Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs utan dagskrár til að ræða mál sem brýnt er að Alþingi fjalli um nú strax í upphaf þinghalds, áður en hin eiginlegu þingstörf hefjast. Ég þarf ekki að fara um það mörgum orðum hve megn óánægja, og er þá vægt til orða tekið, hefur ríkt meðal þingmanna í sumar vegna þess að þing var ekki kvatt saman fljótlega eftir kosningarnar 23. apríl s.l. Sú megna óánægja er ekki aðeins í röðum okkar stjórnarandstæðinga. Hún nær líka, fullyrði ég, langt inn í raðir stuðningsmanna þeirra hæstv. ríkisstj. sem nú situr. Hér er um að ræða mál sem lúta að grundvallaratriðum í þeirri stjórnskipan sem við höfum kosið að búa við, lýðræði og þingræði. Hér er um að ræða mál sem lúta að reisn og virðingu löggjafarsamkomu íslensku þjóðarinnar og hér er líka um að ræða skilin milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds. Ýmsum kann að finnast að þetta séu léttvæg mál að vekja máls á um þessar mundir þegar hærra ber umræðu um lífskjör og launamál. En svo er alls ekki. Lýðræðið og þingræðið, vegur, virðing og völd Alþingis eru þær meginstoðir sem þjóðskipulag okkar hvílir á. Þar má ekkert bresta. Nú er það orðið deginum ljósara að Alþingi Íslendinga mun á þessu ári aðeins sinna löggjafarstörfum í u.þ.b. 41/2 mánuð. Svo skammur hefur starfstími Alþingis ekki verið um áratugaskeið. Ég hygg að öllum hv. þm. sé ljóst að svona getur þetta ekki gengið til. Hér verður að verða breyting á. Þess vegna beini ég þeirri spurningu til hæstv. forsrh. hvort hann sé ekki þeirrar skoðunar að nú sé tímabært að binda það í stjórnarskrá lýðveldisins að starfstími Alþingis skuli eigi vera skemmri ár hvert en 8–9 mánuðir- eða jafnvel að Alþingi starfi allt árið, geri hlé á fundum yfir hásumarið - og jafnframt að binda það að Alþingi skuli koma saman skömmu eftir kosningar. Og í framhaldi af þessu hvort hæstv. forsrh. sé reiðubúinn að beita sér fyrir því að slík breyting geti náð fram að ganga. Ég vil nú leyfa mér að styðja þetta mál mitt nokkrum fleiri rökum sem ég held að hljóti að teljast verulega veigamikil þegar um þetta er fjallað. Þinglausnir fóru fram 14. mars. Nýtt þing var kjörið í almennum kosningum 23. apríl. Það þing, sem þá var kjörið, kom fyrst saman til funda s.l. mánudag, 10. okt., 210 dögum eftir að þinglausnir fóru fram og 170 dögum eftir að nýtt þing var kjörið. Þetta held ég að hefði hvergi getað gerst á Vesturlöndum þar sem lýðræði og þingræði er í hávegum haft. Hér hefur þetta hins vegar gerst og það hlýtur að vera okkur alvarlegt íhugunarefni, ekki aðeins okkur, sem eigum hér setu á Alþingi, heldur þjóðinni allri. Í ýmsum löndum eru um það ítarleg ákvæði í stjórnarskrá hvernig þing skuli starfa. Í sænsku stjórnarskránni segir t.d. að nýkjörið þing skuli koma saman eigi síðar en 15 dögum eftir kosningar. Í Finnlandi hagar þessu þannig til að þar fara kosningar venjulega fram um miðjan marsmánuð og samkvæmt venju kemur þingið saman í fyrstu viku apríl að öllu jöfnu. Það væri hægt að rekja um þetta fleiri dæmi, en þess gerist ekki þörf því að hvergi háttar til eins og hér hefur gerst að undanförnu. Ég held að í þessum efnum eigum við ekki lengur val, heldur verðum við að fastsetja það með ákveðnum hætti hvernig starfstími Alþingis skuli vera. Á liðnu sumri óskaði stjórnarandstaðan tvívegis eftir því við hæstv. forsrh. og ríkisstjórn hans að þing yrði kvatt saman. Tvívegis var þessari beiðni hafnað. Þessari beiðni, sem fól í rauninni það eitt í sér, að hér skyldi vera þingræði og að þm. fengju að gegna þeim störfum með eðlilegum hætti sem þeir voru kosnir til. Þessu kaus ríkisstj. að hafna jafnvel þó vitað væri að þessi sanngjarna krafa ætti ríkan hljómgrunn einnig meðal stuðningsmanna ríkisstj. Lýðræði og þingræði var hér látið lönd og leið og svar ríkisstj. var bara nei. Í gagnmerkri ræðu, sem þingskörungurinn Eysteinn Jónsson flutti hér úr þessum ræðustól þann 6. nóv. 1968, sagði hann m.a. með leyfi forseta: „Ég geri ráð fyrir að það sé fáum ljósara en mér að ríkisstjórnir búa við allmiklar freistingar í sambúð sinni við Alþingi og ríkisstjórnir ráða hér mestu um þinghaldið. Ríkisstjórnir ráða hvenær Alþingi er kvatt saman og hvenær því er lokið. Ríkisstjórnum hættir til að finnast Alþingi þreyta sig og nánast stundum helst vera þröskuldur sem þær þurfi að leggja mikið á sig til að komast yfir með það sem þær telja sig þurfa að koma í lög. Stundum var ég spurður þegar ég átti sæti í ríkisstjórn: Ertu ekki feginn að vera laus við þingið? Og sjálfsagt hef ég oft þreyttur svarað þeirri spurningu játandi og svo munu margir ráðherrar hafa gert fyrr og síðar og meint það þegar orðin féllu. En þarna er samt freistarinn á ferð og þarna er veila í þingræðiskerfinu, sem getur reynst örlagarík þessu kerfi, ef menn hafa ekki opin augu fyrir þessari hættu og vanrækja að ræða þetta nógu hispurslaust og hreinskilnislega, hvort sem menn eru í stjórnarandstöðu eða stjórnaraðstöðu. Mótvægi gegn þessum háska, að ráðh. vilji yfirleitt - af mannlegum ástæðum - vera lausir við þingið, er harla léttvægt, því að gagnrýni stjórnarandstæðinga um þetta hafa ráðherrar æði mikla tilhneigingu til að láta sem vind um eyru þjóta, og sannast sagna er það oft fremur stjórnarandstaðan sem ráðherrar eru fegnir að vera lausir við, en Alþingi að öðru leyti.“ Eysteinn Jónsson vissi um hvað hann var að tala. Hann átti sæti hér á hinu háa Alþingi í 41 ár og var löngum ráðherra, en einnig 11 ár samfleytt í stjórnarandstöðu. Þessa 210 daga, sem liðu frá því að þinglausnir fóru fram og þar til þing kom nú saman, hefur verið stjórnað hér með tilskipunum að ofan, með einhliða valdboði. Þessa 210 daga hafa tvær ríkisstjórnir setið að völdum og stjórnað landinu með bráðabirgðalögum í krafti úreltra ákvæða sem löngu ætti að vera búið að nema úr stjórnarskrá. Ég hygg að Eysteinn Jónsson hafi m.a. átt við þetta er hann sagði í áður tilvitnaðri ræðu með leyfi forseta: „Í starfsháttum Alþingis eru leifar frá þeim tíma er menn urðu að fara ríðandi til þings og urðu því að búa þannig í haginn um þinghaldið, að þeir þyrftu helst ekki að fara nema einu sinni á ári heiman frá sér til þingsetu.“ Á borðum okkar þm. nú eru a.m.k. níu lagafrv. frá ríkisstjórnum - frá tveimur ríkisstjórnum, til staðfestingar brbl. sem út hafa verið gefin allar götur síðan 5. apríl s.l. og núna fyrst eru að koma til kasta Alþingis. En á þessu máli eru auðvitað fleiri hliðar, sem eru íhugunar- og áhyggjuefni, vandi sem er til orðinn vegna þessa langa óeðlilega millibils- og óvissuástands sem skapast þegar langt líður frá því að kosningar fara fram og þar til þing kemur saman. Tveir af virðulegum forsetum Alþingis tóku við ráðherraembættum þegar núv. ríkisstj. var mynduð. Þeir hafa samkvæmt því verið bæði þingforsetar og ráðherrar frá maílokum til 11. okt. Hvernig getur þetta farið saman? Þetta getur ekki farið saman, svo einfalt er það mál og ætti að vera deginum ljósara. Sú staða gæti hugsanlega komið upp að forseti Sþ. sem ráðh. stæði að útgáfu brbl. sem hann ætti síðan e.t.v. að undirrita sjálfur sem einn af handhöfum forsetavalds. Og hvert erum við þá komin? En það skal skýrt koma fram hér að ég er ekki að deila á þá einstaklinga sem hér eiga hlut að máli, forseta vora á síðasta þingi. Ég er aðeins að benda á og undirstrika í hverjar ógöngur í þingræðislegum efnum núverandi fyrirkomulag og núverandi losarabragur á þessu hefur leitt okkur. Við getum líka vikið að öðru. Utanrmn. starfar samkv. 15. gr. þingskapa einnig milli þinga. Og þá er næst að spyrja: Hvaða þinglegt umboð hafði utanrmn. til starfa þessa 170 daga frá því að þing var kjörið og þar til þing kom saman? Enn erum við hér í ógöngum. Nei, herra forseti, ég held að þingheimi öllum hljóti að vera ljóst að við verðum hér að gera bragarbót og það fyrr en seinna. Alþingi verður að reka af sér slyðruorðið. Ég mun nú, herra forseti, fara að stytta mál mitt. Mig langar þó enn að vitna til þeirrar merku ræðu sem Eysteinn Jónsson flutti hér 6. nóv. 1968. Hann segir þar með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi vil ég benda á að samkvæmt þeirri venju sem skapast hefur undanfarið (þetta er mælt 1968) situr Alþingi að meðaltali u.þ.b. sex mánuði á ári svo að segja í einni lotu og er þá jólaleyfið talið með. Alþingi er því óvirk stofnun hálft árið, sex mánuði í senn, en þjóðlífið gengur sinn gang. Það stöðvast ekki þó að Alþingi haldi að sér höndum. Það þarf sífellt að taka stórar ákvarðanir, eins og hraðinn er nú orðinn í þjóðfélaginu, nýjar, stórar pólitískar ákvarðanir. Þessi starfstilhögun Alþingis, að gera sig óvirkt hálft árið í einni lotu, hlýtur að leiða til þess að fjöldi pólitískra ákvarðana, þ. á m. um löggjöfina, er tekinn án þess að Alþingi sé til kvatt. Alþingi lætur valdatauma sína liggja slaka í sex mánuði á ári og þar sem valdataumar liggja slakir tekur einhver í þá. Þróunina sjáum við í sívaxandi útgáfu brbl. um sífellt stærri málefni, og mörg af þessum brbl. eru um hin stærstu þjóðmál, og án þess að blanda nokkuð inn í þessar umræður deilum um efni einstakra brbl. þá tel ég líklegt að sum þessara brbl. hefðu tæpast hlotið lagagildi ef þau hefðu komið fyrir Alþingi sem frumvörp venjulega leið. Alþingi hefur ekki nú öll þau áhrif í þjóðlífinu sem vera ber. Alþingi er æðsta stofnun landsins og hefur með höndum framkvæmd lýðræðisins, eins og ég sagði áðan, með þeirri starfsaðferð sem við köllum þingræði. Löggjafarvaldið á að vera hjá Alþingi bæði að formi og efni og ríkisstjórnir eiga að bera ábyrgð fyrir Alþingi og vera Alþingi háðar, en ekki stýra því. Í gegnum Alþingi eiga og verða áhrif fólksins á löggjöfina og stjórn landsins að njóta sín.“ Undir þetta skal tekið. Ég veit, og það vita áreiðanlega fleiri hér, að þetta er mælt eftir mikla íhugun og eftir langa þingreynslu. Að lokum þetta: Auðvitað mætti hafa mörg orð og þung um framferði hæstv. ríkisstj. í sumar og það sem hún hefur gert þingræðinu á Íslandi. En ég ætla ekki að gera það frekar en ég hef þegar gert. Stór orð leysa engan vanda í þessu máli. Við megum ekki slæva tilfinningu þjóðarinnar fyrir lýðræði og þingræði, en það mun gerast ef svo heldur fram sem horfir og það er hættulegt og raunar hættulegra en orð fá lýst. Ég held að við eigum aðeins einn kost nú. Við eigum þann kost að taka höndum saman, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, og leysa þennan vanda, sem okkur er á höndum, og efla þannig og styrkja lýðræði og þingræði á Íslandi. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. fyrirspyrjanda að það er vissulega orðið tímabært að endurskoða reglur um störf Alþingis og stjórnarskrárákvæði í því sambandi. En ég vek athygli á því, að stjórnarskrárnefnd er starfandi og var kjörin fyrir allmörgum árum einmitt í þessu skyni, og hv. þm. hafa allir fengið skýrslu stjskrn. um endurskoðun stjórnarskrárinnar frá því í janúar 1983. Það er athyglisvert að í 32. gr. þeirra laga sem nefndin sendir frá sér verða flokkar ekki sammála um það atriði sem hér er til umræðu, samkomudag Alþingis. Í núgildandi stjskr. segir reyndar: „Reglulegt Alþingi skal koma saman ár hvert hinn 15. dag febrúarmánaðar,“ en því var breytt með lögum nr. 3 frá 1967. Meiri hl. stjskrn. leggur til að þetta ákvæði verði svohljóðandi með leyfi forseta: „Reglulegt Alþingi skal koma saman ár hvert hinn 10. okt. eða næstan virkan dag, ef helgidagur er, hafi forseti að tillögu forsrh. ekki tiltekið annan samkomudag fyrr á árinu.“ Það er m.ö.o. opið að kalla Alþingi saman fyrr, en meginreglan - að tillögu meiri hl. stjskrn. - er að 10 okt. verði hinn reglulegi samkomudagur Alþingis. Fulltrúar Alþfl. gera hins vegar aðra tillögu í þessari nefnd. Þeir leggja til að reglulegt Alþingi skuli koma saman ár hvert hinn 10. dag októbermánaðar eða næsta virkan dag, ef helgidagur er, og skuli hvert þing standa þar til næsta reglulegt Alþingi kemur saman - þ.e. Alþingi sitji allt árið. Ekki varð samkomulag í stjskrn. um þetta atriði. Skal ég út af fyrir sig ekki fjalla um það mörgum orðum. Ég sætti mig vel við tillögu meiri hl. stjskrn., en tek það fram að þetta er allt til athugunar. Stjskrn. mun starfa áfram og ljúka því verkefni sem henni var með þál. falið. Þetta tengist auðvitað - eins og kom fram í orðum hv. fyrirspyrjanda - útgáfu brbl. sem hafa verið töluvert mikið gagnrýnd. Fróðlegt er að rifja aðeins upp sögu brbl. Þá kemur t.d. í ljós að 374 sinnum hafa brbl. verið gefin út frá 1874. Þetta skiptist að vísu mjög á tímabil. Því mun hafa verið haldið fram að brbl.-heimild hafi sérstaklega verið nauðsynleg á meðan fara varð með lög til Danmerkur til undirskriftar, meðan danskur ráðherra fór með málefni Íslands. En það er athyglisvert að aðeins átta brbl. voru gefin út á þeim tíma. Fyrstu brbl., sem íslenskur ráðherra undirritar, eru frá 4. mars 1904. Frá 1874 og fram að stríðsbyrjun 1939 eru gefin út 90 brbl. Frá 1939 til 1955 eru gefin út 135 brbl. og frá 1955 til dagsins í dag 149 - eða alls, eins og ég sagði áðan, 374 brbl. Af þessu má sjá að þetta er mjög breytilegt eftir tímabilum og það er rétt hjá hv. þm. að þetta hefur heldur farið vaxandi á síðari árum, en virðist ekki tengt því út af fyrir sig hve lengi þing hefur ekki setið. Enda má það rétt vera, sem hann sagði, að það er meiri hraði og meiri þrýstingur á útgáfu ýmissa laga nú en áður var. Allir stjórnmálaflokkar hafa að sjálfsögðu gripið til útgáfu brbl. þegar þeir hafa verið í ríkisstj. Sömu flokkar hafa yfirleitt gagnrýnt það þegar þeir hafa verið í stjórnarandstöðu svo að það virðist nú vera dálítill tvískinnungur í þessu, ef ég má orða það svo. Það er líka athyglisvert að Alþingi hefur m.a. s. ályktað að ríkisstj. skuli gefa út brbl., eða gefið það til kynna. Svo mun hafa verið 1920 í lögum sem þá voru sett á Alþingi. Og ég verð að segja það, að þegar ég leit yfir þetta yfirlit þá þótti mér brbl.-útgáfa hins merka manns, Haralds Guðmundssonar Alþfl.-manns, um Síldarverksmiðju ríkisins einna athyglisverðust, því hann gefur lögin út 12. maí 1936, þremur dögum eftir að Alþingi fer heim, og þau brbl. eru ekki samþykkt fyrr en 81/2 mánuði síðar. Jafnvel hinir merkustu menn, m.a. úr röðum Alþfl.-manna, hafa því talið ástæðu til þess að gefa út brbl. Og þarna hefur eflaust verið knýjandi nauðsyn, ekki er ég að draga það í efa. En þetta er nú frekar sagt hér til fróðleiks um útgáfu brbl., sem ég fyrir mitt leyti tel ekki óeðlilega heimild, þó að ég fallist á og leggi á það áherslu að við útgáfu brbl. þarf að gæta þess vandlega að grundvallarákvæði, eða það sem liggur til grundvallar í stjórnarskrá, sé ekki brotið. T.d. lít ég svo á að tryggt þurfi að vera að nægur meiri hluti sé á Alþingi og ríkisstj. sannfæri sig um það. Að vísu eru um það nokkuð skiptar skoðanir hvort þetta sé nauðsynlegt. En ég tel persónulega að ríkisstj. beri siðferðisleg skylda til að ganga út frá slíku. Og við útgáfu þeirra brbl. sem núv. ríkisstj. hefur sett var dyggilega frá þessu gengið og gengið úr skugga um að svo væri. Það er líka athyglisvert að eftir því sem ég fæ séð hefur Alþingi aldrei verið kvatt saman beinlínis til þess að afgreiða brbl. Ég finn þess hvergi nokkurs staðar dæmi. Og ekki sé ég þess heldur nokkurs staðar dæmi frá upphafi að Alþingi hafi verið kvatt saman til þess að kjósa embættismenn þingsins. Vitanlega hefur þó oft staðið svipað á og nú. Það má t.d. geta þess að um kosningu forseta Sþ. hefur ekki skapast nein ákveðin regla. T.d. gegndi Jón Sigurðsson samtímis störfum forseta Sþ. og Nd. 1875. Og það hefur oft komið fyrir að fyrrv. forseti hefur ekki átt sæti á þingi eftir alþingiskosningar og samt gegnt því starfi áfram og þá má kannske spyrja hvort það sé eitthvað eðlilegra en að ráðh., sem þó á sæti á þingi, gegni áfram slíku starfi. Árið 1956 hætti Jörundur Brynjólfsson þingmennsku. Hann hafði verið forseti Sþ. og gegndi því áfram. Emil Jónsson var kjörinn forseti Sþ. um haustið. Sama er að segja um Birgi Finnsson. Hann sat ekki á þingi eftir kosningarnar 1971. Eysteinn Jónsson var kjörinn um haustið. Eysteinn hætti síðan í kosningunum 1974 og Gylfi Þ. Gíslason var kjörinn, en ekki fyrr en á aukaþingi hátíðahaldanna á Þingvöllum, og Eysteinn gegndi störfum forseta þangað til, en sat ekki á þingi. Árið 1974 hætti Ásgeir Bjarnason þingmennsku um vorið, en Gils Guðmundsson var ekki kjörinn forseti fyrr en um haustið. Sama á að sjálfsögðu við um formenn nefnda sem hafa starfað á milli þinga. Þing hefur ekki verið kvatt saman til þess að kjósa þá embættismenn. En þó mér þætti rétt að gefa þetta yfirlit þá tek ég undir það með hv. þm. að nauðsynlegt er að skoða þessi ákvæði öll - og til þess var, eins og ég sagði í upphafi, stjskrn. skipuð. Ég vænti þess að hún ljúki fljótlega störfum og hið háa Alþingi fái tækifæri til að ræða um þessi atriði.



Herra forseti. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. upplýsti í sinni ræðu, að það hefur á ýmsu gengið varðandi útgáfu brbl. á síðari árum og áratugum. I ritum þeirra Ólafs Jóhannessonar og Bjarna Benediktssonar er glögg grein gerð fyrir þessum málum og sýnt fram á hvaða vandi er hér á ferðinni og hvað reglur eru óljósar. Ég hygg að það hafi verið úr ritum þessara tveggja manna sem hæstv. forsrh. hafði sína vitneskju áðan, auk nýrri upplýsinga um útgáfu brbl. frá síðari árum eftir að þeir gáfu út sín rit. Það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd, að þó að allavega hafi verið farið með þessi mál á síðustu árum og áratugum er brýn þörf á því að settar verði skýrar reglur um útgáfu brbl. og hvernig með þau skuli fara. Um það voru allir sammála sem áttu aðild að stjórnarskrárnefnd þeirri sem hæstv. forsrh. gat um áðan. Í þeim efnum varð stjórnarskrárnefnd í rauninni sammála um að leggja til að þessum hlutum yrði hagað með þeim hætti sem lýst er með tilvitnun í ræðu sem Gunnar Thoroddsen flutti 14. mars s.l. í hv. Ed., en hann sagði: „26. gr. frv. fjallar um rétt til útgáfu brbl. Taldi nefndin rétt að gera þar ýmsar breytingar á og þrengja og takmarka þann rétt sem hingað til hefur verið um útgáfu brbl.“ Það var m.ö.o. samstaða um að takmarka þennan rétt. „Það er í fyrsta lagi“, hélt Gunnar áfram, „nýmæli að brbl. skuli ætíð lögð fyrir næsta Alþingi í upphafi þings, en slík skylda er ekki samkvæmt núgildandi stjórnarskrá. Í öðru lagi: Hafi Alþingi ekki samþykkt brbl. þrem mánuðum eftir þingsetningu falla þau úr gildi í stað þess að nú gildir sú regla að þau falla úr gildi við þinglausnir hafi þau ekki verið felld áður.“ Hér er talað um þrjá mánuði, en nú er verið að tala um brbl. sem jafnvel voru sett fyrir sex mánuðum. „Þá er það nýmæli“, segir hér ennfremur, „að kynna skal viðkomandi þingnefnd efni brbl. áður en þau eru sett.“ Hér er um að ræða mjög afgerandi brtt. sem fulltrúar allra stjórnmálaflokkanna eru að gera tillögu um að fylgt verði við breytingar á stjórnarskránni, en Alþfl. vill þó ganga þarna mun lengra en fulltrúar Alþb., Framsfl. og Sjálfstfl. með því að afnema algerlega heimildir til útgáfu brbl., sem ég segi fyrir mitt leyti að ég er ekki tilbúinn til þess að taka undir. Þess vegna skýtur það mjög skökku við, aðeins örfáum vikum, örfáum mánuðum eftir að nál. stjórnarskrárnefndar liggur fyrir með þessum vilja, sem á að vera staðfestur af þeim flokkum sem eiga fulltrúa í nefndinni, að þá skuli núverandi hæstv. ríkisstj. ganga svo nærri brbl.valdinu með beitingu þess að fjöldi manna í landinu, sem til þessa hefur talið reglurnar viðunandi, kallar nú á það að þær verði þrengdar að miklum mun. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. gat hér um áðan, að í þessum efnum hafa ríkisstjórnir oft gengið býsna langt, en það er hins vegar ljóst, og það hefur greinilega komið fram í umræðum þessa sumars, að engin ríkisstjórn í sögunni hefur gengið eins langt gegn lýðræðislegum leikreglum í þessu landi og ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. Það eru e.t.v. stór orð að halda þessu fram, svo að ég vitni í hv. þm. Eið Guðnason áðan, en ég tel að þessi stóru orð segi sannleikann í þessu máli og þess vegna eiga þau við. Ég teldi rangt að umgangast þessi mál nú án þess að lýsa þeim eins og þau raunverulega eru, jafnvel þó að það kunni að kosta stór orð. Hæstv. forsrh. gat um það áðan að stjórnarskrárnefnd væri enn að störfum. Ég vil spyrja hann að því, hver muni nú kalla stjórnarskrárnefndina saman. Mér þætti fróðlegt ef ritari stjórnarskrárnefndarinnar um árabil, hv. 2. þm. Reykn., legði hér orð í belg þannig að við gætum fengið um það vitneskju hvenær hugmyndir eru uppi um að kalla þessa stjórnarskrárnefnd saman og hvaða hugmyndir ríkisstj. hefur í sambandi við það frv. til l. um breyt. á stjórnskipunarlögunum sem lagt var fram í vor af fyrrv. hæstv. forsrh. Ég get tekið undir það, sem fram kom í ræðu hv. þm. Eiðs Guðnasonar, 5. landsk. þm., að það hefði hvergi getað gerst á Vesturlöndum nema á Íslandi að þingið fengi ekki að koma saman jafnlangan tíma og hefur orðið núna í ár - það hefði hvergi getað gerst. Við gerðum þm. norska Stórþingsins, sem komu hér í sumar í heimsókn, grein fyrir vinnubrögðunum á Alþingi Íslendinga - nokkrir íslenskir þm. sem hittu að máli menn úr fjvn. norska Stórþingsins. Þeir voru gersamlega gáttaðir á því að svona nokkuð skyldi vera til. Og þegar við bættum því svo við að þessi þinglausa ríkisstjórn hefði svipt verkalýðshreyfinguna í landinu frelsi til að gera kjarasamninga áttu þeir ekki orð til að spyrja einu sinni, hvað þá heldur meira. En menn hafa spurt þeirra spurninga í framhaldi af því í sumar, hvernig á því stendur að þeir flokkar sem að þessari ríkisstj. standa skuli ganga á þanþol lýðræðisins af slíkri ósvífni. Í þeim efnum hafa menn kannske litið alveg sérstaklega til Sjálfstfl., m.a. vegna þess að hann er stundum að tala um frelsi einstaklingsins - frelsi einstaklingsins til að taka ákvarðanir sjálfur á hverri stundu, frelsi einstaklingsins til þess að ráða örlögum sínum til lykta á hverju augnabliki. En hvað er Sjálfstfl. að gera með því að standa að þessum lögum, sem svipta menn rétti til frjálsra kjarasamninga? Hann er að lögbinda rétt fjármagnsins til að skammta einstaklingunum það frelsi sem fjármagnið vill hafa. Það er frelsi Sjálfstfl., frelsi fjármagnsins. Frelsi einstaklinganna lætur hann lönd og leið. Auðvitað er það rétt, sem hv. þm. Eiður Guðnason sagði hér áðan, að það á að fastsetja reglur um þetta í stjórnarskrá. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar sýnir það og sannar, hæstv. forsrh., að það er ekki hægt að treysta öllum stjórnmálaflokkum í landinu fyrir því að umgangast leikreglur lýðræðisins með fullum sóma, þannig að það verður að setja reglur í stjórnarskrá lýðveldisins um að fólkið geti reiknað með því að unnið sé eftir eðlilegum lýðræðislegum leikreglum. Það er grundvallaratriðið. Og þegar núverandi stjórnarandstaða fer fram á það af allri hógværð við hæstv. ríkisstj. að Alþingi Íslendinga fái að koma saman, réttkjörið þing fái að koma saman, þá er því hafnað í tvígang í bréfum frá hæstv. forsrh. Og ég varð ekki var við að hæstv. landbrh., sem líka var hæstv. forseti Sþ., tæki þá sérstaklega upp hanskann fyrir þingið í þessu efni. Nei, það gerði hann ekki, heldur skrifaði hann undir brbl. sem handhafi forsetavalds þó að hann sæti sjálfur í ráðherrastól á sama tíma. Ég segi: Aldrei nokkurn tíma hefur framkvæmdavaldi og löggjafarvaldi verið grautað saman á jafnherfilegan hátt og af núv. hæstv. ríkisstj. Í sumar gerðist það, að hæstv. utanrrh. óskaði eftir því að utanrmn. þingsins yrði kölluð saman, fyrrv. utanrmn. Var þetta utanrmn. sem þar var að störfum? Ég spyr núv. hv. formann utanrmn.: Telur hann að það hafi verið utanrmn. sem kom saman til fundar í sumar - eða er það kannske bara starfshópur í vinnu hjá hæstv. utanrrh.? Það væri fróðlegt að fá skoðun hv. 9. þm. Reykv. á þessu, ekki bara vegna þess að hann þekkir þessi mál betur en flestir aðrir hér. Var þarna verið að kalla saman starfshóp, sem hafði í rauninni ekkert sérstakt með utanríkismál að gera, en var bara kallaður saman vegna þess að núv. hæstv. utanrrh. þóknaðist að hóa í menn? Þetta væri fróðlegt að fá upplýsingar um. Í umr. um þessi mál á síðasta þingi, þann 14. mars s.l., bar margt á góma, einkum í umr. um frv. til 1. um bann við ofbeldiskvikmyndum. Það frv. var flutt af hæstv. þáv. menntmrh. Ingvari Gíslasyni og í umr. um það mál kvöddu sér hljóðs þáv. hv. þm., núv. hæstv. ráðherrar, Matthías Bjarnason og Geir Hallgrímsson. Og þeir vildu undirstrika alveg sérstaklega að það ætti mjög vel við að ræða um vinnubrögð þáv. ríkisstj. þegar á dagskránni var frv. til l. um bann við ofbeldiskvikmyndum. Í þeim umr. bar það m.a. á góma að þrír flokkar í þinginu höfðu lagt til að Alþingi lýsti þeim vilja sínum að það ætti að koma saman eigi síðar en 18 dögum eftir síðustu kosningar. Það var meiri hl. þingsins á bak við þessa till., Alþfl., Alþb. og Sjálfstfl. Þessi till. var flutt í báðum deildum þingsins og átti greinilegan meiri hl. Og við litum svo á, bæði núv. hæstv. utanrrh. og ég, og það kom fram í umr. í þinginu, að í rauninni lægi þessi vilji þingsins þá þegar fyrir. Framsfl. var með moðreyk í þessu máli og múður, og það er ekkert nýtt þegar gerðar eru kröfur um að starfað sé eftir lýðræðislegum og þingræðislegum leikreglum, það kom engum á óvænt. Honum tókst að tefja málið og drepa því á dreif um skeið svo að það náði ekki afgreiðslu, en meiri hl. þingsins var alveg ótvírætt fyrir því að þingið ætti að koma saman aftur. Alþfl., Alþb. og Sjálfstfl. höfðu gefið yfirlýsingar sem auðvitað átti að lífa á sem skuldbindandi yfirlýsingar af hálfu þessara flokka. Og hvað gerist? Menn sjá hvað hefur gerst í þessu efni. Og hvernig voru orðaðar þessar skuldbindandi yfirlýsingar í umr. um bann við ofbeldiskvikmyndum? Þá var núv. hæstv. utanrrh. ekki að tala tæpitungu eða loðið. En hann sagði í þessum umr.: „Það liggur fyrir að það er meirihlutavilji í báðum deildum Alþingis, það er meirihlutavilji í sameinuðu þingi að Alþingi verði kvatt saman eigi síðar en 18 dögum eftir næstu kosningar. Svo kemur hæstv. samgrh., formaður Framsfl., og segist ekki vilja skuldbinda sig til þess að kveðja Alþingi saman, vegna þess að það þurfi að mynda sterka ríkisstjórn. En hvernig er sterk ríkisstjórn mynduð?“ spurði hæstv. utanrrh. „Hún er mynduð með því að tryggja henni meiri hluta á Alþingi Íslendinga og til þess að kanna fylgi væntanlegrar ríkisstjórnar þarf Alþingi að vera til staðar og kveða upp úr um það.“ Hér er talað skýrt. Hér er ekki töluð nein tæpitunga. Hér segir formaður Sjálfstfl. við kjósendur: Alþingi á að koma saman strax eftir næstu kosningar til þess að staðfesta það að mynduð hafi verið ný ríkisstjórn. Hvað verður ofan á? Formaður Sjálfstfl. semur um það við Framsfl. að svíkja þetta kosningaloforð gersamlega. Það stendur ekki steinn yfir steini. Og þegar formaður þingflokks Sjálfstfl. amlar í blöðunum vegna þess að þetta sé nú ekki nógu gott og það þurfi að tryggja virðingu hins háa Alþingis, þá er ekki hlustað á hann, það er skellt á. Og hæstv. ráðherrar Sjálfstfl. eru staðráðnir í því um leið og þeir eru sestir í stólana að þeir hafi ekkert með þingið að gera þrátt fyrir þessar skýlausu yfirlýsingar. Þannig hefur Sjálfstfl. leikið afar ljótan leik. Hann hefur lýst því yfir fyrir kosningar að þingræði og lýðræði eigi að hafa hér í heiðri, að Alþingi eigi að koma saman. Eftir kosningar svíkst hann aftan að sínum eigin loforðum og þeim yfirlýsingum sem forustumenn hans hafa gefið og þeim kjósendum sem e.t.v. hafa treyst Sjálfstfl. Matthías Bjarnason, núv. hæstv. heilbrrh., var ekki að skafa utan af því þegar hann var að ræða um bannið við ofbeldiskvikmyndum 14. mars s.l. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Nú á að afgreiða mál, eins og t.d. vegáætlun, með brbl. eða kannske að hafa enga vegagerð. Það er ekki einu sinni hægt að afgreiða þetta mál. Hæstv. samgrh. finnst þetta sennilega miklu betra en eiga við þetta árans Alþingi. Verður ekki langbest að leggja þing niður eða þá að fækka þm. niður í einn eða kannske þrjá?“ spurði Matthías. „Þeir geta verið hérna þrír, Gunnar Thoroddsen, Svavar og Steingrímur. Það verður þá þingræðið sem við höfum í framtíðinni. Þetta er siðlaust“, varð niðurstaða núv. hæstv. heilbrrh. Og hann bætti við: Það er siðlaust athæfi og það er furðulegt að þm. úr þessum flokkum skuli láta bjóða sér þetta. Það sýnir geðleysi þm. sem láta bjóða sér þetta. Vonandi verður upprifjun þessara orða til þess að hitta þá sjálfstæðismenn fyrir sem þóttust vilja kalla þingið saman, voru að amla um það í blöðunum í sumar, og Matthías Bjarnason sagði við 14. mars, að vísu áður en hann varð ráðherra: Það er geðleysi af ykkur að sætta ykkur við svona vinnubrögð. Alþb. lét það koma skýrt fram að það teldi að meirihlutavilji lægi fyrir á Alþingi í þessu efni. Í útvarpsumr. að kvöldi 14. mars s.l. komst ég þannig að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Þannig er ljóst að ný ríkisstjórn og nýtt þing verða að taka á vandanum og það strax. Það var þess vegna sem við fluttum tillögu að viljayfirlýsingu um að Alþingi skuli koma saman hið fyrsta eftir kosningar og eigi síðar en 18 dögum eftir þær. Það væri ábyrgðarleysi að kalla þingið ekki saman. Alþingi hefur fallist á þessa afstöðu okkar og tveggja annarra stjórnmálaflokka.“ Eftir að þessi yfirlýsing kom fram í útvarpsumr. töluðu fulltrúar Sjálfstfl. og Alþfl. og enginn þeirra ræðumanna mótmælti þeim skilningi, sem ég hafði þarna látið koma fram, að meirihlutavilji lægi fyrir á Alþingi Íslendinga í þessu efni. En niðurstaðan varð sú, að Framsfl. og ráðherraflokkur Sjálfstfl. tóku um það ákvörðun að loka Alþingi Íslendinga. Ráðherrabandalag Sjálfstfl. gekk í bandalag við Framsfl. um að loka þinginu þangað til í haust. Alþingi hefur aldrei verið lokað eins langan tíma og núna. Hér er um að ræða árás á þingræðið og ekkert annað. Og það er sérstaklega alvarlegt þegar þetta gera þeir menn sem sögðust ætla að aðhafast allt annað fyrir kosningarnar, hv. þm. Sjálfstfl. Með þessum vinnubrögðum er ríkisstj. að ráðast að þinginu og formlegum réttindum þess, en þó ekki aðeins formlegum réttindum þingsins, heldur miklu frekar innihaldi þingræðisins og lýðræðisins í þessu landi, því að lýðræðið er ekki dauð formsatriði, heldur líf fyrst og fremst. Ríkisstj. hefur ekki aðeins staðnæmst við það að ráðast þannig að þingræðinu. Hún hefur ráðist að samningsréttinum, eins og kunnugt er, að verkalýðshreyfingunni. Og hún hefur neitað að taka tillit til óska stjórnarandstöðunnar um að þingið verði kallað saman. Þannig er núv. hæstv. ríkisstj. að gera tilraun til þess að segja sundur friði í þessu landi. Þegar þjóðin stendur frammi fyrir alvarlegri vandamálum en löngum fyrr óskar ríkisstjórn hæstv. forsrh. Steingríms Hermannssonar eftir því að menn fari í baráttuátök og stríð vegna þess hvernig ríkisstj. hefur hagað sér. Ríkisstj. er að reyna að efna til átaka í þessu landi. Ríkisstj. er að hvetja til átaka um grundvallarmannréttindi og lýðréttindi í þessu landi. Hér er ekki aðeins verið að takast á um einföld fyrirkomulagsatriði, um prósentuhækkun eða lækkun launa til eða frá. Hér er verið að takast á um grundvallaratriði stjórnskipunarinnar sjálfrar. Og þeir menn sem hafa á vörunum frelsi einstaklingsins, kröfuna um frjálsa samninga og að þing skuli koma saman strax eftir kosningar, en svíkjast svo aftan að þessu öllu strax og þeir fá tækifæri til, eru í rauninni að koma þannig fram að það kemur óorði á starfsemi þessarar stofnunar, því miður. Því er svo bætt við af núv. hæstv. ríkisstj., að þegar stjórnarandstaðan fer fram á að fá að eiga forseta hér í þinginu, eins og var á síðasta kjörtímabili þegar við höfðum núv. hæstv. iðnrh. sem forseta í Nd., og það var ágætt að hafa hann sem forseta -  Það er stundum svo með núv. hæstv. ríkisstj. að það er eins og tillitsleysið gagnvart öllum almennum reglum, hefðum og sögu sé ofar á blaði en allt annað. Það væri fróðlegt fyrir núv. hæstv. ríkisstj. og hæstv. forsrh. að lesa samviskusamlega með opnum huga greinar Jóns Sigurðssonar forseta, sem hann nefndi á nafn hér áðan, frá 19. öldinni um þingið og tilgang þess. Jón Sigurðsson var þeirrar skoðunar, að Alþingi þyrfti að starfa og ætti að vera umræðuvettvangur fólksins sjálfs. Forseti Íslands vitnaði til greinar Jóns Sigurðssonar um Alþing frá árinu 1842, þegar hún setti þingið fyrir nokkrum dögum. Í þeirri grein sagði Jón Sigurðsson m.a.: „En nú er Alþingi engan veginn sett höfðingjum í vil, heldur fyrst og fremst alþýðu, til að gefa henni tækifæri til að láta þá menn, sem hún helst vildi kjósa, tala máli sínu og bera fram þarfir sínar. Höfðingjar þurfa ekki Alþing í þeim skilningi, því að þeir standa ofar í röð stéttanna og geta borið fram mál sín og vandkvæði sjálfir, en alþýðan þarf þess með, því að hún getur alls ekki borið fram óskir sínar og vandkvæði, nema það gangi gegnum hendur embættismanna, og verður að eiga undir þeim, hvernig þeim segist frá málavöxtum.“ Það er langur vegur, herra forseti, frá þessum skilningi á störfum Alþingis árið 1842 til þess skilningsleysis í Stjórnarráði Íslands sem birtist í neitunum núv. hæstv. forsrh. við sanngjörnum óskum stjórnarandstöðunnar í sumar. Hins vegar er hæstv. forsrh. reiðubúinn að taka upp önnur vinnubrögð á öðrum sviðum, sem eru ákaflega athyglisverð og nýstárleg og ég ætla að nefna í þessari ræðu og spyrja hann um. Það hefur verið frá því greint að hæstv. ríkisstj. telji sig nú svo aðþrengda í blaðakosti og áróðursmiðlun að hún þurfi að gefa út sérstakan bækling inn á hvert heimili í landinu til þess að rétta við hlut sinn, en ríkisstj. hefur ekki nema hátt í 100 þús. eintök á dag af málgögnum sínum á móti 10–15 þús. eintökum af Þjóðviljanum og Alþýðublaðinu. Hæstv. ríkisstj. mun ætla að gefa út bækling sem kostar 300–400 þús. kr., senda hann inn á hvert heimili í landinu, þó að hæstv. forsrh. hafi ekki fengið heimilisföngin, og þessi bæklingur á að verja stefnu stjórnarinnar. Það á að ganga í ríkissjóð til að kosta áróður fyrir Framsfl. og Sjálfstfl. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. af þessu tilefni, hvort þetta er rétt. Hvað kostar bæklingurinn og hvað kosta fundirnir sem hæstv. forsrh. hefur verið að halda í sumar, „Hvað er ríkisstj. að gera fyrir þig?“ Hvað kostuðu auglýsingarnar sem varið var stórfé í í sumar? Hefur hæstv. fjmrh. samþykkt að greiða - við hina þröngu stöðu ríkissjóðs-þessa fjármuni? Hann kinkar kolli fús. Þetta bandalag lætur ekki að sér hæða. Þegar kemur að því að borga áróður fyrir þessa flokka er allt opið. Þegar lagt er fram frv. til fjárlaga fyrir árið 1984 munar menn ekki um að skera samtök aldraðra niður um 285 þús. og Leigjendasamtökin um 35 þús. En þegar kemur að því að kosta áróður fyrir ríkisstj. er allt opið upp á gátt. Af hvaða fjárlagalið verður þessi áróður borgaður, sú aukaútgáfa af Morgunblaðinu og Tímanum sem á að fara að koma hér út? Aukaútgáfa af Staksteinum sem á að henda í þjóðina eftir nokkra daga? Hvaða fjárlagaliður er það, hæstv. fjmrh., sem stendur undir þessu? Stendur einhvers staðar í fjárlögum ársins 1983 að það hafi verið ættuð ákveðin upphæð til að borga þetta sérstaklega - eða hefur hæstv. fjmrh. samþykkt aukafjárveitingu í þessu skyni? Liggur fyrir að fjmrh. hafi samþykkt aukafjárveitinguna? Ég spyr hann hér og nú: Hefur verið skrifað bréf úr fjmrn. til forsrn. þar sem samþykkt er aukafjárveiting í þessu skyni? Ég óska eftir því að afdráttarlaus svör liggi fyrir - og ég er að spyrja um það hvort þetta bréf hafi verið skrifað nú þegar þessi orð eru töluð kl. 3. 13. október. Ég óska eftir að fá þessar upplýsingar alveg skýlaust - eða er hæstv. forsrh. að eyða af einhverjum lið í forsrn., sem sérstaklega er ætlaður til að gefa út aukaútgáfu af Morgunblaðinu og Tímanum fyrir þjóðina og kasta staksteinum framan í landsmenn? Er hæstv. forsrh. með einhvern staksteinalið í forsrn.? Það hækkuðu grunsamlega mikið útgjöldin á forsrn. í fjárlagafrv. Eru það viðbótarútgjöld við bæklingaútgáfu hæstv. forsrh., aukaútgáfur af Morgunblaðinu og Tímanum og viðbótarútgáfur af Staksteinum Morgunblaðsins framan í þjóðina? Það væri fróðlegt að vita hvort það er svona útgáfustarfsemi sem á að fara að iðka þarna í forsrn. Hefur verið sett á stofn þar einhver deild til að annast blaðaútgáfu eða hefur kannske forsrn. fengið inni á Tímanum fyrir þessa starfsemi eða Morgunblaðinu? Fróðlegt væri að vita hvernig þessu er háttað - eða kannske hjá Framkvæmdastofnuninni? Ég held að það sé óhjákvæmilegt, þegar rætt er um störf þingsins hér á fyrstu dögum, að þessum spurningum verði líka svarað og það alveg skýlaust. Ég held að við eigum rétt á því að fá um það upplýsingar, þegar verið er að skera niður fé til félagslegrar þjónustu af tilfinningaleysi og hrottaskap, og fram komi hvaða fjármunir það eru sem á að nota til að dreifa áróðri fyrir ríkisstjórnina. Ég óska eftir upplýsingum um það, herra forseti. Ég vil að lokum segja að ég tel að óhjákvæmilegt sé að fram fari ítarleg umræða hér á Alþingi Íslendinga nú og næstu daga um lýðræði og þingræði og grundvallarreglur þess. Ríkisstjórnin hefur í sumar ekki talið ástæðu til að ræða við stjórnarandstöðuna um eitt eða neitt og stjórnarandstaðan hlýtur að sjálfsögðu að taka þeirri framkomu eins og hún hefur birst og óska eftir því að öll mál verði rædd mjög ítarlega, vandlega, ofan í kjölinn, og það eigi ekki aðeins við um nefndarfundi, heldur einnig fundi í deildum og hv. Sþ., þannig að vandlega verði farið yfir hlutina. Þess hlýtur stjórnarandstaðan að óska og krefjast og vona að núverandi hæstv. forsetar þingsins taki tillit til óska stjórnarandstöðunnar eins og þær birtast á hverjum tíma innan allra sanngirnismarka, eins og ég er sannfærður um að stjórnarandstaðan mun leggja áherslu á fyrir sitt leyti á þessu þingi. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu að sinni.



Herra forseti. Hefur allt verið með svo kyrrum kjörum í íslensku þjóðfélagi þá 7 mánuði, 210 daga, sem vitnað var til hér áðan, frá því seinasta Alþingi var slitið að enga nauðsyn hafi borið til að vísa málum til umfjöllunar eða afgreiðslu á Alþingi Íslendinga? Samkv. skoðunum handhafa framkvæmdavaldsins, hæstv. ríkisstj., hefur þvert á móti borið mjög brýna nauðsyn, svo að notað sé orðalag stjórnarskrárinnar, til þess að hæstv. ríkisstj. sjálf tæki sér löggjafarvald á þessum tíma. Það gerir hún með vísan til 28. gr. hinnar gömlu dönsku stjórnarskrár og notfærir sér þar heimild einvaldskonunga Dana, sem enn er við lýði illu heilli í stjórnarskrá þrátt fyrir endurskoðun, til þess að gefa út brbl. í stórum stíl. Þessi brbl. eru þess eðlis að þau varða kjör hvers einasta manns í landinu og í þeim felst líka að lögvernduð mannréttindi, eins og samningsréttur aðila á vinnumarkaði, hafa verið afnumin, a.m.k. um skeið. Og þegar mál standa þannig, þá spyr maður óhjákvæmilega: Hvaða mál eru það yfirleitt sem eiga að koma til umfjöllunar og afgreiðslu á Alþingi Íslendinga ef lagasetning sem varðar hag og lögvernduð mannréttindi hvers einasta manns í landinu þarf ekki að koma fyrir Alþingi fyrr en þá sem orðinn hlutur og eftir dúk og disk og aðeins til málamynda? Þegar hv. 5. landsk. þm. Eiður Guðnason hóf þessa umr. og beindi þessari ádrepu til hæstv. forsrh. var fróðlegt að heyra svör hans. Forsrh. minnti á að hér hefði verið starfandi stjórnarskrárnefnd. Forsrh. minnti á að hér hefði verið lagt fram í þinglok frv. að nýrri stjórnarskrá. Hann minnti á að í því frv. birtist samkomulag allra þeirra flokka sem aðild áttu að nefndinni um það að þessi sjálftekna heimild til framkvæmdavaldsins gæti ekki staðist miklu lengur. Við Alþfl.-mennirnir lögðum til, eins og fram hefur komið, að heimildin til brbl.-útgáfu yrði algerlega afnumin og mun ég rökstyðja það nánar hér á eftir. En það þótti öðrum og minna róttækum aðilum of langt gengið og sættu sig við þá málamiðlun að a.m.k. skyldi þessu valdi ekki beitt freklegar en svo að brbl. skyldu kynnt fyrir fram starfandi þingnefndum. Og hvaða þingnefndum, þegar svo er bundið um hnúta að Alþingi sjálft er ekki starfandi og engar þingnefndir starfa þar með neinu lögmætu umboði? Og annað vekur athygli. Það er vitnað til þessa starfs stjórnarskrárnefndar og samkomulags sem tekist hafi milli stjórnmálaflokka um breytingar á þessu. En hvað um framhald á því starfi? Samkv. framlögðu fjárlagafrv. er ekki annað sýnt en það sé gert ráð fyrir því að þessi nefnd verði lögð niður. A.m.k. er ekki veittur fimmeyringur til hennar starfa framvegis og liggur þó fyrir að hún hafði ekki lokið öllum þeim störfum sem henni voru falin samkv. erindisbréfi, m.a. að endurskoða þingskapalög og starfshætti Alþingis sem og að gera tillögur um aukið persónuvalfrelsi eða persónukjör í kosningum. Af þessu tilefni leyfi ég mér að spyrja: Ber að skilja framlagt fjárlagafrv. svo, að það sé ákvörðun af hálfu ríkisstj. að stjórnarskrárnefnd verði lögð niður og þessu starfi hætt? Það er sérstök ástæða til að spyrja þar sem ríkisstj. gefur fyllilega til kynna að hún komist bærilega af án Alþingis, bærilega af án stjórnarandstöðu, bærilega af án starfandi þingnefnda og væntanlega bærilega af án svo lítilfjörlegrar nefndar sem stjórnarskrárnefndar og kannske án stjórnarskrár, ég veit það ekki. En ég spyr, og óska eftir svörum hér á eftir og beini því til hæstv. forsrh.: Hver er afstaða ríkisstj. til áframhaldandi starfs stjórnarskrárnefndar? Önnur svör hæstv. forsrh. voru á þá leið, að hann hafði beðið embættismenn sína að leita fordæma fyrir hinu dæmalausa, að tína til öll þau fordæmi sem fundist gætu úr þingsögunni um misbeitingu valds og dugði ekki að ganga þar skemur en til ársins 1874 - og er þá væntanlega tekið undir með öðrum merkum lagasmið sem Bubbi heitir Morthens og nýtur mikillar virðingar í þessu þjóðfélagi réttilega, ekki síður en hæstv. forsrh., sem segir að svo skuli böl bæta að bæta við öðru verra. Upptalning á fordæmum í þessu efni er því miður fyrst og fremst til þess að minna okkur á að víst hefur það hent áður að framkvæmdavaldið hafi beitt Alþingi ofríki, en það er fyrst og fremst víti til að varast. Hverjir eru það sem hafa tekið sér vald til þess að meina Alþingi að koma saman í sjö mánuði, 210 daga, og gegna sínu hlutverki gagnvart landslögum og stjórnarskrá? Það liggur fyrir að þingflokkar stjórnarandstöðunnar, fjórir að tölu, hafa ítrekað farið þess á leit að Alþingi verði kvatt saman til fundar. Talsmenn fjölmennasta þingflokksins hér á þingi, stærsta stuðningsflokks núv. ríkisstj., lýstu á sínum tíma stuðningi þingflokks sjálfstæðismanna við þá kröfu. Þannig liggur fyrir að 45 þm. af 60 hafa lýst sig samþykka þeirri sjálfsögðu kröfu - gerðu það á sínum tíma - að Alþingi fengi að starfa með eðlilegum hætti. Það er aðeins einn þingflokkur samkv. þessu, flokkur hæstv. forsrh., 15 manna þingflokkur af 60, sem í þessu máli hefur tekið sér það vald að hindra Alþingi í að starfa, þó því aðeins að stærsti stjórnarflokkurinn hefur samþykkt að beygja sig fyrir því ofríki. Það er ástæða til að spyrja talsmenn þingflokks Sjálfstfl.: Skiptir þingflokkur sjálfstæðismanna um skoðun eftir því hvort hann gegnir hlutverki stjórnar eða stjórnarandstöðu? Hefur hann eina skoðun fyrir kosningar en aðra eftir kosningar? Og fyrst stærsti þingflokkurinn beygir sig fyrir ofríki framsóknarmanna í máli sem varðar sjálfar leikreglur þingræðis og lýðræðis í landinu, hvers má þá vænta í þeim hinum minni málum síðar? Það er líka ástæða til þess að spyrja: Ferst þeim mönnum, sem þannig hegða sér gagnvart Alþingi Íslendinga, að taka sér í munn stór orð til gagnrýni á stjórnarfari í þeim löndum þar sem þingræði sannanlega er fótum troðið og lögvernduð réttindi almannasamtaka, eins og verkalýðshreyfingar, vanvirt? Hvernig á Alþingi að bera hönd fyrir höfuð sér þegar gengið er á hlut þess, þegar það er ekki starfandi og þegar trúnaðarmenn, sem Alþingi þó hafði kjörið til þess að gæta virðingar þess, standa ekki í stykkinu? Misbeiting framkvæmdavalds, sem felst í útgáfu brbl., er vissulega réttlætt með hinni gömlu 28. gr. stjskr. þar sem segir: „Þegar brýna nauðsyn ber til“ getur forseti gefið út brbl. milli þinga. Við vitum hvaðan þetta stjórnarskrárákvæði er ættað. Það er ættað frá hinni konunglegu dönsku einveldisstjórn frá öldinni sem leið. Þetta ákvæði er eins konar fornleifar til að minna á geðþótta einvaldsherra sem þóttust þiggja umboð sitt frá guði en ekki mönnum. Þetta stjórnarskrárákvæði, sem fram hefur komið í þessum umr., er gjörsamlega úrelt og sjálfir hafa Danir fyrir löngu numið þetta ákvæði brott úr sínum stjórnskipunarlögum. Það eru engin efnisleg rök fyrir því að viðhalda þessu stjórnarskrárákvæði. Það er miðað við þjóðfélag sem við vissum ekki betur en væri liðið undir lok. Það er miðað við tíma þegar Alþingi kom saman skamman tíma annað hvert ár. Það er vísað til þjóðfélags þar sem samgöngur voru svo torveldar að það gat verið ógjörningur í reynd að ná Alþingi saman til fundar með skömmum fyrirvara. Á því eru ekki lengur nein tormerki að kalla Alþingi saman. Þess vegna ber enga nauðsyn til að viðhalda þessu úrelta stjórnarskrárákvæði. Ríkisstjórn sem skákar í skjóli þessa ákvæðis til að réttlæta að hún taki sér löggjafarvald er raunverulega að skáka í skálkaskjóli. Hún er að misbeita valdi, en enginn vefengir að það er löglegt. Vikið hefur verið að till. stjórnarskrárnefndar í þessu máli, þ.e. þeirri samkomulagsleið að þrengja þennan rétt og þá því aðeins skuli brbl. útgefin að efni þeirra sé kynnt fyrir fram viðkomandi þingnefnd ásamt með því að þau skuli lögð fram þegar í stað í upphafi næsta þings. Á seinasta þingi liðu vikur og mánuðir, sem kunnugt er, áður en brbl. voru birt á Alþingi og þau höfðu að öllu leyti komið til framkvæmda áður en Alþingi fékk um þau að fjalla formsins vegna. Og þá er spurningin: Jafnvel þótt menn vildu, hvernig á að leggja efni brbl. fyrir fram fyrir þingnefndir þegar þing er ekki starfandi og engar þingnefndir með lögmætu umboði? Við urðum vitni að því s.l. mánudag að 13 nýir þm. undirrituðu eiðstaf að stjórnarskránni. Þar hétu þeir því að viðlögðum drengskap og heiðri að halda stjórnarskrá landsins. Skyldi þeim hafa orðið hugsað til þess, þessum 13 nýju þm., þegar þeir undirrituðu eiðstafinn, hvernig oddvitum fyrra þings og handhöfum núverandi framkvæmdavalds hefur gengið að halda stjórnarskrána og virða leikreglur þingræðisins fyrir sitt leyti? Ef þeim vinnubrögðum, sem hér hefur verið lýst, er ekki einarðlega mótmælt á Alþingi er hætt við að til þeirra verði framvegis vísað sem fordæmis, samanber málflutning hæstv. forsrh. hér áðan, um venjulegar hefðir, starfsreglur og framkvæmdavenjur. Verði þessari framkomu látið ómótmælt má fyllilega búast við því að handhafar framkvæmdavaldsins færi sig upp á skaftið og endurtaki þetta og gangi jafnvel ennþá lengra. Þess vegna hlýtur Alþingi Íslendinga að mótmæla þessu. Samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins fara þrír aðilar með vald forseta Íslands í fjarveru hans. Þeir heita handhafar forsetavalds og eru forseti Sþ., forsrh. og forseti Hæstaréttar. Mér er spurn: Hver hefur haft lögmætt umboð til að gegna starfi forseta sameinaðs Alþingis s.l. sjö mánuði, allt frá því að seinasta þing var rofið? Það er ekki nóg að segja að Alþingi hafi ekki starfað. Hverjir hafa tekið ákvarðanir frá degi til dags fyrir hönd Alþingis við ráðningu starfsmanna, samskipti við þjóðþing annarra ríkja, útgerð á sendinefndum, sem einhverjar hafa verið á ferðum? Hefur ekki verið stofnað til margvíslegs kostnaðar á vegum Alþingis? Hverjir hafa tekið þær ákvarðanir þegar enginn hefur til þess haft réttmætt umboð frá Alþingi? Sá sem gegndi embætti forseta sameinaðs þings á seinasta þingi missti það umboð sitt um leið og þingið sjálft. Sá hinn sami maður og þessu embætti gegndi er nú einn af handhöfum framkvæmdavaldsins, ráðh. landbúnaðar-, dóms- og kirkjumála. Sem slíkur ber hann sinn hlut af ábyrgðinni á því að Alþingi hefur verið meinað að starfa. Þó hefðu óbreyttir alþm. viljað mega vænta þess af fyrrverandi forseta Sþ. að hann tæki til varnar fyrir Alþingi þegar á hlut þess er gengið. Það gerði hann ekki, því miður, þegar hann tók þátt í þeirri ákvörðun að meina Alþingi að koma saman og kjósa sér embættismenn og þingnefndir þannig að það væri starthæft. Það gerði hann ekki, því miður, þegar hann tók sér vald og umboð sem hann ekki hafði lengur til að gegna starfi forseta þings á sama tíma og hann var orðinn handhafi framkvæmdavaldsins. Hvernig hefði verið brugðist við ef fyrrverandi forseti Sþ. og núverandi hæstv. ráðh. hefði ekki náð kjöri í kosningum? Hefðu þá varaforsetar síðasta þings tekið við? Gæti utanþingsmaður, sem væri fyrrverandi forseti Sþ., gegnt starfi handhafa forsetavalds? Svo er að skilja á svörum forsætisráðherra að það hafi gerst, um það séu dæmi. En eru það ekki dæmi sem ber að varast, eru það ekki víti til að varast? Það virðist ótvírætt að handhafar forsetavalds í fjarveru forseta Íslands hafi aðeins verið tveir undanfarna sjö mánuði. Ein afleiðing þess að meina þinginu að starfa er því sú, að 8. gr. stjskr., um handhafa forsetavalds, hefur verið brotin. Sama máli gegnir um starfsemi þingnefnda. Ég hef áður vitnað til þeirrar till. stjórnarskrárnefndar að efni brbl. skuli kynnt fyrir þingnefnd fyrir fram. Þegar svo háttar til sem nú er, að Alþingi er ekki kallað saman, þá eru engar þingnefndir starfandi og jafnvel þótt góður vilji væri til ekki hægt að viðhafa þessi vinnubrögð. Til þess hefur verið vitnað í þessum umr., að á þessu sumri hafa verið teknar ákvarðanir um byggingu nýrrar flugstöðvar sem skuldbindur íslenska skattborgara til mikilla fjárframlaga. Sagt var að um málið hefði verið fjallað í utanríkismálanefnd. Hér er spurt: Hvaða utanríkismálanefnd? Það er ljóst að utanríkismálanefnd seinasta þings hafði ekkert umboð til starfa eftir að þingi var slitið í vor og hvaðeina sem hún kann að hafa samþykkt eða mælt með hefur því ekkert gildi í þeim málum. Á það má minna að fyrrverandi formaður nefndarinnar náði ekki kjöri til Alþingis, þótt mál hafi svo skipast að hann hafi tekið sæti á Alþingi a.m.k. um skeið sem varamaður. Þessi fyrrverandi formaður utanríkismálanefndar er núverandi hæstv. utanrrh. Varla vilja menn skapa það fordæmi að utanrrh. og formaður utanríkismálanefndar séu ein og sama persónan. Spurt er samkvæmt hvaða umboði utanríkismálanefnd hafi komið saman. Á virkilega að skapa það fordæmi að menn sem ekki hafa náð kjöri til þings haldi áfram að starfa í þingnefndum eins og ekkert hafi í skorist og að þingnefndir haldi áfram að starfa án þess að hafa umboð? Afleiðingarnar af þessum fordæmum geta orðið dæmalausar. Með þessu er verið að búa til starfsreglur sem ekki eiga stoð í lögum: Í fyrsta lagi hafa þingnefndir ekkert umboð þegar svona háttar til. Í öðru lagi er fullkomlega óeðlilegt að lítill hópur þingmanna, sem setið hefur áður á þingi, taki sér vald til að fjalla um mál, sem heyrir undir þingið sjálft, í skjóli þeirrar sérstöðu sinnar umfram nýja þm. að hafa setið þar áður. Hvað með aðrar þingnefndir? Hvað með fjárveitinganefnd, hvað með undirnefnd fjvn.? Hafa þær starfað í sumar? Og ef svo er, þá í umboði hverra? Spurningar af þessu tagi enda að lokum í einni spurningu: Til hvers er Alþingi Íslendinga? Er nokkur þörf fyrir Alþingi lengur í stjórnkerfi þar sem menn taka sér einfaldlega það vald sem þeim ekki ber og þeir hafa ekkert umboð til? Og ég spyr enn að gefnu tilefni: Hafa þeir menn, sem sjálfir hafa beitt þingið slíku gerræði, efni á að hneykslast á því að óbreyttir þm. taki sér frí frá störfum og spyrji: Hvaða störfum? - eða segi jafnvel af sér þingmennsku í mótmælaskyni? Það er ekki aðeins þingið sjálft sem hefur verið lítilsvirt og ekki heldur aðeins einstakir þm., þessi framkoma gagnvart Alþingi er móðgun við kjósendur sem í seinustu kosningum völdu sér fulltrúa á löggjafarsamkomu og gáfu þeim lögmætt umboð til starfa. Það er ekki við óbreytta þm. að sakast að þeir hafa ekki getað gegnt störfum sínum í sjö mánuði. Það er eingöngu á ábyrgð núverandi ríkisstjórnar og stjórnarflokka. Þau vinnubrögð sem hér hefur verið lýst rifja upp að það ber brýna nauðsyn til, svo notað sé orðfæri stjskr. að hraða afgreiðslu stjórnarskrármálsins. Það þarf að endurskoða að nýju öll ákvæði í frv. að nýrri stjskr., sem fjallar um aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdavalds, með það fyrir augum að styrkja stöðu þingsins og þingræðisins frammi fyrir framkvæmdavaldinu. Það ætti að vera fyrsta mál á dagskrá að afnema heimild framkvæmdavaldsins til útgáfu brbl. Sú heimild styðst ekki lengur við nein rök og hefur verið misnotuð einum of oft. Ennfremur ættu þm. að hafa í huga að efla mjög verulega starf þingnefnda og hlutverk þeirra til eftirlits með gagnrýni á handhöfum framkvæmdavaldsins. Reynslan bendir einnig til þess að setja þurfi ný ákvæði um samkomudag Alþingis eftir kosningar og starfstíma Alþingis og þingnefnda. Til þess var réttilega vitnað í umr. áðan af hæstv. forsrh., að Alþfl.-menn gerðu þá till. á sínum tíma í stjórnarskrárnefnd að starfstími Alþingis yrði samfelldur og þar með þingnefnda og þar með eru þessi vandamál leyst. Það er hins vegar meiri hluta Alþingis að taka ákvarðanir um hvenær þingið geri hlé á störfum sínum. Og vissulega eru rétt þau ummæli sem vitnað var til úr þingræðu Eysteins Jónssonar, þess merka þingskörungs, þegar hann sagði: „Þeir slöku valdataumar, sem skildir eru eftir, þeir verða teknir upp af einhverjum öðrum.“ Þess vegna verður þingið, ef það vill taka sig alvarlega, að taka þessi mál til endurskoðunar. Þess vegna er sú spurning líka brýn: Á að halda áfram starfi stjórnarskrárnefndar? Og ég endurtek þá spurningu. Hinir kjörnu fulltrúar þjóðarinnar, sem á þingi sitja, þurfa greinilega að snúa bökum saman til að verja rétt Alþingis og leikreglur þingræðis þegar að hvoru tveggja er sótt. Núverandi ríkisstj. hefur því miður misnotað vald sitt með ótilhlýðilegum hætti. Hún hefur gert það með því að meina Alþingi að koma saman og gegna hlutverki sínu mánuðum saman. Hún hefur gert það með því að forsetar sameinaðs þings og deilda hafa starfað áfram sem slíkir án umboðs frá nýju þingi til þeirra starfa. Hún hefur gert það með því að þingnefndir hafa starfað án lögmæts umboðs til þess. Hún hefur gert það með því að fyrrverandi forseti Sþ. hefur tekið sér vald sem handhafi forsetavalds án heimildar til þess. Með þessari framkomu gagnvart Alþingi er verið að ganga á snið við lög og reglur og skapa fordæmi og framkvæmdavenjur sem allar stefna í eina átt, að lítilsvirða Alþingi og gera því ókleift að gegna sínu stjórnarskrárbundna hlutverki sem handhafi löggjafarvalds. Þessu eiga þingmenn, hvar í flokki sem þeir eru, að mótmæla og þess vegna mótmælum við því í nafni Alþingis og kjósenda.



Herra forseti. Ég tel mjög eðlilegt að þessar umr. fari hér fram. Sú ákvörðun að Alþingi skyldi ekki koma saman í sumar hefur verið mikið gagnrýnd og ég skil þá gagnrýni vel. Ég ætla hins vegar ekki að ræða sérstaklega um liðna tíð, ekki um það sem málið hefur mest snúist um í þessum umr. eða svara neinu af því sem fram hefur komið þó af mörgu sé að taka. Ég tel gömlu stjórnarskrána býsna góða og það sé mikið vandaverk að breyta henni til hins betra. Hins vegar er auðvitað vandalaust að breyta henni til hins verra. Tilefni þess að ég kveð mér hljóðs er tilvitnun í ræðu Eysteins Jónssonar frá 6. nóv. 1968. Ég hlustaði á þá ræðu og það er að sjálfsögðu góð ræða í þeim skilningi að hún var vel samin og vel flutt og rökstudd ágætlega, en engu að síður var ég henni ósammála í grundvallaratriðum og er enn í dag og miklu meira ósammála henni í dag en ég var þá. Þessari ræðu svaraði Bjarni Benediktsson þegar í stað og benti á hve háskasamlegt það væri ef allir alþm. Íslendinga, 60 talsins, yrðu opinberir embættismenn á fastalaunum og sætu á þingi meira og minna árið um kring og gæfist ekkert tækifæri til að vera í lifandi starfi úti í þjóðfélaginu. Ég held að það hafi sannast að þingstörf gangi ekki betur nú en þau gerðu áður, þingið sé ekki afkastameira eða það sé ekki betri löggjöf sem nú komi en áður. Hún er stundum lengri og þar með verri, - langir lagabálkar, sumir meira og minna óskiljanlegir og eiga ekkert erindi. En aðalatriðið er að fólkið þarf - þm. alveg eins og aðrir - að vera í lifandi störfum einhverjum öðrum en stjórnmálum, a.m.k. í okkar litla þjóðfélagi. Ég get ekki hugsað mér að t.d. hv. þm. Geir Gunnarsson mætti aldrei fara út á trillunni sinni eða hv. þm. Guðrún Helgadóttir mætti ekki semja barnabækur eða þm. mættu yfirleitt ekki stunda læknisstörf eða arkitektúr, sjómennsku, hv. þm. Davíð Aðalsteinsson eða Pálmi Jónsson mættu ekki vera bændur. Ég held að það væri mjög mikil afturför. Mín skoðun er sú, og ég hef sannfærst um hana því meir sem á hefur liðið, og hef ég fylgst með þingstörfum alllengi, fyrst sem ritstjóri og varaþm. og síðan sem þm., að störf Alþingis hafi ekki batnað við það að starfstíminn lengist og ekki batnað við það að þm. eru nú orðnir fastlaunamenn í staðinn fyrir að áður fengu þeir þingfararkaup. - Það er víst kallað það enn í dag. Áður hét það auðvitað þingfararkaup af því að menn fóru til þings og höfðu kaup þann tíma sem þeir voru á þinginu en annars ekki og unnu fyrir sér með öðrum hætti, allir nema þá ráðherrar og kannske flokksforingjar eða einhverjir slíkir. - Ég mundi leggja til að þing stæði í 21/2 mánuð að hausti, eins og nú er, og síðan kæmi það ekkert saman aftur fyrr en kannske í marsmánuði og stæði þá síðari hluta vetrar og á vori svona þrjá mánuði eða eitthvað þvíumlíkt. Hins vegar væri ég alveg sammála því að þing yrði kallað saman alltaf ef eitthvert stórmál bæri upp á, það þyrfti að afgreiða einhverja löggjöf, við stjórnarskipti o.s.frv. Þá er ég auðvitað sammála því að þing væri kallað saman og sæti þá kannske tvær, þrjár vikur. Eins og samgöngur eru, þá geta menn auðvitað alltaf komið til þings. En ég vildi ekki láta ómótmælt þessum skoðunum Eysteins Jónssonar og nú skoðunum, að mér virðist, hv. þm. Eiðs Guðnasonar og fleiri sem hér hafa talað. Ég held að við verðum að reyna að hugsa þetta mál. Ég get t.d. ekki hugsað mér annað en þetta nýja fólk, sem hér kemur inn núna, unga fólkið, verði orðið þreytt á í vor að geta ekkert gert annað en að sitja hér. Það er vafalaust spennandi að koma hér inn fyrst, en þó að við þm. séum yfirleitt mjög góðir, greindir og skemmtilegir menn, þá er mönnum nú farið að leiðast þegar komið er fram í apríl og maí og sólin skín að mega ekki gera neitt annað. Og sem betur fer gera menn yfirleitt ýmislegt annað. Ég get ósköp vel sagt það fyrir mína parta: Mér mundi ekki detta í hug að vera hér í þinginu ef ég mætti ekki t.d. stunda laxaræktartilraunir og reyna að koma upp laxarækt. Mér dytti það ekki í hug. Ég tel það vera miklu merkilegra að reyna það og ég tel að þessi störf, sem menn vinna - hver og einn þm. - og vonandi halda áfram að vinna, séu alveg eins merkileg og þingmennskan, kannske miklu merkilegri. En ég leyfi mér, herra forseti, til þess að ég sé ekki að tefja hér tímann og lengja þessar umr., að lesa upp örlítinn kafla úr ræðu Bjarna Benediktssonar frá 6. nóv. 1968, því að að sjálfsögðu get ég ekki orðað þessa hugsun eins vel og hann gerði þegar hann óviðbúinn flutti þessa merku ræðu - miklu, miklu merkari að mínu mati en ræðu Eysteins Jónssonar. Þessi kafli hljóðar svo: „Ef þessi háttur“ - þ.e. að þing sæti meiri hl. ársins - „ef þessi háttur væri upp tekinn, yrði sannarlega gerbreyting á aðstöðu þm. og aðstöðu Alþingis í íslensku þjóðlífi. Það má vel vera, að ætíð hafi nokkur hópur þm. verið, sem hafi mjög stuðst við þingmannslaun um sína afkomu. En þó hygg ég, að það hafi ætíð talist til undantekninga, og það er að vísu svo nú, að þingmannslaun eru orðin þannig, að menn geta dregið fram lífið á þeim launum. Það skal viðurkennt. En þá verður einnig að hafa í huga, að margfaldur kostnaður er þingmennsku samfara, sem þar kemur til frádráttar. En hv. þm. lætur sér þetta ekki nægja, heldur telur, að launakjör og starfsaðstaða þm. þurfi að breytast, svo að það verði meginregla, að þm. sinni ekki öðrum störfum, þ.e. þá á ekki að nægja að halda uppi hinu fasta embættiskerfi, stjórnkerfinu, ríkisstj., heldur ættum við til viðbótar að fá 60 manna hóp, sem sæti hér á Alþingi og hefði yfirleitt ekki öðrum störfum að sinna. Ég hygg, að hvað sem líður kostnaðarhliðinni á þessu máli, - og stundum hafa menn þó talið hana ekki vera einskis virði, og vitanlega yrði mjög að hækka laun þm. frá því sem er, ef menn ættu að fást til þess að sitja hér á þingi og sinna ekki öðrum störfum, - en hvað sem kostnaðarhliðinni líður, og ég álít að hún sé aukaatriði, þá sé hér um mjög varhugaverða breytingu að ræða. Ég hygg, að það sé nánast sagt lífsskilyrði fyrir Alþingi, að það sé í sem nánustum tengslum við hið almenna starfslíf í landinu, að það skapist ekki sérstök stétt stjórnmálamanna. Látum vera að tala um stétt stjórnmálamanna, þeirra sem hafa atvinnu af að skrifa í blöð sem stjórnmálamenn, þeirra sem starfa fyrir flokka, e.t.v. okkur hv. 1. þm. Austf., sem lengi höfum verið í ríkisstj., þó að við höfum sinnt öðrum störfum inn á milli, en ef til viðbótar slíkum undantekningum ætti að koma, að hér væri 60 manna hópur eða fast að því, sem fyrst og fremst stundaði stjórnmál sem sitt lífsuppihald og hefði sínar tekjur af því, þá mundi það verða til að veikja mjög Alþingi frá því sem er, bæði í skoðun almennings og á möguleika þm. til þess að sinna sínum störfum,“ hvorki meira né minna. Það mundi - og ég hygg að þetta sé alveg rétt - líka minnka okkar möguleika, sem hér erum, til að sinna okkar þingstörfum, ef við værum ekki líka í einhverjum öðrum störfum. Og ég vona að sérstaklega þeir sem yngri eru og eru að byrja sín þingstörf núna hugleiði þetta, að það verði ekki örlög þeirra og ekki örlög Alþingis að einangrast frá þjóðlífinu. Það er öllum mönnum lífsnauðsynlegt að vera úti í þjóðlífinu og sinna þar störfum, og við eigum ekki að einangrast hér og vera talandi hvert við annað árið um kring og eingöngu um stjórnmál. Það er svo margt annað merkilegra til en þessi venjulegu þingstörf, bæði í menningarefnum og í hinu daglega lífi, atvinnulífinu öllu saman.



Herra forseti. Það er nú ekkert nýtt að fyrrv. hæstv. félmrh. láti gamminn geysa hér á Alþingi. Hann er kannske ósáttur við að vera allt í einu orðinn óbreyttur hv. þm. Mig minnir að hann hafi orðið ráðh. svo til strax og hann var kosinn til þingsetu, þannig að það kemur fram viss beiskja að þurfa að tala sem óbreyttur. Sú beiskja hefur komið fram í flestum ef ekki öllum hans gjörðum frá því að síðustu kosningar fóru fram þar til að Alþingi kemur nú saman og ræðustóllinn opnast loksins. Já, honum var orðið mikið mál. Á dagskrá er samkomudagur Alþingis. Inn í þessar umræður hefur ýmislegt annað, sem ekki er á dagskrá, slæðst. Það hefur verið talað um brot ríkisstj. á lýðræðislegum hefðum og að lýðræðið væri í hættu. En hvað segir stjórnarskráin um þetta atriði? Það var kosið í apríl, ríkisstj. kemur saman í maí. 24. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands hljóðar svo, með leyfi forseta: „Forseti lýðveldisins getur rofið Alþingi, og skal þá stofnað til nýrra kosninga áður en tveir mánuðir séu liðnir, frá því að það var rofið, enda komi Alþingi saman eigi síðar en átta mánuðum eftir að það var rofið.“ Þannig er það sem hér hefur gerst fullkomlega í samræmi við þær reglur sem settar eru samkv. stjórnarskrá lýðveldisins. Og þetta svarar allri þeirri munnræpu um þetta mál sem komið hefur frá fyrrv. hæstv. félmrh. En það var annað sem hann gerði að umræðuefni, sem var utan við dagskrárefnið, og, herra forseti, ég sé fulla ástæðu til að fá að dvelja svolítið við það sem þar kom fram. Ríkisstjórnin er að segja sundur friði - líklega við þjóðina. Nú vill svo til að hér er átt við að heimilisfriðnum hér á landi sé stofnað í hættu vegna brbl. ríkisstj. Það vill nú svo til að þessi brbl. ríkisstj. eru mildari en brbl. þau sem sett voru af fyrrv. ríkisstj. að því leytinu til að báðar ríkisstjórnirnar hafa skert vísitölu launa, báðar ríkisstjórnirnar voru með gengislækkun, báðar ríkisstjórnirnar notuðu hluta af gengislækkuninni til að hlaupa undir bagga með útgerðinni. En síðan koma mildandi aðgerðir hjá þessari ríkisstj. með hækkandi barnabótum, með persónufrádrætti og ýmsu öðru sem kostaði um 400 millj. kr. og léttir á fólkinu í landinu. Eitt er það atriði sem er þó þyrnir í augum margra, bæði stjórnar og stjórnarandstæðinga, og það er skerðing á samningsrétti. Þar er rangtúlkað frá upphafi til enda í málflutningi Alþb. - og ég vil segja kommúnistadeildar Alþb. því ég lít ekki á Alþb. sem kommúnistaflokk, heldur þann hluta sem kom úr Kommúnistaflokknum. Það er kommúnistadeild og hættulega deildin í Alþb. Þar er talað um að verið sé að fella niður samningsréttinn. Það er verið að fresta samningsrétti til janúarloka til að ríkisstj. hafi svigrúm til að gera þær hreinsunarráðstafanir sem engan furðar á eftir stjórnarþátttöku Alþb. Og þær eru sko ekki litlar, eins og kemur fram í þeim aðgerðum sem hafa verið gerðar, og engin málefnaleg rök hafa komið fram frá neinum þeim sem tekið hafa til máls um þetta mál á opinberum vettvangi, nema um þessa svokölluðu skerðingu á samningsrétti hagsmunaaðila. Ég verð að segja alveg eins og er að ég þekki þá illa verkalýðshreyfinguna ef verkalýðshreyfingin, óáreitt af áróðursaðilum Kommúnistaflokks Íslands sem er falin innan Alþb., vill ekki leggja það á sig að bíða í nokkra mánuði með að fá frjálsan samningsrétt aftur svo að hægt verði að koma þeirri skikkan á efnahagsmál sem gæti dugað þjóðinni - og er þó ekkert víst að það dugi vegna þess að ástand og horfur eftir að Alþb. loksins var flæmt í burtu úr ríkisstj. eru þannig. Það hljómar illa í mínum eyrum þegar menn sem koma úr þessum armi Alþb. tala um frelsi einstaklingsins og að þeir sem hafi þau orð hvað mest á vörum séu að koma óorði á starfsemi Alþingis - ég hef skrifað orðrétt hér eftir hv. þm. - og að ríkisstj. sýni almenningi tillitsleysi með því að reyna að taka á málum af kjarki og dugnaði en ekki af ótta við guð má vita hvað. - Líklega það að missa þingsæti, sem er þá kannske eina lifibrauð þeirra sem svona tala. Á ég þá náttúrlega við menningardeild Alþb. Því að verkamaðurinn í Alþb. kemur hvergi nærri stjórnmálum nema þá helst forustumaðurinn, og það er sá eini held ég, Guðmundur J. Guðmundsson, og hann sést nú ekki oft í andstöðu við forustuna í þingsölum. Það er ekkert tillitsleysi við almenning sem hér á rétt á sér í umræðum. Það er þveröfugt. Það er verið að reyna að koma ríkisfjármálum og ríkismálum almennt á réttan grunn á fullkomlega löglegan hátt samkvæmt þeirri stjskrgr. sem ég sem ég las hér upp. Ef menn þurfa, í hvaða verkefni sem er, að hafa ákveðinn aðlögunartíma til að taka á nýjum verkefnum. Það veit fyrrv. hæstv. félmrh. Það tók hann miklu lengri tíma að komast inn í það starf en það hefur tekið þessa ríkisstj. eða einstaka ráðh. að gera. Og það er langur vegur og hálfgert blótsyrði af vörum þessara manna þegar þeir bera saman hugsjónir Jóns Sigurðssonar og stefnuskrá kommanna innan Alþb. og ætti alls ekki að gera, og sýnir það nú hvað miklu meira málfrelsi er hér en þar sem hugsjónir þeirra eiga sér fæðingarstað. Ég vil aðeins benda á, að þegar fyrrv. ríkisstj. var að gera sínar ráðstafanir með brbl. heyrðust engin mótmæli frá almennum félagsfundum innan verkalýðshreyfingarinnar. Það voru kallaðir saman stjórnarfundir og þaðan komu veik mótmæli. Þegar þessi ríkisstj. gerir sínar efnahagsráðstafanir, sem eru þó mildari en hinar, - við skulum segja að frátekinni þessari samningsréttarskerðingu - er kallaður saman almennur félagsfundur í öllum verkalýðsfélögum, allt reynt til þess að gera starfsemi ríkisstj. sem erfiðasta. En ekkert af þessu kemur fram - og ég vil biðja fólk um að hlusta vel - ekkert af þessu kemur fram fyrr en Alþb. kallar saman fund. Ég held að það hafi verið miðstjórnarfundur. Það kom mynd frá þeim fundi af formanni kommúnistadeildar Alþb., sem er einnig formaður Alþb., og formanni ASÍ, þar sem þeir voru, samkvæmt upplýsingum í Þjóðviljanum sem fylgdu þessari mynd í grein, að ræða um aðgerðir verkalýðshreyfingarinnar gegn þessari ríkisstj. og gegn þessum skerðingarákvæðum. Það var sem sagt búið að taka í Alþb. og á miðstjórnarfundi hjá Alþb. ákvarðanir um aðgerðir til að fella þessa ríkisstj. áður en hún hafði séð dagsins ljós, má segja, orðin þriggja mánaða gömul eða svo. Eftir þær ákvarðanir, sem þar eru teknar, fara af stað aðgerðir með krafti, þó árangurinn sé lítill, undirskriftasöfnun og fleira, undir forustu Alþb. með fundi hér og fundi þar, eins og mátti sjá í fjölmiðlunum. Það var meira sýnt frá þeim í sjónvarpi en frá fundum forsætisráðherra landsins hingað og þangað. Fram kemur hjá einum stærsta atvinnurekanda og útgerðarmanni í þeim landshluta þar sem einn fundurinn var að nú skuli fella ríkisstjórnina sem fyrst. Skiljið þið ekki af hverju? - Sem atvinnurekanda er mér ekki nokkur leið að skilja það, því að batnandi tíð með minnkandi verðbólgu, lækkandi vöxtum og lækkandi útgerðarkostnaði og vinnslukostnaði hlýtur að vera honum í hag. En þá vil ég segja: Hvað á það að þýða að Alþýðusambandið, þó forustumaður þess sé meðlimur Alþb., sé að sækja svona ákvarðanir um aðgerðir gegn ríkisstjórnarmönnum á fund til Alþb.? Vill fólk í verkalýðshreyfingunni virkilega sem ein heild lúta slíkri forustu Alþb., kommúnistadeildar Alþb., almennt? Í verkalýðshreyfingunni eru sjálfstæðismenn, Alþfl.-menn, framsóknarmenn og kannske óflokksbundnir sem hafa engar taugar til Alþb. eða annarra stjórnmálaflokka. Vill þetta fólk virkilega lúta forustu Alþb. á þjóðmálasviðinu? Ég segi nei. Og það vita forustumenn verkalýðssamtakanna allra. Og þess vegna er það sem ég sagði: Hafið þið leynilegar atkvæðagreiðslur meðal meðlima almennt, en ekki skriflegar atkvæðagreiðslur þar sem fólk er hrætt við að skrifa ekki undir af ótta við að vera talið óstéttvíst eða að það verði sagt frá því í forustusveit viðkomandi stéttarfélags. Ég fékk tólf upphringingar frá aðilum sem eru meðlimir í BSRB og sögðu þeir mér að þeir þyrðu ekki annað en skrifa undir af ótta við ummæli sem trúnaðarmenn höfðu haft á vinnustað. Segjum að þetta sé allt gott eitt og blessað. Það getur vel verið að fólk vilji þetta. Mér þykir það ótrúlegt. En það sem kemur á eftir er áróðurinn, það er áróðurinn í fjölmiðlum hér og fjölmiðlum þar, á dýrustu stöðum, í sjónvarpi, í útvarpi, sem dynur allan daginn, í fréttatímum og öllum auglýsingatímum. Hver borgar þennan kostnað? Kom fyrirskipun frá miðstýringu í Reykjavík um að verkalýðsfélög út um land allt skyldu auglýsa í sjónvarpi og auglýsa í útvarpi og öllum dagblöðum? Og hver borgar þennan kostnað? Það skyldi þó aldrei vera að þetta komi af styrk sem Alþingi samþykkir á fjárlögum til starfsemi stjórnmálaflokkanna. Það skyldi þó aldrei vera af þessum svokallaða blaðastyrk.

Er fjmrh. lítið um að kjósandinn borgi starfsemi verkalýðsfélaganna?

Forseti. Hvor okkar hefur orðið, ég í ræðustól eða ...?

Ræðumaður hefur orðið.

Hver borgar þetta? Það er kannske hægt að fá orðið aftur og svara því. Það væri gaman að fá að vita það. Hver borgar slíkar auglýsingar? Og hver borgar þá fundahöldin út um allt? Það er sagt að blöðin séu alveg að deyja út vegna fjárhagsörðugleika. Ég er búinn að gera tillögur á Alþingi um að leggja þessa styrki niður allt frá því að þeir fyrst komu á dagskrá hér sem tillaga. Það hefur aldrei fengist samstaða um það af ótta við blað sem ekki er flokksblað Sjálfstfl. þó að þeir menn sem reki það hafi sömu hugsjónir, þ.e. Morgunblaðið. Það hefur engan blaðastyrk, en fær greitt fyrir þau blöð sem það afgreiðir. Svo er spurt: Hver borgar kostnaðinn við að koma á framfæri til fólksins skýringum á þeim aðgerðum sem réttkjörin ríkisstj. þarf að gera hverju sinni? Það skyldi þó aldrei vera að það fylgi kvöðum ráðh. að borga það af eigin launum? Ég held að það sé alveg augljóst, að ef ríkisstjórn þarf að koma einhverju á framfæri, hvort sem það er í sérprenti eða á annan hátt, yrði ríkissjóður að borga það. Það verður að gera ráð fyrir því. Og það veit hv. þm., sem hefur verið hæstv. ráðh. þó það sé fyrrverandi, að samþykktir innan ríkisstj. hljóta að vera bornar uppi af sameiginlegum sjóði. Hann veit því svarið áður en hann spyr. Ég harma að það var farið út í umræður um þessi mál núna, en það er oft á Alþingi að mönnum liggur á að koma því á framfæri sem liggur þeim mest á hjarta undir öðrum dagskrárliðum en vera ber. Hér er á dagskrá umræða um samkomudag Alþingis. Það hefur verið fullyrt hér. - Með leyfi forseta, er það ekki málið á dagskrá, samkomudagur Alþingis?

Eru ekki utandagskrárumræður?

Hv. 5. landsk. þm. hélt framsöguræðu í þessum umræðum og gerði grein fyrir því.

Já, að dagskrárliðurinn væri samkomudagur Alþingis?

Það er miklu víðtækara.


             Já, það er ágætt. Ég stóð í þeirri meiningu, mér var sagt það fyrir þennan fund, að það hefði verið beðið um orðið út af samkomudegi Alþingis. Ég vissi ekki að önnur mál væru á dagskrá, en það var mér sagt og ég tek það sem heilagan sannleika.

Ég vil taka fram til þess að það valdi engum misskilningi, að hv. 5. landsk. þm. batt ekki fyrirspurn sína við samkomudag Alþingis. En meginkjarninn í því sem hann sagði varðaði þá staðreynd að Alþingi hefði ekki komið saman í sumar.

Ég var að svara hv. 3. þm. Reykv., sem taldi það brot á lýðræðinu að Alþingi skyldi ekki hafa verið kallað saman, og ég vil svara honum með því að vitna í stjórnarskrá lýðveldisins og eins svara þeim fullyrðingum sem hann hefur verið með um brbl. og skerðingu á kjarasamningum. Ég vona að hann gefi sér tíma til svara aftur. - Það er ólíkt honum ef hann langar ekki til að taka til máls aftur. Ég ætla ekki að fara að mana hann hingað upp eins og hann var að mana ýmsa aðra þm. upp í ræðustólinn. Það er taktík sem hann hefur tamið sér. En ég vil þá gjarnan, ef hann kemur upp aftur, spyrja hann: Hver greiðir kostnað við alla þá miklu herferð sem farin var til að fella ríkisstj.?, eins og kom fram í sjónvarpsþætti sem sjónvarpað var frá Akranesi og á röngum forsendum að mínu mati, - og ætla að reyna að bíða eftir svari frá honum.



Herra forseti, virðulegi þingheimur. Þessi sjálfskoðun þingheims, þótt hún sé kannske ekki beinlínis skemmtileg, sem fer hérna fram, er líklega eitthvað það nytsamlegasta sem hann hefur lengi tekið sér fyrir hendur. Það er greinilega sú tvíhyggja sem kemur fram eftir því hvort menn hafa setið eða sitja í hefðarsæti ráðherradómsins. Svona togstreitu eiga menn að tala úr sér eða leita lækninga. Lækninganna er náttúrlega leitað í tillögum sem liggja þarna á borðum, þar sem er lagt til að þessi beiski brbl.-kaleikur verði tekinn frá mönnum og að ráðherrann og þingmaðurinn séu helst ekki í sömu fötum. En það þarf ekki að rifja upp fyrir neinum hérna inni hver eru höfuðatriðin í stefnuskrá Bandalags jafnaðarmanna í sambandi við þessa umræðu. Þar er það grundvallaratriði að breytingar á stjórnarháttum og starfsaðferðum ríkisvaldsins séu algjör forsenda fyrir því að þjóðfélag okkar færist áfram til nokkurs þroska, bæði hvað varðar efnahag og menningu. Á báðum þessum sviðum ríkir nú umtalsverð kreppa. Hin efnahagslega kreppa lýsir sér m.a. í nýframlögðu fjárlagafrv. En skeytingarleysi um grundvallarreglur lýðréttinda, sem við höfum orðið vitni að í sumar, er hættulegt merki um hina kreppuna, sem er kreppa hugans og hugarfarsins. Kjarni þessa stjórnkerfis, sem BJ vill bæta, er auðvitað Alþingi sjálft og að því hefur umbótaviðleitnin beinst. Hún hefur birst í óvæginni gagnrýni á störf og starfshætti þingsins um leið og talað hefur verið fyrir nýjum hugmyndum. Viðbrögðin við málflutningnum hafa verið á ýmsa lund, og þrátt fyrir að rauði þráðurinn í öllum okkar tillögum hafi raunar verið að styrkja starfsemi Alþingis og auka sjálfstæði þess voru Bandalagsmenn sakaðir um hinar verstu tilhneigingar til þingsins á sínum tíma. Ég held að menn hljóti að skilja að það er dálítið undarleg líðan hjá okkur þessa dagana, því ýmislegt hefur gerst. Í fyrsta lagi er náttúrlega framfylgt stjórnarstefnu sem menn kannske ekki beinlínis kusu um. Í öðru lagi var þing ekki kallað saman þrátt fyrir yfirlýstan vilja meiri hluta þess og fimm þingsflokksformanna af sex. Þar til viðbótar hefðu náttúrlega yfirlýsingar stjórnmálamanna og embættismanna um bágan efnahag landsins átt að vera næg ástæða til að kalla þing saman frekar en hitt. Í þriðja lagi hefur verið stjórnað með brbl., eins og hér hefur komið fram, bæði um fíkjur og fiskverð. Í fjórða lagi voru þm., a.m.k. þeim sem eru í stjórnarandstöðu, ekki kynntar aðgerðir stjórnarinnar eða nokkrar þeirra forsendur. Þetta lýsir fyrir okkur framferði þingbundinnar ríkisstjórnar, sem þó álítur Alþingi flækjast fyrir sér og kemur í veg fyrir að óskir meiri hluta þess nái fram að ganga. Það var spurt hérna áðan: Hvert er þá hlutverk þingsins? Og ég spyr aftur: Hvert er orðið hlutverk þessa þings? Þar hefur raunar hver sína skoðun. Einn hv. þm. hefur nýlega lýst sinni skoðun í fjölmiðlum, þar sem kemur fram að þingmennska sé skotsilfur til að öðlast upphefð á öðrum vettvangi. Þá voru einnig fróðlegar yfirlýsingar hæstv. fjmrh. um tómar skúffur og vasa í sínu ráðuneyti og ekki þýddi að flytja tillögur sem hefðu í för með sér kostnað. Mér er spurn hvort eggið sé ekki farið að kenna hænunni. Morgunblaðið hafði líka nýverið í leiðara áhyggjur af fjölgun þingflokka og að fjórskipt stjórnarandstaða yrði til þess að umr. lengdust á þingi og afgreiðsla mála yrði því tafsamari. Það hefur svo sem heyrst áður að lýðræðið sé seinvirkt. Í sumum löndum hefur stjórnlyndum ráðherrum svo ofboðið seinagangurinn að þeir senda þingið heim um lengri eða skemmri tíma. Þær stjórnir köllum við síðan á forsíðum okkar einræðisstjórnir. Rökstuðningur þeirra er gjarnan eitthvað á þá leið, að hrun efnahagslífsins hafi blasað við, að þjóðlífið hafi verið í upplausn og þess fornu dyggðir, að verðbólgan hafi vefið komin á þjóðhættulegt stig og taka hafi þurft hlutina föstum tökum. Ég held við höfum raunar heyrt þessi rök á heimaslóðum. Nú er ég ekki að segja að hæstv. ríkisstj. hafi vísvitandi vondar tilhneigingar til lýðræðisins. En ráðherrarnir eru börn síns tíma og þess stjórnarfars sem mótar þá. Og veikleiki íslenskra stjórnarfarshugmynda kemur einmitt skýrast fram í því að ríkisstj., sem stendur frammi fyrir stórkostlegum erfiðleikum að því er hún sjálf og aðrir segja, telur vænlegra að sundra þinginu og sundra þjóðinni frekar en að sameina og leita samvinnu. Og þessi veikleiki lýsir sér einnig í því, að stjórnarskrá, þing og þjóð skuli hafa liðið þetta þó svo lengi sem raun ber vitni. Ef óskað er styrkrar stjórnar vegna aðstæðna í lífi þjóðar sem af einhverjum hlutum skapast hlýtur að vera að samráð og samvinna séu lykillinn að árangri. Stjórn verður aldrei styrk með því að setja andstæðinga sína í stofufangelsi. Þetta undarlega andrúmsloft, sem ríkir í kringum okkur, sem í raun og veru, ef vel er að gáð, afneitar lýðræðislegum aðferðum, krefst þess að við hugsum á nýjan leik hvernig við viljum skipa störfum og ábyrgð í þessu þjóðfélagi. Og við skulum byrja á Alþingi. Aðferðirnar - við skulum byrja að taka þar til - aðferðirnar í sumar byggðust á meira en aldargömlum ákvæðum um brbl. og raunar líka þingrof. Þessi ákvæði bera merki þess umhverfis sem þau eru sprottin úr. Brbl.-heimildin er svar við samgöngu- og sambandsleysi milli landa og landshluta á síðustu öld. Það er algjörlega ósamboðið ríkisstj. að nota þessa heimild núna. Þingrofsheimildin er arfur frá einræðisherrum fyrri alda og fer hreint ekki saman við lýðræðislega hugsun dagsins í dag.



Herra forseti. Ég skal ekki gerast langorður. Þessi umræða hefur óneitanlega beinst inn á nokkuð aðrar brautir en hún var á hér í upphafi og er sjálfsagt ekkert við því að segja. Það mætti margt segja um þá dæmalausu ræðu sem hæstv. fjmrh. flutti hér áðan. Ég ætla að geyma mér það, það getur ákaflega vel beðið betri tíma. Þar var margt sem er við að athuga, að ekki sé meira sagt. En einni spurningu vildi ég þó beina til hæstv. fjmrh., sem ég sé að hefur nú að vísu yfirgefið þennan virðulega sal, væntanlega haft öðrum hnöppum að hneppa einhvers staðar annars staðar. Einni spurningu vildi ég beina til hans og mætti ég mælast til þess við forseta að hann kveddi hæstv. fjmrh. í salinn.

Hæstv. fjmrh. tjáði mér að hann væri í brýnum erindum og þyrfti þess vegna að yfirgefa Alþingishúsið. Hann hefur gert það þegar.

Hann er kannske að lesa prófarkir að pésa einhvers staðar.

Það var ekki tekið fram

. Sú spurning sem ég vildi til hans beina og fæst kannske svar við á síðara stigi þessarar umræðu, sem mér segir svo hugur um að ljúki ekki alveg strax, tengist því að hann hafði mörg orð um frammistöðu og hlutverk Alþb. í síðustu ríkisstj., mörg orð og býsna hörð. En hvaða maður bar ábyrgð á því umfram alla aðra menn að Alþb. átti sæti í síðustu ríkisstj.? Ég veit ekki betur en það hafi verið hæstv. fjmrh. núv. ríkisstj. sem var í rauninni guðfaðir fyrri ríkisstj. Hann getur trútt um talað nú. En rismikill er þessi málflutningur ekki. Ég vildi aðeins víkja örfáum orðum að því sem hv. 4. þm. Norðurl. v., Eyjólfur Konráð Jónsson, sagði áðan og vitnaði til ágætrar ræðu eftir Bjarna Benediktsson forsrh., sem hann flutti hér. Ég vil segja það strax að ég er ekki sammála þeim sjónarmiðum sem þar komu fram, en þau er auðvitað hægt að styðja rökum. Mér þykir miður að þessi hv. þm., Eyjólfur Konráð Jónsson, hefur líka vikið út úr salnum núna. Það verður ekki við öllu gert. En ég spyr: Eiga það að vera einhvers konar forréttindi þeirra sem stunda atvinnurekstur eða aðra slíka starfsemi að taka sæti á Alþingi? Ég held ekki. Um þetta sérstaka atriði segir í þeirri ræðu sem ég vitnaði áðan til, ræðu Eysteins Jónssonar, orðrétt með leyfi forseta: „Sumir eru að reyna að hafa atvinnurekstur með höndum og má nærri geta hvernig þau vinnubrögð verða miðað við það sem þeir þurfa að sinna af öðrum störfum. Aðrir eru að reyna að sinna föstum störfum, þó einkum á vegum ríkisins, því að það mun vera leitun á einkaatvinnurekanda, sem telur sér fært að hafa alþm. í sinni þjónustu, eins og nærri má geta þegar miðað er við það sem þeir þurfa að standa í.“ Ég held að hér sé um býsna mikið grundvallaratriði að ræða. Eiga það að vera forréttindi manna, sem hafa tekjur af eigin atvinnurekstri, að sitja hér á Alþingi? Alls ekki. Ég held, og það hefur raunar verið gert, að það eigi að búa þannig að þeim sem sitja hér á þingi að þeir geti sinnt þessum störfum. Það er ekki skemmtilegt fyrir þm. að lesa það í blöðum, haft eftir einum af hv. þm. Sjálfstfl., að hann geti ekki sinnt nefndarstörfum á Alþingi vegna anna utan þings. Til hvers eru menn að gefa kost á sér til starfa á Alþingi ef þeir mega ekkert vera að því? Þetta var nú kannske örlítill útúrdúr, en engu að síður mál sem líka þarf að ræða. Að lokum vil ég þakka hæstv. forsrh. svör hans, sem ég get því miður ekki sagt að hafi verið mjög greinargóð. Mér er satt að segja ekki alveg ljóst hver skoðun hans er á því sem ég spurði um, hvort við ættum ekki að sameinast um að breyta því sem ég lagði áherslu á að breyta þyrfti. Hann vísaði til stjórnarskrárnefndar. Hann las okkur sögulegt yfirlit um útgáfu brbl. Það kemur þessu máli bara ekkert við. Það var - en við eigum að hugsa um það sem er - og þó fyrst og fremst það sem verður. Mér finnst ég fá harla lítil svör um það. Og ég er satt best að segja hálfuggandi um að hæstv. forsrh. hafi hreint ekki skilið hvað ég var að fara. Ég var að tala um að það færi ekki vel á því að menn sem hafa misst umboð kjósenda héldu áfram að gegna störfum. Það er nauðsynlegt að skoða þetta, sagði hæstv. forsrh. Ég held að það sé nauðsynlegt að gera miklu meira. Ég held það sé nauðsynlegt að breyta þessu. Og ég held að við séum komin hér á hættulegt stig. Ég geri ráð fyrir að við höfum allmörg horft á viðræðuþátt, alveg dæmalausan viðræðuþátt í sjónvarpi hér um daginn, þegar fulltrúar stjórnarandstöðunnar svöruðu spurningum. Það er kannske ekki alveg rétt að segja: svöruðu spurningum, því það voru ekki svo margar spurningar sem fram komu í þessum þætti, það voru miklu frekar skot og skætingur, ef ég má nota slíkt orð, frá þeim sem þar áttu að vera spyrlar. Er það ekki íhugunarefni þegar blaðamaður við stærsta blað þjóðarinnar segir við fulltrúa stjórnarandstöðunnar: Þarf þing svo að heyrist í ykkur? Hvert erum við þá að fara ef svona hugsunarháttur fyrirfinnst hjá þeim sem hafa það hlutverk að greina þjóðinni frá því sem gerist hér á Alþingi? Þetta finnst mér alvarlegt íhugunarefni. Ég held satt að segja, og endurtek það, að í þessu efni eigum við ekki neinna kosta völ annarra en að breyta. Og ég vonast til að heyra frá hæstv. forsrh. skýrari svör um skoðanir hans á þessum grundvallaratriðum þess þjóðskipulags sem við búum við.



Herra forseti. Ég skal gjarnan gera aðra tilraun til að svara spurningum hv. þm. Ég hélt satt að segja að það hefði komið skýrt fram hjá mér áðan að ég er fylgjandi tillögum meiri hluta stjórnarskrárnefndar. Ég sagði það. Ég er fylgjandi þeirri tillögu stjskrn. að þing verði kvatt saman 10. okt. eins og þar er gert ráð fyrir. Ég er ekki fylgjandi tillögu Alþfl. um að þing sitji allt árið. Ég er einnig fylgjandi 26. gr. hjá stjskrn. um brbl. Og af því að sérstaklega var komið inn á það og fullyrt af hv. þm. Svavari Gestssyni að þær tillögur sem þar eru lagðar fram væru freklega brotnar, þá vil ég taka fram nokkur atriði um það. Reyndar get ég vísað að nokkru til þess sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson sagði hér áðan. Í þeirri nýskipan sem er gert ráð fyrir og er vissulega eingöngu í tillöguformi segir um 26. gr. með leyfi forseta: „Þegar brýna nauðsyn ber til getur forseti að tillögu ráðh. gefið út brbl. milli þinga, en efni þeirra skal áður kynnt fyrir viðkomandi þingnefnd. Ekki mega þau þó brjóta í bága við stjskr. Ætíð skulu þau lögð fyrir næsta Alþingi í upphafi þings. Nú hefur Alþingi ekki samþykkt brbl. þremur mánuðum eftir að þing er sett og falla þau þá úr gildi.“ Ég tel að við höfum framfylgt þessu eins og við frekast gátum, því eins og greinilega kom fram hjá hv. þm. Jóni Baldvin, þá verður að spyrja: Hvaða þingnefndir átti að kveðja saman til að líta á brbl. eftir kosningar? Þess hefur verið gætt að leggja þessi brbl. fram í upphafi þings. Kannske mætti einnig fara í gegnum söguna, t.d. í stjórnartíð hv. þm. Svavars Gestssonar, og athuga hvort það hafi í öllum tilfellum verið gert. Það er gert nú. Brbl. eru öll lögð fram í upphafi þings. Og hér er ekki um það að ræða að þau falli úr gildi þremur mánuðum eftir að þau eru sett, eins og skilja mátti á ræðu hv. þm. Svavars Gestssonar, heldur: Hafi þau ekki verið samþykkt þremur mánuðum eftir að þing kemur saman. Ég vænti þess sannarlega að þau verði afgreidd fyrir þann tíma. Að því er einnig stefnt. Mig skal ekki undra þó að norskir þm. hafi orðið orðlausir ef þeir hafa orðið að hlusta á ræðu eins og hv. þm. Svavar Gestsson flutti hér áðan. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um það, þó að það mætti vel gera og kannske rifja upp ýmislegt úr okkar samstarfi í ríkisstj. sem væri líklega fróðlegt fyrir alþjóð að heyra.  Hv. þm. telur að nú hafi þverlega verið brotið gegn lýðræðinu. Ég held að við höfum komist einna næst því þegar við létum kyrrt liggja að það voru gefin út brbl. 21. ágúst í fyrra og það lá fyrir að ekki var fyrir því meiri hluti á Alþingi. Ég verð að viðurkenna að maður veltir dálítið vöngum yfir því, en ekki þegar gefin eru út brbl. í fullu samræmi við stjskr. og fyrir liggur að 37 þm. fylgja þeim. Hv. þm. spurði um nokkur atriði sem ég skal svara. Ég mun gera ráðstafanir til þess að tilnefndur verði maður í stað dr. Gunnars heitins Thoroddsens, sem var form. stjskrn. og verður þar farið eftir þeirri þáltill. sem samþykkt var á Alþingi. Störfum stjskrn. er að verulegu leyti lokið, en þó mun hún eiga eftir að fjalla um starfshætti Alþingis og persónukjör. Ég geri ráð fyrir því að það þurfi ekki að taka langan tíma. Hæstv. fjmrh. hefur rætt nokkuð um rit og fundi sem hv. þm. spurði um. Þessi ríkisstj. hefur litið á það sem skyldu sína að upplýsa almenning um það sem hún er að gera og mun gera það áfram. Ég get upplýst það að útgáfukostnaður þessa rits er áætlaður 95 þús. kr. Dreifingarkostnaður liggur ekki endanlega fyrir, en þar mun að sjálfsögðu verða farið eftir þeim taxta sem póstur hefur. Ég vil leggja áherslu á það að hvorki í þessu riti né á fundum hefur í nokkru orði verið hallað á hv. stjórnarandstöðu. Meira að segja hef ég gætt þess að minnast ekki á hv. þm. Svavar Gestsson einu orði. Mér skilst að öðru máli gegni um hv. þm. á hans fundum, að hann minnist ekki á mig. Sem betur fer, það er gott að manns er minnst. En ég hef ekki séð ástæðu til að minnast á hv. þm. né aðra stjórnarandstæðinga. Ég sé ekki ástæðu til að fara orðum um ýmislegt fróðlegt sem hér hefur komið fram og ég tek undir að þarf að ræða. Væntanlega gefst tækifæri til þess þegar stjórnarskrárbreytingar verða ræddar. Stjórnarskránni þarf að breyta og ég vona að tillögur um það liggi fljótlega fyrir á hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Þeir sem fylgdust með umræðunni á s.l. vori um það hvort Alþingi skyldi koma saman sem fyrst eftir kosningar eða ekki - og það gerðu vissulega allir hv. alþm. - vita mætavel hver mín afstaða var til þess máls. Hún var í stuttu máli sú, að Alþingi skyldi koma saman hið allra fyrsta eftir kosningar. Ég hef flutt fyrir því ýmis rök. Sum þeirra hafa verið tíundað hér þegar í dag af sumum ræðumönnum og undir þau get ég tekið. Ég legg aðeins áherslu á þessi meginatriði: Mér þótti forsetadæmið á Alþingi vera óeðlilega skipað þegar svo fór að tveir af forsetum þingsins urðu ráðherrar. Mér þótti líka óeðlilegt að ekki væri formlega starfandi fjvn. og það sama gilti um utanrmn. Síðast en ekki síst þótti mér nokkuð nærri löggjafarvaldinu gengið með því að hafa Alþingi svo lengi frá störfum. Ekki síst var það í mínum huga óheppilegt að draga svo lengi að kalla þing saman vegna þess að búast mætti við því að umræðan á haustþinginu yrði fremur ófrjó. Og það er að sýna sig einmitt núna, þennan fyrsta dag sem umræður standa á þinginu, að við eyðum tíma okkar í að tala um það sem ekki varð. Og við eigum eftir að sjá það ennþá betur þegar verður farið að ræða um brbl. Sú umræða um það sem var gert á s.l. vori kemur sjálfsagt til með að taka upp tíma þm. fram undir jól ef ég þekki stjórnarandstöðuna rétt. Allt þetta þótti mér nægja til þess að sú ákvörðun yrði tekin að þingið yrði kallað saman. Þetta var líka skoðun meginhluta þingflokks sjálfstæðismanna og sú skoðun hefur ekkert breyst. En ég ætla að taka það skýrt fram að það er ekki mitt álit að hér hafi neitt lögbrot verið framið. Þetta vald er formlega í höndum forsrh., um það var ekkert deilt og á ekki að þurfa að deila. Þá kem ég að því sem er meginástæða þess að ég kvaddi mér hér hljóðs. Það er ræða hv. þm. Svavars Gestssonar, sem mér þótti satt að segja með eindæmum og endemum, svo ekki sé meira sagt. Hann er að gera hér að umtalsefni yfirlýsingar þingmanna, þ. á m. þm. Sjálfstfl. frá s.l. vori - áður en þingi var slitið - þess efnis að nýkjörið þing skyldi koma saman eigi síðar en 18 dögum eftir kosningar. Um það voru þá þm. þriggja flokka sammála. Þar var Framsfl. einn fyrir utan. En munurinn á Sjálfstfl. og Alþb. er sá, að við vildum standa við þessa yfirlýsingu og fylgja þáltill. sem flutt var. Hverjir voru það sem komu í veg fyrir að sú till. yrði afgreidd með þinglegum hætti áður en þinginu var slitið? Það var Alþb. með hv. þm. Svavar Gestsson í broddi fylkingar. Hann kom í veg fyrir að þessi till. fengi þinglega meðferð. Hann samdi um það við Framsfl. að koma í veg fyrir það að till. yrði samþykkt gegn því að vantraustið, hið raunverulega vantraust á kollega hans, hv. þm. Hjörleif Guttormsson, yrði ekki samþykkt. Þetta var ástin á lýðræðinu hjá hv. þm. Svavari Gestssyni þá. Nú er hann að blaðra hér um lýðræðisást. Ja, honum ferst, ég segi ekki annað. Mér þykir líka óviðurkvæmilegt af hv. þm. Svavari Gestssyni að vera að tala hér um að stjórnarflokkarnir sýni stjórnarandstöðunni hroka. Þetta er rangt. Við höfum átt marga fundi nú síðustu daga, formenn þingflokkanna, og þar hefur verið, fullyrði ég, hið besta samkomulag. Það fólst ekki í því neinn hroki þótt stjórnarflokkarnir höfnuðu þeirri tillögu stjórnarandstöðunnar að stjórnarandstaðan fengi einn af aðalforsetunum. Það er út í hött að líkja því saman sem var á síðasta kjörtímabili, þegar hæstv. núv. iðnrh. Sverrir Hermannsson gegndi forsetastörfum í Nd. Það var ekki af neinni sérstakri tillitssemi við stjórnarandstöðuna sem Alþb. studdi það að hæstv. iðnrh. Sverrir Hermannsson gegndi þá forsetastörfum á Alþingi. Það veit ég að hv. þm. Svavar Gestsson veit þó hann vilji kannske segja annað í dag. Þetta samstarf, sem hefur tekist nú í upphafi þings, fullyrði ég að er til fyrirmyndar. Ég held að þeir fundir sem við höfum átt, formenn þingflokka, hafi einmitt leitt það af sér að meiri samstaða varð um forsetakjör og skipan í önnur trúnaðarstörf hér í upphafi þings en nokkru sinni hefur orðið. Það er illt verk af hv. þm. að vera að tala núna um að stjórnarliðar sýni stjórnarandstöðunni hroka. Mér þykir það líka sæma illa hv. þm. Svavari Gestssyni að vera að gera hér mál úr útgáfu brbl. á s.l. vori. Þar gekk sú ríkisstj. sem hann sat í lengra en sæmilegt gat talist eins og hæstv. forsrh. hefur nú alveg nýlega staðfest. Ég get bætt við öðrum brbl. sem sú ríkisstj. gaf út og sýndi Alþingi með því dæmalausa lítilsvirðingu. Það voru brbl. í jan. 1981. Það var fullt tækifæri til þess að ræða þau mál. Það voru brbl. um efnahagsmál. Það var full ástæða til að ræða þau mál á þinginu í des. 1980, en það þótti ekki hlýða vegna þess að ríkisstj. vissi að hennar meiri hl. var þá tæpur. Þar var gengið á svig við þingræðið undir forustu hv. þm. Svavars Gestssonar og þeirra sem þá sátu með honum í ríkisstj. En nóg um þetta. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson spurði hvort þingflokkur sjálfstæðismanna hefði skipt um skoðun. Ég hef svarað því nú þegar að þingflokkur sjálfstæðismanna hefur ekki skipt um skoðun í þessu efni. Meiri hl. hans taldi að þingið ætti að koma saman. Við teljum enn að svo hefði átt að vera, en teljum tilgangslaust að eyða tíma í að ræða það frekar nú. Aðeins að lokum, af því að hann spurði líka hvaða utanrmn. hefði verið að störfum í sumar: Mér finnst að hann ætti að ræða það við formann sinn, Kjartan Jóhannsson, sem gekkst að ég held töluvert upp við það að verða formaður þessarar svokölluðu utanrmn. í sumar, nema hann vilji þá niðurlægja hann sérstaklega hér í þingsölum með því að gera lítið úr því starfi sem hann vann sem formaður þessarar nefndar, sem ég vil nú ætla að hafi ekkert verið annað en starfshópur sem hæstv. utanrrh. kallaði til, og nota ég þá orð sem hv. þm. Ólafur Jóhannesson viðhafði á fyrsta fundi nýkjörinnar utanrmn. í gær.

M.ö.o., engin utanrmn.

Starfshópur.



Herra forseti. Það hefur mjög margt komið fram í þessum umr. sem ástæða væri til að tala ítarlega um. Einkum er það ræða hæstv. fjmrh. sem ástæða væri til að svara. Hann hefur úr þessum ræðustól viðhaft slíkar dylgjur og ásakanir á mig og minn flokk að það væri full þörf á því að fara um það ítarlegum orðum. Síðan hefur hann bætt gráu ofan á svart með því að hlaupa á dyr, þegar loksins er möguleiki á því fyrir mig að svara þessum spurningum og árásum, hlaupa á dyr norður í land til að halda fund á vegum Sjálfstfl. sem heitir: „Á réttri leið“. Það var nauðsynin hin brýna sem hæstv. forseti gat um áðan. Þó að hæstv. fjmrh. væri ekki að lesa prófarkir að bæklingi, eins og hér var giskað á, þá lá hitt fyrir, að hann þurfti að fara norður í land að prédika á fundi Sjálfstfl. Eftir að hafa ausið hér svívirðingum yfir Alþb., ráðist persónulega m.a. að mér og dylgjað um afstöðu fjarstadds þm. með gersamlega ósæmilegum hætti, þá er hlaupið hér út. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tel að það lofi ekki góðu um þinghaldið í vetur ef hæstv. ráðherrar ætla að hafa þennan hátt á. Ég tel það alveg óhjákvæmilegt fyrir hæstv. forseta að reyna að kenna flokksbræðrum sínum vissar lágmarksreglur varðandi þinghaldið og flokksfélögin. Ég tel að framkoma hæstv. fjmrh. hér í dag sé fyrir neðan allar hellur, þó ekki sé minnst á munnsöfnuðinn sem hann hafði hér uppi. Í þingsköpum er talað um að hæstv. forseti Sþ. geti sett ofan í við þm. fyrir ósæmilegan munnsöfnuð. Það hefði verið full ástæða til þess undir þeim undarlegu ræðuhöldum sem hæstv. fjmrh. hafði hér uppi áðan. Það sem var hins vegar alvarlegast í máli hæstv. fjmrh. voru árásir hans á verkalýðssamtökin í landinu. Það var hvernig hann talaði um að verkalýðssamtökunum væri stjórnað af einhverri kommúnistadeild í Alþb., að hinn almenni launamaður á Íslandi væri svo ósjálfstæður að hann léti einhverja deild í Alþb. segja sér fyrir verkum. Átti hæstv. fjmrh. hér við Björn Þórhallsson, formann Landssambands ísl. verslunarmanna? Er hann í kommúnistadeild í Alþb.? Átti hann hér við Magnús L. Sveinsson, formann Verslunarmannafélags Reykjavíkur? Er hann í einhverri kommúnistadeild í Alþb.? Ég spyr um þessa menn vegna þess að þeir hafa sérstaklega gagnrýnt árásir fjmrh. á undirskriftasöfnun alþýðusamtakanna núna á dögunum. Er hæstv. fjmrh. hér aðeins að lýsa ástandinu í eigin flokki? Er hann hér að veitast að þeim verkalýðsforingjum sem með veikum mætti eru að minna forustuna í Sjálfstfl. á það að Sjálfstfl. hefur til þessa talið að verkalýðshreyfingin ætti að hafa frjálsan samningsrétt? Er hæstv. fjmrh., þegar hann ræðst á þm. Alþb. hér, fyrst og fremst í rauninni að beina spjótum sínum að flokksfélögum sínum í Sjálfstfl.? Er hann að svara gagnrýni Guðmundar H. Garðarssonar á fundum í Sjálfstfl. síðustu dagana? Er hann að svara gagnrýni Magnúsar L. Sveinssonar eða Björns Þórhallssonar? Mig grunar að hann sé að því. Í stað þess að snúa sér beint að þessum mönnum ræðst hann að Alþb. og segir: Kommúnistadeildin í Alþb. er að skipuleggja átök á vinnumarkaði í landinu. Þannig þorir hæstv. fjmrh. ekki að beina spjótum sínum beint að þeim mönnum sem hann er í rauninni að ráðast að, heldur kýs að gera það með þessum sérkennilega millilið, sem eru þm. Alþb. Það kann að verða verkalýðsforingjum, sem ennþá styðja Sjálfstfl., nokkurt umhugsunarefni að hæstv. fjmrh. og trúnaðarmaður þeirra hér á Alþingi hagar sér svona og viðhefur þann munnsöfnuð sem hér mátti heyra. Telur Sjálfstfl. virkilega að launamenn á Íslandi láti einn flokk, Alþb. eða einhvern annan flokk, segja sér fyrir verkum? Er hæstv. fjmrh. að tala fyrir hönd Sjálfstfl. þegar hann gerir svo lítið úr sjálfstæði hins almenna launamanns í landinu að hann láti einhvern einn stjórnmálaflokk, hvað sem hann heitir, segja sér fyrir verkum? Það var enginn stjórnmálaflokkur, sem ákvað aðgerðir verkalýðssamtakanna núna, heldur verkalýðssamtökin sjálf og einhuga, menn úr öllum stjórnmálaflokkum. Það var engin kommúnistadeild í Alþb., sem ákvað það á sínum tíma að efnt yrði til útflutningsbanns eða tveggja daga verkfalls 1. og 2. mars 1978. Það voru verkalýðssamtökin öll, það voru menn úr öllum stjórnmálaflokkum sem stóðu að því. Það má greinilega heyra á ummælum hæstv. fjmrh. að hann skilur ekki frekar en aðrir forustumenn Sjálfstfl. nú til dags að verkalýðshreyfingin er fjölþætt og breið hreyfing einstaklinga úr öllum stjórnmálaflokkum sem meta ákvarðanir verkalýðssamtakanna á hverjum tíma út frá hagsmunum launamannsins eins og þeir liggja fyrir. Og auðvitað er það hárrétt líka, sem hv. þm. Eiður Guðnason benti á hér áðan - og vík ég þá aðeins að síðustu ríkisstj. sem hér hefur borið á góma - að auðviðað bar Albert Guðmundsson, hæstv. fjmrh., verulega ábyrgð á því að sú ríkisstj. varð til. Það þýðir ekkert fyrir hann að hlaupast undan því að bréf sem hann skrifaði þáv. forseta Íslands, um að hann teldi rétt að hann fæli Gunnari Thoroddsen stjórnarmyndunartilraun, réð úrslitum á sínum tíma. Það er hins vegar kannske ekki skrýtið að hæstv. fjmrh. skuli reyna að klóra yfir þetta, eins og hann hefur komið fram hér á undanförnum árum. En hitt verð ég að segja, að ég varð undrandi á ræðu hæstv. forsrh. hér áðan. Ég trúi því ekki að hann hafi í rauninni sagt hlutina nákvæmlega eins og hann telur að þeir hafi verið. Vegna ummæla hans verð ég að fara nokkrum orðum um útgáfu brbl. ríkisstj. Gunnars Thoroddsens 22. ágúst í fyrra. Þau brbl. voru gefin út í þeirri góðu trú, af okkur eða a.m.k. af mér, að fyrir þeim væri meiri hluti í þinginu. Þáv. forsrh., dómsmrh. og landbrh. höfðu átt ítarlega fundi með þáv. og núv. hv. þm. Eggerti Haukdal um efni þessara laga og það kom ekkert fram á ríkisstjórnarfundum um þetta mál, sem benti til þess að þessi hv. þm. myndi snúast gegn setningu brbl., þannig að þeir sem stóðu að setningu laganna hlutu að vera í þeirri góðu trú að lögin hefðu meiri hl. í þinginu. Daginn eftir að brbl. voru gefin út tilkynnti hins vegar þessi nefndi hv. þm., Eggert Haukdal, í Morgunblaðinu að hann væri andvígur lögunum, m.a. með skírskotun til þess, að ríkisstj. hafði staðið að því að ganga frá einhverjum efnahagssamvinnusamningi við Sovétstjórnina. Og hann sagðist vera snúinn frá þessari ríkisstj. Þar með var staðan sú, að allt benti til þess að ríkisstj. yrði í vanda með að koma lögunum í gegnum Nd. Alþingis. Einn af þm. Sjálfstfl. var þá spurður í blöðum, hver er þín afstaða? Og hann sagði: Ég mun láta hana koma fram þegar Alþingi kemur saman. Þessi maður, hæstv. núv. fjmrh., hafði sjálfur tekið ábyrgð á myndun ríkisstj. á sínum tíma, þannig að einnig eftir þessa yfirlýsingu hv. þm. Eggerts Haukdals var full ástæða til að ætla að mögulegt væri að koma þessum brbl. í gegnum þingið. Og hæstv. þáv. forsrh. gaf um það hverja yfirlýsinguna á fætur annarri, eftir að brbl. höfðu verið sett, m.a. í frægu viðtali sem tekið var við hann í Vestmannaeyjum, að hann væri þess fullviss að lögin héldu. Þess vegna var það ekki þannig að við teldum, og þá er ég a.m.k. að tala fyrir mig, að við værum á ystu nöf út frá þingræðislegu og lýðræðislegu sjónarmiði þegar þessi lög voru sett. Hins vegar var það skoðun mín, eftir að hv. þm. Eggert Haukdal og hæstv. núv. fjmrh. Albert Guðmundsson höfðu snúist gegn stjórninni eftir að þingið kom saman, að það ætti að leggja frv. um staðfestingu á brbl. fram strax. Og það var líka skoðun hæstv. núv. forsrh. En svo kemur hann hér núna og ræðst að Alþb. og mér fyrir það að við höfum í rauninni borið ábyrgð á því að frv. var ekki lagt fram fyrr en raun ber vitni um. Þetta er ekki heiðarleg gagnrýni því að þetta var ekki svona. Það veit hæstv. forsh. Hann veit nákvæmlega jafnvel og ég hvað olli því að frv. til l. um staðfestingu á þessum brbl. var ekki lagt fram.  Ég tel að það sé í rauninni margt fleira í umr. í dag sem þarfnast nánari athugunar og umr., einkum úr ræðu hæstv. fjmrh. Það verður gert síðar í umr. þegar tækifæri gefst til. En ég ætla aðeins að svara einni spurningu hæstv. fjmrh. og vona að svarinu verði skilað til hans. Hún var um það hver hefði kostað fundi Alþb., sem við höfum haldið víðs vegar um land núna að undanförnu, á Akranesi, í Reykjavík, á Húsavík, á Akureyri, í Stapa í Keflavík og víðar. Svarið er: Það er Alþb. sem hefur kostað þessa fundi. Ég spurði hins vegar að því og fékk ekki svör við því áðan frá hæstv. forsrh., hver kostar fundi forsrh., sem hann hefur haldið að undanförnu, og í umr. um bæklinginn, sem ríkisstj. er að gefa út máli sínu til stuðnings og styrktar, kom það fram að ríkisstj. telur það sjálfsagðan hlut að hún taki fé úr almannasjóðum til þess að kosta sinn áróður. Það er nýlunda að ríkisstjórnir geri slíkt. Hins vegar geta menn velt því fyrir sér hvort þetta gildi þá yfirleitt um alla aðila hér á Alþingi. Ef ríkisstj. er staðráðin í því að eyða þessu fé, mundi hún þá fallast á það að stjórnarandstöðuflokkarnir gætu á sama hátt gengið í almannasjóði til þess að kosta sinn áróður ef þeir vildu? Um það veit ég ekki neitt. Það væri fróðlegt að vita hvort þessi regla um upplýsingaskyldu stjórnvalda gildi bara um þann áróður sem ríkisstj. þóknast að koma á framfæri - eða hvort það gildir líka um stjórnarandstöðuna, því að stjórnarandstaðan hefur lýðræðislegu hlutverki að gegna. Stjórnarandstaðan hefur lýðræðislegu hlutverki að gegna, eins og margoft hefur verið undirstrikað, en virðist hafa komið mönnum á óvart, einkum tíðindamönnum Morgunblaðsins, sem spyrja í almennum útvarpsþáttum og sjónvarpsþáttum um þessar mundir: Þarf þing? Það er kannske að gefnu tilefni vegna þeirrar innrætingar sem viðkomandi hafi orðið fyrir. Hv. formaður þingflokks Sjálfstfl. ræddi hér um þinghaldið og taldi það ástæðulaust af stjórnarandstöðunni að gagnrýna vinnubrögð stjórnarflokkanna. Það er rangt hjá honum. Það er full ástæða til þess og alveg sérstaklega framkomu hæstv. forsrh. í sumar. Hins vegar er ljóst að hv. 9. landsk. þm. Ólafur G. Einarsson hefur beitt sér fyrir eðlilegum vinnubrögðum hér í þinginu allt frá því að kosningar fóru fram. Það get ég vottað og staðfest. En hann hefur oft mátt sín lítils andspænis ofríki hæstv. forsrh.

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. 3. þm. Reykv. vék að tveim atriðum sem ég vil minnast á. Í fyrsta lagi lét hann að því liggja að forseta hefði borið að víta hæstv. fjmrh. í þessum umr, fyrir tiltekin ummæli. Samkv. þingsköpum hefur forseti vald samkv. 60. gr. þingskapa til að víta ræðumenn. Það kann að sjálfsögðu oft að vera svo að það orki tvímælis hvort forseti á að nota þetta vald eða ekki. Mér þótti það ekki orka tvímælis að forseti léti ógert að víta ráðh. Það byggist á þeirri skoðun að það eigi að fara mjög varlega með þetta vald og það sé betra að það sé of lítið notað heldur en of mikið. Ég hygg að þessi niðurstaða sé í samræmi við venjur í þessu efni og styðst ég þar við Alþingistíðindi þegar ég segi það. Hitt atriðið, sem hv. 3. þm. Reykv. vék að, var að hann fann að því að hæstv. fjmrh. hefði vikið af fundi í þessum umr. og ætlaðist til þess að forseti sæi um að slíkt henti ekki. Það hefur áður komið hér fram að hæstv. fjmrh. hafði störfum að gegna og þess vegna varð hann að víkja af fundi. Hins vegar er það eins og hv. 3. þm. Reykv. sagði mjög hvimleitt og óviðurkvæmilegt að þm. fari af fundi þegar þeir hafa hafið þátttöku í umr. En þess er að gæta að það gildir nokkuð sérstakt þegar um er að ræða umr. utan dagskrár eins og hér eru í dag. Þá er það svo, bæði með ráðh. og aðra þm., að þeir vita ekki fyrirfram að þeir kynnu að þurfa að vera bundnir við þessar umr. Ég vil svo af þessu gefna tilefni taka fram að ég mun snúa mér til allra þingflokkanna og óska þess að þeir leggi áherslu á það hver fyrir sig að þm. þeirra sæki sem best þingfundi og sitji sem best þingfundi. Þetta hef ég sagt hér að gefnu tilefni.



Herra forseti. Ég get sjálfsagt borið vitni um það hvernig forsetum hverju sinni helst á ráðherrum að sitja fyrir svörum í almennum umr., að ég tali nú ekki um óvæntum umr. utan dagskrár. Ég get borið vitni um þetta af alllangri reynslu sem fyrrv. forseti Nd. Það er vandalaust fyrir mig að rifja upp hvernig ég með öllum ráðum reyndi að halda aftur af þeim og hvernig menn notuðu sér rétt sinn að kallað yrði á ráðh. með því að standa hér tímum saman í ræðustól til lítillar skemmtunar fyrir okkur hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson, skilvísan ritara minn á sinni tíð, þannig að mér er ekki nýtt fyrirbrigði þótt menn vilji nota sér það nú að þannig stóð á fyrir hæstv. fjmrh. að hann hafði fyrir margt löngu lofað að mæta á fundi norður í landi. Erindi eiga menn út á landsbyggðina, einnig mikill vinur hans, hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson á stundum. Ég er ekki að segja, eins og sagt var um hæstv. fjmrh., að hann hafi hlaupið á dyr og þangað. Það má vera að hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson hafi verið rekinn á dyr og þangað vestur í Stykkishólm á sínum tíma, þegar stóð sérstaklega á um atkvæðagreiðslur á hinu háa Alþingi. En því kemur mér það í hug varðandi hv. 7. þm. Reykv. Guðmund J. Guðmundsson, að hér var farið hörðum orðum um ádeilur hæstv. fjmrh. í garð verkalýðshreyfingarinnar og hneykslast á því, að hann hafi kennt hana við pólitískar tilhneigingar. Árið 1977–1978 var verkalýðshreyfingunni eða hluta hennar misbeitt í pólitískum tilgangi með hastarlegum hætti, með ólöglegum aðgerðum, sem með þeim hætti var settur fótur fyrir að næðist sá árangur sem unnið hafði verið hörðum höndum að í efnahagsmálum. Menn uppskáru eins og þeir sáðu. Og í framhaldi af því tóku þeir við sem galdurinn höfðu seitt. Og þeir uppskáru eins og þeir sáðu, með þeim hætti að nú á vordögum stóðu menn frammi fyrir meiri vandamálum og ósköpum en menn höfðu áður haft kynni af. Því var það að ég var einn þeirra, sem álitu að Alþingi ætti að koma saman til þess sérstaklega að takast á við vandamálin, sem höfðu hrúgast upp fyrir aðgerðarleysi eða rangar aðgerðir þeirra manna sem setið höfðu að stjórnvöldum þá um langt árabil, og Alþb. var ein meginstoð þeirrar ríkisstj. En um þetta náðist ekki samkomulag eins og raun ber vitni um. Formaður þingflokks Sjálfstfl. minnti á ástæðurnar fyrir því að Alþingi var ekki skyldað að koma saman. Ef samþykkt hefði verið ályktunin, sem borin var fram hér á síðustu dögum Alþingis í fyrra, þá lá það alveg ljóst fyrir að Alþingi hefði komið saman. En þessi ályktun var versluð út úr afgreiðslu á hinu háa Alþingi af Alþb., eins og hv. þm. Ólafur G. Einarsson rakti hér skilvíslega. Herra forseti. Ég hef litið þannig á að umr. utan dagskrár væri einnig bundin við ákveðið málefni. Ég kannast ekki við annað en að þm., sem óska að taka til máls utan dagskrár, verði að kynna það viðkomandi ráðh. þegar svo stendur á, sem oftast er, að menn eiga erindi við ráðh. þegar þeir biðja um orðið og taka til máls utan dagskrár. Ég kannast ekki við annað en að menn verði - og geri það að jafnaði - að kynna dagskrárefnið. Hér hafa verið kynnt dagskrárefni eftir því sem ég best veit. Það var dagskrárefni um samkomudag Alþingis, umræða um af hvaða ástæðum Alþingi var ekki kvatt saman, þrátt fyrir ítrekaðar kröfur stjórnarandstöðunnar, á vori miðju eða sumri. Að öðru jöfnu eigi hins vegar ekki að hefja almennan eldhúsdag um stjórnmálaviðhorfið þótt gefið sé færi á að ræða einstaka þætti utan dagskrár-sem sjálfsagt er og ég fylgi ákaflega fast eftir að mönnum sé gefinn kostur á því sem oftast, því málfrelsið er það sem við viljum hafa í heiðri. En úr því hæstv. forseti vor hefur ekki litið þannig á í þetta skipti, og mönnum er mikið mál í upphafi þings, þá hef ég svo sem ekkert á móti því að notfæra mér að sviðið er vítt. Ef ég vík fyrst að þessu langa hléi á störfum Alþingis þá er ýmislegt fróðlegt, sem ég hef hvergi séð koma fram, ef maður athugar fortíðina og ekkert langt aftur í tímann. Ég endurtek þó að ég var þeirrar skoðunar og er enn að það hefði átt að kalla Alþingi saman á vordögum, ný ríkisstj. hefði átt að kynna málefni sín og stefnu og gefa stjórnarandstöðunni færi á því að koma sínum sjónarmiðum að. Og ég er staðráðinn í því að fylgja miklu fastar fram vilja Alþingis en ég hef orðið að þola af hálfu framkvæmdavaldsins á undanförnum árum frá því ég kom á þetta háa Alþingi. Ég er staðráðinn í því að fylgja því miklu fastar fram. Við höfum orðið þess vör lengi að það hafa miklir misbrestir orðið á því og það er ekki að fylgja fram þingræði sem vera ber. Ég gæti enda nefnt ýmis dæmi um það, ekki síst í tíð fyrrv. hæstv. ríkisstj., og er þó margt óviðfelldið að ræða nánar af hennar athöfnum af auðskildum ástæðum, einnig fyrir mig. Það er kannske of langt aftur í tímann farið að nefna þing 1947–1948, en því lauk og var slitið 24. mars það ár og kemur ekki saman fyrr en 11. okt. um haustið. Nú eru menn að tala um 210 daga og miða þá við þingrofsdag, en varla telja menn í alvöru að hægt hefði verið að kalla saman þing fyrr en eins og viku eftir að kosningar fóru fram. Við hljótum því að miða við 30. apríl eða 1. maí þegar verið er að tala um hið langa þinghlé. En förum skemmra. Hér koma afar athyglisverðar upplýsingar t.a.m. fyrir hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og fyrir arftaka Einars Olgeirssonar. Það er þingið 1955–1956. Því er nefnilega slitið 28. mars og það kemur ekki saman fyrr en 10. okt. Hvernig stóð nú á þessu? Þegar þetta skeður hafði hvorki meira né minna en Hræðslubandalag verið sett á stofn. Ef ég man rétt, sem ég man, þá hafði verið mynduð ríkisstjórn eftir kosningar þetta ár, en það er ekkert Alþingi kallað saman. Það var ekki að störfum frá því í endaðan mars og fram til 10. okt. Þarna voru feiknalegir lýðræðissinnar á ferðinni, ég nefni sem dæmi Hannibal Valdimarsson og Einar Olgeirsson, þingræðissinnar fram úr öllu hófi, sem maður skyldi halda að hefðu séð fyrir því að lýðræðinu og þingræðinu væri fylgt eftir sem vera ber. Og forsrh. hét þá Hermann Jónasson. Tökum fleiri dæmi. Þinginu 1960–1961 er slitið 29. mars og það kemur saman 10. okt., þinginu 1963 er slitið 20. apríl og það kemur saman 10. okt., þinginu 1967 er slitið 19. apríl og það kemur saman 10. okt. Árið 1971 er þinginu slitið 7. apríl, og enn eru þar áreiðanlega athyglisverðir atburðir, því er slitið 7. apríl og það kemur saman 11. okt. Og ef ég man rétt þá mun það hafa verið á þessu örlagaári sem ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar var mynduð.  En hvaða orð hafði hv. 3. þm. Reykv. um kröfur fyrrv. stjórnarandstöðu um að þing yrði kallað saman í ársbyrjun 1981 og í ágúst 1982? Vilja menn fletta upp í Þjóðviljanum eða í þingtíðindum um það orðalag árið 1980? Allan desembermánuð stóðu menn hér uppi málþola og spurðust fyrir um hvaða ráðstafanir ríkisstj. þáv. ætlaði að gera í hinum bráðháskalegu efnahagsmálum sem blöstu við öllum mönnum. Hinn 20. og 21. des. stóðu menn hér á öskrunum og kröfðust svara. Hvernig var þingræði fylgt eftir þá? Engin svör gáfust. Stjórnarandstaðan bauðst til þess að sitja milli jóla og nýárs, stjórnarandstaðan bauðst til að koma til þings 2. jan. Hvernig var við því vikist af hálfu þáv. ríkisstj., þingræðisstjórnarinnar frægu? Hvaða orð hafði hv. 3. þm. Reykv. um þetta? Fletti menn því upp. Eða kröfuna um að þing kæmi saman í ágúst 1982 þegar lá fyrir að ríkisstj. hafði misst þingmeirihluta sinn eða starfhæfan þingmeirihluta, það lá fyrir? Þær yfirlýsingar lágu fyrir frá tveimur af fyrrv. stuðningsmönnum ríkisstj. þáv. í Nd. Alþingis, bréf höfðu verið skrifuð og það kom einnig í ljós að hæstv. forsrh. var kunnugt um það þá. Og hann var meir en lítið hugsandi yfir setningu þeirra brbl. Allt þetta er fyrirsláttur - og yfirhylming þó - að segja það núna að mönnum hafi ekki verið kunnugt um þessar ástæður. Fullyrðingar af því sem að sú stjórn kom aldrei til dyra eins og hún var klædd, aldrei nokkru sinni í einu einasta máli, engu, aldrei, yfirhylmingar og hvít lygi þegar best lét. Orðin sem hv. 3. þm. Reykv. hafði um þetta var að stjórnarandstaðan væri í kaffi. Og allar þessar umr. og kröfur um samkomu Alþingis þá væru ómálefnalegar. Fletti menn þessu upp í þingtíðindum sem og í Þjóðviljanum, í kasti. En nú þegar hann er kominn í stjórnarandstöðu þá bregður heldur betur við, hann er ekki í kasti, heldur æðiskasti út af þessu. Já, auðvitað, ég vil vera þingræðissinni og ég hlusta grannt á þegar menn krefjast þess að þingræði sé í heiðri haft. Ég ætla þess vegna að vona að ég eigi aldrei eftir aftur að heyra hv. þm. Reykv. boða til Alþingis götunnar. Það er nefnilega ekkert mjög langt síðan ég heyrði það orðalag til hans. Hér veittist hv. 3. þm. Reykv. harkalega að hæstv. fjmrh. fjarstöddum. Auðvitað gefast honum tækifæri til að ræða öll þau atriði sem fram komu í hans máli síðar, þannig að mér þótti nokkuð stungin tólg að manninum fjarstöddum. En hv. 5. landsk. þm. Eiður Guðnason varpaði fram spurningu: Hvaða maður bar ábyrgð á því umfram alla aðra menn að Alþb. var í síðustu ríkisstj.? Auðvitað bar Alþb. sjálft fyrst og fremst ábyrgð á því að vera í ríkisstj., af því þetta er valdataflsflokkur, af því að það er Alþb. eðlislægt að komast yfir völd þó það sé með óheiðarlegum hætti. Ég er ekki að segja þar fyrir að einstaka maður hafi ekki greitt fyrir því að sú ríkisstj. komst á laggirnar. Það er svo annað mál sem þeir verða að vera til andsvara við. En ég mun ekki ræða frekar tildrög þeirrar óstjórnar og tilurð á sínum tíma. Hér var vikið að kostnaði sem ríkisstj. hygðist stofna til og spurt á hvaða lið á fjárlögum sá kostnaður væri sem menn ætla að verja til útgáfu á upplýsingum um störf og stefnu núv. ríkisstj. Auðvitað verður gerð nákvæm grein fyrir hvernig fjármunum ríkisins er varið. Ef ástæða þykir til að greiða ferðalög eða kostnað vegna funda hæstv. forsrh. af opinberu fé þá verður það vitanlega upplýst. En það þarf að upplýsa miklu fleira. Það verður vafalaust spurt hvaða fjármálaliðum tilheyri stórar greiðslur, sem ég hef kynnst að hafi verið inntar af hendi úr ríkiskassanum, með hvaða heimildum og á hvaða fjárlagaliðum þær hafi verið á fjárlögum fyrir 1983. Það verður allt saman gert upp og allt saman upplýst. Áreiðanlega verður líka spurt um ýmsa fjárlagaliði í hæstv. félmrn., eigum við ekki að fá það allt fram?  Það er fróðlegt að fylgjast með þessum fyrsta eldhúsdegi. Þeir eiga eftir að verða fleiri. Og víst er um það að menn munu væntanlega geta dregið ýmsa lærdóma af þeim. Færi þó betur að menn tækju fljótlega til þeirra ráða sem þeir eiga undir rifjum til að rétta við hag þessarar þjóðar, efnahag hennar, og að við fækkuðum orðum um formsatriði sem í raun og veru verður að telja megininntak þessara umræðna utan dagskrár. Og þá bíðum við eftir að rifjuð verði t.a.m. upp neyðarúrræði til fjögurra ára, sem Alþb. vildi grípa til, eftir að hafa setið í ríkisstj. uppstyttulítið frá 1978. Þá fáum við væntanlega ráðleggingar um það hvernig eigi að fara að halda í hemilinn á verðbólgunni, með því t.a.m. - eins og þeir stóðu að einum 14 sinnum - að krukka í kaupið. Eftir þessu bíðum við öllu saman. Ekki veitir núv. hæstv. ríkisstj. af góðum ráðum.



Herra forseti. Til þessarar umr. var stofnað til að ræða samskipti framkvæmdavalds og þings. Það var tilefnið. Menn geta haft sínar skoðanir á því hvort umræðan hafi þjónað einhverjum tilgangi. Eitt hefur þó verið upplýst og það er það, að hæstv. forsrh. hefur lýst því yfir að ekki skuli að hans undirlagi hætt störfum stjórnarskrárnefndar. Hann hefur lýst því yfir að hann muni tilnefna fyrir sitt leyti nýjan formann þeirrar nefndar þannig að endurskoðun stjórnarskrárinnar verði haldið áfram. Það er alla vega nokkur árangur og ég fagna því út af fyrir sig vegna þess að þar er verki ólokið. Annað atriði. Þegar gagnrýnt hefur verið, þrátt fyrir öll fordæmi allt aftur til ársins 1874, að ríkisstj. sniðgangi Alþingi og hafi gert það áður, að ríkisstj., jafnvel einn þingflokkur, beiti valdi sínu til þess að hindra Alþingi í því að koma saman og það leiðir síðan af sér að þingnefndir eru ólögmætar og taka jafnvel þá upp á því að taka sér þann valdastarfa að forsetar þings starfa áfram án umboðs, sem getur jafnvel leitt til hinna fráleitustu fordæma um að menn sem jafnvel sitja ekki á þingi starfi enn með einhverjum hætti í umboði þings, þá eru svörin öll á sömu lund. Þau eru að gluggað er í skræður og sagt er: Ja, það er nú hægt að finna fordæmi fyrir þessu. Það er hægt að finna ýmis dæmi fyrir þessu. Og það er einmitt kjarni málsins. Hæstv. iðnrh. sagði að hann gæti nefnt mörg dæmi þess að vegið hefði verið með óhæfilegum hætti að þingræðinu, kannske ekki hvað síst í tíð síðustu ríkisstj., og ef þessi umr. er forsmekkur að því uppgjöri sem ólokið er milli annars vegar hinna fornu fóstbræðraflokka, tvíburaflokka Framsóknar- og verðbólguáratugarins, þ.e. Framsfl. og Alþb., þá eigum við vissulega væntanlega von á að heyra ýmislegt fróðlegt í vetur. En fordæmin afsaka ekki neitt, ekki nokkurn skapaðan hlut, allra síst þegar málum er á þann veg farið að á undanförnum árum hefur farið fram mikil umræða í stjórnarskrárnefnd og hér á Alþingi um veilur í þessu stjórnarkerfi og flokkar hafa jafnvel náð samkomulagi um tillögugerð í frv. að nýrri stjórnarskrá, sem hér hefur verið lagt fram, þar sem menn viðurkenna hreinskilnislega, fulltrúar allra flokka, að þessi fordæmi afsaki ekki neitt. Þau eru víti til að varast. Það liggja fyrir till. um að breyta þessu til bóta, m.a. á þann veg að Alþingi verði kvatt saman þegar kosningum er lokið. Mér þykir vænt um að þeir sjálfstæðismenn standa enn við þá skoðun sína þótt þeir verði að játa að þeir hafa orðið að beygja sig fyrir ofríki Framsfl. í því máli, eins og fram kom bæði í máli hæstv. iðnrh. og í máli formanns þingflokks sjálfstæðismanna, Ólafs G. Einarssonar. Ég vil ekki hafa um þetta fleiri orð, en þarf þó að leiðrétta það sem fram kom í máli forsrh. Hann eignaði okkur Alþfl.-mönnum þá skoðun að við vildum að Alþingi sæti allt árið. Það er misskilningur. Við höfum lagt fram till. um að starfstími Alþingis verði samfelldur, þannig að þingnefndir, sem við teljum að séu mikilvægur þáttur í starfi þingsins, og þeirra hlut eigi að efla verulega, að þingnefndir t.d. starfi jafnvel þótt Alþingi ekki sitji. Samkv. þessari skoðun er það hægur vandinn fyrir meiri hl. Alþingis að samþykkja með sínu meirihlutavaldi þinghlé, en formlega verði þannig litið á að Alþingi starfi allt árið þó þingið sitji ekki á fundum lon og don allan ársins hring. Fyrir mitt leyti vil ég líka leiðrétta það, því að mér var eignuð sú skoðun, að ég teldi það æskilega skipan að á Alþingi sitji eingöngu þeir menn sem stunda þann starfa allan ársins hring, atvinnustjórnmálamenn sem ekki hafi önnur störf með höndum úti í þjóðlífinu. Þarna var vitnað til ræðu Eysteins Jónssonar og andsvara Bjarna heitins Benediktssonar í því máli. Ég er alls ekki þeirrar skoðunar. Ég hallast fremur að skoðun fyrrv. forsrh. Bjarna Benediktssonar í því máli. En það er engin þversögn í þessu. Þótt Alþingi hafi samkv. lögum sinn samfellda starfstíma og þingnefndir geti starfað allan tímann, þing eigi að kveðja saman t.d. eftir kosningar, þegar ríkisstj. er mynduð o.s.frv., þá þarf það ekki að sitja allan ársins hring. Guð forði oss reyndar frá því. Að lokum aðeins eitt. Hv. formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins vildi með einhverjum hætti ætla að ég hefði verið að veitast að formanni í mínum flokki þar sem ég gagnrýndi þá afleiðingu af þingleysi að það er verið að kalla saman nefndir sem ekki hafa formlegt umboð til starfa. Ég tel þetta ósmekklega athugasemd t.d. vegna þess að hann veit að formaður þingflokks Alþfl., eins og allir þingflokkar stjórnarandstöðunnar, krafðist þess ítrekað að þing kæmi saman. Ef þeir sem höfðu vald á því hefðu orðið við þeirri kröfu var hægt að endurkjósa embættismenn þingsins og kjósa í nefndir með eðlilegum hætti. Það var ekki formaður Alþfl. sem kom í veg fyrir það, þvert á móti. Formaður Alþfl. óskaði eftir því að Alþingi yrði kvatt saman og hægt yrði að koma þingnefndum á laggirnar með lögmætum hætti. Það er ekki mín skoðun og felst ekki í þessu máli að það sé verið að banna stjórnarliðum og stjórnarandstæðingum að tala saman. Ekki er ég að amast við því þótt áhugamenn um flugstöð komi saman. En það er ekki utanrmn., eins og þessum vinnubrögðum hefur verið háttað, og formaður Alþfl. hefur væntanlega aldrei haldið því fram, enda sagði viðkomandi formaður þingflokks að þetta hefði verið starfshópur. Það kemur þessari umr. þá væntanlega ekkert við.

Hv. 3. þm. Reykv. hefur þegar talað tvisvar. Þess vegna gerir hann nú aðeins stutta athugasemd.

Eins og ég sagði.



Herra forseti. Það var nú svo með hæstv. iðnrh. að meðan hann var forseti í Nd. gætti hann þess jafnan að hafa almennar þingreglur í heiðri og stóð sig iðulega mjög vel í þeim efnum, eins og ég gat um áðan. Hins vegar hefur honum bersýnilega farið aftur í sumar og m.a. hefur hann gleymt þessari setningu í 36. gr. þingskapa Alþingis: „Aðrir mega ekki tala oftar en tvisvar. Þó er jafnan heimilt að gera stutta athugasemd um atkvgr., um gæslu þingskapa og til þess að bera af sér sakir.“ Ég hafði talað tvisvar áður en hæstv. ráðh. sté hér í stólinn og hann veittist mjög freklega að mér í orðum sínum áðan. Ég tel það ekki sæmilegt, en ég hef ekki leyfi til þess að svara því núna. Mér gefast vafalaust tækifæri til þess síðar. Það sem liggur fyrir eftir þessa umr. hér í dag er ósköp einfaldlega það, að Framsfl. hefur ákveðið að þing mætti ekki koma saman og Sjálfstfl. hefur selt sína sannfæringu fyrir sex ráðherrastóla.