Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Kr. Dan.) Eg stend ekki upp af því, að eg hafi nokkru við að bæta framsöguna við aðra umr. Það er eitt atriði, sem aðallega knýr mig til að taka til máls, en það er breytingartillaga sú, sem hér er fram komin. (L. H. B. Áður en gerð er grein fyrir henni.) Hún gerir sjálf grein fyrir sér. Hver skynjandi maður getur fundið út, hvað í tillögunni liggur. Eg vil leyfa mér að byrja strax á því, að lýsa því yfir fyrir nefndarinnar hönd, að hún sér sér ekki fært að ganga að þessari breytingartillögu, sem hér er fram komin. Mér liggur við að segja - eg segi það frá sjálfum mér en ekki nefndinni - að mér finst tillaga þessi hálf hrekkjótt tilraun til að verða málinu að falli. Hún er svo óaðgengileg, að eg vildi heldur að frumvarpið félli en að það yrði samþykt með henni. Eg álít, að þeim, sem bera þessa tillögu fram, væri miklu sæmra að ganga beint framan að frumvarpinu og drepa það hreinlega heldur en að myrða það þannig, mér liggur við að segja með launvígi. Þeir tala fagurlega um samræmið, sem sé í því, að fyrsta frumvarpsgreinin fari fram á, að maður, sem úr kirkjunni gangi, greiði sinn hluta af skuld hennar, þá skuli hann einnig fá sinn hluta af afgangs sjóði hennar; en þetta er algerlega í mótsögn hvað við annað, og á ekki heima í sama lagafrumvarpi. Annað á að vera til að hjálpa við ástandi því, sem kirkjan er í, en hitt miðar að því, að gera kirkjunni erfiðleika. Á hinum staðnum er verið að bjarga kirkjunni við, á öðrum staðnum er verið að fella hana. Það er að því leytinu til ekki hægt að bera kirkjuna saman við ýms samvinnufélagsfyrirtæki, eins og verið er að gera, að þeim félagsskap er þannig varið, að það er hægt að draga hann saman ef félagsmenn ganga úr, en kirkjuna er ekki hægt að draga saman, hún þarf altaf hið sama sér til viðurhalds og uppbyggingar. Eg vil leyfa mér að benda á dæmi. Segjum að kirkjan hafi eignast 2000 kr. og að hún eigi á næsta ári að byggja sig upp, en nú yrði eitthvert afhroð í meðlimatölu við það, að menn færu úr henni, þá mundi það draga þann dilk á eftir sér, að söfnuðurinn yrði að láta af hendi það fé, sem hann hefir dregið saman með súrum sveita til þess, að kirkjan gæti bygt sig upp. Og væri þá með því tvent mist, fyrst nokkur - ef til vill tilfinnanlegur - hluti af eigin sjóði kirkjunnar, sem hún ætti að láta af hendi, og í öðru lagi möguleikinn til að fá lán úr hinum almenna kirkjusjóði, þar sem kirkjan hefði ónóga trygging að setja fyrir láninu. Eg sé því ekki betur en að réttara sé algerlega að myrða frumvarpið, en að það yrði að lögum með þessari breytingu. Kýs eg þá heldur, að að þeir háttv. þingdeildarmenn, sem eru með þessari breytingartillögu, vildu fella frumvarpið. Eg vil leyfa mér að geta þess, að eg hefi borið mig saman við biskupinn um þetta atriði, og er hann mér alveg samdóma um, að með viðbótinni sé frumvarpið einskisvirði. Eg býst við að það verði tækifæri til að taka fram ýmislegt fleira seinna, en eg gat ekki stilt mig um að taka á móti breytingartillögunni með nokkrum orðum.

Lárus H. Bjarnason Eg vil leyfa mér að geta þess, að eg hefi afhent forseta beiðni um að nafnakall verði haft um þetta mál. Get þess strax, svo að ekki verði rengt, að slík krafa hafi löglega fram komið. Eins og eg gat um við aðra umræðu, þá er hver sjóður, kirkjusjóður, landsjóður, sveitarsjóður lögpersóna, þannig, að þá sjóði eiga engir tilteknir menn á tilteknum tíma, hvorki gjöldin né eignirnar. En eigi að kasta skuldum slíkrar lögpersónu upp á einstaka menn, mælir öll sanngirni með því, að eins sé farið með eignirnar, að þeir fái þá sinn hlut úr þeim. Tillaga okkar háttv. 2. þingm. Skagf. á þingskj. 214 er fram komin til að koma þessum jöfnuði á. En jafnframt að opna augu hinna geistlegu manna fyrir hinni hlið málsins. Þeir sjá ekki nema aðra hliðina á því, þá hliðina, sem að kirkjunni veit. Þeir sjá ekki hina hliðina, þá, sem að söfnuðunum veit. En um sanngjarna málsmeðferð er því að eins að ræða, að báðar hliðar séu jafn vendilega skoðaðar. Eg skal nú reyna að lesa frumvarpsgreinina niður í kjölinn. Verði frumvarpið að lögum, nær ákvæði þess ekki að eins til lána, er framvegis kunna að verða tekin, heldur og til þeirra, er nú þegar eru tekin. Það nær jafnt til þeirra lána, sem sá, er úr kirkjunni gengur, hefir ekki komið nærri að stofna, sem til hinna, er hann hefir tekið þátt í að taka. Og það eitt út af fyrir sig er óhæfilega ósanngjarnt, og ekki nóg með það, hann á að borga sinn hlut út allan í einu, hversu há sem skuldin er. Það gæti gert mönnum ókleyft að komast úr kirkju, er þeir þó ekki vildu í vera, og mundi geta bakað þeim, er ráð hefðu á því að yfirgefa skulduga kirkju efnatjón. Væri t. d. farið að reisa steinkirkjur í fámennum söfnuðum, gæti skuldarhluti eins manns numið hundruðum króna. Það hefir verið bent á, að þetta ákvæði eigi ekki við aðra en þá, sem úr kirkjunni ganga og eru kyrrir á safnaðarsvæðinu. En hvaða ástæða er til þess að vera að gera upp á milli manna eftir því, hvort þeir eru hérna eða hinumegin við ána. Því er það ekki látið ná til allra, eins til þeirra sem flytja í annan landsfjórðung eða önnur lönd. Er verið að straffa mennina fyrir að flytja ekki útaf sóknarsvæðinu? Og loks má benda á, að frv. á aðeins við þá sem ganga í utanþjóðkirkjusöfnuð eða fríkirkjusöfnuð, en hinir, er í engan söfnuð ganga, sýnast eiga að vera lausir allra mála. Afleiðingin af því, að þetta frumvarp yrði að lögum, yrði sú; og það vita hinir geistlegu menn vel, að með því væri lagður steinn í götu fríkirkjunnar hér á landi. Með frumvarpi þessu hefir verið brotið það lögmál, að safnaðarkirkja hver er lögpersóna, sem öllum safnaðarmönnum, á hvaða tíma sem er, er jafnskylt að standa straum af. En það er ekki brotið minna á annan veginn. Skuldum velt yfir á úrgengna safnaðarmeðlimi, en eignunum haldið fyrir þeim. Til þess nú að hafa „Methode i Galskaben,“ eins og Danskurinn segir, þá hefði átt að gefa þeim líka þátt í eignunum. Það gerir breytingartillaga okkar háttv. 2. þm. Skagf. og sýnir væntanlega jafnframt flutningsmönnum frumvarpsins, hve aðgengilegt það er rétt rakið. Þeir herrar, sem í nefndinni sitja, hafa blínt um of á hagsmuni kirkjunnar. Brt. opnar væntanlega augu þeirra fyrir hagsmunum safnaðarmanna. Yrði sami maður ef til vill að standa straum af 2 kirkjum, sinni eigin kirkju og þeirri, sem hann gekk úr. Hann yrði þá að bera byrðar kirkju, sem hann ekki vildi vera í og sem hann eftir guðs og manna lögum á ekkert að hafa saman við að sælda. Eg skal engu spá um afdrif frumvarpsins hér í deildinni en komist það héðan, er það mín innileg ósk, að háttvirt Neðri deild geri því makleg skil.

Ráðherra (Kr. J.) Eg er ekki hrifinn af þessu frumvarpi, en læt það þó liggja á milli hluta að þessu sinni. Eg mun ekki taka það nærri mér, þótt það falli. En eg ætlaði að minnast á breytingartillöguna örfáum orðum. Mér sýnist hún varhugaverð. Eignir eða sjóðir kirkna geta verið misjafnlega miklir, segjum 1000 kr. eða 2000 kr. eða 5000 kr. Enn getur tala íbúanna í kirkjusóknunum verið misjöfn, 50 manns, 100 manns, 200 manns o. s. frv. Ef breytingartillagan verður samþykt, getur hún gefið tilefni til, að menn fara að hugsa um, hvort hér sé ekki hægt að afla sér fjár með léttu móti. Menn hugsa sem svo: „Hér er all-álitlegur sjóður. Get eg ekki náð í eitthvað af fjáreign hans?“ Eg sé ekki betur, en að hér sé verið að leggja agn fyrir almenning með slíkum ákvæðum, og má óttast, að ýmsir kynnu að verða til að hlaupa eftir því. Eg er frumvarpinu sjálfu ekki heldur meðmæltur, og þykir vandséð, hvort það er bót á gildandi lögum um þetta efni. Eg hefi þó heldur ætlað að styðja það en hitt, en segi þó ekki neitt um það að svokomnu máli.

Framsögumaður Kr. Daníelsson Eg býst við, að mér takist heldur ófimlega að deila við löglærða menn um lögskýringar og lagaþýðingar. Hv. 5. kgk. þm. leggur mikla áherzlu á lögpersónuhugtakið. Eg skal fúslega kannast við, að eg kann ekki að útlista þetta hugtak eða skýra með vísindalegri nákvæmni, hvað í því felst. En í lagavísindum, sem fleira, mun svo vera, að þegar til framkvæmdanna kemur, verða að komast að ýmsar undantekningar og afbrigði frá því, sem vera kann meginregla, án þess gildi þeirrar reglu í heild haggist fyrir það. Ef þetta er borið saman við sveitarfélög og það, er þar á sér stað, sést, að þetta er ekki ósanngjarnt. Engin lög skipa söfnuðunum að taka að sér kirkjurnar. Það hefir náðst samkomulag um, að söfnuðurinn tæki þær að sér - söfnuðurinn hefir sjálfur samþykt að standa straum af þeim og sjá um þær. Öðru máli er að gegna um sveitarfélög. Lögum samkvæmt verður hver, sem er í hreppnum, að vera meðlimur þess, og hlíta lögum þess. Hver safnaðarmeðlimur hefir undirgengist og skuldbundið sig til að halda kirkjunum við og hann verður að efna þá skuldbinding. Það er því dálítið skrítið, að tala um gerræðisverk í þessu sambandi. Þar sem hv. 5 kgk. þm. (L. H. Bj.) talaði um ósamræmi í frumv., þá getur verið, að það sýnist svo, ef litið er á málið í fljótu bragði, en því er ekki þannig farið, ef málið er rakið út í yztu æsar. Þar sem háttv. sami þm. fann það klerkum og biskupi til ámælis, að þeir hugsuðu að eins um hag kirkjunnar, þá á það heldur illa við. Fyrst og fremst er það ekki óeðlilegt, að sú stétt hlynni að þeirri stofnun, sem hún starfar fyrir og þjónar, líkt og hv.þm. reynir á allan hátt, að hlynna að þeirri stofnun, lagaskólanum, er hann þjónar. En eg verð að mótmæla því, að það sé kirkjan, sem við biskup og prestar hugsum eingöngu um og „per fas nefasque“ viljum hlynna að. Það eru safnaðarbrotin, sem eftir verða, sem við hugsum um og höfum hér sérstaka ástæðu til að vilja girða fyrir, að ofþungar byrðar lendi á. Á þeim hvílir sama skylda og öllum söfnuðinum, sem áður var. Eg get ekki séð, að það sé rétt hjá hv. þingm., er hann virtist vilja leggja mikla áherzlu á, að ef til vill helmingur safnaðarmeðlima hefði ekki samþykt kröfur þær, er gerðar eru á hendur söfnuðinum. En hver sem gengur inn í söfnuðinn, gengst um leið undir allar gerðir hans. Og þetta ákvæði á að tryggja, að menn geti ekki skotið sér undan því, er þeir þannig hafa tekið sér á herðar. Við viljum ekki, að þeir, sé straffaðir, sem eru eftir í söfnuðinum. Hv. 5. kgk. þm. (L. H. Bj.) lítur einhliða á þetta mál. Hann bendir ekki á það, sem er til bóta í frumv. Það er eins og hann vilji „per fas nefasque“ verða því að bana. Eg skal játa, að breytingar frumv. eru ekki annmarkalausar, en þær eru nauðsynlegar, eins og nú horfir við í þessu efni. Það er ekkert gagn í þessu laga-nýmæli, ef það verður spjallað með þeirri breytingartillögu, er hér liggur fyrir.

Steingr. Jónsson: Hv. 5. kgk. þm. (L. H. Bj.) gat þess við 2. umr., að eg hefði blandað saman formhlið og efnishlið málsins. Þetta er rangt hjá hv.þm. Eg leit einmitt á efnishlið málsins. Eg leit á efnið, er eg annarsvegar bar saman þá vernd, er löggjafarvaldið samkvæmt stjórnarskránni á að veita þjóðkirkjunni og hins vegar þá skyldu, er söfnuðirnir lögum samkvæmt hafa til að halda kirkjunum við. Það eru lög 3. marz 1904, er eg hér á við. Þetta tvent samrýmist ekki vel: Ábyrgð sú, sem söfnuðirnir samkv. gildandi lögum eiga að hafa á viðhaldi kirknanna og ákvæðin um utanþjóðkirkjumenn í þessum lögum. Af þessum rökum er eg frumvarpinu hlyntur - eg vildi ráða bót á þessu ósamræmi. Eg skal geta þess, að eg hallaðist auðvitað að þessari stefnu, ekki vegna þeirra, er úr þjóðkirkjunni fara, heldur þeirra, er eftir eru í söfnuðinum. Eg get ekki fallist á br.till. þá, er hér liggur fyrir, og tel þá betra að fella frv. algerlega, en samþykkja hana. Ef hún yrði samþykt, hefði það margskonar kostnað og fyrirhöfn í för með sér. Þá þyrfti að ákveða um álag á kirkjuna, sjá um, að henni gæti verið skilað í sæmilegu ásigkomulagi o. fl. Um þetta þyrfti ýms ákvæði. Hv. 5. kgk. þm. fann meðal annars frumvarpinu það til foráttu, að þetta ákvæði gilti að eins um þá, er ættu heima á sóknarsvæðinu. En það stafar af því, að gengið er út frá því sem vísu, að þeir sem flytja burt af sóknarsvæðinu, takist samsvarandi skyldur á hendur, þar sem þeir koma inn annarsstaðar, en það á sér ekki stað, ef þeir eru kyrrir á sóknarsvæðinu, en ganga úr þjóðkirkjunni.

Jósef Björnsson Eg skal ekki vera langorður um þetta mál. Hv. 5. kgk. þm. hefir tekið fram flestar þær ástæður, er voru til þess, að við gerðumst flutningsmenn þessarar br.till. En það voru nokkur atriði í ræðu hins hv. framsögum. (Kr. D.), er eg vildi minnast á. Hann hélt því fram, að safnaðarmennirnir tækju kirkjurnar að sér samkvæmt frjálsu samkomulagi og samþykki sjálfra þeirra. Við þetta er það að athuga, að þótt söfnuðurinn í heild sinni hafi tekið kirkjuna að sér, með samþykt af frjálsum vilja, þá er einstaklingnum það ekki fullkomlega frjálst, hvort hann tekur við kirkjunni eða ekki. Hann flytur ef til vill, inn á sóknarsvæðið, eftir það að söfnuðurinn hefir samþykt ályktun um að taka kirkjuna að sér og verður þá að gangast undir þær skuldbindingar, er gerðar eru, áður en hann varð safnaðarlimur. En þótt hann sé á sóknarsviðinu, getur hann sem einstaklingur hafa verið því mótfallinn, að söfnuðurinn tæki kirkjuna að sér, en verið ofurliði borinn, og því ekki tekið þessa skuldbinding á sig af frjálsum vilja. Þessi tvö dæmi geta vel átt sér stað. Hv. framsögum. (Kr. Dan.) gat þess, að það væri ekkert óeðlilegt, þótt prestar hugsuðu um hag kirkjunnar, er þeir ættu að hlynna að. En hann bætti því við, að það væri hagsmunir safnaðanna, er þeir bæru fyrir brjósti sér í þessu máli og hann tók það sérstaklega fram, að þeir hugsuðu um safnaðarbrotið, eða þann hluta safnaðarins, er eftir er, en ekki þá einstaklinga er út úr söfnuðinum fara. En það er ekki ósanngjarnt, þótt gætt sé hagsmuna þeirra líka, ekki sízt er litið er á, hvernig hér er ástatt. Það er óeðlilegt að einstaklingurinn skuli skyldur til að greiða skuld, sem hann hefir ekki tekist á hendur af frjálsum vilja, þegar hann fer út úr söfnuðinum. Það er líka einkennilegt, eins og háttv. 5. kgk. þm. (L. H. Bj.) tók fram, að sumum, sem úr þjóðkirkjunni fara, er veitt undanþága frá þessu gjaldi, sem hér ræðir um. Það er skrítið, að allir skulu ekki eiga að gjalda. úr því að nokkrir eiga að gera það. Eg sé ekki nokkra ástæðu til að sleppa þeim, sem fer út fyrir sóknarsvæðið, en skylda þann, sem er kyrr á því. Hv. 4. kgk. þm. sagði, að þetta væri gert af því, að búist væri við, að þeir tækju að sér sömu skuldbindingar annars staðar. En það er engin vissa fyrir því, að hann flytji þangað, þar sem sömu skyldur og skuldbindingar lenda á honum. Það getur alt öðru vísi staðið þar á. En svo er annað, er gæta verður og það er það, að þetta gjald, sem getur verið misjafnlega mikið - það getur, sem auðvitað er, stundum verið mikið, stundum lítið - á að greiðast í fardögum það ár, er menn fara úr þjóðkirkjunni - og þetta getur gert mönnum óþarflega erfitt fyrir að segja sig úr henni. Og að demba tilfinnanlegu gjaldi á þá, er úr þjóðkirkjunni ganga til að létta af þeim, er eftir eru í henni, - það finst mér ranglátt og óheppilegt. Það er eftirtektavert, að hv. framsögum. segist heldur vilja, að frumv. falli, ef brtill. okkar, hv. 5. kgk. þm. og mín, verður samþykt, og að frumvarpið mundi þá verða þjóðkirkjunni til tjóns. Þetta sýnir betur en alt annað, að hann hefir hér þörf hennar fyrir sjónum og að hér er verið að kasta steini í götu fyrir þá menn, er segja vilja sig úr þjóðkirkjunni.

Framsögumaður Kristinn Daníelsson Háttv. þm. Skagf. (Jós. Bj.) talaði fremur á móti frumvarpinu en með breytingartillögu sinni. Þar sem hann mintist á eða talaði í þá átt, að menn kæmi inn á sóknarsviðið, þar sem alt væri samþykt áður og þeir hefðu engin áhrif haft á þær samþyktir, þá er hér til að svara, að þeir koma þangað vitandi vits, vita, í hvaða félagsskap þeir ganga. Enn sagði sami háttv.þm., að verið gæti, að maðurinn hefði sjálfur verið í sókninni, en verið sjálfur mótfallinn þeirri samþykt, er batt honum þá skuldbinding á herðar, sem veldur því, að hann verður að greiða einhverja upphæð, er hann fer úr þjóðkirkjunni. Þetta getur auðvitað vel komið fyrir, en eg sé ekkert athugavert við það. Slíkt gerist alstaðar, þar sem lögbundinn meiri hluti á að ráða úrslitum mála. Slíkt er sjálfsagður hlutur. Fyrir því verður minni hlutinn að beygja sig. Ef hann gerði það ekki, og gæti sagt sig úr félagi þess vegna, kæmist alt í sundrung og enginn félagsskapur væri hugsanlegur. Hv. 2. þm. Skagf. hélt því fram, að við hugsuðum að eins um hagsmuni safnaðarbrotanna eða þeirra, er eftir eru í þjóðkirkjunni. En það er undarlegt, að hv.þm., jafn góðviljaður maður, skuli telja eitthvað athugavert við það, eða þykja það ískyggilegt af okkar hálfu. Ef þetta væri ekki gert, sem frumv. fer fram á, þá væri það sama sem að gera söfnuðunum ókleyft að viðhalda kirkjunum. Allir geta farið nærri um, hvernig ganga mundi að afla söfnuðunum lána, sem oft þarf á að halda, t. d. til kirkjubygginga, ef allir safnaðarlimir væri ekki skyldir til að annast greiðslu þess, en gætu smeygt því fram af sér, hvenær sem þeim þóknast, með því að fara úr þjóðkirkjunni. Þá þótti hv. 2. þm. Skagf. það galli, að þessi skylda skyldi ekki ná til allra, sem úr þjóðkirkjunni fara. En hví kemur hann og hv. 5. kgk. þm. þá ekki með br.till., er bæti úr þessu. Það var töluvert talað um þetta atriði í nefndinni, en niðurstaðan varð, að þessu yrði ekki öðruvísi fyrirkomið á heppilegan hátt. Um br.till. get eg skírskotað til orða hv. 4. kgk. þm. (Stgr. J.) Ef meta ætti afgangseignir kirkjunnar, yrði auðvitað að meta hæfilegt álag á hana og gæti þá oft reynst svo, að kirkjan ætti ekkert afgangs. Það er auðvitað að við höfum hag þjóðkirkjunnar fyrir augum og er sjálfsagt að þing og þjóð veiti henni þá vernd, er stjórnarskráin skyldar til og skipar að veita henni.

Sigurður Stefánsson Eg hafði hugsað mér að taka það fram, er hv. ráðherra benti á. Eg álít, að með þessari br.till. sé mönnum gefið undir fótinn að segja sig úr þjóðkirkjunni í því skyni að hafa hag af því. Þar sem svo stendur á, að kirkja á í sjóði og þarf að byggja kirkjuna, geta menn verið því mótfallnir af þessari ástæðu, og ef þeir fá ekki ráðið við það, segja þeir sig úr henni og fá þá úr sjóðnum, sem verja átti seinna til kirkjubyggingar. Hv. 5. kgk. þm. (L. H. Bj.) sagði, að við, þessir „geistlegu“ herrar í nefndinni, sæjum að eins aðra hliðina á þessu máli, og værum steinblindir á öðru auganu. Sjálfur virðist hann þó skoða málið eingöngu frá sjónarmiði þeirra manna, sem úr kirkjunni fara. En hverjir eru það, sem 45. gr. stjórnarskrárinnar talar um að vernda? Eru það ekki þeir, sem eftir eru? Það eru ekki þeir, sem fara úr þjóðkirkjunni, það er einmitt brotið, sem eftir er. Hv. þm. talaði mikið um það í öðru máli, er var hér til umræðu á dögunum, að menn ættu fremur að líta á hagsmuni landsjóðs, en hagnað einstaklinganna. En nú ber hann hagsmuni einstaklinganna fyrir brjósti, en gætir ekki gagnsmuna safnaðanna. Það er ærin mótsögn í milli þess, er hann segir nú, og hann sagði þá. Hann talaði um að nefndin væri „methodulaus“ í sínum „galskab“. En það er ekki heldur nein „methoda“ í hans „galskab“. Þá sagði hv. sami þm. (L. H. Bj.), að það gæti numið um 100 krónum, er menn yrðu að borga. Þetta eru hinar mestu öfgar. Engin kirkja hér á landi er svo skuldug, að slíkt geti komið til nokkurra mála. Sú kirkja, sem mun vera skuldugust nú, er Húsavíkurkirkja. Eftir því, sem hv. 4. kgk. þm. (Stgr. J.) sagði frá í nefndinni, yrðu það 14 kr., er kæmi á mann. Þetta eru nú öll ósköpin. Sú kirkja skuldar 7 þúsund krónur. Frumvarpið eins og það kom frá nefndinni, miðar til þess að vernda hag þjóðkirkjunnar, eins og skilt er samkv. 45 gr. stjórnarskrárinnar. Það á að koma í veg fyrir, að einstakir menn geti svift kirkjusjóðina þeim einu tekjum, sem þeir eiga tilkall til. Því að síðan lögin um sóknargjöld frá 1909 komu í gildi, hafa kirkjur engar tekjur aðrar en þessi kirkjugjöld safnaðarmeðlimanna. Öllum öðrum tekjum hefir kirkjan verið rænd, og nú á einnig að kippa burt allri trygging fyrir því, að hún geti haldið þessum tekjum, því að ef breytingartill. á þingskj. 214 verður samþykt, má búast við, að sumar kirkjur kunni að missa mestallar tekjur sínar en eigendurnir standa uppi með skylduna eina til að halda þeim við. Verði frumvarp þetta felt, getur svo farið, að bændakirkjueignirnar í landinu falli stórum í verði og einstökum mönnum því gert stórtjón. Okkur, sem erum prestar hér í deildinni hefir verið brugðið um það, að við héldum þessu máli fram, frumvarpinu á þingskj. 207, af blindu fylgi við mál kirkjunnar og eigin hagsmunavon. En því neita eg alveg. Málið kemur okkur ekkert við sem prestum, tap kirkjunnar kemur ekki niður á okkur, það kemur niður á landsjóði, að því er til landskirknanna kemur, og á eigendum bændakirknanna, að því er til bændakirknanna kemur Eg lít svo á, að ef breytingartill. verður samþykt, þá gefi þingið undir fótinn lágum hvötum einstaklinganna til að nota tækifærið og hlaupa burt úr þjóðkirkjusöfnuðunum í gróða skyni, en þeim til stórtjóns, sem eftir eru í þjóðkirkjunni, sem löggjöf og stjórn á þó að vernda.

Lárus H. Bjarnason Háttv. þm. Ísafjarðar hefði getað sparað sér þessar athugasemdir, því að það eina, sem hann sagði af viti í þetta sinn, hafði hæstv. ráðherra tekið fram áður. Fyrir okkur, sem flytjum brtill., vakir aðallega að þetta óhæfilega frumvarp eigi að falla alveg. En ef það fellur ekki, þá viljum við, að einnig verði tekin sú hugsunarrétta afleiðing, að þeir, sem fari úr þjóðkirkjunni fái sinn hluta af eignum hennar útborgaðan. Háttv. 4. kgk. hefir annaðhvort ekki munað lögin, sem hann vitnaði í, lögin 4. marz 1904 og lögin um sóknargjöld frá 30. júlí 1909, eða hann hefir misskilið þau. Eg sagði, að frumvarpið gerði að ástæðulausu greinarmun á frelsi manna til að fara úr þjóðkirkjusöfnuði, eftir því hvort þeir yrðu kyrrir á sóknarsvæðinu eða ekki. Háttv. þm. sagði, að það stafaði af því, að búist væri við, að þeir, sem flyttu af sóknarsvæðinu myndu taka á sig viðlíka byrðar annarstaðar og sagði þar með óbeinlínis, að öðruvísi stæði á um þá, sem kyrrir væru. Veit hann þá ekki, að utanþjóðkirkjumenn eða svokallaðir fríkirkjumenn verða, þótt á sóknarsvæðinu séu, að borga álíka gjöld til fríkirkju sinnar, ef þeir eiga að geta losnað við gjöld til þjóðkirkjunnar. Háttv. stuðningsmenn frumvarpsins segjast hugsa um það safnaðarbrot, sem eftir verður. En við viljum líka hugsa um rétt hinna, sem vilja ganga úr söfnuðinum. Kirkjan er handa öllum þeim söfnuði, sem býr á sóknarsvæðinu, hvort sem hann er stór eða smár, en kemur hins vegar ekkert við þeim mönnum, er utan hennar standa, þó að þeir búi á sóknarsvæðinu. Háttv. þm. verður að muna, að félagsskapur er ýmist frjáls eða ófrjáls. Í frjálsum félagsskap er skift bæði skuldum og eignum, á milli félagsmanna, þegar félagsskapurinn er á enda. En þar sem um ófrjálsan félagsskap er að ræða, svo sem um flutning í tiltekið sveitarfélag eða söfnuð, þar eiga menn, sem úr ganga að losna með öllu við allar félagskvaðir um leið og þeir losna við félagsréttinn, á líkan hátt og félagsskylda og félagsréttur flyzt yfir þá um leið og þeir flytja inn. En eigi slíkur félagi, þrátt fyrir úrgönguna að bera byrðar síns fyrri félagsskapar, þá verður hann að njóta réttarins að sama skapi. Eg er sammála háttv. 4 kgk. þm. um það, að eignaafgang kirkjunnar ber ekki að telja annað en það, sem eftir verður þegar búið er að draga hæfilegt álag á kirkjuna frá. Það verður auðvitað að ætla fyrir því, svo að kirkjan sé í sómasamlegu standi. En einmitt þess vegna ætti háttv.þm. ekki að vera á móti breytingartillögunni, því að þá er séð fyrir því, að ákvæðið gæti ekki orðið kirkjunni til verulegra óþæginda. Háttv. þm. Ísafj. vitnaði mjög í stjórnarskrána um það, að þjóðkirkjan ætti að njóta verndar hins opinbera. Það er rétt en stjskr. ætlast ekki til, að hún sé vernduð á hvaða hátt sem vera skal, enda fær kirkjan fulla vernd í hér um rædda átt með því að vera í ábyrgð þeirra manna er söfnuðinum heyra til, á hvaða tíma sem er. Gagnvart rétti kirkjunnar samkv. 48. gr. stendur og fullkomlega jafnfætisréttur einstaklingsins samkv. 46. gr. Það hefði háttv.þm. getað séð á upphafi næstu greinar eftir 45. gr. er hann vitnar í svo mjög. Frumvarpið leggur bann á trúfrelsi manna, samkvæmt stjórnarskránni. Það verður einn hlekkur á helsi því, sem sumum er svo gjarnt að „treysta“ þjóðkirkjuna með. Eg og háttv. meðflutnm. minn að breyttill. stöndum hér sem „protestantar“, við mótmælum slíku hafti á persónulegt frelsi manna og trúfrelsi. Enn vil eg benda á það, að ef gæta ætti nokkurrar sanngirni, mætti ákvæði frumvarpsins ómögulega ná til annarra lána en þeirra, sem verða stofnuð eftir að lögin koma í gildi, því að þá geta menn þó varað sig á ákvæðinu. Hitt er óhæfa, að láta lögin ná til eldri lána, alveg sama sem að láta lög gilda fyrir sig fram. Það eru ófær rangindi að láta mann, sem ganga vill úr söfnuði, borga sinn hluta af skuldum kirkjunnar, eins þeim, sem hann ef til vill hefir mótmælt að yrðu stofnaðar og hinum, sem hann kynni að hafa stofnað til. Hér er ekki að ræða um að halda tekjum undir kirkjuna, sem kirkjan á tilkall til, heldur þvert á móti um að hrifsa undir hana tekjur, sem hún á engan rétt til.

Steingrímur Jónsson Háttv. 5. kgk. þm. hélt að það væri af misminni hjá mér er eg talaði áðan um „fiktion“ í þessu sambandi. Eg þykist sjá, að hann muni ekki hafa skilið hvað eg meinti. Eg átti við það, að lögin 4. marz 1904 gerðu undantekningu um gjaldskyldu utanþjóðkirkjumanna, sem undir einum kringumstæðum kemur í bág við þá „fiktion“ löggjafarinnar, að maður, sem fer úr einum þjóðkirkjusöfnuði tæki á sig sömu skyldur og hann hafði, væri bygð á fiktion. Ganga þau því að mínu áliti helzti nærri 45 gr. stjórnarskrárinnar.

Jósef Björnsson Eg skal að eins leyfa mér að gera litla athugasemd út af orðum hæstv. ráðherra og háttv.þm. Ísafj. Þeir töluðu um, að í breytingartillögunni fælist agn, sem gæti tælt menn til að segja sig úr þjóðkirkjunni, ef breytingartillagan yrði samþykt. Hinsvegar hefir háttv.þm. Ísafj. tekið til dæmis, að skuldir Húsavíkurkirkju, sem skuldaði þó einna mest kirkna á landinu, væri ekki meira en sem svaraði 14-15 kr. á hvern meðlim safnaðarins, og því gæti það ekki orðið nema lítilfjörlegar upphæðir, sem kæmu á mann til útborgunar samkvæmt frumvarpinu. Alveg það sama er óhætt að segja um skuldlausar eignir kirkna. Þær mundu óvíða nema meiri upphæð á mann en skuld sú nemur, er hér hefir verið nefnd, ef þeim væri skift niður á safnaðarmeðlimina. En nú vil eg spyrja; gæti verið ástæða til að nokkur færi að spekúlera í að segja sig úr kirkjufélaginu til þess að græða svo sem 14-15 krónur? Eg held að það sé lítil ástæða til að óttast slíkt.

August Flygenring Þegar frumvarp til laga um Stýrimannaskólann var hér til umræðu um daginn og samþykt var hið þarfa ákvæði um að stofna nýtt kennaraembætti við skólann, til að kenna gufuvélafræði, þá gat eg þess, að eg mundi koma fram með frumvarp til laga um atvinnu við vélgæzlu. Samskonar frumvarp var til meðferðar á síðasta alþingi, og var sett nefnd í málið í neðri deild. En málið sofnaði í höndum þessarar nefndar, líklega vegna tímaleysis, eða af því, að nefndarmennirnir hafa ekki álitið það þess vert að leggja rækt við það. Með því að ýmsir þeir, sem stunda þessa atvinnugrein hafa óskað eftir að settar yrðu reglur um atvinnu við vélagæzlu á gufuskipum, þá sýndist mér rétt og nauðsynlegt að koma fram með þetta frumvarp því fremur þar sem það miðar til að greiða fyrir atvinnnuvegi, sem landsmenn byggja nú miklar vonir á, nfl. gufskipaúthaldi til fiskiveiða. Reglur um atvinnu við vélagæzlu miða í rauninni að því að tryggja bæði líf manna og verðmæti, og eftir reynslunni hér á landi í þessum efnum, er ekki vanþörf á slíkum reglum, því að það mun vera óhætt að segja, að þeir lélegu menn, sem orðið hefir oft að notast við til vélagæzlu hér, hafa eyðilagt stórfé sakir vankunnáttu. Þetta frumvarp er nálega samhljóða frumvarpinu neðri deild á síðasta þingi. Eg hefi aðeins gert breytingu að því leyti, að í þessu frumvarpi er ákveðið, að stjórnarráðið setji reglugjörð um það, hvernig vélakenslunni við Stýrimannaskólann skuli háttað, og um próf og prófskilyrði. Þessa breytingu hefi eg gert eftir bendingu frá háttv. 5. kgk. þm. og álít þetta miklu hentugra en að setja lög um þessi efni. Það eru allar líkur til, að fyrirkomulag kenslunnar verði hagfeldara á þennan hátt, því að stjórnin hefir betri tíma og tækifæri en þingið til þess að afla sér góðra upplýsinga og hún mundi auðvitað setja reglugerðina með ráði fagfróðra manna. Auk þess er hægt að breyta slíkri reglugerð eftir kringumstæðum, þegar tímar líða og kröfurnar breytast. Eg skal svo ekki orðlengja meira um þetta mál að sinni, en skal aðeins leyfa mér að mæla með því, að nefnd verði sett í málið og sting uppá 3 manna nefnd að umræðunum loknum.

Lárus H. Bjarnason Háttv. 3. kgk. þm. gat þess. að hann hefði eftir bendingu frá mér, slept að taka upp í frumvarpið reglur um kenslufyrirkomulagið, próf og prófskilyrði. Út af þessu vil eg aðeins geta þess, að eg lagði þetta til af því, að kröfurnar til prófa og því um líks breytast með tímanum og þá miklu auðveldara að koma æskilegum breytingum að, sé fyrirkomulagið sett með reglugerð en ef sett væri með lögum. Auk þess er fult svo mikil trygging fyrir góðu fyrirkomulagi með þeirri aðferð, því að stjórnin mundi vitanlega ráðfæra sig við fagmenn, en um lagasetningu ráða þeir menn oft og tíðum litlu.

Gunnar Ólafsson Eg stend aðeins upp til þess að mæla með því, að háttv. deild leyfi þessu frumv. að ganga fram. Það má leiða mörg rök að því að þetta er nauðsynjamál fyrir viðgang bygðarlagsins, enda er það borið fram samkv. ósk almenns fundar og áskorun sýslunefndar. Það er einróma vilji þeirra manna, sem hlut eiga að máli, að frumvarpið nái fram að ganga, og það eitt álít eg næga ástæðu til að samþykkja það.

Hannes Hafstein Hinn háttv. samþingismaður minn, hefir gert svo ljósa grein fyrir viðaukatillögu okkar, að eg hefi þar engu við að bæta. Hér er um það að ræða fyrir landssjóð, heldur kostakaup. Hér er um það að ræða, að landssjóður kaupi símann frá Dalvík til Ólafsfjarðar fyrir 66% af verði hans og græði þriðjung verðs. Hinn háttv. framsögum (B. Þ.) var þessu hlyntur, en hann vildi ekki, að síminn yrði keyptur fyr en útgert væri um, hvort landið keypti talsímakerfi Reykjavíkur eða ekki. En nú er útséð um það, að annaðhvort verður að endurnýja leyfi Reykjavíkur um 10 ár eða kaupa talsímakerfið nú strax, og með því að landinu er alveg vís mikill gróði, alt upp undir 13-15% af því að taka talsímakerfi Reykjavíkur að sér, þykist eg viss um að fjárlaganefndin sleppi ekki Reykjavíkurkerfinu nú - þótt aktíueigendum þess falli það miður vel - og þá siglir vonandi Ólafsfjarðarsíminn í kjölfarinu. Þá vildi eg minnast á hraðskeytasambandið milli Vestmanneyja og Reykjavíkur. Eins og menn vita leggur stjórnin til, að komið sé á loftskeytasambandi milli Vestmanneyja og Reykjavíkur og er það þó þvert á móti ráðum landsímastjórans, sem að vísu vill, að ein loftskeytastöð sé hér á landi, en álítur, að ekki eigi að blanda því máli við hraðskeytasamband Vestmanneyja og meginlands. Háttv. þm. Barð. (B. J.) hélt langa ræðu um þetta mál í morgun og kvaðst vilja gefa óhlutdræga skýrslu sem fyrv. ráðherra. Eg skal ekkert segja um, hvað óhlutdræg þessi skýrsla kann að hafa verið, en ekki fanst mér hún alveg litlaus; að minsta kosti margendurtók hann slík orð sem óvit, glapræði, fáránleg heimska o. s. frv. Slík ummæli hefi eg aldrei séð í ólituðum skýrslum stjórnarvalda. Í þessu máli geta menn deilt um tvent, í fyrsta lagi, hvort nauðsyn beri til að koma upp loftskeytastöð hér á landi, og í öðru lagi, hvort loftskeytasamband milli Vestmannaeyja og meginlands sé heppilegra en ritsímasamband. Flest þau rök, sem háttv. þm, Barð. (B. J.) flutti fyrir sínu máli í morgun, snertu að eins hið fyrra atriði. Hann sagði t. d., að væntanlega mundu Englendingar innan skamms gera öllum fólksflutningsskipum að skyldu, að hafa loftskeytaverkfæri meðferðis. Ekki snertir þetta Vestmannaeyjar sérstaklega; flestir mundu þvert á móti kjósa að hafa beint samband við Rvík, heldur en að þurfa að senda skeyti sín til Vestmannaeyja fyrst og eiga svo á hættu, að þau misfærust á leiðinni þaðan til Reykjavíkur. Ennfremur sagði hann, að loftskeytastöð væri nauðsynleg vegna þess, að »Fálkinn« hefði slík tæki og að fiskiveiðaeftirlitið gæti á þann hátt orðið margfalt betra. Það er hverju orði sannara, að gott væri að hafa loftskeytasamband við »Fálkann«, en það kemur Vestmannaeyjum ekkert við, »Fálkanum« væri margfalt heppilegra að standa í beinu sambandi við Reykjavík, þó ekki væri vegna annars en að landstjórnin situr þar. Sama er að segja um þá staðhæfing hins háttv.þm., að fiskiveiðafloti vor muni innan skamms fara að nota loftskeyti; honum væri alveg eins gott að hafa samband við Reykjavík eins og við Vestmannaeyjar. Annars er furðulegt, að slíku skuli vera slegið fram, að fiskiskip vor muni fara að útvega sér loftskeytatæki. Það er eins og ef gert væri ráð fyrir, að útgerðarmennirnir færu að ráða lækna á skip sín! Til þess að nota loftskeytaverkfærin þarf lærðan »telegrafista« og býst eg við, að fiskimönnum myndi þykja það kostnaðarauki, að bæta við hálaunuðum sérfræðingi, sem ekki gerir annað en sitja við loftskeytatækin, meðan aðrir vinna að aflanum. Eg get því ekki talið líklegt, að neitt verði úr þessu, en ef það kæmist á, yrði skipunum fult eins gott að standa í beinu sambandi við Reykjavík eins og við Vestmannaeyjar. Þá gat hinn háttv.þm. þess, að ef loftskeytasamband kæmist á milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur, mundu tekjur sæsímans aukast til stórra muna og kvað hann forstjóra hins stóra norræna ritsímafélags meðmæltan loftskeytasambandinu, af því að hann byggist við auknum tekjum af því fyrir sitt félag. Eg trúi því nú laust, að Suenson hafi haldið það meiri tekjur fyrir Mikla norræna að hafa loftskeytasamband skipa við Vestmannaeyjar, heldur en Reykjavík. En hitt er víst, að fyrir landsímann yrði tekjuaukinn alt eins mikill, þótt loftskeytastöð væri engin í Vestmannaeyjum, en að eins hér í Reykjavík á eða öðrum hentugum stað. Þá er enn að minnast á þá ástæðu hins háttv.þm., að ef loftskeytastöð væri sett í Vestmannaeyjum, þá mætti koma upp smástöðvum í Skaftafellssýslum. En má það ekki alveg eins, þótt að eins sé ein stöð hér í Reykjavík? Eins og menn sjá, snertir ekkert af þessu loftskeytasambandið milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur. Spurningin er aðeins sú: Vilja menn endilega blanda Vestmannaeyjum inn í spurninguna um þráðlaust samband við skip á sjó, eða eiga Vestmannaeyjar að njóta jafnréttis við aðra landshluta, að því er talsímasamband snertir ? Aðeins tvær röksemdir hins háttv.þm. Barð. (B. J.) snertu loftskeytasambandið milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur. Önnur var sú, að það væri ódýrara en símasamband. En hin var eitthvað í þá átt, að brimið við sandana fyrir austan væri svo mikið, að brimhljóðið mundi yfirgnæfa símtalið! Það er eins og háttv.þm. haldi, að hér sé um einhverjar hljóðpípur að ræða, sem mannsmálið berist í gegnum. Hann talar eins og hann álíti, að hljóðbylgjurnar berist gegnum símann. Þetta er sami skilningurinn og þekkingin, eins og kerlingin lét í ljósi, þegar hún heyrði þjóta í símanum: »Fallega rífast þeir núna«. En aðrir álíta, að það séu rafmagnsöldur, sem símatáknin flytja, án tillits til hljóðbáranna og mun háttv.þm. líka kannast við, að þessi röksemd, sem hann kom með, nái engri átt, enda hefir víst háttv.þm. talað þetta að eins í ofstæki og ógáti. Hitt er og fjarri sanni, að loftskeytasamband sé ódýrara en símasamband og er furða, að háttv.þm. skuli fullyrða slíkt, þar sem skýrslur þær, sem hann sjálfur leggur fram, sýna að ritsímasamband er ódýrara, auk þess sem starfræksla loftskeytasambands vitanlega er mörgum sinnum dýrari. Það er alveg augljóst, að það er ódýrara að leggja síma til Vestmannaeyja og hafa eina loftskeytastöð hér, heldur en að hafa tvær loftskeytastöðvar, aðra hér í Reykjavík og hina í Vestmannaeyjum, því að árleg starfræksla hverrar loftskeytastöðvar kostar mikið fé, sem ekki kemur til greina á símastöðvum. Ennfremur þarf miklu að kosta til viðhalds á loftskeytastöðvum. Eins og allir vita þarf annaðhvort háar stengur, styrktar með fjölda þráða, eða járn »konstruktionir«, sem illa þola hvassa storma. Felli stormurinn eða setji úr lagi umbúnaðinn, sem mjög er hætt við þar, sem stormasamt er, eins og í Vestmannaeyjum, geta öll tækin eyðilagst, og annaðhvort þyrfti að hafa hér svo haga smiði, að þeir gætu gert við það sem aflagaðist, eða þá að senda það sem úr lagi færi til útlanda til viðgerðar, og mundi það ekki valda minni töfum en viðgerð á símslitum, heldur þvert á móti. Eins yrði reksturskostnaðurinn mjög mikill; það þarf lærða »telegrafista« til að taka á móti og senda þráðlausu skeytin, því að ólærðir menn geta ekki annast slíkt, enda er mjög hætt við, að bókstafamerkin aflagist í vissum loftbrigðum t. d. sólskini, norðurljósum o. fl. Talsímalagning til Vestmannaeyja mundi kosta 30 þús. kr. og ein loftskeytastöð í Reykjavík c. 25 þús. Aftur á móti mundi bygging tveggja loftskeytastöðva, í Reykjavík og í Vestmannaeyjum, kosta aðeins 40 þús., ef Vestmannaeyjastöðin ein ætti að taka á móti skipaskeytum. Mismunurinn er þá 15 þús. kr. En með talsímanum kæmust Vestmannaeyjar í málsamband við allar landsímastöðvar Íslands. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði að vísu, að hægt væri að setja loftskeytastöðvar í samband við landsímann, en það hefir hann auðvitað ekki meint. Mér virðist ennfremur, að nokkurt tillit mætti taka til, hvers fólkið í Vestmannaeyjum óskar. Almenningur þar óskar símasambands; og hvers eiga þeir að gjalda, hvers vegna mega Vestmannaeyjar ekki fá talsíma, þótt landið fái sér einhversstaðar loftskeytastöð til sambands við skip á sjó ? Hvers eiga veslings Vestmannaeyjar að gjalda? Er þetta af því, að þær hafa ekki »kosið rétt« að undanförnu? Á það hefir verið lögð mikil áherzla af andmælendum símasambandsins, að hætta sé á símaslitum. Það hefir verið tilfært, að sími einn í Færeyjum, milli eyja þar, hafi slitnað 13 sinnum á einu ári. Eg vil ekki beint vefengja, að þetta sé satt, en það sannar ekkert um það, hvernig sími mundi reynast milli Íslands og Eyja. Milli Bíldudals og Ísafjarðar eru 4 símar, milli Ísafjarðar og Arngerðareyrar 6; á þeirri leið eru altíð mikil brim og hefir þó aldrei orðið neinn skaði á símunum nú í 4 ár. Og milli Íslands og Vestmannaeyja hagar alt öðru vísi til en í straumum milli Færeyja. Hér eru engin harðstreymi, heldur sandur við landið, sem síminn mundi sökkva í og á þann hátt verndast fyrir allri hættu, svo að jafnvel ekki brimið við Landeyjasand, sem þm. Barð. (B. J.) hélt mundi eyðileggja »hljóðið« í honum, gæti grandað honum að öðru leyti. Ekki þarf heldur að óttast »trollarana«, því að vel má leggja símann út frá eyjunum á svæði, þar sem aldrei er »trollað« vegna hrauns í botni og svo mikið dýpi, að síminn liggur þar ósnortinn af allri ölduhreyfing. En um símaslitin í Færeyjum er það að segja, að þar eru straumar harðir, klettasnasir í botni og bráðdýpi á milli, og hefir síminn líklega sagast sundur á klappasnösunum. Ekkert slíkt þarf að óttast milli lands og eyja. Og ef símaslit yrðu, mætti vel nota innlend skip, botnvörpunga eða jafnvel stóra mótorbáta til að gera við símann, og þyrfti viðgerð því hvorki að taka langan tíma, né kosta mikið. Eg vona, að enginn í deildinni láti gamalt flokkskapp um þráð eða þráðleysi ráða atkvæði sínu í þessu máli. Eg vil ekki ætla þm. Barð. (B. J.) þá flónsku, að hann vilji hefna þess á Vestmannaeyjum, að hann varð undir í »Símamálinu« um árið. Hér er fremur um einskonar »monomani« að ræða. Hann hefir í þessu máli farið á bak við löglegan ráðunaut sinn, landssímastjórann, og virt að vettugi tillögur hans, en látið landið kosta fyrir sig ferð til Brüssel, til þess að semja um þetta eftir eigin geðþótta. Þetta þráðlausa samband er orðið að grillu hjá honum. En hvers vegna þá ekki að taka beztu þráðlausu aðferðina, Paulsens aðferðina, sem hefir stóra yfirburði yfir Marconiaðferðina? Er það af því Paulsen er danskur? Eða hefir háttv. þm Barð. (B. J.) enn einu sinni nelgt sig á Marconifélaginu, þegar hann fór til Brüssel og þaðan til Waterloo?

Forseti (sem hefir hringt í sífellu meðan síðasti ræðumaður talaði): Um þetta mál verða engar umræður frekar.

Jón Ólafsson Herra forseti! Má ekki eins stinga upp á 2 umr., það er víst í mörgum talsvert gasloft, og vil eg því gera það að tillögu minni, að 2 umr. verði hafðar um málið, til að hleypa út gasinu.

Forseti: Eg sting upp á að ein umræða sé höfð um málið.

Framsögum. (Ólafur Briem) Enda þótt breytingartill. nefndarinnar séu nokkuð margar, 28 alls, er að eins rúmur helmingur efnisbreytingar og fæstar mjög stórvægilegar. Fyrsta verulega efnisbreytingin er við 14. gr. og miðar að því, að koma meiri jöfnuði á um gjald fyrir fógetagerðir og felur í sér nokkra hækkun. Sama má að nokkru leyti segja um brtill. við 24. gr. um þinglýsingar; aðaltilgangurinn með henni er að gera ákvæðin styttri og einfaldari, en nokkra verulega hækkun felur hún ekki í sér. Veruleg hækkun er að eins á gjaldi fyrir veðbókarvottorð, samkvæmt 28. gr., 2 kr. fyrir 1 kr., sem áður var. Samræmisins vegna áleit nefndin rétt, að þetta gjald væri hækkað, enda er fyrirhöfnin talsverð við að rannsaka eignarheimildir manna og veðsetningar samkvæmt afsals- og veðbréfabókunum og mjög áríðandi að vottorðin séu rétt. Verulegum breytingum á frumv. stingur nefndin upp á við 5. kafla um gjöld fyrir uppboðsgerðir. Þar leggur nefndin til, að almenn uppboðslaun samkvæmt 35. gr. verði hækkuð um ? úr 4 upp í 5 af hundraði. Þetta álítur nefndin ekkert varhugavert og í samræmi við annað, því að þótt gjald þetta hafi haldist óbreytt frá því, sem það var upphaflega ákveðið í aukatekjureglugerð 10. sept. 1830, þá er það nú í raun réttri lægra, þegar tillit er tekið til þess, hversu peningar hafa lækkað í verði á þeim 80 árum, sem síðan eru liðin. Sömuleiðis er dálítil hækkun í 46. gr. fyrir afsögn á víxli. Aðalbreyt.till., sem nefndin hefir leyft sér að koma fram með, er sú, að 70. gr. frumvarpsins falli burt. í téðri gr. eru bráðabirgðafyrirmæli um það, að þar til lög um stimpilgjald koma í gildi, skuli innheimta gjöld þau fyrir þinglestur og vottorð, er nefnd eru í 3. kafla laganna, að viðbættum 50 af hundraði, þó svo, að þar með teljist þó ekki gjöld fyrir afmáun og aflýsing. Með þessu ákvæði er beint gert ráð fyrir því, að stimpilgjald verði leitt í lög, en gagnvart því vildi nefndin ekki að svo stöddu taka neina afstöðu. Það þykir nú máske fljótráðið að fella niður þessa 70. gr. svo framarlega sem hægt verður á sínum tíma að lögleiða stimpilgjald hér, enda höfðu sumir nefndarmenn ekkert á móti því að hækka til bráðabirgða þinglýsingargjöld af skjölum og því um líku, sem stimpilgjald kynni síðar að verða lagt á. Þessa vil eg geta til nánari athugunar við 3. umr. Viðvíkjandi breyt.till. á þgskj. 206, sem miðar að því að fella aftan af 55. gr. síðasta liðinn, vil eg geta þess, að afleiðingin af því að þessi liður yrði feldur burt, yrði sú, að skip frá öðrum löndum í veldi Danakonungs, sem koma hingað eingöngu til fiskiveiða, sem aðallega eru færeysk fiskiskip, slyppu við gjald það, sem þar er um rætt, 25 aura af hverri smálest á fyrstu höfn, er þau koma á. Eg býst samt ekki við, að það hafi verið meining hins háttvirta flutningsmanns. En eins og breyt.till. liggur fyrir, leggur nefndin á móti henni, ef hún verður ekki tekin aftur, en er fús til að bera sig saman við flutnm. um hana til 3. umr.

Bjarni Jónsson Af því að eg hafði ekki athugað nægilega frumv., er eg kom með þessa breyt.till. (þgskj. 206), tek eg hana aftur nú í því skyni að breyta henni í samráði við nefndina.

Hálfdan Guðjónsson Þetta frv. gekk umræðulaust til annarar umræðu, og ekki þótti einu sinni taka því að skipa nefnd til að íhuga það. Af þessu mætti ef til vill marka það, að menn væru að öllu leyti ánægðir með hversu frumv. væri úr garði gert. Við 1. umr. hafði eg búist við nefnd í málið og því ekki gert mér far um að kynna mér það rækilega. Þess vegna fór eg að kynna mér það á eftir, þótt eg máske hafi ekki gert það til hlítar. Þetta frumv. er enginn nýr gestur á alþingi; eins og sést á athugasemdum stjórnarinnar við frumv., hefir það verið lagt fyrir þingið við og við frá 1891, en aldrei náð samþykki þingsins í lagaformi. Eg hefi ekki gefið mér ráðrúm til að kynna mér, hvað frumv. hefir verið fundið til foráttu, og þegar eg nú fer að telja upp þá agnúa, sem á því eru í mínum augum, þá getur verið, að eg taki fram ýmislegt, sem margsinnis hefir verið tiltínt áður. Svo að eg snúi mér að frumv., eins og það liggur fyrir, þá er það fyrst og fremst að segja, að það er mjög óljóst, auk þess sem á því eru nokkrir gallar, sem nauðsynlegt er að ráða bót á. Óljóst kalla eg t. d. það orðalag í 1. gr.: ». . . . eða annan löggiltan lækni, búsettan í sókninni, ef kostur er . . . .«. Mér er óljóst, hversu langt þetta orðatiltæki »ef kostur er« á að ná. Það yrði líklega að fara eftir atvikum. Sumar sóknir eru svo víðáttumiklar, að heilan dag eða meira getur þurft til þess að vitja læknis, þótt hann kunni að vera búsettur í sókninni. Mér er það ekki ljóst, hvort eftirlifandi aðstandendur hins dána eiga að inna þetta af hendi endurgjaldslaust. Eins og frumv. er orðað, er óljóst, hvort allur kostnaður við þetta eigi að greiðast af opinberu fé, eða þá hitt, að hlutaðeigendur eigi að greiða hann að einhverju leyti. Og eg skil ekki í því, að eg sé einn, sem er í vafa um þetta. Sé nú svo, að hlutaðeigendur eigi að taka einhvern allverulegan þátt í þessum kostnaði, þá er það hörð kvöð á mönnum í þessum sóknum, fram yfir aðra í læknishéraðinu. En eigi hið opinbera að borga alt saman, þá verða það mikil útgjöld. Það stendur í frumv., að menn eigi að vitja læknis innan sólarhrings, en það getur vel svo farið, að í þetta gangi margir sólarhringar. Ef læknir er ekki heima, þá verður að bíða hans, og gera má ráð fyrir því, að læknar láti það sitja fyrir að vitja lifandi manna sjúkra frekar en hinna dauðu og þegar svo stendur á, þyrfti eiginlega að gera ráð fyrir biðpeningum handa sendimönnum. Eg tala þetta með sérstöku tilliti til þess, að eg býst við, að nefnd verði skipuð í málið, og er þá ekki úr vegi að tala um nokkur atriði þess, til leiðbeiningar henni. Í 2. gr. er sagt, að prestar eigi að geta um dauðamein hins látna eftir þeim skýrslum, sem þeir geti beztar fengið. Þetta er mér ekki fullljóst. Ef það er meiningin, að prestar eigi að senda sjúkdómslýsingar til læknis og fá svo skýrslu hans um dauðameinið, þá má segja, að prestum sé þetta kleift, og eru þó allmiklir vafningar við það. En það getur eins vel verið, að hér sé ætlast til þess, að prestar ákveði dauðameinið sjálfir, eftir þeim skýrslum, sem þeir fá frá heimilismönnum hinna látnu. Eg leyfi mér að stinga upp á því, að nefnd sé skipuð í þetta mál, og álít eg að 3 manna nefnd ætti að vera nóg.

Hannes Hafstein Hvort sem háttv. þingd. óskar þess, að þetta mál sé sett í nefnd eða ekki, þá óska eg þess nú, að það fái framgang. Háttv. Nd. hefir tvisvar sinnum samþykt frv. um dánarskýrslur með mjög miklum atkvæðamun, og seinast með hér um bil öllum atkvæðum 1907, en þá féll það í Ed., og eg vil segja á ljótu bragði. Það var sagt að það hefði verið felt í hefndarskyni í staðinn fyrir annað frumv. Í annað sinni var það samþykt í Ed., en þá felt hér í Nd. með 12 atkv. gegn 12. Þó að fyrirkomulagið verði ekki sem fullkomnast samkvæmt frumv. þessu, þá segir bæði landlæknir og aðrir, sem vit hafa á, að það sé til stórra bóta. Og hann segir ennfremur, að fáist ekki þessu lík lög samþykt, þá séu mjög lítil tök á því, eða með öllu ógerningur, að stemma stigu fyrir berklaveikinni eða öðrum skæðum sjúkdómum, þegar enginn getur vitað úr hverju menn deyja. Enda liggur það í augum uppi, að meðan svo er ástatt verða allar heilbrigðisráðstafanir gerðar eins og út í bláinn. Eg skal ekki fara mikið út í hin einstöku atriði, sem háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) mintist á, því að eg býst við að nefnd verði skipuð í málið. En þó hygg eg, að 1. grein sé ekki eins torskilin og honum virtist. Það er augljóst, að orðin: »ef kostur er« o. s. frv. þýða það, að ef ekki er hægt að ná í lækni, þá varðar það engri hegningu þó það komi fyrir. Eins virðist mér það auðskilið, að það er meiningin, að allur kostnaðurinn eigi að greiðast af landssjóði, eftir þeim reglum, sem settar eru um borgun til lækna. Þá er að minnast á 2. gr., þar sem talað er um skýrslur þær, sem beztar verði fengnar. Þar virðist mér liggja í augum uppi, að presturinn eigi að eins að spyrjast fyrir um almenn einkenni sjúkdómsins og geta þeirra. Eg sé ekki, að þörf sé á nefnd - af þessum ástæðum - en þó skal eg ekki gera það að neinu kappsmáli, að leggjast á móti henni.

Hálfdan Guðjónsson Eg vil að eins taka það fram, að það er ekki svo að skilja, að eg sé á móti anda frumvarpsins, en ef engar breytingar fást á því, eða skýringar frekari en orðið er, þá neyðist eg til þess að verða á móti því, eins og það liggur fyrir. Þessvegna er mér einkum ant um það, að málið komist í nefnd.

Benedikt Sveinsson Þetta mál hefir nú legið fyrir þinginu öðruhverju í 20 ár, og bendir það á, að ekki hafi það vinsælt verið. Og enn er það ekki orðið gleggra en svo, sem sjá má á þessu frumv. Háttv. 1. þm, Húnv. (H. G.) benti á það, að frumv. er óljóst í ýmsum greinum. Það hefir verið talað um ákvæðið í 1. grein, um það, að ef maður deyr skuli vitja læknis innan sólarhrings, ef kostur er o. s. frv. En það er ekkert talað um það, hvernig fer, ef þess er ekki kostur. Nú er fengin sú skýring á þessu frá háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), að ef þess sé ekki kostur, þá varði það engri hegningu. En eg get ekki verið honum samdóma um þetta, því einsog frv. er orðað, þá er beint bannað að jarðsetja lík í þeim sóknum, þar sem læknir á heima, ef ekki hefir náðst í hann innan sólarhrings frá því maðurinn deyr. Þetta getur þrásinnis viljað til, einkum þegar mannskæðar farsóttir ganga, einsog oft kemur fyrir hér í landi, þá hafa læknar oft svo mikið að gera, að þeir mega hvergi nærri vera að því, að vitja allra þeirra, sem sjúkir eru, hvað þá hinu, að taka á sig langa króka til þess að vitja dauðra manna. Yfir höfuð finst mér frv. þannig úr garði gert, að það muni alls ekki ná tilgangi sínum. Eg veit að það er æskilegt, að fá nákvæmar dánarskýrslur, en þær fást alls ekki með þessu. Það er mest á valdi læknanna sjálfra, að gefa skýrslur, þeim er kunnugt um heilsufar manna, og geta fengið kostnaðarlaust skýrslur um banamein manna hjá hlutaðeigandi sóknarprestum, án þess að þessu lík skilyrði séu sett í lög. Slíkt getur ekki náð nokkurri átt, og er að mínu áliti ekkert annað en skrípaleikur. Annars er mér illa við þessa margbrotnu skriffinsku, sem þrásinnis er verið að leiða í lög til þess að íþyngja almenningi, og það er hart að geta ekki einu sinni komið líki í jörðina án hennar. Þjóðin er orðin margleið á henni, svo að þingið ætti að hægja á sér með þesskonar lagasmíð, ekki sízt um jafn óveruleg atriði og hér er um að ræða. Eg legg því til, að frumvarp þetta verði felt, eins og gert hefir verið að minsta kosti 5 sinnum áður.

Eggert Pálsson Eg gat þess áður hér í deildinni við 2. umr. málsins, að ef enginn annar yrði til þess að koma fram með breyt.till. við frumv. þetta, þá myndi eg gera það og liggur hún nú fyrir á þgskj. 210. Eg sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um málið nú, því að eg gat þess síðast, hvert efnið myndi verða í breyt.till. Og efnið er það, að þessum kvöðum verði ekki létt af mönnum án alls endurgjalds, heldur verði þeim gert að skyldu að greiða nokkurt gjald, þótt ekki verði það full borgun fyrir að kvöð þessi falli niður. Eg skil ekki annað en að hlutaðeigendum þyki slík ákvæði betri en ekki, og ekki get eg fallist á ástæður háttv. framsögum. meiri hl. (Jóh. Jóh.) fyrir því, að kvöð þessi hvíli á ábúendum, en ekki eigendum jarðanna, því að ef kvöð þessari er létt af, þá hljóta jarðirnar að stíga í verði að sama skapi. Það má miða þetta við ábúðarskattinn. Eins og hann er nú er hann greiddur af ábúendunum, en hvílir þó á eigendum jarðanna í raun og veru. Og væri honum því létt af, án þess að nokkuð kæmi í staðinn, þá get eg ekki annað séð, en að allar jarðir hljóti að hækka í verði að sama skapi, og eigendum jarða því innan handar að þoka eftirgjaldi þeirra upp sem ábúðarskattinum svaraði og hafa þannig ríflegri tekjur af sinni eign. Með öðrum orðum, jarðirnar hækkuðu við það í verði. Og eins hljóta þessar jarðir að gera hlutfallslega, ef þessum kvöðum, sem hér um ræðir væri nú létt af fyrir alls ekkert. Það hlyti að verða notagjald sjálfra eigendanna, að minsta kosti þegar fram liðu stundir. Annars skal eg ekki fara frekar út í þetta mál en eg vænti þess fastlega, að háttv. deild verði fylgjandi breyt.till. minni.

Framsögum. meiri hlutans (Jóhannes Jóhannesson) Eg er samþykkur háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) um það eitt, að ekki beri að fjölyrða um þetta mál nú við 3. umr. og vera að endurtaka það, sem áður hefir verið sagt í því. En annars verð eg að lýsa því yfir fyrir hönd nefndarinnar, að henni þykir þessi breyting enn óaðgengilegri, heldur en breyttill. minni hl. nefndarinnar, sem féllu við 2. umræðu. Hér er gjaldið sett enn þá hærra, heldur en þar var, og vona eg að háttv. deild haldi fast við það, að binda ekki afnám þessara kvaða því skilyrði, að hlutaðeigendur gjaldi svo mikið fé. Og hvernig stendur á því, að hér stendur »hlutaðeigendur« en ekki eigendur? Það hefði þó legið beint við eftir skilningi háttv.þm. Þetta sýnir eiginlega, að hann er oss samdóma um það, að þetta séu úreltar kvaðir, sem einmitt hvíla á ábúendunum, og sem ekki eru samrýmanlegar hugsunarhætti nútímans. Svo er nú það, að þótt þessi breyting yrði samþykt, þá yrði það ekki til annars en þess, að gera lögin gagnslaus, því að þá myndi enginn nota þau. Eigendum jarðanna dytti það ekki í hug, af því þeir líta svo á, sem kvöðin hvíli á ábúðinni, og ábúendum að jafnaði ekki heldur, því að þeir eru ekki vissir um að búa svo lengi á jörðinni að það borgi sig. Þetta væri því að gera lögin þýðingarlaus. Þess ber og að gæta, að helmingurinn af jörðunum er eign prestlaunasjóðs eða landssjóðs. Annars veit eg að háttv. flutn.m. er er ekki fast í hendi með þetta, enda vona eg að það verði felt, en frumv. samþykt óbreytt.

Jón Jónsson 1. þm. S.-Múl.: Eg hefi komið fram með breyt.till. við frv. þetta og skal eg leyfa mér að fara fáum orðum um hana. Skal eg geta þess, að skoðun mín á aðalefni þessa máls er, þrátt fyrir breytingartillöguna, óbreytt frá 1. umr. þess. Eg get ekki séð neina ástæðu til þess að breyta þingtímanum og hefir þessi skoðun mín ekkert breytst við að lesa nefndarálitið, því að eg fæ ekki séð, að nefndin færi neinar gildar ástæður fyrir breytingu þeirri, er hún leggur til að gerð verði á þingtímanum. Eg hefi getið þess áður, að þegar á alt er litið, væri heppilegast, að þingið kæmi saman í miðjum nóvember. Skal eg ekki rökstyðja þessa skoðun mína, þar eð 2 háttv.þm. hafa hana einnig og hafa rökstutt hana; skal eg láta mér nægja sú röksemdarleiðsla, þar eð eg felst á hana að mestu leyti. Ef þingtímanum er breytt með tilliti til þess hvað þingmönnum er hentugast, álít eg heppilegast, að þingið komi saman í miðjum nóv. En hins vegar tel eg þessa breytingu ekki svo nauðsynlega að ástæða sé að gera hana, og er eg frumv. mótfallinn. En ef þingtíminn verður færður til sumars, vil eg leyfa mér að mæla með því, að breytingatillaga mín verði tekin til greina. Nefndin getur þess, að hentugt sé að þingið komi saman 17. júní. En þá séu oft ýmsir farartálmar bæði á sjó og landi. Þetta eru þó ekki svo miklir annmarkar, að þeir séu því til fyrirstöðu, að þingið geti komið saman á þeim tíma, enda þá oftast hægt að fara allra sinna ferða á landi. Eg hygg, að ein ástæðan fyrir flutningi þingtímans sé sú að nota eigi þinghúsið til háskólahalds. Nú er það venja hér við hina æðri skóla, að kenslutíminn endar fyrst síðast í júní, en háskólinn gæti þá tekið til starfa 15. sept. í stað 1. okt. Það væri enginn óhagur né óþægindi fyrir nemendur eða kennara. Þetta eru aðalmótbárurnar á móti því að láta þingið koma saman 17. júní. Hins vegar er 1. júlí alls ekki heppilegur tími, því að hann er mjög óhentugur fyrir bændur. Nú stendur þingið venjulega yfir í 10 vikur og gætu þeir ekki verið komnir heim til sín fyr en seint í sept., en þá verða þeir helzt að vera heima hjá sér vegna ýmsra áríðandi starfa. Þingið má því til að byrja svo snemma, að bændur geti verið komnir heim í miðjum sept. Þá gæti farið svo, að 17. júní yrði almennur hátíðisdagur um land alt, eins og oft hefir verið hreyft áður, og að því leyti gæti þetta haft almenna þjóðlega þýðing. En sé ekki meiningin að setja háskóla á stofn strax hér í alþingishúsinu, þá álít eg, að betra sé, þegar á alt er litið, að halda þingið að vetrinum og ef það ætti að færa það nokkuð, þá að flytja það til 15. nóv. En ef háskóli yrði settur á stofn, þá játa eg, að það er mikil ástæða og þá eigi að flytja þingtímann, en láta það þó ekki koma seinna saman en 17. júní.

Einar Jónsson Eg tek undir með hinum háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), að ef frumv. eru óþörf, er illa varið tíma þingsins, að skifta sér af þeim. En þótt eg sé honum samdóma um þetta, þá er eg að hinu leytinu ekki samþykkur því, að þetta frumv. eigi þann dóm skilið. En mér er spurn, hvort þeim tíma sé vel varið, sem þingmenn eru úti á götum og gatnamótum og láta ekki sjá sig á þinginu, eins og átt hefir sér stað með einstaka þingmenn síðustu daga æði marga. Eg sem sveitamaður álít frumvarpið til bóta og tel næga tryggingu fyrir eftirliti með skoðunarmönnum, þar sem hreppsnefndin á að útnefna þá. Þótt eg sé ekki flutningsmaður frumvarpsins, mun eg greiða atkvæði með því.

Skúli Thoroddsen Eg vil geta þess, að þingmálafundur í Norður-Ísafjarðarsýslu hefir samþykt áskorun um að halda núverandi þingtíma óbreyttum, og mun eg því meðfram vegna þess greiða atkvæði gegn því að hann verði færður til. Það var annars ræða hins hv. 2. þm. Árn. (S. S.), sem knúði mig til að standa upp. Hann sagði, að allar stéttir landsins ættu að eiga fulltrúa á þingi að réttu hlutfalli. Þetta getur satt verið, en þá verður líka hver stétt að eiga svo hyggna og sjálfstæða menn, að þeir geti verið sæmilegir fulltrúar hennar. Eg held raunar, að ekki sé mikið undir því komið, hverri stétt þingmaðurinn tilheyrir, hitt varðar mestu, hvernig hann lítur á málin og hvort hann hefir nægilega þekking á lífskjörum almennings. Slíka þekking getur embættismaðurinn haft ekki síður en bóndinn, og væri þá illa fallið að amast við þingsetu hans vegna þess eins, að hann er embættismaður. Þar að auki nægir þingmanninum ekki þekkingin ein, hann verður líka að hafa tilfinning fyrir þörfum almennings og löngun til að bæta úr því sem aflaga fer. Það fanst á orðum hins hv.þm., að honum þótti of margir ritstjórar á þingi, en til þess er að svara, að ritstjórar hafa mörgum fremur tækifæri til þess að afla sér þekkingar á landsmálum, og ættu því að geta verið liðgengir menn á þingi. Þá mintist þm. á, að ófriður og órói stæði af embættismönnum á þingi, talaði um valdafíkn þeirra, launagræðgi o. s. frv. Eg skal ekki fara út í þá sálma, en vil að eins benda á, að fleira getur valdið óróa og óvissu á þingi, t. d. ef þingmenn brestur tilfinnanlega þrek og sjálfstæði til þess að standa við skoðanir sínar, eins og stundum vill verða. Hinn sami hv.þm. tilfærði það sem ástæðu gegn því að færa þingtímann til sumarsins, að þá mundi verða farið fram á að hækka dagpeninga þingmanna. Út af því vil eg leyfa mér að taka það fram, að eg tel sjálfsagt að dagpeningarnir verði hækkaðir, hvað sem þingtímanum líður. Þeir voru sómasamlegir fyrir hálfri öld, en eru nú allsendis ónógir, svo mjög sem flestar vörur hafa hækkað í verði og lifnaðarhættir að mörgu leyti breytst. Það tjáir ekki að láta smásmygli alþýðunnar hafa áhrif á sig í þessu efni. Almenningi er tamt að sjá mjög ofsjónum yfir peningatekjum annara; í útsvarskæru hefir það t. d. verið tilfært um sýslunefndarmann, að hann hefði 2 kr. í dagpeninga á sýslunefndarfundum! Þingmenn eiga ekkert tillit að taka til slíkrar smásmygli. Annars hefir mál þetta verið svo rækilega rætt, að menn eru víst búnir að mynda sér fasta skoðun á því, og virðist því óþarfi að lengja umræður um það meir en orðið er.

Sigurður Sigurðsson Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) gat þess við 1. umr. þessa máls, að það væri ekki nýtt, að það kæmi til orða innan meiri hlutans á þingi, að færa þingtímann. Af því að orðum þessum var beint til mín, en mér gafst ekki tækifæri til að svara því við 1. umræðu málsins, þá verð eg að gera það nú. Það er rétt, að færsla þingtímans kom til orða innan flokksins á síðasta þingi, en það var af alt öðrum ástæðum en þeim, sem nú eru færðar fram með færslunni. Þá var ástæðan sú, að reyna að losna við konungkjörnu þingmennina, því að kjörtími þeirra var útrunninn seinast í apríl. Þessi ástæða er nú úr sögunni og á því ekkert skylt við málið, eins og það er flutt að þessu sinni. Það er aðallega tvent, sem eg hefi á móti færslu þingtímans. Í fyrsta lagi er óhagur að færa þingið til sumarsins vegna þess, að veturinn er mikið hentugri starfstími fyrir þau störf, sem þingið á að leysa af hendi, sem eru aðallega eða eingöngu skrifstofustörf. Að sumrinu hvarflar hugurinn fremur frá skjalahrúgunni út í sumarnáttúruna og sólarljósið. Og eg hefi svo margoft heyrt menn kvarta yfir, hve leiðinlegt það væri að sitja inni sólbjartan sumardaginn yfir þingstörfum, í staðinn fyrir að vera úti við heyannir og njóta sveitasælunnar í ríkulegum mæli. Vetrartíminn er því miklu hentugri en sumarið til þeirra starfa, sem hér er um að ræða. Hin ástæðan, sem eg hefi á móti færslu þingtímans, er sú, að bændur eiga miklu erfiðara með að sækja þingið, ef það er haldið að sumrinu. Því hefir að vísu verið mótmælt, en ekki með réttu. Og skal eg til sönnunar því geta þess, að á síðasta kjörtímabili sátu 4-5 bændur á þingi, en nú eru þeir 9. Ef þingtímanum yrði ekki breytt, þykist eg mega fullyrða, að bændunum á þingi mundi fjölga frá því, sem nú er, og það að miklum mun. Þessi breyting, sem hér er farið fram á, mundi því verða til þess, að gera embættismönnum og öðrum lærðum mönnum í Reykjavík hægara að komast á þing en ella. Sumartíminn er sá tími, sem þeir eiga hægast með að sitja á þingi, og mundu þeir því nota sér það, og kappkosta að ná þingsetu og ráða sem mestu á þinginu. Reynslan við síðustu kosningar sýnir bezt, hvernig Reykvíkingar kepptu að því að komast á þing. Og þó eg meti mikils lærðu mennina, þá tel eg illa farið, ef þeim fjölgar mikið fram úr því sem nú er. En hvað er svo unnið við, að hafa marga slíka menn á löggjafarþingi voru. Að undanförnu hafa þeir verið alt of margir á þingi og ráðið helzt til miklu þar. Eg þykist mega fullyrða, að ólag það, er nú á sér stað í stjórnmálum, sé mikið því að kenna, hve margir embættismenn og aðrir lærðir menn í Reykjavík hafa tranað sér fram til þings og eiga sæti á því. Það er einmitt valdafíkn, launagræðgi og metorðagirnd þessara manna, sem hefir steypt stjórnmálum vorum í það spillingardjúp, sem þau eru nú í. Það er vafalaust rétt, að allar stéttir landsins eigi sæti á þingi; en það á að vera eftir réttu hlutfalli. Hvaða stétt er fjölmennust? Er það ekki bænda- og verkmannastéttin? Eg veit að engum muni blandast hugur um að svo sé. Ef nú þingbekkirnir væru skipaðir eftir réttu hlutfalli, hygg eg, að þeir embættismenn, kennarar og aðrir lærðir menn, er þar ættu sæti, væru ekki margir. Eg skal einnig geta þess, að mér finst harla undarlegt, að frumv. þetta skuli vera komið fram, þar sem kjósendur víðsvegar út um land hafa ekki látið í ljósi neina ósk um það. Það er að eins eitt kjördæmi, er hefir æskt þess. Frumv. getur því ekki verið komið fram, samkvæmt ósk landsmanna, heldur til þess að réttlæta þetta flan um færslu þingtímans, vegna konungkjörnu þingmannanna. Í nefndarálitinu er lagt til, að þingið sé haldið á sumrin og er meðal annars sú ástæða færð fyrir því, að 1000 ára reynsla sé þung á metunum. Það er að vísu rétt, að 1000 ára reynsla er þung á metunum, en eg vil þó benda á það, að í fornöld og lengi fram eftir tímum var alls enginn kostur á að halda þingið á öðrum tíma árs en að sumrinu. Ástæðan fyrir því var sú, að bæði vantaði viðunanlegt hús á Þingvöllum, er rúmaði allan þingheim, og í öðru lagi voru samgöngutækin þá svo ófullkomin, að enginn kostur var að ferðast til Þingvalla öðruvísi en landveg. Ef þingið yrði flutt á Þingvöll, álít eg rétt að breyta þingtímanum þannig, að þingið yrði haldið á sumrin. En það hefir engin uppástunga komið fram um það. Ein af ástæðum þeim, er færð hefir verið fyrir flutningi þingtímans, er sú, að nota eigi þinghúsið til háskólahalds. En þó að háskólinn sé falleg hugsjón, hygg eg, að það sé varla tímabært, að setja hann á stofn nú. Hann mundi auka útgjöld landssjóðs árlega um 15-20 þús. kr. Eg hygg, að alþýðan, sem á að borga brúsann, mundi segja, að þetta hefði mátt bíða fyrst um sinn. Það er alkunnugt, að fjárhagur landsins er í ólagi og að menn eru í vandræðum með að kippa honum í lag. En stofnun háskólans er ekki sá vegur, sem leiðir til þess að bæta fjárhaginn, háskóla sem við höfum getað verið án í 1000 ár? Ef háskólinn er aðalástæðan fyrir breytingu á þingtímanum hjá þeim mönnum, sem ætla sér að hefjast upp úr skjalahrúgum og verða prófessorar og docentar, þá met eg hana ekki mikils. Eg álít ekki ráðlegt, að ráðast í að setja háskóla á stofn nú. En ef það yrði gert og þótt hann yrði haldinn í þinghúsinu, hygg eg, að ekki mundi lengi við svo búið standa. Eg þekki svo vel embættismennina, að eg veit, að þeir mundu ekki verða lengi ánægðir með þinghúsið sem háskóla, en mundu heimta nýtt hús. En slíkt hefir mikinn kostnað í för með sér. Eg skal ekki gera breytingartillögu mína, um að þingið komi saman 15. nóvember, að kappsmáli. En ef þingtíminn verður færður á annað borð, álít eg heppilegast, að hann verði settur 15. nóvember. Sumarið er og verður óhentugur þingtími vegna þess, að það er aðalbjargræðistími landsmanna. Eg skal svo ekki fara frekara út í þetta mál nú, en vil að eins taka það fram, að eg mun greiða atkvæði með minni tillögu, en á móti öllum hinum tillögunum.

Sigurður Sigurðsson Háttv. 2. þm. S.-Mú1. (J. Ól.) gerði ýmsar athugasemdir við ræðu mína, en var óvenjulega hógvær og kurteis að þessu sinni. Það getur vel verið, að eg hafi talað eitthvað ógætilega um embættismennina, en eg vil benda á, að eg átti ekki eingöngu við þá menn, er sitja í embættum, heldur alla þá, sem alment eru kallaðir »lærðir menn«, t. d. ritstjóra og marga aðra. Að öðru leyti finn eg ekki ástæðu til að svara hinum háttv. þingm. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) sagði, að vetrarþingin mundu reynast kostnaðarsamari en sumarþingin. Eg hefi heyrt þess getið, að ef þingtíminn yrði aftur færður fram til sumars, þá mundi verða farið fram á, að hækkaðir yrðu dagpeningar þingmanna, og mun þá lítið sparast við sumarþingin, þó að minna fari þá í ljós og hita. Hinn háttv.þm. hélt því fram, að sjómönnum væri nú því nær ómögulegt að sitja á þingi. En ef þing væri látið hefjast 15. nóv., þá væri sá tími þeim vel hentur, eins og flestum öðrum. Eg skal ekki minnast frekar á háskólann, en þar sem háttv. þm Snæf. (S. G.) dró þá ályktun af orðum mínum viðvíkjandi því, sem eg sagði, að við hefðum verið án hans í þúsund ár, að í þeim fælist »vantraustsyfirlýsing« - mönnum er nú svo tamt að nota það orð - á menningarþroska þjóðarinnar, þá vil eg mótmæla því, að það sé rétt ályktun. Orð mín gáfu ekki tilefni til slíkra ummæla, enda munu þau ekki hafa hneykslað aðra en hann. En ef til vill er honum annara um háskólann en flestum öðrum mönnum, væntanlega samt ekki vegna þess, að tengdasonur hans sé tilvonandi kennari við hann. En alt skraf þingm. um að sumarþing séu bændum hentugri heldur en að þau séu haldin að vetrinum, er endurtekning á því, sem hann hefir áður sagt um það efni, og er því margsvarað og það marghrakið. Skal eg því ekki eyða tímanum með því að endurtaka mótmæli mín gegn slíkri villukenningu.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg verð að biðja hina háttv. þingdeild velvirðingar á, þó eg verði dálítið daufur í dálkinn fyrst í stað, eftir að hafa setið eins og vængbrotin æður undir þessum fellibyl, sem skall yfir mig frá háttv. 2. þm. Árn. (S. S.). Eg skal þá snúa mér að aðalefninu í ræðu hins hv.þm. Árn. (S. S.), sem var, að ef þing yrði haldið að sumrinu, þá mundi alt of mikill lærdómur og þekking verða hér á þinginu, og að öðru leyti var ræða hans refsiræða á lærdóm og þekkingu og var honum meinilla við, hvað margir lærðu mennirnir væru. Eg býst þó ekki við, að hann vilji halda fáfræðinni í hásæti. Þegar eg lít yfir deildina, þá sé eg heila tvo embættismenn fyrir utan fjóra presta. Þessir tveir embættismenn eru 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) og þm. Vestm. (J. M.). Þetta er nú embættisvaldið hér í deildinni og ofbýður mér það ekki svo fjarskalega. Prestarnir eru ekki yfirboðarar og geta ekki verið það samkvæmt stöðu sinni. Eg held hinn hv.þm. þurfi ekki að bera neinn kvíðboga sakir þess að þingmenn verði of lærðir. En hverja kallar hann lærða? Eru það þeir, sem lært hafa meira, heldur en það, sem stendur í stafrofskverinu og kunna meira í reikningi en fjórar höfuðgreinarnar? Ef til vill kallar hinn háttv.þm. þá lærða, sem tekið hafa próf í einhverri grein? Ef svo er þá eru þeir nokkuð margir hér í deildinni. Og þegar eg lít út yfir salinn, þá verður fyrst fyrir mér h. 2. þm. Árn. (S. S.). Eg skal játa, að eg álít það ekki einkis vert, að búfræðingar hafi sérmentun. Eg vildi þvert á móti óska, að sem mest og fjölbreyttust þekking ætti ávalt sæti á alþingi. Fáfræðin, sem sannarlega getur líka átt sér stað meðal svo nefndra »lærðra« manna, svo búfræðinga sem annara, er hvorki sómi né gagn alþingis. Eg get því ekki lagt svo mikið upp úr þessari árás hans á lærdóminn. Ef við lítum á nefndina, sem fjallaði um þetta mál, þá sátu í henni 3 menn: einn bóndi, einn prestur og einn embættislaus og próflaus maður, sem heima á í Reykjavík. Þessir menn vilja, að þing komi saman á sama tíma og áður. Það er ekki eftir stéttum, sem menn greinir á. Við 1. umr. þessa máls hér í deildinni, greindi bændur mjög á um það, hvenær heppilegast væri, að þing kæmi saman. Sýnir það, að hér greinir menn ekki á eftir stéttum, heldur eftir persónulegri reynslu. Hér þýðir því ekki að fjölyrða um röksemdir. Í þessu máli fara menn eftir því, sem þeim hefir reynst hollast og happadrjúgast. Það eru að eins tvær stéttir manna, sem eiga óhægt með að sitja á þingi að sumrinu. Önnur þeirra, sjómannastéttin, á jafn erfitt með að sitja á þingi nú og þó þing væri haldið að sumrinu. Það skyldi þá vera að hún gæti setið á þingi, ef það væri haldið að haustinu. Hin stéttin, sem á óhægt með að sitja á þingi að sumrinu, er ráðunautastéttin. Ráðunautastéttin þarf að vera á ferðalagi á sumrum og á því óhægt með að sitja á þingi, ef það væri haldið að sumrinu til. En ef einn maður úr þessari fámennu stétt, nyti þess trausts, að að vera kosinn á þing - það hefir skeð - þá ætti hann að geta fengið mann fyrir sig til þess að ferðast um. Eitt, sem mælir með því að halda þing að sumrinu, er sparnaðurinn. Það yrði mun ódýrara að halda það þá, en að vetrinum. Það yrði ekki smáræðis ljós- og hitasparnaður. Annars er mér þetta ekki kappsmál. Þó álít eg ógerning að ákveða samkomudaginn 15. maí. En get felt mig bæði við 15. nóvember og 1. júlí. Þá vill vinur minn háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) láta þing koma saman 17. júní. Við ræddum það í nefndinni, en þótti það lítt gerlegt. Mig minnir, að h. þm. S. Þing. (P.J.) hafi sagt mér að það hafi komið fyrir, að hesta hafi orðið að fella síðast í júní, hvað þá heldur fyrri hluta júnímánaðar, því þá er gróður minni. Hafís getur líka tálmað ferðum fyrst í júnímánuði. Þó meir en 7. hver landsbúa eigi heima í Reykjavík, þá höfum við ekkert tillit tekið til þeirra, sem þar búa, en aðeins haft þá fyrir augum, sem þurfa að takast langa ferð á hendur til þess að komast á þing. Eg get fallist á það, sem flutningsm. breyt.till. á þgskj. 189 tók fram, að skólar gætu byrjað 15. sept. og hætt 15. júní. Það væri ekert því til fyrirstöðu, að svo yrði, það væri á valdi umboðsvaldsins að haga svo til. Eg álít það hafi ekki mikla þýðingu, að ræða um kosti og galla samkomudags þingsins. Þar fer hver eftir sinni eigin skoðun og reynslu. Þá hefir það verið haft á móti því, að þing kæmi saman 15. nóvbr., að jólin muni fresta þinghaldinu um eina viku. Það gerir páskavikan núna. Það er engin brýn nauðsyn á að vera heima um jólin; það er að eins óskin um að vera á heimilinu meðal sinna, og svo auðvitað hin þjóðlega löngun í hangiketið og magálana, sem gerir það að verkum, að menn vilja endilega vera heima um jólin. En hangiketið gætu þeir nú alveg eins jetið hér. Eg get ekki verið á sama máli og háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) um, að ef þing kæmi ekki saman fyr en 1. júlí, að þá mundi það standa fram á haust. Við skulum athuga, hvernig tíma þingsins er varið nú. Flest þingmannafrumv. og þingsályktunartillögurnar, sem ekki eru annað en tilraun til að láta menn hugsa fyrir sig, munu nálega hverfa úr sögunni, þegar ráðherrarnir eru orðnir þrír; þá verða málin miklu betur undirbúin og við það styttist þingtíminn. Frumkvæði þingmanna til mála er óheppilegt, nema alveg sérstaklega standi á. Þetta held eg sé nú nægilegt svar til athugasemda háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.). Það hefir verið sagt, að 1000 ára reynsla væri ekki þung á metunum, því að nú séu aðrar samgöngur; en það verður að miða við þau ár, þegar ís kreppir að. Eg býst ekki við að tala aftur. Þingmenn hafa svo gegnhugsað þetta mál, að það mun ekki vera hægt að hafa nein áhrif á skoðun þeirra.

Jón Sigurðsson Það er rétt hjá háttv. framsögumann (J. Ól.), að skoðanir manna um þetta mál muni vera nokkuð skiftar. Eins og kunnugt er, hefir alþing altaf komið saman 1. júlí, þangað til tvö seinustu þing. 1905 þótti sá tími óhentugur, og var þá samþykt breyting á tímanum í Ed. og gekk það umræðulaust gegnum Nd.Ed. hefir réttilega litið á það, að vetrartíminn er sá tími, sem annir bænda eru minstar og því skaðaminna fyrir þá að fara að heiman en á sumrin, sem er aðalbjargræðis- og framleiðslutíminn. Því var hreyft við 1. umræðu, sem dæmi upp á, hve óheppilegur hinn núverandi þingtími er, að 2 þingm., eg og háttv.þm. Snæf. (S. G.) hefðu varla komist í tæka tíð á þing. En hér stóð sérstaklega á, það var ólag á ferðum Faxaflóabátsins, sem ekki er hægt að draga neina ályktun af. Og við vorum á réttum tíma á vettvangi, jafnvel þó svona færi. Tveggja ára reynsla hefir og sýnt það, að allir hafa komist til þings, þrátt fyrir vond veður. Verð eg því að álíta, að þessari ástæðu hafi verið beitt af vöntun á öðrum betri. Ef menn vilja fá sem flestar stéttir á þing, er einmitt vetrartíminn sjálfsagðastur. Álitamál gæti auðvitað verið, hvort annar tími vetrar en nú er, gæti verið hentugri, en sumartíminn er ógerlegur, enda hið mesta þroskaleysi að hringla svo með gerðir þingsins á hverju ári. Því hefir verið hreyft, að óskir hefðu komið fram á seinasta þingi um færslu þingtímans. Eg hefi ekki heyrt þær og býst ei við, að þær hafi mikið fylgi. Þá er enn sú ástæða færð, að alþingishúsið mætti nota fyrir háskólann, ef þingtíminn yrði fluttur. Í fyrsta lagi er nú þess að geta, að háskólinn tekur ekki til starfa fyr en eitthvað fé er veitt til hans, og mér er ei kunnugt, að það hafi verið gert. Virðist því nægilegt að breyta um tímann, þegar féð er veitt. En líka er þess að geta, að þetta hús mundi alls ekki fullnægja þeim kröfum, sem háskólinn mundi gera til húsakynna, og því hætt við, að ekki yrði tjaldað lengur en til einnar nætur, þó háskólinn tæki til starfa hér. Mér finst satt að segja, þegar svo virðuleg og nauðsynleg stofnun og háskóli kemst á, sem vonandi á sér ekki langt í land, hljótum við að reisa honum sæmilegt hús. Þar sem nú sá rekspölur er kominn á iðnað okkar, að hægt er að byggja að miklu leyti úr innlendu efni, verða menn að gæta þess, að því fé, sem til byggingarinnar er kostað, verður ekki kastað í sjóinn, heldur kemur það til íslenzkra iðnaðarmanna sjálfra og hjálpar þeim um atvinnu. Þá skal eg nú minnast á þá aðalástæðu, sem stjórnin mun hafa haft til þess, að leggja frumv. fyrir. Eins og kunnugt er, var ráðherra mikið áhugamál að fá þingi frestað, til þess að losna við konungkjörnu þingmennina, og var það þá gott vopn og sæmileg ástæða til að bera fram við konung fyrir frestuninni, að stjórnarfrumv. væri á ferðinni um færslu þingtímans. En það varð nú ekkert af þessu, svo það mál er úr sögunni. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) gat þess við 1. umr., að ferðalög væru mikið erfiðari á vetrum og ilt að komast til þings úr kjördæmum. Því er nú svo varið með Austur-Skaftafellssýslu, að ferðalög þaðan eru altaf erfið. Háttv. þm. sagði og, að þótt póstarnir kæmust sinna ferða, væri það engin sönnun fyrir því, að þingmenn gerðu það, því ekki þyrftu þingmannshæfileikar og ferðamannahæfileikar að fara saman. Það er nú mikið rétt, en með póstana er því svo varið, að þeir eru ekki beztu ferðamennirnir. Þeir eru upp og niður, eins og aðrir, því að sú venja er komin á, að starfið er boðið niður og sá fær það, sem lægst býður, hvað sem hæfileikana snertir. Þessvegna er ekki mikil ástæða að hverfa frá því, sem gert var 1905. Höfuðatriðið er, eins og eg tók fram, að þingtíminn sé valinn svo, að sem flestar stéttir landsins geti setið á þingum og kraftarnir því verið fjölbreyttir. En það er einmitt á vetrin. Reykvíkingum er ef til vill sama á hvaða tíma þing er, vilja kannske helzt sumarþing, en eftir vilja þeirra einna álít eg ekki að eigi að fara í þessu efni. Stjórnarfrv. eins og það er á að fella, enda munu flestir þingmenn vera á móti því, en eg get gjarnan stutt þá breyt.till., að þingbyrjun sé færð til 15. nóv., og mun greiða henni atkvæði mitt.

Framsm. (Jón Ólafsson) Herra forseti! Nefndin í þessu máli hefir orðið á eitt mál sátt með tillögur sínar. Það eru 2 brtill., orða- og efnisbreytingar. Nefndin hefir í áliti sínu fært ástæður fyrir þeim, og einnig minst á, hvað móti mælti. Það er því lítil ástæða fyrir mig að fjölyrða um málið, að sinni, eg býst við, að allir háttv.þm. hafi lesið nefndarálitið. Þó skal eg minnast lítið eitt á síðari breytingartillöguna, að í staðinn fyrir »annan samkomudag sama ár«, komi: »annan samkomudag fyrri sama ár«. Það munu vera eins dæmi hér, að konungsvaldinu sé heimilað að fresta samkomu löggjafarþings fram yfir lögmæltan dag, án samþykkis þingsins. Hitt er annað mál, að leyfa konungi að kveðja þingið saman fyrri í viðlögum. Með því að mér er kunnugt um bollaleggingar stjórnarskrárnefndarinnar um þetta, og það er í ráði að taka upp í stjórnarskrána ákvæði, sem lýtur að þessu, er brtill. fram komin til þess að lögin verði í samræmi við stjórnarskrána. Eg skal ekki fjölyrða meir um málið að sinni, en býst við að talsverðar umræður verði og skiptar skoðanir manna og mun þá svara þeim.

Einar Jónsson Mér þykir sennilegt, að þótt háttv. þingmenn héldu áfram að ræða þetta mál langt fram á kvöldið, mundi eigi að síður verða ágreiningur um, hvaða tími sé heppilegastur þingtími. Þetta er líka eðlilegt vegna þess, að stéttirnar hér eru svo margar og atvinnuvegir þar af leiðandi mismunandi. Vér höfum dómarastétt, prestastétt, læknastétt, bændastétt, iðnaðarmannastétt, kennarastétt o. fl. Einni stéttinni er hentugra, að þingið sé haldið á þessum tíma, en hinni á hinum. Ef litið er nú á, hvaða tími er yfirleitt hentugastur fyrir allar stéttir landsins, þykist eg ekki vera í vafa um, að það er einmitt þessi tími. Hann er að vísu mjög óhentugur kennurum og skipstjórum, en er hins vegar hentugastur öllum öðrum, eins og t. d. prestum, dómurum, læknum og bændum. Bændunum er þessi tími hentugastur og ódýrastur. Það er einnig athugandi, að sumartíminn er þreytandi til allra þingstarfa. Sumarsólin og sveitasælan er svo ógleymandi og verða menn þá þreyttir og illa fyrir kallaðir til þess að sitja á þingi eða við önnur þessháttar störf, enda vildu margir einmitt af þeirri ástæðu 1907, færa þingtímann frá 1. júlí til 15. febr. Verði þingtímanum breytt, hygg eg heppilegast, að hann verði settur 15. nóvember. Er eg fyrir mitt leyti mótfallinn öllum öðrum breytingum, eins og t. d. 15. maí og 17. júní. Eg hygg að vísu, að menn munu koma með þá mótbáru á móti 15. nóv., að jólin séu þá í þingtímanum, en því er að svara, að páskarnir eru í hinum núverandi þingtíma og tefja að líku skapi sem jólin gerðu annars. Það væri ef til vill hentugt, að láta þingið koma saman 1. nóv., svo að því gæti verið lokið um jólin; mundi þetta því hafa sparnað í för með sér. Annars eru umræður um þetta mál þýðingarlausar, því að eg hygg, að háttv. þingmenn geti ekki orðið samdóma í því, hvort sem talað er um það lengur eða skemur.

Hálfdan Guðjónsson Eg verð að bæta við fáeinum orðum við umræðurnar vegna þess að fáir hafa lagt liðsyrði þeim degi, sem eg hygg beztan, nefnilega 15. nóv. Við vitum allir, að svo er ástatt um tvær fjölmennar stéttir, bændur og sjómenn, að þeim er bagaminst að vera heiman að fyrri part vetrar. Um skipstjóra heyri eg sagt, að þeim sé ókleift að sitja á þingi á öðrum tíma, en um bændur er það að segja, að eg hygg núverandi þingtíma vera þeim einna óhentastan. Einmitt á þeim tíma mega búin hvað sízt vera forystulaus, þá getur margt það borið að höndum, að á skjótum úrræðum þurfi að halda, og er þá illa fallið, að bóndinn sé hvergi nærri. Enda hefi eg heyrt marga bændur segja, að þeim væri ógerningur að sitja á þingi á þessum tíma, jafnvel sumartíminn væri miklu betur til þess fallinn, því öll bústjórn væri vandaminni um sláttinn og þá auðveldara að fá fullgildan mann í sinn stað. En 15. nóv. eru bæði heyannir og haustannir um garð gengnar, þá er gott tóm og næði í sveitunum og eiga bændur aldrei betur heimangengt en þá. Flestar mótbárurnar móti vetrarþingunum hafa verið miðaðar við þing seinni hluta vetrar, en flestar þeirra verða að engu, ef þing væri haldið fyrri hluta vetrar. Á þeim tíma eru samgöngur svo greiðar, að engum gæti orðið torsótt á þing; erfiðara yrði ef til vill að komast heim til sín aftur um miðjan veturinn, en úr því að menn hafa getað komist á þing á þessum tíma, þá yrði mönnum að líkindum ekki skotaskuld úr því að ná heim til sín á sama tíma. Í sambandi við þetta vil eg geta þess, að fast þingfararkaup mundi vinsælla. Þá þyrfti engum að ámæla um það, hvað hann gerir sér í ferðakostnað; en um það hefir oft verið mikið þref, og stundum að óþörfu. Ein helzta mótbáran móti þinghaldi fyrri hluta vetrar er sú, að jólin séu á þeim tíma, svo að margir helgir dagar gangi frá þingstörfum; en um jólin eru ekki að mun fleiri dagar helgir en um páskaleytið, er 5 helgidaga ber upp á 8 daga tímabil, og ekki get eg séð neitt á móti því, að þingfundir væri haldnir á rúmhelgum dögum milli jóla og nýjárs. Í nefndarálitinu er sagt, að mörgum mundi vera sárt um að vera heiman að um jólin. Get eg tekið undir það. Jólin eru hátíð heimilisins og fjölskyldunnar, og mun þá flestum vera kærast að vera á heimili sínu. Einn háttv.þm. drap á það í ræðu sinni áðan, að mönnum mundi vera sárast um, að vera að heiman um jólin vegna tilhugsunarinnar um hangikjöt og magála, en eg fullyrði, að jólin veki hjá flestum aðrar endurminningar kærari og helgari. Þrátt fyrir það mun eg greiða atkvæði með breytingartillögunni, að þing hefjist 15. nóv.