Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Iðnn. hefur fjallað um frv. til l. um sölustofnun niðursuðuiðnaðarins og mælir einróma með samþykkt þess, þó með nokkrum breytingum. Aftur á móti varð ágreiningur um eitt atriði frv., reyndar mjög mikilvægt atriði, þ. e. hvernig stjórn stofnunarinnar skuli skipuð, og einstakir nm. hafa því áskilið sér rétt til að fylgja eða flytja brtt. Á síðari árum hafa fjöldamargir einstaklingar og félagasamtök orðið til að benda á, hvílíkir möguleikar eru fólgnir í aukinni fullvinnslu íslenzkra sjávarafurða og framleiðslu ýmiss konar fullbúinna matarrétta úr hráefnum. Jafnframt hefur þá verið fjölyrt um þá óneitanlegu staðreynd, að íslenzkur niðursuðu- og niðurlagningariðnaður hefur ekki þróazt með eðlilegum hætti hér á landi. Menn hafa bent á það með réttu, að niðursuðu- og niðurlagningariðnaðurinn er einkennilega vanþróaður hér á landi miðað við mörg nálæg lönd og framleiðsluaukning í þessum iðnaði hefur ekki orðið slík, sem menn hafa vænzt. Í stuttu máli má segja, að þessi iðnaður hafi verið að hjakka svo til í sama farinu undanfarna áratugi. Langt er síðan mönnum varð almennt ljóst, hvað helzt hefur staðið þessum iðnaði fyrir þrifum. Það eru að sjálfsögðu markaðs- og sölumálin. Þau hafa alla tíð verið í molum, enda íslenzkir framleiðendur smáir, fjárvana og lítils megandi á erlendum mörkuðum. Oft hefur staðið til að átak yrði gert til að brjóta niðursuðuiðnaðinum leið út úr sjálfheldunni. Margar nefndir hafa verið skipaðar til að gera till. um úrbætur og í þær hafa valizt ágætustu sérfræðingar okkar. Þeir hafa skilað frá sér ítarlegum og merkum till. til stjórnvalda, en till. þeirra hafa því miður ekki komizt í framkvæmd og við það hefur setið. Eina tilraun hafa framleiðendur sjálfir gert til þess að brjóta sér leið inn á erlenda markaði. Árið 1968 var framkvæmd markaðsrannsókn af kanadíska ráðgjafarfyrirtækinu Stevenson & Kellogg, sem var kostuð með styrk frá Iðnþróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna. Niðurstaðan af þessari rannsókn var sú, að líklegt væri, að með markvissu átaki væri mögulegt að afla niðursuðu- og niðurlagningarvörum erlendra markaða á fimm árum, sem næmu að verðmæti 900–1000 millj. ísl. króna á þáverandi gengi. Í framhaldi af þessari bjartsýnu og álitlegu niðurstöðu sérfræðinganna var stofnuð fyrirtækjasamsteypa, sem bar nafnið Sameinuðu niðursuðuverksmiðjurnar og í voru fimm stærstu framleiðendur í niðursuðuiðnaði á þeirri tíð. Jafnframt var útvegað lán hjá stofnun, sem ber heitið International Finance Corporation og er í tengslum við Alþjóðabankann, og átti það að veitast þessum nýju samtökum að fenginni ábyrgð frá íslenzkum banka. Upphæð þessa láns var 1 millj. dollara eða jafngildi 88 millj. ísl. króna. Jafnframt þessu var gert ráð fyrir því, að þessi nýju samtök keyptu upp verulegan hluta af hlutabréfunum í þeim fimm verksmiðjum, sem stóðu að þessu nýja fyrirtæki, þannig að þær hefðu raunverulega orðið eign samtakanna og þarna hefði þá orðið um að ræða eina fyrirtækjasamsteypu með sameiginlega sölustarfsemi, sameiginlegt gæðaeftirlit og sameiginleg hráefnainnkaup og alla aðra starfsemi að sjálfsögðu sameiginlega nema framleiðsluna. Það er skemmst frá að segja, að þessi tilraun fór algjörlega í vaskinn og mistókst. Skýringin á því var sú, að því er komizt verður næst, að enginn íslenzkur banki fékkst til að bera ábyrgð á þessu mikla láni, sem ekki átti að festa í -neinni áþreifanlegri eign, hvorki fasteign né lausafjármunum, heldur átti að renna til sölustarfsemi og til að skapa ný viðskiptasambönd, sem því miður þykja ekki nægilega örugg andlög veðréttinda. Þar af leiddi sem sagt, að af láninu varð ekki. Bankaábyrgðin var ófáanleg og þessi samtök komust aldrei á legg. Ég minni hér á þessi atriði, vegna þess að ég tel, að við verðum að hafa þessa forsögu málsins vel í huga, þegar við ræðum um það, sem nú er í bígerð í niðursuðumálum, og fjöllum um það frv., sem hér er á dagskrá. Það var eitt mikilvægasta fyrirheitið, sem fólst í málefnasamningi núv. ríkisstj., að gert yrði stórátak til að efla niðursuðuiðnaðinn í landinu. Hæstv. iðnrh. skipaði þriggja manna nefnd í haust til að undirbúa framkvæmd þessa fyrirheits. Ég vil skjóta því að í framhjáhlaupi, að ég minnist þess, að af hálfu stjórnarandstöðunnar var talsverð tilraun gerð til þess að gera hávaða út af því á sínum tíma, að í fyrrnefnda nefnd voru ekki valdir sérfræðingar í niðursuðumálum. Ég held hins vegar, að þeir, sem betur þekktu til, hafi gert sér almennt grein fyrir því, að sú gagnrýni var á algjörum misskilningi byggð. Þess þurfti ekki með í þetta sinn, að samin yrði enn ein sérfræðileg umsögn um vandamál niðursuðuiðnaðarins. Sérfræðilegar skýrslur og álitsgerðir voru nægar fyrir hendi. Það, sem til þurfti, var að koma málinu á framkvæmdastig. Það þurfti að safna saman fyrirliggjandi gögnum og móta stefnu, sem stjórnvöld væru reiðubúin að standa við og hrinda í framkvæmd. Störf þessarar nefndar hafa í aðalatriðum verið þessi: Í fyrsta lagi að kanna til hlítar, hverjar voru hinar raunverulegu ástæður til þess, að áformin um Sameinuðu niðursuðuverksmiðjurnar og starfsemi þeirra gufuðu upp á sínum tíma og ekkert varð úr þessari markaðssókn, sem var fyrirhuguð. Í öðru lagi að semja frv. um ný sölusamtök fyrir þennan iðnað, sem gætu valdið því stóra og mikla hlutverki, að ryðja íslenzkum niðursuðu- og niðurlagningariðnaði brautina á erlenda markaði. Það er frv., sem við erum nú með hér til umr. Í þriðja lagi að semja nýtt frv. um niðursuðuverksmiðju ríkisins á Siglufirði. Það frv. hefur verið lagt fyrir Alþ. og afgr. frá hv. Ed. Í fjórða lagi að athuga um skipulag gæðaeftirlits fyrir þennan iðnað. Það mál er nú í framhaldsathugun hjá nokkrum mönnum, sem sérfróðir eru um málefni þessa iðnaðar. Í fimmta lagi tók nefndin sér fyrir hendur að kanna með aðstoð sérfræðinga vandamál nokkurra niðursuðufyrirtækja, sem lent hafa í sérstökum erfiðleikum. Ég vil nú víkja nánar að þessu frv., sem hér liggur fyrir, og þeim ábendingum, sem n. hafa borizt í skriflegum umsögnum frá ýmsum aðilum, og jafnframt þá að þeim brtt., sem n. hefur orðið sammála um að flytja. Það er þá fyrst til að taka heiti stofnunarinnar og þar með heiti frv. Ég get upplýst það, að nefndin, sem samdi þetta frv., gerði sér fyllilega grein fyrir því, að þarna var um rangnefni að ræða, og hún ætlaðist einmitt til þess, að fundið yrði nýtt nafn yfir þennan iðnað, áður en frá því yrði gengið hér á Alþ. Það hefði verið rangnefni að nefna þetta „sölustofnun niðursuðuiðnaðarins“, vegna þess að þessari stofnun er einmitt ætlað að selja framleiðslu, sem ekki hefur verið niðursoðin. Það er tvennt ólíkt, niðursoðnar vörur og niðurlagðar vörur, en að vera stöðugt með þennan langa hala, nefna bæði niðursoðnar og niðurlagðar sjávarafurðir, þegar á þessi mál er minnzt, það er að sjálfsögðu mikið óhagræði. Nefndin lét það nægja að koma með nýyrði inn í annað af þessum frv., sem hún skilaði af sér, þ. e. frv. um lagmetisiðju ríkisins á Siglufirði. Hún kom með þetta nýyrði, sem er lagmeti, - heildarheiti fyrir alla þessa framleiðslu, hvort sem hún hefur verið soðin niður eða lögð niður, - og vildi láta á það reyna, hvort alþm. gætu sætt sig við þetta nýja orð. Ég skal fúslega viðurkenna það, að ég hef orðið var við allmikla gagnrýni. Sumir telja, að mönnum komi ómeti í hug, er á lagmeti verði minnzt, en ég geri nú ekki mikið úr þeirri gagnrýni og vil að endingu nefna það, að nefndin sendi þetta til umsagnar nýyrðanefndar, sem mælti eindregið með því, að nafni frv. yrði breytt og þetta orð yrði tekið upp sem nýyrði í málinu. Það eru því allmargar gr. í frv., sem breytast þessu til samræmis. Hvað snertir 2. gr. frv. þá fjallar hún um viðfangsefni stofnunarinnar. Þar er talið upp í sjö liðum, hvert skuli vera hlutverk stofnunarinnar. Það kom fljótlega fram við a-liðinn sú ábending frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, að það yrði að skilgreina betur, hvað þessi stofnun ætti að selja, því að það væri óeðlilegt, ef hún færi inn á verksvið Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, og þeim fannst þetta óþarflega víðfeðmt orðalag, að stofnunin ætti að annast sölu á fullunnum sjávarafurðum almennt. Þess vegna var það ráð tekið að vísa hér til orðalags, sem er fyrr í málsgr., þar sem segir, að stofnunin eigi að selja niðursoðnar og niðurlagðar sjávarafurðir svo og rækju og annan skelfisk. Þetta eru þær vörur, sem stofnunin hefur heimild til að annast sölu á, og aðrar ekki, og þetta er bundið með brtt. n. við a-liðinn. Í b-lið frv. er gert ráð fyrir því, að þegar um það er að ræða, að ríkið geri vöruskiptasamninga við önnur ríki um sölu á niðursoðnum og niðurlögðum sjávarafurðum, þá komi það af sjálfu sér og sé lögbundið, að stofnunin, sem hér um ræðir, skuli annast þá sölu. Þarna er auðvitað fyrst og fremst átt við sölu á niðursoðnum og niðurlögðum vörum eða lagmetisvörum, sem er nú rétt að nefna þetta héðan í frá, til sósíalísku ríkjanna í Austur-Evrópu. N. leggur hins vegar til, að orðalaginu sé eilítið hnikað til og í staðinn fyrir að tengja þetta við vöruskiptasamninga, þá sé þetta tengt við lönd, þar sem ríkisstofnun, ríkið sjálft eða aðili fyrir þess hönd er aðalkaupandinn, eins og segir í brtt. n. í b-lið. N. hafði það í huga, að vöruskiptasamningar eru frekar á undanhaldi og óheppilegt að binda þetta við vöruskiptasamninga sem slíka, þegar það væri sérstaklega haft í huga, að þarna væri um að ræða samninga við ríkisstofnanir eða ríkið sjálft. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að Félag ísl. niðursuðuverksmiðja óskaði eftir því, að við gr. yrði bætt þeirri setningu, að slíkir samningar yrðu framvegis gerðir af stofnuninni fyrir milligöngu ríkisstj. Þeir sem sagt óskuðu eftir því, að það yrði lögbundið, að þegar um er að ræða samninga af þessu tagi, þá kæmi stofnunin til skjalanna og gengi frá slíkum samningum fyrir hönd ríkisstj. Við, sem eigum sæti í iðnn., gátum samt ekki fallizt á þessi tilmæli. Við töldum það liggja nokkuð í hlutarins eðli, að þegar um það yrði að ræða, að slíkir samningar yrðu gerðir, sem sölustofnunin ætti síðan að útfæra, væri ekki fram hjá henni gengið og hún yrði höfð með í ráðum og það yrði leitað til hennar um að eiga menn í viðkomandi samninganefnd, og starfið mundi fyrst og fremst hvíla á henni. Við töldum hins vegar óeðlilegt að fara að lögbinda þetta atriði, en eðlilegt að ríkisstj. hagaði þessu á þann hátt, sem hún telur skynsamlegt hverju sinni. Hvað c-lið 2. gr. snertir, þá er þar um að ræða, hvernig haga skuli gæðaeftirliti með framleiðslu þeirra aðila, sem eru þátttakendur í samtökunum. Spurningin er og hefur verið sú, hvort rétt sé, að um verði að ræða tvöfalt kerfi eða einfalt kerfi. Hvort um sé að ræða, að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins hafi sérstakt gæðaeftirlitskerfi með framleiðslunni og síðan hafi stofnunin annað kerfi á eigin vegum, líkt og er með hraðfrystar sjávarafurðir, eða hvort þarna yrði um einfalt kerfi að ræða, sem yrði þá á vegum beggja aðila. Það er ekkert í frv. eða orðalagi þessarar gr., sem segir til um, hvora leiðina skuli velja. Það verður því að ráðast í reynd, hvor leiðin verður talin skynsamlegri. Við höfum alltaf gert ráð fyrir því, að þetta muni ráðast í samvinnu við Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, en þar sem Félag ísl. niðursuðuverksmiðja hefur sérstaklega óskað eftir því, að það sé tekið inn í frvgr., að þetta skuli gert í samvinnu við Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, þá taldi iðnn. sjálfsagt að verða við þeim tilmælum og skjóta því inn í frvgr. Þó að um sé að ræða atriði, sem í raun og veru skipti ekki máli, þá hefði vafalaust engum dottið í hug að þetta yrði unnið á annan hátt. Ef litið er á e-lið frvgr., þá er þar gert ráð fyrir því, að stofnunin annist sameiginlegan innflutning fyrir aðila stofnunarinnar og í öðru lagi, að stofnuninni sé heimilt að gerast eignaraðili í dósa- og umbúðaverksmiðju. Þarna er aðeins um heimildarákvæði að ræða, en ákvæði, sem getur verið mjög skynsamlegt og eðlilegt, og það er mögulegt að upplýsa það hér, að Dósagerðin h. f. hefur tekið upp mjög jákvæða afstöðu til þess að þetta gæti komið til greina hvað það fyrirtæki snertir. Undirbúningsnefndin, sem undirbjó þetta frv„ átti einmitt viðræður við forráðamenn þess fyrirtækis. Aftur á móti gerðist það við skoðun málsins í iðnn., að fyrrnefnt fyrirtæki, Dósagerðin h. f., óskaði eftir því að eiga aðild að stofnuninni og eiga fulltrúa í fulltrúaráðinu og óskaði þá eftir því, að ákvæði um það yrði skotið inn í 2. gr., e-lið. Iðnn. ræddi þetta atriði talsvert og menn höfðu nú almennt skilning á því, að það gæti vel komið til greina, að ef um það yrði að ræða, að stofnunin yrði eignaraðili í þessari verksmiðju, þá ætti viðkomandi dósagerð áheyrnarfulltrúa í fulltrúaráðinu. Mönnum fannst hins vegar, að þarna gæti nú tæplega orðið um að ræða atkvæðisrétt, en þar sem þetta er nú allt saman óljóst, hvernig á þessu verður haldið, hvort þarna verður um að ræða eina eða fleiri dósaverksmiðjur og hvaða álit framleiðendur sjálfir hafa á þessu atriði, þá töldum við ekki að svo komnu máli rétt að vera uppi með brtt. í þessa átt, enda hugsanlegt að koma þessu fyrir á einhvern þann hátt, sem menn geti verið ánægðir með, án þess að það sé endilega lögbundið. Í f-lið 2. gr. er gert ráð fyrir því, að stofnunin fylgist með og greiði fyrir öflun hráefnis til niðursuðu og niðurlagningar, og í því sambandi fékk n. ábendingu frá Félagi ísl. niðursuðuverksmiðja, sem lagði til, að svofellt ákvæði yrði sett inn í frv.: „Einnig er stofnuninni heimilt að afla hráefnis erlendis frá eða frá erlendum skipum, ef hráefni verður ekki fengið innanlands, enda sé slíkur innflutningur talinn hagkvæmur.“ N. féllst ekki á að taka inn þetta ákvæði. Það er rétt hins vegar að upplýsa það, að ákvæði hliðstætt þessu, sem ég var nú að lesa, var í frv., þegar undirbúningsnefndin sendi það frá sér til ríkisstj., og menn töldu, að þetta væri einmitt mjög athugandi, að stofnunin beitti sér fyrir öflun hráefnis erlendis frá, þegar brýn þörf væri á því. Þetta var hins vegar fellt úr frv. við nánari undirbúning málsins, vegna þess að mönnum sýndist óeðlilegt, að stofnunin sem slík fengi endanlegt vald um það, hvort þetta skyldi gert eða ekki. Það er svo, að við höfum stranga löggjöf um þessi efni og í henni er gert ráð fyrir ákveðnum heimildum, sem ríkisstj. og sjútvrh. hafa til þess að veita undanþágur af þessu tagi og til að heimila hráefniskaup af erlendum veiðiskipum, og það var talið óeðlilegt að fara að rýmka þessi ákvæði og veita einstökum aðilum rétt til þess að gangast fyrir hráefniskaupum af erlendum skipum, meðan löggjöfin sem slík væri ekki tekin til algerrar endurskoðunar. Ef þessi stofnun hefði fengið heimild að þessu tagi, þá væri ekki óeðlilegt, að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna kæmi og óskaði eftir svipaðri heimild og þannig gæti orðið um fleiri stofnanir. Þó að n. féllist ekki á að taka þetta inn í frv., felur það ekki í sér, að n. telji þetta út af fyrir sig fráleita hugmynd. Þetta getur vel komið til greina, en verður þá að vera háð samþykki ríkisstj. og sjútvrh. Við 3. gr. frv. hefur engin brtt. verið gerð, hvorki af iðnn. né neinum þeim aðila, sem umsögn hefur gefið um frv. Í þessari gr. er um það fjallað, með hvaða hætti framleiðendur verði aðilar að þessari stofnun. Menn kynnu við fljótan lestur frv. eða við ónóga yfirsýn að ímynda sér, að hér væri um að ræða, að verið væri að þjóðnýta útflutningsverzlun með niðursuðuvörur eða hérna væri að koma upp einhvers konar einokunarfyrirtæki í sambandi við útflutningsverzlun með niðursuðuvörur. Ég vil leggja á það áherzlu hér, að svo er alls ekki. Þetta er ekki einokunarfyrirtæki af neinu tagi og heldur ekki þjóðnýtingarfyrirtæki. Þó að ég hafi út af fyrir sig ekki teljandi á móti því, að slíkir hlutir séu framkvæmdir, þegar það á við, þá tek ég það fram, til þess að undirstrika og vara við þeim misskilningi, sem kynni að koma upp, að hér er ekki um þjóðnýtingu að ræða af neinu tagl. Hérna er um að ræða frjáls samtök, sem framleiðendur geta orðið aðilar að, ef þeir kjósa, en ef þeir vilja halda áfram að vera utan við þessi samtök og selja framleiðsluna á eigin vegum, þá bannar enginn það. Það er hins vegar gert ráð fyrir því, að þeir, sem vilja eiga aðild, verði að sækja um það með skriflegum hætti, og þegar þeir eru komnir inn í samtökin, þá verða þeir að vera þar og geta ekki gengið úr þeim aftur nema með árs fyrirvara, og þegar þeir eru komnir inn í samtökin með frjálsum hætti, þá eru þeir skyldir að fela stofnuninni sölu á allri sinni framleiðslu og ekki heimilt að selja vöruna úr landi með öðrum hætti. Það er sem sagt rétt að undirstrika það, að hér er um að ræða stofnun, sem veitir ákveðið hagræði, veitir framleiðendum ákveðin réttindi og leggur um leið á herðar þeirra ákveðnar skyldur, en þetta er stofnun, sem menn eru frjálsir að ganga í og fara úr aftur. Af hagkvæmnisástæðum kýs ég nú að hlaupa yfir í 6. gr. næst. Þar er um það að ræða, að á næstu fimm árum verði öll útflutningsgjöld af niðursuðuvörum og niðurlögðum sjávarafurðum, þ. e. lagmetisvörum, svo og af söltuðum grásleppuhrognum og ýmsum öðrum sjávarafurðum, lögð í sérstakan sjóð, sem ætlaður er til eflingar lagmetisiðnaðinum. Það er rétt að undirstrika það hér, að þessi sjóður hefur ekki verið hugsaður sem rekstrarsjóður fyrirtækisins, ef svo mætti segja. Það er ekki meiningin, að þessi gjöld renni beint inn í reksturinn. Um rekstrarféð fjallar 5. gr. Hérna er um að ræða sjóð, sem stofnaður er til eflingar iðnaðinum almennt og til að gera mögulegt að framkvæma þær ráðstafanir, sem til þarf á hverjum tíma til eflingar iðnaðinum. Þessi gr. hefur sætt miklum andmælum, og er óhætt að segja það. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefur sent n. tvö bréf til þess að mótmæla þessu ákvæði, Sölusamband ísl. fiskframleiðenda hefur mótmælt þessu mjög harðlega og sjútvrn. hefur einnig mótmælt þessu ákvæði. Hér er um að ræða að safna í sjóð, sem hefði á einu ári gefið 34 millj. kr. tæpar, ef salt- og kryddsíld er undanskilin, en það er varla hægt að reikna með miklum tekjum af þeim vörum, a. m. k. næsta árið eða tvö árin, vegna þess að síldveiðar hér við land hafa að mestu verið bannaðar. Á það er bent, að ákveðnir sjóðir og þá einkanlega Tryggingasjóður fiskiskipa yrðu fyrir miklum skakkaföllum, ef ákvæði þetta væri samþykkt, sá sjóður sé fjárvana, það sé nýlega búið að samþykkja tekjuauka fyrir hann og því sé ekki viðeigandi að fara nú að skerða hann með því að draga undan þær sjávarafurðir, sem hér eru tilteknar. N. hefur skoðað þetta frá öllum hliðum og um þetta urðu miklar umr., en það samkomulag náðist að lokum í n. að flytja þær brtt., sem hér eru fluttar, þ. e. að þarna yrði sleppt öllum öðrum afurðum en niðursuðuvörum, niðurlögðum vörum og söltuðum grásleppuhrognum. Það verður að vísu að viðurkennast, að með þessu er kúfurinn af þessari sjóðsmyndun tekinn burt. Niðursuðuvörur munu væntanlega ekki gefa nema um það bil 3.8 millj. kr. miðað við það gjald, sem fram að þessu hefur verið greitt, og grásleppuhrogn munu aðeins gefa 6.5 millj. kr., þannig að samanlagt fær þessi sjóður í tekjur 10 millj. kr. á ári eða því sem næst og það er auðvitað allmikill munur á því og hinu, sem lagt var til þegar frv. var lagt fram og eins og frv. er enn. Það er rétt að geta þess hér, að Félag ísl. niðursuðuverksmiðja var í þessu efni með aðra till., lagði til, að þessu yrði haldið óbreyttu en útflutningsgjöldum af niðursoðnum og niðurlögðum sjávarafurðum yrði algjörlega sleppt og þau felld niður. Á það gat n. ekki fallizt, taldi óeðlilegt að fella þau með öllu niður, væri réttara að láta þau þó renna í þennan sjóð. Breytingin, sem gerð er á 5. gr. frv., er síðan afleiðing af því, hve þessi sjóður hefur verið rýrður stórlega, því að þar er sem sagt gert ráð fyrir því, að ríkissjóður leggi 25 millj. kr. á ári hverju til þessarar starfsemi og til þessarar sölustofnunar í stað þess að áður var gert ráð fyrir 20 millj. kr. framlagi frá ríkissjóði. Og þá vík ég að lokum að umdeildasta ákvæði þessa frv., 4. gr. frv., sem fjallar um það, hvernig stjórnarfyrirkomulag stofnunarinnar skuli vera. Þegar þetta frv. var í mótun, lá ljóst fyrir, að um væri að ræða þrjá möguleika. Í fyrsta lagi, að hér yrði um að ræða hreint ríkisfyrirtæki, einhvers konar fiskimálanefnd, eins og hér var einu sinni stofnuð í sambandi við hraðfrystar sjávarafurðir, stofnun, sem væri algjörlega á vegum ríkisins og þar sem framleiðendur réðu raunverulega engu. Þetta var fyrsti möguleiki nm. Annar möguleikinn var sá, að þarna yrði um að ræða hreint einkafyrirtæki eða samtök einkaaðila eins og t. d. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna er eða Samband íslenzkra fiskframleiðenda. Á það var hins vegar að líta, að þetta hefur einu sinni verið reynt, slík samtök voru stofnuð með Sameinuðu niðursuðuverksmiðjunum, en það mistókst, það fór í vaskinn. Það, sem varð hins vegar fyrir valinu, var sambland af þessum tveimur leiðum. Það var komið upp fyrirtæki eða lagt til, að stofnuð yrðu samtök eða stofnun, sem yrði eins konar sambland af samtökum framleiðenda og af ríkisrekstri, og ég vildi leyfa mér að skilgreina þetta fyrirtæki sem eins konar samvinnusamtök framleiðenda, en að vísu undir ríkisforustu. Í þessu efni og þegar um er að ræða, hvernig stjórnin skuli skipuð, þá verður sérstaklega að hafa það í huga, að allt fjármagn, sem til stofnunarinnar á að renna, kemur frá ríkinu eða í gegnum ríkið, með tilstyrk ríkisins. Þannig er með þær 25 millj. kr., sem ríkið á að leggja fram og verða 125 millj. að fimm árum liðnum. Einnig ábyrgist ríkið lán til starfseminnar, sem nemur 100 millj. kr., og ríkið leggur raunverulega fram tekjustofna til þess sjóðs, sem ég nefndi hér áðan, 10 millj. kr. á hverju ári, og tekur það raunverulega úr öðrum sjóðum, sem þetta átti að renna til. Ríkið verður þar af leiðandi að reyna að finna aðra tekjustofna fyrir þá sjóði til að fylla í skarðið, þannig að segja má, að ríkið útvegi það fjármagn einnig. Á þetta verður sérstaklega að líta, þegar skoðað er, hvaða aðili skuli vera í meiri hluta í stjórn fyrirtækisins. Það hlýtur að teljast eðlilegt á meðan stofnunin er í uppbyggingu og nýtur svo stórfelldra fjárframlaga af hálfu ríkisins og ríkisaðila, að þá hafi ríkisvaldið fullkomið eftirlit með þessu fyrirtæki. Uppbyggingin er hins vegar þess eðlis, að það á að vera ákaflega auðvelt fyrir framleiðendur að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, og ég álít, að þeir muni raunverulega ráða því sem þeir vilja í sambandi við þetta fyrirtæki. Þeir hafa þarna tvo af fimm stjórnarmönnum, og ég er sannfærður um það, að stjórnarmenn, sem ríkið skipar þarna til viðbótar, verða velviljaðir þessum iðnaði, og þarna mun áreiðanlega geta skapazt ágætt samstarf. Hitt er svo rétt að benda á, að það er gert ráð fyrir því, að þegar þessi stofnun hætti að njóta ríkisframlaga, þá verði sú breyting á, að framleiðendur fái þrjá af fimm stjórnarmönnum. Ég held, að ég hafi þá ekki meira að segja um þetta að sinni. Það, sem ég nefndi hér seinast, er mesta ágreiningsmálið í sambandi við þetta frv. Minni hl. n. hefur flutt sérstaka till. varðandi þetta atriði og mun gera grein fyrir henni, en n. hefur aftur á móti flutt fáeinar brtt. við 4. gr., sem allar eru þess eðlis, að þær skipta ekki stóru máli. Þær eru meira formsatriði og skýra sig sjálfar.



Herra forseti. Eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, þá mælir iðnn. einróma með samþykkt þessa frv., sem hér liggur fyrir. Hv. frsm. ræddi um mikilvægi þessa máls og nauðsyn þess að gera skipulegar og markvissar aðgerðir til þess að efla niðursuðuiðnaðinn í landinu. Um þetta er ég honum algerlega sammála og ég fagna því út af fyrir sig, að frv. um þetta efni skuli fram komið. Annað mál er það, að það er ýmislegt, sem ég hef við frv. að athuga, sumt af því eru formsatriði og minni háttar atriði, sem ég hef ekki talið rétt að gera að neinu sérstöku ágreiningsefni. Það er svo, þegar um er að ræða frv. sem þetta, að þá getur lengi sitthvað farið betur og margt verið álitamál. Hv. frsm. fór að segja, að stjórnarandstaðan hefði átalið það, hvaða fulltrúar hefðu verið settir . . .  Hvernig stendur á, að þeir hafa verið settir í þetta verk? Ég sagði, að ég hefði ýmislegt við frv. að athuga, og þá átti ég við formsatriði og minni háttar atriði. Mér finnst frv. illa samið og slæm smíði og ég vildi fyrirgefa þeim það, ef þeir hefðu þá haft þekkingu á því, sem var aðalatriðið í þessu efni, niðursuðumálunum sjálfum.  Ég sagði, að það væri margt, sem kæmi til álita að breyta ætti eða gæti betur farið, en út í það ætla ég almennt ekki að fara, en víkja að einu atriði, sem ekki hefur verið gerð brtt. um. Mér þykir það þess eðlis, að það sé sjálfsagt að vekja athygli á því, og þá á ég við það atriði, sem stendur í 2. gr., g-lið, varðandi tækniþjónustu og tæknimál. Hv. frsm. sagði, að þar sem skórinn hefði kreppt að varðandi niðursuðuiðnaðinn væru fyrst og fremst markaðs- og sölumálin. Ég vil ekki á neinn hátt draga úr mikilvægi markaðs- og sölumálanna. En við megum þó ekki gleyma öðrum þætti, sem er framleiðslan sjálf, tæknimálin varðandi framleiðsluna sjálfa, og mér finnst, að þetta frv. geri helzt til lítið úr þeim þætti. Að vísu segir í lok 2. gr., að að því skuli stefnt að koma á fót tækniþjónustu hjá niðursuðuiðnaðinum. Minna gat það nú ekki verið. Mér hefði fundizt það koma til greina að setja miklu fyllri og nákvæmari ákvæði um þessi efni, en ég hef ekki gert brtt. um það. Það er bæði, að það er nokkuð vandmeðfarið og kannske ekki einsýnt, hvernig á að koma þeim málum fyrir, svo og að ég legg mikla áherzlu eins og aðrir á það, að frv. þetta nái fram að ganga á þessu þingi. Það getur hugsazt líka, að það væri fullt eins skynsamlegt að hyggja á breytingar í þessu efni síðar og þá þegar einhver reynsla væri komin á þessa stofnun, sem hér er um að ræða. En ég minnist á þetta vegna þess, að það liggur í augum uppi, að þessi mál eru ákaflega þýðingarmikil. Áður fyrr, þegar niðursuðumálin eða vandamál niðursuðuiðnaðarins hafa verið athuguð, þá hefur þessi þáttur verið þýðingarmikill í þeim athugunum, sem fram hafa farið. Í því sambandi leyfi ég mér að nefna, að Karl Sundt Hansen, norskur vélaverkfræðingur, gerði skýrslu um þessi efni fyrir rúmum 10 árum. En hann var fenginn hingað til lands til að rannsaka þessi mál og gera till. um lausn þeirra á vegum Iðnaðarmálastofnunar Íslands. Og þessi sérfræðingur lagði til, að komið yrði á fót sérstakri tæknimiðstöð niðursuðuiðnaðarins, sem hefði það hlutverk að vinna að þessum málum í þágu niðursuðuiðnaðarins. Hlutverk þessarar stofnunar átti að vera í megindráttum það að veita þjónustu og ráðleggingar hverju fyrirtæki í niðursuðuiðnaðinum, sem þess óskaði, varðandi byggingu verksmiðja og endurbyggingar, við innkaup véla og lausn hvers konar vandamála í sambandi við sjálfa niðursuðuna, efnagreiningu og þess háttar. Ég bendi á þetta, vegna þess að það má ekki gleymast, að undirstaðan undir öllum iðnaði er þó framleiðslan sjálf, þó það sé rétt, að ekki tjói að framleiða, ef ekki er hægt að selja. En ég vík þá að brtt. þeim, sem við hv. 2. þm. Reykv., Birgir Kjaran, höfum leyft okkur að flytja og varða það mál, sem er mesta ágreiningsefnið, eins og hv. frsm. sagði. En við höfum kosið að bera fram brtt. okkar í því formi, að við höfum umorðað 4. gr. í heild. Eins og 4. gr. liggur fyrir í brtt. okkar, er þar um að ræða það sama og er í 4. gr. frv. sjálfs, en í brtt. okkar felast samt veigamikil og stór atriði. Og það er þá það fyrsta, að í okkar till. segir: „Fulltrúaráðið fer með æðsta vald í öllum rekstri og stefnumótun stofnunarinnar.“ Í frv. segir: „Fulltrúaráðið er ráðgefandi um allan rekstur og stefnumörkun stofnunarinnar.“ Hér er um grundvallarmál að ræða. Áður en ég vík að þessu grundvallaratriði vil ég koma að spurningunni um stjórn stofnunarinnar, en hún er nátengd valdsviði fulltrúaráðsins. Í brtt. okkar er gert ráð fyrir, að stjórn stofnunarinnar skuli skipuð fimm mönnum kjörnum til þriggja ára í senn eins og frv. gerir ráð fyrir, en tveir skuli kosnir hlutfallskosningu af Alþingi og skipar ráðh. annan þeirra formann, en þrír skuli kjörnir af aðalfundi fulltrúaráðsins. Þetta er það, sem brtt. felur í sér, en eins og hv. frsm. lýsti hér áður, þá gerir frv. ráð fyrir því, að ráðh. tilnefni þrjá menn í stjórnina, en fulltrúaráðið kjósi einungis tvo. Nú er það, að þessi atriði um valdsvið fulltrúaráðsins og skipun stjórnarinnar hljóta að fara eftir því, hver er tilgangurinn með þessu frv. Tilgangurinn er að aðstoða niðursuðuiðnaðinn í landinu. Það er hinn yfirlýsti tilgangur. Það er ekki tilgangur frv., - enda yfirlýst, að það felist ekki heldur í frv., yfirlýst af hv. frsm. n., - að hér sé um einokun og þjóðnýtingarfyrirtæki að ræða. Það er ánægjulegt, að formaður Alþb. skuli sýna okkur þá tillitssemi að koma í veg fyrir, að við óttumst það, að hann standi að þjóðnýtingarfyrirtæki. En ef þetta er ekki einokun og ef þetta er ekki þjóðnýting og ef þetta er gert til þess að hjálpa og efla niðursuðuiðnaðinn sjálfan, þá sýnist mér, að það sé auðsætt, að eðlilegt sé, að fulltrúaráðið, samkoma framleiðenda, fari með æðsta vald í öllum rekstri og stefnumótun stofnunarinnar. Þetta að vera ráðgefandi, það er allt annað. Við þekkjum það úr okkar sögu, að það er annað að vera ráðgefandi en að hafa ráðin. Það kann að fara vel á því, að slíkar samkomur sem þessar séu ráðgefandi, þar sem ríkinu er falin öll forsjá í atvinnumálum. En það samræmist ekki íslenzkum venjum, það samræmist ekki tilgangi frv. eins og honum er lýst, því að svo bezt er hægt að efla niðursuðuiðnaðinn í landinu, að framleiðendum sé hjálpað til þess að hjálpa sér sjálfir. Og ef það á að þýða, ef ríkið aðstoðar og beitir áhrifum sínum til þess að efla einhverja einstaka atvinnugrein í landinu, að atvinnugreinin sé lögð undir forsjá og stjórn ríkisins, þá erum við að fara inn á algerlega nýjar brautir í þessum efnum. Hér þarf ekki að minna á það, að á öllum tímum hefur hið opinbera komið til aðstoðar við einstaka atvinnuvegi, einstakar atvinnugreinar undir mismunandi kringumstæðum og af sérstökum tilefnum. En það hefur verið grundvallarstefna, ég vil segja hvaða ríkisstjórnar sem er, að láta ekki slíka aðstoð kosta það, að viðkomandi atvinnugrein þurfi að láta af sjálfstæði sínu og hún sé lögð undir forsjá ríkisins. Hv. frsm. gerði mikið úr þeirri ríkisaðstoð, sem veitt er með þessu frv. Ég hef enga tilhneigingu til þess að gera lítið úr henni. En hv. þm. sagði, að allt fjármagn kæmi frá ríkinu, framlag í formi ríkisábyrgðar, allt kæmi frá ríkinu. Þetta er grundvallarmisskilningur, og slíku er ekki hægt að halda fram. Hér er um heila atvinnugrein að ræða, fjölmarga framleiðendur og verksmiðjur um allt land. Þessir framleiðendur leggja fjármuni sína og sérþekkingu til þessara mála. Á móti kemur aðstoð frá ríkinu, sem ég vil segja að sé hvorki meiri né minni en efni standa til og eðlilegt væri miðað við það, sem gert hefur verið í öðrum tilfellum. Og það er engin sérstök aðstoð við þessa framleiðendur, sem orð er á gerandi, þó að það sé tekið fram, að ríkissjóði sé heimilt að ábyrgjast fyrir hönd stofnunar lán, sem nemur allt að 100 millj. kr. Það er ekki orð á því gerandi borið saman við það, sem yfirleitt er gert og hefur verið gert til aðstoðar atvinnuvegunum. En það eru 25 millj. á ári í 5 ár, sem ríkið leggur í beinu framlagi til þessarar þýðingarmiklu atvinnugreinar. Það er lofsvert og það kemur í góðar þarfir. Það kemur þó því aðeins í góðar þarfir, að það sé sköpuð sú aðstaða fyrir framleiðendur, að þeir finni til ábyrgðar sinnar og geti notað sína sérþekkingu til þess að fara raunverulega með stjórn þessarar atvinnugreinar, án þess að leggja hana undir pólitíska ráðherra. Og það er algjörlega fásinna, sem hv. þm. sagði hér áðan, að vegna þess að ríkið leggi til tekjustofna, eigi að leggja þá aðila, sem njóta ákveðinna tekjustofna, undir forsjá og áhrifavald ríkisins. Hvar værum við staddir í þessu þjóðfélagi, ef það ætti að fylgja þessari kenningu? Það er augljóst, hvert við værum komnir. Það væri allt komið undir ríkið, því að auðvitað er það ríkisvaldið, sem ákvarðar tekjustofna hinna ýmsu aðila. Ég held, að eftir því sem við veltum þessu máli meira fyrir okkur, eftir því verði það augljósara, að það brýtur ekki einungis á móti viðtekinni venju að leggja þessa atvinnugrein undir ríkisvaldið með þeim hætti, sem frv. gerir ráð fyrir, þó að það sé veitt aðstoð af hálfu ríkisvaldsins, heldur er það svo, að þetta er í eðli sínu til þess fallið að draga úr áhrifum þess góða, sem þessi aðstoð gæti annars stuðlað að. Ég hef hér rætt um tvö veigamikil atriði, sem felast í brtt. okkar hv. 2. þm. Reykv. En í brtt. okkar felast önnur tvö atriði, sem eru minni háttar, en mér þykir rétt að gera grein fyrir. Annað er það, að brtt. okkar leggur til, að fulltrúaráðið skuli ákveða þóknun til stjórnar stofnunarinnar, en frv. gerir ráð fyrir því, að ráðh. ákveði þetta. Með tilvísun til þess, sem ég hef áður sagt um afskipti ríkisvaldsins, þá þykir okkur rétt, að þetta heyri undir stjórn fyrirtækisins. Hitt atriðið varðar framkvæmdastjórann. Í frv. segir, að stjórnin ráði framkvæmdastjóra, sem sé prókúruhafi fyrir stofnunina og annist almennan rekstur í samráði við stjórnina. Staða framkvæmdastjóra skal ákveðin í samræmi við launakerfi starfsmanna ríkisins. Við gerum að till. okkar, að stjórnin ráði og ákveði laun framkvæmdastjóra, sem sé prókúruhafi fyrir stofnunina og annist annan rekstur í samráði við stjórnina. Munurinn, sem hér er á, er sá, að samkv. frv. er litið svo á, að farið sé með starf þessa manns sem starf opinbers starfsmanns. Ég held, að efnislega sé ekki rétt að gera slíkt, og það sé heldur ekki raunhæf leið til að fá sem hæfastan og beztan mann til að stjórna þessu fyrirtæki, því að það liggur í augum uppi, að til þess starfs þarf að velja með öðrum hætti heldur en embættismenn ríkisins eru venjulega valdir. Af þessum ástæðum gerum við og þessa brtt. Ég hef núna gert grein fyrir viðhorfi mínu til þessa frv. og brtt. okkar og sé ekki ástæðu til að orðlengja það frekar.



Herra forseti. Það er eins og fram kemur í aths. við þetta frv., sem hér er til umr„ að um mánaðamótin ágúst og september skipaði hæstv. iðnrh. nefnd til að fjalla um vandamál niðursuðuiðnaðarins. Þessi nefnd tók til starfa nokkru eftir það, eins og hér hefur komið fram, fljótlega eftir að hún var skipuð. Það fyrsta, sem framleiðendur eða niðursuðuverksmiðjueigendur verða varir við í sambandi við starfsemi þessarar nefndar, er, að boðað er til fundar framleiðenda niðursuðuiðnaðarins á s. l. hausti og þar eru lögð fram drög að frv., sem nefndin hafði samið, og það uppkast var rætt á þessari ráðstefnu. Það komu þá þegar fram ýmsar veigamiklar athugasemdir frá niðursuðumönnum og margt af því, sem þar kom fram, tók nefndin til athugunar og breytti, þegar til þess kom, að frv. var endanlega samið. Segja má, að það sé vonum seinna, sem þetta mál kemur hér inn á Alþ., og enn þá er það líka við það að athuga, hvað það hefur haft langan aðdraganda, hversu lengi iðnn. hefur haft málið til meðferðar. Upphaflega var gert ráð fyrir því, sögðu þeir menn, sem sömdu frv., að mál þetta yrði afgreitt fyrir áramót og þá með tilliti til þess, að hér var um fjárupphæð að ræða, sem af hálfu þess opinbera átti að leggja þessari starfsemi lið. Var gert ráð fyrir því, að það þyrfti að taka þessa fjárupphæð inn í fjárlagafrv., en svo sem kunnugt er, þar sem ekkert lá fyrir í þessum efnum og ekkert var samþ. fyrir áramótin, átti slík fjárveiting sér ekki stað í sambandi við afgreiðslu fjárlaga. Það má segja, að það sé rétt, eins og hér hefur komið fram, að niðursuðuiðnaðurinn hefur átt erfitt uppdráttar í landi okkar, en með þá staðreynd í huga, að íslenzkt hráefni, t. d. sjávarafurðir, er viðurkennt eitt það bezta, sem um er að ræða, þá verður því varla trúað, að þessi atvinnuvegur, sem hefur nú þegar langan og árangursríkan starfsferil að baki í nágrannalöndunum, geti ekki einnig átt möguleika á eðlilegri þróun í okkar landi. Það má telja sérstakt, hvað þessi atvinnuvegur hefur átt erfitt uppdráttar hér á Íslandi. Við höfum náð mjög langt, t. d. í frystiiðnaðinum, og það er enginn vafi á því, að þar stöndum við fyllilega jafnfætis því, sem bezt þekkist hjá öðrum þjóðum. Það sýnir bezt sá árangur, sem Íslendingar hafa náð í samkeppninni á Bandaríkjamarkaðinum, þar sem gerðar eru einna mestar kröfur til vandvirkni í sambandi við framleiðsluna, hvað náðst hefur góður árangur í sölu á íslenzka fiskinum á undanförnum árum. Við getum meira að segja borið okkur saman við Kanadamenn, sem að sjálfsögðu hafa að því leyti betri aðstöðu til að keppa á þessum markaði, að þeir eru nær sjálfu markaðssvæðinu en við Íslendingar. Það var kannske ofsagt, sem hér var sagt í upphafi af frsm., að oft hefði verið áformað að gera átak til að efla sölu á okkar niðursuðuafurðum. Það hefur þó komið fyrir, eins og hann benti réttilega á, að þetta hafi átt sér stað. Það var árið 1968, þegar þær umræddu fimm niðursuðuverksmiðjur tóku höndum saman um það að mynda með sér félagsskap, sem skyldi vinna að því að kanna möguleika fyrir markaðsöflun og vinna að athugun á skipulegri starfsemi niðursuðuiðnaðarins. Það voru fengnir erlendir sérfræðingar til að kanna þetta mál og niðurstöðurnar, sem þeir fengu, gáfu vissulega vonir um, að hér væri um mikla möguleika að ræða í útflutningsframleiðslunni. Og þegar um það er rætt, hvað það opinbera muni leggja hér fram af fjármunum í sambandi við niðursuðuiðnaðinn, þá er rétt að gera sér grein fyrir því, hversu miklir fjármunir eru nú þegar bundnir í niðursuðuiðnaðinum. Það var gert ráð fyrir því að afla erlendis frá allmikils fjármagns eða í kringum 100 millj. kr., sem gert var ráð fyrir að taka að láni eða fá á einn eða annan hátt til þessarar starfsemi, en áður en nokkur von var til þess, að jákvæðar undirtektir fengjust, kom fram krafa um það af hendi þeirra, sem hér þurfti að sækja til, að fram færi mat á eignum þessara fimm tilteknu niðursuðuverksmiðja, sem stóðu að þessari könnun, og á árinu 1968 lá fyrir mat á verðmæti aðeins þessara fimm verksmiðja, sem nam samtals um 200 millj. kr. En þar voru ekki taldar með t. d. Norðurstjarnan í Hafnarfirði, Siglóverksmiðjan eða niðursuðuverksmiðjan á Norðfirði, svo að ég nefni nokkrar af þeim verksmiðjum öðrum, sem mjög miklir fjármunir liggja í. Alls munu niðursuðuverksmiðjurnar vera um 22–28 talsins og með tilliti til þess er ekki óeðlilegt að áætla, að heildarfjármagn, sem í þessum verksmiðjum liggur, sé ekki langt frá því að nema um 1000 millj. kr. Til viðbótar þessu fjármagni kemur svo afurðaverðmæti verksmiðjanna, sem að sjálfsögðu verður væntanlega fljótlega, ef úr einhverjum verulegum rekstri verður, að miklum mun stærri fjárupphæð árlega en hér er um að ræða. Ég fagna þeim brtt„ sem fram hafa hér komið við frv. frá iðnn„ sem hún flytur sameiginlega, en ég tel einnig, eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að hér sé gengið of skammt og sérstaklega í sambandi við 4. gr. frv. Ég tel að það sé ekki um neinn verulegan ágreining að ræða eftir að þessar breytingar hafa átt sér stað, sem n. ber sameiginlega fram, um annað en það, sem menn greinir á um varðandi 4. gr. Hv. frsm. n. sagði, að hér væri ekki ætlunin að stofna til neinnar þjóðnýtingarstofnunar, þetta eiga að vera frjáls samtök framleiðenda, sagði hann, og það er einmitt það, sem ég bjóst við að væri ætlunin hjá hæstv. ríkisstj„ að stuðla að því að efla frjáls samtök í sambandi við niðursuðuiðnaðinn og gera þau fær um það fjárhagslega að geta staðið að öflugri markaðsleit fyrir sína framleiðslu og efla framleiðslu verksmiðjanna á einn og annan hátt. Því er haldið fram, að vegna þess að það opinbera leggi svo mikla fjármuni hér fram annars vegar, þá sé ekki stætt á öðru en að meiri hl. þeirrar væntanlegu stjórnar, sem verður við þessa stofnun, verði skipaður fulltrúum frá ríkinu. Annað mundi skapa einstætt fordæmi. Þetta er svo mikil fjarstæða að nær engu tali, vegna þess að við vitum það, sem þekkjum til í sambandi við sjávarútveginn, að oft hefur komið til þess, að það eru ekki 100 millj., það hefur skipt hundruðum milljóna, sem sjávarútvegurinn hefur fengið í einu eða öðru formi, t. d. í verðuppbótum, án þess að það opinbera skipti sér nokkurn hlut af stjórninni, - t. d. í sambandi við Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna eða rekstur þeirra. Hraðfrysti fiskurinn hefur fengið verulegar verðuppbætur eða útgerðin hefur oft verið studd með alls konar verðuppbótum, en það hefur verið millifært í þjóðfélaginu til að halda rekstrinum gangandi og efla þennan atvinnuveg. Þetta hafa ekki verið 100 millj., þetta hafa oft verið hundruð milljóna, sem þannig hafa verið teknar af almannafé og veitt inn í þennan atvinnuveg, án þess að það opinbera hafi séð nokkra ástæðu til þess að fetta fingur út í sjálfa stjórnun atvinnuvegarins. Þess vegna vil ég ekki trúa því fyrr en á reynir, að meiri hl. þessarar hv. d. afgreiði málið endanlega þannig, að hér verði ekki raunverulega um frjálst framtak að ræða og stuðning við það þannig, að þó að ríkið tilnefni einhverja aðila í væntanlega stjórn, þá verði samt sem áður meiri hl. stjórnarinnar í höndum framleiðenda og þeirra, sem eiga mestra hagsmuna að gæta í sambandi við þessa starfsemi. Og ég verð að segja það, að það kemur mér sérstaklega á óvart, ef hv. 1. þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, verður þessu andvígur, en hann lýsti því sérstaklega yfir á þessari ráðstefnu, sem ég gat um hér áðan, og einnig Ólafur Hannibalsson, sem átti sæti í þeirri nefnd, sem samdi frv., að þeir mundu styðja það, að framleiðendur fengju meiri hl., þrjá menn af fimm, sem í stjórninni væru. Og ég verð að segja það, að ef það er virkilega meiningin að gera hér sameiginlegt átak í þessum málum, þá verður að vænta þess, að það opinbera komi til móts við framleiðendur á þann hátt, sem þeir óska eftir í þessum efnum, að þeir fái að skipa þrjá menn í stjórnina af væntanlegri fimm manna stjórn. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um málið, en ég vænti þess, að í meðförum d. og við afgreiðslu málsins náist það fram, sem ég hef lagt sérstaklega áherzlu á, að till., sem felur það í sér, að stjórnin verði þannig skipuð, að þrír af fimm verði tilnefndir af framleiðendum og að framleiðendur sjálfir hafi æðsta vald í sambandi við málefni þessa atvinnurekstrar, hljóti samþykki þessarar d.



Herra forseti. Menntmn. hefur tekið frv. þetta til athugunar og mælir með samþykkt þess. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, felur í sér nokkrar breytingar frá gildandi lögum um Tækniskóla Íslands. Það er hér um að ræða nokkrar minni háttar orðalagsbreytingar, sem ég skal ekki fara út í að skýra, sé ekki ástæðu til þess við þessa umr. Það eru enn fremur ný ákvæði, sem varða inntökuskilyrði í skólann. Það er svo nýjung, sem er falin í því, að þetta frv. gerir ráð fyrir, að það verði sérstök skólanefnd skipuð fyrir Tækniskólann. Í 10. gr. frv. er gert ráð fyrir, að við skólann starfi fimm manna skólanefnd, skipuð af menntmrn. til fjögurra ára í senn. Alþýðusamband Íslands, Landssamband iðnaðarmanna, Félag ísl. iðnrekenda og Tæknifræðingafélag Íslands tilnefna hvert um sig einn mann í nefndina og annan til vara, en rn. skipar formann og varaformann nefndarinnar án tilnefningar. Þetta er eitt af aðalnýmælunum í þessu frv. En samkv. gildandi lögum er engin skólanefnd, sem hefur um Tækniskólann að fjalla, heldur heyrir hann beint undir menntmrh. Þá er nýjung, sem mér þykir rétt að vekja athygli á, í 2. mgr. 7. gr. frv„ en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er að starfrækja undirbúningsdeild skólans á Akureyri, Ísafirði og öðrum þeim stöðum, þar sem slíkt þykir henta. Verði að því stefnt, að á Akureyri rísi sjálfstæður tækniskóli.“ Starfræksla undirbúningsdeildar á Akureyri og Ísafirði, eins og hér er gert ráð fyrir, er í samræmi við það, sem verið hefur í raun á undanförnum árum. En það er nýjung í löggjöfinni að setja það í lög, að þessi undirbúningsdeild skuli starfa á Ísafirði. Samkv. gildandi lögum er í þessu efni einungis nefnd Akureyri. Þá er sú önnur breyting frá gildandi lögum í þessari mgr., að það er tekið fram, að stefnt skuli að því, að á Akureyri rísi sjálfstæður tækniskóli. Þetta eru meginbreytingarnar frá gildandi löggjöf, sem teknar eru upp í þessu frv. Eins og segir í grg. með frv., var sérstakri nefnd falið að vinna að endurskoðun laganna um Tækniskóla Íslands. Mér þykir rétt að benda á það, sem stendur í grg. varðandi starf þessarar nefndar. Þar segir, að í skipunarbréfi nefndarmanna hafi verið tekið fram. að nefndin skuli hlutast til um, að í frv. til laga um skólann verði ákvæði, er tryggi, að nemendur hans fái jafngóða menntun og nemendur viðurkenndra tæknifræðiskóla í nágrannalöndunum, að því er varðar kennslumagn, kennslu og námstímalengd og annað, sem máli skiptir í því efni. Nefnd þessi, sem falið var að vinna þetta verk, mat það svo, að á þeim stutta tíma, sem óskað var, að hún lyki þessu verki, væri ekki hægt að koma við jafnumfangsmikilli og nákvæmri athugun og þyrfti til að gera samanburð á tækni og tæknifræðinámi í nágrannalöndunum og á Íslandi. Og með hliðsjón af þessu var ekki um að ræða hjá þessari nefnd heildarendurskoðun á þessari löggjöf eða tæknimenntun í heild, heldur aðeins gerðar þær breytingar á gildandi lögum, sem ég hef hér áður gert grein fyrir. En nefndin bendir á í grg. með frv. þessu, að frekari athugun þurfi á framtíðarstöðu Tækniskóla Íslands í skólakerfinu, og telur, að það sé æskilegt að fela sérstakri nefnd það verkefni með svipuðum hætti og lagt er til í álitsgerð um nýskipan verktæknimenntunar á Íslandi, sem menntmrn., skólarannsóknadeild, gaf út í júní 1971. Af þessu má nokkuð marka, að þó að hér sé um að ræða nýtt frv. til l. um Tækniskóla Íslands, þá eru öll þessi mál mjög í deiglunni. Með tilliti til þess leitaðist hv. menntmn. við að athuga þessi mál af fyllstu kostgæfni, og frv. var sent ýmsum aðilum til umsagnar, svo sem Tæknifræðingafélagi Íslands, verkfræðideild Háskóla Íslands, Verkfræðingafélagi Íslands, Landssambandi iðnaðarmanna, Félagi ísl. iðnrekenda og Alþýðusambandi Íslands, og n. bárust umsagnir um frv. og þessi mál frá öllum þessum aðilum nema Alþýðusambandinu. Í umsögn frá Tæknifræðingafélagi Íslands kemur það fram, að Tæknifræðingafélagið telur mikla nauðsyn á því, að þetta frv. nái fram að ganga og efnislega í aðalatriðum óbreytt. Og ástæðurnar til þess eru þær, eins og Tæknifræðingafélagið hendir á, að það hafði komið upp sú spurning á s. l vori, þegar fyrstu nemendur Tækniskólans voru útskrifaðir, hvort Tæknifræðingafélag Íslands gæti viðurkennt tæknifræðinga Tækniskóla Íslands. En það hafa ekki aðrir heimild til þess að kalla sig tæknifræðinga samkv. íslenzkum lögum en þeir, sem fá leyfi til þess hjá ráðh., en ráðh. getur ekki veitt leyfi nema með meðmælum Tæknifræðingafélags Íslands. Þetta skýrir þann áhuga, sem Tæknifræðingafélag Íslands hefur fyrir því, að frv. þetta nái fram að ganga, vegna þess að félagið telur, að með því sé svo bætt um kennslutilhögun og stjórn skólans, að félagið geti viðurkennt hann sem slíkan. Umsögn frá verkfræðideild Háskóla Íslands var hins vegar á þá leið, að hér væri um svo umfangsmikil mál að ræða, framhaldsmenntun tæknináms í landinu, að það þyrfti að taka málið allt til gaumgæfilegrar athugunar, áður en frv. þetta yrði lögfest eða breytingar gerðar á núgildandi löggjöf. Og verkfræðideildin lagði því til, að málinu yrði frestað. Verkfræðingafélag Íslands, Landssamband iðnaðarmanna og Félag ísl. iðnrekenda, þessir aðilar allir gáfu jákvæðar umsagnir um þetta frv. N. bárust einnig umsagnir frá bæjarstjóranum á Akureyri, frá bæjarstjórn Húsavíkur og bæjarstjórn Seyðisfjarðar m. a., en þær umsagnir vörðuðu fyrst og fremst spurninguna um staðsetningu Tækniskólans, en eins og kunnugt er, hefur verið mikill áhugi á því, að Tækniskólinn yrði staðsettur á Akureyri. Ég skal ekki fara sérstaklega út í það mál nú, en víkja þessu næst að brtt., sem menntmn. leggur fram á þskj. 658. Önnur brtt. varðar 7. gr. frv., og lagt er til, að í lok gr. bætist orðin „og skal þegar á næsta skólaári hefja þar starfrækslu á raungreinadeild“. Þetta þýðir það, að það skuli, eins og í frv. segir, ekki einungis stefnt að því, að á Akureyri rísi sjálfstæður tækniskóli, heldur er með þessari breytingu því slegið strax föstu, að það sé farið að vinna að þessu og ein deild eigi að bætast við undirbúningsdeild skólans, sem þegar er fyrir á Akureyri, þegar á næsta skólaári. Þetta undirstrikar að mínu viti mjög þá stefnu, sem frv. gerir ráð fyrir, að það skuli rísa sjálfstæður tækniskóli á Akureyri. Þá er 2. brtt. n„ og hún er um það, að á eftir 13. eða lokagr. frv. komi bráðabirgðaákvæði, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Menntmrh. skal beita sér fyrir því, að undirbúin verði ný löggjöf um skipulag verk- og tæknimenntunar á framhaldsskóla- og háskólastigi. Skal m. a. taka til athugunar, hvort ráðlegt sé, að stofnaður verði tækniháskóli og taki hann við öllu tæknifræðinámi, sem nú fer fram í Tækniskóla Íslands, og verkfræðinámi Háskóla Íslands. Ráðh. skal jafnframt láta rannsaka ítarlega, hvort ekki sé tiltækilegt, að tækniháskóli verði starfræktur á Akureyri.“ Eins og ég gat um áðan, þá kemur það fram í grg. með frv., að nefnd sú, sem vann að samningu þess, telur eðlilegt, að það fari fram almenn athugun á framhaldstækninámi í landinu, og einnig lagði verkfræðideild Háskóla Íslands til, að svo yrði gert. En af ástæðum, sem ég hef áður greint, taldi menntmn. samt rétt að mæla með því, að það frv., sem hér liggur fyrir, yrði þegar samþ. En n. fellst á þau sjónarmið, að það sé nauðsynlegt að endurskoða í heild framhaldstækninám í landinu, og gerir þess vegna till. um bráðabirgðaákvæði þar að lútandi. En í þessu bráðabirgðaákvæði segir: „Skal m. a. taka til athugunar, hvort ráðlegt sé, að stofnaður verði tækniháskóli og taki hann við öllu tæknifræðinámi, sem nú fer fram í Tækniskóla Íslands, og verkfræðinámi Háskóla Íslands.“ Það er bent sérstaklega á þetta atriði, vegna þess að það hefur komið fram hugmynd og till. í nál. um nýskipan verk- og tæknimenntunar á Íslandi, sem ég greindi áðan frá, um það, að það skuli stofnaður tækniháskóli og með þeim hætti fellt saman verkfræðinám háskólans og hluti af verkefnum Tækniskólans. Menntmn. telur rétt, að þetta sé sérstaklega athugað, og tekur það þess vegna fram. En þá segir enn fremur í þessu bráðabirgðaákvæði: „Ráðh. skal jafnframt láta rannsaka ítarlega, hvort ekki sé tiltækilegt, að tækniháskólinn verði starfræktur á Akureyri.“ Þetta vill n. benda sérstaklega á með tilliti til þess, að það hafa verið uppi mjög háværar raddir og till. um það, að tæknimenntunin verði flutt eða Tækniskóli Íslands verði fluttur til Akureyrar. Menntmn. finnst eðlilegt, að við heildarathugun þessara mála sé þetta atriði sérstaklega athugað í þeim tilgangi, að það verði komizt að hinni heppilegustu lausn í þessu efni, hver sem svo niðurstaðan að lokum kann að verða. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta að svo stöddu.



Herra forseti. Ég hafði leyft mér á milli 1. og 2. umr. að flytja brtt. Ég átti ekki sæti hér á þingi, þegar frv. var til 1. umr., og varamaður minn þá hér hafði flutt brtt., sem gengur nokkuð í sömu átt, en ekki þó eins langt og brtt. mín gerir. Ég skal ekki segja um, hvernig ber að meðhöndla þá till. hér. Ég mundi telja eðlilegast, að hún verði tekin til baka, en vafasamt, að aðalþm. geti ákveðið, hvað verður um till. varamanns hans, svo að það er forsetamál að ákveða um það, en það kannske skýrist, þegar ég vík að minni eigin till. og vilja mínum um meðferð hennar, vegna þess að það hlýtur að rísa nokkur vandi um það, hvernig á að fara með þessa tillögu Halldórs Blöndals. Það er öllum hv. þdm. kunnugt, enda vék hv. frsm. n. að því, að það hefur verið mikið áhugamál Norðlendinga - og reyndar hafa fleiri stutt það mál, að Tækniskóli Íslands yrði fluttur til Akureyrar. Og með hliðsjón af þeirri ósk var till. mín orðuð eins og raun ber vitni um, og í rauninni var naumast annarra kosta völ með hliðsjón af því, hvernig frá frv. er gengið. En ég skal taka það fram strax, að ég í rauninni gerði mér aldrei í alvöru vonir um það, enda skiptir það engu meginmáli fyrir mig efnislega í þessu máli, að það yrði ekki starfræktur tækniskóli í Reykjavík, heldur að n. mundi taka til athugunar, hvort ekki væri rétt að slá því föstu, að tækniskólar skyldu vera tveir, annar starfa í Reykjavík og hinn á Akureyri. Ég álít, að þetta frv. sé ákaflega óheppilega orðað eða upphaf þess, þar sem talað er um, að Tækniskóli Íslands starfi í Reykjavík. Mér finnst nánast broslegt að láta sér detta það í hug, að einhver skóli beri heitið Tækniskóli Íslands, vegna þess að það kemur í rauninni fram í 7. gr. frv., að það er gert ráð fyrir því, að á öðrum stað á landinu rísi fullkominn tækniskóli, og hvað á hann þá að heita - Tækniskóli Akureyrar og Tækniskóli Íslands? Það hefur engum dottið í hug, held ég, að tala um Menntaskóla Íslands, og það er öllum vitanlegt og hlýtur að hafa verið þeim ágætu mönnum, sem undirbjuggu þetta mál, að tækniþróunin, þetta er mjög vaxandi námsgrein í landinu. Aðsókn að þessum skóla fer mjög vaxandi og mun áreiðanlega gera það á næstu árum og áratugum, og ég skil ekki í, að nokkrum í alvöru hafi getað komið til hugar, að til langframa yrði það svo, að allt tækninám eða eini fullkomni tækniskólinn yrði hér í Reykjavík og héti Tækniskóli Íslands. Það er út af fyrir sig að segja, að tækniskóli skuli starfa í Reykjavík. Og eins og ég segi, þá brýtur þetta algerlega í bága við orðalag 7. gr., úr því að það er þó stefnt að því, að sjálfstæður tækniskóli rísi á Akureyri og undirbúningsdeildir verði stofnaðar raunar víðar, sem hljóta þá í tímanna rás að þróast upp í fullkomna tækniskóla. Það væri miklu nær að gera ráð fyrir því, að tækniskólar yrðu settir á stofn í landinu, eftir því sem einhverjar almennar reglur segðu til um og eftir nánari ákvörðun menntmrh., eins og ég hef raunar orðað það í síðari brtt. minni. En ég hafði látið mér detta það í hug eða gert mér vonir um það, að hv. n. mundi fallast á þá niðurstöðu í málinu að breyta 1. gr. á þann veg, að tækniskólar skyldu starfa í Reykjavík og á Akureyri, og síðan almennt ákvæði um fleiri staði, sem kæmu til álita, eftir því sem nauðsyn krefur. Hins vegar, eins og ég segi, flutti ég till. mína með þessum hætti, þar sem frv. gefur beint tilefni til þess, að það sé einhver aðaltækniskóli til í landinu, og þá voru óskir manna nyrðra um, að hann yrði fluttur til Akureyrar. Nú hefur komið hér á borð þm. ákaflega ósmekklegt bréf frá ýmsum aðstandendum Tækniskóla Íslands. En látum það vera, aðrir hafa bætt þar úr og séð sóma skólans borgið í því að senda annað öllu meira viðeigandi bréf í sambandi við þetta mál. En þessir róttæku menn, sem ekki geta hugsað sér annan stað en Reykjavík fyrir tækninám, ég veit ekki, hvað yfir þá kemur, þegar þeir sjá till. hv. n. um það að athuga möguleikann á því, að tækniháskóli rísi á Akureyri. Ég er sammála hv. n. um, að sjálfsagt sé að rannsaka þetta, og ég er n. þakklátur fyrir það, hvernig hún tekur á þessu máli. Engu að síður, vegna þeirrar afstöðu n. og þar sem hún sameiginlega stendur að sínu áliti og gert er ráð fyrir að efla nokkuð undirbúningstækninám á Akureyri, þá mun ég taka a. m. k. við þessa umr. brtt. mínar til baka, því að það er þó nokkur vinningur að því í fyrsta lagi að fá raungreinadeild ákveðna á Akureyri nú þegar og jafnframt að þessi athugun fari fram á möguleika þess, að þar verði settur upp tækniháskóli. En ég verð þó að láta í ljós þá skoðun mína, að ég hefði talið það æskilegra og vil raunar leyfa mér að beina því til hv. n., þótt ég taki till, mína aftur nú í þetta sinn eða við þessa umr., að hún taki vinsamlega til athugunar, og það hefur engin áhrif á það ákvæði til bráðabirgða, sem hún hér flytur, en taki vinsamlega til athugunar, hvort n. geti orðið sammála um - og það sýnist mér í anda hennar starfs í rauninni - að gera þá breytingu á 1. gr. frv., að þar segi svo, að tækniskólar skuli starfa í Reykjavík og á Akureyri, og síðan verði í 7. gr. haldið niðurlagi hennar, að undirbúningsdeildir tækniskóla verði á Ísafirði og öðrum þeim stöðum, þar sem slíkt þykir henta. Þá er enginn sviptur neinu, svo sem frv. gerir ráð fyrir og hv. n., eins og nál. hennar er nú, því að sannleikur málsins er sá, að þótt raungreinadeild sé sett á laggirnar á Akureyri, þá verður aðeins um undirbúningsnám að ræða, og ég held, að það hljóti að vera öllum ljóst, að yrði niðurstaðan sú, að tækniháskóli yrði settur á Akureyri, þá yrði óumflýjanlegt, að byrjunin yrði sú, að þar yrði fullkominn tækniskóli, en ekki að menn yrðu að fara úr undirbúningsdeild tækniskóla á Akureyri hingað suður til Reykjavíkur til þess að ganga gegnum tækniskólann hér og fara svo aftur norður til Akureyrar í tækniháskólann. Það held ég, að yrði ákaflega óeðlileg þróun, og býst ekki við, að hv. n. geri ráð fyrir, að þannig yrði á málum haldið. Þess vegna eru það nánast tilmæli mín, - og eins og ég segi, ætla ég ekki á þessu stigi að flytja um það formlega brtt„ - hvort n. vildi íhuga það á milli 2. og 3. umr., hvort ekki væri hægt að fá samkomulag um það, að nú þegar yrði þessi breyting gerð á 1. gr., að tækniskólar skyldu starfa í Reykjavík og á Akureyri, og síðan haldið því ákvæði varðandi aðra staði, sem segir í 7. gr. Það er búið að vera í lögum áður að stefna að því, að á Akureyri rísi sjálfstæður tækniskóli, þannig að Alþ. hefur markað þá stefnu sína, og ég sé ekki neina ástæðu til þess, að með það verði beðið, það er þegar komið í ljós, að tækniskóli getur auðveldlega starfað á Akureyri, og það er ekkert annað en fyrirsláttur, að það sé ekki hægt að koma við þeirri fræðslu, sem nauðsynleg er, og fá þann kennslukraft, sem þarf í þeim efnum. Þetta er nákvæmlega sami fyrirslátturinn sem átti sér stað í sambandi við annað mál, sem var eitt fyrsta mál, sem ég flutti hér á Alþ. fyrir um 20 árum, og það var, að Húsmæðrakennaraskóli Íslands yrði fluttur til Akureyrar. Þá var skólinn hér húsnæðislaus, þá stóð þar nýbyggt hús, fullkomið og ágætt hús, sem hafði verið ætlað til annarra nota, en hefði ekki þurft að breyta í einu né neinu til þess að flytja skólann þangað. Það var hafin herferð gegn því máli, af því að aðstandendur skólans gátu ekki hugsað sér að vera neins staðar nema í Reykjavík, og málið var að vísu samþykkt í hv. Nd., en það var Ed., sem kom því fyrir kattarnef. Þess vegna finnst mér það vel við eigandi, að Ed. skuli hefja þessa stefnu til vegs og sóma nú og stefna í þá átt, sem till. meiri hl. n. óneitanlega bendir til, að sé vilji fyrir a. m. k. hjá þeim hv. þm., sem skipa n., að marka stefnu í aðra átt í þessu efni. Það er enn fremur rétt að vekja athygli á því, sem hefur lýst sér í mörgum till. manna, sérstaklega nú á þessu þingi, og er einnig eitt af stefnuskráratriðum hæstv. núv. ríkisstj., að leita úrræða til þess að dreifa stofnunum um landið meira en gert hefur verið. Þetta er auðvitað mikið álitamál um ýmsar stofnanir, sem eðli málsins samkvæmt hljóta að eiga aðsetur í höfuðborginni, og það getur verið hæpið að dreifa stofnunum á þann hátt, að það beinlínis leiði til erfiðleika fyrir þá menn, sem eiga hingað erindi hvort eð er við einhverjar slíkar stofnanir, og á ég þar ekki sízt við ýmsar framkvæmdastofnanir ríkisins. Það hafa þó komið fram hugmyndir um, að deildir úr þeim stofnunum eða útibú yrðu sett upp úti á landi, og tel ég þær till. allrar athygli verðar. En ég held, að skólar séu dæmigerðar stofnanir, sem hægt er að dreifa um landið, og hefur líka verið gert í stórum stíl. Það hefur hins vegar verið ríkjandi þetta dæmalausa tregðulögmál. Á sínum tíma - það var að vísu fyrir þingtíð okkar allra, sem hér sitjum, var haldið uppi hörðum árásum á þáv. hæstv. menntmrh. fyrir það að ákveða að setja á laggirnar menntaskóla á Akureyri. Það var talið með sama hætti, að þar væru engir kennslukraftar og engin aðstaða til þess að halda þar uppi menntaskóla. Ég held, að sá skóli skili fullkomlega þeim árangri, sem aðrir skólar í landinu skila nú, og engum detti í hug að fara að leggja hann niður, nema síður væri. Ég held því, að hér sé um fullkomlega raunsætt mál að ræða og að það sé í fyrsta lagi ljóst, að það er óeðlilegt með öllu, að við höfum hér skóla, sem heitir Tækniskóli Íslands. Það er allt annað mál, að það rísi síðar skóli, sem héti Tækniháskóli Íslands, því að það dytti engum í hug að hafa fleiri en einn tækniháskóla a. m. k. á næsta áratug. En öll þróun tæknimála leiðir glöggt í ljós, að það er fjarri öllu lagi að ætla sér að hafa hér einn aðaltækniskóla og gera öllum skylt að sækja hann og ætlast til þess, að það séu aðeins undirbúningsdeildir starfandi annars staðar á landinu. Þess vegna tel ég í rauninni, að það sé alveg nauðsynlegt að breyta 1. gr. frv. um, að Tækniskóli Íslands starfi í Reykjavik, - vilji menn ekki fallast á annað, má segja, að tækniskóli starfi í Reykjavík, - og í rauninni sé þetta óumflýjanleg nauðsyn, ef menn vilja vera sjálfum sér samkvæmir með hliðsjón af orðalagi 7. gr., þar sem beinlínis er gert ráð fyrir öðrum tækniskóla. Herra forseti. Eins og ég áðan sagði, með hliðsjón af sameiginlegum till. hv. n., tek ég aftur við þessa umr. a. m. k. þær brtt., sem ég hef flutt. Ég beini því hins vegar til hv. n., hvort hún mundi vilja fyrir 3. umr. íhuga það, sem ég hef hér bent á, að fella niður ákvæði um Tækniskóla Íslands og ákveða það, að tækniskólar skuli nú þegar vera tveir: í Reykjavík og á Akureyri, og gerð viðeigandi breyting á 7. gr. og á engan hátt skertir möguleikar, sem þar eru opnaðir til þess, að tækniskólar séu á fleiri stöðum. En að öðru leyti mun ég við þessa umr. að sjálfsögðu greiða atkv. með brtt. hv. nefndar.



Herra forseti. Ég hef áður getið þess í umr. hér í þessari hv. d., að ég tel bæði eðlilegt og æskilegt fyrir þjóðina að dreifa opinberum stofnunum um landið meira en verið hefur. Ég hef einnig gert grein fyrir því, að það er nokkuð breytilegt með stofnanir, hvað slíkt er auðvelt, t. d. mjög erfitt með þjónustustofnanir, sem þurfa að hafa beinan aðgang sem flestra landsmanna, en hins vegar venjulega auðveldara með skóla og stofnanir, sem eru af því tagi. Að sjálfsögðu er þetta nokkuð breytilegt einnig með skóla, sumir þannig, að þetta verður ekki gert, með aðra er þetta auðveldara, ekki sízt með þá, sem ekki hafa náð að festa rætur og skapa sér aðstöðu, sem illa verður flutt. Það er vitanlega ljóst og má búast við því, að það heyrist kvein í sambandi við allan flutning. Það eru fleiri og færri, sem hafa tengzt slíkri stofnun og er illa við að flytja hana. Það mundi einnig heyrast kvein frá því tré, sem á að flytja, sem fest hefur rætur, ef það mætti kveina, og ég vil taka undir það, sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að þær athugasemdir, sem komu fram hjá ýmsum forráðamönnum Tækniskólans, voru mjög ósmekklegar og ekki viðeigandi í þessu sambandi. Með tilliti til þess var ég þeirrar skoðunar, að rangt væri í þessu frv. að ákveða staðsetningu tækniskólans í Reykjavík, og ég var fylgjandi því og er enn að ákveða staðsetningu tækniskólans á Akureyri. Ég tel tækniskólann einn af þeim skólum, sem vel má flytja. Ég gat hins vegar fyrir mitt leyti fallizt á það, að tækniskóli yrði einnig í Reykjavík, því að tækninám mun þróast mikið hjá okkur Íslendingum og enginn vafi á, að fljótlega verður þörf á tækniskólum víðar en á einum stað á þessu landi. Því hreyfði ég þeirri hugmynd minni við suma nm., að rétt væri að ákveða staðsetningu skólans á Akureyri, en ákveða jafnframt aðra grein, þar sem ríkinu væri skylt að koma upp allri nauðsynlegri aðstöðu, sem ekki verður fengin með samvinnu við aðila þar, en hafa síðan ákvæði til bráðabirgða þess efnis, að fullkominn tækniskóli yrði starfræktur í Reykjavík, þar til slík aðstaða hefur fengizt. Ég lýsi einnig þeirri skoðun minni, að ég geti vel fallizt á að hafa þetta opnara, þ. e. a. s. að ákveða staðsetningu skóla bæði á Akureyri og í Reykjavík eða eftir nánari ákvörðun ráðh., eins og kemur fram í 7. gr., þar sem nefndir eru fleiri staðir en Reykjavík. Ég get því fyrir mitt leyti vel fallizt á þau rök, sem komu fram hjá síðasta hv. ræðumanni, og vil fyrir mitt leyti taka þetta til athugunar í n. eftir þessa umr. Ég skrifaði hins vegar undir nál. og stóð upp fyrst og fremst til þess að gera grein fyrir því, hvers vegna ég gerði það þrátt fyrir þá skoðun, sem ég hef nú lýst. Ég gerði þetta fyrst og fremst vegna þess, að mér er kunnugt um, að hæstv. ríkisstj. mun hafa í huga að taka þessi mál öll til athugunar með tilliti til þess ákvæðis í málefnasamningi hæstv. ríkisstj., þar sem slíku er heitið. Ég hef fyrir satt, að byrjunarathugun á þessu sé á næsta leiti. Þó að ekki sé unnt í þessu nál, að vísa beint til þeirrar n. eða hverjir það verða, sem taka þessa athugun að sér, þá sýnist mér ljóst, að mál sem þetta hljóti að vera eitt af því fyrsta, sem kannað verður, enda í brtt. n. ráðh. falið að láta rannsaka ítarlega, hvort ekki sé tiltækilegt, að tækniháskóli verði starfræktur á Akureyri. Það er með tilliti til þessarar þróunar, sem ég skrifaði undir það nál., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja nokkur orð um þetta mál, þar sem ég hef átt nokkurn þátt í því að móta þá stefnu, sem felst í till. menntmn. varðandi það frv., sem hér er til umr. Menntmn. tók þetta mál til umr. á mörgum fundum sínum og þá frá mörgum hliðum, og niðurstaðan varð þessi, sem lýst er á þskj. 658. Ég vil lýsa því almennt yfir, að ég er hlynntur því að flytja ríkisstofnanir út á land, og ég tel mestu nauðsyn, að undinn sé bráður bugur að því að reyna að skipuleggja það meira en gert hefur verið fram að þessu. Ég er sammála því, sem hér hefur áður komið fram, að þó að mótbárur séu ætíð uppi hafðar, þegar um slíkt er að ræða, þá er það ekki nema eðlilegt. Það veldur alltaf vissum sársauka og vissum erfiðleikum að flytja stofnanir út á land. Það er alltaf hægt að finna mótrök gegn því. Satt að segja er hægt að rökstyðja það með góðum rökum, að hverja einustu stofnun eða fyrirtæki sé hentugast að reka í Reykjavík eða á Reykjavíkursvæðinu. En staðreyndin er auðvitað sú, að hvað snertir skólastarfsemi, þá er einkar auðvelt að færa hana út á land og reka hana úti á landi. Það er nú svo með ýmsar stjórnarstofnanir, sem fela í sér miðstjórnarvald, að það er erfitt að hafa þær langt í burtu frá ráðuneytum eða Alþ., en það liggur nokkuð í augum uppi, að hvað skólastofnanir snertir, þá er sérstaklega auðvelt við það að eiga að staðsetja þær annars staðar. Varðandi þetta mál, þá er kjarninn sá, að það er enn allt í óvissu með það, hvaða stefna verður tekin um skipulagningu tæknimenntunar í landinu. Sú stefna er ekki fullmótuð, og málið er í heild í athugun. Það hefur komið fram í nál. n„ sem falið var að gera till. um þetta mál, að skynsamlegast gæti verið að sameina verkfræðideild Háskólans og þann hluta Tækniskólans, sem felur í sér raunverulegt tæknifræðinám, þannig að þá yrðu ekki eftir nema tækniskólar með undirbúningsdeild og raungreinadeild, og ég tel persónulega, að það sé algjörlega fráleitt, að það sé farið að togast á um það hér í þinginu, hvort Tækniskóli Íslands skuli staðsettur norðan eða sunnan heiða, ef svo fer, að eftir 1 eða 2 ár verði tekin ákvörðun um það, að tækniskóli í núverandi mynd skuli alls ekki starfræktur, það skuli vera skólar, sem séu aðeins með brot af þeirri kennslu, sem í dag er talin eiga að tilheyra tækniskóla. Þess vegna finnst mér einkar skynsamlegt, að þessu máli í heild sé raunverulega slegið á frest, staðsetningarspursmálinu sjálfu, og það sé haldið áfram uppbyggingu tækniskólans á Akureyri með því að bæta þar við einni deild, raungreinadeild, en málið í heild skoðað enn frekar og þá að sjálfsögðu athugað, eins og hér kemur fram í till., hvort ekki kæmi til greina, að væntanlegur tækniháskóli yrði þá staðsettur á Akureyri. Ég vil lýsa því yfir sem minni skoðun, að ég tel þetta vel hugsanlegt og að allt tæknifræðinám og þá verkfræðinám yrði sem sagt flutt til Akureyrar og það væri þar starfrækt. Ég vil taka það fram í sambandi við tilmæli 2. þm. Norðurl. e., Magnúsar Jónssonar, að ég tel það alveg sjálfsagt, að ábendingar hans séu teknar til nánari athugunar. Það er áreiðanlega skynsamleg ábending, sem hann kemur fram með, að það kæmi til greina að orða 1. gr. frv. á annan veg en gert er, og sem formaður n. ætla ég að lýsa því yfir, að ég mun beita mér fyrir því, að málið verði tekið til athugunar.



Herra forseti. Það er búið að spjalla mikið um þetta frv. um Tækniskóla Íslands, og mér sýnist niðurstaðan af því benda á viðfangsefni eins og segir í gömlu kvæði: „Einn var að smíða ausutetur“ o. s. frv. Ekki vil ég nú spá því, að niðurstaðan verði nú þannig, að við sitjum eftir með gatið á því tæki, sem við erum að reyna að búa til hér. Hitt er augljóst mál, að hér er verið að fjalla um mál sem er í mótun og á eftir að verða það, og það var þess vegna, sem ég tók til máls, einmitt út af till., sem hefur verið rædd hér, á þskj. 658, en þar segir í bráðabirgðaákvæði: „Menntmrh. skal beita sér fyrir því, að undirbúin verði ný löggjöf um skipulag verk- og tæknimenntunar á framhaldsskóla- og háskólastigi.“ Þetta þýðir einfaldlega það samkvæmt mínu sjónarmiði, að við treystum okkur ekki til að móta þetta nú þegar með skynsamlegri löggjöf, sem á að duga nema örstuttan tíma. Ég vildi því beina því til hæstv. menntmrh., að það verði hliðstætt ákvæði í því frv., sem væntanlega kemur fram í haust eða eins fljótt og tök eru á, að það verði þar ákvæði, að tækniskóla skuli setja á stofn utan Reykjavíkur, a. m. k. á Akureyri, því að allir virðast vera sammála um. að Akureyri og Reykjavík skuli hafa hér forgangsröð, þegar fjárveiting er veitt til þess af Alþ. og hæstv. ráðh. ákveður. Það var talin skynsamleg stefna í sambandi við menntaskólamálin. Ég held, að menn deili ekki um hana nú, þótt það hafi staðið nokkur styr um það fyrir þremur árum á hv. Alþ. Ég er ekki alveg ánægður með að slá því föstu, að verkfræðinám við Háskóla Íslands sé lagt niður umsvifalaust, nema að undangenginni rækilegri athugun, mjög mikilli athugun. Það hefur verið tekið upp breytt viðhorf gagnvart Háskóla Íslands, að fólk með ákveðna undirbúningsmenntun eigi inngang í Háskólann, og ég veit ekki, hvort það er rétt að kljúfa aftur út úr Háskólanum stóra þætti hans, sem hafa starfað þar lengi samkvæmt gamalli hefð. Ég hallast fremur að því, sem hefur verið gert núna, að gefa fólki tækifæri á því, sem leggur sig fram um undirbúningsmenntun, að eiga kost á háskólamenntun, þótt ekki séu stúdentar. Vitanlega eiga menn, sem eru búnir að fara í gegnum Tækniskólann, hvað sem hann mun nú heita, vitanlega munu þeir eiga kost á því að fara inn í verkfræðinám við Háskólann og spreyta sig á þeim greinum, sem þeir hafa getu og hæfileika til. Einnig má benda á það, að vel er hægt að stofna tækniskóla úti á landi á vissu þrengra sviði. Það þarf ekki að vera almennur tækniskóli. Það er hægt að hafa raftækniskóla, ýmislegt annað, skipatækniskóla o. s. frv. En þetta vildi ég aðeins undirstrika, ef till. verður samþ. á þá leið, að undirbúin verði nú þegar ný löggjöf, því að þá mun þetta frv., ef að lögum verður, aðeins hafa stuttan gildistíma. Þá tel ég eðlilegt, að raddir heyrist um það, að það þarf að vera opið að stofna deildir tækniskóla, þegar fjárveiting er veitt til þess á Alþ. og hæstv. menntmrh. ákveður. Við eigum ekki sífellt að þurfa að breyta löggjöfinni, ekki varðandi þennan þátt. Að öðru leyti vil ég taka undir orð 2. þm. Norðurl. e., að hans ábendingar séu algjörlega rökréttar, og vona, að n. taki það til athugunar til 3. umr.