Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um þinghaldið í dag vill forseti taka eftirfarandi fram. Fyrst fara fram atkvæðagreiðslur um þrjú fyrstu dagskrármálin. Að þeim loknum mun hæstv. fjmrh. mæla fyrir 4.--6. dagskrármáli og ef tími vinnst til fram til kl. 3, þegar ráðherrann verður að fara af fundi, munu verða tekin fyrir 14. mál og þau sem aftar eru á dagskránni. Umræða um 7. dagskrármálið mun því hefjast um kl. 3 og síðan verður haldið áfram eftir dagskránni og við reynum að komast eins langt með hana og tök eru á. Forseti vill taka sérstaklega fram að 17. málið á dagskrá verður tekið fyrir á eftir 11. dagskrármáli, þar sem það á ef til vill betur heima samkvæmt efni.

Virðulegi forseti. Frv. þetta sem er að finna á þskj. 102 og er 99. mál þingsins er samið eftir ríkisreikningi fyrir árið 1995, en hann var lagður fyrir Alþingi með bréfi fjmrh. til forseta þingsins í ágúst 1996 og hefur honum verið dreift á hinu háa Alþingi. Á síðasta þingi var gerð gangskör að því að afgreiða ríkisreikninga margra ára, og var það að sjálfsögðu tímabært, en með þessu frv. er fram haldið því markmiði mínu að ekki dragist á langinn að stíga lokaskrefið við að afgreiða fjárhagsárið 1995. Hugmyndin er að við upphaf hvers þings liggi fyrir ríkisreikningur og frv. um ríkisreikning á hverju ári þannig að um leið og verið er að afgreiða fjárlög og fjáraukalög geti menn haft undir ríkisreikning ársins áður. Í þessu eru fólgnar miklar framfarir frá því sem áður var. Ríkisstjórnin samþykkti á síðasta ári stefnu um nýskipan í ríkisrekstri þar sem sagði m.a. að ríkisreikningur og fjárlög skuli sýna bæði skattgreiðendum og stjórnvöldum eins glögga mynd af fjárhagsstöðu ríkisins og frekast er kostur. Framsetning ríkisreiknings fyrir árið 1995 er þáttur í framkvæmd stefnunnar um nýskipan í ríkisrekstri. Með útgáfu ríkisreiknings fyrir árið 1995 var haldið áfram á þeirri braut að gera reikninginn aðgengilegri og í meira samræmi við þær aðferðir sem tíðkast við ársreikningsgerð fyrirtækja. Ríkisreikningurinn hefur verið nær óbreyttur í þrjá áratugi en ársreikningar fyrirtækja hafa verið gerðir nútímalegri og betri sem stjórntæki í rekstri. Með myndrænni framsetningu og ítarlegri skýringum en áður tíðkaðist er lesendum ríkisreiknings þannig auðveldað að skilja hann og meta. Það er auðvitað mikilvægt til þess að veita ríkisrekstrinum nauðsynlegt aðhald. Á undanförnum árum hefur skipulega verið unnið að breytingum í ríkisrekstrinum og smám saman hefur sú vinna skilað árangri og tekið á sig skýrari mynd. Markmiðið er að koma á hugarfarsbreytingu í ríkisrekstrinum en hún felst í því að stjórnvöld líti á sig sem kaupendur þjónustu fyrir hönd skattgreiðenda og stöðugt þarf að spyrja hvort þörf sé fyrir tiltekna starfsemi, hvort ríkið eigi að veita hana eða hvort hún sé betur komin hjá öðrum. Breytt framsetning fjárlaga og ríkisreiknings, útboðsstefna sem fylgt hefur verið, verkefnavísar sem gefnir eru út, en þeir eru eins konar kennitölur í ríkisrekstrinum, og ný starfsmannalög sem kveða m.a. á um að hverri stofnun skuli setja markmið til lengri tíma --- allt þetta á það sameiginlegt að stuðla að þessari hugarfarsbreytingu. Landsmenn eiga kröfu á að vita til hvaða verkefna fé þeirra er nýtt, hvert sé markmið með rekstri stofnana og hvernig megi mæla árangur þeirra. Það er von mín að þær breytingar sem gerðar voru á útgáfu ríkisreiknings styrki fjármálastjórn ríkisins og efli eðlilegt aðhald. Á árinu 1995 nam tekjuhalli ríkissjóðs 15,2 milljörðum kr. eða 13,3% af tekjum ársins. Árið á undan nam hallinn 15,6 milljörðum kr. eða 14,1% af tekjum ársins. Hallinn lækkaði því lítils háttar á milli ára. Hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs nam 18,5 milljörðum kr. á árinu 1995 sem jafngildir 4% af landsframleiðslu ársins, samanborið við 15,5 milljarða kr. árið 1994 eða um 3,6% af landsframleiðslu þess árs. Tekjur ríkissjóðs námu alls 114,2 milljörðum kr. á árinu 1995 eða 25% af landsframleislu ársins. Frá árinu á undan hækkuðu þær um 3,8 milljarða kr. eða um 3,5%. Hækkun tekna sundurliðast þannig að skatttekjur hækka um 6,4 milljarða kr. en vaxtatekjur og aðrar tekjur lækka um 2,6 milljarða kr. Hækkun skatttekna skiptist þannig að tekju- og eignarskattar hækka um 2,9 milljarða kr., virðisaukaskattur um 1,6 milljarða kr., tryggingagjöld um 900 millj. kr. og aðrir skattar á vöru og þjónustu um 1 milljarð kr. Tekjur ríkissjóðs á árinu 1995 skiptust þannig að skattar á tekjur námu um 18,5%, tryggingagjöld og launaskattar um 10,2%, eignarskattar 3,5% og skattar á vöru og þjónustu um 60,8%. Þá voru fjármunatekjur 6,6% og aðrar tekjur 0,4%. Af sköttum á vöru og þjónustu er virðisaukaskattur stærstur og var sem fyrr helsti tekjustofn ríkissjóðs eða 36,2% af heildartekjunum, en skattar af framleiðslu og innflutningi námu 12,7%. Gjöld ríkissjóðs námu alls 129,4 milljörðum kr. á árinu 1995 eða 28,4% af landsframleiðslu ársins. Gjöld ríkissjóðs hækkuðu um 3,4 milljarða kr. eða um 2,7% á milli ára. Af einstökum liðum sem hækka á milli ára má nefna lífeyris- og sjúkratryggingar, en þær hækkuðu um 1,4 milljarða kr., fjármagnskostnaður ríkissjóðs um 1,6 milljarða kr., útgjöld til heilbrigðismála um 0,9 milljarða kr. og framlög til Atvinnuleysistryggingasjóðs um 0,8 milljarða kr. Á þessu sést að útgjöld ríkissjóðs hafa fyrst og fremst aukist í svokölluðum velferðarmálum en markmið ríkisstjórnarinnar hefur verið að reyna að halda útgjöldunum niðri en þrátt fyrir þá viðleitni hefur það gerst sem eðlilegt má teljast að útgjöld til þessa málaflokks hafa hækkað og langsamlega stærsta ástæðan fyrir því er auðvitað sú að aldur þjóðarinnar er að hækka og veldur að sjálfsögðu útgjaldaauka á þessu sviði. Þetta segi ég hér til þess að undirstrika það að ekki hefur verið um niðurskurð að ræða í velferðarmálum þjóðarinnar heldur hefur verið reynt að halda útgjaldaaukningunni í skefjum. Árið 1995 námu rekstrar- og viðhaldsgjöld um 39,9% af gjöldum ríkissjóðs, lífeyrisskuldbindingar 2,9%, fjármagnskostnaður 12,4%, stofnkostnaður 5,5% og tilfærslur 39,3%. Af einstökum gjaldaflokkum voru tryggingamál fjárfrekust eða um 22,3% af heildinni, heilbrigðismál 15,9% og mennta- og menningarmál 13,2%. Gjöld til þessara málaflokka að viðbættum vaxtagjöldum af lánum námu 63,8% af gjöldum ríkissjóðs á árinu 1995. Er það ívið hærra hlutfall en árið á undan en þá nam það 62,2%. Vaxtagjöld og lántökukostnaður ríkissjóðs námu alls 16,0 milljörðum króna á árinu 1995 samanborið við 14,3 milljarða króna árið á undan. Með stöðugum hallarekstri ríkissjóðs undanfarin ár hafa vaxtagjöld orðið sífellt fyrirferðarmeiri útgjaldaliður hjá ríkissjóði. Þannig námu vaxtagjöldin 12,4% af útgjöldum ríkissjóðs árið 1995 samanborið við 10,2% árið 1990. Heildarskuldir ríkissjóðs í árslok 1995 námu 233 milljörðum kr., en að teknu tilliti til lánveitinga voru þær rúmlega 155 milljarðar kr. eða rúm 34% af landsframleiðslu ársins. Af lántökum ríkissjóðs árið 1995 var um fimmtungs aflað á innlendum markaði. Ákveðið var að selja ekki húsnæðisbréf til fjáröflunar Húsnæðisstofnunar á árinu og tók ríkissjóður að sér að hafa milligöngu um öflun lánsfjár til að brúa fjárþörf byggingarsjóðanna. Í reikningsskilunum kemur þetta fram sem lántaka ríkissjóðs og jafnframt sem lánveiting hans til sjóðanna. Á árinu 1995 veitti ríkissjóður Byggingarsjóði ríkisins rösklega 8,1 milljarð kr. í langtímalán. Samkvæmt greiðsluuppgjöri ársins 1995 nam tekjuhalli ríkissjóðs 8,9 milljörðum kr. og hækkar hann í 15,2 milljarða kr. við uppgör á ríkisreikningi eða um 6,3 milljarða kr. Í stuttu máli skýrast þessi frávik af því að við lokauppgjör þarf ávallt að taka tillit til ýmissa þátta sem hafa ekki greiðsluhreyfingar í för með sér en fela í sér skuldbindingar eða kröfur fyrir ríkissjóð. Stærstu liðir af þessu tagi í uppgjöri ársins 1995 eru 3,0 milljarðar kr. vegna lífeyrisskuldbindingar ársins og áfallnir ógjaldfallnir vextir jukust um 3,1 milljarð kr. á milli ára. Hér er með öðrum orðum, virðulegi forseti, verið að skýra það hvers vegna halli á rekstrargrunni er yfir 6 milljörðum meiri en á greiðslugrunni. Ástæðan er fyrst og fremst af tvennum toga. Annars vegar vegna áfallinna en ógoldinna vaxta og hins vegar vegna lífeyrisskuldbindinga sem ekki koma til útgreiðslu fyrr en eftir mörg ár. Þetta veldur mismuninum á ríkisreikningnum annars vegar og fjárlögunum hins vegar. En eins og fram hefur komið er stefnt að því að breyta þessu innan tíðar og það verður gert verði frv. um fjárreiður ríkisins að lögum, en það hefur þegar verið lagt öðru sinni fyrir Alþingu. Á síðasta þingi tókst góð samstaða um það mál og vonast ég til þess að það geti orðið að lögum á yfirstandandi þingi. Þar er m.a. gert ráð fyrir þeirri grundvallarbreytingu að setja fjárlögin fram á reikningsgrunni eins og ríkisreikninginn. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frv. heldur vísa til ítarlegra greinargerða og skýringa í ríkisreikningnum og með þessu frv. Að þessari umræðu lokinni legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjárln.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem er að finna á þskj. 71 og er 71. mál þingsins. Þetta frv. er í meginatriðum samhljóða frv. sem flutt var á síðasta þingi en náði þá ekki fram að ganga. Það frv. var rætt við 1. umr. og vísað til hv. efh.- og viðskn., en hún lagði fram breytingartillögur við það frv. Ég vil taka það sérstaklega fram að tekið hefur verið tillit til allra breytingartillagna efh.- og viðskn. í því frv. sem hér er til umræðu.

Meiri hluta.

Meiri hluta nefndarinnar, vildi ég sagt hafa. Ég þakka ábendinguna. Frv. er liður í stefnu ríkisstjórnarinnar um nýskipan í ríkisrekstri en þar segir m.a. með leyfi forseta, orðrétt: ,,Stefnt verður að því að fækka þeim fasteignum í eigu ríkisins sem sýnt er að nýtast ekki ríkisrekstrinum eða eru óhagkvæmar í rekstri. Þá verður embættisbústöðum í eigu ríkisins fækkað.`` Í janúar á liðnu ári var skipuð nefnd fulltrúa nokkurra ráðuneyta til að gera tillögur um það til ríkisstjórnarinnar hvernig fækka megi embættisbústöðum markvisst. Í skipunarbréfi nefndarinnar var tekið fram að verkefni hennar væri að þrengja eins og kostur er þau lög og reglur sem gilda um úthlutun embættisbústaða og gera tillögu um í hvaða áföngum dregið verði úr eign ríkisins á íbúðarhúsnæði þannig að viðkomandi starfsmenn hafi eðlilegan aðlögunartíma og ekki verði óæskilegt rót á þeirra högum. Frv. þetta byggir á niðurstöðu nefndarinnar og brtt. meiri hluta efh.- og viðskn. eins og áður hefur komið fram. Um íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins gilda lög nr. 27/1968. Í 2. gr. laganna segir að það skuli vera meginreglan að ríkið leggi ekki starfsmönnum sínum til íbúðarhúsnæði, nema því aðeins að þeir gegni störfum í þeim landshlutum þar sem sérstakir staðhættir gera slíkt nauðsynlegt. Önnur helstu ákvæði laganna eru eftirfarandi: Hlutaðeigandi ráðherra ákveður í samráði við fjármálaráðherra hvar ríkið skuli leggja starfsmönnum til íbúðarhúsnæði. Starfsmönnum ber að greiða ríkissjóði leigu fyrir íbúðarhúsnæði sem miðast skal við brunabótamat, staðsetningu húsnæðisins og notagildi þess fyrir viðkomandi starfsmann. Ríkissjóður greiðir alla skatta, skyldur og viðhaldskostnað íbúðarhúsnæðis í eigu ríkisins. Bygging og viðhald íbúðarhúsnæðis svo og endurbætur á því skulu vera undir yfirstjórn þess ráðherra sem hlutaðeigandi embætti heyrir undir. Þar sem eðlilegur markaður hefur skapast fyrir íbúðarhúsnæði til kaups eða leigu skal húsnæði selt þegar leigutakar þess hverfa úr því eða láta af störfum. Þó er heimilt að fresta sölu ef slíkt er bersýnilega hagkvæmt fyrir ríkissjóð. Skýrar reglur eru um hvernig sala skal fara fram, en þeim embættismanni sem býr í húsnæðinu við sölumeðferð þess er heimilt að ganga inn í hæsta verðtilboð, enda eigi salan sér stað á grundvelli söluskyldu skv. 1. mgr. 9. gr. laganna, þ.e. viðkomandi húsnæði er innan svæðis þar sem eðlilegur markaður hefur skapast fyrir íbúðarhúsnæði til kaups eða leigu. Lög nr. 27/1968 komu í stað margvíslegra og brotakenndra lagaákvæða um embættisbústaði, sem mörg hver áttu sér langa sögu og byggðust á hefð. Þau gerðu á engan hátt greinarmun á aðstöðu manna í þéttbýli eða í dreifbýli til að afla sér íbúðarhúsnæðis og var því brýn þörf á að marka skýra og samræmda stefnu í þessum málum. Meðal þeirra meginreglna sem leitast var við að fylgja við samningu þess lagafrumvarps voru: Ríkið eigi ekki íbúðarhúsnæði til afnota fyrir starfsmenn, nema slíkt sé óhjákvæmilegt. Og í öðru lagi að starfsmönnum ríkisins verði ekki séð fyrir húsnæði eða veitt aðstoð til að eignast slíkt húsnæði ef þeir búa á þéttbýlissvæðum. Þessi sjónarmið eru enn í fullu gildi og tekið tillit til þeirra við það frv. sem hér er til umræðu. Í gegnum tíðina hafa verið í gildi reglugerðir sem kveða nánar á um framkvæmd laganna. Á undanförnum árum hafa ákvæði verið þrengd og þeim svæðum þar sem embættismönnum eru útveguð íbúðarhús hefur fækkað. Núgildandi reglugerð er frá árinu 1992. Þá var m.a. ákveðið að stækka enn það svæði þar sem ekki á að leggja starfsmönnum ríkisins til embættisbústaði og að gera skuli skriflega húsaleigusamninga. Á því hefur verið misbrestur. Innheimtar húsaleigutekjur skulu renna til greiðslu rekstrar- og viðhaldskostnaðar og haldið aðgreindum í bókhaldi frá öðrum rekstri. Eftir þessa breytingu hefur rekstri og viðhaldi íbúðarhúsnæðis í eigu ríkisins almennt verið vel sinnt og mun betur en áður. Í langflestum tilvikum er farið eftir reglugerðinni við útreikning húsaleigu. Leigutekjurnar renna í sjóði á vegum stofnana eða ráðuneyta og er þeim ætlað að standa undir kostnaði við rekstur og viðhald. Hins vegar hafa húsaleigutekjurnar ekki nægt til viðhalds húseignanna. Ég ætla nú að víkja aðeins að efni frv. sem hér er til umræðu. Íbúðir í eigu ríkisins eru ríflega 400. Er þá bæði átt við einbýlishús og íbúðir í fjölbýlishúsum. Ekki er mælt með sölu alls íbúðarhúsnæðis í eigu ríkisins. Húseignirnar eru margar á litlum og afskekktum stöðum þar sem fasteignamarkaður er ýmist ekki fyrir hendi eða framboð á fasteignum mikið og því illmögulegt að selja fasteignir þar. Einnig eru fasteignir víða inni á lóðum stofnana, svo sem skóla eða sjúkrahúsa, og því óæskilegt að selja þær. Ekkert mælir hins vegar með því að ríkið leggi fámennum hópi embættismanna til íbúðarhúsnæði á stærri þéttbýlisstöðum. Verði frumvarp þetta að lögum verður mögulegt að fækka markvisst umræddum íbúðum en þess þó gætt að viðkomandi ríkisstarfsmenn hafi eðlilegan aðlögunartíma og ekki verði óæskilegt rót á þeirra högum. Þær lagabreytingar sem í frumvarpinu felast gera eftirfarandi kleift: Að selja eignirnar á hagstæðum kjörum. Ríkisstarfsmenn geti keypt það íbúðarhúsnæði sem þeir búa nú í sem leigutakar og fái til þess hagstætt lán fyrir hluta kaupverðs úr ríkissjóði, til viðbótar þeim lánamöguleikum sem eru á húsnæðismarkaði, svo sem í formi húsbréfa. Ríkið hafi kaupskyldu í tiltekinn tíma og forkaupsrétt eftir það. Ef núverandi íbúar vilja ekki kaupa verði íbúð seld þegar þeir flytja út. Í öðru lagi er breyting sem gerir kleift að hækka húsaleiguna. Með því að hækka húsaleigu í áföngum upp í það sem gengur og gerist á húsaleigumarkaði á hverjum stað muni það leiða til þess að ríkisstarfsmenn kaupi fremur en að leigja. Það gæti stuðlað að því að fasteignamarkaður í viðkomandi byggðarlagi geti leyst húsnæðisþörf ríkisstarfsmanna og hægt verði að selja íbúðir í eigu ríkisins. Frv. gerir ráð fyrir að íbúðum í eigu ríkisins í byggðakjörnum með fleiri en 1.000 íbúa verði markvisst fækkað og í frv. er sagt hvaða staðir þetta eru og ætla ég ekki að telja þá upp, en með þessu gæti íbúðum í eigu ríkisins fækkað um allt að 120--130. Í byggðakjörnum með fleiri en 1.000 íbúa er fasteignamarkaður nægilega þróaður til að hægt sé að selja íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins og eftirláta húsnæðismarkaði á þeim stöðum að leysa húsnæðismál starfsmanna þess. Rétt er þó að bjóða ríkisstarfsmönnum forkaupsrétt á hagstæðari kjörum en gengur og gerist á fasteignamarkaði. Með því móti verði róti á högum þeirra haldið í lágmarki. Þeir ríkisstarfsmenn sem það kjósi, geti haldið áfram að leigja íbúðir í eigu ríkisins á kjörum sem í gildi eru hverju sinni en íbúðirnar verði seldar þegar þeir flytja úr húsnæðinu. Lagt er til að leigutakar greiði markaðsleigu á þeim stöðum sem hafa yfir 1.000 íbúa. Það yrði til þess að hvetja ríkisstarfsmenn til að kaupa það húsnæði sem þeir leigja, auk þess sem ástæðulaust er að niðurgreiða húsaleigu þar sem húsnæðismarkaður getur séð fyrir húsnæði á eðlilegum kjörum. Á stöðum með færri en 1.000 íbúa verði húsnæði almennt ekki selt að sinni. Bæði getur verið nauðsynlegt á minni stöðum að geta boðið upp á húsnæði, og erfitt getur verið að selja þar sem mikið framboð er. Á þessu eru þó undantekningar sem er að finna í frv. eftir að meiri hlutinn í nefndinni lagði þær til. Það er ekki ástæða til þess, virðulegi forseti, að fara mörgum orðum um einstakar greinar frv. en í 1. gr. eru lögfestar vinnureglur um gerð skriflegra húsaleigusamninga. Í 2. gr. frv. er lagt til að meginviðmið húsaleigu verði markaðsleiga en þar sem ekki er eðlilegur húsaleigumarkaður fyrir hendi sé eldri viðmiðun notuð. Í 3. gr. er lagt til að ákvæði í lögum nr. 27/1968 um sölumeðferð verði felld niður og í þeirra stað verði beitt almennum reglum um sölu eigna ríkisins samkvæmt lögum nr. 52/1987. Í 4. gr. er ákvæði til bráðabirgða en þar er gert ráð fyrir að fjmrh. verði heimilað að selja núverandi leigutökum og íbúum íbúðarhúsnæðis í eigu ríkisins viðkomandi húsnæði með sérstökum kjörum, enda sé húseignin staðsett í byggðakjarna með fleiri en 1.000 íbúum. Í þeim kjörum felst að ríkissjóður láni kaupendum allt að 30% kaupverðsins, verðtryggt og með vöxtum upp á 3% til allt að 15 ára. Gert er ráð fyrir að á eignunum hvíli innlausnarskylda í allt að 5 ár. Enn fremur verður ráðherra heimilað að selja íbúum í byggðakjörnum með færri en 1.000 íbúum íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins óski þeir sem í húsnæðinu búa eftir slíkum kaupum. Gera má ráð fyrir því þegar til lengri tíma er litið að útgjaldasparnaður fyrir ríkið geti orðið. Það gerist einkum með þrennum hætti. Í fyrsta lagi koma til tekjur af sölu húseignanna. Það má áætla að söluandvirðið geti numið allt að 900 millj. kr. og þá er miðað við að meðalverð verði 80% af núverandi brunabótamati og allar þessar 120 húseignir, sem ég hef rætt um, verði seldar. Í öðru lagi ættu leigutekjur af húsnæðinu að aukast og duga betur til að standa undir viðhaldi þeirra. Það sparar auðvitað fé, heldur við eignum og getur skapað ágóða ef að því kemur að þessar eignir verði seldar. Ég ætla ekki hér að fara út í gildistölurnar sem eru í frv. og eru reyndar í núgildandi lögum. Í þriðja lagi má búast við því að sparnaður geti orðið vegna þess að eignarhaldskostnaðurinn fellur niður þegar búið er að selja íbúðirnar. Ef gert er ráð fyrir að helmingur húseigna í byggðakjörnum með yfir 1.000 íbúa seljist má áætla að árlegur viðhaldskostnaður, sem fellur niður af þeim sökum, nemi um 10 millj. kr. Sparnaður í fasteignagjöldum og tryggingum verði á sama hátt um 4 millj. kr. á ári. Viðbótarsparnaður í reiknuðum fyrningum gæti verið 7 millj. kr. og lækkun reiknaðra vaxta af fjárbindingum gæti orðið um 22 millj. kr. miðað við 5% vexti. Þess vegna gæti árlegur sparnaður af þessum liðum orðið um 45 millj. kr. að því gefnu að helmingur þessara húseigna verði seldur. Með samþykkt frv. verður gert mögulegt að losa um verulegt fjármagn sem bundið er í íbúðarhúsnæði um land allt. Aðstöðumunur verði jafnaður með því að starfsmönnum ríkisins er gert að afla sér sjálfir húsnæðis þar sem húsnæðismarkaður er í stakk búinn til að leysa húsnæðisþarfir þeirra og það mun að sjálfsögðu styrkja húsnæðismarkaðinn á landsbyggðinni. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess við 1. umr. málsins að gera frekari grein fyrir efnisatriðum í þessu frv. Um það hefur verið fjallað áður. Nefnd hefur reyndar farið yfir málið, meiri hlutinn skilað nál. og brtt. Tillit hefur verið tekið til þeirra brtt. Það er tillaga mín að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og fengið hv. efh.- og viðskn. til meðferðar.

Herra forseti. Þetta frv. ríkisstjórnarinnar, um breytingu á lögum um íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins, var rætt nokkuð á síðasta þingi. Það fékk umfjöllum í hv. efh.- og viðskn. og fór ekki út úr nefndinni til 2. umr. í lok þinghalds í vor. Það var ágreiningur í nefndinni um þetta mál og ekki að ástæðulausu. Frv. lætur lítið yfir sér en það eru nokkur atriði í því sem eru mjög gagnrýnisverð. Í 4. gr. frv. er kveðið á um það að ef ríkisstarfsmenn kaupi húsnæði sem málið fjallar um, þ.e. embættisbústaði, þá eigi þeir kost á því, eins og segir í lögunum, að fá lán frá ríkissjóði á sérstökum kjörum. Í þessu felst að ríkissjóður lánar allt að 30% kaupverðs. Lánin séu verðtryggð með 3% vöxtum og til allt að 15 ára, segir í 4. gr. frv. sem hæstv. ráðherra fjármála var að tala hér fyrir. Herra forseti. Það er gjörsamlega ótækt að verið sé að binda í lög niðurgreidda vexti eins og gert er í þessu frv. Niðurgreidd vaxtakjör heyra, til allrar hamingju, til undantekninga í okkar hagkerfi. Það eru helst nokkur dæmi um það í félagslega húsnæðiskerfinu þar sem allt aðrar forsendur eru til grundvallar en hér er lagt upp með. Íslenskt þjóðfélag hefur á síðustu árum verið að þróast hratt út úr því óheilbrigða fyrirkomulagi þegar niðurgreidd lán voru almenn regla í okkar hagkerfi. Það hafa í sjálfu sér allir verið sammála um þá stefnumörkun þannig að það skýtur mjög skökku við að verið sé að setja sérákvæði í lög um ívilnandi vexti við þessar aðstæður. Ég er ekki á móti því að koma til móts við þá embættismenn sem hér eiga hlut að máli því þeir hafa oft búið við tiltölulega lága húsaleigu og það er ekki mikil sanngirni í því að gera óeðlilega röskun á högum þeirra við kaup húsnæðis. Ég hefði viljað að sú leið hefði verið farin að hafa lánshlutfall hærra og lánstíma lengri. En það er grundvallaratriði í mínum huga, herra forseti, að ekki sé lögbundið af hálfu ríkisins annað en markaðsvextir við sölu eigna eins og er í þessu tilviki. Annað atriði sem er mjög gagnrýnisvert í þessu frv. er það að fram kemur að hækka eigi húsaleigu á fámennum stöðum um 33%--50%. Þessi hækkun á að koma til framkvæmda í ársbyrjun 1999 eða eftir rúm tvö ár. Það hefur verið og er ein af ástæðum fyrir þessu frv. gagnrýni m.a. Ríkisendurskoðunar á óeðlilega lága húsaleigu á eignum ríkisins þannig að það er eðlilegt að húsaleiga sé hækkuð þar sem það á við. Vitaskuld á að gera það skynsamlega og í þrepum. En að gera það með svona stökkum eins og rætt er um í frv., 33%--50% hækkun á húsaleigu í einu þrepi eftir rúm tvö ár, er slæm aðferðafræði, herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefði betur notað tímann í sumar til að fara yfir þetta mál og lagfæra þá galla sem eru á því. Þriðji þátturinn sem er gagnrýnisverður í frv. er sú staðreynd að embættisbústaðir eru einkum nýttir af læknum, dýralæknum, skattstjórum, sýslumönnum, starfsmönnum Pósts og síma, sem aðrar reglur munu þá gilda um frá næstu áramótum, auk annarra opinberra starfsmanna. Þess má geta að embættisbústaðir presta, sem eru ef til vill einna fyrirferðarmestir í eigu ríkisins, eru ekki í þessum lögum vegna þess að umsýsla þeirra fer um prestssetursjóð og sérstök lög gilda um þann sjóð. Útfærsla frv. getur einmitt kallað á röskun í þjónustu við landsbyggðina. Hv. efh.- og viðskn. leitaði álits aðila að frv. á sínum tíma og þar kom m.a. fram í umsögn til nefndarinnar frá Stefáni Þórarinssyni, héraðslækni Austurlands, að hann hefur áhyggjur af frv. og telur, með leyfi hæstv. forseta: ,,að hætta er á að fyrirhugaðar breytingar geti torveldað læknismönnun á Austurlandi í framtíðinni.`` Einnig er í umsögn Stefáns bent á að þetta geti torveldað samninga sem þurfi að gera í framtíðinni við læknastéttina. Vitaskuld eiga þessar ábendingar við víðar en á Austfjörðum. Menn þekkja vel að í hinum dreifðu byggðum landsins hefur oft reynst erfitt að manna þjónustustöður ríkisins á landsbyggðinni, einkum á stærri stöðum, og nauðsynlegt getur verið að ríkið eigi íbúðarhúsnæði í þeim tilvikum. Stefna frv. getur gengið í þveröfuga átt án þess að skoða þessi mál í víðara samhengi. Ámælisvert er, herra forseti, og kom í ljós við upprunalega umræðu og skoðun frv., og hefur ekkert breyst samkvæmt þeirri greinargerð sem fylgir frv. núna, að ekki hefur verið haft samráð við þær stéttir sem málið varðar, t.d. lækna, dýralækna eða aðra opinbera starfsmenn. Það er sjálfsagt þegar svona breytingar eru gerðar að kallað sé til samráðs um þann þátt. Fjórða atriðið sem ég vil gagnrýna varðandi frv. er að ívilnandi sala embættisbústaða er einungis í byggðakjörnum þar sem eru fleiri en 1.000 íbúar. Það er almenna reglan sem er sett hér upp. Embættismenn í fámennari byggðarlögum mundu ef til vill einnig eiga kost á því að kaupa embættisbústaði sem þeir búa í. Hér getur því verið um mismunun að ræða en ekki er gerð nein tilraun í frv. til að meta áhrif af sölu þessara bústaða á fasteignamarkaði og fasteignaverð á einstökum stöðum. Það er því meginniðurstaða mín um þetta frv. að það er ekki nógu vel kannað og ekki nógu vel útfært og getur kallað á alvarlegar afleiðingar, einkum í smærri byggðarlögum. Ég er síður en svo á móti því að gerð sé gangskör að því að taka á fyrirkomulagi varðandi embættisbústaði ríkisins. Eins og hæstv. fjmrh. gat um var gert ráð fyrir að þetta frv. gæti náð til um 120 íbúða en um 400 íbúðir eru í eigu ríkisins. Því þarf vitaskuld að vanda löggjöf varðandi þennan þátt og hefði sumarið betur verið nýtt til að fara yfir þá þætti sem voru gagnrýndir í efh.- og viðskn. í vor og hefðu leitt til þess að nefndin hefði klofnað ef málið hefði gengið lengra til þinglegrar meðferðar. Að mínu mati eru atriði sem þarf að lagfæra í frv. og Alþingi getur vitaskuld gert það. Ég vil hins vegar gjarnan fá afstöðu hæstv. fjmrh. gagnvart þeim gagnrýnisatriðum sem ég nefndi. Það er í fyrsta lagi: Af hverju er lögfest sérstök niðurgreiðsla á vöxtum, 3% vextir í frv.? Hvaða rök hefur fjmrh. fyrir slíkri útfærslu? Hverju svarar hann með hina miklu hækkun á húsaleigu á fámennum stöðum, 33%--50% hækkun húsaleigu sem á að taka gildi eftir tvö ár? Mundi hann ekki telja skynsamlegt að gera þetta í áföngum? Ég óska svars hæstv. fjmrh. Og einnig vildi ég fá svar við því af hverju ekki var leitað álits ýmissa embættisstétta sem málið gæti varðað, sem hafa áhyggur af sinni stöðu --- læknar, dýralæknar og aðrir sem þyrftu að skoða þetta mál í samráði við. Vitaskuld viljum við ekki kalla á röskun með þessari útfærslu, eins og frv. getur hugsanlega leitt til. Af hverju var ekki haft samráð við þær starfsstéttir sem málið hefði hugsanlega varðað? Eins og ég skil málið, og eins og fjmrh. lagði það fram, fæ ég ekki séð að það hafi verið gert. Síðasta spurning mín til hæstv. ráðherra er sú: Af hverju er miðað við 1.000 manns? Hvernig er sú tala fundin og telur hann ekki að frv. geti haft veruleg áhrif á fasteignamarkað og fasteignaverð á einstökum stöðum á landinu og hefur verið hugsað fyrir öllum þeim þáttum sem tengjast því máli? Ég tel málið alls ekki vera þannig úr garði gert að hægt sé að mæla með því að svo komnu máli. Ég treysti því hins vegar að ráðherra sjái að sér þegar hann skoðar málið betur og að hv. þingnefnd sem fær málið til meðferðar muni þá endurmeta einstaka þætti þess.

Hæstv. forseti. Þegar þetta mál var lagt fram í fyrra urðu um það töluverðar umræður og síðan kom í ljós í vinnu hv. efh.- og viðskn. að það var margt að skoða í þessu máli. Það kom fram í máli hæstv. fjmrh. að tekið hefði verið tillit til þeirra breytingartillagna sem meiri hlutinn lagði til, en eftir sem áður er ósvarað ýmsum spurningum um áhrif þessa frv. hvað hér er eiginlega verið að gera. Þetta er eins konar einkavæðing á eignum ríkisins úti um land, í þessu tilviki er um að ræða íbúðarhúsnæði, og mig langar til að spyrja hæstv. fjmrh.: Hefur verið gerð einhver könnun á því hvort ríkisstarfsmenn úti á landsbyggðinni, sem njóta þeirra fríðinda vil ég segja að hafa ódýrt húsnæði frá ríkinu, hafi einhvern hug á því að kaupa það húsnæði sem þeir hafa afnot af? Mér hefur heyrst að ástand ríkishúsnæðis sé með ýmsu móti. Reyndar gildir það kannski einna helst um prestsbústaði, sem því miður hefur víða ekki verið nógu vel viðhaldið, en eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni heyra þau mál undir önnur lög. En það er mín fyrsta spurning hvort yfirleitt sé einhver ástæða til að halda að ríkisstarfsmenn hafi áhuga á að kaupa þetta húsnæði þó að það sé á sérstökum kjörum. Það sem mér finnst vera mjög stórt atriði í þessu er að það að fá tiltölulega ódýrt húsnæði hefur verið hluti af launakjörum opinberra starfsmanna og hefur orðið til þess að hægt hefur verið að fá fólk úr ýmsum stéttum til þess að koma út á landsbyggðina og vinna. Ef nú ríkisvaldið sviptir þá þessum hlunnindum, eða hvað við eigum nú að kalla þetta, með svona einfaldri lagasetningu, hvað gerist þá? Hefur ríkisstjórnin, sem á væntanlega að fara að semja við opinbera starfsmenn á næstunni, hugsað sér að bæta þeim hópum sem þarna verða fyrir kjaraskerðingu þetta upp? Hvernig hefur hún hugsað sér að taka á þeim þætti málsins? Er það virkilega trú hæstv. fjmrh. að opinberir starfsmenn eigi það mikinn afgang eftir af launum sínum að þeir geti keypt þessi hús þó á sérstökum kjörum sé? Mig langar líka að fræðast um það sem stendur í 3. gr. Hvernig skilur hæstv. fjmrh. hugtakið ,,þar sem eðlilegur markaður hefur skapast fyrir íbúðarhúsnæði til kaups eða leigu``? Hvað er ,,eðlilegur markaður`` og hvernig ber að skilgreina slíkt ástand? Ég get varla ímyndað mér að það sé eðlilegur markaður hér í Reykjavík hvað varðar húsnæði sem er þó langsamlega stærsta svæðið. Hér hefur verið samdráttur. Hér hefur íbúðaverð verið heldur að lækka sem betur fer, það mátti vel við því. Það hefur verið heldur að færast í jafnvægisátt á leigumarkaði þó að ég telji að það sé enn þá skortur á leiguhúsnæði og fullmikið af lélegu húsnæði á leigumarkaði hér á þessu stóra þéttbýlissvæði og hvað er þá eðlilegur markaður? Við hljótum að leita skýringu á því. Hv. þm. Pétur Blöndal, sem var hér rétt áðan, hefur iðulega gert það að umræðu í tengslum við húsnæðismál að jafnvel fínustu einbýlishús úti á landi seljast ekki nema fyrir slikk vegna þess að þar er enginn markaður. Þar hefur verið talað um offramboð á félagslegu húsnæði sem sé á mjög óeðlilegu verði og það sé einfaldlega hagstæðara fyrir fólk að kaupa sér húsnæði á almennum markaði heldur en fara inn í félagslega kerfið þannig að ég spyr nú: Hvar er þessi eðlilegi markmaður úti á landi? Ef við lítum á húsnæði í eigu ríkisins sem er utan þéttbýlissvæða, hvar er þá þessi eðlilegi markaður? Það er reyndar miðað við það að húseignir sem á að selja séu í byggðarlögum eða byggðakjörnum með fleiri en 1.000 íbúa en hvernig verður þá verðlagningin á öðrum húsum eða eru þau yfirhöfuð ekki til sölu sem eru utan þessara 1.000 íbúa kjarna. Mér gefst kostur á að fylgja þessu máli eftir í hv. efh.- og viðskn. en ég tek undir það sem sagt var hér áðan að hér er margt sem orkar tvímælis og ég bíð spennt eftir að heyra viðbrögð félaga opinberra starfsmanna við þeim tíðindum að þetta frv. sé komið aftur á ferð í gegnum þingið.

Herra forseti. Ég hef ekki mörgu við að bæta það sem hefur þegar komið fram í umræðunni af hálfu tveggja síðustu ræðumanna. Ég vil sérstaklega draga athyglina að einum þætti málsins sem snýr að því að manna embætti í hinni opinberu þjónustu úti í hinum dreifðu byggðum landsins. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt, samtímis því sem þarft og rétt getur verið að endurskoða meðferð þessara mála, að hafa eftir sem áður í huga að embættisbústaðir, að tryggt húsnæði er í mörgum tilvikum verulegur hluti af því að tryggja að unnt sé að manna mikilvæga opinbera þjónustu í fjölmörgum byggðarlögum. Það kemur inn á það sem hv. síðasti ræðumaður, Kristín Ástgeirsdóttir, nefndi vissulega að þar er húsnæði hluti af kjörum viðkomandi starfsmanna en það kemur einnig inn á þær aðstæður sem þar er við að glíma, svo sem í þeim tilvikum þegar menn koma tímabundið til þess að gegna störfum í afskekktum byggðarlögum eða annars staðar þar sem svo háttar til að búast má við því að nokkur hreyfing sé á mönnum í hinum einstöku embættum. Staðreyndin er auðvitað sú, og því þýðir ekkert að neita, að það er verulega á brattann að sækja varðandi það að manna ýmsar stöður og halda úti þjónustu. Sem dæmi má taka í heilbrigðiskerfinu. Við getum tekið héraðslækna, við getum tekið dýralækna og fleiri slíka embættismenn jafnvel þó um sé að ræða þokkaleg launakjör og starfsaðstæður að öðru leyti. Það liggur algerlega í hlutarins eðli að við þær aðstæður að menn eru að koma tímabundið til starfa, þá er hvorki raunhæft né praktískt að viðkomandi húsnæði skipti jafnan um eiganda. Það liggur í hlutarins eðli að mínu mati að það er í þágu þeirrar þjónustu og allra málsaðila að fyrir hendi sé tryggt húsnæði og frambærilegt sem unnt sé að vísa þeim embættismönnunum á sem þarna eiga í hlut. Þessar aðstæður kosta oft og tíðum óumflýjanlega ákveðin útgjöld. Það er þekkt og um það er vonandi ekki deilt að í vissum tilvikum er óhjákvæmilegt að samfélagið taki á sig viss útgjöld umfram það sem eru samfara því að veita sömu þjónustu við hagstæðustu skilyrði í þéttbýlinu. Þetta er viðurkennt í reynd. Loksins eftir langa mæðu fékkst það viðurkennt að nauðsynlegt væri að hafa tilteknar staðaruppbætur sem hluta af kjörum t.d. héraðslækna sem störfuðu við þær sérstöku og erfiðu aðstæður að vera í einmenningshéruðum, vera á vakt allan sólarhringinn og taka á sig það vinnuálag og það erfiði og þá einangrun sem því er samfara. Oftast er það svo að slíkum erfiðum störfum gegna menn ekki nema tímabundið og hluta úr starfsævinni og þá liggur í hlutarins eðli að ekki er við því að búast að slíkir menn kaupi það húsnæði sem þeir tímabundið búa í vegna þannig starfa. Ríkið er með útgjöld t.d. í gegnum staðaruppbæturnar sem eru viðurkenning á þeirri staðreynd að það mun kosta eitthvað meira að veita þessa þjónustu við þannig aðstæður. Þar af leiðandi er það að mínu mati jafneðlilegur hlutur í raun og veru að þáttur eins og húsnæði sé tekið inn í þá mynd. Spurningin er sú ef menn færu út í óraunhæfar æfingar í þeim efnum að selja embættisbústaði í slíkum héruðum, hvort það gæti ekki komið ríkinu í koll og jafnvel kostað meiri útgjöld þegar frá líði í formi þess að menn yrðu þá að bæta það upp með hærri staðaruppbótum og öðrum slíkum hlutum. Þetta held ég, herra forseti, að sé óhjákvæmilegt að hafa í huga þegar þessi mál eru rædd og vissulega gerir frv. út af fyrir sig ráð fyrir því að hægt sé að bregðast við að einhverju leyti með einhverjum sveigjanlegum hætti í þessum efnum. Ég tel reyndar að tónninn í þessu máli hafi skánað allverulega síðan í fyrra. Bæði voru breytingartillögur meiri hluta efh.- og viðskn. flestar í rétta átt og sá andi sem yfir vötnunum sveif í kringum frv. eins og það var lagt fram í fyrra hefur heldur skánað. Þá var helst að heyra að það stæði til að selja þetta allt saman og það væri bara markmið í sjálfu sér án tillits til annarra hluta og afleiðinganna. Þá var svona meira einkavæðingar- eða einkavinavæðingarofstæki í málinu. Þetta var pínulítill angi, að vísu mjög lítill angi, af einkavæðingarfárinu öllu saman og maður eiginlega þakkaði fyrir að ekki stæði til að stofna hlutafélög um alla embættisbústaðina. Það hefði verið alveg í takt og síðan skipaði hæstv. ráðherra fimm manna stjórnir flokksbræðra sinna til að fara með hvert einstakt hús. Það hefði verið í stíl við annað sem kallað er á fínu máli einkavæðing og hlutafélagavæðing en felst í því að þrengja mjög og auka miðstýringuna í efnahagsmálum með því að í stað t.d. þingkjörinna stjórna sem farið hafa með nokkrar af stærstu stofnunum landsins, þá á nú að koma það fyrirkomulag að viðkomandi ráðherrar skipi með handafli einir stjórnirnar og það er kallað lýðræði, valddreifing, hlutafélagavæðing og guð má vita hvað. En það stendur ekki til, ekki enn sem komið er svo vitað sé, að stofna hlutafélög um alla embættibústaðina. En að öllu gamni slepptu, herra forseti, þá dreg ég ekkert úr því að það hafi verið full þörf á því að fara yfir þessi mál og endurskoða þau, m.a vegna þess að stefna ríkisins í þessum efnum var afar brotakennd. Það er vissulega rétt að það var ekki alltaf samræmi í því hvar var boðið upp á embættisbústaði og hvar ekki þannig að ég er með þessum orðum síður en svo að gera lítið úr því að það hafi verið þörf á því að fara yfir þá hluti og hluti eins og upphæð á húsaleigu og annað því um líkt. Auðvitað ber að leitast við að hafa þarna eitthvert samræmi eftir því sem kostur er og þau mál hafa víða verið í ólestri hjá ríkinu. Það hafa verið hlægilegir hlutir í gangi, svo sem varðandi leigu á húsum og afgjöld af jörðum o.s.frv. sem vissulega er ástæða til að taka á, en það þarf að gera það fordómalaust, kreddulaust, með raunsæi í huga gagnvart þeim aðstæðum sem við er að glíma í þessum efnum. Og ég endurtek það að ég er þá sérstaklega með í huga þær aðstæður sem eru uppi hvað varðar það að veita mikilvæga, opinbera þjónustu á tilteknum svæðum landsins. Það er þannig að því fólki sem þar býr finnst afar miklu máli skipta að á þeirra aðstæðum sé sýndur skilningur og það sé ekki flokkað sem annars flokks þegnar í landinu gagnvart því að njóta mikilvægustu undirstöðuþjónustu sem auðvitað á að sjá öllum landsmönnum fyrir án tillits til búsetu. Og það verður að takast að hafa sátt um það í þjóðfélaginu að menn séu tilbúnir til að axla í vissum tilvikum meiri kostnað vegna sérstakra aðstæðna þegar svo ber undir. Og þetta með húsnæðið og allar aðrar aðstæður sem eru því samfara að veita t.d. heilbrigðisþjónustu á öllu landinu á sama grundvelli að breyttu breytanda eftir því sem slíkt er hægt, flokkast tvímælalaust þar undir. Ég vona því að hæstv. ráðherra taki þessi orð eins og þau eru meint, þ.e. vel og sem vinsamlegar ábendingar í þessu efni þannig að unnið verði að þessum málum tiltölulega kreddulaust eftir því sem hægt er að búast við slíku nú á þessum síðustu tímum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og stuðning sem kom fram í máli manna og vinsamlegar ábendingar. Það er hárrétt sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að stefnan í þessum málum hefur verið eða var afskaplega tilviljana- og brotakennd, t.d. gætti verulegs ósamræmis á milli ráðuneyta um framkvæmd á þessari stefnu. Það sem gerðist hins vegar á árunum 1991 og 1992 var það að fjmrn. veitti forgöngu starfi, samstarfi ráðuneyta þar sem farið var í að skoða reglugerð og lög og niðurstaðan var að breyta reglugerðinni eins og kemur fram í greinargerð með frv. En áfram var unnið að málinu og það var eindregin niðurstaða viðkomandi forustumanna ráðuneytanna að það þyrfti að breyta lögunum til þess að ná fyllra samræmi í stefnunni í þessu máli. Það eru ekki mörg ár síðan fyrsta eignaskrá ríkisins kom út, líklega þrjú ár eða svo, og það er kannski sérkennilegt að hugsa til þess að ríkið skuli fram að þeim tíma ekki hafa haft neina skrá, enga heildarskrá yfir eignir ríkisins. Reyndar þarf sú skrá að vera í sífelldri endurskoðun og hún er það núna, á tölvutæku formi. Það kom hins vegar í ljós þegar eignaskráin var skoðuð að þar eru fjölmargar eignir sem menn höfðu kannski ekki alltaf áttað sig á að voru til á viðkomandi stöðum og auðvelt að færa þær á milli ráðuneyta og nota eðlilega frá einum tíma til annars. Ég vil nota þetta tækifæri til að segja frá því líka að í þessu frv. er ekki verið að leggja til að draga úr þjónustu við fólk á tilteknum svæðum á landinu, síður en svo. Það er einungis verið að laga til í eignamálum ríkisins, leigumálum og reyna að selja þær eignir sem ríkið þarf ekki að hafa á eignaskrá sinni. Hv. þm. Ágúst Einarsson ræddi um niðurgreiðslur á lánum til þeirra sem hugsanlega keyptu þessar íbúðir. Frá því er að segja að það þarf lög til þess að fjmrh. geti samið um kjör sem eru betri en gerist og gengur á markaðnum. Ástæðan fyrir því að þessi leið er farin er auðvitað sú að flestar íbúðir sem eru álíka gamlar og þær sem til sölu verða eru veðsettar, og þá með lánum sem eru á lægri vöxtum en fást í dag, og það var reynt að líkja eftir því sem gengur og gerist á samsvarandi íbúðum. En þess ber að geta að vaxtakjörin hljóta að sjálfsögðu að hafa áhrif á kaupverð íbúðanna. Það þekkja allir sem í slíkum viðskiptum eiga að þeim mun lægri sem vextirnir eru sem bjóðast á eftirstöðvum íbúðanna þeim mun hærra á kaupverðið að verða. Ef hins vegar á að bjóða þessar íbúðir til sölu á venjulegum kjörum þá þarf ekki að fara nákvæmlega eftir þessu ákvæði. Þetta er það ákvæði sem má nota þegar íbúðir eru skuldlausar en við slík skilyrði er oft erfitt fyrir kaupendur að ganga til kaupanna. Annað atriði sem hv. þm. ræddi var hækkun á húsaleigunni. Það er reyndar svo þegar nefnt er ártalið 1999 að það er í reglugerðinni en ekki í sjálfum lagatextanum. Það má að sjálfsögðu líta til þess. Hugmyndin var að gera þetta í áföngum og ég tel ekki að það sé stórmál hvort það á sér stað á einu eða tveimur árum. Það sem hins vegar skiptir máli er að aðlögun að markaðsverði á húsaleigu á hverjum tíma eigi sér stað á allra næstu árum. Hvort það verður 1. janúar 1999 eða fyrr eða síðar eða hvernig áfangarnir verða teknir er ekki það sem skiptir öllu máli heldur hvert markmiðið er og að menn einsetji sér að ná því á tilteknum tíma. Síðan var spurt um það hvort leitað hefði verið til viðkomandi aðila og ég skil það svo að það hafi verið leitað til þeirra sem leigja í viðkomandi húsum. Það var ekki að því er ég best veit gert með beinum hætti en að þessu máli komu fulltrúar allra ráðuneyta og þeir hafa eðli máls samkvæmt mjög góð sambönd við þá sem búa í húsum ríkisins enda eru mjög tíð samskipti á milli ráðuneyta --- viðkomandi ráðuneyta og þeirra sem leigja í húsunum, t.d. vegna viðhalds húsanna og vegna annarra hluta. Þannig að auðvitað gera fulltrúar ráðuneytanna sér mjög glögga grein fyrir vilja og hugmyndum þeirra sem búa í viðkomandi húsum. Og af því að hv. þm. minntist á fámennustu byggðarlögin, af hverju mætti ekki selja þar, þá hefur verið bætt við 4. gr., þ.e. in fine, í lok greinarinnar, segir núna orðrétt, með leyfi forseta: ,,Með sama hætti er ráðherra heimilt að selja slíkt húsnæði í byggðakjörnum með færri en 1.000 íbúa ef þeir sem í húsnæðinu búa óska eftir kaupum.`` Ég hygg að þetta hafi komið inn í frv. að tillögu meiri hluta nefndarinnar þannig að þetta svarar væntanlega þeirri spurningu. Hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir spurðist fyrir um það hvort ríkisstofnanir hafi kannað það hvort viðkomandi ríkisstarfsmenn hefðu hug á að kaupa. Ég get ekki svarað því öðruvísi en ég hef þegar gert. Að þessu máli komu þeir fulltrúar úr ráðuneytunum sem eru, mér liggur við að segja, í daglegum samskiptum við viðkomandi aðila og þeir hljóta að gera sér nokkuð glögga grein fyrir því við hvaða skilyrði leigjendur vilja kaupa. Ég held að lagabreytingarnar í þessu frv. séu sniðnar að tillögu þeirra, eftir að hafa kannað málið, en ég efast um það að sendir hafi verið út spurningalistar eða hver og einn spurður. Ég hygg að þetta hafi ekki verið sent opinberum starfsmönnum eða félögum þeirra enda eru þetta ekki samningsbundin kjör manna. Og ég tel það fráleitt ef menn ætla að blanda því saman. Ég hef tekið undir það sem Kvennalistinn hefur stundum sagt að það ætti að koma í veg fyrir duldar greiðslur til einstaklinga og ef einhvers staðar er hægt að koma slíku við þá er það einmitt með því að hafa leigukjör til opinberra starfsmanna ósambærileg við það sem aðrir verða að búa við á viðkomandi stöðum. Hér er því beinlínis verið að ganga í þá átt að samræma leigukjör þeirra sem taka hús á leigu en eru opinberir starfsmenn að þeim leigukjörum sem öðrum bjóðast á staðnum. Þeir sem hafa búið úti á landi, en það hef ég gert, þekkja þennan mismun sem er víða mjög mikill. Þess eru dæmi að maður sem skiptir um starf leigi húsnæði sitt og fari yfir í húsnæði sem t.d. er í eigu banka á viðkomandi stað af því það eru miklu betri kjör í slíku húsnæði. Það sýnir að þarna er mikill munur á sem í vissum tilvikum er ekki tekið tillit til. Auðvitað á að skattleggja þennan mun, þetta eru hlunnindi, skattlögð hlunnindi, en miklu betri aðferð er að uppræta þennan mun og að því er stefnt og því hefur í sjálfu sér ekki verið mótmælt. Ég held að það sé ekki nokkurt stéttarfélag sem mun rísa upp til handa og fóta. Ástæðan fyrir því að farið var í þetta á sínum tíma voru ekki hagsmunir viðkomandi embættismanna heldur fyrst og fremst hagsmunir ríkisins, því það var ekki hægt að koma embættismönnum á staðina, og þá um leið hagsmunir þess fólks sem þar bjó.  Það var spurt um hvað meint væri með ,,þar sem eðlilegur markaður hefur skapast``. Það verður eiginlega að lesa 2. og 3. gr. saman. Í 2. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Þar sem eðlilegur húsaleigumarkaður er ekki fyrir hendi skal þó miða húsaleigu við ...`` o.s.frv. Hér er auðvitað einhver ákveðin viðmiðun sem menn verða að meta á hverjum tíma og þarf að koma fram í reglugerð. Og í 3. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins innan þeirra svæða, þar sem eðlilegur markaður hefur skapast ...`` o.s.frv. Þessu er reynt að svara með tölunni 1.000, byggðakjarna upp á 1.000. En þegar verið er að fjalla um þessi mál þá hygg ég að til grundvallar sé lagt hvort framboð og eftirspurn er eftir húsnæði og tiltölulega stöðugt verð, bæði á leigu- og fasteignamarkaði. Þar er um að ræða markaðsviðhorf en þar sem hús hafa kannski ekki selst í langan tíma eða þá að of mikið framboð er en enginn kaupir, þá þurfa menn að gæta sín og ég tel að fullkomlega sé tekið tillit til þess í frv. enda á ekki að ríkja neinn flumbruskapur. Ef einhver heldur að þeir menn, sem eru taldir upp í grg. frv. á bls. 2, úr ráðuneytunum, séu með flumbrugang í þessum efnum þá held ég að það sé á misskilningi byggt. Ég ætla ekki að lesa nafnalistann en þetta eru allt menn sem eru gamalgrónir í ráðuneytunum og þekkja mjög vel samskipti við þá sem búa í húsnæði ríkisins. Ég held, virðulegi forseti, að það sé ástæðulaust fyrir mig að teygja lopann frekar um þetta frv. Ég óska eftir því að nefndin skoði það sem allra best og hef ekkert á móti því ef nefndin eða nefndarhluti kemur með góðar brtt. því lengi getur gott batnað.

Herra forseti. Þau voru nú ósköp klén svörin hjá hæstv. ráðherra varðandi þær skýringar sem ég óskaði eftir um þetta mál. Í fyrsta lagi vil ég nefna niðurgreiðslu á vöxtunum, þ.e. lögbinda hér sérstök lánakjör. Ég tel, herra forseti, að þetta sé ósvinna og hæstv. ráðherra hafi ekki rökstutt það á neinn hátt af hverju þessi leið er farin. Þetta er prinsippákvörðun. Vitaskuld hefur þetta áhrif á verð íbúða, það þarf ekkert að ræða um það. En þetta er prinsippákvörðun um það hvort ríkið vill lögfesta sérstök fríðindi handa tilteknum aðilum. Ráðherra sagði hér áðan að það ætti ekki að hygla sumum. Ég tek undir það. Það á ekki að hygla mönnum í sambandi við leigu. Frv. miðar m.a. að því að leiðrétta það. En þá eiga menn heldur ekki að taka það upp að hygla einstaklingum hvað varðar vaxtakjör, einum hópi umfram alla aðra. Það er gjörsamlega ótæk aðferðafræði, herra forseti. Í frv. segir alveg skýrt að það eigi að hækka hér húsaleigu um 30--50% eftir tvö ár. Það er ekki í lagaákvæði en það er stefnumarkandi yfirlýsing af hálfu ráðherra. Ég vara við þessari aðferðafræði og mér fannst ráðherrann vilja líta aðeins betur á þann þátt og gera þetta í áföngum. Hins vegar kom einnig fram í máli hæstv. ráðherra, sem ég harma, að ekki hefur verið haft samráð við þær starfsstéttir sem ég gat sérstaklega um í ræðu minni áðan. Ég las upp umsögn héraðslæknisins á Austfjörðum sem hefur verulegar áhyggjur af þessu. Mér gagnar ekki að valdir menn úr ráðuneytum hafi komið að samningu þessa frv. Ég hef áhyggjur af þeim starfsstéttum sem þarna eiga hlut að máli og hefði talið sjálfsagt, herra forseti, að haft hefði verið eðlilegt samráð við þá eins og ég lagði til.

Virðulegi forseti. Kannski er ekki miklu við að bæta. Ég bendi á að í 4. gr. frv. er fjmrh. veitt heimild. Ástæðan fyrir því að þetta er gert með lögum er það að ég tel að ekki sé góð regla að verið sé að semja um lægri vexti en markaðsvexti án lagaheimildar. Ég reyndi að skýra það áðan að þetta kann að hafa áhrif á sjálft húsverðið. Það er eðlilegt að húsverðið sé hærra ef vextirnir eru lægri. Ég hygg að ástæðan fyrir því að farin er þessi leið sé sú að með þessu séu menn að líkja eftir veðsetningu á húsum sem séu á svipuðum aldri og þau hús sem þarna á að selja. Ég bendi einnig á að það sem þarna er sagt er að það skuli hvíla innlausnarskylda á þessum eignum í allt að fimm ár. Það eru skilyrði sem eru sjaldnast í kaupsamningum og síðan er vitnað til þess að í reglugerð eigi að taka fram aðra þætti sem um getur og almennir eru. Það er auðvitað ætíð þannig að ef um er að ræða ívilnandi kjör eins og hérna er um að ræða þá er vandmeðfarið með þau fyrir ráðherra á hverjum tíma. En í ljósi þess að það kann að vera hagsmunamál, bæði fyrir ríkið og viðkomandi íbúa í viðkomandi húsi að koma á slíkum kaupsamningi, kann að þurfa að grípa til hluta eins og þessara. Að öðru leyti óska ég eftir því að nefndin --- ég hygg að hv. þm. sé í nefndinni --- líti á þetta ákvæði.

Herra forseti. Varðandi vaxtakjörin sem hér er verið að ræða um þá er þetta prinsippmál. Vitaskuld hafa þessir einstaklingar möguleika á því að fá lán og nýta m.a. húsbréfakerfið ef svo ber undir eins og aðrir þegnar í landinu. Vitaskuld hafa þeir líka tök á því að yfirtaka lán á þessum eignum á hvaða vaxtakjörum sem þau svo sem eru, það er bara eins og gildir fyrir hvern annan þegn í þessu landi. Ég lýsti mig hins vegar reiðubúinn til að veita þeim sérstaka lánafyrirgreiðslu með hærra lánshlutfalli til lengri tíma. En það á ekki að lögfesta niðurgreidda vexti eins og hér er gert. Mér skilst að það hafi verið rætt í ríkisstjórn að breyta fyrirkomulagi Stofnlánadeildar þar sem m.a. er tekist á um að hve miklu leyti eiga að vera niðurgreiddir vextir í þeim málaflokki. Ég veit vel að hæstv. fjmrh. kann það vel á þá aðferð og þá umræðu að það á ekki að stuðla að því að niðurgreiddir vextir séu í þjóðfélagi okkar. Það er alveg sama hvar maður ber niður. Það er við sérstakar aðstæður eins og í félagslega íbúðakerfinu, og sem er mun umdeildara inni í lánakerfi í landbúnaðinum. Menn geta tekist á um það, en það er algjörlega rangt, herra forseti, að það sé verið að lögbinda það með þessum hætti hér eða heimila. Það ætti miklu frekar að búa til ívilnandi lán með hærra lánshlutfalli og lengri lánstíma. Það væri eðlileg aðstoð við þá embættismenn sem væru að kaupa íbúðina frekar en sú nálgun sem hér er lögð til.

Herra forseti. Á þskj. 72 liggur fyrir till. til þál. um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Þessi tillaga er óbreytt frá því hún var flutt í fyrra en þá gafst ekki tími til að mæla fyrir henni og var hún því ekki rædd. Ég vil láta það koma fram strax að ég tel afar brýnt í þjóðfélagi okkar að móta markvissa fjölskyldustefnu og að margt í þjóðlífi okkar gæti færst til betri vegar ef okkur tækist að móta stefnu og framfylgja henni. En meginforsendur fjölskyldustefnunnar eru eins og segir í þskj.: ,,Fjölskyldan er hornsteinn íslensks samfélags. Ríkisstjórn á hverjum tíma ber að marka sér opinbera stefnu í málefnum fjölskyldunnar í því skyni að styrkja hana og vernda án tillits til gerðar hennar. Opinber fjölskyldustefna hefur það markmið að efla fjölskylduna í nútímaþjóðfélagi. Verkefni hennar eru margþætt og snerta öll svið þjóðlífsins. Hún spannar því nánast öll viðfangsefni opinberrar stjórnsýslu. Fjölskyldustefna skal einkum taka mið af eftirfarandi meginforsendum: að velferð fjölskyldunnar byggist á jafnrétti karla og kvenna og sameiginlegri ábyrgð á verkaskiptingu innan hennar, að fjölskyldan er vettvangur tilfinningatengsla, að fjölskyldulífið veiti börnum öryggi og tækifæri til að þroska eiginleika sína til hins ýtrasta.`` Það er um þessa meginpunkta að segja að velferð fjölskyldunnar byggist á jafnrétti karla og kvenna og sameiginlegri ábyrgð á verkaskiptingu innan hennar. Við ræddum í gær nokkuð um jafnrétti þannig að ég mun ekki fjalla mjög um það í dag. En ég vil leggja áherslu á þessa sameiginlegu ábyrgð innan fjölskyldunnar. Ég held að hana skorti í þjóðfélagi okkar. Áður bjuggum við við annað fjölskylduform, þá var stórfjölskyldan við lýði og þrír ættliðir dvöldust gjarnan undir sama þaki. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir einstaklingana að þeir séu hluti af heild, skynji sig sem hluta af fjölskyldu, finni að einhverjir tilheyri þeim og að þeir tilheyri einhverjum. Þar kemur það inn á þann punkt að fjölskyldan er vettvangur tilfinningatengsla. Það er einnig mjög mikilvægt að fjölskyldulífið veiti börnum öryggi og tækifæri til að þroska eiginleika sína til hins ýtrasta. Nú geta stjórnvöld, þ.e. ríkisvaldið, ekki staðið að þessu eitt. Hér þurfa allir að hjálpast að. Sveitarfélögin gegna mjög mikilvægu hlutverki til þess að skapa börnum öryggi og tækifæri til þroska. Ég tel að á síðustu árum hafi orðið mikil framför að þessu leyti. Mönnum eru orðnar ljósari þarfir barna og hversu mikilvægt er að þau séu örugg. Ég nefni heilsdagsskóla, ég nefni samfelldan skóladag, ég nefni úrbætur í umferðarmálum. Gott er að hafa markmið til að keppa að. En það þarf að vera mögulegt að ná þeim. Það er nauðsynlegt að skapa skilyrði til að jafnvægi verði á milli fjölskyldulífsins og atvinnu foreldra. Til þess að fjölskyldulíf geti þrifist þarf fjölskyldan að eiga sér samastað, þ.e. húsnæði til að búa í og til að dveljast í. Fólk þarf að hafa tekjur til þess að geta veitt sér a.m.k. lágmarksþarfir til lífsframfæris. Þar af leiðir að fólk þarf að búa við atvinnuöryggi. Við höfum búið við það á undanförnum árum að vinnudagurinn hefur verið mjög langur á Íslandi, lengri en í flestum nágrannalöndum. Ég tel að okkur beri að keppa að því að stytta vinnudaginn og ég hygg að sú hugsun sé að fá betri hljómgrunn meðal þjóðarinnar. Ég vonast eftir að í komandi kjarasamningum takist mönnum að koma sér saman um að stytta vinnudaginn. Frá Brussel hefur borist tilskipun um hámarksvinnudag, 48 stundir á viku, þ.e. með vissum sveigjanleika og undantekningum. En mjög mikill hluti íslenskra foreldra vinnur lengri vinnuviku en 48 stundir. Þetta er atriði sem mér finnst ekki eiga að lögfesta eða að löggjafinn eigi ekki að koma að þessu máli fyrr en í fulla hnefana. Ég treysti aðilum vinnumarkaðarins til að koma sér saman og ég veit að töluverð vinna er í gangi sem menn ganga einlæglega að að stytta vinnudaginn. Ég held líka að það væri mjög mikilvægt í komandi kjarasamningum og í kjarasamningum framtíðarinnar að menn reyndu að breyta launastrúktúrnum í landinu þannig að dagvinnan gæfi meira á kostnað yfirvinnu og aukagreiðslna. Launakerfið yrði sýnilegra og það mundi bæta siðferði í launamálum einnig. Þetta vænti ég að menn hugleiði við gerð kjarasamninga. Varðandi atvinnuna er það gleðilegt að við virðumst vera að komast út úr því þjakandi atvinnuleysi sem hefur verið viðvarandi undanfarin ár. Störfum hefur stórfjölgað í landinu og samkvæmt nýjustu upplýsingum hafa á milli 5.000 og 6.000 störf bæst við á undanförnum missirum og það er mjög gleðilegur árangur. Við framsóknarmenn töluðum um að það þyrfti að bæta við 12.000 störfum til aldamóta fyrir síðustu kosningar. Við vorum nokkuð sproksettir fyrir þetta eftir síðustu kosningar en nú hygg ég að þær raddir séu þagnaðar og það liggi ljóst fyrir að hér skapist jafnvel fleiri en 12.000 störf til aldamóta. Víða um land vantar starfskrafta og mikil ásókn hefur verið í að flytja inn útlendinga, þ.e. fólk bæði af Evrópska efnahagssvæðinu sem hefur sama rétt til vinnu hér og við og einnig fólk utan Evrópska efnahagssvæðisins. Ég gæti ímyndað mér að hér væru að störfum á milli 1.500--2.000 erlendir ríkisborgarar. Ég tel mjög mikilvægt að reyna að varðveita atvinnustigið, líka það að menn venjist ekki atvinnuleysi. Ég held að það sé ákaflega niðurdrepandi sálarlega að vera atvinnulaus og reynslan sýnir að mönnum hættir til að lenda þar inni í vítahring og ég held að það sé mjög mikilvægt að stjórnvöld og allir aðilar hjálpist að um að rjúfa þann vítahring ef mögulegt er þannig að fólk reyni að fá sér vinnu ef hana er að hafa og sem betur fer er hana að hafa eins og stendur. Að vísu hafa um 900 manns verið atvinnulausir lengur en eitt ár og ég lét kanna það fyrir skömmu. Líka er lagt til að stofnanir samfélagsins, ekki síst skólar og leikskólar, starfi í samvinnu við fjölskylduna og taki mið af ábyrgð foreldra á börnum sínum. Fræðsla um stofnun heimilis verði aukin og unnið verði gegn upplausn fjölskyldunnar, m.a. með fjölskylduráðgjöf. Ég hygg að með yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaganna hafi verið stigið allmikið skref í þessa átt og ég fagna mjög þeirri vinnu, sem er orðin víða í skólakerfinu, þ.e. foreldrar taka sívaxandi þátt í skólastarfinu, foreldrafélög, og láta sér annara um skólann en þau gerðu á tímabili. Ég tel að kennarastéttin eigi að taka þessu fagnandi. Það er ekki kennaranna einna að ala upp börnin. Kennarar og foreldrar þurfa að hjálpast að og hlutur foreldranna má ekki liggja eftir. En stundum virðist manni að með löngum vinnudegi foreldra ætlist þau e.t.v. til þess að börnin séu alin upp í skólanum nær eingöngu. Varðandi efnahagslegt öryggi fjölskyldunnar þá þarf hún náttúrlega að búa líka við aðstæður í húsnæðismálum sem eru sæmilega öruggar. Um það mætti fara mörgum orðum. Það skortir nokkuð á að svo sé hér. Leigumarkaður er ófullkominn og ótryggur. Það er dýrt að byggja viðunandi húsnæði á Íslandi og íbúðarhúsnæði er dýrt og það hafa ekki allir burði til þess að standa undir því að eiga eigið húsnæði. Skuldir heimilanna eru mjög mikið áhyggjuefni í samfélagi okkar og þær fara vaxandi þrátt fyrir að tilburðir séu uppi við að aðstoða fólk við að greiða úr þeim eftir því sem mögulegt er, en það er eins og þjóðin sé nokkuð eyðslusöm, þ.e. menn eru fjárfestingaglaðir og hlífa sér ekkert við því að skuldsetja sig í mörgum greinum. Talið er að kaupmáttur hafi vaxið um 10% samanlagt á undanförnum tveimur árum. En bara á þessu ári hefur innflutningur bíla og dýrra heimilistækja vaxið milli 60--70% og það er náttúrlega langt fram yfir það sem kaupmátturinn kynni að vísa okkur á. En skuldirnar vaxa líka. Þær vaxa að hluta til af óviðráðanlegum orsökum fyrir einstaklingana með vaxtahækkunum, lánskjaravísitölu eða vísitöluhækkun á lánum en einnig vegna þess að endar ná ekki saman. Menn eyða meiru en aflað er. Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna, sem sett var upp í fyrravetur, hefur unnið mjög gott starf og þar var tekin saman stórfróðleg skýrsla um aðstæður 317 fyrstu viðskiptamanna stofunnar. Margt fróðlegt sem kemur þar fram og ég ætla ekki að fara ítarlega í það enda hygg ég að hv. alþm. hafi fengið þessa skýrslu í hólfin sín. Mér þótti við hæfi að kynna hana þingheimi því að þar er margt sem er mjög sláandi og fróðlegt. Skuldirnar eru ekki bundnar við einsleitan hóp. Þær eru ekki bundnar við láglaunastéttir sérstaklega eins og maður hefði getað búist við. Meðaltekjur þessara nauðleitarmanna stofnunarinnar eru 146 þús. Þessir 317 skulduðu samtals 2,1 milljarð og vanskil þeirra voru 1,5 millj. Herra forseti. Um þetta má fara miklu fleiri orðum og ég hef reyndar ekki komist yfir nema hluta af þeim verkefnum sem tekið er á í þessari fjölskyldustefnu en tími minn er á þrotum. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði tillögunni vísað til hv. félmn.

Virðulegi forseti. Það er ekki oft sem ég er með beinar upphrópanir varðandi mál úr þessum ræðustól en ég kýs að gera það núna. Mikið óskaplega er ég glöð yfir því að við erum loksins að ræða þessa tillögu. Fjölskyldumál eru afar sjaldan á dagskrá Alþingis og þá meina ég fjölskyldumál í víðu samhengi. Við erum allt of sjaldan að tala um fjölskylduna. Við tölum um sérstök afmörkuð mál. Við tölum um fæðingarorlof og vinnutíma, félagsþjónustu og öldrunarþjónustu, leikskóla og grunnskóla, menntastefnu, háskóla, lánasjóð, vímuefni og sjálfsvíg, atvinnuleysi og húsnæðismál, heilbrigðismál og sjúkrastofnanir. Allt þetta ræðum við hér í þessum sal undir ýmsum formerkjum, utandagskrárumræðu, tillögum, frumvörpum en kastljósið er afar sjaldan á fjölskylduna sem slíka. Og sjá, virðulegi forseti. Í dag ræðum við fjölskylduna og hverjir eru þá í þingsal? Konur, konur, konur.

Ekki eingöngu.

Velkomnar til umræðu, konur, við hæstv. félmrh. Pál Pétursson. Það hafa orðið gífurlegar breytingar í okkar þjóðfélagi á nokkrum áratugum og satt best að segja hefur það komið í ljós að mjög víða er að finna öryggisleysi vegna þess að í einhverju er ábótavant, í einhverju af þeim málum og málaflokkum sem ég greip hér niður áðan án þess að það væri á nokkurn hátt faglega farið inn í þau málefni sem snerta stöðu fjölskyldunnar. Það er alveg ljóst að ef við ætlum að ná árangri með velferðarþjóðfélag okkar þarf umhverfi fjölskyldunnar að vera í lagi og þess vegna þurfum við að þekkja þarfir fjölskyldunnar á hverjum tíma. Þegar ég segi fjölskyldan, þá er ég að meina pabbi og manna og barnið eða börnin og afi og amma, stórfjölskyldan, vegna þess að ef vandkvæði eru í félagslegu umhverfi eða varðandi þjónustuþörf einhvers af þessum fjölskyldumeðlimum byrja þeir erfiðleikar sem oft leiða til upplausnar eða annarra alvarlegra vandamála í fjölskyldu. Þess vegna er svo mikilvægt að ræða fjölskyldumál og samræmda fjölskyldustefnu sem hingað til hefur ekki verið sett af stjórnvöldum. Að nokkru marki hefur opinber fjölskyldustefna verið sett í sveitarstjórnum og það er mjög mikilvægt en mikilvægast er að ríkisstjórn setji sér opinbera fjölskyldustefnu og vinni samkvæmt henni og ákveði það að slík samræmd fjölskyldustefna sé grunnurinn sem gengið er út frá. Það er nefnilega þannig að þegar ákvarðanir eru teknar í hinum ýmsu ráðuneytum í málefnum sem varða fjölskylduna er hvert ráðuneyti fyrir sig að skoða stöðuna í ráðuneyti sínu út frá sínum fjárhagslega ramma og möguleikum sínum varðandi þær skyldur sem viðkomandi ráðuneyti er lagt á herðar í málum fjölskyldunnar. En sáralítið er skoðað að hvaða leyti aðgerðirnar hitta fjölskylduna og valda erfiðleikum í umhverfi hennar ef aðgerðir eru neikvæðar. Ég minnist þess að þegar við ræddum næstum því nákvæmlega sömu tillöguna sem flutt var af mér sem þingmannamál eftir að hafa reynt að bera það fram sem stjórnartillögu sagði virðulegur félmrh. að hann mundi koma með almennilega opinbera fjölskyldustefnu, hann mundi koma með aðra og betri tillögu vegna þess að þessi væri væmið kjaftæði á blaði. Þar sem ég stend dettur mér í hug: Það sem helst hann varast vann varð þó að koma yfir hann. Vegna þess að sú tillaga sem hér er flutt og kynnt og var vel kynnt með góðum orðum, er næstum nákvæmlega sama tillaga og ég hef flutt að öðru leyti en því að búið er að veikja hana örlítið þar sem er búið að fella út úr tillögunni fjölskyldusjóðinn sem á að standa fyrir fjölskyldurannsóknunum sem er grunnurinn að því að við getum á hverjum tíma brugðist við þeim aðstæðum sem skapast í fjölskyldumálum. Ég geri mér alveg grein fyrir því af því að ég hef átt sjálf við það að stríða að íhaldið hefur nú rekið félmrh. til baka með mikilvægan þátt í þessari tillögu og að því leyti er það að fella út fjölskyldusjóðinn uppgjöf af hálfu félmrh. Að öðru leyti fagna ég því að tillagan skuli komin fram vegna þess að þar er að finna mjög góð markmið eins og áður var búið að koma fram og við munum að sjálfsögðu freista þess að flytja brtt. við þetta mál þannig að hugsanlega megi vekja þingheim til umhugsunar um hvað það þýðir að hafa fjölskyldusjóð sem tekur á þessum málum. Það er nefnilega búið að draga vígtennurnar úr tillögunni með því að fella sjóðinn út því að hann mundi standa fyrir ýmiss konar tilraunastarfsemi þar sem reynt er að styðja og styrkja þróunarverkefni. Hann stendur fyrir fjölskyldurannsóknum og hann stendur fyrir nýjungum á sviði heilbrigðisþjónustu og það nægir að minna á Samvist sem er samstarfsverkefni Reykjavíkur og Mosfellsbæjar með stuðningi ríkisins en fjárhagur þess verkefnis hefur einungis verið tryggður fyrstu tvö árin og það var einmitt fjárhagsleg staða nefndar um Ár fjölskyldunnar sem gerir það kleift að hleypa þessu verkefni ...

Þetta er tilraunaverkefni.

Tilraunaverkefni, ég er að tala um tilraunaverkefni og tilraunastarfsemi af ýmsu tagi. Þegar litið er á tillöguna og vegna orða minna áðan um að tillagan sé komin fram að nokkru óbreytt fyrir utan fjölskyldusjóðinn er það mjög mikilvægt að þegar fyrri tillagan kom fram var hún send út til umsagnar fjölmargra aðila, eiginlega allra þeirra sem gætu haft skoðun á málinu, til að tryggja að þegar og ef það næðist að stjórnvöld horfðust í augu við mikilvægi þess að setja sér fjölskyldustefnu og ef sú tillaga kæmi fram og inn til félmn. lægju mikilvægar upplýsingar fyrir. Því fullyrði ég það, virðulegi forseti, að þegar félmn. verður búin að fá tillöguna til sín til umfjöllunar, þá getur hún á mjög skömmum tíma afgreitt hana þannig að hér verði afgreidd frá þinginu tillaga um að stjórnvöld marki sér opinbera fjölskyldustefnu. Lokaorð mín í þessari framsögu, virðulegi forseti, eru þau að það er jafnmikilvægt að í kjölfarið á því að þáltill. er samþykkt, þá hefjist vinnan við að stjórnvöld marki stefnuna sjálfa samkvæmt tillögunni því að tillagan er fyrsta skrefið í mjög, mjög mikilvægu ferli.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að við skulum nú vera að fjalla um málefni fjölskyldunnar og tillögu sem liggur fyrir um mótun opinberrar fjölskyldustefnu. En það er jafnframt mjög dapurlegt hversu fáir þingmenn sjá ástæðu til að sitja undir umræðunni eða taka þátt í henni og ekki síst hversu fáir af karlpeningnum hér innan þings sjá ástæðu til að sitja undir umræðunni. Mér finnst það vanvirða við hana vegna þess að við erum að fjalla um mjög stórt mál. Hitt er annað mál að þó að ég lýsi ánægju minni með að við fjöllum um þetta mál, þá er sú ánægja nokkuð blendin vegna þess að ég leyfi mér að draga í efa og set fram þá spurningu hvort slík stefnumótun sem hér er sett fram af hálfu ríkisstjórnarinnar muni breyta einhverju fyrir hag fjölskyldna í landinu. Það er nú einu sinni svo að umhverfi fjölskyldna á Íslandi er mjög dapurlegt, ekki síst fólks með lágar tekjur og meðaltekjur. Og jafnvel þó að við séum í góðæri og uppsveiflu sér þess ekki stað í kjörum fjölskyldunnar. Ég veit ekki hvort það er af tilviljun að á sama degi og hæstv. félmrh. er að mæla fyrir mótun opinberrar fjölskyldustefnu skuli vera heil síða um fátækt á Íslandi í málgagni hans, Degi-Tímanum. Ritstjóri blaðsins telur tilefni til þess að skrifa leiðara sem ber yfirskriftina ,,Fátækir fá ekkert`` og heil síða er frá félagsmálastjóra í Kópavogi, þar sem við stjórn er Sjálfstfl. og Framsfl. Þar talar hann um mikla fátækt á Íslandi.  Auðvitað þurfum við fjölskyldustefnu en skilar hún einhverju? Ísland er sett á bekk með sjö ríkustu þjóðum heims og það endurspeglast ekki í kjörum fólksins. Launin eru með því lægsta sem við þekkjum, langur vinnutími o.s.frv. Skuldir heimilanna vaxa ört og ekki síst í tíð þessarar ríkisstjórnar. Ég minnist þess að flokkur hæstv. félmrh. býsnaðist mjög mikið yfir skuldum heimilanna þegar hann var í stjórnarandstöðu. En bara á þessu ári er áætlað að skuldir heimilanna muni aukast um 25 milljarða kr. og hafa sjálfsagt aukist í tíð þessarar ríkisstjórnar á einu og hálfi ári eða tveimur árum um 40--50 milljarða kr. Ég veit ekki hvort það er tilviljun líka að í einu dagblaðanna í dag fjallar leiðarahöfundur um heilsuspillandi ríkisstjórn. Hann talar um hvernig þessi ríkisstjórn hefur farið með heimilin í landinu. Til dæmis að ekki er notið afrakstursins af GATT-samningunum þar sem ofurtollar ríkisstjórnarinnar hafa skilað því á einu eða tveimur árum að skuldir heimilanna hafi hækkað um 1.300 millj. kr. vegna hækkunar á grænmeti. Manni finnst hálfdapurlegt og svolítil þversögn í því að vera að fjalla um opinbera stefnu ríkisstjórnarinnar þegar litið er til fjárlaga þessara tveggja ára sem ríkisstjórnin hefur setið, þ.e. fyrir næsta ár og þetta ár. Hver voru skotmörk ríkisstjórnarinnar? Það voru aldraðir, það voru öryrkjar, það voru heimilin í landinu, það voru atvinnulausir og hann er langur sá slóði sem ríkisstjórnin ber í því máli. Það er daglegt brauð að við í stjórnarandstöðunni fáum hringingar frá fólki, ekki síst öldruðum og öryrkjum, sem eru að leita vægðar hjá stjórnarandstöðunni, reyna að finna skjól þar fyrir þessum árásum ríkisstjórnarinnar á kjör aldraðra og öryrkja. Í bókinni Barnafjölskyldur er úttekt á stöðu fjölskyldna hér á landi og talað um að fjölskyldan sé orðin afgangsstærð í íslensku þjóðfélagi. Þess vegna skil ég ekki að í þessari þáltill. er eina handfasta aðgerðin sú, að gera eigi úttekt á stöðu og afkomu barnafjölskyldna í nútímasamfélagi. Sú úttekt liggur fyrir. Það er það eina sem er raunverulega handfast í tillögunni. Hvaða mat er lagt á það af hálfu stjórnvalda þegar verið er að meta hvar áherslur og forgangur á að liggja? Hvar liggur þjóðarauðurinn hjá þessari ríkisstjórn? Og reyndar fleirum. Það er fyrst og fremst verið að tala um hagvöxt, viðskiptahalla og ríkisfjárlagahalla og sjálfsagt væru fleiri hér inni í salnum ef verið væri að tala um það. En þegar við erum að tala um mannauðinn, hvernig hlúð er að fjölskyldunum, þá eru fáir hér. Og fáir setja það í forgang þegar verið er að leggja áherslur t.d. í ríkisfjármálum. Það vantar alla heildaryfirsýn þegar verið er að forgangsraða í ríkisfjármálum. Ég þekki það líka frá tíð minni sem ráðherra að alla heildaryfirsýn vantar yfir hvaða áhrif einstakar aðgerðir í heilbrigðismálum, í skattamálum, í félagsmálum og í menntamálum o.s.frv., þegar þær eru allar komnar saman, hafa á afkomu einstakra fjölskyldna í landinu. Og ég vona, af því að ég veit að þetta er af góðum hug gert hjá hæstv. félmrh. að setja fram þessa tillögu og hann hefur góðar meiningar í þessu efni, að þetta fjölskylduráð sem á að stofna fái það hlutverk að skoða áhrif og afleiðingar einstakra stjórnvaldsaðgerða á heimilin og afkomu þeirra, ekki síst við fjárlagagerðina. Þá vaknar auðvitað spurning í mínum huga: Hve mikið mark verður tekið á því? Við þekkjum það líka, fyrir utan það sem ég hef nefnt um stöðu fjölskyldna og afkomu, hvernig hún hefur þróast. Við vitum að ýmis mein eru í þjóðfélaginu, fíkniefnaneysla, áfengisneysla, afbrot barna og unglinga og aukin sjálfsvíg. Allt hefur þetta aukist á tiltölulega skömmum tíma. Þess vegna er nauðsynlegt að móta opinbera fjölskyldustefnu. En það skiptir máli hvort fara á eftir henni. Ég spyr: Hvaða hugur fylgir hér máli? Hér er talað um að þetta fjölskylduráð eigi að annast tillögugerð um framkvæmdaáætlanir í málefnum fjölskyldna og í greinargerð er sagt að þetta séu sambærilegar áætlanir sem á að gera varðandi framkvæmdaáætlun um jafnréttismál kynjanna. Við fjölluðum um hana í gær. Við fjölluðum um það lið fyrir lið, hvernig einstök ráðuneyti hafa hunsað þá framkvæmdaáætlun og hvernig ástæða er til að félmn. þingsins taki ráðherrana, hvern og einn, inn á teppið til að fara yfir hvað þeir hafa gert í þessum málum frá því að sú áætlun tók gildi en eitt ár lifir af henni. Eru það sambærilegar áætlanir sem hér á að gera? Mér sýnist að ýmsar áætlanir í framkvæmdaáætlun um jafnrétti kynjanna snerti málefni fjölskyldunnar þannig að þær áætlanir munu þá skarast. Ég spyr: Til hve langs tíma á að skipa þetta fjölskylduráð? Það kemur ekkert fram um það. Ég hef efasemdir um hvernig það er skipað, fimm manna fjölskylduráð, þrír frá þinginu, einn frá háskólanum og ráðherra skipar einn. Þetta þarf sérstaklega að skoða af hálfu þeirrar nefndar sem fær málið til umfjöllunar. Ég vil taka undir með síðasta ræðumanni, hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, að það hefur frekar dregið úr því biti, sem þó var á áætluninni, sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir mælti fyrir á síðasta þingi, með því að sjóðurinn sem á að styrkja og stuðla að þróun fjölskyldumála er felldur brott. Ég spyr í lokin: Af hverju sést ekki einn einasti sjálfstæðismaður í salnum við þessa umræðu? Ég skora á þá sjálfstæðismenn, sem eru einhvers staðar í húsinu eða á sínum skrifstofum og hlýða á mitt mál, að koma og vera við þessa umræðu og segja sitt álit á þessari fjölskyldustefnu vegna þess að þeir hafa að mínu mati fyrst og fremst verið þrándur í götu þess að opinber fjölskyldustefna hafi náð fram að ganga.

Herra forseti. Eins og bent var á fyrr í dag má sjá á samsetningunni í sölum Alþingis á þessari stundu að nú er verið að ræða um fjölskyldumál og eitthvað sem tengist jafnrétti kvenna og karla. Í salnum eru svo til einungis konur, reyndar hv. þm. Gísli Einarsson líka sem er greinilega að undirbúa sig undir umræðuna, en karlarnir tveir sem eru hérna inni, fyrir utan hv. þm. Gísla Einarsson, eru annars vegar hinn virðulegi forseti vor og hins vegar hæstv. félmrh. Þetta segir ýmislegt um það annars vegar hverjir það eru sem í raun sinna fjölskyldumálum í þinginu og hins vegar kannski líka eitthvað um það hverjir það eru sem gegna virðulegum embættum á Alþingi. Það er líka eitt annað sem er dæmigert fyrir umræðu um fjölskyldumál í þinginu. Það er að sjálfstæðismenn gufa upp, þeir hverfa gersamlega eins og dögg fyrir sólu og enginn er sjáanlegur í námunda við ræðupúltið enda væntanlega stórhættulegt að fara að taka til máls um þessi mál. Það má líka vel vera að þeir hafi fengið nóg af umræðunni á landsfundinum að lokinni þessari miklu flugeldasýningu um jafnréttismál og þeir ætli sér ekki að tala um þetta meir það sem eftir er næstu áratugina. En nóg um sjálfstæðismenn. Ég vil byrja á að fagna því að þessi tillaga er loksins komin til umræðu en eins og kom fram í framsögu hæstv. félmrh. náðist ekki að mæla fyrir þessari tillögu í vor. Í raun er sagan á bak við hana mun lengri því hún sækir að hluta til efni sitt í tillögu sem fyrrv. félmrh., Rannveig Guðmundsdóttir, lagði fram í sinni ráðherratíð en sú tillaga var unnin af landsnefnd um mál fjölskyldunnar sem var skipuð í tíð Jóhönnu Sigurðardóttur ef ég man rétt. Það er líka rétt sem kom fram áðan í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur að það er sjónarsviptir að fjölskyldusjóðnum úr tillögunni. Tillagan hefur verið töluvert þynnt út frá því sem hún var þegar hún kom úr höndum landsnefndar um ár fjölskyldunnar en sú nefnd var sett saman af mjög, ég vil segja, fjölhæfum hópi. Það var stór hópur sem kom að þeirri vinnu og mjög mikil og fagleg vinna var lögð í þessa tillögu á sínum tíma og í þá vinnu sem fór fram í landsnefndinni. Og fjölskyldusjóðurinn, sem nú hefur verið tekinn út, var mjög mikilvægur liður í þeirri viðleitni að koma markmiðum fjölskyldustefnunnar á í raun. Ég get tekið undir þær áhyggjur, sem hafa komið fram hjá þeim sem hafa talað á undan mér, að það er vissulega áhyggjuefni ef hinar raunverulegu aðgerðir til að koma stefnunni á eru teknar út. Það getur verið mjög hættulegt mál. Ég hefði viljað sjá hugmyndina um fjölskyldusjóðinn áfram inni í tillögunni og tek undir með hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur um það að freista þess að gera brtt. þar um þegar þar að kemur. En þrátt fyrir að fjölskyldusjóðinn vanti eru mjög dýrmætir þættir með í þessari tillögu sem eru vissulega skref í rétta átt svo framarlega sem þeir komast einhvern tímann í framkvæmd. Vegna þess að eins og við ræddum töluvert um í umræðunni um stöðu jafnréttismála þá eru allir orðnir mjög þreyttir á að fá endalausar markmiðssetningar og endalausar aðgerðaáætlanir án þess að það sé raunverulega unnið að því að koma þeim í framkvæmd. En góð atriði eru inni í tillögunni og má nefna mörg. Það eru t.d. almenn markmið stjórnvalda við framkvæmd fjölskyldustefnu sem eru sett fram í II. kafla tillögunnar. Að stofnanir samfélagsins, ekki síst skólar og leikskólar, starfi í samvinnu við fjölskylduna. Fræðsla um stofnun heimilis verði aukin og unnið verði gegn upplausn fjölskyldna m.a. með fjölskylduráðgjöf. Að grundvallaröryggi fjölskyldunnar efnahagslega sé tryggt ásamt rétti hennar til öryggis í húsnæðismálum. Að heilbrigðisþjónustan taki mið af þörfum fjölskyldunnar sem heildar og tryggt sé að fjölskyldur geti notið stuðnings til að annast aldraða og sjúka. Öldruðum verði gert kleift að taka þátt í samfélaginu svo lengi sem auðið er. Að tekið verði mið af þörfum fjölskyldunnar við skipulag umhverfis, þjónustu, útivistar og umferðaröryggis. Að fjölskyldur fatlaðra njóti nauðsynlegs stuðnings í ljósi aðstæðna hverju sinni. Að fjölskyldur nýbúa fái nauðsynlegan stuðning til að festa rætur í íslensku samfélagi. Að vernd gagnvart ofbeldi verði efld jafnt innan fjölskyldu sem utan. Fjölskyldur njóti verndar og stuðnings gagnvart ofneyslu áfengis og annarra vímugjafa. Að efla skilning á eðli fjölskyldunnar, hlutverki, myndun og upplausn og svo mætti lengi telja. Þetta eru mjög göfug og góð markmið. En vilji hæstv. ríkisstjórn gera þetta allt saman að markmiði sínu þá fer ég að verða nokkuð bjartsýn á að hún muni styðja þær fjöldamörgu tillögur sem liggja fyrir þinginu sem m.a. við í þingflokki Alþb. og óháðra höfum lagt fram og snúa að því að bæta og tryggja stöðu fjölskyldunnar, bæta stöðu launafólks, starfsöryggi og fleiri atriði sem vissulega snúast fyrst og fremst um að bæta lífsafkomu og öryggi og aðbúnað fjölskyldunnar. Ég verð að segja eins og er að ég efast því miður um að þessi markmið séu einlæg hjá hv. ríkisstjórn. og þá þarf ég ekki annað en horfa á annan tillöguflutning hér í þinginu, t.d. þá grein sem snýr að því að efnahagslegt grundvallaröryggi fjölskyldunnar sé tryggt ásamt rétti hennar til öryggis í húsnæðismálum. Við vitum að það er langt í land að svo sé. Og eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir benti á áðan er mikil fátækt til í íslensku samfélagi. Við getum líka tekið atriði eins og kynbundið launamisrétti, en enn hefur ekki sést vilji hjá hæstv. ríkisstjórn til að koma með raunhæfar aðgerðir til að taka á því vandamáli. Við höfum margoft rætt um húsnæðismál fólks og það óöryggi sem fólk býr við, einkum ungt fólk sem er t.d. að koma úr námi sem getur ekki staðið bæði í húsnæðiskaupum og að borga niður námslán. Þetta er það sem ungu kynslóðinni í dag er boðið upp á. Það þarf ekkert að fjölyrða um þetta. Það hefur margoft verið rakið hér í umræðu um þau mál að fjölskyldufólk fer langverst út úr þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur rekið í annars vegar málefnum t.d. Lánasjóðs íslenskra námsmanna og hins vegar í húsnæðismálunum sem gerir það að verkum að fjölskyldufólki hefur verulega fækkað í námi. Ég á eftir að sjá að hæstv. ríkisstjórn eigi eftir að geta tryggt þessi markmið sín í framkvæmd og eigi eftir að vinna í verki að því að þessum markmiðum verði náð. Ég vona að það verði. En þá hlýtur það að birtast í öðrum tillögum sem verða lagðar fram til að ná þessu fram. Eins vildi ég í lokin benda á að hér er talað um að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að sköpuð verði skilyrði til að Ísland geti fullgilt samþykkt nr. 156 um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Þessi samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar hefur verið rædd í sölum Alþingis. Þarna er um að ræða dæmigert mál sem ríkisstjórnin þarf að taka á vegna þess að þarna er um að ræða ágreining á milli annars vegar atvinnurekendasamtakanna og hins vegar samtaka launafólks. Sá ágreiningur verður ekki leystur því miður með samráði á milli þessara aðila og þar þarf hæstv. félmrh. að taka af skarið. Spurningin er nú: Kemur hann til með að sýna vilja sinn í verki og mæla fyrir því að þessi samþykkt ásamt fleirum sem snúa að starfsöryggi launafólks verði fullgiltar.

Herra forseti. Mig grunaði ekki að það yrði hlutskipti mitt að standa í þessari pontu tvo daga í röð og ákalla hv. þingmenn af karlkyni. Hv. kynsystur mínar hafa þegar gert það og ég bæti minni rödd í þann kórinn. Það ber að fagna framlagðri þáltill. frá hæstv. félmrh. um fjölskyldustefnu. Hér eru sett fram almenn markmið og að baki þeim liggur grunnhugsun sem ég hygg að fáir setji sig upp á móti. En markmiðin eru, eins og segir reyndar í tillögunni, mjög almenn. Í I. kafla er talað um meginforsendur fjölskyldustefnu og sagt að það þurfi að styrkja fjölskylduna án tillits til gerðar hennar. Ég vil sérstaklega taka undir þessi orð og benda á þau. Mér finnst á stundum gæta nokkuð gamaldags hugsunarháttar varðandi fjölskylduna á Íslandi. Við búum einfaldlega ekki lengur í samfélagi þar sem pabbi, mamma, börn og bíll búa saman undir einu þaki. Það vita hv. þm. allir. Við búum í samfélagi þar sem enn eru við lýði leifar stórfjölskyldunnar. Þær lýsa sér m.a. í miklu vinnuálagi á ömmur landsins sem ekki þurfa aðeins að sinna stálpuðum og fullorðnum börnum sínum heldur einnig barnabörnum sínum. Ég hygg að margir kannist við þetta heima hjá sér. Svo eru einnig fjölskyldur á Íslandi mjög samsettar. Tíðni skilnaða gerir það m.a. að verkum. Helmingi hjónabanda á Íslandi, ef ég man rétt, lýkur með skilnaði þannig að fjölskyldan er ekkert einfalt mál. Það væri vissulega fróðlegt að fá t.d. út því skorið hvort tvær aldraðar systur sem halda heimili saman og hafa gert kannski í 30 ár og eru ellilífeyrisþegar teljist fjölskylda? Þessu þarf öllu að velta fyrir sér í fullri alvöru. Í II. kafla þar sem talað er um hin almennu markmið eru, eins og áður hefur komið fram í þessari umræðu, markmið sem enginn getur svo sem sett sig upp á móti. Ég hnýt þó um eitt stjörnumerkt markmið, með leyfi forseta: ,,Að heilbrigðisþjónustan taki mið af þörfum fjölskyldunnar sem heildar og tryggt sé að fjölskyldur geti notið stuðnings til að annast aldraða og sjúka.`` Hvað þýðir þetta í raun og veru? Þýðir það að enn eigi að halda þeirri stefnu stjórnvalda áfram að færa umönnun sjúkra af sjúkrahúsum og inn á heimilin? Og hver sinnir sjúkum inni á heimilunum? Eða á maður kannski að spyrja: Hverjar? Svona hluti þarf að athuga jafnvel í almennum markmiðum og hugsa alveg ofan í kjölinn hvað býr að baki og hvað það er sem við erum að tala um. Hér eru einnig nefnd atriði um fjölskyldur nýbúa, þ.e. að þær fái nauðsynlegan stuðning til að festa rætur í íslensku samfélagi og það er mjög gott að það komi fram hér. Einnig um að unnið verði gegn misrétti í garð þeirra sem skera sig úr vegna kynþáttar, trúarbragða eða menningar og í garð fjölskyldna samkynhneigðra. Þessu mótmælir vonandi enginn og ég vil sérstaklega í þessu sambandi vekja athygli á hlutskipti margra erlendra kvenna sem flust hafa til Íslands og fá sumar hverjar ekki þessa tæknilegu nýbúaflokkun ef svo ósmekklega má að orði komast. Þær hafa margar hverjar í raun týnst. Þær þekkja ekki rétt sinn í samfélaginu og hafa ekki haft aðgang að fræðslu. Þó svo ég viti reyndar að staðið hafi verið fyrir kynningu og fræðslu og reynt að ná til þessara kvenna þá held ég að þetta sé verkefni sem þurfi að sinna enn um sinn og reyndar til langframa. Aðgerðir í þágu fjölskyldunnar. Minnst er á að styðja þurfi barnafjölskyldur. Ég vil vekja sérstaka athygli á fjölskyldum einstæðra mæðra. Ég hygg að við vitum öll að einstæðar mæður sem eiga börn á skólaskyldualdri, kannski mörg, og börn í framhaldsskólum, búa margar hverjar við mikla fátækt. Unglingar í framhaldsskólum detta úr námi vegna þess að þeir hafa einfaldlega ekki efni á því að kaupa sér græna kortið í strætó eins og mér var sagt ekki alls fyrir löngu. Þetta eru raunveruleg dæmi um fólk eins og okkur sem tilheyrir barnafjölskyldunum sem talað er um í þingsályktunartillögum eins og þessari. Hæstv. félmrh. minntist á það í ræðu sinni áðan að það mundi styrkja fjölskylduna að launakerfið yrði gagnsærra. Það blasir auðvitað við að afnema launaleynd í því sambandi. Ég tek fyllilega undir orð hæstv. ráðherra um það. Hér er talað um rétt beggja foreldra til fæðingarorlofs. Það skal einnig upplýst að Kvennalistinn hefur í smíðum frv. um fæðingarorlof og fæðingarorlofssjóð þar sem m.a. verður gert ráð fyrir að feður eignist sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs. Ég treysti því að ríkisstjórnin muni styðja það frv. ekki síst þegar ég horfi á texta þessarar þáltill. Ég vil taka undir orð sem hafa fallið áður í umræðunni um að þessa fjölskyldustefnu þarf að setja í samhengi við aðra stefnu sem kemur frá ráðuneytum ríkisstjórnarinnar. Í gær var rædd á hinu háa Alþingi staða jafnréttismála. Allt á þetta heima í sömu umræðunni. Það hlýtur að vera eina skynsamlega leiðin að skoða hverja einustu tillögu og frv. sem kemur, hvort sem það er frá stjórn eða stjórnarandstöðu, með tilliti til fjölskyldustefnunnar og jafnréttismálanna.

Herra forseti. Ég tel afar jákvætt að við séum að ræða um opinbera fjölskyldustefnu. Þessi þáltill. var að miklu leyti unnin í tíð síðustu ríkisstjórnar eins og komið hefur fram en komst þá ekki í gegnum þingið. Það er von mín að núv. ríkisstjórn geti komið henni í gegn enda um afar mikilvæga þáltill. að ræða. Hún er mjög brýn vegna þess að við höfum ávallt horft á fjölskylduna í of einangruðu ljósi. Við höfum ekki horft á fjölskylduna sem heild. Séreinkenni fjölskyldna á Íslandi eru að vinnudagur hér er lengri en víðast hvar annars staðar og þá á ég við hjá báðum foreldrum. Milli 80 og 90% íslenskra kvenna vinna utan heimilis, annaðhvort hluta dagsins eða allan daginn, og meðalvinnuvikan er lengst á Íslandi allra Norðurlanda og er 47,5 vinnustundir. Finnland kemur í næsta sæti með 41,5. Aðrar Norðurlandaþjóðir liggja talsvert langt fyrir neðan okkur. Þetta ástand hefur skapað óeðlilegt álag á fjölskylduna sem draga þarf úr af öllum mætti. Laun eru einnig því miður afar lág á Íslandi og framleiðni tiltölulega lítil. Nú standa fyrir dyrum kjarasamningar og er það von mín að þetta mál verði skoðað sérstaklega, þá á ég við langan vinnutíma og lág laun. Bæði Vinnuveitendasambandið og stéttarfélögin hafa sett þessi mál á oddinn fyrir næstu kjarasamninga og er það afar vel. En það er spurning hvað núverandi ríkisstjórn hefur gert í málefnum fjölskyldunnar almennt. Það er nefnilega ýmislegt þegar að er gáð. Með aðhaldssamri stefnu í ríkisfjármálum má segja að stuðlað hafi verið að lágum vöxtum og lágri verðbólgu. Það er að sjálfsögðu afar mikilvægt fyrir fjölskylduna. Það getur enginn neitað því. Lágir vextir lækka vaxtabyrði heimila og stöðugt efnahagsástand með lágum vöxtum og lítilli verðbólgu gerir fyrirtækjum kleift að blómstra þannig að atvinnuleysi minnkar. Atvinnuleysi hefur líka farið minnkandi og er nú undir 4%. Það er eitt af grundvallaratriðum að hafa vinnu því að fjölskyldur þar sem t.d. annað foreldrið er atvinnulaust um lengri tíma verða fyrir verulegum skakkaföllum. Minnkandi atvinnuleysi er því mikilvægt öllum íslenskum fjölskyldum. Með stöðugu efnahagsástandi geta heimili líka frekar gert fjárhagsleg plön, séð fram í tímann hverjar greiðslur verða o.s.frv. Það hefur verið gætt afar aðhaldssamrar stefnu í ríkisfjármálum. Stefnt er að hallalausum fjárlögum og þetta er að sjálfsögðu gert til þess að reyna að verjast því að þurfa að hækka vexti. Og ef maður horfir fram í tímann þá er ljóst að ekki verður þörf á að hækka skatta hér um aldamótin eins og við hefðum annars þurft að gera. Það er búið að reikna það út að við hefðum þurft að hækka tekjuskattinn upp í 50% ef ríkisstjórnin hefði ekki gætt aðhaldssamrar stefnu í ríkisfjármálum. Þetta er mikilvæg staðreynd fyrir allar fjölskyldur í landinu. Það er einnig ljóst að kaupmáttur fjölskyldna hefur verið að aukast um 8--9% á síðustu tveimur árum. En það er tvöfalt meiri aukning kaupmáttar en búist er við að jafnaði í Evrópulöndum OECD. Samkvæmt spá Þjóðhagsstofnunar mun kaupmáttur aukast um 15--16% frá árinu 1995 til aldamóta. Jaðarskattar hafa einnig verið lækkaðir nokkuð t.d. með því að dregið hefur verið úr tekjutengingu barnabótaaukans. Það er nefnd að störfum sem er að skoða það að lækka jaðarskatta enn frekar og einnig er ljóst að það er vilji til þess að skoða það að taka fjármagnstekjuskattinn svokallaða í skattalækkanir að einhverju leyti í framtíðinni. Núverandi ríkisstjórn hefur einnig sett upp Ráðgjafarstofu heimilanna sem veitir ókeypis ráðgjöf fyrir fólk um fjármál sín, aðstoð við að semja við lánardrottna o.s.frv. og þetta hefur verið afar mikilvægt fyrir margar fjölskyldur, að greiða úr vandamálum þeirra með ráðgjöf. Það er einnig búið að hækka lánshlutfall úr 65% upp í 70% í húsnæðiskerfinu og þetta hefur auðveldað einhverjum fjölskyldum húsnæðiskaup. Sveigjanlegri lánstími húsbréfa hefur einnig komið þar við sögu. Þannig er búið að framkvæma ýmis úrræði í skuldamálum sem geta og hafa forðað sumum heimilum frá gjaldþroti sem hefur verið mikilvægt fyrir fjölskyldur. Ríkisstjórnin hefur einnig með þeirri þáltill. sem hér er lögð fram ákveðið að kanna sérstaklega stöðu og afkomu barnafjölskyldna og tel ég þar um brýnt mál að ræða. Einnig hefur verið komið inn á það hér að skapa feðrum aukinn rétt til sjálfstæðs fæðingarorlofs. Ég er því hjartanlega sammála að það sé mjög brýnt fyrir jafnréttismálin og fjölskyldumálin en ríkisstjórnin hefur einmitt verið að skoða það núna síðustu daga að koma á slíku sjálfstæðu fæðingarorlofi karla. Almennt má segja að íslenska fjölskyldan hafi það nokkuð gott. Lífskjarakannanir sem hafa verið framkvæmdar hér á landi sem annars staðar sýna að lífskjörin hér á landi eru áþekk því sem best gerist á Vesturlöndum. Rannsóknir sýna að Íslendingar eru almennt ánægðir með sína stöðu. Þeir eru í 2. sæti af samanburði 15 OECD-landa. Það eru einungis Danir sem eru örlítið ánægðari með lífið en Íslendingar. Þar sem Íslendingar eru almennt talað svona ánægðir með lífið þá má draga þá ályktun að fjölskyldur hér á landi séu þokkalega vel staddar þó að sjálfsögðu megi ávallt gera betur. Það má að sjálfsögðu ekki slá slöku við heldur reyna að stuðla að enn betra fjölskyldulífi og það er einmitt gert með þessari þáltill., það á að skoða fjölskylduna í heild og stjórnvaldsaðgerðir sem beinast að henni. Framsfl. mun stuðla að því að bæta hag fjölskyldna bæði með því að viðhalda stöðugleika í efnahagslífinu og einnig með aðgerðum á sviði atvinnumála eins og við höfum allir verið að gera. Stuðla að bættri skuldastöðu heimilanna, auknu jafnrétti kynjanna og síðast en ekki síst með þessari þáltill. sem við leggjum fram hér í dag.

Virðulegi forseti. Þetta var út af fyrir sig ágæt viðleitni hjá hv. þm. að reyna að verja ríkisstjórnina en staðreyndirnar tala bara sínu máli. Mér fannst þetta ansi mikið klór í bakkann. Hv. þm. talar um að íslenskar fjölskyldur hafi það bara gott, séu hamingjusamar. Heldur þingmaðurinn það virkilega að aldraðir, öryrkjar og fátækir, og sá hópur fer sístækkandi hér á Íslandi, samþykki það sem hv. þm. sagði hér áðan? Hvað þýðir það þegar við erum að tala um stefnu ríkisstjórnarinnar í fjölskyldumálum að á sl. tveimur árum hafa gjaldþrot tvöfaldast, úr rúmlega 400 í tæplega 900? Hvað þýðir það fyrir heimilin í landinu að bara á þessu ári hafa skuldir heimilanna, í tíð þessarar ríkisstjórnar, bara á einu ári, vaxið um 25 milljarða? Hvað þýðir það fyrir heimilin í landinu að ríkisstjórnin vinnur að því að tolla svo grænmeti hér á Íslandi að heimilin geti ekki keypt það en það hækkar samt skuldir heimilanna um 1.300 milljónir? Og þingmaðurinn talar hér um vaxtalækkun, að aðgerðirnar hafi stuðlað að vaxtalækkun. Við erum nýgengin í gegnum eina vaxtahækkunina. Heimilin hér á landi þurfa að búa við 2--3% hærri vexti heldur en heimili sem við berum okkur saman við. Og Ísland er eitt landa innan OECD þar sem heimilin þurfa að búa við verðtryggingu. Ég veit ekki í hvaða fílabeinsturni hv. þm. er. Ég veit að það er góð viðleitni að verja þessa ríkisstjórn, en hamingjan sanna, ég skil ekki í hvaða fílabeinsturni hv. þm. hefur verið síðan hún varð stuðningsmaður þessarar ríkisstjórnar.

Herra forseti. Það var ágætt að það lifnaði aðeins yfir umræðunni hérna í salnum. En það er alveg greinilegt að fyrrv. ráðherrar í fyrrv. ríkisstjórn þola ekki þann árangur sem þessi ríkisstjórn er að sýna. Og það er alveg ljóst að ef sú aðhaldsstefna hefði ekki verið sett fram, sem núv. ríkisstjórn hefur gert og hefur verið að vinna eftir, þá býð ég ekki í þá vexti sem hér væru við lýði. Hverjar mundu skuldir heimilanna þá vera?  Hvað varðar þær kannanir sem ég kom hérna inn á, hvað Íslendingar eru almennt lífsglatt og hamingjusamt fólk, þá eru það kannanir sem Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands hefur sett fram óumdeildar og hefur verið fjallað talsvert um í Morgunblaðinu og ég er viss um það að margir þingmenn hafa lesið sér til um þær. Þetta eru því borðleggjandi staðreyndir og er að sjálfsögðu mjög ánægjulegt að íslenskt fólk sé almennt hamingjusamt. Þess vegna er hægt að túlka það sem svo að fjölskyldur á Íslandi hafi það þokkalegt. Að sjálfsögðu getum við fundið fjölskyldur sem hafa það hræðilegt. Það er í öllum þjóðfélögum, því miður. Og okkur ber að taka á því. En almennt má segja að íslenska fjölskyldan hafi það þokkalegt. Gagnvart því sem kom hér fram um verðtryggingu lána þá veit hv. þm. það jafn vel og ég að það stendur til að afnema hana í þrepum sem er svar við fyrirspurn hv. þm. fyrir stuttu og hefur verið lagt á borð þingmanna.

Virðulegi forseti. Það er nú ekki þessari ríkisstjórn að þakka að við búum við stöðugleika og lága verðbólgu heldur fyrst og fremst láglaunafólki og launafólki í landinu. Og það var síðasta ríkisstjórn sem lagði grunn að þeim stöðugleika og lágu vöxtum sem við búum við. En það er haldið áfram, jafnvel þó við séum komin inn í góðæri og uppsveiflu. Það er haldið áfram. Hverjir hafa borgað brúsann? Ég skora á hv. þm. að fara yfir listann varðandi fjárlög yfirstandandi árs --- árásina á ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega. Hann er langur sá slóði og það er haldið áfram á næsta ári. Er hv. þm. virkilega ánægð með fjármagnstekjuskattinn eins og ríkisstjórnin ætlar að leggja hann á fólkið í landinu? Þar sem raunverulegum fjármagnstekjueigendum er hlíft, þeir þurfa að borga minni skatta til samfélagsins en þeir gerðu áður en fjármagnstekjuskatturinn kom á og það er fyrst og fremst hinn venjulegi sparifjáreigandi með örfáar krónur á sinni sparisjóðsbók sem á að borga skattana. Þetta er nefnilega fyrst og fremst ríkisstjórn hinna ríku sem hér situr við völd. Og í tíð ríkisstjórnarinnar vitum við það, Morgunblaðið hefur sagt það, Dagur-Tíminn hefur sagt það, málgögn þessara flokka, að fátækt hefur vaxið á Íslandi. Það eru 32.000 einstaklingar sem lifa hér undir hungurmörkum og þingmaðurinn leyfir sér að halda því fram að allir séu hamingjusamir og lifi í sælu hér á landi. Mér finnst ótrúlegt að þetta komi úr munni hv. þm. Ég hélt að þingmaðurinn væri jarðbundnari en þetta.

Herra forseti. Það er rétt að það er ekki einungis þessi ríkisstjórn sem hefur stuðlað að stöðugu efnahagsástandi á Íslandi. Ég vil minna á það að þjóðarsáttin sem sett var fram í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar átti verulegan hlut að máli í því sambandi. En ég hef ekki heyrt það frá stjórnarandstöðunni að hún vilji auka halla ríkissjóðs en það er ágætt að það komi fram ef það er vilji síðasta ræðumanns. Varðandi fjármagnstekjuskattinn þá var sú leið sem farin var sameiginleg niðurstaða fulltrúa úr öllum þingflokkum og fulltrúa ASÍ --- sameiginleg niðurstaða. Og það var sú leið sem núv. ríkisstjórn fór. En síðan vilja allir hlaupa undan merkjum. Það er alrangt sem kom fram hjá síðasta ræðumanni að ég hafi sagt að allir séu hér afar hamingjusamir. Það er alrangt, ég sagði það aldrei. Ég vitnaði hins vegar í könnun, lífskjarakönnun, sem sýnir að í samanburði milli 15 OECD-landa varðandi lífshamingjuna er Ísland í 2. sæti. Það eru bara Danir sem eru örlítið ánægðari með lífið en Íslendingar. Í þetta var ég að vitna og ekkert annað. Og ég ætla að vona að hv. þm. fari ekki að gera manni upp slíkar skoðanir eins og hér var gert áðan.

Virðulegi forseti. 4. þm. Reykn. setti fram þá ósk eða trú að þessari ríkisstjórn mundi takast að koma þessu máli í gegn á þinginu. Já, henni mun takast það, virðulegi þingmaður, vegna þess að stjórnarandstaðan á Alþingi mun tryggja það að þetta mál verði afgreitt fljótt og vel út úr félmn. og í gegnum Alþingi. Og það er í raun og veru meira heldur en hægt hefði verið að búast við fyrir rúmu ári vegna þess að á þessum erfiða febrúarmánuði 1995, eina mánuði eftir áramótin sem það þing starfaði, var ekki hægt að ná því fram við stjórnarandstöðuna að hún tæki þátt í því að hleypa þessu góða máli í forgang þótt á því væri þreifað. Því auðvitað er góðum málum, sem stjórn og stjórnarandstaða sameinast um, hægt að hraða í gegnum þingið. En það er merkilegt að svo ungur þingmaður, í umræðu um fjölskyldumál sem við erum að fagna hér í dag, falli í hefðbundna efnahagsumræðu undir því máli og finnist að þá lifni loks yfir umræðunni þegar umræðan fer í þann farveg að þjarka um efnahagsmálin. Framsfl. hamast við það að benda á hagvöxtinn sem á að búa til 12.000 störf og segja að Framsfl. og aðild hans í ríkisstjórn hafi búið til þennan hagvöxt. Mér leiðist svolítið að þurfa að vera með þetta nagg en í erfiðri stöðu á síðasta kjörtímabili, á miklum samdráttartímum, var haldið þannig á málum, eins og ég hef stundum sagt, við svita og tár að það náðist yfir 2% hagvöxtur sem var orðinn til þegar kosningabaráttan var háð og þegar Framsfl. var að lofa sínum 12.000 störfum, og það datt engum í hug að sá hagvöxtur, sem væri verið að reyna að ná og yrði reynt að viðhalda, ætti að búa til störfin. Allt sem hefur verið sagt síðan hefur verið tóm skreytni í samanburði við þann málflutning sem var viðhafður í kosningabaráttunni fyrir rúmu ári. Virðulegi forseti. Ég vil óska þess að umræðan falli ekki í það að verða hefðbundin efnahagsumræða ,,a la`` karlar heldur haldi áfram að vera mjúk, jákvæð fjölskylduumræða hér um hvert skal stefna, hvert skuli halda í framtíðinni, til að ná fram góðu umhverfi fjölskyldnanna í landinu.

Herra forseti. Þetta er afar merkilegur málflutningur að fjölskyldumál megi ekki fara út í einhver hörð efnahagsmál ,,a la`` karla heldur eigi að vera mjúk. Ég mótmæli þessu algjörlega. Það er ekki hægt að slíta fjölskyldumálin frá efnahagsmálum. Hvernig í ósköpunum á að gera það? Fjölskyldan er ekkert einangrað fyrirbrigði sem hangir í lausu lofti. Að sjálfsögðu eru efnahagsmál afar tengd fjölskyldumálum. Hver ætlar að mótmæla því? Það er mjög ánægjulegt að heyra það að stjórnarandstaðan ætlar að tryggja að þetta mál, sem hæstv. ráðherra Páll Pétursson hefur lagt fram, fari í gegn. Eins og allir muna, og það hefur verið rifjað upp afar oft fyrir okkur framsóknarmönnum, þá stefndum við að 12.000 störfum á þessu kjörtímabili. Það stefnir núna í það að þau verði 13.500 sem er afar jákvætt. Meira að segja er það þannig víða um landið að það er varla hægt að fá fólk til starfa því, vantar fólk til starfa, því miður. En ég vil óska þess, og ég veit að hv. þm. ætlar að koma upp í áframhaldandi andsvar, að það verði þá útskýrt hvernig er hægt að slíta efnahagsmál úr tengslum við fjölskyldumál. Hvers lags málflutningur er það? Að sjálfsögu er mikilvægt að hafa stöðugt efnahagsástand hérna og lága vexti fyrir fjölskyldurnar. Það er grundvallaratriði varðandi afkomu fjölskyldnanna.

Virðulegi forseti. Það hvarflar ekki að mér að hægt sé að slíta efnahagsmál úr tengslum við fjölskylduna og það er umræða sem er ekki hægt að eyða tíma í hér og það var alls ekki það sem ég gagnrýndi við þingmanninn. Ég sagði að einn yngsti þingmaðurinn kæmi hér upp í umræðunni um fjölskyldumál, sem er sérstök tillaga um að stjórnvöld setji sér opinbera fjölskyldustefnu, og hún er útfærð og hún er um sérstaka þætti sem við erum yfirleitt ekki að ræða í þessum þingsal, að þá skyldi þessi þingmaður falla í þá gryfju að fara í hefðbundna efnahagsmálaumræðu. Það var það sem ég var að segja, ekki að umræðan tengdist ekki fjölskyldumálum. Ég vil hafa það skýrt þannig að menn ræði hlutina á réttum nótum. Það hvarflar ekki að mér annað en að þessi mál, eins og öll önnur sem snerta aðbúnað og stöðu fjölskyldnanna í landinu, tengist öll. En það vantar að litið sé á mál samræmt frá sjónarhóli fjölskyldunnar, að það sé skoðað hvernig stjórnvaldsaðgerðir, mismunandi á hverjum tíma, mismunandi úr ráðuneytum, kannski gjörbreyta umhverfi fjölskyldu sem hefur gert sínar áætlanir og hefur treyst á sína stöðu. Það hefur ekki verið gerð tilraun til þess og það er eitt af því sem felst í tillögunni. Það sem ég var að hvetja til var að við reyndum að halda okkur svolítið við það sem snýr að tillögunni, en falla ekki í hefðbundna efnahagsumræðu sem fer fram hér næstum því hvern einasta þingdag árið um kring.

Herra forseti. Hér var það harmað að umræðan færi út í hefðbundið karp um efnahagsmál. En það er nú bara þannig að mér þykja efnahagsmálin vera afar mikilvægt fjölskyldumál og hef þess vegna leyft mér að fjalla um þau. Það er mikilvægt fyrir mér að ríkisstjórnin stuðli að því að kaupmáttur aukist þannig að við lifum við meiri kaupmátt í stöðugu efnahagsumhverfi og þannig verði hægt að fækka vinnustundum. Þetta er eitt aðalbölið í íslensku þjóðfélagi, það er hve vinnustundirnar eru gífurlega margar og kaupið lágt. En með því að fækka vinnustundum með auknum kaupmætti, þá er hægt fyrir fjölskylduna að eyða meiri stundum saman, það er eitt mikilvægasta fjölskyldumálið. Þess vegna hef ég kosið að ræða hér almennt um efnahagsmál í tengslum við þessa þáltill. En ef ætlast er til þess að menn komi hér upp og tali ávallt á mjúku nótunum, þá er þetta ekki rétti vettvangurinn fyrir mig, að ræða um fjölskyldumál undir þeim formerkjum.

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt og eðlilegt að ræða um efnahagsmálin um leið og rætt er um stöðu fjölskyldunnar. Það tengist að sjálfsögðu, það gera sér allir grein fyrir því. En það er merkilegt að það skuli þá ekki vera gert í þeim tilvikum þar sem við höfum tekið hér fyrir mál sem snerta fjölskylduna, þegar verið er að ræða um hreina aðför að öldruðum, að öryrkjum, að barnafjölskyldum landsins eins og var í fjárlögum þessa árs og í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár. Og það er einkennilegt þegar verið er að ræða um úrlausnir og mótun opinberrar fjölskyldustefnu --- en það mál sem síðasta ríkisstjórn og þeir ráðherrar sem þá sátu í félmrn. komu á laggirnar, þeir létu vinna þetta plagg og það var heldur betra en þetta er --- að hv. þm. skuli lýsa sérstakri ánægju sinni með það að stjórnarandstaðan skuli ætla að samþykkja þetta mál. Hvar í ósköpunum hefur hv. þm. verið? Ég veit ekki betur en þetta hafi verið sérstakt baráttumál allra þeirra flokka sem nú eru í stjórnarandstöðu og við erum sjálfum okkur samkvæmir í pólitík, að sjálfsögðu. Að láta reikna það út fyrir sig að skattar hækkuðu upp í 50% um aldamótin. Hugsanlega. Undir hvaða formerkjum og eftir hverju var farið þegar þeir reiknimeistarar sem reiknuðu það út fyrir ríkisstjórnina að hugsanlega þyrfti að hækka skatta upp í 50% um aldamót ef hún gerði ekki neitt. Það hefur orðið 10 milljarða tekjuaukning á tveimur árum, er reiknar með, í tíð þessarar ríkisstjórnar og það hefur ekki gerst með gífurlegum skattahækkunum. Ég er dálítið hissa á þessum málflutningi. Og síðast en ekki síst er hér önnur könnun, af því að það er verið að draga þær upp um þessa sérstöku hamingju Íslendinga, hérna er önnur könnun sem segir okkur það að 10% íslenskra barna eru með þunglyndiseinkenni og 20% íslenskra barna á fermingaraldri hafa hugsað um sjálfsvíg. Hvers vegna skyldi það vera? Ætli það séu ekki einhver tengsl þar á milli að það er bágt efnahagsástand á fjölmörgum heimilum hér?

Herra forseti. Það er ágætt að fleiri hér í salnum eru sammála mér um að það sé brýnt að ræða efnahagsmál undir þessum lið. Ég ræddi hér um að það væri ánægjulegt að stjórnarandstaðan ætlaði að styðja þetta mál. En það kom fram með miklum þunga hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að stjórnarandstaðan mundi gera það og það er afar ánægjulegt. Varðandi það að þessi þáltill. sé sérstakt baráttumál flokka hérna inni, þá er ekkert annað en gott um það að segja, afar gott. En hér var komið inn á það sem ég ræddi um í sambandi við hve skattar hefðu hækkað mikið um aldamótin ef núv. ríkisstjórn hefði ekki ákveðið að fara þá leið sem hún hefur valið, að ná niður halla fjárlaga til þess að geta haldið niðri vöxtum og lágri verðbólgu. Þessi tala, það að þurfa að hækka tekjuskatt úr 42%, sem tekjuskatturinn er í dag og fólki þykir nú nóg um, að hækka hann upp í 50%, þetta er að sjálfsögðu tala sem er reiknuð út. Það er ákveðin þensla í ríkisfjármálunum vegna eftirlaunaaldursins, þ.e. ellilífeyrisþegum er að fjölga. Þessi tala hefur komið fram í bæklingi sem ríkisstjórnin gaf út og var sendur inn á hvert einasta heimili, líka inn á heimili þingmanna þannig að þar geta þingmenn kynnt sér með hvaða hætti þetta er reiknað út og á hverra ábyrgð það er gert. Þar kemur þessi tala fram. Það sýnir sig að ef við förum ekki þá leið sem við höfum kosið núna þá verðum við því miður að hækka skatta upp í 50% um aldamótin og ég trúi því ekki að nokkur flokkur hér inni vilji gera það. Það viljum við framsóknarmenn alla vega ekki gera og þess vegna tökum við þátt í þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Ég sem ungur þingmaður, af því að hér er búið að draga það ítrekað inn, ég sem ungur þingmaður vil ekki að komandi kynslóðir þurfi að borga hærri skatta en þær sem núna lifa.

Virðulegi forseti. Ég held að þessi hv. ungi þingmaður ætti að koma með einhverjar tillögur og úrræði um aðhald í ríkisrekstri því að það eru fleiri sem gefa út bæklinga og staðreyndir heldur en ríkisstjórnin. Seðlabankinn hefur líka gert það þar sem hann bendir á að það hafi í raun og veru ekkert verið gert til þess að draga úr ríkisrekstri. Það er reiknað með 10 milljarða tekjuaukningu sem er látin borga þennan halla og þó að það sé einn milljarður þar í afgang, þá er það nú ekkert kraftaverk. En sá árangur og sá samdráttur sem hefur þó orðið í ríkisrekstri, á hvers kostnað hefur hann verið og hvernig er forgangsraðað? Það hefur verið fyrst og fremst á kostnað þeirra sem minnst mega sín í þjóðfélaginu og þeirra fjölskyldna sem búa við fátækt. Það er algjör óþarfi að endurtaka þau orð sem hafa komið frá þingmönnum eins og hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sem fór yfir það í tölum hversu margir það eru sem hér búa við kjör sem teljast vera langt undir fátæktarmörkum. Og það eru tekjur þessa fólks sem hafa verið verulega skertar í tíð þessarar ríkisstjórnar og áform eru um að gera betur. Þarna hefur hv. þm. verk að vinna.

Herra forseti. Hér er lýst eftir einhverjum sérstökum tillögum mínum í aðhaldi í ríkisrekstri. Að sjálfsögðu er fjárlagafrv. okkar stefna. Okkar stefna kemur fram í fjárlagafrv. Þar eru okkar tillögur um aðhald í ríkisrekstri. Það er nýbúið að dreifa svokölluðum bandormi á borð þingmanna. Það er bara um að gera að lesa það frv. Þar kemur fram okkar stefna. 
             Varðandi það að hér var talað um að gerð sé einhver sérstök aðför að hinum og þessum hópum. Mig langar í þessu stutta andsvari að koma aðeins inn á heilbrigðismálin, þann viðkvæma málaflokk, en við höfum oft rætt um það fram og til baka hversu erfitt ástand er í þeim málaflokki. Á þessu ári fór til heilbrigðis- og tryggingamála 51 milljarður. Á næsta ári fara 52 milljarðar í þann málaflokk, það hækkar um milljarð. Hins vegar vantar inn í fjárlagafrv. miðað við núverandi ástand, það er alveg rétt, og það er vegna þess að það er meiri og dýrari tækni, lyf hækka um 10% á milli ára, sem er afar mikið, og ellilífeyrisþegum fjölgar. Þetta eru bara staðreyndir sem við verðum að sætta okkur við. Við erum að hækka framlög úr 51 milljarði upp í 52 milljarða í heilbrigðis- og tryggingamálum sem taka 40% af ríkisfjármálunum þannig að þið sjáið við hvaða vanda er að etja. Og ef við gætum ekki aðhalds þá verður þetta kerfi bara stjórnlaust, algjörlega stjórnlaust. Og maður spyr sjálfan sig: Vill einhver ríkisstjórn taka við slíku stjórnlausu kerfi eftir næstu kosningar?

Herra forseti. Þetta er athyglisverð og þörf umræða sem hér fer fram. Það er mál til komið að við karlpeningurinn eins og það var orðað fyrr í dag blöndum okkur í hana. Það hefur að vísu vænkast vor hagur því að þegar þau ummæli voru látin falla við upphaf umræðunnar að þingmenn og þá einkum karlmenn sýndu þessu máli áhugaleysi, þá mun ég hafa verið einn karlkyns í salnum fyrir utan hæstv. félmrh., sem þrátt fyrir grínþætti sjónvarpsins er nú óumdeilanlega enn þá karlmaður, og hæstv. forseta. Að öðru leyti voru konur hér til staðar til þess að ræða þetta mál. Það má segja svipað og sagt var í gær þegar jafnréttismál bar á góma að það sé þó ekkert einkamál þeirra og enn síður þegar fjölskyldumál eiga í hlut því að enn er það svo að karlpeningurinn er upp undir helmingur mannkynsins og verður sjálfsagt a.m.k. fyrst um sinn nema þá framfarir í líftæknilegum efnum geri þennan hluta mannkynsins óþarfan eins og sumir óttast. En það er önnur saga. Ég held að það sé alveg tilefni, herra forseti, til að ræða þessi mál lítillega við Framsfl. eins og hér hefur verið gert upp á síðkastið og þá m.a. í ljósi kosningaloforða þess flokks. Það hefði nú verið betur að t.d. hv. síðasti ræðumaður hefði haldið þessar ábyrgðarþrungnu ræður um vanda ríkissjóðs og öll þau ósköp í kosningabaráttunni á Reykjanesi en ekki geymt það fram yfir kosningar, í staðinn fyrir að ætla að lofa öllum öllu eins og þá var gert, ,,Fólk í fyrirrúmi`` og ekki síst unga fólkið og fjölskyldurnar sem átti aldeilis að gera hamingjusamt og rétta þeirra hlut. Nú er þetta allt orðið svona óskaplega erfitt og mikið vesen og baks með ríkissjóð og að verður að hafa það í huga í öllum tilvikum að sagt er. Svona eru hlutirnir fljótir að breytast. Og gaman verður að heyra hvenær Framsókn skiptir um og snýr plötunni aftur við, hvort það verður hálfu ári eða ári fyrir næstu kosningar sem fólkið færist aftur fram í skipinu og kemst í fyrirrúmið. Staðreyndin er sú, herra forseti, að fögur orð og veruleiki fara ekki alltaf saman og það á við um þetta plagg. Það má vissulega velta því fyrir sér, til hvers er það að vera að samþykkja einhvern pappír af þessu tagi ef gjörðirnar vísa svo meira eða minna í öfuga átt? Ég leyfi mér að fullyrða að þjóðfélagið hafi á sl. þremur til sex árum því miður verið að þróast á fullri ferð í fjölskyldufjandsamlega átt. Það hefur gerst í gegnum vaxandi launamun í landinu, það hefur gerst í gegnum vaxandi fátækt, það hefur gerst í gegnum óhagstæðar breytingar í skattkerfinu, það hefur gerst í gegnum tekjutengingu margs konar bótaliða, það hefur gerst í gegnum hertar endurgreiðslukröfur námslána o.s.frv. Þeir sem tala hér, bæði af hálfu núv. ríkisstjórnar og síðustu ríkisstjórnar ættu því að þora að horfast í augu við eigin verk og eigin gerðir, t.d. vinir mínir í Alþfl. Ætli það sé ekki þannig að það sé ýmislegt í erfðagóssi eins og er í tísku að kalla það í þeim flokki síðustu ríkisstjórnar sem passi ekki mjög vel við hin fögru fyrirheit hér, svo sem sjúklingaskattarnir, skólagjöldin, hertar endurgreiðslur námslána og fleira af því tagi. Staðreyndin er auðvitað sú að það eru verkin sem sýna merkin í þessum efnum en ekki einhver fögur orð á blaði. Það er óhjákvæmilegt að horfast í augu við það, því miður, að illa er búið að fjölskyldunum á Íslandi í dag, sérstaklega ungum barnafjölskyldum með meðaltekjur eða lægri. Það er til skammar í þessu ríka þjóðfélagi hversu illa er búið að þeirri kynslóð sem nú er að taka á herðar sínar hitann og þungann af uppeldi barna og ábyrgð í þjóðfélaginu. Það er til skammar. Eitt versta samfélagsmeinið á Íslandi í dag er aðstöðumunur kynslóðanna sem er mjög erfiður og menn sjá ekki bara á milli foreldra og barna heldur jafnvel innan systkinahópa þar sem kannski 5--10 ár skilja á milli. Það er kynslóðin sem kemur til sögunnar, fer út í lífið eftir að verðtrygging er komin á alla skapaða hluti, eftir að raunvextir eru orðnir háir, eftir að búið er að herða til mikilla muna endurgreiðslur lána t.d. bæði í húsnæðislánakerfinu og námslánakerfinu og þar fram eftir götunum. Er þessi tillaga einhver vegvísir í þessum efnum? Ég leyfi mér því miður að gefast um það. Góðra gjalda vert sem það getur verið að menn reyni að móta sér einhverja opinbera fjölskyldustefnu ef farið er þá eftir henni. Þetta mega ekki verða innstæðulaus orð eins og loforð Framsóknar fyrir kosningar. Þá er það gagnslaust að vera að samþykkja svona pappír. Ég vildi alveg eins sjá það að við værum að ræða 6--8 konkret atriði sem vörðuðu fjölskyldurnar í landinu beint og hrinda þeim í framkvæmd en hentum þessu plaggi í staðinn. Ef við væru að tala um það að draga t.d. úr endurgreiðslukröfum námslánanna, ef við værum hér að tala um það að setja þak á jaðarskatta þannig að það væri aldrei farið hærra en í t.d. 55% í þeim efnum, værum að tala um slíka hluti, eins og að aðstoða þær fjölskyldur sem mestan kostnað bera vegna skólagöngu barna og er eitt af því óréttlæti í landinu sem hrópar í himininn hvernig búið er t.d. að fjölskyldum í þeim byggðarlögum þar sem ekki eru framhaldsskólar og mörg hundruð þúsund króna kostnaður leggst á fjölskyldurnar á hverjum vetri út af hverjum ungling sem þarf að fara að heiman frá sér í framhaldsskóla. Þá værum við að ræða um eitthvað sem virkilega skiptir máli og varðar hagi fjölskyldnanna í landinu beint en við gerum það ekki því að hér eru menn að reyna að skreyta sig með fallegum orðum í tillögu sem ríkisstjórnin ber fram og að vísu er búið að finna út því að það er búið að beygja --- ég segi nú ekki með leyfi þínu, herra forseti, svínbeygja hæstv. félmrh. til þess að taka út úr þessari tillögu hluti sem menn bundu þó einmitt vonir við eins og sjóð um fjölskylduvernd. Þá væru menn að ræða hluti sem skiptu meira máli. Herra forseti. Ég tel að orðalag tillögunnar sé gallað. Ég tel t.d. að ekki eigi að orða þetta eins og gert er í 1. mgr. í upphafi tillögunnar að Alþingi eigi að álykta að ríkisstjórnin móti fjölskyldustefnu. Þetta á að vera þannig að Alþingi ályktar að móta beri eða móta skuli fjölskyldustefnu og Alþingi getur síðan eftir atvikum falið ríkisstjórninni að annast einstaka þætti þeirrar framkvæmdar. Það er niðurlægjandi fyrir Alþingi að láta slíkt orðalag standa. Hér er verið að taka ákvörðunina, móta stefnuna í grófum dráttum en ríkisstjórninni má síðan eftir atvikum fela að útfæra þá hluti og annast framkvæmd einstakra þátta. Sama á t.d. við um þau meginmarkmið eða þær meginforsendur sem taldar eru upp í I. kafla ályktunarinnar. Þar tel ég að vanti a.m.k. einn þátt sem á í mínum huga tvímælalaust að vera ein af útgangsforsendunum í þessum efnum og það er að menn setji þarna inn gildi samvista foreldra við börn sín almennt sem mikilvæga grundvallarforsendu þess að vel sé búið að fjölskyldum í einu landi. Ekki er minnst á það þarna að vinnuþrældómurinn á Íslandi og aðrar aðstæður valda því að samvistir foreldra við börn eru langminnst á öllum Vesturlöndum og því þarf að breyta því menn munu aldrei ná árangri í þessum efnum nema það sé virt og viðurkennt að það þarf að búa þannig að öllum fjölskyldunum í öllu tilliti að menn geti verið verið í eðlilegum samvistum við börn sín. Margt fleira, herra forseti, mætti nefna ef tíminn leyfði en hins vegar er mjög athyglisvert að dragbíturinn mikli í þessu máli sem er og hefur verið er fjarstaddur hér í umræðunni. Ég vek athygli á því, herra forseti, að lokum að það er enginn einasti þingmaður Sjálfstfl. í salnum.

Virðulegi forseti. Ég má til með að bregðast aðeins við orðum hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar vegna þeirra orða sem hann lét falla um fyrri ríkisstjórn, þátt Alþfl. í henni o.s.frv. Gæti það verið, hv. þm., að einmitt í erfiðum aðgerðum á miklum samdráttartímum hafi Alþfl. gert sér grein fyrir mikilvægi þess að stjórnvaldsaðgerðir séu skoðaðar samræmt frá hverju ráðuneyti til þess m.a. að gera sér grein fyrir hvaða ákvörðun beri að taka fyrir fjölskylduhópa, fyrir fjölskyldusamsetningu, fyrir einstaka hópa eða stærri hópa? Þekkir þingmaðurinn þá reynslu stjórnarliða þegar gerðar eru breytingar á t.d. skattkerfinu eða aðrar breytingar í tengslum við fjárlög byggt á útreikningum frá ráðuneytum og þingmenn stjórnarliðs fallast á t.d. slíkar tillögur í ljósi útreikninga en þegar upp er staðið og þegar til framkvæmda kemur kemur í ljós að staðan er allt önnur. Ég gæti nefnt t.d. tvö slík dæmi, annað sem ég og þingmaðurinn erum sjálfsagt þolendur bæði í og nefni þar ekknaskattinn fræga sem engan grunaði að hefði þau áhrif sem reyndist miðað við útreikninga. Og ég gæti nefnt vaxtabætur frá síðasta kjörtímabili sem reyndust hitta hópa fyrir sem alls ekki var miðað við í útreikningum. Þetta eru líka hlutir sem er mjög mikilvægt að við horfumst í augu við hvort heldur við höfum átt hlut að máli, verið í ríkisstjórn eða ekki. Ég hef hugsað mér að horfast alltaf í augu við þær ákvarðanir sem ég hef tekið þátt í og hef aldrei vikið mér undan þeim þó að þær hafi kannski reynst verri en ég átti von á.

Herra forseti. Þessa hluti verður að ræða út frá efni máls í hverju einu tilviki og tilvikunum samanlagt. Ef menn ætla að meta aðgerðir og frammistöðu einstakra ríkisstjórna verður að skoða hvað þær hafa gert og við getum alveg farið yfir það. Ég nefndi nokkur dæmi um breytingar og aðgerðir á síðasta kjörtímabili sem síðasta ríkisstjórn stóð fyrir, að vísu áður en hv. ræðumaður tók þar sæti sem ráðherra ef ég man rétt, að mestu leyti sem ég tel vera afar óhagstæðar fjölskyldunum í landinu og ég stend við það. Ég tel t.d. að almenn komugjöld og sjúklingaskattar í viðskiptum fólks við heilbrigðiskerfið séu óæskilegir vegna þess að þeir innleiða þá hættu að efnahagur fólks fari að valda aðstöðumun hvað það snertir að njóta þessarar þjónustu. Ég segi sama um skólagjöld. Undirstöðuþættir menntunar í landinu eiga að mínu mati eins og heilsugæslan að standa öllum til boða á jafnréttisgrundvelli án efnalegs aðstöðumunar. Það á að vera þannig. Ég nefni sérstaklega breytingar á námslánakerfinu. Ég veit að vísu að það var umdeilt og erfitt mál fyrir Alþfl. en það þýðir ekki fyrir Alþfl. annað en horfast í augu við það að hann ber fulla pólitíska ábyrgð á því að hafa sett vexti á námslán og hafa tekið upp eftirágreiðslu námslána og hafa þyngt endurgreiðslukröfurnar sem allt til samans er að valda því að staða þeirra námsmanna sem koma úr námi á næstu árum og fara að borga af námslánum er mjög erfið þegar allt upp í 7%, ekki af ráðstöfunartekjum heldur brúttótekjum, fara í endurgreiðslu námslána í tekjutengda afborgun. Hvað þýðir það? Það þýðir það að kannski 11--12% af nettóráðstöfunartekjum þessa fólks fer í þann þátt einan að endurgreiða námslánin. Svo kemur allt hitt, húsnæðið og börnin og allt það sem þetta fólk þarf að reyna að sjá fyrir. Þetta eru dæmi um pólitík, um þætti sem menn verða að þora að ræða hreinskilnislega, ekki til þess að leita af sökudólgum heldur til þess að átta sig á því hvernig þessi mál liggja og hvernig þetta kemur við fjölskyldurnar. Það er að mínu mati fjölskyldustefna sem mark er takandi á að ræða um hlutina efnislega og ég vildi að við hefðum til þess nokkra daga að fara t.d. yfir það hvernig búið er að ungum barnafjölskyldum í landinu.

Virðulegi forseti. Um þetta erum við þingmaðurinn sammála, nákvæmlega um það. Af því að það var nefnt hérna hvernig Alþfl. stóð að lánasjóðnum, þá vil ég líka minna á það hversu mikið það frv. breyttist frá því að það kom inn í þingið og þar til það var afgreitt þannig að í ýmsu var tekið á þar þó að e.t.v. væri niðurstaðan ekki sú sem hver einasti hefði viljað sjá og t.d. breyttust vaxtatölur mjög í því frv. bara svo að því sé haldið til haga. En þegar við erum að búa til ýmsar aðgerðir og tillögur, stjórnvaldstillögur, erum við að gera það stundum í ákveðnu umhverfi og á skömmum tíma og takandi tillit til þess að tillögurnar hafi þessi áhrif inni í fjölskyldu af ákveðinni stærð og ákveðnu tekjumarki o.s.frv. Síðan er þessu breytt, síðan breytast tekjur hjá fjölskyldunni, síðan breytist atvinnustigið og staða fjölskyldunnar verður allt allt önnur án þess að það sé brugðist við og breytt þeim fyrri stjórnvaldsaðgerðum sem gerðar voru við allt aðrar aðstæður. Þetta er m.a. ástæðan fyrir því að mjög mikilvægt er að stjórnvöld setji sér fjölskyldustefnu, hafi tæki til að gera úttekt á stöðu fjölskyldunnar og hvernig hinar ýmsu stjórnvaldsaðgerðir bitna á henni. Ég tek líka alveg undir það að þetta er eingöngu þáltill. sem greinir frá því í 16 liðum, ef ég man rétt, til hvaða atriða þessi stjórnarstefna skuli taka. Þess vegna brýndi ég ráðherrann með það í upphafi umræðunnar að eitt er það að við munum fljótlega samþykkja þessa tillögu en í framhaldinu ber ríkisstjórn að útfæra þá stefnu sem Alþingi felur henni og það er það sem verður mjög mikilvægt meðan þessi ríkisstjórn er við stjórnvölinn, meðan ríkisstjórn sem ég á aðild að verður við stjórnvölinn og þingmannsins sömuleiðis.

Herra forseti. Ég ætla að vona að og ég og hv. þm. verðum sem fyrst saman í ríkisstjórn og getum farið að snúa ofan af þeim vitleysum sem er nú verið að gera á ýmsum sviðum og veitir ekki af og verður það ærinn starfi, sérstaklega ef þeir fá að sitja lengi í viðbót, þessir herrar sem nú gera það. Herra forseti. Þó að ég hafi út af fyrir sig farið varnaðarorðum um að menn tækju of mikið mark á tillögu af þessu tagi þó í þeim fælust fögur orð nema gerðir manna samtímis endurspegluðu einhvern vilja til þess að leysa úr vandamálum fjölskyldunnar geri ég ekki þar með sagt lítið úr því að það sé einhver samræmd stefna við lýði og það sé unnið eftir einhverjum leikreglum þegar málefni fjölskyldunnar eiga í hlut. Ég er t.d. alveg sammála því að það er mjög mikilvægt þegar verið er að hreyfa við einstökum þáttum, við skulum segja í skattkerfinu, að jafnan sé hugað að því hver er útkoma þeirrar breytingar fyrir fjölskyldurnar og þá ekki bara eitthvert eitt allsherjarmeðaltal fyrir allt landið og miðin, heldur sé til að mynda skoðað hvernig kemur þetta við barnafólk með meðaltekjur og þar fyrir neðan. Ég hef átt sæti í efh.- og viðskn. í allmörg ár og ég hef oft og iðulega beitt mér fyrir því þar þegar verið er að koma inn með einhverja sakleysislega pakka um að krukka lítið eitt í þetta og skerða hitt svona og svona að menn létu sér ekki nægja einhverjar brúttótölur um að þetta sparaði 100 millj. eða þetta sé ekki nema 0,3% skerðing á meðaltalinu, heldur svari menn þeim spurningum t.d. hvernig kemur þetta við fjögurra eða fimm manna fjölskyldu með 100 þús. kr. heimilistekjur, hvernig kemur þetta nákvæmlega við hana? Þá kemur oft ýmislegt annað út úr dæminu en menn eru að fela í þessum meðaltölum. Ég bendi t.d. á að ef inn í tillöguna væri sett ákvæði sambærilegt við það sem gildir um stjfrv. að jafnan skuli meta kostnaðaráhrif þeirra þá væri sett inn ákvæði í opinbera fjölskyldustefnu um að jafnan skuli meta áhrifin af einstökum stjórnvaldsaðgerðum, breytingum í skattamálum o.s.frv. á hagi fjölskyldnanna, og þá nokkurra dæma en ekki bara meðaltalsins. Ég er svo sannarlega tilbúinn til þess að við í meðförum þingsins skoðum það að betrumbæta þetta plagg þannig að það hafi virkilegt gildi.

Herra forseti. Aðeins örfá orð í þessa umræðu. Ég get ekki látið hjá líða, af því að það voru svo skýr áköll eftir karlmönnum í salinn, að benda á að nú hefur karlmönnum fjölgað svo í salnum að þeir eru tvöfalt fleiri en konurnar sem eru hér og lýstu svo eindregið eftir karlþingmönnum í salinn.  Ég vil taka undir að það getur verið ástæða til þess að lagfæra þessa þáltill. að einhverju marki. Ég treysti fullkomlega félmn. til að taka á því máli. Ég veit að nefndin gerir það í samráði og sátt við hæstv. félmrh.

Hann ræður engu um þetta.

Herra forseti. Ég lýsi yfir ánægju minni með að þáltill. skuli liggja fyrir um málefni fjölskyldunnar. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir að koma þessu máli nú fram. En ég er ekki sáttur við að í umræðunni komi hvað eftir annað fram eins og hér í dag, að þetta mál sé aðeins mál kvenna eins og var rætt um og karla saknað. Þetta mál er bæði mál karla og kvenna. Að mínu mati vantar töluvert í umræðuna um fjölskylduna ef sjónarmið karla koma hvergi fram. En þau gera það í þessari þáltill. Þar eru sjónarmið fjölskyldunnar og hún samanstendur af konum, körlum og börnum. Hlutverkaskipan hefur verið hefðbundin um langt skeið en þó eru breytingar á síðustu fjórum til sex áratugum gífurlegar. Flestir sem hér eru inni muna eftir því þegar var verið að fara með skömmtunarseðla til þess að fá úthlutað margaríni og því um líku. Flestir muna eftir því þegar heimilisfaðirinn var til sjós og móðirin heima og gætti barna og bús og börnin fóru á bryggjuna til að sækja fisk í soðið þegar ástandið var þannig að það var aðeins hægt að taka út á krít í verslunum. Það er ekki lengra síðan en 1955--1956 og sem betur fer hafa orðið gífurlegar breytingar og þær góðar. En það er þó ekki svo að það sé ekki hægt að gera betur. Það var ekki mjög stór hluti kvenna sem vann utan heimilisins á sjötta áratugnum ef menn muna svo langt aftur. En þróunin hefur verið sú að konur hafa tekið þátt í umbreytingum á þjóðfélaginu og einnig að þær hafa orðið að vinna utan heimilisins og samfélagsbreytingarnar, eins og ég sagði áðan, eru gífurlegar, mjög miklar. Hlutverk eru samt enn þá nokkuð hrein. Það er ekki mikið um að konur séu í bílaviðgerðum. Það er ekki mikið um að konur séu í dekkjaskiptingum o.s.frv. Og ekki er heldur mikið um að karlar vinni við útsaum en það þykir þó ekki til skammar í dag. Það þótti í eina tíð. Nú þykir enginn heimilisfaðir maður með mönnum nema hann geti eldað mat og það helst veislumat, sérfræðingur í að grilla og því um líkt. Fyrir aðeins tíu árum síðan þótti það ekkert sérstakt að heimilisfaðirinn sæist með svuntu. Svona eru breytingarnar orðnar. Karlar baka. Karlar bóna. Karlar skúra og ala upp börn. Þeir búa einir með börnum sínum og farnast vel sem betur fer. Ég þekki þetta í mörgum tilvikum. Ég vil taka undir innihald þáltill. þessarar sem er að setja fjölskylduna í hærri sess, skilgreina réttindi og skyldur sambúðarfólks, vinna gegn fordómum, efla forvarnir og veita vernd gegn ofbeldi. Allt er þetta hluti almennra mannréttinda. En ég minni á að í íslensku þjóðfélagi hefur lengi tíðkast að vinna langan vinnudag. Sú hefð markast af einhæfu atvinnulífi um aldir, þar sem unnið var í skorpum bæði til sjávar og sveita. Þessi vinnumáti hefur vitaskuld breyst síðustu áratugi eftir því sem íslenskt hagkerfi hefur færst nær því sem gerist í nágrannalöndum og ýmiss konar þjónustustörf skipta sífellt meira máli. Nýjar vinnutímareglur af Evrópska efnahagssvæðinu leyfa ekki lengur svo langan vinnutíma. Lág taxtalaun hér á landi eru efnahagslegt vandamál. Þau leiða til þess að ýmsir sem eru á þessum launum eiga vart fyrir mat, hvað þá að þeir geti nýtt sér þá eðlilegu þjónustu sem nútímaþjóðfélag veitir. Jafnframt verður þetta til þess að ýmsar starfsstéttir fá viðbætur við laun sem ekki er samið um í kjarasamningum. Þetta skapar óöryggi, vitaskuld verulegt óöryggi fyrir launafólk í landinu og hefur ásamt öðru stuðlað að því að launajafnrétti er ekki eins og skyldi. Það að lægstu taxtar skulu vera svipaðir og lágmarksframfærsla er ósvinna. Hér bera vitaskuld margir ábyrgð. Og af því að kjör í Danmörku voru nefnd, þá er tímakaup í dönskum iðnaði um 97% hærra en í íslenskum iðnaði. Tekjur hjóna árið 1993 voru um 39% hærri í Danmörku en á Íslandi. Danskur byggingarverkamaður hefur 28% hærri ráðstöfunartekjur en sá íslenski. Þessar tölur sem komu fram í skýrslu forsrh. um laun og lífskjör á Íslandi, í Danmörku og víðar segja mikið af sögunni. Þessi síðasti hluti ræðu minnar lýsir í hnotskurn kuldalegu umhverfi fjölskyldunnar á Íslandi. Það verður að búa fjölskyldunni betri kjör og enn þá er langt í land. En þessi þáltill. er mikilvægt skref á leiðinni til þess að búa fjölskyldunni betri kjör. Ég vil aðeins koma betur inn á launamál því að þau varða fjölskylduna auðvitað hvað mestu. Ég er hér með launaseðil. Ég er með launaseðil fyrir vikuvinnu þar sem launin eru samtals 8.283 kr. Þegar búið var að taka húsnæðiskostnaðinn og annað af viðkomandi aðila sem fór frá Húsavík og á annan stað til að vinna, stóðu eftir vikuna 9 kr. Heilar 9 krónur voru lagðar inn á reikning. Þetta er það sem við eigum við að búa í dag og þetta eru vandamál sem þarf að laga.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem fram hefur komið hjá þeim þingmönnum sem hér hafa talað og fagna því sérstaklega að þáltill. um mótun opinberrar fjölskyldustefnu er lögð fram og lýsi yfir stuðningi við efni hennar þó að auðvitað vanti þætti sem ég hefði viljað sjá í þessu plaggi og áður voru þar. En tillagan er að stofni til unnin í ráðherratíð hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og síðar Rannveigar Guðmundsdóttur. Í þeirri tillögu sem var fullunnin þegar hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir yfirgaf félmrn. voru atriði sem ég hefði gjarnan viljað sjá og þá kannski fyrst og fremst að tryggt væri með ákveðnum hætti hvernig standa ætti að að rannsóknum á stöðu fjölskyldunnar. Í III. kafla þessarar tillögu um aðgerðir í þágu fjölskyldunnar er aðeins talað um það í e-lið að stuðla skuli að rannsóknum á högum og aðstæðum íslenskra fjölskyldna. En ekki er neitt í tillögunni sem segir hvernig tryggt skuli að það verði gert. Það er ansi margt sem hægt er að samþykkja hér á Alþingi strax og ætti í raun og veru að falla mjög vel að vilja hæstv. félmrh. miðað við þessa tillögu. Nú þegar hafa verið lögð fram á þingi mál sem falla inn í þessa liði. Þau eru að vísu langflest og að stærstum hluta flutt af stjórnarandstöðunni. En ég vildi gjarnan beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvort hann muni beita sér fyrir því að þau verði samþykkt og nái fram að ganga vegna þess að þau falla alveg að þeirri stefnu sem hér er sett fram. Því hefur verið lýst yfir af fulltrúum allra þeirra flokka sem hér hafa talað að ekkert sé því til fyrirstöðu að þessi tillaga hljóti mjög skjóta afgreiðslu á Alþingi. Ég er að tala um mál eins og frv. til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir flytur og annað reyndar mjög svipað og nánast samhljóða sem ég flyt. Það er frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar sem tryggir aðgang barna og barnafjölskyldna að þjónustu sálfræðinga og félagsráðgjafa sem mér sýnist að falli mjög vel að þeim markmiðum sem sett eru í II. kafla þessarar þáltill. Ég bendi á að það hefur ítrekað komið fram að mjög margar fjölskyldur og börn innan mjög margra fjölskyldna þurfa á aðstoð sálfræðings eða félagsráðgjafa að halda vegna vandamála sem upp koma innan fjölskyldu og utan. En okkur hefur ítrekað verið bent á að þessi þjónusta, þar sem hún er ekki sjálfsagður hluti af heilbrigðisþjónustunni, er svo dýr að þrátt fyrir kannanir um hamingju og afkomu Íslendinga, eru mjög margar fjölskyldur sem ekki hafa efni á því að veita börnum sínum þessa þjónustu. Við höfum einnig lagt fram frv. til laga um rétt til launa í veikindaforföllum, um Lánasjóð ísl. námsmanna, um breytingar á lögum um tekjuskatt og eignarskatt og að fella niður þjónustugjöld í heilsugæslu og um styttingu vinnutíma án lækkunar launa. Allt þetta eru mál sem þingflokkur Alþb. og óháðra hefur flutt og mér sýnist geta verið fullkomlega í anda þeirrar tillögu sem hér er til umræðu. Til að ná þeim markmiðum sem þar eru sett á tiltölulega skömmum tíma, er búið að undirbyggja og vinna mjög mörg mál sem hægt væri að afgreiða til að ná fram nú þegar eða strax á næsta ári þeim markmiðum sem sett eru í tillögunni. En það hafa einnig verið fluttar tillögur af öðrum í stjórnarandstöðunni og ég nefni t.d. þáltill. um aðgerðir til að bæta stöðu skuldara þar sem 1. flm. er hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og þáltill. um aðgerðir til að afnema launamisrétti kynja sem hv. þingmenn Kvennalistans flytja. Það er því úr nógu að moða af þeim málum sem nú þegar hafa verið lögð fram og munu auðvelda hæstv. ráðherra mjög að ná þeim markmiðum sem eru sett fram í þessari þáltill. um fjölskyldustefnu. Í nokkrum liðum er talað um að sköpuð skuli skilyrði til að fara í ákveðnar framkvæmdir, eins og t.d. í 3. liðnum þar sem stendur: ,,Réttur beggja foreldra til fæðingarorlofs.`` Það er að sjálfsögðu jákvæð aðgerð og það hafa einnig verið fluttar tillögur um það hér. En í framhaldinu er aðeins ein setning sem segir: ,,Ríkisstjórnin skapi skilyrði sem tryggi feðrum aukinn rétt til fæðingarorlofs.`` Ég vildi gjarnan heyra hjá hæstv. ráðherra hvaða skilyrði það eru nákvæmlega sem ráðherrann telur að þurfi til að tryggja aukinn rétt feðra til fæðingarorlofs. Einnig er það 4. liðurinn sem er tillaga um fullgildingu samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 156 um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Í framhaldi af því er aðeins sagt: ,,Ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að sköpuð verði skilyrði til ...`` Ég vildi gjarnan fá að heyra hjá hæstv. ráðherra hverjar þær aðgerðir eru sem ríkisstjórnin telur að þurfi að fara í til að þessi skilyrði verði til staðar og hvort ríkisstjórnin muni grípa til þeirra aðgerða er skapa þessi skilyrði og á hvað löngum tíma það verði gert. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans. Mér fannst hún vera án öfga og taka á málunum eins og þau eru, stöðunni eins og hún er í dag. Hæstv. ráðherra talaði um að staða fjölskyldunnar hefði breyst mjög mikið vegna þess að þjóðfélagið sjálft hefði tekið mjög örum breytingum á undanförnum árum og að það þyrfti að grípa til aðgerða og tryggja atvinnu. Hann talaði um mikilvægi þess að hver einstaklingur hefði rétt til atvinnu og helst að hún væri tryggð. Mér fannst kveða við dálítið annan tón hjá hæstv. ráðherra en þeim hv. þm. sem var í nefndinni sem endurskoðaði þessa þáltill. fyrir hæstv. ráðherra, þ.e. hv. þm. Siv Friðleifsdóttur sem telur nauðsynlegt að hér verði sett fjölskyldustefna en telur að það sé staðreynd að lífskjör fjölskyldna í landinu séu mjög góð. Þetta er auðvitað bara þvaður. Það er hægt að tala um einhver meðaltöl þar sem tekjur einstakra fjölskyldna eru mjög háar. Við vitum hins vegar að mikill fjöldi býr við afar lágar tekjur eins og hér er búið að rekja. Að meðaltali er hins vegar hægt að segja að launin séu tiltölulega góð. Og það að vitna í kannanir um hamingju fólks. Ég held að þær kannanir séu afar hæpnar svo ekki sé meira sagt.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að fjalla um fullgildingu á alþjóðasamþykkt nr. 156 sem síðasti ræðumaður drap á og taka undir þær spurningar sem hún setti fram. Fyrir þingmenn sem hér sitja og þekkja kannski ekki þessa tillögu, þá er hún á þessa lund: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að fullgilda samþykkt nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð, sem gerð var á 67. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) í Genf 23. júní 1981.`` Þessi tillaga um starfsfólk með fjölskylduábyrgð er þess eðlis að Ísland getur staðfest hana í dag þar sem Ísland hefur uppfyllt öll þau markmið sem tillagan setur fram nema eitt, nema eitt lítið markmið. Og þetta er 8. gr. samþykktarinnar, en það er fyrst og fremst skuldbindingin sem felst í þeirri grein sem komið hefur í veg fyrir fullgildingu. Hún kveður, virðulegi forseti, á um að aðildarríki samþykktarinnar tryggi að fjölskylduábyrgð sem slík skuli ekki vera gild ástæða uppsagnar. Takið eftir, hv. þingmenn. Hún kveður á um að aðildarríki samþykktarinnar tryggi að fjölskylduábyrgð sem slík skuli ekki vera gild ástæða uppsagnar. Og þetta er svo einfalt og sjálfsagt mál að það er ótrúlegt að þetta litla ákvæði hafi verið þess valdandi að Ísland getur ekki fullgilt þessa samþykkt eins og hin Norðurlöndin hafa gert, þrátt fyrir að öll önnur atriði í samþykktinni séu uppfyllt af okkar hálfu. En hér á Íslandi þarf atvinnurekandi ekki að gefa upp ástæðu uppsagnar. Atvinnurekandi á Íslandi getur kallað starfsmann til og sagt: ,,Þér er hér með sagt upp störfum.`` Og starfsmaðurinn sem trúir að hann hafi sinnt störfum sínum vel, hvort heldur það hafi verið í eitt ár, 10 ár eða 20 ár, spyr: ,,Og hvers vegna?`` Og það er nóg fyrir atvinnurekandann að segja: ,,Af því bara.`` Þetta er hið íslenska umhverfi launamanns. Þetta er það umhverfi sem hefur skapað ótta og angist margra á vinnumarkaði þegar harðnar á dalnum. Fólk veit að ef það sýnir ekki ákveðna þjónkun og undirgefni í vinnu sinni og gerir það sem ætlast er til, hvort sem það er of langur vinnudagur eða eitthvað annað. Kannski er gengið fram hjá einhverjum atriðum sem sjálfsögð eru í umhverfi starfsmannsins, en hann þorir ekki að bregðast við vegna þessa. Og fyrir fólk með fjölskylduábyrgð skiptir mjög miklu máli að fjölskylduábyrgðin sem slík, umönnunin, sé ekki ástæða uppsagnar. Þetta höfum við hvatt ráðherra til og reyndar flutt inn í þing sem þingmannatillögu. Það er ekki nóg, virðulegi forseti, að ráðherrann segi að ríkisstjórnin ætli að skapa skilyrði. Annaðhvort fullgildir maður samþykktina eða ekki vegna þess að um árabil hefur verið reynt að koma því á, á samráðsvettvangi aðila vinnumarkaðarins, að þessi samþykkt verði tekin inn í kjarasamninga því það eru tvær leiðir: Að taka hana inn í kjarasamninga eða setja hana í lög. Og það er alveg ljóst að vinnuveitendur vilja ekki taka hana inn í kjarasamninga. Þess vegna er annaðhvort að fullgilda hana og setja þetta í lög eða horfast í augu við að á Íslandi á það áfram að vera þannig að fólk með fjölskylduábyrgð getur lent úti á köldum klaka. Virðulegi forseti. Ég ætla að nefna mikilvægan þátt í athugasemdum eða umsögnum sem komu um tillöguna þegar hún var send út og er svo mikilvægt að hafa núna þegar við förum að vinna með stjórnartillöguna. Það er að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var staðfestur af ríkisstjórn í október 1992. Þegar Ísland fór á fund nefndar Sameinuðu þjóðanna um framkvæmd sáttmálans hér á landi, gagnrýndi nefndin Ísland, einkum í ljósi velmegunar á Íslandi, fyrir það að engin heildstæð barnastefna eða fjölskyldustefna væri til í landinu og auk tillagna um úrbætur komu fram margar athugasemdir frá nefndinni sem ég ætla ekki að tilgreina hér. Í lokaathugasemdunum mælist barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna til þess að tryggðar verði fjárveitingar að því marki sem framast er unnt í ljósi 4. gr. barnaréttarsramningsins þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Aðildarríki skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir á sviði löggjafar og stjórnsýslu, svo og á öðrum vettvangi, til að réttindi þau, sem viðurkennd eru í samningi þessum, komi til framkvæmda. Hvað efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi snertir skulu aðildarríki gera slíkar ráðstafanir að því marki sem þau framast hafa bolmagn til, og með alþjóðlegri samvinnu þar sem þörf krefur.`` Og auðvitað var það vegna þess að okkar flokkur gerði sér grein fyrir þörfinni á því að setja samræmda fjölskyldustefnu, sem að þessu máli var unnið á sínum tíma í félmrn. Það hefur komið fram að heildarsýn í málefnum fjölskyldunnar skortir og ekki hefur verið reynt að greina velferðarkerfið að marki með tilliti til þeirra verkefna sem fjölskyldunni er ætlað að takast á við á hverjum tíma og hvernig hið opinbera kemur til móts við þarfirnar. Miðað við Norðurlöndin er t.d. miklu meiri stofnanaþjónusta fyrir aldraða og minni heimaþjónusta þó að stofnanir séu dýrari kostur og þrátt fyrir að aldraðir vilji búa heima sem lengst. Hér kom fram í umræðunni: Hvað er fjölskyldan? Er hún pabbi, mamma, börn og bíll eða er hún eitthvað annað? Er það einn pabbi með eitt barn og ein mamma með tvö börn? Hvar koma tvær aldraðar systur sem búa saman inn í slíka stefnu? Að sjálfsögðu erum við að tala um allan þennan hóp vegna þess að jafnvel þegar pabbinn og mamman búa ekki saman eða að öldruð móðir eða aldraður faðir býr við þær aðstæður að þjónustu skortir, skapast erfiðleikar í fjölskyldunni sem stendur að þeim aldraða. Ef fatlað barn er í fjölskyldunni og þjónustu skortir, skapast erfiðleikar í þeirri fjölskyldu og jafnvel getur það verið eitthvað sem kemur til kasta afa og ömmu. En t.d. í málefnum fatlaðra hafa verið sett lög --- m.a. í tíð Alþfl., svo dregið sé fram eitthvað af því góða sem gert var á stjórnartíma Alþfl. á erfiðu samdráttartímunum --- um málefni fatlaðra þar sem er lögð höfuðáhersla á stoðþjónustu í stað stofnanaþjónustu. Það er m.a. þjónusta sem á virkilega að taka upp í málefnum aldraðra. Við erum ung þjóð. Hér eru hlutfallslega fleiri börn en víða annars staðar. Við verjum hlutfallslega minnstu til félags- og heilbrigðismála og börn eru mikið ein síns liðs hjá okkur. Slysatíðni barna er há og aðstæður heimilanna hafa breyst í kjölfar breytts samfélags. Konur bera sem fyrr meiri ábyrgð á málum fjölskyldunnar eins og hefur komið fram, bæði í jafnréttisumræðunni og víðar. Allt eru þetta mál sem við verðum að taka á, breyta og lagfæra. Og það er mjög gott að hér hafa komið fram ýmsar ábendingar sem félmn. á að sjálfsögðu að taka og skoða og ekkert er því til fyrirstöðu að komið verði með margar tillögur til viðbótar við þessa stjórnartillögu.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félmrh. fyrir að leggja þessa tillögu fram. Heiti hennar er í tveimur pörtum. Seinni hluti þess er miklu mikilvægari en fyrri hlutinn því að í fyrri hlutanum er aðeins talað um að móta opinbera fjölskyldustefnu. Það segir nú kannski ekki mikið en seinni hlutinn segir: ,,og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar.`` Í því orðalagi er stefnumörkun á þann veg að stefnt sé að því að vernda kjör fjölskyldunnar og styrkja hennar stöðu. Mikið hefur verið rætt um það að undanförnu að lífskjör Dana og Íslendinga séu á þann veg að Danir hafi það mun betra en við þessa stundina. Ég rengi ekki þessar niðurstöður. Ég tel þær réttar. En ég vil minna á það í þessum sal að við vorum alllengi meðhöndlaðir sem dönsk nýlenda. Og þó að það hafi verið á pappírunum sett upp sem við værum hluti af Danaveldi þá vorum við meðhöndlaðir sem dönsk nýlenda. Mér vitanlega er aðeins eitt dæmi til um það í öllum heiminum að fyrrverandi nýlenda hafi betri kjör en þjóðin sem hafði hana sem sína nýlendu. Í öllum tilfellum öðrum held ég að staðan sé sú að nýlenduveldið gamla hafi betri lífskjör en fyrrv. nýlenda. Bandaríkin hafa betri lífskjör en Bretar. Það er eina dæmið sem ég veit um að nýlenda sé komin það hátt að hún sé búin að koma sér betur fyrir en herraþjóðin. Ef menn hafa önnur dæmi, væri fróðlegt að heyra þau í umræðunni. En því segi ég þetta að menn mættu gjarnan minnast þess að það skakkaði heilli öld hvað barnadauðinn á Íslandi varði lengur en barnadauðinn í Danaveldi fyrir utan Ísland. Það segir kannski sína sögu um það sem við tókum við á sínum tíma um seinustu aldamót og ekki síður hitt að gerður var 50 ára samningur af hálfu Dana um það að landhelgin við Ísland skyldi aðeins vera þrjár sjómílur. Menn geta svo metið hvort sú aðgerð hafi verið hugsuð til að auðvelda Íslendingum lífsbaráttuna eftir að þeir fengu heimastjórn. Þetta segi ég ekki til að deila á þá þingmenn sem hafa getið um þetta atriði, að lífskjör Dana séu betri en Íslendinga, en ég segi þetta til þess að undirstrika að það væri mikil sjálfsblekking ef menn héldu að innlend stjórn í landinu hafi orðið til þess að breikka það bil sem var á milli þessara tveggja þjóða. Það hefur verið að dragast saman frá því að þeir réðu hér einir öllu. Ég vil aftur á móti vekja athygli á því að hér hefur verið rætt um skattamál og að við vildum ekki að skattar færu yfir 50%, það hefur heyrst í þessum sal. Ef við tölum um jaðarskatta og raunverulega skatta þá eru skattarnir komnir upp í 80--90%. Það er hinn kaldi veruleiki á hæstu jaðarsköttum sem hægt er finna, í okkar skattkerfi. Og það er ein stærsta ástæðan fyrir niðurbroti fjölskyldnanna vegna þess að þó að við höfum kannski ekki staðið mikið að ráðgjöf þá hafa þó sveitarfélögin verið með ráðgjöf þar sem fólk hefur mætt í viðtöl og sagt: Hvað eigum við að gera í þeirri stöðu sem við erum? Og þá hefur verið hægt að reikna það út af nokkurri nákvæmni af slíkum starfsmanni við hvaða aðstæður skynsamlegast er að ráðleggja skilnað. Hjónaband er vissulega tilfinningasamband en það er líka efnahagslegt samband um ákveðnar forsendur, um sameiginlegan fjárhag að vissu leyti, og þegar hægt er að fara á skrifstofu hjá sveitarfélögunum og láta reikna út, í flestum tilfellum karlinn, að hann sé bara óarðbær ef þetta er reiknað út miðað við tekjur og framlög, það sé halli á því að halda þessu áfram, þá er það náttúrlega dálítil kaldhæðni örlaganna að það skuli vera svo í okkar samfélagi að við tölum annars vegar um það að vilja varðveita fjölskylduna og hins vegar að standa þannig að skattuppbyggingunni að með því að leggja á jaðarskattana séum við í sumum tilfellum komin upp í 80--90%. Ég held þess vegna að það sé rétt hjá hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingrími J. Sigfússyni, að það verður náttúrlega að ræða þessi mál í rólegheitunum út frá þessu sjónarmiði. Og þegar ég segi þetta þá er ég ekki að tala um það að ég telji að þeir sem þurfa einir að sjá um sín börn séu ofsettir af því sem þeir hafa. Ef niðurstaðan yrði sú að við sameinuðumst um það að rýra þeirra kjör til réttlætis fyrir fjölskylduna þá held ég nú að við værum ekki að vinna þarft verk með tillögunni og það má enginn skilja orð mín á þann veg að ég leggi það til. Hins vegar er það dálítið mikil kaldhæðni að við virðumst svo sjaldan telja börnin með. Við höfum komist að þeirri niðurstöðu að það eigi að vera persónuafsláttur hjá hverjum einstaklingi sem hefur náð vissum aldri. Þá á að vera persónuafsláttur í tekjuskattinum á þeirri forsendu að hann þurfi eitthvað að hafa fyrir sig til þess að geta lifað. Þetta eru gild rök. Og ef það eru hjón þá er persónuafsláttur fyrir karlinn og persónuafsláttur fyrir konuna. Svo kemur að barninu, það er enginn persónuafsláttur fyrir það, ekki nokkur. Þannig að ef hjónin ætla að vinna sér inn meiri peninga þá er það gert út á að það sé enginn persónuafsláttur til staðar. Þetta er umhugsunarefni vegna þess að það er ekki síður skylda heimilisins að framfæra börnin heldur en að framfæra makana. Ég er sannfærður um að sú tillaga sem hér liggur fyrir hlýtur að verða skoðuð mjög vel út frá þessu sjónarmiði. Og eins og sagt er hér efst á bls. 2: ,,Að grundvallaröryggi fjölskyldunnar efnahagslega sé tryggt ásamt rétti hennar til öryggis í húsnæðismálum.`` Ég held að menn verði að skoða þennan þátt alveg sérstaklega í tengslum við skattana og jaðarskattana því það væru góð tíðindi ef það væri staðreynd að skattarnir væru ekki nema 50% miðað við það sem þeir eru. En þeir eru bara miklu meiri með því að leggja jaðarskattana við og menn verða að snúast gegn þessu.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir jákvæðar undirtektir við þessa tillögu. Ég er mjög feginn að stjórnarandstaðan skuli vilja greiða fyrir því að hún fái afgreiðslu en tek það jafnframt fram að við höfum meiri hluta í þinginu og það er út af fyrir sig ekki stjórnarandstöðunnar að ákvarða það ein hvort mál nái fram að ganga. En ég er mjög ánægður með að stjórnarandstaðan tekur jákvætt undir þessa tillögu og ég vonast eftir því að hún fái hér greiða afgreiðslu. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vitnaði til upphafsorða í þáltill. sem hann taldi vera móðgun við Alþingi, þar sem segir: ,,Alþingi ályktar að ríkisstjórnin móti opinbera fjölskyldustefnu ...`` o.s.frv. Þessi orð munu vera arfur frá fyrri tillögum sem samdar hafa verið. En ég ber hina fyllstu ábyrgð á þessu orðalagi og ég lít ekki svo á að það sé nein móðgun við Alþingi. Það sem ég er að biðja um er að Alþingi heimili mér eða ríkisstjórninni að vinna eftir þeim markmiðum sem hér eru sett fram. Ég tel að þessi tillaga sé nákvæmari, hún sé markvissari en sú tillaga sem fyrirrennari minn bar fram og þau markmið sem hér eru sett fram eigi öll að nást. Það er mikill misskilningur ef menn halda það að samstarfsflokkurinn, Sjálfstfl., hafi rekið mig til að breyta þessari tillögu. Ég breytti henni á einn veg fyrir orð sjálfstæðismanna, eða eftir að hún hafði verið til meðferðar í þingflokki sjálfstæðismanna, og það var ekki um fjölskyldusjóði heldur var það um að ég hafði áhuga á að setja upp sameiginlegt fjölskyldu- og jafnréttisráð og ætlaði með því að efla þessa stofnun en þingflokkur sjálfstæðismanna felldi sig betur við að stofnað væri sérstakt fjölskylduráð. Og ég tek það þá ekkert nærri mér. En þarna kom ég til móts við Sjálfstfl. eða meiningarmunur var milli mín og Sjálfstfl.  Menn hafa spurt hér: Mun tillagan breyta nokkru? Verður nokkuð unnið eftir þessu? Ég vil meina að við séum þegar byrjuð að vinna að þessum markmiðum og ég get nefnt í stikkorðastíl nokkur atriði: Það er verið að vinna að endurbótum í húsnæðismálum, í atvinnumálum, um atvinnuleysistryggingar, um vinnumiðlanir. Skuldir heimilanna vaxa, það er sorgleg staðreynd. Þær urðu reyndar ekki til í minni tíð í félmrn. en þær hafa vaxið í minni tíð, það skal viðurkennt. En stofninn að þeim var til fyrir mína tíð. T.d. þeir sem fengu húsbréf sem greiðsluerfiðleikalán, þeir eru undantekningarlítið eða undantekningarlaust komnir í vandræði.  Það hefur verið opnuð Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna. Höfuðstóll meðlaga er orðinn umsemjanlegur. Skattaskuldir aðrar en vörsluskattar eru orðnar umsemjanlegar. Og réttaraðstoð er veitt einstaklingum til að leita nauðasamninga. Það er bæði verið að vinna að því í viðskrn. og félmrn. að reyna að komast út úr þessu ábyrgðafargani þriðja aðila eða ábyrgðarmannafargani. Ég mun ásamt viðskrh. leita til lánastofnana með beiðni um að setja niður starfshóp til þess að kanna hvort ekki sé tiltækilegt að koma upp upplýsingamiðstöð um skuldir. Í þessari upplýsingamiðstöð hugsa ég mér að skuldarar geti farið og fengið vottorð um hverjar þeirra skuldir séu, farið með það eins og veðbókarvottorð í bankana eða lánastofnanir og fengið lán út á lánasögu sína ef þeir geta sannað að þeir eigi fyrir skuldum. Ef bankinn hins vegar telur ekki svo vera og þeir neyðast til að leita til ábyrgðarmanna að þá verði ábyrgðarmönnunum gert ljóst hvernig þeir séu settir og bankinn kynnir sér hvernig ábyrgðarmennirnir séu settir. Ég held við verðum að vinna okkur út úr þessu með einhverjum svona hætti fremur en að setja lög sem banna fortakslaust ábyrgðir. Ef við gerðum það þá værum við raunverulega að loka bankakerfinu fyrir töluverðum hópi manna sem ekki á fyrir skuldum en verður einhvern veginn að draga fram lífið. Og það kann að vera að ég vildi heldur skrifa upp á fyrir mína nánustu, ef þeir væru illa settir, heldur en að sjá þá fara í gjaldþrot. Ef ábyrgðarmannakerfið yrði afnumið alfarið þá gæti farið svo að torvelt yrði um námslán. Nefnd á vegum viðskrn. er að skoða þetta mál einnig. Ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að setja þak á innheimtukostnað lögfræðinga og ég tel líka að þurfi að breyta greiðslumatinu sem lagt er til grundvallar við lánveitingar. Ég held að það sé rangt hugsað eins og það er unnið núna. Ég held að þurfi fyrst að finna út hvað viðkomandi fjölskylda þarf til nauðþurfta, til þess að draga fram lífið og það sem út af stendur af tekjunum þegar hún er búin að fá fyrir nauðþurftum geti farið í húsnæðiskaup eða aðra eyðslu. Hugmyndin um foreldraorlof er til meðferðar í félmrn. Við erum ekki skyldug til að taka hana upp en það er verið að kanna það. Foreldraorlofið gengi þannig að foreldrar ættu rétt á allt að þriggja mánaða leyfi frá störfum, misstu sem sagt ekki störf sín þó þeir tækju sér frí í þrjá mánuði, á fyrstu átta árum barnsins. Þetta er nokkuð flókið mál. Það er ekkert sem segir að það þurfi að greiða þetta. Þetta getur verið launalaust leyfi en það er líka hugsanlegt að taka þetta inn í tryggingar. En þetta er til meðferðar í ráðuneytinu. Heilbrrh. hefur boðað frv., ef ég veit rétt, um fæðingarorlof fyrir feður. Ég man ekki betur en að ítrekað hafi hún látið það frá sér fara að það væri í undirbúningi í heilbrrn. Ég hef í undirbúningi og hef reyndar látið það frá mér fara fyrr, og látið í ljós áhuga á því að fullgilda samþykkt ILO um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Ef aðilar vinnumarkaðarins koma sér ekki saman um það mjög fljótlega þá held ég að sé einboðið að ganga bara í það að fullgilda þessa samþykkt. Ég tel að það þurfi að setja miklu skýrari lög um réttindi og skyldur sambúðarfólks. Það er eitt af því sem vantar í þjóðfélaginu. Sambúðarfólk getur staðið uppi réttlaust einn góðan veðurdag við missi sambýlings. Líka er nauðsynlegt að skyldur fylgi. Þetta er orðið viðurkennt fjölskylduform, mikið tíðkað og ég held að það sé mjög nauðsynlegt að setja lög um þetta. Varðandi málefni nýbúa þá höfum við reynt að styrkja nýbúafræðslu frá félmrh. Ég vonast eftir því að geta á morgun svarað fyrirspurn um flóttamenn sem líka er skylt þessu efni. Við tókum á móti nær þremur tugum flóttamanna í sumar og móttaka þeirra hefur tekist með miklum ágætum. Það er Ísfirðingum til mikils sóma hvernig þeir hafa staðið að því máli öllu og það er virkilega gleðilegt hvernig það mál hefur útleiðst. Félmrn. stendur því ásamt Sókn og Reykjavíkurborg fyrir námskeiðum fyrir heimilishjálp sem líka er fjölskyldumál og í takt við það gera öldruðum kleift að dvelja heima hjá sér sem allra lengst. Það er mikil eftirspurn eftir heimilishjálp, það vantar stórlega fólk í heimilishjálp. Einhverra hluta vegna hefur verið torvelt að fá það hér í Reykjavík.  Það er verið að reyna að sinna málefnum fatlaðra. Þrátt fyrir aðhaldsamt fjárlagafrv. þá er hækkun til málefna fatlaðra um 190 millj. kr. frá síðustu fjárlögum. T.d. hækkar frekari liðveisla um 25%. Vímuefnavandinn var til umræðu síðast í morgun í ríkisstjórn. Þar var kynnt frv. um áfengis- og vímuvarnaráð. Það er samið af starfshópi sem settur var upp af dómsmrh., félmrh., heilbrrh. og menntmrh. Á næsta ári verður opnað nýtt meðferðarheimili fyrir unga vímuefnaneytendur væntanlega í Öxnadal. Bætur aldraðra og öryrkja hafa ekki verið skertar, ég vil leggja sérstaka áherslu á það, nema þeir hafi talsverðar tekjur. Þeim sem lægstar tekjur hafa er hlíft. Lægstu laun í landinu eru ekki nema 50.000 kr. Atvinnuleysisbæturnar eru rúmar 50.000 kr. Ég hygg að helmingurinn af sauðfjárbændum í mínu kjördæmi hafi í mánaðartekjur undir 75.000 kr. Tekjutrygging aldraðra og öryrkjar er ekki skert nema þeir séu með yfir 75.000 kr. í tekjur. Ég held að það sé eðlilegra að skerða tekjutryggingu fólks sem er með einhverjar töluverðar tekjur aðrar heldur en að halda fólki í þeirri klemmu sem það er í á allra lægstu tekjunum. Menn hafa nefnt í umræðunni að Framsfl. hélt því fram fyrir síðustu kosningar að hann vildi hafa fólk í fyrirrúmi. Það vill Framsfl. enn. En við sögðumst aldrei að við ætluðum að gera allt fyrir alla. Það er mikill misskilningur. Og við sögðumst aldrei ætla að stefna að stórauknum ríkishalla. Það er mikill misskilningur. Orð okkar úr kosningabaráttunni voru nefnilega ekki innstæðulaus eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vildi halda fram. Það er ákvarðað í stjórnarsáttmálanum að lögin um Lánasjóð íslenskra námsmanna verði endurskoðuð á starfstíma ríkisstjórnarinnar og það verður að sjálfsögðu gert. Herra forseti. Tími minn er á þrotum. Ég þakka enn og aftur fyrir þessa umræðu.

Hæstv. forseti. Í fremur sléttri og ágætri ræðu hæstv. félmrh. fékk ég svona kipp fyrir hjartað þegar hann upplýsti það hér úr þessum stól að nær allir sem tekið hafa húsbréf væru komnir í vandræði. Þetta þóttu mér mikil tíðindi.

Greiðsluerfiðleikalán.

Þetta þóttu mér vera tíðindi og munu þetta vera nokkuð margir tugir milljarða sem hafa verið veitt í húsbréf og nokkrir tugir þúsunda Íslendinga hafa tekið þessi lán. Nú inni ég hæstv. félmrh. eftir því við hvað hann átti og hvort húsbréfakerfið í gegnum tíðina frá því það var lögtekið leiki menn svo grátt sem hann lýsti. Ég óttaðist það frá upphafi að allt of há lán yrðu til þess að mjög stór hluti ungs fólks, sem færi færi í húsbréfakerfið lenti í vandræðum. Mér finnst að hæstv. ráðherra hafi staðfest það. Nú vil ég inna hæstv. ráðherra eftir þessu og spyrja hvort húsbréfakerfið eins og það stendur í dag sé sú gildra að þeir sem ganga inn í það kerfi og taka lán eigi það í vændum að lenda í miklum vandræðum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvað hann aðhafist í þessu mikla vandamáli sem hann lýsti hér í ágætri ræðu.

Herra forseti. Því miður hefur hv. þm. eitthvað misskilið mig. Ég vil láta það koma fram að húsbréfakerfið hefur að ýmsu leyti reynst vel. Það er greið afgreiðsla í húsbréfakerfinu og að mörgu leyti hefur það reynst vel. Hins vegar var ég að tala um fólkið sem fékk greiðsluerfiðleikalán með húsbréfum. Það voru ekkert mörg þúsund manna sem betur fór því að þau lán voru ólán. Afföllin urðu 25%. Fólk skrifaði sig fyrir 4 milljörðum, fékk 3 milljarða í vasann og þessi skuldaaukning sem varð hjá þessu fólki kom því bara í koll því miður. Það er það fólk sem ég var að tala um. Nú hef ég ekki burði til að fullyrða að hver einasti maður hafi lent í vandræðum en það er ákaflega algengt með þá sem leita til mín út af fjárhagsvandræðum sínum í viðtalstímum í félmrn. að þeir hafi tekið þessi greiðsluerfiðleikabréf. Það er ákaflega algengt í Ráðgjafarstofunni líka að þeir sem þangað leita hafa einmitt tekið svona húsbréf. Það er eitt enn sem er ástæða til að nefna og vakti athygli mína í skýrslu Ráðgjafastofunnar en það er að sá árgangur sem er í mestum vanskilum er fólkið sem er fætt á milli 1940 og 1950. Það hefði átt að vera búið að stofna heimili þegar verðtryggingin dundi yfir.

Hæstv. forseti. Auðvitað fagna ég því að vandræðin voru ekki eins stór og ég misskildi af fyrri ræðu hæstv. ráðherra. En hann minnist á atriði sem komu upp á síðasta kjörtímabili þegar afföll urðu 24--25%, 1 milljón af hverjum 4 komst aldrei í hendurnar á þeim sem voru að byggja yfir sig húsnæði. Ég þekki mörg dæmi um vandræði þessa fólks. Nú veit ég ekki hvort það hefur allt fengið greiðsluerfiðleikalán en þarna er í rauninni einn síðasti misgengishópur hvað þetta varðar frá árunum 1991--1992. Síðan hafa nú afföllin minnkað. Auðvitað eru það ekkert annað en okurlán sem þannig þróuðust á því tímabili. Það var hörmulegt að ekki var brugðist þá við. Hæstv. ráðherra minnist hér á þá skuldsettu sem fæddir eru á árunum milli 1940 og 1950. Auðvitað er manni það umhugsunarefni. Ég hef velt því fyrir mér hvort það geti stafað af því sama sem hæstv. ráðherra minnist á stundum að þetta er fólk sem á uppkomin börn. Er þetta fólk sem hefur misst allt sitt vegna uppáskrifta fyrir börn sín? Kynni það að vera ástæðan fyrir því að þetta fólk, komið á miðjan aldur, er svo illa statt? Ég vil alla vega viðra þá skoðun mína hér við hæstv. ráðherra og biðja hann að kanna það nánar hvort ástæðurnar séu þær.

Herra forseti. Það eru nokkur dæmi þess að í þessum hópi sé fólk sem hefur gengið í ábyrgðir og ábyrgðirnar hafa fallið á það. En það alls ekkert einhlítt. Þetta er líka fólk sem greinilega hefur verið að safna skuldum á talsvert löngu árabili og hefur farið í gegnum skuldbreytingar og tekið greiðsluerfiðleikalán.

Virðulegi forseti. Nokkur orð vegna þessara síðustu orðaskipta milli hæstv. félmrh. og hv. þm. Guðna Ágústssonar. Það er mjög athyglisvert og það hefur ekki bara verið í dag heldur á umliðnum vikum að hv. þm. Guðni Ágústsson flýr alltaf úr sölum þegar verið er að ræða hvernig ríkisstjórnin hefur farið með heimilin í landinu. Hann þurfti ekkert að ræða um það í dag þegar hér var upplýst að á einu og hálfu ári hafa skuldir heimilanna í tíð Framsfl. aukist um 50 milljarða kr. Hann þurfti heldur ekkert að ræða um það þegar hér var upplýst í dag að á einu og hálfu ári hafa gjaldþrot heimilanna í landinu tvöfaldast. Hann þurfti heldur ekkert að ræða það þegar það var upplýst hér að 32.000 einstaklingar búa undir hungurmörkum. Hann þurfti heldur ekkert að ræða það þegar hér var rætt um að sívaxandi fjöldi fólks þarf að leita eftir framfærsluaðstoð. En þegar hann grípur eitthvað um húsbréfakerfi, greiðsluerfiðleika, þá telur hann sig geta farið í ræðustólinn. Nú erum við margbúin að fara yfir það sem hér var verið að ræða um, greiðsluerfiðleikalánin frá 1990. Það er eins og það komist ekki inn fyrir þykkan skráp hv. þm. af hverju þetta var nú.  Skýringin á því er líka sú að Húsnæðisstofnun situr oft eftir þegar fólk fer að greiða niður skuldir sínar. Húsnæðisstofnun hefur meiri biðlund gagnvart fólki, fer ekki eins fljótt með skuldir þeirra til lögfræðinga og t.d. bankarnir. Þess vegna er það oft að hún mætir afgangi þegar fólk er að greiða niður skuldirnar. Þetta er nú skýringin. Það væri auðvitað ástæða til þess að ræða frekar um húsnæðismál þó ekki sé tími til þess undir þessari umræðu t.d. það hvernig Framsfl. hefur svikið fólk, fólk í fyrirrúmi, um sitt stærsta kosningaloforð sem voru lög um greiðsluaðlögun. Ég er hér með pappíra frá nefnd sem skilaði niðurstöðu 1995, samráðsnefnd um greiðsluvanda heimilanna, og umsögn Húsnæðisstofnunar um tillögur sem ég flyt og eru hér á dagskrá, um aðgerðir til að bæta skuldastöðu heimilanna. Þar kemur fram að það sé mjög brýnt að koma á slíkri greiðsluaðlögun. En framsóknarmenn létu sér nægja einhvern kattarþvott á síðasta þingi sem litlu eða engu mun skila á móti því sem greiðsluaðlögunin hefur gert. Við getum líka rifjað upp skuldbreytinguna sem ráðherrann kom með inn á síðasta þingi. Sem betur fer var bjargaði félmn. því fyrir horn að ekki yrði öllu klúðrað þar og að skuldbreytingar yrðu miklu minni heldur en þær voru þó fyrir á árunum 1993. Hefðu þær tillögur verið í gildi sem ráðherrann var með á síðasta þingi og þær hefðu komist til framkvæmda 1993 þá hefði ekki nema hluti af því fólki fengið aðstoð. Þannig að saga Framsfl. í húsnæðismálum er ekkert til að vera að státa sig af hér í ræðustóli eða að rifja upp. Við munum það hvernig Byggingasjóður ríkisins stefndi beint í gjaldþrot, ekki að mínu mati heldur að mati Ríkisendurskoðunar og kom skýrsla um það árið 1990 og nú kemur skýrsla um slæma greiðslustöðu Byggingarsjóðs verkamanna vegna þess að það er verið að skera niður framlagið til Byggingarsjóðs verkamanna. Og í tíð hverra? Í tíð þessarar ríkisstjórnar. En ég vil eyða þessum síðustu mínútum sem ég hef til að ræða um fjölskyldustefnuna. Það hefur margt borið á góma og verið farið vítt og breitt yfir sviðið. Það er alveg ljóst og hefur komið fram hjá mörgum hér að það vantar alla heildaryfirsýn, alla samræmingu um áhrif einstakra aðgerða ríkisstjórna, ekki bara þessarar heldur annarra, hvaða áhrif það hefur á kjör heimilanna og einstakra fjölskyldna. Maður verður að vona það í lengstu lög þangað til annað kemur í ljós að þetta fjölskylduráð hafi þetta hlutverk á hendi og að ríkisstjórnin taki þá mark á því. Ég vil spyrja ráðherrann af því að hann svaraði því ekki: Hvað á þetta fjölskylduráð að sitja lengi, af því að eru engin tímamörk? Á þetta fjölskylduráð sem verður sett á laggirnar samkvæmt þessari tillögu að sitja til eilífðarnóns? Til hve langs tíma er hún? Hvernig harmónerar saman framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum og framkvæmdaáætlanir sem á að setja af stað samkvæmt þessari tillögu um málefni fjölskyldunnar. Eins og ég sagði þá lúta mörg atriði í framkvæmdaáætlun um jafnrétti kynjanna almennt að málefnum fjölskyldunnar. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra um atriði sem fram kemur í þessari stefnumörkun þar sem sagt er að efnahagslegt grundvallaröryggi fjölskyldunnar sé tryggt. Hvernig hefur ráðherrann hugsað sér útfærslu í þessu efni? Við ræddum það í gær að kjarasamningar væru fram undan. Þar kom náttúrlega fram að fjmrh. er einn af stærstu atvinnurekendum í landinu. Þar vorum við að ræða um það misrétti sem er milli karla og kvenna og ekki síður hjá hinu opinbera heldur en öðrum. Þar er verið að tala um 11--16% kynbundinn launamun. Mun ríkisstjórnin, af því að ráðherrann svaraði því nú ekki í gær, beita sér eitthvað fyrir því að í næstu kjarasamningum verði tekið sérstaklega á þessum málum? Mun ríkisstjórnin hafa eitthvert frumkvæði að því er varðar það að stíga eitthvert skref til þess að jafna þennan launamun sem er milli kynjanna, og hvernig hefur ráðherrann hugsað sér að tryggja efnahagslegt öryggi fjölskyldna eins og segir í þessari tillögu? Er þetta stafurinn einn? Það er það sem býður í grun miðað við reynsluna. Varðandi yfirferð ráðherrans á hvað væri í vændum og hvað hann hefði nú gert. Það voru húsnæðismálin sem ég hef farið yfir. Það voru málefni fatlaðra. Hann talaði enn og aftur um aukningu upp á 190 millj. kr. Þroskahjálp hefur farið yfir það, Öryrkjabandalagið hefur farið yfir það hvernig er verið að skerða Framkvæmdasjóð fatlaðra. Ráðherrann talar bara um aukningu. Hérna höfum við af því að fjmrh. virðist skilja hvað er á ferðinni ---- það var verið að dreifa hér í dag frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Þar er tekin saman tafla um sparnaðinn í útgjöldum sem áætluð eru samkvæmt frv. Það er talað um sparnað í útgjöldum samkvæmt frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Hann er 1.600 millj., þar af 268 millj. í Framkvæmdasjóð fatlaðra. Það er verið að tala um að 268 millj. kr. niðurskurðurinn í málefnum fatlaðra sé sparnaður. Það var forsenda þess að taka þessa peninga að einhverju leyti inn í rekstur í þessum málaflokki að ríkisstjórnin léti það vera að taka í ríkissjóð hluta af erfðafjárskatti. Það er eins og ráðherrann skilji það ekki. Það mætti auðvitað margt annað um þetta segja sem ráðherrann kom með í lokin og hann var raunverulega, virðulegur forseti, að endurvekja hér aðra umræðu um málefni fjölskyldunnar sem við þurfum að taka í annan tíma. Varðandi fíkniefnavandamálið, sem vissulega er ástæða til að taka á, jú, jú, það er hægt að ræða það og gera tillögur í ríkisstjórninni en á meðan það er ekki ein króna til viðbótar í fjárlögum næsta árs frá því sem er núna í átaki gegn fíkniefnum þá tek ég lítið mark á því.

Herra forseti. Þessi ríkisstjórn tók við heimilunum í landinu á kafi í skuldum. Það ætti fyrrv. félmrh. að vita. Gjaldþrotið skapast ekki á rúmu ári. Þeir sem eru að verða gjaldþrota, og eru vissulega allt of margir, hafa ekki safnað skuldum á mínum starfstíma í félmrn. Meðaltekjur þeirra sem leituðu til ráðgjafarstofu voru 146 þús. og það eru ekki atvinnulausir eða öryrkjar sem hafa 146 þús. í meðaltekjur. Auðvitað væri einfaldast að strika út skuldir fólks og það væri auðvitað mest gaman að því en það er hins vegar ekki ábyrg stjórnsýsla. Hv. þm. spurði um tímamörk á starfstíma fjölskylduráðs. Ég þakka henni fyrir að vekja athygli á þessu því ég hafði ekki tekið eftir þessu. Þetta er lapsus í frv. Ég vil biðja hv. félmn. að kíkja á það mál. Ég tel eðlilegt að fjölskylduráð sé skipað að nýju eftir hverjar kosningar. Mér finnst það vera eðlileg regla á svona nefndarskipun. Það er rétt líka að það er ófrágengið hvernig jafnréttisáætlun harmóneri við fjölskylduáætlun. Þetta hefði verið tiltölulega einfalt ef frv. hefði verið í upphaflegri mynd eins og ég ætlaði því en það er ekki búið að ganga frá því en verður að gera þegar áætlanirnar eru sendar að láta þær ekki stangast á. Ef hv. þm. læsi fjárlagafrv. þá sæi hún að til málefna fatlaðra eru ætlaðar á árinu 1997 2.213 millj. samtals sem er 190 millj. kr. meira heldur en var á fjárlögum þessa árs.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að fjölskyldurnar hættu ekki að safna skuldum eftir að Páll Pétursson settist í félmrn. Skuldirnar hafa aukist um nærri 50 milljarða á þessum stutta tíma sem hann hefur verið félmrh. Þannig að 50 milljarðar af 350 milljarða skuldum heimilanna frá 1980 er nú dágott á einu og hálfu til tveimur árum. Þessar reikningskúnstir hjá ráðherranum varðandi Framkvæmdasjóð fatlaðra eru alveg furðulegar.

Til málefna fatlaðra.

Já, til málefna fatlaðra. Og það er erfitt að ræða þetta við hann. Hækkunin er mikið náttúrlega vegna verðuppfærslna og launahækkana. Hvað vill ráðherrann segja um það sem stendur í frv. fjmrh. um 268 millj. kr. niðurskurð í Framkvæmdasjóð fatlaðra? Ég bið hann bara um að skýra það. Ráðherrann talaði ekki um það sem ég spurði hann að: Hvernig ætlar hann að tryggja efnahagslegt öryggi fjölskyldna? Hvernig hefur hann hugsað sér það og mun ríkisstjórnin hafa eitthvert frumkvæði í kjarasamningum varðandi það að leiðrétta launamismun kynjanna? Ég hefði gjarnan viljað fá það fram hjá ráðherranum. Einnig er ljóst að það hefur verið ráðherrann sjálfur sem tók út það sem var í frv. áður, að það kæmi sjóður um fjölskylduvernd. Ég spyr ráðherrann ef það hafa ekki verið sjálfstæðismenn sem höfðu frumkvæði að því að óska eftir að þessi sjóður færi út, hvað gekk ráðherranum til að hafa slíkt ekki í þessari tillögu sem hefði þá átt að tryggja það frekar að það væri hægt að hrinda í framkvæmd þeim áformum sem eru þó í þessari tillögu. Þetta virðist allt vera mjög dularfullt. Ég held að það sé rétt að það vanti inn í að segja til hvað langs tíma þetta fjölskylduráð eigi að sitja. Ég vænti þess að nefndin taki tillit til þess og að þessar áætlanir verði þá skoðaðar saman. Spurning er hvort það eigi ekki að steypa þeim saman í eina áætlun.

Virðulegi forseti. Það er náttúrlega tiltölulega einfalt að bera fram útgjaldatillögur og heimta peninga í hitt og þetta. Hv. þm. hefur mikla reynslu af því bæði sem þingmaður og ráðherra. Það er kannski erfiðara að standa við stóru orðin þegar til kastanna kemur. Hv. þm. spurði um hvort ég mundi blanda mér í kjarasamninga. Ég vil ekki gefa neinar yfirlýsingar hér eða nú um það. Ég vil sjá hverju fram vindur, hvernig kjarasamningar ganga og það er ekki á mínu borði að semja við ríkisstarfsmenn um launamál sem er raunar ekki nema hluti af þeim kjarasamningum sem þarf að gera. Framkvæmdasjóður fatlaðra er náttúrlega ekki nema lítill hluti af því sem fer til málefna fatlaðra. Hann er settur upp með öðrum hætti núna heldur en hann hefur verið áður. Um það getur hæstv. fjmrh. í þessu þskj. sem hv. þm. var að vitna til. En peningarnir eru bara annars staðar í fjárlögunum. Hv. þm. byrjaði á því meðan hún var ráðherra að nota Framkvæmdasjóð fatlaðra að hluta til til rekstrar. Ég er út af fyrir sig ekkert að gagnrýna það því það þýðir ekkert að byggja ef ekki er hægt að reka. 40% voru notuð til rekstrar og nú eru hlutirnir nefndir réttum nöfnum. Það sem er í Framkvæmdasjóði fatlaðra fer til framkvæmda. Reksturinn er annars staðar í fjárlögunum. Heimilin hættu ekki að safna skuldum þegar ég tók við en þau voru búin að safna stofninum að þeim áður en ég tók við. Menn hafa verið að tala hér um hamingjuna. Mér finnst liggja svo illa á hv. 13. þm. Reykv. að ég er farinn að efast um að hún sé hamingjusöm.

Virðulegur forseti. Það er alveg óþarfi fyrir hæstv. ráðherra að hafa áhyggjur af minni hamingju. Það sem hér er verið að tala um eru lífskjör stórs hluta fólksins í landinu. Ég vildi vona að ráðherrann hefði einhverjar áhyggjur af þeim 32 þús. einstaklingum sem lifa hér undir hungurmörkum. Það hefur ekkert komið fram í máli ráðherrans hér í dag, alls ekki neitt. Það mál þarf auðvitað að ræða miklu frekar en gert hefur verið. Ég mun óska eftir því við félmn. að hún fari almennilega ofan í málefni fatlaðra. Ráðherrann veit það þegar var heimilað að hluta til að fjármagna að litlu leyti rekstur með fé úr Framkvæmdasjóði fatlaðra þá var það forsenda fyrir því og það var skilyrði milli mín og fjmrh. að tekjur af erfðafjárskatti yrðu ekki skertar. Þetta var forsenda fyrir því og það gekk eftir öll árin sem ég sat í ráðuneytinu að skilað var hverri einustu krónu af erfðafjárskatti til þessa málaflokks fatlaðra.

.... ekki nema 300 millj. en eru 420 núna.

Það er alveg sama, hæstv. ráðherra. Ég bið ráðherrann að vera ekki svo órólegan þegar við komum að sannleikanum og kjarna málsins. Hér stendur að það er sparnaður í útgjöldum upp á 208 millj. sem er verið að taka úr Framkvæmdasjóði fatlaðra. Það er ljóst að ráðherrann mun standa eftir með það minnismerki, ef ekki verður breyting á, að hann er að eyðileggja þennan sjóð fatlaðra sem hefur þó gert það að byggja upp þjónustu og framkvæmdir fyrir fatlaða á sl. tíu árum. Hann er að leggja grunn að því að eyðileggja þennan mikilvæga sjóð, Framkvæmdasjóð fatlaðra, líkt og hann er að gera varðandi Byggingarsjóð verkamanna.

Þetta er bara rangt.

Herra forseti. Alþfl. hefur margt vel gert í félagsmálum. Það er söguleg staðreynd. Ráðherrar Framsfl., þeir sem hafa fengist við félagsmál, bæði Alexander Stefánsson og Páll Pétursson, hæstv., tel ég að hafi einnig unnið vel í þeim málaflokki. En besti árangurinn náðist trúlega þegar þessir tveir flokkar unnu saman á milli 1930 og 1940. Það er aftur á móti ekki á það hlustandi að halda því uppi sem rökum þegar deilt er á gamla kerfið í húsnæðismálum og verið að tala um fjölskyldustefnu að sjóðurinn hafi verið að fara á hausinn. Hvers gjaldþrot hefði það orðið? Ríkisins? Fjölskyldnanna? Og ef menn hafa tekinn þann pólinn í hæðina að betra væri að fjölskyldurnar færu á hausinn en að ríkið missti þennan sjóð í gjaldþrot, þá hafa menn tekið ranga stefnu. Það er nú einu sinni svo að þá hefði reynt á Alþingi Íslendinga hvort þeir hefðu viljað halda uppi Húsnæðisstofnun eða ekki. Hitt atriðið er að lána þeim sem eru í greiðsluerfiðleikum lán með 25% afföllum. Jafnvel gyðingarnir hefðu verið montnir af slíkum lánsmöguleikum á sínum tíma, mjög montnir. Og þeir hefðu ekki þurft neina Húsnæðisstofnun til að annast slík útlán hefðu þeir talið að þeir gætu náð þeim peningum til baka. Þess vegna segi ég: Það eru söguleg mistök að þetta skyldi hafa átt sér stað. Og afföllin eru hinn veiki hlekkur húsbréfanna sem gerir það að verkum að það er ákaflega erfitt, undir sumum kringumstæðum, að verja það sem hefur gerst í skuldasöfnun heimilanna á þann hátt að fólk hefur aldrei fengið þá peninga lánaða sem það hefur verið skráð fyrir. Og Seðlabankinn fylgdi því ekki eftir að vera sá viðskiptavaki sem talað var um í þessu sambandi, að vera sá viðskiptavaki sem kæmi í veg fyrir að þessi afföll færu ekki úr hófi fram.

Virðulegi forseti. Í upphafi húsbréfakerfisins voru afföll og ég skýrði það hér áðan af hverju svo var. Núorðið tala menn lítið um afföll í húsbréfakerfinu. Og það er undarlegt, af því að það eru aðallega framsóknarmenn sem tala um að það séu miklir gallar á húsbréfakerfinu, af hverju þeir afnema það ekki núna þegar þeir eru komnir til valda. Varðandi 86-kerfið þá var það Ríkisendurskoðun sem dæmdi kerfið gjaldþrota vegna þess að það kostaði svo mikið fyrir ríkissjóð. Og einnig þurfti fólk að bíða eftir þessum lánum. Þetta var varla fjölskylduvænt fyrir fólkið. Það þurfti að bíða kannski í tvö, þrjú og fjögur ár eftir að fá lánið þegar það sótti um. Það varð stundum að selja þessi lánsloforð sem það fékk með miklum afföllum. Lánshlutfallið var líka miklu lægra þá en það er nú í húsbréfakerfinu þannig að fólk þurfti að taka skammtímalán í bönkum, sífellt að endurnýja þau með ærnum kostnaði sem er ekkert annað en afföll. Ég held að þær raddir séu að þagna hér í þessum sal, nema hjá einstaka framsóknarmönnum, um að 86-kerfið hafi verið til góðs og þjónað sínum tilgangi. Ég heyri ekki nokkurn mann tala, ekki félmrh., ekki einu sinni framsóknarmenn núna þegar þeir hafa völd til þess, um að það væri rétt að leggja niður húsbréfakerfið og taka upp gamla 86-kerfið.

Herra forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir komst raunverulega í sinni ræðu efnislega að kjarna málsins varðandi 86-kerfið. Það kostaði ríkið stórfé. Það er rétt. En hvert fóru þeir fjármunir? Hafi það kostað ríkið mikla peninga þá hefur einhver fengið mikla fjármuni. Og hverjir fengu þá peninga? Það voru þeir sem voru að byggja og eignast íbúðir. Þetta er svo einfalt og rökrétt. Þetta er rétt svar hjá hv. þm. Þetta kerfi kostaði mikla peninga vegna þess að það veitti mikla aðstoð. Það er hin sögulega staðreynd. Ríkisendurskoðun getur haldið því fram mín vegna að það hafi verið svo dýrt að höfðum ekki efni á því. En það er ekkert víst að Ríkisendurskoðun eigi að ákveða fjölskyldustefnuna í þessu landi. Ég hef ekki frétt að það sé hennar hlutverk. Þetta kerfi kostaði nefnilega peninga. Og það skilaði þeim peningum til fólksins sem naut lánanna. Það er rétt skilgreining hjá hv. þm.

Virðulegi forseti. Ég vil bara leggja eina spurningu fyrir hv. þm. Telur hv. þm. það gott kerfi fyrir unga fólkið í þessu landi sem er að koma sér upp húsnæði að þurfa að bíða í tvö, þrjú eða fjögur ár eftir því að fá húsnæðislán með ærnum tilkostnaði, t.d. kostnaði við það að leigja íbúðir, t.d. kostnaði við að taka bankalán til þess kannski að geta leigt íbúðir? Lánshlutfallið var þar miklu lægra. Það þurfti sífellt að vera að taka bankalán til að brúa bilið. Vill þingmaðurinn taka upp slíkt kerfi sem þrátt fyrir allt þetta mikla fjármagn --- það fóru milljarðar á milljarða ofan sem ríkisframlag í þetta kerfi. Ekkert ríkisframlag fer í húsbréfakerfið. --- þrátt fyrir þetta mikla framlag þurfti fólk að bíða í mörg ár eftir því að fá þessa lánafyrirgreiðslu, selja lánsloforðin.