Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Viðreisnar um að Þorgerður K. Gunnarsdóttir, 5. þm. Suðvest., muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Einnig hefur borist bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, 1. þm. Reykv. s., verði fjarverandi á næstunni vegna embættiserinda. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Viðreisnar í Suðvesturkjördæmi, Elín Anna Gísladóttir, og 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík suður, Friðjón R. Friðjónsson. Þau hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.

Borist hefur tilkynning frá þingflokki Samfylkingarinnar um að á þingflokksfundi í dag, 7. nóvember, hafi verið ákveðin breyting á stjórn þingflokksins þannig að Logi Einarsson er formaður, Þórunn Sveinbjarnardóttir er varaformaður og Jóhann Páll Jóhannsson er ritari.

Forseta hafa borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 237, um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra, frá Birni Leví Gunnarssyni, á þskj. 298, um gjaldfrjálsar tíðavörur, frá Andrési Inga Jónssyni, á þskj. 206, um börn í fóstri, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, á þskj. 217, um fósturbörn, frá Evu Sjöfn Helgadóttur, á þskj. 393, um framkvæmd laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, frá Elsu Láru Arnardóttur, og fyrirspurnum á þskj. 230, um kennslu í kynheilbrigði og ofbeldisforvarnir í grunn- og framhaldsskólum, og á þskj. 249, um ME-sjúkdóminn hjá börnum, báðar frá Gísla Rafni Ólafssyni. Einnig hafa borist bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 321, um flokkun úrgangs og urðun, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, og á þskj. 333, um val á söluaðila raforku til þrautavara, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni. Þá hafa borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 306, um vistráðningu (au pair), frá Diljá Mist Einarsdóttur. Að lokum hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 331, um samninga við einkaaðila vegna reksturs dvalar- og hjúkrunarheimila, frá Jönu Salóme Ingibjargar Jósepsdóttur, og eftirfarandi fyrirspurnum frá Þórunni Sveinbjarnardóttur; á þskj. 308, um geislafræðinga, á þskj. 309, um lífeindafræðinga, á þskj. 310, um hjúkrunarfræðinga, á þskj. 311 um ljósmæður, og á þskj. 312, um sjúkraliða.

Til svara eru: Utanríkisráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Nú er ljóst að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lofað upp í ermina á sér um umbætur í heilbrigðismálum. Ríkisstjórnin rekur ríkisfjármálastefnu sem grefur jafnt og þétt undan grunni heilbrigðiskerfisins. Rúmlega 40 milljarðar kr. hafa verið teknir út úr velferðarkerfinu okkar á síðustu árum til að ráðast í skattalækkanir upp allan tekjustigann. Kerfin verða áfram föst í hjólförum ef marka má fjárlög ríkisstjórnar, rekstrargrunnur háskólasjúkrahúss og heilbrigðisstofnana um land allt er brostinn. Ekkert svigrúm er til frekara aðhalds, ekkert svigrúm til að bæta þjónustuna og stefnir nú í þjónustuskerðingu. Hjúkrunarheimili óháð rekstrarformi eru í vandræðum með ráðningar því að fjármagn hefur ekki fylgt breyttum reglum sem ríkið samdi sjálft um til að bæta vinnutíma fólks. Heilbrigðiskerfið þolir ekki þá hörðu hægri stefnu sem rekin er í ríkisfjármálunum. Kerfið er að brotna undan stefnu ríkisstjórnarinnar. Endalausir plástrar duga ekki til að taka á risavöxnum áskorunum í heilbrigðis- og öldrunarmálum þjóðarinnar. Álagsgreiðslur til starfsfólks á höfuðborgarsvæðinu soga fólk af stofnunum á landsbyggðinni, sem þrýstir álaginu aftur yfir á Landspítalann. Háskólasjúkrahúsið missir starfsfólk yfir í einkarekstur. Huga þarf að jafnvæginu, hrópa stjórnendur. Þetta er sama starfsfólkið og mannar bráðaaðgerðir í landinu sem enginn annar getur sinnt. En það virðist enginn vera að fylgjast með stóru myndinni. Kredda í fjármálaráðuneytinu heldur velferðinni í gíslingu. Yfirlýsingar fjármálaráðherra á landsfundi, um áframhaldandi skattalækkanir og þar með niðurskurð í velferð, bæta ekki úr skák og fylgiflokkar Sjálfstæðisflokksins segja ekki neitt. Hæstv. heilbrigðisráðherra segist skilja stöðuna. En það ríkir úrræðaleysi í heilbrigðisráðuneytinu. Fólk gerir ekkert við skilning ef aðgerðir fylgja ekki. Hvernig ætlar hæstv. heilbrigðisráðherra að koma okkur upp úr þessum hjólförum með brostnum tekjugrunni sem stendur til að mylja undan enn frekar?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta á dagskrá hér, stöðuna í heilbrigðiskerfinu. Ég vil byrja á því, fyrst ég er staddur hér og hef tækifæri til, að óska hv. þingmanni til hamingju með nýtt formannsembætti. Það er alveg rétt að það standa frammi fyrir okkur miklar áskoranir þegar kemur að heilbrigðisþjónustu, hafa gert í langan tíma. Það er ekki hægt að fullyrða hér að þetta sé allt saman brostið og allt saman á heljarþröm, eins og hv. þingmaður fór yfir, ef ég einfalda mál hv. þingmanns og formanns Samfylkingar. Staðreyndin er sú að við erum búin að auka hér að raungildi framlög til heilbrigðismála um 12%. Við getum tekið eitt dæmi, af því að hv. þingmaður kom inn á Landspítala – háskólasjúkrahús. Árið 2017 var spítalinn með 60 milljarða á fjárlögum. Hvað er hann með í dag? Á næsta ári erum við að tala um 95 milljarða tæpa á fjárlögum. Þetta er 35 milljarða árlegt framlag. Það hefur fylgt þróun og það var bætt verulega inn í ársgrunninn 2018. Þetta er eitt dæmi. Er þetta dæmi um það að við erum að mæta áskorunum sem við stöndum sannarlega frammi fyrir? Já. Er sá er hér stendur búinn að byggja upp of miklar væntingar? Ég met svo ekki. Þarf að gera betur víða? Já. Er mönnunin áskorun? Hún er áskorun. Við þurfum líka, og ég hef sagt það og sett í forgang, að ná jafnvægi í þetta kerfi okkar og nýta það allt, auka skilvirkni í því. Það þýðir að við þurfum m.a. að ná fram samningum við sérfræðilækna, til að þetta kerfi okkar nýtist betur.

Virðulegi forseti. Já, við heyrum oft þessar tölur um milljarða sem eru settar fram í samhengisleysi. Hæstv. heilbrigðisráðherra virðist ekki hafa lesið umsagnir þessara aðila sem eru vel færir um að skynja sinn eigin fjárhagsvanda. Landspítalinn hefur breyst í eins konar hjúkrunarheimili. Þar erum við að halda uppi landsins dýrustu legudeild þar sem fólk er að eyða sínum síðustu kvöldum og mánuðum á göngum bráðamóttöku í staðinn fyrir að vera á hjúkrunarheimili. Laun hafa hækkað um tugi prósenta og fjármagn hefur varla fylgt því. En þess vegna er fjárhagurinn að rýmka, út frá þessum aukagreiðslum. Við sjáum sömu fyrirsagnir frá Sjúkrahúsinu á Akureyri og heilbrigðisstofnunum um allt land. Þetta heldur ekki einu sinni í við launakostnað. Það liggur alveg fyrir að þessum kostnaði er ekki mætt. Ég spyr: Fær hæstv. heilbrigðisráðherra einhverju um þennan málaflokk í raun ráðið eða er það fjármálaráðherra sem stýrir þessu ráðuneyti? Það liggur alveg fyrir að fjárskorturinn er svo gífurlegur að við erum að lenda í kerfislægum vexti sem við getum ekki undið ofan af nema 

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir til hv. þingmanns. Það er mjög mikilvægt að við ræðum þessi mál vegna þess að frammi fyrir okkur standa miklar áskoranir, bæði þegar kemur að fjármögnun og mönnun og það er ekki bara hér á landi. Það er mjög knýjandi í kjölfarið á þeim faraldri sem við fórum í gegnum. Talandi um álagsgreiðslur þá hefur til að mynda spítalinn þurft að mæta auknum veikindum og fjarvistum starfsfólks með því að biðja fólkið sem getur hverju sinni tekið á sig aukavaktir að gera það. Höfum við mætt þeim greiðslum? Já, við gerum það. Þurfum við að ná utan um það að nýju? Já, vegna þess að það gengur auðvitað ekki að keyra kerfið svoleiðis endalaust áfram. Varðandi bráðamóttökuna þá setti ég saman í upphafi sumars sérstakt viðbragðsteymi um bráðamóttöku með aðilum alls staðar að af landinu og hér sérstaklega í Kraganum. Þar get ég nefnt til að mynda að við settum aukarými á Eir, til að taka við, og við vorum að opna núna  Hæstv. forseti. Við þurfum að ræða þetta miklu meira.

Í óundirbúnum fyrirspurnum hafa bæði fyrirspyrjandi og ráðherra tvær mínútur í fyrri umferð og eina mínútu í síðari umferð. Forseti verður að minna bæði þingmenn og hæstv. ráðherra á það að halda sig innan þeirra tímamarka.

Virðulegi forseti. Senn koma jólin og eru alltaf jafn kær fyrir okkur flest. En því miður á það ekki við um alla. Oft hefur verið þörf en nú er nauðsyn að taka utan um okkar viðkvæmustu hópa og hjálpa þeim fyrir jólin. Síðastliðin jól fengu öryrkjar eingreiðslu upp á 50.000 kr. skatta- og skerðingarlaust sem jóla- og desemberuppbót. Jólabónus í desember. Svo var einnig árið á undan. Nú liggur hins vegar ekkert fyrir. Við settum þetta inn í fjárauka, þetta var óvænt og ófyrirséð en mikið ákall um hjálp og stuðning frá stjórnvöldum. Mig langar til að beina spurningu til hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra: Hyggst hann beita sér fyrir því að koma til móts við fátækasta fólkið okkar fyrir jólin eins og var gert fyrir síðustu jól og jólin þar áður? Eða hefur kannski ekkert verið um það rætt við ríkisstjórnarborðið? Það er vert að minna á hvers vegna staðan er orðin mun erfiðari og þyngri en hún var t.d. fyrir jólin í fyrra. Fólkið okkar, efnaminnsta fólkið okkar, sem berst í bökkum og gerði það fyrir verðbólgubrjálæðið sem við erum að ganga í gegnum núna, er að taka á sig, eins og við öll hin, 9,4% verðbólgu með öllum þeim ömurlegheitum sem því fylgir fyrir fjölskyldurnar og fólkið í landinu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að spyrja þessarar góðu spurningar. Mig langar að byrja á því að rifja upp að um mitt þetta ár tók ríkisstjórnin ákvörðun um að hækka bætur örorku- og ellilífeyrisþega um 3%, húsnæðisbætur voru hækkaðar um 10% auk þess sem gripið var til ákveðinna aðgerða varðandi barnabætur. Það sem hv. þingmaður spyr mig hér um er hvort ég muni beita mér fyrir einhverju sambærilegu við það sem var sett inn í fyrra og hittiðfyrra, hvort það voru síðustu tvö ár eða þrjú ár man ég ekki alveg. Ég hef beitt mér fyrir því við ríkisstjórnarborðið að við reynum að mæta örorkulífeyrisþegum upp að ákveðnu marki. Varðandi það sem hv. þingmaður spyr um, þ.e. hina svokölluðu eingreiðslu, þá hefur ýmislegt fleira verið gert á undanförnum árum í kringum jól og áramót. Meðal annars hefur verið sett aukið fjármagn til hjálparstofnana sem ég vil líka fá að nefna og síðan má ekki gleyma því að í fjárlagafrumvarpinu sem nú liggur fyrir Alþingi er gert ráð fyrir 6% hækkun til örorku- og ellilífeyrisþega sem mætir þá þeirri verðbólgu sem verið hefur á þessu ári.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég er eiginlega meira hissa að hann skyldi fara að nefna þessa 3% hækkun til öryrkja og almannatryggingaþega í sumar. Hún nær ekki einu sinni í hælana á verðbólgunni og því sem þeir þurftu að taka takast á við. Þessi 6% sem hæstv. ráðherra er að nefna núna, um hækkun á almannatryggingum: Er ekki rétt skilið hjá mér að hann sé að vísa í það sem mun koma nú, hin lögbundna hækkun sem á að vera í janúar á hverju einasta ári, vísitölutengd hækkun? Hún heldur engan veginn heldur í við verðbólguna. Þetta voru um 1.100 millj. kr. sem fóru í þessa eingreiðslu í desember í fyrra. Það er hátt ákall úti í samfélaginu, við erum spurð að því og ég á hverjum einasta degi af fátæku fólki hvort við ætlum ekki að reyna að hjálpa þeim að gera jólin svona þokkalega hugguleg í ár eins og við gerðum í fyrra, og ég spyr því aftur: Hversu miklar væntingar má 

Hæstv. forseti. Líkt og ég kom inn á hér í fyrra svari mínu þá voru þessi 3%, sem voru sett inn um mitt ár, og síðan 6%, sem nú er horft til, hugsuð til að mæta þeim breytingum sem orðið hafa vegna verðbólgu. Líkt og ég svaraði hér áðan hef ég beitt mér fyrir því að það komi inn eingreiðsla um áramótin. Ég á von á því að þeirri beiðni minni verði mætt að einhverju leyti. Nákvæmlega hver upphæðin er er eitthvað sem liggur í fjáraukalögunum eða frumvarpinu sem verður lagt fram hér á þingi í þessari viku, ef ég fer rétt með.

Herra forseti. Það hefur reynst vestrænum þjóðum mjög erfitt að vísa fólki úr landi, jafnvel þegar komið hefur á daginn að viðkomandi eigi ekki rétt á vist í landinu, eigi ekki rétt á hæli til að mynda, og þetta verður erfiðari eftir því sem lengri tími líður. Við gætum jafnvel þurft tugi lögreglumanna til að fylgja fáeinum einstaklingum úr landinu og þetta verður auðvitað sérstaklega erfitt fyrir þá sem í hlut eiga, óþægilegt og stundum jafnvel sorglegt á allan hátt en þeim mun erfiðara eftir því sem lengri tími líður. Þess vegna hafa Norðurlöndin, ekki hvað síst Danir, ákveðið til að takast á við þetta ekki hvað síst, að reyna að hindra það að fólk leiti beint til landsins til að sækja þar um hæli heldur geti þá frekar sótt um annars staðar. Íslensk stjórnvöld hafa farið í þveröfuga átt, þessi ríkisstjórn, með því að bæta í seglana, eins og hæstv. dómsmálaráðherra hefur kallað það, hvatana sem hér eru til staðar til þess að fólk leggi í hættuför til að komast alla leið til Íslands. Það er verið að fara í þveröfuga átt við hin Norðurlöndin. Því spyr ég hæstv. ráðherra í ljósi stöðunnar sem upp er komin nú: Hvað stendur til að gera, ef eitthvað, til að draga úr þessum hvötum og til að nýta frekar möguleika okkar á að hjálpa sem flestum þeirra sem eru í mestri neyð og gera það sem best? Svarið virðist vera ekkert miðað við stefnu ríkisstjórnarinnar til þessa, miðað við útlendingafrumvarp hæstv. ráðherra, sem nú hefur enn verið þynnt út þegar það er lagt fram í fimmta sinn og ekki vitað hvort það fái yfir höfuð stuðning frá samstarfsflokkum í ríkisstjórninni, og miðað við ályktanir Sjálfstæðisflokksins á landsfundi nú um helgina. Ég hefði ekki getað metið það, hefði ég ekki vitað það fyrir, og lesið tvær ályktanir saman, ályktanir Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar um þessi mál, hvor þeirra væri hvað því að þær eru eins. 

Virðulegur forseti. Þegar búið er að vísa fólki úr landi þá hefur það fengið málsmeðferð fyrir tveimur stjórnsýslustigum, eins og oft hefur verið rætt um og ástæða er til að endurtaka, annars vegar fyrir Útlendingastofnun og hins vegar fyrir kærunefnd útlendingamála og er því ekki með lögmæta stöðu til að dvelja hér á landi. Margt af þessu fólki fer sjálfviljugt úr landi, áttar sig á því þegar þar að kemur. En svo eru aðrir sem neita því og reyna að draga brottvísunina eins og hægt er og þá verður að beita þvingunaraðgerðum, eins og reglulega er gert og var óvenjumikið í fréttum í síðustu viku. Er eitthvað verið að gera til að draga úr þessum hvötum fólks til að dvelja lengur, draga úr þessum seglum sem draga fólk hingað til lands? Já, það er vissulega verið að reyna að bregðast við því. Í frumvarpinu sem núna liggur fyrir þinginu eru ýmis úrræði sem munu hafa áhrif á þetta. Eftir sem áður munu áskoranirnar verða miklar, virðulegi forseti, í þessum málaflokki af því að það stendur ekki til að fara neitt á skjön við samning Sameinuðu þjóðanna um flóttamenn. Á grundvelli þess samnings eru Úkraínumenn að koma hingað. Við erum reyndar að glíma við óvenjuhátt hlutfall fólks frá Venesúela á grundvelli niðurstöðu kærunefndar útlendingamála. Við erum vissulega að bregðast við því með að reyna að breyta okkar viðmiðunum um það á hvaða grundvelli við veitum þeim vernd. Ég held að það muni færa okkur til jafns við það sem gerist og gengur hjá öðrum Evrópuþjóðum og þá verði ekki Ísland með þennan umframsegul í sínu kerfi sem dregur hingað til lands. Ályktanir Sjálfstæðisflokksins um helgina eru mjög skýrar. Þær grundvallast á mannúð, sem snýr að samningi Sameinuðu þjóðanna um flóttamenn, og síðan mjög ströngum reglum um það hvernig við ætlum að fylgja verndarkerfinu eftir og vinna sem hraðast úr þeim málum sem á okkar borð koma.

Herra forseti. Ströngum reglum um mannúð - nýverið fóru fram þingkosningar í Danmörku og mig minnir að 12 flokkar hafi náð kjöri á þingið. Stefna Sjálfstæðisflokksins væri á vinstri jaðrinum hjá dönsku stjórnmálaflokkunum sem komust inn á þing og til að mynda langt frá stefnu danskra jafnaðarmanna sem hafa áttað sig á því að það þarf raunverulegar aðgerðir. Það þarf að taka á þessum málaflokki og ná stjórn á landamærunum til þess einmitt að geta hjálpað fólki sem er í mestri neyð. Hér ríkir áfram stjórnleysi. Á landsfundi Sjálfstæðismanna reyndu flokksmenn örlítið að bæta það sem kom í þessum málaflokki frá Valhöll og fengu það samþykkt. En hvað gerðist þá? Þá komu m.a. hæstv. ráðherra og fleiri mektarmenn í flokknum og kröfðust þess að það yrði ný atkvæðagreiðsla til að fella breytingartillögur sem voru ekki róttækari en svo að taka þyrfti tillit til aðstæðna í landinu og möguleika okkar á að treysta innviði. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvers er að vænta? Er það bara þetta útþynnta útlendingafrumvarp sem hæstv. ráðherra minnir okkur aftur á núna? 

Virðulegur forseti. Ég átta mig á því að hv. þingmanni er mikið niðri fyrir í þessum málaflokki og er sennilega ósáttur við það hversu fast við erum að stíga til jarðar. Hann hafði ætlað að krýna sig sjálfan eitthvað í þeim efnum. Niðurstaða sem kemur frá Valhöll - það er nú þannig í Sjálfstæðisflokknum að við vorum að koma af 1.700 manna fundi þar sem þetta er allt saman tekið til efnislegrar meðhöndlunar. Hún er mjög skýr ályktunin frá fundinum: „Aðkallandi er að bregðast við með breytingum á útlendingalöggjöfinni. Í því sambandi er nauðsynlegt að samræma útlendingalöggjöfina við löggjöf nágrannalanda, með tilliti til málsmeðferðar og þjónustu við þá sem sækja um vernd. Útlendingalöggjöfin þarf á hverjum tíma að byggja á mannúð, réttlæti, ábyrgð og raunsæi þar sem smæð þjóðarinnar er viðurkennd.“ 
             Þar sem við ráðum við. Þetta er það sem ég er að nálgast, virðulegur forseti, akkúrat í því frumvarpi sem ég legg fram og í þeirri málsmeðferð sem við erum að stunda. Við erum að leggja áherslu á mannúð. Við erum að leggja áherslu á það að slá skjaldborg um verndarkerfi sem við erum bundin af. En við gerum okkur grein fyrir því að innviðir þjóðarinnar þola ekki mikið og við getum ekki verið hér með þá segla og þá stöðu sem uppi er 

Forseti. Ég vil spyrja hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hvort hann styðji fjármálaráðherra í því að færa skuldir Íbúðalánasjóðs yfir á lífeyrisþega og launþega í landinu. Ég spyr af ástæðu. Þetta kom fram á blaðamannafundi hæstv. fjármálaráðherra sem m.a. talaði um svokallaðan sparnað og að það gæti fylgt því sparnaður að keyra sjóðinn í þrot, sjóð sem reyndar á fyrir skuldbindingum sínum í meira en áratug. Hinn svokallaði sparnaður felst sem sagt í því að aðrir eigi að taka reikninginn fyrir ríkið, að lífeyrissjóðir gefi eftir fjárhæðir og taki skuldbindingar í fangið. En gleymum því ekki að sjóðirnir eru almenningur í landinu. Fjármálaráðherra hefur með hótunum boðið lífeyrissjóðum að semja við sig um þetta, annars muni hann setja lög um að þeir taki á sig skuldbindingarnar. Meginreglan er auðvitað sú að samningar skulu standa. Meginreglan er sú að líftími skuldabréfa stendur. Almenningur býr ekki við þann lúxus að breyta lánasamningi um leið og kjörin verða óhagstæð þótt það kæmi eflaust mörgum til góða í dag þegar vextir hafa margfaldast. Það er mikill lagalegur vafi á því að lífeyrissjóðirnir hafi yfir höfuð heimild, hafi yfir höfuð umboð til að semja við fjármálaráðherra eins og hann leggur til. Sömuleiðis vafi á því hvort ríkið geti breytt leikreglum svona eftir á og eins auðvitað stórkostlega mikill vafi um það hver trúverðugleiki ríkisins verður eftir þetta sem lántakandi. Þannig að ég spyr hæstv. ráðherra: Er sanngjarnt að lífeyrisþegar beri þennan kostnað? Telur ráðherrann rétt að ganga í sparnað almennings til að borga fyrir pólitísk mistök annarra? Er eðlilegt að ríkið geti breytt lánskjörum sér í hag á þennan hátt? Og telur hæstv. ráðherra að það muni liðka fyrir kjarasamningum núna að launþegar fái þessa sendingu frá ríkisstjórninni í aðdraganda þeirra?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þetta mál er auðvitað mjög stórt hagsmunamál fyrir almenning í landinu, ég held að við getum öll verið sammála um það. Kannski ekki síst vegna þess að um er að ræða gríðarlega háar fjárhæðir sem almenningur er í raun að borga miðað við hvernig kerfið er í dag. Því er mjög brýnt að hægt sé að leysa þetta gríðarlega stóra hagsmunamál fyrir almenning í landinu og það er verið að reyna að gera það. Ég veit ekki betur en fjármálaráðherra sé í viðræðum við lífeyrissjóðina um að reyna að ná einhverri lendingu í þessu máli. Ég vonast til að það takist. Við skulum sjá hvort það gerir það ekki. Hvort almenningur borgi þetta með þeim hætti sem nú er að gerast eða að lífeyrissjóðirnir taki þetta á sig upp að einhverju marki - það er kannski verið að tala um að peningarnir komi hvort heldur sem er úr svipuðum vösum. Aðalmálið er að reyna að ná lausn í þessu máli og ég veit að fjármálaráðherra vinnur að því.

Virðulegi forseti. Ég sakna þess að heyra svör við einföldum spurningum, að félags- og vinnumarkaðsráðherra svari því hver afstaða hans er og hver afstaða Vinstri grænna er, hvort hann ætli að samþykkja þetta upplegg. Það er auðvitað fráleitt að tala um samningaviðræður sem eiga sér stað í aðdraganda hótana frá ríkisstjórninni um lagasetningu. Í hvaða stöðu eru menn við það samningaborð? Og það er heldur ekki rétt að tala um að þetta sé einn og sami aðilinn. Við erum að tala um lífeyrisþega og við erum að tala um launþega sem eiga að taka á sig byrðar ríkissjóðs. Þetta er ekki sami aðilinn. Það er nefnilega verið að teikna upp þá mynd að einföld saga sé flókin. Þetta er ekkert sérstaklega flókið. Ég vil fá svör við þessum spurningum: Er sanngjarnt að lífeyrisþegar og launþegar í landinu beri þennan kostnað, að gengið sé í sparnað almennings með þessum hætti, að ríkið geti breytt lánskjörum sér í hag þegar reikningurinn er farinn að líta illa út og að almenningur eigi að taka upp reikninginn fyrir pólitísk mistök stjórnvalda?

Hæstv. forseti. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði að þetta er gríðarlega stórt hagsmunamál fyrir almenning í landinu, hvort sem við horfum á það út frá því hvernig kerfið er akkúrat núna, sem ég held að við getum öll verið sammála um að sé ekkert sérstaklega gott - hvað var þetta, 1,5 milljarðar á mánuði? Er það þannig sem við viljum 

Herra forseti. Í vor bárust fréttir af því að ríkisstjórnin hygðist fara í mestu fjöldabrottvísun Íslandssögunnar. Tilefnið var að losa sig við umsækjendur um alþjóðlega vernd sem höfðu orðið innlyksa vegna Covid-faraldursins. Stjórnin náði ekki að hafa sig í verkið fyrr en í síðustu viku þegar hún nýtti tækifærið til að henda úr landi fólki sem var að bíða endurupptöku mála sinna. Réttur þeirra til að fá efnislega niðurstöðu í mál sín var staðfestur af héraðsdómi í síðasta mánuði en nú, þegar aðeins nokkrir dagar eða vikur eru þangað til sú niðurstaða kemur í máli hvers og eins, ákveða stjórnvöld og lögregla að einhenda sér í verkið og koma sem allra flestum úr landi og beinustu leið á götuna í Grikklandi, óháð því hvort viðkomandi kom hingað sem fylgdarlaust barn eða fatlaður maður í hjólastól. Ráðherra hefur lýst yfir áhyggjum af sjálfri framkvæmd brottvísunarinnar og þjónustu við þennan fatlaða einstakling meðan á henni stóð en virðist minna vera að spá í aðstæðurnar sem bíða hans á Grikklandi, sem eru vægast sagt slæmar. Ég ætla ekki að spyrja út í þennan augljósa skort á mannúð í boði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur heldur bara það sem snertir málefnasvið ráðherrans. Það vill nefnilega svo til að mál þessa fatlaða manns verður tekið fyrir hjá dómstólunum eftir aðeins 11 daga. Hvernig réttlætir félagsmálaráðherra að fötluðum manni hafi verið sparkað úr landi gagngert til að koma í veg fyrir að hann geti sótt réttlætið fyrir dómstólum?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég hef sagt það í fjölmiðlum og gagnrýnt það hvernig staðið var að þessari framkvæmd. Ég hef gagnrýnt að það hafi ekki verið bifreið sem gæti flutt hinn fatlaða einstakling þannig að ekki þyrfti að taka hann úr hjólastólnum sem er hans leið til að komast á milli staða. Þar er vitnað þá í m.a. 15. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, að sýna mannvirðingu og gæsku. Ég hef líka gagnrýnt það eða sett við það spurningarmerki hvort réttindagæslumaður hefði frekar átt að vera á staðnum heldur en að eingöngu væri rætt við hann í síma. Eftir að hafa gagnrýnt þessa framkvæmd lögreglunnar og sagt að mér finnist hún ekki ásættanleg, þó svo að ég viti vel að lögreglan er að reyna að gera þessi mál af eins mikilli kostgæfni og næmni og mögulegt er, vegna þess að þetta er ekki auðvelt fyrir hana heldur, þá er maður gagnrýndur fyrir það að gagnrýna framkvæmdina. Gott og vel, þá skulum við ræða hvers vegna verið er að senda fólk yfir höfuð til Grikklands, vegna þess að það er kannski það sem er mergurinn málsins. Þar má kannski benda á að það er niðurstaða Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála, og meira að segja dómstóla í einhverjum tilfellum, að endursendingar til Grikklands brjóti ekki gegn mannréttindasáttmála Evrópu eða 42. gr. útlendingalaga. Við vitum hins vegar öll að það eru ýmsir þröskuldar í Grikklandi sem er ekki hægt að horfa fram hjá. Þegar ég er spurður hvort það sé eitthvað sem réttlæti það að hafa tekið fatlaðan einstakling til að senda hann úr landi þá var það niðurstaða Útlendingastofnunar og kærunefndarinnar að gera það. En ég kem í síðara svari nánar að því sem hv. þingmaður spurði um.

Herra forseti. Ráðherranum finnst eitthvað óþægilegt að vera gagnrýndur fyrir að hafa bara gagnrýnt framkvæmdina, sem vissulega var fullkomlega óboðleg og ekki eitthvað sem á að sjást til í siðuðu samfélagi, en stóri glæpurinn í þessu er brottvísunin sjálf. Það er ágætt að heyra að talpunktar Jóns Gunnarssonar hafa náð eyrum ráðherrans frekar en mótmæli t.d. Þroskahjálpar. Það er ekki endanleg niðurstaða í þessu máli þó að Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála hafi komist að því að vísa eigi fötluðum einstaklingi á götuna þjónustulausum í Grikklandi. Það er ekki endanleg niðurstaða í máli sem verður tekið til aðalmeðferðar 18. þessa mánaðar, eftir 11 daga. Maður hefði haldið ef ráðherrann hefði snefil af metnaði fyrir málefnum fatlaðs fólks að hann myndi vilja fá niðurstöðu í þetta umdeilda mál, að hann vildi fá að vita hvernig lögin liggja frekar en að sparka þessum einstaklingum úr landi til þess akkúrat að koma í veg fyrir að dómstólar sýni hvað er rétt og hvað ekki. 

Hæstv. forseti. Í þessum ræðustól í dag hef ég ekki verið að tala um eitthvað sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur sett í hendur mínar heldur hef ég lesið þá úrskurði sem hér er um að ræða og vitna til þeirra, svo það sé alveg á hreinu. Auðvitað er þetta mál óskaplega erfitt og það er erfitt að vita til þess að fólk hafi verið sent úr landi áður en mál þess var tekið fyrir hjá dómstólum. Ég held að við getum öll verið sammála um það. Ég verð hins vegar að segja að ég vissi ekki að þetta væri að fara að gerast fyrr en að það gerðist og tel að við þurfum að vanda okkur alveg gríðarlega í þessum málum, bæði þegar kemur að brottflutningi - því við erum með kerfi sem er þannig að við tökum ekki á móti öllum, við vitum það - og sérstaklega þegar um fatlað fólk er að ræða. Þá umræðu þurfum við að sjálfsögðu að taka og það ætla ég að gera með lögreglunni.

Herra forseti. Þegar fjölskyldur athuga búsetuskilyrði, hafa í huga að flytja á landsbyggðina, er að mörgu að hyggja, þ.e. hvort það séu störf, hvort það séu leikskólapláss og hvort það sé heilbrigðisþjónusta. Það hefur ekki farið endilega mjög hátt í samfélaginu en heilbrigðisþjónusta á landsbyggðinni er ekki boðleg á öllum sviðum. Mig langar sérstaklega að vekja máls á því hér, og ég veit að hún verður ekki leyst í einu vetfangi, í einum óundirbúnum fyrirspurnatíma, manneklan í heilbrigðiskerfinu. Mig langar þó að vekja athygli á stöðu fæðingarþjónustu á landsbyggðinni þar sem staðan er oft og tíðum sú að ekki er svæfingarlæknir á staðnum og ekki er skurðlæknir á staðnum sem þýðir einfaldlega að ekki er hægt að taka á móti börnum. Fjölskyldur eru í gríðarlegu miklu óöryggi. Það er stór spurning um bara heilsufar hvort móðir og barn fái viðkomandi þjónustu eða hvort þau þurfi að ferðast mörg hundruð kílómetra. Þetta skiptir þeirra nánustu máli. Þau þurfa jafnvel að dvelja ýmist á Akureyri eða í Reykjavík eftir því hvar þau eru. Ég vísa hér til Austurlands af því það er mér nær en margt annað en ég get alveg eins vísað í Vestfirði og Vestmannaeyjar, svo að eitthvað sé nefnt. Fólk þarf að taka sér frí frá vinnu til lengri tíma meðan beðið er eftir að barnið fæðist. Mig langaði að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort eitthvað sé í farvatninu, hvað sé hægt að gera til að tryggja öryggi fæðandi mæðra á landsbyggðinni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir þessa spurningu. Fyrst að dæminu sem hv. þingmaður kemur inn á varðandi stöðuna fyrir austan. Það dregur mjög vel fram hversu viðkvæm mönnunin er víða um land og hún er sérstaklega viðkvæm fyrir austan og kannski á Vestfjörðum. Við höfum nýlegt dæmi af Vestfjörðum sem þó er búið að leysa. Það er full þjónusta fyrir austan en hins vegar er verið að leita að afleysingalækni, svæfingalækni, og ég hef fulla trú á að það gangi upp. Við höfum sett sérstaka vinnu í gang þar sem er samtal við allar heilbrigðisstofnanir og ekki síst við Landspítala og Sjúkrahúsið á Akureyri. Við erum að vinna þetta saman þannig að þegar slíkt kemur upp sé hægt að leysa af. Ég held að aukin samvinna þarna leysi ýmislegt. En síðan er þetta angi af stærra máli og það kemur að þessari áskorun sem birtist m.a. í samtali við hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur hér og það er mönnunin. Mönnunin er sérstök áskorun nú um stundir í kjölfarið á heimsfaraldrinum en langvarandi álag hefur þannig áhrif. Það þarf að fara í fjölmargar aðgerðir. Þessa samvinnu verðum við að fara í. Við erum með hóp í gangi sem er að vinna að umfangsmikilli mönnunargreiningu. Ég bind vonir við að það geti orðið módel sem geti nýst okkur við alla ákvarðanatöku til framtíðar, bæði er varðar uppbyggingu á námi og sérnámsplássum o.s.frv. Ég get haldið áfram með það í seinna svari.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir svarið. Ég fagna því að slík nefnd sé að störfum því að þetta er gríðarleg áskorun, bæði í stóra samhenginu í heilbrigðiskerfinu og ekki síst hvað varðar mönnun á landsbyggðinni. Ég ætla að fá að nota þessar síðustu sekúndur til að segja frá því að ég veit um fjölskyldu sem á von á fjölgun kringum jólin. Þau þurfa að koma fimm til Reykjavíkur. Sjúkratryggingar taka ekki þátt í kostnaði við húsnæði nema á sjúkrahóteli og þá í tveimur herbergjum yfir jólin. Mér finnst við þurfa að horfa á þetta í stærra samhengi. Þetta er ekki bara spurning um að bjarga lífi móður og barns heldur eru þetta miklu stærri atriði þar sem verður að taka einhverja heildarmynd. Ef ekki er hægt að veita þessa sérstöku þjónustu í heimabyggð verðum við alla vega að gera fjölskyldum kleift fjárhagslega og með sóma að sækja þessa þjónustu til stærri staðanna.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta hér upp. Já, málefnið er mjög brýnt og ég hef klárað allan hringinn, átt samtal við allar heilbrigðisstofnanir og þetta ber mjög á góma auk fjármögnunar og mönnunar í stóra samhenginu. Þetta er sérstaklega viðkvæmt á landsbyggðinni. Húsnæði er mjög stór þáttur í þessu og það þarf að taka tillit til hans. Það þarf að efla samvinnu á milli stofnana. Það þarf líka að nýta tækni og fjarlækningar í þeim greinum sem það er hægt. Einnig þarf að ná saman við sérfræðilækna um að hlaupa undir bagga. Það þarf einhvern veginn að fá allt kerfið til að hlaupa þetta saman. Síðan eru hvatar sem við þurfum að horfa á, m.a. gagnvart námslánum í Menntasjóði, ekkert ósvipað og Norðmenn hafa gert. Við höfum talað um þetta og erum núna að taka þetta inn í vinnu í ráðuneytinu sem og hvaða fjárhagslegu hvata þess utan við getum tekið inn í þessa vinnu, vegna þess að við verðum að treysta mönnun í öllu kerfinu og ekki síður bregðast við þessari viðkvæmu stöðu sem hefur byggst upp á landsbyggðinni.

Virðulegi forseti. Árið 2019 var samþykkt frumvarp þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra, Lilju Alfreðsdóttur, þess efnis að eitt leyfisbréf skyldi gefið út til kennara þvert á leik-, grunn- og framhaldsskólastig. Frumvarpið var sett fram, eins og segir á vef menntamálaráðuneytisins, með leyfi forseta: „ …að líkur séu taldar á því að breytingarnar sem frumvarpið felur í sér verði til þess að efla skólaþróun, auka starfsánægju og styðja við nýliðun í kennarastétt. Þá er einnig gert ráð fyrir því í frumvarpinu að breytingarnar leiði til aukins sveigjanleika og flæðis kennara milli skólastiga, hvatning til starfsþróunar, gæði menntunar og fjölbreytileiki verði meiri, auk þess sem stuðlað verði að starfsöryggi kennara. Í breytingunum felst einnig viðurkenning á hæfni og störfum kennara og faglegu sjálfstæði þeirra. Enn fremur eru taldar líkur á að það leiði til aukinnar skólaþróunar á öllum skólastigum og aukinnar nýliðunar kennara.“ Í umsögnum við frumvarpið bentu kennarar, ekki síst framhaldsskólakennarar, á að leyfisbréfið rýrði gildi kennaramenntunar á öllum skólastigum og gerði lítið úr sérþekkingu hvers skólastigs og öðru þar að lútandi sem nám byggir á. Almenn jákvæðni var hins vegar úr ranni leik- og grunnskólakennara. Hjá formanni Félags leikskólakennara kom fram að þetta gæti mögulega orðið til þess að laða fleiri nemendur í leikskólakennaranám, sem væri vissulega jákvætt, en á hinn bóginn gæti það leitt til þess að leikskólakennarar leituðu frekar á önnur skólastig þar sem starfsaðstæður og vinnuskipulag væri annað. Hann benti í kjölfarið á að mikilvægt væri að sveitarfélögin bættu til muna starfsaðstæður leikskólakennara og færðu kjör, starfs- og vinnutíma til samræmis þvert á skólastig. Hann óttaðist líka um samkeppni leikskóla við grunnskóla um menntaða kennara. Það er ein af spurningunum sem ég beini til ráðherra hvort hafi raungerst. Af skólastigunum þremur er leikskólastigið það stig sem er líklega viðkvæmast þegar kemur að mönnun. Þrátt fyrir ýmis úrræði hefur víða gengið erfiðlega að manna leikskóla með menntuðum kennurum. Staðan í dag er sú að það vantar um 1.500 leikskólakennara til starfa á landinu og hlutfall faglærðra leikskólakennara er mun lægra í sumum sveitarfélögum en öðrum. Leikskólastigið hefur vaxið hratt og sífellt háværari kröfur eru um að börn komist á leikskóla að loknu 12 mánaða fæðingarorlofi foreldra og barna. Það er erfitt að sjá hvernig það á að vera framkvæmanlegt þar sem mikið vantar upp á að faglegt starfsfólk sinni umönnun og menntun yngstu barnanna okkar. Ég vil segja það í þessu samhengi að ég tel afar mikilvægt að fólk sem starfar á leikskólum og hefur ekki lokið stúdentsprófi fái tækifæri til að hefja fagskólanám, enda hefur það sýnt sig með samstarfsverkefnum á Suðurnesjum, Suðurlandi og í Árborg að það hefur skilað góðum árangri. Virðulegi forseti. Það kom einnig fram í þeirri umræðu sem átti sér stað á þessum tíma að með sveigjanleika milli skólastiga, eins og leyfisbréfið gæfi, væri hægt að bæta skipulag og minnka gamaldags miðstýrða kassahugsun, eins og formaður Kennarafélags Reykjavíkur komst að orði, enda vitum við flest að menntun er í sífelldri þróun og starfið þarf að vera sveigjanlegt. Þar skiptir ekki síst máli að faglegt sjálfstæði kennara njóti sín. Kennari getur með starfsþróun aukið við færni sína og breytt sérhæfingu sinni eftir því sem honum hugnast best í gegnum starfsferil sinn og fært sig á milli skólastiga eftir áhuga eða þörf á hverjum tíma. Virðulegi forseti. Hverri kynslóð fylgja nýjar áskoranir og skólakerfið þarf að vera í stöðugri þróun. Í þeim öru samfélagslegu breytingum sem við lifum við eru kennarar ekki síst þeir sem þurfa að vera á tánum og þurfa sífellt að auka færni sína til að mæta hinum breytilegu aðstæðum. Nú þegar liðin eru tæp þrjú ár síðan leyfisbréfið kom til framkvæmda er ekki úr vegi að spyrja hvernig það hefur reynst, hvort þau markmið og umbætur sem það átti að stuðla að hafi komið til framkvæmda og hvort sjáanlegur halli sé á eitt skólastig umfram annað þegar kemur að þeim umbótum, og ef svo er, hvað hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hyggst gera í þeim málum. Ég geri svo sannarlega ráð fyrir að Covid hafi haft einhver áhrif á stöðuna sem þá væri vert að draga fram. Vil ég í því sambandi segja að kennarar stóðu sig með eindæmum frábærlega í þeim aðstæðum og sýndu svo sannarlega aðlögunarhæfni sína til að bregðast hratt við mjög erfiðum aðstæðum. Ég legg hér fyrir hæstv. ráðherra fjórar spurningar í sjö liðum sem ég geri ráð fyrir að verði snúið að komast yfir að öllu leyti hér í svörum. Ég fæ þá líka bara að fylgja því eftir með skriflegum fyrirspurnum ef við komumst ekki yfir þetta en ég hlakka til að hlusta hér á umræðuna.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu og fagna henni hér í dag. Eitt leyfisbréf kennarar þvert á skólastig er nýmæli í lögum um menntun og hæfni og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leik-, grunn- og framhaldsskóla líkt og þingmaðurinn fór yfir. Jafnframt fór hún vel yfir markmið laganna og hvaða forsendur lágu þar að baki. Eitt leyfisbréf kennara var reyndar einungis einn áhersluþátta af nokkrum í þessum nýju kennararlögum sem leyfisbréfið var í. Meðal annarra áhersluþátta eru almenn og sérhæfð hæfni kennara og skólastjórnenda, sveigjanleiki í starfi, starfsöryggi og starfsþróun. Eitt leyfisbréf hefur vissulega skapað aukinn sveigjanleika fyrir kennara til að færa sig á milli skólastiga. Kennarar sem áður störfuðu sem leiðbeinendur á öðru skólastigi en þeir höfðu sérhæfingu í hafa í dag kennsluréttindi á öllum þremur skólastigunum. Þar með er starfsöryggi mun tryggara þar sem störf þeirra eru ekki auglýst árlega og þeir njóta launakjara sem kennarar en ekki sem leiðbeinendur. Starfsþróun kennara og skólastjórnenda er mikilvægur þáttur þegar kemur að því að auka gæði skólastarfs og fylgja eftir breytingum sem birtast í helstu stefnuskjölum stjórnvalda, til að mynda lögum, reglugerðum og aðalnámskrám. Aðsókn í kennaranám hefur svo sannarlega aukist. Vorið 2019 var sett af stað fimm ára átaksverkefni stjórnvalda um nýliðun kennara en markmið þess er að bregðast við kennaraskorti með því að fjölga kennurum á öllum skólastigum. Ráðuneytið fylgist grannt með árangri þessa verkefnis um nýliðun kennara, sem þessi nýju lög spila einnig inn í, með markvissri gagnaöflun og til að fara stuttlega yfir meginatriðin hefur aðsókn í kennaranám stóraukist. Sem dæmi sóttu 855 um inngöngu í kennaranám árið 2018. Ári síðar, þegar átaksverkefninu var hleypt af stokkunum, fóru umsóknir í 1.280 og 2020 hafði umsögnum fjölgað enn frekar og þær orðnar ríflega 1.700. Í fyrra voru þær 1.500 og nú í ár um 1.100, þannig að við erum að sjá aðsóknartölur fara fram úr björtustu vonum. En það nægir ekki að horfa aðeins á aukna aðsókn í kennaranámið sem slíkt. Allir þessir kennarar þurfa að sjá tækifæri í því að starfa við kennslu að námi loknu og þar skiptir starfsumhverfi og tækifæri kennara til að vaxa og dafna og þróast í starfi höfuðmáli. Kennararlögin hafa einnig orðið til þess að fjöldi fyrrum kennaranema sem lokið hafa bróðurpartinum af kennaranámi sínu en hætt í námi og ráðið sig til starfa sem leiðbeinendur hefur endurritast í kennaranám og útskrifast með leyfisbréf. Þar má telja að hvatningarstyrkir til kennaranema á lokaári, sem er hluti af nýliðunaraðgerðum stjórnvalda, ákvæði laganna um nýja MT-gráðu og eitt leyfisbréf hafi allt verið samverkandi þættir sem skilað hafa árangri. Þannig má segja að kennaralaun hafi hvað þetta varðar stuðlað að skólaþróun og aukinni hæfni þeirra fagstétta sem starfa í skólunum. Varðandi fjölda leiðbeinenda, af því að þingmaðurinn spurði um það, þá erum við loks farin að sjá þróun í rétta átt í leik- og grunnskólum. Fjöldi leiðbeinanda hefur oft verið ágætismælikvarði á hvernig gengur að ráða í lausar kennarastöður á þessum skólastigum. Ef við tökum grunnskólastigið sem dæmi hefur hlutfallið farið lækkandi á undanförnum fjórum árum, sem er mikið gleðiefni. Í vetur starfa alls 339 leiðbeinendur við grunnskóla landsins en innan þessa fjölda eru rúmlega 100 kennaranemar sem eru komnir vel á veg í sínu námi og eru í launuðu starfsnámi á lokaári og útskrifast brátt með leyfisbréf. Í fyrra voru leiðbeinendur tæplega 450, þar af helmingur í kennaranámi, en fyrir tveimur árum voru þeir 550 og rúmlega helmingur þeirra voru kennaranemar. Til samanburðar náði fjöldi leiðbeinanda í grunnskólum landsins ákveðnum toppi árið 2019 þegar þeir fóru yfir 700 talsins. Spurt var sérstaklega um skólaþróun og þá langar mig að benda á að samhliða lagasetningunni var sett á laggirnar svokölluð Menntaflétta sem er samstarfsverkefni nokkurra lykilaðila þegar kemur að endurmenntun og starfsþróun kennara. Menntafléttunni var stýrt af ráðuneytinu til þriggja ára ásamt Háskóla Íslands og unnið í samstarfi við Háskólann á Akureyri og Kennarasamband Íslands. Námskeið Menntaflétturnar hafa verið ákaflega vinsæl og vel sótt og í vetur og fyrravetur hafa yfir 1.200 kennarar og skólastjórnendur sótt mjög fjölbreytt námskeið Menntafléttunnar. Ráðuneytið hefur ekki gert formlega úttekt á starfsánægju kennara eftir skólastigum eftir að lögin tóku gildi en gera má ráð fyrir að reglubundnar viðhorfs- og starfsánægjukannanir stéttarfélaga geti varpað ákveðnu ljósi á þá stöðu. Sérstaklega var spurt um leikskólastigið og það átaksverkefni stjórnvalda að fjölgun kennara nái til allra skólastiga. Við vitum að vandinn er mikill á leikskólastigi og við höfum gefið og erum að gefa því skólastigi sérstakan gaum. Útskrifuðum leikskólakennurum hefur fjölgað frá því að átaksverkefni um nýliðun kennara hófst. Árið 2020 útskrifuðust þrír leikskólakennarar frá menntavísindasviði HÍ en nú í ár voru þeir 76 talsins. Það má því líta svo á að mikið hafi verið unnið í því að fjölga leikskólakennurum en þar má sannarlega gera meira og betur má ef duga skal. Þeirri vinnu er ekki lokið og við höldum áfram í þeirri baráttu. Hér má einnig nefna viljayfirlýsingu sem undirrituð var nýverið um að koma á fót fagháskólanámi í leikskólafræðum í öllum landshlutum. Sú vinna er farin af stað og ber menntavísindasvið Háskóla Íslands  Ég mun síðan koma betur inn á leikskólastigið í lokaorðum mínum vegna þess að ég komst ekki yfir meira á þeim knappa tíma sem forseti úthlutar.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Það er mikilvægt að meta hvernig lögin um eitt leyfisbréf hafa reynst. Áherslur laganna eru um að kennarar búi yfir þekkingu og færni til að takast á við framtíðaráskoranir sem blasa við næstu ár og næstu áratugi og að lögin skapi aukinn sveigjanleika fyrir kennara og tækifæri til að auka hæfni sína og færa sig á milli skólastiga, efli starfsþróun kennara og skólastjórnenda, stuðli að auknum gæðum skólastarfs og ýti undir fleiri möguleika á frekari samfellu í námi á milli skólastiga, líkt og málshefjandi benti á. Áherslan er á starfsöryggi kennara og að með útvíkkuðum starfsréttindum sé horft til þess að aðsókn í kennaranám aukist og að kennarar sem ekki starfa við kennslu snúi til baka. Þetta eru allt fínustu áherslur, herra forseti. Með lögunum er aukin ábyrgð skólastjórnenda við mat á hæfni umsækjenda um kennslustörf. Samkvæmt leiðbeiningum um ráðningar skal tekið tillit til þess hvort umsækjandi hafi næga sérþekkingu eða hæfni í mannlegum samskiptum, svo dæmi séu tekin. Góður kennari þarf að sjálfsögðu að hafa góð tök á því námsefni sem hann er að kenna, en það eitt og sér dugar ekki til. Það er ekki síður mikilvægt að kennarar hafi næga þekkingu í uppeldisfræðum. Kennari þarf að mæta nemendum þar sem þau eru stödd og að vera fær um að leiðbeina þeim til aukins þroska og út frá þeim styrkleikum sem þau búa yfir og finna leiðir til að styrkja þá þætti sem nemandi á í erfiðleikum með. Góður kennari þarf að geta unnið með öðrum kennurum að því markmiði að koma öllum börnum til nokkurs þroska þannig að enginn verði út undan og að framhaldsskólanámi loknu standi ungmennin í það minnsta jafnfætis erlendum jafnöldrum sínum. Kennaramenntunin, starfsréttindi og starfskjör þurfa að endurspegla þetta stóra verkefni.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að vekja máls á þessu. Kennarastéttin er ein mikilvægasta stétt landsins og menntun kennara gríðarlega mikilvæg. Hún er gríðarlega mikilvæg á Íslandi og í öllum samfélögum, ekki síst á tímum upplýsingabyltingarinnar. Kennaramenntun þarf að byggja á sterkum, fræðilegum grunni og stjórnvöld eiga að vinna markvisst að því að efla stöðu og virðingu kennara í íslensku samfélagi. Við eigum að horfa þar til ríkja eins og Finnlands. Í því samfélagi er kennaramenntun mjög hátt skrifuð og menntun barna ein sú fremsta í heiminum, allar kannanir benda til þess, PISA-kannanir og aðrar. Varðandi eitt leyfisbréf þá var markmiðið með því að auka sveigjanleika og flæði kennara milli skólastiga og hvetja til starfsþróunar. Í lögunum var skilgreindur ákveðinn hæfnirammi sem var nýmæli í lögunum en skilgreiningin á hæfni skiptist annars vegar í almenna hæfni og hins vegar hæfni til að gegna tilteknu starfi. Því er starfsþróun alveg gríðarlega mikilvæg fyrir kennara. Ég tel að það sé raunverulega ekki komin nægileg reynsla á núverandi kerfi, en ég tel að stjórnvöld ættu, og hvet hæstv. ráðherra til þess hér, að auka framboð á námi til starfandi kennara svo þeir geti vaxið í starfi og starfsþróun þeirra verði eftir áhugasviði, vilja og getu. Hér er um grundvallaratriði að ræða en það verður að fást alvöru reynsla á núverandi kerfi. Ég tel að núverandi kerfi, eins og það var sett upp, geti aukið sveigjanleika og það taki tillit til margra annarra þátta en bara prófgráða. Það er mjög mikilvægt og fagnaðarefni að í dag hefur fjölgað í kennaranámi. Ég held þó að enn sé stórkostlegt vandamál í gangi, m.a. varðandi leikskólakennara, og ég tel að hæstv. ráðherra ætti jafnvel að stefna að því að stytta leikskólanámið 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir umræðuna og hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Markmið kennararafrumvarpsins um eitt leyfisbréf kennara þvert á skólastig eru að mínu mati góð. Það hlýtur að vera gott að stefna að sveigjanlegra skólakerfi og samfellu milli skólastiga, meira valfrelsi og tækifærum kennara og fjölbreytileika í menntakerfinu. Frumvarpið var þess vegna skref í rétta átt. En við sem hér störfum þekkjum að það er eitt að samþykkja hér lög og reglur og síðan annað hvernig tekst til við að framfylgja þeim. Það er einmitt það sem er hér til umræðu; hvernig til hafi tekist við framkvæmd þessara breytinga. Hefur tekist að skapa samfellu milli skólastiga og hafa skólastigin verið samræmd nægjanlega? Það hefur verið tekin pólitísk ákvörðun um að leikskólar séu ekki bara dagvistunarúrræði heldur einmitt fyrsta skólastigið. Framkvæmdin ber þess hins vegar ekki merki. Í svari hæstv. mennta- og barnamálaráðherra við fyrirspurn sem ég sendi honum í haust kemur fram að ekkert sveitarfélag uppfylli skilyrði laga um menntun og hæfni kennara við leikskóla. Það er sláandi staðreynd. Á sama tíma og við tölum fyrir þessari samfellu, auknu frelsi og tækifærum kennara, eru starfsaðstæður og umhverfi kennara mjög misjafnt milli skólastiga. Afleiðingin ætti að vera öllum augljós, eins og málshefjandi fór hér yfir. Mikill skortur er á kennurum á fyrsta skólastigi, leikskólanum. Við göngum þarna einfaldlega ekki í takt og það er gott að við ræðum þennan viðvarandi vanda varðandi fyrsta skólastigið. Skilaboð okkar á þinginu eru þau að kennarar séu lykilstarfsmenn á fyrsta skólastiginu. Hvernig getum við stuðlað að því að svo verði í raun og veru?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu máli og leggja fram þessar spurningar sem hefur ekki verið fyllilega svarað hér í þingsal en verður áhugavert að fá svör við að endingu. Mig langar að grípa aðeins niður í greinargerð með frumvarpi til laganna sem við erum að ræða hér um, sem voru samþykkt hér á þingi 2019. Þar segir, með leyfi forseta: „Sá munur er talinn á heimild og starfsleyfi í þessu sambandi að kennari sem hefur starfsleyfi (leyfisbréf) hefur forgang við ráðningu til kennslu á því skólastigi sem leyfisbréfið tekur til. Heimild til kennslu veitir ekki sams konar forgang en veitir skóla hins vegar heimild til að ráða viðkomandi kennara til þeirrar kennslu sem heimildin nær til án þess að afla þurfi undanþágu frá undanþágunefnd fyrir viðkomandi skólastig, sbr. VI. kafla gildandi laga. Hafi kennari með leyfisbréf hins vegar sótt um kennslustarf á því skólastigi sem leyfisbréfið tilgreinir hefur hann forgang umfram kennara sem hefur einungis heimild til kennslu á sama skólastigi. Að þessu leyti hafa markmið gildandi laga um sveigjanleika og flæði kennara milli skólastiga ekki náðst fram.“ Markmið laganna er gott að mínu mati og ég tek undir það sem hér hefur komið fram að þetta sé að því leytinu til skref í rétta átt. Spurningarnar sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir hefur hins vegar varpað hér fram eru mikilvægar þar sem ýmislegt sem bendir til þess að það séu enn þá vanhöld á því að kerfið bjóði upp á þann sveigjanleika og æskilega nýliðun sem stöðug framþróun og framtíð og menntun barnanna okkar kallar á. Því þykja mér þetta mikilvægar spurningar og það verður gaman að heyra útkomuna úr þessu öllu saman, þá á blaði, t.d. hver áhrifin hafa verið með tilliti til fjölgunar eða fækkunar kennara á hverju stigi, hvort þessi lausn hafi m.a. orðið til þess raunverulega að efla skólaþróun og stuðla að nýliðun og hvatningu til starfsþróunar. Ég vil bara fagna þessari umræðu og þakka þingmanninum kærlega fyrir að vekja máls á þessu og hlakka mikið til að heyra meira.

Virðulegur forseti. Það hafa átt og eru að eiga sér stað miklar breytingar í skólasamfélaginu okkar. Leyfisbréfum var breytt, innleiðing farsældarlaganna hefur áhrif á skólastarf og verið er að leggja niður Menntamálastofnun ásamt fleiru. Það mætti kannski orða það þannig að verið sé að breyta landslaginu alveg. Að einhverju leyti má segja sem svo að þörfin sé mikil þar sem framtíðin hefur komið hratt og allt annar veruleiki sem við stöndum frammi fyrir í dag en við höfðum fyrir aðeins örfáum árum. En erum við að flýta okkur of hratt án þess að hugsa út í afleiðingar ákvarðana okkar? Það er gríðarlega mikilvægt þegar farið er í breytingar eins og þessa, með breytingu á leyfisbréfum, að við séum með áætlun um hvernig við ætlum að meta áhrifin. Hvernig ætlum við að bregðast við ef þetta hefur ekki tilætluð áhrif eða jafnvel hefur þau áhrif að færa hlutina til verri vegar? Er sú áætlun til? Með þessum breytingum gaf ríkið kennurunum ákveðið frelsi til að hreyfa sig á milli skólastiga. Sem stuðningskona frelsismála lít ég á það sem jákvætt og gott skref. Þetta ætti jafnvel að ýta undir það að fólk mennti sig á þessu sviði því að það hefur úr meiru að velja að námi loknu. Ráðherra svaraði áðan spurningu minni um hvort aukning í kennaranám sé greinanleg og það er gríðarlega jákvætt að svo sé. Vonandi stefnir þá, eins og margir hafa komið inn á hér, hugur þeirra sem eru í námi núna inn á leikskólastigið því að þar erum við í gríðarlegum vandræðum eftir þessa breytingu.

Frú forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Ég held að við hér í salnum séum öll sammála um mikilvægi kennarastéttarinnar, hvort sem horft er til leikskóla-, grunnskóla- eða framhaldsskólastigsins, upp á þroska og viðgang okkar yngstu og bestu einstaklinga. Ég verð að leyfa mér að gagnrýna það aðeins, en nú er komin þriggja ára reynsla á þessa löggjöf, að úttektir á árangri hafi ekki verið fleiri en þær sem hæstv. ráðherra lýsti í svari sínu, almennar starfsánægjukannanir í skólum og þar fram eftir götunum. Það er auðvitað ekki boðlegt í tengslum við svona grundvallarbreytingar. Það eru nokkur atriði sem við þurfum að ræða í samhengi við þetta mál sem ná lengra aftur í tímann. Alveg aftur til þess tíma er leikskólakennaranám var lengt úr þremur árum í fimm. Hv. þm. Eyjólfur Ármannsson kom inn á það áðan að ástæða væri til að skoða hvort gengið hafi verið til góðs með þeim breytingum og ég tek undir að það er nauðsynlegt að fram fari greining á því. Við sjáum til að mynda, ef við skoðum greiningu sem Haraldur Líndal vann fyrir Kópavogsbæ á útgjöldum árið 2021, að meðallaunaútgjöld á hvert stöðugildi eru 14% hærri í grunnskóla en í leikskóla. Það er augljóst að þetta hefur ruðningsáhrif upp úr leikskóla yfir í grunnskólana og svo væntanlega áfram. Það eru auðvitað sjónarmið uppi varðandi það að ekki hafi verið skynsamlegt að kennarar gætu stokkið yfir skólastig, ef svo má segja, að sama leyfisbréfið taki til grunnskólakennslu og kennslu í leikskóla og framhaldsskóla. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir þessa mjög svo ágætu umræðu. Í ljósi þess að nú eru liðin tæp þrjú ár síðan lagabreytingin sem við ræðum var gerð er eðlilegt að velta upp þeirri spurningu hverju breytingarnar hafi í rauninni skilað og hvort sú aukna samvinna sem lagt var upp með að leyfisbréfin myndu skila hafi raungerst. Stærstur hluti þessa tíma einkenndist jú af heimsfaraldri kórónuveiru sem vissulega hafði áhrif á allt skólastarf með tilheyrandi álagi á kennara og starfsfólk á öllum þessum skólastigum og ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda að allt það fólk sem vann í skólunum á öllum þessum skólastigum stóð sig afbragðsvel í þeim erfiðu aðstæðum. Í ljósi heimsfaraldursins hefur e.t.v. ekki gefist rými til að skoða áhrif þessara breytinga gaumgæfilega en hæstv. ráðherra nefnir hér mörg mjög áhugaverð atriði sem hjálpa til. Er ekki lag að gera formlega úttekt á því hvernig til hefur tekist? Mér heyrist fleiri hv. þingmenn hér í salnum vera á því þó að við nálgumst það kannski með mismunandi hætti. Hefur eitt leyfisbréf aukið samvinnu milli skólastiga eins og lagt var upp með? Má þar sérstaklega horfa til samstarfs sem var fyrirhugað á milli efstu bekkja grunnskóla og framhaldsskóla. Hefur farið fram greining eða samráð við grunnskóla og framhaldsskóla þegar kemur að þessari samvinnu og hefur hún á einhverjum tímapunkti verið skilgreind? Hefur verið við vinnu starfshópur til að stuðla að þessari samvinnu? Hvað af þessum atriðum hefur í sjálfu sér verið í virkni þennan tíma þrátt fyrir heimsfaraldur kórónuveiru? Virðulegur forseti. Þegar breytingar eru gerðar á formi leyfisbréfs og þar af leiðandi starfsmöguleikum kennara, eins og var ráðist í með þessu eina leyfisbréfi, er að mínu mati nauðsynlegt að fylgja því eftir og gera úttekt á því hverju sú vinna hefur skilað og hvort árangurinn teljist fullnægjandi eða hvort það þurfi að fara í frekari aðgerðir til að ná honum fram.

Virðulegi forseti. Ég vil líkt og aðrir byrja hér á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Það er ávallt mikilvægt að ræða og rýna í hvernig gengur þegar ráðist er í breytingar. Eitt leyfisbréf kennara, sem við ræðum hér í dag, er ný leið til að ná í fólk í auknum mæli með menntun og hæfni til að sinna leik-, grunn- og framhaldsskólakennslu. Það er ekki komin löng reynsla á þetta fyrirkomulag, eða rétt um þrjú ár, en fyrirkomulagið virðist vera að virka samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið. Út frá því er samt mikilvægt þegar frá líður að endurskoða og meta þær aðgerðir sem farið hefur verið í því að við þurfum jú að læra af reynslunni og vera tilbúin til að bregðast við ef þörf verður á. Þar sem ég hef ekki séð nein tölfræðileg gögn um reynsluna af einu leyfisbréfi get ég einungis talað út frá tilfinningum og þeim upplýsingum sem ég hef fengið í samtali við kennara og skólastjóra og einstaklinga úr skólakerfinu. Þar hef ég heyrt að þessar breytingar séu nánast eingöngu jákvæðar. Ræða hæstv. ráðherra hér á undan staðfestir það einmitt. Við höfum einnig fengið upplýsingar um að fólk sem starfað hafði sem leiðbeinendur sé nú loksins að klára námið sitt, einmitt vegna þeirra aðgerða sem ráðist var í. Kennarastarfið þykir nú meira aðlaðandi enda sýna tölur um ásókn í kennaranám það svo sannarlega svart á hvítu. Það er greinilegt að við eigum fullt af góðu og frambærilegu fólki sem vill fá starfa sem kennarar enda er kennarastarfið göfugt og gefandi en einnig krefjandi. Starf kennara er einstakt og það skiptir líka máli fyrir okkur sem samfélag að eiga góðan hóp kennara á öllum stigum menntakerfisins. Einu áhyggjurnar sem ég hef heyrt varðandi leyfisbréfin eru þær að kennarar séu í auknum mæli að færa sig frá leikskólum yfir í grunnskóla þar sem starfsumhverfi er með öðrum hætti. Við þurfum að vera vakandi yfir þessum hugsanlegu tilfæringum milli skólastiga og stíga inn í með einhverjum hætti ef þörf verður á. Staðreyndin er sú, þrátt fyrir mikla fjölgun leikskólakennara, að enn er gríðarleg vöntun 

Frú forseti. Í síðustu viku lýsti áttunda þing Kennarasambands Íslands yfir áhyggjum af skorti á kennurum og af mönnunarvanda í leik- og grunnskólum. Í ályktun sambandsins er kallað eftir því að fleira fagfólk sé ráðið til starfa í leikskólum og grunnskólum svo tryggja megi farsæld nemenda. Magnús Þór Jónsson, formaður Kennarasambandsins, var svo til viðtals á Morgunvaktinni í morgun á Rás 1 og lýsti sérstökum áhyggjum af stöðunni. Hann bendir á að þótt vissulega hafi verið gripið til ákveðinna aðgerða til að efla nýliðun þá blasi samt við mönnunarvandi í grunnskólum og framhaldsskólum, sér í lagi þegar kemur að verknámi. Svo hljótum við auðvitað að spyrja okkur hvort átaksverkefni og aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur ráðist í á undanförnum árum til að bregðast við kennaraskorti og fjölga nýnemum í kennaranámi hafi skilað árangri og dugað til að mæta þessum áskorunum sem Magnús Þór lýsti. Það er eitt að grípa til aðgerða til að stuðla að því að fólk sæki sér kennaramenntun, en svo er annað að tryggja að kennaramenntað fólk kjósi að starfa við kennslu í íslenska skólakerfinu. Þar koma auðvitað inn þættir eins og laun, starfskjör og starfsaðstæður. Það væri kannski gott að fá skýr svör frá hæstv. ráðherra í hans seinni ræðu, hvort hann sjái fyrir sér að þær áskoranir sem formaður Kennarasambandsins lýsti í útvarpinu í morgun muni leysast svona af sjálfu sér vegna aðgerða sem þegar hefur verið gripið til eða hvort hæstv. ráðherra telji þörf á enn frekara átaki og frekari aðgerðum til að stuðla að nýliðun.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að ítreka áskorun mína til hæstv. ráðherra um að skoða styttingu leikskólakennaranáms. Það er gríðarlega mikilvægt atriði og grundvallaratriði að leikskólakennarar í landinu séu með nauðsynlega grunnmenntun og séu ekki án menntunar. Ég tel sjálfur, og ég hef talað um það við fræðimenn og skólafólk, að fimm ára nám til leikskólakennara sé einfaldlega of langur tími. Það er miklu betra að hafa það þriggja ára nám svo að við fáum fleira menntað fólk í stéttina heldur en að hafa það fimm ára nám og fá færri. Hér er um grundvallaratriði að ræða. Ég tel líka að það sé gríðarlega mikilvægt að það sé almenn umræða í samfélaginu um menntun barnanna okkar og það á breiðum grundvelli og um stöðu kennara og menntun kennara. Ég er sjálfur með tillögu til þingsályktunar um lestrarkennslu og hef fundið fyrir miklum áhuga á því máli, m.a. í blaðaskrifum og öðru. Góður kennari getur haft gríðarleg áhrif á börnin okkar. Varðandi löggjöfina eins og hún er í dag vil ég taka undir með hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni um að það sé kannski kominn tími á formlega úttekt á því hvernig til hefur tekist svo að við fáum upplýsingar um það hvernig þetta kerfi með eitt leyfisbréf gangi og hver árangurinn sé. Þegar ég skoða lögin þá velti ég því fyrir mér hvort ekki væri rétt að hafa lagagrein um hæfniskröfurnar, um starfsþróunina og um það að ríkið standi fyrir tilboðum eða skólar landsins séu með tilboð um símenntun fyrir kennara. Ég tel að það að vera kennari krefjist ákveðinnar símenntunar og það að fá að þróast í starfi er gríðarlega mikilvægt og að geta farið á milli skólastiga eins og kennarar óska sér. Allir eiga að fá að njóta sín í starfi, ekki festast á ákveðnu skólastigi sem þeir kannski vilja ekki vera á. Ég tel að það kalli á ákveðna endurskoðun á lögunum að bæta þessu atriði inn, en ekki bara hafa þetta um eitt leyfisbréf og svo búið. Í 12. gr. er fjallað um ráðningar og annað slíkt 

Virðulegi forseti. Í langan tíma hef ég verið gagnrýnin á skólakerfið okkar. Það er margt virkilega gott í okkar menntakerfi en það er líka margt sem betur mætti fara. Það er nauðsynlegt að menntakerfið sé í sífelldri mótun og svari þannig kalli hvers samtíma og horfi til framtíðar. Menntakerfið þarf að vera síkvikt og sveigjanlegt og hafa getu til að sinna hverjum nemanda eftir hæfni og getu hvers og eins. Eins þarf kerfið að vera þannig uppbyggt að hæfni og geta hvers kennara njóti sín innan kerfisins. Með nýjum lögum sem samþykkt voru árið 2019, um eitt leyfisbréf kennara, er aukin ábyrgð sett á skólastjórnendur að meta hæfni og getu kennara í hvert starf fyrir sig. Ég lít svo á að hér sé viðleitni til að gera skólakerfið okkar enn betra. Það er jákvætt að kennarar geti núna hreyft sig á milli skólakerfa og fært þar með reynslu á milli. Kennari sem hóf sinn starfsferil kannski sem leikskólakennari hefur nú þann möguleika að þróa sig áfram í starfi og sækja um störf sem kennari í framhaldsskóla. Það hlýtur að vera jákvætt. Það er samt sem áður ekki hægt að horfa fram hjá því að þessar breytingar ýta undir mönnunarvanda innan leikskólanna. Það er margþættur vandi og ekki ein lausn sem leysir það. En nú hefur ráðherra boðað endurskoðun á menntastefnu og vona ég innilega að í þeirri endurskoðun muni leikskólamálin verða tekin föstum tökum. Við verðum að skoða það betur að ekki sé enn nægilegt jafnvægi á milli leik- og grunnskóla og við verðum að bregðast við því.

Virðulegur forseti. Aðeins meira um leikskólastigið. Það sem ég hef tekið eftir sem foreldri og sveitarstjórnarkona er að þessi breyting á leyfisbréfum hefur í það minnsta afhjúpað vanda leikskólanna. Svo virðist sem leikskólakennarar færi sig í grunnskóla en það flæðir ekkert til leikskólanna. Við þekkjum ansi mörg hverjar afleiðingarnar eru. Okkur berast sífelldar fréttir af vandamálum vegna manneklu á leikskólum, veikinda og kulnunar starfsfólks. Síðastliðinn fimmtudag sótti ég mitt eigið barn í leikskólanum vegna manneklu og mætti einmitt samstarfskonu minni í hurðinni sem þurfti líka að rjúka úr vinnunni til að sækja barn vegna manneklu. Fréttirnar sem við sjáum eru oftast úr Reykjavík en ég er í Mosfellsbæ og samstarfskona mín í Kópavogi. Áhrifin eru alls staðar. Þegar frumvarpið varð að lögum bentu þingmenn Viðreisnar á að það væri unnið hratt, allt of hratt. Málið væri gott en betra væri að vinna það nánar, t.d. hefði verið gott að greina kjarasamninga þessara stétta og starfsumhverfi, finna hvar núningsfletirnir væru og þekkja þá betur hvar vandamálin myndu birtast. Vel unnin innleiðing hefði einnig haft aðgerðaáætlun til þess að bregðast við vandamálum sem upp kæmu. En hverjir sitja uppi með úrlausn vandamálsins? Sveitarfélögin, ekki satt? Er þetta ekki enn eitt dæmið um mál þar sem úrlausnin lendir hjá sveitarfélögunum við breytingar sem ríkið gerir og ekkert fjármagn kemur frá ríkinu til að bregðast við þessu? Nú sitja sveitarfélögin í súpunni, þjónusta við yngstu börnin okkar versnar á sama tíma og við öðlumst meiri og meiri þekkingu á því hversu mikilvæg fyrstu árin í lífi barna okkar eru. Því spyr ég hæstv. mennta- og barnamálaráðherra: Hvað eiga sveitarfélögin að gera í þessari ómögulegu stöðu?

Frú forseti. Það hefur kristallast í þessari umræðu hér í dag að enn einu sinni sitjum við uppi með afleidd áhrif lagasetningar sem sáust ekki fyrir við setningu laganna. Hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason hlær hér í sæti sínu en mig langar til að biðja hæstv. ráðherra að koma inn á það í ræðu sinni á eftir hvort einhver greining hafi farið fram fyrir setningu laganna sem benti til þess að straumurinn yrði fyrst og fremst úr stétt leikskólakennara upp á efri stig námsferilsins. Ég bara spyr hæstv. ráðherra að þessu á meðan hann hlær hér í sæti sínu. Ég man ekki eftir að þessum áhrifum hafi verið lýst með neinum þeim hætti að þingmenn gætu glöggvað sig á þeim þannig að það hefði áhrif á afstöðu þeirra til frumvarpsins á sínum tíma. Ég vona að hæstv. ráðherra líti til þess. Annað sem hefur komið í gegn í þessari umræðu er að allir þingmenn, að ég held, sem hér hafa talað eru sammála um nauðsyn þess að fram fari úttekt á áhrifum þessarar lagasetningar því eins og hv. þm. Elín Anna Gísladóttir sagði hér áðan þá eru áhrifin af þessu þau að okkar yngstu börn í skólakerfinu njóta verri þjónustu en áður en til þessa verks var gengið. Ég fagna því auðvitað mjög að hæstv. ráðherra finnist þetta gamanmál en mörgum okkar hér í salnum þykir þetta heldur alvarlegt. Það blasir auðvitað við ástandið í mönnun leikskólanna. Alls staðar er mönnunarvandi í leikskólunum, nema reyndar samkvæmt nýjustu fréttum í Reykjavík þar sem allt í einu þarf að fækka leikskólakennurum. Það voru óvæntar fréttir en ég held að þær séu ekki í neinu samhengi við raunheima og reikna nú með að þær fréttir verði bornar til baka á næstu dögum.

Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og hefur verið hin ánægjulegasta. Ég held að grundvallaratriði í þessu séu aðbúnaður og kjör. Hafandi starfað í grunnskóla þá þykist ég nú þekkja dálítið til þess hvað það er sem skiptir máli. Ég vil segja í ljósi þess sem hér var verið að ræða að það hefur ansi mikið breyst í samfélaginu á síðustu þremur árum. En varðandi það að leikskólakennaranámið eigi að stytta þá er ég algjörlega mótfallin því. Eitt leyfisbréf gengur einmitt út á sambærilegt nám, þ.e. fimm ára nám. Ég tel það bara mjög mikilvægt að þau sem eru að hugsa um yngstu börnin okkar séu líka mjög vel menntuð. Við erum hins vegar með kennara, eins og í öðrum stéttum, sem eru í öðru og skila sér ekki inn í skólastarfið og því þurfum við að breyta. Við þurfum að ná í þetta fólk aftur og það þurfum við að gera með bættum aðbúnaði og með því að bæta kjör og aðrar starfsaðstæður og gefa fólki tíma fyrir starfsþróun. Ég vil endilega benda á vianostra.is, þar má finna upplýsingar um hugmyndafræði og starf Menntaskólans á Tröllaskaga. Þar tóku kennarar sig saman og eru með starfsemi sem snýr að því að efla leik-, grunn- og framhaldsskólakennara en líka Erasmus-samstarf úti í heimi. Það er ótrúlega mikilvægt að kennurum, hvort sem þeir eru á leik-, grunn- eða framhaldsskólastigi, finnist þeir metnir að verðleikum og hafi þetta rúma tækifæri til að hreyfa sig á milli skólastiga, langi þá að gera það, eða bara að bæta sig og efla sig þar sem þeir eru staddir. Ég tel því að þetta sé af hinu góða og ég veit að von er á nýjum tölum varðandi stöðuna í þessum málaflokki og varðandi þessa hreyfingu sem ég vona að komi fram fljótlega.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem mér hefur fundist vera um margt mjög góð. Heilt yfir vil ég segja að ég held að það sé í það minnsta orðið ljóst að þessi breyting var jákvæð þegar kemur að því að efla ásókn í kennaranám, hvort sem það er í leikskólakennaranám eða annað. Eins og ég sagði hér áðan voru fjórir einstaklingar sem útskrifuðust af menntavísindasviði HÍ fyrir þremur árum en voru síðasta vor milli 70 og 80. Í annan stað vil ég segja, af því að hér var minnst á hæfnisramma og endurmenntun og fleiri þætti, að þessi nýju kennaralög, eins og ég vitnaði til í framsöguræðu minni, fólu ekki bara í sér eitt leyfisbréf. Það voru líka gerðar breytingar varðandi hæfnisrammann og sú reglugerð hefur síðan verið unnin í góðu samráði og er að komast í birtingu núna. Þar er m.a. kveðið á um starfsþróun. Samhliða var Menntafléttan sett upp sem hefur sýnt sig að er mikil þörf fyrir, út í grasrótinni og meðal þeirra sem eru að vinna með börnunum okkar í menntakerfinu, það er mikil þörf fyrir að við þjónustum skólakerfið betur en við höfum verið að gera. 1.200 einstaklingar, 1.200 kennarar hafa farið í gegnum þetta. Allt er þetta hluti af því sem við þurfum að efla samhliða. Það sem skiptir mestu máli til framtíðar er hvernig við tökum utan um leikskólastigið okkar. Þar geld ég ákveðinn varhuga við því að horfa á patentlausnir, einfaldar lausnir sem felast í því að stytta leikskólakennaranámið og þá verði bara allt frábært. Það er ekki framtíðarlausn þegar kemur að þessu skólastigi. Við þurfum að taka miklu þéttar utan um það, virkja alla aðila, forsvarsmenn fæðingarorlofs, atvinnulífs, sveitarfélaga og ríkis. Það erum við að undirbúa núna og er liður í því að fókusera meira á leikskólastigið í íslenskum stjórnmálum en við höfum verið að gera 

Frú forseti. Atburðir liðinnar viku og síðustu tveggja vikna fóru vitanlega ekki fram hjá nokkru mannsbarni þar sem lögreglan hefur gengið berserksgang um landið í leit að umsækjendum um alþjóðlega vernd sem vísa átti úr landi og fleygja á götuna í Grikklandi. Það er svo sem ekki endilega nýmæli hér að fólk sé flutt úr landi í skjóli nætur en sú harka sem sást í vinnubrögðum lögreglu og þessum eltingarleik - og jafnvel í málum sem niðurstaða var ekki komin í, það kom á daginn að fólk var að bíða eftir niðurstöðu í mál sitt - vakti mikla reiði þjóðarinnar. Þó að ekki sé liðin vika hefur tvisvar sinnum verið mótmælt hér á Austurvelli þangað sem komið hafa hundruð ef ekki þúsundir einstaklinga til að mótmæla. Mig langaði til að spyrja hvort við ætlum raunverulega að sitja hér og láta eins og ekkert hafi í skorist í stað þess að kalla á ríkisstjórnina og spyrja hvort ekki eigi að bregðast með einhverjum hætti við þessari augljósu reiði almennings vegna þessara fáránlegu aðgerða.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál hér upp undir þessum lið. Ég held að mörg okkar séu slegin m.a. yfir meðferðinni á fötluðum manni sem var fluttur nauðugur á götuna í Grikklandi tveimur vikum áður en taka átti málið hans fyrir í héraðsdómi. Ég vil nota tækifærið hér til að vekja athygli þingheims á því að dómarinn í málinu við Héraðsdóm Reykjavíkur hefur beint því sérstaklega til ríkislögmanns að kanna fyrir næsta þinghald, á morgun, hvort vilji sé til þess af hálfu íslenska ríkisins, af hálfu stjórnvalda að gera ráðstafanir til þess að tryggja að maðurinn, sem nú er á götunni í Grikklandi, geti komið fyrir dóm og gefið skýrslu milliliðalaust. Þetta er það sem dómarinn í málinu er að kalla eftir, ég vil vekja athygli þingheims á því, og eflaust er þetta talið mikilvægt svo að rétturinn til aðgangs að dómstólum sé að fullu virtur í þessu tiltekna máli og málsmeðferðin gangi eðlilega fyrir sig. Á morgun munum við fá að vita hver afstaða íslenska ríkisins er í þessum efnum.

Frú forseti. Ég kem hér upp til að taka undir orð hv. þingmanna Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur og Jóhanns Páls Jóhannssonar. Það er ekki við hæfi að starfa hér í þessu húsi í tómarúmi, án tengsla við það sem er að gerast hér norðan megin við okkur, á Austurvelli þar sem tvisvar hafa verið haldin mótmæli vegna brottvísana og framkvæmdar þeirra í síðustu viku. Við verðum að taka lýðræðislega umræðu um þessi mál. Við verðum að horfast í augu við hversu ómanneskjulega er staðið að þessum brottvísunum og hvernig mannréttindi eru í raun purkunarlaust brotin á fólki. Síðan, frú forseti, leyfa ráðamenn þjóðarinnar sér að senda embættismenn í fréttatíma til að svara fyrir framkvæmdina.

Frú forseti. Já, almenningi er gjörsamlega búið að ofbjóða sú meðhöndlun sem íslenska ríkið hefur sýnt fólki á flótta. Það hvernig farið var með fatlaðan einstakling - mál hans beið afgreiðslu í dómskerfinu og með því að afgreiða það ekki er verið að brjóta í bága við alþjóðasáttmála Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk. En við erum líka að tala um að hingað kom fylgdarlaust barn, sem ekki var orðið 18 ára gamalt, sem samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna á að taka hingað inn og veita hæli. En við erum með ráðamenn sem biðu þangað til viðkomandi var orðinn 18 ára til að geta hent honum úr landi. 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Frú forseti. Fyrir þinginu liggur frumvarp frá hæstv. dómsmálaráðherra til laga um breytingar á lögum um útlendinga sem gengur í þveröfuga átt við það sem almenningur er að kalla á hér. Nú hef ég unnið í þessum málaflokki í 14 ár u.þ.b. og það vekur alltaf áhuga minn hversu hart þjóðin bregst við þegar það sem gerist ítrekað hér í skjóli nætur er dregið fram í dagsljósið. Það er gert oft með talsverðum látum og þrátt fyrir að stjórnvöld geri ýmislegt til að reyna að koma í veg fyrir að hægt sé að færa fréttir af því eins og fram hefur komið. Það sem mig langar til að benda á er að það er ekki löggjöfin sem er vandamálið hér. Þegar fólk sér þessa framkvæmd, sem þjóðin er augljóslega mjög ósátt við - almenningur er ósáttur við þetta, ekki bara það að ekki hafi verið nógu sérútbúinn bíll fyrir mann í hjólastól sem var fluttur úr landi heldur að hann skyldi yfir höfuð vera fluttur úr landi. Ráðherrar koma hingað upp og tala eins og þetta hafi verið eina vandamálið við þetta allt saman. Það sem skiptir máli fyrir okkur á Alþingi er að það er augljóst að við erum 

Forseti vill enn minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann. Ræðutími í fundarstjórn forseta er ein mínúta, ekki ein og hálf.

Frú forseti. Hérna stöndum við eftir að þjóðinni er auðvitað gjörsamlega misboðið vegna þeirra brottvísana sem áttu sér stað fyrir nokkrum dögum. Fulltrúar flestra flokka hafa tjáð sig á einn veg, að kannski tveimur undanskildum. Ég kem hingað upp til að minna á loforð formanna stjórnmálaflokkanna sem sátu á þingi 2017, allra nema formanns Sjálfstæðisflokksins, um að það væri forgangsatriði að skýra betur útlendingalögin í þverflokkslegu samstarfi til að tryggja að vilji Alþingis kæmi fram við framkvæmd og átti sérstaklega að horfa til fólks í viðkvæmri stöðu, kvenna og barna. Núna legg ég til að þingmenn allra flokka á Alþingi sem styðja þessa nálgun kalli eftir þessari nálgun.

Frú forseti. Ég er einn af verndurum barna en það eru alþingismenn sem hafa boðið sig fram til þess að vera verndarar barnasáttmálans hér á þinginu. Þar sem ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir virðast ekki kannast við þennan sáttmála þá langar mig að nefna tvö atriði hér. Grein 22: „Börn sem þurfa að flýja heimaland sitt sem flóttamenn eiga rétt á vernd og stuðningi við að nýta sér þau réttindi sem þau eiga samkvæmt Barnasáttmálanum í nýja landinu.“ Svo langar mig að lesa hér 40. gr.: „Börn sem sökuð eru um að hafa brotið lög eiga rétt á lögfræðiaðstoð og réttlátri málsmeðferð.“ Hvorugt fékk hinn ungi drengur sem sendur var úr landi skömmu eftir átjánda afmælisdaginn sinn. Þetta eru skýlaust brot á barnasáttmálanum.