Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Einar Olgeirsson) [Frh.]: Herra forseti. Ég hafði í fyrri hluta ræðu minnar lokið við að skýra nokkuð frá því, hvað fælist í brtt. mínum viðvíkjandi frv. um fjárhagsráð, einkanlega í sambandi við sjávarútveginn. Og var ég kominn að þeim brtt., sem eru viðvíkjandi landbúnaðinum. Þar hef ég tekið upp till., sem var í frv. um ræktunarsjóð, eins og nýbyggingarráð útbjó það fyrir hæstv. fyrrv. ríkisstj. og hún lagði fyrir hv. Alþ., og hefur það verið rætt hér í þinginu og mun hafa komið úr landbn. þessarar d. Þessar till. hef ég tekið upp svo að segja orðréttar. Ég man, að þegar frv. var hér til 2. umr., þá skýrði frsm. landbn., hv. 1. þm. Skagf., frá því, að n. hefði orðið sammála um það, að þessi gr., sem er 4. gr. í ræktunarsjóðsfrv., ætti heima í frv. um fjárhagsráð, og á þeim grundvelli væri rétt að fella hana niður úr ræktunarsjóðsl. Ég hef nú tekið þessa gr. orðrétta upp, nema 3 síðustu línurnar, sem fjalla um starfsmenn hjá Búnaðarfélagi Íslands. Og geri ég ráð fyrir, að hv.d. verði sammála, um að taka þetta hér upp í þetta frv., því að við munum allir vera sammála um það, að slíkar áætlanir beri að gera sem þarna er um að ræða. Og slíkar áætlanir eru nauðsynlegar fyrir landbúnaðinn. Það verður að vera samræmi á milli þeirra aðgerða að koma upp t.d. stórum raforkuverum og stórum iðnaðarverum eins og áburðarverksmiðju. Ef við ætlum að láta landbúnaðinn eiga sig, þannig að haldið verði áfram með þau framleiðslutæki, sem bændur hafa nú, og ekkert verður frekar að gert, þá hef ég ekki von um, að hægt verði að koma upp áburðarverksmiðju hér á landi, þar sem hún þyrfti að vera svo stór til þess að geta borið sig, að áburðarmagnið mundi verða margfalt meira en landsmenn gætu og þyrftu að nota. En ef við gætum ekki komið upp slíkri verksmiðju, mundi ef til vill óráðlegt að koma upp stóru raforkuveri. En ef við gerðum áætlanir, t.d. til 10 ára, um ræktun Suðurlandsundirlendisins og skipulegðum það og veldum beztu staðina og notuðum þau beztu tæki, sem völ er til þeirra hluta, þá er mikil von til þess, að við gætum haft mörgum sinnum meiri þörf fyrir tilbúinn áburð og gætum notað mörgum sinnum meira áburðarmagn. Og það er vel hægt að skapa þessa möguleika hér á landi. Hitt er barnaskapur, að ætla bændum að ráðast í svona fyrirtæki. Þess vegna þyrfti ríkið að gera þarna stórfellda áætlun og gera beinlínis sjálft þarna frumvinnslu, svo sem framræslu, og taka fyrir stór flæmi. Við þurfum að koma okkar landbúnaði í það horf, sem hann er víðast hvar erlendis, að framkvæma alla vinnu á ræktuðu landi. Bændur eru sem óðast að fá sér fullkomin vinnutæki, og kemur þá fljótt í ljós, að ræktaða landið, sem þeir hafa, er allt of lítið vegna meiri afkasta vélanna, af því að það er ekki hægt að vinna með þeim nema á ræktuðu landi, svo að þeirra afköst koma þeim ekki að fullu gagni. Það hefur líka komið í ljós, að þeir bændur, sem hafa sjálfir getað lagt út í ræktun í stórum stíl, hafa getað heyjað á mjög skömmum tíma með fullkomnum tækjum svo mikið magn af heyi, að ótrúlegt hefði þótt hér áður. Ég veit um einn bónda, sem s.l. sumar heyjaði með mjög lítilli hjálp heiman frá sér á 5 vikum um 1500 hesta með vélum og á ræktuðu landi. Ef not þessara framkvæmda geta orðið til þess að gera vöruna ódýrari, er hægt að lækka afurðaverðið. Til grundvallar 6 manna n. álitinu gamla lá það að tryggja bændum samsvarandi kjör og öðrum atvinnustéttum í landinu, og þá líka að veita bændunum samsvarandi tækni og öðrum stéttum. Þetta er sá rétti mórall, en til þess að þetta geti orðið, verður að aðstoða bændurna við þetta og gera sams konar byltingu í landbúnaðinum og nú hefur verið gerð í sjávarútveginum. En svona verk tekur langan tíma. Þess vegna þurfa ákvæðin að vera til langs tíma, og ef úr þessu yrði, t.d. að Urriðafoss í Þjórsá yrði virkjaður með t.d. 300 hestafla stöð, yrði því líklega lokið 1952–'53. Sama um það, ef ráðizt yrði í byggingu áburðarverksmiðju. Þessar framkvæmdir þyrftu að stefna að vélbyltingu á Suðurlandi. Það tekur 5–6 ár að rífa landið allt sundur, svo að bændur geti eingöngu unnið með vélum á ræktuðu landi. Þessu yrði lokið um 1952–53, ef byrjað er strax á byggingu áburðarverksmiðju og að búa Suðurlandsundirlendið undir ræktunina. En þetta verður að vera til langs tíma. Fleiri staði þarf svo að taka með sama taki, t.d. Borgarfjörð og Skagafjörð. Þá eru ákvæði í þessari gr. varðandi staðsetningu framleiðslunnar, eftir því sem hentar á hverjum stað og tíma. Ég hef oft sýnt fram á, hvernig auka þarf verkaskiptinguna milli nautgriparæktar og sauðfjárræktar, en alveg sérstaka áherzlu vil ég leggja á gróðurhúsin, en á því sviði eigum við alveg stórkostlega framtíð með þeim góðu skilyrðum, sem landið býður upp á: heita vatnið og sólarljóssrafmagn. En þetta á að vera atvinna fyrir bændur, en ekki kapítalista úr Reykjavík, eins og nú er. Og það verður að vera í svo stórum stíl, að hægt sé að vinna með almennilegum verkfærum, en ekki eintóm smáhús, eins og nú er. Þannig er það í Bandaríkjunum. Þar hafa þeir hús, sem ná yfir marga hektara lands, svo að hægt er að vinna þar með traktorum og sambærilegum verkfærum. Þá eru ákvæði um lánveitingar ræktunarsjóðs. Þessi ákvæði eru líka úr gamla frv., og ég vil fastlega treysta því, að landbn. þessarar hv. d., sem lagði til við 2. umr., að þessi gr. yrði felld úr frv., til þess að hún kæmi í frv. um fjárhagsráð, láti skoðun sina í ljós um þetta atriði, en grundvallarákvæðin þurfa að vera í l. Þá kemur d-liður, 7. gr.: „Fjárhagsráð skal gera nákvæma áætlun um byggingu íbúðarhúsa fyrir næstu 5 ár, þar sem ákveðin sé gerð húsa og stærð og á hvaða stöðum þau skuli byggð. samkvæmt þörfinni fyrir íbúðir á hverjum stað, og skal miðað við það hvort tveggja að fullnægja íbúðarhúsaþörfinni fyrir þá staði. sem sérstaklega þurfa íbúðarhúsa vegna vaxandi framleiðslu, og svo hitt, að bæta sem skjótast úr húsnæðisvandræðum þeim, sem fyrir eru. Skal fjárhagsráð leita álits bæjar- og sveitarstjórna. svo og byggingarfélaga, áður en áætlunin er samin. Í samræmi við áætlun þess skal fjárhagsráð láta ráðstafa- byggingarefninu til þessara staða. Skulu byggingarfélög launþega, samvinnubyggingarfélög og bæjar- og hreppsfélög hafa forgangsrétt að öllu efninu, enda myndi þau samtök sín á milli á hverjum stað til þess að annast byggingarnar og innkaup til þeirra í þeim tilgangi, að byggt verði sem ódýrast og bezt.“ Nú vil ég vekja eftirtekt á því, að eins og frv. er nú, hefur ráðið vald til þess að ákveða byggingu hvers einasta húss í landinu. Ég veit ekki, hvort allir hafa gert sér grein fyrir því, að atvinnufrelsið er nú svo skert, að ekkert má gera nema með leyfi n. í Reykjavík. Það er því nauðsynlegt. að sú stofnun, sem hefur valdið, geri sér og þjóðinni grein fyrir því, hvernig hún ætlar að nota þetta vald, hvar hún ætlar að byggja íbúðir og hve mikið á hverjum stað og hvernig hún ætlar að fullnægja kröfum fólksins. Það þarf ákveðna stefnu frá ráðinu. Það er ómögulegt að sækja ár eftir ár um sama leyfið, fá ár eftir ár neitun, en aldrei neina vissu um það. Ráðið þarf að búa út áætlun um það t.d., hvar byggð skuli íbúðarhús. Það er talið, að byggja þurfi þar sem framleiðslan er. Það er óhæfilegt að geta ekki rekið framleiðslu á ýmsum stöðum, vegna þess að fólk geti ekki flutt þangað sökum skorts á íbúðarhúsum. Það þarf að koma fram frá ráðinu, að ákveðið sé að byggja svo og svo mikið á ákveðnum stöðum á landinu, og þá veit fólkið, hvað það á að gera. Það þarf að ákveða þetta sérstaklega með tilliti til tvenns. Í fyrsta lagi með tilliti til framleiðslunnar, og í öðru lagi þar, sem þörfin og framleiðslan er mikil. Við vitum um togstreituna um þessa hluti. En þetta verður að vera einhverjum takmörkunum háð. Það væri óbætanlegur skaði, ef það lenti út í því. að önnur sjónarmið en þessi væru látin ráða. Þá er það enn fremur nauðsynlegt, að ákveðin sé gerð húsa og stærð. Undanfarið hafa þessi mál verið rekin á mjög ópraktískan hátt. Það eru varla til tvö hús eins, þegar frá eru tekin þau hús, sem hið opinbera eða bæjarfélög hafa látið reisa, allir einstaklingar byggja hver með sínu lagi. En þegar svona er að farið, að við hvert hús þarf sérstakan byggingarmeistara, málarameistara. múrarameistara o.s.frv., þá verður allur kostnaður margfaldur. Eigi að takast að byggja mikið af íbúðum, verður að byggja eftir einni ákveðinni gerð. Sumir segja, að þetta muni verða tilbreytingarlaust. En þegar við erum í kapphlaupi um að koma fólkinu úr óhæfum íbúðum, verður að gera eitthvað. Fólkið er í baráttu út af þessu, og þegar hver byggir með sínu lagi, verður kostnaðurinn svo mikill, að margir, sem vilja, geta ekki ráðizt í það kostnaðar vegna. Það er líka mjög mikið vafaatriði, hvort það er fallegra að hafa húsin hvert með sínu lagi, en þetta vandamál verður að leysa. Þá geri ég ráð fyrir, að ráðið leiti álits bæjar- og sveitarfélaga og byggingarfélaga og þau fái aðstöðu til að láta álit sitt í ljós, áður en ráðið gerir upp við sig, hvert það ráðstafar byggingarefninu. Þangað er það svo flutt beint, því að ef á að fara að ráðstafa því milli staða, verður það oft eins dýrt og að flytja það frá útlöndum. Þessi ákvæði eru ekki síður mikilvæg en aðrir þættir. sem ég hef nú rakið. Það er líka svo, að af allri fjárfestingunni veitir ekki af, að 1/3 fari til íbúðarhúsabygginga. sérstaklega þar sem við verðum að byggja allt upp að nýju. Það er allt annað í löndum eins og t.d. Englandi, þar sem núverandi íbúar hafa erft 4/5 þjóðarauðsins og mikið af því eru hús, heldur en á Íslandi, þar sem mjög lítið er erft af húsum. Um forgangsrétt ákveðinna aðila síðast í 7. gr. er það að segja, að það hefur áður verið í l., að þessi félög hafi forgangsrétt, en það hefur ekki verið fyllilega framkvæmt. Félögin þurfa líka að hafa samtök sín á milli. Það er óhæft annað, ef ríkið styrkir þessi félög, en að það hvetji þau líka til að vinna skynsamlega, og félögin hafa líka hug á þessu og hafa myndað stofnun, sem sér um innkaup og jafnvel byggingar, sé eins konar verktaki. Til þess að geta útrýmt braski úr byggingarmálum er nauðsynlegt, að þeim sé stjórnað í heild, en óhætt er að segja, að það sé þjóðarnauðsyn. Það má nú raunar segja, að þetta sé þjóðnýting, en það er ekki þjóðnýting ríkisins, heldur samtaka þeirra, sem á þessum hlutum þurfa að halda, en ríkið ýtti undir. En höfuðnauðsynin er að útrýma braskinu, sem gerir byggingarnar allt að þriðjungi dýrari hér í Reykjavík en úti á landi, þar sem sama verkkaup er. Þá segir enn fremur í 7. gr.: „Þessi áætlun skal birt, strax og hún hefur verið samin, og send þeim aðilum, er hún varðar, svo að þeir geti gert við hana aths. og brtt. Eigi skal þó fjárhagsráð láta slíkar till. tefja framkvæmd áætlunarinnar, en endurskoða hana á hverju misseri í ljósi þeirrar reynslu, sem þá er fengin.“ Það er enginn efi, að þetta er mjög nauðsynlegt. Það er kvartað svo mikið yfir úthlutunum út um land, t.d. bílaúthlutuninni, og það má gera sér í hugarlund, hvernig það yrði, þegar eitt ráð í Reykjavík ætti t.d. að úthluta öllu byggingarefni til alls landsins. Það er því nauðsynlegt, að gegn svona óánægju séu gerðar haldgóðar varúðarráðstafanir. Þá segir enn fremur, að lánveitingum lánstofnana til bygginga skuli hagað í samræmi við þessa áætlun fjárhagsráðs um íbúðarhúsabyggingar. Það er alveg óhæft, ef fjárhagsráð hefur ákveðnar hugmyndir um þessa hluti, að lánstofnanirnar hafi allt aðrar hugmyndir um þetta. Þarna verður að vera samræmi á milli, svo að allt lendi ekki í handaskolum, svo að ekki sé gefið leyfi annars vegar, en neitað um peninga hins vegar. Sérstaklega er þetta nauðsynlegt um byggingarefni, vegna þess að í ár verður erfitt um útvegun byggingarefnis, það eru hlutir, sem allur heimurinn þarfnast, og því verður mjög hörð samkeppni um það. Þó að við fengjum 70 þús. tonn á s.l. ári, þurfum við ekki að búast við að fá nema lítinn hluta þess á þessu ári, þó að fullkominn dugnaður verði við að ná í það. Timbur er nú ein eftirsóttasta vara heimsins, eins og síldarlýsið okkar, og því erfitt að útvega það. Þess vegna verður skömmtunin að vera miklu raunhæfari en verið hefur. Þess vegna er nauðsynlegt, að fullt samræmi sé í öllum þessum aðgerðum. Þá hef ég sett sérstaka málsgr. síðast í 7. gr.: „Fjárhagsráði er heimilt að láta sérstaka starfsdeild. byggingardeild fjárhagsráðs, annast samning og framkvæmd þessarar áætlunar. Enn fremur að ákveða, að skömmtun og innflutningur byggingarefnis sé í höndum þessarar deildar.“ Nú má vel vera, að þessi málsgr. verði meira ágreiningsefni en ætti að vera. Það er gengið út frá því, að fjárhagsráð reki sérstakar deildir. Í l. er gert ráð fyrir einni, gjaldeyris- og innflutningsdeild. Það er vegna vinnulagsins, að ég geri ráð fyrir sérstakri deild, er annist þessi mál, byggingarmálin. Ef ráðið ætti að hafa þau sjálf með höndum, þá yrði starfsfriður þeirra manna, sem í því eru, enginn. Það er því, eins og það er skynsamlegt að setja sérstaka innflutnings- og gjaldeyrisdeild, ekki síður skynsamlegt og nauðsynlegt að hafa þessa deild, sem ég var nú að tala um. Og þeir, sem eiga að ákveða um þessa hluti, verða að hafa tíma til þess. Ef menn verða að sækja um leyfi til allra íbúðarhúsa, þá er það alveg ótækt, að menn þurfi að bíða lengi eftir svari. Allt gerir þetta óhjákvæmilegt, að það sé sérstök deild, sem fólk geti snúið sér til, og enn fremur, að þessi deild hafi innflutninginn í sínum höndum. Nú er innflutningurinn í höndum innflutnings- og gjaldeyrisdeildar, og ef hann er takmarkaður, svo að tiltölulega lítið fer í hvern stað, þá veitir ekki af, að sérstakir menn hafi þetta með höndum, því að þetta verður eitt af erfiðustu verkefnum ráðsins. Ég tala nú ekki um, þegar svo er, að ríkið kaupir mest af timbrinu sjálft, eins og nú er venjulega, að mest af byggingarefninu er fengið með milliríkjasamningum. Þá kem ég að e-lið, því, sem ég legg til, að verði 8. gr. frv., sem snertir sérstaklega verzlunina í landinu. Í 2. gr. frv., 3. lið, er sérstaklega komið inn á það, að framleiðsluráð skuli miða störf sín við, að neytendur eigi kost á að kaupa neyzluvörur sínar og framleiðendur rekstrarvörur sínar á hagkvæmasta hátt og að vörukaup og vörudreifing verði gerð sem hagkvæmust. Er þetta gert til þess að tryggja hag neytenda. Þessi brtt., sem ég geri í e-lið. varðar það, að verzlunin sé ekki gerð yfirleitt að sérstökum gróðaatvinnuvegi. Frá því að fyrst var byrjað að rannsaka skipulag á atvinnu á Íslandi af skipulagsnefnd atvinnumála, sem skipuð var 1934, þá hefur það verið staðreynd, sem mikið hefur verið rætt og deilt um, að fjármagnið á Íslandi er að stórum mun of mjög bundið í verzluninni, og að það er eitt höfuðvandamál í okkar atvinnulífi að fá því til vegar komið, að fjármagnið fari ekki svo mikið til verzlunarinnar eins og verið hefur, heldur fari meir til framleiðslunnar, sjávarútvegs. landbúnaðar og iðnaðar. Og það væri þörf á að mæla beinlínis svo fyrir í l., að stefna fjárhagsráðs skuli vera, að því er verzlunarreksturinn snertir, að spara fjármagn og vinnuafl það, sem nú er í verzluninni, svo sem verða má, og beina hvoru tveggja til framleiðslugreinanna, og að þetta skuli gert með því m.a. að takmarka með verðlagningarákvæðum og öðrum ráðstöfunum svo gróða þann, er ná megi í verzlunarrekstri, að svo miklu leyti sem hann er rekinn í gróða skyni, að arðvænlegra þyki að setja fjármagn í framleiðsluatvinnugreinarnar. Við vitum, að í kapítalistísku þjóðskipulagi, þar sem fjármagnið er í einstakra manna höndum, þar er aðeins ein leið, meðan ekki er gripið til neinna harðstjórnaraðgerða, til þess að beina fjármagninu af einu sviði inn á annað, þ.e. að minnka svo gróðamöguleikana á því sviði, sem maður vill fá fjármagnið burt úr, en létta undir með atvinnu á öðrum sviðum, sem maður vill fá fjármagnið inn á. Og í þessu efni væri möguleikinn sá, að minnka möguleikann, sem kaupsýslustéttin hefði til álagningar á vöruverð, til þess að beina fjármagninu nokkuð frá verzluninni. Og hins vegar væri sá möguleiki til þess að beina fjármagninu inn á framleiðsluatvinnusvið, að veita hagfelld lán til langs tíma til framleiðsluatvinnugreinanna, t.d. til 15–20 ára með lágum vöxtum, og lána svo sem 2/3 eða 3/4 af því, sem þarf til þess að reisa ákveðin framleiðslufyrirtæki eða kaupa þau. Þetta eru allt ráðstafanir, sem miða í þá átt að draga úr gróðamöguleikum manna á því að setja fé í verzlunina og til að beina slíku fjármagni til framleiðsluatvinnunnar. Hins vegar hefur sýnt sig, að meiri hluti þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið í þessum efnum, hafa ekki dugað fram að þessu. Það verður að ganga mun lengra en gert hefur verið um það að kreppa að verzluninni í þessu efni. Nú kunna menn kannske að segja, að þetta sé illa hugsað. Í gamla daga var slík frjáls verzlun, að samkeppnin var það hreyfiafl, sem kreppti að verzluninni og gerði að verkum, að það féll alltaf svo mikið úr verzluninni af mönnum, sem ekki þótti borga sig að verzla, og samkeppnin takmarkaði þá verzlunargróðann. Þessir dagar frjálsrar verzlunar eru nú löngu taldir, og það er ekki möguleiki til að koma henni á aftur, hvort sem menn vildu eða ekki. Hins vegar hafa menn nú fengið ákveðin leyfi til að verzla og þau þjóðfélagsskilyrði til þess að hagnýta þessa aðstöðu til þess að selja svo að segja allt, sem boðið er fram af innfluttum vörum. Hvert leyfi er þá um leið orðið ávísun á ákveðinn ágóða. Það þýðir, að sú áhætta, sem kaupmaðurinn hafði í gamla daga á að geta ekki selt sína vöru, hún er raunverulega fallin. Einmitt vegna þessa eru innflutningsverzlun og vörusala innanlands orðin örugg gróðafyrirtæki. Hins vegar er aðeins með þjóðfélagslegum aðgerðum, og tiltölulega hörðum aðgerðum, hægt að skapa nýtt hreyfiafl til þess að knýja fram þróun þá í þjóðfélaginu. sem frjálsa verzlunin gerði með öllum sínum barbarísku aðferðum, gjaldþrotum og öðru slíku. Það er gefið, að slík þróun mundi verða í þá átt, að það mundu alltaf verða færri og færri og stærri og stærri fyrirtæki, sem verzluðu. - Það hefur oft verið rætt um það hér á hæstv. Alþ., að þörf væri á því að knýja það fram, að fjármagnið færi verulega burt úr verzluninni og í framleiðsluatvinnuvegina fremur en nú er. En þegar hefur átt á að herða, hafa menn venjulega guggnað á því að beita svo hörðum aðgerðum sem til þess þarf. Fjárhagsráð mundi hafa slíkt vald í sínum höndum, að það gæti komið þessu til vegar. En það er viðbúið, að það mundi verða mjög erfitt að fá fjárhagsráð til þess að taka það upp hjá sér að fara að beita þess háttar aðgerðum, þó að þeir menn, sem í því væru, álitu það nauðsynlegt, ef ekki væru beinlínis fyrirmæli í 1., sem fyrirskipuðu fjárhagsráðsmönnum að vinna að þessu. Við vitum, að allar slíkar ráðstafanir taka langan tíma, nema við viljum láta þetta ganga fljótt fyrir sig, þá þarf að grípa til róttækra ráðstafana. Ég veit, að sumir segja, að það mundi kannske nægja, að neytendafélög landsins fengju meiri rétt í þessum efnum, og með því að þau gætu keppt við verzlun annarra aðila, þá mundi þetta vera allt í lagi. En ég held, að það sé ekki nægilegt. Það hefur sýnt sig, að það eru líka stundum tilhneigingar hjá stjórnendum slíkra verzlana, hvort sem það eru kaupfélög eða önnur slík innkaupa- og sölufélög, til að sýna góðan hagnað af rekstri síns fyrirtækis. Það þarf að skapa aðhald hjá kaupfélögunum, þannig að það þarf að segja ekki aðeins við kaupmenn, heldur og S.Í.S.: Þjóðfélaginu bráðliggur á því, að það mikla vinnuafl, sem verzlunin tekur nú til sin, og það hlutfallslega mikla fé, sem hún einnig tekur til sín, verði minnkað, og það verður að gera ráðstafanir til þess. Ég held því, að þessi 8. gr. samkv. brtt. minni sé mjög nauðsynleg, af því að það þurfi að setja fram þessa ákveðnu stefnuyfirlýsingu, sem fjárhagsráð eigi að fara eftir, að fjármagninu og vinnuaflinu skuli veitt úr verzluninni til framleiðsluatvinnuveganna. Þetta þýðir ekki að drepa verzlunina á Íslandi. En það þýðir, að hún verði rekin af stórum fyrirtækjum með praktísku fyrirkomulagi. Og það er lífsnauðsyn fyrir þjóðina. Við megum bókstaflega ekki við því, að svo gangi til í þessum efnum sem er. Þetta er að verða svo mikil byrði á okkar þjóðfélagi, að við kiknum undir því. Ég á þar ekki við þann margumtalaða gróða heildsalanna, heldur líka það, sem fer í súginn sem kostnaður við verzlunina á margan hátt, vegna þess að verzlunin er óhaganlega rekin. Það, sem verzlunin kostar þjóðina of mikið, er ekki eingöngu heildsalagróðinn, heldur margt, sem verzlunarmenn þurfa að kosta til, svo sem auglýsingakostnaður, aukinn skrifstofukostnaður og annað slíkt, sem er margfalt á við það, sem þyrfti að vera. Þessi kostnaður þarf allur að minnka. Og ef þetta næðist, mundi það þýða það, sem sett er fram í 3. tölulið 2. gr. frv., að vörukaup til landsins og vörudreifing innanlands verði gerð eins ódýr og hagkvæm eins og frekast er unnt. Ef þetta væri gert, mundi það geta þýtt taprekstur hjá hér um bil helmingi af þeim, sem reka nú verzlun. Þá kem ég að f-lið í minni brtt., sem ég legg til, að verði 9. gr. frv. Þar er svo fyrir mælt, að fjárhagsráð skuli, auk heildaráætlana sinna og séráætlana fyrir einstakar atvinnugreinar, semja sérstakar áætlanir um þróun hinna einstöku byggðarlaga og landsfjórðunga og skuli þær yfirleitt miðaðar við lengri tíma en séráætlanirnar og sé tilgangur þeirra að tryggja samfellda þróun atvinnulífsins. - Þetta má segja, að sé mjög nauðsynlegt fyrir okkur. Það er engum efa bundið, að ef við ætlum að reyna að vinna skynsamlega að uppbyggingu okkar lands á næstu áratugum, þá verðum við frá upphafi að reikna með þeim kostum eða göllum, sem hinir einstöku staðir á landinu hafa í þessu efni, og reyna að þroska og þróa í hverju héraði og byggðarlagi það, sem það fyrst og fremst getur gefið okkur bezt. Við höfum áður gert mjög smáar tilraunir um þetta, sem enn sem komið er hafa ekki tekizt vel, vegna þess að of litlu fé hefur verið varið til þeirra og þær hafa ekki verið gerðar í nógu stórum stíl. En það hefur verið rætt þó nokkuð í nýbyggingarráði í sambandi við þetta. að það þyrfti að taka helzt allt Suðurlandsundirlendið fyrir til þess að planleggja það. Það hefur oft verið um það rætt, að á Suðurlandsundirlendinu gætu ef til vill allir Íslendingar lifað. Og það er ekki efi á því, að ef á að byggja upp þróun atvinnulífsins og byggðarlaganna á Íslandi um næstu áratugi. þá komumst við ekki hjá því að gera alveg sérstaklega ráð fyrir því, hvernig við ætlum að haga slíkri uppbyggingu með tilliti til hinna einstöku byggðarlaga og héraða. Og það, sem gerir sérstaklega nauðsynlegt, að við ákveðum þetta fyrir fram og gerum ráðstafanir í þessu sambandi, er, að þetta verður miklu dýrara, ef ekki er gerð áætlun um það fyrir fram. T.d. er svo um Suðurland, ef við vissum, að eftir svo sem 40 ár byggju um 50 þús. manns í Árnes- og Rangárvallasýslum, og ef við vissum, að þetta mundi ekki gerast eftir fyrir fram gerðri áætlun, þá vissum við einnig, að það mundu rísa upp á ótal stöðum smá þorp, sem teygðu sig í áttina hvert að öðru, þar til þau næðu saman. Þetta mundi gerast óskipulega, og íbúarnir mundu ekki njóta nema að hverfandi litlu leyti þeirra kosta, sem þessi landssvæði hefðu og hafa að bjóða. Ef við vissum þetta fyrir fram - og við getum vitað þetta fyrir fram að verulegu leyti, af því að þar er byggilegast í sveitum á Íslandi -. mundum við þá ekki fremur kjósa að gera ráðstafanir til þess að byggja á Suðurlandsundirlendinu eina borg, sem væri á stað, sem okkur kæmi saman um, að heppilegastur væri í slíku tilliti? Ég geri ráð fyrir, að það yrði þá reist aðalborg á þessu svæði, en svo væru nokkur þorp eða bæir, ekki hér og hvar úti um Suðurlandsundirlendið eins og af tilviljun, liðum í nýbyggingarráði rætt þó nokkuð um þetta og þá verkaskiptingu, sem til greina kæmi milli einstakra staða á þessu svæði. En það, sem við þyrftum að gera allra fyrst viðkomandi slíkri ákvörðun, væri að láta ríkið kaupa upp þau landssvæði, sem við ætlum að byggja slíka borg á, og tryggja frá upphafi, að það færi aldrei þannig, að lóðirnar í slíkri borg lentu í braski, eins og t.d. nú hefur farið um lóðirnar í Reykjavík. Nú mundum við líklega meta lóðirnar í Reykjavík til söluverðs einhvers staðar milli 100 og 200 millj. kr., eða upp undir a.m.k. 1/3 af húsaverðinu í Reykjavík. Og þegar við hugsum út í, hvað þetta þýðir, hvaða skattur þetta er, sem raunverulega liggur á atvinnuvegunum í landinu, þá er það einnig ljóst, að þetta með öðru skapar dýrtíð í landinu. Ef við hugsum okkur, að á 10–20 árum rísi upp 10–15 þús. íbúa bær, t.d. í Hveragerði, hvað skyldi lóðaverðið þar verða þá orðið hátt, ef ekkert verður gert til þess að koma í veg fyrir brask með lóðirnar þar? Hvað skyldi þjóðarbúið vera búið að verða fyrir þungum búsifjum vegna óhæfilega mikils lóðaverðs? Við, sem búumst við, að þéttbýli rísi upp á Suðurlandsundirlendinu, verðum að taka tillit til þessa í tíma. Og það er Alþ., sem á að ráða, hvar koma upp bæir á Suðurlandsundirlendinu, og það er Alþ., sem á að gefa fjárhagsráði sérstakt vald í þessu efni. Þess vegna þurfum við að hugsa þetta fyrir fram og gera ráðstafanir, ekki aðeins viðkomandi lóðunum, heldur öllu, sem þarna þarf að fylgjast að, bæði viðkomandi menningarstofnunum, iðjuverum o.fl. Í sósíalistískum löndum hafa verið byggðar heilar borgir eftir fyrir fram gerðri áætlun. Og líka í kapítalstískum löndum hefur mikið verið framkvæmt þannig eftir áætlun, en í slíkum löndum er þetta erfiðara. Eitt dæmi um miklar framkvæmdir eftir fyrir fram gerðri áætlun, sem er þess vert, að menn kynni sér það sérstaklega, er frá Tenesseedalnum í Bandaríkjunum, sem gerðar voru af stjórn Roosevelts í Bandaríkjunum, þar sem gífurlega stórt landssvæði var tekið og þessi mikla Tenessee-á hagnýtt. Þarna var áður svo ástatt, að þessi á ógnaði oft með flóðum eyðileggingu allra lífsmöguleika á þessu stóra svæði og gerði það að verkum, að þetta landssvæði í kringum hana varð eitthvert fátækasta landssvæði. Þessi á var beizluð og er nú eitt stórkostlegasta orkuver í Bandaríkjunum, og síðan hefur verið komið upp þarna fjölda af iðjuverum. Og þetta var gert af ríkisins hálfu, en hagnýting á þessum iðjuverum miðuð við einkaframtak að mestu leyti. - Og ég hef hugsað mér í sambandi við Suðurlandsundirlendið, að við gætum á vissan hátt í smáu gert eitthvað dálítið svipað þessu og síðan tæki við að gera það sama viðvíkjandi öðrum byggðarlögum, sem mikla möguleika hafa í þessum efnum. Þá er síðasta setningin í þessari fyrirhuguðu 9. gr., að ráðið skuli einnig í slíkum áætlunum gera ráðstafanir til heppilegastrar þróunar eða uppkomu allstórra bæja í hinum ýmsu landsfjórðungum. Við verðum að gera okkur ljóst, að með því að setja svona l. eins og um fjárhagsráð, þá erum við að taka þróunina í okkar hendur, þannig að þróunin hættir að verða afleiðing af meir eða minna blindum þjóðfélagsöflum, sem hefur okkur meira og minna að leiksoppi. Við sem fulltrúar á Alþ. eigum og ætlum að ákveða, hvernig þessi þróun skuli vera. Og við beinum henni í ákveðinn farveg vitandi vits. Og við þurfum að koma okkur saman um. hvaða farveg við ætlum að beina henni í, og segja þjóðinni það. Það þarf að rísa upp a.m.k. ein stór borg utan Reykjavíkur. Við vitum t.d., að þegar bær hefur 5–6 þús. íbúa, þá gefur hann íbúunum vissa möguleika, sem 2 þús. íbúa bær getur ekki gert. Ef því reynt er að hlynna að því að koma upp slíkum bæjum á Vesturlandi, Austfjörðum eða annars staðar, skapast miðstöðvar fyrir þessa landsfjórðunga hvern fyrir sig í margs konar menningarlegu og atvinnulegu tilliti, þannig að fólk þurfi t.d. ekki að flytja úr þessum landsfjórðungum til Reykjavíkur til þess að koma börnum sínum á menntaskóla, af því að mönnum sé ómögulegt að kosta börn sín á slíkan skóla á annan hátt. Ég álít, að fjárhagsráð eigi að ráða því, hvar á Íslandi verði byggt á næstunni, og þá er alveg gefið, að það þarf ákveðið í l. að marka stefnuna um það. Skipulagning í þessu efni eftir því, hvar byggilegast er, væri miklu heppilegri en að veitt væru leyfi fyrir t.d. vissum hundraðshluta af byggingum, sem sótt væri um á hverjum stað. Frá öllu þjóðfélagslegu sjónarmiði væri vitleysa að veita leyfin í blindni, t.d. hlutfallslega eftir umsóknum án tillits til atvinnumöguleika. En hvað á fjárhagsráð að gera í þessu efni, ef það hefur engin fyrirmæli um þetta frá Alþ.? Ég álít nauðsynlegt að taka fram um þetta í svona l. Það hefur t.d. verið talað um það og deilt, hvort hinn mikli vöxtur Reykjavíkur væri heppilegur. Ég býst við, að flestir líti svo á, að þessi gífurlegi vöxtur bæjarins sé óheppilegur. En vöxtur Reykjavíkur er svo mikill af því. að þjóðfélagsöflin hafa fengið að hafa áhrif á það. án þess að mannshöndin hafi þar stjórnað. T.d. ef maður hefur átt auðveldara með að fá lán fyrir atvinnutæki, ef hann hefur verið í Reykjavík, heldur en t.d. með því að vera í Vopnafirði eða Vestfjörðum, sem oft virðist hafa verið, þá hefur hann frekar getað byggt hús fyrir sín atvinnutæki með því að vera hér í Reykjavík en að vera á Austfjörðum eða Vestfjörðum. Það er vitað, hvað það hefur verið mikill hagur fyrir efnamenn í Reykjavík að fá lánað. Vegna þess eru menn efnaðir. Það er bankatekník að lána þeim mönnum. sem eiga eitthvað. Þeir hafa eitthvað til að tapa. Það er ekki heþpilegt að lána mönnum utan Reykjavíkur. Bankarnir hugsa meira um sinn verzlunarrekstur en að reka starfsemi sína út frá þjóðfélagslegu sjónarmiði. Bankarnir eru reknir út frá bankahagsmunasjónarmiði. og það þýðir, að bankastjórnirnar verða eins og peð í öllu þessu tafli og afgreiða málin þannig, að meginið af fólkinu kemur til Reykjavíkur, en mennirnir úti á landinu geta ekki komið neinu upp, vegna þess að þar er fátækt fyrir og þar verður að vera fátækt áfram. Fyrrv. stjórn gerði ráðstafanir til þess að snúa þessu við með því að staðsetja togara hjá bæjarfélögum úti um landið. Til þessa verður að grípa til sérstakra ráðstafana, því það er mjög erfitt fyrir þessa bæi að koma þessum tækjum upp og reka þau. Ég veit líka, að margir auðmennirnir hér í Reykjavik segja: „Ætli þeir komi svo ekki til okkar.“ Strax og eitthvað bjátar á, skapast líkur fyrir, að fjármagnið komi til Reykjavíkur. Það er þess vegna alveg heildarbreyting, sem þarf að verða á þessum málum. Ef við ætlum að miða við það að koma upp úti á landi stórum bæjum, byggja upp bæi og tryggja þeim starf og góða afkomu. þá verður að grípa til óvenjulegra ráðstafana. Þess vegna vildi ég, að hraðað yrði ráðstöfunum til þess að koma upp bæjum, þar sem þeir eru ekki fyrir. Það hefur oft verið rætt í nýbyggingarráði, að norðausturhlutinn af Íslandi væri að leggjast í eyði. Útvegurinn fer minnkandi, fólkið flytur burt. Ef við ætlum að byggja þarna upp skipulega, mundi verða að taka til þess sérstakt landssvæði og gera ráðstafanir til þess að byggja upp bæ. Þótt ekki væri nema um 2 þús. íbúa að ræða til að byrja með, mundi bærinn vaxa. Ég held, að þessi ákvæði séu mjög nauðsynleg. Það er ekki til neins fyrir okkur að stjórna svo, að fólkið haldi áfram að flytja til Reykjavíkur, heldur þurfum við að stjórna þannig, að það sé til hagsbóta fyrir allt landið. Brtt. mín við 10. gr. er annars eðlis en við þær gr., sem ég hef verið að lýsa. Allar gr., sem ég hef lýst, fjalla um útfærslu á „principum“. 10. gr. er um ákveðið „princip“. sem ég veit, að muni valda deilum. Það er stefna, sem mótuð er af sjónarmiðum okkar flokks. Það, sem ég hef verið að ræða á undan, þarf ekki að mótast af stefnu Sósfl. Það er hægt fyrir aðra en Sósfl. að vinna að áætlun samvinnubúskapar. Ég býst við, að það verði farið meira og meira inn á það, enda hefur verið gert samkomulag um það, og það samkomulag virðist benda til þess, að allir séu farnir að viðurkenna áætlunarbúskap, en bara ekki, hvað langt ætti að ganga í því efni. 10. gr. segir, að þegar menn greini á. skuli þau fyrirtæki tekin fram yfir. sem rekin eru með hag heildarinnar fyrir augum. Þessu er nauðsynlegt að slá föstu, því að fjárhagsráð getur oft þurft að gera út um svona hluti. Iðnreksturinn kemur til með að markast af því, hvað þessi þjóð er smá. Það þarf ekki nema eina verksmiðju í hverri grein. Ég tala ekki um, ef það þarf að fara inn á stórrekstur. Það, hvort lagt verður út í stórrekstur, gerir út um það, hvort okkur tekst þetta. Þá er óhjákvæmilegt, þegar tveir vilja reka eitthvert atvinnufyrirtæki, að gerður verði greinarmunur á starfseminni í þjóðfélaginu. Það hefur komið fyrir í nýbyggingarráði, að gera hefur þurft upp á milli t.d. Sambandsins og einhvers annars fyrirtækis, og þegar það hefur komið fyrir, hefur nýbyggingarráð veitt Sambandinu leyfið. Stundum, ef engin fyrirmæli eru sett, eru veitt leyfi fyrir fleiri fyrirtækjum en þjóðin þarf á að halda. Ég skal nefna það, að hér í bænum eru óþarflega margar smjörlíkisverksmiðjur. Það þyrfti ekki nema eitt sett af fullkomnum tækjum til þess að framleiða það smjörlíki, sem þarf. Hins vegar, ef þessar verksmiðjur skapa hring, þá skapast hjá þeim þörf til þess að kaupa af þeim óánægðu, og ef þannig yrði haldið áfram og farið eftir samkeppnisaðferðinni, yrðu veitt allt of mörg sett, en vegna þess að vélarnar yrðu allt of margar, yrði kostnaðurinn allt of mikill. Þess vegna þarf að taka ákvörðun um það, hvaða „principi“ við ætlum að fylgja í þessu efni. Annars gæti farið svo, að fjárhagsráð léti í eitt skipti Sambandið og í annað skipti bæjarfélögin sitja fyrir. Það yrði engin stefna, engin ákveðin áætlun. Þetta er annað en það, sem ég hef verið að taka fram hér á undan, enda er hér um ákveðið „princip“ að ræða. Í seinasta kafla hafði ég fjallað um stefnu þá, sem fjárhagsráð þyrfti að taka og Alþ. að marka því. Nú koma þá brtt. við 4. gr. Þar er mælt svo fyrir, að ráðið skuli leita samvinnu um samning heildaráætlunar við opinberar stofnanir. félög og einstaklinga, sem framleiðslu, verzlun, iðnað eða annan atvinnurekstur hafa með höndum, er fjárfestingu þarf til. Skulu þessir aðilar senda fjárhagsráði fyrir þann tíma, er það ákveður, áætlun um stofnfjárþörf sína, lánsfjárþörf, gjaldeyrisþörf og vinnuþörf. Hér legg ég til, að bætt sé við: „Þá skal og ráðið hafa samstarf við samtök launþega. bænda, fiskimanna og annarra framleiðenda um samning áætlana sinna og framkvæmd þeirra.“ Því er svo háttað, að til þess að framkvæma sumar ráðstafanir í lýðræðisþjóðfélagi er ekki nægilegt að snúa sér til þeirra, sem hafa yfir fjármagninu að ráða. Fólkið verður líka að vita um þessa áætlun, svo að það geti vitað, hvar er vænlegt að vera, hvar framkvæmdir verði o.s.frv. Ráðið verður því að hafa samband við ýmis samtök landsmanna, sérstaklega við hina vinnandi menn. Það þarf ákveðinn vilja og samtök hjá fólkinu, til þess að hægt sé að framkvæma þessa hluti. Væri t.d. ákveðinn hluti verkalýðsins andvígur áætluninni, yrði mjög erfitt að framkvæma hana. Því þarf að hafa samband við samtök fólksins sjálfs, og því er það nauðsynlegt að hafa sem bezt sambönd við fólkið, og það, hvernig þetta fer úr hendi, er ekki hvað sízt komið undir áhuga og krafti fólksins sjálfs. Þjóðfélagið á mikið undir því, að framkvæmdin takist vel, en það verður því aðeins, að ráðið hafi samstarf við hinar vinnandi stéttir þjóðfélagsins. Þá er enn fremur ákveðið, að fjárhagsráð skuli hafa samvinnu við lánsstofnanir í landinu um samning fjárfestingaráætlunar, og ber þeim að skýra fjárhagsráði frá fjármagni því, er þær hafa yfir að ráða. Á eftir þessari málsgr. legg ég til, að komi: „Skulu lánsstofnanirnar síðan framfylgja fjárfestingaráætluninni og ákvörðunum hennar í lánastarfsemi sinni.“ Þetta er alveg sjálfsögð setning og felur þó mikið í sér. Ráðið verður auðvitað að hafa samstarf við lánsstofnanirnar, en það verður líka að tryggja, að þær hagi starfsemi sinni í samræmi við ákvarðanir ráðsins. Væri þetta ákvæði ekki, væri þetta ekki tryggt, væri það gat í l. Þegar landbn. þessarar hv.d. ræddi frv. um ræktunarsjóðinn, var hún sammála um þessi ákvæði, eins og ég hef tekið þau upp. Það hlýtur líka að vera meginatriði. að lánsstofnanirnar hafi ekki aðeins samvinnu við ráðið, heldur vinni líka að framkvæmdinni. En verði þetta ekki í l., verða þau aðeins pappírsgagn, eða sífelld togstreita verður á milli ráðsins og lánsstofnananna. Við höfum haft þá reynslu í sambandi við nýbyggingarráð og landsbankann, að þessar tvær stofnanir litu mjög ólíkum augun á, hvaða lánapólitík bæri að reka. Þegar nýbyggingarráð samdi ýtarlegt frv. um fiskveiðasjóð, var af hálfu landsbankans hafin mjög hörð gagnrýni á frv. Síðan voru deilur milli bankans og ráðsins um þetta, sem ollu því, að frv., sem var til um haustið, var ekki lagt fyrir þingið fyrr en komið var undir jól, og var þó ágreiningur um það innan ríkisstj. Stjórn landsbankans tókst svo að orka svo á ýmsa hv. þm., að frv. var breytt verulega. Og hvað sem deila má um þetta, þá er það þó víst, að nýbyggingarráð hafði þá skoðun, að þetta væri hið mesta nauðsynjamál, en landsbankinn var andvígur því. Það hafði svo þær afleiðingar, að lánamarkaðurinn. sem var mjög góður 1945, eyðilagðist hvað sölu á bréfum stofnlánadeildarinnar snerti. Ég býst við, að ef frv. nýbyggingarráðs hefði verið samþ. um haustið, hefði verið hægt að selja fyrir tugi milljóna fram að nýári. En 1946 eyðilagðist lánamarkaðurinn af ýmsum orsökum, svo að ekki var hægt að selja neitt fyrr en tekinn var upp áróður fyrir því og þá fyrir um 12 milljónir, sem sýnir hvað hefði verið hægt að selja á sæmilegum tímum. Það er því nauðsynlegt, ef ráðið á að geta unnið það verkefni, sem því er ætlað, að tryggja það, að lánsstofnanirnar framfylgi fjárfestingaráætlun þess. Það er búið að ræða svo mikið um togstreituna milli viðskiptaráðs og nýbyggingarráðs og nýbyggingarráðs og landsbankans, að ég trúi ekki, að hv. þm. vilji halda þeirri togstreitu áfram. Það er svo breytt um í þessu frv., að fjárfestingin er tekin í hendur hins opinbera til þess að tryggja það, að réttilega sé farið með fjárfestinguna. En þar sem lánsstofnanirnar hafa það hlutverk að stjórna þessu með sinni lánapólitík, verða að vera fyrirmæli um það, að ákvarðanir ráðsins skuli framkvæmdar af lánsstofnununum. Þetta verk ríkisstj. væri óklárað, ef þessari setningu væri sleppt úr, enda alltaf verið á þetta bent, þegar um þetta hefur verið rætt. Þá hef ég lagt til, að aftan við gr. verði bætt: „Fjárhagsráð skal beita sér fyrir og hafa forustu um skipulagningu þeirra átaka, er þjóðin gerir á sviði fjármála og atvinnulífs til þess að framfylgja ákvörðunum þess. Sérstaklega ber því að beita sér fyrir fjáröflun meðal þjóðarinnar til slíkra fyrirtækja og annast upplýsingastarfsemi um þau. Enn fremur skal ráðið gefa út leiðbeiningar til almennings um þær atvinnuhorfur, er séu í hinum ýmsu greinum, er ráðið hyggst að stuðla að: Jafnframt því sem ráðið stjórnar fjárfestingunni, er nauðsynlegt, að það geri meira en að fyrirskipa, það þarf líka að hafa áhrif á þjóðina í þessum málum. Við skulum taka dæmi til skýringar. Nú ákveður ráðið, að nauðsynlegt sé að koma upp áburðarverksmiðju. Ríkisstj. álítur hins vegar, að það svari ekki kostnaði, og telur ríkissjóðinn ekki hafa fé til að leggja fram til þess. Ráðið ákveður þá að bjóða út lán í þetta fyrirtæki. Þá verður ráðið að hafa forgöngu fyrir upplýsingastarfsemi um þetta fyrirtæki meðal þjóðarinnar. Við höfum ekki mikla reynslu af svona „propaganda“, áróðri, hér á Íslandi. Við höfum þó dæmi frá eimskipafélaginu, þegar það var stofnað, og nú fyrir skemmstu frá stofnlánadeildinni, og það er einmitt ágætt dæmi. Bréfasalan var dauð, þangað til nýbyggingarráð og landsbankinn tóku til að „agitera“ fyrir þessu með þeim árangri, að á tveim mánuðum voru keypt bréf fyrir 10–12 millj. kr., þegar engin önnur bréf voru seljanleg. Þetta sýnir, að verzlunar- og hagfræðilögmáli, sem gildir á einhverjum tíma, getur verið breytt með starfsemi þess opinbera, þegar það hefur áróður fyrir því að fá menn til að leggja fé í ákveðin fyrirtæki. Þetta er svo nauðsynlegur liður í verki fjárhagsráðs, að binda verður ráðið skyldu til að gera þetta. Varðandi síðasta málslið er það að segja, að það er ekki aðeins rétt að láta þá, sem hafa fjármagnið, vita, hvað er ætlunin að leggja í, það er líka rétt að segja almenningi, að hverju hann á að einbeita sér. Þetta er nauðsynlegt af því. að þegar fjárhagsráð ákveður sérstaka þróun í atvinnumálum landsins, útheimtir það einbeitingu vinnuaflsins og alveg sérstaklega, að faglærða vinnuaflinu sé beint í ákveðnar greinar. Það er því nauðsynlegt, að ráðið veiti mönnum, áður en til framkvæma kemur upplýsingar um, hvað í vændum sé. Við skulum taka dæmi. Einn af erfiðleikunum í sambandi við kaup hinna nýju togara var sá, að fyrirsjáanlegt var, að skortur yrði á vissum fagmönnum, sérstaklega vélstjórum. Við í nýbyggingarráði vöktum eftirtekt manna á þessu og gerðum ráðstafanir til þess, að nægilega margir fagmenn yrðu til, þegar skipin kæmu. Nú getur það tekið allt að 8 ár að útskrifast sem vélstjóri, og er það út af fyrir sig óviðunandi, að svo langan tíma þurfi til þess, og algerlega ónauðsynlegt, en þetta sýnir, hversu nauðsynlegt er, að allar áætlanir séu gerðar með alllöngum fyrirvara. Það tekur langan tíma að fá fagmenn, en þeir eru líka eitt það dýrmætasta, sem eitt þjóðfélag á, sérstaklega þegar það verður að byggja á fullkomnum iðnaði. Fjárhagsráð verður því að gefa út leiðbeiningar til fólksins, til þess að það viti, á hvaða sviði það á að einbeita sér. Dæmi: Fyrir ári síðan þótti það hin mestu uppgrip að vera vörubílstjóri og vörubifreiðar því hin eftirsóttasta vara. Allir lögðu mikið kapp á að eignast þær, og varð það til þess, að þær fóru í mjög hátt verð á svörtum markaði. Þessi stofnun, fjárhagsráð, getur nú ákveðið það með innflutningsráðstöfunum, að það verði engin uppgrip að vera vörubílstjóri. Nú skulum við segja, að ráðið ákveði að gera þetta, þá gerir það almenningi kunnugt um þessa ákvörðun og þar með, að nægilegt muni verða af vörubílum, svo að ekki sé ráðlegt að kaupa þá á svörtum markaði. Með svona ráðstöfunum væri mörgum bjargað frá því að tapa fé í svona braski, en stuðlað að því, að menn létu fé sitt í annað, þar sem meiri þörf væri fyrir það, t.d. við landbúnað eða vélstjórn á togurum. Svona leiðbeiningar eru líka nauðsynlegt atriði í starfsemi ráðsins. Það er oft eins mikið komið undir því. að þannig sé hugsað um vinnuna, ekki síður eða eins og fjármálin. Framkvæmdir fjárhagsráðs snerta hvern einasta þegn í þessu þjóðfélagi, og þeir eiga kröfu á að vita, hvert er verið að stefna. Þá koma brtt. við 6. gr. Eins og hún er í frv., er gengið út frá, að fjárhagsráð geri áætlanir sínar, áður en fjárl. eru samin fyrir ár hvert. En nú er ákveðið í stjskr., að Alþ. skuli koma saman 15. febr. Fyrir þann tíma yrði ráðið að hafa áætlunina tilbúna, og raunar alllöngu áður, svo að hægt sé að semja fjárl. með tilliti til hennar, þannig að áætlun um framleiðslu ársins 1948 yrði til í ársbyrjun 1947. Það er við búið, að eftir því sem þingið bindur sig meira við áætlun. þá verði óhugsanlegt að semja árið 1946 áætlun fyrir 1948. Mér finnst, að ríkisstj. hafi hugsað sér, að ekki þyrfti að leggja áætlunina fram fyrr en seint á árinu, og hef tekið það upp í mína brtt.. sem eiginlega er aðeins vatill. Það, sem ég álít, að skera þurfi sérstaklega úr um, er, hvaða aðili hafi úrslitavaldið um samning áætlunarinnar. og geri ég ráð fyrir, að það verði Alþ. Áætlunin yrði lögð fyrir Alþ. eins og fjárl. nú, og eins og stjórn stendur eða fellur með fjárl., þá yrði það eins með áætlun um þjóðarbúskapinn í heild. Við verðum að gera okkur ljóst, að með stofnun fjárhagsráðs er verið að reka smiðshöggið á þá þróun að breyta starfssviði Alþ. og færa það endanlega í það horf að vera stjórn á þjóðarbúskapnum í viðbót við að hafa á hendi stjórn ríkisins. Heildaráætlunin yrði þannig fjárl. þjóðarbúskaparins. Áður hefur Alþ. farið í vaxandi mæli inn á það að stjórna þjóðarbúskapnum og skipað ýmsar nefndir í því skyni, t.d. nýbyggingarráð. Nú á að setja á stofn fjárhagsráð til að búa til fjárl. þjóðarbúskaparins. Ég hef aukið við 6. gr. og geng út frá því, að ríkisstj. hafi heildaráætlunina til hliðsjónar við samning fjárl., áætlunina þurfi svo að leggja fyrir Alþ., og fái hún þar endanlega afgreiðslu. Ég geng út frá því, að Alþ. sitji 1. okt., en ef svo verður ekki, þá kveðji ríkisstj. það saman til fundar um áætlunina, sem í frv. stjórnarinnar er hugsuð, að eigi að vera svo nákvæm, að ég undrast stórlega, enda hefur nú meiri hl. fjhn. dregið þar úr í sínum till., að mínu áliti til bóta. En vegna þess, hve gert er ráð fyrir nákvæmri áætlun, tel ég rétt að leggja hana fyrir Alþ. Séráætlanir fyrir langt tímabil eru ekki þess eðlis, að hægt sé að leggja þær fyrir Alþ. til bindandi afgreiðslu, heldur til leiðbeiningar, og er mál, sem vel má „diskutera“. En ef heildarstefnan, sem langar áætlanir eiga að fylgja, er mótuð eins og gert er ráð fyrir í minni till., þá er ekki þörf að taka þær áætlanir fyrir á Alþ., en þó geri ég ráð fyrir, að til slíks geti komið. Ég geng út frá því, að ef ágreiningur er í fjárhagsráði um heildarstefnuna, þá verði Alþ. að skera úr, vegna þess að framkvæmdir hvers árs miðast við það, sem gengið er út frá í heildaráætlun fyrir langt árabil. Legg ég því til, að fjárhagsráðsmenn hafi rétt til að leggja till. sínar fyrir Alþ., en þann rétt hafa náttúrlega fyrir þeir, sem eiga sæti á þingi. Það „principiala“ við þessa grein er í stuttu máli það, að Alþ. hafi endanlegu ráðin. Það má segja. að ráðin séu hjá Alþ., þar sem stjórnin er ákveðin af því. En ef við athugum meðferð fjárl., þá er höfð sérstök fjvn. og reynt að koma þar að mörgum sjónarmiðum einstakra þm., og kjarninn í valdi Alþ. er einmitt fjárveitingavaldið. Það er sama eðlis og fjárl., þegar semja á heildaráætlun um allar framkvæmdir landsmanna. Á Alþ. þarf að fást eitthvert samkomulag, þegar fara á að hefja áætlunarbúskap, því að það verður að vera tryggt, að stórar áætlanir megi leggja fyrir þingið, án þess að allt fari í handaskolum, þegar Alþ. hefur endanlega farið inn á þá braut að taka upp áætlunarbúskap. Ég hef borið fram litla brtt. við 7. gr., sem ég býst við, að meiri hl. fjhn. hefði getað fallizt á. Hún er um það, að fjárhagsráð taki við þeim verkefnum, sem nýbyggingarráði eru nú falin í ýmsum l., jafnskjótt og það hefur verið lagt niður. Engin ákvæði eru um þetta í frv., eins og það er nú, hver rækja skuli störf þau, sem nýbyggingarráði og viðskiptaráði eru falin í öðrum l. T.d. má nefna l. um stofnlánadeild sjávarútvegsins. en í þeim er ákveðið. að til þess að fá lán í stofnlánadeildinni þurfi meðmæli nýbyggingarráðs. Ef þetta ákvæði fellur burt. svífur þetta í lausu lofti, og mætti ætla, að stjórn stofnlánadeildarinnar ætti ein að ráða, hverjir fengju lán, en slíkt er óheppilegt. vegna þess að þetta er veigamikill þáttur í framkvæmd áætlunarbúskaparins, og þrátt fyrir deilur milli nýbyggingarráðs og landsbankans, þá hefur upp á síðkastið vegna valds nýbyggingarráðs orðið vaxandi samvinna um slíkar framkvæmdir, og má segja, að samstarfið hafi verið farið að ganga vel, en færi út um þúfur, ef málsgr. eins og í minni brtt. væri ekki tekin upp. Þetta vald. sem nýbyggingarráð hefur, er vissulega mikið öryggi fyrir menn utan af landi, er reyna að fá lán, og við í nýbyggingarráði höfum gert ráðstafanir til að hjálpa þeim, og hefur það oft borið árangur, því að það er hægara að fá bankastjórana til að taka tillit til óska manna, ef opinber valdastofnun liðsinnir þeim. Ef um það er að ræða, að fjárhagsráð byggði bæi úti á landi eða setti upp atvinnurekstur, þá væri nauðsynlegt, að það tæki við störfum nýbyggingarráðs á þessu sviði. Í fleiri l. eru ákvæði um nýbyggingarráð. t.d. í l. um Höfðakaupstað og l. um nýbýlastjórn, þar sem nýbyggingarráð á að tilnefna einn mann. Finnst mér í fyllsta máta eðlilegt, að fjárhagsráð taki við öllum þessum verkefnum. sem nýbyggingarráð hefur nú með höndum. Í 8. gr., eins og hún nú er í frv., er sérstaklega rætt um samvinnu verkamanna og atvinnurekenda. Þetta er þörf og réttmæt grein, en það er rétt, að svona hlutir séu gagnkvæmir. Það er rétt að stefna beri að auknum afköstum verkamanna, en það verður líka að auka afköst fjármagnsins. Því legg ég til, að við sé bætt. að ef verkamenn óska þess, þá skuli settar á stofn framleiðslunefndir, er hafi samstarf við viðkomandi atvinnurekstur, og skal fjárhagsráð einnig hafa samvinnu við þær. Það mundi þýða, að eins og atvinnurekendur vænta aukinna afkasta verkamanna, þannig vænta verkamenn aukinna afkasta fjármagns og véla. Sjálfstæðismenn hafa flutt frv. svipaðs eðlis, og vona ég, að þeir athugi þessa till. Nú á síðustu árum hafa svona nefndir verið settar upp, t.d. í Englandi, og gefið góða raun og sýnast þær hafa verið veigamikill þáttur í að bjarga Englendingum út úr þeim vandræðum, sem að þeim hafa steðjað. Það mun því heppilegt að setja upp slíkar nefndir og í samræmi við andann í 8. gr. frv. En það er vissulega réttmætt, að tryggt sé jafnrétti verkamanna og atvinnurekenda. Þá kemur að b-lið brtt. við 8. gr., en hann er um, að aftan við gr. bætist ákvæði um það, að ef fjármagn og vinnuafl landsmanna sækir meir inn á sérstök atvinnusvið utan beinnar framleiðslustarfsemi en þörf er fyrir frá þjóðhagssjónarmiði. þá skal fjárhagsráð rannsaka orsakir slíks og gera tillögur til ríkisstj. og ráðstafanir, að svo miklu leyti sem í þess valdi stendur, til þess að draga úr slíku aðstreymi. Samstarf skal hafa við samtök verkalýðsins og eigendur fjármagnsins um þessar aðgerðir, eftir því sem kostur er á. Þetta er að nokkru leyti tekið upp úr reglugerð fyrir nýbyggingarráð. Nýbyggingarráði er nú fyrirskipað að rannsaka, þegar slíkt aðstreymi er of mikið í einhverja atvinnugrein. og gert að hafa samstarf við verkamenn og atvinnurekendur. 9. brtt. er um, að koma skuli ný grein svo hljóðandi: „Fjárhagsráði er heimilt að fela atvinnudeild háskólans og rannsóknaráði ríkisins svo og öðrum rannsóknar- og vísindastofnunum ríkisins sérstök verkefni. er snerta rannsókn á auðlindum landsins, jafnt á jörðu sem sjó, og að gera tilraunir og rannsóknir varðandi hagnýtingu lífrænna sem ólífrænna efna, sem gildi gætu haft fyrir atvinnulíf landsmanna.“ - Það er mitt álit, að þótt kostnaður við rannsóknir sé oft mikill, þá sé um of horft í þann kostnað, sem líklegur er til að bera mikinn árangur seinna meir. Það er að mestu órannsakað, hvaða auðlindir Ísland hefur að geyma. Við eigum ýmsa ágæta kunnáttumenn og sérfræðinga, en kraftar þeirra eru ekki notaðir sem skyldi. Það getur orðið tafsamt, ef það á að ganga gegnum stjórnardeildir, hvenær og hvar rannsókn eigi að hefja, og legg ég því til, að fjárhagsráði sé heimilt að stofna til rannsókna og tilrauna í þágu atvinnuveganna, og má þá búast við betri árangri. Þá er ekki síður nauðsynlegt að vinna fullkomlega úr framleiðslunni. Með því að vinna fullkomlega úr síldarlýsinu, gætum við gert það margfalt verðmeira, og af fiskaflanum er ekki nema helmingurinn nýttur, og höfum við sannarlega ekki efni á að fleygja kannske því dýrmætasta úr honum. Það þyrfti að vísu nákvæmar, efnafræðilegar rannsóknir til að vinna úr öllum innyflum fisksins, en það þarf að gera þær rannsóknir og tilraunir, þótt þær séu stundum mjög dýrar. Það er ef til vill eitt það erfiðasta fyrir okkur sem smáþjóð að reka allar tilraunir, sem þarf í þessu sambandi. Ef til vill gæti tekizt samstarf með okkur og Norðmönnum í þessu efni, báðum þjóðum til hagsbóta, og víst er það, að fyrir hvert ráð, sem stofnað er og falið að hagnýta framleiðslu og auðlindir landsins sem bezt, er slík efnafræðileg rannsókn ekki þýðingarminnst. Ég veit, að ekki er gott fyrir okkur þm. að dæma um þetta, en við verðum að reyna að setja okkur sem bezt inn í hlutina, ef við ætlum að stjórna þjóðarbúinu, eins og við höfum tekið að okkur. Þegar lagt er á herðar Alþ. og ríkisstj. að hugsa fyrir þjóðina næstum því að segja í þessum efnum, þá verðum við að finna til skyldunnar, sem á okkur hvílir, og breyta hér til. Við vitum vel, að enginn útgerðarmaður getur byggt stóra rannsóknarstöð, það þarf ríkið að gera. Erlendis eru slíkar stofnanir eitt af því þýðingarmesta. sem unnið er. Ég get t.d. nefnt, að Kodak-hringurinn ver árlega til sinna „laboratoria“ 50 millj. dollara, sem er allmiklu hærri upphæð en samanlögð fjárlagaupphæð okkar, en þetta gefur hugmynd um þær „gigantísku“ upphæðir, sem auðhringar verja til rannsóknarstofnana sinna. Og því er það, eins og nú er í veröld hinnar gífurlegu teknísku þróunar, að lífsnauðsyn er að rannsaka þessa hluti til hlítar. Við vitum t.d., að úr sjó getum við unnið flestöll efni, sem unnin eru úr jörðu, og þar sem við höfum jarðhitann, höfum við sérstök skilyrði til að vinna ýmis efni úr sjónum með uppgufun. Og þetta krefst fljótt úrlausnar. Það er nauðsynlegt að gera sér það ljóst, að þessi ár og þessir mánuðir, sem eru að líða, eru hið stórkostlegasta breytingatímabil um efnafræðilegar rannsóknir, og möguleikarnir eru ákaflega miklir, ef menn fylgjast með tímanum. Rétt er það, að það er aðeins fyrir örfáa sérfræðinga að fylgjast vel með í þessum efnum, en hitt þarf að tryggja, að til séu þó einhverjir menn með okkar þjóð, sem fylgjast vel með í fremstu röð, og þótt ekkert sjáist eftir þá í eitt, tvö eða þrjú ár, þá er ekkert við því að segja, ef þeir koma aðeins einhvern daginn með hluti, sem þeir geta gert. Því er það, að valdið til að ráða sérfræðinga og hafa stjórn rannsóknarstofnana ríkisins er mjög þýðingarmikið vald, ef fjárhagsráð er vakandi í þeim efnum. Í fyrsta lagi á að miða við, að sérfræðingar okkar fylgist vel með, í öðru lagi, að þeir fái tæki til hagnýtingar. Og því hef ég sett þessa grein þarna inn. Ég geng nefnilega út frá því, að samkv. eðli fjárhagsráðs verði því helzt síðar álasað fyrir það, sem það hefur vanrækt að gera, og því þarf að gefa því vald til að geta ráðið verulega um hluti, sem það vildi ráða. Þá hef ég gert hér grein fyrir öllum brtt. mínum, sem eiga við fyrstu kafla frv., og ég hef í framsöguræðu minni, brtt. og nál. sérstaklega einbeitt mér á fyrsta kaflann. Það er það svið frv., sem ég hef mestan áhuga og kunnugleika á, og við það miðast till. mínar. Þó er hér síðasta brtt. við annan kafla frv., það er 10. brtt. á þskj. 725, sem er við 12. gr. Hún er á þá leið, að innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir framleiðslutæki og annað, sem greiðast á af nýbyggingarreikningi, skuli yfirleitt veitt þeim, sem ætla sér að nota eða starfrækja tækin. Nýir aðilar skulu hafa sama rétt til kaupa á atvinnutækjum og þeir, sem fyrir eru. Ég geng hér út frá því, að í verkaskiptingu innflutnings- og gjaldeyrisdeildar fjárhagsráðs verði aðskilin leyfi út á nýbyggingarreikning og leyfi til almenns vöruinnflutnings. Áður hafa gilt tvennar reglur um þetta í nýbyggingarráði og viðskiptaráði. Í viðskiptaráði hafa leyfi verið veitt í ákveðnu hlutfalli við innflutning fyrirtækjanna áður, það er hið svo kallaða „kvótasystem“, og þetta hefur verið gert, þó að það skapi nýjum fyrirtækjum mikla erfiðleika. Í nýbyggingarráði hefur aftur verið fylgt þeirri reglu, að menn hafa fengið leyfi án tillits til þess, hvort þeir hafa verið í viðkomandi atvinnugrein áður eða ekki, og það er samkvæmt þeim fyrirmælum í reglugerð nýbyggingarráðs, að nýir menn skuli njóta sama réttar um leyfisveitingar og aðrir. Ég álít þetta allþýðingarmikið atriði og rétt, að þetta reglugerðarákvæði nýbyggingarráðs gildi áfram, þegar fjárhagsráð tekur við. Viðskiptaráð hefur yfirleitt veitt innflytjendum leyfin, og ef við tökum dæmi, t.d. af manni, sem ætlar að kaupa sér rennibekk, þá hefur hann í því tilfelli orðið að kaupa rennibekkinn af heildsala eða innflytjanda. Hin almenna regla í nýbyggingarráði er hins vegar sú að veita slíkum manni sjálfum beint þetta leyfi, en ekki firmum, sem flytja inn vöruna og hafa ef til vill umboð fyrir hana. Sá maður, sem fær þannig leyfi fyrir atvinnutæki eða framleiðslutæki, ræður því þá sjálfur, hvar hann kaupir hlutinn. Ef hann fær t.d. leyfi fyrir vörubíl, þá ræður hann, hvar hann kaupir bílinn. En innflytjendur hafa oft í slíkum tilfellum fengið leyfin beint í sínar hendur frá viðskiptaráði. Og viðvíkjandi innflutningi á öllum stærri tækjum er regla nýbyggingarráðs alveg sjálfsögð. Og þar sem hin frjálsa samkeppni kemst ekki að með innflutning á slíkum tækjum almennt, þá ætti kaupandinn sjálfur að ráða, hjá hvaða umboðssala hann kaupir, og gæti hann þá látið gera sér tilboð og tekið hinu hagkvæmasta. Ég álít alveg nauðsynlegt að lögfesta þessa reglu, eins og hún hefur þegar verið meira og minna fest í reglugerðum. Ég ætla hér ekki að fara út í 2., 3. og 4. kafla frv. að svo stöddu, geri það ef til vill eitthvað seinna. Ég vildi gjarnan gera brtt. við þá einnig, en ég hef einbeitt mér á fyrsta kaflann, eins og ég hef áður sagt og brtt. mínar bera með sér, á framkvæmd hans veltur mest, þar eru gerðar mestar breytingar frá því, sem nú er. Ég hef því lagt mikla vinnu í það undanfarnar vikur að gera brtt. við þennan frv.-kafla, og ég vildi mælast til þess, að hv. dm. vildu athuga gaumgæfilega þær till., sem hér liggja nú fyrir. Með þessu frv. erum við að fara inn á nýtt starfssvið, og það er nauðsynlegt, að við alþm. gerum okkur það ljóst, að við erum hér með, meira eða minna, að taka af landsmönnum afskipti þeirra af atvinnulífinu. Ég vil sérstaklega mælast til þess, að þm. hafi þetta í huga og ræði þessar till. Það er trú mín, að ef við sleppum að ræða þessar till. og samþykkja þær að mestu, þá sleppum við miklu tækifæri. Við vitum nú, að það hefði verið mikið óhapp, ef ekki hefði náðst samkomulag um það 1944 að ráðstafa 300 milljónum króna til togarakaupa o.fl., en ef við samþykkjum nú ekki að leggja 25% af útflutningi hvers árs á nýbyggingarreikning, þá munum við einmitt á þessum árum sleppa einhverju hinu bezta tækifæri til að hagnýta auð næstu ára sem framast er unnt, og það verður þungt högg fyrir atvinnulífið að hagnýta ekki þann auð, sem sjávarútvegurinn skapar á næstu árum. til að gera þá atvinnulegu gerbyltingu, sem þarf að verða. Við erum nú meira og minna sammála um, að rétt var stefnt með byltingu og nýsköpun skipastólsins, sem var framkvæmd strax og hiklaust, en ég vil undirstrika það, að ef við hagnýtum ekki þann auð, sem þessi skip færa í þjóðarbúið á næstu árum, þá spilum við úr höndum okkar tækifæri til stóriðju á grundvelli raforkuframkvæmda. Það tækifæri kemur ef til vill aftur, en kostar þá miklu meira, eins og það kostaði mikið að nota ekki allar 600 milljónirnar 1944 til atvinnulífsins. Eins leiðir það nú til ófyrirsjáanlegs tjóns, ef við leggjum ekki 25% til hliðar á nýbyggingarreikning til ráðstöfunar fyrir fram. Það gildir að spara gjaldeyrinn til óþarfans, en nota hann til þarfa. Ef við ætlum að nota tækifærið, þá verðum við að þora að líta fram og festa þetta fé og ráðstafa því fyrir fram, taka ákvarðanir, sem við getum glaðzt yfir og verið stoltir af að hafa tekið, segjum eftir einn áratug. Einstaklingarnir hafa þurft á sparsemi og framsýni að halda til að komast áfram í lífsbaráttunni, og fleiri slíkar dyggðir mætti nefna. Við, sem hugsum fyrir þjóðina að svo mörgu leyti, ef svo mætti segja, við þurfum að þora að spara og ráðstafa því, sem lagt er til hliðar, til uppbyggingar íslenzku atvinnulífi. Ég vona, að hv. þm. íhugi þetta vel.

Forseti (BG): Ég vildi mælast til þess við hv. þm., að hver einstakur talaði ekki lengur en 20 mínútur hér eftir við umr. þessa máls.



Ég mun að sjálfsögðu verða við tilmælum hæstv. forseta um að takmarka mál mitt, og máske þarf ég ekki einu sinni allan þann ræðutíma, er hann tiltók. Á þskj. 559 er brtt., sem ég flyt hér ásamt hv. 1. þm. Skagf. og hv. 6. þm. Reykv., um það, að Búnaðarbanki Íslands fái nokkra íhlutun um verzlun á erlendum gjaldeyri. Búnaðarbankinn er ört vaxandi stofnun, starfsfé hans hefur rúmlega sexfaldazt á síðustu 7 árum og viðskiptaveitan aukizt um 600% frá byrjun. Aðalverksvið bankans er, eins og kunnugt er, í sveitum landsins, en viðskipti hans hafa einnig aukizt mikið hér í bænum á síðustu árum, bæði með lánum til iðnaðar, húsbygginga og verzlunarfyrirtækja. Er hér að langmestu leyti um skammæja víxla að ræða, á meðan verið er að afla lánsfjár til lengri tíma. Útlán sparisjóðsdeildarinnar skiptust nokkurn veginn þannig 31. des. 1945: Landbúnaður ...................Kr. 17500000 Verzlun .......................... - 6800000 Iðnaður .......................... - 6200000 Byggingar ....................... - 4300000 Útvegur .......................... - 125000 Ýmislegt ........................ - 7500000 Samtals eru þessi viðskipti 42 millj. 425 þús. kr. Ég hef ekki fyrir hendi slíka sundurliðun 31. des. 1946, en þá hafði heildartalan vaxið upp í rúmlega 50 millj. kr. Auk þessa eru útlán hinna einstöku sjóða bankans, sem öll eru til landbúnaðar, og samkvæmt nýju l. um landnám. nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum er áformuð stórfelld aukning útlána. Þessi sjóðir eru: byggingasjóður, veðdeild, ræktunarsjóður, viðlagasjóður, nýbýlasjóður og smábýladeild. Í árslok, eða 31. des. 1945, námu viðskipti þessarar deildar bankans 10,8 millj. kr., en í árslok 1946 11 millj. 775 þús. Af öllu þessu má sjá, að veita þessarar stofnunar er orðin afar mikil og fer ört vaxandi. Það virðist því mjög eðlilegt, að bankastofnun eins og þessi eigi þess kost að kaupa erlendan gjaldeyri til þess að greiða fyrir viðskiptum viðskiptamanna sinna. eigi siður en hinir bankarnir tveir, enda hafa ýmsir viðskiptavinir Búnaðarbankans þráfaldlega óskað eftir því, að þeir gætu einnig haft gjaldeyrisviðskipti sín við hann. Í brtt., sem við flytjum um þetta efni, er stungið upp á því, að hlutur Búnaðarbankans í þessum utanríkisviðskiptum verði aðeins 16% þess gjaldeyris, sem til fellur árlega, og er þetta dregið hlutfallslega af hinum bönkunum, miðað við þá skiptingu, sem gilt hefur síðan 1943 um gjaldeyrisviðskipti bankanna, sem er það, að Útvegsbankinn hefur heimild til þess að hafa 1/3 af gjaldeyrisviðskiptunum. Samkv. þessu yrði þá skiptingin þannig, að Landsbankinn fengi 56%, Útvegsbankinn 28% og Búnaðarbankinn 16% af gjaldeyrinum. Þetta er þá harla smár hluti, viðskiptin, sem Búnaðarbankanum eru ætluð hér. Hins vegar felst þó í þessu. ef samþ. er þessi brtt., viðurkenning á því, að þessi banki fái einnig þátttöku í þessari verzlun, sem virðist vera ákaflega eðlilegt, eftir því sem högum þessarar stofnunar er nú háttað. Það er vitað, að þessi viðskipti hafa gefið bæði Landsbankanum og Útvegsbankanum allgóðan arð. Og það virðist enn fremur vera eðlilegt, að Búnaðarbankinn fái einnig aðstöðu til þess að fá nokkra hlutdeild í þeim arði, sem leiðir af þessum viðskiptum - auk þess sem það virðist líka vera fullkomin sanngirniskrafa, að þeir menn, sem reka viðskipti sín við Búnaðarbankann, fái einnig aðstöðu til þess að hafa við þennan banka, innan þeirra takmarka, sem hér eru sett, viðskipti í sambandi við gjaldeyrisverzlunina. - Ég vænti því, að hv. þdm. muni líta með sanngirnisaugum á þetta mál, þannig að þessi brtt. fái samþykki hv. þd.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls gerði ég nokkra grein fyrir því, hvert væri álit mitt á aðalatriðum þess, og vék nokkuð að því, að mér þætti gengið hér inn á nokkuð mikla einræðisbraut í okkar fjármálalífi. Eftir þær umr., sem þá urðu, og eftir þær smávægilegu brtt., sem hér eru fluttar af hv. meiri hl. fjhn., þá þóttist ég sjá, að það hefði ekki mikla þýðingu að flytja mjög róttækar brtt. við þetta frv., sem að sjálfsögðu er samkomulag um, að í einhverri mynd eigi að ganga fram. Samt sem áður hef ég nú leyft mér að flytja hér tvær brtt. á þskj. nr. 690 og vil fara um þær nokkrum orðum. Ég lýsti því hér við 1. umr., að þegar svo væri komið, að hér ætti að fara að leggja mikið af valdi hæstv. Alþ. í fjármálum landsins undir eina nefnd, þá væri það hin minnsta krafa, sem Alþ. gæti gert, að það kysi þá þessa n., en hún væri ekki stjórnskipuð. Í samræmi við þetta hef ég leyft mér að flytja brtt. um, að fjárhagsráð sé kosið með hlutfallskosningu af Alþ. til tveggja ára í senn og jafnframt séu þá kosnir varamenn í þetta ráð. Segja má, að út af fyrir sig sé það aukaatriði, hvort varamenn eru eða ekki eða hvort kjörtímabil þessa ráðs er tvö ár eða lengra. En ég hef stungið upp á þessu, ef það væri hugsanlegt samkomulag við hv. fjhn. um þetta. - Þá hef ég lagt til, að 5. gr. frv. verði orðuð um. Við 1. umr. kom það greinilega fram hjá hæstv. fjmrh., að hann teldi, að það væri á engan hátt tryggt, að þeirri starfsemi yrði haldið áfram með hinni breyttu skipun. sem framkvæmd hefur verið af nýbyggingarráði á undanförnum tveimur árum. Og því miður er ég mjög hræddur um, að um leið og nýbyggingarráð verður lagt niður og sameinað viðskiptaráði. eins og ætlazt er til með þessu frv., þá yrði meira eða minna af þeirri starfsemi, sem nýbyggingarráð hefur haft með höndum, vanrækt allmiklu meir en verið hefur. Það er kunnugt mál, að nýbyggingarráð hefur á undanförnum tveimur árum verið ákaflega mikil nytjastofnun fyrir framfarir í landinu, sérstaklega til að greiða fyrir framfaramálum úti um byggðir landsins, því að fyrir þess milligöngu hafa komizt á margvíslegar framfarir víðs vegar um land. Og það er ekki smávægilegt starf, sem nýbyggingarráð hefur haft með höndum. Það hefur haft með höndum að semja áætlun um fjármálalíf og framfarir í landinu og greitt fyrir útvegun og úthlutun margvíslegra tækja, vinnuvéla, bifreiða og annars. Það hefur haft með höndum að undirbúa stórstígar framfarir, bæði til lands og sjávar. Og það hefur undirbúið l. um stofnlánadeild sjávarútvegsins og l. um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum, sem hvort tveggja er orðið að lögum. Og það hefur undirbúið frv. um ræktunarsjóð, sem enn liggur óafgreitt hér í hv. d. vegna tilmæla frá hæstv. landbrh., því að landbn. hefur ekki afgr. það frá sér enn, vegna þess að það hefur ekki verið til, hvaða breyt. hæstv. ríkisstj. óskaði að gera á því máli. Þá hefur nýbyggingarráð, eins og kunnugt er, haft með höndum leiðbeiningar um útvegun skipa og leiðbeiningar um byggingu iðjuvera og leiðbeiningar og hjálp við útvegun á lánsfé til ýmissa framfaramála. Allt þetta eru verkefni, sem eru jafnvel enn meir fyrir fólkið úti á landsbyggðinni, sem á erfitt með að afla hins og annars til sinna framkvæmda, heldur en þá, sem hafa beztu aðstöðuna samningslega séð. Nú er það kunnugt, að á undanförnum tuttugu árum hefur sveitahéruðum okkar lands verið smátt og smátt að blæða út, bæði að fólki og fjármagni. Og það er af þeim sökum, hvernig hagað hefur verið fjármálastjórn í þessu landi. Þeirra hluta vegna hefur það farið svo, að fólkið hefur dregizt meir og meir í hina stærri bæi, og einkum hingað til höfuðstaðarins. Aldrei hefur þessi straumur þó verið örari heldur en á stríðsárunum síðustu, því að þá var það mjög margt, sem að því studdi að draga fólkið burt frá sveitaatvinnunni og jafnvel einnig úr hinum smærri þorpum. Og ekki sízt vegna þessara hluta er það, að á þessum stríðsárum voru svo að segja allar framkvæmdir í atvinnurekstri einstaklinga stöðvaðar hér á landi. Þangað til nýbyggingarráð tók til starfa. Þetta kom til af því, hve mikill efnisskortur var þá í landinu, og líka af því, að hinir vinnandi menn voru dregnir með háum kaupboðum að setuliðsvinnunni. Og afleiðingin varð, að ekki aðeins nýjar framkvæmdir, heldur einnig viðhald eldri mannvirkja dróst úr hömlu. Það eina, sem í þessum efnum mátti segja, að héldi nokkurn veginn áfram, voru opinberar framkvæmdir, svo sem vegabætur, sem ekki þurfti erlent efni í. Nú er það svo, að þegar verið er að setja hér l. um það að láta allar framkvæmdir, opinberar og framkvæmdir einstaklinga, hlíta yfirráðum eins ráðs, einnar nefndar, þá finnst mér, að það megi ekki minna vera en að gerð sé tilraun til þess í l. að tryggja það, að ekki sé haldið áfram á sömu braut eins og gengið hefur verið né gengið lengra í því, eins og mér þykir mjög mikil hætta vera á nú, að fólkið streymi til stóru bæjanna og fjármagnið líka, þannig að reynt sé að stuðla að því að stöðva þennan straum nokkuð. Og það er áreiðanlegt, að það verður ekki gert á annan hátt en þann að auka verklegar framkvæmdir úti um byggðir landsins, byggingar, samgöngubætur og allar þær framkvæmdir, sem nauðsyn ber til, til þess að sveitafólkið og fólkið, sem býr í þorpum úti á landi, verði ekki áfram eins tiltölulega afskipt um lífsþægindi eins og orðið er og hlýtur að leiða til þess að draga meira og meira af hinu vaxandi fólki áframhaldandi hingað til höfuðstaðarins. Stefnan er sem sagt sú, að ef áfram heldur á sömu braut og verið hefur, a.m.k. síðan í stríðsbyrjun í þessu efni, þá verður þess ekki langt að bíða. að miklu meira en helmingur þjóðarinnar safnist saman hér í Reykjavík og í grennd. Með tilliti til þessa hef ég flutt þessa mína brtt., sem er umorðun á 5. gr. og hljóðar um það, að fjárhagsráð skuli vera skyldugt til að stuðla að því með efnisútvegun, lánsfjárútvegun, útvegun á tækjum og vinnuafli, að þær framkvæmdir, sem nauðsynlegar eru í sveitahéruðum landsins, verði ekki stöðvaðar vegna þess, að ekki fáist til þeirra efni eða tæki eða annað nauðsynlegt. En mér sýnist, eftir því sem þetta frv. er formað og eftir því sem talað hefur verið við 1. umr. þessa máls hér í hv. þd., þá stefni allt miklu meir í sambandi við þetta frv. að því að takmarka framkvæmdir en að því að auka þær. Ef um það er að ræða að takmarka framkvæmdir, þá er það svo, að þeir, sem eiga örðugasta aðstöðu og eru lengst frá og allir þurfa að ganga í gegnum margfaldar girðingar nefnda og ráða, þeim er hættast við að verða út undan, þannig að þeir fái ekki nauðsynleg tæki, nauðsynlegt efni og nauðsynlegt fé til þeirra framkvæmda, sem þeim er lífsnauðsyn að koma áfram, ef þeirra atvinnurekstur á að geta haldizt við. Nú hef ég sett það inn í mína brtt., að fjárhagsráð skuli um þessa hluti vera í samráði við nýbýlastjórn ríkisins, við raforkuráð, vegamálastjóra og vitamálastjóra varðandi þær framkvæmdir, sem þeim aðilum koma við. Eins og hv. þm. vita, voru l. um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum og raforkulög samþ. hér á þingi í fyrra. Og þau l. krefjast mjög mikils fjár, tækja, efnis og vinnu, ef framkvæmdir í því sambandi eiga að verða nokkuð í samræmi við það, sem l. gera ráð fyrir. Nú vakir það fyrir mér, ekki sízt vegna þess, að ég er formaður í nýbýlastjórn, sem á að hafa með höndum yfirathugun á því, hve mikið sé byggt af nýbýlum og endurbyggt af sveitabæjum og húsum úti um landið, að það sé nokkuð tryggt, að ekki sé alveg gengið fram hjá þeim aðilum, sem hér eiga að hafa hönd í bagga um málin, eins og nýbýlastjórn og raforkuráð, svo og vegamálastjóra varðandi samgöngubætur og vitamálastjóra í sambandi við hafnargerðir og lendingarbætur. Virðist það sjálfsagt og eðlilegt og réttlátt, að þetta stóra og valdamikla ráð verði að hafa samráð við vegamálastjóra og vitamálastjóra um samgöngu- og hafnarmál, því að þeir menn hljóta á hverjum tíma að vera þeir menn, sem kunnugastir eru um þá hluti, sem þar er um að ræða. Þess vegna þykir mér það mjög undarlegt, ef hv. alþm. geta ekki fallizt á þann hluta minnar brtt., sem er um það, að fjárhagsráð skuli stuðla að þessum framkvæmdum öllum úti um landsbyggðina og vera í því efni í samráði við þá aðila. sem áður er búið með l. að setja til þess að stjórna þeim framförum, sem þar koma til greina. En þá kemur að síðustu það, sem ég býst við, að hv. þm. kunni að reka augun fyrst og fremst í og hnjóta um. Og það er sá endir á minni brtt., að þegar skortur verði á gjaldeyri, vinnuafli og lánsfé til þess að fullnægja eftirspurn, þá sé fjárhagsráði heimilt að takmarka byggingar og aðrar framkvæmdir í Reykjavík, eftir því sem nauðsynlegt reynist. Ég get búizt við, að einhver segi sem svo, að þetta sé ekki vinsamleg tillaga í garð Reykjavíkur. En því fer fjarri, að á bak við þessa till. liggi nokkur andúð í garð okkar höfuðstaðar, því að vissulega óska ég eftir, að höfuðstaðarins hag sé sem bezt borgið, að unnt er. En ég tel, að hér eigi að fara saman hagur landsbyggðarinnar utan Reykjavíkur og hagur höfuðstaðarins sjálfs, því að það er sannarlega ekki hagur Reykjavíkur, að hópað sé þangað stöðugt þúsundum á þúsundir ofan af fólki utan af landsbyggðinni til þess að þurfa að byggja yfir þetta fólk hér í Reykjavík, þar sem vafinn verður meiri og meiri á, að tilsvarandi atvinna geti orðið fyrir allan þann fólksfjölda hér í Reykjavík, sem hingað flykkist, jafnframt því sem byggðirnar úti á landi leggjast smátt og smátt í auðn, ef þessi straumur heldur áfram óhindraður, þannig að þeim byggðum er, eins og ég sagði áðan, smátt og smátt að blæða út. Það er talið, að undanfarin tvö til þrjú ár hafi verið byggt hér í Reykjavík fyrir 70 til 90 millj. kr. á ári. En það eru smáar upphæðir í samanburði við þetta, sem byggt hefur verið fyrir úti á landi á sama tíma. Og ef það á svo til að ganga viðkomandi byggingum úti á landinu, að takmarkað verði enn meir, hve mikið þar er byggt, með því að þeir menn, sem þar eiga hlut að máli, verði að fara svo að segja í gegnum margfaldar girðingar ráða og nefnda til þess að fá fyrirgreiðslu fyrir sínum málum, og ef þeir tapa þeirri stofnun, sem vinsælust er orðin allra stofnana, sem með þessi mál hefur haft að gera úti á landsbyggðinni, sem er nýbyggingarráð, þá stefnir það að því að halda við straumnum til höfuðstaðarins, en tálma framkvæmdum og framförum úti á landsbyggðinni, sem ég tel mjög skaðlegt. Ég fyrir mitt leyti hefði álitið, að miklu réttara hefði verið að láta nýbyggingarráð halda áfram og fá meiri völd en það hefur haft en að leggja það niður og sameina starf þess starfi viðskiptaráðs. En úr því að það á að sameina þetta undir einn hatt. finnst mér ekki til of mikils mælzt, að gerð sé í l. alveg skýlaus krafa um, og að það sé ákveðið, að þetta fjárhagsráð vinni í samráði við þær stofnanir og nefndir, sem ég hef hér nefnt, og að það sé skyldað til að stuðla að því, að framfaramálum verði haldið áfram, eftir því sem frekast eru föng til og þeir aðilar hafa aðstöðu til að styrkja, sem ég hef nefnt. Ég sé að sinni ekki ástæðu til að fara öllu fleiri orðum um þessar brtt. Það kann að vera, ef einhver mótmæli koma gegn þeim frá einhverjum hv. þd-mönnum, að ég geri nokkru nánari grein fyrir efni því, sem hér er um að ræða í þessum brtt. En ég vænti þess, að menn sjái, að hér er um að ræða till. um nauðsynlegar breyt. á þessu lagafrv., og samþykki þess vegna þessar tvær brtt., sem ég flyt hér á þskj. nr. 690.



Herra forseti. Það hefur nú verið mælt fyrir öllum brtt. við frv. Hv. þm. A-Húnv. flytur tvær brtt. við frv., sem hann hefur mælt fyrir. Fyrri brtt. er um það, að kjósa skuli fjárhagsráð með hlutfallskosningu af Alþ. Við í meiri hl. n. lítum svo á, að ríkisstj. eigi að skipa þetta ráð, því að það eigi enginn klofningur að myndast milli ríkisstj. og þessa ráðs, þar sem hvorir tveggja fara með framkvæmdarvald. Þó að bætt sé við verkefni ríkisstj. því að þurfa að skipa nýjar nefndir og ný ráð, á ríkisstj. að hafa höfuðábyrgð á beitingu framkvæmdarvaldsins. Ég játa, að það hefur stundum verið gert á Alþ. að dreifa framkvæmdarvaldinu og koma alls konar stofnunum þar að. En yfirleitt held ég, að það sé röng stefna. Það er rétt, að pólitíska ábyrgðin sé aldrei annars staðar en hjá ríkisstj. sjálfri. Þar fyrir getur ríkisstj. tekið öll réttmæt tillit. Og ég er ekki að gefa í skyn, að stjórnin eigi ekki að taka tillit eins og t.d. til þingflokkanna og hlutfalla milli stærða þingflokka á Alþ. Virðist engin ástæða til að breyta frv. í þessu efni. - Sama er um 2. brtt. hv. þm. A-Húnv. að segja. að meiri hl. fjhn. leggur á móti þeirri brtt., eins og hún er. En þar fyrir getum við viðurkennt ýmislegt af því, sem hv. þm. A-Húnv. sagði í því sambandi. En einmitt með því að gefa þessu ráði nokkurt vald yfir fjárfestingu landsmanna, þá er verið að tryggja betur en nokkurn tíma hefur áður verið gert, að hinar dreifðu byggðir verði ekki afskiptar. Og um leið og við erum að tryggja það, þá er minni þörf en nokkurn tíma áður á því að orða lagagreinar á þann hátt eins og það væri slagur á milli Reykjavíkur annars vegar og landsbyggðarinnar að öðru leyti. Það væri mjög óviðfelldið að sjá í l., að ef eitthvað eigi að skerða, þá skuli það allt koma niður á Reykjavík. Sá hugsanleiki er líka mögulegur, að eftirspurn samtals alls staðar að eftir efni, áhöldum og fjármagni og vinnu verði meiri en hægt er að verða við. Og ef eftirspurn eftir þessum hlutum er svo mikil utan af landi, að hún gæti gleypt allt, sem fyrir hendi væri af þessum hlutum. þá ætti samkv. þessari brtt. að afskipta Reykjavík svo, að hún fengi ekkert. Þegar um umsóknir er að ræða um tæki og fjármagn og framkvæmdaleyfi, þá geta þær orðið helmingi meiri en hægt sé að sinna, svo að það þurfi af öllu þessu eitthvað að klípa. En hitt er rétt, að víða úti um land hafa menn orðið afskiptir í þessum efnum vegna þess skipulagsleysis, sem verið hefur í því sambandi. En hér er verið að reyna að koma á a.m.k. svo miklu skipulagi, að afskekktari staðir verði öruggari í þessum efnum en þeir áður hafa verið. Þá hefur hv. þm. Borgf. mælt fyrir brtt. sinni og tveggja annarra hv. þm. á þskj. nr. 559. En hún er um það að veita Búnaðarbankanum leyfi til að verzla með erlendan gjaldeyri. Ég vil nú segja það, að þessi brtt. er borin nokkuð seint fram, þegar búið er að eyða okkar mikla gjaldeyrisforða, þannig að nú er ekki um að ræða að verzla með annan gjaldeyri en þann, sem fellur til hér eftir. Auk þess er brtt. komin fram á óheppilegum tíma að því leyti, að Búnaðarbankinn hefur gefið sig að ýmsum öðrum verkefnum en þörfum landbúnaðarins, einmitt á stríðsárunum, þegar eftirspurnin úr sveitunum eftir fé var mikil. Til þess að afla sér tekna og til að hafa fé upp í vexti hefur Búnaðarbankinn þess vegna nú um nokkurra ára skeið lánað til verzlunar og til bygginga og til annarra hluta, sem flestir hafa litið þannig á, að bankinn gerði eingöngu, meðan svo stæði á. Það er bersýnilegt, að landbúnaðurinn er í þörf fyrir svo mikið fé nú á næstu árum, að það væri óheppilegt fyrir Búnaðarbankann að víkja frá hinu upphaflega verkefni og skapa sér nýtt svið. sem kostar hann að hvika að einhverju leyti frá því verkefni, sem honum er ætlað fyrir sveitir landsins. Hann var stofnaður til þess að tryggja sveitum landsins lánamöguleika. Og það er þegar sýnt, bæði af þeim frv., sem liggja fyrir þessu þingi, og yfirleitt af öllum þeim verkefnum, sem liggja fyrir í sveitum landsins, að Búnaðarbankinn verður frekar fjárþurfi fyrir þessa starfsemi en að hann hafi afgang til þess að taka að sér nýja starfsemi. Við þurfum ekki annað en að líta á það frv., sem nú liggur fyrir þinginu um breyt. á ræktunarsjóðsl., til þess að sjá, að Búnaðarbankinn fær ærið nóg að gera við sitt fjármagn. Ég sá líka. að það skein í gegn hjá hv. flm., að þessi brtt. væri mest flutt til þess, að Búnaðarbankinn gæti fengið nokkuð af þeim arði. sem aðrir bankar hafa haft hingað til. En sá arður væri of dýrkeyptur að mínu áliti, ef bankinn færi hans vegna að afrækja það starf, sem hann á að hafa fyrir sveitirnar. Ég skal ekki segja miklu fleira um þessa brtt. En ég hygg, að augljóst sé, að ef Búnaðarbankinn færi að taka upp gjaldeyrisviðskipti. þá yrði það ekki til hagsbóta fyrir landbúnaðinn. Auk þess er það svo, jafnvel að því er snertir útflutningsvörur landbúnaðarins, þá veitir Búnaðarbankinn ekki lán yfirleitt til þeirrar starfsemi. Kaupfélögin hafa yfirleitt flestöll í gegnum S.Í.S. verið hjá Landsbankanum með þau viðskipti. Og sumir aðilar, sem flutt hafa út landbúnaðarvörur, hafa verið hjá Útvegsbankanum. Þessir bankar tveir hafa annazt lánastarfsemi til þeirrar starfsemi landbúnaðarins, sem skapar erlendan gjaldeyri. - Þetta legg ég fram aðeins til viðbótar hinum atriðunum, sem út af fyrir sig ættu ein að duga að fullu til að sýna, að ekki sé þörf á, að Búnaðarbankinn annist gjaldeyrisverzlun. Aðalræðan. sem hér var flutt um málið, var flutt af hv. frsm. minni hl. fjhn., sem við var að búast, og bar margt á góma hjá honum. Ég skal fúslega játa, að sumt, sem hann sagði, var athugavert og getur vel verið til leiðbeiningar. En það er sama að segja um brtt., sem hann ber fram, að þær eru að sumu leyti athyglisverðar hugleiðingar og geta orðið til leiðbeiningar. En það er ekki þörf á því á þessu stigi að lögtaka þessar hugleiðingar. Það er ærið nóg nú að gera þá breyt., sem í frv. felst. frá því sem áður var, að þessi nýja nefnd fái allmikið vald yfir fjárfestingu hins opinbera og almennings yfirleitt. Og fyrsta stigið er auðvitað ekki að setja nákvæmar reglur um þetta. Við í meiri hl. fjhn. höfum alveg gefizt upp við það - ég skal fúslega játa það - að setja í sjálf l. glögg greinarmerki milli þess, sem á að vera háð leyfisveitingum, og hins, sem á að undanþiggja leyfisveitingum til fjárfestingar. Við treystum því, að heppilegar reglur skapist þarna í framkvæmdinni. sem svo mætti lögfesta síðar. Við höfum hins vegar talið, að þetta ráð þurfi að hafa mjög víðtækt vald, svo að það skorti aldrei vald til þess, sem það telur nauðsynlegt að gera vegna þjóðarhags og til þess að samræma framkvæmdir almannavaldsins og einstaklinganna. En í þessum efnum erum við að fikra okkur áfram. Og við höfum sannarlega séð það á starfsemi okkar ágæta nýbyggingarráðs, sem hefur starfað í tvö ár, að við höfum ekki í þessum efnum stigið fullvaxnir út úr höfði Seifs eins og Aþena, en við verðum að byrja á fyrsta stigi og fikra okkur áfram. Ég segi þetta ekki til áfellis fyrir nýbyggingarráð. En við verðum að gera okkur ljóst, að eftir tveggja ára starf erum við búnir að eyða okkar gjaldeyrisforða, að vísu miklu af honum til nauðsynlegra framkvæmda, en líka töluverðu af honum til þess, sem ekki hefur áhrif á framleiðslugetu þjóðarinnar. Þegar svo er komið, þá er hætt við því, að það sé ómögulegt að forðast það, að það verði farið eitthvað hægar nú á eftir, þegar eingöngu er tekið til ráðstöfunar það fé, sem við getum klipið af okkar útflutningi. - Hv. 2. þm. Reykv. fullyrti það. að þau 15% ef erlenda gjaldeyrinum, sem eru nefnd í frv. stjórnarinnar, eigi ekki að fara til annars en almenns viðhalds. En ef svo er, að þessi hluti nægi ekki til annars eða meira, þá held ég, að hann geti ekki bjargað öllum þeim hlutum og framkvæmt þá, sem hann taldi upp, með þeim 10% af erlenda gjaldeyrinum, sem hann vill taka til þessara hluta til viðbótar 15%, svo sem að virkja Urriðafoss fyrir marga tugi milljóna og tífalda landbúskap á Suðurlandsundirlendinu. fyrir utan það að koma fiskiskipaflotanum í það lag, að hann geti veitt allan þann fisk, sem hægt sé að veiða við Íslands strendur. En í því eina plani, sem ég hef séð frá nýbyggingarráði, er gert ráð fyrir, að við getum komið slíku í framkvæmd á næstu fjórum árum eða svo. Nei, það er hætt við, að þá verði orðinn lítill afgangur a.m.k. af þessum 10% af gjaldeyrinum. Það er svolítið erfitt fyrir okkur í þessu landi. þar sem það getur gengið upp og niður með okkar afla og afurðir og gjaldeyrismöguleika, að gera mjög stórfelld plön. Þar að auki höfum við litla hugmynd um, hvað við getum fengið frá útlöndum af efnivörum, jafnvel þótt við hefðum nógan gjaldeyri, þannig að það er erfitt að planleggja langt fram í tímann framkvæmdir hér á landi. Við getum skrifað ritgerðir og haft ýmsar hugleiðingar um þessi efni, eins og margt af þessu er. En eins og málum er hjá okkur komið, skulum við ekki kalla það fullkomin plön, sem við getum sett upp og gengið svo eftir eins og járnbrautarvagnar á teinum. Það er miklu auðveldara að planleggja framkvæmdir í stórum löndum, sem eru sjálfum sér nóg á öllum sviðum, - ég tala nú ekki um í löndum, þar sem hægt er að skipa fólkinu og segja: Þarna skaltu vera og vinna, og svo hefur fólkið ekkert annað að segja við því en að hlýða. Þar er hægara að skipuleggja framkvæmdir langt fram í tímann en í okkar landi, sem hefur einhæfa framleiðslu og verður á hverjum tíma að laga sig eftir markaðsmöguleikum. Og þó að við gerum okkur vonir sem beztar, þá eru markaðsmöguleikar fyrir vörur okkar óvissar, þannig að við getum ekki til fulls búið okkur undir að nota markaðsmöguleika okkar löngu fyrir fram. Við getum t.d. orðið að breyta frá ári til árs um verkunaraðferðir á vörum okkar og annað slíkt, því að í því þurfum við að taka tillit til annarra og laga okkur eftir þeim. - Mig minnir, að ég hafi heyrt það hér í þingræðu, að því hafi verið haldið fram, að við ættum helzt að haga svo okkar framkvæmdum í sjávarútvegsmálum, að innan nokkurra ára verði því lokið í bráð, sem þurfi að gera á því sviði. En því verður bara aldrei lokið til fulls, hvorki í bráð né lengd. Við getum heldur ekki tekið þannig einn atvinnuveg út úr og lokið við það, sem fyrir hann þarf að gera, og tekið svo annan atvinnuveg á sama hátt á eftir og látið t.d. landbúnaðinn bíða, á meðan við erum að koma sjávarútveginum í eitthvert fyrirhugað horf. Þetta getum við ekki í okkar landi. Við erum að sjálfsögðu á sömu brautum og aðrar þjóðir að því leyti, að við sjáum, að það gengur ekki lengi að láta allt arka að auðnu og treysta á, að óskipulagðir kraftar gefi beztan árangur. En þar fyrir skulum við ekki hugsa okkur, að það sé svo ákaflega auðvelt verk að planleggja þjóðarbúskap okkar að flestöllu leyti og stjórna okkar þjóðarbúskap ofan frá. Og ég vil játa, að okkur vantar enn sem komið er fullhæfa menn til þess að stjórna þannig þjóðarbúskapnum, vegna þess að við fáum ekki þá menn nema fyrir æfingu og fyrir margra ára gætilegt og viturlegt starf. Þegar þjóðir taka fyrir ný verkefni - og hér er sumt nýtt okkur á sviði verklegra framkvæmda -, þá kemur það sem þróun. en ekki sem bylting. Og það, sem lengi á að standa, þarf einnig að hafa töluvert langan vaxtartíma. Þessi ákvæði í frv. um að leggja 15% af andvirði útflutningsins á sérstakan reikning, eins og þar getur þau eru vitanlega ekki fullnægjandi, en eru yfirlýsing um það, að við eigum að gera okkur far um það. að það verði aldrei minna en 15%. sem þannig verði lagt til hliðar. En það getur komið fyrir, að okkur verði þetta ómögulegt. En á hverjum tíma, sem það er kleift, á ríkisstj. að gera sér far um að leggja þetta til hliðar a.m.k. Og þessi 15% geta orðið töluvert drýgri en þau hefðu getað orðið eftir þeim reglum, sem nýbyggingarráð starfaði eftir, vegna þess að ég tel sjálfsagt, að listinn yfir þær vörur, sem eiga að koma á þessi 15%. verði þrengdur mjög frá því, sem verið hefur, þannig að á honum verði ekkert annað en framleiðslutæki og það, sem kemur við nýsköpun atvinnuveganna og aukinni tækni í atvinnuvegunum. Þannig að þessi hundraðshluti á, samkv. þeim reglum, sem að vísu eru ekki settar hér í frv., en sem fjárhagsráð verður að setja, að geta verið töluvert drýgri en hann hefur verið áður. - Það kemur líka fram í þessum brtt., að það mun vera erfitt að setja upp nokkra áætlun, sem eigi að gilda til lengri tíma en eins árs. Og í þeirri gr. í brtt. hv. 2. þm. Reykv., sem hér ræðir um, að heildaráætlun skuli lögð fyrir Alþ., þá er ekki ætlazt til, að önnur áætlun sé gerð en árs áætlun. sem þarf að endurskoða mánuð fyrir mánuð. Þar sem í 6. gr. frv. er talað um að leggja áætlun um heildarframkvæmdir fyrir Alþ., þá get ég ekki skilið þá gr. svo. að hér sé fyrirskipað að leggja þessa áætlun fyrir Alþ. í frv.-formi. Það stendur ekki í gr., enda efast ég um, að hægt væri að framkvæma það að gera slíkar áætlanir að 1., þegar allir viðurkenna, bæði í ræðu og till., að slíkum áætlunum þurfi að vera hægt að breyta ársfjórðungslega og jafnvel mánaðarlega eftir breyttum viðhorfum. Það er sjálfsagt mál, að allar slíkar stórar áætlanir verða lagðar fyrir ríkisstj. og fjvn., og hafa allir hv. þm. að sjálfsögðu aðgang að þeim. Og þá hafa þm. sama möguleika og þeir alltaf hafa. því að hjá Alþ. situr alltaf æðsta valdið í þessum efnum, að löggjafarvaldið getur alltaf á hverjum tíma skipað fyrir um þetta, hvað sem því sýnist. Hver þm. getur þá líka komið fram með þáltill., sem getur gengið fram sem ályktun Alþ., ef þinginu svo sýnist. Ef með l. á að breyta einhverju, þá getur hver þm. komið með lagafrv., sem svo gæti verið samþ. En hitt er óþarfi, að gefa utanþingsmönnum rétt til þess að bera fram frv. á Alþ. Ég veit ekki, hvort það samrýmist þingsköpum, því að hér stendur í brtt.: „Rétt hafa þó einstakir fjárhagsráðsmenn að leggja fram till. um þessi mál á Alþingi“ o.s.frv. Þetta mundi, ef samþ. væri, að þetta skyldi vera í frv.-formi, gefa þeim mönnum, sem ekki eru þm., en aðeins eru í þessu ráði, rétt til þess að koma hér fram sem þm. að vissu leyti. Mér skilst, að þetta sé lítils virði, ef þeir hafa ekki málfrelsi og allt hvað eina. En það verður eins auðvelt fyrir fjárhagsráðsmenn að koma sínum aths. að á Alþ. eins og hverjum manni, sem góðar till. hefur að flytja. Við þurfum ekki að telja upp í þessum l. allar þær nefndir og stofnanir, sem menn kynnu að vilja setja á laggirnar. Frv. þetta er nógu almennt orðað til þess, að það misskiljist ekki, að allt, sem von er um, að komið geti í þjóðarhag og orðið þjóðarbúskapnum til góðs. kemur fjárhagsráði við og er á þess starfssviði. Ég skal nú ekki fara svo ákaflega nákvæmlega út í þetta, enda hefur hæstv. forseti mælzt til, að við takmörkuðum okkar ræðutíma. Ég skal þó aðeins taka fram. að ég sé ekki. að það sé nauðsynlegt endilega að telja upp þessa 9 liði, sem eru í 4. tölul. brtt. hv. 2. þm. Reykv., að það skuli t.d. afla 20 nýrra togara. Er nokkur ástæða til að binda þetta? Hvers vegna ekki að hafa þetta frjálst til athugunar fyrir ráðið? Og að þetta eigi að gerast ekki síðar en að því sé lokið 1951, það virðist vera að einhverju leyti í samræmi við sjávarútvegsblaðið frá nýbyggingarráði, þar sem sagt er, að ef við getum ekki rýmt öðrum burt af okkar miðum. þá eigum við að taka þátt í að eyðileggja þau sjálfir. - Þegar við lítum á það heildarplan, sem sett er fram í þessari gr. brtt., sjáum við, hversu margt hlýtur að vera óathugað í þessum efnum fram sett, því að eftir till. skulum við nú gera þetta, þegar við erum búnir að eyða okkar 300 millj. kr. og hælum okkur af því, hvað við séum búnir að veita mikið til skipaflotans, bæði til togara og minni báta, þannig að erfitt verður að fá menn á þennan flota. Það er ekki hægt að búa skipshafnir til með l. frá Alþ. Þetta verður að þróast. Við verðum að gera okkur ljóst, í hvaða stefnu skuli haldið, en svo tekur það allt sinn tíma að koma framkvæmdunum í hið bezta horf. Og það er ekki sama, hvaða menn halda á þessum málum. Ég held, að það sé hæpið, að það sé hægt að draga allt okkar starfslíf og atvinnulíf í framtíðinni saman í lagafrv., svo sem hér er miðað að, t.d. að „koma upp fiskiðjuverum ríkisins á Hornafirði, Vestmannaeyjum. Ísafirði og einum stað á Suðurnesjum.“ Ég fyrir mitt leyti væri alls ekki tilbúinn að samþykkja, að þessir staðir eigi að fá einhver forréttindi frá ríkinu fram yfir aðra staði. sem er eins og eigi að hafa út undan í sambandi við fiskiðjuver. Og ég kynni að geta nefnt ýmsa staði á landinu. sem mundu vera betur settir fyrir fiskiðjuver en sumir af þessum stöðum, sem hér eru taldir. Ég efast um, að bak við þetta sé nægilega gott plan, og ég efast um, að við eigum endilega að samþykkja svona uppástungur óbreyttar. Og hvers vegna á að setja á svona staði iðjuver að kostnaðarlausu fyrir íbúa staðanna? Einmitt sumir þessara staða hafa kannske fjármunamöguleika fremur en aðrir smærri staðir til þess að setja upp iðjuver. Væri kannske réttast að láta sömu styrktarreglur gilda um öll útgerðarpláss á landinu. sem vildu koma upp fiskiðjuverum hjá sér. En svona till. um þetta, eins og brtt. eru, eru ekki sjálfsagðar. Þær geta verið góðar á sumum stöðum. - Svo er talað um í þessari tillgr. að koma upp lýsisherzluverksmiðju, síldarniðursuðu- og niðurlagningarverksmiðju, tunnuverksmiðjum og síldarverksmiðju austan Langaness o.fl. Allt þetta eru ákvæði um í l., og mér virðist engin ástæða til að telja þetta upp hér. Og þó að svona till. yrðu felldar, þá held ég, að enginn tryði því, þótt sagt væri, að Alþ. hefði drepið þetta allt á einni kvöldstund, því að þetta er allt nú þegar á vegum ríkisstj. samkv. l. og á vegum nefnda, og kemur til framkvæmda fjárhagsráðs. - Svo stendur hér enn fremur í till., að það eigi að „stuðla að uppkomu hafna og verbúða í samræmi við þörf og staðsetningu fiskiflotans.“ Þetta er alltaf verið að gera í fjárl., og það er ekki nein lífsnauðsyn að nefna þetta svona sérstaklega þarna. En svo stendur hér, að þessu á svo að vera lokið í bráð, sem stendur hér í þessum till., og er þetta einnig mjög óheppilegt orðatiltæki í l., sérstaklega þar sem lífsbaráttunni hér í þessu landi verður aldrei lokið í bráð. Um stóriðjukaflann skal ég ekki segja neitt sérstaklega. Það eru vitanlega margir aðrir góðir fossar til en Urriðafoss í Þjórsá, og hitt er ekki minna atriði en sjálfir fossarnir og virkjun þeirra, að hægt sé að nota orkuna, sem þeir framleiða. Það að fá orkunni arðbær verkefni er vandi, sem hingað til hefur ekki verið leystur hjá okkur að neinu verulegu leyti. En það má vel vera, að einhverjir möguleikar finnist í náttúru okkar lands, sem megi nota í framtíðinni, og þá er sjálfsagt að vinna að því að leysa þau auðæfi úr læðingi. En það er ekki ástæða til að nefna neina sérstaka fossa í þessum l. í því sambandi. Viðkomandi því, sem tekið er hér fram í brtt. um landbúnaðinn, er það að segja, að það ákvæði, sem hér var tekið út úr frv. um daginn, að því er landbúnaðinn snertir. það hefur ríkisstj. nú lagt fyrir þingið í frv., sem þetta felst í með öðru orðalagi, því að í 2. gr. frv. um framleiðsluráð landbúnaðarins, 2. tölul., stendur, að meðal aðalverkefna framleiðsluráðsins sé „að stuðla að eflingu landbúnaðarframleiðslunnar í samstarfi við Búnaðarfélag Íslands, svo að hún fullnægi. eftir því sem kostur er á, þörfum þjóðarinnar“, og í 5. tölul. „að vinna að því að beina framleiðslu landbúnaðarins að þeim framleiðslugreinum. sem landbúnaðinum eru hagfelldastar og samrýmast bezt þörfum þjóðarinnar á hverjum tíma.“ Þetta er að vísu mjög almennt orðalag, en ég hygg, að það sé ekki tilsvarandi gagn að því að orða þetta öllu nákvæmar sem verkefni fyrir starfandi framleiðsluráð landbúnaðarins, sem á vissulega að starfa í samráði við fjárhagsráð. - Það er búizt við, að fjárhagsráð hafi manns vit, rétt eins og þingmennirnir, sem við erum nú hér að ræða við. Sama má segja um bygging íbúðarhúsa og áætlun um það efni fyrir næstu 5 ár, sem í brtt. er rætt um, að það eru til l. frá síðasta þingi um byggingarstarfsemina yfirleitt. Og í sambandi við þau l. hefur það verið fundið að, að ekki hafi verið séð fyrir fjármagninu, sem þarf til þess að byggja. En fyrir fjármagninu er ekki heldur séð hér í þessari brtt., fyrir utan það, að það er langt frá, að hægt sé að ákveða fyrir fram til 5 ára, hvaða þörf fyrir byggingar á að meta mest á hverjum tíma á því árabili. enda felst í þessari gr. brtt., að það á að byggja fyrst þar, sem atvinnuskilyrði eru góð. og svo á að leysa úr húsnæðisvandamálunum þar, sem of mikið er fyrir af fólkinu. Þetta er því svo almennt sem hægt er. Ég álít, að það bæti ekkert framkvæmdir fjárhagsráðs að samþykkja svona almenna löggjöf. - Og þegar lagt er til, að sett verði svo almenn löggjöf sem hér er till. um fyrir þjóðarbúskapinn og atvinnulífið, þá kann ég illa við gr., eins og brtt. er hér um við 8. gr. frv., að sú atvinnugrein sé tekin út úr og skrifuð í till.-formi eins konar hálfgerð blaðagrein um það, að taka beri fjármagn út úr verzluninni og færa yfir í eitthvað annað. Vitanlega á fjárhagsráð gegnum innflutningsleyfi að hafa það fyrir aðalsjónarmið, hver sé þörf þjóðarinnar, og það er þess hlutverk að ákveða, hvað þurfi að flytja inn. Og það er ekkert við því að gera, þó að menn verði látnir velja um, hvort þeir vilji heldur kaupa vörur hjá kaupmönnum eða eiga við samvinnufélög um það. Það verða þeir að eiga við sjálfa sig. Þeir, sem vilja losna við heildsalana, geta verzlað við kaupfélög. Menn þurfa ekkert að furða sig á því, þó að búið sé að gera vesalings heildsalana að Gyðingum, því að „agitationin“ þarf alltaf að hafa eina stétt og hana helzt sem fámennasta til þess að beina óvild sinni til.  (Forseti GÞ: Ég vil segja hv. þm., að það var meiningin að hafa nú kaffihlé.)  Já, ég skal stytta ræðutíma minn. Sízt vil ég taka undir, að það eigi að eyðileggja smáfyrirtækin, en láta vera eftir nokkur fá og stór. Það væri andstætt reynslunni, því að smáfyrirtæki. sem eru rekin af ágætum mönnum, þrífast alltaf. Það er ýmislegt fleira, sem ég gæti nefnt, sem er ekki þörf að hafa með. Það er ekki þörf að vera að tala um sérstakt samstarf launþega, bænda og fiskimanna, því að því leyti, sem þeir fást við félagsmálastarfsemi, þá heyrir það undir 2. gr. Eins er það, að lánsstofnanir skuli framfylgja fjárfestingaráætluninni og ákvörðunum hennar í lánastarfsemi sinni. Um það flytjum við brtt., sem er réttar orðuð. Hún er um það, að fjárhagsráð skuli hafa samvinnu við lánsstofnanirnar um samningu og framkvæmd fjárfestingaráætlunar. Um þessa brtt., líka um framkvæmd hennar, vil ég segja, að það kemur margt af sjálfu sér um framkvæmd þessarar áætlunar hjá bönkunum, því að það er það sama og með gjaldeyrisleyfi nú, að það fær enginn gjaldeyri, nema hann hafi gjaldeyrisleyfi, eins fær enginn lán, nema hann hafi fjárfestingarleyfi. Bankarnir verða að spyrja um þennan hlut eins og annað, sem við kemur framkvæmdinni. Hitt er annað mál, að það er ekki hægt að skylda bankana til að hafa nóga peninga til að fullnægja allri eftirspurn. Það þýðir vitanlega ekki að hafa svona grein upp á það að gera. Ég skal nú fara að stytta mál mitt, en ég þori að segja það, að ákvæði eins og það, er hér er lagt til að bæta aftan við 1. málsgr. 8. gr., að ef settar eru á stofn framleiðslunefndir á vinnustöðvum, þá skuli þær hafa aðgang að reikningum þeirra fyrirtækja, sem þessir menn vinna hjá, svona gr. verður ekki samþ. á þessu þingi. Það er sama, hvaða sovétskipulag er sett upp, ef þar er einstaklingsrekstur. þá verður þessu ekki hagað svona. Gr. um fjármagnið og það allt er nægilega greinileg í frv. og að það eigi að taka við af viðskiptaráði. Ef þarf ákvæði um, að fjárhagsráð eigi að taka við verkefnum, sjóðum og fleira af báðum þessum ráðum, þá á að nefna þau bæði. Ég hef svo ekki þessi orð fleiri, en hér verður allt komið undir framkvæmdinni. Heimildin er víðtæk. en það er sama, hverju maður bætir við af þessu tagi, að ég hygg, að það tryggi ekki framkvæmdina betur en það, sem er í frv. nú. Við þurfum að fikra okkur áfram. Þetta þarf að vera fast, en þó gerum við engar áætlanir til næsta árs án þess að hugsa lengra fram í tímann. Jafnvel þó að um sé að ræða smáframkvæmdir í sambandi við fjárl., þá fylgir því alltaf áætlun, hvað það kosti og hvað það taki langan tíma. Eins þarf fjárhagsráð að hafa áætlun og samvinnu við allar stofnanir og þjóðina alla í sambandi við þá löggjöf, sem nú er verið að vinna að hér og verður sett.

Forseti (Gk): Mér hefur borizt skrifl. brtt. frá hv. 8. þm. Reykv. Þarf tvöföld afbrigði til að hún megi komast hér að.

Forseti (BG): Mér hafa borizt brtt. frá hv. þm. Siglf. við frv. til l. um fjárhagsráð. innflutningsverzlun og verðlagseftirlit. Brtt. eru svo hljóðandi: [sjá þskj. 770.] Brtt. þessar eru of seint fram komnar og skriflegar, og þarf því afbrigða við, og mun ég nú leita þeirra.



Ég þarf ekki að lýsa afstöðu minni og skoðun á þeirri stefnu í verzlunar- og viðskiptamálum, sem hefur verið framkvæmd hér á landi nú um alllangt skeið. Þm. er það væntanlega kunnugt. að frjálsræði í viðskipta- og verzlunarmálum er að mínu áliti vænlegra en höft og hömlur til að skapa þjóðinni sem beztan árangur á viðskiptasviðinu. - Ef innflytjandi ræður sjálfur, hvar og hvernig hann gerir innkaup sín, er það áreiðanlegt, að niðurstaðan verður hagkvæmari, að því er snertir verð og gæði vörunnar, en ef hann verður að hlíta forsjá opinberrar nefndar um vörukaup sín, hversu svo sem þessar n. kunna að inna starf sitt af hendi með samvizkusemi og kostgæfni. Þrátt fyrir þessa afstöðu mína mun ég fylgja því, að frv. þetta nái fram að ganga. að vísu með talsverðum breyt. Ástæðurnar fyrir þessu eru: Í fyrsta lagi sú, að frv. þetta byggist á málefnasamningi núv. ríkisstj. - Að þeirri ríkisstj. standa þrír flokkar með ólíkar skoðanir á ýmsum málum og grundvallarstefnum jafnvel. Það er því ekki von, að einn flokkur fái allt að vilja sínum, meðan sá flokkur hefur ekki meiri hl. á Alþ. - Málefnasamningur þriggja ólíkra flokka getur því ekki byggt algerlega á stefnu eins flokksins og meðlima hans. Ég áleit rétt, eins og á stóð, að efnt væri til samvinnu þessara þriggja flokka, þar sem annað betra úrræði til stjórnarsamvinnu var ekki fyrir hendi eftir flokkaskiptingu á Alþ. og framkomu flokka þar að dæma. Í öðru lagi, að sem stendur og í náinni framtíð eru það ýmis atriði, sem til greina koma og gera það að verkum, að hið opinbera getur ekki með öllu látið innflutningsmálin og viðskiptamálin afskiptalaus. Vil ég drepa á nokkur atriði þessu til skýringar. Er þá fyrst á það að minna, að nokkur óvissa ríkir enn um, hvernig viðskiptum okkar við einstakar þjóðir verður háttað. Ekki hefur enn verið gengið frá samningum við lönd, sem við óhjákvæmilega verðum að eiga viðskipti við. Um sum þessara landa er það að segja, að vöruútflutningur til þeirra kemur því aðeins til greina, að andvirði hinna seldu vara verði notað til kaupa á framleiðsluvörum þeirra. Með öðrum orðum, til þess að selja tilteknar íslenzkar framleiðsluvörur verðum við að skuldbinda okkur til að kaupa vissar aðrar vörutegundir. Það er jafnvirðiskaupasjónarmiðið, sem fyrir stríð var svo algengt, sem hér gerir aftur vart við sig. Vil ég í þessu sambandi benda á, að mikil líkindi eru til. að í viðskiptum okkar við ýmis lönd þurfi að reikna með jafnvirðiskaupafyrirkomulagi að meira eða minna leyti. Þessi lönd eru Ítalía, Frakkland, Tékkóslóvakía, Pólland, Finnland og ef til vill enn fleiri lönd. Þegar um jafnvirðiskaupafyrirkomulagið er að ræða, þá verður að hafa það hugfast, og vil ég beina því til réttra aðila, að ekki ber einungis að taka tillit til, hvar bezt verð að krónutali fæst fyrir útflutninginn, heldur verður einnig að taka tillit til þess, hvaða verð og gæði eru á þeim vörum, sem þar er hægt að fá keyptar. Ef bæði sjónarmiðin eru tekin með í reikninginn, gæti það leitt til þess, að hagkvæmara þætti að skipta meira við land, sem að vísu greiddi minna verð fyrir okkar framleiðslu, en seldi sína framleiðslu tiltölulega enn lægra verði. Nú þegar er vitað, að við munum verða að flytja út til áður nefndra landa allverulegt magn íslenzka framleiðsluvara, en andvirði þeirra verður hins vegar að nota til vörukaupa frá þessum löndum, jafnvel þótt hægt sé að kaupa sams konar vörur annars staðar frá með hagkvæmara verði. Þetta meðal annars gerir það að verkum, að hið opinbera telur sig þurfa að hafa nokkra íhlutun um, í hvaða átt innkaupum okkar er beint. Í annan stað ríkir ennþá nokkur óvissa um, hversu mikils erlends gjaldeyris þjóðin mun afla á yfirstandandi ári. Í sambandi við þá miklu kaupgetu, sem fyrir hendi er innanlands, er ekki með öllu óeðlilegt, að ríkisstj. vilji hafa hönd í bagga með innflutningi miður þarflegs varnings, á meðan ekki verður séð fyrir, hve mikil gjaldeyrisöflunin verður. En enda þótt þetta sé viðurkennt af minni hálfu, vil ég leggja á það hina mestu áherzlu, að framkvæmd þessara hafta af hálfu þess opinbera verði sem frjálslegust. Vil ég í því sambandi sérstaklega minnast á tvö atriði. Í fyrsta lagi vil ég vísa til heimildar, sem felst í 11. gr. frv. um útgáfu frílista. Í l. um viðskiptaráð, sem gengu í gildi 1. des. 1945, var gert ráð fyrir frjálsum innflutningi ýmissa vörutegunda. Þetta var að mínu áliti spor í rétta átt, þó að ekki kæmi það til framkvæmda. Legg ég fyrir mitt leyti á það mikla áherzlu, að í sambandi við framkvæmd þessa frv., ef að lögum verður, verði heimild 11. gr. um útgáfu frílista notuð. Bendi ég á, að þrátt fyrir þá stefnu núverandi stjórnar að takmarka meira innflutning á miður þörfum vörum er vel framkvæmanlegt að gefa frjálsan innflutning á tilteknum vörum, sem á undanförnum árum hafa verið leyfðar eftir þörfum, og verða væntanlega takmarkalítið leyfðar framvegis. Á ég hér t.d. við kornvörur, sykur, kaffi og ýmsar vörur til útgerðar og landbúnaðar, svo og viss hráefni til iðnaðar. Óhindraður innflutningur þessara vörutegunda er raunverulega ekki breyting á því fyrirkomulagi, sem ríkt hefur, aðeins er með slíku skapað aukið athafnafrelsi og innflytjendur losaðir við óþarfa skriffinnsku. Í öðru lagi vil ég benda á, að nú í fyrsta sinn er gert ráð fyrir því, að ríkisvaldið taki upp afskipti af margs konar framkvæmdum innanlands og gerir þær samkv. frv. háðar leyfi opinberrar stofnunar. Hér getur verið um ákaflega varhugaverða stefnu að ræða, og er hún það áreiðanlega, nema þeir, sem til starfans veljast, sýni þá víðsýni að einskorða starf sitt aðeins við hinar stærri línur, en láti sig eðlilegar framkvæmdir og atvinnustarfsemi litlu eða engu skipta. Mín skoðun er sú, að einstaklingarnir eigi að kveða á um það sjálfir án afskipta hins opinbera, í hvaða framkvæmdir er ráðizt, þar eð þeim er ljósara en opinberum nefndum, hvaða framkvæmdir eru arðbærar og hagkvæmar, þegar af þeirri ástæðu, að þeir reka framkvæmdir sínar fyrir eigin reikning, en opinberar n. fyrir almannafé. Þá er engin von til þess heldur, að sú margvíslega þekking, sem hinir mörgu einstaklingar hafa, sé fámennu ráði gefin. - Ég endurtek þá skoðun mína, að ráðið, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, láti sig eingöngu skipta höfuðatriðin, en sé ekki með óþarfa smámunasemi. Að því er þennan þátt frv. snertir, fylgi ég því af illri nauðsyn sem tímabundinni bráðabirgðaúrlausn og eingöngu í trausti þess, að um viðsýna framkvæmd verði að ræða í líkingu við það, sem ég hef þegar drepið á. Um frv. í einstökum atriðum vildi ég segja þetta: Mörg ákvæði frv. eru næsta óljós, þar sem gert er ráð fyrir, að þau verði nánar skýrð og framkvæmd með reglugerð. Að mínu áliti getur það í senn verið bæði kostur og galli. - Kostur, ef framkvæmd þessara ákvæða verður falin víðsýnum og frjálslyndum mönnum, en galli, ef framkvæmdin lendir hjá mönnum, sem framkvæma höftin haftanna vegna. en ekki af tilliti til sérstakra vandamála, sem leysa þarf. Sérstaklega tel ég þó, að æskilegt hefði verið, ef frv. hefði kveðið nánar á um skipan gjaldeyris- og innflutningsdeildar, svo og um það, hverjir eina að annast setning verðlagsákvæða og hafa eftirlit með framkvæmd þeirra. Ef ekki er talið ráðlegt að kveða nánar á um þetta atriði í frv. sjálfu, óska ég eindregið eftir því, að hæstv. ríkisstj. sjái sér fært að skýra fyrir hv. d., hvernig hún hugsar sér að skipa þessum málum. Upplýsingar um þetta atriði væri gott að fá, áður en málið er afgr. frá deildinni. Ég mun ekki fara út í það hér að rekja efni einstakra greina frv., þar sem það hefur verið gert af hv. frsm. meiri hl. fjhn., sem einnig hefur gert grein fyrir þeim brtt., sem meiri hl. n. flytur á þskj. 662. Þó vil ég að lokum minnast á eitt atriði í frv., sem er nýmæli. Í þeim l., sem til þessa hafa legið til grundvallar framkvæmd gjaldeyris- og innflutningshafta, hefur ekki verið kveðið á um það, eftir hvaða sjónarmiði úthluta skuli gjaldeyris- og innflutningsleyfum. Í 12. gr. frv. þess, er hér liggur fyrir, felst hins vegar ábending um framkvæmd þessa atriðis, þar sem sagt er: „Sé úthlutun leyfanna við það miðuð, að verzlunarkostnaður verði sem minnstur. - Reynt verði, eftir því sem frekast er unnt, að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, er bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu.“ Um þessa reglu er ekki nema gott eitt að segja, það langt sem hún nær. Menn geta verið sammála um, að þeir, sem bjóða bezt og hagkvæmust kjör, eigi að sitja fyrir, að því er leyfi snertir. Hins vegar er vert að benda á, að í framkvæmd er þessi regla ekki einhlít, þar sem um vörur er að ræða, sem eru margbreytilegar að gerð og gæðum. Geri ég því ráð fyrir, að þessi regla komi þar helzt til framkvæmda, þegar „standardvörur“ og vörur líkar að gerð og gæðum eiga í hlut. Sé þetta haft í huga við framkvæmdina, er nýmæli þetta spor í rétta átt og til bóta. Með tilvísun til þess, sem hér hefur verið á drepið, fylgi ég þessu frv.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja skrifl. brtt. við 12. gr. frv., og fjallar hún að efni til um innflutning samvinnufélaganna. Fer hún í þá átt, að ákveðið sé í l., að hlutdeild þeirra í heildarinnflutningi vefnaðarvöru, búsáhalda, skófatnaðar og byggingarefnis sé a.m.k. hin sama og þau hafa í matvöruinnflutningi á hverjum tíma, enda séu engar hömlur lagðar á matvörukaup þeirra. Ástæðan til þess, að ég flyt þessa brtt., er fyrst og fremst sú. að á síðasta aðalfundi Sambands ísl. samvinnufélaga, sem haldinn var s.l. sumar, var ýtarlega rætt um innflutningsmál kaupfélaganna. Að loknum þeim umr. var gerð samþykkt, sem gekk efnislega í þá átt, að aðalfundur Sambandsins lýsti því yfir, að hann teldi æskilegt, að innflutningur til landsins væri frjáls, svo að kaupfélögin gætu tekið þátt í frjálsri samkeppni um vörukaup við kaupmenn, og gerði það að kröfu sinni, sem brtt. mín fer fram á. Rökin fyrir þessari kröfu samvinnufélaganna eru augljós. Á undanförnum árum hefur innflutningur á matvöru verið ótakmarkaður, og þar hefur hver fengið það. sem hann hefur þurft og viljað. Sala kaupfélaganna á þessari vöru er því mælikvarðinn á það, hver vilji landsmanna er til þess að fylgja þessum samtökum, og eftir því sem upplýst hefur verið af Sambandinu. sýnir það sig, að þessi vilji landsmanna er mikill. Það hefur komið í ljós, að Sambandið hefur flutt inn rúm 50% af öllu haframjöli og rúgmjöli, sem flutt var til landsins, af mjölsykri 45%, af strásykri 33%, en eins og ég hef áður tekið fram, hefur svo mátt heita, að innflutningur á þessum vörum hafi verið frjáls, sérstaklega á kornvöru, og þar hafa kaupfélögin fengið það, sem þau hafa viljað og þurft. Þetta virðist benda til þess, að um það bil helmingur landsmanna óski eftir því að eiga viðskipti við þessi samtök. Hins vegar kemur það í ljós, að innflutningur Sambandsins á vefnaðarvöru. búsáhöldum og annarri notavöru almennings er ekki nema ca. 141/2%. Er því augljóst af þessum tölum, að mjög mikið vantar á það, að samvinnufélögin geti fullnægt eftirspurn meðlima sinna hvað þessar vörur snertir. enda er mér kunnugt um það, að hvar sem kaupfélög eru starfandi á landinu, eru sífelldar umkvartanir frá félagsmönnum um það, að þeir verði að leita til annarra verzlana til þess að kaupa búsáhöld, skófatnað og að nokkru leyti byggingarefni. Mér finnst ekki nema eðlilegt og réttmætt, að landsmenn ráði sjálfir, hverjum þeir vilja fela verzlun sína og við hverja þeir vilja verzla. Þeir, sem vilja verzla við samvinnufélögin, þeim á að vera það heimilt, hinir, sem vilja annan hátt um þetta hafa, þeir um það. - Ástandið í þessum málum þarf að breytast. Það má ekki hefta kaupfélögin í þessum efnum. það verður að gera þeim kleift að flytja inn vefnaðarvörur, búsáhöld og fleiri slíkar vörur engu síður en matvörur. Það eru og fleiri stoðir, sem undir þessa kröfu samvinnufélaganna renna, m.a. sú, að álagning á matvörur er svo lág, að það er rétt um það bil, að matvöruverzlun beri sig, en hins vegar er verulegur hagnaður að því að verzla með vefnaðarvörur, búsáhöld og skófatnað. Það er því ekkert réttlæti í því, ef innflutningsyfirvöldin haga sér áfram eins og hingað til, að láta kaupfélögin dreifa álagningarlægstu vörunni, þannig að þau fullnægi allt að helmingi landsmanna, en fái aðeins að fullnægja 7.–8. hluta af íbúatölu landsmanna hvað snertir álagningarhærri vörur. Vil ég leyfa mér að vænta þess, að hv. þd. líti með skilningi á þessa sanngjörnu kröfu kaupfélaganna og verði með þessari skrifl. brtt., sem ég flyt hér.

Pétur Ottesen Hv. frsm. meiri hl. hefur vikið hér lítillega að brtt. þeirri, sem ég er flm. að ásamt tveim öðrum hv. þm. Hefur mér verið sagt frá því, þar eð ég var ekki viðstaddur, þegar hann hélt sína ræðu, að hann hafi viljað gera lítið úr þýðingu till. og að réttur Búnaðarbanka Íslands til þess að gerast þátttakandi í gjaldeyrisverzluninni væri harla lítill eða enginn. Ég þóttist færa rök fyrir því með þeim fáu orðum, sem ég talaði fyrir þessari till., að eðlilegt væri, miðað við viðskiptaveltu og starfsemi þessa banka, að hann fengi einnig hlutdeild í gjaldeyrisverzluninni. - Mér er þá tjáð, að hv. frsm. hafi vikið að því, að bankinn hefði ekki þurft að nota allt sitt fé til þarfa landbúnaðarins á undanförnum árum og af því stöfuðu þau viðskipti, sem hann hefur nú haft á þessum árum í verzlun, iðnaði og að því er snertir byggingar utan sveitanna. Þær tölur. sem ég tilgreindi hér, voru um umsetningu sparisjóðsdeildar bankans, eins og hún var 31. des. 1945, sem skiptist þannig, að lánað hefur verið til landbúnaðarins 17500000 kr., en rúmar 16 millj. kr. til verzlunar, iðnaðar og bygginga utan sveitanna, auk þess var nokkur upphæð, 7,5 millj. kr., sem ekki var tilgreint, hvert hefur runnið, hvort hún hefur farið til sveita eða til kaupstaða. - Það er nú svo um starfsemi sparisjóðsdeildar Búnaðarbankans, að hún er ekki bundin við neina sérstaka atvinnuvegi. Þess vegna er ástæðulaust að halda því fram, að Búnaðarbankinn hafi farið fram hjá því hlutverki, sem honum er sérstaklega ætlað. Hitt er vitað, að starfsemi bankans, hvað snertir þær sérstöku deildir, sem þar eru sérstaklega tileinkaðar landbúnaðinum, þeirra starfsemi er eingöngu rekin á sviði landbúnaðarins. - Hv. frsm. meiri hl. hefur enn fremur haldið því fram til þess að andmæla þessari till., að þær stofnanir í landinu, sem verzla með gjaldeyri þann, sem tilheyrir landbúnaðinum, skipti við aðrar peningastofnanir. landsbankann og útvegsbankann. Ég vil benda á í þessu sambandi, að þótt Samband ísl. samvinnufélaga muni ef til vill að miklu eða mestu leyti eiga viðskipti sín í þessum efnum við landsbankann, þá er það síður en svo, að kaupfélögin skipti ekki við búnaðarbankann, og er mér vel kunnugt um það. að þau skipta við búnaðarbankann í stórum stíl. Hitt leiðir af sjálfu sér, að þar sem svo er ákveðið í l.. að engir aðrir bankar en landsbankinn og útvegsbankinn hafa rétt til þess að fara með gjaldeyrisverzlun. hafa innflutningsstofnanir á sviði landbúnaðarins verið einskorðaðar við það að skipta við þessar peningastofnanir, en fyrirmunað að skipta við búnaðarbankann. Það er einmitt þetta, sem brtt. mín fer fram á, að þessum aðilum sé ekki lokuð leið til þess að reka einnig þessi sín viðskipti gegnum sína eigin stofnun, Búnaðarbanka Íslands. Mér finnst það því undarlegt að mæla gegn þessari till., úr því að svo er ákveðið, að það er ekki aðeins ein stofnun, sem hefur á hendi gjaldeyrisverzlunina, sem gæti vel komið til mála, að væri, heldur skuli önnur stofnun, sem er hliðstæð búnaðarbankanum, sem sé útvegsbankinn, hafa þennan rétt, en búnaðarbankanum fyrirmunað að hafa hann. Þetta álít ég undir öllum kringumstæðum ekki samrýmanlegt og þess vegna sé eðlilegt, að hv. Alþ. bæti úr þessum misrétti, sem hér er á, og veiti búnaðarbankanum einnig hlutdeild í gjaldeyrisverzluninni. Það má segja, að við flm. þessarar brtt. séum ekki kröfuharðir fyrir hönd Búnaðarbankans, þar sem við ætlum honum minni hlut en hinum stofnununum, en það ætti ekki að vera þrándur í götu þess, að réttur Búnaðarbankans væri viðurkenndur eins og gert yrði með samþ. þessarar till. Mér er sagt, að frsm. meiri hl. hafi sagt, að mjög sé nú gengið á gjaldeyrisforðann og sé því ekki þar feitan gölt að flá. En það er engin röksemd móti sanngirniskröfu þessarar brtt., því að gjaldeyrisskorturinn er aðeins stundar fyrirbrigði, og svo framarlega sem við eigum að halda lífskjörum okkar jafngóðum, verðum við að hafa mikil utanríkisviðskipti, og það kreppuástand, sem nú er í gjaldeyrismálunum, stendur til bóta og getur ekki verið röksemd gegn samþ. þessarar till.



Herra forseti. Út af orðum hv. frsm. meiri hl. fjhn. vildi ég gera nokkrar smáathugasemdir. Ég er hræddur um, að hv. þm. V-Ísf., sem mikið talaði um þróun, hafi ekki fylgzt vel með þróuninni upp á síðkastið og ekki gert sér ljóst. hvaða skipulag við erum að taka upp í atvinnulífinu. Hv. þm. gerði lítið úr þeim mun, sem er á því að leggja til af útflutningsverðmætunum 25% eða 15%. Þetta gæti þó riðið baggamuninn um ýmsar framkvæmdir okkar. Næstu 10 árin má gera ráð fyrir 400 millj. kr. meðalútflutningi á ári, og ef 25% væru lögð til hliðar. fengist þar á 10 árum 400 millj. kr. meira en ef aðeins 15% væru lögð til hliðar, og fyrir þær 400 milljónir mætti reisa Urriðafossstöðina og áburðarverksmiðju og auk þess koma upp orkuverum. Þess vegna held ég, að menn verði að gera sér ljóst, einkum þeir, sem mest tala um þróun, að það er aðalatriðið að halda stöðugt áfram að leggja til hliðar og reyna að spara fé til stórfelldra framkvæmda. Hv. frsm. minntist á. að hægara væri að framleiða, ef nægir markaðir væru. Ef við ætlum að byggja framleiðslu okkar á öruggum grundvelli, þá verðum við að gera okkar áætlanir í sambandi við trygga markaði. Öll Evrópa er nú að fara inn á áætlunarbúskap, og ættum við því að geta tryggt okkur örugga markaði víða. Við gætum samið um vöruverð til langs tíma, þar sem stöðugt fleiri þjóðir taka nú að framleiða eftir áætlun. Heimsmarkaðurinn er ekki lengur planlaus. Ástandið er að færast í það horf, að hin einstöku lönd semji um afurðasölu sina um heil árabil. Við þurfum, sbr. 3. brtt. mína, að „innstilla“ okkur á að fá markaði í löndum, þar sem áætlunarbúskapur er upp tekinn, svo að innflutningur okkar geti orðið óháður kreppum auðvaldsríkjanna. Við getum losnað við öryggisleysið með því að verzla við þau lönd, sem útrýmt hafa kreppum með áætlunarbúskap. Ég skal viðurkenna, að markaðurinn verður aldrei alveg fullkomlega tryggur, enda ekkert á móti því að taka „rísikó“ á sumum sviðum og því rétt að fórna ekki alveg markaði auðvaldsríkjanna. Hv. frsm. minntist á, að það væri munur að planleggja, þar sem hægt væri að skipa mönnum að vera hér eða þar. En það er raunverulega gert í þessu frv. Þetta frv. felur ekki í sér frelsi, það felur í sér takmarkanir á öllum sviðum og það, sem verst er, að um leið og fjárhagsráði er gefið svo mikið vald, þá veit maður ekki, hvert ráðið ætlar að stefna, og hef ég því í mínum brtt. lagt til, að því yrði markaður nokkur bás og gengið út frá, að fyrir liggi ákveðin heildarstefna. Hv. frsm. þótti ljótt, að þróun sjávarútvegsins ætti að vera lokið 1950. Hvað það snertir, þá er átt við, að þróun sjávarútvegsins verði þá lokið í bráð, þ.e.a.s. að til ársins 1950 leggi þjóðin meginkraft sinn í að auka flotann, þangað til hann hefur náð réttri aukningu með tilliti til fólksfjölda. Það er röng viðbára, að á nýja báta komi tómir nýir menn, sem ekkert kunni til starfa. Slíkt er hrein undantekning. Venjan er sú. að á sama skipi eru bæði vanir menn, sem kunna sín verk, og svo nýir menn. sem nema af hinum. Og það verður erfitt að fá nægilegt aðstreymi í sjávarútveginn, ef ekki er gert svo mikið fyrir hann, að það verði heppni að komast á togara. Því álít ég rétt að auka flotann til ársins 1950 og líka rétt að takmarka aukninguna þá. Hv. frsm. vildi láta líta svo út, að allt ætti að fara í sjávarútveginn, en annað látið sitja á hakanum. Árið 1944 var ákveðið í höfuðdráttum, hvernig 300 milljónunum skyldi skipt. 200 milljónir áttu að fara í sjávarútveginn og afgangurinn í raforku-. iðnaðar- og landbúnaðarmál. Og þessari skiptingu álít ég, að halda beri til ársins 1950, að láta 2/3 fjármagnsins renna til sjávarútvegsins. Þessum 300 milljónum, sem ráðstafað var 1944, var varið til að festa kaup á nýjum framleiðslutækjum, sem koma til landsins á árunum 1945–1949, t.d. verður ullarverksmiðjan varla tilbúin fyrr en eftir 3 ár, og sýnir það, að ýmsar verksmiðjur, sem þarf að reisa, verður að undirbúa löngu fyrir fram. Það er því langt frá því, að það sé ónauðsynlegt að lögfesta það, sem kallað hefur verið hugleiðingar. Það var vissulega heppilegt, að ýmsar hugleiðingar voru lögfestar árið 1944, og býst ég við, að eins sé nú. Verði þessar hugleiðingar ekki lögfestar nú, þá verða ekki teknar neinar afgerandi ákvarðanir á neinu sviði, og þá getur slembilukka ein bjargað, ef alveg sérstakir menn veljast í fjárhagsráð.

Nú hefur hv. þm. talað í 20 mínútur.

Þar sem nú er verið að afgreiða þýðingarmikla lagasetningu, og þar sem frv. var illa undirbúið af stjórninni og lítið rætt í n. og hv. þm. hafa lítið verið við umr., þá tel ég óforsvaranlegt að afgreiða málið með svona hroðvirkni.

Hv. þm. er í sínum lagarétti, en að tala lengur en 20 mínútur gefur fordæmi, sem er brot á tilmælum hæstv. 1. forseta. enda hefur nú hv. þm. talað við þessar umr. á 5. klukkustund

. Ég þykist hafa dálítið meiri rétt en almennt til að tala í þessu máli, þar sem ég er frsm. nefndarhluta, en ég er fús til að fresta ræðu minni, ef hæstv. forseti óskar að fresta umr.

Þessum umr. verður ekki frestað, og hv. þm. heldur ræðu sinni áfram.

Hv. þm. V-Ísf. talaði um, að hér ætti að vera þróun, en ekki bylting. Við höfum nú talað um, að þróunin hafi verið svo hröð, að margir hafa notað orðið atvinnubylting. og er það rétt notkun á hugtakinu. Hv. þm. V-Ísf. minntist á. að nánar þyrfti að ákveða um 15% með reglugerð. En því ekki að setja ákvæði um það í lögin? Ég veit alveg, hvernig fer, þegar reglugerðina á að semja og hagsmunatogstreitan byrjar. Það hefur gengið þannig, að viðskiptaráð hefur reynt að setja á nýbyggingarreikning sem allra mest. t.d. alla varahluti í tæki, sem flutt hafa verið inn á nýbyggingarreikningi, en raunar ættu engir varahlutir að koma þar undir. En þetta verður að ákveðast af Alþ., en ég held. að ekkert eigi að koma á nýbyggingarreikning, sem er endurnýjun. En þegar togstreitan er eins og verið hefur, er reynt að skella öllu á nýbyggingarráð. Þess vegna duga 15% lítið, 25% er það minnsta. sem komizt verður af með, ef ekki á að stöðva alla nýsköpun. Ég held ég hafi heyrt skakkt hjá hv. frsm., að þetta skuli ekki vera lagt fyrir Alþ. í frv.-formi, það stendur einmitt þar, en það er rétt hjá honum, að þeir fjárhagsráðsmenn, sem ekki eru alþm., geta vitaskuld ekki lagt till. sínar fyrir Alþ. Þá er spurningin um. hversu marga togara við getum mannað upp. Þetta var falið nýbyggingarráði 1944 til rannsóknar, til þess svo að geta lagt fram áætlun, og hún liggur nú fyrir. Sama er að segja um farskipaflotann. Áætlun um hann hefur líka verið lögð fyrir og framkvæmd. Þess vegna er rétt að taka till. ráðsins upp í l., eins og ég hef lagt til, því að það þýðir ekkert að fela neinni stofnun neina framkvæmd, þegar farið er með hana eins og pappírsgagn. Svoleiðis stofnun þýðir ekki að láta gera áætlanir. Það má vitanlega deila um það, á hvaða stöðum eigi að reisa fiskiðjuver. Hv. þm. V-Ísf. kemur með till., sem ég minntist á. Hann sagði, að það sama gilti um marga aðra staði og þeir ættu eins mikinn rétt til iðjuvers eins og þeir, sem ég tók upp. En það er óframkvæmanlegt að reisa iðjuver á þeim öllum, þess vegna verðum við, ef við ætlum að koma upp nægilega stórum iðjuverum, að hafa þau á fáum stöðum og færa byggðina við sjóinn saman. Þegar verið er að koma upp verstöðvum, þá rekast á hagsmunir ýmissa staða, og þegar um stór iðjuver er að ræða, er ekki hægt að jafna þetta út vegna þess, hve land okkar er stórt. Það verður því að velja á milli, en láta sérhagsmuni ekki verða til þess að sundra og tefja framkvæmdir. En þessi mál þurfa að ræðast meir en milli okkar tveggja, en ekki virðist vera mikill áhugi fyrir þessu mikla nauðsynjamáli, þar sem þm. fást ekki til að taka þátt í umr. Það er ekkert ákveðið um það, hvenær þessi iðjuver skuli komast upp, aðeins að þau skuli reist. Um viðskiptaráð er það að segja, að ég man ekki eftir neinum l., þar sem viðskiptaráði er falið sérstakt verkefni nema þau, sem falla úr gildi með þessum lögum. Þá minntist hv. frsm. á, að vandi væri að fá aflinu verkefni. Ég fæ nú ekki séð, að það sé svo ýkja mikið vandaverk. Hingað til höfum við verið of seinir með öll okkar raforkuver og svo komizt í þrot og orðið að grípa til óyndisúrræða, eins og olíustöðvarinnar hér í Reykjavík. Við erum í vandræðum með að koma upp áburðarverksmiðju, af því að það vantar afl. Búnaðarráð samþ., að ákvæði um hana skyldu tekin upp í ræktunarsjóðslögin, en það er aðeins almennt orðalag, sem ekkert segir, en þetta er till. hv. landbn. þessarar hv. d., og var svo til ætlazt, að hún yrði tekin upp í þessi l., þegar til kæmi. Hv. frsm. sagði, að ég vildi skylda bankana til að hafa nóga peninga. Það er hinn mesti misskilningur. Ef hv. þm. læsi það, sem ég legg til, að bætt verði við 4. gr., og fleiri till. mínar, gæti hann séð, að þetta er alveg út í loftið, en þeir eiga að framfylgja þeim áætlunum, sem eru samdar af ráðinu. Þá vildi hv. þm. líta svo á, að framleiðslunefndir væru óhæfar nema í einhverjum ægilegum þjóðfélögum. En það er nú svo, að þær eru einmitt þar, sem sósíaldemókratar ráða, t.d. Englandi, og vissulega binda þær þegnana nokkuð. en af þeim eiga ekki að stafa óþægindi fyrir þjóðarheildina. Hv. frsm. sagði, að við ættum að fikra okkur áfram með þróuninni. Ég er honum sammála um það, að ör þróun hefur átt sér stað, en ég held, að hv. þm. hafi ekki fylgzt nægilega vel með þessari þróun og því sleppi þeir tækifærinu, sem nú gefst. út úr höndum þjóðarinnar, tækifæri til að stýra þessari þróun. Ég vildi hjálpa þeim til þessa, og mér þykir leitt, þegar menn eins og hv. þm. V-Ísf., sem hefur gott vit á þessum málum, ef hann kærir sig um, látast ekkert skilja. Þetta frv., eins og það er nú, er spor aftur á bak, en við eigum að halda áfram, og í því trausti eru brtt. mínar fram bornar. Hv. þm. ráða svo, hvað þeir gera við þær.



Herra forseti. Í tilefni af ræðu hv. frsm. meiri hl. fjhn. þykir mér ástæða til að segja nokkur orð í viðbót við það, sem ég hef áður sagt, út af brtt. mínum. Hann mælti gegn þeim báðum, og skal ég víkja nokkuð að þeim rökum, sem fram komu hjá honum. Varðandi fyrri till. sagði hv. frsm., að valdið ætti að vera hjá stjórninni, en hún ætti svo að taka tillit til flokkastærðar og fleiri atriða. Ég verð nú að segja það, að mér þykir undarlegt að heyra þetta frá þessum hv. þm., því að ég efast ekki um, að hann viti, hvert það leiðir, ef þessi hugsun er hugsuð til enda. Með þessu frv. er farið inn á meiri haftabraut en dæmi eru til áður. Undir eina n. er lagt meira vald en áður hefur þekkzt í þessu landi. Ef valdið er hjá stjórninni, er það ekki hjá Alþ. Alþ. á þá aðeins að koma saman til þess að mynda stjórn, hún gefur svo út tóm brbl., sem Alþ. skal svo segja já eða nei við. Í þessu frv. er ekki orð um það, til hve langs tíma ráðið skuli skipað. Nú er það ekki venjulegt, að stjórnir sitji lengi. Nýr meiri hl. á Alþ. hefur tækifæri til að bera fram ný l., svo að nýtt ráð verði sett, og hver kann þá að ráða við, að á stuttum tíma verði algerlega skipt um stefnu, vegna þess að skipt hefur verið um flokka í ríkisstj.? Við atkvgr. hér í hv. Alþ. hefur það komið í ljós, að 11/2 þingflokkur hafði snúið við blaðinu, vegna þess að skipt hafði verið um stjórnarflokka frá því í fyrra, en ég greiddi atkv. eins og í fyrra, því að ég kann ekki við svona vinnubrögð. Mér finnst því það eitt eiga við, að Alþ. kjósi ráðið og ákveði, til hve langs tíma það skuli kosið. Varðandi seinni till. þá kunni hv. frsm. því illa að sjá það í lagagr., að gefið sé í skyn, að slagur sé milli kauptúnanna og sveitanna um framkvæmdir, það er ekki rétt orðað, að það sé slagur, það er samkeppni á milli sveitanna og stærri bæjanna og hefur verið nokkuð lengi, og það hefur farið svo, að sveitirnar hafa orðið undir, en Reykjavík orðið ofan á. Hún hefur nú blásið svo út, að þangað eru nú 2/5 landsmanna komnir, af því að atvinnu- og fjármálin hafa verið rekin á þá leið að draga fólkið hingað utan af landsbyggðinni, og svo langt er þetta gengið, að ýmsar sveitir landsins eru að leggjast í auðn af þessum sökum. „Það er aldrei minni ástæða en í sambandi við þetta frv. að setja föst ákvæði um það, að framkvæmdir úti á landi skuli sitja fyrir“, sagði hv. frsm. Ég lít allt öðrum augum á þetta en hv. frsm. Ég tel aldrei meiri ástæðu en nú. Aðalatriði þessa frv. er að takmarka framkvæmdir í landinu frá því, sem fólkið vill hafa þær. En þó að hægt sé að segja, að svo miklar framkvæmdir eigi að hefja úti á landi, að Reykjavík fái ekki neitt, þá er þó eftir að ákveða það, hver fær það fé, sem varið er til bygginga. Ef sveitirnar verða þar alveg út undan, verður áfram að rótast í því, að opinber völd byggi yfir fólkið. Ég álít því, að þetta sé vitlausara en allt, sem vitlaust er, og þess vegna vil ég skipta um, svo að framkvæmdirnar komi þar, sem skynsamlegt er vegna atvinnulífsins. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þessar till. Ég býst við, að svo sterkur hringur hafi verið sleginn um þetta frv. að fá það í gegn svo til óbreytt, að hvorki þessar eða aðrar till. nái samþykki.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. þm. Borgf. var að tala um búnaðarbankann. Það, sem hv. þm. sagði, haggaði ekki þeirri staðreynd, að hann hefur fullkomið verkefni við landbúnaðinn fyrir allt sitt fjármagn. Ég tel það ekki hættulegt, þó að framkvæmdavaldið sé hjá ríkisstj. Það er grundvallarsetning, að Alþ. framselur vald sitt til einhvers, sem sér um framkvæmdina. En Alþ. hefur eftir sem áður löggjafarvaldið, en Alþ. framkvæmir ekki sjálft. 2. till. hv. þm. A-Húnv. er óframkvæmanleg, eins og hún er, en margt, sem hann hefur sagt, er satt, og ætti vissulega að sjá til þess, að hinar dreifðu byggðir verði ekki afskiptar, en að segja svo, ef eftirspurn er meiri en fjármagn er til að fullnægja henni, að þá skuli skorið niður í Reykjavík, það er óframkvæmanlegt. Ég skal svo ekki eyða meiri tíma í þetta vegna þess, sem forseti hefur mælzt til. Það er nú ýmislegt að athuga við ræðu hv. frsm. minni hl., sem ég vildi ógjarnan sleppa. Þegar hv. frsm. minni hl. fjhn. segir, að 10% af okkar útflutningsverðmæti geti orðið 400 millj. kr. á 10 árum, þá er það náttúrlega hugsanlegt. En það er ekki nein vissa og því ekkert til að byggja á neitt plan. Þetta gæti alveg eins orðið 200 millj. kr. og jafnvel lægri upphæð en það. Um þessa hluti vitum við lítið, t.d. um það, hvað verður gildi krónunnar áfram, hvort það hækkar eða lækkar. Og allt, sem byggt væri á slíkri ágizkun, væri út í bláinn. Viðkomandi sölu á matvörum til annarra landa og að við getum bjargað okkur eitthvað á því að semja til langs tíma um þá sölu, þá getum við ekki byggt neina áætlun til 5 eða 10 ára á sölu á matvöru. Þessir löngu samningar, sem hafa í sumum löndum farið fram, eru, að svo miklu leyti sem ég bezt veit, um vélar, framleiðslutæki og annað þ.h. Og ég veit ekki til, að hægt sé að selja matvöru fyrir fram til langs tíma af öðrum ástæðum en vegna fæðuskorts í heiminum. Hann getur ekki orðið kominn í lag fyrr en eftir 2 ár a.m.k. og sennilega ekki fyrr en eftir lengri tíma. En það er ekki hægt að semja til langs tíma um sölu á fiski fyrir það verð, sem ríkisstj. hefur ábyrgzt nú. Ég þori að fullyrða það. Við getum því ekki bjargað okkur á því að gera slíka langa samninga. Og þessar þjóðir, sem hafa haft mikinn planrekstur hjá sér upp á síðkastið, eins og Tékkóslóvakía, hún hefur hann ekki nema á svo sem helmingi af þjóðarbúinu. Og það er hér um bil allt iðnaður, sem fellur inn í það, en ekki matvörukaup til langs tíma. Ég get nefnt fleiri ríki sem sönnun fyrir því, að um matvörukaup er ekki samið til langs tíma. Viðkomandi því, sem hv. frsm. minni hl. fjhn. var að tala um áætlunarbúskap í öðrum löndum, þá er það að segja, að hann er miklu auðveldari í löndum, sem eru sjálfum sér nóg á mörgum sviðum og geta fært vinnuaflið til eftir geðþótta. En það er ekki meiningin hjá okkur að ganga lengra en Englendingar og Norðurlandabúar, sem eru á slíkum brautum að hafa þar planrekstur, sem rúm er fyrir hann, en þó sé sem mest frelsi í þjóðfélaginu. Og það eru þessar brautir, sem við erum inni á, en ekki þær, að úti sé um allt frelsi. Þetta frv. er fyrst og fremst byggt á einkaframtaki við hliðina á því, sem Alþ. ákveður á hverju ári með fjárl., því að það eru engar heimildir hér til fjárframlaga frá ráðinu eða til lántöku eða neinna slíkra hluta. Og þar kemur aðalruglingurinn í þessu máli fram hjá hv. frsm. minni hl. n., að það er eins og hann geri ráð fyrir, að þetta ráð eigi að gera allt mögulegt í þessum efnum án þess að spyrja þingið. En strax og ráðið gerir eitthvert plan, á það að koma til þingsins, því að það er ekki hægt annað, nema hægt sé að fá einstaklinga eða einstök félög til þess að ganga inn í þetta, þá þarf ekki að fara til þingsins. - Hv. frsm. minni hl. n. vildi leggja mikla áherzlu á, að allt, sem frá ráðinu kæmi, færi til þingsins. Og svo sagði hann, að það þyrfti að fullnægja þessu eina plani um sjávarútveginn og ákveða tölu togara o.m.fl. í sambandi við sjávarútveginn. En þetta plan er ekki komið til þingsins, og þessi krafa hv. þm. ríður í bága við 6. brtt. hans, sem hann leggur áherzlu á. Þetta plagg er í prentun nú, og er ekki búið að útbýta því til þm., svo að á þessu stigi, meðan hv. þm. hafa ekki lesið það, skal ég ekki fara ýtarlega út í það. - Mér er kunnugt um, að það eru framleiðslunefndir til víða um heim. En við kapítalísk fyrirtæki í hinum frjálsu löndum er mér ekki kunnugt um, að slíkar nefndir geti vaðið í alla reikninga fyrirtækja, og það held ég, að verði aldrei gert hér. Ef þjóðfélagið vill skipta sér af þeim greinum, verður það að nota sérstaka menn til þess. Slíkt verður ekki samþ. á þessu þingi, og verður sennilega nokkuð langt þangað til það verður gert. Ég vildi nefna að lokum, að það er rétt, sem ég sagði, að einn aðalvandinn hjá okkur viðvíkjandi stórum rafvirkjunum hefur verið að útvega verkefni fyrir raforkuna. Hingað til höfum við ekki getað virkjað nema fyrir þörf þéttbýlisins og nokkurn iðnað, sem er ekki í stórum stíl. Krafturinn er til í fossunum, en spursmálið er enn óleyst, hvað sá kraftur á að vinna, ef framkvæma á stórvirkjanir - þrátt fyrir öll okkar „ráð“. Og þó að till. um þetta séu til, þá munu engar þeirra vera svo rökstuddar, að hægt sé nú að taka ákvarðanir um þær á Alþ. Í þessum l., sem eru yfirlitslög um stórt fjárhagsráð, þá eiga ekki að vera neinar sérstakar ákvarðanir. sem taka fram fyrir hendurnar á stjórninni um nánari athugun. Þetta eru yfirlitslög, og allt hlýtur að koma síðar með sérstökum frv. með viðeigandi heimildum, til þess að eitthvað sé hægt að gera af því opinbera og til styrktar þeim, sem ekki hafa nóg fjármagn eða kraft til framkvæmda. En þessar reglur á að setja með sérstökum frv., en eiga ekki að vera í þessum l., en till. um þær eiga helzt að koma frá ráðinu, en síður frá einstökum þm.



Herra forseti. Ég hef flutt hér skrifl. brtt., sem leitað hefur verið afbrigða fyrir, og vildi fara nokkrum orðum um hana. - Í frv. er gert ráð fyrir því í 10. gr., að fjárhagsráð starfræki innflutnings- og gjaldeyrisdeild, er einnig hafi með höndum verðlagseftirlit. Nú hef ég flutt brtt. um það, að í stað þess, að hér er gert ráð fyrir því að hafa eina gjaldeyris- og innflutningsdeild. þá verði því fyrirkomulagi komið á, að þetta verði haft í fernu lagi, þannig að fjárhagsráð starfræki innflutnings- og gjaldeyrisdeildir á þessum stöðum: Í Reykjavík, á Ísafirði, á Akureyri og í Neskaupstað. Ég legg til, að Reykjavíkurdeildin gegni hlutverki sínu í þessum sýslum og kaupstöðum: Reykjavík, Hafnarfirði, Akranesi, Vestmannaeyjum, Gullbringusýslu, Kjósarsýslu, Borgarfjarðarsýslu, Mýrasýslu, Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, Dalasýslu, Árnessýslu, Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafeilssýslu. Ísafjarðardeildin gegni hlutverki sínu í Ísafirði. Barðastrandarsýslu, Vestur-Ísafjarðarsýslu, Norður-Ísafjarðarsýslu og Strandasýslu. Akureyrardeildin í Siglufirði. Akureyri. Ólafsfirði. Vestur- og Austur-Húnavatnssýslu. Skagafjarðarsýslu, Eyjafjarðarsýslu. Suður- og Norður-Þingeyjarsýslu. Neskaupstaðardeildin í Neskaupstað, Seyðisfirði, Norður- og Suður-Múlasýslu og Austur-Skaftafellssýslu. Þá er enn fremur gert ráð fyrir, að fjárhagsráð ákveði hlutdeild þá fyrir hvert ár. sem hverri innflutnings- og gjaldeyrisdeild ber af gjaldeyri þeim. sem ráðstafa á til vörukaupa erlendis, og að við þá skiptingu á gjaldeyrinum milli þessara deilda verði tekið sérstakt tillit til íbúafjölda og þess, hve mikill gjaldeyrir verður til á starfssvæðinu. - Það er ekki nokkur vafi á. að það, að hafa þessa gjaldeyrisúthlutun eingöngu í Reykjavík, hefur haft það í för með sér um allar vörur, a.m.k. stykkjavöru og hvers konar neyzluvörur aðrar en þungavörur, sem fluttar eru inn í heilum förmum, að innflutningur þeirra hefur dregizt algerlega hingað til Reykjavíkur. þannig að innflutningsverzlunarfyrirtæki úti á landi hafa beinlínis orðið að stöðvast fyrir það, að ekki voru skilyrði til þess að reka þau áfram þar, þegar leita þurfti til Reykjavíkur um að fá öll gjaldeyrisleyfi, sem þurft hefur að fá. Þetta liggur í augum uppi, að er af því, að þeir, sem heima eiga í Reykjavík, hafa margfalt betri aðstöðu í þessum efnum en menn úti á landi til þess að fá gjaldeyrisleyfi. Þannig er útilokað, að raunverulega sé nokkurt vit í því að reka innflutningsverzlun með þessar vörur, sem ég nefndi sérstaklega, upp á þær spýtur að þurfa að leita utan af landi til Reykjavíkur um gjaldeyrisleyfi. Verulegur hluti af starfsemi heildverzlana fer í það að kría út gjaldeyrisleyfi, og til þess að ná í gjaldeyri er beitt ýmsum brögðum. Það eru viðtöl við meðlimi þessara nefnda og ráða, sem um gjaldeyrisleyfi hafa að segja. Það er vitað öllum, að viðtöl við starfsmenn í þessum stöðum og jafnvel viðtöl við alls konar kunningja og venzlamenn þessara manna eru notuð af heildverzlunum til þess að heyja taugastríð, sem oft ber þann árangur, að þær ná þannig gjaldeyri til sín. Þeir, sem hafa verið að burðast með heildverzlanir úti á landi, hafa átt í vök að verjast mjög tilfinnanlega. Og t.d. fyrirtæki úti á landi, sem þurfa að fá hráefni til síns rekstrar, eru svo sett af þessum sökum, að það liggur við borð, að þau verði að stöðvast, vegna þess að þau fái ekki hráefni til þess að geta haldið áfram sínum rekstri. T.d. eru gosdrykkjaverksmiðjur á Siglufirði og Akureyri svo langt frá því að geta fengið nægan sykur, að þær geta ekki framleitt nema einn fimmta hluta af því, sem þær hafa markað fyrir. En svo eru á sama tíma fluttir gosdrykkir héðan úr Reykjavík þangað norður, þannig að bæði glerið og vatnið er flutt þessa löngu leið, til Akureyrar og Siglufjarðar, í stað þess að framleiða þessar vörur þarna nyrðra. Þannig er þetta. Ástæðan er sú, að betri aðstaða er hér syðra til þess að fá gjaldeyri til þessa iðnaðar en fyrir norðan. Það er engin leið til þess fyrir fyrirtæki, sem ekki eru í Reykjavík, að standast samkeppni í þessu efni með núverandi fyrirkomulagi á úthlutun gjaldeyrisins, sem ég tel verulegan þátt eiga í því að draga alla innflutningsverzlun til Reykjavíkur með því að setja Reykjavík í sérréttindaaðstöðu í þessu efni. Ef maður fengi gjaldeyri á þessum stöðum: Ísafirði. Akureyri, Siglufirði, Neskaupstað og Vestmannaeyjum, þá er alveg víst, að margir þeirra hefðu allmikla innflutningsverzlun, t.d. Akureyri. En þetta er dottið niður, vegna þess að það eru engin skilyrði lengur til þess að reka innflutningsverzlun á þessum stöðum, svo að nokkurt vit sé í. Og það fæst ekki nein leiðrétting á þessu, nema því aðeins að gjaldeyrisúthlutun sé höfð úti á landi. Ég býst við, að þessir staðir, sem ég greini í brtt. minni. séu alls ekki illa til þess fallnir, og eru þeir allir staðir, sem voru verzlunarmiðstöðvar hver á sínu svæði á sínum tíma, þótt þeir séu ekki orðnir það nú af ástæðum, sem ég hef greint. Akureyri er t.d. ekki orðum neinn staður um þetta móts við það, sem var, þó að mjög fáir staðir séu betur í sveit settir í þessu tilliti en Akureyri. - Hins vegar er gert ráð fyrir því í brtt. minni, að gjaldeyris- og innflutningsdeildin í Reykjavík hafi með höndum allt verðlagseftirlit. Enn fremur er þar gert ráð fyrir, að hún hafi með höndum vöruskömmtun í þeim tilfellum, sem það er nauðsynlegt, að fengnu samþykki fjárhagsráðs. Þetta er eftir sem áður eftir mínum brtt. í höndum nefndar í Reykjavík. Ég býst við, ef leitað væri álits manna úti á landi í bæjum, t.d. eins og Akureyri. Siglufirði, Neskaupstað, Seyðisfirði o.fl. bæjum á Austurlandi og á Ísafirði og í nærsveitum þessara bæja, þá mundu menn verða þar sammála um það, að með því að koma fyrirkomulaginu í það horf, sem hér er gert ráð fyrir, að skipta gjaldeyrisúthlutuninni þannig niður á milli landsfjórðunga. væri stigið mjög þýðingarmikið spor til þess að bæta verzlunarhætti í þessu landi og til þess að tryggja það, að vörur, sem fluttar eru til landsins, verði fluttar sem allra mest beint til þeirra staða, þar sem þeirra er neytt eða þær notaðar. Það hefur verið mikið talað um, að það sé of lítið, sem þessir bæir kaupa, til þess að flytja gjaldeyrisúthlutun þangað. En það er ekki rétt. Ef þessir bæir hefðu sömu möguleika og Reykjavík hefur til innkaupa hlutfallslega við stærð, þá mundi sýna sig, að meiri þróun kæmi í verzlun og atvinnulíf þar en nú er, ef þetta fyrirkomulag væri tekið upp. Í brtt. mínum er gert ráð fyrir, að fjárhagsráði verði uppálagt að taka tillit til þess viðkomandi skiptingunni á gjaldeyrisúthlutuninni, hve mikill gjaldeyrir er framleiddur á hverju starfsvæði fyrir sig. Það er að vísu ekki hægt að skipta þessu eingöngu eftir því. En það er fullkomin ástæða til að taka tillit til þessa. Það þarf að láta hvert byggðarlag haga sinni framleiðslu þannig, að það framleiði sem mestan gjaldeyri. Reykjavík framleiðir óhæfilega lítið af gjaldeyri, miðað við eyðslu hennar á gjaldeyri. Reykjavík situr nú fyrir um eyðslu á gjaldeyri. Og það er vitanlega óhæfa, að Reykjavík skuli eiga heimtingu svo mjög sem nú er á að taka gjaldeyri af öðrum héruðum landsins, þar sem svo að segja er eingöngu gjaldeyrisframleiðsla, en ekki eyðsla á gjaldeyri, svo að neinu nemi. Það verður að skapa eitthvert aðhald fyrir héruðin, til þess að þau reyni að leggja eitthvað af mörkum við framleiðslu gjaldeyrisins, sem við byggjum okkar atvinnulíf á. Þess vegna ber ég þessa brtt. fram. Úti á landsbyggðinni er þetta sameiginlegt álit allra, að þetta ástand, að gjaldeyrisúthlutunin öll skuli fara fram í Reykjavík, sé mjög óheppilegt, þannig að menn verði að leita til Reykjavíkur um öll gjaldeyrisleyfi. og ekki nóg með það, heldur verði hver maður úti á landi, sem þau vill fá, að hafa mann hér í Reykjavík til að borga leyfin, því að annars fá þeir þau ekki. Hver maður úti á landi, sem ætlar að fá gjaldeyrisleyfi, verður að sjá um, að einhver hér í Reykjavík leysi út leyfið, því að það er hætt að senda leyfin út á land upp á það, að bæjarfélögin innheimti leyfisgjöldin. Það getur kostað tugi króna að leysa út eitt smávegis leyfi, ef maður fær það, sem er úti á landi. Og það fer vaxandi gremja og óánægja út af þessu. Þetta verður ekki þolað til lengdar, þó að þessi brtt. verði kannske ekki samþ. að þessu sinni. Það er ekki vafi á, að ef sú skipun væri höfð um leyfisúthlutunina, sem gert er ráð fyrir í brtt. minni, mundi það verða til þess, að atvinnulíf mundi verða blómlegra úti á landi en nú er. Það er t.d. enn eitt atriði í þessu sambandi. sem er ekki þýðingarlaust. Af því að Reykjavík hefur svo mikla innflutningsverzlun, getur hún lagt útsvör á þann atvinnurekstur, meðan aðrir staðir eru að veslast upp af tekjuleysi. Því að þeir, sem reka innflutningsverzlun úti á landi við þau erfiðu skilyrði, sem þeir eiga við að búa, geta ekki borið útsvar á borð við það, sem á sér stað um innflytjendur hér í Reykjavík. Þessi skipun á úthlutun gjaldeyrisleyfa, sem nú er, stendur því alla vega í vegi fyrir því, að bæjarfélög og byggðarlög úti á landi geti blómgazt og þrifizt með eðlilegum hætti. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í önnur atriði þessa frv. en þetta. En þetta mál, sem ég hef flutt brtt. um, er eitt mesta áhugamál alls þorra manna í hinum ýmsu bæjum og kauptúnum úti um allt land, vegna þess að þessi samdráttur atvinnulífsins hér í Reykjavík. sem stafar mjög af gjaldeyrisúthlutunarfyrirkomulaginu, er að ríða allt á slig og er á góðum vegi með að verða þess valdandi, að bókstaflega heilar sýslur leggist í eyði. Það hefur aldrei verið meiri flótti frá stöðum úti á landi til Reykjavíkur en einmitt nú. Ég tel, að það, sem ég legg hér til í brtt. minni, mundi verða sú fljótvirkasta ráðstöfun, sem hægt er að gera til þess að stöðva þennan óskaplega samdrátt hér í Reykjavík.



Herra forseti. Út af síðustu ræðu hv. frsm. meiri hl. fjhn. vildi ég gera tvær aths. Í sinni fyrri svarræðu sagði hv. frsm. meiri hl., að framkvæmdarvaldið ætti að vera hjá ríkisstj. Hér er í raun og veru í sambandi við mínar brtt. ekki verið að deila um framkvæmdarvaldið, eins og það orð er skilið. Deilan er um það, hvort valdið til þess að skipa þetta valdamikla fjárhagsráð eigi að vera hjá Alþ. eða ríkisstj. Og því held ég ákveðið fram, að frá mínu sjónarmiði sé það ósamboðið þinginu, þegar það er að kasta frá sér jafnmiklu valdi og hér er verið að gera, að það ekki einu sinni eigi að kjósa þessa nefnd, sem á að taka við valdinu. Varðandi síðari brtt. mína sagði hv. frsm. meiri hl. n., að hún væri óframkvæmanleg eins og hún er. Þar fer hann villur vega, fyrst og fremst af því, að hann sneiðir alveg fram hjá höfuðatriðunum í þessari seinni brtt. minni. sem ég hef orðað svo: „Skal fjárhagsráð vera í samráði við nýbýlastjórn ríkisins, raforkuráð, vegamálastjóra og vitamálastjóra varðandi þær framkvæmdir, sem þeim aðilum koma við.“ En það eru þessir aðilar, sem hafa með að gera nálega allar framkvæmdir, eins og nú er komið, úti á landsbyggðinni á vegum ríkisins. Og allir þessir aðilar eru bundnir við lög og margvíslegar takmarkanir, bæði fjárveitingar frá Alþ. og annað. Þess vegna er það aðalatriðið í minni kröfu varðandi þessa brtt., að þetta fjárhagsráð eigi ekki og megi ekki koma í veg fyrir þær framkvæmdir, byggingar, samgöngubætur og annað, sem ákveðið er samkv. l., sem hér er um að ræða, að á að framkvæma - að þetta ráð geti ekki komið í veg fyrir þetta með því að láta fara til Reykjavíkur svo mikið af gjaldeyri, efni, vélum og vinnu sem oft hefur átt sér stað á undanförnum árum og stefnt er auðsjáanlega miklu meir að nú en nokkru sinni áður, eftir þeim grundvelli, sem þessi l. eiga að hvíla á. - Þessar aths. vildi ég láta koma fram. Að öðru leyti skal ég ekki fara fleiri orðum um þessar brtt.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. fjhn. sagði, að það, sem ég talaði um 400 millj. kr., sem væru þau 10% af gjaldeyrinum, sem inn kæmi á tíu árum, sem ég vil bæta við 15%. væri út í bláinn. Ég sló þessu fram sem hugmynd og sem líklegum hlut. En auðvitað er ekki hægt að ákveða neitt um slíkt fyrir fram. En aðeins til að sýna, hvað líklegt megi telja með sama útflutningi sem verið hefur, að þessi 10% af útflutningsverðmætinu mundu nema eða geta numið á þessu árabili, sló ég þessu fram, því að þessi 10%, sem fram yfir eru 15% af útflutningsverðinu. geta gert útslagið á það, á hve mörgum sviðum er hægt að byggja upp atvinnuvegina í þessu landi á þessu árabili. Það er að vísu hægt að segja, að krónan geti fallið á þessu tímabili og að verðlagið geti fallið. En það er ólíklegt, að verðlagið falli á íslenzkum afurðum, en lækkaði ekki á þeim vörum, sem við þyrftum að kaupa til þessarar uppbyggingar. Og þó að við reiknum með 200 millj. kr. í þessu efni, í stað 400 millj., gerir það sömu útkomu raunverulega, því að þá mundi lækka í verði jafnframt það, sem til uppbyggingarinnar þyrfti að kaupa. Ef maður getur ekki reiknað með líkindareikningi, þá er ekkert hægt að planleggja í þessum efnum. Það getur komið uppskerubrestur og vantað síld og fisk, það er allt hugsanlegt. En við reiknum með því, að sólin hætti ekki að skína og að síldin komi á miðin og þorskurinn komi o.þ.h., þó að við vitum, að afli geti tregðazt. Hv. frsm. meiri hl. n. talaði um frelsi. Við erum nú einmitt með þessu frv. að setja rothöggið á það atvinnufrelsi, sem miðað er við í stjskr., það lítið sem eftir er af því, því að því verður ekki neitað, að allur áætlunarbúskapur víkur til hliðar í aðalatriðum því atvinnufrelsi 19. aldarinnar, sem okkar stjskr. gengur út frá. En við göngum út frá því, að áætlunarbúskapur sé í frjálsu þjóðfélagi, vegna, þess að við álítum, að menn séu frjálsir, jafnvel þótt ríkið taki af þeim svo og svo mikið af þeirra rétti, sem þeir einu sinni höfðu til þess að geta notað sitt fé og annað slíkt eins og þeim þóknaðist, því að þau réttindi, sem menn fá aftur, eru svo margfalt dýrmætari en þetta atvinnufrelsi, sem af þeim er tekið. Þessi réttindi í sambandi við atvinnu og afkomumöguleika, sem menn fá í staðinn, gefa þeim það, sem er fyrir þá raunverulegt frelsi í þeirra lífi. Viðvíkjandi því, að fjárhagsráð eigi að leggja frv. fyrir Alþ., vil ég segja, að ég veit ekki betur en að einmitt fjárhagsráð Norðmanna hafi nú nýlega verið að leggja áætlun fyrir Stórþingið, þar sem lagt er til, hve mikið veita skuli í hverjar framkvæmdir fyrir sig. Viðvíkjandi því, sem minnzt var á 5 ára áætlun nýbyggingarráðs og að hún hefði ekki komið til þingsins, þá er því að svara, að ég veit ekki betur en að nýbyggingarráð hafi sent öllum hv. þm. þessa bók fjölritaða. Ég veit ekki betur en að hv. frsm. meiri hl. fjhn. hafi séð hana. Til þingsins er hún því komin, og til stjórnarinnar er hún komin þar áður. Hvað það snertir, hefur því þessi áætlunargerð farið rétta boðleið. En stjórnin hefði átt að leggja þetta fyrir þingið. Og það er til lítils að leggja fyrir eina nefnd að vinna mikið og stórt, ef svo er ekki farið eftir l. um að leggja það fyrir. Viðvíkjandi virkjun og stóriðju þá er það rétt, að okkur skortir raforku til þeirrar iðju, sem við höfum haft. En ef við ætlum að planleggja stórvirkjun hér, þurfum við um leið að ákveða nú þegar alveg á næstunni, hvaða stórfyrirtæki við ætlum okkur að leggja áherzlu á að koma upp. Það hefur verið talað um að koma upp t.d. áburðarverksmiðju, en við höfum vitað, að við mundum verða í vandræðum með að skaffa nóg rafmagn til þess að geta rekið hana, eins og nú er ástatt. En ef við ætlum að koma á fót svona stórvirkjunum fyrir 1952, þá geng ég út frá því, að við verðum að panta túrbínur og annað, sem til þeirra þarf, 1949 og jafnvel fyrr, þannig að við hefðum ekki nema eitt til tvö ár fyrir okkur til þess að gera þær rannsóknir, sem við þurfum að gera, til þess að vita, hvort t.d. bygging áburðarverksmiðju eða annað slíkt er fyrirtæki, sem við getum ráðizt í, svo að það er ekki seinna vænna að ákveða það en nú, í maí 1947, ef við ætlum að koma þessu í framkvæmd fyrir árið 1952. Það getur kostað tugi millj. kr. skaða fyrir landið, ef ekki er hugsað fyrir svona. stórum framkvæmdum í tíma, heldur þá fyrst, þegar það í mörgum tilfeilum er allt of seint að hugsa fyrir þeim. Ég vil undirstrika það, sem ég sagði áðan og hv. frsm. meiri hl. fjhn. hefur ekki hrakið, að ef þessar brtt., sem ég flyt hér við frv., verða ekki samþ. nú, þá er ég viss um það, að fjárhagsráð, sem skipað verður, kemur áreiðanlega ekki til með, nema þá fyrir einhverja sérstaka slembilukku, að geta tekið þær ákvarðanir. sem þjóðinni er þörf á, að teknar séu í þessum málum, sem það á að fjalla um. Sjálft frv. ríkisstj., sem hér liggur fyrir, er þannig úr garði gert, að það er eftir því hægt að láta fjárhagsráð hætta að vinna á þessu ári. Það á ekki að lifa, nema meðan hinar miklu atvinnuframkvæmdir standa yfir, sem byrjað hefur verið á. Og eitt þess aðalverk á að vera að skera þannig niður. að það sé ekki of mikil eftirspurn eftir vinnu. Þessi l. falla í raun og veru úr gildi um fjárhagsráð, þegar hinar miklu atvinnuframkvæmdir eru ekki lengur fyrir hendi, sem nú standa yfir. Þess vegna hef ég lagt verk í að undirbúa og semja þessar brtt. við frv. Ég álít mjög illa farið, hvernig hagað hefur verið umr. um þetta mál. Ég álít það til skammar, að þetta frv. hæstv. ríkisstj. hefur verið undirbúið eins illa og það er undirbúið og að stjórnin skuli ekki hafa neitt skeytt um að reyna að lagfæra nokkurn hlut í sambandi við það, meðan þingið hefur haft það til meðferðar, og að hún skuli síðan hafa fyrirskipað hæstv. forseta að pína málið í gegnum þessa umr., án þess að raunverulega fengist um það umr. og án þess að hv. þm. almennt geri sér far um að afla sér nokkurrar verulegrar vitneskju um. hvað gerzt hefur á þessum sviðum undanfarið. Ég álít það illa farið, að hæstv. forseti skuli beita því valdi. sem hann hefur, til þess að enda þessa umr. um þetta mál hér í þinginu nú með þeim hætti, sem gert er hér. Sú ábyrgð verður að hvíla á hæstv. ríkisstj., sem þessu ræður. En það tjón, sem af því hlýzt, ef þessu er haldið áfram. verður ekki reiknað í tugum millj. kr., heldur hundruðum millj. kr.



Samkv. gildandi l. um nýbyggingarráð og gjaldeyrismeðferð hafa ráðamenn þar verið stjórnskipaðir, en ekki kjörnir af Alþ. Það ákvæði frv., að fjárhagsráð skuli vera stjórnskipað, er því í fullu samræmi við það, sem áður hefur gilt um nýbyggingarráð og viðskiptaráð, og minnist ég ekki, að hv. þm. hafi við stofnsetningu þessara ráða lagt til, að kosin skyldu af Alþ., ekki einu sinni hv. þm. A-Húnv. Í samræmi við það, sem ég hef nú sagt, segi ég nei. Brtt. 662,1 samþ. með 20:3 atkv. - 725,2.a felld með 22:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: KTh, LJós, SigfS, SG, ÁkJ, EOl. nei: GÞ, GSv, GTh, HÁ, HB, HelgJ, IngJ, JóhH, JS, JörB, PÞ, PO, SB, SEH, SkG, StJSt, StgrSt, ÁÁ, BÁ, EmJ, EystJ, BG. GÞG, JPálm, SK greiddu ekki atkv. 4 þm. (FJ, HermG, JJ, ÓTh) fjarstaddir. 2 þm. gerðu grein fyrir atkv.:



Þar eð ég tel, að þetta ákvæði, eins og það er í frv., sé bæði í samræmi við stjórnarsamninginn og tryggi framhald nýsköpunarinnar, þá segi ég nei.



Með því að gr., eins og hún er nú í frv., þýðir, að öll l. falla, er núverandi atvinnuástandi lýkur, þá segi ég já. Brtt. 725,2.b felld með 18:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: KTh, LJós, SigfS, SG, StgrSt, EOl. nei: JS, JörB, PO, SEH, SkG, StJSt, BÁ, EmJ, EystJ, GÞ, GSv, GTh, GÞG, HÁ, HB, HelgJ, IngJ, JóhH. JPálm, JJ, PÞ, SB, ÁÁ greiddu ekki atkv. 6 þm. (ÓTh, SK, ÁkJ, FJ, HermG, BG) fjarstaddir. Brtt. 662,2 samþ. með 22 shlj. atkv. 2. gr., svo breytt, samþ. með 20 shlj. atkv. Brtt. 662,3 samþ. með 22 shlj. atkv. - 725,3.a felld með 20:5 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EOl, KTh, LJós, SigfS, SG. nei: ÁÁ, BÁ, EmJ, EystJ, GÞ, GSv, GÞG, HÁ, HB, HelgJ, IngJ, JóhH, JS, JörB, PÞ, PO, SEH, SkG, StJSt, StgrSt. GTh, JPálm greiddu ekki atkv. 8 þm. (ÁkJ, FJ, HermG, JJ, ÓTh, SB, SK, BG) fjarstaddir. 1 þm. gerði grein fyrir atkv.



Með því að þessi a-liður er tekinn orðréttur úr núgildandi l. og ég sé ekki ástæðu til að rýra þau l., segi ég já. Brtt. 725,3.b felld með 19:5 atkv. 3. gr., svo breytt, samþ. með 22 shlj. atkv. Brtt. 725,4.a felld með 23:5 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EOl. KTh, LJós, SigfS, SG. nei: ÁÁ, BÁ, EmJ, EystJ, GÞ, GSv, GTh, GÞG, HÁ, HB, HelgJ, IngJ, JóhH, JPálm, JS, JörB, PÞ, PO, SEH, SkG, StJSt, StgrSt, BG. 7 þm. (ÁkJ, FJ, HermG, JJ, ÓTh, SB, SK) fjarstaddir.

Forseti (GÞ): Ég vildi spyrja hv. 2. þm. Reykv., flm. þessara till., hvort hann ætli að óska eftir nafnakalli um alla liðina áfram.

Einar Olgeirsson Þm. hafa yfirleitt ekki tekið svo mikinn þátt í umr. um þetta mál eða till. mínar til breytinga, að nokkuð sé á móti því, að „dokumenterað“ sé. hvaða afstöðu hver og einn þeirra hefur til þessara till. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því, að hann hefur vald til að láta umr. ganga fram á nótt, þannig að meginið af þm. hlýði hvorki á umr. né taki þátt í þeim. Forseti hefur notað þetta vald í þessu máli. Ég hef aftur á móti þetta vald, að óska eftir nafnakalli, og ég býst ekki við, að hæstv. forseti neiti mér um það. Brtt. 725,4.b felld með 21:5 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: KTh, LJós, SigfS, SG, EOl. nei: JS, JörB, PÞ, PO, SEH, SkG, StJSt, StgrSt, ÁÁ, BÁ, EmJ, EystJ, GÞ, GSv, GTh, GÞG, HÁ, HB, HelgJ, IngJ, BG. JPálm greiddi ekki atkv. 8 þm. (JóhH, JJ, ÓTh, SB, SK, ÁkJ, FJ, HermG) fjarstaddir. 1 þm. gerði svo hljóðandi grein fyrir atkv. sínu:



Það er um þessa brtt. eins og aðrar á undan henni og eftir á þskj. 725, að ég hef ekkert við það að athuga, að fjárhagsráð fjalli um þau verkefni, sem þar eru tilgreind. Hitt tel ég óeðlilegt, að slíkri nefnd séu sett svo nákvæm fyrirmæli í l., en eðlilegra, að ráðið taki sjálft sínar ákvarðanir, og segi ég því nei.

Forseti (GÞ): Ég skal láta þess getið, að mér hefur borizt bréf frá 6 þm. Sósfl. hér í d., þar sem óskað er eftir nafnakalli um alla liðina á þskj. 725. Ég get ekki neitað um þetta, þar sem liðirnir eru sjálfstæðir og óskyldir. Brtt. 725,4.c felld með 21:7 atkv., að viðhöfðu nafnakalli. og sögðu já: JPálm, KTh, LJós, SigfS, SG, ÁkJ, EOl. nei: GÞ, GSv, GÞG, HÁ, HB, HelgJ, IngJ, JóhH, JS, JörB, PÞ, PO, SEH, SkG, StJSt, StgrSt, ÁÁ, BÁ, EmJ, EystJ, BG. JJ greiddi ekki atkv. 6 þm. (FJ, GTh, HermG, ÓTh, SB, SK) fjarstaddir. Brtt. 725,4.d felld með 19:6 atkv. - 725,4.e felld með 23:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÁkJ, EOl, KTh, LJós, SigfS, SG. nei: SEH, SkG, StJSt, StgrSt, ÁÁ, BÁ, EmJ, EystJ, GÞ, GSv, GÞG, HÁ, HB. HelgJ, IngJ, JóhH, JPálm, JS, JörB, PÞ. PO, SB, BG. JJ greiddi ekki atkv. 5 þm. (SK, FJ, GTh, HermG, ÓTh) fjarstaddir. Brtt. 725,4.f felld með 19:6 atkv. - 725,4.g felld með 23:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli. og sögðu já: ÁkJ, EOl. KTh. LJós. SigfS, SG. nei: StJSt, StgrSt, ÁÁ, BÁ, EmJ, EystJ, GÞ. GSv, GÞG, HÁ, HB, HelgJ, IngJ. JóhH, JPálm, JS, JörB, PÞ, PO, SB, SEH, SkG, BG. JJ greiddi ekki atkv. 5 þm. (FJ, GTh, HermG, ÓTh, SK) fjarstaddir. Brtt. 622,4 samþ. með 21 shlj. atkv. - 725,5.a felld með 21:6 atkv. - 725,5.b felld með 23:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli. og sögðu já: KTh, LJós, SigfS, SG, ÁkJ, EOl. nei: JS, JJ, JörB, PÞ, PO, SB, SEH, SkG, StJSt, StgrSt, ÁÁ, BÁ, EmJ, EystJ, GÞ, GSv, GÞG, HÁ, HB, HelgJ, IngJ, JóhH, BG. JPálm greiddi ekki atkv. 5 þm. (ÓTh, SK, FJ, GTh, HermG) fjarstaddir. 1 þm, gerði svo hljóðandi grein fyrir atkv. sínu:



Ég tel sjálfsagt, að ríkisstofnanir eins og bankarnir framfylgi stefnu, sem ríkisstj. ákveður á hverjum tíma, og ég tel, að ríkisvaldið geti látið þessar stofnanir gera það, og ástæðulaust að setja ákvæði um það í lög. Og það er raunar hæpið að fara að setja það í lög, að ríkisstofnanir skuli framfylgja pólitískri stefnu ríkisvaldsins, og segi ég því nei. Brtt. 725,5.c felld með 20:6 atkv. 4. gr., svo breytt, samþ. með 20 shlj. atkv. Brtt. 690,2 felld með 22:3 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JPálm. JJ, IngJ. nei: JS, JörB, PÞ, PO, SigfS, SG, SEH, SkG, StJSt, StgrSt, ÁÁ, BÁ, EOl, EmJ, EystJ, GSv, GÞG, HÁ, HB, HelgJ, JóhH. BG. KTh, LJós, ÁkJ. GÞ greiddu ekki atkv. 6 þm. (ÓTh, SB, SK, FJ, GTh, HermG) fjarstaddir. 2 þm. gerðu grein fyrir atkv. sínu:



Enda þótt ég sé samþykkur hv. flm. um, að tryggja beri hlut þeirra, er búa í fjarlægð frá kaupstöðum, þá er till. hans ekki svo vel orðuð, að forsvaranlegt sé að samþ. þetta, og í trausti þess, að fjárhagsráð veiti hinum fjarlægari héruðum meira öryggi í þessum efnum en þau eiga við að búa, segi ég nei.



Lagabálkur þessi er allur allfurðulegur. Fyrir tveimur árum var samþykktur hér lagabálkur í svipuðum dúr. sem átti að endurfæða þetta vesala land og þjóð. Nú er það skipulag, sem komið var á með hinum mesta hávaða. orðið ónýtt, og vil ég ekki taka þátt í að stofna til slíks aftur. En við þennan lagabálk hér hefur komið fram ein brtt. frá hv. þm. A-Húnv., sem mundi bjarga frv., ef hún yrði samþ., og segi ég því já.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það er nú vonazt eftir því, að smíði þjóðleikhússins ljúki í lok þessa árs, eða rétt eftir næstu áramót. Eins og hv. þm. er kunnugt, þá hefur skemmtanaskatturinn runnið óskertur til þjóðleikhússins, en frv. þetta leggur til, að eftir 1. janúar 1948 verði 10% af skemmtanaskattinum varið til lestrarfélaga og kennslukvikmynda, en hinum hluta fjárins skipt til helminga í rekstrarsjóð þjóðleikhússins og hinum hlutanum í sjóð til bygginga félagsheimila. Þetta eru þær breytingar. sem ríkisstj. hefur gert í þessu máli. Hér eru á dagskránni tvö frv., er snerta frv. þetta, og ætti hv. menntmn. að láta þessi 3 frv. fylgjast að. Það er óþarfi að fjölyrða um þetta frv., en ég óska þess. að málinu verði vísað til hv. menntmn., sem ég vænti, að taki málið mjög fljótt til athugunar og skili því fljótt frá sér.



Herra forseti. Snemma á þessu þingi flutti ég og hv. 2. þm. Rang. frv. til l. um breyt á l. um skemmtanaskatt. Þessi skattur hefur runnið í þjóðleikhússjóð. Í okkar frv. var gert ráð fyrir, að skatturinn rynni að ¼ í þjóðleikhússjóð og hinn hluti skattsins rynni í sjóð til byggingar samkomuhúsa í sveitum og til félagsheimila. Nú hefur frv. þetta legið hjá hv. menntmn. þessarar deildar, og síðan þetta frv. kom fram, höfum við látið það kyrrt liggja. Nú er lagt til, að 45% skemmtanaskattsins renni í þjóðleikhússjóð. 10% til lestrarfélaga og hinn hlutinn til samkomuhúsa og félagsheimila. Ég fagna þessu, að taka hluta af skemmtanaskattinum til byggingar samkomuhúsa úti um land. Ég hef oft bent á það, að ríka nauðsyn bæri til þess að skapa aðstöðu fyrir skemmtanalíf úti um land. Þetta frv. byggir á sömu stefnu og frv. okkar hv. 2. þm. Rang. gerði, en ég læt þó í ljós, að mín skoðun er sú, að hægt hefði verið að ganga inn á hærra hlutfall til félagsheimila. Allur skemmtanaskatturinn hefur gengið og gengur til þjóðleikhússins. Að vísu var hann tekinn af um tíma og rann þá til annarra hluta, en síðan árið 1940 hefur skemmtanaskatturinn runnið óskertur til þjóðleikhússins. En þó hundraðstalan til félagsheimilasjóðs mætti vera nokkru hærri og ég mundi telja það réttmætara, þá mun ég samt sætta mig við þær till., sem felast í þessu frv. Og ég vil loks leyfa mér að ítreka það, að skemmtanalíf og félagslíf mun hafa mjög gott af þessu frv.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Mér láðist að taka það fram áðan, að flm. þeir, sem stóðu að frv. um breyt. á l. um skemmtanaskatt og frv. um félagsheimili, að þessir menn hafa unnið með ríkisstj. að þessu frv., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Það gleður mig að heyra, að hv. þm. N-Ísf. skuli vera svo mjög ánægður yfir þeim breytingum, sem gerðar hafa verið á frv. hans frá í vetur, sem gerði ráð fyrir því, að 75% skemmtanaskattsins rynni til samkomuhúsa úti um land, en nú aðeins 45%. Þetta finnst mér mikil rausn af honum. En þetta er ekki eins einfalt og hann heldur. Hér er um að ræða eins konar prufumál um viðhorfið til sveitanna og kaupstaðanna. Í 20 ár hefur öll þjóðir lagt á sig byrðar til þess að koma upp þjóðleikhúsi í Reykjavík, og öll þjóðin hefur verið skattlögð í aldarfjórðung til þess að unnt væri að koma upp leikhúsi handa mönnum, sem leika, og nú á að byrja að nota skemmtanaskattinn til byggingar leikhúsa og samkomuhúsa úti um land. Og ef menn líta á það, að stærsta vandamál þjóðarinnar er aðstreymið til Reykjavíkur og þar með blasir við eyðing landsins, þá svarar hæstv. menntmrh með því að festa helming skemmtanaskattssjóðsins í þjóðleikhúsinu, í stað þess að lyfta undir vanrækta staði úti á landsbyggðinni. Það er viðsjárvert af hv. þm. N-Ísf. að þakka þetta, er ríkisstj gerir enn meiri mun á milli Reykjavíkur og kaupstaðanna hinna. Það hefði afi hans ekki gert, má þakka fyrir það, sem er misgert. Hér hefur fjármálahlið þessa máls verið rædd og er þá varla hægt að komast hjá því að taka þetta mál til frekari meðferðar. Ég ætla fyrst að segja fáein orð um það, hvernig grundvöllurinn er undir þessu máli. Aðstaða áhugamanna í þessu máli er sú, að Reykjavík býr enn þá við Iðnó, sem var byggð um aldamót. Þegar svo farið var að bæta úr þessu, þá kemur upp hús í Reykjavík, sem ekki gekk betur með en svo, að l. um það voru samþ. 1923, en árið eftir kom fram af sparnaðarástæðum till. um það að taka hluta af þessu fé og nota það til annarra þarfa, en úr því varð þó ekki, því að þeir, sem stóðu að leikhúsinu. hindruðu það. Svo liðu nokkur ár, og 1932 var húsið gert fokhelt. Þá var skellt á l. um að taka hvern eyri af húsinu. En 1932–1940 var föðurlandið svo fátækt, að það var rætt um það að skila þessum peningum aftur. Þá var hæstv. núverandi menntmrh. fjmrh., og þá kom ekki fram hans áhugi. Þegar svo Bretar komu 1940, sögðu þeir: Okkur vantar hús, hér er stórt hús, sem þjóðin hefur ekkert við að gera. Nú á að setja 40 fasta menn í húsið til þess að skemmta okkur hér í Reykjavík. Og nú verð ég að hryggja hæstv. kennslumrh. með því að segja honum, að fátæktin er ekki búin enn. Við höfum verið að basla við að halda áfram leikhúsbyggingunni nú í 3 ár, en annaðhvort vantað efni eða smiði og múrara, og þess vegna hefur verkið gengið seint. Nú er svo komið, að það er hugsanlegt, að byggingunni verði lokið á þessu ári. En hvernig haldið þið, að ástandið sé? Það þarf mjög mikið af aðfluttu efni til þess að ljúka við húsið. Við, sem erum í leikhúsn., erum búnir að elta ólar við gjaldeyrisn. í sumar og vetur og fengum síðast fyrir nokkrum vikum nokkurt gjaldeyrisleyfi, ekki þó fyrir öllu, sem þurfti. En hvernig er okkar aðstaða til að nota gjaldeyrinn? Það eru viss „partí“ viðvíkjandi byggingu leikhúsa, sem við höfum fengið send frá öðrum löndum í haust og ekki hafa verið innleyst enn sökum gjaldeyrisskorts. Ástandið er því þannig, að ef ekki kemur eitthvert óvænt happ fyrir, þá er ekki hægt að koma leikhúsinu áfram fyrir gjaldeyrisskorti. Þegar maður nú lítur yfir þessa sorgarsögu leikhússins, þá segi ég: Eru nokkrar líkur til, að í framtíðinni verði bjartara en var 1924–1930, þegar menn vildu taka byggingarsjóðinn til annars, og bjartara en 1932–1944? Ég segi nei. Það er nú svartara útlit vegna þess, hvað dýrtíðin er miklu hærri en nokkurn tíma var á þessum árum. Ég bjóst við því, að hæstv. menntmrh. mundi kannske sökum ókunnugleika í þessu máli lenda inn á þá braut að fara í fótspor fyrirrennara síns í þessu máli, og þess vegna gerði ég honum það til leiðbeiningar og öðrum þm. að flytja þáltill. fyrir nokkru með ýtarlegri grg., þar sem lögð er fram einfaldasta hliðin á þessu máli, og hún er þessi: Við getum ekki gengið inn á þessa braut nema móðga allt fólk utan Reykjavíkur. Þetta frv. er rekið fram af áhugamönnum hér í Reykjavík, sem ætla að fá atvinnu og vera á föstum launum. Þetta læt ég nægja viðvíkjandi þessu frv. Ég býst við því, að sú n., sem fær frv. til meðferðar, gerði rétt í því að athuga þetta dálítið betur.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Það eru aðeins nokkur orð út af því, sem fram hefur komið. Það er talað hér um þetta mál eins og það sé verið að taka skemmtanaskattinn af dreifbýlinu í landinu og eigi að fara að verja honum í þágu Reykjavíkur, þótt það sanna í málinu sé, að skemmtanaskatturinn hefur runnið einvörðungu í þjóðleikhússjóðinn. Nú er gert ráð fyrir að taka nær helming af honum framvegis og verja því til samkomuhúsabygginga um allt land og er þar með stigið það mikla skref að styðja þetta mikla áhugamál að koma upp samkomuhúsum í landinu. Það eru til menn í landinu, sem líta þannig á, að það eigi að láta þjóðleikhúslögin vera óbreytt, það veiti ekki af skemmtanaskattinum til að standa undir leikhúsmálum. og n., sem undirbjó l., gerði ráð fyrir þessu. Að hinu leytinu eru svo öfgamenn, sem virðast líta þannig á, að það þurfi að taka allan skemmtanaskattinn frá rekstri þjóðleikhússins. En það er ekki hægt að fara eftir öfgamönnum, hvorki þeim, sem tala eins og hv. síðasti ræðumaður, né hinum, sem vilja, að skemmtanaskatturinn sé notaður til þess að kosta rekstur þjóðleikhússins. Hér verður að fara milliveginn, að ætla nokkuð eðlilega upphæð úr sjóðnum til þess að standa undir rekstri þjóðleikhússins sómasamlega, en verja hinu til þess að koma upp samkomuhúsum, en það er sú leið, sem mörkuð er í þessu frv. og ég vona, að hv. þd. og hæstv. Alþ. geti fallizt á. Það kann vel að vera, að það megi hnika eitthvað til prósenttölunni, sem ráðgerð er í frv., og má athuga það í menntmn., en aðalstefnan verður að vera sú, að þessu verði skipt nú að þessu sinni og síðan skeri framtíðin úr um það, hvort þá muni hægt að gera á því aðrar breyt. Ég býst við að hv. þm. S-Þ. hafi haldið ámóta ræðu eins og andstæðingar hans hafa haldið, þegar hann var að berjast fyrir þjóðleikhúsinu. Ég hygg, að mönnum hafi þá fundizt ekkert vit í því að draga saman allt þetta fé í byggingu leikhúss í Reykjavík. En ég veit, að sú skoðun er ekki ofan á nú að láta þetta undir höfuð leggjast. Nú er ekki um annað að ræða en að sjá fyrir rekstri þjóðleikhússins þannig, að þar geti farið fram starfsemi, sem sé landsmönnum til sóma. En það verður ekki gert án þess að leggja þar til eitthvert fé, því að þetta þjóðráð, sem hv. þm. S-Þ. segist hafa látið koma fram til að leiðbeina um það, að ríkið reki ekki þjóðleikhúsið, heldur verði það leigt einkafélagi til að reka þar starfsemi sína, mundi ekki verða kostnaðarlaust fyrir ríkið. Það er augljóst, að ekkert einkafélag mundi taka á leigu þjóðleikhúsið til þess að hafa þar leikstarfsemi með myndarbrag án þess að fá styrk frá því opinbera, og vafalaust yrði sá styrkur eins hár og sá halli, sem kynni að verða á leikhúsinu. ef ríkið ræki það. Þetta er vafasamt, auk þess sem ekkert einkafélag er til í landinu, sem tæki að sér að reka starfsemi þjóðleikhússins á þennan hátt. Hér er um tvær stefnur að ræða. Önnur er að láta þjóðleikhúsið standa autt og tómt, eftir að búið er að koma því upp, eða þá, að ríkið taki að sér að reka leikstarfsemi í húsinu. Hitt er svo annað mál, hvað umfangsmikil sú starfsemi má vera til þess að ofbjóða ekki fjárhagsgetu landsins, en um það skal ég ekki fara mörgum orðum í þessu sambandi. Ég vildi aðeins benda á þetta, að það eru öfgar á allar hliðar í þessu máli eins og öðrum. Hér er verið að þræða þá skynsamlegu meðalleið. Mér finnst það vera óvirðingarorð. sem hv. þm. S-Þ. mælti í garð íslenzkra leikara, að þeir hefða engan áhuga á þessu nema nokkrir menn, sem vildu fá atvinnu. Ég þekki ekki marga af þessum leikurum persónulega, en mér finnst þeir eiga allt annað og betra skilið en þau svigurmæli, sem hv. þm. S-Þ. flutti. Það er merkilegt, hvað íslenzkir leikarar hafa lagt á sig undanfarin ár fyrir lítið endurgjald í aðra hönd. Þeir hafa haldið uppi leikstarfsemi um áratugi við skilyrði, sem hafa verið hörmulega erfið. Er furðulegt, að þessir menn skuli hafa lagt á sig annað eins erfiði fyrir sama sem ekkert endurgjald. og það er enginn vafi á því, að aðalástæðan til þess er sú, að þeir hafa tekið ástfóstri við þessa list að leika, og það er það, sem hefur rekið þá áfram. Þeir eiga því allt annað skilið en þessi óvirðingarorð hv. þm. S-Þ. Það er ákaflega eðlilegt, að þeir, sem hafa sýnt jafnmikla fórnarlund og íslenzkir leikarar, hafi áhuga fyrir því, að hér geti orðið rekið myndarlegt þjóðleikhús, og ég verð að segja það, að það þarf mikið hugmyndaflug til þess að bera þeim eigingjarnar hvatir á brýn, þegar athugað er, hvernig þeir hafa starfað að þessum málum undanfarin ár. Það er ekkert undarlegt við það, þó að íslenzkir leikarar láti frá sér heyra um það og ræði um það, að hér megi ekki skera við nögl. En hitt er annað mál, að það er ekki hægt að taka alveg til greina till. þeirra um þessi efni, vegna þess að okkur leikmönnum í þessari listgrein finnst þeir hafa spennt bogann hærra en í rauninni sé hægt að gera, og þess vegna verður að draga frá þeirra till. í þessum efnum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri.



Herra forseti. Í gær veitti ég því athygli, að á dagskrá hv. d. stóð m. a.: Frv. til l. um byggingu síldarverksmiðju á Norðausturlandi, 3. umr., atkvgr. Er því augljóst, að hæstv. forseti hefur látið umr. vera lokið síðastliðinn föstudag. Mér kom þetta undarlega fyrir sjónir og vil leyfa mér að láta í ljós óánægju mína út af þessari málsmeðferð. Ég er einn af flm. málsins og á brtt., sem ég átti eftir að fara nokkrum orðum um. Ég hafði einnig ætlað mér að ræða brtt. hv. meiri hl. sjútvn. og átti eftir að lýsa því yfir við hv. deild, að við flm. frv. mundum eftir atvikum telja það viðunandi afgreiðslu á málinu, að till. meiri hl. sjútvn. væri samþ., ef jafnframt væri samþ. brtt. mín á þskj. 742. Þegar mál þetta var tekið fyrir til 3. umr. s. l. fimmtudag, þá var umr. fljótlega frestað sökum þess, að frsm. hv. meiri hl. sjútvn. var fjarverandi, og kaus ég þá að bíða með að ræða málið, þar til það yrði aftur tekið fyrir og hv. meiri hl. sjútvn. hefði gert grein fyrir sínum till. Ég var lasinn síðustu daga vikunnar og rúmliggjandi. Ég gerði ráðstafanir til þess, að hæstv. forseti fengi að vita þetta fyrir föstudagsfundinn, en skal játa, að ég lét engin sérstök boð fylgja um, að ég óskaði þess, að málið yrði ekki þann dag tekið til umr., því að af framangreindum ástæðum gekk ég út frá því sem sjálfsögðu. Mér er það ljóst, að þetta hefur ekki nein áhrif á framgang málsins, en vil, að þetta komi fram og að ég undrast þessa málsmeðferð, sem ég tel, að stafi af einhverri vangá hjá hæstv. forseta. - Um leið og ég kvarta undan þessu, sé ég jafnframt ástæðu til að þakka hæstv. forseta fyrir þá augljósu velvild til málsins, sem komið hefur fram í því, að hann hefur gert það, sem unnt hefur verið, til að hraða afgreiðslu málsins í þessari hv. d., eftir að hv. sjútvn. hafði loksins skilað áliti um málið.

Forseti (BG) : Ég vil upplýsa út af ummælum hv. 2. þm. N-M, að forseta voru ekki tilkynnt forföll vegna veikinda. Annað hef ég ekki að segja í þessu sambandi en að reynt er að hraða þingmálum, er svo er liðið á þingtímann, og meir en á öndverðu þingi.