Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klukkan 15.30 fer fram umræða utan dagskrár um stuðning Íslands við þjálfun írakskra öryggissveita. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hæstv. utanríkisráðherra Davíð Oddsson verður til andsvara. Forseti vill tilkynna að atkvæðagreiðslur verða um klukkan 4.

Hæstv. forseti. Í kjölfar hryðjuverkaárásanna á Bandaríkin tóku stjórnvöld þar ákvörðun sem færði klukkuna í alþjóðamannréttindum aftur fyrir lok síðari heimsstyrjaldar. Hópur í Hvíta húsinu réðist í það verkefni með mikilli leynd að smíða nýjar réttarreglur til að geta tekið á hryðjuverkamönnum. Í því skyni sniðgengu embættismennirnir bandarískt réttarkerfi og gengu fram hjá stjórnarskrárvörðum réttindum. Í framhaldi af þessu var hernum gefið leyfi til að skilgreina fanga sem ólöglega stríðsmenn sem þýddi, samkvæmt yfirlýsingum stjórnvalda í Washington, að þeir nytu ekki réttinda sem Genfarsáttmálinn frá 1949 tryggir stríðsföngum. Herinn fékk heimild til að hafa slíka fanga í haldi án tímamarka og sækja þá til saka fyrir dómstólum sem ekki höfðu verið notaðir síðan í síðari heimsstyrjöldinni. Samkvæmt heimildum New York Times var áætluninni haldið leyndri fyrir Colin Powell utanríkisráðherra og Condoleezzu Rice þjóðaröryggisráðgjafa, sem segir sitt um aðdraganda málsins. Um áramótin 2001–2002 var búið að flytja 50 menn sem voru taldir liðsmenn al Kaída eða talibanasamtakanna frá Afganistan til herstöðvarinnar á Kúbu. Þá sagði Donald Rumsfeld varnarmálaráðherra að Bandaríkjamenn hefðu að mestu leyti hug á því að koma fram við þá þannig að það væri tiltölulega samrýmanlegt ákvæðum Genfarsáttmálans. Þó var orðið ljóst að varnarmálaráðuneytið ætlaði að leika allt í senn, hlutverk dómara, kviðdóms og böðuls en í byrjun febrúar sama ár kemur fram að Bandaríkjaforseti hafi ákveðið - já, bara sisvona - að ákvæði Genfarsáttmálans skuli gilda um talibana, en um þetta leyti voru fangarnir á Kúbu orðnir 186. Þann 28. júní 2004 úrskurðaði hæstiréttur Bandaríkjanna að fangar í Bandaríkjunum sem grunaðir væru um hryðjuverk, jafnt erlendir sem bandarískir, hefðu rétt til að skjóta máli sínu til bandarísks dómstóls og jafnframt að bandarísk lögsaga nái til allra svæða þar sem bandarískum lögum er beitt. En þá voru fangarnir í Guantanamo 600 og ekki farið að rétta í máli eins einasta þeirra. Hæstv. forseti. Þann 6. apríl 2004 spurði ég þáverandi hæstv. utanríkisráðherra við umræður um utanríkismál á Alþingi hvort þessu framferði hefði verið mótmælt, með hvaða hætti það hefði verið gert og hvort hæstv. ráðherra teldi ekki eðlilegt að slík mótmæli kæmu fram. Það komu engin svör við þeim spurningum þá. Nú spyr ég núverandi hæstv. utanríkisráðherra eftirfarandi spurninga: Hafa íslensk stjórnvöld rætt málefni fanganna í Guantanamo á Kúbu við bandarísk stjórnvöld og mótmælt því að þeir njóti ekki réttinda stríðsfanga samkvæmt Genfarsáttmálanum? Ef svo er, hvenær fóru þær viðræður fram og hver voru viðbrögð bandarískra stjórnvalda?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur spurt spurninga um það hvort íslensk stjórnvöld hafi rætt málefni fanganna í Guantanamo á Kúbu við bandarísk stjórnvöld og mótmælt því að þeir njóti ekki réttinda stríðsfanga samkvæmt Genfarsáttmálanum, og ef svo væri hvenær slíkar viðræður hafi farið fram og hver viðbrögðin hafi verið. Svar mitt er þetta: Hryðjuverk eru ein mesta vá samtímans, hryðjuverkamenn vega að grundvallargildum lýðræðisríkjanna og mörg hryllilegustu mannréttindabrot undanfarinna ára hafa verið framin af hryðjuverkamönnum eins og menn þekkja. Það er mjög mikilvægt að samstaða lýðræðisríkja bresti ekki og baráttunni gegn alþjóðlegri hryðjuverkastarfsemi linni ekki heldur haldi áfram með öllum löglegum aðferðum. Íslensk stjórnvöld hafa lagt áherslu á mikilvægi þess að baráttan gegn hryðjuverkum megi ekki vera á kostnað mannréttinda. Þau sjónarmið hafa komið skýrt fram í ræðum utanríkisráðherra og annarra talsmanna ríkisstjórnarinnar á Alþingi sem og á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Varðandi fangana í Guantanamo leggja íslensk stjórnvöld áherslu á að Bandaríkjamenn, sem og allir aðrir, fari í einu og öllu eftir gildandi mannúðar- og mannréttindalögum svo sem alþjóðasamningum um bann við pyndingum og annarri ómannúðlegri meðferð og Genfarsamningnum, en í þeim felast grundvallarreglur alþjóðlegra mannúðarlaga á stríðstímum og reglur um meðferð stríðsfanga. Afstaða Íslands hefur verið sú að skilvirkast sé að fylgja slíkum mannréttindamálum eftir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. En vinur er sá sem til vamms segir. Þess vegna hafa málefni fanganna í Guantanamo verið tekin upp bæði formlega og óformlega við bandarísk stjórnvöld og íslensk stjórnvöld hafa fylgst með þróun þeirra mála. Sendiráð Íslands í Washington hefur einnig fylgst með umfjöllun um stöðu fanganna og sótt upplýsingafundi bandarískra stjórnvalda um þau efni. Skrifstofustjóri alþjóðaskrifstofu utanríkisráðuneytisins ræddi málefni fanganna í Guantanamo á fundi með sérstökum erindreka Bandaríkjanna um málefni Sameinuðu þjóðanna 23. apríl 2004 þar sem áhyggjum Íslands var komið á framfæri, sérstaklega hvað varðar meðferð og réttarstöðu fanganna. Þáverandi utanríkisráðherra átti sérstakan fund með sendiherra Bandaríkjanna 18. maí 2004 þar sem málefni fanganna í Abu Ghraib fangelsinu í Írak voru rætt og einnig staða fanganna í Guantanamo. Þar var sérstökum áhyggjum íslenskra stjórnvalda vegna stöðu fanganna í Guantanamo lýst um leið og bandarísk stjórnvöld voru hvött til að skilgreina stöðu þeirra sem allra fyrst. Sendiherra Bandaríkjanna lofaði að koma þeim sjónarmiðum íslenskra stjórnvalda á framfæri við stjórnvöld í Washington. Virðulegi forseti. Með þessum orðum tel ég mig hafa svarað þeirri fyrirspurn sem hv. þm. Jóhann Ársælsson bar fram.

Frú forseti. Réttarríkið byggir á vissum grunnreglum: 1. Enginn er sekur þar til sekt hans sannast. 2. Engum má halda án dóms og laga í fangelsi nema mjög takmarkaðan tíma. 3. Birta skal fanga ákæru svo fljótt sem auðið er. 4. Fangi skal geta fengið sér verjanda. 5. Ekki má beita fanga pyndingum, hvorki andlegum né líkamlegum. Ég vil varpa því fram í umræðuna hvort þessar grunnreglur réttarríkisins séu virtar í Guantanamo. Síðan er ein spurning: Undir hvaða dómstól heyra fangarnir í Guantanamo og fullnægja þeir dómstólar kröfu réttarríkisins um að vera óháðir?

Frú forseti. Það er gott að heyra að íslensk stjórnvöld hafi hvatt bandarísk stjórnvöld til að skilgreina stöðu fangana í Guantanamo sem allra fyrst, en flestir þeirra fanga hafa verið þar í næstum þrjú og hálft ár, skilgreindir sem óvinveittir stríðsmenn, algjörlega réttlausir og í bága við allar alþjóðasamþykktir hvort sem við tölum um Genfarsáttmálann eða önnur alþjóðalög. Það sem er alvarlegast í málinu er að með aðgerðum sínum vegur Bandaríkjastjórn að grundvelli þess alþjóðakerfis sem hún kom á fót ásamt öðrum ríkjum eftir heimsstyrjöldina síðari með því að stofna Sameinuðu þjóðirnar, með Bretton Woods samkomulaginu og þar fram eftir götunum og að grundvelli alþjóðalaga sem leiðarhnoða í samskiptum ríkja. Við vitum öll að í Guantanamo eru aðstæður óboðlegar, ólöglegar og ómanneskjulegar. En það sem er kannski kaldranalegast við það er að aðferðirnar sem þar eru notaðar gagnast engan veginn í baráttunni gegn hryðjuverkum.

Hæstv. forseti. Viku af júní í fyrra lýsti utanríkisráðuneytið því yfir að íslensk stjórnvöld hefðu komið á framfæri við Bandaríkjamenn andmælum vegna mannréttindabrota í Guantanamo. Þann 11. júní var birt fréttatilkynning frá ráðuneytinu þar sem farið var yfir þau samskipti. Ég hef kynnt mér þau nokkuð vel en verð að segja að það segir sitt um ástandið að þetta gerist ekki fyrr en stéttarsamtökin í landinu, ASÍ og BSRB, ásamt ungliðahreyfingum Frjálslyndra, Vinstri grænna og ungra jafnaðarmanna ásamt nokkrum vefritum höfðu hrint af stað undirskriftasöfnun til að hvetja íslensk stjórnvöld til að gera einmitt þetta. Þetta voru því mótmæli í kyrrþey. Slík mótmæli skipta nánast engu máli og eru lítið annað en friðþæging. Það sem máli skiptir er hvað sagt er opinberlega, helst á pólitískum vettvangi þar sem mannréttindabrjóturinn er veikur fyrir. 

Frú forseti. Meðferð fanganna í Guantanamo er mikið hneyksli á sviði mannréttindamála. Þar er á ferðinni enn ein einhliða tilraun Bandaríkjamanna til að skilgreina nýjan rétt eða öllu heldur órétt, að skilgreina hóp einstaklinga þannig að hann njóti hvorki almennra borgaralegra mannréttinda né verndar sem stríðsfangar. Í raun sé um að ræða einhvers konar skynlausar, réttlausar skepnur sem njóta ekki einu sinni dýraverndarlaga. Færa má rök fyrir því að fangarnir í Guantanamo séu verr settir hvað þetta snertir en dýr í búri. Bandaríkjamenn þurfa að fá um það skilaboð frá heimsbyggðinni að þeim muni ekki líðast, hvorki þessi tilraun né aðrar, eins og t.d. sú að undanskilja sjálfa sig lögsögu stríðsglæpadómstólsins í Róm, heldur verði til þess ætlast að þeir fari að alþjóðalögum eins og aðrir. Það væri fróðlegt að vita hvaða afstöðu íslensk stjórnvöld hafa haft uppi gagnvart því og þeim þrýstingi Bandaríkjamanna 

Virðulegur forseti. Meðferð Bandaríkjamanna á föngum sínum, hvort heldur er í Afganistan, Írak og hvað þá Guantanamo er einfaldlega ógeðsleg og gott að heyra hjá hæstv. utanríkisráðherra að það hefur verið komið á framfæri við sendinefnd Bandaríkjanna skilaboðum til ráðamanna í Washington. Við hljótum þó að spyrja hvort hæstv. utanríkisráðherra hafi notað tækifærið þegar hann hefur átt bein og milliliðalaus samskipti við ráðamenn í Washington til að koma á framfæri áhyggjum sínum, hvort hann telji ástæðu til að fordæma formlega þessa meðferð og fyrst hann telur rétt að beita sér á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í málinu hvort við megum vænta þess að hann muni ræða í ávarpi sínu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna hina alvarlegu stöðu mannréttindamála í Guantanamo og sömuleiðis í öðrum fangelsum Bandaríkjamanna í Miðausturlöndum.

Hæstv. forseti. Það var gríðarlegt áfall fyrir alþjóðasamvinnu um mannréttindi þegar öflugasta herveldi hnattkúlunnar fyrr og síðar ákvað hvenær ætti að virða þær reglur sem voru settar í lok þess hildarleiks sem fram fór í síðari heimsstyrjöldinni. Grimmustu harðstjórar heimsins munu líta á þetta framferði sem fordæmi nú og í framtíðinni. Þess vegna er afar mikilvægt að hver einasta þjóð sem virðir mannréttindi í verki mótmæli skýrt og afdráttarlaust á alþjóðavettvangi. Mér finnst alls ekki nóg að talað sé í hvíslingum við ráðamenn þegar tækifæri gefast. Það þarf auðvitað að koma skýrt fram á alþjóðavettvangi hvað þjóðir hafa um þetta að segja, vegna þess að þetta er að grafa undan mjög mikilvægum ákvörðunum sem hafa verið teknar sameiginlega af þjóðum heims og ekki annað verjandi en að umræða um þá hluti fari fram opinberlega með mjög skýrum hætti og kröftugum mótmælum. Mér finnst alls ekki að íslensk stjórnvöld hafi staðið sig hvað þetta varðar. Ég tel fulla ástæðu til að spyrja um það hvort ekki eigi að bæta úr því með því að láta það koma skýrt og ákveðið fram á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, í viðræðum við bandarísk stjórnvöld og yfirlýsingum sem tengjast slíkum viðræðum svo það sé alveg ljóst að Íslendingar vilji vinna að því að þessi mannréttindi verði virt til framtíðar og að hið skelfilega frumhlaup Bandaríkjamanna verði ekki fordæmi fyrir harðstjóra heimsins í að koma fram með sama hætti þegar þeim þykir henta að taka grimmúðlega á andstæðingum sínum.

Virðulegur forseti. Það kom skýrt fram í svari mínu að afstaða okkar liggur algerlega klár og skýr fyrir gagnvart Bandaríkjunum. Það hefur því ekki verið ástæða til þess að ég tæki málið sérstaklega upp á þeim fundum sem ég hef átt með Bandaríkjaforseta eða þáverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Ég átti reyndar símtal við núverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna fyrir tveimur dögum en um aðra hluti. Þó að við höfum þessa ákveðnu skoðun á málinu tel ég ekki að það sé sérstaklega á okkar könnu umfram aðra að sá tiltölulega litli tími sem við höfum til að ræða sameiginlegu verkefnin okkar sé tekinn upp í umræðu um það efni, því að afstaða okkar liggur fyrir og hefur verið komið á framfæri.  Ég vil líka benda á, eins og hv. fyrirspyrjandi gerði í upphafi máls síns, að dómstólar í Bandaríkjunum eru að fjalla um málið. Bandaríkin eru réttarríki. Lægri dómstóll hafði kveðið upp tiltekinn úrskurð, hæstiréttur hefur breytt þeim úrskurði og nú mun mál, eftir því sem ég best veit, bílstjóra Osama bin Ladens koma fyrir rétt 8. þessa mánaðar. Málin eru því að koma fyrir rétt í Bandaríkjunum. Við höfum hins vegar látið afstöðu okkar í ljós, formlega og óformlega, með hvaða hætti við teljum hlutum þarna ábótavant og höfum ekki staðið okkur verr í þeim efnum en önnur ríki. Við gerum það hins vegar, kannski ólíkt sömu ræðumönnum hér, af fullri vinsemd í garð Bandaríkjanna.

Frú forseti. Fyrir rúmum 40 árum hófust mikil náttúruundur og náttúruhamfarir suður af Íslandi og upp reis úr sæ eyja sem síðar fékk nafnið Surtsey. Þar fæddist nýtt land og er fyrir vikið alveg einstakur atburður, heimssögulegur atburður og hefur verið fróðlegt að fylgjast með þeim breytingum sem þessi stóra eyja hefur tekið síðan sem mætir stöðugt ágangi sjávar. Annað sem er merkilegt varðandi eyjuna er að strax í upphafi bar vísindasamfélag okkar gæfu til að taka ákvörðun um að fylgjast frá upphafi með landnámi lífvera. Var það gert strax frá því að hægt var að stíga fæti á eyjuna og hefur verið gert alla tíð síðan. Því má segja að Surtsey sé heimssögulegt fyrirbrigði, bæði fyrir að vera eitt yngsta land veraldar og hins vegar fyrir þær einstöku rannsóknir og kortlagningu á landnámi lífvera sem þar hafa farið fram. Það er afskaplega mikilvægt að varðveita þær upplýsingar og það sem er og hefur verið gert þar. Surtsey hefur meira og minna verið í umsjá og varðveislu Surtseyjarfélagsins sem hefur gegnt þar afskaplega mikilvægu og góðu starfi, eins og ég nefndi áðan, og eyjan hefur verið lokuð af þeim ástæðum að menn hafa viljað verja hana fyrir ágangi til að trufla ekki rannsóknir og kortlagningu á landnámi lífvera. Hins vegar eru mjög margir spenntir fyrir því að geta stigið fæti á þennan heimssögulega stað til að snerta, koma við og sjá með eigin augum og heimsækja þennan merka stað. Má segja að það sé afskaplega svipað og með annað náttúruundur sem eru Galapagoseyjar sem eru verndaðar en þangað eru heimilaðar sérlega valdar ferðir undir mjög ströngu eftirliti til að gæta lífríkisins og þangað fer reglulega fjöldi ferðamanna til að njóta þeirra náttúruundra. Nú er það vitað að í heiminum hafa fjölmargir ferðamenn mikinn áhuga á þessu og eru jafnvel tilbúnir til að kosta miklu til til að geta stigið fæti á og fengið að upplifa svona einstök náttúrufyrirbrigði sem eru einstök á heimsvísu og þess áhuga hefur gætt hér. Ég leyfi mér því að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra hvort til standi að heimila ferðamönnum að stíga fæti á Surtsey, að sjálfsögðu undir ströngu eftirliti o.s.frv.

Frú forseti. Surtsey er friðland og nýtur verndunar samkvæmt náttúruverndarlögum. Með friðlýsingu Surtseyjar árið 1965 og endurnýjun friðlýsingarinnar 1974 var mótuð sú stefna að friða eyjuna til vísindalegra rannsókna og fræðslu um þróun bergs og jarðlaga og því hvernig dýr og plöntur nema land á nýjum einangruðum eyjum. Þær rannsóknir hafa staðið yfir óslitið frá því að eyjan myndaðist eða í rúmlega 40 ár. Surtseyjarfélagið hefur haft umsjón með eyjunni fyrir hönd Umhverfisstofnunar. Félagið hefur einnig umsjón með vísindarannsóknum í Surtsey og samræmir þær. Rannsóknirnar hafa aðallega verið unnar og kostaðar af Náttúrufræðistofnun Íslands og Hafrannsóknastofnun hin síðari ár, en áður einnig af Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Háskóla Íslands með þátttöku erlendra háskóla og vísindastofnana. Rannsóknir í Surtsey standa enn yfir og eru farnir leiðangrar til eyjarinnar á hverju ári. Í Surtsey eiga sér enn stað miklar jarð- og líffræðilegar breytingar og er vísindalegt gildi eyjarinnar enn mjög mikið. Vegna rannsóknarhagsmuna er mikilvægt að halda umferð um eyjuna í lágmarki. Það er mat þeirra sem best til þekkja að útilokað yrði að fyrirbyggja rask á jarðmyndunum og truflun á lífríki í eyjunni þótt mikillar varúðar yrði gætt og settar takmarkanir á fjölda ferðamanna sem fengju leyfi til að heimsækja eyjuna á ári hverju. Þar með yrði því teflt í tvísýnu að náttúran fengi að þróast þar áfram eftir eigin lögmálum og vísinda- og fræðslugildi Surtseyjar mundi tvímælalaust minnka. Að svo stöddu er ekki tímabært að breyta friðlýsingarákvæðum sem eru í gildi um Surtsey og veita ferðamönnum aðgang að eyjunni.

Frú forseti. Ég fagna yfirlýsingu hæstv. umhverfisráðherra. Ég er þeirrar skoðunar að stíga eigi afar varlega til jarðar hvað varðar Surtsey. Surtsey er einstakt tækifæri til að rannsaka hvernig líf nemur nýtt land og hvernig einstaka jarðmyndanir Surtseyjar veðrast og þroskast. Ég tel að samanburður við Galapagoseyjar sé ekki nema að litlu leyti raunhæfur því þar er fullnumið land og í jafnvægi, að vísu hefur ákaflega sérstæð náttúra þróast þar í mikilli einangrun um árþúsundir. En þar eru ekki til staðar sömu aðstæður og þær sem menn eru að vernda í Surtsey, þ.e. að rannsaka hvernig líf nemur land á nýju svæði, hvernig það þroskast, hvernig jarðmyndanir veðrast o.s.frv. Ég held að aðdráttarafl Surtseyjar verði betur nýtt með því að miðla fræðslu um eyjuna og standa fyrir myndarlegum rannsóknum þar og miðla þeim til almennings og ferðamanna með öðrum hætti en þeim að þeir komi þar á land í stórum stíl.

Frú forseti. Ég fagna svari hæstv. umhverfisráðherra við þeirri fyrirspurn sem fyrir liggur. Það er alveg einstakt hvernig til hefur tekist með Surtsey frá því að eyjan reis úr sæ. Vísindasamfélagið hefur umvafið eyjuna bæði með vernd í huga og ekki síður rannsóknir á þessu einstaka fyrirbæri. Þar hefur vel tekist til. Friðhelgi eyjarinnar hefur verið virt þrátt fyrir nálægð við tiltölulega þéttbýla byggð í Vestmannaeyjum og Vestmannaeyingar hafa algerlega virt friðhelgi eyjarinnar. Ég get ekki tekið undir hugmynd sem mér fannst koma fram hjá hv. fyrirspyrjanda að hægt væri að selja ríkum erlendum túristum snobbferðir til eyjunnar vegna þess hve hún væri einstök því sá tími sem liðinn er frá því að eyjan reis úr sæ er ekki nema sekúndubrot í jarðsögulegum tíma og alls ekki tímabært að opna hana fyrir ferðamönnum eða almennri umferð.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir afskaplega greinargott svar og fagna yfirlýsingu hennar. Eins og fram kom hjá hv. þm. Hjálmari Árnasyni fylgdist hann vel með gosinu eins og við fleiri, en við vorum í landi en hann fékk að stíga mjög fljótt á eyjuna svo hann hefur taugar til hennar. Surtsey er afskaplega merkilegt heimssögulegt fyrirbæri og ég tel mjög mikilvægt að hún sé varin fyrir ferðamönnum og því raski sem því fylgir að ferðamenn fái aðgang að eyjunni. Það hefur tekist afskaplega vel til og ég tek undir með hæstv. ráðherra að það er ekki tímabært að aflýsa friðlýsingunni. Við eigum að fylgjast afskaplega vel með og leyfa vísindamönnum að sinna starfi sínu og þeir miðla svo til okkar þekkingu sinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir svörin. Ég fagna þeim. Ef við ræðum um ferðamenn er hægt að fara með leyfi Surtseyjarfélagsins út í Surtsey en það eru oft mjög válynd veður og ég tel ekki tímabært að reyna það. Við höfum reynt á það. Surtsey er opin fyrir öllum vindum og landtaka er mjög erfið. Menn fara þangað á gúmmítuðrum og þurfa að fara út aftur og það getur skaðað okkur. Aftur á móti er það mjög sögulegt sem er að gerast í lífríkinu þarna og ég tel að auka eigi þá fræðslu, þetta er kennslubókarefni sem þarna er að gerast. Komnar eru það margar gróðurtegundir í Surtsey að ég hef verið spurður að því hvort Hrekkjalómafélagið sé að bæta við einhverri tegund því þetta er sérstakt rannsóknarefni sem er að gerast í lífríkinu þar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Hjálmari Árnasyni fyrir að bera fram fyrirspurnina. Hvaða skoðun sem menn kunna að hafa á því hvort heimila eigi ferðamönnum að koma í eyjuna eða ekki breytir það ekki hinu að mikilvægt er að ræða þetta og draga fram upplýsingar og sjónarmið sem skipta máli í því samhengi. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra hafa rannsóknirnar staðið yfir í langan tíma og afar mikilvægt að reyna að átta sig á því hvað þær þurfa að standa lengi yfir. Hvað sjá menn fyrir sér að þetta þurfi að standa lengi yfir þar til hægt sé að heimila ferðamönnum að koma þarna? Einnig þarf að fara mjög vandlega yfir það sjónarmið hvort hægt sé að heimila ferðamönnum í takmörkuðum mæli að koma þarna að. Það skiptir gríðarlega miklu máli að vel sé að málum staðið og mér hefur fundist menn fullfljótir að draga ályktanir í umræðunni án þess að leggja til þær rannsóknir sem nauðsynlegt er að fara í áður en menn slá hugmynd eins og þessa út af borðinu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni, ekki síst síðasta hv. þingmanni sem hér lagði orð í belg. Ég hygg að enginn ágreiningur sé um mikilvægi Surtseyjar út frá vísindalegu sjónarmiði. Þetta er einstakt náttúrufyrirbrigði og ber að varða það og verja. Um það er ekki ágreiningur og þess vegna hefur eyjan verið friðlýst. Spurningin stendur um það, eins og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson nefndi áðan: Hversu lengi ætla menn að halda eyjunni lokaðri? Einungis vísindasamfélagið hefur aðgang að henni. Það er rétt að árétta að mikilvægt er að ganga varlega um þarna og við verðum að svara spurningunni: Ætlum við einhvern tíma að hleypa ferðamönnum, öðrum en vísindamönnum út í eyjuna? Ég leyfi mér að vísa til reynslunnar frá Galapagoseyjum þar sem er sérlega viðkvæmt lífríki en hefur tekist að varðveita það þótt seldar séu ferðir þangað. Þegar menn hafa velt því upp að opna fyrir sérstakar ferðir út í Surtsey er ekki verið að tala um að hver og einn geti þangað farið heldur verði það fáeinir aðilar sem hafi heimild til þess og þurfi að uppfylla ákveðnar reglur, t.d. um sérstakan búnað og einnig verði að merkja sérstakar gönguleiðir þannig að ferðamenn geti ekki flætt um allar eyjarnar og þar fram eftir götunum. Ég vil að lokum, frú forseti, taka undir það sem hér var nefnt og hvetja hæstv. ráðherra til að vera vakandi yfir því hvort og ef þá hvenær rétt sé að opna einhverja smugu undir afar ströngum skilyrðum. Ávinningurinn er augljós. Því fleiri sem fá að upplifa hið merka náttúruundur þeim mun meiri verður skilningur á lífi okkar og náttúru, að ekki sé minnst á þann mikla ávinning sem ferðaþjónustan hefði af þessu á landinu öllu en ekki síst á Suðurlandi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum ágætar umræður. Við erum auðvitað öll sammála um mikilvægi Surtseyjar sem einstaks náttúrufyrirbæris. Okkur ber þess vegna að fara með gát í þeim efnum að leyfa umferð um eyjuna. Ég hef farið að ráðum þeirra sem gerst þekkja til, sem telja að það sé ekki óhætt að svo stöddu að svo sé gert.

Frú forseti. Þessi fyrirspurn tengist þeirri sem var til umræðu rétt áðan, um skoðunarferðir í Surtsey. Ég spyr út í landnám í Surtsey og þarf í sjálfu sér ekki að endurtaka það sem hér hefur verið sagt. Þetta er einstakt heimssögulegt fyrirbrigði, að tekist hafi að kortleggja hvernig land er numið af lífverum frá upphafi. Það er heimssögulegt og hefur gefið vísindasamfélaginu ómetanlegar upplýsingar. Þær eru einstakar. Þess vegna hafa menn auðvitað viljað stíga varlega til jarðar hvað varðar umferð um Surtsey eins og rætt var hér áðan. Nú er það svo að Surtseyjarfélagið, sem einkum hefur haldið utan um þessa kortlagningu og gert af miklum myndarbrag, er með eigin heimasíðu og hefur gefið út ritgerðir um það sem á eyjunni hefur fundist. Mér finnst hins vegar, frú forseti, að þær ritgerðir séu nokkuð takmarkaðar, miðist meira við vísindamenn og séu fyrir vikið ekki nógu aðgengilegar almenningi. Ég tel að almenningur sé hins vegar nokkuð áhugasamur um þetta. Það hefur sýnt sig að bæði Íslendingar og hinn almenni ferðamaður eru mjög áhugasamir um íslenska náttúru og ekki síst um þetta sérstaka fyrirbrigði sem er til staðar í Surtsey. Ég tel því afskaplega mikilvægt að það efni og þær upplýsingar sem fyrir eru og hafa verið kortlagðar séu gerðar almenningi nokkuð aðgengilegar. Og það sem meira er, að haldið sé uppi markvissri fræðslu um þetta einstaka fyrirbrigði, hvernig land er numið af lífverum, alveg nýtt land. Ég vil því leyfa mér að beina fyrirspurn, í framhaldi af hinni fyrri í dag, til hæstv. umhverfisráðherra um hvort til standi að gera þessar merku upplýsingar aðgengilegri og efla fræðslu um landnám lífvera í Surtsey.

Frú forseti. Reglulega hefur verið gerð grein fyrir niðurstöðum rannsókna í og við Surtsey frá því að þær hófust. Surtseyjarfélagið hefur frá árinu 1965 gefið út 11 vísindaskýrslur á ensku um rannsóknir í Surtsey. Síðasta skýrslan ,,Surtsey research 11“ kom út árið 2000 og nú er unnið að nýrri skýrslu sem væntanlega kemur út fyrir árslok 2005. Á 40 ára afmæli Surtseyjar árið 2003 opnaði Surtseyjarfélagið íslenska heimasíðu um Surtsey þar sem almenningur getur kynnt sér sögu og þróun eyjarinnar og fræðst um rannsóknir sem þar eru stundaðar. Með opnun heimasíðunnar var stigið stórt skref í því að veita almenningi betri aðgang að upplýsingum um Surtsey. Nú er unnið að því að opna enska útgáfu af heimasíðunni. Auk þessa efnis hefur fjöldi ritgerða og greina birst í blöðum og tímaritum og bækur hafa verið skrifaðar um Surtsey. Þá hafa bæði innlendir og erlendir aðilar unnið sjónvarpsþætti og fræðsluefni um eyna og haldnir hafa verið opinberir fræðslufundir um hana. Kappkostað hefur verið að koma á framfæri til fjölmiðla fréttum úr leiðöngrum til eyjarinnar. Þannig hefur almenningur ætíð fengið fréttir af því sem markverðast hefur þótt í landnámi lífvera í Surtsey á hverju ári. Þess má einnig geta að fyrir rúmum tíu árum stóðu Surtseyjarfélagið og Hið íslenska náttúrufræðifélag fyrir útgáfu á bók á íslensku um Surtsey í tilefni af 30 ára afmæli Surtseyjar þar sem gerð var grein fyrir þeim rannsóknum sem þá höfðu farið fram. Nú eru til í handriti ensk og þýsk þýðing á þeirri bók sem höfundurinn, Sturla Friðriksson náttúrufræðingur, hefur endurskoðað og bætt við nýjustu rannsóknarniðurstöðum. Því hefur verið ákveðið af hálfu Surtseyjarfélagsins og Hins íslenska náttúrufræðifélags að endurútgefa áðurnefnda bók en nú á ensku og þýsku að viðbættum niðurstöðum rannsókna síðastliðinna tíu ára og minnast á þann hátt 40 ára afmælis Surtseyjar. Ríkisstjórnin hefur styrkt þá útgáfu bókarinnar. Fullyrða má að engin eldstöð á Íslandi hefur verið jafnmikið rannsökuð og kynnt og Surtsey. Á það jafnt við um jarðfræði sem landnám lífvera.

Frú forseti. Eins neikvæður og ég var gagnvart þeim hugmyndum sem hv. fyrirspyrjandi talaði fyrir í fyrri fyrirspurn sinni þá er ég jafnjákvæður fyrir því sem hér er rætt um. Fræðsla fyrir almenning, kannski ekki síst fyrir grunnskólanemendur, um landnám lífvera í Surtsey er afskaplega mikilvæg og partur af því að halda þessari perlu eins og hún er. Það er stuðlar að því að vekja virðingu fyrir því að þar þurfi að ríkja friðhelgi og ekki eigi að fara um eyjuna eins og önnur lönd. Ef slys verður í umgengninni við Surtsey mun gildi þeirra upplýsinga sem menn safna þar og þeirra rannsókna sem þar fara fram minnka verulega og fyrirbrigðið ekki verða einstakt eins og nú er. Við eigum að auka þessa fræðslu og það þarf að skoða með hvaða hætti er hægt að auka hana, t.d. úti í Vestmannaeyjum því að það skiptir miklu máli fyrir ferðaþjónustuna þar.

Virðulegi forseti. Mér hefur fundist á umræðunni að rannsóknir og skoðun á Surtsey, ef ég má leyfa mér að orða það þannig, séu fyrst og fremst verkefni lokaðs klúbbs eða lokaðs hóps að fjalla um. Þótt gefnar séu upplýsingar séu á heimasíðu þá er þáttur almennings í þessu ekki mjög mikill. Ég tel mikilvægt að upplýsa almenning eins og kostur er um þá starfsemi sem fer fram í Surtsey og gildi þeirra rannsókna sem þar fara fram, auk sýnar manna til framtíðar Surtseyjar, notkunarmöguleika og nýtingar á eynni. Hér er um mjög merkt náttúrufyrirbæri að ræða eins og komið hefur fram. Ég vildi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra hvort ekki væri lag, í ljósi þeirrar umræðu sem fram hefur farið, að halda opna ráðstefnu um Surtsey, framtíð Surtseyjar og gildi rannsókna á eynni. Ég er sannfærður um að Vestmannaeyjabær væri tilbúinn að taka þátt í undirbúningi slíkrar ráðstefnu í samráði við umhverfisráðherra.

Hæstv. forseti. Hér fer fram mjög skemmtileg umræða. Ég þakka hv. þm. Hjálmari Árnasyni fyrir að koma Surtsey á dagskrá í dag. Það er mjög skemmtilegt að ræða þessi mál og Surtsey gefur einstakt tækifæri fyrir allan almenning til að fá upplýsingar um hvernig land er numið af lífverum. Þetta stórt og merkilegt verkefni fyrir allan almenning og auðvitað námsmenn líka og sýnir líka hve mikilvægt er að halda friðlýsingu á Surtsey. Ég mundi vilja sjá Surtseyjarstofu í Vestmannaeyjum þar sem hægt væri að fá allar upplýsingar um Surtsey. Það mundi sannarlega efla ferðaþjónustuna í Vestmannaeyjum. Surtsey er á vissan hátt eign Vestmannaeyinga, hún er innan þeirra landhelgi ef svo má segja. Ég tel að það gæti verið mikið tækifæri fyrir Vestmannaeyinga, að reisa Surtseyjarstofu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og þeim þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Mér þykir gott að heyra að hv. þingmenn eru hægt og hægt að sjá ljósið og þá möguleika sem þarna eru enda er það einkenni góðrar umræðu að menn sjá ljósið um síðir. Svo ég segi mína skoðun þá tel ég að vitaskuld eigi að vera hægt að opna, undir afar ströngu eftirliti, fyrir ferðir með almenning. Það yrði að vera undir mjög ströngu eftirliti þar sem notast væri við hreinsunarbúnað o.s.frv., annað eins hefur nú verið gert. Auðvitað ber að þakka það sem vel er gert. Surtseyjarfélagið hefur að mörgu leyti staðið sig frábærlega við að kortleggja hið merkilega landnám lífvera í Surtsey undir forustu dr. Sturlu Friðrikssonar, hins merka vísindamanns. Eins og komið hefur fram í umræðunni þá eru þær upplýsingar ekki nógu aðgengilegar þótt þær séu á annars mjög góðri heimasíðu. Ég tel að það þurfi að efla mjög fræðslu til almennings af því að þetta er svo einstakt og það eykur um leið skilning almennings á náttúruundrum og náttúru okkar. Ekki veitir af. Ég fagna hins vegar þeirri yfirlýsingu sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson kom með, um að opna fyrir ráðstefnu um framtíð Surtseyjar og þá starfsemi sem þar hefur farið fram og það sem kann að verða í framtíðinni. Ef ég skildi hv. þingmann rétt þá taldi hann að Vestmannaeyjabær væri til í að koma í slíkt samstarf með hæstv. umhverfisráðherra. Það teldi ég vert að skoða vel og hvet hæstv. ráðherra til þess að svara því. Hver veit nema í lok slíkrar ráðstefnu fengju menn að líta á náttúruundrið Surtsey, vel úðaðir af sótthreinsandi efnum og undir góðri forustu hæstv. umhverfisráðherra.

Frú forseti. Ég þakka þessa skemmtilegu umræðu. Það er óhætt að segja að þingmenn hafa sett hér fram mjög frjóar hugmyndir og ég mun taka þær til sérstakrar skoðunar. Ég tek undir að það er auðvitað verkefni að koma fræðslu um eyna og rannsóknum þar enn betur á framfæri við almenning. Ég veit að þar eru menn að vinna með skipulögðum og góðum hætti en það er auðvitað svo að alltaf er hægt að gera betur. Nútímatækni hefur fært okkur miklu fleiri tækifæri en við höfum nokkru sinni áður haft til þess og ég held að t.d. varðandi skólana væri alveg örugglega hægt að gera betur á þeim vettvangi.

Virðulegi forseti. Okkur berast af og til fréttir af því að fangar hafi verið staðnir að því að neyta ólöglegra fíkniefna innan veggja fangelsanna. Einnig að um sé að ræða verulega löglega lyfjaneyslu þeirra sem viðhaldi þeirri lyfjafíkn sem þeir eru haldnir þegar til afplánunar refsinga kemur. Það er þekkt staðreynd að sífellt fleiri afbrot og ofbeldisverk eru tengd fíkniefnaneyslu, sífellt stærri hluti þeirra sem afplána dóm eru við komu í fangelsi háðir notkun eiturlyfja. Það hefur oft verið bent á það af hálfu aðstandenda fanga að nauðsynlegt sé að hver einstaklingur sem hefur afplánun og er háður neyslu eiturlyfja eigi kost á meðferð og læknishjálp við fíkninni strax í upphafi fangelsisvistar en ekki í lok hennar eins og nú er. Ef þannig væri staðið að verki mætti ætla að verulega drægi úr tilraunum til að smygla eiturlyfjum inn í fangelsin og úr þörfinni fyrir ávísun lyfja sem eru ávanabindandi. Fangelsismálastofnun hefur ítrekað bent á þörfina fyrir meðferðardeild í fangelsum og í úttekt Evrópunefndar um varnir gegn pyndingum, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingum var bent á þetta sama atriði varðandi fangelsin hér á landi. Á árinu 2000 var áformað að byggja upp meðferðardeild í fangelsinu á Litla-Hrauni og var hafist handa við að þjálfa og mennta fangaverði til starfa á deildinni. Sérstök fjárveiting til rekstrar hennar fékkst hins vegar hvorki á fjárlögum 2002 né 2003 eins og Fangelsismálastofnun lagði til. Fangelsismálastofnun telur mikilvægt að boðið verði upp á meðferð við fíkniefnaneyslu sem hefst strax og fangi kemur til afplánunar og að skipulagðri árangursmældri vímuefnameðferð sé síðan viðhaldið á vímuefnalausri deild fangelsanna. Í þetta verkefni hefur ekki fengist fjármagn. Því spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Hvað hefur verið gert í fangelsum til að stemma stigu við neyslu: a. ólöglegra fíkniefna, b. löglegra fíkniefna og ávísaðra lyfja? 2. Hversu margir fangar urðu uppvísir að eiturlyfjaneyslu í fangelsum á síðasta ári og á hvern hátt var brugðist við því?

Virðulegi forseti. Undanfarin ár hefur um þriðjungur fanga afplánað refsingu fyrir fíkniefnabrot og er þar um mikla aukningu að ræða frá fyrri árum. Þá má gera ráð fyrir að allt að 60% fanga eigi við áfengis- og vímuefnavanda að stríða. Fíkniefni berast helst inn í fangelsin með gestum og hlutum sem sendir eru til fanga. Starfsfólk fangelsa fær sérstaka þjálfun í fíkniefnaleit. Samkvæmt lögum um fangelsi og fangavist eru starfsmönnum fangelsa tiltæk ýmis úrræði er hafa það að markmiði að draga úr notkun ólöglegra fíkniefna í fangelsum. Skipta slíkar leitir og sýnatökur hundruðum ár hvert. Skömmu eftir að ég varð dómsmálaráðherra óskaði ég eftir tillögum um aðgerðir gegn fíkniefnavanda í fangelsum, einkum á Litla-Hrauni. Á grundvelli þeirra var ákveðið að kaupa færanlegt fíkniefnaleitartæki og auka notkun fíkniefnaleitarhunda í fangelsinu á Litla-Hrauni. Jafnframt var ákveðið að setja á laggirnar tilraunaverkefni til eins árs í samvinnu embættis ríkislögreglustjóra, Fangelsismálastofnunar, fangelsisins á Litla-Hrauni og lögreglustjóranna í Reykjavík, á Selfossi og Keflavíkurflugvelli. Tilraunaverkefninu lauk í lok síðasta árs og var það samdóma álit þátttakenda að verkefnið hefði tekist vel og lýstu þeir sig allir reiðubúna að halda því áfram. Af hálfu ráðuneytisins var fallist á framhald verkefnisins og þess jafnframt óskað að um mitt þetta ár liggi fyrir tillögur ríkislögreglustjóra og Fangelsismálastofnunar um framtíðarfyrirkomulag við fíkniefnaleit og fíkniefnaeftirlit í fangelsum landsins þar sem m.a. verði kannað hvort ástæða sé til að hafa ávallt til taks fíkniefnaleitarhund á Litla-Hrauni og að öðru leyti mótaðar tillögur um hvernig best verði staðið að skipulagi þessara mála í framtíðinni. Að mati Fangelsismálastofnunar ríkisins hefur orðið mjög jákvæð þróun varðandi lyfjamál á Litla-Hrauni sem einkum má rekja til vandaðra vinnubragða Heilbrigðisstofnunarinnar á Selfossi. Ströng viðmið eru notuð við ávísun lyfja og skrifar enginn læknir upp á lyf af sérstökum bannlista án þess að fyrir liggi samþykki heilbrigðisstarfsmanna í fangelsinu og málið hafi verið tekið fyrir á samráðsfundi. Læknar ávísa ekki ávanabindandi lyfjum nema þegar fangar koma inn í fráhvarfi eftir fíkniefnaneyslu. Margir fangar tóku því illa þegar þeim var neitað um lyf á bannlista og þurfti að gera sérstakar ráðstafanir til að tryggja öryggi lækna. Nú eru fangar nánast án þessara lyfja og hefur ástandið í fangelsinu gerbreyst til hins betra að mati forstöðumanns þess. Lyfjakostnaður fyrstu sjö mánuði ársins 2004 var um fjórðungi lægri en á árunum á undan og ekki þarf lengur að gæta öryggis lækna á sama hátt og í upphafi þessara árangursríku aðgerða. Samkvæmt upplýsingum frá Fangelsismálastofnun voru teknar 343 þvagprufur í fangelsinu á Litla-Hrauni á síðasta ári. Gáfu 85 þeirra jákvæða svörun við neyslu fíkniefna en 258 reyndust neikvæðar. Þá komu upp 27 tilvik þar sem fangar neituðu að gefa þvagprufu. Til samanburðar má nefna að árið á undan reyndust 108 þvagprufur vera jákvæðar gegn slíkri neyslu. Þeim föngum er uppvísir hafa orðið að notkun slíkra lyfja er iðulega boðin aðstoð af heilbrigðisstarfsfólki fangelsisins. Þá hefur einstökum föngum verið gefinn kostur á að ljúka afplánun sinni í áfengis- og fíkniefnameðferð. Frá árinu 1990–2003 hefur 282 föngum verið veitt heimild til að ljúka afplánun í áfengis- og fíkniefnameðferð og luku 203 meðferðinni að fullu en 79 þeirra voru vistaðir aftur í fangelsi. Þegar fangi kemur í afplánun og á við fíkniefnavandamál að stríða er nauðsynlegt að hefja afeitrun þegar í stað og halda fanganum frá fíkniefnum út afplánunina með ýmsum fríðindum. Með því næst helsta markmið betrunar, þ.e. að fækka endurkomum í fangelsi. Ég vil að lokum leggja á það áherslu að í frumvarpi til laga um fullnustu refsinga er að finna nauðsynlegt umboð fyrir ráðuneytið og Fangelsismálastofnun til að taka á málum fanga, m.a. að því er varðar úrræði til að stemma stigu við fíkniefnaneyslu í fangelsum. Vænti ég góðs samstarfs við þingmenn um þann þátt málsins á þessu þingi við afgreiðslu frumvarpsins um fullnustu refsinga.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að hreyfa málefnum fíkniefna í fangelsum. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því hvaða ófremdarástand ríkti þar inni miðað við það sem fram kom í fyrirspurninni og svör hæstv. ráðherra. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að föngum sem ættu við fíkn að etja þegar þeir kæmu til afplánunar væri í raun og veru ekki boðið upp á meðferð við þeirri fíkn sinni heldur væru verkfærin þau að afeitra viðkomandi og reyna að halda honum frá fíkniefnum og síðan mikið um fíkniefnaleit og eftirlit og væntanlega refsingar því tengdu. Getur það í raun verið að föngum sé eingöngu boðið upp á meðferð við fíkn sinni í lok afplánunar en ekki í upphafi hennar? Væri ekki skynsamlegra til árangurs að reyna að losa fanga sem kemur inn til afplánunar við fíkn þannig að ekki þurfi að takast á við afleiðingar fíknarinnar allan tímann sem fangi afplánar í stað þess að vera eingöngu með leit og eftirlit eins og mér heyrðist ráðherra tala fyrir?

Virðulegi forseti. Ég vil einnig þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að taka þetta mál upp. Tölurnar sem hæstv. dómsmálaráðherra kom með, þ.e. að 60% fanga eigi við þennan vanda að stríða, eru vissulega háar en umræðan hefur einnig verið eins og að ekkert sé að gert og þróunin sé áfram á versta veg. Ég fagna því orðum hæstv. dómsmálaráðherra um að aðilar hafi virkilega tekið höndum saman og séu að ná árangri en það er vissulega langt í land. Ég fagna einnig frumvarpi hæstv. ráðherra sem virðist veita meira svigrúm til aðgerða og ég held að það sé mikilvægt að haldið sé áfram á þessari braut vegna þess að ástandið hefur verið erfitt en greinilegt er að það er margt gott gert.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og þeim þingmönnum sem hér hafa tekið til máls. Ég get tekið undir það að náðst hefur ákveðinn árangur varðandi leitina, skipulagða leit innan fangelsa. Það er hins vegar alveg jafnaugljóst að það þarf að bæta verulega úr hvað varðar þá fanga sem koma til afplánunar og eru háðir fíkniefnum sem eru, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra, þriðjungur fanga sem er ekki lítið. Eðli afbrota og fíkniefnaneysla, bæði innan og utan veggja fangelsa, hefur breyst alveg gífurlega á undanförnum tiltölulega fáum árum. Þetta er vandamál sem margítrekað hefur verið bent á af Fangelsismálastofnun og aðstandendum og tekin var ákvörðun árið 2000 um að bæta úr. Það hefur hins vegar ekki gerst. Ég er sannfærð um það, hæstv. ráðherra, að ef um væri að ræða öflug meðferðarúrræði strax við upphaf afplánunar fangelsisdóms þá drægi sjálfkrafa úr þeim hvata sem er til að reyna að smygla eiturlyfjum inn í fangelsi landsins. Það drægi þá jafnframt úr lyfjanotkun sem svo sannarlega hefur þó gerst vegna góðrar vinnu hjá Heilbrigðisstofnun Suðurlands á Selfossi og því eftirliti sem er af hennar hálfu. En það vantar líka mannskap til að sinna þessum málum miklu betur. Það vantar fleiri sálfræðinga til starfa. Það eru langir biðlistar, t.d. á Litla-Hrauni, eftir þjónustu sálfræðinga og það er eins í hinum fangelsunum. Þangað til komið er með meðferðarúrræði við upphaf afplánunar mun þetta vandamál verða mjög alvarlegt innan veggja fangelsa.

Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ef ég hefði verið spurður um meðferðarúrræði í upphafi afplánunar og þau atriði hefði ég náttúrlega rætt um það. Ég var ekki spurður um það því að spurningin snerist í fyrsta lagi um hvað hefði verið gert í fangelsum til að stemma stigu við annars vegar neyslu ólöglegra fíkniefna og hins vegar löglegra fíkniefna og ávísaðra lyfja, og í öðru lagi var spurt hversu margir fangar hafi orðið uppvísir að eiturlyfjaneyslu í fangelsum á síðasta ári og á hvern hátt brugðist hafi verið við því. Þetta voru spurningarnar sem ég var að svara. Það er svolítið furðulegt að þingmenn komi síðan hér upp og telji að ég hafi átt að tala um eitthvað allt annað en ég var spurður um. 
             Hins vegar er það svo að í frumvarpinu um fullnustu refsinga, sem liggur fyrir þinginu, er tekið á þessum málum á þann veg að verið er að leggja á ráðin um að skapa heimildir fyrir fangelsisyfirvöld að taka á þessum málum á þann hátt sem nú er talið skynsamlegast miðað við allt starfsumhverfi fangelsanna. Ég árétta það, frú forseti, að ég tel að ég hafi svarað fyrirspurninni. Ef þingmenn vilja ræða við mig um meðferðarúrræði og annað slíkt á að spyrja um það.

Frú forseti. Undanfarin missiri hefur mikið verið skrafað, rætt og deilt um framtíð Reykjavíkurflugvallar og hver hún á að vera. Oft og tíðum hafa menn stillt þessari umræðu upp sem einhvers konar baráttu milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis og ef flugvöllur mundi víkja úr Reykjavík væri það atlaga að landsbyggðinni. Eins og allir vita er gert ráð fyrir því í aðalskipulagi Reykjavíkur að flugvöllurinn fari niður í eina braut árið 2016 og heyrst hafa hugmyndir um að flugvöllurinn eigi að víkja alveg á árunum þar á eftir. Auðvitað hlýtur maður að velta fyrir sér hvaða tilgangur er í því að ætla að reka hálfan flugvöll í Reykjavík og hvaða kostnaður væri því samfara, því ef aðeins væri um eina braut að ræða yrði talsvert mikið af fluginu að flytjast til Keflavíkur. Við megum einnig vænta þess á næstu árum að íslenska ríkið þurfi að taka meiri þátt í rekstrarkostnaði á Keflavíkurflugvelli en verið hefur hingað til og við hljótum að velta því fyrir okkur hvort það sé skynsamlegt fyrir okkur að reka tvo flugvelli svo skammt frá hvor öðrum. Það hefur komið skýrt fram hjá hæstv. samgönguráðherra að hann vill halda Reykjavíkurflugvelli fyrir innanlandsflug nánast sama hvað það kostar, eftir því sem manni helst hefur heyrst. Á fjölmennum borgarafundi í Stapa í Reykjanesbæ kom fram að hæstv. ráðherra hyggst ekki beita sér fyrir því að flug flytjist í einhverjum mæli frá Reykjavík yfir til Keflavíkurflugvallar í sinni ráðherratíð. Á sama fundi komu fram fyrirheit frá hæstv. ráðherra um að flýta tvöföldun á Reykjanesbraut og einnig hefur hann svarað fyrirspurn frá mér og öðrum hv. þingmönnum um ferðatíma milli Reykjavíkur og Keflavíkurflugvallar. Ástæðan fyrir þessum spurningum öllum er einfaldlega sú að reyna að finna út hvað það tekur langan tíma að ferðast úr miðborg Reykjavíkur til Keflavíkurflugvallar og eins að leiða fram hvað þyrfti þá að gera til þess að bæta úr samgöngumannvirkjum til að stytta þann tíma verulega frá því sem nú er. Fjármunir sem notaðir eru í rekstur á Reykjavíkurflugvelli og gætu sparast við flutning yfir til Keflavíkurflugvallar nýtast ekki til framkvæmda í samgöngukerfinu. Ef um sparnað væri að ræða með því að flytja flugið til Keflavíkur mætti nýta þá fjármuni sem þar væru til að flýta gatnaframkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu þannig að fljótlegra og auðveldara væri að komast frá svæðinu til Keflavíkurflugvallar. Ég hef því spurt hæstv. ráðherra eftirfarandi þriggja spurninga: 1. Hver er árlegur heildarkostnaður íslenska ríkisins af rekstri flugvallar í Reykjavík? 2. Hvað af þessum kostnaði gæti sparast ef allt flug yrði fært til Keflavíkurflugvallar? 3. Gerir ráðherra ráð fyrir að íslenska ríkið eigi eftir að taka meiri þátt í rekstrarkostnaði Keflavíkurflugvallar en verið hefur til þessa? Ef svo er, um hvaða upphæðir gæti þar verið að ræða?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jón Gunnarsson spyr í fyrsta lagi: „Hver er árlegur heildarkostnaður íslenska ríkisins af rekstri flugvallar í Reykjavík?“ Flugmálastjórn hefur tekið saman heildarkostnað við rekstur flugvallarins síðustu þrjú ár eða árin 2002, 2003 og 2004. Í samantektinni hafa tekjur verið reiknaðar á móti gjöldum til að fá sem réttasta mynd af kostnaðinum. Heildarkostnaður við rekstur flugvallarins hefur lækkað á síðustu þremur árum eins og fram kemur í meðfylgjandi yfirliti. Árið 2002 er almennur rekstrarkostnaður 45.099.000, aðflugsþjónusta í turni 130.362.000, snjómokstur 15.516.000, slökkviliðsþjónusta 72.192.000, vélaverkstæði 14.435.000, alls 277.604.000. Lendingargjöld, vopnaleitargjald, þ.e. tekjur, eru 52.279.000. Gjöld umfram tekjur eru því 225.325.000 á árinu 2002. Á árinu 2003 eru hlutföllin svipuð og heildargjöld umfram tekjur eru 210.560.000 og á árinu 2004 eru þau 210.105.000. Frá árinu 2002 hefur þessi kostnaður því farið lækkandi að þessu leyti og sýnir að þarna hefur við endurbætur á flugvallarsvæðinu orðið hagstæðari rekstur. Í öðru lagi er spurt: „Hvað af þessum kostnaði gæti sparast ef allt flug yrði fært til Keflavíkurflugvallar?“ Svar mitt er þetta: Engar umræður hafa átt sér stað um flutning frá Reykjavík til Keflavíkur. Sparnaður eða öllu heldur lækkun kostnaðar á einum stað og hækkun á öðrum færi að öllu leyti eftir því hve mikið af fluginu yrði fært og hvaða áhrif það hefði á flug í heild þannig að um þetta er ekkert hægt að segja á þessu stigi. Það eru engar umræður og engin skoðun á þessu í gangi. Ég get ekki séð að það beri eingöngu að horfa til beinu útgjaldanna við rekstur vallarins, vegna þess að hagsbæturnar fyrir notendur flugvallarins eru í mínum huga aðalatriðið. Ef hv. þingmenn Samfylkingarinnar líta eingöngu á ríkisútgjaldaþáttinn þá eru þeir á miklum villigötum í þessu efni sem í svo mörgu öðru. Í þriðja lagi er spurt: „Gerir ráðherra ráð fyrir að íslenska ríkið eigi eftir að taka meiri þátt í rekstrarkostnaði Keflavíkurflugvallar en verið hefur til þessa? Ef svo er, um hvaða upphæðir gæti þar verið að ræða?“ Svar mitt er að ég bendi á að í gangi eru viðræður við Bandaríkjastjórn um varnarsamninginn og rekstur varnarliðsins. Málefni Keflavíkurflugvallar heyra undir utanríkisráðuneytið þannig að að sjálfsögðu svara ég engu um þetta, enda held ég að í miðjum þeim umræðum væri ekki skynsamlegt að tefla fram einhverjum áformum sem gætu bent til þess að við værum á einhverri leið sem við erum ekkert á. Ég vísa því til þess að utanríkisráðuneytið fer með málefni Keflavíkurflugvallar. Að öðru leyti má um þetta segja að það virðist vera að hv. þingmenn Samfylkingarinnar séu í skipulögðum aðgerðum. Ekki veit ég hvort það eru eingöngu eða aðallega hv. þingmenn sem telja sig til stuðningsmanna Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, sem er í framboði til formanns í Samfylkingunni, vegna þess að það virðist vera að einhverjir telji afar mikilvægt að draga fram eitthvað sem gæti sannfært almenning í landinu um að atbeini hennar að Reykjavíkurflugvallarmálum gæti orðið henni fjötur um fót í þeirri kosningabaráttu. Ég held að það sé afar mikilvægt að þessum hlutum sé ekki blandað saman.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég fagna orðum hæstv. samgönguráðherra varðandi flugvöllinn og styð stefnu hans í þeim málum. Flokksþing Framsóknarflokksins var haldið um helgina og ég var afskaplega ánægð með að flokksmenn samþykktu þar að stuðla áfram að því að hafa flugvöllinn í Reykjavík. Hv. þm. Jón Gunnarsson sagði réttilega að verið væri að búa til eitthvert baráttumál á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Mér þykir það ekki góð þróun og vil minna á að það eru auðvitað margir á höfuðborgarsvæðinu sem vilja hafa flugvöllinn þar áfram og sjá sér hag í því. Það er margt fólk sem flýgur á milli til þess að fara á fundi út á land og öfugt og í þokunni hér í síðustu viku kom í ljós að ef menn ætluðu að ferðast frá Húsavík til Reykjavíkur með innanlandsflugi tæki það þá fimm klukkutíma. Sjá flestir að með þessu framhaldi mundi innanlandsflug eiga undir högg að sækja vegna þess að a.m.k. Norðlendingar mundu hugsa sig um tvisvar áður en þeir notuðu flugið.

Forseti. Margir Reykvíkingar sem þurfa að fara á fundi út á land? Mig minnir að í könnun sem gerð var fyrir einhverjum árum hafi komið í ljós að u.þ.b. 10% landsmanna notuðu innanlandsflugið oftar en einu sinni á ári eða eitthvað því um líkt. Ætli töluverður hluti af þeim sé ekki bara saman kominn í þessum sal, einkum ef sveitarstjórnarmönnum væri bætt við og forstjórum ýmissa 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu, þ.e. málefnalega hlutann af henni. Þannig er það nú sjálfsagt innan flestra flokka að skoðanamunur er á milli fólks um staðsetningu flugvallarins, hvort hann á að vera í Reykjavík, Keflavík eða á öðrum stað. Það sem við erum að gera með því að leggja fram fyrirspurnir eins og hv. þm. Jón Gunnarsson gerir hér er að safna upplýsingum fyrir þá umræðu sem við teljum að við þurfum að fara í og til þess að geta tekið þátt í skynsamlegri og málefnalegri niðurstöðu í framtíðinni. Þar vega auðvitað öryggisatriðin þungt svo og hagkvæmni í rekstri og sjónarmið þeirra sem nota völlinn. Ég legg persónulega mikla áherslu á að öllum spurningum varðandi öryggisatriðin í fluginu verði svarað.

Frú forseti. Þetta voru skrýtin svör hjá hæstv. ráðherra og alveg auðséð hverjum sem á hlýddi að hann firrtist við það að einhver hv. þingmaður dirfðist að spyrja einhverra spurninga um Reykjavíkurflugvöll. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að það er sá sem hér stendur sem ber fram þessa fyrirspurn en ekki þingmenn Samfylkingarinnar eins og hann hélt fram úr ræðustóli. Það kom fram í svari ráðherra að árlegur rekstrarkostnaður - hann velur reyndar þá leið að draga tekjurnar frá - nemi rúmlega 200 millj. kr. á ári sem nettókostnaður ríkisins af því að reka Reykjavíkurflugvöll. Á einu kjörtímabili eru þetta þá á milli 800 og 900 millj. kr. En ég verð þá að spyrja hæstv. ráðherra varðandi tekjurnar sem hann hefur valið að draga frá gjöldunum: Er það skoðun ráðherra að þær tekjur komi ekki inn þó að flugið yrði annars staðar en í Reykjavík? Er ekki réttast að velta fyrir sér heildarrekstrarkostnaði af flugvellinum? Þá er kostnaður ríkisins við rekstur Reykjavíkurflugvallar um 1.200 milljónir á einu kjörtímabili og ætla mætti að tekjurnar kæmu jafnt inn hvar sem flugið væri staðsett á landinu. Engin svör voru við því hvað mundi sparast ef flugið yrði flutt til Keflavíkur. Það er ekki vitað, sagði hæstv. ráðherra og hann hefur engan áhuga á að vita það. Engin vinna hefur farið fram til að kanna hver gæti verið sparnaður íslenska ríkisins af því ef innanlandsflug og annað flug sem fer um Reykjavíkurflugvöll yrði flutt til Keflavíkur. Hvaða varðaði aukinn rekstrarkostnað íslenskra stjórnvalda í rekstri Keflavíkurflugvallar þá er svarið það sama. Það eru viðræður uppi, hæstv. ráðherra hefur engan áhuga á að tjá sig neitt um það hvort til greina komi að við förum 

Virðulegur forseti. Ég get út af fyrir sig ekki að því gert þó að hv. þingmaður meti það svo að svörin séu rýr í roðinu. Ég gaf upp þær upplýsingar sem fyrir liggja um kostnað við rekstur Reykjavíkurflugvallar. Að sjálfsögðu mun ég ekki gefa upp einhverjar upplýsingar um hluti sem snúa að Keflavíkurflugvelli sem er á forræði annars ráðuneytis, fyrir utan að þar eru í gangi viðkvæmar viðræður við Bandaríkjamenn. Ég tel að það væri afar sérkennilegt ef við hér á hinu háa Alþingi færum að tefla fram einhverjum tilboðum hvað varðar þau efni. Aðeins til að upplýsa enn frekar um málið þá voru lendingargjöld og vopnaleitargjald 52.279.000 á árinu 2002 en hafa hækkað upp í 66.156.000 á árinu 2004, m.a. vegna þess að innanlandsflugið er að aukast verulega og þar af leiðandi koma inn meiri tekjur án þess að útgjöldin vaxi mjög mikið. Þessi flugvallarstarfsemi er að því leyti að verða hagkvæmari. Það liggur algjörlega ljóst fyrir að kostnaður við þetta flug, rekstur flugvallarins, er tiltölulega lítill miðað við þær hagsbætur sem við höfum af því að hafa innanlandsflugið á þessu svæði og að geta nýtt það bæði fyrir ferðamenn - það eru fleiri en stjórnmálamenn sem nota flugið - og þá sem stunda atvinnu út um land og í höfuðborginni en búa utan borgarmarka. Það er alveg sama við hverja er talað sem vinna í kringum flugið, 

Forseti. Í umræðu vegna fyrirspurnar um daginn minntist hæstv. samgönguráðherra á að ekki væri gert ráð fyrir vegriðum á Reykjanesbraut og taldi að sá skortur sem þar væri um að ræða á vegriðum kæmi með öðru í veg fyrir að hægt væri að aka brautina hraðar en áætlanir eru um eða a.m.k. þær fyrirætlanir sem kunnar eru nú. Þess vegna þótti mér rétt að gefa ráðherranum kost á því að kanna hver kostnaður gæti verið við vegrið á Reykjanesbraut, og ég nefndi frá Hafnarfirði að Keflavíkurflugvelli til að hafa einhverja viðmiðun í því, og spyrja hann síðan að því hvort honum þætti æskilegt að setja vegrið meðfram þessum þjóðvegi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir þessa fyrirspurn en hún er í fyrsta lagi: „Hver er áætlaður kostnaður við vegrið á Reykjanesbraut frá Hafnarfirði að Keflavíkurflugvelli?“ Svar mitt er þetta: Reykjanesbraut frá Straumi í Hafnarfirði að Njarðvík í Reykjanesbæ sem tekin hefur verið ákvörðun um að tvöfalda á næstunni er 25 km löng. Ef sett væri vegrið á miðeyju vegarins yrði notað svokallað tvöfalt vegrið sem kostar 10–12 millj. kr. á hvern kílómetra. Kostnaður við að setja vegrið í miðeyju þessa kafla er því áætlaður um 250–300 millj. kr. Kostnaður við einfalt vegrið er áætlaður 68 millj. kr. á hvern kílómetra hvorum megin. Kostnaður við vegrið með veginum í ytri vegköntum er því áætlaður 150–200 millj. kr. fyrir hvorn kant. Í annan stað spyr hv. þingmaður: Telur ráðherra æskilegt að setja vegrið meðfram þessum þjóðvegi? Ráðuneytið hefur leitað upplýsinga frá Vegagerðinni um þessi efni og byggist svar mitt á þeim upplýsingum. Reykjanesbraut er lögð í samræmi við verkstaðal Vegagerðarinnar. Breidd miðeyju er 11 metrar og breidd innri axla akbrautanna er 0,75 metrar hvorum megin. Breidd milli akbrauta er því samtals 12,5 metrar. Verkstaðallinn tekur mið af erlendum fyrirmyndum, eins og jafnan er gert á Íslandi, og við þessar aðstæður er ekki talin þörf á vegriði milli akbrautanna. Við breikkun vegarins í fjórar akreinar hefur jafnframt verið farið yfir lagfæringar á fláum eldri vegarins þannig að hætta á slysum við útafakstur minnkar verulega. Almennt er það álitinn betri kostur að draga þannig úr líkum á slysum heldur en að gera það með vegriðum. Auk þess hefur vegrið þann ókost að draga til sín snjó í skafrenningi og auka erfiðleika við snjóhreinsun á brautinni. Vegrið hefur verið sett upp á stuttum köflum nýja vegarins þar sem ekki var hægt að draga úr halla vegarfláa vegna náttúruverndar, en þar er um hraundrýli að ræða á náttúruminjaskrá í nágrenni vegarins sem að sjálfsögðu var ekki hægt að hrófla við. Þegar vegrið eru sett upp þarf að taka tillit til þess að vegriðið sjálft skapar nokkra hættu og þarf því ætíð að meta hvort sú hætta sé minni en hættan sem vegriðum er ætlað að koma í veg fyrir. Það er þetta sem hönnuðir veganna þurfa að vega og meta hverju sinni, þ.e. hvernig þessi öryggisbúnaður skuli vera og það er mat Vegagerðarinnar að ekki séu aðstæður til þess að setja vegrið að svo komnu máli þarna. Að sjálfsögðu þarf þó jafnan að vera með slíka hluti í endurskoðun og það er hluti af umferðaröryggisaðgerðum Vegagerðarinnar, en mat þeirra núna er að við núverandi aðstæður séu ekki aðstæður til að setja upp vegrið umfram það sem búið er að gera.

Frú forseti. Öryggi á tvöfaldri Reykjanesbraut hefur aukist verulega frá því þetta var eingöngu einfaldur vegur. Það hefði verið full þörf á því að velta fyrir sér vegriði milli akreina meðan eingöngu var um einfalda braut að ræða og koma þannig í veg fyrir að bílar úr gagnstæðum akstursáttum lentu hver framan á öðrum eins og oft vildi gerast á einfaldri Reykjanesbraut. Það vakti þó athygli mína að ef menn vildu fara þá leið að setja vegrið á Reykjanesbrautina alla leið frá Hafnarfirði til Keflavíkur þá er það ekki ýkja kostnaðarsöm aðgerð, alla vega ef við berum það saman við þann kostnað sem tekur að reka Reykjavíkurflugvöll á ári hverju. Mér sýnist að kostnaður við að setja vegrið í miðjuna og eins vegrið sitt hvorum megin við kantana væri svona um það bil tveggja ára rekstrarkostnaður Reykjavíkurflugvallar. Það dygði til þess. Ef menn teldu það auka öryggi verulega þá bendi ég því á þá fjármuni í þá framkvæmd.

Forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir svörin. Ég spyr hann enn hvort það eigi að skilja þetta svo að umræðurnar um vegrið séu í raun út í hött þar sem þær auki ekki öryggi og gefi ekki ástæðu til þess að leyfa meiri hraða á brautinni eða hvort núverandi aðstæður krefjist þess ekki, af því hæstv. ráðherrann tók fram að Vegagerðin teldi ekki þörf á þessu við núverandi aðstæður. Við hvaða aðstæður er þörf á þessu? Væri t.d. þörf á þessu ef menn vildu bæði tryggja öryggi betur og leyfa hugsanlega meiri hraða á brautinni til þess að auðvelda samgöngur milli Reykjavíkursvæðisins og Keflavíkurflugvallar? Ég tek undir það með hv. þingmanni Jóni Gunnarssyni að þó að tölurnar virðist við fyrstu sýn háar þá eru þær það í raun ekki ef maður lítur á þessa mikilvægu samgönguæð sem við höfum áður rætt hér nokkuð í salnum og er einhver sú mikilvægasta á landinu, einkum þegar útlit er fyrir það að á næstu árum verði Reykjavíkurflugvöllur of dýr til þess að hafa hér í rekstri vegna þess að Íslendingar taki að sér, sem sú sjálfstæða þjóð sem þeir eru og eiga að vera, að borga a.m.k. sinn part af rekstri Keflavíkurflugvallar. Það eru bara þær staðreyndir sem við stöndum frammi fyrir, forseti, hvort sem mönnum þykir vænt um Reykjavíkurflugvöll eða vilja vera fljótir á fundi, það er ósköp einfaldlega buddan sem við þurfum að horfa á. Ég hlakka nú ekki til þess að standa með mönnum að því að setja fé í tvöfalt flugvallarkerfi hér á suðvesturhorninu frekar en að verja því til velferðarmála eða annarra framfaramála.

Virðulegi forseti. Ég vil bara undirstrika það sem kom fram hjá mér áðan, að miðað við núverandi aðstæður á Reykjanesbrautinni tvöfaldaðri er ekki talin ástæða til þess af hálfu hönnuða brautarinnar að setja vegrið. Ástæðan er m.a. sú að yfir vetrartímann skiptir mjög miklu máli hvernig staðið er að öryggisaðgerðum þegar hálka er, snjókoma og skafrenningur. Það er mat Vegagerðarmanna að við þær aðstæður geti vegriðin skapað meiri hættu en öryggi vegna þess að það skefur mjög að þessum vegriðum. Sums staðar eru hins vegar aðstæður þannig að vegrið verður að vera, t.d. á fjallvegum, vegna þess að þá er hátt niður af köntum veganna. En því er ekki til að dreifa á Reykjanesbrautinni. Þess vegna hefur Vegagerðin lagt meira í að bæta aðstæður meðfram vegunum til þess að auka umferðaröryggi ef ökumenn lenda í því að aka út af sem getur að sjálfsögðu valdið slysum. Aðalatriðið er að við hönnun Reykjanesbrautar núna og við tvöföldun hennar og uppbyggingu er lögð mikil áhersla á að hafa hana sem öruggasta. Leiðarljós okkar og Vegagerðarinnar er að Reykjanesbrautin verði mun öruggari en hún hefur verið. Ég tel að það sé mjög verðugt verkefni að vinna að.

Virðulegi forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra vegna kjaradeilu kennara og sveitarfélaga á liðnu hausti þegar verulegur skaði varð á skólagöngu tíu árganga íslenskra barna. Skaðann er að sjálfsögðu hægt að bæta fyrir að hluta, verði lagðar til samræmdar aðgerðir og þeim fylgt eftir með jákvæðum hætti og að þeim fylgi fjármagn sem á skortir til að mæta auknum kennslustundafjölda hjá sveitarfélögunum. Því spyr ég hæstv. ráðherra: 1. Hvaða skólar hafa sótt um viðbótarfjármagn til sveitarfélaga sinna til að bæta upp kennslutap í verkfalli kennara? 2. Mun ráðherra hafa forgöngu um að allir skólar bæti kennslutapið upp? Ef svo er, með hvaða hætti? 3. Mun ráðherra hafa afskipti af því hvernig einstök sveitarfélög bæta upp kennslutapið? 4. Lagði ráðherra til samræmdar aðgerðir til að bæta upp kennslutap? Ef svo er, hverjar eru þær og hvernig var þeim fylgt eftir? Ljóst er að yfir 1,5 millj. skóladaga fóru í súginn á liðnu hausti og á ábyrgð stjórnvalda að hafa forustu um að bæta börnunum skaðann eins og hægt er með samræmdum hætti. Hæstv. ráðherra svaraði fyrirspurn minni á Alþingi í desember sl. um sama efni um annað mál að hún hefði verið í viðræðum við Samband íslenskra sveitarfélaga, ekki einungis formann þess heldur þá sem koma að fræðslumálum innan sambandsins um hvernig brugðist yrði við afleiðingum verkfalls grunnskólakennara. Þar kom m.a. fram að ýmis sveitarfélög, þar á meðal Reykjavík og Akureyri, hafa sett upp samráðsnefndir til að gera tillögur um með hvaða hætti bæta megi nemendum upp tapið og hvernig skuli brugðist við því. Þá kom fram að menntamálaráðuneytið hafði sent sveitarstjórnum ósk um greinargerð um með hvaða hætti skólahald yrði skipulagt í einstökum sveitarfélögum út skólaárið og jafnframt að ráðuneytið teldi sjálfsagt að skólar nýttu alla virka daga sem eftir eru af skólaárinu til kennslu, þar á meðal daga sem í venjulegu ári eru notaðir til ýmiss konar annarra starfa. Ráðuneytið mundi kanna hvort og þá með hvaða hætti sveitarfélögin hafi brugðist við í þessu efni. Að sjálfsögðu er ekki hægt að skylda sveitarfélögin til að bæta nemendum upp tapið vegna verkfallsins. Hins vegar er það á ábyrgð menntamálayfirvalda að leggja til samræmdar tillögur til að bæta upp kennslutapið og sinna eftirlitsskyldu sinni til að lögvarinn réttur barna til menntunar og 170 daga skólaskyldu sé uppfylltur og í hávegum hafður. Séu lagðar til og farið eftir samræmdum aðgerðum til að bæta það tap sem verkfallið olli á skólagöngu barnanna er mikið auðveldara að hafa eftirlit með aðgerðunum og hvernig til hafi tekist og hvar sé að finna skóla sem ekki hafa einhverra hluta vegna treyst sér til eða getað fylgt því eftir. Því spyr ég hæstv. ráðherra áðurtalinna spurninga um aðgerðir vegna kennslutaps út af verkfalli.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson spyr ýmissa spurninga um kennslutap vegna verkfalls grunnskólakennara sem stóð sl. haust í tæpa tvo mánuði og aðkomu ráðuneytisins að því máli. Hv. þingmaður hefur áður lagt mjög svipaðar spurningar fyrir mig um aðgerðir í kjölfar verkfalls kennara eins og fram kemur á 333. þingmáli og ef mig minnir rétt hefur þetta einnig verið tekið upp undir liðnum Athugasemdir um störf þingsins. Þann 8. desember sl. var greint frá því að menntamálaráðuneytið hefði verið í viðræðum við Samband íslenskra sveitarfélaga um hvernig brugðist yrði við afleiðingum verkfalls grunnskólakennara. Þar kom fram að enginn ágreiningur hafi verið á milli sambandsins og ráðuneytisins um að það sé á hendi hvers sveitarfélags fyrir sig að grípa til aðgerða til að leitast við að bæta nemendum upp þá kennslu sem þeir urðu af vegna verkfalls grunnskólakennara, að svo miklu leyti sem slíkt væri unnt. Einnig kom fram að ráðuneytið hafði sent sveitarstjórnum ósk um skil á greinargerðum þar sem fram kæmi með hvaða hætti skólahald yrði skipulagt í einstökum sveitarfélögum út skólaárið. Í bréfi ráðuneytisins til sveitarfélaganna kom fram að ráðuneytið legði mikla áherslu á að skólar nýttu alla virka daga sem eftir eru á skólaárinu til kennslu, þar á meðal daga sem í venjulegu ári eru notaðir til ýmiss annars starfs. Menntamálaráðuneytið hefur fengið skriflega greinargerð frá 14 sveitarfélögum þar sem fram kemur með hvaða hætti skólahald í sveitarfélaginu verði skipulagt út skólaárið í kjölfar verkfalls grunnskólakennara. Ráðuneytið hefur einnig fengið munnlegar upplýsingar frá ýmsum sveitarfélögum. Fram kemur að sveitarfélög hafa ákveðið að bregðast við með mismunandi hætti, sum ráðgera engar breytingar á skóladagatali þrátt fyrir verkfall, önnur bæta við nokkrum skóladögum, fella niður skerta skóladaga, fækka prófadögum, fella niður vetrarfrí og almennt nýta betur virka skóladaga. Í sumum tilvikum greiða sveitarfélög fyrir viðbótarkennslu og þá nær það annaðhvort til allra nemenda skólans eða sérstaklega til nemenda í 8. og 10. bekk grunnskóla. Sveitarfélög hafa því brugðist með ýmsum hætti við að bæta upp kennslutap í verkfalli kennara og hefur útfærslan verið í höndum skólastjóra í samráði við foreldraráð skólanna og skólanefndir. Menntamálaráðuneytið hefur ekki upplýsingar um hvaða einstakir skólar hafa sótt um viðbótarfjármagn til sveitarfélaga sinna til að bæta upp kennslutap í verkfalli kennara en vitað er að fjölmargir skólar hafa fengið viðbótarfjárframlag frá sveitarfélögum til að bjóða nemendum aukakennslu, ekki síst nemendum í 10. bekk grunnskóla sem koma til með að gangast undir samræmd próf í vor. Menntamálaráðherra mun ekki hafa forgöngu um að allir skólar bæti kennslutapið upp að öðru leyti en áður hefur komið fram í hvatningu til sveitarfélaga að nýta betur alla virka daga út skólaárið til kennslu, enda fullt samráð haft við Samband íslenskra sveitarfélaga þar um. Menntamálaráðuneytið hefur litið svo á að lögvarinn verkfallsréttur grunnskólakennara leiði til þess að ákvæði grunnskólalaga um skyldunám víki á meðan verkfall varir. Því sé eðlilegt að líta sömu augum á niðurfellingu kennslu vegna verkfalls kennara og þegar fella verður niður kennslu af ófyrirsjáanlegum ástæðum. Því er ekki hægt að skylda sveitarfélög til að bæta nemendum upp kennslu vegna verkfalls frekar en ef um aðrar ófyrirsjáanlegar ástæður væri að ræða, t.d. ófærð eða náttúruhamfarir. Það þarf hins vegar ekki að koma í veg fyrir að sveitarfélög geri allt sem í þeirra valdi stendur til að uppfylla ákvæði grunnskólalaganna. Ráðuneytið mun ekki hafa frekari afskipti af því með hvaða hætti einstök sveitarfélög bæta upp kennslutapið, enda er það á valdi hvers sveitarfélags. Það er rétt að taka fram að mats- og eftirlitsdeild ráðuneytisins fylgist árlega með því að sveitarfélög uppfylli lögbundna skyldu um kennsludaga skv. 26. gr. grunnskólalaganna og hefur sent sveitarstjórnum bréf ef misbrestur hefur verið á því og ítrekað lögbundnar skyldur sveitarfélagsins. Þetta eftirlit ráðuneytisins hefur leitt til þess að langflest sveitarfélög hafa uppfyllt lagaákvæðið undanfarið nema þau sem sótt hafa um undanþágu frá árlegum starfstíma skv. 26. gr. grunnskólalaganna með hliðsjón af atvinnuháttum og aðstæðum í einstökum skólahverfum. Mats- og eftirlitsdeild ráðuneytisins mun að loknu þessu skólaári að sjálfsögðu kanna starfstíma skólanna og skoða sérstaklega áhrif verkfall grunnskólakennara í því sambandi og taka saman greinargerð þar að lútandi.

Virðulegi forseti. Það er leitt að heyra að ekki liggi fyrir hvaða skólar hafa sótt um viðbótarfjármagn og hvernig að málum verði staðið. Einnig eru mikil vonbrigði að heyra að ekki hafi verið lagðar til og unnið eftir samræmdum tillögum til að bæta börnunum tapið sem varð í verkfallinu á skóladögum þeirra og þeirri kennsluskyldu sem þau eiga rétt á. Ástæða er til að skora á hæstv. ráðherra að bregðast ekki skyldu sinni við að verja rétt barnanna og fylgja því eftir af fremsta megni að sveitarfélögin uppfylli það að börnunum sé bættur skaðinn og jafnvel sé lagt til viðbótarfjármagn til þeirra verkefna ef það stendur í veginum fyrir því að einstök sveitarfélög geti boðið upp á aukna kennslu og fleiri skóladaga til handa börnunum. Ein og hálf milljón skóladaga er mikill dagafjöldi og öllum ljóst að mikill og töluverður skaði hefur orðið á skólagöngu barnanna og þau eiga rétt á því að hann sé bættur eins og kostur er. Eina leiðin til að gera það samræmt þannig að ekki sé neins misræmis gætt milli barna, sveitarfélaga, landsvæða eða skóla er að lagðar séu til og unnið eftir samræmdum tillögum til sveitarfélaganna þar sem þess er farið á leit að eftir þeim sé unnið, viðbótarfjármagn skaffað til að standa undir þeirri kennsluaukningu sem þessu fylgir og vinnuaukningu fyrir kennara. Það eru því vonbrigði að heyra að ekki hafi verið unnið eftir samræmdum tillögum og að ráðuneytið hafi ekki fylgt því fastar eftir að hafa eftirlit með því hvaða skólar og hvaða sveitarfélög bæta börnunum tapið og hvernig þau gera það.

Hæstv. forseti. Ég vona að hv. fyrirspyrjandi hafi hlustað nægilega vel á svar mitt, en mig grunar að svo hafi ekki verið því ráðuneytið hefur einmitt fylgst vel með því hvað hefur átt sér stað í skólunum og í hinum mismunandi sveitarfélögum landsins og hvað þau hafa gert í kjölfar verkfalls grunnskólakennara. Auðvitað mun ráðuneytið, eins og ég gat um áðan, fylgjast með því, m.a. mats- og eftirlitsdeildin eins og lög segja til um. Miðað við orð hv. fyrirspyrjanda er ljóst að hann er til að mynda í mótsögn við það sem stjórnendur skólanna, þ.e. sveitarfélögin, vilja gera því það eru einfaldlega mismunandi áherslur í sveitarfélögunum varðandi skólastefnuna. Að sjálfsögðu vilja þau leggja sínar áherslur inn í það hvernig hægt er að meta og mæta þörfum grunnskólabarna þannig að þau geti fengið uppfyllt þennan rétt sinn samkvæmt grunnskólalögum. Ég tel ekki rétt að menntamálaráðherra gangi inn á sjálfræði sveitarfélaganna, en engu að síður mun ráðuneytið fylgja eftir eftirliti sínu með ráðum og dáð og fylgja því eftir að grunnskólanemendur fái þann rétt sem þeim ber innan þess ramma sem lög kveða á um. Það er því verið að uppfylla allt sem sagt er í lögum en um leið virðum við sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga og mér finnst miður að hv. fyrirspyrjandi skuli ekki sjá það.

Frú forseti. Málefni Ríkisútvarpsins hafa á síðustu missirum og árum verið reglulega til umræðu í þjóðfélaginu af ýmsum ástæðum en þessa dagana vegna yfirlýsinga hæstv. menntamálaráðherra um hugmyndir um breytt rekstrarumhverfi stofnunarinnar. Þegar málefni ríkisstofnunarinnar koma til umræðu poppar alltaf upp, ef svo má segja, félagsskapur sem kallar sig Hollvinasamtök Ríkisútvarpsins og tekur þátt í umræðunni. Ég efast ekki um tilvist félagsskaparins en mér hefur reynst nokkuð erfitt að átta mig á því hver formleg staða samtakanna er gagnvart Ríkisútvarpinu og hvort samtökin tala máli stjórnenda þeirrar stofnunar, en þau gefa sig út fyrir að gera það í málflutningi sínum. Ég gerði mér far um að reyna að kanna það upp á eigin spýtur hver formleg staða Hollvinasamtakanna væri gagnvart Ríkisútvarpinu og varð satt best að segja ekki mjög ágengt í þeirri athugun. Það er ekkert um samtökin á heimasíðu RÚV, þeirra er ekki getið í ársreikningum Ríkisútvarpsins, þeirra er ekki getið á fjárlögum og litlar sem engar upplýsingar er að hafa um samtökin varðandi stjórn, stjórnarmenn eða aðrar upplýsingar. Eina sem veitir í raun vísbendingu um stöðu samtakanna er að finna í blaðagreinum eftir Margréti Sverrisdóttur, sem er núverandi formaður Hollvinasamtakanna og framkvæmdastjóri Frjálslynda flokksins. Í grein sem hún ritaði fimmtudaginn 23. október árið 2003 í Morgunblaðið kemur fram að samtökin voru stofnuð á árinu 2002 og ástæðan fyrir tilurð hópsins hafi verið m.a. hugmyndir um að gera Ríkisútvarpið að hlutafélagi. Þau sjónarmið eru sömuleiðis rakin í annarri sambærilegri grein sem Margrét Sverrisdóttir ritaði í Morgunblaðið 21. ágúst 2004. Eins og ég segi er ég ekki viss um að Hollvinasamtökin tali máli stjórnenda Ríkisútvarpsins en þegar betur er að gáð verður ekki betur séð en að áróður Hollvinasamtakanna, hversu góð sem þau kunna að vera, sé býsna líkur málflutningi Frjálslynda flokksins í málefnum Ríkisútvarpsins. Ég leyfi mér t.d. að nefna til sögunnar tillögu til þingsályktunar frá árinu 2001 sem flutt var af Sverri Hermannssyni, fyrrum þingmanni Frjálslynda flokksins. Það hvarflar að manni þegar svona er í pottinn búið að hin ágætu samtök hafi með höndum pólitískan áróður undir dulnefni því ég get ekki betur séð en að samtökin séu að útvarpa stefnu Frjálslynda flokksins  Í ljósi þess spyr ég hæstv. ráðherra: Hver er formleg staða svokallaðra Hollvinasamtaka Ríkisútvarpsins gagnvart stofnuninni?

Sigurður Kári Kristjánsson spyr mig, með leyfi forseta: „Hver er formleg staða svokallaðra Hollvinasamtaka Ríkisútvarpsins gagnvart stofnuninni?“ Hollvinasamtök Ríkisútvarpsins er sjálfstætt félag sem hefur að markmiði að vinna að málefnum Ríkisútvarpsins. Hvorki er getið um starf samtakanna í lögum um Ríkisútvarpið, nr. 122/2000, né í útvarpslögum, nr. 53/2000, og þau hafa engin formleg tengsl við Ríkisútvarpið hvað varðar stjórn þess, rekstur eða stefnu. Útvarpsstjóri hefur setið aðalfundi Hollvinasamtakanna sem gestur og ávarpað fundarmenn og samtökin aðstoðuðu við undirbúning Kastljóssþáttar á síðasta ári sem var sérstaklega um málefni Ríkisútvarpsins. Það er því ekki furða, hæstv. forseti, þótt hv. þingmaður og fyrirspyrjandi, Sigurður Kári Kristjánsson, hafi ekki fundið neitt um Hollvinasamtökin á vef Ríkisútvarpsins enda er ekki um nein formleg tengsl Ríkisútvarpsins við Hollvinasamtökin að ræða.

Forseti. Þetta er frekar furðuleg fyrirspurn hjá hv. þingmanni. Hann hefði ósköp einfaldlega getað talað við formann þessara samtaka, sem starfar á okkar vinnustað, framkvæmdastjóri Frjálslynda flokksins, eins og hann réttilega tók fram. Fleiri í stjórn samtakanna eru Valgeir Sigurðsson rithöfundur, Anna Tryggvadóttir laganemi, Hörður Ásgeirsson tónlistarmaður og Þór Magnússon, fyrrverandi þjóðminjavörður. Þótt maður leiti vel þá finnst þetta fólk ekki á framboðslistum hjá Frjálslynda flokknum. Ég tel þær fullyrðingar því alveg fáránlegar. Þetta er auðvitað bara tilraun Sigurðar Kára Kristjánssonar til að gera þessi samtök tortryggileg. Hann er sennilega ekki sammála þeirri breiðu stefnu sem þau hafa en eins og segir í Fréttabréfi frá samtökunum, sem ég hef í höndum, þá berjast þau m.a. gegn einkavæðingu Ríkisútvarpsins, sem hann berst fyrir. Það sem hv. þingmaður ætti að spyrja um og best er að ég geri það fyrir hann, en það vekur tortryggni, er að það skuli engar upplýsingar koma frá hæstv. menntamálaráðherra sem svo sannarlega er í formlegum tengslum við Ríkisútvarpið. Menn vita ekki einu sinni hvaða menn eru í nefnd þeirri sem hún hefur verið að auglýsa í fjölmiðlunum, 

Hæstv. forseti. Hún kemur svolítið á óvart þessi fyrirspurn og að þingmenn Sjálfstæðisflokksins eigi erfitt með að átta sig á frjálsum félagasamtökum og reyni að gera lítið úr starfi þeirra. Ég heyri ekki betur en að það andi fremur köldu í garð Hollvinasamtaka Ríkisútvarpsins frá hæstv. menntamálaráðherra. Mér finnst það sannast sagna ekki vera sæmandi. Eftir því sem ég þekki til, og ég þekki nokkuð til þessara samtaka, þá eru þau þverpólitísk. En þau hafa unnið sér eitt til óhelgi. Og hvað skyldi það vera? Þau vilja varðveita Ríkisútvarpið í þjóðareign og hafa leyft sér að álykta í þá veru. Þess vegna er væntanlega reynt að gera lítið úr samtökunum. Ég hef hins vegar heyrt innan úr Ríkisútvarpinu, af hálfu útvarpsstjóra og fleiri aðila, að þeir hafi tekið fagnandi því frumkvæði sem frá þessum samtökum kemur. Ég ítreka að þetta eru þverpólitísk samtök þar sem fram fer lýðræðisleg umræða og menn reyna að láta gott af sér leiða.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það að hér er á ferðinni allsérstæð fyrirspurn. Það mætti kannski velta því fyrir sér hvort við tækjum upp á sama hátt umræðu um Hollvinasamtök Háskóla Íslands eða fleiri félagasamtök sem starfandi eru. En það kom mér einnig á óvart hve lítið kom út úr svari hæstv. menntamálaráðherra um hlutverk samtakanna og hver tengingin væri við ráðuneytið. Ég spyr því: Hafa þessi samtök fengið af safnliðum ráðuneytisins einhverja peninga til starfsemi sinnar?

Virðulegi forseti. Ég vildi nota tækifærið, fyrst málefni Hollvinasamtaka Ríkisútvarpsins eru tekin upp, og lýsa yfir aðdáun minni á því þverpólitíska grasrótarstarfi sem þar fer fram. Það er dapurlegt að reynt skuli að gera tilvist þeirra og öflugt starf tortryggilegt í þingsölum af því að þar er um að ræða aðdáunarverð samtök sem mættu verða fyrirmynd margra annarra samtaka. Þau hafa unnið mjög gott starf og staðið vörð um þann öfluga almannamiðil sem Ríkisútvarpið er og á að vera en er eins og bein í hálsi margra sjálfstæðismanna sem vilja einkavæða miðilinn og losa undan almannaeigu. Þar virðist hins vegar ekki ríkja mikil eining þar sem hæstv. menntamálaráðherra hefur ekki tekið undir hugmyndir hv. þingmanna Birgis Ármannssonar, Sigurðar Kára Kristjánssonar og Péturs Blöndals. Ég held að innanhússmál Sjálfstæðisflokks ættu nú að ræðast þar og leysast áður en þeir reyna að gera þau aðdáunarverð samtök á borð við Hollvinasamtökin tortryggileg í þingsölum.

Frú forseti. Málflutningurinn sem hér er uppi hafður kemur mér verulega á óvart. Það andar ekki köldu frá mér í garð þessara samtaka og þaðan af síður að fyrirspurn mín sé tilraun til að gera samtökin tortryggileg. Ég bar fram spurningu um hver væri formleg staða samtakanna gagnvart stofnuninni vegna þess að þau hafa verið óhrædd við það að tala máli stofnunarinnar eða láta sem samtökin geri það. Því er nauðsynlegt, fyrir þá umræðu sem fram undan er um framtíð Ríkisútvarpsins, að það liggi fyrir í hvers umboði samtökin tala. Ég minni á að þau kalla sig Hollvinasamtök Ríkisútvarpsins. Þeir sem ekki til þekkja kynnu að ætla, án þess að annað sé tekið fram, að þar séu á ferðinni erindrekar Ríkisútvarpsins. En nú hefur komið fram, í skýru svari frá hæstv. menntamálaráðherra, að á ferðinni er sjálfstætt félag, frjáls félagasamtök, sem ég amast ekki við. Ég gat ekki heyrt að hæstv. menntamálaráðherra amaðist við þeim heldur. Það vekur aftur á móti athygli, þegar maður skoðar hverjir eru í forustu fyrir samtökin og skoðar stefnu þeirra eins og hún hefur birst í fjölmiðlum með hliðsjón af stefnu Frjálslynda flokksins í málefnum Ríkisútvarpsins, að þar er algjör samhljómur, milli Hollvinasamtaka Ríkisútvarpsins annars vegar og stefnu Frjálslynda flokksins í málefnum Ríkisútvarpsins hins vegar. Í ljósi þessa, og ég hvet hv. þingmenn til þess að kynna sér stefnu samtakanna og Frjálslynda flokksins, er eðlilegt að þessi spurning komi fram. Ég hvet hv. þingmenn til þess að kynna sér þingsályktunartillögu Sverris Hermannssonar frá 126. löggjafarþingi. En það mál hefur alloft verið endurflutt af hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni hér í þingsölum. Þá sjá menn samsvörunina.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda Sigurði Kára Kristjánssyni með að þetta er ósköp eðlileg fyrirspurn og ekki óeðlilegt að menn velti fyrir sér stöðu Hollvinasamtaka Ríkisútvarpsins, sem enginn hefur verið að fetta fingur út í úr ræðustól. Aftur á móti vekur umræðan mig til umhugsunar um þau orð sem voru látin falla meðal ýmissa lýðræðishjalandi þingmanna stjórnarandstöðunnar, hv. þm. Marðar Árnasonar og fleiri þingmanna, þegar þeir koma með þær athugasemdir að ekki megi koma með þessa fyrirspurn, þetta sé furðuleg fyrirspurn og það eigi bara að fara út í bæ og spyrja aðra menn. Gildir það ekki um allar fyrirspurnir hér á Alþingi?

Auðvitað.

Auðvitað er það þannig. Að það megi ekki koma með einfalda og skýra fyrirspurn um hver séu formleg staða og tengsl Hollvinasamtaka Ríkisútvarpsins við Ríkisútvarpið er sérkennilegt. Henni var svarað hreint og klárt af minni hálfu en mér finnst það furðuleg afstaða, að það megi ekki koma með þessa fyrirspurn. Er það þannig að það megi bara koma með sumar fyrirspurnir, sumar reyndar margoft eins og oft hefur verið reyndin, en aðrar ekki, sem ekki henta þessum lýðræðisþenkjandi þingmönnum? Þetta vekur mig til umhugsunar,  Síðan er rétt að hnykkja á því að stefna Sjálfstæðisflokksins og landsfundar Sjálfstæðisflokksins í málefnum Ríkisútvarpsins er alveg skýr. Ríkisútvarpið á áfram að vera í eigu þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Það bárust athyglisverðar fréttir í byrjun síðustu viku af aðalfundi Félags grunnskólakennara sem haldinn var á Selfossi 18.–19. febrúar, sem samþykkti ályktun þar sem lagt var til við menntamálaráðuneytið að samræmd próf í grunnskólum yrðu lögð niður. Með leyfi forseta langar mig að vitna aðeins í þessa ályktun svo að hv. þingmenn glöggvi sig á því um hvað málið fjallar. Í ályktuninni segir að með vaxandi þróun í átt að einstaklingsmiðuðu námi síðustu ár og framtíðarsýn fræðsluyfirvalda í þá átt hafi samræmd próf ekki þann tilgang og vægi sem þeim var ætlað í upphafi heldur gangi í raun þvert á þá stefnu. Annars staðar í ályktuninni segir, með leyfi forseta: „Samræmd próf eru í dag orðin markmið skólastarfs og stýring í stað þess að vera uppbyggilegt mælitæki fyrir áframhaldandi starf.“ Enn fremur segir að samræmd próf í 4. og 7. bekk leggi óeðlilegar kröfur á nemendur og geti haft mjög neikvæð áhrif á sjálfsmynd þeirra. Samræmd próf í 10. bekk gagnist grunnskólanum ekki og séu í raun orðin inntökupróf í framhaldsskóla. Síðan segir, með leyfi forseta: „Mun eðlilegra er að framhaldsskólar meti sjálfir hvort nemendur standist inntökuskilyrði.“ Virðulegi forseti. Mér þykir þetta töluvert athyglisverð ályktun frá stórum faghópi, grunnskólakennurum, sem vinnur með börn og undirbýr fyrir þessi samræmdu próf og hefur gert um nokkra hríð. Þess vegna þykir mér mikilvægt að heyra frá hæstv. menntamálaráðherra hver viðhorf hennar og ráðuneytisins séu til þessarar ályktunar. Ég tel mikilvægt að hlusta á grunnskólakennara sem vinna við það og eru sérhæfðir í að vinna með þeim börnum sem þessi próf þreyta. Sömuleiðis þætti mér athyglisvert að heyra hvaða rök ráðuneytið hafi á móti sannfærandi rökum kennara, ef einhver eru, eða hvort ráðuneytið taki undir með grunnskólakennurum þegar þeir segja að samræmd próf í 10. bekk séu í raun ekki annað en inntökupróf í framhaldsskóla og að samræmd próf í 4. og 7. bekk leggi óeðlilegar kröfur á nemendur og hafi neikvæð áhrif á sjálfsmynd þeirra. Þetta þætti mér mikilvægt að heyra um frá hæstv. menntamálaráðherra vegna þess að grunnskólakennarar vinna með þessi börn og eru hópur sem við verðum að hlusta á í þessu sambandi.

Hæstv. forseti. Í fyrirspurn hv. þingmanns er vísað til þriðja aðalfundar Félags grunnskólakennara frá 18.–19. febrúar síðastliðnum þar sem lagt er til við ráðuneytið að samræmd próf í grunnskólum í núverandi mynd verði lögð niður en í ályktuninni kemur fram að grunnskólakennarar telji stöðluð greinandi stöðupróf æskilegri en núverandi samræmd próf í 4., 7. og 10. bekk. Í umræðunni um framkvæmd samræmdra prófa í grunnskóla er rétt að rifja upp markmið þeirra, eins og það er sett fram í núverandi löggjöf. Ákvæði um samræmd próf í 4. og 7. bekk grunnskóla er að finna í lögum um grunnskóla frá árinu 1995 en í greinargerð með því frumvarpi segir m.a.: „Niðurstöður samræmdra prófa eiga að gefa foreldrum, kennurum og skólastjórnendum vísbendingar um að hve miklu leyti nemendur hafa náð grundvallarfærni sem frekara nám byggir á og vera þannig leiðbeinandi um áherslur í kennslunni. Í ljósi niðurstaðna á skólinn að bregðast við og veita þeim nemendum, sem ekki hafa náð lágmarksþekkingu og færni, sérstakan stuðning.“ Prófin í 4. og 7. bekk veita einnig þessum aðilum tækifæri til að bera saman námsárangur nemenda á ákveðnu tímabili og veita þannig upplýsingar um framfarir og námsstöðu nemendanna. Í reglugerð nr. 415/2000 um fyrirkomulag og framkvæmd samræmdra prófa í 4. og 7. bekk er kveðið á um að samræmd próf skuli haldin í íslensku og stærðfræði. Þar kemur skýrt fram að tilgangur þeirra prófa sé að vera leiðbeinandi um áherslur í kennslu fyrir einstaka nemendur og veita nemendum, forsjáraðila og skólum upplýsingar um námsárangur og námsstöðu nemendanna. Öllum nemendum er skylt að þreyta samræmd próf en unnt er að veita einstökum nemendum undanþágur á grundvelli 36. gr. og 48. gr. grunnskólalaganna. Um er að ræða nemendur með annað móðurmál en íslensku, nemendur sem hafa dvalið langdvölum erlendis eða nemendur sem víkja, eins og þar segir, svo frá almennum þroska að þeim henta ekki samræmd próf. Eins og fram kemur, hæstv. forseti, er áhersla lögð á að prófunum í 4. og 7. bekk sé ætlað að sýna stöðu hvers nemanda og vera leiðbeinandi fyrir kennara, skóla og foreldra. Því er af og frá að samræmd próf eigi að vera markmið skólastarfs, eins og lesa má í ályktun Félags grunnskólakennara Það hlýtur það að vera hvers kennara og skóla að meta hve mikla áherslu hann leggur á kenna beinlínis fyrir samræmd próf hverju sinni. Í 10. bekk eru samræmd próf valfrjáls fyrir nemendur og gefst þeim kostur á sex samræmdum prófum í sex námsgreinum; íslensku, ensku, dönsku, náttúrufræði, samfélagsfræði og stærðfræði. Markmið samræmdra prófa í 10. bekk eru m.a. að veita nemendum og foreldrum upplýsingar um námsárangur og námsstöðu nemandans, athuga hvort námsmarkmiðum aðalnámskrár í viðkomandi grein hafi verið náð og vera viðmið fyrir inntöku nemenda á mismunandi brautir síðan í framhaldsskólum. Í ályktun Félags grunnskólakennara segir að samræmd próf í 10. bekk séu í raun inntökupróf í framhaldsskóla og gagnist því grunnskólum ekki. Hér er á þetta að líta: Annars vegar fær hver skóli niðurstöður úr samræmdum prófum í íslensku og stærðfræði þannig að hægt er að sjá frammistöðu hvers nemanda og skoða hvort og hvaða framförum nemandinn hafi tekið frá 4. og síðan 7. bekk í þessum tveimur greinum. Það ætti að vera mikil hjálp fyrir einstaka kennara og skóla við skipulagningu kennslu og greiningu á sterkum og veikum hliðum kennslunnar í þessum mikilvægu kjarnagreinum skólans. Hins vegar vil ég minna á að samkvæmt reglugerð um inntökuskilyrði í framhaldsskóla gildir meðaltal einkunna á samræmdu lokaprófi og skólaprófi. Því er ekki um það að ræða að árangur á samræmdu prófi ákvarði eingöngu möguleika nemenda á að komast inn á einstakar brautir í framhaldsskóla. Að lokum vil ég benda á að þrátt fyrir að samræmd próf í 10. bekk séu valfrjáls fyrir nemendur velja flestir þeirra að þreyta sem flest próf. Árlega þreyta yfir 90% þeirra samræmd próf í íslensku, ensku og stærðfræði, yfir 70% fara í dönskuprófið og milli 50 og 60% þreyta próf í samfélagsfræði og náttúrufræði. Með hliðsjón af því sem ég hef rakið tel ég að markmiðssetning og tilgangur með samræmdum prófum í grunnskóla sé skýr. Þá hefur reynslan á framkvæmd þessara prófa sannað gildi þeirra. Því tel ég ekki koma til greina að hætta framkvæmd prófanna. Ég fagna hins vegar auðvitað allri umræðu um þennan mikilvæga þátt skólastarfsins.

Hæstv. menntamálaráðherra stendur við samræmdu prófin og leggur sig að veði í þeim. Ég tel að þessi samræmdu próf í grunnskólunum sem byrja í níu ára bekk sem einu sinni hét og ganga síðan upp eftir öllu kerfinu og enda í framhaldsskólunum séu klunnaleg aðferð til að mæla stöðu nemenda og einstakra skóla. Ég tel að þau virki gegn tilgangi sínum og að við eigum að leggja þessi próf niður, a.m.k. breyta þeim verulega og nota þau á allt annan hátt. Það gladdi mig í morgun þegar ég var á pólitískum fundi í Flensborgarskóla með ýmsum þeim sem hér eru staddir í salnum að undir þessi sjónarmið tekur hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson sem hingað til hefur ekki verið mjög sammála mér í menntamálum. Hann hefur miklar efasemdir um samræmd próf, bæði í grunnskólum og framhaldsskólum. Það verður fróðlegt að heyra í andsvörum á eftir rökstuðning hans og andsvör hans við vilja hæstv. menntamálaráðherra og Sjálfstæðisflokksins í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með ályktun Félags grunnskólakennara og þeim sem hér talaði á undan mér um að samræmd próf í núverandi mynd í grunnskólum og sérstaklega hjá níu ára börnum séu tilgangslítil tímaskekkja. Þau leika mörg börn grátt og eru óeðlilegar kröfur sem engin rök eru fyrir að leggja á svo ung börn og etja þeim þannig allt of ungum og óhörðnuðum út í allt of harða samkeppni og allt of opinn samanburð. Samræmd próf í núverandi mynd á að mínu mati að leggja af, finna aðrar og leiðbeinandi áherslur fyrir skólana til að mæla getu barnanna og frammistöðu, aðrar mildari og manneskjulegri leiðir. Það gegnir kannski öðru máli með slík próf hjá eldri börnum en hjá svo ungum börnum eru engin rök fyrir því að samræmd próf séu notuð sem slíkur mælikvarði og á hiklaust að leggja þau af. Það eru vonbrigði að heyra að hæstv. ráðherra tekur ekki undir þetta og hefur ekki skilning á því mikilvæga markmiði sem það er að leggja af í grunnskólum samræmd próf í núverandi mynd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mál hér upp. Þetta er athygliverð ályktun frá Félagi grunnskólakennara og ég tek undir með hæstv. menntamálaráðherra að það er gott að taka þessa umræðu. Þetta er slíkt mál að það á að vera í sífelldri þróun. Hins vegar verð ég að segja fyrir mitt leyti varðandi samræmd próf í grunnskóla að ég er hlynnt þeim. Mér finnst þau vera mikilvæg. Það er þó mikilvægt fyrir skólastarf að samræmdu prófin séu ekki markmið skólanna, heldur er mikilvægt að halda áherslu á öðrum greinum. Aðalgagnrýnin sem hefur komið fram er einmitt sú ofuráhersla sem hefur verið á þær greinar sem samræmdu prófin eru tekin í. Mér finnst líka vert að huga að því að í 10. bekk eru samræmdu prófin valfrjáls en langflestir kjósa að taka þau. Ég vil þó ítreka hér að þótt þessi skoðun mín eigi við grunnskóla á hún ekki við framhaldsskóla.

Frú forseti. Samræmd próf eru öllum skólum að sjálfsögðu nauðsynleg til að geta metið árangur af skólastarfi. Stóra spurningin snýst hins vegar um það með hvaða hætti þau próf eru lögð fyrir og hvernig niðurstöður þeirra eru túlkaðar. Í því að velja samræmt próf felst auðvitað ákveðið gildismat, sérstaklega gagnvart þeim greinum sem ekki eru samræmdar. Kannski er veikleiki okkar í því með hvaða hætti við höfum túlkað niðurstöður úr samræmdum prófum, og e.t.v. hefur verið of langt gengið í því að tengja samræmd próf við útskrift. Þar kann að liggja veikleiki og hefur á stundum leitt skólastarf í ógöngur. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra sagði varðandi samræmdu prófin í 4. og 7. bekk. Þau eru fyrst og fremst könnunarpróf sem eiga að gefa nemendum og skólum hugmynd um það með hvaða hætti skólastarfið er rekið, hvar skólinn stendur og hvar einstakir nemendur standa. Það ber að vara við því að oftúlka niðurstöður eins og því miður allt of oft hefur verið gert, bæði hér í þingsölum og innan einstakra skóla.

Hæstv. forseti. Ég varð fyrir vonbrigðum með svar hæstv. ráðherra. Hún sagði að það væri gott að taka þessa umræðu. Hér er hins vegar vel rökstudd tillaga og ég hefði talið fulla ástæðu fyrir ráðherra til að lýsa því hér yfir að hún mundi skoða þessi mál vandlega. Þarna er fagfólk að fjalla um mál og alveg full ástæða er til að hlusta á það og fara yfir málin að nýju þegar svo vel er rökstutt að ástæða sé til að skoða þessi mál. Það er t.d. orðið alveg ljóst að þessi samræmdu próf stýra áherslum í skólastarfi, og miklu meira en heppilegt er að margra fagmanna mati. Ég held þess vegna að hæstv. ráðherra ætti að skoða þetta mál með bestu sérfræðingum sínum og fara yfir það hvort ekki sé ástæða til að gera þarna verulegar breytingar á.

Frú forseti. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði vörum mjög sterklega við því að menn fari offari í notkun samræmdra prófa og samanburðarmælinga í grunnskólanum og ekki síður vörum við við tilraunum nú til að troða þessu sama inn í framhaldsskólann. Gallinn er ekki fyrst og fremst prófin sjálf, heldur hvernig þau eru notuð. Þau eru ekki notuð fyrst og fremst í þágu skólastarfsins sjálfs, heldur af utanaðkomandi aðilum til samanburðar milli skóla og á næsta skólastigi fyrir ofan. Í drögum að nýrri menntastefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem nú er verið að leggja lokahönd á og verður til afgreiðslu á landsfundi okkar í haust er lagt til að samræmd próf í núverandi mynd verði lögð niður. Í staðinn á að koma réttindaskrá nemenda sem tryggi stöðu þeirra og að menn nálgist þessa hluti fyrst og fremst frá sjónarhóli réttinda nemendanna en ekki ofan frá og með mælingakúnstum af því tagi sem hingað til hafa verið túlkaðar og menn hafa misst út í vitleysu.

Frú forseti. Ég veit ekki alveg hvort ég er að gera hér stutta athugasemd eða bera af mér sakir. Hv. þm. Mörður Árnason  Ég minni hv. þingmann á það að Flensborgarskóli er ekki grunnskóli og eðlilegt að þau málefni hafi ekki verið til umræðu þar í morgun.

Frú forseti. Að mínu viti er nauðsynlegt fyrir okkur að hafa mælistiku á færni og getu nemenda í grunnskóla. Það skiptir öllu máli að hún sé óvilhöll og gefi sem gleggstar upplýsingar um stöðu nemandans miðað við aðra í sama aldursflokki, í öðrum skólum eða í öðru umhverfi. Kennarar og foreldrar fá þá ákveðnar upplýsingar úr þessum könnunum og geta brugðist við ef þeir telja það nauðsynlegt. Hvort núverandi samræmd próf og framkvæmd þeirra séu sú eina mælistika sem dugar skal ósagt látið en óvilhöll, sanngjörn mælistika á skólastarf er nauðsynleg að mínu viti.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft afar merkilegu máli þegar tekið er á þeirri samþykkt sem Félag grunnskólakennara gerði núna fyrir ekkert löngu síðan. Ég hef verið þeirrar skoðunar að einhverjar mælistikur þurfi á starfsemi grunnskólanna. Hvort það eru núverandi samræmd próf eða eitthvert annað fyrirkomulag þarf að ræða faglega. Ég fer fram á það við hæstv. menntamálaráðherra að eftir þá skoðun sem hún hlýtur að fara í með sérfræðingum sínum og fagaðilum í framhaldi af samþykkt grunnskólakennara fái þingið munnlega skýrslu um málið og það verði tekið aftur á dagskrá. Það er augljóst eftir þessa stuttu umræðu hér að við þurfum að taka hana upp aftur og mun ítarlegar en hér hefur verið gert.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir hreinskiptið svar. Hún taldi ekki koma til greina að hætta framkvæmd samræmdra prófa líkt og lagt er til af Félagi grunnskólakennara í ályktuninni. Jafnframt þakka ég þá góðu umræðu sem hér hefur átt sér stað. Það er augljóst að þetta mál brennur á mörgum. Það er ekki óeðlilegt að svo stór mælikvarði sem við leggjum á börnin komi til umræðu endrum og sinnum og hugsanlega til endurskoðunar. Hæstv. ráðherra sagði að samræmd próf í 4. og 7. bekk væru mikilvæg könnunarpróf sem endurspegluðu hvar nemendur stæðu og skólinn. Þá vil ég benda á það að nám er meira en próf. Nám snýst líka um það að læra góð vinnubrögð, læra að vinna jafnt og þétt og þar koma til mælieiningar eins og ritgerðir, verkefnavinna o.fl. Ég hefði viljað heyra hér frá hæstv. ráðherra að meira mark væri tekið á þessari mjög svo ákveðnu ályktun frá Félagi grunnskólakennara sem er faghópurinn sem vinnur mest með börnunum. Félagið ályktar svo sterkt gegn samræmdum prófum sem er tæki sem kennarar eru sjálfir að vinna með. Ég hefði viljað að hæstv. ráðherra lýsti því hér yfir að við ættum að skoða þetta mál betur með kennurunum, fara yfir það hvort fullyrðingar um að samræmd próf í 4. og 7. bekk leggi óeðlilegar kröfur á nemendur og getu haft mjög neikvæð áhrif á sjálfsmynd þeirra. Þetta eru þannig yfirlýsingar að ég tel að við þurfum að skoða þær vel og vandlega.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hefur átt sér stað undir þessari fyrirspurn en vek jafnframt athygli á því að til að mynda þingmenn frá Samfylkingunni hafa endurspeglað mismunandi viðhorf. Er kannski ekki að furða. Mér sýnast samfylkingarmenn vera þríklofnir í afstöðu sinni til samræmdra prófa. Sumir mæla þeim bót, aðrir ekki. Meginmálið er auðvitað að við þurfum að halda áfram að hafa einhverja ákveðna mælistiku sem metur hæfni nemandans og sýnir fram á hvaða færni hann hefur eftir ákveðinn tíma í skólanum. Auðvitað munum við halda áfram að þróa það tæki sem við erum með núna, samræmdu prófin. Ég kem ekki til með að hætta framkvæmd þeirra en eins og ég sagði áðan fagna ég allri umræðu um samræmd próf og við munum að sjálfsögðu hlusta á þær ábendingar sem við fáum með það að markmiði að gera þau betri og skilvirkari fyrir allt skólakerfið og fyrst og síðast nemendurna.