Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingrímur Steinþórsson Ég hafði ekki ætlað mér að lengja umr. mjög um þetta mál, en hv.þm. Borgf. hefir nú þegar talað alllengi um þetta atriði, svo ég get ekki lofað því, að það sé öruggt, að þessari 2. umr. málsins verði lokið á þessum fundi, þó ég annars hafi velvilja til þessa máls og vildi óska, að svo gæti orðið. Ég vil þá geta þess, eins og hv.þm. Borgf. líka tók fram, að ég gat ekki fylgzt með samnm. mínum í landbn. í því að fylgja þessu frv. óbreyttu, vegna þess að mjólkurbúin samkv. þessu frv. eru algerlega tekin út úr og ætlaður meiri styrkur en öðrum hliðstæðum fyrirtækjum hér á landi. Vil ég þar vitna til ræðu, sem hv.þm.N.-Þ. hélt við 1. umr. þessa máls. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það, að frystihúsin og mjólkurbúin eru hliðstæðar stofnanir hér á landi. Báðar hafa verið settar á stofn til þess að koma afurðum landsmanna í verð annaðhvort utan lands eða innan á hagkvæmari hátt en áður var. Ég get ekki viðurkennt, að ástæða sé til að styrkja mjólkurbúin frekar en sláturhúsin eða frystihúsin, einkum með tilliti til þess að það er víst, að kjöt hefir fallið meira í verði heldur en mjólk. Hv. þm. Borgf. hélt því fram, að ég ætti ekki að vera að rengja það, að mjólk hefði fallið í verði um 40 til 50%. En kjöt hefir fallið um meira en þetta. Ef taka á tillit til þessara hluta, þá ætti að styrkja frystihúsin meira en mjólkurbúin. Það er fyrst og fremst af þessu, sem ég hefi ekki getað fylgzt með samnm. mínum um afgreiðslu þessa máls á þeim grundvelli, sem lagður er í frv. Þó get ég eftir atvikum fallizt á það að setja mjólkurbúin skör hærra en frystihúsin, því að með því, sem er í frv. því, sem afgreitt hefir verið til Ed., ég á þar við frv. til l. um ýmsar ráðstafanir vegna fjárkreppunnar, er svo ákveðið, að frystihúsin fái aðeins ¼ af stofnkostnaði sínum sem styrk frá ríkissjóði. Þennan styrk hafa mjólkurbúin öll hlotið áður, þegar þau voru byggð, svo að með ákvæðum þess frv. hefir þegar verið jafnað milli þessara 2 aðilja, sem ég álít hliðstæða. Ég vil þó til samkomulags teygja mig svo langt að heimila, að mjólkurbúin verði styrkt með helmings framlagi miðað við stofnkostnað þeirra, ef undangengin rannsókn leiðir það í ljós, að þau, sökum yfirstandandi kreppu, geti ekki rekið starf sitt á heilbrigðum grundvelli. En ég get ekki fallizt á að gera svo mikið upp á milli þessara tveggja hliðstæðu stofnana, að sjálfsagt sé að styrkja hvert mjólkurbú með svona miklu framlagi, án þess að upplýst sé, hvort þörf er á því eða ekki. Ég álít það alveg út í bláinn hjá hv.flm. að setja mjólkurbú Mjólkurfélags Rvíkur svo miklu lægra en öll önnur mjólkurbú. Mér virðist það eitt rétt í þessu máli að láta fara fram rannsókn á hag allra þessara búa, eins og út af öðrum kreppuráðstöfunum, og láta þá rannsókn skera úr um það, hve mikill viðbótarstyrkur er nauðsynlegur fyrir hvert bú. Virðist eðlilegast, að mjólkurbú Mjólkurfélags Rvíkur sæti þar sömu meðferð og hin búin. Ég álít þetta vera kreppuráðstöfun og að það eigi að rannsaka, að hve miklu leyti þörf er á að ganga lengra í fjárstyrk til mjólkurbúa en til frystihúsa, samkv. þessu frv. Þetta er mín skoðun, og ég hygg annara flm., sem ásamt mér fluttu brtt. á þskj. 676. Hv. þm. Borgf. var eitthvað að tala um tortryggni hjá okkur gagnvart mjólkurbúunum. Þessu mótmælti ég algerlega. Við, sem viljum styðja þetta mál, en viljum aðeins breyta því á þennan hátt, það er engin tortryggni. Við fylgjum því, að jafnvel sé gengið lengra í að hjálpa mjólkurbúunum heldur en frystihúsunum. En við getum ekki fallizt á, alveg skilyrðislaust, að öll mjólkurbú fái helmingsframlag miðað við stofnkostnað sinn. - Ég vil líka í þessu sambandi benda á það, að þó þetta eigi ekki að skapa það fordæmi, að þau mjólkurbú eða rjómabú, sem framvegis verða stofnuð, eigi að njóta þessa styrks, þá verður það þungt á metunum, að búið er að veita þeim mjólkurbúum, sem þegar eru stofnuð, svona mikinn styrk, án þess að rannsókn hafi leitt í ljós, að yfirstandandi kreppa hafi skapað þá nauðsyn. Ég hygg, að það sé heppilegra fyrir þróun þessara mála, að framkvæmd verði rannsókn á því, hvort þörf er fyrir þetta eða ekki, því að ef skilyrðislaust er veittur þessi styrkur til þeirra mjólkurbúa, sem búið er að stofna, þá er ekki hægt að standa á móti því, að þau bú, sem síðar verða stofnuð, fái sama styrk, ef þau krefjast þess. Vil ég því vænta, að brtt. okkar á þskj. 676 nái samþykki þessarar hv. d., því að ég hygg, að það, sem vakað hefir fyrir forgangsmönnum þessa máls, sé einmitt að gera þessi þjóðþrifafyrirtæki starfhæf á þessum krepputímum, sem nú ganga yfir land vort, og ég held, að brtt. okkar skerði það ekki, að það geti orðið. Samkv. henni á aðeins að fara fram óhlutdræg rannsókn á því, hvort þörf sé fyrir þennan styrk eða ekki. Það er ekkert annað. Aðeins á þeim grundvelli get ég fylgt því, að svona langt sé gengið eins og farið er fram á með styrk til mjólkurbúanna. Hv. þm. Borgf. var að tala um það, að 1. þm. Eyf. mundi geta upplýst um þörf Mjólkurbús Eyfirðinga fyrir þetta fjárframlag. Ég efast ekki um það, að hvaða þm. sem er mundi geta gefið skýrslu um þörf hvaða fyrirtækis sem er í sínu kjördæmi fyrir fjárstyrk. En það er ekki fyrst og fremst hlutverk þessarar hv. d. að taka alveg gagnrýnislaust á móti öllum slíkum kröfum og telja það sem alveg fullnægjandi upplýsingar um þörf þeirra fyrirtækja. Þar verður að fara fram rannsókn af óhlutdrægum mönnum á því sviði, sem geti skýrt frá því, hvort þörf er á vegna þessara fjárhagsörðugleika að hlaupa undir bagga með þessum fyrirtækjum. Við, sem erum flm. þessara brtt. á þskj. 676, erum allir úr kjördæmum, þar sem aðalframleiðsla bændanna er kjöt. Þessi héruð hafa orðið að leggja stórfé á síðustu árum til frystihúsbygginga. En við höfum sýnt framleiðendum mjólkurhéraðanna fullan skilning að vilja veita helmingi meira framlag til þeirra, ef þörf krefur, en viljum ekki gera það án þess að rannsókn leiði í ljós, að þess sé þörf. Hér er því um algert sanngirnismál að ræða, og alls ekki sæmandi fyrir deildina að afgr. málið á öðrum grundvelli en við leggjum til, af því að það er borið fram sem kreppuráðstöfun og ekki annað.

Jón Jónsson Það var út af þessu síðasta, sem hv. 2. landsk. sagði. Ég get ekki játað, að ég hafi sýnt iðnaðarmönnum neina óvináttu í fjárveitingum. Við lögðum ekki til, að niður yrði felldur utanfararstyrkur, heldur að honum yrði ráðstafað af sérstakri nefnd og býst ég við, að við komum með till. um það við 3. umr.

Jón Baldvinsson Það er sjálfsagt í hugum allra að styðja bændastéttina, sem stendur á þessum erfiðu tímum mjög höllum fæti. En ég verð að segja það, að þegar svona stórt spor er stigið til þess að hjálpa einni stétt í landinu, þá verður það áberandi hve tómlega er tekið undir það að styrkja aðrar stéttir, sem eins nauðulega er ástatt fyrir, ef ekki verr. Hv. 3. landsk. lét í ljós ánægju sína yfir því, að þetta frv. væri fram komið og taldi alveg sjálfsagt að styðja bændurna. En þegar hann minntist á framlag ríkissjóðs, sem mun nema nærri 300 þús. árlega, þá kallaði hann það næsta lítið. Þá vil ég minna hann á það, að við umr. fjárl. talaði hann brosandi um að veita 1 millj. kr. til atvinnubóta, eins og það væri eitthvert glapræði. Þó sýna skýrslur, að atvinnuleysi er hjá miklum hluta verkalýðsins. Eftir skýrslum í fyrra voru nálega 3000 manns atvinnulausir og höfðu 12-15 þús. manns á framfæri sínu. En eftir skýrslum bændanefndarinnar eiga bændur eignir upp á 60 millj. kr., en skulda um 30 millj. Þeir eiga þá miklu meira en fyrir skuldum. Ég skal játa, að þessar eignir þurfa ekki að vera allar þeim í hag, en ef borið er saman við verkalýðinn, þá hafa bændur af búum sínum ekki svo lítið til matar og klæðnaðar, en ef verkamaðurinn missir atvinnu sína, þá er þegar skortur hjá honum og fjölskyldu hans. Að þessu leyti er verkalýðurinn miklu verr settur heldur en bændurnir. Ég hefi ekkert á móti því að styðja bændurna, en ekki er síður skylt að styrkja þá, sem enn verr eru staddir, svo sem nú er um verkalýðinn, sem mikla björg dregur þó í þjóðarbúið. Ef t. d. er borinn saman útflutningur á landbúnaðarafurðum og sjávarafurðum, þá er mikill munur á því, hvað meira er flutt út af sjávarafurðum. Verkalýðurinn borgar miklu meira í beina og óbeina skatta til ríkissjóðs heldur en bændur, af þeirri einföldu ástæðu, að þeir verða að kaupa tiltölulega miklu meira af erlendri vöru heldur en bændurnir, sem nota eigin framleiðslu, sem þeir ekki greiða neinn skatt af. Ég hefi ekki á móti þeirri fjárhæð, sem hér um ræðir til hjálpar bændastéttinni, en ég ber það saman við atvinnubæturnar við sjóinn og hverjar undirtektir það fékk hér í þinginu. Þetta frv. siglir hraðbyri gegnum þingið og kom það þó seint fram. Aftur á móti þau frv., sem Alþýðuflokkurinn kom með um kreppuráðstafanir, liggja enn hjá nefndinni og koma ekki fram. Það, sem gerzt hefir í hv.Nd., var það, að felld var till. jafnaðarmannanna um 1 millj. kr. atvinnubætur. Sama sagan endurtekur sig hér í Ed. Ekkert er eftir af þessu annað en lauslegt umtal frá hv.frsm.fjvn. og hæstv. stj., að eitthvað verði gert. Þetta eru eitthvað aðrar undirtektir eða þegar hv. 3. landsk. kallar framlag ríkissjóðs til kreppulánasjóðs bænda lítið. Má segja um hann, að hver er sjálfum sér næstur. Um þetta frv. í heild má segja, að það er stór spurning, hvort rétt sé að stofna til svona langvarandi starfsemi vegna kreppunnar eða hvort ekki væri heppilegra að mæta þeim erfiðleikum, sem fyrir hendi eru í bili, í von um, að betri tímar séu í vændum, hvort ekki væri heppilegra að veita ríkisstj. eða stjórnum Búnaðarbankans og Landsbankans einhverja ákveðna fjárfúlgu til þess að hjálpa þeim mörgu bændum, sem standa tæpast, til að gera upp við lánstofnanir og skuldunauta á sama hátt og útgerðarmenn, sem komast í fjárþröng, eru gerðir upp af lánardrottnum sínum. Verði sú leið farin að því er bændur snertir, yrði að leita samkomulags við lánardrottnana fyrir hvern einstakan, og ef einhver von er um, að þeir geti framvegis rekið búið, þá verði afsláttur veittur af skuldunum, og sjálfsagt, að lánardrottnarnir taki þátt í þeim tilslökunum. Hv. 3. landsk. áleit, að verð skuldabréfanna væri of lágt ákveðið. En hvað segir hv.þm. um kaupstaðabúana, sem byggja húskofa og fá veðdeildarbréf út á þá? Engin lánstofnun vill kaupa bréfin, svo að þeir verða að selja þau til einstakra peningamanna fyrir 72-73%, í hæsta lagi 75%. Það er alls ekki auðgert að selja þau fyrir 75% af nafnverði. En þarna er um bréf að ræða, sem á að þvinga menn til þess að taka með aðeins 10% afföllum, og þar að auki með miklu lægri vöxtum. Þetta á aðeins að vera handa bændunum, og eru með þessu ýmsar kvaðir lagðar á lánardrottnana. Bezta leiðin hygg ég væri sú, að ríkissjóður tæki 1-2 millj. kr. lán til þess að gera bændur upp á venjulegan hátt. Þá kæmu skuldirnar hlutfallslega niður á þeim, sem mest hafa lánað. Ég er ekki viss um, að svona löng starfsemi komi að gagni. Ég hygg, að svo fari, að þeir, sem ekki vilja þessa meðferð, reyni að basla hjálparlaust áfram, en hinir kærulausari koma til greina. Ég býst nú við, að ég beri fram brtt. við frv. við síðari umr. um að koma hér undir öðrum stéttum, sem eru verr eða jafnilla staddar eins og bændurnir. Í 3. gr. frv. er það ákveðið, að þeir einir komi til greina, sem stunda landbúskap sem aðalatvinnuveg. Það verður erfitt að gera hér upp á milli, því að bæði á Vestur- og Austurlandi og víða annarsstaðar eru fjölmargir bændur, sem stunda hvorttveggja nokkuð jöfnum höndum, landbúnað og sjávarútveg.

Það er búið að bæta miklu við

. Ég veit ekki til, að bætt hafi verið við öðrum en þeim, sem eftir till.hv. 1. þm. Eyf. eru komnir inn í frv. En auk þeirra eru margir útvegsmenn á landinu, sem jafnframt stunda landbúnað. Mér hefir aldrei fundizt, að hv. 3. landsk. vissi, að þeir væru til, enda býr hann langt frá sjó. Ég er hræddur um, ef þetta verður lagt undir yfirráð landbúnaðarins, þá verði þessir menn útundan. Við skulum taka t. d. svæðið hér suður með sjó. Megnið af bændum þar stundar jafnframt landbúnað og sjávarútveg. Mundi nú ekki stjórn kreppulánasjóðsins, sem á að vera skipuð stjórn búnaðarbankans, binda sig eingöngu við landbúnaðarhéruðin? Ég get fremur búizt við því, að þeir yrðu útundan. Ég hefði viljað, að þetta ákvæði væri ekki bundið við landbúnað sem aðalatvinnu, og að þessi stuðningur næði líka til útvegsbænda. Þetta eru aths., sem ég mun víkja að aftur við síðari umr. Ég hefi ekki heyrt tillögu koma fram um að vísa málinu til n. Í Nd. var kosin sérstök kreppunefnd, en eftir eðli sínu ætti málið heima í fjhn. En að sjálfsögðu ræðir d. um, hvort rétt muni vera að kjósa til þess sérstaka n. eða vísa því til fjhn.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Margt af því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, kom á einn eða annan hátt fram í ræðu hv. 4. þm. Reykv., en það eru sérstaklega tvö atriði í ræðu þessa hv.þm., sem ég verð að svara. Hann var að andmæla því, að búðafjöldinn í bænum hefði veruleg áhrif á mjólkurverðið. Búðarleigan sjálf er þó alltaf útgjaldaliður, sem eykst eftir því, sem fleiri búðir eru teknar á leigu til þess að selja sama magn af vöru. Hann vildi segja, að það kæmi í sama stað niður fyrir þá, sem framleiddu, hvort seldir væru 1000 lítrar á einum stað eða tíu stöðum, ef þeir borguðu þessa 10 aur. á lítrann. Þetta er rétt, en ég vil benda hv.þm. á, ef hann ekki veit, hver gangurinn hefir verið í þessu máli. Við skulum segja, að það hafi verið sett upp búð í einhverri götu hér í bænum og borgaðir 5 aur. fyrir seldan litra. Nú eru þeir tímar ársins, þegar mikið berst að af mjólk og hver keppir við annan. Þá kem ég sem mjólkurframleiðandi til nágranna þessarar búðar og segi: Ef þú vilt setja upp mjólkurbúð í þínu húsi, skal ég borga þér 6 aur. fyrir lítrann. Maðurinn gerir það og fær 6 aur. fyrir lítrann. Við það minnkar mjólkursalan hjá hinum, hann kvartar undan því og þarf líka að fá 6 aur. Svo kemur þriðji framleiðandinn og býður 7 aur. Afleiðingin verður sú, að hinir báðir verða að hækka sitt sölugjald upp í 7 aur. Þó að ekki sé keppt um að setja mjólkina niður, þá er keppt um búðirnar með því að láta meira og meira sölugjald. Það verð, sem bændur nú fá, er orðið svo lágt, að þeir fá naumast risið undir framleiðslunni lengur. Það hefir farið um milliliðina í mjólkursölunni eins og um apann, sem átti að skipta eplinu fyrir kettina; hann beit alltaf meira og meira af því, þangað til mestur hlutinn var kominn ofan í hann sjálfan. Þá minntist hv. 3. þm. Reykv. á verðjöfnunarsjóðinn og sagði, að það væri sama og að koma á kúgun og fjárdrætti að stofna til hans. Mætist þarna hjá hv.þm. misskilningur og illgirni. Það hefir verið svo um mjólkursölu hér í bæ, að á sumum tímum berst svo mikið að af mjólk, að henni verður ekki komið út, og verður þá að búa til úr henni skyr og annað, sem gefur miklu minni arð. Lendir þannig meiri eða minni vinnslu-„skattur“ á öllum mjólkurframleiðendum. Þetta mikla framboð á mjólk stafar meðfram af því, að þessi nýju mjólkurbú austanfjalls gefa félögum sínum betri aðstöðu til að selja mjólkurframleiðslu sína hér en áður. Nú hefir orðið samkomulag um það, að búin eystra víki af mjólkurmarkaðinum þá tíma, er nóg berst að af mjólk hér í bænum úr nærsveitunum, en framleiða í þess stað skyr, rjóma o. s. frv. Þau vilja svo fá uppbót fyrir þetta, og á hún að renna í verðjöfnunarsjóð. Er því ekki hægt að segja, að þeir, sem stunda mjólkurframleiðslu hér í bænum, fái ekki neitt fyrir þetta framlag. Þeim er gefinn frjáls markaður um tíma, og fá þeir þannig fullt verð fyrir vöru sína, í stað þess að þeir yrðu annars að verðfella hana. Er þetta alveg heilbrigt skipulag. Slíkt skipulag getur ekki skapazt nema á þeim grundvelli, að báðir aðilar jafni á milli sín hagræði og óhagræði. 

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég vildi svara hv. 4. þm. Reykv. nokkrum orðum. Hann finnur mjög að því, að málið skyldi ekki vera lagt fyrir bæjarstjórnir Rvíkur og Hafnarfjarðar. Verð ég þó að segja það, að svo framarlega sem gert er ráð fyrir, að nokkur alvara sé með að koma þessu máli fram, hlýtur maður að telja illa farið, ef fara ætti að tefja málið með því að senda það frá Heródesi til Pílatusar, eða jafnvel grafa því gröf hjá bæjarstj. hér og í Hafnarfirði, enda vill svo vel til, að Rvík a. m. k. hefir hér á að skipa góðum fulltrúum fyrir sinn málstað, því að nokkrir bæjarfulltrúanna eiga sæti hér á þingi, þ. á m. hv. 4. þm. Reykv.

Og borgarstjórinn sjálfur líka

. Já, rétt er það, og ég ætla, að Hafnarfjörður eigi sæmilegan málsvara sinna hagsmuna í þm. kjördæmisins. Það sýnist því heldur ekki vera nein ástæða til að fara að stofna málinu í hættu með því að senda það til umsagnar þessum bæjarstjórnum. Hv. 4. þm. Reykv. tók það réttilega fram, að meginþátturinn í þessum ráðstöfunum væri að koma á sölusamtökum með mjólkurframleiðendunum. Í þessu skyni skal stofnaður m. a. svonefndur verðjöfnunarsjóður, sem í renni ákveðið gjald af hverjum mjólkurlítra, sem seldur er beint til neyzlu á sölustað, en tekjum verðjöfnunarsjóðs skal varið til að greiða uppbót á verði seldra mjólkurafurða innan sölusvæðisins, vegna verðfallsins, sem vinnsla mjólkurinnar hefir í för með sér. Get ég ekki séð, að neitt geti verið við þessar ráðstafanir að athuga, því að þeir, sem verðuppbótina fá, víkja að nokkru leyti fyrir hinum af mjólkurmarkaðinum og vinna úr sinni mjólk, sem þó gefur óhagstæðari útkomu. Þeir mjólkurframleiðendur, sem skattlagðir verða samkv. frv., verða því betur staddir eftir en áður, meðan salan er óskipulögð og hver ríður annan niður á markaðinum, eins og þetta er nú, þar sem þeir fá nokkurskonar forgangsrétt að mjólkurmarkaðinum og tryggja sig um leið gegn óeðlilegu verðfalli á framleiðslu þeirra -- mjólkinni. En það, sem þó er ánægjulegast við þetta, er það, að þótt báðir þessir aðilar fái meira verð fyrir afurðir sínar með þessu móti, þurfa neytendurnir þó ekki að bíða tjón við það, því að þetta getur náðst með því að koma milliliðakostnaðinum niður, en hann mergsýgur nú bæði framleiðendur og neytendur. Og svo er hitt víst, að ef núv. skipulagsleysi verður áfram ráðandi í þessum efnum, má telja vafalaust, að þess verði ekki langt að bíða, að framleiðendurnir troði skóinn hver niður af öðrum, vegna hinnar sífelldu samkeppni um markaðinn, og að þeir dragi hver annan niður smátt og smátt, þar til allir þeir, sem betri aðstöðuna hafa, jafnt sem hinir, liggja jafnflatir. Það er hinn mesti misskilningur, að atvinna þeirra manna, sem hv. 4. þm. Reykv. sérstaklega ber fyrir brjósti, framleiðendanna hér í lögsagnarumdæmi Rvíkur, sé lögð í rústir með ákvæðum frv., því að þeim er þvert á móti gefinn einkaréttur á að selja alla nýmjólk beint að heiman til neytendanna, en þeir eru margir, sem helzt vilja mjólkina nýja, og bætir það aðstöðu þessara framleiðenda enn frekar, því að sú sala fer fram milliliðalaust. Verða þessar ráðstafanir því, eins og fyrr er sagt, báðum aðilum til mikilla hagsbóta. Ég hefði getað búizt við þeirri mótbáru frá hv. 4. þm. Reykv., að hann væri hræddur um, að þetta skipulag mundi verða til að skaða neytendurna, því að slíkt hefði verið eðlileg mótbára í alla staði frá bæjarbúum hér, en til öryggis í þessu efni kveður frv. svo á, að skipa skuli sérstaka n., sem ráði algerlega yfir verðlaginu, svo að framleiðendur hafi ekki á sínu valdi að skrúfa verðið upp úr öllu valdi. Hv. 4. þm. Reykv. spurði, hvernig ákveða ætti söluverðið, og játa ég, að erfitt verður við það að fást. Ég býst við, að reynt verði að þræða þá leið, sem hv.þm. sjálfur benti á í því sambandi, og að miðað verði við meðalaðstöðu til framleiðslunnar, þannig, að meðalverðið verði ákveðið eftir því, sem nauðsynlegt þykir, til þess að búskapurinn geti borið sig sæmilega. Og ég fyrir mitt leyti treysti því fullkomlega, að í þessa n. verði valdir svo góðir menn, að verðið verði ekki haft ósanngjarnt, og má enda frekast búast við því, að verðið lækki frá því, sem nú er, fremur en hitt, að verðið fari hækkandi, án þess þó að þetta verði framleiðendunum til skaða. Þá vil ég bæta því við, að verðjöfnunarsjóðsskatturinn hittir alla jafnt, sem selja mjólk til bæjarins, viðskiptamenn Mjólkurfélags Rvíkur eins og aðra, svo að því fer alls ekki fjarri, að verið sé að níðast á framleiðendunum hér í lögsagnarumdæminu, og verð ég að segja það enn, að aðstaða þessara framleiðenda verður sízt verri en áður, nema síður sé, og er þeim ekki íþyngt með þessu fyrirkomulagi fremur en öðrum, er nýmjólk selja, enda mun meiri hl. þeirra vera því samþykkur, að þetta fyrirkomulag sé tekið upp, sem frv. ráðgerir. 

Jón Baldvinsson Þá langar sérstaklega mikið til þess, hv. 2. þm. Eyf. og hv. 3. landsk., að ég verði á móti þessu frv., þegar þeir eru að reyna að toga það út úr orðum mínum, að ég sé því andvígur.

Við erum að brýna hv.þm. til þess að vera með því

. Það er þá ný aðferð til þess að afla málum fylgis. Ég talaði alltaf um að styðja bændur á skynsamlegan hátt og ég veit ekki betur en að ég hafi gert það í þinginu bæði fyrr og nú. Ég talaði um, að mér fyndist það e. t. v. auðveldasta leiðin, af því að maður veit ekki, hvað þessi kreppa stendur lengi, að veita fé, jafnvel milljónir, til stuðnings verkamönnum. Af þessu dregur hv.þm. þá ályktun, að ég vilji þá láta hlutskipti bænda verða verra, en ég var einungis að tala um framlag, sem á þessu augnabliki þyrfti að veita bændum. Ég talaði ekkert um, að ég myndi verða á móti frekara tillagi til þeirra seinna, ef ástæður þeirra verða vondar áfram. Það er sjálfsagt að styðja þessar stéttir báðar hvenær sem þær eru nauðulega staddar. Munurinn á fólksfjölda bændastéttarinnar og verkamannastéttarinnar er ekki mikill.

Ó, jú, jú

. Það má telja til verkamannastéttarinnar iðnarmannastéttina, sem hv. 3 landsk. var svo naglalegur við í sínum till. um fjárl. að draga af þeim 3000 kr. styrk, sem iðnaðarmenn hafa haft til að fullkomna sig við iðn sína. Utanfararstyrkur þessi hefir verið veittur útlærðum mönnum og venjulega skipt á milli 10 manna á ári og hver fengið 300 kr. til þess að geta komizt út og komið sér fyrir. Þannig fer hv. 3. landsk. að í till. sínum við eina fjölmennustu stétt landsins, sem vissulega getur talizt til verkalýðsins.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Ég hafði beiðzt þess við 1. umr. þessa máls, að frv. yrði sent bæjarstjórnum Rvíkur og Hafnarfjarðar til umsagnar, áður en málið kæmi aftur fyrir í d., af því að hér er um ráðstafanir að ræða, sem snerta þessi bæjarfélög vissulega ekki lítið. Landbn. hefir þó ekki séð ástæðu til að verða við þessum tilmælum mínum, og hélt ég þó, að það gæti verið fróðlegt bæði fyrir n. og Alþingi að frétta, hvað bæjarstjórn Rvíkur t. d. hefir nú á prjónunum þessu máli viðvíkjandi, en bæjarstjórnin hér vinnur nú að athugun þess, hvernig fyrirkomulag mjólkursölunnar hér í Rvík verði haganlegast fyrir komið fyrir báða aðilja, neytendur og framleiðendur. Þær ráðstafanir, sem hér eru ráðgerðar, fara í bág við það, sem bæjarstj. hér helzt mun hafa hugsað sér að samþ. í þessu efni, því að hér er farið fram á að afhenda framleiðendunum takmarkalítið réttinn á markaðinum í hinum stærri kaupstöðum, einkum þó hér í Rvík og í Hafnarfirði, þannig að þessi markaður verði sem arðbærastur fyrir framleiðendurna, þó svo, að þeir framleiðendur, sem bezta aðstöðu hafa til að selja mjólkina ódýrt, eiga samkv. frv. að greiða skatt til hinna, sem eru lengra í burtu og erfiðari aðstöðu hafa, til þess að jafna afurðaverðið milli framleiðendanna, þeirra, sem nær eru, og þeirra, sem eru fjær. Finnst mér einmitt þetta vera aðalatriðið fyrir framleiðendurna, að hér er stefnt að því að jafna hlut þeirra, sem fjær eru, við hlut hinna, sem eru nær, og til þess að koma þessari jöfnun á, hefir sú leið verið valin, að skattleggja framleiðendurna hér í nágrenni bæjarins, og það ekki minna skatti en svo, að ef miðað er við útsvar þessara manna, verður skatturinn, sem þeir samkv. frv. eiga að greiða til keppinauta sinna, meiri en fært þykir að láta þá breiðu í útsvör til bæjarins. Getur þetta auðvitað ekki komið til mála. Deildin hlýtur að vita, að framleiðendurnir hér í nágrenni Rvíkur verða að kosta meiru til framleiðslu sinnar en þeir, sem engu þurfa til að kosta til þess að rækta land sitt til mjólkurframleiðslu, en það er hinsvegar á margan hátt óhagstætt að gera landið hér í nánd við bæinn arðbært. Er þetta atriði sérstaklega varhugavert, og er enda beinlínis sama sem dauðadómur yfir öllum þeim, sem brotizt hafa í því að rækta land hér í kringum bæinn með það fyrir augum að selja mjólkina hingað til Rvíkur. Ég mun og ekki geta greitt slíkum ráðstöfunum sem þessum atkv. mitt, fyrr en mér þá hefir verið sýnt fram á það, að þetta geti orðið án þess að mjólkurframleiðslan hér í nágrenninu bíði stórtjón af og jafnvel falli niður. Gæti ég hugsað mér, að n. hefði athugað, hve mjólkurframleiðslan er mikil hér í nágrenni Rvíkur. Sé ég ekki réttlætið í því að skattleggja hina reykvísku mjólkurframleiðendur til þess að hjálpa þeim, sem fjær eru, til þess að þeir standi betur að vígi að keppa á mjólkurmarkaðinum hér. Eru þessar ráðstafanir óforsvaranlegar með öllu, þar sem þær miða fyrst og fremst að því að auka fjárhagslega erfiðleika þeirra manna, sem lagt hafa fé sitt í ræktun hér í nágrenni Rvíkur, til þess að hafa ofan af fyrir sér með mjólkursölu, og verður Alþingi að gera sér ljóst, hvað við tekur, ef þessi framleiðsla verður gjaldþrota vegna slíkra ráðstafana. Þá vildi ég drepa lítillega á annað atriði. Svo er til ætlazt samkv. frv., að skipuð verði n. til að ákveða mjólkurverðið, en allir þeir, sem eru allt að 130 km. burtu frá sölustaðnum, geta tekið þátt í mjólkursölunni. Hvernig á nú þessi n. að ákveða markaðsverðið? Til hvers á að taka tillit í því sambandi? Á að miða við framleiðslukostnað þeirra, sem lakasta aðstöðu hafa til framleiðslunnar, eða hinna, sem bezta hafa aðstöðuna? Eða á að taka meðaltal af þessu tvennu og miða við það, sem duglegur bóndi með meðalaðstöðu til framleiðslunnar getur látið sér nægja? Geri ég helzt ráð fyrir, að þessi millivegur verði farinn, og vil þá spyrja hv.n., hvort hún hafi gert sér grein fyrir, hvernig verður aðstaða þeirra framleiðenda, sem á að skattleggja sérstaklega í þessu augnamiði. Er ekki einmitt með þessum ráðstöfunum verið að útrýma reykvísku framleiðendunum, þar sem fara á að skattleggja þá í því skyni að styrkja keppinauta þeirra, sem eru lengra frá markaðinum? Eða getur n. e. t. v. sýnt fram á, að svo sé ekki? Geri hún það þá. Ýms smærri atriði í þessu frv. gætu gefið tilefni til athugunar, en ég skal þó ekki fara frekar út í frv. að sinni.

Jón Jónsson Úr því umr. voru hafnar, þá get ég ekki annað en látið í ljós gleði mína yfir því, að þetta frv. skuli fram komið, og þakklæti til stjórnarinnar og bændanefndarinnar. Nú eru eins og allir vita mjög slæmar horfur í landbúnaði, en með þessu frv. eru gerðar róttækar, gagnlegar ráðstafanir til viðreisnar honum. Ég geng þess ekki dulinn, að þessar ráðstafanir munu kosta ríkið mikið framlag. Mér er ekki ljóst, hvernig hv. 1. landsk. hugsar sér að gera þessar ráðstafanir án þess ríkissjóður vissi nokkuð af þeim. Ég skildi ekki gagnrýni hans á frv. Mér skildist hann telja framlagið til kreppulánasjóðs óþarflega mikið. Það er ekki gert ráð fyrir öðru framlagi en vaxtagreiðslum þeim, sem búnaðarbankinn á að greiða ríkinu.

Hvað er það mikið?

. Ég ætla það séu um 280 þús. kr. á ári. Annars er hér maður í deildinni úr stjórn búnaðarbankans, sem gæti upplýst þetta. Þetta er mjög lítið framlag, ef tekið er tillit til þessa mikla verkefnis, sem fyrir sjóðnum liggur. Honum er ætlað að leysa starf sitt af hendi mest með ríkisskuldabréfum. Annars finnst mér umkvörtun hv. 1. landsk. um að tillögur mþn. hafi ekki verið teknar upp óbreyttar ekki mikilvægar, með því að frv. er að mestu leyti eins og n. lagði til. Nokkur atriði í 25. gr. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að tryggja lágmarksverð á kjöti o. fl. eru nú tekin út. Þá eru nokkur fleiri atriði, sem höfðu komið inn í frv., en nú eru tekin út. Ég sé ekki annað en að frv. sé nú að mestu eins og það kom frá mþn., nema að því leyti, að höfuðstóll sjóðsins er nú stærri en n. ætlaðist til, og nokkur ákvæði skýrari, svo sem um tryggingar. Hv. 1. landsk. virtist málinu hlynntur, og vænti ég þess, að hann geti við nánari athugun hnigið að þessu, án þess að rýra gildi 1. gr. Eitt atriði er það í frv., sem er neyðarráðstöfun og samþ. var í Nd., en kom upphaflega frá milliþinganefnd, að ríkisskuldabréfin skuli seld með afföllum, en það þýðir í raun og veru hækkun vaxtanna. Þetta gerir kjör lántakenda stórum verri, og ég efast um, að þeir megi við því. Ég vildi aðeins láta í ljós ánægju mína yfir því, að þetta frv. er fram komið og vænti þess, að það gangi greiðlega í gegnum deildina.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það var svo lítið, sem hv.þm. Mýr. gat sagt í hinni löngu aths. sinni, svo að ég þarf ekki mörgu að svara. Hann vildi reyna að sýna fram á, að kostnaður færðist mjög niður við það að hafa búðirnar færri. Varð hann þó að játa það, sem ég sagði, að ef borga ætti eitthvað ákveðið á hvern lítra, þá kæmi í sama stað niður, hvort borgað væri fyrir t. d. 1000 lítra í einu eða mörgu lagi. Hv. þm. sagði, að við værum á þessu sviði komnir inn í svikamyllu hinnar frjálsu samkeppni. Það er rétt, að hin frjálsa samkeppni er svikamylla, en það hefir nú samt sýnt sig, að hún er eina skipulagið, sem getur tryggt kaupendum sanngjarnt verð. Frjálsa samkeppnin er eins og stormarnir á hafinu, sem fleyta skipunum áfram, en geta líka stundum grandað þeim. Það getur komið sér illa fyrir suma, ef hver sprengir upp fyrir öðrum. En hvernig stendur á því, að þegar einn selur mjólkina fyrir 5 aur. sölulaun á lítrann, að manni í nágrannabúðinni eru boðnir 6 aur.? Hví er mjólkin ekki seld á örfáum stöðum í bænum, ef það er eins gott? Það er af því, að þá myndi ekki seljast eins mikið af vörunni. Það er af því, að neytendur vilja hafa sölustaðina sem næst sér. Ef sölustöðum væri fækkað, þá væri neytendum gert óþægilegra fyrir. En á meðan menn eru svo ósamtaka, að þeir geta ekki komið sér saman um söluverð á hverjum mjólkurlítra, þá mun erfitt að bæta hér úr með lagasetningu. Hv. þm. hneykslaðist mjög á þeim orðum mínum, að hér væri verið að koma á fjárdrætti og kúgun. Kallaði hann þetta þekkingarleysi og illvilja og borgaði orð með orði. Get ég ekkert að þessu gert, því að ekki er það ég, sem hefi samið frv. En það er kúgun, þegar menn eru neyddir til þess að reka atvinnu sína á annan hátt en þeir vilja sjálfir. Ég skal ekki tala margt um hámarksverðið. Hv. þm. sagði, að verðlagsn. myndi starfa undir pressu. Það er áreiðanlega rétt. Slík n. myndi alltaf vekja óánægju, hvort svo sem hún gerði rétt eða rangt og hversu góðir menn, sem væru í henni. Það yrði t. d. fundið út, að mjólkurverðið væri lægra á Akureyri o. s. frv. Ég hefi betri trú á n., sem ákvæði verðið eftir því sem markaðsskilyrði skapa.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Ég skal reyna að vera stuttorður. Það kemur þá í ljós í ræðum hv.frsm. og hv. 1. flm., að það er aðallega verið að gera þetta fyrir framleiðendurna hér í nágrenninu við Rvík, en það er leiðinlegt, að þeir kæra sig ekkert um þá vernd, sem í frv. felst! Ég hefði ekki óskað að hafa sagt, eins og hv.frsm. hafði eftir mér, að Alþingi mætti ekki setja 1. um þetta efni, heldur vildi ég segja, og held að ég hafi sagt, að það væri ekki rétt af Alþ. að taka málið úr höndum bæjarstj. og framleiðendanna, þar sem það er nú. Ef þeir koma sér saman um þetta, þá er málið leyst. Ef framleiðendurnir fá samning við bæjarstj., sem þeir geta unað við, finnst mér, að Alþ. ætti ekki að grípa þar inn í. Það er hagsmunamál neytendanna líka, að ekki sé búið svo illa að framleiðendunum, að framleiðslan legðist niður. Ég óttast, að svo geti farið, eins og hv.frsm. lýsti ástandinu í Oslo. Hann hrósaði því mikið, að þetta fyrirkomulag væri í norsku bæjunum Bergen og Oslo og það hefði verkað svo, að í Oslo fengju framleiðendurnir 12 aur. meira fyrir lítrann en í Kaupmannahöfn.

Útsöluverðið sama á báðum stöðunum

. Þá er ekki hægt að fullyrða, að þetta komi niður á neytendunum, en það er heldur ekki nein sönnun fyrir því, að réttur neytendanna sé ekki fyrir borð borinn. Það verður þá ekkert sagt um þetta. Ég ætlaði að segja, að ef svo væri og hitt ekki upplýst, þá ætlaði ég ekki að lofa ástandið í Oslo. Hv. þm. G.-K. sagði, að ekki væri þessi skattur, 50 kr. á hverja kú, mikill á móti þeirri verðlækkun, sem menn annars ættu í vændum. Hann er ekki neitt líklegri spámaður á þá hluti en framleiðendurnir sjálfir. Meðan framleiðendurnir mótmæla þessu, vil ég ekki ganga á móti þeim í þessum efnum fyrr en betri rök eru færð fram en þau, sem komin eru. - Viðvíkjandi búðafjöldanum vil ég segja, að það er einmitt svo ástatt í Þýzkalandi nú, að stóru verzlanirnar eru að leggja undir sig viðskiptin í þýzku borgunum. Þessar stóru verzlanir eru að útrýma smákaupmönnunum, kannske meðfram vegna þess, að þær geta selt ódýrara fyrir stærri innkaup, og svo eru e. t. v. fleiri atriði, sem koma til greina og eru ekki eins til hagsmuna fyrir neytendurna, eins og t. d. þegar menn eru búnir að venja sig á að kaupa eitthvað á vissum stað, þá er hægt að rugla tilfinningar manna fyrir verðlaginu. Þeir gæta þess ekki, að þeir kaupa hlutinn kannske dýrara verði þar en þeir mundu fá hann fyrir hjá smákaupmanninum. Það er svo komið í Þýzkalandi, að það er verið að gera tilraunir til að útrýma þessum stóru verzlunum, en það er kannske af pólitískum ástæðum. Þeir, sem með völdin fara þar, leggja kapp á að auka ekki þá samkeppni og þá hættu, sem í þessum efnum er fyrir smærri verzlanirnar, sem eru að kikna undir samkeppninni. Ef stóru verzlanirnar gætu útrýmt smáverzlununum, þá væri það ti1 óþurftar fyrir neytendurna. Við skulum segja, að 1 eða 2 stórir mjólkurframleiðendur hefði aðeins búðir, þar sem þeir sjá sínum hag bezt borgið, þá væri það ekki til hagsmuna fyrir borgarana að þurfa að standa í löngum halarófum fyrir utan þessar búðir eins og víða í Rússlandi, þar sem menn þurfa að bíða klukkutímum saman og jafnvel sólarhringa til þess að fá sínar nauðþurftir. Það væri engin fyrirmynd. Ég vil að endingu benda á eitt atriði, sem er augljóst mál, að ef á að fara með svona löggjöf að bæta aðstöðu framleiðendanna, sem eru lengst frá markaðinum, á kostnað þeirra, sem eru næst honum, þá er enginn vafi, ef þetta er gert svo verulegu nemi, að framleiðslan eykst að svo miklum mun þar sem framleiðsluskilyrðin eru meiri, að það verður ekki viðráðanlegt að halda uppi verðinu eins og tilgangurinn er með þessum l. Ef menn fá uppbót fyrir hvern mjólkurlítra, sem þeir framleiða, úr vasa þeirra, sem framleiða mjólk hér í nánd við bæinn, þá verður það til þess, að framleiðslan í nágrenni bæjarins leggst niður, en eykst lengra burtu frá bænum. Þá verður verra að ráða við verðspursmálið en áður og þá er verr farið en heima setið. Þessi árangur er bersýnilegur eins og nú standa sakir.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Landbn. hefir athugað þetta frv., eins og nál. á þskj. 671 ber með sér, og hefir n. orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með einni tiltölulega lítilli breyt. Er þessi brtt.n. við 2. gr. frv. aðallega orðalagsbreyt., en þó efnisbreyting að því leyti, að n. leggur til, að samtakasvæðið verði fært út, þannig að það geti náð 150 km. frá sölustað, í stað 130 km. í frv. Er þessi breyt. gerð með tilliti til búanna hér eystra og viðskiptasvæðis þeirra. Þá þótti og n. rétt að taka það skýrt fram, hvað lagt væri til grundvallar, þar sem talað er um vegarlengd frá sölustað, - að hér væri átt við venjulegan flutningaveg milli sölustaðarins og hlutaðeigandi héraðs. Óttaðist n., að ágreiningur gæti risið út af þessu, ef það væri ekki tekið skýrt fram, menn gætu farið að tala jafnvel um loftleiðina í þessu sambandi og einhverjar aðrar óeðlilegar leiðir, ef þetta væri látið óákveðið. Ég sé ekki ástæðu til þess að svo stöddu að bæta fleiri orðum við það, sem hv.þm. G.-K. mælti fyrir þessu máli við 1. umr., þegar frv. var lagt hér fram, og get ég því látið máli mínu lokið.

Frsm. (Ólafur Thors) [óyfirl.]: Sjútvn. hefir athugað þessa till. og orðið á eitt sátt að leggja til, að till. verði samþ., svo sem nál. á þskj. 666 ber með sér. Ástæðan til, að n. hefir tekið þannig á málinu, er sú, að það er öllum kunnugt, að vinnustöðvar þær á þessu sviði, sem starfræktar hafa verið hér á landi undanfarin ár, geta ekki fullnægt þörf útgerðarmanna og sjómanna til sölu á síld til bræðslu. Þessi stöð, sem hér er um að ræða, er eign Þjóðverja og hefir verið óstarfrækt nokkur undanfarin ár. Það er nú ósk sjútvn. eins og flm. þessarar till., og raunar hefir sá vilji einnig komið fram í Ed., því þar var till.samþ. ágreiningslaust, að gera tilraun til að fá þessa stöð leigða, eða jafnvel að ríkið keypti hana, eða að það yrði undir öllum kringumstæðum tryggt, að stöðin verði starfrækt. Ég þykist mega gera ráð fyrir, eftir því sem atvinnuhorfur eru nú hér á landi, að á komandi sumri fari a. m. k. ekki færri skip til síldveiða heldur en í fyrra, nema horfur versni þá enn frá því, sem nú er. Nú er það upplýst, að Krossanesverksmiðjan hefir nú heimild til að kaupa 15-20 þús. málum meira en áður af erlendum skipum vegna norsku samninganna. Þess vegna álítur sjútvn., að Alþingi, sem hefir samþ. þessa norsku samninga og þar með að þessu leyti rýrt aðstöðu íslenzkra sjávarútvegsmanna og sjómanna, hafi skyldu til að bæta úr þessu. Þeir, sem vildu færa þessa fórn frá sjávarútveginum vegna þarfar þjóðarinnar á öðru sviði, koma nú til þeirra, sem voru þeim sammála að efla hag landbúnaðarins eins og gert var með norsku samningunum, og biðja þá um lið til þess að bæta úr þeim vandkvæðum, sem nú hafa færzt yfir á sjávarútveginn með samþykkt þessa samnings. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að hv. d. geti orðið sammála um að samþ. þessa till. Um hitt, hvort heppilegra verði fyrir stj. að leigja stöðina eða kaupa, vil ég sem minnst tala hér í þessari d., og það er af því, sem allir menn hljóta að skilja, að það er engin ástæða fyrir okkur þm., sem erum talsmenn þess væntanlega kaupanda, ríkissjóðs, að halda hér hrókaræður, þó að við teljum hagkvæmara fyrir ríkissjóð að kaupa stöðina, enda mun stj. að sjálfsögðu láta fram fara þá rannsókn á þessu máli, sem þurfa þykir og nauðsynlegt er, áður en nokkur ákvörðun verður tekin. Ég sé svo ekki ástæðu til að bæta fleiri orðum við álit sjútvn., enda vænti ég þess, að ekki þurfi að verða ágreiningur um að samþ. þessa till.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég skal nú ekki á þessu stigi deila við hv. 2. landsk. um það, hvort nauðsynlegt sé að leggja skatt á landsmenn til þess að greiða sjálfsagt svona 260-280 þús. á ári í 7½ ár, sem mér skilst eftir framkomnum upplýsingum vera hið raunverulega innihald 1. gr. frv., eins og það er nú. Ég hefi nefnilega ekki séð í skjölum málsins neina grg. fyrir því, hvað þessi stofnun eiginlega þurfi að fá af reiðu fé, og ég get ekki séð þetta beinlínis af frv. og skal því ekki um þetta deila á þessu stigi. Ég er því samþykkur, að stofnunin fái á þennan hátt það, sem hún þarf; en ég álít heldur ekki, að það eigi að vera að leggja henni meira en hún þarf af fé á þennan hátt. Það, sem hún þarf þar fram yfir, álít ég að hún eigi að fá á þann hátt, sem 2. gr. gerir ráð fyrir. - Ég sé, að það er ætlazt til, að lánin úr sjóðnum verði veitt til 42 ára með 5% föstu árgjaldi. En hinsvegar eiga ríkisskuldabréfin að bera 4½% í vöxtu og vera innleyst á 40 árum. Nú getur komið fram nokkur mismunur sjóðnum í óhag af tekjum og gjöldum, ef maður hugsar sér, að hann standi straum af ríkisskuldabréfunum og hafi til þess ekkert annað en árgjald af útlánunum. En mig vantar grg. fyrir því, hve mikill sá árlegi mismunur muni verða, ef útlán úr sjóðnum nema tiltekinni upphæð, t. d. nálægt því hámarki, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég álít, að það þurfi að gera grein fyrir þessu; og það skal ekki standa á mér til fyrirgreiðslu á þessu máli að samþ. þær fjárveitingar úr ríkissjóði, sem þarf. En ég er ákaflega tregur til að samþ. meira en hægt er að sýna mér fram á að þurfi, málefnisins vegna. Ég er alveg sammála hv. 3. landsk. um það, sem hann sagði um niðurlagsákvæði það, sem nú er komið inn í 2. gr. um væntanleg afföll af þessum ríkisskuldabréfum, að því leyti sem þau verða látin til greiðslu upp í skuldir. Ég held, að það ákvæði sé ekki til neins stuðnings fyrir þá bændur, sem hér eiga hlut að máli. Mér virðist það helzt vera komið inn í frv. sem einhverskonar hjálp eða ívilnun til þeirra, sem hafa lánað bændum og eru komnir í hættu með sín lán eða búnir að tapa þeim. Ég er fús til að leggja nokkuð á landsmenn til að greiða úr vandkvæðum bænda. En ég er mjög ófús til að leggja nokkuð á landsmenn til þess að gefa skuldheimtumönnum bænda gjafir eða hjálpa þeim til að ná nokkru inn af því, sem nú er þeim raunverulega tapað. Og ég væri ánægður með, að þetta ákvæði færi út, því að ég álít ákvæðið eins og það er í frv., mjög sómasamlegan lið í nauðasamningum lánsstofnunar við prívatmann, ef prívatmaðurinn greiðir þann hluta af skuldinni, sem honum verður gert að greiða eftir nauðasamningi, með þessum ríkisskuldabréfum affallalaust. Ég held, að þeir, sem annars lána prívatmönnum og lenda í áhættu með þau útlán, myndu almennt tekið verða þakklátir fyrir að fá greiðslu í slíkum bréfum með nafnverði. A. m. k. vorkenni ég þeim alls ekki. Ég vil að lokum aðeins minnast á eitt atriði, sem mér finnst heldur ekki sýna nægilega föst tök á því, að kreppulánasjóður eigi að vera algerlega heilbrigð stofnun, eins og ég vil, að hann verði. Frv. gerir ráð fyrir, að ein stjórn hafi á hendi stjórn útlána, en svo eigi önnur stj. að taka við til að stjórna innheimtunni. Þetta ákvæði er óeðlilegt. Það er í alla staði heilbrigðast, að sama stofnunin, og þá með sömu mönnum, ef forsjónin vill svo vera láta, hafi hvorttveggja á hendi, útlánin og innheimtuna. Ef útlánin eru framkvæmd af einum aðilja, og annar á svo að fara að innheimta, þá er nú fyrst og fremst sá fyrri kominn út og ber enga ábyrgð sinna gerða á venjulegan hátt, og sá, sem á að annast innheimtuna, getur skotið skuldinni á fyrirrennara sinn, sem annaðist útlánin, um það, sem ábótavant kynni að vera, ef hann gengur slælega að innheimtunni. Ég álít alveg sjálfsagt, að sama stjórnin hafi á hendi stj. sjóðsins frá upphafi.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég get ekki sagt, að ég sé sérstaklega kunnugur þessu máli, en það eru á því svo margar hliðar, sem grípa inn í viðskiptalífið yfirleitt, að það er vel hægt að taka afstöðu til þess út frá almennum hugleiðingum og skoðunum í þeim efnum. Það er því í raun og veru ekki nauðsynlegt að vera nákvæmlega kunnugur þessari sérstöku grein viðskiptanna, mjólkursölunni, til þess að ákveða sig með eða móti þessu frv. Ég hlustaði með mikilli gaumgæfni á ræður þeirra tveggja hv.þdm., sem mæltu með frv. Og öll rök þeirra eru nákvæmlega hin sömu og koma fram hjá þeim mönnum, sem hafa trú á því, að hægt sé að laga viðskiptin með ýmiskonar höftum eða lagafjötrum og skattaálögum. Þessir blessaðir lagaþrælar, sem aldrei hafa trú á, að hægt sé að koma nokkrum sköpuðum hlut áfram, nema hoppað sé í hafti. Í umr., sem fóru fram í útvarpinu í vetur um bæjarmál Rvíkur, bar einn ræðumaðurinn það á Sjálfstæðisflokkinn eða fulltrúa hans í bæjarstj., að hann ætti meginsökina á því, hvað mjólkurverðið væri óafsakanlega hátt í bænum. Þetta var bara eins og hver önnur vitleysa, að mjólkurverðið kæmi nokkuð við einum pólitískum flokki í landinu. En þá í umr. kom greinilega fram þessi almenna skoðun, að mjólkin væri of dýr og dýrari en hún þyrfti að vera. Það er náttúrlega mjög gott, ef hægt er að gefa vonir um lægra mjólkurverð. En mér finnst nú, að þessum lögum sé fremur ætlað að auka öfgarnar á hinn bóginn og að þau séu talin nauðsynleg af því að framleiðendur mjólkurinnar þurfi að fá hærra verð fyrir hana. Niðurstaðan verður vitanlega hin sama hér eins og alstaðar annarsstaðar, að hverskonar hindrun frjálsrar samkeppni leiðir til hækkunar á vöruverðinu. - Annars fannst mér nokkuð mikið bera á ósamkvæmni og mótsögnum í ráðum hv.frsm. Annað veifið hélt hann því fram, að það vekti fyrir framleiðendum mjólkurinnar og flm. frv. að lækka mjólkurverðið fyrir neytendur, en á hinn bóginn taldi hann, að framleiðendur fengju of lágt verð fyrir mjólkina, af því að þeir byðu það niður hver fyrir öðrum.

Þeir sprengja söluverðið upp hver fyrir öðrum

. Þess vegna á með lögunum að skipulagsbinda þessar mannskepnur til að selja mjólkina dýrara. Ef hægt verður að lagfæra þetta með því fyrirkomulagi, sem stungið er upp á í þessu frv., þá er nú ekki annað eftir en milliliðirnir. Og því atriði ætti nú að vera hægt að kippa í lag til þess að framleiðendur fái meira fyrir mjólkina og kaupendur geti fengið hana fyrir lægra verð handa sér og sínum börnum. Þessari stórvægilegu hagsbót á nú að koma í framkvæmd með fækkun sölustaðanna. Þessu atriði er alltaf hampað hér í umr., að ef útsölustöðum mjólkurinnar verði fækkað, þá á allt að vera í blóma. Þá eiga framleiðendur að fá meira verð fyrir mjólkina, og neytendur að borga minna fyrir hana. Ég get nú ekki séð, að með þessu frv. séu gerðar stórfelldar ráðstafanir í þessa átt. Það er að vísu opnuð leið til að skipuleggja mjólkursöluna, en þeir möguleikar hafa verið fyrir hendi og eru það enn, án sérstakrar lagasetningar. Það er enginn, sem bannar framleiðendum og neytendum mjólkurinnar að skipuleggja söluna á henni. Ég get ekki séð, að í þessu frv. séu lagðar línur fyrir gagngerðum ráðstöfunum í þessu efni. Það má kannske segja, að það létti eitthvað undir, en meira er það heldur ekki. Annars verð ég að segja, að þó að ég hafi ekki í höndum skýrslur um sölukostnað mjólkurinnar hér í bænum og efist ekki um, að sölustaðirnir séu margir, þá hygg ég, að hið fyrirhugaða sölufyrirkomulag muni gleypa álíka mikinn sölukostnað og nú tíðkast. Það má e. t. v. spara einhvern skilding, en ég á bágt með að trúa, að það muni nema nokkru verulegu. Mér er ekki vel kunnugt um, hvernig mjólkurbúðirnar eru reknar, en ég hefi hugsað mér, að greitt sé ákveðið gjald fyrir hvern lítra í sölulaun. Og ef svo er, þá virðist það ekki skipta neinu máli, hvort mjólkin er seld í 1 búð eða 10 búðum. Kostnaðarauki, sem stafar af minni umsetningu, kemur niður á þeim, sem taka að sér útsöluna, en skiptir engu fyrir framleiðendurna, sem borga jafnt útsölugjald fyrir lítra, hvort sem mjólkin er seld á einum stað eða á 2-3 stöðum. Ég get ekki reiknað þetta dæmi öðruvísi. En því verður náttúrlega ekki neitað, að það stafar nokkur aukakostnaður af hinum mörgu búðum; aftur á móti gera þær kaupendum léttara fyrir, og ég hygg, að með fækkun mjólkurbúða verði ekki náð þeim árangri, sem nokkru nemi. Ýmsir hafa mjólkursölu samhliða öðrum verzlunarrekstri, og bætir það nokkuð úr. Það heyrist oft talað um, hvað það sé dýrt og óhentugt að hafa þessar mörgu verzlanir, og það má vel vera, að svo sé í ýmsum tilfellum. En hin almenna reynsla er nú samt sem áður sú, að það er hægt að reka verzlun alveg eins ódýrt í mörgum og smáum búðum eins og í fáum, stórum útsölustöðum. Það er t. d. talsvert erfitt að reka matvöruverzlun í stórri sölubúð, nema að vissu takmarki, eins og verzlunarfróðum mönnum er kunnugt um, þannig að því fylgi ekki meiri kostnaður en í smærri búðum. Og það mætti nefna mörg önnur dæmi hliðstæð þessu. Hvernig stendur á því, að smáskip geta keppt við stór flutningaskip um vöruflutninga og í mörgum tilfellum með meiri hagnaði? Hvers vegna getur smávegis heimilisiðnaður keppt við verksmiðjuiðnað, sem rekinn er í stórum stíl? Ástæður fyrir því geta verið margvíslegar. Það getur m. a. stafað af því, að heimilisiðnaðurinn sé unninn í aukavinnu og fyrir miklu lægra kaup en tíðkast í verksmiðjunum. Það er ábyggilegt, að sú staðhæfing hv.frsm. getur ekki staðizt, að hægt sé að fækka mjólkurbúðunum um helming í Rvík og lækka sölukostnað mjólkurinnar um helming. Þessi fullyrðing stenzt ekki rökstudda gagnrýni; það getur verið, að sölukostnaðurinn lækki eitthvað, en alls ekki um helming. Hv. þm. G.-K. sagði, að tilgangur þessara löggjafar væri sá, að vernda sameiginlega hagsmuni allra mjólkurframleiðenda á því svæði, sem henni væri ætlað að ná til. En mér finnst tilgangurinn vera einungis fjárdráttartilraun og jafnframt kúgunartilraun gegn vissum flokki mjólkurframleiðenda. Það á með þvingunarlögum að jafna aðstöðu allra mjólkurframleiðenda á svæðinu til mjólkurmarkaðsins í Rvík, með því að leggja jafnháan skatt á þá alla, er renni í svo kallaðan verðjöfnunarsjóð. Úr honum á svo aftur að úthluta stærri upphæðum til verðuppbótar handa nokkrum mjólkurframleiðendum. Þetta er blátt áfram fjárdráttartilraun og ekkert annað. Mér sýnist, að þar sem talað er í 3. gr. frv. um verðjöfnunarsjóð, sé tilgangurinn með honum ekki annar en sá, að taka gjöld af öllum mjólkurframleiðendum og afhenda þau fáum mönnum í hópnum til eignar. Ef þetta er ekki fjárdráttur, ja, hvað er það þá annað en leikur með peninga? Og kúgunartilraun er það. Í ákvæðum 3. gr. frv. er þetta ákaflega meinleysislega orðað. Þar er sagt, að verðjöfnunarsjóður skuli stofnaður fyrir hvert sölusvæði. „Í hann skal renna ákveðið gjald af hverjum mjólkurlítra, sem seldur er sem neyzlumjólk á sölustað eða sölustöðum samtakanna“. Síðan er ákveðið gjald til sjóðsins o. s. frv. Þetta fannst mér í sjálfu sér vera ákaflega meinleysislegt ákvæði við fyrsta lestur. Og sömuleiðis ákvæði 2. málsgr. 3. gr. frv., þar sem gengið er lengst í þessari fjárdráttarherferð á hendur framleiðendum hér innan takmarka bæjarfélagsins. Þar stendur: „Skylt er þeim, er mjólk framleiða innan takmarka sölusvæðis, sem samþykkt er gerð fyrir, og selja hana þar beint frá heimilum sínum til neytenda, að greiða sama gjald til verðjöfnunarsjóðs af hverjum mjólkurlítra, sem ákveðið hefir verið í samþykkt, og skal þá miðað við 2500 lítra ársnyt úr hverri kú“. Svo kemur úthlutunin í 4. gr. Það á ekki aðeins að leggja þetta gjald á þá, sem eru í samtökunum, heldur líka á þá, sem eru utan samtakanna, en rétt til þess að fá hlutdeild í þessu fé hafa ekki aðrir en þeir, sem í samtökunum eru. Þetta er einskonar tilraun til þess að kúga menn til að ganga í eitthvert slíkt félag, þó að það sé þeim stórkostlega í óhag og þeir eiga að fá að borga þennan skatt án þess að hafa beinlínis gagn af honum. Nei, mig skal ekkert furða, þó að hv. 4. þm. Reykv. vilji ekki fallast á það hjá hv.flm. og hv.frsm., að það sé beinlínis verið að hjálpa þessum mönnum með því að leggja á þá 5% af útsöluverði gerilsneyddrar mjólkur! Og þó að þeir selji hana ógerilsneydda, á samt að miða við gerilsneydda mjólk. Það á að taka þetta gjald af þeim og úthluta því milli keppinautanna, sem eru í „fullkomnum mjólkurbúum“. Ég er hissa á því, að hv.þm. G.-K. skuli ekki vera glaður yfir háum tekjuskattsfrv., sérstaklega ef þá á nú að leggja skattinn á fyrir þá, sem eiga að greiða skattinn! Nei, það er ómögulegt að neita því, að tilgangurinn með þessu frv. er ekki sá, sem þessir hv.þm. hafa lýst yfir, að jafna hag allra framleiðendanna, heldur á að leggja á suma, til þess að ívilna öðrum.

Ég vil leggja á alla!

. Ég hefi ekki athugað, hvorum megin Korpúlfsstaðabóndinn er.

Korpúlfsstaðabóndinn er ekki í þeim flokki

. Mér finnst sennilegt, að þessi hv.þm. láti það ekki hafa áhrif á sig, þó að hann sé skyldur einum eða öðrum bónda hér eða þar. - Þessar reglur lenda svo náttúrlega á neytendum mjólkurinnar að lokum. Annars er reglan yfirleitt sú, að þeir, sem bezta hafa aðstöðuna, hafa mest áhrif á verðið, vegna þess að þeir undir samkeppninni ákveða verð sinnar vöru nokkurnveginn eins lágt eins og þeir geta framleitt vöruna fyrir, og neyða svo aðra svo og svo langt niður á eftir sér, eins langt og þeir treysta sér til að fylgja þeim. Með þessu frv., er verið að taka þessa beztu aðstöðu af þeim, sem hana hafa nú, og er þá þessi ástæða til verðlækkunar burtu fallin, því að þetta verður óhjákvæmilega til þess að verðið á vörunni í heild hækki. Ég held, að það sé ekki ástæða til þess að knýja menn til að ganga í félagsskap til þess að hækka þá vöru, sem er jafnhá í verði eins og mjólkin er hér í Rvík. Ég skal játa, að þegar ég hefi verið eindregið með því að hafa samtök um sölu á vöru og jafnvel getað dregizt með í að veita einskonar lagavernd, hefir það kannske verið af of litlum mannkærleika, en þá hefir verið um vöru að ræða, sem við seljum öðrum fjarlægum þjóðum, og þá hefi ég ekki verið eins viðkvæmur fyrir því, þó að verð vörunnar hækkaði. Tilgangurinn er sá, að verð vörunnar hækki. Ástæðan er að mínu viti burtu fallin, þegar um innlenda menn er að ræða, bæði sem framleiðendur og neytendur. Ég býst við, að næst á eftir þessu frv., ef samþ. verður, myndi koma frv. um að jafna á sama hátt verð ýmissa annara vara, t. d. kjötverðið. Þá ætti að láta þau félög, sem eru næst búðamarkaðinum, t. d. Sláturfélag Suðurlands og Kaupfélag Borgfirðinga, greiða í sjóð, til þess að jafna upp verðið fyrir þeim, sem eru lengra í burtu, eins og þeim, sem framleiða þetta ágæta kjöt frá Kópaskeri. Í raun og veru væri enginn munur á þessu tvennu. Fyrst eru menn kúgaðir til þess að ganga í sölusamlag og svo þarf ekki annað en að láta fjarlægðina vera 500 km. í staðinn fyrir 50, því að þá ná samtökin yfir allt landið. Þetta væri jafnsanngjarnt og skynsamlegt og það, sem hér er stungið upp á. Í þessu sambandi vil ég minna á, að allt, sem leiðir til verðhækkunar á vöru, lítur að vísu í fljótu bragði þannig út, að það komi seljendunum beinlínis að gagni, en þetta er ekki, ef litið er betur á málið. Vitaskuld er ákaflega misjafnt notað af vörum eins og mjólk og kjöti, eftir því, hvað verðið er hátt. Veruleg verðhækkun á þessum vörum leiddi til þess, að markaðurinn myndi dragast saman, og það er mikill vafi á því, hvort slík verðhækkun borgar sig fyrir framleiðendurna sjálfa, þegar til lengdar lætur. Hv. þm. G.-K. var að sýna fram á, að einmitt smáframleiðendurnir hér við Rvík og í Rvík, sem eiga að greiða þennan skatt, án þess að hafa nokkur bein not af honum aftur, hefðu í raun og veru ákaflega gott af þessu frv., og það var af því, að ef of mikið bærist að af mjólkinni, færi að draga að því, að menn yrðu að gefast upp og verða gjaldþrota, og það myndi lenda fyrst á þeim, sem framleiddu mjólkina með mestum kostnaði, en það væru þessir smáframleiðendur hér í Rvík. Þetta frv. ætti að vera vörður, vernd og skjól fyrir þessa menn! Það má benda á, að það er ekki það eina sérkenni á þeim Reykvíkingum, sem framleiða mjólk, að þeir framleiði hana með mestum kostnaði, heldur er annað sérkenni, að þeir hafa hagstæðari aðstöðu til þess að hagnýta vöruna. Þeir geta t. d. selt mjólkina spenvolga beint til neytendanna.

Og skítuga

. Algerlega hreina. Ég hefi ekki heyrt, að mjólkin kæmi skítug úr kúnum. Þessir menn hafa betri aðstöðu en aðrir, sem kemur á móti þeirra aukna kostnaði.

Þeir hafa hana áfram

. Annars þykir mér merkilegt, ef mjólkin verður svona skítug, að þeir skuli ekki banna hana! Þessa betri aðstöðu sem þeir hafa á móti sínum erfiðleikum, á að taka af þeim með því að láta þá borga 5% í skatt, og þeir hafa ekki rétt til þess að njóta þessa verðjöfnunarsjóðs, því að þessu fé á aðeins að úthluta til þeirra, sem eru í fullkomnum mjólkurbúum. Sumpart á að leggja á þá skatt eða neyða þá til að ganga í þessi mjólkurbú. Þess vegna er langt frá því, að þeim sé nokkuð hjálpað með þessu. Þessir menn hafa sína erfiðleika, dýru ræktun o. fl., en þeir hafa betri aðstöðu, vegna þess að þeir geta selt mjólkina svo að segja milliliðalaust. Þessa betri aðstöðu á að taka af þeim með því að leggja á þá þennan skatt. Ég veit ekki betur en að það sé viðurkennt af þeim, sem hafa verið fylgjandi að leggja skatt á þá, sem hafa viljað selja fisk sinn utan sölusamlagsins, að það hafi verið gert til þess að neyða þá til þess að taka þátt í samtökunum eða borga peninga fyrir að vera utan samtakanna. Ég hefi ekki heyrt, að það hafi verið gert til þess að láta þessa menn hafa betri aðstöðu. Svo koma þessar almennu umr. um mjólkurverðið, hvernig muni fara um það. Um leið og talað er um það, að mjólkurverðið muni hækka, þá er undir eins flett upp í frv. Það á að skipa n.! Vitaskuld á að skipa n.! Það er nú annaðhvort, ef ekki á skipa 7 manna n., tveir kosnir af framleiðendum, tveir af bæjarstj. og þrír af atvmrh.! Þegar búið er að skipa þessa n. er nú ekki hætta á því, að verðið verði ekki rétt! Þetta eru alveg sömu rökin og færð eru fram þegar verið er að setja bönn eða verndartolla. Það þarf ekkert annað en að skipa verðlagsnefnd til þess að sjá um, að verðið verði rétt. Það er lærdómsríkt að heyra, hvernig meðmælendum frv. gengur að greiða úr því, eftir hvaða reglum á að ákveða verðið. Hv. frsm. sló úr og í, en hv.þm. G.-K. fór að draga svona aðallínurnar, og við það fékk hv.frsm. svo mikinn kjark, að hann fór að draga línurnar líka. Þá kemur fram þessi skoðun á því, hvað sé sannvirði vörunnar, sem jafnaðarmenn hafa haldið fram frá fyrstu og hafa rökstutt svo, að allt verð eigi að ákveða þannig, að verð vörunnar sé framleiðslukostnaður + ágóði. Það er þessi rammvitlausa kenning, því að reynslan sýnir, að verð vörunnar er það, sem hún selst fyrir. Það væri ekki til neins fyrir mig að setja upp eldspýtnaverksmiðju og halda, að ég gæti selt eldspýtnastokkinn á eina krónu, af því að ég gæti sýnt fram á, að hann hafi kostað mig við skulum segja 90 aura, og ég hefði ekki nema 10% sjálfur. Reynslan hefir kennt hagfræðingunum, að það er framboðið og eftirspurnin, sem ræður verðinu. Allar verðlagsnefndir standa máttlausar gegn þessu, m. a. af því, að þegar á að fara að meta, hver framleiðslukostnaðurinn er, reynist hann undir eins svo misjafn. Þetta fer eftir því, hvað mikil hyggindi og vit er í hverjum búrekstri. Það, sem er framleiðslukostnaður eins bónda, er ekki annars, og það, sem er framleiðslukostnaður á einum stað, er ekki á öðrum, flutningskostnaður misjafn o. s. frv. Við hvað af þessu á að miða? Ef svo skyldi nú fara, þegar búið væri að setja verð á mjólkina, að hún seldist ekki, hvernig færi þá? Þá kemur gamla hagfræðilega reglan, að það verður að selja hana fyrir það verð, sem hún selst fyrir. Ég er sannfærður um, að síðastl. haust var kjötverðið ekki miðað við framleiðslukostnaðinn, heldur miðað við það, að ef verðið væri sett eins lágt og mönnum var frekast fært, myndi seljast meira af vörunum, og þetta var rétt út reiknað. Það er á þessu, sem verðlagsnefndirnar stranda: hvað það er, sem ákveður verð vörunnar. Því verði, sem er óeðlilegt, verður aldrei hægt að halda uppi. - Ég skal svo ekki segja fleira um þetta mál. Ég er þeirrar skoðunar, kannske eins í þessu máli eins og öðrum, að það væri gott, ef eitthvað næðist með frjálsum samtökum í þessum efnum; en mér þykir undarlegt, ef þetta er hreint sleifarlag og mjög einfalt að leysa þetta mál, ef framleiðendurnir geta ekki leyst það sjálfir. Ég hygg, að það sé af því, að það eru á þessu miklu, miklu meiri örðugleikar en flm. vilja vera láta.

Lárus Helgason Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, ekki þó af því, að ég sé andvígur frv. Það á að mörgu leyti rétt á sér. En þó er ég ekki að öllu leyti ánægður með það, og kem ég e. t. v. með brtt. við 3. umr. Mun ég þá taka málið til nánari athugunar.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég hafði hugsað mér, að þessu frv. yrðu látin fylgja nokkur orð af hálfu hæstv. stj. En þó að svo hafi ekki orðið, vil ég ekki láta umr. líða hjá án þess að segja nokkur orð um frv. Efni frv. er aðallega það, að útvega fé í sérstakan sjóð, kreppulánasjóð. Þetta er ætlazt til, að gert sé með tvennu móti, og segja 1. og 2. gr. frv. til um aðferðirnar. 1. gr. mælir svo fyrir, að um 7 ára tímabil skuli vaxtagreiðslur þær, sem Búnaðarbanki Íslands á að inna af hendi til ríkissjóðs, renna í kreppulánasjóð. Þótt það eigi raunar ekki við að fara að gera orðalag einstakra gr. að umræðuefni nú, vil ég þó benda á, að með slíku orðalagi 1. gr. er það alveg ótiltekið, hvað mikið á að renna í kreppulánasjóð. Á þessu tímabili geta orðið ýmsar breyt. á vaxtagreiðslum Búnaðarbanka Íslands til ríkissjóðs, en samkv. þessari 1. gr. renna allir þeir vextir í þennan sjóð. Ég hefði viljað hafa þessa gr. svo, að tiltekið væri, að hér sé um vexti af lánum ríkissjóðs til búnaðarbankans að ræða: Ég tel það mjög óviðkunnanlegt, að ekki sé hægt að sjá af gr. sjálfri, við hvaða upphæð sé átt, heldur þurfi menn að leita að því í landsreikningunum og öðrum slíkum heimildum. Til er ætlazt, að kreppulánasjóði verði aðallega aflað fjár með útgáfu ríkisskuldabréfa, sem bera eiga 4½% vexti. Svo á sjóðurinn að veita lán, sem eftir fyrirmælum frv. verða sæmilega tryggð. Og þetta álít ég, að sé sú rétta leið til fjáröflunar fyrir slíkan sjóð, að fá féð að láni. Ég skal ekki neita því, að það getur verið nauðsynlegt að leggja sérstakar byrðir á ríkissjóð vegna slíkra sjóða. Þar gæti komið til greina til dæmis kostnaður við framkvæmdarstjórn og annan rekstur sjóðsins. Ég hefi bent á það í öðru sambandi, að ég tel óeðlilegt á krepputímum að skattleggja menn til þess að safna í sjóði. Og sama má segja um þær ráðstafanir að leggja skatta á menn til þess að afla útlánsfjár, einmitt þegar hver gjaldþegn í landinu þarf á öllu sínu að halda. Hin almennu fyrirbrigði gera nú vart við sig hér sem annarsstaðar, sem koma í ljós, þegar kreppuástand hefir ríkt nokkra stund, að það fer að verða rýmra um lánsfé, en menn gera sér almennt í hugarlund. Það er nú mjög áberandi í öðrum löndum víða, hvað greiður aðgangur er orðinn að lánsfé, góð kjör og vextir lágir, en tregða er mikil til þess að fá menn til að nota lánsfé, þar sem atvinnufyrirtækin eru ekki arðberandi. En það er eðlilegt, að undir svona kringumstæðum hugsi menn til þess að nota lánsfé til þess, sem því hæfir, en það er fyrst og fremst til allra útlána, þar sem ætlazt er til, að fénu sé skilað aftur. Og ég teldi það mikla bót á þessari löggjöf, ef þessi hv. d. sæi sér fært að gera nokkrar tilfærslur á fjáröflunaraðferðunum milli 1. og 2. gr. frv., svo að ekki yrði gerð krafa um bein framlög úr ríkissjóði í 1. gr., nema þau, er alveg þættu óhjákvæmileg. Ég gæti þá verið með því, að fjárútvegunarheimildin samkv. 2. gr. væri hækkuð svo sem þurfa þætti, í samræmi við slíka breytingu á 1. gr. Þetta er eiginlega aðalatriðið af því, sem ég hefi við frv. að athuga. Ég get þá farið nokkrum orðum um það, sem ég tel gott við frv. þetta. Ég álít það í alla staði holla og réttmæta braut, er frv. fer, með því að tryggja bændum nauðsynlega aðstoð til þess að geta fengið nauðasamninga um skuldagreiðslur sínar. Þetta er fjárhagslega heilbrigð ráðstöfun, ef henni er skynsamlega beitt í framkvæmdinni, og getur komið að miklu gagni eins og nú stendur á. Ég hefði viljað, að í frv. væri tekið dálítið fastari tökum á því, að afmarka verkefni þessara ráðstafana. Ég hefi séð það á ýmsum till., sem fram hafa komið, bæði frá stj. í upphaflega frv. og brtt. í hv.Nd., að sú tilhneiging gerir sig gildandi, að þegar sé búið að stofna svona stóran sjóð, sé löggjafarvaldinu opin leið í hann og geti ráðstafað fé hans til ýmislegs, sem menn hafa gaman af, að gert sé, en ekki þykir tiltækilegt að setja í fjárl. eða fjáraukal. Það er hættuleg leið, að stofna slíka sjóði með þeim hugsanagangi, að geta vaðið í þá og veitt úr þeim stórar óafturkræfar fúlgur án þess að samþ.Alþ. komi til. Það er einmitt svona ráðstöfun á ríkisfé, sem ætlazt er til, að stjórnarskráin fyrirbyggi með ákvæðum sínum um meðferð fjárl. Og það er hreint og beint verið að fara í kringum stjórnarskrána, ef sjóður er stofnaður í ákveðnum tilgangi og svo er fé hans notað í einhverju allt öðru augnamiði. En þær upphæðir, sem settar eru í fjárl., koma þó alltaf til athugunar á þinginu, og er þá hægt að dæma um það, hvort þær séu nauðsynleg útgjöld eða ekki. Ég tel það mikinn galla frá stj. hálfu á undirbúningi þessa máls, að hún skyldi ekki strax leggja fyrir þingið óbrjálað álit n. þeirrar, er vann að þessu máli milli þinga. Ég hefi aldrei séð frv. það, er sú n. samdi. Sem fylgiskjal þessa frv. hefir verið látin fylgja tölutafla um hag bænda, sem þessi mþn. hefir samið. En gera má ráð fyrir því, að n. hafi haft eitthvað að segja um þær niðurstöður, sem hún komst að, enda hafði hún samið sitt frv. Þetta frv. hefi ég aldrei fengið að sjá. Og ég tel það ágalla á flutningi málsins frá stj. hendi. En það, sem ég hefi heyrt um þetta frv. n., hefir mér líkað vel. Aftur á móti var ég ekki sem ánægðastur með þetta frv., eins og það kom fram. Og mér er tjáð það, að flest af því, sem ég taldi athugavert við frv., hafi ekki verið í frv. mþn. En flest þessi atriði eru nú aftur komin út úr frv., og skilst mér, að í sinni núverandi mynd sé það ekki langt frá till.n. Ég vil skjóta því til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar hér í d., hvort hún sjái sér ekki fært að láta prenta till.mþn. óbreyttar með nál. sínu, svo að þær komist í skjalapartinn. Ég hefði verið ánægðari með þetta frv., ef það hefði verið ákveðið í því, að féð, sem þarna þarf til, skyldi vera hreint lánsfé, útvegað með lánum, og látið úti sem lán, að undanskildum nauðsynlegum kostnaði við framkvæmd sjálfrar ráðstöfunarinnar. Ég hefði talið eðlilegra, að í frv. stæði ákvæði þess efnis, að kreppulánasjóður skyldi sjálfur standa straum af ávöxtun og inndrætti þeirra ríkisskuldabréfa, sem þarna verða útgefin. Ég hefi ekki fundið neitt í eðli þeirra ráðstafana, sem hér á að gera, sem gæti gert kreppulánasjóði erfitt fyrir með að standa undir þessari byrði. Ég held, að þessar ráðstafanir væru fjárhagslega heilbrigðari, ef svona ákvæði væri í löggjöfinni sjálfri. Ég sé enga nauðsyn á því að láta þessi lán verða ríkissjóðnum til byrði, og ákvæði um það, að sjóðurinn skyldi sjálfur standa straum af þessum skuldabréfum, þarf ekki að rýra neitt þær ráðstafanir, sem hér á að gera landbúnaðinum til hjálpar. Ég finn svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta við þessa umr., en vildi setja fram þessar aths., svo að n. gæti tekið tillit til þeirra, eftir því, sem henni finnst rétt vera.

Frsm. (Pétur Ottesen) [óyfirl.]: Landbn. hefir orðið ásátt um það að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Fer ég ekki út í það að rekja ástæðurnar fyrir því, að frv. er fram komið, því það gerði hv.þm. G.-K. svo rækilega við 1. umr. málsins, að við það er engu að bæta. Það hefir komið fram brtt. um það, að 1. gr. frv. skuli orðast svo: „Ríkisstj. heimilast að greiða úr ríkissjóði viðbótarstyrk til mjólkurbúanna í Eyjafirði, Borgarfirði, Árnessýslu og Reykjavík, er nemi allt að ¼ af stofnkostnaði þeirra hvers um sig, ef rannsókn leiðir í ljós, að fjárhagsástæður þeirra eru svo erfiðar vegna yfirstandandi kreppu, að þau geti ekki framvegis rekið starf sitt á heilbrigðum grundvelli“. Ég býst ekki við því, að þetta hafi nokkur áhrif hvað framkvæmd málsins snertir, því að það hefir einmitt þess vegna verið farið fram á þennan viðbótarstyrk, að kostnaður þessara búa hefir reynzt allt að helmingi meiri en ráð var fyrir gert í upphafi, og síðan hefir mjólkurverðið fallið um 40-50%. Sjá þá allir, hver aðstaða þeirra muni vera nú. Mér virtist það koma fram hjá einum af hv.flm.brtt., að hann álíti hana í samræmi við till., er hér var samþ. fyrir skömmu, um heimild fyrir stj. kreppulánasjóðs til að greiða nokkurn styrk til frystihúsa. Þegar þessar tvær till. eru bornar saman, þá sést, að þeim ber ekki saman að öðru leyti en því, að í báðum er gert ráð fyrir þessari heimild. En í till. um frystihúsin er ekki gert ráð fyrir neinni rannsókn, eins og í þessari. Veit ég ekki, hvort það stafar af því, að hv.flm. séu haldnir af einhverri tortryggni gagnvart þessum fyrirtækjum, sem hér ræðir um, fremur en gegn frystihúsunum. Hv. flm. hafa ekki athugað sem skyldi samband það, sem er milli 1. og 2. gr. frv. Í 2. gr. er talað um viðskipti ríkisins og mjólkurbús Flóamanna, og er gert ráð fyrir, að mjólkurbúið greiði aftur þann helming af ríkissjóðsláni til stofnunar búsins, sem eftir verður, þegar frá er dreginn styrkur samkv. 1. gr. Ef það sýndi sig, að annað en helmingshlutfall yrði hér á, þá rækist þetta á 2. gr. Veit ég ekki, hvort hv.flm. hafa athugað þetta, en ef þeir vilja athuga það, þá býst ég við, að þeir hljóti að viðurkenna, að þetta er svona. Sem sagt, að það, sem þeir vilja tryggja með þessari brtt. sinni, er það, að ekki verði farið að veita að óþörfu viðbótarstyrk. En það er algerlega óþarft, því að það er vitað af ríkisstj., sem hefir lánað allt fé til Flóabúsins og auk þess ábyrgzt lán fyrir hin búin, og þar af leiðandi hefir kunnugleika á þessu og fylgist með um rekstur þessara búa, að það er hennar að gæta hagsmuna ríkissjóðs í þessu efni. Þá hefir þetta enga þýðingu í sjálfu sér, þó að þetta verði samþ. hvað það snertir, að þessi nauðsyn, sem hér um ræðir, er fullkomlega til staðar. En mér virtist að það koma þó fram í þessu talsvert ósamræmi við þessa till. um styrk til rjómabúa, að því er niðurlag till. snertir. Það er óviðkunnanlegt, að það sé verið að sýna tortryggni í öðru tilfellinu, sem hvergi kemur fram í hinu tilfellinu. Þar sem slíkt er með öllu ástæðulaust, þá virðist mér, að þingið eigi fremur að ganga á snið við að lögfesta slíkan hugsunarhátt. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni, en aðeins bæta því við, að við höfum gert grein fyrir því hér, að mjólkurbú Mjólkurfélags Rvíkur fengi nokkru lægri styrk en hin búin, sem er í samræmi við það, sem verið hefir, en með þessari brtt. er stjórninni a. m. k. gefið undir fótinn með að gera það jafnrétthátt hinum búunum, því að í brtt. er talað um að greiða allt að ¼ af stofnkostnaði hvers bús sem uppbótarstyrk til allra búanna án þess að nokkuð sé undanskilið Mjólkurfélag Rvíkur, en í frv. er ekki gert ráð fyrir, að það fái nema 3/8, í staðinn fyrir, að hin búin eiga að fá allt að því helming. Það getur vel verið, að hv.flm.till. geti falið þetta í því, að það er sagt, að eigi að greiða allt að, en ef þeir hefðu getað gengið inn á, að mjólkurbú Mjólkurfélags Rvíkur yrði sett skór lægra heldur en hin búin, þá hefði það átt að koma fram í till. eins og það kemur fram í frv. því, sem hér liggur fyrir. Það má leggja þann skilning í það, að þeir vildu þurrka burt þann mismun, sem gerður hefir verið á styrkveitingum til þessa bús og hinna búanna. 

Ólafur Thors Ég þakka háttv.n. fyrir góða og skjóta afgreiðslu þessa máls. Eins og máli þessu er varið hefði ég helzt kosið að skipta mér ekki af umr. um það. Afstaða hv. 4. þm. Reykv. til þess ber vott um, að hann hafi ekki hugsað málið vel. Ég þyrfti að tala langt mál, ef ég ætti að hrekja alla ræðu hans eins og þörf væri á, því að hún var öll á misskilningi byggð. Í frumræðu minni sýndi ég fram á, að getsakir þær, sem hann var með, eru með öllu óþarfar. Einnig er mikið af ræðu hans hrakið með ræðu hv.frsm. Hann var ennþá að kvarta yfir því, að málið hefði ekki verið sent til umsagnar bæjarstjórnunum í Rvík og Hafnarfirði, og hann gekk svo langt í málflutningi sínum, að hann vildi jafnvel gefa það í skyn, að það hefði verið vitandi vits að láta frv. koma svona seint fram, svo ekki væri hægt að leggja það undir bæjarstjórnirnar. Þetta eru ómaklegar aðdróttanir, því að það er vitanlegt, að skoðanir bæjarstjórnanna fara ekki dult hér á Alþingi, hvorki í þessu máli né öðrum, sem ekki er undarlegt, þar sem hér eiga sæti menn úr bæjarstjórnunum, eins og t. d. úr bæjarstjórn Rvíkur hv. 4. þm. Reykv. og borgarstjórinn sjálfur. Það virðist því næsta einkennilegt af hv.þm. að vera að fjargviðrast yfir þessu. Það verður ekki með sanni sagt, að við komum fram með frv. þetta á elleftu stundu. Efni þess er vel kunnugt bæjarstjórnunum og þær eiga sína talsmenn hér. Mér heyrðist hv.þm. segja, að mikið hefði verið hugsað um þetta mál, helzt í mörg undanfarin ár í bæjarstjórn Rvíkur. Þetta má vel vera. En hv.þm. hefði þá átt að vera orðinn viðbúinn að taka afstöðu til þess, nú þegar það kemur inn í þingið. Að fara að senda málið til umsagnar bæjarstjórnar Rvíkur nú, var alveg sama og kæfa það. Hinsvegar skal ég játa, að ég hefði ekki talið annað við eiga en að senda henni það, ef hún hefði ekki átt jafnmarga fulltrúa hér á Alþingi og hún á. Mér fannst bera mest á því í ræðu hv. 4. þm. Reykv., að með frv. þessu væri verið að skattleggja neytendur og smáframleiðendur kringum bæina með drápsklyfjum. En þetta er gersamlegur misskilningur á grundvallaratriðum málsins. Það, sem vakir fyrir okkur, er það, að koma á sameiginlegu skipulagi milli allra þeirra, sem framleiða mjólk og selja hingað til Rvíkur og Hafnarfjarðar. Hvort hér sé farin hin réttasta leið til þess að bæta úr því ástandi, sem nú er um mjólkursöluna, má kannske deila um. En það veit hv.þm., að þegar mikið berst af einni vörutegund á markaðinn, þá er hætta á, að hún falli í verði. Og til þess að koma í veg fyrir þessa hættu er frv. fram komið. Ég benti á það í frumræðu minni, að hér í Rvík væru hartnær 100 mjólkurbúðir, í stað þess sem reglugerðin um mjólkursölu hér gerir ráð fyrir 12. Með tilliti til þess, sem fólki hefir fjölgað hér síðan reglugerð þessi var sett, mun láta nærri, að þær ættu að vera 20 nú. Ein fullyrðing hv.þm. var sú, að hver sú mjólkurbúð, sem hægt væri að halda opinni án tekjuhalla, ætti rétt á sér. Ég skal ekki að þessu sinni fara að rökræða þessa staðhæfingu hv.þm., en benda vil ég honum á; að þó að mjólkurbúð kannske beri sig reikningslega, þá er ekki víst, að hún sé sem heppilegust fyrir því. Það út af fyrir sig er engin trygging fyrir því, að ekki sverfi svo að framleiðanda mjólkurinnar, að hann verði að selja hana undir framleiðslukostnaði, og að neytandinn greiði samt of hátt verð fyrir mjólkina. Aðalatriði þessa frv. er að halda verði mjólkurinnar í sem mestu samræmi við framleiðslukostnaðinn, og því er farið fram á, að mjólkurframleiðendur greiði skatt í hinn svonefnda verðjöfnunarsjóð. Sé það rétt hjá hv. 4. þm. Reykv., að smáframleiðendurnir kringum kaupstaðina hafi lagt fram mikið fé til stofnkostnaðar búrekstri sínum, og standi því höllum fæti í samkeppninni við aðra mjólkurframleiðendur, sem hafa ódýrari framleiðslu, þá er það sýnilegt, að engum er meiri þörf á því en þeim að halda verðlagi mjólkurinnar í sem réttustu hlutfalli við framleiðslukostnaðinn. Þess vegna á það að vera og er sérstakt hagsmunamál fyrir þá, að þessi samtök komist á.  Þó að frv. sé að sjálfsögðu borið fram til verndar bændum, þá er það og einnig borið fram til verndar neytendum. Það á að tryggja þá gegn því, að verðlag mjólkurinnar verði of hátt. Verðlagsnefnd skipuð 7 mönnum, aðeins 2 af hálfu framleiðendanna, á að vera neytendunum full trygging fyrir því, að þeirra hagsmuna verði gætt, að verðlag mjólkurinnar verði jafnan sett eins lágt og unnt verður. Það hefir verið spurzt fyrir um það, eftir hverju eigi að fara þegar verðlag mjólkurinnar sé ákveðið. Í fljótu bragði er ekki hægt að telja það allt upp, en að sjálfsögðu verður byggt á fóðurkostnaði, hirðingarkostnaði, flutningskostnaði, kaupgjaldi, vöxtum o. fl. o. fl. Það, sem hér þarf að gera, er að finna út kvóta fyrir verðlag mjólkurinnar. Það eiga vitrir menn, eins og t. d. hagstofustjórinn hér í Rvík, að vinna það verk. Það er rétt, að sitt á við á hverjum stað, það á annað við hér í Rvík heldur en norður í Eyjafirði, enda ekki ætlazt til, að sama verðlagsnefnd verði á báðum stöðunum. Hitt nær engri átt af hv.þm., að ætla okkur flm. að kveða upp um það, hvert eigi að vera mjólkurverðið í framtíðinni. Ég ætla að enda mál mitt með því að geta þess, að sá skattur, sem leggst á skjólstæðinga hv.þm., er eigi meiri en sá, sem skjólstæðingar okkar flm. frv. verða að bera. Kaupstaðarbúar hafa engu síður hag af ákvæðum þessa frv. en bændur. Það ætti því að vera sameiginlegt áhugamál okkar flm. frv. og hv. 4. þm. Reykv. að vinna að því að leiða þetta mál til farsællegra lykta.

Steingrímur Steinþórsson Ég vil skýra frá því, að ég var ekki á fundi, þegar landbn. afgr. þetta mál, og hefi því óbundið atkv. um frv., og skal ég þá lýsa því yfir, að ég er mótfallinn þessari afgreiðslu málsins. Þetta frv. mun hafa gengið í gegnum nær 20 umr. á þinginu í fyrra og nú. Ég sé enga ástæðu til að hrekja málið þannig lengur milli deilda, af því að hér er deilt um hluti, sem menn virðast enga hugmynd hafa um. Skal ég ekki deila um það út af fyrir sig, sem um er deilt, hvort staðdeyfing eða svæfing sé hentugri þegar gelda þarf húsdýr. En ég vil ekki, að lengur sé verið að hrekja þetta frv. aftur og fram milli deilda, og geri ég það því að till. minni, að frv. sé vísað til stj.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég vildi aðeins svara hv. andmælendum þessa frv. nokkrum orðum í viðbót við það, sem hv.þm. G.-K. sagði. Hv. 4. þm. Reykv. hélt því fram, að við flm. frv. hefðum búizt við, að bæjarstjórnirnar í Rvík og Hafnarfirði mundu leggja á móti þessu frv., og þess vegna hefði ég verið því andvígur, að þeim yrði sent það til umsagnar. En ekki þurfti það að vera. Töfin ein út af fyrir sig gat orðið þess valdandi, að frv. næði ekki fram að ganga á þessu þingi, enda má það engan tíma missa úr því, sem komið er. Annars skal ég nú segja hv.þm. það, þó hann ætti að vita það úr annari átt, að það er ákaflega lítils að vænta frá bæjarstjórn Rvíkur og Hafnarfjarðar í þessu máli. Mjólkurfél. Rvíkur hefir í mörg ár reynt að komast að samkomulagi við bæjarstj. Rvíkur um þetta mál; en bæjarstj. hefir alltaf stjakað því frá sér, mánuð eftir mánuð og ár eftir ár, og ekki gert nokkurn skapaðan hlut, og það er ekki sízt vegna þeirrar vanrækslu bæjarstjórnarinnar í þessum efnum, að frv. er nú komið á þennan rekspöl. Ennfremur skal ég geta þess, að reynsla nágrannaþjóða okkar í Noregi og Svíþjóð í þessum efnum hefir ýtt á eftir frv. Þar hefir þetta skipulag á mjólkursölunni gefizt svo vel, að bæði framleiðendur og neytendur eru hæstánægðir með það. Ég þarf ekki að svara því, hvers vegna þetta mál var svo seint fram borið, að ekki hefir unnizt tími til að senda bæjarstjórnum Rvíkur og Hafnarfjarðar það til umsagnar; það gerði hv.þm. G.-K. Enda er það alkunnugt, að ekki flýtir það fyrir afgreiðslu mála á þinginu að leggja þau seint fram, svo að okkur flm. gat ekki verið neinn greiði að því. Nei, ástæðan fyrir drættinum var blátt áfram sú, að undirbúningur málsins hjá aðilum þess utan þings tók svo langan tíma, áður en samkomulag yrði um að flytja það í þessu formi. Hv. 4. þm. Reykv. vildi halda því fram, að ákvæði þessa frv. til breyt. á núverandi ástandi hlytu að vera gerð á kostnað neytenda mjólkurinnar, að öðrum kosti hefðum við ekki flutt það, og ef það ætti að vera til hagsbóta fyrir framleiðendur, þá yrði það einungis á kostnað neytenda. En hv.þm. verður að gæta þess, að það þarf ekki svo að vera og er ekki svo þar, sem sett hafa verið slík lög sem þessi og reynd um nokkurra ára bil. Ég vil t. d. benda á, að þegar hægt er að fækka mjólkurbúðum - útsölustöðum mjólkurinnar - um helming, án þess að sölukostnaður mjólkurbúanna aukist nokkuð við það, þá segir það sig sjálft, að sölukostnaður mjólkurinnar minnkar um helming.

En hvað kostar það kaupendur mjólkurinnar?

. Það þarf ekki að kosta þá nokkurn skapaðan hlut. Er það ekki álíka kostnaðarsamt að sækja mjólkurflöskurnar, hvort sem mjólkurbúðin er t. d. hægra eða vinstra megin í götunni, sem kaupandinn býr við. En í sumum götum eru þær nú tvær - sín hvorum megin. Ég er ekki í vafa um, að það er hægt að fækka mjólkurbúðunum hér í bænum jafnvel um 2/3, án þess að nokkur óþægindi stafi af því, og það er hægt að dreifa búðunum skipulegar um bæinn en nú tíðkast. Auk þess er mikið af mjólkinni sett á flöskur og send þannig heim til neytenda, þeim að fyrirhafnarlausu, og til þess þarf engar sölubúðir. Nú skulum við segja, að þessum sparnaði af fækkun útsölustaðanna yrði skipt jafnt á milli kaupenda og seljenda mjólkurinnar; þá hefðu báðir aðilar hag af þessu. Frv. sama efnis og þetta var einnig flutt á síðasta þingi, og þá var það reiknað út, að ef mjólkurbúðunum væri fækkað, þá yrði hægt að lækka útsölukostnað mjólkurinnar um 4 aura á hvern lítra. Og þá lá fyrir tilboð um það, að mjólkurverðið til neytenda skyldi lækkað um þessa 4 aura á lítra. Síðan hefir mjólkurverðið lækkað, svo að ekki virðist eins mikil ástæða til þess nú og í fyrra að láta alla lækkunina koma fram á verði mjólkurinnar. En ég ætla þó að fullyrða og jafnvel lofa því, að mjólkurverðið skuli ekki hækka í Rvík, að óbreyttu öðru verðlagi, þó að samþ. verði það skipulag á mjólkursölunni, sem í frv. felst; ég hygg, að verðið mundi heldur lækka. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að hver mjólkurbúð, sem gæti sýnt, að hún bæri sig, væri með því búin að sanna sinn tilverurétt. Þetta þykir mér einkennileg speki. Ef hægt er að sýna, að ein mjólkurbúð við einhverja götu fullnægi þörfum kaupendanna við götuna, og ef hún er þannig sett, að hún sé þægileg fyrir alla neytendur, sem við götuna búa, þá virðist ekki þurfa á meiru að halda. En vegna þess skipulagsleysis, sem nú er á sölunni, þá er venjulega sett önnur mjólkurbúð í næsta húsi hinum megin við þessa sömu götu. Afleiðingin af þessu verður ætíð sú, að mjólkursalan skiptist til helminga á milli búðanna, en fyrir það, að mjólkursalan minnkar við skiptinguna í hvorri búðinni fyrir sig, verða framleiðendur mjólkurinnar að hækka sölulaunin smátt og smátt og áður en varir allt að helmingi, til þess að búðirnar geti borið sig með hinni minnkandi sölu - en neyðast til að gera það til að koma mjólkinni út. Er nú hægt að draga af þessum dæmum þá ályktun, að mjólkurbúðirnar hafi báðar fullkominn tilverurétt? Ég get ekki séð, að þetta sanni neitt annað en það, sem ég hefi margsinnis sagt, að hér er um óþarfa eyðslu og kostnað að ræða. Hv. þm. sagði, að hér væri um að ræða sérmál á milli mjólkurframleiðenda annarsvegar og bæjarstjórnarinnar hinsvegar, sem þeir gætu sjálfir gert út um með samkomulagi. En reynslan hefir nú sýnt, að þeir hvorki geta það né gera. Samtök framleiðenda eru ekki það sterk eða heilbrigð, að þetta mál sé svo einfaldur hlutur til samkomulags.  Hv. 4. þm. Reykv. var eitthvað að snúa út úr því, sem ég sagði, að mjólkurframleiðendur í umhverfi bæjarins mundu eftir frv. fá einkarétt á nýmjólkursölunni í bæinn, og spurði hann, hvort ég ætlaði að veita þeim þann rétt. En það, sem ég átti við með þessu, var það, að ef þessi lög yrðu samþ., þá fengju þessir mjólkurframleiðendur löghelgaðan einkarétt til þessarar sölu til einstaklinga í bænum og gætu notað sér hann. Nú hafa þeir að vísu þennan rétt eins og aðrir, en þegar þetta frv. er orðið að lögum, þá verða þeir einir um hann. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að með þessu frv. væri lagður þungbær skattur á mjólkurframleiðendur í bænum, sem næmi 50 kr. á hverja mjólkandi kú, og taldi það óréttlátt í hæsta lagi; en ég vil benda honum á, að með samkomulagi um framboð og sölu á mjólkinni í bænum, þá er þessi skattur fljótur að koma inn aftur með öruggari sölu og tryggara verðlagi mjólkurinnar. Hv. þm. G.-K. gerði nokkra grein fyrir því, eftir hvaða reglum mjólkurverðið yrði reiknað, og hvernig hægt væri að finna út fast verð á mjólkinni í hlutfalli við framleiðslukostnaðinn. Það voru útbúnar fastar reglur fyrir þessu í fyrra og mjólkurverðið reiknað eftir automatiskum mælikvarða. Ég geri ráð fyrir, að það verði ákveðið eftir áliti þeirrar nefndar, sem um það á að fjalla samkv. frv. - og ákvörðun sína byggir n. á útreikningi nokkurra aðalfaktora framleiðslukostnaðarins, svo sem kaupgjaldi, vöxtum af stofnfé búsins, kostnaði við áburðar- og fóðurbætiskaup o. s. frv. N. finnur svo út sameiginlega verðvísitölu þessara aðalflokka, sem hækkar eða lækkar af sjálfu sér frá ári til árs, eftir hinum almennu verðbreyt. á kostnaðarliðum búrekstrarins. Ég er sannfærður um, að hér er fundinn góður og réttlátur verðmælir, sem ákveður hæfilegt og sanngjarnt verð á mjólkinni, er allir geta sætt sig við. Ég ætla svo ekki að fara lengra út í þetta mál að sinni, en býst við því eins og hv.þm. G.-K., að þegar hv. 4. þm. Reykv. er búinn að kynna sér þetta mál betur, þá muni mótstaða hans gegn því minnka að sama skapi.

Frsm. (Lárus Helgason) Það er alveg rétt, að hv. 1. þm. Skagf. var ekki viðstaddur, þegar frv. var afgr., en mér láðist að geta þess í fyrri ræðu minni. Ég vil vænta þess, að d. fari nú ekki að breyta um sínar fyrri gerðir í þessu efni, heldur fallist á þær brtt., sem fram hafa komið frá meiri hl. n. Þá er víst, að tilgangur frv. næst; fyrir því er reynsla fengin, en aftur á móti er allt óvíst um þá aðferð, sem Ed. vill láta hafa. Ég vænti því, að d. fallist ekki á till.hv. 1. þm. Skagf., en samþ.brtt.

Jón Baldvinsson Það er aðeins til þess að leiðrétta einhvern misskilning, sem hefir komizt inn hjá hv. 2. þm. Eyf. Honum fannst ég fyrst hafa tekið vel í frv., en ekki síðar í ræðu minni. En ég held ég hafi sagt það alltaf gegnum alla ræðu mína, að það sé alveg sjálfsagður hlutur að veita bændum stuðning, þegar þeir eru í erfiðleikum. En hv.þm. má ekki rígbinda sig svo við orðalag vissra tillagna, að þar megi hvorki hreyfa staf né krók. Því að það, sem fólst í orðum mínum, voru ýmsar aths. við málið í heild sinni, og ég benti á aðrar leiðir, sem ég taldi heppilegri til þess að styrkja bændur og væru ekki eins vafasamar um árangur eins og þessi, sem hér er um að ræða. En allt mitt tal hné að því að styðja bændur, enda held ég, að annað hafi ekki verið hægt að fá út úr orðum mínum. Og ég vona, að hv. 2. þm. Eyf. vilji ekki endilega fara að búa sér til mótstöðumenn móti hjálpinni til bænda, þar sem þeir eru ekki. Hv. þm. kvaðst vera í efa um, hvort ástandið væri betra hjá bændum eða verkamönnum. Hann sagði, að ég hefði ekki skilyrði til að dæma um þetta, og það má vel vera. En það liggja fyrir skýrslur frá opinberri nefnd um ástand hjá verkamönnum. Þær lágu fyrir þinginu í fyrra, frá stjórnskipaðri nefnd, og sýndu, að hátt á 3. þús. framfærendur voru atvinnulausir. Bak við þá voru um 12-15 þús. manns. Og þó að nýjar skýrslur hafi ekki komið fram nú, þá er vitað, að ástandið er ekki vitund betra nú, það versnar eftir því sem atvinnuleysistímabilið varir lengur. Þeir af verkalýðnum, sem hafa átt eitthvað fyrir sig að leggja, hafa orðið að eyða því, þangað til allir eru nokkurnveginn jafnir og hafa ekkert. Þess vegna er það alveg víst, að brýn þörf gerir það alveg óhjákvæmilegt að leggja fram fé til styrktar verkamönnum, enda er það viðurkennt af hv. 2. þm. Eyf. Og ég vil segja um það, sem hv.þm. Eyf. réttilega sagði um stuðninginn við bændastéttina, að stuðningur við verkalýðinn er engu síður stuðningur við þjóðfélagið. Þetta eru tvær aðalstéttir landsins. Ég ætla ekki að fara að deila neitt við þm. um það, í hvaða skyni þessi styrkur er veittur til bænda. Hann segir, að þetta sé ekki beint styrkur til að geta lifað, heldur til að standa í skilum með skuldbindingar sínar. Vitanlegt er það, að sá styrkur, sem veittur er eftir þessu frv., hann er styrkur handa bændum til þess að geta lifað áfram af búum sínum, geta framfleytt sér og sínum fjölskyldum á búunum, alveg eins og það er styrkur til verkalýðsins að leggja fram fé til einhverra framkvæmda, sem veitir verkalýðnum atvinnu sér til bjargar. Ekki skal ég heldur deila um afkomu útvegsbænda. En þó að verð á fiski hafi verið stöðugt nú í 9-10 mán., þá hafa þeir fengið mjög mikið áfall með verðfallinu 1930-31, og þeir eru yfirleitt illa staddir, því miður. Meginhluti þeirra eru svo illa staddir, að þeir hafa fulla þörf fyrir stuðning hins opinbera á einn eða annan hátt. Það getur vel verið, að þjóðfélagið geti ekki lagt fram allan þann stuðning, sem þarf. En mér finnst a. m. k., að þessi stuðningur eigi að ganga nokkurn veginn jafnt yfir hinar verst stöddu stéttir. Ég tel rétt, að þetta mál fari til athugunar í fjhn. deildarinnar, og geri það að till. minni.

Jón Jónsson Ég get nú í sjálfu sér ekki annað en þakkað hv. 1. landsk. fyrir hans góðu undirtektir undir þetta ákvæði, sem ég minntist á, sem felst í niðurlagi 2. gr., sem ég tel skipta miklu máli, að lagfært verði. Hitt býst ég við, að við getum gert upp okkar á milli í tómi, að ekki verði hægt að komast hjá, að ríkissjóður lengi fram nokkurt fé. Ég er ekki viðbúinn að sýna nákvæma útreikninga. En það sýnir sig, að þar sem gert er ráð fyrir, að þessi lán afborgist á 42 árum með 5%, en vextir eru 4%, þá kemur fram mismunur, sem óhjákvæmilega hlýtur að lenda einhversstaðar. Þetta getur maður nú reynt að áætla. En auk þess þarf að gera ráð fyrir, að eitthvað af þessum lánum tapist, eins og alltaf á sér stað í lánastarfsemi. En sem betur fer hefir lítið af lánum tapazt hjá bændastéttinni, og ég vildi óska, að svo yrði áfram. Ekki get ég að sama skapi þakkað hv. 2. landsk. fyrir hans undirtektir. Hv. 2. þm. Eyf. hefir tekið af mér ómakið og svarað honum. Fremur kalt þótti mér anda frá honum í garð þessarar stofnunar. Honum fannst bændastéttin vel afgreidd, ef lagðar væru fram ein eða tvær millj. til þess að gera upp hennar sakir. Hv. 2. landsk. sagði, að ég vildi yfirleitt minna sinna þeim, er væru ennþá nauðulegar staddir en bændastéttin. En mér finnst, að hann vilji öllu minna styðja bændurna þar sem hann gerir till. við fjárl. um að verkamenn fengju eina millj. bara á þessu eina ári og svo auðvitað áframhaldandi meðan þörf væri á, og finnst mér það vera ríflegra en styrkurinn, sem hann ætlar bændum. Annars er tækifæri til að ræða um það seinna. En mér finnst þetta heldur undarleg till. Get ég svo að öðru leyti vísað til þess, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Það var auðskilið af orðum hv.frsm., að n. hefir sett sig á móti því, að málinu væri vísað til umsagnar bæjarstjórnanna, af þeirri ástæðu, að n. telur víst, að bæjarstjórnirnar muni verða á móti málinu. Hv. frsm. talaði einmitt um það, að slíkt mundi verða til að tefja fyrir málinu og jafnvel grafa því gröf. Og segja mætti mér, að hv.flm. hefðu passað að koma ekki með frv. fyrr en þetta, til þess að geta komið með þessa mótbáru gegn því, að málinu yrði vísað til umsagnar aðalaðilja málsins. Er þarflaust að vera að taka fram fyrir hendur þessara aðilja, bæjarstjórnar og framleiðenda, og ekki ástæða til að vantreysta því, að þeir geti komið sér saman um eitthvert skipulag, sem öllum aðilum sé fyrir beztu. Og ef hér er virkilega um slíkt skipulag að ræða, sem tryggi í senn hagsmuni neytenda og framleiðenda, sé ég ekki, að nokkur minnsta ástæða geti verið til þess ótta, sem því hefir valdið, að bæjarstjórnirnar fá ekki að segja sitt álit á málinu. En þessu er ekki svo farið, heldur á að keyra málið í gegnum þingið á móti vilja bæjarstjórnanna, og þá líklega á kostnað neytendanna, því að það hlýtur að skýrast út frá því, að þetta verði á kostnað bæjarmanna, að bæjarstjórnirnar eru á móti málinu. Háttv. frsm. sagði, að hér væri um að ræða betri aðstöðu bæði fyrir framleiðendur og neytendur. Annars heyrði ég ekki nægilega rök hans, en eitt af því, sem hann fullyrti, var það, að mjólkurútsölustöðunum mætti fækka, og með því fækkaði milliliðunum. Þetta er bara sagt út í bláinn. Það á sannarlega eftir að sýna sig, að mjólkurverð lækki, þó að útsölustöðunum verði fækkað. Ég lít svo á, að sú mjólkurbúð, sem allir eru ánægðir með, bæði framleiðandi og neytandi, eigi fullan rétt á sér. Ef t. d. er mjólkurbúð uppi á Sólvöllum, sem fólkið vili verzla við, þá er ekki hægt að segja því að fara niður í Aðalstræti og kaupa sína mjólk þar, enda þótt frsm. vilji halda því fram, að það sé öllum til hagnaðar. Þá vildi hann halda því fram, háttv.frsm., að hér væri hver að troða skóinn niður af öðrum með hinni hörðu samkeppni. Þetta á hann líka eftir að sanna. Mér þætti gaman að vita, hvort mjólkin lækkaði í verði, þó samkeppnin minnkaði. Ég er því sannfærður um, að þessi ráðstöfun verði öðrumhvorum til tjóns, framleiðendum eða bæjarbúum, og ég er viss um, að háttv.flm. ætlast til þess, að það verði bæjarbúar, sem hún verður til tjóns, því að annars hefðu þeir ekki borið þetta fram. Enda ekki nema eðlilegt af umbjóðendum þeirra, sem ráða yfir hinum mikla markaði, sem hér er um að ræða fyrir mjólk og mjólkurafurðir. Hvað snertir smámjólkurframleiðendurna hér í kringum Rvík, þá get ég sagt háttv.frsm. það, að þeir mótmæla harðlega, að frv. þetta verði samþ. Mér þótti dálítið einkennilegt það, sem háttv.frsm. sagði um þessa menn, að þeim væri gefinn einkaréttur til þess að selja nýmjólk beint í hús í kaupstöðunum. Hver getur gefið þeim þennan rétt? Ef þeir hafa hann, þá eiga þeir hann, og því þarf hvorki Alþingi né aðrir að gefa þeim hann. Það hættulegasta við frv. er það, að með því að það skerðir þennan einkarétt, þá miðar það að því að hækka mjólkurverð í bænum. Nú á að skattleggja þessa menn með því að láta þá greiða 50 kr. gjald fyrir hverja kú, sem þeir hafa: Takist með þessu að koma þeim á vonarvöl, sem frv. helzt virðist stefna að, þá tapar bæjarfélagið og þjóðfélagið þeim sem góðum skattþegnum, og þá greiða þeir heldur ekki þennan 50 kr. skatt. Þá þótti mér dálítið spaugilegt svar háttv.frsm. viðvíkjandi því, hvað mjólkurverðið yrði eftir að þessi 7 manna n. hefði ákveðið það. Hann var t. d. spurður, við hvað það yrði miðað. Svarið var aðeins það, að það væri svo örðugt að gefa almennar reglur fyrir því, að um það væri hreint ekkert hægt að segja, a. m. k. ekki að svo komnu. Ég hélt, að þessu væri hægt að svara mjög fljótlega og ákveðið. Þegar þetta atriði er í svona mikilli óvissu, er ekki hægt að búast við því, að við Reykvíkingar getum sætt okkur við, að sett verði í lög slík ákvæði sem í frv. þessu felast. Mér finnst, að n. hefði beinlínis verið skylt að búa sig undir að svara jafnþýðingarmikilli spurningu sem þessari, og það m. a. s. að svara henni glöggt og skýrt. En með slíku svari sem háttv.frsm. gaf, viðurkenndi hann hreinlega, að verið væri að setja lög hreint og beint út í bláinn. Hvers vegna frv. kemur svona seint fram, að hvorki er hægt að bera það undir bæjarstjórn Rvíkur né Hafnarfjarðar, vil ég ekkert fullyrða. En helzt virðist, að hér eigi að knýja fram með valdi þá hluti, sem bæjarstjórnirnar hafa neitað um. Annars er það ekki verkefni Alþingis að úrskurða þessi mál, og það er ekki rétt af Alþingi að grípa inn í og fyrirskipa það, sem annar aðilinn getur ekki með neinu móti sætt sig við.

Einar Árnason Ég vil aðeins gera örfáar aths. út af ræðu hv. 2. landsk. Í fyrri hluta ræðu sinnar virtist hann taka vingjarnlega í þetta frv., en þegar á leið ræðu hans þóttist hann finna svo verulega galla á því, að annað fyrirkomulag væri farsælla. Ég fann ekki, að þær athuganir, sem fyrir honum virtust vaka, væru ljósar, og þess vegna ætla ég ekki að fara út í þær. En út af því, sem hv.þm. talaði um, að það væru aðrar stéttir í landinu, sem nauðulegar væru staddar en bændastéttin og hann kvað vera sýnt tómlæti af þinginu, þá er það svo um verkamannastéttina, sem hv.þm. vitanlega átti við, að mikill vafi er um það, ef borið er saman atvinnuleysi hjá verkalýð landsins og verðfallið hjá bændum, hvort bændur hafi í raun og veru borið meira kaup úr býtum að jafnaði heldur en verkamenn í landinu, þó að atvinnuleysið sé tekið til greina. Ég segi, að ég er ekki viss um, á hverja sveifina hallar. Og ég tek ekki yfirlýsingu hv.þm. sem góða og gilda vöru í þessu efni, því að ég býst við, að hann vanti öll skilyrði til þess að geta í raun og veru um þetta dæmt. Hv. þm. talaði líka um það, að bændur skulduðu 30 millj. kr., en eignir þeirra væru 60 millj. Og þetta virtist honum sýna, að það gæti nú varla verið um mikla örðugleika að ræða hjá stétt, sem ætti svo mikið fram yfir skuldir. En samt sem áður viðurkenndi hv.þm. það, að þessi skýrsla væri í raun og veru ekki réttur mælikvarði, þegar borinn er saman hagur bænda og hagur verkamanna. En það er sérstaklega eitt í þessu máli, sem ég vildi benda hv.þm. á, að þessi stuðningur, sem ráðgert er að veita bændastéttinni, er ekki réttur henni einni, heldur allri þjóðinni. Er þetta því engu síður mál verkalýðsins en annara. Þess vegna sé ég ekki annað en að sá stuðningur, sem hér er ætlazt til að veita bændum, sé í raun og veru stuðningur fyrir verkalýðsstéttina, og þess vegna megi, þegar litið er á hag þjóðarinnar sem heildar, telja það stuðning við allar stéttir. Þessi stuðningur við bændastéttina er í raun og veru allt annars eðlis en sá stuðningur, sem hv. 2. landsk. fer fram á, að veittur sé verkalýðnum. Að mestu leyti fer þetta í þá átt að veita bændum hjálp til þess að standa í skilum með sínar skuldbindingar. Það er ekki bein hjálp handa bændum til þess að lifa á afrakstri búa sinna. Eftir sem áður eiga þeir að komast af með þær tekjur, sem búin veita þeim, og þar að auki greiða þó nokkuð af þeirra skuldum, sem alltaf verða, þrátt fyrir þessa hjálp, afarmiklar. Það er sem sagt ekki beinlínis verið að veita bændum fé til þess að þeir hafi í sig og á, sem kallað er. En styrkur til verkamanna er beinlínis ætlaður til þess. Ekki svo að skilja, að ég ekki viðurkenni, að það sé nauðsyn að veita atvinnulausum mönnum einhverja hjálp. Hjá því verður ekki komizt. En mér virðist hv.þm. vilja blanda þessu of mikið saman. Og í ræðu sinni komst hann inn á það, að það myndi kannske vera eins mikil nauðsyn til þess að styðja útvegsmenn eða útvegsbændur í landinu. Hann lét jafnvel þau orð falla, að til væru kannske hér þeir menn, sem gleymdu því, að þessir menn væru til.

Ég átti ekki við 2. þm. Eyf.

. Nei, enda þekki ég talsvert til bátaútvegsins við Eyjafjörð. Hefi ég sérstaklega kynnt mér; hvernig afkoma hans var síðastl. ár, en þetta síðastl. ár var eitthvert allra þyngsta ár, sem landbúnaðurinn hefir haft við að búa. En eftir því, sem ég veit bezt, þá var afkoma sjávarbænda í fyrra vonum betri. Hún var beinlínis góð, borin saman við landbúnaðinn. Þeir gerðu meira en að greiða þær skuldir, sem þeir urðu að stofna til vegna rekstrar síns útvegs, þeir borguðu líka aðrar skuldir. Ef afkoma landbændanna árið sem leið hefði verið eins og afkoma þessara manna, þá held ég, að engum bændum hefði dottið í hug að fara fram á þann stuðning ríkisins, sem hér er nú verið að biðja um. Ekki neita ég, að þröngt kunni að vera í búi hjá einstökum útvegsbændum. En það er ekki beinlínis af því verðfallsástandi, sem hefir skapazt nú, því að verðfallið á fiski hefir ekki verið svo ýkjamikið upp á siðkastið. Eins og hv.þm. veit, hafa verið gerðar ráðstafanir um fisksöluna, sem sennilega hafa haft mikil áhrif í þá átt að festa fiskverðið og þar með gera smáútveginn tryggari en ella. Nú liggja í raun og veru ekki fyrir neinar skýrslur um þetta, hliðstæðar þeim skýrslum, sem safnað hefir verið um afkomu landbúnaðarins, og þess vegna eigum við ákaflega örðugt með að gera okkur nokkra grein fyrir því, hvernig umhorfs er yfirleitt hjá smáútveginum, og hvort þær þrengingar, sem kunna að vera þar, séu því að kenna, sem menn hafa ekki ráðið við, sem sé verðfalli afurða. Ég skal svo ekki gera fleiri aths. við þetta að sinni. En út af því, sem hv. 2., landsk. minntist á, í hvaða nefnd málið skyldi fara, þá finnst mér liggja beinast við að vísa því í landbn. Það hefir ekki bólað á uppástungu um að skipa sérstaka n., enda er vafi, hvort það yrði nokkur fyrirgreiðsla fyrir málinu. Það er dálítið óþægilegt, þegar svo áliðið er þings, að setja sérstaka n. í málið. Það getur truflað starf hjá öðrum n. og jafnvel heldur tafið. Auk þess er sá kostur við að senda málið til landbn. að þar er einn af þeim mönnum, sem hafa starfað mjög mikið að undirbúningi þess í mþn., og er því málinu sérstaklega vel kunnugur. Vil ég því gera að till. minni, að frv. verði vísað til landbn.