Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör vegna fyrirspurna á þskj. 995, um hugbúnaðarkerfið Sögu, og á þskj. 996, um hugbúnaðarkerfið Veru. Báðar eru frá Smára McCarthy.

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef þörf krefur.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.

Forseti. Ráðherrar fjármála og sveitarstjórnarmála hafa kynnt hugmyndir um að lækka framlög ríkisins í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga um 3,3 milljarða á næstu tveimur árum. Framlag ríkisins hefur einkum runnið í þjónustu við fatlað fólk og til verr stæðari sveitarfélaga. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í viðtali við Morgunblaðið að hann teldi of mikið gert úr þessu máli en Samband íslenskra sveitarfélaga hefur brugðist mjög hart við þessum hugmyndum. Að sögn hæstv. fjármálaráðherra er þetta hugsað sem framlag sveitarfélaganna inn í þá stöðu sem uppi er í efnahagsmálum á Íslandi og sagðist hæstv. ráðherrann hafa meiri áhyggjur af öðrum þáttum, nefndi stöðu flugmála, kjaraviðræður og loðnubrest. Þá er rétt að líta til þess að þessi atriði, ekki hvað síst loðnubresturinn, bitna að sjálfsögðu hlutfallslega miklu harðar á ákveðnum sveitarfélögum en á efnahagslífinu í heild, sérstaklega á sveitarfélögum á Austur- og Norðausturlandi. Því spyr ég hæstv. ráðherra, í ljósi viðbragða Sambands íslenskra sveitarfélaga og þeirrar alvarlegu stöðu sem nú er komin upp hjá mörgum sveitarfélögum á Austur- og Norðausturlandi, hvort ekki sé rétt að draga í land með þessi áform, hætta við þau. Sé sú ekki raunin vil ég spyrja hvort hæstv. ráðherra sé ekki tilbúinn til að lýsa því hvernig hann mun þá og ríkisstjórnin koma til móts við þessi tilteknu sveitarfélög sem verða fyrir alveg sérstökum skakkaföllum vegna þeirrar stöðu sem uppi er.

Virðulegi forseti. Þær athugasemdir sem ég hef haft við málflutning sveitarfélagastigsins að undanförnu eru um að menn eru komnir langt fram úr sér í þeirri umræðu. Á undanförnum árum höfum við gert skriflegt samkomulag sem tengist framlagningu fjármálaáætlunar á milli ríkisins og sveitarfélaganna um hin ýmsu fjárhagslegu málefni. Ekki hefur tekist að klára þetta skriflega samkomulag í ár. Það er ekki nógu gott en við getum alveg lifað með því. Við gerð fjármálaáætlunar, sem rædd verður í næstu viku, þurfum við að gefa okkur ákveðnar undirliggjandi forsendur. Meðal þeirra forsendna sem við höfum tjáð sveitarfélögunum er sú að við myndum í aðgerðapakka okkar ná samkomulagi við sveitarfélögin sem næmi því að við myndum ekki lækka jöfnunarsjóðsframlagið heldur halda því í fastri krónutölu á næstu árum. Á endanum er það auðvitað háð því að samkomulag náist við sveitarfélögin um þessa þætti. Fjármálaáætlunin ræður ekki svona málum til úrslita heldur þyrfti að koma fram sérstakt frumvarp. Í samtali við sveitarfélögin er fjölmargt rætt. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir á, þar koma t.d. málefni fatlaðra við sögu. Þar höfum við t.d. verið að ræða lífeyrissjóðamál, en ég ætla að leyfa mér að rifja upp í því sambandi að ríkið kom til sveitarfélaganna fyrir nokkrum árum og afhenti litla 20 milljarða óumbeðið og án nokkurrar skyldu inn á lífeyrisskuldbindingar sveitarfélaganna. Við létum þess getið í því tilfelli að kannski mætti líta til þess að við hefðum afhent 20 milljarða í framtíðarfjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Því var svo sem ágætlega tekið. Niðurstaðan er sem sagt sú að það er algerlega ótímabært að vera með stórar yfirlýsingar um hvað gerist með jöfnunarsjóðsframlagið. Við heyrum andmæli sveitarstjórnarstigsins við því að eitthvað verði hróflað við því gjaldi, en þá höldum við bara áfram niður listann vegna þess að hann er býsna langur. Á honum er gistináttagjald og ýmislegt annað.

Forseti. Ég er ekki alveg viss um hvernig ég á að skilja síðustu athugasemd hæstv. ráðherra. Það hefði mátt skilja hana sem svo að ef sveitarfélögin ætluðu ekki að fallast á þennan niðurskurð á framlagi í jöfnunarsjóð yrðu þau látin gjalda þess einhvers staðar annars staðar. Það er þó ánægjulegt að heyra að ríkisstjórnin hyggist ekki taka ákvörðun í þessu máli án frekara samráðs við fulltrúa sveitarfélaganna eins og beðið hefur verið um af þeirra hálfu. En í ljósi þess að hæstv. ráðherra setur þessa hluti í samhengi, stöðuna í efnahagslífinu, m.a. með tilliti til loðnubrests og kjarasamninga, er þá ekki eðlilegt að mati hæstv. ráðherra að líta líka sérstaklega til stöðu þeirra sveitarfélaga sem verða fyrir sérstökum skakkaföllum af þeim sökum? Ef ríkið ætlar að draga úr framlögum sínum til sveitarfélaga m.a. vegna loðnubrests, er þá ekki rétt að menn hugi sérstaklega að því að rétta um leið stöðu sveitarfélaga sem verða fyrir mun meiri skakkaföllum en ríkið hlutfallslega af þessum sökum?

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er áhyggjuefni fyrir sum sveitarfélög að brestur verði á loðnuvertíð í ár. Við lásum t.d. um það í blöðunum í morgun að Vestmannaeyjabær sér á bak miklum tekjum vegna þess sem ella hefðu skilað sér en telur sig nú geta lifað með því. Jöfnunarsjóðurinn hefur einmitt þann eiginleika að hann tekur m.a. tillit til svona breyttra forsendna. Útdeiling úr jöfnunarsjóðnum tekur tillit til tekna sveitarfélaganna þannig að staða þeirra innbyrðis breytist gagnvart tilkalli úr jöfnunarsjóði eftir því hvernig árar hjá einstökum sveitarfélögum. Ég sé ekki fram á að ríkið komi með sérstakt tillag til sveitarfélaganna vegna loðnubrests en ég legg áherslu á að það eru fjölmörg atriði í fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga sem þarf að ræða og algerlega fráleitt að sveitarfélögin láti skína í þá hugmynd 

Herra forseti. Ég býst við því að fjármálaráðherra landsins átti sig á því að föst krónutala þýðir raunlækkun, ekki síst í verðbólguþjóðfélagi, og bítur harðar nú þegar hún er að aukast. Og ef hæstv. ráðherra vill fara niður listann í samstarfi við sveitarfélög þá er kannski allt í lagi að bera líka niður í vanfjármögnun á öldrunarþjónustu. Síðasta fjármálaáætlun var gagnrýnd harðlega af fjölmörgum hagsmunaaðilum sem töldu að forsendurnar myndu ekki standast og markmiðum um stöðugleika yrði ekki náð. Forsendurnar byggðust á 13 ára samfelldu hagvaxtarskeiði, krónan yrði stöðug í fimm ár og þá var gert ráð fyrir talsvert mikilli ró á vinnumarkaði. Finnst hæstv. ráðherra eitthvað af þessu hafa gengið eftir? Þingmenn Samfylkingarinnar m.a. gagnrýndu þetta og bentu á að niðurskurðarhnífurinn yrði býsna fljótur á loft við slíkar aðstæður ef forsendur brygðust. Í kvöldfréttum Stöðvar 2 talaði hæstv. fjármálaráðherra um 5 milljarða aðhaldskröfu á stofnanir og ráðuneyti og það bætist ofan á þessa rúma 3 milljarða sem eiga að koma til skerðingar á Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, sem er, eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sagði, sérstaklega hugsaður til að fjármagna þjónustu við fatlað fólk og aðra mikilvæga nærþjónustu. Fjármálaráð varaði á sínum tíma við fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar sem fjármálaáætlun byggir á og að stjórnvöld gætu lent í spennitreyju. Hagfræðingar hafa gagnrýnt lögfesta fjármálareglu harðlega og sagt hana fráleita, vanhugsaða og tæplega samræmast sveiflujöfnunarhlutverki ríkisins, gæti minnkað eftirspurn á tímum samdráttar og dýpkað niðursveifluna. Hæstv. fjármálaráðherra: Erum við ekki einmitt að festast í spennitreyju fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar? Væri ekki skynsamlegra að afla tekna og verja velferðina í stað þess að þrengja sífellt að sveitarfélögunum og skerða þjónustu? 

Virðulegi forseti. Þarna er Samfylkingin lík sjálfri sér. Af hverju hækkum við ekki skatta? Við verðum að fara að hækka skatta. Við verðum að hækka skatta - það er innlegg Samfylkingarinnar í efnahagsmál dagsins í dag. Við erum reyndar með upplegg um að lækka skatta og ef eitthvað er koma þau skilaboð frá vinnumarkaðnum að lækka mætti skatta meira. Það stendur í raun og veru ekki steinn yfir steini í málflutningi hv. þingmanns og sagan fer dálítið illa með stóru orðin frá því fyrir ári síðan um fjármálaáætlun. Þá var sagt að þetta væri allt of mikil bjartsýni. Hvar eru hagspárnar sem sýna það? Hagvöxtur árið 2018 var meiri en spáð hafði verið. Nú er komið inn á árið 2019 og hagvöxtur er ekki sá sami og við höfum áður séð en hann er samt töluverður. Ég hef tiltekið nokkur hættumerki í hagkerfinu sem geta breytt stöðunni en eftir sem áður erum við að ná öllum markmiðum okkar. Tökum sem dæmi að tekjuafgangur ársins 2018 var meiri en fjárlög gerðu ráð fyrir sem og fjármálastefnan og fjármálaáætlunin. Síðan koma menn hingað og segja að einkennilegt sé að gera aðhaldskröfu á ríkisfjármálin. Við erum bara með sömu almennu aðhaldskröfuna og hefur verið undanfarin ár. Það er mikilvægt að hafa þá aðhaldskröfu og gefa stofnunum og ráðuneytum, stjórnkerfinu, færi á að útfæra hana en koma einmitt ekki með sérsmíðaðar niðurskurðartillögur ofan frá sem geta komið sér illa. Það er ekkert mikið, ég ætla að fullyrða það, að fara fram á 5 milljarða aðhald í jafn stóru fjárlagafrumvarpi þar sem tekjurnar vaxa jafn mikið og raun ber vitni. Þetta er stóra samhengi hlutanna. Við erum enn í hagvaxtarskeiði og erum að gæta að góðri ráðstöfun fjármunanna.

Herra forseti. Samfylkingin vill einmitt lækka skatta á lágar tekjur og meðaltekjur og er sammála Vinstri grænum um að þeir sem eru mjög vel aflögufærir geti greitt t.d. auðlegðarskatt. Við viljum hins vegar ekki lækka skatta með þeim hætti að hótelstjórinn fái sömu krónutölu og hótelþernan. Er hæstv. ráðherra með öðrum orðum að segja að forsendur fjármálaáætlunar frá því í fyrra hafi staðist? Hann er þá örugglega einn um það. Bæði talsmenn atvinnulífsins og verkalýðshreyfingarinnar hafa talað um að fleira skapaði góð kjör en launahækkanir, og þar komi ríkisvaldið inn í með því að skapa fólki sæmilega góðan aðbúnað og öryggi, sem ekki er verið að gera. Hér er búið að hola velferðarkerfið að innan, vaxtabætur eru sagnfræði, barnabætur hækkuðu lítillega en skerðast hratt. Ég spyr aftur: Finnst ráðherra við vera komin í þá spennitreyju sem fjármálaráð varaði við? Telur hann að hér sé stöðugleiki í landinu? Hann er þá líklega sá eini sem álítur það.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég átta mig ekki alveg á því hvort Samfylkingin vill hækka eða lækka skatta. Nú var sagt að það ætti að lækka skatta en tillögur Samfylkingarinnar fyrir fjármálaáætlun fyrir ári síðan fjölluðu um skattahækkun upp á u.þ.b. 25–35 milljarða. 

Virðulegi forseti. Í þessum ræðustól í gær voru ég og Öryrkjabandalagið sögð ráða yfir 1,4 milljörðum í ríkissjóði. Ég hef aldrei vitað að ég eða Öryrkjabandalagið hefðum aðgang að fjármunum ríkissjóðs. Hér er um að ræða krónu á móti krónu skerðingar og, með leyfi forseta, ætla ég að vitna orðrétt í það sem fjármálaráðherra sagði hér fyrr á þessu þingi: „Tillögurnar eru ekki komnar fram. Það er mjög óraunsætt að ætla að þær taki gildi 1. janúar, en við getum haft vonir um að það verði eftir fyrsta ársfjórðung og frá og með þeim tíma eru 4 milljarðar á ári inn í framtíðina tryggðir í áætlunum okkar. Af þessu erum við stolt.“ Þarna var hann að tala um afnám krónu á móti krónu skerðingar. Samkvæmt gögnum Tryggingastofnunar kostaði afnám krónu á móti krónu skerðingar ekki undir 11 milljörðum árið 2016. Þarna eru 4 milljarðar og þá er ekki verið að tala um nema 1/3 af því sem króna á móti krónu skerðingar eiga að kosta. Þar af leiðandi spyr ég ráðherrann: Var verið að plata öryrkja? Átti bara að leiðrétta 1/3 af krónu á móti krónu skerðingum? Síðan vil ég fá svör varðandi það sem ráðherra sagði um búsetuskerðingarnar. Hann sagði orðrétt: „… skiptir fjármögnun þess í sjálfu sér engu máli vegna þess að þar er bara um lögbundin réttindi að ræða sem við verðum að uppfylla. Það er þá bara loforð sem stendur. Það er þá krafa sem fólk á á ríkið og það reiknast af ríkissjóði, hvort sem menn hafa fjármagnað það sérstaklega eða ekki.“ Hægt væri að leiðrétta búsetuskerðingar hjá yfir 200 manns á stundinni. En allt í einu þarf fjárheimildir til þess að gera það. Af hverju er það ekki gert, hvorki aftur á bak né áfram? Þetta er fólk sem á ekki rétt neins staðar annars staðar. Það á að leiðrétta og ykkur ber skylda til að leiðrétta það strax í dag, vegna þess að þetta fólk 

Virðulegi forseti. Við áttum orðastað fyrir áramót þegar ákveðið var við gerð fjárlaga að 4 milljarða framlagið á árinu 2019 yrði lækkað þar sem kerfisbreytingarnar væru ekki tilbúnar og við sögðum að allar líkur væru á því að við gætum innleitt nýtt kerfi 1. apríl. Því miður er staðan sú, og við lesum um það í blöðunum, varðandi þá lausn sem hefur verið í smíðum í mörg ár, allt frá því að Pétur H. Blöndal leiddi þá vinnu fyrir margt löngu sem er núna undir forystu nýs félagsmálaráðherra, Ásmundar Einars Daðasonar, og þess starfshóps sem hann hefur sett í málið, að unnið hefur verið sleitulaust að því að fá niðurstöðu en þeirri niðurstöðu er hafnað af Öryrkjabandalaginu. Í þeirri lausn sem er á borðinu er verið að afnema krónu á móti krónu skerðinguna en því er hafnað. Það er ekki hægt að einangra krónu á móti krónu skerðingu frá öðrum kerfisbreytingum. Ég vona innilega að 1. apríl renni ekki upp án þess að niðurstaða fáist í málið. En það er Öryrkjabandalagið sjálft sem hafnar lausnunum sem hafa verið í smíði í þetta langan tíma. Það er auðvitað erfitt að horfa upp á. En við höfum tryggt fjármögnun frá og með öðrum ársfjórðungi á þessu ári þannig að við erum með til reiðu 4 milljarða á hverju ári upp frá því. Vonandi fæst farsæl niðurstaða í þetta mál. Það mun leiða til þess að þær skerðingar sem hv. þingmaður nefnir heyri sögunni til, alveg eins og átti við í ellilífeyriskerfinu, við afnámum krónu á móti krónu skerðinguna sem við köllum alltaf svo, en í reynd var þetta innleitt á sínum tíma sem sérstök framfærsluuppbót fyrir þá sem höfðu minnst. Það er það sem þetta var allan tímann, sérstök framfærsluuppbót fyrir þá sem höfðu minnst. Og nú ætlum við að gera sérstöku framfærsluuppbótina að grunnbótum í kerfinu með kerfisbreytingunni. Ég verð að segja alveg eins og er að ég lýsi áhyggjum af því að 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en því miður eru þau rýr. Þó kemur alla vega skýrt fram að það á að fjármagna krónu á móti krónu burt, en samkvæmt 4 milljörðum dugir það ekki til. Hvar er mismunurinn? Af hverju er ekki búið að leiðrétta búsetuskerðingar hjá því fólki sem fær engar tekjur erlendis frá eins og lofað hefur verið, og á að gera strax? Tortryggni öryrkja er algjör og þar af leiðandi er ekki furða þó að þeir neiti að skrifa undir. Mér er óskiljanlegt, miðað við stöðuna í dag og miðað við það sem búið er að ná fram í þessari nefnd, að ríkisstjórnin skuli ekki sjá til þess að gera það bara strax. Af hverju er alltaf verið að hóta fólki? Okkur er hótað starfsgetumati. Fólk er hrætt við þetta orð og það mun ekki gagnast vegna þess að það er alveg skýrt að hótanir gagnvart öryrkjum rýra vinnuna. Þeir fá ekki íbúðir. Þeir fá ekki neitt nema þeir kyngi starfsgetumati. 

Virðulegi forseti. Ég verð nú að halda því til haga að ég stend ekki hér sem félagsmálaráðherra. Þetta er á málasviði félagsmálaráðherra og það hefur átt sér stað mjög mikil vinna undir hans forystu og þeirra sem hann hefur fengið til verksins til að fá farsæla niðurstöðu. Mér finnst hann hafa gert vel grein fyrir þeirri vinnu hér í þinginu. Það er ekki verið að hóta neinum neinu í því. Það er verið að reyna að leiða fram faglega og félagslega góða niðurstöðu þar sem við erum að styrkja réttinn, styrkja heildarumgjörð örorkumála á Íslandi og gefa fólki sem hingað til hefur lent í ákveðinni gildru í kerfinu færi á að njóta starfskrafta sinna án þess að það gangi á önnur réttindi. Um það snýst hugmyndafræðin. Ég held að það sé ekki tími eða aðstæður hér til að tæma þetta mál. Ég bara tek fram að fyrir mitt leyti skiptir ofboðslega miklu máli að það náist góð sátt. Við höfum tekið frá mikla fjármuni í að fjármagna breytingarnar og það má ekki gera lítið úr því. 4 milljarðar eru verulega há fjárhæð 

Herra forseti. Ég spyr einnig um fyrirhugaða frystingu framlaga til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Þessi frysting jafngildir, eins og hefur verið sagt, raunlækkun með hliðsjón af bæði verðbólgu og fólksfjölgun á komandi árum. Hún er að sögn réttlætt með tilvísun í vænta kólnun hagkerfisins. Það er svo sem alþekkt að ef ríkið dregur saman seglin þegar einkageirinn gerir það, ágerist vandinn. Viðbrögð ríkisins við kólnun hagkerfisins verða til þess að ýta enn undir frekari kólnun. Það er einhvers konar snillihagstjórn sem ég kannast ekki við að ríkisstjórnin styðji við niðursveiflurnar og dýpki þær frekar en að ýta á móti þeim og sveiflujafna. Það er mjög undarleg hagfræði. Mig langar því til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvernig þetta er hugsað. Það getur verið að það sé eitthvað annað sem stendur til að gera til að reyna að jafna þetta út, en þá verður maður að vita: Verður eitthvað gert til þess að koma til móts við vænta rauntekjurýrnun hjá flestum sveitarfélögum landsins? Er kannski markmið ríkisstjórnarinnar að valda enn frekari þrengingum í rekstri sveitarstjórnarstigsins? Höfum í huga að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga, er m.a. gerður til að koma til móts við sveitarfélög vegna reksturs skóla, þjónustu við fatlaða og fleiri verkefni sem ríkið hefur fært til sveitarfélaga yfir margra áratuga skeið, yfirleitt í stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins, án þess að fjármunir hafi fylgt. Við verðum að fá botn í það hvort það eigi að þrengja að sveitarfélögunum eða hvort þetta sé einhvers konar vúdú-hagfræði, enda er það að styðja við niðursveiflurnar kannski eitthvað sem við viljum ekki gera.

Virðulegi forseti. Fæst af því sem hér var sagt stenst skoðun. Niðursveifla sem sveitarfélögin eru í - ég kannast bara ekki við niðursveifluna sem sveitarfélögin eru í. Þau er ekki í niðursveiflu, þau stefna ekki í niðursveiflu, þau hafa verið í gríðarlega mikilli uppsveiflu. Tekjurnar hafa verið að vaxa, skuldahlutföllin hafa verið að batna, þjónustustigið hefur hækkað. Það er bara gott útlit fram undan fyrir sveitarfélögin. Það eru engin efni til þess að fara í djúpa umræðu um fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga á grundvelli hugmynda sem viðraðar voru á fundi í fjármálaráðuneytinu um eitt tiltekið atriði. Samtalið við sveitarfélögin hefur snúist um margt að undanförnu. Ég nefndi áðan að ríkið hefði afhent sveitarfélögunum, til að standa við framtíðarlífeyrisskuldbindingar, yfir 20 milljarða fyrir nokkrum árum án nokkurrar lagalegrar skuldbindingar til þess. Við erum sömuleiðis í viðræðum við sveitarfélögin um að setja í uppbyggingu samgöngumála á næstu árum tugi milljarða. Við höfum sett í stjórnarsáttmálann að við séum opin fyrir samtali um gistináttagjaldið og mögulega tilfærslu þess. Við fáum til okkar kröfur um að fjármagna með einhverjum hætti, t.d. skattívilnunum eða einhvers konar stuðningi, fráveitumál sem víða eru í ólestri og eru fjárfrekar framkvæmdir sem reynast smærri og fámennari sveitarfélögunum mjög þungbær. Við erum í samtali við sveitarfélögin út af málefnum fatlaðra, út af NPA-aðstoðinni. Við erum í samtali við sveitarfélögin út af innviðafjárfestingarþörf sem tengist ferðaþjónustu. Ég gæti haldið áfram niður listann. Heilbrigðismálin kæmu þar snemma upp á yfirborðið eins og t.d. þjónustusamningar út af öldrunarþjónustu og annað þess háttar. Að setja málið í það samhengi, þegar við erum í miðju samtali um að ráðstafa milljarðatugum á næstu árum til að styðja við markmið sveitarfélaganna, að það sé einhver vísbending um að ríkið ætli að gera sveitarfélögunum erfitt fyrir, 

Herra forseti. Það er jákvætt að heyra af öllum þessum tugum milljarða. En nú heyrist mér hæstv. fjármálaráðherra vera að svara spurningunni sem hann vildi heyra frekar en spurningunni sem ég spurði. Ég var að tala um niðursveiflu í hagkerfinu sem vænst er og margir gera ráð fyrir. Það að þessi tiltekna frysting eigi sér stað samhliða því er mjög undarlegt. 700 milljónir eru kannski ekki massíf upphæð en það er náttúrlega bara fyrsta árið. Þetta á eftir að aukast eftir því sem á líður. Hvað gerist árið 2022? Höfum í huga að sveitarstjórnir landsins hafa heilt yfir verið reknar með halla í sex af síðustu sjö árum. Skuldastaðan hefur ekkert batnað með mjög áberandi hætti. Hún hefur batnað mikið hjá ríkinu en ekki sveitarfélögum. Er þetta ekki bara hin hefðbundna mantra Sjálfstæðisflokksins; samdráttur þegar vel árar, vegna þess að þá má hið opinbera ekki eyða neinum peningum, og samdráttur þegar illa árar, vegna þess að þá eru engir peningar til? Og svo er eitthvað reyndar réttlætt hér og þar eftir því sem þurfa þykir. En getum við ekki fengið 

Virðulegur forseti. Með allri virðingu, hv. þingmaður talar tóma þvælu. Samdráttur í boði Sjálfstæðisflokksins á uppgangstímum? Hvar er þessi samdráttur? Hefur þingmaðurinn skoðað rammasett útgjöld fjármálanna, frumútgjöld rammasett? Kann þingmaðurinn að lesa fjármálaáætlun og fjárlög frá ári til árs? Hvar er samdrátturinn sem verið er að tala um? Við erum að verja stjarnfræðilegum tölum umfram það sem við vorum að gera fyrir örfáum árum í stóru málaflokkana, hvort sem eru heilbrigðismál eða félagsmál, menntamál, samgöngumál. Við erum í miðju átaki í samgöngumálum. Og hv. þingmaður segir að við höfum verið að reka stefnu samdráttar á góðæristímum. Það er alveg með ólíkindum að hlusta á þetta. Og hugmyndir um að í fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga birtist, vegna jöfnunarsjóðsmálanna, eitthvert framhald á þessari stefnu? Ég veit ekki hverju maður á eiginlega svara, þetta er svo mikil þvæla. Við ætlum einfaldlega að 

Herra forseti. Fyrir þinginu liggur í dag frumvarp frá atvinnuveganefnd um fyrirkomulag strandveiða þar sem gert er ráð fyrir að festa í sessi ákveðna tilraun sem gerð var á síðasta veiðitímabili. Þar voru gerðar nokkuð miklar breytingar á fyrirkomulagi strandveiðanna í tilraunaskyni. Það vekur athygli að síðan sé strax komið fram, með tiltölulega skömmum fyrirvara, að festa eigi þær breytingar í sessi til frambúðar. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra út í aðkomu ráðuneytisins að þessari vinnu. Hefur farið fram á vegum ráðuneytisins einhver úttekt á áhrifum þeirra breytinga sem gerðar voru í fyrra? Telur ráðuneytið óhætt að fullyrða að þær breytingar séu að fullu komnar fram? Því að svo viðamiklar breytingar eins og þá voru gerðar kunna að hafa í för með sér töluverðar breytingar til lengri tíma litið, þ.e. að það kann að taka einhver ár fyrir áhrif þeirra breytinga að koma fram að fullu. Það sem vekur sérstaka athygli mína er hvers vegna þetta mál er ekki unnið og undirbúið í ráðuneytinu. Verið er að ræða framtíðarfyrirkomulag á strandveiðum hér á landi, sem heyra undir hæstv. ráðherra. Þykir mér það því nokkuð athyglisvert að málið sé ekki unnið á vettvangi ráðuneytisins og hlýtur það að vekja upp spurningar: Nýtur málið ekki fulls stuðnings ráðherra í þeim breytingum sem hér er verið að boða?

Virðulegi forseti. Ég byrja bara á því að segja að þetta mál nýtur míns fulls stuðnings. Ég hef átt í mjög góðu samstarfi við atvinnuveganefnd og formann hennar sérstaklega, sem hefur borið þetta mál uppi og þær breytingar sem gerðar hafa verið á strandveiðikerfinu í nokkurn tíma og var í forsvari fyrir þær breytingar sem voru gerðar á síðasta ári. Að allra mati sem til þekkja og hafa unnið í því kerfi gengu þær hugmyndir upp, þær breytingar lukkuðst afskaplega vel og var almenn ánægja hjá þeim sem horfa til kerfisins. Ég get alveg játað að í upphafi var ég ekki stuðningsmaður strandveiða, svo að það sé sagt, en ég geri mér fullljóst að þetta er komið til að vera og þá ber okkur að ganga þannig frá því að það verði gert með sem bestum og hagkvæmustum og öruggustum hætti. Ég tel að þær breytingar sem formaður atvinnuveganefndar gekkst fyrir á síðasta ári hafi verið til mikils góðs. Það hefur engin úttekt verið gerð á því af hálfu ráðuneytisins né annarra. Það lá fyrir úttekt í aðdraganda þeirra breytinga sem voru gerðar í fyrra en á breytingunum núna hefur ekki verið gerð nein sérstök úttekt. Hins vegar standa allir nefndarmenn að frumvarpinu, öll nefndin er á því sem er ágætisdæmi um eflingu Alþingis, að nefndin taki áfram mál sem hún gekkst fyrir á síðasta ári. Við höfum að sjálfsögðu í ráðuneytinu lagt nefndinni lið við að reyna að búa málið þannig úr garði að það geti orðið sem best og styðjum fullkomlega það verk sem þarna er í gangi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýrt svar. Það er kannski einmitt það sem ég velti fyrir mér, hef heyrt það sama og hæstv. ráðherra, að almennt hafi verið gerður ágætur rómur að þessum breytingum. En okkur hefur verið svolítið legið á hálsi fyrir það í gegnum tíðina að hér sé ekki vandað nægilega vel til verka. Á síðasta ári var breyting gerð til bráðabirgða. Ég hygg að þar séu margir þættir sem muni taka nokkurn tíma, þ.e. að áhrif þeirra breytinga komi fram að fullu. Því er kannski eðlilegt að spyrja áður en ráðist er í að lögfesta þær breytingar ótímabundið, hvort ekki hefði verið ráð að gefa þessu aðeins lengri tilraunatíma og áður en þingið stigi skrefið síðan til fulls og lögfesti það endanlega, og hvort það væru ekki eðlileg og vönduð vinnubrögð að sú ákvörðun væri tekin á grundvelli einhverrar úttektar á málinu en ekki bara almennum rómi um að þetta hafi lukkast þokkalega til.

Virðulegur forseti. Jú, á margan hátt má taka undir það sjónarmið sem kemur fram hjá hv. þingmanni að æskilegt hefði verið að geta lagt í meiri og grundaðri vinnu. En ég vek þó samt sem áður athygli á því að sú breyting sem við gerðum í ágætri samstöðu á síðasta ári var til bráðabirgða. Það er í mínum huga ekki æskilegt ástand, sérstaklega fyrir þá tegund sjósóknar sem þarna undir heyrir, þ.e. að vera með strandveiðarnar í einhverri bráðabirgðaástandi. „Af tvennu illu“, innan gæsalappa skal ég hafa það, þykir mér eðlilegra að festa fyrirkomulagið sem allir meta að hafi gengið mjög vel. Þegar efni og ástæður standa til er að sjálfsögðu hægt að ræða frekari breytingar á strandveiðikerfinu. En það er ágætt samkomulag um að breytingin hafi gengið vel, fullur vilji til að styrkja grunninn undir því fyrirkomulagi og niðurstaðan varð að gera þetta með þeim hætti . Bara svo það sé ítrekað: Ég styð það fullkomlega og treysti því bara að þegar fram líða stundir þá munum við gera úttektir á því og vonandi til bóta á því kerfi sem fyrir er.

Forseti. Rétt fyrir klukkan tíu sé ég tölvupóst þar sem forseti veltir því upp að hafa lengri þingfund í ljósi þess að einhverjir þingflokkar hafa óskað eftir lengra hádegishléi til að halda þingflokksfundi. Ég sendi forseta svar og spyr hvers vegna og hverjir hafi óskað eftir þessu. Þegar ég sest í þingsal um hálfellefu sé ég að forseti hefur svarað kl. 10.20 að þingflokkar stjórnarflokkanna hafi óskað eftir því að geta hist. Ég veit ekki hvort allir þingflokksformenn hafi séð þennan tölvupóst frá forseta. Vissulega er það rétt að forseti hefur oft minnt okkur á að hann stýrir þessari samkomu en forseta ber líka að hafa samráð við þingflokksformenn um dagskrá þingsins og ég tel að þetta sé ekki rétt aðferð til að hafa hér frið og ró og samstarf við þingflokksformenn - og tilkynna svo bara í þingsal að hann líti svo á að þingfundur geti staðið lengur. Ég er ekki sammála forseta að um það sé samkomulag en að sjálfsögðu ræður forseti öllu því sem hér gerist.

Herra forseti. Ég geri sömuleiðis athugasemd við hvernig hæstv. forseti stóð að einhvers konar samráði við þingflokksformenn stjórnarandstöðunnar. Ég var á talsvert áhugaverðum og mikilvægum fundi þegar skilaboð frá hæstv. forseta bárust og var ekkert meðvituð um þessar fyrirætlanir forseta fyrr en ég var komin á þingfund. En þá var orðið of seint að koma að nokkrum athugasemdum hvað þetta varðar. Ég hlýt að óska eftir því að vilji forseti lengja þingfund sjái hann til þess að allir þingflokksformenn séu a.m.k. meðvitaðir um þær fyrirætlanir.

Forseti gengst við því að samráð eða tilkynning um þessar breytingar hafi verið seint á ferðinni og er þar við forseta einan að sakast, eða öllu heldur annríki hans þar sem ég var bundinn á fundi í allt gærkvöld og opnaði ekki tölvupóst fyrr en leið svolítið á morguninn. Þá sá ég fyrst þessa ósk þingflokksformanna stjórnarflokkanna um að lengja hádegisverðarhléið. Ég boðaði þá um leið að ég myndi leggja heimild til lengri fundar ef á þyrfti að halda sökum þess að fáir reglubundnir þingfundadagar eru eftir. Næsta vika fer að mestu leyti í umræður um fjármálaáætlun ef allt gengur samkvæmt áætlun. Mér var kunnugt um áhuga sérstaklega atvinnuveganefndar á því að fá til sín þau mál sem eru á dagskrá fundarins í dag til að hefja vinnu við þau. Eitt þeirra var rætt í lok óundirbúins fyrirspurnatíma, sem er fyrirkomulag strandveiða á næsta vori. Þetta reyndi forseti að útskýra í tölvupósti sínum. Það er réttmæt gagnrýni að æskilegra hefði verið að þessi samskipti hefðu átt sér lengri aðdraganda eða farið fram áður en að svona stutt var orðið í þingfund.

Herra forseti. Hér er kannski ekki um stóratburð að ræða og bara enn eitt sporið í mynstur sem maður er farinn að átta sig á að er í þessu starfi. En hins vegar velti ég fyrir mér ef þrír þingflokkar þurfa að funda með skömmum fyrirvara, væntanlega um fjármálaáætlun sem við fáum ekki að sjá fyrr en á morgun, innsæið segir mér það: Af hverju í ósköpunum geta þessir þingflokkar ekki bara fundað í kvöld í staðinn? Skapandi verkefnastjóri myndi nú kannski leggja prógrammið þannig upp að við héldum okkar dagskrá óbreyttri þannig að það hefði sem minnst áhrif á okkur hin sem erum ekki að fara að funda, því að við höfum enga fjármálaáætlun til að skoða, og þingflokkar stjórnarflokkanna hittist bara í kvöld.

Það er löng og rík hefð fyrir því að verða við óskum um þingflokksfundi ef þær berast. Þær óskir hafa iðulega í gegnum tíðina ekki síður komið frá þingflokkum stjórnarandstöðu en þingflokkum meiri hluta. Forseti lítur á það sem liðlegheit að taka vel í slíkar hugmyndir. Þetta snýst um að lengja hádegisverðarhlé um hálftíma og ekki mikil ofrausn að ég tel.

Herra forseti. Ég þakka útskýringar á atburðarásinni og hef fullan skilning á önnum og öðru slíku en það er kannski ekki síst þess vegna sem við fulltrúar stjórnarandstöðunnar teljum okkur knúin til að koma hingað upp og gagnrýna þetta vinnulag. Það er akkúrat vegna álags og annars sem við þurfum á því að halda að svona tilkynningar berist fyrr svo hægt sé að taka afstöðu til þeirra. Vissulega þætti manni líka vænt um að vera boðið upp á að samþykkja svona beiðni sem er ekkert óeðlileg þegar svo ber undir. Ég tek undir orð hv. formanns Samfylkingarinnar um að það er vissulega lag að öðru leyti að klára þetta mál. Það er ekki eins og við höfum verið í þingsal önnum kafin við afgreiðslu stjórnarmála til þessa. Þessi dagskrá lá fyrir með ágætisfyrirvara. Það eru vissulega einhver vandkvæði í herbúðum stjórnarinnar að klára ákveðin mál en það er kannski annar tími til þess en að kasta svona fram með engum fyrirvara og ganga út frá því að aðrir hliðri til sínu verklagi.

Herra forseti. Í lögum um þingsköp, 80. gr., segir, með leyfi forseta: „Þá er forseti hefur ástæðu til að ætla að allir séu á einu máli eða úrslit máls séu ljós fyrir fram“ - aðeins þá, með leyfi forseta - „má hann lýsa yfir því að gert sé út um atriði án atkvæðagreiðslu ef enginn þingmaður krefst þess að hún fari fram. Þá“ - aðeins þá - „skal yfirlýsing forseta koma í stað atkvæðagreiðslu.“ Nú hefur þingforseti sagt okkur að hann hafi bara sent tölvupóst. Hann var ekki búinn að fá svar. Hann mátti ekki líta svo á að samstaða væri um málið. Og þá mátti hann ekki leggja það til á þingfundi að gert yrði úti um málið án atkvæðagreiðslu. Það þurfti enginn að hreyfa andmælum af því að forseti mátti ekki fara af stað. Virðum þessar reglur. Það gerist aftur og aftur að ekki séu virtar reglur um þingsköp hvað þetta varðar. Í ofanálag hafa þingmenn Pírata sagt og þingflokkur Pírata sent forseta bein fyrirmæli um að ekkert ætlað samþykki sé frá þingflokki Pírata.

Forseti ætlar ekki í rökræður við einn af varaforsetum sínum. Fer nú fram atkvæðagreiðsla um tillögu forseta um lengd þingfundar í kvöld. Forseti leggur til að þingfundur geti staðið lengur en þingsköp gera ráð fyrir. Hefst nú atkvæðagreiðslan.

Þá erum við komin á réttan stað. Það er nákvæmlega svona sem forseti þarf að gera þetta ef hann hefur ekki samþykki frá öllum þingflokkum. Við skulum gera þetta löglega. 
             
            

Herra forseti. Ég hafði heldur ekki hugsað mér að rífast við forseta hér í ræðustól. Ég vildi bara minna á að við höfum takmarkað töluvert fundartíma okkar þingflokka á undanförnum misserum og það stefnir í að við gerum það líka í umræðum um fjármálaáætlun. Ég vildi bara árétta að ég tek undir að það er mjög mikilvægt að þingflokkar geti fundað en ég vil að við berum líka virðingu fyrir þeim tímum sem þingflokkar hafa eiginlega heilaga til þess að funda á mánudögum og miðvikudögum og að við reynum eftir fremsta megni að virða þá betur.

Herra forseti. Ég var ekki búinn að sjá hvernig þessi atkvæðagreiðsla færi enda var ég annars staðar í byggingunni. Hef ég trúað því að hefð væri fyrir því að hringja inn í atkvæðagreiðslur þannig að þetta kom mér á óvart og ég er því nokkuð móður núna eftir að hafa hlaupið upp stigann. En ég óska eftir því að þetta verði gert að jafnaði í framtíðinni, að hringt verði inn í atkvæðagreiðslur.

Forseti vill taka fram að þingmenn fengu skilaboð um að gera mætti ráð fyrir atkvæðagreiðslum að afloknum óundirbúnum fyrirspurnum. Við þær aðstæður telur forseti ekki að þurfi að hringja sérstaklega, enda er ætlunin að þingmenn séu á þingfundi. Þeir geta vissulega vera einhvers staðar annars staðar en kemur sér vel að þeir eru fótfráir og snöggir til fundarins jafnvel þótt þeir mæðist nokkuð af því. 
            

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, vegna nýrra laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, en þau lög voru, eins og kunnugt er, samþykkt á Alþingi síðastliðið sumar. Lög þessi eru í daglegu tali nefnd persónuverndarlögin og mun ég nýta mér það til styttingar í máli mínu hér eftir. Frumvarpinu er ætlað að gera nauðsynlegar breytingar á ákvæðum laga um sjúkratryggingar sem falla undir málefnasvið heilbrigðisráðuneytis til að tryggja að vinnsla persónuupplýsinga á grundvelli hlutaðeigandi laga samræmist ákvæðum nýju persónuverndarlaganna. Gera verður greinarmun á þeim áhrifum sem nýju persónuverndarlögin kunna að hafa í för með sér, svo sem á störf opinberra stofnana, og þeim áhrifum sem efni frumvarpsins kann að hafa í för með sér á störf Sjúkratrygginga Íslands. Þá er rétt að árétta að frumvarpinu er ekki ætlað að hafa í för með sér breytingar hvað varðar þá þjónustu sem Sjúkratryggingum Íslands er ætlað að veita. Virðulegur forseti. Undir málefnasvið heilbrigðisráðuneytisins falla ýmis lög sem varða mikilvæg réttindi og skyldur almennra borgara. Á grundvelli þeirra laga þarf oft og tíðum að vinna með persónuupplýsingar einstaklinga sem geta verið viðkvæmar, svo sem upplýsingar um heilsufar þeirra. Á það m.a. við í þeim tilvikum þegar kanna þarf hvort skilyrði fyrir ýmiss konar aðstoð séu uppfyllt. Mikilvægt er að vandað sé til verka þegar unnið er með slíkar upplýsingar, auk þess sem mikilvægt er að sú vinna sé í samræmi við nýju persónuverndarlögin. Er það ástæða þess að frumvarp þetta er lagt fram nú. Um er að ræða breytingar á einum lagabálki, þ.e. lögum um sjúkratryggingar, en þessar breytingar eru nauðsynlegar í kjölfar gildistöku nýju persónuverndarlaganna. Sjúkratryggingar Íslands starfa á grundvelli laganna og er gert ráð fyrir að stofnunin afli aðeins þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar geta talist svo hún geti sinnt sínu lögbundna hlutverki hverju sinni. Jafnframt er í frumvarpinu lögð áhersla á að áður en upplýsingaöflun á sér stað hafi hlutaðeigandi einstaklingar fengið upplýsingar um fyrirhugaða upplýsingasöfnun eins og hægt er hverju sinni til að tryggja sanngjarna og gegnsæja vinnslu gagnvart einstaklingunum. Í frumvarpinu er þannig gert ráð fyrir því að skýrð verði nánar sú lagastoð sem fyrir er í hlutaðeigandi lögum fyrir vinnslu upplýsinga sem nauðsynlegar þykja svo Sjúkratryggingar Íslands geti sinnt lögbundnum skyldum sínum. Þess ber að geta að þótt umræddar breytingar þyki nauðsynlegar í kjölfar gildistöku nýju persónuverndarlaganna er ekki gert ráð fyrir því að vísað sé sérstaklega til þeirra laga í þeim breytingum sem frumvarpið gerir ráð fyrir á hlutaðeigandi lögum. Ástæðan er sú að ákvæði nýju persónuverndarlaganna gilda almennt um alla vinnslu persónuupplýsinga og er því gert ráð fyrir að öll vinnsla persónuupplýsinga á grundvelli þeirra laga sem frumvarpið gerir ráð fyrir að verði breytt þurfi áfram að vera í samræmi við meginreglur persónuverndarlaga, eins og verið hefur þrátt fyrir efni frumvarpsins. Virðulegur forseti. Þetta frumvarp var í grunninn unnið í framhaldi af nýjum persónuverndarlögum en við vinnslu frumvarpsins voru skoðaðir aðrir lagabálkar sem heyra undir heilbrigðisráðherra og var niðurstaðan sú að þeir samræmist nýju persónuverndarlögunum í grundvallaratriðum. Þó er ástæða til að skoða framkvæmd stofnana og vinnslu á persónuupplýsingum betur og mögulega skýra vinnsluheimildir sérstaklega og laga ítarlega í kjölfarið. Því er ráðgert að leggja fram annað frumvarp af þeim meiði á næsta þingi. Vinna við slíkt frumvarp er nú þegar hafin í samráði við stofnanir ráðuneytisins. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Forseti. Í b-lið 1. gr. frumvarpsins á að bæta svohljóðandi málsgrein við 34. gr. laganna, með leyfi forseta: „Sjúkratryggingastofnun ber að upplýsa framangreinda aðila um fyrirhugaða upplýsingaöflun skv. 3. mgr. eins og hægt er hverju sinni.“ Þá ber Sjúkratryggingastofnun skylda til að upplýsa umsækjendur um alla fyrirhugaða upplýsingaöflun hjá stofnuninni. Einnig ber að fræða umsækjendur áður en til vinnslu kemur um tilgang vinnslunnar, lagagrundvöll hennar, hvaða tegund upplýsinga er notuð, hversu lengi upplýsingar eru varðveittar og hvort upplýsingum sé miðlað til annarra og þá til hverra og hvers vegna. Þar sem um lögbundna fræðsluskyldu stofnunarinnar er að ræða á grundvelli persónuverndarlaga skýtur það dálítið skökku við að skjóta inn í b-lið að stofnunin þurfi aðeins að sinna þessari skyldu „eins og hægt er hverju sinni“. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvers vegna Sjúkratryggingastofnun eigi að fá þetta svigrúm til að í raun og veru að ganga gegn réttindum skráðra einstaklinga. Hvers vegna er þetta orðað á þennan hátt?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ástæðan fyrir því að orðalagið er með þeim hætti sem hv. þingmaður vísar réttilega til, er ákveðinn ómöguleiki. Það kann að vera vandkvæðum bundið að nálgast það með þeim hætti vegna þess að það er ekki alltaf að frumkvæði einstaklingsins sjálfs heldur að frumkvæði stofnananna sjálfra sem leitast er við að uppfylla lagaskyldu og veita einstaklingnum þau réttindi sem þeir eiga rétt á. Ég tel að full ástæða sé til að fara betur í saumana á því atriði sem hv. þingmaður nefnir í meðförum nefndarinnar, ekki síst að fá Sjúkratryggingar Íslands á fund nefndarinnar til að ræða þessar áhyggjur. Því að það skiptir gríðarlega miklu máli að vel sé á haldið og gætt sé að öllum varúðarsjónarmiðum þegar um er að ræða svo viðkvæman þátt sem persónuupplýsingar, ekki síst á heilbrigðissviði. Því að það er auðvitað þar sem persónuupplýsingarnar eru viðkvæmastar. Eins og þeir þekkja til sem leitast hafa við að stiga viðkvæmni þeirra upplýsinga sem til eru um einstaklinga í kerfinu eru upplýsingar á heilbrigðissviði svo sannarlega þær viðkvæmustu sem um ræðir. Þess vegna þarf að halda sérstaklega vel utan um þær. Ég vil því þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og vonast til þess að hv. velferðarnefnd skoði þennan þátt sérstaklega.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þetta kom fram í umsögn Persónuverndar sem send var til ráðuneytisins 19. október 2018. Ég hefði talið skynsamlegt að fylgja tilmælum og tillögum Persónuverndar við gerð lagabreytinga á grundvelli persónuverndarlaga, sérstaklega, eins og ráðherra sagði, þar sem þessi viðkvæmi þáttur kemur að persónuupplýsingum á heilbrigðissviði. Mér þætti vænt um að heyra hvers vegna það var ekki gert í þessu tilfelli. Einnig væri gagnlegt að vita hvort ráðherra hyggist birta umsögn Persónuverndar þar sem ég get ekki séð að hún hafi verið birt neins staðar.

Virðulegi forseti. Enn þakka ég fyrir fyrirspurnina. Fram hefur komið í samskiptum milli ráðuneytisins og Sjúkratrygginga Íslands að ekki sé hægt að verða við ábendingu Persónuverndar í þessu tilviki. En mér finnast þau skoðanaskipti sem við eigum í hér vera mikilvægur afrakstur þess að samráðsgáttin er vettvangur sem verið er að nota. Fyrir örfáum árum var það þannig að fyrstu viðbrögð voru sýnileg þingmönnum í raun og veru þegar málin voru komin til þinglegrar meðferðar. Nú er það svo að þingmenn geta séð á mun fyrri stigum nákvæmlega hvaða atriði það eru efnislega sem orka tvímælis og þarf að fara sérstaklega í saumana á. Samkvæmt mínum upplýsingum úr ráðuneytinu er þetta ástæðan sem ráðuneytið mat svo að kæmi í veg fyrir að verða að ábendingum Persónuverndar. Við bíðum eftir því hvernig þessari ábendingu reiðir af í meðförum hv. velferðarnefndar. En löggjafarvaldið er hjá Alþingi.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða persónuverndarlög, sjúkraskrár eða upplýsingar sem varða Tryggingastofnun eða aðrar stofnanir sjúkratrygginga til þess að borga út lögskyldar bætur. Í hvert skipti sem ég sé setninguna um að orðin „að fengnu skriflegu samþykki umsækjanda“ falli brott fæ ég hálfgerðan kuldahroll vegna þess að því miður þá hræða sporin. Það fer ekki á milli mála að það ömurlegasta sem einstaklingur getur lent í er að fá í hendur opinber gögn, hvort sem það er frá Tryggingastofnun ríkisins eða dómkvöddum matsmönnum vegna tryggingamála, og lesa í þeim upplýsingar um sjálfan sig sem hann vissi ekki um og gat ekki á nokkurn hátt vitað um. Það sem er enn þá verra, eins og hv. þm. Halldóra Mogensen benti á, er að í frumvarpinu stendur að Sjúkratryggingastofnun beri að upplýsa aðila um fyrirhugaða upplýsingaöflun eins og hægt er hverju sinni. Því miður gæti þetta þýtt fyrir þann sem á rétt á bótum að hann verði sviptur bótunum vegna þess að það náðist ekki í hann. Það getur ekki verið til neitt ömurlegra. Þeir sem hafa verið í þeirri stöðu vita að það tekur langan tíma að komast inn í kerfið aftur. Við erum með persónuverndarlög og Persónuvernd á að gæta þeirra. Ég veit ekki hvernig Persónuvernd á fara að því að standa undir hlutverki sínu þegar við höfum enn í dag upplýsingar frá dómstólum þar sem ekki er farið að persónuverndarlögum. Þeir eru enn að gefa upp viðkvæmar persónuupplýsingar, nafngreina fólk í dómskjölum. Það hlýtur að vera eitt það ömurlegasta sem hægt er að lenda í að vera í dómskjali. Þú ert vitni í máli og lest þar upp með nafni mjög viðkvæmar persónuupplýsingar og hefur ekki einu sinni hugmynd um það. Það finnst mér eiginlega verst af öllu. Ég hef lesið og séð upplýsingar um aðila í dómskjölum sem eru sláandi en viðkomandi veit ekki einu sinni af því. Ég veit að ef hann vissi af því væri hann búinn að gera athugasemdir við það. Okkur ber skylda til að sjá til þess að engar ákvarðanir séu teknar í málefnum sem varða persónuvernd án þess að viðkomandi sé upplýstur um það áður. Þess vegna segi ég fyrir mitt leyti að ég skil ekki tilganginn með því að fella brott orðin „að fengnu skriflegu samþykki viðkomandi“. Sá sem um er að ræða hefur þá sótt um lífeyri eða annað hjá viðkomandi stofnun og þá hlýtur að vera einfaldast í dæminu ef stofnunin vill fá meiri upplýsingar frá honum að fá skriflegt samþykki hans fyrir því og upplýsa hann um það og láta fá afrit af því sem stofnunin á að fá. Þannig getur viðkomandi aðili alltaf varið sig og tékkað á því hvort upplýsingarnar séu réttar. Það er alveg á hreinu að til eru mörg dæmi, meira að segja í dómskjölum, um að reynt sé að blekkja og hreinlega falsa niðurstöður. Það er ömurlegt að þurfa að segja í ræðustól Alþingis að maður hafi orðið vitni að því að verið sé að falsa og segja rangt frá og búa til í sjúkraskrá. Að slíkt skuli vera í gangi og það skuli vera hægt að nota í þeim tilgangi að valda fólki tjóni gerir það að verkum að við verðum að passa okkur í hvert einasta skipti sem við förum út í það að breyta einhverju sem varðar persónuverndarlög. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég mun fylgja málinu eftir í velferðarnefnd, þangað sem ég reikna með að málið fari. Ég mun gera þá kröfu að það sé alveg kristaltært að ef á að fella brott orðin „að fengnu skriflegu samþykki“ verði að tryggja að það sé ekkert gert gagnvart viðkomandi ef eitthvað er í gögnum í málunum án þess að hann sé upplýstur, þannig að hann geti varið sig áður en framkvæmd fer fram. Það er lágmarkskrafa vegna þess að það er ekkert ömurlegra en að fá í hendurnar eitthvað sem þú vissir ekki um þig og fara að tékka á því og komast svo að því að það var allt rangt, að settar voru inn rangar upplýsingar. Ef einstaklingur lendir í því að rangar upplýsingar um hann koma fram í einhverjum gögnum, upplýsingar sem eiga sér enga stoð í sjúkraskrá, þarf hann að fara af stað og biðja um aðgang að sjúkraskránni. Hann þarf að sýna skilríki, bíða í viku, sýna skilríki aftur og kvitta undir. Á sama tíma eru einstaklingar þarna úti sem geta gert þetta allt án þess að kvitta fyrir eða biðja um eitt eða neitt eða yfir höfuð gera grein fyrir sér. Yfirleitt kemst reyndar upp um þá vegna þess að þeir þurfa að fara inn á ákveðnum kóða og IP-númer tölvunnar sýnir fram á hverjir þeir eru. Svona hlutir eru ömurlegir og við verðum að koma í veg fyrir þá og tryggja að slíkt hætti nú þegar.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni þess efnis að heimilt verði að stofna og reka neyslurými að undangenginni heimild embættis landlæknis. Neyslurými er skilgreint í frumvarpinu sem lagalega verndað umhverfi þar sem einstaklingar sem eru 18 ára og eldri geta neytt ávana- og fíkniefna í æð undir eftirliti heilbrigðisstarfsmanna og þar sem gætt er fyllsta hreinlætis, öryggis og sýkingavarna. Samkvæmt lögum um ávana- og fíkniefni er varsla og meðferð ávana- og fíkniefna óheimil á íslensku forráðasvæði. Með því að veita þá undanþágu sem lögð er til í þessu frumvarpi er lögfest heimild fyrir stofnun neyslurýmis þar sem heimilt er að neyta ávana- og fíkniefna undir eftirliti heilbrigðisstarfsmanna og við aðstæður sem lágmarka þann skaða sem notkun getur haft í för með sér, svo sem sýkingar, ofskömmtun og aðra alvarlega fylgikvilla notkunarinnar. Meginmarkmiðið með frumvarpinu er að auka lífsgæði og bæta heilsufar einstaklinga sem neyta ávana- og fíkniefna í æð og jafnframt að draga úr neyslu ávana- og fíkniefna utan dyra, á almannafæri, og þar með annars vegar að draga úr ofskömmtun á ávana- og fíkniefnum og hins vegar að notaður sprautubúnaður finnist á víðavangi. Neyslurými eru fyrst og fremst ætluð til skaðaminnkunar, til að draga úr heilsufarslegum, félagslegum og efnahagslegum afleiðingum notkunar ávana- og fíkniefna, án þess endilega að draga úr notkun þeirra. Skaðaminnkun gagnast ekki aðeins fólki sem notar slík efni heldur einnig fjölskyldum þeirra, nærsamfélagi notandans og samfélaginu í heild. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og Evrópusambandið hafa bæði fjallað um skaðaminnkandi úrræði eins og neyslurými sem þau telja vera mikilvægan þátt í að draga úr ýmsum smitsjúkdómum og dauðsföllum vegna neyslu of stórra skammta. Ávinningi neyslurýma hefur í þessu samhengi verið skipt í þrennt, þ.e. persónulegan ávinning fyrir einstaklinga sem neyta ávana- og fíkniefna í æð og þeirra nánustu, samfélagslegan ávinning, sem best sést á umgengni á almenningsstöðum, og loks fjárhagslegan ávinning sem felst aðallega í styttri legutíma á sjúkrahúsum, snemmbúnum inngripum og lægri lyfjakostnaði vegna meðferðar við HIV-smiti og lifrarbólgu C. Eins og kunnugt er hefur Frú Ragnheiður – skaðaminnkun, sem starfrækir sérútbúinn bíl á vegum Rauða krossins í Reykjavík séð einstaklingum sem neyta ávana- og vímuefna í æð fyrir hreinum sprautubúnaði og jafnvel nauðsynjavörum, en þörf er á frekari þjónustu fyrir einstaklingana eins og almennri heilbrigðisþjónustu og hreinlætisaðstöðu, og einnig er þörf fyrir stað þar sem þeir geta neytt efnanna við bestu mögulegu aðstæður. Virðulegi forseti. Við samningu þessa frumvarps var sérstaklega litið til nágrannalandanna en um 90 neyslurými eru nú starfrækt víða um heim. Framkvæmdin í Danmörku og Noregi var sérstaklega skoðuð og eru fimm neyslurými í Danmörku nú og tvö starfrækt í Noregi. Þar og víðar hefur verið talið mikilvægt að þjónusta í neyslurými verði skilgreind sem lágþröskuldaþjónusta. Í því felst að allar hindranir séu fjarlægðar í þeim tilgangi að auðvelda einstaklingum að nýta sér þjónustuna. Þá er þjónustan sérstaklega sniðin að þörf jaðarsettra einstaklinga með skaðaminnkun að leiðarljósi. Hindranirnar sem vísað er til geta m.a. verið almennt viðhorf starfsmanna innan heilbrigðisþjónustunnar til einstaklinganna, skortur á trausti einstaklinganna í garð heilbrigðisþjónustu, opnunartími neyslurýmis, hönnun og skipulag rýmisins, staðsetning, biðtími, samgöngur og gjaldtaka. Þá er nauðsynlegt að þar sé boðið upp á þjónustu sem sinnir grunnþörfum einstaklinga sem neyta ávana- og fíkniefna í æð, svo sem næringu, hreinlætisaðstöðu, hreinum sprautubúnaði og fatnaði. Einnig verði í boði samþætt heilbrigðisþjónusta, t.d. til að koma í veg fyrir sýkingar og veita sálrænan stuðning. Þar eru einnig undir tilvísanir í vímuefnameðferðir, sértæk heilbrigðisþjónusta, félagsleg ráðgjöf og ýmis önnur fræðsla. Í frumvarpinu er lagt til að þessi atriði verði nánar útfærð í reglugerð sem ráðherra setur um stofnun og rekstur neyslurýma. Virðulegi forseti. Í umræddu frumvarpi er lagt til að heimilt verði, að undangengnu leyfi landlæknis, að stofna neyslurými þar sem einstaklingum er heimilt að neyta ávana- og fíkniefna sem annars eru óheimil samkvæmt lögum. Þannig verður að gera ráð fyrir að einstaklingar geti á leið sinni í neyslurými haft undir höndum þann skammt sem þeir hafa í hyggju að neyta. Það fer því eftir mati lögreglunnar hverju sinni hvort gripið sé til refsivörsluaðgerða gegn einstaklingi sem er með efni á sér á leið til neyslurýmis, ýmist með aðvörun, haldlagningu efna, sekt eða ákæru. Í því skyni væri æskilegt að sveitarfélag gerði formlegt eða óformlegt samkomulag við lögregluna um hvernig standa eigi að löggæslu í grennd við neyslurými líkt og gert er í Danmörku og Noregi þar sem samkomulag er um refsilaus svæði í grennd við neyslurými. Áætlað er að í neyslurými verði annars vegar aðstaða fyrir einstaklinga til að neyta efna í æð. Hins vegar er gert ráð fyrir annarri aðstöðu þar, þar sem hægt er að veita þeim heilbrigðisþjónustu. Í reglugerð sem sett verður um stofnun og rekstur neyslurýma verður kveðið á um að í hverju neyslurými verði ávallt tveir starfsmenn á vakt og að annar þeirra sé hjúkrunarfræðingur en hinn þurfi ekki nauðsynlega að vera heilbrigðisstarfsmaður. Þess vegna er lagt til í frumvarpinu að sá kafli laga um heilbrigðisstarfsmenn sem fjallar um réttindi og skyldur þeirra gildi um þá sem starfa í neyslurými. Aftur á móti er nauðsynlegt að tryggja refsileysi starfsmanna neyslurýma þar sem það getur komið upp að einstaklingur látið lífið við neyslu inni í rýminu, enda verður notendum gert að skrifa undir yfirlýsingu þess efnis að þeir séu inni á eigin ábyrgð. Þá verður starfsmönnum sem vinna í neyslurýmum kennt að bregðast við þegar einstaklingur tekur of stóran skammt með því að nota Naloxon, sem er lyf sem dregur úr áhrifum ofskömmtunar. Virðulegi forseti. Í frumvarpi því sem hér er mælt fyrir er stigið mikilvægt skref til verndar lífi og heilsu einstaklinga sem lifa við alvarlegan fíknisjúkdóm sem er bæði lífshættulegur vegna neyslunnar en einnig vegna þeirrar hættu sem skapast þegar umræddir einstaklingar neyta efna í æð á óöruggan hátt við óöruggar aðstæður. Síðastliðin ár hefur þörfin fyrir það úrræði sem hér er mælt fyrir að verði heimilað með lögum sýnt sig ótvírætt þegar litið er til eftirspurnar eftir þeirri þjónustu sem Frú Ragnheiður – skaðaminnkun hefur veitt. Á hverju ári sækja um 450 einstaklingar þá þjónustu sem þar er veitt og hefur aukning milli ára verið stigvaxandi frá því að Frú Ragnheiður hóf störf árið 2008. Aukningin milli áranna 2017 og 2018 var 7%. Einnig er ljóst að þörf er á frekari þjónustu við umrædda einstaklinga og er markmið þessa frumvarps að tryggja lagaskilyrði fyrir því að slík þjónusta geti verið veitt. Þá hef ég ákveðið nú þegar að veita 50 millj. kr. styrk til stofnunar og reksturs neyslurýmis á grundvelli þessara laga þar sem þörfin er talin brýnust. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins sem hér er til umræðu og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til velferðarnefndar og til 2. umr.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma með þetta mál í sal Alþingis. Ég fagna því, þetta er gott mál. Þetta er frjálslynt mál og mun hafa jákvæðar afleiðingar ef fram fer sem horfir. En ég er með nokkrar spurningar. Ráðherra kom vissulega inn á mikilvægi þess að þau sveitarfélög sem kjósa að nýta sér þetta svigrúm, þetta úrræði, hefðu með sér óformlegt eða formlegt, eftir atvikum, samstarf við lögregluna. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að í Noregi hafi verið gert slíkt óformlegt samkomulag þannig að lögreglumenn eru hvattir til að keppast ekki við að stöðva einstaklinga, eins og orðalagið er, sem eru á leið í neyslurými þó að þeir geti metið það hverju sinni. Vissulega er mikilvægt að lögreglan hafi það mat á sinni hendi. Ég velti því upp hvort það sé ekki ástæða til að ganga lengra og vera með skýr skilaboð því að ég held að ekkert okkar sem erum jákvæð fyrir þessu, og allra síst þeir sem standa fyrir því, heilbrigðisyfirvöld, sjái fyrir sér að einstaklingar sem hyggjast nýta sér þetta verði stöðvaðir. Mig langar aðeins að fá nánari útskýringu hjá hæstv. ráðherra: Hvernig var samtalið við lögregluna? Er samkomulag frágengið? Verða einhverjar leiðbeiningar? Verður hverjum lögreglumanni eða lögregluþjóni í sjálfsvald sett hvort hann stoppar þetta? Fer þetta eftir því hvort viðkomandi einstaklingur er með óspektir á leiðinni eða lítur illa út, er óhreinn eða hver veit hvað? Mér finnst þetta skipta töluvert miklu máli, sérstaklega í ljósi þess að þetta er mikil nýjung, mikið framfaraskref og ekki síst vegna þess að það hvernig til tekst í upphafi mun væntanlega hafa áhrif á hvernig framhaldið verður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir jákvæðar undirtektir í þessu máli. Ég tek undir það sem kemur fram hjá henni, þetta er gríðarlega mikilvægt framfaraskref og vonandi er þetta fyrsta skrefið af fleirum í áttina að því að auka úrræði undir merkjum skaðaminnkunar í samfélaginu. Það er það sem við þurfum að gera. Það er klárt að við erum hér að ryðja nýja braut og þess vegna er þetta litla frumvarp kannski ekki bara til marks um þá breytingu sem það felur í sér heldur líka táknrænt skref í áttina að því að löggjafinn taki það til sín að breyta löggjöfinni í átt til skaðaminnkunar. Hv. þingmaður spurði sérstaklega um samráð við lögreglu og þá umræðu alla saman. Áformin um að leggja þetta mál fyrir voru fyrst sett á samráðsgáttina og þá komu einhverjar athugasemdir. En þegar frumvarpið var komið fullbúið í samráðsgáttina kom ein umsögn og hún var frá Rauða krossinum sem studdi málið. Við höfum því ekki séð í þessu formlega ferli athugasemdir. En hins vegar erum við við smíði frumvarpsins algerlega meðvituð um þá stöðu sem er þarna úti eftir samtöl við lögreglu o.s.frv. Eðli máls samkvæmt þarf lögreglan að fara varlega í því að taka beina afstöðu til mála af þessu tagi en mun auðvitað fara að lögum hér eftir sem hingað til. Þegar lögunum er breytt með þessu móti verður það líka til breytinga í starfsumhverfi lögreglu. Svo virðist sem það tíðkist síður að beita refsivörsluaðgerðum gegn fólki með neysluskammta á sér hvort sem er, það er í raun sá veruleiki sem er þarna úti. Ef til vill þarf löggjafinn í fyllingu tímans að taka það til sérstakrar umfjöllunar, til að byggja lögin á þeirri framkvæmd sem er raunverulega til staðar.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég hlakka til að sjá þetta í frekari umfjöllun velferðarnefndar. Það er alveg hárrétt að þetta er kannski bara sá raunveruleiki sem er uppi hjá einstaklingum með neysluskammtana. Það verður góð umræða um það. Mig langar í seinni umferð að varpa þeirri spurningu yfir til ráðherra að nú eru þessi neyslurými, eðli málsins vegna, ætluð fólki 18 ára og eldri og fyrir því liggja ríkar ástæður en samt er það staðreynd, því miður, að aukning í vímuefnanotkun er líka mikil meðal ungmenna yngri en 18 ára: Eru heilbrigðisyfirvöld með í skoðun ný úrræði, einhverjar nýjar leiðir til að aðstoða þau ungmenni, hvort sem það er beinlínis í skaðaminnkun eingöngu eða einhvers konar samstarf, einhverjar nýjungar? Við verðum því miður að horfast í augu við að það sem hingað til hefur verið gert hefur ekki skilað tilætluðum árangri, ekki ef maður lítur á tölur um aukningu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er ljóst að það vandamál eða viðfangsefni sem hv. þingmaður nefnir er raunveruleiki og það er partur af því umhverfi sem við erum með hér. Við getum spurt okkur sem svo: Hvað gerist ef einhver kemur inn í neyslurými og er yngri en 18 ára? Hvað ætlum við að gera í þeim tilvikum? Það er ljóst að sú lagabreyting sem hér er lögð til fjallar ekki um þann hóp. Í raun réttri ætti að vísa viðkomandi frá. En þá spyr maður: Er ekki betra að viðkomandi fái viðunandi aðstæður með hjúkrunarfræðing nærri og viðunandi upplýsingar? En þá erum við í raun og veru komin inn á verksvið barnaverndaryfirvalda og komin inn á annað svið en heilbrigðisyfirvöld geta tekið ákvörðun um með þeim hætti sem lagt er til í þessu frumvarpi. Það má segja að flækjustigið aukist, ef hægt er að orða það sem svo, þegar um er að ræða börn og ungmenni því þá koma barnaverndarsjónarmiðin að. Slík stjórnvöld þyrftu þá að koma að úrræðum sem yrðu að vera sérsniðin að börnum og ungmennum.

Herra forseti. Ég vil, rétt eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, lýsa yfir ánægju minni með að þetta frumvarp sé komið fram og lýsa yfir mínum stuðningi við framgang þess á þingi. Hv. þingmaður var reyndar á undan mér með þá spurningu sem ég hafði hvað mestan áhuga á að ræða sem sneri að vernd þessara einstaklinga þegar þau eru á leið til og frá neyslurýmum. Ég velti fyrir mér, rétt eins og hæstv. ráðherra talaði um, refsileysi fyrir þá heilbrigðisstarfsmenn sem taka þátt í þessu, hvort ekki þurfi að skoða svoleiðis nálgun gagnvart þessu. Ég hugsa um þetta líka út frá réttaröryggi og skýrleika refsiheimilda. Ef það liggur fyrir að það má ekki vera með fíkniefni á sér - það er bara þannig, þannig eru lögin - hvernig útskýrum við það og hvernig kemur það fyrir dómstóla og hvernig getur það verið skýrt fyrir fólkið sem er á leið til eða frá neyslurými að það muni hugsanlega sæta refsingu fyrir það, en hugsanlega ekki? Hæstv. ráðherra vísaði í að sá praxís hjá lögreglu væri hverfandi að handtaka fólk fyrir neysluskammta. Ég velti fyrir mér hvort hún hafi einhver gögn sem styðji þetta og fyrst svo er, hvort það sé ekki einmitt, eins og hæstv. ráðherra vék aðeins að, kominn tími á að afglæpavæða neysluskammta vímuefna.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og stuðninginn við málið. Eins og ég tók fram í mínu andsvari er alveg ljóst að við erum að stíga hér skref sem snýst ekki bara um þetta mál. Það snýst um svo ótal margar spurningar sem hrannast upp og mörg viðfangsefni sem gætu sannarlega verið næstu skref. Einmitt þess vegna held ég að það sé gríðarlega mikilvægt að þingið nái að ljúka afgreiðslu málsins núna þó svo að það skilji eftir nýjar spurningar. Ef við ætlum að ná algerlega utan um málið með heildstæðum hætti, með öllum þeim „hvað ef?“ spurningum sem vakna, getur það orðið til þess að fresta því að þessi löggjöf nái fram að ganga. Ég deili vangaveltum hv. þingmanns varðandi réttaröryggi og skýrleika o.s.frv. Spurningin sem hv. þingmaður kemur hér með, um neysluskammta og refsileysi, er sannarlega næsta spurning. Það er umræða sem á að vera partur af umfjöllun velferðarnefndar um þetta mál. Þó að við séum þar líka í skilgreiningarvanda, eins og við höfum áður talað um í tengslum við önnur mál - hvað er það, hvað er neysluskammtur í hverju tilviki? - er það samt eitthvað sem við glímum við í nútímanum og við þær kringumstæður úti í samfélaginu þar sem 450 manns leita þjónustu Frú Ragnheiðar getur Alþingi ekki annað en spurt sig þessara spurninga. Við verðum að taka þær á dagskrá. Ég fagna því ef hv. velferðarnefnd lítur svo á að það sé partur af umfjöllun nefndarinnar að ræða þessi álitamál jafnframt.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Ég tek undir það að vissulega eiga þessar spurningar alls ekki að tefja framgang málsins. Við erum að tala um næstu skref og mér finnst vissulega mikilvægt að við skoðum afglæpavæðingu neysluskammta. En mig langar kannski líka að vísa í eitt sem mér finnst mjög mikilvægt næsta skref og það snertir annan hóp sem er gríðarlega viðkvæmur. Það eru fangar sem nota vímuefni. Mér hefur fundist af því sem ég hef lesið mér til um aðstæður fanga og kynnt mér að skaðaminnkun fyrir fanga sé mjög takmörkuð á Íslandi. Samkvæmt öllum þeim samtökum sem láta sig þessi málefni varða eru fangar langviðkvæmasti hópurinn og er í langmestri hættu á að verða veikur vegna neyslu og er líklegri til að vera í neyslu en aðrir hópar úti í þjóðfélaginu. Skaðaminnkun í fangelsi finnst mér vera mjög mikilvægt næsta skref til að taka. Fangelsismálayfirvöld hafa oft ýjað að því að öryggi hamli því að það séu t.d. sprautunálaprógrömm og svoleiðis og líka að með því að fara í skaðaminnkandi aðgerðir í fangelsum séum við að viðurkenna að þau eigi við vandamál að stríða, sem ég held að hljóti að verði bara að gerast. Afneitun dugar ekki endalaust, að afneita vanda sem vissulega er til staðar. Og vegna þess að við vorum að tala um næstu skref langaði mig að halda þessu til haga. Þetta mál er vissulega gríðarlegt framfaraskref og ég held að það sé mjög mikilvægt hvernig við nálgumst þetta með neysluskammtana, sem myndi þá leysa annað vandamál, það hvernig lögregla kemur fram við fólk sem er á leiðinni til eða frá neyslurýmum. Hvað varðar ungt fólk vildi ég bara koma því að að á tónlistarhátíðum og öðrum stöðum þar sem vitað er til þess ungt fólk sé mögulega að fara að nota einhver vímuefni, hafa félagasamtök í öðrum löndum verið með tjöld þar sem fólk getur prófað vímuefnin sín og þetta hefur aukið öryggi þessara barna aðallega. 

Virðulegur forseti. Enn þakka ég fyrirspurnirnar. Mig langar sérstaklega að grípa boltann þar sem hv. þingmaður nefnir málefni fanga. Við höfum verið að ræða heilmikið heilbrigðisþjónustu við fanga og þá höfum við kannski fyrst og fremst verið að tala um geðheilbrigðisþjónustu sem hefur ekki bara verið ófullnægjandi heldur hefur hún ekki verið nein um árabil á Íslandi. Það er þó allt í farvegi og vonandi er samningaviðræðum að ljúka hvað það varðar, við erum komin í höfn með almenna heilbrigðisþjónustu og við þurfum að klára það sem heitir geðheilbrigðisþjónusta fyrir fanga. En þessi hópur sem hv. þingmaður nefnir krefst heildrænnar nálgunar, allt frá því að dómur gengur og þar til komið er að því tímabili sem er eftir afplánun. Þetta er samfelld vegferð í lífi fólks sem lendir þarna og kannski er skaðaminnkunarnálgunin sem hv. þingmaður nefnir, sem er kannski bara leið til að nálgast þann veruleika sem er sannarlega í fangelsum, partur af því að endurskoða hugmyndafræðina bak við fangelsisvistun á Íslandi. Ég átta mig á því að það tilheyrir málaflokki annars ráðherra en ég held að Íslendingar þurfi að stíga skref í áttina að því að horfa meira á betrun en refsinálgun og ég held að partur af því sé að nálgast einstaklinginn í því félagslega samhengi sem hann er en ekki sem einstakling sem á bara að þola refsingu í einhvern ákveðinn tíma og svo sé allt með kyrrum kjörum eftir það. Við vitum það, sem vitum sífellt meira um geðheilbrigðismál o.s.frv., að lengi býr að fyrstu gerð. Við vitum að þetta snýst um ævina alla þannig við þurfum að nálgast þennan hóp sérstaklega með heildstæðum hætti. 
            

Forseti. Það er ástæða í dag til að gleðjast yfir því að þetta mikilvæga og góða mál sé nú komið til Alþingis og til þinglegrar meðferðar. Eins og ráðherra fjallaði um mun samþykkt þessa frumvarps heimila stofnun og rekstur neyslurýma, sem er lagalega verndað umhverfi, þar sem einstaklingar yfir 18 ára aldri geta neytt vímuefna í æð á öruggan hátt undir eftirliti og þar sem gætt er hreinlætis, öryggis og sýkingavarna. Eins og fram kemur í greinargerð frumvarpsins um málið á það rætur sínar að rekja til þingsályktunar um mótun stefnu til að draga úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum vímuefnaneyslu sem lögð var fram á sínum tíma af Birgittu Jónsdóttur og þingflokki Pírata, ásamt fulltrúum úr öllum flokkum á 143. löggjafarþingi. Tillagan var samþykkt 16. maí 2014 og send ríkisstjórninni. Þingsályktunin fól ríkisstjórninni það hlutverk að endurskoða stefnu í vímuefnamálum á grundvelli lausnamiðaðra og mannúðlegra úrræða á forsendum heilbrigðiskerfisins og félagslega kerfisins til aðstoðar og verndar neytendum efnanna og félagslegum réttindum þeirra, aðstandendum þeirra og samfélaginu í heild. Þáverandi heilbrigðisráðherra var falið að skipa starfshóp í því skyni að vinna að mótun stefnunnar. Verkefni starfshópsins var þríþætt: Í fyrsta lagi að gera úttekt á gildandi lagaumhverfi svo afmarka mætti viðfangsefnið nákvæmlega og undirbúa lagabreytingar og/eða nýja löggjöf. Í öðru lagi að líta til löggjafar annarra ríkja þar sem horfið hefur verið frá refsistefnu tengdri neyslu ólöglegra vímuefna og tillagna alþjóðlegra nefnda og stofnana á sviði rannsókna í forvörnum gegn vímuefnaneyslu. Og í þriðja lagi að skapa heildstæða stefnu sem legði höfuðáherslu á mannúðlega nálgun og vernd mannréttinda sem dragi úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum vímuefnaneyslu með því að stuðla að auknu trausti jaðarhópa til samfélagsins og þeirra stofnana sem eiga að veita þeim þjónustu og skjól. Greinargerð þingsályktunartillögunnar hófst á tilvitnun í Kofi Annan, sem mig langar að endurtaka, með leyfi forseta: „Það er trú mín að eiturlyf hafi eyðilagt líf margra, en röng stefna stjórnvalda hefur eyðilagt líf miklu fleiri. Við þurfum að horfa á stefnuna og spyrja okkur einlæglega og heiðarlega; virkar hún? Ef hún virkar ekki, höfum við hugrekki til að breyta henni?“ Forseti. Samþykkt þessarar þingsályktunartillögu markaði ákveðin þáttaskil í stefnumótun stjórnvalda gagnvart því samfélagslega vandamáli sem felst í misnotkun vímuefna. Allt frá því að stjórnvöld byrjuðu fyrst að taka eftir því að hér á landi kynni neysla vímuefna að vera nokkuð útbreidd, hefur stefnumótun byggt á því að refsa fólki fyrir alla meðferð efnanna, hvort sem þau eru til eigin neyslu eða til sölu eða dreifingar. Það sést líka í því að lög um ávana- og fíkniefni hafa aldrei farið í heildarendurskoðun. Í grunninn erum við að miklu leyti enn þá að starfrækja sömu stefnu og hér var sett á fót árið 1974. Í kjölfar síendurtekinna misheppnaðra herferða lögreglu og stjórnvalda gegn vímuefnaneytendum er almenningsálit hér á landi loksins að breytast. Fólk er að komast á þá skoðun að kannski sé réttara að hjálpa fólki í vanda frekar en að ofsækja og refsa því. Það er í þessu andrúmslofti sem þingsályktunartillaga þingflokks Pírata og allra annarra flokka á þingi var lögð fram og síðast samþykkt samhljóða með stuðningi allra flokka. Þess vegna er samþykkt hennar svo mikilvæg. Hún markar byrjun á mikilvægri og víðtækri stefnubreytingu stjórnvalda, sem ég vona einlæglega mun halda áfram eftir þetta mikilvæg skref heilbrigðisráðherra. Í kjölfar þess að tillagan var samþykkt á Alþingi var skipaður starfshópur í samræmi við fyrirmæli hennar. Hann lauk störfum árið 2016 og færði heilbrigðisráðherra skýrslu sína, sem kynnti hana fyrir Alþingi. Í niðurstöðum hópsins voru 12 tillögur um aðgerðir sem grípa skyldi til. Mér finnst mikilvægt að reifa þær til þess að minna okkur á það verk sem á eftir að vinna. Fyrsta tillagan var afnám fangelsisrefsinga fyrir vörslu á neysluskömmtum. Því er ekki búið að breyta í lögum. Því miður virðist eins og vinnu við það sé hætt. Það er óljóst hvar það mál stendur en augljóslega er það hjá dómsmálaráðherra en það hlýtur að vera verkefni sem unnið er í samráði við heilbrigðisráðherra. Það væri fróðlegt að heyra frá heilbrigðisráðherra hvar sú vinna er stödd, hvort hún þekki það. Önnur tillagan fjallar um að smávægileg fíkniefnalagabrot fari ekki á sakaskrá. Því er ekki lokið. Einungis er í gildi mæling á blóði varðandi vímuefnaakstur. Það er víst komið inn í nýja umferðarlagafrumvarpið, sem er til mikilla bóta og ber að fagna. Fjórða tillagan: Fráhvarf, meðferð á sjúkrahúsi og fjölbreyttari úrræði. Því er ekki lokið, að mér skilst. Aðgengi að hreinum sprautubúnaði og nálaskiptaþjónusta. Frú Ragnheiður sinnir þeim málum eins og stendur. Lágmarksreglur um meðferð, því máli virðist ekki vera lokið. Skimanir fyrir HIV og lifrarbólgu C hjá einstaklingum í vímuefnavanda. Ég veit ekki hvar það mál er statt eins og staðan er núna, hvað varðar neyslurými, sem er þetta frumvarp. Það var áttunda tillagan. Níunda tillagan er gjaldfrjáls heilsugæsla fyrir jaðarsettra hópa. Mér skilst að því sé ekki lokið. Samráðsvettvangur vegna vímuefnamála - því er ekki lokið. Fangar í vímuefnaneyslu njóti sömu réttinda, er ekki heldur lokið. Tólfta tillagan er um eflingu rannsókna og forvarnastarfs. Ég veit ekki alveg hvar það verkefni stendur. Nú, rúmum tveimur árum síðar, eftir að þessar tillögur komu fram höfum við aðeins komið nokkrum af þessum tillögum til framkvæmda. Ég hef haft af því áhyggjur að vilji stjórnvalda til að fylgja þessari þingsályktun hafi minnkað. Að þegar að því komi raunverulega að víkja af braut refsistefnunnar og fara af fullum þunga í afglæpavæðingu og skaðaminnkun sé vilji stjórnvalda kannski minni en áður virtist. Þess vegna gleður það mig að þetta frumvarp sé hér að komast til 1. umr. Ég vona svo innilega að við getum tryggt því góða og skjóta meðferð í þinginu. Ég veit að ég mun tryggja málinu góða og skjóta meðferð, alla vega í velferðarnefnd, svo mikið er víst. Ég vil hvetja ráðherra og ríkisstjórnina alla til frekari dáða í því að feta áfram braut skaðaminnkunar og afglæpavæðingar. Ef markmiðið er að byggja upp samfélag sem byggist á samkennd og umhyggju fyrir náunganum er nauðsynlegt að halda áfram á þessari braut, og ekki bara vegna samkenndar og umhyggju fyrir náunganum heldur líka af því að þetta er rökrétta leiðin fyrir samfélagið allt. Hæstv. ráðherra talaði um það áðan að hún væri glöð yfir því að það væri hlutverk velferðarnefndar að ræða þetta þingmál í hinu stóra samhengi. Stóra samhengið er auðvitað afglæpavæðing neysluskammta vímuefna. Ég tek undir þau orð. Það er svo sannarlega mikilvægt að ræða það í hinu stóra samhengi. Ég er sammála því að þó að við séum ekki búin að svara öllum álitaefnum og það sé ekki alveg komið á hreint hvert við stefnum í þessum málum megi það ekki stoppa framfarir og að góð mál fái að fara í gegn þótt það veki upp fleiri spurningar. Við þurfum þá bara að svara þeim spurningum og ganga í hin verkefnin sem allra fyrst.

Herra forseti. Já, ég stenst ekki mátið að nýta tækifærið til að standa hér glöð og þakklát í ræðustól. Það er staðreynd að á sama tíma og okkur sem erum í stjórnarandstöðu ber að vera vakandi og veita ríkisstjórninni virkt aðhald, og láta í okkur heyra þegar við teljum ástæðu til, þá felst í því ákveðin skylda til að standa upp og styðja við þau framfaraskref sem við teljum að verið sé að stíga. Þetta er einfaldlega slíkt mál. Það er virkilega lofsvert af hæstv. ráðherra að leggja frumvarpið fram. Lengi hefur verið kallað eftir því og þörfin er mikil. Staðreyndin er sú að hún vex með tímanum og gríðarlega hratt. Við stöndum uppi með þá þekkingu núorðið að fíkn er sjúkdómur og ber að meðhöndla hana sem slíka og í samræmi við það. Það felur einfaldlega í sér, eins og með aðra sjúkdóma, að við þurfum að veita fólki stuðning til að takast á við fíknina með aðgengi að ólíkum meðferðarúrræðum á eigin forsendum í stað þess að fara með fólk sem ánetjast vímuefnum sem ótínda glæpamenn. Í stað þess að útiloka fólk sem hefur ánetjast vímuefnum frá samfélaginu, horfa í hina áttina, vera þakklátur fyrir að vera ekki í þeim hópi eða neyða fólk til að fara í eina ákveðna samþykkta tegund meðferðar, sem í þokkabót hefur sýnt sig að ber verulega takmarkaðan árangur, er þetta rétta leiðin. Þó svo að neyslurými hafi ekki verið starfrækt af sveitarfélögum á grundvelli laga til þessa höfum við þó sem samfélag fengið að sjá jákvæð áhrif þessarar nálgunar í gegnum skaðaminnkandi starf sjálfboðaliðasamtaka Frú Ragnheiðar, líkt og hæstv. ráðherra nefndi í ræðu sinni. Á þeirra vegum hefur sérinnréttuðum bíl verið ekið á milli einstaklinga sem tilheyra þessum jaðarsettu hópum í samfélaginu á borð við heimilislausa og einstaklinga sem nota vímuefni í æð. Sex sinnum í viku, ef ég fer rétt með, er þeim boðin aðstoð á eigin forsendum þar sem boðið er upp á hreinar nálar, sprautur, nálabox, ráðgjöf og annað sem þarf til að draga úr líkum á smiti á lífshættulegum sjúkdómum sem gjarnan fylgja neyslu. Ein jákvæðustu áhrif þessarar þjónustu, fyrir utan persónulegu áhrifin, er að draga úr jaðarsetningu sem er mjög mikilvægt fyrir öll samfélög, ekki síst nú á tímum, og ekki síður að draga úr álagi á heilbrigðiskerfið, álagi sem fylgir áhættusamri neyslu vímuefna. Þetta kom fram í máli hæstv. ráðherra áðan, þessar þrjár tegundir ávinnings, þ.e. sá persónulegi, sá samfélagslegi og sá fjárhagslegi. Útgáfa þessarar lausnar hefur að einhverju leyti verið reynd á Íslandi og reynslan af henni er góð og á því hvílir málið væntanlega að ákveðnu leyti. Mig langar að benda aðeins á umsögn Rauða krossins í samráðsgáttinni. Þar er talað um að neyslurými verði fundið húsnæði sem tengist ekki beinlínis öðru húsnæði fyrir vímuefnanotendur, heimilislausa einstaklinga, þ.e. verði ekki í þeim aðstæðum sem fólk veigrar sér við að mæta í. Þá bendi ég sérstaklega á konur sem gjarnan eru útsettar fyrir ákveðinni misnotkun ef þær aðstæður eru uppi. Ég sé það í greinargerð með frumvarpinu að þetta er sama málið og er verið að stefna að víðast annars staðar. Það er líka mikilvægt samkvæmt rannsóknum verkefnastjóra Rauða krossins, og þeirra sem hafa skoðað þessi mál með tilvísun í það sem verið er að gera í löndunum í kringum okkur, að staðsetningin sé miðsvæðis, nálægt þeim sem eru í þörfinni. Þá erum við kannski komin með þessa staðsetningu alla í einn graut þannig að það er ákveðin áskorun en þetta eru alla vega hlutir sem mjög mikilvægt er að hafa í huga. Síðan er það líka annað mál að ef ná á markmiðunum þarf að tryggja að friðhelgi neyslurýma sé tryggð og að lögreglan geti stutt við starfsemi rýmanna, að heimildir hennar séu svo skýrar að öryggi notenda sé tryggt á sama hátt og hún heldur áfram að vinna gegn brotastarfsemi sem gjarnan tengist ávana- og fíkniefnanotkun. Ég fór í gegnum það með hæstv. ráðherra áðan og fékk svör og treysti því og vona að það verði unnið áfram. Í lokin langar mig að nefna að það er nauðsynlegt, þegar til svona neyslurýma verður stofnað á grundvelli þessara laga, að byggt verði á reynslu þeirra samtaka sem hafa unnið við skaðaminnkandi úrræði. Þar nefni ég aftur Frú Ragnheiði, þ.e. Rauða krossinn, Ungfrú Ragnheiði, Konukot, Gistiskýlið og slíkt. Það er gríðarlega mikilvægt að kraftar þessara aðila sem hafa reynslu og þekkingu, og eiga ekki síst traust þeirra sem þurfa á þessari þjónustu að halda, séu nýttir áfram. Við erum mjög gjörn á að líta á praktísku atriðin en það er þetta traust sem skiptir öllu máli ef nýta á þessi úrræði eins og vonir standa til. Ég fékk tækifæri til að nefna við hæstv. ráðherra úrræði fyrir þá einstaklinga sem eru háðir vímuefnum, ekki síst vímuefnum í æð, og öryggi þeirra, en eru yngri en 18 ára. Ég óska þess að samstarf við til þess bær yfirvöld, barnaverndaryfirvöld og þá hæstv. velferðarráðherra sem fulltrúa þar, verði skoðað áfram og útvíkkað á einhvern mögulegan hátt. Vegna þess að öll rök sem hníga að því að þetta sé mjög gott úrræði fyrir 18 ára og eldri eiga jafn vel við fyrir þá yngri. Að öðru leyti þakka ég fyrir þetta mál og styð hæstv. ráðherra heils hugar í að ná því í gegn.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, sem hefur verið kallað neyslurými. Ég held að það sé sérstök ástæða til að hrósa hæstv. ráðherra og ráðuneytinu fyrir framlagningu þessa máls. Það er greinilegt við lestur greinargerðarinnar og yfirferð málsins að lögð hefur verið töluverð vinna í það í ráðuneytinu að búa málið sem best úr garði til að tryggja það að þeir endar sem væri hægt að hnýta í aðdraganda þess væru hnýttir. Þetta er allt mjög mikilvægt og málið er kannski ekki síst mikilvægt í ljósi þess að við erum hér að fjalla um afar viðkvæman þjóðfélagshóp, hóp sem á sér kannski ekki sérlega marga málsvara í samfélaginu, á undir högg að sækja og er haldin fíkn sem sjúkdómi sem jafnvel hluti samfélagsins er ekki einu sinni inn á að samþykkja að sé sjúkdómur. Það er ekkert einfalt mál að þurfa að bera þann vanda með sér og eiga svo kannski meira og minna von á því öllum stundum að samfélagið eða hluti samfélagsins sé á lofti með refsivönd eða umvöndunarorð um að viðkomandi sé lasinn eða veikur. Það er vond staða. Frumvarpið raungerir líka í lagalegum búningi stöðu sem hefur að mörgu leyti verið uppi. Við höfum verið með, eins og mér heyrðist einhverjir hv. þingmenn koma inn á, hreyfanleg neyslurými. Það má segja að sú aðstoð sem er til að mynda í boði í Konukoti sé vísir að þessu, þó að Konukot sé náttúrlega ekki neyslurými, en t.d. nálaskiptiprógramm og stuðningur er að einhverju leyti sambærileg aðstoð og ég geri ráð fyrir að yrði í boði í neyslurýmum. Það er aðeins komið inn á það í greinargerðinni að það yrði að tryggja einhvers konar samstarf við lögreglu og löggæsluyfirvöld á viðkomandi stöðum. Auðvitað vitum við það að í praktískum skilningi erum við líklegast að tala um að sett yrðu upp eitt til tvö svona úrræði á Íslandi. Það er afar hæpið að þetta yrði víðar. En einmitt vegna þess að það er langlíklegast að þetta yrði sett upp í Reykjavík og yrði þar með væntanlega að einhverju leyti fjármagnað af borginni, þá kann að vera að það þyrfti að ræða það sérstaklega við borgina með hvaða hætti yrði staðið að því. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir aðkomu heilbrigðisstarfsmanna og eins og hv. þingmenn þekkja þá þarf að sjá til þess að sú vinna sé greidd og gengið frá því með tilhlýðilegum hætti og það sé allt í lagi. Það þarf líka, eðli málsins samkvæmt, að tryggja öryggi í kringum svona starfsemi, ekki bara öryggi þeirra sem sækja þessa þjónustu heldur líka þeirra sem starfa þar og huga að þeim þáttum. Þá hafa þingmenn komið einnig inn á atriði sem snúa að fólki sem er yngra en 18 ára. Í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir því að lögin eigi við um aðra en þá sem eru 18 ára og eldri, ef af yrði. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra, þá í samstarfi við ráðherra félags- og barnamála, að halda áfram að vinna að lausnum á þeim vanda og þá eðlilega í samstarfi við Barnaverndarstofu, mögulega Stuðla eða a.m.k. að fá ráðgjöf frá þessum aðilum, því að við þurfum líka að tryggja að þessir einstaklingar eigi, ég veit ekki hvort er rétt að kalla það sama rétt en alla vega sömu möguleika á þjónustu og úrræðum og þeir sem eldri eru. Í heimi fíkniefnanotandans breytist líklega ekkert rosalega mikið daginn sem hann verður 18 ára annað en að hann verður 18 ára og þar með lögráða. Þess vegna er mikilvægt að löggjafinn og framkvæmdarvaldið horfi til þessa hóps sérstaklega. Ég geri ráð fyrir að hv. velferðarnefnd fái þetta mál til umræðu. Ég á ekki von á öðru en að nefndin muni taka vel í að afgreiða það. Ég mun a.m.k. beita mér fyrir því. Ég vona að hv. þingmenn séu mér sammála í því að hér er á ferðinni mikil réttarbót fyrir afmarkaðan hóp, lítinn hóp, en hóp sem er í mjög erfiðri stöðu og þess vegna full ástæða til að við gerum það sem við getum til að styðja við hann.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni, með síðari breytingum, í sambandi við neyslurými fíkla. Það snertir fyrst og fremst þá sem neyta ávana- og fíkniefna og eru jaðarsettir í samfélaginu, félagslega og efnislega. Ég ætlaði að koma í andsvar við ráðherrann í framsögu ráðherrans en var fullsvifaseinn og ákvað því að setja mig á mælendaskrá. Ég ætla ekki að lengja málið mikið en fagna frumvarpinu og þeirri hugmynd að hjálpa fólki sem er í þessari stöðu í samfélaginu, sem er sprautufíklar og er oft í mjög slæmri aðstöðu með verkfæri sem valda sýkingum til að mynda, að veita því þann kost að vera í betri aðstöðu. Eins og segir í frumvarpinu er tekið tillit til reynslu annarra landa. Mér finnst þetta framfaraskref í að koma til móts við okkar minnstu bræður og systur. En mig langaði í því samhengi - og það er eiginlega sú spurning sem ég hefði viljað spyrja ráðherrann að - að nefna að margumræddir biðlistar inn á meðferðarstofnanir eru ekkert að styttast. Það hnikast ekkert í því máli í rétta átt, að mér finnst. Kannski getur ráðherrann upplýst okkur betur um það. Ég hef töluverðar áhyggjur af því að það skuli ekki vera að þróast í betri átt. Mikið af fíklum, fólki sem er í þeirri stöðu, þrá að komast út úr neyslunni. Gluggi fíkla, alkóhólista, sem eru á þessum stað í lífinu er oft mjög lítill eða opnast ekki oft, sá gluggi sem er viljinn til að taka skrefið inn í meðferð, taka skrefið til að sækja sér hjálp og þiggja hana. Töluvert af þeim einstaklingum eru á þeim biðlistum sem ég var að nefna. Þannig er með fyrirkomulagið í meðferðarstöðvum, alla vega hjá SÁÁ, að það er ákveðin goggunarröð. Séu menn að sækja um í fyrsta skipti í meðferð fara þeir framar í röðina. Þeir sem eru mjög veikir, lífshættulega veikir, fá forgang og þá oft í samstarfi við Landspítalann, ef þeir eru það illa staddir að þurfa að fara á gjörgæslu eða eitthvað slíkt. Svo eru þeir aftar í röðinni sem oft eru kallaðir á meðferðarheimilum endurkomumenn og -konur. Það er oftar en ekki útigangsfólk og margt af því haldið sprautufíkn. Ég hefði viljað spyrja ráðherrann hvort ekki sé í framhaldi af þessari aðgerð hægt að stíga það skref að fara í þá vinnu með meðferðarstöðvunum. Starfsfólk á meðferðarstöðvum er mjög sérhæft og stöðvarnar oft og tíðum með besta starfsfólkið í meðferðargeirum ávana- og fíkniefna í heiminum, leyfi ég mér að segja vegna þess að ég hef kynnt mér það. Þetta fólk hefur náð gríðarlegum árangri. Um 50% þeirra sem klára meðferð t.d. frá SÁÁ eru enn óvirkir alkahólistar tveimur árum seinna. Árangurinn er því gríðarlegur. Sumir þurfa að fara oftar en einu sinni í meðferð og það er einmitt fólk í hópi þeirra fíkla sem eru nánast á götunni. Það er mjög algengt að þeir einstaklingar þurfi tvær, þrjár, fjórar meðferðir til að ná árangri, sem er eðlilegt innan meðferðarkjarnans. Það er ekki óeðlilegt að einstaklingur þurfi þrjár, fjórar meðferðir. Þá kviknar á perunni: Já, það var þetta sem ég þurfti að gera til að ná árangri. Það er oft lítil þúfa sem veltir stóru hlassi í því samhengi. Ég varpa þessu fram af því að ráðherra situr í salnum og spyr hvort við getum ekki sameinast í þeirri vinnu að stytta raunverulega biðlista á áfengis- og vímuefnameðferðarstöðvum.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt sérstaklega frekar en allir aðrir, sem koma þó hingað upp og vilja tjá sig örlítið. Það er mjög klassískt fyrir stjórnmálamenn. Mig langaði bara að segja að þó að ég fagna framkomu þessa frumvarps og telji í rauninni að þetta sé rétt leið, finnst mér þetta líka alveg gríðarlega erfitt. Mér finnst með einhverju móti að við séum að viðurkenna ákveðna uppgjöf. En stundum er nú lífið þannig, það er svo margt í því sem við ekki ráðum við. Stundum þurfum við hreinlega að bregðast við því sem út af ber. Ég er jú komin á þá skoðun að fyrir svo langt leiddan hóp eins og við horfum til í þessu máli, sé vissulega betra að huga að örygginu en hitt. Mig langaði bara að segja að þó að við fögnum þessu frumkvæði finnst mér líka mjög erfitt að stíga þetta skref, og ég hygg að mörgum öðrum þingmönnum kunni að finnast það. Því miður gat ég ekki verið viðstödd alla umræðuna því að ég þurfti að vera annars staðar, en ég veit að aðeins hefur verið komið inn á lagalega þáttinn. Það er vissulega eitthvað örlítið öfugsnúið þegar við segjum að hér sé um að ræða ólögleg fíkniefni en samt er það þó í einhverjum tilfellum þannig að við ætlum ekki að bregðast við því þegar fólk er í einhverjum ákveðnum aðstæðum. Með þessu er ég ekki að segja að ég styðji ekki frumvarpið því að ég geri það og ég fagna því mjög að það sé komið í þingið. Við fáum umsagnir frá fagaðilum og getum þá tekið upplýsta og faglega umræðu um stöðuna og hvernig best sé að bregðast við henni. En ég ítreka það sem ég sagði, mér finnst þetta erfitt og við verðum alltaf að passa upp á forvarnaþáttinn. Það hlýtur alltaf að vera nr. eitt, tvö og þrjú, að reyna að koma í veg fyrir, eins og kostur er, að fólk endi í þeim aðstæðum að við þurfum að bregðast við með einhverju eins og neyslurými.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér í dag þýðingarmikið málefni og ég tek undir orð þeirra sem segja að það sé gleðilegur viðburður að við fjöllum um þetta mál og nálgumst þetta viðfangsefni með jafn opnum huga og þetta frumvarp ber með sér. Þetta er þýðingarmikið málefni, innihaldsmikið og efnisdrjúgt, kannski ekki óumdeilt og kann að orka á einhverja sem þungbært siðferðilegt viðfangsefni. Hér kallast nefnilega á ýmis rótgróin sjónarmið, viðtekin siðgæðisviðmið, samfélagsleg þjónusta, mannúð, lög og reglur og fagmennska svo eitthvað sé nefnt. Ég held, virðulegur forseti, að flestir vildu umfram allt nýta alla sína orku til að sporna við og vinna að forvörnum og fyrirbyggjandi verkefnum til að koma í veg fyrir ofneyslu vímuefna og fíkniefna af hvaða tagi sem er meðal okkar unga, efnilega og glæsilega æskufólks eða fólks á öllum aldri sem berst jafnvel fyrir lífi sínu í þessum heljargreipum, í stað þess að koma til móts við einstaklinga í þessari erfiðu stöðu í skugga mannlífsins þar sem baráttan er hörð. En við einsetjum okkur að gefa þessum hluta samferðarfólksins eins og öllu öðru fólki von um aukin lífsgæði og sjálfsvirðingu við aðstæður sem hafa orðið hlutskipti hans. Þetta er ekki stór hópur en hann þarf stuðnings við. Allt er þetta unnið eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu samkvæmt markmiðum Sameinuðu þjóðanna og eins og hæstv. ráðherra kom svo vel inn á í sinni yfirferð er búið að skoða þetta af heilbrigðisyfirvöldum víða um heim og það ber allt að sama brunni. Frumvarpið gengur út á að embætti landlæknis verði heimilað í samráði við sveitarfélög að opna og starfrækja svokölluð neyslurými þar sem einstaklingum 18 ára og eldri er heimilt að neyta ávana- og fíkniefna við eins tryggar aðstæður og mögulegt er og undir eftirliti af hálfu heilbrigðisstarfsmanna þar sem menn og konur gæta fyllsta hreinlætis og öryggis eins og hægt er til að leitast við að fyrirbyggja sýkingar. Neyslurými styðjast við hugmyndafræði skaðaminnkunar en í henni felst að draga úr heilsufarslegum, félagslegum og efnahagslegum afleiðingum notkunar ávana- og fíkniefna, hvort sem þau eru lögleg eða ólögleg, án þess endilega að markmiðið sé beinlínis að draga úr notkun ávana- og fíkniefna við þessar aðstæður þó að það sé auðvitað alltaf undirliggjandi þáttur sem við höfum öll einsett okkur að vinna að. Eins og fram kemur í frumvarpinu gagnast skaðaminnkun ekki bara fólki sem notar efnin því líkt og hæstv. ráðherra kom inn á eru fjölskyldurnar einnig undir, nærsamfélagið og raunar allt samfélagið. Grundvallarþáttur þessarar hugmyndafræði er líka sá að í þessum úrræðum felst viðurkenning á því að fjöldi fólks á Íslandi og víðar um heiminn heldur áfram að nota ávana- og fíkniefni þrátt fyrir alla viðleitni í þágu forvarna, fræðslu og fyrirbyggjandi starfs til að koma í veg fyrir að hafin sé neysla á vímuefnum eða áframhaldandi notkun efnanna. Við þekkjum öll umræðu sem kviknar með reglulegu millibili um umgengni á almenningssalernum og jafnvel á opnum leiksvæðum barna, notaðar nálar og ummerki sem valdið geta hættu. Þetta vekur með skólastjórnendum og foreldrum auðvitað ugg. Einn höfuðtilgangur þessa frumvarps er einmitt sá að draga úr neyslu ávana- og fíkniefna utan dyra og á almannafæri og þar með draga úr því að notaður sprautubúnaður finnist á víðavangi. Því er augljóst að það er þörf á valkosti eins og neyslurými fyrir einstaklinga sem neyta þessara efna í æð til að lágmarka áhættu og skaða af áframhaldandi notkun. Einhverjum kann að þykja að í þessu skrefi felist ósigur eða uppgjöf, baráttan sé að tapast. Ég lít ekki þannig á, þvert á móti er í þessu fólginn sigur að ákveðnu leyti, sigur hugans. Við erum að horfast í augu við staðreyndir, þessi niðurbrjótandi öfl, og með því er betur hægt að takast á við þennan vanda. Umræða um valkosti af þessu tagi hefur verið nokkur hér á landi undanfarin misseri. Ástæða er til að nefna hið ágæta frumkvæði, Frú Ragnheiði, eins og fram hefur komið hér fyrr. Það er skaðaminnkandi úrræði sem starfrækt er á höfuðborgarsvæðinu og hefur verið gert frá því á árinu 2009. Svipað úrræði er einnig í boði á Akureyri, það úrræði heitir Ungfrú Ragnheiður, og það er Rauði krossinn sem hefur haft frumkvæði að þessu og borið uppi þetta starf að hluta til eða í verulegum mæli í sjálfboðavinnu fagfólks. Markmiðið er að ná til jaðarsettra hópa í samfélaginu, heimilislausra og þeirra sem nota vímuefni í æð. Hér fetum við okkur á dálítið hálum ís hvað varðar lagaumhverfið en mér finnst mikil reisn yfir því hvernig við þó leitumst við að nálgast þetta málefni. Úrræði Frú Ragnheiðar er hreyfanleg þjónusta, það er sérbúin bifreið sem fer um höfuðborgarsvæðið flest kvöld vikunnar. Það er að vísu aðeins í boði að kvöldlagi og æskilegt væri, og ég held að það sé hugmyndin, að þetta verði úrræði sem verði a.m.k. í boði allan daginn en þyrfti að vera sólarhringsþjónusta þegar fram líða stundir. Það á eftir að koma nánar í ljós. Það er, eins og fram hefur komið, ýmisleg þjónusta og liðveisla sem fólki er veitt í þessu umhverfi og það er af hinu góða. Það er heilsufarsráðgjöf og það geta verið sáraumbúðaskipti, almenn heilsufarsráðgjöf og það sem er mikilvægt er, nálaskiptaþjónusta. Þessi starfsemi hefur sannað gildi sitt, fest sig í sessi en aðstandendur þjónustunnar telja af sinni reynslu að styrkja þurfi umgjörðina og gera fagfólki enn betur kleift að bregðast við og laga sig að þeim aðstæðum sem ríkja, t.d. þegar einstaklingur tekur of stóran skammt. Víðast í neyslurýmum erlendis er heilbrigðisstarfsmönnum sem þar vinna gert kleift að nota sérstakt lyf sem dregur úr áhrifum ofskömmtunar. Ég þekki ekki gjörla til þess hér en það hefur verið takmörkunum háð. Það er gott til þess að vita að þetta reynslufólk Frú Ragnheiðar hefur tekið þátt í að undirbúa þetta mál sem við erum að fjalla um í dag. Virðulegur forseti. Fyrirmyndina að þessari þjónustu er að finna víða í kringum okkur. Það má nefna Danmörku sem er nærri okkur, þar hófst viðlíka starfsemi árið 2012 og í Noregi heldur fyrr, árið 2004, en fyrsta neyslurýmið var tekið í notkun árið 1981 í Hollandi. Nú eru þessi rými um veröldina víða og líklega um 90 talsins eftir því sem fram kemur í greinargerðinni. Virðulegur forseti. Það er ástæða til í dag að þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fyrir Alþingi þetta frumvarp og gefa þingheimi kost á að fjalla um þetta áleitna og samfélagslega málefni sem lætur engan ósnortinn. Mér finnst persónulega að hér sé fetuð braut skynsemi og raunsæi, að við horfum á staðreyndir lífsins, ef svo má segja, með berum augum, setjum ekki kíkinn fyrir blinda augað eins og okkur hefur stundum verið tamt. Mér finnst þau viðhorf endurspeglast í þessu frumvarpi, að líta beri á þennan veruleika eins og hann er en ekki kannski eins og við vildum gjarnan að hann væri.

Virðulegi forseti. Ég fagna því gríðarlega að þetta frumvarp sé komið fram á Alþingi Íslendinga og hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra innilega og þakka henni hreinlega fyrir að þetta sé komið fram á Alþingi. Það er risastórt skref fyrir okkur sem þjóð. Eins hefur verið sérlega ánægjulegt að verða vitni að því hvernig umræðan hefur verið í þingsal í dag um þetta mál. Hér hefur verið talað af ró og yfirvegun. Talað hefur verið fordómalaust, af raunsæi, eins og hv. þm. Guðjón S. Brjánsson kom inn á rétt áðan. Það er greinilega þverfagleg sátt um þetta mikilvæga mál og ég fagna því eiginlega meira en ég get komið í orð. Neyslurými eru einhver mesta framför á sviði skaðaminnkunar í heiminum sem fram hefur komið á síðustu áratugum. Þegar neyslurými eru skoðuð er eðlilegt að horfa til Kanada, enda er Kanada leiðandi í því úrræði. Þar verða örsjaldan dauðsföll af völdum ofskömmtunar og er ástæðan tvíþætt: Þar eru viðlíka neyslurými og við ræðum í dag og frumvarpið snýst um, og eins er mikil áhersla lögð í Kanada í allri vinnu í kringum skaðaminnkun á lyfið Narcan. Í raun og veru má segja að neyslurými án Narcan sé svolítið eins og vínbúð sem selur bara pilsner. Ég lagði fram fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra á síðasta þingi, að mig minnir, um hvort hægt væri að auka aðgengi að þessu lyfi, Narcan. Svo ég fari aðeins út í hvers vegna lyfið Narcan er svona mikilvægt í neyslurýmum og raunverulega á mun fleiri stöðum þá má t.d. finna þetta lyf á almenningssjúkrahúsum í Kanada. Þar má finna það í nefúðaformi. Þegar menn lenda í því að fara í ofskömmtunarástand vegna ópíóíða, þá er oft um örfáar mínútur að ræða á milli lífs og dauða. Þar kemur lyfið Narcan inn í myndina. Hægt er að fá þetta lyf í nefúðaformi og getur raunverulega hver sem er gefið þetta lyf, fólki sem er í ofneysluástandi. Það getur munað, eins og áður segir, bara nokkrum mínútum milli lífs og dauða í þessum efnum og því er svo mikilvægt að þetta lyf sé til staðar í öllum neyslurýmum, helst á almenningssalernum og jafnvel á heimilum fólks þar sem vitað er að einstaklingur misnotar ópíóíða. Setjum þetta í samhengi við t.d. hnetuofnæmi, sem getur verið banvænt. Við sem samfélag höfum ákveðið að eðlilegt sé að til séu pennar til að bregðast við þegar um er að ræða neyðarástand í því efni. Narcan er líka til í sprautuformi. Þegar það er gefið þarf það að vera gert af lærðu heilbrigðisstarfsfólki, en nefúðalyfið getur keypt svo mikinn tíma áður en faglært heilbrigðisstarfsfólk mætir á svæðið, þá getur aðgengi að þessu nefúðalyfi skipt öllu máli. Eins og áður segir fagna ég þessu frumvarpi alveg sérstaklega. Mér finnst ég varla þurfa að bæta neinu við því sem áður hefur komið fram. Það var ánægjulegt að heyra orð hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar þar sem hann minntist á skömmina í kringum þessa fíkn. Að skömmin sjálf geti gert hlutina enn verri og þegar samfélag jaðarsetur hópa sem eru viðkvæmir fyrir á slíkan hátt með því að ala á skömm, fordómum og hræðslu, geri það illt verra. Neyslurými hafa sýnt fram á að þau draga úr skömminni, draga úr hræðslunni, draga úr einmanaleikann sem fólk getur upplifað þegar það er statt á þeim stað að vera í viðjum fíknarinnar. Eins er augljóslega um bara heilbrigðismál að ræða, eins og t.d. hv. þm. Sigurður Páll Jónsson kom inn á, upp á hreinlætið. Þegar verið er að nota tæki og tól, sprautur og svoleiðis er minni sýkingahætta ef aðilar geta fengið aðgang að hreinum tækjum og tólum, sprautum, nálum o.s.frv. og þá er líka augljóslega minni hætta á smiti. Aðeins var komið inn á það þegar fundist hafa sprautur á víðavangi, hjá skólum o.s.frv. Neyslurými draga úr líkunum á slíkum slysum. Að lokum ætla ég aftur að hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra sérstaklega fyrir vinnu hennar í þessu máli og fyrir hennar opna hug gagnvart þessum málaflokki. Það er meira en dýrmætt fyrir okkur sem þjóð. Aðeins hefur verið komið inn á aldurshópinn 18 ára og yngri. Auðvitað er það mjög flókið, og lagatæknilega séð sérlega flókið. Þann þátt þarf að skoða af festu. Ég efast ekki um að hæstv. heilbrigðisráðherra geti innt það vel af hendi, ég treysti henni til þess. Frú Ragnheiður á líka alveg sérstakt hrós skilið, það góða fólk sem setti Frú Ragnheiði á stofn og hefur unnið að því og átt stóran þátt í því að orðræðan hefur breyst hér á landi frá því að færast frá sleggjudómum, eins og fordómum sem leiða af sér skömm, þessari jaðarsetningu, yfir í það að hér er um að ræða heilbrigðisvandamál. Hér er um að ræða mál sem samfélagið þarf að taka höndum saman um. Um er að ræða vanlíðan fólks. Og það er yndislegt að sjá þessa þróun á Íslandi og gerir mig stolta af landi og þjóð og að vera Íslendingur og vera þingmaður í dag.

Herra forseti. Þetta er búin að vera löng leið. Stríðið gegn fíkniefnum var sett af stað fyrir mörgum áratugum, fyrir 40, 50 árum, og loksins erum við farin að stíga skref sem eru vænleg til sigurs í þessu stríði. Eins og það stríð hefur hingað til verið háð, þá hefur allt verið gert til að halda fíkniefnunum í burtu og þá ýtast þau niður í undirheimana og skaða það fólk sem við ætluðum í upphafi að vernda, okkar veikasta fólk. Það skaðar það fólk hvað mest. Það sýkist, fær alnæmi, lifrarbólgu og alls konar aðra sjúkdóma sem eru tengdir neyslunni, langt umfram það sem væri ef til væru neyslurými. Þetta hafa staðreyndir sýnt þar sem slíkt hefur verið gert. Við erum loksins hætt í blindni að berjast í stríðinu gegn fíkniefnum við að halda þeim frá þar sem okkar veikasta fólk má líða þjáningar. Við erum farin að horfa á þetta út frá manneskjulegum sjónarmiðum. Það sem við viljum raunverulega gera er að minnka þá þjáningu sem óhófleg neysla fíkniefna veldur. Það er það sem við ætluðum í rauninni alltaf að gera og vildum gera, eða alla vega þau okkar sem vorum ekki að nota þetta í einhvers konar pólitískum tilgangi, til þess að skapa óvin sem væri hægt að berjast gegn, við getum kallað það einhvers konar popúlisma, og sanka að sér völdum í kjölfarið. Sums staðar var stríðið gegn fíkniefnum notað þannig. Það sem við viljum öll gera er að minnka þjáninguna sem þessi misnotkun veldur og neyslurými er eitt af skrefum í þá átt. Í þingsályktunartillögunni sem við Píratar lögðum fram á sínum tíma, eftir að hafa rannsakað málið mjög vel, er þetta skref lagt til. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir, hún hefði að sjálfsögðu gert þetta þó að Píratar hefðu ekki farið af stað á sínum tíma, en ég þakka henni fyrir að nefna hana. Við rannsökuðum efni þessarar þingsályktunartillögu, sem þingmenn allra flokka voru aðilar að, gríðarlega vel. Við rannsökuðum það sem hafði gerst í Portúgal, í Sviss. Það sem gerðist í Portúgal var að þeir tóku skrefið lengra, þeir afglæpavæddu neysluna alveg á öllum fíkniefnum. Það var nefnilega svo mikill ópíumfaraldur í gangi þar á þeim tíma. Úrtölumennirnir sögðu eða þeir sem voru hræddir, skulum við frekar segja, langflestir voru allir af vilja gerðir í þessum efnum, en þeir sem voru hvað hræddastir sögðu: Neyslan á eftir að aukast, fíkniefnatúrisminn á eftir að koma og þetta á allt eftir að verða verra. Það gerðist ekki. Þegar ég skoðaði gögnin fimm árum eftir að þetta var gert, það var tekin saman stöðuskýrsla um málin, var ástandið miklu betra. Það var minni neysla margra fíkniefna, örlítið meiri í sumum, en skaðinn sem hlaust af neyslunni, bæði alls konar sjúkdómar og dauði, hafði minnkað gríðarlega. Annað skref sem þar var síðan stigið var að fólki var gert betur kleift að fá meðferðarúrræði ef það var tekið með neysluskammta. Það hætti að vera glæpur að vera með neysluskammta, en þó, ef fólk var tekið með neysluskammta var hægt að taka þá af því og vísa því fyrir framan hóp sérfræðinga sem ráðlagði því og beindi inn á þá braut að geta komist út úr fíkninni og farið að fóta sig í lífinu. Við vinnslu þessarar tillögu okkar töluðum við m.a. við aðila sem eru í The Global Commission on Drug Policy, sem er hópur sem Kofi Annan, fyrrum aðalritari Sameinuðu þjóðanna, er í forsvari fyrir. Þar var kona sem var fyrrverandi forseti Sviss og hún leiddi okkur í sannleikann um það hvernig þeir hefðu þar í landi m.a. veitt fólki neysluskammta á öruggum svæðum, öruggum stað þar sem það gæti neytt þeirra. Og niðurstöðurnar eru alls staðar þær sömu: Það er minni skaði af neyslu þessara efna en annars og neyslan fer ekki upp. Þetta er stórkostlegur sigur í stríðinu gegn þeirri þjáningu sem óhófleg neysla fíkniefna veldur. Og ég er mjög þakklátur fyrir að við séum komin hingað.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka afar góða umræðu hér og sérstaklega jákvæðar undirtektir við þessu þingmáli. Það gleður mig sérstaklega að fá svo jákvæð viðbrögð við frumvarpinu. Mig langar að nefna nokkur atriði sem komið hafa fram í umræðunni. Mér finnst rétt að halda því til haga að það er löng leið sem við erum búin að feta þangað sem við erum komin í dag. Það er rétt og sanngjarnt að halda því til haga að aðdragandinn að þeirri skýrslu sem heilbrigðisráðherra lagði svo fram hér á þinginu 2015/2016, var auðvitað að frumkvæði Pírata, að koma þessari umræðu hér inn í þingsal. Það ber að þakka. Það vill svo til að sú umræða er algerlega samstiga og samhliða þeirri umræðu sem er orðin ofan á hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og fleiri aðilum sem eru í alþjóðlegri stefnumótun í heilbrigðismálum, að við verðum að stíga skref í anda skaðaminnkunar ef við ætlum að koma til móts við þann heilbrigðisskaða og þá heilbrigðisógn sem stafar af ofneyslu ávana- og fíkniefna. Það gerum við ekki bara með því að freista þess að hindra neyslu efnanna. Það hefur verið reynt, en það er ekki leiðin, það er klárt. Hins vegar höldum við áfram að bjóða upp á meðferðir. Við höldum áfram að missa ekki sjónar á mikilvægi forvarna. Og við höldum áfram að missa ekki sjónar á því að líf einnar manneskju er samtvinnað lífi svo margra annarra, lífi samfélagsins alls og álagi og umræðu sem samfélagið allt sveiflast í. Og við vitum að þegar einstaklingur hefur orðið fyrir þeirri ógæfu að verða af einhverjum ástæðum jaðarsettur þá er erfiðara að komast aftur á beinu brautina. Þannig að það út af fyrir sig að stjórnvöld taki ákvörðun um að fresta því í lengstu lög og allra helst að hafna jaðarsetningu fólks, eykur möguleikana á því að allir séu þátttakendur í samfélaginu. Það er markmið út af fyrir sig. Það er markmið sem lýtur ekki bara að skaðaminnkun heldur sýninni á samfélagið í heild. Þá sýn vil ég halda í heiðri sem heilbrigðisráðherra og sem stjórnmálamaður á þessum tímum, sem eru að mörgu leyti mjög merkilegir tímar í Íslandssögunni, þ.e. þegar við erum að reyna að stilla aftur sjónglerið og ná fókus eftir efnahagshrunið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 1134, 710. mál. Um er að ræða frumvarp til laga um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó og fiskeldissjóð sem lagt er til að komi til framkvæmdar með álagningu gjalds á fisk sem slátrað er frá og með 1. janúar 2020. Með frumvarpi þessu er mælt fyrir um töku gjalds vegna nýtingar eldissvæða í sjó og stofnsetningu fiskeldissjóðs til að styrkja uppbyggingu innviða þar sem fiskeldi í sjókvíum er stundað og þar með samfélög og stoðir atvinnulífs á viðkomandi svæðum. Frumvarp þetta byggir á stefnu ríkisstjórnarinnar sem sett er fram í sáttmála hennar frá 30. nóvember árið 2017 en þar segir, með leyfi forseta: „Fiskeldi er vaxandi atvinnugrein sem felur í sér tækifæri til atvinnuuppbyggingar en þarf að byggja upp með ýtrustu varúð í samræmi við ráðgjöf vísindamanna þannig að líffræðilegri fjölbreytni verði ekki ógnað. Samhliða vexti greinarinnar þarf að tryggja nauðsynlegar rannsóknir og eðlilega vöktun áhrifa á lífríkið. Eftir því sem fiskeldinu vex fiskur um hrygg þarf að ræða framtíðarfyrirkomulag gjaldtöku vegna leyfisveitinga.“ Má með réttu segja að þetta frumvarp, ásamt því frumvarpi sem ég mælti fyrir fyrr í þessum mánuði, um breytingu á ýmsum lögum um fiskeldi, sé svar við þeirri áskorun í sáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur þar sem kallað er eftir umræðu og tillögum um framtíðarfyrirkomulag gjaldtöku í fiskeldi í sjó ásamt því að þessi atvinnugrein skuli byggð upp á grunni vísindalegrar ráðgjafar. Jafnframt er með frumvarpinu verið að bregðast við tillögum sem finna má í skýrslu starfshóps um stefnumótun í fiskeldi sem skilað var til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í ágúst 2017. Í hópnum áttu sæti sjö fulltrúar frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, Matís, Landssambandi fiskeldisfyrirtækja og Landssambandi veiðifélaga. Meðal tillagna hópsins var að tekið yrði upp framleiðslubundið leyfisgjald fyrir eldi í sjó og gerðar tillögur um fjárhæð þess. Að auki var lögð til aðlögun að fullri gjaldtöku og að hvatar yrðu til eldis á ófrjóum laxi og notkun svonefndra lokaðra kvía. Lagt var til að gjaldstofninn myndi miðast við framleiðsluheimildir en ekki framleitt magn. Virðulegi forseti. Í almennum athugasemdum með frumvarpinu er rakið að aðeins fáir staðir í heiminum bjóða upp á vistfræðilegar aðstæður til umfangsmikillar og arðbærrar eldisframleiðslu í sjókvíum á Atlantshafslaxi. Auk Noregs og Færeyja eru það helst Chile, Skotland og Kanada. Við Ísland hefur slík framleiðsla ekki náð sér verulega á strik fyrr en á allra síðustu árum. Samkvæmt bráðabirgðauppgjöri Hagstofu Íslands fyrir útflutning ársins 2018 nam útflutningur á afurðum eldislax um 9 milljörðum kr. Þetta er því ekki veruleg efnahagsstærð enn sem komið er en til samanburðar má nefna að útflutningur annarra sjávarafurða nam á árinu 2018 um 240 milljörðum kr. Um aðstæður fiskeldis er fjallað í því frumvarpi til laga um breytingar á lögum um fiskeldi sem ég gat um áðan og er til meðferðar á þingi samhliða þessu frumvarpi. Þar kemur fram að fiskeldi er atvinnugrein í örri uppbyggingu. Sjö rekstraraðilar starfrækja eldi á laxi og regnbogasilungi í sjókvíum á Vestfjörðum og Austfjörðum. Í september árið 2018 voru útgefin rekstrarleyfi fyrir framleiðslu á laxi fyrir samtals 45.200 tonn á ársgrundvelli og 2.850 tonn af regnbogasilungi. Þetta er atvinnugrein sem hefur eflst verulega á síðustu árum en árið 2009 nam framleiðsla á laxi í sjókvíum við Ísland einungis rúmum 700 tonnum. Jafnframt má vísa til umfjöllunar á bls. 9 í greinargerð með frumvarpinu en þar kemur fram að samkvæmt upplýsingum frá eldisfyrirtækjunum er ráðgert að framleiðsla á eldislaxi árið 2022 verði um 52.000 tonn sem er umtalsverð aukning frá því sem nú er. Íslensk náttúra er gjöful til lands og sjávar og býður mönnum oftlega gnótt tækifæra. Fiskeldi sem atvinnugrein á því mikil tækifæri til vaxtar hér á landi. Við höfum séð hvaða margfeldis- og vaxtaráhrif fiskeldi hefur haft í Noregi og norskum byggðum. Norðmenn eru stoltir af sínum sjávarútvegi líkt og við Íslendingar en þó er svo komið að fiskveiðar standa undir einungis tæpum 30% af verðmætisútflutningi sjávarfangs frá Noregi en eldisfiskurinn stendur undir rúmlega 70%. Vonir okkar standa til þess að laxeldi muni aukast verulega á næstu árum þótt naumast muni sá tími koma í bráðinni að fiskeldi vaxi fiskveiðum okkar Íslendinga yfir höfuð. Hvort svo verði er ekki auðvelt að spá en e.t.v. leyfist mér að hugsa svo - og kemur þá í hugann hin bráðsnjalla og þekkta staka Jóns Ólafssonar Indíafara sem var ævintýramaður mikill. Hann orti svo: Hér er nóg um björg og brauð, berirðu töfrasprotann. Þetta land á ærinn auð, ef menn kunna að nota hann. Það má hugleiða þetta í samhengi þessa frumvarps. Við sem berum ábyrgð á löggjöf og stjórnsýslu í landinu verðum að hlúa á tilhlýðilegan hátt að atvinnuvegunum. Í því getur falist, auk þess að tryggja sjálfbærni framleiðsluhátta, að þess sé gætt að ytra umhverfi, eins og sérstök gjaldtaka af starfseminni, verði ekki um skör fram. Þá er ekki síður mikilvægt, við nýtingu okkar náttúrulegu gæða lands og sjávar, að sjálfbær nýting auðlinda verði höfð að meginmarkmiði. Það er rakið í greinargerð með frumvarpinu almennum orðum að aukin gjaldtaka eða skattheimta getur dregið úr samkeppnishæfni útflutningsfyrirtækja á mörkuðum. Að auki getur hún dregið úr vilja til fjárfestinga og uppbyggingar sem getur komið niður á fjárfestingum sem annars yrði ráðist í og gætu reynst fjárhagslega ábatasamar. Þess ber einnig að geta að laxeldisfyrirtæki greiða auk þess þegar skatta með venjulegum hætti sem hlutafélög. Því verður að gæta þess að gjaldtaka sé hófleg, en ólíkt t.d. tekjuskatti leggst gjald samkvæmt frumvarpi þessu á fyrirtæki án tillits til þess hvort rekstur þeirra skilar hagnaði. Þá leggst fyrirhuguð gjaldtaka einkum á fyrirtæki sem starfa á landsbyggðinni. Ef gjaldið kæmi ekki til er auk þess mögulegt að viðkomandi fjármunir yrðu notaðir til fjárfestinga eða aukins rekstrar í nærumhverfi. Af því leiða með öðru sjónarmið til þess að sveitarfélögum verði tryggð hlutdeild í þeim tekjum sem frumvarpið mun bera með sér. Við undirbúning frumvarpsins höfum við að sjálfsögðu farið vandlega yfir framangreind sjónarmið. Meginforsenda þess er að gjald samkvæmt því grundvallast á þeirri aðstöðu að handhafar rekstrarleyfa til sjókvíaeldis njóta takmarkaðra réttinda til hagnýtingar sameiginlegra auðlinda úr hendi stjórnvalda. Með því er einnig horft til þess að viðurkenna, með líkum hætti og ef um væri að ræða rekstur á landi í einkaeign eða opinberri eigu, að öflun starfsaðstöðu sé hluti af rekstrarkostnaði fyrirtækja sem eðlilegt er að sanngjarnt gjald komi fyrir en ekkert gjald hefur fram að þessu verið tekið vegna handhafnar rekstrarleyfa í fiskeldi. Þá er loks horft til þess að tekjur sem falla munu til samkvæmt frumvarpinu geti staðið á móti nauðsynlegum rannsóknum í þágu fiskeldis, kostnaði við styrkingu stjórnsýslu og til eflingar byggða þar sem áhrifa fiskeldisstarfseminnar gætir. Þannig má nefna að ráðuneytið hyggst setja fjármagn í að rannsaka villta laxastofninn í hafinu, m.a. lífsferil hans, ógnir í náttúrunni og sérkenni. Virðulegi forseti. Ég mun nú víkja að meginefni frumvarpsins. Með því er lagt til að leyfishafar gildandi rekstrarleyfa í sjókvíaeldi sem ala lax og regnbogasilung greiði gjald vegna nýtingar á eldissvæðum sem miðist við framleiðslumagn. Annað fiskeldi er undanskilið gjaldinu þar sem það er ýmist á tilraunastigi eða það smátt í sniðum að ekki þykir rétt að mæla fyrir um gjaldtöku. Við kynningu frumvarpsins í samráðsgátt Stjórnarráðsins kom fram margþætt gagnrýni um að miðað yrði við heimildir til framleiðslu í leyfum. Það varð til þess að ákveðið var að taka fremur upp framleiðslumiðaða gjaldtöku. Við undirbúning frumvarpsins var því einkum horft til reynslu Færeyinga af sambærilegu fyrirkomulagi. Í greinargerð með frumvarpinu er sagt frá löggjöf um gjaldtöku í Færeyjum. Það frumvarp sem við höfum hér til umfjöllunar er að efni til mjög áþekkt færeysku lögunum sama efnis. Lagt er til að gjald verði ákveðið á hvert framleitt kílógramm af eldisfiski sem hlutfall af heimsmarkaðsverði hverju sinni og nemi 3,5% af stofni þegar verð er 4,8 evrur á kíló eða hærra, 2% af stofninum þegar verðið er 4,3–4,8 evrur og fari niður í 0,5% þegar verðið er lægra en það. Sá greinarmunur er miðað við færeysku lögin að hlutfallsálagningin er umtalsvert hærri, þ.e. 5% í stað 3,5% í efsta þrepi og 2,5% í stað 2% samkvæmt frumvarpi þessu. Neðsta þrepið, 0,5%, er það sama. Ljósar ástæður eru fyrir því að lagt er til að gjaldhlutfall verði lægra með frumvarpinu en í færeysku lögunum. Færeyskum eldisfyrirtækjum hefur gengið óvenjuvel í rekstri á undanförnum árum en auk þess hefur þýðingu að tekjuskattur er lægri í Færeyjum en hér á landi. Þá greiða íslensk eldisfyrirtæki þegar gjald til Umhverfissjóðs sjókvíaeldis, auk þess að hafnargjöld eru hér á landi lögð á samkvæmt verðmætisreikningi sem mun ekki vera raunin í Færeyjum. Við vitum að íslenskt fiskeldi sem atvinnugrein er komið mun skemmra á veg en fiskeldi í Færeyjum og aðstæður kunna að vera um sumt aðrar. Því er ótvírætt að ekki verður borin saman rekstrarafkoma íslenskra og færeyskra fiskeldisfyrirtækja svo sem nú standa sakir. Það er ástæðan fyrir því að lagt er til að sjö ára aðlögun verði að fullu gjaldi, svo sem mælt er fyrir um í ákvæði I til bráðabirgða við frumvarpið. Jafnframt er ljóst að komi til þess að uppbygging fiskeldis verði ekki slík sem að er stefnt ákveðnum skrefum af fiskeldisfyrirtækjunum getur það kallað á endurskoðun gjaldtökunnar samkvæmt frumvarpi þessu. Lagt er til með frumvarpinu að gjald á regnbogasilung verði helmingur af gjaldi á laxi enda rekstrarforsendur ekki þær sömu. Hið sama verði látið gilda um eldi með lokuðum eldisbúnaði sem og eldi á ófrjóum laxi þar sem forsendur eru einnig aðrar. Auk þess er lagt til að ekkert gjald verði tekið af framleiðslu á ófrjóum laxi eða eldi í lokuðum eldisbúnaði fyrr en 1. janúar 2026 til að hvetja til þeirrar framleiðslu sem undir þetta hvort tveggja heyrir. Lagt er til að gjaldið verði ákveðið af Fiskistofu í desember á hverju ári til að öðlast gildi fyrir komandi almanaksár. Um tekjuáhrif frumvarpsins fyrir ríkissjóð er fjallað í kafla 6.2 í almennum athugasemdum með frumvarpinu og vísast nánar til þess sem þar segir. Virðulegi forseti. Ég vil því næst víkja að ákvæðum 7. gr. frumvarpsins um stofnsetningu sérstaks Fiskeldissjóðs. Í 1. mgr. frumvarpsgreinarinnar segir, með leyfi forseta: „Fiskeldissjóður er sjálfstæður opinber sjóður sem hefur það hlutverk að styrkja uppbyggingu innviða þar sem fiskeldi í sjókvíum er stundað og þar með samfélög og stoðir atvinnulífs á þeim svæðum.“ Í frumvarpsgreininni kemur fram að sjóðurinn nýtur sjálfstæðis í störfum sínum en lagt er til hann auglýsi opinberlega eftir umsóknum frá sveitarfélögum um styrki úr sjóðnum til verkefna. Að baki þessari áherslu um styrkingu innviða og samfélagslegrar þjónustu á tilteknum landsvæðum hvíla rök sem m.a. voru tíunduð í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga í samráðsgátt Stjórnarráðsins um fyrri útgáfu þessa frumvarps. Þar var bent á að með frumvarpinu sé lagt á gjald sem renni í ríkissjóð og sveitarfélögin sitji eftir með umhverfiskostnaðinn og þá áhættu sem fylgir uppbyggingu innviða á þeim svæðum þar sem sjókvíaeldi er stundað, t.d. samfélagslega þjónustu og samgöngur, þar með talin hafnarmannvirki. Ég held að samstaða sé um það í þjóðfélaginu að eðlilegt sé að þau sveitarfélög sem búa við þá vaxtarverki sem fylgja uppbyggingu fiskeldis sem atvinnugreinar njóti stuðnings hins opinbera með þessum hætti. Sveitarfélögin eru vel að því komin og ég er ekki í vafa um að ráðstöfunarfé Fiskeldissjóðs, sem lagt er til með frumvarpinu að verði hlutdeild í tekjum af gjaldtöku í fiskeldi, verði vel varið. Í greinargerð með frumvarpinu er gefið yfirlit um væntar tekjur sjóðsins á næstu árum en ráðgert er að hann njóti fyrst framlaga árið 2021, sem gefur þeirri stjórn sem yfir hann verður sett og skipuð rúman möguleika til að undirbúa starfrækslu hans. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þeirri umræðu sem hér stendur legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Frú forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þetta frumvarp sé komið fram enda er mikilvægt að við ræðum það samhliða breytingum á lögum um fiskeldi. Þó að auðvitað þurfi að ræða upphæðir og annað slíkt í vinnunni við frumvarpið er í grunninn mikilvægt að þetta gjald sé lagt á. Mér finnst hins vegar einnig mikilvægt að það renni til sveitarfélaganna með sanngjörnum hætti, sérstaklega þar sem þau fá ekki aðrar tekjur eins og frárennslisgjald eða fasteignagjöld eða slíkt, líkt og í Noregi. Þó að sú leið að stofna fiskeldissjóð sé góðra gjalda verð er hins vegar umhugsunarefni að gjaldið renni ekki beint til sveitarfélaganna. Mig langar því að spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra: Af hverju var sú leið ekki valin hér sem nefnd var í skýrslu starfshópsins og Samband íslenskra sveitarfélaga bendir á í umsögn sinni? Tilfinning mín er sú að það væri mun gagnlegra að gjaldið rynni beint til sveitarfélaganna, helst á fyrirsjáanlegan hátt þannig að þau geti reiknað með þeirri innkomu í uppbyggingarstarfsemi sinni, þótt auðvitað geti verið sveiflur á milli ára eðli málsins samkvæmt.

Virðulegi forseti. Ég tel að sú tillaga sem hér er lögð til samræmist ágætlega þeirri stöðu sem uppi er í málaflokknum. Því að þegar maður ræðir við sveitarfélögin, hvert og eitt, sem svo háttar til að tengjast með einhverjum hætti fiskeldi, er þeim það sameiginlegt að eiga öll land að sjó. En það liggur ekkert fyrir um með hvaða hætti þau myndu skipta á milli sín tekjunum, því gjaldi sem rynni af þessari starfsemi. Það eru mjög breytilegar aðstæður í því. Ef við værum að ræða stóru myndina sem snýr að því hvort ríkið eigi að leggja á gjald sem rennur síðan að stærstum hluta til sveitarfélaga, erum við komin inn á svið sem tilheyrir allt öðru málefnasviði en því sem sá ráðherra sem hér stendur sinnir. Þá erum við farin að ræða um tekju- og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Þá þarf fjármálaráðuneytið, á grundvelli samtals og samráðs við sveitarfélögin, að taka slíkt mál upp í Jónsmessunefndinni. En allt að einu, stærsta vandamálið við þetta og meginástæðan fyrir því að þessi leið er farin í frumvarpinu er sú að við vitum í rauninni ekki enn þann dag í dag hvernig við ættum að skipta því gjaldi á milli ólíkra sveitarfélaga.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég er reyndar nokkuð viss um að sveitarfélögin væru til viðræðu um að finna sanngjarna leið til að skipta þessu á milli sín. Uppbygging atvinnugreinar eins og fiskeldis hefur sannarlega mikil áhrif í öllum skilningi. Hún hefur samfélagsleg áhrif, efnahagsleg áhrif og ekki síst áhrif í umhverfislegum skilningi. Við hljótum því í vinnunni fram undan, við bæði frumvörpin að leitast við að gæta að sjálfbærni í öllum skilningi þess orðs og gæta að því að ekki halli á neinn þessara þátta. Það er annar þáttur varðandi gjaldið sem mig langar að koma inn á, þ.e. hvaða forsendur liggja að baki gjaldinu. Ég tek undir að það er mikilvægt að gjaldið sé ekki það hátt að það geri greinina óhagkvæma. Ég velti fyrir mér hvort einhver greining á framleiðslukostnaði mismunandi framleiðsluaðferða eða sviðsmyndir um markaðsverð til lengri tíma litið, hafi verið unnar til að hafa til hliðsjónar við ákvörðun gjaldsins. Einnig velti ég fyrir mér hvort kostnaður ríkisins vegna þjónustu við greinina hafi verið metinn og hafður til hliðsjónar við ákvörðun þessa.

Svo ég svari fyrst varðandi þann grunn sem lagður er fyrir þessari gjaldtöku þá kemur upphaflega hugsunin, sem við rekjum gjaldtökunnar til, fram í niðurstöðu starfshópsins sem skilaði af sér 2017. Þar voru ákveðnar stærðir nefndar, en við munum ekki fylgja þeirri leið sem þar er lögð. Eftir frekari vinnu enduðum við á því að horfa til nágranna okkar í Færeyjum sem hafa tekið ákveðin skref í þessu efni, sérstaklega á síðustu sex árum. Eins og fram kemur í frumvarpinu erum við í rauninni að endurgera það módel sem þar er nýtt við gjaldtöku og styðjumst þar við markaðsvirði á Atlantshafslaxi samkvæmt ákveðinni formúlu. Það leggur grunninn að þeirri gjaldtöku sem við erum að setja hér. Þó er hún lægri en í Færeyjum af þeim ástæðum sem ég greindi frá í framsögu minni, m.a. er tekjutenging hér hjá hafnarsjóðum, sem er hvorki í Noregi né Færeyjum. Það eru ýmsir þættir í þessu sem skýrast þegar menn fara betur í gegnum greinargerð frumvarpsins og sjá forsendurnar fyrir gjaldtökunni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra kynningu á frumvarpinu og fagna því að við séum hér að ræða og móta framtíðarfyrirkomulag um gjaldtöku vegna fiskeldis í sjó og þar sem verið er að leggja til ákveðinn aðlögunartíma og hvata. Ég er á svipuðum stað í umræðunni og sá þingmaður sem hér spurði á undan. Telur hæstv. ráðherra að það fyrirkomulag sem þarna er verið að leggja til mæti þeim áskorunum sem sveitarfélögin standa frammi fyrir, bæði varðandi skiptingu tekna milli sveitarfélaga og þeirrar áhættu og uppbyggingu innviða sem óhjákvæmilega fylgir? Eða þarf samhliða að velta fyrir sér því sem var komið inn á áðan, gjaldtökuheimildum sveitarfélaga, af því að það þarf kannski að gera á öðrum stöðum?

Virðulegur forseti. Ég efast um að hugmyndir um fiskeldissjóðinn mæti ýtrustu kröfum, í það minnsta sem ég hef heyrt frá sveitarfélögum um hlutdeild þeirra í þessu gjaldi. Sveitarfélögin fá tekjur af fiskeldi á Íslandi, hafnarsjóðirnir sérstaklega, það eru fasteignagjöld af byggingum, útsvar af launum o.s.frv. Ég er með öðrum orðum að segja að ég tel að sú umræða eigi eftir að þroskast miklu meira, hvernig ætti að skipta gjaldinu á milli ríkis og sveitarfélaga sem innheimt yrði af þeirri starfsemi sem er undir í þessu máli. Sveitarfélögin vilja eðlilega fá hlutdeild í tekjuöfluninni. Eins og ég hef sagt og sagði í fyrra andsvari er skynsamlegast að ræða þetta í stærra samhengi í tekju- og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ef gjaldið á t.d. að fara til einhverra annarra þátta en sveitarfélögin hafa eðli málsins samkvæmt tekjustofna til að sinna, þá kallar það á umræðu í Jónsmessunefnd og í viðræðunefnd ríkis og sveitarfélaga um verkaskiptingu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og skil það sem svo að hér séum við einmitt að taka ákveðin skref og við þurfum að velta öðrum leiðum fyrir okkur en ekki kannski rasa um ráð fram í að komast að niðurstöðu. Aðeins um þann hluta gjaldsins sem á að ganga til ríkisins til að standa undir rannsóknum, eftirlitskostnaði og stjórnsýslu. Væntanlega þarf ríkið að fjárfesta í rannsóknum nú þegar en sjóðurinn fer ekki að skila inn verulegum tekjum fyrr en að aðlögunartímanum liðnum og byggir náttúrlega á því að greininni gangi vel, þar skili sér tekjur. Verðum við ekki að gera ráð fyrir því að í fjárlögum og fjármálaáætlun sé ætlað sérstakt fjármagn til þessa verkefnis, í rannsóknir tengdar fiskeldi?

Virðulegur forseti. Jú, að sjálfsögðu þurfum við að gera ráð fyrir því. Ég minni á að í fyrra frumvarpinu um breytingu á lögum um fiskeldi er gert ráð fyrir því að gjald í umhverfissjóð sjókvíaeldis hækki úr 100 milljónum í 200 milljónir. Það er fyrst og fremst ætlað til rannsókna tengdum fiskeldinu. Það er umtalsverð hækkun, ef ég man rétt í prósentum þá er þetta um 67% þannig að krónutalan sem ég nefndi er ekki fullkomlega rétt en það liggur á því bili. Sömuleiðis er gert ráð fyrir því að stærstum hluta af þeirri gjaldtöku sem hér er að koma inn, sem ráðgert er að verði samkvæmt greinargerð með frumvarpinu einhvers staðar í kringum 130 milljónir á fyrsta ári, verði varið til þess að byggja upp eftirlit og vöktun. Ekki síður vil ég nefna það verkefni sem ég tel að þurfi að leggja í og sé mjög brýnt. Það er að efla rannsóknir á villtum laxi í hafinu þar sem við vitum nánast minna en ekki neitt eða sáralítið. Það er afar brýnt í mínum huga, ekki síst í ljósi þess hvernig afföll hafa orðið í góðum laxveiðiám á síðustu árum.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó og er ágætt að fá þetta inn til meðferðar samhliða frumvarpinu sem á að setja greininni umgjörð. Um leið bendi ég á að það er nokkuð sérstakt að við séum að byrja á því að leggja umframgjald á nýja og unga atvinnugrein sem við erum ekki einu sinni búin að móta reglur utan um. Þá erum við strax farin að ákveða að leggja á hana aukagjald sem er ekki svo víða í samfélaginu. Mig langar til þess að spyrja, af því að ég hef lítinn tíma, um hlutfallið í fiskeldissjóð, hvernig getum við tryggt að þetta hlutfall, sem svarar til þriðjungs tekna af gjaldi, renni í þennan sjóð?

Virðulegur forseti. Það er Alþingis við fjárlagagerð hvers árs að tryggja að einn þriðji af því gjaldi sem innheimt verði renni til þessa sjóðs.

Virðulegi forseti. Ég þarf að tala minna og spyrja meira. Við erum að tala um að þetta hlutfall tryggi okkur 263 milljónir árið 2023. Fór fram eitthvert mat á því hvort það sé nægilegt? Og af hverju var sú ákvörðun tekin? Ég spyr líka um önnur lög um gjaldtökur sem sveitarfélög hafa verið óviss um hvernig eigi að beita, t.d. hafnalög sem varða gjaldtöku við bryggju. Ég spyr hvort hafin sé einhver vinna vegna þessarar atvinnugreinar hvað varðar önnur lög sem þetta snertir.

Virðulegi forseti. Það er verkefni samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins að fara með málefni hafna og gjaldtöku þar, þannig að ég þekki það ekki. Ég veit að þetta hefur verið ásteytingarsteinn í þeim sveitarfélögum þar sem laxeldið er hafið, milli þeirra og fyrirtækjanna sem þar eru að koma sér fyrir. Ég bara þekki það ekki nákvæmlega. Ég þekki það bara af samtölum við sveitarstjórnarmenn að þetta gengur heldur skrykkjótt, sem er ekki æskilegt þegar menn eru að byggja sig upp, langur vegur frá. Ég minni á að þegar menn eru að ræða gjaldtökuna, eins og þetta er hugsað, er það nokkuð út frá þeim áherslum sem komu fram í þessari samstarfsnefnd. Álagningin, fjárhæðir, er önnur en þar var talað um að gjaldið yrði framleiðslutengt og það yrði lagt á í áföngum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að full gjaldtaka eigi sér ekki stað fyrr en eftir sjö ár. Verið er að reyna að mæta þeim óskum á þann hátt.

Frú forseti. Ég vil hefja mál mitt á að þakka ráðherra fyrir framsögu hans og greinargóð svör. Við ræðum um atvinnugrein sem er á frumstigi en gæti orðið mikilvægur þáttur í íslensku efnahags- og atvinnulífi. Þegar við ræðum um gjaldtöku þá verður manni hugsað til þess að þarna er um að ræða hagnýtingu á því sem við getum kallað takmarkaða auðlind og sú hugsun er vissulega fyrir hendi í greinargerð með frumvarpinu. Þess vegna langar mig til að spyrja ráðherra hvort það hefði ekki verið æskilegt, og sé kannski eitthvað sem við gætum gert í framhaldinu, að skoða nánar þær tekjur sem falla ríkissjóði í skaut í Færeyjum annars vegar og í Noregi hins vegar. Við í atvinnuveganefnd erum nýkomin frá Noregi og fengum þær upplýsingar að það væri mikil skoðun í gangi á vettvangi fjármálaráðuneytisins þar í landi á gjaldtöku af greininni. Ég vil taka undir með ráðherra að fyrir grein sem er 

Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir því, eins og ég held meira að segja að sé undirstrikað í greinargerðinni með frumvarpinu, að þessi gjaldtaka hljóti að koma til skoðunar í samræmi við það hvernig atvinnugreinin kann að byggjast upp á komandi árum. Ég veit af því að Norðmenn horfa m.a. til Færeyja varðandi gjaldtöku af fiskeldinu. Þó að nýlega hafi komið fram yfirlýsingar frá forsætisráðherra Noregs um að þeir ætli ekki að leggja sérstakt gjald á atvinnureksturinn, þá er engu að síður verið að leggja gjald á leyfisveitingarnar, það eru verulegar fjárhæðir. Ég setti frumvarpið þannig inn í samráðsgáttina með gjaldtöku fyrir magn í leyfi, en viðtökurnar við því voru vægast sagt dræmar, svo ekki sé meira sagt. Flestar umsagnir sem komu voru á þann veg að framleiðslutengja þetta og það má segja að samráðsgáttin hafi þannig gegnt hlutverki sínu. Hún leiddi fram mikla andstöðu og þá tekur frumvarpið tillit til þeirra sjónarmiða sem þar koma og frá 

Frú forseti. Ég þakka ráðherra svarið. Við horfum hér á þessi mál bæði í bráð og lengd og ég var kannski að spyrja um hið síðarnefnda ekki síst. En í bráð langar mig til að spyrja ráðherra um þann aukna kostnað sem fellur á hið opinbera vegna þessarar starfsemi, til að mynda hjá Matvælastofnun sem er falið mjög mikilvægt og hugsanlega viðamikið eftirlitshlutverk af stjórnsýslutagi. Ég leyfi mér að segja að það mátti skilja á forstjóra stofnunarinnar á fundi atvinnuveganefndar að þar á bæ sæju menn fyrir sér jafnvel umtalsverðan kostnað vegna þessa. Er gert ráð fyrir því, hæstv. ráðherra, að atvinnugreinin standi undir þessum kostnaði?

Virðulegi forseti. Stutta svarið við þessu er já. Hugsunin í þessu er á þann veg að gjaldtakan standi undir nauðsynlegu eftirliti og vöktun eins og ég gat um í minni framsögu. Þegar fram líða stundir þá mun gjaldtakan skila umtalsvert hærri fjárhæðum en þörf er á til eftirlits og vöktunar og rannsókna og fleiri þátta, að því gefnu, segi ég, að þessi atvinnurekstur byggist upp með skynsamlegum, ábyrgum og góðum hætti eins og vonir standa svo rækilega til. Það mátti sjá af viðtali við forsvarsmann einn í Fiskifréttum sem birtist í dag, þar sem hann hefur mjög miklar og sterkar væntingar til þess að fiskeldi á Íslandi muni skila svipuðum afrakstri og fiskeldi í Noregi best gerist, sérstaklega í Finnmörku. Það er ánægjulegt að heyra þá trú sem endurspeglast í þeim orðum. Til lengdar, segi ég, munum við að sjálfsögðu líta til Færeyja og Noregs varðandi gjaldtöku 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta framsögu í þessu máli og fagna framlagningu þess. Umræðan sem kjarni málsins snýr að, gjaldtaka á fiskeldi, er mjög mikilvæg og mikilvægt að þingið gefi sér góðan tíma, og atvinnuveganefnd einnig eftir atvikum, í að skoða heppilegustu leiðirnar í þeim efnum. Ég hlýt að byrja á því að fagna því sérstaklega að hæstv. ráðherra hafi valið traustan og góðan gjaldmiðil sem viðmiðið í gjaldtökunni, þar sem gert er ráð fyrir að gjaldtakan fari fram í evrum.

Vildirðu fá þetta í krónum?

Ég hlýt að byggja vonir til þess að þetta sé fyrsta skref stjórnvalda í að taka upp alvörugjaldmiðil í þjóðfélaginu og fagna því mjög þessu skrefi, þótt lítið sé. En það má velta ýmsum þáttum fyrir sér í þessu. Mér finnst nálgunin að gjaldtökunni að mörgu leyti áhugaverð. Hún er þá með einhverjum hætti afkomutengd eða tengd verðþróun á mörkuðum að færeysku fordæmi, eins og ráðherra kom inn á. Hún er tiltölulega einföld og skýr. Þess ber að geta í þessu samhengi að það er mjög eðlilegt og raunar mikilvægt í mínum huga að það sé gjaldtaka af fiskeldinu. Þetta er á endanum nýting á takmarkaðri sameiginlegri auðlind, þó að vissulega sé það aðeins öðruvísi en í sjávarútvegi að því leytinu til að þetta á auðvitað meira skylt við landbúnað. Hér er um fiskeldi eða ræktun að ræða. En engu að síður er það nýting á takmarkaðri og sameiginlegri auðlind landsmanna sem eru auðvitað þau hafsvæði sem henta til eldis. Það ber líka að hafa í huga að rekstrarleyfi fiskeldisfyrirtækja eru tímabundin, til 10 ára í senn að hámarki. Sú hugsun er áleitin, og hlýtur að koma til skoðunar í meðhöndlun nefndarinnar, hvort heppilegt gæti verið að þróa þetta gjaldtökukerfi yfir í einhvers konar útboðsfyrirkomulag, að aðilum sé heimilt að bjóða í rekstrarleyfið sjálft, það sé þá ekki bara „fyrstur kemur, fyrstur fær“, eins og núverandi fyrirkomulag er í raun og veru, heldur að gjaldtaka og rekstrarleyfi geti með einhverjum hætti farið saman og runnið til hæstbjóðenda. Það gæti verið álitlegt að skoða það og er í takti við meginniðurstöður auðlindanefndar á sínum tíma, að nýtingarleyfi sem þessi séu tímabundin og að gjald komi fyrir, sem m.a. getur verið í formi markaðslausnar, líkt og gæti verið heppilegt í sjávarútvegi. Ég staldra aðeins við þann langa tíma sem tekinn er í innleiðingunni, að gjaldtakan er þrepuð inn á sjö árum. Ég ætla svo sem ekki að leggja neinn dóm á það. Þetta er eitt af því sem hlýtur að koma til vandaðrar skoðunar í meðhöndlun nefndar hvort nauðsynlegt sé að gera þetta yfir þetta langt tímabil eða ekki. Það er alveg rétt að við erum skammt á veg komin í samanburði við frændur okkar Færeyinga enn sem komið er, en reynsla Færeyinga sýnir okkur hins vegar líka að arðsemi fiskeldisins þegar það kemst á legg virðist vera allnokkurt. Í raun er fyrirmyndararðsemi fiskeldis þar í landi og ekkert óeðlilegt við að innþrepun sem þessi taki þá eitthvert mið fram á veginn af því hvernig eldinu hér vindur fram, þ.e. sem snýr að afkomu þess. Mér finnst líka áhugaverð nálgunin varðandi fiskeldissjóðinn, sem er reyndar í takt við hugmyndir okkar í Viðreisn um auðlindagjöld almennt, að þau nýtist með einhverjum hætti til uppbyggingar í heimabyggð. Hér er vísir að slíku kerfi og vafalítið full ástæða til að skoða vandlega með hvaða hætti það er útfært, hvernig tryggt er að þau sveitarfélög sem fyrir mestum áhrifum verða af eldinu njóti stuðnings o.s.frv. Ýmis álitaefni eru þar uppi. En ég fagna skrefinu sem í þessu felst og tel að það sé mjög jákvætt og mjög mikilvægt að nágrannabyggðarlög, sem verða óhjákvæmilega fyrir miklum áhrifum af hraðri uppbyggingu atvinnustarfsemi sem þessarar, njóti með einhverjum hætti hlutdeildar í þeim tekjum sem af henni hljótast. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu mjög langa. Ég hlakka til áframhaldandi umfjöllunar þingsins um þetta mál. Það er í mínum huga grundvallaratriði þegar kemur að gjaldtöku af auðlindanýtingu sem þessari. Ég fagna því að við tökum þessa umræðu af alvöru tiltölulega snemma í ferlinu. Ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að við vörumst þau mistök sem við höfum áður gert í þessum efnum, að detta strax í einhverjar skotgrafir með umræðu um hvernig þetta eigi eða megi alls ekki vera o.s.frv., heldur tökum höndum saman um að finna góða leið sem staðist getur tímans tönn. En auðvitað má ekki hrófla við því að gjaldið verði tekið í evrum. Það er mjög traustur og góður gjaldmiðill.

Frú forseti. Ég vil fagna því að þetta frumvarp sé fram komið, bæði vegna þess að ég tel mjög mikilvægt að ræða það, eða koma sem fyrst á gjaldtöku í líkingu við þá sem er fyrirhuguð í því, en ekki síður vegna þess að ég tel mikilvægt að skoða málefni fiskeldis í heild sinni, þ.e. annars vegar lög um fiskeldi og hins vegar gjaldtöku. Það er engum blöðum um það að fletta að mikill ágreiningur hefur verið um uppbyggingu þessarar atvinnugreinar. Hún er umdeild. Sérstaklega í því ljósi finnst mér að okkur sem hér stöndum og munum véla um þetta mál beri skylda til að stíga varlega til jarðar, hlusta á öll sjónarmið, sjá að það vinnst ekki allt í einu. Enginn mun fá öllum helstu kröfum sínum fullnægt heldur snýst þetta um að ná sem mestri sátt um atvinnugreinina. Atvinnugreinin er til staðar. Umræðan um fiskeldi er stundum þannig að fólk lætur eins og hér sé ekki fiskeldi. Það eru útgefin leyfi fyrir 45.200 tonnum, ef ég man rétt, og töluverð framleiðsla í gangi. Það sem hefur skort á, þrátt fyrir umbætur Alþingis á löggjöf fyrir nokkrum árum, er skýrari og skilvirkari löggjöf og það sem mér hefur þótt skorta á eru hvatar til umhverfisvænni framleiðslu. Þá er að finna hér. Það er ég alveg sérstaklega ánægður með. Það hefur legið fyrir frá því að þessi ríkisstjórn var stofnuð að hún lítur á fiskeldi sem vaxandi atvinnugrein. Í stjórnarsáttmálanum er komið inn á það að hún feli í sér tækifæri til atvinnuuppbyggingar. En það þarf, með leyfi forseta: „að byggja upp með ýtrustu varúð í samræmi við ráðgjöf vísindamanna þannig að líffræðilegri fjölbreytni verði ekki ógnað. Samhliða vexti greinarinnar þarf að tryggja nauðsynlegar rannsóknir og eðlilega vöktun áhrifa á lífríkið. Eftir því sem fiskeldinu vex fiskur um hrygg þarf að ræða framtíðarfyrirkomulag gjaldtöku vegna leyfisveitinga.“ Og hér erum við stödd, að ræða þetta fyrirkomulag. Það hefur lengi verið mín skoðun að allt of sjaldan sé lesið upp úr stefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í þessari pontu og mig langar aðeins að bæta úr þeirri vöntun. Ég sem stjórnarþingmaður vinn að sjálfsögðu eftir þeim stjórnarsáttmála sem samþykktur hefur verið en lít einnig til stefnu eigins flokks eða hreyfingar. Hver er stefna Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í fiskeldismálum og hefur verið um hríð? Jú, með leyfi forseta: „Í fiskeldi eru miklir vaxtar- og framtíðar möguleikar víða um land. Þeir felast í frekari þróun á umhverfisvænu fiskeldi, eldi sjávardýra og þörungaeldi. Styðja þarf vel við þróunarstarf og rannsóknir og skapa stranga lagaumgjörð og reglur fyrir greinina. Eldi sjávardýra þarf að koma í kjölfar stefnumótunar og regluverks um framkvæmd slíks. Tryggja þarf rétt sveitarfélaga til að skipuleggja haf- og strandsvæði og efnahags- og samfélagsleg áhrif eldis skulu metin á líkan hátt og áhrif á náttúruna. Stjórnvöld ættu að hvetja til framþróunar og nýsköpunar í eldislausnum sem miða að hámarksnýtingu hliðarafurða, verndun villtra stofna og viðkvæmrar náttúru, ásamt því að hámarka dýravelferð og gæði afurða. Taka skal mið af viðmiðum sjálfbærrar þróunar, vísindalegu mati á áhættu og gera kröfur til fyrirtækja um hverjar þær mótvægisaðgerðir sem nauðsynlegar eru svo að eldi geti verið stundað í sátt við umhverfi og samfélög.“ Hér erum við, forseti, að stíga einhver af þeim skrefum sem kallað er eftir í stefnu Vinstri grænna. Verið er að hvetja til framþróunar og nýsköpunar í eldislausnum með því að veita hagræna hvata í þá átt, eins og ég talaði um áðan. Líka er horft til sveitarfélaganna, eins og minnt er á. Raunar er það mín persónulega skoðun að þegar ég blanda saman annars vegar umræðu um gjaldtökuna og hins vegar um fiskeldið sé þriðja hornið á þeim þríhyrningi skipulag haf- og strandsvæða. Þau mál snerta vissulega fiskeldi og erfitt er neita því. En það er líka væntanlegt mál og við munum vonandi fjalla um þau mál sem fyrst. Þetta frumvarp hæstv. ráðherra var kynnt í samráðsgáttinni, kynnt var ákveðin útfærsla og svo var tekið tillit til athugasemda sem voru gerðar. Hér er kynnt önnur útfærsla. Ég hef haft þá skoðun varðandi gjald fyrir fiskeldi að horfa eigi á það sem mest eins og auðlindagjald, því að þetta er gjald af nýtingu sameiginlegrar auðlindar í mínum huga. Varðandi hvernig reiknistofninn er fannst mér ágætt við tillöguna sem fór í samráðsgáttina að þar var hugað sérstaklega að því að reiknað værir gjald á hvert útgefið leyfi en mér finnst mjög skynsamleg rök færð fyrir því að gjaldið sé reiknað á framleiðslu. Margt hefur verið sagt um nágrannalöndin okkar. Sennilega hefur enginn ferð í sögu utanlandsferða verið rifjuð jafn oft upp í þessum þingsal og ferð hv. atvinnuveganefndar til Noregs á dögunum, enda var hún mjög gagnleg okkur sem þangað fórum þar sem við hittum bæði hatramma andstæðinga fiskeldis en einnig fólk sem vinnur í fiskeldi og ekki síst vísindafólk. En það má horfa til þess, og margir hafa nefnt það í umræðunni, hve mikill munur hefur verið á gjaldtöku á Íslandi og í Noregi. Það má til sanns vegar færa. Þess ber þó að geta að í Noregi á sér stað endurskoðun á því hvernig gjaldstofninn eigi að vera þar í fiskeldi. Hugað er að breytingum, í það minnsta er verið að ræða breytingar í ekki ósvipaða átt og lögð er til í frumvarpinu, einhvers konar auðlindagjald sem jafnvel má reikna á framleiðslu. Það er því í raun og veru skynsamleg leið að reikna fjárhæð gjaldsins á hvert kíló af slátruðum laxi. Hagrænu hvatarnir í umhverfisátt, sem ég hef minnst á, felast fyrst og fremst í því að það er lægra gjald fyrir ófrjóan lax og lax sem alinn er í sjó með lokuðum eldisbúnaði. Það finnst mér gott. Ég velti því samt fyrir mér hvort jafnvel ætti að ganga lengra og að fyrsta kastið yrði einfaldlega ekkert gjald, til að vera með enn meiri hvata í þá átt. Það eru ýmis sjónarmið uppi um það, eins og t.d. að greiða þurfi í fiskeldissjóð og fleira slíkt. En hugsunin er lauk-, kór- og hárrétt, svo að ég vitni í Skilaboðaskjóðuna. Þetta er það sem ég fagna fyrst og fremst. Svo kemur nýbreytnin inn í þetta líka sem snýr að sveitarfélögum og uppbyggingu þar. Það er kannski umræða sem við eigum eftir að taka, við öll en ekki bara þau okkar sem eru í hv. atvinnuveganefnd. Hvernig lítum við á fiskeldi? Er það sameiginleg auðlind þjóðarinnar? Á nýting af þeirri sameiginlegu auðlind þjóðarinnar að renna til þjóðarinnar allrar eða er þetta nýting á svæðum og aðstöðu innan einstakra sveitarfélaga? Það er umræða sem bíður okkar. Hvaða sveitarfélög munu njóta góðs af umræddum sjóði? Eru það aðeins sveitarfélög þar sem fiskeldi er stundað eða eiga öll sveitarfélög rétt á því? Við tökum t.d. auðlindagjald af nýtingu orkuauðlinda, sama í hvaða sveitarfélagi þær eiga heimilisfesti. Eins og ég segi finnst mér mjög gott að þetta mál sé fram komið. Mér finnst góð sú hugsun sem er yfir og allt um kring, að hugað sé sérstaklega að því að það verði lægra gjald á framleiðslu sem er umhverfisvænni. Mér finnst góð sú hugsun sem kemur skýrt fram, að gjaldið sé hugsað til að standa undir kostnaði við þessa nýtingu. Ég ætla að leyfa mér að vitna í greinargerðina, forseti: „Tilgangur þessa frumvarps er að tryggja ríkissjóði beint endurgjald vegna nýtingar hafsvæða í íslenskri lögsögu sem geti jafnframt staðið móti kostnaði ríkisins við stjórnsýslu. Að auki verði með því forsendur til starfrækslu sérstaks sjóðs, fiskeldissjóðs, sem gert er ráð fyrir að muni njóta framlaga af fjárlögum sem svari til þriðjungs tekna af gjaldi því sem ráðgert er að heimtist í ríkissjóð verði frumvarpið að lögum.“ Þetta eru góð og gild markmið og það verður verk fyrir okkur í atvinnuveganefnd að vinna þetta frumvarp áfram. Ég fagna því að það sé fram komið.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekkert að lengja þessa umræðu mikið, það er annað mál á dagskrá kl. 3. En mig langaði aðeins til að koma hingað upp til að ræða þetta frumvarp til laga um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó og fiskeldissjóð. Um leið og ég fagna þessu þá verðum við að fara varlega í lagasetningu í þessum geira. Eins og hefur komið fram bæði hjá ráðherra og fleirum sem hafa tekið til máls er framleiðslutenging nauðsynleg þar sem greinin getur staðið undir gjaldtökunni. Frumvarp um fiskeldi er enn þá í atvinnuveganefnd og er ekki orðið að lögum þannig að ég lít á þetta sem einhvers konar þreifingar um að taka þetta fyrir með þroskaðri og góðri umræðu. Ég ætlaði að koma í andsvar við hæstv. sjávarútvegsráðherra en var of seinn, þar sem var töluvert verið að ræða um gjaldtökuhliðina og þann hlut sem hugsanlega rynni til sveitarfélaga. Eins og við vitum var þessi umræða mikil á sínum tíma og hefur stundum komið fram, um hlut sveitarfélaga til auðlindagjalds sjávarútvegsins. Það stoppar á því að það geti átt sér stað vegna laga um opinber fjármál. Ég hefði viljað fá að vita hvort við megum eiga von á því að lenda á einhverjum slíkum þröskuldi með þessa gjaldtöku, með það sem rynni til sveitarfélaganna. Þessi starfsemi þarf að geta staðið undir sér og hún þarf líka að geta staðið straum af því sem er ófyrirsjáanlegt og því sem kemur upp á. Ég myndi segja að það væri hlutverk greinarinnar, með t.d. slysasleppingar og annað slíkt sem kemur upp, og það væri sjóður sem hægt væri að fara í, sameiginlegur sjóður sveitarfélaga og kannski fiskeldisstöðva sem væri gott að geta farið í. Hérna er talað um fiskeldissjóð og þyrfti að útfæra á þann hátt að það væri gerlegt. Hér hefur verið minnst á gjaldtöku í Noregi og í Færeyjum og það hefur komið fram í máli manna að frekari gjaldtaka í Noregi er enn þá á umræðustigi. Þeir eru að vinna að því að komast að einhverri lendingu þar. Þar er laxeldi með 50 ára sögu þannig að þeir stíga varlega til jarðar í þessum efnum. En einhvers konar gjaldtaka hefur verið af leyfum hingað til. Við þurfum að vinna að þessu, stíga varlega til jarðar og að þetta sé ekki greininni til hnignunar, ekki sé gengið of nærri rekstrinum. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra núna en ég fagna því að þetta mál sé komið fram. Það segir mér að við ætlum að vinna vel að þessu máli svo við getum landað því á farsælan hátt fyrir alla aðila.

Frú forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp sé komið fram svo að við getum rætt það í atvinnuveganefnd samhliða því frumvarpi sem er komið fram varðandi lagaumgjörð um fiskeldi. Það er mjög gott að fá frumvarp sem snýr að gjaldtökunni samhliða inn í þá vinnu. Það er að mörgu leyti farið inn í þetta frumvarp með líkum hætti og það sem varðar veiðileyfagjöldin. Horft er til þess að verið sé að afkomutengja afraksturinn af fiskeldi. Ég tel það gott. Og líka það að leyfa greininni að þróast og spjara sig. Þetta er ung grein hér á Íslandi og við þurfum að horfa til þess að fara ekki of bratt í gjaldtöku. Það er, held ég, mjög gott að við séum að trappa gjaldtökuna upp á sjö árum og að horft sé til framleiðslutengingar þar; og líka að það sé gjaldfrítt fyrstu árin, allt til 2026, varðandi gjaldtöku fyrir ófrjóan lax og lax sem er alinn upp í lokuðum eldisbúnaði. Við horfum auðvitað öll til þess að þróa þetta áfram til að geta í framtíðinni haft hagnað og tekjur af því að vera með lokaðar kvíar og ófrjóan lax í eldi, til að takmarka áhættuna á erfðablöndun. Hér erum við líka með nýjung eins og fiskeldissjóð sem hluti af tekjunum á að renna í, 1/3, til að byggja upp innviði í þeim sveitarfélögum þar sem fiskeldi í sjókví er stundað, og hægt verður að sækja um í þann sjóð. Ég held að það sé mjög góð viðbót. Það er ákall, held ég, hjá sveitarfélögunum eftir því að hafa aðgang að slíkum sjóði. Það er líka verið að efla umhverfissjóð sjókvíaeldis. Það er líka mikilvægt til að standa straum af því sem hugsanlega gæti farið úrskeiðis varðandi umhverfismál og rannsóknir og annað því um líkt. Ég tel því að þetta frumvarp sé gott til þess að stíga þau skref að greinin greiði fyrir þá auðlind sem hafið er, að geta nýtt hafið í eins konar landbúnað, í afrakstur af eldi á sjó en ekki uppi á landi. Við ræðum þetta vel saman og horfum til þess sem gert er í Noregi og í Færeyjum og tökum það sem best hentar okkar aðstæðum í þeim efnum. Í Noregi er greitt fyrir rekstrarleyfi en ekki fyrir framleiðslutengingu eins og hjá okkur. Þar hafa vissulega miklar tekjur farið til sveitarfélaganna. En þeir eru búnir að þróa þetta í 50 ár og við þurfum að horfa til þess að sveitarfélög geti líka haft sem mestan hag af því að fiskeldið eflist og styrkist og veiti, vonandi, miklum tekjum inn í þjóðarbúið og til þeirra sem koma til með að vinna við þessa atvinnugrein í framtíðinni.

Frú forseti. Við áttum gott samtal á Alþingi um loftslagsmál 25. október sl., fyrir 147 dögum. Á þessum 147 dögum hafa u.þ.b. 29.400 tegundir dýra og plantna dáið út. Á þessum 147 dögum hefur magn koltvísýrings í andrúmsloftinu aukist úr 406 pörtum af milljón í 415 parta af milljón. Og á þessum 147 dögum hafa liðið um 3,5% alls tíma sem við höfum fram að skuldadögum gagnvart Kyoto-sáttmálanum árið 2030. Það er auðvitað ekki nóg fyrir Ísland að leysa þennan vanda en við verðum að standa okkar plikt og ég trúi því að tækifæri séu fólgin í því fyrir Ísland að leysa vandann sín megin og aðstoða önnur ríki við að uppfylla sömu skyldur gagnvart náttúrunni. Það þarf ekki að minna á að lífvænleiki plánetunnar er í hættu, að ágangur manna á náttúruna er að keyra hana að þolmörkum. Það deilir svo sem enginn um þessi sannindi lengur en spurningar okkar snúa að því hversu langan tíma við höfum og hvort og þá hvernig hægt sé að bregðast við. Ég veit að hæstv. umhverfisráðherra er ötull baráttumaður fyrir því að bjarga jörðinni en við verðum að spyrja okkur reglulega hvort aðgerðir ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki séu fullnægjandi og til fyrirmyndar. Ég vil því nota þessa sérstöku umræðu til að fá stöðuuppfærslu frá hæstv. umhverfisráðherra um hvað hefur gerst frá því í október. Náum við einhverjum árangri? Munum við ná markmiðunum eða er þetta allt bara einhvers konar leikrit á meðan heimurinn brennur? Samkvæmt loftslagsáætlun ríkisstjórnarinnar áttu nokkrar aðgerðir að koma til framkvæmda í fyrra: Útfösun svartolíu, rafvæðing hafna, orkuskipti í ferjum, reglur um rafbíla í byggingarreglugerð, ívilnanir fyrir loftslagsvæna bíla og eldsneyti, átak í endurheimt votlendis o.fl. Þá eru ónefndar ótal aðgerðir sem eiga að fara af stað í ár. Eins og ég hef gagnrýnt áður er vandamálið að þessar aðgerðir eru ekki markmiðssettar upp á umfang samdráttar í losun. Ég hef samt trú á því að flest af þessum markmiðum muni í það minnsta hjálpa eitthvað. Þá er lykilatriðið að þau séu farin af stað. En hvað hefur klárast og hvenær er búist við því að við sjáum árangur af því að þær aðgerðir hafi klárast? Verðum við ekki enn fremur að líta til annarra skuldbindinga, t.d. í Parísarsáttmálanum, varðandi til að mynda tæknilegan stuðning, þróun tækni til úrlausna loftslagsvandans? Forseti. Ég óska líka eftir því að við ræðum um og fáum svör við nokkrum öðrum spurningum. Er umhverfisráðherra t.d. tilbúinn að taka af skarið um lagalega vernd 50% yfirborðs Íslands til verndar og eflingar líffræðilegum fjölbreytileika og stuðla að alþjóðlegu samstarfi um að hálft yfirborð jarðar verði tekið frá fyrir náttúruna? Er umhverfisráðherra tilbúinn að óska eftir 1 milljarði kr. aukalega í næstu fjárlögum vegna framræsts votlendis á ríkisjörðum, ónotuðu landi og í yfirgefnum fjörðum og endurheimta það votlendi fyrir lok næsta árs? Er umhverfisráðherra tilbúinn að stíga fast til jarðar á komandi mánuðum með róttækari aðgerðir til samdráttar á losun koltvísýrings, t.d. með herðingu á loftslagsáætlun ríkisstjórnarinnar? Allt þetta skiptir máli vegna þess að þær aðgerðir sem hafa verið lagðar til eru einar og sér líklega ekki nóg til að leysa vandann. Ef við getum ekki bæði leyst vandann hér heima og komið á mun víðtækari og öflugri alþjóðlegri samvinnu um að leysa vandann á heimsvísu, helst með Íslendinga í forsvari, er hætt við því að við náum ekki að leysa vandann sem við stöndum frammi fyrir í tæka tíð. Undanfarnar vikur hafa börn landsins komið saman á hverjum föstudegi til að mótmæla aðgerðaleysi bæði ríkisstjórnar Íslands og ríkisstjórna alls heimsins í loftslagsmálum. Börnin hafa rétt fyrir sér, við þurfum mun meiri og róttækari aðgerðir en ríkisstjórnir heimsins hafa boðað og það er ekki síst pólitískt mikilvægt að fólk í samfélaginu sjái að tilteknar aðgerðir virki. Samtakamáttur mannkynsins er mjög mikill þegar við tökum okkur til og það má ekki vanmeta hann en mikilvægi þess að ríki heimsins sameinist um að leiða þessa baráttu má heldur ekki vanmeta. Við erum, eins og áður hefur verið sagt, á ákveðinni örlagastundu en ég hef mikla trú á því að við getum leyst þetta ef við vinnum saman. Ég hlakka til að heyra frá öðrum í þessari umræðu og ekki síst hæstv. umhverfisráðherra um hvað hefur gerst og hvernig við ætlum að stíga áfram.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Smára McCarthy, fyrir að taka loftslagsmál til umræðu hér á Alþingi. Í mínu fyrra starfi hafði ég lengi kallað eftir að sett yrði fram aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem væri fjármögnuð. Eitt af megináhersluverkefnum mínum strax í byrjun sem ráðherra var að láta vinna slíka áætlun sem síðan var kynnt sl. haust. Nú hafa komið fram fjölmargar umsagnir við þessa áætlun með góðum ábendingum sem nýtast vel við gerð annarrar útgáfu áætlunarinnar sem gefin verður út síðar á árinu. Stjórnvöld vinna nú markvisst og ötullega að loftslagsmálum. Starfshópur skipaður fulltrúum fjögurra ráðuneyta undir forystu Sigurðar Inga Friðleifssonar hjá Orkusetri hefur unnið að útfærslu á öðrum meginþætti aðgerðaáætlunar ríkisstjórnarinnar, þ.e. orkuskiptum í samgöngum. Hópurinn hefur unnið greiningu á stöðu innviða vegna orkuskipta og fyrstu verkefni sem byggð eru á vinnu hópsins verða sett af stað nú í apríl. Landgræðslunni og Skógræktinni var falið að útfæra í samstarfi við umhverfis- og auðlindaráðuneytið hinn meginþátt áætlunarinnar, kolefnisbindingu. Nú í vor verður sú vinna einnig kynnt, þar með talið endurheimt votlendis. Almenningssamgöngur og breyttar ferðavenjur skipta miklu máli í loftslagsmálum. Í febrúar kynnti samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra grunn að fyrstu heildarstefnu ríkisins um almenningssamgöngur fyrir allt landið. Starfshópur hefur skilað tillögum um uppbyggingu samgangna á höfuðborgarsvæðinu, þar með talið hjólreiðastíga og borgarlínu, og ríkið samþykkti að veita 800 millj. kr. í undirbúning borgarlínunnar. Hvað varðar aðrar aðgerðir í áætluninni er einnig margt að gerast. Ég get nefnt að kolefnisgjald hefur verið hækkað í áföngum síðan ríkisstjórnin tók við. Vinna stendur yfir vegna svartolíu. Fram undan er vinna við reglugerð um bann við urðun á lífrænum úrgangi og reglugerð hefur verið sett varðandi hleðslu rafbíla við nýbyggt atvinnu- og íbúðarhúsnæði. Þar með höfum við tryggt að gert er ráð fyrir hleðslu við allt nýbyggt húsnæði á landinu. Undirritaður hefur verið samningur um viðamikla umhverfisfræðslu í skólum með áherslu á loftslagsbreytingar og vinna er hafin við breytingar á landsskipulagsstefnu með áherslu á loftslagsmál í skipulagi. Ég vil einnig nefna að vinna við loftslagssjóð er í fullum gangi og samstarf hefur verið tekið upp við Rannís vegna hans. Líkt og kveðið er á um í aðgerðaáætluninni skal Stjórnarráðið setja sér loftslagsstefnu og verið er að leggja lokahönd á gerð hennar. Gripið verði til aðgerða til að draga úr losun og Stjórnarráðið kolefnisjafnað. Fjölmörg önnur verkefni sem varða loftslagsmál eru auk þess í vinnslu án þess að vera undir hatti aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum. Stefna um innkaup hins opinbera á matvælum er sem dæmi á lokametrunum, vinna loftslagsráðs í fullum gangi og á morgun mun ég kynna í ríkisstjórn frumvarp um breytingu á lögum um loftslagsmál þar sem m.a. er lagt til að skylda allar stofnanir ríkisins og fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkisins til að setja sér loftslagsstefnu og draga úr losun. Undanfarna mánuði hefur enn fremur verið unnið að því að koma á fót samstarfsvettvangi stjórnvalda og atvinnulífs um loftslagsmál og grænar lausnir og er gert ráð fyrir formlegri stofnun hans innan skamms. Markmið samstarfsvettvangsins er í fyrsta lagi að bæta árangur Íslands í loftslagsmálum og miðla fjölbreyttu framlagi okkar til þeirra, t.d. varðandi endurnýjanlega orku. Í öðru lagi að stjórnvöld og atvinnulíf vinni í sameiningu að metnaðarfullum aðgerðum í loftslagsmálum í samræmi við markmið stjórnvalda, þar með talið kolefnishlutleysi árið 2040. Ég hef auk þess fundað með fulltrúum þeirra fyrirtækja hér á landi sem ábyrg eru fyrir mestri losun gróðurhúsalofttegunda hérlendis. Hef ég leitað eftir upplýsingum um til hvaða aðgerða þau hyggjast grípa og hvatt þau til að koma í þá vegferð með okkur að ná kolefnishlutleysi. Þau hafa tekið vel í þá málaleitan. 6,8 milljarðar kr. munu sérstaklega renna til margvíslegra aðgerða í loftslagsmálum hér á landi næstu árin. Þetta er gjörbreyting frá því sem var áður og markar straumhvörf í umhverfisvernd á Íslandi. Á sama tíma vil ég nefna að heildarfjárhæð ríkisins til aðgerða sem tengjast loftslagsmálum er auðvitað hærri. Þannig fara t.d. árlega um 1,8 milljarðar kr. til almenningssamgangna á landi, á höfuðborgarsvæðinu og landsbyggðinni og margvíslegar aðrar aðgerðir eru fjármagnaðar með öðrum hætti en af þessum 6,8 milljörðum. Í umræðunni hefur því verið haldið fram að IPCC telji að 2,5% af vergri þjóðarframleiðslu ættu að renna til loftslagsmála. Ég vil taka fram að sú tala á við verga þjóðarframleiðslu alls heimsins og hvað varðar umbreytingu á orkukerfum. Þessi prósentutala nær yfir fjárfestingar sem IPCC telur nauðsynlegar, ekki bara frá opinberum aðilum heldur einmitt og ekki síður frá fyrirtækjum. Virðulegi forseti. Það hefur verið einstakt að fylgjast með þeirri fjöldahreyfingu sem farin er af stað og breiðist nú út um alla heimsbyggðina þar sem ungt fólk krefst stóraukinna aðgerða í loftslagsmálum. Um daginn hitti ég skipuleggjendur loftslagsverkfallanna hér á landi þar sem við ræddum þessi mál. Það var mjög góður fundur. Loftslagsmálin eru stóra mál okkar tíma og samstaða á sviði stjórnmálanna og í samfélaginu öllu er grundvallaratriði til að ná árangri.

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að opna þessa umræðu. Það blasir oft þannig við mér að við setjum fókusinn á hluti sem skila kannski ekki mjög miklum árangri í þessum efnum á sama tíma og umræðan er á köflum á skjön við raunveruleikann sem við okkur blasir. Hér heima fyrir eru í gangi álitleg verkefni sem snúa að orkuskiptum í samgöngum, svo dæmi sé tekið og margt fleira mætti tína til. Nú liggur fyrir samkvæmt spá Orkuseturs, ef ég man rétt, að til ársins 2050 þurfum við viðbótarorku sem nemur þremur Búðarhálsvirkjunum, uppsafnað, án þess að nein stóriðja bætist við hér heima fyrir. Þetta er á sama tíma og allt umhverfi orkunýtingar í þessu landi, þar sem við eigum reiðinnar býsn af ónýttum, endurnýjanlegum, grænum orkuauðlindum, er þannig að þar má helst ekkert nýta. Ég held að við ættum að setja nokkra orku í það að skoða þessa hluti í samhengi, hverja við teljum orkuþörfina verða nokkur misseri héðan í frá, samanborið við það hvað þessi mál öll eru að skila okkur og áætlunin í heild. Jafn ágæt og hún er liggur það fyrir að orkuþörfin er mjög vaxandi, jafnvel þó að ekkert komi til 

Herra forseti. Við Íslendingar stærum okkur af því að vera með sjálfbæra orkunotkun en samt losum við tvöfalt meira af gróðurhúsalofttegundum en aðrar Evrópuþjóðir, jafnvel þótt við notum meiri vatnsorku, jarðvarmaorku en þær gera flestar. Okkur tókst ekki að standa við skuldbindingar Kyoto-bókunarinnar á tímabilinu 2013–2020 og þá horfir illa með Parísarsáttmálann. Það gengur hægt að skipta út óhreinni orku fyrir hreina í vélknúnum tækjum, tryggja að landnotkun sé sjálfbær og draga úr því magni af úrgangi sem verður til í neyslusamfélaginu. Bæði vilja sterk öfl viðhalda óbreyttu ástandi og eins hafa stjórnvöld látið hjá líða í mörg ár að skapa forsendur fyrir breyttum lífsstíl hvað varðar samgöngur og annað í daglegu lífi okkar. Ýmsir harðneita að koma auga á samhengi milli hins risastóra sótspors okkar og stórfelldrar einkabílanotkunar hér og berjast gegn uppbyggingu á almenningssamgöngum eins og þær tíðkast í öllum siðmenntuðum löndum. Fleira má nefna, fullkomlega hugsunarlaust dekur stjórnvalda við stóriðju og bílafyrirtæki sem ekki bjóða sparneytna bíla, lágt verð á mengandi eldsneyti, notkun okkar á flugsamgöngum sem heimsendingarþjónustu á alls konar varningi sem haldið er ódýrum með smánarlaunum og óvistvænni landnotkun, hirðuleysislegt neyslumynstur og frumstæðar samgöngur. Hvað getum við gert, virðulegi forseti? Svo margt. Hugviti mannsins eru næstum því engin takmörk sett þegar hann hefur einsett sér að beina því í átt að lausn vandamála. Þannig er það líka þegar kemur að loftslagsbreytingum þó að nóg sé auðvitað um úrtölumenn og strútskýrendur sem vilja skoða hlutina í samhengi, eins og þeir segja. Við þurfum, eins og Samfylkingin samþykkti um síðustu helgi í stjórnmálaályktun, nýjan grænan sáttmála.

Virðulegur forseti. Ég þakka sömuleiðis hv. málshefjanda umræðunnar fyrir og hæstv. umhverfisráðherra fyrir ágætt innlegg hans. Ég held að meginmarkmiðið og lykillinn að því að ná árangri í þessu sé að temja sér þá hugsun að við stefnum hér að algjöru kolefnishlutleysi. Hvort við setjum augað á endurheimt votlendis eða aðra þætti, endurnýjun eldsneytisgjafa í samgöngum eða slíka hluti, skiptir ekki öllu þar sem það vinnur allt saman í ágætu samkomulagið hvert með öðru og við getum unnið með alla þá þætti. Það er margt að gerast í þeim efnum sem ég tel að við eigum að setja augu okkar á. Ég hnaut um það, svo að ég leyfi mér, virðulegi forseti, að tala um þá atvinnuvegi sem eru mér hvað kærastir, landbúnað og sjávarútveg, að við erum ekki nógu upptekin að muna eftir því hvaða stórkostlega árangri sjávarútvegur hefur náð í orkusparnaði og þar af leiðandi minni losun. Minna hefur farið fyrir því að segja frá því hvað t.d. íslensk mjólkurframleiðsla hefur út í gegnum það framleiðslustýringarkerfi sem við höfum haft á undanförnum árum minnkað orkunotkun eða olíunotkun í mjólkurframleiðslu mikið, um 40% á hvern framleiddan mjólkurlítra á síðustu 15–20 árum. Það er mikill árangur. Ég hnaut líka um það að danskir bændur hafa sett sér það markmið að ná kolefnishlutleysi árið 2050. Þar eru menn að vinna með marga þætti sem eiga ágæta samleið og ágæta samsvörun hér heima líka. Ég minni á að við eigum mikið af landi sem við getum endurheimt gróðurþekju á. Við eigum mikið af tækifærum í landgræðslu og skógrækt. Þar eru menn t.d. að vinna að rannsóknum og segja frá rannsóknum og því að nota íblöndun í fóður jórturdýra, en unnið er að þeim rannsóknum og þróun á slíku íblöndunarefni suður á Nýja-Sjálandi, sem nánast eyðir losun metans úr meltingu jórturdýra eða kúa. Við höfum á sjóndeildarhringnum 

Forseti. Ég þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir innlegg þeirra og hv. þingmanni fyrir að setja málið á dagskrá. Mig langar til að koma með mín tvö sent hérna og nálgast sérstaklega tvær fyrstu spurningarnar sem málshefjandi leggur fram. Það er í fyrsta lagi: Hvaða árangur hefur náðst hingað til ? Í öðru lagi: Hvers má vænta á árinu 2019? Mig langar að þrengja þetta svolítið niður og segja: Frá mínum bæjardyrum séð er eitt af því sem ég tel að megi vænta og sé mikilvægt að atvinnulífið komi inn í þessa umræðu og komi inn með aðgerðir af fullum þunga. Ég nefni þar sem dæmi umhverfishóp Viðskiptaráðs sem mér skilst að sé nýtekinn til starfa, það er fjölmennasti málefnahópur ráðsins til þessa. Og þegar talað er um aðkomu atvinnulífsins og atvinnuveganna þá er náttúrlega ekki hægt annað en að nefna sérstaklega sjávarútveginn sem hefur náð frábærum árangri á undanförnum árum og áratugum varðandi losun og orkusparnað. Það er auðvitað margt gott í gangi í landbúnaðinum líka. Þegar kemur að því með hvaða hætti er hægt að virkja einkaaðila þá langar mig að segja tvennt: Annars vegar loftslagsráðið sem stjórnvöld stofnuðu til um mitt síðasta ár er vel skipað, margskipað en ansi þröngt skipað. Þar vantar að mínu mati tilfinnanlega fleiri fulltrúa atvinnulífsins. Þar er vissulega fulltrúi Samtaka atvinnulífsins en ég myndi vilja sjá fleiri fulltrúa atvinnulífsins þar, mögulega á kostnað akademíunnar eða mikilla sérfræðinga sem þar eru ef ekki má fjölga í hópnum. Að lokum langar mig að koma inn á það hvað hægt er að gera í samvinnu atvinnulífs og stjórnvalda eða bara með aðkomu atvinnulífsins. Tökum íslenska grænmetið okkar. Því er pakkað inn í plast til að það sé auðkennt, svo menn átti sig á því að þeir séu að kaupa íslenskt grænmeti en ekki þetta erlenda. Við vitum að það hefur komið fram í skýrslum að kolefnisspor innlenda grænmetisins er mun minna en þess innflutta. Við vitum það líka að kolefnisspor af plastpökkun er þrefalt meira 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu í dag því að það er vel við hæfi að ræða loftslagsmál á alþjóðlegum degi skóga. Varðveisla, endurheimt og uppbygging skóga um allan heim er meðal þeirra viðfangsefna sem skipta hvað mestu máli við bindingu og geymslu kolefnis í gróðri og jarðvegi. Einnig er gaman að segja frá því að í dag afgreiddi umhverfis- og samgöngunefnd frumvarp til laga um skóga og skógrækt til 2. umr. og fyrr í vetur voru samþykkt ný landgræðslulög, hvort tveggja löngu tímabær skref sem stuðla að bættum árangri í loftslagsmálum. Gert er ráð fyrir að verkefnisstjórnir vinni landsáætlanir í landgræðslu og skógrækt sem ráðherra samræmi og nú er lagt til að þær áætlanir verði kynntar umhverfis- og samgöngunefnd áður en þær taka gildi. Við gerð þessara landsáætlana tel ég mikilvægt að forgangsraðað verði þannig að verkefni þar sem næst að flétta saman sem flest markmið aðgerða í loftslagsmálum, skógræktar-, gróður- og jarðvegsvernd og sjálfbærra nytja, hafi forgang. Þannig verður árangurinn í loftslagsmálum bestur og á sem flestum sviðum. Miklar framfarir eru að verða og hafa orðið í samþættingu í stefnu og áætlanagerð ríkisins, svo sem í samgöngum og loftslagsmálum. Ég tel að löngum höfum við vanmetið fræðslu sem leið til aðgerða í loftslagsmálum því að þekking einstaklinga ræður mestu um hvernig heimili, fyrirtæki og stofnanir bregðast við áskorunum í loftslagsmálum. Ég fagna þess vegna mjög aukinni fræðslu í skólum, nýlegri þáttaröð RÚV og vitundarvakningunni sem fylgir loftslagsverkföllunum. Nýtni, hagsýni og nýsköpun hafa í gegnum tíðina oft verið taldar andstæður í umræðunni en raunin er að nýtni og nýsköpun eru grundvöllur árangurs í loftslagsmálum. Þess vegna er mikilvægt að við mótun nýsköpunarstefnu sem nú stendur yfir sé horft til þessa sviðs sem og í vinnu framtíðarnefndar stjórnvalda.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir þessa umræðu og sömuleiðis hæstv. umhverfisráðherra. Um helgina horfði ég á Silfrið þar sem rætt var við Guðna Elísson prófessor. Það sem kom þar fram var eiginlega sláandi og, með leyfi forseta, ætla ég að vitna orðrétt í það sem Guðni sagði: „„Við erum að veðja á það að framtíðarkynslóðir dragi koltvísýringinn úr andrúmsloftinu og dæli honum niður í jörðina t.d. Það er að mínu mati marklaust að halda sig innan 1,5 gráðu markanna (hækkun á hitastigi jarðar), og nánast útilokað að ná 2 gráðu mörkunum.“ Staðan sé miklu verri en talað er um. „Ef við ætlum að halda okkur innan þeirra þurfum við að endurmóta hagkerfið og alla infrastrúktúra og þurfum að gera það mjög hratt.““ Síðan segir hann líka: „Aukin velmegun, aukinn hagvöxtur, aukinn kaupmáttur. Allt í einu er aukinn kaupmáttur orðinn vesen því að allar vörur sem við getum keypt hafa kolefnisbindingu. Við þurfum einhvern veginn að snúa við þessum hugsunarhætti og það er flókið.“ Guðni tekur sjálfan sig og kollega sína sem dæmi og segir að fæstir þeirra hafi umbreytt lifnaðarháttum sínum. Höfum við sjálf umbreytt okkar lifnaðarháttum að einhverju marki? Ég held því miður ekki. Guðni segir síðan orðrétt: „Ef fram heldur sem horfir og 3–4 gráðu hækkun verður á hitastigi jarðar verða miklar breytingar og markar nánast endinn á þeim heimi sem við þekkjum í dag. Risastór svæði munu fara undir vatn, eyðimerkur myndast og gríðarlegir fólksflutningar. Þetta er ekki heimur sem við viljum fara í, við þurfum að berjast gegn þessu og leggja allt í það.“ En erum við orðin of sein? Það er spurningin: 

Forseti. Ríkisstjórnin hefur lagt fram aðgerðaáætlun í loftslagsmálum til ársins 2030. Þessi aðgerðaáætlun er ekki bara ónæg til að bregðast við þeim vandamálum sem blasa við, heldur er á henni grundvallargalli. Hún ræðst að einkennunum í stað þess að ráðast að rót vandans. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hefur skrifað um stanslausa og ósjálfbæra neyslu sem kjarna vandans og að einstaklingar og fyrirtæki um allan heim þurfi að taka til í sínum ranni. Þetta er gott og vel. En er hægt að ætlast til þess að hegðun einstaklinga og fyrirtækja verði hreinlega í andstöðu við þá hvata og þá hugmyndafræði sem liggja að baki og drífa áfram núverandi efnahagskerfi, þ.e. linnulaus vöxtur hagkerfisins út í hið óendanlega á kostnað alls annars? Linnulaus hagvöxtur krefst nefnilega linnulausrar neyslu og hagnaðar í stórfyrirtæki sem forgangsraðar því framar en lífvænleika plánetunnar. Guðni Elísson var mjög afdráttarlaus í Silfrinu um helgina í lýsingum sínum á þeim hörmungum sem við stöndum frammi fyrir ef við grípum ekki til róttækra aðgerða strax. Sagði hann m.a., með leyfi forseta: „Við þurfum í rauninni að endurmóta hagkerfið, alla innviði og það er mjög flókið. Og við þurfum að gera það mjög hratt.“ Undanfarnar vikur hafa staðið yfir mótmæli ungmenna á Austurvelli þar sem unga kynslóðin krefst þess að valdhafar grípi til aðgerða. Þar hef ég séð skilti á borð við: „Breytum kerfinu, ekki loftslaginu.“ Okkur ber að hlusta á raddir þessara barna og ungmenna því að við erum nefnilega stela framtíð þeirra og komandi kynslóða. Réttindi komandi kynslóða eru stærsta mannréttindamál okkar tíma. Markmið efnahagsstefnu 21. aldarinnar þarf að vera að mæta þörfum allra innan marka nýtanlegra auðlinda með hliðsjón af lífvænleika plánetunnar. Við þurfum að útrýma fátækt og tryggja vistvæna og sjálfbæra efnahagsstarfsemi til langrar framtíðar. 
             Forseti. Við þurfum nýjar áherslur, nýja sýn, nýja hugmyndafræði. Þetta er flókið verkefni, já, en við þurfum bókstaflega að bjarga heiminum. Það er ekkert flókið. Við verðum að taka til róttækra aðgerða, við verðum að breyta kerfinu okkar. 
            

Herra forseti. Síðast höfðum við sérstaka umræðu um loftslagsmál í október sl. um skýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Sú skýrsla er svartari en nokkur þorði að ímynda sér. Hvað hefur gerst síðan við stóðum hér síðast og ræddum loftslagsmálin? Fleiri skýrslur hafa komið fram sem sýna svarta stöðu, það hefur komið í ljós í nýjustu tölum frá Eurostat að Íslendingar losa mest af koltvísýringi á mann af öllum ríkjum innan ESB- og EFTA-svæðisins og hefur losun aukist verulega vegna aukins flugreksturs og skipaflutninga frá árinu 2012, sú þróun að losun í hagkerfi Íslands á hvern einstakling er á skjön við þróunina á hinum Norðurlöndunum. Hvað veldur helstu losuninni hér á landi? Jú, flug og framleiðsla málma, öðru nafni stóriðja. Flugrekstur hefur vaxið gríðarlega síðustu árin og vinnsla á kísilmálmi telur hátt í losun á framleiðslu málma. Við reynum stöðugt að undanskilja þessa þætti þegar kemur að talnaefni um losun koltvísýrings Íslendinga og í alþjóðlegum stöðlum um losun. En hvernig væri nú að taka þessa veigamiklu þætti með? Það er hægt að draga úr losun og almennt hefur losun á einstakling lækkað innan ESB og flest lönd eru komin niður í um 9 tonn á einstakling. Árið 2016 var Ísland hins vegar með hæsta gildi sem var 16,9 tonn á einstakling. Það er óboðlegt. Það sem hefur gerst síðan við ræddum loftslagsmálin hér síðast er að fram hefur sprottið vonarljós mitt í þessu loftslagssvartnætti og sú von birtist á hverjum föstudegi víða um heim sem og hér á Austurvelli. Unga kynslóðin segir: „Hingað og ekki lengra“ og fylgir þar með 16 ára Gretu Thunberg frá Svíþjóð sem leiðir þessa alþjóðlegu mótmælabylgju. Krafa unga fólksins er skýr, að grípa til enn róttækari aðgerða til að sporna við loftslagsbreytingum. Krafa unga fólksins er að verja 2,5% af heimsframleiðslu á ári til ársins 2035 til að halda hlýnun loftslags innan 1,5 gráða. Hæstv. umhverfisráðherra vill vel og er að gera mjög góða hluti eins og hann rakti í ræðu sinni. Aðgerðaáætlunin er frábært skref og önnur verkefni líka en við verðum að taka stærri skref og labba miklu hraðar.  
            

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir framlag þeirra hér og skólabörnum landsins fyrir að halda okkur við efnið. Flestir vísindamenn telja hlýnun jarðar af mannavöldum vera óumdeilanlega staðreynd, að breytingarnar hafi hafist fyrir 100 árum og fari stigvaxandi verði ekkert að gert. Við erum rétt að byrja að sjá upphaf þess, hörmungar sem dunið hafa yfir jarðarbúa eða einstök svæði jarðar á umliðnum áratugum eða árhundruðum hafa yfirleitt komið næsta fyrirvaralaust. Nú höfum við ekki þá afsökun. Aðgerðir stjórnvalda um allan heim virðast máttlitlar enda snerta allar raunverulegar breytingar til að taka á vandanum sjálfa ímynd okkar um lífsgæði og lífshamingju og á meðan svo er þarf ekki bara aðgerðir heldur einnig víðtæka viðhorfsbreytingu um allan heim. Lyfta þarf grettistökum. Ég fagna þeim aðgerðum sem íslensk stjórnvöld hyggjast grípa til í þessum málum. Rafbílavæðing einkabifreiðaflota landsmanna á 10–15 árum er þó einungis hænufet miðað við heildarlosun hér á landi. Herra forseti. Súrnun sjávar er nærtækt vandamál sem við eigum að láta okkur varða. Hlýnun sjávar verður til þess að fiskstofnar færa sig um set þótt nýir komi væntanlega í staðinn. Og þó að það sé ekki loftslagsmál er geislamengun í sjó eftir kalda stríðið lítt kannað og óþekkt vandamál sem lítill gaumur virðist gefinn þótt vitað sé að í upphafi kjarnorkualdar hafi stórveldin varpað úrgangi af þessu tagi lítt vörðum á haf út. Þessi þrjú síðastnefndu atriði snúa beint að lífæð okkar Íslendinga sem er sjávarútvegurinn og okkur ber skylda  Herra forseti. Aðgerða er þörf og hér eigum við Íslendingar að skipa okkur í fremstu röð.

Forseti. Eins og komið hefur svo skýrt fram í umræðunni í dag er þetta málefni sem snertir okkur öll og við verðum að axla ábyrgð. Og því miður, þrátt fyrir að vera svo heppin að vera með græna raforkuframleiðslu, erum við Íslendingar ekki til fyrirmyndar þegar kemur að loftslagsmálum heldur losum við að meðaltali nær tvöfalt meira en íbúar ESB af gróðurhúsalofttegundum út í andrúmsloftið á ári hverju. Staðreyndin er sú að við þurfum að stíga mun þyngri skref í viðbrögðum okkar við loftslagsbreytingum. Við þurfum að minnka neyslu og þar þarf ríkið að ganga á undan með góðu fordæmi. Við þurfum að gera meira og við þurfum að gera það fyrr. Af hverju ekki t.d. að banna nýskráningu bensín- og dísilbíla fyrr en árið 2030, t.d. 2025, eins og Norðmenn stefna að? Höfum þá í huga þá staðreynd sem fram kom í þættinum Hvað höfum við gert á RÚV, að bílarnir okkar losa u.þ.b. milljón tonn á ári af gróðurhúsalofttegundum sem er svipað og stóriðjan losar? Af hverju er ekki búið að setja kolefnisgjald á aðra losun líka, eins og t.d. urðun? Forseti. Við þekkjum staðreyndirnar. Við þekkjum stöðuna. Loftslagsvísindamenn, bæði íslenskir og erlendir, eru sammála um það og því kemur á óvart að enn í dag tali aðilar gegn hörðum aðgerðum. Mig langar því að varpa fram spurningu í umræðunni: Hvaða tölur eru þessir aðilar tilbúnir að leggja fram sem sýna aðra leið til þess að standast beinar skuldbindingar Íslands í Parísarsamkomulaginu, svo við tölum bara um harða peninga? Eða þegar kemur að jörðinni? Hvað erum við tilbúin að leggja af mörkum til að bjarga jörðinni? Herra forseti. Gera þarf breytingar á skattkerfinu, samgöngu- og húsnæðismálum, matvælaframleiðslu og auðlindanýtingu með sjálfbærni að leiðarljósi. Ríkið ætti til að mynda að vera á fullu í að fjárfesta í endurnýjanlegri orku og vera með hvata í því samhengi. Við þurfum að virkja hugvit og vera fyrirmyndir í baráttunni gegn hlýnun jarðar á alþjóðavettvangi. Við höfum allt til þess að svo geti orðið.

Virðulegur forseti. Tikk-takk. Loftslagsmálin eru ekki bara risamál heldur langlangstærsta áskorunin sem við stöndum frammi fyrir. Við erum með metnaðarfulla aðgerðaáætlun í loftslagsmálum en það breytir því ekki að skýrsla vísindanefndar og aðrar erlendar skýrslur vísindamanna sýna okkur að við þurfum að sýna enn meiri metnað og við þurfum að ganga enn lengra. Mikilvægt er að lönd og ríki komi sér saman, eins og til að mynda í Parísarsáttmálanum, en ekki er síður mikilvægt að atvinnulífið, sveitarfélögin, félagasamtök og einstaklingar vinni saman að þessu mikilvæga máli. Sú vitundarvakning sem hefur átt sér stað að undanförnu er frábær. Mig langar að hrósa sérstaklega þáttunum á RÚV, Hvað höfum við gert, og því frábæra framtaki ungs fólks á Austurvelli á föstudögum. Við þurfum að bregðast við hratt. Við þurfum að draga úr mengun og útblæstri og vinna saman í þeim efnum. En við megum ekki gleyma því að við þurfum líka að búa okkur undir þær breytingar sem óhjákvæmilega hafa orðið og munu verða á næstu árum. Þá er ég að vísa til þess þegar kemur að skipulagi og uppbyggingu alls konar innviða. Hvernig gera þessi mannvirki okkar og skipulag ráð fyrir að við lifum í breyttum heimi? Við sjáum fram á enn frekari breytingar á næstu árum, því miður. Hvað vitum við mikið um hafið í kringum okkur og um norðurslóðir, hvaða áhrif mun það hafa á okkar helstu atvinnugrein sem sjávarútvegurinn er? Ég held nefnilega að við vitum því miður ekki nógu mikið um þessa þætti. Þess vegna langar mig að enda á að segja að við þurfum að rannsaka það í drasl. En við þurfum að byrja strax á aðgerðum sem lúta að því að minnka mengun og útblástur.

Herra forseti. Það er ánægjulegt að hlusta á umræðuna og þann samhljóm sem kemur fram í orðum þingmanna um hversu mikilvægt er að við tökum á þeirri vá sem að okkur steðjar í loftslagsmálum og sýnum raunverulegan metnað. Eins og allar aðrar þjóðir heims eigum við gríðarlega mikla hagsmuni undir. Það sem mér verður hins vegar alltaf meira og meira hugsað til í þessu er að þrátt fyrir öll fögur orð, þrátt fyrir að við séum hætt að rífast um í sjálfu sér hlýnun jarðar, alla vega í meginstraumi umræðunnar, þá eru umhverfismálin alltaf víkjandi í umræðunni. Þau eru aldrei í fyrsta sæti. Þegar við ræðum kolefnisgjöld til að ýta undir orkuskipti er ráðist á þau í þessum sal af því að hér sé um að ræða einhvers konar landsbyggðarskatt. Samt er verðlagsuppfærsla á eldsneytisgjöldum oft hærri en hækkun okkar á kolefnisgjöldunum. Okkur er sjaldnast alvara með þeim orðum sem við látum falla um mikilvægi umhverfis- og loftslagsmála þegar kemur að efndunum, þegar kemur að því að grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegt er að grípa til. Það verður ekkert undan því vikist; ef við ætlum að sýna raunverulegan metnað í umhverfismálum þá þurfum við að breyta neyslumynstri okkar. Við þurfum að skattleggja mengun, líka þegar það snertir okkur persónulega sem neytendur. Við þurfum að umbreyta skattkerfinu okkar. Kannski ættum við að umbreyta virðisaukaskattskerfinu okkar í kolefnisskatt að stórum hluta á alla neyslu. Það má líka velta fyrir sér umræðunni eins og í kringum ferðaþjónustuna. Við höfum lagt höfuðáherslu á gríðarlega uppbyggingu ferðaþjónustu og maður veltir fyrir sér langtímasjálfbærni þeirrar atvinnugreinar þegar við horfum á það kolefnisspor sem hún veldur. Hvað verður þegar verður á alþjóðavísu farið að taka á losun í flugi? Hvað mun það þýða fyrir ferðaþjónustuna hér heima fyrir? Hvað mun það þýða fyrir ferðavenjur okkar sjálfra en ekki síður þeirra sem hingað koma? Lykillinn að þessu er, og ég vona að þessi umræða verði okkur hér í þessum sal hvatning til þess, 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu og hæstv. umhverfisráðherra fyrir hans yfirgripsmiklu ræðu og þær umræður sem þingmenn hafa verið með hér í dag. Á síðustu árum hefur orðið mikil vakning meðal einkaaðila og þar með talið einstaklinga varðandi þá loftslagsógn sem steðjar að með aukinni losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið. Þar sem ég bý, í Sveitarfélaginu Hornafirði, horfum við hreinlega á áhrifin á náttúruna með hopun skriðjökla ár frá ári. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur gefið út metnaðarfulla aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, sem komið hefur verið inn á. Í áætluninni eru tillögur að 34 aðgerðum sem eiga að stuðla að minnkun losunar og aukinni kolefnisbindingu. Aðgerðirnar eru stjórnvaldsaðgerðir, en jafnframt er ljóst að fyrirtæki, sveitarfélög og einstaklingar geta nýtt sér áætlunina og tekið þátt í að minnka losun. Ég vil beina athyglinni aðgerð 26 og 27 en þar er um að ræða fræðslu, bæði í skólum og til almennings. Fræðslan er mjög mikilvæg og eins og kom fram í máli ráðherra er unga fólkið orðið leiðandi afl í þessu tilliti, sem er frábært og við þurfum að nýta. Liður 28 fjallar um urðunarskatt og bann við urðun lífræns úrgangs. Skatturinn er hugsaður sem hvati til að minnka urðun lífræns úrgangs þar til því verður hætt með öllu. En varðandi úrgang og meðferð hans er mjög mismunandi hvernig það er á milli sveitarfélaga landsins og það er eitt af því sem þarf að samræma, því að misræmið veldur óöryggi og dregur úr flokkun einstaklinga sem fara á milli sveitarfélaga. Nauðsynlegt er að draga úr neyslu og sóun, ekki aðeins sóun matvæla heldur almennri sóun. Þá vil ég benda á viðburð sem Kvenfélagasamband Íslands og Leiðbeiningastöð heimilanna stendur fyrir næstkomandi laugardag undir yfirskriftinni Umhverfisdagurinn - minnkum fatasóun. Þar verður leiðbeint við viðgerðir og lagfæringar á fatnaði, auk þess sem fataskiptimarkaður verður. Þarna er fyrirmyndarviðburður sem félagasamtök standa fyrir. Grasrótin er virk með verkefnum sem þessum, pokasaumi, pokastöðvum og öðru 

Virðulegur forseti. Öllum kannski til furðu þá dáist ég að mótmælendum og þess vegna dáist ég sérstaklega að hinni 16 ára gömlu Gretu Thunberg sem settist fyrir utan þinghúsið í Svíþjóð til þess að mótmæla loftslagsbreytingum. Í síðustu viku hvatti hún fólk áfram þegar búið var að boða til 1.300 mótmæla í 98 löndum en niðurstaðan varð 1.700 mótmæli í 100 löndum. Börnin eru að kenna okkur og segja okkur að við séum umhverfissóðar. Því miður er staðreyndin sú að ef við ætlum ekki að kæfa okkur í mengun lofts þá sennilega drekkjum við okkur í eigin úrgangi. Loðnan er horfin og spurningin er: Hvarf hún vegna þess að við ofveiddum hana, útrýmdum henni, eða hvarf hún vegna þess að við erum að menga svo mikið og hlýnun jarðar veldur því? Hvort sem er, er það okkur að kenna. Við erum að útrýma þúsundum dýrategunda og því miður virðumst við í þessum þingsal ekki geta ráðið við það hvernig við ætlum að fara að þessu. Það er ekki neinum blöðum um að fletta að mesta mengunin á Íslandi kemur frá fiskiskipum, ferðaiðnaðinum, skemmtiferðaskipum og þar virðist ganga mjög hægt að gera nokkurn skapaðan hlut. Við erum voða stolt af því að setja niður eitt tré en erum sennilega á sama tíma að menga og eyðileggja ekki bara hundruð heldur þúsundir, andvirði þúsunda trjáa. Við erum alltaf að bíta í skottið á sjálfum okkur og þess vegna er það alveg á hreinu, eins og unga fólkið segir, 

Herra forseti. Þessi umræða er alltaf að dýpka og það er gott. Við stöndum sameinuð á Alþingi um loftslagsmálin. Það er gott. Ég ætla að halda áfram að hvetja til umræðna af þessu tagi og óska eftir stöðufærslum frá hæstv. umhverfisráðherra þangað til við förum að sjá saxast allverulega á þær milljónir tonna sem við losum árlega á Íslandi, bæði innan og utan ETS-kerfisins. Það er rétt sem kom fram í umræðunni, raforkunotkun eykst töluvert þegar við færumst t.d. yfir í rafbíla. En þessi sama orka er í notkun í dag og ekki í formi rafmagns heldur efnahvarfa sem koma til vegna bruna jarðefnaeldsneytis. Það er orka sem hefur verið föst ofan í jörðinni í tugi milljóna ára. Jörðin þolir ekki að við losum þetta. Það er forvitnilegt að hugsa til þess að það er auðveldara að hugsa um umfang orku sem þarf að nýta þegar virkja þarf fyrir henni en þegar við dælum því hreinlega á bensínstöð. Mjög góðar ábendingar komu fram um lífríkið, landbúnað, sjávarútveg, atvinnulífið og samgöngumál og líka góð gagnrýni á grundvöll hagkerfisins. Ég vona að ríkisstjórnin taki þetta allt til sín og vinni með þær hugmyndir sem fram komu. Forseti. Píratar hafa undanfarið unnið að tillögum að grænum sáttmála sem kallast á ensku, með leyfi forseta, „Green New Deal“. Það heyrist að Samfylkingin hefur líka gert það og eflaust fleiri flokkar. Það eru allir að hugsa á þessum nótum um þessar mundir, sem betur fer. Sumir hafa líka rambað á sama nafn, græna sáttmálann. Mér finnst þetta flott nafn en nú er kannski komið tækifærið sem við vorum ekki búin að gera okkur grein fyrir til að búa til djúpstæðari pólitískan sáttmála en nokkurn hafði grunað. Ég vona að við getum átt frekara samtal um það. Til lengri tíma litið erum við ekki bara að keppast við að ná alþjóðlega pólitískt þolanlegum markmiðum, heldur að núlla út koltvísýringslosun okkar annars vegar, að ná koltvísýringsmagni í andrúmsloftinu aftur niður fyrir 300 ppm og að tryggja líffræðilegan  Ég hlakka til að takast á við þetta með ykkur og þakka fyrir góða umræðu.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni um þessa umræðu um loftslagsmálin, hún er búin að vera mjög góð og upplýsandi. Hún er djúp og er alltaf að verða dýpri, hvort sem er á Alþingi eða annars staðar. Mig langar aðeins að nefna hér að þær aðgerðir sem gripið hefur verið til eftir að þessi ríkisstjórn tók til starfa, og verið er að grípa til, munu ekki allar skila árangri einn, tveir og þrír. Eðli þeirra er ekki slíkt, en sumar gera það. Þær sem m.a. gera það eru eins og að moka ofan í skurðinn eða minnka matarsóun. Svo eru aðrar aðgerðir sem eru til mun lengri tíma eins og orkuskiptin sem gerast yfir lengri tíma og styttri skref stigin í einu, fræðsla o.s.frv. Þetta er nokkuð sem við verðum að hafa í huga, líka þegar við horfum til þess að nýjustu gögnin okkar eru frá 2016 um losun og ég veit að þau munu eitthvað halda áfram að vaxa, a.m.k. í sumum geirum. Málið er að við verðum að ná þeim toppi eins og fyrir vegasamgöngur, vonandi í allra síðasta lagi á þessu ári, en það munum við ekki vita strax. Það er mikilvægt að hafa þetta í huga. Kerfisbreytingar eru nauðsynlegar eins og hér hefur komið fram og ég tek innilega undir það. Við vinnum að því samkvæmt aðgerðaáætlun á sömu sviðum eins og varðandi orkuskiptin. Við vinnum að því varðandi endurheimt náttúrunnar - hv. þm. Smári McCarthy kom sérstaklega inn á það - með kolefnisbindingarátakinu. Í því felst að endurheimta votlendi, land o.s.frv. Það eru nokkur meginatriði sem við verðum að hafa áfram í huga, orkuskiptin, kolefnisbindingin, endurheimt náttúrunnar, neyslan, sem er stórt loftslagsmál, og við gleymum heldur ekki atvinnulífinu sem utan um er heilt kerfi á Evrópuvísu fyrir þau fyrirtæki sem menga hvað mest, svokallað ETS-kerfi sem m.a. stóriðjan okkar er inni í. Það er líka mikilvægt að þau fyrirtæki geri enn þá betur en þar eru gerðar kröfur um. 
             Að lokum þakka ég aftur kærlega fyrir umræðuna og ég kem með hv. þm. Ásgerði K. Gylfadóttur til Kvenfélagasambandsins á laugardaginn.

Herra forseti. Það er mér mikil ánægja að mæla fyrir þessu frumvarpi um strandveiðar. Hér liggur fyrir frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum, frá atvinnuveganefnd. Eftirfarandi breytingar verða á 6. gr. a laganna: a. Orðin „og aflaheimilda á tímabil og landsvæði“ í 2. málsl. 2. mgr. falla brott. b. 3. málsl. 2. mgr. orðast svo: Þá skal Fiskistofa með auglýsingu í Stjórnartíðindum stöðva strandveiðar þegar sýnt er að leyfilegum heildarafla, að ufsa undanskildum, verði náð samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur um strandveiðar fyrir hvert ár. c. Við 3. málsl. 4. mgr. bætist: sbr. þó 9. mgr. d. Á eftir 6. mgr. koma þrjár nýjar málsgreinar, svohljóðandi: Heimilt er hverju skipi að stunda strandveiðar í 12 veiðidaga innan hvers mánaðar, mánuðina maí, júní, júlí og ágúst. Fiskistofa skal auglýsa árlega eftir umsóknum um leyfi til strandveiða. Heimilt er hverju strandveiðiskipi að landa ufsa í því magni sem ráðherra ákveður með reglugerð ár hvert án þess að sá afli teljist til hámarksafla skv. 5. tölul. 5. mgr. Um ufsa sem ekki reiknast til heimilaðs afla í hverri veiðiferð strandveiðiskips gilda eftirtalin skilyrði: a. Að aflanum sé haldið aðskildum frá öðrum afla skipsins og hann veginn sérstaklega og skráður. b. Að aflinn sé seldur á viðurkenndum uppboðsmarkaði fyrir sjávarafurðir og andvirði hans renni til sjóðs, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1992, um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, með síðari breytingum, sbr. þó 2. málsl. 9. mgr. Sé heimild skv. 8. mgr. nýtt skulu forráðamenn uppboðsmarkaðarins þar sem aflinn er seldur standa skil á andvirði hins selda afla að frádregnum hafnargjöldum og kostnaði við uppboðið. Þá skal útgerð skipsins fá 80% af andvirði selds afla sem skiptist milli útgerðar og áhafnar samkvæmt samningum þar um. Og 2. gr. hljóðar svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Með þessu frumvarpi fylgir svohljóðandi greinargerð: Með frumvarpi þessu eru lagðar til tilteknar breytingar á lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum, þ.e. ákvæði laganna um strandveiðar. Strandveiðar hafa verið stundaðar frá því í júní 2009. Kerfið hefur gengið upp eins og lagt var upp með og reynst nýbreytni innan stjórnkerfis fiskveiða. Frá árinu 2010 hafa að meðaltali 674 bátar stundað strandveiðar ár hvert. Samkvæmt gildandi fyrirkomulagi hafa veiðarnar verið það sem kallað er „ólympískar“ sem birtist í því að sjómenn hafa keppst um að ná þeim afla sem heimilt er á sem skemmstum tíma þar til leyfilegum heildarafla á viðkomandi svæði hefur verið náð. Talið hefur verið að af þessu hafi getað stafað aukin slysahætta. Við gerð þessa frumvarps hefur verið leitast við að nýta þá reynslu sem skapaðist við tímabundna breytingu á ákvæði laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, og gerð var á vorþingi 2018. Sú tímabundna breyting fól í sér að hver bátur gat stundað strandveiðar í 12 daga í hverjum mánuði svo lengi sem ráðstöfuðum heildarafla var ekki náð samkvæmt reglugerð sem ráðherra setti um strandveiðar fyrir árið 2018. En með þessu frumvarpi er áformað að taka mið af þeirri reynslu og lögfesta ákvæði með svipuðu efni varanlega með það að markmiði að bæta umhverfi strandveiða og auka öryggi sjómanna á strandveiðum. Með frumvarpinu er lagt til að breytt verði ákvæði 6. gr. a laga nr. 116/2006, sem fjallar um strandveiðar á þann veg að það verði með svipuðu sniði og ákvæði til bráðabirgða sem lögfest var á síðastliðnu sumri. Helstu efnisatriði frumvarpsins eru, eins og áður segir, að gert er ráð fyrir að hverju strandveiðiskipi verði heimilt að stunda strandveiðar í 12 daga innan hvers mánaðar í fjóra mánuði á ári, mánuðina maí, júní, júlí og ágúst. Strandveiðar verða háðar sérstöku leyfi Fiskistofu með sama hætti og verið hefur. Það verða engar breytingar gerðar á svæðaskiptingu. Ráðherra mun áfram kveða nánar á um skiptingu landsvæða með reglugerð og við þessi svæði miðast skráning skipa. Sú breyting verður gerð að aflaheimildum verður ekki lengur skipt á landsvæðin eða tímabil heldur miðað við að heimilt verði að stunda veiðar frá öllum landsvæðum þar til veitt hefur verið það heildaraflamagn sem ráðstafað er til strandveiða samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur um strandveiðar fyrir hvert ár. Ekki er gert ráð fyrir að ráðherra geti stöðvað veiðar þegar áætluðu aflamagni er náð eins og var samkvæmt umræddu bráðabirgðaákvæði sem lögfest var með lögum nr. 19/2018 og heldur ekki að Fiskistofa geti stöðvað veiðar á einstökum svæðum þegar áætluðu aflamagni er náð eins og var samkvæmt eldri reglum. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að Fiskistofa skuli stöðva strandveiðar þegar sýnt er að heildarafli strandveiðiskipa, að frátöldum ufsa, fari umfram það magn sem ráðstafað er til strandveiða samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur fyrir hvert ár. Áfram verða í gildi sömu reglur um að sama fiskiskipi verður aðeins veitt leyfi til strandveiða frá einu landsvæði á hverju veiðitímabili. Einnig er miðað við að reglur um heimilisfesti verði óbreyttar eins og þær voru fyrir gildistöku laga nr. 19/2018, þ.e. að leyfi skuli veitt á því svæði þar sem heimilisfesti útgerðar viðkomandi fiskiskips er skráð, samkvæmt þjóðskrá eða fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra. Enn fremur er gert ráð fyrir að umsóknarferli um leyfi til veiðanna verði með þeim hætti að Fiskistofa auglýsi árlega eftir umsóknum með svipuðum hætti og verið hefur. Þá eru í frumvarpinu svipaðar reglur og voru í áðurnefndu ákvæði til bráðabirgða, sem lögfest var með lögum nr. 19/2018, um að hverju strandveiðiskipi sé heimilt að landa ufsa í því magni sem ráðherra ákveður með reglugerð ár hvert án þess að sá afli teljist til heildarafla eða hámarksafla hverrar veiðiferðar. Um ufsa sem ekki reiknast til heimilaðs afla í hverri veiðiferð strandveiðiskips skulu gilda eftirtalin skilyrði: 1) Að aflanum sé haldið aðskildum frá öðrum afla skipsins og hann sé veginn sérstaklega og skráður. 2) Að aflinn sé seldur á viðurkenndum uppboðsmarkaði fyrir sjávarafurðir og andvirði hans renni til sjóðs, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1992, um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, með síðari breytingum. Sé heimild þessi nýtt skulu forráðamenn uppboðsmarkaðarins þar sem aflinn er seldur standa skil á andvirði hins selda afla að frádregnum hafnargjöldum og kostnaði við uppboðið. Þá skal útgerð skipsins fá 80% af andvirði selds afla sem skiptist milli útgerðar og áhafnar samkvæmt samningum þar um. Með frumvarpinu er því gert ráð fyrir að andvirði selds ufsa skiptist milli útgerðar og sjóðs skv. lögum um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla í hlutfallinu 80/20. Það er ekkert hámarksaflamagn á ufsa sem heimilt er að veiða á strandveiðitímabilinu án þess að sá afli reiknist til aflamarks heldur miðað við að ráðherra ákveði það með reglugerð fyrir ár hvert. Gera má ráð fyrir að ráðherra ákveði það með reglugerð um veiðar í atvinnuskyni sem sett er fyrir hvert fiskveiðiár. Nefndin telur brýnt að málið verði afgreitt fyrir nýtt strandveiðitímabil. sem hefst 1. maí nk. Frumvarpið kemur til nánari umfjöllun í nefndinni eftir 1. umr. og gefst þar svigrúm til að skoða einstaka þætti þess betur. Ég vil aðeins, til að glöggva menn á því sem hefur verið í strandveiðum undanfarin ár, nefna að sumarið 2018 var tíunda sumarið sem strandveiðar voru heimilaðar. Þá var sú breyting gerð á árinu 2017, að það mátti veiða 10.200 tonn af óslægðum, kvótabundnum botnfiski fyrir allt landið og hver bátur fékk 12 veiðiferðir á mánuði. Á síðasta ári mátti veiða 700 tonn af óslægðum ufsa og þá fengu útgerðirnar 80% af sölunni og VS-sjóðurinn 20%. Breytt fyrirkomulag um að heimila 12 veiðiferðir á mánuði í fjóra daga í viku fór almennt mjög vel í sjómenn og það voru alls níu bátar sem náðu því að fara í 48 róðra sem þessir 12 dagar sinnum fjórir mánuðir gáfu möguleika á. En strandveiðiflotinn á síðasta ári náði ekki að fullnýta heimildir sínar. Aflinn var um 9.380 tonn, eða 820 tonnum undir heimildum. Heimildir til að veiða ufsa í svokallaðan VS-sjóð voru heldur ekki fullnýttar. Það voru veidd 390 tonn og á síðasta ári voru gefin út 558 leyfi til strandveiða, sem er 46 leyfum færra en árið 2017. Þess má geta að af þeim lönduðu 548 bátar afla. Flestir voru strandveiðibátar á einni vertíð árið 2012. Þá náði hámarki í fjölda 761 bátur. Bátunum á strandveiðum hefur því fækkað um 16,7% á síðastliðnum tveimur vertíðum. Flest leyfi voru gefin út á A-svæði. Í fyrra voru þau 205. Á svæði B voru gefin út 109 leyfi, á svæði C voru gefin út 121 leyfi og á svæði D voru gefin út 123 leyfi. Alls fóru strandveiðibátar í fyrrasumar í um 15.000 róðra þar sem aflinn var að meðaltali 655 kíló á dag. Frá upphafi strandveiða hefur dagsafli ekki verið meiri. Afli strandveiðibáta í fyrra var að meðaltali 17,8, sem var 1,3 tonnum meira en árið 2017. Fjöldi báta þar sem afli var umfram 20 tonn var 229 sem var 24 bátum fleiri en árinu á undan. Ég tel að við séum að þróa strandveiðikerfið í rétta átt með þessu frumvarpi, festa það til ótímabundins tíma í lögum og það sé mikil framför fyrir þessa grein í sjávarútvegi, smábáta vítt og breitt í kringum landið, og mikið öryggismál fyrir sjómenn að geta valið daga innan hvers mánaðar þegar gæftir eru góðar, veður góð, og líka til þess að dreifa hráefninu með sem bestum hætti inn á fiskmarkaði og í vinnslu. Þetta hefur allt reynst vera með jákvæðum formerkjum, svo að ég tel að þetta fyrirkomulag hafi svo sannarlega sýnt að það sé komið til að vera, þó að ég sé alls ekki að segja að ekki megi gera bætur á því og þróa það. Þetta er eins og margt annað sem við fjöllum um hér á Alþingi lifandi plagg. Það eru ýmsar hugmyndir uppi um að skoða möguleika á því að færa til tímabil eftir svæðum, hvað hentar betur, að byrja á einu svæði frekar en öðru og enda þá fyrr, og öfugt. Það er margt í þessu sem ég held að við höldum bara áfram að ræða og velta fyrir okkur. En mér finnst líka mjög ánægjulegt hversu breið pólitísk samstaða hefur náðst um þetta mál og skilningur á því að gera breytingar á kerfinu, sem hefur vissulega sýnt sig og sannað; það var eftirspurn eftir því þegar það var sett á laggirnar árið 2009. Og vissulega teljum við Vinstri græn að þetta sé barnið okkar, þó að nú eigi allir flokkar þetta barn og haldi áfram að horfa á það vaxa og dafna inn á fullorðinsár og hafa lagt sitt af mörkum við að þróa þetta kerfi. Það er ekki bara gott fyrir sjávarútveginn að hafa fjölbreytni í greininni, heldur er það líka ákveðin menningararfur að gera út á minni bátum í sjávarplássum vítt og breitt um landið. Ég held að við eigum að gera allt til þess að ýta undir að ungt fólk máti sig við sjómennsku með því að geta byrjað að róa á strandveiðum með minni tilkostnaði en að fara að kaupa sér aflaheimildir dýru verði eins og veruleikinn er í dag ef menn ætla að fara að kaupa bát og aflaheimildir til að standa undir rekstri og atvinnu. Ég vísa þessu máli til umfjöllunar í atvinnuveganefnd og þar munum við kalla inn gesti. Vonandi heldur þessi góða samstaða áfram um að geta afgreitt málið tímanlega fyrir strandveiðitímabilið sem hefst 1. maí nk.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir framsögu um frumvarp atvinnuveganefndar til breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, sem sagt breytingar á strandveiðum. Fyrir ári síðan fór hv. þingmaður vel yfir hvernig ætti að meta árangurinn af þeirri tilraun sem gerð var á síðasta ári. Ég vil því spyrja: Hvar finn ég þá skýrslu, matið um hvernig til tókst? Það er fyrsta spurningin. Ég set ákveðinn fyrirvara við það að við séum að festa þetta fyrirkomulag í sessi með þessum hætti til frambúðar. Ég sé hins vegar líka ákveðna kosti í því. 12 dagar til veiða í mánuði er kostur. Það skiptir máli að það sé meiri fyrirsjáanleiki en við höfum haft, alla vega síðasta árið, og ég tek undir að það er brýnt að málið verði afgreitt sem fyrst, þ.e. hvernig fyrirkomulag strandveiða í ár verður. Það má nú ekki mikið seinna vera. En það eru ýmsar ytri aðstæður sem geta haft áhrif á strandveiðar. Til dæmis getur samdráttur í heildaraflaheimildum haft áhrif á hvert hámarkið á aflaheimildum til veiðanna er. Breytingar á vinnumarkaði geta haft áhrif á ásóknina í veiðarnar, veðurfar, fiskverð, fiskigengd og fleira mætti telja. Þess vegna vil ég aðeins fara til baka í það sem ég sagði einmitt fyrir ári síðan, að það liggur fyrir að þær viðbótaraflaheimildir sem komu inn í kerfið í fyrra og væntanlega líka í ár, fari allar inn á svæði A. Það sýndi sig að þær gerðu það. Niðurstaðan varð sú. Þess vegna vil ég spyrja: Ef ytri aðstæður breyta síðan kerfinu, þurfum við þá ekki að huga að einhverjum girðingum, 

Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að við í atvinnuveganefnd lögðum upp með það eftir að frumvarpið var samþykkt sl. vor að gera góða úttekt á því hvernig til hefði tekist eftir sumarið og að það gæti legið fyrir tímanlega svo að við gætum metið framhaldið í því ljósi. Því miður varð ekki af þeirri úttekt. En ég held að það sé ekkert of seint að gera hana. Eins og hv. þingmaður segir eru í öllum atvinnuvegum, sjómennsku sérstaklega, miklir óvissuþættir, ekki bara af mannavöldum heldur líka veðurfarslegir og hvernig fiskstofnarnir haga sér og svo ótal margt sem aldrei verður hægt að girða fyrir og geirnegla að allt verði eins og við alþingismenn viljum að það verði nákvæmlega. Þannig er bara veruleikinn í þessari atvinnugrein, sjómennsku, eins og menn hafa þekkt frá alda öðli. Á síðasta ári höfðu menn áhyggjur af því að hafa einn pott, að á ákveðnum svæðum myndi kannski verða betri og meiri sjósókn síðari hluta tímabils og þá stæðu menn frammi fyrir því að heildarmagnið væri búið. En við horfðum upp á það í fyrra að það náðist ekki það magn sem var til strandveiða. Og nú erum við að bæta um enn betur. Ráðherra mun gefa út reglugerð upp á 11.000 tonn. Það var gefin út reglugerð upp á 10.200 tonn sem náðist ekki á síðasta ári og var þó nokkuð langt í það, eins og kom fram í máli mínu. Svo ég tel að við getum verið mjög örugg um að allir 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og vil þá hvetja til þess að atvinnuveganefnd beiti sér fyrir því að unnin verði skýrsla, þá jafnvel ekki fyrr en eftir komandi strandveiðivertíð, sumarið. Og að það verði búið þannig um hnútana í frumvarpinu að það verði eitthvert kerfi þannig að menn taki stöðuna reglulega, jafnvel árlega. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að eins og ytri aðstæður eru núna þá hef ég engar áhyggjur af því að aflaheimildirnar klárist áður en allir hafa nýtt sína 12 daga. En það þarf ekki svo miklar breytingar á ytra umhverfinu til að svo verði. Þess vegna vil ég hvetja nefndina til að huga að einhverjum leiðum til þess að tryggja lágmarkshlutdeild allra svæða, t.d. prósentu af heimildum hvers árs eða það að eitt svæði geti t.d. ekki farið umfram 50% af öllum heimildum, eða eitthvert svæði fari ekki undir 15%. Þetta eru bara tölur algerlega úr lausu lofti gripnar. Það verði farið yfir þessa möguleika. Ég átta mig ekki á því hvort það eru miklir eða litlir möguleikar til þess að setja svona reglur sem raunverulega ganga upp. Auðvitað eru hagsmunir einstaklinga miklir en stærstu hagsmunirnir í strandveiðikerfinu eru hagsmunir byggðarlaga, smærri byggðarlaga, margra brothættra byggða. Ég held að það séu þeir hagsmunir sem þurfi dálítið að vega og meta í útfærslunni á kerfinu. Svo langaði mig að spyrja hv. þingmann hvaða áhrif sú breyting hafi að nú er stöðvunarheimildin hjá Fiskistofu en ekki ráðherra.

Herra forseti. Svo ég byrji á síðustu spurningunni: Ég tel að sú breyting að heimildin sé hjá Fiskistofu en ekki ráðherra breyti litlu um málið í heild. Við vitum að ráðherra hefur alltaf heimild, ef svo ólíklega vildi til að það væri farið upp í þak á 11.000 tonnum, til að gefa út reglugerð ef ónýttar heimildir eru í 5,3%, félagslega hlutanum. Undanfarið hafa aflaheimildir í línuívilnun ekki nýst. Ráðherra gaf út í ágúst 2017 reglugerð um 500 tonn til viðbótar og ég tel að ráðherra hverju sinni hafi þessa heimild með það að leiðarljósi að horfa til ónýttra heimilda í félagslega hlutanum sem, nota bene, geta ekki nýst, falla niður dauðar nema hægt sé að nýta þær til strandveiða. Þeir sem hafa verið á strandveiðum hafa auðvitað horft til þess vonaraugum að fá meira í sinn hlut þegar ljóst er að það falla niður dauðar heimildir eins og línuívilnun á milli fiskveiðiára. Ég tel að það sé líka mikil búbót að fá auknar heimildir í ufsa, sem eru þá utan hámarksafla á hverjum degi. Það skiptir miklu máli. Þær fara upp í 1.000 tonn úr 700. Ég tel að það sé ekki þörf á því á þessu stigi að fara að setja einhverjar girðingar eða eyrnamerkja hlutfall. Ég tel þetta vera það mikið magn sem þarna er undir að það eigi að vera meira en ríflegt til að öll svæði fái 12 daga. En svo vitum við auðvitað að það er mismunandi 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni atvinnuveganefndar, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, fyrir að flytja okkur þessar fregnir og frumvarp til laga um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða sem lúta að strandveiðum. Þetta er að færast í varanlegri búning. Við í mínum flokki fögnum auðvitað þessari endanlegu breytingu og öllum þeim skrefum sem stigin eru út úr núverandi kerfi. Þetta er lítið lóð en ég veit að það er dýrmætt sjávarbyggðunum sem eiga aldagamla hefð, atvinnuhefð, á þessu sviði, þ.e. sjávarútvegi, en hafa farið mjög halloka í núverandi kerfi. Hér segir í greinargerð að aflaheimildum verði ekki lengur skipt á landsvæði eða tímabil heldur miðað við að heimilt verði að stunda veiðar frá öllum landsvæðum þar til veitt hafi verið það heildarmagn sem ráðstafað sé til strandveiða samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur um strandveiðar fyrir hvert ár. Mig langar að spyrja hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur hvort þetta hafi fengið umfjöllun í nefndinni og hvaða áhrif hún telji að það muni hafa á strandveiðarnar.

Herra forseti. Við höfum rætt þessi mál og einnig við greinina sjálfa, eins og á síðasta ári varðandi það að halda svæðaskiptingunni áfram, að það sé mikið byggðasjónarmið líka að hafa þessa svæðaskiptingu til þess að bátar þurfi í upphafi strandveiða að ákveða sig hvar þeir ætla að vera og geti ekki flakkað á milli svæða í framhaldinu, að það sé ákveðin byggðafesta fólgin í því. Flestir strandveiðimenn vilja nú vera næst heimili sínu. Og það hefur verið raunin, held ég. Menn höfðu áhyggjur af því í fyrra að sjómenn myndu færa sig mikið yfir á A-svæðið þar sem væri bara einn pottur. Menn töldu að sjómenn gætu aflað betur þar eða að þar væri betra veður, sem reyndist nú langt í frá vera raunin. Þess vegna var í fyrra sett inn í frumvarpið að menn þyrftu að vera þar sem þau voru skráðir nokkrum dögum áður en að strandveiðitímabilið hófst. Það var metið þannig að þess þyrfti ekki núna, þetta yrði bara með sama hætti og verið hefur frá árinu 2009, að menn væru á því svæði þar sem þeir væru með lögheimili og þyrftu þá að ákveða það í upphafi tímabilsins. Ég tel að innan greinarinnar séu menn alveg í jafnvægi með þessa hluti og telji ekki að neitt ójafnvægi verði milli svæða. Það sé komin ákveðin ballest í lestina, eins og segja má á sjómannamáli, að menn sæki fyrst og fremst á þá staði sem þeir eru kunnugir og hafa verið á og haldi því áfram í trausti þess að þeir hafi 12 daga hvar sem er.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýr og greinargóð svör, sem hún veitir fúslega og einbeitt. Ég held nú að það eigi við um sjómenn eins og aðra að þeir víla ekki fyrir sér fjarlægðir og þeir munu leita þangað þar sem aflamöguleikinn er bestur. Þess vegna er þetta kannski örlítið áhyggjuefni þó að þetta hafi sloppið ágætlega til í fyrra. Ég er með tvær spurningar. Það er þetta með veiðidaga. Nú er heimilt að fara og sækja í fjóra daga. Var rætt um það í atvinnuveganefnd eða metið hvort ástæða væri til þess að hreyfa þessa daga eitthvað til? Umræða var á einhverju stigi um að heimila hugsanlega sunnudagana, með tilliti til markaða og markaðarins á komandi viku. Var það eitthvað rætt í þessu tilliti? Og síðan vildi ég fá viðhorf formanns atvinnuveganefndar: Nú sóttu færri bátar strandveiðarnar í fyrra en áður. Ástæðurnar fyrir því vita menn svo sem ekki. En er það mat nefndarinnar eða formannsins að hin nýja löggjöf muni geta haft hvetjandi áhrif á að fleiri bátar sæki inn í þennan flokk veiða?

Herra forseti. Ég vonast til þess að þetta hafi þau áhrif að það sé fyrirsjáanleiki, að komin sé ákveðin festa og að menn telji að þetta geti staðið þokkalega undir rekstri þessarar veiðileiðar þótt veiðitíminn sé ekki nema fjórir mánuðir. Margir af þessum bátum eru kannski með litlar aflaheimildir og reyna að róa á þær hinn hluta ársins. Ég tel að þetta muni styrkja menn í trúnni að fara á strandveiðar. Ég veit að margir bátaeigendur völdu það t.d. í fyrra að fara frekar í viðskipti við einhver fyrirtæki og leigja af fyrirtækjunum aflaheimildir og leggja á móti. En ég tel að þetta skapi festu. Menn hafa þá þennan fyrirsjáanleika. Lögin eru komin til að vera þó að löggjafinn geti auðvitað endurskoðað ýmsa þætti í þessum lögum í framhaldinu eins og öllum öðrum. Varðandi hugmyndir eins og að taka sunnudagana inn í þá hefur það vissulega verið rætt. Það voru deildar meiningar um það mál þegar við ræddum það í fyrra. Ég tel alveg eðlilegt að við ræðum það áfram og skoðum það. Menn höfðu einhverjar skoðanir á því hvort það hentaði að kalla út mannskap til að taka á móti þessum bátum á sunnudögum og hvort það hentaði vinnslunni. Þar voru uppi ýmis sjónarmið. Varðandi öll mál sem ekki náðist að taka alveg utan um á síðasta ári þá töldum við í nefndinni að ekki væri rétt að fara að henda upp einhverjum boltum í loftið núna. Það væri mikilvægara fyrir strandveiðarnar og til að ná þessum málum í varanleg lög að fara fram með frumvarpið að mestu leyti óbreytt og bæta í pottana 

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum, strandveiðar. Ég ætla að þakka hv. formanni atvinnuveganefndar, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, fyrir hennar framsögu í þessu máli og yfirferð. Við erum öll á þessu máli í atvinnuveganefnd. Það sem ég vildi segja í þessu sambandi er að ég hefði viljað, eins og við töluðum um í fyrra þegar þetta frumvarp fór í gegn til eins árs sem tilraunaverkefni, töluðum um það í ræðum hvað eftir annað, að við myndum taka það til endurskoðunar í vetur og slípa af því einhverja agnúa, bæta við og þar fram eftir götunum. Hef ég saknað þess að breytingin hafi ekki komið inn fyrr og spurt um það og fengið lítil svör. Nú er þetta komið og það eru ekki nema rúmir 40 dagar þangað til að strandveiðitímabilið hefst. Ef við ætlum ekki að missa þetta þannig að þetta fari inn í gamla kerfið sem var áður, þá þurfum við að hraða þessu í gegn og ég er alveg sammála því. En að því sögðu þá finn ég að því að við höfum ekki fengið frumvarpið fyrr inn til að vinna í því til lagfæringar. Fyrirkomulagið kom ágætlega út síðasta sumar og ég hef nefnt það við formann og fleiri að við ættum þá eftir sumarvertíðina, strandveiðivertíðin, að fá þetta til vinnslu og skoðunar. Þá getum við séð tvö ár aftur í tímann og kannski unnið það betur og skoðað það sem gæti komið upp á í sumar sem kom ekki upp á síðasta sumar, tækjum þetta til endurskoðunar næsta haust. Ég vonast eftir því að það verði hægt. Það er ýmislegt sem menn hafa rætt í því sambandi og auðvitað vilja menn alltaf fá lagfæringar á ýmsu. Ég er í ágætu sambandi við trillukarla vítt og breitt. Við vitum það sem höfum verið í þessum bransa og þeir sem hafa fjallað um málið að það er misjöfn aðstaða á fiskiríi hringinn í kringum landið. Það veiðist oft best á norðvesturhorninu fyrri part sumars, á vorin. Á suðvesturhorninu í kringum Reykjanes og á Faxaflóa byrjar veiðin jafnvel í mars og er góð í apríl. Menn hafa kallað eftir því að það væri skoðað að opna fyrir veiðar í apríl. Síðan ef við förum hringinn austur fyrir, Norðurland, Austurland og Suðausturland, þá er oft ágætisveiði síðsumars. Þar hafa menn nefnt að lengja tímabilið jafnvel fram í september. Það er svolítið misjöfn aðstaða hringinn í kringum landið. Mér finnst alveg þess virði að athuga hvort ekki sé hægt að nálgast það í fyllingu tímans. Við náum þeirri umræðu ekki núna, tíminn er of knappur. Þetta eru helstu þættirnir sem kæmu til endurskoðunar. Potturinn, sem við köllum svo, var í fyrra 10.200 tonn, kláraðist ekki. Það voru rúm 9.000 tonn sem veiddust og 700 tonn eftir af honum. Nú er hann 11.000 tonn og u.þ.b. 1.000 tonn sem út af standa í sambandi við línuívilnun og jafnvel eitthvað annað í 5,3% bixinu, eins og maður segir á vondu máli. Ég óttast ekki að þetta dugi ekki. Ég tel þetta muni duga í sumar. Eins og kom fram í ræðu formanns nefndarinnar þá hefur orðið fækkun á bátum síðustu ár, sjálfsagt af ýmsum ástæðum, lágt fiskverð og alls konar ástæður. Flestir voru bátarnir 2012 og hefur farið fækkandi síðan. Ég hef haft þá tilfinningu og skoðun að þetta kerfi sé komið til að vera. Það er búið að sanna sig þótt ég hafi ekki verið sérstaklega hrifinn af því þegar það kom á. Þetta er prýðiskerfi til hliðar við kvótakerfið, þó að það sé í raun og veru inni í kvótakerfinu, potturinn er tekinn út úr sameiginlegri auðlind. Af því að ég nefni að það hefur orðið fækkun þá held ég líka að það séu spámenn farnir úr greininni, meira bara „orginalar“ eftir. Það eru kannski ungir menn sem vilja fara í útgerð og eru með blóð á tönnunum, eins og maður segir stundum. Síðan eru kennarar, lögfræðingar, listamenn og ýmsir aðrir sem eru þarna líka yfir sumarið og svo eldri karlar, gamlir sjómenn sem eru að sigla inn í sólarlagið. Þetta hentar ansi mörgum aðilum og er bara hið besta mál. Eins og kom fram áðan þá er þetta góður skóli fyrir nýliða. Við þurfum á því að halda að ungir menn geti fundið sig í sjómennsku og fundið fyrir sjálfstæði og áhuga og öðru slíku, það hefur verið þannig í gegnum áratugina og árhundruðin jafnvel, og menn þurfa að byrja einhvers staðar. Ég ætla líka að nefna ufsann. Það var ágætisviðbót að ufsinn kom inn í sem svona aukategund. Ég er á þeirri skoðun eins og staðan er í dag og hefur verið undanfarin ár að ufsi sé mjög vannýtt tegund í fiskveiðiauðlind okkar. Honum er ekki mikið landað. Það er alltaf töluverður slatti af ufsa sem dettur upp fyrir við hver kvótaáramót. Það mætti skoða það betur að nýta hann með einhverjum ráðum og það kæmi ekki við nokkurn einasta aðila. Þá þarf sú fisktegund að vera þannig að það sé eitthvað upp úr henni að hafa, eitthvert verð, og veiðigjaldið og slíkt sé þannig að menn sjái sér hag í því að landa ufsanum. Þetta er sú vinna sem ég hefði viljað fara í í vetur. En við höfum knappan tíma núna og ég mæli með því að frumvarpið fái að fara í gegn. Ég ætla ekki að lengja mál mitt mikið meira. Þetta mál er nánast eins og það var, með smábreytingum þó. Nú fer það til nefndar aftur og til umsagnar. Það voru kallaðir inn umsagnaraðilar en það verður ekki mikið hægt vinna úr því nema bara til umhugsunar og kannski til framtíðar því tíminn er knappur. Góðir hlutir gerast hægt, eigum við ekki bara að segja það? Ég ætla ekki að hafa þetta lengra.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hefur verið hér varðandi þetta frumvarp. Mér leikur aðeins forvitni á að vita eitt; þegar maður blaðar í gegnum greinargerð kemur fram að að meðaltali hafi 674 bátar stundað strandveiðar ár hvert frá árinu 2010. Síðan þegar maður blaðar áfram í gegnum greinargerðina eru þessir strandveiðibátar allt í einu orðnir að strandveiðiskipum. Þetta hljóta að vera mistök. Mér leikur einnig forvitni á að vita stærðarmörkin á strandveiðibátunum. Ég held að þetta séu allt bátar en ekki skip, alla vega á þeim stað sem ég kem frá eru einhver mörk þar á milli. Mig grunar að hv. þm. Sigurður Páll Jónsson viti nú meira en flestir um það. Það væri gott að fá svar við því í fyrra andsvari. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, alla vega ekki í bili. Mér leikur forvitni á að vita hvað er rétt varðandi þessa báta og skip. Þetta hlýtur að vera einhver vitleysa með strandveiðiskipin.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvenær er bátur skip og hvenær ekki? Nú göngum við til skips, segir einhvers staðar. Ég reikna með að þetta sé prentvilla. Ég held að þetta sé ekki frágangssök í greinargerðinni. Í sambandi við stærðartakmarkanir er það bara opið hverjir mega fara á strandveiðar, held ég. Hitt er svo annað mál að sá sem fær að gera út á þennan veiðiskap verður kannski aðeins að setja það niður fyrir sér hvort það borgi sig fyrir hann að fara og veiða 700 kíló á dag í 12 daga í mánuði ef guð lofar góðu veðri. Það tel ég hæpið þegar bátar eru komnir yfir vissa stærð, bara út af útgerðarkostnaði. Sjálfur á ég 12 tonna bát sem ég prófaði að fara á strandveiði á. Ég sagði eftir það tímabil að ég hefði ekki efni á því. Þannig að ég held að það sé bara opið með stærðartakmörkunina, að það sé takmarkslaust.

Frú forseti. Það er kannski leið fyrir trillukarla, þ.e. ef maður getur ekki haft sig fram úr á strandveiðar að skella sér á þing, en ég held að það hafi kannski ekki verið ástæðan. Mig langar ræða um aflann, og það hefur komið fram fyrr í umræðunni varðandi svæðaskiptinguna og áhyggjur annarra þingmanna sem búa á öðrum svæðum en á norðvestursvæðinu. Það er ansi fróðlegt að sjá að sá bátur sem veiðir mest á svæði A veiðir tæp 50 tonn og er í 48 daga. Sá sem er á svæði B veiðir 36 tonn í 46 daga. Sá sem er á svæði C er með 48 tonn og er í 48 daga og sá sem eru á svæði D veiðir 40 tonn og er í 41 dag. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir að menn megi bara veiða 700 kíló á dag. Sums staðar fara menn greinilega yfir það. Heildaraflinn 2017 og 2018 er þarna svipaður, um 9.800 tonn. Ég lýsi áhyggjum mínum við hv. þingmann varðandi það og beini því til nefndarinnar að menn velti því fyrir sér, eins og aðrir hv. þingmenn hafa komið inn á varðandi þessa svæðaskiptingu, hvort það sé nauðsynlegt að hafa eitthvert þak á svæðunum. Veðurfar, fiskgengd og annað getur náttúrlega haft veruleg áhrif, en samt sem áður benda tölurnar til þess að þeir sem róa á þessum svæðum séu alla vega með svipað hámark.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta andsvar. Í sambandi við stærðartakmarkanirnar þá minntist ég ekki á það áðan að það eru að hámarki fjórar rúllur á hvern bát, þannig að það takmarkar veiðarfæramagnið. Varðandi áhyggjur vegna skiptingar svæða og væntanlega líka að það sé bara einn pottur, þá hef ég heyrt það og get alveg skilið það. Það var mikið til umræðu fyrir vorið í fyrra að svæði A myndi taka lungann af pottinum áður en hin svæðin kæmust í almennilegt fiskirí. Reynslan sýnir að það gekk alveg upp. Þingmaðurinn taldi þarna upp þá sem voru aflahæstir og virtust fá að jafnaði upp undir 1 tonn í róðri, en ufsinn er færri þorskígildi. Væntanlega hafa þeir verið með einhvern ufsa í bland eða alla vega í sumum róðrum, ég veit það ekki. Þorskígildi ufsa er það lítið að maður landar fleiri kílóum í staðinn. Ég tel að það sé svarið. Ég man ekki hvort spurningarnar voru fleiri. - Nei. Þá er þetta bara klappað og klárt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni góða ræðu. Mig langar að spyrja hann að einu: Telur þingmaðurinn að fiskstofnum landsins væri hætta búin ef allir bátar fengju sína 48 daga óháð mánuðum eða vikudögum? Það væri sem sagt á svipuðum forsendum og núna þannig að menn gætu raunverulega valið sér dagana sjálfir. Þá væri aflaþak á dag en ekki aflaþak á landsvísu og engin svæðisskipting. Telur hv. þm. Sigurður Páll Jónsson þetta vera einhvers konar lausn í því sem hann var að tala um í sambandi við veiðitímabilið?

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég tel alveg öruggt að það er ekki fiskstofninum til hættu að útfæra þetta á þennan hátt, ef ég skil þingmanninn rétt meinar hún að þá yrði ekki pottur eða slíkt. En fiskstofninum væri ekki hætta búin. Við erum með aflareglu, 20% af mældum hrygningarstofni er veiðistofn og við höfum ekki einu sinni náð honum undanfarin ár. Þannig að fiskstofnunum væri ekki hætta búin út af því. Ég held að þetta þyrfti að komast til umræðu á þingi og kannski leggur hv. þingmaður fram frumvarp þess efnis í komandi framtíð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, greinargóð svör við spurningu minni og hver veit nema ég taki hann á orðinu.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, um strandveiðar, sem atvinnuveganefnd í heild sinni leggur fram. Það var í fyrra að við samþykktum á þingi umdeilt frumvarp um strandveiðar með breytingum sem á að halda áfram með samkvæmt þessari tillögu. Helstu breytingar urðu þær að veiðidagarnir voru bundnir við 12 daga hvers báts í hverjum mánuði þessa fjóra mánuði strandveiðitímabilsins og gilti það uns hámarksafla væri náð. Einnig var ákvæði sem heimilaði strandveiðibátum að landa ufsa sem VS-afla og sá afli myndi þá ekki teljast til viðmiðunar innan hámarksafla. Uppleggið í þessu frumvarpi er að við höldum áfram með þetta kerfi, reynum annað ár til viðbótar, en með þeirri breytingu að við bætum við 800 tonnum í hámarksaflann auk þess sem við bætum líka við hámarksafla í ufsa. Þetta gerum við í þeirri vissu að árið í fyrra kom nokkuð vel út. Vissulega er þetta alltaf áhætta. Helsta og sterkasta gagnrýnin sem kom fram í fyrra var að strandveiðimenn á B-, C- og D-svæði óttuðust að þetta væri dauðadómur yfir kerfinu þar sem bátar myndu flykkjast yfir á A-svæðið af því að það gæfi meira af sér og heimildir tímabilsins myndu nást strax á fyrstu tveim mánuðunum, þeir myndu brenna inni á þeim tíma sem fiskur gæfist, á þeim mánuðum fyrir austan og suður undan landinu. En hvað um ytri aðstæður? Það voru ýmsar ástæður sem urðu til þess að heildarpotturinn náðist ekki. Það veiddust um 9.700 tonn og heildaraflinn var leyfður 10.200 tonn. Raunin varð sú að þetta gekk mjög vel. Kannski voru einhverjar aðstæður sem urðu til þess að potturinn náðist ekki, það var bæði verra veður og annað, síðasta sumar var ekki það bjartasta í manna minnum. En síðan var líka fækkun báta í heild sinni. Mesta fækkun báta var á A-svæðinu. Jöfnuður daga varð á milli svæða. Þetta var kannski það helsta sem stóð upp ú. Ég tek undir með hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur þegar hún talar um mikilvægi þess að þessi tilraun verði tekin út. Við lögðum reyndar upp með það í atvinnuveganefnd í fyrra að það yrði gert en sú skýrsla hefur ekki komið út þannig að það er mjög mikilvægt að sú vinna fari strax í gang eftir þetta tímabil, ef þetta verður samþykkt, og kerfið tekið út. Það er til skýrsla sem Sjávarútvegsmiðstöð Háskólans á Akureyri gerði um þróun strandveiða á tímabilinu 2009–2017 og framgang veiðanna fyrir árið 2017. Þessi skýrsla er mjög athyglisverð og gaman að lesa hana og margt sem kemur fram í henni. Það er tekið á ýmsum þáttum, bæði hvernig þetta hefur gengið og hver uppruninn var. Þar kemur m.a. fram að hlutur kvenna hefur aukist, það eru fleiri konur núna á strandveiðum en áður þó að þær séu ekki margar. Þess vegna er mjög mikilvægt að taka það fram, finnst mér. En af því að við ætlum að halda þessum sömu svæðum, þó að þetta sé einn pottur yfir heildina og við séum að breyta kerfinu örlítið hér, þessi tvö ár, 2018 og svo aftur núna í sumar, þá skiptir gríðarlega miklu máli með framhaldið að við tökum stöðuna. Kannski verða einhverjar aðrar ytri aðstæður núna sem þarf að taka tillit til. En vissulega er þetta alltaf áhætta, hvort kerfið geri sig á komandi sumri. Ytri aðstæður er lítt hægt að eiga við, við getum ekki fest þær í lög; gæftir, veðurfar og fiskigengd. Það væri gott að geta stýrt þessu en það er bara ekki í boði. Reyndin í fyrra var sú að fiskverð fór upp hjá strandveiðibátunum og það var kannski vegna þess að þeir höfðu val um þessa 12 daga innan mánaðarins og gátu stýrt því svolítið hvenær þeir fóru út. Aðallega var það veðrið sem stýrði því en þeir gátu líka miðað svolítið við þá daga sem þeir vissu að þeir fengju betra verð fyrir aflann þegar í land var komið og gátu haft betur upp úr hverju tonni en áður var, þegar kapphlaupið var að ná bara þessum tíma, hvernig sem viðraði. Það fór kannski niður í allt að fjóra daga, veit ég, á svæði A þar sem voru margir bátar og kappið var mikið að komast af stað og veiða kannski bæði lélegri afla og minni fyrir vikið. Síðan er náttúrlega misjafnt hvernig fiskurinn er að gefa sig á milli svæða. Ég hef talað við nokkra fyrir vestan og þeir sögðu að fiskurinn hefði verið að gefa sig mjög nálægt landi. Aftur á móti í Húnaflóanum tala þeir um að þeir þurfi að stíma langt til að ná í fisk og eru jafnvel svolítið svartsýnir fyrir komandi sumar þegar loðnan sýnir sig ekki. Ef hún kemur ekki inn á Húnaflóann þá komi fiskurinn ekki þar eins og hefur verið. Áfram verður því áhætta og við getum ekki fest hana niður til að bregðast við henni, nema kannski að taka út tvö tímabil. En vonandi gengur þetta, ég hef fulla trú á því. Ég var svolítið stressuð í fyrra þegar við vorum búin að koma þessu frá okkur, hvernig myndi ganga. En það varð strax ljóst þegar leið á tímabilið að þetta væri bara mjög gott. Þeir sem hafa gagnrýnt þetta mest hafa jafnvel tekið undir að það væri til þess vinnandi að reyna þetta annað ár. Það er gott að líta til baka, hvernig hefur til tekist síðasta ár. Í heild voru færri bátar sem fóru á strandveiðar. Það voru nokkrar skýringar á því. Fiskverð var í lágmarki í upphafi, betra atvinnustig almennt í landinu og því mikill hvati að hverfa frá og fara í annað sem gæfi betur af sér. Í heild var um 50 bátum færra í kerfinu. Auðvitað, eins og ég sagði áðan, er ekki vitað þegar lagt er af stað hvort einhverra breytinga sé að vænta, hvort það sé von á fjölgun báta og ef svo væri, á hvaða svæði það yrði. Aðrir þættir eins og fiskverð og fleira eru vissulega óvissuþættir en það hafa líka verið óvissuþættir í þessi tíu ár sem strandveiðar hafa verið stundaðar. Síðustu tíu ár hefur potturinn farið vaxandi. Árið 2009 var 3.400 tonnum landað og allt upp í 9.700 tonn í fyrra, en þá var ekki farið upp í þakið. Veiðin á árinu 2018 var sú sama og á árinu áður, þrátt fyrir að heimildin hafi verið hækkuð. Það má því segja að strandveiðikerfið hafi verið að vaxa og síðan þurfum við að skoða hvernig hægt er að gera betur eða jafna aðstöðu milli landsvæða og báta. Þess vegna er svo mikilvægt að fá þetta ár líka til að sjá hvernig til tekst. Eins og hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir sagði eru strandveiðarnar vissulega barn Vinstri grænna, en ég held að allir flokkar geti skrifað undir það að við förum svolítið með forræðið núna og vonandi tekst þetta að þessu sinni og við séum þá tilbúin að taka málið upp ef út af bregður, ef þetta gefst illa, og sníða af því vankanta þegar að því kemur.

Frú forseti. Fyrst vil ég segja að ég tel þetta strandveiðifrumvarp, ef við köllum það svo, jákvætt skref í þágu líflegra strandveiða og jákvæðrar byggðastefnu, svo það sé frá. En mig langar að brydda upp á umtalsefni sem við getum nefnt „umhverfisáhrif strandveiða“ eða „strandveiðar í ljósi loftslagsbreytinga“. Ef við skoðum einn og annan þátt þar, byrjum t.d. á veiðarfærunum sjálfum, getum við svo sem sagt að sjálf veiðarfærin krefjist ekki mikillar orku, t.d. handfærin eða annað slíkt, skyld veiðarfæri. Þau hlífa lífinu á botninum og seti og öðru slíku, ólíkt því sem sum önnur veiðarfæri gera. Við getum horft til bátanna sjálfra. Þeir eru tiltölulega smáir og er hægt að hugsa sem svo að þeir henti vel til orkuskipta. Nú þegar hefur verið prófað að rafvæða báta sem eru þá annaðhvort þannig að þeir hlaða á rafgeyma eða menn stinga þeim í samband eins og bíl. Það er líka hægt að hugsa sér að vistvænt eldsneyti henti ágætlega á suma af þessum bátum. Þá er ég að tala um brunavélar eða jafnvel vetni, þannig að bátarnir sjálfir eru eða geta verið í þágu vistvænna veiða. Og síðan má ekki gleyma því að þessar strandveiðar eru yfirleitt þannig, alls ekki alltaf en kannski í meiri hluta tilvika, að það er stutt ferð á miðin og þar með hófleg eða lítil notkun eldsneytis og jafnframt lítil eða hófleg losun gróðurhúsalofttegunda. Einnig má líka horfa til aflans sjálfs. Við skulum segja að hann sé yfirleitt mjög vel með farinn vegna veiðiaðferðanna sjálfra. Það eru lítil afföll. Lítil sóun verður þegar aflinn er nýttur. Þannig að allt horfir þetta nú til betri vegar í umhverfislegu tilliti eða loftslagstilliti. Svo má ekki gleyma félagsþættinum sjálfum. Hann er nefnilega umhverfisþáttur í leiðinni. Þá á ég við að byggð sem dreifð er um landið er jákvæð í þágu sjálfbærni. Þar eru stuttar vegalengdir, hvort sem er á atvinnusvæðin eða til þjónustusvæða. Ef byggðin er ekki samþjöppuð á örfáa kjarna á öllu landinu og menn þurfa að sækja langt til að ná í eitthvað eða fara á milli kjarna, þ.e. ef byggðin er dreifð í landinu, er þessi umhverfisþáttur býsna skýr og hann byggir að sjálfsögðu að hluta til, og mun alltaf byggja, á strandveiðum. Við getum svo horft til eins neikvæðs þáttar sem væri þá allur sá flutningur á afla eða vöru sem tengist þessum strandveiðum nú til dags, vegna þess að núna er því þannig háttað að mikið af flutningum á t.d. fiski fer jú fram á vegum landsins. En vonir standa til þess, bæði með meiri vinnslu heima við og kannski útflutningi frá höfnum sem eru nálægar, eða flugvöllum í þessu tilviki, að það muni horfa til betri vegar smám saman. Auðvitað er líka verið að breyta flutningstækjunum sjálfum, þ.e. bílunum, til umhverfisvænni hátta. Af hverju ég er að fjalla stuttlega um þessa umhverfis- og loftslagsliði strandveiðanna hér? Mig langar að reyna að setja það í stóra samhengið. Þá er ég að tala um heildrænt samhengi á heimsvísu. Mig grunar, og ég sé þess merki, að kröfur um lágt vistspor matvæla verði æ háværari. Ég er ekki að tala um að það sé orðin almenn krafa í öllum heiminum. En þetta kemur fram víða í heimi. Það kemur fram meðal fyrirtækja, meðal almennings og jafn vel samtaka, félaga, stofnana, að við öflun og við meðhöndlun og við flutninga sé þess gætt að vistsporið sé sem allra lægst. Það liggur í augum uppi að strandveiðar geta fallið í flokk tiltölulega vistvænnar matvælaframleiðslu, ef við getum orðað það þannig, með tiltölulega lágu vistspori. Ég segi ekki engu neikvæðu vistspori en tiltölulega lágu neikvæðu vistspori. Sama má gilda um tilhneigingu um breytta búsetu þar sem viss afmiðjun á sér stað. Fólk er að flytjast úr þéttbýli í dreifbýli af mörgum orsökum. Þar verða þá til styttri vegalengdir sem við þurfum að leggja að baki við flesta þætti lífshátta okkar. Þannig að breytt búsetumynstur, sú afmiðjun sem ég minnist á, fellur líka ágætlega að strandveiðum. Þá má nefna í þriðja lagi að öflugar strandveiðar eru innlegg í matvælastefnu framtíðar á Íslandi. Ég ræddi hana stuttlega hér í pontu fyrir fáeinum dögum og minntist á að vaxtarbroddur iðnaðar á Íslandi, einn af þeim og kannski sá allra mikilvægasti til langrar framtíðar, væri matvælaframleiðsla. Ég er alveg sannfærður um að hún byggist að hluta til á hátækni og hluta til að einhvers konar - við getum kalla það stórútgerð eða ylrækt í stórum einingum. En hún mun líka ávallt byggjast á matvælaframleiðslu þar sem framleiðandinn er nálægt náttúrunni og þar sem neytandinn er nálægt framleiðandanum. Þess vegna tel ég öflugar strandveiðar innlegg í matvælastefnu framtíðarinnar, náttúrlega líka til þess hluta sem fer til útflutnings. Mig langar svo að nefna að lokum að ég hef alltaf verið talsmaður þess að strandveiðikvótinn, byggðakvóti, félagslegur kvóti í fiskveiðum á Íslandi, verði stækkaður. Við getum sagt að hann sé núna 5,3%, en ég vil sjá hann mun stærri. Þá á ég ekki bara við að það tengist auknum kvóta, þ.e. stækkun kvótans, heldur einfaldlega tilfærslu milli þess sem við köllum stórfyrirtæki í útgerð og minni og meðalstór. Ég held að það sé kominn tími til og hafi raunverulega alltaf verið tími til þess að endurskoða þetta hlutfall og auðvitað er það sjálfsagt ef kvótinn stækkar í heild sinni. Ég vil nefna það hér vegna þess að þetta er eitt af þeim málum sem ég sem vinstri maður lít á sem mikilvæg. Ég ætla svo að endurtaka það sem ég sagði um frumvarpið. Ég tel að það sé til verulegra bóta og vænti þess að hv. atvinnuveganefnd sýni þessu mikinn skilning og afgreiði það fljótt og vel.

Virðulegur forseti. Honum er alltaf vel varið, tímanum í fundarsal Alþingis þegar hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson talar. Það er fróðlegt að hlusta á hann og þá vinkla sem hann fer inn á, þó að það sé kannski ekki nákvæmlega tengt efni frumvarpsins sem við ræðum hér. En jú, auðvitað skiptir það töluverðu máli. Matvælastefna framtíðarinnar er byggð á vistspori. Við erum að tala um nákvæmlega þetta í garðyrkjunni, í lambakjötinu og því sem við erum að gera hérna innan lands. Ég held að við þurfum almennt að vera meðvituð um hvað það skiptir miklu máli. Við erum öll á þeirri leið. Það er líka ánægjulegt að segja frá því, þó að ég ætli ekki að lengja þennan fund mikið, að ég held að við séum svolítið sammála um þetta mál og að við séum á góðri leið. Samkvæmt upplýsingum sem ég sá, og einnig hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir og fleiri hér í salnum þegar við vorum í Noregi á ráðstefnu þar sem Íslendingar voru fremstir í flokki, að veiðar íslenskra fiskiskipa eru alltaf að verða vistvænni. Í dag eyðum við 45% minni olíu á hvert veitt tonn af fiski. Þannig að við erum að gera fína hluti. Ég tek undir það að strandveiðar og krókaveiðar eru innlegg í þá umræðu, eins og línuveiðar almennt. Þess vegna er mjög skemmtilegt að eiga við þetta mál. Mér finnst líka ánægjulegt, svo ég taki líka þann vinkil á þessa stuttu ræðu mína, að það sé atvinnuveganefnd sem flytji þetta mál, nú í annað skiptið. Mér finnst gott fyrir okkur þingmenn nefndarinnar að þjappa okkur saman og vinna málið í sameiningu, að ná um það samstöðu og koma með það í þingið og sýna fólki að við vinnum málið mjög vel saman, eins og við gerum reyndar oftast. Þetta mál, sem leitt er af formanni nefndarinnar, er eitt af þeim góðu málum. Hér er líka verið að taka skref fram á við, en okkur var ekki spáð góðu gengi fyrir ári síðan varðandi þessar breytingar. Auðvitað hafði ég sjálfur ákveðnar efasemdir um hluta af því, en ég er bara mjög sáttur við hvernig til tókst á síðasta ári. Fram kom í tölu formannsins og andsvörum hans áðan að við ætlum að halda áfram að þróa þetta frumvarp og þróa þessar veiðar, bæta úr og koma til móts við óskir sjómanna. Þær eru ýmsar, eins og hér hefur verið minnst á, svo sem tímasetning veiða á svæðunum og ýmislegt annað sem við ætlum að spá í í framtíðinni. Við náðum ekki alveg að klára kvótann á síðasta ári. Við ætlum að samt að bæta í núna og munum að halda áfram að bæta í ufsann sem tekinn verður út úr þorskígildiskröfunni í hverri veiðiferð. Það finnst mér mjög gott mál. Við erum þakklát ráðherranum fyrir að koma til móts við okkur og sjómennina í því efni. Ég held að það séu líka orð í tíma töluð. Ufsinn hefur ekki veiðst vel og það fellur mikið af honum niður á hverju ári. Þannig að ég held að þetta sé bara hið besta mál. Ég fagna þessu frumvarpi og þeirri samstöðu sem er um það. Við ætlum okkur að klára þetta mál í tíma. Ég tek undir það sem fram kom áðan hjá hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, að við þurfum að gefa okkur betri tíma á næsta ári til að fara í gegnum þetta eins og við ætluðum að gera. Skoða þær breytingar sem við sjáum að við getum gert til að koma betur til móts við sjómenn. Þetta frumvarp byggir töluvert á öryggismálum sjómanna. Það eru þá 12 dagar til að velja um. Mér finnst að við þurfum að halda áfram að skoða val á dögum, það kom líka fram áðan, og alla vega ekki útiloka neitt í því efni. Ég veit að sumt af því er kannski ekki gerlegt, eins og varðandi laugardaga og sunnudaga yfir sumartímann. En við skulum ekki útiloka neitt halda áfram að skoða það. Ég vil þakka félögum mínum í nefndinni fyrir gott samstarf um þetta mál og flest önnur. Mér finnst nefndin vera samstiga í gríðarlega mörgum málum og vinna vel.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp atvinnuveganefndar um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum, þ.e. hvað varðar strandveiðar. Eins og fram hefur komið stendur nefndin sameiginlega að framlagningu þessa frumvarps en þar sem ekki er hefð fyrir því að gera fyrirvara í greinargerð frumvarpa taldi ég rétt að koma hér upp og gera aðeins grein fyrir þeim fyrirvörum sem ég hefði viljað setja ef kostur hefði verið á. Þar sem þær athugasemdir voru í sjálfu sér ekki efnislegar og ég er í grunninn, á meðan við náum ekki fram frekari breytingum á kvótakerfinu og öllu því, hlynnt strandveiðunum og styð þess vegna málið og gerði það einnig í fyrra þegar nefndin lagði til sambærilegar tímabundnar breytingar á löggjöfinni. Stærsta breytingin nú eins og þá felst í því að hver bátur geti stundað strandveiðar í 12 daga í hverjum mánuði, svo lengi sem ráðstöfuðum heildarafla er ekki náð samkvæmt reglugerð sem ráðherra setti um strandveiðar árið 2018. Ég held að það sé vægt til orða tekið þegar ég segi að ekki hafi verið mikil sátt um breytingarnar í fyrra, það er bara mjög vægt til orða tekið, held ég. En sem betur fer bendir allt til þess að reynsla síðasta sumars hafi verið mjög góð þegar upp er staðið og þess vegna ástæða til að festa þær í sessi. Mig langar þó að taka undir með hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur og Lilju Rafneyju Magnúsdóttur um að það væri líklega gagnlegt fyrir okkur að klára þá vinnu að meta árangurinn af breytingunum í fyrra. Eins og formaður nefndarinnar, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, kom inn á í máli sínu áðan gefst væntanlega tími til þess í vinnunni núna innan atvinnuveganefndar, sem er bara hið besta mál. Eins og ég sagði áðan bendir allt til þess, alla vega, að reynslan hafi verið góð síðasta sumar. Það sem menn óttuðust náttúrlega mest, að potturinn myndi klárast, gerðist ekki. Eins og fram hefur komið á að stækka pottinn enn meira þannig að enn meiri líkur eru á að hann dugi til, eins og ég sagði áðan, þótt hann hafi nú gert það síðasta sumar. Frú forseti. Það sem ég hef hins vegar verið að velta fyrir mér varðandi þetta frumvarp er í raun hvernig það er komið hingað fram. Nú hefur legið fyrir í u.þ.b. ár að gagnlegt væri að breyta löggjöfinni. Ég átta mig þess vegna ekki alveg á ástæðu þess að við erum að ræða þetta svona seint. Ég geri einnig athugasemdir við að málið hafi ekki farið í þann farveg sem er kannski eðlilegastur, þ.e. að frumvarpið kæmi frá sjávarútvegsráðherra. Auðvitað er gott og jafnvel mikilvægt að þingið eigi frumkvæði að lagabreytingum en þegar um er að ræða breytingu á löggjöf einnar af okkar grundvallaratvinnugreinum hefði ég talið æskilegt að frumvarpið færi sína hefðbundnu leið í samráði við önnur ráðuneyti, í gegnum ríkisstjórn og þingflokka stjórnarinnar, til að fá þá rýni og umfjöllun sem þar fer fram. Frú forseti. Málið gengur nú á ný til atvinnuveganefndar eftir að þessari umræðu lýkur hér á eftir. Nefndin mun væntanlega byrja á því að óska eftir umsögnum þar til bærra aðila um málið. Ég vil að lokum hvetja alla sem telja sig eiga hagsmuna að gæta í þessu máli til að senda inn umsagnir til að aðstoða nefndina í þeirri vinnu sem er fram undan við að rýna frumvarpið áfram.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp, lagt fram af formanni atvinnuveganefndar, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, um strandveiðar. Enda þótt ég styðji sannarlega framgang þessa frumvarps og hafi því lagt nafn mitt við það, hef ég ýmsa gagnrýni við frumvarpið sjálft sem ég ætla að rekja hér á eftir. Virðulegi forseti. Mér er fyrirmunað að skilja hvers vegna allar þessar takmarkanir eru til staðar og jafnframt tvöfalt aflaþak í þokkabót. Annars vegar pottur fyrir veiðarnar og hins vegar pottur fyrir hvern bát á dag. Og ekki nóg með það, það má bara veiða á sérstökum dögum vikunnar. Ef veðrið er t.d. ekki hagstætt til veiða tapast e.t.v. dagar um helgar. Og það má bara veiða með takmörkuðum fjölda rúlla. Hjá frændum okkar í Noregi eru Íslendingar sem hafa flust búferlum og komið sér þar fyrir með skráð heimilisfesti. Sjö mánuðum seinna eru landar okkar komnir í blómlega útgerð, með eins mikla ýsu og þeir geta í sig látið og ufsa sem meðlæti og svo 40 tonn af þorski sem síðan er bætt við eftir þörfum. En hér á Íslandi mega menn ekki einu sinni flytja sig á milli bæjarfélaga með bátinn. Strandveiðikerfið var sett á fyrst árið 2009 af Jóni Bjarnasyni og Steingrími J. Sigfússyni. Það innihélt leyfi fyrir báta undir 12 metrum til að halda til veiða og taka 650 kíló af óslægðum þorskígildum. Þetta var fyrsta skrefið og innihélt 6.000 tonn í allt. Aðrar takmarkanir voru að veiðiferð mátti ekki standa lengur en 14 klukkustundir og jafnframt mátti bara veiða á milli mánudags og fimmtudags, en þar var örlítil klásúla, það mátti bara veiða á meðan birgðir entust og naumlega var skammtað í pottinn. Pottinum var síðan skipt á landsvæði eftir einhverri reiknireglu sem endaði þannig að bátar á svæði C og D gátu að mestu farið flesta daga án þess að það væri stoppað um miðjan mánuð. Það sama má segja um báta á svæði B á meðan bátar á svæði A fengu tvær vikur í hverjum mánuði, ef þeir voru heppnir, þar sem miðin voru gjöful og fjöldinn mestur. Í fyrra var lögunum breytt og potturinn var gerður landlægur þannig að allir veiddu úr sama potti. Þetta þýðir í rauninni að á svæði A, verandi góð fiskimið, ættu menn að geta fiskað hina í kaf og klárað pottinn. Ástæðan fyrir því að sú varð ekki raunin er sú að seinasta sumar var það mikið veðravíti að bátar komust hreinlega ekki til veiða. Suðurland fékk hins vegar færri daga hlutfallslega en menn áttu að venjast þar sem takmörkunin var 12 dagar í mánuði á hvern bát á meðan birgðir entust, þeir höfðu getað farið í 60 daga áður fyrr, sumir hverjir. En breytingin varð 48 dagar núna fyrir alla á meðan birgðir entust. Til að bæta gráu ofan á svart er svæðunum haldið þannig að menn geta ekki farið á gjöfulli mið heldur keppast milli landshluta í staðinn fyrir að elta fiskinn eins og var gert áður fyrr. Eins og staðan er í dag eru allar forsendur fyrir því að bátar á svæði A taki og hreinsi allan kvótann úr pottinum á undan hinum. Í staðinn fyrir að allir hafi jöfn tækifæri gæti svo farið að Suðurland missi dagana sína niður í 40 af því að það gengur svo vel á svæði A. Þess vegna, forseti, er krafan í það minnsta að allir bátar fái sína 48 daga tryggða og potturinn verði fjarlægður með öllu þar sem forsendurnar fyrir honum eru ekki í neinum tengslum við raunveruleikann á þessu landi sem við búum á. Eins og ég kom að áðan hefur fólk í Noregi ótakmarkaða sókn í ufsa og ýsu og má síðan taka um 40 tonn af þorski og stundum meira. Þetta getur hver sá gert sem búið hefur í Noregi lengur en sjö mánuði. Á það við um bæði línu- og handfæraveiðar en handfæraveiðibátar eru notaðir sem línubátar á veturna þegar dimmt er og þarf beitu til að laða fiskinn að. Sú segð að frjálsar veiðar smábáta eigi eftir að kollvarpa fiskimiðunum á við mjög lítil rök að styðjast og höfum við fordæmi í Noregi. Þær eru frjálsar í þeim skilningi að manni sé heimilt að veiða, ekki að það megi veiða allan fiskinn einn eða að allir megi veiða allan fiskinn. Það er mjög erfitt að valda skaða með handfæraveiðum þar sem veðrið afskrifar eiginlega veturinn og jafnframt er myrkur alla þá daga sem er stórstreymt, alla þá daga þegar vindur er meiri en 7 metrar á sekúndu. Eins og við vitum er náttúrlega aldrei rok á Íslandi, kæri forseti. Nei. Því ætti stefna okkar vera að vera sú að aflétta miðlæga pottinum og bæta við aukategundum til að fá þær í land. Þá held ég að flestir yrðu sáttir við sinn hlut. Það er ekkert rosalegt stökk. Eins og alþjóð veit finnst engin loðna. Það vill svo óheppilega til að hún er aðalfæða þorsks rétt fyrir hrygningu. Eins og góður bakari segir er engin kaka án smjörs. Það væri fásinna að veiða ekki þorsk í meira mæli í þessum aðstæðum. Við höfum ofverndað þorskstofninn í fjölda ára og afleiðingarnar eru sjáanlegar í dvínandi rækjustofni, horfnu sandsíli og loðnustofni sem hvergi finnst. Það á því við smánarleg rök að styðjast að hleypa ekki smábátum á veiðar. Veðrið, straumar, kjörhæfni veiðarfæra og myrkur koma í veg fyrir ofveiði. Ef ofveiði á annað borð er möguleg væri það með veiðarfæri sem veiðir einungis svangan fisk í góðu veðri, í birtu og hagstæðum sjávarstraumum. Við þurfum að koma þessu á. En ég ætla að bæta hér við öðru, tíminn rennur óðum frá mér. Mig langar til að biðla til ykkar sem hafið taugar til landsbyggðarinnar, þeirra sem telja sig vera velunnara áframhaldandi búsetu, dreifðrar búsetu á landinu öllu: Tökum til baka hluta af þeim skemmdum sem við höfum valdið byggðum landsins með allt of ströngu fiskveiðistjórnarkerfi, færum til baka líf í hafnir landsins, færum ungu fólki tækifæri til að hasla sér völl við fiskveiðar, færum eldri sjómönnum leið til þess að klára seinustu árin við það sem þeir kunna og geta. Við þurfum að gera það með því að hafa raunhæft kerfi. Ef við höfum raunhæft kerfi getum við þetta allt. Án þess getum við nánast ekkert af þessu, rétt eins og sl. 30 ár. Ekkert. Gefum handfæraveiðar frjálsar fyrir fólkið allt. En nú er ég komin yfir í handfæraveiðar og við ræðum hér strandveiðar. Eins og ég minntist á í upphafi máls míns var það fyrsta skrefið í þessu máli stigið fyrir öllum þessum árum síðan þegar strandveiðum var komið á. Næsta rökrétta skref er að gefa handfæraveiðar frjálsar. Þetta er ekki gagnkvæmt útilokandi, að það frumvarp sem við ræðum í dag verði samþykkt - þótt sú sem hér stendur myndi auðvitað vilja sjá þessar breytingar sem ég hef verið að ræða hérna ná fram að ganga - og að handfæraveiðar verði gerðar frjálsar. Það vill svo vel til að hv. þingmaður, varaþingmaður okkar Pírata, Álfheiður Eymarsdóttir, lagði fram frumvarp fyrir örfáum dögum síðan um frjálsar handfæraveiðar. Fyrir mér liggur í augum uppi að næsta rökrétta skref er að skoða það frumvarp og færa fiskveiðar á Íslandi inn í nútímanum. Ég hvet hv. þingmenn og allan þingheim til að skoða það frumvarp og taka það alvarlega. Það yrði töluvert mikil búbót fyrir þær brothættu byggðir sem við ræðum mjög oft í þessum sal. Aðeins aftur að svæðaskiptingunni og þeim rökum sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir og flutningsmaður frumvarpsins kom inn á, með byggðafestu og slíkt. Strandveiðimenn vilja vera þar sem fiskurinn er, eðlilega. Og hvað varðar festuna sem hv. þingmaður kom inn á þá er það nú svo að t.d. Hornfirðingar búa enn þá á Hornafirði og eyða tekjum sínum þar, jafnvel þó að þeir afli á Vesturlandi. Gjöldin fara þar sem landað er. En fiskurinn er á mismunandi tímum á mismunandi stöðum. Þetta er bara sanngirnismál fyrir landið allt, fyrir þjóðina alla. Ég hvet okkur sem hér störfum til að horfa svolítið meira á landið sem heild og skipta því ekki upp í landshluta sem býður bara upp á ríg og samkeppni á milli landshluta sem er óþörf að mínu mati. Ég ætla að ljúka mínu máli með því að koma aðeins inn á eitt aukaatriði í lokin, eiginlega bara þankar í sambandi við þetta. Nú hefur Noregur verið að gera milliríkjasamninga við Grænland. Við ræðum mikið um loftslagsmál og vitum að súrnun sjávar og hækkað hitastig í sjónum hefur áhrif á lífríkið og sjávarfangið og allt slíkt. Kuldi sjávarins er kostur í þessu tilliti. Ég velti því fyrir mér hvort ekki væri ráð fyrir Ísland að skoða það - eflaust á þetta heima í öðru ráðuneyti en sjávarútvegsráðuneytinu, kannski meira í utanríkisráðuneytinu, ég átta mig ekki alveg á hver myndi standa nákvæmlega í slíkum samningaviðræðum - en við þurfum að hugsa fram á veg, hugsa um framtíðina, framtíð þessarar þjóðar, framtíð þessarar atvinnugreinar. Það vill svo til að enn er staðan sú að í kringum Grænland er sjórinn kaldari. Það eru lönd sem eru að gera samninga, milliríkjasamninga, við Grænland í þessu tilliti. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að Ísland fari þá leið og tryggi stöðugleika þessarar atvinnugreinar fram í tímann, fyrir framtíðarkynslóðir og ég ítreka fyrir landið allt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða og yfirgripsmikla ræðu. Það er alltaf ánægjulegt að eiga orðastað við fólk og hlusta á mál þess sem setur sig vel inn í mál og hefur hugmyndir um hvernig það vill sjá málin þróast. Ég og hv. þingmaður erum náttúrlega meðflutningsmenn að þessu máli ásamt öðrum í hv. atvinnuveganefnd þannig að við getum haldið þessum viðræðum okkar áfram innan vinnu þeirrar nefndar. Mig langaði engu að síður að spyrja hv. þingmann aðeins út í hennar hugmyndir sem hún kynnti hér svo ágætlega. Það er engum blöðum um það að fletta að um strandveiðar hefur fráleitt ríkt sátt frá því að þeim var komið á. Þvert á móti hefur stór hluti bæði stjórnmálamanna og eins menn utan þessara veggja hér einfaldlega verið á móti strandveiðum. Hæstv. sjávarútvegsráðherra lýsti því yfir í óundirbúnum fyrirspurnatíma í morgun að hann hefði upphaflega verið á móti strandveiðum. Mig langaði að spyrja hv. þingmann í ljósi þessa, og í ljósi þess að við erum að þoka okkur áfram í að koma á varanlegra kerfi en við höfum, því miður, búið við hingað til, hvort hv. þingmaður telji ekki sigur í því fólginn engu að síður, þó að ekki fáist fram allar þær hugmyndir sem farið var yfir í góðri ræðu hv. þingmanns, að það sé sigur fólginn í því að festa þó það í sessi sem hér er lagt til.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé kærlega fyrir þetta andsvar og fyrir falleg orð um ræðu mína. Jú, heldur betur! Það er eiginlega mitt stutta svar. Ég fagna því alltaf þegar hlutirnir færast í rétta átt og ég átta mig jafnframt á því að maður fær ekki allt það fram sem maður vill, hvorki í þessum þingsal né utan hans. En sannarlega finnst mér þetta skref í rétta átt og ég fagna því að þetta sé í gangi. Eins vil ég taka undir orð hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar áðan um starfið í atvinnuveganefnd. Það er rosalega gott og málefnalegt starf sem fer þar fram. Það er mjög ánægjulegt. Ég fagna skrefum í rétta átt og góðu samstarfi en þó vil ég náttúrlega - mikið vill meira - samt sem áður fá í gegn þær breytingar sem ég rakti hér áðan.

Frú forseti. Að sjálfsögðu. Ég myndi ekki endilega segja mikið vill meira heldur hugsjónafólk vill vinna áfram við að bæta mál sem það brennur fyrir. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir það í ræðu sinni hvernig sumarið í fyrra hafi gengið. Ég er ekki alveg viss um að við getum dregið jafn víðtækar ályktanir og mér fannst hv. þingmaður gera um hvernig næsta sumar verði. Það eru ýmsar breytur í því. Veður er vissulega mjög stór þáttur af því en ég bind í það minnsta sjálfur miklar vonir við að þær viðbætur sem við leggjum hér til - og sú staðreynd að vissulega, þrátt fyrir veður, náðist ekki allur aflinn í fyrra - geri að verkum að áhyggjur hv. þingmanns af því að þetta klárist á einu svæði áður en til annarra komi, þ.e. fjarlægasta svæðisins verði vonandi óþarfar. Hér er náttúrlega líka gerð sú breyting að strandveiðimenn hafa frest til 1. maí til að færa sig á milli svæða, ef þeir vilja. Þeir geta vissulega fært sig á milli bæjarfélaga og innan þess svæðis en líka einnig sett sig á ákveðið svæði. Mig langaði einmitt að spyrja hv. þingmann út í það að aflinn í fyrra var 9.380 tonn, eða 820 undir heimildum, og nú er heilum 1.000 tonnum bætt við. En svo, eins og hv. formaður atvinnuveganefndar fór hér yfir, er heimild til að bæta í, ef það er innan annarra kerfa, lausar heimildir. Ég spyr hvort hún telji ekki að líkur séu á því að þetta muni duga.

Frú forseti. Ég þakka síðara andsvar hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés. Hvort það dugi? Eins og ég sagði í ræðunni er ég eiginlega búin að gefa það út hvað mér finnst duga. Nei, mér finnst frumvarpið, í þeirri mynd sem það er núna, ekki duga. Ég hef ekki tíma, hreinlega, til að rekja það aftur. Ég þarf ekki að gera það. En eins og ég sagði áðan erum við Píratar með frumvarp um handfæraveiðar sem ég sé sem næsta rökrétta skrefið - því að við erum að ræða skref í rétta átt og heildstæðari mynd, og þá vil ég bara leggja áherslu á það. Eins ég sagði áðan: Auðvitað fagna ég skrefum í rétta átt. En fáist ekki allt sem við viljum núna höldum við áfram að vinna að þeim breytingum sem við viljum sjá í samfélaginu, hvort sem er á láði eða legi. Þá verðum við að reyna einhvern veginn að sækjast eftir því að komast í ríkisstjórn næst og þá kannski getum við græjað þetta allt.

Forseti. Mig langar að koma inn í umræðuna til að reifa nokkrar hugmyndir og fjalla aðeins um málið. Þetta mál er þess eðlis mál að miklar deilur hafa staðið um það, um strandveiðakerfið, í langan tíma. Breytingarnar sem gerðar voru í fyrra voru ekki alveg í fullkominni sátt en virðast þær hafa skilað ágætisniðurstöðu þrátt fyrir það. Ástæðurnar fyrir því að niðurstaðan var jafn góð og raun ber vitni var að hluta til vegna þess að veðrið í fyrra var með því versta sem við höfum séð áratugum saman, þetta var sumarið sem aldrei kom. Því er ástæða til að velta fyrir sér nálgun okkar á strandveiðikerfið og þróun þess - þetta hefur verið kallað tilraun mjög lengi - hvort hún þurfi ekki einmitt að litast af því hvaða skref er raunhæft og pólitískt mögulegt að taka hverju sinni. Þetta frumvarp er ágætisskref í þá átt, þetta er jákvætt frumvarp. En við þurfum líka alltaf að taka tillit til þess hvaða sjónarmið við höfum um hvert þetta kerfi á að fara til lengri tíma litið. Mér finnst gæta ákveðinnar uppgjafar í frumvarpinu, sem kemur frá atvinnuveganefnd, að ekki skuli reynt að stíga töluvert lengra, sérstaklega í ljósi þess sem hefur komið fram, m.a. hjá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé áðan, að hæstv. sjávarútvegsráðherrann var ekki alltaf og er jafnvel ekki enn þá hlynntur því kerfi. Þá spyr maður sig: Er verið að gefa upp á bátinn hugsjónir án þess að þörf sé á því af því að það er einhver pólitískur ómöguleiki gagnvart sjávarútvegsráðherra í þessu máli? Ég veit það ekki. Ég geri ekki neinum upp neina sérstaka afstöðu með það en spyr sig samt hvort hægt hefði verið að ganga aðeins lengra. Ég ætla svo sem ekki að leggja til neinar stórkostlegar breytingar á frumvarpinu og geri ráð fyrir því að atvinnuveganefnd vinni þetta mál jafn vel og vera ber. Ég gagnrýni samt að það er eingöngu einn pottur og þá í ljósi þess að það var líklega veðrið sem varð til þess að það voru ekki nema 800 kíló eða þar um bil ónotuð í fyrra. Aukning um 1. 000 tonn - ég segi tonn frekar en kíló - er frábært skref fram á við. Ef veðrið verður frábært úti um allt land í sumar, sem ég vona að verði svo að allir geti notið þess, eru líkur á því að fólk fyrir austan og sunnan muni eiga erfiðara með að veiða hreinlega vegna þess að pottar tæmast. En það kemur í ljós, við sjáum til. Hitt sem ég vildi nefna í framhaldi af góðri umræðu áðan um loftslagsmálin er að það er vel þekkt staðreynd að smábátar eyða töluvert minni olíu á veitt tonn heldur en t.d. togarar eða aðrir stærri bátar. Ég er ekki með nákvæma tölu en þetta er spurning um 100 lítra á tonn af veiddum fiski versus lítra af olíu á tonn af veiddum fiski. Það veldur því að maður fer að hugsa: Væri ekki jákvætt fyrir náttúruna að við horfðum til strandveiðikerfisins, til aukningar og uppbyggingar? Það hefur jákvæð áhrif á byggðir, það hefur jákvæð áhrif á umhverfið. Þetta er vannýtt tækifæri. Svo er hitt að í dag er heildarfjöldi rafmagnsfiskveiðibáta 0 á landinu. Það kemur kannski til með að breytast, það á eftir verða tækniþróun í því. En ég beini því til atvinnuveganefndar að skoða og ræða sín á milli hvort ekki mætti segja að í tilfelli rafmagnssmábáta mætti ekki auka fjölda handfærarúlla upp í sex, sem er ótrúlega hófleg og einföld breyting sem myndi búa til jákvæða hvata til að þessi minnsti og sparneytnasti hluti fiskveiðiflotans yrði enn þá sparneytnari í framtíðinni. Þetta eru örfáar vangaveltur. Ég ætla ekki að lengja mál mitt frekar. Ég ítreka að menn eru með margar og mismunandi hugsjónir á þessu þingi. Loftslagsmálin eru mjög ofarlega í hugum margra og er um að gera að nýta okkur það, en mörgum þykir líka mjög vænt um strandveiðikerfið vegna þess að þetta er afskaplega gott kerfi. Við skulum ræða svolítið hvert við viljum fara með það og hvernig við getum þróað það áfram og jafnvel reynt að stíga aðeins stærri skref. Stundum þurfum við að bakka ef það reynist pólitískt ómögulegt að fara alla leið, en við skulum alla vega hafa hugsjónirnar ofarlega í huga.

Frú forseti. Mig langar í lok þessarar umræðu að þakka fyrir góðar og innihaldsríkar umræður. Það hefur verið komið víða við, bæði af nefndarmönnum atvinnuveganefndar, sem eru vissulega flutningsmenn þessa frumvarps, við erum það öll, og öðrum þeim sem hafa lagt orð í belg í þessu máli. Allt kemur það til með að nýtast í störfum nefndarinnar og líka til að horfa til framtíðar eins og komið hefur fram. Ég er ein af þeim sem hafa gengið með kröfuspjöld þar sem hefur staðið: Frjálsar handfæraveiðar! Hjarta mitt slær í þá áttina. Ég vildi svo gjarnan að í framtíðinni væri hægt að stilla kerfinu þannig upp að hægt væri að hafa frjálsar handfæraveiðar en ég veit að hinn pólitíski veruleiki er ekki alveg þar í augnablikinu. Ég er því mjög ánægð með að okkur hafi tekist að koma hlutunum í þann farveg sem hann er núna. Ég hef líka hugsað til Noregs, hvað þeir eru að gera. Við leituðum fanga í Noregi varðandi fiskeldið og mættum líta til Noregs í þessum efnum líka. Ég er hjartanlega sammála því. Við skulum glíma við þetta viðfangsefni en hafa í huga að við getum alltaf gert betur í þessum málum sem öðrum. Ég þakka fyrir þessa umræðu og undirstrika að við vinnum þetta áfram vel saman í nefndinni og klárum þetta tímanlega svo að strandveiðiflotinn geti farið af stað. Ég vona að fleiri bætist við og að vel fiskist í sumar, að gæftir verði góðar.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um ökutækjatryggingar, mál nr. 436 á þskj. 1136, og breytingartillögu á þskj. 1137. Efnahags- og viðskiptanefnd fjallaði um málið og kallað eftir umsögnum. Umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Fjármálaeftirlitinu, Landssamtökum hjólreiðamanna, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum ferðaþjónustunnar, Samtökum fjármálafyrirtækja, Slysavarnafélaginu Landsbjörgu og sýslumanninum á Vestfjörðum, auk minnisblaðs frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Á fund nefndarinnar komu Sóley Ragnarsdóttir frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, Vigdís Häsler frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Gunnar Stefánsson frá Slysavarnafélaginu Landsbjörgu, Gunnar Valur Sveinsson og Þorsteinn Þorgeirsson frá Samtökum ferðaþjónustunnar og Vigdís Halldórsdóttur og Gunnar Pálsson frá Samtökum fjármálafyrirtækja. Með frumvarpinu er lagt til að sérlög gildi um ökutækjatryggingar og bótaábyrgð vegna tjóns af völdum ökutækja ólíkt því sem verið hefur, en ákvæði um málefnið er að finna í XIII. kafla gildandi umferðarlaga, nr. 50/1987. Fyrirhugað er að ný umferðarlög taki gildi og þau eldri falli brott samhliða gildistöku þess frumvarps, samanber þingmál nr. 219 á yfirstandandi þingi. Frestist gildistaka þeirra laga er sleginn sá varnagli í gildistökuákvæði frumvarpsins sem hér er til umfjöllunar að XIII. kafli laga nr. 50/1987 falli brott við gildistöku þess. Fyrstu lagaákvæði um bætur fyrir tjón af notkun bifreiða voru í lögum um notkun bifreiða nr. 21/1914 þannig að nú verða ákveðin tímamót ef samþykkt verða sérlög um ökutækjatryggingar árið 2019. Ekki er ætlunin að hverfa í meginatriðum frá þeim réttarreglum sem gilda um vátryggingar ökutækja og bótaábyrgð. Nokkrar breytingar verða þó á gildandi framkvæmd verði frumvarpið að lögum og vísast til um þær í 3. kafla greinargerðar þess auk þess sem hér fer á eftir. Þær breytingar sem nefndin leggur til eftir að hafa farið yfir málið með gestum og fjallað um það eru þessar helstar: Ábyrgðarreglur vegna dráttar ökutækis við björgunarstörf. Samkvæmt gildandi reglum umferðarlaga skal ábyrgðarmaður ökutækis sem dregur annað ökutæki vera skaðabótaskyldur vegna tjóns sem af því hlýst, samanber 2. málslið 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Reglan er afdráttarlaus og hefur m.a. sætt þeirri gagnrýni að vegna hennar veigri björgunaraðilar sér við að draga ökutæki við björgunarstörf. Gert er ráð fyrir að meginreglan verði enn sú sama hvað þetta varðar, samanber 1. málslið 2. mgr. 4. gr., en í 2. málslið ákvæðisins er lögð til sú undantekning að ökutæki í eigu björgunarsveita Slysavarnafélagsins Landsbjargar verði undanþegin skaðabótaábyrgð þegar þau dragi önnur ökutæki í björgunarstarfi með sannanlegu samþykki eiganda eða umráðamanns ökutækisins. Nefndinni bárust þó nokkrar ábendingar um að vert væri að rýmka gildissvið þessarar undanþágu þannig að hún næði ekki aðeins til Slysavarnafélagsins Landsbjargar heldur einnig til annarra viðbragðs- og björgunaraðila, svo sem slökkviliða og lögreglu. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur til breytingu á orðalagi 2. málsliðs 2. mgr. 4. gr. frumvarpsins í þá veru að ákvæðið nái til þess þegar ökutæki er dregið af öðru ökutæki vegna björgunarstarfa, enda liggi fyrir sannanlegt samþykki eiganda eða umráðamanns ökutækis. Lítur nefndin svo á að aðilar á borð við viðurkenndar björgunarsveitir og opinbera viðbragðsaðila, svo sem lögreglu, slökkvilið og sjúkraflutningaaðila, sem geta þurft að tryggja vettvang vegna útbreiðslu elds eða annars viðlíka, geti fallið undir undanþáguheimild ákvæðisins. Þess ber að geta að með þessari undanþágu er ekki ætlunin að ábyrgðaraðili ökutækis sem dregur annað ökutæki verði undanþeginn almennu sakarreglunni heldur aðeins hinni hlutlægu ábyrgðarreglu sem kveðið er á um í 1. málslið 2. mgr. 4. gr. frumvarpsins. Til að mynda er gert ráð fyrir að almennar reglur skaðabótaréttarins gildi eftir sem áður um tilvik þar sem tjóni er valdið af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar til nefndarinnar kemur fram sú afstaða að það ætti að teljast til stórfellds gáleysis að brjóta gegn lögbundnum kröfum um notkun öryggisbúnaðar, t.d. bílbelti í ökutækjum, og það yrði aukin hvatning til þess að nota slíkan búnað enda félli sú háttsemi þar með undir að ákvæði 4. mgr. 4. gr. frumvarpsins. Við ræddum þetta og í minnisblaði til nefndarinnar bendir ráðuneytið á að breyting í þessa veru myndi koma í veg fyrir að tjónþolar fengju bætur fyrir líkamstjón eða vegna missis framfæranda ef þeir notuðuð ekki bílbelti. Ráðuneytið tók ekki undir sjónarmið um að það að nota ekki bílbelti skuli lagt að jöfnu við að keyra ölvaður eða undir áhrifum fíkniefna eða að viðhafa ofsaakstur, sem er þá flokkað sem stórfellt gáleysi. Nefndin tekur undir þetta en telur þó vert að skoðaðar verði leiðir til að hvetja til aukinnar notkunar öryggisbúnaðar ökutækja, einkum bílbelta, en bendir á að mikilvægt sé að gætt verði meðalhófs við útfærslu reglna og beinir því til ráðuneytisins að taka málið til skoðunar og móta tillögur í þessa veru. Einnig kom fram ábending frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga hvað varðar hver eigi að vera ábyrgð tryggingafélaga á greiðslu kostnaðar við aðkomu slökkviliða að umferðaróhöppum. Af hálfu sveitarfélaga er byggt á því sjónarmiði að ef nauðsynlegt er að veita slíka aðstoð beri að fella kostnað af þeim sökum undir vátryggingu viðkomandi ökutækis eða eftir atvikum vátryggingu ökutækis tjónvalds. Þessi ábending var ekki sett inn í frumvarpið en eðlilegt væri að ráðuneytið tæki þessa ábendingu einnig til athugunar. Á meðal þess sem bent var á í umsögnum til nefndarinnar sem og á fundum nefndarinnar um málið var að hér á landi skortir úrræði til að bregðast við vanefndum eiganda eða umráðamanna ökutækja á þeirri skyldu að vátryggja ökutæki. Var m.a. bent á að reglur um vantryggingagjald hefðu gefið góða raun á Norðurlöndunum. Nefndin tekur undir að brýnt sé að skoða gaumgæfilega með hvaða hætti taka megi upp úrræði á borð við vantryggingagjald í því skyni að stemma stigu við óvátryggðum ökutækjum í umferðinni sem valda árlega tjóni fyrir háar fjárhæðir og þar með hækkun iðgjalda hinna vátryggðu. Í minnisblaði sem nefndinni barst frá fjármála- og efnahagsráðuneyti kemur fram að í ráðuneytinu sé til skoðunar að skipa starfshóp sem hafi þetta hlutverk með höndum. Beinir nefndin því til ráðuneytisins að slíkur starfshópur verði skipaður og að stefnt verði að því að ráðherra leggi fram frumvarp í þessa veru á næsta löggjafarþingi. Aðrar breytingartillögur nefndarinnar snúa að því að henni var bent á að undanþáguákvæði 3. mgr. 4. gr. frumvarpsins þyrfti að umorða þannig að skýrt yrði að það næði til tækja sem fest væru við ökutæki óháð því hvort tækið væri dregið, eins og kemur fram í upphaflegri útgáfu frumvarpsins, eða hvort það væri fest á. Þetta eru tæki á borð við snjótennur, krana og annað slíkt. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggur nefndin til breytingar á orðalagi ákvæðisins í þessu skyni. Einnig hefur verið bent á undanþáguákvæði 2. mgr. 11. gr. frumvarpsins, um að ökutæki sem eingöngu eru ætluð til aksturs utan vega eða í brautum og skráð eru sem torfærutæki séu undanþegin vátryggingarskyldu, hefði aðeins átt að ná til ábyrgðartryggingar ökutækis, samanber 8. gr. frumvarpsins, en ekki til slysatryggingar, samanber 9. gr., enda hafi ætlunin ekki verið að falla frá gildandi reglum um þetta atriði. Nefndin leggur því til viðeigandi breytingar á 2. mgr. 11. gr. frumvarpsins í þessu skyni. Samkvæmt 1. mgr. 14. gr. frumvarpsins ber vátryggingafélag áfram ábyrgð á tjóni gagnvart þriðja manni sem verður þótt ábyrgðartrygging sé fallin úr gildi þar til fjórar vikur eru liðnar frá því að vátryggingafélag sendi Samgöngustofu tilkynningu samkvæmt 1. mgr. 13. gr. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins ber vátryggingafélag ekki ábyrgð á grundvelli slysatryggingar ökumanns og eiganda, samanber 9. gr., eftir að tilkynning samkvæmt 1. mgr. 13. gr. hefur verið send. Samtök fjármálafyrirtækja bentu í umsögn sinni á að sama regla ætti að gilda ef vátrygging fellur niður við innlögn skráningarmerkja til Samgöngustofu og tekur ráðuneytið í sama streng. Leggur nefndin til viðeigandi breytingu á 14. gr. Fjármálaeftirlitið bendir í sinni umsögn á að það sé óskýrt að hverjum endurkrafa samkvæmt 3. málslið 2. mgr. 19. gr. frumvarpsins gæti beinst. Nefndin leggur til orðalagsbreytingu á því ákvæði þar sem skýrt verður að vátryggingafélag sem greitt hefur bætur eftir að vátrygging var úr gildi fallin samkvæmt 14. gr. eignist endurkröfu á hendur þeim sem valdið hefur tjóni af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Aðrar breytingartillögur nefndarinnar eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa áhrif á efni frumvarpsins. Að framansögðu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru fram í sérstöku þingskjali, nr. 1137. Sú sem hér stendur, Ásgerður Gylfadóttir, framsögumaður, var fjarverandi við afgreiðslu málsins úr nefnd en ritar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda. Allir nefndarmenn eru á þessu nefndaráliti, Óli Björn Kárason formaður, Ásgerður K. Gylfadóttir framsögumaður, Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Álfheiður Eymarsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Einar Kárason, Ólafur Þór Gunnarsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um ökutækja tryggingar og einhverjar smávægilegar breytingar á þeim. Ein af breytingunum er, eins og segir orðrétt í frumvarpinu: „Í þriðja lagi er lögð til rýmkun á fyrningarreglum. Nú fyrnast allar kröfur á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Kröfurnar fyrnast þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Í frumvarpinu er lagt til að fjögurra ára fyrningarfrestur eigi ekki við um bætur vegna líkamstjóns heldur að þær kröfur fyrnist á tíu árum.“ Í frumvarpinu og umsögnum eru margir taldir upp, en enginn af þeim sem gæta eiga hagsmuna tjónþola eða almennings í þessu efni, t.d. eins og Neytendasamtökin og Félag íslenskra bifreiðaeigenda. Tortryggni mín gagnvart þessu frumvarpi er líka sú að þrátt fyrir þessa breytingu á fyrningarreglum segir: „Ekki er gert ráð fyrir teljandi mælanlegum áhrifum á greiðsluskyldu vátryggingafélaga vegna þessarar tillögu.“ Sem sagt, ekki er reiknað með að þessar breytingar skili tjónþola nokkrum sköpuðum hlut, heldur ég óttast eins og vanalega að þessar breytingar muni skila tryggingafélögum betri afkomu. Við umferðartjón ber tryggingafélögum skylda til að leggja peninga í bótasjóð, svokallaða vátryggingaskuld, á kennitölu viðkomandi tjónþola. Og síðan hefst stríðið um að fá bætur. Því miður er staðreyndin sú að það skiptir engu máli hvort viðkomandi er eintryggður sem ökumaður eða tvítryggður í 100% rétti. Það virðist alltaf vera tryggingafélagið sem hefur völdin. Því er það svolítið fyndið þegar maður les að tryggingafélögin hafi sama rétt og sökunautur sjálfur á því að koma að vörnum í skaðabótamáli. Að réttur tjónþola og tryggingafélagsins sé sá sami, stenst ekki. Það er aldrei nokkurn tímann sambærilegt. Tryggingafélagið með alla sína fjármuni og lögfræðinga hefur alltaf yfirburði, sérstaklega þegar ríkið sér til þess að einstaklingar fái ekki gjafsókn til að berjast við tryggingafélögin. Það virðist vera sama hvað reynt er, það er svo til vonlaust að fá gjafsókn í dag. Það fara kannski tvö, þrjú, fjögur ár í að berjast við að ná heilsu eftir að hafa farið illa út úr umferðarslysum, og án gjafsóknar er fjárhagurinn farinn hjá flestu venjulegu fólki. Það segir okkur að svona skaðabótamál og bótaréttur eru eiginlega ekki fyrir venjulegt fólk, heldur bara fyrir þá sem hafa efni á því að leggja út fyrir kostnaði til að berjast við tryggingafélögin. Síðan er annað skrýtið í þessu, þ.e. aðgangur tryggingafélaganna. Þau virðast hafa ótakmarkaðan aðgang að sjúkraupplýsingum og virðast vera með lækna á sínum vegum sem geta gengið að sjúkraupplýsingum án þess að þurfa að biðja um það skriflega, án þess að kvitta fyrir þeim, og nota þær síðan í þeim tilgangi að klekkja á tjónþola. Síðan er alveg með ólíkindum að maður geti lesið í gögnum frá tryggingafélagi þar sem hreinlega er verið að segja ranga hluti, t.d. eins og að færa viðkomandi úr eigin bíl yfir í annan bíl til að búa til lágorkuáverka. Þegar tryggingafélögunum er bent á að það fái ekki staðist segja þau: Það skiptir bara engu máli hvort þetta voru lágorkuáverkar eða háorkuáverkar. Það sem tryggingafélagið segir er það eina sem skiptir máli. Hér var einnig rætt um notkun bílbelta. Þar var eiginlega verið að setja slík brot í sama flokk og brot þeirra sem aka ölvaðir eða undir áhrifum eiturlyfja og að gæta eigi meðalhófs þar. Tryggingafélögin fara ekki eftir meðalhófi. Tryggingafélögin fara eftir því hvernig þau geta komist hjá því að borga. Og þau munu gera allt sem þau geta til þess að sjá til þess að þau borgi sem minnst og helst ekki neitt. Við gleymum oft í umræðu um tryggingamál og skaðabótamál í ökumannstryggingum, að kostnaðurinn er mikill sem viðkomandi þarf að standa straum af vegna sjúkraþjálfunar, læknis og fleira. Yfirleitt situr fólk uppi með þann kostnað óbættan þó að það eigi fullan rétt á að fá hann greiddan. Sagt er að fyrning á líkamstjóni verði ekki fyrr en eftir tíu ár, en það breytir engu þegar maður lendir í því að fyrningarreglurnar eru bara geðþóttaákvörðun ákveðinna lækna, sem oftast eru valdir af tryggingafélögunum. Fólki er stillt upp við vegg: Annaðhvort tekurðu smánarbæturnar eða færð bara ekki neitt. Og það er líka alveg með ólíkindum að kostnaður, t.d. vegna sjúkrahúslegu út af umferðarslysum, sem er gífurlegur, lendir á samfélaginu, ekki tryggingafélaginu. Samt bólgna út bótasjóðirnir og vátryggingaskuldir tryggingafélaganna, það skiptir milljörðum. Við vitum um einn svona sjóð sem hvarf út í hruninu. Hann endaði sem lúxusíbúð einhvers staðar í Kína, kom aftur til baka og endaði sem veð í sundlauginni á Álftanesi. Þessir bótasjóðir eru aldrei gerðir upp. Það er ekkert í lögum á Íslandi sem skyldar tryggingafélögin til að gera bótasjóðina upp. Í Evrópu er þetta gert upp sennilega á fjögurra til tíu ára fresti, eftir því sem mér skilst. Þetta er aðalgróðalind tryggingafélaganna, þessir bótasjóðir, eða það sem þeir ávaxta og græða á. Því meira sem tryggingafélögin geta bætt inn í bótasjóðina, því meira græða þau. Það veldur því að þau hugsa með sér: Ókei, fáum allt inn í bótasjóðinn, greiðum ekkert út. Ég er búinn að vera að berjast við tryggingafélögin undanfarna áratugi og hef hitt hundruð, ef ekki næstum þúsund einstaklinga sem lent hafa í umferðarslysum, og hef kynnt mér þeirra mál. Samt hef ég ekki hitt einn einasta sem hefur verið ánægður með þær bætur sem hann hefur fengið. Þess vegna segi ég að við verðum og við eigum að sjá til þess, ef við erum á annað borð með skaðabótalög og með bætur þannig að fólk sé tryggt og það borgi sínar tryggingar og eigi rétt á bótum, og tryggja einhvern veginn að fólk fái greitt út úr tryggingum. Til þess verðum við líka og ríkisstjórnin og allir að sjá til þess að þeir einstaklingar sem geta ekki barist við tryggingafélögin vegna fjárskorts fái gjafsókn. Það þarf að tryggja það. Ég segi: Það þarf beinlínis að vera sett í lög. Hægt er að nýta bótasjóði eða hluta af þeim í að sjá til þess að það sé skýrt í lögum að viðkomandi tjónþoli geti fengið gjafsókn, hann geti beðið um dómkvadda matsmenn, hann geti beðið um réttláta meðferð. Meðan við höfum það ekki í þessum málum erum við alltaf að brjóta á lítilmagnanum, vegna þess að við vitum það, og það er bara staðreynd, að venjulegt fólk getur ekki barist við tryggingafélög sem eru með lögfræðinga í kippum á sínum snærum og geta borgað hvað sem er. Það er alveg ömurlegt til þess að vita að maður skuli geta lent í því að hægt sé að taka sjúkraskrár manns og falsa þær. Maður kærir það. Maður kærir það til Persónuverndar. Maður vinnur málið, vegna þess að það kemur skýrt fram í lögum að það þarf undirskrift mína til að fá mínar persónulegu upplýsingar úr sjúkraskrám. Það var ekki gert. Til að ég gæti fengið sömu upplýsingar og trúnaðarlæknir tryggingafélags fékk þurfti ég að sýna skilríki. Ég þurfti að biðja skriflega um að fá afrit af því sem hann var að vitna í. Ég þurfti að bíða í viku eftir því. Ég þurfti að koma og sýna aftur skilríki og kvitta fyrir. Þetta gat viðkomandi læknir gert og rölt úr skrifstofu sinni í Orkuhúsinu yfir á bæklunardeild Landspítalans, prentað þetta út, notað það án þess að biðja nokkurn, hvorki kóng né prest um það. Persónuvernd sagði það vera ólöglegt. Hvað gerði viðkomandi? Jú, hann kærði mig og Persónuvernd til héraðsdóms. Hvað sagði héraðsdómur? Jú, þetta er ólöglegt. Málið fór síðan til Hæstaréttar. Þar endaði málið á þeirri undarlegu firru að það liggur við að Hæstiréttur hafi sagt: Þetta er í lagi í þetta sinn. Einhvern veginn tókst Hæstarétti að segja það, af því að ég hafði skrifað upp á umboð fyrir lögmann minn til að gæta hagsmuna minna, og hafi ég afsalað mér rétti um verndun persónuupplýsinga í sjúkraskrám. Á meðan þessi dómur Hæstaréttar er í gildi þá segi ég bara: Guð hjálpi okkur. Það er líka annað í þessum málum sem er alvarlegt varðandi sjúkraskrár, þ.e. að þær eru galopnar í dómsmálum. Þar eru mjög viðkvæmar persónuupplýsingar gjörsamlega opnar fyrir öllum, með nafni og kennitölu, heimilisfangi. Það hlýtur að segja okkur að það er meira en lítið að í samfélagi okkar ef við ætlum að hafa hlutina svona. Einhvern veginn hef ég það á tilfinningunni að þetta frumvarp, miðað við það sem verið er að gera þarna, sé eins og annað, þ.e. verið er að gera eitthvað fyrir tryggingafélögin og þau munu geta nýtt sér þetta á einhvern hátt og þannig komist hjá því að borga það sem þau eiga að borga löglega, miðað við það sem ætti að vera. En því miður virðist alltaf einhvern veginn vera hægt að komast fram hjá því. Í b. lið í kafla 3.2 í greinargerð segir: „Lækka má eða fella niður bætur fyrir líkamstjón eða vegna missis framfæranda ef sá sem varð fyrir tjóni eða lést var meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Einnig má lækka eða fella niður bætur vegna tjóns á munum ef tjónþoli var meðvaldur að því af ásetningi eða gáleysi.“ Auðvitað munu tryggingafélögin nýta sér það. Þau munu gera allt sem þau geta til að benda á það að þetta sé bara af einhverju gáleysi hjá viðkomandi. Ég hef séð hvernig tryggingafélögin ganga fram, sönnunarbyrðin snýst oft við í þessum tryggingamálum. Í staðinn fyrir að þau eigi að sanna að viðkomandi hafi gert eitthvað af sér, þarf maður sjálfur að sanna sakleysi sitt. Ég vona að einhvern tímann verði það þannig að við búum til lög og förum í endurskoðun á lögum um ökutækja tryggingar, á skaðabótalögum, og bætum þau þannig að almenningur, venjulegt fólk, sem borgar sínar tryggingar, ekur úti í umferðinni, sé bæði tryggt sem ökumenn og eins ef það verður fyrir tjóni í 100% rétti. Það virðist ekki skipta neinu máli. Í öllum þeim þremur árekstrum sem ég hef lent í var ég 100% rétti. Það var ekið á bifreiðina mína. En hef ég fengið bætur? Nei. Er ég í skuld? Hef ég tapað á þessu? Já. Alveg stórlega. Það er furðulegast í þessu öllu að það er alveg sama hvað maður gerir, meira að segja geta málin geta fyrnst, þau byrja að fyrnast á sama tíma og maður er í læknismeðferð. Hvernig í ósköpunum getur eitthvað byrjar að fyrnast þegar viðkomandi er ekki einu sinni gróinn sára sinna? En það er hægt. Það er gert. Svona vinna tryggingafélögin. Það er alveg ömurlegt til þess að vita að við skulum vera með þannig kerfi að þeir sem eru veikir, þeir sem eru slasaðir, sem geta eiginlega ekki varið sig, geta ekki fengið sér lögfræðing af því að þeir fá ekki gjafsókn frá ríkinu. Þeir geta ekki fengið bætur af því að þeir fá ekki gjafsókn frá ríkinu. Þeir geta ekki barist við tryggingafélögin af því að þeir fá ekki gjafsókn frá ríkinu. Þeir eru búnir að missa allt. Fjárhagsleg geta er farin og ríkið segir nei, tryggingafélagið brosir út í annað, bótasjóðirnir bólgna út. Og hvert skyldu þeir fara næst? Til Tortóla? Við hljótum að hugsa um það, vegna þess að ég man að Pétur Blöndal heitinn talaði einhvern tímann um bótasjóðina og vátryggingaskuldina sem fé án hirðis. Það hlýtur líka að teljast stórfurðulegt að ég lagði fram fyrirspurn um það hvað væri á kennitölu minni í vátryggingaskuld eða í bótasjóði VÍS, hvort það væru 100, 200, 300 milljónir. Það er á minni kennitölu, en ég fæ ekki þær upplýsingar. Á sama tíma gat læknir ætt inn í sjúkraskrá mína án þess að nokkur stoppaði hann af. Það sýnir að við erum svo langt frá því að hafa þessi mál í lagi.