Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil í upphafi tjá þakkir mínar fyrir að mér er hér gert fært að tjá mig í þessu máli, sem ég var ekki reiðubúin til í gær. En í till. þeirri til þál., sem hér liggur fyrir flutt af ríkisstj., er farið fram á heimild Alþ. til þess að ríkisstj. setji Þjóðhátíðarsjóði skipulagsskrá þá sem prentuð er með ályktun þessari. Þessi stuttorða till. hefur slíkt yfirbragð að eðlilegt virðist samkvæmt þingvenju að hv. Alþ. veitti hæstv. ríkisstj. með fúsu og glöðu geði heimild þá sem farið er fram á, ekki síst vegna þess að hér er annars vegar málefni sem í sjálfu sér verðskuldar einingu Alþingis. Málið er hins vegar þannig til komið, að ég finn mig knúða til að gera við það nokkrar athugasemdir og biðja hv. alþm. að íhuga vel alla málavöxtu, sem ég veit að þeim er það vel kunnugt um að ég þarf ekki að hafa hér langt mál til upprifjunar. Ég hlýt þó að gera nokkru nánari grein fyrir viðhorfi mínu í sem stystu máli. Skal ég þá strax koma að því meginatriði í mínum huga, sem ég hef áður lýst hér á hv. Alþ., að ég tel að hér hafi það gerst að stofnun utan Alþ. hafi seilst inn á verksvið þess með ákvarðanatöku um ráðstöfun mikilla fjármuna sem heyra beint undir fjárveitingavald þingsins. Seðlabanki Íslands, eign íslenska ríkisins, gefur út þjóðhátíðarmynt og annast sölu hennar í tilefni af 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar árið 1974. Í des. s. l. liggur fyrir uppgjör á hagnaði þeim sem af útgáfunni varð, nokkuð á fjórða hundrað milljóna kr. Bankastjórn Seðlabankans býður í þessu tilefni til hátíðlegrar móttöku forseta Íslands, ríkisstjórn og fleira stórmenni tilkynnir þar að bankaráð Seðlabankans hafi nú að tillögu bankastjórnarinnar „ákveðið að stofna sérstakan sjóð af ágóða af útgáfu þjóðhátíðarmyntar. Nefnist hann Þjóðhátíðarsjóður og er stofnfé hans 300 millj. kr.“ Hér var vitnað - með leyfi forseta - orðrétt til ávarps Jóhannesar Nordals bankastjóra við þetta hátíðlega tækifæri, er tilkynnt var opinberlega um þessa ákvörðun Seðlabankans. Það fer sem sagt ekkert á milli mála, að hér var ákvörðunin tekin, og það fer varla fram hjá okkur þm., að við erum hér í dag að fjalla um þegar stofnaðan sjóð sem ber nafnið Þjóðhátíðarsjóður, sbr. fyrirsögn þáltill. Það fer væntanlega ekki heldur fram hjá okkur, að skipulagsskrá sú, sem prentuð er með ályktun þessari, er að efni til nákvæmlega í samræmi við till. seðlabankastjórnar að öðru leyti en því, að í stað þriggja manna sjóðsstjórnar er í skipulagsskránni gert ráð fyrir 5 mönnum, þar af þremur kjörnum af Sþ. Mætti sú bragarbót vissulega gleðja hjörtu vorra alþm. Í ávarpi bankastjórans, sem ég vitnaði til áðan, segir á öðrum stað, með leyfi forseta: „Taldi stjórn bankans óeðlilegt að hún tæki upp á sitt eindæmi ákvörðun um að verja svo miklum fjármunum til þarfa utan við verksvið bankans, enda þótt enginn vafi leiki á um formlega eignaraðild hans að þessu fé. Var því ákveðið að bankinn gerði till. um þetta efni til ríkisstj. sem síðan tæki endanlega ákvörðun um ráðstöfun fjárins.“ Nú er þá sem sagt að því komið fyrir okkur alþm. að rétta upp höndina til staðfestingar hinni endanlegu ákvörðun ríkisstj. - eða var það ekki það sem bankastjórinn átti við? Er ekki í raun og veru verið að binda hendur alþm. í þessu máli? Eða getum við verið þekktir fyrir að fara eitthvað að brölta með eigin skoðanir, gera rövl í svona góðu og menningarlegu máli sem lagt er fyrir okkur af hæstv. ríkisstj. sem óskar eftir samstöðu um málið? Eða er kannske ekki pláss í sölum hins hv. Alþ. fyrir tjáningarfrelsi og frjálsa skoðanamyndun, þessi dýrmætu gæði lýðræðisins sem við teljum okkur jafnómissandi og loftið sem við öndum að okkur? Það er í trausti þess, að hv. alþm. sem flestir svari þessari spurningu játandi, að ég vil lýsa því yfir nú, að ég ásamt fleiri alþm. mun bera fram brtt. við till. sem fyrir liggur, sem hljóðar efnislega á þá leið, að ágóða þeim, sem varð af útgáfu þjóðhátíðarmyntar í tilefni af 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar, skuli varið þannig: 1) Til byggingar Þjóðarbókhlöðu 200 millj. kr. 2) Til Húsfriðunarsjóðs 100 millj. kr. Ég vænti þess, að þessi brtt., sem mun koma fram innan skamms, geti orðið samferða aðaltill. til fjvn. og verði þar tekin til umfjöllunar jafnhliða henni. En ég hlýt nú, þó að till. liggi ekki fyrir, að gera í stuttu máli grein fyrir brtt. eins og hún mun hljóða. Þegar á árinu 1961 urðu allmiklar umr. á Alþ. um byggingu Þjóðarbókhlöðu, sem leiddu til þess að stofnaður var sérstakur byggingarsjóður sem veitt var til í fyrsta skipti árið 1968 1.5 millj. kr. Í aprílmánuði árið 1970 var síðan samþykkt, að í tilefni af 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar 1974 skyldi reist Þjóðarbókhlaða er rúmi Landsbókasafn Íslands og Háskólabókasafn. Um þessa till. var fullkomin samstaða á Alþ., og í umr. um hana, sem ég hef kynnt mér í þingtíðindum, lýsti einn þm. af öðrum ánægju sinni og fögnuði yfir þeim áhuga og einhug sem kom fram á þinginu um málið. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason og Þórarinn Þórarinsson gerðu málinu allítarleg skil, og hinn síðarnefndi lýsti m. a. hinu fullkomna vandræðaástandi sem ríkti í safnamálum okkar vegna þrengsla og aðstöðuleysis. Hv. þm. Þórarinn Þórarinsson fór þarna vissulega með rétt mál, og ég held að öðrum hv. þm. væri hollt að kynna sér málið af eigin raun. Það er t. d. fróðlegt, ekki síst fyrir þm., að sjá hvernig búið er að varðveislu stórmerkra þingskjala í Þjóðskjalasafninu, gamalla gjörðabóka Alþingis, m. a. frá þjóðfundinum 1851, þar sem lýst er þeim sögulega fundi með gullfallegri rithönd Benedikts Gröndals. Ég fer ekki nánar út í þessa sálma þó að þar mætti hafa um mörg orð. Í umr. um áðurnefnda þáltill. árið 1970 var lögð áhersla á að hraða sem mest öllum undirbúningi að byggingu Þjóðarbókhlöðunnar, þannig að framkvæmdir yrðu vel á veg komnar á þjóðhátíðarári, þó tæpast væri þess að vænta að byggingunni yrði þá lokið. Um framgang þessa máls þarf ég ekki að fjölyrða nú. Hv. þm. öllum er það fullkunnugt, að fyrst nú er undirbúningi um það bil lokið og verið um þessar mundir að vinna að útboðsgögnum verksins. Ég get ekki litið öðruvísi á málið, með tilliti til þeirrar kyrrstöðu og aðgerðaleysis sem þar hefur ríkt eftir samþykkt fyrrgreindrar þál., en að Alþ. hafi þarna með dapurlegum hætti fellt á sig heitstrengingar í þjóðhátíðarmáli, svo að sannarlega virðist nú ástæða til að bæta þar um. Fæ ég ekki séð að það yrði gert með eðlilegri og verðugri hætti en að láta Þjóðarbókhlöðu njóta þeirra fjármuna sem nú eru handbærir frá þjóðhátíðarári. Ég hefði talið eðlilegt að upphæðin öll óskipt rynni til Þjóðarbókhlöðu. En til þess að fara millileið hef ég hugsað mér að ætla 200 millj. til Þjóðarbókhlöðu og 100 millj. til Húsfriðunarsjóðs. Húsfriðunarsjóður er tiltölulega nýr sjóður sem ber það í nafninu að hann á að annast vernd gamalla húsa. Hann er fjárvana og honum væri að sjálfsögðu ómetanlegur styrkur að 100 millj. kr. framlagi. Benda má á að Húsfriðunarsjóður gegnir um leið nokkrum hluta þess hlutverks sem Seðlabanki Íslands og ríkisstj. ætla Þjóðhátíðarsjóðnum, þ. e. einmitt verndun gamalla húsa og menningarminja, en þar að auki er sjóðnum samkvæmt skipulagsskránni, sem við höfum fyrir augum, ætlað að annast vernd lands og náttúru. Ég vil í þessu sambandi vitna til áðurgreinds fylgiskjals, ávarps Jóhannesar Nordals seðlabankastjóra, en hann segir um þetta efni, með leyfi forseta. „Í fyrsta lagi er hér ekki um svo mikla fjármuni að ræða, að þeir geti komið að verulegu gagni nema notkun þeirra sé takmörkuð við tiltölulega þröngt svið.“ Þessu er ég algjörlega sammála. En ég tel að eins og skipulagsskránni er háttað nú, þá sé þessum sjóði ætlað að ná til svo víðtæks sviðs, bæði til húsaverndunar, fornminja, verndunar lands og náttúru, að það sé orðið í rauninni allt of víðtækt til að sjóðurinn komi að því gagni sem til er ætlast af upphafsmönnum sjóðsins, seðlabankastjórum og þar á eftir ríkisstj., þar sem Þjóðarbókhlaða er er hins vegar afmarkað verkefni, það er stórt verkefni, mun sennilega koma til með að kosta um 1600 millj. kr., og 200 eða 300 millj. kr. mundu gera mögulegt að hleypa verkinu af stað myndarlega og tryggja áframhaldandi framgang verksins. Nú er skylt að minnast yfirlýsingar hæstv. forsrh. og ríkisstj. um það, að framlög Alþ. muni á næstu árum verða tryggð til þess að tryggja eðlilegan framkvæmdahraða verksins, og síst vil ég draga í efa einlægni þessara fyrirheita. En við skulum hafa í huga, að það eru mörg verkefni af þessu tagi sem þurfa fjárframlaga með, og eins og efnahagsástandi okkar er háttað í dag og eftir reynslu undanfarinna ára við gerð fjárlaga þegar menningarmál eiga í hlut, þá fer ekki hjá því að það læðist að manni ótti um að erfitt verði að standa við þessar skuldbindingar, hversu einlægur hugur og ásetningur sem fylgir máli nú. Ég vil líka minna á það, að samkvæmt upplýsingum frá byggingarnefnd - og það mun fleirum kunnugt um - er þessi bygging þannig vaxin, að hún er hugsuð sem einn áfangi, þannig að það verður að taka hana fyrir alla í einu. Hér er því þörf mikilla fjármuna til þess að málið komist á verulegan skrið. Hæstv. forsrh. minntist á það í ræðu sinni í gær, að byggingarnefnd Þjóðarbókhlöðu hefði sent ríkisstj. bréf þar sem farið var fram á beinlínis að þessi sjóður yrði heill og óskiptur látinn ganga til Þjóðarbókhlöðu. Hæstv. forsrh. upplysti jafnframt, að hann og menntmrh. hefðu boðað bygginganefndina á sinn fund og heitið fullum stuðningi Alþ. og ríkisstj. á næstu árum sem tryggði framgang málsins. Ég vil leggja áherslu á að þetta er ekki flokkspólitískt mál. Það er mál sem fyrst og fremst varðar hlutverk og virðingu Alþingis og þess vegna í mínum huga stórmál. Ég get fúslega viðurkennt að það er ekki með horskum hug sem ég geng hér í rauninni á móti till. og óskum sjálfs forsrh. og um leið míns ágæta flokksforingja, Geirs Hallgrímssonar, og ríkisstj. allrar. En málið sjálft er mér einfaldlega meira virði en svo, að ég geti látið það aftra mér frá að fylgja sannfæringu minni. Ég hlýt að lýsa því yfir einnig, að ég geri mér harla litlar vonir um að þessi brtt. okkar, sem lögð verður fram, nái fram að ganga, og það er fjarri mér að hafa í frammi hér nokkrar brýningar í garð hv. alþm. til stuðnings við hana. Þar koma að sjálfsögðu persónuleg viðhorf og sannfæring hvers og eins til með að ræða úrslitum. Ég stend hér ekki af því að ég hafi neina löngun til að gera uppsteyt á hinu háa Alþ., og mér þykir í rauninni miður að verða til þess að rjúfa samstöðu í máli sem í sjálfu sér á samstöðu skilið. Það, sem fyrir mér vakir, er fyrst og fremst að fá úr því skorið, hvort hv. alþm. geta fellt sig við það hlutskipti, sem þeim er hér ætlað, og hvort þeir telji það samrýmast virðingu og reisn Alþingis. En þegar nú loksins þetta mál kemur til kasta Alþ. og því vísað með þinglegum hætti til umfjöllunar þingnefndar, hv. fjvn., þá leyfi ég mér að vænta þess, að það fái bar eðlilega umfjöllun sem hvert annað þingmál sem þingið hefur allan rétt til að hafa áhrif á ef vilji og sannfæring er fyrir hendi.



Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir ágætt minni, að ég hafi kvatt mér hljóðs strax á eftir framsöguræðu hæstv. forsrh. um þetta mál, og er sannarlega hrósvert þegar þess háttar, sem lýtur að þingsköpum, er munað á milli daga í þessari hv. stofnun. Ég vil, eins og að líkum lætur, lýsa yfir stuðningi í sjálfu sér við öll þau markmið sem koma fram í þáltill. ríkisstj., við þau sjónarmið sem þar koma fram, samtímis því sem ég lýsi yfir eindregnum stuðningi við brtt. þá sem hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir flutti hér áðan, og mun ég gera grein fyrir því hvers vegna. Ég gæti ekki fengið mig undir nokkrum kringumstæðum til þess að styðja, hvorki í orði né við atkvgr., till. borna fram af Jóhannesi Nordal seðlabankastjóra og formanni Landsvirkjunar um smáfjárveitingar til verndar landi og náttúrufari þessa fríða lands, í sömu andránni og Alþ. er knúið til þess með mjög svo ólýðræðislegum aðferðum að samþykkja inn í landið verksmiðjur í eigu útlendinga að verulegu leyti, sem eru líklegar til þess að valda þess háttar spjöllum á náttúrufari þess, að þúsundfaldar þær upphæðir, sem Alþ. er nú ætlað að samþ. til náttúruverndar hér samkvæmt till. Jóhannesar Nordals, mundu hvergi nærri nægja til þess að bæta það tjón. Þetta mál, þessi till., er þá helst til þess fallin af auka sæmd Alþ., sem sumir hinna eldri þm. hér gera sér tíðrætt um, sem enn hljómar nú allt að því í eyrum manna, yfirlýsingar formanns þingflokks Framsfl. um það, að þannig væri virkjunarmálum hér og stóriðjumálum fyrir komið að alþm. væru helst ekki bærir til að fjalla um þau mál, hefðu ekkert með þau að gera, því að aflið og valdið væri í annarra höndum. Þessi till. um smáfjárveitingu gegnum hjartalokur Jóhannesar Nordals seðlabankastjóra og Co. til verndar íslenskri náttúru og til landverndar á Íslandi er háðungarmál. Síst skal á mér standa að greiða atkvæði með framgangi þeirra mála til verndar íslenskri náttúru og landi gegn spjöllum erlendrar stóriðju. Síst skal á mér standa að greiða atkv. gegn því að leyft verði að koma upp hér í Hvalfirði þeirri verksmiðju sem nú er verið að þvinga í gegnum Alþ. lagasetningu um, þar sem gengið er þvert á ráðleggingar íslenskra sérfræðinga, þeirra sem bærastir eru um slík mál að fjalla, um ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir landsspjöll af völdum þeirrar verksmiðju og náttúruspjöll af hennar völdum. Síst skal standa á mér að greiða atkvæði gegn því að séu verksmiðja verði látin rísa hérna, og mundi samsvara tugmilljarða fjárframlögum til verndar íslenskri náttúru og gæðum þessa lands. Ég legg sem sagt eindregið til, að seðlabankastjóra þeim, sem hér hefur verið nefndur og formanni Landsvirkjunar verði ætlað hið hefðbundna 5 ára tímabil afturbatapíkunnar áður en honum verði falið að semja frv. eða þáltill. um nátttúruvernd á Íslandi, og mun greiða atkvæði í með till. hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur.



Herra forseti. Ég mun ekki hafa mörg orð um þetta mál og þakka fyrir að mér er gefinn kostur á að segja hér aðeins örfá orð. Ég vil þakka mjög eindregið ræðu 9. landsk., Sigurlaugar Bjarnadóttur, sem var að mínu mati frábært innlegg í málið. Hún gerði því svo glögg skil að óþarft er að hafa um það fleiri orð. Hún tók fram að það væri að hennar skapi að öll upphæðin rynni til Þjóðarbókhlöðu, og þá hugmynd vil ég styðja eindregið. En sé hitt til málamiðlunar, að skipta og 200 millj. renni í Þjóðarbókhlöðu og hitt í þann farveg, er hún nefndi, mun ég veita því stuðning. Um aðdraganda að þessu máli væri hægt að hafa mikið mál, en ég ætla ekki að gera það hér við ríkjandi aðstæður, þó ærið tilefni sé til og grg. gefi tilefni til þess og raunar upphaf þessa máls, þegar svo er komið að ákveðin ríkisstofnun leggur út í skipulagða stórkostlega tekjuöflun á þjóðhátíðarári, á sama tíma og var komið svo hér í Alþ. að við lá að engin hátíðarhöld yrðu hér á Alþ. eða fyrir forgöngu ríkisvaldsins og meðal þjóðarinnar, a. m. k. ekki á Þingvöllum. Það kunna e. t. v. einhverjir að muna það, að ég var beðinn að koma í sjónvarp ásamt öðrum mönnum, vegna þess að ég fór aldrei dult með það, að við gætum ekki verið svo fátækir að við hefðum ekki efni á því að gera okkur einhvern dagamun á sjálfum helgasta sögustaðnum og halda okkar þjóðhátíð. En það hvarflaði ekki að mér þá, að það væri ákveðin stofnun í landinu sem hefði skipulagt mörg hundruð millj. kr. hagnað, eins og hér segir, eða ágóða í því sambandi, það hvarflaði ekki að mér þá. Hins vegar hefur þetta átt sér stað, og nú á að ráðstafa ávinningnum. Það er fyrir fram skipulagt og á hér að koma inn á síðustu klukkutímum af starfstíma þingsins og keyrast í gegn. Ég mótmæli svona vinnubrögðum mjög eindregið og þakka því sérstaklega fyrir það innlegg sem kom í málið frá 9. landsk. þm. Ég lofaði forseta því að vera ekki langorður, þegar ég bað um orðið, og mun ég ekki verða það. En ég undirstrika orð Sigurlaugar og segi, að hér varðar við virðingu Alþingis. Ég undirstrika það, sem hún sagði, að hér er ekki um flokksmál að ræða. Hún höfðar til afstöðu hvers einasta þm. frjálst og óþvingað, og ég styð það mjög að hver maður láti nú sannarlega brjóstvitið ráða óþvingað. Hvað er betra verkefni og meira við virðingu tímamótanna en að tryggja Þjóðarbókhlöðu öruggan og skjótan framgang. Allt, sem hér er upptalið til verndar landi og öðru, er það verkefni sem hlýtur að koma inn í umr. á Alþ. fyrr eða síðar og er stórmál. En þetta fjármagn, sem hér er lagt til, bjargar því engan veginn og það þarf miklu miklu meiri undirbúning en hér kemur fram að hafi átt sér stað í því sambandi. Ég undirstrika því, að ég mun fylgja þeirri hugmynd að Þjóðarbókhlaðan fái allt fjármagnið ef menn vilja sameinast um það. Að öðru leyti skal ég sætta mig við skiptinguna sem Sigurlaug nefndi.



Herra forseti. Það er rík ástæða til að taka undir aðfinnslur hv. 9. landsk. þm. um það, hvernig staðið hefur verið að þessu máli. Það er alveg rætt, sem fram hefur komið hjá henni, að Alþ. stendur frammi fyrir gerðum hlut í mjög viðkvæmu máli, að ég hygg, því ég efa það ekki að allir hv. alþm. vilja að einhugur sé um þetta mál og það leysist ekki upp í deilur. En aðfinnslur hennar eru fyllilega réttmætar og ég tek undir þær að öllu leyti. Ég vil þó benda bæði henni og öðrum hv. þm. á það, að hér er síður en svo við seðlabankastjóra einan að sakast, nema hann hafi hæstv. ríkisstj. alveg í vasa sínum.  Ef þessi vinnubrögð hefðu verið viðhöfð og Alþ. sýnd sú virðing sem því ber, þá hefðum við væntanlega losnað við deilur um það, hvort féð skyldi renna til þessa málefnis eða hins, sem er í rauninni ákaflega erfitt að gera upp á milli. Þetta eru málaflokkar sem allir eru fjárvana og brýnt er að sinna. Ég vil því leyfa mér, jafnframt því sem deilt er á vinnubrögð seðlabankastjóra, að deila á hæstv. ríkisstj. fyrir þá framkomu sem hún hefur sýnt hv. Alþingi. Ég er hlynnt því eins og fleiri hv. þm., að Þjóðarbókhlaðan fái til umráða eitthvað af því fé sem hér á að ráðstafa. En ég vil benda á það, að annað atriði hefði mjög komið til mála og hefði verið nauðsynlegt að ræða í þingflokkum, og það er, hvort átti að stofna sjóð með takmörkuðu ráðstöfunarfé árlega eða hvort ætti að úthluta þessum 300 millj. kr. í einu, þannig að verulega sæist árangur þessarar þjóðhátíðargjafar. Ef þessar 300 millj. hefðu runnið óskiptar til Þjóðarbókhlöðu, þá hefði vissulega munað um það. En nú á að saxa þetta niður. Ég hygg að það séu 30 millj. á ári sem á að skipta hér til náttúruverndar og varðveislu fornminja, og þá vaknar sú spurning, hvort muni í rauninni muna mikið um þetta þegar sjóðir rýrna ár frá ári í okkar verðbólguþjóðfélagi. En það, sem kom mér til þess að kveðja mér hljóðs, voru aðallega þau ummæli hv. 9. landsk. þm., að hún gerði sér ekki vonir um að till. hennar næði fram að ganga hér á Alþ. Mér fyndist það ákaflega alvarlegt mál fyrir Alþ. og fyrir Þjóðarbókhlöðu ef tillaga um framlag til Þjóðarbókhlöðu yrði felld hér á Alþ. Ég óttast að það verði erfiðara uppdráttar í framtíðinni að fá samþykktir fyrir framlögum til Þjóðarbókhlöðunnar ef Alþ. er búið að fella það að hún fái eitthvað af þessu fé, úr því till. um það er fram komin. Ég vil því lýsa þeirri skoðun minni, að ég tel höfuðnauðsyn að ná samstöðu um þetta mál, og því fagna ég því, að till. skuli fram komin nú til þess að n., sem fær þetta til umfjöllunar, geti athugað þetta mál í ró og næði, kynnt sér vilja alþm. og reynt að búa svo um hnútana að málið verði afgreitt með samstöðu. En ég vil ítreka það, að ég held að það sé ekki Alþ. til sóma ef það fellir framlög til Þjóðarbókhlöðu, með allar þær viljayfirlýsingar og till. að baki sem hér hafa verið fluttar um þá stofnun. Um Þjóðarbókhlöðu að öðru leyti ætla ég ekki að ræða hér við þessa umr. En menntmn. Nd. hefur í vetur heimsótt Landsbókasafn og Þjóðskjalasafn og við höfum skoðað þar allar hirslur, og okkur er vel kunnugt um að það ástand er algjörlega óviðunandi og þessi mál verður að taka föstum tökum. Og ég verð að segja það fyrir mitt leyti, þó ég hafi fulla samúð með þeim málefnum sem Þjóðhátíðarsjóði er ætlað að sinna samkv. þeirri till. sem hér liggur fyrir, að ég veit ekki hvað það er, sem getur kallast verðmæti þessa lands og íslenskrar menningar, ef það er ekki bókin.



Herra forseti. Hinn 14. des. s.l. fóru fram umr. hér í Sþ. utan dagskrár einmitt af tilefni sem upp kom 10. des. s.l., en þá bauð bankastjórn Seðlabankans til fagnaðar í tilefni þess, að stjórn Seðlabanka Íslands hafði þá ákveðið að stofnaður skyldi sjóður með þeim hagnaði sem varð af sölu Þjóðhátíðarmyntar. Í þessum umr. var nokkuð gagnrýnt að svona skyldi að málum staðið. Hér var og er eitt dæmið um það, að það eru aðilar utan Alþ. sem í raun og veru taka ákvarðanir sem Alþ. ber að taka. Ef ég man rétt, þá kom það fram bæði hjá hæstv. viðskrh. og hæstv. forsrh. í þessum umr., að hér væri nú síður en svo um það að ræða að Alþ. stæði frammi fyrir gerðum hlut, þetta yrði nú lagt lagt fyrir Alþ. á sínum tíma. Það mátti jafnvel skilja það svo, að það væri hugsanlegt að ekkert yrði haft með þessar hugmyndir eða till. seðlabankastjórnar og því mætti fastlega gera ráð fyrir því, að önnur veisla yrði haldin til þess að afsegja þessar hugmyndir í því formi sem stjórn Seðlabanka Íslands lagði þær fram. Þetta hefur auðvitað ekki gerst. Þarna var í raun og veru búið að taka ákvarðanir, búið að binda hendur Alþ. með ákvarðanatöku innan stjórnar Seðlabankans, auðvitað í góðu samstarfi við hæstv. ráðh. Þetta er kannske ekki stórmál í þessu sambandi. En þetta er eitt af þeim dæmum sem benda hvað skýrast á það, að embættismannakerfið í landinu er alltaf að seilast lengra og lengra inn á það svið sem Alþ. ber að hafa í sinni forsjá. Það gerist æ oftar og í æ ríkara mæli að embættismannakerfið í landinu, hinar og þessar stofnanir eru farnar að taka ákvarðanir, -ákvarðanir sem Alþ. eitt á að taka. Og ef fram heldur sem horfir og ef þm. almennt skera ekki upp herör við háttarlagi af þessu tagi, þá líður ekki langur tími þar til. Alþ. í raun og veru verður kannske óþarfastofnun, allt vald verður falið embættismannakerfinu í landinu og ástæðulaust að hafa starfandi þjóðþing til þess eins að leggja blessun sína yfir ákvarðanatöku hinna og þessara stofnana eftir dúk og disk. Þetta er meginspurningin í sambandi við þetta. Það er hvernig að þessu máli hefur verið staðið. Í mínum huga er það ekkert meginatriði hvort þessum fjármunum verður ráðstafað á þann hátt, sem nú liggur fyrir í tillöguformi frá hæstv. ríkisstj., eða hvort það verður gert á þann hatt, sem hér hefur verið boðað í brtt. Ég vil þó segja það sem mína skoðun, að ég teldi eðlilegra að öllu þessu fjármagni hefði verið varið til byggingar Þjóðarbókhlöðu, öllum þessum 300 millj. Ég hefði talið það æskilegra og hefði léð því stuðning minn. Ég skal jafnframt taka það fram, að ég mun greiða atkv. með þeirri brtt sem hér hefur nú verið boðuð, en ekki er þó búið að útbýta. Það er ekki nema eðlilegt, svo er orðið sorfið að sumum hverjum hv. stjórnarsinnum í flokksfjötrunum, að þeir séu farnir að velta því fyrir sér, hvort það sé ekki í raun og veru orðið vonlaust að vera að neinu brölti gegn foringjunum í flokknum, gegn flokksfjötrunum og gegn því kerfi sem á þá hefur verið lagt. En sem betur fer eru enn einstaka hv. þm. sem telja það þess vert að brölta og reyna að hrista þetta ok af sér. Þ. á m. er hv. 9. landsk. þm., a. m. k. í þessu máli. Og það er ástæða til þess að fagna því, fagna hverjum þeim einstaklingi, hvar í flokki sem hann er, - fagna því, að menn skuli enn hafa bolmagn til þess að láta sannfæringuna ráða umfram flokksfjötra og fyrirskipanir foringja. Þessu ber vissulega að fagna. Þeir eru allt of fáir, þeir einstaklingar sem telja þetta þess virði að þeir vilji leggja það á sig að leggja út í baráttu fyrir þessari hugsun. Það er sem sagt fyrst og fremst aðdragandi þessa máls, hvernig það er til komið, sem er sérstök ástæða til þess að gagnrýna. Það væri æskilegt að hv. þm. allir gerðu sér ljóst hvernig embættismannakerfinu hefur í raun og veru tekist að sölsa undir sig vald sem Alþ. eitt á að hafa. Og þetta hefur auðvitað gerst vegna þess að þm. sjálfir hafa ekki veitt mótspyrnu við þessari ásælni kerfisins í landinu. Og ég vil séstaklega taka undir það, að það er full ástæða til þess að mótmæla slíkum vinnubrögðum. Þegar þessar umr. fóru fram í des. s.l., þá datt mér ekki í hug að boðað yrði til afsalsveislu fyrir hönd stjórnar Seðlabanka Íslands til þess að afþakka hugmyndir þeirra um það, hvernig ætti að verja þessum fjármunum. Staðreyndin er sú, að það var í raun og veru búið formlega að ákveða þetta innan veggja Seðlabanka Íslands með formlegum veisluhöldum í tilefni þessa. Það er þetta sem ber að fordæma og víta, og ég vænti þess, að það verði fleiri hv. stjórnarþm. og fleiri hv. alþm. almennt talað sem nú rísi upp og sýni fram á það, að þeim er það full alvara að láta hér staðar numið og snúa baráttunni inn á þá braut frekar að endurheimta valdsvið Alþ. úr höndum embættismannakerfisins, hvers háttar þess sem er, og að Alþ. taki upp baráttu fyrir því, að það verði þm. sjálfir, sannfæring þeirra sem fyrst og fremst ræður afstöðu þeirra til mála hverju sinni.



Herra forseti. Ég skal reyna að vera ekki mjög margorður um þessa till. sem hér liggur fyrir, og mér finnst ekki sérstök ástæða til þess að tala um þetta mál með neinum óvenjulegum hávaða. Að vísu er það sýnilegt, að hér er upp komið nokkuð alvarlegt vandamál. Það hafa sem sagt safnast saman 300 millj. og það virðist vera eins og oft áður, að þegar menn hafa safnað einhverju saman, þá koma áhyggjurnar og þá koma vandamálin. En af því að ég kom svolítið við aðdraganda þessa máls, þá get ég ekki komist hjá því að segja aðeins nokkur orð um það og þá meðfram af því að það hefur verið látið liggja að því, að hér hafi verið beitt einhverjum gerræðisfullum vinnubrögðum og gengið fram hjá Alþ. í þessu efni. Ég vona að ég hafi misskilið hv. þm. Jón Árm. Héðinsson, en mér fannst hann vera eiginlega hneykslaður á því, að það hafi verið stofnað til þessarar fjársöfnunar með þessum hætti á þjóðhátíðarári þegar erfiðleikar höfðu verið miklir, efnahagserfiðleikar hefðu flætt yfir þjóðina. Ég held nú að mest af því fé, sem hefur komið í þennan sjóð, sé ekki komið frá íslendingum, heldur komið annars staðar að, af því að þessi mynt hefur verið seld annars staðar og þar eru menn sem leggja stund á það að safna mynt. En hafi íslendingar haft efni á því og gert það, að leggja í kaup á þessari mynt, þá hygg ég að þeir hafi ekki skaðast á því, af því að það er eðli þessarar myntar eins og annarrar, sem stofnað er til undir slíkum kringumstæðum, að verðgildi hennar vex nokkuð. En þetta er aukaatriði, og ég vona sem sagt að ég hafi misskilið þm. að þessu leyti, að hann hafi ekki meint þetta, þó að mér fyndist að þetta mætti lesa úr orðum hans. Aðalatriðið er þetta: Hvernig hefur verið stofnað til þessa? Hefur þar verið gengið fram hjá Alþ. og virðingu þess eitthvað misboðið í þessu sambandi? Ég leyfi mér að minna á að þjóðhátíðarhald var undirbúið af sérstakri n., sem kjörin var af Alþ. Í þeirri n. áttu fulltrúar allra flokka sæti, þannig að í sambandi við það mál var ekki gengið fram hjá Alþ. á einn eða annan hátt, enda var það svo, að þau hátíðarhöld voru í mínum huga alltaf fyrst og fremst hátíðarhöld Alþingis, og ég lagði fyrir mitt leyti alltaf áherslu á að það væri Alþ. sem ætti að hafa þar forustu en ekki ríkisstj., þó að það kæmi til kasta ríkisstj. með ýmsum hætti. Auk þess var það nú svo, m. a. vegna þeirra erfiðleika, sem upp komu á árinu 1974, og talsvert margra samþykkta sem komu frá mörgum góðum félögum á því ári, að það var dálítill beygur í mönnum við að halda hátíð það ár. Það var ekki látið duga af ríkisstj. hálfu að hafa samráð við þessa þingkjörnu þjóðhátíðarnefnd, heldur voru á fundi, sem ég hélt og kannske voru þar fleiri úr ríkisstj., kvaddir alveg sérstaklega formenn þingflokkanna til þess að fjalla um þau mál sem þjóðhátíðina vörðuðu, ásamt hinni þingkjörnu n., þannig að ég held að það hafi verið algert samkomulag, fullt samkomulag um öll atriði í sambandi við það á milli allra þessara aðila. Það má segja að þetta atriði, sem nú er verið að ræða, hafi verið eitt af aukaatriðunum í sambandi við þjóðhátíðarárið, við skulum segja eins og kannske sögusýning og fleira, sem stóð ekki alveg beint í sambandi við sjálft þjóðhátíðarhaldið, en var þó talið vel við eiga. Og þessi hugmynd fæddist í Seðlabankanum. En það fer ýmislegt á undan, áður en fæðing á sér stað, og ég skal ekkert segja um hvaðan hugmyndin er runnin, en hún kom þaðan. Og ég held að það sé ekkert óvenjulegt, að það sé einmitt af svona tilefnum gefnir út minnispeningar eða mynt. Ég held að það hafi verið út af fyrir sig eðlilegt. Seðlabankinn gerði þetta ekki upp á sitt eindæmi með neinu gerræði, að stofna til þess arna. Hann hafði fullt samráð við þáv. ríkisstj. um að efna til þessarar útgáfu þjóðhátíðarmyntar, þannig að vissulega var ekki farið neitt á bak við ríkisstj. í því efni. Það var ekki bara það sem venjulega er kallað bankastjórn Seðlabankans, þ. e. a. s. bankastjórarnir, - sem við skulum segja að hugsi ekkert um pólitík, en hafa verið orðaðir við að flokkar eigi þar fulltrúa - sem tóku ákvörðun um þetta, heldur var það bankaráðið líka, og þar er það þó óumdeilanlegt, að allir flokkar áttu fulltrúa í bankaráði Seðlabankans. Till. um þetta var samþ. þar shlj. Þar átti m. a. sæti fulltrúi frá Samtökunum, sem þá voru sameinuð, og hann samþ. þetta auðvitað eins og aðrir. Og sú till., sem var samþ. á sínum tíma í Seðlabankanum, var á þessa lund, eins og segir í grg. með þáltill. og ætti að vera óþarfi að lesa upp, en ég ætla þó að gera það, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Seðlabankans mun í lok þjóðhátíðarársins afhenda ríkisstj. allan ágóða af útgáfu minnispeninganna með tillögum sínum um að honum verði varið til þess að varðveita og vernda þau verðmæti lands og menningar sem núlifandi kynslóð hefur fengið í arf.“ Það er sem sagt ekkert annað en till. sem bankaráð Seðlabankans og seðlabankastjórnin gerir í þessu efni og það er ekki nánar kveðið þar á en þetta, að sjóðnum skuli varið til þess að varðveita og vernda þau veðmæti lands og menningar sem núlifandi kynslóð hefur fengið í arf.“ Sjálfsagt er þetta nokkuð víðtækt og getur sitthvað komist undir það. Þó að við höfum verið kannske nokkuð duglegir við það, íslendingar, að eyða jafnóðum því sem við höfum aflað, þá hefur sem betur fer ýmislegt safnast upp hjá kynslóðunum sem er arfur til núlifandi kynslóðar og núlifandi kynslóð hefur, að ég ætla, skilning á að nokkurs sé virði og varðveita þurfi. Seðlabankastjórn ræddi þessa tillögu við mig. Ég hef að vísu engar bókanir hér við höndina, en ég held að ég muni það örugglega rétt, að ég hafi skýrt frá þessu á fundi hjá þjóðhátíðarnefnd og þar sem formenn þingflokkanna voru. Ég væri ekki tilbúinn að sverja það hér í stólnum, af því að ég er ekki svo minnugur að ég muni það alveg, en ég man ekki til þess að það kæmi nokkur athugasemd við þetta. Síðan fór svo sala á þessari mynt fram og hún gaf þennan arð sem hér liggur fyrir, auk þess sem það hefur nokkuð verið tekinn þáttur, eins og hér er gerð grein fyrir, í framkvæmdum sem var nauðsynlegt að gera í sambandi við þjóðhátíðina, eins og Gjábakkavegi, sem vitaskuld stendur áfram og var nauðsynlegur án tillits til allrar þjóðhátíðar. Þegar svo seðlabankastjórnin gerir reikningsskil um þennan sjóð, þá gerir hún það á fundi að nokkrum samankölluðum. Það má kannske segja, eins og víðar á við, að margir eru kallaðir, en fáir útvaldir. Það hafa sjálfsagt einhverjir ekki verið á þessum fundi sem hefðu alveg eins átt að vera þar og þeir sem voru boðnir þangað. Ég held að það sé óþarfi að vera að kalla það nokkra veislu. Ég man ekki til þess, að það hafi verið mjög mikil veisluhöld sem fram fóru í sambandi við það. En þó svo hefði verið, þá væri það syndlaust að mínum dómi þó menn hefðu gert sér glaðan dag af því að það tókst svona vel til með þessa söfnun, af því að menn sáu það ekki fyrir þá, að þetta mundi valda þessum óskaplegu áhyggjum og vandamáli hér á hv. Alþ., að þessi sjóður skyldi safnast, 300 millj. Og þá gerir seðlabankastjóri grein fyrir þeim till. sem seðlabankastjórnin muni gera, sundurliðaðri en var í þessari ályktun bankaráðsins og bankastjórnarinnar á sínum tíma. En það voru líka aðeins till. og þær fóru til ríkisstj. Ég svaraði því í vetur, og ég hafði svarað því áður aðspurður hér á hv. Alþ., að ráðstöfun þessa fjár mundi koma til kasta Alþ. Ég fæ ekki séð annað en hafi verið staðið við það fyrirheit. Ég fæ ekki betur séð en það sé verið að standa við það fyrirheit nú, og ég get ekki skilið þá hneykslun sem kemur fram hjá sumum hv. þm., að aðdragandi að þessu hafi verið með eitthvað óvenjulegum og óeðlilegum hætti, hann sé þannig að virðingu Alþ. sé stefnt í voða. Það væri betur ef það væri ekkert annað sem færi með virðingu Alþ. heldur en þetta mál, það leyfi ég mér að segja. Ég held að það sé ekki hægt að segja að það sé seðlabankastjórnin sem hafi tekið ákvörðun í þessu efni. Hún hefur bara gert till. Þær till. voru ekki bindandi, hvorki fyrir fyrrv. ríkisstj. né núv. ríkisstj. Þær hafa báðar fjallað um þetta mál og núv. ríkisstj. hefur fallist á að gera þetta að till. sinni og leggja það fyrir þingið. En það er auðvitað bara till. frá ríkisstj., alveg eins og hvert annað frv. eða till. sem kemur frá ríkisstj. Alþ. hefur sínar frjálsu hendur eins og endranær til þess að ákveða að taka þau mál eins og það kýs. Og ég held að það hafi ekki verið komið aftan að einum eða neinum í sambandi við að leggja þessa till. fram hér á Alþ., því ég veit ekki betur en ríkisstj. eða hæstv. forsrh. sendi þessa till. á sínum tíma - fyrir alllöngu - a. m. k. til formanna þingflokka. Það hefði átt að berast í hendur hv. síðasta ræðumanns, að ég hygg, því að til formanna þingflokkanna var þetta stílað, ef ég veit rétt. A. m. k. veit ég að það kom til þingflokks framsóknarmanna og þar var hafður sá háttur á, að það var borið undir fund þar og Framsfl. fellst á að þetta væri lagt fram á Alþ., vitaskuld án þess að einstakir þm. væru bundnir við að samþykkja það alveg eins og þarna væri frá því gengið. Það er svo laukrétt, sem hér hefur verið sagt, að auðvitað er þetta ekki flokkspólitískt mál. Þó það nú væri að þm. mættu hafa sína skoðun á öðru eins máli og þessu, hvernig ætti að dreifa út þessum 300 millj., hvort það ætti að gera í einu lagi eða hvort ætti að hafa þarna einhverja sjóðmyndun og verja árlega vöxtunum. Mér er þess vegna alveg ómögulegt að skilja þá vandlætingu sem fram kemur hjá hv. þm. yfir því, að það hafi verið farið eitthvað fram hjá þeim í þessu efni og það sé meiningin að fara fram hjá þeim. Þetta er núna lagt fyrir þá, það fær eðlilega meðferð, ég geri ráð fyrir að það fari til fjvn. eða til einhverrar n. fer það. Ég heyrði því miður ekki till. um það, en ég býst við að það fari til fjvn. og þá fjallar hún auðvitað um það. Og hver sem er getur auðvitað komið fram með brtt., enda er það ljóst þegar að hv. þm. einhverja a. m. k. brestur ekki kjark til að koma fram með brtt. í sambandi við þetta mál. Auðvitað er ekki neitt við því að segja þó að það sé breytt eitthvað þessari skipulagsskrá, það er algerlega á valdi Alþ. En ég vil nú segja meira, að það er einmitt með þeirri stjórn, sem sett er upp fyrir þennan sjóð, gerð sú ráðstöfun að leggja framtíðarákvörðunarvald í einstökum atriðum varðandi úthlutun úr þessum sjóði í hendur Alþ., þ. e. a. s. fulltrúa sem kjörnir eru af Alþ., af því að meiri hl. stjórnar þessa sjóðs á að vera skipaður þremur mönnum kjörnum af Alþ., og svo einn frá ríkisstj. og einn frá Seðlabanka. Það er því óumdeilanlegt, að eftir þessari skipulagsskrá á Alþ. að hafa þarna ákvörðunarvaldið. Og ef því þykir ekki nóg að hafa þrjá, þá getur auðvitað einhver hv. alþm. komið með till. um að allir fimm skuli kjörnir af Alþingi. Auðvitað er ekkert eðlilegra en að menn hafi skiptar skoðanir á því, hvernig þessu fé skuli varið, hvort því skuli eytt strax, - það er hvort sem er svo, að það má segja að sjóðmyndanir hér hvetji ekki til eftirbreytni eða hafi ekki gert það að undanförnu, - hvort því sé varið strax til að byggja Þjóðarbókhlöðu eða hvort því sé varið eitthvað í þá átt eða á þann hatt sem lagt er til í þessari till., að það sé þarna til sjóður sem leggur nokkurt handbært fé til á hverju ári til þess að styrkja og styðja við þau markmið sem nefnd eru í skipulagsskránni. Þau markmið eru ekki þannig upp talin þar að þau séu á neinn hátt tæmandi, heldur gefa þau fullkomið svigrúm fyrir stjórn sjóðsins. Jafnframt er tekið fram að þessi tillög eða framlög, sem koma frá þessum sjóði, skuli ekki á neinn hatt skerða fjárveitingar til þessara nauðsynlegu þarfa sem þarna er um að ræða. Ég biðst afsökunar, herra forseti, að ég hef kannske orðið langorðari en ég ætlaði í upphafi. Aðalatriðið var, að ég vildi undirstrika það, að bæði fyrrv. og núv. stjórn hafa haft þarna hönd í bagga. Það er vissulega ekki sanngjarnt að vera að vísa eitthvað í embættismannavald í þessu sambandi. Það er bara lítilfjörlegt, finnst mér. Við berum ábyrgð á þessu, ríkisstj., og við eigum að taka við ávítum. Hvort sem þær eru réttmætar, þá tökum við við þeim. En að vera alltaf með þessi skot á menn sem ekki eru hér í þingsölunum, þetta embættismannakerfi sem verið er að tala um, ég segi það satt, að það er farið að fara í mínar fínustu taugar.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að leggja fáein orð í þennan belg og þó alveg sérstaklega vegna þess að því máli, sem hér um ræðir, hefur af nokkrum hv. ræðumönnum nánast verið skipt þannig upp, að við komum til með að eiga um það að velja í atkvgr. um brtt., þegar þar að kemur, hvort við séum með eða á móti Þjóðarbókhlöðu. Ég vil lýsa því, að ég tel mig eins mikinn áhugamann um byggingu Þjóðarbókhlöðu og flesta aðra hv. alþm. Ég tel mig hafa stutt það mál frá upphafi eftir því sem ég hef haft aðstöðu til, og mig langar til að gera það framvegis við hvert það tækifæri sem ég get. Ég tel hins vegar að sú ákvörðun Alþ., sem ég hygg að hafi verið gerð annaðhvort samhljóða eða nokkurn veginn samhljóða á sinni tíð á hátíðlegu þjóðhátíðarári við hátíðlegt tækifæri, hún hafi verið í því fólgin að Alþ. ætlaði að sjá til þess að ríkissjóður legði fram þá fjármuni sem til þess þyrfti að koma upp Þjóðarbókhlöðu og það heldur fyrr en seinna. Þetta átti að vera gjöf þjóðarinnar til sjálfrar sín, ef svo mátti segja, á þessu hátíðarári. Og ég lít þannig á, að með því að gera till. um að þessar 300 millj., sem má í rauninni líta á sem dálítið sérstakan hvalreka, ef till. kemur fram um að þessar 300 millj. eigi að renna alfarið til Þjóðarbókhlöðu öðruvísi en þá sem bráðabirgðalán til þess að brúa eitthvað bil, þá sé í rauninni með því verið að létta af Alþ. þeirri kvöð, sem það tók á sig og taldi ljúfa skyldu á sinni tíð, að útvega Þjóðarbókhlöðu það fé sem þyrfti til þess að hún kæmist upp. Ég held að það hafi engum dottið í hug þá, að það ætti að fjármagna Þjóðarbókhlöðuna með einhverjum hvalreka, eins og ég segi, ágóða nánast af þjóðhátíðinni eða sölu þjóðhátíðarmyntar. Með þessum hætti væri í rauninni aðeins verið að létta af Alþ. að einhverju leyti þeirri skyldukvöð. Ég hélt það væri í rauninni ljúf skylda Alþ. að standa við fyrirheit sitt um að byggja Þjóðarbókhlöðu. Það er svo ekki á hverjum degi sem þess er í rauninni kostur að fá 300 millj. kr., jafnvel verðbólgukróna, til þess að vernda ýmsar mikilsverðar sögulegar minjar og til þess að vernda landið. Því miður er það ekki svo, að þær séu tiltækar til ráðstöfunar hér hjá okkur eða okkur finnist það svona á hverjum degi. Ég vil skjóta því til þeirra sem telja að það sé nauðsynlegt fyrir Alþ. að sýna myndarskap í því að breyta þessari skipulagsskrá, að ég er tilbúinn til þess að vera meðflm. að till., ef mér sýnist að hún hefði eitthvert umtalsvert fylgi, að Alþ. sýni, að það er húsbóndi Seðlabankans, á þann hátt að inn í þessa skipulagsskráverði skotið ákvæði um, að Seðlabankinn væri skyldur til þess að verðtryggja að fullu þessar 300 millj., þannig að þær komi að þeim bestu notum sem hugsast getur. Slík till. þjónar einnig því markmiði, sem ég held að fyrir öllum vaki, að þessar 300 millj. komi raunverulega að gagni til þess, eins og segir í þessum drögum að skipulagsskrá sem hér liggja nú fyrir og hægt er, eins og þegar hefur verið tekið fram, að breyta eftir því sem Alþ. vill, að tilgangur þessa sjóðs er nákvæmlega sá sem Alþ. í rauninni mótaði á sínum tíma í sambandi við þjóðhátíðarhaldið, að fé skyldi notað til þess að vinna að og vekja áhuga á því að varðveita og vernda þau verðmæti lands og menningar sem núverandi kynslóð hefur tekið í arf. Ef hv. þm. telja að þetta mál sé alveg sérstaklega til þess fallið að heyja þá frelsisbaráttu sem hv. 5. þm. Vestf. var að tala um hér áðan, þá held ég að það væri best gert með því að flytja brtt. um þetta, að skylda Seðlabankann til þess að verðtryggja þennan sjóð að fullu. Ég vil svo aðeins segja það, að ég tel það mjög merkilegt og skynsamlegt, ef einhvern tíma stæði þannig á að Alþ. hefði ekki sinnt þeirri skyldu sinni, sem það var búið fyrir löngu að taka á sínar herðar, að ætla nægilegt fjármagn til byggingar Þjóðarbókhlöðu, að þá væri hægt að brúa eitthvert bil með því að taka einhvern hluta af þessum sjóði að láni sem síðan yrði endurgreitt þegar Alþ. sýndi þann myndarskap, sem ég trúi ekki öðru en það geri, þegar allar teikningar eru tilbúnar og hægt að fara að vinna að þessu. Það hefur tekið óeðlilega langan tíma, að ég hygg, að leggja fram það fé sem það er margbúið að heita í þessu skyni. Ég get lýst því yfir, - og ég vil þá vitanlega taka afstöðu til málefnisins, en ekki þess, hverjir hafa undirbúið þetta mál, - ég get lýst því yfir fyrir mitt leyti, að ég tel þessa skipulagsskrá skynsamlega og get fylgt henni, en teldi mjög æskilegt, ef samstaða næðist um það, að þessi sjóður yrði verðtryggður. Þá er ég ekki í neinum vafa um að hann kemur í framtíðinni að mjög miklu gagni í sambandi við þau mörgu og afar mikilvægu verkefni sem honum er ætlað að sinna.



Herra forseti. Fyrst almennar umr. hafa hafist um þessa till. tel ég rétt að það komi fram, að ég fyrir mitt leyti er tillgr. fylgjandi og mun greiða henni atkv. Ég tel það hafa verið ágæta hugmynd að gefa úr þjóðhátíðarmynt í tilefni af 1100 ára búsetu Íslandi 1974 og tel framkvæmd málsins hafa tekist vel. Ég tel þau ákvæði í tillögum að skipulagsskrá, sem kveða á um markmið sjóðsins, vera skynsamleg. Það segir að tilgangur sjóðsins eigi að vera að veita styrki til stofnana og annarra aðila er hafa það verkefni að vinna að varðveislu og vernd þeirra verðmæta lands og menningar sem núverandi kynslóð hefur tekið í arf. Þetta er verðugt verkefni fyrir þennan sjóð sem orðinn er til með þessum hætti. Þar segir enn fremur að fjórðungur af árlegu ráðstöfunarfé sjóðsins skuli renna til Friðlýsingarsjóðs til náttúruverndar á vegum Náttúruverndarráðs og að annar fjórðungur af árlegu ráðstöfunarfé sjóðsins skuli renna til varðveislu fornminja, gamalla bygginga og annarra menningarverðmæta á vegum Þjóðminjasafns. Eru þetta hvort tveggja mikil nauðsynjamál. Að öðru leyti á stjórn sjóðsins að úthluta ráðstöfunarfénu hverju sinni í samræmi við megintilgang sjóðsins. Erindi mitt var það eitt að láta koma fram, að ég er fylgjandi tillgr. og mun greiða henni atkvæði.



Herra forseti. Fyrst nokkur orð um þá staðhæfingu nokkurra hv. þm., að aðdragandi þessa máls beri því vitni að stofnun utan Alþ. sé að seilast inn á valdsvið Alþingis og taka sér vald sem þeirri stofnun ber ekki, en Alþingi einu. Hæstv. dómsmrh. gerði þessu atriði að vísu mjög skilmerkileg skil í ræðu sinni, en ég vil þó draga saman í örfáum atriðum það sem máli skiptir. Í fyrsta lagi ákveður bankastjórn Seðlabankans að gefa út þjóðhátíðarmynt, skýtur þeirri ákvörðun til þingkjörins bankaráðs Seðlabankans og hefur samhliða þessu samráð við þá aðila sem undirbúa hátíðarhöld á þjóðhátíðarári, þ. á m. þingkjörna þjóðhátíðarnefnd. Í kjölfar samþykkta bankastjórnar og bankaráðs Seðlabanka er málið borið sérstaklega undir ríkisstj., fyrrv. ríkisstj. sem samþykkir þessar fyrirætlanir. Þá er að vísu búist við einhverjum ágóða af þessari útgáfu þjóðhátíðarmyntar, en það var ekki efni til þess að fara nánar út í hver tilgangur með ráðstöfun þess ágóða ætti að vera í einstökum atriðum fyrr en á daginn kæmi hver sá ágóði yrði. Þegar reikningsskil liggja fyrir og raunar nokkru áður er borið undir núv. ríkisstj. hvort hún sé samþykk meginstefnumiðum sem áður hafði verið ljóst, og svo reyndist. Tvívegis hefur þetta mál borið á góma hér á Alþ. og í bæði skiptin verið lýst yfir að til kasta Alþ. kæmi endanlega varðandi ráðstöfun þessa fjár. Og nú er að því komið. Till. sú, sem hér er á dagskrá, hljóðar svo: „ Alþ. ályktar að heimila ríkisstj. að setja Þjóðhátíðarsjóði þá skipulagsskrá sem prentuð er með ályktun þessari“ Alþ. er í sjálfsvald sett hvort það fellst á þessa till. eða hvort Alþ. breytir þessari till. Þannig hefur að engu leyti verið farið fram hjá Alþ. eða virðing Alþ. verið skert, og því er óþarfi að vera með þau stóryrði sem ýmsir hv. þm. höfðu um það efni. Ég vildi sérstaklega láta það koma fram, að ummæli hv. 5. þm. Norðurl. e. í garð fjarstadds manns, sem ekki hefur tilefni til að bera hönd fyrir höfuð sér, eru mjög ómakleg. Hér er um að ræða formann stjórnar Landsvirkjunar sem er einnig bankastjóri í Seðlabanka. Í báðum tilvikum er hann bundinn ákvörðunum þingkjörins bankaráðs annars vegar og þingkjörinna og borgarstjórnarkjörinna manna hins vegar, þar sem Landsvirkjun á í hlut, þannig að það eru þessir aðilar sem bera ábyrgð á gerðum Landsvirkjunar sem hv. þm. hafði sitthvað við að athuga. En það er annað mál og ekki hér á dagskrá. Ég hlýt einnig að gera sérstaka athugasemd við þau ummæli hv. 1. landsk. þm., þar sem hann taldi að fjárhagsleg útkoma þjóðhátíðarinnar gæfi ekki tilefni til þess að Seðlabankinn hefði leyfi til að gera till. um ráðstöfun þessa sjóðs. Samkvæmt því, sem greint er frá í aths. Við þáltill., hefur afkoma þjóðhátíðarhaldanna verið á þann veg að ekki er ástæða til annars en að fara þeim orðum þar um, að hyggilega hafi verið á málum haldið af hálfu þjóðhátíðarnefndar og af forsjálni. Ef miðað er við bókfært verð þeirra birgða, sem þjóðhátíðarnefnd skilaði af sér, og útlagðan kostnað við ritun og útgáfu Sögu Íslands, þá er um nettóskil að ræða af hálfu þjóðhátíðarnefndar. Að vísu skal fram tekið að óvíst er um verðmæti umræddra birgða, en á hinn bóginn skulum við líka hafa í huga að þjóðhátíðarnefnd fékk engar þær fjárveitingar frá Alþ. til þessa þjóðhátíðarhalds sem umtalsverðar séu. Ég hygg að það komi fram í aths., að fjárveitingar til n. samkvæmt fjárlögum allan þann tíma sem þjóðhátíðarnefnd starfaði muni ekki hafa náð 5 millj. kr. samtals. Því er ekki óeðlilegt að með ágóða af sölu þessarar þjóðhátíðarmyntar hafi verið gerðir upp reikningar ýmissa þeirra framkvæmda og athafna á þjóðhátíðarári sem þar er gerð grein fyrir. Eftir það uppgjör er til ráðstöfunar stofnfé þess sjóðs sem við hér höfum rætt um. Ég vil einnig gera það að umtalsefni, hvort stofnun þessa Þjóðhátíðarsjóðs skerði að einhverju leyti framkvæmd byggingar þjóðarbókhlöðu eða tefur þá framkvæmd. Ég ræddi þetta mál nokkuð í framsöguræðu minni í gær og gat þess þá, að við hæstv. menntmrh. höfum ekki aðeins á þeim fundi, sem ég þá vitnaði til að haldinn hefði verið með byggingarnefnd Þjóðarbókhlöðu í byrjun þessa árs, við höfum einnig haldið aðra fundi með þessari byggingarnefnd í tilefni af fjárveitingum til þessarar framkvæmdar, og á þessum fundum og í viðræðum við byggingarnefnd Þjóðarbókhlöðu hefur verið lögð áhersla á að byggingarnefnd héldi ótrauð áfram undirbúningi byggingarframkvæmda og undirbyggi þær til tilboðs og léti ekkert tefja sig í þeim efnum eða hamla því að fullur hraði væri á hafður. Hv. 8. landsk. þm. hafði orð á því, að aðgerðaleysi hefði ríkt í undirbúningi Þjóðarbókhlöðu. Ég veit að hv. þm. beinir þessum orðum tæpast sem gagnrýni til byggingarnefndar Þjóðarbókhlöðu. En sannleikurinn er sá, að hafi aðgerðaleysi ríkt í undirbúningi Þjóðarbókhlöðu, þá er eingöngu við byggingarnefndina að sakast. Ég er ekki sammála því. Ég hygg að hún hafi haldið fram undirbúningsathöfnum eins og unnt var af henni að krefjast. Skýringin á því, að undirbúningur hafi tekið svo langan tíma sem raun ber vitni, er sú, að hér er um viðamikið verk og vandasamt að ræða. Fyrir liggur að fjármunir eru nægilegir á yfirstandandi ári til þess að unnt sé að hefja byggingu Þjóðarbókhlöðu og halda fullum byggingarhraða. Ég minntist á þann möguleika í framsöguræðu minni í gær, að flýta mætti byggingarframkvæmdum á næsta og þar næsta ári með því að taka að láni úr fyrirhuguðum Þjóðhátíðarsjóði fjármagn til viðbótar hækkuðum fjárveitingum Alþ. þau tvö ár. Fjárveiting á yfirstandandi ári til byggingar Þjóðarbókhlöðu er 50 millj. kr., og ég tel eðlilegt að sú fjárveiting hækki á næsta ári. Sé slíkt lánsfé til viðbótar á því ári og e. t. v. á árinu 1979 kvíði ég engu um það, að ekki verði unnt að halda fullum byggingarhraða í þessum framkvæmdum. En við þetta má bæta, að í lok ársins 1979 verður því átaki lokið sem alþm. sameinuðust um, þ. e. a. s. landgræðsluáætluninni er alþm. sameinuðust um á þingfundi á Þingvöllum á þjóðhátíð, og þá er eðlilegt að beina því átaki, sem þessi árin hefur beinst að landgræðslunni, til byggingar þjóðarbókhlöðunnar sem algjör einhugur hefur ríkt um hér á hv. Alþingi. Þess vegna hygg ég að það séu ekki efni til að fara í meting um það, hvort verja skuli þessum fjármunum til byggingar Þjóðarbókhlöðu eða hvort við höfum efni á því að stofna þann sjóð sem þáltill. gerir ráð fyrir. Ég er þeirrar skoðunar, að við höfum efni á hvoru tveggju, og raunar ber okkur skylda til hvors tveggja, vegna þess að samhliða landgræðslu annars vegar og byggingu Þjóðarbókhlöðu hins vegar eru margvísleg verkefni er lúta að varðveislu þess arfs, er við höfum hlotið af landi og menningu þjóðarinnar, sem nauðsynlegt er að hlúa að. Og tilgangur þessa sjóðs er einmitt sá. Hv. 3. þm. Reykn. minntist á þann möguleika, að verðtryggja Þjóðhátíðarsjóðinn, og ég tel þá till. vel þess virði að hún sé athuguð og jafnvel sé slíkt ákvæði í væntanlega skipulagsskrá sett. En að öðru leyti get ég tekið undir þau orð er hv. þm. viðhafði hér áðan. Ég vil svo aðeins að lokum leggja á það áherslu, að Alþ. hefur hér síðasta orðið, og ég bið alþm. sérstaklega um að taka afstöðu skv. efnisinnihaldi málsins, þótt eitthvað sé athugavert varðandi formhlið þess, aðdraganda og undirbúning. Að mínu áliti, eins og ég hef fært rök að, skiptir aðalmáli hvert efnisinnihald málsins er. Hv. 5. þm. Vestf. var annarrar skoðunar. Hann taldi ekki aðalatriði málsins efnisinnihaldið, heldur hitt, að fá úr því skorið hvort alþm. séu sjálfstæðir. Ég tel að sjálfstæði alþm. komi fram í því að gera sér efnislega grein fyrir málum og taka afstöðu skv. því og láta það ekki hafa áhrif á sig þótt aðrir hafi góðar till. fram að færa. Þótt góðar till. fæðist utan sala Alþ. geta alþm. ekki verið þekktir fyrir, hvað þá heldur sýnt sjálfstæði sitt með því að hafna góðum till. af því að þær fæddust utan þingsala og ekki með þeim sjálfum. Slíkt væri vissulega fyrir neðan virðingu Alþingis. Ég vænti því að mál þetta fái efnislega meðferð og hljóti lyktir sem verða megi til farsældar landi og lýði.



Herra forseti. Ég mun nú ekki tala lengi, bæti því við, að ég mun meira að segja gera sérstakar ráðstafanir til þess að reyna að standa við þetta fyrirheit. Ég hygg að hæstv. forsrh. hafi einfaldað nokkuð frásögn sína af ræðu hv. þm. Karvels Pálmasonar áðan, er hann taldi að það væri sjónarmið 5. þm. Vestf. að alþm. gætu aðeins sýnt sjálfstæði sitt með því að taka óefnislega afstöðu gegn till. ríkisstj. hér sleppir hæstv. forsrh., eins og hæstv. dómsmrh. á undan honum, ósköp einfaldri frasögn af umr. 10. des. um mál þetta, en tilefnið var frétt í opinberum fjölmiðlum af því að seðlabankastjórnin hefði efnt til samkvæmis - veisla var það nú ekki nefnt - að viðstöddum forseta lýðveldisins, þar sem tilkynnt var stofnun Þjóðhátíðarsjóðs þess sem ríkisstj. leggur nú fram till. hér á Alþ. um að stofnaður verði. Síðan hafa ráðh. gengið fram, maður eftir mann, til þess að rökstyðja það hér á hv. Alþ. að Þjóðhátíðarsjóðurinn, sem til varð í des., hafi alls ekki verið stofnaður enn þá. Hitt vita þó allir hv. alþm. furðuvel, að ástæðan fyrir mótmælum hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur þá og enn nú, sem ég hef að vísu alls ekki þakkað henni enn eins og skyldi fremur en ýmislegt annað, hún var sú, ástæðan var sú, að það vissu allir, þm. hérna vissu það, að þessi sjóður hafði þegar verið stofnaður með pompi og prakt, eins og frá var sagt, og frá þeirri staðreynd munu ráðh. alls ekki skrökva sig á síðasta vetrardag 1977. Við skýrum þetta mál ekki ákaflega mikið til viðbótar. Þetta er allt saman deginum ljósara í vitund okkar alþm. Hæstv. dómsmrh. Ólafur Jóhannesson þarf ekki, - hann gerði það að vísu ekki, eyddi ekki í það mörgum orðum, - þarf ekki að endurtaka neitt það sem hann sagði um það, með hvaða hætti þessi myntsláttusjóður Seðlabankans varð hagleg geit fyrrv. ríkisstj. og hefur reynst það núv. ríkisstj. líka. Það er ekki aðeins stjórn Seðlabankans, sem fór út fyrir valdsvið sitt í sambandi við fjárveitingar á þjóðhátíðarári. Það gerði ríkisstj. líka. Það var varið fé til Gjábakkavegar, ef mig minnir rétt, fyrir utan allar fjárveitingar. Þjóðin vissi það. Skáldin kváðu um það. Hagyrðingur í hverjum fjórðungi setti saman vísu um það, hvernig hæstv. þáv. forsrh. hefði þvingað fé út úr hv. þáv. fjmrh. í þessu skyni. Ég man eina tiltölulega meinlausa stöku í þá veru og mun fara með hana, með leyfi hæstv. forseta, kveðna norður í landi: „Fjármála er voðinn vís vill þó stjórnin tóra, eins og bústinn auragrís Ólafur kreistir Dóra.“ Það var því á allra manna vitorði að þessi myntsláttusjóður var notaður til þess að fylla upp í óheppileg göt eftir puttana á fleiri mönnum en bankastjóra Seðlabankans. Ég skal taka undir það, að það væri ákaflega æskilegt að við hefðum nú í landinu þess háttar ríkisstj., setta saman úr þess háttar efni, að það þýddi að beina að henni geiri sínum eða skotum, að hún væri það þétt fyrir að það væri naglhald í henni. En ríkisstj. eins og þessi, sem sett er saman eins og einhvers konar rörhlaup, frethólkur, eins og þess háttar byssur voru kallaðar vítt um land, fyrir seðlabankastjórnina, hún er bara þess háttar að ef skotið er að henni, eins og hæstv. dómsmrh. mæltist til, var tekið fram af fullkomnum drengskap, - ef skotið er að henni, þá er hún ekki í hættu því hún er opin í báða enda. Það er sá, sem stendur fyrir aftan hana, sem er í hættu. Í þessu tilfelli er það seðlabankastjóri.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þetta mál öllu meira, en það var aðallega ræða hæstv. viðskrh. sem gaf mér tilefni til þess að segja hér örfá orð til viðbótar. Ég heyrði ekki betur en að hæstv. viðskrh. talaði á þeim nótunum að við, sem hér höfum verið að gagnrýna meðferð þessa máls, værum að gagnrýna þjóðhátíðarhöldin þjóðhátíðarárið og hvernig að þeim hefði verið staðið. Það er mesti misskilningur. A. m. k, hef ég ekki gagnrýnt það. Það, sem hér er verið að gagnrýna er að stjórn Seðlabankans hefur ákveðið, ákvað í des. s. l., að stofna sjóð með þeim fjármunum sem urðu afgangur af andvirði seldrar þjóðhátíðarmyntar. Og hæstv. viðskrh. sagði út af því, sem ég hafði hér um rætt, að boðið hefði verið til samkvæmis, að það hefði einungis verið gert til þess að fagna hversu mikill hagnaður varð af hátíðinni. Ég held að hæstv. viðskrh. sé ekki alveg með á nótunum ef hann heldur þessu fram. Með þáltill. þessari, sem ríkisstj. flytur, er birt fskj. á bls. 5 og það er ávarp seðlabankastjóra, Jóhannesar Nordals, og í upphafi þessa ávarps segir, með leyfi hæstv. forseta: „Mér er það sönn ánægja að mega fyrir hönd bankastjórnar og bankaráðs Seðlabankans bjóða gesti okkar velkomna hingað í dag. Svo sem yður er kunnugt“ - og nú bið ég hæstv. viðskrh. að taka eftir - „Svo sem yður er kunnugt, er tilefnið að gera grein fyrir stofnun sjóðs að þeim ágóða sem orðið hefur af sölu þjóðhátíðarmyntar 1974 og tillögum bankans um ráðstöfun hans.“ Tilefni samkvæmisins var að gera grein fyrir sjóðsstofnun, ekki að fagna upphæðinni sem átti að fara í sjóðinn. Vel má vera að það hafi verið með, hv. þm. skilur hugsanagang þeirra í kerfinu, en aðaltilefni þessa samkvæmis var það, að það var verið að stofna sjóðinn. Fram hjá þessu er ekki hægt að ganga. Oftast er það nú svo, ef menn vilja halda samkvæmi í tilefni einhvers, við skulum segja afmælis, þá gera menn það yfirleitt á afmælisdaginn sjálfan eða þá einhvern tíma á eftir, ekki fyrir fram. Venjulegast er það svo. Það fer því ekkert á milli mála, að hér var búið að taka þessa ákvörðun þegar í desember af bankastjórn Seðlabankans. Það er augljóst mál. Hvað sem hæstv. viðskrh., hæstv. forsrh. eða aðrir hæstv. ráðh. segja um þetta, þá var þessi ákvörðun í raun og veru tekin utan veggja Alþ., og það er það sem er verið að gagnrýna. Það er útúrsnúningur hjá hæstv. forsrh. þegar hann segir hér áðan og hefur eftir mér, að ég telji efnisatriði málsins ekkert aðalatriði. Það er rangt. Ég sagði einmitt áðan að ég ætlaði ekki að gagnrýna það sem ríkisstj. legði til að gert væri við andvirði þessa. Ég ætlaði ekki að gagnrýna það. Það, sem ég fyrst og fremst vildi gagnrýna og gagnrýndi, var meðferð málsins og hvernig að því var staðið í byrjun. Ég held að hvað sem menn segja hér um þetta og reyna að verja þessar gerðir, þá er það augljóst öllum, sem sjá vilja, að hér er gengið í raun og veru fram hjá Alþ., og þetta er kannske það minnsta eða smávægilegasta sem gerist í þeim efnum. Það eru miklu afdrifaríkari ákvarðanir sem eru teknar utan veggja Alþ. í ýmsum málum sem á að taka hér. Og hvað sem því líður, að gagnrýni mín og annarra á kerfið sé farin að fara í fínustu taugar hæstv. viðskrh., þá verður því ekki breytt, a. m. k. ekki af minni hálfu, af því að ég tel að það sé full þörf á gagnrýni í þessum efnum, en auðvitað ekki bara á þá. Þm. hafa sjálfir á liðnum árum látið mál þróast á þennan veg. Þeir hafa afsalað sér að verulegu leyti því valdi sem þeir eiga að hafa og eiga að beita. Ég vil þakka núv. hæstv. forseta fyrir þá nafngift sem hann gaf orðum mínum hér áðan, þegar hann kallaði þetta frelsisbaráttu. Það er í orðsins fyllstu merkingu raunveruleg frelsisbarátta, - frelsisbarátta í þá átt að þm. verði frjálsir að því að taka ákvarðanir skv. eigin sannfæringu og til efnisatriða mála hverju sinni, en ekki að skipan forustumanna eða foringja í hinum og þessum flokknum. Slík frelsisbarátta er vel þess virði að hún sé háð. Ég skal gleðja hæstv. forseta með því, að ég skal flytja með honum till. um að verðtrygging verði sett á það fjármagn sem hér um ræðir og Seðlabankinn verði þannig skikkaður til að verðtryggja þetta fé. Það mun ekki standa á mér í þeim efnum. Varðandi hitt, eins og hér hefur komið fram, að Alþ. hafi ákveðið að sjá fyrir fjármagni til byggingar Þjóðarbókhlöðu, það er alveg rétt. Alþ. ákvað það á sínum tíma. En það hefur dregist að það loforð væri efnt, við þá ákvörðun væri staðið, og það er ekkert sem bendir til þess frekar nú, að það eigi að standa við það á næstunni að veita það fjármagn sem til þarf til byggingar Þjóðarbókhlöðu, eins og búið er að lofa. Það er því ekki að ástæðulausu að upp koma hugmyndir um að verja þessu fjármagni til byggingar Þjóðarbókhlöðu. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. En ég ítreka að sú gagnrýni, sem hér hefur komið fram, er fyrst og fremst á það, hvernig hefur verið staðið að þessu máli í byrjun. Hugmyndin - já, og fæðingin, sagði hæstv. viðskrh., hefði átt sér stað í Seðlabankanum. A. m. k. virðist vera augljóst að það kom undir í Seðlabankanum, það afkvæmi sem hér er lagt fyrir Alþingi.



Herra forseti. Mér segir svo hugur að ein gömul persóna úr Íslandssögunni brosi nú nokkuð og jafnvel meira, að það skuli hafa komið fram, er hann hafði hug á á sínum tíma, að Alþingi íslendinga takist á um skotsilfur nokkurt og deildi hart og hver seildist eftir því sem hann gæti náð í. En ég skal ekki hafa fleiri orð um þá viðleitni fyrir mörgum árum þó það hafi tekist að endurvekja þá hugmynd í dag. Það er staðreynd að ályktunin er á þessa leið: „ Alþ. ályktar að heimila ríkisstj. að setja Þjóðhátíðarsjóði þá skipulagsskrá sem prentuð er með ályktun þessari.“ Ég gagnrýndi aðdragandann að þessu máli, því það er búið að stofna sjóðinn og það segir á bls. 6, í ræðu seðlabankastjórans: „Þar sem þetta er í fyrsta skipti sem Seðlabankinn hefur ráðist í útgáfu sérstakrar minningarmyntar í ágóðaskyni hlaut það að vera nokkurt álitamál hversu með skyldi fara.“ Auðvitað hlaut það að verða álitamál. Og hann segir síðar, að verið sé að „verja svo miklum fjármunum til þarfa utan við verksvið bankans.“ Hugmyndin fæddist þar, og hún er góð sem slík. Ég er ekki að deila á það. Og það var rétt hjá hæstv. viðskrh., að hann misskildi það sem ég vildi sagt hafa. Ég var ekki að deila á það, að okkur skyldi hafa áskotnast þetta fjármagn. Ég var að deila á það, hvernig þetta kom hér inn í þingsalina, og geri það hiklaust. Ég tel, þar sem loforð um Þjóðarbókhlöðu er svo gamalt sem raun ber vitni, að þá hafi Alþ. brugðist. Og af því að þetta átti sér stað, þessir aurar komu nú í kassann og eru til, tel ég það viðeigandi, fremur en að fara í það sem þetta mál gengur út á, að standa nú við gefin loforð og ráðstafa þessum fjármunum, helst öllum, í Þjóðarbókhlöðuna og koma henni á öruggan veg, því að ekkert er meira verðmæti að mínu mati en að varðveita hér okkar lífsskilyrði í landinu ásamt bókmenntum. Það, sem þessi till. fjallar um, er að öðru leyti góðra gjalda vert, en það mun kosta hundruð milljóna, mörg hundruð milljónir eða jafnvel milljarða í framtíðinni. Það er svo stórt og mikið verkefni og þarf margfaldan undirbuning til þess að framkvæma það skynsamlega. Á bls. 7 segir, með leyfi forseta, örstutt: „Seðlabankinn sér um varðveislu sjóðsins og mun leitast við að ávaxta hann með sem hagkvæmustum kjörum.“ Auðvitað hlýtur verðtrygging að vera innifalin í þessum orðum í jafnmiklu verðbólguþjóðfélagi og við búum við. Að öðru leyti vil ég taka undir orð hæstv. forseta um að þjóðhátíðarnefnd stóð sig með sóma. En Alþ. stóð sig ekki með sóma með styrk og stuðningi við starf hennar, og það var um tíma svo, að ég og fleiri drógum í efa að hér værri meiri hl. á Alþ. fyrir að halda þjóðhátíðina á sínum tíma. En ég og nokkrir fleiri alþm. vorum alltaf mjög harðir talsmenn þess að hún félli ekki niður og yrði haldin á Þingvöllum sameiginlega fyrir alla þjóðina. Forsrh. hefur lýst yfir, að að hans mati höfum við efni á hvoru tveggja. Það er gott að heyra slíka yfirlýsingu af hendi hans. Það er gott að heyra það. En svo heyrir maður að við þurfum nú að herða sultarólina æðivíða, og það eru nokkuð mismunandi skoðanir sem koma hér fram. Þetta áform, sem greint er hér frá á bls. 8 og 9, er svo stórkostlegt, að það mun kosta, eins og ég sagði áðan, stórfé og þarf að athuga það mál mjög gaumgæfilega og leggja um það sérstaka áætlun fyrir Alþ. Það getur vel verið að hann viti um einhver úrlausnarefni og láti þá Seðlabankann gefa út aðra mynt í annað sinn og þriðja sinn og fjórða sinn o. s. frv. og þar sé lausnin fundin. En þá skulum við ákveða Seðlabankanum þetta verksvið, því að hann segir hér sjálfur að þetta er utan við verksvið sitt. Ég skal svo, herra forseti, ekki hafa þessi orð fleiri. Ég undirstrika það, að ég teldi það vel gert að ráðstafa þessu fjármagni í heilu lagi til Þjóðarbókhlöðu. Við getum síðan tekið til umr. þetta mál um þjóðhátíðarsjóð, að tryggja honum sómasamlegt fjármagn skv. þeim till. er liggja hér fyrir í fyrsta skipti til umr. á Alþ.



Herra forseti. Ég fann mig tilknúinn að standa hér upp og segja nokkur orð þegar hv. 5. þm. Vestf. las hér upp úr grg. um Þjóðhátíðarsjóð og till. um sjóðsstofnun úr ávarpi seðlabankastjóra Jóhannesar Nordals. Hann las upphafsorð seðlabankastjóra úr ávarpi sem hann flutti á fundi í Seðlabankanum 10. des. 1976. Ég hefði gjarnan viljað, til þess að geta talið það góðan málflutning, að virðulegur þm. hefði vitnað meira í þetta ávarp. En það sem forseti hefur beðið mig um að vera stuttorðan, þá mun ég reyna að stytta mál mitt og lesa bara kafla af því sem ég hafði óskað eftir að heyra hv. 5. þm. Vestf. lesa, en það hljóðar svo, með leyfi forseta: „Þar sem þetta er í fyrsta skipti sem Seðlabankinn hefur ráðist í útgáfu sérstakrar minningarmyntar í ágóðaskyni, hlaut það að vera nokkurt álitamál hversu með ráðstöfun hagnaðarins skyldi farið af Seðlabankans hálfu. Tók stjórn bankans þetta mál til meðferðar og umræðu við ríkisstj. þegar í lok ársins 1973 og áður en í útgáfu myntarinnar var endanlega ráðist. Leiddi þetta til eftirfarandi meginniðurstöðu. Annars vegar taldi stjórn bankans óeðlilegt að hún taki upp á sitt einsdæmi ákvörðun um að verja svo miklum fjármunum til þarfa utan verksviðs bankans, enda þótt enginn vafi leiki á um formlega eignaraðild að þessu fé. Var því ákveðið að bankinn gerði till. um þetta efni til ríkisstj. sem síðan tæki endanlega ákvörðun um ráðstöfun fjárins. Hins vegar lagði bankastjórnin þá þegar fram þá hugmynd við ríkisstj., að væntanlegum hagnaði yrði „varið til að varðveita og vernda þau verðmæti lands og menningar, sem núlifandi kynslóð hefur tekið í arf,“ eins og það er orðað í samþykkt bankaráðsins.“ Ég get ekki betur séð en að seðlabankastjórnin og seðlabankastjórinn, sem hér hefur legið undir ámæli, hafi að einu og öllu farið eftir þeim leiðum sem þm. í flestum tilfellum mundu hafa samþ. eða jafnvel óskað eftir, þ. e. að Seðlabankinn hefði samráð við ríkisstj., því varla geta þm. ætlast til þess að við hvert þrep, sem þarf að stíga í svona málum, sé það lagt sérstaklega fyrir Alþ. Ríkisstj. er best til þess fallin að taka slíkar ákvarðanir. En það segir síðar í þessu ávarpi, að ríkisstj. muni síðan leggja fram till. til þál. um skipulagsskrá fyrir Þjóðhátíðarsjóð, og það er það sem hún er að gera. Við erum að rífast hér um árangur af hugmynd sem stjórn Seðlabankans ber upp í bankaráði Seðlabankans og fær samþykkt ríkisstj. til að framkvæma. Ég verð að segja, að mér finnst það vera langt gengið, en ég verð að segja það líka, að ég hef visst gaman af þessu, því síðan ég kom á Alþ. er þetta í fyrsta skipti sem ég hef hlustað á umr. um vandamál sem skapast vegna tekna umfram útgjöld. Og það liggur við að ég hugsi: Hvernig væri Alþ. statt ef við hefðum tekjur umfram útgjöld á fjárlögum. Ég hef nú hlustað á málflutning margra þeirra hv. þm. sem tekið hafa til máls, en ekki allra. En mér finnst ekki hafa komið fram verðskuldað þakklæti til Seðlabankastjórnarinnar fyrir þá hugmynd sem hún hratt í framkvæmd og hefur skilað góðum árangri. Eins og við vitum, þá er þetta nettóupphæð af kostnaði við þjóðhátíðina, sem um er rætt, og mér finnst ekki heldur hafa komið hér fram á Alþ. nógu skýrt þakklæti til þjóðhátíðarnefndar sjálfrar fyrir hennar verk. Ég held að samstarf þjóðhátíðarnefndar og Seðlabankans í fjáröflun hafi gert það að verkum að við gátum með sóma haldið virðulega upp á þjóðhátíðarárið, og það var mikið atriði fyrir okkur, bæði Alþingi og þjóðina alla. Ég vil lýsa andstöðu minni við þá brtt., sem fram er komin frá hv. 9. landsk. þm. og fleirum, og mun styðja þessa þáltill. um skipulagsskrá fyrir Þjóðhátíðarsjóð. Allt tal um þjóðarbókhlöðuna verður að vera á annan hátt. Hún verður að vera fjármögnuð eins og aðrar framkvæmdir á vegum ríkisins á eðlilegan hátt. Við skulum taka ákvörðun um það, hvort við viljum gera þjóðarbókhlöðuna að sérstöku forgangsverkefni. En það er allt annað mál. Ég hefði sjálfur getað komið með allt aðrar till. en Seðlabankinn. Nokkrir þm. hafa komið með aðra till. en ríkisstj. hefur gert að sinni í samráði við upphafsmenn að stofnun þessa sjóðs. Við getum komið með 60 till. hérna um notkun fjárins. Ég held við verðum að treysta ríkisstj. og þeim, sem útvegað hafa þessa peninga með mikilli og góðri vinnu, til þess að gera vitræna till. um notkun á því umframfé sem hún skilar. Og ég vil lýsa furðu minni á umr. sem þessum, að við skulum vera búnir að halda Alþ. frá því kl. 2 þangað til núna kl. 4.05 eða allan þennan fundardag til að ræða um umframtekjur, tekjur umfram gjöld á þjóðhátíðarárinu. Fyrr má nú vera! Ég skil ekki hvernig hv. 5. þm. Norðurl. e. getur leyft sér að tala eins og hann hefur talað í þessu máli. Ég skil ekki málflutning hans. Það hlýtur að liggja eitthvað allt annað en þessi þáltill., sem hér liggur frammi, bak við hans málflutning.