Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er samið af milliþn. búnaðarþings, eins og tekið er fram í grg. þess. Og þar sem því fylgir talsverð grg., sé ég ekki ástæðu til að fara ýtarlega út í efni frv., en vil þó fara um frv. nokkrum orðum. Það, sem fyrir okkur flm. frv. vakti, var fyrst og fremst það að skapa grundvöll fyrir gagngerðari breyt. á búnaðarháttum okkar hér á landi. Þetta frv. byggist á þeirri skoðun, að það sé höfuðnauðsyn fyrir landbúnaðinn að þoka framleiðslukostnaðinum niður, svo að framleiðslukostnaður hjá okkur verði ekki öllu hærri en framleiðslukostnaður nágrannaþjóða okkar á þeim vörum, sem við þurfum á erlendum markaði að keppa við þær um sölu á. En á því er orðinn mikill misbrestur, að framleiðslukostnaður okkar sé ekki hærri en h já þeim í þessum greinum, eins og öllum er kunnugt. En til þess að þetta geti orðið, verða að fara fram gagngerðar breyt. að ýmsu leyti á okkar búnaðarskilyrðum, breyt., sem bændur kostar miklu meira en ýmsa aðra, sem hafa verið að breyta sínum atvinnuvegum. T.d. má benda á, að á sjávarútveginum hafa verið gerðar stórbreytingar. Fyrir hann hefur þetta verið miklu léttara, vegna þess að sjórinn er hinn sami, hvort sem er hér við land eða á höfunum kringum Bretland eða hvar annars staðar sem er, og þar af leiðandi getur útgerðarmaðurinn og sjómaðurinn notað tæki, sem notuð eru af öðrum þjóðum, hann getur þannig flutt þau hingað heim og notfært sér þau til fulls. Sama máli gegnir um iðnaðinn. Ef hráefni eru fyrir hendi, sem henta vélum, sem fáanlegar eru erlendis, þá er líka hægt að flytja vélarnar hingað og nota þær óbreyttar. Hvorugt þetta gildir hér um landbúnaðinn. Okkar landshættir eru þannig, að við getum ekki notað þær vélar, sem aðrir nota, nema með því að vinna stórkostlegt undirbúningsstarf. Við þurfum að slétta tún og engjar, áður en við getum notað tæki annarra þjóða við landbúnaðinn. Það, sem stefnt er að í þessu frv., er, að með sameiginlegum átökum verði þessi undirbúningur unninn og málinu þokað þannig áfram í stórum skrefum. Það er ekki þannig, að í þessu frv. sé um jarðræktina eina að ræða. Hér er tekið annað líka inn í þetta frv., mikilsvert viðfangsefni, húsagerð í sveitum landsins. En mikill misbrestur hefur verið á því, að góður húsakostur væri til sveita, og erfiðleikar hafa verið á að byggja upp eins og þurft hefði að gera. Hér er þess vegna lagt til, að félagsskapur bænda, fyrst og fremst búnaðarsamböndin, taki þessi verkefni að sér og noti til þess fullkomnustu tæki, sem tök eru á, hvort heldur er til ræktunar eða til húsbygginga. Á þennan hátt, með því að heil héruð eða stór svæði slái sér saman, þá er fjárhagsleg geta og líka starf fyrir stórvirkari vélar og tæki, sem ekki er, ef hver einstaklingur er að bauka í sínu horni. Í þessu frv. er lögð mikil áherzla á, að þessu sé þannig fyrir komið, að það þurfi í raun og veru enginn að vera út undan, en öllum sé gefinn kostur á að koma á umbótum hjá sér í þessum efnum, sem frv. tekur til. Og á hinn bóginn er líka reynt að stuðla að því, að þetta verði ekki bútað niður í of smáar heildir, sem gæti orðið til þess, að þeir, sem fá vélarnar, enda þótt þeir gætu keypt þær, hefðu ekki bolmagn til að reka þær til lengdar og þetta félli svo niður og yrði aðeins til tjóns, og þá yrði auðvitað skotið fram hjá markinu. Í þessu frv. er enn fremur gert ráð fyrir því, að ríkið leggi fram allmikla upphæð þessu til stuðnings. Það er lagt hér til, að framkvæmdasjóður ríkisins, sem talið er, að hafi til umráða um 11 millj. króna, greiði til þessara framkvæmda nokkurt fé. Á síðasta þingi var ákveðið að verja af þessu fé 5 millj. kr. til styrktar bátakaupum, svo að útgerðin gæti komið sér upp nýtízku veiðiskipum. Þá munu vera eftir, eftir því sem mér er frekast kunnugt, 6 millj. kr. í framkvæmdasjóði. Og í þessu frv. er lagt til, að 3 millj. kr. af þessari upphæð gangi til kaupa á nýtízku vélknúnum jarðvinnslutækjum: Og ég held, að ekki sé hægt annað að segja en að þörf landbúnaðarins fyrir nýtízku vélknúin tæki til jarðræktar sé í alla staði sambærileg við þörf sjávarútvegsins fyrir aukningu og endurbætur á skipaflotanum. Í þessu frv. er enn fremur lögð mikil áherzla á það, að það fé, sem hér er lagt til, að það opinbera leggi fram, - og eftir frv. eiga félagsheildir bænda að leggja líka mikið fé fram á móti -, verði ekki eyðslueyrir, heldur nokkurs konar stofnfé, sem bændur eigi, með því að gert er hér ráð fyrir, að jafnframt því sem unnið er með vélum, þá sé lagt í fyrningarsjóð, sem Búnaðarfélag Íslands varðveiti, og verja skuli þessum sjóði til þess að endurnýja vélarnar, þegar þær eru orðnar svo úr sér gengnar, að þær eru ekki lengur nothæfar. Með þessu hugsum við okkur að koma á fót vélastofni, sem endurnýjast af sjálfu sér og sveitir landsins nota í framtíðinni. Því að þótt miklu gæti orðið áorkað á næstu árum í þessum efnum, sem við vonum allir að verði, þá vitum við, að verkefnin eru í þessum efnum ótæmandi hér á landi, og það er ekki ástæða til að ætla annað en að þetta verði áframhaldandi starf, þannig að jarðræktarframkvæmdir miði að því í framtíðinni, að fleira fólk geti lifað af því, sem landið gefur af sér, og því líði betur. Þá skal ég benda á, að í frv. er veigamikið atriði, þar sem lagt er til, að eftirlit verði haft með viðhaldi vélanna, til þess að það sé í lagi. Það er nauðsynlegt, að eftirlit verði haft með því, að vélarnar séu í lagi, en á því hefur viljað vera nokkur misbrestur undanfarin ár. Í öðru lagi, að ekki hafi aðrir leyfi til að fara með þessar vélar en þeir, sem kunna með þær að fara. Á því hefur einnig verið nokkur skortur, og þótti því ástæða til að slá þar ýmsa varnagla, því að þetta framtak nýtur að nokkru leyti styrks af almannafé. Þær hugmyndir, sem liggja á bak við fyrri kafla þessa frv., hygg ég að hafi fyrst komið fram á Alþ. 1931, þá bornar fram af Halldóri Stefánssyni og Ásgeiri Ásgeirssyni. Það var ekki útrætt og var svo borin fram á haustþinginu brtt. við jarðræktarlögin, sem gekk nokkuð í sömu átt og var vísað til nefndar. Í þessum kafla frv. er stuðzt við þessa till. og sumt tekið upp lítið breytt, þótt miklu sé vikið við og aukið og gert að sjáifstæðu frv. Um síðari kaflann er öðru máli að gegna. Þar er nýmæli, gert ráð fyrir, að húsabyggingar í sveitum séu teknar tilsvarandi tökum og búnaðarsamböndin afli sér eins fullkominna tækja og véla og tök eru á við vinnuna, sem sérstaklega henta til þeirra hluta, og okkur hefur verið sagt, að slíka mótora verði mjög auðvelt að fá frá Ameríku að stríðinu loknu. Þetta hugsum við okkur að verði unnið á þann veg, að búnaðarsamböndin hafi kunnáttumenn, sem fara með þessi tæki og byggja fyrir bændur, eftir þeim teikningum, sem eru framkvæmdar af teiknistofu landbúnaðarins. Hygg ég, að ekki verði á móti því mælt, að með þessu skipulagi vinnist ýmislegt á og að það hafi marga kosti fram yfir þær aðferðir, sem áður hafa tíðkazt. Víst er um það, að þetta ýtir við bændum um allt land að hefjast handa um ræktun og byggingar, þegar tök eru á. Þetta ætti að leiða til þess, að betur yrði ræktað og betur byggt og með auðveldari hætti, jafnframt því sem bændur eiga að geta fengið ódýrari framkvæmdir og ódýrari byggingar en með öðru móti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða öllu frekar um þetta, því að málið liggur nokkuð ljóst fyrir, og læt því máli mínu lokið að sinni. Legg ég til, að málinu verði vísað til 2. umr. og landbn. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. - Ég mun ekki bæta miklu við þessa framsögu málsins, en ég vil aðeins segja nokkur orð, af því að ég gat þess, að frv. um þetta efni væri væntanlegt innan skamms að tilhlutun mþn. búnaðarþings, þegar hér fyrir skömmu var lagt fram frv. til breyt. á jarðræktarlögunum, sem um skeið hefur legið hjá landbn. Ég gat þess þá, að ég héldi, að betra mundi þykja, þegar þetta mál kom fyrir, að leggja frekar til grundvallar þetta frv. og önnur, sem hér eru á dagskrá í dag, en hið fyrra, og af þeim ástæðum hefur nefndin ekki enn þá skilað áliti um breyt. á jarðræktarlögunum. Eins og hv. 1. flm. gat um, var tilefnið það, að mþn. búnaðarþings tók að sér að semja þetta frv., eftir að því frv., sem hann gat um að hefði legið fyrir á haustþinginu 1943, var vísað frá með rökst. dagskrá og æskt eftir, að Búnaðarfélag Íslands gerði á því athuganir og tili. um það. Þegar nefndin fór að ræða þetta mál, kom fram hjá henni sú hugmynd, sem nú þegar er komin hér fram í tillöguformi með þessu frv., að rétt mundi vera að setja á almennar samþykktir um húsagerð í sveitum á svipuðum grundvelli og lagt er til með jarðræktarsamþykktunum. Við vitum, að þetta byggingastarf, sem liggur fyrir sveitunum, að rækta jörðina og byggja hana, er á mörgum stöðum jafnmikil nauðsyn fyrir bóndann og verður því að fylgjast að. Mþn. komst að þeirri niðurstöðu, að á sama hátt og sennilegt væri, að hægt yrði að greiða mjög fyrir framkvæmdum í jarðrækt með því skipulagi, sem um getur í frv., væri einnig líklegt, að unnt væri að létta undir með almennri húsagerð í sveitum með því að koma á svipuðu fyrirkomulagi í húsagerð. Eftir að nefndin hafði komizt að þessari niðurstöðu, virtist henni heppilegast, að frv. væri ekki borið fram sem brtt. við jarðræktarlögin, því að hún leit svo á, að húsagerðarsamþykktir ættu þar ekki heima. Tók hún því það ráð að skipta málinu í tvennt og bera fram sérstakt frv. um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir, sem hvað jarðræktarsamþykktir snertir er svipað frv. frá 1942 um breyt. á jarðræktarlögunum, en fella húsagerðarsamþykktir við, sem eru algert nýmæli. Það, sem við leggjum megináherzlu á, er það, að með þessu frv. eru opnaðir möguleikar fyrir því, að smærri samþykktarsvæði geti orðið með innan sambandsins, þannig að engin smærri sambönd verði útilokuð, þó að hin stærri vilji ekki vera með, og knýja þannig fram sem stærsta heild til þess að koma í veg fyrir, að einstakir aðilar innan sambandsins þurfi að verða út undan. Skal ég ekki fara fleiri orðum um þetta, en vildi aðeins taka þetta fram í sambandi við þau orð, sem ég sagði, þegar fyrra frv. lá fyrir til umr.



Eins og hv. alþm. muna eða munu sennilega sumir muna, þá hefur mál svipað þessu legið fyrir Alþ. áður. Það var fyrir nokkrum dögum borið fram frv. um heimild fyrir ríkisstj. til að hafa makabýtti á þessum tveim jörðum austur í Árnessýslu, en um svipað leyti og það mál var borið fram hér á Alþ. kom beiðni símleiðis frá ábúendum Laxárdals og Ymjabergs um, að þeir gengju sem ábúendur fyrir kaupunum, ef jarðirnar yrðu seldar. N. virtist að órannsökuðu máli dálítið hart að gengið að selja öðrum en þessum tveim mönnum jarðirnar án þess að gefa þeim kost á að ræða það mál, þegar þeir óskuðu sjálfir kaupanna. Svo var rætt um það, að ef makabýtti yrðu, þá væri ekki hægt að leggja það til af þingsins hálfu, nema samningar tækjust við ábúendur þessara jarða og væntanlega eigendur um ábúðarkjör, sem þeir gætu við unað í framtíðinni. Nú mun ekkert hafa orðið af þeim samningum og hið eldra mál enga afgreiðslu fengið frá þingi. Hins vegar hafa hinir tveir ábúendur á Laxárdal og Ymjabergi farið fram á að fá þessar jarðir keyptar, og flytur hv. þm. Snæf. á þskj. 302 frv. um, að þeim verði seldar þessar jarðir. Landbn. hefur athugað þetta mál, en ekki getað orðið á eitt sátt um afgreiðslu þess, því að n. hefur í raun og veru þríklofnað. Einn nm. (JPálm) vildi samþ. frv. óbreytt, annar nm. (SG) vildi fella það, en við þrír, ég og þeir hv. 2. þm. Skagf. og þm. Hafnf., vildum afgreiða frv. eða mæla með samþykkt þess með þeim skilyrðum, að ef jarðir þessar væru seldar, þá yrðu þær seldar með þeim skilmálum, að þær yrðu gerðar að ættaróðulum skv. l. um ættaróðul og erfðaábúð. Þá er einnig þriðja jörðin, eyðijörðin Gröf í Staðarsveit. Nokkur undanfarin ár hefur hún verið nytjuð af ábúanda Ölkeldu, og fer hann fram á að fá þessa eyðijörð keypta. Í l. um ættaróðul og erfðaábúð, sem afgreidd voru frá síðasta þingi eða nýskeð, er gert ráð fyrir, að heimilt sé að selja opinberar jarðeignir vegna erfðaábúðar með vissum skilyrðum, sem sé, að þær verði gerðar að ættaróðulum. Alþ. hefur gengið þannig frá því máli, að lagðar eru að jöfnu jarðir, sem gerðar eru að ættaróðulum eða byggðar á erfðum. Þar sem stefna þessi hafði áður verið tekin af þinginu, sáum við ekki fært að neita ábúendum þessara jarða um sama rétt og aðrir ábúendur hafa skv. l. Þeim var innan handar, þótt þessu væri neitað, að skapa sér þennan rétt með því að fá erfðaleiguábúð á þessum jörðum, sem þeir eiga kröfu til skv. l. Okkur virtist óþarfi að fara að gera óánægju um þennan hlut, úr því að þetta er einu sinni leyft í l., og lögðum því til, að frv. yrði samþ. með þeim skilyrðum, að heimilt væri að selja þessar jarðir, sem um getur í 1. og 2. lið, með sömu skilyrðum og um getur í l. um ættaróðul og erfðaábúð. Um þriðju jörðina, Gröf í Staðarsveit, er öðru máli að gegna. Hún hefur á undanförnum árum verið nytjuð frá þessari jörð, og mér er tjáð, að eigandi Ölkeldu hafi hug á að skipta þeirri jörð milli barna sinna, og væri þá nauðsynlegt að eiga þessa eyðijörð og leggja hana við, áður en skipti færu fram. Gerðum við að skilyrði, að hún yrði lögð við jörð þessa, en ekki, að nýir eigendur færu að braska með hana, og gæti þannig hjálpað til, að hægt yrði að skipta Ölkeldu í tvö sjálfstæð og sérstök býli. Nú hefur komið fram brtt. við þetta frv. frá hv. 10. landsk. .og nú á þessum fundi frá hv. 2. þm. N.-M., og er þar farið fram á að bæta við heimildina um sölu jarðanna nokkrum fleiri jörðum, sem ég fyrir mitt leyti hef ekki getað aflað mér upplýsinga um, hvernig ástatt er með, og n. ekki heldur, og mun ég því a.m.k. ekki fyrir n. hönd segja neitt um þessar brtt., ,fyrr en hv. flm. hafa gert grein fyrir þeim. - Ég sé ekki ástæðu til að segja meira um þetta að sinni.

Jón Pálmason Hv. frsm. gat þess í ræðu sinni, að landbn. væri þríklofin í þessu máli, en þetta er ekki rétt með farið hjá hv. frsm. Það er að vísu svo, eins og tekið var fram í nál., að ég lagði fram í n. till. um að samþ. þetta frv. óbreytt, og miðað var við, að það yrði að skoðast sem undanþága frá þeim ákvæðum, sem eru í l. um ættaróðul og erfðaábúð. En að þeirri till. fallinni féllst ég á þá afgreiðslu, sem felst í meirihlutaáliti n., svo að við það, að ég hef ekki lagt fram neina till. um það í hv. d. að samþ. þetta frv. óbreytt, þá segir það sig líka, að ég hef ekki klofið n., en gengið eftir atvikum að því, að frv. verði samþ., eins og lagt er til í áliti n. Varðandi þær brtt., sem hér liggja fyrir frá öðrum hv. þm., þá þykir mér ósennilegt, að rétt sé að samþ. þær, en þætti betra, að landbn. tæki til að rannsaka, hvernig ástatt er um þær jarðir, og vildi gjarnan, að þeir hv. þm. létu bíða atkvgr. til 3. umr. - Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál.



Eins og hv. frsm. tók fram, þá var ég algerlega á móti frv. og lagði til, að það yrði fellt, og ég get ekki sagt, að ég mundi vera með till. landbn., þó að þetta færi ekki lengra. Af þeim ástæðum, að ég er algerlega á móti þjóðjarðasölu í heild, tel ég ekki rétt, að þessi þjóðjarðasala eigi sér stað, í fyrsta lagi vegna þess, að einstaklingum er gefinn réttur til þess að geta verzlað með jarðirnar og það lendir oft í braski, og í öðru lagi er eins og það sé föst og skilyrðislaus regla, að jarðir, sem ríkið á, séu háðar öðrum söluskilmálum en það, sem einstaklingar eiga. Það er talið óviðeigandi af ríkinu að selja jarðir eftir því gangverði, sem þætti sjálfsagt, að einstaklingar mættu gera, og þó að ríkið kaupi eignir fyrir tugi milljóna kr., þá þykir sjálfsagt, ef einstaklingar ágirnast það, að þeir fái þessi verðmæti fyrir miklu lægra verð en á almennan mælikvarða. Hvað víðvíkur þessum jörðum, sem talað er um í frv., þá er kannske dálítið eðlilegt, að ábúendur jarðanna fari fram á að fá þær keyptar, en ef kemur til að gera makaskipti, þá nær auðvitað ekki nokkurri átt, að ábúendum eignanna sé ekki gefinn kostur á því. En ég álít samt, að makaskipti komi ekki til mála. Í fyrra var gerð hér á Alþ. undanþága með smáskika, sem tilheyrði Flóaáveitunni, sem látinn var upp í kostnað við áveituna og ekki var hægt að nytja sérstaklega. Hvað viðvíkur þriðju jörðinni hérna, eyðijörðinni Gröf, þá get ég hreint ekki séð, að það sé neitt verra fyrir þá, sem eiga að nytja þessa jörð, þó að hún sé eign ríkisins, heldur en hún verði eign þess manns, sem þarna býr og skiptir henni milli barna sinna. Ég sé ekki, að hún verði nokkru tryggari í ábúð, þó að einstaklingar skipti henni á milli sín, en ef ríkið á hana, og ég teldi þá leið miklu heppilegri, því að ábúandinn getur nytjað jörðina eftir sem áður. Það hefur komið í ljós ákaflega einkennilegt fyrirkomulag, sem ekki hefði getað átt sér stað hjá neinum einstaklingi, sem ætti jörð, að landamerki jarðarinnar eru þannig, að tún og bær tilheyra annarri jörð. Það sýnir ekkert annað en hvað einstaklingar ganga yfirleitt á rétt sameignarinnar. Það mundi enginn leyfa sér að ganga þannig á rétt einstaklinga, og ég álít, að hv. þm. ættu ekki að taka sér það til fyrirmyndar með þjóðjarðasölu, og mun ég því greiða atkvæði á móti frv. Svo er eitt enn. Ég held, að komnar séu einar fimm jarðir í viðbót, sem menn vilja selja, og ég gæti trúað, að það kæmu 10 til 20, áður en frv. er komið gegnum þingið. Svo er þetta ákvæði um erfðaábúð og ættaróðul. Það getur verið, að einhver munur sé þar á, en frá mínu sjónarmiði er það ekki neitt annað en verið er að draga eignir inn í ættareign í stað persónueignar, og ég geri ákaflega lítinn mun á því.



Ég hef leyft mér að bera fram brtt. við frv. það, sem hér liggur fyrir, og er hana að finna á þskj. 336, sem sé, að heimilt verði skv. frv., eins og það yrði nú úr garði gert, að leyfa einnig að selja kirkjujörðina Prestsbakkakot á Síðu í Vestur-Skaftafeilssýslu ábúandanum þar, Jóni Steingrímssyni. Annað, sem greinir á því þskj., er að leiðrétta fyrirsögnina í samræmi við það og einnig í samræmi við það, sem síðar kynni að verða við frekari aukningu frv., þannig að talað sé um sölu nokkurra opinberra jarða. Þessi brtt. er fram komin nú við það, að ábúandinn á þessari jörð hefur um margra ára bil óskað að fá þessa jörð keypta, en eins og löggjöfinni hefur verið háttað um sinn, hefur ekki verið kleift að fullnægja þeirri ósk nema með lagabreyt. eða nýrri löggjöf eða lagaákvæðum, sem heimiluðu slíka sölu, því að hann eins og aðrir, sem hafa farið fram á að fá jarðir sínar keyptar, hafa ætlazt til, að þeim yrði veitt heimild til að selja jarðirnar frjálsri sölu, sem kalla mætti. Nú hefur það ekki fengið sérlega áheyrn á Alþ. að undanförnu, og hafa enda þær reglur verið afnumdar, sem gerðu frjálsa sölu mögulega, og ég hef ekki séð mér fært að brjótast í því með þessa einu jörð að reyna að fá hana ábúandanum til kaups. Ég hef ekki viljað brjótast í því fyrstur manna, hef búizt við, að straumhvörf yrðu í því í þjóðmálunum, að ekki yrði alltaf tóm sameining, en ábúendur gætu fengið jarðir sínar keyptar, eins og eitt sinn þótti góð regla. En eins og nú horfir við, sé ég ekki ástæðu til annars en að heimila þessi kaup og mun sætta mig við að ganga undir það ok, sem meiri hl. landbn. vill leggja á, að þessum jörðum sé breytt í óðalsjarðir.  Þau efnisrök, sem liggja til þessa máls, eru þau, er nú skal greina: Ábúandi Prestsbakkakots hefur búið þar allan sinn aldur. Frá ómunatíð hefur þetta verið sjálfstæð jörð og kemur ekki Prestsbakkanum við, sem var prestssetur, en er nú eigi lengur. Hefur bóndinn unnið mikið starf á jörð sinni, ekki aðeins komið þar upp börnum, heldur gert mjög mikið til bóta á jörðinni af mikilli ósérplægni. umsjónarmaður stjórnarráðsins með opinberum jörðum segir, að það sé alveg sjálfsagt, ef þessi ábúandi vill fá jörð sína undir löglegum kvöðum, þá fái hann það fyrstur manna, því að hann hefur gert þar svo mikið fyrir sig og heimili sitt. Og um leið og landaskipti yrðu framkvæmd, þá ætti hann að fá nokkra sneið af landi Prestsbakkans í hlutfalli við stærð jarðanna. Stærðarhlutföll eru þau, að Prestsbakkakot er einn fimmti hluti, en fjórir hlutarnir eru alls kostar hin forna prestssetursjörð, sem hefur af sjálfu sér þannig lagað land, að allt gæti þar verið heimafengið við túngarðinn, ef ræktað væri, og miklu meira en það. En t.d. um, hvað þessi ábúandi, Jón Steingrímsson, hefur gert á þessari jörð, má benda á, að hann hefur nú gert hana tiltölulega mjög lífvænlega. Hann hefur tekið ástfóstri við hana, eins og tíðkazt hefur hjá góðum mönnum, þó að nú þyki ýmsum undarlegt, að nokkur skuli taka ástfóstri við jörðina. Hann hefur byggt mjög vel á eigin spýtur styrklaust og raflýst, einnig upp á eigin spýtur, á þessari litlu jörð. Sonur hans býr þarna með honum með góðum þrifnaði. Það er alls ekki svo að skilja, að þeir, sem kaupa jarðir með þeim venjulegu kjörum, er ríkisvaldið setur, séu ætíð betur settir en þótt hið opinbera eigi jarðirnar. Nei, það getur verið öfugt, því að það er a.m.k. svo í mínu umdæmi, að opinberar jarðir eru svo lágt leigðar og byggðar með svo vægum kjörum, og svo mun það vafalaust vera víðar. Nei, það er bara þetta eðli mannsins að vilja vita, hvað hann á, og það er ekki enn búið að afnema það eðli, þó að verið sé að bisa við að koma öllu undir einn hatt, stundum með réttu, en stundum vafalaust með röngu. Hv. 1. landsk. var að bera í bætifláka fyrir þessa stefnu, en mér virtist hann vera á okkar máli annað veifið, því að hann taldi óráðlegt að láta jarðirnar út í einstaklingsbrask, en fann svo að því, að hið opinbera seldi jarðirnar brasklaust. Annars var það upphaflega ætlunin, að jarðirnar væru seldar ábúendunum brasklaust með góðum kjörum, og svo var ætlazt til af ýmsum, sem hugsað hafa um þessi mál, að sporna mætti við því með ýmsum ráðum, að jarðirnar lentu ófyrirsynju í brask. Ég held, að hv. 1. landsk. sé ekkert á móti þessu, að hið opinbera selji með góðum kjörum góðum mönnum ábýlisjarðir þeirra, því að það eru hvort sem er ávallt undantekin höfuðból, sem nota þarf til opinberra þarfa, því að þá kemur ekki til, að sala sé leyfð af hálfu stjórnarvaldanna. Meiri hl. hv. landbn. hefur líka séð, að hér er um sanngirnismál að ræða, og hv. 2. þm. N.--M. kemur hér með brtt., sem ég tel eðlilega, og sjálfsagt, að fleiri komist undir þennan hatt, fyrst hv. n. hefur lagt út á þessa braut og vill ljá málinu fylgi. Er það að forminu til þakkar vert, en að efni til eru það engin útlát, þar sem n. snýr dæminu við, því að í l., sem nú gilda um ættaróðul og erfðaábúð, í II. kafla, 47. gr., þar er mönnum ekki aðeins heimilað, heldur gefinn réttur að uppfylltum vissum skilyrðum að kaupa ábýlisjarðir sínar. M.ö.o., því opinbera er gert skylt að selja jarðirnar. Hér er ekki hafður sá gangurinn á, heldur borið fram sérstakt frv., og hefur n. fallizt á, að rétt sé að selja þessum mönnum jarðir þeirra að uppfylltum vissum skilyrðum, og enn fremur flutt brtt. við það. Hefur n. við nánari athugun ekki séð annað fært, og er það gott og vel. Og þótt fara megi hina leiðina, þá er þó beinasta leiðin þessi, og vænti ég alls góðs hjá hv. nefnd.



Herra forseti. - Ég skal ekki vera langorður. - Menn þekkja afstöðu mína gagnvart anda þessa frv. Ég hef verið á móti því, er á móti því og verð á móti því. Þegar þess vegna þeir þrír menn, sem ég legg til á þskj. 569, að fái ábýlisjarðir sínar keyptar, hafa beðið mig um nokkurra ára skeið að reyna að fá heimild til þessara kaupa, þá hef ég ekkert gert í því máli. Umsóknir um kaup frá tveimur þeirra hafa legið í stjórnarráðinu, önnur um ár, hin eitthvað skemur. Hefur þeim ekki verið svarað enn, en það er heimilt að selja þær án sérstakra laga, þar sem jarðirnar eru eign jarðakaupasjóðs ríkisins. En þar sem ekki hefur komið svar enn við umsóknunum um kaupin, finnst mér rétt að flytja hér till. um kaupin, svo að mér verði svarað. En það er svo hér, eins og einn af okkar íslenzku málsháttum segir, að ein vitleysan býður annarri heim, og rætist það greinilega á þessu frv. Það var vitlaust frv., sem kom hér fram fyrir nokkru, þar sem ætlazt var til, að makaskipti yrðu höfð á þessari jörð, og það vitlausa frv. er látið vera grundvöllur fyrir því, að þetta vitlausa frv. kemur nú fram. En ef Alþ. er svo vitlaust að samþ. þessa vitleysu, þá vil ég ekki standa í vegi fyrir því, að tveir eða þrír menn, sem hafa beðið mig að hjálpa til, að þeir gætu fengið jarðir sínar keyptar, gætu fengið því framgengt. Ég mun því verða með brtt., en móti frv., alveg eins ,þó að brtt. mín verði samþ. Hvað þessar jarðir snertir, þá eru tvær þær fyrstu eign jarðakaupasjóðs, keyptar af honum fyrir nokkrum árum. Nú vilja ábúendurnir fá þær keyptar, og ríkisstj. hefur heimild til að selja, en vitanlega kemur það ekki til mála, nema þær séu gerðar að ættaróðulum. Þriðja jörðin er eyðijörð, hefur verið það lengi, ég veit ekki, hvað lengi, en hún er talin eyðijörð í a.m.k. fjórum síðustu jarðatölum, þar á meðal Johnsens jarðatali. Hún er landlítil og hefur fremur litla möguleika sem sjálfstæð jörð. Bóndinn, sem hefur nytjað hana og býr á Hóli, vill fá hana keypta. Það er enginn vafi, að það er hægt að gera hana að sjálfstæðu býli, en þó er hún fulllítil til þess, eins og málum er þarna háttað. Hann hefur mörgum sinnum beðið mig að reyna að fá jörðina keypta fyrir sig. Ég hef alltaf sagt honum, að ég gerði ekkert í því. En ef Alþ. vill fara að selja opinberar eignir, þá er engin ástæða til annars en hann fái þessa ósk sína uppfyllta eins og aðrir, og þá á hann ekki að gjalda þess, að hann hefur beðið mig fyrir það, þó að ég sé persónulega á móti því. Ég færi fram óskir þessara þriggja manna, það eru ekki mínar óskir, heldur þeirra óskir, og ég mun eins greiða atkv. móti frv., þó að till. mín verði samþ.



Það eru örfá orð. - Hv. 10. landsk. telur, að ég sé með þjóðjarðasölu. Ég get ekki fundið það. En ég talaði um, að jarðir, sem hið opinbera seldi, væru ódýrari en hjá einstaklingum og að jarðir, sem hið opinbera leigði, væru mjög lágt leigðar og lægra en hjá einstaklingum. En ef menn, sem hafa á leigu jarðir frá hinu opinbera, vilja fá þær keyptar, þá hlýtur það að vera af því, að þeir eru ekki ánægðir með þær hagsbætur, sem þeir hafa, og vilja fá meiri hagsbætur með því að fá þær keyptar: Þá er annað, sem sýnir undanhald hjá hv. þm. Hann segir, að ekki komi til mála að selja höfuðból, sem ríkið þurfi að nota. En svo kemur það fram, að einu höfuðbólinu þarf að skipta við þessa jarðasölu, því að hann talar um, að einn fimmti af Prestsbakkanum verði seldur, og ef hann kallar Prestsbakkann höfuðból, þá er það rýrt með því að skipta einum fimmta úr. Ég tek það fram aftur, að ég mun greiða atkv. á móti frv., af því að ég álít, að það séu nógir hagsmunir fyrir einstaklingana að búa á ríkisjörðum með betri kjörum en annars staðar fást, og í öðru lagi, að þegar ríkið leggur mikið fé til jarðabóta, þá sé eðlilegra, að það sé að bæta eigin jarðir og skapa þar með ábúendunum betri kjör en leggja það í jarðir einstaklinganna, því að þegar er búið að rækta þar og byggja með styrk úr ríkissjóði, þá er kannske eins erfitt að lifa þar eins og meðan jörðin var óræktuð og illa hýst, af því að þá verður að borga svo mikið fé fyrir að fá að vera þar. Það er hægt að telja margar jarðir, sem eru svo dýrar. Ég legg því til, að frv. verði fellt.



Það kann að vera, að mér hafi láðst að taka fram, að hv. þm. a.-Húnv. gat þess, að hann vildi fylgja till. meiri hl., þegar hans till. var felld í n., en upphaflega var hún þríklofin, eins og málið lá fyrir. Ég skal ekki fara langt út í að ræða við þá hv. þm., sem hafa mælt gegn frv. Mér skilst, að hv. 1. landsk. hafi nú eiginlega talað á móti þessu frv. eða sölu þessara jarða á þeim grundvelli, sem var, áður en l. um ættaróðul voru samþ., en það var allt annar grundvöllur að sleppa úr eign ríkisins jörðum, sem mátti fara með á handahlaupum brasksins manna á milli, því að af þeim ástæðum gat salan orðið hreinasta hefndargjöf. Það er allt annað mál, þegar jarðir eru seldar með þeim kvöðum, sem á þeim eru, eftir að l. um ættaróðul eru komin í gildi, því að þá á að vera hægt að koma í veg fyrir sölu og braskmeðferð, því að þá er alveg jafntryggt, að jörðin verði ætíð í hæfilegu verði, eins og hún væri í eign hins opinbera. Hins vegar getur hann eðlilega haft sína skoðun um það, að ekki eigi að selja jarðir hins opinbera, en rökin fyrir, að ekki ætti að gera það, fannst mér tilheyra liðinni tíð. Um ræðu hv. 2. þm. N.-M. skal ég ekki fara mörgum orðum. Mig minnti og minnir enn, að hann væri með frv. um ættaróðul og erfðaábúð, og getur hann þá leiðrétt það, ef það er ekki rétt. En sé það rétt, að hann hafi verið með því, þá skil ég ekki, að hann skuli leggja á móti þessu frv. í því formi, sem það hefur samkv. brtt. n., því að það er þegar með löggjöf búið að slá fastri stefnu um þessi mál, sem sé, að jarðir geti verið annaðhvort í eigu ríkisins og í erfðaábúð eða eign einstaklinga sem ættaróðul með þeim takmörkunum, umráðarétti og kvöðum, sem þeim fylgir. Og sé svo, að sumar jarðirnar, sem hann flytur brtt. um, að seldar verði, séu í eigu jarðakaupasjóðs, þá er óþarfi fyrir hann að vera að gera það fyrir kjósendur sína að flytja brtt., því að þá hafa þeir skýlausan rétt til að fá jarðirnar keyptar, hvort sem þingið segir nokkuð um það eða ekki. Menn geta farið til stj. og samið um kaup á jörðunum með þeim skilyrðum, sem fylgja. Ég geri ráð fyrir, að eðlilegt sé að samþ. brtt. þær, sem fram hafa komið við frv., en ég verð samt að óska þess fyrir hönd n., að þessari umr. verði frestað, svo að n. fái aðstöðu til að athuga till., áður en gengið verður til atkv. um þær.



Ég hygg, að hv. n. þurfi að breyta frv., hvort sem er, og væri eðlilegast, að brtt. væru teknar aftur til 3. umr., og gæfist hv. n. þá tóm til að athuga till. Gæti hún þá sagt um þær álit sitt, þegar þar að kæmi.



Herra forseti. - Ég var með l. um erfðaábúð og óðalsrétt. En þótt maður sé með stórum lagabálki, þá er ekki þar með sagt, að maður sé samþykkur öllum ákvæðum hans. Það er líka rétt, að það er sjálfsagt ekki nein þörf með tvær af þeim jörðum, sem ég flyt till. um, að þær séu settar inn í l., en ég gat þess, að umsóknin um aðra jörðina hefði legið fyrir nokkuð lengi, án þess að svar hefði fengizt, og þess vegna eðlilegt, úr því að verið er að semja l. um sölu á opinberum jörðum, að þær komi þar inn í, svo að ekki þurfi að vera að pína út úr hæstv. stj. svar. En ég er hæstv. stj. sammála, að það sé ekki rétt að selja jarðir, heldur sé það þá bezt að láta Alþ. gera það glappaskot.

Forseti (JörB): Skildi ég það rétt hjá hv. frsm. landbn., að n. óski eftir, að brtt. séu teknar aftur til 3. umr., en málið látið ganga áfram?

Ég get fallizt á það.

Forseti (JörB): Af hálfu flokkanna verður talað um þetta mál í þessari röð: Fyrst Sjálfstæðisflokkur, þar næst Alþfl., þá Framsfl. og þá Sósfl. og að lokum af hálfu hæstv. ríkisstj., ef hún óskar þess. Tvær umferðir verða viðhafðar. Sú fyrri varir í 30 mín. eða þar um bil, eftir því sem á kann að standa hjá ræðumönnum. Síðari umferðin verður um 15 mín., eftir því hvernig ástatt er þá um ræðutíma hvers flokks frá fyrri umferð.



Herra forseti. - Styrjöldin hefur leitt yfir þjóðina mörg erfið viðfangsefni. Eitt hið erfiðasta af þeim er dýrtíðin og þau vandamál, sem af henni leiðir. Dýrtíð og verðbólga eru óumdeilanlegur ávöxtur styrjaldarinnar. Fyrir styrjöldina var þjóðin skuldug erlendis. Gjaldeyrir hennar hrökk naumast fyrir lífsnauðsynjum. Atvinna var hér af skornum skammti, svo að verkamenn margir hverjir höfðu tæplega nóg til að sjá sér og sínum farborða. Eftir að styrjöldin brauzt út og erlent setulið kom hér, breyttist þetta fljótt. Setuliðið tók mikið af innlendum verkamönnum í þjónustu sína. Tekjur verkamanna hækkuðu, og afkoma þeirra batnaði. Í skjóli mikillar eftirspurnar eftir vinnuafli var tímakaup verkamanna hækkað, ekki einu sinni, heldur oft þannig að nú er svo komið, að kaup verkamanna er margfalt, miðað við það, sem áður var. Það er vissulega gott, að verkamenn hafa bætt hag sinn, og það skal ekki harmað, þótt setuliðið hafi keypt innlent vinnuafl dýru verði. En þetta háa kaup hefur leitt til þess að gera innlendu framleiðsluna dýra og skapa innlendum atvinnuvegum mikla erfiðleika. Bændur svöruðu kauphækkuninni á þann eina hátt, sem fært var, enda hefði landbúnaðarframleiðslan orðið að engu, ef verðlagsn. landbúnaðarafurða hefðu ekki skilið aðstöðu bændanna eftir hinar gífurlegu kauphækkanir. Verkalýðsblöðin deildu fast á verðlagsn. landbúnaðarvara, eftir að þær höfðu sett verð á kjöt og mjólk í samræmi við kaupgjaldið. Verðlagsn. höfðu rétt hlut bænda og stuðlað að því, að þeir gætu þrátt fyrir mikinn tilkostnað framleitt matvæli fyrir þjóðina. Fulltrúar bænda vildu leysa deiluna um kaupgjaldið og afurðaverðið. Þess vegna var unnið að því á Alþingi 1943 að fá l. um sexmannan. samþ. Með störfum sexmannan. var fundinn réttur grundvöllur milli kaupgjalds og afurðaverðs. Fulltrúar bænda, verkamanna og annarra launþega urðu sammála um grundvöllinn. Þar með átti friður að vera tryggður í þessum málum. Sexmannan. staðfesti verðlagningu afurðanna frá haustinu 1942, þannig hækkaði hún kjöt til bænda um eina krónu kílógrammið og mjólkina 20–30 aura á lítrann. Því hefur verið haldið fram, að kjötið hafi verið of hátt 1.942. Það verður ekki hjá því komizt að leiðrétta þann misskilning, sem virðist vera nokkuð almennur meðal bæjarmanna í þessu efni. Í umtali um þetta er gert ráð fyrir, að verð á kjöti 1942 hafi verið 6.40 kr. pr. kg í heildsölu, eins og það var verðlagt um haustið. En það hefur láðst að taka meðalverð á því kjöti, sem selt var það ár. Tveir þriðju af því kjöti, sem selt var árið 1942 í heildsölu, voru seldir á 3,60 kr. pr. kg, aðeins einn þriðji var seldur í sláturtíðinni og til ársloka fyrir kr. 6,40 kg. Meðalverð í heildsölu þetta ár verður því aðeins kr. 4,50. En það svarar til, að bændur hafi fengið kr. 3,80 fyrir kílógrammið að meðaltali. Er það mjög nálægt því, sem hagstofan telur, að þeim hafi borið, ef miðað er við grundvöll sexmannan. Allir, sem þekkja til landbúnaðarframleiðslu, sjá í hendi sér, að ekki er rétt að miða kjötverðið 1942 aðeins við það, sem seldist þrjá síðustu mánuði ársins, þar sem það var aðeins einn þriðji af heildarsölu ársins. Það er augljós skekkja, eins og það er vist, að bændur vinna að þessari framleiðslu allt árið. Þótt sexmannan. hafi orðið sammála og grundvöllur lagður fyrir friðinn í verðlags- og kaupgjaldsmálum, tókst samt nokkrum óhappamönnum að spana verkamenn upp í verkfall og eyðileggja það samkomulag, sem gert hafði verið. Þessir óhappamenn komu dýrtíðarhjólinu enn af stað og knúðu fram kauphækkun, sem nam 16 af hundraði. Sú hækkun leiddi af sér samkvæmt l. hækkun á verði landbúnaðarafurða. Hefur hagstofan reiknað þá hækkun út, og nemur hún 9,4 af hundraði. Samkvæmt áliti sexmannan. bar bændum að fá fyrir s.l. ár sex krónur áttatíu og tvo aura fyrir kílógrammið af dilka- og geldfjárkjöti, þrjár krónur og fimmtíu aura fyrir hvert kílógramm af gærum, eina krónu tuttugu og þrjá aura fyrir mjólkurlítrann. En eftir nýju vísitölunni hafa bændur rétt til að fá nú 1,34 kr. fyrir mjóikurlítrann, 7,76 kr. fyrir kjötið, 2,80 kr. fyrir kílógrammið af gærum. Hafa gærurnar verið lækkaðar frá því, sem þær voru s.l. ár, en kjötið hækkað sem því nemur. Réttur bænda til þess að fá þessar hækkanir er óvéfengjanlegur. En stjórnmálamennirnir, sem undanfarin ár hafa barizt fyrir hag bænda og munu gera það áfram, hafa gert sér ljóst, að eins og nú horfir er mjög erfitt að tryggja bændum það verð, sem þeir hafa fullan rétt til að fá. Því hefur frv. það, sem nú er til fyrstu umr., verið lagt fram hér á Alþingi. Samkvæmt því er lagt til, að bændur falli frá hækkuninni yfir næsta verðtímabil og sætti sig við sama verð og s.l. ár, en fái verðtryggingu fyrir útflutningsafurðunum. Undanfarin ár hefur ríkissjóður varið miklu fé til þess að halda dýrtíðinni niðri. Það hefur verið gert af nauðsyn, til þess að útgerðin, frystihúsin og aðrir atvinnuvegir gætu starfað. Nú, þegar komið er að stríðslokum og sá tími nálgast, er fiskurinn fellur á erlendum markaði og enn meiri erfiðleikar steðja að atvinnuvegunum, kemur það ekki til greina; að ábyrgir stjórnmálamenn sleppi dýrtíðinni lausri og leiði hrun yfir allt atvinnulífið. Ég veit, að allir hugsandi menn vilja taka þann kostinn að forðast hrun, meðan auðið er. Ef hætt væri að greiða niður vörur innan lands, mundi vísitalan fara strax upp í 300–330 stig og halda áfram að hækka, unz krónan væri lítils eða einskis virði. Þótt niðurgreiðslur á vörum innan lands geti ekki talizt lækning á sjálfri dýrtíðinni, verður þó ekki komizt hjá að halda þeim áfram. Þannig mun það verða, þangað til kaupgjald og annar tilkostnaður við atvinnureksturinn verður færður niður. Útflutningsverð sjávarafurða og landbúnaðarafurða þolir ekki hina raunverulegu dýrtíð, sem hér er. Eina raunhæfa lækningin á dýrtíðinni er því niðurfærsla á kaupgjaldi annars vegar og afurðaverði hins vegar. Þar sem launastéttirnar hafa ekki enn skilið þetta og bændur einir boðið lækkun, verður enn að halda niðurgreiðslunum áfram og á þann hátt gera atvinnuvegunum fært að starfa. Menn mega ekki mögla, þótt þeim virðist mikið af þeim heimtað til þess að halda vísitölunni niðri. Við útgerðarmenn og aðra atvinnurekendur vil ég segja þetta: Ef hætt er að kaupa niður vísitöluna, verða opinberir skattar léttari en áður, en þótt það væri gert, er hagur atvinnurekenda verri en áður, því að tilkostnaður við atvinnureksturinn verður það mikill, að ekki verður kleift að halda rekstrinum áfram. Þér, sem eigið peninga, stynjið og berið yður illa yfir því að greiða skatta til að borga vísitöluna niður, en ef það verður ekki gert áfram, verða innieignir yðar, áður en langt liður, lítils virði. Þér ættuð því með góðu geði að leggja yðar skerf til, svo að eignir yðar megi sem lengst hafa fullt verðgildi. Verkamenn! Velferð yðar er undir því komin, að þér hafið trygga atvinnu. Yður ber því að sýna þegnskap eins og öðrum í þjóðfélaginu og gera ekki hærri kröfur til atvinnuveganna en þeir þola að standa undir. Stöðug vinna, trygg vinna, hjá heilbrigðu atvinnufyrirtæki er happadrýgri fyrir verkamennina en óstöðug vinna, þótt tímakaupið kunni að vera hátt. Bændur hafa skilið, hvaða þýðingu það hefur fyrir þjóðarheildina að færa niður dýrtíðina. Því hefur búnaðarþing fyrir löngu boðið hlutfallslega lækkun á afurðaverði og kaupgjaldi. Þegar það fékkst ekki framkvæmt fyrir skammsýni launþeganna, samþ. búnaðarþing á ný, að bændur skyldu falla frá þeirri hækkun á landbúnaðarvörum, sem þeim ber samkvæmt l. Bændur gera þetta í trausti þess, að aðrar stéttir komi á eftir og sýni aukinn þegnskap og þjóðhollustu. Þjóðin mun fylgjast með því, sem nú gerist, það mun verða tekið eftir því, hvað kaupkröfustéttirnar aðhafast, hverju þær svara drengilegri og skynsamlegri tilslökun frá hendi bændanna. Þjóðfélag vort er lítið. Velferð þess og afkoma er undir því komin, að hver stétt og einstaklingur gegni sínu hlutverki. Stéttirnar mega ekki halda togstreitunni áfram. Það hlýtur að leiða til þess, að þjóðin verður aftur fátæk og ósjálfstæð. Lýðveldi vort, sem vér erum stoltir af, þarfnast þess, að kraftarnir séu sameinaðir, en ekki sundraðir. Það heyrist oft kastað hnútum að Alþingi fyrir þá sundrung, sem þar ríkir. Þjóðin hefur dæmt Alþingi hart fyrir það að hafa ekki myndað þingræðisstjórn. Það er leitt, að það hefur ekki tekizt. En alþjóð verður að skilja það, að í vegi fyrir stjórnarmyndun hafa verið og eru ýmsir erfiðleikar. Enginn flokkur í þinginu er nógu sterkur til þess að mynda ríkisstjórn. Sjálfstfl. er stærstur, hefur 20 þm., en hann getur þó ekki myndað stjórn nema með samstarfi við einn eða fleiri flokka. Þótt enn hafi ekki tekizt að mynda ríkisstjórn, hafa samkomulagsumleitanir stöðugt farið fram milli flokkanna. Kemur það oft fram, að ýmsir þm. vilja í einlægni greiða fyrir aukinni samvinnu í þinginu. Þm. gera sér margir grein fyrir því, að þjóðfélag vort er illa á vegi statt. Verkföll, almennar kaupdeilur og ósanngjarnar kröfur á hendur atvinnuvegunum eru á leið með að reka allt í strand. Þegnskapur þeirra, er standa fyrir kaupkröfum, virðist vera á lágu stigi, enda höfnuðu þeir tilboði búnaðarþingsins um gagnkvæma niðurfærslu á afurðum og kaupgjaldi. Mörg verkföllin eru framkölluð af níu manna ráði Alþýðusambandsins og stjórnað af því. Fulltrúar bænda á Alþingi hafa gert sér ljóst, að frá hendi bænda má vænta meiri þegnskapar og betri skilnings á vandamálum þjóðfélagsins en hjá níu manna ráði Alþýðusambandsins: Þess vegna hafa þm. Sjálfstfl. og Framsfl. þorað að ræða um það sem möguleika, að bændur gengju á undan öðrum stéttum og byðust til að falla frá þeirri hækkun á landbúnaðarvörunum, eins og áður hefur verið minnzt á. Búnaðarþing var kvatt saman til þess að ræða um þetta. Það samþ. næstum einróma till., sem alþjóð eru nú kunnar, eftir að hafa lesið blöðin og hlustað á útvarpið. Raddir hafa heyrzt um það, að með því að fylgja þessum till. sé verið að svíkja málstað bænda. En finnst bændum það trúlegt, að fulltrúar þeirra á Alþingi og búnaðarþingi vilji svíkja málstað þeirra? Trúir því nokkur bóndi, að sjálfstæðismenn og framsóknarmenn á Alþingi hafi í því róti og ósamkomulagi. sem talið er, að ríki innan þingsins, komið sér saman um það eitt að svíkja bændastéttina? Ég held, að fáir bændur verði til að trúa því. Fulltrúar bænda munu ekki leggja til, að þeir falli frá þeirri hækkun á framleiðslunni. sem þeim ber, af því að þeir sitji á svikráðum við stéttina, heldur munu þeir gera það til þess að framkalla þegnskap hjá öðrum stéttum í þjóðfélaginu. Það mun verða gert til þess að skapa vinnufrið og gera Sjálfstfl. og Framsfl. fært að mynda tveggja flokka stj., ef verkalýðsflokkarnir fást ekki til samstarfs nema með afarkostum. Framrétt hönd bændanna mun slá vopnin úr höndum öfgamannanna og gera þeim erfitt að framkalla verkföll eða halda þeim áfram. Almenningsálitið mun deyfa svo eggjarnar hjá þeim, sem standa fyrir kaupkröfum og verkföllum, að þeir munu verða áhrifalitlir. Ef frv. það, sem hér um ræðir, verður samþ. og bændur falla frá þeirri hækkun, sem þeir hafa rétt til að fá, þá gera þeir það af þjóðfélagslegri nauðsyn. Það er ekki tilviljun, að bændur sýna þjóðhollustu á undan öðrum stéttum þjóðfélagsins. Það gildir sama á þessum tímum og þegar Jón Sigurðsson lifði og starfaði fyrir þjóðina. Hann setti sitt traust fyrst og fremst til bænda, gerði meiri kröfur til þeirra en annarra, vegna þess að hann taldi þá líklega til góðs þegnskapar. En þótt hér hafi verið talað um fórn af hálfu Bænda, mun ég rökstyðja, að þetta verður þeim fyrir beztu, og mun það síðar koma í ljós. Bændur vilja ekki láta dýrtíðarvísitöluna hækka. Ef þeim er ætlað að fá þá hækkun á afurðunum, sem þeir hafa rétt til, og vísitölunni verður með niðurgreiðslum haldið niðri um leið og útflutningsverð landbúnaðarvaranna er tryggt, þarf ríkissjóður í því skyni ekki minna en 30 millj. króna. Fjárlfrv. fyrir árið 1945 var nýlega lagt fram á Alþingi. Samkvæmt því er gert ráð fyrir greiðsluhalla í sjóðsyfirliti. Þó eru útgjöldin, launagreiðslur og annað. miðuð við verðlagsvísitöluna 250, en hún er nú, eins og kunnugt er, 272 stig. Útgjöldin verða því til muna hærri en fram kemur í frv. Í frv. er ekkert ætlað til niðurgreiðslu á innlendum vörum. Ekkert er ætlað til þess að tryggja útflutningsverð landbúnaðarafurða. Þar er ekkert í þær 30 millj. króna, sem ég áðan nefndi. Það mun margur vilja spyrja um það, hvort auðvelt sé að innheimta 30 millj. króna til viðbótar við þau skattal., sem nú eru í gildi. Sumir munu segja, að stríðsgróðamennirnir séu nógu margir til þess að láta þetta af hendi. En allt hefur sín takmörk, líka stríðsgróðinn. Þegar frv. um eignaraukaskattinn var borið fram í fyrra, gerðu flm. sér von um, að tekjurnar af honum næmu sex til sjö millj. króna. Verðlækkunarskatturinn, sem kvartað var undan á sínum tíma, gaf sex millj. króna tekjur. Af þessu má ljóst vera, að nauðsynlegt er að komast hjá að innheimta 30 millj. til viðbótar þeim sköttum, sem fyrir eru. Þegar þessi mál eru vel athuguð, verður mönnum því ljóst. að um tvær leiðir er að velja í þessum efnum. Sú fyrri er að hætta niðurgreiðslum á innlendum vörum og láta vísitöluna fara upp í 300–330, en hin seinni, að bændur gefi eftir 9,4% hækkunina á landbúnaðarvörunum gegn tryggingu á útflutningsvörunum, en það sparar ríkissjóði um 10 millj. króna. Þarf þá ekki nema 20 millj. króna til þess að tryggja verð útflutningsvaranna og halda útsöluverði landbúnaðarvara óbreyttu. Ég vil þá koma að því, hvort er hyggilegra fyrir bændur að slaka til á þennan hátt eða fá vísitöluna hækkaða. Ef bændur fá hækkunina á landbúnaðarvörunum, en vísitalan er látin fara upp í 300–330 stig, verða þeir að búa við þessa háu vísitölu í heilt ár og borga kaup eftir henni án þess að geta hækkað framleiðslu sína fyrr en 15. sept. 1945. Ég held að þá verði orðið lítið eftir af 9,4% hækkuninni hjá mörgum bændum. Auk þess má fullyrða, að ef vísitölunni væri sleppt lausri. þá fengist ekkert greitt með útflutningsafurðunum. því að ríkissjóður væri ekki aflögufær, ef þannig væri haldið á málunum. Bændur mættu því gera sér að góðu það, sem fæst fyrir vörurnar á erlendum markaði. Þá má einnig benda á það, að l. um sexmannan. gilda aðeins til stríðsloka. Sennilegt er, að stríðið sé senn á enda, og gæti þá svo farið, að þeir bændur, sem nú láta sér detta í hug, að fulltrúar þeirra séu of linir í sókninni fyrir þeirra hönd, vilji síðar þakka fyrir hagstæða samninga fyrir hönd bændastéttarinnar. Hyggnir bændur munu fljótlega fallast á þá samninga, sem nú er í ráði að gera fyrir þeirra hönd. Hinir munu þreifa á því áður en lýkur, að fulltrúar þeirra á Alþingi og búnaðarþingi unnu ekki illa fyrir þeirra málstað. Það er víst, að um leið og bændur skapa lofsvert fordæmi með því að afsala sér þeirri hækkun, sem þeim ber að fá fyrir framleiðsluna, hafa þeir um leið tryggt sjálfum sér betri afkomu og verndað þau verðmæti, sem þeir hafa undir höndum. Þeir hafa eigi að síður gert sitt til þess að forðast hrun atvinnuveganna, með því að tilslökun þeirra gerir ríkissjóði mögulegt að halda verðlagsvísitölunni niðri. Það er einnig mikils virði, að bændur hafa með tilboði sínu lagt grundvöll að nánara samstarfi og betri skilningi milli stéttanna. Sú tortryggni, sem oft ríkir milli neytenda og framleiðenda, þarf að víkja. Það er jafnnauðsynlegt fyrir báða aðila. Eins og neytendur geta ekki verið án þess að fá landbúnaðarvörurnar, enda sárt kvartað. þegar þær eru ekki á markaðnum, svo er einnig nauðsynlegt fyrir bændur að hafa tryggan markað fyrir framleiðsluna. Það mun ekki síður vera nauðsynlegt eftir styrjöldina. Það er einnig á öðrum sviðum, sem skilningur og samvinna milli stéttanna er nauðsynlegur. Það er vandamál fyrir bæjarfélögin. þegar fólkinu fjölgar þar meira en atvinnuskilyrði leyfa. - Það er hætt við, að sú staðreynd blasi við eftir styrjöldina, að fólkið í bæjunum verði fleira en atvinnutækin þar taka á móti. Því er það skylda bæjarfólksins að hindra óeðlilegt aðstreymi til kaupstaðanna. En það verður bezt gert með því að rétta fulltrúum sveitanna lið og hjálpa til aukinnar ræktunar og framfara í sveitum landsins. Ísland er enn lítt ræktað land, en hefur mikil og góð skilyrði. Fossarnir eru enn óbeizlaðir og orka þeirra því ónotuð. Það er ekkert efamál, að möguleikarnir, ef vér höfum vit á að hagnýta þá, eru ótrúlega miklir. Það er af ódugnaði og skorti á viðsýni, ef vér á næstu árum byggjum ekki upp þróttmikið atvinnulíf, sem leiðir til þess, að vor fámenna þjóð þarf ekki að kvíða atvinnuleysi eða sulti. Þjóðin hefur ekki efni á því að láta stóra hópa manna ganga atvinnulausa. Hún þarf að nota allt það vinnuafl, sem fáanlegt er í landinu, til þess að byggja upp atvinnulífið, skapa nýjar atvinnugreinar, auka útgerð og siglingar, rækta jörðina og nota hið tröllaukna afl fossanna til iðnaðar og aukinna þæginda fyrir landsmenn í sveit og við sjó. Þetta verður allt létt í framkvæmd, ef vér hættum togstreitunni, ef vér hættum að vinna hver á móti öðrum. hættum að tortryggja hver annan, en vinnum saman af heilindum í því skyni að gera þjóðfélagið sterkt og sjálfstætt. Á undanförnum árum hefur efnahagur þjóðarinnar batnað. Hún er nú ekki lengur skuldug erlendis. Hún hefur eignazt miklar innistæður í erlendum bönkum, og mun það koma í góðar þarfir. En þótt efnahagurinn sé góður eins og nú standa sakir, megum. vér ekki gleyma því, hvernig aðstaðan var fyrir styrjöldina. Gerum oss grein fyrir því, hvers vegna þjóðin var skuldug erlendis og hafði tæplega gjaldeyri fyrir lífsnauðsynjum. Gerum oss grein fyrir því, hvers vegna atvinnuleysið var. Og gerum oss grein fyrir því, hvernig innistæður vorar erlendis hafa myndazt síðustu árin. Það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir þessu. Þá fyrst er von til, að menn sameini kraftana til nauðsynlegra framkvæmda fyrir þjóðina. Þjóðin var skuldug og vantaði erlendan gjaldeyri fyrir styrjöldina, af því að framleiðslan var of lítil. Atvinnuleysið í þjóðfélaginu stafaði einnig af því. Fiskiflotinn, siglingaflotinn, iðnaður og fleiri atvinnugreinar voru ekki reknar í nægilega stórum stíl til þess að skapa nóga atvinnu og nauðsynleg verðmæti í þjóðarbúið. Þegar setuliðið hættir að nota innlent vinnuafl og færa á þann hátt erlendan gjaldeyri inn í landið, verður þjóðin að setja nýtt líf í innlenda atvinnuvegi. Þetta verður að gerast vegna verkamannanna, sem þurfa að vinna fyrir sér og fjölskyldum sínum. Og það þarf ekki síður vegna þjóðarheildarinnar, til þess að hún sökkvi ekki aftur í skuldir og vandræði. Mönnum má ljóst vera, að þjóðin lifir fyrst og fremst á framleiðslunni. Því er nauðsynlegt, að þeim fjölgi, sem framleiðslustörf stunda. Verði framleiðslan og útflutningsverðmætin ekki aukin frá því, sem var fyrir styrjöldina, má fullyrða, að fljótt gengur á þær innistæður erlendis, sem nú hafa safnazt. Þann gjaldeyri má ekki nota til greiðslu á venjulegum innflutningsvörum landsmanna. Þann gjaldeyri má aðeins nota til greiðslu vegna aukningar atvinnutækjanna. Vér getum strax að styrjöldinni lokinni hafizt handa í því skyni að auka atvinnutækin. Það eru því verkefni næstu ára að auka fiskiflotann og stækka siglingaflotann, að byggja áburðarog sementsverksmiðjur og skipasmíðastöðvar o.fl., að virkja fossana og taka rafmagnið í víðtæka þjónustu fyrir landsmenn, að hefja stórfelldar ræktunarframkvæmdir og keppa að því, að bændabýlum fjölgi og innan fárra ára verði aðeins nytjað ræktað land. Allt þetta mun bezt vinnast með því, að einstaklingarnir fái að njóta sín, sjálfsbjargarviðleitnin og framkvæmdahvötin verði glædd. Það er ekki ástæða til þess að vera bölsýnn á framtíð þjóðarinnar, þótt styrjöldin og ósamkomulag stétta og þingflokka hafi gert útlitið ískyggilegt um sinn. Mörgum er nú ljóst, að ef sættir takast ekki milli stétta og flokka, þá muni hefjast hér ný Sturlungaöld. Sú augljósa staðreynd mun hvetja menn til samstarfs og vekja ábyrgðartilfinningu margra. Bændur hafa byrjað og rétt höndina fram til sátta, þeir hafa boðizt til að slá af því afurðaverði, sem þeim ber samkvæmt lögum. Þeir gera það, vegna þess að þeir meta framtíðarheill þjóðarinnar meira en stundarhag fyrir sig. Þeir gera það til að greiða fyrir samkomulagi innan þings og utan. Það er því krafa bænda, krafa mikils hluta þjóðarinnar, að þingið myndi nú þegar ríkisstjórn. Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. eiga nú þegar að ganga til samstarfs í því skyni. Sjálfsagt er, að Sósfl. eigi þess kost að taka þátt í myndun ríkisstj. En fari svo, að sá flokkur vilji ekki vera með í ríkisstj. án skilyrða, sem menn með borgaralega hugsun geta ekki gengið inn á, verður Sósfl. að vera utan við stjórnina. Næstu dagar skera úr um það, hvað skeður í þessum efnum. Þjóðin bíður og vonar. að heilbrigð stjórnarsamvinna takist. Það skal ekkert fullyrt um það, hvað verða vill. en óhætt er að segja, að andrúmsloftið hefur breytzt til batnaðar innan þingsins, og líkurnar fyrir samvinnu tveggja flokka eða fleiri hafa aldrei verið meiri en nú. Niðurfelling á hækkun afurðanna verður samþ. af mér og fleiri fulltrúum bænda í þeirri trú, ég segi ekki vissu, að nú verði mynduð stjórn, stjórn, sem hefur þingmeirihluta að baki sér og líkleg er til að taka vel á aðsteðjandi vandamálum.

Ásgeir Ásgeirsson Fjhn. Nd. hefur flutt þetta frv. um breytingu á l. frá fyrra ári um dýrtíðarráðstafanir. Aðalefni þess er, að sú hækkun á landbúnaðarafurðum, 9,4%, sem átti að ganga í gildi 15. sept., skuli falla niður í eitt ár. Jafnframt er svo ákveðið, að hækkun, sem verða kann á kaupgjaldi á þessu tímabili, skuli koma fram á afurðaverðinu. Þá er ákveðið í frv. að halda óbreyttu útsöluverði á landbúnaðarafurðum þennan tíma og greiða verðuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir eins og á síðasta ári. Þessi till. er í aðaldráttum í samræmi við það, sem samþ. var á búnaðarþinginu. Ég er sammála hv. síðasta ræðumanni um hvort tveggja, að bændur hafi með þeirri samþykkt rétt út hönd til samkomulags og að tekið sé vingjarnlega í hina útréttu hönd þeirra. Bændum eða þeirra fulltrúum á Alþ. og búnaðarþ. mun hafa brugðið, er þeir heyrðu frá kjötverðlagsn., að hvert kg kjöts yrði selt á allt að 19 kr. þetta ár. Þessi útkoma var útreiknuð samkv. sex manna nefndar álitinu. Þetta nál. kom mörgum á óvart, og mun sumum hafa þótt það of gott til að geta verið satt. Ég er sammála hv. síðasta ræðumanni um það, að þeir samningar, sem hér hafa verið gerðir, séu góðir fyrir bændastéttina, og það kemur ekki í veg fyrir, að ég fylgi þessu máli bænda. Bændur sleppa þessari hækkun, sem yrði hækkun á dýrtíðinni, en gegn því fá þeir verðuppbætur á útfluttar vörur tryggðar og greitt niður verð á innlendum markaði. Er það að vissu leyti rétt, ekki aðeins vegna þeirra einna. En samt njóta þeir sem framleiðendur þess með því, að það gerir markaðinn stærri og hjálpar til að koma út vörunni. Í fyrra snemma var gerð sætt í fjhn. Nd. um verð á landbúnaðarafurðum, og samkv. brtt., sem sú n. gerði, var sex manna n. sett á laggirnar. Hún átti að ráða innanlandsverðinu, yrði hún sammála. Bændur hafa um langt skeið haft einokun á innanlandsmarkaðnum, og þess utan hefur þessi n. fengið fullveldi til að ákveða verðið á innlendum markaði, og svo ákveðið, að taka mætti tillit til hins lága verðs á útfluttu vörunum að svo miklu leyti sem sex manna n. teldi, að kaupgetan þyldi. Í þessari till. var engin ábyrgð tekin á útflutningsuppbótum. Það kom að vísu fram í fyrra, að 28 menn tóku sig saman og skrifuðu undir skjal um að tryggja bændum þessar uppbætur, en fyrir þessu var enginn þingmeirihl. og frá því gengið á óþinglegan hátt. Ég harma, að þá var yfirgefinn þessi samningsgrundvöllur, og þessir 28 menn tóku allt í sínar eigin hendur og sögðu: Við þurfum ekki að semja við aðrar stéttir. Í sambandi við þetta mál er það viðurkennt, sem og rétt er, að í fyrra var engin lögfesting gerð á útflutningsuppbótum. Alþfl., sem þá var gengið fram hjá, greiddi atkv. á móti þessu, en ef til samninga hefði verið gengið, þá hygg ég, að bændur hefðu getað fengið allmikla peninga til landbúnaðarins, þótt ekki fengjust samningar um að útdeila því fé til einstakra manna. Það var kannske ekki það, sem landbúnaðurinn þurfti helzt með. Það var fullur vilji á því að leggja landbúnaðinum allmikið fé, til þess að hann mætti standa nær því að geta borið sig, og með því að verja uppbótunum á þann hátt, hefði dýrtíðin ekki verið hækkuð. Það er góðra gjalda vert, að þetta er viðurkennt nú, að útflutningsuppbæturnar eru ólögbundnar. Búnaðarþ. lagði til, að hækkunin yrði gefin eftir, en slíkt hefði ekki verið hægt, ef uppbæturnar væru lögbundnar. Ég vil endurtaka það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að ég hygg, að þegar árið er liðið, muni allir sjá, að þetta er allgóður samningur fyrir bændur. Þau ákvæði, sem nú gilda, eiga að falla niður, þegar lýkur því ófriðarástandi, sem nú er ríkjandi, og við væntum þess öll, að því verði lokið fyrr en árið er úti, en þá er samt bændum tryggt óbreytt ástand í eitt ár. En þótt þetta sé viðbót við þann rétt, sem þeir hafa haft, er ekki óeðlilegt að veita þeim hann. Ég vil segja, að þótt kalla megi þetta útrétta hönd og þakka beri eins og vert er þessa samþykkt búnaðarþ., þá geri bændur samt ekki slæman samning. Það er áætlað, að þetta eigi að haldast í eitt ár. En einn slæmur skuggi er á þessu. Þetta kostar mikið fé, tugi milljóna, og er ekki að sjá, hvar þeir peningar eru. Hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram fjárlfrv., en þar er enginn afgangur fyrir þessar uppbætur. Það verður fullerfitt að gera ráðstafanir, sem þarf í þessu efni, því að í sköttum t.d. er ríkið komið svo langt, að lengra verður ekki farið. Ofan á innflutningsverð og ýmis rándýr gjöld er kominn 50% tollur á kvenkjóla og sokka, eins og það sé einhver lúxus, að kvenfólk klæðist fötum. Lengra verður ekki gengið. Það má minna á, að ríkið hefur sannarlega gert sitt til að halda dýrtíðinni uppi með þeim miklu sköttum, sem nú hvíla á og margir telja þunga, eins og þeir eru líka. Það væri að vísu einfalt að eiga við þetta, ef ekki þyrfti annað en breyta dýrtiðinni í skatt. Saga dýrtíðarinnar er orðin hörmungasaga og allt talið um hana hér á Alþ. Það vantar ekki, að prédikað sé móti dýrtiðinni. en það er eins og þegar Hitler talar um frið. Honum tókst ekki að skapa frið, og eins er hér. Alþ. tókst ekki að vinna bug á dýrtíðinni þrátt fyrir vilja til þess og prédikanir bæði á þingfundum og í útvarpi. Það er eins og með seihausínn á Fróðá, sem gekk upp við hvert högg, en ekki niður. Dýrtíðin er ekki annað en innlend framleiðsla eins og landbúnaðarafurðirnar. Hún stafar frá hinu háa flutningsgjaldi og hinum gífurlegu tollum. Hún stafar frá verðlaginu á innlendum afurðum. sem alltaf fer hækkandi, og síðast, en ekki sízt hinum miklu gerðardómsl., sem áttu að verða til að berja hana niður til fulls. Þá fyrst gekk hún verulega upp, þegar félagsþroskinn var úr sögunni. Það er nú svo komið, að það kostar ríkið tugi milljóna að varðveita landbúnaðinn, sem er þó sá atvinnuvegur, er sízt má án vera. Bændur eiga að vísu skilið mikið af því lofi, sem á þá hefur verið borið, en mér finnst þó ekki viðeigandi rómantík, er hv. síðasti ræðumaður sagði, að Jón Sigurðsson hefði eingöngu byggt á bændum. Það er engu líkara en Jón Sigurðsson mundi ekki, ef hann væri uppi nú, hafa sérstakar mætur á sjómönnum, verkamönnum og iðnaðarmönnum. Áður var það svo, að bændastéttin var þjóðin, en nú er orðin margvísleg verkaskipting. Bóndinn var áður landbóndi og útgerðarmaður og oft iðnaðarmaður líka, og svo var um allt hans heimili. Verkaskipting er nú orðin þannig, að iðnaður er rekinn í þorpum og kaupstöðum, og eins er með útgerðina. Vegna þessarar verkaskiptingar, sem nú er orðin, mundi Jón Sigurðsson eflaust meta verkamenn og sjómenn jafnmikils og bændur, ef hann væri nú uppi. Ég tók enn fremur eftir því hjá hv. síðasta ræðumanni, sem annars talaði friðsamlega, eins og hans er vandi, að kaupið í kaupstöðunum væri aðalfjandi bændastéttarinnar. En er það ekki einmitt þetta kaup, sem ákveður kaupgetu þeirra, er landbúnaðarafurðirnar kaupa, og er það ekki líf bóndans, að almenn kaupgeta sé í kaupstöðunum? Hv. þm. ætti sízt að saga af trénu þá greinina, sem hann situr á. Það er einfaldur sannleikur, að íslenzkur landbúnaður væri illa farinn, ef þorpa- og kaupstaðabúar hefðu ekki sæmilega kaupgetu, því að innlendi markaðurinn er aðalatriðið,því að þótt til séu nokkrir ríkir menn, sem eiga milljónir, þá eru þeir varla svo ríkir, að þeir eigi meira en einn maga hver til að láta mjólkina í. Það eru einmitt hinir mörgu magar almennings, sem standa undir landbúnaðinum. Ég er sammála hv. síðasta ræðumanni um það, að bóndinn, verkamaðurinn, sjómaðurinn og iðnaðarmaðurinn hafi allir sömu hagsmuna að gæta, þegar vel er að gáð, og það má vara sig á því að draga allt fé til bóndans eins. Og ég tel, að þeir hv. þm., sem þetta frv. flytja, eigi enga vanþökk skilið af hálfu bændastéttarinnar. En þó að þetta sé gott og blessað, liggja hér fyrir ýmis önnur frv., eins og að koma upp áburðarverksmiðju fyrir 20 millj. kr. og gefa bændastéttinni hana. till. um að kaupa áhöld handa bændum og auka ræktunarstyrkinn um helming. Þetta er ekki nema gott, ef peningar eru til þess. En er ekki kominn tími til að staldra við og athuga, hvort jafnvægi er ekki farið úr skorðum? Í sambandi við þetta frv., sem ætlazt er til, að gangi í gegn, er ástæða til að minnast þess, að - í landinu eru fleiri atvinnuvegir en landbúnaðurinn og að þeir hafa einnig sínar þarfir. Það er nú svo, að gagnvart útlöndum er sjávarútvegurinn grundvallaratvinnuvegur, og það þarf að búa vel að honum, svo að hann hafi hin beztu tæki til öflunar og verkunar fisks. Það dregur nú að því, að stríðinu ljúki og við fáum minna fyrir okkar afurðir en áður, og þá er illa farið. ef við stöndum uppi félausir til þeirra hluta, sem þarf að gera. Ég tek undir það, að til þess að allt fari betur úr hendi en á horfist, þarf ábyrgan meiri hl. á Alþ. Þó að ábyrgðin sé þung, eins og nú horfir, þarf þessi ábyrgi meiri hl. samt að vera til, svo að takast megi að varðveita þetta jafnvægi milli stétta og atvinnugreina. Læt ég svo máli mínu lokið, en vil endurtaka það, að ég tel þetta frv. góðs vita, þar sem dýrtíðin hækkar ekki, þótt löglegur réttur sé til hækkunar.

Stefán Jóh. Stefánsson Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hefur í ræðu sinni hér á undan minnzt sérstaklega á frv. það til breytinga á dýrtíðarl. frá 1943, sem hér liggur til umræðu, og mun ég því að þessu sinni víkja almennt að þeim þætti dýrtíðarmálanna, er, einkum snertir afkomu bænda til samræmis við hag launastéttanna, og þá um leið minnast nokkuð á afstöðu Alþfl. til ráðstafana viðkomandi sölu á landbúnaðarafurðum, með hliðsjón af eðlilegu og sanngjörnu samstarfi bænda og neytenda í bæjunum. Þess verður stundum vart hjá þeim, er sérstaklega telja sig málsvara bænda og búaliðs, að kala og ósanngirni gæti meðal launafólks í bæjunum til bænda. Alþfl. hefur og stundum verið borinn þeim brigzlum, að hann skorti sanngirni í garð bænda og skilning á högum þeirra og þörfum. En þessar ásakanir eru byggðar á misskilningi eða öðru lakara, og þykir mér því rétt að færa fyrir því nokkur rök. Þegar skipulagsleysi og keppni hins frjálsa framtaks hafði leitt til fullkomins glundroða og öngþveitis á sölu íslenzkra landbúnaðarafurða innan lands, átti Alþfl. þátt í því með Framsfl. að koma nýju skipulagi á þau mál fyrir 10 árum. Eins og þá var skýrt tekið fram af Alþfl. og mótaði alla afstöðu hans til aðgerða, voru þau sjónarmið að greiða fyrir sölu landbúnaðarafurða á þann veg með nýju og bættu skipulagi, að milliliðagróða og óþarfa kostnaði við söluna yrði sem mest burtu kippt og að þessi nauðsynjavara yrði um leið seld við svo vægu verði, að hún yrði meira og almennara keypt af neytendum bæjanna. Vildi Alþfl. á þann veg samhæfa hagsmuni bænda og neytenda, og er það vissulega sú rétta og eðlilega leið. Hið nýja skipulag þessara mála, er Alþfl. fékk þá alls ekki að öllu ráðið eins og hann vildi, átti frá hans sjónarmiði að verða til þess, að bæði neytendur og bændur nytu góðs af. En því miður varð framkvæmd þessara mála ekki á þá lund, sem Alþfl. ætlaðist til og vildi vera láta. Því ollu einhæf sjónarmið þeirra manna, er fyrir hönd bændanna tóku að sér framkvæmd skipulagsins. Gætti þar miklu meira en góðu hófi gegndi skammsýni og einhuga áhuga fyrir stundarhagsmunum bænda, án þess að réttmætt tillit væri tekið til eðlilegra óska og réttinda neytendanna. Af þessu leiddi togstreitu og tortryggni, er veikti og skemmdi allt skipulagið, svo að það náði ekki þeim árangri, er Alþfl. ætlaðist til og vildi vera láta. En það var ekki hans sök og varð bændum ekki heldur til framdráttar í framtíðinni. Þegar atvinnukreppan hafði lagzt eins og mara á, íslenzkt atvinnulíf, öll sjávarútgerð stóð mjög höllum fæti og atvinnuleysi þjakaði verkamenn og sjómenn og landbúnaðurinn var í miklum kröggum, þá voru gengislögin frá 1939 sett sem tilraun til úrbóta. Í þeim lögum var hækkun landbúnaðarafurða látin hlíta sömu reglum og hækkun kaupgjalds láglaunaðs verkafólks, m.ö.o. ákveðið, að þáverandi hlutfall á milli afurðaverðs og kaupgjalds skyldi haldast óbreytt. Þetta gilti fram á árið 1940, en þá var afurðaverðið tekið út úr, og á meðan kaupgjald verkafólks var fastbundið og ekki greiddar á það fullar dýrtíðaruppbætur, voru landbúnaðarafurðir hækkaðar stórlega í verði. Þetta vakti sem von var mikla óánægju, og þegar verkamenn gátu því við komið, gerðu þeir samninga við atvinnurekendur um fulla dýrtíðaruppbót og einnig, er stundir liðu fram, samninga um verulegar grunnkaupshækkanir. En þá var afurðaverðið enn hækkað stórkostlega mikið, og er það sannað með útreikningi hagstofunnar, að tekjur bænda vegna hækkaðs afurðaverðs jukust mun meira á árunum 1941 og 1942 en tekjur verkalýðsins. En allt saman þetta jók dýrtíðina í landinu geigvænlega. Bæði Framsfl. og Sjálfstfl. áttu sinn þátt í, að hátt verð á landbúnaðarafurðum ruddi brautina til stóraukinnar dýrtíðar og varð bændunum í raun og veru aðeins stundargróði, er getur haft í för með sér meiri hættu, fyrir rekstur landbúnaðar í framtíðinni, ef ekki. er úr bætt. Dýrtíðarl. frá 1943 og skipun hinnar margumræddu sex manna n. áttu að vera til þess að finna, og viðhalda réttu hlutfalli á milli tekna bænda. og verkalýðs. En sá galli var á í upphafi, að misræmi hafði átt sér stað áður, á árunum 1941 og 1942, eins og fyrr var getið, án þess að það væri leiðrétt. En auk þess skeði það, að sex manna n., er skipuð var mönnum úr öllum flokkum nema Alþýðuflokknum, komst að bindandi niðurstöðu, er var vægast sagt mjög vafasöm, og voru fulltrúar úr hópi kommúnista, er áttu að gæta hagsmuna verkalýðsins, áreiðanlega ekki nægilega vökulir á verðinum. Alþýðuflokkurinn hefur aldrei fyrir sitt leyti getað fallizt á, að niðurstaða sex manna gerðarinnar væri réttmæt. Og nú hefur einnig það ánægjulega skeð, að fulltrúar bænda á búnaðarþingi hafa fyrir sitt leyti viljað falla frá kröfu um þá 9,4% hækkun á landbúnaðarafurðum frá 15. þ. m., er sex manna gerðin hafði í för með sér, þó að því annars virðingarverða tilboði fylgi bögguli útflutningsuppbótanna. Með því háa landbúnaðarafurðaverði á innlendum markaði, er orðið hefur hér síðustu ár, hefur skapazt það óheillavænlega ástand, að þær afurðir landbúnaðarins, sem ekki er hægt að selja innanlands, eru seldar á erlendum markaði fyrir langtum lægra verð. En fyrir þessar sakir hefur meiri hluti Alþ. leiðzt inn á þær óheillabrautir að verja tugum milljóna úr ríkissjóði til greiðslu útflutningsuppbóta á landbúnaðarafurðir. Er það auðsætt, að slíkt getur ekki gengið áfram. Bæði er það, að ekki er unnt að reka atvinnuveg með þessu móti, og eins hitt, að ríkissjóð skortir fé til jafntröllaukinna útgjalda, nema það gangi út yfir nauðsynlegar framkvæmdir ríkisins. Og ég þykist vera þess fullviss, að einmitt bændurnir sjái það og skilji, að búskapurinn verður aldrei á því byggður til nokkurrar frambúðar. Það verður því að finnast önnur lausn á vandamálum íslenzks landbúnaðar en tugmilljóna greiðslur úr ríkissjóði til útflutningsuppbóta. Ríkið á og verður að létta undir með atvinnurekstri bændanna á þann hátt að greiða fyrir aukinni vélanotkun og ræktun landsins. En það er sérstakur kapítuli, sem ekki er unnt að útskýra og rökræða nánar að þessu sinni. Í dýrtíðarmálunum, og þá ekki hvað sízt þeim þætti þeirra, er snertir verðlag landbúnaðarafurða, hafa verið gerð svo mörg og stór mistök undanfarin ár, að örðugt er úr að bæta. Það hefur verið gripið til þeirra ráðstafana hér á landi, eins og víða annars staðar, að halda verðlagi niðri á innlendum markaði með greiðslum úr ríkissjóði. Þessi leið er að vísu vafasöm, þó að því verði alls ekki neitað, að stórkostleg hætta vofi yfir íslenzkum atvinnurekstri, ef allur þungi hinnar raunverulegu dýrtíðar skellur yfir. Má því vissulega segja, að nú, rétt áður en gert er ráð fyrir ófriðarlokum hér í álfunni, verði ekki hjá því komizt að verja tekjum ríkissjóðs að einhverju leyti til þess, að hin raunverulega dýrtið sligi ekki atvinnureksturinn í landinu. En búast má svo við því að stríði loknu, að alþjóðleg viðskipti og samtök skapi ný viðhorf hér á landi. Út af frv. því, sem fyrir liggur til umræðu, er hægt að segja það, að Alþfl. fagnar því, að bændur skuli hafa sýnt þann skilning, að þeim sé sjálfum og þjóðfélaginu yfirleitt fyrir beztu, að 6 manna nefndar gerðinni sé vikið til hliðar á þann hátt að láta ekki koma til framkvæmda hækkun á verði landbúnaðarafurða. En um leið verður að taka það fram, að ekki er unnt, skynsamlegt né eðlilegt að viðhalda með sama máta og verið hefur útflutningsuppbótum, án þess að nokkuð sé um það vitað, hvað miklar þær þurfi að verða né hvernig þær koma niður, og án þess að tryggt sé, að verkalýðsstéttirnar við sjávarsíðuna haldi ekki lakari kjörum með kaupi og vinnu.



Ég hef ekki margar athugasemdir við ræður þeirra hv. þm., sem töluðu á undan mér. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) taldi upp, hvernig verðbólgan og dýrtíðin hefðu aukizt í landinu. Ég tók ekki eftir, að hann teldi upp einn lið, sem kemur mikið við sögu, en það eru vinnulaunin, sem munu vera um 90% af öllum kostnaði. Stefán Jóh. Stefánsson ræddi um, að álit sex manna n. hafi verið hagstætt bændum, en ég vil aðeins segja hv. þm., að ég lít allt öðruvísi á málið, og þó að bændur falli frá að taka þá hækkun, sem þeim ber skv. l., þá er það ekki af þeirri ástæðu, að þeirra hlutur hafi verið of hár skv. sex manna n. álitinu, heldur hinu, að þeir eiga kröfu, sem vafasamt er, að verði tryggð betur á annan hátt en með því boði, sem lagt var fram. Þegar rætt er um frv. það, sem hér liggur fyrir, verður ekki hjá því komizt að ræða nokkuð ýtarlega afskipti Búnaðarfélags Íslands af málum þeim, sem það fjallar um, þar sem það er vitað, að þau afskipti hafa orðið til að koma þessari hreyfingu á málið og ráðið mestu um þá bráðabirgðalausn, sem að er stefnt. Mun ég einkum snúa mér að þessari hlið málsins. Eins og öllum er kunnugt. hvarf Alþ. árið 1942 frá þeirri skipan, er þá hafði staðið um skeið, að binda með lögum tvö hin veigamestu atriði verðlagsmálanna, sem sé verkalaun og verð innlendra afurða, eða eins og líka má orða það: kaup verkamanna og bænda. Þá þegar var tekin sú stefna, þó að hún væri ekki fastmótuð fyrr en síðar, að freista þess að halda þessum tveim áhrifamestu þáttum verðbólgunnar í skefjum með frjálsum samningum við aðila þá, er hér áttu hlut að máli, verkamenn og bændur. Mál þessi komu mjög til umræðu á Alþ. 1943 í sambandi við dýrtíðarfrv. ríkisstj. Þegar frv, það var lagt fyrir þingið, voru í því nokkur ákvæði um lögbindingu verðlags og kaupgjalds. En í meðferð málsins á þinginu kom fljótlega í ljós, að ekkert meirihlutafylgi var þar fyrir því að ákveða neina lögbindingu kaupgjalds, og kom þá ekki til greina að binda verðlag landbúnaðarvara eitt út af fyrir sig. Í umræðum um mál þessi voru þá uppi margar raddir bæði á Alþ. og í blöðum um, að eina leiðin til að stöðva aukningu verðbólgunnar, hvað þessi atriði snertir, væri sú að fá með frjálsum samningum við bændur og verkamenn gagnkvæma lækkun verðlags og kaupgjalds, eða að minnsta kosti fulla stöðvun hækkana frá því, sem þá var orðið. Af framkvæmdum í þessa átt varð þó ekkert lengi vel. Meðan þessu fór fram á Alþ., sat hér á rökstólum búnaðarþing, er fylgdist með málum þessum og tók þau til meðferðar hjá sér. - Var þá m.a. rædd aðstaða landbúnaðarins í þessu sambandi, en hann hafði þá ekki á að skipa neinum heildarhagsmunasamtökum fyrir bændastéttina, þar sem launastéttirnar hins vegar höfðu fastskipulagðan félagsskap, Alþýðusamband Íslands, til forsvars og samninga fyrir þeirra hönd, en Búnaðarfélag Íslands hafði til þess tíma nær eingöngu látið hin faglegu mál stéttarinnar til sín taka. Niðurstaða þessara umræðna og athugana varð sú, að búnaðarþing ákvað, að Búnaðarfélag Íslands skyldi nú taka í sínar hendur forystuna í hagsmunasamtökum bændastéttarinnar fyrst um sinn, þar sem búnaðarfélög væru eini stéttarfélagsskapur bændanna, er væri þannig skipulagður, að hann næði til allra bænda landsins. Var um þetta gerð sérstök ályktun á búnaðarþinginu og stjórn Búnaðarfélagsins falið að hafa með höndum framkvæmd þessara mála á milli þinga. Auk þessa samþykkti búnaðarþing sérstaka ályktun í verðlagsmálum, er skyldi vera eins konar starfsgrundvöllur fyrir stjórn félagsins að halda sér eftir. Í ályktun þessari segir svo, að búnaðarþing telji ekki viðunandi. að lögbundið sé verðlag á landbúnaðarvörum, án þess að jafnframt sé tryggt, að vinna sú, sem lögð er fram við framleiðslu landbúnaðarvara, verði eins vel launuð og önnur sambærileg vinna í landinu. Þá ályktar búnaðarþingið að lýsa því yfir fyrir hönd bændastéttarinnar, að það geti eins og þ á er ástatt fallizt á, að verð það, sem var á landbúnaðarvöru 15. des. árið áður. verði fært niður, ef samtímis fer fram hlutfallsleg lækkun á launum og kaupgjaldi. Búnaðarþingið tók sér með þessu fyrir hendur nýtt verkefni, er það hafði ekki áður haft með höndum. Varð ekki annars vart en að bændur létu sér þessa ákvörðun yfirleitt vel líka. Þegar búnaðarþing samþykkti ályktun þessa, var ástandið á Alþ. ekki ósvipað því, sem nú hefur verið undanfarið. Dýrtíðarmálin höfðu þá um langt skeið legið í nefnd og virtust komin í eins konar sjálfheldu. Enda grípur nú Alþ. óðara ályktun búnaðarþingsins sem björgun til bráðabirgðalausnar í málunum og afgreiðir þau í samræmi við tillögur Búnaðarfélags Íslands. Ákveður það nú að skipa nefnd fulltrúa frá Búnaðarfélagi Íslands, Alþýðusambandinu og Starfsmannafélagi ríkis og bæja, ásamt tveim sérfróðum mönnum um verðlagsmál, - hina svokölluðu sex manna nefnd, - til þess að leita að réttu hlutfalli verðlags og kaupgjalds á grundvelli búnaðarþingssamþykktarinnar. Starf nefndarinnar og niðurstöður eru öllum kunnar, og hafa þær síðan verið sá grundvöllur í verðlagsmálum landbúnaðarins, sem á hefur verið byggt. Er þannig ekki ofsagt, að búnaðarþing hafi með aðgerðum sínum í verðlagsmálunum 1943 átt drýgstan þáttinn í að leysa þau úr þeirri flækju, sem þau voru komin í á Alþ., og hjálpa til að fleyta þeim fram á þennan dag. Með niðurstöðu sex manna nefndarinnar var leystur annar liður þeirrar ályktunar, sem ég skýrði frá, að gerð hefði verið á búnaðarþingi 1943. Þá var enn eftir að reyna til þrautar hitt atriðið, sem var tilboð um gagnkvæma niðurfærslu launa og afurðaverðs til lækkunar dýrtíðarinnar. Hinar jákvæðu niðurstöður af starfi sex manna nefndarinnar voru nauðsynlegur liður, svo að ekki sé sagt undirstöðuatriði, þess, að gagnkvæmir samningar gætu tekizt um frjálst samkomulag þessara stétta, bænda og verkamanna, um stöðvun eða niðurfærslu verðbólgunnar. Nú átti deilunni á milli þessara aðila um hlutfallið milli kaupgjalds og verðlags að vera lokið, svo að nú var orðið einfalt reikningsdæmi að ákveða, hvað væri hlutfallsleg lækkun hjá hverjum fyrir sig, ef samkomulag næðist um að fara þá leið. Hitt hlaut öllum hugsandi mönnum að vera ljóst, að næðist ekkert samkomulag um stöðvun eða lækkun kaupgjaldsins, þegar búið var að binda afurðaverðið við það með lögum, hvað þá ef grunnkaupið héldi áfram að hækka, þá væru lögin um sex manna nefndar verðið orðin sjálfvirk, lögvernduð hækkunarskrúfa, sem fyrr eða síðar hlyti að sprengja allar stíflur gegn verðbólguflóðinu í loft upp og fara sjálf í mola um leið. Þetta sáu allir menn, sem höfðu opin augu. Spurningin var aðeins um það, hversu langt yrði þangað til allt brysti, ef þannig væri fram haldið. Þetta var fulltrúum bænda í Búnaðarfélagi Íslands ljóst. Þess vegna lögðu þeir tilboð búnaðarþings frá 1943 um gagnkvæma lækkun verðlags og kaupgjalds fram í hinni síðari sex manna nefnd, er skipuð var um haustið 1943 fulltrúum frá Búnaðarfélagi Íslands og Alþýðusambandi Íslands að tilhlutun ríkisstjórnarinnar, sem þá mun hafa viljað reyna til þrautar, hvort unnt yrði að stöðva eða lækka dýrtíðina eftir hinni frjálsu leið með samkomulagi þessara, stétta. Lagði nú félagið álit sex manna nefndarinnar til grundvallar, enda var það nú orðið lögleg sáttagerð í máli þessu. Fulltrúar Búnaðarfélagsins buðu 5–10% lækkun á landbúnaðarvörum gegn sams konar lækkun á kaupgjaldi til þess að taka broddinn af hækkunarskrúfunni. Þessu tilboði var með öllu hafnað af fulltrúum Alþýðusambandsins, og þar með var þessari tilraun lokið. Síðan hélt skrúfan áfram. Grunnkaup hækkaði í ýmsum greinum, framfærsluvísitalan hækkaði og verðlagsvísitala landbúnaðarvara í beinu áframhaldi af því. Þegar svo Alþ. kom saman hinn 2. sept. síðast liðinn og búið var að reikna út hina nýju verðlagsvísitölu landbúnaðarvara, sem sýndi hækkun um 9,4% frá því, sem áður hafði verið, stóð ríkisstjórnin ráðþrota um framkvæmd dýrtíðarlaganna. Skýrði hún þinginu frá því, að nú væri ekki nema um tvennt að gera, að lækka verðlag á landbúnaðarvörum og kaupgjald með lögum, fyrst það tækist ekki öðruvísi, eða að sleppa dýrtíðinni lausri. Lagði hún svo fram frumvarp, sem nú er kunnugt orðið og sem eins og hið fyrra frumvarp hennar hafði inni að halda ákvæði um nokkra bindingu afurðaverðs og kaupgjalds. Það kom enn í ljós, að enginn meiri hluti var fáanlegur í Alþ, með frumvarpi þessu og enn síður fyrir því að binda eða lækka kaupgjaldið með lögum. Afleiðingarnar þekkja allir. Ríkisstjórnin sagði af sér, og flokkar þingsins voru til þess kvaddir af forseta að gera tilraun um lausn málanna, myndun ríkisstjórnar og ákvarðanir í dýrtíðarmálunum. - Áður en þetta gerðist, höfðu þingflokkarnir kosið þrjá menn hver til viðræðna um mál þessi. hina svo kölluðu tólf manna nefnd, og tók hún nú við hinu nýja vandamáli. Tólf manna nefndin tók nú upp að nýju leið hinna frjálsu samninga milli stéttanna um kaupgjald og afurðaverðið. Sneri hún sér til Alþýðusambandsins sem fulltrúa launamanna, Vinnuveitendafélagsins sem fulltrúa atvinnurekenda bæjanna og Búnaðarfélags Íslands sem fulltrúa bændanna. Það hefði óneitanlega verið ábyrgðarminnst og vandaminnst fyrir Búnaðarfélag Íslands að víkja sér með öllu undan frekari afskiptum af málum þessurri og segja við Alþ. sem svo: „Ber þú sjálfur fjanda þinn.“ - En það taldi stjórn þess þó ekki fært eins og málum var komið. Búnaðarþingið hafði eins og fyrr er sagt ákveðið að láta mál þessi til sín taka og falið stjórn félagsins forsvar þeirra. Og Alþ. hafði með dýrtíðarlögunum frá 1943 lögfest félagið sem aðila um þessi mál fyrir hönd bændastéttarinnar, og það hafði þegar haft af þeim margvísleg afskipti bæði í skipun og störfum sex manna nefndarinnar og á annan hátt. Hvaðanæva af landinu höfðu borizt álitsgerðir frá bændum og félögum þeirra, er lýstu ánægju sinni yfir þessari nýjung í starfsháttum félagsins. Þetta allt, ásamt eðli málsins, varð þess valdandi, að stjórn Búnaðarfélagsins áleit ekki fært að víkja sér undan þessum vanda, en taldi hins vegar sjálfsagt að kalla saman sér til fulltingis fulltrúa búnaðarþingsins utan af landi, þar sem henni var ljóst, hver alvara hér var á ferðum. Þegar svo búnaðarþingsfulltrúarnir fóru að kynna sér viðhorf þessara mála, komust þeir fljótt að raun um það, hversu ástandið var orðið alvarlegt. Að sumu leyti var það svipað og á vetrarþinginu 1943, er búnaðarþing hjálpaði til að skera á hnútinn með tillögum sínum, þeim er áður getur. Málið var nú búið að liggja um sinn í nefndum hjá þingflokkunum, en engin lausn eygjanleg. En þó var allur sjúkdómur þessa máls kominn á stórum hærra stig nú en þá. Upplýsingar lágu fljótlega fyrir fulltrúum þingsins, er glögglega sýndu, hve hér var komið í óvænt efni: Upplýsingar lágu fyrir um það, að ríkisstjórnin hefði í allt sumar unnið að því að koma saman fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár, en væri ekki búin að leggja það fyrir enn, þó að þingið hefði nú setið um þrjár vikur, vegna erfiðleika við að fá á því viðunandi niðurstöður. Þó hafði svo mikið frétzt um fjármálaástandið, að heildargreiðslur yfirstandandi árs muni nema um 115 milljónum króna, eða nær sexfaldri þeirri upphæð. sem útgjöld ríkisins námu fyrir styrjöldina, og að útgjöldin færu síhækkandi. Enn fremur var það þá þegar vitað, að á hinu nýja fjárlagafrumvarpi væri gert ráð fyrir 10 millj. króna hækkun á rekstrarútgjöldum ríkisins og að tekjur og gjöld stæðust þar á með því, að allmikið væru niður skornar verklegar framkvæmdir frá því, er væri á fjárlögum þessa árs, og að ekki væri gert ráð fyrir neinum tekjum til að mæta niðurgreiðslu vegna dýrtíðarinnar né til útflutningsuppbóta, en þessi útgjöld munu nema um 20 millj. kr. á þessu ári. Þrátt fyrir þetta væru útgjöldin miðuð við framfærsluvísitölu 250. Allt þetta liggur nú fyrir í hinu nýja fjárlagafrumvarpi. Þá er einnig vitað, að hver 6 stiga hækkun á vísitölu hefur í för með sér einnar millj. króna hækkun á rekstrarútgjöldum ríkisins. Upplýsingar lágu fyrir um það, að ef halda ætti framfærsluvísitölunni niðri á sama stígi og hún er nú og greiða áætlaðar útflutningsuppbætur á landbúnaðarvörur miðað við hið nýskráða verð, þyrfti til þess fullar 30 millj. króna eða um 50% hærri fjárfúlgu en öll fjárlögin námu fyrir stríð. Upplýsingar lágu fyrir um það, að útilokað væri, að meiri hluti fengist á Alþ. fyrir því að samþykkja þessi útgjöld að öllu óbreyttu og að afla tekna til þeirra. Í þessu sambandi er rétt að gera sér þess grein, hver er almennastur skilningur manna á rétti bænda til að tryggja sér verðlag sex manna nefndarinnar. En hann er þetta: Ef verðið á innlenda markaðnum er sett fast fyrir tilstuðlan stjórnarvaldanna, eins og verið hefur undanfarið, er það skylda ríkisins að bæta bændum upp það, sem á vantar, að þeir fái það verð, er þeim ber samkvæmt sex manna nefndar álitinu bæði á innlendum og erlendum markaði. Neiti ríkið hins vegar að bæta upp verð það, sem fyrir vöruna fæst á erlendum markaði, þannig að það nái sex manna nefndar verðinu, er skýlaus réttur bænda að setja það verð á vöruna á innlenda markaðnum, að sex manna nefndar verðið fáist fyrir alla vöruna í heild bæði á útlenda og innlenda markaðnum. Þannig leit kjötverðlagsnefnd á þetta mál haustið 1943 og neitaði því að ákveða útsöluverð á innlendum markaði, fyrr en vitneskja fengist um það, hvort uppbætur yrðu greiddar á útflutningsvöruna. Þannig lítur sama nefnd á málið enn, með því að hún hefur nýskeð gefið út reikningslegt yfirlit um það, hve hátt verðið þyrfti að vera á innlenda markaðnum til þess að tryggja bændum sex manna nefndar verðið, ef engar útflutningsuppbætur yrðu greiddar og engar niðurborganir ættu sér stað. Til viðbótar þremur áðurgreindum atriðum lágu fyrir upplýsingar frá kjötverðlagsnefnd, sem hér segir: Ef greiddar væru útflutningsuppbætur á kjötið, en engar niðurgreiðslur á innlendum markaði, þyrfti að selja hvert kjötkg í smásölu á innlendum markaði á 11.07 kr., en af því fengju bændurnir hinar tilskildu 7,76 kr., á kg. Kostnaðurinn við að koma hverju kg kjöts í peninga er samkvæmt þessu 3,31 eða kostnaðurinn á 15 kg skrokk um 50 krónur. Eða með öðrum orðum: Ef kjötverðið væri nú ekki nema tvöfalt við það, sem var fyrir stríð, þá mundi það ekki einu sinni borga slátrunar- og sölukostnað lambsins. Enn fremur upplýsti kjötverðlagsnefnd, að ef haga ætti verðinu á innlenda markaðnum með tilliti til þess, að hvorki væru greiddar útflutningsuppbætur né niðurfærslur verðs á innl. markaði, yrði að setja á hvert kjötkg útsöluverð, sem næmi 18–19 krónum, til þess að framleiðendur fengju hið lögákveðna verð, eða því sem næst eins og sæmilegur dilkur lagði sig fyrir styrjöldina. Það lágu fyrir fulltrúunum upplýsingar um það, að ef nú yrði hætt að greiða niður vöruverð á innlendum markaði, þá hefði það í för með sér eftir hinu nýja verðlagi á landbúnaðarvörum, að framfærsluvísitalan færi samstundis upp í full 300 stig, enda þótt ekkert tillit væri tekið til verðjöfnunar á útflutt kjöt í innanlandsverðinu. Ef framkvæma ætti um leið verðjöfnun fyrir útflutningsafurðirnar þannig, að kjötverð innanlands færi upp í 18–19 kr. á innanlandsmarkaðnum eins og kjötverðlagsnefnd hafði gert ráð fyrir, þá færi framfærsluvísitalan samstundis upp í 340–350 stig, sem síðan hækkaði bráðlega upp í 360–370, eftir að þessar hækkanir færu að hafa áhrif á verðlagið, og sæi enginn fyrir þann endi. Þegar menn athuga þessar upplýsingar, þá sjá þeir þegar í hendi sinni, að sú stund, sem allir hugsandi menn höfðu búizt við, hlyti að koma fyrr eða síðar að öllu þessu framferði óbreyttu, að allt þetta fjármálakerfi hlyti að sprengja sig sjálft í loft upp áður lyki. Þessi stund var nú komin. Sprengingin var og dyndi á næstu daga, ef hvergi væri dregið úr þrýstingnum. Og afleiðingarnar voru fyrirsjáanlegar. Mikill hluti atvinnulífs landsmanna hryndi í rústir á skammri stundu. Sjómönnum yrði fyrirmunað að afla fiskjar, þannig að nokkur von væri til, að sú starfsgrein gæti borið sig, þótt enn um stund kynnu þeir að eiga völ á hinum bezta markaði, sem heimurinn hefur þekkt fyrir þá vöru. En þar með var hruninn grundvöllurinn undan utanríkisviðskiptum þjóðarinnar. Útgjöld ríkisins á rekstrarkostnaði einum saman mundi hækka viðstöðulaust á sama tíma og tekjur ríkisins minnkuðu með hverjum degi sökum stöðvunar á atvinnurekstri og vinnutekjum almennings. Geta ríkisins til þess að halda áfram verklegum framkvæmdum hlaut því að stöðvast, jafnframt því sem almennt atvinnuleysisástand skapaðist í öðrum starfsgreinum landsins. Peningainnstæður þjóðarinnar þynntust upp og hyrfu eins og mjöll í leysingu í réttu hlutfalli við hina hækkandi verðbólgu. En á meðan allt þetta væri að gerast, yrði svo þjóðinni kastað út í harðsnúnar kosningar í byrjun vetrarins, en viðurstyggð eyðingarinnar ynni óhindruð að því að leggja þjóðfélagið í rústir. Þetta var í stórum dráttum myndin, sem blasti við á næstu mánuðum, ef ekkert yrði að gert. Nú lá fyrir búnaðarfulltrúunum þessi spurning: Hvað viljið þið leggja til fyrir bændanna hönd í þessu vandamáli? Hvaða fórnir viljið þið leggja til, að þeir færi til að freista þess að komast hjá þessum afleiðingum. sem hér hefur verið lýst, fyrir þjóðfélagið og sjálfa sig? Búnaðarþingið gat svarað þessu á ýmsa vegu. Það gat sagt: Bændurnir eiga ekki meira í húfi en aðrar stéttir, þótt illt eigi að ske. Við höfum boðið að færa fórnir jafnt öðrum til lausnar máli þessu, og neiti þeir að fórna nokkru fyrir sínar stéttir, þá er bezt að lofa þessu öllu að ganga sinn gang. Við eigum löglega. kröfu til að fá hina umtöluðu hækkun á afurðum okkar, við getum samkvæmt lögum sett kjötið upp í 18–19 krónur, já jafnvel 30–40, ef þess þarf með. Við förum svo sem ekki að gefa eftir af okkar löglegu kröfum. - Þetta gat búnaðarþingið sagt, en það gerði það ekki. Það óskaði ekki eftir, að bændastéttin væri leidd inn í þann dans, sem nú væri fram undan, þótt svo kynni að vera, að ýmsir stéttarbræður þeirra hefðu hug á því að leika enn um stund í þessu „bíói“ á fossbrúninni. Þeir tóku því að leita bráðabirgðaúrræða í samráði við þingflokkana. Og niðurstaða þeirra samtala er nú orðin kunn, en hún er í aðalatriðum þessi : Búnaðarþing leggur það til fyrir hönd bændanna, að fallið sé frá kröfunni um þá hækkun afurðaverðs, sem gekk í gildi hinn 15. sept. s.l. og var 9.4%, ef Alþingi með því sæi sér fært að halda dýrtíðinni í skefjum með þeim ráðum, sem það hefur til þess, þar á meðal því að borga niður dýrtíðina á svipaðan hátt og verið hefur, svo að atvinnulifið geti haldið áfram ólamað, a.m.k. á meðan erlendar markaðsástæður koma ekki í veg fyrir það. Skilyrði fyrir því, að inn á þetta sé gengið af hálfu búnaðarþings, er það, að veitt sé trygging af hálfu ríkisins fyrir greiðslu verðuppbóta á útlendum markaði á sama hátt og gert var s.l. ár, svo að bændur hafi tryggingu fyrir hinu umsamda verði, þ.e. sama verði og var síðast liðið ár. Þetta er gert í trausti þess, að aðrar stéttir þjóðfélagsins veiti á eftir samsvarandi tilhliðranir. En skyldi svo fara, móti vonum manna, að enn verði ekki spornað með öllu gegn hækkun launa og auknum kostnaði við framleiðsluna, þá verði sú nýja hækkun bætt bændum mánaðarlega með hækkuðu verði á landbúnaðarvörunum. Að þessum tilboðum og skilyrðum búnaðarþings virðist nú Alþ. ætla að ganga, og er frumvarp það, sem nú liggur hér fyrir, vottur þess. Búnaðarþing hefur þannig tvisvar á tveim árum orðið til þess með tillögum sínum að greiða úr flækjum verðlagsmálsins á Alþ., sem í bæði skiptin virtust nærri óleysandi, og í þetta skipti með því að leggja til, að bændur færðu fyrstir þá fórn á kjarabótum, er óskað hefur verið eftir af þingi og stjórn undanfarin ár, en aðrar stéttir hafa neitað að færa til þessa dags. Ég hef orðið þess var, að ýmsir menn véfengja þann rétt, er búnaðarþing hafi til ályktana sem þessara. En þó hygg ég, að þeir verði fleiri meðal bænda, sem líti þannig á, samkvæmt forsögu málsins, að búnaðarþingsfulltrúunum hafi borið ekki aðeins réttur, heldur og skylda, að láta álit sitt uppi um mál þessi, er til þess var leitað, og þá bar þeim vítanlega að leggja það eitt til, sem þeir álitu þjóðinni í heild, og þar með bændastéttinni, affarasælast. Búnaðarþingið hefur áður boðið fram lækkun á því afurðaverði, sem bændur áttu rétt til samkvæmt lögum. Réttur þess til að gefa slíkt tilboð hefur ekki verið véfengdur svo að mér sé kunnugt um, og nú er það tilboð af sumum talið eins konar goðsvar, sem aldrei megi breyta, en því fylgdi það skilyrði, að aðrar stéttir færðu samtímis fórnir á móti með tilsvarandi lækkun kaupgjalds. En hafi Búnaðarfélagið haft rétt til að bjóða slík boð áður, þó að skilyrðin væru þá nokkuð önnur en nú, þá hefur það tvímælalaust sama rétt til að bjóða lækkun þá, sem hér um ræðir, þótt önnur skilyrði fylgi. Á tilboðum þessum er stigmunur, en enginn eðlismunur. Í bæði skiptin liggja fyrir tilboð um nákvæmlega það sama, það er fjármunalega fórn af hálfu bænda. Í bæði skiptin, er boðið upp á að slaka til á löglega ákveðnu verði landbúnaðarvara, verði, sem ákveðið hefur verið með tilliti til framleiðslukostnaðar liðins tíma, og það án þess að bændur sjálfir fengju nokkrar beinar bætur fyrir. Hvort tveggja var gert í þeim tilgangi fyrst og fremst að koma fjárhagsmálum alþjóðar á öruggari grundvöll. Hin fjármunalega fórn bænda var sams konar í bæði skiptin. Hinu neitar enginn, að árangurinn hefði orðið tvöfaldur um lagfæringu á ástandinu, ef færð hefði verið um leið sambærileg fórn af öðrum aðilum, enda var það líka sjálfsögð réttlætiskrafa. Nú hefur búnaðarþing, þegar sýnt var, að engin leið var að fá fullnægt hinu fyrra skilyrði um kauplækkanir samtímis á móti, og þegar allt var að komast í óefni, stigið feti lengra og boðið af hálfu bændastéttarinnar, að hún byrjaði að færa sínar fórnir, í trausti þess, að aðrir komi á eftir. Og það hefur gert þetta boð með nákvæmlega sama rétti og í nákvæmlega sama tilgangi og hið fyrra. Hitt er svo annað mál. að þetta kann að særa metnað sumra manna fyrir hönd bændastéttarinnar, að þeim skuli fyrstum allra stétta ætlað að falla frá réttmætum kröfum sínum. Ég mun sízt gera lítið úr heilbrigðum stéttametnaði bænda og tel, að hann þurfi að vera á ýmsum sviðum miklu meiri en hann er. En metnaðurinn er svo misjafn og margháttaður og ekki aliur jafneftirsóknarverður. Ég tel það til dæmis ekki metnað til fyrirmyndar, þegar tveir menn á sökkvandi skipi sitja og metast á um það til eilífðar nóns, hvor þeirra eigi að byrja á að ausa. Hallgerður og Bergþóra höfðu þann metnað að láta drepa æ því fleiri menn hvor fyrir annarri, sem lengur leið, og höfðingjar Sturlungaaldarinnar höfðu margir svipaðan metnað hver gegn öðrum. Allir vita, til hvers sá metnaður leiddi. Hallur á Síðu og Þorgeir Ljósvetningagoði settu hins vegar metnað sinn í það að setja niður deilur og afstýra þjóðarvandræðum. þó að þeir sjálfir yrðu að færa nokkrar fórnir. Búnaðarþingið kaus íslenzkum bændum heldur til handa metnað þeirra Halls og Þorgeirs en metnað Hallgerðar og Bergþóru og höfðingja Sturlungaaldarinnar. En svo að lokum þetta: Það var sameiginleg sannfæring þeirra búnaðarþingsfulltrúa, er að samþykkt þessari stóðu, að allir, - einnig bændurnir sjálfir, sem þessa umtöluðu fórn færðu, - mundu bera fjárhagslega meira úr býtum með þeirri lausn, sem hér var valin, en ella hefði verið kostur, enda þótt þeim hefði tekizt að bjarga einhverju af verðmætum sínum undan rústum þjóðfélagsins í því hruni sem virtist óumflýjanlegt, ef þeir hefðu tekið aðra ákvörðun en þeir tóku. Ég hygg, að aðrir bændur þessa lands muni komast að sömu niðurstöðu, ef þeir hugsa mál þessi rólega og hleypidómalaust. Og fleiri stéttum þessa þjóðfélags væri hollt að hugleiða þessi sannindi, að því aðeins geta kröfur þeirra og kjarabætur orðið stéttinni til farsældar, er til lengdar lætur, að þær séu í samræmi við hagsmuni þess þjóðfélags, sem hún er hluti af. Þar hitta menn allt af sjálfa sig fyrir að lokum.



Herra forseti. - Góðir tilheyrendur. Tilefni þessara umr. er frv. til l. um breyt. á l. um dýrtíðarráðstafanir, sem meiri hl. fjhn. þessarar hv. d., þeir Skúli Guðmundsson, Jón Pálmason og Ásgeir Ásgeirsson, flytur. Tilefnið til samningar þessa frv. voru samþykktir aukabúnaðarþings, sem haldið var í lok síðustu viku. Þetta aukaþing var kallað saman til þess að ræða aðkallandi vanda í afurðasölumálunum og til þess að reyna að leysa þann hnút, sem þau voru komin í. Áður en aukaþingið kom saman, hafði ríkisstjórnin upplýst það, að samkvæmt útreikningi kjötverðlagsnefndar þyrfti kjötkílóið að kosta kr. 11.07, ef hætt væri niðurgreiðslum á innlendu neyzlunni, og kr. 18.87, ef hætt væri verðuppbótum á útflutta kjötinu líka. Fulltrúar bænda hér á þingi gerðu sér ljóst, að þetta verð náði engri átt, vegna þess að það hefði hækkað vísitöluna um ein 60 stig, en þar á ofan hefði fólk yfirleitt hætt að kaupa kjöt. Þegar þing kom saman í haust, var vitað mál, að óhjákvæmilegt væri að gera raunhæfar ráðstafanir til þess að stöðva dýrtíðina og skapa þjóðareiningu um að halda atvinnulífi þjóðarinnar, og þá, fyrst og fremst sjávarútveginum, gangandi og auka hann. Í sambandi við þetta hófust umræður milli flokkanna um myndun stjórnar, er setti sér það verkefni að hefja nýsköpun í atvinnulífi þjóðarinnar og nota til þeirra hluta innstæður þjóðarinnar erlendis með það fyrir augum að fyrirbyggja atvinnuleysi að stríðinu loknu. Í þessum umr. kom það fram, að nauðsynlegt væri að tryggja slíkri stjórn vinnufrið, svo að framkvæmdir hennar trufluðust ekki af innbyrðis deilum atvinnurekenda og verkamanna. Af þessum sökum var leitað til stjórnar Alþýðusambands Íslands, sem eftir nokkrar viðræður við fulltrúa flokkanna gaf tilboð, sem samþ. var á fundi Alþýðusambandsstjórnarinnar 1. sept. s.l. Tilboðið er svo hljóðandi: „Vegna fyrirspurnar þeirra Haralds Guðmundssonar og Brynjólfs Bjarnasonar sem fulltrúa nefnda flokkanna, er viðræður hafa átt um stjórnarmyndun, vill stjórn Alþýðusambands Íslands taka það fram, að hún er fyrir sitt leyti meðmælt því, að gerðir verði heildarsamningar um kaup og kjör til tveggja ára í meginatriðum á grundvelli núverandi samninga stéttafélaganna með nauðsynlegum samræmingum kaups og kjara á hinum ýmsu stöðum og starfsgreinum og er reiðubúin að hefja viðræður við fulltrúa atvinnurekenda um þetta efni og leita umboðs sambandsfélaganna til samninga, ef líkur eru til, að samkomulag náist, enda verði um leið samkomulag um verð landbúnaðarafurða í sanngjörnu hlutfalli við almenn launakjör á grundvelli þess, sem verið hefur undanfarið, og gerðar verði ráðstafanir til að tryggja stöðuga atvinnu og fyrirbyggja atvinnuleysi með öllu eftir nánara samkomulagi um þessi atriði o.fl.“ Eins og menn sjá, þá lýsir Alþýðusambandið sig reiðubúið til þess, að komið verði á samningum um kaup og kjör í landinu til tveggja ára, í meginatriðum óbreytt frá því, sem nú er. Hjá öllum stærstu félögunum taldi Alþýðusambandið, að hægt yrði að semja alveg um óbreytt kaup, en á ýmsum smærri stöðum, einkum á Austurlandi, þyrfti nokkrar lagfæringar til samræmis við kaupgjald annars staðar. Þarna höfðu verkalýðssamtökin riðið á vaðið og boðið tveggja ára frið, til þess að þjóðin gæti snúið sér einhuga að uppbyggingu atvinnulífsins. Vinnuveitendafélagið hefur tekið þessu tilboði Alþýðusambandsins illa, og í stað þess að setjast að samningaborði til þess að koma á heildarsamningum, þvingar það meðlimi sína til þess að taka á sig stórtjón með langvarandi verkföllum út af smávægilegum lagfæringum. Annars er þess að vænta, að hinir einstöku atvinnurekendur taki mál sin í eigin hendúr, en láti ekki Eggert Claessen og hans líka neyða sig út í illdeilur við verkamenn, sem þeir eingöngu skaðast á. Tilboð Alþýðusambandsins sýndi, að verkalýðurinn er tilbúinn að leggja fram sinn skerf til endurnýjunar atvinnulífsins í landinu og aukningar þess. Verkalýðshreyfingin er tilbúin til þess að leggja niður allar deilur við atvinnurekendur í tvö ár, til þess að þjóðin geti einhuga snúið sér að mestu verkefnum. sem fyrir henni hafa legið til úrlausnar, nýsköpun atvinnulífsins á Íslandi. Þjóðin hefur nú einstætt tækifæri til þess að koma á stórfelldum atvinnuframförum í landinu, bara ef hún vill nota það. Og það verður hún að gera. Eftir að Alþýðusambandið hafði afhent flokkunum tilboð sitt, var búnaðarþing kvatt saman. Þegar búnaðarþingið kom saman, þá lá það fyrir, að landbúnaðarvísitalan hafði hækkað um 9,4 stig. Enn fremur var alveg óvíst, hvort haldið yrði áfram að greiða niður kjötið og mjólkina á innlendum markaði, og sáralitlar líkur til þess, að það fengist í gegnum þingið að greiða verðuppbætur á útflutt kjöt. Í Tímanum 2. sept. lýsir HermJ því yfir, að jafnvel þótt samþykktar hefðu verið þessar uppbætur, þá hefðu þær ekki fengizt, vegna þess að ekki er hægt að afla ríkissjóði þess fjár, sem til þurfti, sem hann telur um 30 millj. kr. Við skulum nú athuga samþykktir búnaðarþingsins og hvað í þeim felst. Búnaðarþingið samþykkir að falla frá 9,4% af verði allra landbúnaðarafurða, sem seldar verða á innlendum markaði. Hér er aðallega um tvær vörutegundir að ræða, kjötið og mjólkina. Frá hendi búnaðarþings er það skilyrði fyrir þessari lækkun, að bændum verði greiddar uppbætur á útflutningsvörur sínar frá 15. sept. 1944 til jafnlengdar 1945. Því verður ekki neitað, að í þessum samþykktum búnaðarþings er mikið óréttlæti, sem hefur valdið mikilli óánægju meðal bænda. Lækkunin, sem búnaðarþingið féllst á og talið er, að nemi 10 millj. kr., kemur að meira en helmingi niður á mjólkurframleiðendum, sennilega 7 millj. kr., en endurgjaldið, sem Búnaðarfélagið krefst. eru uppbætur, sem eingöngu renna til þeirra bænda, sem framleiða kjöt. Lækkun þessi er tekin af öllum bændum jafnt, bæði smábóndanum, sem ekkert má missa af þurftartekjum sínum, og þeim stóru. Þannig verða smærri mjólkurbændur að sætta sig við 10% lækkun á mjólk sinni alveg einhliða, en fá ekkert í staðinn, vegna þess að þeir flytja ekki út neinar vörur. Það er furðulegt, að Búnaðarfélagið. sem telur sig hagsmunasamtök bænda almennt, skuli beita sér fyrir svona óréttlátum ráðstöfunum. Bændur austan fjalls eru yfirleitt mjög óánægðir með þessar aðgerðir, af því að þeir finna, að hagsmunum þeirra hefur verið fórnað til ávinnings fyrir kjötbændur. Stjórnarblaðið Vísir og Jónas frá Hriflu hafa veitzt að búnaðarþingi fyrir samþykktir þess og reynt að hagnýta sér óánægju bænda austan fjalls. En það er vert að minna þessa menn á, að frv. ríkisstjórnarinnar, sem rætt var hér í útvarpinu um daginn og þeir töldu ágæta lausn, var margfalt ósanngjarnara í garð bænda en samþykkt búnaðarþingsins. Ég vil ekki láta hjá líða að taka það fram, að Sósfl. og Alþýðusamband Íslands hafa aldrei haft neitt á móti því, að bændur fengju verð samkvæmt niðurstöðu landbúnaðarvísitölunefndar fyrir þær afurðir sínar, sem seldar væru á innlendum markaði, og töldu líka eðlilegt, að þeir fengju þá hækkun, sem fram átti að fara 15. sept. s.l. Ákvörðun búnaðarþings um, að bændur afsöluðu sér 10% hækkuninni, er því á engan hátt gerð að beiðni verkalýðssamtakanna eða okkar sósíalista. Það voru aðrar ástæður, sem knúðu fram þessa lækkun á búnaðarþingi. Það voru óskir hinna stærri kjötbænda um að fá verðuppbætur á útfluttu afurðirnar, kjöt, ull og gærur, sem knúði samþykktina fram. Þessir bændur virðast eiga fleiri fulltrúa á búnaðarþingi en mjólkurbændurnir, og þeir sáu, að ekki væru miklar líkur til þess, að útflutningsuppbætur í sömu mynd og tvö síðast liðin ár yrðu samþykktar á þinginu, nema bændur slökuðu eitthvað til með verðið, og þá fundu þeir það ráð að falla frá hækkuninni líka. Samþykkt búnaðarþingsins er fyrst og fremst gerð til þess að tryggja stórbændum, sem kjöt framleiða, útflutningsuppbætur eitt ár enn þá. Þessir stórbændur, sem réðu samþykkt búnaðarþings, eru ekki að hugsa um lækkun dýrtíðarinnar, því að það kostar ríkissjóð - sbr. upplýsingar HermJ - 20 millj. kr. meira að taka tilboðinu en að hafna því. 25 millj. mun hér vera réttari tala. - Ég hef sagt, að það væru stórbændurnir, sem væru að reyna að tryggja sér útflutningsuppbætur á kjöt sitt með tilboði búnaðarþings. Þetta segi ég af því, að það hefur aldrei valdið neinum deilum að greiða útflutningsuppbætur til smábænda. Við sósíalistar fluttum till. um það á þingi í fyrra, að uppbætur yrðu greiddar til þeirra bænda, sem hafa allt að meðalbúi samkvæmt ákvörðun landbúnaðarvísitölunefndar, og á þann hluta af afurðum stærri búa. sem nemur afurðamagni meðalbús. Þessar uppbætur hefðu ekki kostað ríkissjóð meira en nokkrar milljónir og voru sjálfsagðar, þegar miðað er við lífskjör almennings í landinu þessi ár. Eins og uppbæturnar hafa verið framkvæmdar með aðgerðum Framsfl. og Sjálfstfl., þá hafa þær kostað ríkissjóðinn tugi millj. króna, sem að langsamlega mestu leyti hafa lent hjá stórbændum, sem höfðu hátekjur fyrir. Gleggsta sönnun þess, að fulltrúar bænda hér á þingi vita um það, að uppbæturnar hafa að mestu lent óverðskuldað hjá hátekjumönnum, er sú, að þeir hafa staðið eins og veggur gegn því, að Sambandi ísl. samvinnufélaga og kaupfélögunum væri gert að skyldu að gera grein fyrir því, hvernig uppbæturnar skiptust á bændur. Fulltrúar bænda vilja ekki láta gera grein fyrir því, hjá hverjum þessir tugir milljóna lenda, það er ekki heldur von. - Til þess að tryggja smærri bændum, eða þeim, sem þörf höfðu á, uppbætur á útfluttar afurðir, var því óþarfi að falla frá 10% hækkuninni, eins og búnaðarþing gerði. Hinir stóru kjötbændur, sem ráðin hafa í Búnaðarfélaginu, ætla að fórna nokkru af tekjum smærri bænda og mjólkurbænda, en þeir ætla sjálfir að taka endurgjaldið. Það ber enga brýna nauðsyn til þess að taka af bændum þessi 10%. Eðlilegast væri að halda sér alveg við sex manna nefndar samkomulagið, en. lækka dýrtíðina með öðrum hætti. Við höfum bent á ýmis ráð, og má þar nefna aukið eftirlit með okri heildsalanna og sérstaklega nákvæmari skoðun á hinum fölsuðu innkaupareikningum þeirra frá Ameríku, sem álagning þeirra er miðuð við. Enn fremur má benda á farmgjaldaokur Eimskips, sem hefur aukið dýrtíðina um hátt í 40 millj. króna. Loks vil ég benda á tollalækkanir, sem myndu hafa veruleg áhrif til lækkunar á dýrtíðinni, og mætti nota það fé, sem nú fer í uppbætur til ýmissa hátekjumanna úr bændastétt, til þess að mæta tekjurýrnun ríkissjóðs vegna tollalækkananna. Það er ekki úr vegi að gera sér grein fyrir öllum þeim uppbótum, sem greiddar hafa veri til bænda vegna afurða þeirra á undanförnum stríðsárum. Verðuppbætur á útfluttar afurðir eru sem hér segir: 1941: Af svo nefndum stóra sjóði á afurðir 1940 4,8 millj. kr. 1942: 1) á afurðir 1941 kr. 4,5 millj. 2) Útfluttningsuppbætur á afurðir 1942: Gærur... Kr. 8,7 millj. Ull......... – 5,3 – Kjöt...... – 6,0 – Gærur.. – 1,0 – Samtals. – 21,0 millj. 1943 námu útflutningsuppbæturnar ca. 12,0 millj. kr. og 1944 samkv. frv., kr. 15,0 millj. Uppbætur vegna markaðstapa erlendis, að því er fulltrúar bænda segja - þó að þeir vilji nú framlengja uppbótarfyrirkomulagið til 15. Sept. 1945, þó að stríðinu verið lokið fyrir þann tíma - eru því samtals um 57 millj. króna. Auk þessara uppbóta hefur nú tvö undanfarin ár verið greitt niður verðlag á landbúnaðarvörum innanlands. Fulltrúar bænda á þingi hafa frá byrjun sérstaklega beirr sér fyrir þessum niðurgreiðslum. Og í tilboði Búnaðarfélagsins segir HermJ, að það sé undirskilið skilyrði fyrir lækkuninni, að þeim verði haldið áfram allt tímabilið. Niðurgreiðslurnar eru þessar: Árið 1943.............ca. 14,0 millj. kr. - 1944................ – 20,0 - – Samtals eru það ca. 34,0 - – Þannig hafa fulltrúar bænda á s.l. þrem árum tekið út ríkissjóði í verðuppbætur á útfluttar afurðir og til lækkunar á mjólk og kjöti innan lands kr. 9100 millj. - Fyrir utan þetta halda allir gömlu styrkirnir sér, sem skipta nokkrum millj. á ári, þar á meðal lækkun áburðar 1942, er nam 1. Millj. kr., og óeðlileg lækkun síldarmjöls, sem hvergi kemur fram sem beint framlag. Allir þessir styrkir hafa þessi þrjú ár ekki numið minnu en 5. Millj. kr. árlega, svo að þá er heildraupphæðin komin nokkuð yfir 100 millj kr. Hér eru ótalin framlög vegna sauðfjársjúkdóma, sem nema allmörgum millj. króna. En þetta væri nú allt saman gott og blessað ef þessi fjárhæð hefði farið til þess að bæta á varanlegan hátt búskaparháttu og vinnuaðferðir við framleiðsluna og við gætum skorið upp þann ávöxt að fá afurðirnar framvegis fyrir lægra verð. En það er ekki því að heilsa. Engar stórfelldar framfarir hafa átt sér stað þessi ár, sem geti lækkað verðið á vörunum án þess að skerða tekjur bænda. Obbinn af þessum peningum hefur farið til hátekjumanna í bændastétt, til þess að gera þá enn ríkari, Enn þá berjast smábændur við skort og flosna upp, jafnvel örar en áður gerðist. Fólkið flykkist úr sveitunum í bæina. En hvaða áhrif hafa svo þessar uppbætur, ef litið er fram í tímann. Engum óbrjáluðum manni getur komið það til hugar, að þessar uppbótagreiðslur geti haldið áfram til lengdar, og hvað tekur við, þegar þeim verður hætt? Við höfum í nokkurn undanfarin ár staðið frammi fyrir því vandamáli, að þjóðin hefur framleitt of mikið af kjöti og hefur því orðið að selja það kjöt, sem ekki var neitt í landinu, á erlendum markaði fyrir miklu lægra verð en bændur töldu sig þurfa að fá og kjötið var selt fyrir hér heima. Þessu vandamáli átti þjóðin að mæta á þann hátt að minnka kjötframleiðsluna þannig, að hún nægði þörf þjóðarinnar og ekki meira. Í staðinn fyrir þetta hefur verið farin uppbótarleiðin og bændur fengið jafnmikið fyrir allt kjöt, hvert sem það var selt á háu verði í bæjunum eða fyrir slikk úti í Englandi, og þetta hefur orðið til þess að örva kjötframleiðsluna enn meir en annars hefði orðið. Þegar svo uppbótunum verður hætt, komast kjötbændur í algert öngþveiti með framleiðslu sína. Sumir bændafulltrúarinr segja, að stórir markaðir munu opnast fyrir kjöt okkar á meginlandi Evrópu. Þessu er slegið fram. Þeir trúa því ekki sjálfir. Hrun í þessari atvinnugrein er fyrirsjáanlegt, og það eru einmitt fulltrúar bænda hér á þingi, sem hjálpast að við að koma kjötbændum í þessa klípu. Með sex manna nefndar samkomulaginu var lagt inn á nýjar brautir. Þar sömdu fulltrúar neytenda og framleiðenda um verð á afurðurnum, er miðaðist við það, að bændur hefðu sömu tekju og vinnandi fólk bæjanna. Verðniðurstöður n. urðu nokkru lægri en orðið hefði, ef fylgt hefði verið sömu reglu og fylgt var haustið 1942, þegar framsóknarmenn og Ingólfur á Hellu ákváðu verð á þessum afurðum, sem orsökuðu um 50stiga hækkun á vísitölunni. Þegar til framkvæmdanna kom, héldu framsóknarmenn því fram, að með sex manna nefndar samkomulaginu væri ríkissjóður skyldugur til að greiða verð nefndarinnar á alla framleiðslu bænda, hvort sem brúk væri fyrir hana eða ekki. Með skírskotun til slíkra raka voru verðuppbæturnar ákveðnar síðast. Nú hefur formaður Framsfl., HermJ borið þennan skilning til baka. Hann segir svo í grein sinni í Tímanum 26. Þ. m.: „Dýrtíðarl., sem nú eru í gildi, eru frá árinu 1943. Það hafa margir misskilið þessi l. Þeir hafa álitið, að með þeim tæki ríkissjóður ábyrgð á því, að bændur fengju tiltekið verð fyrir afurðir sínar. Svo er ekki. Í l. var ákveðið, að tiltekin n. (sex manna n. margumtalaða) skyldi komast að niðurstöðu um, hvar hátt verð bændur þyrftu að fá fyrir afurðir sínar, til þess að tekjur þeirra væru sambærilegar við tekjur annarra vinnandi stétta. Ef n. yrði sammála, skyldi álit hennar lagt til grundvallar við verðlagningu landbúnararafurða. Ríkið tekur hins vegar ekki ábyrgð á, að bændur fái þetta verð. Þetta vissu raunar allir frá byrjun, meira að segja framsóknarmenn líka. Það var bara eitt af ráðum þeirra til að koma fram uppbótarkröfum sínum á þingi að leggja þann skilning í dýrtíðarl. frá 1943, að ríkissjóður ábyrgðist bændum tiltekið verð. En nú þurfti Hermann að verja hendur sínar gagnvart árásum Jónasar frá Hriflu, og þá var betra að segja, að verðuppbæturnar fengjust fyrir baráttu hans manna og sniðugheit, en hafi ekki verið lögbundnar áður. Þannig hefur Jónas neitt Hermann til þess að segja satt. Í frv. því, sem hér liggur fyrir , er hins vegar gert ráð fyrir því að lögfesta ábyrgð ríkissjóðs á því, að bændur fái hið tiltekna verð fyrir afurðir sínar, ekki einasta til stríðsloka, heldur til 15. sept. n.k. Ég verð nú að segja að það stingur nokkuð í stúf við árásir Alþfl. á hendur sósíalistum fyrir þátttöku okkar í sex manna nefndar samkomulaginu að sjá ÁÁ, hv. þm. V-Ísf., meðal flm. þessa frv. En það er eins og fleira frá Alþfl., að það er erfitt að finna nokkra brú í því, sem þeir segja og gera. Sama má segja um niðurkaup dýrtíðarinnar. Fyrir nokkrum dögum veittist Alþýðublaðið að okkur sósíalistum fyrir það, að við áttum þátt í því að framlengja niðurkaupin í 8 daga, meðan viðræður fóru fram milli flokkanna, í stað þess að þau hefðu framlengd óákveðið, en nú flytur þm. þeirra, sá sami og ég nefndi áðan, frv., sem lögbindur niðurgreiðsluna til 15. sept. n.k. Tvískinnungshátturinn er svo mikill, að mann brestur orð til að lýsa honum. Uppbætur þær, sem nú er krafizt bæði til að bæta upp útfluttar afurðir og greiða niður afurðir bænda á innlendum markaði, nema nú um 25 millj. kr. Samtök bænda og fulltrúar þeirra hér á þingi, sem bera kröfu þessa fram, vilja að haldið sá áfram gamla mátanum við þessar uppbætur þó að þeir séu sjálfir farnir að sjá að þetta uppbótafargan allt eins og það er framkvæmt leiðir til hruns yfir mikinn hluta bændastéttarinnar. En það þýðir ekki að fást um það, fulltrúara bænda eru ekki til viðtals um samvinnu í þjóðmálum sem beinist að hinum stóru verkefnum, sem fyrir þjóðinni standa nú, nema þessi greiðsla fari fram. 25 millj. er að vísu stór upphæð og eðlilegt, að íbúar bæjanna, en á þeim lendi að greiða þetta fé, séu með nokkurn kurr út af þessum óhemju fjáraustri ofan á allt, sem þegar er búið að greiða til Íslenzka landbúnaðarins. Íslenzka þjóðin hefur nú tækifæri, sem hún hefur aldrei átt áður, tækifæri til þess að stórauka og endurskapa allt atvinnulíf sitt þannig, að atvinnuleysi verði bægt frá um ófyrirsjáanlega framtíð, kannske alveg. Þetta tækifæri stendur í sambandi við stríðslokin. Evrópustyrjöldinni er brátt lokið. Þjóðirnar hafa gengið í gegnum harðari skóla en nokkru sinni fyrr. Þeir einstaklingar, sem hafa lifað af hörmungarnar, hafa safnað sér mikilli lífsreynslu, og þeir eru ákveðnir í því að láta ekki fórnir sínar og kvalir verða til einskis. Þjóðir Evrópu vita, að ein höfuðorsök styrjaldarinnar var atvinnuleysið og baráttan um markaði og hráefnalindi, og þær eru ákveðnar í því að láta atvinnuleysið ekki koma aftur. Bandamann eru þegar byrjaðir undirbúning undir ráðstafanir til þess að fyrirbyggja atvinnuleysið, forystumenn þeirra gera sér það ljóst, að það er verkefni, sem hægt er að leysa. Þeir komast ekki undan þessari kröfu almenninga, því að það er eins auðvelt að útrýma atvinnuleysi á friðartímum ein og það er hægt á stríðstímum. Sovétríkin hafa endanlega fyrirbyggt atvinnuleysi hjá sér, og sú staðreynd er auðvaldsríkjunum enn þá meiri hvöt til að gera slíkt hið sama. En hvað þýðir það, ef ekkert atvinnuleysi verður í Evrópu? Það þýðir, að við höfum miklu meira en nægan markað fyrir allt það, sem við getum framleitt af fiskmeti og sjávarafurðum. Það mun koma á daginn, að framleiðslutæki okkar verða ekki nándar nærri nógu stór og mikilvirk til að geta látið í té næga vöru. Okkar bíður það verkefni að stórauka fiskiflota okkar með fullkomnustu nýtísku skipum, byggja hvers konar verksmiðjur til vinnslu sjávarafurða, raforkuver í sambandi við þær, byggja nýjar hafnir og önnur mannvirki til aukinnar framleiðslu sjávarafurða. Þetta eru mikil verkefni, og þjóðin er líka vel undir það búin að leggja í framkvæmd þeirra. Hún á 500 millj. króna inneign í erlendum bönkum. Með þessu fé er hægt að breyta atvinnulífi landsins og stórauka það. Ef þetta fé er notað til nýsköpunar atvinnulífsins á Íslandi, þá verður ekkert atvinnuleysi hér að stríðinu loknu. Þetta er hið stóra tækifæri Íslendinga, sem okkur hefur aldrei boðist áður og sem við getum glatað, ef ekki er þegar í stað gengið að framkvæmdum. Á þessum miklu tímamótum í sögu þjóðarinnar, þegar hún stendur frammi fyrir slíkum óhemju möguleikum til vaxandi menningar, þá hefur Alþýðusamband Íslands boðið atvinnurekendum fyrir munn íslenzks verkalýðs tveggja ára frið í öllum kaupstreitumálum til þess að gera sitt til að skapa þá þjóðareiningu, sem nauðsynleg er til samstilltra átaka í atvinnumálum þjóðarinnar með það fyrir augum að fyrirbyggja atvinnuleysi. Til viðbótar friðartilboði Alþýðusambandsins vil ég hér með lýsa yfir af hálfu Sósfl., og ég veit að þar tala ég fyrir munn meginþorra alls verkalýðs í landinu, að hann er meðmæltur, að ríkisstjórnin greiði þær 25 millj., sem fyrirliggjandi frv. fer fram á, ef það getur orðið til þess, að mynduð verði ríkisstj., sem ræðst í það strax að hagnýta alla þá miklu möguleika, sem þjóðin hefur nú til atvinnuframfara og ég hef áður lýst. Ef þjóðin gengur a því einhuga að endurskapa og auka atvinnulíf sitt, þá mun svo fara að jafnvel 25 millj. kr. reynist smámunir, sem enginn mun sjá eftir, að lagðar yrðu fram til þess að skapa nauðsynlega þjóðareiningu.



Herra forseti. - Síðasti ræðumaður, hv. þm. Siglf., sagði, að innkaupareikningar innflytjenda væru allir falsaðir. Hv. þm. veit, að það er ekki hægt að sækja hann til saka um það, sem hann segir úr ræðustóli Alþingis, en það er lítilmannlegt að bera heila stétt ósönnum ásökunum í skjóli friðhelgi þingsalanna. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls í sambandi við þetta frv. En vegna þess, að enginn af hv. ræðumönnum flokkanna hefur gert sérstaklega að umtalsefni fjárhagshlið málsins, vil ég gjarnan drepa lítillega á það efni. Búnaðarþing hefur f.h. bænda stigið hyggilegt og drengilegt spor með tilboði sínu um að falla frá þeirri nýju hækkun á verði landbúnaðarafurða, sem í gildi átti að ganga 15. sept. Er það fyrsta skrefið, sem stigið hefur verið til að stöðva vöxt verðbólgunnar sem raunhæfum ráðstöfunum. Enn þá hefur ekki sézt, að aðrar stéttir hafi fundið hvöt hjá sér til að fylgja þessu fordæmi, sem er þó hin eina og rétta leið út úr ógöngunum. En það eru því miður líkur til, að þetta skref eitt fyrir sig sé of skammt. En þótt reynt verði að nota þessa framboðnu aðstoð bænda til að stöðva verðbólguna um stund, er að mínu áliti vafasamt að unnt sé að uppfylla fjárhagslega þau skilyrði, sem sett eru fyrir aðstoðinni. Ef menn athuga, hvernig hægt er að stöðva verðbólguna, komast menn að raun um, að aðeins ein skynsamleg leið er fær, en hún er, að framleiðendur og launþegar og aðrir taki á sig þá lækkun á verðlagi, sem nauðsynleg , er aðeins til að stöðva verðbólguna, þó að ekki sé talað um að færa hana til baka, með þeirri aðstoð, sem ríkissjóði er mögulegt að veita. Þetta er sú leið, sem ríkisstj. hefur bent á í sínum dýrtíðarfrv., en litlar undirtektir fengið hjá flokkunum. En með því frv., sem hér liggur fyrir, er því verið að bera fram hluta af þeim till., sem stj. hefur lagt fram í þessum málum. Um það hefur nokkuð verið deilt, hvort bændur hefðu lagalegan rétt til að krefjast þess, að ríkissjóður tryggði þeim verð, sem ákveðið er með landbúnaðarvísitölunni. Hv. þm. Str. hefur nú kveðið upp úr með það í grein í Tímanum í fyrradag og sagt, að ríkið taki ekki ábyrgð á, að bændur fái þetta verð. En þótt ríkinu sé ekki með l. skylt að verðbæta útflutt kjöt, má segja, að mikil sanngirni mæli með, að það sé gert, sé þess kostur. En fjárhag ríkissjóðs eru að sjálfsögðu takmörk sett í þessu efni, og vegna þjóðarheildarinnar verður að gæta þess vel, að ríkinu sé ekki reistur hurðarás um öxl í þessu efni frekar en öðrum. En tekjur ríkissjóðs næsta ár munu varla gera betur en að standa undir rekstrarútgjöldum og nauðsynlegum framkvæmdum og ekki útlit fyrir, að neitt verði afgangs til að verðbæta afurðir, hvort sem er til sölu innan lands eða til útflutnings. Ef slíkar greiðslur eiga að halda áfram næsta ár, verður ekki hjá því komizt að afla nýrra tekna í því skyni með einhverjum hætti. Nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir, hversu mikil útgjöld frv. það, sem hér liggur fyrir, muni færa með sér yfir á ríkissjóð, og hvernig unnt er að inna þau af hendi. Meðalslátrun undanfarandi 10 ára mun vera um 5500 tonn. Ekki er varlegt að gera ráð fyrir meiri kjötneyzlu í landinu en 4000 tonnum. Þyrfti þá að flytja út 1500 tonn. Samkvæmt áliti sex manna nefndarinnar 1943 er gert ráð fyrir, að bændur fái kr. 6,82 fyrir hvert kg. Kjötverðlagsnefnd telur nú, að kostnaður á hvert kjötkg sé kr. 2,04, sem þarf að bætast við verðið til bænda. Er þá verðið í heildsölu um kr. 8,86 kg. Við það bætist svo smásöluálagning 13%. Ef unnt á að vera að selja kjötið á kr. 6,50 í smásölu eins og nú er gert, verður ríkissjóður að greiða kr. 3,10 með hverju kg, sem selt er innan lands. Fyrir 4000 tonn er framlagið .... kr. 12,400 þús. Fyrir útflutningskjöt fékkst í fyrra kr. 5,40 fyrir kg. Ef talið er, að það verð fáist aftur í ár, eru uppbætur á 1500 tonn útflutt kr. 3,46 pr. kg .................... – 5,190 – -Samtals kr. 17,590 þús. Ef minna fæst fyrir útflutninginn, hækkar þessi tala enn. Ef gert er ráð fyrir, að þessi áætlun standist, þá þarf eins og áður er sagt til verðuppbótar á kjöti frá 15. sept. 1944 til sama tíma 1945, í 12 mánuði ..................... kr. 17,590 þús. og á sama tíma fyrir mjólk .... - 3,960 Samtals kr. 21,550 þús. Ríkisstjórnin hefur gert ráð fyrir því í sambandi við frv. sitt um dýrtíðarráðstafanir að geta haldið áfram verðbótum til áramóta á sölu kjöts og mjólkur innan lands, eins og þær voru fyrir 15. sept., en það var talið, að væri að meðaltali um ein milljón króna á mánuði, en getur vel orðið meira. Að vísu er þar reiknað með einnar krónu lægri kostnaði á hvert kg kjöts en kjötverðlagsnefnd telur nú, að greiða beri. Sá kostnaður mundi hækka framlagið um 11/2 millj. kr. til áramóta, og skal það því tekið með. Ríkisstjórnin mundi því hafa reiknað með, að greiða þyrfti samtals með kjöti til áramóta um .........kr. 5,000 þús. og með mjólk ..............- 1,200 eða samtals um kr. 6,200 þús. Þetta hefur ríkisstjórnin gert sér von um að geta greitt af tekjum þessa árs, en fyrir því er þó alls engin trygging. Ef talið er nú, að ríkissjóður hafi þetta fé handbært fyrir áramótin, þá er sýnilegt, að til þess að standast þær greiðslur til 15. sept. 1945, sem ríkissjóði er ætlað að inna af hendi samkvæmt frumvarpinu, vantar 15 milljónir kr. Ég tel ekki nokkra von til, að hægt sé að taka þessa fjárhæð inn í fjárlög næsta árs, nema nýjum tekjum sé jafnframt bætt inn. Væri þá varla um annað að ræða en nýja skatta og þá helzt hækkun á tekjuskatti. Til þess að ná nefndri fjárhæð, tölulega séð, þyrfti að hækka tekju- og eignarskattinn um 60%. Hvort það væri gerlegt, er vafamál. Það mundi vera skattur á tekjur, er næmi frá 3% upp í 30%. Væntanlega tekst flokkunum með góðum vilja að leysa þann vanda, sem hér hefur verið bent á, án þess að stofna fjárhag og afkomu ríkisins í hættu. Að endingu get ég ekki varizt að vekja athygli á því, að sú leið, sem flokkarnir með frv. þessu hafa valið til að halda verðbólgunni í skefjum, er nákvæmlega sú sama, sem flokkarnir í nærri tvö ár hafa verið sammála um að fordæma, meðan ríkisstjórnin fór þessa leið, þá leið að halda verðbólgunni að nokkru leyti í skefjum með framlögum úr ríkissjóði. Sá er munurinn, að fjárframlög þau, sem hér er gert ráð fyrir, eru miklu hærri en ríkisstjórnin hefur greitt til þessa.



Herra forseti. - Efni þess frv., sem hér liggur fyrir, er þríþætt. Í fyrsta lagi, að sú verðhækkun á landbúnaðarvörum, 9,4%, sem nú skyldi verða samkvæmt sex manna nefndar samkomulaginu, komi ekki til framkvæmda um eins árs skeið. Þetta þýðir, að verð það, sem bændur hafa fengið heim fyrir kjöt, mjólk og aðra framleiðslu síðasta ár, skuli óbreytt haldast næsta ár. En þessi hækkun stafaði aðallega af þeirri kauphækkun í landinu, sem orðið hefur síðan 15. sept. í fyrra. Í öðru lagi á samkvæmt frv. að greiða úr ríkissjóði verðuppbætur á þær landbúnaðarvörur, sem flytja þarf til útlanda og selja þar lægra verði en fæst á hinum íslenzka markaði, verðbætur, sem nægja til þess, að bændur fái sama verð heim fyrir útflutningsvörurnar sem fyrir hinar, er seljast innan lands. Í þriðja lagi fer frv. fram á, að ríkissjóður leggi fram fé til þess að lækka hér innan lands útsöluverðið á landbúnaðarvörum, en þetta þýðir, að útsöluverðið verði óbreytt frá því, sem nú er. kjötkg á 6,50, mjólkurpotturinn 1,45 o.s.frv. Þessar niðurgreiðslur eða milligjafir hafa átt sér stað síðan í maí í fyrra. Síðan á árinu 1939 hefur dýrtíð farið sívaxandi hér á landi. Framfærsluvísitalan, sem ætlað er að sýna hæð dýrtíðar, hefur hækkað með hverju ári, 1939 úr 100 í 111 stig, 1940 úr 111 í 142 stig, 1941 úr 142 í 177 stig, og í janúar 1942 verður í fyrsta skipti stöðvun, sem stendur í 7 mánuði, og var hún afleiðing gerðardómslaganna. Þegar þau brustu vegna hinnar miklu eftirspurnar eftir vinnuafli, tók vísitalan enn á rás úr 183 stigum í júlí 1942 upp í 272 stig í árslok 1942, en á þessu tímabili brutust fram aðalgrunnkaupshækkanir og verðhækkanir á landbúnaðarvörum. Þegar þeirri útrás var lokið, stöðvaðist vísitalan um skeið. En síðan hefur dýrtíðin farið hækkandi, þannig að raunverulega er hún nú um 300 stig, en vísitölunni er haldið niðri í 272 stigum með milljónaframlögum úr ríkissjóði. Á þessum undangengnu tímum sífelldrar dýrtíðarhækkunar hafa mörg brigzlyrði gengið milli stétta og ein stéttin kennt annarri um, að hún ætti sök á dýrtíðinni. Kaupstaðabúar hafa margir hverjir valið bændum og fulltrúum þeirra þung orð fyrir hinar miklu verðhækkanir á kjöti og mjólk, smjöri o.s.frv. En bændur hafa sakað kaupstaðabúa fyrir hinar miklu kauphækkanir, sem þeir hafi komið fram, sem orðið hafi orsök verðhækkananna á landbúnaðarvörum. Flestir töluðu um, að þessi togstreita, þetta kapphlaup milli kaupgjalds og verðlags á innlendum markaði, væri höfuðorsök hinnar sívaxandi dýrtíðar. Þess vegna þóttust menn hafa himin höndum tekið, þegar sett voru l. vorið 1943 um skipun sex manna n., er finna skyldi grundvöll til að tengja saman verðlag og kaupgjald, finna sanngjarnt hlutfall milli tekna bóndans og verkamannsins. Og enn meiri var fögnuðurinn, þegar sex manna n. náði samkomulagi. Þá héldu margir, að meginorsök verðbólgunnar, kapphlaupið milli kaupgjalds og verðlags, væri úr sögunni. Nú var ákveðið og lögbundið: Meðan kaup verkamanna er þetta hátt, skulu afurðir landbúnaðarins kosta þetta. En skammur tími leið, unz ljóst varð, að með þessu samkomulagi var ekki bundinn endir á deilur. Gagnrýni kom fram á ýmsa lund. Sumum þótti afurðaverðið sett of hátt og bóndinn fengi þannig raunverulega talsvert hærri tekjur en launamaðurinn. Sumum þótti ekki nægilegt tillit tekið til hlutar sjómanna, sem yfirleitt bæru miklu minna úr býtum en þessar 14500–15500 kr., sem samkomulag var byggt á. Aðaldeilurnar urðu samt um útflutningsuppbæturnar, sem ég mun víkja að síðar. En mönnum varð skjótlega ljóst, að með sexmennskunni var að vísu fundið ákveðið hlutfall, ákveðin regla til að fylgja við verðlagningu landbúnaðarvara, en stöðvun dýrtíðarinnar var ekki fundin. Ef verkamaðurinn hækkaði grunnkaup sitt, og það var og er þeim frjálst með l., átti landbúnaðarverðið einnig að hækka sem bein afleiðing kauphækkunarinnar. Þegar nú í sumar var reiknuð út að nýju landbúnaðarvísitalan til að ákveða verðlagið að nýju frá 15. sept., kom í ljós, að kaupgjald í landinu og meðaltekjur launþega hafði á árinu hækkað það mikið, að landbúnaðarvörurnar áttu að hækka um 9,4 af hundraði. Hefði þetta komið til framkvæmda, mundi vísitalan hafa hækkað stórlega. Þegar svo horfði, sátu fulltrúar þingflokkanna fjögurra á daglegum ráðstefnum til að reyna að finna samkomulagsgrundvöll fyrir stjórnarmyndun og stöðva dýrtíðina. Myndin, sem við augum blasti, var ekki glæsileg: Dýrtíðin raunverulega um 300 stig, en haldið niðri í 272 stigum með því að greiða beint úr ríkissjóði a.m.k. eina milljón króna á mánuði. Ef 9,4% hækkunin, sem bændur samkvæmt dýrtíðarl. áttu heimtingu á, kæmi til framkvæmda, var tvennt til: Vísitalan hækkaði stórlega, eða ríkissjóður héldi útsöluverðinu óbreyttu frá því, sem nú er, með því að greiða milligjöf, en það hefði kostað 8–10 millj. kr. á ári í viðbót við þær stórkostlegu fúlgur, sem nú eru greiddar til niðurfærslu innan lands og útflutningsuppbóta. Þeim, sem voru að glíma við þessi vandamál, þótti rétt að leita álits bændanna um vandann. Búnaðarþing kom saman, ræddi málið og gerði nær einróma ályktanir, sem hér hefur verið lýst í umr. Þeir buðust til að afsala sér hækkuninni, 9,4%. Á móti fá þeir tvennt, tryggingu fyrir uppbótum' á útfluttar afurðir sínar um eins árs skeið og í öðru lagi von um stöðvun dýrtíðarinnar, stöðvun, sem bæði þeim sjálfum og þjóðinni í heild er hin mesta nauðsyn. Út af ummælum, sem hér hafa fallið um það, að Alþýðusamband Íslands hafi boðið frið um tveggja ára skeið, vil ég segja það, að á því tilboði eru tveir agnúar frá sjónarmiði atvinnurekstrar í landinu. Annar er sá, að þetta tilboð hefði þýtt samræmingu á kaupi, sem hefði aftur þýtt verulega kauphækkun víðs vegar um land. Og hinn er sá, sem öllum hlýtur að vera ljóst, að það er gersamlega útilokað að gera samninga um óbreytt kaupgjald til tveggja ára, hverju sem fram fer um verðlag að öðru leyti í landinu og á útfluttum vörum og hverjar ráðstafanir, sem menn t.d. vildu gera til að lækka dýrtíðina. Það er erfitt að segja fyrir fram í tölum, hve miklu nemur uppbótin á útfluttar afurðir landbúnaðarins um eins árs skeið, sem bændur fá. En hækkunin, sem bændur afsala sér, mun um árið nema 8–10 millj. kr. Útflutningsuppbæturnar, sem þeir fá tryggðar í staðinn, munu á þessu ári nema. að því er kjötið snertir, um 8 millj. kr., en þess er að gæta, að líkur benda til, að sú upphæð lækki talsvert, vegna þess að miklu minna þarf að flytja út af kjöti. Er gert ráð fyrir, að slátrun verði nú um 1200 tonnum minni en í fyrra, og verður a.m.k. því magni minna, sem nú þarf að verðbæta en áður. Talað er um, að jafnvel þurfi kannske ekkert að flytja út af kjöti af því fé, sem slátrað er á þessu hausti. Sumir segja, að bændur hafi fært hér mikla fórn, - aðrir, að bændur hafi aðeins gert einfaldan og hagstæðan verzlunarsamning, afsalað sér 8–10 millj. kr., en fengið tryggingu fyrir svipaðri upphæð í staðinn. Deilur um þetta eru tilgangslausar og jafnvel háskalegar. Þær gefa aðeins tilefni til metings milli stétta. Mér finnst ekki aðalatriðið vera, hvort hér er um fórn eða kaupskap að ræða. Það má rökstyðja hvort tveggja. Mér finnst meginatriðið vera hitt, að búnaðarþingið hefur sýnt óvenju glöggan skilning, viðsýni og þroska. Það þarf skilning til að afsala sér hagnaði, sem bændur áttu samkvæmt l. tilkall til, enda þótt þeir fái allmikið í staðinn. þegar það er haft í huga, að almennt munu margir bændur hafa gert ráð fyrir að fá hvort tveggja, útflutningsuppbæturnar, eins og undanfarin ár, og þessa hækkun um 9,4%, sem aðallega er afleiðing hækkaðs kaupgjalds. Ég veit, að mörgum hefur gramizt útflutningsuppbæturnar og talið, að með þeim væri verið að ausa fé úr ríkissjóði að ástæðulausu í stað þess að safna í sjóði til framkvæmda síðar. En ég veit líka, að margir hafa ekki gert sér fulla grein fyrir því, hvernig þessar uppbætur eru til komnar. Fyrir stríð áttum við hagstæða, vaxandi og batnandi markaði á Norðurlöndum og í Mið-Evrópu fyrir íslenzkar landbúnaðarafurðir. Síðustu árin fyrir stríð seldum við slíkar vörur þangað fyrir 5–6 millj. kr. á ári, - árið 1938 fyrir kr. 5.800.000 og árið 1939 fyrir kr. 7.331.000. Þegar Ísland var hernumið, lokuðust þessir markaðir. Ríkisstjórnin gerði þá kröfu á hendur Bretum til skaðabóta fyrir þessa markaðslokun. Bretar viðurkenndu þetta með því að greiða okkur 5 millj. kr. á árinu 1940, sem að langmestu leyti fór til bændanna. Þegar hernámi Breta var aflétt og Bandaríkjamenn tóku að sér hervernd landsins, tóku þeir ekki að sér þessa bótagreiðslu áfram, en lofuðu í staðinn hagkvæmum verzlunarsamningum. Verð það, sem þeir hafa síðan greitt fyrir landbúnaðarvörur okkar, hefur að vísu verið sæmilega hagstætt, en ekki nægt til að skila íslenzkum bændum verði til jafns við innlenda söluverðið. Þá tók ríkissjóður við að greiða þessar verðuppbætur, og siðferðileg skylda hans til þess jókst að sjálfsögðu, þegar sex manna nefndar samkomulagið var gert og verðinu innan lands var haldið niðri í stað þess að bændur höfðu náttúrlega heimild til að hækka verðið á innlendum markaði til að vega á móti hinu lága útflutningsverði. Að því er snertir niðurgreiðslurnar á hinum innlenda markaði hafa mörg svigurmæli verið mælt. Þær eru í því fólgnar, að við höfum borgað á síðari árum t.d. kr. 1.45 fyrir mjólkurlítrann í stað kr. 1.61 og kr. 6.50 fyrir kjötkílóið í stað a.m.k. kr. 8.45. Þessar greiðslur hafa verið kallaðar ölmusur til bænda af sumum, neytendaskattur af öðrum. Hvort tveggja er rangt. Þessar greiðslur eru inntar af hendi til þess að halda niðri dýrtíðinni eða réttara sagt vísitölunni. Og þetta er gert ekki fyrir sérstakar stéttir, heldur fyrir þjóðfélagið í heild. En um hitt má deila, hvort þetta er skynsamleg ráðstöfun eða ekki. Þó hafa margar aðrar þjóðir gengið þessa braut. Og fyrst á annað borð hefur verið byrjað á þessari leið, þá virðist mér, að það væri fásinna að hætta henni rétt um þær mundir, sem styrjöldinni er að verða lokið í álfunni, en stríðslokin þýða gerbyltingu í fjárhags- og dýrtíðarmálum þjóðarinnar. Mönnum blöskrar dýrtíðin hér á landi, og það er eðlilegt, en þó hefur vísitalan ekki nándar nærri náð því, sem hún komst í lok síðustu heimsstyrjaldar. Dýrtíðin hefur fært okkur margs konar örðugleika og aukið misrétti að sumu leyti, einkum gagnvart sparifjáreigendum. Hún hefur þó ekki eingöngu dökkar hlíðar. Hún hefur fært íslenzkum verkamönnum, sem unnið hafa fyrir erlenda setuliðið, miklu meira fé en ella hefði orðið og losað marga bændur úr skuldum. Nú sem stendur getur meginið af atvinnurekstri okkar staðizt. Hins vegar er stórhætta á stöðvun á atvinnurekstri hjá okkur, ef dýrtíðin vex frá því, sem nú er. Meginverkefnið nú er stöðvun dýrtíðarinnar. En jafnframt þyrfti þing og ríkisstjórn - hver sem hún verður - að búa út áætlun um niðurfærslu dýrtíðarinnar og framleiðslukostnaðar, er við tæki, ef útflutningsverð á aðalafurðum okkar lækkar verulega. En á hverjum tíma verður framleiðslan til lands og sjávar að bera sig, til þess að við getum leyst þau ótæmandi framtíðarverkefni, sem biða hinnar íslenzku æsku. Alþjóð manna hefur legið Alþ. á hálsi fyrir að hafa ekki stöðvað dýrtíðina og myndað þingstjórn. Það má vera, að við þm. séum bæði illgjarnari og vitgrennri en fólk er flest og að einnig sannist á okkur orð Ólafs Pá, að því verr dugi heimskra manna ráð sem þeir komi fleiri saman. En fyrir atbeina þ. hefur samt nú verið stigið heillavænlegt spor til stöðvunar verðbólgu, sem búnaðarþing léði máls á. Og svo segir mér hugur um, að áður langt líði muni Alþingi Íslendinga bera gæfu til að bjarga því, sem eftir kann að vera af virðingu þess. og mynda ríkisstjórn, er styðjist við öflugan meiri hluta þings og þjóðar.



Herra forseti. - í ræðum nokkurra hv. þm., og þá sérstaklega þeirra hv. 2. þm. Rang. (IngJ) og hv. þm. Siglf. (ÁkJ), var nokkuð minnzt á möguleika til myndunar nýrrar stjórnar. Er því rétt að minnast nokkuð á það atriði. Í sambandi við tilraunir Alþ. til lausnar dýrtíðarmálanna og þá einnig þann þátt, er hér liggur sérstaklega fyrir til umr., hefur mikið verið rætt og ritað um myndun nýrrar ríkisstjórnar. Sú stjórn, er fyrir tæpum tveimur árum var skipuð af ríkisstjóra án þess að eiga stuðning þingsins, hefur sagt af sér og gegnir nú störfum, þar til ný stjórn er mynduð. Alþfl. var því mjög andvígur, að farið væri inn á þær brautir um skipun ríkisstjórnar, er gert var í desember 1942. Hann taldi sjálfsagt, að þeir flokkar, sem skyldastar hafa skoðanir, reyndu að mynda ríkisstjórn. En það tókst ekki. Þá var bæði reynt að mynda stjórn allra flokka í sameiningu og einnig vinstri stjórn, þ.e. stjórn Alþfl., Framsfl. og Sósfl. Þessir þrír fl. höfðu allir gefið út dægurmálastefnuskrá, þar sem gætti mjög líkra sjónarmiða í mörgum atriðum. En það varð ljóst, að kommúnistar óskuðu þá ekki eftir að ganga í vinstri stjórn, og e.t.v. sízt með Alþfl. og Framsfl. Það varð því ekki úr neinni myndun ríkisstjórnar, er hefði stuðning meiri hl. þings. Má vafalaust með nokkrum rökum leggja Alþ. það til lasts, að því hefur ekki tekizt að mynda meiri hl. stjórn. En það skyldu þá kjósendur hafa í huga, að þeir hafa skipað Alþ. að flokkum til á þann veg, sem nú er, en það hefur aftur leitt til ástands þess, er ríkir. Alþfl. hefur frá upphafi miðað afstöðu sína til ríkisstjórnar einungis eftir málefnum. Hann veitti hlutleysi stjórn Framsfl. á árunum 1927–1931, til framkvæmda á ákveðnum umbótamálum. Hann tók þátt í stjórn með Framsfl. árin 1934–38, og var sú stjórn byggð á ýtarlegum og ákveðnum málefnagrundvelli. Hann tók einnig þátt í samstjórn þriggja flokka 1939–42, einnig á grundvelli ákveðinna og mikilsverðra málefna, er áður var um samið. Hann hefur einnig í öll skiptin orðið að hverfa frá stjórnarsamstarfi vegna skýrs og ákveðins málefnaágreinings. - Umræður um stjórnarmyndun hafa af Alþfl. hálfu einungis snúizt um málefni, er skapað gætu raunhæfan grundvöll fyrir stjórnarsamstarfi. Og Alþfl. getur ekki tekið þátt í stjórn með öðru móti en því, að samið sé um málefni, þar sem úrlausn þeirra sé svo nálæg sjónarmiðum flokksins, að hann teldi, að búast mætti við raunhæfum aðgerðum, en ekki kyrrstöðu og óheilindum. En sá grundvöllur með samstarfi meiri hl. þings hefur ekki fundizt enn, hvað sem síðar kann að verða. Það mál, sem hér liggur fyrir til umræðu, er aðeins einn þáttur bráðabirgðalausnar á dýrtíðarmálunum. Alþfl. tekur afstöðu til þess máls án tillits til þess, er kann ofan á að verða um stjórnarmyndun. Hann er ekki sammála Sameiningarflokki alþýðu, sósíalistaflokknum um það að vera með frv. þessu, ef hann fái að fara í stjórn, en annars á móti því, - en þessi skoðun kom fram í aðalmálgagni þess flokks, Þjóðviljanum, í gær, þar sem eftirfarandi klausa er skráð í ritstjórnargrein: „Það er kunnara en frá þurfi að segja, að Sósfl. er andvígur útflutningsuppbótum, og hann telur, að niðurgreiðslan á landbúnaðarafurðum á innlendum markaði leysi engan vanda. En þrátt fyrir þetta mun flokkurinn fallast á þessar aðferðir, ef það er nauðsynlegt til þess að komið verði á stjórn ... Hvað Sósfl. snertir er þetta atriði því útrætt, og spursmálið um verðlag landbúnaðarafurða þarf ekki að hindra samvinnu flokkanna um ríkisstjórn.“ Nú hafa menn heyrt ræðu hv. þm. Siglf. (ÁkJ), þar sem hann gat um það frá sínu sjónarmiði séð, hversu geigvænleg villa hefði verið gerð á búnaðarþingi og til hagsbóta aðallega fyrir framleiðendur á kindakjöti, en gegn þeim bændum, sem aðallega stunda mjólkurframleiðslu. Og hann komst að þeirri niðurstöðu, að þetta samkomulag búnaðarþings væri öllum til óþurftar. Þessi sami hv. þm. var að tala um tvískinnung hjá öðrum flokkum. En ég veit ekki, hvað á að kalla þetta, að telja þessar aðgerðir búnaðarþings stórhættulegar og stórvítaverðar þjóðhagslega séð, en vera reiðubúinn að vera með þeim, ef sami flokkur kemst í stjórn. Mér virðist, að um þetta megi segja það sama og gamall stjórnmálaþulur á Austurlandi sagði eitt sinn - að vísu í öðru sambandi: „Þetta er gymnastikk, sem hlýtur að mistakast.“ Þótt meiri hl. Alþ. afgreiði það mál, er hér liggur fyrir, e.t.v. með óánægju margra, er þó frá sjónarmiði Alþfl. séð ekki ráðið fram úr mörgum vandaanálum, er úrlausnar krefjast á næstu tímum, og þá m.a. afgreiðslu fjárl. og öflun tekna til nauðsynlegra framkvæmda. Hljóta þá þeir, er vildu standa saman að ríkisstjórn, að komast að samkomulagi um þau málefni. Alþfl. gerir sér það vel ljóst, að í nánustu framtíð eru mikilsverð tímamót í stjórnmálum, bæði hér á landi og í álfunni yfirleitt. Þegar ófriðnum lýkur, taka við nýir tímar. Íslendingar hafa sloppið við mestu ógnir ófriðarins, þó að ekki verði því gleymt, að hin hrausta sjómannastétt hefur goldið tilfinnanlegt afhroð af völdum stríðsins. En hér hefur safnazt í landinu mikill auður, meiri en nokkru sinni fyrr. Afkoma meginhluta verkamanna og sjómanna hefur verið góð hin síðustu ár. Sama og ekki síður er hægt að segja um bændastéttina. Og margir atvinnurekendur í stórútgerð, verzlun og öðrum atvinnugreinum hafa safnað stórfé. En atvinnutæki landsmanna eru of fá, úr sér gengin og ekki í samræmi við hina stórauknu tækni og framfarir í vélamenningu síðustu tíma. En þetta skapar ríka þörf nýskipunar. Og verulegur hluti auðmagns er til í landinu til uppbyggingar. Hinni réttlátu kröfu hins vinnandi lýðs um að hindra með öllu atvinnuleysi verður og þarf að fullnægja. En til þess þarf að taka upp skipulagsbundnar framkvæmdir og framleiðslu eftir áætlun (planökonomi). Tvær heimsstyrjaldir á síðustu áratugum hafa leitt það í ljós, að hægt er að útrýma atvinnuleysinu, ef framleiðslu- og dreifingarhættir eru skipulagðir af skynsemi. En það verður ekki gert til hlítar nema með opinberri íhlutan. En framleiðsluna verður að skipuleggja þannig, að hún samræmist þörfum þjóðarinnar og sé miðuð við markaðsskilyrði. En til þess, að það geti orðið, þarf án efa að koma upp nýtízku framleiðslutækjum, ekki hvað sízt með nýjum skipum til fiskveiða, aukningu og nýskipun á verksmiðjum í fiskiðnaði, bættum og auknum skipasmíðastöðvum og vélaverksmiðjum. Og hvað landbúnaðinn snertir er þörf mjög aukinnar tækni, nýrra véla og áburðarverksmiðju. En þetta er ekki hægt að framkvæma til fullnustu án íhlutunar og aðgerða ríkisvaldsins. En í þessu skipulagi getur hið frjálsa framtak notið sin innan vissra takmarka háð eftirliti, með það fyrir augum, að hagur einstaklinganna verði að víkja fyrir heill fjöldans. Og allt þetta eru engir draumórar eða skýjaborgir. En til alls þessa þarf lýðræðisleg og sterk samtök vinnustéttanna í landinu. Það þarf samstarf bænda og verkamanna, mótað af félagshyggju og skilningi. Til þess dugar engin stjórn sundurleitra afla, þar sem togað er í skæklana á alla vegu og allt endar með kyrrstöðu. Það þarf þvert á móti stjórn lýðræðissinnaðra, framsækinna manna, er skilja hinn nýja tíma og miða störf sín við þjóðfélagslega heill án þröngra stundarfríðinda einstakra gróðamanna og sérhagsmuna. Verklýðshreyfingin á grundvelli lýðræðis og félagslegra umbóta hlýtur að verða sterkur og nauðsynlegur þáttur í þessu mikilsverða starfi framtíðarinnar. Alþfl. vill fyrir sitt leyti eiga þátt í lausn þessara mikilsverðu verkefna. Hann er reiðubúinn til samstarfs við þau önnur lýðræðisöfl þjóðfélagsins, er hafa skilning, skoðun og heilindi til slíkra skipulagsbundinna framkvæmda, þar sem þjóðarbúið sé rekið með skynsemi, festu og réttlæti.



Herra forseti. - Baráttan við dýrtíðina hér á landi er orðin jafnlöng og styrjöld sú, sem nú stendur og aðrar. þjóðir heyja umhverfis okkur gegn frelsisráni, kúgun og tortímingu. Sífelldar sigurfregnir hafa verið að berast undanfarið, sem boðað hafa hinum undirokuðu, að lausnarstundin sé komin eða sé í nánd. En af baráttu okkar við ægilegasta skemmdarafl styrjaldaráranna hér á landi, dýrtíðina og verðbólguna, sem stríðið hefur í för með sér, hafa fáar sigurfregnir borizt til þessa. Eigum vér þar þó að mestu við sjálfa oss að eiga. Dýrtíðin hefur tútnað út ár frá ári, þrátt fyrir milljónir, sem henni hafa verið fórnaðar, þrátt fyrir stór orð og sterkar ályktanir, þrátt fyrir alla samninga, blíðmælgi og kjass. Sumir hafa jafnvel litið til hennar hýru auga, að hún flytti fríðindi og fleiri og fleiri krónur með sér, og aðrir hafa mælt henni bót, þegar verst gegndi, til að geta komið fram annarlegum áformum um völd eða aðstöðu, líkt og Sæmundur á selnum forðum, og er varla tími til að rekja þá raunasögu hér að þessu sinni. þó að full ástæða væri til þess. En það gefst sjálfsagt tækifæri til að gera það síðar. Nú mun þó vera svo komið, að öllum hugsandi mönnum er farið að skiljast. að lengra verður ekki áfram haldið, ef varanlegt tjón á ekki af að hljótast fyrir allar stéttir og þjóðina í heild. Gælur, athafnaleysi og gróðavon er hér ekki lengur um að ræða fyrir neinn einstakling eða stétt, heldur tap og tjón og smán fyrir alla, því lengra sem haldið er á þessari braut. Fram undan blasir ekki annað, ef ekkert er að gert, en að þjóð vor bíði fullnaðarósigur um lausn síns fyrsta alvarlega innanlandsmáls, eftir að hún er alfrjáls orðin, og stefnt beint í fjárhagslegt og atvinnulegt hrun, samhliða því sem aðrar þjóðir fagna frelsi og sigri í þeirri ægilegu eldraun. sem yfir þær hefur gengið. Það er ekki leiðinleg byrjun fyrir hið unga lýðveldi. Þjóðinni hefur borizt mikill auður í hendur á fáum árum, meðan öðrum hefur blætt, svo að nú er hún auðugri af veraldarauð en nokkru sinni fyrr í sögu sinni. Og þó verður að segja það eins og er, að hún er nú sennilega nær fjárhagslegu og atvinnulegu hruni, ef dýrtíðin væri látin hafa sinn gang, heldur en á mestu kreppu- og skuldaárunum, sem yfir hana gengu og mörgum hefur orðið tíðrætt um. Nokkur hundruð milljónir, sem nú eru í erlendum innstæðum, verða fljótar að hverfa. Þær hverfa fljótar en þær komu, ef þjóðin ætlar að treysta á þær sér til framfæris í stað atvinnulífs síns og framleiðslu. Ef oss tekst því ekki að treysta gang og afkomu atvinnuveganna, þannig að vér verðum samkeppnisfærir við þær þjóðir, sem brátt taka að sinna sömu störfum og vér og keppa um sömu markaði, eftir að vopnin eru kvödd, þá verða örlög vor næstu árin lík og örkumla manns, sem að vísu á innstæður nokkrar, en hefur misst starfsorku sína til að sjá sér og sínum farborða. Það er engin þörf að lýsa því máli, sem dýrtíðin óheft talar til allra nú, sem vilja heyra. Það hafa aðrir gert nægilega skýrt hér á undan mér í kvöld og áður. Það nægir að benda á það, að enginn mun vilja taka á sig ábyrgðina lengur að láta dýrtíðina lausa nú. Jafnvel þeir, sem áður hafa gert gælur við hana, og þeir, sem jafnvel óska fullkomins hruns og upplausnar í fjárhags- og atvinnulífi þjóðarinnar, af einhverjum annaxlegum ástæðum, munu vart vilja vera lengur við hækkun dýrtíðarinnar kenndir. Og víst er um það, að enginn mun vera fáanlegur lengur til að sitja eða setjast í ráðherrastólana til að stjórna út í hið fyrirsjáanlega hrun fjármála- og atvinnulífsins, ef ekkert er að gert. Þetta eitt ætti að vera nægileg bending þeim, sem máske vilja enn ekki sjá. Þá er hagur ríkissjóðs þannig, eins og bent hefur verið á, að hann verður að skera stórum niður allar verklegar framkvæmdir og fella alveg niður allar dýrtíðargreiðslur, ef hann á að standast útgjöld sín, þau, er nú eru, miðað við að greiða vísitöluna 250, en hún er þegar 272, eins og kunnugt er. Það er því valt, svo að ekki sé meira sagt, að tala um mikilvægar tryggingar hjá slíkum sjóði fyrir atvinnuvegina, þótt einhverjar samþykktir fengjust um framlög þaðan. ef stórauknar tekjur fást ekki um leið og trygging fyrir því, að framlög fáist og örugg framkvæmd til að halda vísitölunni niðri. Ella munu öll framlög, hversu há sem þau væru, til atvinnuveganna, verða blekking ein og verra en það. Ég sé t.d. ekki, hvaða gagn bændum er í dálítið hækkuðu afurðaverði, ef vísitala framfærslukostnaðar eykst margfalt meira en því nemur, meðan það hækkaða verðlag er í gildi. Ég fæ ekki heldur séð, hvert gagn verkamanninum eða launamanninum er í því að fá hækkað kaup, ef hækkun þess og vísitölunnar veldur því. að atvinna þeirra rýrnar stórum og atvinnuöryggi allt og þeir verða fleiri og fleiri að fara að ganga auðum höndum. Og ég fæ ekki heldur séð, hvert gagn gróðamanninum er í því að safna fleiri krónum. ef gildi þeirra minnkar í hlutfalli við fjölgunina eða meira en það. Öll slík vinnubrögð og ráðstafanir til þeirra eru hrein Kleppsvinna, og engum hægt að telja trú um, að sé á neinu viti byggt. nema þeim einum, sem stríðsgróðinn og hin mikla velta stríðsáranna hefur gert staurblinda fyrir öllu öðru en hækkandi tölum. En afleiðing hinna hækkandi talna er eyðing þeirra verðmæta, sem fengin eru, og leiðir fyrr eða síðar til fullkomins hruns. Hér verður því að stinga fótum við, og ég hygg, að allir séu sammála um. að komin sé ellefta stund til að gera það. Þingið er áfellt leynt og ljóst fyrir að geta ekki myndað ríkisstjórn og leyst allan vanda þegar í stað. En sannleikurinn er sá, að allar ráðstafanir, sem það hefur reynt að gera eða einhver hluti þess, hafa verið affluttar og eyðilagðar í framkvæmd af þeim sömu mönnum, sem harðast dæma. Allir hafa heimtað áframhald kapphlaupsins fyrir sig, verkamenn hærri laun, framleiðendur hærra verð og gróðamenn og milliliðir meiri gróða og minni hömlur og skatta. En nú er það sannast mála, að hvert það þing og hver sú ríkisstjórn, sem slíkum kröfum vildi lengur þóknast, væri vitandi vits að leiða þjóð sína á helleiðir. Hér eiga aðallega þrjár hagsmunaheildir þjóðfélagsins hlut að máli. Og allar hafa þær viljað hafa sinn hlut sem mestan, eins og mannlegt er. Það eru framleiðendur til lands og sjávar, það eru verkamenn og launþegar, og það eru eigna- og gróðamenn. Kapphlaupinu um stríðsgróðann er áreiðanlega að verða lokið. Nú hefst kapphlaupið um það að tryggja það, sem fengið er. Framleiðendur þurfa að tryggja atvinnurekstur sinn, verkamenn og launþegar þurfa að tryggja atvinnu sína, og eignamenn þurfa að tryggja verðmæti sín. Og enginn getur fengið þá tryggingu, sem hann þarf, nema hagur þjóðarheildarinnar sé tryggður fyrst og fremst. Ella eiga allir á hættu að tapa öllu. Eðlilegast væri, að framlög þessara aðila allra til tryggingar sér og þjóðinni væru að nokkru í hlutfalli við það, hverjir eiga mest á hættu, ef hrunadansinum er áfram haldið til enda. Er þá ekki að efa það, að fyrst kemur röðin að þeim, sem peningana eða innstæðurnar eiga. Fjárhagslegt hrun eyðir þeim með öllu, og áframhaldandi vísitöluhækkun lækkar fyrst kaupmátt þeirra. Nægir þar að benda til, hversu farið hefur um innstæður þeirra, sem áttu þær áður en kapphlaupið hófst. Vinna verkamannsins og framleiðslutæki og bústofn atvinnurekandans munu hins vegar jafnan verða nokkurs virði, einnig eftir að hrun væri gengið yfir. Þó að þessu sé þannig farið, hafa þó hér sem oftast hinir síðustu orðið fyrstir. Bændur landsins hafa hvað eftir annað boðið fram hlutfallslega lækkun. Og þegar því hefur ekki verið sinnt, heldur dýrtíðaraldan verið notuð beinlínis til að níðast á þeim og rétti þeirra, þá bjóðast þeir nú til að ganga í fremstu víglínu og færa fyrstu fórnirnar, til þess að íslenzka þjóðin geti umflúið hinn vansæmandi ósigur fyrir sjálfri sér í dansi kringum gullkálfinn, þar sem hún mun ranka við sér á eyðimörku hér um bil samtímis því, sem aðrar þjóðir umhverfis hana rísa til frelsis og endurreisnar, er martröð harðstjórnar og hernaðar er af þeim létt. Frumvarp þetta, sem hér liggur nú fyrir, er máske annar merkilegasti viðburðurinn í löggjöf þessa árs og mun vissulega verða talið það, ef það verkar eins og til er ætlazt af þeim, sem mest hafa að því unnið. Öllum var ljóst, að stofnun lýðveldis á Þingvöllum 17. júní s.l. væri nafnið eitt, ef þjóðin ætti ekki þegnskap, þjóðhollustu og manndóm til að færa þær fórnir, sem þörfin krefur, þegar sameiginleg hætta steðjar að. Vér erum að vísu bardagafúsir, Íslendingar, eins og forfeður vorir, og er það ekki nema gott, þegar við á og við viljum útrýma órétti og jafna sakir okkar á milli. En við ættum líka að hafa lært það af forfeðrunum, að það er háskalegt að geta ekki snúizt sameiginlega til varnar, látið deilur og óuppgerðar sakir hvíla í bili, ef þjóðin öll er í hættu, jafnt fátækir og ríkir, þeir, sem góða hafa aðstöðu og illa. Ég fagna því, að frumvarp þetta er fram komið sem fyrsta sáttatilraun í deilu þeirri, er yfir stendur, og ég fagna því, að þeir urðu fyrstir, sem ég tel mig fulltrúa fyrir, þó að þeim hafi ekki borið skylda til öðrum fremur. Menn mega kalla það búhyggindi af bændum að afsala sér stundarhag til að tryggja sjálfa sig og þjóðina alla gegn bráðum voða. Það álita líka sjálfsagt margir bændur, að svo sé. En eru það þá ekki líka búhyggindi af launþegum og verkamönnum, eignamönnum og gróðamönnum að gera slíkt hið sama og feta í fótspor bændanna í þessum efnum? Og víst er um það, að fyrir þjóðina alla eru það búhyggindi hin mestu. Og ef aðrir halda, að þetta sé ávinningur fyrir bændur, því vilja þeir þá ekki einnig taka slíkan ávinning sér til handa, gleyma einhverju af stundarhagsmununum og horfa lengra fram í tímann en til næsta dags? Það, sem gert er með þessu frumvarpi, er gert í því örugga trausti, að aðrir komi á eftir í slóðina, verkamenn og launþegar slái af kröfum sínum í bili, stöðvi stríðið og snúist á sveif með þeim öflum, sem vilja vinna að því að styrkja og efla atvinnuvegi okkar til samkeppninnar út á við, sem nú er á næsta leiti. Og það er einnig gert í þeirri von, að þeir, sem fjármunina eiga mesta. vilji leggja fram það fé, sem með þarf til að snúa við straumi dýrtíðarinnar þannig, að stefnubreytingin þurfi ekki að mæða of þungt á hinum aðilunum tveim, vegna of snöggra umskipta og óþæginda, sem þar af leiðir. Það er ætlazt til þess af þeim, sem að þessu standa, að fjárframlög fáist til að tryggja hag og skuldbindingar ríkisins, og það er ætlazt til þess einnig, að örugg framkvæmd þessara mála verði tryggð með stuðningi Alþ. Ef einhverjar af þessum vonum bregðast, sem þannig fylgja frá fulltrúum bændanna, kapphlaupinu haldið áfram af hinum aðilunum og hrun því ekki umflúið, þá geta þeir, sem mest hafa áfellzt bændur hingað til, snúið geiri sínum annan veg og athugað sinn eigin hlut í því, sem á eftir kemur. Bændur munu þá verða knúðir til að taka þátt í þeim dansi til enda, og þeir munu þá bæði hafa lagalegan og siðferðilegan rétt og það sterkari og meiri en nokkru sinni fyrr. Þau átök, sem hér eru fram undan. eru gerð til þess að bjarga í bili þeim verðmætum, sem styrjöldin hefur skolað hér á land, og það eru þau búhyggindi, sem brýnust og sjálfsögðust eru nú. Þegar það hefur áunnizt og við stöndum jafnfætis öðrum þjóðum í samkeppni um markaði og viðskipti, þá verður fram að fara það eðlilega eignauppgjör, eignajöfnun og uppbygging nýs atvinnulífs og framfara, sem nú vantar samhug og samstarf til að framkvæma á Alþ. Við verðum að tryggja, að þessi verðmæti verði ekki að engu vegna áframhaldandi verðbólgu, og ef það tekst, er engin hætta á því, að þjóðin vitkist ekki til að nota þau sér til hagsældar, framfara og nýrrar sóknar í menningar- og athafnalífi sínu. Með frumvarpi þessu hafa bændur lagt fram sinn skerf og segja nú við hina, sem sameiginlega hagsmuni eiga með þeim um, að vel takist : „Eftir er enn yðvarr hlutur.“ Því spyrja menn nú: Hvað gera aðrar stéttir? Ætla t.d. verkamenn að halda áfram vinnustöðvunum og kröfum um hækkað kaupgjald, jafnvel þeir, sem hafa miklu hærri árstekjur en sem nemur meðaltekjum bændanna? T.d. þeir, sem nú hafa gert verkfall við eitt fyrirtæki hér í bænum, en höfðu í árstekjur s.l. ár frá 16600 kr. upp í 27 þúsund kr.? Telja verkamenn, að þetta muni reynast hollt þjóðfélaginu í heild og þeim sjálfum? Mun það leiðin til að skapa atvinnuöryggi. tryggja öllum vinnu og lífvænlega afkomu? Hvað mundi fyrirtæki þeirra lengi geta veitt þeim það, þegar taka þarf upp samkeppni við aðrar þjóðir á mörkuðunum? Eða ætla verkamennirnir að taka sömu stefnu og bændurnir, slá af kröfunum til þess að tryggja heilbrigt samkeppnisfært atvinnulíf og þar með sína eigin framtíð? Ætla þeir að viðurkenna í orði og verki þá staðreynd, að til þess að unnt sé að sjá öllum verkfærum mönnum fyrir stöðugri vinnu, þurfa verkalaunin að miðast við það, hvað framleiðslustarfsemin gefur af sér? Enn fremur verður spurt: Hversu fúsir verða fulltrúar eigna- og gróðamanna til að leggja fram og sætta sig við álögur, sem með þarf til að framkvæma það, sem hér er gert ráð fyrir, að afstýra frekari vexti dýrtíðarinnar og standa undir þeim niðurgreiðslum. sem til þess þarf? Þannig er spurt um land allt, og menn bíða óþreyjufullir eftir svörum. En nú er ekki hægt að svara með orðum einum, heldur verkum. Það verða menn að gera sér ljóst. Þeir, sem hér eftir, meðan þessi barátta er háð til lokasigurs, gera ekki annað , en að auka kröfur sínar um fé og fríðindi, eru í blindni leiddir af leiðtogum og forsvarsmönnum, sem hafa allt annað í huga en að sigrast á þeim sameiginlega óvini, sem nú er við dyr íslenzku þjóðarinnar. Og þeir hafa illt í huga, hversu fagurlega og friðvænlega sem þeir tala. Viljinn til samvinnu verður frá þessum degi mældur eftir því, hvað menn sýna í verki við að fórna og slá af þrengstu hagsmunakröfum sínum og fríðindum til að skapa grundvöll fyrir heilbrigt atvinnu- og fjárhagslíf eftir iðuköst styrjaldaráranna og vímu stríðsgróðans. Hér eftir verðum við að keppast við að færa þær fórnir, sem þjóðin þarf til að tryggja fjárhagslegt og atvinnulegt frelsi sitt og sjálfstæði. Enn er tími til þess, ef viljinn er fyrir hendi. Hver ætlar að skerast úr leik?



Herra forseti. - Háttv. hlustendur. Það hafa verið sögð mörg fögur orð um hina miklu fórn bænda. Ég hygg þó, að einn þm., hv. þm. Mýr., hafi sagt sannleikann allan í einni setningu. Hann sagði, að bændur hefðu átt kröfu, sem vafasamt væri, hvort þeir hefðu getað tryggt betur. Þeir áttu kröfu á hækkun um nær 10%, en höfnuðu henni til þess að tryggja hag sinn enn betur og fá það tryggt, að verðbættar yrðu landbúnaðarafurðir á erlendum markaði. Bændur hafa reiknað sitt dæmi og komizt að skynsamlegri niðurstöðu. Hitt er ljóst, að þessu er svo háttað, að þeir bændur, sem eingöngu framleiða mjólk, gefa eftir, en fá ekkert í staðinn. Hinir fá meira en það, sem þeir láta. En þetta er innbyrðis mál bænda. Bændur eiga lof skilið fyrir að hafa gert tilraun til að koma á sættum innan Alþ., sem mættu verða til þess, að Alþ. taki stjórnartaumana í sínar hendur. Því verður ekki neitað, að með sinni hyggilegu samþykkt lögðu þeir nokkurn skerf til þess, að heppileg lausn málanna fengist. Því hefur verið haldið fram af ýmsum þm., að nú sé hlutur verkalýðsins eftir og að hann hafi engan fórnarvilja sýnt. Hóglátlegast mælti hv. þm. Snæf. Hann sagði, að Alþýðusambandið hefði verið spurt, og hefði það svarað, að það væri reiðubúið að gera allsherjarsamkomulag um kaupkjör til tveggja ára. En þar væru tveir gallar á. Í fyrsta lagi hefði Alþýðusambandið talið, að samræma þyrfti kaupkjör einstakra félaga, og í öðru lagi væri ekki hægt að gera samning svo langt fram í tímann. Um hvað var Alþýðusambandið spurt? Að tilhlutun þeirra þm., sem lengst hafa rætt um stjórnarmyndun án árangurs, voru tveir menn sendir til Alþýðusambandsins, og þeir lögðu þetta fyrir Alþýðusambandið: „Í viðræðum nefnda flokkanna um stjórnarmyndun hefur verið um það rætt í sambandi við dýrtíðarmál og verðlag landbúnaðarvara, hvort líkur væru til, að verkalýðssamtökin og samtök atvinnurekenda vildu gera með sér heildarsamninga t.d. til tveggja ára í meginatriðum á núverandi kaupgjaldsgrundvelli með einstökum breytingum til samræmis og þá gengið út frá því, að slíkar breytingar yrðu ekki til þess að hækka vísitöluna (dýrtíðina) svo nokkru nemi. Jafnframt var um það rætt, hvort unnt mundi að ná samkomulagi um verðlag landbúnaðarafurða á þeim grundvelli, að ekki þyrfti að óttast vísitöluhækkun þeirra vegna, og útgjöldum ríkissjóðs til verðuppbóta yrði stillt í hóf framvegis, þar sem sú skoðun kom fram í viðræðunum, að þýðingarlaust myndi að ræða um festingu kaupgjalds, nema verðlag landbúnaðarvara yrði samtímis fest í ákveðnu, sanngjörnu hlutfalli við almenn launakjör. Enn fremur hefur í sambandi við fyrr nefnd atriði verið rætt um ráðstafanir til öflunar nýrra framleiðslutækja og til að koma í veg fyrir atvinnuleysi, og verður um það rætt nánar, ef framhald verður á umræðum flokkanna.“ M.ö.o. var Alþýðusambandið spurt, hvort það vildi semja til tveggja ára í megindráttum á þeim grundvelli, sem nú gildir, þó að verið gæti um breyt. að ræða, ef þær orkuðu ekki á vísitöluna. Alþýðusambandið heldur, að það sé spurt í alvöru, og segist vilja ræða málið. Nánar aðspurt sendir það lista um kaupgjald í öllum fél. greint sundur í verðlagssvæði og gert ráð fyrir tilfærslu á kaupi milli svæðanna, en þá kemur það svar frá atvinnurekendum, að þeir telji þetta ekki umræðugrundvöll. Þarna var Alþýðusambandið gabbað og það spurt um það, sem hv. þm. Snæf. segir, að sé óframkvæmanlegt. Mér kom það ekki á óvart, þó að hv. 4. þm. Reykv. viki nokkrum vinsamlegum orðum að sósíalistum. Við erum svo vanir því. En ég kemst ekki hjá að benda á, að það er furðuleg afstaða hans og blaðs hans að skamma okkur í senn fyrir, að við höfum ekki viljað taka þátt í stjórnarmyndun á undanförnum árum, en að við viljum nú fyrir hvern mun komast í stjórn. En út af því, sem hann sagði um, að það væri óeðlilegt að halda því fyrst fram, að frv. þetta væri á margan hátt meingallað, en geta þó léð því lið, verð ég að segja, að það er ekkert dularfullt, enda veit ég, að hv. þm. skilur það vel. Hér er um að ræða stórmál og samninga um stórkostlegar framkvæmdir og tryggingu fyrir atvinnu alls landslýðs. Það skiptir því miklu máli, hvort tilboði Búnaðarfél. er tekið sem lið í allsherjaráætlun eða hvort það á að standa eitt sér. Ég ætla, að hann skilji það vel, þó að hann látist ekki skilja það, að það er meginatriði, hvort samningar um verð á landbúnaðarvörum eru tengdir allsherjaráætlun um eflingu atvinnuveganna eða ekki. Það er rétt að geta þess, að hv. þm. V.-Sk. mælti dólgslegum orðum í garð hv. þm. Siglf. út af því, að hann hefði flutt frv., sem gengi í sömu átt og þetta gallaða frv., sem hann væri að ráðast á. Frv. var um tímabundinn frest á dýrtíðarl. og jafnframt, að dýrtíðarl. kæmu aftur til framkvæmda 15. sept., ef ekki væri þá annað betra fengið. Ég vil segja frá því, hvað ég tel, að eigi að gerast. Til hvers er verið að berjast gegn dýrtíðinni? Bændur verða að fórna, verkamenn verða að fórna, allar láglaunastéttir verða að fórna. En til hvers er verið að berjast við dýrtíðina? Til þess að tryggja almenningi sómasamlega afkomu. Það virðist þá nær sanni að byrja að ganga um garðana þar, sem auðurinn er mestur, nær sanni að athuga rekstur fél., sem á einu ári hefur grætt 20 millj. og aukið dýrtíðina um 40 millj., áður en því er slegið föstu, að það þurfi að lækka lífskjör alls almennings. Ég hef komizt að þeirri niðurstöðu, að það er til í öllum flokkum skilningur á þessu og vilji til þess að breyta eftir því. En hvað þarf, til þess að það sé hægt? Það þarf þrennt til. Í fyrsta lagi, að til séu auðlindir í landinu. Í öðru lagi, að vinnuafl sé til að hagnýta þær, og í þriðja lagi markað fyrir vörur okkar, og það, sem við eigum að sameinast um, er hagnýting fjármagnsins, að tryggja það, að 400–500 millj. í erlendum innstæðum verði notaðar til þess að byggja upp atvinnulífið í landinu. Nú er tækifæri til þess að koma öllu okkar atvinnulífi á nútíma grundvöll. En það þarf að tryggja það, að féð verði notað á þennan hátt, en ekki til einhvers annars. Það þarf að kaupa ýmis tæki til landsins, af því að þau vantar, og það þarf einnig að koma þeim á þá staði. þar sem þau vantar. Við höfum einhæft atvinnulíf og þurfum að treysta mjög á erlenda markaði, en tímum frjálsrar samkeppni er nú að verða lokið. Eftir stríðið munu þjóðirnar semja um skiptingu markaða og önnur viðskiptamál, og þær munu semja á þeim grundvelli, að allri alþýðu verði tryggð sæmileg lífskjör. Það, sem við þurfum að gera, er að fá sæti við þetta samningaborð til þess að semja um markaði fyrir þá framleiðslu okkar, sem við þurfum að selja úr landi. Við þurfum að efla atvinnulíf okkar, og við þurfum að tryggja okkur markaði í heiminum til þess að geta tryggt okkur sjálfum viðunandi lífskjör í framtíðinni. Það er því nauðsynlegt, að Alþ. komi sér nú saman, það þarf að mynda fjögurra flokka stjórn og fá samstarf milli allra stétta þjóðfélagsins. Ég viðurkenni, að bændur hafa stigið spor í áttina til samstarfs. Verkamenn hafa líka borið fram sitt tilboð til samstarfs, en vinnuveitendur hafa sagt, að þeir væru ekki til viðtals. Ég sé nú, að hæstv. forseti er farinn að gerast órór, og mun tími minn því á þrotum. Ég mun því ljúka nú máli mínu, en vil að endingu segja það, að ég vona, að við berum nú gæfu til allsherjarsamstarfs, til þess að sameina alla krafta okkar til þess að tryggja þjóðinni þau lífskjör, sem við þurfum að hafa í framtíðinni.