Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingrímur Jónsson : Jeg vil að eins skjóta því til hæstvirts ráðherra og flutningsmanna, hvort ekki væri vert að athuga nánar nokkur atriði í frumvarpinu, sjerstaklega í fyrstu grein, þar sem talað er um hvern þann, er tekur þátt í verkfalli. Jeg hygg að það væri æskilegt, að það væri skýrt nánar, hvað meint er með „verkfalli“. Jeg gjöri ráð fyrir að með orðinu verkfall sje átt við nokkuð víðtæk áhrif eða samtök um að leggja niður vinnu, en ekki þótt t. d. einhver einn starfsmaður í Landsbankanum leggi niður starfann og mæti ekki til vinnu alt í einu, upp úr þurru. Um slíkt er óþarft að fá sjerstök lög, enda enginn háski að því. Við þetta getur því trauðla verið átt, og því æskilegt að skýra nánar hugtak orðsins verkfall. Bæði í þessari grein og í 2. grein, tel jeg að sektarákvæðin sjeu óþarflega há og mjög erfitt fyrir dómarann að beita þeim, svo lögin verði rjettlát. Vjer skulum hugsa oss samtök um verkfall eins og um daginn og verkfallið hefði komist á. Jeg hefi ekki á móti því, að tekið sje með harðri hendi á þeim, er gangast fyrir slíkum samtökum, og á þeim, er taka þátt í þeim með ráðnum hug. En nú vitum við að í slíkum samtökum taka og aðrir þátt nær hugsunarlaust eða minsta kosti hugsunarlítið, eru teymdir með í þau af öðrum, t. d. ungar, um 16 ára gamlar, saklausar stúlkur, er hafa að árslaunum 4-500 krónur. Hvernig á nú nokkur dómari að sekta slíka stúlku um 500 kr.? Og hver vill telja það rjettlátan dóm? Það verður líka við uppsögn dómsins að taka tillit til launa starfsmannsins. Því mun nú verða haldið fram, að það sje venja dómara hjer á landi, að dæma í lægstu sektir, og því verði að hafa lágmark sektanna svona hátt, 500 krónur. En svo verður ekki hjer. Hjer verða margir sakaðir samtímis og þá hlýtur líka að koma fram mismunur í sektunum, eftir því, hversu sakir standa til. Forgöngumennirnir hljóta að fá hærri sektir en þeir, er hafa tekið þátt í verkfallinu af vanþekkingu og þroskaleysi. Og svo hafa laun starfsmannanna einnig áhrif á upphæð sektanna. Þessar athugasemdir mínar eru ekki gjörðar til þess að hindra það, að lögin nái fram að ganga, því jeg álít þau nauðsynleg. En jeg kem fram með þær af því, að jeg álit að lögin komi betur að notum, ef þær eru til greina teknar; það verður betra að framkvæma lögin. Að endingu vil jeg skjóta því til flutningsmannanna, hvort þeir vilji ekki bæta aftan við 1. gr. frumvarpsins ákvæði um, að þar sem sjerstakar ástæðar væru fyrir hendi, er drægju úr seki sakbornings, þá mættu sektirnar vera lægri. Ef það væri gjört tel jeg síður ástæðu til að álíta að lögin yrðu að eins pappírsgagn. Rjett væri og að lagfæra 2. grein, en jeg er ekki eins óánægður með hana, en findist rjett að lægstu sektir í 1. gr. væru t. d. 100 krónur og í 2. grein 50 krónur.

Ráðherra: Háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.) vildi hafa í lögunum skilgreining á því, hvað „verkfall“ væri. Eigi tel jeg þess þörf, en tel sjálfsagt, að dómstólarnir skæru þar úr, og dæmi það, er hann tók um starfsmann í Landsbankanum, tekur enginn fyrir verkfall. Auðvitað er hjer með verkalli átt við það, sem á útlendu máli er kallað strejke. En eins og jeg tók fram, sje jeg ekki ástæðu til að skilgreina það í lögunum. Í hegningarlögunum er t. d. hvergi skilgreint, hvað sje þjófnaður, hvað se nauðgun, hvað sjeu svik, hvað blóðskömm o. s. frv., en þess hefir eigi þótt þörf. Vísindin og dómstólarnir skilgreina þess konar rjettarhugtök. Vitaskuld mætti setja í lögin útlenda orðið innan sviga á eftir orðinu „verkfall“, svo síður væri misskilnings hætt, en jeg tel þess enga þörf, þó jeg hins vegar gjöri það ekki að neinu kappsmáli, og mjer liggi í ljettu rúmi, þó svo væri gjört. Jeg hygg það víst, að enginn dómari með heilbrygðri skynsemi yrði í nokkrum vanda með að dæma um það, hvað verkfall væri. Út af sektunum vil jeg taka það fram, að mjer hefir virst svo, að það sje meginregla dómstólanna hjer á landi, að beita lægstu sektarákvæðum að minsta kosti við afbrot framið í fyrsta sinni, og því get jeg ekki fallist á það, að sektirnar verði færðar niður. Það eru ýmsir opinberir starfsmenn, er hafa svo gott kaup, að þá munar ekki um það, þótt þeir ættu að greiða t. d. 500 króna sekt. Það mundi eigi nema öllu meiru en mánaðarlaunum þeirra. Og ef slíkum manni þætti gaman að koma verkfalli af stað, mundi hann eigi alt af horfa í eins mánaðar kaup. Ef sektirnar alment væru færðar niður, þá tel jeg vist að lögin yrðu pappírsgagn einbert, því að jeg gjöri ráð fyrir fyrir, að dómararnir mundu halda uppteknum hætti með að dæma í lægstu sektir. En eigi er það nema rjett, að forgöngumennirnir verði harðara úti en hinir, en annars eru opinberir starfsmenn alment svo þroskað fólk, að það veit vel hvað það er að gjöra. Öðru máli er að gegna um það, að heimila lægri sektir, ef sjerstakar ástæður eru fyrir hendi, einhverjar alveg sjerstakar málsbætur. Það tel jeg að væri gjörlegt.

Guðmundur Björnson : Mjer finst frv. þetta að ýmsu leyti athugavert. Við megum ekki gleyma því, að rjettur fólks til að leggja niður vinnu er nú viðurkendur um allan heim. Að banna verkföll er sama sem að segja: Komi ágreiningur milli vinnuveitanda og vinnufólks, þá hefir starfsfólkið ávalt rangt fyrir sjer; vinnuveitandinn skal ávalt hafa rjettinn, - rjettinn til að neita - hversu sanngjarnar og rjettmætar sem kröfur vinnufólksins eru. Hæstv. ráðherra vjek að því, að þess konar lög væru til í Frakklandi og á leiðinni í Noregi. En jeg neita því, að svo sje, fyrr en jeg sje þau. Jeg veit, að það hefir komið til mála, að setja þau í þessum löndum, en jeg neita að þau hafi verið sett, fyrr en jeg sje það. Þar með vil jeg ekki segja, að lög um verkfall sjeu ónauðsynleg. En jeg vil segja, að þess konar lög megi ekki vera svona ströng, svona óbilgjörn, eins og þetta frumvarp. Við verðum vel að gæta að því, að hið opinbera hefir allt af fjölda starfsmanna, við síma, við póstmál, við verkleg fyrirtæki, svo sem vegi, vita og járnbrautir, er þær koma, og það má allt af búast við því, að það rísi upp ágreiningur milli starfsmannanna og vinnuveitandans, útaf kaupgjaldinu; því þó fólkið sje ráðið fyrir tiltekið kaup, þá geta kringumstæður breytst, og þá mælir öll sanngirni með því, að lítið sje á alla málavexti, en ekki sagt, að vinnufölkið hafi allt af rangt, og vinnuveitandinn allt af rjett fyrir. sjer. Það er ekki rjett að selja vinnuveitanda sjálfdæmi. Það rjetta og holla er, að hafa gjörðardóm, og í þá stefnu hneygjast hugir allra hugsandi manna í öðrum löndum. Og það er vel farið. Gjörðardómurinn mætti vera svo skipaður, að vinnufólkið tilnefndi einn, vinnuveitandi einn og yfirdómurinn einn mann í dóminn. Ef svo vinnufólkið ekki sættir sig við dóm gjörðardómsins, þá mætti beita sektum, eins og hjer er í frumvarpinu. Jeg mun greiða frv. atkvæði til þriðju umræðu, en lengur ekki, óbreyttu.

Ráðherra : Háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) neitaði því, að í Frakklandi væru lög um verkfall. Jeg skal ekki fullyrða það, þótt jeg hyggi að svo sje, en hins vegar skal jeg til þriðju umræðu útvega upplýsingar um það. Það ætti að vera ljettur vandi. Það var svo að heyra á háttv. þm. (G. B.), að hann vildi lög um þetta efni, þótt hann gjörði ýmsar athugasemdir. Hann var að tala um verkföll við ýms verkleg fyrirtæki, svo sem vegi og járnbrautir, en þau verkföll heyra ekki undir þessi lög. Menn vinna þar ekki sem sýslunarmenn; heldur er landið þar eins selt, eins og t. d. verksmiðjueigandi gegn verkafólki sínu, kaupmaður gegn starfsmönnum sínum. Að setja gjörðardóm í slík mál sem þessi, það held jeg að ekki sje gjörlegt, þegar af þeirri ástæðu, að það gæti komið fyrir, að gjörðardómurinn hækkaði kaup starfsmannanna svo og svo mikið. Og eftir hvaða heimild ætti stjórnin að greiða þau laun? Jeg veit að menn líta mismunandi augum á verkföll; sumum finnast þau jafnvel rjettmæt, en jeg álít þau í alla staði óhafandi, þegar sýslunarmenn þess opinbera eiga í hlut, og vil ekki eiga þau yfir höfði mjer, ef hægt er að útiloka þau. Jeg vil því, að þingið gjöri það, sem í valdi þess stendur, til þess að fyrirbyggja þau. Spursmál er það og hvort 143. og 144. greinar hegningarlaganna ná ekki yfir verkföll opinberra starfsmanna. Það má vel vera, að dómstólarnir líti svo á. En það þurfa helst að vera skýr ákvæði um það, sjerstök lög, því að þá getur ekki á neinu tvímæli leikið. Það er ekki allt af sagt, að þeir sjeu verst staddir, er hefja verkfall; aðrir geta verið verr staddir, en þeir sjá betur sóma sinn.



Jeg vil leyfa mjer að fara fáeinum orðum um þau ummæli hv. 5. kgk. (G. B.), að ákvæði frv. þessa gætu komið mjög hart. og ranglátlega niður á þeim, sem hafa opinber störf á hendi, ef þeir legðu niður vinnu. Jeg er ekki sammála hv. 5. kgk. (G. B.) um þetta. Jeg lít að minsta. kosti svo á, að eigi minna harðræði eða. ranglæti, eins og hv. 5. kgk. (G. B.) mun vilja kalla það, hafi um langan aldur verið í lögum hjá oss, og skal jeg í þessu sambandi minna á vinnuhjúalögin. Ef hjú rýfur gjörðan samning og gengur úr víst að orsakalausu, hvað kostar það hjúið? Það kostar að minsta kosti: eins mikið fyrir það, miðað við kaup þess, eins og sektir þær, sem hjer er ætlast til að greiddar sjeu, miðað við kaup þeirra,. sem þær eiga að greiða. Þótt 500 kr. virðist fljótt á litið allhá sekt, þá er þess að gæta, að fáir menn í þjónustu hins opinbera munu hafa lægri árslaun en 500 kr. En nú eiga hjúin að greiða sem svarar árskaupi sínu í sekt, ef þau rjúfa að orsakalausu vistarsamning. Hjer er því nokkurn veginn samræmi á milli. En hjer er og annars að gæta. Það. getur leitt svo mikið tjón fyrir landið af verkfalli starfsmanna þess, að ekki verði. metið, og það þarf því að reisa sem rammastar skorður gegn því, að það geti komið fyrir. Þeir, sem ganga í þjónustu hins opinbera, munu jafnaðarlegast vita full deili á því, að hverju þeir ganga, vita hvað há laun þeir eiga í vændum. Reki nú að því, að þeim þyki launin of lág, þá liggur opið fyrir þeim að segja sig frá starfinu, þessi lög hindra þá alls eigi frá því. Frumv. er því eigi svo ægilegt, sem hv. 5. kgk. (G. B.) vill gjöra það. Þá er að minnast á athugasemdir hv. 2. kgk. (Stgr. J.), um að sanngjarnt virðist, að ákveða lægri sekt en til er tekin í 1. grein, ef sjerstakar málsbætur eru. Það getur verið, að þetta sje á rökum bygt, og vænti jeg þess, að hæstv. ráðh., sem frv. hefir samið, og vjer flutningsmenn þess, munum taka þetta til athugunar, áður en málið kemur til 3. umr. Annars undrar mig það, ef hv. 5. kgk. sjer sjer eigi fært að vera með frumv. af þeim ástæðum, sem hann tók fram.



Jeg vil svara því, sem háttv: 2. þm. Skagf. (J. B.) mintist á vinnuhjúa löggjöfina, með því, að það sje ágætt að fá hana inn í umræðurnar. Sá samanburður, sem þar hlýtur að koma fram, ætti að opna augun á mönnum fyrir því, hvað hjer er á seyði. Því að hvað er um vinnuhjúalöggjöfina að segja? Í stystu máli þetta: Hún er leifar af gamalli þrælkunarlöggjöf í landinu. Af henni spratt upp hin langvinna barátta um vistabandið; skammsýnir menn stóðu í þeirri trú, að ófært væri að lina á því tjóðurband, og henni - vinnuhjúalöggjöfinni - er það að þakka eða kenna, að æ gjörist erfiðara og erfiðara að fá fólk í vinnumensku, fá það til að bindast þeim ófrelsisböndum. Það er satt, að það er gott til skilningsauka, að taka vinnuhjúalöggjöfina til samanburðar við þetta frv. Þess ber vel að gæta, að sanngirnin getur hjer sem annarstaðar eins vel verið hjá verkamanninum, eins og hjá vinnuveitandanum. Jeg held því fram, að komi ágreiningur upp, þá sje sanngjarnt að taka kröfur verkamannanna til skoðunar, en skjóta eigi römum slagbrandi fyrir, að þeir geti fengið áheyrn, hvernig sem á stendur. Aðrar þjóðir ;fara mjög varlega í þess konar mál; og jeg held því fram, þangað til mjer verður annað sýnt og sannað, að annarsstaðar sjeu eigi jafnströng lagaákvæði um verkfall, eins og í frv. þessu. Hafa þó aðrar þjóðir eigi farið varhluta af vandkvæðum þeim, sem verkföllum fylgja. Jeg vona, að háttv. flutnm. sjái sjer fært að breyta: frv. svo, að líklegt sje, að rjettmætar kröfur opinberra starfsmanna geti orðið teknar rjettlátlega til greina. Vegur til þess væri fenginn, ef hægt væri fljótt og greiðlega að skjóta málinu undir óvilhalla menn. Ef þá gengi eigi saman, eða verkamenn vildu eigi hlíta tillögum eða úrskurði gjörðarmanna, þá fyrst væri tími til kominn að láta refsivönd laganna ríða að þeim. Þessu mundi vera hægt að koma svo fyrir, að varla gæti skaðleg vinnuteppa af hlotist. Herra forseti! Við höfum, enn sem komið er, lítið haft af verkföllum að segja, og löggjöfin því eigi fjallað um þau mál. Nú höfum vjer hjer byrjunina, og er sannarlega hvorki vel nje viturlega af stað farið í þessu frumv. Áreiðanlegra er það affarasælla að viðurkenna verkfallsrjettinn innan vissra takmarka. Auðsæ rök liggja að því, að svo er. Þetta er mín skoðun. En jeg býst eigi við, að hún nje orð mín hafi mikil áhrif að svo stöddu. Hjer sem annarsstaðar verður hver að bera ábyrgð á orðum sínum og gjörðum, - jeg á mínum og háttv. flutnm. á sínum. En spá mín er sú, að þeir muni síðar sjá, að þeir hafi farið helsti langt í þessu frv., í því, að hefta athafna frelsi manna.

Flutningsmaður (Jósef Björnsson) : Háttv. 5. kgk. (G. B.) nefndi vinnuhjúalögin leifar af gamalli þælkunarlöggjöf. En með því hefir hann og játað, að hjer sje ekki um nýmæli að ræða, heldur hafi svipuð lagsfyrirmæli sem í frumv. lengi verið til. Mjer finst háttv. 5. kgk. (G. B.) eigi taka nægilegt tillit til þess, að vanalegir verkfallsmenn, sem hætta vinnu til að fá kaup sitt hækkað, eru ekki sambærilegir við þá menn, sem frv. ræðir um. Frv. þetta er enginn þröskuldur í vegi fyrir því, að almennir verkamenn geti endurnýjað samninga sína eða látið af starfinu með hæfilegum fyrirvara, ef þeim líka ekki launakjörin. Það snertir þessa menn ekkert. Enga hindrun leggur frv. heldur í veg einstakra embættismanna eða annara starfsmanna landsjóðs, að segja starfi sínu lausu með fyrirvarð. En ef heill hópur manna, sem hefir á hendi störf fyrir landsjóð, legði niður störf sín fyrirvaralítið eða fyrirvaralaust, og heimtaði hærri laun, þá hlýtur að reka að því, sem hæstv. ráðh. benti á, að stjórnin lenti í hreinustu vandræðum, ef hún neyddist til að borga út hærri laun en lögheimiluð eru. Það ríður á að fyrirbyggja, að þetta geti átt sjer stað, og því virðast sektarákvæðin ekki of ströng, þegar þess er gætt, að þau eiga að koma í veg fyrir það, að mikilvæg störf fyrir þjóðfjelagið sjeu lögð niður fyrirvaralaust og má ske á óhentugasta tíma. Hins vegar kann það að vera rjett, að búa svo um, að lækka megi sektirnar fram úr því, sem frumv. tekur til, ef alveg sjerstakar málsbætur eru fyrir hendi.

Ráðherra : Háttv. 5. kgk. (G. B.) sagði, að rjettur fólks til verkfalls væri viðurkendur í öðrum löndum. Það kann að hafa verið rjett, að því sem við víkur almennu verkafólki, en alls eigi nær það til starfsmanna hins opinbera. Jeg skal að svo stöddu eigi fullyrða um, hvernig verkfallslöggjöfinni, að því er snertir opinbera starfsmenn, er háttað; það mun verða kostur á að athuga það mál betur, áður en frv. kemur til 3. umr. Hv. 5. kgk. (G. B.) hjelt, að eigi mundu vera til jafnströng hegningarákvæði um verkfall í öðrum síðuðum löndum og ákvæðin í frv. þessu. Því trúi jeg þó naumast, hafi Frakkar á annað borð sett lög um þetta, eins og jeg hygg vera, að þá hafi þeir sett sektirnar lægri. Her í landi stendur auk þess sjerstaklega á með verkföll. Í öðrum löndum er auðveldara að bæta í skarðið, þótt einhver flokkur með sjermentun gangi úr skaftinu. Hjer eru fáir eða engir aðrir en þeir, sem að starfinu vinna, sem til þess kunna; annars staðar eru þeir að jafnaði fleiri með sömu sjermentun, og þeim mun hægra, að ná til manna úr öðrum löndum, ef á þarf að halda  (Guðm. Björnson: Það eru samtök hjá starfsmannaflokkunum)  . Það úir og grúir nú samt af skrjúfubrjótum. Ef löggjafarvaldið vill eitthvað gjöra til að stemma stigu fyrir verkföllum, má ekki gjöra lögin hlægilegt pappírsgagn. Jeg vildi óska, að aldrei kæmi til þess að landstjórnin þyrfti að beita verkfallslögunum. En ef til þess kæmi, að opinberum starfsmönnum dytti í hug að leggja skyndilega niður störf sín, þá þurfa að vera til rammar skorður, er reisa megi gegn því. Það má raunar benda á, að þegar eru í lögum vorum ströng viðurlög. við því, ef menn hlaupa frá vinnu sinni eða leggja hana niður; skal jeg nefna þar til formannalögin. Skipstjóri hefir heimild til, að láta taka mann fastan, sem hleypur burt frá skipi hans, og honum er fengið takmarkalítið vald, ef skipshöfnin sýnir mótþróa eða gjörir verkfall. Það má að vísu segja, að þetta sje nauðsynlegt, því að skip og mannalíf sje í veði. En má eigi alveg sama segja, ef t. d. vitaverðir tækju sig saman um að kveikja eigi einn góðan veðurdag á vitunum við strendur landsins?



Það hefir verið talsvert deilt um þetta atriði, sem hjer hefir orðið að umræðuefni í dag, um rjettinn að gjöra verkfall. Jeg held að þessi, rjettur sje ekki jafn viðurkendur, eins og hv. 5. kgk. þm. (G. B.) vill halda fram,. að minsta kosti ekki að því, sem opinbera. starfsmenn snertir. En það veit jeg, að erfitt hefir verið að finna takmörkin milli opinberra starfsmanna og hinna. Þetta hygg jeg að hafi komið greinilega fram í verkfallsmálunum í Frakklandi í stjórnartíð Clemencesus. Annars álít jeg slík lög sem þessi nauðsynleg, þótt að sjálfsögðu megi deila um nokkur einstök atriði frv., og eigi finst mjer nauðsynlegt fyrir oss að viðurkenna verkfallsrjett opinberra starfsmanna og sýslunarmanna; en lengra ættu lögin ekki að ná. Getur jafnvel verið að rjett sje, að láta þau eigi ná lengra en til opinberra sýslunarmanna í þjónustu landsins. Jeg tel það töluverða bót að orðið „strike“ sje sett milli sviga á eftir orðinu verkfall; þá skýrist betur við hvað átt er. Háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) og hv. 2. þm. Skagf. (J. B.) mintust á vinnuhjúalögin og nefndi hv. kgk. þm. (G. B.) þau leifar gamallar þrælkunar, og þótti allólíklegt að þingið mundi vilja fara að endurnýja þá þrælkunarlöggjöf. Það er satt, vinnuhjúalögin eru samin í anda þeirrar tíðar, sem þau urðu til á. En þrátt fyrir alt, sem að vinnuhjúalögunum má finna, þá er það góður vottur þess, að menn uni þeim allvel, hve lengi þau hafa staðið, án þess við þeim hafi verið rótað, enda er það sannast að segja, að þau geyma ýms dýrmæt rjettindi fyrir hjúin. Jeg tel því allvarúðarvert að fara að hagga við þeim að svo stöddu, þar sem venjan hefir þegar drepið verstu galla þeirra, en kostirnir eru hagnýttir af þeim, sem undir þeim búa, og þeim, sem lögunum eiga að beita.

Ráðherra: Hv .2. kgk. þm. (Stgr. J.) sagði, að má ske væri eigi ástæða til að láta lög þau, sem hjer ræðir um, ná til annara en þeirra, sem beint væru í landsins þjónustu. Það getur verið, að eigi sje brýn þörf á því nú sem stendur, en hæglega getur þannig breytst, að full þörf verði á að þau nái til fleiri. Setjum svo, að einhver sveit setti upp rafmagnsstöð, sem veita ætti ljós og jafnvel hita heimilum í heilli sveit. Mundi ekki horfa til vandræða, ef starfsmenn við slíka stöð legðu snögglega niður vinnu? Hætt er við því, fæstir mundu eiga þar önnur ljósfæri eða hitunaráhöld til að bregða fyrir sig, einkum væri stöðin orðin nokkurra ára, þegar þetta bæri að höndum. Það hafa jafnvel nú þegar verið reistar rafmagnsstöðvar í kauptúnum hjer í landi, og mundi ekki úr vegi að ákvæði verkfallslaganna næðu til starfsmanna við þær, og þegar minst varir geta slíkar eða þvílíkar starfsgreinir fyrir kauptún eða sveitir risið upp.