Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og getur í grg, með þáltill. þeirri, sem hér er til umr., er uppistaða laga um iðju og iðnað lög nr. 18 frá 1927. Á þeim tíma, sem síðan er liðinn, hafa verið gerðar nokkrar tilraunir til að fá lögum þessum breytt. Snemma árs 1950 var skipuð n. af þáv. iðnrh. til að endurskoða lögin, Var n. sammála um frv. til iðnaðarlaga sem síðar var lagt fyrir Alþ. sem stjfrv. árið 1952. En þó að n., sem skipuð var fulltrúum iðnaðarmanna og iðnrekenda, hafi orðið sammála um frv., varð reyndin sú að samtök iðnaðarmanna höfnuðu frv. Þegar iðnn. Nd., sem hafði málið til meðferðar, var ljós þessi ágreiningur lagði hún til að málið væri afgr. með rökst. dagskrá og ríkisstj. falið að reyna að ná samkomulagi við aðila. Næstu ár voru gerðar nokkrar tilraunir til að brúa bilið sem skildi skoðanir iðnrekenda og iðnaðarmanna, en án árangurs. Á þessum árum var verksmiðjuiðnaðurinn að vaxa úr grasi og farið var að fjöldaframleiða í verksmiðjum ýmsa þá hluti sem fram til þess höfðu einungis verið framleiddir á verkstæðum meistara. Af þeim sökum var oft um mismunandi skoðanir að ræða á því, hvað væri lögvernduð framleiðsla og mætti því aðeins vinna af sveinum og meisturum og lærlingum eða hvað mætti vera unnið af ófaglærðu starfsfólki verksmiðjanna. Eftir því sem árin hafa liðið hefur fækkað þeim kærum sem bornar hafa verið fram vegna mismunandi skilnings á verkaskiptingu milli handverks og verksmiðjuiðnaðar. Má því ætla að nú sé grundvöllur fyrir því að samkomulag náist um nýja löggjöf um iðnað, en þurfi ekki að stranda á ósamkomulagi þessara aðila. Jafnframt má benda á að sú breyting hefur orðið á skipulagi samtaka iðnaðarmanna, að frá því að algengast var að meistarar og sveinar væru saman í iðnaðarmannafélagi hefur þróunin orðið sú, a.m.k. í hinum fjölmennari byggðarlögum, að sveinar og meistarar skipi sér hvor um sig í sitt eigið stéttar- og hagsmunafélag. Þetta þýðir það að félögin gæta hagsmuna félagsmanna sinna með samtakamætti stéttarfélaganna og þurfa því ekki að leita réttar síns fyrir sakadómi eða félagsdómi eins og gömlu lögin heimila. Það efast enginn um gildi handverks og verksmiðjuframleiðslu, en gömul lög, sem ekki samræmast breyttum aðstæðum, mega ekki standa í vegi fyrir nauðsynlegri framþróun. Einnig mælir það mjög með endurskoðun þessara laga að mikil breyting er og hefur verið að eiga sér stað í menntmn iðnaðarmanna og annarra þeirra sem við tæknistörf fást. 1973 var skipuð n. til að endurskoða iðnfræðsluna. Hefur n. unnið mikið starf og mun starfssvið hennar jafnframt hafa færst út á svið almennrar verkmenntunar þar eð það tengist óhjákvæmilega iðnmenntuninni. Nauðsynlegt er að n. sú, sem skipuð verður ef till. þessi verður samþ., hafi samband við n. þessa. Við vitum öll að undirstaða þróaðs verksmiðjuiðnaðar er verkmenning og tækniþekking. Það er engin sú bifreið tekin til fjöldaframleiðslu að fyrsta eintakið eða fyrirmyndin hafi ekki verið handsmíðað og reyndir iðnaðarmenn síðan framleitt þá stansa og mót sem gera fjöldaframleiðsluna mögulega. Sama máli gegnir um hvern þann hlut úr plasti sem við daglega höfum milli handa. Einnig gildir sama um flest húsgögnin, fötin o.s.frv., eða nær alla þá hluti sem í verksmiðjum eru framleiddir. Það er hagsmunamál hverrar þjóðar að eiga vel menntaða iðnaðarmenn og háþróaðan iðnað. Iðnaðarmaðurinn á að njóta virðingar vegna hæfni sinnar og kunnáttu og verksmiðjurnar trausts vegna vandaðrar vöru sem fjöldin getur eignast vegna hagkvæmni fjöldaframleiðslunnar. Það, sem skilur milli þróunarlandanna og hinna þróuðu, er iðnaður. Þjóðum, sem eiga frjósama jörð og auðug fiskimið, hefur þrátt fyrir það ekki tekist að ná þeirri efnahagsþróun sem þarf til þess að geta séð þegnum sínum fyrir viðunandi viðurværi vegna þess að iðnaðinn hefur vantað. Það er iðnaðurinn sem hvarvetna hefur lagt landbúnaðinum til tækin og efnin sem auka afköst bóndans. Sama er að segja um fiskveiðar. Þar er það iðnaðurinn sem hefur lagt fiskimanninum til fullkomnari skip, siglingar- og leitartæki og afkastameiri veiðarfæri. Hvað íslenskan sjávarútveg snertir hefur það gert mögulegt að fiskur og fiskafurðir standa undir rúmlega helmingi gjaldeyrisöflunar þjóðarinnar. Ánægjulegt dæmi um, hvernig iðnaðurinn hefur stuðlað að auknu öryggi og hagkvæmni, eru sjálfstýritæki þau sem nýlega hafa verið framleidd af íslenskum tæknimönnum og sett í skip og fiskimjölsverksmiðjur. Reynslan er sú að þjóðir, sem eru um of háðar öðrum þjóðum um tækni og iðnaðarframleiðslu, eiga erfitt með að sjá þegnum sínum fyrir viðunandi lífskjörum. Okkur íslendingum er því nauðsyn að efla iðnaðinn hvar sem við verður komið. Með því stuðlum við jafnframt að hagkvæmari nýtingu auðæfa okkar til lands og sjávar. Sú þáltill., sem hér er flutt, er hugsuð sem einn líður sem greiði fyrir þessari framþróun. Samkv. tölum frá 1972 unnu 22 500 manns við iðnráð, þar af um 6 þús. við fiskiðnað. Á sama tíma unnu rétt tæplega 10 þús. manns við byggingarframkvæmdir eða samtals um 32 500 manns. Sem hundraðshluti vinnandi fólks í landinu er þetta rúmur þriðjungur. Þó að iðnaðarþróunin hafi verið ör allt frá lokum styrjaldarinnar hafa skilyrði til iðnþróunar á ýmsan hátt verið óhagstæð og þróunin því hægari en æskilegt má teljast, sérstaklega ef hafður er samanburður við nágrannaþjóðir okkar, Orsakir þessa eru ýmsar, m.a. að hinir hefðbundnu atvinnuvegir okkar, landbúnaður og sjávarútvegur, hafa einatt átt fleiri og athafnasamari talsmönnum á að skipa en iðnaðurinn, enda þess gætt í aðgerðum þings og stjórnar þegar um ráðstafanir og fjármögnun vegna atvinnuveganna hefur verið fjallað. Það skal samt viðurkennt að þetta hefur verið að breytast eftir því sem skilningur á þjóðhagslegri þýðingu iðnaðar hefur aukist. Þjóðinni er að verða ljóst hve gífurleg auðæfi hún á í orku hvera og fallvatna, að skynsamleg nýting þeirrar orku getur verið aflgjafi iðnaðar sem tryggi aukið jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Mikilvægi þess hlýtur að vera okkur ljóst einmitt þessa dagana. Með þeirri þekkingu og tækni, sem þjóðir heims hafa nú yfir að ráða, er ekkert því til fyrirstöðu að saman geti farið virkjun orku og rekstur iðjuvera og umhverfis- og náttúruvernd. Það er von mín að Alþ. beri gæfu til að fjalla af raunsæi um öll þau mál er iðnað og iðnþróun varða og þar með stuðla að aukinni hagsæld með þjóðinni. Ég legg til. herra forseti, að málinu verði að lokinni þessari umr. frestað og vísað til atvmn.

Landbrh: (Halldór E. Sigurðsson): Herra forseti. Á þskj. 81 er þáltill., sem hv. 1. flm., Jón Árm. Héðinsson, hv. 1. landsk. þm., var að gera hér grein fyrir áðan, og hún er um það að taka til rannsóknar störf fisksjúkdómanefndar og veiðimálastjóra af þingkjörinni n. Hér er um að ræða að mínu mati stórmál því að það eru mjög fá dæmi þess að hér á Alþ. hafi verið lögð fram þáltill. sem hafi gengið í þessa átt. Ég hef athugað það nokkuð og á s.l. 30 árum eru 5 till. sem hafa gengið í þá átt að setja upp rannsóknarnefnd til þess að rannsaka sérstaka málaflokka svo að hér er ekkert smámál á ferðinni, ekki síst þar sem þetta mál virðist fara að eiga að verða árviss þáttur hér á hv. Alþ. Ég tel mig hafa gert grein fyrir fsp. þar að lútandi á s.l. þingi og taldi því að það mundi ekki koma til þess að ég þyrfti að endurtaka nokkuð af þeim svörum sem þá voru lögð fram á hv. Alþ. En vegna þess að málið hefur nú endurtekið sig og með þeim hætti að veist er að vissum embættismönnum mjög alvarlega, þar sem t.d. því er haldið fram, eins og kom fram í bréfi því sem hv. 1. landsk. þm. las hér áðan, að veiðimálastjóri, sem er merkur embættismaður og hefur unnið hér stórkostlega mikið starf á sviði ræktunar lax og silungs í landinu, sem hægt væri að nefna óyggjandi tölur um, hafi valdið þjóðinni stórtjóni. Sama er að segja um aðra nm. í fisksjúkdómanefnd. Af þeirri ástæðu hef ég nú aflað mér meiri gagna um þetta mál heldur en ég lagði fram á hv. Alþ. í fyrra og mun skýra frá því þó að það verði að taka nokkurn tíma. Upphaf þess máls, sem hér er til umr., er það að með bréfi 10. apríl 1951 sótti Skúli Pálsson um leyfi til innflutnings regnbogasilungshrogna. Í bréfi hans segir m.a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Til frekari skýringar vil ég leyfa mér að upplýsa eftirfarandi: Það er ákveðið að rækta fisktegund þessa sérstaklega í tilbúnum tjörnum, þangað til fiskurinn hefur náð ákveðinni stærð fyrir sölu á erlendum markaði.“ Ég vil vekja athygli á þessu, að leyfið er upphaflega byggt á þessu. Leyfi fyrir innflutning hrogna var veitt. Fyrsta sendingin misfórst að einhverju eða öllu leyti, en með bréfi, dags. 16. apríl 1951, veitti landbrn. aftur leyfi fyrir innflutningi hrogna gegn þeim skilyrðum, að þeim fylgdi vottorð erlendis frá um að þau hafi verið sótthreinsuð áður en þau voru flutt hingað. Gögn hafa aldrei komið fram sem sanna að þessu skilyrði hafi verið fullnægt. Sjúkdómarannsóknir, sem gerðar hafa verið á regnbogasilungsstofninum, hafa ekki útilokað að í honum kunni að leynast smitsjúkdómar þótt þeir hafi ekki fundist. Af þessari ástæðu hefur að ráði sérfræðinga verið sýnd varkárni í að dreifa regnbogasilungi um Ísland og slík dreifing til þessa ekki verið leyfð. Árið 1964 synjaði rn. um leyfi til að flytja regnbogasilungsseiði að Búðaósi. Af þeirri ákvörðun rn. spunnust málaferli þar sem Skúli Pálsson krafði ríkissjóð skaðabóta. Ríkissjóður var sýknaður af kröfu Skúla og í forsendum í dómi Hæstaréttar segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Gagnáfrýjandi (þ.e. Skúli Pálsson) fékk í upphafi leyfi til að flytja hingað til lands regnbogasilungahrogn í þeim tilgangi að rækta fiskinn til sölu erlendis, en silungstegund þessi var þá ekki til hér á landi. Í leyfi þessu fólst ekkert vilyrði til gagnáfrýjanda um að hann mætti vænta þess að fá heimild til þess að selja innanlands lífandi fisk eða hrogn. Síðari aðgerðir eða staðfest afstaða rn. gáfu eigi heldur gagnáfrýjanda réttmætt traust til þess að telja að svo yrði. Vegna reynslu fyrri ára og með tilliti til fræðilegra viðhorfa var eðlilegt að rn. teldi að gjalda bæri varhug við flutningi og dreifingu erlendra dýrategunda innanlands, ekki síst vegna smitunarhættu, en hér er um stjórnarathöfn að ræða sem hlítir mati rn. Eigi er sannað að ákvörðun rn. sé reist á ómálefnalegum grundvelli né slíkir annmarkar séu á undirbúningi og úrlausn rn. að baki ríkissjóði bótaskyldu.“ Hér lýkur því sem vitnað er í forsendur að dómi Hæstaréttar. Skúla Pálssyni hefur alla tíð frá því að hann flutti inn regnbogasilung sinn og hóf eldi hans staðið opið að flytja út afurðir sínar og hefur í því sambandi ekki staðið á heilbrigðisvottorðum byggðum á eftirliti og þeim rannsóknum sem íslenskir sérfræðingar eru í aðstöðu til að gera. Á s.l. ári hafa auk þess veirurannsóknir á fiski úr stöðinni farið fram í Danmörku, þar sem aðstaða til slíks er ekki til á Íslandi. Rannsóknir þessar fara fram að tilhlutan landbrn. og eru kostaðar af ríkissjóði. Dæmi munu þess að sérfræðingar okkar hafi ekki getað látið Skúla Pálssyni í té umbeðin heilbrigðisvottorð, þar sem vottorðsbeiðandi hefur ekki gefið nauðsynlegar upplýsingar svo að heilbrigðisvottorðin yrðu gefin út. Sérfræðingar hafa heldur ekki séð sér fært að sinna kröfu Skúla Pálssonar um allsherjarheilbrigðisvottorð, heldur vilja binda þau útgáfu tímavottorðs og þær afurðir sem selja á hverju sinni, enda er það í samræmi við alþjóðavenju. Varðandi aðstöðu Skúla Pálssonar til rekstrar regnbogasilungseldisstöðvar hér á landi skal upplýst, að á grundvelli till. fisksjúkdómanefndar og að undangengnum innlendum og erlendum heilbrigðisrannsóknum leyfði rn. með bréfi 27. des. s.l. fyrir sitt leyti að flytja sótthreinsuð regnbogasilungshrogn í áformaða eldisstöð að Þóroddsstöðum í Ölfusi. Enn fremur má geta þess að áríð 1973 flutti Skúli út samkv. verslunarskýrslum fyrir tæp 1300 þús. og 1974 fyrir tæp 1500 þús. kr. Í framhaldi af þessu vil ég nú lesa hér grg. sem Guðmundur Pétursson forstöðumaður Tilraunastöðvar Háskólans í meinafræði á Keldum hefur samið. Og ég vil biðja hv. þm. að leggja eyrun við, því að hér er um mjög merkilega grg. að ræða um vandamál smitsjúkdóma í eldisfiski: „Að undanförnu hefur þrálátlega verið veist að yfirvöldum opinberlega vegna afskipta þeirra af fiskræktarstarfsemi Skúla Pálssonar í Laxalóni. Vegna þess að flm. þáltill. þeirrar, sem nú er í annað sinn lögð fram á Alþ., virðast enn telja að einhver annarleg sjónarmið hafi ráðið afstöðu yfirvalda og jafnvel fjandsamleg viðhorf til fiskræktar, þykir nauðsyn bera til að skýra fræðilega grundvöll þeirrar varkárni sem fisksjúkdómanefnd hefur ráðlagt í meðferð regnbogasilungsstofnsins að Laxalóni. Þekking manna á sjúkdómi í fiskum hefur lengst af verið sáralítil, en fer þó ört vaxandi hin síðari ár. Sjúkdómar eru fremur sjaldan alvarlegt og áberandi vandamál í villtum fiski við náttúrleg skilyrði, en valda þeim mun meira tjóni í fiskræktarstöðvum, enda skapast þar allgóð skilyrði til örrar tímgunar og útbreiðslu sóttkveikjanna. Flest vandamál síðari tíma í heilbrigðismálum fiska má því rekja beint eða óbeint til fiskeldis og ræktunar. Tjóns gætir fyrst og fremst í fiskeldisstöðvum og útbreiðsla fisksjúkdóma er oftast tengd flutningi á lífandi fiski, hrognum eða fiskafurðum á milli staða eða landa. Hér á landi eru sem kunnugt er mikil verðmæti í húfi í fiskríkum og fengsælum veiðiám og vötnum. Þó að lítið hafi enn verið unnið að rannsókn á fisksjúkdómum hérlendis, er full ástæða til að ætla að við séum blessunarlega lausir við marga, ef ekki flesta þá sjúkdóma sem mestu tjóni valda á laxfiskum erlendis. Eigi að tryggja framfarir í fiskrækt á Íslandi verður að gæta þess að sýna ítrustu varkárni í innflutningi erlendra vatnafiska eða hverjum þeim aðgerðum sem stuðlað gætu að því að erlendar fiskpestir berist til landsins. Hér skulu nú rakin nokkur dæmi um smitsjúkdóma í erlendum fiski, tjón af þeirra völdum og hvernig útbreiðsla þeirra hefur átt sér stað vegna þekkingarskorts, andvaraleysis og fyrirhyggjuleysis. Dæmi um aðra dýrasjúkdóma og innflutning þeirra til Íslands verða ekki rakin, enda gert ráð fyrir því að öllum sé kunnug raunasaga innflutnings fjárkláða, mæðiveiki og garnaveiki og fleiri fjárpesta og afleiðinga þeirra fyrir íslenskan landbúnað. Í fyrsta lagi: Kýlapest er einn alvarlegasti og hættulegasti bakteríusjúkdómur sem þekkist í laxfiskinum. Skömmu eftir að regnbogasilungur var fyrst fluttur frá vesturríkjum Bandaríkjanna til Evrópu, tók þessa sjúkdóms að gæta í Evrópu. Olli hann miklu tjóni, einkum á urriða. Sömuleiðis fluttist hann með regnbogasilungi, að því er talið er, til austurríkja Bandaríkjanna og olli þar tjóni á lækjarsilungi. Kýlapest er nú þekkt víðast hvar um heiminn, nema í Ástralíu og Nýja-Sjálandi, og vonandi finnst hún ekki hér á landi. Hún hefur valdið miklu tjóni, bæði í klak- og eldisstöðvum, jafnframt hefur hún valdið stórtjóni í ám og vötnum, m.a. á Bretlandseyjum, og er talið að hún hafi dreifst út frá klakstöðvum. Enn leikur vafi á því að óyggjandi aðferð til þess að finna heilbrigða smitbera sé þekkt. Til Svíþjóðar barst þessi veiki með innfluttum hrognum 1951. Annað: Veiki, sem Danir kalla „drejesyge“, er talin hafa verið landlæg þar síðan 1890 að tekið var að rækta þar regnbogasilung af krafti. Talið er að regnbogasilungur sé sérstaklega næmur og hafi smitast af evrópskum urriða sem oft sé heilbrigður smitberi. Sjúkdómi þessum veldur frumdýr er eyðir brjóskvef fisksins. Kvilli þessi hefur fundist í laxi og silungi um heim allan að heita má, en einkum veldur hann tjóni í klakstöðvum. Sjúkdóms þessa varð fyrst vart í Bandaríkjunum 1956. Talið er að hann hafi borist þangað með frystum, innfluttum regnbogasilungi, og líkur eru á því að þannig hafi hann borist til Skotlands fyrir fáeinum árum. Sjúkdómi þessum má útrýma úr klakstöðvum. En berist hann í ár eða vötn verður sýklinum ekki útrýmt. Verða fiskar úr þeim þá stöðug ógnun við heilbrigða stofna annarra staða og litlar líkur eru á því að erlendir kaupendur fengju að flytja inn slíkan fisk, jafnvel þótt dauður væri og frystur. Egtved-veiki er veirusjúkdómur sem valdið hefur miklu tjóni í regnbogasilungi í Danmörku og viðar á meginlandi Evrópu. Hans varð fyrst vart í Egtved í byrjun árs 1950, en regnbogasilungurinn í Laxalóni var fluttur til Íslands frá fiskræktarmanni í grennd við þá stöð árið 1951. Lítið var vitað um eðli og útbreiðslu þessa sjúkdóms þegar Laxalónsstofninn var fluttur til Íslands, en tæpast dylst nokkrum manni sem þekkir til þessa sjúkdóms að silungsstofninn í Laxalóni þyrfti að kanna til hlítar áður en nokkur áhætta væri tekin í sambandi við dreifingu regnbogasilungsins hérlendis. Undanfarna tvo áratugi hefur Egtved-veikin valdið dönskum fiskræktarmönnum þyngri búsifjum en allir aðrir fisksjúkdómar og hefur danska ríkið reynt með óhemju fjárútlátum, niðurskurði og fiskaskiptum að útrýma honum úr sýktum eldisstöðvum. Síðast, en ekki síst skal talinn veirusjúkdómur, sem venjulega gengur undir nafninu IP N. Þessa sjúkdóms mun fyrst hafa orðið vart í Kanada 1940, 1955 gekk IPN-faraldur á austurströnd Bandaríkjanna og 1963 hefur hann borist til vesturríkjanna. Með hrognum barst hann svo til Frakklands og er lýst þar 1965. Og 1968 verða Danir fyrst varir við hann. En rekja má uppruna hans í Danmörku til innflutnings silungshrogna frá Frakklandi árið 1960, en sum tilfellin til innflutnings silungshrogna frá Bandaríkjunum 1963. Á það skal sérstaklega bent, að enginn varð var við þennan sjúkdóm í 7–8 ár eftir að hann var fluttur til landsins og hann kom fyrst fram svo að tekið væri eftir í þriðja ættlið regnbogasilunga þeirra sem upp voru ræktaðir af hinum innfluttu, frönsku hrognum. Engin leið er þekkt til að sótthreinsa lífandi hrogn svo að duga megi gegn IPN-veirunni, þar sem hún getur leynst inni í hrognunum og þangað nær ekkert sótthreinsunarlyf án þess að drepa hrognin um leið. Erfitt getur verið að greina sjúkdóminn, einkum einkennalausa smitbera, enda gefa slíkir smitberar ekki veiruna stöðugt frá sér, heldur getur það verið með höppum og glöppum. Sem dæmi um það hve erfitt er að ganga úr skugga um það hvort IPN-veira sé til staðar í fiskstofni, má skýra frá því að dýralæknarannsóknastofnun ríkisins danska tók sýni frá öllum hrygnum í tilraunastöð Dana árið 1970, áður en þær voru fluttar ásamt hrognum í aðra eldisstöð sem þurrkuð hafði verið og rækilega sótthreinsuð. Ekki fundust veirur í einu einasta þessara sýna. En viti menn, sjúkdómurinn kom upp í seiðum sem klakið var út í hinni nýju eldisstöð þrátt fyrir allt. Þetta sýnir að veiruræktun verður seint alveg byggjandi þegar um neikvæðar niðurstöður er að ræða. Þess skal enn getið, að haustið 1973 tók danskur sérfræðingur í veirusjúkdómum fiskablóðsýni úr regnbogasilungi í Laxalóni. Blóðsýni þessi innihéldu mótefni gegn IPN-veiru og sum í miklum mæli. Ástæða er til að undirstrika það að langoftast finnast slík mótefni einungis í þeim mönnum eða dýrum sem komið hafa í nána snertingu við viðkomandi sóttkveikju, annaðhvort með sýkingu eða þá með bólusetningu. Nú er ekki vitað til þess að silungurinn í Laxalóni hafi verið bólusettur. Er þá sterkur grunur á því að hann hafi einhvern veginn komist í kynni við veiru a.m.k. er svipar til IP N. Skylt er þó að geta þess að við endurteknar ræktunartilraunir um eins árs skeið hefur ræktast IPN-veira og raunar hafa svipuð mótefni fundist víða um heim í regnbogasilungi án þess að IPN-veira ræktaðist jafnframt. Er því óvíst, hvernig beri að túlka þessar niðurstöður. En hverjum góðgjörnum og hugsandi manni getur tæplega dulist að þörf var og er á ítrustu varfærni þegar slíkar niðurstöður liggja fyrir og hefði það verið ófyrirgefanlegt ábyrgðarleysi af hálfu fisksjúkdómanefndar að leyfa flutning á slíkum fiski án þess að þrautkanna áður með endurteknum ræktunartilraunum, hvort lífandi veira fyndist í stofninum. Þess má og geta að fleiri en einum stofni af IPN-veirum hefur verið lýst í Danmörku og er á þeim nokkur munur hvað snertir sérvirkni mótefna og hversu áberandi sjúkdóm þær framkalla. Er því hugsanlegt að til hafi verið stofn af IPN í dönskum silungi áður en fyrrgreindir stofnar bárust frá Frakklandi og Bandaríkjunum. Hafi svo verið kynnu slíkar veirur að hafa borist með innfluttum hrognum til Laxalóns um áríð. Enn skal þess getið, að regnbogasilungshrogn voru flutt frá Laxalóni a.m.k. í tvo staði í Danmörku árið 1972. Miklar varúðarráðstafanir voru gerðar í Danmörku því að freista átti þess að ala upp heilbrigðan fisk af hrognum þessum. Þrátt fyrir það kom upp IPN í fiskum sem aldir voru upp af hrognum þessum á öðrum staðnum og ræktaðist IPN-veira frá þeim. Vissulega kann þessi fiskur að hafa smitast í Danmörku þrátt fyrir varúðarráðstafanir, en óneitanlega varð þetta til þess að hvetja yfirvöld hér til enn frekari varkárni. Hér á undan hafa verið leidd rök að því að nauðsyn ber til að sýna ítrustu varkárni í meðferð regnbogasilungs á Íslandi og dreifingu hans um landið. Því hefur oft verið haldið fram að neitað hafi verið um heilbrigðisvottorð vegna útflutnings regnbogasilungs frá Laxalóni. Mest af þessum ásökunum er hreinn uppspuni frá rótum og skal hér engum getum að því leitt hvað veldur slíkum málflutningi. Hinu ber ekki að neita, að yfirvöld ýmissa ríkja eru mjög miskröfuhörð um það á hvað viðtæku og umfangsmiklu eftirliti, ræktun og prófun slík vottorð eiga að byggja, áður en þau eru tekin gild. Einna kröfuharðastir í þessum efnum eru bandaríkjamenn og höfum við hér á landi ekki treyst okkur til þess að koma á svo kostnaðarsömu og viðtæku eftirliti að nægja mundi til að uppfylla óskir þeirra. Til þess að gera mönnum ljósara, hvers konar kröfur bandaríkjamenn gera, skal þess getið, að danir, einhver mesta fiskræktarþjóð Evrópu, fluttu áður út mikið magn regnbogasilungs á Bandaríkjamarkað. Árið 1958 nam útflutningur Dana þangað 1.5 millj. punda og fékkst fyrir það um 500 þús. dollara virði. Árið 1961, eftir að bandaríkjamenn höfðu sett fram sínar ströngu kröfur um eftirlit það sem heilbrigðisvottorð ætti að byggjast á, þá hrapaði útflutningur dana niður í 20 þús. pund, jafnvirði 6 604 dollara. Síðan hafa danir beint öllum útflutningi sínum til annarra landa og hafa fundið þar markað fyrir sinn regnbogasilung. Í Danmörku eru um það bil 500 eldisstöðvar. Þeir hafa sérstaka rannsóknarstofu sem sinnir eingöngu veirurannsóknum í fiski. Þeir kjósa samt að beina útflutningi sínum annað og geta það. Varla getur nokkurn undrað þó að íslendingar séu ekki í aðstöðu til þess að slá þar dönum við, en vonandi kemur að því fyrr en síðar að við eigum vel menntaða sérfræðinga í fisksjúkdómum, eins og lög gera ráð fyrir, og mun það að sjálfsögðu gerbreyta ástandi þessara mála hér. Á það skal að lokum bent að fisksjúkdómanefnd var sett á stofn af Alþ. með lögum um lax- og silungsveiði, nr. 76/1970. Ákvæði um það, hverjir skipi n., og störf hennar er að finna í X. kafla þessara laga. Vantreysti hið háa Alþ. n. til þeirra starfa, sem henni eru ætluð, svo mjög að það sjái ástæðu til að skipa sérstaka rannsóknarnefnd til þess að kanna störf hennar, virðist eðlilegast að ákvæðum fyrrnefndra l. um fisksjúkdómamál sé breytt á þann hátt sem tryggi farsæla þróun að dómi alþm.“ Þetta er undirskrifað af Guðmundi Péturssyni, sem er forstöðumaður Tilraunastöðvar Háskólans á Keldum. Þá vil ég þessu næst - með leyfi hæstv. forseta - leyfa mér að lesa hér upp úr bréfi yfirdýralæknis sem er form. fisksjúkdómanefndar, en ég treysti mér ekki til að lesa þessi bréf öll, því að þau eru of löng til þess. Hins vegar mundi ég geta látið hv. allshn. þau í té og tel reyndar brýna nauðsyn að þau komist inn í skjöl Alþ. En á bls. 4., þar sem komið er að 5. lið í frásögn yfirdýralæknis, segir svo - með leyfi hæstv. forseta: „Heilbrigðisvottorð: Oft hefur verið deilt á opinbera aðila og fisksjúkdómanefnd fyrir það að eigi væri hægt að fá heilbrigðísvottorð með seiðum, hrognum og vatnafiski vegna útflutnings. Hér er um algeran uppspuna að ræða, hver svo sem ástæðan er fyrir slíkum dylgjum. Heilbrigðisvottorð hafa verið látin af hendi eftir því sem efni standa til hverju sinni til þeirra sem þess hafa óskað og hefur það verið í verkahring yfirdýralæknis. Skal nú drepið nokkuð á þessi mál almennt, þar sem sumir eru málum þessum ókunnugir. Um langt árabil hefur verið nauðsynlegt að gefa út heilbrigðisvottorð með öllum sendingum af búfjárafurðum, hvalaafurðum, lífandi dýrum o.s.frv. sem seldar eru til útlanda. Án þess fæst ekki að flytja vörur þessar inn í önnur lönd. Hér er fyrst og fremst um varúðarráðstöfun að ræða, því að alkunnugt er að hvers konar búfjárafurðir, að ekki sé talað um lifandi dýr, geti borið sjúkdóma þegar illa tekst til. Þeir sem slík vottorð láta af hendi í rétti embættis, verða að gæta þess að þau veki aldrei tortryggni eða vantrú, t.d. með alhæfingum sem eigi fá staðist, ónákvæmu orðalagi o.s.frv. Jafnframt þarf að koma fram á vottorðum við hvaða sendingu vottorðið á. Því þurfa að koma fram nákvæmar upplýsingar um magn, merkingu móttakanda, tegund, pökkunareiningu o.s.frv., þannig að móttakandi og viðkomandi yfirvöld þar í Íandi geti áttað sig án alls efa á því að tiltekið vottorð eigi við tiltekna sendingu. Ella er vörunni oft og tíðum vísað frá, vottorðsgjafi hefur tapað trausti og jafnvel landið, sem vöruna sendi, tapað áliti. Þeir, sem vanir eru viðskiptum af þessu tagi, vita um þýðingu þessara atriða. Sem dæmi má nefna að árlega eru gefin út vottorð í hundraðatali með útfluttum landbúnaðarvörum, hvalafurðum, skepnum o.s.frv., jafnóðum og vörur þessar eru fluttar úr landi. Þær hafa verið kannaðar af trúnaðarmönnum þess, sem vottorð gefna, eða af honum sjálfum. Hin síðari ár hafa mörg lönd sett reglur um innflutning á seiðum og hrognum og vatnafiski í eldisstöðvum. Er þar að jafnaði ákvæði um að slíkum innflutningi skuli fylgja heilbrigðisvottorð er tilgreini að eigi hafi orðið vart ákveðinna sjúkdóma á stöð þeirri eða í landi því sem afurðir koma frá. Ástæðan fyrir þessu er sú að þráfaldlega hafa smitsjúkdómar fiska borist milli landa með hrognum eða lifandi fiski. Kröfur um gerð þessara vottorða eru misjafnar, en þó munu enn lönd sem gera engar kröfur um slík vottorð. Þeir aðilar hér á landi, sem óskað hafa eftir því að fá heilbrigðisvottorð með hrognum eða seiðum, hafa alltaf fengið þau þegar fyrir hafa legið nauðsynlegar upplýsingar um magn, tegund, móttakanda o.s.frv. Hafa vottorð verið látin af hendi eftir því sem efni hafa staðið til hverju sinni. Stundum hefur þess verið óskað að fylgst væri með pökkun og útbúnaði sendinga og hefur verið reynt að verða við þeim tilmælum. Þegar þess hefur hins vegar verið óskað að yfirvöld ábyrgðust fyrir fram að fullgild heilbrigðisvottorð yrðu gefin út vegna útflutnings á seiðum eða hrognum sem fram ætti að fara að svo eða svo löngum tíma liðnum, hefur yfirdýralæknir ekki talið sér fært að verða við þeim tilmælum, þar sem hann er þess ekki megnugur að sjá svo langt inn í framtíðina. Því hefur aðeins verið hægt að lofa því að heilbrigðisvottorð yrðu gefin út að öllu óbreyttu þegar á þeim þyrfti að halda. Fyrir tveimur árum var spurst fyrir um það af dönskum aðila, hvort fisksjúkdómanefnd gæti borið ábyrgð á að eldisstöðin í Laxalóni væri laus við alla sjúkdóma, eins og það var orðað, og átti þá sú ábyrgð væntanlega að standa um einhverja ótiltekna framtíð. Ekki treysti fisksjúkdómanefnd sér til þess. Ljóst ætti að vera að vottorð um heilbrigði fiska nær eingöngu fram til þess tíma, þegar vottorðið er gefið út. Það er hins vegar ógerlegt að spá neinu um hvernig heilsufari fiska í eldisstöð verður háttað í framtíðinni og því þykir ekki fært að gefa út um það neitt vottorð eða yfirlýsingu eins og farið hefur verið fram á. Ég hygg að Skúli Pálsson eða handbendi hans hafi ekki áttað sig á þessu og þess vegna sé haldið á lofti dylgjum og ósönnum fullyrðingum um tregðu á vottorðagjöf. Ég vil endurtaka það sem fyrr er sagt, að heilbrigðisvottorð hafa útflytjendur hrogna og seiða frá eldisstöðvum alltaf fengið og hafa þau verið orðuð í samræmi við þá vitneskju sem tiltæk hefur verið. Ég hef í stuttu máli rakið störf fisksjúkdómanefndar þau 4 ár sem hún hefur starfað. N. hefur leitast við að sinna þeim atriðum sem lög um lax- og silungsveiði gera ráð' fyrir að n. hafi afskipti af. Störf hennar eru ekki mörg eða merkileg. En telji hið háa Alþ. þörf á því að rannsaka störf n. sérstaklega, eins og till. liggur fyrir um, með því að kjósa til þess sérstaka rannsóknarnefnd, mun fisksjúkdómanefnd fús að veita slíkum herrum frekari upplýsingar, enda þótt slík rannsókn sé næsta einstæð í okkar þjóðfélagi þegar um er að ræða ráðgefandi n. sem lögin ljá ekkert framkvæmdavald og ekki eina krónu á fjárl. til starfsemi sinnar.“ Þetta er undirritað af Páli A. Pálssyni yfirdýralækni. Hér hef ég svo að lokum nokkuð úr svari veiðimálastjóra. Þótt lestur minn sé orðinn æðilangur, þá finnst mér nú ástæða til að halda honum áfram því að ég tel að hér sé stórmál á ferðinni þegar teknir eru þrír embættismenn og farið er fram á að setja sérstaka rannsókn á þá og þar er um að fjalla mál sem ekki verða úrskurðuð nema af sérfræðingum. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta - en þar verð ég einnig að stytta mál mitt - um samskipti veiðimálastjóra og Skúla Pálssonar sem hv. 1. flm. er nú þegar búinn að gera allmikið að umtalsefni: „Þá hefur Skúli Pálsson,“ segir veiðimálastjóri, „ásakað stjórnvöld um að láta sér ekki í té næga fyrirgreiðslu við uppbyggingu fiskeldisstöðvar sinnar. En staðreyndin er hins vegar sú að á árunum 1952–1955 fær hann fjárhagsstuðning sem nemur 415 þús. kr. frá opinberum aðilum, þ.e. beinan styrk úr ríkissjóði 100 þús., lán úr Ræktunarsjóði og Fiskimálasjóði 165 þús. og ríkisábyrgð fyrir 150 þús. kr. Haustið 1954 gerði verkfræðingur áætlun um kostnað við byggingu mannvirkja til klaks og fiskeldis að Laxalóni eins og þau voru þá. Komst hann að þeirri niðurstöðu að hæfilegur kostnaður við byggingu mannvirkis ætti að hafa verið nálægt 160 þús. kr., en í l. er gert ráð fyrir að styrkja fiskræktarmannvirki um allt að 1/3 af áætluðum byggingarkostnaði. Á árunum 1955 hóf Skúli Pálsson að byggja frystihús að Laxalóni þar sem frysta átti regnbogasilung til útflutnings. Til frystihússins fékk hann á næstu árum ríkisábyrgð að upphæð 1743 þús. kr. og ,lán úr Fiskimálasjóði 140 þús. kr. Í ársbyrjun 1965 seldi Skúli Pálsson frystihúsið. Þegar eldisstöðin á Laxalóni hafði starfað í um áratug, virtist hafa dregið úr rekstri hennar og varaði það ástand í nokkur ár. Haustið 1964 er eldishúsið leigt Látravík hf. og hluti stöðvarinnar var einnig í leigu þeirra a.m.k. frá vorinu 1965 til maíloka 1967, en þá tók Skúli Pálsson við allri stöðinni á ný og hefur rekið hana síðan. Nú síðustu árin hefur mikil áhersla verið lögð á eldi laxaseiða í göngustærð og mikil sala gönguseiða hefur átt sér stað ef dæma má eftir fréttum í fjölmiðlum um það efni. Eftirspurn eftir hrognum, seiðum og neysluhæfum regnbogasilungi hefur verið lítil innanlands. Á ca. fyrstu 15 ára starfsferli stöðvarinnar er fjórum sinnum óskað eftir kaupum á regnbogasilungshrognum hjá Skúla Pálssyni, eða 1955, 1958, 1959 og 1964. Í tvö skipti var Skúli Pálsson tilleiðanlegur til þess að selja regnbogasilungshrogn. Þá er vitað um nokkra sölu á regnbogasilungi til neyslu innanlands og þá nokkra tugi kg í hvert skipti. Skúli Pálsson hefur haldið því fram að hann hafi ekki fengið leyfi til þess að flytja út regnbogasilung og hrogn. Slíkt leyfi er gefið út af viðskrn. og er ekki vitað til að honum hafi verið neitað um slíkt leyfi eins og áður er getið.“ Þetta er það sem veiðimálastjóri hefur um málið að segja. Annað er svo náið því sem ég hef þegar lesið upp úr skýrslum þeirra sérfræðinga sem ég hef hér vitnað til. Herra forseti. Ég mun nú fara að stytta mál mitt. Ég vil vekja athygli á því að hér er ekkert smámál á ferðinni. Það er ekkert smámál ef hv. Alþ. sér ástæðu til að samþykkja þál. um það að setja skuli sérstaka rannsóknarnefnd á þá sérfræðinga sem hafa sýnt fyllstu varfærni í meðferð á sjúkdómum í eldisfiski. Skýrsla Guðmundar Péturssonar sannar svo að ekki verður um villst að hér er ekki fyrir leikmann um að dæma hvort eigi að gefa út tilhlýðandi vottorð eða ekki. Og frásögn. Páls Agnars Pálssonar um það að slíkir embættismenn eigi ekki að gefa út vottorð nema þeir hafi til þess möguleika að vera öruggir um að þeir sjálfir trúi því að þau séu gefin út á réttum forsendum. Ef hv. Alþ. ætlar sér að álykta á þann veg að embættismenn íslenska ríkisins eigi að fara að gefa út vottorð alveg án tillits til þess hvort þeir geta metið það rétt, sem þeir eru að fjalla um eða ekki þá eru ný vinnubrögð tekin upp í embættiskerfi ríkisins og það mun verða afdrifaríkt. Og ég vildi segja það að lokum að þeir, sem hafa áhuga á fiskeldi í þessu landi, kæra sig ekki um að fá þar sjúkdóm eins og hefur veríð fluttur inn í annan bústofn hér á landi. Þeir eiga að gjalda varhuga við því að það séu ekki sleggjudómar kveðnir hér upp um störf varfærinna og heiðarlegra embættismanna. Ég verð því að endurtaka það að hér er um stórmál að ræða og ég tel að skýrslur þessara embættismanna sanni það sem flm. eru að leita eftir svo að ekki þurfi þar framar vítnanna við. En færi svo, sem mér dettur ekki í hug að verði, að hv. Alþ. færi að álykta á þá leið að þessa menn ætti að setja undir sérstaka rannsókn af því að þeir hafa unnið sín embættisstörf af samviskusemi og varfærni, þá er Alþ. að fara inn á þá braut sem það hefur enga sæmd af.



Herra forseti. Þetta var gríðarleg og að sama skapi fróðleg ræða hjá hæstv. landbrh. um heilsufar fiska. En fæst var frá eigin brjósti, sem von var til, í því efni. Ég vil taka það fram að gefnu tilefni að ástæðan til þess að ég gerðist meðflm. að þessari till. var einvörðungu sú, að mér þótti tími til kominn eftir margra ára draugagang í þessu máli að hið sanna kæmi fram, ekkert annað. Mér gekk það ekki til að fá einn eða neinn dæmdan sekan í þessu máli. Í grg., sem hv. 1. landsk. samdi, kemur fram að vísu nokkur áreitni, það skal játað, byggð á þeim gögnum sem hann hefur aflað sér. En hvað kemur fram í bréfum þeim sem hæstv. ráðh. las hér upp frá þessum embættismönnum? Menn voru nefndir handbendi hér. Hann segir sjálfur að með því að biðja um hlutlausa rannsókn sé verið að kveða upp sleggjudóma fyrir fram. Hann leiðir menn hér sem vitni, hverra verk er verið að biðja um að athuguð séu, á hlutlausan hátt vitanlega, því að Alþ. mundi ekki gera það öðruvísi. Hann er að búa til úr þessu stóra sprengju og varpar slíkum áherslum á að það liggur við að menn verði andhlaupa undir. Þótt embættismenn séu að vísu heilagar kýr, það hefur margkomið fram og það er ekki víst að núv. hæstv. stjórnvöld séu búin að bíta úr nálinni með það, þar sem fyrir liggur að menn hafi æviráðningu og geti látið borga sér laun frá þrítugu og upp í sjötugt, þá eins og ég segi geta þær ástæður legið til grundvallar að fullkomin ástæða sé til þess að Alþ. athugi málið og hann veit ekkert meira um málið, hæstv. ráðh., þótt hann fái vitnisburð þeirra manna sem eru annar aðili deilunnar, ekki nokkurn skapaðan hrærandi hlut. Og ég endurtek það: ekkert annað gengur mér til og ég vænti þess að meðflm. mínum hafi ekkert annað gengið til en fá rannsókn á hinu sanna í þessu máli. Það eru tveir deiluaðilar sem deila þarna um mjög mikilvægt málefni, - ég tek undir það með ráðh., - en það dugar ekkert þótt hann setji hér á klukkutíma ræðu sem er lestur upp úr skýrslum frá öðrum deiluaðilanum. Það dugar vitanlega ekki skapaðan hrærandi hlut. En ég hef átt hér till. um fiskrækt á undanförnum þingum sem ég tel eitt það mál sem er brýnast að unnið sé að, fiskrækt í söltu vatni, og var um það fjallað í tillögugerð sérstaklega. En ég minnist þess ekki að hæstv. landbrh., sem var í því embætti alla þá tíð, hafi haft eitt einasta orð um það að segja. Hann hefur kannske ekki einu sinni tekið eftir því. En nú, þegar er spurt hver sé embættisfærsla embættismanna sem eru sjálfsagt allir - og ég vænti þess - hinir mestu heiðursmenn, þá umhverfist hæstv. ráðh., þá loksins losnar um málbeinið svo að um munar, og beinlínis vænir menn um það að þeir séu að kveða upp sleggjudóma, þó að þeir séu að sínu leyti að afla sér gagna og fara með tilvitnanir í þau, eins og hann sjálfur gerir eftir embættismönnunum.



Herra forseti. Ég leyfi mér að fagna því, að þessi till. á þskj. 81 skuli koma fram og tel hana tímabæra. Um árabil hefur fiskeldisstöðin að Laxalóni staðið í deilum við opinbera aðila og mikið verið um þau mál skrifað. Ég hef að vísu ekki kynnt mér þetta mál mikið, en hef þó fylgst með þeim blaðagreinum sem ég hef rekið augun í og furðað mig á þeirri deilu, bæði frá hálfu fiskeldisstöðvarinnar og eins frá hálfu opinberra aðila, þeirra embættismanna sem hæstv. ráðh. mælti nú litið með í tilvitnunum sínum. Eins og síðasti ræðumaður tók fram, leyfir hann sér, sá ágæti embættismaður, yfirdýralæknirinn, í bréfi til ráðh. að tala um Skúla, eiganda laxeldisstöðvarinnar eða handbendi hans. Ég tel mig ekki handbendi eins eða neins þótt ég taki afstöðu í máli, og ég vil segja að slíkur embættismannahroki eins og þarna kemur fram segir mér ekkert annað en það, að það er fyllilega ástæða til þess að athuga hvort þessir menn eru hæfir til þess að standa í embættum sínum. Það kemur einnig fram hjá hv. 1. flm. þessarar till. að eftir að hafa kvatt á fund nefndarinnar veiðimálastjóra hafi veiðimálastjóri farið af fundi með þeim orðum að hann muni skrifa n. bréf sem hann gerir svo ekki. Halda þessir menn að þeir séu alveg „stikkfrí“ í kerfinu eða hvað? Það er ekki í fyrsta skipti, hvorki hér á Alþ., í ríkiskerfinu né í borgarapparatinu sem embættismenn halda að þeir séu einráðir. Það er fyllilega ástæða til að fara að taka þessi mál föstum tökum. Þessi deila er búin að standa nokkuð lengi og það er ekki nokkur vafi á því að hún hefur orðið ekki aðeins eigandanum að fiskeldisstöðinni að Laxalóni til stórtjóns, heldur líka íslenska ríkinu og þeirri útflutningsatvinnugrein sem hér er verið að byggja upp. Það fer ekkert á milli mála að hér er um stóran og verðmikinn atvinnurekstur að ræða ef hann fær að þróast á eðlilegan hátt, en það hefur hann ekki fengíð að gera og það er kominn fyllilega tími til þess að athuga hver orsökin er. Þessi þáltill. hljóðar um að láta fara fram, hvort það er gert af 6 manna n. eða einhverjum öðrum, hlutlausri n. þá, rannsókn á því, hvers vegna þessi deila er, hvernig hún hófst og af hverju hún heldur áfram. Á meðan hún stendur yfir, er stöðvun á útflutningi á þessari ágætu vöru sem Skúli á Laxalóni framleiðir og þýðir stórtjón, ekki aðeins fyrir hann peningalega, heldur gjaldeyristekjurnar í landinu. Það fer ekkert á milli mála að það er hægt að rækta fisk á Íslandi og flytja hann út eins og annars staðar. En við erum ekki að flytja inn, við erum að flytja út. Ég verð að segja það að ég er ekki nógu vel inn í þessu máli til þess að vita af hverju þessi deila stendur. Við erum að flytja út. Við erum ekki að flytja inn eitthvað sem gæti skilið eftir sjúkdóma í landinu. Það getur verið að það sé vanþekking mín sem kemur mér til þess að varpa þessu fram. En ég tel að hér sé um að ræða einstakling í baráttu við þessa ófreskju sem í hugum fólksins er kerfið. Hérna er duglegur hugsjónamaður sem hefur reynt að brjótast áfram, hvernig sem honum hefur verið tekið, og alls ekki fengið að starfa óáreittur, af hverju sem það er. Við skulum fá það fram með athugun af hverju það er sem þessi duglegi maður, sem er kominn á efri ár, er að eyða sínum síðustu kröftum á sama hátt og hann byrjaði: að reyna að koma í gegnum kerfið möguleika á því að rækta hér góða vöru og selja á erlendum mörkuðum sem eru miklu stærri en við höfum efni á - sérstaklega miðað við okkar efnahagskerfi eins og það er í dag - að halda áfram að vanrækja. Hvort það er embættismönnum að kenna eða einhverjum öðrum, það vitum við ekkert. Við skulum í augnablikinu halda að embættismennirnir hafi alveg á réttu að standa. En hér eru þingkjörnir menn sem taka til greina erindi einstaklings sem telur sig hafa orðið fyrir miklum rangindum um langan tíma og Alþ. ber skylda til að standa við hliðina á þeim manni svo lengi sem það er stætt á því að standa við hliðina á honum og byggja upp þessa útflutningsatvinnugrein. Ef aftur á móti embættismennirnir hafa á réttu að standa og þessi deila er þess eðlis að í ljós kemur að þeir hafi á réttu að standa - þetta er ekki persónulegt eins og væri næst að halda miðað við þau blaðaskrif sem ég hef lesið - þá skulum við standa með þeim. En við skulum ekki koma í veg fyrir að eðlileg og hlutlaus rannsókn eigi sér stað. Ég vil ítreka það, að þegar menn vinna góð störf eins og þessi maður hefur gert, góð brautryðjandastörf, þá eyði þeir ekki allri ævinni í það, þeir fái þá að njóta afrakstursins að einhverju leyti og að atvinnugreinin detti ekki alveg niður með fráfalli þessa manns sem aldurinn færist yfir eins og okkur öll. Ég lýsi stuðningi mínum við þetta mál. Ég tel mig ekki vera að ganga á rétt embættismanna. Ég tel mig ekki vera að vanmeta þeirra störf og tel mig ekki vera að sýna þeim neitt vantraust, en þarna er gamalt deilumál sem ég tel að sé nauðsynlegt að fá leyst. Ég held að það hljóti að koma að því að við flytjum út regnbogasilung, hvort sem það er gert á vegum þessarar fiskræktarstöðvar eða einhverra annarra í framtíðinni, og líklega verður ekki langt að bíða að lax- eða eldisstöðvar ríkisins sjálfs stefni að því að flytja út þessa vöru. Ég skal taka undir það með ráðh. að veiðimálastjóri og yfirdýralæknir eru merkir embættismenn. En ég get ekki undir neinum kringumstæðum þolað það - og það er þess vegna sem ég stend hér upp - að veiðimálastjóri eða nokkur annar embættismaður ríkisins standi ekki við það sem hann lofar þingkjörinni nefnd: að skila áliti, að skila bréfi. Og ég get ekki heldur þolað það að þeir, sem standa hér upp og taka afstöðu í málum, hvort sem það er með eða á móti embættismönnum, séu taldir handbendi eins eða annars. Það getur hæstv. ráðh. alls ekki flutt inn á Alþ. Og að ætla að fara að binda okkur í afstöðu með þeim ummælum sem hann viðhafði í lok ræðu sinnar, það hreinlega skil ég ekki. Ég veit ekki betur en þótt við berum mikla virðingu fyrir niðurstöðum af skýrslu Guðmundar Péturssonar - sem ég efast ekkert um að er hinn færasti maður - þá eru líka til skýrslur frá þeim dönsku sérfræðingum sem ekki finna neitt að, eftir því sem komið hefur hér fram í ræðum ráðh. að mig minnir og alla vega 1. flm. Þeir finna ekkert af þessum veirum, sem við erum að tala um, í regnbogasilungi frá lageldisstöðinni á Laxalóni svo að þarna stangast þá á. Annars vegar er mikil varfærni frá okkar mönnum. Það getur vel verið að það sé réttlætanlegt, en látum það þá koma fram í athugun og berum þá skýrslu hlutlausra sérfræðinga saman við þær skýrslur sem okkar sérfræðingar gera. Ég skal ekki leggja neitt mat á það, hvort þeir eru betri eða verri embættismenn eða vísindamenn, okker menn en þeir erlendu, sem rannsakað hafa hrogn frá eldisstöðinni á Laxalóni. En ég vil ítreka það, að ég tel að hér eigi einstaklingur í höggi við kerfið. Hann hefur leitað til Alþ. um leiðréttingu á málum sínum í mjög stóru máli. Það er stórt mál hvort sem við tölum um hugsanlega sjúkdóma, sem geta falist í regnbogasilungnum, eða við erum að koma í veg fyrir eðlilega þróun á mikilvægri atvinnugrein, á dýru hráefni sem markaður er fyrir víðs vegar um lönd. Ég ítreka það að ég tel ekki síður skyldu Alþ. að standa vörð um rétt einstaklingsins til að þróa slíka atvinnugrein en að standa vörð um þau álit sem embættismenn geta lagt fyrir okkur; ef þau eru á annað borð þess eðlis að þau séu trúverðug. En meðan ágreiningur hjá sérfróðum mönnum er á báða bóga, - ég tel Skúla á Lagalóni sérfróðan í sinni grein annars vegar og þá sérfræðinga sem hann hefur leitað til og hins vegar okkar sérfræðinga sem ráðh. leitar til meðan er ágreiningur þarna, þá skulum við fá hlutlausa menn til að dæma um, hvor aðilinn hefur rétt fyrir sér.



Herra forseti. Ég stend ekki upp til þess að leggja neinn dóm á þá deilu sem er tilefni þeirrar þáltill. sem til umr. er. Það er mál sérfræðilegs eðlis og treysti ég mér ekki til þess að fella neinn dóm um það, enda því ekki verulega kunnugur. En þetta mál allt minnir mig á annað mál sem ég mælti hér fyrir einum tvisvar, þrisvar sinnum. Það er mál sem var kallað þáltill. um umboðsmann Alþingis. - Mér sýnist að þetta mál sé einmitt alveg dæmigert málefni þar sem slíks manns er þörf. Hér er einstaklingur sem á í útistöðum við embættismenn og það þarf að vera til í landinu aðili sem sker úr um slík mál. Þegar ég flutti þessa þáltill., var það upphaflega í stað varamanns míns, Kristjáns Thorlacius, en síðan flutti ég málið á eigin vegum. Það náði ekki fram að ganga. En á þinginu 1972 í maí gerðist það að hv. þm. Pétur Sigurðsson tók málið upp að nýju og það var samþykkt og það liggur fyrir ályktun Alþ. um stofnun þessa embættis. Þó að það sitji ekki á mér að reka á eftir ríkisstj. um að hafa frumkvæði að lagasetningu sem henni er falið af Alþ., þá ætla ég samt að leyfa mér að segja að þessu tilefni gefnu að það er full ástæða til þess að dusta rykið af þessari þáltill. og koma frv. um stofnun þessa embættis fyrir Alþ. Mér datt í hug undir þessum umr. að vekja athygli enn á ný á þessu embætti, sem ég tel mjög þarft, sem aðrar þjóðir hafa reynslu af og hana góða. Ég vil þess vegna vona að þessar umr. reki á eftir því að embætti umboðsmanns Alþ. verði stofnað þannig að Alþ. sjálft þurfi ekki að hafa afskipti af deilum embættismanna og einstaklinga, enda sýnist mér að það sé nokkuð vandmeðfarið mál fyrir þn. að ætla sér að gerast úrskurðaraðili í svo sérhæfðu og viðkvæmu máli.



Herra forseti. Alltaf heyrir maður eitthvað nýtt, þegar maður heyrir það nú að hv. 3. þm. Austf., sem ég hélt að væri sæmilega kjarkgóður og ýmsu vanur, hrekkur við ef maður talaði í aðeins hærri tón hér úr ræðustól en venja er. Verð ég að segja það; að ég hefði þá haldið að einhver hefði getað hrokkið við orð mín, t.d. á framboðsfundum, ef þetta hefur gefið tilefni til þess. En lítið lagðist fyrir kappann, fyrst það var ekki meira en þetta. sem hann þurfti. En það merkilega, sem kom fram í ræðu þessa hv. þm., var það að í þáltill., sem hann er flm. að, taldi hann að í grg. væri dróttað að þessum embættismönnum meira en góðu hófi gegndi að hans dómi. Þess vegna er von að öðrum finnist svo þegar flm. sjálfum finnst það. Það, sem um er að ræða hér, er það hvort embættismenn hafi sinnt sínu verki eða ekki. Það hefur komið hér fram í skýrslum og ekki verið mótmælt, að þeir hafa gefið út þau vottorð sem þeir hafa verið beðnir um, ef aðstæður hafa verið til að gera það þannig, að þeir hafi haft möguleika til þess að meta hvort um heilbrigði væri að ræða eða ekki. Þeir hafa ekki viljað gera það nema í sambandi við einstök tilfelli svo að það mætti bera saman vottorðsgjöfina og það sem vottorðið hljóðaði upp á. Að fara að gefa út heilbrigðisvottorð fyrir útflutningi á einn eða annan hátt út á framtíðina, það veit ég a.m.k. að læknirinn hérna vinstra megin mundi ekki gera, enda of vanur og of hygginn til þess að gera það. Ég held að það sé engum fært, sem vill halda sínu nafni og sínum heiðri, að gefa út vottorð út á eitthvað sem hann veit ekki hvað verður. Þess vegna er það sannað og það var sannað þegar ég svaraði hér fsp. í fyrra og þurfti þess vegna ekki að endurtaka málið nú, að þessir embættismenn hafa gefið út vottorð vegna útflutnings bæði á fiski og hrognum þegar þeir hafa verið í aðstöðu til þess að gera það. Þeir hafa hins vegar ekki verið í aðstöðu til að gefa út vottorð vegna veirusjúkdóma af því að þeir hafa ekki haft möguleika til þess að rannsaka þá. Hins vegar hefur af hálfu ríkisvaldsins og í samráði við þessa menn verið tekin sýni nú á annað ár til þess að reyna að fá þetta atriði sérstaklega rannsakað af þeim sem færastir eru þar um. Og það getur enginn talað um embættismannahroka eða annað því um líkt þó að embættismaður eða einn eða annar maður vilji ekki gefa út vottorð fyrir því sem hann hefur ekki möguleika til að votta, það er útilokað. Það væri þá frekar ástæða til að rannsaka hans störf ef hann gæfi út slíkt vottorð. Enda hefur líka komið fram að það hafa engar hömlur verið lagðar á þessa starfsemi S,kúla á Laxalóni. Það hefur meira að segja verið gengið lengra en hann sjálfur fór fram á þegar hann fékk leyfi til innflutnings á hrognum 1951. Og það hefur gengið dómur um þetta mál, hvort það hafi verið brotinn á honum réttur eða ekki. Auðvitað verður hann eins og aðrir menn að fara að réttum leikreglum í málinu og annað ekki. Það er í raun og veru ekkert annað sem um er deilt í þessu. Það er sannað að hann hefur fengið þau vottorð sem hafa verið möguleikar til að gefa honum. Það er sannað að hann hefur fengið líka leyfi til þess að flytja í aðra stöð þótt hann hafi áður farið fimm á það eitt að ala þetta upp í þar til gerðum húsum, eins og segir í hans bréfi upphaflega og var þessi starfsemi hans þar bundin við. Þannig hefur verið greitt fyrir honum. Hann hefur verið studdur líka fjárhagslega. En honum hefur bara dottið í hug að fá vottorð alveg án þess að væri nokkuð á bak við þau og flytja stofninn þangað sem honum hefur hugkvæmst í það og það skiptið, og af því að það hefur ekki verið gert alveg skilyrðislaust, þá er deilt á þessa starfsmenn ríkisins fyrir. Þetta finnst mér vera allt annars eðlis heldur en hv. 12. þm. Reykv. talaði hér um og það hlýtur hann nú að játa eins og fleiri að frelsi manna eru takmörk sett og þeir mega ekki sniðganga lög eða reglur þeim eftir geðþótta, ekki síst þegar um er að ræða svo alvarlega hluti eins og þetta getur verið, þar sem það gæti haft áhrif á fiskeldi landsmanna almennt. Hvað varðar þær skýrslur sem ég hef lesið upp, þá er það rétt hjá hv. 3. þm. Austf. að ræða sú, sem ég flutti hér, var að meiri hl. ekki samin af mér, sem er þó óvenjulegt, því að yfirleitt sem ég mínar ræður sjálfur. En í slíku máli sem þessu treysti ég mér ekki til þess að semja ræðu, því að þarna er um að ræða mál sem þeir, sem ég hef leitað til kunna best skil á og rökstyðja svo að ekki verður hrakið, þannig að mér bar skylda til þess að gera það í þessum tilfellum. Hér er ekki um mitt mál að ræða, heldur embættismál sem ég taldi mér skylt að sinna. Ég verð því að endurtaka það að mér finnst flutningur á þessari till. alls ekki viðeigandi, vegna þess að slíkt er ekki viðeigandi þó að einn og einn aðili reki sig á lög og reglur og haldi því fram, að þær hafi verið brotnar á sér. Það er búið að gera grein fyrir því hér á Alþ.fyrir einu ári að svo hafi ekki verið gert, og það hefur ekkert verið lagt fram sem sannar að það hafi verið gert, heldur liggja fyrir skýrslur sem sanna hið gagnstæða. Og ég verð að segja það, að það, sem mér þykir máli skipta og eina sem er gagn að þessari till., er að koma á framfæri þeim skýrslum sem hér hefur nú verið gert, koma þeim inn í þingtíðindin, því að þá ættu hv. þm. að geta lesið sér til í framtíðinni svo að þeir færu ekki af stað með mál sem jafnórökstutt er eins og þetta mál.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð. Ég hefði ætlað það fyrir fram að hæstv. landbrh, gæfi sér tíma, þó að mikið sé að gera núna við að bjarga þjóðarbúinu frá algerri kollsteypu, að lesa till. En það var ekki einu sinni að hann gæfi sér tíma til að hlusta á það sem ég sagði hér í upphafi máls míns: „Alþingi ályktar að kjósa n. 5 manna, er rannsaki orsakir deilna þeirra sem risið hafa vegna starfsemi fiskeldisstöðvarinnar á Laxalóni.“ Þetta er 1. mgr. Og ég lauk orðum mínum með því að segja að ég vænti þess að það mætti setja þessa deilu niður með sóma af hendi beggja aðila. Ég las upp úr bréfum frá báðum aðilum og ég tók það greinilega fram í upphafi ræðu minnar hvers vegna þetta mál hefði komið hér inn aftur, það var vegna bréfs .til landbn. beggja d. Síðan atvikaðist svo að Þór Guðjónsson veiðimálastjóri kom á fund hjá okkur í Ed. og hann lofaði að senda til okkar frekari gögn. Þá var einn nm., Björn Fr. Björnsson sýslumaður, og enginn vænir hann um hlutdrægni í starfi á einn eða annan veg, en hann sagði, ég held orðrétt, a.m.k. efnislega þetta: „Er ekki æskilegt, Þór, að málið sé til lykta leitt og það liggi ljóst fyrir ?“ Ég spyr: Er það ekki æskilegt fyrir alla aðila, fyrir deiluaðila, fyrir hæstv. landbrh. sem ég þakkaði í ræðu minni fyrir að hafa gert gangskör að því að rannsóknin kæmist af stað, sem var nauðsynlegt og hefði átt að eiga sér stað fyrir löngu, og fyrir framtíðina? En það, sem er ámælisvert við þessa ágætu embættismenn, er það, að þeir virða ekki þennan mann svars í bréfum eins og ég tók skýrt fram áðan. Hann er ekki virtur svars. Það er óþolandi að við fáum það hér inn til okkar, þm. og aðrir, í bréfi eftir bréfi, að einn æðsti embættismaður þjóðarinnar virði ekki borgarana svars, þótt þeir séu ekki sammála. Og ef hæstv. landbrh. styður þessa stefnu hjá einum æðsta embættismanni þjóðarinnar, þá vil ég að það liggi á hreinu að hann telji það viðeigandi að æðstu embættismenn þjóðarinnar virði borgarana ekki svars við mikilvægum fsp. En þá er það önnur skoðun sem upp skýtur í mínum huga gagnvart hæstv. landbrh. en ég hef haft hingað til, því að ég hef talið að hann vildi manna helst hafa alla hluti á hreinu í þeim, efnum og veit ekki um neitt í embættisfærslu hans með öðrum hætti. Við flm. viljum, að þetta mál sé til lykta leitt, og drögum ekki taum eins eða neins. Ég tók það fram að það gæti vel veríð þar sem miklu meiri gögn hafa komið fram frá öðrum aðilanum, að mönnum fyndist sem svo að við værum að túlka fremur málstað hans, en það er alls ekki svo. Ég las upp úr bréfi frá yfirdýralækni og fleiri aðilum til þess að sýna hvert væri þeirra viðhorf og dró ekkert undan í því efni, alls ekki neitt. En þó leyfir yfirdýralæknir sér að halda því fram að einhverjir þm. séu handbendi ákveðins manns, þessa manns, og bliknar hvorki né blánar við það og landbrh. ekki heldur að lesa það hér orðrétt upp. Við leggjum til að Alþ. álykti að kjósa 5 manna n. Ég lagði til að allshn. fengi málið í hendur og kannaði orsakir þessara deilna, kannaði gögn og ræddi við aðila, og ef hún kemst að því, hvað um er að ræða, þá ályktar hún auðvitað um málið. Það eru eðlileg þingleg vinnubrögð, en ekki verið dæma það fyrir fram að þetta sé alveg vonlaust og tóm vitleysa allt saman, eins og mér finnst koma fram í ræðu hæstv. ráðh. En nú vildi ég bara spyrja hann í leiðinni og koma því áleiðis til Þórs Guðjónssonar með milligöngu hans: Mættum við fá að vita hvers vegna jafnvel hundruð þúsunda seiða eru blind í stöðinni? Hver á að rannsaka það eða skýra frá því opinberlega og hvers vegna? Kannske er rétt að þegja yfir því, segja ekki eitt einasta orð? Ef hann ber þessa beiðni áleiðis til veiðimálastjóra, þá veit hann við hvað ég á. Einnig þóttu mér það merkileg tíðindi sem koma fram í skýrslu Guðmundar Péturssonar. Ég á bók sem mætti kalla Uppeldi fiska í hálfa öld í Danmörku og kom út á 50 ára afmæli samtaka þeirra fyrir 4–5 árum, held ég. Í þeirri bók er rakin saga þessara mála, mistök og árangur, eins og kom fram reyndar í skýrslu Guðmundar Péturssonar. En bókin skýrði þó frá því að í Danmörku hafi verið, a.m.k. þegar hún kemur út, yfir 1000 býli sem fást við silungsuppeldi eða fiskuppeldi, en í skýrslu Guðmundar kemur fram að um 500 eldisstöðvar sé að ræða, svo að mikið hrun hefur nú átt sér stað ef þetta hefur skeð á 3–4 síðustu árum. Annað er einnig athyglisvert. Ég hef fengið hér ljósrit frá Skúla Pálssyni, - en hann er ekkert sínkur á það að senda nm. gögn og væri betur að fleiri væru sama sinnis, - en hér er danskur bóndi, fiskræktarbóndi, sem býðst til að kaupa allan stofn Skúla og flytja hann úr landi með húð og hári, þar sem rannsóknir sýni að hann sé laus við alla sjúkdóma. Ég vona að til slíks komi alls ekki. Ég vona að þetta verði ekki flutt út úr landinu. Ég tel þetta hneisu og ég trúi því ekki að hæstv. landbrh. láti málin þróast á þann veg. Ég trúi því ekki því að hann hefur að mínu mati viljað þessum málum allt hið besta og sem fjmrh. féllst hana á það að þessum umdeilda manni, Skúla Pálssyni, væri veitt ríkisábyrgð í fjárl., ef ég man rétt 15 millj., vegna fyrirhugaðrar eldisstöðvar austur í Ölfusi. Við erum ekki að gera okkur neinar grillur hér fyrir fram. Við erum ekki að vantreysta, hvorki einum embættismanni né einum eða neinum. Við erum að fara fram á að hlutlaus rannsókn fari fram, að það sé talað við mennina sem hér eru að deila sitt á hvals eða sameiginlega og sé reynt að setja málið niður, eins og hann orðaði það, með sóma og það sé út úr heiminum, menn hætti að þræta um þetta og stefni að því að efla fiskræktarmálin í landinu á heilbrigðan og eðlilegan hátt. Ég verð að segja það alveg hreinskilningslega að ég var'ð fyrir vonbrigðum með bréf veiðimálastjóra. Í bréfi hans, sem upp var lesið a.m.k., kom fram um fjárhagslega aðstoð ríkisvaldsins eða einhverra við Skúla Pálsson. Það kemur þessu máli ekki nokkurn skapaðan hlut við og ég orðaði það ekki á einn eða annan hátt. En einhvern veginn hefur viðkomandi aðili fundið hvöt hjá sér til þess að blanda þessu inn í sem kemur málinu ekkert við, kannske til þess að friðþægja okkur, vegna þess að mjög mikið fjármagn er komið í Kollafjarðarstöðina og árangur miklu minni en maður gæti dregið fram gögn um að átti að vera á sínum tíma, þegar Alþ. byrjaði með fjárveitingu til þessa verkefnis. En það er nú ekki vist að það yrði plús framan við þær tölur sem þar standa ef menn fara að bera saman. En málið er ekki þannig vaxið. Við viljum að málið fái hlutlausa og eðlilega athugun. Það er eðlilegt að þessir embættismenn fari varlega. Og það er grundvallaratriði að litið sé á þetta mál þrátt fyrir það að hæstv. ráðh. hafi séð sig tilknúinn fjórum sinnum að undirstrika það sérstaklega að hér væri um ekkert smámál að ræða. Auðvitað er hér um ekkert smámál að ræða ef þetta þróast upp í það að enginn regnbogasilungur verði lengur til á Íslandi innan skamms vegna þess að málin megi ekki fá heilbrigða og eðlilega athugun. Þá er málið ekkert smámál. En ég trúi því ekki að það sé vilji hæstv. ráðh. Ég hef miklu meira álit á honum en það. Ég held að hann vilji fremur efla þessa starfsemi heldur en láta hana hverfa út úr landinu.



Herra forseti. Ég skal vera mjög stuttorður. Þessar umr. hafa þróast út í það að fjalla ekki fyrst og fremst um deilumál Skúla á Laxalóni og embættismanna, heldur e.t.v. fyrst og fremst um stöðu einstaklingsins í þjóðfélaginu gagnvart kerfinu. Auðvitað er okkur öllum ljóst að embættismannakerfið eins og önnur kerfi í þjóðfélaginu er byggt upp til þess að þjóna hagsmunum fjöldans, þjóna einstaklingum, sem þjóðina mynda, og þjóðarheildinni. Hins vegar er hættan að sjálfsögðu sú að kerfið fari að stjórna sér sjálft, setja sig á háan hest gagnvart almenningi, einstaklingum og jafnvel Alþ. sjálfu, eins og ég tel að hér hafi komið fram að nokkru leyti. Alþekktir eru erfiðleikarnir þegar einstaklingar eða hópar komast upp á kant við þetta svokallaða kerfi. Og einmitt til þess að reyna að vernda rétt einstaklingsins í þjóðfélaginu gagnvart m.a. embættismannakerfinu hefur sá háttur verið upp tekinn í mörgum nágrannalöndum okkar að búa til sérstakt embætti umboðsmanns þjóðþinga til þess að gæta réttar almennings gagnvart embættisstofnunum. Það er mjög tímabært að slíkt fyrirkomulag verði tekið upp hér á Íslandi og ég tek eindregið undir till. hæstv. utanrrh. um það að rykið sé dustað af gömlu till. hans og fleiri um umboðsmann Alþ. En ég vil vekja athygli á því að þarna er rætt um umboðsmann Alþ. sem eigi að hafa því hlutverki að gegna að vernda hagsmuni borgaranna gagnvart embættismannavaldinu, gagnvart kerfinu. Ef umboðsmaður Alþ. á að hafa þessi völd, ef umboðsmaður Alþ. á að hafa þetta hlutverk, þá leiðir það af sjálfu sér að Alþ. hlýtur að hafa það einnig. Það leiðir af sjálfu sér að ef umboðsmaður Alþ. á að gæta réttar borgaranna gagnvart kerfinu, þá hlýtur Alþ. sjálft ekki síður að eiga þeim skyldum að gegna. Og það er gersamlega fráleitt, sem hæstv. ráðh. heldur fram, að það sé eitthvert stórmál, það sé eitthvert stefnubreytandi mál ef Alþ. tekur að sér að gæta réttar borgara gagnvart kerfinu. Það er eitt af hlutverkum Alþ. að veita framkvæmdavaldinu í landinu aðhald. Alþ. hefur ekki gert nógu mikið að þessu, það hefur ekki gert nógu mikið að því að veita framkvæmdavaldinu í landinu aðhald. Það er kominn tími til þess að Alþ. taki þann háttinn upp og mér finnst eðlilegt að þegar einstaklingur eða lítill hópur þjóðfélagsþegna finna sig standa vanmegna gagnvart kerfinu, þá snúi sá hópur sér til kjörinna fulltrúa þjóðarinnar og biðji þá um að reyna að leiðrétta sitt mál. Það er þess vegna alger fjarstæða að halda því fram að með því að taka upp þá rannsókn sem þáltill. sú, sem hér er til umr., gerir ráð fyrir, sé Alþ. að fara út á vafasama braut. Þeir, sem telja rétt og eðlilegt að stofnað sé embætti umboðsmanns Alþ. til þess að vernda einstaklinginn gagnvart kerfinu, hljóta einnig að telja eðlilegt að Alþ. taki það verk að sér, svo fremi sem þetta embætti hafi ekki verið stofnað og jafnvel eftir að það hefur verið gert. Ég vil aðeins í lokin á þessum fáu orðum mínum vitna til þess að mér virtist af lestri hæstv. ráðh. hér áðan að Alþ. fái ákaflega áþekk svör frá sérfræðingunum eins og Skúli Pálsson á Laxalóni. Hæstv. ráðh. talaði um það, að ef þessi till. yrði samþ. væri í henni fólgin árás á embættismannastéttina, á þá embættismenn í landinu sem um er að ræða. En hvernig svara þessir ágætu embættismenn Alþ.? Þeir svara okkur alþm. með því að segja okkur það í fyrsta lagi að við höfum ekkert vit á þessu máli. Við eigum ekki að taka upp neina rannsókn á þessu máli vegna þess að við séum ekki sérfræðingar í fisksjúkdómum og við höfum ekkert vit á þessu máli. Við séum kennarar, húsmóðir, útgerðarmaður, blaðamaður o.s.frv., við höfum ekkert vit á þessu, okkur komi þetta raunverulega ekkert við, við skulum bara láta sérfræðingana fást við þetta. Ef þetta er ekki sérfræðingahroki, þá veit ég ekki hvernig slíkt væri. Hvað mundu alþm. segja t.d. ef Þjóðhagsstofnunin sendi Alþ. svipuð skilaboð um efnahagsmál, að alþm. hefðu ekkert vit á efnahagsmálum og ættu því ekkert að vera að fjalla um þau, það ætti að lofa sérfræðingunum eð útkljá þetta í tómi með ríkisstj.? Þetta er eitt af þeim svörum sem sérfræðingarnir, sem hér er verið að ræða um, gefa Alþ. Þeir tala einnig um að ákveðnir alþm. séu handbendi Skúla Pálssonar á Laxalóni af því að þeir leyfa sér að taka upp mál hans hér í sölum Alþ., taka upp mál þar sem borgari telur rétt á sér brotinn af embættismannakerfinu. En ég vil spyrja: Ef það er rétt að þeir þm. hv., sem standa að þessum tillöguflutningi, séu handbendi Skúla Pálssonar á Laxalóni, telja þá ekki embættismennirnir með sömu rökum að hæstv. ráðh., sem var að flytja sitt mál hér áðan, sé þeirra handbendi? Ég heyrði ekki betur en að hann styddi sjónarmið embættismannanna í þessu máli sem hér er til umr. Telja þeir þá, þessir ágætu embættismenn, að hæstv. ráðh. sé þeirra handbendi? Þeir hljóta að telja það ef þeir telja með sömu röksemdafærslu að þeir þm., sem tekið hafa mál þetta upp hér á Alþ., séu handbendi Skúla Pálssonar á Laxalóni. Ég vil að lokum taka fram að mér finnst það ekki heldur þjóna neinum tilgangi og ekki til þess fallið að auka traust alþm. á þeirri málsmeðferð sem þetta mál hefur fengið hjá embættismönnum þeim sem hér er verið að ræða um, þegar þeir svara Alþ. einnig á þann hátt eins og kom fram af lestri hæstv. ráðh. hér áðan og segja raunverulega við Alþ.: Ef þið ætlið eitthvað að fara að skipta ykkur af þessu máli þá skuluð þið bara breyta lögunum. Ef þið ætlið að fara að kákla við okkar mál, þá skuluð þið bara hirða þessi lög, sem þið settuð sjálfir, og breyta þeim eins og þið viljið. Þetta eru svör í svipuðum anda og Skúli Pálsson á Laxalóni hefur fengið frá þessum embættismönnum, og ég tel það enga goðgá að Alþ. fari út á þá braut sem ráð er fyrir gert með þessari till., að það taki að sér rannsókn á máli eins og þessu. Og svör embættismannanna, sem hér hafa verið kynnt, eru ekki til þess fallin að fá mig ofan af þeirri skoðun.

Flm. (Sigurlaug Bjarnadóttir) Herra forseti. Við þm. Vestfj. flytjum á þskj. 116 till. til þál. um að ríkisstj. athugi nú þegar um kaup á nýju dýpkunarskipi eða leigu erlendis frá. Ég leyfi mér að lesa till., en hún hljóðar svo: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að athuga nú þegar hvort ekki sé tímabært að efna til kaupa á nýju dýpkunarskipi eða að öðrum kosti leita fyrir sér um leigu á slíku skipi erlendis frá til að leysa úr aðkallandi þörf margra hafna á landinu.“ Þessi till. þarf ekki langrar skýringar við umfram það sem fram kemur í grg. sem henni fylgir, en í upphafi hennar er hent á atriði sem hlýtur að vega mjög þungt á metunum í þessu máli, þ.e. að íslendingar hafa stóraukið skipastól sinn á undanförnum árum. Stærri og fullkomnari skip kalla á bætt hafnarskilyrði, ella geta þau engan veginn gengt því hlutverki sínu til uppbyggingar í atvinnulífi landsmanna sem til er ætlast. Í fjögurra ára áætlun Hafnamálastofnunarinnar um hafnargerðir á Íslandi, sem hv. alþm. fengu í hendur rétt fyrir síðustu jól og lögð verður nú alveg á næstunni sem þáltill. fyrir Sþ., er fjallað um þetta atriði í inngangi áætlunarinnar, en þar segir svo orðrétt, með leyfi forseta: „Hinn nýi floti skuttogara hefur valdið mörgum vandamálum í höfnum landsins. Ekki hefur fylgst að fjárfesting í nýjum skipum og hafnarmannvirkjum. Flestir hinna nýju togara rista dýpra en þau flutningaskip sem notuð ern til strandsiglinga hér á landi og um einum metra dýpra en stærstu bátar. Hljóta því að skapast vandamál þegar hafnir, sem miðaðar eru við bátaútgerð og flutninga með minni flutningaskipum, þurfa að taka við skuttogurum og veita þeim viðlegu og skjól. Lítil athugun virðist hafa verið gerð á því hvort hafnir á hverjum stað hæfðu þeim skipum er keypt voru. Hafnirnar eru misdjúpar og djúprista skipanna er mismunandi eftir gerð þeirra og stærð.“ Engum blandast hugur um að stórkostleg atvinnubót er að hinum nýja skuttogaraflota, en það er jafnframt augljóst að ekki hefur verið gætt nægilegrar fyrirhyggju og aðgætni af hálfu stjórnvalda, bæði að því er varðar stærð og gerð skipanna miðað við hafnarskilyrði sem fyrir hendi eru og hins vegar fjölda þeirra sem líka snertir beint það mál sem hér er til umr, þótt ekki sé þá höfð í huga hin hlið málsins, hinn stóraukni ágangur á fiskistofna okkar sem eftir öllum sólarmerkjum að dæma, minnkandi veiðimagni, smækkandi fiski, eru nú í alvarlegri yfirvofandi hættu, ekki hvað síst þorskstofninn sem er okkur hvað dýrmætastur. Við hljótum að gera strangar kröfur til okkar sjálfra um aðgát og hófsemi í veiðiaðferðum okkar á sama tíma og við eigum í stríði gegn ásókn og rányrkju erlendra þjóða á fiskimiðum okkar. En snúum okkur aftur að dýpkunarskipinu. Dýpkunarskipið Grettir, sem er eina skipið sinnar tegundar sem við eigum, var byggður árið 1947 og er því orðinn 28 ára gamall. Fyrir tveimur árum var hann settur í allsherjarklössun og þá gert ráð fyrir að það yrði í síðasta skipti og mundi duga næstu 5 árin. Sú áætlun hefur þó ekki staðist og nú er skipið enn komið á þurrt í aðra klössun sem mun taka nokkra mánuði, enda mun verr farið en það var metið á floti. Þetta hef ég eftir upplýsingum frá þeim aðila hjá Hafnamálaskrifstofunni, áhaldahúsi stofnunarinnar, sem umsjón hefur með viðgerðinni. Er nú til álita hjá stofnuninni hvort gera eigi eins lítið við hann og hægt er nú til stutts tíma eða miða við tveggja ára notkun til viðbótar, en sú viðgerð er áætlað að mundi kosta 30–40 millj. Er eftir upplýsingum, sem ég vitnaði til áðan, gert ráð fyrir að þessi viðgerð gæti tekið allt að 3 mánuði. Fyrrnefndur aðili hjá Hafnamálastofnun taldi í samtali við mig að með þessum mikla viðhaldskostnaði yrði leiga skipsins það há að á mörkunum sé að verjandi geti talist. Nú hefur Grettir verið á annað ár við dýpkunarframkvæmdir í Grindavík og er enn ekki lokið framkvæmdum þar. Næst á biðlistanum koma Sandgerði, síðan Bolungarvík, Dalvík, Húsavík og auk þessara hafna er í fyrrnefndri 4 ára hafnaáætlun gert ráð fyrir dýpkun á hörðum botni á Patreksfirði, Hólmavík, Skagaströnd og Þórshöfn. Fyrirsjáanlegt er, ef engra nýrra úrræða verður leitað, að allar þessar hafnir munu biða stórkostlegan baga og atvinnutjón af óhæfilegum drætti á nauðsynlegum dýpkunarframkvæmdum. Ég vil taka hér sem dæmi þá höfnina sem ég þekki best til, Bolungarvíkurhöfn, en þeir Bolvíkingar voru núna þessa dagana að fá nýjan glæsilegan skuttogara, Dagrúnu, 500 lestir að stærð, sem ekki kemst inn á sína heimahöfn nema í logni og blíðasta veðri. Hann verður því að leita til Ísafjarðar, leggja aflann upp þar og síðan þarf að keyra fiskinn á bílum út til Bolungarvíkur, þ.e.a.s. ef fært er á Óshlíðina sem sannarlega getur brugðið til beggja vona yfir meiri hluta ársins. Bolvíkingar eiga nú einnig rúmlega 300 lesta bát í smíðum og er gert ráð fyrir að hann verði tilbúinn til veiða um næstu áramót, og gegnir sama máli um hann. Hann kemst ekki inn á Bolungarvíkurhöfn svo að öruggt sé fyrr en höfnin hefur verið dýpkuð, en Hafnamálastofnun gerir ráð fyrir þeirri framkvæmd fyrst á árinu 1976 og fjárveitingar til hafnarinnar eru miðaðar við þá staðreynd að dýpkunarskip verður ekki tiltækt fyrr en þá vegna anna við aðrar hafnir. Það er því eðlilega engin furða þótt hljóðið sé þungt í þeim mönnum sem standa að útgerð þessara skipa og annarra, sem eins er ástatt um, og því augljós nauðsyn á að stjórnvöld á þessu sviði bregði við til úrbóta svo fljótt sem nokkur kostur er. Nú er það vitað mál að nýtt og fullkomið dýpkunarskip kostar mikið fé, ég hef heyrt lauslega áætlað 250–350 millj. kr. Á hitt ber að líta, að það er vafasamur sparnaður að því að dragast lengi með gamalt, úr sér gengið og úrelt skip sem er margfalt dýrara í rekstri, m.a. vegna þess að það útheimtir allt að því helmingi fleiri menn í áhöfn en á nýju og vel búnu skipi, segja þeir menn sem þekkja til þessara mála. Á þessu sviði sem öðrum hefur allri tækni fleygt fram á síðustu árum og margvísleg hagræðing komið til sem í senn eykur afköstin og dregur úr mannaflaþörf. Þessar staðreyndir ber að sjálfsögðu að hafa í huga þegar vegið er og metið, hvort ráðast beri í kaup á nýju skipi, en bæði er að hér er um stóra fjármuni að ræða sem ekki hefur verið gert ráð fyrir á fjárl. þessa árs og auk þess líklegt, að alllangan tíma þyrfti til að athuga um og útvega slíkt skip til kaups. Því er í till. bent á þann möguleika að taka á leigu dýpkunarskip erlendis frá, þar eð sú ráðstöfun gæti tekið skemmri tíma. Mætti vel hugsa sér að skipið, ef fáanlegt væri, yrði leigt til ákveðins tíma með kaup fyrir augum síðar ef það reyndist vel. Þá vil ég síðast, en ekki síst benda á mikilvægt atriði í þessu máli sem hugsanlega gæti varpað nokkurri vonarglætu á mál okkar bágstöddu hafna. Til er íslenskt fyrirtæki, Björgun hf., sem er nú með nýtt dýpkunarskip í smíðum og er gert ráð fyrir að það verði tilbúið í maí eða júní n.k. Skipið er hannað í Hollandi, en smíðað hér heima í Stálsmiðjunni. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið um gerð og útbúnað þessa nýja skips, sýnist mér ljóst að það muni geta leyst nokkuð af okkar vanda í þessum efnum. Það er útbúið bæði dælu og krana og getur því fengist við bæði sandbotn og harðari botn sem eldri dæluskipin Sandey og Hákur hafa ekki ráðið við. Ekki mun þó hægt að ætla því stór verkefni á við þau sem Grettir hefur fengist við, til þess er það ekki nógu öflugt, svo að þörfina á nýju og fullkomnu dýpkunarskipi er enn fyrir hendi þótt þetta nýja skip komi til og leysi vafalaust nokkuð af vandanum. Eðlilegt hlýtur að teljast eins og þráfaldlega hefur verið bent á að verkefni við hafnarframkvæmdir verði boðin út á frjálsum markaði, enda skýrt ákvæði um það í núgildandi hafnalögum og nýútkominni reglugerð með lögunum. Það hlýtur alltaf að teljast hæpið að sami aðilinn, í þessu tilfelli Hafnamálastofnunin, annist í senn framkvæmd og úttekt í slíkri mannvirkjagerð. Það fer ekki á milli mála að mikilvægi hafna í þjóðarbúskap okkar íslendinga sem fiskveiðiþjóðar verður vart ofmetið og því nauðsynlegt að svo vel sé að þeim búið sem efni og aðstæður framast leyfa. Að því er varðar þátt þeirra í verðmætasköpun þjóðarinnar má benda á, að árið 1972 nam verðmæti þess varnings, sem um hafnirnar fór, að meðtöldum fiskafla, 43 milljörðum kr. eða 64% af brúttóþjóðarframleiðslu sem það ár nam 67 milljörðum. Því miður hef ég ekki handbærar nýrri tölur, en öruggt má telja að þetta hlutfall hafi hækkað höfnunum í vil s.l. tvö ár með stórauknum fiskiskipastóli. Hér er því um að ræða sannkallaða lífæð atvinnulífsins. Við Vestfjarðaþm., sem stöndum að þessari till., teljum að hér sé á ferðinni knýjandi nauðsynjamál sem við væntum eindregið að hæstv. ríkisstj. beiti sér fyrir að leysa svo skjótt sem auðið er. Mér er kunnugt um að innan Hafnamálastofnunarinnar hefur till. verið tekið feginsamlega og með jákvæðum áhuga á að málið fái sem skjótasta lausn. Herra forseti. Ég vil að lokum mælast til að málinu verði vísað til hv. atvmn.