Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1. Framkvæmdir: 1.1. Möðrudalur: Lán og Kostn. framl. þús. þús. kr. kr. Íbúðarhús 15 700 5 850 Hlaða f. þurrhey, 270 m2 4 500 4 209 Fjárhús, 400 fjár 2 400 2 010 Vatnsveita, 1283 m 1300 1093 Nýrækt, 16.74 ha } Girðingar 1 500 1370 Dísilrafstöðvar, 2, 7 og 13 kw 3 000 3 000 Vélakaup, 2 dráttarv. o. fl. 3 200 1 140 Alls kr 31 600 18 672 1.1.2. Skipting lána og framlaga: þús. þús. kr. kr. Byggðasjóður, lán 4 759 Stofnlánadeild, lán 7 450 Orkusjóður, lán 3 000 Framl. samkv. jarðræktarlögum 2 240 Framl. ríkis 1 223 18 672 1.1.3. Lausaskuldir: Ýmsir lánadrottnar 9 554 9 554 1.2. Grímsstaðabæir: Lán og Kostn. framl. þús. þús. kr. kr. Íbúðarhús Braga 9 600 7 780 Fjárhús, 800 fjár 20 000 14 069 Þurrheyshlaða, 2800 m3 13 600 9 809 Rifreiðaverkstæði o. fl. 2 000 1 200 Nýrækt 9.6 ha. og girðing 1 000 800 Skurðgröftur, 28.179 m3 1 000 789 Vatnsveita um 400 m 400 217 Dráttarvélar o. fl. vélar 3 000 1 458 Bústofnskaup, 196 fjár 2400 1374 30 kw. rafstöð 2 000 2 000 Alls kr. 55 000 39 496 1.2.1. Skipting lána og framlaga: Stofnlánadeild, lán 18 564 Byggðasjóður, lán 5632 sami, framlag 2 900 Landnám ríkisins, lán (75) 3500 Orkusjóður, lán 2000 Framlag samkv. jarðræktarlögum 6 900 39 496 1.3. Hólssel: Lán og Kostn. framl. þús. þús. kr. kr. 6 kw. rafstöð (Orkusjóður) 750 750 Kostnaður við byggingarframkvæmdir er að mestu samkvæmt áætluðum byggingakostnaði Byggingastofnunar landbúnaðarins, eins og hann var áætlaður til lántöku, en það er meðaltalskostnaður fyrir allt land. Reynslan hefur sýnt, að byggingakostnaður á Hólsfjöllum er talsvert hærri af ýmsum ástæðum, svo sem vegna fjarlægðar frá verslunarstað. Tölur um þennan mismun liggja ekki fyrir, en varlega mætti áætla hann 10% hærri. 2. Framkvæmdir á Hólsfjallasvæði, sem eftir eru 1. janúar 1978: Áætl. kostn. á verðl. Samkv. 1.4.78 áætlun Ólokið millj. 2.1. Tegund framkvæmda Íbúðarhús 2 2 25.0 Endurbygging íbúðarh. 0 3 12.0 Fjárhús 2200 1000 28.0 Þurrheyshlöður m3 2000 600 3.0 Verkfærageymslur m3 1200 600 3.0 Ræktun ha 150 120 12.0 Dráttarvélar stk. 6 3 6.0 Ýmsar vinnuvélar 20 12 4.0 Dísilrafstöðvar 6 2 4.0 Áætlað samt. 97.0 3. Jarðakaup. Samkvæmt Hólsfjallaáætlun var gert ráð fyrir að ríkissjóður eða jarðeignadeild keypti 2 jarðir, Möðrudal og Víðidal. Möðrudalur var keyptur 1976, en eigendur Víðidals hafa enn ekki óskað eftir að selja. Kaupverð Möðrudals var 8 milljónir króna, sem eru að mestu greiddar. 4. Rafmagnsmál. Í Hólsfjallaáætlun var gert ráð fyrir að leggja einsvíralögn frá Reykjahlíð á 5 bæi - þ. e. Hólssel, Nýhól, Grímsstaðabæi, Víðihól og Möðrudal. En á meðan væri beðið eftir raflögn skyldi sjá býlunum fyrir raforku með heimilisrafstöðvum. Segir svo orðrétt í áætluninni: „Rekstardísilstöðva. Búendur annist rekstur dísilstöðva og allt viðhald þeirra á eigin ábyrgð, en ríkissjóður greiði mismun á verði kwst. dísilstöðva og raforkuverðs til heimilisnota á næstu samveitusvæðum Rafmagnsveitna ríkisins.“ Þessi þáttur Hólsfjallaáætlunar er enn ekki kominn í það horf, sem áætlunin gerði ráð fyrir. Ríkissjóður hefur enn ekki greitt nokkra krónu upp í þennan mismun. Byggðasjóður greiddi s. l. ár kr. 500 000.00 upp í þennan mismun og sömu upphæð í byrjun þessa árs og hefur því nú greitt alls eina milljón. Þrátt fyrir þessa greiðslu Byggðasjóðs er kominn allmikill skuldahali, sem vonlegt er, þar sem nú eru liðin um þrjú ár síðan þessi ákvæði áttu að koma til framkvæmda. Samkvæmt áætlun Rafmagnsveitna ríkisins 11.11. 1976 gerðu sérfræðingar þeirra ráð fyrir að þessi mismunur yrði á ársgrundvelli kr. 1 085 730.00 á öllum byggðum býlum á Hólsfjallasvæðinu, þ. e. Grímsstöðum, Hólsseli, Nýhól, Víðidal og Möðrudal, og var þessi áætlun byggð á verðlagi á raforku á áætlunartíma, bæði að því er varðaði sölu til notenda og framleiðslu rafmagns með dísilstöðum. Það er mjög mikilvægt að koma þessum þætti Hólsfjallaáætlunar í framkvæmd svo búendur geti betur sætt sig við frestun á lagningu sveitalínu um byggðir Hólsfjalla. 5. Um framkvæmdatíma. Þær framkvæmdir, sem mest eru aðkallandi og sótt hefur verið um í ár og á næsta ári, eru þessar: 1. Íbúðarhús fyrir Pál Kristjánsson, Grímsstöðum. 2. Íbúðarhús fyrir Sigurð Axel Benediktsson, Grímstungu. 3. Endurbygging íbúðarhúss í Hólsseli. 4. Dísilvél til vara á Grímsstöðum. 5. Dísilvél til vara á Hólsseli. 6. Ræktun á öllum bæjum. 6. Áætlun um lagningu raflínu til Hólsfjalla. Nauðsynlegt er að taka sem allra fyrst ákvörðun um hvenær Hólsfjöll verða tengd samveitukerfi Rafmagnsveitna ríkisins, svo að kaup og endurnýjun heimilisrafstöðva geti verið við það miðuð. Reykjavík, 18. apríl 1978. LANDNÁM RÍKISINS. Árni Jónsson.



Herra forseti. Í lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins segir, að ríkisstj. skuli árlega gefa Alþ. skýrslu um starfsemi stofnunarinnar. Þar segir einnig, að árlega skuli birta skrá yfir lánveitingar Framkvæmdastofnunar. Sú venja hefur skapast, að stofnunin hefur gefið út prentaða ársskýrslu sína og hefur henni verið dreift til þm. og annarra sem áhuga hafa á málefni stofnunarinnar. Er þeirri venju fylgt nú og liggur skýrslan fyrir og vísa ég til hennar um einstök atriði í starfi þeirra þriggja deilda sem Framkvæmdastofnunin skiptist í lögum samkvæmt. Málefni Framkvæmdastofnunar ríkisins eru þm. ekki fjarlæg því í stjórn hennar sitja einvörðungu alþm. og forstjórar hennar eiga einnig sæti á Alþ. Eitt af stefnuatriðum ríkisstj. var að endurskoða lögin um Framkvæmdastofnun ríkisins og lauk því vorið 1976, þegar ný lög um hana voru samþ. Árið 1977 er því fyrsta heila árið sem starfað er samkv. hinum nýju lögum, en eitt af nýmælum þeirra var að mæla fyrir um sérstaka byggðadeild innan stofnunarinnar. Samkv. lögum hefur deildin það hlutverk að gera áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs í þeim tilgangi að tryggja atvinnu og búsetu í byggðum landsins. Hún fjallar um áhrif opinberra aðgerða á byggðastefnu og gerir till. til úrbóta, ef þörf þykir. Störf sín skal deildin vinna í náinni samvinnu við hinar tvær deildir stofnunarinnar, lánadeild og áætlanadeild. Í þeim hluta skýrslunnar, sem fjallar um byggðadeild, er m. a. rætt um byggðastefnu framtíðar. Mér virðist ýmislegt af því, sem þar er sagt, ótímabært og hefði byggðadeild mátt sanna gildi sitt á lengri tíma áður en hún tekur sér fyrir hendur t. d. að fella dóm um stefnumótun borgaryfirvalda í Reykjavík við endurskoðun aðalskipulags borgarinnar. Réttilega er á það bent í þessum hugleiðingum byggðadeildar, að hún eigi að sinna athugunum er koma að gagni við mótun byggðastefnu, en það sé annarra að móta þá stefnu, og minnt er á að sérstök mþn. kjörin af Alþ. starfi að slíkri stefnumótun. Ég legg áherslu á að sú n. skili fljótt áliti sínu, því hún hefur þegar setið að störfum síðan 1973. Hinn 20. apríl 1977 var á Alþ. gerð svo hljóðandi ályktun: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna hvaða áhrif fjárhagsleg fyrirgreiðsla Framkvæmdastofnunar ríkisins, sérstaklega Byggðasjóðs, hefur haft á atvinnu- og byggðaþróun í landinu. Sérstaklega skal kannað hvaða áhrif þessi fyrirgreiðsla hefur á búsetu fólks, tekjuskiptingu eftir landshlutum og aðstöðumun fyrirtækja eftir staðsetningu og starfsgreinum. Til samanburðar skal höfð í huga þróun sömu mála í Reykjavík og nágrannabyggðum hennar þau 5 ár sem liðin eru frá því að lög nr. 93 frá 24. des. 1971. um Framkvæmdastofnun ríkisins, tóku gildi. Niðurstöður þessarar könnunar skulu birtar næsta reglulegu Alþingi.“ Ríkisstj. fól Agli Sigurgeirssyni hæstaréttarlögmanni og Ólafi Björnssyni prófessor að semja álitsgerð á grundvelli þessarar ályktunar. Hefur forsrn. nú ;gefið hana út og henni verið útbýtt og er vísað til hennar að öðru leyti en því sem ég vil - með leyfi hæstv. forsetavitna til þess sem höfundar álitsgerðarinnar nefna „Nokkrar niðurstöður“ og hljóðar svo: „Frá því á seinni heimsstyrjaldarárunum hafa orðið mjög miklar breytingar á byggðaþróun hér á landi. Þótt aldrei hafi að vísu verið um stökkbreytingar að ræða, þannig að hægt sé að nefna sérstök ár sem dæmi um straumhvörf í þessu efni, þá hefur þróunin í stórum dráttum verið þessi: Fyrstu tvo áratugina eru miklir fólksflutningar, bæði til Reykjavíkur og nágrannabyggða hennar. Á sjöunda áratugnum dregur úr fólksfjölgun í Reykjavík, en fólki heldur áfram að fjölga ört í Reykjaneskjördæmi. Það sem af er áttunda áratugnum staðnar fólksfjöldi í Reykjavík og í Reykjaneskjördæmi dregur úr fólksfjölgun, en fólki tekur að fjölga í öðrum landshlutum og fólki hætti jafnvel að fækka þar sem áður hafði verið fólksfækkun um áratugaskeið, svo sem á Vestfjörðum og Norðurlandi vestra. Hér hafa margvíslegar orsakir verið að verki og er erfitt að meta mikilvægi hverrar einstakrar. Hvað Reykjavík snertir hefur verið um langtímaþróun að ræða, sem er mjög í samræmi við þá þróun sem orðið hefur í höfuðborgum erlendis. Þegar þær hafa náð ákveðinni stærð, sem auðvitað er mismunandi eftir íbúafjölda þeirra landa, sem borgin er höfuðstaður í, hætta þær að vaxa, en fólksstraumurinn beinist til nágrennis þeirra fyrst í stað og síðar til þéttbýliskjarna utan höfuðborgarsvæða. Orsakir breytinga þeirra, sem orðið hafa á byggðaþróuninni, geta bæði átt rót sína að rekja til markvissra aðgerða stjórnvalda í þá átt að hafa áhrif á hana og annarra orsaka, sem eru - ef svo mætti segja - sjálfvirkar. Sem dæmi um hið síðarnefnda mætti hér á landi nefna bætt samgönguskilyrði sem bæta aðstöðu hinna afskekktari landshluta til þess að koma afurðum sínum á markað og njóta þeirrar þjónustu sem aðeins þéttbýliskjarnar geta veitt. Ekki er þó vafi á því, að opinberar aðgerðir í mynd fjárhagslegs stuðnings við þau byggðarlög, er æskilegt er talið að efla, hafi einnig haft sina þýðingu, þó erfitt sé að meta slíkt tölulega. Aðrar opinberar aðgerðir í þágu þessara byggðarlaga, svo sem bætt þjónusta í menntamálum, heilbrigðismálum o. fl., hafa einnig haft sín áhrif. Jafnvei aðeins stefnuyfirlýsingar um það, að keppt skuli að jafnvægi í byggð landsins, geta haft sín sálrænu áhrif þannig að fólk fresti því að yfirgefa byggðarlag sitt í von um að eitthvað verði gert í samræmi við þessar stefnuyfirlýsingar til þess að bæta lífskjör og aðstöðu íbúa byggðarlagsins. Að því er snertir lög um Framkvæmdastofnun ríkisins frá 24. des. 1971 og starfsemi Byggðasjóðs, sem álitsgerð þessi á sérstaklega að taka til meðferðar, þá hefur sú starfsemi, sem einkum hefur verið fólgin í lánveitingum og styrkjum til fiskveiða og fiskvinnslu, átt sinn þátt í eflingu atvinnulífs á þeim stöðum sem góðs hafa notið af starfseminni, en með tilliti til þess, hve hér er um lítið brot að ræða af heildarfjárfestingu á landinu, geta áhrif þessarar starfsemi á byggðaþróunina varla verið mikil. Til þess að fá svar við þeirri spurningu, sem ætla má að raunverulega hafi vakað fyrir flm. þáltill., þyrfti að gera heildarkönnun á þeirri lánafyrirgreiðslu, sem veitt er af fjárfestingarsjóðum, bönkum, sparisjóðum og öðrum lánastofnunum, sundurliðað bæði eftir atvinnugreinum og byggðarlögum. Kæmi þá í ljós hvort um raunverulegan mismun er þar að ræða sem gæti haft veruleg áhrif, æskileg eða óæskileg, á atvinnu- og byggðaþróun. Við höfum að sjálfsögðu ekki haft tök á því að gera slíka könnun, en ef talið væri nauðsynlegt að kryfja til mergjar það málefni, sem okkar sérstaka viðfangsefni er hluti af, þá er sú allsherjarkönnun, sem á hefur verið drepið, óhjákvæmileg.“ Þegar rætt er um byggðastefnu vil ég einnig vekja athygli á annarri grg. sem dreift hefur verið til þm. nýlega og gefin er út af forsrn., þar sem fram kemur afstaða ríkisstj. til nál. um flutning ríkisstofnana ásamt umsögn alþm. Ellerts B. Schram og Ingvars Gíslasonar um það nál. Eins og þm. muna var á árinu 1972 skipuð nefnd til að kanna staðarval ríkisstofnana og athuga hverjar breytingar koma helst til greina í því efni. Nefndin skilaði áliti í lok árs 1975 og síðan hefur málið verið til athugunar í forsrn. Leitað var umsagna fjölda aðila og að því búnu var þess farið á leit við alþm. Ellert B. Schram og Ingvar Gíslason, að þeir létu ríkisstj. í té álit á till. nefndarinnar með hliðsjón af umsögnum um það og umræðum á Alþ., en mál þetta hefur tvisvar komið til umr. í fyrirspurnarformi hér í þinginu. Að fengnu þessu áliti samþykkti ríkisstj. ályktun um þetta mál, þar sem fram kemur að hún telur eðlilegt að áður en tekin sé ákvörðun um flutning ríkisstofnana frá höfuðborginni skuli liggja fyrir afstaða viðkomandi rn., stjórnar stofnunar, forstöðumanns og starfsfólks til flutningsins og samþykki fjvn. Alþ. Leitað skuli umsagnar byggðadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins um flutning ríkisstofnunar og skal hún kanna viðhorf sveitarfélaga. Í framlagðri skýrslu Framkvæmdastofnunarinnar kemur fram að Framkvæmdasjóður veitti ný lán að fjárhæð 634.2 millj. kr. Má lesa í skýrslunni skiptingu þeirra lána, en rúmur helmingur fjárhæðarinnar var veittur Fiskveiðasjóði Íslands. Lánadeildin vinnur með Seðlabanka Íslands að gerð hinnar árlegu lánsfjáráætlunar, sem lögð er fyrir ríkisstj. og síðan Alþ. Enn fremur endurskoða þessir aðilar árlega lánskjör fjárfestingarlánasjóðanna og gera till. um þau til ríkisstj. Byggist þessi endurskoðun á grundvelli laga nr. 13/1975, en aðalefni þess máls er að fjárfestingarlánasjóðir endurláni það fé, sem þeir fá til ráðstöfunar, með sambærilegum kjörum og þeir sæta sjálfir. Framkvæmd þessara laga er mikilvæg til að koma veg fyrir rýrnun eigin fjár sjóða, auk þess sem veruleg samræming hefur náðst innbyrðis á lánskjörum hinna ýmsu sjóða. Þetta er jafnframt þýðingarmikið til þess að fjárfesting atvinnugreinanna njóti jafnræðis og raunhæfur samanburður fáist milli fjárfestingar hinna ýmsu greina svo og til að aðilar sætti sig betur við þau lánskjör sem nauðsynlegt er að setja. Í ársskýrslu Framkvæmdastofnunarinnar er að finna skrá yfir lánskjör fjárfestingarlánasjóðanna eins og þau voru á árinu 1977 eftir breytingu þá. En nú undanfarnar vikur og mánuði hefur verið unnið að endurskoðun þessara lánskjara fyrir árið 1978 og hefur ríkisstj. nýlega gert samþykkt um það, hvernig kjörunum skuli háttað hjá öllum sjóðunum. Þá er í skýrslu Framkvæmdastofnunar sérstakur kafli þar sem þess er minnst, að 10. apríl s. l. voru 25 ár liðin frá stofnun Framkvæmdabanka Íslands. Aðdragandinn að stofnun bankans má öðru fremur rekja til þess samnings sem Íslendingar gerðu við Bandaríkin í júlímánuði 1948 um efnahagsmál með sama hætti og önnur ríki Vestur-Evrópu, en samningar þessir voru jafnan nefndir Marshall-aðstoðin og miðuðu að því að rétta efnahag þátttökuríkjanna eftir áföll síðari heimsstyrjaldarinnar. Með lögum frá 1966 var Framkvæmdabankanum breytt í Framkvæmdasjóð Íslands og þá varð einnig sú meginbreyting að því er útlán varðar, að Framkvæmdasjóður lánar í fáum tilvikum og í smáum stíl til einstakra framkvæmda, en nálega einvörðungu til annarra fjárfestingarlánasjóða og í vissum tilvikum til framkvæmda á vegum hins opinbera. Ég tek undir lokaorð kaflans í skýrslunni er varðar afmæli Framkvæmdasjóðs, en þar segir: „Þjóðin hefur ekki þurft að taka á sig byrðar til að byggja upp þennan sjóð. Hins vegar hefur hann verið íslensku atvinnulífi ómetanleg lyftistöng á liðnum aldarfjórðungi og greitt götu ýmissa þeirra þörfustu framkvæmda, sem þjóðin býr að í dag.“ Á árinu 1977 voru samþ. ný lán og styrkir úr Byggðasjóði samtals að fjárhæð 2 101.7 millj. kr., og er í skýrslu stofnunarinnar rakin skipting fjárins til hinna ýmsu framkvæmda og einnig birtur listi yfir hvern einstakan lántaka. Byggðasjóður tók engin löng lán á árinu til starfsemi sinnar, enda hefur starfsfé sjóðsins aukist stórlega með auknu ríkisframlagi. Vextir sjóðsins voru hækkaðir úr 12% í 14% á árinu. Starfsemi áætlunardeildar var með líku sniði og áður, en sérstök áhersla var lögð á að ljúka ýmsum áætlunum og skýrslum sem lengi höfðu verið á döfinni, svo sem segir í ársskýrslunni, og vísast að öðru leyti til hennar. Alls voru gefnar út 10 skýrslur á vegum áætlunardeildar. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum að sinni um skýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins og læt því máli mínu lokið.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft til athugunar frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1976 og hefur borið saman niðurstöður þess við ríkisreikning. N. mælir einróma með samþykkt. frv.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft til umfjöllunar till. til þál um markmið og leiðir í flugöryggismálum sem hæstv. samgrh. hefur lagt fram. Þegar þáltill. var hér fyrst til umr. í Sþ. mælti hæstv. samgrh. fyrir henni og skýrði hana og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka neitt af því sem hann sagði um efni hennar, en vil aðeins ítreka það, að fjvn. samþ. einróma að mæla með því, að þáltill. yrði samþ. óbreytt.

Frsm: (Ellert B. Schram): Herra forseti. Hv. allshn. Sþ. hefur leyft sér að flytja till. til þál. um skipun nefndar til að gera till. um breyt. á stjórnarskrá og fleira, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar, að umboð núverandi stjórnarskrárnefndar falli niður nú þegar, en skipuð verði ný nefnd 7 manna, eftir tilnefningu þingflokka, tveir frá tveim stærstu þingflokkunum hvorum um sig, og einn frá hverjum hinna, til að endurskoða stjórnarskrána, til að gera till. um breyt. og þá sérstaklega á kjördæmaskipan og enn fremur á ákvörðun stjórnarskrár og lögum um Alþ. og á kosningalögum. N. skili till. sínum í tæka tíð, svo unnt sé að leggja þær fyrir næsta þing.“ Ég tel ástæðulaust, herra forseti, eins og á stendur með þingstörf nú að hafa langt mál um þessa till. Geri ég ráð fyrir því, að flestir hv. þm. þekki forsögu þessa máls og aðdragandann að þessum tillöguflutningi. Í aðalatriðum eru forsendurnar þær, að allt frá árinu 1972 hefur setið að störfum stjskrn„ sem er þingskipuð nefnd, og þrátt fyrir þetta langan tíma eða 6 ár hafa enn ekki neinar till. frá þessari nefnd séð dagsins ljós. Það hefur jafnframt verið upplýst á síðustu dögum, að nefndin hefur ekki verið kölluð saman til funda a. m. k. í rúmt ár. Það hefur því verið mat okkar í allshn., að þessi stjskrn. væri nánast óstarfhæf og nauðsynlegt væri að skipa nýja nefnd, sem hefði endurskoðun stjskr. að verkefni, og jafnframt væru þessari nýju nefnd sett ákveðnari verkefni, þannig að hún gæti jafnframt endurskoðað ákvæði í kosningalögum svo og ýmis lagaákvæði um Alþ. Í þessu sambandi er þess að geta, að fyrir allshn. hafa nú legið á þessu þingi a. m. k. þrjár till., sem fjalla um þessi efni og skyld málefni, og á undanförnum þingum hafa verið lagðar fram allmargar till. frá einstökum þm. um þessi mál. Allar þessar till. hafa ýmist alls ekki fengið afgreiðslu eða þeim verið vísað til stjskrn. og sífellt vísað til þess, að sú nefnd sæti að störfum, en það hefur aftur leitt til þess, að engin afgreiðsla hefur fengist á ýmsum brýnum úrlausnaratriðum sem snerta Alþ., kosningalög og stjskr. Hafa menn þá einkum í huga þá nauðsyn að endurskoða núverandi kjördæmaskipan með hliðsjón af þeim miklu breytingum sem hafa orðið á búfestu manna í hinum ýmsu kjördæmum. Hv. allshn. var einróma sammála því að flytja slíka till. og af ýmsum ummælum og aths., sem gefnar hafa verið í fjölmiðlum, má ætla að þessi till. fái góðan hljómgrunn og megi búast við því, að hún verði í öllum aðalatriðum afgreidd hér á hinu háa Alþ. nú. Á dagskrá þessa fundar eru jafnframt nál. hv. allshn. um þrjú önnur mál sem varða kosningar til Alþingis. Gerir n. till. um að þessum málum verði vísað frá með rökstuddri dagskrá með hliðsjón af því, að þessi till. er nú komin fram. Er þá gert ráð fyrir því, að þau mál fái athugun og afgreiðslu í þeirri nefnd sem væntanlega verður skipuð. Ég tel ástæðulaust, herra forseti, að fjalla frekar um þetta mál nema tilefni gefist til. Til þess að flýta fyrir þingstörfum og ekki síst til þess að flýta fyrir afgreiðslu þessarar till. læt ég nú máli mínu lokið.



Herra forseti. Það hafa á þessu þingi orðið allmiklar umr. um breyt. á kosningalögum og kjördæmaskipan. Menn minnast þess, að strax í upphafi þings, á s. l. hausti, urðu umr. utan dagskrár um þessi mál og í þeim umr. gaf hæstv. forsrh., ef ég man rétt, þá yfirlýsingu, að þess mundi verða farið á leit við þingflokka hér á Alþ., að þeir tilnefndu fulltrúa í nefnd til viðræðna um breyt. á þessum málum. Það segir í grg. með þessari þáltill., sem hv. allshn flytur: „Einhverjar viðræður munu hafa farið fram, en þær hafa engan árangur borið, m. a. vegna þess að stjskrn. hefur engum till. skilað og virðist að mestu óstarfhæf.“ Ég sé ekki að stjskrn. hafi á nokkurn hátt komið í veg fyrir það með starfi sínu eða starfsleysi, hvað sem menn vilja kalla það, að viðræður þær, sem lofað var af hálfu hæstv. forsrh. hér í byrjun þings, hefðu ekki átt að geta farið fram tímanlega og þá væntanlega að hægt hefði verið að koma á þeim breytingum sem hugsanleg samstaða hefði orðið um í þinginu. En það mun hafa verið fyrir líklega hálfum mánuði til þremur vikum að boðað var til fundar vegna þessa máls, eins stutts fundar. Þegar komið var að þinglokum og algjörlega útséð um að breytingar yrðu gerðar á þessu á yfirstandandi þingi, þá var fyrst efnt loforð hæstv. forsrh. eða ríkisstj. um að kalla menn til viðræðna um þetta mál. Þar var því einvörðungu um að ræða málamyndanir og því augljóst að hæstv. ríkisstj. með forsrh. í broddi fylkingar hefur ekki, þrátt fyrir þær yfirlýsingar sem hún gaf á s. l. hausti, haft þann áhuga, sem allt tal sumra hverra hæstv. ráðh. hefði átt að benda til, á því að breyta frá því sem nú er. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þessa þáltill, en ég vil fyrir mitt leyti lýsa því sem minni skoðun, að ég tel að á engan hátt sé hægt að ásaka stjskrn. fyrir það, að þær viðræður, sem lofað var hér af hæstv. forsrh. á s. l. hausti, hafi ekki borið árangur. Þar er við einhvern annan að sakast, hitt er þó fullyrt í grg. með þessari þáltill. Ég vil aðeins bæta því við varðandi þetta mál, að það má vel vera að áfellast megi stjskrn. fyrir athafnaleysi. Ekki ætla ég að kveða upp dóm í því máli. En ég vil aðeins minna á að mér vitanlega voru þessari nefnd engin tímamörk sett um að skila af sér. Og mér hefur fundist að þeir, sem veist hafa að stjskrn., hafi beint skeytum sínum fyrst og fremst að formanni hennar, Hannibal Valdimarssyni. Ég hygg að mönnum sé ljóst að hver og einn nm. hefur haft til þess aðstæður og til þess rétt að ýta á starfsemi í þessari nefnd og beinlínis að knýja fram, hafi hann haft til þess stöðu í nefndinni, úrlausn í þessu máli innan nefndarinnar. Hér er því ekki við neinn einu um að sakast, eins og menn hafa látið í veðri vaka. Sé hér um sök eða sakfellingu að ræða, þá eru þar fleiri, sem sök eiga á, en form. nefndarinnar. Ég vil einnig segja það sem mína skoðun, að mér hefði fundist viðkunnanlegra að hv. allshn., sem þetta mál flytur hér í þinginu, hefði a. m. k. átt viðræður ekki bara við formann stjskrn. heldur nefndina sem slíka og látið hana vita af því, að von væri slíkrar till. hér í þinginu og þá líklega fyrst og fremst að áliti allshn. vegna starfsleysis stjskrn. Ég er ekki með þessu að segja að nein skylda hafi verið til þessa, en a. m. k. hefði mér fundist viðkunnanlegra að þau vinnubrögð hefðu verið viðhöfð. Ég skal ekkert um það segja, hversu mikils fylgis þessi þáltill. kann að njóta hér á Alþ. Ég heyrði hv. frsm. fyrir þessari till. nefna að ef taka mætti mið af því, sem fram hefði komið í fjölmiðlum, þá ætti þessi till. að eiga greiðan aðgang í gegnum þingið. Nú veit ég ekki hvort fjölmiðlar hafa það almennt á takteinum, hver niðurstaða verður þingmála hér á Alþ. Vel má vera að þeir hafi kannað það sérstaklega í þessu tilfelli. Ekkert skal ég um það segja. Það má vel vera að svo fari, að þessi þáltill. njóti mikillar hylli og sigli hraðbyri gegnum þingið. En ég taldi nauðsynlegt strax við þessa umr. að þessi sjónarmið mín kæmu fram sem ég hef hér í sem allra stystu máli gert grein fyrir.



Herra forseti. Það er ljóst af þeim umr., sem orðið hafa um stjskr. og stjórnskipunarmál á þessu þingi frá upphafi, að rík ástæða er til þess að gera einhverjar ráðstafanir til þess að hraða endurskoðun stjskr. Ég verð þó að lýsa þeirri skoðun minni, að mér finnst blærinn á þessari till. vera að því leyti til mjög óviðfelldinn, að hún hefur verið túlkuð og ekki að ástæðulausu sem heldur hranalegt vantraust á núv. stjskrn. og þá sérstaklega formann hennar. Ég vil taka það skýrt fram, að ég vil alls ekki taka þátt í neinni slíkri yfirlýsingu og vil þá minna á að þetta er ekki fyrsta stjskrn. sem hefur setið langan tíma án þess að skila miklum árangri, því þær munu fleiri hafa reynt við þetta verkefni síðan lýðveldið var stofnað. Ég hef stundum hreyft þeirri hugmynd í umr. um þetta mál, þó ekki hér á þingi, að til mála kæmi að fela sérstökum hópi utanþingsmanna, sem gæti jafnvel verið tímabundið stjórnarskrárþing, það verkefni að endurskoða stjskr. Það felst í því dálítill hroki, að engir geti unnið þetta verkefni nema þær hv. sálir, sem hafa verið kosnar til setu á Alþ., og að ekki megi vinna þetta verkefni nema undir verndarvæng núv. stjórnmálaflokka. Það hefur verið reynt í öðrum löndum og gefist vel að velja fólk, sem ekki hefur verið kosið í pólitískar trúnaðarstöður, til þess að endurskoða stjórnarskrár, og má þá minnast þess, að árangur slíkrar endurskoðunar hlýtur að koma fyrir Alþ., því enginn getur breytt stjskr. nema það. Um þetta þýðir ekki að tala frekar því að þessi hugmynd hefur í viðræðum litlar undirtektir fengið meðal annarra stjórnmálamanna. Í tillgr. er hinni nýju nefnd falið að endurskoða lög um Alþ., og ein af till., sem vísað er frá, er um endurskoðun á starfsháttum Alþingis. Nú eru viss atriði varðandi starfshætti Alþ. hluti af stjórnarskrármálinu og þá fyrst og fremst deildaskiptingin og gæti orðið fleira. Þetta á að sjálfsögðu að falla undir verkefni nefndarinnar, en ég tel að það sé mjög hæpið að fela sömu nefnd að endurskoða þingsköp. Þegar stjskr. hefur verið breytt, sem við skulum vona að verði áður en langur tími líður, þá tel ég að óhjákvæmilegt verði að það verði þingmannanefnd sem endurskoðar þingsköp á grundvelli þeirra breytinga varðandi meginatriði sem kynnu að vera gerð í stjskr.Ég vona að það sé nóg að það komi fram hér, og vona, að allshn. sé sammála mér um það, að ekki sé ætlast til að stjskrn. fari að setjast niður og tala um mínútur í umr. og önnur smáatriði sem eru í grein eftir grein í þingsköpum. Ég býst við að nm. mundu fljótlega komast að þessari niðurstöðu sjálfir og taka fyrir þau atriði varðandi starfshætti Alþ., sem eiga heima í stjskr. eða gætu átt þar heima, en leggja þingsköpin til hliðar, því það er eðlilegt að taka þau á eftir stjskr. sjálfri og það er eðlilegt að um þau fjalli menn sem sitja á Alþ. og hafa reynslu af störfum þar. Ég vil að lokum láta í ljós að þeir, sem kunna að verða kosnir í nýja stjskrn., eru varla þau ofurmenni að þeir ljúki þessu verki frá kosningalokum - eða jafnvel þó þeir byrjuðu í næstu viku - fyrir 10 okt. í haust. Það er mjög hátt stefnt að sníða þeim svo þröngan stakk og hæpið að það sé æskilegt, m. a. vegna þess að ef þeim tekst að ná samkomulagi um breytingar á kjördæmaskipan eða aðrar verulegar breytingar á stjskr., þá ber samkv. gildandi stjskr. að rjúfa þing. Gæti verið að við stofnuðum með því til tvennra kosninga næsta haust og vetur, þó að hugsanlegt sé að Alþ. taki sér lengri tíma til að fjalla um drög að nýrri stjskr., jafnvel þó að það tækist að ljúka þeim fyrir haustið. Á hinn bóginn hefur þetta ákvæði staðið í mörgum ályktunum um endurskoðun laganna og svo oft verið látið víkja fyrir beinni nauðsyn raunveruleikans, að e. t. v. er ekki ástæða til að hafa miklar áhyggjur af því.



Herra forseti. Ég tel rétt að láta það koma fram af minni hálfu, og ég held ég geti sagt að þar eigum við allir allshn.-menn., sem að þessari till. stöndum, óskilið mál, að það er algjör rangtúlkun á tillöguflutningnum að reyna að snúa honum upp í einhvers konar vantraust á form. þeirrar stjskrn., sem starfað hefur síðan 1972. Þetta er tilbúningur í óvönduðum blaðaskrifum sem síðan hefur fengið bergmál í blöðum sem ættu að telja það fyrir neðan virðingu sína að sinna slíku skrifi og varð tilefni til þessa orðasveims um form. stjskrn. Hvorki form. núv. stjskrn. né formenn þeirra stjskrn., sem áður hafa setið og einnig hafa verið hinir mætustu menn, geta borið sök fyrir að allar þessar nefndir, sem áður hafa starfað, hafa hætt störfum án þess að ljúka verkefni sínu. Sé hér um sök að ræða, þá er hún fyrst og fremst á herðum þeirra stjórnmálaflokka, sem bera ábyrgð á mönnum sem nefndina skipa, og þeirra flokka á hverjum tíma sem myndað hafa meiri hl. til að fara með stjórn landsins. Einn maður, hvort hann er form. eða annað í slíkri nefnd, getur með engu móti tekið að sér slíka forustu og slíkt vald, að á hans herðum hvíli úrslit svo stórs máls. Ég hef áður látið það í ljós, og ég endurtek það, að ég tel að rýr afrakstur, a. m. k. á opinberum vettvangi enn sem komið er, af störfum stjskrn., sem setið hefur frá 1972, hljóti fyrst og fremst að skrifast á reikning núv. stjórnarflokka. Það eru þeir, sem hafa borið ábyrgð á stjórn landsins allt kjörtímabilið. Það voru þeir, sem lýstu því yfir í upphafi stjórnarsamstarfs, að þeir ætluðu að taka þarna á þýðingarmiklum málum, þ. e. a. s. á kosningalagaákvæðunum. Það var forsrh. þeirrar ríkisstj., sem þessir flokkar bera ábyrgð á, sem lýsti því yfir á fyrsta starfsdegi þingsins, að ríkisstj. hefði ákveðið að setja á laggirnar nefnd allra þingflokka til að athuga bæði kosningalög og kjördæmaskipunarákvæði stjskr. og jafnvel fleiri atriði þeim skyld. Það er því ekki í mínum huga neinn vafi á því, að það, sem staðið hefur fyrst og fremst í vegi fyrir því að þessu máli þokaði áfram á þessu kjörtímabili, að ég tali nú ekki um að það gæti komið til ákvörðunar fyrir þær kosningar sem fram undan eru, er að það er ekki samkomulag í núv. stjórnarflokkum um að ráða málinu til lykta. Það er ekki vilji fyrir því hjá þeim að taka málið til afgreiðslu um þessar mundir. Þetta er sú pólitíska staðreynd, sem að mínum dómi ræður mestu um það, hversu málið er á vegi statt. En þar að auki, hvað varðar störf stjskrn. út af fyrir sig, þá tel ég orðið ljóst af störfum þessarar nefndar og af störfum fyrri stjskrn., að það er engin knýjandi pólitísk eða þjóðfélagsleg nauðsyn sem rekur á eftir allsherjarendurskoðun á stjskr., eins og menn hafa sett sér hvað eftir annað. Það, sem gerst hefur, sýnir að mínum dómi að þau ákvæði, sem sérstaklega er þörf fyrir athugun og endurskoðun á, eins og málum er nú komið, eru kosningaákvæðin og að auki ákvæðin um Alþ. Þessi ákvæði og kosningalögin reka á eftir og eru það sem allir flokkar munu komast að raun um að brennur á baki þeirra af hálfu kjósenda víða um land a. m. k. - að gera breyt. á, og þá vonandi slíka breyt. að ekki þurfi æ ofan í æ á nokkurra kjörtímabila fresti að hrófla við þessum ákvæðum á ný. Ég er þeirrar skoðunar, að þar beri að leggja allt kapp á að finna leið sem geti tryggt að kjördæmaskipunin leiðréttist af sjálfvirkum ákvæðum eftir því sem tímar líða, eftir því sem búseta og þjóðfélagshættir áskilja, en ekki þurfi sí og æ að efna til stjórnarskrárbreytinga með öllu því umstangi sem því fylgir, ef menn komast að þeirri niðurstöðu að þar þurfi lagfæringa og umbóta við. Ég vil í þessu sambandi taka undir þau ummæli hv. 2. landsk. þm., að það er að mínum dómi fyrst og fremst hin meiri háttar efnislegu grundvallarákvæði um Alþ. og störf þess, sem eðlilegt er að nefndin, sem gert er ráð fyrir í þáltill. á þskj. 641. taki fyrir, en ekki smáatriði í þingsköpum. Það er hárrétt athugað hjá hv. þm. og undir það tek ég.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna þess einfaldlega, að ég átti í hreinskilni sagt von á því, að formenn tveggja þeirra stærstu flokkanna, er nú styðja ríkisstj., tækju til máls og ítrekuðu yfirlýsingu sína, er þeir sögðu í sjónvarpi í haust rétt áður en Alþ. kom saman, að þeir hefðu fullan hug, á því, að breyting á kosningalögunum ætti sér stað. Nú hefur þetta þing liðið svo, að ekkert hefur skeð. E. t. v. hefur það verið yfirvarp að kalla saman nefndina, einu sinni skilst mér, er fjallaði lítils háttar um þessi mál á einum eða tveimur tímum. En ég vil fá það skýrt fram hér úr ræðustóli í Sþ., að það sé raunverulegur vilji fyrir þessari breyt., því sé hann ekki fyrir hendi og mennirnir - þessir ágætu leiðtogar - staðfesti hann ekki, þá gerir næsta stjskrn. lítið að mínu mati. Við getum ályktað um að endurnýja hana í fimmta sinn, held ég, en sjálfsagt rennur hún sömu slóðir og aðrar á undan. Ég fullyrði að hinir þrír flokkarnir hafa á þessu mikinn og einarðan áhuga. Formenn þeirra hafa staðfest það aftur og aftur. Og þó að hér séu frv. í gangi sem ekki hafa verið tekin til afgreiðslu í n., er sýnt þar með að menn úr öllum flokkum hafa áhuga á þessum málum, þá er það að mínu mati ekki nægilegt. Þess vegna vildi ég beina þeim tilmælum í fullri vinsemd og einlægni til þessara tveggja ágætu leiðtoga, sem nú eru hæstv. forsrh. og dómsmrh., að þeir staðfesti það, að þeir muni hafa áhuga á því eftir næstu kosningar, að þetta nái fram að ganga, því þeir hafa viðurkennt að það viðgengst ranglæti í dag í þessum málum, a. m. k. varðandi kosningalögin og þeir muni ekki láta ranglætið vara að eilífu.



Herra forseti. Í tilefni af ummælum síðasta ræðumanns vil ég að það komi fram, að ég hafði óskað eftir því við forseta Sþ., að umr. yrði ekki slitið, heldur frestað og þess freistað að ná samkomulagi við formenn þingflokka um vinnubrögð hvað snertir endurskoðun stjskr. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að blanda mér inn í þessar umr., sem hér hafa farið fram í dag. Ég vil þó aðeins láta það koma hér fram, að í stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstj. kemur það fram, að unnið skuli að endurskoðun stjskr. á kjörtímabilinu, en í því fólst ekki loforð um að þeirri endurskoðun yrði lokið. Núv. ríkisstjórn var það vel ljóst, að reynslan sýndi að ekki hefur verið auðhlaupið að því verki að ljúka endurskoðun stjskr., og því vildi hún ekki fyrir fram ábyrgjast að þessari endurskoðun yrði lokið á stjórnartímabilinu eða kjörtímabilinu, þótt unnið skyldi að þeirri endurskoðun. Ég hef áður lýst því, að það eru mér vonbrigði, að eigi hafi unnist betur í stjskrn. en raun ber vitni um. Hvað hitt atriðið snertir, þær yfirlýsingar sem nefndar voru hér í upphafi þings, skal ég aðeins segja að fulltrúar voru tilnefndir af hálfu stjórnarflokkanna til viðræðna. Vera má að þær viðræður hafi ekki komist í gang nægilega fljótt eða orðið eins ítarlegar og æskilegt hefði verið. Má vissulega kenna stjórnarflokkunum um það. En þar á móti verður þá einnig að segjast að áhugi annarra þingflokka hefur verið takmarkaður þar sem ekki var eftir þeim viðræðum gengið frekar en raun ber vitni. Þetta er liðin tíð og skiptir ekki öllu máli að deila um það sem liðið er, heldur hitt, að reyna að ná samstöðu um málsmeðferð nú í lok þessa þings þannig að starf að endurskoðun stjskr. og endurskoðun kosningalaganna geti hafist og borið árangur.



Herra forseti. Það var aðeins af því, að hv. þm. Jón Árm. Héðinsson beindi sérstaklega fsp. til forsrh. og mín, sem ég óskaði eftir því að segja nokkur orð, en ekki af því að ég ætli að fara að tefja umr. um þetta mál. Ég vil segja það, að ég er alveg sama sinnis í þessum efnum og ég var í þessum sjónvarpsþætti, sem hv. þm. mun nú hafa á spólu og þar með alveg örugglega hægt að heyra hvað hver sagði við það tækifæri. Ég álít að það verði að gera endurbætur á kjördæmaskipan eða kosningafyrirkomulagi, ef menn vilja nefna það því nafni, en það, sem í raunveruleikanum þarf að gerast, er að sá landshluti, sem til sín hefur safnað miklum mannfjölda á suðvesturhorni landsins, verður að fá fleiri fulltrúa. Þetta er mín skoðun og mín stefna og fyrir henni mun ég berjast, ef ég hef aðstöðu til. Með hvaða hætti það á hins vegar að vera er ekki eins einfalt mál og sumir vilja vera láta. Það má segja að eðlilegt sé að færa þá þm., sem úthlutað hefur verið á hlutfallstölu, til þessara fjölmennustu kjördæma. En það er þó svo, að gæta þarf að ýmsu í því sambandi. Það er að mínum dómi a. m. k. alveg óverjandi að koma aftan að þeim mönnum, sem hafa farið í framboð í þeim kjördæmum sem geta gefið von um slík sæti, og það eftir að framboð hafa verið ákveðin þar og í mörgum tilfellum með prófkjörum. Þess vegna verður að játa að þrátt fyrir góðan ásetning í haust um að breyta þessu, þá höfum við orðið of seinir á okkur, og þess er ekki kostur að mínum dómi að fara að breyta þessu þegar í eindaga er komið og búið að ákveða framboð yfirleitt. Ég tel alveg óþarfa að vera að varpa steini að stjskrn. Ég vil ekki og hef enga löngun til að skjóta mér á bak við hana. Ég tel að stjórnmálaflokkarnir hafi haft þau ráð, að þeir hefðu getað ýtt betur á ef þeir hefðu verið ákveðnir í að gera það. Og ég vil ekki skorast undan neinni ábyrgð í því efni. Þess vegna er það vitaskuld við - ja, við getum sagt stjórnarflokkana að sakast og kannske einnig við stjórnarandstöðuflokkana, af því að þeir hafa ekki heldur verið mjög ýtnir í þessu efni. Við skulum líka, eins og hér hefur verið rifjað upp, minnast þess, að það hafa starfað stjórnarskrárnefndir á undan þessari, og sumar hverjar starfað eða verið til öllu lengur en 6 ár, án þess að það hafi legið mikið eftir þær. Það er ekkert óeðlilegt, þó að það sé vandaverk að ákveða það þegar verið er að setja toppramma um pólitíska starfsemi í landinu og á Alþ., þó að það sé ekki alveg hlaupið að því. Og það er auðvitað mál, að við getum ekki ætlast til þess, að fulltrúar, sem í stjskrn. eru kosnir af flokkum, fari upp á sitt eindæmi að fitja í þeim efnum upp á leiðum. Þeir munu auðvitað hafa samband og samráð við sína flokka þegar þeir taka afstöðu til slíkra mála. Annað væri óeðlilegt. Hitt er aftur allt annað mál, sem skotið hefur hér upp kollinum og var minnst á af hv. þm. Benedikt Gröndal, að það er svo sem ekki ný hugmynd, að rétt sé að fela mönnum utan þingsins að fást við þessar aðgerðir. Það er auðvitað hægt. Með stjórnarskrárbreytingu er hægt að gera samþykkt um sérstakt stjórnlagaþing og fela því stjórnlagaþingi að setja nýja stjskr. En ég á eftir að sjá framan í þá hv. alþm. sem afsala sér valdi sínu í hendur sérstaks stjórnlagaþings. Það getur verið, að síðar meir eigi eftir að skipa þessa þingbekki svo miklir „idealistar“ að þeir verði reiðubúnir til þess. Ég fyrir mitt leyti hef ekki mikla trú á því. Herra forseti. Ég skal ekki orðlengja þetta. Ég tel þörf á breytingum á stjskr. Ég tel þörf á breytingum í þessum efnum sem minnst hefur verið á. Ég tel líka þörf á breytingum á skipan Alþingis að því leyti til, að það hefur alltaf verið mín persónulega skoðun, sem hefur orðið sterkari með hverju árinu sem ég hef kynnst starfsháttum Alþingis betur, að það er auðvitað ekkert vit, það er ekki snefill af viti í deildaskiptingu lengur. Hún á að hverfa og hér á að starfa þing í einni málstofu. Og það eru einnig fleiri atriði sem þarf að taka til íhugunar, - atriði sem líka hafa pólitíska þýðingu, því að við skulum ekki gleyma því, að deildaskiptingin, þó að sjaldan reyni á hana, getur haft sína pólitísku þýðingu, og menn verða þá að gera það upp við sig, hvort þeir telja eðlilegt að svo sé eða ekki, að 1/3 þm. eigi að hafa „teoretískt“ sama vald og 2/3, sem kosnir eru með alveg nákvæmlega sama hætti, fyrir nú utan vinnubrögðin á Alþ. sem þetta skapar og eru að mínum dómi orðin fyrir neðan allar hellur, og ætla ég ekki að kveða sterkar að orði um það. Ég skal láta máli mínu lokið. En það, hvort þessi stjskrn. er leyst frá störfum nú í þinglokin eða hvort endurskipun þeirra mála er látin bíða næsta Alþingis finnst mér út af fyrir sig ekkert höfuðatriði.



Herra forseti. Eftir að ég hafði fyrir hönd hv. allshn. Sþ. gert grein fyrir nál., sem fram kemur á þskj. 394, þar sem n. kemst að þeirri niðurstöðu að mæla með samþykkt þessarar þáltill, með þeirri breytingu þó, að síðasta mgr. tillgr. falli niður, þá flutti hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir brtt. þar sem gert er ráð fyrir því, að síðasta mgr. væri aftur tekin upp með þeirri viðbót, að inn í setninguna væru felld orðin: „svo fljótt sem unnt er.“ Ég óskaði þá eftir því, að umr. yrði frestað til þess að kanna viðhorf allshn. til þessarar brtt. Enda þótt ég hafi ekki náð í alla nm., þá er það álit okkar, sem höfum athugað þetta mál, sem er meiri hl. a. m. k. í n., að ekkert sé við það að athuga að samþykkja þessa brtt. N. er því hlynnt því, að hún verið samþ. og tillgr. verði þá samþ. í heild sinni með þeirri breytingu.



Herra forseti. Þar eð ég tel mig hafa ástæðu til að treysta því, að athugun sú, sem till. gerir ráð fyrir, verði framkvæmd á þessu sumri, þá get ég fallist á þá málsmeðferð, sem lagt er til, og segi já.



Þar sem ég hef enga ástæðu til þess að treysta neinu í þá veru, sem hv. síðasti ræðumaður gerði grein fyrir, en tel að hér sé um nauðsynjamál að ræða, þá segi ég nei.



Herra forseti. Ég hafði í umr. um þessa till. við afgreiðslu hv. allshn. talið að forsendur fyrir hinni rökstuddu dagskrá væru hæpnar. En mér hefur hins vegar verið sýnt fram á það með yfirlýsingu frá flugmálastjóra, að fram mun fara sú rannsókn og athugun, sem till. gerir ráð fyrir, á þessu sumri, og því er það, að ég segi já við hinni rökstuddu dagskrá.



Herra forseti. Forsendur þessarar afgreiðslu hv. allshn. eru þær, að samkv. bréfi flugmálastjóra, dags. 31. mars s. l., var upplýst, að sú athugun, sem farið er fram á í till, eigi sér stað og verði framkvæmd nú í sumar. Hins vegar urðu allmiklar deilur á fundi í Sþ. í síðustu viku um skilning á orðalagi í umsögn flugmálastjóra. Að mínu áliti er ljóst, hvernig skilja ber bréf flugmálastjóra. En vegna þessara umr., sem hér fóru fram, þá óskaði ég eftir nýju bréfi frá flugmálastjórn. Mér hefur nú borist það og ég mun leyfa mér að lesa það, með leyfi hæstv. forseta, en það hljóðar svo: „Reykjavík, 2. maí 1978. Ég vísa til bréfs míns til allshn. Sþ„ 30. mars s. l., varðandi till. til þál. um athugun á úrbótum í flugsamgöngum við Vestfirði, 39. mál, og ítreka að gefnu tilefni, að flugmálastjórn mun í sumar beita sér fyrir umræddri athugun á flugvalla- og flugöryggismálum Vestfjarða.“ Ég held, að þetta bréf taki af allan vafa um að það, sem farið er fram á í till., hefur nú þegar verið ákveðið að framkvæmt verði í sumar. Þess vegna segi ég já.



Herra forseti. Ég tel, að sú rökstudda dagskrá, sem hér liggur fyrir um frávísun þessarar þáltill. um athugun á úrbótum í flugsamgöngum við Vestfirði, sé í alla staði óeðlileg. Það er beinlínis rangt, sem fullyrt er í hinni rökstuddu dagskrá n., að í umsögn flugmálastjóra komi fram, að þegar hafi verið ákveðið, að sú athugun, sem þáltill. gerir ráð fyrir, verði framkvæmd. Ekkert slíkt kemur fram í bréfi flugmálastjóra. Nú hefur það gerst, að við atkvgr. hefur komið fram nýtt bréf, upp lesið af hv. formanni allshn., hv. þm. Ellert B. Schram. Hann segir að þar sé fastar að orði kveðið um að þetta verði gert. Þrátt fyrir þessa yfirlýsingu embættismanna tel ég á engan hátt eðlilegt að vísa þessari þáltill. frá. Það er í fyllsta máta eðlilegt, að þing vilji liggi fyrir og sé að baki þessari athugun, þannig að fulltryggt sé, að hún verði framkvæmd. Þessi till. allshn. um að vísa málinu frá með rökstuddri dagskrá er því í hæsta máta óeðlileg og á hæpnum forsendum fram borin, vafasamt að hún sé með þinglegum hætti. Ég segi því nei.



Herra forseti. Þar sem fyrir lá við afgreiðslu málsins í allshn., að hlutaðeigandi ríkisstofnun hefði ákveðið að framkvæma athugun þá, sem um ræðir í till., á komandi sumri og þessi vitneskja hefur enn verið staðfest fyrir þessa atkvgr., eins og fram kom í máli hv. formanns allshn., þá tel ég afgreiðslu n. þá einu eðlilegu eins og málið lá og liggur fyrir og segi því já.



Herra forseti. Það mun ekki vera algengt, mun nánast vera einsdæmi, að þm. greiði atkv. með því að vísa máli frá, sem hann er flm. að. Ég tel, að það sé einsdæmi í þingsögunni, að slíkt geti gerst, vegna barnslegs trúnaðartrausts á flugmálastjóra. Ég get ekki annað sagt en mikil er trú þín, kona. Ég segi nei.



Herra forseti. Fyrir liggur till. á þskj. 387 um vísindalega rannsókn á lifnaðarháttum æðarfugls. „Alþingi ályktar að fela landbrh. að láta framkvæma vísindalega rannsókn á lifnaðarháttum æðarfugls.“ Atvmn. hefur athugað þessa till. á fundum sínum og aflaði n. sér umsagna Æðarræktarfélags Íslands, Líffræðistofnunar háskólans og Búnaðarfélags Íslands. Allar þessar umsagnir hníga í þá átt, að mikil nauðsyn sé á að rannsaka nánar lifnaðarhætti æðarfugls. Því eru allir nm. sammála um að mæla með samþykkt tillögunnar. Ég vil leyfa mér að lesa örfáar línur úr þessum umsögnum. Æðarræktarfélag Íslands segir: „Við fögnum því fram kominni till. til þál, enda teljum við ekki vansalaust., að Íslendingar hafi ekki yfir að ráða sem fyllstri vitneskju um jafnmikla nytjaskepnu og æðarfuglinn er.“ Líffræðistofnun háskólans segir: „Það er skoðun okkar, að aðgerðir, sem stuðla eiga að eflingu æðarræktar, verði kák eitt nema að undangengnum ítarlegum rannsóknum á æðarfugli og samskiptum hans við manninn, fæðutegundir og þau rándýr, sem á hann leggjast. Því er mjög fagnað fram kominni till. og lagt til, að hún verði samþykkt.“ Í umsögn Búnaðarfélags Íslands segir: „Undanfarin ár hefur Búnaðarfélagi Íslands borist beint erlendis frá eða verið framsend erindi frá landbrn., sem því hafa borist víðs vegar að frá vísindastofnunum og einstaklingum, og ýmsar fsp. varðandi dún og æðarrækt. Nái þáltill. fram að ganga og tilætluðum árangri munum við geta veitt fyllri svör auk þess sem þá fær almenningur þjóðarinnar að vita meira en áður um raungildi þessarar ágætu búgreinar, en um þessar mundir gefa 4 kollur af sér sama verðgildi í útflutningi og meðaldilkur af kjöti.“

Forseti (Ásgeir Bjarnason) : Umræðan fer þannig fram, að hver þingflokkur fær til umráða hálfa klukkustund. Umferðir verða tvær, 15–20 mín. í þeirri fyrri og 10–15 mín. í þeirri síðari. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Alþb., Alþfl., SF, Framsfl. og Sjálfstfl. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Alþb. í fyrri umferð Garðar Sigurðsson, 5. þm. Suðurl., og Karl G. Sigurbergsson. 3. þm. Reykn., í síðari umferð Ragnar Arnalds, 5. þm. Norðurl. v. Fyrir Alþfl. í fyrri umferð Gylfi Þ. Gíslason, 9. þm, Reykv., og Sighvatur Björgvinsson, 8. landsk. þm., í síðari umferð Bragi Sigurjónsson, 4. landsk. þm., og Benedikt Gröndal, 2. landsk. þm. Fyrir SF í fyrri umferð Karvel Pálmason, 5. þm. Vestf., og í síðari umferð Magnús T. Ólafsson, 3. landsk. þm. Fyrir Framsfl. í fyrri umferð Ólafur Jóhannesson dómsmrh., en í síðari umferð Einar Ágústsson utanrrh. Fyrir Sjálfstfl. í fyrri umferð Geir Hallgrímsson forsrh. og í síðari umferð Matthías Á. Mathiesen fjmrh. Hefst nú umr. og tekur fyrstur til máls hv. 5. þm. Suðurl., Garðar Sigurðsson, og talar af hálfu Alþb.



Herra forseti. Góðir hlustendur. „Ég skal aldrei gera það aftur,“ sagði forsrh., þegar hann lækkaði gengið síðast. „Vegurinn til vítis er varðaður fögrum fyrirheitum,“ stendur einhvers staðar. Fögur fyrirheit ein nægja ekki. En á þau hefur ekki skort í stjórnartíð skipstjórans á þjóðarskútunni sem nýverið sigldi henni í strand, eins og kunnugt er, og kallaði þá til stjórnarandstöðunnar á dekkinu: Hvar eru ykkar ráð? - Það er bara of seint að biðja um rétt strik þegar skútan velkist um í fjöruborðinu. Í ágúst 1974 voru fyrstu fyrirheit enn sitjandi stjórnar gefin út á þrykk. Þar sagði m. a., og þar var auðvitað um ráðstafanir að ræða eins og á hverju ári síðan: „ Ríkisstj. mun beita sér fyrir ráðstöfun til að koma í veg fyrir rekstrarstöðvun atvinnuvega, tryggja atvinnuöryggi, bæta gjaldeyrisstöðu, treysta hag fjárfestingarsjóða og ríkissjóðs, sporna við hinni öru verðbólguþróun“ o. s. frv. Og síðan: „Við aðgerðir þessar verður lögð áhersla á að þær komi sem minnst við þá sem lægst laun hafa og lakast eru settir í þjóðfélaginu.“ Svo mörg voru þau orð. En hvernig hefur svo til tekist? Allt of langt mál væri að gera grein fyrir því í smáatriðum, en í fáum orðum sagt hefur allt farið úrskeiðis. Geir Hallgrímsson og hjálparkokkar hans, kúgaðir og kramdir, hafa engin tök á efnahagsmálum, enda mála sannast að þeir hafi ekki kært sig um að hafa stjórn á neinum þeim meginþáttum sem efnahagsstjórn byggist á, svo sem eins og fjárfestingu, innflutningi og skipulagningu framleiðslu og atvinnulífs. Loforðið um að halda atvinnuvegunum í fullum gangi stendur nú þannig og hefur gert, að framleiðsluatvinnuvegirnir eru sagðir á heljarþröminni, enda hefur verðbólgustefnan og vaxtaokrið leikið mörg fyrirtæki í þessum greinum grátt. Og skemmst er að minnast upphafs vertíðar í Eyjum og raunar víðar, þar sem byrjað var á að tilkynna uppsagnir. Öðruvísi mér áður brá, þegar þessi tími var notaður til að slást um vinnuaflið, en ekki til þess að segja því upp. Gjaldeyrisstaðan hefur m. a. verið bætt með því, að á síðasta ári var hvorki meira né minna en 9000 millj. viðskiptahalli og erlendar skuldir ríkisins. fyrir utan skuldir einkaaðila, nema nú einum litlum 155 þús. millj. kr. Hagur fjárfestingarsjóða er nú með allra lakasta móti, sumir raunar algerlega fjárvana. Hagur ríkissjóðs hefur verið tryggður, eins og lofað var, með því að skuld ríkissjóðs við Seðlabankann hefur aukist úr 600 millj. í um 25 þús. millj. Hækkunin er tæplega 4000%. Hjá þeim bregðast ekki fyrirheitin. Höfuðatriði stefnuyfirlýsingarinnar var þó það að berjast gegn verðbólgunni. Þarf ekki að orðlengja það. Erlendur gjaldeyrir hefur nær þrefaldast í verði og annað eftir því, sem sagt hrein uppgjöf. Allar aðgerðirnar áttu að miðast við að hlífa hinum lægst launuðu. Kannske sjá menn það á síðustu ráðstöfunum stjórnarinnar, hvernig staðið er að því, þegar verkafólki er ætlað að búa við 40% verðbólgu með varla hálfum vísitölubótum. Allt tal Geirs forsrh. um að kaupmátturinn eigi að haldast er blekking. Síðustu aðgerðir sýna einfaldlega, að fólk vinnur einn mánuð kauplaust, ef miðað er við nýgerða samninga. Það allra alvarlegasta við nýjustu ráðstafanir ríkisstj. er þó það, að raunverulegur samningsréttur er tekinn af launafólki með því að ónýta gerða samninga með lagaboði. Við þessa staðreynd ætti launafólk að staldra og gera sér glögga grein fyrir því, að kjarabaráttan er pólitísk stéttabarátta og kosningarétt sinn verður það að nýta til þess að hafna kaupránsflokkunum algerlega í komandi kosningum. Það er eðlilegt, að gripið sé til efnahagsráðstafana þegar þjóðarbúið verður fyrir skakkaföllum vegna hratt versnandi viðskiptakjara, þegar afurðir okkar falla í verði og innflutningsvörur hækka á sama tíma eða þegar um aflaleysi er að ræða eða önnur ytri skilyrði. En einkennilegt má það vera, að þegar betur veiðist en nokkru sinni fyrr, þegar verð á afurðum er hærra en nokkur dæmi eru til um áður, þá þurfi að grípa til ráðstafana af því tagi sem nú er um að ræða. Því er nú borið við, að kaupmáttur launa sé of hár, hann hafi vaxið of mikið, launafólkið fái of mikið í sinn hlut, laun frá 120 til 150 þús. kr. á mánuði séu að setja landið á hausinn, verðbólgan sé því að kenna. Hvers vegna var þá yfir 30% verðbólga árið 1976, þegar kaupmáttur lækkaði verulega, eða þá árið 1975? Þá var verðbólgan um 50% á sama tíma og kaupmáttur launa lækkaði um tæp 15%. Er það von að fólk spyrji? Verðbólgan vex hvort sem kaupmáttur hækkar eða lækkar. Ríkisstj. lendir í efnahagsvanda, hvort sem verð hækkar eða lækkar erlendis á afurðum. Sífelldur efnahagsvandi, hvort sem viðskiptakjörin eru góð eða vond eða hvort sem vel eða illa veiðist. Og nú er helsta bjargráðið í efnahagsmálunum að prenta öðruvísi seðla. Hvar er nú Kröflukerlingin með svarta kassann? Ætli hún kunni ekki líka ráð við þessu? En Geir Hallgrímsson finnur alltaf orsökina þegar óstjórnin í efnahagsmálum er að setja allt í strand, nema verslunina auðvitað. Þegar hann er í gervi innflytjandans hrópar hann með kollegum sínum: Kaupið, kaupið - þ. e. a. s. meiri innflutning. Þegar hann bendir á orsakir efnahagsvanda kallar hann líka ásamt Framsóknarfélögum sínum: Kaupið, kaupið - og þá á hann við laun erfiðismanna. „Kaupið, kaupið“ eru einkunnarorð stjórnar braskaranna í landinu og ríkisstj. þeirra. Forsrh. var ekki heldur lengi að leysa fjárhagsvanda Rafmagnsveitna ríkisins. Neytendur hjá Rafmagnsveitunum skyldu bara borga. Þó er rafmagnsverð á Rafmagnsveitnasvæðinu um 85% hærra en í Reykjavík. Skyldu landsbyggðamenn ekki vera ánægðir? En skyldi það bara vera kaupið sem gerir framleiðsluatvinnuvegunum svo erfitt fyrir? Eru engir aðrir kostnaðarliðir sem valda erfiðleikum? Það er staðreynd, að vaxtaokurstefna ríkisstj. hefur haft þau áhrif á meðaliðnfyrirtæki, að þegar laun og launatengd gjöld eru samtals um 1 millj., þá eru vextirnir um 400 þús. að meðaltali. Dæmi eru til um að vaxtakostnaður fyrirtækja sé meiri en öll útgreidd laun samtals. En það eru aðeins launin sem ráðist er á. Auðvitað eru það fleiri kostnaðarhækkanir en þessar sem koma beint vegna verðbólgustefnu stjórnarinnar, en of langt væri upp að telja. Landbrh. var yfir sig hrifinn af kjörum bænda í ræðu sinni í fyrradag. Kannske telur ráðh. landbúnaðinum best borgið með því að láta bændur greiða svo háa vexti sem rann ber vitni af fjármagni sem skilar sér að hluta eftir hálft til eitt ár og að hluta eftir kannske tvö ár. Það er ekki sami veltuhraðinn á peningunum í þeirri atvinnugrein og í verslunarbraski í Reykjavík. Þau vaxtakjör, sem bændum eru nú boðin, nægja alveg til að gera út af við þá bændur, sem verst eru settir, og þyngja óskaplega fyrir þeim, sem betur standa nú, ef um miklar skuldir er að ræða í fjárfestingu. Um rekstrarlánin er það að segja, að þau hafa ekki einu sinni haldið í við verðbólguna. Framsfl. hefur löngum talið sig bændaflokk, jafnvel að því marki að þeir hafa talið sig eiga bændur. Hvenær ætli þeir beiti sér fyrir því, að bændur eins og annað launafólk fái launin sín greidd í peningum, en ekki sífellt bundnir við innskriftarverslun að fornum sið? Það er svo sannarlega ömurlegt um að litast í þessum atvinnuvegi eftir samfellda 7 ára stjórn Framsfl. í þessum málum. Víst er að Framsókn verður að færa allmarga bændur út úr reikningi símum nú þegar bændur hafa vaknað til þeirrar stéttarvitundar sem komið hefur í ljós nú undanfarin ár. Að lokum vil ég segja það, að vissulega þarf að taka verðbólguvandann föstum tökum og ráðast án miskunnar á hinar raunverulega ástæður vandans í fullu samráði við alþýðu þessa lands. Hagur alþýðunnar verður ekki tryggður fyrr en verðbólgan hefur verið skorin niður í eðlilegt mark. Hagur sparifjáreigenda er ekki tryggður með núverandi vaxtastefnu, þó að reynt sé að skrökva því að þeim. Gengisfellingarnar sjá um að hirða vaxtamuninn og vel það. Rekstur framleiðslu atvinnuveganna er óhugsandi með þeim aðferðum sem ríkisstj. hefur beitt til þessa. Iðnaðurinn í landinu verður ekki tryggður fyrr en verðbólgunni hefur verið komið í þokkalegt horf og honum boðið sambærilegt orkuverð, vaxtakjör og önnur skilyrði sem samkeppnisaðilar búa við erlendis. Óheftur innflutningur og skilyrðislaus hlýðni við boðorðið um frjálsa verslun og EFTA og stjórnlausan innflutning, hvort sem peningar eru til fyrir honum eða ekki, gerir hvort tveggja að drepa hvert iðnfyrirtækið af öðru og steypa okkur í enn hrikalegri skuldir erlendis en nú er orðið og er löngu nóg komið. Ég skal aldrei gera það aftur, sagði forsrh. enn einu sinni þegar hann lagði fram síðasta frv. um nýjar efnahagsráðstafanir. Nú eiga kjósendur kaupránsflokkanna að segja hver fyrir sig: Ég skal aldrei gera það aftur. Ég skal aldrei kjósa þá aftur. Og standa við það. Þökk fyrir áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Á þeim ræðutíma, sem ég hef hér, get ég varla drepið á nema fátt eitt af því, sem ég vildi þó gera, af þeim fjölda mála sem liggja á borðum þm. og komið hafa til umr. Frá því að ég tók sæti á þingi finnst mér hafa haft mesta þýðingu frv. sem nýlega var lagt fram af hálfu stjórnarinnar, þ. e. frv. um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Þetta frv. ásamt fleiri er ríkisstj. að knýja í gegn nú í þinglok með hörku. Frv. er þó ekki þýðingarmikið hvað varðar almenna hagkvæmni fyrir launafólkið í landinu, heldur vegna þess að það speglar umbúðalaust stefnu ríkisstj. í veigamiklum atriðum og gefur nokkurn veginn örugga vissu um framhaldið, ef ekkert verður að gert. Um þetta frv. hafa farið fram á þingfundum kátleg orðaskipti milli núv. viðskrh. Ólafs Jóhannessonar og viðskrh. viðreisnarstjórnarinnar, Gylfa Þ. Gíslasonar, þar sem báðir hafa af miklu kappi reynt að sannfæra verslunarvaldið, rammasta íhaldið í landinu, um að þeir hvor um sig hefðu verið og væru þess albúnir að leggja sig alla fram til að fá að stjórna landinu með Sjálfstfl. Gylfi Þ. Gíslason hefur fært að því rök, að frv. sé að efni til það sama og hann flutti á tíma viðreisnar, haustið 1969, og ekki um teljandi orðalagsbreytingar að ræða frá því sem þá var, en þá hafi Ólafur Jóhannesson beitt sér fyrir því, að frv. yrði fellt. Það hefur komið greinilega fram í hinum broslegu umr. þeirra, að þeir keppa um það, hvor muni verða trausts verðari að mati Sjálfstfl. að kosningum loknum. Að sjálfsögðu er það persónubundnara keppikefli hæstv. ráðh. Ólafs Jóhannessonar, þar sem hann enn um sinn er ótvíræður foringi Framsfl. og ekkert bendir til að hann hugsi til breytinga þar á. Öðru máli gegnir um Gylfa Þ. Gíslason sem nú býr sig undir það að láta af þingmennsku, en engu að siður reynir hann að skila hlutverkinu sæmilega af hendi til arftakanna. Orðið „frelsi“ er mjög notað til skýringar á þessu frv. og óspart gefið í skyn að frjáls og eftirlitslaus verslunarálagning leiði til lækkaðs vöruverðs, samkeppnin fell slíkt í sér. Því er þó öfugt farið. Að geðþótta og kröfu ýmissa verslunaraðila komu fljótlega til umtalsverðar verðhækkanir eftir kjarasamningana s. l. vor. Þannig hækkaði verslunarálagningin almennt um 1.5 prósentustig snemma á haustdögum, en þá hækkun gekk illa að réttlæta með rökum. Við afgreiðslu fjárl. um s. l. áramót voru beinir skattar auknir og lagður á skyldusparnaður. Áhrif þessara aðgerða jafngiltu 2.5% rýrnun ráðstöfunartekna miðað við það sem annars hefði verið. Í framhaldi af þessu kom svo gengisfellingin og ráðstafanir ríkisstj. í efnahagsmálum, sem m. a. fólu í sér ógildingu kjarasamninga með þeim hætti, sem kunnugt er, og hótun um að taka beina skatta út úr grundvelli vísitölunnar. Á sama tíma og launastéttirnar eru með lagaboði sviptar réttinum til að gera samninga á eðlilegan og frjálsan hátt er lagt til að verslunin í landinu fái það frelsi sem hún hefur lengi krafist, frelsi til að ákveða vöruverðið eftirlitslaust á kostnað launastéttanna, á kostnað alls vinnandi fólks í landinu. Samtímis því sem orðið „frelsi“ er misnotað svo herfilega til að túlka ágæti ákvörðunar ríkisstj. um að afnema eftirlit með verslunarálagningu er Morgunblaðið með síðdegiskálfum sínum látið básúna óspart að frjáls álagning þýði lægra vöruverð. Þessar fullyrðingar eru settar fram með algeru virðingarleysi fyrir því sem sannara reynist. Reynslan er í þessum efnum sem öðrum ólygnust. Kannanir hafa leitt í ljós að verð á vöru hækkar óeðlilega við það að álagning er gefin frjáls. Ég sagði fyrr í ræðu minni, að stefna ríkisstj. væri nokkurn veginn ljós og örugg vissa væri um framhaldið ef ekki yrði spornað við. Stefnan er ljós að því leyti, að foringjar verslunarinnar hafa markað hana. Aðeins er tekist á um það, hvor muni aðstoða við að framkvæma hana að kosningum loknum, Framsfl. eða Alþfl. Það er stefnt að svipuðu frelsi handa fólkinu í landinu og við blasti að afloknu viðreisnartímabilinu. Of langt mál yrði að rifja það upp hér, hvernig ástatt var, en á örfátt skal þó minnt. Vandamálin blöstu hvarvetna við. Atvinnuleysi var þó alvarlegast af þeim öllum og af því leiddi að sjálfsögðu almennan og vaxandi tekjuskort. Illur aðbúnaður var á vinnustöðum, félagsleg og menningarleg afturför, öryggisleysi í heilbrigðis- og heilsugæslumálum, ófullnægjandi skólakerfi, slæmar samgöngur og léleg þjónusta hins opinbera að einhverju eða öllu leyti, sérstaklega hvað varðaði landsbyggðina. Óvissan og öryggisleysið. sem er dæmigerður fylgifiskur atvinnuleysisins, sagði auðvitað mest til sín úti um dreifbýlið, þannig að fólksflótti til þéttbýlissvæðanna varð mjög mikill og óx stöðugt og varð jafnvel landflótti, svo að við borð lá að blómlegar byggðir legðust í auðn af þeim sökum. Þannig var viðskilnaður Sjálfstfl. og Alþfl eftir 12 ára setu í ríkisstj. Þannig var ástandið í landinu í grófum dráttum. þegar gengið var til kosninga vorið 1971. Út úr þeim kosningum kom greinilegur og ótvíræður vilji kjósenda fyrir því. að breytt yrði um stefnu. Það var líka tekin upp önnur stefna af stjórninni sem við tók, vinstri stjórninni: stefna framfara og bjartsýni, sem byggðist á trú á landið og þjóðlega atvinnuvegi, trú á eigin getu og vilja. Grundvallarmarkmið þeirrar stefnu var og er að beita samfélagslegum aðgerðum til stuðnings og eflingar hverju því byggðarlagi sem kann að halla á hverjum tíma. Viðreisnarstjórnin gerði smánarsamning við Breta og Vestur-Þjóðverja um að landhelgin yrði ekki færð út án þeirra samþykkis. þrátt fyrir stórfellda rányrkju þeirra á miðunum hér við landið og augljóst hrun fiskstofnanna. Í þess stað var treyst á erlenda stóriðju og opnuð leið fyrir viðamikil umsvif erlendra auðhringa í atvinnulífi landsmanna. Í vinstri stjórninni beitti Alþb. sér fyrir uppsögn smánarsamningsins við Breta og Vestur-Þjóðverja og útfærslu landhelginnar í 50 sjómílur ásamt eflingu útgerðar og fiskvinnslu um allt land. Á þeim skamma tíma, sem sú stjórn var við völd, gekk yfir sjávarútveg og fiskiðnað okkar stórkostleg bylting sem gerbreytti öllu atvinnuástandi í landinu til hins betra. Sú bylting og þær ráðstafanir, sem gerðar voru, eru grundvöllur þeirra lífskjara sem þjóðin býr við í dag. En hvernig er útlitið nú að loknu kjörtímabili undir samstjórn Sjálfstfl, og Framsfl.? Það sækir greinilega í sama horf og á dögum Viðreisnar. Einkennin eru hin sömu. Þau koma m. a. fram í því stéttastríði sem ríkisstj. hefur efnt til. Nú eru allir launasamningar í landinu lausir og bólar ekki á lausn þess vanda frá hendi ríkisstj., heldur hið gagnstæða. Áform eru uppi um að takmarka eða afnema samningsréttinn. Stjórnin vill ófrið, hún vill stríð við samtök launafólks. Atvinnuleysisdraugurinn er farinn að ríða húsum. Það er farið að bera á samdrætti á mörgum sviðum. Einkennin koma vel fram í tómlæti stjórnvalda um það að bregðast við á eðlilegan hátt til hjálpar byggðarlögum sem af einhverjum orsökum ráða ekki við aðsteðjandi og tímabundinn vanda. Glöggt dæmi um það er aðgerðaleysið varðandi atvinnuástandið á Suðurnesjum. Allt kjörtímabilið hefur sjávarafli þar farið minnkandi. Af þeim sökum hefur atvinna dregist saman. Ekkert er aðhafst til bjargar, en þar er treyst á herinn á Miðnesheiði. Gengið er út frá auknum umsvifum hersins og á hans vegum. Þetta er tímabundið ástand til að kanna nýjar stríðsmaskínur, segir utanrrh. En atvinnuvandamál Suðurnesjabúa eru óleyst. Í hernum felst engin framtíð, því að það dylst ekki að „varnarliðið“ - að sjálfsögðu innan tilvitnunarmerkja - í næsta nágrenni við byggðarlögin á Suðurnesjum veldur margvíslegum vandræðum, það veldur siðleysi og spillingu, það glepur mönnum sýn, það eykur dáðleysi, það dregur úr sjálfsbjargarhvöt manna og kjarki til að takast á við vandamálin á raunsannan hátt. Og það veldur sundrungu, þannig að menn verða vanbúnir til allra eðlilegra viðbragða sem þarf til að ráða við þau félagslegu verkefni sem fyrir liggja hverju sinni. Atvinnumál á Suðurnesjum verða ekki leyst til frambúðar nema með brottför hersins. Í því máli nægja ekki neinir fataskiptasamningar. Því heyrast nú æ fleiri raddir taka undir þau kjörorð herstöðvaandstæðinga : Ísland úr NATO, herinn burt. Herra forseti. Góðir hlustendur. Senn líður að kosningum. Þess vegna er eðlilegt að spurt sé: Verður breyting á stjórn og stefnu? Því er auðsvarað. Það verður engin breyting á stjórnarstefnu, þótt þeir hafi vistaskipti í hjáleigu Íhaldsins, Framsfl. og Alþfl. Það þarf meira til. Til þess að um breytingu á stefnu geti verið að ræða og til þess að komið verði í veg fyrir að sama ráðleysið ríki þarf að stórefla Alþb., þannig að það verði að kosningum loknum a. m. k. næststærsti stjórnmálaflokkur landsins, svo að það verði fært um að veita nægjanlegt aðhald. Þann þátt treysti ég kjósendum til að sjá um. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Senn lýkur síðasta þingi þessa kjörtímabils. Tímamót eru fram undan. Þess vegna er eðlilegt að skyggnast nú bæði aftur á bak og fram á við. Auðvitað er aðalatriði að horfa til framtíðarinnar. Björt framtíð íslenskrar þjóðar á að vera mark okkar allra. En heilbrigð framtíðarstefna verður ekki mörkuð nema lært sé af reynslu fortíðar. Þess vegna mun ég fyrst fara nokkrum orðum um þróun mála á Íslandi á undanförnum árum. Því miður verður ekki annað sagt en stjórn íslenskra efnahagsmála hafi farið mjög úr böndum á þessum áratug. Svo alvarleg hafa lausatökin á sviði efnahagsmála orðið, að sjálfu þjóðfélaginu hefur stafað og stafar hætta af. Mistökin hafa fyrst og fremst verið fólgin í því, að á þessum áratug hefur árlegur vöxtur verðbólgu verið um þrisvar sinnum meiri en hann var á s. l. áratug. Eitt árið var hann svo gífurlegur að um Evrópumet var að ræða. Þetta hefur valdið margvíslegu tjóni. Lífskjör almennings hafa orðið lakari en þurft hefði að vera. Ranglæti í skiptingu tekna og eigna hefur aukist. Atvinnurekstur hefur átt í erfiðleikum, þótt sem betur fer hafi tekist að komast hjá atvinnuleysi. Hagnýting auðlinda hefur orðið óhagkvæmari en ella. Mat á verðmætum hefur brenglast. Í kjölfar alls þessa hefur siðgæðisvitund þjóðarinnar hrakað. Þeirrar staðreyndar er of sjaldan getið. Hún er þó e. t. v. alvarlegasti fylgifiskur óðaverðbólgu þegar til lengdar lætur. Þá hafa átt sér stað stórkostleg mistök í fjárfestingu. Sumpart standa þau í sambandi við verðbólguna, sumpart hafa þau ýtt undir hana. Fyrst og fremst bera þau vott um rangar ákvarðanir, aðallega af hálfu stjórnvalda. en einnig af hálfu forráðamanna fyrirtækja. Á síðasta ári hafði fjárfesting aukist um 80% frá árinu 1970 samtímis því sem þjóðartekjur jukust um 44%. Á sviði orkumála verður þjóðin nú og á næstu árum að standa straum af arðlausri fjárfestingu sem nemur á annan tug milljarða. Sérfræðingar sem starfað hafa á vegum Rannsóknaráðs ríkisins, telja að afkastageta fiskiskipaflotans sé orðin rúmlega tvöfalt meiri en nauðsynlegt geti talist. Haldið hefur verið áfram að stórauka fjárfestingu í landbúnaði, þótt augljóst hafi átt að vera að viðbótarfjárfesting gat engum arði skilað. Sauðfé í landinu er 50% fleira en þarf til að fullnægja innanlandsþörf fyrir afurðir þess. Þá hefur fjármálastefna opinberra aðila verið mjög ógætileg. Ríkisútgjöld og útgjöld sveitarfélaga hafa vaxið úr hófi fram. Þess vegna hefur ríkissjóður safnað meiri óreiðuskuldum í Seðlabankanum en dæmi eru um áður. Verðbólgan stjórnleysið á fjárfestingarmálunum og fjármálastefna opinberra aðila hefur síðan leitt til stórhættulegrar skuldasöfnunar erlendis, sem nemur nú upp undir 600 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu. Enn er samt ónefnt það mál sem við hlið verðbólgunnar er að mínu viti alvarlegasta vandamál Íslendinga, þótt of sjaldan sé um það rætt af hreinskilni. Það er sú staðreynd, að þrátt fyrir 200 mílna fiskveiðilögsögu ofveiðum við mikilvæga fiskstofna við Ísland. Ef því verður haldið áfram eiga komandi kynslóðir e. t. v. eftir að dæma það alvarlegustu mistök þessara ára. Svipað á raunar við um landið, þótt þar séu ekki jafnmikil verðmæti í húfi. Um ótvíræða ofbeit á landið er að ræða. Allar þessar staðreyndir bera því miður vott um slæma ráðsmennsku á þjóðarbúinu á undanförnum árum. Lífskjörin hafa orðið lakari en ella. En skert lífskjör má bæta. Þess vegna er efnahagshliðin á vanda okkar kannske ekki alvarlegasta þróun mála á undanförnum árum. Mér finnst margt benda til þess, að í kjölfar verðbólguhugsunarháttarins sé þjóðin að bíða tjón á sálu sinni. Ef sá ótti minn er á rökum reistur er þar um að ræða tjón sem erfiðara er að bæta, en þeim mun nauðsynlegra er að við þeim vanda verði brugðist. En nú skulum við horfa til framtíðarinnar. Hvers er þörf til þess að ráða fram úr þeim efnahagsvanda sem allir viðurkenna að við er að etja? Hvernig á að bægja frá dyrum þjóðarinnar þeim háska sem heilbrigt þjóðlíf í landinu stendur andspænis? Í þessu sambandi tel ég nauðsynlegt að vekja athygli á að ekki aðeins er nauðsynlegt að tekin verði upp algerlega ný stefna í efnahagsmálum, heldur að í þjóðlífinu sem heild skapist nýtt hugarfar, ný afstaða atvinnurekenda til launþega og launþega til atvinnurekenda, ný afstaða ríkisvaldsins til skattgreiðenda og skattgreiðenda til þess, ný afstaða stjórnmálaflokka hvers til annars og til mikilvægustu samtaka þjóðfélagsins, svo sem samtaka launþega, samvinnufélaga og vinnuveitenda. Síðast, en ekki síst ber að nefna nauðsyn þess, að við öll sem einstaklingar breytum afstöðu okkar hvert til annars, aukum skilning okkar á skoðunum andstæðings, virðum rétt hver annars og vinnum sameiginlega gegn hvers konar órétti, sýnum umburðarlyndi. en stöndum fast um kröfuna um réttsýni og heiðarleika. Þetta eru forsendur þess, að okkur takist að sigrast á þeim vanda sem nú er við að etja. Ég skal nefna nokkrar raunhæfar ráðstafanir sem ég tel eiga að vera grundvöll nýrrar stefnu. Í fyrsta lagi verður að koma verðbólgunni niður í viðráðanlegt horf. Í því skyni verður að verður hagnýta verðjöfnunarsjóði til þess að jafna tekjusveiflur í útflutningsatvinnuvegunum. Launþegasamtök, vinnuveitendur og ríkisvald verða að koma sér saman um stefnu í launamálum sem sé innan ákveðinna þjóðhagsmarka og taki fyrst og fremst mið af hagsmunum láglaunafólk, en ofbjóði ekki gjaldgetu vel rekinna fyrirtækja. Í því sambandi ætti að hverfa frá hinu sjálfvirka vísitölukerfi sem nú gildir, en koma á skipan er hefði hliðsjón af breytingum á þjóðhagsvísitölu. Öll fjárfesting verður að fara fram samkv. áætlun, miðast við innlendan sparnað og vera á hverjum tíma innan marka sem efnahagsjafnvægi og framleiðslugeta þjóðarbúsins setur. Stefnan í fjármálum og peningamálum verður að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Í öðru lagi verður ríkisvaldið að hafa forustu um heildarátak til aukningar á framleiðni og arðsemi í íslensku atvinnulífi, bæði í framleiðslu og dreifingu, m. a. með því að auka heilbrigða samkeppni. Í þriðja lagi verður að taka upp markvissa stjórnun á sókn í þá fiskstofna sem hafa verið ofveiddir. Eina skynsamlega leiðin til þess að tryggja hæfilega hagnýtingu þessarar mikilvægustu auðlindar Íslendinga er að gera veiðar háðar leyfum sem greitt yrði fyrir, en nota tekjurnar til þess að auka hagkvæmni sjávarútvegsins sem heildar. Slík ráðstöfun hefur verið furðulítið rædd, en þó hafa ýmsir helstu sérfræðingar á sviði sjávarútvegsmála lýst fylgi sínu við hana. Í fjórða lagi verður að byggja framkvæmdir á sviði orkumála í miklu ríkari mæli á arðsemisjónarmiðum en átt hefur sér stað. Í fimmta lagi verður að móta nýja stefnu í landbúnaðarmálum, þannig að smám saman yrði að því stefnt að landbúnaðurinn framleiddi fyrir innanlandsmarkað, en kæmist hjá útflutningi í stórum stíl, enda verður ekki stundaður blómlegur landbúnaður á Íslandi með öðru móti. Í sjötta lagi er þörf nýs skattkerfis, staðgreiðslukerfis, og breytingar söluskatts í virðisaukaskatt, jafnframt því sem tekjuskatturinn hætti að vera fyrst og fremst skattur á launafólk, en atvinnurekstur beri réttláta skattbyrði. Í sjöunda lagi er endurskipulagning á almannatryggingakerfinu og heilsugæslunni orðin tímabær, ekki aðeins til að bæta kjör gamals fólks og barnmargra fjölskyldna og auka þjónustu við sjúka, heldur ekki síður til þess að auka hagkvæmni á þessu sviði og gera þjónustuna ódýrari. Í áttunda lagi ber brýna nauðsyn til að hið fyrsta verði komið á samfelldu lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn og tryggi það elli- og örorkulífeyrisþegum viðunandi og verðtryggðan lífeyri en þess nýtur nú aðeins hluti eftirlaunamanna í landinn. Í níunda lagi þarf að gera ráðstafanir til þess að bæta árangur þess mikla starfs sem fram fer í skólum, þannig að það leiði til hvors tveggja: sannari menntunar og meiri starfshæfni. Í tíunda lagi verður að gera nýtt átak til þess að efla vísindarannsóknir í landinu og hagnýta niðurstöður þeirra í þágu atvinnuveganna. Listir eiga að hljóta veglegri sess í daglegu lífi þjóðarinnar. Jafnframt þarf að efla heilbrigt fjölskyldulíf og þroskandi notkun tómstunda. Í ellefta lagi ber brýna nauðsyn til þess, að dómskerfi landsmanna verði traustara og fljótvirkara. Og í tólfta og síðasta lagi þarf að setja lýðveldinu nýja stjórnarskrá, þar sem m. a. sé kveðið á um jöfnun kosningarréttar. Mér er ljóst að í þessum orðum er markið sett hátt og miklar breytingar taldar nauðsynlegar. En við skulum vera hreinskilin við sjálf okkur og gera okkur þess fulla grein, að við höfum verið á hættulegri braut. Hér er ófremdarástand í efnahagsmálum. Heilbrigðu þjóðlífi er hætta búin. Við skulum ekki gleyma því, að ekki er vandalaust fyrir örfámenna þjóð við ysta haf að varðveita fullveldi sitt. Okkur tekst því aðeins að endurreisa efnahagslífið, hægja háskanum frá þjóðlífinu og varðveita fullveldið, að tvennt gerist: annars vegar að ný siðgæðisvitund móti gerðir okkar, hins vegar að við eflum samstarf okkar og samstöðu á öllum sviðum, í stjórnmálum, á vinnumarkaðinum, í félagsmálum, á sviði menningarmála. Sannleikurinn er sá, að opinberar umræður á Íslandi, og þá ekki síst hér á Alþ., mótast of sjaldan af slíkum sjónarmiðum. Hér á Alþ. tölum við tímum saman um smámál. Við pexum um alls konar aukaatriði, en leiðum hjá okkur það, sem mestu máli skiptir, en það er að mótuð sé ný heildarstefna í efnahagsmálum byggð á víðtæku og traustu samstarfi helstu þjóðfélagsafla. Þá er varanlegri lausung og hættulegri sundrung boðið heim og þá er persónuleg hamingja okkar fyrr en varir í hættu. Ég lýk þessum orðum mínum með því að minna á, að öll höfum við skyldur við sjálf okkur og þá um leið við þjóðfélagið. Því aðeins að við gegnum þessum skyldum okkar eigum við rétt til frelsis og velmegunar og því aðeins fáum við notið frelsis og velmegunar að við séum á verði, þegar þjóðarvanda ber að höndum. Sómi okkar er í veði ef við leysum ekki þann vanda. Auðvitað hlýtur frjálsa menn að greina á um fjölmarga hluti. En hitt er jafnljóst, að slíkan þjóðarvanda getur borið að höndum,að nauðsynlegt sé að allir skilji að þjóðin þarf að eiga eina sál. Við slíkan þjóðarvanda er nú að etja. Vonandi verður gæfa Íslendinga slík, að þeir bregðist vel og réttilega við honum. - Þökk fyrir áheyrnina.



Gott kvöld, góðir hlustendur. Þegar umr. þessum er útvarpað er aðeins rösk víka eftir af starfstíma Alþ., síðasta þings á kjörtímabilinu. Rétt er því að athuga hvernig til hefur tekist. Hinn 29. ágúst árið 1974 gaf ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar út stefnuyfirlýsingu sína. Þar sagði hún hvað hún ætlaði að gera. En hvað skyldi hún hafa gert? Í stefnuyfirlýsingunni lofaði ríkisstj. að láta gera sérstaka athugun á stöðu lífeyrissjóða og lífeyrisþega í landinu með umbætur fyrir augum. Það var aldrei gert. Í stefnuyfirlýsingunni lofaði ríkisstj. að beita sér fyrir aðgerðum til jöfnunar á húsnæðiskostnaði og til þess að auka aðstoð við öflun húsnæðis. Það hefur ekki heldur verið gert. Í stefnuyfirlýsingunni lofaði ríkisstj. því, að ríkisútgjöldum yrðu sett ákveðin takmörk miðað við þjóðartekjur. Það var ekki gert. Því var líka lofað, að gætt skyldi ítrasta sparnaðar í ríkisrekstrinum. Fjárlög hafa hækkað á kjörtímabilinu um meira en 360%, og á dögunum var upplýst á Alþ. að þrjár tilteknar ríkisstofnanir hefðu á árinu 1976 eytt 158 millj. kr. í bilakostnað einvörðungu, en það samsvarar hartnær 300 millj. kr. á núverandi verðlagi. Í skattamálum lofaði ríkisstj, endurskoðun, þar sem tekjuskattur yrði afnuminn af almennum launatekjum. Við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1978 voru skattleysismörk lækkuð, þannig að skattbyrðin jókst um meira en 2000 millj. kr. frá fyrra ári. Nýjar skattálögur, sem núv. ríkisstj. hefur lögleitt á kjörtímabilinu, nema á árinu 1978 tæpum 17 milljörðum kr. Þá lofaði ríkisstj. því einnig, að virðisaukaskattur yrði tekinn upp í stað söluskatts. Það hefur ekki verið gert. Hún lofaði, að staðgreiðslukerfi skatta yrði komið á eins fljótt og framast væri kostur. Það hefur ekki gerst enn. Í lánamálum lofaði ríkisstj. því að endurskoða skipulag og starfsemi fjárfestingarsjóða lánastofnana. Það hefur ekki verið gert. Hún lofað að draga úr erlendum lántökum. Á síðasta ári jukust erlendar skuldir þjóðarinnar um tæplega 20 milljarða. Ríkisstj. lofaði því að koma á jafnvægi í ríkisfjármálum. Síðast þegar til fréttist skuldaði ríkissjóður Seðlabankanum rétt innan við 23 milljarða og á s. l. ári námu meðalskuldir ríkissjóðs við bankann 41% af öllu innstæðufé bankans og seðlaveltu, eða um 15% af heildarráðstöfunarfé bankakerfisins í landinu. Á þeim takmarkaða tíma, sem ég hef hér til umráða, gefst mér ekki tækifæri til þess að rekja þessa sorgarsögu öllu lengra. Þó vil ég drepa á eitt mál enn. Norður við Kröflu stendur minnisvarði um núv. orkuráðh. sem kosta mun þjóðina ekki minna en 17 000 millj. kr. á verðlagi í apríl 1978, en það er talsvert meira fé en segir í fjárl. að sé samanlagður tekjuskattur allra einstaklinga og allra félaga á Íslandi á yfirstandandi ári. Til þess að reisa þennan minnisvarða hefur þjóðin tekið erlend lán sem um s. l. áramót námu jafnvirði 160 þús. kr. á hverja meðalfjölskyldu í landinu. Greiðslubyrðin vegna þeirra einna mun nema a. m. k. 1500 millj. kr. á ári næstu ár. Engar upplýsingar er að hafa um rekstrarkostnað virkjunarinnar, enda framleiðir hún hartnær enga raforku. Og svo eru menn að undrast hvers vegna lífskjör hér á Íslandi séu ekki betri en þau eru þegar fé þjóðarinnar er kastað á glæ með þessum hætti. Góðir hlustendur. Okkur Alþfl.-mönnum hefur lengi verið ljóst, að við þvílíkar aðstæður í efnahagsmálum sem við er að etja á Íslandi er ein af mikilvægustu forsendum þess, að árangur náist sú, að efnt sé til víðtæks samráðs og samstarfs með þjóðinni um lausn. Þetta var skoðun okkar fyrir kosningarnar 1974. Reynslan hefur staðfest hversu rétt hún var og er. Einmitt þess vegna er það rauði þráðurinn í efnahagsúræðum þeim, sem flokksstjórn Alþfl. hefur nýlega samþykkt, að gerður verði kjarasamningur milli ríkisvalds og verkalýðshreyfingar, nokkurs konar gagnkvæmur friðar- og samstarfssamningur sem tryggi m. a. framkvæmd láglaunastefnu Alþýðusambandsins, en veiti jafnframt ríkisstj. svigrúm og nauðsynlegan bakstuðning til þess að stjórna landinu með árangri. Fyrir um það bil tveimur áratugum var svipað ástatt í efnahags- og stjórnmálum á Íslandi og nú. Tvær ríkisstj. höfðu gefist upp með skömmu millibili. Leiðtogum stóru flokkanna höfðu fallist hendur frammi fyrir vandanum. Fráfarandi forsrh. skýrði þjóðinni svo frá, að hún stæði á barmi hengiflugs og engin samstaða væri um úrræði. Við þessar aðstæður sýndi Alþfl. hvað í honum bjó. Hann axlaði ábyrgðina einn og tókst á aðeins einu ári að finna leiðina út úr vandanum og leggja grundvöllinn að mesta framfaraskeiði í sögu þjóðarinnar. Ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar gafst upp vorið 1974 eftir að hafa brugðist trausti verkalýðshreyfingarinnar, lent í andstöðu við stjórn Alþýðusambands Íslands og komið þjóðarbúinu á vonarvöl. Allir vita að ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar hefur í rauninni einnig gefist upp, þótt hún tóri enn að nafninu til. Við þessar aðstæður hefur Alþfl. einn flokka lagt fram ákveðnar efnahagstíll. Í þeim eru ekki fólgin nein kraftaverkameðul, því að slík meðul eru ekki til. Till. okkar mótast af raunsæi, yfirvegun og ákveðnum vilja til þess að ná árangri. Stjórnmálabrautin hefur aldrei reynst okkur Alþfl.-mönnum auðveld yfirferðar. Að engum flokki hefur jafnoft og jafnhart verið sótt og að Alþfl. Okkar vegferð hefur verið stöðug barátta. En hún hefur líka kennt okkur ýmislegt. Hún hefur kennt okkur seiglu, festu og þrautseigju. Hún hefur kennt okkur umburðarlyndi og sáttfýsi. Ég er þeirrar skoðunar, að nú þarfnist íslenska þjóðin forustu sem hefur slíka kosti til að bera. Ég hef þá trú, að í komandi kosningum muni koma mjög áþreifanlega í ljós, að Ísland þarfnast Alþfl. Alþfl, hefur nú byr og er alls óhræddur við að sigla. Alþfl.-menn hafa aldrei óttast ábyrgðina. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það var mikið af því gumað fyrir tæpum 4 árum, þegar Ólafur Jóhannesson myndaði ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, að nú væri komin til valda sterk ríkisstj. sem hefði á bak við sig traustan meiri hl. Þá var mikið um það talað af stjórnarsinnum, að nú væri íslenska þjóðin loks búin að fá starfhæfa ríkisstj., sem þyrði og gæti tekið á vandamálunum. Víst er það satt og rétt, að ekki skortir þingmeirihl., höfðafjöldinn er 42 sem að baki ríkisstj. stendur. Og þessum 42 höfða meiri hl. hefur tekist það á tæpum 4 árum að halda svo á málum þjóðarbúsins að sigla öllu í strand. Þetta vita jafnt stjórnarsinnar sem aðrir. Fram undan er hengiflugið og hæstv. ríkisstj. stefnir beint fram af því. Þetta er táknrænt þegar þess er gætt, að fyrir nokkrum dögum lét seðlabankastjóri, Jóhannes Nordal, það álit í ljós á aðalfundi bankans, að árferði og ytri aðstæður allar fyrir þjóðarbúskap Íslendinga hefðu verið með besta móti. Árferðið er með besta móti, segir seðlabankastjóri, en eigi að síður er allt efnahagskerfið í rúst. Mótsagnakenndara getur þetta varla verið, en eigi að síður er þetta alvarleg staðreynd. Ríkisstj. hefur leikið efnahagskerfið svo grátt með skipulagslausum og óarðbærum fjárfestingum að vandfundin verða sambærileg dæmi. En það eru fleiri málaflokkar en efnahagsmálin og Krafla sem munað verður eftir við næstu kosningar, það má núv. ríkisstj. vera viss um. Launþegar eiga óuppgerðar sakir við ríkisstj. fyrir kaupránið sem hún stóð að fyrir nokkrum vikum. Þrátt fyrir allt þetta má svo heyra það svona af og til frá hæstv. ráðh., að þeir hefðu svo sem ekkert á móti því að stjórna a. m. k. eitt kjörtímabil í viðbót. Það hvarflar svona ósjálfrátt að manni, að þeir séu búnir að finna lausnina á efnahagsmálunum og það sé sú niðurlægjandi ráðstöfun að skerða íslenska gjaldmiðilinn hundraðfalt, þá sé komið tækifæri. fyrir ráðh. að fikra sig aftur upp í talnaröðinni með gjaldmiðilinn. En ekki er þetta sannfærandi ráðstöfun efnahagsmála, þegar vitað er að ríkisstj. hefur engin haldbær tök á efnahagslífinu miðað við nútímaaðstæður. Það getur því varla nokkur verið í vafa um að núv. ríkisstj. hefur tekist öðrum ríkisstj. fremur að halda svo á efnahags- og launamálum að allur þorri vinnandi fólks í landinu, ekki síst það launafólk sem hvað mest þarf fyrir brauðstritinu að hafa, telur núv. ríkisstj. vera hina verstu um langan tíma, og skiptir þá ekki máli hvar menn hafa skipað sér í pólitíska flokka. Og eitt þeirra séreinkenna, sem hæstv, ráðh. hafa, er hvað mest áberandi er í fari þeirra, er sú mælistika þeirra, að eftir því sem fleiri eru andsnúnir og á móti stefnu og störfum ríkisstj., þeim mun betri hljóti ríkisstj. að vera. Best væri að þeirra mati að allir landsmenn væru á móti ríkisstj. og stefnu hennar. Það sýndi hvað mesta festu og styrkleika hennar, hæfileika til góðrar og jákvæðrar stjórnunar, segja hæstv. ráðh. og ekki er dómgreindin lítil. Svo furðulegt sem þetta er, er það þó staðreynd, að hver ráðh. á fætur öðrum hefur haldið þessari firru fram á Alþ. að undanförnu. Það fer ekki á milli mála, að stefna ríkisstj. í efnahags- og launamálum er í fullkominni andstöðu við verkalýðshreyfinguna og launafólk í landinu. Hinn 14. febr. s. l. var útvarpað héðan frá Alþ. umr. um þau huggulegheit hæstv. ríkisstj. - eða hitt þó heldur - að ógilda alla kjarasamninga í landinu og svipta þar með launafólk þeim launahækkunum sem koma áttu til framkvæmda 1. mars s. l. samkv. gildandi samningum, - launahækkunum sem ríkisstj. sjálf lagði blessun sína yfir með aðild að samningunum á s. l. sumri, - launahækkunum sem fyrst og fremst komu til vegna þeirrar verðbólgustefnu sem ríkisstj. hefur alið og elur enn við brjóst sér og kyndir undir. Með kaupskerðingarlögum stjórnarflokkanna hér á Alþ., sem gildi tóku 1. mars s. l., var ekki einungis samningsréttur verkalýðsfélaganna fótum troðinn, heldur var ranglætið með lagasetningunni slíkt að með endemum er. Ráðh. og þm. Sjálfstfl. og Framsóknar sögðu eftirfarandi við launafólk með þessari lagasetningu: 117 þús. kr. mánaðarlaun verkamanns, sem hækka áttu samkv. samningum um 11200 kr. 1. mars, eru allt of mikið. Þjóðarbúið þolir ekki þessa hækkun. Við tökum helminginn af þeirri hækkun. Þetta kaup má aðeins hækka um 5 600 kr. Meira þolir þjóðarbúið ekki. - Og enn heldur stjórnarliðið áfram og segir: Þm. eru með 350 þús. kr. á mánuði. Jú, það erum við sjálfir. Við verðum að fá 18 600 kr. hækkun á það. Þjóðarbúið þolir það vel, þó að verkamaðurinn með 117 þús. kr. fái ekki nema 5600 kr. hækkun, Jú, þetta mun vera í lagi, segja hv. stjórnarsinnar. - Og enn heldur stjórnarliðið áfram og segir: Já, bankastjórar með 600–700 þús. kr. á mánuði lifa ekki án þess að fá 34 500 kr. hækkun á það kaup, enda ætti þjóðarbúið að þola það. Og flugstjórarnir, segja stjórnarmenn, hafa ekki nema ca. 550 þús. kr. á mánuði. Þetta er ekkert líf hjá þeim. Við látum þá hafa 29. þús. kr. hækkun á mánuði, það er í lagi. Og forstjórar flugfélaganna munu illa haldnir og verða því að fá 55 þús. kr. hækkun á mánuði á sitt kaup, sem er um 1 millj. til 1100 þús. kr. á mánuði. Það er nú ekki mikil hætta á að þjóðarbúið kollsigli sig vegna þessa, segja hv. stjórnarsinnar hér á Alþ. Og svo kemur að blessuðum ráðh. Við þá verður að gera vel. Þeir hafa úr heldur litlu að spila, segja hv. þm. stjórnarliðsins, ekki nema í kringum 1 millj. á mánuði. Það er nú víst í lagi þó að þeir fái hækkun upp á 50 þús. kr. á mánuði. Þoli þjóðarbúið það ekki, þá er eins gott að hætta þessu. Það var þetta efnislega sem þingmeirihl, hér á Alþ. sagði við launafólk með þeim lögum sem afgreidd voru í febrúarlok. Það var þetta sem gert var. Þetta var kveðja stjórnarliðsins til launafólks 1. mars s. l. Því miður verður að segja að þær gagnaðgerðir, sem forusta verkalýðshreyfingarinnar hefur gripið til gegn þessum harkalegu árásum ríkisstj. á launafólk, hafa ekki verið með sem æskilegustum hætti. Það er því nauðsynlegt fyrir forustumenn verkalýðshreyfingarinnar og hreyfinguna sem heild að huga vel að því, með hvaða hætti best verði mætt þessum árásum, og umfram allt að beita engum þeim aðferðum sem orðið gætu vatn á myllu þess höfuðandstæðings sem við er barist, sem er ríkisstj. og meiri hl. Alþ. ásamt Vinnuveitendasambandi Íslands. Launafólk þarf að muna eftir að svara fyrir sig á réttan hátt í komandi kosningum. Launþegar verða að skilja, að aukin áhrif fulltrúa úr verkalýðshreyfingunni á Alþ. verða að koma til og tryggja að hvaða ríkisstj. sem er og hverjir sem hana skipa stjórni efnahagsmálum þjóðarinnar í samráði við verkalýðshreyfinguna, en ekki í andstöðu við hana. En önnur kveðja er á leiðinni. Stjórnarliðið ætlar ekki að láta við svo búið standa. Nú er verið að keyra í gegnum þingið frv. til i. um að afnema verðlagseftirlit í landinu og gefa verðlagningu frjálsa, þ. e. að gefa kaupsýslustéttinni í landinu sjálfdæmi um að taka sér laun að eigin vild á sama tíma og launafólki er bannað að semja um kaup sitt og kjör. Hér er nú aldeilis á ferðinni vinarkveðja stjórnarliðsins til launþega. Þessi kveðja stjórnarliðsins er flutt undir því yfirskini, að samkeppnisaðstaða sé fyrir hendi og hún eigi að gefa lækkað vöruverð. Nú er það eigi að síður staðreynd, sem enginn hefur á móti mælt, að hin svokallaða samkeppnisaðstaða er einungis fyrir hendi hér á Reykjavíkursvæðinu og þá einungis í sölu á örfáum vörutegundum. Hvergi úti á landsbyggðinni eru þessar forsendur fyrir samkeppnisaðstöðu fyrir hendi. Frjáls álagning vöruverðs mundi því þýða stórhækkað vöruverð hjá landsbyggðarfólki. Hér er því enn stefnt að því að auka þann herfilega mismun og það hróplega ranglæti sem ríkir milli þessa fólks, sem býr úti á landsbyggðinni, og þess, sem býr hér á Reykjavíkurhorninu. Nóg var þetta óréttlæti fyrir, þó að ekki sé nú með þessu við það bætt. Það er á fleiri sviðum en þessu sem þingmeirihl. hér á Alþ. hefur sýnt landsbyggðarfólki vígtennurnar. Hér hefur að undanförnu hvert frv. á fætur öðru, sem lotið hefur að því að rétta hlut landsbyggðarinnar gagnvart Reykjavíkursvæðinu, verið drepið af stjórnarliðinu og fylgifiskum þess úr öðrum flokkum. Ég minni á í þessu sambandi frv. til l. um aukna þátttöku ríkissjóðs í byggingu sundlauga í sjávarplássum. Þetta frv. miðar að því að gera þeim sjávarplássum, þar sem sjómennska er undirstöðuatvinnuvegurinn, kleift að koma upp sundaðstöðu. Fæst þessara plássa hafa þessa aðstöðu og engar líkur á því, að óbreyttum lögum fái þau þessa aðstöðu í náinni framtíð. Þetta frv. var drepið af stjórnarliðinu. Þess ætti landsbyggðarfólk að minnast við kjörborðið í sumar. Ég minni einnig á frv. til l. um bætt móttökuskilyrði til sjónvarpssendinga á fiskimiðin, sem miðaði að því að sjómannastéttin nyti svipaðra mannréttinda og þjónustu og aðrir landsmenn, hún mætti njóta þessa sjálfsagða fjölmiðils. Þetta frv. var einnig drepið af stjórnarliðinu og fylgifiskum þess úr öðrum flokkum. Þessa ættu sjómenn að minnast við kjörborðið í sumar. Ég minni á þáttill. um athugun á bættum flugsamgöngum við Vestfirði, þann landshluta sem langsamlega verst er settur í öllum tilvikum samgöngulega séð og byggir fyrst og fremst og svo til einvörðungu á flugsamgöngum 79 mánuði á ári. Hér liggur nú fyrir álit allshn. Sþ., undirritað af öllum nm., um að vísa þessari till. frá. Sá er hugur þessara fulltrúa hinna pólitísku flokka hér á Alþ. í garð Vestfirðinga, að ekki má einu sinni athuga með hvaða hætti hægt sé að búa svo að Vestfirðingum í samgöngumálum að svipað sé og hjá öðrum landsmönnum. Svo langt ganga þessir herrar í þessu máli að leggja til afgreiðslu á þessari till. sem vafasamt er að talist geti þingleg afgreiðsla. Þessa ættu Vestfirðingar að minnast við kjörborðið í sumar. Ég vil að síðustu minna á að í fyrradag var samþykkt hér á Alþ. endurskoðuð vegáætlun. Sú afgreiðsla var með þeim hætti, að ekki verður annað séð en það sé fastmótuð stefna ráðandi manna í þjóðfélaginu og yfirgnæfandi meiri hl. Alþ., að Vestfirðir skuli hér eftir sem hingað til vera einangraður landshluti, bæði að því er varðar samgöngur innanhéraðs og við aðra landshluta. Það má með eindæmum teljast, að Vestfirðingum skuli boðið að vera alltaf við lágmarkið varðandi fjárframlög til vegaframkvæmda, þrátt fyrir þá óyggjandi staðreynd, sem hér hefur verið bent á um einangrun. Og nú gerðist það við þessa endurskoðun vegáætlunar, að hlutfallstala Vestfjarðakjördæmis í framlögum til vegaframkvæmda er lækkuð með afgreiðslunni frá í fyrradag, miðað við það sem hún var áður en endurskoðunin fór fram. Þessi er rausnin í garð Vestfirðinga af hálfu Alþ. Og rétt er að bæta því hér við, að á árunum 1970–1977 hefur Vestfjarðakjördæmi verið með langlægsta hlutfallstölu af heildarframkvæmdafé til vegamála eða 8.5% að meðaltali. Það kjördæmi, sem næst kemur þetta tímabil, er með 10.3% og síðan er hlutfallið allt upp í 27.7%. Getur nokkrum blandast hugur um það með þessar staðreyndir í huga, að svínað hafi verið á Vestfirðingum í þessum málaflokki eins og mörgum fleirum? Með því, sem verið hefur að gerast hér á Alþ. að undanförnu í garð landsbyggðarfólks og þá sérstaklega Vestfirðinga, er engu líkara en þeir, sem ferðinni ráða, hafi viljað undirstrika, svo að ekki verði um villst, það mjög svo storkandi öfugmæli hv. þm. Sjálfstfl., Alberts Guðmundssonar, sem hann viðhafði hér á Alþ. fyrir skömmu, að Reykvíkingar væru orðnir vinnudýr fyrir landsbyggðina og þjóðfélagið hefði ekki efni á því að búa eins að landsbyggðarfólki og Reykvíkingum. Þessa ættuð þið, góðir hlustendur úti á landsbyggðinni, að minnast við kjörborðið í sumar. Herra forseti. Það hefur mikið verið rætt og ritað og það réttilega um þá miklu spillingu sem virðist hafa þróast í þjóðfélaginu á undanförnum árum - spillingu sem allir þjóðhollir Íslendingar hljóta að hafa ímugust á. Enginn vafi er á því, að stóran þátt í þessari þróun á sú flokkspólitíska spilling sem hér hefur verið um langan aldur. Það pólitíska flokksræði, sem við höfum búið við og tröllriðið hefur allri pólitískri starfsemi í landinu, hefur haft í för með sér slíka óáran á öllum sviðum sem enginn sér fyrir endann á. Hér eiga allir pólitísku flokkarnir sök á, mismunandi mikla, en allir sök. Það pólitíska flokksgæðinga- og klíkusjónarmið, sem hér hefur verið þróað og ræður ríkjum undir handarjaðri peningavalds og flokksfjötra, hefur haldið öllum í heljargreipum. Almenningur hefur litlu sem engu ráðið. Örfáir einstaklingar, útvaldir af hinum pólitísku flokksklíkum, hafa hér deilt og drottnað í krafti flokksræðis. Sem betur fer er nú að rofa til. Augu almennings í landinu eru að opnast fyrir því, að ekki má lengur við svo búið standa. Almenningur í landinu mun nú segja: Hingað og ekki lengra. - Almenningi er að verða ljóst að hann hefur of lengi látið það afskiptalaust, að fáir útvaldir, sjálfskipaðir flokksgæðingar deili og drottni á kostnað alls almennings. Flokksræðið riðar nú til falls. Í hönd farandi kosningum gefst fólki tækifæri til að veita hinum sjálfskipuðu fulltrúum flokkseigendafélaganna það aðhald og þá ráðningu sem til þarf til að ná fram þeirri breytingu í þjóðmálabaráttunni, að hún verði sveigð til heilbrigðari, heiðarlegri áttar frá þeirri spillingu sem hún hefur þróast i. Slík breyting er nú í augsýn. Fyrsta orrustan er fram undan. Komandi alþingiskosningar munu skera úr um hvort þessi atlaga að hinni pólitísku spillingu tekst. Margt bendir til þess í þjóðfélaginu nú, að hún takist. Verði það tækifæri, sem nú gefst, ekki nýtt er víst að flokksræðið og öll sú óáran, sem því fylgir, mun enn frekar hreiðra um sig. Það er á valdi ykkar, góðir tilheyrendur, hvort svo verður eða ekki. Segjum flokksræði og pólitískri spillingu stríð á hendur og veitum hinum sjálfskipuðu fulltrúum og pólitísku gæðingum flokksvaldsins í landinu það aðhald í kosningunum í sumar sem þarf til að þeir sjái að sér. Ég heiti á Vestfirðinga að ryðja þessu brautina sem og öðrum nauðsynjamálum. - Ég þakka þeim sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Kjörtímabilið er senn á enda. Ýmsir spáðu því, að stjórnarsamstarfið mundi ekki endast út það tímabil. Þær spár hafa reynst hrakspár. Það liggur í hlutarins eðli, að stjórnarflokkarnir hafa ekki alltaf verið sammala um úrræði og leiðir. Ákvarðanir hafa því oft byggst á málamiðlun, svo sem jafnan vill verða í samsteypustjórnum. En innan ríkisstj. hefur yfirleitt verið unnið að málum af skilningi á mismunandi viðhorfum samstarfsflokksins. Og innan ríkisstj. hefur fullur vilji verið til að fylgja eftir þeirri stefnuyfirlýsingu sem samkomulag varð um við upphaf stjórnarsamstarfsins. Sumum markmiðum hefur tekist að ná, öðrum ekki. En við lok kjörtímabilsins verður ekki vefengt, að margt hefur verið framkvæmt samkv. áætlun og margt hefur þokast til réttrar áttar. Þar tala staðreyndir sínu máli. Landhelgismálið er komið í höfn. Okkur hefur tekist að tryggja okkur óskoruð yfirráð yfir fiskimiðum umhverfis landið og getum nýtt þau á þann hátt sem skynsamlegastur er talinn. Stækkun landhelginnar mun skipta sköpum um framtíð þessarar þjóðar. Ríkisstj. setti sér það mark að koma í veg fyrir stöðvun atvinnuvega og tryggja landsmönnum fulla atvinnu. Því marki hefur verið náð. Það hefur ekki til þessa verið hægt að tala um atvinnuleysi hér á landi á þessu tímabili, þó að af ýmsum ástæðum sé ekki unnt að koma í veg fyrir tímabundinn atvinnuskort á stöku stað. Þetta er allt annað ástand en ríkt hefur í flestum nálægum löndum, þar sem atvinnuleysi er víðast hvar venjulegt og sums staðar geigvænlegt. Núv. ríkisstj. hefur haldið áfram og eflt þá byggðastefnu sem hafin var og mótuð í tíð fyrrv. stjórnar. Sú stefna hefur borið ríkulega ávexti. Það geta menn séð hvar sem er á landinu, ekki síst í þéttbýlisstöðum við sjávarsíðuna. Vera má að menn hafi ekki fundið jafnáþreifanlega fyrir henni í sveitum landsins. Má til sanns vegar færa að þar þarf að verða breyting á. En hinu má þá ekki heldur gleyma, að velgengni á þéttbýlisstöðum getur haft sitt að segja fyrir nálæg landbúnaðarhéruð, m. a. hvað markað varðar. Þau þrjú atriði, sem ég hef nefnt: landhelgismálið, atvinnuöryggið og byggðastefnan, vega þungt þegar störf núv. stjórnar eru metin. Kjósendur ættu ekki að gleyma þeim þegar þeir ganga að kjörborði, og þeir ættu líka að hugleiða hvaða flokki sé best treystandi til þess að standa vörð um það, sem áunnist hefur í þessum efnum, og halda áfram sókninni á þessum sviðum. Á því kjörtímabili, sem senn er lokið, hafa stjórnarflokkarnir beitt sér fyrir fjölmörgum nýjungum og endurbótum í löggjöf og stjórnarframkvæmd á ýmsum sviðum, svo sem í atvinnumálum, samgöngumálum, dómsmálum, heilbrigðismálum og menningarmálum. Er eigi unnt að gera þeim málum öllum nein viðhlítandi skil í þeim fáu orðum sem ég segi hér. En ég ætla aðeins að víkja að þeim málum, sem hafa sérstaklega verið í mínum verkahring, og þá fyrst og fremst dómsmálum. Á þeim árum, sem ég hef farið með stjórn dómsmála, hafa talsverðar umbætur átt sér stað á því sviði, bæði að því er varðar löggæslu, rannsókn og meðferð mála og dómaskipun. Um þessi efni hafa nokkur mikilvæg frv. verði lögð fram sem enn hafa ekki hlotið afgreiðslu. Nefni ég þar til frv. til lögréttulaga og frv. um breytingar á meðferð einkamála. Bæði þessi frv. geyma gagngerar breytingar á dómstólakerfinu og dómsmálameðferð. Miða þær ekki hvað síst að hraðari afgreiðslu dómsmála. Þær endurbætur, sem átt hafa sér stað, eru ýmist ákveðnar í löggjöf eða í fyrirmælum dómsmrn. Meðal laga, sem sett hafa verið á þessu tímabili, má t. d. nefna lög um lögreglumenn, lög um eignarnám, lög um fangelsi og vinnuhæll, lög um Hæstarétt, þar sem dómurum Hæstaréttar var m. a. fjölgað úr 5 í 6, lög um fjölgun héraðsdómara við tiltekin embætti, lög um sérstakan dómara í ávana- og fíkniefnum, lög um rannsóknarlögreglu ríkisins, lög um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála, lög um breytingu á skiptalögum, lög um skotvopn, sprengiefni og skotelda, nýafgreidd gjaldþrotalög og þinglýsingalög ásamt fylgifrv. Auk þess hafa auðvitað verið sett fjölmörg lög um minni háttar atriði. Í sumum tilvikum er um að ræða endurskoðun eldri laga, Reglugerð hefur verið sett um refsifullnustu. Verður hún framvegis í höndum dómsmrn. og annast hana sérstök deild innan rn. Ætti sú skipan að stuðla að betra samræmi á þessu sviði. Reglur hafa og verið settar um þriggja manna nefnd sem á að láta í té umsagnir um náðunarbeiðnir og reynslulausn. Reynt hefur verið að auka eftirlit með lögreglu og dómgæslu. Af verklegum framkvæmdum í sambandi við þessi mál vil ég nefna að hafin er bygging gæsluvarðhaldsfangelsis í Reykjavík og einangrunarfangelsis að Litla-Hrauni. Alþingi hefur verið gefin skýrsla um meðferð dómsmála, og er þess að vænta, að slík skýrslugjöf verði árviss atburður á hverju Alþ. framvegis. Rógsherferð þeirri, sem um skeið var haldið uppi á hendur löggæslu, dómsmálakerfi og dómsmrh., hefur slotað og hún hefur gersamlega gufað upp. Ræði ég hana því ekki á þessum vettvangi. Hitt er annað mál, að heilbrigð gagnrýni er löggæslunni og dómsmálasýslunni jafnan nauðsynleg til aðhalds og eflingar, og enn er margt ógert á því málefnasviði. Þar er eflaust margt sem betur má fara. Það má því ekki láta staðar numið í umbótum, þótt auðvitað verði að gæta hófs í útgjöldum. Á þessu sviði þurfa menn að halda vöku sinni og mega ekki láta tómlæti ríkja um þessi mál, svo sem stundum hefur viljað brenna við. Sú ógnvekjandi hryðjuverkaalda, sem nú gengur yfir mörg lönd og hér þarf ekki að fjölyrða um, er okkur alvarleg áminning um að vera vel á verði í þessum efnum. Við Íslendingar ættum ekki að gleyma hinu fornkveðna, að með lögum skal land byggja, en með ólögum eyða. Það er orðið of mikið af því, að einstaklingar og hagsmunahópar vilji taka sér rétt sinn sjálfir án þess að hirða um hvað leikreglur þjóðfélagsins, lögin, segja. Slíkt horfir ekki til þjóðarfarsældar, Stjórnmálaflokkar, sem kynda undir slíkum ófarnaði, bera þunga ábyrgð. Þeir stuðla að því að slíta í sundur friðinn og brjóta niður þjóðfélagið. Af löggjafarmálum, sem tilheyra viðskrn., vil ég nefna það, að ég hef lagt fyrir þetta þing frv. til l. um ríkisviðskiptabanka og frv. til l. um sparisjóði. Um örlög þeirra frv. er enn óráðið. Hins vegar eru allar líkur til að þetta þing afgreiði hlutafélagalög og nýja verðlagslöggjöf, Lögin um hlutafélög geyma mörg nýmæli og eru áreiðanlega góð réttarbót. Með lögum um verðlag og viðskiptahætti er stefnt að frjálsara og heilbrigðara verðlagskerfi, spornað gegn óeðlilegum viðskiptaháttum, og þar er að finna vísi að neytendavernd. Efnahagsmálin, og þá sérstaklega verðbólguna, ber hæst í umr. um þessar mundir. Það er skiljanlegt, því að verðbólgan ásamt stöðunni út á við er stærsta vandamálið sem við verður að fást á næstunni. Í þessum efnum hefur ekki tekist að ná því markmiði sem stefnt var að. Ákvörðun ríkisstj. s. l. vetur um að stöðva frekari skuldasöfnun erlendis var þó spor í rétta átt. Á það má og minna, að verðlagsþróun hafði um skeið þokast til réttrar áttar frá því sem verst var, þ. e. að hraði verðbólgunnar hafði minnkað og var kominn niður í rúmlega 26% um mitt s. l. ár. En síðan seig á ógæfuhlið og var hraðinn orðinn um 50% um áramótin. Ástandið í efnahagsmálum nú er á ýmsan hátt óráðið, en allir hljóta að sjá, að þessi mál verður að taka fastari tökum en hingað til og beita verður að einhverju leyti nýjum úrræðum og starfsaðferðum. Ég lít svo á, að efnahagsmálin og verðbólguvandinn hljóti að verða meginviðfangsefni Alþ. og ríkisstj., hver svo sem hún verður, á næsta kjörtímabili svo og það að tryggja rekstrargrundvöll atvinnuvega. Ég tel að á næstunni verði að leggja aðaláherslu á lausn þeirra mála, bæði með tímabundnum ráðstöfunum og varanlegri úrræðum er hafi það markmið að treysta grundvöll atvinnuveganna og tryggja afkomu og atvinnuskilyrði allra landsmanna. Á flokksþingi sínu í síðasta mánuði samþykkti Framsfl. allítarlegar till. um efnahagsmál, og má segja að kjarni þeirra sé tekinn upp í stjórnmálayfirlýsingu flokksþingsins. Þær ályktanir mun Framsfl. hafa að áttavita í þessum efnum. Ég tel rétt að rifja hér upp nokkur meginatriði þessara ályktana. Þar segir m. a. svo, með leyfi forseta: Við lausn aðsteðjandi efnahagsvanda telur Framsfl. óhjákvæmilegt að ráðast gegn verðbólgunni með það fyrir augum að jafna eigna- og tekjuskiptingu landsmanna og stuðla að auknum félagslegum jöfnuði. Flokksþingið leggur því áherslu á eftirfarandi: a) Stefnan í efnahagsmálum verði samræmd. Ákvarðanir á sviði efnahagsmála taki fullt tillit til afkomu þjóðarbúsins hverju sinni. b) Aukningu peningamagns og útlána verði haldið innan hæfilegra marka. Samhliða breyttri efnahagsstefnu verði vextir lækkaðir, þó þannig að hagur sparifjáreigenda sé tryggður. c) Jöfnunarsjóðir verði stórefldir. Lagt verði í jöfnunarsjóði þegar markaðsverð er hagstætt og aflahorfur góðar, en greitt úr þeim þegar verr gengur. Auka ber áhrif ríkisvaldsins á stjórn sjóðanna til að tryggja að svo verði jafnan gert. d) Tryggður verði hallalaus rekstur ríkissjóðs. Vanda ber betur gerð fjárlaga og auka eftirlit með útgjöldum ríkisins. Gera þarf skattheimtuna sveigjanlegri með því að taka upp staðgreiðslukerfi skatta og virðisaukaskatt. e) Hægt verði á fjárfestingu um sinn, jafnt á vegum hins opinbera sem einkaaðila. Mat á arðsemi framkvæmda fari fram, þótt arðsemin ein megi ekki ráða ferðinni. Stjórn fjárfestinga beinist fyrst og fremst að því að auka framleiðslu og framleiðni atvinnuvega. f) Allir kjarasamningar verði gerðir samtímis. Gildandi vísitölukerfi verði endurskoðað þannig að verðbætur miðist við afkomu þjóðarbúsins, en fylgi þó jafnan verðhækkunum á lífsnauðsynjum. g) Verðlagslöggjöf verði færð í frjálslegra horf, þó að fara eigi með gát við þá breytingu. h) Samhliða því, sem tekin verði upp breytt efnahagsstefna, verði tvö núll tekin af krónunni, þ. e. að 1 kr. svari til 100 kr. nú, til að stuðla að æskilegri hugarfarsbreytingu á sviði peningamála. i) Lagður verði á sérstakur verðbólguskattur og skattur á sölu hagnaðar til að jafna eignaskiptinguna í þjóðfélaginu. Jafnframt verði tekjuskatti breytt þannig að hann hafi meiri áhrif til tekjujöfnunar. Þetta voru nokkur meginatriði stjórnmálaályktunar flokksþingsins um efnahagsmál. Þessi grundvallaratriði eru svo nánar útfærð í sérstakri efnahagsmálaályktun flokksþingsins. Verður eigi hér farið út í þá útlistun. Sú stefna, sem felst í þessum ályktunum, er að mínu mati gott veganesti í efnahagsmálum. Þau sjónarmið, sem þar eru sett fram, mun Framsfl. leggja sérstaka áherslu á ef til samstarfs við aðra flokka kemur eftir kosningar. En það vil ég undirstrika, að þessi stefna verður ekki framkvæmd án þess að hún komi við einhvern, og sjálfsagt munu ýmsir telja vegið að hagsmunum sínum, ímynduðum eða raunverulegum. En stundarhagsmunir einstaklinga, stétta eða hagsmunahópa mega ekki ráða ferðinni, heldur hagsmunir alþjóðar þegar til lengri tíma er litið. Kjarni málsins er sá, að við höfum að undanförnu lifað um efni fram. Af því verðum við að láta um sinn. Við verðum að taka upp hóflegri lifnaðarháttu, bæði hjá hinu opinbera og í einkalífi. Það verðum við að gera hvort sem okkur líkar betur eða verr og hvers konar stjórn sem verður við völd á Íslandi að kosningum loknum. Það ætti engum að reynast ofraun, enda erum við vel í stakk búin til þess að takast á við nokkra tímabundna erfiðleika á meðan við fetum okkur svolítið niður verðbólgustigann. En eitt er alveg víst, að á meðan á því stendur verður ekki hægt að gera allt fyrir alla. Ég vil alveg sérstaklega leggja áherslu á nauðsyn þess að taka vísitölukerfið til endurskoðunar. Það er sannfæring mín, að hér verði ekki á viðhlítandi hátt hægt að ná tökum á stjórn efnahagsmála nema upp sé tekið annað og skynsamlegra vísitölukerfi. Ég tel, svo sem áður er fram komið, að rétt væri að miða við lífsnauðsynjaverðbætur, en að öðru leyti væri vísitalan miðuð við afkomu þjóðarbúsins. Ef slíkt næst ekki fram ætti mjög að hyggja að þeirri skipan sem gildir í Danmörku og e. t. v. í fleiri löndum, að hvorki óbeinir skattar né niðurgreiðslur séu inni í vísitölu. Tekjuskipting og launapólitík eru viðkvæm mál og vandmeðfarin. Ég leyfi mér að spyrja: Væri ekki eðlilegt, að ákveða hlutfall á milli hæstu og lægstu launa, annaðhvort með samkomulagi eða jafnvel með lagasetningu? Þessi mál öll eru ekki hvað síst viðkvæm fyrir þá sök, að í sambandi við þau ríkir mikil tortryggni. Ef unnt væri að draga úr eða eyða þeirri tortryggni væri það mikill ávinningur. Ég kann því miður ekkert töfraráð til þess. En væri ekki hugsanlegt að setja á fót launamálaráð, sem skipað væri fulltrúum frá því opinbera, launþegum og atvinnurekendum, sem hefði það hlutverk að safna upplýsingum um raunverulega tekjuskiptingu - ekki bara tilbúna tekjuskiptingu, heldur raunverulega? Það launamálaráð ætti jafnan að hafa tiltækar upplýsingar um það efni. En ég endurtek, að það eru upplýsingar um rauntekjur sem á að afla, en ekki um taxtakaup. Nefndin þyrfti að hafa víðtækt vald til að afla slíkra upplýsinga. Hún mætti ekki láta sér nægja skattskýrslur eða skýrslugjöf aðila. Ég held að það sé ekki til nein stofnun eða nefnd sem leyst hafi þetta verkefni af hendi hér á landi á viðhlítandi hátt. - Ég þakka þeim er hlýddu. Góða nótt.

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Herra forseti. Góðir áheyrendur. Reynslan sýnir að þjóðum farnast best þegar festa ríkir í stjórnarfari þeirra og unnt er að ná samstöðu hagsmunahópa. Frá lýðveldisstofnuninni 1944 sker áratugurinn 1960–1970 sig úr að því leyti, að aðeins þá hafa ríkisstj. setið út allt kjörtímabil Alþingis, þar til núv. ríkisstj. hefur setið það til enda. Viðreisnarárin voru eitt mesta framfaraskeið í sögu landsins þrátt fyrir efnahagsleg áföll og átök hagsmunahópa. Á því stjórnartímabili, sem nú er að ljúka hefur verið tekist á við margvíslegan vanda. Niðurstaða réttsýnna manna hlýtur að verða sú, að almennt hafi vel til tekist, þótt tilætluðum árangri hafi ekki verið náð í öllum greinum. Hrakspár stjórnarandstöðu um upplausn stjórnarsamstarfsins hafa ekki ræst. Þvert á móti hefur hafist ný framfarasókn. Strax tveimur mánuðum eftir að ríkisstj. var mynduð 1974 var horfið frá óvissu og öryggisleysi og gert samkomulag við Bandaríkjastjórn. Síðan hefur verið unnið að framkvæmd þess, m. a. varðandi endanlega kostnaðarskiptingu í fjármögnun nýrrar flugstöðvarbyggingar, svo að unnt sé að greina algerlega á milli almennrar starfsemi og varnarstarfa á Keflavíkurflugvelli. Öryggismál landsins þurfa að vera til stöðugrar athugunar og umræðu. Sjálfstæðið byggist á því, að landinu séu tryggðar varnir. Með aðildinni að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfinu við Bandaríkin er best fyrir þessu séð eins og málum er nú háttað. Þegar Sjálfstfl. ályktaði fyrstur stjórnmálaflokka um útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 200 mílur varð ljóst að efasemdir um ályktunina mundu koma fram, bæði innanlands og þó fyrst og fremst andstaða erlendis. Þó höfðu ekki liðið nema tvö ár frá því að núv. ríkisstj. var mynduð þar til 200 mílna lögsagan hafði hlotið alþjóða viðurkenningu. Síðan hefur ekki verið um ágreining við erlend ríki að ræða. Ekki má þó láta deigan síga við gæslu hagsmuna landsins út á við. Nú er brýnast að tryggja útflutningsverðmætum hagstæðustu markaði og afla innfluttra verðmæta með bestu kjörum. Stuðla verður að því, að eðlileg verkaskipting milli þjóða fái að þróast, samkeppni verður að vera frjáls svo að hugkvæmni og útsjónarsemi fái notið sín. Ágreiningur er um það, hvernig öryggi landsins skuli tryggt. En hvað er það annað í raun sem deilt er um nú í lok þessa síðasta þings fyrir kosningar, og hvað er það, sem menn eru sammála um? Allir eru sammála um nauðsyn þess að halda uppi fullri atvinnu og bægja frá böli atvinnuleysisins. Þetta hefur tekist á kjörtímabilinu. Hér á landi finnst mönnum það sjálfsagt. En er það svo víst? Ekki þarf annað en líta til nágrannalandanna til að sjá að það er meiri vandi en flest þeirra fá við ráðið að tryggja hverri vinnandi hönd verkefni. Víða er um það rætt í fullri alvöru, hvort ekki sé unnt að skipta atvinnuleysinu jafnt á borgarana. Það yrði ekki þolað hér á landi, ef 10 þús. manns gengju um atvinnulausir, svo að heimfært sé hlutfallslegt dæmi úr einu nágrannalanda okkar. Allir eru sammála um að ekki skuli stofnað til frekari erlendra skulda og ekki beri að auka greiðslubyrði afborgana og vaxta erlendra lána frá því sem nú er. Tekist hefur að halda þessari greiðslubyrði innan við 14% hlutfalls útflutningstekna, í stað þess að búist var við að meira en 20% útflutningsteknanna yrði þannig ráðstafað fyrir fram. Menn vara með réttu við erlendum lántökum, þótt lánstraust Íslendinga erlendis sé óskert og beri skilvísi þeirra og áliti gott vitni. Það er því að þakka, að okkur hefur einnig tekist að lækka viðskiptahallann við útlönd úr 11–12% af þjóðarframleiðslu í um 2% síðustu tvö árin og miðum að jöfnuði á þessu ári. Allir eru sammála um að stefna að auknum kaupmætti launa. Ríkisstj. hefur staðfastlega bent á nauðsyn þess, að kaupmátturinn sé í samræmi við afkomu þjóðarinnar. Á fyrstu stjórnarárunum, þegar orkuframkvæmdir voru með mesta móti til þess að mæta olíuverðhækkunum og viðskiptakjörin versnuðu um nær 30% á tveimur árum, var óhjákvæmilegt að dregið væri úr kaupmættinum. En nú er sá kaupmáttur, sem almenningur nýtur, hærri en nokkru sinni fyrr. Efnahagsráðstafanirnar, sem ríkisstj. greip til í febr. s. l., höfðu einmitt að höfuðmarkmiði að varðveita hann. Kaupmátturinn hefur nú um tíma haldist um 15% meiri en hann var fyrir kjarasamningana á síðasta ári. Uni menn við það getur þessi ávinningur haldist út árið og aukist síðan smám saman ef ytri skilyrði versna ekki. Við getum ekki búist við því, að unnt sé að auka kaupmáttinn meira á jafnskömmum tíma, þegar við heyrum fréttir af því frá nágrannaþjóðunum að jafnvel verði að draga úr kaupmætti þar. Allir eru sammála um að ráða verði niðurlögum verðbólgunnar og einbeita beri kröftunum að því. Við spyrjum ekki að ástæðulausu: Er óhjákvæmilegt að verðbólga sé þrisvar til fjórum sinnum meiri á Íslandi en annars staðar í Vestur-Evrópu? - Við svörum öll þessari spurningu neitandi. Að vísu getum við fært fram ýmislegt okkur til afsökunar. Við búum við einhæfa atvinnuvegi, 75% útflutnings eru sjávarafurðir. Svipull er sjávarafli og óvenjumiklar sveiflur eiga sér stað í verðlagi hans. Við hagstæð skilyrði aukast tekjur einstaklinga, atvinnuvega og hins opinbera, eftirspurnin þar með og verðlag hækkar í kjölfarið. Þegar afli minnkar og útflutningsverð lækkar verður engu að síður að greiða háan tilkostnað innanlands með því að fjölga íslenskum krónum miðað við söluverð í erlendri mynt, þ. e. a. s. lækka gengið, og verðlagið hækkar aftur í kjölfarið. Þetta er gömul saga og ný. Almennur skilningur hefur því vaxið á því, að við verðum að nýta jöfnunarsjóði í sjávarútvegi betur en hingað til. Enn má læra af draumi Faraós um feitu kýrnar og mögru. En þótt allir séu sammála um þau markmið sem að skuli stefnt: atvinnuöryggið, viðskiptajöfnuðinn, kaupmáttinn og stöðvun verðhækkana, eru kenningarnar um leiðirnar að markmiðunum margar og mismunandi. Sjálfsagt má t. d. um það spyrja, hvort haldið hafi verið uppi of mikilli eftirspurn eftir vinnuafli og meiri en nauðsynleg var til að tryggja fulla atvinnu og þannig sköpuð óeðlilega mikil spenna í efnahagslífinu sem tafið hefur förina að öllum markmiðunum fjórum. Ef við sækjum of fljótt að einu þeirra getum við fjarlægst hin þrjú. Við verðum að sameinast um þá höfuðreglu og heilræði, sem óhjákvæmilegt er að halda et árangri á að ná, að eyða ekki meiru en við öflum. Við hljótum því að leggja áherslu á að auka tekjurnar, framleiðslu og útflutning, og draga úr þjóðarútgjöldum með hagkvæmni og sparnaði. Sjávarútvegurinn hefur dregið okkur drýgsta björg í bú undanfarna áratugi. Með útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 200 mílur höfum við tryggt okkur yfirráðin yfir auðlindum sjávar, en vegna ástands fiskstofnanna höfum við takmarkað sóknina í þá, gagnstætt því sem Gylfi Þ. Gíslason hélt fram hér áðan, einmitt svo að haga megi nýtingu þeirra þannig að við getum treyst afkomuna til lengri tíma, jafnframt því sem leitað krefur verið nýrra miða og fisktegunda. Virkjun fallvatna verður að halda áfram og beisla þarf aðrar orkulindir til að efla undirstöður vaxandi iðnaðar og draga úr notkun erlends eldsneytis. Innlenda verk- og tækniþekkingu verður að efla og veíta fjármagn til nauðsynlegra rannsókna áður en í stór og smá verkefni er ráðist. Nýta þarf gróðurmátt jarðar til að treysta tekjuöflun okkar í framtíðinni. Vel menntuð æska er ótæmandi auðspretta og ekki síst verður hún að finna kröftum sínum viðnám í verðugum verkefnum. Þótt við séum nú í orði sammála um að halda þjóðarútgjöldum innan tekjuöflunar á hverjum tíma greinir okkur gjarnan á um hvernig skipta skuli útgjöldunum milli einstaklinga og opinberra aðila, Sjálfstæðismenn hafa ávallt talið að einstaklingarnir skapi verðmætin og afli teknanna og því beri hinu opinbera ekki umráð útgjalda með skattlagningu nema þegar unnt er að færa gild rök fyrir því, að framkvæmdir og þjónusta séu betur komin í höndum þess en einstaklinganna sjálfra til þess að tryggja félagslegt öryggi. Forvígismenn ýmissa verkalýðssamtaka og stjórnmálaflokka hafa aftur á móti haldið fram hlut hins opinbera. Nú hefur brugðið svo við, að jafnvel skilningur þessara manna hefur aukist á því, að svigrúm fyrir kaupmáttaraukningu launþega fæst ekki nema útgjöldum opinberra aðila séu takmörk sett. Í yfirlýsingu ríkisstj. var skýrt tekið fram, að ríkisútgjöldum skyldu sett ákveðin takmörk miðað við þjóðartekjur, og það heit hefur verið efnt, gagnstætt því sem Sighvatur Björgvinsson hélt fram. Í stað þess, að ríkisútgjöld námu 31% af þjóðartekjum, nema þau nú 27% af þeim. Í þessu felst sparnaður á yfirstandandi ári er nemur um 16 milljörðum kr., og þannig er ráðstöfunarfé almennings aukið. Hluti opinberrar skattheimtu fer til fjárfestingar og fjölskyldur og atvinnufyrirtæki festa fé sitt í íbúðum, öðrum mannvirkjum og vélum. Hyggileg fjárfesting er nauðsynleg, býr í haginn fyrir framtíðina og bætir lífskjörin. En allir þekkja af eigin reynslu, að sömu peningarnir verða ekki notaðir bæði til framkvæmda og daglegra útgjalda. Hæpið er að fjárfestingarútgjöld þjóðarinnar megi vera meiri en um fjórðungur þjóðarframleiðslunnar, ef þær vonir eiga að rætast, að sparnaður innanlands geti undir þeim staðið. Að öðrum kosti aukast erlendar lántökur eða svigrúmið fyrir hæfilegar ráðstöfunartekjur almennings og greiðslu á nauðsynlegri opinberri þjónustu verður of þröngt. Ríkisstj. hefur tekist að draga úr fjárfestingu og minnka hana úr 34% í 27% af þjóðarframleiðslunni eins og hún er nú. Þessum árangri hefur m. a. verið náð með því að draga úr opinberri fjárfestingu um 16% á árinu 1977 og 9% 1978. Sú stefna ríkisstj. að beita vöxtum og verðtryggingu hefur borið þann árangur, að jöfnuður hefur náðst milli sparnaðar og útlána peningastofnana sem á skorti fyrrum. Þá hefur ríkisstj. samhliða samræmt útlánakjör banka og fjárfestingarlánasjóða til þess að veita fjármagninu til arðbærustu framleiðsluþáttanna í þjóðfélaginu. Þeir, sem deila á notkun vaxta og verðtryggingar í þessu skyni, segja í raun að þeir, sem spara, eigi að tapa, en þeir, sem eyða, eigi að græða á verðbólgunni. Málsvarar Alþb., sem við heyrðum í hér áðan, ganga þannig; erinda verðbólgubraskara og skuldakónga, en á móti hagsmunum launþega og almennings. En þótt það sé grundvallaratriði til að ná markmiðunum fjórum, sem fyrr voru nefnd, að beita jöfnunarsjóðum sjávarútvegs, hallalausum ríkisrekstri og jöfnuði í sparnaði og útlánum ásamt hóflegri og hagkvæmri fjárfestingu, þá ráða launa- og tekjuákvarðanir í þjóðfélaginu úrslitum. Víðar en hér á landi er við þann vanda að glíma að ákveða tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu, og víðar en hér hafa stjórnvöld skipt sér af kjarasamningum. Í Bretlandi setja stjórnvöld hann við kauphækkunum, sem eru hærri en 10% á ársgrundvelli, og beita fyrirtæki, sem út af bregða, refsiaðgerðum. Í Danmörku hefur þessu verið líkt farið. Ríkisstj. hefur einhliða sett viðmiðunarreglur um hæstu launahækkanir. Í Noregi eru sett lög um gerðardóm sem ákveða skal laun innan þeirra marka sem þjóðarbúið þolir. Í öllum þessum löndum eru svonefndir verkamannaflokkar við völd. Í Svíþjóð tókust frjálsir samningar um 2–5% kauphækkun á ári. Það þarf engum að koma á óvart þótt íslensk stjórnvöld telji rétt og skylt að grípa inn í kjarasamninga, sem þó er ávallt neyðarúrræði, þegar hækkunin í krónutölu launa nemur 60–70%, eins og hún var á síðasta ári, og útlit var fyrir að laun hefðu hækkað um 40% í krónutölu á þessu ári. Þessi þróun stefndi atvinnurekstrinum í landinu í strand. Þessi þróun hefði leitt til stórfellds viðskiptahalla. Þessi þróun hefði kippt stoðunum undan kaupmættinum, því að óstarfhæf atvinnutæki veita engum vinnu eða tekjur. Þessi þróun hefði aukið verðbólguna sem umfram allt verður að berjast gegn. Ræður manna hér í kvöld gefa tilefni til að benda á hefðbundinn áróður vinstri manna - stjórnarandstöðunnar. Þeir lofa mönnum gulli og grænum skógum. Þeir vilja auka í senn framkvæmdir hins opinbera og draga úr skattheimtu. Þeir vilja auka fjárfestingu atvinnuvega, en draga úr tekjum þeirra. Þeir vilja auka útlán án þess að geta þess, hvar peningana eigi að taka. Þeir vilja bæta hag sparifjáreigenda, en minnka vaxtagjöld lántakenda. Þeir vilja létta kostnaði af atvinnurekstrinum, en auka skattlagningu á atvinnufyrirtækin. Þeir vilja auka tekjur bænda, en lækka verð landbúnaðarvara til neytenda. Þeir vilja samtímis auka allt í senn: opinber útgjöld, fjárfestingu, bæði opinberra aðila og einkaaðila, og tekjur einstaklinga. Dæmið gengur alls ekki upp. Ekki er langur tími síðan landsmenn brenndu sig á slíkri stjórnvisku. Í áramótaávarpi mínu komst ég þannig að orði: „Kosningaár er að hefjast. Að því er stundum látið liggja, að stjórnmálamenn reyni að kaupa sér vinsældir kjósenda með stórtækum útgjöldum og loforðum um fyrirgreiðslu. Vist er það rétt, að í lýðræðisríkjum er jafnan mikill þrýstingur á stjórnvöld í þá átt að auka hvers konar framkvæmdir og félagslega þjónustu. Og valfrelsi og ráðstöfunarrétti einstaklinga hættir til þess að fara út á og stundum út fyrir ystu brún þess sem þjóðarefnin leyfa. En ég veit að allur almenningur er í raun og veru ekki ginkeyptur fyrir gylliboðum.“ Ég ítreka þessi orð hér, því að ég veit að allir skilja í raun nauðsyn þeirra efnahagsráðstafana sem ríkisstj. greip til nú fyrir skömmu og notaðar eru nú sem átylla til að efna til hættulegs óróa á vinnumarkaðinum. En það eru fleiri en stjórnmálamennirnir sem verða að forðast að kaupa sér vinsældir og verða að sýna þann kjark og þá festu að falla ekki fyrir freistingum. Verkföllin og útflutningsbannið skaða þá fyrst og fremst sem taka þátt í aðgerðunum og auðvitað þjóðina alla um leið. Þörf er áframhaldandi endurbóta á hagstjórninni, togstreitu hagsmunasamtaka og stjórnvalda verður að linna. Grundvöllur nýrrar stefnu hefur þegar verið lagður með starfi ríkisstj. Gagngerar umbætur hafa verið gerðar í ríkisfjármálum, fjárfestingu og lánamarkaði. Hagur lífeyrisþega hefur verið verulega bættur og tillögur eru í mótun um verðtryggðan lífeyri fyrir alla landsmenn. Vandlega undirbúin frv. um skattamál og verðlagsmál hafa verið lögð fram á Alþ. Frjálsræði í gjaldeyrismálum hefur einnig verið aukið. Nefnd hefur skilað mikilli skýrslu um verðbólguvandann og lagt fram till. um umbætur í stjórn efnahagsmála. Við eigum að sameinast um slíkar umbætur og ég hef með samþykki ríkisstj undanfarna daga og vikur ráðgast um það við ýmsa fulltrúa vinnuveitenda og verkalýðssamtaka, hvernig best er að koma á samstarfi þeirra þriggja aðila sem mestu ráða um efnahagsstefnuna og árangur hennar, en það er forsenda skynsamlegra aðgerða, eins og t. d. endurskoðunar vísitölubóta. Leita verður lausnar þeirrar deilu sem nú er uppi, og veltur þá á því hvort samtök launþega og vinnuveitenda geta komið sér saman og fundið leið til þess að sinna þörfum hinna lægst launuðu án þess að bera í bakkafullan læk hinna tekjuhærri. Með efnahagsráðstöfunum ríkisstj. var stigið skref í átt til þess að taka sérstakt tillit til hinna lægst launuðu. Því miður tóku fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar ekki þátt í mótun þeirra reglna, en raunhæfum endurhótum innan skynsamlegra marka má ekki hafna. Við horfum á þjóðarsátt að halda, samheldni, en ekki sundurlyndi. Íslendingar búa nú við meiri velsæld, veita sér meira af efnislegum gæðum lífsins en nokkru sinni fyrr. En hvorki þau né sá andlegi þroski og sú siðferðilega reisn, sem sjálfstæðri þjóð er nauðsynleg, verða varanleg ef við þekkjum ekki okkar vitjunartíma. Kosningar á vori komanda munu leiða í ljós að landsmenn þekkja mun ábyrgrar stjórnarstefnu og yfirboðs og yfirborðsmennsku - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ríkisstj. hefur mörg járn í eldi þessa seinustu starfsdaga Alþ. Orrusta er í aðsigi og víkurnar, sem nú eru að líða, gætu orðið síðustu ævidagar þessarar stjórnar. Á slíkum stundum hafa höfðingjar stundum tíðkað að bregða sér í betri fötin og deila og drottna í ríkari mæli en hversdagslega. Hver fær þá nokkuð við sitt hæfi og svo er enn. Á þessari kveðjustund, áður en lagt er í bardagann, getur fáum dulist hverjir eru í náðinni hjá núv. ríkisstj. og hverjir ekki. Það dylst t. d. ekki, að þessa stundina nýtur ein stétt manna meiri sóma af hálfu þingmeirihl. Sjálfstfl. og Framsfl. en nokkur önnur. Þetta er kaupmannastéttin, heildsalar og verslunareigendur, sem nú fá loksins uppfylltan sinn óskadraum eftir áratuga bið, þ. e. nýja löggjöf utan frjálsa álagningu að vissum skilyrðum uppfylltum. Á það hefur verið bent, að verðbólgan rugli verðskyni almennings frá degi til dags og geri eftirlit af hálfu neytenda útilokað. En á slíkt er ekki hlustað. Með því einu skilyrði, að unnt sé að halda því fram að einhver málamyndasamkeppni sé fyrir hendi, fær kaupmannastéttin vilyrði fyrir því af hálfu stjórnvalda, að mega að 6 mánuðum liðnum skammta sér laun úr vasa neytenda að eigin geðþótta. Svo eru aftur aðrir og fjölmennari hópar á óæðri bekk sem hljóta trakteringar af allt öðru tagi og hafa raunar þegar fengið sinn skammt. Þetta eru launamennirnir sem sömdu um kjör sín í frjálsum samningum á liðnu sumri. Það eru víst þeir sem lifað hafa um efni fram að dómi Ólafs Jóhannessonar, sbr. orð hans hér áðan. Þeim hefur hlotnast sá heiður með lagasetningu frá Alþ. að eiga að vinna einn mánuð á árinu kauplaust miðað við gerða kjarasamninga. Þannig er gjöfunum útdeilt og sumir eru þakklátir og kátir, aðrir ekki. Þeir, sem eiga hlutabréf í stórum stíl, eru meðal kátari manna þessa dagana. Þeirra hlutur er fólginn í nýja skattafrv. sem verið er að þjösna gegnum Alþ. á seinustu dögum kjörtímabilsins. Frv. tekur að vísu ekki gildi við álagningu skatta fyrr en á miðju næsta kjörtímabili, árið 1980, en betra er seint en aldrei. Oft hefur eigendum hlutabréfa verið lofað ýmsu sem ekki hefur orðið að veruleika. Nú er þeim heitið skattfríðindum umfram alla aðra sem fólgin eru í því, að arður, sem nemur 1/2 millj, á hjón, verður dreginn frá tekjum áður en skattur er lagður á. Þetta verður enn ein smugan sem ýmsa gleður, enn ein glufan í götóttu skattkerfi, ætluð til að auðvelda hópi manna að velta af sér skattbyrði yfir á aðra. Frá eigendum hlutabréfa hverfum við svo aftur í hóp þeirra þjóðfélagsþegna sem meðtaka gjafir stjórnvalda þessa dagana með lítilli gleði. Í heim hópi, meðal margra annarra, standa bændur sem stunda sauðfjárbúskap. Þeir hafa einmitt verið að frétta undanfarna daga, að þeir hafi fengið reikning sendan frá Framleiðsluráði að upphæð um 1000 kr. á hvern dilk sem þeir lögðu inn til slátrunar á liðnu hausti. Vafalaust má víða leita skýringa á þessum bakreikningi, m. a. í því skipulagsleysi og stefnuleysi sem verið hefur ríkjandi í landbúnaðarframleiðslu. En þó er ein nærtækasta skýringin fólgin í tregðu stjórnvalda á liðnu ári að afnema söluskatt af kjötvörum. Sumargjöf stjórnvalda til bænda, sem sauðfjárbúskap stunda, nemur um það bil 1/2 millj. kr. á hvert meðalbú og teflir fjárhagslegri afkomu hundraða bænda í hreina tvísýnn. Sagt er að ríkissjóður hafi ekki efni á að lækka vöruverð og vinna gegn verðbólgu með því að afnema söluskatt af kjötvörum. Sama svar er almennt gefið af hálfu stjórnvalda í hvert sinn sem hagsmunir vinnandi stétta eiga í hlut. Ekki er unnt að gera allt fyrir alla, sagði Ólafur Jóhannesson hér áðan - og þó. Lítum á enn einn hópinn. Okkur er sagt að ríkissjóður hafi ágætlega efni á að sjá á bak nokkrum þúsundum millj. kr. á þessu ári og hinu næsta með óbreyttum ákvæðum laga um skattlagningu fyrirtækja sem greiða lítinn eða engan tekjuskatt. Það er ekki sama að heita Jón og séra Jón. Eins og ég hef þegar nefnt eiga nýju skattalögin hvorki að gilda við álagningu skatta í sumar né næsta sumar. Lögin taka aðeins gildi hvað varðar nokkur atriði í bókhaldi fyrirtækja í byrjun næsta árs, en það er almennt viðurkennt í fjh.- og viðskn. beggja d., að álagningin sjálf fari áfram eftir gömlu lögunum til ársins 1980. Fátt bendir raunar til þess, að nýju lögin auki skattgreiðslu fyrirtækja, nema síður sé, en það kemur þó ekki á daginn fyrr en á reynir. En þeir, sem trúa því í raun og veru, að nýju lögin snerti frekar við hagnaði fyrirtækja en þau gömlu, ættu að sjálfsögðu að fallast á till. okkar Alþb: manna um breytingar á fyrningarreglum og öðrum helstu ívilnunarreglum gildandi skattalaga, svo að leiðrétta megi að einhverju leyti það misrétti sem í því felst að sleppa undan skatti veltu sem nemur mörgum hundruðum milljarða kr. á næstu tveimur árum. Þó er sýnt að svo verður ekki. Aðgerðaleysi Sjálfstfl. og Framsfl. í skattamálum stórfyrirtækja er einmitt nýjasta dæmið af mörgum, sem nefna mætti, sem sýnir einkar skýrt hvernig gjöfunum er útdeilt af hálfu þessarar stjórnar í anda íhaldsstefnu og þjóðfélagslegs ranglætis. Ýmsir stuðningsmenn þessarar stjórnar, ekki síst í hópi Framsóknar, töldu sér trú um fyrir 4 árum að stjórnarsamvinna þessara flokka með sterkum þingmeirihl. væri nauðsyn til að vinna bug á verðbólgunni. En er hugsanlegt að nokkur stjórn hefði farið verr að ráði sínu en þessi stjórn, sem hefur náð þeim ótrúlega árangri að meira en þrefalda vöruverð á tæpum 4 árum? Á seinasta ári vinstri stjórnar fór mikil verðbólgualda um allan hinn kapítalíska heim. Þá urðu verðhækkanir í öllum nálægum löndum tvísvar til þrisvar sinnum meiri en þær höfðu áður verið. Olían fjórfaldaðist í verði og timbur, stál og hvers konar hráefni tvöfaldaðist í verði á undraskömmum tíma. Auðvitað varð ekki hjá því komist, að áhrif þessarar einstæðu verðbólgu í öllum nálægum löndum næðu einnig til Íslands. Á árinu 1974 hækkuðu innfluttar vörur í verði samkv. opinberum skýrslum um 34% miðað við fast gengi. Þá fluttum við inn verðbólgu á hverjum einasta degi og þurfti engan að undra þótt erfiðleikar sköpuðust í íslensku efnahagslífi við svo óvenjulegar aðstæður. En fljótlaga eftir að núv. ríkisstj. komst til valda var þessi alþjóðlega verðbólga gengin hjá garði. Innfluttar vörur hafa aðeins hækkað um 5% að meðaltali á ári seinustu þrjú árin miðað við fast gengi. Að sjálfsögðu átti verðbólgan að hjaðna aftur hér á landi sem annars staðar, a. m. k. niður í 10–12% eins og hún áður var. En þetta hefur ekki gerst, eins og kunnugt er. Og enn er verðbólgan fast að 40%. Það er sérstaklega athyglisvert, að engu breytti þótt almenn launakjör væru skert um 25–30% á fyrri hluta kjörtímabilsins og öllum bæri saman um að verkalýðshreyfingin hefði sýnt ítrustu þolinmæði og langlundargeð. Nú er ljóst að stjórnarflokkarnir hafa gersamlega gefist upp í viðureigninni við verðbólguna og vita ekki sitt rjúkandi ráð. Á flestum sviðum efnahagsmála er upplausnarástand ríkjandi og ríkissjóður og fyrirtæki hans í einstæðum kröggum. Víða gætir svartsýni og kvíða og ótrúlega margir eru farnir að trúa því, að íslenska verðbólgan sé eins konar náttúrulögmál sem enginn ráði við, eða eins og segir í helgu riti: Vindurinn blæs hvar sem hann vill. Þú heyrir þytinn, en ekki veistu hvaðan hann kemur eða hvert hann fer. - En ætli við þurfum að efast um hvaðan á okkur stendur veðrið þegar íhaldsgusturinn leikur um þjóðlífið. Meinsemdin felst í núverandi stjórnarstefnu og orsakirnar blasa við augum. Í nýlegri og mjög ítarlegri stefnuyfirlýsingu, sem miðstjórn Alþb. hefur nýlega samþykkt og birt verður innan fárra daga, er bent á fjöldamargar orsakir núverandi efnahagsvanda, beinar og óbeinar, t. d. skipulagsleysi fjárfestingar, stjórnleysi í fjármálum ríkisins, götótt skattkerfi, haldlítið verðlagseftirlit, rándýra milliliðastarfsemi. En sérstaklega er bent á látlausa viðleitni ríkisstj. aftur og aftur til að knýja fram breytta tekjuskiptingu með því að skammta launafólki kjör sem ekki eru í neinu samræmi við heildartekjur þjóðarinnar, m. a. með skefjalausum gengisfellingum og hækkunum á óbeinum sköttum. Þessi látlausa viðleitni til kjaraskerðingar hefur stuðlað að verðbólgu meira en nokkuð annað. Nýjasta dæmi eru kaupránslögin í vetur, sem nú er mætt af hálfu Verkamannasambands Íslands með útskipunarbanni. Baráttuaðferðin er nýstárleg og hefur ekki áður verið reynd. Eins og allir sjá miðar hún að því að þreyta andstæðinginn án þess að verkafólk þurfi að færa miklar fórnir og án þess að framleiðsla stöðvist í einstökum byggðarlögum. Það var þegar í upphafi tilkynnt, að veittar yrðu undanþágur til útskipunar, ef nauðsyn bæri til þess að komast hjá framleiðslustöðvun. Nú hafa undanþágur verið veittar hvað eftir annað. Hitt leynir sér ekki, að þeir atvinnurekendur, sem þráast við að standa við gerða samninga, eru settir í mikinn vanda. Kostnaður þeirra eykst verulega,ekki síst fjármagnskostnaður, og hagnaður þeirra af kjaraskerðingunni verður að engu. Atvinnurekendur, sem nú stynja undan afleiðingum útskipunarbannsins, ættu að hafa það í huga, að ekkert í kaupránslögum ríkisstj. frá því í vetur bannar þeim beinlínis að greiða fullar vísitölubætur. Þeir verða til neyddir fyrr eða síðar að hlaupa undan pilsfaldi ríkisstj. og standa við þá samninga sem þeir hafa gert. Góðir hlustendur. Hver efast um að breytinga sé þörf? Hver efast um að þörf sé nýrrar stefnu í efnahags- og atvinnumálum Íslendinga? Þar dugar engin hentistefna. Þungamiðja íslenskra stjórnmála verður að færast til vinstri. Ég vil sérstaklega hvetja menn til að kynna sér ítarlegar till. Alþb. í efnahags- og atvinnumálum. Þessar till. eru í rúmlega 100 liðum og verða sérstaklega kynntar einhvern næstu daga. Margt ber til að ástæða er fyrir menn að hlusta vel eftir þeim till. sem Alþb. ber fram. Alþb. er langstærsti stjórnarandstöðuflokkurinn og öflugasti málsvari verkalýðshreyfingar. Alþb. er eini flokkurinn með skýra vinstri stefnu á öllum sviðum. Lítum t. d. á verðlagsmálin og frv. ríkisstj. um frjálsa álagningu. Þar stendur Alþb. eitt gegn liði stjórnarflokkanna, en bæði Alþfl. og SF klofin með Gylfa Þ. Gíslason og Magnús T. Ólafsson í liði stjórnarsinna. Alþb. er eini flokkurinn sem einhuga hafnar erlendri stóriðju. Allir þm. flokksins greiddu atkv. gegn járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Í stóriðjumálum hafa Alþfl. og Sjálfstfl. staðið saman eins og einn maður til stuðnings erlendri stóriðju, en Framsfl. klofnaði í tvær fylkingar. Þannig má rekja hvert málið af öðru: herstöðvamál, skattamál, kjaramál. Án áhrifa Alþb. verður ný og róttæk stefna ekki mörkuð. Núv. ríkisstj. hefur gengið svo fram af mönnum með harkalegri kjaraskerðingu, aðgerðaleysi í skattamálum og almennu stjórnleysi á flestum sviðum, að hennar hlýtur að bíða harður dómur fólksins þegar þar að kemur. En hvað tekur við? Svar kjósenda verður að vera ótvírætt. Því aðeins eru gagnger umskipti í nánd, að Alþb., forustuflokkur vinstri manna, vinni ótvíræðan sigur. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Gleðilegt sumar. Upp úr nýári í vetur tóku mér sem tryggingafulltrúa á árum áður að berast varfærnislegar fsp. um það, hvort verið gæti að yfirvöld væru af ráðnum hug að torvelda öryrkjum að hljóta örorkulífeyri. Ekki kvaðst ég trúa slíku, en þegar ég fékk óræk dæmi þess, að menn, sem árum saman höfðu talist 75% öryrkjar og þar með notið fullra bóta, höfðu allt í einu verið úrskurðaðir 65–70% öryrkjar og þannig þokast niður á óvissu örorkustigs af vissu örorkulífeyris, menn sem kunnugir sáu að frekar hafði förlast heilsa en hitt, tók mér ekki að lítast á. Ég ráðlagði ítarlegri læknisskoðun og læknisvottorð. Bæri engan árangur, var svarið. Og þrautalendingin, að hitta tryggingayfirlækni, var að sjálfsögðu dýrt utan af landshornum. Loks hringdi ég í góðkunningja minn í tryggingunum. Væri í raun verið að þrengja að einum umkomuminnsta hópnum á vegum trygginganna? spurði ég. Nei, svaraði vinur minn og dró þó seim á nei-inu. Okkur er ætlað að gæta þess, að tryggingarnar séu ekki misnotaðar, eins og þú veist að alltaf vill ögn brenna við. Mér skildist að tekjur kæmu nú inn í dæmið varðandi örorkuúrskurð, þannig að maður, sem væri heilsufarslega séð 75% öryrki, væri ekki metinn svo, ef hann hefði tekjur yfir ákveðið mark vegna andlegs atgervis eða óvenjulegs harðfylgis að afla sér tekna, þótt vanburða væri. Mér sýnist ekki vanþörf á að þarna sé varfærni gætt, 5–10% lækkun á örorkustigi úr 75% sviptir öryrkjan ekki einungis örorkulífeyri, heldur rétti til tekjutryggingar og barnalífeyris, ef hann hefur börn á framfæri, og getur þannig verið með einu vangrunduðu pennastriki kippt fótum undan lífsafkomu hans. Aðgæsla er góð, en hún þarf að vera réttlát. Og ég nota tækifærið til að minna hæstv. ríkisstj. á að fyrr hefði hún mátt ýmislegt óþarfara spara en aðstoð við þá þegna sem ekki ganga heilir til skógar. Þegar Sjálfstfl. missti kjarkinn í svonefndri Laxárdeilu og hikaði við fulllúkningu Laxárvirkjunar III þ. e. að reisa 20 m stíflu í Laxárgljúfrum ofar Brúum og gera kleift að bæta þar við í virkjun 1–2 vélasamstæðum þannig að nóg rafmagn fengist þar fyrir Laxárvirkjunarsvæðið fram til 1985–1990, var áætlað að 950 millj, kr. þyrfti til þessarar fulllúkningar. Þegar Magnús Kjartansson fyrrv. orkumálaráðh, vann sér það til afreks nokkru síðar að afskrifa frekari framkvæmdir við Laxá og ákveða að farið skyldi í gufuvirkjun við Kröflu mun ekki hafa verið fyrir því haft að framreikna þessar 950 millj. kr. á þáverandi verðbólguverðlagi. En ætla mætti að 800–1000 millj. kr. hafi ekki verið fjarri lagi. Núv. orkumálaráðh., Gunnar Thoroddsen, hélt Magnúsarverkinu áfram af þeirri fyrirhyggju sem alþjóð er nú kunnug, með rómuðum dugnaði og fyrirleitni Kröflunefndar. Og í dag sýna verkin merkin. 10 milljarða kr. virkjunarframkvæmdir gapa við augum á Kröflusvæði þar sem 11 vélstjórar og tæknifræðingar auk eins framkvæmdastjóra vaka yfir dýrgripnum. Einn galli er þó á gjöf Njarðar. Lítið sem ekkert rafmagn er hægt að framleiða og enginn veit hvenær, hvar eða hvort það verður nokkru sinni hægt, nema þá með ómældum viðbótarkostnaði. En hverju skiptir það? Takið þið því ekki með fögnuði, ágætu hlustendur, að skjóta saman af tekjum ykkar, sem okkar virðulegu ríkisstj. finnst hvort eð er fullháar, - takið þið því ekki með fögnuði að skjóta saman úr eigin vasa fyrir þessu einstæða minnismerki fyrirhyggju og fjármálaspeki? Fyrrv. ríkisstj., svonefnd vinstri stjórn, hlaut þungar ákúrur fyrir misvitra fjármálastjórn og óforsjálni ýmiss konar. Þessum vopnum beitti Sjálfstfl. hvað harðfengast gegn henni og uppskar líka laun fyrir í auknu kjörfylgi. Almenningi fannst vissulega að fjármálastjórnin hefði farið úrskeiðis, og Sjálfstfl, yfirtók fjármálastjórn ríkisins úr hendi Framsóknar. En hvað hefur skeð? Ekki var ráðdeild vinstri stjórnar fyrir að fara, en þó hefur tekið steininn úr hjá núv. ríkisstj. Minnismerkjaákefðin hefur ekki sést fyrir. Erlendar skuldir hafa hlaðist upp. Skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann hlaupa á milljörðum. Ríkisfyrirtæki, svo sem RARIK og Orkusjóður, vita ekki sitt rjúkandi ráð af fjárskorti. En við vandanum kann ríkisstj. það ráð eitt að skerða umsamið kaup launþega. Sambandsleysið og skilningsskorturinn á viðhorfi og kjörum almennings er svo ofboðslegt, að menn standa agndofa yfir þessum turnbúum í ríkisstj. Í munni þeirra heitir þetta aðhaldssemi og menn verði að sýna þjóðhollustu og taka á sig byrðar. Og á byrðunum stendur ekki. Nauðþurftir manna hækka í risatölum frá degi til dags. Póstur og sími hafa hækkað um 46% frá s. l. áramótum. Bændur fá vorglaðningu í 32% hækkun á áburði, húsbyggjendur 29% hækkun á sementi auk margs konar hækkunar á öðru byggingarefni, að ógleymdum vaxtahækkunum. Og svona mætti lengi telja þótt hér verði staðar numið. En hvað er þá helst til úrræða? spyrð þú ugglaust, hlustandi góður. Fyrsta úrræðið liggur þér í hendi innan tíðar, að kjósa þessa ráðdeildarlausu ríkisstj. frá. „Aldrei framar samstjórn Sjálfstfl. og Framsóknar“ er lykilorðið. Síðan þarf að mynda breiða ríkisstj. þar sem hagsmunir atvinnuveganna og launþega skipa öndvegi og skilningur þeirra og samvinna orka saman til átaka og úrlausnar, en togast ekki á í tortryggni eins og nú er. Þetta tvennt er alger forsenda góðrar úrlausnar. Hér er það sem Alþfl. einn getur borið hið afgerandi friðarorð á millí og því er efling hans og stóraukning í komandi kosningum þjóðarnauðsyn. Hins þarf enginn að dylja sig, að það mun kosta þjóðina mikið átak að rétta úr efnahagskút sem hún hefur verið keyrð í með óstjórnartökum, átak og sjálfsafneitun í ýmsum greinum, en það mun þjóðin ekki heldur telja eftir sér finni hún að stjórnað sé af réttsýni, skilningi og röggsemd.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Alþfl. hefur um skeið haldið uppi mjög harðri gagnrýni á íslenskt þjóðfélag eins og það er nú orðið. Flokkurinn hefur ráðist á spillingu í valdastéttum, lokað flokkakerfi, sérréttindi og hvers konar misrétti. Hann hefur gagnrýnt hugarfar gróahyggju, skattsvik og eigingirni, sem farið hefur sívaxandi. Ein meginorsök þessarar óheillaþróunar er verðbólgan sem nú er langhættulegasta vandamál sem þjóðin hefur við að glíma. Ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. hefur sýnt undanfarin 4 ár að hún ræður ekki við þann vanda. En nú verður ekki lengur flotið á haldlitlum bráðabirgðaráðstöfunum. Alþingiskosningarnar hljóta að snúast um þetta umfram allt annað. Alþfl. hefur fyrir nokkru birt till. sínar um aðgerðir í verðbólgumálum næsta kjörtímabil. Till. eru dregnar saman í stutt mál í 10 þáttum og mun ég nú fara fljótlega yfir þær og verð að stytta enn verulega. Í fyrsta þætti er fjallað um heildarumsvif þjóðfélagsins og fjárfestingu. Það verður að stöðva óarðbæra verðbólgufjárfestingu og setja sterka heildarstjórn yfir lánasjóðakerfið. Allir atvinnuvegir verða að sitja við sama borð. Í öðrum þætti efnahagsstefnu Alþfl er lagt til að komið verði á stéttarfriði með því að gera svokallaðan kjarasáttmála milli launþegasamtakanna og ríkisvaldsins til að tryggja raunhæfa kaupmáttaraukningu, launajöfnuð og atvinnulýðræði. Á þessu sviði hefur ríkisstj. sérstaklega brugðist með því að hella hvað eftir annað olíu í eld átaka í stað þess að slökkva hann. Í þriðja þætti er fjallað um verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins. Hlutverk þeirra er að leggja til hliðar í feitu árunum til hinna mögru, svo einfalt er það í raun og veru. En ríkisstj. gerir þveröfugt. Hún hefur greitt úr sjóðunum í góðæri svo að enginn forði er til hinna verri. Í fjórða þætti er fjallað um fjárhags- og framleiðslumál landbúnaðarins sem allir viðurkenna nú að eru erfið, en þar verður að koma til meginbreyting bæði fyrir þjóðarheildina og bændur sjálfa. Í fimmta þætti er sagt að lánskjör verði að taka mið af verðbólgustigi til að hindra auðsöfnun stórskuldara, sem við öll þekkjum allt of vel, án þess þó að íþyngja heilbrigðum rekstri og húsbyggjendum. Í sjötta þætti efnahagsstefnu Alþfl. er fjallað um skattamál allítarlega. Tekjuskattur má ekki halda áfram að vera almennur launaskattur og það verður að skattleggja verðbólgugróða. Fyrirtæki verða að bera eðlilegar byrðar, sem þau gera auðvitað ekki í dag. Hætta verður að færa einkaneyslu á reikning fyrirtækja í stórum stíl og stórauka verður baráttu gegn skattsvikum. Jafnvel Seðlabankinn ávítar nú ríkisstj. fyrir að kynda undir verðbólgu með óstjórn í fjármálum ríkisins. Í sjöunda þætti er sagt að endurskoða beri frá grunni almannatrygginga- og sjúkratryggingakerfið sem er að stofni 30–50 ára gamalt. Tryggingakerfið, þetta gamla baráttumál jafnaðarmanna, verður að gegna upphaflegum tilgangi sínum við nýjar og gerbreyttar aðstæður. Að auki þurfum við lífeyrissjóð allra landsmanna með verðtryggðum lífeyri. Í áttunda þætti er fjallað um húsnæðismálin, sem hafa miklu meiri áhrif á lausn verðbólguvandans en flesta grunar. Það verður að tryggja betri lánskjör, meiri lán til eldri íbúða og a. m. k. þriðjungur nýrra íbúða á hverju ári verður að vera félagslegt átak, svo að nokkuð sé nefnt. Í níunda þætti eru hemlar á erlendar lántökur sem aðeins mega vera fyrir erlendum kostnaði arðsamra fyrirtækja, en ekki til eyðslu eins og verið hefur. Í tíunda og síðasta þætti efnahagsstefnu Alþfl. er sagt að strax og þjóðin hafi náð valdi á verðbólgunni eigi að taka upp nýja og verðmeiri mynt til að endurnýja virðingu fyrir gjaldmiðlinum og auka ráðdeild og sparnað. Seðlabankinn er búinn að láta teikna nýju myntina og segir að við getum fengið hana 1980. Þegar þessir 10 þættir í fullri lengd sinni í stefnu Alþfl. í verðbólgumálum eru fléttaðir saman mynda þeir heilsteypta og ábyrga efnahagsstefnu sem er óhjákvæmileg, þó að hún muni vafalaust krefjast þolinmæði og fórna af öllum landsmönnum. Ríkisstj. ræður ekki við verbólguna. Þess vegna segir heilbrigð skynsemi að skipta verði um ríkisstj. Okkur langar öll til að hefja nýtt efnahagslíf, þvo af okkur verðbólguna og allan þann sora sem henni fylgir. Okkur langar til að snúa við blaði og taka upp nýja, sterka mynt sem við getum borið virðingu fyrir, en hlæjum ekki að eins og litlu krónunni okkar, nú sem flýtur á vatni. En við fáum ekki nýja mynt nema fylgt verði í efnahagsmálum sem næst stefnu eins og Alþfl. leggur nú til. Þetta þýðir í reynd, að við fáum ekki nýja mynt 1980 nema kjósendur felli ríkisstj. í kosningunum í vor. Markmiðið á því að vera ný stjórn, ný stefna og nýr og stærri Alþfl. á Alþingi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Áður en árið 1978 er á enda kemur að því, að minnst verður dagsins þegar Ísland varð frjálst og fullvalda ríki fyrir 6 áratugum. Á þessu ári eru sem sé liðnir tveir mannsaldrar frá þeim þáttaskilum í íslenskri sögu sem gerðu þjóðina á ný að fullu frjálsa til að skipa málum sínum og færðu henni um leið fulla og óskoraða ábyrgð á hversu til tækist að ráða fram úr þeim málum sem sköpum skipta um heill lands og lýðs. Þegar fullveldisafmælið 1. des. 1978 rennur upp verður nýkjörið Alþ. að réttu lagi fyrir nokkru sest að störfum, spegilmynd af þeim vilja sem kjósendur láta í ljós í alþingiskosningum á miðju sumri. Ég hef orðið þess var, að með ýmsum býr hugboð um að niðurstaðan, sem af þeim kosningum verður um stjórn landsins, geti orðið harla afdrifarík. Þeim, sem svo álykta, segir svo hugur um, að á það geti reynt æðifreklega áður en mjög langt um líður, hvort ákvörðunin, sem tekin var 1918 um frjálst og fullvalda Ísland, standist til fullnustu og frambúðar. Ástæðan til að uggur um þetta efni læðist að mönnum er öðru fremur þróun síðustu ára í íslenskum fjármálum. Erlendar skuldir þjóðarinnar eru komnar í slíka upphæð, 580 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu, að öllum, sem tjá sig um það efni, ber saman um að lengra verði ekki gengið á sömu braut, vilji menn ekki vísvitandi bjóða háskanum heim - háskanum af greiðslufalli og glötun lánstrausts ef illa árar til að standa í skilum. En með þessu er sagan ekki nema hálfsögð. Á kjörtímabilinu, sem nú er að ljúka, á valdatíma núv. ríkisstj., hefur keyrt um þverbak að því leyti, að erlendar skammtímaskuldir hjá alþjóðlegum lánastofnunum hafa hækkað óðfluga. Halla á greiðslujöfnuði við önnur lönd hefur verið mætt með töku eyðslulána. Erlendu lánsfé hefur verið varið til að halda uppi eyðslu sem aflafé þjóðarinnar hrökk ekki til að greiða. Og það er ríkisstj. sjálf sem þarna hefur gengið á undan, notað erlendu skammtímalánin til að standa straum af umframeyðslu sinni, hallanum á ríkissjóði. Skuld ríkissjóðs við Seðlabankann hefur á kjörtímabilinu rokið upp úr öllu valdi og þýtur á þeim mánuðum, sem liðnir eru frá áramótum, óðfluga upp eftir þriðja tug milljarða. Rúmur helmingur þessarar skuldar ríkissjóðs er þannig til kominn, að Seðlabankinn hefur endurlánað ríkisstj. lán tekin hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum til skamms tíma, Þessi lán þarf Seðlabankinn að endurgreiða hinni erlendu lánastofnun á næstu 4–5 árum, og nema slíkar skuldbindingar bankans við þennan eina lánadrottin rúmum hálfum fimmtánda milljarði kr. Verður því Seðlabankinn að krefja þá ríkisstj., sem við tekur, um endurgreiðslu á þessum óreiðuskuldum núv. ríkisstj. sem þessari upphæð nemur. Þá reynir á að ríki og þjóðarbú séu í stakk búin til að standa við þessar og aðrar greiðsluskuldbindingar á alþjóðlegum fjármagnsmarkaði. Verði misbrestur á því, svo að leita þurfi eftir endurlánum, getur svo farið að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn beiti valdi sínu til að setja kosti um efnahagsstefnu og fjármálastjórn á Íslandi en slíka skilmála hefur þessi alþjóða peningastofnun gert þegar um var að ræða þess háttar fyrirgreiðslu við önnur ríki og þau meiri bóga en Ísland. Það er því ljóst, að á næsta kjörtímabili verður að halda þannig á ríkisfjármálum ár frá ári, að ríkissjóður sé rekinn með afgangi sem nemur sem næst 5 milljörðum til þess eins að lækka skuldina, sem núv. ríkisstj. hefur safnað við Seðlabankann, eins og með þarf, hvernig svo sem árar til tekjuöflunar. Þegar til þess er litið, hversu torsótt hefur reynst að halda settu marki um afkomu ríkissjóðs þegar bærilega árar, geta menn gert sér í hugarlund þau vandkvæði sem upp kunna að koma ef erlendar skuldakröfur og svipull afli þrengja svigrúmið til muna. Það er tvímælalaust brýnasta, vandasamasta og viðurhlutamesta þjóðfrelsismál Íslendinga nú og í náinni framtíð að treysta til frambúðar efnahagslegt sjálfstæði. Marka má, hversu komið er í peningamálum af áformi æðstu peningastofnunar íslenska ríkisins að skipta um gjaldmiðil að hálfu öðru ári liðnu og hundraðfalda þá verðgildi krónunnar. Ákvörðun um það mál verður meðal verkefna þeirrar ríkisstj. sem við tekur eftir kosningar. En skipti á gjaldmiðli megna ein saman lítils, þótt þau geti orðið verulegur stuðningur við atlögu á öðrum sviðum gegn verðbólgumeininu. Aðgerðin, sem ríkisstj. hét við valdatöku sína að gera á þessum höfuðsjúkdómi íslensks efnahagskerfis, hefur látið á sér standa. Heildarmynd af starfsferli stjórnarinnar er sú, að henni hafi verið með eindæmum mislagðar hendur í öllu sem að fjármálastjórn og meðferð efnahagsmála lýtur. Verðbólgan magnast á ný, ókyrrð vex á vinnumarkaði í kjölfar síðustu efnahagsráðstafana stjórnarflokkanna. Hallarekstri ríkissjóðs, þegar á heildina er litið, og skuldasöfnun við Seðlabankann hef ég þegar lýst. Kórónan á vandræðaleg vinnubrögð stjórnarflokkanna er þó meðferð þeirra á skattamálum og hvers kyns álögum á landsmenn. Söluskattur hefur verið hækkaður upp í fimmtung vöruverðs. Sérstakt vörugjald á stóran hluta innflutnings nemur 18% og var í upphafi látið heita að það væri sett til skamms tíma Á fjórum þingum í röð hefur verið lofað nýrri löggjöf um tekju- og eignarakatt. Nú loksins, rúmum hálfum mánuði fyrir lok síðasta þings kjörtímabilsins, er lagt fram skattalagafrv., sem einhverjar horfur eru á að stjórnarflokkarnir gefi komið sér saman um svo að það hljóti afgreiðslu. En þó er togstreita í stjórnarliðinu slík að málið tefst enn, þótt komið sé nærri eindaga. Þetta gerist einvörðungu vegna ósamkomulags milli stjórnarflokkanna og innan þeirra, því að talsmenn stjórnarandstöðunnar hafa bæði í orði og verki lagt sig fram um að greiða fyrir því, að skattalagafrv. fái greiða afgreiðslu, þótt það sé svo seint fram borið að stjórnarandstöðu gæti þótt sér misboðið með þeim vinnubrögðum. Leiðréttingar á göllum skattakerfisins eru aðkallandi, en þetta nýja frv. kemur ekki til framkvæmda við álagningu skatta fyrr en á öðru ári hér frá, árinu 1980. Þar á ofan bætist að frv. er miðað við staðgreiðslukerfi á sköttum. Frv. um staðgreiðslu á sköttum var lagt fram um leið og skattalagafrv., en það er svo flókið mál, nýstárlegt og umfangsmikið að engum dettur í hug að hreyfa því til athugunar á þessu þingi. Getur því svo farið, ef nýtt þing breytir staðgreiðslukerfinu, sem till. eru gerðar um, eða hafnar því, að taka verði veigamikil atriði nýrra skattalaga til endurskoðunar áður en þau hafa svo mikið sem gengið í gildi. Misréttið í skattamálum er slíkt að ekki verður við unað, og því hefur stjórnarandstaðan lagt sig í líma til að greiða fyrir breytingum sem hún telur horfa til bóta. Sama verður því miður ekki sagt um annað mikilvægt réttlætismál sem varðar hvern einasta kjósanda í landinu, breytingar á kosningalögum til að auka vald kjósandans á kjördag og ráðstafanir til að gera kosningarréttinn jafnari eftir kjördæmum. Á fyrsta starfsdegi þessa þings gaf forsrh. í nafni ríkisstj. fyrirheit um að allir þingflokkar skyldu kallaðir til samráðs í því skyni að kanna hvort samstaða næðist um breytingar í þá átt, að réttur kjósandans sé aukinn til að skera úr um hvaða frambjóðendur á lista, sem hann kýs, nái kjöri til Alþingis og ráða bót á því ástandi, að hvert atkvæði getur eins og nú er komið vegið allt að fimm sinnum þyngra í einu kjördæmi en öðru, en munurinn á gildi atkv. var mestur 3:1 þegar núverandi kjördæmaskipun var sett fyrir tæpum tveim áratugum. Sú hefur raunin orðið, að foringjar fjögurra stærstu flokkanna á þingi hafa í rauninni gert með sér þegjandi samkomulag um að leiða þessi réttindamál óbreyttra kjósenda hjá sér og svæfa þau, ýmist með því að þn. afgreiddi ekki frá sér frv. eða nefnd allra þingflokka til að fjalla um málaflokkinn í heild, sem heitið var yrði ekki nema nafnið eitt. Þarna er að verki flokksvald í sinni verstu mynd. Þrátt fyrir áhuga hjá einstökum þm. í öllum flokkum á auknum rétti allra kjósenda til röðunar á frambjóðendum eða jöfnun kosningarréttar milli kjördæma ellegar þessum atriðum háðum gera foringjarnir sér lítið fyrir og leggjast á stórmál sem þeir telja valdi sínu og aðstöðu í flokkunum óþægilegt að taka til meðferðar með afgreiðslu fyrir augum. Meira en lítil þversögn felst í því, að foringjar þeirra flokka, sem bjóða hverjum sem koma vill þátttöku í prófkjöri hjá sér um röðun á framboðslista og telja slíkt stóraukið lýðræði, skuli veigra sér við að röðun frambjóðenda til kjörs sé að öllu leyti færð inn í kjörklefann, þar sem hún yrði tvímælalaust aðeins í þeirra höndum sem eru raunverulegir kjósendur flokksins sem í hlut á. Óafsakanlegt er að láta það dragast eitt kjörtímabil enn að jafna kosningarréttinn frá því sem nú er. Í því efni á ríkisstj. að meginhluta sakir, því það var hún sem gaf fyrirheit við valdatöku um að láta málið til sín taka og hennar er yfirgnæfandi meirihlutavald á þingi. Meðferðin á þessu máli, eins og reyndar efnahagsmálunum í heild á þessu kjörtímabili, ber þess ljósan vott, að þeir, sem ferðinni ráða, hafa ekki þekkt sinn vitjunartíma. Því aðeins er von um úrbætur í réttindamálum jafnt og fjármálastjórn, að menn geri sér ljóst, að tímarnir eru breyttir í veigamiklum atriðum frá því sem var fyrir tiltölulega skömmu, og hagi sér samkv. því. Úrræði eða þá afskiptaleysi, sem gat gefist bærilega fyrir einum áratug eða tveimur, dugir ekki lengur. Tímabili þenslu og hraðs hagvaxtar, sem stóð frá því skömmu eftir síðustu styrjöld fram að olíukreppu, er lokið. Hagvaxtarhraðinn megnar ekki lengur að leysa pólitísk vandamál eða breiða yfir þau hulu. Forréttindi tæknivæddra þjóðfélaga fara þverrandi. Vanþróaðar þjóðir gera tilkall til síns skerfs af auðlindum jarðar, og kostnaður vex við orkuvinnslu og hráefnanám. Þessi þróun segir til sín hérlendis svipað og í öðrum þjóðfélögum sem líkt eru á vegi stödd. Sóun, sem margur hefði lokað augum fyrir á uppgangstímabilinu, verður óþolandi. Krafa tímans er ráðdeild. Misrétti, sem menn hefðu látið sig litlu skipta, þegar flestir töldu sig hvort eð var á hraðri velmegunarbraut, veldur nú uppnámi. Krafan um réttlæti magnast þegar ljóst verður að minna er til skiptanna en fyrr. Það er verkefni íslenskra stjórnmálamanna á líðandi tíma að bregðast við þessum breyttu aðstæðum við þau skilyrði sem land okkar og þjóðfélag skapar. Offjárfesting, hvort heldur er af opinberri hálfu til atkvæðaveiða eða hjá einkaaðilum í því skyni að hreppa verðbólgugróða, má ekki lengur skerða afkomu landsmanna og stöðu þjóðarbúsins gagnvart umheiminum. Áætlanir um framkvæmdagetu og þjóðhagsstærðir um tiltekið árabil fram í tímann þurfa að verða undirstaða ákvarðana í efnahagsmálum. Eitt meginmarkmið slíkrar áætlunargerðar verður að vera að bæla verðbólguna niður á það stig sem ríkir í helstu viðskiptalöndum. Herra forseti. Góðir hlustendur. Kjörtímabilið, sem nú er senn á enda, hefur sýnt að þörf er nýrra vinnubragða í íslenskum stjórnmálum, ef ekki á að tefla hag þjóðarinnar og frelsi í tvísýnu. Menn verða á því sviði eins og öðrum að þora að hafna ef árangur á að nást. Það verður ekki bæði sleppt og haldið. Vonandi höfum við alþm. eitthvað lært af reynslunni, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu. En hversu sem næmi okkar er varið er víst, að kjósendur um byggðir landsins, við sjó og í sveit, hafa dregið lærdóma af því sem fram hefur farið í landsstjórn síðustu 4 ár. Niðurstaðan af þeim lærdómi mun sýna sig í kosningunum í sumar. - Þökk þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Senn líður að lokum þessa kjörtímabils og er því eðlilegt að ríkisstj. geri grein fyrir störfum sínum áður en dagar hennar eru allir. Tímans vegna verður þó að stikla á stóru og mun ég hér aðeins drepa á örfá atriði. Í því rn., sem ég hef starfað, er eitt mál sem borið hefur ægishjálm yfir öll önnur þann tíma sem ég hef verið þar - landhelgismálið að sjálfsögðu. Til þess að gera langa sögu stutta finnst mér skýrast til mats á því, hvað áunnist hefur, að bera saman, hvernig umhorfs var í fiskveiðilögsögumálum Íslendinga árið 1971 annars vegar og ástand þeirra mála nú hins vegar. Árið 1971. þegar ég fór fyrst til samningaviðræðna við Breta og Vestur-Þjóðverja, voru aflatölur þessara þjóða á Íslandsmiðum sem hér segir: Bretland 210 þús. tonn, Vestur-Þýskaland 125 þús. tonn, en auk þess höfðu fiskað á Íslandsmiðum aðrar erlendar þjóðir og mun afli þeirra hafa numið samtals 56 þús. tonnum. Alls er þarna því um að ræða 391 þúsund tonn. Leiðsögn Haag-dómstólsins var hafnað af stjórn Ólafs Jóhannessonar, ekki bara Alþb., eins og hv. þm. Karl Sigurbergsson virðist halda, fremur en það voru Alþb.-menn sem einir beittu sér fyrir útfærslu í 50 mílur. Menn verða að fara rétt með þó að nokkur hrollur sé í þeim. En í Haag létu menn málið engu að síður til sín aka og dæmdist þeim rétt vera, að Bretum skyldi heimilaður 170 þús. tonna ársafli, en Þjóðverjum 119 þúsund. Þessar tölur voru miðaðar við meðaltal 5 undanfarinna ára, en það sýnir að ekki var um einstakt aflaár að ræða fyrir útlendinga 1970, þótt í góðu meðallagi væri. Afli útlendinganna hefur farið minnkandi stig af stigi eftir því sem sigrarnir hafa unnist. Nú eru aðeins í gildi þrír samningar er veita samtals á yfirstandandi ári veiðileyfi fyrir um það bil 27 þús. tonnum, þar af aðeins 8 þús. tonnum af þorski. Auk þessa er í gildi samningur við Færeyinga um gagnkvæm réttindi til veiða annars vegar á loðnu og hins vegar á kolmunna. Þegar þessar tölur eru athugaðar hljóta allir að sjá hversu gífurlegum árangri hefur verið náð á umgetnu tímabili. Árið 1971 var afli útlendinga 391 þús. tonn, nú verður hann 27 þús. tonn. Árið 1971 var fiskveiðilögsagan 12 sjómílur, nú er hún 200 sjómílur. Árið 1971 var Ísland bundið af úrskurði erlends dómstóls um útfærslu fiskveiðilögsögunnar, nú erum við ótvírætt okkar eigin húsbændur. Þessi árangur hefur ekki náðst fyrirhafnarlaust og margir hafa þar lagt hönd að verki, ríkisstjórnir, Alþingi, sérfræðingar, Landhelgisgæsla, svo að ég nefni nokkra. En fyrst og fremst er það þó samstaða þjóðarinnar allrar sem úrslitum hefur ráðið, auk þess sem þróun alþjóðamála hefur verið okkur hagstæð. Engum þarf á óvart að koma, þótt óvættur sú, er haldið hefur erlendum togurum uppi að ofveiða á fiskimiðum Íslendinga um aldir, yrði ekki bráðkvödd, heldur þyrfti snarpa orrustu til að leggja hana að velli. Þá orrustu höfum við nú unnið og getum því sagt eins og Atli á Bergþórshvoli, er hann var spurður hvort hann hefði vegið Kol frá Hlíðarenda: „Svo mun Hallgerði sýnast, að hann hafi eigi sjálfdauður orðið.“ Landhelgin er nú okkar eign án skilyrða, og vona ég að þau Landráðabrigsl, sem ég og félagar mínir urðum stundum að þola þegar talað var um svikasamninga, launráð og annað í þeim dúr, hafi orðið sér svo rækilega til skammar að óþarfi sé að hnykkja þar á, en það verður gert ef með þarf. Hitt er svo annað mál, að stundum kann að vera fullt svo erfitt að gæta fengins fjár og að afla þess. Vona ég að íslenska þjóðin beri gæfu til þess að standa vörð um auðæfi hafsins, því að hvort tveggja er, að undirstaða íslensks efnahagslífs hygg ég að enn um langan aldur verði fiskveiðar og fiskvinnsla, og svo hitt, að friðun fiskimiðanna á ekki að vera fyrir okkur Íslendinga eina, heldur jafnframt til sköpunar fæðuforðabúrs fyrir aðra. Offramleiðsla matvæla er orð, sem aldrei ætti að heyrast meðan nokkur maður sveltir, hvað þá hálfur heimur eins og nú. Um varnarmálin er vert að geta þess, að ákvæði þau, er samþykkt voru haustið 1974 í sambandi við endurskoðun varnarsamningsins þá, hafa flest þegar verið ýmist framkvæmd eða þá að unnið er að þeim um þessar mundir. Þessar breytingar eru fyrst og fremst til þess gerðar að koma á aðskilnaði hernaðarumsvifa og annarrar starfsemi á Keflavíkurflugvelli. Ég tel verulegan ávinning að slíkum aðskilnaði fyrir okkur og að ýmislegt af þeim erfiðleikum og óþægindum, sem af sambúðinni leiðir, muni minnka og jafnvel hverfa þegar hann er kominn í kring að fullu. Ég hygg að ósk flestra Íslendinga sé að hér þurfi ekki að vera erlendur her þótt menn greini enn á um það, hvort slíkar aðstæður séu nú fyrir hendi. Ég ítreka enn þá von mína, að sá dagur sé ekki langt undan, að sólin renni á ný upp yfir herlaust Ísland. Með þetta í huga voru skilyrðin um að taka bæri tillit til sérstöðu Íslands, að Íslendingar mundu ekki taka þátt í hernaði, að það væri algerlega á valdi okkar sjálfra hvenær herinn hyrfi á braut og að hér skyldi ekki vera erlendur her á friðartímum sett fram af Íslands hálfu við gerð samningsins frá 1951. Og þau eru enn í fullu gildi. Engum fyrirvara hefur verið afsalað. Framsfl. hefur á nýafstöðnu flokksþingi mótað afstöðu sína til þessara mála á þann veg, að Ísland verði að óbreyttum aðstæðum aðill að samsökum vestrænna þjóða, en vill, með vísan til þess er áðan sagði, vinna að því, að varnarliðið hverfi úr landi. Um utanríkismál að öðru leyti leyfi ég mér að vísa til skýrslu er ég flutti Alþ. nú fyrir skemmstu. Ég geri ráð fyrir því, og hef reyndar heyrt það hér í kvöld, að um þessar mundir snúist hugsanir manna mest um efnahagsmál, og er það mjög að vonum eins og ástatt er á þeim vettvangi, ekki síst þegar þess er gætt, að á ýmsum stöðum á landinu ríkir nú útflutningsbann á afurðum okkar. Þykir mörgum sem alvarlega horfi þegar nokkur hópur Íslendinga tekur sér vald til þess að stöðva blóðrás útflutningsviðskiptalífsins. Verður að ætla að þeir menn, er fyrir slíku standa, telji sig hafa gildar ástæður fyrir gerðum sínum. Vil ég nú freista að athuga þetta nokkru nánar. Það er alkunna, að í mörgum löndum Evrópu og raunar víðar hafa veruleg efnahagsleg vandamál orðið afleiðingar olíukreppu og mikillar verðbólgu, einkum á árunum 1973 og 1974. Hefur víða sóst erfiðlega róðurinn til úrbóta. Þurfum við ekki annað en líta til grannlanda okkar til að fá staðfestingu á því. Öll vitum við að Danir, Finnar og Svíar búa nú við gífurlegt atvinnuleysi og erfiðleika í fjármálum, og sama er að segja frá Kanada. Norðmönnum hefur á hinn bóginn tekist til þessa að halda uppi fullri atvinnu, en hafa gripið til þess ráðs að banna svo til allar kauphækkanir næstu tvö árin. Það ætti því engum á óvart að koma þótt Íslendingar eigi einnig við talsverðan vanda að glíma, þar eð við búum við einhæfa atvinnuvegi og máttum þola talsverða efnahagsörðugleika á sama tíma og aðrir. Enda þótt verðlag á útflutningsvörum okkar sé nú hátt, ber að hafa í huga að aflinn er takmarkaður og gæta verður hófs í veiðum vegna þess hve seint var hafist handa um útfærslu fiskveiðilögsögunnar og þá friðun fiskstofnanna sem hún gerir kleifa. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason benti réttilega á það áðan, að enn vofði hætta yfir fiskstofnunum. Já, þeir hefðu betur áttað sig á því fyrr - mennirnir sem fram til ársins 1970 töldu það siðleysi að færa út landhelgina. En þrátt fyrir þetta, sem ég áðan sagði, tókst hér á landi frá því á miðju ári 1975 og fram á mitt síðasta ár að gera hvort tveggja: draga verulega úr viðskiptahalla við útlönd og hægja á verðbólguhraðanum án þess að til atvinnuleysis kæmi. Síðan hefur verðbólgan þrammað áfram þungum skrefum, og um s. l. áramót var svo komið að við stöðvun lá í mörgum atvinnugreinum og öllum var ljóst að eitthvað þurfti að gera. Var þá gripið til þess gamalkunna ráðs að fella gengi krónunnar, nú um 13%, sem raunar þykir ekki stórfelld gengisfelling á íslenskan mælikvarða þegar borið er saman við ýmsa byrði, svo sem þá sem viðreisnarstjórnin sæla framkvæmdi á sínum tíma og nam einhvers staðar á milli 60 og 70%, ef ég man það rétt. Engu að síður er 13% gengisfelling án bóta umtalsverð kjararýrnun fyrir launþega. Þess vegna var ákveðið að bæta þessa lækkun að hálfu hjá öllum og meira hjá þeim, sem lægri hafa launin, í formi láglaunabóta. Auk þessa voru eftirtaldar ráðstafanir gerðar: Niðurgreiðslur auknar um 1300 millj. kr., sem koma fram í lækkuðu vöruverði og þar með auknum kaupmætti launa. Vörugjald lækkaði um 2% sem væntanlega þýðir aukningu kaupmáttar hjá þeim sem bótanna njóta. Þannig var með samverkandi aðgerðum dregið verulega úr kjaraskerðingu gengisfellingarinnar, og reiknuðu sérfróðir menn að af 10 hundraðshlutum fengjust allt að 8 uppi bornir. Þegar nú eru hafðar í huga ýmsar ráðstafanir fyrri ára, geta menn þá í alvöru haldið því fram, að hér sé um eina harkalegustu árás að ræða sem gerð hafi verið nokkru sinni á launakjör fólksins í landinu? Þeir menn, sem þannig tala, eru sannarlega fljótir að gleyma, svo að ekki sé meira sagt. Sannleikurinn er sá, að hér er vægilegar í sakir farið en í mörgum öðrum tilvikum svipaðrar tegundar. Auðvitað væri æskilegt að Íslendingar gætu við ríkjandi aðstæður einir nágrannaþjóða siglt hraðbyri til vaxandi velmegnunar, á sama tíma og hinir herða sultarólina, ganga atvinnulausir þúsundum saman, lifa á því að sækja atvinnuleysisstyrkinn á kontórinn, fella gengið til að geta greitt þann styrk og safna erlendum skuldum eða ganga á varasjóði ef til eru. En getur nokkur í alvöru gert sér vonir um að við einir allra séum svona lánsamir? Því miður finnst mér það harla ólíklegt. Ríkisstj. hefur lagt á það áherslu, að allir hefðu fulla atvinnu, Í sumum tilfeilum kostar þetta það, að verðbólgan hefur vaxið. Ég er sannfærður um að það á betur við Íslendinga að vinna fyrir kaupinu sínu heldur en að lifa á styrkjum, þótt auðveldara kunni að vera og minna skóslit því samfara. Þess vegna segi ég það hér enn, að ég tel að lögin, sem samþykkt voru í s. l. febrúar, leggi ekki þær kvaðir á launþega er þeir geti með engu móti búið við um takmarkaðan tíma. Valið stendur á milli þess að hægja ferðina í bili eða búa við atvinnuleysi. Svo svarar því hver fyrir sig, hvað hann vill. Ég fyrir mitt leyti kýs að fólk haldi atvinnunni, enda hætt við að rauntekjur verði harla lágar hjá þeim sem enga eða stopula vinnu hafa. Mér finnst raunalegt til þess að vita, að láglaunafólkið í Verkamannasambandinu skuli láta beita sér fyrir þann vagn sem á að tryggja þeim, sem háu launin hafa innan ASÍ og BSRB, því að þeir eru margir, á ný fullar vísitölubætur svo að þeir þurfi nú ekki að missa af Mallorkaferðinni. Hitt er svo skylt að viðurkenna, að þegar til framkvæmda kom virðast hinir skynsamari menn hafa ráðið þar ferðinni og er það vel, enda þótt hv. þm. Rannar Arnalds teldi sig þurfa að afsaka það hér áðan. Nær hefði verið að beina kröftunum að því að koma hér á raunverulegri launajöfnunarstefnu. Lítils háttar tilraun var gerð í þá átt með fyrrgreindum lögum. Skyldu stjórnarandstæðingar á Alþ., sem flestir eru sjálfskipaðir talsmenn launafólksins, ekki hafa tekið þeim ákvæðum vel og talið þau, þótt ónóg kynnu að vera, a. m. k. spor í rétta átt? Ónei, ekki var nú því að heilsa. Þeir fundu þeim allt til foráttu og virtust telja það hina mestu goðgá að vera eitthvað að bisa við að jafna launin. Ég segi það alveg eins og er, að ég skil ekki svona vinnubrögð og það frá mönnum sem sumir hverjir, ekki kannske allir, en sumir hverjir eru einlægir baráttumenn fyrir fátæka fólkið. Af hverju beita þessir menn sér ekki fyrst og fremst fyrir því að fá lægstu launin hækkuð? Það er því miður enginn vafi á því, að enn þá er hér á Íslandi til fólk sem ekki hefur mannsæmandi laun, þótt ég telji að sem betur fer fari því fækkandi. En ár eftir ár semja launþegasamtökin um sömu sultarlaunin handa sömu starfsstéttunum um leið og þau semja um háu launin hinna. Síðan verða allir að fá sama vísitöluhundraðshlutann ofan á kaupið sitt til þess að það sé alveg tryggt, að 10% vísitölubætur þýði 13 þús. kr. fyrir þann lægsta og 100 þús. kr. fyrir þann hæsta, alveg eins og hv. þm. Karvel Pálmason var að hrópa hér áðan til Vestfjarða. Ég viðurkenni að sjálfsögðu að lögin frá því í febr. þýða nokkra kjaraskerðingu, enda sett af illri nauðsyn. En þau vísa þó jafnframt veginn í átt til réttlátari launaskiptingar en um var samið með því að skerða minna lág laun en há og jafna þannig bilið. Væri okkur ekki sæmst að slíðra nú vopnin, taka höndum saman og leita nýs og réttlátara fyrirkomulags á hlutaskiptum þjóðarskútunnar? Jafnframt því ættum við að taka upp sameiginlega baráttu gegn verðbólgudraugnum og læra þannig af samstöðu okkar í landhelgismálinu er færði okkur sigurinn heim, því að þann dag hygg ég seint munu upp renna að Hallgerði þyki Glámur sá sjálfdauður orðið hafa. Talsmenn stjórnarandstöðuflokkanna þykjast allir standa báðum fótum í jötu og telja sér trú um mikla kosningasigra í vor: Alþb., Alþfl., SF og Karvel. Framsóknarmenn ganga óbundnir til kosninganna. Við erum vanir því að þoka okkur því þéttar saman, þeim mun harkalegar sem að okkur er sótt, og mér kæmi það ekki á óvart, að þetta ættu hv. stjórnarandstæðingar enn eftir að reyna. Herra forseti. Ég lýk máli mínu með baráttukveðju til þeirra sem aðhyllast frjálsa, framsýna og öfgalausa stefnu Framsfl. Ég þakka þeim sem hlýddu og býð góða nótt.

Fjmrh. (Matthías Á. Mathiesen) : Herra forseti. Góðir hlustendur. Sú endurreisn efnahagsmála, sem ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar hóf fyrir tæpum 4 árum, hafði á miðju síðasta ári borið greinilegan árangur. Þjóðarframleiðslan hafði vaxið og viðskiptahalli stórlega minnkað, dregið hafði úr verðbólgunni og tekist hafði að halda fullri atvinnu og bæta lífskjör. Þótt mikilvægt sé að gera sér grein fyrir þeim árangri, sem náðst hefur, skiptir hitt ekki síður máli að viðurkenna það, sem miður hefur farið, og taka af því mið við mótun framtíðarstefnu. Við lok kjörtímabils núv. ríkisstj. er eðlilegt að litið sé til baka og það rifjað upp sem óneitanlega hafði áhrif á efnahagsmálin í upphafi kjörtímabilsins, ekki síst ríkisfjármálin 1974 og 1975. Þannig má nefna þróun peningamála. Nettóstaða innlánsstofnana gagnvart Seðlabankanum var óhagstæð í ágúst 1974 um 4.2 milljarða og hafði þá rýrnað um 7.3 milljarða kr. frá ágúst 1973. Óvenjumikil útlánaaukning innlánsstofnana hafði átt sér stað. Þegar litið er á árið 1974 í heild jukust útlán þeirra um 49% samanborið við 33% árið 1973. Á sama tímabili hafði staða ríkissjóðs gagnvart Seðlabankanum versnað um 850 millj. kr. og greiðsluhalli ríkissjóðs á árinu 1974 verið 8.3% af heildarútgjöldum. Verulegir erfiðleikar blöstu við í utanríkisviðskiptum og viðskiptajöfnuður gagnvart útlöndum óhagstæður um 15.5 milljarða kr. Verðbólgan var komin yfir 50% síðari hluta árs 1974 og hafði aukist úr 15% frá 1972. Þessar tölur nægja til að leiða glöggt í ljós, hvað við blasti. Engin merki voru um að þensluástandið færi hjaðnandi, heldur þvert á móti. Ekkert áhlaupaverk var að fást við efnahagsvandann. Þó urðu töluverð umskipti til hins betra í þróun peningamála þegar á árinu 1975. Útlán innlánsstofnana jukust í 26% miðað við 49% árið áður. Á sviði ríkisfjármála tók lengri tíma að snúa við hinni óhagstæðu þróun og reyndist greiðsluhalli ríkissjóðs um 9.4% af heildarútgjöldum. Viðskiptajöfnuður gagnvart útlöndum var neikvæður um 21.4 milljarð á árinu 1975 og endurspeglaði það jafnvægisleysi efnahagslífsins auk rýrnandi viðskiptakjara vegna utanaðkomandi orsaka. Ég skýt mér að sjálfsögðu ekki undan ábyrgð á þessari útkomu ríkissjóðs það ár, en í því sambandi ber þó að minna á að útgjaldastefna ríkissjóðs á því ári hlaut að markast mjög af ákvörðunum sem teknar höfðu verið af ríkisstj. og Alþ. á síðustu missirum vinstri stjórnarinnar. Á árinu 1976 varð efnahagsþróunin knúin til betri vegar. Þannig batnaði lausafjárstaða innlánsstofnana. Greiðsluafkoma ríkissjóðs batnaði mjög verulega, enda þótt ekki tækist að ná algerum jöfnuði, en greiðsluhalli nam 0.7% af heildarútgjöldum. Þennan bata má annars vegar rekja til þeirrar almennu efnahagsstefnu sem ríkisstj. markaði þegar í upphafi stjórnarferils síns og byrjaði að bera verulegan árangur, eins og ég sagði áðan, á árinu 1976, og hins vegar til bættra stjórnunaraðgerða í fjmrn. sjálfu. Á sama hátt batnaði viðskiptajöfnuður gagnvart útlöndum og verulega dró úr verðhækkunum. Þróun á s. l. ári, 1977, hélt áfram að vera hagstæð, enda þótt ekki tækist að draga frekar úr verðbólguvextinum sem reyndist svipaður og árið á undan. Lausafjárstaða innlánsstofnana gagnvart Seðlabankanum batnaði enn. Greiðsluhalli varð að vísu hjá ríkissjóði, eða um 1.7% af heildarútgjöldum, en þá ber að hafa í huga að töluverðar byrðar voru lagðar á ríkissjóð í formi skattalækkana og útgjaldaaukningar og voru þær ráðstafanir liður í viðleitni ríkisstj. til hóflegra kjarasamninga. Viðskiptajöfnuður var aðeins óhagstæður um 2.6%. Ríkisreikningur fyrir A-hluta ríkissjóðs fyrir árið 1977 hefur nú verið fullgerður. Helstu niðurstöður eru að gjöld námu 102.8 milljörðum kr., sem er 15% hærri fjárhæð en gjaldtala fjárl. Frávik þetta má fyrst og fremst rekja til hækkunar launakostnaðar og framlaga til almannatrygginga svo og vegna gjaldfærslu fasteignakaupa. Munar þar mestu um kaup ríkisins á Landakotsspítala. Sé litið á skiptingu útgjalda eftir verkefnum kemur í ljós að nálægt þriðjungi þeirra eða um 33% er varið til heilbrigðis- og tryggingamála. Til menntamála er varið 16% af heildarútgjöldum. Til húsnæðismála er varið 4%. Þannig er meira en helmingi ríkisútgjalda, eða um 53%, varið til þeirrar félagslegu þjónustu sem framangreindir þrír málefnaflokkar fela í sér. Tekjur ríkissjóðs námu á árinu 1977 100.2 milljörðum kr., sem er 11% umfram fjárlög. Í formi beinna skatta aflar ríkissjóður 14% af heildartekjum, en með óbeinum sköttum 84%. Þau 2%, sem eftir eru, koma aðallega í formi vaxtatekna. Ef litið er til áranna 1974–1977 hefur greiðsluafkoma ríkissjóðs á þessu tímabili verið óhagstæð um 11.2 milljarða kr., þar af 8.9 milljarða kr. vegna áranna 1974 og 1975 eða um 80% af þeirri fjárhæð. En hvað þá um skuldasöfnun ríkissjóðs á þessum fjórum árum, er spurt úr því að afkoma ríkissjóðs hefur að mati fjmrh. batnað svo mjög á kjörtímabili núv. ríkisstj.? Í árslok 1975 námu skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann alls 15 milljörðum kr. Af þessum 15 milljörðum eiga 2.5 milljarðar rætur að rekja til gengismunar á þessu tímabili, en af þeim 12.5 milljörðum, sem þá eru eftir, má rekja 9 milljarða til áranna 1974 og 1975, en einungis 3.5 milljarða til síðustu tveggja ára. Þetta mætti hv. þm. Magnúsi T. Ólafssyni vera í minni þegar hann ræðir um skuldasöfnun ríkissjóðs. Ég hef hér nefnt 15 milljarða kr. skuld um síðustu áramót, en á það var minnt hér í kvöld að skuldir ríkissjóðs hjá Seðlabankanum væru nú nærri 25 milljarðar. Til viðbótar þeim skuldum, sem til eru komnar af þeim ástæðum sem ég vék að hér áðan, er auðvitað ljóst að ríkissjóður hlýtur að hafa árstíðabundna lánafyrirgreiðslu hjá Seðlabankanum og beinlínis gert ráð fyrir því í lögum Seðlabankans. Tekjur ríkissjóðs koma að mjög verulegu leyti á síðari hluta ársins, en ríkissjóður verður að greiða laun og önnur framlög jöfnum höndum allt árið um kring, þannig að eðli málsins samkv. hlýtur ríkissjóður að verða að hafa árstíðabundna lánafyrirgreiðslu hjá Seðlabankanum. Heildarútgjöld ríkissjóðs á þessu ári verða sjálfsagt um 140–150 milljarðar. Af tæplega 10 milljarða kr. aukningu lána hjá Seðlabankanum frá áramótum stafa 2.5 milljarðar af gengisbreytingu, þannig að raunveruleg árstíðabundin lánafyrirgreiðsla nemur 7.5 milljörðum, sem er 5% af heildarútgjöldum fjárlagaársins. Þótt þessar séu skýringar á skuldasöfnun ríkissjóðs hjá Seðlabanka er auðvitað ljóst að slík skuldasöfnun er neikvæð fyrir efnahagslífið í heild sinni. Þessi skuldasöfnun hefur haft verðbólguhvetjandi áhrif. Þeir, sem gagnrýna ríkisstj. og fjmrh. fyrir rekstrarhalla og skuldasöfnun hjá Seðlabanka, verða um leið að horfast í augu við þá staðreynd, að harkalegri samdráttaraðgerðir og meiri niðurskurður opinberra framkvæmda hefði leitt til verulegs atvinnuleysis. Ég vil minna á að ríkisstj. markaði þá stefnu í upphafi starfstíma síns að tryggja bæri fulla atvinnu. Því er ljóst að hér var um að ræða að gera ráðstafanir í ríkisfjármálum sem hefðu þurrkað út rekstrarhallann, en leitt til atvinnuleysis, eða hins vegar að tryggja fulla atvinnu eins og gert hefur verið á kostnað þess að ríkissjóður hefur verið rekinn með nokkrum halla. Slíkt ástand er að sjálfsögðu ekki hægt að láta vera til lengdar og er því nauðsynlegt að tryggja hvort tveggja í senn: fulla atvinnu í landinu og hallalausan ríkisbúskap. Í umræðum á opinberum vettvangi á undanförnum missirum hafa kjaramál opinberra starfsmanna komið mjög við sögu og núv. ríkisstj. hefur verið gagnrýnd allharkalega fyrir að hafa veitt opinberum starfsmönnum samningsrétt svo og fyrir þá kjarasamninga sem gerðir voru við opinbera starfsmenn á s. l. hausti. Vil ég fara um þetta nokkrum orðum. Þeir, sem gagnrýna ríkisstj. fyrir að veita opinberum starfsmönnum takmarkaðan verkfallsrétt, verða að hugsa til baka til þess ástands sem ríkti í málefnum opinberra starfsmanna áður en þeir fengu þennan verkfallsrétt. Menn eru fljótir að gleyma. Ýmsir hópar opinberra starfsmanna höfðu gripið til eigin ráða og stóðu fyrir ólöglegum verkfallsaðgerðum. Lög landsins hafa litla þýðingu ef þau stríða gegn réttlætisvitund almennings. Ríkisstj. tók því ákvörðun um að veita opinberum starfsmönnum takmarkaðan verkfallsrétt. Það var auðvitað umdeild ákvörðun, en þrátt fyrir þá stefnu, sem verkfall opinberra starfsmanna tók s. l. haust, er ég sannfærður um að hún var rétt. Það var skynsamlegra að veita opinberum starfsmönnum takmarkaðan verkfallsrétt en að búa við stöðugan óróa í þeirra röðum vegna þess að meginþorri þeirra taldi sig ekki búa við sama réttlæti og aðrir þjóðfélagsþegnar. Sagt er að ríkisstj. hafi gert allt of háa kjarasamninga við opinbera starfsmenn s. l. haust. Það er út af fyrir sig rétt, að þeir voru háir og skattgreiðendum í landinu dýrir. En hver var aðstaðan þegar þessir samningar voru gerðir? Í fyrsta lagi höfðu verið gerðir almennir kjarasamningar sem voru langt umfram það sem skynsamlegt gat talist og búist hafði verið við. Í öðru lagi hafði verið gerður samanburður á launakjörum opinberra starfsmanna og annarra sambærilegra starfshópa áður en kjarasamningar voru gerðir 1977 - samanburður sem leiddi í ljós að fjölmargir hópar opinberra starfsmanna bjuggu við mun lakari launakjör en aðrir. Með þessi rök í huga gerði ríkisstj. opinberum starfsmönnum ákveðið tilboð áður en þeir hófu verkfallsaðgerðir sínar á haustmánuðum. Samtök opinberra starfsmanna féllust að lokum á það tilboð í öllum meginatriðum. Vonandi draga aðilar lærdóm af því. Í umr. á opinberum vettvangi um skattamál mörg undanfarin ár hefur berlega komið í ljós að stór hluti skattgreiðenda í landinu hefur talið að þau lög, sem gilda um álagningu opinberra gjalda, hafi ekki tryggt jafnrétti milli þjóðfélagsþegnanna. Í fjmrn. hefur á undanförnum árum verið lögð mikil vinna í samningu og gerð nýrra skattalaga og var viðamikið skattafrv. lagt fram á Alþ. á s. l. ári. Það frv, leiddi til mikillar umræðu sem fjölmargir aðilar í þjóðfélaginu tóku þátt í. Skattafrv. það, sem nú er til afgreiðslu hér á Alþ., tekur mið af þeim umr. og athugasemdum. Efnislega felast fjölmargar breytingar frá gildandi lögum í tekjuskattsfrv. Meðal hinna mikilvægustu má nefna sérsköttun hjóna. Samkv. frv. telur hvort hjóna um sig fram og er skattlagt sérstaklega af launatekjum sínum og atvinnurekstrartekjum. Sá hluti persónuafsláttar, sem öðru hjóna nýtist ekki, er yfirfæranlegur. Til eignarskatts eru eignir hjóna lagðar saman og helmingur heildareignanna síðan skattlagður hjá hvoru um sig. Annað mikilvægt nýmæli er að gjaldendum er gefinn kostur á því að telja 10% af launatekjum sínum til frádráttar í stað vaxtagjalda, lífeyrissjóðsgjalda, stéttarfélagsgjalda og gjafa til menningarmála. Með þessu er gert tvennt. Framtalsgerð verður einfaldari hjá miklum hluta einstaklinga og þeir, sem hafa litla vaxtabyrði, t. d. þeir er í leiguhúsnæði búa, fá nokkra ívilnun. Ákvæði fyrra frv. um aðgreiningu á atvinnurekstri og einstaklingi þeim, er að honum stendur, er haldið óbreyttu að mestu. Með þessu er leitast við að tryggja að sjálfstæðir atvinnurekendur greiði sinn skerf til sameiginlegra þarfa. En þetta ákvæði hefur valdið gagnrýni. Því er ætlað að koma í veg fyrir þá miklu óánægju sem skattlagning á einstaklinga með sjálfstæðan atvinnurekstur hefur valdið, en jafnframt er tryggður réttur þeirra aðila í þjóðfélaginu, sem ekki geta skilað fullum vinnudegi, en starfa við sjálfstæðan atvinnurekstur. Að því er skattlagningu atvinnurekstrar varðar eru mikilvægustu nýmælin í frv. hinar breyttu reglur um fyrningar og söluhagnað svo og ákvæðin um takmörkun á gjaldfærslu vegna skulda. Stofnverðið er framreiknað með verðbreytingastuðli, sem miðast við breytingu á vísitölu byggingarkostnaðar milli ára, og árleg fyrning reiknuð af hinu framreiknaða stofnverði. Fengnar fyrningar eru endurmetnar á sama hátt. Þá er í frv. ákvæði um takmörkun fyrninga þeirra aðila sem hafa fjármagnað fyrnanlegar eignir með lánsfé. Söluhagnaður allra eigna annarra en íbúðarhúsnæðis innan vissra stærðartakmarka í eigu manna er samkv. frv. skattskyldur án tillits til eignarhaldstíma. Með þessum reglum tel ég að stórt skref sé stigið í þá átt að gera raunverulega afkomu atvinnurekstrarins að grundvelli skattlagningar. En verðbólga undanfarinna áratuga hefur gert það að verkum, að sá tekjustofn, sem skattur af atvinnurekstri er reiknaður af, hefur ekki gefið að öllu leyti rétta mynd af raunverulegri rekstrarafkomu. Að öllu samanlögðu felast í frv. grundvallarendurbætur á tekjuskattskerfinu og sú raunhæfasta tilraun sem gerð hefur verið til lagfæringar á þessum málum nú um skeið, enda þótt hv. þm. Ragnar Arnalds fái ekki með nokkru móti skilið þær. Rétt er að staðgreiðslufrv. er nú lagt fyrir Alþ. í fyrsta sinn, þannig að málið hefur ekki á undanförnum árum blotið sömu umfjöllun og tekjuskattsfrv. Hitt vil ég benda á, að enda þótt frv. um staðgreiðslu opinberra gjalda hafi ekki verið lagt fram áður er ekki þar með sagt að hugmyndir þær, sem í frv. felast, séu þeim mönnum ókunnar er gefa skattamálum gaum. Frá árinu 1965 hafa fjórar skýrslur verið samdar um þetta málefni, og byggist frv. að mestu á þeim hugmyndum sem fram komu í skýrslu ríkisskattstjóra um málið árið 1975, en að sjálfsögðu er það Alþingis að segja til um hvort og þá hvenær slík breyting eigi að koma til framkvæmda. Góðir hlustendur. Víða um lönd leita stjórnvöld ráða til lausnar á aðsteðjandi efnahagsvanda. Nauðsynlegt er að við Íslendingar náum árangri í baráttunni gegn verðbólgunni eins og aðrar þjóðir. Sjálfstæðismenn leggja á það megináherslu, eins og fram kom í ræðu hæstv. forsrh. hér í kvöld. Forsenda þess er að stjórnmálamenn, forustumenn hagsmunasamtaka og ekki síst allur almenningur hafi til þess vilja og ábyrgðartilfinningu að láta viðureignina við verðbólguna sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum markmiðum. Þá er fyrst að taka afstöðu til þess, hvaða áherslu sé á hverjum tíma unnt að leggja á þau markmið sem að er stefnt svo sem kjarabætur, framkvæmdir, félagslega þjónustu og byggðajafnvægi með hagsmuni þjóðarheildarinnar fyrir augum. Við Íslendingar erum ekki einir þjóða sem nú reyna að leysa verðbólguvanda. Fyrir skömmu setti norska ríkisstj, gerðardóm til þess að úrskurða kaup og kjör þar í landi næstu tvö ár. Ekki er þar búist við aukningu rauntekna næstu fjögur árin. Bretar hafa háð langa og stranga baráttu við verðbólgu, sem nú virðist vera að bera árangur, enda hefur ríkt skilningur þjóðarinnar á nauðsyn þess að vinna bug á efnahagsvandanum. Í Bandaríkjunum er nú verið að gera ráðstafanir til þess að sporna gegn verðbólgu þar í landi. Við Íslendingar eigum við áþekk vandamál að etja og fjölmargar aðrar þjóðir. Við verðum hins vegar að gera okkur grein fyrir því, að innbyrðis barátta um skiptingu afrakstursins, sem ekki byggist á málefnalegum forsendum, leiðir okkur ekki að því marki sem landsmenn allir, hvar í stétt sem þeir standa og hvaða stjórnmálaskoðanir sem þeir hafa, hljóta að keppa að, en það er að geta búið í landi sínu sáttir við sjálfa sig og umhverfið. - Ég þakka áheyrnina og býð góða nótt.