Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Þetta frv. er gamall og nýr kunningi og hefir enda nýlega verið deilt um það hjer í hv. deild, svo jeg skal ekki verða langorður um það, nema tilefni gefist til þess. Meiri hl. nefndarinnar hefir gert grein fyrir áliti sínu í nál. á þskj. 211. Þar er m. a. tekin fram aðalástæðan, sem í raun og veru er mikils virði, að þessi tvö söfn fái að haldast aðgreind eftirleiðis eins og hingað til, svo ekki aukist sá ruglingur, sem því fylgir, að þau verði gerð að einu og sama safni og aðeins klofin í tvent að nafninu. Því að menn ættu að láta sjer skiljast, að þó að bæði þessi söfn sjeu undir sama þaki og þó að oft sjeu það sömu mennirnir, sem nota þau bæði, þá er hjer samt um tvær stofnanir að ræða, sem þó að þær sjeu ekki að öllu óskyldar, eru þó algerlega og greinilega aðskildar. Það er tiltölulega skýr merkilína milli þess, sem skjalasöfnin hafa að geyma og bókasöfnin hinsvegar, og á sama hátt er forstöðu þeirra ólíkt varið. Raunar má svo segja, að hjá okkur nálgist forstaða Landsbókasafnsins meir forstöðu Landsskjalasafnsins en annarsstaðar gerist, að því leyti sem hjer er um svo tiltölulega litla bókasöfnun að ræða, að hún verður að mestu bundin við íslensk fræði, en annarsstaðar ætlast til, að safnað sje öllu, sem hægt er. Hjer er mest um það að ræða að safna öllu því, sem skrifað er á íslensku, og því, sem um Ísland og Íslendinga og íslensk fræði er ritað, og því þarf líka hjer sem annarsstaðar sjerstaklega bókfróða menn til að hafa forstöðu safnsins á hendi, og þá sjerstaklega þá menn, sem vel eru að sjer í bókmentasögu okkar þjóðar. Að hinu leytinu vildi nefndin þó ekki ganga á snið við sparnaðarviðleitni þingsins, og hefir því fallist á, að aðstoðarmannsembættið við Landsskjalasafnið verði ekki veitt, en eins og kunnugt er, þá er það nú laust. Vinst þá það við þetta, að safnið fær að vera áfram sjerstök stofnun, en eins litlu til hennar kostað sem hægt er. Má raunar búast við því, að með því móti yrði afgreiðslan ekki fullkomin, meðan skráning safnsins er ekki komin í betra horf. Þá sje jeg, að brtt. er fram komin við þetta frv. eftir að nefndin hefir afgreitt málið frá sjer, og hefir hún því ekki tekið afstöðu til hennar. En persónulega er jeg henni mótfallinn. Jeg hjelt satt að segja, að ekki myndi þurfa svona breið spjót og hægt væri að gera sig ánægðan með, að þetta kæmi fram í nál., og stjórnin mundi telja sig bundna við það. Þetta er hvort sem er ekki nema sparnaðarráðstöfun í svip, en sem auðvitað má halda sjer við eins lengi og vill. Að lokum leyfi jeg mjer að vænta þess, að háttv. deild felli frv. að þessum forsendum meiri hl. athuguðum. Það verður ekki annað sagt en að á þennan hátt sje rekstur skjalasafnsins allmikið færður niður, svo að sá sparnaður mun vera tiltölulega meiri en hægt er að koma við annarsstaðar.

Fjármálaráðherra. (JÞ): Þegar háttv.allshn. afgreiddi frv. þetta, þá átti jeg sæti í þeirri hv. nefnd og var í minni hluta. Var jeg þá frsm. og skal jeg því ekki enn skorast undan að mæla nokkrum orðum fyrir frv., því að mjer er ljúft að halda fram svo góðum málstað, sem sje þeim, að stuðla að því, að stjfrv. nái fram að ganga. Sakna jeg þess, að hæstv.forsrh. (JM) skuli ekki vera viðstaddur umræðurnar f. h. stjórnarinnar, en það verður þá að bíða til 3. umr. sem hann hefir að segja. Aðeins ein ástæða, sem teljast mætti veruleg, hefir verið borin fram gegn frv. þessu. Hún er sú, að forstaða þessara tveggja safna útheimti svo ólíka hæfileika, að ógerningur væri að fela hana einum og sama manni. En þessi mótbára er bygð á ónógri athugun. Jeg þori meira að segja að fullyrða, að hjer sje völ allmargra manna, sem færir sjeu að hafa forstöðu beggja safnanna á hendi. Meira að segja eru til menn hjer, sem hafa sjerstaklega sýnt það, að þeir hafa aflað sjer þeirrar þekkingar, sem til þess þarf að veita báðum þessum söfnum forstöðu. En nú stendur dálítið sjerstaklega á í þessu máli, því að þegar er losnuð önnur þessara staða vegna fráfalls mannsins, sem veitti Þjóðskjalasafninu forstöðu. Og töluverðar líkur eru taldar á því, að ekki muni líða á löngu þangað til forstaða hins safnsins losnar líka. Og þó að svo kunni að vera, að auðfundnir sjeu menn, sem veitt geta báðum þessum söfnum forstöðu, þá má vera, að erfitt sje fyrir mann, sem nú kemur utan að, að taka við báðum söfnunum í einu, og því sje erfitt að koma sameiningunni á eins og nú standa sakir. Um þetta hefði hæstv.forsrh. betur getað sagt en jeg, og skal jeg ekki frekar að því víkja. Eins og hv.þdm. muna, er hjer á ferðinni annað frv., sem snertir þetta mál að nokkru leyti. Það er frv. um breyting á háskólalögunum. Er það nú komið frá nefnd, og í till. nefndarinnar er gert ráð fyrir því, að forstöðumenn þessara safna starfi sem aukakennarar við heimspekideild háskólans. Jafnframt er gert ráð fyrir þremur fastakennurum, eins og ákveðið var, þegar háskólinn var stofnaður. Því er lýst í ástæðum minni hlutans um þetta mál, að heppilegasta úrlausnin myndi vera sú, að fækkað væri um einn fastakennara í íslenskum fræðum, en þessum tveim embættum haldið og báðum mönnunum, sem þau skipuðu, gert að skyldu að starfa sem aukakennarar við heimspekideildina. En hv. mentmn. hefir ekki fallist á að fækka fastakennurunum við heimspekideildina frá því, sem ákveðið var í upphafi, og getur þá minni hlutinn ekki sjeð, að nein nauðsyn sje á að halda tveim forstöðumönnum við söfnin til þess sjerstaklega að hafa á hendi kenslu við háskólann. Því vill hann mæla með því, að embættin sjeu sameinuð, en sjer sjer ekki fært að skylda hinn eina forstöðumann til þess að hafa jafnframt kenslu á hendi. Gæti að vísu svo borið við, að maður veldist í þessa stöðu, sem slíkt væri fær um, en ekki virðist heppilegt að skipa svo fyrir með lögum, því að starfið við safnið yrði ærið eins manns verk, eða að minsta kosti nóg. Hjer er komin fram brtt. við frv. frá hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), sem fer í þá átt, að í stað þess að sameina þessi tvö embætti sje svo ákveðið, að aðstoðarvarðarsýslanin við Þjóðskjalasafnið skuli niður lögð. Þessi till. mun í reyndinni fara nærri því, sem fyrirhugað er um framkvæmdina, ef stjórnarfrv. nær fram að ganga, eftir því, sem jeg best veit. Því jeg hygg, að reynt verði að fá samkomulag um þá tilhögun, að sá, sem nú starfar við Þjóðskjalasafnið, verði skjalavörður, og sameining komi ekki til greina fyr en hann, sem nú er maður hníginn á efra aldur, ljeti af embætti. Því hefi jeg farið fram á það við hv.þm. V.-Ísf., að hann taki till sína aftur til 3. umr., í því skyni, að leitað verði samkomulags um málið. Ætla jeg það auðfengið, ef sá hv.þm. (ÁÁ) getur annars gengið inn á það, að þessar tvær yfirmannsstöður við söfnin verði sameinaðar að lokum, þ. e. þegar yfirskjalavarðarambættið losnar í næsta sinn. Jeg vil ennfremur gera það að tillögu minni, að hv. deild vísi aðalfrv. einnig til 3. umr., og geri mjer sem sagt vonir um, að þá náist samkomulag um viðunanleg úrslit.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg skal til samkomulags taka brtt. mína aftur til 3. umr. Gildir einu, við hvora umr. hún verður rædd.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Jeg heyri, að hæstv. fjrh. (JÞ), sem einnig er frsm. minni hlutans, blandar töluvert ýmsu persónulegu inn í þetta mál. Það hefi jeg forðast. Mjer er alveg sama, hvort þessir forstöðumenn eru núlifandi menn eða forstöðumenn í framtíðinni, ungir eða gamlir; heldur vakir það eingöngu fyrir mjer, að jeg tel það illa ráðið, ef þessi tvö söfn verða sameinuð. Einnig hefir öðru máli verið blandað inn í þessar umræður, sem sje frv. um háskólann. Það er sem sje svo hugsað, að ef söfnin eru aðskilin, þá er gert ráð fyrir því, að forstöðumennirnir sjeu jafnframt aukakennarar við heimspekideildina, en aðeins einn fastur kennari. Mentmn. hefir ekki getað fallist á þetta, af þeim ástæðum, að þótt deildinni gæti verið styrkur að því að fá þessa fróðu menn til þess að kenna, sem þá sjerstaklega yrði það, að þeir hjeldu fyrirlestra um sjerfræðileg efni, þá er ekki þar með sagt, að þeir gætu komið að gagni til þess að undirbúa menn undir meistarapróf. Þau efni gætu verið valin á annan hátt. Og svo gæti farið, að þótt þessir sjerfræðingar hefðu kenslu á hendi í deildinni, þá vantaði algerlega kenslu á köflum í því, sem menn þurfa að vita til meistaraprófs, enda er það ekki sæmilegt, að aðeins einn kennari sje í deildinni, og þó þeir væru fleiri, held jeg, að hv.þm. þyrftu ekki að vera eins hræddir og þeir virðast vera um það, að háskólinn hlypi í blístur og fitu, þó að hann fengi líka þessa aukakennara. Hitt er rjett, að eigi einn maður að veita báðum söfnunum forstöðu, þá er auðvitað þar með úr sögunni, að hann hafi kenslu á hendi, og þyrfti því að breyta háskólafrv. í þá átt, ef til kemur. Annars þykir mjer hálfleiðinlegt, að hæstv. fjrh. skuli leggja mannorð sitt við aths. þessa frv., og býst jeg við, að það komi af því, að hann hefir ekki athugað þær nógu nákvæmlega. Jeg trúi hæstv. fjrh. varla til þess að blanda saman handritum og skjölum. Ef menn teldu hvorttveggja hið sama, mætti alveg eins segja, að stjórnarskrá og markaskrá væri eitt og hið sama, því að hvorttveggja endaði á „skrá“, og að af því ætti að leiða, að maður, sem góður er til að semja markaskrá, væri einstaklega fær um að búa til stjórnarskrá. Auðvitað eru bæði skjöl og handrit rituð með penna og bleki oft og einatt og fest inn í bækur, og eigi að leggja áhersluna eingöngu á það eina sameiginlega atriði, þá má auðvitað segja, að mikið sje til af hvorumtveggja í báðum söfnunum. En að þetta sýni, að báðar stofnanirnar, landsbókasafn og þjóðskjalasafn, sjeu ein og hin sama, er fjarri öllum sanni. Málstaður hv. minni hl. er bygður á þeirri fullyrðing einni, að hægt sje að finna menn, sem geti veitt báðum söfnunum forstöðu. En jeg hygg nú, að þeir menn sjeu vandfundnir, sem veitt geti forstöðu hvoru safninu fyrir sig, hvað þá báðum. Það er náttúrlega altaf hægt að segja, að til sjeu nógir menn. Það er hægt að taka hvern sem er og setja hann yfir söfnin, en hvað vel það gæfist og hversu mikið hann ynni til gagns, er eftir að vita. Annars nenni jeg ekki að taka upp þær röksemdir, sem búið er að leiða fram um það, að þessar stöður verði sjerfróðir menn að skipa. Og þar að auki er geysimikið verk að veita öðru safninu forstöðu, ef maðurinn á ekki að vera tóm „toppfígúra“, heldur vinnandi maður. Eigi forstöðumaðurinn aðeins að vera „toppfígúra“, þá er ekkert að segja. Jeg treysti mjer til að standa fyrir öllum stofnunum ríkisins, ef jeg hefi aðeins nógu marga menn undir mjer, sem vinna öll verkin. En eigi þessir menn að sjá um söfnin og vinna að þeim, þá er starf þeirra gríðarmikið. Það er t. d. sagt, að ákaflega mikið verk þurfi að vinna til þess að koma lagi á Landsbókasafnið og þurfi áhlaupamann til að gera það vel úr garði. Um Þjóðskjalasafnið er það sannast að segja, að menn eru að læra að stjórna því alla æfina, og er nú ómögulegt að nota það safn nema af þaulkunnugum manni eða með leiðsögn hans. Vantar fullnægjandi skrá yfir það. Og hætt er við, að eitthvað myndi sú stjórn lenda í handaskolum, ef það safn yrði gert að selstöðu frá Landsbókasafninu og einhverjum fengin stjórn þess og afgreiðsla, sem enga ábyrgð bæri. Því vil jeg vona, að hv.þdm. afgreiði nú mál þetta í þriðja skifti með sömu skilum og áður, og ætti þeim að veitast það því ljettara, sem bent hefir verið á meiri sparnað við þessi söfn en nokkra aðra stofnun, því frv. þetta kynni að vera eðlilegt á slíkum sparnaðartímum, ef ekki hefði verið bent á neinn annan sparnað. En sú ástæða er úr sögunni.

Ingólfur Bjarnarson Jeg vil fyrst taka það fram, að jeg og hv. 2. þm. Skagf. (JS), sem flytjum þessa brtt. á þskj. 303, teljum, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, sje til bóta; það ákvæði sem sje, að hrepparnir sjálfir geti valið um, hvernig þeir leggja á sýsluvegagjaldið. En okkur finst tvö atriði í frv. ekki sem heppilegast ákveðin, og berum því brtt. fram. Hið fyrra er það, að frv. gerir ráð fyrir, að hreppsnefndir geti ráðið því einar, hvort gjaldið sje lagt á samkvæmt ákvæðum þar um gildandi laga eða að það sje greitt úr sveitarsjóði. Okkur finst sjálfsagt, að hreppsbúar sjálfir, en ekki hreppsnefndin ein, ráði þessu, og leggjum því til, að ákveðið verði á almennum hreppsfundi, hvort gjaldið skuli lagt á fasteignirnar samkv. gildandi lögum eða greitt úr sveitarsjóði. Gerum við ráð fyrir, að flm. frv. hafi einmitt ætlast til, að hreppsmenn rjeðu þessu, og hafi því ekkert á móti þessari brtt. Þá leggjum við það einnig til, að ákvæðinu um, að hreppsnefndir skuli innheimta gjaldið, verði breytt og sýslumenn hafi á hendi innheimtuna, eins og áður. Sjáum við ekki, að þetta ákvæði frv. sje heppilegt, þar sem allir sjá, að í þeim sveitum, sem engin breyting verður gerð, er hentugra, að gjaldið sje innheimt á manntalsþingi. Í þeim hreppunum, sem breyta til, verður hreppsnefnd auðvitað að hafa á hendi innheimtuna. Þar sem brtt. raskar alls ekki tilgangi frv. á neinn hátt, væntum við þess, að hún verði samþykt. Vil jeg að lokum endurtaka í sem stystu máli, í hverju breytingarnar eru fólgnar. Samkvæmt brtt. eiga hreppsfundir að ráða, hvernig sýsluvegagjaldið er lagt á, en ekki hreppsnefnd, eins og gert er ráð fyrir í frv. Getur það oft komið fyrir, að vilji og jafnvel hagsmunir hreppsnefndar og hreppsbúa yfirleitt fari ekki saman. Hin breytingin slær varnagla við því, að varpað sje innheimtustörfum af sýslumanni á sveitarstjórnirnar, nema þar, sem breytingin kemst á og nauður rekur til. Brtt. kom svona seint fram vegna þess, að við tókum ekki fyr eftir því, að frv. þyrfti breytingar við. Skal jeg svo ekki fara um þetta fleiri orðum.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Það er af tilviljun, að samgöngumálanefndin í heild hefir ekki getað athugað brtt. á þskj. 303. En að því leyti, sem hún hefir rætt um hana, held jeg, að mjer sje óhætt að segja, að nefndarmenn álíti, að breytingin sje til bóta. En nefndin hefir alveg óbundnar hendur við atkvgr., þar sem hún í heild hefir ekki getað athugað brtt. Annars hefi jeg orðið var við það síðan við 2. umr., að í hv. deild eru einstakir menn, sem líta svo á, að ekki væri vert að breyta lögunum frá því, sem er. Mjer líkar till. vel og vildi óska, að menn ljetu það ekki hafa nein áhrif á afstöðu sína til málsins, sem annars hefir verið tekið vel, að hún hefir komið fram og virðist í fljótu bragði gerbreyta frv.greininni. Mjer er ekkert kappsmál að fá frv. samþykt óbreytt, en óska, að hv.þm. samþykki annaðhvort, og þá helst brtt., því að jeg tel hana heldur betri en frv.

Magnús Torfason Mjer sýnist á brtt. á þskj. 303, að gert sje ráð fyrir, að hreppsbúar kjósi heldur, að sýsluvegagjaldið sje hluti af sveitarútsvari en sjerstakt gjald. Jeg hygg, að óþarfi sje að ræða mikið um það, því að jeg býst við, að hreppsnefnd muni ekki detta í hug að breyta til, nema það sje almennur vilji hreppsbúa. En mjer finst það tæplega rjett að binda gjaldið við þá, sem eiga fasteignir, þar sem það kemur æðihart niður á búandi mönnum, en hinir sleppa. Eru t. d. í sumum sveitum embættismenn, sem greiða talsverðan hluta útsvaranna. Get jeg í því sambandi nefnt einn hrepp í Árnessýslu, þar sem embættismenn greiða 1/3 af þeirri upphæð, sem jafnað er niður. Út af þessu var það, eins og jeg drap á, þegar málið kom hjer fyrst fram í deildinni, að sýslunefnd Árnessýslu vildi ekki nota þessi lög fyr en úr þessu væri bætt. Út af fyrir sig álít jeg þessa brtt. vera meinlausa; en hina brtt., um að sýslumenn eigi að innheimta þennan skatt sjerstaklega, tel jeg vera beint brot á innheimtureglunum um sveitargjöld; það eru hreppsnefndirnar, sem láta innheimta þetta fje ásamt öðrum sveitargjöldum, t. d. útsvörum. Væri það miklu minna umstang heldur en að sýslumenn yrðu látnir innheimta þetta gjald sjerstaklega. Þess vegna held jeg, að þessi brtt. verði ekki til bóta, verði hún samþykt. En ekkert kappsmál er mjer, að hún verði feld.

Ingólfur Bjarnason Háttv. 1. þm. Árn. (MT) mintist á, að það væri varla þess vert að gera sjer þetta umstang, sem brtt. okkar gerir ráð fyrir, um fundarhöldin samkvæmt 53. gr. sveitarstjórnarlaganna. En við flm. litum svo á, að þarna þyrfti ekki annars með en að setja inn auglýsingu um þetta á fundarboðið til hreppaskila, og verður þá umstangið alls ekki neitt.

Já, ef það þá gleymist ekki að boða þetta

. Jeg geri því ráð fyrir, að þetta verði ekki sjerlega örðugt í framkvæmdinni, og eru því þessar mótbárur hv.þm. einskis verðar. Jeg skildi ekki almennilega, við hvað hv. 1. þm. Árn. átti, er hann talaði um, að þessi innheimtuaðferð, þ. e. að sýslumenn heimtu inn sýsluvegagjaldið, væri brot á almennum innheimtureglum. Þetta hygg jeg, að verði að teljast mjög vafasamur skilningur, hafi jeg tekið rjett eftir þessu. Og þá eru lögin frá síðasta þingi um þetta efni líka brot á þessari reglu, því brtt. okkar breytir engu í þessu atriði. Breytingin er aðeins sú, að gjaldið skuli því aðeins innheimt af sveitarstjórnum, að það sje lagt á með útsvörunum; ella sje innheimtunni ekki breytt frá því, sem lögin ákveða nú.

Magnús Torfason Jeg vil aðeins taka það fram, að jeg taldi engin lög vera brotin með þessu, heldur væri þetta brot á reglu eða venjum, sem um þetta hafa gilt.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Sjútvn. hefir fallist á frv. það, sem hjer er til umræðu, og leggur til, að það verði samþykt með lítilsháttar breytingum. Með atkvæði sínu hefir sjútvn. og allflestir hv.þdm. við 3. umr. fjárlagafrv. samþykt og fallist á frv. þetta, og þarf því ekki að vænta, að það mæti neinni mótspyrnu, enda þyrfti og þess við, að það fengi fljóta afgreiðslu frá þinginu. Það er að vísu með samviskunnar mótmælum, að sjútvn. mælir með því, að tekið verði fje úr sjóðnum í þessu skyni, en hún hefir ekki getað fundið annað ráð til þess, að hægt verði að halda uppi sæmilegum landhelgisvörnum á næsta ári. Það er nú nýbúið að samþykkja hjer í deildinni frv. um að hækka landhelgissektirnar, þannig að þær verði miðaðar við gullgildi, og nefndin gerir sjer því von um, að sjóðurinn geti vaxið ekki minna en áður og því fljótt náð sínum upphaflega tilgangi, þó að til þessa sje gripið fyrst um sinn. Það er skoðun sjútvn., að við Íslendingar verðum að láta okkur nægja um nokkurra ára bil að verja landhelgi okkar með smábátum, er við gerum sjálfir út, en notast að öðru leyti við dönsk herskip, meðan samningar um það haldast milli Íslands og Danmerkur. Nefndin beinir því til stjórnarinnar að stuðla til þess eftir mætti, að gott samkomulag haldist milli íslensku og dönsku strandvarnarskipanna. Sjútvn. hefir aðeins gert smávægilegar brtt. við frv., og hefir flm. þess fallist á þær. Það er að vísu allveruleg breyting, er nefndin leggur til, að öllu sektarfje auk vaxta sjóðsins skuli varið til strandvarna, en nefndin gerir ráð fyrir, að svo geti farið, að sektarfjeð hrökkvi ekki á móti tillagi ríkissjóðs, og því vill hún heimila, að grípa megi líka til vaxtanna af sjóðnum, en þó með þeirri takmörkun, að til þeirra sje ekki tekið meira en það, er sektarfjeð hrekkur ekki fyrir þessum kostnaði á móts við það, er ríkissjóður leggur fram. Nefndin leggur því til, að frv. verði samþykt með þessum breytingum, en gerir auk þess ráð fyrir, að gerðar verði ráðstafanir til þess að tryggja betur viðgang og vöxt sjóðsins óðar en fjárhagur ríkisins batnar.

Jón Baldvinsson Þegar jeg greiddi atkvæði á móti því, að tekið væri fje úr landhelgissjóðnum til strandvarna við 3. umr. fjárlagafrv., var það ekki einungis af því, að jeg væri því mótvígur, heldur áleit jeg, að þetta gæti ekki orðið vegna gildandi laga, því að aðaltilgangur sjóðsins er annar, og álíta margir, að hjer sje lagt út á hættulega braut. Sjútvn. vill nú lögfesta þetta og láta verja vöxtunum af sjóðnum og árlegu sektarfje til strandvarna, þ. e. öllum árstekjum sjóðsins, og er hjer með skerfurinn sjóðurinn að því leyti, að vöxtur hans stöðvast, eða því sem næst, og nær hann því síður hinum upphaflega tilgangi. Samkvæmt lögunum frá 1915 er ætlast til, að fje landhelgissjóðsins skuli varið til kaupa á strandvarnaskipi. Mjer fanst því rjett vera, að það kæmi fram rödd á móti þessu, um leið og byrjað var á að jeta upp þennan sjóð. Það verður auðvitað haldið áfram lengra og lengra á þessari braut, og skuld ríkissjóðs við landhelgissjóðinn mætti vænta, að yrði afskrifuð á þennan hátt: - greiðslur ríkissjóðs til strandvarnanna yrðu þá færðar landhelgissjóðnum til skuldar, uns hann væri allur uppjetinn. Annars geri jeg ekki ráð fyrir, að það verði nú um það rætt, hvar fje landhelgissjóðsins sje nú niður komið; jeg býst við, að það muni þegar að mestu runnið inn í ríkissjóðinn, og vildi því spyrja hæstv. fjrh. hvernig fjárreiðum landhelgissjóðs og ríkissjóðs sje nú varið, og skal jeg taka það fram, að jeg heimta alls ekki svar viðvíkjandi þessu nú þegar, heldur við síðari umr. málsins. Þetta var mikið umtalað mál í fyrra, og er gott að fá að vita, hvernig þessu er nú háttað. Viðvíkjandi þeim orðum háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að við yrðum að bjargast við smábáta til strandvarna fyrst um sinn, eða þar til samningarnir við Dani eru útrunnir, þá getur vel verið, að á þetta hafi eitthvað verið minst í sjútvn., en jeg hygg það vera alt of sterkt að orði kveðið, að telja alla nefndina sammála um þetta, og jeg hefi að minsta kosti ekkert látið uppi um þetta; heldur þvert, á móti, að við ættum að kaupa strandvarnaskip nú þegar, sem við gætum haft til frambúðar, og sem að miklu meira gagni kæmi í strandvörnunum heldur en smábátarnir. Landhelgissjóður er orðinn það stór, að það ætti að vera hægt að koma upp sæmilegu strandvarnarskipi fyrir þá upphæð. Mjer þótti rjett að láta þessa skoðun koma hjer fram, þar sem jeg hafði sjerstöðu í nefndinni um þetta mál.

Fjármálaráðherra (JÞ): Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) spurðist, fyrir um það, hvernig viðskiftum ríkissjóðs við landhelgissjóðinn væri varið. - Ríkissjóður skuldar nú landhelgissjóði um 840 þús. kr., sem hann greiðir af 6% í vöxtu. Auk þessarar skuldar er sektarfjeð fyrir 1923 ennþá ógreitt í sjóðinn, en það hefir aldrei verið venja að greiða það í sjóðinn fyr en árið eftir. Verður það greitt á þessu ári, en jeg hefi ennþá ekki aflað mjer vitneskju um upphæð þess. En út af brtt.hv. sjútvn. vildi jeg mælast til þess, að hún tæki það til athugunar til næstu umræðu, hvort hún teldi ekki æskilegt eða sæi sjer fært að koma fram með brtt. við þetta frv. þess efnis, að það verði unt að nota eitthvað af tekjum landhelgissjóðsins á sama hátt og frv. gerir ráð fyrir þegar á yfirstandandi ári. Það verða engin fjáraukalög lögð fram fyrir þetta ár, og fjárveitingarvaldið getur því ekki á venjulegan hátt gert neinar ráðstafanir um þetta. Í fjárlögum fyrir árið 1924 eru áætlaðar 50 þús. kr. úr ríkissjóði til strandvarna, og jeg álít það óumflýjanlegt, að einhverju verði eytt úr ríkissjóði umfram þessa fjárveitingu, jafnvel þótt landhelgissjóður leggi og fram eitthvert fje á þessu ári til strandvarnanna. En eins og fjárhagnum er nú komið, er það sýnilegt, að strandvarnirnar geta ekki orðið eins góðar og æskilegt væri, ef ríkissjóður á einn að bera kostnaðinn við þær, en þær mundu verða að mun betri, ef landhelgissjóðurinn legði og fram fje til þeirra á yfirstandandi ári. Vænti jeg því, að hv. sjútvn. taki þetta til yfirvegunar til 3. umr. um frv.

Pjetur Ottesen Jeg ætla ekki beinlínis að mæla á móti þessum breytingum, sem lagt er til, að gerðar verði á lögunum um landhelgissjóðinn, og það því síður, sem þetta er að nokkru leyti afleiðing af samþykt við 3. umr. fjárlagafrv., um tillag úr landhelgissjóði móti tillagi úr ríkissjóði til landhelgisgæslunnar. Jeg lít svo á, að það sje ekki heimilt að grípa til fjár landhelgissjóðsins, nema lögunum um hann hafi áður verið breytt til heimildar þess. En jeg lít svo á, að eiginlega hefðu menn átt að halda sjer við hinn upphaflega tilgang landhelgissjóðslaganna, að til hans yrði ekki gripið fyr en ráðist verður í að koma upp góðu og fullkomnu landhelgisgæsluskipi, sem okkur er stórtjón að slá á frest. En það var aðallega viðvíkjandi orðum hv.frsm. sjútvn. (ÁÁ), að jeg kvaddi mjer hljóðs. Mjer skildist hann telja það vera álit sjútvn., að það væri ekki unt að ráða bót á landhelgisgæslunni á þennan hátt fyr en samningarnir við Dani eru útrunnir, um 1940. Mjer kom það illa að heyra þetta, ekki síst fyrir það, að þessu var haldið fram í nafni allrar sjútvn., því það skýtur mjög skökku við stefnu og álit sjútvn, á undanförnum þingum. En nú hefir háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) undantekið sjálfan sig þessari skoðun og lýst sínu áliti á þessu máli, sem er eitt af þeim málum, sem legið hafa fyrir undanfarandi þingum, og af mörgum lögð mjög mikil áhersla á, en þó ekki enn fengið neina úrlausn á, þ. e. að koma upp strandvarnarskipi. Það hefir þegar verið reynt að bæta um landhelgisgæsluna með því að nota mótorbáta til gæslunnar, og hefir það að vísu orðið að nokkru gagni, þrátt fyrir það, að bæði þeir, sem við þessa strandgæslu hafa fengist, og þeir, sem hafa átt að njóta verndar þessarar landhelgisgæslu, hafa talið yfirleitt fremur lítið vera við það unnið, sökum þverúðar og ófyrirleitni botnvörpunganna, sem villa á sjer heimildir á allan hátt. Þess vegna finst mjer alveg ótækt að ætlast til þess, að það verði þannig látið reka á reiðanum með landhelgisgæsluna um svo langan tíma; það er meiri þrotayfirlýsing en jeg hafði búist við, að mundi voga sjer að skjóta upp höfðinu hjer í þingsalnum nú. Jeg tel það ótækt að varpa öllum áhyggjum upp á dönsku strandvarnirnar að öllu öðru leyti en því, er til smábátanna kemur. Nauðsynin á betri landhelgisgæslu er svo brýn, og hingað til hefir það ekki verið rökstutt með öðru en fjárhagsörðugleikum, að ekki væri fært að ráðast í slíkt, af þeim, sem haldið hafa aftur af þessu máli. Jeg hefi ekki verið talinn bjartsýnn á hag ríkissjóðs, en jeg hefi þó talið nauðsynina svo brýna, að þessu yrði að hrinda í framkvæmd mjög bráðlega, og er jafnsannfærður um það sem fyr, að fjárframlög í því skyni væri ekki hæpinn, heldur viss ávinningur fyrir landið. Jeg vil því vænta þess, að þessari stefnu, sem jeg hefi altaf haldið fram í þessu máli, en ekki náð fram að ganga enn sem komið er, að henni aukist fylgi og skilningur manna á þýðingu landhelgisgæslunnar skýrist svo, að framkvæmda í þessu efni verði ekki langt að bíða úr þessu. Við höfum heimild að lögum til þess að kaupa eða byggja skip, sem fært sje til þessara strandvarna, og taka að okkur forystuna í þeim efnum. Treysti jeg því, að gifta þessa lands sje svo mikil, að þessu verði alls ekki slegið á frest og síst af öllu allan þennan langa tíma, sem sambandslögin gilda. Jeg fæ ekki heldur sjeð, að þetta sje að neinu leyti bundið við sambandslögin. Samkvæmt sambandslögunum eru Danir skyldir til að hafa hjer ávalt eitt velfært skip til strandvarna meðan þeir njóta hjer sama rjettar við okkur til fiskiveiða, hvort sem þeir nota sjer þennan fiskiveiðarjett eða ekki, eða við ekki tilkynnum þeim, að við gerum ekki kröfu til slíks lengur. Vitanlega væri ekkert að því að finna, ef stjórnin gæti fengið Dani til að inna eitthvað meiri varnir af hendi hjer en nú er, og í rauninni ættum við kröfu til þess, en án þess þó að slá í nokkru af okkar rjetti gagnvart þeim. En jeg held, úr því sem nú er komið þessum málum, að þó sje ekki alveg fyrir það takandi að verja einhverju af fje landhelgissjóðsins til landhelgisgæslunnar, að því leyti, sem úr henni kann að verða bætt með mótorbátum á næsta ári, ef önnur betri og tryggari bót verður ekki á því ráðin fyrir þann tíma. En yfirleitt er jeg dauftrúaður á ávinninginn af þessu, hvað viðureign þeirra við botnvörpungana snertir. Hæstv. fjrh. varpaði þeirri spurningu fram, hvort stjórnin mætti verja nokkru af fje landhelgissjóðsins á yfirstandandi ári á sama hátt og frv. gerir ráð fyrir að gert verði næsta ár, og skal jeg láta mína skoðun uppi um þetta. Jeg lít svo á, að stjórnin hljóti að hafa fullkomlega heimild til þess að verja svipaðri upphæð í þessu skyni í ár og gert er ráð fyrir á árinu 1925, en sú heimild nær ekki til þess að taka fje til viðbótar því, sem veitt er í gildandi fjárlögum í þessu skyni úr landhelgissjóðnum, heldur úr ríkissjóði, enda finst mjer það koma út á eitt, þar sem nær alt fje landhelgissjóðsins stendur inni í ríkissjóðnum. Þörfin fyrir landhelgisgæslu verður ekki, að því er ætla má, minni í ár en að ári, og jeg sje því ekki annað en að það sje í samræmi við vilja þingsins, að stjórnin verji líkri upphæð í ár til strandvarna. Jeg vil þá að lokum enn einu sinni leggja sjerstaka áherslu á það, að sem allra fyrst verði komið upp góðu og öflugu skipi til að hafa landhelgisgæsluna á hendi. Það verður að gerast sem allra fyrst, og munu menn sannfærast um, að það yrði ekki unnið fyrir gýg.

Atvinnumálaráðherra (MG): Með því að hæstv. fjrh. (JÞ) er ekki við sem stendur, þá vil jeg geta þess, að hann óskar, að fjárveiting úr landhelgissjóðnum nái líka til ársins 1924, þó hann máske myndi láta sjer nægja yfirlýsingu háttv.fjvn. um þetta efni við 3. umr. En því tek jeg þetta fram, að í frv. stendur, að löggjafarvaldið skuli ákveða, hvenær byrja skuli að veita fje úr sjóðnum til þessa, en eins og menn muna, varð ágreiningur um þennan lið við 3. umr. fjárlagafrv.

Ágúst Flygenring Hvað viðvíkur þessum tilmælum hæstv. fjrh. (JÞ), þá tel jeg víst, að nefndin muni taka þetta til athugunar til 3. umr., og þætti mjer sennilegt, að hún tæki það til greina, eins og hann óskar. Hvað hitt snertir, það, sem hv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði, þá er það ekki rjett, að allar árstekjur sjóðsins fari til þessa. Eins og menn vita, þá fær sjóðurinn 20 þús. kr. á ári úr ríkissjóði, og hygg jeg því, að svo lengi, sem þeirri reglu verður fylgt, að ríkið leggi á móti sjóðnum að hálfu til landhelgisvarna, þá muni það, sem hann leggur til þessa, alls ekki fara fram úr árlegu sektarfje og vöxtum, enda ekki gert ráð fyrir, að það geti komið fyrir. Í ár eru tekjurnar þegar orðnar miklar - um eða yfir 70 þús. kr. - og mjer er nær að halda, að sektarfjeð fari ekki árlega niður úr því nú næstu árin, þegar eða síðan reiknað er með gullgengi. Það, sem lengt hefir hjer umræðurnar mest, eru orð hv.frsm. nefndarinnar (ÁÁ) um það, að við yrðum að sætta oss við það fyrirkomulag, sem nú væri á strandvörnunum, fram til 1940. En engin slík tímabilsákvörðun kom beinlínis til tals í nefndinni, en vitanlega dylst oss það ekki neinum, að það hljóta að líða mörg ár þangað til við getum orðið færir um að standast kostnaðinn við útgerð eins eða tveggja fullkominna gæsluskipa. Útgerðarkostnaður þeirra er vitanlega svo mikill, að það verður til muna að greiðast úr fjárhagnum áður en við getum hugsað til slíks. Hitt var oss ljóst, að vjer verðum að láta oss nægja að hafa fyrst um sinn smærri skip til að annast landhelgisgæsluna, þangað til vjer verðum sjálfir þess megnugir að kaupa stærri skip til hennar, og ef til vill taka hana að öllu í okkar hendur, en fyrri en við gerum það, mun strandgæslan aldrei verða fullkomin. Á það geta víst allir fallist, sem til þekkja. Á hinu tel jeg þó lítinn vafa, að stjórnin hafi á undanförnum tímum notað minna en hægt hefði verið aðstoð Dana í þessu efni, og jafnvel hafnað góðum boðum. Væri vel farið ef hæstv. núverandi stjórn hefði betri gætur á því eftirleiðis og hafnaði ekki gúðfúslegum boðum úr þeirri átt. Þetta var nú aðeins til að leiðrjett misskilning, og skal jeg því ekki orðlengja þetta meir. En jeg vil undirstrika það með hv.þm. Borgf. (PO), að vjer verðum sem allra fyrst að verða sjálfum okkur nógir á þessu sviði. Hvað langt þess verði að bíða, skal jeg engu spá um.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Sje svo, að jeg hafi eitthvað ofmælt í þessu efni fyrri ræðu minni, þá hefir hv. 2. þm Reykv. (JBald) nú gert grein fyrir fyrir vara sínum og hv. form. nefndarinnar (ÁF) leiðrjett þann misskilning, er orð mín hafa valdið. Það mun rjett vera, að ekkert ákveðið tímatakmark hafi komið til orða hjá nefndinni, en það var okkur öllum ljóst, að við yrðum ekki á næstu árum þess megnugir að byggja stór skip til landhelgisgæslunnar. Því ekki nægir að draga saman fje, sem næmi andvirði skipanna, heldur yrði þeim líka að verða sjeð fyrir rekstrarfje, sem gæti hlaupið allhátt á svona skipum. Því er það augljóst, að við verðum fyrst um sinn að leggja áhersluna á strandvarnir með smáum skipum, og myndi það verða að miklu liði, ekki síst með góðu samstarfi við Dani, en jeg get tekið undir það með hv. 1. þm. G.-K. (ÁF), að við höfum vanrækt meir en þurft hefði að njóta aðstoðar Dana í þessu efni. Jeg tel víst, að nefndin muni taka til athugunar tilmæli hæstv. fjrh. (JÞ) 0| koma með ákveðnar yfirlýsingar um það við 3. umr. Hinsvegar þori jeg ekki að taka eins djúpt í árinni og hv. 1. þm. G.-K. gerði, að lofa fyrirfram nokkru um það, hvernig nefndin muni snúast í því. Hinsvegar vil jeg skjóta því til hv.flm., hvort það muni ekki vera rjett skilið hjá mjer, að hvorki yfirlýsingar hv.fjvn. nje yfirlýsing sjútvn. í umræðunum um þessi lög nægi til þess, að slík fjárveiting á árinu 1924 sje formlega gild. Jeg hygg, að fjárveitingarvaldið þurfi að koma til skjalanna. Og komist nefndin að þeirri niðurstöðu, að fje úr sjóðnum sje rjett að veita í þessu skyni það ár, mun þál. eða fjáraukalög þurfa að koma til, svo formlegt sje samkv. frv.

Hákon Kristófersson Jeg vildi aðeins skjóta því til hv. nefndar, hvort hún hafi athugað, hvert fyrirkomulag verði á strandvörnunum í ár. Mjer er kunnugt um, að frá Vesturlandi hafa borist óskir til þingsins í þá átt að fá mótorbát til að hafa eftirlit á hendi meðfram ströndunum. En þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir um að fá að vita, hvernig komið væri um það mál hjá nefndinni, þá hefi jeg þó engar upplýsingar fengið, en vænti þess að fá þær nú. Hv. nefnd lítur víst hvort sem er ekki svo á, að eina nauðsynin á strandvörnum sje á Norðurlandi um síldveiðitímann. Vænti jeg þess, að hv. nefnd lýsi því yfir hjer í háttv. deild, hvað hún hefir í hyggju þessu máli viðkomandi, því fullyrða má, að menn bíða með eftirvæntingu til að fá að heyra, hvað þessu máli líður.

Pjetur Ottesen Mig gleður að heyra, að það hefir ekki verið meining eða skoðun sjútvn., sem fram kom í ræðu háttv.frsm. nefndarinnar, þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að slá á frest fyrirhuguðum framkvæmdum í landhelgisgæslumálinu allan þann langa tíma, sem eftir er þangað til sambandslagasamningurinn er útrunninn. - Slíkt nær ekki neinni átt. Hvað því viðvíkur, að jafnmiklu fje verði varið til strandvarna á þessu ári úr landhelgissjóðnum, þá tók jeg fram mína skoðun á því í fyrri ræðu minni, og þarf engu við það að bæta.

Frsm. meiri hl. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg þarf ekki að tala langt mál f. h. meiri hlutans. Flm. þessa máls, hæstv. atvrh. (MG), hefir áður gert glögga grein fyrir ástæðunum til þess, að hann bar fram þetta frv., og hefir meiri hl. nefndarinnar algerlega fallist á skoðanir hans. Við í meiri hl. höfum og gert ítarlega grein fyrir skoðunum okkar í nál., og sje jeg enga ástæðu til að fjölyrða um þær frekar. En viðvíkjandi brtt. þeirri, sem fram er komin, get jeg lýst því yfir, að meiri hl. sjer sjer ekki fært að fallast á hana, heldur leggur hann áherslu á það, að hv. deild samþykki frv. óbreytt.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Þótt nefndin hafi klofnað um mál þetta, er sá klofningur þó ekki svo stór, sem við hefði mátt búast. Hjer er í rauninni um grundvallarspursmál, „princip“-atriði, að ræða, og hefði mátt ætla, að nefndin hefði klofnað um það. Svo er þó eiginlega ekki. Frv. er sem sje bygt á því, að verslunarfyrirtæki ríkisins sjeu alls ekki skattskyld til sveitar- og bæjarsjóða, og það af þeirri ástæðu, að þau sjeu annars eðlis en verslunarfyrirtæki einstaklinganna. Að þau fyrirtæki, sem ríkið rekur, sjeu eign almennings, og því ekki sæmilegt að skattskylda þau eins og önnur atvinnufyrirtæki. Um þetta má karpa eins lengi og menn vilja. Því að með eins miklum rökum má segja, að þegar ríkissjóður tekur þá stefnu að reka fyrirtæki, sem einstaklingarnir hafa áður rekið, og rekur þau síðan í sama tilgangi og þeir, þ. e. til þess eins að afla sjer tekna, að þá eigi hann að standa algerlega í sporum einstaklinganna og bera þeirra byrðar. Að þær tekjur geti fram einar talið rjettmætar, sem hann hefir af fyrirtækinu eftir að hann hefir greitt skatta og skyldur eins og einstaklingarnir. Og að það sje ósæmilegt, að ríkissjóður taki beint gjaldstofna bæjarfjelagsins og stingi öllum tekjunum í sinn vasa. En svo framarlega sem ríkið geldur útsvar, þá má segja, að um status quo sje að ræða; þá fær ríkið sitt, bæjarfjelagið sitt. Við í minni hl. erum á raun rjettri þessarar skoðunar, en höfum þó beygt út af strangasta rekstri þess málstaðar, sumpart af því, að við eins og aðrir verðum nú að hlúa að ríkissjóðnum, sumpart af hinu, að þegar ríkið rekur atvinnufyrirtæki, þá er það svo mikilsmegandi, að ekki er þægilegt að leggja útsvar á það eftir sama mælikvarða sem einstaklinga. Ennfremur er það, að bæjarstjórn Reykjavíkur hefir tekið svo lipurlega í þetta mál, og þar sem hún er sá aðilinn, sem ber skarðastan hlut frá borði, ef þetta frv. verður samþykt, þá virðist síður ástæða til þess að fara lengra en hún leggur til. Bæjarstjórn Reykjavíkur virðist vægileg í till. sínum; hún leggur til, að gjaldið verði 10%, eða lækkað um 1/3, miðað við útsvar síðasta árs. Verður þá skatturinn af vín- og tóbakseinkasölunni, lauslega álitið, 60 þús. kr., í stað 90 þús. kr. Því verður varla neitað, að þetta sje sanngjarnt, því að ef til væru hjer verslunarfyrirtæki, sem einstaklingar ættu og gæfu af sjer sannanlega 200 þús. kr. og 400 þús. kr. í hreinan ágóða, þá yrði lagt geysimikið á þau, sennilega miklu meira en lagt var á tóbaks- og víneinkasöluna. Bærinn verður nú einu sinni að afla sjer tekna með þeim hætti, sem Alþingi hefir skamtað honum tekjustofnana, og oft verður hann að leggja fremur á veltuna en gróðann. Og óhætt er að segja, að engin fyrirtæki hjer í bæ gefa neitt í þá átt eins mikið af sjer og þessi, enda er það eðlilegt, þar sem um einkasölu er að ræða, sem vitanlega veitir þeim stuðning fram yfir öll önnur fyrirtæki. Hv. Alþingi verður og að líta á það, að þótt stundum sje svo um Reykjavík talað, að litlu skifti, hvort hún stendur eða fellur, þá má það ekki gera einstaklingum eða stórum landshlutum beinan óleik. En ekki er hægt að neita því, að nú í seinni tíð hefir hv. Alþingi verið að reita smátt og smátt ýmsa stærstu gjaldendurna frá Reykjavík. Með samvinnulöggjöfinni misti Reykjavík allverulega gjaldaupphæð, eða 1920 48 þús. kr. og 1921 38 þús. kr. Nú á að taka Eimskipafjelagið undan skattskyldu, og svo þessi fyrirtæki, sem hafa sópað í burtu hóp af verslunarfyrirtækjum, sem gáfu fje í bæjarsjóð. Við vitum, hvað bærinn hefir tapað við það, að steinolíuverslunin varð skattfrjáls. 1920 voru það 40 þús. kr., 1921 60 þús. kr., 1922 50 þús. kr. Hvað tóbakseinkasöluna snertir, er ekki gott að nefna upphæðina, sem bærinn misti, því að margir versluðu með þær vörur ásamt fleiru, og því ekki hægt að segja, hve mikill hluti af útsvari þeirra lenti á tóbaksvörunum. Eimskipafjelagið hefir greitt 85 þús. kr., 50 þús. kr., 45 þús. kr. o. s. frv. í útsvar, svo að ef litið er á þetta, sjest, að Alþingi hefir smátt og smátt ekki rakað litlu fje frá bæjarsjóði. Hvað áfengisverslunina snertir, þá hefir bæjarajóður einskis mist þar í, af þeirri einföldu ástæðu, að sú verslun hefir verið einokuð frá upphafi og er svo ný, að reynsla er enn ekki komin á útsvarsskyldu hennar. En ekki þarf að efast um, að vínverslun í höndum einstaklinga mundi verða einhver hæsti gjaldandinn. Eins og nál. sýna, hefir nefndin ekki klofnað um neitt stefnuatriði. Minni hl. hefir þar fetað í fótspor bæjarstjórnar Reykjavíkur og brotið odd af oflæti sínu, svo að það, sem á milli ber, er það, hve skatturinn skuli vera hár. Þá vildi og minni hl. gera mun á þeirri ríkisverslun, sem eingöngu er rekin í gróðaskyni, eins og verslun með vín og tóbak, og á verslun, sem rekin er til hagsmuna fyrir almenning, eins og t. d. steinolíuverslunin. Af henni hefir minni hl. nefndarinnar viljað leggja til, að skatturinn væri mjög lágur. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál, en vona, að deildin sjái, að till. minni hl. sjeu svo sanngjarnar, að hún fallist á þær. Jeg þarf ekki að geta þess, að brtt. sú, er kom fram við 1. umr. og ekki vildi hafa gjaldið hærra en 2%, stendur enn fjær oss minnihlutamönnum heldur en sjálft frv. óbreytt.

Sveinn Ólafsson Jeg tók það fram við 1. umr. þessa máls, að jeg teldi ekki viðurkvæmilegt að skattskylda ríkisstofnanir, hverju nafni sem nefnast; einnig tók jeg það fram, að mjer virtist gerlegt til samkomulags að ganga nokkuð áleiðis móti þeim, er lögbinda vildu lágt hundraðsgjald í sveitarsjóð eða bæjarsjóð af slíkum stofnunum, eins og ráðgert er í frv. á þskj. 120. Jeg bar því fram brtt. ásamt hv.þm. Str. (TrÞ), á þskj. 176, þar sem við förum fram á að lækka gjaldið úr 5% niður í 2%. Nefndin hefir lagt á móti þessu, en minni hl. nefndarinnar vill þó miða bæjargjald af steinolíuversluninni við þessa hundraðstölu, 2%. Það kom fram hjá hv.frsm. minni hl. (MJ), að nefndin hefir ekki klofnað um stefnuatriði, heldur um hæð hundraðstölunnar. Þegar þess er gætt, hvernig nefndin klofnar, virðist auðsætt, að hjer sje um mjög einhliða hagsmunastefnu að ræða af hálfu Reykjavíkur eða fulltrúa bæjarins. Báðir þm. í minni hlutanum eru búsettir í Reykjavík og fulltrúar bæjarins, enda er auðsætt, að þeir hafa fyrst og fremst hugsað um hagsmuni bæjarfjelags síns.

Er ekki einmitt einn af þingmönnum Reykjavíkur í meiri hlutanum?

. Því er haldið fram, að kostnað leiði af stofnunum þessum fyrir bæinn. Skattstofnar hafi tapast bænum, þar sem tóbakið og steinolían er. En ef því er svo varið um Reykjavík, má segja hið sama um alla aðra kaupstaði. Því álít jeg rjett, eins og hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) drap á við 1. umr., að skattskylda útibú ríkisstofnana úti um land, ef þessi skattur kemst á hjer í Reykjavík. Jeg get ekki betur sjeð en að taumur Reykjavíkur sje um of dreginn í þessu máli, ef aðrir kaupstaðir njóta ekki jafnrjettis. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) telur sanngjarnlegt að hafa gjaldið 10%, eða að færa það niður um 2/3 frá álagningu þeirri, sem Landsverslun og víneinkasala fengu í haust, færa það úr 90 þús. kr. niður í 30 þús. Jeg hugði reyndar, að enginn mundi dirfast að fara fram á slíkt gjald í bæjarsjóð, úr því að farið var að tala um hundraðsgjald á annað borð. Jeg held því fast fram, að 2% sje nægilegt, og megi ekki hærra fara. Eftir þeim tekjum, er hafa verið af þessum stofnunum undanfarið, mundi bæjargjaldið nema 12 þús. kr., ef farið væri eftir þessari hundraðstölu. Jeg get ekki sjeð annað en að það sje fullsæmileg upphæð fyrir slit á vegum bæjarins og annað þessháttar, ekki síst, er þar kemur einnig á móti útsvarsálagning á tekjur þeirra starfsmanna, er við þessar stofnanir vinna, og sú atvinna, er stofnanirnar veita bæjarbúum.

Frsm. meiri hl. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg skal ekki vera langorður, enda gaf ræða hv.frsm. minni hl. (MJ) ekki tilefni til þess, því að sú skoðun hans, að ríkisstofnanir beri að skattleggja sem einkafyrirtæki, nær vitanlega engri átt. Hann sagði, að hjer væri ekki um stefnu- atriði að ræða, og svipað kom fram hjá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Þetta er ekki rjett athugað. Við segjum í nál., að þessa greiðslu beri að skoða sem borgun fyrir not þau, er þessar stofnanir hafa af tækjum bæjarins, en alls ekki sem aukaútsvar, t. d. eins og af einkafyrirtækjum. En hinsvegar sjáum við ekki ástæðu til að gera upp á milli steinolíuverslunarinnar og hinna fyrirtækjanna, þótt nokkur munur sje þar. Steinolíuverslunin er ekki gróðafyrirtæki, þótt einhver gróði kunni að vera af henni, sem þá er lagður í varasjóð, en nefndin hefir samt ekki sjeð ástæðu til að gera þar upp á milli. Jeg get ekki fallist á það, sem hv. 4. þm. Reykv. hjelt fram, að þingið hefði undanfarið rýrt gjaldþol Reykjavíkur. Jeg get ekki skilið, hvernig t. d. tóbakseinkasalan hefir rýrt gjaldþolið. A. m. k. hefir það þá komið niður á öðrum kaupstöðum líka. Meiri hl. nefndarinnar er andvígur því, að aðrir bæir skattskyldi þessar stofnanir. Að vísu má til sanns vegar færast, að það sje rjettlátt í sjálfu sjer, en í öðrum bæjum en Reykjavík mundi mjög lítið muna um skatt þennan. Á það verður og að líta, að þessi fyrirtæki eru rekin til almenningsgagns, sem á að koma fram í lækkuðum sköttum yfirleitt, svo að þar fá bæjarfjelögin uppbót þá, er þau telja sig eiga kröfu til. Hv. sami þm. (MJ) talaði um, að nú ætti að fara að undanþiggja Eimskipafjelagið frá skatti. Mjer og fleirum er fullkomlega kunnugt, hvaða ástæða er til þess. Fjelagið er illa statt, og háttv. Alþingi hefir samþykt fjárframlög til þess. Því er eðlilegt, að Alþingi reyni að hindra, að þessi fjárstyrkur gangi aftur til Reykjavíkur. Síðastliðið ár var lagt á fjelagið 45 þús. kr. útsvar, enda þótt gróði þess það ár væri ekki nema um 88 þús. kr. Mjer finst því fullkomin ástæða til að gæta þess, að bæjarfjelagið misbjóði ekki þessu fjelagi. Jeg hefi nú svarað þeim athugasemdum, er fram hafa komið frá hv. 4. þm. Reykv., og að nokkru leyti frá hv. 1. þm. S.-M. Vona jeg, að deildin fallist á álit meiri hluta nefndarinnar í þessu máli.

Sigurjón Jónsson Jeg ætla að boða það, að jeg hefi hugsað mjer að koma fram með brtt. við 3. umr. við frv. þetta. Jeg ætla að sjá í þetta sinn, hvernig atkvæði falla. Mun jeg þar leggja til, að ríkissjóður greiði útsvör á þeim stöðum, sem hann hefir rekstur á, hlutfallslega við þann hagnað, sem reksturinn gefur á hverjum stað. Gefst þá tækifæri til þess að sjá, hvort meira má sín hjá hv.þm. sanngirni eða hagsmunir Reykjavíkur. Jeg vildi aðeins minnast á þá till. minni hl., að hafa gjaldið af gróða steinolíuverslunarinnar aðeins 2%. Það hefir verið sagt, að hún væri ekki gróðafyrirtæki. Ef enginn ágóði er af henni, stendur á sama, hver rentufóturinn er. Ef hinsvegar er um gróða að ræða, er miklu meiri ástæða til að skattleggja hana heldur en þau fyrirtæki, sem ríkissjóður rekur í beinu gróðaskyni. Jeg get nefnt sem dæmi, að steinolíuverslunin á Ísafirði græði 20–30 þús. kr. Er þá í fyrsta lagi rjett að hafa lægri skatt af þessum gróða en öðrum, og í öðru lagi, að skatturinn renni allur til Reykjavíkur! Jeg vona, að hv. deild sjái, hversu fráleitt þetta er.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) talaði um, að minni hl. nefndarinnar ræki í þessu máli hagsmunaerindi Reykjavíkur, en þegar það kemur upp úr dúrnum, að einn af þm. Reykjavíkur er í meiri hl., en aftur er helmingur minni hl. þm. sveitakjördæmis, fer sú röksemd heldur að blikna. Annars er það hvorki synd nje einsdæmi að draga taum einstakra kjördæma, og ef taumur Reykjavíkur er dreginn hjer um of, er hv. þingmönnum treystandi til að toga á móti. Hv. sami þm. (SvÓ) sagðist ekki geta trúað, að neinn nefndi svo hátt hundraðsgjald, að færi upp úr 10%, og að það hundraðsgjald hafi því verið nefnt sem það hæsta, sem hugsanlegt var. Einhverntíma hafa menn þó haft þann kjark hjer á Alþingi, því að tekjuskattslögin ákveða 20%, eða helmingi hærra gjald, af slíkum tekjum, sem hjer er um að ræða. Hjer hefir nú einmitt komið fram till. um að samræma sem mest aukaútsvör og tekjuskatt. Svo að nærri mundi þá liggja að nefna hærri upphæð, ef ekki væri um annað hugsað en rýja sem vandlegast. Hjer togast ríkissjóður og bæjarsjóður á, og virðist því ekki fjarri lagi að skifta til helminga á milli þeirra. Hv. frsm. meiri hl. (JörB) sagði, að hjer væri um stefnumál að ræða. Svo er alls ekki. Við tökum líka fram í 1. gr., að ríkisstofnanir skulu ekki vera skattskyldar eftir efnum og ástæðum. Hv. sami þm. sagði, að hann liti öðrum augum á þetta en við. Það er nú einmitt það, að sínum augum lítur hver á silfrið, og þetta augnaráð hv. þingmanna er ekki vant að breytast við neinar umræður. Því er haldið fram, að bærinn græði á starfsmönnunum við þessar ríkisstofnanir, og þó er sagt í annari andránni, að þær spari mannahald, og ætti þá bærinn einmitt að tapa á ríkisstofnununum, einnig í þessu atriði. Auðvitað er sannleikurinn sá, að blessunarlega margir starfa við þessar stofnanir, en rökleiðslan er jafnbágborin fyrir það. Þá talaði hv.frsm. meiri hl. um, að gróði þessara stofnana rynni í ríkissjóð, og kæmi þar fram á þann hátt, að önnur gjöld til ríkissjóðs lækkuðu á Reykvíkingum eins og öðrum. Það, sem þannig væri af Reykjavík tekið, skilaði sjer því til bæjarmanna aftur. Þetta er eins rjett og ef hv.þm. hefði 100 kr. í vasanum og þeim væri skift milli allra þingmanna og hann fengi sinn hlut. Jeg efast um, að hann mundi verða ánægður með það. Hann fengi að vísu 2–3 kr. upp í það, sem af honum væri tekið, en það mundi hann varla telja mikla rjettarbót. Reykjavíkurbær nýtur auðvitað að sínum hluta tekjuauka ríkissjóðs, en það vantaði heldur ekki annað en að bærinn misti þarna algerlega stórfje og fengi ekki einu sinni sinn hluta af þessum tekjum ríkissjóðs aftur. Hv. frsm. meiri hl. var einmitt að sanna mál mitt, þegar hann mintist á Eimskipafjelag Íslands. Kvað hann óhæfilegt hafa verið að leggja 45 þús. kr. á fjelagið, þegar það stæði svo höllum fæti og gæfi svo lítinn arð. Þetta er sönnun á mínum málstað og sýnir, hve afarilla bærinn má við því að missa stóra gjaldendur. Fjárhagur bæjarins er svo þröngur, að leggja verður þungar álögur á fjelög, sem mjög berjast í bökkum, og ekki á Eimskipafjelagið eitt, því að benda má á útsvör togarafjelaganna, sem mörg standa mjög höllum fæti. Því fer fjarri, að bæjarstjórn eða niðurjöfnunarnefnd vilji fjandskapast við Eimskipafjelagið, en ástandið í bænum er nú svona. Og hvað mundi þá eiga að jafnri tiltölu að leggja á stofnun, sem hefir árlega í hreinan ágóða 200–400 þús. kr., þegar Eimskipafjelaginu er gert að greiða svo háa upphæð, jafnbágborinn sem hagur þess er. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) drap á það, sem hann mintist einnig á við 1. umr., að rjett væri, að þessar stofnanir greiddu útsvar þar, sem þær störfuðu, og víðar en aðalsetur þeirra væri. Þetta er að vísu rjett, en um það mundi hvergi muna neinu verulegu, en aftur er um stærri upphæðir að ræða hjer í bæ. Aftur skildi jeg það ekki vel, sem hv.þm. sagði um steinolíuverslunina, sem ekki er rekin í ágóðaskyni; virtist mjer hann vilja halda því fram, að sjerstök ástæða væri til að leggja á þá verslun, ef hún græddi, því að með því að græða væri hún að vinna á móti tilgangi sínum. Þó að verslunin sje ekki rekin í ágóðaskyni, tel jeg rjett, að hún reyni að græða dálítið. Henni mun ekki af veita að safna til vondu áranna, sem altef geta komið yfir slíka verslun. Þó að verslunin græði 60–100 þús. kr., álít jeg, að ekki beri að skattleggja það eins hátt og jafnmikinn ágóða af tóbaks- eða víneinkasölunni, því að sú upphæð getur verið fljót að fara, og er rjett að safna í varasjóð til þess að geta tekið við skellum, sem ávalt geta komið fyrir slíka verslun. Um þessar greinir ríkisrekstrar er því ólíku saman að jafna.

Jakob Möller Jeg stend upp vegna þeirra orða, að minni hl. allshn. væri sjerstaklega að flytja mál Reykjavíkurbæjar. Jeg get ekki fallist á, að þetta sje rjett, enda fylgir hv. 2. þm. Reykv. (JBald) meiri hlutanum, og ef þingmenn Reykvíkinga eru tvískiftir í máli þessu, þá eru þeir einnig þrískiftir, því að jeg er mótfallinn frv. breyttu eða óbreyttu. Það er að mínu viti bygt á röngum skilningi á lögum og aðstöðu þessara fyrirtækja gagnvart sveitarfjelögunum. Virðist mjer þessi stefna geta orðið mjög hættuleg framvegis, og það á fleiri vegu en einn. Það er ekkert vafamál, enda er frv. þetta tvímælalaus játning á því, að öll þau fyrirtæki, sem rekin eru í gróðaskyni, eru að lögum útsvarsskyld til sveitarsjóðs, án tillits til þess, hver er eigandi þeirra. Með þessu frv. er nú verið að koma gróðafyrirtækjum ríkissjóðs undan því að greiða lögmælt gjöld til sveitarsjóðs eftir sömu reglum sem önnur fyrirtæki. Jeg benti á það við 1. umr., að stofnun þeirra fyrirtækja ríkissjóðs, sem hjer um ræðir, væri byrjun á þjóðnýtingu, og hvað af því gæti leitt, ef þeirri stefnu væri haldið áfram. Þá hlyti að koma að því, fyr eða síðar, að bæjar- og sveitarfjelög gætu ekki risið undir útgjaldabyrði sinni, ef þeim væri ekki sjeð fyrir tekjum af þessum fyrirtækjum til þess að greiða útgjöld sín. Ef sósíalisminn verður framkvæmdur, verður hið opinbera, ríkissjóðurinn sjálfur, að taka á sig rekstur bæjar- og sveitarfjelaga, alveg eins og rekstur ríkisins, og greiða kostnaðinn af ágóðanum af atvinnufyrirtækjum sínum. Með þessu er yfirleitt verið að rýra skattstofna bæjar- og sveitarfjelaga. Ekki einungis Reykjavíkurkaupstaðar eins, og er jeg því samdóma hv.þm. Ísaf. (SigurjJ), að önnur sveitarfjelög, sem þessi atvinnufyrirtæki eru rekin í, eigi alveg sama rjett sem Reykjavík til gjalds í sjóði sína. Löggjafarvaldið skipar bæjar- og sveitarfjelögum gjaldstofna, sem viðlit er, að geti nægt þeim, og það verður að taka fult tillit til þessa í skattalöggjöf sinni. Enda hefir löggjafarvaldið viðurkent þetta berlega, þar sem það leyfir í tekjuskattslögunum að draga útsvar til sveitarsjóðs frá skattskyldum tekjum, eins og rjettmætt er. Með því hefir það rýrt fyrir sjer þann tekjustofn, sem er skattskylda einstaklinganna. Hvað er þá á móti því, að það rýri einnig þennan tekjustofn sinn, ágóðann af verslunarrekstri, til hlunninda fyrir sveitar- eða bæjarsjóð! Með þessu ákvæði tekjuskattslaganna er fengin viðurkenning löggjafarvaldsins á þörf bæjar- og sveitarfjelaga á því að halda tekjustofnum sínum óskertum af ágangi ríkissjóðs. En þegar ríkissjóður tekur einhverja atvinnugrein til rekstrar í ágóðaskyni, er það ágangur á bæjar- eða sveitarajóð, ef sá atvinnurekstur á að vera skattfrjáls. Það er og mjög stórvægilegt atriði í þessu máli, að þetta skattfrelsi þjóðnýttra fyrirtækja ríkisins er beinlínis notað sem blekking, til þess að þvæla mönnum lengra inn á þjóðnýtingarbrautina með því að sýna falskan ágóða af fyrirtækjunum. Það er bent á hinn feikilega ágóða af fyrirtækjunum, en hvergi minst á, að þau eru algerlega skattfrjáls. Það mundi verða ekki alllítið skarð fyrir skildi, ef frá ágóðanum væri dreginn tekjuskattur og sveitarútsvar að rjettri tiltölu, og er ekki víst, að eins margir yrðu þá ginkeyptir fyrir þessum ríkisrekstri. Eins og nú stendur, eru skýrslur verslunarinnar að þessu leyti falskar, þar sem hvergi eru dregin frá þau gjöld, er samskonar rekstur einstakra manna verður að bera. Þetta er svo notað til þess að teyma asnann á eyrunum lengra inn á þessa braut, bent á hve tekjurnar eru miklar, en ekki um það getið, að jafnmiklar tekjur gætu komið á annan hátt með skynsamlegum rekstri. Af þessum tveim ástæðum, sem jeg hefi greint, er jeg andvígur frv. í hvaða mynd sem er. Jeg vil, að þessi fyrirtæki sjeu gjaldskyld til bæjar- og sveitarfjelaga á sama hátt sem einstaklingar. Það eru þau vafalaust eftir gildandi lögum, og sje jeg enga ástæðu til að breyta því. En finnist löggjafarvaldinu einhver stórhætta að því að eiga undir bæjar- og sveitarfjelögum, hvernig þau nota aðstöðu sína gagnvart atvinnufyrirtækjum ríkissjóðs til þess að leggja á þau, þá er hægurinn hjá að setja ákvæði, er tryggi ríkissjóð gegn óhæfilegum álögum.

Frsm. meiri hl. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg sje ekki, að það sje til mikils gagns að karpa um þetta mál. Það má lengi deila um svona atriði, þegar sitt sýnist hverjum. Býst jeg við, að þótt menn leiði rök á báða bóga, þá sje það engu nær, því að hver verður jafnsannfærður um sinn málstað eftir sem áður. Jeg skal aðeins taka það fram, út af dæmi hv.frsm. minni hl. (MJ), hvernig jeg mundi líta á, ef 100 kr. væru teknar af mjer og skift jafnt á milli margra manna, og jeg fengi minn hlut, að þetta er engin röksemd. Ef fjeð væri tekið af mjer, þá væri ráðist á eign mína, en það, sem hv.frsm. tók til samanburðar, var óinnunnið fje. En það skal jeg játa, að ef jeg hefði setið einn að einhverri krás, og fleiri kæmu svo og vildu njóta hennar með mjer, þá kynni mjer að vísu að þykja rjettur minn skertur, en alt annað er það þó heldur en taka eign manns. Hv. fram. minni hl. (MJ) gerði fullmikið úr tekjumissi Reykjavíkurbæjar. Jeg vil ekki mótmæla því að öllu leyti, en aðeins benda á, að önnur stærri kauptún verða fyrir því hinu sama. En jeg ætla, að jeg hafi tekið það fullljóst fram áðan, að þar sem jeg vilji ekki heimila öðrum sveitarfjelögum tekjur af þessum fyrirtækjum ríkissjóðs, þá sje það af því, að jeg vil ekki koma á slíkum eltingaleik, og hinsvegar vegna þess, að þessi starfsemi sje ekki meiri en svo í öðrum kauptúnum, að hún sje þolandi án þess að þau hafi tekjur af. En í Reykjavík er þessi starfsemi ríkisins stórfeldari og gefur ríkissjóði meiri arð, og er því ekki nema sanngjarnt, að Reykjavík fái á einhvern hátt bættan þann tekjumissi sinn, sem hún kann að hafa orðið fyrir. Á því einu byggist það, að jeg get fallist á, að ríkisverslanirnar greiði eitthvað í bæjarsjóð Reykjavíkur, en hefði svipað staðið á í Reykjavík sem í öðrum hjeruðum, hefði jeg verið því algerlega mótfallinn. Þá mintist hv.frsm. minni hl. á Eimskipafjelag Íslands, og taldi það sönnun þess, hve langt þyrfti að fara í skattaálögum hjer í bæ, að fjelagið hafi orðið að greiða 45 þús. kr. í útsvar síðastliðið ár. Þetta dæmi sannar lítið. Hvaða tekjur hyggur hv.þm., að Reykjavík muni fá af fjelaginu, ef ríkissjóður hlypi ekki undir bagga með því og það yrði að hætta vegna fjárskorts! Ef fjelagið legðist niður, gæti bærinn ekki tekið af því útsvar. Að Reykjavík geti skattskyldað þessa stofnun, þó að hún beri sig ekki og ríkissjóður verði að leggja stórfje til þess að halda henni uppi, nær engri átt, og veit jeg, að jafnglöggur og sanngjarn maður sem hv.frsm. minni hl. (MJ) muni sjá það. Það má telja þessa stofnun alþjóðareign, og þó að hún hafi aðsetur hjer, er ekki sanngjarnt, að Reykjavík sje heimilt að gera henni svo þungar álögur, að hún geti ekki risið undir. Jeg hygg annars, að hv.frsm. minni hl. tali ekki fyrir hönd bæjarbúa í þessu máli. Tel jeg rjettmætt, að bærinn fái einhver gjöld af þessum stofnunum, en að upphæð þeirra sje komin undir geðþótta þeirra manna, er ráða í það og það skifti, tel jeg óheppilegt, og er fylsta ástæða til þess, að Alþingi geri ráðstafanir til að koma í veg fyrir það. Jeg þarf ekki að svara hv. 3. þm. Reykv. (JakM) miklu. Hann gerði að umtalsefni sömu atriðin sem hv.frsm. minni hl., nema hvað hann lagði ríkari áherslu á, að með þessum fyrirtækjum væru skertir hagsmunir bæjar- og sveitarfjelaga. Jeg hygg það orðum aukið, að nokkuð aukaútsvar hafi verið lagt á Steinolíufjelagið í öðrum kauptúnum landsins, en þori þó ekki að staðhæfa um það. Olíuverslunin er samkvæmt frv. og tillögum meiri hl. ekki undanskilin skattgreiðslu til Reykjavíkur, en þar sem sáralítið eða ekkert hefir áður verið goldið af henni annarsstaðar, þá er engin breyting frá því sem var, þó að skattskyldan nái til Reykjavíkurbæjar eins. Hv. 3. þm. Reykv. komst nokkuð freklega að orði, þegar hann var að tala um falskan ágóða og falskar skýrslur um stofnanir ríkisins. Hygg jeg, að hv.þm. hafi þar tekið sjer meira í munn en hann getur staðið við, og færst meira í fang en hann er maður til. Því að þótt hann haldi fram, að rjett sje að draga frá ágóðanum fyrir hæfilegum skatti, þá er það ekkert fals, þó að svo sje ekki gert, meðan enginn skattur er goldinn. Það væri varlegar komist að orði, að verslunin sýndi meiri ágóða en rjett væri, ef skattar væru dregnir frá. Hv. þm. kvaðst andvígur frv., og er það skiljanlegt frá sjónarmiði hans, þar sem hann leggur svo ríka áherslu á að koma þessum stofnunum fyrir kattarnef, að hann sjái ekki ástæðu til að breyta þeirri heimild, sem bærinn hefir til þess að leggja aukaútsvar á þær. En þó að svo kunni að vera, hygg jeg, að miklum meiri hluta þingmanna muni þykja ástæða til að breyta þeirri skipan. Og þær aðgerðir bæjarins gagnvart Eimskipafjelagi Íslands, sem getið hefir verið um, ættu að færa heim sanninn um, að ástæða er til að setja skorður við því, að útsvar ríkisstofnananna sje ekki ákveðið óhæfilega hátt. Þetta er ekki tekið af Reykjavík einni, heldur af öllu landinu, en það virðist skoðun hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að Reykjavík eigi að sitja ein að þessu og hafa af tekjur eftir eigin geðþótta.

Jakob Möller Alt umtal háttv.frsm. meiri hl. (JörB) um eigin geðþótta er út í hött; það er hans eiginn geðþótti að byggja á vitlausum forsendum. Það er löggjafarvaldið, sem ákveður, á hvern hátt bæjar- og sveitarfjelög fá tekjur sínar og leggja þær á gjaldendurna. Í næsta máli á dagskrá er háttv.allshn. einmitt að stuðla til þess, að girt verði fyrir alt gerræði í þeim efnum. Er ofurauðvelt að setja ákvæði um, að hvorki Reykjavíkurbær nje aðrir fari eftir geðþótta sínum í útsvarsálagningu. Er því engin ástæða til að undanskilja þessar stofnanir almennri löggjöf um skattskyldu. Jeg stend við það, að reikningar tóbaks- og vínverslunar sýni falskan ágóða, meðan ekki er tekið tillit til opinberra gjalda. Sama verslunarmagn einstaklinga mundi gefa ríkinu og bæjarsjóði miklar tekjur, sem kæmu fram á annan hátt. Því held jeg fast við það, að þegar þetta er ekki dregið frá, komi fram falskur ágóði. Þetta ber ekki að skilja svo, sem jeg sje að bendla forstjórn Landsverslunar við að hafa gefið falska reikninga. Það er misskilningur á orðum mínum, sem að sjálfsögðu eru takmörkuð af þeim rökum, sem fylgdu þeim.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Það er ekki rjett, að deila megi um, hvað sannlegt sje í máli þessu, því að það hefir verið sýnt svo ljóst og greinilega. En það er eins og hv.frsm. meiri hl. (JörB) tók fram, að vjer viljum ekki koma því á, að ríkisfyrirtæki greiði til sveitarsjóða, og þingsins er valdið að ákveða það. Það er eins og að berja í borðið. Það eru líka rök, ef unt er að gera mótstöðumanninn deigari með því. En annars skal jeg ekki karpa lengur um þetta. Jeg hafði satt að segja búist við meiri andmælum frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM) gegn niðurstöðu minni hl., að hann skyldi víkja frá því, að þessar stofnanir væru útsvarsskyldar eftir almennum reglum. Orð hans um það voru laukrjett, og er jeg honum alveg samdóma í því efni. En annað mál er það, að til þess að reyna að leiða mál til farsælla úrslita, ganga menn oft inn á þá braut, sem næst er sannfæringu þeirra og sigurvænlegri þykir. Það, sem kom mjer til að fylgja frv. með breytingum, var það, hvernig bæjarstjórn Reykjavíkur tók í málið, þegar hún samþykti að láta sjer lynda ákveðið hundraðsgjald. Bæjarstjórn tapar að vísu einhverju fje við það, en er þá aftur laus við eilífar ákúrur fyrir að vilja fjefletta þessar stofnanir. Jeg vil annars mótmæla því harðlega, að það komi til nokkurra mála, að niðurjöfnunarnefnd Reykjavíkur hafi níðst á Eimskipafjelagi Íslands. Jeg vil ennfremur halda því fram, að það sje hreinasta hjegilja í þessu sambandi, að fara nokkuð eftir því, hvort margir eða fáir eiga hlut í þessu fjelagi. Hjer er um venjulegt hlutafjelag að ræða, og annað er auðvitað ekki hægt að taka til greina. Verður því að sjálfsögðu að fara með það eftir þeim almennu reglum, sem gilda um hlutafjelög. - Annars tel jeg óþarft að blanda Eimskipafjelagi Íslands svo mjög inn í þetta mál, því hjer er ekki neitt sjerstaklega um það að ræða. Mun jeg svo ekki segja öllu meira við þessa umræðu, en láta skeika að sköpuðu um málið.

Tryggvi Þórhallsson Jeg stend upp til þess að mótmæla harðlega andanum í ræðu hv. 4. þm. Reykv. (MJ). Jeg hefi ekki talað fyr nú í þessu máli, og jeg ætlaði mjer að sitja hjá, en get ekki lengur orða bundist. Mjer þykir skörin heldur vera að færast upp í bekkinn, er hv.þm. heldur því fram, að Reykjavík sje orðin nokkurskonar píslarvottur landsins, og segir svo jafnframt, að þetta sje svo augljóst, að um það verði ekki deilt. Jeg vil fullyrða, að þetta sje þvert á móti. Reykvíkingar njóta margfalt meiri hlunninda að ýmsu leyti heldur en allir aðrir landsmenn. Þýðir ekki neitt að mótmæla þessu, því að straumurinn hingað er besta sönnunin. En úr því að svo er, þá er líka sjálfsagt, að þeir borgi eitthvað fyrir þau hlunnindi, - eða vill hv. 4. þm. Reykv. ef til vill halda því fram, að einhverjum öðrum beri fremur að gera það? Alls getur verið von eftir slíkar fullyrðingar, sem hv.þm. bar fram áðan. Það var ekki annað, sem jeg ætlaði að segja. Jeg gat bara ekki setið hjá, eftir að farið var að láta líta svo út, sem Reykvíkingar væru píslarvottar landsins.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) Það hefði verið býsna óþægilegt að fá slíka hvolfu yfir sig svona óvörum og að sjer látnum, ef einhver rakaslitur hefðu fylgt með, en eigi sakar, úr því að svo var ekki. Jeg ætla því ekki að svara hv.þm. Str. (TrÞ) að öðru en því, að benda honum á, að það mun fjarri því, að Reykjavík græði á þeim fólksstraum, sem nú er til bæjarins, og þarf ekki annað til þess að sýna þetta en benda á, að með öllum fólksfjöldanum og með öllum hlunnindunum, sem sí og æ er öfundast yfir, er Reykjavík eitt þyngsta sveitarfjelag á landinu. Og þetta er almenn regla um bæi hjer og annarsstaðar, að þeir verða því þyngri í gjöldum og dýrari, sem þeir stækka. Er svo nóg um það sagt. Hitt mun fremur vera, að framfærsla bæjarins þyngist eftir því, sem fólkið flytur til hans.

Flm. (Jakob Möller) Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er flutt sem umsókn frá hlutaðeigandi manni. Málið er þannig vaxið, að hv.þm. hafa fengið glöggva hugmynd um, hvað um er að ræða, af greinargerð þeirri, sem frv. fylgir, og vil jeg ekki fara að tefja tímann að óþörfu með því að fara að lýsa því alment, hvað við sje átt. Að öðru leyti verður mál þetta best athugað í nefnd, og vænti jeg, að hv. deild leyfi því að fara til 2. umr. og til allshn.

Til samgöngumálanefndar!

Það gæti auðvitað komið til mála að vísa því til samgmn.; geri jeg það ekki að neinu kappsmáli. Jeg skal svo að endingu vekja athygli á því, að gert er ráð fyrir, að fyrirtækið komi ekki til framkvæmda fyr en 24 mánuðir eru liðnir. En auðvitað er til þess ætlast, að stjórnin veitir ekki þetta sjerleyfi fyr en fulltrygt er, að úr framkvæmdum verði.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil aðeins taka það fram, að jeg hefi ekkert á móti því, að mál þetta fari til allshn. En hv. nefnd vil jeg biðja þess að afgreiða málið ekki fyrri en jeg hefi talað við hana um það.