Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs utan dagskrár vegna þess að það hefur komið í ljós, að ríkisstj. hefur sett brbl. í leynum, ef svo má orða það, sett slík lög án þess að gera almenningi grein fyrir því, að lögin hafi verið sett, án þess að gefa út fréttatilkynningu um slík lög eins og venja er. Í umr. í gær í hv. Ed. um staðfestingu á brbl. um ráðstafanir vegna breytingar á gengi íslenskrar krónu gerði ég að umtalsefni að hljótt hefði verið um setningu þessara brbl., en þau varða upptöku á 6% gengismun í Verðjöfnunarsjóð, þar sem mig ræki ekki minni til að hafa rekist á fréttir af þessum brbl. Spurðist ég fyrir um hvort þau hefðu ekki verið kynnt með venjubundnum hætti, með fréttatilkynningu frá ríkisstj. Hæstv. forsrh. svaraði því þannig, að hann vissi ekki betur en það hefði verið gert heyrinkunnugt um leið og brbl. voru gefin út. Um hvort formleg fréttatilkynning hefði verið gefin út skyldi hann ekki segja, það skyldi kannað, en hann héldi að þetta hefði ekki farið fram hjá neinum sem hlut ætti að máli. Ég hef nú kannað það, að enginn fjölmiðill skýrði frá setningu þessara brbl. þegar þau voru gefin út. Það er reyndar ekki nema von. Blaðafulltrúi ríkisstj. hefur staðfest við mig, og ég nota hans orð, að það hafi engin fréttatilkynning verið gefin út um setningu þessara brbl., það sé alveg ljóst. Það liggur því fyrir sem staðreynd í málinu að ríkisstj. gaf ekki út fréttatilkynningu um setningu þessara brbl. Þetta tel ég vera býsna alvarlegt. Almenningur á heimtingu á að fá að vita um svona hluti. Lög eru samkv. almennu reglunni samþykkt hér á Alþingi fyrir opnum tjöldum þar sem allir hafa tækifæri til að fylgjast með, þ. á m. fjölmiðlar. Brbl. eru sett fyrir luktum dyrum. Þetta eru undantekningarákvæði og þess vegna sérstök ástæða til að ríkisstj. geri grein fyrir því þegar hún setur slík lög. Almenningur á heimtingu á að fá að vita um þau. Þess vegna hefur líka þeirri reglu verið fylgt, að fréttatilkynningar væru gefnar út um setningu slíkra laga. Ég spyr: Hvers vegna var verið að pukrast með setningu þessara laga? Hvers vegna var haft svona hljótt um málið? Var ríkisstj. hrædd við eitthvað? Ég tel að lagasetning eigi aldrei að vera pukursmál í lýðræðislegu þjóðfélagi og síst af öllu þegar verið er að beita undantekningarákvæði eins og því að setja brbl. þegar Alþingi situr ekki. Því kann að verða svarað til, að þetta hafi verið birt í Stjórnartíðindum. Veit ég það vel, annars öðlast lögin ekki gildi, að þar er um formlega birtingu að ræða. En Stjórnartíðindi eru ekki lesin af fjöldanum. Þau eru ekki einu sinni borin á borð alþm. Birting í Stjórnartíðindum svarar því ekki þeim tilgangi að gera almenningi ljóst að lög hafi verið sett. Hæstv. forsrh. sagði í gær að hann héldi að þetta hefði ekki farið fram hjá neinum sem hlut eiga að máli. Ég staðhæfi að þetta er rangt. Alþm. eiga t. d. hlut að máli, og ég er sannfærður um að þetta hefur farið fram hjá mörgum þeirra. Reyndar er ég sannfærður um að fjölmargir fiskverkendur hafa alls ekki haft hugmynd um þessa lagasetningu. En það er hluti af lýðræðinu að menn fái að fylgjast með. Öll þjóðin á hér í raun og sannleika hlut að máli og þess vegna á hún að fá um þetta að vita. Það má segja að málið sjálft skipti ekki sköpum í þessum efnum. Þó nær heimildin til ca. 60–70 millj. kr. fjármagnstilflutnings og það verður að teljast dálagleg upphæð, jafnvel þótt ríkisstj. ætli sér ekki að nota nema helming þeirrar upphæðar eða tæplega það, um 25 millj., gæti ég trúað. Það, sem skiptir meginmáli, er að ríkisstj. hefur tekið upp þá hætti að setja lög með leynd, að uppfylla einungis ströngustu formskilyrði, en koma lagasetningunni ekki á framfæri við þjóðina. Spurningin er: Hvaða reglur gilda hjá ríkisstj. um það, hvernig hún segir frá setningu brbl.? Hefur hún sett sér einhverjar reglur um það efni? Ég vil hins vegar segja það strax, að um þetta efni tel ég að einungis geti gilt ein regla, nefnilega sú, að það eigi að skýra frá því opinberlega og með fréttatilkynningu frá ríkisstj. í hvert einasta skipti sem þessi heimild til brbl.-setningar er notuð. Ég vil segja það, að hér er í rauninni um eins konar laumuspil að ræða. Í því að skýra ekki frá þessu með opinberum hætti, eins og venjan hefur verið, felst ljótt laumuspil og afleitt fordæmi. Maður getur spurt sig hverju við eigum þá von á næst. Verða e. t. v. sett skattalög með brbl. og síðan ekki hirt um að gera þjóðinni grein fyrir því með almennum hætti? Ég vil beina því til hæstv. forsrh., að hann geri grein fyrir því, hvað ráðið hafi því að ríkisstj. hafi hér farið af venjubundinni braut og pukrast með þetta mál í stað þess að gefa út fréttatilkynningu svo að öllum gæti verið það kunnugt.



Herra forseti. 14. jan. s. l. var ákveðin breyting á gengi íslenskrar krónu. Samkv. lögum er það Seðlabanki Íslands sem ákveður gengið að fengnu samþykki ríkisstj. Sama dag og gengisbreytingin var ákveðin, 14. jan., gaf Seðlabanki Íslands út fréttatilkynningu þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Bankastjórn Seðlabankans hefur, að fengnu samþykki ríkisstj. og að höfðu samráði við bankaráð, ákveðið lækkun meðalgengis íslenskrar krónu um 12%.“ - Síðan segir: „Ástæður gengisbreytingarinnar eru annars vegar versnandi viðskiptakjör þjóðarbúsins síðustu mánuði, en hins vegar hækkanir erlendis. Miðast gengisbreytingin við að leiðrétta það misræmi, sem þegar er á orðið í þessu tilliti, ásamt því að gera sjávarútveginum fært að komast að niðurstöðu um almennt fiskverð.“ - Síðan segir í fréttatilkynningu Seðlabankans: „Gjaldeyrisdeildir bankanna hafa verið lokaðar fyrir almenna afgreiðslu frá og með fyrsta viðskiptadegi ársins, 5. jan., á meðan reynt hefur verið til þrautar að ná lausn allra þátta þess vanda er nú veldur stöðvun sjávarútvegsins. Þar sem línurnar hafa nú skýrst í þessum efnum, svo að unnt hefur verið að taka ákvörðun um nýtt gengi, munu eðlileg gjaldeyrisviðskipti geta hafist að nýju frá hádegi í dag.“ Þetta er fréttatilkynning Seðlabanka Íslands um sjálfa gengisbreytinguna, ástæður hennar og rök fyrir henni. Ég ætla að það komi mjög skýrt fram í þessari fréttatilkynningu. Það er eðlilegt og sjálfsagt að fréttatilkynning um gengisbreytingu komi frá Seðlabanka, en ekki frá ríkisstj., þar sem það er samkv. lögum verkefni hans að ákvarða gengið, en eins og ég tók fram með samþykki ríkisstj. Varðandi svo þau brbl. sem gefin voru út sama dag, þá fjölluðu þau um gengismismun eða gengishagnað og var þar ákveðið að 6% af gengishagnaði skyldu tekin frá og honum ráðstafað eftir ákvörðun ríkisstj. Það var síðan ákvarðað að venju með samþykkt ríkisstj. og bréfum frá sjútvrn. til Seðlabanka hvernig með þetta skyldi farið. Aðalefni þess máls var það, að frystihúsin eða frystingin skyldi sjálf halda og fá að njóta þess gengishagnaðar sem yrði af birgðum, en hins vegar skyldi reiknaður 6% gengismunur af saltfiski, skreið, loðnumjöli og loðnulýsi og var það fé látið ganga til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, viðkomandi deilda. Brbl. voru gefin út með venjulegum hætti samkv. stjórnarskránni og birt samdægurs í A-deild Stjórnartíðinda. Stjórnartíðindi fara til allra frétta- og fjölmiðla. Hv. þm. spyrst fyrir um það - raunar spyrst ekki fyrir um það, heldur deilir á það, að ríkisstj. hafi ekki sent út fréttatilkynningu um sjálf brbl. Varðandi meginefni þessa máls, gengisbreytinguna, hef ég greint frá því áður að Seðlabankinn sendi út ítarlega fréttatilkynningu um það mál. Varðandi útgáfu brbl. hefur athugun leitt í ljós að ríkisstjórnir hafa yfirleitt ekki sent út fréttatilkynningar í sambandi við útgáfu þeirra. Það heyrir fremur til undantekninga. Hins vegar er öllum ljóst að þetta mál var kynnt bæði með útgáfu Stjórnartíðinda og því, að allir fjölmiðlar fá Stjórnartíðindi. Nú má vera, eins og hv. þm. sagði, ég hef ekki kannað það, að fjölmiðlar hafi ekki skýrt frá þessum brbl. Það skal ég ekkert segja um. En þó að ríkisstj. sendi út fréttatilkynningu, er ekki trygging fyrir því, að fjölmiðlar birti þá fréttatilkynningu, og það er iðulega sem einstakir fjölmiðlar stinga fréttatilkynningunum undir stól eða birta e. t. v. hrafl af þeim. Varðandi fréttatilkynningar almennt frá ríkisstj. hefur núv, ríkisstj. ekki fremur en aðrar ríkisstjórnir séð ástæðu til að setja sér reglur um útgáfu fréttatilkynninga. Þær eru gefnar út þegar ástæða þykir til. Þetta eru þær upplýsingar sem ég vil gefa um þetta mál. Hlýtur að vekja furðu að hv. þm. Kjartan Jóhannsson skuli telja ástæðu til að kveðja sér hljóðs utan dagskrár í Sþ. til slíkra aths. eins og hann gerði hér, því að það er hvorki meira né minna en að ríkisstj. hafi haft í frammi laumuspil, hún hafi sett brbl. í leynum. Leyndardómurinn er í því fólginn, að brbl. eru birt á lögskilinn hátt í opinberu tilkynningablaði ríkisstj. og það sent öllum fjölmiðlum. Í rauninni þarf ekki fleiri orðum um þetta mál að fara. En ég get ekki orða bundist um hvað þessi fyrirspurn og ræða hv. þm. og tilefni til að kveðja sér hljóðs utan dagskrár, þó að hann fengi í rauninni skýringar í gær í umr. í hv. Ed., lýsir mikilli málefnafátækt hv. þm.



Herra forseti. Vegna fram kominnar fsp. vil ég upplýsa það, að sú ákvörðun, sem tekin var með brbl., að taka helming af gengishagnaði þriggja greina sjávarútvegsins og leggja í Verðjöfnunarsjóð var rædd við fulltrúa hagsmunaaðila og m. a. var þetta hvað eftir annað rætt í sambandi við fiskverðsákvörðun og að sjálfsögðu við fulltrúa í stjórn Verðjöfnunarsjóðs. Þó að ég geti að sjálfsögðu ekki ábyrgst að slíkt hafi komist til allra einstakra framleiðenda í viðkomandi greinum vil ég leyfa mér að fullyrða að samtökum framleiðenda var mjög vel kunnugt um þetta og meira að segja svo langt gengið að það var samið um að eftir yrði skilið nægilega mikið til að þessar greinar hefðu góða afkomu, 5–7% í plús, eins og um var samið eða um var talað. En út af því, sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að hér væri um mikla millífærslu á fjármagni að ræða, vil ég segja það og leggja áherslu á að hér er ekki um millífærslu að ræða. Það fjármagn, sem hér er um að ræða, rennur allt óskipt í Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins og allt í viðkomandi deildir þess sjóðs. Ég hef ekki orðið var við að neinn ágreiningur hafi orðið um þessa ráðstöfun. Þvert á móti hef ég heyrt, m. a. á hinu háa Alþingi, mjög ákveðna og að sumu leyti réttmæta gagnrýni á að ekki hafi verið nægilega tekið af þeim greinum í sjávarútvegi, þar sem afkoma hefur verið góð, og lagt í Verðjöfnunarsjóðs til hinna mögru ára. Þetta vildi ég upplýsa í þessu sambandi og vil taka undir það með hæstv. forsrh., að mér þykir þessi fsp. nokkuð undarleg og vísa til þess sem ég hef sagt, að fulltrúum hagsmunaaðila var vel kunnugt um hana. Það taldi ég fyrir mitt leyti mikilvægast í þessu máli.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. þykir sem hér fari nú fram umr. utan dagskrár af næsta litlu tilefni. Það skyldi þó aldrei vera að honum finnist tilefnið svo lítið vegna þess að nú hefur hann vondan málstað að verja? Hitt ber þó að viðurkenna, að hæstv. forsrh. er býsna lagið að verja vondan málstað. Ég hygg að hér sé þó talað af ærnu tilefni, þegar það gerist að út eru gefin brbl. og þjóðinni ekki um það tilkynnt. Vel má það rétt vera, sem hæstv. sjútvrh. segir hér, að ýmsir hagsmunaaðilar hafi um þetta vitað. Það er bara ekki nóg. Þjóðin á vissulega heimtingu á að vita þegar brbl. eru gefin út. Ég hygg að ég geti talað af nokkurri reynslu af störfum við fjölmiðla, eftir um það bil 16 ára störf við blöð og sjónvarp. Ég minnist þess ekki að út hafi verið gefin brbl. öðruvísi en að fréttatilkynningar hafi verið sendar fjölmiðlum. Og ég minnist þess ekki heldur, að fjölmiðlar hafi stungið slíkum tilkynningum undir stól, eins og hæstv. forsrh. sagði áðan. Það væri svo sem nógu fróðlegt að rannsaka hvort slíkt hafi gerst. Ég hygg að íslenskir fjölmiðlar séu þeirri ábyrgðartilfinningu gæddir að þeir stingi ekki slíkum fréttum undir stól. Hvaða ástæða ætti svo sem til þess að vera? Hér hefur verið staðið að málum með alveg einstæðum hætti og það er vissulega ástæða til að vekja athygli á því og það er vissulega ástæða til að áfellast ríkisstj. með hverjum hætti að þessu var staðið. Til er nokkuð sem heitir upplýsingaskylda stjórnvalda. Þótt frumvörp um það efni hafi að vísu verið lögð fram hét á þingi og ekki náð fram að ganga er sú skylda auðvitað fyrir hendi í ríkum mæli. Stjórnvöldum ber að upplýsa þjóðina um stjórnvaldsathafnir, ég tala nú ekki um þegar brbl. eru gefin út. Hæstv. forsrh. sagði áðan að allir fjölmiðlar fengju Stjórnartíðindi. Það má vel satt vera, en þó er ég ekki viss um að það sé algilt, því miður. Hins vegar nær birting í Stjórnartíðindum þótt það sé hin lögformlega birting laga, auðvitað ekki til almennings, og þess vegna eru gefnar út fréttatilkynningar sem fjölmiðlar þá birta. Það er svo sjálfsagður og eðlilegur háttur að um það ætti ekki að þurfa að hafa mörg orð. Almenningur á sinn rétt í þessu máli. Það er rétturinn til að vita hvað réttkjörin stjórnvöld eru að gera. Sá réttur er óvefengjanlegur. Fólk á rétt á að vita þegar ríkisstj. gefur út brbl. Ríkisstj. hefur því brugðist skyldu sinni í þessu efni. En það sem verra er og mér þykir kannske öllu verst í þessu máli er sá valdhroki sem lýsir sér í því svari sem þingheimur hlýddi á áðan. Það hefði verið mennilegra af hæstv. forsrh. að viðurkenna að mistök hefðu átt sér stað við útgáfu þessara brbl. Þá hefði verið komið hreint fram og viðurkennd sú staðreynd sem fyrir liggur. Nei, það var ekki gert. Þess í stað var reynt að klóra í bakkann, lesið upp úr fréttatilkynningu frá Seðlabankanum sem snerti ekki þá útgáfu brbl. sem hér er verið að deila um. Ég ítreka að hér hefur rangt verið staðið að málum. Almenningur á heimtingu á að vita þegar út eru gefin brbl., og þeirri vitneskju verður ekki betur komið til almennings með öðrum hætti en með því að gefa út fréttatilkynningar til birtingar í fjölmiðlum. Ég skora á hæstv. forsrh. að upplýsa hvort það hefur gerst, að fjölmiðlar hafi stungið fréttum um brbl. undir stól, ekki birt þær. Í öðru lagi væri fróðlegt að fá svar við því, hvort það hefur nokkurn tíma gerst, að út hafi verið gefin brbl. á s. l. 15–20 árum t. d. án þess að fréttatilkynning hafi jafnframt verið send fjölmiðlum. Ég hygg að þetta sé í fyrsta skipti sem slíkt hefur ekki verið gert.



Herra forseti. Ég skal ekki fara í þrætubókarlist við hæstv. forsrh. um það, hvort formaður Alþfl. hafi kannske gert fullmiklar kröfur til ríkisstj. um sanngirni. Auðvitað hljóta slíkar kröfur að metast af því, við hvern maður á. Sumir menn eru þannig að með sanngirni er hægt að ætlast til meira af þeim en öðrum. Ég skal þess vegna taka undir það, að með nokkurri sanngirni má segja að það verði að gera aðrar kröfur til núv. ríkisstj. en margra annarra, einkum varðandi það, hvort þjóðinni sé skýrt frá því sem miklu kann að varða um helstu atriði t. d. í atvinnumálum. Nú er það svo, eins og við munum, að skömmu eftir að þing kom saman eftir jólafrí óskaði hæstv. forsrh. sérstaklega eftir að umr. yrðu um aðgerðir ríkisstj. í efnahagsmálum, útvarpsumr., til þess að þjóðin mætti hlýða á hversu þeim hefði tekist, hæstv. ráðh., að koma sér saman um ýmsar aðgerðir í efnahagsmálum og til hvaða aðgerða þeir höfðu þá gripið. Af þessu tilefni var lögð fyrir Alþingi sérstök skýrsla frá ríkisstj. um aðgerðir í efnahagsmálum. Ekki er einu einasta orði vikið að þessum brbl. í þessari skýrslu. Þó er þar sérstaklega fjallað um atvinnumálin og tekið fram að það eigi að lækka launaskatt úr 3.5% í 2.5%, lækka stimpilgjöld úr 1% í 0.3%, en á brbl. er ekki minnst. Það sýnir náttúrlega að hæstv. forsrh. kærði sig ekki um að setning þeirra yrði í upphafi grundvöllur að umr. um þessi mál. Hann óskaði ekki að fyrra bragði eftir að útskýra tilurð þeirra í þessum útvarpsumr., hefur kannske talið það minni háttar atriði að helmingur af svokölluðum gengisgróða skyldi gerður upptækur, eins og hæstv. sjútvrh. sagði. Ég man raunar eftir því, að fyrir einum 18–19 árum deildu þeir um það sessunautarnir, hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. Þarna man ég nú ekki allt. Ég man að núv. hæstv. utanrrh. hélt því þá fram að upptaka gengishagnaðar með þessum hætti væri vafasöm með hliðsjón af eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar. En eftir hinu man ég, að þrátt fyrir að hæstv. forsrh., sem þá var Ólafur Thors, hafi eggjað fjmrh. sinn lögeggjan-núv. forsrh.- til að leggja eitthvað til málanna fór næsta lítið fyrir þeirri málafylgju. Ekki veit ég hvaða ástæður lágu til þess, en mig rekur minni til þessa. - En þarna er sem sagt um gamalt deilumál að ræða sem oft hefur valdið miklum úlfaþyt hér á Alþingi. Ég skal ekki ræða efnislega um frv., en vek aðeins athygli á að í skýrslu ríkisstj. um aðgerðir í efnahagsmálum er ekki vikið einu einasta orði að þessum brbl. Ég vil líka vekja athygli á því, að þetta frv. kom fyrst til umr. í Ed. í gær. Ég hygg að það hafi verið lagt fram í þessari viku. Ég tel að það sé sanngirniskrafa þingsins, að brbl. séu lögð fram á Alþingi um leið og þing kemur saman. Svo langur frestur sem hér er um að ræða er vitaskuld allt of langur og hefði verið eðlilegt að frv. til staðfestingar á brbl. hefði verið lagt fram strax í fyrstu viku. Nú veit ég auðvitað, að hæstv. forsrh. getur nefnt ótal dæmi um að einhvern tíma áður hafi frv. til staðfestingar á brbl. verið lagt fram svo og svo seint, að hann getur auðvitað útskýrt að það hafi engin efni staðið til að leggja þetta frv. til staðfestingar á brbl. fram nú strax í fyrstu vikunni. Ótal skýringar kann hann á því, að það hafi verið alger ósamgirni að ætlast til þess, það væri illvilji í garð ríkisstj. að halda því fram. Vítin eru til að varast þau, en ekki til að endurtaka slíkt hið sama. Auðvitað er það rétt, sem fram kemur í gagnrýni formanns Alþfl., að hér var farið með nokkurt laumuspil, og vitaskuld er það rétt hjá hæstv. forsrh., að auðvitað var miklu eðlilegra að Seðlabankinn gæfi út fréttatilkynningu um að gengið væri fallið, því að auðvitað vildi ríkisstj. ekki fella gengið og kom þar hvergi nærri. Það var lögum samkv. í verkahring Seðlabankans að ákveða gengið. Þá vitum við það líka, að úr því að það er í verkahring Seðlabankans er náttúrlega líka út í hött þegar hæstv. forsrh. er að tala um að það sé miklu eðlilegra að gengið falli en það sigi, gengissig sé í rauninni miklu óeðlilegri leið en gengisfallið. Það reiknast þá líka til tekna á reikning Seðlabankans, en ekki hæstv. forsrh., að nú er farið að fella gengið í staðinn fyrir að láta það síga. Það er auðvitað ekki mál sem hæstv. forsrh. getur hrósað sér af, ef hann hefur ekkert um þetta að segja. Við getum þá líka sagt að sú grein, sem bankastjóri Seðlabankans birti í Fjármálatíðindum varðandi gengisskráninguna, sé út í hött af því að hann sé þá að áminna sjálfan sig. Við getum þá líka sagt að sú stefna ríkisstj. að halda genginu sem föstustu komi ríkisstj. ekkert við, að það sé Seðlabankinn sem hafi tekið þá ákvörðun að halda genginu svo og svo föstu algerlega utan við ríkisstj. auðvitað. Smámál eins og gjaldeyrismál koma auðvitað ekki ríkisstj. við. Lögum samkv. er þetta í verkahring Seðlabankans. Ríkisstj. þarf að vísu að samþykkja þetta eftir á, stendur frammi fyrir gerðum hlut, alveg eins og forsetinn samþykkir lög frá Alþingi sem Alþingi er búið að samþykkja. Auðvitað skiljum við þetta. Ég efast um að nokkur þm. geri yfirleitt þá kröfu til þessarar ríkisstj. að hún hafi yfirleitt nokkra skoðun á gjaldeyrismálum yfirleitt. Gott ef hún fylgist með því hvernig gengið er skráð, hvort dollarinn fer upp eða niður. Það væri náttúrlega alveg út í bláinn að ætlast til þess. Að því leyti mundi mér því finnast svolítið ósanngjarnt ef þm. færu að tala um það við hæstv. forsrh., að hann bæri ábyrgð á gengisfallinu. En ef gengið hækkaði í verði, ef krónan færi upp á við í staðinn fyrir að fara niður á við, þá ættum við að segja að það væri hæstv. forsrh. að þakka. Það skil ég vel. Ekki skulum við ætla honum það sem illt er, miklu fremur hitt sem gott er, því að allur stendur hugur hans til þess að láta sem best af sér leiða eins og við vitum. En hitt hlýtur að verða að átelja, hversu seint þetta frv. er lagt fram hér á Alþingi, og hitt verður að harma einnig, að hæstv. forsrh. skyldi ekki hafa haft svo sem eina línu aflögu í skýrslunni sinni um efnahagsmál og aðgerðir í þeim til þess að minnast á að brbl. hefðu komið út, af því að við vitum að hann vildi gefa þjóðinni sem skýrasta mynd af því sem ríkisstj. væri að aðhafast í efnahagsmálum og þar mætti ekkert undan draga, sem sagt væri, allra síst þetta, að verðbólgan frá upphafi til loka árs hafi verið í kringum 40%, ekki meira en 40%, heldur í kringum 40% frá upphafi til loka árs. Um hitt eigum við að þegja, að verðbólgan milli ára sé 50%. En ef það mundi snúast við á þessu ári og verðbólgan milli ára yrði eitthvað minni en verðbólgan frá upphafi til loka árs, þá ættum við að hætta að tala um verðbólgu frá upphafi til loka árs og þá ættum við að tala um verðbólgu á milli ára, því að auðvitað verður þetta að líta fallega út. Þjóðin vill að það sé talað við sig eins fallega og hægt er. Þá liður henni betur. Auðvitað á að sópa ruslinu undir teppið til að maður sjái það ekki, því að þá liður þeim líka betur sem ganga um stofuna. Þannig er það.



Herra forseti. Mér finnst ástæða til að athuga, hvaða lagaákvæði gilda um birtingu laga, þegar ríkisstj. er gagnrýnd fyrir að hafa ekki birt lög eins og tilskilið er. Um birtingu laga eru ákvæði, eins og kunnugt er, í lögum sem heita: Lög um birtingu laga og stjórnvaldserinda, nr. 64 frá 16. des. 1943. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í A-deild Stjórnartíðinda skal birta lög öll, tilskipanir, opin bréf, auglýsingar og aðrar tilkynningar almenns efnis, sem út eru gefnar af æðsta handhafa framkvæmdavaldsins, svo og reglur, sem sameinað Alþingi kann að setja um framkvæmd almennra málefna í þingsályktunum.“ Mér er ekki kunnugt um að það séu frekari ákvæði í lögum um birtingu laga. Það kann að vera ástæða til að gera á þessu einhverjar breytingar, en meðan þetta eru lög er ekki hægt að áfellast ríkisstj. fyrir að hún hafi ekki farið að lögum eins og Alþingi mælir fyrir um. Til viðbótar varðandi gengismálin ætla ég að leyfa mér að lesa hér upp aðra lagagrein, en hún er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Seðlabankinn ákveður að fengnu samþykki ríkisstj. stofngengi íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldeyri og gulli.“ Það fer heldur ekkert á milli mála hver aðild ríkisstj. er að þessum málum og engin ástæða til þess fyrir ríkisstj. eða ráðh. að skorast undan ábyrgð í sambandi við gengismál. Það hefur engum dottið í hug. Þessi ákvæði eru hvor tveggja svo skýr sem verða má að manni sýnist ekki tilefni til að hreyfa slíku máli utan dagskrár hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Þess munu vera dæmi, að vísu ekki um lönd sem almennt eru kölluð lýðfrjáls, að einhver ákveðinn hluti af lögum, sem sett hafa verið, hafi ekki verið á almannavitorði. Þetta á einkum og sér í lagi við þegar slík lagasetning er notuð til að koma fram refsingum af hálfu stjórnvalda við þegna ríkisins, sem hafa e. t. v. brotið af sér. Þá hefur það gerst, að dæmt hafi verið eftir lögum, sem ekki hafa verið á almannavitorði, í réttarhaldi, sem ekki var opið fyrir almenningi. Þessir stjórnarhættir eru ekki taldir til fyrirmyndar. Mér kemur ekki til hugar að afskipti ríkisstj. af þessari takmörkuðu lagasetningu eigi nokkuð skylt við þetta. Ég vildi aðeins vekja athygli manna á því, að það er almenn regla í öllum lýðfrjálsum löndum og öllum lýðræðisríkjum að lögin, sem í gildi eru í landinu, séu gerð opinber fyrir almenningi þannig að almenningur hafi a. m. k. möguleika á því að afla sér allra upplýsinga um þau lög sem í gildi eru hverju sinni. Varðandi þær tilvitnanir, sem hæstv. viðskrh. og hæstv. forsrh. hafa báðir flutt fram um birtingu laga, vil ég aðeins taka það fram, að það er almenn regla um lagasetningu í okkar landi að Alþingi setur lög og Alþingi fjallar um lagasetningu sem opinbert mál fyrir opnum tjöldum að viðstöddum fulltrúum fjölmiðla og þeim meðal kjósenda sem áhuga hafa á því að koma til að hlýða á fundi Alþingis. Slíkar lagasetningar verða á Alþingi í þremur umræðum í hvorri deild, samtals í sex umr. í báðum deildum, og eins og ég sagði áðan fyrir opnum t]öldum. Þar að auki eru þau vinnubrögð hjá löggjafarsamkomunni, eins og allir vita, að í meðferð málsins í nefndum er öllum hagsmunaaðilum, sem e. t. v. tengjast málinu með einum eða öðrum hætti, gefinn kostur á að tjá álit sitt. Þegar lög eru sett með þessum hætti hefur það sem sé allt saman átt sér stað fyrir opnum tjöldum. Fjölmiðlum hefur verið gefið margháttað tækifæri til að fjalla um lagasetninguna og skýra frá henni, og öllum þeim, sem hagsmuna eiga að gæta, hefur verið gert ljóst að lögin séu í setningu. Birting laganna, sem hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. vitnuðu til, lýtur aðeins að því formsatriði að lög, sem hafa verið sett með þessum hætti af Alþingi fyrir opnum tjöldum, geti öðlast gildi. Brbl., sem ríkisstj. setur, eru hins vegar algert undantekningartilvik og eiga að vera það vegna þess að ríkisstjórnarfundir, þar sem fjallað er um slíka lagasetningu, eiga sér ekki stað fyrir opnum tjöldum. Á þeim fundum eru engir fulltrúar fjölmiðla mættir. Á ríkisstjórn og ríkisstjórnarfundum hvílir engin upplýsingaskylda, og það er algerlega undir hælinn lagt hvort það fréttist einhvern tíma og þá hvenær hvað þar er gert. Þess vegna segir það sig sjálft, að ef lög eru sett á ríkisstjórnarfundum, ef menn ætla að hafa þær reglur í heiðri að almenningur geti fengið að vita hvaða lög eru í gildi í landinu, þá hljóta að vera gerðar meiri kröfur til þeirra laga, sem sett eru með þeim hætti, samþykkt á ríkisstjórnarfundi sem er lokaður, en gerðar eru til laga sem eru sett með þeim hætti að Alþingi fjallar um þau í opinberum umr. í þremur umferðum í Ed. og þremur umferðum í Nd. - eð öfugt. Þetta verður auðvitað að liggja alveg ljóst fyrir. Einmitt þess vegna, hæstv. forsrh., hefur það, eftir því sem ég best veit og best man eftir frá því að ég stundaði störf í fjölmiðlum, verið almenn regla að ríkisstjórnir teldu sér skylt að greina frá því í fréttatilkynningu eða með sambærilegum hætti að þær hefðu ákveðið á lokuðum ríkisstjórnarfundi að setja ný lög. Þetta vildi ég að fram kæmi í sambandi við yfirlýsingu hæstv. ráðh. áðan, að það er alls ekki sambærilegt að bera saman annars vegar lög sem Alþingi setur fyrir opnum tjöldum og hins vegar lög sem ríkisstj. setur með samþykkt á lokuðum ríkisstjórnarfundi. Hæstv. forsrh. var spurður einnar spurningar, hvernig á því stæði að ríkisstj. hans hefði ekki greint frá því, að á slíkum lokuðum ríkisstjórnarfundi hefðu ný landslög verið búin til. Hæstv. forsrh. byrjaði á að svara þeirri spurningu með því að lesa upp lagafyrirmæli um að Seðlabanki Íslands ákvæði gengi íslensku krónunnar. Þetta svar kom spurningunni ekki nokkurn skapaðan hlut við, var um allt annað mál en um var spurt, kom umr. ekkert við og var algerlega út í hött, eins og hæstv. ráðh. er von og vísa. Vissulega ákveður Seðlabankinn gengi íslensku krónunnar að fengnu samþykki ríkisstj., en hæstv. ráðh. var ekkert spurður um það. Hins vegar vita menn ósköp vel, ef menn endilega þurfa að ræða það, að Seðlabankinn gerði tillögu til ríkisstj. um allt aðra gengisbreytingu en raunin varð á. Það var ríkisstj. sem tók þau tilmæli Seðlabankans, bætti nokkru við gengisfellinguna og sendi þau síðan aftur til Seðlabankans með ósk um að gengisbreytingin yrði gerð önnur og meiri en Seðlabankinn hafði upphaflega óskað eftir samþykki ríkisstj. við. En m. ö. o., herra forseti, kemur þetta svar spurningunni ekki nokkurn skapaðan hlut við. Þá greindi hæstv. forsrh. í öðru lagi frá því, að Seðlabanki Íslands hefði sent út fréttatilkynningu um þá gengisbreytingu sem varð nú í upphafi árs. Það svar hæstv. ráðh. kom ekki heldur spurningunni við því að ekki var um það spurt. Hæstv. ráðh. hlýtur að vera ljóst að allur almenningur á Íslandi vissi af því, að gengi íslensku krónunnar hafði verið skráð upp á nýtt. Um það var ekki spurt, hvort Seðlabankinn hefði gefið út fréttatilkynningu um það. Það er öllum ljóst að svo var. Að svara þeirri einföldu spurningu, sem hæstv. forsrh. fékk, með þessum hætti er að svara út í hött. Í þessari fréttatilkynningu Seðlabankans kom ekkert fram um efni spurninga hv. þm. Kjartans Jóhannssonar. Hæstv. forsrh. getur því ekki snúið sig út úr málinu með því að seðlabankinn hafi gefið út fréttatilkynningu því að í fréttatilkynningunni er ekki að finna neitt svar við þeirri spurningu sem til hæstv. forsrh. var beint. Þá segir hæstv. forsrh., að þó ekki hafi verið send út nein frétt, hvorki frá rn. hans né ríkisstj., hefði fjölmiðlum samt sem áður átt að vera ljóst að ný lög hefðu verið sett á lokuðum fundi ríkisstj. vegna þess að Stjórnartíðindi hefðu verið gefin út og send fjölmiðlum. Ég brá mér hérna fram í skrifstofu Alþingis, sem er sú stofnun í þessu þjóðfélagi sem setur lög, og spurðist fyrir um hvort finnanlegt væri þar á skrifstofunni eða í bókasafni Alþingis, löggjafarsamkundu þjóðarinnar, þetta umrædda bréf, laust blað úr Stjórnartíðindum með umræddri tilkynningu. Það var ekki finnanlegt þar. Sjálfsagt hefur það borist til Alþingis eins og slíkar tilkynningar, en það er a. m. k. ekki að finna þar nú, og er þess vart að vænta að blöðin hafi þetta handhægt hjá sér fyrst það er ekki til á Alþingi. Herra forseti. Það er okkar verk hér, alþm., að búa til lögin í þessu landi. Skyldi einhverjum öðrum frekar koma það við en okkur? Ef við, löggjafarsamkoman, vitum ekki að sett hafa verið lög í landinu er þá eðlilegt að fjölmiðlarnir og fólkið í landinu, sem ekki á sæti á þessari samkomu, hafi hugmynd um það? Auðvitað ekki. Alþm. fá ekki send Stjórnartíðindi með upplýsingum um lagasetningar fyrr en þau hafa verið heft. Enginn alþm. hefur enn fengið í hendur tilkynningu úr Stjórnartíðindum um að hæstv. ríkisstj. hafi sett brbl. 14. jan. s. l. Er okkar verk þó að setja lögin í þessu landi og ákveða hvort á að staðfesta þau brbl. sem hæstv. ríkisstj. setur á fundum sínum. Engum alþm. hefur enn þá borist tilkynning um þetta. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því, að enginn alþm. gat haft hugmynd um að ríkisstj. væri búin að setja ný lög í landinu fyrr en frv. til staðfestingar á brbl. var lagt fram á Alþingi. Það var ekki gert fyrr en 4. febr., fyrr en 4. þ. m., hálfum mánuði eftir að Alþingi hafði komið saman. Þá fyrst þann dag, 4. febr., þegar alþm., sem hafa því hlutverki að gegna að setja lögin í landinu, komu til þingfundar og höfðu þá verið á þingfundum í hálfan mánuð, rekast þeir á það á borðum sínum, að hæstv. ríkisstj. hafi 14. jan., mánuðinn áður, sett ný lög í landinu sem hefðu verið í gildi síðan. Alþm. vissu ekki um þetta fyrr en 4. febr. Þeir fengu engar upplýsingar um þessi nýju lög í Stjórnartíðindum vegna þess að þeim bárust ekki Stjórnartíðindi og þeim berast ekki Stjórnartíðindi fyrr en þau hafa verið heft. Ríkisstj. sá ekki heldur sóma sinn í því að leggja frv. til staðfestingar á brbl. fram fyrr en 4. febr. Þetta er kannske ekki stórvægilegt mál, herra forseti, vegna þess að segja má að það skipti kannske ekki sköpum um afkomu og efnahag þjóðarinnar hvort þessi brbl. hafa verið sett eða ekki. En í mínum augum er það alvarlegt atriði þegar hæstv. ríkisstj. setur lög eða breytir lögum án þess að löggjafarsamkunda þjóðarinnar hafi hugmynd um, að þau lög hafi verið sett eða þeim lögum hafi verið breytt, fyrr en þremur vikum eftir að samþykktin um hina nýju lagasetningu var gerð á lokuðum ríkisstjórnarfundi. Þetta, herra forseti, kalla ég ekki að bera virðingu fyrir Alþingi. Ef það er að bera virðingu fyrir Alþingi að gera hv. alþm. Gunnar Thoroddsen að forsrh. hversu miklu fremur skyldi það þá ekki vera að bera virðingu fyrir Alþingi ef þessi sami hæstv. forsrh. sæi sóma sinn í því að láta löggjafarstofnun þjóðarinnar af því vita að hann hafi sett ný lög í landinu?



Herra forseti. Ég tel að þær ræður, sem hér hafa verið fluttar, og þau svör, sem hér hafa verið gefin af hálfu hæstv. ráðh., séu með miklum endemum. Ég ætla ekki að taka upp tímann með því að ræða efnisatriði þess lagafrv. sem hér um ræðir. Til þess er annar vettvangur. Þess vegna þarf ekki að fara mörgum orðum um ræðu hæstv. sjútvrh. Ég ætla ekkí heldur að endurtaka það sem ég sagði í fyrstu ræðu minni um það, að til þess að lög öðlist gildi verða þau að birtast í Stjórnartíðindum. Það vita aðrir alþm. jafnvel og hæstv. viðskrh. Um það fjallaði ekki málið. Málið fjallaði um það, hvers vegna ríkisstj. hefði látið undir höfuð leggjast að gera almenningi kunnugt um lög sem hún hefði sett. Svarið við þeirri fsp. er, liggur mér við að segja: Af því bara. - Það var eiginlega það sem fólst í ræðu hæstv. forsrh. Ekki var talað um það í ræðu hæstv. forsrh. að hér hefði verið um handvömm að ræða. Ekki var talað um að það væri eðlilegt að almenningur, þjóðin, fengi að vita um lagasetningu af þessu tagi, heldur var gert litið úr því, að menn gerðu að umræðuefni að sú venja að gera þjóðinni grein fyrir lagasetningu af þessu tagi, sem er gerð fyrir luktum dyrum, skuli hafa verið brotin. Nei, hæstv. forsrh. flutti langa ræðu um hvað fréttatilkynning;n frá Seðlabankanum um gengisskráningu hefði verið ítarleg. Um það vissum við allt. Um það var ekki spurt. Ég held að það hefði verið betra ef hæstv. forsrh. hefði getað haldið sér við efnið. Það hefði þá lýst málefnalegri stöðu hans og ríkisstj. og hæstv. forsrh. hefði þá í leiðinni getað sparað sér ýmsa útúrsnúninga og frýjunarorð vegna þess að það skiptir máli hvernig með svona mál er farið. Hæstv. forsrh. reyndi meira að segja að gera því skóna, að fullnægjandi svör hefðu fengist í gær varðandi þetta mál þegar hann tók til máls. Ég skal nú lesa aftur yfir hv. Sþ. hver þessi svör voru og hve fullnægjandi þau eru. Þau voru svona: „Ég veit ekki betur en þetta hafi verið gert heyrinkunnugt um leið og brbl. voru gefin út.“ - Kannske hæstv. forsrh. telji það að gera heyrinkunnugt að birta í Stjórnartíðindum sem þm. hafa ekki einu sinni séð, fréttamenn hafa ekki tekið eftir og almenningur les ekki. Framhaldið er svona: „Hvort formleg fréttatilkynning var gefin út skal ég ekki segja, það skal að sjálfsögðu kannað, en ég held að þetta hafi ekki farið fram hjá neinum sem hlut eiga að máli.“ Það hefur komið fram í því, sem hér hefur verið rætt um þetta efni, að setning brbl. hefur vissulega farið fram hjá mörgum sem hlut eiga að máli, þ. á m. alþm. almennt, þ. á m. vafalaust mjög mörgum fiskverkendum, sem þetta snertir beint, og obbanum af þjóðinni kemur það við í lýðræðisþjóðfélagi þegar lög eru sett. Það var um þetta sem málið snerist. Það, sem hefur bæst við síðan í gær, er að það er staðfest, sem mig grunaði í gær, en forsrh. treysti sér ekki til að staðfesta í gær einhverra hluta vegna, að engin fréttatilkynning var gefin út. Maður hlýtur að spyrja sig hvað ráði því, að ríkisstj. bregður nú á það ráð að gefa ekki út fréttatilkynningu. Var hún hrædd við eitthvað? Kom þetta henni eitthvað illa? Á það að vera svo í sambandi við setningu brbl., að ríkisstj. segi bara frá þeim brbl. sem henni líkar vel, en ekki hinum, sem kannske skipta almenning enn þá meira máli? Ég verð að segja það, herra forseti, að mér urðu svör hæstv. forsrh. mikil vonbrigði. Mér urðu þau sérstök vonbrigði að því leyti, að það gekk eins og rauður þráður í gegnum málflutning hæstv. forsrh. að ríkisstj. liti ekki á það sem skyldu sína að gera þjóðinni grein fyrir því, þegar hún setti lög með þessum hætti, hún liti ekki á það sem skyldu sína. Hæstv. forsrh. reyndi að tína til einhver dæmi ótiltekin um að einhvern tíma hefðu verið gefin út brbl. án þess að senda út fréttatilkynningu. Það er röng aðferð, jafnvel þó að það hafi einhvern tíma komið fyrir áður. En ég er sannfærður um að venjan hefur verið sú að segja frá þessu, og það segja mér líka bæði þingreyndustu menn hér innandyra og eins þeir sem við fjölmiðla hafa starfað. Meginatriðið er það, að almenningur á heimtingu á að fá að vita þegar svona lög eru sett, og ég tel að Alþingi eigi og hljóti að gera þá kröfu til ríkisstj., að hún stundi ekkert laumuspil í þessum efnum, heldur skýri frá því hverju sinni á opinberum vettvangi með almennri fréttatilkynningu þannig að allri þjóðinni geti verið ljóst þegar lög af þessu tagi eru sett. Þetta á ekki bara að vera regla, þetta á ríkisstj. að líta á sem skyldu sína.



Herra forseti. Þetta mál liggur allt saman ljóst fyrir og hefur þegar verið skýrt. En það eru örfá atriði úr ræðum hv. þm. sem þörf er á að svara og leiðrétta ranghermi. Einn hv. þm., það mun hafa verið hv. þm. Halldór Blöndal, talaði um að með brbl. hefði helmingur gengishagnaðar verið gerður upptækur. Þetta fannst honum auðvitað hin mesta goðgá og vafasamt hvort stæðist samkv. stjórnarskránni að beita slíku eignarnámi. Það má vera að þessi hv. þm. viti það ekki, en ég held að flestir aðrir þm. hljóti að vita það, að við gengislækkanir hefur verið allt að því föst venja - með örfáum undantekningum - að allur gengishagnaður af birgðum hefur verið tekinn af fyrirtækjum með lögum og settur í sérstakan sjóð, gengismunarsjóð. Fé úr þeim sjóði hefur svo verið ráðstafað til ýmissa hluta, sumpart til fiskvinnslu, sumpart til sjávarútvegs eða útgerðarinnar eða sjómanna eða samtaka þeirra. Með þessum brbl. núna var hins vegar brugðið frá þessari venju að því leyti, að í fyrsta lagi er ákveðið að aðeins helmingur gengishagnaðar skuli tekinn, en auk þess er mikill meiri hluti allra birgða undanþeginn þessari skyldu. Þannig er t. d. öll frystingin undanþegin. M. ö. o.: í stað þess að áður hefur gengishagnaður yfirleitt verið tekinn af fyrirtækjunum við gengislækkun var nú aðeins örlítið brot af þessum gengishagnaði tekið og ekki látið renna í gengismunarsjóð, sem ráðstafar til ýmissa aðila, að vísu tengdra sjávarútvegi, heldur var hver eyrir af þessum gengishagnaði látinn renna í Verðjöfnunarsjóðinn og í viðkomandi deildir. Þetta ranghermi hv. þm. vil ég því hér með leiðrétta. Deilt var á ríkisstj. eða mig fyrir að leggja ekki brbl. strax fyrir Alþingi þegar það kom saman. Það voru þrjár vikur frá því að brbl. voru gefin út og þangað til frv. var lagt fyrir þingið. En það er algerlega rangt þegar verið er að gefa í skyn að það sé skylda að leggja brbl. fyrir Alþingi strax. Það er þvert á móti tekið fram í stjórnarskránni, að brbl. skuli leggja fyrir næsta þing, og það er mjög algengt, að brbl. séu lögð fram á ýmsum tímum og jafnvel undir þinglok. Það er hins vegar tekið fram um eitt frv. sérstaklega í stjórnarskránni, það er fjárlagafrv., að það skuli leggja fyrir Alþingi þegar er það kemur saman. Þessi ádeila er því ástæðulaus. Sumir hv. þm. hafa talað um að það sé ekki góður háttur að alþm. hafi ekki verið send nein tilkynning um þessi brbl. Ég vil vekja athygli þessara hv. þm. á því, að þó að gefin hefði verið út fréttatilkynning eru fréttatilkynningar ekki sendar alþm. Þetta vita hv. þm. ósköp vel.  Því hefur verið haldið fram hér, sem er algerlega rangt, af tveimur eða þremur hv. þm., að það sé allt að því föst regla, að þegar brbl. séu gefin út sé send út sérstök fréttatilkynning frá ríkisstj. Blaðafulltrúi ríkisstj. hefur kannað þetta og hann segir um það: „Það er undantekning að brbl. sé fylgt úr hlaði með sérstakri fréttatilkynningu.“ M. ö. o.: þessar fullyrðingar bæði þm. Eiðs Guðnasonar o. fl. eru algerlega rangar og ekkert annað en tilgátur út í loftið. Þetta mál liggur auðvitað ákaflega skýrt fyrir. Annars vegar var um gengisbreytinguna send út formleg fréttatilkynning frá Seðlabanka. Hins vegar voru brbl., sem á að hafa verið haldið leyndum, birt samdægurs í Stjórnartíðindum og það blað eða það hefti var sent samdægurs til allra fjölmiðla. Ef á að saka einhvern um að halda einhverju leyndu ætti hv. þm., Eiður Guðnason að beina máli sínu til fjölmiðlanna, ef þeir hafa ekki skýrt frá þessu, en þeir fengu þetta allir í hendur samdægurs. Af þessu er auðvitað ljóst að allt þetta tal um að einhverju hafi verið haldið leyndu, að ríkisstj. hafi eitthvað brotið af sér með því að gefa ekki út fréttatilkynningu, er staðlausir stafir og gersamlega tilefnislaust.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt þeim Guðmundi G. Þórarinssyni og Kjartani Jóhannssyni að bera fram svohljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela Framkvæmdastofnun ríkisins að gera athugun á hvort hagkvæmt sé að koma á fót fríiðnaðarsvæði við Keflavíkurflugvöll.“ Till. þessi hefur verið flutt á síðustu þrem þingum, en hefur ekki orðið útrædd. Kunnugt er að ýmsar blikur hafa verið á lofti í atvinnumálum Suðurnesja nokkur undanfarin ár. Af þessum sökum hefur Alþingi tvisvar ályktað að gerð verði athugun á atvinnulífi Suðurnesja og áætlun um eflingu þess. Árið 1978 ályktaði Alþingi að fela ríkisstj. að hlutast til um að Framkvæmdastofnun ríkisins kannaði atvinnustöðu svo og félagslega aðstöðu íbúa byggðalaganna í nágrenni Keflavíkurflugvallar. Í síðari ályktuninni frá 1979 var Framkvæmdastofnun ríkisins falið að láta undirbúa og gera framkvæmda- og fjármögnunaráætlun um alhliða atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum. Atvinna á Suðurnesjum byggist að mestu á sjávarútvegi og starfsemi á Keflavíkurflugvelli. Vegna slæms ástands fiskstofnanna og vannýttrar afkastagetu fiskiskipa er ekki hægt að gera ráð fyrir fjölgun sjómanna. Frystihús á Suðurnesjum eru tiltölulega mörg og lítil. Afkastageta þeirra nýtist illa vegna sveiflna í fiskveiðum og skorti á búnaði í mörgum tilvikum. Framtíðarþróun fiskvinnslunnar getur því allt eins leitt til aukinnar tæknivæðingar og hagræðingar fremur en meiri vinnuaflsnotkunar. Vegna harðnandi samkeppni í Atlantshafsflugi og samdráttar í starfsemi Flugleiða er ekki fyrirsjáanleg nein aukning í flugrekstri á Keflavíkurflugvelli. Jafnvel gæti sá samdráttur, sem verið hefur í þeirri starfsemi, haldið áfram. Af því, sem að framan segir, er ljóst að mjög lítill vöxtur, ef ekki samdráttur, er fyrirsjáanlegur í undirstöðuatvinnugreinum Suðurnesja. Mjög stór hópur ungs fólks er nú að vaxa úr grasi á Suðurnesjum. Meðalstærð þessara aldursárganga, sem nú eru að byrja að koma inn á vinnumarkað, er 270–290 manns, en meðalstærð þeirra aldursárganga, sem hverfa af vinnumarkaði vegna aldurs, er 50–70 manns. Aldrei skila allir sér inn á vinnumarkað, en varlega áætlað þurfa að bjóðast a. m. k. 150 ný störf á ári svo að allir þeir nýliðar, sem koma inn á vinnumarkað, eigi kost á atvinnu heima fyrir. Í drögum að iðnþróunaráætlun fyrir Suðurnes, sem byggðadeild Framkvæmdastofnunar birti í nóvember 1980, er bent á að uppbygging iðnaðar sé líklega besta leiðin til aukinnar atvinnu og bættra tekna á svæðinu. Á Suðurnesjum eru mjög góðar aðstæður til iðnþróunar hvað framboð á orku og hráefnum snertir, en hins vegar vantar þar mjög tækni- og verkkunnáttu í iðnaði. Af þeim sökum er ólíklegt að iðnaður vaxi í neinum mæli nema til komi sérstakar aðgerðir í iðnþróun. Það er reynslan frá Shannon á Írlandi, að tilkoma fríiðnaðarsvæðisins þar hefur leitt til stóraukinnar tækni- og verkþekkingar í iðnaði á svæðinu, auk annars konar ávinnings. Þess vegna er vel þess virði, að athugað sé hvort einn liður í eflingu iðnaðar á Suðurnesjum gæti hugsanlega orðið stofnun fríiðnaðarsvæðis á Keflavíkurflugvelli. Þegar þotur urðu algengar í Atlantshafsflugi laust fyrir 1960 féllu millilendingar til eldsneytistöku á Shannon á Írlandi að mestu niður. Hafði það í för með sér mikið atvinnuleysi í nálægum byggðarlögum. Stjórnvöld á Írlandi brugðust við þessum vanda með því að stofna sérstakt iðnþróunarfélag Shannon-flugvaltar. Meginhlutverk þess var að finna leiðir til þess að tryggja vöxt og viðgang flugvallarsvæðisins, örva farþega- og vöruflutninga um völlinn og efla atvinnulíf í byggðarlögum nálægt vellinum. Í þessu skyni kom þróunarfélagið á fót fríiðnaðarsvæði við Shannonflugvöll árið 1959. Strax í upphafi voru eftirfarandi fríðindi boðin fyrirtækjum er vildu koma þangað: Algert tollfrelsi að því er snerti innflutning á hráefnum, vélum og tækjum til framleiðslunnar. Sama máli gegndi um útflutning fullunninnar vöru. Leiga til 25 ára á verksmiðjubyggingum sem þróunarfélagið reisti. Byggingar þessar voru annaðhvort staðlaðar byggingar eða reistar í samráði við fyrirtækið. Leigan miðaðist við byggingarkostnaðinn. Óafturkræf fjárframlög er svöruðu til helmings af kostnaðarverði véla sem kaupa þurfti fyrir hlutaðeigandi verksmiðju. Sérþjálfun verksmiðjufólks hinum erlendu fyrirtækjum að kostnaðarlausu. Algert skattfrelsi til 1983. Þetta þýddi 25 ára skattfrelsi fyrir þau fyrirtæki sem fyrst hösluðu sér völl í Shannon, en það gerðist árið 1959. Skattfrelsi er boðið á útflutningshagnaði a. m. k. til 1990 ef starfsemi hefst fyrir 1981. Gildir þetta raunar fyrir öll útflutningsfyrirtæki á Írlandi. Fjármagnsfyrirgreiðsla hefur nú verið aukin og styrkir til rannsókna og vöruþróunar standa til boða. Þá má nefna þjónustu hvers konar við atvinnurekstur, bæði viðskiptalega og tæknilega. Nú eru á Shannon-fríiðnaðarsvæðinu iðnaðarfyrirtæki, þjónustufyrirtæki og vöruhús sem veita um 4500 manns atvinnu og þekja um 200 þús. m2 í gólfflöt. Samtals eru þetta um 100 fyrirtæki og er mjög lítið um stórfyrirtæki þar. Framleiðslan er einkum á sviði rafeinda- og raftækjasmíði, efnaiðnaðar og verkfæragerðar. Reynslan af fríiðnaðarsvæðinu í Shannon er mjög góð. Auk þess að hafa veitt þúsundum Íra atvinnu hefur mikil verkþekking verið flutt inn í landið. Þá hafa Írar einnig öðlast af þessari starfsemi mikla reynslu í iðnþróunaraðgerðum. Má nefna að Shannon-þróunarfélagið vinnur nú að uppbyggingu atvinnu á 4800 km2 svæði umhverfis Shannon. Fjölmargar þjóðir, sem búa við atvinnuleysi, einkum í þróunarlöndunum, hafa fylgt fordæmi Íra og eru nú rekin nokkur hundruð fríiðnaðarsvæði í heiminum. Á öllum þessum stöðum eru mikil fríðindi í boði fyrir þau fyrirtæki sem þangað vilja koma. Mjög ólíklegt er að það sé fjárhagslega hagkvæmt fyrir Íslendinga að keppa á almennum grundvelli við önnur fríiðnaðarsvæði í heiminum um að fá til sín erlend fyrirtæki. Á meðan atvinnuástand er jafngott og raun ber vitni á Íslandi getur varla talist hagkvæmt að bjóða erlendum fyrirtækjum sömu kjör og önnur fríiðnaðarsvæði bjóða. Hins vegar virðist full þörf á að kanna hvort einhver erlend fyrirtæki sjái sér hag í að koma hingað á lakari kjörum en annars staðar vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem í boði yrðu, svo sem jarðhiti, ódýrt rafmagn, vinnuafl með tækniþekkingu í sjávarútvegi, að mestu tollfrjáls aðgangur að Evrópumörkuðum og lega mitt á milli Ameríku og Evrópu. Ekki er vafi á að fjölmörg íslensk fyrirtæki mundu sjá sér hag í að reka starfsemi á fríiðnaðarsvæðinu. Varðandi slíkt þyrfti að kanna hvort fríiðnaðarsvæði sé hagkvæmna leið til þess að efla íslenskan útflutningsiðnað eða hvort einhverjar aðrar ráðstafanir væru jafngóðar eða betri. Með því að setja á stofn fríiðnaðarsvæði er verið að hvetja til stofnunar atvinnurekstrar sem að öðrum kosti væri vart mögulegur - eða hagkvæmur - í landinu. Þeir, sem helst virðast munu hafa áhuga á aðstöðu og rekstri fríiðnaðarsvæðis á Keflavíkurflugvelli, eru aðilar á eftirtöldum vettvangi: 1. Japönsk og bandarísk fyrirtæki gætu séð sér hag í að reka samsetningarverksmiðju hér vegna nálægðar við Evrópumarkað og vegna þess tollfrelsis sem þau nytu gagnvart innflutningi til landa EFTA og Efnahagsbandalagsins. 2. Sérhæfð alþjóðleg fyrirtæki gætu séð sér hag í því að reka vörugeymslu á Keflavíkurflugvelli vegna hagstæðrar legu hans mitt á milli Evrópu og Norður-Ameríku. 3. Ekkert fríiðnaðarsvæði í heiminum, svo að vitað sé, getur boðið upp á jarðhita, en hann má nýta á ýmsa vegu í iðnaði. Einnig gæti reynst hagkvæmt að nýta hann til eldis á verðmætum krabbadýrum, t. d. humar og rækju, fiskum og e. t. v. til kjúklingaeldis í stórum stíl. Tollfrelsi á fóðri mundi e. t. v. hafa mjög hvetjandi áhrif á slíka starfsemi. 4. Einn möguleiki er enn, að kjötvinnslufyrirtæki kaupi dilkakjöt og njóti útflutningsbóta á kjötinu eins og aðrir útflytjendur. Bæði í Færeyjum og á Nýfundnalandi er markaður fyrir unnar kjötvörur sem íslensk kjötvinnslufyrirtæki gætu hugsanlega komist inn á. Ekki er þó víst að fríiðnaðarsvæði þurfi til þess að framkvæma þessa hugmynd. 5. Þá eru ýmsir möguleikar fyrir hendi í rafeindaiðnaði sem er tengdur sjávarútvegi og nýtingu annarra auðlinda á hafi úti. Ef tækniþekking er fyrir hendi má þróa upp ný tæki á þessu sviði vegna þeirrar reynslu og verkþekkingar sem fyrir hendi er í fiskvinnslu og sjómennsku. Eins og áður er á drepið virðast framtíðarmöguleikar atvinnulífs á Suðurnesjum að mestu bundnir við iðnað. Hins vegar er lítil reynsla og tækniþekking í iðnaði fyrir hendi á svæðinu. Ekki er vafi á því, að stofnun fríiðnaðarsvæðis mundi bæta þar verulega úr auk þess sem fjölbreytni í atvinnuvali mundi aukast. Þá gæti samstarf sveitarfélaga á Suðurnesjum og ríkisins um stofnun fríiðnaðarsvæðis síðar meir leitt til stofnunar þróunarfélags atvinnulífs á Suðurnesjum öllum. Hugmyndin um fríiðnaðarsvæði á Keflavíkurflugvelli er vel þess virði að á henni verði gerð rækileg könnun, hvers konar atvinnufyrirtæki mundu hafa áhuga á starfrækslu þar, hver væri efnahagslegur ávinningur að stofnsetningu þess og hvaða rekstrar- og eignarform væri heppilegast á svæðinu. Jafnframt ber að vara við of mikilli bjartsýni á niðurstöðu slíkrar könnunar, því samkeppni á milli fríiðnaðarsvæða í heiminum er mjög hörð og oft og tíðum boðin fjármagnsaðstoð sem er langt umfram það sem kemur til greina að bjóða hér á landi. Ég legg til að að lokinni umr. verði till. þessari vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Við hv. þm. Matthías Bjarnason höfum leyft okkur að flytja á þskj. 92 svofellda till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera áætlun um eflingu atvinnulífs og aukna fjölbreytni í atvinnustarfsemi á Vestfjörðum. Í áætluninni verði tillit tekið til sérkenna atvinnulífsins á Vestfjörðum, áhersla lögð á fyllri nýtingi vestfirskra náttúrugæða ásamt með þekkingu og reynslu Vestfirðinga á sviði útgerðar og fiskvinnslu og þeirri aðstöðu sem þar hefur verið sköpuð til frekari úrvinnslu sjávarafurða og til nýiðnaðar. Að lokinni áætlunargerðinni skal ríkisstj. leggja hana fyrir Alþingi ásamt tillögu um framkvæmd hennar, þ. á m. um hvernig að hugsanlegri fjármögnun skuli staðið.“ Till. þessi var flutt á s. l. vori, en náði ekki afgreiðslu þá og er því endurflutt núna. Í fyrra urðu talsverðar umræður um þessa till. á hv. Alþingi og þar sem nú eiga sæti á þingi sömu þm. og sátu á Alþingi í fyrra tel ég ástæðulaust að fara um till. mörgum orðum. Ég ætla aðeins að vekja athygli á því, að í þeim miklu umræðum, sem nú eiga sér stað um virkjunarframkvæmdir í ýmsum kjördæmum og héruðum landsins og um orkuframkvæmdir og uppbyggingu nýiðnaðar í tengslum við slíkar virkjunarframkvæmdir, er það aðeins einn landshluti sem segja má að sé ekki með í þeirri umræðu. Eini landshlutinn, sem hvorki virðist eiga að njóta góðs af virkjunarframkvæmdum þeim, sem um er rætt, né heldur þeim nýiðnaðartækifærum, sem verið er að tala um að skapa í sambandi við slíkar orkuframkvæmdir, er einmitt Vestfirðir. Þó er ástandið á Vestfjörðum þannig í orkumálum sérstaklega að ég geri ráð fyrir að ekkert kjördæmi annað, enginn landshluti annar búi við jafnmikla erfiðleika og einmitt Vestfirðir. Um margra ára skeið er búinn að ríkja mjög alvarlegur raforkuskortur á Vestfjörðum. Þar eru aðeins til, með einni undantekningu, gamlar dísilaflvélar sem hafa átt að vera varastöðvar fyrir vatnsaflsorkuverin í kjördæminu, en slíkur raforkuskortur hefur verið á Vestfjörðum að alla vetur þangað til nú á síðasta vetri hafa þessar gömlu aflstöðvar verið keyrðar svo til alla daga, 12 og jafnvel upp í 24 klukkustundir á sólarhring, þannig að ekkert varaafl hefur verið til í fjórðungnum heilu mánuðina á þessum árstíma. Þetta hefur að sjálfsögðu valdið gríðarlegum útgjöldum, því að allar þessar gömlu stöðvar víðs vegar í þorpum og sjávarplássum á Vestfjörðum eru orðnar úr sér gengnar og mjög olíufrekar. Því hefur kostnaður þessu samfara verið óheyrilega mikill. Um öryggisleysið, sem af þessu stafar, þarf ég að sjálfsögðu ekki að fara mörgum orðum þegar svo er komið að ekkert varaafl er til í fjórðungnum svo mánuðum hefur skipt. Þarna eru mörg nýtísku frystihús með stórum frystigeymslum, og það segir sig auðvitað sjálft hvílík verðmæti eru í húfi ef eitthvað af þessum úreltu aflstöðvum hefði bilað og til mikillar orkuskömmtunar hefði komið. Þá hefði svo getað farið að ýmis þau verðmæti, sem eru í birgðageymslum vestfirskra frystihúsa, hefðu legið undir skemmdum. Þar að auki hefur þessi orkuskortur á Vestfjörðum staðið uppbyggingu atvinnulífs þar mjög fyrir þrifum. Þetta hefði átt að batna og batnaði nokkuð með tilkomu svonefndrar Vesturlínu, þegar Vestfirðir voru tengdir við aðalorkukerfi landsmanna. Gallinn var bara sá, að þegar sú lína kom í notkun má segja að þorrið hafi að mestu umframorka á Landsvirkjunarsvæðinu, það var ekki nema takmarkað rafmagn sem hægt var að selja til Vestfjarða eftir Vesturlínunni. Þar að auki var svo litið á af Landsvirkjun að Orkubú Vestfjarða væri þarna nýr aðili, þó svo Vestfirðingar hefðu um margra ára skeið skipt við Landsvirkjun og RARIK á meðan Rafmagnsveitur ríkisins sáu um orkuvinnslu og orkudreifingu á Vestfjörðum. M. a. vegna þess, hvernig á málin var litið af Landsvirkjun og RARIK vegna tilkomu Orkubúsins, urðu Vestfirðingar að greiða miklu hærra verð fyrir þá raforku, sem þeir keyptu eftir Vesturlinu, heldur en Rafmagnsveitur ríkisins og Landsvirkjun seldu öðrum viðskiptamönnum sínum, þannig að einnig sú raforka, sem Vestfirðingar þó fengu eftir Vesturlínunni, var mun dýrari lengi vel en sú raforka sem öðrum var seld með sambærilegum hætti. Þá hefur það einnig komið fyrir, að þessi raflína hafi bilað, og þá ríkir hreint neyðarástand í þessum landsfjórðungi. Ég geri mér það alveg fyllilega ljóst, að með stofnun Orkubús Vestfjarða tóku Vestfirðingar á sig sjálfir nokkra byrði í sambandi við öflun raforku í fjórðungnum, og e. t. v. hefur sú ákvörðun orðið til þess, að þrátt fyrir ástandið í orkumálum á Vestfjörðum eru Vestfirðir og nauðsyn þeirra á raforkuframkvæmdum og úrbótum í raforkumálum ekki jafnmikið til umræðu og ella hefði verið. Verður að sjálfsögðu að skoða það mál sérstaklega ef sú er niðurstaðan af stofnun Orkubús Vestfjarða meðal annars. Meginatriði málsins er þó að vekja athygli manna á því, hvílíkt ástand hefur ríkt í orkumálum á Vestfjörðum og að því ástandi hefur síður en svo létt, þó svo að Vesturlínan hafi verið tekin í notkun. Raforkuverð og annað orkuverð á Vestfjörðum er síðan kapítuli út af fyrir sig. Ég ætla ekki heldur að fara mörgum orðum um það þar sem þau mál hafa verið rædd á Alþingi nokkrum sinnum. Þó get ég ekkí látið hjá liða að nefna það sem dæmi, að samkv. alveg nýjum upplýsingum um orkuverð víðs vegar á landinu, sem ég fékk fyrir um það bil einum klukkutíma í hendur, kemur í ljós að fiskvinnslufyrirtækin á Vestfjörðum og önnur atvinnufyrirtæki þar borga mun hærra raforkuverð en gerist og gengur nokkurs staðar annars staðar á landinu. Þetta mun að sjálfsögðu hafa mjög uggvænlegar afleiðingar fyrir uppbyggingarmöguleika þessara atvinnufyrirtækja, sem áður fyrr og lengi vel hafa verið svo öflug, og hlýtur að setja þeim skorður varðandi framtíðarstarf og framtíðaruppbyggingu ef svo heldur áfram sem verið hefur. Herra forseti. Margvíslegar aðstæður á Vestfjörðum gera það mögulegt að efla mjög og styrkja atvinnulíf á því svæði án þess að það þurfi að kosta samfélagið verulegt fjármagn. Að vísu eru ekki möguleikar á Vestfjörðum til mikilla vatnsvirkjunarframkvæmda, a. m. k. ekki af þeirri stærð sem nú er talað um varðandi virkjun í Blöndu eða á Austurlandi. Þó eru þar nokkrar ár sem hagkvæmt er að virkja ef markaður finnst. Þá er ekki heldur mikið um það talað og sjálfsagt ekki mikill áhugi á því meðal Vestfirðinga að setja þar upp orkufrekt iðjuver, eins og m. a. er rætt um að setja á fót í öðrum héruðum landsins. Engu að síður vil ég leggja áherslu á að margvíslegir nýiðnaðarmöguleikar eru fyrir hendi einmitt í þessum landshluta, þ. á m. nýiðnaðarmöguleikar, sem eru mjög ábatasamir, og einnig nýiðnaðarmöguleikar sem eru þannig að til þeirra þarf mjög verulega orku. T. d. vil ég vekja athygli á því, að við Ísafjarðardjúp - á tiltölulega litlu svæði - eru saman komin þau fiskverkunar- og frystihús á Íslandi sem eru einna fullkomnust allra slíkra húsa og hafa yfir að ráða einhverju sérhæfasta vinnuafli sem við fiskvinnslu vinnur, fólki sem er ákaflega vel fært í sínu starfi og hefur mikla þekkingu og reynslu bæði af því að vinna við fiskverkun og reka slík fyrirtæki. Þessi fyrirtæki eiga jafnframt ýmis af nýjustu og fullkomnustu veiðiskipum flotans og ekki aðeins það, heldur reka þau skip og vinna á þeim skipum þeir sjómenn og skipstjórnarmenn sem langbestum árangri hafa náð allra sjósóknara á landinu. Þetta er að sjálfsögðu auðlind bæði í þekkingu, mannafla, tækjum og aðstöðu sem hlýtur að vera þjóðhagslega hagkvæmt að festa fé í því að skammt er á auðug fiskimið frá Vestfjörðum. Það hefur hins vegar ekki verið mikið gert að því að styðja við bakið á ýmissi viðleitni t. d. manna við Djúp til þess að reyna að fjárfesta í þessari reynslu og þekkingu með nýiðnaðarmöguleika fyrir augum. Ég vil aðeins nefna það t. d., að risið hefur upp á Ísafirði fyrirtæki til framleiðslu á rafeindabúnaði sem gæti ekki aðeins orðið fyrir fiskverkunarhús, heldur einnig fiskiskip. Þetta fyrirtæki hefur staðið sig ákaflega vel, m. a. í samkeppni við mun öflugri framleiðsluaðila hér í Reykjavík sem notið hafa mjög verulegrar fjárhagslegrar fyrirgreiðslu af almannafé og átt mikinn aðgang að rannsóknarkröftum við Háskóla Íslands og sérfræðistofnanir Háskólans, sem einnig eru kostaðar af almannafé. Engu að síður hefur þetta litla fyrirtæki í rafeindaiðnaði vestur á Ísafirði getað boðið framleiðsluvöru sem er meira en samkeppnishæf við framleiðslu héðan úr Reykjavík í svipaðri framleiðslugrein, sem er þó kostuð að verulegu leyti af almannafé. Hún er ekki aðeins samkeppnisfær við þá framleiðslu í verði, heldur einnig að gæðum. Mörg af stærri fyrirtækjum í fiskvinnslu utan Vestfjarða hafa frekar valið að kaupa þessa framleiðsluvöru af hinu ísfirska fyrirtæki heldur en af því öfluga fyrirtæki sem risið hefur hér í Reykjavík með ríkissjóð og Háskóla Íslands að bakhjarli. Þessi árangur hins vestfirska fyrirtækis á sviði tölvubúnaðar hefur náðst fyrst og fremst vegna þess, að þeim hefur verið veittur aðgangur að hinum fullkomnu frystihúsum við Ísafjarðardjúp sem hafa gengist undir að taka við tilraunaframleiðslu frá þessu fyrirtæki og hafa leyft þessu vestfirska fyrirtæki í tölvutækni að reka tilraunastarfsemi í húsum sínum og notfæra sér þá þekkingu og þá reynslu sem þar er að fá. Þessi árangur þessa litla fyrirtækis, sem enn annar hvergi nærri eftirspurninni, sýnir aðeins hvað hægt er að gera ef menn vilja fjárfesta í þeirri þekkingu, í þeim mannafla og í þeirri aðstöðu sem þegar hefur verið sköpuð í þessari tilteknu atvinnustarfsemi vestur á fjörðum. Þessi árangur hefur náðst án nokkurrar utanaðkomandi aðstoðar og þetta litla fyrirtæki getur haldið sínu og vel það í samkeppni við aðila sem eru meira og minna studdir af opinberu fé. Það sýnir og sannar hvað hægt er að gera ef vilji er fyrir hendi til að nýta aðstæður sem fyrir hendi eru á viðkomandi stöðum og hvergi gerast betri en þar. Auðvitað er það ljóst, að ef íslenska þjóðin ræðst í mjög miklar framkvæmdir á sviði virkjunarmála og sköpunar nýiðnaðartækifæra í tengslum við þær virkjunarframkvæmdir á næstu árum, eins og rætt hefur verið um, munu þær framkvæmdir kosta mjög verulegt fjármagn. Það eru ekki miklar líkur á að íslenska þjóðin geti ráðið við það - á sama tíma og hún tekur slík stórvirki fyrir - að festa verulegt fé í annarri atvinnustarfsemi annars staðar á landinu. Áður en slíkar ákvarðanir eru teknar tel ég því nauðsynlegt að menn kanni hvort ekki geti verið hagkvæmt að festa fé í aðstöðu og þekkingu sem þegar er fyrir hendi í landinu og betri er talin en víðast hvar annars staðar í veröldinni, þannig að það skili árangri, fremur en menn reyni að verja takmörkuðu fé þjóðarinnar til þess eins að fjárfesta í dýrum atvinnurekstri sem við Íslendingar höfum sjálfir enga reynslu af og verðum því að sækja alla þekkingu og alla reynslu um rekstur á til annarra þjóða. Þessi till. til þál. fjallar um það atriði eitt í fyrsta lagi að vekja athygli manna á því, að það er vissulega hægt að festa fé í atvinnustarfsemi sem skapar ný atvinnutækifæri, m. a. atvinnustarfsemi sem notast þarf við mikla orku, án þess þó að sá fyrirtækjarekstur þurfi endilega að byggjast á vatnsbakkanum þar sem orkuver verður væntanlega byggt. Það er ekki mikill vandi að flytja raforku frá vatnsaflsstöðvum alllanga vegalengd. Það þarf ekki endilega saman að fara að fyrirtækin, sem byggð eru til þess að nýta þá orku, þurfi að rísa svo til á vatnsbakka þess fljóts sem virkjað er. Það er hægt að nýta orkuna einnig á öðrum stöðum. Og það er mjög eðlilegt sjónarmið og þá ekki síst varðandi sjónarmið okkar Alþfl.-manna um sameign þjóðarinnar á náttúruauðlindum landsins, að öll þjóðin njóti góðs af stórvirkjunarframkvæmdum, en ekki bara sá hluti hennar sem býr í næsta nágrenni við virkjunarstaðinn. Í öðru lagi er meginmarkmið þessarar till. að fram fari athugun á því, með hvaða hætti megi nýta þá þekkingu, þá aðstöðu og þá reynslu og þær aðstæður aðrar sem búið er að byggja upp á stað eins og Vestfjörðum og þar er fyrir hendi bæði af mannavöldum og náttúrunnar hendi, til þess að skapa fleiri störf í nýjum atvinnugreinum og geta í því sambandi byggt á reynslu og þekkingu og atvinnustarfsemi sem Íslendingar eru kunnugri en aðrar þjóðir og hafa náð betri árangri í en aðrar þjóðir. M. ö. o. er ekki nauðsynlegt, þó svo að farið verði út í sköpun nýrra atvinnutækifæra, út í nýiðnað, að velja þær iðngreinar einar og þær framleiðslugreinar einar sem engin reynsla er fyrir hér á landi, svo að við Íslendingar verðum að sækja alla okkar þekkingu til erlendra þjóða til þess að árangur geti náðst. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þessa litlu till., en óska eftir og legg til að umr. um hana verði frestað og henni vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Á þskj. 173 hef ég leyft mér að endurflytja till. um nýtingu kolmunna og vinnslustöð á Austurlandi þar sem segir svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hefjast nú þegar handa um nýtingu kolmunna til veiða og vinnslu. Skal í því sambandi komið á fót vinnslustöð á Austurlandi til vinnslu kolmunnaafurða með frystingu og þurrkun í huga. Ég hef áður flutt um þetta mál ítarlega framsögu og í grg. segir nær allt sem um málið á og þarf að segja. Fáein áhersluatriði vil ég þó nefna: Í fyrsta lagi hina gífurlegu veiði Sovétmanna rétt við lögsögumörk okkar. Við þurfum sannarlega að taka þarna aukinn þátt, láta þá ekki sitja þar að eina - og aðra þá sem þar veiða þótt þeir séu þar stærstir. Ég viðurkenni um leið að það hefur verið talsvert gert til þess að örva og styðja þessar veiðar, en með allt of litlum árangri. Þeir, sem gerst þekkja til, segja mjög ákveðið að í engu sé þetta fullreynt. Við eigum hér sannarlega mikla möguleika, - möguleika sem við eigum að nýta til hins ítrasta og þurfum að fylgja eftir með auknum stuðningi við þessar veiðar og stuðla að því að skip okkar sæki í þessar veiðar. Í öðru lagi hefur aldrei verið meiri ástæða en nú til að nýta kolmunna sem fiskstofn og eiga eðlilega og sjálfsagða hlutdeild í þeim miklu veiðum sem fram fara á þeim fiskstofni. Ástand loðnustofns okkar er talið slíkt í dag að horfurnar blátt áfram kalla á að við nýtum alla aðra möguleika til verðmætaöflunar og verðmætasköpunar og um leið verkefna fyrir stóran hluta okkar fiskiskipastóls. Athugun þessa máls hefur því aldrei verið brýnni í ljósi þessara staðreynda - eða við skulum segja þeirra spár sem fiskifræðingar okkar hafa uppi haft í ljósi athugana sinna. Í þriðja lagi er fyllsta ástæða til að kanna vinnslustöðvamöguleikana alveg sér í lagi. Ástæður þess eru raktar í grg., en aðeins á það bent nú, að í dag er kolmunninn nær eingöngu bræðslufiskur. Afurðir eru því hverfandi miðað við það sem orðið gæti ef við næðum valdi á þeirri úrvinnslu sem till. lýtir að, þ. e. herslu og frystingu, með að sjálfsögðu aukinni markaðsleit, sem er e. t. v. aðalatriðið. Þar eru hins vegar miklir möguleikar, sem raktir eru í grg., ef vel er að staðið, þó á ólíkum forsendum sé. Annars vegar er það manneldisþátturinn og hins vegar gæludýrafóður. Náum við valdi á veiðunum, vinnslunni og vinnum þá markaði sem nauðsynlegir eru, þá eru í fáum greinum fiskveiða og vinnslu meiri möguleikar ef þá nokkurri. Í fjórða lagi kemur til nýting þeirra vinnslustöðva sem þegar eru fyrir. Hef ég af ýmsum ástæðum nefnt Reyðarfjörð og verksmiðju Síldarverksmiðja ríkisins þar sem æskilega vinnslustöð til kolmunnavinnslu, alhliða vinnslu svo sem till. fjallar um. Sá maður, sem hefur fjallað um þessa grg. öðrum fremur, Sigurjón Arason hjá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, hefur sérstaklega bent á þann stað. Og við þekkjum það, þm. Austurlands, að sú verksmiðja hefur verið nær alveg lokuð síðustu ár. Full ástæða er til að huga þar að nýjum verkefnum. Sveitungar mínir hafa að vísu viljað fá loðnu í þessa bræðslu, viljað fá hana í vinnslu, en hafa ekki sinnt þessu verkefni. Þeir hafa, að því er mér finnst, vart tekið eftir því, enda hugur þeirra nú um sinn staðið til annars verkefnis og stærra. Hins vegar hafa aðrir veitt þessu máli því meiri athygli og vilja gjarnan fá að leggja þar hönd á plóginn, ef unnt reyndist að vekja þessa vinnslu til lífs svo sem vera ber. Það eru Vopnfirðingar. Svo sannarlega liggur Vopnafjörður vel við þessum miðum og jafnsjálfsagt er að skoða hann sem Reyðarfjörð í þessari mynd. Og sannleikurinn er auðvitað sá, að verði stóriðja á Reyðarfirði er ég fyllilega á því, að ýmsar aðgerðir þurfi á hinum ýmsu svæðum á Austurlandi sem fjær liggja, - aðgerðir til að tryggja búsetu þar og blómlega byggð. Þá væri vel við hæfi að Vopnafjörður kæmi inn í mynd þessarar till. svo sem raunar er gert í grg. Sú aðgerð gæti a. m. k. hjálpað þar verulega til. Rökstuðningur þeirra Magna Kristjánssonar skipstjóra og Sigurjóns Arasonar fyrir þessu máli er rakinn svo rækilega í grg. að þar er fáu við að bæta. Þar er rakin kostnaðarhliðin á vinnslustöð af fullkomnasta tagi, og ekki þarf okkur að blöskra það þegar miðað er við þær tölur sem við sjáum úr stóriðjudæmum okkar. Hér er því um tiltölulega auðvelda aðgerð að ræða, tiltölulega ódýra um leið, en ekkert er úr því dregið að samhliða þarf að gera margþættar aðgerðir, m. a. í sambandi við markaðsmálin. Ég rek þetta ekki nánar. Svo skýrlega hefur Sigurjón Arason hjá Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins gert grein fyrir öllum þáttum þessa máls í sinni ítarlegu greinargerð, þ. e. vinnslugreinum, möguleikum þar, verðmætamöguleikum og beinum útreikningum þar að lútandi, markaðsstarfi, kostnaðarhliðinni á alla vegu - og framtíðarsýn, ef best tekst til, svo sem hann leiðir fram rök fyrir að til geti tekist. Ég lýk þessari framsögu með beinni tilvitnun í lok greinargerðar Sigurjóns. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Að lokum, ef Íslendingar ætla sér á annað borð að snúa sér að kolmunnavinnslu, þá verða þeir að fara til þess. Ein þurrkstöð eins og talað er um í frv. og aðstaða til frystingar á flökum og marning mundi veita 50–60 manns atvinnu auk sjómanna við veiðar og framleiða má úr um 64–100 tonnum af hráefni á dag. Þessi stöð kostaði um 10 millj. kr. ef allt yrði keypt nýtt í hana. Ef reiknað er með því, að hægt væri að afla hráefnis jafnlengi og Rússar, en vitað er að þeir hafa verið á veiðum austur af landinu í 4–5 mánuði eða í 18 vikur, þá ætti verksmiðjan að geta unnið úr 10 þús. tonnum. Í þurrkstöðinni er einn þurrkari með afköst 15 tonn á sólarhring og ef hann er starfræktur í 300 daga á ári, þá færu 4500 tonn í þurrkun, en hinn hlutinn yrði settur í frystingu, annaðhvort sem flök eða marningur. Markaðshorfur fyrir kolmunnaafurðir virðast vera betri í dag en áður hefur verið.“ Hér lýkur tilvitnun í greinargerð Sigurjóns Arasonar og ég hef ekkert frekar um þessa till. að segja. Hér er um brýnt þjóðhagslegt atriði að ræða, jafnt varðandi fiskveiðar og fiskvinnslu. Mér er það ljóst, að hér er ekki komið að neinni einhlítri lausn, en að einhverri slíkri skipan, sem þessi till. lýtur að, þarf að vinna af fullri einurð og gera allt sem unnt er til að nýta þessa auðlind okkar sem best, sem aðrir nýta í dag. Því er þessari till. enn hreyft hér á Alþingi. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Ég hef ásamt átta öðrum þm. Framsfl. lagt hér fram till. til þál. um alþjóðlega ráðstefnu um afvopnun á Norður-Atlantshafi. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir því, að haldin verið alþjóðleg ráðstefna hér á landi um afvopnun á Norður-Atlantshafi. Tilgangur ráðstefnunnar verði að kynna viðhorf Íslendinga til hins geigvænlega kjarnorkuvígbúnaðar, sem nú fer fram í hafinu í kringum Ísland, og þá afstöðu Íslendinga að þeir telja tilveru þjóðar sinnar ógnað með þeirri stefnu sem þessi mál hafa verið og eru að taka. Á ráðstefnunni verði ítarlega kynnt þau sjónarmið Íslendinga, að þeir geti með engu móti unað þeirri þróun mála, að kjarnorkuveldin freisti þess að tryggja eigin hag með því að fjölga kafbátum búnum kjarnorkuvopnum í hafinu við Ísland. Til ráðstefnunnar verði boðaðir fulltrúar þeirra þjóða, sem ráða yfir kjarnorkuvopnum, og þeirra ríkja, sem liggja að Norður-Atlantshafi, auk fulltrúa evrópsku friðarhreyfinganna.“ Svo sem öllum Íslendingum er kunnugt hafa umræður um vígbúnað orðið mjög miklar á síðustu misserum. Það er og ljóst, að vígbúnaðarkapphlaupið hefur verið að taka nýja og öflugri stefnu einmitt á undanförnum misserum, þrátt fyrir það að almennt sé talið að vígvélar í heiminum séu nú þegar til nægar til þess að útrýma öllu lífi á jörðinni sjö sinnum. Það er enginn vafi á því, að uppi eru risavaxnar áætlanir um aukningu kjarnorkuvopna og nýjar áætlanir um kjarnorkuvopnakerfi. Íslendingar hafa lengi fylgst með umræðum um tilvist og veru sovéskra kafbáta í hafinu við Ísland. Menn hefur að vísu á undanförnum árum e. t. v. greint nokkuð á um hversu margir þeir væru, í hve miklum mæli þeir væru hér í hafinu við Ísland. Ég hygg þó að sá atburður nýverið, þegar 30 ára gamall kafbátur sovéskur strandaði uppi í landsteinum í Svíþjóð og í ljós kom að hann var búinn kjarnorkuvopnum, - Ég hygg að sá atburður hafi vakið menn nokkuð til umhugsunar um það, að líklega væru þessir kafbátar sovésku hér við landið í hafinu miklu fleiri og miklu betur búnir kjarnorkuvopnum en menn hafði órað fyrir áður. Sú staðreynd, að 30 ára gamall kafbátur Sovétmanna er búinn kjarnorkuvopnum á „hafi friðarins“, svo að notuð séu orð Brésnevs sjálfs um Eystrasaltið, inni í landhelgi hlutlauss lands, er auðvitað ógnvekjandi og hlýtur að vekja menn til umhugsunar um það, að Sovétríkin, sem menn annars hafa ekki miklar upplýsingar um vígbúnað hjá almennt, séu miklu, miklu kjarnorkuvæddari en menn hafði áður órað fyrir. Bein afleiðing af því hlýtur að vera að draga þá ályktun, að einmitt í hafinu í kringum Ísland séu þessir kafbátar vopnaðir kjarnorkuvopnum í mjög miklum mæli. En ekki bara það. Íslendingar hafa á undanförnum misserum fylgst með umræðum um smíði nýrra vopna, smíði nifteindasprengjunnar, og öllum þeim deilum sem því hafa fylgt. Íslendingar hafa fylgst með umræðum um eldflaugakerfi í Evrópu, eldflaugakerfi búið kjarnaoddum báðum megin járntjaldsins, og öllum þeim umræðum sem um það hafa snúist. Íslendingar fylgdust með kosningabaráttu núverandi forseta Bandaríkjanna þar sem hann lagði megináherslu á baráttuorð sitt. „The window of vulnerability“, eða lýsti þeim glugga sem opinn væri yfir Bandaríkjunum fyrir kjarnorkuflaugaárás á Bandaríkin, og í kjölfar þess allri þeirri umræðu sem farið hefur fram í Bandaríkjunum um hvernig loka skuli þessum glugga. Afleiðing alls þessa er síðan mikil umræða um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og þær friðarhreyfingar sem upp hafa sprottið í Evrópu og eru einhverjar fjölmennustu hreyfingar almennings sem um getur líklega í allri sögunni. En það, sem vekur Íslendinga sérstaklega til umhugsunar einmitt á þessum tímamótum, er að öll þessi vígbúnaðarumræða virðist vera að taka alveg nýja stefnu. Þungamiðja kjarnorkuvopnavígbúnaðarins virðist vera að færast í auknum mæli yfir í hafið hér í kringum okkur Íslendinga. Við vitum um þessa sovésku kafbáta vopnaða kjarnorkueldflaugum, kjarnorkuvopnum hér í hafinu. Fyrstu áform Bandaríkjamanna til þess að loka þessum glugga, sem þeir telja opinn, voru áform Carters hnetubónda um smíði 200 MS-eldflauga, - eldflauga sem unnt er að skjóta á milli meginlanda og hitta mark með gífurlegri nákvæmni. Til þess að þær væru ekki sérstaklega viðkvæmar fyrir árás gerði Carter að sinni tillögu að eldflaugar þessar yrðu í stöðugum flutningum milli 4600 steyptra skýla, þannig að andstæðingar vissu ekki hvar þær væru staðsettar hverju sinni. Reagan hefur síðan breytt þessum áætlunum og áformar að hafa þessar MS-flaugar ekki nema 100 og hafa þær staðsettar á ákveðnum stöðum. Þykir þá mörgum í Bandaríkjunum að illa sé staðið við loforðið um að loka glugganum. Ef þessar stórvirku eldflaugar séu staðsettar á ákveðnum stöðum séu þær jafnviðkvæmar fyrir árás og fyrri vopn Bandaríkjamanna. Þær raddir hafa því orðið sterkari í Bandaríkjunum að undanförnu og komið fram hjá ráðgjöfum Bandaríkjamanna, ráðgjöfum Reagans, að öruggasta leiðin til að loka þessum glugga, sem opinn sé yfir Bandaríkjunum, sé að færa eldflaugar í auknum mæli út á hafið í kafbáta sem séu á stöðugri hreyfingu og að mestu sjálfsagt staðsettir í hafinu við Ísland. Auðvitað hlýtur þetta að vekja menn hér á landi til mikillar umhugsunar, ekki hvað síst ef horft er á áform um smíði nýrra kafbáta og áform um smíði „cruisemissiles“ eða stýrieldflauga, sem skjóta megi einmitt úr kafbátum. Umræðurnar um eldflaugakerfin í Evrópu hafa orðið mjög miklar og þær friðarhreyfingar, sem þar hafa risið upp, hafa andmælt því í mjög ríkum mæli, að hlaðið sé upp kjarnorkuvopnum þar á meginlandið. Það er sjálfsagt eðlilegt. En umræðurnar hafa fært málið meira og meira í það horf, að þau lönd Evrópu, sem nú er áformað að setja þessar eldflaugar upp í, geti tryggt öryggi sitt með því að eldflaugarnar verði staðsettar í kafbátum úti á hafinu, þ. e. í kafbátum í kringum Ísland. Enn á ný hljóta Íslendingar að vakna til umhugsunar um þessa þróun og ekki hvað síst þegar ummæli í þessum dúr eru höfð eftir kanslara Vestur-Þýskalands, Helmut Sehmidt sjálfum. En ekki bara það. Sumir talsmenn þeirra fjölmennu hreyfinga, sem nú ræða um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, halda gjarnan uppi vörnum á þeim forsendum, að ástæðulaust sé að hafa kjarnorkuvopn á Norðurlöndum, öryggi landanna megi tryggja með því að hafa þessi vopn í kafbátum í hafinu. Enn á ný heyrist því úr þeirri átt rödd um það, að öryggi þessara þjóða og öryggi heilla heimsálfa megi tryggja með því að koma kafbátum fyrir í hafinu við Ísland og búa þá kjarnorkuvopnum. Þetta hlýtur að beina augum Íslendinga að því, að veruleg hætta er á að þungamiðjan í þessu vígbúnaðarkapphlaupi, þungamiðjan í aukningu kjarnorkuvopna nú sé einmitt að færast yfir í hafið við Ísland. Kjarnorkuvopnin eru nú staðsett í löndum víða um heim. Þau eru í auknum mæli staðsett í höfunum og þau eru líka að verulegu leyti í loftinu. En hrikalegustu áformin, sem uppi eru, eru e. t. v. áformin um að færa kjarnorkuvopnin yfir í geiminn, að geimöldin hafi það í för með sér, geimskutlur og annað slíkt, að kjarnorkuvopn, kjarnorkuflaugar verði færðar upp í geiminn og þaðan verði unnt að beina þeim að hugsanlegum eða ímynduðum óvinum. Hér er þess vegna ekkert smámál á ferðinni. Ég ætla ekki að fara að gera einstaka þætti að miklu umræðuefni. Ég hef sjálfur oft sagt það, að mér líst illa á hugmyndina um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd ef alvara er í, þ. e. ef Ísland er ekki með á því svæði, einmitt vegna þess að veruleg hætta er á að almennt yrði litið þannig á, að Ísland væri þá komið í fremstu víglínu vestan við þetta kjarnorkuvopnalausa svæði og menn mundu gera sér ýmsar hugmyndir um staðsetningu kjarnorkuvopna hér, þrátt fyrir yfirlýsingar íslenskra stjórnvalda. En ekki bara það. Ísland sjálft sem hluti af kjarnorkuvopnalausu svæði hefur lítið að segja ef hafið í kringum land okkar er fullt af kjarnorkuvopnuðum kafbátum. Sú staðsetning og sú þróun ógnar tilveru íslensku þjóðarinnar alveg vafalaust. Umræða margra um kjarnorkuvopnalaus svæði og ekki hvað síst á Norðurlöndum snýst ekki hvað síst um það, að vopnin eru orðin skotmörk, kjarnorkuvopnin eru fyrstu skotmörkin. Þeir, sem geta fullvissað heiminn um að hjá þeim séu engin kjarnorkuvopn, geta nokkuð tryggt sig gegn því, að kjarnorkuárás verði á þá gerð. Þess vegna mundi hættan við kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum að verulegu leyti snúast að því, að Ísland yrði skotmark, ef Ísland væri ekki með í því svæði og hafið í kring. Ég tel enga spurningu um það, að þessi þróun mála er bein ógnun við tilveru íslensku þjóðarinnar. Ég tel að hér sé um að ræða alveg sérstakt mál. Þetta mál, þessi færsla átakspunktsins yfir í hafið við Ísland, er jafnhættuleg hvort sem Ísland er í NATO eða ekki. Hvort sem Íslendingar eru aðilar að Atlantshafsbandalaginu eða ekki er þessi þróun sjálfstæð ógnun, ógnvekjandi út af fyrir sig. Hvort sem hér á landi er varnaraðstaða eða ekki er þessi þróun vígbúnaðar í hafinu við Ísland sjálfstæð ógnun, óháð öllu þessu. Þess vegna eiga menn ekki að drepa þessu máli á dreif með því að ræða samhliða þátttöku í Atlantshafsbandalaginu eða varnaraðstöðu á Íslandi. Hér er um að ræða mál, sem er sjálfstætt mál þó að það tengist öðrum hlutum vígbúnaðar- og varnarmála að einhverju leyti. Við höfum, tillögumenn, lagt til að boðað verði til ráðstefnu um afvopnun á Norður-Atlantshafi, að íslenska þjóðin rísi upp og veki athygli á því á málþingi þjóðanna, að hún geti með engu móti unað þeirri þróun sem nú er að verða í þessum vígbúnaði. Við höfum talið eðlilegt að kveðja þar til samstarfs þær þjóðir sem land eiga að Norður-Atlantshafi. Við höfum talið eðlilegt að bjóða til slíkrar ráðstefnu þeim þjóðum sem búa yfir kjarnorkuvopnum. Margir hafa síðar komið að máli við mig, einmitt fulltrúar erlendra þjóða, sem viljað hafa ræða þessa till. og hafa spurt hvort þarna sé einnig átt við Kína. Ég skal ekki leggja sérstakan dóm á það á þessu stigi, hvort ástæða væri til þess að boða Kína á slíka ráðstefnu. Það þarf að hugleiða betur. Hér er jafnframt lagt til að fulltrúum frá evrópsku friðarhreyfingunum sé boðið á slíka ráðstefnu, vegna þess að þar eru fulltrúar þess fólks sem að undanförnu hefur barist mjög gegn áformum um kjarnorkuvígbúnað í Evrópu, fulltrúar almennings sem almennt hefur mjög vel sett sig inn í þessar hugmyndir. Ég hygg að það sé öllum ljóst, að árangur slíkrar ráðstefnu er ekki skjótfenginn. Mörgum kann að koma í hug að kannske verði hann enginn. Árangur af afvopnunarviðræðum hefur hingað til verið allt of lítill. Þær viðræður hafa verið seinlegar og þunglamalegar og því miður of árangurslitlar. Ég tel að Íslendingar eigi engra annarra kosta völ en að vekja athygli allra, sem þeir geta, á því, að þeir geti ekki unað þeirri þróun að risaveldin hyggist tryggja sinn hag með því að stórauka hættuna í hafinu við Ísland, ógna tilveru íslensku þjóðarinnar. Við eigum enga aðra möguleika en að rísa upp og vekja athygli á þessari hættu. Það er ekkert einkamál risaveldanna hvernig þessum vopnabúnaði er háttað í veröldinni. Það er ekkert einkamál risaveldanna þegar vígbúnaðurinn er kominn á það stig, að tortíma má öllu lífi á jörðinni mörgum sinnum. Ég tel að hver einn og einasti einstaklingur á þessari jörð hafi tillögurétt í þessu máli. Það er vafalaust mál alls mannkynsins sem hér er um að ræða. Hlutverk smáþjóðanna er einmitt mikið á þessum vettvangi. Hlutverk þeirra er ekki hvað síst að vekja athygli á þessari hættu. Tilvera íslensku þjóðarinnar byggist á fiskmiðunum í kringum landið. 70–80% af okkar útflutningsverðmætum eru einmitt fiskurinn sem veiðist við landið. Það hlýtur öllum að vera ljóst, að án þessara fiskimiða er enginn vegur að lífa mannsæmandi lífi í landinu. Árás á kafbát, kjarnorkuvopnaðan kafbát við Ísland gæti valdið geislun sem mundi tortíma eða skaða fiskstofnana við landið verulega. Einungis slys í kjarnorkuvopnuðum kafbát í hafinu við Ísland gæti valdið geislun sem mundi draga verulega úr sölumöguleikum Íslendinga á fiskafurðum sínum. Hér er um mikla hættu að ræða, og líkindareikningurinn segir okkur að þeim mun fleiri sem þessir kafbátar verða vopnaðir kjarnorkuvopnum hér í hafinu, þeim mun meiri líkur eru á að óhapp geti skeð, jafnvel þó að ekki færi svo illa að kjarnorkuárás yrði gerð á kafbát hér. Þess vegna eiga Íslendingar ekki annarra kosta völ en að hefja máls á afvopnun á Norður-Atlantshafi á málþingi þjóðanna. Íslendingar hafa í sögunni orðið að berjast fyrir sínum málum eingöngu með réttinn að vopni, oft á móti miklu, miklu meira afli en þeir hafa haft sjálfir. Þannig sóttu Íslendingar sjálfstæði sitt í hendur öflugri þjóðar með réttinn að vopni, með rökum, með ræðum, með fundahöldum og samningum. Þannig sóttu Íslendingar einnig rétt sinn í landhelgismálinu. Og það er alveg ljóst, að fram undan er að þessu leyti ný landhelgisbarátta eða ný sjálfstæðisbarátta, þar sem Íslendingar verða enn á ný með rökin að vopni, með réttinn að vopni, með ræðuhöldum, fundahöldum, samningum og ráðstefnum að vekja athygli á þeirri hættu sem stefnir að tilveru þjóðarinnar. Íslendingar verða að hafa frumkvæði sjálfir í þessu máli, vegna þess að það munu ekki aðrir gera. Það munu ekki aðrir vekja sérstaka athygli á þeirri hættu sem að íslensku þjóðinni steðjar þarna. Með því móti verða Íslendingar að leggja sitt lóð á vogarskálina. Ég legg áherslu á að við erum ekki að tala um einhliða afvopnun á nokkurn hátt. Við erum að tala um að við getum ekki unað við að þungamiðja vígbúnaðarins færist yfir í hafið við Ísland. Flm. þessarar till. hafa í lok tillögunnar boðað þá framtíðarsýn, að hugsanlega gæti alþjóðastofnun farið með eftirlit í hafinu við Ísland, að alþjóðleg stofnun sæi um þetta eftirlit og fylgdist með ferðum kafbáta, herskipa og annarra flutningatækja sem flutt geta kjarnorkuvopn á þessu svæði. Eftirlitsstöðvar gætu hæglega verið staðsettar á Íslandi og Íslendingar yrðu að taka þátt í því eftirliti, enda eiga þeir allra þjóða mest undir því að geta fylgst með að þetta sé í lagi. Kostnaður við slíkt eftirlit yrði sjálfsagt talsverður og hann yrði að greiðast af alþjóðastofnun. Við höfum gert ráð fyrir því í þeirri framtíðarsýn, að upplýsingar um ferðir kafbáta og herskipa eða kjarnorkuvopna um hafið yrðu tiltækar á alþjóðlegri skrifstofn til allra þeirra sem óskuðu eftir að fá þær upplýsingar. Margir hafa gert því skóna, að það sé erfitt að fylgjast með ferðum kafbáta, það sé ógerningur og þar af leiðandi sé hér um að ræða tóma vitleysu, þetta sé óframkvæmanlegt mál. Ég hygg þó að það sé ekki mjög langt í það, að auðvelt verði að fylgjast með ferðum kafbáta. Það er alveg ljóst, að þróunin í rannsókn geimsins stefnir þannig. Geimskutlan er farin að fara fleiri og fleiri ferðir út í geiminn, fleiri geimskutlur munu koma á eftir og það verður auðveldara og auðveldara að flytja þunga hluti út í geiminn. Bein afleiðing af því verður að uppi yfir jörðinni verði komið upp mjög víðtæku gervihnattaneti. Það er spá vísindamanna, að þessir gervihnettir muni innan tíðar kortleggja öll kjarnorkuvopn á jörðinni og geta fundið þau svo að segja hvar sem er. Þeir munu geta fylgst með ferðum kafbáta á hafinu með innrauðri geislun og innrauðri myndun. Og ekki bara það, slíkir hnettir munu kortleggja allar auðlindir jarðarinnar innan tíðar. Vísindamenn telja að þeir muni ekki bara geta sagt okkur hvar þorskurinn er við Ísland og hvert hann sé að fara, heldur jafnframt hversu margir þorskarnir eru. Sú framtíðarsýn er þess vegna fyrir framan okkur, að þarna er um að ræða framkvæmanlegan hlut. Megintilgangur tillöguflutningsins er því að Íslendingar sjálfir hafi frumkvæði að umræðu um þá alvarlegu framtíðarsýn sem óneitanlega blasir við með stóraukningu helvopna kjarnorkunnar í hafinu við Ísland. Ég hef heyrt þær raddir, að þessi tillöguflutningur sé tilgangslaus. Ég hef heyrt þær raddir, að þessi umræða sé tilgangslaus, vegna þess að Íslendingar séu svo litlir að þeir muni engu geta komið til leiðar í þessu efni. Ég hef áður komið inn á þessa hugmynd hér í þinginu og mig rekur minni til þess, að einn þingvörðurinn, glöggur og greindur maður, sagði við mig þegar ég minntist á hana: „Þetta er skrýtin hugmynd,“ sagði hann, „þetta minnir mig á það þegar hornsílin sögðu: Nú syndum við fiskarnir.“ Þetta sjónarmið er vissulega athyglisvert. Ísland er e. t. v. smáþjóð smáþjóðanna og okkur hættir til að horfa á stærð annarra þjóða þegar rætt er um hluti sem þessa. Í þessu sambandi vil ég alveg sérstaklega benda mönnum á það, að enn á ný og aftur og aftur rekur það sig í sögunni, að menn blindast og koma ekki auga á það, að rétturinn er ekki það sama og aflið og valdið. Þar er grundvallarmunur á. Það má ekki ske, að smáþjóðirnar í þessu sambandi standi með hneigt höfuð frammi fyrir manninum með stálhanskana og fallbyssuaugun. Menn verða að gera sér grein fyrir hvað það er sem veldur stærðinni, hvað það er sem gerir stórþjóð að stórþjóð. Það eru auðvitað fleiri einstaklingar en eru hjá smáþjóðinni. Réttur smáþjóðarinnar er ótvíræður og Íslendingar sem smáþjóð mega ekki láta íbúafjölda eða herstyrk, auðmagn eða stórvirki stórra þjóða blinda sig í þessu sambandi. Þeir verða að gera sér grein fyrir hvað það er sem gerir stærð og fjölda. Styrkur einnar þjóðar, er þegar til lengdar lætur, ekki fólginn fyrst og fremst í stærð og fjölda. Styrkurinn er, þegar til lengdar lætur, fólginn í því lífsmagni, sem með þjóðinni bærist, og þeim anda, sem hún býr yfir. Þar sem áður voru stórveldi þessarar jarðar, þar eru nú frumskógar. Þar sem áður voru stórveldi, þar eru nú eyðimerkur. Og þar sem áður voru stórveldi, þar er villiasninn konungur nú. Þannig er allt þetta breytingum háð. Einmitt í því ljósi hlýtur íslenska þjóðin að skoða það gamla máltæki: „Sjálfur leið þú sjálfan þig“ - vegna þess að frá því máltæki eru sprottin öll mannréttindi og öll þjóðaréttindi. Þeir, sem ekki vilja horfa á þá ógn sem Íslendingum er búin vegna þeirrar stefnubreytingar sem orðið hefur í vígbúnaði, þeir geta nánast sótt um lausn í náð frá því að berjast fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Íslendingum ber að varðveita fjöregg sitt, að varðveita rétt sinn og frelsisþrá. Auðvitað hættir þeim til, sem makráðir eru og matfriðinn vilja, að hvíla sig og láta hlutina hreinlega dankast, átta sig ekki á að einmitt með þróun mála eins og hún er nú er verið að troða á rétti Íslendinga. Íslendingar verða að vita hvar sá réttur er og hver sá réttur er. Flestir þekkja gamansöguna af því, að Molbúarnir áttuðu sig ekki á því, hvaða fætur þeir áttu, fyrr en barið var í þá. Þá fyrst var þeim ljóst hver átti hvaða fætur. Á þessu mega Íslendingar ekki brenna sig, að átta sig ekki á því, hver þeirra réttur er, fyrr en þeim er troðið um tær. Það getur verið að þeir átti sig þá of seint. Ég held að Íslendingar eigi ekki annarra kosta völ en að hefja þegar umræður um það á alþjóðavettvangi, að þeir muni ekki una þeirri þróun sem þessi mál virðast stefna í. Íslendingar verða sjálfir að hafa frumkvæði að því að vekja þá umræðu, og ég þykist þess fullviss, að einmitt meðal stórþjóðanna muni sá málflutningur þessara smáþjóðar, sem stödd er á lítilli eyju hér úti í miðju Atlantshafi umkringd kjarnorkuvopnuðum kafbátum, það frumkvæði þessarar smáþjóðar vekja athygli um allan heim, og þær stóru þjóðir, sem telja sér ekki ógnaða af lítilli þjóð sem Íslandi, muni bæði dást að því frumkvæði og í hjarta sínu bera lotningu fyrir þeirri þjóð sem óhikað hefur á þann hátt baráttu fyrir rétti sínum. Herra forseti. Ég vil leggja til að till. þessari verði vísað til utanrmn. að lokinni umr.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd þingflokks Alþb. lýsa yfir stuðningi við þessa fram komnu þáltill. Miklar umræður hafa þegar farið fram hér í þinginu um þessi mál og er e. t. v. ekki ástæða til að halda um þau langa ræðu núna. Alþb. hefur alla tíð barist gegn kjarnorkuvopnum, vígbúnaði af öllu tagi, gegn aðild okkar að NATO og gegn herstöðvum á Íslandi. Það þarf því ekki langt mál til þess að skýra afstöðu Alþb. í þessum málum. Í umræðu, sem farið hefur fram á Norðurlöndum um kjarnorkulaus Norðurlönd, er öllum kunnugt að Íslandi hefur beinlínis verið haldið utan við þá umræðu vegna veru herstöðvarinnar hér og vitaskuld ekki að ástæðulausu. Hér eru herstöðvar Bandaríkjamanna, ekki aðeins þjónustustöðvar og stjórnstöðvar, heldur gerast æ óskýrari mörkin milli svokallaðra eftirlits- og stjórnstöðva og beinna árásarstöðva í kjarnorkustríði. Staðfesting þessa er t. d. staðsetning AWACS-flugvélanna hér eins og öllum er kunnugt. Í Noregi hafa farið fram háværar umræður af svipuðum ástæðum vegna þess að Noregur hefur verið í æ meira mæli eitt allsherjarmóðurskip fyrir risaflugvélar, sprengjuflugvélar sem borið geta kjarnorkuvopn, auk þess sem Noregur hefur stjórnstöðvar af svipuðu tagi og við höfum hér, sem geta verið hlustunar-, miðunar- og njósnastöðvar fyrir kafbáta í hafinu. Ég held að hver einasti hugsandi Íslendingur ætti að gera það alvarlega upp við sig, hvort við látum við svo búið standa, að telja okkur of smá, eins og hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson sagði hér áðan. Mesta siðferðileg uppgjöf manneskjunnar er að finnast hún sjálf ekki nógu stór til að hafa siðferðilega ábyrgð. Ég held að hversu smá sem þjóð er geti hún orðið jafnhávær um jafnsjálfsögð mál og þau sem fjalla um það, hvort manneskjurnar fá að lífa eða deyja á þessari jörð. Og ég held að við ættum sem allra fyrst að reyna að losa okkur við flokkslegan ágreining hér á okkar litlu eyju um þessi mál. Ég held að þau séu allt of alvarleg til þess að þau eigi að tilheyra ákveðnum stjórnmálaflokkum. Það er okkur auðvitað heiður og æra, að þau hafa mestan part mætt hingað til á Alþb. og íslenskum sósíalistum fyrr og síðar. En við erum sannarlega meira en glöð að fá fólk frá öðrum flokkum til þess að aðstoða okkur í þeirri baráttu. Og sem betur fer hafa stjórnmálamenn annarra flokka nú í síauknum mæli séð þessa hættu. Íslenska kirkjan hefur haft þrek til þess að vara við henni, og alþýða manna um allan heim hefur tekið saman höndum um að reyna að hafa vit fyrir stjórnmálamönnum. Það hefur verið raunalegt að fylgjast með því gegnum árin, hvernig stjórnmálamenn hafa snúist í kringum heimatilbúin hugtök. Sú var tíðin að menn töluðu um „ógnarjafnvægi“ í trausti þess, að menn ættu nógu sterkar sprengjur sitt hvorum megin. Þá hvíldum við í jafnvægi ógnarinnar. Jafnvel það eru menn hættir að tala um nú. Nú tala menn um „takmarkaða kjarnorkustyrjöld“. Og við getum rétt ímyndað okkur hvar hún færi fram ef Bandaríki Norður-Ameríku og Sovétríkin kynnu að heyja kjarnorkustyrjöld. Ég hygg að ljóst sé hvar vígvöllurinn verður. Það hlýtur að vera hverju barni ljóst, að því lengur sem við höfum þessa nauðsynlegu stjórnstöð Bandaríkjamanna hér - og væri þá sama hvort einhver annar aðili hefði slíka stjórnstöð - þeim mun meiri hætta er auðvitað á að hér verði í hafinu æ fleiri kjarnorkukafbátar. Stjórnstöðin á Íslandi og stjórnstöðin í Færeyjum eru auðvitað nauðsynlegar stöðvar fyrir þennan leik stórveldanna. Þess vegna ættum við að horfa af fullri alvöru á, hvernig þessi mál þróast, og taka höndum saman um að láta frá okkur heyra þó að við séum smá. Einu sinni var minnst á að við værum svo fátæk og smá að það væri kannske ekki einu sinni hægt að slást við Dani. Það tókst raunar, og að við ættum að draga andann djúpt og láta frá okkur heyra þó að við séum smá. Þetta er okkar land, þetta eru okkar fiskimið og það ætti að standa okkur næst að gera a. m. k. tilraun til að verja þetta tvennt. Ég vil því fagna fram kominni þáltill. hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar og lýsa yfir stuðningi við hana fyrir hönd þingflokks Alþb., og ég vænti þess, að hv. utanrmn.-menn taki höndum saman um að afgreiða hana á þessu þingi.



Herra forseti. Ég hef í umræðum hér á þingi um utanríkismál lýst umtalsverðum áhyggjum vegna aukins vígbúnaðar á Norður-Atlantshafi og hef þar sérstaklega getið mikilla ferða kafbáta og herskipa af öllu taki frá Kólaskaga niður með Noregsströndum og inn á Atlantshaf. Ég hef sagt að Íslendingar ættu að láta í sér heyra um þessi mál og láta á alþjóðlegum vettvangi áhyggjur sínar í ljós vegna þessa mikla vígbúnaðar. Ég harma það raunar að t. d. á þingi Sameinuðu þjóðanna skuli Íslendingar ekki hafa tekið dýpra í árinni en þeir hafa gert. Satt best að segja tel ég að tillaga af þessu tagi hefði verið betur komið á þingi Sameinuðu þjóðanna en hér. Ég tel líka að það hefði verið grundvöllur til þess að ræða tillögu af þessu tagi innan Norðurlandaráðs, og það hefði ugglaust vakið meiri athygli á þeim málstað, sem við viljum koma á framfæri en þær umræður sem fara hér fram. Einnig sakna ég þess mjög, að í tillögu af þessu tagi skuli ekki vera rætt um samstarf við Grænlendinga og Færeyinga sem eiga nákvæmlega sömu hagsmuna að gæta í þessum efnum. Ég ætla ekki að fara mögum orðum um þessa till., herra forseti. Mér finnst hún að mörgu leyti, með fullri virðingu fyrir flm., býsna laus í reipunum. Það er ekki skýrt tekið fram hvernig að þessari ráðstefnu skuli staðið. Ég vil m. a. benda á það sem fram kemur í lok grg. till.: „Kostnaður við eftirlit verði greiddur af alþjóðastofnun og niðurstöður eftirlitsstöðva tilkynntar reglulega alþjóðastofnun, sem veiti öllum, er óska, upplýsingar varðandi eftirlitið.“ Þarna er talað um einhverja alþjóðastofnun sem á að greiða kostnað við þetta eftirlit. Það koma ekki fram hugmyndir um hvaða stofnun það skuli vera, og fleira af þessum toga spunnið finnst mér vera í sjálfu sér andsnúið tillögunni að mörgu leyti. Engu að síður taldi ég fyllstu ástæðu til þess að hnykkja á þeim orðum sem ég hef viðhaft hér á þingi, að ég hefði áhyggjur af þessum aukna vígbúnaði. Hins vegar tel ég að gætt hafi nokkurs misskilnings hjá hv. frummælanda áðan þegar hann talaði um kjarnorkuvopnabúnað kafbáta og skip. Það er kannske ekki hin eiginlega hætta, heldur eru það kjarnorkuknúin skip sem okkur stafar hætta af. Það er t. d. geislavirkt vatn, sem er sleppt frá þessum skipum, sem okkur stafar mest hætta af. Sprengjurnar sem slíkar springa ekki svo glatt nema um stríð og um hernaðarátök sé að ræða. Ég vil eingöngu láta þetta koma fram. Ég er þeirrar skoðunar og fylgjandi því, að við vekjum athygli á þessu máli þar sem við getum, vekjum athygli á áhyggjum okkar vegna sívaxandi hernaðarumsvifa á Norður-Atlantshafi. En einhvern veginn finnst mér þessi till. ekki beinlínis hitta í mark og það hefði átt að standa betur að henni. Hugsanlega hefði átt að flytja slíka tillögu á alþjóðlegum vettvangi, þar sem raunverulega hefði verið hægt að ræða um hana og að fjalla um hana og þar sem innihald hennar hefði komist betur til skila.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fjalla ítarlega um þessa till. Ég á sæti í utanrmn. og gefst þar kostur á að fjalla um hana. En vegna orða síðasta ræðumanns, hv. þm. Árna Gunnarssonar, vil ég aðeins vekja athygli þingsins á því, að nú í sumar verður haldið sérstakt aukaþing Sameinuðu þjóðanna um afvopnunarmál. Það er annað aukaþingið sem Sameinuðu þjóðirnar halda um það efni. Það fyrra var haldið fyrir nokkrum árum og var tímamótaviðburður í umræðum um þetta efni. Þingið, sem haldið verður í sumar, hefur verið undirbúið mjög lengi. Á vegum Sameinuðu þjóðanna hafa starfað nefndir skipaðar alþjóðlegum sérfræðingum og stjórnmálamönnum til að undirbúa þessa ráðstefnu, og fjölmargar rannsóknarstofnanir og samtök hafa nú þegar lagt verulega af mörkum til að þessi ráðstefna geti tekist sem best. Vegna þeirra orða, sem hér féllu hjá hv. þm. Árna Gunnarssyni, um að kynna þessa hugmynd eða tillögu á alþjóðavettvangi, finnst mér einsýnt að við þm. ræðum það hér, annaðhvort í utanrmn. eða á öðrum vettvangi, með hvaða hætti við Íslendingar getum tekið sem skýrastan þátt í þessu sérstaka aukaþingi Sameinuðu þjóðanna um afvopnunarmálefni. Ég vil í því sambandi minna á það, að Íslendingar hafa á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna - þó að hún hafi tekið langan tíma - gegnt miklu hlutverki og átt mikinn þátt í að koma þar á framfæri ýmsum athyglisverðum hugmyndum og nýjungum varðandi alþjóðalög. Það er greinilegt, að á vettvangi Sameinuðu þjóðanna fer fram hliðstæð vinna varðandi hin margvíslegu afvopnunarmálefni, þótt sú vinna fari reyndar fram viðar. En í tilefni þessara orða vildi ég koma þeirri hugmynd á framfæri, að það verði rætt innan þingsins, með hvaða hætti við getum tekið skýrastan þátt í afvopnunarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, og þingið eigi ásamt utanrrn. og þeim, sem eru fulltrúar Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, einhverja verulega hlutdeild að því, hvernig við kynnum á þeim vettvangi kröfur okkar um afvopnun í okkar heimshluta.



Herra forseti. Það er auðvitað alltaf jákvætt að taka til umræðu með hvaða hætti við getum aukið öryggi okkar hér á landi, því að satt best að segja hafa ýmsir þeir atburðir gerst á síðustu misserum, ekki síst í Evrópu, sem valda því, að menn hljóta að vera mjög uggandi um hversu reiðir af þeim hugmyndum sem uppi hafa verið um afvopnum. Nú hefur oft verið um það rætt að friðlýsa Norður-Atlantshafið. Ég man eftir að Jónas Árnason talaði mikið um þetta á sínum tíma hér í þinginu, og þessi hugmynd hefur oft komið upp. En í raun hefur þessi hugmynd strandað á því, að annað stórveldanna, sovétríkin, hefur talið nauðsynlegt vegna útþenslustefnu sinnar að auka mjög þrýsting á Norður-Atlantshafinu með síauknum ferðum kjarnorkukafbáta og herskipa af öllu tagi, eins og raunar er viðurkennt í þessari till. Ef ég man rétt hefur t. d. Eystrasaltið verið yfirlýst friðlýst kjarnorkuvopnalaust svæði. En það fór ekki betur en svo að þar strandaði við Svíþjóð kafbátur búinn kjarnorkuvopnum án þess að Svíar væru nokkuð um spurðir. Þetta er þess vegna mjög vandasamt mál og síst á færi smá þjóða að ráða þar nemum úrslitum. En auðvitað er eðlilegt að smáþjóðirnar láti til sín heyra um það, að þær ætlist til að í alvöru sé um það rætt, með hvaða hætti okkur megi takast að gera heiminn friðvænlegri, ekki aðeins þar sem við erum sjálf stödd, heldur alla veröldina, líka Pólland, líka Afganistan.  Við erum ýmsir - ekki aðeins ég, heldur ýmsir aðrir menn sem svipað hugsa - þeirrar skoðunar, að forsendan fyrir því, að um raunverulega afvopnun geti orðið að ræða, ekki aðeins hér um slóðir, heldur í veröldinni allri, sé sú, að mannréttindi verði aukin, að virðingin fyrir mannslífinu og réttur mannsins - ekki aðeins hverrar þjóðar, heldur hvers einstaklings, innan hvaða landamæra sem er - sé í raun meira tryggður en nú er. En á þessu eru margvíslegir örðugleikar. Hér í lýðræðisríkjunum - þar sem einstaklingurinn er mest metinn og við lifum við þá lífsskoðun og þau trúarbrögð sem halda í heiðri rétti hins smæsta - hefur gengið svo vel að má líkja við kraftaverk, vegna aukinna samgangna, aukinnar verslunar, með því að landamærin hafa verið opnuð. Af þessum sökum er óhugsandi nú að t. d. ríki eins og Vestur-Þýskaland og Frakkland mundu berast á banaspjót. Með sama hætti væri óhugsandi nú að ríki eins og Norður- og Suðurríki Bandaríkjanna mundu berast á banaspjót og ýmis önnur þau ríki sem hefur tekist að opna landamærin, auka mannréttindin og gera fólkið sem frjálsast. Það er í raun og veru kjarni þessa máls. Ástæðan fyrir hinum aukna vopnabúnaði, ekki aðeins hér á Norður-Atlantshafi, heldur í veröldinni allri, er sú, að sum ríki hafa vegna ástandsins innanlands orðið að fara út í það að hervæðast, ekki aðeins út á við, heldur einnig inn á við. Þetta er gömul saga um þau ríki sem stjórna þegnum sínum með hervaldi og lögregluvaldi. Í dag eru skýrustu dæmin um þetta Sovétríkin og atburðirnir í Póllandi. Því miður held ég að á meðan ástandið er ekki betra en það er á þessum slóðum séu litlar líkur til þess, að okkur muni takast að sannfæra Sovétmenn um að þeir eigi að senda sína kjarnorkukafbáta í öll önnur höf en Norður-Atlantshaf. Vissulega væri það mikill og góður árangur, ef okkur tækist eitthvað þvílíkt, og ekki skal ég draga úr því, að þetta sé rætt. Hitt þykir mér að drepa málinu á dreif, þegar hv. 11. þm. Reykv. er að tala um það sem einhvern sérstakan stóratburð að afvopnunarmál verði rædd á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, því að satt best að segja hef ég ekki orðið var við að Sameinuðu þjóðirnar hafi staðið undir þeim vonum sem menn gerðu til þeirra á sínum tíma í þessum efnum. En einmitt vegna þess að Sameinuðu þjóðirnar brugðust urðu lýðræðisríkin sjálf að taka þessi mál, öryggismálin, í sínar hendur. Ein afleiðing þess var sú, að friðarbandalagið, Atlantshafsbandalagið var á sínum tíma stofnað og hefur náð mjög miklum árangri. Öryggi þjóðanna og einstaklinganna er hvergi meira en í þeim ríkjum við Norður-Atlantshaf sem eru aðilar að þessu bandalagi eða í skjóli þess. Þar á ég við öll Norðurlöndin. Þetta er auðvitað kjarni málsins. Ég veit ekki hvort ástæða er til að tala um þetta miklu víðar. Hvorki við né nein önnur þjóð í veröldinni getur lengur verið „stikkfrí“. Norður-Atlantshafið getur ekki heldur verið „stikkfrí“. En það breytir ekki hinu, að það er ástæða til að gefa því gaum, hvort við getum með einhverjum hætti aukið öryggi okkar hér á Íslandi. Eins og hv. 6. þm. Norðurl. e. vék að áðan, má vera að okkur sé hætta búin af kjarnorkunni þó ekki komi til stríðs, og þyrfti í þeim efnum að athuga hvort við höfum gert þær öryggisráðstafanir t. d. á sviði almannavarna sem nauðsynlegar geta talist.



Herra forseti. Ég vil aðeins - vegna orða hv. 6. þm. Norðurl. e. áðan um Norðurlandaráð sem vettvang fyrir þessa umræðu - koma því á framfæri, að á síðasta Norðurlandaráðsþingi, sem ég átti kost á að sitja, skrifuðum við átta fulltrúar, allir frá sósíalískum flokkum á Norðurlöndum, ráðherranefndinni bréf þar sem við óskuðum eftir að fyrir næsta Norðurlandaráðsþing, sem haldið verður í Helsinki í næsta mánuði, yrði haldin ráðstefna um kjarnorkulaus Norðurlönd. Svar við þessu bréfi fékkst og var erindinu hafnað. Eins og þm. hafa getað séð er hér í 16. hefti rits Nordisk Kontakt sagt frá því, að norska sendinefndin í Norðurlandaráði hafi nýlega gefið út þá yfirlýsingu, að hún telji að ekki skuli ræða öryggismál og þau mál, er varða kjarnorkulaus Norðurlönd, innan ráðsins. Ég lýsi hér með þeirri skoðun minni, að mér finnst þetta ákaflega miður. Norðurlandaráð getur verið mjög öflug stofnun, hefur verið það á mörgum sviðum menningarmála, fræðslumála og slíkra málaflokka. En það hlýtur að koma okkur dálítið spánskt fyrir sjónir ef ekki má ræða í Norðurlandaráði þau málefni sem skipta þessar þjóðir e. t. v. lífi eða dauða. Það þarf ekki að koma neinum hv. þm., síst af öllum hv. 6. þm. Norðurl. e., á óvart að Norðurlandaráð virðist a. m. k. ekki enn sem komið er vera hugsanlegur grundvöllur fyrir þessa umræðu.



Herra forseti. Ég vil þakka þann stuðning sem þessi till. hefur fengið í umr. hér á þinginu. Mér virðist að allir, sem til máls hafa tekið hafi talið að tímabært væri að við Íslendingar hefðum nokkurt frumkvæði að því að hefja máls á þeirri hættu sem þjóðinni stafar af þeirri stefnubreytingu sem vígbúnaðurinn virðist vera að taka. Það má vel vera að menn séu ekki alveg sammála um með hverjum hætti helst ætti að taka slíkt frumkvæði. Það er eðlilegt að menn greini nokkuð á um það. Ég hjó sérstaklega eftir því í ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e., Arna Gunnarssonar, að hann taldi nokkuð margt laust í reipum varðandi þessa till. og eðlilegra hefði verið að flytja hana á þingi Sameinuðu þjóðanna eða í Norðurlandaráði. Nú er það auðvitað svo, að menn getur greint nokkuð á um hvar skal byrja og með hverjum hætti. Ég held að það sé enginn vafi á að það stríð, sem Íslendingar eiga fram undan við að vekja athygli á málstað sínum í þessu máli, sé svo viðamikið stríð að þeir verði að heyja það á öllum þeim vettvangi sem þeim býðst, hvort sem það er á þingum Atlantshafsbandalagsins, þingi Sameinuðu þjóðanna, í Norðurlandaráði eða á öðrum þingum þar sem margar þjóðir koma saman. Hvort endilega hefði átt að byrja hjá Sameinuðu þjóðunum eða í Norðurlandaráði fremur en að halda ráðstefnu hér getur menn auðvitað greint á um, enda hjó ég eftir því, að hv. þm. gerði ekki upp á milli þess sjálfur, hvort hann hefði heldur viljað byrja í Norðurlandaráði eða hjá Sameinuðu þjóðunum. Ég held að það sé deila um keisarans skegg sem þarna kemur fram. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar, að mesta athygli muni vekja á þessu máli að Íslendingar boði sjálfir til slíkrar ráðstefnu og geri það á Íslandi. Auðvitað geta aðrir haft aðra skoðun á því og þeim er frjálst að gera það. Það er sjálfsagt erfitt að meta með hverjum hætti væri eðlilegast að hefja þetta frumkvæði eða byrja á þessu starfi. En mér virðast orð þm. Norðurl. e., Árna Gunnarssonar, nokkuð út í hött varðandi þetta. Um samstarfið við Grænlendinga og Færeyinga er ekki talað, í till., segir hann. Í till. er alveg sérstaklega gert ráð fyrir samráði við þau lönd sem liggja að Norður-Atlantshafi, og ef menn eru sæmilega vel að sér í landafræði hljóta þeir að vita að bæði Grænland og Færeyjar falla undir það. Ég hef í þeim greinum, sem ég hef skrifað um þetta mál, mörgum þeirra, sérstaklega minnast á samstarfið við Grænland og Færeyjar, en auðvitað koma þarna fleiri lönd til: Bretland, Kanada o. s. frv. Ég ætla ekki að telja það allt upp hér. Þm. taldi að till. væri laus í reipunum vegna þess að ekki væri nákvæmlega ákveðið hvernig ráðstefnan ætti að fara fram. Það var alls ekki ætlunin að ákveða það endilega með þessum tillöguflutningi. Hér er verið að beina ákveðnum tilmælum til ríkisstj. og ætlast er til að hún undirbúi þetta mál. Það mál þarf að athuga gaumgæfilega. Það er hægt að gera með ýmsum hætti og þarf að athuga mjög vel. Það var aldrei hugmyndin að leysa öll heimsins vandamál með þessum tillöguflutningi, langt frá því. Hv. þm. segir að það sé óljóst hvaða alþjóðastofnun ætti að hafa eftirlit með þessum ferðum um Atlantshafið og greiða kostnaðinn. Auðvitað er það óljóst. Ég lýsti þessu sem framtíðarsýn. Það hlýtur að verða samningsatriði allra þeirra, sem að þessu samningaborði koma, hvaða alþjóðastofnun um er að ræða, hvort það er ný stofnun eða einhver þeirra sem fyrir eru. Ég verð að segja það, að ég kem alveg af fjöllum ef 6. þm. Norðurl. e., Árni Gunnarsson, telur sig vera þess umkominn á þessari stundu að gefa yfirlýsingu um hvaða alþjóðastofnun það ætti að vera sem allt þetta eftirlit tæki að sér. Mér finnst hv. þm. vera að reyna að hræra í gruggugu vatni til að vekja einhvers konar tortryggni á till. án þess að vita nokkuð hvað hann er að fara sjálfur. Hv. þm. vakti athygli á að hættan væri kannske mest af kjarnorkuknúnum skipum, af mengun sem af þeim gæti stafað. Það má vel vera, að það sé nokkur hætta, og sjálfsagt alveg rétt að íslensku þjóðinni getur stafað hætta af mörgu, ekki bara kjarnorkuvopnum eða kjarnorkuknúnum skipum. Þessi till. er auðvitað fyrst og fremst varðandi þá stefnu sem k arnorkuvígbúnaður er að taka. Hv. 6. þm. Norðurl. e., Árni Gunnarsson, getur talið upp hundrað hættur aðrar sem steðja að íslensku þjóðinni án þess að þær falli undir þessa till., og sjálfsagt væri nauðsynlegt að taka þær til athugunar sérstaklega. Þarna er um að ræða mengunarmál ekki hvað síst. Ég hygg að lög okkar varðandi íslenska landhelgi og rétt Íslendinga til þess, jafnvel innan 200 mílnanna, að setja kröfur um búnað skipa, sem þar fara um, og skaðabótarétt, sem íslenska ríkið á, ef slíkt skip veldur tjóni, þurfi að endurskoða hið bráðasta. Ég er hræddur um að það sé engan veginn ljóst hvaða rétt Íslendingar eiga ef kjarnorkuknúið skip sleppir kælivatni, sem er geislavirkt, á fiskimiðum okkar, en samkv. hafréttarsáttmálanum geta þjóðir sett einhlít lög um hvernig með slík mál skuti fara. Það er vafalaust alveg nauðsynlegt að Íslendingar setji slík lög og endurskoði þau ákvæði sem um það fjalla. Ef ég man rétt mun fyrrv. formaður Alþfl. einmitt hafa flutt á síðasta þingi þáltill. sem var samþykkt, í þá átt að þessi ákvæði verði endurskoðuð. Þar fellur auðvitað alveg sérstaklega undir skaði sem kjarnorkuknúin skip gætu valdið. Hv. þm. sagði: Mér finnst þessi till. einhvern veginn ekki hitta í mark. Það hefði átt að flytja hana á alþjóðavettvangi. - Honum er auðvitað frjálst að hafa þá skoðun, og ég skal ekki leggja dóm á hvernig best hefði verið að hefja þessa umræðu. Það var okkar mat að það væri eðlilegast að gera það hér á Íslandi vegna þess að það eru hagsmunir íslensku þjóðarinnar, tilvera íslensku þjóðarinnar sem um er að tefla. En að sjálfsögðu verður að hefja þetta mál með íslenskum rómi og íslenskri rödd á þingi þjóðanna sem víðast. Hv. 7. landsk. þm. ræddi hér nokkuð um þessi mál. Í sambandi við það, sem hann sagði, vil ég sérstaklega vekja athygli á því, að burt séð frá öllu öðru, sem um þessi mál hefur verið rætt áður, er ég þeirrar skoðunar, að einmitt þessi þróun sé að komast sérstaklega í brennidepil nú. Hann hélt því fram, að kannske væri vonlaust að ræða raunverulega afvopnun nema mannréttindi í heiminum væru aukin. Þetta má vafalaust til sanns vegar færa og í þessu er sjálfsagt nokkur dýpri speki. En þessi till. hljóðar ekki fyrst og fremst um alhliða afvopnun á þessum hnetti sem við lífum á. Hún hljóðar ekki heldur um vandamál Póllands eða Tyrklands. Hún hljóðar fyrst og fremst um það, að þungamiðja þess vígbúnaðarkapphlaups, sem nú stendur yfir og því miður virðist vera að aukast og styrkjast er að færast í hafið hér í kringum Ísland. Alveg burt séð frá hvort afvopnun almennt tekst eða ekki geta Íslendingar ekki unað því, að stórveldin reyni að tryggja hag sinn með því að færa þessa þungamiðju yfir í hafið hér við Ísland, vegna þess að þau sjálf eða önnur ríki geti með engu móti unað því að hafa kjarnorkuvopn í landi sínu. Það má vel vera rétt hjá hv. 7. landsk. þm., að litlar líkur séu til árangurs nema miklu fleiri þættir séu skoðaðir, almenn mannréttindi, staðan í Póllandi o. s . frv. En ég vara menn við að drepa málinu á dreif á þennan hátt. Þungamiðjan í þessum tillöguflutningi er að það er Íslendingum og íslensku þjóðinni algjör nauðsyn að vekja máls á þessari þróun, hafa frumkvæði að því að ræða þetta og kynna erlendum þjóðum hvað hér er að gerast, algjörlega án tillits til þess jafnvel hvort nokkur árangur næst. Við verðum að vera við því búin að árangur sé ekki skjótfenginn, jafnvel að hann verði enginn. En það breytir ekki því, að það er og hlýtur að vera skylda okkar að láta rödd okkar heyrast um þetta og berjast fyrir því, að tilvera íslensku þjóðarinnar sé ekki stefnt í hættu með þeirri þróun sem þessi mál eru nú að taka.



Herra forseti. Það er kannske ekki ástæða til að fara að elta ólar við orð hv. síðasta ræðumanns, en hann tekur það stundum óstinnt upp ef ekki eru allir á sama máli og hann, og hefur hann auðvitað fullt leyfi til þess. En ég vildi segja við hv. þm. í fyrsta lagi, að við höfum vettvang til að ræða þessi mál á, og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson benti auðvitað réttilega á þennan vettvang. Það eru Hinar sameinuðu þjóðir. Ég vil benda hv. þm. á að kynna sér hvernig t. d. friðlýsing Indlandshafs varð að veruleika. Við hann vil ég einnig segja það, að þó að ég hafi margoft bent á þær hættur, sem að þjóðinni steðja vegna hinnar gífurlegu vopna- og heruppbyggingar á Norður-Atlantshafi, er ég ekki til með að kokgleypa till. sem eru ekki raunhæfar. Og ég verð að segja við hann, að það hefði auðvitað verið margfalt eðlilegra að við hefðum borið þetta mál upp á þingi Sameinuðu þjóðanna, að við hefðum gert öllum þjóðum heims þar ljósa grein fyrir að við hefðum miklar áhyggjur af þessari flotauppbyggingu á Norður-Atlantshafi. Ég vil líka benda hv. þm. á það, að fyrir skömmu kaus Alþingi Íslendinga nefnd, sem er skipuð þm. úr öllum flokkum, til þess að vinna að auknum samskiptum Íslendinga, Grænlendinga og Færeyinga. Ég hefði talið eðlilegt, úr því að hv. þm. hefur slíkan áhuga á alþjóðlegri ráðstefnu hér á landi, að þá hefði verið skynsamlegt að hafa samband við þessa félaga okkar hér við Norður-Atlantshafið og ræða hugmyndina við þá. Það hefði veitt málinu enn þá meiri þyngd og enn þá meiri kraft. Ég verð að segja það berum orðum, að mér finnst þessi till. að mörgu leyti ekki vera raunsæ og mér finnst að í henni felist talsverð sýndarmennska. Við höfum haft tækifæri til þess á undanförnum árum og áratugum, á sama tíma og við höfum fylgst með flotauppbyggingunni á Norður-Atlantshafi, að reifa þessi mál á þingi Sameinuðu þjóðanna. Þangað fara íslenskir alþm. á hverju einasta ári í hópum og þeim hefði verið í lófa lagið að taka þetta mál upp þar. En ég er ekki að draga úr hættunni af þessari flotauppbyggingu. Ég hef margoft í ræðum hér á þingi bent á hana. En hvort þetta er aðferðin til að fá þjóðir heims til að fjalla um þessi mál með okkur, það veit ég ekki. Ég er t. d. þeirrar skoðunar, að miklu fljótvirkara hefði verið að taka þetta mál upp hjá Hinum sameinuðu þjóðum en að við færum að boða til ráðstefnu hér uppi á Íslandi, eins og hv. ræðumaður sagði: án þess að vita hvort yfirleitt nokkur árangur yrði, enda tekið fram í till. að hér sé um framtíðarsýn að ræða. Nei, ég held að það hefði verið viturlegra að við hefðum beitt okkur - og þá fulltrúar allra þeirra stjórnmálaflokka sem hafa áhyggjur af þessari flotauppbyggingu - á þeim vettvangi þar sem sem flestir gátu á okkur hlustað og eftir okkur tekið. Ég óttast sem sagt að ef svona ráðstefna yrði vindhögg sé lakara að hafa farið af stað en að hafa setið heima. Þetta er mín skoðun á málinu. Þess vegna vil ég taka undir með hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni: Auðvitað er nú tækifæri okkar og hæstv. núv. ríkisstj., hafi hún áhuga á því, að gera þjóðum heims grein fyrir vaxandi áhyggjum okkar af kjarnorkuvígbúnaðarkapphlaupinu á Norður-Atlantshafi, en þá eigum við að gera það á aukaþingi Sameinuðu þjóðanna sem fjallar sérstaklega um afvopnunarmál. Það er vettvangurinn. Með dugnaði og röskum málflutningi gæti einn íslenskur ráðh. gert þar meira og með minni tilkostnaði en ef við boðuðum til ráðstefnu hér uppi á Íslandi. Þetta er mín skoðun á þessu máli og ég vil að hún komi skýrt fram. Ég fer ekki dult með áhyggjur mínar af þessari flotauppbyggingu. Allir ærlegir menn hljóta að hafa áhyggjur af henni. Ég hef t. d. nefnt að það þarf ekki að verða mikið slys um borð í kjarnorkuknúnum kafbát, sem missir út geislavirkt kælivatn t. d. á hrygningarslóð þorsksins eða einhverrar annarrar dýrmætrar fisktegundar hér við land, til að þessi þjóð verði fyrir ægilegu áfalli. Þess vegna er ég hlynntur allri umræðu um þessi mál og við styðja og stuðla að því, að þessi mál verði tekin upp, en á réttum stöðum. Það getur vel verið að það sé skemmtileg hugmynd að Íslendingar boði til svona ráðstefnu og ég mun ekki snúast gegn þeirri hugmynd. Ég er hins vegar staðfastlega þeirrar skoðunar, að við höfum vettvang til að fjalla um þessi mál á og þann vettvang eigum við að nota.



Herra forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að láta í ljós þakklæti mitt til 1. flm. þessarar till., hv. þm. Guðmundar G. Þórarinssonar. Að minni hyggju er hugsunin að baki þessari till. býsna góð og traust. Hér er ægilegt vandamál, sem varðar líf og dauða þessarar þjóðar, reifað á nýjan hátt og með þeim hætti, að það er ætlun mín að okkur beri að veita till. brautargengi, okkur beri að stuðla að því, að ríkisstjórn Íslands taki málið þessum tökum eða svipuðum og ráðgert er í till. og boði til ráðstefnu, fyrst og fremst þeirra þjóða sem eiga álíka hagsmuna að gæta í sambandi við lífríki Norður-Atlantshafsins og líf þjóða sinna hér á Norðausturslóðinni, til að ræða um leiðir til að stemma stigu við þeim ógnarleik sem leikinn er á þessum slóðum. Af því að hv. þm. Árni Gunnarsson vék því til 1. flm. till., að hann ætti að kynna sér með hvaða hætti unnið var að því að friðlýsa Indlandshafið á sínum tíma, þá var það nú ekki á þann hátt, að Amerasinghe reifaði málið fyrst á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Fyrst var málið rætt ítarlega og gerðar samþykktir um það á þingi Sri Lanka, sem þá hér Ceylon. Síðan var boðað til ráðstefnu, einmitt boðað til ráðstefnu, að forgöngu Bandaranaike, frúar sem þá var forsrh. á Ceylon, með fulltrúum ríkisstjórna þeirra þjóða sem sjálfstæðar voru orðnar við Indlandshaf, og af hálfu þessara þjóða var málið síðan borið fram á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. En það er rétt hjá Árna Gunnarssyni, að aðdragandi málsins var mjög langur og þurfti býsna mikla vinnu til að fá það atfylgi, sem fyrst og fremst kom frá ríkjum þriðja heimsins, sem til þess nægði að fá þessa samþykkt gerða. Ákvörðunin um friðlýsingu Indlandshafsins var tekin án þess að tilgreindur væri neinn sérstakur aðili sem hafa skyldi eftirlit með framkvæmd hennar, þ. e. friðlýsingu Indlandshafsins.  Nú er mér það alveg ljóst, ég trúi því fyllilega sem hv. þm. Árni Gunnarsson sagði áðan, að honum er alhugað að leitað verði ráða til að stemma stigu við þessari hættu. Það dreg ég ekki í efa og hirði ekki að tilgreina ástæðurnar sem ég byggi þá skoðun mína á. En við megum ekki drepa þessu máli á dreif með því að fara að mylja það með okkur á þessu stigi málsins sem á að koma til kasta ríkisstj., sem máli þessu yrði vísað til, og síðan til þeirra aðila, sem eiga að undirbúa ráðstefnu af þessu tagi, með hvaða hætti við komum á eftirliti, með hvaða hætti við stöndum að framkvæmd í einstökum smáatriðum. Til þeirra kasta kemur síðar. Og enn þá síður megum við á þessu stigi málsins drepa málinu svo mjög á dreif sem hv. 7. landsk. virtist vilja gera í ræðu sinni, að setja það að skilyrði fyrir ályktun, sem varðar ekki afvopnun heldur hemil á vígbúnaðinn á ákveðnu svæði á jarðkringlunni, að áður verði búið að tryggja mannréttindi í heiminum. Allra síst eigum við að setja einhver skilyrði í sambandi við þetta mál um tilhögun stjórnmála í Austur-Evrópu eða Mið-Ameríku. Það hygg ég að hv. þm. - og enn mæli ég af töluverðri þekkingu á skapferli hans - sé mér sammála um að ef við látum okkur ekki sjálfa skipta máli það sem er að gerast á þessari slóð núna, hið næsta landinu okkar, muni ekki aðrir gera það. Og ég er alveg prívat og persónulega handviss um að hann lætur sig þetta ákaflega miklu skipta. Ég held að fyrsta skrefið, sem við gætum stigið í þessa átt, væri að samþykkja þáltill., sem hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson mælti hér fyrir, að vísa því til ríkisstj. að taka við undirbúningi þessa máls. Með þeim hætti lætur Alþingi í ljós þá skoðun sína, að hér sé um alvörumál að ræða sem rétt sé að taka á og síðan eigi hv. alþm. að ganga á eftir því að ríkisstj. skili skýrslu um þetta mál hið allra fyrsta, um það, með hvaða hætti hún treysti sér til að fremja þá hugsun sem gerð er grein fyrir í þáltill.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ekki dreg ég í efa þann góða hug sem að baki þessari till. liggur. Hins vegar finnst mér, því miður kannske, að hér gæti fullmikillar bjartsýni og menn séu kannske ekki alveg nægilega raunsæir. Friðun Indlandshafs hefur borið á góma í þessum umr. Það er svo, að menn hafa gert um það samþykktir, en því miður er það líka svo, að menn standa nákvæmlega í sömu sporum eftir sem áður. Það er enn verið að halda ráðstefnur á vegum Sameinuðu þjóðanna um þetta efni, friðun Indlandshafs, og menn koma sér ekki einu sinni saman um dagskrá þeirra funda. Þetta er auðvitað ákaflega miður, en þetta er staðreynd. Ekki skal úr því dregið að við beitum okkur á þessum vettvangi, síður en svo, og ég tek undir það, sem ýmsir hafa sagt hér, að hið sérstaka aukaþing Sameinuðu þjóðanna, sem kemur saman til að fjalla um afvopnunarvanda á þessu ári, er auðvitað hinn rétti vettvangur til að fjalla um þessi mál. Þar eigum við að láta að okkur kveða. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna fjallaði síðast um þessi mál 1978 á sérstökum aukafundi þar sem voru gerðar samþykktir sem því miður hafa ekki verið haldnar af þeim sem þar áttu hlut að máli. Það eiga kannske fyrst og fremst hlut að máli Sovétríkin, sem lofuðu að beita ekki kjarnorkuvopnum eða fara með kjarnorkuvopn á hendur neinu ríki sem ekki hefði slík vopn. Þessi yfirlýsing var auðvitað brotin þegar rússneskur kafbátur vopnaður kjarnorkuvopnum strandaði á sænsku landi. Við verðum auðvitað að gera okkur grein fyrir því, að allar yfirlýsingar, allar samþykktir í þessum efnum eru vitagagnslausar, ónýtar og ekki virði þess pappírs sem þær eru skrifaðar á, nema því aðeins að samkomulag takist stórveldanna í milli um að draga úr vígbúnaðarkapphlaupinu og um alhliða gagnkvæma afvopnun. Þetta eru því miður þær hörðu staðreyndir sem heimurinn býður okkur upp á og við getum ekki undan vikist. Því miður hefur Indlandshaf ekki verið friðlýst. Stórveldin fara þar sínu fram með herskipaflota og heræfingum. Því miður er þetta þrátt fyrir alla hina miklu og góðu viðleitni í gagnstæða átt. En eins og ég sagði fyrr dreg ég ekki í efa þann hug sem er að baki þessari till., og ég get tekið undir mjög margt af því sem hv. 1. flm. sagði. Ég held að það hefði e. t. v. verið heilladrýgra þessu máli til framgangs að beita sér fyrst að því, hvort ekki hefði verið hægt að skapa samstöðu hér á þingi um till. sem miðaði að því sem þessi till. miðar að. Ég held að slíkt hefði alls ekki verið útilokað. Menn hafa vikið að því hér, að þessi mál ætti að ræða á fundum Norðurlandaráðs. Utanríkismál hafa yfirleitt ekki verið rædd á fundum Norðurlandaráðs vegna þess að í þeim málum hafa löndin farið hvert sína leið. Um þetta hefur verið samkomulag. Það hefur verið samkomulag um að ræða ekki varnarmál og utanríkismál á fundum Norðurlandaráðs. Að vísu hafa t. d. finnskir kommúnistar nær því á hverju þingi, oft og einatt með ágætum stuðningi íslenskra kommúnista, hafið utanríkismálaumræður á fundum Norðurlandaráðs. Það hefur, svo ekki sé meira sagt, mælst misjafnlega fyrir. Þar er ágreiningur á milli landanna. Þau fara hvert sína leið. Menn hafa orðið ásáttir um að ræða þau mál á öðrum vettvangi en í Norðurlandaráði. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en taldi nauðsynlegt að þetta kæmi hér fram, einkum það sem ég sagði um staðreyndir mála varðandi friðlýsingu Indlandshafs, sem því miður hefur ekki orðið að veruleika þrátt fyrir allar hinar góðu yfirlýsingar. En auðvitað eru orð til alls fyrst. Á það skal ég fyrstur manna fallast.



Herra forseti. Það gerast nú þunnskipaðir þingbekkir og má í rauninni velta því fyrir sér, hvern tilgang það hafi að mæla fyrir málum og halda uppi umr. úr þessum ræðustól þegar ekki eru fleiri hv. þm. viðstaddir en raun ber nú vitni. Raunar er það kannske athugunarefni einnig, hvernig á því stendur að hv. þm. sjá sér ekki fært að sitja á þingfundi betur en raun ber vitni. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 297 till. til þál. um íslenskt efni á myndsnældum. Þessa till. flyt ég ásamt öðrum þm. Alþfl. Þessi till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela menntmrh. að beita sér fyrir því, að upp verði teknar viðræður við eigendur höfundarréttar íslensks efnis, sem flutt hefur verið í Ríkisútvarpinu - sjónvarpi, er hafi það markmið að setja reglur er gefi almenningi kost á að fá íslenskt sjónvarpsefni til láns eða kaups á myndsnældum.“ Ekki þarf um það mörgum orðum að fara, að það gerist nú æ algengara að fólk hér eigi myndbandstæki. Þessi tæki eru ýmist notuð til þess að taka upp efni úr dagskrá sjónvarpsins til síðari skoðunar eða til þess að sýna aðfengið efni. Í bráðabirgðaskýrslu, sem svokölluð myndbandanefnd sendi menntmrh. 4. des. á s. l. ári, kemur það t. d. fram, að í Grindavík sé talið að myndbandstæki séu á 70% allra heimila. Enn fremur kemur það fram í nefndri skýrslu, að í Siglufirði muni vera a. m. k. 100 tæki af þessu tagi. Annars er það svo, að það er erfitt að afla áreiðanlegra upplýsinga um útbreiðslu myndbandstækja, en það er víst að hún fer mjög ört vaxandi. Það kemur einnig fram í þessari skýrslu, sem ég hef vitnað til, að fyrirtæki, sem leigja almenningi myndsnældur með efni, eru talin vera um 30. Þau starfa ekki aðeins hér á Reykjavíkursvæðinu, heldur einnig úti um land. Menn þurfa ekki annað en lesa t. d. smáauglýsingar síðdegisblaðsins til þess að sjá hversu mörg fyrirtæki er hér um að ræða. Þau bjóða mörg hver hundruð erlendra kvikmynda og þátta. Eitt er sameiginlegt öllum þessum fyrirtækjum, og það er að það efni, sem þau hafa á boðstólum handa almenningi, er eingöngu erlent. Þessi staðreynd, að eigendur íslenskra myndbandstækja eiga eingöngu völ á erlendu efni ótextuðu, óþýddu, frá þessum fyrirtækjum eða leigumiðstöðvum, á rætur til þess að rekja, að engar reglur eru í gildi um hver skuli vera þáttur flytjenda og höfunda ef íslenskt efni stæði til boða á myndsnældum. Það er skoðun flm. þessarar till., að þótt margt af því erlenda efni, sem er á boðstólum hjá þessum leigumiðstöðvum, sé vissulega vel boðlegt og ágætisefni innan um, þá sé þar því miður einnig að finna töluvert af efni sem varla muni hægt að kalla vandað og enn síður muni hægt að kalla menningarlegt. Til þess að vega upp á móti þessu flóði af erlendu efni, sem eins og ég áðan gat um er hvorki textað né þýtt, telja flm. þessarar þáltill. nauðsynlegt að settar verði reglur sem geri það kleift að almenningur eigi þess einnig kost að fá íslenskt efni á myndböndum. Til þess að svo megi verða verður að semja við þá sem eiga rétt á því efni, þá sem hafa samið það og flutt. Nú er þess að geta, að mál svipað þessu hefur áður borið á góma hér á Alþingi. Á síðasta þingi fluttu nokkrir hv. þm. frv. til l. um breyt. á útvarpslögum fyrir almenningsbókasöfn og sjómannastofur myndsegulbandsspólur með öllu því efni til fróðleiks og skemmtunar er á dagskrá hefur verið a. m. k. tvo mánuði eftir útsendingu, enda takist samningar við rétthafa efnis. Till. okkar Alþfl.-manna er að því leyti ólík þeirri till. að við gerum ráð fyrir að allt íslenskt efni verði á boðstólum handa almenningi ótímabundið. Við gerum ráð fyrir því sömuleiðis, að hæstv. menntmrh. verði falið að taka upp viðræður við eigendur flutningsréttar með það fyrir augum að setja slíkar reglur. Í frv., sem hér var til umr. í fyrra, var gert ráð fyrir að þetta ætti við um allt efni. Ég á von á að margvíslegir örðugleikar mundu verða samfara slíkri framkvæmd. M. a. þyrfti líka þá að semja við alla rétthafa hins erlenda efnis sem sjónvarpið flytur. Af nokkurri þekkingu á þeim málum hygg ég að slíkt mundi verða nokkuð torsótt í framkvæmd. Vera má að slíkt takist, en skynsamlegra væri þó að byrja á íslenska efninu því að hægust eru heimatökin. Myndsegulbandstækin hér skipta áreiðanlega þúsundum. Ekki er að efa að þegar merkilegt efni er sýnt í íslenska sjónvarpinu taka mjög margir, sem eiga myndbandstæki, það efni upp. Þannig verða kannske til nokkur hundruð eintök af hverju íslensku leikriti, ef ekki þúsund, þegar það er sýnt. Þetta skapar auðvitað vandkvæði og hættu - þá hættu að þetta efni verði misnotað með einhverjum hætti. Sú hætta er óneitanlega fyrir hendi. Sá möguleiki er nærtækur. Öll þessi fjölföldun efnisins á sér stað án þess að nokkur umbun eða laun komi til þeirra sem þar hafa lagt hönd að verki við að semja eða flytja. En svo ég víki aftur að þessari till. sýnist eðlilegast í þessu sambandi að Ríkisútvarpið - sjónvarp yrði sá aðili sem fjölfaldaði eða framleiddi þessar myndsnældur með íslensku efni eftir að samningar hefðu tekist við flytjendur og eigendur höfundarréttar. Síðan mætti auðvitað sem best hugsa sér, og raunar hlýtur það að verða framkvæmdin þegar fram í sækir, að almenningsbókasöfn í landinu yrðu dreifingaraðilar fyrir þetta sjónvarpsefni á myndsnældum. En einnig ætti fólki að standa til boða að fá slíkt efni keypt, ekki aðeins leigt. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri, en legg áherslu á að í menningarlegu tilliti er okkur brýn nauðsyn að gefa almenningi kost á að geta einnig á heimilum sínum skoðað eftir hentugleikum, vild og vali íslenskt sjónvarpsefni, ekki aðeins erlent efni þó að margt af því geti auðvitað verið ágætt. Þetta verður að fara saman ef vel á að vera. Hvort tveggja verður að standa til boða. Nú flytja blöð og fjölmiðlar af því fregnir, að menn búi sig undir að setja hér upp eins konar litlar jarðstöðvar til að taka á móti efni frá erlendum gervihnöttum. Framkvæmdir af því tagi virðast vera á döfinni bæði í Vestmannaeyjum, Seltjarnarnes hefur verið nefnt, svo og hér í höfuðborginni, en þess mun ekki langt að bíða að hafnar verði útsendingar á efni um breskan gervihnött sem talið er að hér muni sjást allvel. Það er auðvitað ekkert ólöglegt við að íbúar staða eða bæjarhluta bindist samtökum um að koma upp loftnetskerfi til að taka á móti slíku, þ. e. ef um auglýsingasjónvarp er að ræða sem öllum stendur til boða og frjáls afnot eru af. Þá hygg ég að ekkert muni óeðlilegt við slíkt, ekki frekar en að hverjum manni, sem á sæmilegt útvarpstæki, er að sjálfsögðu frjálst og heimilt að vild að hlusta á erlendar útvarpsstöðvar. Þetta er nákvæmlega af sama toga. Allt öðru máli gegnir hins vegar þegar menn eru að taka sér frumkvæði um að flytja efni sem þeir hafa ekki rétt til að flytja. Það er allt annað. Á þessu er eðlismunur og auðvitað gerir tilkoma erlends sjónvarps með þessum hætti í íslenska menningarhelgi enn þá brýnna en áður að til sé íslenskt mótvægi, almenningur eigi kost á fjölbreyttu úrvali af íslensku efni á myndsnældum. En til þess þarf, eins og ég áður sagði, að hefja samningaviðræður við fulltrúa listamanna, við höfunda og við flytjendur. Það eru auðvitað hagsmunir þeirra að fá eitthvað greitt fyrir sín verk þegar þau eru notuð og þeirra neytt. Ég get ekki ímyndað mér annað en slíkar viðræður hlytu að leiða til samkomulags sem hefði síðan í för með sér að almenningur ætti valkosti í þessum efnum og gæti horft á að vild, þeir sem eiga myndsegulbandstæki. Þeim mun fara ört fjölgandi. Áreiðanlega verða þessi tæki nær því á hverju heimili áður en langt um liður, og þá eiga menn þess kost að horfa jafnframt á íslenskt efni og geta gert það þannig að hvergi jaðri við að þar sé farið á svig við lög. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð, en legg til að þessari til. verði vísað til hv. allshn. Sþ. til umfjöllunar og meðferðar.



Herra forseti. Ekki skal ég svo sem lengja þessa umr. tiltakanlega, en ég kvaddi mér hljóðs eingöngu vegna þess að þau ummæli, sem hæstv. forsrh. lét falla í umr. utan dagskrár í dag, voru þess eðlis, að þeim verður að mótmæla. Satt best að segja verð ég að segja að þau orð, sem hæstv. forsrh. lét falla hér í umr., voru honum ekki sæmandi, voru þingmanni ekki sæmandi og voru engum manni sæmandi, vil ég segja. Hæstv. forsrh. sagði: Fréttatilkynningar eru ekki sendar alþm. - Þetta er auðvitað alveg rétt. Það hefur enginn maður gert það sérstaklega að umtalsefni. En er hins vegar til of mikils mælst að alþm. fái að vita efni brbl. sem út eru gefin? Það kom sömuleiðis fram í máli hæstv. forsrh., að það væri undantekning að brbl. væri fylgt úr hlaði með sérstakri fréttatilkynningu. Nú get ég að vísu ekki talað nema út frá eigin reynslu sem blaðamaður fyrst í 5 ár og síðan fréttamaður ríkisfjölmiðils í 11 ár, en ég minnist þess ekki að út hafi verið gefin brbl. öðruvísi en lagatextinn væri boðsendur til fréttastofanna. Ég minnist þess ekki, að þetta hafi gerst öðruvísi. Það er svo auðvitað rétt, að fréttastofnunum berast sjálfsagt slíkar tilkynningar í pósti í formi blaðs úr Stjórnartíðindum eftir 2–3 daga frá útgáfu laganna. Ég ræddi í dag við starfandi fréttastjóra sjónvarpsins. Hann kannaðist ekki við að hafa séð neitt um þetta efni, en vildi þó ekki taka fyrir að það kynni að hafa borist. Á fréttastofu útvarps kom í ljós að þangað hafði einhvern tíma borist þetta blað úr Stjórnartíðindum. Það var ekki vitað hvenær. En það er undarleg tilviljun ef það fer fram hjá öllum landsins fjölmiðlum þegar út eru gefin brbl. af þessu tagi. Það bendir til að ekki hafi verið staðið að kynningu þeirra með þeim hætti sem ætlast verður til. Enginn dregur í efa að lögin hafi verið birt með lögformlegum hætti. Það hefur enginn maður dregið í efa og hvergi verið sagt í þessum umr. Hins vegar endurtek ég að það hefur verið regla, að brbl. hafa verið kynnt fjölmiðlum með þeim hætti að lagatextinn, ýmist með fréttatilkynningu eða án fréttatilkynningar, hefur verið boðsendur á ritstjórnir fjölmiðlanna. Þau mistök hafa greinilega orðið í þessu tilviki að það hefur ekki verið gert. Til að bæta nú úr þessu höfum við hv. þm. Alþfl. í Ed. lagt frv. inn til skjalavarðar þingsins þar sem lögð er til breyting á lögum um birtingu laga og stjórnvaldsathafna. Þar verði sett inn ákvæði um að brbl. skuli einnig kynna, með þeim hætti að senda fréttatilkynningar til útvarps, sjónvarps og dagblaða. Ég held að það sé ekki til of mikils mælst að efni brbl. sé kynnt með þessum hætti. Mér hefði fundist miklu eðlilegra að hæstv. forsrh viðurkenndi, að hér hefðu mistök átt sér stað, en halda hér uppi þeim málflutningi sem hann hefur - leyfi ég mér að segja - því miður gert, því að það hefur hvorki verið honum né hans ríkisstj. til mikils sóma.



Herra forseti. Ég bað um orðið í dag þegar ég snöggreiddist hæstv. forsrh. vegna ummæla sem hann viðhafði. Venjulega rennur mér reiðin fljótt, og svo er komið núna að hún er að mestu horfin. Engu að síður tel ég fyllstu ástæðu til að geta þess sem hæstv. ráðh. sagði, vegna þess að mér þótti raunverulega skarast það mál, sem var til umr., og sú umsögn hæstv. forsrh., að það heyrði til undantekninga og var haft eftir virðulegum blaðafulltrúa ríkisstj. að brbl. væri fylgt úr hlaði með fréttatilkynningu. Ég er þeirrar skoðunar, að þegar menn viðhafa orð af þessu tagi, menn sem gegna mikilvægum embættum eins og ráðherraembættum, séu þeir raunveruleg að lýsa afstöðu til þings og þjóðar sem er ekki forsvaranleg. Ég hef alltaf litið svo á að brbl. væru alvarlegt mál, væru ráðstöfun, ákvörðun sem þjóðin ætti heimtingu á að vita um. Svo hefur það verið alveg frá því að ég fór að fylgjast með pólitík. Nú ætla ég ekki að tala um þessi einstöku brbl. sem voru gerð að umræðuefni í dag, heldur almennt allar stjórnvaldsákvarðanir. Við lifum í lýðfrjálsu landi og hér eru frjálsar kosningar. Menn kjósa þm. og menn kjósa þá um leið, vænti ég, ráðh. Það fólk, sem þessa menn kýs til mikilsverðra og mikilvægra embætta, á auðvitað kröfu á að fá að vita þegar ríkisstj. tekur afdrifaríka ákvörðun eins og að gefa út brbl. Það var þessi þáttur í málflutningi hæstv. forsrh. sem ég vildi fara nokkrum orðum um. Ég get ekki leynt því, að málflutningur, sem af þessum toga er spunninn, lýsir dálitlu stærilæti. Það geðjast mér ekki, hvort sem hæstv. forsrh. tekur nokkurt mark á þeim orðum eða ekki. Engu að síður tel ég að það hefði verið eðlilegra, eins og hv. þm. Eiður Guðnason minntist á áðan, að viðurkenna hreinlega að þarna hefðu orðið mistök og þjóðin hefði átt að fá að vita um þessi brbl. eins og önnur lög sem gefin eru út, brbl. og lög almennt. Ég vil segja að það kann að vera að hér hafi veri gerður úlfaldi úr mýflugu, en það er þá vegna þess að hæstv. ráðh., sem hér töluðu í dag, litu svo á, af þeim orðum sem ég heyrði frá þeim koma, að ríkisstj. hefði í raun og veru ekki borið nein skylda til að gera meira en að birta þessi brbl. í Stjórnartíðindum. Það skýtur mjög skökku við þá reynslu sem ég hef af ríkisstjórnum almennt í þessu landi, því að brbl. hafa þótt mikil tíðindi og hafa þótt fréttir. M.a. af þeim sökum held ég að það hefði verið langsamlega skynsamlegast og eðlilegast í þeirri stöðu, sem hér kom upp, að viðurkenna, að þarna hefðu orðið mistök, og senda þessa fréttatilkynningu út þegjandi og hljóðalaust. Markmiðið með setningu þessara brbl. er ekkert umdeilt í sjálfu sér. Það er aðferðin sem er umdeild og var gerð að umræðuefni í dag. Ég skal ekki tefja þessar umr. Það er kannske að mati hæstv. ráðh. nokkur tilætlunarsemi að óska eftir að hann komi hingað niður í þing kl. 6 að kvöldi eftir langan og ugglaust erfiðan vinnudag. En ég held að hér hafi orðið mistök, og ég vil eindregið mælast til þess, að menn geri sér ljósa grein fyrir því, að athafnir stjórnvalda af því tagi, sem hér eru til umræðu, eiga auðvitað að fara út á meðal fólksins, hvernig svo sem það er tryggt að fólkið í landinu, sem býr við þau lög sem sett eru, frétti a. m. k. af því að lög séu sett, en það finnst mér lágmarkskrafa.