Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um raforkuver, en það er komið frá Nd. og liggur fyrir á þskj. 1043 eins og það var samþykkt af hv. Nd. Ég mun gefa örstutt yfirlit um þær breytingar helstar sem gerðar voru á frv., en vil áður en ég vík að því fara um það örfáum orðum. Með frv. þessu til l. um raforkuver er óskað heimilda Alþingis til að ríkisstj. sé heimilt að semja við tiltekin orkuöflunarfyrirtæki um að þau reisi og reki tilteknar vatnsaflsvirkjanir eða þeim verði heimilað það. Eins og frv. var lagt fyrir Alþingi var gert ráð fyrir að samtals væri um að ræða heimildir sem næmu 720 mw. í vatnsaflsvirkjunum, en nú eru virkjuð um 540 mw. af vatnsafli í landinu. Þessum heimildum, sem óskað er eftir, er skipt í tvo þætti: annars vegar heimildir, sem ríkisstj. megi veita Landsvirkjun til framkvæmda við virkjanir, og hins vegar heimildir, sem leitað verði samninga eftir við Landsvirkjun um að hún reisi og reki. En sú breyting var á gerð í hv. Nd. um þetta atriði, að í stað þess, að ákveðið væri gert ráð fyrir Rafmagnsveitum ríkisins sem virkjunaraðila, er gert ráð fyrir því, eins og frv. liggur hér fyrir, að uns þeir samningar hafi tekist hafi Rafmagnsveitur ríkisins með höndum rannsóknir, hönnun og undirbúningsframkvæmdir í nánu samráði við Landsvirkjun. Þá er í frv. þessu óbreytt, eins og það er komið frá hv. Nd., gert ráð fyrir heimild fyrir orkuöflunarfyrirtæki að virkja jarðvarma allt að 50 mw., enda fullnægi þeir aðilar, sem slíkar heimildir yrðu veittar, ákveðnum skilyrðum sem tryggi hagkvæman heildarrekstur raforkukerfisins. Þá er í frv. þessu gert ráð fyrir heimildum til að gera nauðsynlegar ráðstafanir á vatna- og háhitasvæðum þeirra virkjana, sem lögin taka til, og að tryggður verði rekstur orkuveranna gegn truflunum og til að ná fram áætlaðri vinnslugetu, heimildir um að reisa og reka orkuveitur og tengja þau orkuver við landskerfið og að styrkja landskerfið svo sem nauðsynlegt er til að flytja orkuna til afhendingarstaða út frá landskerfinu. Einnig er gert ráð fyrir heimild fyrir allt að 50 mw. í varaafli á næstu 10 árum til helstu orkuframleiðsluaðila í landinu: Rafmagnsveitna ríkisins, Landsvirkjunar og Orkubús Vestfjarða, til þess að tryggt verði viðunandi öryggi notenda gagnvart bilunum. Þessi ákvæði er að finna í 1. gr. frv. Í meðferð Nd. á frv. voru, eins og ég gat um, gerðar nokkrar breytingar á þessari grein, þ. á m. var bætt við heimildum til að setja upp aukið afl á núverandi Landsvirkjunarsvæði sem nemur 120 mw., þ. e. að bæta við heimild fyrir fjórðu aflvél í Hrauneyjafossvirkjun og Sigölduvirkjun, en slíkar aðgerðir geta talist nauðsynlegar eftir að aukið hefur verið miðlunarrými í Þórisvatni svo sem áformað er og heimilda er leitað fyrir með ákvæðum í þessari 1. gr., þar sem rætt er um að tryggja rekstur orkuveranna á Þjórsársvæðinu og koma vinnslugetu þeirra í eðlilegt horf með tilteknum aðgerðum. Það liggja fyrir verkfræðilegar áætlanir um þessar veitur. Að vísu eru þar eftir nokkrar rannsóknir eins og fram kemur í fskj. með frv., en á bls. 72–73 er sérstaklega fjallað um svonefnda Kvíslaveitu og þar kemur fram að æskilegt er talið að gera ráð fyrir auknu afli í umræddum vatnsaflsstöðvum: Hrauneyjafossvirkjun og Sigölduvirkjun, eftir að Þórisvatnsmiðlun hefur verið aukin mjög verulega. Ég tel að þessi breyting, sem gerð var á frv. í hv. Nd., sé fullkomlega eðlileg og í samræmi við þær áætlanir sem fyrir liggja, þó að auðvitað sé álitamál hversu langt skuli gengið hverju sinni í að afla heimilda fyrir slíkum framkvæmdum. Það liggur fyrir að með þessum heimildum, sem hér er leitað eftir, er um að ræða viðbót sem nemur, að mér telst til, 290 mw. í afli á núverandi Landsvirkjunarsvæði, orkuveitusvæði Landsvirkjunar á Suðurlandi, og um 530 mw. afli í virkjunum utan Suðurlands. Samtals er því um að ræða um 840 mw. í vatnsafli eins og frv. nú liggur fyrir, og að auki er um að ræða heimildir vegna jarðvarmavirkjana upp á 50 mw. og varaaflsstöðvar upp á 50 mw. Samtals eru milli 900 og 1000 mw. sem hér er leitað eftir heimildum fyrir. Ég vil geta þess í sambandi við þessar heimildir, sem leitað er eftir varðandi vatnsaflsvirkjanir, að þær eru vel undirbúnar, óvenjuvel undirbúnar miðað við það sem gerst hefur þegar slík mál hafa verið lögð fyrir Alþingi. Rannsóknir á þeim virkjunarkostum, sem heimilda er leitað fyrir, eru vel á veg komnar og það eru ekki mörg óvissuatriði sem óleyst eru. Er óhætt að segja að það séu engin verktæknileg óvissuatriði sem eigi að hindra að unnt sé að ráðast í viðkomandi mannvirki eftir því sem greinargerðir, sem birtar eru sem fskj., bera vott um. Slíkur undirbúningur mála er að mínu mati mjög þýðingarmikill í sambandi við stórmál af þessu tagi. Vissulega er það svo, að ekki hafa allir endar verið hnýttir í sambandi við þessar fyrirhuguðu virkjunarframkvæmdir. Það á m. a. við um samningagerð við rétthafa, svo sem við Blönduvirkjun, og á fleiri stöðum hefur ekki verið fyllilega frá þeim þáttum gengið. En að þeim málum verður unnið eftir að Alþingi hefur væntanlega veitt heimildir til þessara virkjana, og ég vænti að það verði hægt að ganga frá þeim þáttum eða fá skorið úr um þessa óvissuþætti á komandi mánuðum og helst fyrir lok þessa árs. Ríkisstj. mun beita sér fyrir lausn þessara mála eftir því sem frekast er kostur, og er tekið fram í grg. með þessu frv. að reynt verði til hins ýtrasta að ná samkomulagi um þessi efni, þó að samkv. 5. gr. frv. sé heimild til þess að taka eignarnámi tiltekin réttindi ef metið verður af stjórnvöldum að það sé nauðsynlegt og réttlætanlegt að nýta slíkar heimildir. Varðandi 2. gr. frv., þá felur hún í sér heimildir til að ljúka undirbúningi mála. Hún kveður á um það, hvernig mál verði lögð á einstökum stigum fyrir Alþingi til samþykktar. Hún felur í sér ábyrgðarheimildir fyrir ríkissjóð til þess að taka lán sem nema um helmingi af áætluðum framkvæmdakostnaði við umræddar vatnsaflsvirkjanir eða tæplega það kannske, en þó þannig að umrædd 2000 millj. kr. ábyrgðarheimild er meira en svarar til heildarkostnaðar við dýrustu og stærstu framkvæmdina sem hér er leitað heimildar fyrir, Fljótsdalsvirkjun. Þá er gert ráð fyrir því samkvæmt ákvæðum í þessari grein, að ríkisstj. sé á árinu 1981 heimilt að ábyrgjast lán eða taka lán og endurlána virkjunaraðila, allt að 50 millj. kr., til undirbúnings þeirra virkjana sem um er rætt í 1. gr. Er auðvitað mjög mikilsvert atriði að ekki vanti heimildir og fjármagn til þess að halda áfram undirbúningi þessara mála af krafti. Ég tel að umrædd heimild veiti nauðsynlegt svigrúm í þessu efni, og auðvitað er ekki markmið að verja meira fjármagni í þessu skyni en nauðsynlegt er og skynsamlegt hverju sinni. En rannsóknir og undirbúningur mála kosta fjármagn, það þekkja menn, og svo mikill áhugi sem er á orkumálum er ég viss um að ekki mun standa á að slíkar heimildir verði veittar. Í hv. Nd. voru gerðar vissar breytingar á 2. gr. frv. í sambandi við það, hvernig mál skuli lögð fyrir Alþingi, en um það segir á þskj. 1043: „Tillögur um framkvæmdir við nýjar vatnsaflsvirkjanir og virkjunaráfanga, þ. á m. um framkvæmdaróð, skulu lagðar fyrir Alþingi til samþykktar.“ Ég geri ráð fyrir að á næstu mánuðum verði slíkar till. undirbúnar og gerðar áætlanir eins og greint er frá að áformað sé í grg. með frv., gerðar áætlanir um bæði undirbúning og framkvæmdir við þær virkjanir sem áformað er og till. verða gerðar um að ráðast í, þannig að þessi mál geti legið fyrir heildstætt áður en langt um líður. Þá var aukið við 2. gr. frv. ákvæði um það, að áður en slíkar till. verði lagðar fyrir skuli liggja fyrir greinargerðir frá tilteknum aðilum sem að orkumálum vinna, svo sem Landsvirkjun, Orkustofnun, Rafmagnsveitum ríkisins og öðrum þeim sem ríkisstj. kveður til, um þjóðhagslega hagkvæmni virkjunarleiða og þýðingu þeirra fyrir raforkukerfi landsins. Þetta atriði var í grg. með frv., en hefur til frekari áherslu verið tekið inn í frumvarpstextann sjálfan. Ég tel mjög eðlilegt að slíkar greinargerðir liggi fyrir áður en mál verða lögð fyrir til endanlegrar samþykktar Alþingis. Er það raunar vinnuregla sem höfð hefur verið við undirbúning þessara mála fram að þessu og hv. alþm. hafa fengið ekki alls fyrir löngu greinargóðar skýrslur um þessi efni. Að vísu byggðu þær ekki á allra nýjustu upplýsingum. Upplýsingar hafa verið að bætast við allt fram undir þetta og fleiri eiga eftir að koma til viðbótar þannig að reynt verður að hafa þessar upplýsingar eins greinargóðar og hægt er þegar mál verða lögð fyrir innan tíðar. Þá er gert ráð fyrir að ríkisstj. leggi fram greinargerð um þá möguleika sem fyrir liggja um nýtingu orkunnar til orkufreks iðnaðar og sparnaðar á innfluttu eldsneyti. Um það efni má segja að að því er unnið og hv. alþm. hafa fengið ýmsar upplýsingar og þær hafa verið kynntar í fjölmiðlum að undanförnu varðandi stöðu þeirra mála, orkunýtingarþáttinn. En öllum er að sjálfsögðu ljóst að með þeim áformum um virkjanir og virkjunarhraða, sem greint er frá í grg. með þessu frv., liggur fyrir að stjórnvöld ætla að beita sér fyrir verulegri orkunýtingu á komandi árum, næstu 10–15 árum sem frv. þetta tekur til, að því er varðar greinargerð og þær áherslur sem þar eru fram settar um framkvæmdahraða í þessum efnum. Um það er vart ágreiningur að þeir nýtingarkostir, sem um verður að ræða, þurfa að vera vandlega undirbúnir og haldast verði í hendur orkuöflun og orkumarkaður. Um þau efni hefur verið nokkuð rætt og nokkuð deilt á hv. Alþingi á liðnum vetri og síðustu dögum raunar einnig. Ég ætla ekki að víkja að þeim atriðum hér sérstaklega þegar ég mæli fyrir þessu frv. Ég vænti þess, að um þessi mál geti náðst breið samstaða, það er mjög þýðingarmikið í stórmálum sem þessum, og ég mun fyrir mitt leyti leitast við að stuðla að því, að svo geti orðið og tryggja að menn fái upplýsingar um undirbúning mála. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fara miklu fleiri orðum um þetta frv. hér í framsögu. Um það hefur verið fjallað mikið í hv. Nd. þannig að efni þess er eflaust hv. þdm. vel kunnugt og þær breytingar sem gerðar hafa verið. Ég vil að endingu aðeins víkja að því, að með framlagningu þessa frv. og þeirra heimilda, sem þar er óskað eftir, er dreginn upp skýr rammi um þau framkvæmdaáform í sambandi við raforkuöflun í landinu sem ríkisstj. ætlar að beita sér fyrir, og eins og ég gat um eru þessar framkvæmdir verktæknilega betur undirbúnar en áður hefur verið þegar óskað hefur verið hliðstæðra heimilda frá hv. Alþingi, þó að ekki sé búið að ganga þar frá öllum þáttum mála. Nú er í fyrsta sinn leitað eftir heimildum um stórar virkjanir á okkar mælikvarða utan Suður- og Suðvesturlands, og er það auðvitað verulegt nýmæli. Hér er mörkuð sú stefna að dreifa stórum virkjunum um landið, og það er unnt að stíga slíkt skref í framhaldi og jafnhliða þeirri uppbyggingu öflugra stofnlína sem unnið hefur verið að á undanförnum sex árum og varið til miklu fé, áfram er unnið að á þessu ári og verður væntanlega áfram á næstu árum. Er það ákveðin forsenda fyrir því, að hægt sé að byggja upp stórar virkjanir hvar sem er á landinu og líta á landið allt sem eitt markaðssvæði. Þetta gerir jafnframt kleift að reisa iðnað í krafti þessara orkulinda víða á landinu, og í grg. með frv. koma fram einmitt áherslur í þá átt að iðjuverum, sem nýti orku, verði dreift á landshluta ekki síður en orkuverum, þó að það liggi hins vegar fyrir að hægt er að koma upp myndarlegum iðnaði fjarri virkjunum þegar stofnlínukerfi er orðið öflugt. En það er eðlileg áhersla í atvinnustefnu að byggja upp iðnað sem víðast um landið og einnig meiri háttar iðnað sem hagnýtir þá orku sem hér er stefnt að að afla. Hv. þdm. vita um einstök áform í þessum efnum, áform sem ekki eru frágengin og ekki liggja fyrir hér til neinnar samþykktar, en kynnt hafa verið hvernig þau standa varðandi undirbúning. Þar eru m. a. iðjuver sem nýta munu innlendar hráefnalindir væntanlega, eins og magnesíumvinnsla. Þar er um að ræða iðjuver sem nýta munu ekki aðeins raforku, heldur einnig jarðvarma í ríkum mæli, eins og pappírsverksmiðja. Og þar er um að ræða iðjuver eins og kísilmálmverksmiðju sem getur boðið upp á mjög æskileg tengsl við hugsanlega eldsneytisframleiðslu, eins og fram hafa komið upplýsingar um og rætt hefur verið um að staðsetja á Austurlandi. Þessi iðjuver nefni ég hér aðeins sem dæmi af mörgum sem til athugunar eru því að hafa þarf augun opin í athugun slíkra mála. Það er engin vissa fyrir því, fyrr en búið er að gera nákvæmar áætlanir og athuga allar forsendur, hvort hægt er að ráðast í slík fyrirtæki, og ber ekki að leggja slík atriði fram til ákvörðunar fyrr en undirbúningi slíkra mála er lokið. Um stefnu ríkisstj. í þessum efnum, varðandi uppbyggingu meiri háttar iðnaðar í krafti okkar orkulinda, þarf ég ekki að fjölyrða. Hún er vel kunn. Þar er gert ráð fyrir fyrirtækjum á vegum landsmanna sjálfra. Þar er lögð áhersla á íslenskt forræði í sambandi við þennan þátt atvinnulífs eins og aðra atvinnuuppbyggingu í okkar landi. Herra forseti. Ég treysti því, að hv. þd. taki á þessu máli velviljað eins og gert hefur verið af þinginu hvað snertir hraða við afgreiðslu málsins. Vissulega get ég tekið undir það, að æskilegt hefði verið að unnt hefði reynst að leggja svo stórt mál fyrir þingið fyrr en raun varð á. En ýmsir þættir, er vörðuðu undirbúning þessara mála, lágu ekki eins skýrt fyrir og æskilegt var talið að mínu mati fyrr en í aprílmánuði og þá var mál þetta tekið fyrir til meðferðar og afgreiðslu í ríkisstj. Nú er stutt til þingloka. Ég treysti á góða samvinnu hv. þdm. við að koma þessu máli fram fyrir þinglok og legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Hér er um mikilvægt mál að ræða þar sem eru virkjunarmálin. Þau hljóta eðli málsins samkv. að vera í huga okkar og þjóðhagslega eitt það mikilvægasta sem við ræðum um um þessar mundir, enda leynir sér ekki að allur almenningur í landinu lítur svo á. Það má merkja af þeim almennu umræðum sem eru um þessi mál. Hér er um að ræða spurninguna um það, hvernig við höldum á þeim möguleikum sem við höfum í orkulindum landsins, hvort við ætlum að hagnýta okkur þá stöðu sem hefur verið að koma upp á undanförnum árum, að orkulindir okkar eru alltaf að verða þýðingarmeiri og þýðingarmeiri í ljósi þess, að orkulindir heimsins fara þverrandi og orkuverð fer hækkandi. Það getur ekki verið neinn ágreiningur um það, að mikilvægasta átakið, sem við gerum nú til efnahagslegrar framsóknar í þessu landi, hlýtur að byggjast mest á því, hvað við gerum varðandi hagnýtingu orkulindanna. Í samræmi við þetta bárum við sjálfstæðismenn í þessari deild fram frv. á þessu þingi um ný orkuver sem við ræddum ítarlega við 1. umr. Ég ætla mér ekki að fara að endurtaka þær umr. Ég vænti þess, að menn hafi enn þá í huga það sem sagt var þar, því að þar var mælt margt sem voru orð í tíma töluð. Þetta frv. okkar sjálfstæðismanna hefur nú um nokkurt skeið, allmargar vikur, verið til meðferðar í hv. iðnn. Ed. Iðnn. hefur tekið frv. til meðferðar og hefur fengið sérfræðinga á sinn fund frá Landsvirkjun, frá Orkustofnun og frá Rafmagnsveitum ríkisins til þess að fjalla um frv. Mér þykir rétt að það komi hér fram, að hjá þessum sérfræðingum kom fram mjög jákvætt viðhorf til frv. og ekki ábendingar um neina sérstaka galla í veigamiklum atriðum eða þáttum frv. Það má líka geta þess, að fram kom hjá þessum sérfræðingum álit þeirra um eitt af því sem hæstv. iðnrh. fann þessu frv. til foráttu. Ég tek nú kannske of djúpt í árinni þegar ég segi: til foráttu, af því að það var ekki mikið um gagnrýni á sjálft frv. að ræða frá hálfu iðnrh. En það, sem mér virtist hann leggja í því efni mesta áherslu á, var að það væri ekki um að ræða röðun framkvæmda, sem við höfum svo kallað. Þessir sérfræðingar tóku fram í iðnn. óaðspurðir að það væri einmitt einn af helstu kostum frv. Auðvitað byggist það á því sjónarmiði sem ég túlkaði rækilega í umr. um þetta mál, þ. e. að það gæti verið til trafala að njörva niður framkvæmdaröð í löggjöf því að þá gætu verið bundnar hendur stjórnvalda um að taka til hendi hvar sem við verður komið eftir því sem verkefnin liggja fyrir. Ég sagði að ég ætlaði ekki að fara að ræða þetta frv. okkar sjálfstæðismanna. Ég aðeins vík að því að leggja áherslu í þessum umr. á það sjónarmið okkar sjálfstæðismanna, hve virkjunarmálin eru mikilvæg og að þeim þurfi að hraða. Það var í þessu frv., sem ég vitna til, grundvallaratriði að þeim virkjunarframkvæmdum, sem þar var gert ráð fyrir og væru þær mestu sem um getur í okkar sögu, verði lokið á 10 árum. Nú skyldi maður halda að hæstv. ríkisstj. hefði fyrir löngu verið búin að leggja fram frv. um virkjunarframkvæmdir og ekkert kannske óeðlilegt að hún hefði verið búin að gera það áður en við sjálfstæðismenn sáum að við svo búið gat ekki setið. Frv. ríkisstj., sem við hér ræðum, kemur fram á síðustu dögum þingsins. Það eru ekki góð vinnubrögð, svo að ekki sé meira sagt. Ég skildi hæstv. iðnrh. hér áðan á þann veg að hann skildi þetta. En það sem mér og ég held öðrum hljóti að vera erfiðara að skilja, er hvers vegna þessi dráttur hefur verið á því, að ríkisstj. bæri fram frv. um þetta efni. Maður hefði skilið það ef þetta frv. væri þess eðlis og borið vott um það, að því lægi að baki mikil vinna og stórar ákvarðanir væri verið að taka samkv. frv. En því er ekki að heilsa. Frv. ber með sér að svo er ekki. Í því sambandi vil ég á þessu stigi málsins láta mér nægja að víkja að tveim atriðum sem ég tel að hefðu orðið að koma fram í þessu frv. eða frumvarpið að kveða á um stefnuna í þeim málum. En það gerir það alls ekki. Þessi tvö atriði eru í fyrsta lagi orkunýtingarstefna og í öðru lagi hraði framkvæmda. Það er nauðsynlegt að hafa einhverja orkunýtingarstefnu því að það hlýtur að vera grundvöllur fyrir þeim aðgerðum sem við leggjum til eða ætlunin er að framkvæma í virkjunarmálunum. Auðvitað getur orkunýtingarstefnan verið með mismunandi hætti. Það getur í hugum sumra orkað tvímælis hver stefna er rétt í því efni. Menn geta haft mismunandi skoðanir og stefnur um þau atriði. Það má segja að við það sé ekkert að athuga. En það er mikið að athuga við það þegar ekki er um neina orkunýtingarstefnu að ræða. Það er stefna út af fyrir sig að miða framkvæmdir okkar í virkjunarmálunum við það, að fullnægt verði heimilisnotkun, notkun raforku til húshitunar og til almenns iðnaðar, eins og þessi notkun er áætluð í orkuspá. Það er stefna út af fyrir sig. En ef það er stefnan, þá er ekki raunhæft að vera að tala um virkjanir nema sem svarar þeirri orku sem þarf til þess að framkvæma þessa stefnu. Ef þessa stefnu ætti að hafa þurfum við ekki að vera að tala um svo margar og miklar virkjunarframkvæmdir sem eru í þessu frv. Hins vegar ef við gerum till. um stórkostlegar virkjunarframkvæmdir, virkjunarframkvæmdir á skömmum tíma, sem eru jafnmiklar og raunar meiri en allt vatnsafl sem virkjað er á Íslandi í dag, þá er það algerlega óraunhæft nema gera sér grein fyrir, marka og ákveða orkustefnu, sem þýðir að það sé markaður fyrir þessa orku. Þetta frv. gerir það ekki. Það er tæpt á mörgum og miklum virkjunarframkvæmdum, en í mínum huga er þetta marklaust meðan orkunýtingarstefna í samræmi við slíkar fyrirætlanir liggur ekki fyrir. Hitt atriðið, sem ég vildi sérstaklega minnast á sem vansmíði á þessu frv., er að í því er ekkert kveðið á um hraða framkvæmda, að þeim skuli hraðað eða stuðlað að því, að framkvæmdum sé hraðað. Það er alger óþarfi að vera að samþykkja einhver pappírsgögn á hinu háa Alþingi varðandi virkjunarmál ef ekki er litið á þann þátt sem varðar hraða framkvæmda, vegna þess að hraðinn er mjög þýðingarmikill ef okkur er alvara með allt ;al okkar um það, hve miklu varði að nota nú sem best þá möguleika sem við höfum með hagnýtingu orkulindanna. Þetta vildi ég segja almennt um þetta frv. sem hér liggur fyrir áður en ég vík að nokkrum sérstökum atriðum, án þess þó að ég ætli mér hér að fara að ræða ítarlega hverja grein frv. En þau atriði, sem ég ætla hér að koma inn á við 1. umr., eru ákaflega þýðingarmikil þegar við leggjum mat á gildi þessa frv. Það er þýðingarmikið þegar við 1. umr. að fá skýringar og svör við ýmsum spurningum sem hljóta að koma upp í huga okkar við lestur þessa frv. Ég vík þá fyrst að upphafsorðunum í frv. þessu, upphafi 1. gr. frv., en þar segir að Landsvirkjun sé heimilt, að fengnu samþykki ríkisstj., að stækka Hrauneyjafossvirkjun í allt að 280 mw. afl og stækka Sigölduvirkjun í allt að 200 mw. afl. Hér segir að Landsvirkjun sé heimilt, að fengnu samþykki ríkisstj. Ég hnýt um þetta orðalag: „að fengnu samþykki ríkisstj.“ Hvers vegna geri ég það? Vegna þess að í - ég ætla - öllum heimildarlögum hliðstæðum, þar sem veitt er heimild til ákveðins fyrirtækis um virkjunarframkvæmdir, er einungis talað um að heimila viðkomandi virkjunarfyrirtæki þær framkvæmdir sem um er að ræða. Það er ekki hnýtt aftan í: „að fengnu samþykki ríkisstj.“ Það er rétt í þessu sambandi að vísa sérstaklega til þeirra heimildarákvæða sem eru í gildi í lögum nr. 59/1965, um Landsvirkjun, þar sem Landsvirkjun er heimiluð virkjun við Sigöldu og Hrauneyjafoss. Nú leikur mér hugur á að vita hvað þetta þýðir: heimilt að fengnu samþykki ríkisstj. Hvað þýðir þetta: „að fengnu samþykki ríkisstj.?“ Er hér átt við ríkisstj. sem eignaraðila eða fulltrúa eignaraðila í Landsvirkjun? Ef svo er, þá spyr ég: Hvers vegna á þá ekki að fá samþykki annarra eignaraðila Landsvirkjunar? Ég óska eftir því að fá svör við þessu ef um þetta er að ræða. Enn fremur verð ég að segja, ef um þetta er að ræða, hefði þá ekki verið óþarfi að taka þetta fram. Liggur það ekki í hlutarins eðli, ef einum aðila er veitt heimild til þess að gera eitthvað, að þá geri hann það ekki nema með samþykki eignaraðila. Ég verð að segja það. Þess vegna kemur mér í hug að það geti verið önnur skýring á þessu orðalagi, og vil ég nú spyrja hæstv. iðnrh. hvort hún kunni að vera rétt. Ef ekkert stæði hér um samþykki ríkisstj., þá mundi fara um framvindu þessara mála að því er varðar ríkisvaldið að þar kæmi iðnrh. fram í nafni þess. Því að þessi mál heyra undir iðnrh. Getur þetta orðalag þýtt að hér sé gert ráð fyrir að taka það vald úr hendi iðnrh., sem eðlilegt er að hann hefði varðandi framkvæmd þessara mála, og flytja það í hendur ríkisstj.? Ég veit ekki, þess vegna spyr ég. Þegar í mínum augum er svo fáránlegt ákvæði sett í frv. sem hér er um að ræða, þá geta komið upp margs konar spurningar í hugann. En ég skal ekki tíunda hér fleiri að sinni a. m. k. Ég vík þá að öðru ákvæði í 1. gr. frv., en það er um að Landsvirkjun sé heimilt að tryggja rekstur orkuveranna á Þjórsársvæðinu og koma vinnslugetu þeirra í eðlilegt horf, m. a. með Kvíslaveitu, stækkun Þórisvatnsmiðlunar og stíflu við Sultartanga. Ég verð að segja að mér kemur þetta ákvæði einkennilega fyrir sjónir. Hvers vegna? Vegna þess að í lögum um Landsvirkjun, nr. 59/1965, nánar í 6. gr. þeirra laga, sýnist mér að sé heimild fyrir Landsvirkjun til þess að gera það sem hér er tíundað. Hvað á það að þýða, ef það er rétt, að taka þetta ákvæði upp? Er það ekki nokkuð vafasamt að vera að gera því skóna, að Landsvirkjun hafi ekki haft heimild áður til þess að hagnýta sér ákvæði um þetta efni sem eru í gildandi lögum um Landsvirkjun? Ég hefði haldið að það væri eðlilegra og heppilegra fyrirkomulag að hafa slík almenn ákvæði í lögum um Landsvirkjun eins og sett var 1965, en ekki að fara að taka slík ákvæði upp við einhverja einstaka virkjun eða virkjanir sem kunna að vera samþykktar. Ekki meira um þetta atriði. En ég held áfram og vil þá víkja að því sem enn segir í 1. gr. frv. eins og það liggur nú fyrir. Það er um það, að ríkisstj. sé heimilt að semja við Landsvirkjun m. a. um að reisa og reka eftirtaldar vatnsaflsvirkjanir, þ. e. virkjun Blöndu, virkjun Jökulsár í Fljótsdal og virkjun Héraðsvatna við Villinganes. Ég er allhugsandi út af þessu ákvæði og mig grunar að svo geti verið um fleiri. Það er af ýmsum ástæðum, vegna þess að þetta mál, þegar grannt er skoðað, hlýtur að snerta mjög skipulag rafmagnsframleiðslunnar í landinu. Nú er það mál sem á undanförnum árum hefur verið mikið rætt og það hefur verið ágreiningur um þau efni í sumum greinum, m. a. milli núv. hæstv. forsrh. og hæstv. iðnrh. En menn hafa verið sammála um að það væri nauðsynlegt að hafa heildarskipulag á raforkuframleiðslunni. Um það hafa menn verið sammála. Menn hafa deilt um það m. a., hvort ætti að lögfesta að eitt fyrirtæki hefði alla meginraforkuframleiðsluna á sinni hendi, en öðrum fyrirtækjum væri bannað það. Um þetta hafa menn deilt m. a. En ég hélt að menn hefðu verið nokkuð sammála um það eða það hefði legið í loftinu, að hvort heldur skipulagið sem tekið væri upp þyrfti að kveða á um það með lögum, í almennri löggjöf um þessi efni, enda liggja fyrir tillögur um það frá þeim, sem vilja hafa eitt orkufyrirtæki og einnig frá hinum, sem vilja hafa visst frjálsræði, en þó skipulag í þessum efnum. Nú sýnist mér að það sé horfið frá því að setja ákvæði í lög um skipulag orkuframleiðslunnar, heldur á að fara þá leið að semja við Landsvirkjun um þetta. Ég held að þetta þurfi nánari athugunar við, enda virðist ríkisstj. eða hæstv. iðnrh., sem sjálfsagt ber ábyrgð á þessu eins og frv. í heild, gera því skóna, að þetta takist ekki, það takist ekki að semja við Landsvirkjun. Ef það tekst ekki geti það fallið í hlut Rafmagnsveitna ríkisins að vera virkjunaraðili að þeim virkjunum sem hér um ræðir. Að vísu má álykta sem svo samkv. orðalagi frv. eins og það er núna að samningar við Landsvirkjun geti tekið svo langan tíma að eiginlega verði hlutverk Rafmagnsveitna ríkisins einungis það að hafa með höndum ranasóknir og hönnun undirbúningsframkvæmda. Í þessu orðalagi getur falist að það eigi aldrei að koma til þess, að RARIK annist framkvæmdirnar. Hvað skeður þá ef samningar takast ekki? Það væri fróðlegt að heyra túlkun hæstv. iðnrh. á þessu þýðingarmikla atriði. En áður en ég hverf frá þessu vil ég vekja athygli á því, að í þessu frv. eru útilokaðir möguleikar fólksins úti á landsbyggðinni, sveitarfélaganna úti um land, að taka þessi mál í eigin hendur ef fólkið vill, ef sveitarfélögin vilja. Ég er ekki formælandi þess, að það eigi að fyrirskipa að stofnuð verði landshlutafyrirtæki því að eðli málsins samkv. er að mínu viti ekki hægt að gera það nema viðkomandi sveitarfélög og fólkið þar vilji það og óski eftir því. En ég spyr enn þá einu sinni: Hvers vegna í ósköpunum má það ekki vera leyfilegt ef þessir aðilar vilja taka að sér þessi verkefni og ef þeir geta það? Og nú, ef hæstv. iðnrh. á erfitt með að skilja sjónarmið mín í þessu sem ég skal ekkert um segja þó að hann ríghaldi sér í þessa útilokunarstefnu gagnvart landsbyggðarfólkinu, má ég þá spyrja hæstv. viðskrh., sem sekkur sér nú niður í lestur þess frv: sem við erum núna að ræða: Hefur hann nokkuð að athuga við það, að löggjöfin sé á þann veg að fólkið úti á landsbyggðinni, sveitarfélögin þar, megi í samvinnu við ríkið í formi landshlutafyrirtækja láta þessi mál til sín taka í því formi að reisa og reka virkjanirnar? Mér er algerlega óskiljanlegt hvers vegna á að útiloka þennan möguleika ef hann er fyrir hendi. Við eigum væntanlega eftir að heyra eitthvað um þetta efni síðar í umr. um þetta mál. Ég sagði að ég ætlaði ekki að fara að ræða ítarlega hverja grein frv. við þessa umr., en víkja að nokkrum atriðum sem hefðu almennt gildi fyrir mat okkar á frv. í heild. Ég hef ekki enn lokið því, en það líður senn að því að ég hafi talið þessi atriði upp. Ég kem þá enn að einu atriði sem er í 1. gr. frv. eins og það liggur núna fyrir. Það er um að ríkisstj. geti heimilað Rafmagnsveitum ríkisins, Landsvirkjun og Orkubúi Vestfjarða að reisa varastöðvar með samtals allt að 50 mw. afli á næstu 10 árum í því skyni að tryggja viðunandi öryggi notenda gagnvart bilunum. Hvers vegna minnist ég á þetta atriði? Einfaldlega vegna þess að það kemur upp sú spurning í mínum huga, hvers vegna verið sé að taka þetta ákvæði upp. Ég stend í þeirri meiningu, að það hafi ekki viðgengist að það væru sett lög á Alþingi ef einhver orkuveita keypti dísilvél til þess að koma sér upp varaafli. Hins vegar er í orkulögum ákvæði um það, að lagaheimild þurfi til þess, eins og það er orðað þar, að reisa og reka orkuver sem er stærra en 2 mw. eða 2000 hestöfl. Ég veit ekki til þess að þessu ákvæði hafi verið beitt nema þegar um vatnsaflsvirkjanir er að ræða. Þá þarf að reisa mannvirki, eins og við vitum. En það hefur ekki verið til þess að koma upp varaafli í formi dísilstöðva. Þegar talað er um varaafl í þrengri merkingu, og ég held að það verði að leggja þá merkingu í þetta, þá er átt við varaafl sem er á staðnum á þéttbýlisstöðunum og fengið er einmitt með vélum sem þar eru settar upp. Væntanlega gefur iðnrh. skýringu á þessu. Ég skal nú ekki víkja að fleiri atriðum í 1. gr. frv., en vil víkja að einu atriði sem er í 2. gr. frv. og mér þykir þess eðlis, að það sé nauðsynlegt að veita því athygli við 1. umr. og freista þess að fá skýringar frá hæstv. iðnrh. á þessu ákvæði eins og það stendur nú í frv. Það er um að tillögur um framkvæmdir við nýjar vatnsaflsvirkjanir og virkjunaráfanga, þ. á m. um framkvæmdaröð, skuli lagðar fyrir Alþingi til samþykktar. Mér er ekki alveg ljóst hvað þetta þýðir. Sérstaklega hnýt ég um virkjunaráfanga. Heyrir þá undir þetta ákvæði þegar bætt er við t. d. nýjum áfanga við Hrauneyjafossvirkjun, að meðferð á því máli eigi að vera samkv. þessum fyrirmælum? Þegar um er að ræða nýjar virkjanir, sem oft eru stórar og eru oftast í fleiri en einum áfanga, á þá að leita eftir samþykki Alþingis fyrir hverjum áfanga um sig? Það er þýðingarmikið að fá að vita hver er skilningur hæstv. ráðh. og hvað frv. meinar með þessu, vegna þess að hagkvæmni einnar virkjunar fer eftir öllum áföngum hennar. Hvers vegna er þá verið að tala hér um hvern áfanga? Eru menn kannske að gera því skóna, að Alþingi samþykki 1. áfanga og 3. áfanga, en felli 2. áfanga? Ég vildi gjarnan fá skýringar á þessu ákvæði. Ég skal ekki koma inn á fleiri einstök atriði í bili sem ég óska sérstaklega að fá skýringar við. En það er augljóst og leiðir af því, sem ég hef þegar sagt, að þetta frv. er algerlega ófullnægjandi til þess að svara þeim þörfum sem svara þarf í orkumálum og virkjunarmálum í dag. Hér er ekki um annað að ræða en upptalningu á nokkrum möguleikum. Það er ekki gefin bein heimild til ákveðinna fyrirtækja um ákveðnar framkvæmdir. Það eru ekki gefin fyrirmæli um neitt. Ef heimild er nefnd á nafn, þá er hnýtt aftan í það að koma þurfi til samþykki ríkisstj. eða að það þurfi að semja við Landsvirkjun og því gerðir skórnir, að það sé ekkert víst hvernig um það fari. Því miður er það sorgarsaga hvernig þessi mál standa í dag. Það er fullkomið ráðleysi, fullkomið stefnuleysi og að því er virðist, þegar grannt er skoðað, fullkomin uppgjöf til raunhæfra aðgerða í þessum málum. Þegar ég tala um raunhæfar aðgerðir á ég við aðgerðir sem svara þeim kröfum að virkjunarframkvæmdum sé flýtt svo sem kostur er. Nú sagði hæstv. iðnrh., að hann vænti breiðrar samstöðu um þetta mál, og óskaði eftir góðri samvinnu. Það hafa fleiri gert en hæstv. iðnrh. að óska eftir góðri samvinnu og víðtækri samstöðu um þessi mál. Það vildi svo til að ég lagði sérstaka áherslu á þetta þegar ég fyrr í vetur mælti fyrir frv. okkar sjálfstæðismanna um ný orkuver. Meira að segja lét ég orð falla á þá leið, að ég sæi ekki annað eftir ummælum ráðh. hér við þá umr. heldur en það ætti að vera möguleiki á þessu, og þá undanskildi ég ekki hæstv. iðnrh. þó að ég leyfði mér að benda sérstaklega á hæstv. viðskrh. Ég hafði þau ummæli um ræðu hæstv. viðskrh. í þeim umr., að hún væri svo góð að ég gæti ekki betrumbætt hana sem framlag til stuðnings við frv. okkar sjálfstæðismanna. En þessar vonir mínar um samvinnu, breiða samstöðu, eins og hæstv. iðnrh. orðar það, hafa brugðist. Ég hef ekki orðið var við nokkurn vilja af hálfu hæstv. iðnrh. til þess að hafa uppi neina samvinnu við stjórnarandstöðuna í þessum efnum. Það gat vel komið til greina að það væri athugað t. d. að frv., sem naut hér í umr. svo víðtækrar samstöðu sem ég var að nefna áðan, frv. okkar sjálfstæðismanna, hefði getað verið einhver grundvöllur fyrir viðræðum um þetta efni. En ríkisstj. hefur með meirihlutaaðstöðu sinni svæft það mál í iðnn. Ed. Ef það á að vera samvinna í þessum efnum verður viðleitni til þess að vera gagnkvæm. En því miður er þetta frv., eins og það er hér lagt fram, ekki sniðið að þeim þörfum að geta orðið grundvöllur fyrir samstöðu um þetta mál. Að sjálfsögðu munum við sjálfstæðismenn freista þess að bæta það, en ef það tekst ekki getur ekki orðið samvinna um þetta frv.



Herra forseti. Það verður ekki of oft ítrekað, að forsendurnar fyrir því að leggja í stórvirkjanir eru tryggur, öruggur og hagkvæmur markaður. Fram hjá þessu hefur í raun og sannleika verið gengið að öllu leyti í þeim tillögum sem hæstv. iðnrh. hefur lagt fram. Við Alþfl.-menn höfum lagt mjög ríka áherslu á það, að til þess að ná árangri á þessu sviði þurfi áformin að því er varðar virkjanir og að því er varðar orkufrekan iðnað að fylgjast að og undirbúningur undir hvort .veggja að vera á sama stigi. Það hefur áreiðanlega hamlað framgangi þessa máls, að hæstv. iðnrh. og ríkisstj. hafa ekki treyst sér til þess að marka hér neina stefnu sem hald sé í. Hæstv. iðnrh. hefur gert mikið úr því, að mál væru vel undirbúin í hans rn., og hann hefur minnt á að það hafa verið samdar skýrslur t. d. um magnesíumframleiðslu og um kísiljárnsframleiðslu. Ég hef blaðað nokkuð í þessum skýrslum og ég verð að segja að það er heldur mögur ákvarðanataka sem í þessari skýrslugerð felst. Ég skal að vísu viðurkenna að ef það að taka upp nýja tegund af stafsetningu telst vera mikið afrek, þá má segja að kísiljárnsskýrslan sé af því tagi þar sem ufsilon er látið koma fyrir á hinum ólíklegustu stöðum í íslenskri tungu. Það var nú kannske það sem vakti ekki síst athygli mína í sambandi við þá skýrslu. Ég held að það sé óhætt að segja varðandi stöðu mála í kísiljárnsframleiðslunni, a. m. k. að því er birst hefur okkur í þessari skýrslugerð, að það verði að teljast ákaflega skammt á veg komið. Það hefur líka af hálfu hæstv. iðnrh. verið vitnað í skýrslu sem nefnist Magnesíumframleiðsla - forsendu athugun. Það er komið víða við í þessari skýrslu. En það er athyglisvert, að það er heildarniðurstaða skýrslunnar að það þurfi að koma upp viðbragðsstöðu. Þetta er nýyrði, að ég trúi, í sambandi við það, hvernig menn taka á þessum málum, en hugsunin er mjög góð. Ég tel að það, sem þarna er verið að tala um, eigi við í verulegum mæli um þann orkufreka iðnað sem við þurfum að ráðast í, þ. e. að menn þurfi að vera til þess búnir að geta tekið þeim álitlegu verkefnum sem berast. En þó að hér sé lagt til að vera í viðbragðsstöðu eða koma upp viðbragðsstöðu, eins og það er nefnt, þá held ég að þessi skýrsla gefi ekki tilefni til þess að álíta að svo sé í sambandi við magnesíumframleiðslu. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar nm þessa skýrslu, en þar er margt nýyrða, svo sem varðandi starfsemisaðstöðu, forsendur, sambýlisforsendur og markaðsinnkomu, sem hefði í sjálfu sér verið ástæða til þess að fjalla efnislega um. Ég gat þess hér í upphafi, að það væri alger forsenda fyrir því að tala um virkjun í stórum stíl að gera sér grein fyrir að þá þarf að fylgjast að orkufrekur iðnaður og virkjanirnar sjálfar. Sannleikurinn er auðvitað sá, að án uppbyggingar á orkufrekum iðnaði eru allar vangaveltur um stórfelld virkjunaráform út í hött. Þá er líka harla tilgangslaust að vera að tala um röðun, vegna þess að ef ekki er ætlunin að reisa og reka iðjuver, sem byggja framleiðslu sína á stórnotkun raforku, er engin ástæða til stórfelldra virkjunarframkvæmda. Hitt vona ég að öllum sé nú að verða ljóst, að virkjun orkunnar er álitlegasti valkosturinn sem Íslendingar eiga til þess að nýta orkufrek iðnaðartækifæri og fjölga starfstækifærum á Íslandi og treysta þar með lífskjörin. En það, sem um er að ræða, þýðir í rauninni að það verður að taka upp algerlega nýja stefnu í þessum málum. Við Alþfl.-menn höfum talið, að ein meginforsenda þess, að það mætti takast, væri að Alþingi mótaði nýja stefnu að því er varðaði sölu raforku til orkufreks iðnaðar og létti þeirri byrði af hæstv. iðnrh., - byrði sem hann og ríkisstj. hafa sannað að þau ráða ekki við að axla og hafa hvorki getu né áhuga á að leysa af hendi. Þess vegna höfum við lagt til að það yrði valin á Alþingi sérstök orkusölunefnd sem miðaði störf sín við að sala til orkufreks iðnaðar a. m. k. fjórfaldaðist á næstu tveimur áratugum og sérstaklega yrði unnið að því, að fljótlega risi eitt nýtt orkuver á Austurlandi, annað á Norðurlandi og eitt á suðvesturhorni landsins, auk stækkana á þeim orkuverum sem fyrir eru. Það er líka skoðun okkar Alþfl.-manna að virkjanaundirbúningur og framkvæmdir eigi að vera á hendi eins aðila, Landsvirkjunar, sem öll sveitarfélög landsins eigi þess kost að gerast aðilar að. En það var þetta með viðbragðsstöðuna sem getið var um í magnesíumskýrslunni. Þó að það sé nýyrði að því er mér finnst í þessu samhengi, þá teljum við að til þess að geta nýtt þau tækifæri, sem bjóðast, og til þess að tryggja samfelldar virkjunarframkvæmdir eigi að kappkosta það á hverjum tíma, að fyrir hendi séu fullhannaðir virkjunarvalkostir umfram þær virkjanir sem unnið er að hverju sinni eða eru í rekstri. Með þeim hætti ætti að vera unnt að nýta þau tækifæri sem gefast. Við Alþfl.-menn höfum líka talið að það ætti að tímasetja og raða þeim framkvæmdum sem efst eru á baugi. Ég hef áður gert grein fyrir því, að við teljum að nýjar virkjanir eða viðbætur við eldri orkuver á Tungnaár-Þjórsársvæðinu upp á allt að 250 mw. ættu að vera nærtækasta verkefnið og nr. 1. Síðan ætti nr. 2 að ráðast í Blönduvirkjun og í þriðja lagi Fljótsdalsvirkjun. Við teljum að tímasetningarnar ættu að vera með þeim hætti, að þær framkvæmdir, sem hér um ræðir á Þjórsár-Tungnaársvæðinu, ættu að geta hafið raforkuframleiðslu á árunum 1983–1985 í áföngum, Blönduvirkjun 1986 og Fljótsdalsvirkjun ætti að geta hafið orkuframleiðslu í áföngum á árunum 1987–1989. Með því að setja stefnuna svona hefðu þeir aðilar, sem sjá um orkusöluna, fasta viðmiðun varðandi það, hvernig þeir héldu á málum. Frá þessari stefnu væri svo ekki vikið nema það kæmi í ljós að ekki tækjust samningar um hagkvæma sölu á þeirri orku sem þannig fengist. Auðvitað verður líka að hafa þann fyrirvara í þessu sambandi, að ef ekki nást samningar um virkjun Blöndu samkv. tilhögun eitt, sem svo er nefnd, eða jafnhagkvæmri tilhögun fyrir mitt sumar, þá yrði Blönduvirkjun frestað, en Fljótsdalsvirkjun hraðað að sama skapi. Með því að ganga frá stefnunni með þessum hætti væri öllum ljóst, hvernig þeir ættu að standa að þessum málum, og gætu snúið sér að því að framkvæma verkin í stað þess að eyða kröftunum í lítilsnýta togstreitu og skýrslugerð, eins og nú hefur verið gert. Eins og hv. deild er ljóst er það t. d. svo, að virkjunaraðilar vita ekkert að hverju þeir eiga að vinna í raun og sannleika og á hvað þeir eiga að leggja sérstaka áherslu. Orkuspárnefnd veit ekki hvernig hún á að spá fyrir um orkusöluna. Þannig hangir þetta allt í algerri óvissu eins og nú er. Ég tók eftir því, að hæstv. iðnrh. talaði um og taldi hér áðan að nú væri aldeilis mörkuð skýr stefna af hálfu Alþingis með því lagafrv. sem hann mælti fyrir. Ég tel að svo sé alls ekki. Ég tel að hér sé allt í þoku, forsendurnar til að vinna eftir séu ekkert skýrari en þær voru áður og það skorti fullkomlega á að ganga frá málum þannig að þeir aðilar, sem að þessum málum vinna, geti snúið sér að þeim af þrótti. Ég drap aðeins á það hér áðan líka, að hæstv. iðnrh. talaði oft um vönduð vinnubrögð. Ég felli það hins vegar ekki undir vönduð vinnubrögð að senda Alþingi hvert stórmálið á fætur öðru, þegar fáeinir dagar eru eftir, og ætla Alþingi að afgreiða málin á færibandi. Ég er ekki heldur að öllu leyti sáttur við ýmsar þær skýrslur sem hafa komið frá iðnrn. að því leytinu, að þær séu svo aðgengilegar og skýrar sem nauðsynlegt er og æskilegt er. En hvað sem því líður tel ég, að það eigi að vera hluti af eðlilegum og góðum vinnubrögðum að ætla Alþingi nægan tíma til þess að fjalla um málið með eðlilegum hætti, og á það hefur sannarlega skort nú á þessu þingi þegar framkvæmdin hefur verið sú að demba hér inn a. m. k. einum fjórum málum frá iðnrn. á seinustu dögum þingsins og ætlast til þess, að þau séu afgreidd umræðulítið og athugunarlítið. Ég held að það væri ástæða til þess fyrir hæstv. iðnrh. að endurskoða mat sitt á því, hvað góður undirbúningur og góð vinnubrögð séu. Ég hef hér rakið í nokkru máli hver við Alþfl.-menn teljum að stefnan eigi að vera í raforkumálunum og í málefnum orkufreks iðnaðar og hvernig að þeim málum eigi að standa. Það verður að segjast að frv. ríkisstj. um þessi efni er hins vegar allt öðru marki brennt. Ég skal ekki fara út í efnisatriði þess að neinu marki hér og nú, enda gerði hv. þm. Þorvaldur Garðar það mjög nákvæmlega. En ég verð að segja að í gegnum það samningamakk, sem sumir hafa nefnt hrossakaup, sem hafa átt sér stað hér í þinginu að undanförnu, hefur mönnum tekist að búa til setningar sem alls ekki merkja það sem þeir vilja láta þær merkja, og menn eru síðan á harðahlaupum með skýringar á því í nál., að það, sem í lagafrv. stendur, sé alls ekki það sem þar sé, heldur eigi það að þýða eitthvað allt annað. Mér finnast þessi hrossakaup nokkuð dýru verði keypt þegar sú lagasetning, sem menn ætla að setja hér, á að vera af því tagi, að það, sem í henni stendur, sé ekki að marka, heldur verði að taka það til baka í nál. og útskýringum sem þar koma fram. Þetta finnst mér ekki heldur bera vitni um neitt sérlega vönduð vinnubrögð. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara ofan í efnisþætti þessa frv. núna frekar en svona né heldur að fara ofan í þetta mál að öðru leyti, heldur mun ég gera það við 2. umr. þess hér í þessari hv. deild.



Herra forseti. Frv. það til l. um raforkuver, sem hér er til umr., er án efa eitt af stærstu málum sem lögð hafa verið fyrir Alþingi um mörg ár. Þær framkvæmdir, sem gert er ráð fyrir að framkvæma samkv. þessu frv., eru sennilega þær kostnaðarmestu og yfirgripsmestu sem samþykktar hafa verið á Alþingi, e. t. v. um alla tíð. Til marks um það, hvað þessar framkvæmdir eru yfirgripsmiklar, er gert ráð fyrir að heildarstofnkostnaður Blönduvirkjunar verði um 17.4 milljarðar gkr., Fljótsdalsvirkjunar 176.2 milljarðar og Sultartangavirkjunar 108.6 milljarðar, en þessar þrjár virkjanir munu eiga að kosta 362.2 milljarða gkr. Síðan eru ýmsar fleiri framkvæmdir sem gert er ráð fyrir í frv. eins og öllum hv. þm. er kunnugt um. Ég vil taka undir það sem komið hefur fram hér í ræðum manna, að um svona stórmál sé æskilegt að hafa sem víðtækasta samstöðu á Alþingi vegna þess að þau verða ekki framkvæmd nema á löngum tíma og það er ekki alveg öruggt, þó að ég óski núv. hæstv. ríkisstj. langra lífdaga, að hún verði við völd meðan framkvæmdir samkv, þessu frv. verða framkvæmdar. Þess vegna kallar það á að það sé sem víðtækust samstaða á Alþingi um svona mál. Samkv. 1. gr. þessa frv. er Landsvirkjun heimilt að fengnu samþykki ríkisstj. að stækka Hrauneyjafossvirkjun í allt að 280 mw. afl, að stækka Sigölduvirkjun í allt að 200 mw. afl, að gera ráðstafanir sem nauðsynlegar þykja til að tryggja rekstur orkuveranna á Þjórsársvæðinu og koma vinnslugetu þeirra í eðlilegt horf, m. a. með Kvíslaveitu, stækkun Þórisvatnsmiðlunar og stíflu við Sultartanga, að virkja á ármótum Þjórsár og Tungnaár við Sultartanga, Sultartangavirkjun, með allt að 130 mw. afli. Ríkisstj. er og heimilt að semja við Landsvirkjun m. a. um að reisa og reka eftirtaldar vatnsaflsvirkjanir, uns þeir samningar hafa tekist skulu Rafmagnsveitur ríkisins hafa með höndum rannsóknir, hönnun og undirbúningsframkvæmdir í nánu samráði við Landsvirkjun: Virkjun Blöndu í Blöndudal, Blönduvirkjun, með allt að 180 mw. afli, virkjun Jökulsár í Fljótsdal, Fljótsdalsvirkjun, með allt að 330 mw. afli, virkjun Héraðsvatna við Villinganes, Villinganesvirkjun, með allt að 40 mw. afli. Fleiri heimildir eru og í 1. gr. frv. Um það mál, sem mikið er rætt og ritað, í hvaða röð eigi að ráðast í þessar framkvæmdir, þá er gert ráð fyrir því í 2. gr. frv., en 1. og 2. gr. frv. breyttust nokkuð í meðförum Nd. og það er til bóta að mínu mati, - þá er gert ráð fyrir því, að áður en tekin er ákvörðun um framkvæmdaröð af Alþingi skuli liggja fyrir greinargerðir frá Landsvirkjun, Orkustofnun, Rafmagnsveitum ríkisins og öðrum þeim aðilum, sem ríkisstj. kveður til, um þjóðhagslega hagkvæmni virkjunarleiða og þýðingu þeirra fyrir raforkukerfi landsins. Ég álít, að það séu aðallega tvö sjónarmið, sem þarna komi til greina og hljóti að ráða úrslitum um röðun. Það er í fyrsta lagi þjóðhagsleg hagkvæmni og það eru í öðru lagi öryggissjónarmið. Ég held að þeirri skoðun hafi vaxið fylgi á seinni árum, að það sé skynsamlegt og nauðsynlegt fyrir þjóðina að virkja eða reisa stórt orkuver utan eldvirku svæðanna og það geti verið varhugavert að hafa ekki varaafl til ef eitthvað það gerist á svæði Þjórsár sem hefur truflandi áhrif á orkuverin þar. Til þess að gera sér grein fyrir hvaða stefnumörkun í virkjunarmálum felst í þessu lagafrv. vísa ég í fyrsta lagi til þess, sem segir í grg., að framkvæmdatíminn sé 10–15 ár, og til áréttingar á þessu, að samkomulag varð um það í ríkisstj. að stefnt sé að því að ljúka framkvæmdum samkv. frv. á 12 árum. Þetta er ótvíræð stefnumörkun í þessum málum og gefur að sjálfsögðu til kynna hver hraðinn þarf að vera til þess að þetta sé unnt. Og það er ekki að mínu mati rétt hjá hv. stjórnarandstæðingum, að það felist ekki stefnumörkun í málinu. Það er ekki rétt. Þetta er aðalviðmiðunin sem þarna er um að ræða. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé ekki hyggilegt með tilliti til okkar hagkerfis og ástands í efnahagsmálum að hafa öllu meiri hraða á en hér er stefnt að. Ég hef rætt um það við ýmsa málsmetandi menn og þeir eru mér sammála í því efni. Ég held t. d. að það sé of mikill hraði að ljúka þessum virkjunaráformum, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., á 8 árum, það mundi beinlínis skapa of mikla þenslu í okkar efnahagskerfi því að hér eru gífurlegar framkvæmdir.

Hvaða frv. áttu við?

Ég á við þær mismunandi áherslur sem menn hafa lagt á í sambandi við hraða þessara virkjanaframkvæmda.  Í öðru lagi segir um stefnumörkunina í þessu frv. á bls. 4, með leyfi hæstv. forseta, að eðlilegt sé að landsmenn setji sér það markmið að jafna orkureikninginn gagnvart útlöndum fyrir lok aldarinnar, sumpart með framleiðslu á eldsneyti hér innanlands eftir því sem hagkvæmt getur talist og með tilliti til öryggis í orkumálum svo og með útflutningi orkufrekra afurða til gjaldeyrisöflunar. Með þessu væri jafnframt náð því markmiði, að þjóð, sem býr ríkulega að orku að tiltölu við fólksfjölda eins og Íslendingar, gangi ekki á orkuforða annarra þjóða. Hér er einnig viðmiðun. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Agli Jónssyni, að það er ekki ein viðmiðun, sem þarna er um að ræða. Þetta er ekki aðeins neglt í frv., þetta er geirneglt.

Lestu svolítið ofar á bls.

Hér er alveg greinileg viðmiðun í þessum efnum varðandi hraðann og varðandi þá stefnu sem felst í þessu frv. Auðvitað verður að meta stefnuna, sem felst í frv., með tilliti til þess, sem segir í grg., og þess, sem frá ríkisstj. kemur um málið. Þá er það merkilegt við þetta frv., sem hæstv. iðnrh. hefur raunar gert að umræðuefni og kemur fram í grg. fyrir frv., að hér er í fyrsta sinn leitað lagaheimildar fyrir meiri háttar virkjun utan Suðvesturlandsins. Eins og ég hef áður tekið fram er það að mínu mati mjög hyggileg stefna með tilliti til öryggis í þessum þýðingarmiklu málum. Það er engin spurning um það, að dreifing stórra virkjana um landið eykur öryggi í orkumálum og hringtenging landsins eða samtenging orkuveranna nýtir betur hina mismunandi eiginleika íslenskra fallvatna til orkuframleiðslu. Það hefur verið rætt talsvert í þessum umr. um orkufrekan iðnað, og það fer auðvitað ekkert á milli mála að það er gert ráð fyrir honum í þessu frv., eins og ég var raunar að lesa áðan úr grg. fyrir frv. Ég hafði fyrir mitt leyti áður gert grein fyrir þeirri heildarstefnu sem ég álít að sé skynsamleg í þessum málum á næsta áratug og áratugum, og hér eru menn auðvitað að hugsa um alllangan tíma. Það verður að hafa í huga þegar þessi mál eru rædd. En varðandi orkufrekan iðnað hefur komið til tals talsvert um orkufrekan iðnað á Austurlandi. Þar hafa viðhorf manna í þeim efnum mjög breyst frá því sem var fyrir tiltölulega fáum árum. Menn hafa miklu meiri áhuga á orkufrekum iðnaði þar eystra heldur en var fyrir stuttu. Í því sambandi er þó rétt að geta þess, að mönnum er auðvitað ljóst að ef slíkur orkufrekur iðnaður er of stór getur það leitt til byggðaröskunar, og þess vegna er það að menn hafa í huga orkufrekan iðnað af þeirri stærð sem samrýmist þeim staðháttum sem eru á Austurlandi. Þegar þetta mál var til meðferðar í ríkisstj. bar ég fram till. um að við fyrri áfanga Fljótsdalsvirkjunar verði gert ráð fyrir orkufrekum iðnaði á Austurlandi og að það kæmi fram í grg. fyrir frv. Með því að iðnrh. féllst á að láta efni þessarar till. koma fram í framsöguræðu á Alþingi samþykkti ég að standa að framlagningu málsins. Ég legg mikla áherslu á það, að þegar virkjunarkostirnir þrír, þ. e. Fljótsdalsvirkjun, Blanda og Sultartangavirkjun, verða bornir saman, þá fylgi Fljótsdalsvirkjun orkufrekur iðnaðarkostur á Austurlandi sem sjálfsagt verður staðsettur á Reyðarfirði. Ég óttast það og hef látið þá skoðun í ljós áður, að ef svo yrði ekki væri Fljótsdalsvirkjunin nánast úr leik í fyrstu lotu. En það kemur auðvitað í ljós þegar þessir kostir verða bornir saman. Ég vil að lokum - og skal ekki lengja mál mitt mikið - gera í örstuttu máli grein fyrir stefnu Framsfl. í þessum þýðingarmiklu málum í aðalatriðum. Þá er það í fyrsta lagi, að Framsfl. leggur á það höfuðáherslu að stefnt verði að því að orkukostnaður um allt landið verði jafnaður og í því skyni lögð áhersla á að tengja saman raforkukerfi einstakra landshluta og tryggja þannig sem hagkvæmastar framkvæmdir og rekstur með samkeyrslu allra orkuvera og dreifikerfa. Þetta er undirstöðumál í okkar stefnu. Og þegar orðið er ástatt í orkumálum eins og nú er og öllum er orðið ljóst, þá er það alveg öruggt og áreiðanlegt, að ef orkuverðið er misjafnt svo að einhverju nemur í landinu, þá hlýtur það að hafa í för með sér byggðaröskun í talsvert stórfelldum mæli þegar tímar líða. Ég álít því að það sé undirstöðuatriði að orkuverðið sé svipað um allt landið. Og ég álít að þeir, sem viðurkenna ekki það sjónarmið, séu ja, ég vil segja: ójafnaðarmenn, hreinlega ójafnaðarmenn, og ekki hægt að ætlast til þess að menn geti búið við mikinn mismun í þessum efnum. Hann er býsna mikill í dag og skal ég ekki fara út í það við þetta tækifæri. En þetta er grundvallaratriði í stefnu okkar framsóknarmanna varðandi orkumál. Í öðru lagi leggjum við áherslu á það, að unnið verði að því að koma á fót einu fyrirtæki sem annist alla meginraforkuvinnslu og flutning raforku á milli landshluta og ríkisstj. taki í þessu skyni upp samninga við Landsvirkjun og Laxárvirkjun, Andakílsárvirkjun, Rafveitu Vestmannaeyja, Rafveitu Siglufjarðar og aðrar rafveitur, sem eiga og reka orkuver, um sameiningu slíks rekstrar í einni landsveitu og aðilar að þessu fyrirtæki og stjórn þess verði ríkissjóður og landshlutaveitur. Hef ég þá svarað þeirri fyrirspurn sem hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson lagði fyrir mig áðan, hvernig við hugsum okkur þetta. Við teljum að þessar framkvæmdir séu svo risavaxnar á okkar mælikvarða að nauðsynlegt sé að það sé einn stór og sterkur aðili sem að þessu standi, en þá fái menn aðild að því máli, sveitarfélög, landshlutar o. s. frv. Í þriðja lagi teljum við að það þurfi að koma á fót landshlutaveitum sem annist alla dreifingu og sölu á raforku í viðkomandi landshluta og landshlutaveitur þessar geti einnig annast rekstur hitaveitna, þær sjái um framkvæmdir sem nauðsynlegar eru vegna viðkomandi rekstrar. Þetta eru helstu atriðin í stefnumörkun okkar framsóknarmanna í orkumálum. Það eru auðvitað mörg fleiri atriði sem þarna koma til álita, en ég nefni þessi sérstaklega við þetta tækifæri. Að lokum vil ég svo ljúka máli mínu með því að vísa til samþykktar sem gerð var á aðalfundi miðstjórnar Framsfl. 5. apríl s. l. Hún er svohljóðandi með leyfi hæstv. forseta: „Auka þarf framkvæmdir í orkumálum til eflingar atvinnulífsins og vegna stórhækkaðs verðs á olíu. Á næstu tíu til tólf árum verði ráðist í nýjar virkjanir í Blöndu, Fljótsdal og við Sultartanga. Jafnframt verði unnið að hagnýtingu háhitasvæðanna. Raforka þessara virkjana á að mæta almennri þörf landsmanna sem sífellt fer vaxandi, en auk þess skal hún hagnýtt á hvern þann hátt sem hún með arðbæru móti getur komið í stað innfluttrar orku og einnig sem grundvöllur að auknum iðnaði í landinu, þ. á m. orkufrekum iðnaði. Í þessu sambandi vísast til samþykktar 17. flokksþings og ítarlegra ályktana seinasta miðstjórnarfundar um orkumál.“ Ég taldi rétt við þetta tækifæri að rifja upp höfuðatriðin í stefnu Framsfl. í þessum málum, þessum stóru málum og þessum þýðingarmiklu málum, vegna þess að þau eru svo mjög til umræðu í þjóðfélaginu, bæði hér á hv. Alþingi og í fjölmiðlum um þessar mundir, sem eðlilegt er þegar verið er að fjalla um þessi mál hér á Alþingi.



Herra forseti. Þau eru nú komin hér til umræðu orkumálin og er reyndar vonum seinna, og það vekur í rauninni mikla athygli, að frá áformuðum lokum Alþingis á þessum vetri og þessu vori þurfti að víkja svo að það væri hægt að koma þessum málaflokki og þessari löggjöf áfram hér í gegnum Alþingi.

Fyrir þvermóðsku þingmannsins meðal annars.

Það er þá vert að rekja það aðeins hér og ekki síst vegna þessara skýringa sem hingað hafa borist, með hvaða hætti hafa verið gefin fyrirheit um að þessi mál bærust hér til umr. á Alþingi. En það fyrsta, sem var um talað í þeim efnum, var að tillögur ríkisstj. ættu að liggja fyrir fljótlega eftir að jólaleyfi alþm. lyki, og gott ef ekki voru gefin fyrirheit um það, að í því jólaleyfi yrðu þau mál alveg sérstaklega undirbúin. Þegar það stóðst ekki var talað um að þessar till. ættu að leggjast fyrir Alþingi í kringum miðjan marsmánuð, og þegar það stóðst ekki var talað um að þær ættu að hafa borist hingað á borð alþm. fyrir páska. Þegar ekki varð af því var fresturinn tekinn fram yfir páska og páskafríið átti að nota til þess að undirbúa þessar till. og koma þeim í frv.- form. Ekki einu sinni það tókst og varð raunar verulegur dráttur frá þeirri tímasetningu líka. Ég held að það verði að kenna einhverju öðru um en sérstakri þvermóðsku einhverra tiltekinna stjórnarandstæðinga, að engin þessara yfirlýsinga hefur staðist. Og það má mikið vera ef það hafa ekki ákveðnir alþm. innan Alþb. sjálfs, í eigin herbúðum, verið með einhverja þá þvermóðsku sem hefur tafið þetta mál. En það er svo til viðbótar við þetta, að hér birtist í ákaflega stuttu og einföldu máli lýðræðisást Alþb. Það skiptir ekki máli hvaða tími er tekinn til umfjöllunar um mál sem Alþb. er að vinna að í sínum herbúðum. Það skiptir ekki máli hvaða tími er tekinn til þess hér innan Alþingis. Eftir að búið er að kuðla því út úr þeim félagsskap er um að gera að hraða svo störfum hér á Alþingi að ekki gefist ráð eða tími til þess að fjalla um þau mál. Og það er vert að rifja það hér upp mönnum til minnis, hvernig átti að vinna og var búið að skipuleggja vinnubrögð að þeim þremur iðjumálum sem hæstv. iðnrh. lagði fyrir þessa hv. deild og átti að afgreiða úr Ed. Alþingis á örfáum dögum. Og það er rétt til marks um þetta allt saman, að hv. alþm. Stefán Jónsson tók þátt í því í nokkra daga í rauninni að gjörbreyta öllum þeim frv. meira og minna þannig að í einu þeirra held ég að ein grein hafi verið ósnert. Svo má hv. alþm. tala hér um þvermóðsku og hroðvirk vinnubrögð. En að einu leyti felst þó í orðum hans nokkur sannleikur og einmitt að því leyti, að þessi málatilbúnaður er með þeim hætti og í rauninni ekki það mikils virði að Alþingi ætti e. t. v. ekki að vera að tefja sig á þessari frv.-gerð. Og það er kannske þess vegna sem menn tala um að hér þurfi að flýta málum, og svo kannske líka til viðbótar að ýmis þau vinnubrögð hafa hér átt sér stað sem mönnum finnst ekki ýkja smekkleg og þess vegna kæra sig ekki um að horfast í augu við lengur en þörf er á. Nei, það er ekkert undarlegt þó að menn séu orðnir þreyttir og óþreyjufullir yfir allri þeirri umræðu sem farið hefur hér fram. Og það er spurning hvort það er frekar flótti frá þessu frv. og frá þessum málatilbúnaði, sem gerir menn nú óþreyjufulla hér á Alþingi, heldur en hitt: að geta farið að njóta sólarinnar og sumarsins. Það hafa verið sögð hér ýmis spakmæli í þessum umr. og það eitt út af fyrir sig gerir þær gagnlegar. Tveir ráðh. úr ríkisstj. hafa verið að tala mikið um að það þyrfti að fást breið samstaða um þetta mál hér á Alþingi. Ja, batnandi manni er best að lifa. Og það væri gaman að fá vitneskju um það, helst hjá báðum þessum ráðh., hvaða tilefni er til þess, að þeir hafa nú komist að þessari niðurstöðu. Hver er ástæðan fyrir því, að þessir tveir ráðh., hvor eftir annan, eru farnir að tala um að það þurfi breiða samstöðu um þetta mál hér á hv. Alþingi? Það skyldi þó ekki vera að með þessum hæstv. ráðh. leynist einhver beygur um framhald þessa máls og það sé vissara að tala meira við þá menn og við þá flokka, sem eiga hér samstæð málefni, heldur en að láta kaupmennsku á örlagastundu ráða framgangi máls sem þessa? Það var í rauninni hollur skóli sem iðnn. Ed. gekk í gegnum núna á þessum morgni þegar var farið að spyrja um óeðlilega uppsetningu á brtt. meiri hl. iðnn. Nd. sem voru samþykktar í þeirri virðulegu deild, að þá var af sérfræðingum skýrt frá því, að þar lægju ekki til grundvallar efnislegir þættir þessa stóra máls, heldur væri þetta fléttað stjórnmálaatburðum allra síðustu daga. Og þá þykir manni sennilega nóg af slíku komið þegar hrossakaup eru farin að stjórna lagagjörð með þeim hætti sem þar hefur komið fram. Hæstv. viðskrh. talaði um stefnumörkun í þessu frv. og í grg. þess. Ég varpaði þeirri ábendingu fram við umræðuna, að stefnumörkun í því væri af mörgu tagi, og það var rétt eftir tekið. Og það er kannske sá þátturinn sem væri þá eðlilegast að fara hér aðeins ofan í. Nú er það spurning út af fyrir sig, hvað það er mikil stefnumörkun að fá hér samþykkt frv. sem síðan á aftur að fjalla um í haust. Stefnumörkunin stendur ekki miklu lengur. En byrjum að líta á raforkuspána, sem er fyrsti hluti af grg., - lagatextinn sjálfur hefur hér verið ræddur, m. a. af hv. þm. Þorv. Garðari Kristjánssyni, þannig að ég sleppi honum sem slíkum, og í rauninni felst ekki í honum nein sérstök stefnumörkun. Það er líka oft svo að það er auðveldara að átta sig á þeim leiðum og þeim orsökum, sem eiga að valda atburðunum, heldur en hinu, sem stendur beint í lagatextum. En í þessum kafla um raforkuspána er m. a. sagt að orkuþörfin í lok þessa framkvæmdatímabils, þ. e. um 1995, verði rúmar 5000 gwst., nákvæmlega 5161. Þarna er væntanlega um að ræða ákveðna tölu sem miðað er við. Og síðan kemur næsti kafli þar sem er talað um mörkun virkjunarstefnu. Og það er út af fyrir sig athyglisvert, að sá kafli fjallar nánast alveg um sölu á raforku. Hann fjallar nánast alveg um orkuþörfina, og að því er hægt er að tala um iðjuframkvæmdir eða hugleiðingar um þau mál, þá er sérstaklega að því vikið hér. Það er ýmislegt í þessum kafla sem ber þess ótvíræð merki að hæstv. iðnrh. er farinn að átta sig á því, að það er ekki hægt að virkja í stórum stíl öðruvísi en orkunni sé komið á markað. Og það er á bls. 4 komist spaklega að orði - með leyfi hæstv. forseta - eins og ég skal nú hér með fara: „Forsendur séu til framkvæmda við virkjanir í þeim mæli sem fram kemur hér á undan. Með því móti má ætla að raforka umfram þarfir almenna markaðarins og þess orkufreka iðnaðar, sem nú er fyrir hendi í landinu, geti numið 1300–2400 gwst. á ári eftir 15 ár. Óhjákvæmilegt er að hraðinn við virkjanaframkvæmdir“ - og nú bið ég viðstadda að taka vel eftir- „ráðist í verulegum mæli af þeim nýtingarkostum sem vænlegir þykja hverju sinni. Í þeim efnum er margt óvissu undirorpið sé litið til lengri tíma.“ Þarna hefur hæstv. iðnrh. sannarlega hitt naglann á höfuðið og að því leyti náð alveg sérlega góðum árangri, að honum hefur tekist með þessu að fullnægja kröfum og óskum Framsfl. um þau skilyrði, hvað þurfi að vera til staðar og hvað sé hægt að fallast á af hendi Framsfl. gagnvart Austurlandi og stórvirkjun í Fljótsdal. Þessar hugleiðingar virðast eiga að nægja Framsfl. í þeim efnum. En það er ýmislegt fleira spaklega sagt í þessum efnum, sem á vissan hátt er líka stefnumótandi. Svo ég vitni hér enn í grg. - með leyfi hæstv. forseta, - þar segir svo um miðja þessa sömu bls.: „Aftur á móti er tiltölulega auðvelt að hægja á, ef þarfirnar ætla að reynast minni en spáð var.“ - Það er sem sagt hægt að finna góð ráð til þess að draga úr orkuþörfinni ef með einhverjum hætti er þörf á að draga þar úr. Það er þarna stutt á milli gullkornanna í þessum boðskap því að rétt á eftir segir, og þá verður ekki annað séð en að þar sé sérstaklega verið að fullnægja og mæta óskum Alþb.: „Aukin innlend orkunýting umfram almenna markaðinn, samkvæmt framansögðu, er innan þeirra marka sem við Íslendingar getum ráðið við þannig að við höfum fullt forræði yfir þeim iðnaði, er þar væri um að ræða, en auk þess er eðlilegt að gera ráð fyrir að nýta raforku í stað olíu í núverandi iðnfyrirtækjum í nokkrum mæli.“ Hvaða rök eru fyrir þessari staðhæfingu? Hvernig er þetta tengt saman, það sem okkur er óhætt, væntanlega til þess að tapa ekki okkar sjálfsforræði hér á Íslandi, hvernig er það mælt í megawöttum og krónum? Eða er það bara almenn hugleiðing, almennt snakk út í loftið til þess að geta lesið þetta þegar þarf á því að halda við hátíðlegar stundir hjá Alþb.? Er hér á ferðinni einhver slík friðþæging? Það verður að fást svar við því. Eða með hvaða hætti er þetta túlkað að því er varðar fjármagn og orku? Þegar svo brotið er enn í blaðið og farið að fjalla um virkjunarframkvæmdir, þá verð ég að segja eins og er að þar finnst stefna, þar finnst á vissan hátt stefna. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt og alveg sérstaklega nú við þessa umr. að fá nokkrar skýringar á því. Þar er sagt frá hvað ríkisstj. ætli sér að gera einmitt núna á þessu sumri. Og þegar verið er að breyta lagatexta eins og búið er að gera í Nd. Alþingis og að því er þaðan hefur spurst til þess að auka á jafnræði milli byggðarlaga, þá er alveg nauðsynlegt að fá vitneskju um hvort það hafi verið gerðar breytingar á þeim áformum ríkisstj. sem koma fram á bls. 6. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með hliðsjón af því, sem að framan greinir, mun ríkisstj. í ár beita sér fyrir eftirfarandi varðandi frekari undirbúning Blönduvirkjunar og Fljótsdalsvirkjunar: Að hraðað verði verkhönnun við Blönduvirkjun. Að lokið verði rannsóknum vegna Fljótsdalsvirkjunar og hafin verkhönnun hennar. Að hafnar verði tilraunir með uppgræðslu og gróðurbætur á virkjunarsvæði Blöndu í samráði við sérfræðinga og heimamenn og ráðist í vegagerð á virkjunarsvæðinu. Að samhliða þessu verði leitast við að ná sem fyrst samningum við hagsmunaaðila vegna Blönduvirkjunar.“ Ég legg á það ákaflega ríka áherslu hér, einmitt við þessa umr., að það komi fram skýrar yfirlýsingar um það, hvort áform eru um að breyta til um áform í sambandi við virkjunarframkvæmdir frá því sem þarna er um getið. Og enn segir, með leyfi hæstv. forseta: „Á þennan hátt verði tryggt að ekki verði tafir á undirbúningi næstu virkjunar, þótt ákvörðun um hana verði tekin á síðari hluta ársins og leitað staðfestingar Alþingis á haustþingi.“ Hér verður ekki annað séð en að teningnum sé kastað og þarna séu gerð glögg skil. Sérstaklega kemur það betur fram ef áfram er lesið, sem ég tel nú ekki þörf á, að það eru gerð ákveðin skil á virkjunum við Blöndu og í Fljótsdal annars vegar og hins vegar á virkjun við Sultartanga. Það er beinlínis sagt að þetta eigi að vinna í sumar til þess að það sé hægt að taka ákvörðun um næstu virkjun í haust. Ég vænti þess, að þetta verði skýrt hér við umr., hvort hér eru nokkrar breytingar á. En það þarf að sjálfsögðu að liggja meira fyrir í haust en aðeins þetta. Það þarf líka að gera upp á milli Blönduvirkjunar og Fljótsdalsvirkjunar eða að öðrum kosti að gera upp á milli stefnu stjórnarandstöðunnar - ekki einungis Sjálfstfl., heldur stjórnarandstöðunnar - og stefnu núv. ríkisstj. Ef menn geta fallist á þá stefnu sem felst í frv. okkar sjálfstæðismanna, að það verði gerðar ráðstafanir til þess að tryggja orkusölu frá Fljótsdalsvirkjun, þá þarf að sjálfsögðu ekki að vera að metast um hver verði númer eitt eða númer tvö. En ef sama tosið á að halda áfram eins og hefur viðgengist hjá núv. ríkisstj., þá fer ekki hjá því að þessi mál þarf að skýra, hvernig hér á að ná fram röðun af hennar hendi. Einhvern veginn virðist manni að þetta byggist á voninni eins og ákaflega margt hjá núv. hæstv. ríkisstj. Von hæstv. iðnrh. er að ekki takist samningar norður í Húnaþingi og að þar geti komið mjög mikill stuðningur við það, hvernig ríkisstj. geti raðað framkvæmdum. Svo eru að hinu leytinu aðrir ráðh. sem eiga líka sínar vonir og þá væntanlega þær, að það takist samningar við hagsmunaaðila norður í Húnaþingi, og miðað við þær yfirlýsingar, sem iðnrh. hefur verið að gefa í allan liðlangan vetur, eru áhugaaðilar um virkjun Blöndu komnir á þurrt land. Síðasti hlutinn af þessari grg. fjallar svo um hinar einstöku vatnsaflsvirkjanir. Og það er raunar athyglisvert, að um þær hverja og eina hafa menn ekki talað mikið í þessari umr. Ástæðan er kannske sú, að þær fregnir, sem hafa borist um hagkvæmni þeirra hverrar og einnar, eru með þeim hætti að menn kæra sig ekki um það, a. m. k. ekki þeir sem hafa ætlað að raða virkjununum á þeim grundvelli, að hafa þar orð um. Fyrir okkur sjálfstæðismenn er það út af fyrir sig ekki neitt sérstakt mál hvað mönnum reiknast til með verð á hverri og einni afleiningu í þessum virkjunum. Við höfum spurst fyrir um það, hvað þessir kostir eru ákjósanlegir og hagkvæmir miðað við þau orkuver sem hafa verið reist hér á landi, og við höfum fengið þau svör, að allir þessir kostir séu mjög ákjósanlegir til hagnýtingar fyrir orkuframleiðslu. Og það hefur verið frá því sagt hér, m. a. af hv. þm. Þorv. Garðari Kristjánssyni, að við leggjum upp úr því, að öll þau verðmæti, sem þar standa þessari þjóð til boða, verði tekin til notkunar sem allra fyrst. En fyrir þá, - og á ég þá alveg sérstaklega við hæstv. iðnrh. sem í allan vetur hefur verið að tala um mismunandi verð, mismunandi hagkvæmni og samanburð þar á milli, og reyndar hefur alltaf, að manni hefur skilist, verið út frá gengið að hver afleining í Fljótsdalsvirkjun yrði með nokkuð líku verði og norður í Húnaþingi við Blöndu, - hlýtur það að verða að skýrast með einum eða öðrum hætti, hvers vegna einmitt þessu er sleppt úr umr. núna. Ég hef fengið af því fregnir, að forráðamenn í raforkumálum og fróðir menn þar um hafi komið til fundar við sveitarstjórnarmenn á Austurlandi og þar hafi komið fram ýmsar skýringar á því, hvers vegna hafi frekar dregið í sundur með Fljótsdalsvirkjun og Blönduvirkjun. Sannleikurinn er sá, að allur sá útreikningur og samanburður er þess eðlis, að nauðsynlegt er að þar verði fjallað um af meiri nákvæmni. En út af fyrir sig er það ekki þetta sem skiptir sérstöku máli, heldur hitt, með hvaða hætti verður fundinn og fenginn markaður fyrir þessa orku. Það er út af fyrir sig ekki ástæða til þess að ræða það mjög ítarlega núna, en þó hafa komið fram við umr. í Nd. ýmis málsatvik sem verður ekki komist hjá að fá nokkra skýringu á. Þá er kannske best að rifja hér aftur upp það sem ég gerði fyrr í minni ræðu, þ. e. óskir og fyrirheit og þörfina sem ráðh. hafa nú fundið um hina breiðu samstöðu í orkumálum. Nú vildi svo til að við umr. í Nd. talaði einn aðalorkusérfræðingur Framsfl., hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson, og hafði ýmislegt um þau mál að segja, m. a. það, að í þeim væri unnið mjög mikið um þessar mundir og að stjórnarandstaðan gæti með engu móti tekið sér rétt eða talið eðlilegt að fá vitneskju um það sem væri að gerast í stjórnarherbúðunum um þau mál um þessar mundir. Það er þá spurningin hvort þessi breiða samstaða á að hyggjast á því, að stjórnarandstöðunni séu afhentar skýrslur rétt áður en til afgreiðslu mála kemur hér á Alþingi, eins og verið hefur, og hún á þá ekki einu sinni að fá almennilegt tækifæri til þess að ræða þau mál. Þessi sérstaki talsmaður Framsfl. í orkumálum gat þess, að það yrði e. t. v. hægt undir haustið að svipta leyndarhjúpnum af þessum vinnubrögðum og þá gæti svo farið að stjórnarandstaðan fengi að fylgjast með. Hér væri mjög mikilvægt að fá greinilegri skýringar frá hæstv. iðnrh. Og víst er um lítilþægni þm. Framsfl. á Austurlandi varðandi þær miklu kröfur, sem gerðar hafa verið til okkar þingmannanna um flutning á till. um stóriðju á Austurlandi, þar sem þm. Framsfl. úr því kjördæmi láta sér nú nægja fátækleg orð iðnrh. þar um, að eitthvað meira hlýtur að búa þar að baki. Það hljóta að vera gefnar aðrar yfirlýsingar heldur en einvörðungu er talað um í framsöguræðu iðnrh. hæstv. í Nd. Ég legg mjög mikið upp úr því, ekki síst vegna þess, að það liggja fyrir fundarsamþykktir og skriflegar óskir til þm. Austurl. um að flytja á þessu þingi þetta mál, stóriðjumálið við Reyðarfjörð, í þáltill.-formi hér inn á Alþingi, að nauðsynlegt er að fá skýr svör við því, hvernig þessum verkum er nú sérstaklega háttað sem Guðmundur G. Þórarinsson talar svo mikið um. Annars var það með þá ræðu að hún var ekki að öðru leyti óskaplega sannfærandi. Hann sagði nefnilega frá því, sá hv. þm., að það væru margir aðilar vítt úti um heim sem hefðu áhuga á því og væru að vinna að undirbúningi að iðjuframkvæmdum eins og gert er ráð fyrir að verði við Reyðarfjörð. Og hann lagði mikið upp úr því, að sá boðskapur yrði látinn ganga út um allar heimsins byggðir, hvað núv. iðnrh. hefði í huga í sambandi við orkufrekan iðnað, til þess að aðrir legðu ekki út í kapphlaup við okkur um slíkar framkvæmdir. Og þá má sjá það raunar með skýrari hætti og einfaldari, hverjar kröfur Framsfl. eru í kringum öll þessi mál, að það virðist - og kemur glögglega fram í máli Guðmundar G. Þórarinssonar - að það sé nóg að Hjörleifur Guttormsson, hæstv. iðnrh., sendi orðsendingu til þeirra aðila í öðrum löndum, sem hafi áform um uppbyggingu á orkufrekum iðnaði, um það að við ætlum að fara út í slíkt, það dugi til þess að aðrir bíði. Ég held að hér sé í raun og veru fengin meiri skýring á öllum þessum aumingjaskap í kringum orkufrekan iðnað heldur en annars staðar hefur komið fram. Aðeins á að tala og senda orðsendingar til þess að aðrir bíði. Þetta er sannarlega ekki sú leiðin sem við sjálfstæðismenn leggjum til að farin verði. Í þessum efnum eins og ákaflega mörgum öðrum í kringum orku- og iðjumál skilur á milli stefnu Sjálfstfl. og stefnu núv. ríkisstj.



Herra forseti. Við þessa umr. hafa kornið fram ýmis atriði í fyrirspurnaformi sem ég tel skylt að víkja að, en skal þó reyna að ganga ekki mjög á fundartímann og ræða um þessi mál almennt frekar en ég hef gert. Raunar höfum við rætt orkumálin og stefnu í orkunýtingarmálum hér í hv. deild í sambandi við önnur frv. sem hér hafa legið fyrir í vetur þannig að mín viðhorf í þessum efnum ættu að vera vel kunn. Hv. 4. þm. Vestf. vék að því, og það hefur heyrst frá fleirum, að óæskilegur dráttur hefði orðið á að þetta frv. kæmi fyrir. Hv. 11. landsk. þm. minntist einnig á þetta og nefndi ýmsar yfirlýsingar, sem hann kallaði svo, þar að lútandi, um að þessi mál hefðu átt að koma fyrr fyrir þing samkvæmt yfirlýsingum af minni hálfu eða annarra talsmanna ríkisstj. Ég dreg enga dul á það, að ég hefði talið æskilegt að málin lægju fyrr fyrir, og ég reyndi eftir föngum að ýta á eftir því, en það voru margar ástæður samverkandi sem ollu því að ekki var talið rétt að leggja þetta frv. fyrr fram en reynd varð á. Það voru mjög gildar ástæður, m. a. sú, að niðurstöður verkfræðilegra athugana varðandi virkjanir og aðrar framkvæmdir til orkuöflunar og aukins öryggis í orkuframleiðslu lágu ekki fyrir, þrátt fyrir mjög mikinn eftirrekstur, í samræmdu formi eins og þær eru hér nú í fylgigögnum fyrr en við lok aprílmánaðar eða þar um bil. Vil ég þó engan veginn segja að þar sé síðasta orð, enda eru fyrirvarar á hafðir um það, að ekki séu endanlegir útreikningar sem þar liggi fyrir. Það er eftir að vinna að ýmsum þáttum frekar á þessu ári þannig að gleggri tölur varðandi kostnað munu koma fram á síðari stigum. Svo er það nú raunar þannig um stórframkvæmdir af þessu tagi að allt yfir á útboðsstig eru einstakir framkvæmdaþættir að taka breytingum, menn vinna sig fram til hagstæðari lausna að jafnaði, skulum við vænta, og þessi mál taka þannig nokkrum breytingum á síðari stigum. Ég get nefnt sem eitt dæmi af mörgum, þýðingarmikið atriði er varðar samninga um réttindi varðandi þessar virkjanir. Reynt var að vinna sig fram úr þeim efnum varðandi bæði Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun. Það tókst nánast að koma því máli í höfn varðandi Fljótsdalsvirkjun og fylgigögn liggja fyrir hér með frv. þar að lútandi, en því miður var ekki hægt að koma því máli jafnlangt varðandi Blönduvirkjun og því verður það áframhaldandi verkefni að leita þar lausnar á. Seint í marsmánuði tók Náttúruverndarráð, sem lögum samkvæmt ber að segja sitt orð um stórframkvæmdir, afstöðu til virkjunaráforma varðandi stærstu virkjunina sem hér er leitað heimilda fyrir, þ. e. Fljótsdalsvirkjun. Erindi Náttúruverndarráðs um þetta er dagsett 21. mars. Það var ekki lítið atriði sem þar var á ferðinni, að fá skýrt fram hvort þessi aðili, sem á að gæta svo þýðingarmikilla hagsmuna, teldi að hægt væri að mæla með því að ráðast í þessa framkvæmd eða ekki. Niðurstaða ráðsins varð sú, að í aðalatriðum gæti það fallist á að ráðist verði í þessa virkjun. Áður hafði það veitt umsögn varðandi Blönduvirkjun og ekki lagst gegn henni þrátt fyrir vissa fyrirvara eins og einnig um Fljótsdalsvirkjun. Þetta er auðvitað mjög stórt mál sem þarna var um að tefla. Það kemur t. d. fram í lýsingu á Fljótsdalsvirkjun, að miðlunarlónið, sem henni á að fylgja, hefur að geyma orkuvinnslugetu sem nemur um 1000 gwst., sem svarar til þriðjungs núverandi ársframleiðslu í öllu landskerfinu. Þarna er um að ræða enn stærra miðlunarrými en er í núverandi Þórisvatnsmiðlun, sem er stærsti orkugeymir landsmanna, en rúmar ekki nú nema um 700 gwst. í orku, en á eftir að stækka miðað við þær hugmyndir sem hér eru fram settar. Þessi þýðingarmiklu atriði og mörg fleiri, sem ég ætla ekki að taka tíma til að nefna hér, voru þess valdandi að ekki var talið rétt að leggja frv. fyrir fyrr en að þeim fengnum, og allt tekur þetta sinn tíma. Hér hefur verið rætt um orkunýtinguna og hv. stjórnarandstæðingar hafa fundið að því, að þar væru mál ekki enn frá gengin eins og þeir hefðu kosið. Og það kom fram m. a. í máli hv. 2. þm. Reykn. að áform um virkjanir og um orkufrekan iðnað eigi að fylgjast að og vera á sama stigi. Það má út af fyrir sig taka undir það, að æskilegt væri að þessi mál gætu fylgst sem mest að. En undirstaðan er þó orkuframleiðslan og þar skiptir miklu að hafa svigrúm, að vera með undirbúning á því stigi að menn geti hert á framkvæmdum á tiltölulega skömmum tíma eða hægt á framkvæmdum, hafi sveigjanleika eftir því hvernig markaðsaðstæður eru og eftir því hvaða áherslu menn finna hagkvæma í sambandi við orkunýtingu. Og undirbúningur vatnsaflsvirkjana er í reynd flóknara mál og tímafrekara en iðnaðarþátturinn. Sérstaklega á það við ef um hefðbundna tækni er að ræða. En vissulega þarf ekki að muna þarna miklu ef um þróun nýrrar tækni í iðnfyrirtækjum er að ræða. Þá þurfa menn vafalítið ekki skemmri tíma vegna iðnaðar en til þróunar og uppbyggingar vatnsaflsvirkjana. Vegna þess, hvað þetta er mikið í munni hv. stjórnarandstöðu, að það vanti skýrari stefnu um orkunýtingu, vil ég aðeins til viðbótar vísa til þess, að ég hef ekki séð hennar stefnumörkun, hennar skýru stefnumörkun í öðru formi en því að setja á fót sérstaka orkusölunefnd, sem eigi að vinna að þessum málum og gefa árlega skýrslu um stöðu mála. Ég hef ekki séð þessa skýru orkunýtingarstefnu stjórnarandstöðunnar. Og svo eru menn að kvarta undan því að fá skýrslur ekki - með löggiltri íslenskri stafsetningu, að mér heyrðist - allar í hendur. Og það mátti skilja á máli hv. 11. landsk. þm. að stjórnarandstaðan fengi þau leyndardómsfullu plögg eitthvað verulega seinna í hendur heldur en stjórnarþingmenn eða ríkisstj. Það er misskilningur. Þessar skýrslur hafa komið hér inn á borð hv. þm. samdægurs eða daginn eftir að þær hafa verið lagðar inn á borð ríkisstj. Hitt er svo annað mál, að á vegum ríkisstj. starfar samkvæmt stjórnarsáttmála sérstök nefnd, sem er kölluð orkustefnunefnd, að því að draga upp breiðan stefnuramma um orkumál, þróun orkumála á Íslandi fram undir aldamót væntanlega. Skipunarbréf þeirrar nefndar er að finna sem fskj. með þessu frv, og umræddur hv. þm., Guðmundur G. Þórarinsson, á sæti fyrir hönd Framsfl. í þessari nefnd. Ég hafði vænst þess, að það gæti legið fyrir viss stefnurammi frá nefndinni í öðru formi en fram kemur í þessu frv. nú með vordögum. En þetta yfirgripsmikla verkefni tekur eitthvað lengri tíma. Ég býst þó við að síðar á árinu geti sá rammi legið fyrir og þá til kynningar einnig fyrir hv. stjórnarandstæðinga. Ég vil þá víkja aðeins nánar að beinum fsp. hér og ekki miklu meira um þessi almennu efni. Hv. 4. þm. Vestf. spurði um gildi þess, að þess er getið sérstaklega í 1. gr. frv. að Landsvirkjun sé heimilt, að fengnu samþykki ríkisstj., að ráðast í tilteknar virkjunarframkvæmdir, og óskaði skýringa á því, hvort þarna væri um að ræða, að ríkisstj. fyrir hönd ríkisins sem eignaraðila tæki á málinu og heimilaði umræddar framkvæmdir, og einnig hvort verið væri að þrengja valdsvið iðnrh. með þessu orðalagi. Skýring á þessu máli er ofur einföld. Hér sem áður er um það að ræða, að þegar ráðist verði í stórvirki af því tagi, sem þarna er leitað heimildar fyrir frá löggjafanum, sé það ríkisstj. sem taki á slíkum málum og heimill upphaf slíkra framkvæmda. Stjórnskipunarlega séð er það auðvitað viðkomandi ráðh. sem valdið hefur í slíkum málum. En ég hygg að það sé nokkuð viðtekin venja að það sé ríkisstjórnarmál og lagt fyrir ríkisstj., kynnt ríkisstj. þegar ákveðið er að ráðast í slíkar stórframkvæmdir. Þannig var það t. d., veit ég, í tíð ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar þegar ákvörðun var tekin um að nýta lagaheimild um Hrauneyjafossvirkjun. Samþykkt var gerð þar að lútandi í ríkisstj., nánar tiltekið 30. des. 1976. En stjórnskipunarlega fer iðnrh. með þessi efni og hefur auðvitað sitt vald sem slíkur. Það er ekki verið að skerða það sem slíkt með þessu orðalagi, enda oft þannig til tekið í lögum, að ríkisstjórninni skuli heimilt þetta og hitt þótt valdið sé hjá viðkomandi ráðh. Þá spurði sami hv. þm. um ástæðurnar fyrir því, að leitað væri heimilda til að ráðast í tilteknar framkvæmdir til að auka öryggi í orkuvinnslu, til að tryggja rekstur orkuveranna á Þjórsársvæðinu, eins og það er orðað í frv., og þar undir tilteknar ákveðnar aðgerðir, svo sem Kvíslaveita, stækkun Þórisvatnsmiðlunar og stífla við Sultartanga. Hann spurði hvort ekki hefði verið nóg að hafa þær heimildir, sem 6. gr. laga um Landsvirkjun kveður á um, og hvers vegna sé verið að leita þessara heimilda hér. Því er til að svara, að í 6. gr. laga um Landsvirkjun er veitt nokkuð almenn heimild til aðgerða á Þjórsár-Tungnaársvæðinu til að tryggja rekstur orkuveranna, sem heimildir höfðu verið veittar fyrir þar, og fylgdi heimildum sem veittar voru fyrir Hrauneyjafoss- og Sigölduvirkjun í allt að 170 mw. afl hvorri. Og þar eru tilteknar aðgerðir, svo sem varðandi Þórisvatnsmiðlun og varðandi það að veita megi Köldukvísl inn í Þórisvatn. Ég tel það ekki aðeins eðlilegt, heldur nauðsynlegt þegar stefnt er á framkvæmdir sem eru að orkuframleiðslu og kostnaði í gildi heillar virkjunar, að þá gerist það ekki á grundvelli einhverrar almennrar lagaheimildar sem tengst hefur öðrum virkjunum, heldur taki löggjafinn afstöðu til þess sérstaklega, eins og gert er hér með þessum hætti. Það, sem þarna er á ferðinni, getur auðvitað verið matsatriði og túlkunaratriði. En mitt viðhorf er það, að óeðlilegt sé að löggjafinn setji það skilyrði að sérstaka lagaheimild þurfi ef á að fara í stærri virkjun en tvö mw. að afli, - en sem kunnugt er þarf til þess sérstaka lagaheimild samkvæmt orkulögum, - en svo eigi að vera hægt að fara í 800 gwst. orkuframleiðslu eða aðgerðir, sem fela í sér 800 gwst. orkuframleiðslu á ári, út á einhverjar almennar og tiltölulega óljósar heimildir. Þetta er ástæðan fyrir því, að ríkisstj. telur eðlilegt að taka þessar aðgerðir með inn í þetta frv. og leitar heimilda fyrir þeim. Þá var spurt um samninga varðandi Landsvirkjun og það sem um er rætt í frv. þar að lútandi. Hv. 4. þm. Vestf. kvaðst vera verulega hugsi yfir orðalagi frv. þar að lútandi og hefði talið eðlilegra að binda skipulag orkuframleiðslunnar í lög, skipulagsmálin í lög. Að mati ríkisstj. er það samningsatriði við Landsvirkjun að hún taki að sér að reisa og væntanlega einnig reka þessar stóru virkjanir utan núverandi orkuvinnslusvæðis. Við lítum svo á, að þrátt fyrir eignaraðild ríkisins að Landsvirkjun sé ekki eðlilegt að setja það einhliða í lög að hún skuli gera þetta, eins og sést hefur í lagafrv. sem lögð hafa verið fram í þessari hv. deild, og því reyni þarna á samninga. Þar kemur einnig til að ríkisvaldið hefur áhuga á því að fleira komi en bara þessi mál inn í þá samningagerð, það sé ekki bara að reisa og reka viðkomandi virkjanir, heldur þurfi jafnhliða að móta stefnu og semja um stefnumótun, um skipulag orkumálanna að öðru leyti í þessu samhengi. Þar hef ég sérstaklega í huga byggðalínurnar og rekstur þeirra, þær stofnlínur sem tengja nú þegar eða eiga að rísa til að tengja væntanleg stór orkuver. Á þessi atriði mun reyna í væntanlegum samningum við Landsvirkjun. Verður lögð áhersla á að hraða þeirri samningagerð og láta á það reyna, hvort ekki sé hægt að ná þar viðunandi samningum. Ég vænti þess og tel mig hafa ástæðu til að halda að það megi takast. En takist það ekki verður að sjálfsögðu að leita annarra ráða. Þess vegna eru hér heimildir til þess að fela öðrum aðila að sjá um þessi efni. Og það er raunar ekkert nýmæli. Stjórnvöld hafa falið Rafmagnsveitum ríkisins framkvæmdaundirbúning virkjana og sett þær inn sem virkjanaaðila. Með það hlutverk fara þær nú og fara að óbreyttu við t. d. Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun á meðan ekki hefur um annað verið samið. Spurt var um varaafl og hvers vegna væri verið að leita eftir almennri heimild um varaafl allt að 50 mw. Svar mitt er það, að samkvæmt orkulögum er gert ráð fyrir að heimildir fyrir aflstöðvum miðist við 2 mw. og ef þar sé farið yfir þurfi sérstakar lagaheimildir. Ég skal ekki fullyrða hvort þetta ákvæði hefur verið látið gilda í öllum tilvikum varðandi einstakar olíustöðvar, varaaflsstöðvar, ég vil ekki taka af um það hér og nú. En við teljum eðlilegt - þar sem reikna má með því að á reyni að reisa mun stærri varaaflsstöðvar, en athugun á nauðsyn varaafls í landskerfinu er í vinnslu, þá sé æskilegt og raunar nauðsynlegt að hafa heimild þar að lútandi. Það má einnig benda á að í sambandi við orkufrek iðjuver getur verið nauðsynlegt að reisa sérstakar varaaflsstöðvar til að tryggja rekstur þeirra. Á þetta ákvæði gæti m. a. reynt í því samhengi þó að auðvitað megi afla slíkra heimilda með sérstökum hætti síðar. En uppbygging varaafls í landinu er stórt mál sem þarf að hafa gott auga á. Fyrir því hefur ekki verið séð með fullnægjandi hætti til þessa og á því þarf að ráða bót. Þetta ákvæði í frv. vísar til þess og þeirrar áherslu sem á úrbætur er lögð í þessu skyni. Þá spurði hv. 4. þm. Vestf. hvað fælist í því orðalagi 2. gr., eins og hún er eftir breytingar í hv. Nd., að till. um framkvæmdir við nýjar vatnsaflsvirkjanir og virkjunaráfanga skuli lagðar fyrir Alþingi til samþykktar. Hann innti sérstaklega eftir því, hvað væri átt við með virkjunaráfanga. Þarna heyrir til lýsingarorðið sem var komið á undan: „nýjar“ vatnsaflsvirkjanir og virkjunaráfangar í „nýjum“ vatnsaflsvirkjunum. Það liggur fyrir í þeim verkfræðilegu álitsgerðum sem eru birtar sem fskj. með frv., að hagkvæmt og skynsamlegt getur talist að skipta í áfanga sumum þeirra virkjana sem hér er leitað heimilda fyrir. Þetta á t. d. við um stærstu virkjunina, Fljótsdalsvirkjun. Og niðurstöður verkfræðilegra athugana, eins og þær liggja nú fyrir, benda til að skynsamlegt og hagkvæmt geti talist að reisa 2/3 hluta þeirrar virkjunar með tveimur eða þremur aflvélum sem áfanga og 1/3 sem sérstakan áfanga sem gæti komið á síðara stigi. Orðalagið í frv. vísar til þess, að þá verði tekin sérstök afstaða til þess af Alþingi er um slíka áfangaskiptingu er að ræða. Það var ekki átt við aflvélar sem slíkar, sem koma í samfelldri röð mn í viðkomandi virkjun, heldur ef verið er að ráðgera að skipta virkjun einnig upp í framkvæmdatíma, sem vissulega getur komið til álita að gert verði. Ég vænti að þetta skýri málið. Það komu fram í máli hv. 2. þm. Reykn. nokkur atriði, þó ekki beinar fsp. að mér virtist, en staðhæfingar ýmsar, m. a. að virkjunaraðilar viti ekki að hverju þeir eigi að ganga vegna tafa í þessum málum. Ég vil andmæla þessu. Ég tel að það verði fyrirsjáanlega engar tafir á undirbúningi virkjana nú á næstunni fremur en orðið hafa það hafa ekki orðið tafir á slíkum undirbúningi á undanförnum misserum - og efni þessa frv. bjóði ekki upp á neitt slíkt, bjóði ekki upp á neinar tafir í undirbúningi þessara mikilsverðu mála. Hv. þm. vék að þeirri staðhæfingu, sem heyrist mjög oft í umr. um þessi mál, að forsenda fyrir þeim virkjunum, sem hér eru í undirbúningi, sé orkusala til orkufreks iðnaðar, sé, eins og það er kallað, tryggur og öruggur markaður, og þá eiga menn við utan hins almenna markaðar. Þetta fer eftir því hvaða forsendur menn vilja leggja til grundvallar. Ég vil í þessu samhengi, eins og ég hef oft gert áður, benda á það, að öllum sérfróðum aðilum ber saman um að þessar stóru virkjanir upp á 100, 200, 300 mw. séu bestu virkjunarkostir landsmanna, alveg óháð því, hvort menn eru að virkja eingöngu fyrir almennan markað eða aukinn markað með orkufrekum iðnaði. Þó geta verið frá þessu undantekningar, að miðlungsstórar virkjanir komi hagkvæmnilega sem hliðstæðir kostir. Ein slík virkjun hefur einmitt verið tekin inn í þessar heimildir, ein vatnsaflsvirkjun, vegna þess að hún kemur út sem hagkvæmur virkjunarkostur miðað við sömu forsendur og lagðar eru til grundvallar í hagkvæmnimati á þessum stóru virkjunum. Þetta er Villinganesvirkjun. Það er eina skýringin á því, að eðlilegt þótti að taka hana inn í þessar heimildir hér, auk þess sem undirbúningi hennar er fyllilega jafnlangt á veg komið og annarra þeirra virkjana sem hér er leitað heimilda fyrir. Hv. 11. landsk. þm. vék hér að nokkrum atriðum og vitnaði í grg. með frv. Ég hef þegar svarað vissum þáttum úr hans máli, en það, sem ég geri ráð fyrir að hann leggi mesta áherslu á að fram komi hér af minni hálfu, varðar undirbúning vatnsaflsvirkjana á þessu ári og tengist þeirri heimild til lántöku sem er að finna í 2. gr. frv. Hv. þm. vitnaði sérstaklega til þess sem greinir á bls. 6 í grg. með frv. Ég get verið mjög stuttorður um þetta atriði og svarað því afdráttarlaust þannig, að frá því að frv. var lagt fram hefur engin breyting orðið á áformum stjórnvalda varðandi frekari undirbúning Blönduvirkjunar og Fljótsdalsvirkjunar á þessu ári - ekki nokkur. Hv. 11. landsk. þm. fór nokkrum orðum um einstaka virkjunarkosti og hagkvæmni útreikninga þar að lútandi og benti á það, sem alveg er réttmætt, að þar hafa komið fram á undanförnum vikum og mánuðum mismunandi upplýsingar. Ég er ekkert hissa á því, þó að ekki aðeins hv. alþm., heldur ekki síður fólk úti í héruðunum, sem fylgist með þessum málum, sé dálítið undrandi og ruglað í ríminu þegar það gerist með stuttu millibili að mismunandi kostnaðarútreikningar eru bornir fram af opinberum aðilum sem eru að vinna að þessum málum. Ég vakti athygli á því og óskaði raunar eftir því sérstaklega við Orkustofnun, þegar hún lagði þrjár þykkar skýrslur hér inn til hv. Alþingis, að hún gerði grein fyrir á hvaða upplýsingum þær væru reistar og frá hvaða tíma upplýsingarnar væru. Það er fram tekið í bréfi sem fylgdi, að þarna var um að ræða upplýsingar og samanburð frá því veturinn 1979–1980 og raunar aðeins verið að reiða fram í fyllra formi upplýsingar, sem kynntar voru alþjóð í maímánuði 1980, um samanburð virkjunarleiða og fleiri þætti. Síðan hefur hins vegar verið unnið að málum á grundvelli rannsókna og það liðu ekki nema nokkrir dagar, eða má kannske segja einhverjar vikur frá því að þessi kynning af hálfu Orkustofnunar fór hér fram með útsendingu á þessum skýrslum þar til þessar verkfræðilegu niðurstöður með nýrri upplýsingum komu fram. Og við skulum vænta að þær séu haldmeiri en hinar fyrri upplýsingar, því að til þess eru menn nú að fikra sig fram með undirbúning mála, verkfræðilegan undirbúning, byggðan á vettvangsrannsóknum. Herra forseti. Ég taldi nauðsynlegt að svara hér þeim fsp. sem geta varðað efni og túlkun á þessu frv. og bornar hafa verið fram af hv. þm. við þessa umr. Ég vænti þess, að ég hafi ekki skilið margt eftir, þó að það kunni að vera eitthvað, en það er spurning hvar á að nema staðar í sambandi við slíkt. Hv. iðnn., sem fjalla mun um þetta mál, mun eflaust leita upplýsinga og skýringa á því sem henni finnst á vanta. Ég læt því þetta duga og ítreka aðeins von mína og óskir um að takast megi að ganga frá þessu þýðingarmikla máli á þeim skamma tíma, sem þingið hefur enn til umráða og hv. þd., og menn geti tekið sér hlé frá störfum í sæmilegri vissu þess að áfram verði hægt að halda undirbúningi og undirbúningsframkvæmdum á þessu mikilvæga sviði í krafti þeirrar heimildar sem hér er leitað eftir.



Herra forseti. Ég ætla að víkja aðeins að nokkrum atriðum sem hæstv. ráðh. kom inn á sem svar við því sem ég sagði. Hann talaði um þá gagnrýni sem fram hefði komið af minni hálfu og frá öðrum ræðumanni hér um óæskilegan drátt á því að leggja fram það frv. sem hér er til umræðu. Hann taldi fram ýmsar ástæður fyrir því, svo sem að það hefði staðið á ákvörðun Náttúruverndarráðs. Ég hygg að það sé lengi hægt að telja fram ýmsar ástæður í þessum dúr. Ég held að það hefði mátt bera fram þetta frv. þó að öll kurl væru ekki komin til grafar í þessu efni. Ég minni á það, að heimild til byggingar þeirrar virkjunar, sem nú er í smíðum, Hrauneyjafossvirkjunar, er í lögum frá 1971. Það þarf ekki að bíða eftir öllum þáttum sem til ákvörðunar þurfa að koma í sambandi við svona mál. Þetta er þess vegna að mínu viti ekki fullnægjandi skýring á þeim drætti sem orðið hefur á framlagningu þessa frv. Þá vék hæstv. ráðh. að því, sem ég nefndi að mér þætti þurfa skýringar við, hvers vegna gert væri ráð fyrir að það þyrfti að setja ákvæði um það inn í frv., að samþykki ríkisstj. þyrfti til þess að Landsvirkjun notaði virkjunarheimild. Hæstv. ráðh. skýrði þetta á þann veg, að í ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar hefði verið tekin sérstök ákvörðun um að hefja framkvæmdir við Hrauneyjafossvirkjun. Þetta var gert í ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar og undir forustu núv. hæstv. forsrh. Hann þurfti ekki svona ákvæði í lögum til þess að geta komið málum fram, eins og hæstv. núv. iðnrh. telur nauðsynlegt. Nú spyr ég hæstv. ráðh.: Hvers vegna er hæstv. núv. iðnrh. vandara um en fyrrv. iðnrh., núv. hæstv. forsrh., í þessu efni? M. ö. o.: svar hæstv. iðnrh. um þetta efni er ekki fullnægjandi skýring. Þá vék hæstv. iðnrh. að þeim aths. sem ég gerði við það, að sett væri í frv. sérstök heimild fyrir Landsvirkjun til þess að tryggja rekstur á Þjórsársvæðinu og koma vinnslugetu þar í eðlilegt horf, t. d. með Kvíslaveitu, stækkun Þórisvatnsmiðlunar og stíflu við Sultartanga. Ég sagði í minni fyrri ræðu að heimildarákvæði væri í lögunum um Landsvirkjun um þetta efni. Ég hef athugað þessi heimildarákvæði aftur. Ég ætla ekki að fara að rekja þau, ég er sannfærður um að þetta heimildarákvæði er nægilegt, og það er líka skoðun Landsvirkjunar sem hefur hagað sér í samræmi við það. Skýring ráðh. á þessu atriði er því ekki fullnægjandi að mínu mati. Þá er það eitt atriði sem ráðh. vék að og ég hafði komið að. Það var það sem ég vakti athygli á, að í 1. gr. frv. er talað um að ríkisstj. sé heimilt að semja við Landsvirkjun. Það er stefna út af fyrir sig, sem hæstv. iðnrh. segir að núv. ríkisstj. hafi, að semja um hvernig skipulag orkuframleiðslunnar eigi að vera. Ég held að seint komist á það skipulag sem menn stefna að, hverju sem menn stefna að í því efni, ef fara eigi þessa leið. Ég verð að segja það, að í þeim umr., sem ég hef staðið í og ég hef heyrt af um skipulag orkumála á síðustu misserum og árum, hefur þetta sjónarmið ekki komið fram. Menn hafa verið með ákveðnar skoðanir um, hvaða skipan ætti að koma á með lögum, og menn hafa deilt um það, hvaða skipan þar ætti að vera. En mín skoðun er sú, að það þurfi að koma upp heildarramma skipulags sem rúmi samninga milli mismunandi orkufyrirtækja, en að ríkið ætli sér ekki með samningum að koma heildarskipulagi á. Þá er eitt atriði enn. Ég hef þetta aðeins í örfáum orðum til þess að stytta mál mitt og vona að hv. þdm. afsaki mig þó að ég hafi þennan hátt á. Ráðh. kom inn á það atriði sem varðaði heimild í frv. fyrir Rafmagnsveitur ríkisins, Landsvirkjun og Orkubú Vestfjarða til þess að reisa varastöðvar með samtals allt að 50 mw. afli. Mér fannst að hæstv. ráðh. væri í raun og veru sammála þeim aths. sem ég var með um þetta, a. m. k. mælti ekki sterklega gegn þeim. Ég held að það sé rétt til getið hjá okkur báðum, að það hafi ekki verið leitað áður lagaheimilda til þess að kaupa dísilvélar og koma upp varastöðvum. Þá er það lokaatriðið sem bæði ég og hæstv. ráðh. vékum að. Það er það, að till. um framkvæmdir við nýjar vatnsaflsvirkjanir og virkjunaráfanga skuli lagðar fyrir Alþingi til samþykktar. Ef ég hef skilið ráðh. rétt þarf að koma til kasta Alþingis ef áfanginn er í nýrri virkjun, nýrri vatnsaflsvirkjun, en ekki ef hann er í gamalli. Og ég sé að hæstv. ráðh. samþykkir þetta með látbragði sínu. En ég verð að segja það, að þó að ég skilji það sem hæstv. ráðh. segir um þetta, þá skil ég ekki forsendurnar fyrir því að gera þarna greinarmun á áföngum í nýjum virkjunum og gömlum. Ég hélt, ef einhver munur væri þarna á, að frekar ætti að koma til kasta Alþingis viðbótaráfangi í gamalli virkjun, þegar liðið hefðu kannske mörg ár frá því að Alþingi fjallaði um þá virkjun, heldur en að koma þyrfti sérstaklega fyrir Alþingi áfangi í nýrri virkjun. Hæstv. ráðh. sagðist vænta þess, að þetta skýrði málið, en það hefur ekki skýrt málið að fullu fyrir mér. En ég skal ekki ganga eftir frekari skýringum og læt útrætt um það sem varðar orðaskipti mín og hæstv. iðnrh. Þá kem ég að hæstv. viðskrh. Ég var með eina fyrirspurn til hans, um það, hvers vegna hann og Framsfl. hefðu á móti því, að það væri heimilt fyrir fólkið í hinum einstöku landshlutum, fólkið úti á landi, sveitarfélög þessa fólks, að vera aðilar að orkufyrirtækjum, svokölluðum landshlutafyrirtækjum. Þá átti ég við sjálfstæð fyrirtæki viðkomandi sveitarfélaga og sameignarfélög viðkomandi sveitarfélaga og ríkisins. Hvers vegna eru framsóknarmenn á móti því, að fólkinu úti á landsbyggðinni sé heimilt að gera þetta ef það vill? Hæstv. ráðh. sagði að það væri svar sitt til mín, að framsóknarmenn vildu hafa eitt orkufyrirtæki sem landshlutarnir hefðu heimild til að vera aðilar að. Þetta er svar út af fyrir sig, en ekki svar við minni spurningu. Og mér er í mun að fá svar við minni spurningu, af því að ég held að þessar hugmyndir og fyrirætlanir Framsfl., að hafa eitt orkufyrirtæki sem sveitarfélögin úti á landi geti svo orðið aðilar að, séu óraunhæfar í framkvæmd. Ég held að það sé skýringin á því, að Framsfl. reynir ekki að koma með þessar hugmyndir í frumvarpsformi. Ég held að hluttaka landsbyggðarinnar í virkjunarmálunum og raforkuvinnslunni sé frekast möguleg með því að það séu sjálfstæð orkufyrirtæki landsbyggðarinnar sem geta verið sameignarfyrirtæki viðkomandi sveitarfélaga og ríkisins, en það sé ekki raunhæft að eitt og eitt sveitarfélag fari að gerast aðili í stórfyrirtæki eins og Landsvirkjun er orðin nú þegar, hvað þá þegar hún mundi stækka.