Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins vegna atburða sem gerðust í morgun í hv. efh.- og viðskn. Þar afgreiddi meiri hluti nefndarinnar lífeyrissjóðsfrv. út úr nefndinni og ætlar að fella brtt. meiri hlutans inn í frv. og vinna í starfshópi með það í sumar. Þessi málsmeðferð meiri hlutans er óskynsamleg og algjörlega óviðunandi með tilliti til forsögu málsins. Það var mikill ágreiningur um þetta mál og það liggur fyrir sameiginlegt bréf Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins til hæstv. forsrh. þar sem þessi samtök hvöttu til þess að unnið yrði í samstarfi þingnefnda, ráðuneytis og hagsmunaaðila til að ná fram víðtækri sátt um afgreiðslu málsins. Þeir benda einkum á 2. gr. frv. sem lýtur að grundvallaratriði í skipulagi á vinnumarkaði. Það er mjög mikilvægt, herra forseti, að lífeyrissjóðsmál séu afgreidd í sátt. Minni hluti efh.- og viðskn. bauðst til þess að standa að áliti þar sem allar tillögur yrðu tíundaðar til frekari úrvinnslu. Þessu hafnaði meiri hluti efh.- og viðskn. og knúin var fram afgreiðsla í málinu sem er að marka þann vinnufarveg sem á að vinna málið í nú í sumar. Þessi afgreiðsla er í ósátt við Alþýðusambandið og Vinnuveitendasambandið eftir því sem vitum hér best. Við báðum um að þeir fulltrúar sem á að vinna með í sumar yrðu kallaðir á fund nefndarinnar áður en málið yrði afgreitt þannig að hægt væri að vita hvort þessi málsmeðferð mundi flýta fyrir vinnu í sumar. Því var neitað af meiri hluta efh.- og viðskn. Málið var tekið út með fimm atkvæðum gegn fjórum. Einn stjórnarliði kaus að styðja minni hlutann í því að taka málið ekki út á þennan hátt. Það er bersýnilegt að ríkisstjórnin er að þvinga fram skoðanir sínar, umdeildar skoðanir sem birtast í brtt. Vilhjálms Egilssonar, formanns efh.- og viðskn., með óbeinum hætti þegar stefndi í að menn ætluðu að vera með sátt um þetta mál við aðila úti í þjóðfélaginu. Herra forseti. Þetta er mikilvægt mál og snertir störf þingsins að verulegu leyti. Þetta eru vinnubrögð sem ég mótmæli og ég óttast að með þessu sé málefninu stefnt í óefni.

Hæstv. forseti. Það kemur mér nú nokkuð á óvart að fulltrúar stjórnarandstöðunnar skuli vera að rífast út af máli sem á auðvitað ekkert að afgreiða. Það var fjallað mikið um þetta mál í efh.- og viðskn. Það var gert ráð fyrir því á föstudaginn að við mundum láta málið gerjast aðeins yfir helgina, m.a. til þess að hægt væri að ræða við aðila vinnumarkaðarins, þ.e. Vinnuveitendasambandið og Alþýðusambandið, um málið. Síðan barst bréf frá þessum aðilum til ríkisstjórnarinnar þar sem óskað var eftir því að málið yrði ekki afgreitt á þessu þingi. Við því var orðið og efh.- og viðskn. barst bréf frá fjmrh. þar sem ríkisstjórnin hvatti til þess að málið yrði afgreitt út úr efh.- og viðskn. Síðan yrði skipaður starfshópur í sumar til þess að fjalla um málið og þá lægi væntanlega fyrir hvort betri samstaða næðist um einhverja aðra lausn heldur en stefndi í í tillögum meiri hluta efh.- og viðskn. Það er afar brýnt að afgreiða lög um breytingar á lífeyrissjóðakerfinu. Málið snýst um það að það liggja fjölmargar umsóknir fyrir í fjmrn. um breytingar á reglugerðum sem verður að klára. Og ef þessar umsóknir yrðu afgreiddar út og suður eftir þeirri löggjöf sem nú er þá er hætta á því að öll lífeyrissjóðamálin færu í mikla bendu. Með því að afgreiða málið út úr nefndinni er verið að gefa afar skýra vísbendingu um það í hvaða farveg þessi mál eru að fara. Verið getur að samstaða náist um smábreytingu á því en það væri ábyrgðarleysi að klára ekki þetta mál út úr nefndinni til þess að það lægi ljóst fyrir hvernig stefnan er í þessu máli.

Virðulegi forseti. Það kom fram hjá hv. þm., formanni efh.- og viðskn., að einkennilegt væri að stjórnarandstaðan væri að rífast um mál sem ekki ætti einu sinni að afgreiða. En það er nú þannig að í raun er verið að afgreiða málið út úr nefndinni þar sem gerð er tillaga um að breyta 23 greinum frv. Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasambandið sendu hæstv. fjmrh. bréf þar sem þeir fóru fram á að frv. eins og það var lagt fram hér yrði látið liggja í sumar og menn fengju svigrúm til þess að skoða málið betur og reyna að ná samkomulagi. Þar var átt við frv. eins og það var lagt fram. En þegar búið er að taka allar þessar brtt. inn, breytingar á 23 greinum, þá er auðvitað full ástæða til þess að skoða málið út frá kannski allt öðrum sjónarhóli en þessir aðilar hafa gert hingað til og hafa reyndar sent sameiginlega umsögn um málið til efh.- og viðskn. Það kom fram hjá einum hv. stjórnarliða sem greiddi atkvæði með stjórnarandstöðunni í nefndinni í morgun að þegar búið væri að ganga frá máli á þennan hátt bæri forseta þingsins skylda til að taka málið á dagskrá. Undan því yrði ekki vikist. Þetta væri mjög einkennileg afgreiðsla og einkennilegt að afgreiða svona og segja um leið: Málið verður ekkert rætt meir. Við gátum heldur ekki fengið svör um það hverjir það væru sem ættu að koma að þeirri vinnu í sumar að endurskoða frv., það frv. sem við þekkjum eða frv. eins og það lítur út eftir að meiri hluti efh.- og viðskn. hefur gengið frá sínum brtt. Og frv., eins og hæstv. fjmrh. boðaði í morgun, verður prentað upp með öllum þeim breytingum. Þá erum við bara að ræða um allt annað mál.

Vegna orða hv. þm. vill forseti strax taka fram að honum ber ekki skylda til að taka mál á dagskrá þótt afgreidd séu í nefndum. Um það er nú venjulega samið. Forseti þarf að loka mælendaskrá nú, þar eru það margir komnir og tíminn 20 mínútur samkvæmt þingsköpum.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson komst svo að orði að með afgreiðslu lífeyrissjóðsfrv. úr nefnd væri verið að gefa vísbendingu um farveg. Og það er einmitt mergurinn málsins. Það er verið að gefa þau skilaboð frá þinginu að málið eigi að fara eftir þeim farvegi sem meiri hlutinn vill. Þetta mál, lífeyrissjóðamálið, er eitt allra stærsta mál sem lagt hefur verið fyrir yfirstandandi þing og það er afar brýnt að samstaða náist um það. Við í stjórnarandstöðunni erum sammála því að málið fari í skoðun í sumar en það hefði verið miklu eðlilegra að nefndin hefði gefið frá sér sameiginlegt álit þar sem allar helstu hugmyndir til breytinga hefðu verið reifaðar. Það hefði líka verið hugsanlegt, eins og tillaga kom fram um, að senda bréf til fjmrh. með þessum hugmyndum. Þessar tillögur sem fyrir liggja hafa verið kynntar og í sjálfu sér er ekkert grundvallaratriði að þær liggi fyrir sem þingskjöl enda er það ekki það sem fyrir meiri hlutanum vakir. Það er fyrst og fremst verið að gefa hér ákveðin skilaboð um það hvernig eigi að lenda þessu máli. Og það er alveg ljóst að um þær tillögur er ekki sátt. En ég ítreka þá spurningu sem við viljum gjarnan fá svar við. Hvernig er meiningin að skipa þann vinnuhóp sem á að taka við málinu? Ég vildi gjarna fá það upplýst hjá hæstv. fjmrh.

Virðulegi forseti. Í framsöguræðu minni í því máli sem hér hefur verið til umræðu nú boðaði ég að nefndin ásamt fjmrn. mundi vinna að málamiðlun í þessu sérstaka máli. Mikil og góð umræða hefur átt sér stað bæði í þjóðfélaginu og eins á milli aðila í hv. nefnd og fjmrn. Og sú vinna hefur skilað sé í ágætri niðurstöðu sem kemur fram í tillögum meiri hlutans sem nú liggja fyrir. Það er rétt sem hér hefur komið fram að ASÍ og VSÍ hafa óskað eftir fresti á málinu og opna reyndar fyrir sveigjanleika af sinni hálfu í því kerfi sem tilheyrir almenna vinnumarkaðinum og ég fagna því. Þeir telja sig þurfa tíma, fyrst og fremst af tveimur ástæðum. Annars vegar til þess að kynna sér betur tryggingafræðilegan grundvöll undir nýjar hugmyndir og eins til þess að afla breytingum fylgis í baklandi sínu. Ríkisstjórnin hefur orðið við beiðni VSÍ og ASÍ og eftir að það gerðist er eðlilegt að nefndin og nefndarmeirihlutinn afgreiði málið úr nefndinni og sýni þannig nýja stöðu málsins. Þannig mun ég beita mér fyrir því að frv. verði prentað upp og það má þá líta á það sem drög að nýju stjfrv. og það verður grundvöllur umfjöllunar í nefndinni í sumar. Og ég fagna því að nú virðast allir vilja afgreiða þetta mál fyrir næstu áramót. Vegna fyrirspurnar um það hverjir taka þátt í starfshópnum þá get ég ekki svarað því á þessari stundu nákvæmlega. En ég get lýst því yfir að bæði verður leitað til ASÍ og VSÍ um að koma með fulltrúa í þennan starfshóp.

Herra forseti. Hæstv. fjmrh. sagðist hafa boðað málamiðlun þegar hann fylgdi þessu máli úr hlaði við 1. umr. Þess vegna er það undrunarefni að þær tillögur sem nú eru keyrðar í gegn í efh.- og viðskn. með atkvæðagreiðslu í klofnu stjórnarliði eru ekki málamiðlun. Tilefni þess að forustumenn aðila vinnumarkaðarins beindu máli sínu til forsrh. og óskuðu eftir frestun á málinu og að samið yrði um framhaldsvinnslu í sumar var einmitt það að þeir voru sammála því mati að tillögur meiri hluta efh.- og viðskn. væru þess eðlis að þær gætu beinlínis stofnað framtíð hins mjög svo rómaða lífeyrissjóðakerfis í hættu. Það er beinlínis vegna þess að þessar tillögur voru fram komnar og vegna andstöðu þessara aðila við grundvallaratriði í þeim tillögum sem beðið var um að gefa tíma til frekari vinnslu málsins til að vinna að málamiðlun. Þess vegna er það undrunarefni að hæstv. ráðherra og formaður efh.- og viðskn. skuli hafa keyrt þessar tillögur í gegn, ætli að fella þær inn í meginmál frv. og ætli að leggja þær fram sem hin skýru skilaboð til aðila vinnumarkaðarins um að á þessum grundvelli ætli stjórnarmeirihlutinn að vinna málinu framgang. Þar með er verið að vekja aftur upp harðar deilur um málið með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Virðulegi forseti. Við viljum fyrst og fremst nota þetta tækifæri hér og nú til þess að eyða þeim misskilningi að hér sé um sáttagerð að ræða. Það er algjörlega gagnsæ tvöfeldni í þeim málflutningi. Þetta er ekki sáttagjörð, þetta er stríðshanski og getur haft ófyrirsjáanlegar skaðlegar afleiðingar um framgang málsins, og við vörum eindregið við því.

Herra forseti. Það er alveg ljóst mál að lífeyrismálin eru einhver stærstu pólitísku deilumál samtímans á Íslandi, hvorki meira né minna. Þau móta grundvöllinn fyrir stjórnmálaumræðu næstu ára og áratuga. Og þess vegna er það stóralvarlegt að ríkisstjórnin skuli hafna óskum ASÍ og VSÍ um að frv., eins og það lá fyrir á föstudaginn, verði skoðað betur og afgreiðslu þess frestað. Í staðinn eru lagðar fram í nefndinni og knúðar fram í atkvæðagreiðslu milli 20 og 30 brtt. og síðan eru þær settar inn í annan frumvarpstexta og honum breytt. Og hvað er sagt um það frv.? Það er nýtt stjfrv. Það er augljóst mál, herra forseti, að við þessar aðstæður hljóta menn að velta því fyrir sér hvort það er ekki óhjákvæmilegt að málið verði rætt nánar í þessari stofnun, undir dagskrárlið á eðlilegan hátt, eða að meiri hluti nefndarinnar dragi álit sitt til baka og kalli það inn í nefndina aftur. Því að ósvífnin við stéttarsamtökin, bæði ASÍ og VSÍ, í þessu máli er fyrir neðan allar hellur og það á ekki að láta það líðast að menn í skjóli tímaþrengsla síðustu daga þingsins hagi sér svo dónalega í garð þeirra sem eru að reyna að halda utan um verkalýðssamtökin og lífeyrissjóðina. Ég tel að hér sé um að ræða atlögu að VSÍ og ASÍ. Það er slegið á útrétta sáttarhönd þessara aðila í stað þess að reyna að efna til samkomulags um hlutina. Og ég bæti því líka við, herra forseti, að það er athyglisvert að framkominni spurningu er ekki svarað þannig að það eigi að kalla stjórnarandstöðuna til samráðs um þessi mál í sumar. Það er einkar eftirtektarvert í svari hæstv. fjmrh. Ég vil sérstaklega segja, herra forseti: Þetta mál verður að skoða betur hér í þessari stofnun. Hæstv. fjmrh. og meiri hlutinn í efh.- og viðskn. hafa sýnt Alþýðusambandinu og Vinnuveitendsambandinu fullkominn dónaskap í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Það er borginmannlegt yfirbragð á þessari ríkisstjórn. Atferli hennar í málum launþega ber svip af þessu. ,,Við þorum að gera og við gerum það sem okkur sýnist.`` Aftur og aftur koma skilaboðin hingað inn á þingið um að við hin skulum lúta valdi þeirra. Ríkisstjórninni og stjórnarmeirihlutanum er sérstaklega umhugað um að setja málefni vinnumarkaðar og launþega í bönd. Það er alveg sérstakt áhugaefni sem hefur birst okkur hér. Þeir hafa verið að taka á samtryggingarmálunum í okkar félagslega velferðarkerfi. Hingað inn hefur komið frv. um stéttarfélög og vinnudeilur sem vakti harðar deilur við verkalýðshreyfinguna og fólkið í landinu. Atvinnuleysistryggingasjóðsfrv. fól í sér miklar skerðingar og tókst að afstýra því á síðustu stund hér á útmánuðum. Svo kemur lífeyrissjóðsfrv. og enn er óróleiki mikill og vaktar upp deilur. Meira að segja þegar mál er svo sett á frest þá er það gert á ámælisverðan hátt. Stjórnarmeirihlutinn hefur líka mótast af þessum vinnubrögðum. Og það er alveg ótrúlega óskynsamlegt að rífa mál út úr efh.- og viðskn. með valdi, með atkvæðagreiðslu, til þess eins að sýna og þvinga fram brtt. Sýna og þvinga fram brtt. sem ætlast er til að tekið sé mið af í vinnunni í sumar og þar með setja samráð við verkalýðshreyfinguna fullkomlega í uppnám. Virðulegi forseti. Hv. þm. áréttaði það sem formaður efh.- og viðskn. að hann vildi með þessum tillögum móta í hvaða farveg málið ætti að fara í sumar. Og þrátt fyrir hinn góða tón sem fjmrh. setur hér fram, að þetta sé sáttargjörð, þá verður að segjast eins og er að þarna er ekki samhljómur og þetta eru fullkomlega óásættanleg vinnubrögð.

Hæstv. forseti. Hér eru notuð stór orð og ég verð að segja það að ég veit eiginlega varla hvar ég er stödd eða hvað er hér til umræðu. Sannleikurinn er sá að það er vilji stjórnarflokkanna að láta þetta reyndar umdeilda mál liggja í sumar, að það verði ekki gert að lögum nú á þessu þingi, til þess að hægt sé að vinna málið frekar í samráði við hagsmunaaðila og í samráði við efh.- og viðskn. þingsins. Það kom í ljós við athugun að frv. var ekki nógu gott eins og það var lagt fram og reyndar eru aðilar vinnumarkaðarins sammála um það. Þeir komu með sameiginlega yfirlýsingu í fjölmiðlum um að þeir vildu að málinu yrði breytt og að séreignarsjóðirnir t.d. ættu framhaldslíf. Eins og málið var afgreitt frá nefndinni í morgun þá er það vissulega vísbending um farveg. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson talar um að þetta hafi verið keyrt í gegnum nefndina en þetta eru nú ekki verri brtt. en svo að stjórnarandstaðan tók sér nokkra sólarhringa til þess að íhuga og velta því fyrir sér hvort hún ætti að styðja þær.

Ósatt.

Þetta er sannleikur málsins.

Ósatt.

Herra forseti. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir fór einfaldlega með ósannindi hér áðan um að stjórnarandstaðan hefði tekið sér einhvern frest til að velta fyrir sér hvort hún ætti að styðja brtt. meiri hlutans. Þetta er fráleitt. Hér er ekki rétt með farið. Þetta eru ósannindi. Og ég er hissa á hv. þm. að halda þessu fram. Við höfum hins vegar í stjórnarandstöðunni viljað sátt í framhaldi þessa máls. Það er búið að bíða í 25 ár, herra forseti, eftir heildarlöggjöf um lífeyrissjóðsmál. Ríkisstjórnin vill hins vegar allt annað. Hún vill breyta skipulagi á vinnumarkaði í tengslum við þessi mál. Aðilar vinnumarkaðarins og stjórnarandstæðingar eru andvígir brtt. meiri hluta efh.- og viðskn. og það sem meira er, forseti ASÍ hefur sagt að þetta séu brigð á yfirlýsingu hæstv. forsrh. Þetta eru svik á yfirlýsingu hæstv. forsrh. sem gefin var í sambandi við kjarasamninga. Það hefur forseti ASÍ sagt í viðtali hjá okkur í efh.- og viðskn. Það er alveg ljóst í hvaða farveg þetta mál var komið og þess vegna var lagt til og fallist á að fresta málinu. En þá bítur ríkisstjórnin undir forustu hæstv. fjmrh. höfuðið af skömminni með því að setja málið í þann farveg að ætla að setja breytingartillögurnar inn í frv. Og ég vil lesa upp úr bréfi hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin telur eðlilegt að nefndin afgreiði málið þannig að tillögur liggi fyrir með formlegum hætti. Í framhaldi af því verður frv. breytt samkvæmt tillögum meiri hluta efh.- og viðskn. og lagt þannig fyrir starfshóp sem fjmrh. mun skipa með þátttöku hagsmunaaðila.`` Þetta er farvegurinn og það hefur komið hér skýrt fram, herra forseti, m.a. hjá formanni nefndarinnar, Vilhjálmi Egilssyni, að búið er að marka farveginn. Það er verið að lögfesta í reynd stefnu fjmrh. í þessum efnum. Og ég er alveg hissa á hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Ég spurði sérstaklega að því í nefndinni hvort hæstv. ráðherra Davíð Oddsson og hæstv. ráðherra Halldór Ásgrímsson væru sáttir við þetta því þetta kallar á stríð, það sem hér er verið að gera, þessi farvegur sem verið er að setja málið í. Þessi vinnubrögð eru ekki fallin til að vinna að málinu með opnum huga til að kalla fram 

Er þetta sérstök ósk þingmannsins?

Hæstv. forseti. Þessi umræða kemur mér óskaplega á óvart og ekki síst þegar ég heyri þau ummæli hv. þm. sem talaði hér áðan að það væri í reynd verið að lögfesta málið með því að afgreiða það út úr nefnd. Ég er þá ekki nægilega vel að mér í þingsköpum ef það er nú orðið tilfellið að hægt sé að lögfesta mál með því að afgreiða það út úr þingnefnd. Ég hygg að ég muni hafa það til hliðsjónar við störfin í nefndinni framvegis að þetta sé hægt. Það væri fróðlegt að fá álit hæstv. forseta á þessu. En það kemur mér líka enn þá jafnmikið á óvart að hv. þm., sérstaklega hv. þm. Svavar Gestsson, sé svo ánægður með þetta mál að hann vilji fá að tala um það áfram og taka sérstaklega hér til umræðu mál sem á að fresta. Ég verð að viðurkenna að mér þykir þetta alveg sérstaklega einkennilegt. 

Herra forseti. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands kveður á um trúfrelsi en hún kveður einnig á um að hin evangelísk-lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja og gerir að því leyti upp á milli trúfélaga og ekki aðeins að því leyti heldur að einnig að því er tekur til fjárhagslegs stuðnings. Með því frv. sem hér er til afgreiðslu er verið að efla og styrkja fjárhagsleg tengsl ríkis og kirkju og búa svo rækilega um hnúta að það verður ekki betur gert, þ.e. í kirkjunnar þágu, og um leið staðfesta þá mismunun sem ríkir milli trúfélaga í landinu. Í raun má lýsa efni þessi frv. með þeim örfáu orðum að kirkjan skuli ráða öllu en ríkið borgi brúsann. Ég get ekki stutt þetta frv. né heldur þær brtt. sem hér liggja fyrir. Þetta frv. er að sumu leyti staðfesting á ákvæðum stjórnarskrárinnar en að öðru leyti andstætt henni. Ég kýs því, herra forseti, að sitja hjá við afgreiðslu frv. og tillagnanna.

Virðulegur forseti. Ég ræddi þetta mál við 1. umr. og reifaði þar ýmis viðhorf sem hér er ekki rúm til að minna á. En í 3. mgr. 1. gr. frv. segir, með leyfi forseta: ,,Skírn í nafni heilagrar þrenningar og skráning í þjóðskrá veitir aðild að þjóðkirkjunni.`` Ég hefði talið að menn ættu ekki að vera að blanda sér í flókin kirkjuleg málefni og þrætuepli sem hafa fylgt kirkjunni allt frá a.m.k. kirkjuþinginu Níkeu vorið 325 og löngu síðar alveg yfir í hina evangelísk-lútersku kirkju, að fara að taka inn í lög tilvísun í heilaga þrenningu. Það er fyrirbæri sem er auðvitað alveg sjálfsagt að ræða í trúfélögum og hafa afstöðu til en það á ekki að taka inn í lög og tengja skírn. Með vísan til þessa treysti ég mér ekki til að styðja þessa 1. gr. málsins og harma að ekki skuli hafa verið felld niður þessi tilvísun í þetta merkilega fyrirbæri sem lengi hefur haldið vöku fyrir sumum, heilaga þrenningu.

Virðulegi forseti. Ég sat hjá við 1. gr. vegna þess að ég vildi ekki blanda mér í þessa aldagömlu deilu um heilaga þrenningu og tel að það sé ekki hlutverk Alþingis vegna þess að við störfum hér samkvæmt stjórnarskrá sem byggist á trúfrelsi. Hins vegar styð ég meginefni frv., þ.e. að styrkja sjálfstæði kirkjunnar andspænis ríkisvaldinu. Þess vegna mun ég styðja greinar þær sem hér á eftir fara, herra forseti.

Herra forseti. Í þessari tillögu er gert ráð fyrir því að fulltrúum á kirkjuþingi, sem er valdamesta stofnun kirkjunnar að þessu frv. samþykktu, verði fjölgað, að talan verði þrefölduð og fari úr 21 í 63. Hugmyndin þar á bak við er einfaldlega sú að tryggt sé að allir aldurshópar og bæði kynin geti tryggilega átt sinn fulltrúa þar þannig að þingið hafi sem breiðasta skírskotun og almennar frjóar umræður geti átt sér þar stað. Ég hygg að það sé eðlilegt, ekki síst í ljósi þess anda sem frv. felur í sér, þ.e. að styrkja stöðu kirkjuþingsins og kirkjunnar inn á við. Hér er um að ræða lýðræðislega stofnun en ekki fámennisvald. Því segi ég já.

Hæstv. forseti. Með þessari brtt. er verið að taka upp hina svokölluðu fimm ára reglu sem sett var í lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna á síðasta þingi. Ég hef ekki sannfæringu fyrir því að hér sé verið að fara leið sem hentar kirkjunni þó ég sé ekki þar með að segja að sú uppástunga sem var í 39. gr. sé endilega rétt. Um þetta eru mjög deildar meiningar innan kirkjunnar. Ég held að það þurfi að skoða ráðningarmál presta og stöðu þeirra miklu betur og því treysti ég mér ekki til þess að styðja þessa brtt.

Virðulegur forseti. Þær greinar sem hér eru greidd atkvæði um fjalla um launagreiðslur og réttarstöðu starfsmanna, þ.e. 61. gr. og 63. gr. um jarðeignir kirkna. Nú er það vel þekkt að staðarmál hafa verið nokkuð fyrirferðarmikil, voru það fyrr á öldum í kirkjunni og hart um þau deilt, og hér eru menn að ganga frá gjörningi um einhverja lausn staðarmála hinna síðari tíma. Ég hef ekki sannfæringu fyrir að menn séu að hitta hér naglann á höfuðið með því að tengja saman kjör og efnahagslega aðhlynningu að kirkjunni með því sem felst í þessum greinum og treysti mér af þeim sökum ekki til að styðja þessi ákvæði.

Herra forseti. Kirkjunnar menn telja að það samkomulag sem íslenska ríkið og þjóðkirkjan gerðu 10. janúar 1997 um launagreiðslur presta og starfsmanna þjóðkirkjunnar eigi að standa um aldur og ævi jafnvel þótt numin verði úr gildi ákvæði stjórnarskrárinnar um vernd og stuðning ríkisins við kirkjuna. Þannig túlka þeir að búið sé að tryggja um ókomna framtíð fjárhagsskuldbindingar ríkisins við kirkjuna. Telja kirkjunnar menn að ef breyta eigi þessum skuldbindingum ríkisins við kirkjuna þá væri af hálfu kirkjunnar hægt að setja fram kröfu um greiðslu á óskertum höfuðstól kirkjujarða frá 1907. Þess vegna er hér flutt brtt. þess efnis að allir liðir samkomulagsins geti komið til endurskoðunar eigi síðar en að 15 árum liðnum frá undirritun þess enda hefur ríkið ekki fjárhagslegar skuldbindingar samkvæmt samningnum nema til þess tíma.

Hæstv. forseti. Með þeim lögum sem hér er verið að samþykkja er stigið stórt skref í þá átt að aðskilja ríki og kirkju á Íslandi. Kirkjan fær vald yfir eigin málefnum og kirkjan telur sig hafa fengið traustan fjárhagslegan grundvöll til frambúðar. Og eins og fram kom í atkvæðaskýringu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur áðan þá líta kirkjunnar menn svo á, svo vitnað sé í yfirlýsingu frá þeim, með leyfi forseta: ,,Launagreiðslur ríkisins byggjast á afhendingu kirkjujarða. Hér er um kaup kaups að ræða. Samkomulagið mun standa óbreytt jafnvel þótt numið verði úr gildi ákvæði stjórnarskrárinnar um vernd og stuðning ríkisins við kirkjuna og hún yrði þannig ekki lengur þjóðkirkja. Samkomulagið er þess vegna ekki háð stjórnarskrárákvæðinu um þjóðkirkju.`` Ég vil vekja athygli þingheims á því að í umræðum sem fram hafa farið um þetta frv. hefur margoft komið fram af hálfu alþingismanna sem hafa tjáð sig um þetta mál að ríkið sé ekki búið að skuldbinda sig hér til frambúðar. Alþingi muni að sjálfsögðu hafa öll tök á því að endurskoða 

Herra forseti. Ég tel að sú lagaskýring sem sett hefur verið fram af kirkjunnar mönnum sé á misskilningi byggð og þess vegna sé sú hugmynd sem hér er sett fram óþörf. Alþingi getur hvenær sem er tekið þetta mál upp til endurskoðunar og í ljósi þess hef ég stutt þetta mál. Ég minni líka á það sem fram kom í ágætri kvikmynd, Djöflaeyjunni, að þar fór mjög illa fyrir húsbóndanum í það eina skipti sem hann þrjóskaðist við að borga. Og ég vona að það verði víti til varnaðar.

Herra forseti. Markmið frv. á að vera að auka tryggingavernd og öryggi viðskiptamanna fasteignasala. Það skýtur því skökku við að í brtt. meiri hlutans sem við erum nú að greiða atkvæði um er fellt brott ákvæði sem lengi hefur verið í lögum um að skaðabótaskylda fasteignasala nái til ásetningsbrota með sama hætti og til gáleysis. Þannig leggur meiri hlutinn til að verulega verði dregið úr neytendavernd í fasteignaviðskiptum frá því sem nú er og dómsmrh. leggur til með frv. að gildi áfram. Minni hlutinn telur fráleitt að draga úr henni enda má segja að sjaldan sé þörf eins ríkrar neytendaverndar og í fasteignaviðskiptum þar sem oftast er um að ræða aleigu fólks. Ég segi nei við þessari brtt.

Hæstv. forseti. Með þessu ákvæði er verið að draga úr neytendavernd í fasteignaviðskiptum frá því sem nú er. Í stað þess að kaupendur fasteigna fái lögum samkvæmt tryggingu vegna allra brota fasteignasalans eru nú undanþegin ásetningsbrot af hans hálfu. Rökin eru þau að lögfræðingar sem einnig annast fasteignaviðskipti hafi ekki slíka tryggingu. En í stað þess að samræma upp á við og auka vernd kaupandans þá er ákveðið með þessari lagabreytingu að samræma niður á við. Ég tek undir það sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sagði í sinni skýringu að hvergi, hvergi er eins mikil þörf á neytendavernd og í fasteignaviðskiptum þar sem oft er um að ræða aleigu fólks. Þess vegna greiði ég atkvæði gegn þessari breytingu.

Herra forseti. Margt bendir til þess að ef hámarksþóknun fasteignasala verði afnumin eins og þetta ákvæði þessarar greinar gerir ráð fyrir verði rík tilhneiging til að hækka verulega þóknun í fasteignaviðskiptum. Með vísan til þess og hvernig staðið hefur verið að athugun á samkeppnisaðstæðum á fasteignamarkaði sem byggði fyrst og fremst á mati fasteignasalanna sem hafa lagt ofurkapp á að ákvæði um hámarksþóknun verði afnumin þá segi ég nei við þessu ákvæði um að gefa frjálsa söluþóknun fasteignasala.

Hæstv. forseti. Tveggja prósentna þak á þóknunum í fasteignaviðskiptum hefur reynst góð vörn fyrir neytendur. Þar með hefur ekki verið lokað á samkeppni. Hún hefur getað farið fram innan þessara marka. Meiri hluti allshn. hefur látið undan þrýstingi fasteignasala sem vilja fá meira í sinn hlut. Minni hlutinn tekur hins vegar afstöðu með neytendum. Við tökum afstöðu með kaupendum. Við viljum stilla verðlagi í hóf og við viljum ekki láta undan þrýstingi fasteignasala. Við segjum nei.

Herra forseti. Með skaðabótalögunum voru bætur til einstaklinga vegna alvarlegra slysa hækkaðar verulega. Vátryggingaeftirlitið hefur ítrekað, frá setningu skaðabótalaganna, bent á nauðsyn þess að hækka vátryggingarfjárhæðir í umferðarlögum til samræmis við ákvæði skaðabótalaga. Þetta ákvæði frv. felur í sér að hækkanir á vátryggingarfjárhæðum umferðarlaga til samræmis við breytingar sem gerðar voru á skaðabótalögunum sem tóku gildi 1. júlí 1993 falli brott úr frv. Minni hlutinn leggst gegn þeim tillögum meiri hlutans að fella brott ákvæði 7. og 8. gr. frv. og styður hæstv. dómsmrh. í því að hækka vátryggingarfjárhæðir umferðarlaga til samræmis við ákvæði skaðabótalaga.

Virðulegi forseti. Ég vil fá að rifja upp nál. frá meiri hluta allshn. þar sem það kom skýrt fram hjá viðmælendum nefndarinnar að brýnt væri að endurskoða þennan kafla umferðarlaganna um fébætur og vátryggingu í heild sinni, þ.e. XIII. kafla. Þess vegna leggur meiri hlutinn til að þessum breytingum á vátryggingarfjárhæðum verði frestað til heildarendurskoðunar enda hefur ekki komið fyrir að vátryggingarfjárhæð hafi ekki dugað fyrir bótum. Meiri hlutinn beinir því sérstaklega til hæstv. dómsmrh. að skipuð verði nefnd til að fjalla um breytingar á kaflanum í heild og skili nefndin tillögum eigi síðar en í haust.

Hæstv. forseti. Frestun á þessum breytingum gæti reynst varasöm fyrir þá sem lentu í slysum því hér er meiri hluti allshn. að leggja til að úr frv. um umferðarlög verði felldar brott greinar þar sem kveðið er á um að vátryggingarfjárhæðir verði hækkaðar til samræmis við ákvæði skaðabótalaga. Vátryggingaeftirlitið hefur ítrekað hvatt til þessa og minni hlutinn varar við því að verða ekki við þessum eðlilegu ábendingum Vátryggingaeftirlitsins. Ég ítreka að frestun gæti reynst dýrkeypt fyrir þá sem lenda í slysum þannig að hér er mjög alvarlegur hlutur á ferðinni.

Herra forseti. Við sem skipum minni hluta hv. umhvn. í þessu máli, þ.e. ég og hv. þm. Guðmundur Beck, lögðum til að þessu frv. yrði vísað til ríkisstjórnarinnar á þeirri forsendu að sérstök stjórnskipuð nefnd er að vinna með ýmsa grundvallarþætti sem skipta miklu í mótun stefnu um landmælingar og kortagerð. Engin rök hafa komið fram fyrir því að þessi lagasetning sé svo brýn að hún hefði ekki getað beðið eftir niðurstöðum þeirrar nefndar. Tillaga okkar var felld í atkvæðagreiðslu hér áðan og því er nú frv. tekið til atkvæða. Ég styð það markmið sem lýst er í 1. gr. þessa frv. og greiði henni því atkvæði mitt. Ég mun hins vegar sitja hjá við afgreiðslu frv. að öðru leyti og vísa þar til nál. minni hlutans á þskj. 1063.

Virðulegur forseti. Þetta frv. er óskaplegt örverpi um málefni sem ástæða hefði verið til að lyfta frá því sem verið hefur, einnig fjárhagslega. 9. gr. frv. kveður þó á um að Landmælingar Íslands láti gera áætlun til fjögurra ára í senn um verkefni stofnunarinnar er taki m.a. mið af fyrirhuguðum framkvæmdum innan lands o.s.frv., og því verði raðað í forgangsröð. Meiri hluti umhvn. leggur til að þetta ákvæði sé fellt út og segir það kannski sitt um það hvaða hugur fylgir máli í þessu annars mikilsverða máli sem eru landmælingar og kortagerð. Ég segi nei.

Herra forseti. Nú kemur til atkvæða stjfrv. um breytingu á tekjuskatti og eignarskatti. Stjórnarandstaðan stendur sameiginlega að minnihlutaáliti sem gerð var grein fyrir hér áðan. Frv. tengist að nokkru leyti kjarasamningum og hluta af vinnumarkaði. Stjórnarandstaðan mun ekki leggjast gegn þessu frv., það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Við munum styðja 1. brtt. meiri hlutans vegna þess að hún er samhljóða frv. frá einum stjórnarandstöðuþingmanni, Guðmundi Árna Stefánssyni, sem horfir mjög til bóta. Við munum styðja það ákvæði brtt. en að öðru leyti munum við sitja hjá við afgreiðslu málsins. Við höfum bent ítrekað á að við hefðum kosið að skattalækkanir hefðu verið með öðrum hætti og þá sérstaklega gagnvart barnafólki sem kemur satt best að segja ekki vel út úr þeim breytingum sem hér er verið að gera. Stjórnarandstaðan hefur á öðrum vettvangi lagt fram tillögur til breyttrar skattálagningar á því sviði, einkum gagnvart millitekjufólki og barnafjölskyldum. Við atkvæðagreiðslu um þetta mál munum við styðja fyrrgreinda brtt. en að öðru leyti sitja hjá við afgreiðslu málsins.

Forseti vill vekja athygli á því að hv. þm. geta komið að efnislegri afstöðu sinni til málsins við 1. gr. ef þeir vilja. Þessi háttur, umræða um atkvæðagreiðslu, er fremur um form hennar eða eittvað sem að því lýtur.

Hæstv. forseti. Frv. það sem við erum hér með til afgreiðslu er til komið vegna kosningaloforða ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar, sem hún hefur núna á miðju kjörtímabili gert að verslunarvöru í tengslum við kjarasamninga. Þetta er ekki hluti af kjarasamningum. Og þetta byggir ekki á vilja samtaka launafólks. Samtök launafólks vildu hins vegar fá fram breytingar á skattalögum, vildu fá fram réttlátar breytingar á skattalögum, vildu að sköttum yrði réttlátar skipt niður. En ríkisstjórnin, sjálfri sér samkvæm, hefur búið svo um hnútana að ríkasti hluti þjóðfélagsins nýtur best. Þetta eru forkastanleg vinnubrögð sem segja sína sögu um þá ríkisstjórn sem fer með völdin í landinu. Þess vegna get ég ekki stutt þetta frv., mun hins vegar styðja þá brtt. sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson hefur lagt fram.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um breytingar á sérákvæðum í lögum er varða réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, frá meiri hluta efh.- og viðskn., á þskj. 991. Nefndin hefur farið mjög ítarlega yfir þetta mál í vetur og fengið á sinn fund Kristján Andra Stefánsson, deildarstjóra í forsætisráðuneyti, og Önnu Sigríði Örlygsdóttur og Gunnar Björnsson, deildarstjóra í fjármálaráðuneyti. Nefndin leitaði eftir áliti annarra fastanefnda þingsins á ákvæðum frv. er til þeirra málaflokka heyrðu og bárust nefndinni fjölmargar umsagnir. Einnig bárust umsagnir um málið frá ýmsum öðrum aðilum utan þings. Ákvæði þessa frv. leiðir af ákvæðum laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem samþykkt voru á síðasta þingi og þeim markmiðum sem þau lög stefna að. Starfsmannalögin eru almenn lög sem víkja fyrir sérlögum. Því er nauðsynlegt að sérákvæðum um einstaka embættismenn og hópa starfsmanna verði breytt til samræmis við meginreglu laganna. Má þar fyrst nefna afnám æviráðningar, þ.e. að skipun embættismanna verði framvegis tímabundin til fimm ára í senn. Þó er með hliðsjón af 61. gr. stjórnarskrárinnar um sjálfstæði dómara áfram gert ráð fyrir að þeir verði skipaðir ótímabundið. Jafnframt er lagt til að lögbundinn atbeini forseta Íslands til að veita önnur embætti en hæstaréttardómara og biskups falli brott. Í öðru lagi gerir frv. ráð fyrir að forstöðumönnum verði almennt falið að ráða starfslið þeirra stofnana er þeir veita forstöðu. Loks eru sérákvæði er gera ráð fyrir tímabundinni ráðningu starfsliðs almennt felld brott enda gerir 1. mgr. 41. gr. starfsmannalaganna ráð fyrir því að ráðning í starf skuli almennt vera ótímabundin með gagnkvæmum uppsagnarfresti með þriggja mánaða fyrirvara. Meiri hlutinn leggur til á þskj. 992 breytingar á fjölmörgum ákvæðum frv. Of langt mál væri að telja upp brtt. við hverja einustu grein en skipta má tillögunum í nokkra flokka. Í fyrsta lagi er lagt til að felld verði brott úr frv. ýmis ákvæði sem lögfest voru fyrir áramót, flest með lögum nr. 150/1996. Í öðru lagi er lagt til að úr lögum verði felld brott ákvæði um nauðsyn forstjóra til að fara að tillögum eða leita álits tillagna, samráðs, umsagna eða samþykkis stjórnar fyrir ráðningu undirmanna. Þykja slík ákvæði vera í andstöðu við einn megintilgang nýju starfsmannalaganna um aukna ábyrgð forstjóra. Sama á við um ákvæði þar sem kveðið er á um að forstjóri skuli leita samþykkis ráðuneytis fyrir ráðningu starfsfólks. Rétt er að taka fram að ekki eru gerðar tillögur til breytinga á ákvæðum þar sem sérstökum dómnefndum er ætlað að meta hæfni umsækjenda, samanber t.d. 22. gr. laga um búnaðarfræðslu og ákvæðin um stöðunefndir samkvæmt lögum um Heyrnar- og talmeinastöð Íslands og lögum um Þjónustu- og endurhæfingarstöð sjónskertra. Í þriðja lagi er lagt til að dregið verði úr lögbundnum sérmenntunarkröfum sem allvíða í lögum eru gerðar til forstöðumanna. Meiri hlutanum þykir á grundvelli meginstefnu starfsmannalaganna ekki rétt að binda hendur ráðherra um of í þessu efni með lögum. Sem dæmi má nefna að í gildandi lögum er gert ráð fyrir að forstjóri Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins hafi lokið háskólaprófi í raunvísindum og sé sérfróður um fiskiðnað, forstjóri Rannsóknastofnunar landbúnaðarins hafi lokið háskólaprófi í raunvísindum og sé sérmenntaður í einhverri grein búvísinda, forstjóri Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins hafi lokið háskólaprófi í raunvísindum og forstjóri og annar aðstoðarforstjóra Hafrannsóknastofnunar hafi lokið háskólaprófi og séu sérfróðir um hafrannsóknir. Þessar tillögur nefndarinnar eru líka til samræmis við það sem almennt gildir því oftar en ekki eru hendur skipunarvaldsins óbundnar að þessu leyti. Þannig eru t.d. í lögum engar sérstakar menntunarkröfur gerðar til vegamálastjóra, forstjóra Byggðastofnunar, forstjóra Fiskistofu, forstjóra Iðntæknistofnunar Íslands, forstjóra Landmælinga Íslands, forstjóra Náttúrufræðistofnunar Íslands, forstjóra Vinnueftirlits ríkisins, forstjóra Þjóðhagsstofnunar, flugmálastjóra, veðurstofustjóra, forstöðumanns bankaeftirlitsins, forstöðumanns Vátryggingaeftirlitsins, bankastjóra ríkisbanka og Seðlabanka, forstöðumanns Samkeppnisstofnunar og framkvæmdastjóra Kvikmyndasjóðs Íslands. Í sumum þessara tilvika ber ráðherra þó að leita álits stjórnar stofnunarinnar áður en skipað er í stöðuna. Það liggur í augum uppi að mikilvægara er að forstöðumenn hafi til að bera stjórnunarhæfileika en að þeir hafi endilega sérmenntun á því sviði sem stofnunin fæst við. Löggjafinn hefur líka lagt áherslu á það, samanber t.d. hæfisskilyrði framkvæmdastjóra Hollustuverndar ríkisins, í lögum nr. 81/1988, þar sem segir: ,,Framkvæmdastjóri skal hafa menntun og reynslu á sviði stjórnunar og rekstrar.`` Það er helst í minni stofnunum sem eðlilegt er að gera kröfu um að forstöðumaður sé menntaður á því sviði sem heyrir undir stofnunina, sérstaklega ef nýta þarf starfskrafta hans á fagsviðinu. Hefur meiri hlutinn tekið mið af því þó að velta megi fyrir sér hvort ekki sé rétt að fela þeim er skipar í stöðuna alfarið að meta hæfi umsækjenda, oftar en ekki á grundvelli lögbundinna álitsumleitunar til stjórna eða nefnda, í stað þess að binda sérstök hæfisskilyrði í lög. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til miða ýmist að lagfæringu á orðalagi og frekari samræmingu einstakra lagaákvæða að nýjum starfsmannalögum, samanber t.d. breytingar á lögum um Háskóla Íslands, nr. 131/1990, í 50.--53. lið brtt. Þá skal þess að lokum getið að meiri hlutinn leggur til að úr frv. verði felld brott ákvæði um breytingar á nokkrum lögum sem eru eða hafa verið til umfjöllunar í öðrum nefndum þingsins, samanber ákvæði er varða Alþingi og stofnanir þess og ákvæði er varða þjóðkirkjuna og skipun biskups og presta. Frá því að meiri hluti efh.- og viðskn. skilaði áliti sínu um þetta mál hafa komið til annarra nefnda fleiri þingmál sem líkur eru til að verði lögfest á þessu vorþingi er varða ákvæði sem frv. leggur til breytingar á. Því mun meiri hlutinn væntanlega leggja til við 3. umr. að þau ákvæði verði einnig felld brott úr frv. Að lokum, herra forseti, vil ég þakka nefndarmönnum fyrir samstarfið í þessu máli en nefndin hefur eins og fram kom í upphafi máls míns eytt verulegum tíma í vinnu við málið. Undir álitið rita Sólveig Pétursdóttir, Valgerður Sverrisdóttir, Einar Oddur Kristjánsson, Pétur H. Blöndal og Þóra Sverrisdóttir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta efh.- og viðskn. á þskj. 993 í svokölluðum starfsmannabandormi. Auk mín standa að álitinu hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Jón Baldvin Hannibalsson. Kristín Ástgeirsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er samþykk áliti þessu. Frumvarp það sem hér um ræðir er fylgifrumvarp þeirrar miklu lagasetningar sem ríkisstjórnin knúði fram fyrir ári síðan í óþökk stjórnarandstöðu og stéttarfélaga á opinberum markaði. Þá voru gerðar miklar breytingar á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Stjórnarandstaðan taldi mjög ranglega staðið að þeim breytingum, bæði samráðsleysi og einnig efnislega þær breytingar sem ríkisstjórnin knúði í gegn á þeim vettvangi. Það var ekki einungis gagnvart opinberum starfsmönnum sem ríkisstjórnin sýndi vald sitt og hugarfar heldur einnig gagnvart launþegum á almennum markaði. Afstaða okkar stjórnarandstæðinga gagnvart þessari aðferðafræði og hugmyndafræði ríkisstjórnarinnar kom þá skýrt fram og er í sjálfu sér óþarfi, herra forseti, að fara mörgum orðum um þann þátt málsins. Hvað viðkemur hins vegar þessu frv. sem er tæknileg útfærsla á ýmsum atriðum sem leiðir af fyrri lagasetningu, má benda á að rauði þráðurinn í löggjöfinni frá því í fyrra var einmitt að festa í lög miðstýringu fjmrn. við alla starfsmannastefnu og launaákvarðanir. Sett voru inn í þennan farveg mjög óskilgreind launauppbótakerfi sem ekki átti að semja um, geðþóttagreiðslur yfirmanna og öryggi óbreyttra starfsmanna var skert. Það var eiginlega það versta í öllu þessu að þarna var ekki tekið mið af nútímalegum stjórnarháttum og skipulagi í stjórnar- og starfsmannamálum eins og þekkist víða erlendis. Stjórnarandstaðan telur ekki rétt að þetta frv. nái fram að ganga í þessu formi. Við erum andsnúin efni þessa frv. nákvæmlega eins og við vorum andsnúin efni frv. sem þetta byggir á. Við teljum rétt að þessu máli sé vísað til ríkisstjórnarinnar og öll sú starfsmannastefna og lögfesting sem var gerð hér fyrir ári síðan í lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna verði tekin upp og breytt í það horf er við töluðum um þá. Það eru samt nokkur atriði sem ég vildi geta um sem við gagnrýnum. Við gagnrýnum t.d. við afgreiðslu þessa frv. að ráðherrar hafa mikið vald til að ráða og skipa næstæðstu yfirmenn stofnana. Vitaskuld er eðlilegt að þeir skipi æðstu yfirmenn stofnana en almenna reglan ætti vitanlega að vera sú að sá yfirmaður réði alla undirmenn. Það er ekki gert og er hægt að benda á fjölmörg dæmi um þetta. Það var samstaða í efh.- og viðskn. um að reyna að taka út þessa ráðherraskipun við æðstu yfirmenn stofnana, aðra en forstöðumenn stofnana. Það náðist samkomulag um það en síðan sneru ráðherrar ríkisstjórnarinnar ofan af því öllu og handjárnuðu stjórnarliðana hvað þetta varðaði. Þetta er sérstaklega ámælisvert ef maður tekur t.d. stofnanir eins og Ríkisútvarpið. Þar skipar ráðherra ekki einungis útvarpsstjóra heldur einnig framkvæmdastjóra. Þetta er mjög áberandi og er að valda vandræðum í Tryggingastofnun ríkisins, þar sem fjölmargir aðilar sækja vald sitt til ráðherra en ekki til forstjóra Tryggingastofnunar. Það er hægt að benda á að þetta er svona innan Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins þar sem skipaðir eru aðstoðarforstjórar af ráðherra. Þetta er innan Flugmálastofnunar þar sem samgrh. tilnefnir flugmálastjóra og jafnframt framkvæmdastjóra. Með afgreiðslu þessa frv. er ekki dregin upp skýr mynd af stjórnskipulagi í einstökum stofnunum. Þetta er miður. Þannig kom hins vegar málið frá meiri hluta nefndarinnar og við munum vekja sérstaka athygli á einstökum þáttum þess máls í atkvæðagreiðslunni þegar að henni kemur. Annað atriði sem ég vil sérstaklega draga fram, sem er reyndar matsatriði, er að í brtt. hjá meiri hlutanum er víðast hvar tekið út hið formlega samráð stjórnar við forstöðumann stofnana við ráðningar undirmanna. Það er hægt að færa sterk rök fyrir því að það sé óþarfi að kveða á um formlegt samráð í þeim efnum því stjórnarfundir fjalla jú eðli málsins samkvæmt um þessa þætti ef menn kjósa svo. Þannig að það er ef til vill ekki verið að þrengja mjög að stjórnum stofnana. Þó er það mjög misjafnt eftir því hvaða stofnanir er um að ræða þannig að það eru efasemdir af hálfu aðila innan stjórnarandstöðunnar um þessa útfærslu sem meiri hlutinn gerir ráð fyrir. Það má benda á ýmsar umsagnir sem komu fram við þetta mál. Undantekningarlaust koma mjög alvarlegar athugasemdir frá stéttarfélögum opinberra starfsmanna við ýmis atriði þessa frv. Það gengur eins og rauður þráður í gegnum þetta frv. að ekki er samráð við starfsmenn en það er í sjálfu sér bara fylgifiskur þeirrar starfsmannastefnu sem var mótuð hér fyrir ári síðan. Hins vegar kemur fram í mörgum umsögnum að fjölmörg stéttarfélög óska eftir að fá að vinna betur með ríkisstjórninni að þessari lagasetningu og það styður enn frekar þá tillögu okkar stjórnarandstæðinga að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og unnið betur. Það er augljóst og það er eiginlega meginniðurstaða við þetta frv. þegar við skoðum það ári eftir hina miklu löggjöf um vinnumarkaðinn sem ríkisstjórnin knúði í gegn að samráðsleysi við starfsmenn, hvort sem það er á opinberum markaði eða almennum markaði, er vond stefna. Það er stefna sem er ekki árangursrík í okkar þjóðlífi. Þess vegna, herra forseti, teljum við í minni hluta efh.- og viðskn. að þessu máli væri best borgið með því að styðja tillögu okkar um að því verði vísað til ríkisstjórnarinnar, það unnið betur og í samráði við stjórnarandstöðu og þau stéttarfélög sem hér eiga hlut að máli.

Hæstv. forseti. Hvaða orð og hugtök skyldu koma oftast fram í þeim lagabreytingum sem hér eru til umræðu? Það er orðið forstjóri og forstöðumaður. Þessar lagabreytingar ganga nær eingöngu út að styrkja forstjóravald. Nú mætti færa rök fyrir því að í sumum tilvikum sé eðlilegt að styrkja forstjóravald, svo framarlega sem saman fer vald og ábyrgð. Því er ekki að heilsa með þessum lagabreytingum. Hér er verið að draga úr lýðræðislegu eftirliti. Hér er verið að auka geðþóttavald forstöðumanna og forstjóra. Hvernig skyldi þetta koma fram? Hvernig skyldi það koma fram í þeim breytingum sem hér eru til umræðu? Ég sé að hv. formaður efh.- og viðskn. hristir höfuðið og telur að hér sé farið með rangt mál, hér sé ekki verið að auka forstjóravald á kostnað lýðræðislegra vinnubragða. En staðreyndin er sú að þar sem forstöðumenn stofnana hafa verið háðir lýðræðislega skipuðum stjórnum, er dregið úr áhrifum þessara stjórna en valdsvið forstöðumannsins og forstjórans aukið að sama skapi. Þetta kemur t.d. fram við ráðningu starfsmanna. Þar sem forstjóri eða forstöðumaður hafði áður þurft að leita álits eða fara að tillögu stjórnarnefndar, er þetta sett inn á hans borð alfarið með þessum lagabreytingum. Nú jánkar hv. formaður efh.- og viðskn. Þetta á við í fjölmörgum stofnunum, t.d. Vinnueftirlitinu. Forstöðumaður Geislavarna þarf ekki lengur að hafa samráð við stjórn sinnar stofnunar. Þannig mætti áfram telja fjölmargar stofnanir sem hér eru tilgreindar, hvort sem það er Þjóðskjalasafn, Þjóðminjasafn, skólastjórar eða aðrir sem í hlut eiga. Maður veltir fyrir sér hvað það er sem á að vinnast með þessum móti. Er þetta þunglamalegt kerfi sem menn eru að setja hér til hliðar? Ég held ekki. Ég held að í flestum tilvikum sé um lýðræðislegt aðhald að ræða. Hér er einvörðungu um lýðræðislegt aðhald að ræða.  Það er annað sem gerist með þessum lagabálki öllum. Hér er verið að staðfesta hina svokölluðu fimm ára ráðningu forstöðumanna. Og ekki bara forstöðumanna heldur einnig lögreglumanna, fangavarða og tollvarða. Það er svo undarlegt þegar menn byrja að flækja sig í kerfismennskunni eins og meiri hluti efh.- og viðskn. hefur greinilega gert. Búið er að binda sig í það að til er eitthvað sem heitir embættismenn samkvæmt skilgreiningum nefndarinnar og lagalegum skilgreiningum nú, eftir að breytingar voru gerðar á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna eða ríkisstarfsmanna er til nokkuð sem heitir embættismenn og embættismenn sem skulu ráðnir til fimm ára í senn. Síðan er þessi skilgreining yfirfærð á aðra hópa sem gegna allt öðru og mjög ólíku hlutverki í hinu opinbera kerfi. Og þar erum við komin að lögreglumönnum, fangavörðum og tollvörðum. Nú má náttúrlega deila um það hversu skynsamleg þessi fimm ára ráðning á embættismönnum er. Hugsunin á bak við hana er margþætt. Í fyrsta lagi er það sjónarmið uppi að menn vilji tryggja breytingar í stjórnun stofnana, að menn ílendist þar ekki lengi og að nýtt blóð komi til sögunnar og þess vegna þurfi að hafa þessa fimm ára ráðningu. Það er náttúrlega svo með flesta almenna starfsmenn hins opinbera að það er hægt að segja þeim upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara og hefði verið hægt að hafa sama hátt á gagnvart embættismönnunum --- forstöðumönnum stofnana. En það má vel vera að skýringin á því að menn vilja hafa þennan hátt á sé sú að það sé auðveldara að koma þessum breytingum við ef eitthvert skipulag er á hlutunum --- á fimm ára fresti skuli endurskoða ráðningartímann. Og sumir vilja jafnvel ganga svo langt að í öllum tilvikum eigi þá að auglýsa stöðuna. Ég er einn af þeim sem eru ekki mjög hlynntir þessu fyrirkomulagi. Reyndar er ég á þeirri skoðun að það eigi að vera hægt að skipta um stjórnendur ef þeir reynast óhæfir. Ég tel einnig að það sé ágætt að fá tíðari og örari mannaskipti í sumum tilvikum. En ég er ekki viss um og hef ekki sannfærst um þessi breyting sé til góðs og hafi þau áhrif sem menn ætla. Þessar röksemdir um tíð mannaskipti í stjórnunarstöðum hjá ríkinu eiga ekki við þegar kemur að lögreglumönnum, fangavörðum og tollvörðum og óskiljanlegt að þessar starfsstéttir séu settar undir þetta ákvæði. Það eina sem skýrir þetta er embættismannasamnefnarinn. Þeir eru skilgreindir sem embættismenn og meiri hluti efh.- og viðskn. kemst ekki út úr eigin kerfismennsku og verður að halda þessum starfshópum í sama ráðningartímanum og forstöðumönnum sem einnig eru embættismenn. Nú er það svo að víðast hvar annars staðar, t.d. á Norðurlöndum, hafa menn búið svo um hnútana að þessar stéttir njóta traustrar ráðningarfestu og þótt það eigi vissulega að vera svo að hægt eigi að vera að losa sig við menn sem ekki standa sig í stykkinu, ekki gegna sínu starfi --- að sjálfsögðu á að vera hægt að losa sig við þá einstaklinga úr starfi --- þá á ekki að vera hægt að bola mönnum úr starfi sem hugsanlega gegna sínu starfi of vel að mati yfirmannsins. Og þar er komin skýringin á því að menn vilja tryggja ráðningarfestu þessara stétta betur en annarra. Þetta hafa Norðurlandamenn hugsað til hlítar. Við vitum að það hafa iðulega komið upp deilur hér. Ég minnist t.d. deilna á milli tollvarða og fjmrh. fyrir ekki svo mörgum mánuðum þar sem sló verulega í brýnu. Ég þakka nú bara guði fyrir að þessir tollverðir bjuggu þó við nokkra ráðningarfestu. Það eru dæmi þess, ég leitaði þeirra ekki hér á landi, en það eru dæmi þess að lögreglumenn hafa rannsakað viðkvæm mál sem snerta yfirmenn þeirra og pólitíska áhrifamenn í þjóðfélaginu. Það er af þessum ástæðum sem menn hafa viljað hyggja sérstaklega að ráðningarfestu þessara stétta. Það á að vera hægt að bola óhæfum mönnum út, losa sig við óhæfa menn, segja þeim upp störfum ef þeir vanrækja skyldur sínar, ég tala nú ekki um ef þeir brjóta lög, en það á að vera erfitt að bola mönnum úr embætti að ósekju. Og nú eru menn að setja og festa inn í lög að á fimm ára fresti skuli ráðningaröryggi þeirra stefnt í voða, það gerist sjálfkrafa. Ég spyr hvort menn hafi virkilega hugsað þetta alveg til hlítar. Ég vitna í álitsgerðir sem hafa komið fram hjá bæði Tollvarðafélaginu og Landssambandi lögreglumanna þar sem þeir gagnrýna þessa skipan mjög harkalega. Í áliti Landssambands lögreglumanna um þessa fimm ára ráðningu segir m.a., með leyfi forseta: ,,Það að skipa lögreglumenn til fimm ára í senn er að mati framkvæmdastjórnar óviðunandi staða með hliðsjón af réttindum og skyldum lögreglumanna. Hefur komið í ljós á þeim tíma sem liðinn er, frá því samhljóða ákvæði var lögfest í lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, að margir reyndir lögreglumenn sem þegar hafa ótímabundna skipun, sækja ekki um stöðuhækkun innan lögregluliðsins til að fórna ekki þeirri ráðningarfestu. Kemur þar margt til. Framkvæmd undangenginna mánaða hefur verið með þeim hætti, að lögreglumenn sem fá stöðuhækkun hafa verið skipaðir til fimm ára. Telja samtök lögreglumanna þetta óviðunandi, enda margyfirlýst við afgreiðslu laganna að ekki stæði til að skerða réttindi þeirra sem þegar nytu ótímabundinnar skipunar. Lögreglumenn eru skipaðir í Lögreglu ríkisins og eru í órofnu starfi hjá sama vinnuveitanda og því vandséð hvernig megi túlka þessa framkvæmd á þann veg. Lögreglumenn búa við þær aðstæður að sæta ávirðingum og kærum samborgara sinna af margvíslegum ástæðum. Oftar en ekki leiða slíkar kærur ekki til ákæru en í mörgum tilvikum sæta lögreglumenn rannsókn og er á meðan slík rannsókn fer fram, vikið frá störfum tímabundið. Vert er að gaumgæfa, hvort lögreglumaður á þeim tímamótum að fimm ára skipun væri að renna út, fengi áframhaldandi skipun í embætti, við þær aðstæður. Ljóst er, að lögreglumenn eru flestum stéttum útsettari fyrir slíkum uppákomum. Landssamband lögreglumanna hefur varað við því, með hliðsjón af þjóðfélagsástæðum, auknu ofbeldi og vaxandi brotahneigð, að ótrygg ráðningarfesta kunni að leiða til þess að lögreglumenn veigri sér við að taka óvinsælar en nauðsynlegar ákvarðanir. Væri það skref aftur á bak í ljósi þess að Íslendingar eru helst til óöguð þjóð.`` Í yfirlýsingu frá Tollvarðafélagi Íslands er einnig fjallað um þessa fimm ára ráðningu: ,,Í stað orðanna ,,Ráðherra skipar tollverði til fimm ára í senn`` standi ,,Ráðherra skipar tollverði í embætti, enda hafi þeir staðist próf frá Tollskóla ríkisins``. ... Með hliðsjón af því að löggæslumenn þurfa oft að taka óvinsælar ákvarðanir og þurfa því oft að sæta kvörtunum og kærum þyrfti að tryggja ráðningarkjör þessara starfshópa.`` Svipaðar yfirlýsingar hafa komið frá fangavörðum og óþarfi að endurtaka það allt en í þeim tilvitnunum sem ég las hér upp kemur tvennt fram. Í fyrsta lagi er bent á að þetta eru stéttir sem þurfa að taka óvinsælar og erfiðar ákvarðanir og þurfa þess vegna að búa við trausta og góða ráðningarfestu, auk þess sem ég gat um frekari röksemdir hér áðan varðandi rannsókn upp á við gagnvart yfirmönnum og valdamönnum í þjóðfélaginu. En það er annað atriði sem þessir aðilar benda hér á og er kannski ekki eins mikið langtímavandamál og hitt. Það er að þetta er farið að hamla tilfæringum innan lögreglunnar, að menn forðast að fara úr einu starfi í annað vegna þess að túlkunin hefur verið sú að ráðningin rofni og þeir fari þá yfir á fimm ára ráðninguna. Þetta er hlutur sem mætti huga að. Þetta eru atriði sem ég vildi benda sérstaklega á, að vara við þessari kerfismennsku sem allt ætlar að drepa hjá meiri hluta efh.- og viðskn. Eftir að hún skilgreindi embættismann með fimm ára ráðningu þurfa allir sem falla undir þann samnefnara að taka allan pakkann, prestarnir eru þess vegna komnir með fimm ára ráðningu líka, ekki til þess að tryggja að það markmið um tíð mannaskipti sem menn settu sér með fimm ára ráðningunni ætti að ná fram að ganga, heldur þvert á móti vegna þess að kerfismennirnir eru búnir að flækja sig svo inn í sinn kerfisvef að þeir geta ekki losað sig úr honum. Hitt er ekki síður alvarlegt sem ég vék að í upphafi míns máls og tek þar undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. Ágústi Einarssyni og fram koma í minnihlutaáliti sem hann, hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og Steingrímur J. Sigfússon skrifa undir, þar sem mjög eindregið er varað við þessu geðþóttavaldi stjórnenda sem verið er að festa hér í sessi. Og það er umhugsunarefni að það orð og það hugtak sem kemur oftast fyrir er forstjóri. Þetta er það sem þeim er hugleiknast, hvernig við förum að því að styrkja og treysta völd forstjórans, draga úr lýðræðislegum áhrifum, draga úr áhrifum lýðræðislega kjörinna fulltrúa --- efla geðþóttavaldið og efla forstjóravaldið. Það er á þessum forsendum sem ég er mjög andvígur þeim breytingum sem hér er verið að kynna og tel þær afar varhugaverðar fyrir stjórnsýslu á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 1082. Það er félmn. sem stendur að málinu en nokkrir nefndarmenn eru með fyrirvara og munu þeir væntanlega gera grein fyrir honum. Nefndin fékk á sitt fund fjölda gesta til þess að fara yfir þetta mál en hér er um að ræða útfærslu á tilskipunum Evrópusambandsins um vinnutíma barna og ungmenna. Nefndin ræddi og skoðaði sérstaklega skilgreiningar frumvarpsins, þ.e. að ungmenni merki samkvæmt frumvarpinu einstakling undir 18 ára aldri og nánari greiningu í börn og unglinga. Nefndin telur ástæðu til að taka fram að hugtakanotkun frumvarpsins er t.d. ekki í samræmi við skilgreiningar í lögum um vernd barna og ungmenna. Skilgreiningar frumvarpsins byggjast á tilskipun ESB 94/33 um vinnuvernd barna og ungmenna. Þannig er í frumvarpinu miðað við að börn séu einstaklingar undir 15 ára aldri eða sem eru í skyldunámi. Þetta felur það í sér t.d. að einstaklingur, sem er 16 ára og enn í skyldunámi, telst barn samkvæmt reglum frumvarpsins. Þá ræddi nefndin ákvæði a- og e-liðar 1. mgr. 4. gr. þar sem kveðið er á um að óheimilt sé að ráða ungmenni til vinnu sem talin er ofvaxin líkamlegu eða andlegu atgervi þeirra og vinnu sem stofnað getur heilsu þeirra í hættu vegna mikils kulda, hita, hávaða eða titrings. Nefndin telur rétt að þegar settar verða nánari reglur um þessi atriði verði ákvæðin meðal annars skýrð svo að t.d. öll almenn vinna ungmenna í frystihúsum og byggingarvinna geti ekki talist vinna sem felur í sér hættu fyrir heilsu ungmenna. Það er rétt að benda sérstaklega á þetta, hæstv. forseti, að hér erum við að tala um almenna vinnu eins og hún hefur tíðkast og hingað til og hefur ekki talið fela í sér hættu fyrir heilsu ungmenna. Nefndin ræddi einnig ákvæði 6. gr. um hvíldartíma barna og unglinga. Ljóst er að undanþágur frá ákvæðum 1. mgr. er að finna í 2. og 3. mgr. greinarinnar. Nefndin telur rétt að við nánari útfærslu reglna um hvíldartíma verði verslunarstörf sérstaklega skoðuð. Hér er rétt að skjóta því að, hæstv. forseti, að í tilskipun Evrópusambandsins er boðið upp á sveigjanleika. Það er ljóst hvað þessi störf varðar sérstaklega, þá rekst þetta stundum á hagsmuni ungmenna sem eru t.d. að vinna í sjoppum á kvöldin en það má hins vegar spyrja á móti: Hvort ber nú að hafa ofar í huga að ungt fólk mæti sæmilega útsofið og óþreytt til náms á morgnana eða að vinnan eigi að hafa forgang? Og það var alveg ljóst að þarna greindi á fulltrúa Félags framhaldsskólanema og svo aftur kennara sem komu á fund nefndarinnar. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Þær eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lögð til sú breyting á 2. gr. frumvarpsins að skýrt verði hver skuli sækja um leyfi til Vinnueftirlits ríkisins ef ráða á börn sem ekki hafa náð 13 ára aldri til að taka þátt í menningar- eða listviðburðum og íþrótta- eða auglýsingastarfsemi. Tekin eru af tvímæli um að það er í höndum þess sem ræður barn til slíkra starfa en ekki barnsins sjálfs. Þá er gert ráð fyrir að ráðherra skuli að fengnum tillögum stjórnar Vinnueftirlitsins setja nánari reglur um það hvernig standa skuli að slíkum leyfisveitingum, sbr. 3. lið. Nefndin telur í þessu sambandi rétt að skoða hvort ekki sé ástæða til að Vinnueftirlitið taki saman sérstaka skrá yfir þá aðila sem fá almennt leyfi og að nánari reglur verði útfærðar með hliðsjón af slíkum almennum leyfisveitingum í stað þess að ætíð þurfi að sækja um sérstakt leyfi fyrir hvert barn um sig. Í öðru lagi: Lagðar eru til orðalagsbreytingar á a-, b- og e-lið 1. mgr. 4. gr. frumvarpsins í samræmi við texta tilskipunarinnar. Í a-lið verði miðað við að óheimilt verði að ráða ungmenni til vinnu sem líklega sé ofvaxin líkamlegu eða andlegu atgervi þeirra, í b-lið verði notað orðalagið ,,vinnu sem líklega veldur varanlegu heilsutjóni`` og e-liður taki til vinnu sem felur í sér hættu fyrir heilsu ungmenna vegna óvenjumikils kulda, hita, hávaða eða titrings. Í þriðja lagi er lögð til sú breyting á 8. gr. frumvarpsins að nánar verði skilgreint hvað átt er við með óviðráðanlegum tilvikum sem atvinnurekandi fær ekki stjórnað og leitt geta til þess að víkja má frá ákvæðum um vinnutíma, næturvinnu og hvíldartíma unglinga. Í greinargerð með frumvarpinu er skilgreint að ákvæði greinarinnar fjalli um svokölluð ,,force majeure`` tilvik en nefndin telur rétt að þetta komi skýrt fram í lagatextanum. Hugtakið ,,force majeure`` merkir ytri atvik sem ekki verða séð fyrir og ekki er unnt að koma í veg fyrir þótt gerðar séu eðlilegar öryggisráðstafanir, t.d. náttúruhamfarir. Í fjórða lagi: Lagt er til að heimildir ráðherra sem víða er að finna í frumvarpinu til setningar reglugerða, að fengnum tillögum stjórnar Vinnueftirlits ríkisins, verði sameinaðar og settar fram í einni grein. Í fimmta lagi er loks lagt til að við frumvarpið verði bætt nýrri grein sem breyti ákvæðum 52. gr. laganna um lágmarkshvíldartíma. Hér er rétt að taka fram, hæstv. forseti, að þessi síðasta breyting tengist hinni almennu vinnutímatilskipun Evrópusambandsins sem aðilar vinnumarkaðarins náðu samkomulagi um útfærslu á fyrr á þessum vetri. Í 52. gr. er gert ráð fyrir að vinnutíma skuli hagað þannig að á hverjum sólarhring, reiknað frá byrjun vinnudags, fái starfsmenn a.m.k. 10 klukkustunda samfellda hvíld. Með þeirri breytingu, sem hér er lögð til, er hins vegar gert ráð fyrir 11 klukkustunda lágmarkshvíld á hverjum sólarhring. Í júní 1996 samþykktu íslensk stjórnvöld að tilskipun Evrópusambandsins nr. 93/104, um ákveðna þætti er varða skipulag og vinnutíma, yrði bætt við EES-samninginn. Helstu samtök atvinnurekenda og launafólks hafa þegar undirritað samkomulag um skipan vinnu- og hvíldartíma. Því er ekki talið nauðsynlegt að svo stöddu að breyta öðrum ákvæðum laganna en ákvæðinu um lágmarkshvíldartíma, en eitt af grundvallaratriðum tilskipunarinnar er ákvæðið um 11 klukkustunda lágmarkshvíld. Eins og ég nefndi áðan undirrita allir nefndarmenn þetta nefndarálit en nokkrir hafa fyrirvara á og munu nefndarmenn væntanlega gera grein fyrir þeim fyrirvara í umræðunni.

Herra forseti. Það frv. sem er til umræðu er til staðfestingar á tilskipun Evrópusambandsins um vinnutíma barna og ungmenna. Sem aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði höfum við skuldbundið okkur til að löggilda þessa tilskipun sem og aðrar af sama meiði. Almennt um þær tilskipanir Evrópusambandsins sem Alþingi lögbindur vegna aðildar Íslands að hinu Evrópska efnahagssvæði þá tel ég að við eigum að gæta þess að ganga ekki lengra en þörf er á í þeim efnum og túlka ekki tilskipanir þrengra en efni standa til þannig að okkar þjóðfélag verði ekki látið búa við afmarkaðri reglur og jafnvel meiri hömlur en þörf er á. Mér hefur fundist gæta nokkurrar tilhneigingar í þá átt í ýmsum málum þar sem Alþingi hefur verið að festa tilskipanir Evrópusambandsins í íslensk lög. Ábendingar komu einmitt fram í þá veru í umfjöllun félmn. um frv. sem nú er til umræðu. Hvað varðar frv. þá skrifaði ég undir nál. félmn. með fyrirvara eins og fram kemur á þskj. og vil ég gera fyrir mína hönd örlitla grein fyrir þeim fyrirvörum. Þeir eru nokkuð almenns eðlis en fyrst og fremst sýnist mér mjög margt óljóst varðandi framkvæmd þeirra mála sem frv. fjallar um og við umfjöllun um málið í þingnefndinni fékk ég ekki sannfæringu fyrir því að við séum að gera rétt í að lögfesta frv. eins og það liggur fyrir. Frv. gerir ráð fyrir að setja eigi hinar ýmsu reglur um framkvæmd laganna eftir lögfestingu frv. án þess að þingið setji um það skýrar línur hvernig það skuli gert. Valdið er einfaldlega framselt stofnunum og embættismönnum utan þingsins. Það hlýtur að orka tvímælis að þetta sé gert á þann hátt sem hér um ræðir. Þjóðfélag okkar hefur öðrum þræði einkennst af því gegnum tíðina að börn og ungmenni hafi tekið þátt í atvinnulífi og ýmissi starfsemi á margvíslegan hátt. Við höfum almennt talið það til bóta fyrir ungt fólk að öðlast reynslu í atvinnulífi og starfsemi þjóðfélagsins á ýmsum sviðum. Til dæmis hygg ég að flestir hv. þingmenn hafi þá reynslu að hafa stundað einhverja atvinnu á unglingsárum, unnið í fiski, við landbúnaðarstörf, borið út blöð, selt merki og gætt barna yfir sumartímann. Sérstaklega er þetta einkennandi víða úti á landsbyggðinni. En samkvæmt frv. eru reistar nokkrar skorður við þessu öllu saman. Tilskipun Evrópusambandsins byggir að mínu mati á allt öðrum þjóðfélagslegum forsendum en við búum við og höfum gert. Víða í Evrópu er glímt við mikið atvinnuleysi o.s.frv. og því má álykta að tilskipunin sé m.a. tilkomin til að minnka atvinnuleysi þeirra sem eru komnir yfir unglingsaldur. Ég vil taka það skýrt fram að ég er ekki að mæla með því að börn og unglingar séu látnir þræla við erfiða vinnu. Hins vegar tel ég að sú hætta sé fyrir hendi að lögleiðing þessa frv. muni leiða til þjóðfélagsbreytinga hér á landi sem felast í því að börn og ungmenni verði útilokuð frá því að taka þátt í ýmiss konar starfsemi sem hingað til hefur þótt sjálfsagt og eðlilegt í þjóðfélaginu og alls ekki verið til nokkurs skaða fyrir okkar unga fólk. Almennt gerir frv. ráð fyrir því að vinna barna verði bönnuð. Hins vegar er opnað fyrir óskilgreindar undanþágur frá þessari meginreglu. Til dæmis er óljóst hvort börn megi bera út blöð, selja merki o.s.frv. Slíkt má aðeins með sérstakri undanþágu. Sama má segja um það t.d. að alls óljóst er hvort ungmenni megi starfa við sjómennsku af einhverju tagi. Veita þarf undanþágu frá lögunum til að slíkt verði heimilt. Eitt dæmi enn vil ég nefna en ég túlka ákvæði frv. sem svo að unglingar yngri en 13 ára eða réttara sagt börn megi ekki annast barnagæslu sem hefur verið mjög algeng um langan tíma. Hér á ég fyrst og fremst við barnapössun sem þekkt er um land allt þegar unglingar gæta barna hluta úr degi t.d. yfir sumartímann. Samkvæmt ákvæðum frv. þarf að koma til sérstök undanþága í einhverjum reglum sem setja þarf eftir að þetta frv. verður að lögum. Ég hef dregið fram örfá atriði sem gera það að verkum að ég skrifa undir nál. félmn. með fyrirvara. Ýmis fleiri dæmi mætti nefna í þessu sambandi. Mér finnst allt of margt vera óljóst í málinu og tel að með lögfestingu frv. felist ákveðin hætta á miklum hömlum gegn atvinnuþátttöku barna og ungmenna sem er þeim nauðsynleg og ekki síður nauðsynleg okkar þjóðfélagi almennt. Hins vegar er ýmislegt jákvætt í frv., t.d. það að settar verði skorður hvað varðar vinnutíma barna og ungmenna sem hefur í mörgum tilfellum verið óhóflegur og ekki til samræmis við hagsmuni viðkomandi einstaklinga. Þá má einnig segja að frv. komi í veg fyrir hugsanlega misnotkun barna og ungmenna til vinnu. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt og nauðsynlegt að slíkt verði gert. Herra forseti. Ég hef í nokkrum orðum gert grein fyrir því af hverju ég hef kosið að skrifa undir nál. með fyrirvara og vona ég að það upplýsi nokkuð um ástæður þess.

Herra forseti. Ég vil að það komi fram við þetta tækifæri, sem ég hef í andsvari, að ég deili ekki skoðunum hv. þm. Magnúsar Stefánssonar. Ég tel að þetta frv. sé mjög til bóta og það verndi sjálfsögð réttindi einstaklinga undir 18 ára, þ.e. barna og unglinga. Sú grein sem var kannski mest rædd í frv. og mönnum þótti erfiðust var 4. gr. þar sem segir að óheimilt sé að ráða ungmenni til vinnu sem er unnin við tilteknar aðstæður og dregnar eru fram mjög alvarlegar aðstæður sem eru t.d. taldar ofvaxnar líkamlegu eða andlegu atgervi barna og geti valdið varanlegu heilsutjóni o.s.frv. Gert er ráð fyrir að ráðherra hafi heimild til að setja reglugerð til að uppfylla þessar kröfur eftir að stjórn Vinnueftirlitsins hefur komið með ábendingar. Það eru hérna ýmis mjög góð ákvæði eins og að þessir einstaklingar eigi að fá minnst 14 tíma hvíld á sólarhring o.s.frv. Mér finnst þetta ekkert mjög óljóst frv. og við erum aðilar að EES. Þess vegna var nauðsynlegt að setja þessi lög. Það er alveg ljóst að ef við hefðum ekki gert það, þá hefðum við þess vegna þurft að segja okkur úr EES, sem ég held að sé nú ekki meiningin þannig að ég vil að það komi skýrt fram að ég tel að þessi löggjöf sem við erum að staðfesta sé mjög til bóta og alveg sjálfsögð til þess að vernda okkar börn og unglinga.

Herra forseti. Orð félaga míns og hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur hafa í rauninni ekki breytt afstöðu minni. Ég tel að allt of margt sé óljóst í þessu sambandi. Hún kom inn á það að ráðherra þurfi að setja reglugerðir samkvæmt umsögn Vinnueftirlitsins og það sýnir kannski líka hvað er margt óljóst í málinu þannig að ég tel að það standi alveg sem ég hef sagt. Hvað varðar Evrópska efnahagssvæðið, þá er það rétt að þetta er tilskipun sem við þurfum að lögfesta. En það sem ég sagði í ræðu minni var að við þurfum að varast að túlka þær tilskipanir þrengri en efni standa til. Og ég hef ekki sannfæringu fyrir því að við höfum sloppið frá því í þessu efni.

Herra forseti. Það er rétt að ráðherra á að setja reglugerð. En hins vegar er það ekki mjög óljóst í mínum huga hvernig það er gert vegna þess að í þessum lagatexta kemur mjög skýrt fram við hvað ráðherrann á að styðjast þegar reglugerð verður sett. Það eru því alveg ákveðnar línur sem ráðherrann verður að fara eftir og kemst ekkert fram hjá. Þau lög sem við erum að setja eru mjög afdráttarlaus varðandi þær reglur sem verða settar þannig að í mínum huga er þetta mjög skýrt.

Herra forseti. Ég er ein þeirra þingmanna sem skrifa undir nál. félmn. með fyrirvara en eins og mun skýrast í máli mínu á eftir, þá er það tilkomið af allt öðrum ástæðum en þeim sem hv. þm. Magnús Stefánsson nefndi til sögunnar sem ástæðu fyrir sínum fyrirvara. Ég vil byrja á að fagna því að þetta frv. skuli loksins vera komið hingað til umræðu en eins og fram hefur komið, þá snýst málið um lögleiðingu á tilskipun ESB um vinnuvernd barna og ungmenna. Á meðan á meðferð málsins í hv. félmn. stóð var farið fram á það af hálfu meiri hlutans að bætt yrði við ákvæði um vinnutíma vegna vinnutímatilskipunar ESB og er það gert í því frv. sem nú liggur fyrir, þ.e. þeim brtt. sem fyrir liggja. Eins og fram kom í áliti nefndarinnar kom fjöldi manns á fund hennar og nokkrir aðilar skiluðu auk þess skriflegri umsögn um málið. Það er þó rétt að vekja athygli á því strax í upphafi að þeir utanaðkomandi aðilar sem skiluðu umsögnum eða komu fyrir nefndina vegna málsins voru aðeins beðnir um að tjá sig um lögleiðingu tilskipunarinnar um vinnuvernd barna og ungmenna en ekki um lögleiðingu tilskipunarinnar um vinnutíma. Þær umsagnir sem fyrir liggja varða því ekki þá brtt. nefndarinnar að breyta ákvæði laganna um lágmarkshvíldartíma sem er byggt á vinnutímatilskipuninni. Það er fagnaðarefni að þetta frv. skuli loksins vera komið fyrir hið háa Alþingi vegna þess að við erum fyrir löngu komin í skömm hvað varðar lögleiðingu beggja þessara tilskipana sem frv. byggir á. Aðra þeirra átti að lögleiða í júní 1996, hina í desember 1996. Við Íslendingar höfum því miður ekki verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar að þessu leyti, enda virðumst við ætla að slá öll met hvað varðar kærur vegna framkvæmdar EES-samningsins. Það er einhvern veginn svo að það virðist falla okkur betur að skuldbinda okkur með því að undirrita alþjóðlega samninga en standa síðan við skuldbindingarnar sem þær fela í sér og felast m.a. í því að aðlaga löggjöf okkar að þeim og því miður hefur málsmeðferðin í þessu máli borið keim þessa leiðindaávana. Það má líka vekja athygli á og minna á það að saga þessara tilskipana, einkum saga vinnutímatilskipunarinnar er orðin erfið og löng og get ég nefnt það sem dæmi að samtök launafólks þurftu að berjast fyrir því mjög lengi að fá það viðurkennt að fullgilding tilskipunarinnar um vinnutíma væri hluti af skuldbindingum Íslands vegna EES-samningsins. Þar stóðu atvinnurekendur í vegi og nutu til þess tilstyrks stjórnvalda lengi vel. En ég tel bæði þessi mál vera þess eðlis að þau séu mjög til bóta fyrir íslenskt launafólk og því fagna ég tilkomu þeirra. Í nál. er það rakið að nefndin hafi rætt ákvæði frv. um að óheimilt sé að ráða ungmenni til vinnu sem talin er ofvaxin líkamlegu eða andlegu atgervi þeirra og vinnu sem stofnað geti heilsu þeirra í hættu vegna mikils kulda, hávaða, hita eða titrings. Í meðförum nefndarinnar komu fram miklar efasemdir um þetta ákvæði og reyndar einkum af hálfu stjórnarliðanna í nefndinni er töldu ákvæðið bjóða upp á mun þrengri túlkun en sjálf tilskipunin gerði ráð fyrir og þess vegna var fallist á það af hálfu nefndarinnar að setja fram brtt. sem legði áherslu á að þarna ætti að vera um óvenjumikinn hita, kulda o.s.frv. að ræða. Efasemdir stjórnarliðanna í hv. félmn. gengu út á það fyrst og fremst að hætta væri á því að við Íslendingar værum að ganga mun lengra en ástæða væri til við túlkun á tilskipuninni. Það væri hætta á því að ákvæði frv. væru túlkuð þannig að þau mundu útiloka ungmenni í óeðlilega miklum mæli frá vinnu. Ekki síst komu fram athugasemdir um hæfni Vinnueftirlitsins til að meta það hvenær vinna gæti fallið undir þessa skilgreiningu. Frumvarpið gerir ráð fyrir því, eins og hér hefur reyndar verið rakið, að ráðherra setji reglur um framkvæmd greinarinnar að fengnum tillögum Vinnueftirlits ríkisins. Undirrituð var í hópi þeirra nefndarmanna sem töldu þessar áhyggjur fullkomlega óþarfar, enda sé Vinnueftirlit ríkisins best til þess fallið að meta álag eða áhættu sem fylgir vinnu, enda þekki ég ekki aðra stofnun eða annan stað á Íslandi þar sem saman er komin meiri sérþekking varðandi slíka þætti en einmitt hjá Vinnueftirliti ríkisins. Það var m.a. af þessum ástæðum og vegna þessarar gagnrýni að farin var sú leið í nál. að setja fyrirvara í álitið þess efnis að nefndin telji rétt að þegar settar verði nánari reglur um þessi atriði, væru ákvæðin m.a. skýrð svo að t.d. öll almenn vinna ungmenna í frystihúsum og almenn byggingarvinna geti ekki talist vinna sem felur í sér hættu fyrir heilsu ungmenna. Ég tel slíkan fyrirvara ekki standast efnislega hreint út sagt, og vil að það komi skýrt fram hér, að að mínu mati stenst slíkur fyrirvari ekki. Einfaldlega er ekki hægt að setja svo almennan fyrirvara við efni tilskipunarinnar.

Forseti vill spyrja hv. þm. hvort hann vildi fresta ræðu sinni um stund meðan hann freistaði þess að ná fram afbrigðum sem hann þarf að ná hér.

Sjálfsagt, herra forseti, að verða við því.

Herra forseti. Ég var komin þar í ræðu minni að rekja það ákvæði frv. sem hvað mestur ágreiningur hefur verið um í hv. félmn. þar sem það er sagt að óheimilt sé að ráða ungmenni til vinnu sem talin er ofvaxin líkamlegu eða andlegu atgervi þeirra og vinnu sem stofnað geti heilslu þeirra í hættu vegna mikils hita, kulda, hávaða eða titrings. Til þess að koma til móts við þá gagnrýni sem einkum kom úr röðum stjórnarliða var m.a. farin sú leið í nefndaráliti að setja fyrirvara þess efnis að nefndin telji rétt að þegar settar verði nánari reglur um þessi atriði verði ákvæðin m.a. skýrð svo að t.d. öll almenn vinna ungmenna í frystihúsum og byggingarvinna geti ekki talist vinna sem feli í sér hættu fyrir heilsu ungmenna. Ég rakti það að ég tel slíkan efnislegan fyrirvara, slíkan almennan opinn efnislegan fyrirvara, tæplega standast og tel það einfaldlega ekki standast gagnvart skýrum ákvæðum laganna og tilskipunarinnar sjálfrar að setja svo almennan fyrirvara. Ég lít því svo á að ráðherra og Vinnueftirlit ríkisins sem m.a. er falið að móta þessar reglur yrði ekki bundið af þessum fyrirvara. Það má nefna sem dæmi hér vinnu við naglhreinsun í byggingarvinnu eða mótauppslátt. Ég vil taka slíka vinnu sem dæmi því að þótt slík vinna geti talist algeng byggingarvinna sem ungmenni hafa gjarnan verið í hingað til, þá er einnig ljóst að hún getur hæglega verið þess eðlis að hún falli undir það ákvæði laganna sem kveður á um bann við vinnu ungmenna sem er talin ofvaxin líkamlegu atgervi þeirra eða stofna heilsu þeirra í hættu vegna mikils kulda. Einnig get ég líka nefnt sem dæmi frystihúsavinnu sem á sama hátt gæti fallið undir 4. gr. frv. jafnvel þótt um almenna frystihúsavinnu sé að ræða og þá hlyti að vera ljóst að fyrirvarinn í nefndarálitinu má sín lítils gagnvart ákvæði laganna eða tilskipunarinnar þegar á hólminn er komið. Þess vegna vil ég ítreka það að ég geri fyrirvara um að Alþingi geti talið sig vera að lögleiða efni tilskipunarinnar á viðhlítandi hátt en verið um leið að setja almennan fyrirvara um það eitt að eitt ákvæði hennar geti ekki átt við um tvær tilteknar starfsgreinar. Þetta tel ég einfaldlega ekki standast. Í öðru lagi skrifa ég undir með fyrirvara vegna þess að í meðferð nefndarinnar var sett inn ákvæði um breytingu á 52. gr. laganna og er ástæða breytingarinnar sögð vera lögleiðing vinnutímatilskipunarinnar. Þessi breyting kom inn í nefndina og í meðferð málsins á síðustu stigum þess og var því ekki til umræðu þegar umsagnir voru gefnar um málið, en í nefndaráliti segir um þessa breytingu, með leyfi forseta: ,,Loks er lagt til að við frumvarpið verði bætt nýrri grein sem breyti ákvæðum 52. gr. laganna um lágmarkshvíldartíma. Í 52. gr. er gert ráð fyrir að vinnutíma skuli hagað þannig að á hverjum sólarhring, reiknað frá byrjun vinnudags, fái starfsmenn a.m.k. 10 klukkustunda samfellda hvíld. Með þeirri breytingu, sem hér er lögð til, er hins vegar gert ráð fyrir 11 klukkustunda lágmarkshvíld á hverjum sólarhring. Í júní 1996 samþykktu íslensk stjórnvöld að tilskipun Evrópusambandsins nr. 93/104, um ákveðna þætti er varða skipulag og vinnutíma, yrði bætt við EES-samninginn. Helstu samtök atvinnurekenda og launafólks hafa þegar undirritað samkomulag um skipan vinnu- og hvíldartíma. Því er ekki talið nauðsynlegt að svo stöddu að breyta öðrum ákvæðum laganna en ákvæðinu um lágmarkshvíldartíma, en eitt af grundvallaratriðum tilskipunarinnar er ákvæðið um 11 klukkustunda lágmarkshvíld.`` Nú er það alveg rétt sem þarna segir að nauðsynlegt er að breyta lögum til viðbótar þeim samningi sem aðilar vinnumarkaðarins hafa gert um skipan vinnu- og hvíldartíma en hitt er annað að þau atriði ná til mun fleiri ákvæða laganna en þessa eina um lágmarkshvíldartíma. Samningarnir vísa til stjórnvaldsaðgerða og geta því ekki staðið einir. Í nefndaráliti er sagt að ekki sé nauðsynlegt ,,að svo stöddu`` að breyta öðrum ákvæðum laganna en ákvæðinu um lágmarkshvíldartíma en enn hef ég ekki fengið viðhlítandi skýringu á því hvers vegna sú leið er farin hér að taka þetta eina ákvæði út. Það er rétt að minna á í þessu samhengi að Íslendingar áttu að vera búnir að lögleiða tilskipun um vinnutíma þann 6. desember 1996 og það hljómar því sérkennilega að ekki sé ástæða til að gera nauðsynlegar lagabreytingar að svo stöddu. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef m.a. frá nefndarmanni í undirbúningsnefnd EES-samningsins eru mun fleiri atriði sem þarf að breyta og enginn frestur hefur verið gefinn þar um. Sem dæmi um slík atriði má nefna ýmsar skilgreiningar sem samningurinn byggir á og þyrftu að fá lagastoð til þess að samningurinn stæðist sem slíkur. Það þarf að koma inn ákvæði um vikulegan hvíldartíma sem er alveg jafnmikilvægt og þetta ákvæði sem hér er verið að leggja til að sé sett inn. Það þarf a.m.k. að skerpa verulega á því. Hvergi er til ákvæði um hámarksmeðalvinnutíma á viku sem tilskipunin gerir ráð fyrir og samningurinn gerir ráð fyrir að þurfi að vera í lögunum til þess að hafa viðhlítandi gildi. Þessi atriði eru ekkert minna mikilvæg heldur en það sem hér er lagt til að sé sett inn í lög. Ég vil líka vekja athygli á því að tilvist þessa ákvæðis er undarleg ekki síst með tilliti til þess á hvaða stigi málið er í vinnslu. En ég vil geta þess að þegar málið kom fyrir hv. félmn. voru gefnar þær skýringar að þarna væri um að ræða atriði sem þyrfti nauðsynlega að fara í gegn strax vegna tilskipunarinnar um vinnutíma. Ég tel að nefndarmenn hafi ekki í raun og veru gefið sér tækifæri til þess að skoða málið nægilega ofan í kjölinn, þessa lagasetningu sem varðar vinnutímatilskipunina, enda var það atriði ekki sent til umsagnar eins og ég rakti hér í upphafi. Málið er í vinnslu hjá samráðsnefnd félmrn. um EES-samninginn. Þessi nefnd hefur það hlutverk að fjalla um framkvæmd reglna á sviði félagsmála sem gilda eða taka eiga gildi á Evrópska efnahagssvæðinu. Nefndin á að vera ráðgefandi við mótun afstöðu íslenskra stjórnvalda til reglna á sviði félagsmála og við eftirlit með framkvæmd félagslega þáttar samningsins ef frá er talinn sá þáttur sem sérstaklega varðar frjálsa för launafólks. Á milli ráðuneytisins og fulltrúanna í nefndinni hafa farið fram á undanförnum mánuðum bréfaskipti vegna vinnutímatilskipunarinnar og lögleiðingar hennar ásamt því að ráðuneytinu hafa verið sendir samningarnir þrír sem gerðir hafa verið um vinnutíma. Þetta eru alls þrír samningar. En hvað þessi bréfaskipti varðar, þá tel ég rétt að grípa aðeins ofan í þau til þess að skýra mál mitt frekar. Þar er í fyrsta lagi um að ræða bréf sem dagsett er 30. desember 1996 og er stílað á félmrh. en undir það skrifa forseti Alþýðusambands Íslands og formaður Vinnuveitendasambands Íslands. Í þessu bréfi vekja samtökin bæði athygli ráðherra á að ákvæði tilskipunarinnar um vinnutíma ganga í nokkrum greinum lengra en lögin um aðbúnað, öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum, einkum hvað varðar hvíldartíma og frítíma og benda á að nauðsynlegt sé að breyta ákvæðum þessara laga og bjóða fram samstarf sitt og aðstoð í þeim efnum. Annað bréfið sem ég vildi vitna til er svo bréf sem félmrn. hefur skrifað til þessara sömu aðila um sama efni og þar segir m.a. í lok bréfsins: ,,Með vísan til niðurstöðu umræðna um nánari útfærslu á framkvæmd tilskipunarinnar í samráðsnefnd um framkvæmd reglna á sviði félagsmála á Evrópska efnahagssvæðinu hefur ráðuneytið ákveðið að gefa helstu samtökum aðila vinnumarkaðarins kost á að setja fram tillögur um breytingar á lögunum nr. 46/1980. Nauðsynlegt er að tillögurnar berist ráðuneytinu eigi síðar en 1. júní nk.`` En eins og við gerum okkur öll grein fyrir er 1. júní ekki enn þá kominn. Aftur er sent bréf sem er undirritað af forustumönnum fleiri samtaka launafólks og einnig fleiri forsvarsmönnum atvinnurekenda þar sem eru viðbrögð við þessu bréfi. Þeir samningar sem þegar hafa verið undirritaðir eru sendir til ráðuneytisins og síðan skerpt á því í lokin að aðilar samningsins munu á næstu vikum gera ráðherra grein fyrir því hvaða efnislegu breytingar þeir telja að gera þurfi á lögunum nr. 46/1980 af þessu tilefni og lýsa sig reiðubúna til samstarfs og ráðgjafar. Þetta bréf er dags. 23. janúar 1997. Staðan er því þannig í dag að þeir aðilar sem eiga fulltrúa í samráðsnefndinni eru nú að vinna að tillögum um lögleiðingu tilskipunarinnar og munu skila þeim tillögum þann 1. júní nk. og hafa eftir því sem ég best veit ekki hugmynd um að á sama tíma og þeir eru að smíða sínar tillögur, þá sé ráðuneytið að smíða lagagrein um sama efni. Alla vega talaði ég um einn fulltrúa úr nefndinni sem hafði talað við annan fulltrúa sem ekki hefði haft hugmynd um þessa vinnu. Ég vil líka geta þess að ég fór fram á það í fyrri viku þegar taka átti þetta mál á dagskrá í þinginu að hæstv. félmrh. væri á staðnum þegar umræðan færi fram. Og það var ekki síst vegna þessa ákvæðis að ég vildi heyra skýringar hans á þessari breytingu frv. á síðustu stundu. Hæstv. ráðherra hafði samband við mig skömmu síðar og greindi frá því að hann ætti þess ekki kost að vera hér við umræðurnar en vildi svara fyrirspurnum mínum persónulega. Hann skýrði þessar brtt. svo að það liggi ljóst fyrir að enginn ágreiningur sé um þetta tiltekna atriði og því hafi það verið sett inn í þetta frv. Ég vil líka ítreka það að þarna er um að ræða atriði sem er launafólki til hagsbóta þannig að ég tel alls ekki að það sé í sjálfu sér skaði þannig séð að lögleiðingu þessa ákvæðis núna. En ég get ekki annað en sagt að ég tel þessa aðferð mjög óeðlilega og geri þess vegna fyrirvara m.a. við nefndarálitið. Ég hefði talið eðlilegra að bíða með öll þau atriði sem gera þarf breytingar um og að það hefði verið gert í samráði við samráðsnefnd félmrn. eins og reglur gera ráð fyrir því að það er hinn eðlilegi farvegur málsins þótt breytingin sem hér er gerð sé væntanlega ekki mikið ágreiningsefni. En ég held að fleiri atriði séu þarna inni sem ekki sé beinlínis ágreiningsefni um túlkun á og þess vegna hefði verið eðlilegt að gera þetta allt í einu. Ég vil ítreka að það er jafnmikilvægt að hraða meðferð þessa máls mjög hvað varðar afganginn af vinnutímatilskipuninni vegna þess að við erum að mínu mati í jafnmikilli skömm með málið hvort sem við lögleiðum eitt atriði tilskipunarinnar og skiljum hin eftir eða hvort við skiljum þau öll eftir vegna þess að eftir stendur sú staðreynd að vinnutímatilskipun ESB hefur ekki verið tekin upp í íslensk lög svo að fullnægjandi sé.

Virðulegi forseti. Þetta er gott mál. Ég mun ekki hafa langa ræðu um það en vil leggja nokkur orð í belg varðandi afgreiðslu þess eftir þá yfirferð sem við höfum átt um þetta mál í félmn. Mig langar fyrst að nefna það varðandi frv. sjálft sem er mjög athyglisvert að hér er sett í lagagrein hver merkingin barn og unglingur er. Unglingur merkir í lögum þessum einstakling sem er minnst 15 ára að aldri en hefur ekki náð 18 ára aldri og er ekki lengur í skyldunámi. Það er staðreynd sem blasir við að í þeim sáttmálum sem við höfum gerst aðilar að á allra síðustu árum er skilgreiningin á barni slík og því er mjög eðlilegt að Alþingi geri þá breytingu sem nú hefur náðst sátt um í allshn. að unglingur verði lögráða 18 ára. Um það höfum við tekið umræðu hér í þessum sal nokkrum sinnum og ekki verið sátt um það fram að þessu. Það var mjög athyglisverð umræða um þetta mál í félmn. eins og hefur verið drepið á af hálfu þeirra sem þegar hafa talað hér á undan mér. Varðandi 4. gr., þar sem verið er að skilgreina vinnu sem talið er að óheimilt eigi að vera að ráða ungmenni til, komu upp miklar vangaveltur um hver ætti að meta það sem sneri að einstaklingnum, hver ætti að meta atgervi hans og hvort það gæti verið einstaklingsbundið til hvaða vinnu unglingur væri ráðinn miðað við ákvæði greinarinnar. Auðvitað er það svo að þessi tilskipun snýr að vinnuvernd, hún snýr að vernd barna og ungmenna að þessu leyti og hún er mikið framfaraspor, líka í okkar þjóðfélagi. En við gerum okkur grein fyrir því að helst þyrfti að vera slík löggjöf í öllum löndum heims, ekki síst þar sem barnaþrælkun viðgengst og sumar af þeim vörum sem við kaupum, glæsilegum vörum með fínum merkjum, eru unnar af börnum á löngum vinnudegi. Það var hins vegar fróðlegt að gera sér grein fyrir hvað við fulltrúar í félmn. litum þessi mál ólíkum augum. Þannig var nokkuð um það að karlmennirnir í hópnum litu á það fræknisaugum að hafa e.t.v. farið til sjós 13 ára eða unnið aðra erfiðisvinnu og það var greinilegt að það að hafa snemma farið í karlmennskustörf var vottur um karlmennsku. Og meðan við vorum upptekin af því, jafnvel þótt í okkar hópi þekktist það að hafa farið í einhver slík störf eins og rækjuvinnslu og síðan frystihús á unglingsárum, þá var það miklu frekar að konurnar í hópnum vildu festa í sessi hin verndandi sjónarmið og að börn ættu að vera búin að ná ákveðinni líkamsbyggingu og hreysti áður en þau færu í átakavinnu. Þannig virtist nokkur eftirsjá að því fyrir suma nefndarmenn að synir þeirra ættu ekki kost á þeirri karlmennskureynslu sem einkenndi uppvöxt feðranna. Það er athyglisvert að staldra við þetta, virðulegi forseti, vegna þess að þetta segir okkur kannski nokkuð um á hvaða siglingu þjóðfélag okkar er inn í gerbreyttar aðstæður og hversu mjög er þörf á breyttum hugsunargangi varðandi vinnu, varðandi börnin, unglingana, tæknina og það að tileinka sér hana og hvaða veganesti börn og unglingar þurfa til þess að eiga möguleika á þessum vinnumarkaði heimsins sem í raun og veru er vinnumarkaður okkar nú. Ég vil líka geta þess varðandi 5. gr. að ærið rúm undanþáguákvæði er að finna í lögunum og að bæði hvað varðar undanþáguákvæði sem og harða skilmála er Vinnueftirlitinu ætlað að setja reglur sem skýra hvernig staðan gagnvart unglingum er. Þannig er t.d. í 8. gr. að heimilt er í óviðráðanlegum tilvikum sem atvinnurekandi fær ekki stjórnað að víkja frá ákvæðum laga þessara um vinnutíma, næturvinnu og hvíldartíma unglinga að því tilskildu að um sé að ræða tímabundna vinnu sem þolir enga bið. Um þetta varð að sjálfsögðu mikil umræða í nefndinni. Þess vegna er það að í nefndaráliti félmn. er það sérstaklega tekið fram varðandi 8. gr. að skilgreint er hvað átt er við með óviðráðanlegum tilvikum sem atvinnurekandi fær ekki stjórnað og að í greinargerð með frv. er skilgreint að ákvæði greinarinnar fjalli um svokölluð ,,force majeure`` tilvik, en nefndin telur rétt að þetta komi skýrt fram í lagatextanum. Og það að grípa til þeirrar skilgreiningar og árétta það í nefndaráliti segir okkur að það þurfa að vera talsvert óviðráðanleg tilvik sem réttlæta það að vikið sé frá ákvæðum tilskipunarinnar. Virðulegi forseti. Ég hef getið um það sem er meginmál frv. og það er skilgreiningin varðandi vinnutíma barna og ungmenna, að börn eru einstaklingar undir 15 ára aldri eða eru í skyldunámi sem felur í sér t.d. að einstaklingur sem er 16 ára og enn í skyldunámi telst barn samkvæmt reglum frv. Í nefndarálitinu segir að nefndin telji rétt að þegar settar verða nánari reglur um þessi atriði verði ákvæðin meðal annars skýrð svo að öll almenn vinna ungmenna í frystihúsum og byggingarvinna geti ekki talist vinna sem stofnað geti heilsu ungmenna í hættu. Minn fyrirvari er varðandi ákvæði sem ég kem að síðar og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir hefur bent á, en líka varðandi það að ég er ekki sammála því að við gefum forskrift til Vinnueftirlitsins hvað þetta varðar. Almenn vinna ungmenna í frystihúsum og byggingarvinna er svo víðtæk að það er erfitt að átta sig á hvað við erum að opna þar og ég tel í raun og veru eðlilegra að Vinnueftirlit ríkisins móti reglurnar á grundvelli lagatextans, svo ítarlegur sem hann er, og sé það þannig að eitthvað sem væri hægt að skilgreina sem almenna byggingarvinnu falli ekki undir ákvæði textans, þá tel ég að Vinnueftirlitið eigi að bera ábyrgð á því að setja þær reglur. Virðulegi forseti. Meginástæðan fyrir því að ég var með fyrirvara við textann er þó þetta nýja ákvæði sem sett var inn á lokastigi vinnunnar. Ég ætla ekki að endurtaka það sem hér hefur komið fram í máli Bryndísar Hlöðversdóttur sem hefur svo ágætlega skýrt tilurð þessa en við í nefndinni tókum því svo að samkomulag væri um það milli allra hlutaðeigandi að breyta þessu ákvæði um hvíldartímann og að ekki þyrfti lagabreytingar vegna annarra þátta í samkomulaginu um vinnutímatilskipunina. Og það má alveg gagnrýna það að eftir að beiðni kom til okkar um að taka þetta ákvæði inn í afgreiðslu nefndarinnar hefðum við e.t.v. átt að kalla til fulltrúa aðila vinnumarkaðarins til þess að fara yfir það í hverju samkomulagið fólst nákvæmlega og hverju af því sem þar væri þyrfti e.t.v. að koma í lög. Það gerðum við ekki. Mál þetta er greinilega öðruvísi vaxið en við töldum. Ég styð að sjálfsögðu ákvæði um 11 tíma hvíldartíma en tek undir gagnrýni á það á hvern hátt málið var borið inn í nefndina og tel að við séum öll því sama marki brennd að hafa talið að þetta væri samkomulagsatriði og ekki stæði til að færa annað í lög. Virðulegi forseti. Viðhorfið í nefndinni hefur komið ágætlega fram í umfjöllun hér. Ég ætla þó að leyfa mér að nefna örfá atriði sem komu fram hjá skólafólki, m.a. að þetta væri mjög gott frv. vegna þess að vinna nemenda væri orðin of mikil í dag. Vinna nemenda í framhaldsskólum minnkaði á tímabili vegna atvinnuleysisins en það hefur komið uppsveifla á ný. Það er orðið algengara að ungmenni séu að vinna með skóla. Mörg eru í vinnu 2--3 tíma hvern dag og um helgar og þetta hefur áhrif á brottfall nemenda úr skólum. Ekki er alltaf nauðsynlegt í dag fyrir nemendur að vera í vinnu. Að mati þess skólafólks sem kom á fund nefndarinnar eru fá tilfelli þar sem nemendur eru að vinna vegna erfiðra heimilisástæðna. Annar hópur og miklu stærri er sá sem er að vinna til þess að halda uppi góðum vasapeningi og þetta er allt annar hópur heldur en sá sem fellur út fyrir það að hann er hvorki að læra né vinna né í íþrótta- og tómstundastarfi, sem er enn annar hópur og hópur til að hafa áhyggjur af. Það kom líka skýrt fram og undir það vil ég taka að skólinn er vinna. Nám er vinna og það er mjög mikilvægt að börn og unglingar geri sér grein fyrir því strax í framhaldsskólanum og jafnvel fyrr að nám er mjög mikilvæg vinna vegna þess að í gjörbreyttu þjóðfélagi mun það velta á því hvernig þau hafa tekið á náminu, hvernig þau munu fóta sig í þjóðfélagi framtíðarinnar og það er mjög mikilvægt að við komum þessum skilaboðum skýrt til skila. Það hefur líka verið bent á að börn og unglingar vinna mjög langan vinnudag og að t.d. á veitingahúsamarkaðinum er mikil krafa um ódýrt vinnuafl sem unglingarnir þykja vera. Virðulegi forseti. Það var góð umfjöllun um þetta mál í nefndinni að öðru leyti en því sem sneri að þessari nýju brtt. Ég endurtek það að mér finnst þetta gott mál. Ég er mjög ánægð með að við Íslendingar erum að festa í lög að ekki er heimilt að ráða börn og unglinga til hvaða vinnu sem er og ég fagna því að við séum hér á þessu kvöldi að ljúka 2. umr. um þetta mikilvæga mál.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu um könnun á áhrifum breyttra hlutfalla aldurshópa eftir árið 2010. Flutningsmenn auk mín eru Gunnlaugur M. Sigmundsson, Ólafur Örn Haraldsson, Hjálmar Árnason og Magnús Stefánsson. Þáltill. er eftirfarandi: ,,Alþingi skorar á ríkisstjórnina að koma á fót vinnuhópi sérfræðinga sem kanni áhrif fyrirsjáanlegra breytinga á aldurssamsetningu þjóðarinnar eftir árið 2010 á eftirlauna- og lífeyrismál og á heilbrigðiskerfið. Nefndin skili áliti innan árs.`` Frá árinu 1970 til 1995 fjölgaði Íslendingum 65 ára og eldri úr 5,9% þjóðarinnar í 11,3%. 1970 voru íbúar landsins um 205 þús., þar af íbúar sem voru 65 ára og eldri 18.100. Árið 1995 voru íbúar landsins 268 þús., þar af íbúar sem voru 65 ára og eldri 30.540 Í spá, sem gerð hefur verið um hlutfall þessa aldurshóps til ársins 2030, kemur fram að veruleg fjölgun verður frá árinu 2010 og árið 2030 verður þetta hlutfall orðið 19%. Spá Hagstofu Íslands fyrir árið 2030 gerir ráð fyrir að íbúar þjóðarinnar verði þá um 320 þúsund, þar af íbúar sem eru 65 ára og eldri 60.377. Þessi fjölgun hefur miklar þjóðfélagsbreytingar í för með sér. Ætla má að kostnaður heilbrigðiskerfisins aukist verulega og útgjöld vegna eftirlauna og lífeyris hækki umtalsvert. Þetta leiðir til þess að færri vinnandi hendur standa undir velferðarkerfinu. Um leið og við gleðjumst yfir því að sífellt fleiri ná háum aldri vegna betri aðbúnaðar og framfara í læknavísindum er umræðan nauðsynleg um breytingu á aldurssamsetningu þjóðarinnar og hvernig við eigum að mæta þessari þróun þegar horft er til framtíðar. Enginn má misskilja þessa þáltill. okkar. Við erum alls ekki að hnýta í aldraða. Síður en svo. Flestir eiga vonandi fyrir höndum að ná háum aldri. Það á væntanlega við um okkur sem í þessum þingsal sitjum eins og aðra þegna þessa lands. Við viljum tryggja að við megum áframhaldandi búa við eitt besta heilbrigðis- og tryggingakerfi í veröldinni. Umræðan um framtíðina þarf að miða að því að leita að sameiginlegum lausnum eins og fjölmargar aðrar þjóðir hafa reynt að gera, enda er hér ekki um séríslenskt málefni að ræða heldur málefni sem önnur vestræn ríki hafa skoðað. Það versta er að gera ekki neitt af því að við höldum að við getum ekkert gert. Sú staðreynd blasir við meðal margra auðugra þjóða að þeir sem komast á eftirlaunaaldur 65 ára geta búist við að lifa áfram í 15--20 ár. Ef heilsan er í lagi er oft og tíðum um skemmtileg og notaleg ár að ræða og við eigum að kappkosta að skapa öldruðum áhyggjulaust ævikvöld. Þess eru sem betur fer mörg dæmi hér á landi að aldraðir lifi góðu lífi og við viljum tryggja að áframhald verði á því. Eins og horfur eru nú í flestum vestrænum löndum mun háöldruðum fjölga gífurlega á næstu árum og áratugum. Af þessum sökum mun kostnaður þjóðfélagsins eðlilega aukast í sambandi við umönnun og þjónustu við aldraða. Nauðsynlegt er að byggja upp samfélag sem eyðir óvissu og eykur öryggi þessara aldurshópa. Á síðari hluta þessarar aldar hefur verið stefnt að því að lækka eftirlaunaaldurinn og oft talið eftirsóknarvert að komast á eftirlaun. Á næstu 30--40 árum munu hlutföll aldurshópa breytast æ meir sökum hærri lífaldurs og færri barnsfæðinga. Ekki verður undan því vikist að skoða áhrif þess á eftirlauna- og heilbrigðiskerfið. Reiknað hefur verið út í erlendum rannsóknum að árið 2030 geti aldurssamsetningin orðið þannig í iðnvæddum ríkjum að aðeins verði tveir vinnandi menn fyrir hvern eftirlaunaþega. Þetta getur leitt til þess aðaldurshópar komi til með að takast á um fjármagn og öll fjármögnun félagslegrar aðstoðar verði erfið. Þegar þess er gætt að íbúar auðugra landa lifa nú 20--30 árum lengur en fyrir einni öld verður að huga að breytingum á lífeyris- og heilbrigðismálum langt fram í tímann, en forsendan fyrir því að hægt sé að sjá áhrifin fyrir. Því er lagt til í þáltill. þessari að Alþingi skori á ríkisstjórnina að koma á fót vinnuhópi sem kanni þessi mál og eins og fyrrv. forseti Íslands, frú Vigdís Finnbogadóttir, orðaði í ræðu ekki alls fyrir löngu: ,,Enginn getur séð fyrir framtíðina en saman getum við haft hönd á stýri fyrir framtíðina.``

Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér að taka undir það sem hér kemur fram í tillögu hv. þm. til þál. um að könnuð verði áhrif breyttra hlutfalla aldurshópa eftir árið 2010. Í þessari tillögu kemur hins vegar fram að það er skorað á ríkisstjórnina að koma á fót sérstökum vinnuhópi sérfræðinga og þeir eiga að kanna áhrif þeirra breytinga á aldurssamsetningu sem eru fyrirsjáanlegar, m.a. á heilbrigðiskerfið. Ég vildi þess vegna varpa þeirri fyrirspurn til hv. þm. Ísólfs Gylfa Pálmasonar hvort það beri að skilja þessa tillögu sem dubúna gagnrýni á hæstv. heilbrrh. því ætla mætti að fyrst Framsfl. fer með þennan málaflokk, þá hefði hann og jafnvel hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmasonar sjálfur haft hæg heimatökin að koma því svo fyrir að hæstv. heilbrrh. kæmi á fót þessum vinnuhópi. Mér finnst þess vegna dálítið skrýtið, af því að þetta er nú stjórnarliði og framsóknarmaður, að það þurfi sérstaka þáltill. til þess að koma þessu í gegn. Ber að skilja þetta sem sagt þannig, hæstv. forseti, að það sé einhver andstaða hjá hæstv. heilbrrh. við að kanna þetta?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir góðar undirtektir við þáltill. þessa. Það kemur mér reyndar ekki á óvart að jafnglöggur og framsýnn maður og hv. þm. er skuli kveikja á þessu máli. Það gleður mig mjög mikið. Það er ekki rétt hjá þingmanninum sem er nú reyndar oft mjög frjór í hugsun og fljótur til að hér sé um dulbúna gagnrýni að ræða, langt í frá. Svo er alls ekki, heldur fyrst og fremst um ákveðna framtíðarsýn. 

Hæstv. forseti. Það er mér sérstök ánægja að mæla fyrir þessu nefndaráliti sem hér liggur fyrir frá félmn. Það á sér þann aðdraganda að þetta mál hefur verið nokkuð lengi til umræðu, í undirbúningi og verið til umfjöllunar og hefur gífurlegur fjöldi fólks komið að máli. Það var haldið upp á ár fjölskyldunnar árið 1994 ef ég man rétt og út úr allri þeirri vinnu sem þá var efnt til komu bækur, ráðstefnur og fyrirlestrar og ein af niðurstöðunum varð sú að loksins væri kominn tími til að íslensk stjórnvöld samþykktu opinbera fjölskyldustefnu. Það er ekki síður ánægjulegt að geta þess að hv. félmn. náði samstöðu um tillöguna þó að tveir nefndarmenn séu með fyrirvara og áskilji sér rétt til að flytja breytingartillögur. En eins og geta má nærri þá gæti slík tillaga verið afar víðfeðm og margt komið til og eflaust mætti ýmsu við bæta. Við höfum náð saman um texta sem er að finna á þskj. 1093, en vegna þess að þetta er þáltill., þá er textinn birtur þar allur í heild. Nefndin fékk fjölda gesta á sinn fund til þess að ræða þessi mál og kallaði eftir ýmiss konar sjónarmiðum hvort sem þar var um að ræða skólafólk, uppeldisfræðinga eða karlanefndina, fulltrúa barnasamtaka, þeirra sem sinna börnum o.s.frv. Þarna komu margir að máli. Í nefndinni var sérstaklega rætt um fjölskylduhugtakið og vill nefndin leggja áherslu á að hugtakið hefur öðlast víðtækari merkingu á síðustu áratugum. Skilgreining á fjölskylduhugtakinu var m.a. sett þannig fram af landsnefnd um ár fjölskyldunnar 1994 að fjölskyldan sé hópur einstaklinga sem á sameiginlegt heimili þar sem þeir deila tómstundum, hvíld, tilfinningum, efnahag, ábyrgð og verkefnum. Fjölskyldumeðlimir séu oftast fullorðnar manneskjur af báðum kynjum, eða einstaklingar, ásamt barni eða börnum (þeirra). Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali eins og ég gat um hér áðan. Þær eru eftirfarandi: Lagt er til að í I. kafla tillögunnar verði ekki einungis talað um fjölskylduna sem hornstein íslensks samfélags heldur og sem uppsprettu lífsgilda. Þetta orðalag var að finna í fyrri útgáfu tillögunnar sem lögð var fram á þingi í fyrra og okkur finnst afar mikilvægt að benda á þetta samhengi að fjölskyldan er ekki aðeins eining sem heldur sínum meðlimum saman og annast uppeldi og hina efnahagslegu hlið, heldur er hún einnig uppspretta margs konar lífsgilda. Þá er lagt til að það verði ekki einungis falið ríkisstjórn á hverjum tíma að marka opinbera stefnu í málefnum fjölskyldunnar heldur og sveitarstjórnum og að slík stefna skuli ekki einungis miða að því að styrkja fjölskylduna og vernda án tillits til gerðar hennar heldur og án tillits til búsetu. Við þetta síðasta er því að bæta, hæstv. forseti, að á undanförnum árum hafa orðið verulegar breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og m.a. hafa sveitarfélögin nú nýlega tekið grunnskólann yfir til sín. Nokkur sveitarfélög eru að taka málefni fatlaðra í sínar hendur og stefnir jafnvel í að þau málefni flytjist yfir til sveitarfélaganna þannig að þetta verksvið sem snýr að fjölskyldunni skarast allverulega milli ríkisstjórnar og sveitarfélaga. Nú má auðvitað spyrja sig að því hvort löggjafinn gæti skyldað sveitarfélögin til þess að marka sér fjölskyldustefnu, en slíkt hlýtur að tengjast félagsmálastefnu einstakra sveitarfélaga eða allra sveitarfélaga í landinu og í rauninni að teljist sjálfsagt að þau geri það. Þá viljum við leggja sérstaka áherslu á það að við einblínum ekki á fjölskylduna í þéttbýlinu þar sem vandamálin vilja oft vera mest áberandi heldur verði hugað að því hvaða áhrif búseta hefur á samsetningu fjölskyldunnar og stöðu að sem flestu leyti. Þá er og lagt til að ein af þeim meginforsendum sem fjölskyldustefna taki mið af verði sú að fjölskyldulífið veiti öllum einstaklingum, einkum þó börnum, öryggi og tækifæri til að þroska eiginleika sína til hins ýtrasta. Þarna erum við enn að leggja áherslu á það hve fjölskyldur geta verið ólíkar af margs konar toga eða geta verið samsettar á ýmsa vegu. Nefndin leggur til að eitt af almennum markmiðum stjórnvalda við framkvæmd fjölskyldustefnu, sbr. ákvæði II. kafla tillögunnar, skuli vera það að varðveita gildi hjónabandsins sem eins traustasta hornsteins fjölskyldunnar og sérstaklega skuli gætt að því við setningu skattareglna að þeir sem velja það að ganga í hjónaband standi ekki hlutfallslega verr að vígi en aðrir í skattalegu tilliti. Það hefur verið bent á það að undanförnu, hæstv. forseti, að þeir sem eru í hjónabandi virðast að mörgu leyti standa verr að vígi hvað varðar skatta, jaðarskatta og ýmsar bætur og að það gæti jafnvel tilhneigingar til aukinna hjónaskilnaða vegna þessa. Við teljum að þetta þurfi að skoða alveg sérstaklega. Að mínum dómi á að vera munur á milli þess að vera í hjónabandi, sem er samningur tveggja aðila, og þess að vera í óvígðri sambúð. Þetta eru form sem fólk er að velja á milli og þarna á að vera ákveðinn munur á réttindum og skyldum. Þá vill nefndin leggja áherslu á að upplýsingar og fræðsluefni um samanburð á réttarstöðu fólks í hjúskap og óvígðri sambúð þurfi að liggja fyrir og bendir á nauðsyn þess að slíkt efni verði kynnt almenningi. Ég vil skjóta því að, hæstv. forseti, að hæstv. dómsmrh. upplýsti fyrir nokkrum dögum að hann hygðist gefa út slíkan bækling og það ber auðvitað að fagna því af því að mjög greinilega hefur komið í ljós að fjölmörgum er ekki ljóst hver munur er á því að vera í hjónabandi og óvígðri sambúð. Einnig er lagt til að það verði eitt af almennum markmiðum stjórnvalda að fjölskyldur sjúkra og annarra hópa eftir því sem við á skuli, eins og fjölskyldur fatlaðra, njóta nauðsynlegs stuðnings í ljósi aðstæðna hverju sinni. Í upphaflegri tillögu var greint á milli fjölskyldna fatlaðra og nýbúar voru tíundaðir sérstaklega. Við viljum að það komi hér inn í myndina að fjölskyldur m.a. þar sem um sjúk börn er að ræða búa við sérstakar aðstæður og þá þarf auðvitað að huga að þeim fjölskyldum þar sem sjúklingar eru á hvaða aldri sem þeir kunna að vera. Enn fremur verði að efla skilning á eðli fjölskyldunnar, hlutverki, myndun og upplausn. Þetta verði m.a. gert með fræðslu um fjölskylduáætlanir, en með því er átt við einstaklingsbundnar fjölskylduáætlanir um t.d. takmörkun barneigna, fjölskyldumyndun og ábyrgð. Við þetta síðasta er því að bæta að á undanförnum árum og áratugum hafa orðið gríðarlegar breytingar á stöðu fjölskyldunnar. Hjónaskilnuðum hefur fjölgað. Þeim heimilum þar sem aðeins er einn fullorðinn einstaklingur hefur fjölgað alveg gífurlega hvort sem þar eru börn á heimili eða ekki og það er mjög mikilvægt bæði að fólk átti sig á þessum breytingum og reyni að skilja orsakirnar og vinna gegn þeim ef vilji er til þess og það sé þá leitað leiða til þess. Einnig er mjög nauðsynlegt að fræða ekki síst foreldra um hvert hlutverk fjölskyldunnar er og reyndar er komið betur að því í 2. lið. Með hliðsjón af framangreindri breytingu, varðandi skyldu sveitarstjórna til að marka opinbera fjölskyldustefnu, er lagt til að sveitarfélögin eigi fulltrúa í fjölskylduráði, sbr. ákvæði III. kafla tillögunnar. Varðandi skipan fjölskylduráðs er auk þess gert ráð fyrir því að einn af fulltrúum ráðsins verði tilnefndur af skólum á háskólastigi en tilnefningin ekki takmörkuð við fulltrúa frá Háskóla Íslands. Þá verði það gert að skilyrði að fulltrúar sem sæti eiga í fjölskylduráði hafi víðtæka þekkingu eða reynslu af málefnum fjölskyldunnar. Þetta leggjum við til, hæstv. forseti, til þess að tryggja að að þessu máli komi fólk með faglega þekkingu og reynslu á þessu sviði til þess að starf fjölskylduráðsins megi verða sem markvissast. Nefndin leggur einnig til að eitt af hlutverkum fjölskylduráðs verði, auk þess að eiga frumkvæði að opinberri umræðu um málefni fjölskyldunnar, að veita leiðbeinandi upplýsingar til fjölskyldna um viðbrögð við nýjum og breyttum aðstæðum. Þetta síðasta sem ég nefndi kom til vegna umræðna um það hve foreldrar geta oft verið villuráfandi í því hvernig beri að taka á vandamálum, hvað séu hinar réttu viðmiðanir og auðvitað kallar allt slíkt á umræður, rannsóknir og þekkingu á daglegu lífi fjölskyldna á Íslandi, en það er trú okkar að hægt sé að koma fjölskyldum til hjálpar og það þekkja allir sem hafa komið nálægt barnauppeldi að oft getur verið erfitt að standast utanaðkomandi áhrif og gildi og börnin beita hvert öðru fyrir sig vegna þess hvað leyfist og hvað leyfist ekki. Það er auðvitað ekki tillaga okkar að farið verði að setja einhverjar reglur eða formúlur um hvernig barnauppeldi skuli háttað, heldur fyrst og fremst að vekja umræður og aðstoð og að slík umræða geti verið leiðbeinandi. Þá er lagt til að staða og afkoma barnafjölskyldna í nútímasamfélagi verði könnuð sérstaklega og að fastar verði kveðið að orði varðandi rétt feðra til fæðingarorlofs. Lagt er til að í stað þess að ganga út frá því að ríkisstjórnin skapi skilyrði sem tryggi feðrum aukinn rétt til fæðingarorlofs skuli feðrum tryggður aukinn réttur til fæðingarorlofs og þeir sérstaklega hvattir til að nýta hann. Loks er lagt til að í stað þess að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að sköpuð verði skilyrði til þess að Ísland geti fullgilt samþykkt nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð, sem gerð var á 67. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar í Genf 23. júní 1981, skuli slík skilyrði sköpuð. Með þessu er nefndin að kveða fastar að orði og festa bæði fæðingarorlof feðra og vinnutilskipunina betur í sessi og í rauninni er ætlast til að þeim atriðum verði sérstaklega fylgt eftir. Eins og ég nefndi í upphafi er þetta býsna merkilegt mál sem hér er á ferðinni. Eflaust hefði mátt tíunda ýmislegt fleira og skilgreina bæði hugtök og markmið betur og öðruvísi, en þetta er niðurstaða nefndarinnar. Það má segja að nú reyni fyrst og fremst á framkvæmdina. Nú reynir á vilja stjórnvalda að fylgja þessari stefnu eftir og sú reynsla mun væntanlega verða til þess að næst þegar tekist verður á við mótun fjölskyldustefnu, þá munum við geta lært af reynslunni og menn munu þá geta velt því fyrir sér hvort t.d. væri rétt að afmarka málefni fjölskyldunnar betur í stjórnkerfinu eins og hefur verið gert í ýmsum öðrum löndum, t.d. í Noregi eða hvort menn teldu að taka þyrfti öðruvísi á málum.

Virðulegi forseti. Það er mjög ánægjulegt að þetta mál skuli vera komið á stig lokavinnslu á Alþingi og ég segi bara loksins, loksins vegna þess að þetta mál var lagt fram í október sl. og mælt fyrir því 6. nóvember og frá þeim tíma höfum við verið með það í félmn. Það verður að segjast eins og er að áherslur stjórnarflokkanna í félmn. hafa verið aðrar en þær að reka á eftir málinu, en það hefur að vísu legið alveg ljóst fyrir að stjórnarandstaðan mundi styðja það mjög vel að málið kæmist á rekspöl og að ekki mundi standa á okkur að koma því í gegn. Þetta mál hefur reyndar ekki verið forgangsmál á liðnum missirum. Þannig kom það inn í þingið í febrúar 1995. Það komst á dagskrá en aldrei til umræðu. Að vísu verður það að fylgja með að í febrúar 1995 voru mjög mörg og erfið mál á dagskrá vegna þess að þingið á þeirri vorönn var í raun og veru bara einn mánuður, bara þessi febrúarmánuður. Haustið 1995 kom málið aftur inn í þingið, þá sem þingmannamál og ég verð að segja að ég virði það við ráðherrann að þrátt fyrir gagnrýni hans á tillöguna og stór orð haustið 1995 gerði hann sér síðar ljóst að þetta var góð tillaga og flutti hana lítt breytta þegar hún kom hérna inn sl. vor þó að þær breytingar sem á tillögunni voru gerðar hafi að mínu mati verið til þess að veikja hana. Þó að tillagan hafi verið flutt lítið breytt á endanum af hálfu félmrh. er einn stór og þýðingarmikill þáttur ekki í henni og það er fjölskyldusjóðurinn sem var hluti hennar í upphafi. Þess vegna hef ég, virðulegi forseti, flutt ásamt Bryndísi Hlöðversdóttur brtt. við þessa tillögu eins og hún er afgreidd úr nefndinni en styð hana að öðru leyti og brtt. hljóðar svo: ,,Á eftir 1. lið III. kafla komi nýr liður, svohljóðandi: 2. Sjóður um fjölskylduvernd. Stofnaður verði sjóður sem hafi það markmið að styrkja og stuðla að þróun fjölskyldumálefna. Tekjur hans skulu ákvarðaðar með árlegu framlagi úr ríkissjóði. Fjölskylduráð skal fara með stjórn sjóðs um fjölskylduvernd. Hlutverk hans verði eftirfarandi: Að veita fé til styrktar tilraunaverkefnum sem hafa það að markmiði að bæta þjónustu við fjölskylduna eða skilyrði hennar til að rækja hlutverk sitt. Að veita fé til rannsókna á högum og aðstæðum íslenskra fjölskyldna.`` Virðulegi forseti. Í umsögn um stofnun sjóðsins á sínum tíma sagði svo: ,,Stofnun sjóðs sem hafi það hlutverk að stuðla að og styrkja þróunarverkefni og rannsóknir á sviði fjölskyldumála er mjög tímabær. Afar fáar rannsóknir hafa verið gerðar á högum íslenskra fjölskyldna. Sameinuðu þjóðirnar hafa lagt mikla áherslu á þetta atriði í tilmælum sínum til aðildarríkjanna á ári fjölskyldunnar. Af þessu tilefni ákvað landsnefndin [um ár fjölskyldunnar] að verja stærstum hluta þess fjármagns sem nefndin hafði til ráðstöfunar til viðamikillar rannsóknar á aðstæðum íslenskra barnafjölskyldna. Niðurstöður hennar munu birtast fljótlega. Mikið skotir á að fjölskyldur eigi aðgang að nauðsynlegri þjónustu, einkum á sviði fjölskylduráðgjafar. Fjölskylduráðgjöf miðar að því að styðja fjölskylduna á álagstímum og tekur hún m.a. til ráðgjafar í uppeldismálum, samskiptaerfiðleikum og skilnaðarmálum. Á fjárlögum ársins 1994 var af tilefni árs fjölskyldunnar veitt fé til fjölskylduþjónustu. Að tilmælum landsnefndarinnar var stærstum hluta þess fjármagns veitt til tilraunaverkefna í fjölskylduráðgjöf á vegum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu`` --- reyndar Mosfellsbæjar og Reykjavíkurborgar --- ,,og í Eyjafirði. Mjög æskilegt er að framhald verði á þessum stuðningi og hann taki til samvinnuverkefna fleiri sveitarfélaga.`` Nú ber að geta þess að fjölskylduráðgjöfin Samvist hefur þegar sýnt sig að vera afar mikilvægt úrræði og mjög þýðingarmikið að reynslan af störfum þeirrar fjölskylduráðgjafar verði nýtt hvað varðar ákvarðanir í framtíðinni. Ég er alveg sannfærð um að það framlag sem þáverandi félmrh., Jóhanna Sigurðardóttir, beitti sér fyrir til þessa verkefnis á eftir að varpa ljósi á mikilvægi slíkrar ráðgjafar og verða okkur leiðbeinandi í frekari vinnu. Formaður félmn. hefur kynnt brtt. nefndarinnar og þær eru nokkuð í anda upphaflegu tillagnanna en það er full samstaða í nefndinni um tillögurnar eins og þær koma fram og reyndar mjög góð samstaða um þetta brýna mál í félmn. Virðulegi forseti. Hvers vegna fjölskyldustefna? Þess ber að geta að þessi tillaga er um að stjórnvöld móti opinbera fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar og fyrsta tillögugreinin er að Alþingi álykti að ríkisstjórnin móti opinbera fjölskyldustefnu o.s.frv. Þetta þýðir að sú tillaga sem við erum að samþykkja hér er ekki, ef einhver heldur það, fjölskyldustefnan í sjálfu sér heldur er hún ákvörðun og tillaga Alþingis um að stjórnvöld móti opinbera fjölskyldustefnu. Eins og þegar hefur komið fram felst það í tillögunni að sveitarfélög jafnframt sem hið mikilvæga stjórnsýslustig í nærverkefnum fjölskyldunnar móti sér fjölskyldustefnu. Þess vegna er það sem hér verður samþykkt eingöngu fyrsta skrefið að fleiri mikilvægum skrefum og í þessu felst vilji Alþingis og þá vonandi þar sem þetta er stjórnartillaga vilji stjórnvalda til þess að setja og móta fjölskyldustefnu. Hins vegar verð ég að lýsa því yfir að ég er nokkuð áhyggjufull. Það hefur tekið þrjú ár frá ári fjölskyldunnar 1994 og þar til nú, vorið 1997, að þessi þáltill. er loksins að verða afgreidd héðan. Þessi þrjú ár gera það að ekki er mikil bjartsýni í huga mér með að viðamiklar, mótaðar aðgerðir sjái dagsins ljós í þessum þingsal t.d. fyrir lok næsta kjörtímabils, þar sem þau stjórnvöld sem eru við völd núna hafa verið miklu uppteknari af að breyta okkar velferðarkerfi, draga úr öryggisþáttum, samábyrgð og samtryggingu. En ég ætla að taka viljann fyrir verkið og vona að við eigum eftir að sjá þess stað í störfum ríkisstjórnar að hún meini eitthvað með því að hafa flutt þessa stjórnartillögu. Ég spurði áðan: Til hvers opinber fjölskyldustefna? Það er m.a. vegna þess að aðgerðir hins opinbera bitna á fjölskyldunni og snúa að fjölskyldunni. Oft hefur skort á að það sé skoðað hvernig ólíkar aðgerðir ólíkra ráðuneyta bitna á hinum ýmsu fjölskyldugerðum. Unnið er að málum í ráðuneytunum, frv. koma inn á þingið, tillögur eru unnar innan fjárhagsramma ráðuneytanna við fjárlagagerðina og því miður hefur það oft verið þannig að þegar þessar tillögur koma saman eru þær ósamræmdar og reynslan segir okkur að slíkar ósamræmdar tillögur hafi oft kippt fótunum undan áætlunum fjölskyldunnar og hún stendur berskjölduð gagnvart slíkum stjórnvaldsaðgerðum sem í raun og veru hafa breytt öllum forsendum. Ung fjölskylda með börn sem hefur kannski gert sínar áætlanir miðað við forsendur t.d. um barnabætur, vaxtabætur og ýmislegt sem snýr að opinberum ákvörðunum, vinnu, tekjum vaxtabyrði o.s.frv. stendur einn góðan veðurdag frammi fyrir því að forsendurnar eru brostnar og þrátt fyrir að hún sjálf hegði sér á allan hátt eins og hún áformaði í upphafi, þá hafa ytri aðstæður breyst og hún stendur berskjölduð frammi fyrir aðgerðum sem hún fær ekki varist. Hún stendur berskjölduð frammi fyrir því að allar hennar áætlanir eru komnar í uppnám og hún ræður ekki við hlutverk sitt. Það er ekki hægt að líta fram hjá því að sveitarfélögin hafa stóru hlutverki að gegna í fjölskyldumálum og þess vegna er mjög mikilvægt að þessi tillaga beinist að þeim. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, af því að mér er það mál bæði skylt og mjög hugstætt, að rifja upp stefnumótun og aðgerðir í mínu bæjarfélagi á árunum 1978--1990. Þá voru Alþfl. og Alþb. og reyndar hluta tímabilsins Framsfl. við stjórnvöl þar. Það var ekki fyrir tilviljun að á þessum árum fékk sá ágæti bær á sig viðurnefnið félagsmálabærinn. Það er annað uppi á teningnum í dag þó að Framsfl. sé nú ráðandi afl í bænum. Það eru mér vissulega vonbrigði hversu mjög breyttar áherslur eru í þessu ágæta bæjarfélagi sem í gegnum tíðina hefur skapað sér sérstöðu, á sér merkilega sögu í samfélagi sveitarfélaga á Íslandi og farið oft aðrar leiðir en nágrannasveitarfélögin. Í þeim bæ var í raun og veru mótuð stefna sem hefur skilað sér í lagasetningu á Íslandi í ríkum mæli. Litið var til þessa bæjar, Kópavogs, á árum áður vegna þess að þar átti sér stað frumkvæði að breyttum áherslum bæði í málum fatlaðra og aldraðra. Þá var tekin upp ýmiss konar stoðþjónusta sem ekki þekktist og fráhvarf varð frá stofnanavist. Bæði reyndist þjónusta á einstakling við eldri bæjarbúa verða miklu hagkvæmari fjárhagslega en í öðrum sambærilegum bæjarfélögum sem hafa byggt á stofnunum, en jafnframt varð hún miklu víðtækari, einstaklingsbundnari og betri. Ég sagði að þessa hafi gætt í lagasetningu. Það er ekki tilviljun vegna þess að flokkar sem hafa félagsmálastefnu að leiðarljósi bera líka skynbragð á mikilvægi þess að leiða saman fólk sem hefur sömu hugmyndir um hvernig árangur næst og það fólk sem þarna vann saman var virkilega fólk með framtíðarsýn. Hvers vegna er ég að tala um þetta hér á vorkvöldi í maí á Alþingi Íslendinga? Er það til að draga fram Kópavog, heimabæ minn, eða gengur mér eitthvað annað til? Já, mér gengur ýmislegt til vegna þess að oft hefur þýðing samvinnunnar verið nefnd í Kópavogi, samvinna þessara félagshyggjuflokka. Er þá alltaf nóg að stjórnmálamenn hafi hina réttu hugmyndafræði að leiðarljósi? Ég segi nei. Það er ekki nóg eitt og sér þó að það sé grundvöllurinn að því sem þarf að gerast vegna þess að það getur verið alveg einstaklega mikilvægt að leiða saman til starfa fólk sem er til þess hæft að vinna úr hugmyndafræðinni sem stjórnmálaflokkarnir eru með. Ég tel að á sínum tíma hafi það einmitt verið það sem gaf okkur svo góða raun, að hafa haft skilning á því að sækja til okkar fólk með menntun og hæfni til að hjálpa til við útfærslu á þeirri framtíðarsýn sem við vildum vinna að, þannig að markmið næðust. Ég ætla að leyfa mér úr ræðustól Alþingis að nefna þann unga mann sem var sóttur sem félagsmálastjóri til Kópavogs á sínum tíma fyrir einum og hálfum áratug, Braga Guðbrandsson, sem átti nú reyndar eftir að verða góður samstarfsmaður fleiri en mín sem voru að reyna að takast á við landsmálin síðar. Af hverju er ég að nefna þetta? Af hverju er ég að nefna að það skipti máli hverja maður sækir til að aðstoða við að útfæra þessi mál? Vegna þess að síðar þegar á að vinna í stórum málum, löggjöf sem skiptir máli fyrir heildina, löggjöf sem skiptir máli í bæjarfélögum þar sem ekki er sama framtíðarsýn, ekki sama hugmyndafræði uppi, þá er mjög mikilvægt að þeir embættismenn sem kallaðir eru til verka beri skynbragð á hvað hafi falist í hugmyndafræðinni. Þannig gerðist það nefnilega í nokkrum lögum sem voru sett á síðasta kjörtímabili, lögum um málefni fatlaðra, lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og síðar tillögunni um fjölskyldustefnu sem unnin var undir handarjaðri félmrh. og með landsnefnd um ár fjölskyldunnar, að þá var hinn sami maður með í þessum verkum ásamt fólki sem hafði víðtæka reynslu af þessum málum, svo sem fulltrúar sérsamtaka fatlaðra og annarra sem bera fullt skynbragð á það hvað skipti máli að koma í lagasetninguna. Þannig hefur það gerst að við höfum notið starfskrafta og samvinnu þess góða fólks sem bæði hefur komið til starfa og þess góða fólks sem ekki kemur í hin pólitísku störf heldur starfar á sjálfboðaliðavettvanginum sem er svo mikilvægur, oft svo hljóðlátur og þar sem þekking verður mjög mikil á því hvað þarf að gerast til þess að við sköpum gott þjóðfélag. Mér finnst ástæða til að nefna þetta nú þegar ég er að tala um að góð reynsla, m.a. úr Kópavogi, hafi skilað sér inn í bæði lagasetningu og kannski ekki síst inn í hugmyndafræðina að mótun fjölskyldustefnu. Virðulegi forseti. Varðandi það að hér sé samþykkt sérstök tillaga um fjölskyldustefnu, þá vil ég sérstaklega nefna eitt sem þar skiptir máli og það er yfirsýn. Það er yfirsýn á málefnum fjölskyldunnar, þ.e. að samhliða því að við leggjum áherslu á alhliða þjónustu við fjölskylduna, þá er mjög brýnt að stjórnvöld, hvort sem það er á sveitarstjórnarstigi eða við landsstjórnina, hafi yfirsýn yfir það sem snýr að málefnum fjölskyldunnar og útfærslu þess. Þannig hef ég alveg frá því að ég vann í sveitarstjórn og við félagsmálastofnun þar sem rekin var alhliða þjónustustofnun, meira að segja í samvinnu við skólaskrifstofu og fræðsluyfirvöld, gert mér grein fyrir hversu mikilvægt það er að í sveitarfélögunum starfi eins konar fjölskylduþjónustustofnanir. Þetta held ég að ég hafi nefnt í hvert einasta skipti sem ég hef tekið til máls um málefni fjölskyldunnar á Alþingi. Það er nefnilega þannig að félagsmálastofnanir voru á sínum tíma hugsaðar sem slíkar en í áranna rás fengu þær yfir sig annað yfirbragð og því miður felst í nafni félagsmálastofnana neikvæð ímynd í hugum margra. Það er slæmt vegna þess að þær stofnanir sem eiga að sjá um málefni fjölskyldunnar verða að hafa yfir sér jákvætt yfirbragð. Þannig hefur t.d. Akureyri sett á laggirnar þjónustustofnun sem á að sjá um alla þá þætti sem Akureyri hefur tekið að sér á vettvangi fjölskyldunnar. Eins og við vitum er Akureyri reynslusveitarfélag með mjög víðtæk verkefni, m.a. fyrir Eyjafjörðinn allan. Sveitarstjórnin hefur ákveðið að samþætta þessi mál í einni stofnun. Ég er alveg sannfærð um að árangurinn af því á eftir að verða góður. Í slíkri fjölskylduþjónustustofnun er hægt að vera með útfærða samræmda þjónustu og samræmdar úrlausnir hvort heldur er fyrir hefðbundnar fjölskyldur eins og við tölum stundum um --- pabbi, mamma, börn og bíll --- fjölskyldur þar sem eru sérstakar aðstæður, svo sem fatlaðir eða aldraðir, fjölskyldur þar sem mæðgur búa saman, einstætt foreldri, tveir einstaklingar, fyrst og fremst fjölskyldur þar sem kærleikur ríkir og þar sem ætlast er til að hið opinbera hafi skilning á. Og að í slíkri fjölskylduþjónustustofnun sé krafa nr. eitt --- yfirsýn. Við eigum auðvitað líka að hugleiða það hvort komið sé að því að við setjum á laggirnar fjölskylduráðuneyti. Ég er alveg sannfærð um að þegar kemur að því að flokkarnir á vinstri væng sem nú eru að skoða samstarf og sem hyggjast koma að stjórn landsins fyrr en síðar --- og sem betur fer hefur félmrh. spáð því að við tökum við eftir næstu kosningar og getum þá breytt ýmsum hlutum sem við höfum verið að gagnrýna --- að sú félagshyggjustjórn mun skoða það með því fyrsta hvort setja eigi á laggirnar fjölskylduráðuneyti. Hins vegar þegar var verið að setja fram þessa tillögu um fjölskyldustefnu, þá hugsuðu menn sér það að fjölskylduráðið mundi verða vísir að þessu, og staða og stefnur skoðaðar sem sneru að fjölskyldunni og auðvitað gerðu menn ráð fyrir því þá, að það yrði komið í gagnið löngu fyrr en eftir þrjú ár. Ég er sannfærð um að við munum skoða það mjög vel hvort koma eigi á fjölskylduráðuneyti. Virðulegi forseti. Ég hef mælt fyrir sjóðnum sem mér finnst svo mikilvægt að settur verði á laggirnar og vil láta á það reyna hvort Alþingi fellir þá tillögu. Ég vil líka minna á að fjölskylduráðið átti að vera stjórn þess sjóðs og mörg þau verkefni sem fjölskylduráðið hefur á hendi eru þess eðlis að mjög mikilvægt væri að fjölskylduráðið hefði yfir slíkum fjölskyldusjóð að segja. Virðulegi forseti. Áður en ég lýk máli mínu langar mig mjög að nefna áhugavert erindi sem dr. Sigrún Júlíusdóttir hélt á ráðstefnu sem stjórnarandstöðuflokkarnir saman stóðu fyrir á laugardaginn var og hennar erindi var um fjölskylduna og framtíðina. Það var afar merkilegt að hlusta á það hvernig Sigrún Júlíusdóttir dró fram hvernig þróun okkar samfélags gæti orðið að óbreyttu og líka hvernig hæfnissamfélagið sem við blasir mundi lúta allt öðrum lögmálum en það upplýsingasamfélag sem við höfum verið að þróast í. Hún nefnir að það sem blasi við að óbreyttu ef ekki verður gripið í taumana sé tvískipting milli hæfra og minna hæfra, gjá milli þeirra hæfu og minna hæfu sem mundi dýpka og breikka. Það er mjög athyglisvert að velta því fyrir sér hvaða verkefni bíða okkar til þess að afstýra því að þetta gerist, afstýra því að þeir sem mundu lenda á hægri barmi gjárinnar væri fólkið með betri fjölskyldutengsl, meiri lestur, betra læsi, betri menntun, betra innsæi og tök, betri sess í samfélaginu, betri líðan og aðlögun og hvernig hið góða læsi mundi gera þá færa um að nýta sér það sem í boði er á meðan hinir mundu þurfa meira og meira á aðstoð að halda og verða í allt annarri stöðu í hæfnisþjóðfélaginu. Virðulegi forseti. Það hvarflar ekki að mér að fara að flytja hér inn á Alþingi það erindi sem dr. Sigrún flutti, en það er mjög mikilvægt að nefna þó mikilvægustu atriðin, svo sem viðfangsefni framtíðarinnar, þ.e. hvernig má jafna þetta bil sem annars mun við blasa. Svar hennar var: Með aðgerðum af hálfu stjórnvalda sem miða að því að styrkja ytri og innri aðstæður barnafjölskyldna, en þessar aðstæður snerta annars vegar samfélagsþætti, atvinnu, menntun, húsnæði, jafnréttismál og hins vegar einstaklinginn. Þetta verkefni bíður okkar sem viljum leggja áherslu á að fjölskyldan þróist og að því sé afstýrt að hún þróist í þessa kolröngu átt. Virðulegi forseti. Það blasir við að fjölskyldan muni fá nýtt hlutverk og að það sé hlutverk sem hið opinbera verður að styðja. Það hlutverk og það sem skýrast verður þar er tilfinningaeiningin, eins og Sigrún segir, vermireitur fyrir tengslamyndun og heilbrigðan tilfinningaþroska, tengihlutverk fjölskyldunnar af hvaða gerð sem hún er, að samræma sundurgreina og samstilla, að hún er heimareitur, skiptiborð og hleðslustöð sem engin stofnun getur leyst af hólmi. Virðulegi forseti. Það hefði verið fróðlegt að reyna að fara yfir bæði breikkandi gjána sem krefst brúarsmíðar og forsendur stjórnmálamanna. Það ætla ég ekki að gera, en benda á að okkar stjórnmálamanna bíður mikið verk við að afstýra því að fjölskyldan sem slík hverrar gerðar sem hún er verði halloka í okkar þjóðfélagi. Að lokum vil ég, virðulegi forseti, geta þess að við Bryndís Hlöðversdóttir höfum freistað þess með flutningi þáltill. um að Alþingi fullgildi alþjóðasamþykkt nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð, að Alþingi geri sér grein fyrir mikilvægi þess að þessi samþykkt sé fullgilt. Það hefur ekki náðst fram. Hins vegar er í þessari þáltill. félmrh. eða þessari stjórnartillögu, ákvæði sem segir að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að sköpuð verði skilyrði til þess að Ísland geti fullgilt samþykkt nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð. Ég er ekki með brtt. hjá mér. Formaður nefndinnar gerði grein fyrir því að nefndin flutti brtt. þar sem þetta ákvæði er skert og þó að það sé veikara en ef tekin væri bein ákvörðun um að fullgilda skuli samþykktina, þá ætla ég að leyfa mér að vona að hún sé þarna og það að breytt tillagan hefur skarpari meiningu heldur en hún hljóðar hér í stjórnartillögunni, þá geri það okkur kleift að kalla eftir því hvernig líði framkvæmd tillögunnar. Brtt. hljóðar svo, virðulegi forseti: ,,Sköpuð verði skilyrði til þess að Ísland geti fullgilt samþykkt nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð, sem gerð var á 67. þingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) í Genf 23. júní 1981.`` Það sem við sem höfum unnið með þessi mál vitum er að það er fyrst og fremst 8. gr. samþykktarinnar sem hefur staðið upp á aðila vinnumarkaðarins að útfæra en það er um að fjölskylduábyrgð sem slík skuli ekki vera gild ástæða til uppsagnar í starfi. Með þessari tillögu sem hér er komin fram hljótum við að treysta því að á verði tekið. Það er um að ræða að annaðhvort verði það í samkomulagi aðila vinnumarkaðarins eða með breytingu á lögum og það liggur fyrir hvernig megi koma henni fyrir í lögum þannig að það er mjög einfalt fyrir félmrh. að skipa þessum málum ef ekki reynist eftir samþykkt tillögunnar núna vilji hjá hinu þríhliða samstarfi ASÍ, VSÍ og félmrn. áhugi á því eða vilji til þess að semja um tillöguna. Virðulegi forseti. Það væri hægt að hafa langt mál um þessa tillögu. Þetta er gott mál. Þetta er mál sem við ættum að ræða oft, þ.e. fjölskyldan og umhverfi hennar, fjölskyldan og aðbúnaður hennar og fjölskyldan og framtíðarsýnin. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð. Fleiri munu tala í þessu máli. Ég endurtek bara: Þetta er eitt besta málið sem bíður okkar og það er að búa til góða stefnu og útfæra góða stefnu. Ég hef ekki mikla trú á að hún verði útfærð með góðu móti á þessu kjörtímabili en svo fremi að stjórnarandstöðuflokkarnir verði við stjórnvölinn að loknum næstu kosningum, þá verður þessi fjölskyldustefna útfærð og það með sóma.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með þeim sem hafa talað um að hér sé mjög gott mál á ferðinni og mjög æskilegt að stjórnvöld setji sér stefnu í málefnum fjölskyldunnar, þótt vissulega hafi verið deilt um það í félmn. hvernig sú stefna eigi að vera eins og fram hefur komið. Ég er ein þeirra sem skrifa undir álit hv. félmn. með fyrirvara og vil gefa skýringu á þessum fyrirvara. Meginástæða fyrirvarans er sú að ég hefði viljað sjá í tillögunni stofnun sjóðs um fjölskylduvernd í anda þess sem lagt er til í brtt. okkar hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur sem hún gerði ágætlega grein fyrir áðan. Að auki vil ég skýra fyrirvara minn með því að ég hefði viljað sjá ítarlegri og afdráttarlausari fjölskyldustefnu og má þar vísa til þáltill. sem flutt var á 120. löggjafarþingi og byggð var á tillögum landsnefndar um ár fjölskyldunnar. Flutningsmenn voru úr öllum stjórnarandstöðuflokkum og tillögunni fylgdi lokaskýrsla landsnefndar um ár fjölskyldunnar. En að baki þessari tillögu landsnefndarinnar lá mikil vinna fjölmargra einstaklinga sem margir hverjir og allflestir bjuggu yfir gríðarlegri þekkingu á málefnum fjölskyldunnar. Ég vil eiginlega fullyrða að þar hafi verið saman kominn sá hópur einstaklinga sem hvað best þekkir til málefna fjölskyldunnar. Að landsnefndinni komu fulltrúar 30 félagasamtaka og stofnana sem á einn eða annan hátt tengjast fjölskyldunni. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sem var félmrh. á sínum tíma lagði þessa tillögu fyrir þingið en hún fékkst ekki afgreidd og það lá fljótlega ljóst fyrir að núverandi hæstv. félmrh. hygðist ekki leggja til að tillaga landsnefndarinnar yrði samþykkt óbreytt þótt sú hugmynd sem hér er lögð fram sé að nokkru leyti byggð á þeirri vinnu. Tillagan sem hérna liggur fyrir er að mínu mati ekki eins afdráttarlaus og sú sem lögð var til af landsnefndinni. Ekki síst má ráða það af því að nú er ekki lagt til að fjölskyldusjóðurinn verði settur á laggirnar. Í staðinn á að líta á það sem sjálfsagðan hlut að fé verði varið til þeirra verka sem tillagan gerir ráð fyrir. Slíkt verði metið hverju sinni. Þetta tel ég vera hluta af geðþóttapólitík núverandi ríkisstjórnar þegar kemur að því að verja fjármunum til uppbyggingar velferðarkerfisins. Það á að afnema alla lögbundnar fjárútlátaheimildir og láta framlögin ráðast af geðþótta hverju sinni. Svona stjórnunarhættir eru að mínu mati skref langt til fortíðar því að það er eðlileg og sjálfsögð krafa að með stefnumótandi ákvörðunum á þinginu séu teknar samhliða ákvarðanir um fjárheimildir. Annars er stefna er lítils virði, þ.e. ef það á að ráðast af geðþótta hverju sinni hvort fé sé varið til framkvæmda hennar og því miður óttast ég að sú stefna sem hér er lögð til, eins ágæt og hún er að öðru leyti, verði bara klisja, að ekki verði lagt í það fé hverju sinni að ganga í þau verkefni sem hún gerir ráð fyrir, því að ella getur maður spurt sig að því hvers vegna í ósköpunum mátti þá ekki stofna sjóðinn og tryggja þannig framlög til framkvæmda stefnunnar. Eitt annað sem ég vildi gera að umtalsefni er sá hluti tillögunnar þar sem lagt er til að sköpuð verði skilyrði til að fullgilda samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 156, um stafsfólk með fjölskylduábyrgð. Ég get ekki annað en fagnað því að þessi viljayfirlýsing hæstv. ríkisstjórnar komi hér fram, enda hef ég verið talsmaður þess lengi að Ísland standi við skuldbindingar sínar í alþjóðlegu vinnumálasamstarfi og fullgildi samþykktir stofnunarinnar í meira mæli en nú er. Ég hef margoft rakið þrautagöngu íslenskrar verkalýðshreyfingar í glímunni við atvinnurekendur um fullgildingar samþykkta, ekki síst samþykktar nr. 156 sem hér er lagt til að verði fullgilt og nr. 158, um uppsögn af hálfu atvinnurekenda. Ég tel að í þeirri deilu á milli atvinnurekendasamtaka og launafólks hefði þriðji aðilinn í þríhliða samstarfinu, þ.e. ríkisstjórn Íslands, átt fyrir löngu að höggva á hnútinn og leggja til fullgildingu þessara mikilvægu samþykkta. Núna liggur fyrir viljayfirlýsing ríkisstjórnarinnar um að fullgilda samþykkt nr. 156 og fagna ég því og styð það. Ég taldi orðalag tillögunnar óskýrt eins og hún var lögð fyrir í upphafi og gerði fyrirspurn til félmrn. um það hvaða skilyrði ráðuneytið teldi að þyrfti að skapa áður en tillaga yrði gerð um fullgildingu samþykktarinnar, því eins og hér var rakið áðan þá gerði tillagan ráð fyrir því að sköpuð verði skilyrði til þess að fullgilda þessa samþykkt. Í svari ráðuneytisins segir, með leyfi forseta: ,,Miðað við afstöðu samtaka atvinnurekenda er ljóst að veiti Alþingi ríkisstjórninni heimild til að fullgilda samþykktina felst einnig í þeirri afstöðu ósk um að lagt verði fram frv. til laga þar sem starfsfólki er ber fjölskylduábyrgð verði veitt sérstök vernd gegn uppsögnum ráðningarsamnings. Hér getur komið til álita að endurskoða lög nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests að störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla, með það að markmiði að taka upp í þau lög ákvæði 8. gr. samþykktarinnar nr. 156, um fjölskylduábyrgð`` sem er helsti ásteytingarsteinninn á milli aðila vinnumarkaðarins, ,,um að fjölskylduábyrgð geti ekki verið gild ástæða til uppsagnar starfs. Rétt þykir að leggja áherslu á að heimili Alþingi fullgildingu verði sú heimild ekki nýtt fyrr en aðstæður hér á landi eru í samræmi við samþykkt ILO nr. 156.`` Að þessum skýringum ráðuneytisins fengnum tel ég tillögugreinina vera ásættanlega. Það liggur ljóst fyrir af ráðuneytisins hálfu að það sem þarf að gera er að gera þær lagabreytingar sem samþykktin kallar á. Og verði þessi tillaga samþykkt í hinu háa Alþingi á vorþinginu eins og við vonumst nú til, þá hlýtur að liggja ljóst fyrir að ríkisstjórnin hefur skuldbundið sig til að gera þessar lagabreytingar og vonandi liggja þær þá fyrir á haustdögum þannig að hægt sé að leggja fram tillögu um sjálfa fullgildingu samþykktarinnar.

Herra forseti. Það mál sem við ræðum er ákaflega mikilvægt þó að sumir kunni að halda að hér sé eingöngu um orðagjálfur að ræða. Flest erum við hluti af fjölskyldu og vonandi öll en engu að síður er mjög markverð þróun í gangi frá fjölskyldu þar sem eru fleiri en einn og í það að vera svokallaðir ,,singles``. Hér á landi hefur þróunin verið slík að fyrir 1960 töldust 13% af fólki einstaklingar en nú eru það 22% þannig að mjög mikil þróun er í gangi frá hinni hefðbundnu fjölskyldu til einbýlisfjölskyldu og það er spurning hvaða áhrif þetta hefur. Við tökum eftir áhrifum í dag sem felast í því að sum börn kynnast aldrei karlmönnum, aldrei. Þau alast upp með móður sinni. Síðan fara þau í leikskóla. Þar eru eintómar konur sem sinna þeim. Síðan fara þau í barnaskóla og þar kenna þeim eintómar konur. Það er ekki fyrr en í framhaldsskóla að þau kynnast fyrirbærinu karlmanni. Ég held að þetta sé ákaflega neikvætt og það eigi að hamla gegn slíkri þróun. Herra forseti. Eins og ég gat um áðan, kann að vera að einhver kunni að halda að það sé orðagjálfur sem hér stendur: ,,Fjölskyldan er hornsteinn íslensks samfélags og uppspretta lífsgilda.`` Þetta virðist vera ákaflega háfleygt og segja lítið, en ef farið er að skoða þetta nákvæmlega, þá hefur þetta heilmikið gildi. Ég lagði mikla áherslu á það í hv. félmn. að orðin ,,uppspretta lífsgilda`` yrðu tekin inn í þáltill. vegna þess að það er í fjölskyldunni sem við lærum að ekki megi stela, ekki megi drepa og ekki megi beita ofbeldi og það eigi að bera virðingu fyrir fólki og umburðarlyndi skuli haft í heiðri. Það er einmitt í fjölskyldunni sem siðferðiskerfi þjóðarinnar flyst áfram frá fullorðnum til barna og þannig á það líka að vera þannig að fjölskyldustefnan er ekki bara út í bláinn. Þetta er ekki bara út í bláinn sem stendur þarna að fjölskylda skuli vera uppspretta lífgilda og sérstaklega ekki nú á tímum þegar þróunin er svo hröð að menn hafa ekki lengur viðmiðanir frá því sem þeir lærðu sjálfir sem börn. Eins og hér hefur komið fram áður hjá öðrum hv. ræðumönnum, veltur þetta mikið á framkvæmdinni. Hér er verið að setja ramma utan um stefnu sem á eftir að fara í framkvæmd og það veltur mikið á framkvæmdinni hvernig til tekst. Þá veltir maður fyrir sér: Til hvers eiginlega er fjölskyldustefna? Við höfum komist ágætlega af án hennar hingað til, svo virðist a.m.k. vera. Af hverju þurfum við fjölskyldustefnu? Það er til þess að samhæfa síflóknari laga- og reglugerðafrumskóg þannig að fjölskyldan sé ekki dæmd út í horn. Það er nefnilega svo að margt í núgildandi lögum er fjölskyldufjandsamlegt. Við ræddum fyrr í dag um skattalög sem hér hafa verið að þróast á undangengnum áratugum og eru komin í þá stöðu að það margborgar sig fyrir fólk að búa sem einstætt foreldri heldur en sem hjón t.d. Ég nefndi sem dæmi að barnabætur til hjóna með tvö börn eru lægri en barnabætur til einstæðs foreldris með tvö börn með sömu tekjur þannig að í öðru tilfellinu þurfa fjórir einstaklingar að lifa á þessum tekjum --- 150 þús. kr. nefndi ég sem dæmi --- og í hinu tilfellinu þrír. Og þar sem þrír lifa af tekjunum, þessum sömu tekjum, þá fá þeir hærri barnabætur frá ríkinu. Þetta er náttúrlega mjög skrýtið og mjög fjölskyldufjandsamlegt. Og við þessu mundi fjölskyldustefna stemma stigu og gæta þess að slíkt komi ekki upp. Herra forseti. Í þessari opinberu fjölskyldustefnu er ákaflega áberandi það sem ég vil kalla jafnrétti karla og kvenna. Það virðist vera að höfundarnir hafi verið mjög uppteknir af því að læða inn í stefnu um fjölskyldumál jafnrétti karla og kvenna þrátt fyrir að til séu í landinu lög um jafnréttismál. Hér stendur: ,,að velferð fjölskyldunnar byggist á jafnrétti karla og kvenna ...``. Ég spyr: Af hverju ekki jafnrétti allra? Ég hef svo sem margoft bent því fólki sem er á móti misrétti karla og kvenna --- það eru náttúrlega flestir og þar á meðal ég --- að það er í rauninni að lesa á hitamælinn. Einhver sjúklingur er lasinn og hann er með hita og þá demba þeir honum í kalda sturtu til þess að lækka hitann. En þeir átta sig ekki á því að hitinn stafar af einhverju allt öðru sem er misrétti fólks. Og vegna þess að þetta fólk sér aldrei raunverulega sjúkdóminn sem er misrétti fólks en einblínir alltaf á afleiðingarnar sem er misrétti karla og kvenna, þá tekst ekki að lækna sjúkdóminn. Þetta hef ég grun um. Ég hefði viljað sleppa þarna ,,karla og kvenna``. Mér finnst ekki síður að það eigi að vera jafnrétti á milli fólksins í fjölskyldunni þannig að t.d. börnin njóti jafnréttis hvert gagnvart öðru, t.d. aðrir fullorðnir í fjölskyldunni, eins og t.d. aldraðir foreldrar eða þar sem búa saman tvær mæðgur, að þar eigi að vera jafnrétti líka, að gamla konan geti ekki kúgað ungu konuna eða öfugt sem er líka þekkt. En það er heimilt í dag samkvæmt jafnréttislögunum. Svo hefði ég talið betra að þarna kæmi inn gagnkvæm virðing, af því að ég tel að það sé mjög mikilvægt að fjölskyldumeðlimir beri allir virðingu hver fyrir öðrum og að fullorðnir beri virðingu fyrir börnunum og að börnin, sérstaklega unglingarnir, beri virðingu fyrir fullorðna fólkinu en þar vill oft vera mikill misbrestur á og ekkert jafnrétti í gangi. Í lokamálsgrein I. kafla er talað um: ,,að fjölskyldulífið veiti einstaklingum, einkum börnum, öryggi ...`` Þetta er breyting sem náðist fram í félmn. vegna þess að fullorðnir sækja að sjálfsögðu ekki síður öryggi til fjölskyldunnar en börnin. Ég geri ráð fyrir að hv. þm. hafi mjög oft leitað til fjölskyldu sinnar þegar þeir eiga í basli niðri í þingi og rætt það við maka sinn og jafnvel börn eða foreldra um þau vandamál sem þeir eiga við að glíma og þar fá þeir öryggi og þar fá þeir aðallega traust. Þar geta þeir treyst 100% því sem sagt er. Það verður ekki notað gegn þeim o.s.frv. þannig að fjölskyldan er líka verulega mikilvæg fyrir hinn fullorðna. 1. liðurinn í II. kafla um almenn markmið stjórnvalda við framkvæmd fjölskyldustefnu á að ,,leggja áherslu á jafna ábyrgð beggja foreldra ...`` Þarna mundi ég vilja segja: ,,jafna ábyrgð allra fjölskyldumeðlima``, þannig að sumir fjölskyldumeðlimir eins og unglingar geti ekki skorast undan ábyrgð á fjölskyldunni. Reyndar er það þannig að þeir skorast margir hverjir ekki undan henni en sumir gera það þannig að ég vil ekki einblína eingöngu á þetta hefðbundna fjölskyldumynstur. Síðan set ég spurningarmerki við það að kynna réttindi og skyldur sambúðarfólks en ekki hjóna. Mér finnst ekki síður mikilvægt að kynna réttindi og skyldur hjóna. En það má auðvitað segja að hjón séu jafnframt sambúðarfólk þannig að kannski geta menn lesið það út úr þessari grein. Ég lagði mikla áherslu á að í þessum tillögum kæmi fram að veittar séu, hvað á ég að segja, ráðleggingar til fjölskyldna sem þurfa að glíma við vandamál sem áður voru óþekkt, t.d.: Hvað eiga börn að horfa mikið á sjónvarp eða vídeó? Flest okkar höfðu ekki reynslu af þessu sem börn. Þá var ekkert vídeó. Hvað mega börn vera mikið að leika sér í tölvu og hvaða leiki mega þau leika þar? Um þetta höfum við engar fyrirmyndir og við þurfum hvert og eitt að finna upp einhverjar reglur um það hvort sjö ára börn mega sitja í klukkutíma á dag við tölvuna eða þrjá tíma eða fimm tíma. Þarna vantar leiðbeiningu einhvers staðar frá, einhverjir þurfa að setjast niður og hugleiða hvernig eðlilegt er að fjölskyldan bregðist við svona nýjungum og það er mjög mikilvægt því að áður fyrr höfðu menn alltaf fyrirmyndir frá sinni eigin barnæsku hvernig þeir ætluðu að ala sín börn upp. En það á ekki lengur við. Ég hef haft mikinn áhuga á rétti feðra til fæðingarorlofs vegna þess að ég tel að jafnrétti kynjanna, og þá vil ég tala um jafnrétti kynjanna, sé skekkt með núverandi reglum um fæðingarorlof þar sem eingöngu konan fær fæðingarorlofið og það kemur niður á launum hennar en ég ætla ekki að fara nánar út í þá sálma af þessu tilefni. Varðandi fjölskyldusjóðinn sem er á brtt. á þskj. 1135, þá vil ég segja það að hann fengi að sjálfsögðu fjárveitingar á fjárlögum og að sjálfsögðu getur fjölskylduráðið sótt um fjárveitingar til sérstakra verkefna á fjárlögum þannig að ég sé engan mun á þessu nema menn ætli að fara að fá einhverjar sjálfvirkar greiðslur af fjárlögum sem fara þá í minna nýt verkefni svo að ég tali nú ekki um einskis nýt verkefni. Það er miklu skynsamlegra að menn sæki um fjárveitingar til ákveðinna verkefna en að þeir séu að fá sjálfvirkar greiðslur fyrir utan það að ég tel og er ekki einn um það að þegar sé búið að lesta velferðarkerfið alveg nóg. Við horfum upp á vaxandi biðlista út um allt og svona útgjöld munu að sjálfsögðu lengja á biðlista hjá einhverjum öðrum. Þessi þáltill., herra forseti, er mjög þörf og góð að mínu mati og ég legg áherslu á að hún verði afgreidd hið fyrsta og síðan vonast ég til og býst við því að núverandi ríkisstjórn sem ég styð muni vera mjög vel fær um að fylgja þál. vel eftir. Við þurfum ekkert að bíða eftir því að einhverjir aðrir flokkar taki við. 
            

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir sem hér hafa talað fagna því að þetta mál er nú loksins komið á lokastig í vinnslu. Þó að þarna hafi verið gerðar ýmsar þær breytingar sem mér finnst vera til bóta og mér sýnist að ýmsar tillögur sem komu fram í málflutningi stjórnarandstöðunnar við fyrri umr. hafi verið teknar til greina og sú tillaga sem hér liggur frammi er öllu betri en sú sem lagt var af stað með, þ.e. á þessu þingi, þá verð ég að segja samt sem áður að það verkar mjög einkennilega á mig að vera að taka til síðari umræðu tillögu um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar á sama tíma og nefndir þingsins eru að neita afgreiðslu á ýmsum þeim málum sem í raun gætu styrkt þessa tillögu verulega og stjórnarmeirihlutinn gæti sýnt viljann í verki ef hann bæri gæfu til þess. Hér er aðeins um að ræða þingsályktun sem kveður á um meginforsendur fjölskyldustefnunnar og almenn markmið stjórnvalda við framkvæmd fjölskyldustefnu. Engu að síður er hér verið að telja upp ýmis þau atriði sem betur mega fara og þarf að framkvæma til þess að tryggja megi stöðu fjölskyldunnar í breyttu samfélagi. Við stöndum frammi fyrir því að ýmislegt kemur til með að veikja stöðu fjölskyldumeðlima. Sérstaklega er t.d. getið um stöðu aldraðra, öryrkja og sjúkra í þessari tillögu og þess getið að styrkja þurfi stöðu þeirra og styrkja stöðu fjölskyldunnar til þess að sinna fötluðum, öldruðum, sjúkum. Á sama tíma er hér verið að hafna afgreiðslu á frumvörpum sem fela í sér bætta stöðu fjölskyldunnar í þessum efnum. Ég vil byrja á að nefna t.d. frv. um umönnunarbætur, sem eru til greiðslu fjölskyldumeðlims fyrir að hugsa um sjúkan, aldraðan eða öryrkja í heimahúsi, frv. sem hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir flytur og frv. sem ég hef reyndar flutt sama efnis, sem ekki er vilji til að afgreiða í heilbr.- og trn. þar sem aðeins um það að ræða að útvíkka þá heimild sem er til staðar í dag í lögum um almannatryggingar, þar sem heimild er til staðar að greiða megi maka umönnunarbætur fyrir að hugsa um maka og heimili, aldraðan, öryrkja eða veikan. En það sem við erum að leggja til er að þetta verði útvíkkað þannig aðrir aðstandendur eða hver sá sem hugsar um fjölskyldumeðlim í heimahúsi eigi rétt á þessum bótagreiðslum. Hér er ekki um háar fjárhæðir að ræða og örugglega til sparnaðar í heildina tekið fyrir ríkið þar sem koma má í veg fyrir að einstaklingur sem hugsanlega gæti dvalið í heimahúsi fari á stofnun og taki þar upp dýrt hjúkrunarpláss. Í síðustu viku ræddum við í heilbr.- og trn. mál, sem búið er að liggja fyrir frá upphafi þings eins og þessi, um þátttöku almannatryggingakerfisins í greiðslu fyrir sálfræðiþjónustu eða ráðgjöf félagsráðgjafa veitta börnum upp að 18 ára aldri, mál sem allar umsagnir þeirra sem hafa með fjölskyldumál eða fjölskylduráðgjöf að gera mæltu með að yrði samþykkt. Nei, það var ekki heldur hægt. Meiri hluti heilbr.- og trn. felldi ósköp einfaldlega að málið yrði afgreitt úr nefndinni og það mætti koma til afgreiðslu hér í þinginu. Í lífeyrissjóðsmálinu sem mikið hefur verið hér til umræðu er verið að tryggja framfærslu aldraðra og öryrkja. Þar er um sterk samtryggingarákvæði að ræða, ákvæði sem gera það að verkum að allir eiga þennan rétt. Allir eiga rétt á greiðslu lífeyris, hvort sem um er að ræða manneskju sem slasast eða veikist á miðjum aldri. Þetta samtryggingarkerfi á að veikja. Það virðist vera vilji meiri hluta Alþingis að veikja þetta kerfi sem þó er viðurkennt að sé eitt hið besta til þess að tryggja framfærslu aldraðra og öryrkja. Breytingar á skattalöggjöfinni, breytingar á barnabótakerfinu, til hvers verða þær? Eru þær til þess að styrkja fjölskylduna og tilverugrundvöll hennar? Ekki aldeilis. Því er haldið fram að þetta skattkerfi og sérstaklega þær samþykktir sem snúa að barnabótum séu hreinlega fjandsamlegar fjölskyldunni og barnafólki og meira að segja hefur komið fram hjá ýmsum að það hvetji fremur til þess að hjón skilji vegna þess að stór hluti barnafólks missir barnabæturnar alfarið samkvæmt þessu skattafrv. ríkisstjórnarinnar. Það hafa komið fram ályktarnir m.a. frá ungum framsóknarmönnum sem enn halda í eitthvað af hugsjónunum sem framsóknarmennirnir höfðu fyrir síðustu kosningar. Þeir hafa ályktað gegn þessu frv. en allt kemur fyrir ekki. Það skal í gegn. Og þó að kjör barnafólks versni verulega við samþykkt þessa frv. þá skal það í gegn. Það sama má í raun og veru segja hvað snýr að námsfólki. Hér hefur verið bent á það aftur og aftur að aðgerðir og þær breytingar sem hafa verið gerðar á námslánakerfinu skerði aðstöðu barnafólks til náms og það hafi orðið 33% fækkun í þeim hópi, þ.e. að fækkað hafi í hópi fólks sem á börn og stundar nám um 33% núna á 3--4 árum. Þannig má telja upp áfram og áfram og fara í alla þá liði þar sem eru almenn markmið stjórnvalda og meginforsendur fjölskyldustefnu sem hér er verið að setja fram og á að fara að afgreiða. Benda má á mál sem ýmist liggja óafgreidd í nefndum eða sem hreinlega er búið að tilkynna að verði ekki afgreidd. Og hvernig í ósköpunum á maður þá að leggja trúnað á góðan vilja þeirra sem hér hafa lagt þessa þáltill. fram, þ.e. ríkisstjórnarinnar? Manni flýgur í hug að þarna sé um það að ræða að vegna þess að þetta starf fór fram á ári fjölskyldunnar, vegna þess að þáltill. hafði verið unnin, vegna þess að viljinn var til staðar, þá sé mönnum ekki stætt á öðru en að klára málið og afgreiða það hér í þinginu. Og það er mjög slæmt. Það er mjög slæmt að hafa í raun og veru ekki meiri trú á þessari ríkisstjórn og hennar stuðningsmönnum en svo að hér sé um sýndarmennsku að ræða því að það er alveg ljóst að stjórnmál á næstu árum munu snúast meira og minna um málefni fjölskyldunnar, umræðan og pólitíkin mun öll snúast um mál tengd fjölskyldunni. Og þær ýta undir þessar efasemdir allar þær reglugerðir sem hafa verið settar í tíð þessarar ríkisstjórnar sem hafa skert kjör aldraðra, sjúklinga og öryrkja æ ofan í æ. Þannig er þetta og því miður er hæstv. félmrh. ekki hér viðstaddur sem auðvitað hefði verið mjög nauðsynlegt því vera kynni að hægt hefði verið að knýja fram einhverja yfirlýsingu hans um góðan vilja og jafnvel hvernig á að bregðast við einstaka ákvæði sem ekki hefur verið upplýst áður í umræðunni. Eins og menn vita hefur hæstv. ráðherra ekki komið með slíkar yfirlýsingar í umræðu heldur í atkvæðagreiðslu. En má vera að það sé ástæða þess að hér er vilji meiri hlutans að ljúka þingstörfum á laugardaginn, þess vegna sé hæstv. ráðherra í fríi þessa vikuna. Mig langar líka til þess að nefna eitt vegna þess að sérstaklega er tekið fram í þessari þáltill. og var í þeirri fyrri að réttur feðra verði tryggður, að feðrum verði tryggður aukinn réttur til fæðingarorlofs og þeir sérstaklega hvattir til að nýta hann. Nú lá fyrir heilbr.- og trn. þáltill. þess efnis að feðrum yrði tryggður aukinn réttur til fæðingarorlofs og mig minnir að þar sé talað um hálfan mánuð. Það var tillaga meiri hlutans að þeirri tillögu yrði vísað inn í þá endurskoðun sem búið er að lýsa yfir af hálfu hæstv. heilbr.- og trmrh. að standi yfir á fæðingarorlofslögunum, heildarendurskoðun, farið fram á að þessari tillögu yrði bara vísað frá nefndinni til ríkisstjórnarinnar í þessa endurskoðun. Nei, það var ekki hægt. Þar dugðu hvorki yfirlýsingar hæstv. heilbrrh. né yfirlýsingar hæstv. forsrh. og mig minnir reyndar að þetta sé í sáttmála þessara stjórnarflokka. En það mátti ekki afgreiða tillöguna, kannski vegna þess að hún var frá stjórnarandstæðingum, en það ber náttúrlega vott um lítinn þroska og enn minni vilja að geta ekki afgreitt tillögu með þessum hætti. Það sama má í raun segja um aðrar þær tillögur sem við höfum verið með í heilbr.- og trn. sem flestallar tengjast afkomu fjölskyldunnar beint. Verst af öllu er þó að meiri hluti þessarar nefndar skyldi hafna því að veita aukna ráðgjöf, fjölskylduráðgjöf og ráðgjöf til barna sem þurfa á aðstoð sálfræðings eða félagsráðgjafa að halda. Þrátt fyrir þær umsagnir sem bárust er mjög erfitt að kyngja því að ekki skyldi vera vilji til staðar hjá meiri hlutanum til þess að samþykkja það frv. til laga. Virðulegi forseti. Ég tel að við í stjórnarandstöðunni höfum fulla ástæðu til þess að ætla að hér sé því miður um að ræða orð sem á að samþykkja og fara með í gegnum þingið fyrst og fremst til þess að segja að tillagan hafi orðið til, hún hafi verið samþykkt, en ekki endilega til þess að framfylgja því sem í henni stendur. Og mér þykir gott að hv. þm. Pétur Blöndal skuli enn hafa trú á því að þessi ágæta ríkisstjórn skuli framfylgja þeirri stefnu sem hér er, þrátt fyrir þau orð sem hann hafði um barnabótakerfið og afgreiðslu ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans á því máli og ýmsar aðrar þær ábendingar sem hv. þm. kom með. Margar og nær allar þær athugasemdir sem hann kom með í sinni ræðu voru mjög góðar og betur væri ef sú stefna réði ferðinni hjá hæstv. ríkisstjórn. En því miður hygg ég að hv. þm. Pétur Blöndal sé í miklum minni hluta meðal stjórnarliða í viðhorfum sínum til þessara mála og ég hef ekki sömu trú og hann á ágæti þessarar ríkisstjórnar. Það er fyrst og fremst vegna þess að verk hennar fram að þessu hafa öll verið á sömu bókina. Þau eru fjölskyldufjandsamleg.

Virðulegi forseti. Ég kem í andsvar út af orðum hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur. Ég tek undir það sem hv. þm. orðaði að fjölskyldumál yrðu mjög stórpólitísk mál á næstunni. Að vísu hefur mér fundist um langt skeið að það væri stórpólitík að fjalla um fjölskyldumál og ég deili þessari skoðun hennar. Ég kem í ræðustól í andsvar vegna þeirra áhyggna sem hún lætur í ljós og deili þeim með henni. Það er mjög undarlegt að réttur feðra hafi verið til umfjöllunar í heilbr.- og trn. og ekki hafi náðst fram að ganga að auka þennan rétt í fæðingarorlofi vegna þess að það er sami þingmaðurinn sem er varaformaður í félmn. og heilbr.- og trn. Og þar sem svo góður vilji kemur fram í félmn. um að auka rétt feðra og hvetja feður til að nýta sér þann rétt þegar búið er að auka hann, þá verður maður auðvitað mjög áhyggjufullur að heyra að þungavigtarþingmaður sem er varaformaður í báðum nefndunum skuli ekki hafa stutt það að þetta mál kæmist áfram í heilbr.- og trn. Ég hlýt að spyrja aðeins nánar út í þetta mál vegna þess að það setur að mér ugg að heyra þetta. Að vísu er annað mál sem við komum inn á áðan og það er ILO-samþykktin nr. 156 um fólk með fjölskylduábyrgð. Það er svo sem annað hliðstætt mál. Það einfalda sem þarf að gera er að setja ákvæðið um að ekki megi segja upp fólki vegna fjölskylduábyrgðar í ákveðin lög og liggur fyrir hvar það þarf að gerast. Samt sem áður er látið nægja að segja að það eigi að skapa skilyrði til þess að ILO-samþykktin verði uppfyllt. Ég spyr Margréti Frímannsdóttur aðeins nánar út í það hvað hafi átt að reyna að gera varðandi rétt feðra til fæðingarorlofs sem ekki náði fram að ganga.

Virðulegi forseti. Í heilbr.- og trn. liggur þáltill. sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson flytja þar sem um er að ræða að tryggja feðrum aukinn rétt til fæðingarorlofs og eins og ég segi minnir mig að það hafi verið hálfur mánuður. Tillaga mín og okkar í minni hluta nefndarinnar var sú að þar sem fyrir lægi yfirlýsing hæstv. heilbr.- og trmrh. um að fæðingarorlofslöggjöfin væri í heildarendurskoðun og þar sem hæstv. forsrh. hafði lýst því yfir að feðrum yrði tryggður aukinn réttur til fæðingarorlofs þá væri rétt að vísa þessari tillögu til ríkisstjórnarinnar með þeim ummælum að þetta væri okkar framlag í þessa heildarendurskoðun. Því var hafnað. Vilji var ekki til staðar, ekki hjá hv. þm. varaformanni heilbr.- og trn., og þess vegna kemur mér það satt að segja á óvart að síðan skuli vera þvílík samstaða í félmn. um málið þar sem sami þingmaður á sæti. Ég hélt reyndar að það mundi verða gerður fyrirvari um akkúrat þetta.

Virðulegi forseti. Já, ég verð að lýsa því yfir að ég er mjög slegin að heyra að tillaga um að auka rétt feðra um hálfan mánuð skuli hafa verið svæfð í heilbr.- og trn. á meðan við erum svo í næstu nefnd að setja fram tillögu til þingsins til afgreiðslu, stjórn og stjórnarandstaða, um að auka rétt feðra og hvetja feður til að nýta sér þann aukna rétt. Auðvitað hlýtur tilfinningin að verða sú að ekki fylgi þá hugur máli af því að hér er um að ræða tillögu sem á eftir að útfæra á meðan hitt var frumvarpsákvæði sem hefði e.t.v. tekið strax gildi. Ég er mjög áhyggjufull að heyra þetta. En það er annað, virðulegi forseti, sem kemur mér í hug við þessar upplýsingar. Mikið afskaplega er erfitt að vera um kvöld að ræða þau mál sem eru að koma út úr nefndum, mál sem hafa verið til umfjöllunar meira eða minna allan veturinn og nú á að fara að taka á þeim og afgreiða þau í umræðu hér, að þá gerist það aftur og aftur að við erum að ræða málin en forustufólk stjórnarmeirihlutans í nefndunum sést ekki hér. Það er ekki hér til þess að ræða við okkur og nú hefði legið beint við að ræða við varaformann þessara tveggja nefnda. Hvernig má vera að þessi árekstur verði á pólitík í annarri nefndinni að segja: ,,Nú skulum við auka réttinn og hvetja til þess að hann sé nýttur.`` Og segja svo í hinni nefndinni: ,,Nei, nei, það má ekki auka hann um hálfan mánuð.`` Við eigum engin svör hér, en getum talað hvert við annað og lýst yfir áhyggjum okkar og þetta er alveg óásættanlegt.

Herra forseti. Ég get nú ekki annað en lagt aðeins orð í belg við þessa umræðu um opinbera fjölskyldustefnu vegna þess sem komið hefur fram. Ég tek undir með hv. þm. Margréti Frímannsdóttur og hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að ég efast um að hugur fylgi máli við öll þessi góðu áform um að styðja við fjölskylduna þegar maður er búinn að ganga í gegnum þá umræðu sem hefur farið fram í hv. heilbr.- og trn. um málefni sem snúa að fjölskyldunni þar sem stjórnarmeirihlutinn vill helst ekki taka málin til umræðu og ef þau eru tekin til umræðu, þá er þeim vísað frá eða jafnvel felld eins og gerðist í morgun. Ég vil benda á mál til viðbótar því sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir nefndi. Hún minnti á málið sem fellt var í morgun þar sem farið var fram á að almannatryggingarnar tækju þátt í sálfræðiþjónustu fyrir börn og unglinga. En það hefur komið fram hjá þeim fulltrúum sem komu í heimsókn til nefndarinnar til að ræða þetta mál að þar væri víða mjög alvarlega pottur brotinn. Sérstaklega var bent á að eftir að lögunum um grunnskóla var breytt er þjónusta skólasálfræðinga mjög takmörkuð. Það er aðeins um greiningu að ræða en enga meðferð og það er auðvitað afleitt ef börn eru greind í skólunum og síðan vísað á frekari meðferð og þau fá hana ekki og ekki er tekið þátt í kostnaði við hana. Þetta frv. hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur var fellt í heilbr.- og trn. í morgun. Stjórnarmeirihlutinn felldi það að þetta mál fengist afgreitt úr nefndinni og kæmi til umræðu hér í þinginu eins og óskað var eftir af minni hluta nefndarinnar. Ég nefni fleiri mál, eins og um að fá umönnunargreiðslur til þeirra sem annast sjúka eða fatlaða, eru sem sagt umönnunarþurfi í heimahúsi, að fleiri en makar fá greitt fyrir þau störf. Og af því að það var nefnt hér að hæstv. félmrh. er ekki til staðar í húsinu, þá spyr ég, herra forseti: Er starfandi félmrh. í húsinu?

Hv. þm. spyr um verustað ráðherra og ég get einungis upplýst að einn hæstv. ráðherra er skráður í húsið, hæstv. samgrh., en hann mun hafa gengið út úr húsinu í þessum töluðum orðum.

En hvað með viðskrh., er hann ekki í húsinu?

Eins og ég hef þegar sagt, þá er á þessu augnabliki enginn hæstv. ráðherra í húsinu.

Ég hefði gjarnan viljað eiga orðastað við starfandi félmrh. sem mér skilst að sé hæstv. viðskrh. Finnur Ingólfsson. Ég hefði gjarnan viljað eiga orðastað við hann vegna þessarar tillögu sem hér er verið að ræða í þinginu.

Þeirri ósk verður komið á framfæri.

Ég mun halda áfram að ræða fleiri mál sem hafa komið til umræðu í hv. heilbr.- og trn., mál þar sem reynt er að breyta lögum sem vega að fjölskyldunni. Ég vil nefna mál sem er breyting á lögum um félagslega aðstoð sem mælt var fyrir nú fyrir einni eða tveim vikum, þar sem tekið er á heimilisuppbótinni, en öryrkjar og jafnvel ellilífeyrisþegar sem vilja hefja sambúð tapa við það greiðslum úr almannatryggingunum. Greiðslurnar til þeirra lækka um samtals 30 þús. kr. við það að hefja sambúð og sömuleiðis, af því verið er verið að tala um fjölskylduna hér, að ef kona sem er öryrki eignast barn og verður einstæð móðir, þá lækka greiðslurnar til hennar um 14.400 kr. ef hún hefur engar greiðslur úr lífeyrissjóði. Þetta eru náttúrlega alls ekki fjölskylduvæn lög. Reynt hefur verið að ráða bót á þessu með frv. sem hafa ekki einu sinni fengist rædd í heilbr.- og trn. fyrir meiri hlutanum. Og það að koma með fagurlega orðaða fjölskyldustefnu hér í öðru orðinu og afgreiða síðan málin eins og gert hefur verið í heilbr.- og trn. þar sem verið er að reyna að ráða bót á málefnum fjölskyldunnar, er vægast sagt mjög ótrúverðugt. Er nokkur von á félmrh.?

Það get ég nú ekki sagt um.

Ég hefði gjarnan viljað fá upplýsingar hjá honum hver hans afstaða er til umönnunargreiðslna sem voru hér til umræðu vegna þess að ég man til þess að í frv. sem hann stóð fyrir að yrði samið fyrir hæstv. ráðherra Guðmund Bjarnason, þegar hann var heilbrrh., var einmitt farið fram á greiðslur fyrir umönnun í heimahúsi. En nú virðist það vera allt saman breytt og menn hafa skipt um skoðun í Framsfl. því að ekki fæst ráðin bót á því. En ég er tilbúin að bíða ef ég fengi þá að eiga orðastað við hæstv. ráðherra þegar hann kemur í hús. Er það í lagi?

Það er í lagi.

Ég get kannski reynt að ræða við hann síðar ef ekki er von á honum. 

Einn hv. þm. hefur óskað eftir að veita andsvar við ræðu hv. 18. þm. Reykv. og það er spurning hvort hún er reiðubúin að láta þau andsvör ganga yfir nú og taka svo aftur til máls þegar ráðherrann er kominn.

Ég mun bíða með að ræða við hæstv. ráðherra þar til síðar og lýk þá máli mínu. En ég hef verulegar efasemdir um að hugur fylgi máli í þessari þáltill. miðað við vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar í málefnum fjölskyldunnar í öðrum nefndum þingsins, þ.e. heilbr.- og trn.

Hæstv. forseti. Ég get ekki annað en tekið undir það sem fram hefur komið í máli hv. ræðumanna að það er ástæða til að hafa áhyggjur af því hvernig þessari tillögu verður fylgt eftir. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni í kvöld, þá veltur það fyrst og fremst á framkvæmdinni hvort hún verður að veruleika eða einhverjir hlutar hennar. En alla vega er það víst, hæstv. forseti, að með samþykkt þessarar tillögu er komin ákveðin fótfesta og það verður erfitt á næsta þingi að vísa frá tillögum um fæðingarorlof þannig að ég held að eftir að þessi tillaga verður samþykkt, séum við í nokkuð annarri stöðu og þá verður ríkisstjórnin auðvitað að sýna í raun að hún vilji fylgja eftir þessari fjölskyldustefnu. En til að hugga hina harmi þrungnu þingmenn sem eru svo áhyggjufullir yfir framkvæmd þessarar tillögu, þá vil ég bara minna á að hæstv. félmrh. spáði því fyrir nokkrum dögum að núverandi stjórnarandstaða mundi ná meiri hluta í næstu kosningum og kjörtímabilið er nú meira en hálfnað þannig að ekki er langt að bíða.

Herra forseti. Ég vona að hæstv. félmrh. sé sannspár í þessum efnum. Vegna orða hv. formanns félmn. vona ég að það sé rétt að ekki verði hægt að hafna tillögum eins og þeirri að auka rétt feðra til fæðingarorlofs verði þessi þáltill. samþykkt. Ég vona að það verði líka til þess að þingmál til úrbóta sem lögð eru fram til þess að styðja við fjölskylduna fari greiðar í gegnum nefndirnar og þingið en hingað til því þær hafa ekki hreyfst eftir að mælt hefur verið fyrir þeim hér, sérstaklega ef stjórnarandstæðingur hefur átt í hlut. Ég vona svo sannarlega að það verði reyndin að hægt verði að ná einhverjum úrbótum því að staðan eins og hún er núna er afleit í málefnum fjölskyldunnar.

Herra forseti. Ég sé mig knúinn til þess að leggja orð í belg, sérstaklega vegna þess að nóttin er ung og ég er viss um að við getum átt skemmtilega nótt saman við að ræða um þáltill. sem hér liggur fyrir um mótun opinberrar fjölskyldustefnu.

Það er enginn stjórnarliði í salnum.

Það er allt í lagi þó að enginn stjórnarliði sé í salnum vegna þess að ég þarf í upphafi máls míns að eiga orðastað við nefndarmenn og þá sem í hv. félmn. sitja. Hér segir í brtt. frá félmn., sem ég út af fyrir sig er að flestu leyti sammála, að fjölskyldan sé uppspretta lífsgilda. Þetta orðalag var ekki að finna í hinni upphaflegu þáltill. Þegar ég skoða þessa brtt. og les nefndarálitið til þess að finna hver er skilgreining á fjölskyldu, þá er erfitt að finna það nákvæmlega. Þó segir í nefndaráliti að varðandi skilgreiningu á fjölskylduhugtakinu hafi verið stuðst við þá skilgreiningu sem var sett fram af landsnefnd um ár fjölskyldunnar árið 1994 og þar er fjölskyldan skilgreind sem hópur einstaklinga sem á sér sameiginlegt heimili þar sem menn deila tómstundum o.s.frv. Hópur einstaklinga. Ég velti því fyrir mér hvort með þessu orðalagi sé ekki sneitt fullharkalega að þeim sem ekki falla undir þessa skilgreiningu en eiga samt sannanlega ágætt líf sem er fullt af góðum gildum. Ég er sammála því að fjölskyldan er afskaplega mikilvæg og sennilega er hún hornsteinn okkar samfélags eins og það er byggt upp í dag. En ef við horfum á þróunina á Vesturlöndum þá sjáum við að það er eitt merkilegast, eitt stendur upp úr varðandi þróun fjölskyldunnar, þ.e. að þeim fjölgar sem búa einir. Það er líka fjölskylda eða það ætti að vera hægt að segja að slíkt líf sem menn hafa kosið sér sjálfir oft og tíðum sé líka uppspretta lífsgilda. Það er ekki hægt, finnst mér, að taka svona til orða vegna þess að ef maður les þetta saman með skilgreiningunum sem vísað er til í nefndarálitinu, þá finnst mér eins og hér gæti í besta falli ómeðvitaðra fordóma gagnvart einstaklingunum, þeim sem annaðhvort af eigin hvötum kjósa að lifa einir, og þeir eru margir og þeim fjölgar, eða þeir sem einhverra hluta vegna verða að lifa einir. Ég held samt sem áður að þeirra líf sé líka uppspretta mikilvægra lífsgilda og ég er ekki alls kostar sammála þessu orðalagi. Ég vildi síðan, herra forseti, aðeins ræða þessa tillögu sem liggur fyrir út frá sjónarhóli stjórnarliða vegna þess að nefndin samþykkti tillöguna einróma eins og hún liggur fyrir. Það er dálítið merkilegt að lesa saman einstaka þætti tillögunnar og bera þá síðan saman við það sem ríkisstjórnin er að gera. Ég er auðvitað algjörlega sammála því sem stendur t.d. í II. kafla brtt. undir tölul. 4 þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Að gildi hjónabandsins sem eins traustasta hornsteins fjölskyldunnar verði varðveitt og þess verði meðal annars gætt við setningu skattareglna að þeir sem ganga í hjónaband standi ekki verr að vígi en aðrir í skattalegu tilliti.`` Ég ímynda mér að flestir séu þessu sammála. En hvernig er staðan í dag? Gengur ekki það sem ríkisstjórnin er að gera í dag þvert á þetta? Ég spyr hv. formann félmn. sem hefur gaumgæft þessi mál:  Ég er þeirrar skoðunar og það hefur komið fram í umræðum hér og það hefur komið fram í fjölmiðlum að þær reglur og skattabreytingar sem ríkisstjórnin hefur verið að beita sér fyrir stuðli ekki að því að styrkja hjónabandið. Og það er auðvitað mjög sérkennilegt að Sjálfstfl. sem hefur litið á sig sem sérstakan gæsluflokk fjölskyldunnar, skuli standa að þessu. Ég veit að það kann að vera að augu mín séu haldin í þessu efni og þá mun hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sem einnig á sæti í félmn. koma hér á eftir og ljúka þeim upp með snjallri röksemdafærslu sinni. Ef hann gerir það ekki, hlýt ég að álíta sem svo að hann sé sammála mér að í þessari samþykkt sé algjör þverstæða ef hún er skoðuð með hliðsjón af því sem ríkisstjórnin hefur verið að samþykkja. Á bls. 3, herra forseti, í III. kafla þessarar tillögu undir tölul. 3, sem ber heitið: Réttur beggja foreldra til fæðingarorlofs, segir, með leyfi forseta: ,,Að feðrum verði tryggður aukinn réttur til fæðingarorlofs og þeir sérstaklega hvattir til að nýta hann.`` Hvernig er staðan í þessum málum í dag, herra forseti? Hún er þannig að nú er að renna sitt skeið á enda framkvæmdaáætlun um jafnrétti sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir átti frumkvæði að meðan hún sat á stóli félmrh. Eitt af því sem þar segir er að áður en sú framkvæmdaáætlun rennur sitt skeið á enda, þá skuli lögfestar reglur um fæðingarorlof feðra. Nú er þessi áætlun að verða búin og það liggur alveg skýrt fyrir að ekki á að verða við þessari framkvæmdaáætlun. Það á að svíkja hana. Hvers vegna fullyrði ég þetta? Vegna þess að eins og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir gat um í ræðu sinni áðan, þá hefur það gerst í heilbr.- og trn. að stjórnarliðarnir hafa ekki treyst til þess einu sinni að hleypa hér til atkvæða í hinu háa Alþingi þáltill. sem tveir hv. þm., Ögmundur Jónasson og Steingrímur Jóhann Sigfússon, fluttu um fæðingarorlof feðra. Og það var ekki beinlínis verið að reisa háan múr þar. Það var einungis verið að óska eftir því að við endurskoðun laga um fæðingarorlof verði feðrum tryggður sjálfstæður réttur sem nemur tveggja vikna orlofi á launum við fæðingu barns. Þetta er ekki giska mikið þegar til þess er horft að krafa eða tillögur karlanefndar Jafnréttisráðs miða að því að fjórir mánuðir af 12 mánaða fæðingarorlofi verði bundnir föður. Með öðrum orðum liggur fyrir að í þessari tillögu um opinbera fjölskyldustefnu er stjórnarliðið að segja að það sé hið besta mál að stefna að því að skapa sjálfstæðan rétt feðra til fæðingarorlofs. En nákvæmlega sömu dagana og þeir eru að samþykkja þetta, þá fella þeir tillögu um það í annarri fagnefnd þingsins, þrátt fyrir að það sé líka ljóst að í gildi er á vegum ríkisstjórnarinnar áætlun sem bókstaflega segir að það sé vilji þingsins að þetta sé samþykkt. Ég spyr þess vegna, herra forseti: Er nokkuð að marka þessa menn? Er nokkuð að marka vilja þeirra á bak við þessa tillögu um opinbera fjölskyldustefnu? Ég held að svo sé ekki og ég gef lítið fyrir hana. Ég gef nánast ekki neitt fyrir hana vegna þess að ég hef það fyrir mér að tveimur mikilvægustu þáttum hennar, að því er varðar annars vegar hjónabandið og skattareglur sem því viðkemur og hins vegar fæðingarorlof feðra, þá eru þessir sömu stjórnarliðar að brjóta stefnuna sem þeir eru að leggja fram og þykjast vera að samþykkja í þessari ágætu tillögu sem kemur frá félmn. Og ég verð að segja það, herra forseti, að hafi ég einhvern tíma kynnst hræsni, þá er það í þessu.

Herra forseti. Hér er til umræðu þáltill. um opinbera fjölskyldustefnu og í máli mínu áðan kom ég að því hvernig ríkisstjórnin hefur staðið að því að fella hvert málið á fætur öðru eða stöðva í nefnd hvert málið á fætur öðru sem snýr að stuðningi við fjölskylduna. Nefnd voru ýmis mál til sögunnar sem m.a. hafa verið til umfjöllunar í hv. heilbr.- og trn. Þar á meðal eru tvö frv. um greiðslur fyrir umönnun til þeirra sem eru heimilisfastir með umönnunarsjúklingi. Og þar sem mig rekur minni til þess að hæstv. ráðherra hafi staðið fyrir því í eina tíð að endurskoða almannatryggingalögin og þar hafi verið komið inn ákveðinni grein þar sem tekið er á þessum málum og lagt til að sá sem er heimilisfastur með umönnunarsjúklingi fái greiðslu fyrir það, svokölluð umönnunarlaun eða umönnunarbætur, þá vildi ég spyrja hæstv. ráðherrann hvort hann hafi skipt um skoðun frá því að hann vann að gerð þessa frv. Menn hafa efast um að hugur fylgdi máli hvað þessa þáltill. um fjölskyldustefnu varðar þar sem málum hefur verið þannig háttað í raun hjá hæstv. ríkisstjórn og stjórnarliðum að þeir hafa ekki léð máls á neinu sem snýr að úrbótum í efnum fjölskyldunnar og þess vegna vildi ég heyra frá hæstv. ráðherra hver hans afstaða til umönnunargreiðslna er nú þegar hann er kominn í ráðherrastól. Meðan hann var aðstoðarmaður ráðherra í heilbr.- og trn. var það hans skoðun að greiða ætti slíkar bætur en nú fæst slíkt mál ekki rætt eða varla rætt í heilbr.- og trn. Ég teldi mjög fróðlegt að heyra þetta þar sem við erum að ræða málefni fjölskyldunnar hér í kvöld.

Herra forseti. Þessari spurningu sem beint var til mín var eiginlega ekki beint til mín sem félmrh., sem ég er þessa stundina, heldur fyrst og fremst sem þingmanns, ef ég hef skilið hv. þm. rétt. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. að á sínum tíma var ég formaður þeirrar nefndar sem endurskoðaði lögin um almannatryggingar. Sú endurskoðun gekk út á það að færa til innan gildandi laga og þess kostnaðar sem í heild sinni hlýst af almannatryggingalöggjöfinni. Endurskoðunin miðaði að því að lækka greiðslur á einstaka stöðum, draga úr kostnaði og færa það yfir á aðra þætti, sem ég var og er þeirrar skoðunar að þurfi að gera betur. Dæmi um þetta er að núna eru greiðslur til ellilífeyrisþega og öryrkja nákvæmlega þær sömu sem ég tel vera óeðlilegt. Ég tel eðlilegt að öryrkjar fái hærri greiðslur en ellilífeyrisþegar. Hið sama gildir þá um umönnunarbæturnar en sá bótaflokkur var reyndar ekki til á þeim tíma nema að mjög litlu leyti og mjög þröngur. Ég var þeirrar skoðunar að þar ætti að útvíkka allverulega og nota fjármuni sem mundu sparast á öðrum stöðum við þessa endurskoðun til þess að hækka þá bótaflokka. Meginniðurstaðan átti að vera sú að útgjöld til almannatrygginga áttu ekki að aukast. Ég tel þetta vera hægt. Nú veit ég að heilbrrh. er með almannatryggingalöggjöfina í endurskoðun. Sú endurskoðun miðar að sama marki, þ.e. að almannatryggingalöggjöfin þjóni þeim sem þurfa á aðstoð almannatrygginganna að halda en sé ekki uppbót fyrir þá sem hafa góðar tekjur.

Herra forseti. Ég get ekki skilið hæstv. ráðherra öðruvísi en svo að hann hafi ekki skipt um skoðun, það eigi að greiða umönnunargreiðslur fyrir umönnun sjúkra og aldraðra í heimahúsi. Ég vil leiðrétta hæstv. ráðherra með að öryrkjar fái sömu greiðslur og ellilífeyrisþegar. Það er ekki rétt. Það eru hærri greiðslur til öryrkja, tekjutryggingin er hærri til þeirra en það er kannski ekki hægt að ætlast til þess að hæstv. ráðherra hafi fylgst með þeim breytingum sem gerðar hafa verið á almannatryggingunum frá því að hann var í heilbrrn. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Mun hann beita sér fyrir því í ríkisstjórninni að samþykkt verði breyting á þeirri grein, sem hann lagði til forðum, að greiddar verði umönnunarbætur eða umönnunarlaun til þeirra sem annast sjúka eða fatlaða heima, annarra en aðeins til maka eins og lögin eru í dag? Það er óbreytt frá því að hæstv. ráðherra var í heilbr.- og trmrn. Mun hann beita sér fyrir því hvernig sem það er, hann talaði hér um að hann hefði hugsað sér það þannig að það mundi ekki auka útgjöld almannatrygginganna. Hann hugðist spara annars staðar. Það kom reyndar ekki fram hvar hann hygðist spara en ég heyrði að hann var á því að greiða ætti þessi laun. Er hann tilbúinn að beita sér fyrir því í ríkisstjórninni og sýna þá að það er a.m.k. einhver hugur á bak við þetta málefni eða þessa þáltill. um fjölskyldustefnu sem hér er til umræðu?

Herra forseti. Það var hárrétt skilið hjá hv. þm. að ég er enn þá þeirrar skoðunar að greiða eigi umönnunarbætur. Ég er þeirrar skoðunar. Hins vegar þarf að taka þann bótaflokk til sérstakrar skoðunar í tengslum við heildarendurskoðun almannatryggingalöggjafarinnar. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar. Nú er heilbrrh. með þá löggjöf í heild sinni til endurskoðunar og ég tel að þetta sé eitt af því sem þar verði tekið til athugunar, þ.e. hækka umönnunarbæturnar. Það kann vel að vera rétt hjá hv. þm. og er reyndar rétt að ég er örlítið farinn að ryðga frá 1990 í þeim frumskógi sem almannatryggingalöggjöfin er. Ég fagna því ef það er rétt að greiðslur til örorkulífeyrisþega eru orðnar hærri en ellilífeyrisþega sem ég tel vera mjög eðlilegt en ég held að munurinn sé ekki mikill. Hins vegar er ég ekki tilbúinn hér á þessari stundu að lýsa nákvæmlega hvar hægt er að spara því það væri ekki ráðlegt ef almannatryggingalöggjöfin hefur tekið miklum breytingum í þeim efnum. En ég vísa til merkilegs rits sem ég skildi eftir mig þegar ég hætti sem aðstoðarmaður heilbrrh. 1991, þar sem almannatryggingalöggjöf var stillt upp í heild sinni og gerði hún ráð fyrir verulegum sparnaði eða verulegum tilfærslum á fjármunum frá þeim sem betur mega sín innan þessa kerfis yfir til þeirra sem raunverulega þurfa á aðstoð að halda. Ég vísa til þeirra tillagna. Þar eru sparnaðartillögur, þar eru líka útgjaldatillögur en niðurstaðan varð sú að útgjöldin áttu ekki að aukast heldur standa í stað. Ég hugsa að það mætti vel dusta rykið af þessum gömlu tillögum og þær mundu þjóna betur í dag en almannatryggingalöggjöfin gerir. Og það er, held ég, enginn ágreiningur um það milli allra pólitískra flokka að nauðsynlegt er að taka almannatryggingalöggjöfina til endurskoðunar, ekki síst út frá jaðarskattaáhrifunum sem þar eru mjög sterk.

Herra forseti. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að hægt er að spara heilmikið í sjúkrahúskostnaði með því að greiða fyrir umönnun í heimahúsum. Þar er strax kominn stór sparnaðarliður því það er mun dýrara að hafa umönnunarsjúklinginn á sjúkrahúsi en í heimahúsi. Ég held að það kosti álíka mikið á dag og það kostar í greiðslur á mánuði fyrir umönnun í heimahúsi þannig að þar er strax kominn sparnaður. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra hvenær eigi að ljúka endurskoðun á almannatryggingunum. Almannatryggingalöggjöfin hefur verið í endurskoðun frá því að lögin voru sett, gömlu lögin frá 1971, og ekkert komið út úr því. Ég furða mig á því að hæstv. ráðherra hafi ekki látið flokkssystur sína, sem nú situr í heilbrrn., hafa þessa endurskoðun á almannatryggingalögunum sem hann stóð að og ég trúi ekki öðru en hann hafi gert það. Og ég furða mig á því ef það er stefna hans flokks að þessar greiðslur skuli vera inntar af hendi, hvers vegna er þá ekki hægt að samþykkja þau frv. sem liggja fyrir heilbr.- og trn. nú um umönnunarlaun eða umönnunargreiðslur? Er ágreiningur uppi milli hæstv. ráðherra og hæstv. heilbr.- og trmrh. í þessu efni? Ég spyr því að mér finnst vera þarna ákveðinn skoðanamunur uppi.

Herra forseti. Ég sé mig knúinn til að lengja þessa umræðu örlítið þó ekki væri nema vegna þess að nú hefur sá sögulegi atburður gerst að hér eru allt í einu komnir stjórnarliðar í salinn. Í allt kvöld hafa bekkir verið fjölskipaðir af liðum stjórnarandstöðunnar en tæpast hefur nokkur stjórnarliði sést. Nú ber svo vel í veiði að það er ekki bara einn og ekki tveir heldur jafnvel þrír sem sjást hér vera á vafri um þingsalina. Það er að vísu eftirtektarvert að ekki einn einasti þingmaður Sjálfstfl. sér sér fært að vera viðstaddur þessa umræðu um opinbera fjölskyldustefnu og þeir sem fylgjast með umræðunni hljóta auðvitað að draga þá ályktun að Sjálfstfl. hafi einfaldlega engan áhuga á fjölskyldustefnu og engan áhuga á að láta samþykkja neina sérstaka opinbera fjölskyldustefnu. Hér er m.a. staddur í salnum hæstv. starfandi félmrh. Finnur Ingólfsson. Mér líkar að vísu prýðilega við hæstv. ráðherra í því hlutverki sem hann sinnir að öllu jöfnu daglega, en mér heyrist á öllu að hann sé mjög efnilegur félmrh. líka. Það hefur komið fram í máli hæstv. ráðherra að þegar hann var fyrr á öldinni ungur og tiltölulega léttari en í dag var hann aðstoðarmaður þáv. heilbrrh. og skildi eftir nokkra texta. Við í Alþfl. erum ekki alls kostar ókunnugir þeim textum. Það vildi svo til að þegar Alþfl. tók við heilbrrn. árið 1991 tók hann í arf texta núv. hæstv. starfandi félmrh., þáv. aðstoðarmanns heilbrrh., og þeir textar voru eiginlega leiðarhnoða sem réð stefnu Alþfl. í heilbrigðismálum á þeim árum. Það var að vísu svo að þá vildi hv. þáv. þm., Finnur Ingólfsson, ekkert við þá kannast og ætti náttúrlega í dag að vera þakklátur fyrir að Alþfl. hrinti þó í framkvæmd mjög mörgu af því sem hæstv. ráðherra lét þá eftir sig í ráðuneytinu. Það má auðvitað velta því fyrir sér af því að hæstv. ráðherra hefur hér reifað tillögur sínar um umönnunarbætur, sem bersýnilega ganga miklu lengra en vilji ríkisstjórnarinnar núna, hvort í öðrum efnum sé einnig hægt að finna aldraða texta eftir hæstv. ráðherra sem enn liggja á víð og dreif í heilbrrn. Það væri kannski gott ef hæstv. ráðherra gerði reka að því að kynna hæstv. núv. heilbrrh. hugmyndir sínar um ýmislegt sem mikilvægt er og er einmitt undir í þessari umræðu. Nú vill svo til að hæstv. starfandi félmrh. er líka fjölskyldufaðir. Hann er í yngri kantinum á Framsfl. vegna þess að þegar liðið er svo langt á kvöld eins og núna, þá eru hinir flestir gengnir til rekkju, en þeir eru þó hérna þrír ungir hv. þm. Framsfl. og allir karlmenn, einungis karlmenn úr Framsfl. Eitt af því sem við höfum verið að ræða í kvöld er einmitt fæðingarorlof feðra. Ég hef fyrr í umræðunni varpað því fram hvort nokkuð sé að marka þann stuðning sem er að finna í þeirri tillögu sem hin háa félmn. hefur lagt fyrir þetta þing, en þar er m.a. gert ráð fyrir því að feður fái sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs. Er eitthvað að marka þetta? Ég spyr hæstv. starfandi félmrh.: Má búast við að hann láti dáð fylgja orðum og Framsfl. reyni að uppfylla þá stefnu sem hann hafði fyrir síðustu kosningar og varðaði einmitt sjálfstæðan rétt feðra til fæðingarorlofs? Ég spyr að gefnu tilefni. Ég hef rifjað það upp í þessari umræðu að nú er framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar að ganga til enda, sem þessi ríkisstjórn er líka bundin af þó að hún hafi verið samþykkt af fyrri ríkisstjórn. Þar segir að lögfesta eigi rétt feðra til fæðingrorlofs --- en það á ekki að gera það. Sú framkvæmdaáætlun á að fá að ganga til viðar án þess að þau ákvæði verði efnd. Þess vegna spyr ég: Er eitthvað frekar að marka það sem stendur í þessari opinberu fjölskyldustefnu sem við erum að ræða? Og ég spyr hæstv. starfandi félmrh.: Er hann reiðubúinn til að lýsa því yfir að áður en þetta kjörtímabil er úti muni núverandi ríkisstjórn fallast á að réttur feðra til sjálfstæðs fæðingarorlofs verði lögfestur?

Herra forseti. Þess umræða hefur verið um margt mjög fróðleg en það er dálítið merkilegt þegar sífellt er kvartað undan því að fólk sitji ekki í þingsalnum vitandi það að þingmenn hafa sjónvarpstæki á skrifstofum sínum og þar getum við mætavel fylgst með umræðum. Við gerum okkur grein fyrir því að fjölskyldan er auðvitað hornsteinn þjóðfélagsins. Mér finnst stundum vera svolítill tvískinnungur þegar við erum að ræða um opinbera fjölskyldustefnu. Hvernig er t.d. opinber fjölskyldustefna þingmanna? Ég veit ekki betur en í fyrra hafi hæstv. heilbrrh., sem hér var nefndur til sögunnar, farið í tíu daga frí með fjölskyldu sinni, tíu daga, og ég veit ekki betur en hv. þm. sem hér talaði rétt áðan hafi gert nánast allt vitlaust í þjóðfélaginu vegna þess að sá ágæti ráðherra fór í tíu daga frí. Venjulegt fólk hér á landi hefur 25--30 daga frí, það vitum við. Mér finnst að við megum gjarnan þegar við fjöllum um opinbera fjölskyldustefnu líta okkur nær.

Herra forseti. Hv. þm. rennur blóðið til skyldunnar og rifjar upp að hæstv. heilbrrh. hvarf úr miðju verkfalli heilsugæslulækna þegar við blasti hrun heilsugæslunnar í landinu og fór í frí til Kýpur og lá þar á sendinni sólarströnd í tíu daga og hann segir að sá sem hér talar hafi gert allt vitlaust út af því máli. Það eina sem þessi þingmaðurinn sagði um það þegar honum voru borin þessi tíðindi í fjölmiðlum: Ég læt nú segja mér þetta þrisvar sinnum áður en ég trúi því, og ég lét þess jafnframt getið að sjálfur hefði ég tæpast lagt í slíka för á þessum tíma. Það var nú ekki meiri vitleysa sem úr því var gerð. En það er hins vegar umhugsunarefni þegar hv. þm. kemur hér upp til að ræða fjölskyldustefnuna og þann part hennar sem ég gerði að umræðuefni, þá kýs hann í andsvarinu að eyða ekki einu orði á það. Ég ræddi um fæðingarorlof feðra. Ég rifjaði það upp að a.m.k. einhverjir þingmenn Framsfl. sögðu fyrir síðustu kosningar að þeir mundu berjast fyrir því að fæðingarorlof feðra yrði gert að löggerningi. Hvernig hafa þeir staðið við það? Þeir hafa gert það með því að ganga fram fyrir skjöldu í ráðuneytum sínum til að brjóta samþykkt Alþingis um þetta. Alþingi hefur samþykkt að áður en núverandi framkvæmdaáætlun um jafnréttismál hnígur til viðar, þá skuli lögfesta reglur um sjálfstæðan rétt feðra. Framsfl. fer með þessi ráðuneyti, félmrn. og heilbrrn., og þess vegna er það hann sem er siðferðilega ábyrgur í málinu. Hann er að brjóta þetta. En það er hins vegar kannski spegilmynd af vilja flokksins í þessum efnum og frammistöðu hans að sá hv. þm. sem kemur hingað til þess að veita andsvar við ræðu minni nefnir þetta ekki einu orði, sem var þó eina efnið í minni ræðu. Er það kannski byltingarmynd af því að Framsfl. er alveg sama um þetta og í öðru lagi kýs hann 

Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því að starfandi félmrh. komi til með að svara þeim fyrirspurnum sem hv. þm. beindi til hans. En mig langar til að ítreka að gjarnan er talað um það að þegar einn fingur bendir fram, þá benda þrír til baka og mér verður auðvitað hugsað til fólksins okkar, þ.e. mér finnst sjálfsagt að benda á það að við sem erum í þingsalnum eigum okkar fjölskyldur og við megum gjarnan horfa til þess í umræðunni.

Herra forseti. Ég get alveg tekið undir með hv. þm. að auðvitað eigum við að reyna að haga okkar starfstíma hér þannig að við getum sinnt okkar fjölskyldum a.m.k. að lágmarki. En það má náttúrlega rifja upp fyrir hv. þm. hverjir það eru sem fara með meiri hluta og hvort það er stjórnarandstaðan eða stjórnarliðið sem hefur t.d. forseta þingsins og þar með afgerandi ákvörðunarvald um það hvernig vinnutíma er háttað í þinginu.

Herra forseti. Það er dálítið leiðinlegt og leiðigjarnt að hlusta stöðugt á það að þingmenn séu ekki í salnum. Ég vil benda hv. þm. á að það er komin ný tækni. Það er kominn sjónvarpsskjár í vinnuherbergjum þingmanna og þar sitja menn gjarnan og vinna jafnframt því sem þeir hlusta. Ég náði því sem hv. þm. sagði að stjórnarliðið væri ekki viðstatt umræðuna. Ég vil benda á að ég hef verið viðstaddur alla þessa umræðu frá upphafi og ég hef mikinn áhuga á þessum málum. Ég er í félmn. vegna þess að ég hef áhuga á félagsmálum, ekki vegna þess að mér beri skylda til að vera þar og ég hef sérstaklega mikinn áhuga á þessu máli þannig að þetta er furðuleg vantrú á þingmönnum. Ég hef líka mjög mikinn áhuga á fæðingarorlofi feðra og ég vil koma því á heilsteyptan grunn, ekki bara fyrir einstæðar mæður. En ég vil líka gæta þess að klyfja ekki velferðarkerfið umfram það sem þegar er. Mér er nefnilega mjög annt um velferðarkerfið. Eftir því sem við hlöðum meiri böggum á það, þeim mun meira lengjast biðlistanir og þeim mun lakari verður þjónustan. Ég vil passa mjög vel hvað við hengjum á klárinn svo að hann sligist ekki því að mér er mjög annt um velferðarkerfið.

Herra forseti. Mér er nú ekki annt um það velferðarkerfi sem hv. þm. vill koma á. Ég þekki mætavel hugmyndir hans en það má þó segja hv. þm. til hróss að ræða hans einkennist af því sem segir í hinni helgu bók, hún er já já og nei nei. Menn ganga ekkert gruflandi að skoðunum hv. þm. Ég er einfaldlega á móti þeim. Ég tel að það velferðarkerfi sem hann vill koma upp sé frekar velferðarkerfi hinna ríku og það hefur Sjálfstfl. sýnt í störfum sínum hér. En til þess að öllu sé til haga haldið, þá er það auðvitað rétt hjá hv. þm. að hann hefur sýnt þessum málum áhuga og hann hefur setið yfir þessari umræðu. Það er rétt að það komi fram. En af því að hv. þm. er stöðugt að tala um að komin sé ný tækni og það sé bara ágætt fyrir þingmenn að sitja fyrir framan sjónvarpið, þá spyr ég hv. þm.: Af hverju er hann að erindast hér í salnum í kvöld? Af hverju situr hann ekki bara fyrir framan sjónvarpið á sinni skrifstofu og tuðar við það?

Herra forseti. Í sumum málum ætlar maður að taka til máls og blanda sér í umræðuna, í öðrum ekki og þar fylgist maður með. Ég taldi að ég væri búinn að taka þátt í þessari umræðu þar sem ég var búinn að halda ræðu mína og ég ætlaði ekki að lengja hana meira með einhverju málæði og endurtaka rökin sem ég er búinn að færa fram þannig að ég sá enga ástæðu til þess að vera staddur hér í salnum. Ég er að vinna að brtt. við lífeyrisfrv. og þarf að gera það fyrir morgundaginn og í fyrramálið mæti ég á fundi í sérnefndinni þannig að ég sé ekki hvenær í ósköpunum ég á að gera það nema þá í nótt. Þannig er allur fjölskylduvænleiki þessa kerfis.

Herra forseti. Hv. þm. er vel vinnandi og kemur miklu í verk. Hann er afkastamikill. En af ræðu hans er ekki hægt annað en draga þá ályktun að hann sé að halda því fram að fyrst hann er einn þingmanna Sjálfstfl. hér, þá hljóti hinir 25 að hanga á skrifstofum sínum og horfa á þessar umræður í sjónvarpinu. Að sjálfsögðu trúir því ekki nokkur einasti maður.

Herra forseti. Það er ástæða til að segja nokkur orð um frv. um ríkisbankana nú við lokaafgreiðslu málsins. Sú afgreiðsla sem frv. fékk við 2. umr. þar sem allar brtt. minni hlutans voru felldar veldur vissulega miklum vonbrigðum og staðfestir það sem við mörg í stjórnarandstöðunni héldum fram við 1. umr. málsins að ríkisstjórnarflokkarnir væru á hraðferð við að einkavæða bankakerfið. Við 1 umr. málsins hélt ég því fram að það væri ekki aðalatriði ríkisstjórnarflokkanna að hlutafélagavæða bankakerfið til að jafna samkeppnisaðstæður á markaðnum og gera bankakerfið hagkvæmara og skilvirkara, heldur væri hér um að ræða fyrsta skrefið til að opna fyrir einkavinavæðinguna og færa fjármagnið til örfárra fjársterkra einstaklinga. Þessi áform stjórnarflokkanna munu að öllum líkindum leiða til meiri samþjöppunar valds og fjármagns í þjóðfélaginu en við höfum áður þekkt. Ég hef bent á að ef markmiðið væri að jafna samkeppnisaðstæður á markaðnum og gera bankakerfið hagkvæmara og skilvirkara þannig að það væri meira rekið út frá viðskiptalegum sjónarmiðum, m.a. til þess að afnema pólitísk afskipti og forréttindi flokkanna í bankakerfinu, þá væri ekki endilega nauðsynlegt að fara hlutafélagaleiðina. Hún væri beinlínis verri nema meiningin sé að fara út í einkavæðingu bankanna eins og hér er stefnt að. Ég held að afgreiðsla á frv. við 2. umr. þar sem allar tillögur minni hlutans sem lutu að dreifðri eignaraðild, starfsmannamálum, meiri ábyrgð í bankakerfinu með skipan eins bankastjóra voru felldar, staðfesti að markmið stjórnarflokkanna er fyrst og fremst einkavinavæðing á bankakerfinu. Ég hef sýnt fram á og skal ekki endurtaka það að ég tel að hægt sé að breyta bankalögum á þann hátt að draga úr pólitískum áhrifum á ákvarðanir bankanna með því að breyta fyrirkomulagi um stjórnir bankanna, svo sem með því að ráða einn bankastjóra sem beri alfarið ábyrgð á daglegum rekstri bankanna, en bankaráð gegni fyrst og fremst hlutverki almennrar stefnumótunar og eftirlits. Það væri sem sagt hægt með breytingum á bankalögunum að ná fram meginkostum hlutafélagavæðingarinnar. Með breytingum á bankalögunum væri líka hægt að setja ströng arðsemis- og rekstrarmarkmið þannig að samkeppnisaðstæður í bankakerfinu yrðu jafnaðar sem og að jafna skattalega meðferð hjá einkabönkunum og ríkisbönkunum. Einnig hefði verið hægt að breyta bankalögunum án þess að breyta bönkunum í hlutafélög og gera arðsemiskröfur til viðskiptabanka í eigu ríkisins, svo og að krafa um arðgreiðslu væri sambærileg við það sem tíðkast hjá einkabönkunum. Þannig, herra forseti, hefði verið hægt að jafna samkeppnisaðstöðuna í bankakerfinu og ná fram öllum helstu kostum hlutafélagavæðingarinnar án þess að fara inn bakdyramegin til þess að opna fyrir einkavinavæðinguna eins og hérna er gert. En staðreyndin er sú, sem stjórnarflokkunum ber að viðurkenna, að hlutafélagavæðingin er ekkert aðalatriði eða markmið hjá ríkisstjórninni þó að að því sé látið liggja heldur fyrst og fremst einkavæðingin og helmingaskiptaregla Framsfl. og Sjálfstfl. sem völdin og áhrifin hafa í peningakerfinu sem enn á að auka með þessari breytingu á ríkisviðskiptabönkunum. Við 2. umr. málsins studdi ég ekki 1. gr. frv. um hlutafélagavæðingu af þeirri ástæðu sem ég hef hér lýst. Ég vil þó undirstrika að ég tel nauðsynlegt að jafna samkeppnisstöðuna í bankakerfinu og á fjármagnsmarkaðnum og breyta stjórnarfyrirkomulagi í ríkisbönkunum, með öðrum orðum að samkeppnisvæða bankanna, sem ég er hlynnt að verði gert. Það er einmitt athyglisvert að margir framsóknarmenn töluðu hart gegn hlutafélagavæðingunni árið 1991 og töldu, eins og hæstv. viðskrh. gerði þá sem óbreyttur þingmaður, að verið væri að brjóta niður ríkisbankana þannig að molarnir pössuðu í munn kolkrabbans, eins og hann orðaði það. Ég ítreka, herra forseti, að eitt hættulegasta skrefið sem stigið er með þeirri leið sem ríkisstjórnin markar er hættan á valda- og eignasamþjöppun í bankakerfinu sem er stórhættuleg fyrir lýðræðið í landinu og mun enn auka á misskiptinguna í þjóðfélaginu. Framsfl. er hér að færa á silfurfati peninga og völd til kolkrabbans sem ríkið ber síðan ábyrgð á ef illa fer um rekstur einkabankanna. Það sem gerst hefur síðan þetta frv. var lagt fram er að Landsbanki Íslands hefur keypt helminginn í stærsta tryggingafélagi landsins sem staðfestir þetta og gerir enn brýnna en áður að tryggja dreifða eignaraðild í bankakerfinu og skilgreint sé hvernig að útboði á viðbótarhlutafé verði staðið sem meiri hlutinn felldi við 2. umr. málsins. Ég tel þau vinnubrögð, herra forseti, mjög ámælisverð að afgreiða frv. án þess að þingið hafi nokkra hugmynd um hvort og þá hvernig eigi að standa að sölu hlutabréfa eða hvort fyrirhugað sé að dreifa eignaraðild sem er lykilatriði til að reyna að hindra samþjöppun valds í bankakerfinu. Það er líka ótækt og ekki samboðið Alþingi að það sé skilið eftir í lausu lofti hve fjölmennt bankaráðið á að vera og hver niðurstaðan verði varðandi fjölda bankastjóra. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra --- gera lokatilraun til þess núna við lokaafgreiðslu málsins: Liggja fyrir einhver áform um hver fjöldinn í bankaráðunum verður og hver niðurstaðan verður varðandi fjölda bankastjóra? Það ber heldur ekki vott um að hæstv. viðskrh. leggi mikið upp úr að hafa gott samstarf eða samráð við starfsmenn bankanna við þessa breytingu þegar allar tillögur starfsmanna, bæði innan Sambands ísl. bankamanna og Starfsmannafélags Landsbankans og Búnaðarbankans eru algerlega hunsaðar af meiri hlutanum og starfsmenn útilokaðir frá undirbúningi málsins. Allar tillögur minni hlutans um að tryggja betur hlut starfsfólk við þessa breytingu voru felldar sem lýsir enn og aftur hug stjórnarflokkanna til starfsmanna og stéttarfélaganna í landinu. Ég vil, herra forseti, í lokin mæla fyrir brtt. sem ég flyt við 3. umr. málsins ásamt hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni og hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur. Starfskjör stjórnenda bankanna hafa verið nokkuð til umræðu á liðnum vetri í tilefni tveggja fyrirspurna sem hæstv. viðskrh. hefur svarað þar að lútandi. Í kjölfar þess fluttu m.a. nokkrir þingmenn þingflokks jafnaðarmanna till. til þál. um að starfskjör bankastjóra verði ákveðin af kjaranefnd. Sú tillaga fæst að öllum líkindum ekki afgreidd fyrir þinglok. Þess vegna viljum við láta reyna á það nú við lokaafgreiðslu frv. um ríkisbankanna þegar rekstrarformi bankanna verður breytt, að þá verði tækifærið notað og öll starfskjör bankastjóra og staðgengla bankastjóra, aðstoðarbankastjóra og forstöðumanna komi til endurskoðunar. Ég tel að í þeim umræðum sem hafa farið fram um starfskjör bankastjóra hafi komið fram almennur vilji þingmanna til að taka á kjörum bankastjóranna og stjórnenda bankanna. Einnig kveður brtt. á um að seta þessara aðila fyrir hönd hlutafélaganna í stjórnun annarra fyrirtækja eða stofnana skuli talin hluti af almennri starfsskyldu þeirra en þeir fái ekki sérstaklega greitt hundruð þúsunda fyrir nefndar- eða stjórnarsetu sem þeir gegna í vinnutíma bankastjóra. Ég vil spyrja hæstv. viðskrh. einnig um það hver sé skoðun hans á því hvort hann telji ekki að fella eigi önnur kjör sem bankastjórarnir hafa fyrir setu í stjórnum og nefndum, sem þeir inna af hendi í vinnutíma sínum, inn í þá greiðslu sem bankastjórarnir fá greitt fyrir starf sitt sem bankastjórar. Það er einnig full ástæða til, í ljósi þeirra upplýsinga sem fram hafa komið um ferða- og dvalarkostnað og bifreiðahlunnindi þeirra, sem ég hélt satt að segja að búið væri að færa í annað horf, að það verði tekið til endurskoðunar og þessar greiðslur verði færðar í sama horf og gengur og gerist varðandi aðra ríkisstarfsmenn, en í brtt. er kveðið á um að ferða- og dvalarkostnaður, bifreiðahlunnindi og fleira skuli vera þau sömu og annarra bankastarfsmanna. Í svari viðskrh. við fyrirspurn á Alþingi fyrir nokkrum mánuðum um áform ráðherrans um endurskoðun og breytingu á starfskjörum bankastjóranna kom fram að það væri ekki á færi ráðherra að hafa beint boðvald gagnvart bönkunum nú. Þessi mál væru í höndum bankaráðanna en efnislega var svar hans á þá leið að þegar búið væri að breyta bönkunum í hlutafélög sköpuðust aðstæður til breytinga og endurskoðunar á starfskjörum stjórnenda bankanna. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra um það vegna þess að mér fannst svör hans síðar, þegar kom fram önnur fyrirspurn um starfskjör bankastjóranna, vera óljósari um það hvort hæstv. ráðherra hygðist fylgja því eftir að kjör bankastjóranna yrðu endurskoðuð. Þegar þessi fyrirspurn kom fram á Alþingi, sem var um hagsmunatengsl og stjórnargreiðslur, þá fannst mér satt að segja mjög lítið hægt að ráða af svörum hæstv. viðskrh. hvert hann vildi stefna í þessu efni og því spyr ég hann um það hér og nú. Ég tel rétt að Alþingi móti ákveðna stefnu um hvernig starfskjörunum verði háttað og þess vegna er þessi tillaga flutt. Ég vil líka spyrja um það í lokin, herra forseti, hvort hæstv. viðskrh. muni beina því til Samkeppnisstofnunar að kannað verði hvort um óeðlileg hagsmunatengsl er að ræða varðandi setu stjórnenda bankanna í stjórnum og fyrirtækjum tengdum bönkunum, en það mátti lesa úr svari hæstv. ráðherra þá að Samkeppnisstofnun hefði ekki skoðað þennan þátt málsins en full ástæða væri til að gera það. Þess vegna spyr ég um það í lokin, hvort hæstv. ráðherra muni beita sér fyrir því að Samkeppnisstofnun fari ofan í þau mál sem lúta að hagsmunatengslum í þeim nefndum og stjórnum og fyrirtækjum tengdum bönkunum sem stjórnendur bankanna sitja í.