Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á s.l. þingi gerði ég fsp. til hæstv. heilbrmrh. um það hverjar aðstæður væru hér á landi til að veita athvarf og heilbrigðisþjónustu þeim börnum og unglingum sem eru illa haldin andlega og líkamlega um styttri eða lengri tíma vegna fíkniefnaneyslu. Í svari hæstv. ráðh. kom fram að þrátt fyrir það að neyð þessa tiltölulega fámenna hóps sé vel kunn þeim, sem með heilbrigðismál barna og unglinga fara, hefur þetta því miður ekki verið gert að forgangsverkefni þar sem önnur mál hafa þótt brýnni. Af svari hæstv. ráðh. mátti þó heyra að hann hafði mikinn skilning á vanda þessa hóps og því tel ég víst að hann muni leggja því máli lið sem ég flyt hér nú, þáltill. um athvarf fyrir unga fíkniefnaneytendur sem er 13. mál þessa þings á þskj. 13 og er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela heilbrmrh. að skipa þriggja manna nefnd sem leggi fram ákveðnar tillögur um það hvernig best sé að veita athvarf og heilbrigðis- og félagslega þjónustu þeim börnum og unglingum yngri en 18 ára, sem eru illa haldin, andlega og líkamlega, vegna fíkniefnaneyslu.“ Meðflm. mínir að þessari till. eru hv. þm. Kristín Halldórsdóttir og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir. Á s.l. 20 árum hefur neysla vímuefna meðal ungs fólks á Vesturlöndum færst stórfelldlega í aukana. Ætla má af könnunum að víða hafi um 80% ungmenna á gagnfræða- og menntaskólastigi neytt eins eða fleiri vímuefna í því skyni að komast í einhvers konar vímuástand. Með vímuefni er átt við einhvern eftirtalinna efnaflokka: a) Róandi efni eins og áfengi, svefnlyf, valíum og önnur róandi lyf, b) örvandi efni eins og amfetamín, kókaín og ýmis megrunarlyf, e) kannabisefni eins og marihuana og hass, d) skynvilluefni eins og LSD og meskalín, e) kvalastillandi efni eins og ópíum, morfín, heróín, kódeín, petidín og metadon, f) lífræn leysiefni eins og lím, þynni og úðunarefni, g) ofnæmis- og sjóveikilyf, h) ýmis önnur efni eins og t.d englaryk. Lengi vel vorum við Íslendingar lausir við þennan vágest ef undan er skilið áfengi og þess var ekki neytt í verulegum mæli meðal barna og unglinga. Á s.l. árum hefur þó ástandið breyst til hins verra og virðist almenn vímuefnaneysla meðal barna og unglinga fara vaxandi. Engar tæmandi rannsóknir liggja fyrir um vímuefnaneyslu unglinga hér á landi, en þó má draga ályktanir af þeim könnunum sem gerðar hafa verið. Í heilbrigðisskýrslum, fylgiriti 1982, eru bornar saman kannanir á áfengisneyslu 1972 og 1980 og kemur þá fram að stöðugt fleiri unglingar telja áfengisneyslu eftirsóknarverða og að marktæk fylgni er á milli þessa viðhorfs og hærri tíðni eigin neyslu. Enn fremur að notkun áfengis meðal íslenskra unglinga hefur aukist verulega hin síðari ár. Unglingarnir drekka oftar og meira í hvert sinn en áður. Það var einnig ljóst af þessari könnun að áfengisnotkun fullorðinna er veruleg og vaxandi og trúlegt er að notkunarvenjur unglinga endurspegli þær venjur sem almennt tíðkast í landinu. Árið 1970 kom fram í könnun að kannabis var nær óþekkt meðal 15 ára unglinga í Reykjavík. Síðari kannanir 1972 og 1980 sýndu að þeim unglingum, sem hafa notað kannabisefni, hefur fjölgað mikið. Enn fremur kom greinilega í ljós fylgni milli notkunar áfengis og kannabisefna. Á allra síðustu árum hefur svo aukist verulega bæði framboð og fjölbreytni þeirra vímuefna sem eru á boðstólum og aldurshópur neytenda er orðinn breiðari. Samkvæmt upplýsingum þeirra, sem vinna að málum unglinga, er í dag hópur unglinga frá 13 ára aldri a.m.k., jafnvel yngri, sem neytir vímuefna reglulega, sumir daglega. Þessi hópur notar flest þau efni sem aðgengileg eru á markaðnum hverju sinni og neytir efnanna á ýmsan hátt. Virðist fara vaxandi sú tilhneiging að sprauta ýmsum efnum beint í æð og gildir þá einu hvort um er að ræða áfengi, muldar sjóveikitöflur, amfetamín eða annað. Grunur leikur enn fremur á því að þau efni sem eru í duftformi séu oftar en ekki blönduð öðrum efnum, eins og t.d talkúmi, til að drýgja þau eða jafnvel heróíni til að skapa stærri og háðari neytendahóp. Þarf ekki að tíunda þá hættu sem hlýst af því að sprauta slíkum efnum beint inn í blóðrásina. Í þessum hópi eru unglingar sem flestir eru hættir í skóla og margir án þess að hafa lokið lögboðnu skyldunámi. Þeir eru ekki í vinnu eða stunda hana stopult og eru að miklu leyti lagstir út en hafast við í tilviljanakenndu húsnæði eða skjóli, eins og hitaveitukompum og þvíumlíku, sem er þeirra eina örugga athvarf. Þessir unglingar fjármagna neyslu sína á ýmsan hátt, með ígripavinnu, sölu og dreifingu vímuefna, eitthvað er um þjófnað og önnur lögbrot og sögusagnir hafa heyrst um vændi barnungra stúlkna. Þessi harði kjarni ungra neytenda, sem er á aldrinum 11–16 ára og telur um 20–30 einstaklinga að því er talið er, hefur síðan óæskileg áhrif á svonefndan áhættuhóp sem neytir fíkniefna að staðaldri og telur marga tugi unglinga. Þar eru börn allt frá 10 ára aldri sem farin eru að nota vímuefni í einhverjum mæli og stöðugt verða þau börn yngri sem þreifa fyrir sér í þessum efnum. Oft er um að ræða einstaklinga sem búa við erfiðar aðstæður á heimili og í skóla og koma frá láglaunahópum þjóðfélagsins. Þetta er þó ekki einhlítt því að börn, sem alist hafa upp við góðar aðstæður, geta líka ánetjast vímuefnafíkn. Það er ótrúlegt að nokkur ætli sér eða vilji verða háður vímuefnum, en það sem byrjar annað hvort sem flótti frá raunveruleika sem unglingurinn ræður ekki við eða þá sem fikt, rekið af ævintýralöngun eða löngun til að upphefja sig í augum félaganna, getur fyrr en varir orðið að líkamlegum og sálrænum bindandi vana og unglingurinn missir stjórn á neyslu sinni. Öll þau vímuefni, sem áður voru talin upp, geta valdið líkamlegum eða andlegum skemmdum, sum ef neysla þeirra er mikil og langvarandi, önnur geta haft varanlegt og óbætanlegt heilsutjón í för með sér þótt þeirra sé aðeins neytt í eitt sinn. Dæmi um slík efni eru LSD, englaryk og sniffefni. Mörg þeirra barna og unglinga, sem eru reglulegir neytendur vímuefna, hafa þegar beðið óbætanlegt tjón á heilsu sinni. Önnur eru í mikilli hættu. Þau ráfa um umhirðulítil og vanrækt á þeim stöðum þar sem unglingar leita saman í hjarðir, áður á Hallærisplaninu en nú í seinni tíð fremur á Hlemmtorgi og í leiktækjasölum þar í grennd, en langstærstur hluti þessa vandamáls er bundinn við höfuðborgarsvæðið. Sum eru illa haldin eða ósjálfbjarga og eiga í ekkert hús að venda vegna félagslegra vandræða. Flest þurfa þau læknismeðferð, hjúkrun og félagslegan stuðning um lengri eða skemmri tíma og þörf þeirra er brýn. Haft hefur verið á orði að vímuefnafíkn mætti líkja við smitsjúkdóm og áður var minnst á þann áhættuhóp sem verður fyrir áhrifum af hinum harða kjarna reglulegra neytenda. Áhættuhópurinn er síðan óhjákvæmilega í tengslum við jaðarhópa, bæði í Reykjavík og úti á landsbyggðinni, sem standa fjær en eru samt í hættu. Enginn veit hvað þessir hópar eru stórir en víst er að við höfum ekki efni á því að missa eitt einasta ungmenni í súginn á þennan hátt. Eðlileg viðbrögð til „sóttvarnar“, ef svo mætti að orði komast, eru m.a. að einangra smitberana og uppræta þann jarðveg þar sem smitsjúkdómurinn þrífst. Vegna aldurs síns eiga þessir einstaklingar ekki greiða leið inn í heilbrigðiskerfið og er því nauðsynlegt að þar verði sköpuð sú aðstaða sem þeir þarfnast. Gera verður skyndiátak til að skipuleggja samvinnu milli heilbrigðis- og félagsmálastarfsfólks um meðferðarúrræði. Er því lagt til að nefndina skipi fulltrúi heilbrigðiskerfisins, t.d geðlæknir, fulltrúi Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar og fulltrúi frá Unglingaheimili ríkisins. Það er áætlað að nefndin muni skila tillögum sínum fyrir 1. maí 1985. Ég álít að þarna sé e.t.v. fyrst og fremst þörf á góðum vilja og samræmingaraðgerðum miklu fremur en fjárfrekum meðferðarúrræðum og því vona ég að hæstv. heilbrmrh. muni taka þessu máli vel.



Herra forseti. Hryggilegur en allt of sannur var sá lestur sem okkur var lesinn hér af hv. 3. landsk. þm., 1. flm. þessarar till. Það þarf ekki langt mál um svo alvarlegt íhugunar- og aðgerðaefni sem hér er hreyft en undir það skal tekið. Þessi mál voru rædd hér í víðu samhengi í fyrra, oftar en einu sinni og það að vonum. Áhyggjur manna af þessum málum eru víða og menn þekkja velflestir einhver dæmi af eigin reynslu sem þeir hafa komið nálægt og því er það ekki að ófyrirsynju að menn ræði þau hér á löggjafarsamkomunni. Ég bendi á að á Alþingi í fyrra var samþykkt sérstök þál. um skipulagðar aðgerðir gegn ólöglegum innflutningi og dreifingu ávana- og fíkniefna. Í lok þeirrar þál. sem samþykkt var á Alþingi 20. des. 1983 - en 1. flm. þessarar till. var hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir-segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Niðurstöðum skal skila af því nefndarstarfi sem þar er ákveðið til dómsmrn. eigi síðar en 1. mars n.k.“ Þar sem hér er um það alvarlegan þátt þessa máls að ræða varðandi aðgerðir gegn ólöglegum innflutningi og dreifingu ávana- og fíkniefna hlýtur hér þegar þetta mál ber nú á góma að verða spurt að því hvað líði starfi þessa samstarfshóps og hvað hæstv. dómsmrh. hefur að segja um þetta mál og framkvæmd þess. Ég staðnæmdist nefnilega eðlilega við einn lið öllum öðrum fremur í þessari grg. þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 5 í grg.: „Eðlileg viðbrögð til sóttvarnar eru m.a. að einangra smitbera og uppræta þann jarðveg þar sem smitsjúkdómurinn þrífst.“ Það er nefnilega þarfast af öllu að hafa uppi fyrirbyggjandi aðgerðir í þessu sem öðru. En það er erfiðast um leið að finna þær leiðir sem kynnu að duga eitthvað í þessum málum. Hér véla nefnilega um þeir aðilar sem mikið eiga undir sér, sem víða teygja klær valds og auðs og lifa á því í vellystingum praktuglega að auka ógæfu annarra. Það eru engir smákarlar á ferð hér, hvorki úti í hinum stóra heimi né líklega heldur hér á landi. Þar eru þeir örugglega með í þeim ljóta leik sem annars staðar. Hér eiga þessir voldugu aðilar eflaust umboðsmenn sem e.t.v. næst aldrei í, heldur eru það þeir smærri í þessu eða aðstoðarmenn hinna stóru sem lenda í því. Þetta eru þung orð. En reynslan annars staðar frá sannar þetta ótvírætt og jafnvel svo að þar er um áhrifamenn að ræða á opinberu sviði annars staðar í heiminum sem standa að og skipuleggja slíka starfsemi. Ég ætla að vona að við séum ekki það langt leidd í þessum efnum. Það er áreiðanlega erfitt að koma lögum yfir hina stærstu og alvarlegustu sökudólga hér sem annars staðar hefur reynst í heiminum. Á þessu vek ég sérstaka athygli. Auðvitað ber þjóðfélaginu og okkur öllum að vera hér vel á verði og ekki síður að rétta þá nauðsynlegu hjálparhönd sem, ef megna mætti, gæti bægt burt einhverjum af þeim hörmungum sem í kjölfar þessarar neyslu fylgja. Hér er talað um athvarf alveg sérstaklega og allt er gott um það að segja og ekki síður þá félagslegu og heilbrigðislegu þjónustu sem er meginatriði þessarar till. til handa þessum ógæfubörnum. Ég segi ógæfubörnum því það er raunar hryggilegra en tárum taki að við erum hér að fjalla um aldurshóp yngri en 18 ára og það eitt út af fyrir sig er ógnvekjandi umhugsunarefni í raun. Það er rétt að hér komi fram að mat ýmissa þeirra aðila, sem ég hef rætt við um þessi mál, er það að í þessum aldurshópi sé talsverður fjöldi sem hreinlega þarf á sérstakri meðferð að halda á stofnun sem hefði þetta sérstaka verkefni, jafnvel.nokkurra mánaða meðferð sem ein dygði svo sem er um áfengissjúklinga t.d Þegar ég minnist á það vil ég minna á það enn og aftur að tengslin við neyslu annarra vímuefna eru hér ótvíræð, sérstaklega neyslu þeirra á mjög ungum aldri. Öll þessi mál þurfa því að skoðast í heild. Athvarf eða áningarstaður eftir að út af slíku heimili eða stofnun væri komið væri svo sjálfsagt til viðbótar. Ég skal ekki lengja þessar umr. Grg. og sá lestur sem okkur var lesinn hér áðan segir í raun og veru allt. En eftir er okkar hlutur, að reyna af fremsta megni að koma einhverju því skipulagi á þessi mál sem við getum kinnroðalaust gert að okkar. Ég árétta stuðning við þessa till. um skyldur samfélagsins sem okkur ber að gegna. En ég vil sérstaklega minna aftur á órofatengsl milli allrar vímuefnaneyslu, hvers eðlis sem vímuefnið er. Í því sambandi þarf að skoða þetta mál í heild og fyrirbyggjandi aðgerðir þurfum við að finna sem árangursríkastar þó að vitað sé - og þar undirstrika ég aftur það sem ég kom að áðan - að þar er við aðila að eiga sem ekki eru auðveldir viðfangs með gnótt fjár, víðtæk völd, mikla aðstöðu og undarlega góð sambönd úti í hinum stóra heimi sem hingað reyna örugglega að teygja anga sína. Verkefnið er því vandasamt og allt mjög viðamikið en því meir knýjandi og ótvírætt engu að síður. Ég lýsi yfir stuðningi við þessa till.



Herra forseti. Á undanförnum árum hefur ekki verið um annað meira rætt bæði hér í sölum hins háa Alþingis og víðar í þjóðfélaginu en að grípa þurfi til aðgerða til að fyrirbyggja, koma í veg fyrir fíkniefnaneyslu sem hefur vaxið mjög mikið hér á landi eins og í okkar nágrannalöndum á undanförnum árum. Vegna þeirrar till. sem hér liggur fyrir tel ég eðlilegt að það komi fram að við Dalbraut í Reykjavík starfar barnageðdeild sem hefur eftir megni reynt að sinna útköllum sem verða vegna ungra fíkniefnaneytenda. Því miður er starfslið þar fáskipað og hvergi nærri nógu mikið til að koma til móts við þær þarfir sem uppi eru varðandi fíkniefnaneyslu unglinga, sérstaklega þess hóps sem hvergi á höfði sínu að halla, hins stóra hóps útilegufólks sem fer vaxandi meðal yngri kynslóðarinnar. Ég kemst þó ekki hjá því að segja það hér að ákveðið hefur verið af stjórnarnefnd ríkisspítalanna - og er ekki ný ákvörðun - að stefna að því að koma upp geðdeild fyrir unglinga, unglingageðdeild. Eftir að geðdeildir ríkisspítala lögðu niður rekstur að Úlfarsá í Mosfellssveit hafa verið teknar upp viðræður við borgaryfirvöld um makaskipti á Úlfarsá og því húsnæði að Dalbraut sem ríkisspítalar nota ekki en er talsvert stærri hluti hússins en sá sem nú er notaður af barnageðdeildinni. Þessu hefur verið lýst í áætlunum ríkisspítala, ekki eingöngu fyrir næsta ár heldur hefur þessi till. komið fram áður. En eins og oft strandar á fjármagni. Þó virðast vera meiri möguleikar nú en oft áður að eitthvað geti gerst í málinu, einkum og sér í lagi ef samningar takast við Reykjavíkurborg. En ég tek fram að þeir eru ekki hafnir, þetta mál hefur aðeins verið kynnt og umræður eru að byrja. Það er alveg rétt, sem hér hefur komið fram, að það eru fyrirbyggjandi aðgerðir sem skipta mestu máli. Það er misskilningur hjá hv. síðasta ræðumanni að þessi till. fjalli um það þótt hann læsi úr grg. till. Þessi till. fjallar um þjónustu fyrir börn og unglinga yngri en 18 ára innan stofnana en fjallar ekki um fyrirbyggjandi aðgerðir. Ég er alls ekki að gera lítið úr því starfi sem þarf að vinna innan stofnana, en það er rétt sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að fyrirbyggjandi störf eru þau sem skipta máli. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin samþykkti fyrir örfáum árum síðan að beita sér fyrir stefnubreytingu í heilbrigðismálum um allan heim og gaf út kjörorðið „Heilsa fyrir alla árið 2000“. Einmitt í þeirri áætlun er gert ráð fyrir gífurlegri stefnubreytingu þar sem meiri fjármunum verði varið til fyrirbyggjandi starfs en fjármunir á móti skertir í þeirri þjónustu sem nú fer fram innan sjúkrahúsa og stundum er kölluð þjónusta sem er dýr, kostar mikið en er fyrir fáa, en beita sér frekar að þeim verkefnum sem kosta minna en fleiri njóta góðs af. Ég er hlynntur þessari stefnubreytingu. Hún þarf að eiga sér stað í okkar þjóðfélagi eins og öðrum þjóðfélögum og það er athyglisvert að Íslendingar eru líklega sú þjóð í heimi sem eyðir mestu af þjóðarframleiðslu til heilbrigðismála, eða um 11%. Ég endurtek að Íslendingar eru líklega sú þjóð í dag sem að hlutfalli þjóðarframleiðslu eyðir mestu til heilbrigðismála af opinberu fé. Við erum eitthvað hærri en Svíar sem hafa verið taldir þeir hæstu. Bandaríkjamenn eyða meiri fjármunum en það fer í gegnum einkaaðila að verulegu leyti og þar er auðvitað fyrst og fremst um að ræða kostnað vegna þess að mikil tækni er notuð til að lækna fáa, þ.á m. „transplantasjónir“ ýmiss konar sem við lesum um á hverjum degi í fréttum. Það er líka athygli vert að á Íslandi eru flestir læknar í heiminum miðað við íbúa. Það er ekki víst að við gerum okkur grein fyrir því að þetta er lúxusþjóð, Íslendingar. Það er enn athyglisverðara að kanna það að líklega eru stöðugildi lækna hér á Íslandi 50% fleiri en hjá þeim sem næstir koma. Ég endurtek, til þess að ég misskiljist ekki, að líklega eru stöðugildi lækna á Íslandi hér um bil 50% fleiri en í því landi sem næst kemur, sem skýrist af því að læknar telja sig hafa það lág laun hér á landi að þeir eru yfirleitt í einu og hálfu starfi að meðaltali, sumir í á þriðja starf. Aðrir eru auðvitað einungis í einu starfi og einstaka maður í minna starfi. Þetta er vegna þess að þeir telja sig láglaunamenn á Íslandi samkvæmt sínum kjörum, þurfa á hærri launum að halda. Til þess að fela þau kjör vinna þeir tvöfalt til þrefalt starf, sumir hverjir. Ég er alls ekki að gagnrýna það, ég er bara að benda á staðreyndir sem hljóta að koma upp hjá þjóð sem ekki vill hafa hið formlega launabil of mikið en leysir þá vandann, sem aðrir leysa með opinberum hætti, með því að fela laun sumra stétta með hætti eins og þessum. Þetta eru mál sem við þurfum að hafa í huga þegar við tölum um heilbrigðisþjónustuna því að það má ugglaust margt til betri vegar færa. Ég get sagt það hér að mér er kunnugt um að hæstv. heilbrmrh., sem ekki er staddur hér og nú og áttaði sig ekki á því að taka ætti þessa till. fyrir núna hefur fullan vilja til þess að breyta um stefnu hér á landi. Það er nefnilega staðreynd líka að þrátt fyrir allt okkar tal um að nú eigi að snúa sér að heilsugæslunni, þrátt fyrir það að við höfum fyrir 10 árum síðan samþykkt lög á Alþingi þar sem við gumuðum af því að nú ætti að snúa sér að heilsugæslunni, þá er það nú samt svo að sjúkrahúsin taka til sín sífellt meiri hluta fjármagnsins. Hér á Reykjavíkursvæðinu segir borgarlæknir t.d að árið 1971 hafi sjúkrahúsin í Reykjavík tekið 65% kostnaðarins en 75% kostnaðarins 1981. Þróunin hér á landi er því á hinn verri veg, enda er 80% talið það allra hæsta sem þjóðir fara í. Það gera aðeins þjóðir með það kerfi að einkafjármagn auðvalds getur keypt sér læknisþjónustu sem almenningi er ekki boðið upp á. Þetta vil ég að komi fram þótt það komi þessu máli ekki við í sjálfu sér því það mál sem hér er til umr. er auðvitað góðra gjalda vert. Ég er samþykku. þeirri hugmynd sem kemur fram að það þarf að vera athvarf fyrir unglinga. Því athvarfi er sjálfsagt best fyrir komið innan ríkisspítalakerfisins þar sem geðdeildir eru mjög stórar, þar. sem læknar eru fyrir hendi og þar sem aðstaða gæti verið til að taka á móti slíkum sjúklingum. Við höfum í dag að Vífilsstöðum tækifæri til að taka á móti sumum úr þessum hópi. En þetta er þó fólk sem er svo ungt að það á yfirleitt ekki samleið með þeim sem eldri eru, eins og ég veit að hv. flm. veit, og þess vegna er þessi till. hér til komin. Við höfum jafnframt barnageðdeild sem er fyrir þá sem eru haldnir „krónískum“ geðsjúkdómum. Það er ekki pláss á þeirri deild þótt læknar þar hafi sinnt þessari skyldu sinni og lagt á sig ómælt starf til að taka við unglingum sem eiga við fíkniefnavandamál að stríða. Um það hefur ekki verið rætt og ekkert við rétta aðila samið en það kemur til greina að koma upp slíkri stöð við Kleppsspítalann sjálfan þar sem gerðar hafa verið verulegar endurbætur á undanförnum árum. En sú till., sem er uppi og hefur verið samþykkt af stjórnarnefnd ríkisspítala, er að á Dalbraut verði reynt að koma upp geðdeild fyrir unglinga. Ég vænti þess að það mál fái lausn innan tíðar og tel að það sé komið það langt að í raun muni samþykkt þessarar till. ekki flýta fyrir því máli. En það breytir ekki því að framlagning till. er mjög góð og umr. hér á hinu háa Alþingi af hinu góða. Ég þakka flm. fyrir að leggja fram þessa till. til þess að við fengjum tækifæri til að ræða þetta mál hér í Sþ. og í n. á Alþingi og fræðast betur um það hvernig það er statt.



Herra forseti. Við munum öll viðurkenna að því miður er ástatt svo hér hjá okkur að efni þessarar till. á fullan rétt á sér, þ.e. að við höfum hér hóp af unglingum sem þarf á þeirri aðstoð og aðstöðu að halda sem lagt er til að vinna að og skapa í þessari þáltill. Hv. 2. þm. Austurl. beindi til mín fsp. um það hvað liði vinnu í framhaldi af nefndarskipun á s.l. vetri um fíkniefnamál. Í nál. var þar lagt til fyrst og fremst að komið yrði á nánara samstarfi milli þeirra aðila sem að eftirlitsmálum vinna í landinu og þeirri till. hefur verið framfylgt þannig að samstarfsnefnd hefur verið skipuð til að samræma þær aðgerðir. Jafnframt var lagt til að aukinn yrði tækjakostur þeirra sem að þessu vinna og ráðuneytið hefur gert till. um það hvað þar þurfi að ganga fyrir. Þá hef ég átt viðræður við ýmsa aðila um þetta vandamál, m.a. það sem þessi þáltill. fjallar um, þ.e. þennan hóp sem tvímælalaust er orðinn í vandræðum og þarf á aðstoð að halda. Ég hef rætt þar við lögreglustjórann í Reykjavík, landlækni, forstöðumann Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar o.fl. Ég beindi því til landlæknis að hann reyndi að skapa þá aðstöðu að hægt væri að koma þessum unglingum inn til meðferðar. En það kom jafnframt fram að því miður nægir ekki stofnunin ein. Það er einnig vandi að fá þessa unglinga til að fallast á að þeir séu þannig haldnir að þeir þurfi á meðferð að halda. Og þá er það spurning hver á að hafa vald til þess að að úrskurða slíkt. Vissulega fannst mér það athyglisvert að í þessum umr. kom fram að besta úrlausnin fyrir þessa unglinga væri sú að hægt yrði að finna gott sveitaheimili til að veita þeim viðtöku. Það sýndi þá viðurkenningu sem sveitaheimilin njóta og þá þýðingu sem þau hafa fyrir okkar þjóðfélag að það skuli vera af hendi sérfræðinga viðurkennt að þau séu besti aðilinn til að hjálpa þeim sem illa eru farnir á þessum vettvangi. Að vísu ekki þeim sem svo illa eru farnir að þeir þurfi beinlínis læknishjálpar við heldur eru á því stigi að þeir geta snúið til betri vegar ef þeir komast í betra umhverfi. Ég vildi sérstaklega taka undir það sem hér hefur komið fram hjá ræðumönnum að leggja þarf áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir. Það er ömurlegt til þess að hugsa að slík örlög skuli bíða ákveðins hluta af uppvaxandi æsku þessarar þjóðar. Ég fagna því þeirri umr. sem fer fram um það að þarna þurfi að spyrna við fótum. Jafnframt verðum við að reyna að gera meira en að ræða málin, þarna þarf raunhæfar aðgerðir. Það vakti athygli mína í þessum viðræðum sem ég hef átt um þessi mál að a.m.k. allir læknar, sem ég hef rætt við, voru sammála um að fyrsta skrefið í neyslu vímuefna væri áfengi og reyndar tóbak. Það væri næstum útilokað að unglingur eða barn byrjaði á neyslu annarra fíkniefna ef það ekki neytti annaðhvort tóbaks eða áfengis. Ef við á annað borð viljum berjast á móti þessum vágesti þá er augljóst að fyrsta skrefið er að berjast gegn þeim sem upphafinu valda. Þá er það þessi samviskuspurning sem alþingismenn verða að svara hver og einn. Hvað vilja þeir á sig leggja til að draga úr þeirri hættu sem unglingar eru í að falla fyrir þessum efnum? Vilja þeir í raun viðurkenna að áfengi er sá bölvaldur í okkar þjóðfélagi að neyta verði allra tiltækra úrræða til þess að draga úr neyslu þess? Þessari spurningu hljóta alþingismenn að verða að svara þegar þeir leggja áherslu á að vinna að fyrirbyggjandi aðgerðum. Ég vænti þess að umr. um þessa þáltill. muni því stuðla að því að menn velti þessari spurningu fyrir sér og komist að þeirri niðurstöðu.



Herra forseti. Ég skil þessa till. þannig að hér sé rætt um athvarf, þ.e. einhvers konar stofnun, sem tæki við þeim unglingum eða öðrum sem þegar hafa hlotið meðferð á viðeigandi sjúkrastofnun. Ég held að það sé eðlileg skilgreining á þessu hugtaki. Það má þó vel vera að hér sé um að ræða að hv. flm. leggi annan skilning í þetta, en þetta er minn skilningur. Ég tel að með því móti sé verið að koma til móts við þá staðreynd að langflestir þeirra sem hafa orðið fíkniefnaneyslu að bráð hafa á einn eða annan hátt annaðhvort leiðst út í fíkniefnaneyslu vegna þess að þeir koma frá fjölskyldum í upplausn eða þá að þeir hafa með neyslu sinni lent utan við eðlilegt heimilis- og fjölskyldulíf. Það er kannske þetta sem er alvarlegast í því sem hér er um að ræða. Þó að hinn læknisfræðilegi og sálarlegi þáttur sé mikilvægur er hitt kannske enn þá meira um vert og enn þá meira umhugsunarefni að hér stöndum við gagnvart einstaklingum sem raunverulega eiga hvergi athvarf. Ég vona að þm. geri sér ljóst að með þessu móti, að leggja áherslu á athvarf, erum við að stuðla að því að taka slíka einstaklinga aftur inn í samfélagið, forða þeim frá því voðalegasta sem fólk þekkir, t.d frumstæðar þjóðir, þar sem ekkert er voðalegra, ekkert er ógnvænlegra en að lenda utan við hið eðlilega samfélagslíf. Með þennan skilning í huga styð ég eindregið þessa till. En það eru nokkur atriði sem ég vildi minnast á í þessu sambandi. Fyrst er þess að geta að mér finnst nokkuð á skorta nægjanlegar rannsóknir á því í hverju raunverulegi vandinn er fólginn, þ.e. um hve marga einstaklinga er hér að ræða. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef fengið eru flestir sammála um að hér í Reykjavík séu milli 20 og 30 unglingar á aldrinum 13 til 16 eða 17 ára sem eigi við veruleg vandamál að stríða. En ég dreg hins vegar í efa að uppgefnar tölur um neyslu þessa aldurshóps séu mjög nákvæmar. Ég veit að í gangi er allvíðtæk könnun á þessu og ég held að það væri mjög mikilvægt, þegar sú könnun liggur fyrir, að hún verði kynnt þm. svo að þeir sjái um hvað raunverulega er að ræða. Það væri einnig mjög æskilegt að fá um það tölur hve margir unglingar á þessum aldri, 13 til 17 ára, hafa á undanförnum árum verið inni á sjúkrahúsum og geðdeildum vegna ofneyslu fíkniefna og eins það hvernig þeim hefur vegnað eftir dvölina þar. Ég hef grun um að það sé þó nokkur hópur sem þannig er ástatt um, en við vitum ekki nákvæmlega um þetta. En það er annað atriði sem ég vildi minnast á í þessu sambandi og það er neysla hinna eldri. Enginn vafi er á því að megnsins af þeim eiturlyfjum sem flutt eru ólöglega til landsins er neytt af eldri aldurshópum. Það er kannske þar sem stærsta meinið liggur. Það er þar sem hættan skapast. Þar er það umhverfi sem þessir unglingar alast upp í. Það er ekki síður mikilvægt út frá því sjónarmiði að athuga úr hvaða hópum unglingarnir koma, svo ég víki nú að því sem ég byrjaði á. Úr hvaða umhverfi koma þeir unglingar sem verða fíkniefnum að bráð? Það var minnst á eitt atriði í hinni ágætu greinargerð hv. flm. Það er að margt af þessu fólki hefur dottið út úr skólum, hefur ekki lokið skyldunámi. Hverjar eru ástæður þess? Hvernig stendur á því að einmitt þessir unglingar hafa dottið út? Er það vegna neyslu fíkniefna eða er það vegna þess að þeir duttu út úr skóla að þeir hafi leiðst út í þessa ógæfu? Þarna er mál sem hlýtur að snerta skólana. Þarna er mál sem er uppeldisatriði og við þurfum að vita meira um. Það er enginn vafi á því, og um það hef ég tölur, en af því ég hef þær ekki við höndina vil ég ekki nefna neinar ákveðnar tölur, að meiri hluti þeirra unglinga sem neyta einhverra vímuefna neyta áfengis. Þeir eru miklu fleiri sem neyta áfengis en þeir sem neyta þeirra efna sem minnst er á í greinargerð hv. flm. Áfengið er stærsta vandamálið sem unglingar eiga við að stríða þegar um vímuefni er að ræða. Ég held það væri mjög þarft að kortleggja betur en gert hefur verið hvernig áfengisneyslu unglinga er háttað og, eins og minnst var á í greinargerðinni, hvernig tengslum áfengisneyslu og annarra vímuefna er háttað meðal unglinga. Þetta eru atriði sem ég held að þjóðfélagið hljóti að láta sig miklu varða, þ.e. þekking, þ.e. skilningur á vandamálinu, ekki bara fordæming eða afsökun, heldur að þekkja hinar raunverulegu ástæður sem liggja að baki því vandamáli sem hér er til umræðu. Ég ætla ekki að lengja þessa umr., en ég vænti þess að við 2. umr. málsins liggi fyrir nákvæmari tölur um ýmis þau atriði sem ég hef minnst hér á. En ég vil endurtaka stuðning minn við þessa þáltill.



Herra forseti. Ég vil lýsa stuðningi við meginefni þeirrar þál. sem hér liggur fyrir og ég tel brýnt að komið verði upp athvarfi fyrir unga fíkniefnaneytendur. Hér er brýnt verkefni á ferðinni, sem ekki þolir bið, og nauðsynlegt að koma upp athvarfi eða leita meðferðarúrræða vegna unglinga sem ánetjast hafa fíkniefnum. Hv. 2. þm. Austurl., Helgi Seljan, spurði hæstv. dómsmrh. um þá till. til þál. sem samþykkt var á síðastliðnu Alþingi um skipulagðar aðgerðir gegn ólöglegum innflutningi og dreifingu ávana- og fíkniefna. Hv. þm. spurði hæstv. dómsmrh. um þær niðurstöður sem skila átti til dómsmrn. og liggja áttu fyrir eigi síðar en 1. mars s.l. Svar hæstv. dómsmrh. gefur mér sérstakt tilefni til þess að koma hér upp. Í kjölfar þessarar þáltill., sem samþykkt var fyrir jól á s.l. þingi, var strax skipaður samstarfshópur til að gera tillögur í samræmi við efni till. Sá samstarfshópur skilaði tillögum, að ég best veit, fyrir 1. mars s.l. Hópurinn skilaði mjög viðamiklum tillögum sem snertu raunar fleiri þætti en þá sem voru nefndir í þeirri till. til þál. sem samþykkt var hér á hv. Alþingi. Í kjölfar þess að sá hópur leggur fram tillögur sínar er það 20. mars að sex rannsóknarlögreglumenn skila athugasemdum við tillögur starfshópsins. Ég hafði raunar ætlað mér að leggja í dag fram fsp. á Alþingi, sem dreift hefði þá verið á morgun, sem fjallaði um þessa þætti, vegna þess að ég tel nauðsynlegt að hæstv. dómsmrh. geri Alþingi í einstökum atriðum grein fyrir þeim þáttum sem þessi starfshópur komst að niðurstöðu um og á hvern hátt hann hafði hugsað sér að framkvæma þær tillögur. Hæstv. dómsmrh. upplýsir hér að hann hafi skipað samstarfshóp sem eigi að samræma, að mér skildist, aðgerðir löggæslu og tollgæslumanna í lögsagnarumdæmum og síðan nefndi hæstv. dómsrh. að hann hefði gert athuganir líka varðandi tækjabúnað. Tillögur þessa starfshóps, sem skilaði hæstv. dómsmrh. niðurstöðum, voru mun víðtækari hvað snertir skipulagsbreytingar. Hann gerði tillögur um verkaskiptingu við rannsókn fíkniefnamála, hvað snertir löggæsluna, mannaflann, tækjakost, menntun, skráningu og meðferð upplýsinga, samstarf milli löggæsluumdæma, svo og tollgæslunnar - tækjabúnað og hjálpargögn, um eftirlit með höfnum, menntun tollgæslumanna, aukna samvinnu lögreglu og tollyfirvalda, breyttar rannsóknaraðferðir, alþjóðasamvinnu og hert viðurlög. En hæstv. dómsmrh. nefnir hér í þessari umræðu einungis tvo þætti. Ég er auðvitað tilbúin að bíða þess að hæstv. dómsmrh. svari því og mundi þá leggja formlega fram fsp. ef hann er ekki við þessa umræðu tilbúinn að svara þeim þáttum lið fyrir lið, sem þessi hópur lagði fram. Hvað hyggst hæstv. dómsmrh. gera varðandi þær tillögur sem þar voru lagðar fram? Ef hæstv. dómsmrh. er ekki tilbúinn að svara því núna þá mun ég leggja fram formlega fsp. Ég hefði einnig viljað heyra hvort hann hafi hugsað sér að taka tillit til athugasemda sex rannsóknarlögreglumanna við hugmyndir starfshópsins sem sendar voru dómsmrh. 20. mars og snerta sérstaklega skipulagsbreytingar og tillögur um verkaskiptingu við rannsókn fíkniefnamála. Ef hæstv. dómsmrh. er tilbúinn að svara þessu núna mun ég að sjálfsögðu ekki leggja fram fsp., en að öðrum kosti verður hún lögð hér fram með formlegum hætti.



Herra forseti. Ég er ekki með skýrslu þá sem hv. 2. landsk. þm. vitnaði í, þannig að ég get ekki farið yfir hana lið fyrir lið hér. Vegna spurninga sem til mín var beint er þess að geta að ég greindi frá tveimur atriðum sem þegar hafa verið framkvæmd af því sem beinast lá við í sambandi við niðurstöðurnar. Skipulagsbreytingar eru yfirgripsmeira mál. Það kom m.a. fram í því bréfi sem hv. 2. landsk. þm. vitnaði til að mér hefði borist að það eru nokkuð skiptar skoðanir hjá þeim sem að þessum málum vinna á hvern hátt hagkvæmast er að haga þeim málum og þá hvaða breytingar ber að gera. Þess vegna hef ég ákveðið að taka þessi mál til rækilegri athugunar og gera betri úttekt á skipulaginu og fá þá tillögur sem byggjast á mjög nákvæmri athugun á þessum málum. Vænti ég þess að slík athugun geti hafist áður en mjög langt um líður. En hvenær ég fæ þær niðurstöður þori ég ekki um að segja. Við minnumst þess að fyrir tveimur árum var flutt hér á Alþingi frv. til l. um breytingar á skipulagi lögreglumála í nágrenni Reykjavíkur sem talið var að væru til bóta. Frv. náði ekki fram að ganga hér á Alþingi þar sem þá kom fram andstaða við slíka skipulagsbreytingu. Því held ég að ekki þýði að leggja fram frv. um þessi skipulagsmál nema að undangenginni nokkuð rækilegri athugun, þannig að þær tillögur sem þar koma fram séu mjög vel rökstuddar. Þess vegna hef ég ákveðið að fara þá leið. En á meðan að því er unnið verður vitanlega gert allt sem mönnum sýnist að jákvætt sé að breyta og rúmast innan þeirra laga sem við búum við í dag.



Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. og hæstv. ráðh. sem hafa tekið þátt í umr. um þetta mál eða önnur skyld mál og þakka þeim stuðning sem hafa látið hann í ljósi. Ég verð þó að lýsa yfir leiða mínum yfir því að hæstv. heilbrmrh. hefur ekki séð sér fært að vera viðstaddur þessa umræðu en vona að hann finni til þess tíma að lesa hana þegar hún kemur í Alþingistíðindum og kynna sér málavöxtu. En framgangur málsins byggist að sjálfsögðu á velvilja hans og skilningi. Mig langaði til þess að svara hv. þm. Friðriki Sophussyni lítillega þó hann sé ekki hér staddur nú. Hann tíundaði mjög þann kostnað sem fylgir heilbrigðisþjónustunni, einkum hérlendis. Það er rétt, hann er mikill og úr honum þyrfti að draga t.d með því að auka fyrirbyggjandi aðgerðir. Þó vil ég hugga hv. þm. með því að allt þetta framlag og allir þessir læknar hafa e.t.v. stuðlað að því að við höfum lengstan meðalaldur í heimi. Þann meðalaldur væri þó kannske hægt að öðlast alveg eins með því að beita fyrirbyggjandi aðgerðum og það er svo sannarlega leið framtíðarinnar en ekki að halda úti dýrri viðgerðaþjónustu. En í þessu sambandi vil ég undirstrika að það sem verið er að tala um hér er ekki einungis meðferð á þessum 20–30 einstaklingum sem um er að ræða. Það er jafnframt fyrirbyggjandi aðgerð með því að taka þá úr umferð frá þeim stað þar sem þeir eru nú og veita þeim aðgang inn í lífið á nýjan leik. Eftir að búið er að reyna að gera fyrir þá það sem hægt er til þess að opna þeim leið inn í einhvers konar tilveru þar sem þeir liggja ekki vegalausir utangarðs, þá um leið er fjarlægður kjarni sem smitar út frá sér til annarra. Og það er alveg rétt hjá hv. þm. Haraldi Ólafssyni, það þyrfti að gera frekari kannanir á þessu en það er mjög erfitt að fá marktækar tölur. En eins og ég sagði áðan, mér finnst ekki að við höfum efni á að missa eitt einasta ungmenni í súginn á þennan hátt og þess vegna kannske skipta tölur ekki meginmáli. Varðandi nánari skilgreiningu á þessu athvarfi þá tel ég að það sé einmitt þess vegna sem þarf að skipa þessa reyndar fámennu nefnd þriggja aðila. Meðferðarúrræðin eru á hendi þeirra sem stunda lækningar og hjúkrun og eins á vegum þeirra sem veita félagslegan stuðning, félagsráðgjafa, sálfræðinga og annarra. Og líka þeirra sem fara með mál unglinga. Þess vegna tel ég réttilega skipað í nefndina ef þar eru fulltrúar frá þessum þremur aðilum, sem munu sameinast um það að finna þau meðferðarúrræði sem vonandi duga. Ég vil ekki orðlengja þetta frekar en ljúka máli mínu með því að skora á hæstv. heilbrmrh. að kynna sér málavöxtu og vísa ég síðan málinu til allshn.