Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur horist svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 16, apríl 1974. Þar eð ég skv. læknisráði mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, óska ég eftir því, að annar varam. Sjálfstfl. í Reykjavík, Geirþrúður H. Bernhöft ellimálafulltrúi, taki sæti á Alþingi í veikindaforföllum mínum. Virðingarfyllst, Pétur Sigurðsson, 9. þm. Reykv.“ Frú Geirþrúður H. Bernhöft hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili, og hefur rannsókn á kjörbréfi hennar farið fram. Býð ég hana velkomna til starfa.



Herra forseti, Nafnskírteinakerfið, sem verið hefur við lýði um alllangt skeið reyndist í fyrstu allgloppótt. Það kom í ljós, að hugkvæmir nafnskírteinishafar höfðu ýmis tök á því að villa á sér heimildir, svo að nafnskírteinin urðu ekki þau sönnunargögn, sérstaklega um aldur, sem til var ætlast. Í áranna rás hefur verið unnið að ýmsum endurbótum á gerð nafnskírteinanna svo að þau yrðu sem tryggust skilríki, og hefur þar allmiklu orðið áorkað, og jafnan hefur, að ég hygg, Hagstofa Íslands, sem hefur séð um útgáfu nafnskírteinanna, haft frumkvæði um endurbætur. Það frv., sem hér er komið til hv.d. á þskj. 391, er undirbúið af Hagstofunni í samráði við þá aðila, lögreglustjóra og sýslumenn, sem málið er skyldast og mest hafa af því að segja, hvernig tekst með meðferð nafnskírteina í notkun. Það er álit hagstofustjóra, held ég að sé óhætt að segja, að með samþykkt þessa frv. sé, eftir því sem nokkur tök eru á, búið svo um hnúta, að nafnskírteini séu örugg heimild um það, sem þau eiga að sýna, og fyrir sé girt misnotkun á þessum skilríkjum. En ekki er aðeins fjallað í frv. um þær ráðstafanir, sem í þessa átt beinast og 4, gr. fjallar um, heldur einnig aðrar smávegis lagfæringar, sem reynslan þykir hafa sýnt, að séu æskilegar. Er það fyrst, að í 1. gr. er gert ráð fyrir, að ekki sé skylt að gefa út nafnskírteini fyrr en á því aldursári, þegar unglingar fylla 14 ár. Reynslan þykir hafa sýnt, að innan við 14 ára aldur sé ekki nein knýjandi þörf á að ætlast til, að unglingarnir beri nafnskírteini. Þá er einnig 2. gr. ákvæði um, að undirskrift skuli vera á nafnskírteinunum af hálfu starfsmanna Hagstofu. Slíkt þykir gera þau trúverðugri, þegar um það er að ræða, að nafnskírteini eru notuð sem skilríki erlendis, einkum á Norðurlöndum, en það mun fara í vöxt. En meginatriði frv. eru, eins og ég sagði, í 4, gr. Þar er gert ráð fyrir, að lögreglustjóri geti ákveðið í umdæmi sínu, að nafnskírteinum skuli skipt við 18 ára aldur. Það hefur verið eitt af vandkvæðunum við notkun nafnskírteina, sem mynd fylgir, að þau eru í mestri notkun á þeim aldri, þegar útlit fólks breytist hvað örast, og það er m.a. ein röksemdin fyrir því að hækka nafnskírteinaaldurinn úr 12 árum í 14, að ef menn taka nafnskírteini með mynd 14 ára, þá er talið, að hún eigi að duga fram til 17–18 ára aldurs. En þá er nýtt breytingarskeið að baki, og því er í 4. gr. heimild til endurútgáfu nafnskírteina, og þá er kveðið svo á, að þau skírteini, sem út eru gefin fyrir eldri aldursflokkinn, skuli vera með öðrum lit en er á almennu nafnskírteinunum. Þetta er gert til þess að gera hvorn flokkinn auðþekktan frá öðrum og girða fyrir misnotkun. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að fara hér fleiri orðum um þetta frv., en legg til, að eftir þessa umr, verði því vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það hefur komið fram í umr. um þetta mál hér á hv. Alþingi og í frv. til l. um grunnskóla, að mikill ágreiningur er um þessi frv. í því formi, sem þau eru nú og hafa verið, frá því að þau voru fyrst lögð fram. Frv. það, sem hér er til umr, um skólakerfi, er að kalla má rammi um skólastarfið á því stigi þess, sem er undirstöðumenntun undir framhaldsskólanám. Frv. þetta er þess vegna miklu einfaldara í sniðum en grunnskólafrv, og færri atriði, sem ástæða er til að víkja að. Það hefur komið fram, að þetta frv. felur í sér þau meginatriði, að gert er ráð fyrir því að lengja skólaskylduna um eitt ár og að loknu því skyldunámi séu nemendum leiðir opnar inn í framhaldsskólastigið, bæði menntaskóla og sérskóla. Það hefur komið fram víða, að helstu kostirnir við þessa skipulagsbreytingu eru þeir, að með því væri horfið frá núverandi skipulagi, þ.e. landsprófi eða gagnfræðaprófi, sem veitti rétt til inngöngu í þessa skóla, og eins og kallað er væri brúað það bil, sem er á milli skyldunámsins og framhaldsskólanámsins. Ég skal ekki nú við 3. umr, þessa máls ræða þessi efni verulega meir en gert hefur verið, en aðeins benda á það, að enda þótt þarna sé að mínum dómi þýðingarmikið atriði að ræða, að tengja saman undirstöðumenntunina, sem hér er kölluð grunnskólanám, og framhaldsskólanámið, þá er það ekki, eftir því sem ég fæ séð, nein nauðsyn að skyldunám verði á öllu skólastiginu. Ég hef vakið athygli á því hér fyrr, að heppilegra er að taka upp fræðsluskyldu í stað skólaskyldu í efstu bekkjum grunnskóla og fræðsluskylda í efstu bekkjum grunnskóla mundi fullnægja því að brúa það bil, sem hægt er að segja, að nú sé á milli undirstöðumenntunar barna- og miðskóla- og framhaldsskólastigsins. Á dagskrá þessa fundar í hv. d. er frv. til l. um grunnskóla, og við það frv. verður lögð fram dagskrártillaga, og fylgir henni nokkur rökstuðningur. Með hliðsjón af því, að þessi mál eru bæði samhangandi, er nauðsyn að leggja einnig fram frávísunartill. við þetta frv., sem ég vil leyfa mér að gera hér skriflega, og er þar einungis vísað í þann rökstuðning, sem fram kemur með dagskrártillögu við frv. til l. um grunnskóla. Þessi till. er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta : „Með vísun til þeirrar dagskrártill. og rökstuðnings við hana, sem lögð er fram við frv. til l um grunnskóla, leggjum við til, að frv. þessu verði vísað til ríkisstj.“ Þessa till. flytja Pálmi Jónsson, Björn Pálsson, Bjarni Guðnason og Sverrir Hermannsson.



Herra forseti. Ég vildi aðeins við þessa umr, geta þess, að ég hyggst halda til streitu þremur brtt., sem ég flutti við þetta frv. við 2. umr. og dró til baka til 3. umr. Þar er um að ræða brtt. nr. 7, 8 og 9 á þskj, 530. Brtt. þessar ganga í þá átt, að fræðslustjóri sé ráðinn af heimamönnum, samtökum þeirra, í stað þess að rn. geri það, eins og frv. gerir ráð fyrir. Í því tillöguflóði, sem til afgreiðslu var við 2. umr., þótti mér rétt að draga þessa till. til baka til 3. umr., til þess að hún fengi betri skoðun hjá hv. þm, og þeir áttuðu sig á eðli þessarar till. Um þetta atriði varð nokkur ágreiningur meðal þeirra manna, sem áttu þátt í samningu frv., og sýndist þar sitt hverjum. Rökin, sem liggja að baki því, að menn leggja til, að fræðslustjóri sé ráðinn af samtökum heimamanna, eru fyrst og fremst þau, að það er talið eðlilegt, að fræðslustjóri, sem er framkvæmdastjóri fræðsluráða, sé ráðinn af þeim mönnum, sem hann á að starfa fyrst og fremst fyrir. Þetta er embættismaður, sem á að starfa heima í héraði fyrir heimamenn, er þeirra fulltrúi, og því ekki óeðlilegt, að hann sé ráðinn eða skipaður af þeim. Till. hnígur og í þátt að auka völd fólksins í landinu og samtaka þess. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þessa brtt., en vísa að öðru leyti í fyrri ummæli mín varðandi hana. Ég hef enn fremur flutt brtt. ásamt hv. þm. Svövu Jakobsdóttur við sama ákvæði frv., þar sem gert er ráð fyrir því, að fræðslustjórar verði ráðnir til skamms tíma í senn, 5 ára, eins og segir í þeirri brtt. á þskj. 681. Hv. þm. Svava Jakobsdóttir hefur gert grein fyrir rökunum að baki þessarar till. Ég var efnislega samþykkur þeim og vildi láta í ljós skoðun mína og fylgi við þessa till. með því að skrifa með henni á till. Í þessari brtt. er hins vegar gert ráð fyrir því, að rn. ráði fræðslustjórann, og lít ég svo á, að hún verði tekin til meðferðar á undan við lokaafgreiðslu, þannig að það fáist þá niðurstaða um það, hvort hv. d. er sammála því að ráða fræðslustjóra til ákveðins tíma í senn, og að þeirri till. afgreiddri er síðan tekin afstaða til þess, hvort menntmrn. eða samtök sveitarfélaga ráði fræðslustjórann, og verði þá mín till., sem ég lýsti hér áðan, tekin til meðferðar í framhaldi af till. okkar hv. þm. Svövu Jakobsdóttur. Ég óskaði eftir því, að brtt, menntmn, yrði dregin til baka til 3. umr., sem fram kemur í till. menntmn. Reyndar óskaði ég eftir því, að tvær till. yrðu dregnar til baka, og þar er um að ræða till., sem nú eru á þskj. 687, 1. og 2. brtt. 1. brtt. er við 11. gr. og fjallar um skipun fræðsluráða. Gert er ráð fyrir því, að fræðsluráð séu skipuð 7 mönnum, 5 kjörnum af viðkomandi landshlutasamtökum, en 1 af skólastjórum og 1 af kennarasamtökum landshluta. Ég lýsti við 2. umr. andstöðu minni við þessa tilhögun, að því er varðar skipun fulltrúa skólastjóra og kennarasamtaka. Ég taldi það ekki samrýmast þeirri þróun, sem nú á sér stað, að skera á milli embættismanna og nýkjörinna manna í slíkum ráðum, og taldi, að rétti skólastjóra og kennara væri vel borgið með því, að þeir ættu þar áheyrnarfulltrúa. Hæstv. menntmrh. tók undir þessi sjónarmið og lýsti þeirri sömu skoðun, að hann teldi óeðlilegt, að skólastjórar og kennarar ættu fulla aðild að fræðsluráðum, og geri ég mér vonir um það, að tekið verði tillit til þessara sjónarmiða og að þessi brtt. verði felld, þannig að eftir standi ákvæði eins og það er í frv., skipun fræðsluráðs að öllu leyti af viðkomandi landshlutasamtökum. B- og C-liður 1, brtt, snerta þetta mál ekki, og fjalla ég því ekki um þá liði, enda var ágreiningur ekki um þá. Önnur brtt. á þskj. 687 er við 18. gr. Þar er gert ráð fyrir því, að í kaupstöðum með 10 þús. íbúa eða fleiri fari fræðsluráð og hverfisnefndir með hlutverk skólanefndar. Gert er síðan ráð fyrir, að hverfisnefndir skuli kjósa til 4 ára í senn og verkefni hverfisnefnda skuli vera hin sömu og þau verkefni skólanefndar, sem talin eru í 19. gr. Þessari brtt. er ég andvígur, og vegna þeirra umr., sem hér fóru fram við 2. umr., vegna þeirra skoðanaskipta, sem þá áttu sér stað, vil ég aðeins ítreka þau sjónarmið, sem liggja að baki afstöðu minni. Þau eru í stórum dráttum til komin vegna þess, að þarna er gert ráð fyrir því, að stofnuð sé nefnd eða ráð, sem ekki þjónar neinum sérstökum nýjum tilgangi, tekur ekki að sér nein þau verkefni, sem ekki að þegar er farið með af öðrum aðilum, og það er mat mitt, að ef til þess verði stofnað að skipa hverfisnefndir, þá muni það leiða til tvöföldunar á kerfinu, sem sé engum til góðs, og leiða aðeins til aukinnar skriffinnsku og meiri yfirbyggingar algjörlega að óþörfu. Ef skoðað er hlutverk skólanefndar, eins og því er lýst í 19. gr. frv., þá á skólanefnd að sjá um, að öll skólaskyld börn í skólahverfi njóti lögboðinnar fræðslu. Hún fylgist með því og stuðlar að því, að jafnan sé fyrir hendi fullnægjandi skólahúsnæði í skólahverfinu. Hér í Reykjavík hefur fræðsluráð fylgst með þessum atriðum og stuðlað að því, að fyrir hendi væri fullnægjandi skólahúsnæði í skólahverfum borgarinnar, og er ekki gott að sjá, hvernig hverfisnefndir geti haft nægilega yfirsýn yfir þörfina á nýju skólahúsnæði, hvað þá að hverfisnefndir geti áttað sig á fjármagnsþörfinni, sem þýðir það, að hverfisnefndir þurfi að hafa mikil samráð við fræðsluráð og þessir hlutir þar af leiðandi í athugun á tveimur stöðum. Hingað til hefur verið vel séð fyrir þessu hér í Reykjavík og ekki undan neinu að kvarta í þeim efnum, að svo miklu leyti sem hægt hefur verið að vinna bót á vandamálunum, og tel ég ástæðulaust að breyta því fyrirkomulagi, sem verið hefur. Þá er gert ráð fyrir því í 19. gr., að skólanefnd skuli líta eftir, að skólinn hafi allan nauðsynlegan aðbúnað, svo sem húsnæði, skólalóð, leikvelli, kennslutæki og innanstokksmuni, og á hin í samráði við skólastjóra að sjá um, að uppfylltar séu á þessum sviðum kröfur í lögum og reglugerðum, og bera ábyrgð á, að viðhald og aukning eigi sér stað eftir þörfum. Þetta hefur jafnan verið gert af fræðsluráði hingað til og mun að sjálfsögðu verða gert áfram. Ef hverfisnefndir eiga að taka þetta hlutverk að sér, þá þýðir það að sjálfsögðu, að þær þurfa að ráða til sín starfsfólk, stofna skrifstofur og kalla til sín rekstrarfé, allt að óþörfu, einfaldlega vegna þess, að vel hefur verið séð fyrir þessu af fræðsluráði og ástæðulaust að bæta hverfisnefndunum þar við, Það er um að ræða algjöra tvöföldun á því kerfi, sem nú er í gangi og hefur reynst ágætlega. Hv. þm. Svava Jakobsdóttir túlkaði andstöðu mína á þann veg, að ég væri að tala gegn valddreifingu, sem ég hef öðrum þræði og jafnan verið að boða m. a, hér í hv. d. Ég vil vísa þeirri ályktun á bug og vekja athygli á því, að dreifing valdsins felst einmitt í því að leyfa viðkomandi yfirvöldum í héraði að hafa nokkuð frjálsar hendur um meðferð slíkra mála, og ef við lítum aftur til Reykjavíkur, þá á auðvitað löggjöfin að vera sniðin þannig, að viðkomandi fræðsluyfirvöld hér í borg hafi svigrúm til þess að stjórna fræðslumálunum eins og þau tel,ja best á hverjum tíma, en ekki að vera að binda hendur þeirra með því að fastsetja skipan nefnda og embætta án þess að taka tillit til þeirra sjónarmiða, sem fram koma frá skólamönnum og fræðsluyfirvöldum hér í borg. Það er flestum ljóst, að fræðsluyfirvöld Reykjavíkurborgar eru mjög andvíg þessari brtt. og telja hana nánast leiða til stjórnleysis í fræðslumálum borgarinnar. Ég held, að þannig hafi verið á málum haldið hvað fræðslumál snertir hér í borg, að ekki þurfi undan því að kvarta. Fræðsluyfirvöld hér í Reykjavík hafa sýnt myndarlegt frumkvæði á þeim vettvangi, og ætti því síst að sitja á Alþingi, að reyna að hefta eða torvelda störf fræðsluyfirvalda í Reykjavík með því að binda hendur þeirra, eins og hér er gert ráð fyrir, þvert gegn vilja fræðsluyfirvalda í Reykjavík. Dreifing valdsins er vissulega aðkallandi verkefni, og mættu vera miklu snarpari átök af okkar hálfu í þó átt, en dreifing valdsins er ekki fólgin í því að binda hendur heimamanna, eins og þessi till. gerir ráð fyrir, heldur þvert á móti að veita þeim ábyrgð og aðstöðu til þess að ráða sínum málum sem mest sjálf í samræmi við þarfir hvers staðar. Um aðrar brtt, n, fjalla ég ekki, nema hvað 3. brtt., sem nú er á þskj. 687 við 29. gr., er tekin upp úr þeim brtt., sem ég lagði fram hér við 2. umr., og er ég þakklátur nefndinni fyrir að hafa tekið tillit til þeirrar breytingar, sem ég þar geri á frv., og tel hana tvímælalaust til mikilla bóta. Við 2. umr, þessa frv. flutti ég brtt. við 1, gr. frv., sem fjallaði um lengingu skólaskyldunnar. Þar var gert ráð fyrir, að skólaskyldan yrði áfram óbreytt, og till. mín gekk út á það að taka upp ákvæði í núgildandi lögum í þetta frv. og í væntanleg lög. Þessi brtt. var felld mjög naumlega við afgreiðslu brtt. Hún var felld með 17:16 atkv., 3 hv. þm. greiddu ekki atkv. og 4 voru fjarstaddir. Það er því ljóst, að vilji hv. d. liggur á engan hátt fyrir og ekki hægt að segja, að það sé mikil stemning fyrir lengingu skólaskyldunnar. Nú er það hins vegar svo, að eftir að hv. d. hefur tekið afstöðu til þessa mikilvæga máls, lengingu skólaskyldunnar, með því að fella brtt. mína, er ekki hægt að taka það mál upp aftur nú við 3, umr. í óbreyttri mynd. Það verður að túlka það svo, að hv. d. hafi tjáð sig um það, þótt með óljósum hætti væri, að hún vildi lengingu skólaskyldunnar. Með hliðsjón af þessari afgreiðslu mun ég leyfa mér nú að flytja brtt., sem fjallar um skólaskylduna. Er þá gengið út frá því, að skólaskyldan verði 9 ár sem aðalregla, en till. mín nú miðar að því að rýmka þá möguleika í frv., sem gera ráð fyrir undanþágu frá þessari skólaskyldu, og hljóðar brtt. svo, með leyfi forseta: „Við 1. gr. bætist ný málsgrein, svo hljóðandi: Heimilt er viðkomandi fræðsluráði að ákveða, að skyldunám skuli ná til 7–15 ára unglinga, enda samþ. menntmrn, ákvörðunina.“ M.ö.o.: í 1. málsgr. 1. gr. er sú meginregla ákveðin, að skólaskyldan skuli vera frá 7 til 16 ára aldurs, 9 ára skólaskylda, en síðan bætist við ný málsgr., þar sem viðkomandi fræðsluráðum sé heimilt að ákveða, að þessi skylda nái aðeins til 15 ára unglinga undir vissum kringumstæðum, en til þess að þessi ákvörðun sé tekin, þarf samþykki ráðuneytisins til, og með því má ætla, að fyrir það sé girt, að teknar séu óábyrgar eða lauslegar ákvarðanir í þessum efnum, og ætti þá að vera gert að mjög yfirlögðu ráði. Ég vek athygli á því, að í frv. er möguleikar til undanþágu frá skólaskyldunni, og þær undanþágur koma fram í 5., 7. og 8. gr. frv. Skv. 5. gr. er hægt að veita undanþágu frá skólaskyldu, ef skólanefndum eða sveitarfélögum er allsendis ómögulegt að uppfylla að fullu ákvæði 1. gr., þ.e.a.s. um framkvæmd skólaskyldunnar. Ef þeim er allsendis ómögulegt að uppfylla þessi ákvæði, getur ráðuneytið ákveðið undanþágu frá þessari meginreglu. Í 7. gr. eru leyfðar undanþágur til handa börnum, sem sækja í fyrsta lagi viðurkennda einkaskóla, og í öðru lagi börnum, sem búa í skólahverfum, sem fengið hafa undanþágu samkvæmt 5. gr. Og í 8. gr. er enn undanþága, en þar segir: „Nú sækir forráðamaður skólaskylds barns um tímabundna undanþágu þess frá skólasókn hluta úr skólaári og færir fram knýjandi ástæður. Skal þá leitað umsagnar skólastjóra og skólanefndar, og mæli þeir aðilar samhljóða með umsókninni, getur fræðslustjóri veitt undanþágu, en skólanefnd og skólastjóri skulu fylgjast með því, að barnið stundi nám.“ Ég lít svo á, að í þessari grein sé skilningur á því, að undir vissum kringumstæðum sé nauðsynlegt að veita einstaklingum undanþágu frá fortakslausri skólaskyldu. Það er tekið tillit til aðstæðna, til barnsins sjálfs, og till. mín, sem ég var hér að lýsa áðan, er aðeins rýmkun á þessari undanþágu í 8. gr. Það er hnykkt á þeirri skoðun, á þeim skilningi, að börnum sé nauðsynlegt af sálrænum eða andlegum ástæðum að fá undanþágu frá því að sækja skóla til 16 ára aldurs. Mér er tjáð, og eflaust hafa hv. þm, heyrt þær skoðanir víða hjá skólamönnum, að svo fortakslaus lenging skólaskyldunnar muni leiða margvíslegan vanda yfir skólahaldið, því að staðreyndin sé sú, að á þessum aldri í flestum skólum séu unglingar, sem ekki hafa löngun né hæfileika til að sækja skólann, þeim er það áþján, jafnvel kvöl að sitja á skólabekk. Þeirra hæfileikar og þeirra lyndiseinkunn mundu njóta sín mun betur annars staðar en á skólabekk. Ég held, að það sé manneskjulegt sjónarmið að taka tillit til slíkra aðstæðna og búa ekki þessi lög þannig úr garði, að þau veiti ekki möguleika til undanþágu, sem nauðsynleg er vegna barna, sem þannig er ástatt um. Það er alveg víst, að í augum flestra þm. er nokkur efi um lengingu skólaskyldunnar. Menn gera sér ekki grein fyrir, hvaða afleiðingar það muni hafa, og ég er sannfærður um, að það sé hyggilegt að stiga þetta skref varlega, opna nokkrar dyr, og ef meiri hl. Alþingis á annað borð er á því að lengja skólaskylduna, þá þarf að skapa möguleika til að sveigja út af, þegar nauðsyn býður. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þennan tillöguflutning. Ég vænti þess, að hv. þm. geri sér ljóst, í hverju hann er fólginn. Það er gengið út frá meginreglunni um 9 ára skólaskyldu, en opnaðar dyr til nokkurrar undanþágu, en þó með þeirri tryggingu, að ráðuneytið hefur þar fullkomið vald á. Ég tel ástæðu til að freista þess enn, áður en þetta mál er afgreitt út úr hv. d., að kanna afstöðu þm, til þessa máls. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð miklu fleiri að sinni. Ég hef lýst því áður, að ég tel þetta frv. horfa að mörgu leyti til bóta. Í því eru margvísleg nýmæli, sérstaklega sem lúta að kennslufræðilegum og starfslegum atriðum. En ég hef harmað jafnframt, að ekki hafi verið tekið tillit til þeirra sjónarmiða, sem við sjálfstæðismenn höfum sett fram og fram koma m.a. í bókuninni í hv. menntmn., - þeirra sjónarmiða að auka umsvif eða möguleika sveitarfélaga til frekari ábyrgðar og athafna á þessum vettvangi, - sjónarmiða, sem ættu tvímælalaust að leiða til raunhæfrar fræðslulöggjafar og framkvæmdar á henni. Lenging skólaskyldunnar mun ekki bæta þann aðstöðumun, sem fyrir hendi er í þjóðfélaginu. Það verður að fara aðrar leiðir og það á að fara þær leiðir, sem við höfum bent á, sjálfstæðismenn. Ég vonast aðeins til þess, að áður en langt um líður þá verði mönnum þetta ljóst og að fræðslulöggjöfinni verði breytt til samræmis við þessi sjónarmið.



Herra forseti, Eins og öllum er kunnugt, var þetta frv. til laga um grunnskóla upphaflega lagt fram af fyrrv. menntmrh, árið 1971, á kosningaári, og ef til vill mótaði það nokkuð gerð frv., að það skyldi vera lagt fram þá. En síðan hefur þetta frv. gengið í gegnum mikinn hreinsunareld, og það er enginn vafi á því, að það hefur skýrst og batnað til mikilla muna. Í því eru án efa ýmis nýmæli, sem eru góðra gjalda verð. Hins vegar er því ekki að leyna, að ýmsir vankantar eru á þessu frv. að mínu mati, sem valda því, að ég hef talið rétt að athuga þetta mál betur og hef því staðið að frávísunartill. ásamt hv. þm. Pálma Jónssyni, og mér þykir rétt að fara um það nokkrum orðum. Eitt meginatriði í frv. er jöfnun námsaðstöðu, þ.e. að koma á jafnrétti til náms fyrir æskumenn þjóðarinnar. Þá er spurningin: Hvað er jafnrétti? Hvað vilja menn með jafnrétti? Jafnrétti er jákvætt hugtak, og allir vilja stuðla að því, að þegnar þjóðfélagsins öðlist jafnrétti. Þá er spurningin þessi: Er það jafnrétti að skylda alla æskumenn að sitja í skóla til 16 ára aldurs? Ég tel það ekki jafnrétti, heldur misrétti og skal gera örlitla grein fyrir því. Jöfnuður er fólginn í því, að einstaklingar standi jafnt að vígi og ytri aðstæður, svo sem efnahagur eða búseta, skapi ekki misrétti. Jöfnun námsaðstöðu felur það í sér, að öllum nemendum 15 ára gömlum sé gefinn kostur á einu námsári í viðbót, þannig að ekki hamli búseta eða fjárhagur. Það er jafnrétti, að öllum sé gefinn kostur á sama hlutnum. En það er misrétti að skylda örlítinn hluta, - ég skal ekki segja, hve mörg prósent það eru, - af 15 ára unglingum til að sitja eitt ár að auki á skólabekk, sem þeir sumpart hafa ekki getu til, sumpart hafa ekki fúsleika til og sumpart hafa ekki vilja til. M.ö.o.: það er ætlunin að þvinga örlítinn hluta til þess að sitja til 16 ára aldurs og kalla það jafnrétti, en það er misrétti gagnvart þessum litla hóp. Við skulum taka hliðstæð dæmi. Hvernig er lýðræði skilgreint? Lýðræði er fyrst og fremst það, þegar meiri hlutinn fær að ráða. En það er ekki öll sagan. Lýðræði er fyrst og fremst það, hvernig minnihlutahópnum er tryggt lýðræði. Það er það, sem sker úr. Það er einn mesti vandinn í vestrænu lýðræðisríkjunum að tryggja lýðræði og lýðréttindi minni hlutans. Eins er það hér, þegar verið er að tala um jafnrétti. Þjóðfélagið vill skylda alla unglinga til 16 ára aldurs til að sitja á skólabekk, þó að það kynnu að vera nokkur prósent af unglingum, sem fyrir alla muni vilja ekki sitja á skólabekk. Það er ekki jafnrétti, það er misrétti á þessum litla hóp. Ég tel því, að þegar menn eru að ræða þessa hluti, þurfi þeir að átta sig á því, hvað orðið jafnrétti merkir og hvað felst í orðinu jöfnuður, og það er meginatriðið. En í framhaldi af þessu vil ég segja, að það er að gerast nú í skólamálum, að menn leggja æ meiri áherslu á fullorðinsfræðslu, þannig að menn geta meira og minna allt sitt lífshlaup stundað nám öðru hverju. Og þetta er hið æskilega, og þetta kemur í skólamálum, þannig að þótt þessir unglingar af einhverjum ástæðum hefðu ekki á 16 ára aldursskeiðinu hug á að sitja þennan vetur í skóla, þá gæti vel gerst síðar, að þeir hefðu hug á að fylla þessa eyðu í öðrum skólum eða koma aftur. Þetta er hin eðlilega leið. Og ég vil bæta einu við, sem er mergur málsins. Ég er sannfærður um, að það verða sífellt færri og færri unglingar, sem sitja ekki af fúsum vilja til 16 ára aldurs á skólabekk, og þar kemur margt til. Ríkisvaldið veitir styrki til fátækra eða efnaminni foreldra. Ríkið reynir á ýmsan hátt að jafna aðstöðumuninn og á að gera það, þannig að efnahagur og búseta hindri ekki þennan jöfnuð. En þjóðfélagið sjálft þrýstir ósjálfrátt á nemendur alla sem geta, að halda áfram. Foreldrarnir gera það líka. Þeir segjast vilja koma börnum sínum áfram, eins og það heitir, og það er enginn vafi á því, að þjóðfélagsuppbyggingin knýr æ fleiri nemendur, sem eru 15 ára, að fara sjálfviljugir þennan síðasta spöl, þannig að ég hef engar áhyggjur af því, að þetta verði neinn fjöldi, sem nokkru nemur, heldur muni hann sífellt minnka. M.ö.o.: ég skil jafnréttishugtakið á annan hátt en gert í þessu frv., þar sem lagt er til að þvinga lítinn minnihlutahóp til skólasetu eitt ár í viðbót, og þetta er gert undir nafni jafnréttis, en þetta er misrétti. Ég hef því eftir nokkra yfirvegun komist að þeirri niðurstöðu, að það sé heppilegast og æskilegast, að það sé fræðsluskylda til 16 ára aldurs, þannig að öllum sé gefinn kostur á að njóta hennar, og ríkisvaldið reyni að bægja frá ytri hindrunum eins og búsetu og efnahag, en síðan verði sem sagt skólaskyldan aðeins til 15 ára aldurs. Og ég vil endurtaka, að ég er sannfærður um, að eftir því sem tímar líða munu æ færri og færri nemendur missa af þeirri menntun, sem skólaseta eitt ár í viðbót veitir, þannig að ég hygg, að þetta muni leysast meira og minna af sjálfu sér. Í gildi eru fræðslulög frá 1946, þar sem heimilt er fyrir sveitarfélög að hafa skyldunám til 16 ára aldurs. M.ö.o.: það er heimildarákvæði fyrir í lögum. Og þá vaknar spurningin: Hvernig hefur þetta reynst? Það hefur reynst þannig, að tæpum 30 árum eftir að þessi fræðslulög voru sett kemur fram í grg, með þessu frv. til l. um grunnskóla, að enn hefja sumir unglingar nám 9 eða jafnvel 10 ára gamlir. Hvernig væri að bregðast við þessu á hinn eina og raunhæfa hátt, að reyna að bæta úr þessu með framkvæmdinni? Menn gera þetta ekki með nýrri löggjöf. Það er engin trygging. Ný löggjöf af þessu tagi tryggir ekki þessar úrbætur, það er fyrst og fremst framkvæmdin. Og þetta má gera eftir núgildandi lögum. Ég verð að segja, að það er einhver yfirborðsmennska hjá fræðslu- og skólayfirvöldum, þegar þau verða að játa það, að sum böru á Íslandi hefja skólagöngu á 9 eða 10 ára aldri, og koma þá með þennan bókarkafla hér, grunnskólafrv., þar sem allt er svo fínt og fágað. Þetta er innantómt hjal að mestu leyti, meðan enn eru til börn hér á Íslandi, sem byrja að ganga í skóla 9 ára. Þess vegna hygg ég, að skynsamir menn mundu reyna að tryggja framkvæmd ágætra fræðslulaga frá 1946, áður en þeir fara að reisa skýjaborgir í nýju frv., til þess að stjórnmálamenn geti náð kosningu og blekkt almenning. En þetta er ekki það eina. Nú vill svo til, að allir þm. eru sammála um það, að brýnasta verkefnið í fræðslu- og skólamálum þjóðarinnar sé að leggja höfuðáherslu á verk- og tækninám, skapa þessu námi jafnvirðulegan sess og bóknámi. Um þetta eru allir sammála. Nú hagar svo til, að nemendum fækkar stöðugt í sjómannaskólanum. Vélskólinn stendur í stað. Nemendum fækkar í veigamiklum iðngreinum. Þessi mál eiga að hafa forgang. Ég tel því, að það þurfi að breyta um stefnu í skóla- og menntamálum þjóðarinnar þannig að leggja fjármagn einmitt í hið verklega nám og reyna með öllum ráðum að skapa því jafnan virðingarsess með þjóðinni og hið svokallaða langskólanám. Þetta er brýnasta verkefnið í skóla- og fræðslumálum þjóðarinnar í dag. Og þá er spurningin: Hvernig kemur þetta grunnskólafrv. heim við þá stefnu? Því er ekki að leyna, að það er hætt við, að frv. styrki fyrst og fremst langskólanámið, þannig að það verði æ örðugra að bæta hag hins verklega náms og langskólanám sjúgi æ meira til sín af þeim nemendum, sem væru jafnvel eða betur fallnir til að sinna verklegu námi. M.ö.o.: ég tel óheppilegt, að úrbætur í sambandi við iðnnám og tækninám dragist á langinn. Mér skilst, að Tækniskólinn búi við mjög þröngan kost. Kröfur til iðnnema þekkjum við. Sjómannaskólinn er að tæmast, eins og ég sagði. Þetta eru verkefnin, sem eiga að hafa forgang í fræðslu- og skólamálum þjóðarinnar. Hins vegar mun frv. knýja að mínu viti af miklum krafti æ fleiri unglinga inn í langskólanámið, sem við megum raunar alls ekki við. Þess vegna hef ég talið, að grunnskólafrv. hefði mátt biða vegna úrlausnar annarra verkefna, ekki síst af því að fyrir eru fræðslulög, sem ekki einu sinni enn í dag hefur tekist að framkvæma. Ég ætla nú ekki að fara mjög út í einstakar gr., því að það var rætt við 2, umr., og það er til einskis að ræða slíkt. En stundum virðist mér í þessu frv., að þeir, sem sömdu það, hafi týnt brjóstvitinu í poka einhvers staðar uppi á heiði. Það er furðulegt, þegar maður les sumar greinar, hvað þetta vill vefjast fyrir mönnum. Ég skal t.d. enn einu sinni sýna, að hverju þetta stefnir í frv., og lesa fyrir þingheimi 8. gr. frv., sem er alveg sérstakt leikrit út af fyrir sig. 8. gr. hljóðar svo: „Nú sækir forráðamaður skólaskylds barns um tímabundna undanþágu þess frá skólasókn hluta úr skólaári og færir fram knýjandi ástæður. Skal þá leitað umsagnar skólastjóra og skólanefndar, og mæli þeir aðilar shlj. með umsókninni, getur fræðslustjóri veitt undanþágu, en skólanefnd og skólastjóri skulu fylgjast með því, að barnið stundi nám.“ Hvílíkt bákn. Nú hefði mátt ætla í venjulegu þjóðfélagi, að ef forráðamaður barnsins þyrfti að fá undanþágu fyrir barnið tíma úr skólaárinu og hefði knýjandi ástæður, þá væri nær að tala við skólastjórann og þeir leystu þetta í bróðerni. Þetta tíðkast í venjulegum samskiptum manna á meðal. En þá koma skriffinnarnir, rn. og ráðgjafarnir, með allan þennan umbúnað. En það nægir ekki. Það skal þá fyrst leitað umsagnar skólastjóra og skólanefndar, m.ö.o. forráðamaðurinn þarf sjálfsagt að skrifa bréf, afhenda þau skólastjóra. Hann þarf líklega að skrifa skólanefndinni líka bréf, og jafnvel þó að þessir báðir aðilar séu sammála, þá þurfa þeir að skrifa annað bréf til fræðslustjórans. Við skulum segja, að skólinn sé á Húsavík. Þá þarf að skrifa bréf til Akureyrar um það, hvort Pétur litli megi fá frí í hálfan mánuð frá skólanum. Fræðslustjóri svarar þessu. Og á hvaða grundvelli? Engum öðrum en þeim upplýsingum, sem hann fær frá skólastjóra og skólanefnd. Hann hefur engan grundvöll til að taka aðra afstöðu heldur en skólanefnd og skólastjóri. Svo svarar fræðslustjórinn eftir hálfan mánuð, ef vel gengur. Þá þarf Pétur litli bara ekki lengur á þessu að halda. Hvernig er hægt að búa til svona dæmalausa vitleysu og koma þessu áleiðis í gegnum þingið? Mér er þetta alveg óskiljanlegt. En þarna er verið að skapa verkefni handa fræðslustjóranum, til þess að hann geti skrifað bréf. En vesalings skólastjórinn er ekki einu sinni þess umkominn að taka ákvörðun um það, hvort strákanginn eigi að fá frí frá skólanum í hálfan mánuð eða ekki. Til hvers hefur maðurinn skólastjóramenntun og er búinn að sitja hjá uppeldisráðgjöfum, sálfræðingum og í Kennaraháskólanum og öllum þessum stofnunum, ef hann getur ekki einu sinni tekið þessa ákvörðun. Þetta birtist í þessu frv., og þess vegna sagði ég áðan, að það sé eins og þeir menn, sem semja svona frv., gleymi brjóstvitinu í poka uppi á heiði. Svona er nú á fleiri stöðum. Það er líka 6. gr., sem er af þessu tagi, með leyfi hæstv. forseta: „Forráðamaður skólaskylds barns ber ábyrgð á, að það innritist í skóla, þegar það hefur náð skólaskyldualdri, og að það sæki skóla. Verði verulegur misbrestur á skólasókn skólaskylds barns, án þess að veikindi eða aðrar gildar ástæður hamli og skólastjóri fær ekki við ráðið, skal hann tilkynna fræðslustjóra um málið. Vilji forráðamaður barnsins ekki hlíta ákvörðun fræðslustjóra, getur hvor aðili um sig vísað málinu til barnaverndarnefndar.“ Hér er sama vitleysan. Það er eins og skólastjóragreyið, - „statusinn“ á skólastjórum í þessu frv. er náttúrlega með sérstökum hætti hér, - geti ekki tekið ákvörðun um að vísa málinu til barnaverndarnefndar, heldur þarf hann fyrst að skrifa fræðslustjóranum bréf um, að einhver krakki sæki illa skólann. Hvaða flottheit eru þetta? Allt tómar bréfagerðir og tóm vitleysa. Það er eins og ég segi, það er eins og menn hafi skilið brjóstvitið eftir í poka uppi á heiði, þegar þeir sömdu þetta. Það er hægt að lesa svona endalaust gr. um það, hvernig verið er að búa til bréfagerðir, það er verið að búa til embættismenn í þessu frv., og það er eins og menn hafi ekkert annað að gera en skrifa og svara bréfum. Allt er þetta svo fínt, skólastjórinn, skólanefnd, fræðslustjóri, og bréfagerðir ganga á víxl. Ég gæti haldið áfram með nokkrar gr., en það er ekki vert að halda því áfram. En samfara þessum hlutum er mælgin og mærðin með furðulegum hætti í þessu frv., og sumt er orðað þannig, að það er ekki gert ráð fyrir því, að starfsfólkið sé hugsandi fólk. Það er meira að segja tekið fram, að skólastjórinn eigi að kanna málin frá öllum hliðum, - hann gerir það nefnilega aldrei! Það er alveg furðulegt, hvernig þetta er upp sett. Þetta er eins og í skopleik eftir Holberg. Ef ég les hérna agaþáttinn, 54, gr., þá stendur þar: „Nú ber viðleitni kennara, skv. 3. mgr., ekki árangur, og skal hann þá vísa málinu til meðferðar skólastjóra, sem kannar málið frá öllum hliðum. Ef meðferð hans leiðir ekki til viðunandi ástands" o.s.frv. Þarf að taka þetta fram? Er ekki hægt að treysta skólastjóragreyinu til að sinna starfinu sæmilega? Það er svo mikil flatneskja yfir þessu, og það stafar af því, að það hafa allt of margir fræðimenn úr menntmrn. staðið að þessu. Þá tel ég, að þetta frv. sé ekki aðeins mærðarfullt, heldur langdregið með furðulegum hætti, og kaflar ættu að fara inn í reglugerð. T.d. er óþarfi að vera með húsagatilskipun, agareglur inni í frv. Viðhorf manna breytast stöðugt. Þetta á að vera í reglugerð, sem menntmrh. gefur út og sendir í skólana, en þetta á ekki að vera í sjálfum lögunum. Alls konar ákvæði um orlof kennara o.s.frv., hvað menn eigi að fá, ef þeir eru búnir að vinna svo og svo lengi. Þetta á ekki að koma inn í heildarlöggjöfina um grunnskóla, heldur að vera í sérstökum reglugerðum. Þarna er um réttindi kennara, launaleg réttindi kennara. Þannig voru ýmsir kaflar þarna, sem eiga ekkert erindi inn í frv. Þetta, sem ég hef nú talað um: mærðin, langdrægnin, skriffinnskan, allt þetta prýðir þetta frv., og ég verð að segja það, að ég er alls ekki ánægður með frv., þó að þar sé margt til mikilla bóta. Ég hef óljóst hugboð um það, að við séum hér að koma með skólakerfi, sem við sækjum til þjóða, sem teljast til Norðurlanda, þar sem búa þjóðir, 6–10 milljóna manna þjóðfélög, og við erum að færa þetta yfir á 200 þús. manna þjóðfélag. Svo eru menn undrandi á því, þó að það skorti menn í fiskinn, til atvinnuveganna, þegar menn eru sífellt að hlaða þetta upp í 200 þús. manna þjóðfélagi. Og svo stynja menn yfir, að það vanti fólk til sjávar og sveita í vinnu. Ætli það væri ekki ráð að reyna að minnka bréfagerðina í þessum dæmalausa frv. og reyna að fá örlítið brjóstvit inn í það? Um kostnaðinn skal ég ekkert segja. Mér sýnist, að enginn viti, hver hann verður, þegar upp verður staðið. Eins og allir þm, vita, er efnahagurinn fremur bágborinn, þannig að það eitt út af fyrir sig veldur því, að þetta mætti atbuga nánar. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri, en ég vil aðeins benda á eitt, áður en ég lýk máli mínu. Það er það, að sú þróun virðist vera núna, eins og ég minntist á, að leggja áherslu á fullorðinsfræðsluna. Nú eru dregnar tvær samhliða línur. Önnur er lífshlaupið og hin er fullorðinsfræðslan, þannig að þjóðfélagsþegnarnir geti sífellt allt sitt lífshlaup bætt við sig þekkingu og kunnáttu, þannig að skólakerfið verði hluti af lífshlaupi einstaklingsins. Þetta hygg ég, að sé mikil breyting frá því viðhorfi, þegar ég og mínir líkar sátum á skólahekk fram eftir aldri, og síðan átti því að verða lokið, þ.e.a.s. menn taka við lærdómi í upphafi ævi sinnar og síðan staðna menn og læra ekki meira í þeim breytilega heimi, sem við lífum í. Því er heppilegt að vera ekki með þvingun um skólaskyldu til 16 ára aldurs, heldur láta skólaskyldu til 15 ára aldurs nægja, en um leið búa þannig um hnútana, að þeir nemendur, sem síðar meir sæju eftir slíku og vildu halda áfram námi og bæta sig, hefðu kost á slíku. Ég hef, eins og fram hefur komið, það margt við þetta frv. að athuga, að ég tel rétt að vísa því til ríkisstj, til þess að endursemja þetta frv. betur og skynsamlegar og athuga ýmis atriði í því. Vinna mætti að því í sumar að endurbæta það, þannig að unnt yrði að leggja það fram endurskoðað á næsta hausti, og því legg ég til. að ný grunnskólanefnd verði skipuð.



Herra forseti. Mér er nokkur vandi á höndum að koma í ræðustól á eftir hv. síðasta ræðumanni, sem bjó til heilan leikþátt upp úr einni gr. grunnskólafrv. Hann var skemmtilegur, þessi leikþáttur, um skólastjórann og Sigga litla eða hvað hann nú hét, strákanginn. En ég vil benda hv. síðasta ræðumanni á það, að láti hann setja þetta á svið, þá er heppilegra og leikrænna að láta skólastjórann tala í símann, en ekki skrifa bréf, og vildi ég biðja hv. leikritahöfund að athuga það. Ég er þeirrar skoðunar, að við 3. umr. þessa máls sé algerlega tilgangslaust að fara að endurtaka hér það, sem ég hef áður sagt almennt um grunnskólafrv. og efni þess. Það er alveg hárrétt, að margt af því hefði átt að vera í reglugerð, en ekki í sjálfum l., en þegar við erum komin þetta langt með frv., tel ég eingöngu til trafala að endurtaka slíkt hvað eftir annað. Ég hef kvatt mér hljóðs vegna þess, að ég flyt tvær brtt. hér við 3. umr. Hv. 9. landsk. þm., Ellert B. Schram, fór nokkrum orðum um aðra þeirra, þar eð hann er meðflm. minn. Ég flutti þessa till. við 2. umr. og tók hana aftur til 3. umr., vegna þess að þá hafði ég ekki haft aðstöðu til þess að kynna hana n. allri og vildi gefa henni tækifæri til þess að taka afstöðu til hennar. Till. fjallar um það, að fræðslustjóri skuli ráðinn til 5 ára í senn, en ekki ævibundið. Um kosti þessarar tilhögunar hef ég áður rætt og ætla ekki að endurtaka það, en vil minna á, að hæstv. menntmrh. lýsti fylgi sínu við till. við 2. umr. málsins. 2. brtt. mín er flutt nú fyrst við 3. umr. og er á þskj. 680. Ásamt mér flytja hana hv. þm. Ingvar Gíslason og Eysteinn Jónsson. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við 57. gr. Á eftir 1. mgr. komi ný mgr., svo hljóðandi: óheimilt er að veita upplýsingar um einkunnir nemenda öðrum en þeim sjálfum og forráðamönnum þeirra, nema nauðsyn beri til vegna flutnings nemanda milli skóla. Þó skal heimilt að veita öðrum þessar upplýsingar vegna fræðilegra rannsókna, enda sé krafist fullrar þagnarskyldu.“ Ástæðan til þess, að þessi till. er flutt, ætti að vera nokkuð augljós. Við teljum, að námsárangur sá, sem mældur er í einkunnum, eigi að vera einkamál. Þróun tækniþjóðfélags og auknar félagslegar rannsóknir hljóta að vekja athygli okkar á því, hve nauðsynlegt er að vernda rétt einstaklingsins, þegar um er að ræða ýmiss konar einstaklingsbundnar upplýsingar. Auk þess ýtir birting einkunna að mínu viti undir samkeppnisanda, en það er yfirlýst markmið þessa frv., að gegn slíku eigi að vinna. Þessi till. kemur þó ekki í veg fyrir, að nauðsynlegar fræðilegar rannsóknir séu gerðar, en þess er hins vegar krafist, að þeir aðilar, sem þessar upplýsingar fá í hendur í því skyni, sýni fullan trúnað og stuðli ekki að misnotkun slíkra upplýsinga. Í grg. um námsmat, sem ég hygg, að skólarannsóknadeild hafi gert, er tekið fram, að við rannsóknir ýmiss konar af þessu tagi skuli vinna í fyllsta trúnaði, og er þessi till. því ekki í andstöðu við það, sem fyrir skólamönnum og skólarannsóknamönnum vakir. Herra forseti. Ég hef mælt fyrir þessum till. Ég hef áður rætt um 12. brtt. menntmn., þar sem gert er ráð fyrir, að miðstjórnarvaldið í kaupstöðum með 10 þús. íbúa eða fleiri sé leyst upp og viss hverfi fái heimastjórn að vissu marki um innri málefni skólanna. Ég fæ ekki séð, að rök hv. 9. landsk. þm. séu sannfærandi. Ég tel þau fremur léttvæg, því að hann talar um skriffinnsku og telur, að kerfið verði of þungt í vöfum. Ef menn á annað borð trúa því, að strangt miðstjórnarvald sé ólýðræðislegt, þá er erfitt að vinna gegn þessari till. Fræðsluráð í kaupstöðum mundi eftir sem áður hafa heildaryfirstjórn, bæði á sviði fjármála, hagræðingar, námsefnis og samræmingar kennslu. Þessi skipan ætti því á engan hátt að gera fræðsluráði erfiðara að starfa.



Herra forseti. Þetta frv. hefur verið að dunda hér í d. í þrjú ár eða jafnvel lengur. Fyrrv. menntmrh. skipaði n, til að semja þetta grunnskólafrv. Hann er verkmaður mikill og athafnasamur í menntamálum eins og öðru. Það er með menn, sem eru afkastamiklir, að það getur verið ágætt í vissum tilfellum, en aðalatriðið er samt, að það sé viturlegt, sem gert er, en ekki hvað mikið er gert. Ég efast ekki um, að í okkar fræðslumálum sé ýmislegt, sem væri þörf á að laga. En ég held, að þetta miðskólakerfi sé einna skást í okkar skólakerfi í dag. Fyrrv. menntmrh., hv. 7. þm. Reykv., gerði allmikla byltingu í Háskólanum. Ég get ekki fullyrt, hve mikið fjölgaði þar af dósentum og prófessorum, því að þeir eru alltaf að koma inn. Mér er sagt, að þeir hafi komið inn undanfarið eins og á færibandi. En þetta var löggjöf, sem var samþ. í hans tíð, og stúdentunum hefur fjölgað mikið. Það eru skiptar skoðanir um það, hvort þörf er fyrir allt þetta háskólanám og hvort sumum deildum þar sé ekki að nokkru leyti ofaukið og jafnvel of margir stúdentar í öðrum deildum, þannig að ég geri jafnvel ráð fyrir því, að það væri meiri þörf að endurskoða löggjöfina um Háskólann og gera hana hagnýtari en hún er, heldur en fara að hamast í þessu grunnskólakerfi. Kennaraskólinn var gerður að háskóla, það var hrúgað þar inn svo mörgum nemendum, að það var ekkert rúm fyrir þá, til þess að reyna að hafa þetta hóflegra að tölu, var hann allt í einu gerður að háskóla, og það voru bara stúdentar, sem þar fengu að innrita sig. Þetta væri nú allt gott og blessað, ef það væri til bóta, við fengjum betri kennara með þessu móti. En það dreg ég mjög í efa. Ég er svo hræddur um, að þeir stúdentar, sem eru miklir námsmenn, - en það þurfa vitanlega ekki alltaf að vera bestu kennararnir, það er fjarri því, - eða hafa mikla hæfileika, þegar þeir eru búnir að taka stúdentsprófið, þá fari þeir e.t.v. í eitthvað annað, en fari ekki að leggja fyrir sig barnakennslu. Reynslan var nú sú, að við fengum marga frábæra barnakennara, á meðan skólinn var styttri, var enginn fjögurra ára skóli. Þá fengum við frábæra barnakennara, þannig að ég held, að það sé ekki nokkur trygging fyrir því, að það verði betri barnakennarar, sem eru búnir að hanga fyrst í skyldunáminu, svo 4 ár í menntaskóla, eins og það hefur verið, og fara svo að dunda 3 ár í kennaraháskóla, aðallega til að læra uppeldisfræði eða eitthvað slíkt, sem er náttúrlega auðlærð fyrir suma, en sumir geta aldrei lært að verða kennarar eða miklir uppeldisfræðingar. Ég held jafnvel, að það væri réttara að endurskoða lög um þessa skóla fyrst og reyna að laga það, sem hefur verið ofgert viðvíkjandi þeim. Núv. menntmrh. virðist hafa ákaflega mikinn áhuga á þessu frv. Ég er búinn að lesa þetta frv. tvisvar eða þrisvar sinnum, og ég las það allt saman, eftir að búið var að koma brtt. fyrir, og ég ætla ekki á nokkurn hátt að vera að deila á n. Sannleikurinn er sá, að mér fannst þeirra till. vera frekar til bóta. Þær gerðu engar stórar breytingar, en þær voru frekar til bóta, þannig að ég ætla ekkert að deila á n. Sannleikurinn er sá, að ef ætti að gera þetta frv. gott, þá þarf að semja alveg nýtt frv. og ekkert að vera að styðjast við þetta frv. Þegar maður les frv. og alla þá mælgi, sem í því er, þá held ég, að það hljóti öllum að vera ljóst, að þeir, sem semja þetta, eru alls ekki færir um að segja fyrir um, hvernig á að kenna nemendum. Ég hygg, að Snorri Sturluson hefði getað komið þessari visku, sem ekki er mikil fyrir í styttra máli en þetta. Vitanlega á margt af þessu að vera í reglugerð, en ekki í frv., og er það miklu hagnýtara, því að það getur alltaf komið í ljós, að það þurfi að breyta því, og þá er það miklu auðgerðara að hafa mikið af þessum aukaatriðum í reglugerð heldur en allt lögbundið, þannig að bara út frá þeim sjónarhól séð er frv. óskynsamlegt. Þessi mælgi er alveg dæmalaus, eins og hér er búið að minnast á. Skoðun mín viðvíkjandi þessari barna- og unglingafræðslu er, að við eigum að beita sem allra minnstum þvingunum við unglingana, við eigum ekki að þvinga þá til að læra, heldur láta þá sækja á að læra. Ég hef ekki fengist við að kenna börnum, og þótt ég hafi ekki verið lengi í skólum, þá hef ég verið með mönnum, sem vildu læra, en gátu ekki lært, og með því að vera að neyða þá til að sitja lengi í skóla, þá liða þeir alltaf fyrir minnimáttarkennd, og það getur eyðilagt líf þeirra. Ef þessir menn komast í eitthvað annað, sem þeir eru hneigðir fyrir og hafa hæfileika til, - við skulum segja, að þeir geti farið að smíða, gera við bíla, farið á sjóinn eða gera eitthvað annað, sem þeir hafa hæfileika til, þá geta þeir fengið sitt sjálfstraust og sína lífsgleði. En með því að vera að þvinga einstaklinga til þess að gera. það, sem þeir hafa ekki hæfileika til, er verið að eyðileggja þá. Þess vegna er ég á móti mjög löngu skyldunámi. Og ég er hræddur um, að það sé verið að apa þarna eftir nágrannaþjóðum okkar, sem eru núna farnar að stiga til baka aftur í þessu. Þess vegna álít ég, að skyldunámíð þurfi að vera hóflega langt. Vitanlega þurfa allir að fá fræðslu, en það á ekki að vera að þvinga þá til að vera of lengi, sem geta ekki lært. Ég hef talað um þetta við ýmsa barnakennara og þá, sem hafa kennt börnum og unglingum, og þeir hafa sagt mér, að það sé svona þriðjungur af unglingunum, sem ekki getur lært neitt að ráði bóklega. Annar þriðjungur er, sem gengur svona sæmilega. Svo er þriðji þriðjungurinn, sem á auðvelt með að læra. Það þarf ekkert að vera hæfileikaminna fólk, þótt það sé ekkert næmst á bókina, og það getur verið eins þjóðnýtt fólk í starfi eins og hitt, því að sem betur fer eru hæfileikar manna misjafnir, enda þurfa menn að vinna við ýmsa hluti, og það væri óhagkvæmt, ef allir hefðu eins hæfileika. Annað er það, að ég álft, að það ætti að vera rýmri heimild en er í þessu frv. með unglingana, að þeir fái að hvíla sig, ef þeir vilja, þeir verði ekki þvingaðir látlaust áfram í 9 ár. Ef þeir fá að hvíla sig og fara að vinna við eitthvað annað, þá getur vaknað hjá þeim áhuginn við að læra. Þessi endalausa skylda, þeim finnst að það sé alltaf verið að reka á eftir sér, þetta gerir börnin löt og hyskin. Það á að vera heimild til þess, að þau fái að hvíla sig í eitt eða tvö ár, ef þau óska þess, og þeir, sem ekki ætla að halda áfram langskólanámi, hafa meira gagn af því, ef þeir læra frá 16–20 ára aldurs, en ef þeir læra yngri en 16 ára, enda eru unglingar mjög misjafnlega bráðþroska, þannig að þarna ætti að vera rýmri heimild en er í frv., því að hún er nánast engin til, að menn fái að fresta námi. Svo álít ég ekki nokkra þörf á að hafa skólatímann svona langan árlega. Við þekkjum það, sem búum úti á landsbyggðinni. Börnin voru þrjá mánuði í barnaskólanum árlega og lærðu eins mikið og börnin í bæjunum, sem voru í 6–7 mánuði. Það þarf ekki lengra en minnast á hv. 5. þm. Norðurl. v. Hann sagði mér, að hann hefði verið tvo mánuði í skóla árlega tvo vetur, tvo mánuði hvorn vetur, þá kunni hann fögin utanbókar. Svo var hann sér til gamans og til þess að horfa á hina þriðja árið. Menn eru misnæmir. Ég veit, að hann segir þetta satt, þannig að það er alveg ástæðulaust fyrir þá, sem hafa miklar námsgáfur, að kveljast á því að sitja 9 mánuði árlega í 9 ár, ef þeir geta lært á miklu skemmri tíma. Svo er eitt við þetta frv., sem gerir það að verkum, að ég get ekki greitt atkv. með því. Það virðist vera alveg gengið fram hjá - eða nær alveg - þörfum dreifbýlisins. Það er allt önnur aðstaða hér í Reykjavík en í sveitum og jafnvel í minni byggðarlögum úti á landi. Miðað við að hafa þetta 9 ár þá er þetta fyrst og fremst fósturskóli. Það á að taka börnin ung, þau geta farið heim til sín á kvöldin og verið hjá foreldrum sínum á kvöldin og nóttunni, og ef foreldrarnir vinna bæði úti, þykir þeim gott að losna við þau að deginum. En þetta horfir allt öðruvísi við hjá okkur í dreifbýlinu, og ég vil þess vegna, að þetta sé aðgreint miklu meira í frv. heldur en gert er. Það er raunar verið að tala um, að það þurfi ekki að vera nema 7 mánuði undir vissum kringumstæðum og svo 71/2, en það er bara óþarflega langt úti á landsbyggðinni. Aðalatriðið er að halda áfram að læra, meðan verið er við það, en ekki hve marga mánuði verið er við það, því að þegar menn fara að dunda við lærdóminn, þá læra þeir ekki neitt. Þeir gleyma þá jafnóðum og þeir læra. En sinni unglingur námi vel, geta þeir lært á ótrúlega skömmum tíma, einkum ef þeir hafa námsgáfur. Svo á þetta að vera miklu rýmra með að kenna börnunum heima, ef mæðurnar vinna ekki úti og eru heima hjá sér. Það er gerbreytt viðhorf í sveitunum t.d. frá því, sem var. Það er margfalt minni vinna, síðan rafmagn kom og öll þægindi. Ef konurnar eru færar um það eða foreldrarnir, annað hvort þeirra, og hafa tíma til þess, hví mega þeir ekki kenna börnunum heima og það sé bara eftirlit með því, að þau læri? Því er verið að þvinga þau í þennan skóla, kornung börnin, 7–10 ára? Hv. 3. landsk. þm., Bjarni Guðnason, var að tala um, að það væru dæmi til þess, að börn væru ekki farin að fara fyrr en 10 ára í skóla. Það eru vafalaust, sem betur fer, dæmi til þess. Það er langbest að læra heima, ef börnin hafa aðstöðu til þess, hvað ætli gáfaðir unglingar þurfi endilega í skóla til þess að læra þessi barnafög? Ef annaðhvort foreldra er sæmilega greint, er vel hægt að kenna þeim fyrstu bekkina, og það er betra fyrir börnin og gerir heimilin ánægjulegri. Hitt horfir öðruvísi við, ef konurnar vinna úti. Þá hafa þær ekki aðstöðu til þess, og þá eru þær fegnar að losna við börnin að deginum, og ég hef ekkert á móti því heldur. En ég vil bara, að þetta sé aðgreint. Þetta er svo mismunandi aðstaða. Konurnar í sveitinni vinna yfirleitt ekki úti, þær hafa enga aðstöðu til þess, og þá geta þær haft ánægju af að kenna sínum börnum og meira segja lært af því sjálfar. Ég ætla ekki að eyða tíma í að fara yfir allt þetta frv. og finna að öllu, sem er hægt að finna að í því og væri hægt að hafa á annan veg. Það mundi ekki endast mér dagurinn til þess. En það er ýmislegt, sem er dálitið skoplegt í þessu frv., og þarf raunar að semja það allt saman upp. Það, sem mér líkar ekki við hæstv. menntmrh., er, að ég vildi, að hann lagaði það, sem helst þarf að laga í menntamálakerfinu, en ekki fara að taka það, sem skást er í því í dag og koma því í ólag. Það er nú með þessar kröfur um stúdentsnám. Það var t.d. farið að setja þennan stúdentsstimpil á hjúkrunarkonurnar. Hvaða lifandi manni dettur nú í hug að það séu betri hjúkrunarkonur, þó að það sé búið að pína þær 9 ár í skyldunámi, svo í menntaskóla og svo í háskóla, - að þær verði duglegri hjúkrunarkonur en með svona venjulegri menntun? Það er dugnaðurinn að vinna, sem fyrst og fremst kemur til greina, og ýmisleg nærgætni fyrir hjúkrunarkonur, en ekki hvort þær séu góðar að læra tungumál og allra síst, að þær hafi slæpst endalaust í skólum, svo að þær nenni ekki neitt að gera. Því miður er það þannig með þetta langskólanám, að menn læra leti og slæpingshátt margir hverjir bara á því. Það er viss hópur, sem vinnur, en svo er stór hópur, sem lærir bara að dunda. Við skulum taka menntaskólana hérna. Ég var að lesa skýrslu um það. Það er alltaf að fjölga þeim, sem fá 3. einkunn. Námshæfnin virðist vera að minnka eða ástundunin eða hvort tveggja. Það eru miklu meiri truflanir en var. Það er sjónvarp og alls konar skemmtanir og krakkarnir eru í þessu og hugsa ekki um að læra. Þess vegna er aðalatriðið, að það þýðir ekki að vera að pína unglinga, sem hafa ekki áhuga á að læra, - að pína þá við það. Þeir læra þá bara að slæpast. Í 20. gr. frv. er talað um vesalings skólastjórana, og 20. gr. byrjar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Skólastjóri stjórnar starfi grunnskóla í samráði við kennara undir yfirstjórn menntmrn., fræðsluráðs, fræðslustjóra og skólanefndar.“ En það er miklu meira, sem hann þarf að taka tillit til. Þetta á allt að vera tvöfalt úti í dreifbýlinu, en það á ekki að vera hér í Reykjavík. Það eiga að vera fræðsluráð og fræðslustjórar, svo eiga að vera skólanefndir og skólanefndarfulltrúar. Skólastjórnin þarf að taka tillit til þessara tveggja aðila. Svo koma foreldrafélög og svo koma nemendafélög. Og skólastjórinn þarf að taka tillit til þessa alls. Svo er hægt að gera hann ómyndugan í ýmsum hlutum. Neðar í gr. segir: „Nú greinir skólastjóra og kennara á um meðferð tiltekins máls, og má þá vísa málinu til skólanefndar og fræðslustjóra, er fellir úrskurð um það. Ákvörðun skólastjóra gildir, uns úrskurður fræðslustjóra liggur fyrir.“ M.ö.o.: það er hægt að gera þessa vesalings menn ómynduga að öllu, sem þeir gera, og það eru ótal ráð og nefndir, sem þeir þurfa alltaf að vera að boða á sinn fund og hafa samráð við. Það verður víst ekki mikið úr kennslunni hjá þessum skólastjórum eftir þetta. Svo er ekkert þægilegt fyrir yfirmann, að það sé hægt að gera hann einfaldlega ómyndugan út af einhverju þrasi við kennarana og það sé fræðslustjórinn, sem getur gert það, og liggur ekkert fyrir um það, að fræðslustjórarnir hafi meiri stjórnunarhæfileika en skólastjórarnir. Ég er ekkert hrifinn af einræði, en ef einhver á að ráða, þá megum við ekki gera honum ómögulegt að ráða, og við vitum, að það er ekki hægt fyrir nokkurn mann að stjórna einu eða neinu, ef hægt er að taka af honum ráðin um hvaða smámuni sem er. Ég hef rætt þetta mál dálítið heima í mínu kjördæmi, og mér virðist, að stemningin sé á móti frv. Yfirleitt er fólkið á móti því, og ég hef heyrt margar raddir hjá skólastjórum, sem eru mjög óánægðir með frv. og sumir algerlega á móti því. Ég ætla ekki að þreyta ykkur á allt of miklum lestri, svo að ég stikla aðeins á stóru, því að það er eins og ég sagði áðan, að það mundi taka allt of langan tíma. 34. gr. er um skólabrytana. Það á vitanlega að ráða bryta og eftir tveggja ára setningartíma við sama skóla á bryti rétt á skipun í starf sitt, enda hafi hann meðmæli skólastjóra um skipan í starfið. Ég held, að með öllum þessum ráðum, sem eiga að starfa í kringum skólastjórana, væri kannske rétt að láta skólastjórana ekki hafa alveg einveldi um þennan bryta. Satt að segja álit ég óskynsamlegt að gera hann að starfsmanni hjá ríkinu, því að það er nú þannig með þessa ríkisstarfsmenn að það er ómögulegt að losna við þá, og það hefði verið ákaflega þarft verk hjá núv. hæstv. menntmrh., ef hann hefði komið því inn í fræðslulögin, að það væri hægt, að skólanefndir eða fræðsluráð og skólastjórar gætu losað sig við kennara, sem ekki hefðu hæfileika til að kenna, því að það þarf ekki marga slæma kennara við skóla til þess að eyðileggja skólann a.m.k. að nokkru leyti. Er alveg óþolandi, að skólarnir verði að sitja með lélega kennara og geti ekki losnað við þá, nema þeir hafi stórlega brotið af sér. Það ætti að vera eðlilegur uppsagnarfrestur hjá báðum aðilum, bæði þeim, sem ráða yfir skólunum, og eins kennurunum. En það er hrein plága fyrir skólann að þurfa að sitja með lélegan kennara. Viðvíkjandi þessum brytum, ef búið er að skipa þá sem starfsmenn ríkisins, þá er ómögulegt að losna við þá. Og það getur vel verið, að þeir verði latir við matreiðsluna. Ég held því, að þarna sé vitleysa á ferðinni, það væri réttara að ráða þá eins og gert hefur verið, en ekki að vera að skipa þá eins og fastlaunaða ríkisstarfsmenn. Það þarf hugsunarsemi viðvíkjandi matreiðslu. Í 36. gr., - það er alltaf verið að tala um þennan vinnutíma, - segir, að þegar kennari nær 55 ára aldri, minnkar starfsskylda hans um 1/6, og er hann nær 60 ára aldri minnkar starfsskylda hans enn um 1/6 af fullri starfsskyldu. Til þess að öðlast framangreindan afslátt þarf 20 ára kennsluferil. Satt að segja held ég, að þetta sé alveg óþarfi. Ég held, að 55 ára maður geti unnið fullan vinnudag. Það getur komið til mála, úr því að menn eru yfir 60 ára, að lækka starfsskyldu. Ég held, að þarna sé gengið óþarflega langt. Menn eru orðnir svo óskaplega hræddir við vinnuna. Það væri a.m.k. alveg óhætt að draga það yfir 60 ára aldurinn. Í 42. gr. kemur valnámíð, í 9. bekk verði val námsgreina frjálst að hluta. Skal þar við það miðað, að verklegt skyldu og valnám geti samanlagt numið helmingi námstímans að hámarki, en fimmtungi hans að lágmarki. Nú er það svo, að það þarf viss skilyrði til þess að geta stundað verklegt nám. Svo er síðar tekið fram, að ef unglingarnir vinna heima, þá má það koma að hálfu leyti, að mig minnir, upp í þetta skyldunám, verklega námið. Það þarf viss skilyrði til þess að geta lært verklegt nám. T.d. ef á að læra að fara með vélar, þarf unglingurinn að vera þar, sem unnið er með vélum. Það er ósköp litið verklegt nám, þó að það sé einhver smíðakompa til, þar sem þeir eru að klastra saman borði eða einhverri hirslu. Þetta var nú svona, þegar ég var í skóla. Ég var að puða við þetta. Ég er nú ekki neinn smiður, og ég hafði heldur ekkert gagn af þessu. Það er annaðhvort að gera hlutinn eða að gera hann ekki. Þessir skólar okkar núna hafa ekki skilyrði til að kenna þetta verklega nám. Það er t.d. nauðsynlegt fyrir þá, sem vinna í sveitunum, að læra að fara með vélarnar. Það er orðin svo mikil véltækni. Það verða þeir að gera við heyvinnuna eða við vinnuna með vélunum. Þeir geta ekki gert það í skólunum. Það er eins með sjávarútveginn. Það þarf að læra margt viðvíkjandi honum, bæði að verka fiskinn og afla fisksins. Það geta þeir vitanlega ekki gert t.d. á Reykjum í Hrútafirði eða á Húnavöllum eða í öðrum slíkum skólum. Ég held þess vegna, að það væri betra að hafa skyldunámið styttra, láta ganga að því að læra bóklegu fögin, og svo geta þeir farið í að læra það verklegt, sem þau eiga að læra, í sérstökum verklegum skólum, hvort það er heldur fiskiðnskóli eða sjómannaskóli eða vélskóli eða annað slíkt. Ég veit t.d., að það væri æskilegt fyrir sveitadrengi að hafa námskeið til að læra að fara með vélar, það er orðið svo mikið um vélar, og þannig er það í öllum atvinnugreinum, jafnt í iðnaði og fiskvinnslu. Ég held, að það sé ekki ástæða til að blanda þessu svona saman. Ég held, að þessir skólar hafi ekki aðstöðu til þess að kenna verklega námið. Ég hef auðvitað ekkert nema gott um það að segja, að heimild sé veitt til þess, að þau fái að vera heima hjá sér og það sé metið upp í þetta verklega nám. En ég held það væri betra að hafa tímann styttri og ganga almennilega að því að læra bóklegu fögin. Svo er 44. gr. ákaflega skopleg. Þar er nú vinnutímastyttingin komin. Þá er verið að reikna út, hvað barnið má vinna eða unglingurinn margar mínútur. Ég breytti þessu í klukkutíma, og það verður í 1. bekk eitthvað 14 eða 15 tímar á viku, sem má læra, og lesturinn á víst að vera í þeim tíma. Ætli það væri ekki betra fyrir þau að vera heima hjá móður sinni, blessuð börnin, en að vera að pína þau á heimavistarskóla og þau mega ekki vinna nema 14 eða 15 tíma vikulega? Það verða 3 tímar á dag. Svo eiga þau víst að læra að slæpast hinn tímann. Ég held, að það væri hollara fyrir börn í dreifbýlinu að fá að vera heima hjá sér. Hitt horfir öðruvísi við, eins og ég minntist á áðan, hjá þeim, sem þurfa endilega að losna við börnin að deginum, þar sem foreldrarnir vinna bæði úti. Þessu er of mikið ruglað saman. Svo er hjá eldri krökkunum, að þá á að miða við 40 stunda vinnuviku, og ég veit ekki, hvort það er ástæða til að hafa það svo nákvæmt. Ætli þau eigi ekki að sitja í tímum svona 25 tíma á viku, og þá ættu þau að hafa 10–15 tíma til að lesa. Ég held það sé nú alveg ástæðulaust að vera að banna blessuðum börnunum að lesa lengur, ef þau hafa gaman af því og langar til þess, og þyrfti ekki svona klausur. Hin, sem ekki nenna því, gera það ekki. Það væri hægt að sleppa þessu að einhverju eða öllu leyti, held ég. Þetta er dálítið hlægilegt. Svo kemur hérna um tímann, sem þau eiga að vera í hverri kennslustund: „Lengd kennslustundar fer eftir ákvörðun skólastjóra. Eigi má þó samfelld kennslustund vera lengri en 80 mínútur og eigi að jafnaði skemmri en 20 mínútur. Meðallengd kennslustunda í grunnskóla telst vera 40 mínútur.“ Hvað á eiginlega að þýða að fara að setja þetta í lögin? Það má vera 80 mínútur, það má vera 20 mínútur, en meðaltalið á að vera 40 mínútur og kennaranum sagt að ráða þessu að mestu leyti. Til hvers er þetta skraf? Þeir hafa ekki verið beint sparir á orðin, sem sömdu þetta. Þetta er náttúrlega eins og hver önnur vitleysa. Það er allt of langt að hafa börnin 80 mínútur og óþarflega stutt að hafa þau 20 mínútur, og hvað þarf að vera að rugla um þetta? Var þá ekki bara hægt að segja, að það ætti að vera 40 mínútur. Svo kemur 57. gr., mjög merkileg grein. Sannleikurinn er sá, að bað er verið að tala um það, að þau hafi verið of erfið, þessi landspróf. En staðreyndin er sú, að þegar þessir unglingar eru búnir að taka landsprófin, þá standa þeir sig ekki of vel í menntaskólanum, þannig að reynslan er sú, að landsprófin hafa ekki verið of ströng. Það fara jafnvel fleiri í menntaskóla en eiga þangað erindi. En það, sem fyrst og fremst pínir unglingana áfram til þó að reyna að læra eitthvað, eru prófin. Ég var einu sinni á lýðskóla úti í Noregi. Þá voru engin próf þar. Þá voru fyrirlestrar og svoleiðis. Það lærði heldur enginn neitt. Það eru prófin, sem pína börnin til að læra, og ef prófin eru ekki, þá nenna þau ekki að læra. Þeir, sem eru námsmenn, læra, þeir standa sig í gegnum landsprófið. Hin læra minna, m.a. af getuleysi og í sumum tilfellum af leti, og það er ekkert um það að segja. Ef menn nenna ekki að læra, þá þýðir ekkert að vera að pína þá við það. 57. gr. hljóðar svo: „Próf í grunnskóla skulu jafnan vera framkvæmd af kennurum skólans, sbr. þó 58. gr. Kennarar skulu gefa umsögn og/eða einkunnir í loks hvers skólaárs eða námsáfanga, er gefi til kynna námsárangur, vinnubrögð og framfarir nemandans og viðhorf hans til viðfangsefna skólans. Upplýsingar þessar skulu færðir á spjaldskrá skólans og prófskýrslur veittar nemendum og foreldrum.“ M.ö.o.: það virðist eiga að mestu leyti að fella próf niður. Það er talað um það í öðrum greinum, að það eigi að vera einhverjar staðlaðar prófreglur um íslensku og stærðfræði, en það á a.m.k. að gera þetta allt saman vægara og óljósara. Það á að lengja tímann, og það á að stuðla að því, að börnin læri ekkert í þessum skólum. Ef ekkert aðhald er fyrir þau af prófunum, þá hætta þau að læra. Það hafa sagt mér kennarar hér í Reykjavík, sem kenna börnum, að það sé hluti af krökkunum, sem ekki geta lært, og þeim er hleypt í gegnum barnaprófið, án þess í raun og veru að þau hafi lokið því námi, sem til þess þarf, og er e.t.v. ekkert annað að gera. En ég held, að þarna sé gengið of langt. Ég held, að prófin, eins og þau eru, - það er hægt að gera einhverjar smávegis breytingar á því fyrirkomulagi, - en ég held, að þau séu bara nauðsynleg og góð. Það er talið nauðsynlegt að koma í gegn þessari vitleysu til þess að geta samræmt kerfið. Á svo öll þessi hersing, hvort sem hún getur lært eða ekki lært, að fá aðild að menntaskólunum. Það þarf þá víst að stækka þá eitthvað. Svo, ef einhver próf eru þar, þá fellur mikið af unglingunum. En er nokkuð unnið við þessa breytingu? Er ekki best að hafa prófin eitthvað lík því, sem þau hafa verið? Ég er ekki að halda því fram, að það eigi að hafa þau allt of ströng, en ef próf eru ekki, þá læra menn ekki, nema einstaka maður. Þau eru aðhald. Svo kemur ráðgjafar- og fræðsluþjónustan. Það er nú alveg kostulegt. Alls staðar eiga þessir sálfræðingar að vera. Það er bara, að eitthvað af börnunum verði ekki sálsjúkt af þessum sálfræðingum. Ég efa það ekki, að það eru ýmis börn, sem eru vandmeðfarin andlega, en þá er meiri þörf að taka fyrir rætur meinsins. Ég hygg, að það beri miklu meira á þessu hér í þéttbýlinu en hjá okkur úti í sveitunum. Ég hef afar lítið orðið var við, að börn séu mjög taugaveikluð hjá okkur a.m.k. Ég hef hlerað það hjá kennurum, að það eru ýmis börn hér taugaveikluð. Og ætli það sé ekki ástæðan fyrir þessu m.a., að þau hafi verið vanrækt á heimilunum? Of margir hjónaskilnaðir, konurnar vinna úti, og það er ekki hugsað nógu vel um börnin. Þau veiklast á þessu. Það væri sennilega meiri ástæða til að taka fyrir rætur meinsins. Ég hef ekki trú á, ef búið er að gera barn hálfvitlaust, að einhver hálfvitlaus sálfræðingur geri það með fullu viti. Það er fyrst og fremst undirstaðan að heilbrigðu sálarlífi barnsins, að heimilislífið sé í lagi, þar sem börnin eru alin upp, og það væri þarflegra af menntmrn., ef það væri hægt að hafa strangari lög viðvíkjandi hjónaskilnuðum og upplausn heimila, en að vera með sálfræðinga á eftir hverjum krakka. Sem betur fer hafa mörg börn ekkert með það að gera. Í vissum tilfellum getur verið nauðsynlegt að hafa sérskóla fyrir slík börn, en það mun vera fyrst og fremst uppeldi barnanna, sem gerir þetta. Fyrir utan það eru náttúrlega nokkur börn, sem eru vangefin, eru fædd þannig, og það er ekki hægt að gera við því. Svo er talað um forskóla og einkaskóla. Það er vafalaust ekkert á móti því að hafa forskóla fyrir unga krakka og ekki heldur einkaskóla, en þá eiga menn að kosta sjálfir. Forskólann á svo aftur ríkið að kosta. En það er eins og ég minntist á áðan með þessa einkaskóla. Það er alveg eins gott að kenna börnunum heima. Það þarf engan einkaskóla öðruvísi. En það er ekki gert ráð fyrir því, heldur á að hafa þetta með sérstakri skólakerfishliðstæðu. Það á að rýmka þetta. Það á að prófa unglingana. Það á ekkert að vera að neyða þá í skóla. Ef þeir hafa aðstöðu til þess að læra utan skóla eða heima og standa sig eins vel og krakkarnir í skólanum, þá á að lofa þeim það. Það er illa farið með gáfaða unglinga að vera að neyða þá til að sitja allt of lengi í skóla. Þeir fá leiða á náminu á því. Ég ætla ekki að þreyta ykkur á því að vera að lesa meira upp úr þessu frv. Þetta er furðuleg langloka, og eins og ég sagði áðan, ég er ekkert að kenna menntmrn. um þetta. Þetta var lagt upp í hendurnar á henni, og n. reyndi að laga þetta, og till. hennar voru heldur til bóta, þannig að ég er ekkert að deila á n. En þetta er fáránlegt. Það er eins og þessir menn hafi verið að strekkja við að hafa þetta sem allra lengst, teygja lopann. Þeir hafa sennilega haldið, að það væri því meira vit í því sem þeir hefðu það lengra, og hafa þess vegna gleymt viskunni. Það er margt fleira í þessu. Það eru t.d. öll þessi blessuð ráð, þessi tvöföldu kerfi. Úti í dreifbýlinu eiga kerfin að vera tvöföld. Það eiga að vera skólanefndir, það eiga að vera fræðsluráð, svo á að vera fræðslustjóri og svo á að vera skólanefndarfulltrúi. Hér í Reykjavík á þetta að vera einfalt. Það er miklu viturlegra. Hvað eiga þessar kúnstir að þýða? Er ekki hægt að hafa þetta einfalt kerfi? Og svo eiga héraðssamtökin, sem ekki er búið að lögfesta, eða kjördæmasamtökin að velja þetta fræðsluráð. Er ekki annaðhvort hægt að hafa skólanefndir eða fræðsluráð, en ekki hvort tveggja? Svo eiga báðir þessir aðilar að geta haft skrifstofur og starfsfólk, og ríkið á að borga helminginn af þessu. Þetta er tóm vitleysa. Það var áætlað, að þetta ætti að kosta eitthvað um 300 millj. kr. Nú vitum við, að allt hefur hækkað, og ætli hækkunin verði ekki sennilega nærri tvöföld? Sannleikurinn er sá, að það er ómögulegt að áætla þetta, og ég skal ekkert fullyrða um, hvað það verður, og verður e.t.v. minna, vegna þess að það verður aldrei framkvæmt. En það er enginn efi, að þarna verður um allmikið fé að ræða. Mér skilst í frv. um verðstöðvun, að það eigi að skera útgjöldin niður um álitlega upphæð, eitthvað 1000 millj. kr. eða kannske meira. En þarna er verið að samþykkja aukna eyðslu, sem þið gerið ykkur ekki grein fyrir, hvað verður mikil, og því síður, að hún verði nokkuð til gagns, því að þessi lög verða á allan hátt verri en þau lög, sem eru í gildi núna. Þessi próf miða að því, að unglingarnir þurfi ekki endilega að læra mikið, enda verður það vafalaust þannig. Fyrst var þessi skattafsláttur okkar, sem gerir svona 550 millj. kr., svo kemur Akranesferjan, sem beint og óbeint fer sennilega upp undir 100 millj. kr. Svo kemur grunnskólafrv., sem verður 500–600 millj. Þessar þrjár vitleysur á þinginu nú gera sennilega eitthvað á annan milljarð. Svo þykjumst við ætla að skera niður útgjöld, af því að þau séu of há, - útgjöld, sem eru ekki að öllu leyti óþörf, og væri æskilegra að geta veitt fé 9 þær framkvæmdir en bæta hverri vitleysunni ofan á aðra. Ég væri ekki að telja þetta eftir, ef ég hefði trú á því, að þessi lög væru til bóta, þau verða bara til ills. Ég sé yfirleitt afar fátt jákvætt við þennan lagabálk. Ég er í engum vafa um það, að Nd. samþykkir þetta frv. Það er nú nokkurn veginn vist. En ég er ekki alveg vonlaus um, að það dagi uppi í Ed. Það er nú þannig, að þeir eru öllu meiri fjármálamenn, kratarnir í Ed. en Nd. Svo höfum við mann í Ed., sem hefur dálitla reynslu og vit í fjármálum, þar sem Geir Gunnarsson er. Ég veit ekki, hversu ákafur hann verður að koma þessu í gegn. En reynslan sýnir það. Annars var hann að segja við mig áðan, að það væri ekkert ósanngjarnt, að frv. dveldi tvö ár í Ed., úr því að bað væri búið að dvelja þrjú ár í Nd., og ég var honum hjartanlega sammála um það. Þó ég sé vonlaus um það, að Nd. stöðvi þessa vitleysu alla, þá vona ég að hana dagi uppi. Ef svo leiðinlega fer, að frv. verði samþ., er það eins og hver önnur vitleysa, og þau lög verða vafalaust ekki ellidauð. En ég skil ekki vel, hvernig stendur á þessum áhuga hjá menntmrh. að koma þessu frv. í gegn. Sennilega er það fyrir honum eins og fuglunum, þegar þeir eru að unga út gaukseggjunum, að þeim þykir vænst um gaukseggið, af því að það er stærst, á meðan það er í hreiðrinu, en svo þegar unginn kemur úr því og étur allt frá hinum ungunum, þá fer ástin að minnka. Fuglarnir geta varla fóðrað gauksungann, því að hann þarf svo mikið. Ætli það verði ekki þannig með þetta frv.?



Herra forseti. Eftir mikla gagnrýni, sem þetta frv. hefur hlotið hér í hv. d., bæði við fyrri umr. þess og einnig hér í dag, er ég alls ekki vonlaus um, að svo fari, að frv. verði ekki afgreitt sem lög frá þessu Alþingi. Með hliðsjón af því og í framhaldi af þeirri sterku gagnrýni, sem ég hef haldið uppi á þetta frv., hef ég ásamt þremur öðrum hv. þm. lagt hér fram dagskrártill., sem mun vera verið að útbýta þessa stundina. Þessi dagskrártill. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með tilliti til þess, að: a) hagkvæm vinnubrögð séu að láta endanlega afgreiðslu grunnskólafrv. bíða, þar til fyrir liggur, á hvaða grundvelli verði byggt eftir fyrirhugaðar lagabreyt. varðandi verkefna- og tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga; b) algjörlega ófullnægjandi grg. fylgir frv. um kostnað við framkvæmd málsins og engar upplýsingar hafa verið gefnar um það efni við umr.; c) frv. felur í sér lengingu skólaskyldu; d) samþykktar voru við 2. umr. málsins brtt. við frv. um ákvæði varðandi byggingu skólahúsnæðis, sem leggja byrðar á ríkissjóð í mjög ríkum mæli, án þess þó að nokkuð sé vitað, hvernig verði staðið undir; e) á frv. eru stórfelld missmíði, svo sem að fela landshlutasamtökum sveitarfélaga sérstök verkefni og völd, án þess að þessi samtök hafi nokkra stöðu að lögum; f) meðferð málsins í hv. d. hefur verið reikul og stefnulaus eins og atkvgr, við 2. umr. sýndi í mörgum tilfellum; og í trausti þess, að skipuð verði 7 manna þingmannanefnd til að endurskoða frv. og það verði lagt fram endurskoðað fyrir Alþingi næsta haust, samþ. deildin að taka fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þessa till. flytja auk mín hv. 3. þm. Norðurl. v., Björn Pálsson, hv. 3. landsk. þm., Bjarni Guðnason, og hv. 4. þm. Austf., Sverrir Hermannsson. Ég hef rætt þetta frv. allitarlega fyrr hér á hv. Alþ. og ekki ástæða til þess að flytja nú mjög ítarlega ræðu. Ég vil þó fara nokkrum orðum um meginatriði þess, hvað liggur að baki því, að þessi frávísunar- eða dagskrártill. er komin fram. Eins og greinir í 1. lið, er það kunnugt, að nú er verið að endurskoða verkefna- og tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Sveitarstjórnarlögin eru í endurskoðun. Í framhaldi af því vil ég minna á það, að till. okkar sjálfstæðismanna um þessi mál hafa í heild hnigið að því, að sveitarfélögin í landinu tækju í sínar hendur það, sem hér er kallað grunnskólanám. Hvort svo fer við þá endurskoðun, sem nú stendur yfir um verkefna- og tekjuskiptingu ríkis op sveitarfélaga, að sveitarfélögunum verði fengið þetta verkefni í hendur, skal ég ekki um segja. Hitt er þó ljóst, að þess má vænta, að sjálfstæðismenn hér á hv. Alþ. geri a.m.k. tilraun til þess að koma fram okkar till. og okkar sjónarmiðum í sambandi við þá endurskoðun. Meðan þessi mál eru ekki útkljáð, sýnist mér, að það væri hyggilegt og æskilegt að fresta afgreiðslu þessa frv., til þess að ekki þyrfti að gerbylta þeim lögum kannske að einum til tveimur árum liðnum, ef svo færi, að sjónarmið og till. okkar sjálfstæðismanna næðu fram að ganga um þetta efni. Í annan stað er að því vikið í þessari frávísunartill., að algerlega ófullnægjandi upplýsingar fylgi frv. um þann kostnaðarauka, sem það hefur í för með sér, verði það samþykkt. Ég hef harðlega gagnrýnt þetta fyrr við umr. í þessari hv. d., bæði á yfirstandandi Alþ. og eins á síðasta ári. Það er svo, að í grg. þessa frv. segir, að vænta megi þess, að kostnaðaraukning, sem mundi stafa af samþykkt þess, verði 289 millj. kr. Þessi tala var í grg. frv., þegar það var fyrst lagt fram, að ég hygg fyrir 2 eða 3 árum. Augljóst er, að þessi tala er mjög úrelt orðin, hæði vegna verðlagsbreytinga og eins hins, að fjöldi nemenda fer vaxandi, og það mundi hafa áhrif á, hver þessi tala yrði í raun. Hitt er svo annað mál, að engin tilraun hefur verið gerð til þess að gera nokkra grein fyrir því, hver kostnaðarauki mundi af hljótast í sambandi við stofnkostnað skólamannvirkja. Við 2. umr. þessa máls var samþ. brtt. þess efnis að fella inn í 25. gr. frv., að það skyldi skylt að reisa mötuneytisaðstöðu við alla nýja skóla og við alla skóla, sem teknir væru til endurbyggingar og einhverra endurbóta. Er augljóst, að það fylgir slíkum ákvæðum gífurlegur kostnaðarauki í stofnkostnaði við skólamannvirki, og ég held, að engin tilraun hafi verið gerð til þess að gera Alþ. grein fyrir því, hvað sá kostnaðarauki yrði mikill. Kunnugir menn hafa þó giskað á, að sá útgjaldaauki ríkissjóðs, sem samþykkt þessarar brtt. mundi valda, mundi nema milljörðum. Það er einnig ljóst, að miðað við það, að í þessu frv. er gert ráð fyrir því að flytja skólastarfið í stórum meira mæli inn í skólana sjálfa heldur en nú er, þá mundi því einnig fylgja stórkostlegur útgjaldaauki fyrir ríkissjóð. Það er svo annað mál, að það kann að vera góðra gjalda vert, ef tekst með sæmilegu móti að flytja skólastarfið í meira mæli inn í skólana, þannig að þar væri vettvangur fyrir börn og unglinga til þess að lesa undir tíma og stunda þar nám að fullu. En ég hygg, að það verði harla dýrt fyrir þjóðfélagið að losa heimilin við börn og unglinga þann tíma, sem þau annars nota til lestrar og nota húsnæði á sínum heimilum. Hvað sem því liður, er ákaflega óviðeigandi, svo að ekki sé meira sagt, að þrátt fyrir margítrekaðar áskoranir til hæstv. ráðh. og til hv. n., sem um þetta mál hefur fjallað, skuli hv. Alþingi ekki gerð grein fyrir því, hver kostnaðarauki muni af samþykkt þessa frv. hljótast. Þrátt fyrir allar þessar ítrekuðu áskoranir hefur ekki heyrst hósti eða stuna frá þeim aðilum, sem áskorunum hefur verið beint til um upplýsingar um þetta efni. Slík vinnubrögð eru að mínu mati óviðunandi, og ég tek fyllilega undir það, sem hv. síðasti ræðumaður, hv. þm. Björn Pálsson, sagði um þetta efni, að það sé í rauninni lágmarksskylda að hv. Alþingi sé gerð nokkur grein fyrir hvað þessi kostnaðarauki verði mikill. á þeim tímum, sem við nú stöndum á, þegar talað er um, að fjárhagur ríkissjóðs sé þröngur og e.t.v. kunni að þurfa að skera niður fjármagn til annarra framkvæmda, sem ekki væru síður nauðsynlegar. Hér hefur mikið verið rætt um lengingu skólaskyldunnar, og ég hef oft talað um það atriði þessa máls áður. Ég skal ekki bæta við það mörgum orðum. Það hefur verið gerð allítarleg grein fyrir svipuðum viðhorfum og ég hef í huga af fyrri ræðumönnum við þessa umr. Ég vil þó taka fram til viðbótar við það, sem þeir hafa greint frá, að ég tel, að það sé engin þörf á því að lengja skólaskylduna, til þess að því marki verði náð að brúa það bil, sem nú er á milli skyldunáms og framhaldsskólanáms. Ég tel, að það sé algerlega fullnægjandi, að fræðsluskylda sé á í efstu bekkjum grunnskólastigs og að nemendum sé frjálst að sækja skóla og að úr slíkum grunnskóla brautskráist nemendur, sem hafi rétt til þess að ganga inn í framhaldsskóla, þ.e. menntaskóla og sérskóla. Ég held, að það sé engin nauðsyn að leggja skyldukvöð á nemendur, til þess að þeir verði hæfir til að ganga inn í framhaldsskóla- og sérskólastigið. Það er einnig rétt að leggja nokkra áherslu á það, sem fram hefur komið við þessa umr., að þau ákvæði þessa frv. og frv. um skólakerfi, sem að þessu lúta, eru sniðin eftir svipuðum lögum hjá frændum okkar á Norðurlöndum, sem hafa tekið upp langa skólaskyldu. Þar hefur reynslan orðið a.m.k. á sumum sviðum allmiklu neikvæðari en ætlað var í fyrstu, og þeir eru með till. að setja upp jafnvel sérstaka ríkisstofnun, eins og er í Noregi, til þess að vinna gegn hinum óæskilegu áhrifum hinnar löngu skólaskyldu. Ég rakti þær hugmyndir við 1. umr. þessa máls á Alþingi í vetur og ekki sérstök ástæða til að endurtaka það. En það er gert ráð fyrir því í till. frá 5 námsstjórum í Noregi, sem gerst þekkja framkvæmd hinnar nýju og löngu skólaskyldu þar, að það þurfi að setja á fót sérstaka ríkisstofnun, sem starfi í tengslum við menntmrn. og hafi það verkefni að efla tengsl atvinnulífs og skóla og ákvarða, hvernig megi koma því við, að nemendur á síðasta ári grunnskóla starfi að atvinnulífinu og þau störf séu metin til jafns við nám. Ég álít, að heppilegra sé að taka mið af reynslu annarra þjóða um þetta efni, sem reynt hafa hina löngu skólaskyldu, áður en farið er að lögfesta hana sér, svo augljósir sem gallar hennar eru bæði að þessu leyti og þá ekki síður því leyti, sem snýr að skólastarfinu sjálfu, þ.e. hinni uppeldislegu hlið þeirra mála, sem ég hef rakið fyrr í þessum ræðustól. Í e-lið dagskrártill. er sagt, að á frv. séu stórfelld missmíði. Þar er einungis bent á eitt atriði úr þeim missmíðum, sem á þessu frv. eru, en það er að fela stofnunum í þjóðfélaginu, sem ekki eiga sér stoð í lögum, að fara með ákveðna þætti þessara mála. Það eru landshlutasamtökin. Það má raunar heita undravert, hvað erfitt hefur reynst að fá afgreitt hér á hv. Alþingi frv. um landshlutasamtök sveitarfélaga. Það frv. var fyrst lagt fram á síðasta Alþingi, og var lögð á það rík áhersla af ýmsum þm. og aðilum utan þings að fá frv. afgreitt. Það tókst þó ekki, m.a. vegna þess, að tveir hæstv. ráðh. lögðust gegn afgreiðslu frv. Annar þeirra ráðh. var einmitt sá, sem nú er hv. 3. þm. Vestf., hv. frsm. menntmn. þessarar hv. d., og gengur nú í salinn. Þessi hv. þm., sem þá var hæstv. ráðh., lýsti yfir andstöðu sinni á síðasta Alþingi við að afgreiða frv. um landshlutasamtökin, og samt er það svo, að þetta frv., sem hér er til umr., kemur frá þessari hv. n. og úr höndum þessa hv. þm. með þeim ósköpum, að þar er gert ráð fyrir, að þessum sömu samtökum séu falin allmikil verkefni eða a.m.k. að á vegum þeirra starfi stofnanir, sem hafi með að gera umsagnir um tiltekna þætti í meðferð skólamála. Ég vænti þess, að hv. 3. þm. Vestf. hafi nú skipt um skoðun í sambandi við samtök sveitarfélaga og lögfestingu þeirra í sveitarstjórnarlögum. En ég tek þetta fram vegna þess, að það er auðvitað alger fásinna að afgreiða lög á hv. Alþingi, bæði þetta lagafrv. og önnur, þar sem gert er ráð fyrir því að fela samtökum eða stofnunum í þjóðfélaginu meðferð einstakra mála, –stofnunum, sem ekki eiga sér stoð í lögum íslenska ríkisins. Hér er um missmiði að ræða, - missmíði, sem ekki má þó túlka þannig, að ég sé að mæla gegn því, að samtök sveitarfélaganna hafi afskipti af málum á þessu sviði, enda er það út af fyrir sig í samræmi við till. okkar sjálfstæðismanna, að sveitarfélögin fái þessi mál í hendur, en það er þó með þeim ósköpum gert í þessu frv., að valdið er ekki flutt til sveitarfélaganna eða samtaka þeirra, heldur eru þangað fluttar selstöður ríkisvaldsins, eins og ég lýsti hér við 2. umr. þessa máls. Ýmsa fleiri vankanta á smíði þessa frv. væri hægt að rekja, og þeir sumir hafa verið raktir hér af fyrri ræðumönnum við þessa umræðu. Það má segja með ódæmum, hvað þetta frv. er langt og ítarlegt. Eftir að frv. hefur verið afgr. við 2. umr. hér í hv. d., er það 41 vélrituð síða. Það er enda svo, að sums staðar gengur það svo langt, hvað frv. er ítarlegt, að það er ekki einasta hlálegt, það er líka grátlegt. Það hefur verið á það bent af hv. 3. landsk. þm., að það er jafnvel kveðið á um það í einni grein þessa frv., að skólastjóri skuli hugsa. Það er líka kveðið á um það í a.m.k. einni grein þessa frv., að kennari skuli ræða við nemanda, og það er rætt um það í einni grein þessa frv., að ef viðræður kennara við nemanda beri ekki árangur, skuli skólastjóri tala við nemandann, og beri það ekki árangur, skuli vísa málinu til meðferðar fræðsluskrifstofu og fræðslustjóra. Ég tel, að svona ákvæði í l. séu aldeilis ófær og niðurlægjandi fyrir Alþingi að samþykkja slíkt. Ég tel, að þeir menn, sem starfa að fræðslumálum meðal þjóðarinnar, séu yfirleitt svo af guði gerðir, að það þurfi ekki að setja í lög, að þeir ræði við nemendur um einhver vandkvæði, sem upp koma í skólastarfi. Það er eins og gert sé ráð fyrir því af höfundum þessa frv., að skólastjórar og kennarar séu næstum skynlausar skepnur. Ég segi það hiklaust, að ég tel það vanvirðu að setja slíkt í lög, eins og hér hefur verið vitnað til.

Ég vil beina þeirri spurningu til hv. ræðumanns, hvort hann eigi mikið eftir af máli sínu. Það hefjast nú senn fundir þingflokka. Ég hafði að vísu gert mér nokkrar vonir um, að þessari umr. gæti orðið lokið, áður en þeir hæfust, en ég verð að sjálfsögðu reiðubúinn að halda fundi áfram eftir kvöldmat, ef þess gerist þörf. En ég vil aðeins beina því til hv. ræðumanns, hvort hann eigi mikið eftir af ræðu sinni, og æski þess þá, að hann geri hlé á máli sínu þar til á kvöldfundi, sem verði óhjákvæmilega að halda.

Eru ekki fleiri á mælendaskrá?

Það eru tveir aðrir á mælendaskrá.

Er ætlunin að ljúka þá umr. í kvöld?

Þá mundi ég freista þess.

Ég verð að segja, að ég á nokkuð eftir af ræðu minni og treysti mér ekki til að ljúka henni á mjög skömmum tíma. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég var þar kominn í ræðu minni, að ég var að gera grein fyrir því, sem vikið er að í e-lið dagskrártill. um missmíði á því frv., sem hér er til umr. Ég hafði vikið að landshlutasamtökunum og því, hve mikil vansmíð það er á lagasetningu frá hv. Alþingi að fela samtökum, sem ekki eiga sér stoð í lögum, ákveðin verkefni og hver nauðsyn er að bæta úr því og fyrst og fremst með því að veita landshlutasamtökunum lagalegan grundvöll að standa á. Enn fremur benti ég á, hversu ítarlegt frv. er, og það hafa fleiri gert. Frv. er langtum of ítarlegt, mærðarfullt og langt, og þó að endurskoðun þess nú hefði ekki annað gott í för með sér en að stytta það svo sem um þriðjung eða helst helming, þá væri mikið við það unnið. Það mætti þá einnig vera, að með því móti yrði svo að verki staðið af þeim, sem þá endurskoðun hefðu með höndum, að gert yrði ráð fyrir því, að kennarar, skólastjórar og aðrir þeir, sem að skólamálum vinna, væru gæddir heilbrigðri skynsemi. En svo virðist ekki vera samkv. því frv., sem hér liggur fyrir. Til þess að finna þessum orðum nokkurn stað, má vitna í t.d. 54. gr. frv., en þar segir m.a. svo með leyfi hæstv. forseta: „Ef nemanda reynist verulega áfátt í hegðun, ber kennara að leita orsaka þess. Í ljósi fenginna upplýsinga skal hann í viðtali við nemanda og forráðamenn hans, ef við á, leitast við að fá bætt úr því, sem áfátt er. Nú ber viðleitni kennara skv. 3. mgr. ekki árangur, og skal hann þá vísa málinu til meðferðar skólastjóra, sem kannar málið frá öllum hliðum. Ef meðferð hans leiðir ekki til viðunandi ástands, vísar skólastjóri málinu til sérfræðilegrar meðferðar fræðsluskrifstofu. Meðan mál skv. 4. mgr. er óútkljáð, getur skólastjóri vísað nemanda úr skóla um stundarsakir, enda tilkynni hann forráðamönnum nemanda og fræðslustjóra tafarlaust þá ákvörðun. Fræðslustjóri tekur þá málið til meðferðar í samráði við skólanefnd. Ákveða skal nánar í reglugerð um framkvæmd þessarar greinar.“ Þannig hljóða þau ódæmi. Sem sé, ef nemandi brýtur af sér í skóla, þá er kveðið svo á í l., að kennari skuli ræða við hann, ef það ber ekki árangur, þá á skólastjórinn að ræða við hann, ef það hefur ekki árangur í för með sér, skal vísa málinu til fræðsluskrifstofu og fræðslustjóra, og þá tekur fræðslustjóri málið til meðferðar í samráði við skólanefnd. Og það undrar engan eftir að hafa hlýtt á lestur þessarar greinar, að talið er, að það þurfi að setja reglugerð til þess að kveða nánar á um, hvernig með þetta allt skuli fara. Það er sem sé augljóst, að ef slík tilvik ber við í grunnskóla, þá er gert ráð fyrir því af höfundum og flm. þessa frv., að ekki sé til staðar hjá þeim mönnum, sem stjórna skóla og annast kennslu, venjuleg heilbrigð skynsemi, úr því að þarf að kveða á um það í l. að ræða við nemendur, ef út af ber. Þannig eru fjölmargar greinar þessa frv. Þær eru með ólíkindum langorðar, ítarlegar og með því marki brenndar, að það sé álit þeirra, sem að frv. standa, að þeir aðilar í skólakerfinu, sem um er fjallað, hafi varla heilbrigða skynsemi til að bera. Það hefur verið rætt hér á fundi fyrr í dag, t.d. af hv. þm. Bjarna Guðnasyni, hvernig gert er ráð fyrir því, að þetta frv., ef að lögum verður, hrúgi upp pappírsfargani og skriffinnskubákni með endalausum umsóknum, umsögnum, úrskurðum og bréfaskrifum hinna ýmsu aðila. Hv. þm. Bjarni Guðnason stillti hér upp ákveðnu dæmi, sem sannaði þetta glöggt, og það var hreinn útúrsnúningur hjá hv. þm. Svövu Jakobsdóttur, 4. landsk. þm., þegar hún taldi, að slík mál mætti leysa í síma. Til þess að sanna það, að hér var um útúrsnúning hjá hv. 4. landsk. að ræða, segir í þessari 8. gr., sem hv. þm. Bjarni Guðnason vitnaði í, að ef á að óska eftir því, að barn fái leyfi úr skóla um tímabundið skeið, t.d. hálfan mánuð eða eitthvað þess háttar, þá á forráðamaður slíks barns að sækja um undanþágu, og þá umsókn á að senda fræðslustjóra. Fræðslustjóri fær umsögn skólastjóra og skólan., og fræðslustjóri getur veitt undanþágu að fengnum slíkum umsögnum. Það dugir ekki að sækja til skólastjóra eða stjórnenda skólans, það þarf að sækja til fræðsluskrifstofunnar, til fræðslustjóra, og engum dettur í hug, að sú umsögn geti verið öðruvísi en skrifleg. Fræðslustjóri getur ekki veitt þessa heimild án þess að fá umsögn skólastjóra og skólanefndar. Þar er um tvo aðila að tefla, og umsagnir eru yfirleitt ekki teknar gildar, nema skriflegar séu. Þarna er sem sé réttilega frá skýrt af hv. þm. Bjarna Guðnasyni. Það er verið að hrúga upp skriffinnskubákni, og hinar og þessar stofnanir í þessu kerfi, sem meiningin er að setja á laggir, eru með því marki brenndar, að þeim virðist að miklu leyti á fót komið til þess að fá að skrifa bréf og senda þau á milli sín. Allt er þetta harla þungt í vöfum, og mun svo verða, að það verði ærinn frumskógur að ganga í gegnum allt það kerfi, sem sett verður á laggir, ef þetta frv. verður að lögum í þeirri mynd, sem það er nú. Það er því ærin ástæða til þess að gagnrýna gerð þessa frv., þótt ekki sé talað um stefnumið þess. Stefnumið frv. eru, eins og þegar hefur komið fram, mjög gagnrýnisverð, enda þótt ýmislegt megi þar finna til bóta. Í umr. um þetta mál hef ég vikið að fleiri þáttum þess, sem telja verður, að orki a.m.k. mjög tvímælis. Þar á ég við t.d. hið þéttriðna net sálfræðinga, félagsráðgjafa og skólaráðgjafa, en ég tel, að betur væri fyrir þeim málum séð, ef sú ábyrgð væri lögð á hendur stjórnenda og starfsliðs skóla að ráða fram úr hinum ýmsu vandamálum, sem til kunna að falla í skólastarfinu. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þann þátt málsins, en það er athyglisvert, að í frv. er ekki að finna stafkrók um ábyrgð skólastjóra á því starfi, sem í skóla fer fram. Ég vakti athygli á því við 2. umr., að í gildandi lögum segir, að skólastjóri skuli bera ábyrgð á skólastarfinu gagnvart skólanefnd og fræðsluyfirvöldum, en einhverra hluta vegna hafa flm. þessa frv. séð ástæðu til þess að fella þetta niður. Það er enda svo, að skólastjóri hefur yfir sér fimmfalda yfirstjórn. Hann hefur þéttriðið net sálfræðinga, skólaráðgjafa og félagsráðgjafa til þess að taka við því starfi, sem bann og hans starfskraftar, kennarar, annast eftir því sem lög ákveða nú. Og ef eitthvað út af ber, þá er ekki að finna nokkurn stafkrók fyrir því, að hann beri ábyrgð á þessu starfi. Hann getur varpað ábyrgðinni af sér til annarra aðila. Hann getur hringt eftir sérfræðingum, sem eru á fræðsluskrifstofunni. Við skulum segja, að ef fræðsluskrifstofa væri á Ísafirði og það koma fram ákveðin atvik í skóla á Hólmavík eða í Reykhólasveit, þá verður það auðvitað fyrsta verk skólastjóra að leita eftir þeim úrlausnum, sem sérfræðingalið fræðsluskrifstofunnar kynni að hafa í sínum fórum, í stað þess að leita úrbóta sjálfur. Hér er a.m.k. óhætt að segja, eins og um hnúta er búið í frv., að það sé harla vafasamt kerfi, sem upp er sett. Ég lít svo á, að skóli sem stofnun eigi að lúta sterkri og ábyrgri yfirstjórn síns skólastjóra, skólastjóri og kennarar eigi að bera ábyrgð á því starfi, sem þar fer fram, eins og gildandi lög kveða á um, og ef um það er að ræða, að nokkur misbrestur sé á í sambandi við hegðun nemenda, þá er það sjálfsagt mál og ekki umtalsvert og ætti ekki að þurfa að setja í lög, að skólastjóri og kennarar takist á við þann vanda, sem af því sprettur, og ráði fram úr honum á eigin spýtur. Ef skólaskylda yrði ekki lengd, eins og frv. þessi gera ráð fyrir, og þó helst að hún yrði stytt um eitt ár, þá gæfi það stjórnendum skóla meiri tækifæri til þess að hafa vald á aga op öðrum brotum nemenda í skóla og taka þau þeim tökum, sem duga mundu til þess, að aginn héldist í sómasamlegu horfi. Ég lít svo á, að enda þótt gallar þessa frv. séu miklir, og ég hef minnt á nokkra þeirra, bæði í dag og eins áður í umr. um þetta mál, séu þó kostir þess einnig miklir. Svo er þó um hnúta búið í þessu frv., að kostum og göllum er hrært saman, svo að þar verður ekki á milli skilið, án þess að frv. í heild verði tekið til gagngerðrar endurskoðunar. Sú till., sem ég hef ásamt 4 öðrum þm. lagt fram gerir ráð fyrir því, að frv. verði nú vísað frá, það verði sett á laggir 7 manna n, þm. til þess að taka málið að nýju til endurskoðunar og freista þess enn að fá það í það horf, að allir mættu sæmilega við una. Þær umbætur, sem eru í þessu frv. og flestum sýnast eðlilegar, eru þess eðlis, að engin vandkvæði hefðu verið, ef það ráð hefði verið tekið í tíma, að fella þær inn í gildandi fræðslulög frá 1946 og engin þörf að afgreiða þennan lagabálk allan til þess að ná ýmsum þýðingarmiklum umbótum fram á fræðslulögum. Þetta ráð hefði verið hægt að taka og er raunar hægt að taka enn, ef þing stendur nokkrar vikur til viðbótar, og mætti þannig koma til framkvæmda þegar á næsta skólaári ýmsum mjög mikilsverðum umbótum, sem í þessu frv. felast. En ég tel það óhæfu miðað við þá miklu galla, sem á þessu frv. eru, að afgreiða það í því formi, sem það er nú. Í f-lið þeirrar dagskrártill., sem ég og félagar mínir höfum hér flutt, er vikið að því, að meðferð þessa máls hér í hv. d. er með eindæmum. Í tillgr. segir, að hún hafi bæði verið reikul og stefnulaus. Ég hygg, að það sé einsdæmi í sambandi við jafnþýðingarmikið frv. og hér er á ferðinni, frv., sem ætlað er að mynda ramma um undirstöðumenntun þjóðarinnar, að það skuli vera lagt hér fram og koma úr þingnefnd hér á þriðja þingi, frá því að það fyrst kom fram, og skuli komnar fram yfir 80 brtt. að allri þeirri meðferð lokinni. Það er reyndar svo, að afgreiðsla þessara brtt. varð næsta handahófskennd, og er þó ekki útséð um það allt enn, því að nokkrar þeirra voru dregnar til baka til þessarar umr. Meðferð málsins hefur þannig nú á lokastigi verið með eindæmum flausturskennd og hringlandaleg. Ég tel, að það megi undur heita, ef frv. verður afgreitt að lokinni slíkri meðferð hér úr þessari hv. d. án nánari athugunar. En þótt svo fari, þykir mér einsýnt, að hv. Ed. verði að taka hendi til og lagfæra margháttuð missmíði, sem á þessu frv. eru, og á ég þar þó einungis við þau missmíði, sem felast í afgreiðslu brtt. við 2. umr. og þeirra, sem væntanlega koma til afgreiðslu hér að lokinni 3. umr. Þetta er eitt af þeim atriðum, sem styðja það mjög, að frv. verði lagt til hliðar að þessu sinni og enn gengið í það verk að reyna að koma á það skaplegri mynd. Ég skal ekki að þessu sinni lengja þetta meira. Ég hef vikið hér að nokkrum þáttum þessa máls, gerð frv. og hinum stórmiklu göllum, sem á því eru hvað allan búnað þess snertir, lengd, mærðarfullt tal um óþarfa hluti og móðgandi fyrrimæli til stjórnenda í skóla um það, hvernig þeir skuli haga sér við hin smávægilegustu efni. Ég hef gert grein fyrir hinum stórkostlegu göllum, sem fylgja lengingu skólaskyldu og lengingu skólaársins. Út af lengingu skólaársins varpaði ég því hér fram við 2. umr., hvernig það yrði framkvæmt, sem mér sýnist þó vera virðingarverð tilraun hjá hv. n., að það sé sett inn í l., að störf í atvinnulífi megi meta til jafns við skólanám. Ég varpaði fram spurningum um það, hvaða mati yrði slegið á nám þeirra nemenda, sem t.d. í apríl og maímánuði hyrfu úr skóla til þess að vinna í fiski eða aðstoða föður sinn á sauðburði í sveit, eða annað því um líkt, sem fylgir þýðingarmestu þáttum í atvinnuvegum þjóðarinnar, og hvort slíkir nemendur mundu fá inngöngu í framhaldsskóla að slíku starfi loknu. Ég fékk auðvitað engin svör, enda eru þau ákvæði frv., sem nú eru komin inn í það eftir 2. umr., ákaflega óljós og erfitt að átta sig á þeim að þessu leyti, enda þótt þar sé um virðingarverða tilraun að ræða. Ég vil þó enn ítreka það, hvort hv. n., sem um þetta hefur fjallað, hafi gert sér grein fyrir því, hvernig slík tilvik skyldi framkvæma. Ég hef gert grein fyrir því, hvílíkt stjórnunarbákn er sett upp með þessu frv. og hvílíku skriffinnskubákni og flækju í skólakerfinu öllu er verið að koma upp. Ég hef dregið í efa, að nokkur valddreifing fylgi því, þótt settar séu upp fræðsluskrifstofur úti í hinum ýmsu landshlutum, - fræðsluskrifstofur, sem að vísu fá til umsagnar hin og þessi málefni, en valdið er eigi að síður í höfuðstöðvum stjórnkerfisins, hjá menntmrn. í Rvík. Ég hef dregið í efa, að rétt sé stefnt með hinu þéttriðna neti sálfræðinga, skólaráðgjafa og félagsfræðinga, og ég hef gagnrýnt harðlega, að ekki skuli með þessu frv. fylgja ítarlegri grg. heldur en fram hefur komið um þann gífurlega kostnaðarauka, sem af því hlýtur að stafa í útgjöldum ríkis og sveitarfélaga. Um það efni hafa engin svör fengist, og ég tel það óviðunandi vinnubrögð af hæstv. ríkisstj., sem leggur frv. fram, og af þeirri hv. þn., sem um málið hefur fjallað, að geta ekki með neinum hætti gert hv. Alþingi grein fyrir því, hver kostnaðarauki hlýst af samþykkt þessa frv. bæði í rekstri og mannvirkjagerð. Það eru því ærnar ástæður til þess, að ég og 3 aðrir þm. höfum hér lagt fram till. til rökstuddrar dagskrár, þar sem við gerum að lokum þá till., að skipuð verði 7 manna þingmannanefnd til þess að endurskoða frv. og að það verði lagt fram endurskoðað fyrir Alþingi næsta haust. Í trausti þess, að svo verði á málum haldið, og í trausti þess, að það megi þá vera fært í þann búning, að allir megi sæmilega við una og ekki verði slíkur stórkostlegur ágreiningur um þetta mál bæði hér á hv. Alþingi og meðal þjóðarinnar, eins og raun er á í dag, þá vil ég vænta þess, að þessi dagskrártill. fái samþykki hér í hv. deild. Auðvitað mætti, eins og ég hef þegar getið um, taka nokkra þætti þessa máls í heild út úr frv. með samstarfi nokkurra manna og þá væntanlega fyrst og fremst hv. menntmn. og þeirra manna, sem mest hafa gagnrýnt þetta frv., og fella þá inn í gildandi lög og koma þannig þegar til framkvæmda ýmsum þýðingarmiklum atriðum, sem allir eru sammála um, að séu til bóta fyrir fræðslukerfið í heild. Það yrði þá væntanlega strax til bóta fyrir íslenskan æskulýð, sem flest gott á skilið og allt þarf á sig að leggja til þess að fá sem besta undirstöðumenntun undir frekara nám og undir sitt lífsstarf.

Ólafur G. Einarsson Herra forseti. Í þessum umr. hafa kostir og gallar frv. um grunnskóla verið tíundaðir. Þeir hv. þm., sem harðnað hafa í andstöðu sinni, hafa ekkert síður viðurkennt ýmsa kosti frv. En það er hins vegar eftirtektarvert, hversu ákveðin gagnrýni kemur fram við frv. einnig af hálfu þeirra, sem sýnt hafa vilja á því, að frv. nái fram að ganga. Þessir gagnrýnendur finnast bæði hér á hv. Alþingi og utan þess. Þó er e.t.v. enn eftirtektarverðara það áhugaleysi fyrir þessu máli, sem svo ljóst hefur komið fram hér á hv. Alþingi. Þetta áhugaleysi hefur komið fram með tvennum hætti. Annars vegar með því, að þm. sjái ekki ástæðu til þess að hlusta á umr., og ég verð að segja það, að þetta á einkum við um þm. stjórnarflokkanna, þótt heiðarlegar undantekningar finnist þar á. Hins vegar birtist áhugaleysið í dræmri þátttöku í atkvgr. við 2. umr. hér skömmu fyrir páska. Flestar greinar frv. og brtt. hv. menntmn. voru samþykktar með þetta 21–24 atkv., sumar með 16:5, 19:2 og þar fram eftir götunum. Og ágreiningurinn um grundvallaratriði birtist í þessari sömu atkvgr. Þar var t.d. brtt. hv. 9. landsk. þm. um, að skólaskyldan skyldi ekki fortakslaust ná til 16 ára aldurs, heldur breytt í fræðsluskyldu, felld með 17:16 atkv., 3 sátu hjá og 4 voru fjarverandi. Sem sagt, það er minni hl. þm. í d., sem ræður ferðinni um eitt helsta ágreiningsefnið í þessu frv. Þetta gerist í máli, sem í eðli sínu er ópólitískt og engar flokksviðjar hafa verið lagðar á þm., svo að mér sé kunnugt. Þetta sýnir, að eitthvað meira en lítið er að. Það, sem hér veldur, er að mínu áliti það, að fjöldi þm. er sáróánægður með ýmis ákvæði frv. Þeir telja hins vegar ýmsir, að önnur ákvæði séu það mikils virði, að þeir hika við að leggja stein í götu þess. Ég viðurkenni, að ég er í hópi þeirra, sem hafa átt erfitt með að gera upp hug sinn. Vandinn er sá að þurfa e.t.v. að greiða atkv. með frv. vegna nokkurra grundvallaratriða, sem horfa til heilla, ef það þarf að kosta það að samþykkja í leiðinni það, sem er til óþurftar, svo að ekki sé fastar kveðið að orði. Það er ástæðulaust nú að fara að telja upp allt það, sem mér sýnist gott eða slæmt við frv., en nokkur atriði vil ég þó nefna. Það, sem ég tel einkum miður hafa farið, er í fyrsta lagi, að ekki skyldi breytt 1. gr. frv., eins og till. hv. 9. landsk. gerði ráð fyrir. Ég sleppi rökstuðningi fyrir þessari skoðun minni, hann hefur komið fram hjá ýmsum þm. hér í umr. Ég tel það einnig miður, að ákvörðun um slíkt ágreiningsatriði skuli tekin af minni hl. þm. í hv. deild. Í öðru lagi tel ég það einnig miður farið, að ekki skuli nú notað tækifærið til að einfalda hin margþættu og flóknu fjármálalegu samskipti ríkis og sveitarfélaga í skólamálum. Hér var tækifærið, en það var ekki notað. Í þriðja lagi er stjórnunarkafli frv. allt of flókinn, og það mun koma í ljós, þótt síðar verði, að hann verður að teljast meiri háttar mistök. Ég hef það á tilfinningunni, að hann sé samin með það markmið í huga að dreifa valdinu, en það er eitt af fyrirheitum hæstv. ríkisstj. Afleiðingin verður hins vegar sú, að þar er hver silkihúfan upp af annarri, eitt stjórnvaldið vísar á annað, en allt endar þó í hinu allsráðandi menntmrn. Allt verður þetta svo þungt í vöfum, að standa mun í vegi fyrir eðlilegri ákvarðanatöku þeirra, sem í raun eiga að stjórna skóla. Í fjórða lagi getur það vart talist vansalaust fyrir Alþingi að samþykkja frv., sem enginn veit hvaða kostnað hefur í för með sér. Það eina, sem raunverulega er vitað, er það, að þarna hlýtur að vera um nokkra milljarða að ræða. Gott dæmi um ábyrgðarleysi í þessum efnum er samþykkt brtt. við 25. gr. frv., þar sem sú skylda er lögð á við gerð nýs skólahúsnæðis og endurbætur eldra húsnæðis að sjá fyrir aðstöðu fyrir nemendur til náms utan kennslustunda og til að neyta málsverða. Einungis 5 þm. greiddu atkv. gegn þessari till., en 16 voru með. Hvað kostar þetta? Það veit enginn. Það hefur verið um það spurt, en það fæst ekkert svar. Það eitt er vitað, að um er að ræða hundruð, ef ekki þúsundir millj. kr. Þessi afgreiðsla er á ábyrgð stjórnarflokkanna, en hæstv. fjmrh. má þó eiga það, að hann var í hópi þeirra, sem greiddu atkv. gegn þessari till. Þessi atriði og raunar mörg fleiri hafa áhrif á það, hver endanleg afstaða mín verður og vafalaust margra annarra. Það má reyndar fullyrða, að hvert eitt þessara atriða, sem ég hef hér nefnt, gætu dugað ýmsum til þess að snúast gegn frv. Ég viðurkenni að sjálfsögðu, að ýmislegt er gott um þetta frv. að segja. Það, sem mér sýnist skipta meginmáli, er sú grundvallarstefna, sem fram kemur í frv. um skólakerfi og grunnskólafrv. byggir á, að hvert skólastig taki með eðlilegum hætti við af öðru, nemendur hljóti ákveðin réttindi til framhaldsnáms við lokapróf úr grunnskóla o.s.frv. Með þessu eru flestir þeir lausu endar, sem nú eru í okkar skólakerfi, sem hefur þróast nánast fyrir tilviljun og án heildarstefnu á undangengnum árum og leitt hefur til misréttis í námsaðstöðu, vanmats á verklegu námi og offjölgunar í háskóla. Það er veigamest atriði að bæta hér um, og það tel ég vissulega, að gerist með þessum frv., að því er þessi atriði varðar. Þegar ég nú met þessi atriði og lít til þess, að raunverulega breytist ekkert, þótt frv. verði ekki afgreitt nú í vor, þá sýnist mér skynsamlegast að fylgja þeirri till. til rökstuddrar dagskrár, sem hér var mælt fyrir áðan. Um afstöðu mína til frv., verði sú till. felld, fer að öðru leyti eftir afgreiðslu þeirra till., sem enn eru óafgreiddar og skipta sumar hverjar meginmáli. Hv. 5. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson, gerði hér að umræðuefni áðan ákvæðin um landshlutasamtök sveitarfélaga. Ég vil bæta þar nokkrum orðum við. Þessi ákvæði eru í ýmsum greinum frv. í 11. gr. eru ákvæði, hvernig fræðsluráð skuli skipuð 5–7 mönnum, sem kjörnir séu af viðkomandi landshlutasamtökum, og síðar í greininni segir, að um kosningu og starfshætti fari skv. lögum og reglugerð um starfshætti landshlutasamtaka sveitarfélaga. Hvar eru þessi lög? Hvar eru reglugerðir? Það segir einnig, að í Rvík kjósi borgarstjórn Reykjavíkur fræðsluráð og fari hún með hlutverk landshlutasamtaka skv. lögum þessum, eftir því sem við eigi. Og það er talað um, að framkvæmdastjórar landshlutasamtaka eigi rétt til fundasetu í fræðsluráðum. Það eru ákvæði í 15. gr. um, að landshlutasamtök sveitarfélaga ákveði fræðsluskrifstofu stað. Fræðsluráði er heimilað að semja svo við landshlutasamtök sveitarfélaga, að fræðsluskrifstofa taki að sér tiltekin verkefni o.s.frv. Og í 85. gr. er einnig vikið að Landshlutasamtökum sveitarfélaga svo og í 86. gr. Nú langar mig til að spyrja hv. 3. þm. Vestfj. Hannibal Valdimarsson form. menntmn., sem jafnframt er form. félmn., hvernig honum gangi nú glíman við sjálfan sig, annars vegar sem form. menntmn. og meðmælanda þessara ákvæða um réttindi og skyldur landshlutasamtakanna, að því er tekur til skólamála, og hins vegar sem form. félmn., þar sem hann hefur nú í vetur komið í veg fyrir, að frv. um lögfestingu landshlutasamtaka sveitarfélaga yrði afgreitt. Í fyrra barðist hv. 3. þm. Vestf. gegn þessu sama frv., hafði nánast allt á hornum sér og taldi þessi samtök nánast hreina vitleysu í stjórnkerfinu. Hv. þm. Pálmi Jónsson spurði, hvort hann hefði skipt um skoðun. Sem meðlimur félmn. tel ég mig vita, að hann hafi ekkert skipt um skoðun. Þess vegna er spurning mín: Hvernig getur hv. þm. komið þessari fjölbreytilegu afstöðu sinni heim og saman, eða ætlar hann þrátt fyrir allt að beita sér fyrir því, að nefnt frv. nái fram að ganga? Og hvað sýnist hæstv. menntmrh. um lagasetningu sem þessa? Ég þykist hafa heyrt hann láta í ljós þá skoðun, að lögfesting landshlutasamtakanna væri nauðsyn vegna ákvæðanna í grunnskólafrv. Það kann hins vegar vel að vera, að þetta geti allt saman gengið, þótt samtök sveitarfélaga fái vald og lagðar verði á þau skyldur, þrátt fyrir það að þau starfi algerlega á frjálsum grundvelli og það taki ekki nema sum þeirra þátt í samtökunum, vegna þess að ekki er um skylduaðild þeirra að ræða. En þetta eru óeðlileg vinnubrögð, og það er nauðsynlegt að fá svör við því, hvernig að þessum þætti verði staðið.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls eða réttara sagt við atkvgr. eftir 2. umr. um málið voru flestar af till. meiri hl. menntmn. samþykktar, en fallist á að taka nokkrar þeirra aftur til 3. umr. Eftir afgreiðsluna á frv. við 2. umr. hélt menntmn. fund og tók til athugunar og afgreiðslu þær till., sem enn lágu fyrir og höfðu verið teknar aftur. Það fór svo, að n. samþykkti að taka upp allar þær till., sem meiri hl. n. hafði áður mælt með, og leggja þær fyrir við 3. umr. Einnig var af meiri hl. n. fallist á eina af þeim till. a.m.k., sem hv. 9. landsk. þm., Ellert B. Schram, hafði borið fram, og það var einnig fallist á eina af þeim till., sem hv. þm., frú Svava Jakobsdóttir, hafði borið fram og tekið aftur til 3. umr. Það var því ráðandi í athugun n. á þeim till., sem enn þá lágu fyrir, hin sama víðsýni og hafði ríkt í öllum störfum n. í vetur. Þar höfðu verið skoðuð sjónarmið allra nm. og grannskoðaðar allar till., sem fram höfðu komið, hvort sem þær voru frá stjórnarsinnum eða stjórnarandstæðingum, og fallist á margar till. þeirra, flestallar till. þeirra aðrar en þær sem skoðanir skiptust um, vegna þess að sýnt var, að sumir nm. vildu fresta afgreiðslu frv. og láta það bíða eftir því, að búið væri að breyta m.a. lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Við töldum, að ef málið ætti að bíða eftir því, þá væri verið að ákveða þar með, að það fengi ekki afgreiðslu á þessu þingi, en fyrir því var ekki vilji í nefndinni. Ein er sú till., sem er á þskj. 687, sem ekki hafði legið fyrir við 2. umr. eða verið tekin aftur við þá afgreiðslu málsins, heldur féllst n. á, að hún þyrfti svolítið nánari skoðunar, og ég held, að n. hafi orðið sammála um að flytja hana svo breytta sem hún er á þskj. 687. Það gæti litið út fyrir, að þetta væri aðeins orðalagsbreyting, en svo er ekki. Brtt. er við 36. gr. frv. og er nú um, að fyrri mgr. orðist svo: „Þegar kennari nær 55 ára aldri, minnkar kennsluskylda hans um 1/6, og er hann nær 60 ára aldri, minnkar kennsluskylda hans enn um 1/6 af fullri kennsluskyldu.“ Í till., eins og við höfum haft hana áður, stóð „starfsskylda“, en hér kemur á tveimur eða þremur stöðum í gr. kennsluskylda, og þá verður greinin nákvæmlega eins og lagaákvæði gildandi laga eru um þetta efni. Nokkur ágreiningur hefur orðið um það í framkvæmd, hvort þetta næði til starfsskyldu kennara, sem náð hefði 55 ára aldri, en í þá deilu viljum við í n. ekki blanda okkur og viljum, að framkvæmdin sé óbreytt, eins og hún hefur verið, að það megi sem sé stytta kennsluskylduna um 1/6, þegar kennari hefur náð 55 ára aldri, og aftur um 1/6, þegar hann hefur náð 60 ára aldri, en til þess að öðlast þennan rétt, þurfi 28 ára kennsluferil. Það er einnig skv. gildandi lagaákvæði. Við höfum sem sé breytt þessari grein á þann veg, að framkvæmdin verði með sama hætti og í gildandi lögum. Þá finnst mér rétt að taka fram og skýra frá því, að n. höfðu borist, frá því að hún lauk störfum og þar til við athuguðum frv. á ný eftir 2. umr., ábendingar um tvær brtt. Önnur kom frá menntmrn., og okkur var tjáður vilji rn. með svohljóðandi bréfi, með leyfi hæstv. forseta, það er dagsett 26. mars 1974: „Í samráði við grunnskólanefnd leggur rn. til, að svofelld breyting verði gerð á 83. gr. frv. til l. um grunnskóla: Á undan síðustu málsgr. komi: „Þar sem tveir eða fleiri hreppar standa saman að skóla, skulu tekjur af útsvörum starfsmanna skólans ganga til greiðslu sameiginlegs kostnaðar sveitarsjóða af skólahaldinu, áður en greiðslubyrði er skipt milli hreppa.“ Rökin fyrir þessu eru þau, að víða sameinast sveitarfélög nú um skóla, og er þá eðlilegt, að lögbundið sé, að tekjur af útsvörum skólastjóra, kennara og annarra starfsmanna skólans renni til greiðslu kostnaðar við hina sameiginlegu stofnun í stað þess að falla til þess hrepps eins, sem hefur skólann innan sinna vébanda. Hér er ekki um að ræða neina röskun á álagningu eða innheimtu útsvara, heldur einungis verið að tryggja skiptingu þessara tekna milli sameignaraðila skólans í héraði. Mundi þetta auðvelda sameiningu skóla og sameiningu sveitarfélaga sín í milli um skiptingu kostnaðar.“ Þessa ábendingu tók n. til umr. og komst að þeirri niðurstöðu, að hér væri um ákvæði að ræða, sem ekki ættu heima í skólalöggjöfinni, hérna væri um meðferð útsvara að ræða og ættu ákvæði um þetta heima í öðrum lögum fremur. Hins vegar lít ég svo á, að það hafi verið skoðun n., að það, sem fram kemur þarna efnislega, sé ekki óeðlilegt og hún væri í raun og veru efnislega fylgjandi þessum ákvæðum. En afstaðan var sú, að þessi ákvæði ættu ekki heima í skólalöggjöfinni. Það þyrfti, þar sem væri nm að ræða annaðhvort skóla eða sjúkrahús eða aðrar stofnanir, sem væru sameign sveitarfélaga, að setja inn í viðeigandi lög ákvæði þess efnis, sem þarna væri farið fram á, í hverju tilfelli, en ekki setja það inn í skólalöggjöfina, þetta væri nánast skattalagalegt atriði. Þá lá einnig fyrir n. önnur brtt. Hún var, ef ég man rétt, frá umferðarráði ríkisins og var um að taka ákvæði um umferðarmál upp í grunnskólafrv. Það var einnig álit n., sameiginlegt álit, að þau atriði ættu ekki heima í skólalöggjöfinni, enda var það kannað, að nákvæmlega þau ákvæði, sem þarna var lagt til. að tekin yrðu inn í grunnskólafrv., eru skýrum stöfum orðuð í löggjöfinni og mundi það því ekki bæta um, þó að þau ákvæði væru orðrétt í tvennum lögum. N. hafnaði því að taka þessi ákvæði inn í grunnskólafrv., en gekk úr skugga um það, að þessi ákvæði eru í umferðarlöggjöfinni. Og það nægir, að þau séu í einum lögum, það þarf ekki að hafa þau í tvennum lögum. Hér hefur verið lögð fram till. um frávísun á þessu máli. Hún er í mörgum liðum, löngu máli. Það er farið inn á sama stílsform og á frv., sem hefur verið mikið gagnrýnt, að hún er í mjög löngu og loðnu máli, þessi frávísunartill., en slíkar till. eru venjulega nokkuð orðknappar. En hér er brugðið út af reglunni. Það er líklega til samræmis við frv. Mig grunaði það lengi, að það væri í raun og veru það, sem fyrir andstöðumönnum þessa máls vekti, koma því fyrir kattarnef á þessu þingi. En það var alltaf hulið móðu. Það var látið svo sem menn væru á því að umbæta þetta frv., og menn stóðu að fjöldamörgum brtt. Það var gengið inn á margar brtt. þessara manna, en fyrir þeim vakti eitt og bara eitt: að koma í veg fyrir afgreiðslu þessa frv. á þessu þingi, og nú er það komið í ljós. Það kemur í ljós í þessari löngu frávísunartill. Í 1. liðnum segir: Við teljum það hagkvæm vinnubrögð að láta endanlega afgreiðslu grunnskólafrv. bíða, þar til fyrir liggur, á hvaða grundvelli verði byggt eftir fyrirhugaðar lagabreytingar varðandi verkefna- og tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. - Það eru aðrir lagabálkar en menntmn. gat á nokkurn hátt um fjallað, sem þurfti að breyta, áður en þeir vildu, flm. þessarar till., fallast á samþykkt grunnskólafrv. 2. liðurinn er um það, að þessu beri að vísa frá vegna þess, að ófullnægjandi grg. fylgi frv. um kostnað við framkvæmd málsins, og engar upplýsingar hafi verið gefnar um það efni við umr. Frá því hefur verið skýrt í þessum umr., að n. kallaði á sinn fund þann starfsmann í menntmrn., sem hafði starfað að þeirri hlið málsins fyrir grunnskólanefnd að kanna, hvaða kostnaðarauki mundi verða af framkvæmd lagasetningarinnar. Og hann gaf fúslega allar þær upplýsingar, sem óskað var af hans hendi, og hann vísaði m.a. til skýrslu, sem er á bls. 91 í grunnskólafrv. og er samandregin niðurstaða af hagfræðilegri könnun þessa starfsmanns. Niðurstaðan, þegar hún er sögð í tölum, er þessi, að hann telur, að hluti ríkissjóðs af kostnaðaraukanum við framkvæmdina muni verða 229 millj., hluti sveitarfélaganna eða sveitarstjórnanna af framkvæmd málsins muni verða um 60 millj. kr. og samtals muni því kostnaðaraukinn við framkvæmdina miðað við eitt ár vera 289 millj. kr. Þetta er að vísu byggt á verðlagi á árinu 1972, að ég hygg. Það má búast við því, að tölurnar hækki, en þetta eru niðurstöðurnar, þetta eru upplýsingarnar, sem liggja fyrir um þetta efni, að kostnaðaraukinn muni verða um 300 millj. kr. Ég skal ekkert fullyrða um það, hvort þetta reynist rétt eða ekki, en þetta eru upplýsingarnar, sem liggja fyrir eftir mjög rækilega könnun, að ég hygg, mikið starf, þó að það sé hér sett fram í orðfárri yfirlitsskýrslu eða töflu. Það er alveg gefinn hlutur, að það er ekkert dularfullt við það, að lögfesting þessa frv. kosti mikið fé. Hér er um að ræða að setja upp bókasafn við hvern einasta skóla og reka það, og til þess þarf bæði húsrúm og starfskrafta. Og það er sálfræðiþjónustan, sem kemur í gegnum allt skólakerfið, það er lenging skólatíma um eitt skólaár. Þetta hlýtur allt að kosta peninga, um það fer enginn í grafgötur, og það er ekki gerð nein tilraun til þess að draga fjöður yfir það, að af samþykkt þessa frv. leiðir hundraða millj. kr. aukinn kostnað. En það er eins og menn hafa játað, hver einasti ræðumaður, sem hér hefur talað, innan um gagnrýnina hefur þó verið sagt: Það eru ótalmargir kostir í þessu frv., miklir og góðir kostir. Ég skal rifja það nánar upp hér síðar. C-liðurinn í frávísunartill. löngu er á þessa leið: „Frv. felur í sér lengingu skólaskyldu.“ - Það er í raun og veru meginatriðið, sem hefur verið gagnrýnt og nokkur veigur hefur verið í, að því er snertir gagnrýnina, að í staðinn fyrir, að við höfum nú skólaskyldu frá 7–15 ára aldurs, er samkv. frv. ætlast til þess, að skólaskyldan verði frá 7–16 ára aldurs. En hvernig koma menn því heim og saman, að þetta sé viðurstyggileg þvingun, sem byrji með fimmtánda skólaskylduárinu til þess sextánda, þegar sömu menn bera enga brtt. fram um að breyta í neinu skólaskyldu frá 7 ára til 15 ára aldurs? liggur engin þvingun í því þá? Ég sé ekki nokkurt samhengi í þessu, að þeir menn, sem eru gersamlega eyðilagðir yfir þeirri þvingun, sem því fylgi, að skólaskylda leggist á frá 15 ára til 16 ára, skuli geta þolað þá þvingun, sem leiðir af skólaskyldu frá 7 ára til 15 ára aldurs. Það er einkennilegt, hvernig þetta breytist. Það er í jafnréttisátt til 15 ára aldurs, en verður svo að óþolandi misrétti og ranglæti á einu ári, sem bætist við.  E-liður í frávísunartill. er á þá leið, að í frv. felist stórfelld missmíði, svo sem þau að fela landshlutasamtökum sveitarfélaga sérstök verkefni og völd, án þess að þessi samtök hafi nokkra stöðu að lögum. - Já, þetta eru stórfelld missmíði á grunnskólafrv. Í grunnskólafrv. má ekki fela þessum samtökum nein verkefni. Ég hef haldið fram að þessu, að báðir þeir hv. þm., sem hafa vikið að þessu á þá lund, að þetta séu mikil missmíði, væru fylgjendur einmitt frv. um landshlutasamtök og vildu fá þau afgreidd sem lög á þessu þingi. Það er hins vegar rétt, að ég hef séð missmíði á því lagafrv. og hef gert grein fyrir því bæði hér og í félmn. En ég hef ekkert tjáð mig um það, hvort ég greiði atkv. á móti því frv. En ég hef staðið að því og fallist á það að fela landshlutasamtökunum, af því að það er verið að færa vald heim í héruðin með ákvæðunum um fræðsluráðin, sem landshlutasamtökin eiga mjög að móta, að þau geri það til þess að færa vald heim í héruð, og ég hélt, að þessir hv. þm. væru mér sammála um það. Landshlutasamtökin eru staðreynd, og þau starfa eftir mýmörgum ákvæðum, þó að þau hafi ekki í landslögum bókstaf fyrir því. Og eins geta þau starfað að þeim verkefnum, sem sérstök lög fela þeim, ég sé ekki nein vandkvæði á því. Ég hef kannske lyft meira undir þessi landshlutasamtök heldur en nokkur annar maður, því að þegar ég gekk frá l. um tekjustofna sveitarfélaga, þá var það í fyrsta skipti, sem stoðum var skotið undir það, að þau gætu starfað. Það var hvorugur þessara hv. þm., sem gerði það. Það var ég, sem gerði það. Þeir hafa því ekkert við mig að sakast um það, að ég hafi verið að fjandskapast við, að þessi samtök störfuðu. Ég er ekki sammála einu og öllu, sem stendur í því frv., sem lagt hefur verið fram, og ég á fullan þinglegan rétt til þess að bera fram brtt. við það frv. og mun gera það. En ég á hlut að því, að þau hafa nú fjárhagslegan grundvöll til að starfa á, og ég stend líka að því, að þeim séu falin verkefni, þessum starfandi samtökum, í fræðslulöggjöfinni. Það verður þess vegna ekki að ástæðu til þess að vera að vísa þessu máli frá, nema þessir hv. þm. séu fjandsamlegir landshlutasamtökunum.  Nei, landshlutasamtökin eru starfandi, og þau hafa haft mýmörg verkefni á opinberum vettvangi, og þeim eru falin verkefni, þessum samtökum, og hvort sem þau fá grundvöll í annarri löggjöf eða ekki fyrir sinni heildarstarfsemi, þá geta þau innt þau af hendi eftir ákvæðunum í grunnskólafrv. Þau geta fengið þarna þátttöku í að móta fræðsluráðin og stjórna þeim þætti fræðslumálastjórnarinnar, sem færð er nú heim í héruð. Ég hefði haldið, að þeir hv. þm., sem er mjög áfram um það, að landshlutasamtökin fái starfsgrundvöll í löggjöf, ættu að fagna þessum ákvæðum, sem ég hér styð að, að verði lögfest, en ekki bregða fæti fyrir þá löggjöf, sem hefur slík efnisatriði inni að halda. Svo er lokasetningin í þessari löngu frávísunartill. á þá leið, að í trausti þess, að skipuð verði 7 manna þm: nefnd til að endurskoða frv. og það verði lagt fram endurskoðað fyrir Alþ. næsta haust, samþykkir d. að taka fyrir næsta mál á dagskrá. - Ég ber mikið traust til hv. alþm. og treysti þeim til margra góðra verka. En til að móta skólalöggjöf og betrumbæta hana, þó að bestu menn þingsins væru til þess valdir, 7 að tölu, treysti ég þeim ekki til þess að betrumbæta þá löggjöf, sem margir af færustu og þekktustu skólamönnum landsins eru búnir að fjalla um og móta. Um þetta frv. hafa fjallað þrjár mþn., fjölmennar, og í þeirri seinustu, svo að ég fari ekki neitt langt aftur í tímann, er hver skólamaðurinn öðrum merkari, sem hefur þarna lagt hönd á plóginn. Og svo eru hv. þm. hér að tala um það, að höfundar þessa frv. liti á skólastjóra sem einhverja fábjána eða „skynlausar skepnur“, sagði einn. Og hér standa, þegar betur er að gáð, margir skólastjórar að samningu frv., og þeir eiga að vera að misbjóða sinni stétt á þann veg, að það líti helst út fyrir, að skólastjórar séu taldir fávitar eða skynlausar skepnur. Þetta finnst mér nokkuð þykkt smurt og af mikilli ósanngirni mælt. Skólamennirnir, sem hér hafa m.a. um fjallað í seinustu n., eru Helgi Elíasson fræðslumálastjóri, en áður Gunnar Guðmundsson skólastjóri Laugarnesskólans, sem ég hef aldrei heyrt annað en væri hinn mætasti maður og mætasti skólamaður, og Kristján J. Gunnarsson þáv. skólastjóri Landholtsskóla.  (Grípið fram í: Þetta er ekki síðasta n.)  Er þetta ekki síðasta n.? Ja, hún er jafngóð, þó að hún sé þá hin næstsíðasta, hún er ein af þeim.  Auk þessara manna, sem nú hafa verið nefndir, var Jóhann S. Hannesson menntaskólakennari í n. og Þuríður J. Kristjánsdóttir doktor, einnig þekktur kennari og uppeldisfræðingur. Þarna var valinn maður í hverju rúmi og alls ekki þess konar fólk, sem er líklegt til þess að vilja svívirða kennarastéttina á nokkurn hátt. Og svo er þeim sendur tónninn á þann hátt, að frá ýmsum atriðum sé gengið í frv. á þann veg, að það líti helst út fyrir, að höfundarnir telji kennarana og skólastjórana vera hálfvita eða jafnvel skynlausar skepnur. Þetta er orðrétt tekið upp eftir hv. ræðumönnum hér í dag. Hv. 3. landsk. þm., Bjarni Guðnason, sagði í sinni ræðu, að frv. hefði batnað til mikilla muna. Hann sagði einnig, að í því væru mörg góð nýmæli, en svo væru líka á því vankantar. Hvað gera nú hv. þm. yfirleitt, þegar mál með mörg nýmæli eru hér til meðferðar, mörg góð nýmæli? Yfirleitt verður þá þingmeirihl. fyrir slíkum málum. En séu líka á þeim vankantar, hvað gera þm. þá? Þá bera þeir fram brtt. um að sníða meinta vankanta af. Verkefnið hér var auðvitað ekkert annað en gera þetta, bjarga hinum góðu nýmælum í höfn, en sníða vankantana af og leggja á sig það erfiði að semja og flytja till. um það. Nei, það er ekki gert. Það á bara að kasta þessu öllu í ruslakörfuna og setja eina nefnd enn, sem ekki sé skipuð skólamönnum, til þess að endurbæta frv. Ég verð að játa, að ég hef ekki trú á því, að það bæri tilætlaðan árangur. Ég hef áður vikið að því, að það væri undarlegt samhengisleysi í því að telja skólaskylduna frá 7 ára til 15 ára aldurs vera jafnréttisákvæði, en aftur skólaskylduna frá 7–16 ára, einu ári lengur, vera misréttisákvæði, en þetta fullyrti hv. 3. landsk. þm., og ég held nú helst, að það verði aðeins hans eigin rökfræði, sem getur komið þessu heim og saman. Hann vék að því, að það væri gott við þetta frv., að með grunnskólaprófi væri öllum unglingum landsins opnuð leið inn í sérhvern skóla framhaldsstigsins. Hafa flestir þm., sem um frv. hafa talað, orðið að játa, að það væri mikið jafnréttisákvæði að eiga opna leið, þegar grunnskólaprófi er lokið, inn í hvaða skóla framhaldsstigsins sem vera skal. En það var álit grunnskólanefndarinnar, að til þess að ná þessu mikilsverða marki þyrfti að bæta við einu ári. Og ég verð að segja, að ég er ekkert ginnkeyptur fyrir lengri skólagöngu, en ég játa og fellst á, að þetta sé tilvinnandi til þess að fá eitt próf, sem opni allar þessar leiðir til skólanna á framhaldsstiginu, í staðinn fyrir unglingapróf nú, miðskólapróf, landspróf, fjögurra ára gagnfræðapróf, og ekkert af þeim veitir allsherjar réttindi inn á framhaldsskólastigið, en aðeins takmarka á hverju sviði um sig. Þetta er stórkostlegur ávinningur við þessa lagasetningu frá því, sem nú er. Þá vil ég líka benda á það og hef gert það raunar áður, að á lengingu skólaskyldunnar um eitt ár, úr 7 í 16 ár í staðinn fyrir nú 7 í 15, ber að líta í samhengi við það, að við í menntmn. höfum lagt til. að vikulegur starfstími nemenda styttist nokkuð og verði að hámarki 40 stundir, og við höfum enn fremur lagt til frá því, sem í frv. var, þar sem lagt var til, að skólatíminn á ári hverju væri 9 mánuðir, hvorki meira né minna, að hann verði nú að lögum 7–9 mánuðir. Það er sem sé heimild til styttingar um tvo mánuði á ári síðustu tvö skólaárin. Þarna er um styttingu að ræða um 4 mánuði, og svo felst nokkur stytting í vikulegri styttingu starfstímans, og þá er orðin nokkur þörf fyrir viðbót við skólaárin, ef menn líta á þetta þrennt í samhengi, og það held ég, að menn verði að fallast á, að sé rétt að gera. Ég veit um fjöldamörg dæmi þess, og ég hygg, að ef þeir hv. þm., sem eru hér gagnrýnendur, líta í sinn eigin barm, þá verði þeir að játa líka, að þeir þekki þess mörg dæmi, að unglingar, sem hafa ekki haft námslöngun til að ljúka einhverju af hinum tilskildu prófum, unglingaprófinu eða miðskólaprófinu, landsskólaprófinu eða gagnfræðaprófinu, sem opna leiðir inn á framhaldsskólastigið nú, hafi látið undir höfuð leggjast að afla sér einhverra þessara prófa, t.d. miðskólaprófs, gagnfræðaprófs eða landsprófsins, sem veita mestu réttindin núna og hafi síðan ætlað að taka upp þráðinn einu, tveimur eða þremur árum síðar, þá búnir að uppgötva, að þeir vilji fara inn á eitthvert verklegt svið og þá að halda áfram í skóla, þá reka þeir sig á það, að þeir hafa lokað fyrir sér leiðum með því að taka ekki eitt af hinum tilskildu prófum og iðrast þess sáran að hafa ekki gert það. En það er bara of seint séð. Ég held því, að margur vilji vinna það til til þess að halda öllum leiðum opnum að ljúka grunnskólaprófinu, sem opnar allar þessar leiðir. Þá var einmitt í framhaldi af þessu fullyrt hér í dag, - ég held, að það hafi verið hv. þm. Björn Pálsson, - að það væri mjög æskilegt og mjög þýðingarmikið, að nemendum væri heimilt að gera hlé á námi sínu og taka svo til aftur, þar sem fyrr var frá horfið, og virtist telja þetta mjög þýðingarmikið, - og ég fellst á það, - hvíla sig í bili, sagði hann og taka svo upp þráðinn á ný. Þetta sagði hann, að þyrfti að vera í löggjöfinni. Svo sagði hann, að það þyrfti líka að vera heimild til að ljúka grunnskólanámi á skemmri tíma heldur en 9 árunum. Hann játaði, að hann hefði ekki lesið þetta langa frv. allt of vel, og það er alveg augljóst mál, að hann hefur svikist um að lesa það, því að í 49. gr. frv. eru bæði þessi þýðingarmiklu atriði. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Nú lýkur nemandi öllu námi grunnskóla á 8 árum með góðum árangri, og telst hann þá hafa lokið skyldunámi.“ Hann má gera það á 8 árum, þarf ekki til þess 9. „Nemandi getur og á sama hátt lokið grunnskólanámi enn fyrr og þá flust á framhaldsskólastig, telji skólastjóri, skólasálfræðingur og aðalkennari nemandann hafa til þess nægan þroska, enda komi til samþykki forráðamanna.“ Hann má gera það á 7 árum eftir frv. Hann má gera það á enn skemmri tíma en 8 árum, stendur hér. - Svona er nú gagnrýnin í sumum atriðum, alröng, byggð á því, að menn hafa ekki einu sinni lesið frv. En hvað um hitt atriðið, að það sé gott, að nemandinn hverfi frá námi, hvíli sig um sinn og taki svo upp nám aftur, sem hv. þm. lagði mjög mikið upp úr, taldi nauðsynlegt réttilega, enda er þetta líka í frv. Það er í sömu gr. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Fræðslustjóri getur, að höfðu samráði við foreldra eða forráðamenn auk skólastjóra, heimilað nemanda að hverfa frá grunnskólanámi að loknum 8. bekk í allt að eitt ár vegna þátttöku í atvinnulífi, og lýkur nemandi þá grunnskólanámi þeim mun síðar. Heimilt skal að meta þessa þátttöku nemandans í atvinnulífi til jafns við nám í tilteknum valgreinum 9. bekkjar.“ Þarna er alveg opin heimild til þess að taka hvíld frá námi og taka síðan til aftur síðar. Og það er alveg satt, það getur haft mikla þýðingu fyrir nemanda að geta gert þetta, og hann getur haft önnur viðhorf til náms, þegar hann tekur til á ný, heldur en áður en hann tók hvíldina frá námi. En þetta hafa skólamennirnir, sem frv. sömdu, séð, og þeir hafa sett þetta í frv. Þessi gagnrýni dettur því algerlega dauð niður. Það er hvort tveggja í frv. Þá hafa menn til þess að tína eitthvað til frv. til foráttu bent á, að þetta sé óvenjulega langt frv. Það er það, það er langt, það er mikið mál, og það er alveg áreiðanlegt, að það hefði verið hægt að koma efni þess fyrir í miklu styttra máli. En hvaða höfuðröksemd er gegn því, að frv. sé mjög nákvæmt og fari út í smáatriði, sem ella væru sett í reglugerð? Það er ekki til baga, ekki til stórbaga a.m.k., að þessi sjálfsögðu atriði, sem menn hafa verið að hnjóta um og rekja, séu í frv. sjálfu. Það hafa höfundarnir talið vera réttara. Ég verð að játa mörg mjög eðlileg og sjálfsögð atriði, sem hér er rakið lið fyrir lið, hvernig eigi með að fara, að ég hefði talið alveg nægilegt, að þetta væri í grg. En ég sé ekki neitt slys við það, þótt þetta standi í löggjöfinni sjálfri, og þarf þá ekki reglugerðarákvæði um þau atriði. Það, sem menn gagnrýndu hér í dag að því er þetta snertir, eins og t.d. 8. gr., var ákaflega eðlilegur gangur máls, sem þar var rakinn. En það mátti segja, að það væri ekki nauðsynlegt að setja það í lagagr. 8. gr. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Nú sækir forráðamaður skólaskylds barns um tímabundna undanþágu þess frá skólasókn hluta úr skólaári og færir fram knýjandi ástæður. Skal þá leitað umsagnar skólastjóra og skólanefndar, og mæli þeir aðilar shlj. með umsókninni, getur fræðslustjóri veitt undanþágu.“ Þetta eru allt saman stjórnvöldin heima í héraði, og andi gr. er sá, að það eigi ekki að liggja alveg á lausu að fá nemanda úr skóla, það verða að liggja til þess knýjandi ástæður, og þá fjalla skólastjóri og skólanefnd um það. Alveg hefði nægt að setja þetta í reglugerð, mikil ósköp, en hvaða mein gerir það, á ekki málið að ganga þennan gang? Hvaða mein gerir það, þótt það standi í lögum? Ég sé það ekki. Ég vík máli mínu varðandi það, hvað þetta frv. sé langt, að hv. 5. þm. Norðurl. v., varðandi þá gagnrýni, og bendi honum á í allri vinsemd, - hann er mjög kunnugur landbúnaðarlöggjöfinni, að það eru lagabálkar, sem eru geysilega langir, orðmargir og sennilega vegna orðmergðarinnar í ýmsum tilfellum óskýrari en ef þeir hefðu verið settir fram í styttra máli. Þetta eru langir doðrantar, hver löggjöfin á fætur annarri. Jarðalögin, sem við höfum verið að pæla í að undanförnu t.d. og ábúðarlögin eru einmitt í þessum langlokustíl. Landbúnaðarlöggjöfin er það yfirleitt. Ég játa, að það er alveg óþarflega farið í smáatriði í þessu frv. og nokkurn veginn má segja í langlokustíl. En þegar allt efnið kemur til skila og menn verða að viðurkenna það hver á fætur öðrum, að hinni nýju skipan, sem í frv. felst, fylgja margir kostir, þá ber ekki að kasta slíkri lagasmíð fyrir róða. Einn hv. þm. vék að því í dag, að þetta væri ekki alveg nýr kunningi, þetta frv., það væri búið að vera 3 ár í deildinni. Það er búið að koma þrisvar sinnum fyrir Alþ., það er rétt, og þess vegna segi ég, bæði við hv. 5. þm. Norðurl. v. og aðra gagnrýnendur: Hafa þeir ekki haft nægan tíma til þess að fara ofan í þetta frv. og bera fram brtt. um þá agnúa, sem þeir finna á því, til þess að kostirnir, sem þeir játa í öðru orðinu, fái að njóta sín? Ég held, að þeir geti ekki borið við tímaskorti. En svo á úrræðið að vera það þrátt fyrir þriggja ára tíma til þess að athuga þessi mál á öllum stigum þeirra að biðja um eitt ár enn, með einni nefndinni enn. Vitanlega eru þetta ekkert nema undanbrögð, því að það eru engar ástæður til þess að bæ±a þarna fjórða árinu við. Það er ekki líklegt, að þeir menn, sem ekki hafa komist til botns í þessu máli eða gefið sér tóm til þess að athuga það á þremur árum, hafi heldur gert það að fjórða árinu liðnu. Hv. 5. þm. Norðurl. v. var einn af þeim mönnum, sem viðurkenndu, að þetta frv. hefði mikla kosti, það gerði hv. 3. landsk. líka, í því væru mörg góð nýmæli. Og hv. þm. Björn Pálsson kleip ekki heldur utan af því, hann játaði, að þetta frv. væri til mikilla bóta og brtt., sem samþ. hefðu verið við það, hefðu enn fremur verið til bóta. En ég man ekki eftir því, að hv. þm. Björn Pálsson hafi borið fram neinar till. við frv. til bóta. Hann vill bara fá eitt ár enn í viðbót við þrjú, sem hann hefur haft, til þess að athuga það betur. Nei, sannleikurinn er sá, að það er engin sú gagnrýni, sem komið hefur fram við þetta frv. hjá neinum af þeim hv. þm., sem hafa verið að gagnrýna það í dag, bitastæð. Það er eitt atriði, sem menn geta sagt, að máli skipti í þessari gagnrýni. Það er, hvort rétt sé að lengja skólaskylduna úr 15 ára aldri í 16 ár. Það er efnisatriði, sem menn geta í raun og veru deilt um. En að gera mikið atriði úr því, þegar við höfum skólaskyldu frá 7–15 ára aldurs, stenst ekki, nema því aðeins að draga úr þeirri skólaskyldu, sem fyrir er. Meginatriðið í ræðu hv. þm. Ólafs G. Einarssonar, hv. 11. landsk., var um skólaskylduna, um lengingu skólaskyldunnar, og það er vissulega, eins og ég hef nú rétt í þessu sagt, það er atriði, sem við getum sannarlega verið ósammála um. En þó er atriðið ekki stórt, þegar það er tekið með í reikninginn, að við höfum bæði stytt vikulegan starfstíma nemenda og einnig heimilað forráðamönnum skólanna að stytta árlegan starfstíma skólanna um allt að tveimur mánuðum. Einnig þessi hv. þm. sagði orðrétt: Það er ýmislegt gott um þetta frv. að segja. Og hvað þá annað heldur en að koma með till., skýrar og klárar till. um að nema í burtu það, sem teljast mætti vankantar eða ágallar á frv., heldur en tortíma hinu ýmsa góða, sem um það megi segja? Það kemur ekki til neinnar glímu við sjálfan mig um afstöðuna til landshlutasamtakanna eða frv. um þau. Við eigum eftir að fjalla um það í n., og landshlutasamtökin, það er a.m.k. ekki illa með þau farið af minni hendi að fela þeim í viðbót við það, að ég hef veitt þeim fjárhagslegan grundvöll til að starfa á, að ég vil líka heimila þeim með fræðslulöggjöfinni að taka verulegan þátt í stjórn skólamála heima í héraði. Það er a.m.k. ekki ástæða til þess að fjandskapast við mig út af því af þeim mönnum, sem vilja landshlutasamtökunum allt gott. Að þessu sögðu tel ég, að ég hafi gert grein fyrir innihaldi þeirrar gagnrýni, sem komið hefur fram við umr. í dag. Ég sé ekki, að í henni sé neitt bitastætt, þegar frá er tekið atriðið eða ágreiningurinn um skólaskyldulenginguna um eitt ár. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem eru á þskj. 687.



Herra forseti. Ég hef ekki áður blandað mér í umr. um það mál, sem hér liggur fyrir, þetta geysilega viðamikla mál. og ég mun ekki heldur nú að áliðnum degi og við 3, umr. setja á langar tölur um málið. Ég get tekið undir það, að í þessum mikla lagabálki virðist mér, að ýmislegt og raunar margt horfi til bóta, enda þótt í flestu þessu verði reynslan, að því er lýtur að nýjungum í málinu, að skera úr við framkvæmd þess. Ég hef ekki staðið að brtt. persónulega hér á hinu háa Alþ., heldur hafa þau vinnubrögð verið viðhöfð hjá þingflokki Sjálfstfl„ að eftir að málefnanefnd á vegum miðstjórnar flokksins hafði fjallað um málið, var kosin sérstök n. til að vinna að málinu, hvað gert var mjög vandlega lengst af í sumar. Og þær till., sem fram hafa verið bornar af fulltrúum flokksins í menntmn., eru unnar af þingflokknum sem heild að mestu leyti. Að sjálfsögðu eiga þeir nm, einnig sérstakan hlut að máli. En enda þótt mér virðist, að hér sé margt allgirnilegt í boði, sýnist mér, að á þessu séu ýmsir vankantar. Hv. 3. þm. Vestf, lagði á það áherslu, að hér horfði margt til hins betri vegar og það væri þá ekki annað fyrir hendi, ef menn þættust sjá á þessu vankanta, en að sníða þá af. Og rétt er það. Enda þótt menn hafi lagt í þetta feiknamikla vinnu, - en að vísu hefur ekki verið tekið á í þessu máli fyrr en nú á þessu þingi, trúi ég, enda þótt það hafi verið lagt fram fyrir rúmlega þremur árum, - þá býður mér fastlega í grun og sýnist við yfirvegun og athugun á málinu, að ýmsa vankanta eigi enn eftir að sníða af, Og þá er spurningin, þar sem nú hlýtur að líða að lokum þessa þinghalds og margt af stórmálum sjálfsagt óafgreitt, hvort hér er um mjög þröng tímamörk að tefla, hvort brýna nauðsyn ber til, að þetta frv. nái fram að ganga og verði að lögum á þessu þingi. Nú er að sjálfsögðu rétt, að það má segja, að óhæfilega langur tími hafi liðið, síðan þetta mál sá fyrst dagsins ljós, þótt það sé nú orðið í mjög breyttu formi, og einhvern tíma verði að reyna að ná lokamarkinu og koma þessum lögum á. Ég held, að það sanni eitt með öðru, hversu málið er geysilega viðamikið, hversu langan tíma það hefur tekið, hversu langa meðferð þetta hefur þurft að hafa hér á hinu háa Alþingi, - að þetta sanni einmitt það, að við þurfum að gefa okkur mjög góðan tíma. Þessi lög munu væntanlega standa lengi að meginstofni til, þegar þau ná fram að ganga, og þess vegna þarf mjög vel til þeirra að vanda. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að svo mjög knýr ekki á um þessa lagasetningu, að við þurfum að skoða hug okkar um það að gefa okkur eitt ár til til þess að vanda þetta sem best. Það mundi enginn skaði verða skeður við það. Fyrir því er það, að ég hef nú borið fram till. til rökstuddrar dagskrár um þetta mál, að það verði nú látið staðar numið, en fengin 7 manna þm: nefnd til þess að yfirfara það og þá alveg án tvímæla sem lokayfirferð. Hv. 3. þm. Vestf., hv. frsm. n., hafði ekki trú á því, að ný nefndarskipan mundi neinu breyta til hins betra í þessu efni, og hafði ekki trú á þm., að þeir mundu mikið um bæta frá því, sem hinir færustu skólamenn hefðu um málið vélt. Nú er ég á dálítið öðru máli í þessum efnum, og ég held, að minn gamli skólastjóri, hv. 3. þm. Vestf., sé kannske orðinn of mótaður af kerfinu, að honum hætti til, sem mér finnst ákaflega áberandi og hvimleitt, að vilja taka um of við sem nýju neti ýmsu því, sem embættismennirnir matreiða hér fyrir hv. alþm. Mér sýnist, að í aðalatriðum höfum við náð nokkurri fótfestu í þessari tillögugerð, en ýmislegt af því, sem betur mætti fara í samræmingu, yrði ágætlega unnið einmitt af þm., sem nú hafa lengi um málið fjallað, og sérstaklega held ég, að þeim ætti að vera innan handar að láta framkvæma nokkuð ítarlega kostnaðaráætlun. Það er ekki hvað síst það, sem lýtur að kostnaðaráætlun, skorti á nægjanlega glöggri og greinargóðri kostnaðaráætlun, sem gerir það að verkum, að ég legg eindregið til, að við gefum okkur aðeins betri tíma til þess að athuga málið. Það er að vísu rétt, að í grg, með frv. er að finna kostnaðaráætlun, sem ég hygg, að við getum orðið sammála um, að sé fremur lausleg. En þó er þetta það viðamikið mál, að mönnum er e.t.v. ekki ætlandi, eins og málin lágu fyrir þá, að hafa getað gert sér gleggri grein fyrir þeim kostnaði, sem þetta kynni að hafa í för með sér, En nú er málið það vel á vegi, að öllu er hægara að gera sér fyllri grein fyrir, til hvers muni leiða varðandi fjárhagshliðina. Það er t.d. alveg nýtt viðhorf eftir afgreiðslu við 2. umr. hér á dögunum, að þar var tekin inn brtt., sem gerir ráð fyrir mötuneytum í skólum landsins, sem menn eru að kasta í milli sín, að muni ekki nema tugum millj. kr. í kostnaðarauka, heldur hundruðum millj. kr. Engar sönnur veit ég á þessu, og enga grein get ég gert mér fyrir þessu. Þess vegna er alveg nauðsynlegt að taka málið til ítarlegri athugunar, hvað þetta snertir. Ég vil benda á, að hér á hinu háa Alþ. hefur verið lögð fram þáltill. um kostnaðaráætlun við stjórnarfrv., þar sem Alþ. ályktar að beina því til ríkisstj., að frv., sem fela í sér ný útgjöld fyrir ríkissjóð, séu ekki lögð fram, án þess að þeim fylgi rækilegar kostnaðaráætlanir, og rétt nýverið skilaði hv. fjvn. nál. um málið, þar sem einróma er mælt með samþykkt þessarar þáltill. Ég held, að það mætti taka mið af þeirri þáltill. Það er ekki meira en að ýmsir embættismenn hafa þegar tekið mið af ósettum grunnskólalögum. Það er ekki meira en að landshlutasamtökum, sem eru ekki til eftir laganna bókstaf, er falið af löggjafanum stórkostleg stjórnunaraðild í sambandi við þessi nýju grunnskólalög. Það er í samræmi við annað. Þess vegna legg ég áherslu á og mér sýnist, að það séu mjög frambærileg rök fyrir frestunartill. og frávísun á þessu nú, að okkur beri skylda til að gera okkur miklu fyllri grein fyrir þeim kostnaðarauka, sem þetta ber í skauti sér, ef fram nær að ganga. Það er rétt að taka það fram, að mér gengur ekkert annað til í þessu sambandi en þessi lagasetning megi fara hinu háa Alþ. sem best úr hendi. Mér er alveg ljóst, að málum er þann veg komið, að við hljótum að koma okkur saman um nýja skólalöggjöf. Héðan í frá er ekki um það að ræða að búa við þá skólalöggjöf, sem við höfum búið við nú um nær 30 ára skeið, þótt því miður hafi komið fram og liggi fyrir, að hún hafi ekki allt fram til dagsins í dag verið framkvæmd eins og skyldi. Það er annað mál, sem ekki snertir þetta mál, sem augljóslega hlýtur fyrr eða síðar fram að ganga. Við þurfum þess vegna einvörðungu að mínum dómi að gera upp við okkur, hvort það er brýnt tímaspursmál. að það nái fram að ganga nú eða ekki. Ef það er ekki hin brýnasta nauðsyn, að það verði að lögum strax, þá er ekkert á móti því, að við fáum tækifæri til þess að sníða af þá vankanta, sem mjög margir og mér er nær að halda helftin af hv. þm. eru sannfærðir um, að er enn að finna á frv. Það er ljóst, að eitt aðalefnisatriðið, sem deilt hefur verið um í þessu sambandi, er lenging skólaskyldunnar, og ég verð að játa, að ég hef verið og er enn harla gagnrýninn á það ákvæði. Raunar væntir maður þess, að sá dagur kunni upp að renna, að enga skólaskyldu þurfi, að það verði það eftirsóknarvert fyrir ungmenni að sækja skóla, að skólaskyldu þurfi þess vegna ekki. Ég er þeirrar skoðunar, að lenging skólaskyldunnar í 16 ára aldur sé óþörf. Bent hefur verið á, að þarna sé verið að brúa bil, sem ella hafi verið milli miðskólastigsins og framhaldsskóla, menataskóla og einhverra annarra æðri skóla. Vegna t.d. dreifbýlisins sýnist þetta vera hagsmunaatriði. En ég held, að þetta sé einvörðungu framkvæmdaatriði, sem skólunum ætti ella að vera í lófa lagið, að um þetta þurfi enga skyldu, og í því efni sérstaklega vil ég meina að þeir, sem ekki eru til þess hæfir eða fýsir að neyta annarra bragða um atvinnu eða það, sem til fellur, séu ekki til þess skyldir að sitja lengur á skólabekk en verið hefur. Ég hef þá skoðun, að það gæti orðið, að vísu ekki stórum hóp ungmenna, en nægjanlega stórum þó, til ills eins að binda þá þannig við rúmstuðulinn, ef svo mætti orða það, skólarúmsstöðulinn lengur en gert hefur verið. Ég er sannfærður um, að við munum áður en langt um líður ná samkomulagi nær alfarið um þetta mál, og þess vegna finnst mér það óframbærilegt, þar sem ég hef engin rök heyrt fyrir því, að þessu séu þröngar tímaskorður reistar. Þess vegna er það, að ég legg á það áherslu, að við frestum þessu enn um hríð og gerum til þess úrslitatilraun að ná um þetta miklu meiri samstöðu en mér sýnist að í boði sé enn. Ég vísa til þess rökstuðnings, sem færður er fram með till. okkar fjórmenninganna á þskj. 713. Ég held, að þar sé að finna rök, sem ætti að skoða af sanngirni og láta sér ekki liggja of mikið á, rök, sem nægjanlega séu haldgóð til þess, að réttmætt sé að fallast á þessa rökstuddu dagskrá, og ég vænti þess fastlega, að meiri hl. verði fyrir því. Það má ekki verða neitt metnaðarmál eins eða neins að knýja þetta mál fram. Raunar skal ég játa, að menn kunna að segja sem svo: Það er búið að þæfa þetta mál svo lengi, að einhvern tíma verður að draga að leiðarlokum. En ég held, að ef grannt er skoðað, þá geti allir menn verið sammála um það, að á þessu eru enn vankantar. Til að mynda var atkvgr. um hinar geysilega fjölþættu brtt., sem afgreiddar voru við 2. umr. málsins, með þeim hætti, að hún ein út af fyrir sig vekur hjá manni grunsemdir um, að þetta þurfi að gaumgæfa enn miklu betur og bera saman, þannig að ekki stangist hvað á annars horn. Nú á að vísu hv. Ed. eftir að fá málið til meðferðar. En eins og ég sagði, það líður senn að þinglokum, og eftir því sem manni sýnist eftir öllum sólarmerkjum að dæma, þá bíða enn sjálfsagt úrlausnar geysilega stór og viðamikil mál, þannig að ég hef ekki trú á því, að þeirri hv. deild gefist neinu kostur að marki á því að gaumgæfa þetta mál sem skyldi.  Ég hygg, að ef þetta mál á að afgreiðast sem lög, neyðist hv. Ed. til að líta svo á, að þetta hafi verið það vel unnið hér, að þar verði að hlaupa yfir þetta á hundavaði. Ég fæ ekki betur séð, Þess vegna er það, að ef menn leggja trúnað á það hjá þeim, sem vilja aðeins fá enn betri tíma til rannsóknar á málinu, að þeim gangi aðeins gott til, að þeir vilji með því reyna að stuðla að því, að þetta fari sem allra best úr hendi, og enn fremur, ef þeir vilja sættast á það sjónarmið, að engin knýjandi nauðsyn sé á því að afgreiða þetta mál á þessu þingi, þá fæ ég ekki betur séð en þessi till. okkar um að vísa málinu frá nú eigi hinn fyllsta rétt á sér.



Herra forseti. Það hafa nú orðið langar umr. um þetta frv. og ég skal ekki lengja þær mjög, en það var út af ræðu hv. 3. þm. Vestf., Hannibals Valdimarssonar, sem mér fannst rétt að segja hér nokkur orð. Það var þá það fyrsta, að ég vildi rifja upp fyrir honum og öðrum hv. þm., sem mál mitt heyra, að ég man ekki betur en að hæstv. menntmrh, segði svo í einhverjum af þeim framsöguræðum, sem hann hefur flutt um þetta mál á undanförnum þingum, að það væri alger forsenda fyrir því að samþykkja þetta frv. um grunnskóla og um skólakerfi að setja löggjöf um landshlutasamtök sveitarfélaga, vegna þess að í þessum frv. væri gert ráð fyrir því, að þessum landshlutasamtökum, tittnefndu, væru falin veigamikil verkefni. Ég man ekki betur en hæstv. ráðh., - hann leiðréttir mig, ef ég fer með rangt mál  Ég er nú ekki eins málsnjall maður og hv. varaþm. hv. 3. þm. Vestf., sem kom hér og ræddi um störf Alþ. op taldi, að við værum ekki nægilega skeleggir í ýmsum málum. En ég vil benda honum á að fara nú að afgreiða þetta mál, þar sem hann hefur haft svo langan tíma til þess að kanna það, og ég vil fullyrða, að þetta mál hefur verulegan byr hér á hv. Alþ., eftir því sem ég hef hlerað. Hins vegar hefur hann beitt sér mjög gegn því, að það næði fram að ganga. Ég vil aðeins skora á hann að endurskoða afstöðu sína til þessa máls og afgreiða það þá sem snarast úr n., og þá ætti öllu réttlæti að vera fullnægt í þeim efnum. Það væri þá ákveðinn grundvöllur fyrir starfsemi landshlutasamtakanna, sem á að fara að fela svo viðamikið vald eins og er í þessu grunnskólafrv. Ég skal svo láta útrætt um þetta atriði. Þá vil ég aðeins víkja hér að einu meginatriði þessa grunnskólafrv., en það er lenging skólaskyldunnar, sem langar og strangar umr, hafa orðið um í þessari hv. d. að undanförnu og á undanförnum þingum. Ég man eftir því, að ég innti eftir því við hæstv. menntmrh. á sínum tíma, hvort ekki hefði verið rannsakað á vegum menntmrn. eða einhverrar þeirrar n., sem hefur um þetta mál fjallað, af hvaða ástæðum þau örfáu prósent nemenda, sem ekki koma í 3, bekk, koma ekki þangað sjálfviljug. Ég fæ ekki betur séð, ef með löggjöf á að ákveða, að þessir nemendur séu skyldugir að koma í skóla, og það á að kippa öllu í liðinn með því, en það sé meginatriði að vita, hvaða ástæður eru fyrir því, að hluti þessara nemenda kemur ekki af sjálfsdáðun. Þetta er fámennur hópur tiltölulega. Það stendur í aths. við frv., að þetta séu 18% nemenda. Það hefur komið fram seinna, að þetta sé miklu minni hundraðshluti á síðari árum. Er þetta vegna ónógrar aðstöðu í kennslurými? Er þetta vegna vangetu nemenda að einhverju leyti? Ég fæ ekki betur séð en það sé algert grundvallaratriði að vita þetta, því að jafnvel þó að við lengjum skólaskylduna í 16 ára aldur, ef það vantar húsnæði á ýmsum stöðum úti á landi til að kenna og ef nemendur eru vanhæfir til þess að koma í 3. bekk, þá lagast ekkert með því að lengja skólaskylduna. Við getum séð, hvernig þetta hefur verið á undanförnum árum. Við vitum, að skólaskylda hefur síðan 1946 verið frá 7–15 ára aldurs. Við vitum, að sú skólaskylda hefur ekki þýtt það, að allir nemendur frá 7–15 ára aldurs komist í skóla allan veturinn. Það er svo enn viða úti um land, enda er það viðurkennt í grg. grunnskólafrv., að svo er alls ekki. Þess vegna er það afskaplega mikil spurning í mínum huga: Erum við að ná þeim markmiðum, sem við ætlum að ná, með því að lengja skólaskylduna? Það er vikið að því í grg, frv., að það eru tvær meginástæður fyrir því, að menn telja, að það þurfi að lengja skólaskylduna: 1) Að jafna aðstöðu nemenda hvar sem þeir búa á landinu. 2) Að samræma grunnskólastigið framhaldsskólastiginu, þannig að menn taki allir grunnskólapróf og hafi sem sagt möguleika á að fara þær námsbrautir á framhaldsskólastigi, sem menn síðar kjósa. Við skulum athuga fyrri ástæðuna. Hún er sögð vera sú, að með þessu muni aðstöðumunur nemenda í dreifbýli og þéttbýli þurrkast út. Væri afskaplega gott, ef það væri hægt að gera þetta bara með því pennastriki að skylda alla í skóla til 16 ára aldurs. En því miður er það ekki svona einfalt. Það er ekki hægt að ná þessum árangri með þessum einfalda hætti. Það verður að gera verulegt átak til þess í skólamálum, og það er því miður svo víða, að jafnvel þó að það væri gert, þá held ég, að sá árangur næðist ekki, þannig að við erum að þessu leyti til, held ég, litlu nær, afskaplega litlu nær, þó að við lengjum skólaskylduna í 16 ár. Þá er að víkja að hinu, að með þessu þá sé hægt að tengja saman skólakerfið, þannig að menn hafi möguleika á því að komast til allra átta, að allir taki grunnskólapróf og síðan hafi menn möguleika á að komast til allra átta á framhaldsskólastigi. En afskaplega hafa menn, held ég, litið hugmyndaflug, ef þeir koma ekki auga á aðra möguleika til að ná þessu markmiði en með því að auka skólaskylduna um eitt ár. Það mætti t.d. spyrja: Af hverju er ekki grunnskólapróf haft opið fyrir alla, þannig að jafnvel sjötugur maður geti sest á bekk í grunnskóla og tekið próf og farið svo sínar námsbrautir í framhaldsskóla síðar? - Unglingar, sem hefðu hætt 15 ára, gætu sest á skólabekk og lokið grunnskólaprófi síðar, ef þeir vildu. Það mega þeir. En til hvers þá öll skólaskyldan. Ég fæ ekki betur séð en að skólaskylduákvæðið í þessu frv. sé komið inn í frv. af allt öðrum ástæðum. a.m.k. læðist að manni sá grunur, að það sé fyrst og fremst komið af þeirri ástæðu, að það er skólaskylda til 16 ára í nágrannalöndunum og þá þurfi Íslendingar endilega að hafa skólaskyldu til 16 ára aldurs. Ég vil hins vegar ekki fallast á þetta sjónarmið. Ég tel, að við höfum að verulegu leyti sérstöðu í þessum efnum. Við höfum t.d. sérstöðu að því leyti til, að við höfum miklu lengra sumarfrí í skólum en nágrannalönd okkar. Okkar unglingar taka miklu meiri þátt í atvinnulífi en í nágrannalöndunum. Ég álít, að það sé æskilegt að halda þessari sérstöðu áfram, og ég tel ekkert atriði að hafa skólaskylduna hér til 16 ára aldurs, það sé engin röksemd fyrir því, þó að hún sé það í nágrannalöndunum, ef við getum náð okkar markmiði að koma öllum börnum og unglingum til þroska án þess að hafa 16 ára skólaskyldu. Það er eitt meginatriði, sem skólamenn hafa bent á, sem ég hef ekki heyrt mikið um hér í þessum umr., sem veldur því, að það er verulegur ábyrgðarhluti að stiga þetta skref, að lengja skólaskylduna til 16 ára aldurs á þessum hæpnu forsendum, sem ég hef rakið, með þau markmið fyrir augum, sem ég hef hér rakið, en við náum ekki með skólaskyldu 16 ára unglinga nema að mjög litlu leyti, eins og ég hef hér rakið. Það er einn meginágalli, sem skólamenn hafa bent á, og það er, að 90% af nemendum 3. bekkjar koma þá skyldaðir í skóla í stað þess að koma þar af fúsum og frjálsum vilja og jafnvel allt að 100%, vegna þess að með öðrum aðferðum er ég sannfærður um það, að við mundum fá þessa nemendur til þess að koma í 3. bekk af frjálsum vilja. Ég tala nú ekki um, ef grunnskólapróf er orðið svo mikill lykill að framhaldsnámi eins og ætlunin er að gera með þessu frv. og ég tel vera sjálfsagt og eðlilegt, að það sé. Það þarf bara enga skólaskyldu 16 ára unglinga til þess. Menn geta komið og tekið grunnskólapróf og verið fleygir til allra átta, án þess að vera skyldaðir til þess. Ég tala nú ekki um, ef menn geta síðar tekið þetta próf, - jafnvel án þess að sitja í viðkomandi bekk, - tekið það próf, ef þeir geta skilað lágmarksárangri á prófi. En það er einn megingalli á þessu, og hann er sá, að menn koma með allt öðru hugarfari í 3. bekk í skóla, ef þeir eru skyldaðir til þess, heldur en ef þeir koma þangað frjálsir. Og þetta óttast skólamenn afskaplega mikið. Þeir skólamenn, sem ég hef talað við, flestir hverjir, telja, að þetta muni verða þannig í reynd, að það verði ekki eins mikill munur á unglingum, sem koma í 2. bekk og 3, bekk, eins og nú er. Þeir segja: Það er gerbreytt andrúmsloft í 3. bekk í gagnfræðaskóla frá því sem er í 2. bekk, vegna þess að þegar menn koma í 3. bekk, eru menn ekki að koma þangað af skyldu. Menn eru að koma af sjálfsdáðum til þess að halda áfram námi á eigin ábyrgð, en ekki vegna skyldukvaða ríkisins. - Þetta er afskaplega mikilvægt mál, og ég held, að við eigum að hlusta á þessar röksemdir og reyna að ná þeim markmiðum á annan hátt, sem við stefnum að með lengingu skólaskyldunnar, vitandi það að það kostar þessa fórn, það kostar hugarfarsbreytingu mikils meiri hluta unglinga í 3. bekk að leggja þá kvöð á þá að koma í bekkinn. Þess vegna er það mikilvæg spurning: Af hverju kemur ekki þetta fólk, sem á vantar? Af hverju kemur það ekki? Er það vegna aðstöðuleysis? Er það vegna vangetu? Er hægt að ná þeim markmiðum eftir öðrum leiðum, að allt að 100% nemenda komi af eigin hvötum í 3. bekk og taki grunn skólapróf og hafi þannig leiðir til allra átta á framhaldsskólastigi? - Það eru þessar mikilvægu spurningar, sem ég tel, að þrátt fyrir þriggja ára meðferð þessarar hv. d. á þessu frv. hafi ekki verið svarað, og það hefur ekki verið gerð tilraun til að svara þeim. Vegna þess að svo er í pottinn búið, tel ég, að það sé rétt að gera enn eina tilraun til þess að fá þessu frv. þannig breytt, að við verði unað, Ég tel, að þarna sé hvorki meira né minna en um meginatriði að ræða, enda hefur það komið skýrt fram í ræðum manna hér og ekki síst hjá hv. 3, þm. Vestf., frsm. hv. menntmn., og þess vegna tel ég, að það sé rétt enn um sinn að skoða þetta mál. Ég vil líka á það benda í þessu sambandi, að nú hefur því verið breytt, sem áður var, að það var gert ráð fyrir 9 mánaða árlegum starfstíma skóla. Nú hefur þarna verið slakað til og lagt til, að það verði 7–9 mánaða starfstími. Hv. 3. þm. Vestf. taldi, að þarna væri um að ræða tilslökun, og því væri eðlilegt, a.m.k. eðlilegra en ella, að taka upp eitt skólaár í viðbót, skylda menn eitt skólaár í viðbót við það, sem nú er, til þess að koma í skólann. Ég er ekki sammála þessu, því að í raun og veru hefur þetta verið svo, að margir skólar hafa ekki starfað nema 7 mánuði og þetta hefur gerst fyrst og fremst úti í dreifbýlinu. Á þessu sjáum við, að í raun og veru er svo við núgildandi aðstæður og verður svo, eftir að þetta frv. er samþ., að skólastarf úti á landsbyggðinni verður tekið öðrum tökum heldur en í þéttbýlinu, og við sjáum á þessu, að það er ekki í raun og veru hægt að leggja sama mælikvarða á skólastarf yfir allt landið. Það verður að vera viss sveigjanleiki í þessu, og á þetta hafa hv. alþm. fallist með því að gera þessa tilslökun, sem ég tel vera eðlilega, vegna þess að það háttar svo víða til á landsbyggðinni, að þar eru börn og unglingar að störfum yfir sumartímann, sem ég tel heilbrigt og eðlilegt, og þar geta þau ekki verið 9 mánuði í skóla, það er útilokað mál. Þetta sýnir, að það þarf að vera á þessu sveigjanleiki. Ég tel, að þetta þurfi að vera einnig um skólaskylduna. Og ég tel, að það þurfi að freista þess að fá fram þau markmið, sem stefnt er að í þessu frv., með því, að allir ljúki grunnskólaprófi, sem allra flestir, en það þurfi að freista þess að gera það með öðrum hætti. Ég er persónulega sannfærður um, að það er ekki fyrst og fremst vegna þess, að fólk er ekki skyldugt til þess að ljúka 3. bekk, sem fólk heltist úr lestinni, heldur hreinlega vegna ýmissa annarra orsaka, og það mætti laga með allt öðrum hætti en þeirri fórn, að 3. bekkur komi með allt öðru hugarfari í skólann sem lögþvingaður, með þeirri lögþvingun, sem að er stefnt með því að lengja skólaskylduna, eins og í frv. er. Ég tel, að það sé hægt að ná þeim markmiðum með allt öðrum hætti, og ég mun því fylgja þeirri rökstuddu dagskrá, sem hér hefur komið fram.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr, mikið úr þessu. Ég hafði ætlað mér að gera hér örfáar aths. við ræðu hv. 3. þm. Vestf., frsm. menntmn. Tveir síðustu ræðumenn hafa vikið að henni nokkrum orðum, svo að ég get stytt mjög mál mitt. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson sagði, að nú hefði komið í ljós, hvað fyrir þeim andófsmönnum vekti í sambandi við umr, um þetta mál. Það væri sem sé komið í ljós það, sem þeir hefðu alltaf ætlað sér, og það væri að koma málinu í heild fyrir kattarnef. Ég vil segja það fyrir mína parta, að sú er ekki meiningin í sambandi við þann tillöguflutning, sem ég hef staðið hér að. Og það kom einnig fram í máli hv. 4. þm. Austf., Sverris Hermannssonar, að það, sem fyrir okkur vakir, er fyrst og fremst það og það eitt, að sett verði löggjöf um skólamál, sem verði svo vandað til sem best megi verða. Hv. þm. þarf ekki að vera með getsakir til okkar í sambandi við það, því að við höfum eða a.m.k. ég í ýmsum ræðum um þetta mál, hæði nú á þessu þingi og hinu fyrra, þegar þetta mál hefur verið tekið til umr., lagt á það ríka áherslu, að það beri að vanda vel til löggjafar sem þessarar, svo þýðingarmikil sem hún er fyrir æskulýð landsins og fyrir þjóðina í heild. Hins vegar vil ég láta það koma fram, að miðað við þá galla, sem við teljum að séu á þessu frv., er ekki nema eðlilegt, að við teljum fulla ástæðu til þess og enga goðgá að fresta afgreiðslu þessa frv. um eitt ár til viðbótar, þegar hlið~sjón er höfð af því, að í frv. sjálfu, eins og það er nú, er gert ráð fyrir því, að það komi ekki til fullra framkvæmda fyrr en að 10 árum liðnum, að einu afriði undanskyldu, þ.e. lengingu skólaskyldunnar, hún komi til framkvæmda um allt land allt að 6 árum liðnum. Það ættu því ekki að vera framin nein spjöll á þessu máli og ekki verða veruleg töf á framgangi þess, þó að því verði nú frestað um eitt ár til þess að freista þess enn að fá því breytt í það horf, að allir megi sæmilega við una. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson gat þess hér, að að samningu þessa frv. hefðu unnið ýmsir merkir skólamenn. Það skal síst vefengt. Hann rakti að vísu, hverjir þeir menn voru, sem voru í hinni fyrstu grunnskólanefnd. Um hina síðari grunnskólanefnd var það svo, að í henni voru einnig mætir menn og að sumu leyti einnig skólamenn. En það hygg ég þó, að megi segja, að hlutur rn., æðstu yfirstjórnar í skólamálum, hafi verið sæmilega tryggður, ef litið er á, hvernig sú n. var skipuð. Það er enda svo, að þrátt fyrir að ýmsum sýnist, að nm. hafi viljað hafa það að leiðarljósi að dreifa valdinu, þá hefur þeim verulega mistekist í því efni, og hin svokallaða valddreifing frv. er að mestu hjóm eitt. Eftir sem áður eru völdin í höndum rn., og fræðsluskrifstofurnar, eins og ég hef getið um fyrr, eru eins konar selstöður ríkisins. Ég held, að þó að þannig hafi unnið að samningu þessa frv. ýmsir mætir og merkir skólamenn, þá hljóti hv. 3. þm. Vestf. að hafa orðið þess var, að fjölmargir skólamenn, bæði skólastjórar kennarar, einkum á miðskólastigi, eru andvígir ýmsum atriðum í þessu frv. Ég hef vitnað til þess í þessum ræðustól, að skólastjóraþing gagnfræðaskólastigsins hefur lýst andstöðu víð lengingu skólaskyldunnar. Fjölmargir skólastjórar og kennarar eru fullir efasemda um ýmis önnur atriði þessa frv., t.d. um hið mikla stjórnunarbákn þess, um þá flækju, sem þarf að ganga í gegnum í sambandi við hin lítilfjörlegustu efni í skólastarfi og skólakerfi til þess að ná ákvörðun fram, þar sem hinum og þessum efnum er þvælt á milli nefnda, ráða og stofnana og leita þarf umsagnar fjölda aðila, áður en unnt er að senda öll þau plögg til menntmrn. og hæstv. menntmrh., þar sem úrskurðurinn á loks að verða kveðinn upp. Ég held því, að enda þótt skólamenn hafi unnið að samningu þessa frv., muni þeir skólamenn vera ótaldir, sem eru andvígir ýmsum ákvæðum þess. Hv. þm. viðurkenndi, að þrátt fyrir það, að þessir mætu menn hefðu unnið að samningu frv., hefði það þó að hans - og ég hygg allra annarra alþm. - batnað verulega í meðförum Alþ. og batnað eftir hverja endurskoðun frv., og því er ég hjartanlega sammála. Þess vegna og með hliðsjón af þeirri reynslu geri ég mér enn vonir um það, að verði enn gengið í það verk að endurskoða þetta þýðingarmikla mál, muni að þeirri endurskoðun lokinni nást fram niðurstaða, sem við getum að ári liðnu eða hálfu ári eða rúmlega það verið sammála um, að mjög hafi breytt frv. til hins betra. Þetta eru orsakirnar til þess, að við fjórmenningar, sem stöndum að þeirri till., sem hér hefur verið lögð fram til rökstuddrar dagskrár, berum hér fram í trausti þess, að betri niðurstaða náist. Og ég tek undir það, sem fram kom hjá hv. 4. þm. Austf., að hér má ekki ráðá persónulegur metnaður nokkurs eins manns, ekki eins flokks eða ríkisstj, eða annarra afla hér á hv. Alþ. Það á að vera okkur öllum metnaðarmál og kappsmál að ljúka þessu máli svo, að það verði til þeirra mestu heilla, sem unnt er að ná. Ég tel ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð í sambandi við getsakir hv. þm, um þetta efni til okkar tillögumanna og þeirra, sem hann kallaði andófsmenn. Hv. þm. taldi sig gera hreint fyrir sínum dyrum í sambandi við þann kostnað, sem af samþykkt þessa frv. mundi spretta fyrir ríki og sveitarfélög, og vitnaði enn til þess, að í grg. frv., eins og það fyrst var lagt fram fyrir nálega þremur árum, stendur, að kostnaðarauki í rekstri muni verða um 289 millj. kr. Ég skal ekki eyða orðum að þessu efni miklu meir, en ég tel, að þrátt fyrir það að þessi tala sé lögð til grundvallar og verðlagsbreytingar ofan á hana lagðar, hefði verið ástæða til þess að endurskoða það mál allt. Hv. þm. fullyrti ekki neitt um, hvort það mundi standast, sem þarna kemur fram, og er sjálfsagt að virða það. Hitt hefur hvergi komið fram og engin svör við fengist, hver kynni að verða stofnkostnaðarauki í sambandi við framkvæmd þessa frv., ef að lögum verður. Og víst er, að sá stofnkostnaðarauki fyrir ríki og sveitarfélög verður gífurlegur. Það hefur verið minnt hér á mötuneytisaðstöðu við alla skóla, sem eftir frv. er skylt að reisa. Það hefur verið minnt á það, að tilgangur frv. er sá að færa skólastarfið í heild inn í skólana, þannig að þar geti rúmast vistarverur fyrir nemendur til þess að nema það, sem nú fer fram í heimahúsum í þeim efnum. Og það verður væntanlega ekki um það að ræða, ef þetta frv. á að komast til framkvæmda, að unnt sé að koma við því, sem nú tíðkast, að skiptikennsla fer fram ýmist á sama degi eða sína vikuna hvor námshópur eða sinn daginn hver námshópur. En þetta tíðkast nú í ýmsum skólahverfum og mundi væntanlega verða af lagt, ef þetta frv. ætti að komast til framkvæmda, og er þá ljóst, að af því hlyti að spretta aukin skylda fyrir ríki og sveitarfélög til þess að koma upp stórkostlega auknum skólamannvirkjum. Fjölmörg atriði önnur má nefna í sambandi við stofnkostnað, sem af þessu frv. mundi hljótast, og það hefur engin tilraun - ég endurtek - það hefur engin tilraun verið gerð til þess að greina Alþ. frá, hvað sá stofnkostnaðarauki mundi nema miklum fjárhæðum. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson vék að skólaskyldunni, sem hann kvað það eina, sem væri bitastætt í þeirri gagnrýni, sem við hinir einstöku þm., höfum flutt á þetta frv. Ég skal ekki lengja mikið umr, um skólaskylduna, þær eru orðnar alllangar og nægir að mestu að vitna til þess, sem hv. þm. Lárus Jónsson sagði áðan um það efni. Í máli hans kom fram með svipuðum hætti og ég hef rakið hér áður, að þær forsendur, sem í grg. frv. eru taldar liggja til þess, að nauðsyn beri til þess að lengja skólaskylduna, eru falskar. Þær röksemdir eru ekki réttar. Það eru falsrök að það þurfi að lengja skólaskyldu til þess að ná fram jafnrétti í námi í einstökum skólahverfum í strjálbýli og þéttbýli, vegna þess að sá munur, sem fram kemur á skólasókn, stafar af því, að ríkið fyrst og fremst hefur ekki haft úr fjármunum að spila til þess að koma upp skólamannvirkjum í heimabyggðum þeirra nemenda, sem orðið hafa útundan á þessu sviði. Þá mundi ekki breytast við samþykkt þessa frv., nema síður væri, vegna þeirra auknu fjárútláta, sem þyrfti að verja til rekstrar og annarra þátta þessa máls, og mundu þá sem áður vera látin sitja á hakanum hin fámennari og afskekktari sveitarfélög, en þéttbýlið látið sitja við kjötkatlana. Það eru einnig falsrök, að nauðsyn sé lengingar skólaskyldu upp í 16 ár til þess að brúa það bil, sem nú er á milli skyldunáms og framhaldsnáms. Þetta kom mjög glöggt fram í ræðu hv. 5. þm. Norðurl. e., þannig að það mundi duga, að grunnskólapróf, eins og hann nefndi það, gæfi rétt til þess að ganga inn í framhaldsskóla, þ.e. menntaskóla og sérskóla, án tillits til þess, hvort um skólaskyldu eða fræðsluskyldu væri að ræða. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson spurði: Hvenær varð skólaskyldan slík viðurstyggileg þvingun, - eins og hann orðaði það, - í augum þeirra manna, sem gagnrýna hana? Og hvernig stendur á því, að skólaskylda frá 7–15 ára, eins og nú er í gildi, er ágæt, en skólaskylda frá 7–16 ára óalandi og óferjandi? - Ég sagði við 2. umr., að ég teldi a.m.k. fulla ástæðu til þess að líta á það mál að stytta skólaskylduna fremur en að lengja bana. Og ég tel með hliðsjón af þeirri reynslu, sem fengist hefur af skólaskyldu og því, hvernig hún verkar á nemendur, að ástæða væri til þess að stytta skólaskylduna um eitt ár frá því, sem er í gildandi lögum. Það er eitt af þeim atriðum, sem ég treysti, að verði tekin til athugunar, ef dagskrártill. okkar fjórmenninga nær fram að ganga, og mætti þá svo fara, að stigið yrði mikið heillaspor. Hv. þm. Sverrir Hermannsson sagði áðan, að við vonumst allir eftir því, að skólasókn verði eftirsóknarverð í augum nemenda. Allir getum við tekið undir þessi orð. En þau verða ekki að veruleika, ef nemendur eru þvingaðir til þess að sækja skóla að lagaboði og fyrirmælum ríkisins. Sú er reynsla, eins og margoft hefur fram komið, að nemendur breyta um ham, eftir að í 3. bekk miðskóla er komið, þá sækja þeir nám af meira kappi, þeir eru viðráðanlegri gagnvart skólareglum og þeir sækja nám af meiri alvöru, vitandi það, að þeir sækja nám af frjálsum vilja, af eigin hvötum, til þess . að ná árangri í því að búa sig undir frekara nám og búa sig undir sitt lífsstarf. Þessi hugsunarháttur er því miður ekki ríkjandi, meðan skyldunámsstigið varir. Og þó hygg ég, að vandkvæði af þessu tagi láti ekki verulega á sér kræla, fyrr en kemur á síðasta hluta núverandi skyldunáms, og á það þær orsakir, að á því aldursskeiði verða miklar breytingar, bæði sálarlegar og líkamlegar, hjá nemendum, eins og hv. þm. er kunnugt. Ég hygg því, að mjög kæmi til athugunar að stytta skólaskylduna frá því, sem nú er, niður í 14 ára aldur eða frá 7–14 ára og við tæki fræðsluskylda, sem brúaði bilið til framhaldsnáms. Ná óttast ég það ekki, að misbrestur yrði á skólasókn nemenda á 15.–16. ári, þó að fræðsluskylda væri í stað skólaskyldu. En þó yrðu það örfáir nemendur, sem ekki mundu sækja skóla, og að sumu leyti væri það gott, því að við verðum að viðurkenna það allir, hvort sem við erum hlynntir skólaskyldu eða ekki, að til eru einstaka nemendur, sem ekki eiga erindi í skóla og hafa þau áhrif mest á sitt umhverfi og á sina félaga að spilla öllu skólastarfi og brjóta niður aga og siðferðiskennd annarra nemenda, og gildir þar hið fornkveðna, að það þarf ekki nema einn gikk í hverja veiðistöð. Sumir þessara nemenda eru því marki brenndir, að þeir eru betur komnir við önnur störf heldur en nám, og það má þá líka verða til þess, að þeir verði fljótari að sjá að sér og gætu komið inn í skólakerfið að nýju betri menn en þeir hurfu þaðan. Það leiðir þá jafnframt hugann að því, að námsbrautirnar mega ekki lokast. Við verðum að halda því skipulagi, að þeir, sem oltið hafa eða hætt skólanámi á einhverju stigi þess, stundum fyrir þær orsakir, sem ég hef hér greint frá um þá nemendur, sem eru til vandræða og eru sem betur fer örfáir, en líka fyrir þá nemendur, sem hætta skólanámi annarra orsaka vegna, kannske heilsubrests eða annarra vandræða, sem þeir ráða ekki við eða þeirra aðstandendur, - það þarf að gæta þess að þessir nemendur geti komið inn í skólann aftur, þó að líði ekki einungis eitt ár, eins og frv. gerir réttilega ráð fyrir, að unnt sé, heldur jafnvel 2 eða 3 ár, og enn fremur að stuðla að því að halda uppi námskeiðum og aukinni fullorðinsfræðslu, sem gefi fullorðnu fólki, sem hefur tíma og vilja til slíks, aðstöðu til þess að sækja sér aukna menntun. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um skólaskylduna og lengingu hennar, en niðurstaða mín er sú, að lenging skólaskyldunnar sé þörf með tilliti til þeirra ástæðna, sem færðar eru fram sem rök fyrir því, að hún sé nauðsynleg. Lenging skólaskyldunnar er skaðleg gagnvart skólastarfi, gagnvart unglingunum sjálfum uppeldislega og að því er snertir árangur þeirra í námi og viðhorfi gagnvart yfirvöldum, ekki einasta í skóla, heldur og yfirvöldum þjóðfélagsins í heild. Þetta er sú niðurstaða, sem ég hef fengið af viðræðum við fjölmarga skólamenn, og ég tek ekkert síður mark á þeim sumum hverjum heldur en þeim mætu mönnum, sem staðið hafa að samningu þessa frv. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson taldi ekki missmíði til baga á þessu frv. Þegar hafa verið gerð hér að ærnu umtalsefni landshlutasamtökin, löggilding þeirra og ákvæði um það í þessu frv. og öðrum að fela þeim verkefni. Hv. þm. Hannibal Valdimarsson upplýsti, að hann væri einn helsti bjargvættur þessara samtaka, og ég þakkaði honum fyrir það og vænti þess, að þess sjáist stað víðar en gert hefur hingað til. Það skal þó ekki vanmetið sem vel er gert og skal ekki eyða fleiri orðum að því. Hv. þm. viðurkenndi, að frv. væri langt og ítarlegt. Eftir 2. umr. er það 41 vélrituð síða, og ég skal ekki fara að þreyta þá fáu þm., sem sjá ástæðu til þess að vera viðstaddir þessa umr., með því að fara enn að vitna í frv. máli mínu til stuðnings um þetta atriði. Það hefur verið rækilega gert, bæði af mér og öðrum. En hv. þm. sagði, að það mundi þá verða til þess, að ekki þyrfti að setja eins nákvæma reglugerð um frv. og ella væri. Þó segir í sumum þeirra greina, sem eru hvað ítarlegastar, t.d. um það, hvernig skólastjóri og kennarar eigi að haga sér gagnvart nemendum, eins og ég vitnaði til í 55. gr. í dag, þar sem það er meira að segja fært í lög, að kennarar skuli tala við nemendur og skólastjóri skuli tala við nemendur, forráðamenn nemenda, ef eitthvað bjátar á, - í síðustu mgr. þeirrar gr. segir: „Ákveða skal nánar í reglugerð um framkvæmd þessarar gr.“ - Það dugar ekki einu sinni til, að það sé fært í lög, að skólastjóri og kennarar skuli tala við nemendur. Það þarf að kveða nánar á um það í reglugerð, hvernig það skuli framkvæmt. Þvílík er nú nákvæmnin í uppbyggingu þessa frv., og er hugað að því þegar að færa þessa nákvæmni á enn æðra stig í reglugerð. Fyrr má nú vera. Það er ekki að furða, þótt hv. 3. þm. Vestf., sem sjálfur er fyrrv. skólastjóri og kennari, komi hér og lýsi yfir, að það séu engir áberandi vankantar á þessu frv., enda hlyti hann þá sem slíkur, ef hann áliti það vera, að hafa sniðið þá af við meðferð málsins í þeirri n., sem hann er formaður fyrir. Hv. þm, líkti þeirri dagskrártill., sem hér liggur fyrir, við þetta frv. Hún væri löng og loðin, sagði bann. Hún er þó ekki nema tæplega ein vélrituð síða með haus og öðru, miðað við það, að frv. er þó 40 síðum lengra. Ég skal ekki eyða orðum í slíkt mál. Hann líkti frv. einnig við landbúnaðarlöggjöfina, sem hann taldi, að ég væri kunnugur. Það er rétt, að sumir lagabálkar landbúnaðarlöggjafarinnar eru til óþurftar langorðir og þ. á m. sum þau frv., sem við hv. 3. þm. Vestf. fjöllum um þessar vikurnar í þn. En ég get sagt honum það, að þar sem ég hef komið að lagasmíð í sambandi við gildandi landbúnaðarlöggjöf, hefur eitt atriðið af þeim, sem ég hef haft í huga, einmitt verið að færa þá þætti löggjafarinnar til styttra og skýrara máls, og það álít ég kost á hverri löggjöf, hvort sem hún fjallar um skóla- og menntamál eða landbúnaðarmál eða hvað annað. Ég tel, að frv. sé a.m.k. helmingi of langt og væri ákaflega þægilegt að stytta það mjög. Hv. þm. beindi því til okkar andófsmanna, sem hann kallaði: Úr því að þið eruð óánægðir með þetta og ýmsir vankantar að ykkar áliti á frv., hvers vegna hafið þið ekki flutt brtt? Til þess ætti að hafa gefist nægur tími á þrem árum í hv. d. - Ég skal taka það fram, að ég lít svo á, að það sé eðlileg starfsvenja Alþ., þegar um svo viðamikil mál sem þetta er að ræða, að sú þn., sem um málið fjallar, láti koma fram sitt álit og skili brtt., ef hún telur, að þess sé þörf, og það hefur þessi þn, gert, þar sem fram hafa komið ýmist frá n. í heild eða einstökum nm. milli 80 og 90 brtt. Hvort tveggja er, að þær brtt., sem fram komu frá fulltrúa míns flokks í n., hlutu ekki þá afgreiðslu, sem ég taldi viðunandi, og að öðru leyti verð ég fyrir miklum vonbrigðum með þær hinar mörgu brtt. n., sem fluttar voru. Enda þótt þær væru margar hverjar nokkuð til bóta, var ekki höggvið á meginókosti frv., sem ég hef gert nokkuð að umtalsefni. Það var ekki farið í það að stytta frv., færa það til skýrara og hnitmiðaðra máls. Það var ekki farið í það að höggva á hið margslungna og ótrúlega flókna stjórnunarkerfi þess. Það var ekki horfið að því að fella niður hina óþörfu lengingu skólaskyldunnar. Það voru að vísu auknar undanþágur til frávika í lengd skólaársins, sem er til verulegra bóta, en það hefur þó vissa annmarka í för með sér að gefa undir fótinn með það, að allt aðrar reglur gildi í strjálbýli en þéttbýli. Og þó að það sé vitað, að þéttbýlisfólkið vilji gjarnan hafa börn og unglinga sem lengst í skólum til þess að losna við börnin af heimilunum eða af götunni, þá er ekki þar með víst, að það sé best að hafa skólatímann sem lengstan. Ástæða kynni að vera til þess að taka það upp í ríkum mæli að efna til námskeiða fyrir þéttbýlisbörn og unglinga úti í strjálbýlinu, og mætti þá nota skólastofnanir þar til þeirra hluta. Þó að venjulegu skólanámi væri lokið, mundi það veita börnum þéttbýlisins aukinn þroska að hverfa í nokkrar vikur til dvalar í skólum úti í strjálbýlinu, þar sem unnt væri undir leiðsögn kennara og annarra starfsmanna skóla að veita þeim innsýn í atvinnuhætti þjóðarinnar og auka þroska þeirra með kynnum af atvinnulífinu, kynnum af landsháttum og því lífi og starfi, sem fram fer í því umhverfi, sem þau hafa lítt kynnst til þess tíma. Ég hygg, að þar væri fundin leið til þess að nýta heimavistarskólana, sem eru úti á landsbyggðinni, til þess að auka þroska unglinga og barna úr þéttbýlinu að miklum mun og ætti að gefa meiri gaum en gert hefur verið til þessa. Það er nokkuð rétt í því, að það eru ekki aðstæður til þess fyrir atvinnuvegina að taka til sín alla þá unglinga, sem þess þyrfti með, úr þéttbýli til þess að hafa með þeim hætti áhrif á þroska þeirra. Það er virðingarvert og gott, hvað unnt er að sinna í þeim efnum. En ég held, að með því að taka heimavistarskólana úti í strjálbýlinu undir slíka þjónustu og kynna nemendum starfið, sem fram fer úti á landi, undir leiðsögn hæfra manna, þá væri fundin leið til þess að auka verulega við það ágæta starf og þá miklu þjónustu sem rækt hefur verið í þessu efni af einstaklingum og í sumum tilvikum af barnaheimilum. Ég vil líta svo á, að með þessum hætti gegndu heimavistarskólarnir úti í strjálbýlinu ekki lakara hlutverki heldur en með því að leigja þá Ferðaskrifstofu ríkisins fyrir erlenda ferðamenn. Ég skal ekki lengja þessar umr. Með hliðsjón af því, sem hér hefur verið sagt, að frv. þessu er ekki ætlað að taka gildi þegar í stað, þótt að lögum verði, það er gert ráð fyrir alllöngum aðlögunartíma eða allt að 10 árum, þá er ekki af þeim sökum hægt að telja, að það sé stefnt í neina ófæru eða til neins teljandi baga a.m.k., þótt svo að afgreiðslu þessa máls verði frestað um eitt ár til viðbótar. Það mætti þá gjarnan stytta aðlögunartíma að gildistökunni um eitt eða tvö ár og jafnvel meira, ef árangur af endurskoðun verður slíkur, að sem flestir mættu vel við una. Það er því ekki hægt að bera við þessari röksemd fyrir því, að ekki megi nú fresta afgreiðslu frv. um eitt ár. Hitt er þó veigamest í mínum augum og að ég hygg okkar allra, sem stöndum með þeim hætti sem kostur er og búa hana svo úr garði, að sem flestir geti verið ánægðir í sambandi við það, hvernig lyktir málsins verða. Það er sem sé ekkert smámál, sem hér er á ferðinni.Það er ekkert smámál að setja löggjöf um undirstöðumenntun þjóðarinnar. Það er ekkert smámál að búa svo um hnúta um skólastarf og menntun æskufólksins, að áhrif þess megi verða sem best fyrir framtíð þjóðarinnar, sem fólgin er í þessu unga fólki. Og það þarf að gæta þess vandlega að samþykkja ekki ákvæði eins og að mínum dómi felast í þessu frv., sem hafa skaðleg uppeldisáhrif á æskufólkið í landinu, þegar með skýrum rökum er hægt að benda á, að unnt er að ná sömu markmiðum með öðrum hætti, en þar á ég við að taka upp fræðsluskyldu í stað skólaskyldu í tveimur efstu bekkjum grunnskóla. Hér er sannarlega um þýðingarmikið mál að ræða, - mál, sem enginn ætti að gerast talsmaður fyrir, að kastað yrði til höndum, sem enginn hv. þm. ætti að gerast talsmaður fyrir, að afgreitt yrði með þeim hætti, að kannske nálega helmingur alþm. væri tilbúinn að greiða atkv. gegn því, en sum ákvæði frv. hafa við 2, umr. verið samþ. með minni hl. alþm. í þessari hv. d. Með sama hætti ætti enginn hv. alþm. að gerast talsmaður þess að afgreiða svo þýðingarmikið mál sem þetta, þegar vitað er, að mjög mikill fjöldi þeirra manna, sem gerst þekkja til á því stigi skólastarfsins, sem þetta frv. fjallar um, eru andvígir ýmsum ákvæðum þess. Ég vil því fastlega vænta þess með hliðsjón af því, að um svo þýðingarmikið mál er að ræða, að það verði ekki knúið í gegn, áður en grandskoðað er, hvernig best verði til þess vandað, og að enn verði horfið að því ráði að taka málið til nýrrar endurskoðunar með það að leiðarljósi að ná fram sem bestri niðurstöðu fyrir æskulýð landsins og framtíð þjóðarinnar.



Herra forseti. Það er vissulega rétt, sem Pálmi Jónsson, hv. 5. þm. Norðurl. v., sagði í lok ræðu sinnar, að þetta er mjög þýðingarmikið mál. Grundvallarmenntun þjóðarinnar á að byggjast á þessari rammalöggjöf. En það er sannarlega ekki verið að kasta höndum til þessarar lagasetningar. Tala þeirra manna skiptir tugum, sem hafa fjallað um undirbúning málsins á alllöngu árabili, og Alþ. hefur gefið sér góðan tíma til þess að athuga málið á tveimur þingum a.m.k. og lagt í það mikla vinnu. En málið er bara svo fjölþætt, að það þarf enginn að vænta þess, hversu lengi sem við veltum því fyrir okkur, að allir verði sammála um afgreiðslu þess. Einstök atriði verða alltaf ágreiningsatriði í svona stóru, víðtæku og þýðingarmiklu máli, og það þýðir ekki að ætla sér að fresta lokaafgreiðslu þess, þangað til allir verði sammála. Það verður seint eða aldrei. En það hefur sannarlega ekki verið kastað höndunum til undirbúnings þessa máls. Það hefur verið farið með málið til umr. út um allt land á tugi funda, rætt við skólamenn og aðstandendur barna um málið og margar till., sem fram hafa komið á þessum fundum, hafa verið teknar til greina, áður en málið kom fyrir Alþ. og einnig síðan þingið tók málið til meðferðar. Ég er alveg sammála hv. 4. þm. Austf., Sverri Hermannssyni, sem talaði hér í kvöld, þegar hann sagði, að það ætti að láta reynsluna skera úr. Þegar búið er að fjalla um málið á svo vandaðan hátt sem hér hefur verið gert, er ekki um annað að ræða en ganga frá málinu. Vitanlega vitum við, að þetta verður ekki alfullkomin löggjöf. Við eigum að láta reynsluna sníða af agnúana, sem koma í ljós. Við setjum aldrei löggjöf, sem að eilífu sé varanleg. Það er oft og tíðum, að það koma agnúar í ljós, jafnvel á næsta ári eða næstu árum, og þá tekur löggjafinn við að skera þá agnúa af að fengnum dómi reynslunnar. Ég held, að það sé ástæða til þess, að ég geri enn þá skiljanlegra en mér virðist hafa tekist hér áðan afstöðu mína til landshlutasamtakanna. Það er engin fjarstæða að fela landshlutasamtökunum, sem eru starfandi samtök, t.d. í menntamálum. Ég skal taka sem dæmi, svo að mönnum sé þetta alveg ljóst, að hér eru engin nýmæli og engin fjarstæða á ferðinni. Það eru engin lög til um Búnaðarfélag Íslands, það eru engin lög til um Fiskifélag Íslands. - Þetta eru stórkostlega víðtækar stofnanir. Það eru stórir bálkar í fjárl., sem fela þessum félagssamtökum mýmarga þýðingarmikla hluti.  Eitt af því, sem hefur verið gagnrýnt varðandi þessa nýju skólalöggjöf, er það, að yfirbyggingin sé svo mikið bákn. Nú verður a.m.k. ekki fram hjá því gengið, að í meðförum þingsins hefur verið gert nokkuð að því að draga úr yfirbyggingunni. Við leggjum t.d. til, að skólaráðgjafar falli niður. Við leggjum til, að fagnámsstjórar í hverju fræðsluumdæmi falli niður. Við leggjum til, að 46. gr. um 10 manna grunnskólaráð falli niður. Við drögum þannig mjög mikið úr yfirbyggingarbákninu. Það, sem við hins vegar látum standa og er nýtt, eru fræðsluráðin. En það er hluti af fræðslumálaskrifstofunni, sem er færður út á landsbyggðina og menn eru að hamast á móti og kalla það bara útibú frá ríkisvaldinu. Þetta er fengið í hendur héruðunum sjálfum til þess að hafa frekari stjórn á skólamálunum, og landshlutasamtökin eiga að ráða 5 af 7 í fræðsluráðunum. Menn eru ekki sjálfum sér samkvæmir, þegar þeir segjast vilja færa valdið út á landsbyggðina og hamast svo á móti þessu. - Ég er sannarlega sammála hv. 5. þm. Norðurl. v. um, að það beri að vanda vel slíka löggjöf sem þessa. En gagnrýni hans sum hver styðst ekki við veigamikil rök, t.d. þetta með stjórnunarbáknið. Við höfum dregið stórkostlega úr því samkv. okkar till., ef menn taka eftir þeim. Við viljum fá aukið jafnrétti um alla fræðsluaðstöðu í landinu, og að því miðar þetta frv. stórkostlega og þá ekki síður frv. um skólakerfi. En ef við viljum hafa samræmda framkvæmd á jafnréttisgrundvelli um landið allt, verðum víð að hafa eina sameiginlega yfirstjórn. Ef ekki er yfirstjórn, verður framkvæmdin á skólalöggjöfinni sitt með hverjum hætti. Og það er meginágallinn á því að fela sveitarfélögunum, mismunandi sterkum, fjárhagslega framkvæmd skólamálanna, að það mundi verða mjög mismunandi framkvæmd og veiku sveitarfélögin drægjust aftur úr, væru ekki fær um að veita sínum ungmennum jafngóða menntunaraðstöðu og fjársterkari sveitarfélögin. Ég hygg, að innra með sér hljóti gagnrýnendur málsins að viðurkenna þetta. Þegar ég hafði upplýst áðan um áætlaðan aukinn kostnað af rekstri skólahaldsins í landinu að samþykktum þessum frv., sagði hv. 6. þm. Norðurl. v., að það lægju a.m.k. engar stofnkostnaðaráætlanir fyrir, og ég játa það, enda væri varla hægt að gera þær. Það fer eftir því, hve mikið byggingarkostnaður eykst, hversu fljótt verður ráðist í að byggja upp húsnæði fyrir hina nýju tækniskóla, bókasöfnin og annað fleira, sem er eitt af nýmælum þessa frv. Ég held, að það sé ómögulegt að gera áætlanir um þetta. Menn vita ekkert, menn renna blint í sjóinn um það, hver byggingarkostnaðurinn verður á þeim ýmsu tímum, sem framkvæmdirnar eiga sér stað á. Menn hafa talað um það, að eitt ákvæði sé í frv., sem muni leiða af sér gífurlegan kostnað, jafnvel milljónatuga kostnað, það sé ákvæðið um, að það eigi í nýjum skólabyggingum og þar sem grundvallarendurbætur verði gerðar á skólahúsnæði að stefna að því, að til sé búsnæði til þess, að nemendur geti neytt máltíða og annast lestur námsgreina í staðinn fyrir heimanám. Ég legg ekki þann skilning í, að hér séu fyrirmæli um það að stofna til mötuneytis í hverjum skóla. Ég tel það rangan skilning og vil, að það komi fram, að það er ekki skilningur minn, að þetta séu fyrirmæli um, að það skuli stofna til mötuneytisaðstöðu við hvern einasta skóla. Ég tel það rangan skilning á þessum orðum, þegar stendur, að stefnt skuli að því, að aðstaða sé í nýjum skólum og endurbyggðum skólum, til þess að menn geti neytt matar í skólahúsnæðinu.  Um meginágreiningin um skólaskylduna vil ég svo að lokum segja það, að með þeim breyt., sem gerðar hafa verið á frv., og raunar í frv. sjálfu er skólum á Íslandi breytt mjög í það horf, að þeir viðurkenni verklegt nám í miklu ríkari mæli en áður. Það er víða vikið að því, að verklegt nám skuli metið til jafns við bóklegt nám og þátttaka í atvinnulífinu skuli metin sem nám. Þetta eru nýmæli. Þetta er tilraun í þá átt að breyta skólunum á þann veg, að þeir séu betur við hæfi þeirra ungmenna, sem ekki eru einhliða vel fallin til bóklegs náms. Þar með verður dvölin í skólanum, vegna þess að þeir eru breyttar stofnanir, gagnlegri fyrir það fólk, sem ekki er hneigt til bóklegs náms. Hér hefur verið spurt um það, af hvaða ástæðu komi ekki allir í skólana og af hverju séu 16 –19%, sem verða utan skólanna, þegar skólaskyldunni sleppir. Það er vitanlega af mörgum ástæðum. Það er af því, að sumir nemendur eru fráhverfir áframhaldandi bóklegu námi, en kunna svo að iðrast þess margfaldlega síðar, eins og ég vék að áðan. Það er af því, að fjárhagsleg geta sé ekki til á heimilunum til þess í mörgum tilfellum. Úr því bæta ákvæðin í frv. um skólakerfi mjög, setja undir þann leka og tryggja að verulegu leyti, að mismunandi efnahagsleg aðstaða valdi því ekki, að menn verði að hverfa frá námi. Og svo hefur það verið óneitanlega fram að þessu víða, að skólaaðstaða hefur ekki verið í heimahéraði. Með setningu þessara löggjafar er tekið á öllum þessum þáttum, auk þess sem skólunum er breytt meira í þá átt, að allir nemendur hafi þeirra not. Og markmiðið er þetta, að það verði sem fæstir úti á námsbrautinni, sem oft hefur komið fyrir, einmitt eftir að skólaskyldunni sleppir. Mér er ekki sama um þau 16–19%, sem hverfa frá námi, eftir að skólaskyldu sleppir, og ég veit það og ég sagði það áðan, að það hefur margur ungur maðurinn sárlega iðrast þess að hafa ekki haldið áfram eitt ár í viðbót til þess að öðlast prófréttindi til þess að halda áfram námi síðar. Það hefði jafnvel verið tilvinnandi fyrir þessa unglinga að hafa lagt á sig að vera í skóla einn vetur til. Og margan hef ég heyrt barma sér yfir því að hafa ekki gert það. Það má vel vera, að það skapist betri skólabragur, þegar þeir nemendur, sem eru minna hæfir til náms og hafa minni námslöngun, eru hafðir utan veggja. En hvar eru þeir betur komnir en í uppeldisstofnun og fræðslustofnun? Ég trúi ekki á, að þeir leiti betri mannbóta utan skólanna heldur en með því að vera í þeim. Það er miklu þægilegra fyrir kennarana að losna við alla þá nemendur, sem ekki eru fluggáfaðir til bóklegs náms og ekki fullir af áhuga. Erfiðleikar kennarastarfsins eru fyrst og fremst í því að haga námi svo, að þeir nái einnig til þeirra nemenda, sem minni námsáhuga hafa og minni námsgetu. En kennararnir eiga ekki rétt á því að vera leystir frá þessum vanda, því að þeir eru einmitt til þess settir fyrst og fremst að bjarga þessu fólki ekki siður en hinum bóklega gáfuðustu. Ég er alveg sannfærður um það, að maður eins og hv. 5, þm. Norðurl. v., ef hann athugar þetta mál, þá mundi hann harma það, ef 16– 19% af ungmennum næðu ekki að ljúka grunnskólaprófi, vegna þess að þeim hafi ekki verið haldið fast að því að ná þessum áfanga, sem opnar allar leiðir til inngöngu í alla skóla framhaldsstigsins. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég tel, að við höfum skipst á skoðunum um frv. í þeirri mynd, sem það er nú, og ég geri mér engar vonir um það, að við, hversu lengi sem við ræðum það, verðum sammála um alla hluti. Reynslan verður að skera úr, þegar þetta frv. hefur orðið að lögum, hvaða agnúar koma þá í ljós, og þá tekur Alþ. sig til og sníður þá af samkvæmt dómi reynslunnar.



Herra forseti. Ég tel mig hafa gert grein fyrir afstöðu minni til hinna helstu brtt., sem teknar voru aftur við 2. umr. og koma nú fram á ný við 3. umr., þegar við 2. umr. og sé því ekki ástæðu til að víkja að þeim. Ég sé ekki heldur ástæðu til eftir bær löngu umr., sem hér hafa farið fram, og þau skeleggu orðaskipti, sem átt hafa sér stað milli aðaltalsmanns þeirra, sem drepa vilja málinu á dreif, hv. 5. þm. Norðurl. v. og frsm. menntmn., hv. 3. þm. Vestf., um almenn grundvallaratriði, að fara að gera þau að umtalsefni enn einu sinni. En það, sem sérstaklega kom mér til að leggja hér nokkur orð í belg enn á ný, voru ýmiss atriði, sem var sérstaklega til mín beint og aðallega þó í máli 5. þm. Norðurl. v. Hann fór um það mörgum orðum, hvað frv. um grunnskóla væri óþarflega langort, ítarlegt og mærðarmikið, eins og hann komst að orði, en hins vegar kvartaði hann sárlega yfir, að grg. væri ekki nógu rækileg um kostnaðaratriði. Ég hlýt að vísa því á bug, að hér sé svo léleg grein gerð fyrir kostnaðaratriðum, að ámælisvert sé. Hér er á 12 blaðsíðum þéttprentuðum gerð grein fyrir kostnaðarhlið málsins bæði í samfelldu máli og í mjög glöggum töflum. Það liggur þar fyrir reiknað út, hvað framkvæmd ákvæða frv. mundi kosta á verðlagi ársins 1972, en þm. eru svo kunnugir verðlagsþróun, að þeir gera sér fyllilega ljóst, að þær upphæðir yrði að reikna fram frá því, sem þar er talið. En ég vil vekja athygli á því, að í meðförum hv. menntmn. hefur verið dregið úr mannahaldi í ýmsum liðum og hefur þessi almenni kostnaður við starfrækslu grunnskólakerfisins rýrnað nokkuð af þeim sökum, og enn er ástæða til að vekja athygli á því, er menn tala um mikinn og nánast óbærilegan kostnað, að hann á ekki að falla á fyrsta árið, eftir að þetta frv. væri afgr. sem lög. Hann kemur fram á árabili, og sérstök tafla í grg. fjallar einmitt um það, hvernig kostnaðaraukinn dreifist á framkvæmdaárin. En meginaðfinnsla hv. 5. þm. Norðurl. v. var við það, að ekki væri gerð grein fyrir áhrifum þessa frv., ef að lögum yrði, á stofnkostnað grunnskólakerfisins. Að þessu er vikið í einum kafla grg. um kostnaðarhliðina, á bls. 87 í frv. Og þegar hv. þm. heldur því fram, að engin svör hafi fengist við spurningum hans um þetta efni, þá hlýt ég að telja, að það sé misminni, því að í fyrsta skipti, sem við hv. þm. áttum orðastað um þetta mál, vék hann að þessu sama og ég svaraði honum á sama hátt og ég hlýt að svara honum núna, með því að benda honum á þennan kafla í grg. um kostnað af grunnskólakerfinu. Sem sagt, kostnaðarauki hvað varðar stofnkostnað skólahúsnæðis er ekki stórkostlegur, vegna þess að 4. bekkur hverfur úr sögunni í staðinn fyrir þann skyldunámsbekk, sem við bætist. En nákvæma áætlun um stofnkostnaðinn er ekki hægt að gera, fyrr en liggur fyrir skipting landsins í skólahverfi, hvernig skólabyggingunum verði dreift, hvaða héruð sameinast um skólastaði. Niðurstaða í því máli bíður á afar mörgum stöðum og á töluvert víðlendum svæðum landsins eftir því, hver afgreiðsla grunnskólafrv. verður. Það veltur á því, hvaða byggðarlög sameinast um skólann, hver stofnkostnaðurinn verður, en grunnskólafrv. stuðlar einmitt að því, að sem stærst svæði, þar sem staðhættir leyfa, sameinist um skálabyggingar, einkum í hinum efri bekkjum grunnskólans. Því felst það í eðli málsins að mínum dómi, að grunnskólafyrirkomulagið á að tryggja hagkvæmni, bæði hvað varðar byggingarframkvæmdir, að einingarnar verði stærri en ella mundi og því tiltölulega ódýrari, og sömuleiðis vegna þess, að þar verði um að ræða skólaeiningar, sem geti nýtt til fulls kennslukrafta, sérhæfðra kennslukrafta, þá verði einnig mannahaldið tiltölulega ódýrara en það væri ella, ef ætti að láta í té jafngóða kennslu á miklu dreifðari skólastöðum. - Þetta eru hin almennu sjónarmið og hin almennu atriði, sem hljóta að ráða stofnkostnaðinum, en um hann getur ekki nokkur maður sagt og það er ekki hægt að krefjast þess, að hann liggi fyrir, fyrr en skólaskipanin hefur verið ákvörðuð í megindráttum, og eins og málum er háttað, bíður það á ýmsum stöðum eftir afgreiðslu grunnskólafrv. Enn er eitt kostnaðaratriði, sem mjög hefur verið umtalað hér og einhverjir sögðu að kostaði a.m.k. hundruð millj. kr., ef ekki milljarða, og 3. þm. Vestf, vék nokkuð að því í sínu máli, þ.e. breyt., sem gerð var við 2, umr., að breyta einni málsgr. 25. gr. í þá veru, að við gerð nýs skólahúsnæðis og endurbætur eldra húsnæðis skal séð fyrir aðstöðu fyrir nemendur til náms utan kennslustunda og til að neyta málsverðar. Þarna var í frv. upphaflega talað um, að stefnt skuli að því að sjá fyrir þessari aðstöðu, en nú er þetta gert að skyldu, og því hefur verið haldið fram, að þetta valdi gífurlegum aukakostnaði. Slíkt er mælt af vanþekkingu á, hvað um er að ræða, eða misskilningi. Það er ekki um það að ræða að setja upp fullkomið mötuneyti með eldhúsi í hverjum og einum skóla. Það er um það að ræða að koma upp aðstöðu fyrir nemendur til að neyta nestis, að koma upp borðkrók. Og þetta er gert í hverjum einasta skóla, sem nú er byggður. Þetta er ekki ný viðbót, sem ekki hefur komið til sögunnar áður, þetta er gert í hverjum og einum nýjum skóla. Það er líka í öllum nýjum skólum, sem nú er stofnað til, gert ráð fyrir aðstöðu fyrir nemendur til náms utan kennslustunda. Þetta er ekki skylda, en þykir svo sjálfsagt, að hverjir sem standa að skólabyggingu taka þetta með í sínar áætlanir og í sínar teikningar. Það, sem kæmi þarna hugsanlega nýtt til, er, að það væri skylda að sjá fyrir þessu, þegar verið er að gera endurbætur á eldra húsnæði, en það yrði ekki liður, sem næmi hundruðum millj., hvað þá heldur milljarði, eins og hér var nefnt. Í kaflanum um stofnkostnað í kostnaðargrg. er vikið að því atriði að gera ráð fyrir fullkominni aðstöðu nemenda til undirbúnings undir kennslu næsta dags, hvaða áhrif þetta hafi á byggingarkostnaðinn, og það er talið eftir athugun í byggingardeild menntmrn., að þetta auki húsnæðisþörf skóla í þéttbýli um 10% frá svokölluðum „normum“ um skólabyggingar. Og þetta er kostnaður, sem, eins og ég sagði, er hvarvetna tekinn með, þar sem nýbyggingar eru nú á döfinni, og yrði tekinn með í langflestum tilvikum, þori ég að fullyrða, þótt ekki væri sett þetta ákvæði. - Þetta er það sem ég vildi að kæmi hér fram um kostnaðarliðina. Það er svo margt, sem á góma hefur borið, að ég tel ekki ástæðu til að rekja nema örfá atriði. T.a.m. í aðfinnslunum við því, að verið sé að gera kennara og skólastjóra ómynduga eða gera ráð fyrir, að þeir séu varla með réttu ráði, - skynlausar skepnur, kallaði víst einhver, að miðað væri við, - hefur mjög verið rætt um ákvæðin í 55. gr. og þá látið líta svo út sem þar væri um það að ræða, að þar sem settar eru allnákvæmar reglur um meðferð ákveðinna vandamála í skólum, þá eigi það við hvað sem á bjátar, hvaða smámuni sem upp koma í skiptum kennara við nemendurna. Þetta er algjör mistúlkun á 55. gr. Þar er aðeins við það átt, hvernig með skuli fara, þegar upp koma svo alvarleg mál, að brottrekstur úr skóla kemur til greina sem viðurlög. Það eru sem betur fer ekki mjög tíð atvik, en þau eru mjög viðkvæm og mjög vandmeðfarin. Það hef ég margsinnis fengið að reyna, að þar er um að ræða eitthvert erfiðasta atriðið í skólastörfum, þegar slíkir árekstrar eiga sér stað. Og vegna þess, hve viðurlögin eru alvarleg, og vegna þess, hve málin eru viðkvæm fyrir þá nemendur, sem í hlut eiga, og aðstandendur þeirra, þótti rétt að setja þessi nákvæmu fyrirmæli, og þau eru sett einmitt að undirlagi manna, sem þekkja þetta frá hlið kennarans og skólastjórans og vita, hver styrkur þeim er við meðferð slíkra mála að hafa nákvæm ákvæði um málsmeðferðina við að styðjast. Hliðstæðan við þetta er meðferð brotamála. Hér er fjallað um hin alvarlegustu atvik, sem upp koma. Þess vegna eru ákvæðin svona nákvæm. - Og þannig mundi fara um fjöldamörg önnur slík ákvæði, sem ámælum hafa sætt hér, koma mundi í ljós við nánari athugun, að þau eru ekki sett af hótfyndni, heldur að athuguðu máli og eiga sér rök og réttlætingu. Hv. 5. þm. Norðurl. v. fullvissaði hv. d. um það, að fyrir honum og meðflm. hans að rökstuddri dagskrá, sem fyrir liggur, vekti fyrst og fremst að koma þessu máli í sem æskilegast form. Mér heyrist nú á máli hans stundum, að hann geri ráð fyrir, að ef 7 menn úr hv. d. setjist niður í staðinn fyrir þá menntmn., og fari að betrumbæta þeirra verk, þá muni allt komast í lag. - Ég efast um, að jafnvel þótt ákvæðin væru rituð með logandi vendi erkiengilsins Gabríels, þá teldi hv. þm. komið fullnægjandi form á þetta frv. Mér virðist hann leita að alfullkomnu frv. um skólafyrirkomulag. Það hef ég aldrei gert mér í hugarlund, að væri á færi nokkurra manna að setja allsherjarlöggjöf um skyldunám, sem væri svo alfullkomin, að enginn gæti þar fundið á blett eða hrukku, og það mundu ekki nýir 7 hv. alþm. gera. En aðrir flm. hinnar rökstuddu dagskrár gerðu nokkuð aðra grein fyrir tilgangi sínum með flutningi hennar, t.a.m. hv. 3. landsk., sem reyndar hafði tækifæri til þess á síðasta þingi, þegar hann var form. hv. menntmn., að láta til sín taka og laga það, sem hann telur vankanta á grunnskólafrv., en gerði ekki. Hann virtist telja, að þessu máli ætti bara að ýta til hliðar, en í staðinn snúa sér að því að laga til á framhaldsskólastiginu, sérstaklega í verknáminu og verkmenntuninni. Síst skal ég á móti því bera, að þar er margt, sem úrbóta þarf og laga verður. En undirstaðan undir fjölmörgum umbótum þar er einmitt sú samtenging skyldunámsins og framhaldsnámsins, sem er eitt helsta markmið þeirra frv., sem við höfum rætt hér í dag. Einn mesti þrándurinn í götu allra umbóta, sem verulega kveður að í verkmenntuninni, er einmitt, hversu nemendurnir koma misjafnlega undirbúnir úr skyldunámi eða af þeim skólastigum, sem nú taka við af því. Þarna verður að leggja grunninn fyrst, þá er hægt að byggja vel og skynsamlega ofan á hann. Hv. 3. þm. Norðurl. v. virtist nú aðallega krefjast þess, að menntmrn. sneri sér að því að stemma stigu við hjónaskilnuðum, og taldi það mundi helst úrræði til að bæta úr því, sem aflaga færi í skólunum. Auk þess sem ég viðurkenni ekki þetta sjónarmíð, verð ég að benda á, að það er allt annað rn. en menntmrn., sem um hjúskaparlöggjöfina fjallar. En að lokum vildi ég segja það, að hér hafa mörg lofsyrði fallið í ræðum þeirra, sem finna grunnskólafrv. margt til foráttu, um löggjöfina frá 1946 um skyldunám og verið vitnað mjög til hennar sem fyrirmyndar. Síðast vék hv. 5. þm. Norðurl. v. að þessu í lok málsins og tók síðan að ræða um þörfina á því, að þessu máli yrði enn frestað, til þess að allir mættu ná samstöðu og algjöru samkomulagi á Alþ. um afgreiðslu málsins. En var löggjöfin frá 1946 afgreidd með algjörri samstöðu? Ég held nú ekki. Sú löggjöf var afgreidd eftir mjög harðar deilur, og þær deilur stóðu árum saman, eftir að hún var gengin í gildi og farið að framkvæma hana. Við getum talað til dómsdags, án þess að verða í öllum greinum sammála um fyrirkomulag skyldunáms í landinu. En þetta mál er búið að undirbúa það rækilega og ræða það ítarlega, að ég tel, að nú sé tíminn kominn fyrir Alþ. að segja af eða á, gera á því þær breyt., sem það telur réttar vera, og ganga síðan til atkv. um málið í heild.