Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JPálm) : Þá er fundur settur í sameinuðu þingi, og verður tekið fyrir eina málið, sem á dagskrá er, sem er till. til þál. um vantraust á ríkisstj. Það er útvarpsumræða, eftir kröfu flm. Í kvöld verður ein umferð, klukkutíma ræða fyrir hvern flokk. Röð flokkanna verður þessi: Framsfl., Sjálfstfl., Sósfl. og Alþfl. Fyrstur tekur til máls hv. 1. flm., þm. Str.

Flm. (Hermann Jónasson) : Það mun mörgum þykja eigi að ósekju, að borið sé fram og rætt hér á Alþ. vantraust á hæstv. ríkisstj. Ein ástæðan af mýmörgum og nærtækust eru sjálf þingstörfin. Aðalblað Sjálfstfl. sagði með nokkru rembilæti, er þinghald hófst í haust, er leið, að þingstörf mundu ganga fljótt, þingið verða stutt vegna hins farsæla samstarfs. Með vinnubrögðum þingsins, góðum eða lélegum, dæmdi stjórnin sig sjálf, sagði þetta stjórnarblað. - Þinginu átti að ljúka fyrir jól. Það hefur alltaf átt að ljúka því síðan fyrir hver mánaðamót. Þegar vantraustið var lagt fram, ákvað stjórnarliðið, að nú skyldi öllum þingstörfum lokið fyrir páska, nema vantraustinu. Þetta átti að sýna landsmönnum og sanna í verki, að Framsfl. hefði tafið þingstörfin fram yfir hátíðina. En þegar stjórnarliðið rölti heim til sín kl. 12 aðfaranótt skírdags, var það ekki aðeins lotlegt og syfjulegt, heldur og sneypulegt, því að 20–30 þingmálum, er það ætlaði að afgreiða, var enn ólokið. Enn einu sinni mistókust vinnubrögðin og herbragðið við Framsfl. fór í hundana. Er nú svo komið, að reglulegt Alþingi 1945 stendur fram á sumar 1946. Ofan á þennan eindæma seinagang og þar af leiðandi fjársóun kemur svipurinn á öllu þinghaldinu. Valdi forseta sameinaðs Alþingis er misbeitt til þess að stöðva mál í miðri atkvæðagreiðslu, er sýnt þykir, að hún gengur á móti ríkisstj., sbr. þál. til að afstýra því, að menntmrh. hækkaði útvarpsgjöldin. Því er misbeitt til að koma í veg fyrir, að mál óþægileg ríkisstj. fáist tekin á dagskrá og rædd. Má þar nefna till. Gísla Sveinssonar alþm. um flugvellina og þál. mína um herstöðvamálið, till. mína um rannsókn á nazistastarfsemi hér á landi o. fl. Munu allir greindir og hugsandi menn skilja, hvílíkur háski þingræðinu er búinn, er ríkisstj. hélzt uppi það athæfi að kjósa forseta, sem hún getur til þess notað að vild að troða á þeim frumrétti Alþingis að ræða landsmál, vegna þess að ríkisstj. telur sér þau óþægileg eða jafnvel tilveru sinni hættuleg. En í samræmi við þetta eru vinnuaðferðir formanna í einstökum þingnefndum. Þeir hafa verið látnir misbeita aðstöðu sinni til þess að koma í veg fyrir, að mál, sem send eru þingnefnd, kæmu þaðan aftur, sbr. jarðræktarlagafrv. - Þannig eru þingstörfin öll saman ofin af seinagangi og rangsleitni. Þessi ríkisstj. lofaði miklu, en efndir loforðanna standa í öfugu hlutfalli við lengd þingsetunnar. Ríkisstj. lofaði alveg sérstaklega að beita sér fyrir hagstæðum afurða- og milliríkjasamningum. Efndir eru þannig, að utan Moskvu-ferðar Einars Olgeirssonar hafa næstum allan tímann eftir styrjöld verið aðeins tveir menn öðru hverju á meginlandi Evrópu til þess að vinna íslenzkum vörum markaði. Þannig eru vinnubrögðin á því tímabili, sem allra mest er undir komið, að vörur okkar séu kynntar að nýju. En Norðmenn hafa umboðsmenn í hverju landi og öllum stærri borgum til þess að opna norskum vörum markaði í samkeppni við okkur. Með vitund og vilja ríkisstj. eru hins vegar tugir manna úti um allt til að kaupa inn alls konar glingur og glysvarning. Sendur er fjöldi fulltrúa á ýmsar ráðstefnur. Þeir voru sjö á flugmálaráðstefnunni. Svo augljós og óverjandi er trassaskapurinn og mistökin í þessum þætti utanríkismálanna, að kommúnistar þora ekki að reyna að verja þau. Þeir hafa þvert á móti reynt að koma af sér ábyrgð á sofandahættinum með þeim kattarþvotti að lýsa yfir í Þjóðviljanum, að vinnuaðferðir ríkisstj. í markaðsmálunum væru óþolandi. Þeir hafa og látið ráðherra sinn, Áka Jakobsson, lýsa hinu sama yfir hér á Alþingi. Samningarnir við Svíþjóð eru enn eitt dæmið. Þegar átti að senda fulltrúa til að semja við Svíþjóð, neituðu kommúnistar, að Stefán Jóhann eða Arent Claessen færu. Ef aðrir væru valdir, töldu hinir ráðherrarnir það móðgun við Stefán og Claessen. Niðurstaðan varð sú, að engir voru sendir í tæka tíð til að semja við Svía. Fulltrúa Íslands í Stokkhólmi var seint og síðarmeir falið að reyna að fá samningana frá síðasta ári framlengda, en tókst það ekki. Þegar Svíar höfðu lokið við að gera samninga við aðrar þjóðir fyrir árið 1946–`47, um sölu á timbri, tilbúnum húsum og öðrum vörum, sem okkur vanhagar mest um, þá loksins er sendur maður til að reyna samninga. Afleiðingar þessa eru meðal annars timburskortur, er þegar hefur valdið stórtjóni. Hvernig hefur ríkisstj. staðið við stóru loforðin í húsnæðismálunum? Hún hefur setið og haldið að sér höndum hátt á annað ár, vitandi það, að spekúlantar hafa fengið byggingalóðirnar hjá bænum og setið fyrir kaupum á byggingarefni, síðan keypt upp vinnuaflið, byggt og byggt og selt og selt - með gegndarlausri okurálagningu. Fáir menn eru þessari atvinnugrein kunnugri en tveir af ráðherrunum. Nú er verðþenslan og okrið á húsbyggingunum komið á það stig, að ýmsir telja, að þótt nægilegt sé af húsum í smíðum í Reykjavík, hafi fólk ekki efni á að búa í þessum nýju húsum. Ársleigan fyrir tvö herbergi og eldhús er nú 5–6 þús. kr. og fyrir 3 herbergi og eldhús 9–10 þús. kr. samkvæmt mati sjálfrar húsaleigunefndarinnar, enda hefur byggingarkostnaður sexfaldazt síðan fyrir styrjöld. Sigfús Sigurhjartarson sagði í útvarpsræðu fyrir bæjarstjórnarkosningarnar í vetur, að auðvelt hefði verið að koma húsnæðismálunum í gott lag, ef skipulagi hefði verið komið á vinnuaflið, úthlutun lóða og sölu byggingarefnis. Þetta er rétt. En það er um leið ægilegur dómur yfir ríkisstj. Þúsundir manna, sístækkandi hópur, sem beint eða óbeint býr við þessa ríkisstjórnarhúsaleigu, horfir fram á örbirgð. Þetta fólk verður margt að spara til hins ýtrasta, til þess að geta komizt af. Braskararnir, sem unnið hafa í skjóli ríkisstj., sitja ósýnilegir við borð þúsunda manna í hinum nýju, dýru húsum og éta þar af hvers manns diski, ef til vill í áratugi, en víðs vegar um allt land verður fólk að hýrast í hreysum, vegna skorts á byggingarefni og fagmönnum, sem húsabraskararnir hafa hvort tveggja sogað til sín. - Þegar sýnt var, að ríkisstj. gerði ekkert, lagði ég fram af hálfu míns flokks frv. um húsbyggingar. Löngu síðar flutti ríkisstj. frv. um sama efni með nokkrum breyt. og stórskemmdum að því er snertir réttindi byggingarsamvinnufélaga. Þessi lög koma því eftir dúk og disk og eru stórgölluð. Þá er framkvæmd ríkisstj. á siglingamálum og strandferðum. Í stað þess að flytja vörur frá útlöndum beint til hafna víðs vegar um land, sem er sanngirniskrafa þeirra, er úti um land búa, er vörunum hrúgað saman í Reykjavík með ærnum aukakostnaði og án þess að höfð sé fyrirhyggja um skipakost til þess að flytja vörur á hafnir úti um landið. Í blaðinu „Dagur“ var nýlega skýrt frá því, að flutninga- og farþegaskip hefði ekki komið .til höfuðstaðar Norðurlands í mánuð. Eimskip hafði sent skip til Siglufjarðar nýlega með múrsteina í síldarverksmiðjur, en ekki mátti það sinna neinum öðrum aðkallandi flutningum. Horfir nú víða til vöruþurrðar úti um landið, auk margs konar annarra óþæginda, vegna þessa óþolandi sleifarlags ríkisstj. á strandferðunum. En þessa sömu daga birtist grein í Morgunblaðinu um strandferðir líklega betri spegilmynd af hugsunarhætti stjórnarliðsins en ætlazt var til. Þar er sagt, að taka verði Esju í millilandasiglingar, þegar hún kæmi úr viðgerð. Það þurfi svo margir að skreppa til útlanda, að hrein fásinna sé að nota lúxusskip til að flækjast kringum landið fyrir fáeinar útkjálkahræður. Það eigi að nota minni skip handa þessu fólki úti um land, enda geti það ferðazt í bílum og í flugvélum. Önnur eins gegndarlaus fyrirlitning og fram kemur í þessari Morgunblaðsgrein og í framkvæmdum ríkisstj. sjálfrar á strandferðunum hefur fólkinu úti um land tæpast verið sýnd síðan stjórnin varð innlend. Þessari ríkisstj. hafði verið bent á og raunar lagt fyrir hana í till. utanrmn. að sérmennta íslenzka menn til þess að taka við rekstri flugvallanna, er herinn hverfur héðan. En til þess þarf marga sérmenntaða menn. En þrátt fyrir allt skraf um brottflutning herliðsins, sem allir sæmilegir Íslendingar vilja, að hverfi héðan, eigum við enn ekki nándar nærri nóg hæfra manna til að annast rekstur vallanna. Þó höfum við samið við erlenda aðila um lendingu á flugvöllunum og erum því skuldbundnir til að reka þá. Nú, þegar enski herinn kveður, verða kommúnistar, sem stjórna flugmálunum, að biðja 200 enska hermenn að vera hér kyrra til þess að unnt sé að reka flugvellina svo að viðunandi sé. Þannig er þá ráðslagið og fyrirhyggjan. Ríkisstj. er svo önnum kafin að loka fyrir innflutning á salti frá Spáni, aðalmarkaðslandi okkar fyrir styrjöld, að hún hefur ekki tíma til að sinna smámálum. Þó eru horfur á því sums staðar, að fiskurinn, sem sjómenn okkar draga á land, grotni niður eða róðrar stöðvist vegna saltleysis, sem ekki var fyrirhyggja um að kaupa til landsins. Ekki ætti þó stj. að skorta aðstoðarmenn. Hún hefur skapað 30–40 nefndir, flestar hálaunaðar, síðan hún tók við völdum. Embættismönnum hefur fjölgað svo gegndarlaust, að engin dæmi eru til slíks. Ef Alþingi afgreiðir ný 1ög, er ætíð séð fyrir því um leið, að til væri talsvert af feitum embættum. Nú síðast lög um tunnuverksmiðju, auðvitað undir sérstakri stjórn, en ekki undir stjórn síldarútvegsnefndar. Lög um niðursuðuverksmiðju ríkisins, ekki rekin af stjórn síldarverksmiðjanna, heldur auðvitað undir sérstakri nýrri stjórn. Ný nefnd er skipuð til þess að sjá um byggingu síldarverksmiðja - hingað til í verkahring stjórnar verksmiðjanna. Fróðir menn telja, að fámennustu flokkarnir séu að komast í þrot með menn í embætti og nefndir, þrátt fyrir góðan vilja og mörg störf á hvern mann. Ég vík aftur að loforðum ríkisstj. Hún lofaði því að afgreiða fyrir kosningarnar nú í sumar endurbætta og fullkomna stjórnarskrá. Það voru skipaðar tvær nefndir. Sérfræðingur var sendur viða um lönd til að kynna sér og gefa nefndinni skýrslu um helztu stjórnarskrár veraldar. Það er meira en hálft ár síðan sérfræðingurinn kom heim, en enginn hefur séð neina skýrsluna ennþá, og mundi hann sjálfsagt hafa gefið hana, ef ríkisstj. hefði viljað. Á þetta loforð ríkisstj. eða efndir þess er ekki minnzt lengur. Þegar ég bar fram frv. um breyt. á stjskr., er heimilaði að kalla saman sérstakt stjórnlagaþing til þess að setja lýðveldinu nýja stjskr., fékkst það ekki rætt, sem mun einsdæmi í þingsögunni um frv. til stjórnlagabreytingar. Og þó er þetta enn þá ósæmilegra og lítilmannlegra, þegar þess er gætt, að stjórnarflokkarnir lofuðu þjóðinni því að afgreiða stjórnarskrármálið á þessu þingi. Almenn tryggingalöggjöf hefur nú verið samþ. Deildar munu verða meiningar um, hve fullkomin hún er eða réttlát. Úr frv. voru í meðförum Alþ. felldar niður að miklu leyti ekknatryggingar og vísir til atvinnutrygginga alveg. Jafnaðarmenn segjast hafa orðið að ganga að þessum kostum til þess að fá sjálfstæðismenn til að samþykkja löggjöfina. En það er enn eitt sýnishornið af heilindum stjórnarsamstarfsins, að nú hafa kommúnistar sett alla áróðursvél sína í gang til þess að sannfæra landsfólkið um, að jafnaðarmenn hafi fórnað ekknatryggingunum og atvinnutryggingunum fyrir þann kaupskap við Sjálfstfl., að lögin yrðu þannig úr garði gerð, að jafnaðarmenn réðu framkvæmd tryggingalaganna og gætu notað þær sem flokkstæki og skipað allan embættismannaskara trygginganna í embætti um allt land. Þannig eru vinnubrögð kommúnistanna. Væntanlega upplýsist í þessum umræðum, hvernig þessu er háttað. Áður en ég minnist á nýsköpunina, verð ég að undirstrika þann gagngerða skoðanamun og ágreining, sem er og verið hefur milli Framsfl. og stjórnarflokkanna síðan 1942, um verðþensluna og fjármálastefnuna. Okkur framsóknarmönnum hefur alltaf verið ljóst, að auðvelt er með verðbólgu að skapa falska velmegun og láta allt fljóta meðan á styrjöldinni stóð og eftir hana meðan þjóðirnar voru að seðja vöruhungrið. En við álítum þessa verðþenslustefnu stjórnarflokkanna síðan 1942 ábyrgðarlausa og óverjandi, vegna þess að með því er þjóðin með sjálfskaparvíti leidd út í stöðvun framleiðslunnar, atvinnuleysi og allar hörmungar þess undireins og verðfallið kemur, í stað þess að miða fjármálastefnuna við að afstýra þessu. En á þessu sviði er ríkisstj. langt á undan tímanum. Hún telur það nú þegar til sigra, að vegna feitmetishungurs erlendis eru í svipinn góðar horfur á háu verði fyrir lýsi og síldarafurðir. En hún hefur neyðzt til að taka ábyrgð á verði saltfisks, hluta af verði freðfisks, láta ríkið taka skip á leigu til að flytja ísfiskinn á markað erlendis, eftir að eigendur skipanna höfðu neyðzt til að hætta vegna taprekstrar. Hún hefur enn fremur orðið að taka ábyrgð á greiðslu útflutningsvara til sumra þjóða til þess að geta selt vöruna við nægilega háu verði, svo að framleiðslan fljóti. Allt þetta hefur þegar gerzt, til þess að afstýra stöðvun framleiðslunnar, áður en til verðfalls hefur komið og þrátt fyrir vöruhungur erlendis og hæsta eftirstríðsverð sökum þess. Enn virðist ríkisstj. þó ekki sjá né skilja, að hún stefnir til skipbrots. Um endurnýjun framleiðslunnar var og enginn ágreiningur. Það var heldur enginn ágreiningur um það milli Framsfl. og stjórnarflokkanna að leggja til hliðar 300 milljónir í erlendum gjaldeyri til þess að kaupa svokallaðar nýbyggingarvörur. En um framkvæmdina var ágreiningur. Þegar stjórnarsamningurinn var gerður 1944, töldu núverandi stjórnarflokkar enn ekki nauðsyn að sinna dýrtíðarmálum. Það er satt og rétt, sem Morgunblaðið sagði um þetta í forustugrein 17. febr. s. l. Ég les það orðrétt: „Þetta varð til þess, að Framsókn skarst úr leik. Hún neitaði allri samvinnu í ríkisstjórn, ef ekki yrði byrjað á því að leysa dýrtíðarmálið.“ Lausn á því máli töldum við framsóknarmenn, að mundi öllu öðru fremur og það eitt vekja vilja og áhuga einstaklinga og félagsheilda til að leggja fjármuni í ný framleiðslutæki og skapa grundvöll undir heilbrigða nýsköpun, örugga framleiðslustarfsemi og velmegun þjóðarinnar. Framsfl. vildi, að gerður yrði útreikningur og áætlun um búskap þjóðarinnar og hvaða framleiðslutæki bæri að kaupa. Framsfl. vildi, að hið opinbera aðstoðaði einstaklinga og bæjarfélög við útvegun hagkvæmra lána, með leiðbeiningum sérfróðra manna við kaup á tækjum og endurnýjun framleiðslunnar, en hið opinbera tæki ekki af þeim ráðin og ríkið gerðist forsjá þeirra. Núv. ríkisstj. hefur þverbrotið allar, þessar reglur. Í stað þess að stöðva dýrtíðina hefur hún sífellt aukið hana. Í stað þess að vinna að framkvæmdum samkv. áætlun veldur ríkisstj. beint og óbeint vaxandi handahófsframkvæmdum og glundroða, þar sem vinnuaflinu er ofþyngt, sbr. nú síðast byggingu 15 millj. kr. útlendingahótels meðal margs annars. Í stað þess að láta einstaklinga og bæjarfélag hafa forgönguna, velja og ráða í aðalatniðum, tók ríkisstj. af þeim ráðin. Ríkisstj. kaupir 30 nýja togara við allt að tvöföldu verði, eftir því sem enskir útgerðarmenn sögðu þm. Barð. Þetta eru gufutogarar, en ýmsir sérfróðir menn töldu, að ekki væri áhorfsmál, að kaupa bæri dieseltogara, sem eru miklu sparneytnari. Þannig togara kaupa nú franskir útgerðarmenn. Líkur benda því til, að þessi nýsköpun sé þegar úrelt. Þessi flausturslegu kaup afsakaði ríkisstjórnin með því, að ef þessu boði væri ekki, mundi ekki hægt að fá skip smíðuð næstu árin. Það er fullsannað, að þessi staðhæfing var röng. Sumir einstaklingar hafa þegar keypt skip, aðrir hafa tilboð á hendinni. Það mun og rétt, sem atvmrh. upplýsti, að í skipasmíðastöðvum í Ameríku er þegar atvinnuleysi. - Einstaklingar fást ekki til að kaupa nema 12 þessara togara þrátt fyrir mikla eftirgangsmuni, framboð lögboðinna kjaralána og afskriftir með skattafríðindum. Til þess að koma hinum togurunum út og í rekstur bæjarfélaga verður ríkisstj. að láta meiri hluta sinn á Alþingi lögbjóða Landsbankanum að lána kaupendunum mestallt andvirðið og ríkið taki byrgðina á lánunum. Af 35 bátum, sem ríkisstj. hljóp til að semja um smíði á, er enn enginn seldur. Einstaklingar hafa síðan samið um smíði á allmörgum bátum erlendis, og kosta þeir allt að helmingi minna. Ríkisstj. hætti þá við smíði 8 bátanna, sem samið hafði verið um við Landssmiðjuna - ríkisfyrirtæki. Annars staðar er ríkið bundið við samningana og er þegar fyrirsjáanlegt milljónatap á þeim, án þess að skipasmíðastöðvarnar græði. Við Íslendingar erum svo heppnir að eiga margt ágætra skipasmiða, sem eru fyllilega jafnokar erlendra skipasmiða og færir um að standast samkeppni við þá. En nú leita landsmenn kaupa á skipum erlendis, því veldur verðmismunurinn. En hann stafar eingöngu af þeim aðstöðumun, að erlendis er verðbólgu haldið í skefjum. Hér er verðþensla ríkisstjórnarinnar að koma enn einni atvinnugrein innlendri á kné, þeirri iðngrein, sem átti það sízt skilið og þjóðarnauðsyn er að efla sem allra mest. Hér verð ég aðeins að minnast á gjaldeyrismálin. Ríkisstj. hefur tekizt að eyða gjaldeyriseign þjóðarinnar með furðulegum hraða. Af nýbyggingarpeningunum hafa þegar verið veitt gjaldeyrisleyfi fyrir 230 millj. Eftir eru í dollurum um 70 millj. kr. En þá stenzt það á endum. Við eigum ekki einn einasta dollara, sem ekki er þegar búið að ráðstafa, nema afgang þessara nýbyggingarpeninga. Fyrir þessu hef ég fengið sannanir, enda fyrir nokkru svo vitað orðið, að Þjóðviljinn 10. þ. m. segir orðrétt: „Nú er svo komið, að dollarainnstæðurnar eru búnar nema það, sem lagt hefur verið á nýbyggingarreikning.“ Enn segir Þjóðviljinn, að þó sé haldið áfram að leyfa innflutning á alls konar óþarfa og drasli fyrir dollara. Heildsalar og aðrir braskarar heimta og yfirmaður utanríkisviðskiptanna og viðskiptaráðherra, Pétur Magnússon, lætur undan.“ Dáfögur lýsing á stjórnarfari stjórnarflokkanna og samstarfinu á því heimili. Það er nú ekki unnt að kaupa næstum neitt af matvörum og ýmsum öðrum nauðsynjavörum nema gegn greiðslu í dollurum. Nýlega skipaði ríkisstj. að taka milli 10 og 20 millj. kr. af dollurum nýbyggingarráðs til þess að greiða eyðsluvörur, þar á meðal 15 lúxusbíla handa ríkisstj. og liði hennar. Það er því þegar hröðum skrefum lokið að eta upp til kaupa á eyðsluvörum það, sem Alþ. lagði til hliðar í dollurum til að kaupa fyrir nýrbyggingarvörur. Auk þess þurfa námsmenn vestra verulega fúlgu til þess að komið verði í veg fyrir, að þeir þurfi að hætta við námið í Bandaríkjunum. En svo upplýsir Ólafur Friðriksson það í Alþýðublaðinu, að við höfum selt til Danmerkur fyrir danskar krónur eða pund, sem lítið fæst keypt fyrir í bráð, vörur, sem við höfum borgað fyrir með dollurum. Nemur þetta minnst 16 millj. kr. Borið er fyrir að vörur þessar hafi ekki verið okkur nógu hentugar. Hvers vegna var þá leyft að flytja þær inn? En þessi umsetning kvað gefa mjög álitlegan verzlunargróða. Og gæðingar ríkisstj. fá keypta dollara til þess að geta flutt fé sitt úr landi og þegar heildsalar eru látnir skila sannanlegum ólöglegum gróða sínum, skila þeir honum í íslenzkum krónum, þótt verulegur hluti gróðans sé í dollurum og geymdur erlendis sem inneign í dollurum. Ég kem þá að herstöðvamálinu. Gangur þess er þannig í stuttu máli: Bandaríkin biðja um herstöðvar á Íslandi um langan tíma síðastliðið haust. Ríkisstj. var ósammála og eftir langa mæðu sendi hún Bandaríkjastjórn furðulegt svar, sem mátti skilja á marga vegu. Óskiljanlegt svar var það eina, sem hún gat komið sér saman um. Stjórn Bandaríkjanna svaraði og kvaðst skilja svarið sem jákvætt um herstöðvar um langan tíma. Forsrh. svaraði þá að nýju og sagði, að ekki mætti skilja svar sitt þannig. Síðan fær þingið eða þjóðin ekkert um málið að vita. En ýmislegt hefur þó kvisazt. Vitað er, að Bandaríkjastjórn sendi nýtt svar og bað um að samtöl hæfust, til þess að hvor þjóð gæti sett fram sín sjónarmið og komizt að einhverri niðurstöðu. Þegar kommúnistar fengu að vita þetta, gerðu þeir flokkssamþykkt um að rjúfa stjórnarsamstarfið, ef forsrh. yrði við þessari ósk Bandarlíkjastjórnar - og þetta tilkynna þeir honum. - Kommúnistar neyddu því ráðherrann til þess að velja um tvennt: að taka enga afstöðu eða missa ráðherratign. Nú voru góð ráð dýr. Forsrh. snýr sér til Bandaríkjastjórnar, aðallega fyrir milligöngu sendiherrans í Washington, bróður síns, og biður hana í guðanna bænum að taka þennan kaleik frá sér fram yfir kosningar. Með hvaða móti ráðherrann fær málinu frestað, er ekki nægilega upplýst enn þá til þess að um það verði rætt að sinni. En forsrh. virðist þó hafa gert sér ljóst, að hann var byrjaður á hættulegum og ósæmilegum vinnubrögðum bak við þjóðina og Alþ., sem átti setu þessa sömu daga, því að um það sama leyti fær hann samþ. á ráðherrafundi með samhljóða atkvæðum, að málinu og öllum skjölum þess skuli haldið leyndu fyrir þingi og þjóð. Þetta síðasta hneyksli varð uppvíst fyrir fáum dögum. Einn stúdentinn á stúdentafundinum, Jóhannes Elíasson, sýndi fram á, að kommúnistar væru samsekir um leyndina með því að sitja í ríkisstj. og styðja hana. Þeir gætu hvenær sem þeir vildu, rofið leyndina með því að hóta að segja af sér og hætta að styðja þessa stjórn. Ráðherrar kommúnista urðu þá svo smeykir, að þeir hlupu á sig og birtu yfirlýsingu í Þjóðviljanum þess efnis, að þeir hefðu innan ríkisstj. beitt sér gegn leyndinni, - sem er vitanlega engin afsökun. En þá var það, að ráðherrar jafnaðarmanna gáfu yfirlýsingu um það í Alþýðublaðinu, að allir ráðh. hefðu samþykkt leyndina á ráðherrafundi fyrir jól. Þjóðviljinn át þá ofan í sig fyrri yfirlýsingu ráðherra sinna - og kommúnistakempurnar kváðu hafa beðið um, að ekki yrðu fleiri yfirlýsingar um þetta birtar. - En við vitum meira. Hér á Alþ. lýsti forsrh. yfir því í vetur, að gefnu tilefni, að her Bandaríkjanna hefði fullan rétt til að dvelja hér. Allir ráðh. voru viðstaddir og samþykktu þetta með þögninni. Málið tekur nú að skýrast, þótt margt sé þar í myrkrunum hulið. Forsrh. vinnur sér til pólitísks lífs að gera ekkert í herstöðvamálinu opinberlega. Kommúnistar samþykkja, að hann fái málinu frestað með leynilegum aðgerðum samtímis og Alþingi á setu. Í ljós kemur síðan, að herinn er hér með samþykki allrar ríkisstj. Kommúnistar samþykkja, að haldið skuli leynd yfir öllu saman. Kommúnistar fá hins vegar þá aðstöðu að rægja Bandaríkin daglega vegna dvalar hersins og í skjóli leyndarinnar. Í erlendum blöðum birtist ógrynni af furðulegum sögum um málið. Þetta tínir Þjóðviljinn saman og í skjóli óvissunnar notar hann það til þess að blása að glóðum tortryggni og óvildar til Bandaríkjanna. Dvöl herliðsins í landinu og leyndin er þeim ekkert atriði nema sem ákjósanlegt vopn í áróðurssókn að settu marki. Þess vegna hafa þeir óbeint og beint samþykkt hvort tveggja: Það markmið kommúnista að kveikja og kynda úlfúð og tortryggni meðal Íslendinga og Engilsaxa getur engum dulizt lengur. Bretar kaupa um ¾ af öllum okkar útflutningsvörum. Í blöðum kommúnista birtist látlaust níð um Breta. Í sama eintaki kommúnistablaðsins og hrósað er happi yfir því, að Bretar hafi þá vikuna keypt fisk héðan fyrir 6–10 millj. kr., er brezka stjórnin rægð. Bretar hafa hér þó engar herstöðvar og æskja engra. - Það, sem Íslendingum er lífsnauðsyn, er náin samvinna við Engilsaxa og Norðurlandaþjóðirnar og sérstakt samstarf við Engilsaxa um öryggismál Íslands án þess að hér sé erlendur her. Vinnubrögð kommúnista, að kynda bál úlfúðar og tortryggni milli Íslendinga og þessara sjóða, hafa það markmið að koma í veg fyrir þá vináttu, er slíkt samstarf þarf að byggjast á, og ástæðurnar vita allir landsmenn, sem vilja vita um þær. Þessi háskalega iðja er rekin í skjóli forsrh., í skjóli blaðs hans, til þess að hann fái að sitja í stólnum og halda leynd yfir því, senn gerzt hefur, þar á meðal þætti sjálfs sín. - Heiðarleg vinnubrögð, drengileg og djörf í utanríkismálum er eina vörn og vígi smáþjóðar. Glati hún sæmd sinni meðal þjóðanna, brýtur hún þar með niður allar varnir, og það er hætt við, að hún glati þá sjálfstæðinu um leið. En gerir ríkisstj. sér þess grein, að það er þetta, sem kann að vera að gerast? Framkoman í herstöðvamálinu er orðin vansæmandi bæði út á við og inn á við. Það nálgast senn naprasta háð að tala um lýðræði í landi, þar sem ríkisstj. sjálf bindur fyrir augu Alþ. og þjóðarinnar í stærsta vandamáli hennar og gefur þannig ábyrgðarlausum æsingamönnum tækifæri til að gera það að aðaliðju sinni og áhugamáli nú um skeið að toga þjóðina og teygja af réttri leið -, frá sjálfri sér til austurs eða vesturs. Til þess að bjarga eigin lífi í bráð leynir ríkisstj. þjóðina málavöxtum í örlagaríkasta máli hennar og gefur þeim, sem virðast hafa minnsta samvizku í sjálfstæðismálum Íslendinga og versta, langþráð tækifæri til að leika sér með fjöregg þjóðarinnar og blekkja hana í þeirri gerningaþoku, sem ríkisstj. sjálf hefur búið til utan um þetta herstöðvamál. En um hvaða mál á þjóðin annars að fá að vita, ef ekki stærsta vandamál sitt. Til hvers eru kosningar, og hvers vegna eru þær kallaðar æðsti dómstóll þjóðarinnar, ef kjósendur fá ekkert að vita um málin, sem þeir eiga að dæma í? Væri það ekki fjarstæða og frekleg móðgun við dómara að skipa honum að dæma í máli án þess að þekkja málavöxtu? Það er þetta, sem ríkisstj. býður þjóðinni. Ég álít það mjög hættulegt, vegna þess að mér finnst það sýna sljóvgun eða vanþroska hjá þjóðinni, ef hún þolir þá stjórn, sem beitir hana slíkum vinnubrögðum. Ég hef rakið vinnuaðferðir og stefnu ríkisstj. í fáeinum málum. Mörg fleiri munu verða nefnd. Síðan skera atkvæði úr um vantraustið. Kemur þá í ljós, hverjir þm. ætla sér að ganga til kosninga undir merkjum þessa stjórnarsamstarfs, undir fána stjórnarstefnunnar og framhaldi þeirra vinnubragða, sem þessi ríkisstj. hefur sýnt og vænta má meðan henni endist aldur. Töldum við framsóknarmenn nauðsyn til bera, að þetta lægi ljóst fyrir öllum landsmönnum áður en þingi er slitið og kosningabarátta hefst.

Forseti (JPálm) : Þá hefur hv. þm. Str. lokið máli sínu. Næstur tekur til máls hv. þm. Mýr., Bjarni Ásgeirsson, og talar einnig af hálfu Framsfl.



Herra forseti. Það hefur lengst af verið talið hafið yfir allar deilur, að undirstaða að lífi og afkomu íslenzku þjóðarinnar væri framleiðsla hennar á landi og sjó, þ. e. landbúnaður og sjávarútvegur. Gengi þessara höfuðatvinnuvega þjóðarinnar ætti því að vera öruggt vitni þess hverju sinni, hvort atvinnulíf þjóðarinnar er heilbrigt eða sjúkt, og vitneskjan um það, hvert horfir um afkomu þeirra, að vera óbrigðult leiðarmerki um það, hvort rétt er stefnt í atvinnumálunum. Ef framleiðsla til lands og sjávar tekur að lamast fyrir hallarekstur og fjárþröng, er þjóðarafkoman í voða, jafnvel þótt blómlegt athafnalíf á öðrum sviðum þjóðfélagsins geti um stund bent til velmegunar og uppgangs með þjóðinni. En slík starfsemi verður endaslepp, þegar málum er þannig komið. Hún er þá eins og afskorin jurt, sem getur lifað og blómstrað í vatnsglasi um stund, en hlýtur að visna og falla áður en varir, af því að hún vex ekki af þeirri rót, sem ein er fær um að gefa henni varanlega næringu. Hvernig er nú ástatt með þjóðinni í þessum efnum? Athugum fyrst sjávarútveginn, sem er undirstaða að þjóðaraðdráttum og utanríkisviðskiptum og talinn hið græna tré ríkisstj. Framan af styrjöldinni var sú starfsemi í miklum uppgangi. Hið erlenda markaðsverð varð brátt mjög hagkvæmt. Útvegurinn færðist í aukana, þrátt fyrir margvíslega aðra örðugleika. Hver fleyta var mönnuð og nýjar smíðaðar. Fjárhagsafkoma útvegsins umskapaðist á skömmum tíma til hins betra, og fiskimannastéttin varð tekjuhæsta stétt landsins, sem og maklegt var. Þannig gekk um skeið. Hvernig horfir svo þessum málum við nú? Allt til þessa hafði fiskverðið verið svipað og fór lengi fremur hækkandi. Er þá ekki uppgangur sjávarútvegsins enn hinn sami og í upphafi styrjaldarinnar? Það er bezt að láta staðreyndirnar tala. Fiskiþingið í vetur samþykkti og lét frá sér fara svohljóðandi boðskap: „Fiskiþingið telur fjárhagsgrundvöll vanta til þess, að hægt verði, að óbreyttum ástæðum, að gera vélbátaflotann út á þorskveiðar í vetur. Telur þingið, að útgerðin geti því aðeins hafizt, að útgerðarkostnaður verði með opinberum ráðstöfunum, færður niður til verulegra muna eða afurðaverðið hækkað.“ Um líkt leyti skrifaði Landssamband útvegsmanna stjórnmálaflokkunum bréf, þar sem svo segir m. a.: „Eins og yður mun vera kunnugt, hefur hagur smáútgerðar í landinu sífellt farið hnignandi síðan 1942. Nú er svo komið, að smáútvegsmenn almennt munu eiga erfitt með að halda áfram rekstri við þá aðstöðu, sem þeim nú er búin, og út í þá óvissu, er ríkir, hvað afkomumöguleika smáútvegsins snertir.“ Þarna tala þeir menn, er sjálfir hafa skóinn á fætinum og vita, hvar hann kreppir að. En það er fleira, sem hér talar sínu máli. Ríkisstj. hefur með miklu brauki og bramli samið um smíði fjölda nýrra skipa - togara og vélbáta. Þrátt fyrir miklar auglýsingar og eftirgangsmuni og óvenju hagkvæm lán hefur gengið mjög treglega að fá þá, sem að eðlilegum hætti ættu að vilja eignast og reka þessar fleytur - sjómenn, útgerðarmenn og útgerðarfélög -, til að ganga inn í kaupin. Hvers vegna? Vegna þess, að þeir hafa annað tveggja ekki getu til að eignast þá eða trú á atvinnurekstrinum, eins og nú horfir. Framan af styrjöldinni voru engin vandkvæði á að fá menn á skip og báta, jafnvel þótt hér rigndi eldi og brennisteini. Nú er það vitað mál, að oft gengur mjög treglega að manna allar fleytur til sjósóknar. Vegna hvers? Vegna þess, að það er undir hælinn lagt, að þeir fái störf sín á sjónum eins vel borguð og það, sem þeim stendur til boða við önnur störf, og vilja því eðlilega losna við þá margvíslegu áhættu, er sjómennsku og útgerð fylgir, en hlutasjómennirnir eru líka útgerðarmenn. Síðastliðið sumar brást, sem kunnugt er, síldveiðin norðanlands, sem er engan veginn ný saga í þeim annars mikla uppgripaatvinnuvegi. Nú mætti ætla, að útvegurinn hefði staðið sæmilega uppréttur þrátt fyrir það áfall, eftir mörg óvenjuleg góðæri. En hvernig fór? Alþingi varð að gera sérstakar hallærisráðstafanir til bjargar síldarflotanum vegna aflabrests þessa einu vertíð. Hvers vegna? Vegna þess, að það ófafé, sem síldarútvegurinn hefur á undanförnum árum ausið upp af miðunum, hefur verið tappað af honum jafnóðum, gegnum hina sívinnandi sogpípu dýrtíðarinnar, sem undanfarið hefur eflzt og víkkað með hverju árinu, sem hefur liðið. Og stjórnarliðið hefur lagt blessun sína yfir það, að þetta ófremdarástand færðist í aukana með síauknum byrðum á framleiðsluna, og hrópað hástöfum um, að hún þyldi þetta vel. Hér væri aðeins verið að „dreifa“ stríðsgróðanum. Þó veit hvert mannsbarn það, að á undanförnum árum hafa verið greiddir tugir milljóna króna úr ríkissjóði, til þess að létta á dýrtíðinni í landinu. Hvers vegna? Vegna þess, að annars lá við, að meira eða minna af framleiðslustarfseminni stöðvaðist. Þó að það hafi verið svo og sé sem betur fer enn, að þau skipin, sem bezta hafa aðstöðuna og bezt er stjórnað, hafi verið rekin með hagnaði, þá er það enginn almennur mælikvarði. Eða er það ætlunin að halda þessari helstefnu atvinnulífsins óbreyttri, þar til síðasta togaranum verður lagt við landfestar vegna hallareksturs? Menn skyldu nú ætla, að atburðir þeir, sem ég hef rakið hér að framan, hefðu opnað augu stjórnarliðsins fyrir því, hvert stefnir. Jú, því er ekki að neita. - Ég hef áður minnzt á hallærisráðstafanir vegna síldarflotans. En það hafa einnig verið samþ. önnur lög, „til ráðstöfunar vegna bátaútvegsins“. Mundi það nú ekki vera til lækkunar á útgerðarkostnaðinum, eins og fiskiþingið benti á í fremstu röð? Og sei; sei, nei. Útgerðarkostnaðurinn heldur áfram að aukast En það var annað, sem gert var, sem í sjálfu sér er miklu einfaldara: fiskverðið var bara hækkað, a. m. k. á pappírnum. Og svo voru samþykkt lög um það, að ríkið tæki á sig ábyrgð á verði því, sem útgerðin þarfnaðist á frystum og söltuðum fiski, tæki á leigu flutningaskip til fiskkaupa o. s. frv. Það er nú meiri hundaheppnin fyrir þá, sem eru að fikta við framleiðslu, að vera búsettir í þjóðfélagi, sem hefur þá hjartalag til þess að reka svona hjálparstarfsemi. Ég veit ekki, hvar framleiðendur væru annars komnir. Ýmsir rithöfundar ríkisstj. eru nú búnir að fræða þjóðina allrækilega um það, að landbúnaður borgi sig ekki á Íslandi. Hann sé ekki annað en sport fyrir „ídíóta“, og að það væri mesti búhnykkur fyrir þjóðina að taka þessar bændahræður upp og mata þær á hóteli, í stað þess að láta þær mergsjúga þjóðina með landbúnaðarframleiðslunni. Það er máske þess vegna, sem ríkisstj. ætlar að láta byggja hótel fyrir 15 millj. króna. En ætla þær raunir nú að bætast ofan á þær fyrri, að útgerðin verði líka ómagi á ríkinu? Ég er alltaf að bíða eftir því, að einhver spámaður rísi upp á meðal vor - spámaður, sem kemur þjóðinni í skilning um það, að ekki borgi sig að reka sjávarútgerð á Íslandi, - það sé aðeins sport fyrir stórlega geggjaða menn. Er nú ranghverfan á þessum hlutum ekki komin nægilega skýrt fram, þegar ástandið er orðið þannig, að sú starfsemi, er þjóðin byggir líf sitt og afkomu á, framleiðslan til lands og sjávar, er sýnd sem aðalbónbjargarstarfsemin í landinu? Og svo er ríkið af miskunn sinni að halda lífinu í þessari starfsemi með náðarmolum úr ríkissjóði. En hvað þetta minnir á söguna af karlinum, sem lengi var að basla við að draga rolluna sína upp úr feni - á þann hátt, að hann stóð á skrokknum á henni og togaði í hornin. Vitanlega hélt hvort tveggja áfram að sökkva, þar til breytt var um vinnubrögð. Og eins verður vitanlega nú. Nei, þessar ráðstafanir eru ekki nema á yfirborðinu vegna sjávarútvegsins. Þetta eru í raun og veru ráðstafanir vegna stjórnarútvegsins, ráðstafanir til þess að halda stjórnarskútunni á floti enn um stund á þessari feigðarsiglingu með átrúnaðargoð stjórnarinnar, verðbólguna, eins og lík í lestinni. Atvinnuvegir Íslendinga lifa ekki lengi á náðarmolum úr ríkissjóði. Þeir þarfnast þeirra ráðstafana einna saman, að þeim séu sköpuð starfsskilyrði, er sambærileg séu við það, er gerist meðal þeirra þjóða, er þeir eiga að keppa við. Þá munu þeir sjálfir sjá sér farborða sem fyrr - og þjóðinni með. Ég veit nú svo sem, hvernig forsvarsmenn stjórnarstefnunnar svara þessum staðreyndum. Við þekkjum orðið þann söng. Hann er þetta : Hinar rándýru landbúnaðarafurðir eru búnar að sprengja svo upp allt verðlag í þessu landi, að hér er ekki hægt að reka neina starfsemi, er staðizt getur samkeppni annarra þjóða. Ég vil því þegar gera þessum fullyrðingum nokkur skil. - Víst er landbúnaðarvöruverðið hátt. Því skal ekki neitað. En mundi það nú ríða hér baggamuninn? Í óvenjulega glöggri greinargerð, er nýlega birtist í blaðinu Degi, eftir Gunnar Jónsson sjúkrahúsgjaldkera, er hefur tveggja áratuga reynslu um fæðissölu, er lagður fram sundurliðaður reikningur yfir það, hvað karlmannsfæði kostar. Samsetningur fæðunnar er m. a. byggður á skýrslum úr bókinni Mataræði og heilsufar á Íslandi, eftir dr. Júlíus Sigurjónsson, er sýna raunverulega matvælanotkun í fæði karlmanna í 6 kaupstöðum og kauptúnum. Matsöluhús selja nú karlmannsfæði um 480 kr. á mánuði, eða 5760 kr. yfir árið. Af þessu kostar allt efnið í ársfæðið, þar með talið kaffi og krydd, nú kr. 1631,85, en húsnæði, eldiviður og vinna við matseldina yfir 4000 kr. Kjarninn í fæðunni, landbúnaðarvörurnar, kostar, með vinnslukastnaði mjólkurbúa og sláturhúsa og verzlunarálagningu, um 1100 kr. yfir árið. Af þessum 1100 kr. er svo hið eiginlega framfærsluverð - það, sem rennur í bú bóndans, - tæpar 800 kr. Og svo er því haldið fram, að þessar 800 kr. í ársfæði, sem kostar 5760 kr., ráði niðurlögum þjóðfélagsins. - Þá mun láta nærri, að vönduð ullarföt á karlmann og frakki kosti um 1100 kr. Ullin í þessar flíkur kostar tæpar 70 kr. Svo eiga náttúrlega þessar 70 kr., sem fara til bóndans, að valda því, að menn hafa ekki efni á því að klæða sig sómasamlega. Þannig er einnig hér hlutunum gersamlega snúið við. Og svo eru menn sitt á hvað að reyna að bera róg á milli landbúnaðarins og sjávarútvegsins, að þeir séu að eyðileggja hvor annan, eins og krabbinn og berklarnir, er drápu hvor annan í sögunni hjá Halldóri Kiljan. Hið sanna í málinu er hitt, að það er einn og sami níðhöggurinn, þ. e. verðbólgan, sem nagar rætur beggja þessara stofna. Í sexmannanefndarsáttmálanum alkunna og lággjöfinni um hann var það ákveðið sem grundvöllur undir verðlagningu landbúnaðarafurðanna, að bændur fengju það verð fyrir framleiðslu sína, að meðalbóndinn hefði tekjur í samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta þjóðfélagsins. Það hefur nú sannazt eftir á, að þegar verðlag landbúnaðarvara er mælt á þennan mælikvarða, þá hefur tekizt svo til um verðákvörðunina, að nær engu hefur skeikað, að þessu hafi verið fylgt öll stríðsárin fram til þess tíma, að þessi löggjöf var sett, nema aðeins í eitt sinn. Það var haustið 1942, er 2. þm. Rang., Ingólfur Jónsson, réð því, í skjóli sömu stjórnarsamsteypu og nú ræður ríkjum, að kjötverðið var sett það hátt, að í algeru ósamræmi varð við þáverandi kaupgjald. En þá voru líka kosningar í hönd og stjórnarflokkunum var mjög áríðandi að geta fengið sem flesta bændur til að gjalda jákvæði stjórnlagabreytingu, sem m. a. hafði það í för með sér, að áhrif þeirra á Alþingi yrðu hæfilega máttvana - til þess að óhætt væri á eftir að bjóða bændastéttinni ýmislegt af því, sem síðar hefur fram komið. Það má því telja sannað mál, að verðhækkun landbúnaðarvaranna undanfarin ár hefur að jafnaði aldrei gert betur en að halda í horfinu við hækkun kaupgjaldsins til að tryggja það, að tekjur bændanna yrðu nokkurn veginn hliðstæðar tekjum annarra svokallaðra láglaunastétta. Og þetta hefur kostað harða og þráláta baráttu, sem innan þingsins hefur verið háð undir forustu Framsfl., og fyrir það hefur hann verið rægður og svívirtur ótæpt í kaupstöðum og kauptúnum landsins. En það er óhætt að fullyrða það, að hefði þessi barátta ekki verið háð eða ekki borið þann árangur, sem hún bar, þá hefði fólkið sópazt frá landbúnaðinum miklu stórkostlegar en raun hefur á orðið og landbúnaðarframleiðslan gersamlega fallið í rúst. Það var og er útilokað, þegar hvarvetna er atvinnu að fá í landinu, gegn áður óheyrðum kaupgjaldsgreiðslum, að halda nokkrum hluta þjóðarinnar á klafa sem matvinnungum og tæpast það. Það hefur gengið nógu örðuglega að halda fólkinu við landbúnaðarstörfin þrátt fyrir það, sem gert hefur verið til að bæta kjör þess. Þó hefur tekizt að halda landbúnaðarframleiðslunni það í horfinu, að íslenzka þjóðin býr nú við ríkulegri vistaföng, hefur meiri og betri matvæli á borðum en flestar aðrar þjóðir heims. Ætli hún væri betur sett, ef hún ofan á allt annað yrði nú einnig að sækja meginið af landbúnaðarvörum til annarra þjóða - og hvar fengjust þær, þar sem hálfur heimurinn sveltur? Eða hvernig halda menn, að ástandið væri í húsnæðismálunum, ef nokkur þúsund af bændabýlum stæðu nú auð og ónotuð, en allur hópurinn þaðan væri kominn í atvinnuleit á mölina? Nei, baráttan fyrir viðgangi og viðhaldi landbúnaðarins var, er og verður þjóðarnauðsyn, þótt ýmsir angurgapar reyni að stimpla þá, sem fyrir henni standa, sem þjóðfélagsfjendur. Þó að sjávarútvegurinn sé stórkostlega miklu meiri gjaldeyrisuppspretta fyrir þjóðina, þá mundi í þann gjaldeyri höggvast ærið skarð og torfyllt, ef fyrir hann ætti einnig að kaupa öll þau margvíslegu gæði, sem landbúnaðurinn er fær um að veita og veitir þjóðinni. Hitt er svo annað mál, að það er svo mikil nauðsyn landbúnaðinum og þjóðfélaginu, að landbúnaðarframleiðslan verði sem ódýrust og fullkomnust að völ er á. Allir vita nú, að grundvallarskilyrði þess er - auk heilbrigðs verðlagsástands - aukin tækni í landbúnaðinum. En undirstaða þess, að unnt sé að koma við fullkominni tækni, er ræktun landsins. Hvernig hefur svo núverandi stjórnarsamsteypa staðið að þessum málum? Um verðlagsöngþveitið er áður rætt. Í ræktunarmálunum er sagan ekki fallegri. Á þinginu 1943 báru framsóknarmenn fram frv. um skipulagða félagsræktun og stóraukinn stuðning við ræktunarframkvæmdir að vissu lágmarki, með það fyrir augum, að innan 10 ára væri unnt að fá sem mest af heyfeng bænda á ræktuðu landi. Hinn aukni ræktunarstyrkur byggðist á því, að frumræktun landsins væri alþjóðarnauðsyn, og ekkert viðlit væri að ætla sér að leggja slíka risaframkvæmd fjárhagslega á herðar einnar bændakynslóðar. Máli þessu var vísað frá af þingmeirihluta til búnaðarþings. Búnaðarþing kom síðan til liðs við málið, og samdi það tvö frv., annað um félagsræktun og hitt um hækkun jarðræktarstyrksins. Frv. um ræktunarsamþykktir varð svo að lögum, en frv. um hækkun jarðræktarstyrksins hefur stjórnarliðið flækt á milli deilda þing eftir þing og er nú einu sinni enn að stinga því svefnþorn. Þá má minnast á lánakjör landbúnaðarins. Það er nú orðið auðsætt mál, að dýrtíðin í landinu er orðin þess valdandi, að þeir bændur, sem hyggja til framkvæmda, nokkurra að ráði, geta sig ekki hreyft nema með stórfelldum lántökum, enda þótt taldir hafi verið bjargálna. Á öndverðu þessu þingi báru framsóknarmenn fram frv. í þinginu um aukna og bætta lánastarfsemi í landbúnaðinum bæði til jarðræktar og húsagerðar. Frv. þessi fóru til landbn. Nd., en þar beitti form. n., þm. A.-Húnv., formannsvaldi til að hefta afgreiðslu þeirra frá Nd. Bar hann fyrir sig, að von væri fullkominna frv. um sama efni frá stjórnarliðinu, og sjálfsagt að bíða eftir þeim. Og mikið rétt. Þegar komið var fram á útmánuði, koma tvö frv. til þingsins, annað breyt. á nýbýlalögunum og um bætt lánakjör til húsagerða, hitt endurbætur á ræktunarsjóðslögunum í svipaða átt og í hinu frv. fólst. Annað þeirra frv., um landnám og nýbyggðir, varð að lögum, en hitt frv., um endurbætur á jarðræktarlánum og lánum til annarra framkvæmda landbúnaðar, er nú, eftir öllum sólarmerkjum, verið að svæfa, og mun því aldrei hafa verið til þess ætlazt af stj., að það næði fram að ganga, þó að hyggilegt þætti að sýna framan í það á meðan verið var að samþykkja sams konar lánskjarabætur fyrir sjávarútveginn, sem nú eru orðnar að lögum. Það er svo sem ekki vandséð á vinnubrögðunum, hvert er olnbogabarnið. Það er satt að segja engu líkara en það sé stefnumál stjórnarliðsins, að lakar skuli vera að bændum búið en öðrum stéttum. Þetta kemur hvað skýrast fram í aðförum þess í verðlagsmálum landbúnaðarins. Eins og ég minntist á áður, byggðist verðlagsákvörðun sexmannanefndarálitsins á því, að bændur bæru svipað úr býtum fyrir störf sín og aðrar vinnandi stéttir þjóðfélagsins. Og þessi grundvöllur var samþykktur samhljóða af fulltrúum bænda og neytenda, svo og fræðimanna þeirra, er um málið fjölluðu. Hvernig hefur svo samkomulag þetta verið framkvæmt? Þannig, að aðeins einu sinni hefur fullkomlega refjalaust verið að framkvæmd þess staðið. Það var haustið 1943, er með herkjum tókst að fá meiri hluta þings til að ábyrgjast uppbætur á útflutningsvörurnar, sem tryggðu, að fyrir þær fengju bændur það verð, sem á þeim var ákveðið samkv. sáttmálanum. En það var vitanlegt, að á annan hátt var ekki unnt að tryggja fullkomlega framkvæmd laganna. Næsta haust, eftir að tilhugalíf núverandi stjórnarflokka byrjaði fyrir alvöru, neitar svo meiri hl. Alþ. - nánar tiltekið stjórnarliðið, er síðar varð - algerlega að setja sams konar tryggingu fyrir útflutninginn, nema því aðeins, að bændur féllu frá þeirri hækkun, sem þeir þá áttu löglegt tilkall til, 9.4%. Málið var lagt fyrir búnaðarþing, sem nú átti úr vöndu að ráða. Það tók þó þann kostinn, sem kunnugt er, að kjósa heldur lægra verð og útflutningsuppbæturnar, ásamt sérstakri tryggingu fyrir hönd bændanna gegn frekari hækkun framleiðslukostnaðar á árinu. Það er nú komið á daginn, svo að ekki verður um deilt, að með þessum skilyrðum tókst búnaðarþingi að bjarga fyrir bændurna meiri fjármunum en þeim, sem eftir voru gefnir, vegna þess, hvernig þróunin varð í verðlagsmálunum. Samt sem áður spöruðu þeir ríkinu og atvinnulífinu beint og óbeint stórfé, fyrir þau áhrif, er samþykkt þeirra hafði í baráttunni gegn verðbólgunni. Þetta launar svo þingmeirihlutinn bændastéttinni með stjórnarmyndun og stjórnarstefnu, sem brýtur þvert í bága við tilgang tilslökunarinnar og hagsmuni bændastéttarinnar. Og ekki er þessi þegnskapur bænda betur séður en það, að síðastliðið vor, þegar ríkisstj. fór að gera upp reikningana við mjólkurbúin, var aðgæzlan gagnvart sumum þessara stofnana svo hárnákvæm, að þær sáu sig til þess knúðar að leita réttar síns fyrir dómstólunum. Og enn er lagzt á sömu sveif. Við fyrsta tækifæri, sem gefst, er svo sexmannanefndarlöggjöfin úr gildi felld - að margra dómi með mjög hæpnum lagaskilningi, og bændur þannig sviptir þeirri vernd, er í l. fólst. Síðan er sett á laggirnar stjórnskipuð nefnd, að því er virðist fyrst og fremst til þess að sjá um, að bændur fái ekki sexmannanefndarverðið. En ríkisstj. vissi, að það eitt var krafa þeirra, er þeir töldu sig eiga siðferðilegan rétt til, hvað sem liði þeim lagalega. Nei, verðið var sett 10% neðan við hið rétta sexmannanefndarverð, og auk þess skyldu bændur taka á sig verðafföllin á útlenda markaðinum. - Þegar svo nýskeð, að gengið var frá lögum um ábyrgð ríkisins á lágmarksverði fyrir nokkrar útfluttar sjávarafurðir, flutti Skúli Guðmundsson brtt. um, að einnig væri tekin ábyrgð á verði útfluttra landbúnaðarafurða, þannig að tryggt væri, að bændur fengju fyrir þær sexmannanefndarverð. En stjórnarliðið stútaði þeim með jafnmikilli rósemi og það samþykkti ábyrgðina fyrir sjávarútveginn. Á meðan svo þessu fer fram, og eftir að stjórnskipuð nefnd hefur dæmt það rétt að vera, að bændurnir beri úr býtum stórum lægri tekjur en verkamannastéttin, hefur nokkur hluti verkamanna gert verkfall, krafizt kauphækkunar og fengið hana með þeim forsendum, að þeir geti ekki lifað mannsæmandi lífi af þeim tekjum, sem hún hafði. En hvað finnst þessum herrum sæmandi, svo að ég ekki segi mannsæmandi gagnvart bændunum? Þeir verða að sætta sig við lögþvingaða lækkun á sínu kaupgjaldi niður fyrir aðra - og halda áfram að lækka að sama skapi og kaupgjald annarra hækkar og þar með framleiðslukostnaðurinn í landinu. Ástandið í landbúnaðinum er líka þannig nú, að engu líkara er en að honum sé byrjað að blæða út. Þetta lýsir sér fyrst og fremst í því, að æskufólkið er að þurrkast úr sveitunum jafnóðum og það kemst á legg. Það er nú ekki að undra, þótt stjórnarliðinu, ef það telur líf sitt og gengi undir því komið, að því haldist uppi þessar aðfarir gagnvart bændastéttinni, sé lítið gefið um þá hreyfingu, sem hafin er meðal bænda um stofnun öflugs hagsmunafélagsskapar, en sá hugur þeirra lýsir sér á margan veg. Einna gleggst er þó meðferð þeirra á lögunum um búnaðarmálasjóð. Lög þessi voru samþykkt fyrir rúmu ári. Efni þeirra var það, að lagt skyldi ½% gjald á söluvörur bænda, er legðist í sérstakan sjóð, búnaðarmálasjóð, er fulltrúar bænda á búnaðarþingi fengju til ráðstöfunar. Ríkið skyldi aðstoða við innheimtu gjaldsins hliðstætt því, sem það aðstoðar verkamenn um framkvæmd orlofslaganna. Mál þetta var rækilega undirbúið af Búnaðarfélagi Íslands og síðan sent búnaðarsamböndum landsins til umsagnar og hlaut þar einróma samþykki. Markmið sjóðsins var margs konar, því að verkefnin, sem leysa þurfti, voru á hverju strái. Eins verkefnis skal hér sérstaklega getið. Búnaðarfélag Íslands hafði hvað eftir annað orðið að gerast aðili í stéttarmálum bænda á undanförnum árum, og það beint fyrir tilstuðlan Alþingis stundum. Samt sem áður hefur félagið sætt nokkurri gagnrýni fyrir það, frá ýmsum, að starfa að stéttarmálum bændanna á kostnað ríkisins. Forráðamenn félagsins vildu gjarnan firra sig þessu ámæli og töldu líka eðlilegast, að bændur legðu sjálfir fram þá fjármuni, er nauðsynlegir væru til þess að sinna þeirra eigin stéttarhagsmunum. Og þar sem sýnt þótti, þegar hér var komið sögu, að þróunin gengi í þá átt, að bændum yrði nauðugur einn kostur að byggja upp stéttarsamtök fyrir sig svipað og aðrar stéttir, þótti sjálfsagt, að nokkur hluti búnaðarmálasjóðs félli til slíkrar notkunar, hvernig sem sú starfsemi yrði mótuð, eins og nokkurs konar stéttargjald. Í fyrstu var búnaðarmálasjóðsfrv. tekið með mestu vinsemd í þinginu. Það fór viðstöðulaust í gegnum neðri deild þess, og allt virtist í bezta lagi. Þegar svo til Ed. kemur, byrjar fyrst mótstaðan. Kommúnistar virðast nú koma auga á, að hér sé hættulegur hlutur á ferðinni. Þeir sjá það nú, og sjá það rétt, að ef bændastéttinni eru fengin þessi fjárráð í hendur kvaðalaust, þá gætu þau orðið henni ærinn styrkur í hagsmuna- og félagsmálabaráttu sinni. Gegn því varð að sporna, ef nokkur kostur var á. Þeir virðast hata sjálfstæða bændastétt og vilja hana feiga eins og lærifeður þeirra austur í Rússíá, sem byrjuðu á að jafna bændastéttina við jörðu, er þeir tóku að ryðja sovétskipulaginu braut í landinu. - Ekki tókst þeim þó að stöðva málið í Ed. og kom það aftur til Nd. lítið breytt - til einnar umr. Nú voru góð ráð dýr, enda gera þeir nú síðustu atlöguna. Málið hafði fengið nær óskipt fylgi allra annarra flokka, og landbrh. lýsti yfir því í umræðum á þinginu í vetur, að sér hefði ekki verið þægð í þeirri breyt., sem á því var gerð. Þá taka þeir það ráð, sem þeim mun oftar hafa gefizt vel, - að beita hinum pólitísku „fingurskrúfum“ á meðstarfsmennina. Og herbragðið heppnaðist. Þm. A.-Húnv. (JPálm) verður til þess, ásamt kommúnistanum Sigurði Guðnasyni, að bera fram till. um hið alræmda þvingunarákvæði, að setja ráðstöfun fjárins undir eftirlit og samþykki ríkisstj. - og stjórnarhersingin samþykkir. Kommúnistarnir höfðu nú unnið fyrsta sigurinn í málinu og gátu nú rólegir raulað fyrir munni sér: „Hafðu, bóndi minn, hægt um þig . . .“ En það átti eftir að gerast meira í þessu máli áður en lauk. Bændur almennt undu þessu hið versta að vera gerðir ómyndugir að ráðstöfun þessara félagsgjalda sinna og kröfðust þess, að Alþingi næmi þvingunarákvæðið úr lögum. Nokkrir þm. verða til þess að bera fram frv. um það á þinginu. Þetta verður kommúnistum kærkomið tilefni til að fullkomna ofbeldið. Aftur eru þeir sendir af stað, þm. A-Húnv. og 1. landsk., Sigurður Guðnason, og nú stíga þeir skrefið fullt og bera fram till. um að taka sjóðinn með öllu af heildarsamtökum bændastéttarinnar og búta hann niður á milli sambandanna og fyrirskipa, hvernig honum skuli varið. Þetta mátti víst ekki seinna vera, því að nú hafði skapazt nýtt viðhorf, frá því að málið var síðast á ferðinni í þinginu. Bændunum var nú orðið ljóst, að eina málið, sem ríkisstj. virtist skilja í samskiptum sínum við stéttir landsins, voru sterk og óvægin samtök. Stéttarsamband bænda var því stofnað, og það hafði gert ákveðnar kröfur til ríkisvaldsins um jafnrétti við aðrar stéttir í sínum kaupgjaldsmálum, þ. e. verðlagsmálum landbúnaðarins. Og það var vitað, að hvaða frambúðarfyrirkomulag sem stéttarsambandinu yrði sett eftirleiðis, þá væri því ætlaður hluti af búnaðarmálasjóði til starfsemi sinnar. Það var því nauðsynlegt að kæfa þessa hreyfingu þegar í byrjun, ef unnt væri. Þess vegna þótti vænlegt ráð að taka þessi fjárráð af heildarsamtökunum og reyna að egna þeim fyrir einstaka hópa bænda til þess að freista þess að koma sundrungu inn í samtökin. Ég hef að vísu ekki trú á, að þetta takist, og hygg, að hér sem oftar verði skamma stund hönd höggi fegin. En þessar aðfarir allar eru með endemum, og hefur engin stétt verið beitt slíku ofbeldi á Alþ. eins og bændastéttin í þessu máli - ofan á það, sem á undan var gengið með setningu búnaðarráðslaganna og framkvæmd þeirra. Má það heita stórfurðulegt, að fást skyldi meiri hl. þm. í báðum deildum til slíkrar óhæfu. Maður veit ekki, hvort meir skal undrast, brjóstheilindi þeirra manna, er komizt hafa inn á þing vegna kjörfylgis bænda og leyfa sér slíkar aðfarir, eða fulltrúa verkamannastéttanna, að þeir skuli dirfast að skapa slíkt fordæmi á Alþingi gagnvart samtökum og réttindum alþýðunnar - bændastéttarinnar. En svo eru eftir sjálf undrin í þessu máli, en þau eru það, að sá maður, sem undanfarin ár hefur leikið hrópandann á eyðimörkinni og ekki þreytzt á að brýna þjóðina á að varast allt samneyti við kommúnista, hv. þm. S.-Þ. Jónas Jónsson frá Hriflu, að hann skyldi láta dáleiða sig til að gerast eins konar ljósmóðir að þessu afkvæmi kommúnistanna, en fyrir hans aðstoð er þetta nú orðið að lögum. Það voru margir, sem þegar í upphafi höfðu litla trú á því, að samstarf núverandi stjórnarflokka yrði mikill gæfuvegur fyrir þjóðina og var ég einn á meðal þeirra. Þó verður það að segjast, að þótt allir stjórnarflokkarnir séu meira og minna stórgallaðir, þá er engum þeirra alls varnað. Og um hina einstöku þm. er það einnig vitanlegt, að þeir eru upp og ofan, eins og aðrir þegnar hins íslenzka mannfélags, og hafa bæði kosti þeirra og galla. Það átti því engan veginn að vera útilokað, að af samstarfi þeirra gæti leitt sæmilegt stjórnarfar, ef það tækist að nýta allt það skásta, sem hver þeirra hefði til málanna að leggja. En reyndin ætlar því miður að verða öll önnur. Hér hefur það gerzt, sem við þekkjum hliðstæður að t. d. úr dýraríkinu við blöndun ýmissa kynja - að svo illa tekst til, að afkvæmið erfir alla galla foreldranna, en enga kosti, og er því þannig farið með afkvæmi stjórnarflokkanna, stjórnarfarið. Þannig hefur það á óskiljanlegan hátt mótazt jöfnum höndum af hinni purkunarlausu auðshyggju, er gagnsýrir Sjálfstfl., hinu gagnrýnislausa móðursjúka launþegadekri, sem Alþfl. er haldinn af, og hinni ofbeldiskenndu upplausnarstarfsemi kommúnistanna. Úr öllu þessu ásamt ýmsum öðrum fylgikvillum hefur svo myndazt hálfgerður stjórnarfarslegur óskapnaður, sem allir þjóðhollir menn þurfa að taka höndum saman um að losa þjóðina við í næstu kosningum, ef það getur ekki orðið fyrr.

Forseti (JPálm) : Hv. þm. Mýr. hefur lokið máli sínu. Næstur tekur til máls hæstv. forsrh., Ólafur Thors, og talar af hálfu Sjálfstfl.



Þegar ég frétti, að búið væri að bera fram vantraust á stjórnina, gizkaði ég strax upp á, að flm. mundu vera þeir hv. þm. Str. og hv. 2. þm. S.-M., annar eða báðir. Ég reyndist getspakur og sannspár. Það eru þeir Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson, sem vantraustið flytja. Þarna er þeim lifandi lýst. Frá því í maímánuði og þangað til í byrjun okt. 1944 voru þeir að semja við okkur um stjórnarmyndun. Þeir féllust þá á allt, sem máli skipti í þeim samningi, sem stjórnarflokkarnir að lokum gerðu með sér. Að vísu sannaðist síðar, að þeir óskuðu, að stjórnarmyndunin tækist ekki, og ætluðu sér að halda við glundroðanum, en láta síðan kjósa til Alþingis vorið 1945 og kenna Sjálfstfl. óreiðuna. En hitt er jafnvíst, að þeir voru staðráðnir í að verða ráðherrar í nýju stj., ef ekki tækist að hindra stjórnarmyndun. Sem kunnugt er, tefldu þeir taflinu svo klaufalega, að þeir urðu utangátta. Og nú eru þeir að bisa við að bera fram vantraust á stj. fyrir að hafa framkvæmt þann málefnasamning, sem þeir sjálfir aðhylltust og þóttust hafa ríkan áhuga fyrir fram á haust 1944. Jæja, ekki er þeim það of gott. Betra er illt en ekkert að aðhafast, og eitthvað verða þeir að dunda við, meðan við hinir neytum allra krafta til að sækja fram að settu marki með fullum hraða. Annars er þessi vantrauststill. hálfspaugileg. Hvað getur eiginlega vakað fyrir flm.? Ekki getur það verið tilgangurinn að sanna þjóðinni, að frá því að það rann upp fyrir þessum herrum, að stjórn yrði mynduð og þeir yrðu sjálfir utan við, hafa þeir ekki á heilum sér tekið og ekkert til sparað að ófrægja stjórnina, alveg eins og allir líka vita, að þessir menn eru og verða yfirleitt móti sérhverri stj., sem þeir eiga ekki sæti í sjálfir. Slíkt er skiljanlegt um menn, sem telja sér orðið „áskapað að vera ráðherrar á Íslandi“. - Ekki vakti það heldur fyrir flm. með vantraustinu að fella stjórnina. Þeir eru varla svo illa haldnir, að þeir viti ekki enn, og allir aðrir, að það er alveg vonlaust. Tæplega var heldur vantraustið flutt í því skyni að sanna einlægni Framsfl. fyrir að flýta störfum þessa þings, sem þeir eru þráfaldlega að stagast á, að sé orðið allt of langt. Nei, auðsætt er, að ekkert af þessu gat vakað fyrir flm. En hvað var það þá, sem fyrir þeim vakti? Þannig er nú spurt. Ég skal svara. Ég ljóstra upp leyndarmálinu. Sannleikurinn er sá, að flm. vita sjálfir ekki nokkurn skapaðan hlut, hvað fyrir þeim vakir. Þeir vita bara, að þeir eru óróir, kvíðnir fyrir kosningunum, vanstilltir og reikulir í ráði. Vantraustið er ekkert annað en fálm út í loftið, hold af þeirra holdi, alveg sams konar hringsól og pólitík Framsfl. hefur verið á síðari árum, allt frá því að aðrir flokkar hættu að styðja þá árið 1942 og létu þá fara að reyna að staulast út í lífið á eigin fótum, eina, óstudda og forustulausa með ráðherrapest. Fyrir þá, sem lesa Tímann, getur varla verið mikil nýbreytni í ræðum eins og þeim, sem verið var að flytja. En kannske við hinir, sem sjaldnar náum til þess lesendahóps, getum borið eitthvað á borð, sem þeim er meira nýmeti. Mætti þá svo fara, að vantraustið yrði ekki alveg jafnþýðingarlaust og mennirnir, sem flytja það, eru nú orðnir. Ég hygg, að ræðum hv. þm., er voru að ljúka máli sínu, og raunar allri ádeilu stjórnarandstöðunnar sé bezt svarað með því að rekja í örfáum aðaldráttum það, sem stjórnarflokkarnir hafa gert. Menn geta þá borið það saman við það, sem var, og hitt, sem orðið hefði, ef stjórnarmyndun hefði mistekizt 1944, og síðan kveðið upp dóma sína. Skal það nú stuttlega gert. Áður ætla ég þó rétt að víkja sérstaklega að örfáum atriðum úr ræðum þeim, er nú hafa verið fluttar. Hermann Jónasson tók upp á því að lýsa stefnu Framsfl. í nýsköpuninni. Þetta var ekki hyggilegt. Stefna Framsfl. í nýsköpun er nefnilega engin eða öllu heldur eitthvað handa öllum. Framsfl. er í þessu sem öðru tilbúinn til þess, sem með þarf, til þess að tryggja honum völdin. Ég hef lagt mig fram um að finna út, hver sé nýsköpunarstefna Framsfl. Ég hef komizt að þeirri niðurstöðu, að sé hún yfirleitt til, þá hljóði hún þannig: Meðan skip eru fáanleg, eiga Íslendingar ekki að kaupa nein skip! Síðar, þegar skip verða ekki fáanleg, eiga Íslendingar að kaupa mörg skip! Meðan Íslendingar eiga nóg fé, eiga þeir engin skip að kaupa! Síðar, þegar búið er að eyða öllu í herkostnað út af þeim kaupdeilum, sem Framsókn vill stofna til, eiga Íslendingar að kaupa stóran skipaflota. Hv. þm. Mýr. skal ég litlu svara. Það, sem hann sagði um landbúnaðarmál, verður athugað af öðrum. Allt hitt var fremur meinlaust og bar vott um, að hv. þm. hafði veika sannfæringu fyrir ádeilu sinni. Enda mun það svo. Hann talaði fyrir hönd þess eina, flokks, sem hann taldi ógallaðan. Hv. þm. Str. átaldi stj. fyrir sleifarlag á þingstörfum. Bar hann jafnframt hæstv. forsetum þingsins, að þeir misbeittu valdi sínu. Áburður á forsetana er tilefnislaus og því vítaverður. En starfstími þingsins fullyrði ég, að er hinn stytzti fram að þessu í hlutfalli við afköstin. Skal ég síðar víkja betur að því og færa á það óyggjandi sannanir. Þá vítti þessi hv. þm. stj. fyrir skipun nýrra nefnda. Öðrum fórst, en honum ekki. Sjálfur hefur hann legið undir rökstuddu ámæli fyrir freklega ásælni í ríkissjóðinn til beinagjafa til fylgifiskanna. En auk þess er það, sem úr sker, að alveg eins og athafnasamur bóndi þarf fleiri hjú en sá, sem lítið hefst að, þannig þarf sú stj., er nú fer með völd, vegna mikilvirkra framkvæmda á flestum sviðum, fleiri aðstoðarmenn en kyrrstöðustjórnir. Hv. þm. Str. ræddi allmikið um hið svonefnda herstöðvamál og réðst með miklum þjósti að ríkisstj. og þá auðvitað einkum mér sjálfum fyrir alla meðferð málsins. Mál þetta var rætt nokkuð í sameinuðu þingi í fyrrakvöld. Var þá til umr. till. til þál. um herstöðvamálið, sem þessi hv. þm. flytur á þskj. 634. Í þeim umr. kom skýrt fram, að hv. flm. hafði enga grein gert sér fyrir efni sinnar eigin till. og skildi því auðvitað ekki, hversu alvarlega afleiðingu það mundi hafa, ef hún yrði samþ. og framkvæmd. Í þeim umr. skýrði ég málið fyrir honum. Hefur hann að vísu nokkuð af því lært, en þó eigi látið sér segjast sem skyldi. Verð ég því enn að reifa málið. Skal ég, til að stytta mál mitt og fá myndina sem heilsteyptasta, ræða í senn ummæli Hermanns Jónassonar og Eysteins Jónssonar við umræðurnar í fyrrakvöld og ummæli hv. þm. Str. hér í kvöld. Í nefndri till. hv. þm. segir svo : „Skal ríkisstjórnin jafnframt leggja fyrir Alþingi öll símskeyti og bréf, sem farið hafa milli hennar og fulltrúa erlendra ríkja um mál þetta, og einnig þau símskeyti og bréf um sama mál, sem farið hafa milli hennar og fulltrúa Íslands erlendis.“ Í ræðu þeirri, er hv. flm. flutti, var hann að vísu lagður á flótta frá till. þessari. Lét hann nú sem það væri aðalatriði að birta efnisskýrslu um málið, en ekki sjálf skjölin, en á þessu tvennu er einmitt höfuðmunur, eins og ég síðar vík að. Er það að vísu gott, að mér hefur tekizt að glæða skilning hv. flm. á þessu, en viðfelldnara hefði verið og stórmannlegra að játa það, enda er honum engrar undankomu auðið, þótt einhver hafi orðað till., sem eigi lætur nægilega vel að orða ljóst hugsun sína, því að í grg., sem hv. þm. vafalaust sjálfur hefur samið, eru tekin af öll tvímæli um, að hann krefst ekki efnisyfirlýsingar, heldur birtingar skjala. Þar segir orðrétt: „Í þingsályktunartillögunni er gert ráð fyrir því, að öll símskeyti og bréf varðandi herstöðvamálið verði birt. Ég fæ ekki séð, að það feli í sér neina hættu.“ Ég tel mjög líklegt og fyllilega skiljanlegt, að allur þorri manna geri sér óljósa grein fyrir því, hver munur er á efnisskýrslu um málið og birtingu allra skjala, er um það fjalla. En það er næsta ótrúlegt, að maður, sem verið hefur forsrh. í mörg ár, hafi ekki svo mikið sem hugmynd um það. En sannleikurinn er sá, að í slíkum málum á hver aðili sem er skýlausa kröfu á því að birta efnishlið málsins, ef hann óskar þess. Sjálfsögð kurteisi er þó talin að tilkynna gagnaðila það og reyna að hafa um það fullt samkomulag. Hitt, að ætla sér að birta öll skjöl málsins án þess svo mikið sem að leita samkomulags hins aðilans, hvað þá tryggja það, er talið svo fjarri sanni í viðskiptum milli vinveittra þjóða, að Íslendingum er til lítils heiðurs, að fyrrv. forsrh. hefur lagt fram um það till. á Alþ., enda þótt aðrir muni hafa vit fyrir honum og afstýra ósómanum. Þetta er nú önnur hliðin á till. hv. þm. Str. Hin er litlu skárri. Hún mælir svo fyrir, að birt skuli „öll símskeyti og bréf“, sem farið hafa milli stjórnar Íslands og fulltrúa hennar erlendis um þetta viðkvæma og vandmeðfarna utanríkismál. Um þessa till. er óþarft að fjölyrða. Um hana geta menn dæmt, hvort sem þeir vita nokkurn hlut um sæmilegar umgengnisvenjur við aðrar þjóðir eða ekki. Hér nægir brjóstvitið eitt. Það, sem hv. þm. Str. leggur til, er að tekinn verði upp sá háttur að birta opinberlega orðrétt bréf og símskeyti, til þess þannig að ljóstra upp þeim mestu trúnaðar- og leyndarmálum, sem trúnaðarmenn ríkisins afla og senda ríkisstj. sinni og þá auðvitað í fyllsta trúnaði. Þessar skýrslur eru auðvitað um allt það, er slík mál snertir, allt, sem aðrir hafa um það sagt, og þá einnig oft í trúnaði, og jafnframt hugleiðingar og leiðbeiningar sendiherranna sem staðkunnugra manna. Það er ekkert gaman fyrir sendiherrana að fá þannig lagaðar trúnaðarskýrslur á prent. Og málið, eitt vandmeðfarnasta utanríkismál, sem að höndum hefur borið, er svo sem ekki illa valið til þess að innleiða þessa gullvægu og gáfulegu reglu. Það verður ekki amalegt að vera sendiherra Íslands upp á slík býti og ekki heldur áhættusamt fyrir útlendinga að segja fulltrúum Íslands eitthvað í trúnaði. Nei, þessi till. Hermanns Jónassonar, ef samþykkt yrði, er till. um það að aðvara sérhvern útlending um að gefa nokkrum Íslending upplýsingar, sem Íslandi mætti að liði verða, ef honum stendur ekki á sama, þótt slík upplýsing verði sett á prent, og það með, hvaðan hún er fengin. Og það er till. um það, að takist fulltrúa Íslands að krækja í gagnlega upplýsingu, þá skuli hann a. m. k. hugsa sig vel um, áður en hann láti stjórn sína vita um hana, þar eð hann með því eigi á hættu að eyðileggja jafnt sjálfan sig sem þann, er upplýsinguna gaf. Þetta er því í rauninni till. um að eyðileggja að verulegu leyti utanríkisþjónustu Íslands. Hún leggur til, að móðguð sé ein mesta og voldugasta vinaþjóð Íslands og á henni þverbrotnar velsæmisvenjur, og hún leggur til, að eyðilögð sé utanríkisþjónusta Íslands að verulegu leyti. Þannig er þessi till. Hermanns Jónassonar. Það má langt leita í þingsögunni að nokkru sambærilegu. Ég held, að ef hv. þm. Str. verður að einhverju getið eftir 10 ár, verði það ekki sízt vegna till. þessarar. Rökin sem færð eru fyrir þessari till., eru að sönnu miklu skynsamlegri en till. sjálf, en þó dálítið skopleg. Því er lýst með heilagri vandlætingu, hversu svívirðilega þjóðin sé leikin, er stj. leyfi sér að leyna hana algerlega þessu mikilvægasta máli hennar. Varla muni þess nokkur dæmi í víðri veröld, að nokkur ríkisstj. hegði sér svo siðlaust og ósæmilega: Smádylgjum er svo lætt milli línanna til bragðbætis. Þessi leynd sé svik við þjóðina og nærri verst fyrir það, að búið sé að ræða málið svo til þrautar í blöðum og á mannfundum, að hvert mannsbarn í landinu þekki kjarna þess. Þykir mér ekki taka því að eyða tíma í að skopast að því, hvernig hvað rekst á annars horn. En spyrja mætti: 1. Hvernig er hægt að leyna því, sem allir vita? 2. Ef leyndin er svik og siðleysi, hvernig stendur þá á því, að jafnheiðvirður maður og hv. þm. Str. skuli ekki hafa borið fram þessa ágætu till. fyrr en liðnir eru nær 7 mánuðir frá því að hann fékk að vita um málið. Voldugur stjórnmálaleiðtogi, sem liggur í missiri í dvala og sefur á svikunum, á á hættu að vera ekki tekinn alvarlega, þótt eitthvað umli í honum í svefnrofunum rétt fyrir kosningar. Ég læt þá útrætt um þessa leiðinlegu yfirsjón þm. Str. og vík að hinu, sem er með öllu óskylt till. hv. þm. Str. um að birta skjöl og skeyti málsins, þ. e. a. s., að ríkisstj. gefi þjóðinni skýrslu um aðalefni málsins. Sem kunnugt er, hafa nú verið hafnar almennar umr. um málið. Óskirnar um skýrslu frá ríkisstj. hafa orðið æ háværari og almennari. Tel ég því rétt, einnig með hliðsjón af, að þingi er að ljúka, en kosningar framundan, og eftir að hafa borið mig saman við stjórn Bandaríkjanna, - að fullnægt sé þeim óskum með því að gefa Alþ. skýrslu um málið í fyrsta skipti á opnum fundi að áheyrandi mörgum þúsundum eða tugþúsundum landsmanna. Skýrslan hljóðar svo: „Hinn 1. okt. síðastl. barst ríkisstjórn Íslands erindi frá ríkisstjórn Bandaríkjanna, þar sem fyrirspurn er gerð um það, hvort ríkisstjórn Íslands mundi vera fús til að hefja umræður við fulltrúa ríkisstjórnar Bandaríkjanna um leigu til langs tíma á bækistöðvum á þrem tilgreindum stöðum hér á landi. Ríkisstjórn Bandaríkjanna ítrekaði jafnframt tilboð sitt til ríkisstjórnar Íslands um, að hún mundi eindregið styðja umsókn frá Íslandi um að verða ein hinna sameinuðu þjóða, en tilboð þetta var fyrst gert meðan San Fransisco ráðstefnan stóð yfir og síðan í september 1945. Í þessum tillögum Bandaríkjanna er gert ráð fyrir, að ef og þegar Ísland verður meðlimur í bandalagi hinna sameinuðu þjóða, gætu þær bækistöðvar, sem Bandaríkin kynnu að öðlast á Íslandi, orðið heimilaðar öryggisráðinu til efnda á þeim skuldbindingum, sem Ísland mundi takast á hendur samkvæmt sáttmála hinna sameinuðu þjóða. Ríkisstjórn Bandaríkjanna fullvissaði Ísland enn fremur um, að Bandaríkin mundu taka að sér allan kostnað af byggingum og rekstri bækistöðvanna, og að þeirra réttinda, sem Bandaríkin kynnu að öðlast, mundi verða neytt með fullri virðingu fyrir sjálfstæði og fullveldi lýðveldisins Íslands og án afskipta af innanríkismálum íslenzku þjóðarinnar. Eftir að þar til kjörin nefnd umboðsmanna allra þingflokka hafði rætt málið ýtarlega, ákvað ríkisstjórnin hinn 6. nóv. að afhenda sendiherra Bandaríkjanna erindi, þar sem segir: „Hinn 25. febr. síðastl. lýstu allir flokkar Alþingis yfir því, að þeir óskuðu þess, að Íslendingar yrðu þá þegar viðurkenndir sem ein hinna sameinuðu þjóða. Enda þótt Ísland hafi enn eigi öðlazt þessa viðurkenningu, þykir mega treysta því, að mjög bráðlega komi að því, að svo verði, og er ríkisstjórn Íslands þakklát ríkisstjórn Bandaríkjanna fyrir það fyrirheit, er hún hefur gefið um að stuðla að því. Íslendingum er ljóst, að ein afleiðing þess, að þeir verði viðurkenndir sem ein hinna sameinuðu þjóða, er sú, að þeir takist á hendur þær kvaðir um þátttöku í ráðstöfunum til tryggingar heimsfriðnum, sem sáttmáli hinna sameinuðu þjóða gerir ráð fyrir. Með tilvísun til þessa er ríkisstjórn Íslands reiðubúin að ræða skipun þessara mála við ríkisstjórn Bandaríkjanna.“ Þessu fylgdi munnleg yfirlýsing um, að slíkar viðræður gætu ekki hafizt á þeim grundvelli, er Bandaríkin hefðu óskað í erindi sínu dags. 1. okt., enda vildi Ísland ekki fyrirfram gefa nein vilyrði um lausn málsins. Hinn 12. nóv. skýrði ríkisstjórn Íslands að gefnu tilefni ríkisstjórn Bandaríkjanna frá því, að hún hefði ekki heimild til að ræða málið á öðrum grundvelli en um ræðir í ofannefndu erindi ríkisstjórnar Íslands, dags. 6. nóv., og þeim munnlegu ummælum, er því fylgdu, svo sem að framan greinir. Um miðjan nóvember fól ríkisstjórn Íslands sendiherra Íslands í Washington að eiga viðræður við ríkisstjórn Bandaríkjanna um málaleitun þeirra. Leiddu þær viðræður til þess, að sendiherra símaði ríkisstjórn Íslands hinn 8. des., að ríkisstjórn Bandaríkjanna hefði fallizt á að stöðva málið, að minnsta kosti í bili. Síðan hefur ekkert gerzt í málinu.“ Um meðferð málsins þykir rétt að taka þetta fram: Ríkisstjórn Íslands skýrði Alþingi þegar í stað hinn 2. okt. frá framangreindri málaleitun Bandaríkjanna og mæltist jafnframt til þess, að hver þingflokkur tilnefndi þrjá fulltrúa, er ásamt ríkisstjórninni athuguðu, hvernig svara bæri henni. Var það tafarlaust gert, og var málið rætt á mjög mörgum fundum, er allir þessir menn áttu með sér fram undir miðjan nóvember. Hinn 16. okt. gerði ríkisstjórn Íslands tillögu til ríkisstjórnar Bandaríkjanna um að gefa út blaðatilkynningu um aðalefni þess, er fram hafði farið í málinu fram til þess tíma, en það er föst venja, að ekkert sé birt í slíkum málaleitunum ríkisstjórna á milli, nema með vitund beggja aðila. Hinn 22. okt. lagði ríkisstjórn Bandaríkjanna til, að nokkrar breytingar yrðu gerðar á þessum tillögum. Ríkisstjórn Íslands féllst strax á þá uppástungu, en þó varð eigi af blaðatilkynningu, með því að ný sjónarmið og viðhorf opnuðust, er stöðugt voru rædd af fulltrúum allra þingflokkanna. Hinn 3. des. samþykkti ríkisstjórn Íslands einróma að gera á ný tillögu til ríkisstjórnar Bandaríkjanna um blaðatilkynningu um efnishlið málsins, en áður en ríkisstjórn Bandaríkjanna svaraði þeirri tillögu, barst ríkisstjórn Íslands tilkynning frá sendiherra Íslands í Washington um, að hann byggist fljótlega við svari á framangreindri málaleitun, er ríkisstjórn Íslands hafði falið honum að bera fram við ríkisstjórn Bandaríkjanna. Mæltist sendiherra jafnframt til, að engar tilkynningar yrðu gefnar út á meðan og ekki án þess að ríkisstjórn Bandaríkjanna fengi 3 daga fyrirvara. Samþykkti þá ríkisstjórn Íslands að fresta blaðatilkynningu þar til öðruvísi yrði ákveðið. Síðan hefur því oftar en einu sinni verið hreyft innan ríkisstjórnarinnar, að nauðsyn bæri til að gefa út blaðatilkynningu, samanber einnig áður framkomnar yfirlýsingar ráðherra Sósfl. Tillaga um þetta hefur þó aldrei verið borin upp til atkv. innan ríkisstj., sbr. yfirlýsingu ráðherra Alþfl., vegna þess að eftir að utanríkisráðherra hafði borizt tilkynning sendiherra Íslands í Washington um, að ríkisstjórn Bandaríkjanna hefði fallizt á, að málið yrði stöðvað, að minnsta kosti í bili, taldi hann ekki rétt að hefja umræður um það af hálfu stjórnar Íslands, meðan ekkert sérstakt bæri að höndum. Ég hygg, að það, sem ég hef sagt, nægi til að afsanna flestar þær staðhæfingar og dylgjur, sem fram komu í ræðu hv. þm. Str. Hrokinn og sjálfstraustið eru ekki mitt meðfæri, enda mér óviðkomandi. Skýrsla sú, er ég nú hef gefið, sýnir m. a., að tvisvar áður hefur ríkisstj. verið komin á fremsta hlunn með að gefa út skýrslu um efnishlið málsins. Í fyrra skiptið var stjórn Bandaríkjanna búin að samþykkja það. Í síðara skiptið reyndi ekki á það, því að stjórn Íslands hætti við birtingu í bili, áður en til þess kæmi, að Bandaríkin svöruðu. Þá ber og skýrslan með sér, að fram að þessu hefur öll stj. verið sammála um hvert spor, sem stigið hefur verið í málinu. Það eina, sem á milli hefur borið og þó aldrei dregið til átaka um, er, að eftir að sendiherra Íslands taldi, að takast mætti að stöðva málið, áleit ég farsælast fyrir okkur Íslendinga að eiga ekkert frumkvæði að því að hefja umræður um málið fyrr en nauðsyn krefði. Beitti ég mér því gegn því, að við bærum fram till. um að birta efnishlið málsins meðan ekkert sérstakt bæri að höndum. Tek ég á mig alla ábyrgð á, að það hefur eigi verið gert fyrr en nú. Þarf ég engu að leyna um, hvað réð gerðum mínum. Voldug vinaþjóð hafði borið fram óskir við stjórn Íslands. Íslendingar áttu henni margt gott upp að unna og höfðu af henni þegið margvíslega beina og óbeina aðstoð á styrjaldarárunum. Og enn var þess að minnast, sem Íslendingar aldrei gleyma, að Bandaríkjamenn viðurkenndu allra þjóða fyrstir skýlausan rétt okkar til að endurreisa lýðveldið og studdu okkur betur og drengilegar í lokaþætti sjálfstæðisbaráttunnar en nokkur önnur þjóð. Bandaríkin voru því alls góðs makleg. En þegar þau beiddust þess, sem Íslendingar engum vilja í té láta, var ekki hægt að segja já. Í slíku máli verða íslenzkir hagsmunir einir að ráða. Stjórn Íslands taldi sér því ekki fært að verða við óskum Bandaríkjanna, frambornum í nótu þeirra, dags. 1. okt. Þetta var óumflýjanlegt. Nú ályktaði ég á þá leið, að ef Bandaríkin talfærðu ekki að fyrra bragði, að birt skyldi efnishlið málsins, mundu þau fremur kjósa, að málið lægi í þagnargildi. Fannst mér útlátalítið að eiga engan þátt í, að annað yrði, og að sjálfsögðu vildi ég geðjast Bandaríkjunum, ef ég gat það, Íslendingum að meinfangalausu. Taldi ég mig og því betur geta þagað fyrir það, að hvert mannsbarn á Íslandi vissi, hvað það var, sem Bandaríkin höfðu farið fram á. Þetta var það, sem ráðið hefur gerðum mínum. - Hitt liggur svo í hlutarins eðli, að fyrir stj. sjálfa hefur það auðvitað allt frá því er málið hófst verið langæskilegast að reka það sem allra mest fyrir opnum tjöldum. Hún hafði engu að leyna. Leyndin gat því ekki stafað af umhyggju fyrir stj., heldur af hinu, að eðli málsins samkvæmt verða ríkisstjórnir allra landa á öllum tímum að skoða það sem skyldu sína að viðhafa hverju sinni þá málsmeðferð í skiptum við önnur ríki, sem bezt hentar hagsmunum þeirrar þjóðar, sem ríkisstj. er málsvari fyrir, hvort sem það hentar augnablikshagsmunum stj. betur eða verr. Stj. á það svo undir drenglyndi stjórnarandstöðunnar, hvort hún reynir að þyrla upp moldviðri um utanríkismálin í því skyni að freista þess að ná flokkslegum ávinningi á kostnað þjóðarhagsmuna, og þá að sjálfsögðu að lokum undir dómgreind þjóðarinnar, hvort slík bolabrögð reynast til hags eða tjóns þeim, sem þeim beitir. Ég skal að þessu sinni ljúka þessum aths. um herstöðvamálið með því að segja það, sem ég veit, að þjóðin trúir, að ég hef frá öndverðu leitazt við að halda þannig á málinu, sem bezt henti hagsmunum Íslands. Ríkisstjórn Íslands taldi sér ekki fært að verða við ósk Bandaríkjanna, en lýsti hins vegar yfir, að hún væri reiðubúin að ræða við stjórn Bandaríkjanna um, að Íslendingar verði ein hinna sameinuðu þjóða, og þær kvaðir, er þeir þá takast á hendur um þátttöku í þeim ráðstöfunum til tryggingar heimsfriðnum, sem United Nations Charter gerir ráð fyrir. En það ætti að vera sérhverjum Íslending ljóst, að enda þótt Ísland þannig ekki hafi séð sér fært að verða við óskum Bandaríkjanna, er vinátta Bandaríkjanna Íslandi ómetanleg. Stöðvamálið hefur af Íslands hálfu verið rætt og rekið út frá báðum þessum sjónarmiðum. Sá hluti ræðu hv. þm. Str., er um utanríkismál fjallaði, sýndi mjög greinilega, að hann telur sjálfan sig allra manna færastan um að segja Íslendingum fyrir verkum um alla meðferð utanríkismála. Skal ég láta það óátalið. En rétt er að minna á, að þetta er ekki í fyrsta skipti, sem stjórn Íslands ræðir mikilvægt mál við stjórn Bandaríkjanna, - mál, sem Bandaríkin, töldu eigi aðeins íslenzkt mál, heldur og eins og á stóð mál margra þjóða annars vegar, en Íslands hins vegar. Þær umræður stóðu lengi sumars 1942 og snerust um sjálfstæðismál Íslendinga. Hv. þm. Str. taldi þá, sem nú, illa og óviturlega á málum Íslands haldið. Taldi hann þá, að valdhafarnir hefðu með framkomu sinni „glatað virðingu umheimsins fyrir Íslandi“, - „sett smánarblett á þjóðina“, eins og hann komst að orði, og margt annað svipað lét hann um mælt. Endirinn varð sá, að stjórn Íslands tókst að fá öllu því framgengt, er Íslandi var fyrir beztu, og lauk málinu með því, að stjórn Íslands tryggði fyrirfram viðurkenningu voldugasta lýðríkis veraldar, Bandaríkjanna, á lögmæti endurreisnar hins forna íslenzka lýðveldis. Mér sýnist margt benda til, að hv. þm. Str. hafi ekkert farið fram í hyggilegri meðferð utanríkismála frá því 1942, enda enga æfingu haft í þeim efnum. Skal ég þá víkja að því, er ég hvarf frá. Hv. þm. Str. sagði, að efndir stj. stæðu í öfugu hlutfalli við loforðin. Ég skal svara til saka. Ég skal auðvelda háttvirtum áheyrendum úrskurðina um það, hvort stj. verðskuldi lof eða last. Ég skal kæfa ofsa hv. þm. Str. og óhróður í köldum staðreyndum, með því einfaldlega að rifja upp gerðir stj. Hinn 10. des. s. l. flutti ég ræðu hér á Alþ. við framhald 1. umr. fjárl. Var þeim umræðum útvarpað, en flestar aðalræðurnar birtust síðan í blöðunum. Ég gerði þá allýtarlega grein fyrir störfum stj. fram til þess tíma. Treysti ég því, að flestir þeir, er áhuga hafa á stjórnmálum, hafi kynnt sér þá skýrslu, og læt ég því að þessu sinni nægja að stikla á stærstu atriðunum, enda ekki annars kostur, jafntakmarkaður sem tími minn er. Svo sem kunnugt er, tók núv. ríkisstj. við völdum í október 1944. Hafði þá um nær tveggja ára bil ríkt alger glundroði í stjórnmálum þjóðarinnar, enda hafði Alþ. brugðizt þeirri höfuðskyldu að mynda þingræðisstjórn. Var í slíkt óefni komið, að allir flokkar þingsins töldu með öllu óþolandi. Höfðu þeir þá setið marga mánuði við samningaborðið í því skyni að firra Alþ. þeirri smán að búa við óþingræðislega utanþingsstjórn og þjóðina þeim voða, er af þessu hlaut að leiða. Gekk, sem kunnugt er, stirðlega að koma stjórninni á laggirnar, en tókst þó, eftir að Framsfl. hafði skorizt úr leik og skotið sér undan skyldunni, þegar þörfin var mest. Hvað sem menn að öðru leyti segja um stjórnina, störf hennar og stefnu, kemst enginn hjá að viðurkenna, að hin fyrsta gangan var góð, þar eð sjálf stjórnarmyndunin firrti Alþingi smán og þjóðina yfirvofandi hættu. Stefna stj. er margrædd og öllum kunn. Höfuðatriðið er að freista þess að tryggja öllum Íslendingum atvinnu við sem arðvænlegastan atvinnurekstur. Er sama að segja um stefnuna sem stjórnarmyndunina, að enginn getur mælt því gegn, að um lofsverðan tilgang er að ræða, sem sanngjarnir menn hljóta að óska, að megi sem bezt lánast að framkvæma. Eftir stendur þá það eitt, hvernig framkvæmdirnar hafi farið úr hendi. Hefur stj. leitazt við að standa við loforð sín? Hefur stj. lánazt að komast áleiðis í áttina að settu marki? Aðkoma stj. var örðug. Hún tók við á miðju þingi. Hennar biðu mörg vandleyst verkefni, sem enga bið þoldu. Eitt fyrsta verkefnið var að sjá ríkissj. fyrir 20 millj. kr. nýjum tekjum. Það tókst, þrátt fyrir grundvallarágreining milli stjórnarflokkanna. Eftir það tók stj. röggsama forustu um alla löggjöfina. Hún beitti sér fyrir miklum stuðningi við höfuðatvinnuvegi landsmanna og miklum fjárveitingum þeim til handa. Hún tryggði stórstígari framkvæmdir í samgöngumálunum en nokkur dæmi voru til áður, og henni tókst að ná samkomulagi um margvíslega merka löggjöf, er um langan aldur mun bera vitni þeim skilningi, velvilja, stórhug og bjartsýni, er verið hefur höfuðeinkenni stjórnarsamstarfsins frá öndverðu og fram á þennan dag. Voru meðal þeirra lagasetninga lögin um nýbyggingarráð, en sú lagasetning hefur orðið grundvöllur margs hins mikilvægasta, er síðar hefur gerzt á sviði löggjafar þjóðarinnar. Að afloknu vorþinginu stefndi stjórnin ótrauð áfram að settu marki. Varð hún í því skyni að gefa út ýmis brbl. Eru þeirra merkust lögin um búnaðarráð og verðlag landbúnaðarafurða og lögin um togarakaup ríkisins. Hefur Alþ. nú fallizt á þessar aðgerðir ríkisstj., og verður eigi um deilt, að vel var á haldið, er annars vegar tókst að tryggja hagsmuni bænda, en spara þó ríkissj. 10–15 millj. kr. útgjöld, en hins vegar að tryggja Íslendingum 30 nýtízku togara. Var það happ, að eigi skyldi hikað í því máli, og er nú öllum ljóst orðið, að án röggsamrar forustu nýbyggingarráðs og ríkisstj. hefðu Íslendingar ekki getað tryggt sér þessi mikilvirkustu framleiðslutæki, sem þjóðin þekkir, fyrr en eftir árslok 1948. Er og ekki ósennilegt, að þau verði þá dýrari, en jafnframt ef til vill hjá liðinn sá tími, er mestar líkur eru á hagnaði af rekstri togaranna. Svo sem kunnugt er, munu hin fyrstu skipa þessara afhent Íslendingum í haust, en hin síðustu næsta haust. Á þessu þingi hefur stj. og flokkar hennar lagt fram og fengið lögfest fleiri og merkari þjóðnytjamál en nokkur dæmi eru til. Má þar m. a. nefna: 1. Frv. um raforkuveitu ríkisins, er hnígur að því, að þessi eftirsóttu lífsþægindi verði látin öllum landsmönnum í té, eftir því sem frekast er hægt á sæmilega fjárhagslegum grundvelli. 2. Frv. um nýbyggðir og landnám, er tryggir sveitunum a. m. k. 6 millj. kr. ríkisframlag á ári í 10 ár, til ræktunar og húsabygginga. 3. 100 millj. kr. lánveitingu til nýbyggingar á sviði sjávarútvegsins, með 2½% vaxtakjörum, í stað þeirra 6–8%, sem útvegurinn lengst af hefur orðið að greiða. 4. Frv. um alhliða aðstoð til húsbygginga í kaupstöðum og kauptúnum, er fela í sér fullkomnari úrbætur á aðkallandi þörf á þessu sviði en áður hefur verið stungið upp á á Alþingi. 5. Ný allsherjar skólalöggjöf, er endurskapar allt skólakerfi landsins. 6. Ný tryggingalöggjöf, sem setur Ísland á bekk með þeim mannúðar- og menningarþjóðum, er hæst gnæfa í þessum efnum. Er með löggjöf þessari flestum þeim, er verst eru settir í lífsbaráttunni, veitt trygging gegn skorti. Eiga þannig gamalmenni kröfu á ellilífeyri, er nemur í Reykjavík tæpum 300 kr. fyrir einhleypa, en yfir 450 kr. fyrir hjón, er búa saman. En allt er tryggingakerfið svo fullkomið, að segja má, að lagður sé grundvöllur að tryggingu gegn sjúkdómum, slysum, örorku og elli frá vöggu til grafar. Eru að vísu enn nokkrar eyður, sem í þyrfti að fylla. Verður það vafalaust gert þegar reynslan hefur sýnt, að auðnast megi að standa undir útgjaldahlið málsins. Er hér um að ræða löggjöf, sem vekur fögnuð allra þeirra, er um fleira hugsa en eigin hag. Skal fúslega játað, að nokkurs uggs gegnir um gjaldgetu hins opinbera í sambandi við kvaðir og skyldur þessarar löggjafar. En slíkt er ekki nýtt fyrirbrigði, og munu, allir góðgjarnir menn af heilum hug óska þess, að gæfa fylgi þessari löggjöf úr hlaði, og vona, að henni hlekkist ekki á, heldur megi hún vaxa og dafna, þar til hún nær að fullu þeim fagra tilgangi að sjá þeim borgið, sem útundan hafa orðið í kapphlaupinu um gæði lífsins. En þetta er frá mínu sjónarmiði höfuðtilgangur laganna.- Verður þessi merka löggjöf áreiðanlega skýrð við þessar umr. af þeim, er til þess eru færari en ég, og skal ég því eigi orðlengja um hana. Ég hef nú nefnt sex lagabálka, er hver fyrir sig er svo merkur, að nægja mundi til þess að auka virðingu þess Alþ., er lögin setti. Er því eigi ofmælt, að þess Alþingis, sem nú er að ljúka, muni lengi minnzt með ágætum, er sama þingið hefur sett öll þessi sex lög. Hefur þingið þó margt fleira stórra mála og merkra lögfest. Nefni ég þar til m. a.: 1. Lög um 10 millj. kr. framlag til landshafnar í Njarðvíkum og Keflavík. Er hér verið að bæta úr bráðri og vaxandi þörf bátaútvegsins, en sem kunnugt er, leita bátar hvaðanæva af landinu til veiða í Faxaflóa á vetrarvertíð. 2. Almenn hafnarlög, er fela í sér mörg stórmerk nýmæli, er m. a. greiða fyrir byggingu hafna og hafnarmannvirkja um land allt. Er það augljóslega mikið þarfamál, enda frumskilyrði þess, að vel nýtist hinn mikli nýi skipastóll, sem nú er óðum að koma til landsins. 3. Nýr og fullkominn vegur austur yfir fjall. Er ætlað, að hann kosti 22 millj. kr. og verði lagður á 7 árum. Hefur það mál verið á döfinni í áratugi, en aldrei náðst um það samkomulag fyrr en nú. Er hér um stórfenglegustu samgöngubætur að ræða, er dæmi eru til hér á landi, og sýnir eitt m. a. þann stórhug. er ræður ákvörðunum núverandi valdhafa. 4. Löggjöf um nýtízku hótel í Reykjavík. Er ætlað, að það kosti 15 millj. kr., og leggi ríkið fram þriðja hluta, en Reykjavíkurbær og Eimskipafélag Íslands sinn þriðja hluta hvort. Eru allir, sem til þekkja, sammála um, að óumflýjanleg nauðsyn kalli á byggingu þessa hótels, og er þó þörf landsmanna fyrir nýjar hótelbyggingar engan veginn leyst fyrir það. 5. Bygging þriggja nýrra strandferðaskipa, sem kosta munu 7 millj. kr. Er þar leitazt við að bæta úr þeim vandræðum, er um langt skeið hafa þjakað alla þá, er komast þurfa ferða sinna eða flytja vörur sínar hafna á milli á Íslandi. 6. Lög um að reisa fyrirmyndarbæ á Skagaströnd. Er þar um tilraun að ræða, er síðar mun þykja merkileg og sýnir ef til vill betur en flest annað viðleitni valdhafanna til að láta gott af sér leiða og hikleysi við forustu á þeim sviðum, sem líklegt þykir, að gagn megi af hljótast, en ekki eru viðfangsefni einstaklinga. 7. Lög, er heimila ríkinu að reisa tunnuverksmiðju. 8. Lög, er heimila ríkinu að reisa niðursuðuverksmiðju. Er hér um nýmæli að ræða, sem vænzt er, að leiði til gagns og reynist arðvænleg, bæði beint og óbeint. 9. Lög um 34 millj. kr. ríkisábyrgð til viðbótar virkjun á Soginu í því skyni að fullnægja rafmagnsþörf Reykjavíkur, Reykjanesskagans og Suðurlandsundirlendisins. Samfara þessu hefur svo Alþ. með setningu fjárl. veitt meira fé til verklegra framkvæmda og eflingar atvinnulífsins en dæmi eru til. Marga fleiri merka löggjöf mætti minnast á, en þess gerist ekki þörf. Ég ætla, að nóg sé talið, til þess að sýna og sanna, að svo mikilvirkt hefur þetta Alþingi verið, svo stórhuga er nú löggjafinn, að ekkert þing hefur verið háð á Íslandi, er í þessum efnum verður á nokkurn hátt borið saman við þetta þing. Hafa stjórnarflokkarnir að sjálfsögðu haft alla forustu, en Framsfl. mörgu eða flestu sýnt andúð. Ég hef nú minnzt nokkuð á lagasetninguna frá því að núverandi stjórnarflokkar tóku forustuna í sínar hendur. - Á sviði framkvæmdanna hafa tökin einnig verið föst, enda full nauðsyn, jafnmörg og örðug viðfangsefni, sem að hafa steðjað. Þegar stjórnin tók við völdum, haustið 1944, var allt í óvissu um afurðasöluna. Samningar við Breta féllu niður þá um áramót, og vildu Bretar ekki endurnýja þá. Af því leiddi, að auk þess sem fullkomin óvissa ríkti um verðlag, þurfti stj. að sjá fyrir skipakosti til útflutnings alls ísfisks frá landinu. Spáðu andstæðingarnir þá miklu verðfalli og jafnvel hruni. Skal sú saga ekki rakin, en aðeins minnzt á, að í stað verðfallsins tókst stj. að hækka verð á nýjum fiski til útflutnings um 15%. Fór hún í þeim efnum eftir tili. forustumanna Suðurnesjabúa í útvegsmálum, en öll hafði stj. verið sammála um nauðsyn þess að bæta hag útvegsins. Lánuðust allar þær ráðstafanir furðu vel, og eru misfellur þær, er á urðu, smámunir hjá því, er fékkst í aðrá hönd vegna þessara aðgerða ríkisvaldsins. Náði stj. síðar samningum við Breta, er voru svo milljónatugum skipti hagkvæmari en þeir, er gilt höfðu, og spáðu þó stjórnarandstæðingar verðfalli, en ekki verðhækkun. Er engum vafa undirorpið, að myndun nýrrar stjórnar, er átti líf sitt undir því að bæta kjör almennings í landinu, átti sinn þátt í, að svo giftusamlega tókst til. Og enn á ný tókst stj. um síðustu áramót að gera ráðstafanir til stórbættrar afkomu sjómanna og útvegsmanna, er hún samkv. till. umboðsmanna útvegsins tók á ríkissjóð ábyrgð á nokkrum hluta útflutningsvörunnar. Eru nú horfur á, að eigi hljótist skaði af fyrir ríkissjóð, og jafnvel mögulegt, að enn sé í vændum hækkandi verðlag á frystum fiski, ef atbeini ríkisins kemur til, þótt eigi sé ætlað, að því fylgi áhætta fyrir ríkissjóð. Hefur ríkisstj. nýverið náð frjálsu samkomulagi við hraðfrystihúsin, sem tryggir sjómönnum og útvegsmönnum uppbætur á innlagðan fisk, ef verðið hækkar að mun frá því, er í öndverðu var ætlað. Hefur það samkomulag nú verið lögfest. Þannig hafa afskipti ríkisvaldsins af þessum málum, bæði haustið 1944 og nú, orðið til að stórbæta hag útvegsins í heild. Þá hefur ríkisstj. átt í stöðugum samningum við önnur ríki í því skyni að tryggja verzlun og viðskipti og greiða fyrir sölu útflutningsafurða landsmanna við sem arðvænlegustu veiði. Hefur þannig verið samið við Breta, Svía, Finna og Tékka. Er nú verið að semja við Rússa og Frakka, en undirbúningur samninga við Belgi, Hollendinga, Ítali og Svisslendinga. Þá. er og ólokið samningum við Dani vegna niðurfellingar sambandslagasáttmálans og stofnunar lýðveldis á Íslandi. Er hér í mörgum efnum lagt inn á nýjar brautir í því skyni að afla nýrra markaða og tryggja hina eldri, enda sýnt, að eigi nægir að afla nýrra tækja nema jafnframt sé unnið að því að greiða á alla lund fyrir sölu afurðanna. Geta menn nú borið þessar staðreyndir saman við fullyrðingar Hermanns Jónassonar um, að ekkert hafi verið aðhafzt í þessum efnum, og haft það til vitnis um málflutning þessa hv. þm. Er þess enginn kostur að rekja hér þessa þýðingarmiklu samninga, en rétt þykir að geta þess, að líkur eru fyrir stórhækkandi verði á síld og síldarafurðum, einkum síldarlýsi, svo að ætla má, að síldarmálið verði um 30 kr. á næsta sumri í stað 18.00 í fyrra. Allt eru þetta mikilsverð mál, er krefjast mikillar athugunar og aðgæzlu, og hefur ríkisstj. þurft að leggja mikla vinnu í skynsamlega lausn allra þessara milliríkjasamninga. Óteljandi önnur viðfangsefni hefur orðið við að fást, þar á meðal og eitt hið mikilvægasta það að tryggja vinnufrið í landinu. Hefur það tekizt með tiltölulega fáum og smáum undantekningum, og logaði þó allt í deilum og verkföllum, þegar stj. tók við völdum. Verður ávinningur þess fyrir þjóðarbúið seint ofmetinn. Vinnst hér ekki tími til að greina frekar en orðið er frá samstarfinu, en allir, sem eitthvað skyn bera á þá hluti, geta gert sér í hugarlund, að í samstarfi flokka, er hafa mjög ólík viðhorf til stjórnmálanna, liggur mikil vinna að baki öllum þeim örlagaríku ákvörðunum, er stjórnarflokkarnir hafa tekið á sviði löggjafar og framkvæmda. Að tekizt hefur að lokum að ná svo víðtæku samkomulagi sem raun ber vitni um, sannar, að gengið er að verki með festu, krafti og lagni, og að í herbúðum stjórnarliða ríkir sterkur og almennur áhugi fyrir því, að hinar stórhuga fyrirætlanir og framkvæmdir stjórnarflokkanna kafni ekki í innbyrðis ágreiningi, heldur nái þær fram að ganga, þjóðinni til farsældar og blessunar um langan aldur. Ég hef þá stuttlega drepið á árangur samstarfs stjórnarflokkanna. Þjóðin verður nú að dæma um, hvort henni líkar betur eða miður. Við þann dóm er hollt að hafa til hliðsjónar það, sem var, og ekki sízt það, sem verið hefði, ef sú stefna, sem Frmsfl. nú boðar, hefði ráðið. Kjarni hennar er sá, að fyrst verði að lækka allt kaupgjald í landinu, síðan að ráðast í framkvæmdir. Að sönnu aðhylltust framsóknarmenn kauphækkanir meðan þeir ætluðu að taka þátt í stj., ef þeim tækist ekki að viðhalda glundroðanum, en eftir að þeir urðu utangátta, linnir ekki óhróðrinum um fjárglæfra ríkisstj., er hún beitir sér fyrir kaupum á nýjum tækjum án þess að sjá um kauplækkanir. Er þó öllum ljóst, að eigi gat nokkur maður ákveðið það haustið 1944, hvert kaupgjaldið þyrfti að verða, til þess að tryggja arðvænlegan rekstur hinna nýju tækja, þegar þau koma í notkun á árinu 1946 eða 1947. Hitt er jafnljóst, að meðan útvegurinn er rekinn með sæmilegum árangri, sættir verkalýðurinn sig ekki við kauplækkanir. Það var því hvorki á valdi Framsfl. né annarra að knýja kauplækkanir fram. Nægir það eitt til að sanna, að þessi meginkrafa Framsfl. er þegar af þeirri ástæðu dauðadæmd. En auk þess er hún jafnósanngjörn sem hún er óviturleg. Afleiðingin gat aldrei orðið önnur en verkföll og ófriður, er leitt gat til óbærilegs tjóns fyrir þjóðarbúið, en lyktar með réttlátum sigri verkalýðsins. Þetta er rétt, að þjóðin hafi í huga, þegar hún kveður upp dóm sinn við kosningarnar. Annars vegar styrjöld, sem hlaut að enda með ósigri kauplækkunarkröfunnar, en áður hefði þó leitt til, að þeir fjármunir, sem nú er varið til nýsköpunar, hefðu eyðzt í herkosanað. Hins vegar þær framfarir á sviði löggjafar og framkvæmda, er ég hef lýst. Það er að sönnu rétt, að Framsfl. hefur ekki barizt gegn hverju einasta þörfu máli. Til þess virðist hann hafa haft vilja, en brostið kjark, vegna kosninganna, sem fyrir dyrum eru. Þetta er þó ekki aðalatriðið, heldur hitt, að Framsfl. hefur barizt eins og hýena gegn því samstarfi, sem öll sú löggjöf og allar þær framkvæmdir, sem ég lýsti, hafa sprottið af. Valið er á milli stjórnarflokkanna, sem biðja þjóðina þess að verða dæmdir af verkum sínum, og Framsfl., sem með hnúum og hnefum hefur fjandskapazt gegn stjórnarsamstarfinu frá því að stj. tók við völdum og fram á þennan dag. Það er fyrir hina neikvæðu baráttu gegn hinni alhliða, stórhuga og víðsýnu viðreisnarstefnu stjórnarflokkanna í andlegum og veraldlegum efnum, baráttu Framsfl. gegn hinum stórfelldu hagsmunamálum bænda, sjómanna, útvegsmanna og yfirleitt alls almennings í landinu, sem hin dauða hönd Framsfl. biður nú þjóðina um nýjan styrk, svo að henni megi framvegis takast að kyrkja í fæðingu slík þarfamál sem þau, sem stjórnarflokkarnir hafa borið og vilja bera fram til sigurs. Háttvirtu alþingismenn og aðrir hlustendur! Ykkar er nú að kveða upp dóminn, ýmist á Alþingi eða við alþingiskosningarnar í sumar. Þeir, sem kosið hafa innbyrðisstyrjöld á sviði athafnalífsins og athafnaleysi í stjórnmálalífinu, samþykkja vantraust á stjórnarflokkana á Alþingi og við kosningarnar. Hinir fella vantraustið á Alþingi og Framsfl. við kosningarnar. Sú fylking verður mikil og þéttskipuð. Í henni verða allir þeir, sem fagna því, að þjóðinni hefur verið forðað frá vinnudeilum og í stað þess tryggður friður til að vinna að framleiðslunni og öðrum þjóðnytjastörfum. Þar verða og allir þeir, sem viðurkenna, að vel og viturlega voru leyst vandamál bænda. Þar verða sjómenn og útvegsmenn og allir aðrir, er bera hag útvegsins fyrir brjósti, til þess með þeim hætti að styðja þá stjórn, sem hafði hrakspár hrunstefnumanna að engu, fyrirskipaði allmikla verðhækkun á innlendum markaði á framleiðsluvöru útvegsins, en tók síðan upp djarfa og sigursæla baráttu fyrir afurðaverðinu á erlendum markaði með margflóknum milliríkjasamningum og einbeittri sókn inn á nýja markaði. Í þeirri fylkingu verða og allir, er fagna því, að 30 nýir togarar og yfir 100 stórir vélbátar eru væntanlegir til landsins. Enn fremur allir þeir, sem gleðjast yfir því, að nýjar verksmiðjur og óteljandi nýjar landbúnaðarvélar eru nú teknar í þjónustu þjóðarinnar, og með öllu þessu er stigið langstærsta sporið, er Íslendingar hafa nokkru sinni stigið, til þess að fylgja fordæmi þeirra þjóða, er komizt hafa til auðs og velmegunar, einmitt með því að taka vélaaflið í sína þjónustu. Þarna munu og sjást þeir, er telja sér til hagsbóta, að raforkan verði leidd inn á sem flest heimili í landinu. Þeir, er þakka aðstoð við húsbyggingar í kaupstöðum og kauptúnum. Þeir, sem telja sér til framdráttar, að ríkið veiti 6 millj. kr. árlega í 10 ár til aukinnar ræktunar og byggingar í sveitum landsins. Þeir, sem vilja heldur greiða 2½% vexti en 8% af lánum til nýsköpunar útvegsins. Þar verða allir þeir, sem fagna því að verða tryggðir fyrir skorti frá vöggu til grafar. Þeir, sem láta sig það skipta, að bætt verði menntun unglinga í landinu. Þeir, sem telja sér til hagsbóta, að ríkið skapi örugga samgönguleið austur yfir fjall og verji til þess 22 millj. kr. Þeir, sem telja nauðsyn á hafnarbótum og nýrri landshöfn. Þeir, sem telja, að bæta þurfi samgöngur á sjó við strendur landsins. Þeir, sem telja þörf fyrir gistihús í Rvík. Þeir, sem vilja forgöngu ríkisins til fyrirmyndar framkvæmda, sem einstaklingurinn ræður ekki við. Og yfirleitt allir þeir, sem beint eða óbeint hafa hagnazt á því framtaki, sem stjórnarflokkarnir hafa sýnt og munu sýna, meðan þeir starfa saman. Ég held, að ekki sé fýsilegt fyrir svokallaða framsóknarmenn að sækja fram gegn þessari fylkingu. Ég ætla að bíða rólegur dóms þjóðarinnar. Ég kvíði honum ekki. Hann verður ekki nema á einn veg. Þjóðin hefur raunar þegar kveðið upp sinn dóm. Hún hefur kveðið niður návæl forkólfa Framsfl. Hún hefur neitað að láta það á sig fá, þótt tveir nafnkunnir menn lentu utan við ráðherrastólana. Hún hefur lagt blessun yfir stefnu stjórnarinnar og störf. Hún hefur nú þegar ráðstafað nær 240 af þeim 300 millj., er ákveðið var að verja til kaupa á nýjum tækjum. Þessi dómur er skýr og tvímælalaus. Þessi dómur er ekki stéttadómur. Hann er kveðinn upp af mönnum úr öllum stéttum, dreifðum um allt land. Rödd bænda kveður hátt við. Þeir ákæra forustu Framsfl. fyrir að hafa brugðizt, þegar mest á reið. Þeir telja meiru skipta, að bændur fái sinn skerf nú, þegar þjóðin í fyrsta sinn ræður yfir verulegum fjármunum og hefur staðráðið að verja þeim til eflingar atvinnulífinu, en hitt, hvort Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson eru ráðherrar. Þess vegna hafa þeir nú heimtað og tryggt sér vélar í þágu landbúnaðarins fyrir tvo til þrjá milljónatugi. Og þess vegna hafa þeir nú unnvörpum snúið bakinu við forustu Framsfl. Ég tel mig nú hafa gert hreint fyrir dyrum ríkisstj. Ég ætla mig hafa sannað, að hún verðskuldar beinan stuðning allra annarra en þeirra, sem alls ekki geta fellt sig við samstarf við einn eða fleiri af stjórnarflokkunum. Sem kunnugt er hafa framsóknarmenn almennt ekki verið í þeim flokki. Vænti ég því, að ekki aðeins sjálfstæðismenn, sósíalistar og Alþýðuflokksmenn, heldur og framsóknarmenn víða um landið aðhyllist stefnu stjórnarinnar við Alþingiskosningarnar, hvort sem þingflokkurinn telur sér skylt eða ekki að geðjast foringjunum með því að greiða vantraustinu atkvæði.

Forseti (JPálm) : Hæstv. forsrh. lauk máli sínu. Þá tekur næst til máls hæstv. atvmrh., Áki Jakobsson, og talar af hálfu Sameiningarflokks alþýðu - sósíalistaflokksins.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Háttvirtir tilheyrendur. Svo sem fram hefur verið tekið, er það tilefni þessara umr., að þeir hv. þm. Str., Hermann Jónasson, og hv. 2. þm. S.-M., Eysteinn Jónsson, hafa flutt vantraust á ríkisstj. Þetta er annað vantraustið, sem flutt er síðan núv. ríkisstj. var mynduð. Hið fyrra flutti Jónas Jónsson, þm. S-Þ., þegar eftir að núv. ríkisstj. var setzt að völdum. Þegar það var borið undir atkv., greiddi flm. því einn atkv. Framsfl. í heild sat hjá og afsakaði sig með því, að ekkert hefði komið fram, er benti til þess, að stj. hefði ekki meiri hluta í þinginu, og því tilgangslaust að bera fram vantraust. Hvað þetta snertir, eru aðstæður nákvæmlega þær sömu og þá voru, og satt að segja er erfitt að átta sig á því, að nú skuli borið fram vantraust af þeim mönnum sem treystu sér til þess að sitja hjá við vantraust áður, eins mikil stóryrði og þeir viðhöfðu frá upphafi um ríkisstj. og þá glæfrapólitík, sem þeir töldu hana reka. En þetta er ekki eina at riðið, sem forustumenn Framsfl. hafa skipt um skoðun á. Öll framkoma flokksins hér í þinginu er á þessa leið : Framsóknarmenn ýmist skamma stj. fyrir glæfralega miklar framkvæmdir, sem stofni þjóðinni og fjármálum hennar í voða, eða þeir atyrða stj. fyrir það, að framkvæmdir séu of litlar. Þessar mótsagnir koma þó enn þá betur fram í blaði Framsfl., Tímanum. Ef menn rekja ummæli þessa blaðs um nýbyggingarráð, skipakaup og skipasmíðar ríkisstj., þá rekur sig hvað á annað. Blaðið er svo mótsagnakennt í ádeilum sínum á ríkisstj. og framkvæmdir hennar, að manni dettur helzt í hug, að blaðritararnir séu ekki með öllum mjalla. Nú er það ekki svo, heldur stafar þetta af því, að flokkurinn hefur mjög óljósa stefnu í þjóðmálunum yfirleitt og málefnabarátta hans virðist mótast af því einu, að Hermann og Eysteinn geti komizt í stjórn með einhverju móti. Til þess að skilja málefnabaráttu Framsfl., ef það er yfirleitt hægt að nefna baráttu hans því nafni, verður að hafa þetta hugfast. Flm. vantraustsins, núverandi forustumenn Framsfl., liggja undir ámæli hjá flokksmönnum sínum fyrir að hafa stjórnað flokknum illa. Sumir flokksmannanna spyrja, hvers vegna þeir vildu ekki taka þátt í myndun núverandi stjórnar. Hvers vegna vildi Hermann Jónasson ekki taka þátt í framkvæmd þeirra framfaramála, sem nú er verið að framkvæma? Öll stefnumál núverandi ríkisstj. eru þannig, að ekki er sigurstranglegt að berjast gegn þeim, enda finna flokksmennirnir, að Hermanni hefur fatazt stjórnarandstaðan. Hann veit ekki, á hverju hann á að fóta sig. Nú horfir Framsfl. fram á klofning, sem koma mun í dagsljósið, þegar farið verður að stilla upp til kosninganna. Hermann og Eysteinn finna, að flokkurinn er að gliðna, og nú þarf að gera eitthvað stórt til þess að fylkja liðinu og kveða niður óánægjuna, sem fer vaxandi innan flokksins. Í þessu skyni er vantraustið borið fram. Þá flokksmenn, sem efast um, að foringjar flokksins hafi gert rétt í því að beita sér gegn þeim atvinnuframkvæmdum, sem ríkisstj. vinnur að nú, á að sannfæra um, að barátta Hermanns sé heilög og óeigingjörn. Í einni svipan á að bæta fyrir það ráðleysi og fálm, sem einkennt hefur alla baráttu Framsfl. síðan stjórnin var mynduð. - Vegna þess að þessar útvarpsumr. eru liður í tilefni af vantrauststill., sem tveir fyrrv. ráðh. hafa flutt, menn, sem stjórnuðu hér öllu að meira eða minna leyti í 8 ár, þá er ekki óviðeigandi að bera þá stjórnarstefnu, sem þeir fylgdu, saman við stefnu núverandi stjórnar. Árið 1934 myndaði Hermann Jónasson stjórn með Alþfl. Alþýðan á Íslandi hafði fengið þessum flokkum völdin vegna þess, að hún trúði því, að þeir mundu vinna bug á hinu óþolandi atvinnuleysi og þeirri örbirgð, sem því fylgdi. Það stóð ekki heldur á því, að stjórn Hermanns Jónassonar lofaði ýmsu. Hún ætlaði svei mér að vinna bug á atvinnuleysinu. En það fór á annan veg en ætlað var. Sú aukning á atvinnutækjum þjóðarinnar, sem lofað hafði verið, var aldrei framkvæmd. Sjávarútvegur okkar, sem frá upphafi hefur verið langt á eftir öðrum þjóðum, var fullkomlega vanræktur. Framsóknar- og Alþfl.-stjórnin skildi á engan hátt þýðingu hans. Á valdatímabili Frams.- og Alþfl. minnkaði t. d. togaraflotinn úr 46 skipum árið 1928 í 34 skip árið 1939 og komst niður í 29 skip árið 1944. Fiskibátaflotinn hrörnaði. Nýrra báta var ekki aflað, þó að allir vissu, að meginhlutinn af bátaflota landsins var úreltar smáfleytur lítt nothæfar. Á þessu tímabili voru menn sektaðir fyrir að flytja inn góð skip. Ofan á þetta bættist, að lítið sem ekkert var gert til þess að koma upp fiskvinnslustöðvum, hraðfrystihúsum og niðursuðuverksmiðjum, þrátt fyrir það að markaður okkar fyrir saltfisk færi stöðugt minnkandi. Á stjórnarárum Framsóknar var ástandið þannig, að þúsundir manna gengu atvinnulausir. Í einu strjálbýlasta og frumstæðasta landi Evrópu var, að því er virtist, fólkið of margt. Hver nýr einstaklingur, sem óx upp og þurfti að fá vinnu, jók á vandræðin. Ríkisstj. Hermanns stóð ráðalaus frammi fyrir þessu. Hún gat engu áorkað og greip til þess úrræðis að reyna að sannfæra fólk um, að svona ættu hlutirnir að vera - atvinnuleysið væri óhjákvæmilegt, við því væri ekkert að gera. En fólk man enn þá þessi ár. Nú er svo komið, að augu þjóðarinnar hafa opnazt fyrir því, að atvinnuleysi er sjálfskaparvíti, sem engin þjóð má sætta sig við. Af allri sóun verðmæta er það að láta fólk, sem vill vinna, ganga iðjulaust hópum saman, sú, sem sízt er fyrirgefanleg. Stjórnarár Framsfl. einkenndust af atvinnuleysi. Þess vegna vill þjóðin ekki slíka stjórn aftur. Núverandi stjórn hefur sett sér það verkefni að fyrirbyggja, að atvinnuleysi komi hér á ný, og hefur hún í því skyni stigið stærri skref í öflun nýrra framleiðslutækja en áður hefur þekkzt í sögu landsins. Það er því næsta hlálegt, að þeir menn, sem sátu í stjórn í 8 ár við vaxandi atvinnuleysi, skuli gera sig að dómurum um atvinnuframkvæmdir núverandi stjórnar. Atvinnutæki þau, sem þjóðin átti á árunum fyrir stríð, voru engan veginn nóg, til þess að allir gætu haft vinnu við arðbæran atvinnurekstur. Það var stríðið, sem gerði það að verkum, að atvinnuleysið hvarf í bili. Ef þjóðin hefði látið sér nægja að taka upp þráðinn í atvinnumálum sínum eftir stríðið, þar sem frá var horfið fyrir stríð, þá var fyrirsjáanlegt, að atvinnuleysið yrði á mjög skömmum tíma eins mikið og verið hafði fyrir stríð. Íslenzkir atvinnuvegir hafa raunar aldrei enn sem komið er komizt í það horf, að þeir gætu tryggt allri þjóðinni atvinnu. En á árunum fyrir stríð var sjávarútvegur okkar vanræktur svo herfilega, að hann var kominn í hina mestu niðurníðslu. Þjóðin hefur lengi þráð, að hafin væri atvinnuleg uppbygging, er tryggði það, að íslenzkt atvinnulíf væri fyllilega sambærilegt við atvinnulíf annarra nágrannaþjóða. Sósfl. benti á nauðsyn atvinnulegrar nýsköpunar þegar frá upphafi, og flutti um það till. á þingi þegar fyrir stríð. Á þeim árum vildu valdhafarnir ekki hlusta á till. sósíalista. En eftir að þjóðin hafði vegna stríðsástandsins lifað það, að allir hefðu atvinnu, þá var ekki lengur hægt að þegja till. sósíalista í hel. Eftir ræðu Einars Olgeirssonar haustið 1944, þar sem hann gerði grein fyrir nýsköpunarstefnu Sósfl., krafðist þjóðin þess beinlínis, að mynduð yrði stjórn, er hæfist handa um nýsköpun í atvinnulífi landsins. Ég hef áður gert rækilega grein fyrir stefnu ríkisstj. í atvinnumálum, en vil nú rekja að nokkru þær framkvæmdir, sem þegar hefur verið ráðizt í. Svo sem kunnugt er, hefur ríkisstj. fest kaup á 30 togurum í Englandi, stærri og fullkomnari en þekkzt hafa hér áður, sem munu koma til landsins á næsta ári. Með þessum togurum er togarafloti landsins meira en tvöfaldaður. Þetta er stærsta skref, sem stigið hefur verið í atvinnumálum hér á landi. Það eru vafalaust fá dæmi þess, - og þó að leitað sé meðal annarra þjóða, - að slíkt risaskref hafi verið stigið í atvinnumálum. Stjórnarandstaðan ræðst á þessi togarakaup, telur skipin of dýr og að ekki muni fást menn á þau. Framsfl. telur óhyggilegt að bíða ekki þangað til verð á togurum lækkar. Þeir menn, sem telja atvinnuleysi búhyggindi, geta haldið slíku fram, aðrir ekki. Ég efast ekki um, að ýmsir örðugleikar muni mæta þjóðinni, er hún ræðst í jafnstórstígar framfarir og þessi togarakaup, en ég er sannfærður um, að þjóðin hefur svo mikla trú á sjálfri sér, að hún lætur enga erfiðleika hræða sig. - Nýbyggingarráð hefur auglýst togara þessa, og hafa því borizt umsóknir um alls 43 togara. Þetta sýnir, að það er þörf fyrir enn fleiri togara. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefur sótt um. 20 togara, og vil ég segja, að það er sízt of mikið. Bæjarstjórnin mun ætla að selja skipin einstaklingum, en reka þau skip sjálf, sem ekki ganga út. Ég tel sjálfsagt, að Reykjavík fái þessa 20 togara. Togaraeigendur í Hafnarfirði hafa sótt um 5 togara, og Hafnfirðingum er bráð nauðsyn að fá þessi 5 skip. En þá eru aðeins eftir 5 skip, sem ættu þá að skiptast á þá aðra staði, sem sótt hafa um alls 18 skip. Staðir þessir eru Akranes, Ísafjörður, Siglufjörður, Ólafsfjörður, Akureyri, Seyðisfjörður, Neskaupstaður, Vestmannaeyjar, Keflavík, Stykkishólmur og Eskifjörður. Togaraútgerð hefur lengst af verið arðbærasta útgerð á Íslandi, og það er því mikil lyftistöng fyrir atvinnulíf þessara staða að koma þar á togaraútgerð. Það er líka með öllu ótækt, að haldið verði áfram á þeirri braut að beina fólksstraumnum eins til Reykjavíkur og verið hefur að undanförnu, en það verður, ef ekki verður komið upp atvinnutækjum úti á landi jafnframt. Af þessum ástæðum hef ég unnið að því að afla tilboða í fleiri togara í Englandi, og nú hefur atvmrn. borizt tilboð í 10 dieseltogara. Með því að festa kaup á þessum skipum er sennilega hægt að uppfylla allar óskir um togara. Það er ekki hvað sízt til þess að tryggja það, að Reykjavík geti fengið alla þá togara, sem hún hefur sótt um, að ég lét afla þessara tilboða. Ýmis þau bæjarfélög og hreppsfélög, sem hyggjast nú að koma á hjá sér togaraútgerð, eru þess ekki megnug af eigin rammleik. Til þess þó að gera þeim kleift að eignast togara, hefur orðið samkomulag um það í ríkisstj. að afla heimildar Alþ. til þess að ábyrgjast þessum bæjar- og hreppsfélögum lán eða lána þeim sem svarar 10% af kostnaðarverði skipanna, auk væntanlegs 75% láns úr stofnlánadeildinni. Þetta er að vísu heldur lítið, og upphaflega lagði ég til, að ríkið léti þeim í té 16% lán, en þetta er þó nokkur úrlausn. Þá kemur röðin að bátunum. Nú er verið að smíða í Svíþjóð á vegum ríkisstj. 50 báta, sem allir ættu að koma heim á þessu ári. Auk þess hefur ríkisstj. gert samninga um smíði hér innan lands á 35 bátum víðs vegar um landið. Auk þess hafa verið keyptir 15 nýlegir bátar frá Svíþjóð, og verið er að smíða í Danmörku, Svíþjóð og á Íslandi báta á vegum einstaklinga. Samtals eru þetta um 140 bátar, sem búast má við, að verði tilbúnir og komi hingað til lands á næsta ári. Þetta er gífurleg aukning á bátaflota landsmanna, þegar tekið er tillit til stærðar bátanna, því að langmestur hluti af núverandi bátaflota eru smábátar innan við 12 tonn. Þessi aukning á þilskipaflota landsins nemur 24 þús. tonnum, en það er tvöföldun frá ársbyrjun 1945 að telja. Á þessi nýju skip kemur til með að þurfa hátt á þriðja þúsund manna. Búast má við því, að sum af hinum eldri skipum og bátum muni verða að hætta að nota, enda er það mjög eðlilegt. Það er hart til þess að vita, að gömlum skipum og bátum skuli oft hafa verið haldið út þangað til þau hurfu með allri áhöfn. Líf hvers sjómanns okkar er dýrmætara en mörg skip, og því má ekki koma fyrir, að við missum menn í sjóinn af þeim ástæðum, að þeir séu sendir út á lélegum og gömlum skipum. Nú er verið að reisa á vegum ríkisins tvær nýjar síldarverksmiðjur, hinar fullkomnustu, sem reistar hafa verið hér á landi og sennilega þó víðar væri leitað. Verksmiðjur þessar eru reistar önnur á Siglufirði með 10 þús. mála afköstum á sólarhring og hin á Skagaströnd, 7500 mála. Lögin um að reisa þessar verksmiðjur voru samþ. á þingsumarið 1942, en er núv. ríkisstj. tók við, hafði ekkert verið gert til þess að hefja byggingu þeirra, þrátt fyrir mjög tilfinnanlegan skort á verksmiðjum. Byggingarframkvæmdir hafa gengið vel, og er full ástæða til þess að vona, að þær geti báðar orðið til á komandi vertíð. Siglufjarðarkaupstaður hefur byggt, með aðstoð ríkisins hvað lánsfé snertir, 10 þús. mála verksmiðju, sem verður til fyrir næstu vertíð. Með þessum verksmiðjum, sem ég hef nefnt, verða afköst síldarverksmiðjanna í landinu á þessu sumri komin upp í 77 þús. mál, úr 40 þús. málum 1944. Fyrirsjáanlegt er, að nauðsynlegt verður á næstunni að leggja eitthvað niður af hinum eldri verksmiðjum, vegna þess, hve úreltar þær eru. Með þeim verksmiðjum, sem byggðar hafa verið, vænkast mjög hagur útgerðarinnar og sjómanna, því að bæði er það, að ekki ætti í bili að vera ástæða til að óttast verulegar löndunarstöðvanir, og eins hitt, að hinar nýju verksmiðjur eru miklu fullkomnari og ódýrari í rekstri, og getur það hækkað síldarverðið. - Ég tel, að næsta verkefni, hvað snertir byggingu síldarverksmiðja, sé að reisa verksmiðju á Húsavík, en þar er gert ráð fyrir, að reist verði 9000 mála verksmiðja. Húsvíkingar eru nú að byggja hafnargarð, sem ætlað er, að verði fullgerður í sumar, og vænta þeir þess, að þá verði hafizt handa um bygginguna. Eins og ég tók fram áðan, hefur okkur alltaf skort fiskvinnslustöðvar. Mörg hraðfrystihús hafa risið upp á síðustu árum og eru mörg í byggingu. Svo er komið, að hraðfrysting fisks er að verða stór þáttur í atvinnulífi okkar. En það er galli að hafa svo einhliða verkun. Það þarf að koma upp fiskvinnslustöðvum, sem geta tekið við fiskinum af bátunum, verkað hann og unnið úr honum eins og heppilegast er á hverjum tíma. Í slíkum fiskvinnslustöðvum þarf að vera hægt að hraðfrysta fisk, sjóða niður í dósir og vinna fiskimjöl úr úrganginum. Þá þarf enn fremur að verða mögulegt að taka þar við fiski til söltunar. Reynsla yfirstandandi vertíðar sannar, að bátarnir hafa ekki aðstöðu til að salta sjálfir, án þess að missa róðra, enda verður aldrei hægt að hafa eins praktísk vinnubrögð við að gera að fiskinum og salta, ef hver bátur kúldrast út af fyrir sig í misjafnlega góðu og hentugu húsplássi og með léleg tæki, eins og ef ein fisksöltunarstöð væri í hverri verstöð, sem tæki við fiskinum af bátunum. - Í Reykjavík er fiskimálanefnd að tilhlutun atvmrn. að reisa fiskvinnslustöð, og er þar byggt saman hraðfrystihús og niðursuðuverksmiðja, er verður með þeim stærstu á landinu. Áætlað er, að það kosti á 4. millj. kr. upp komið. Gert er ráð fyrir, að húsið verði tilbúið fyrir næstu vertíð. Ætlunin er að reka hús þetta til tæknilegrar leiðbeiningar í atvinnuveginum. Víða úti um land eru hafnar eða eru í undirbúningi framkvæmdir til þess að koma upp fullkomnum fiskvinnslustöðvum, og eru það víða samvinnufélög útvegs- og sjómanna, sem standa að þeim framkvæmdum. Það hefur þó mikið frestað framkvæmdum, hve mikill dráttur hefur verið á afgreiðslu lánamálanna í ríkisstj. og á þingi. Það er nauðsynlegt, að þau fiskvinnsluver. sem reist verða, séu rekin með þeim hætti, að þau greiði fiskframleiðendum allt andvirði framleiðslunnar, að frádregnum vinnslukostnaði, vöxtum og eðlilegri fyrningu húsa og tækja stöðvanna. Til þess að það megi verða, er nauðsynlegt, að húsin séu rekin af samvinnufélögum útvegsmanna og sjómanna, er séu opin öllum fiskframleiðendum á staðnum. Þar, sem mikið er um aðkomubáta og jafnvel víðar, er rétt, að ríkið reisi fiskvinnslustöðvar, er reknar verði með líku sniði og síldarverksmiðjur ríkisins. Með því móti væri tryggt, að andvirði fiskafurðanna lendi hjá fiskframleiðendunum. Ísland er nú þegar orðinn stórframleiðandi síldarlýsis, og er framleiðslan í örum vexti. Það er því með öllu ótækt að þurfa að flytja út þessa dýrmætu vöru óunna, eins og gert hefur verið. Árið 1942 heimilaði þingið ríkisstj. að láta reisa síldarlýsisherzluverksmiðju strax og sýnt þætti, að það svaraði kostnaði. Atvmrn. hefur látið fram fara rannsóknir á þessum málum og fengið tilboð í vélar og áhöld lýsisherzlustöðvar, með þeim árangri, að sýnt er, að nú er tími til þess kominn að reisa slíka verksmiðju. Á grundvelli þessara athugana verður á komandi sumri hafizt handa um byggingu verksmiðju, er hert geti 15 þús. tonn af síldarlýsi á ári. Að því ber að stefna á næstu árum, að allt síldarlýsi okkar verði hert áður en það er flutt út. Það mun tvöfalda útflutningsverðmæti síldarlýsisins, samkv. reynslunni fyrir stríð, og gæti auk þess orðið grundvöllur frekari iðnaðar í landinu, er byggðist á hertri feiti. Þá vinnur ríkisstj. að því að auka sem mest síldarsöltun og hefur í því skyni fest kaup á 130 þús. síldartunnum í Noregi og Finnlandi. Framtíðarsíldarsöltun á Íslandi byggist að miklu leyti á því, að við getum sjálfir framleitt þær síldartunnur, sem við þurfum að nota. Í því skyni hefur atvinnumálaráðuneytið þegar hafið tunnusmíði í tunnuverksmiðjunni á Siglufirði og hefur nú aflað sér heimildar Alþ. til þess að reisa fullkomnar tunnuverksmiðjur, aðra á Siglufirði, en hina á Akureyri. Mál þetta er nú í rannsókn, en ákveðið er að hefja framkvæmdir á sumri komandi með það fyrir augum, að hægt verði að smíða tunnur á báðum stöðunum þegar á næsta vetri. Áætluð afköst verksmiðjanna eiga að vera allt að 75 þús. tunnur hvorrar. Rétt er að stefna að því að koma upp tunnuverksmiðju þar, sem söltun er nægilega mikil til að verksmiðja geti borið sig. Þá verður hafizt handa um byggingu fyrstu stóru niðursuðuverksmiðjunnar í landinu, samkv. heimild í lögum frá yfirstandandi Alþ., nú á þessu sumri. Verksmiðja þessi verður jafnframt niðurlagningarverksmiðja fyrir kryddsíld. Keyptar verða til verksmiðjunnar hinar fullkomnustu vélar frá Ameríku. Verksmiðja þessi er fyrirhuguð sem fyrirmyndar verksmiðja til þess að vísa öðrum veginn í þessu efni, og því varð Siglufjörður fyrir valinu, er henni var ákveðinn staður. - Tunnuverksmiðjurnar og niðurlagningarverksmiðjur hafa óhemju þýðingu fyrir síldarsöltunina. Það er bráðnauðsynlegt að matbúa sem mest af norðanlandssíldinni okkar. Norðanlandssíldin er ágætis matur, sem hefur alls staðar hlotið viðurkenningu og er eftirsótt vara hvar sem er. Auk þess verður útflutningsverðmæti síldar, sem flutt er út niðursoðin eða niðurlögð í dósir, margfalt meira en ef hún er sett í bræðslu. Slíkar verksmiðjur munu líka veita mjög mikla atvinnu yfir vertíðarmánuðina, en sem kunnugt er, vantar mjög tilfinnanlega atvinnu á þeim tíma í bæjum og þorpum norðanlands. Það er ætlunin, að síldarniðursuðu- og niðurlagningarverksmiðjan verði upphaf að stórfelldum iðnaði á þessu sviði hér á landi, sem hundruð manna geti haft atvinnu við og færi milljónir gjaldeyris í þjóðarbúið. Sú aukning á fiskiflotanum, sem ég hef hér lýst, þýðir tvöföldun á útflutningi þjóðarinnar á mjög skömmum .tíma. Ég tel enga ástæðu til að óttast, að ekki verði hægt að fá markaði fyrir hina auknu framleiðslu, en til þess þarf að starfa ötullega að markaðsöflun á meginlandi Evrópu til viðbótar þeim markaði, sem við nú höfum í Englandi. Það er full ástæða til að vænta þess, að sú Evrópa, sem komin er út úr hinum ægilega hildarleik, muni ekki þurfa að falla aftur í fen kreppu og atvinnuleysis og geti því orðið stöðugur markaður fyrir sjávarafurðir þjóðarinnar. Það er þjóðinni afskaplega mikilvægt að komast í viðskiptasambönd við ríkin, sem hafa komið á hjá sér áætlunarbúskap í atvinnuháttum og eru þannig vaxin yfir kreppur og atvinnuleysi. Eins og kunnugt er, munu öll lönd Evrópu að meira eða minna leyti fara inn á slíkar brautir, og viðskipti við þau geta því gert hið íslenzka þjóðfélag óháð kreppum, ef rétt er á málum þess haldið. Það var spáð hruni og öngþveiti, verðlækkun á útflutningsafurðum og atvinnuleysi í landi, þegar ríkisstj. tók til starfa, - og ég efast ekki um, að núverandi stjórnarandstæðingum hefði tekizt að leiða yfir land og þjóð það hallæri, sem þeir alltaf hafa spáð, ef þeir hefðu haft völdin. En þjóðin hefur undir forustu ríkisstj. breytt hallæri hrakspármannanna í góðæri með þeim stórfelldu framkvæmdum, sem hið opinbera og einstaklingar samtaka hafa lagt í af stórhug og djörfung, í trúnni á auðlindir lands og þrek þjóðarinnar. Í krafti þessa er þegar búið að tryggja tvöföldun íslenzka fiskiskipaflotans á þrem árum, ferföldun íslenzka kaupskipaflotans á fjórum árum, tvöföldun afkastanna hjá síldarverksmiðjunum á tveim árum og aðrar álíka stórkostlegar framfarir á ýmsum öðrum sviðum. Þetta þýðir tvöföldun útflutnings okkar á þrem árum - og getur hver maður gert sér í hugarlund, hvað það þýðir fyrir lífsafkomu þjóðarinnar. Í stað atvinnuleysisins, sem spáð var, hefur ríkisstjórnin nú þegar gert þessar stórfelldu ráðstafanir til þess að tryggja sem arðbærasta atvinnu handa öllum. Sökum þess, hve samtaka þjóð og stjórn eru um að framkvæma stefnu þá, sem ríkisstj. hét að fylgja, er hún tók við völdum, hefur vágesti atvinnuleysisins verið bægt frá dyrum Íslendinga. Og ríkisstj. treystir því, að svo verði áfram, ef þjóðin fylkir sér um stefnu hennar jafnvel og hingað til. Það er fastur ásetningur okkar, að þeir hörmungartímar, að þjóðin sé í vandræðum um, hvað gera eigi við vinnuaflið, dýrmætasta kraft þjóðarinnar, komi aldrei aftur. Eitt merkasta mál, sem afgreitt hefur verið á yfirstandandi þingi, er lánamál útvegsins. Það mál hafðist fram þrátt fyrir þá andstöðu, sem Landsbankinn hélt uppi í fyrstu, en þó með þeirri breyt., að hann fengi sjálfur að afgreiða lánin. Afgreiðsla þessa máls er mikill sigur fyrir íslenzkan sjávarútveg, enda er þetta í fyrsta skipti, sem Alþ. hefur sjálft tekið ákvörðun um aðgerðir í peningamálum þjóðarinnar. Meiri hluti Alþ. hefur sýnt Landsbankastjórninni það traust að fela henni að annast framkvæmd lánamálanna samkv. ósk hennar, og þar með hefur þjóðbankinn tekið á sig skuldbindingar um að greiða lánin reiðulega af hendi og sjá um, að ekki standi á fé til þess hluta lánanna, sem fara eiga til framkvæmda hér innanlands, hinna svo kölluðu B-lána. Það er von mín, að þjóðbankanum farist þetta mál vel úr hendi. Það hefur lengi bakað Íslendingum erfiðleika, hve einhæft atvinnulíf landsins hefur verið. Þjóðinni er því hin mesta nauðsyn á að reyna að koma sér upp lífvænlegum iðnaði, iðnaði, sem ekki lifir í skjóli innflutnings- og gjaldeyrishafta eða verndartolla, heldur heilbrigðum atvinnurekstri, sem getur verið samkeppnisfær við erlenda framleiðslu. Til þess að það geti orðið, þarf að byrja á að rannsaka landið betur og athuga, hvort ekki sé hægt að vinna hér eitthvað úr hráefnum, sem landið hefur upp á að bjóða. Í því efni hafa verið ráðnir vísindamenn til þess að fara um landið í rannsóknarskyni. Á þessu stigi málsins er ekki hægt að slá neinu föstu um árangur. Þó er það eitt, sem ég vildi minnast á, og það er sementsframleiðsla. Allt virðist benda til þess, að unnt verði í náinni framtíð að hefja sementsframleiðslu hér. Ársnotkun þjóðarinnar, sem er 50 þús. tonn er það mikil, að framleiðsla getur borið sig. Auk þess hafa þær rannsóknir, sem framkvæmdar hafa verið, þegar gefið góðar vonir um, að hér finnist þau hráefni, sem þarf til þessarar framleiðslu. Sá staður, sem sérstaklega er hafður í huga í þessu efni, er kalksandssvæðið á Vestfjörðum. Ef sementsverksmiðja yrði reist hér á landi og rekin, mundi það sennilega tryggja um 300 manns fasta atvinnu. Framsóknarmenn hafa gert mikið að því að ráðast á ríkisstj. fyrir ástandið í verzlunarmálunum. Það er rétt, að heildsölunum hefur haldizt það uppi á stríðsárunum að raka til sín óheyrilegum gróða. Gróðamöguleikarnir voru langmestir þegar vöruskorturinn var mestur, og hefur dregið nokkuð úr þessum gróða vegna aukins vörumagns og lækkunar, sem gerð hefur verið nýlega á álagningarprósentu þeirra. Þrátt fyrir það er óhæfa, hvernig heildsalarnir sitja á rétti annarra stétta og geta fleytt rjómann af arði annarra atvinnugreina, einkum sjávarútvegsins. Þjóðin hefur um mörg ár búið við það ástand, að verzlunarstéttin, innflytjendurnir, væri sú stétt þjóðfélagsins, sem öruggust væri um tekjur sínar. Þjóðin hefur beinlínis tryggt innflytjendunum, heildsölunum, milljóna gróða á kostnað útgerðarmanna, sjómanna og neytenda almennt, með því verzlunarfyrirkomulagi,sem komið hefur verið á. Upphaf þessa ófremdarástands má rekja til aðgerðar Framsóknar- og Alþýðuflokksstjórnarinnar í gjaldeyrismálum. Þá var komið á ströngu eftirliti með gjaldeyri og reynt að skera niður öll innkaup, svo að í landinu varð tilfinnanleg vöruþurrð, sem tryggði það, að allar vörur, sem fluttar voru til landsins, seldust strax upp. Svo var komið upp stóru ríkisbákni til að úthluta gjaldeyrinum. Flókið kerfi gjaldeyriskvóta var skapað í bróðurlegu samstarfi við heildsalana og Samband íslenzkra samvinnufélaga. SÍS hætti samkeppni við heildsalana, sætti sig við fastan hluta af gjaldeyrinum. Enginn gat fengizt við verzlun eða iðnað, sem byggðist á innflutningi hráefna, nema stjórnarvöldin úthlutuðu honum gjaldeyri. En hver sá, sem fann náð hjá valdhöfunum og fékk gjaldeyri, var öruggur með stórgróða. Þannig varð innflutningsverzlunin og smáiðnaður úr erlendu hráefni fyrir innlendan markað öruggustu atvinnuvegir þjóðarinnar. Fjármunir einstaklinga streymdu í þessa atvinnuvegi. Þar var gróðavænlegast að festa fé sitt. Og bankarnir fundu líka, að öruggast var að lána peninga til heildsalanna til að kaupa út á gjaldeyrisleyfin. Það var ólíkt öruggara en að vera að lána útgerðarmönnum til þess að skapa gjaldeyri, sem gátu tapað aleigu sinni á einni vertíð. Afleiðingar þessa urðu þær, að alltaf dróst sjávarútvegurinn saman og þar með möguleiki þjóðfélagsins til að skapa sér gjaldeyri, en innflutningsverzlunin dafnaði að sama skapi, og brátt var svo komið, að innflutningsverzlunarstéttin var orðin óhæfilega fjölmenn og dró stöðugt til sín meira og meira af fjármunum þjóðfélagsins frá öðrum þýðingarmeiri atvinnuvegum, og þá fyrst og fremst sjávarútveginum. Það var þessi stefna Framsfl. í atvinnumálum, sem Eysteinn Jónsson markaði, sem var ein orsök til þess, að samstjórn Framsfl. og Alþfl. megnaði ekki einu sinni að hindra aukningu atvinnuleysisins, hvað þá að afnema það, á stjórnarárum sínum. Það verzlunarástand, sem Eysteinn Jónsson, hv. 2. þm. S.-M., skapaði, ríkir að mestu leyti enn þá. Heildsölunum líkaði skipulag Eysteins vel. Það tryggði þeim gróða, á hverju sem valt í sjávarútveginum, og þeir vilja ekki sleppa því, sem þeir hafa fengið. Ástæðan fyrir því, að ekki hefur verið breytt um verulega í verzlunarmálunum, er sú, að heildsalarnir, sem eru mjög mikils ráðandi í Sjálfstfl., heimta, að þeir fái að halda áfram þeim hlunnindum, sem þeir öðluðust undir stjórn Eysteins Jónssonar. Það er hins vegar bráð nauðsyn á að breyta um verzlunarhætti og draga úr hinum óeðlilega gróða og útþenslu verzlunarinnar. Öruggasta ráðið til þess að kippa þessu í lag er að setja landsverzlun á innfluttar vörur, eins og sósíalistar hafa bent á. Ég vil að lokum ræða mál, sem mjög hefur borið á góma að undanförnu hér á landi og það ekki að ástæðulausu, en það er hið svokallaða herstöðvamál. Nú hefur hæstv. forsrh. gefið skýrslu um þetta mál. Við ráðherrar Sósfl. vildum gefa skýrslu þessa fyrir löngu síðan, en um það gat ekki orðið samkomulag í ríkisstj., eins og fram kom í ræðu hæstv. forsrh. Það er mín skoðun, að það sé miður farið, að ekki skuli hafa verið birt skýrsla um málið fyrir löngu. En það er annað mál, sem ekki verður greint frá þessu herstöðvamáli, en það er dvöl Bandaríkjahersins hér á landi. Nú er bráðum ár frá því, að vopnahlé komst á í Evrópu, og því eru nú allar forsendur fyrir áframhaldandi dvöl hins bandaríska hers hér á landi brostnar. Þegar stjórn Bandaríkjanna flytur ekki af sjálfsdáðum burt her sinn héðan og það þótt enska stjórnin sýni þjóðinni þann velvilja að halda burt með sinn her og afhenda flugvöllinn í Reykjavík, þá telur Sósfl., að íslenzku stjórninni beri að krefjast þess af stjórn Bandaríkjanna, að herlið þeirra hverfi af landi burt þegar. Samkvæmt þessu fluttum við ráðh. Sósfl. í samræmi við samþykkt miðstjórnar hans till. um það í ríkisstj. þann 15. apríl s. l., að utanrrh. yrði falið að bera fram þá kröfu við stjórn Bandaríkjanna, að hún flytji af Íslandi allt herlið sitt, og sú till. er nú til meðferðar í ríkisstj. Svo sem skýrsla forsrh. ber með sér, sem raunar var á allra vitorði áður, fór stjórn Bandaríkjanna fram á það með bréfi 1. okt. s. l. að fá á leigu til langs tíma flugvöllinn í Keflavík, lendingarstað fyrir sjóflugvélar við Reykjavík og flotastöð í Hvalfirði. Þessi beiðni varð ekki sízt vonbrigði fyrir ýmsa vini Bandaríkjanna hér á landi, sem töldu sig mega annars vænta en svona tilmæla. Sósfl. var frá upphafi þeirrar skoðunar, að það bæri að svara málaleitun Bandaríkjanna afdráttarlaust og tafarlaust neitandi. Sósfl. er algerlega andvígur því, að nokkru erlendu ríki verði látið í té herstöðvar hér á landi, hvort sem beðið er um þær af einstökum ríkjum eða ríkjasamtökum. Það er skoðun Sósfl., að ef íslenzka þjóðin afhendi nú erlendu ríki herstöðvar á Íslandi, þá sé hún að afsala sér sjálfstæði sínu. Hún er þá ekki einráð í landi sínu og verður ekki af öðrum þjóðum skoðuð sjálfráð gerða sinna. Svo sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh., hefur íslenzka ríkisstj. neitað beiðni Bandaríkjanna, en hins vegar tjáð sig fúsa til að ræða við hana um hugsanlegar skyldur Íslendinga í sambandi við alþjóðaöryggi. Að svo komnu máli hafa Bandaríkin eingöngu farið fram á leigu á nefndum herstöðvum til langs tíma og hefur þeirri beiðni, sem áður er sagt, verið afdráttarlaust neitað. Hins vegar hafa Bandaríkin ekki lýst yfir því, að þau muni falla frá beiðni sinni. Hv. þm. Str. og raunar Framsfl. hefur reynt að gera veður út af því, að hæstv. forsrh. dró svo lengi að birta opinbera skýrslu um gang þessa máls. Þennan drátt hefur hv. þm. og Framsfl. yfirleitt notað sem átyllu til þess að taka ekki afstöðu til málsins. Ég vil ekki mæla þeim drætti bót, sem orðið hefur á birtingu opinberrar skýrslu um málið, eins og ég hef áður fram tekið. En ég vil benda á það, að Hermanni Jónassyni og Framsfl. öllum voru kunn öll atriði í sambandi við þetta mál. Framsfl. gat þess vegna myndað sér skoðun í málinu. En hann kaus heldur að grípa þessa átyllu, að ekkert var birt opinberlega um málið, til þess að taka ekki afstöðu. Afstaða Hermanns Jónassonar til þessa máls er sú sama og til allra annarra mála. Hann var tilbúinn að taka þá afstöðu til þessa máls, sem var líklegri til að fleyta honum áfram í valdastreitu hans. Þetta er afstaða Framsfl. líka. Þessi afstaða í jafnalvarlegu og örlagaríku máli fyrir íslenzku þjóðina er jafnvel fyrirlitlegri en að snúast opinberlega gegn þjóðinni. Það er kannske ekki undrunarefni, þó að fyrirfinnist menn haldnir jafnsjúklegri valdagræðgi og fram hefur komið hjá Hermanni Jónassyni, hv. þm. Str., í þessu máli, en að geta dregið heilan flokk með sér út í slíkt foræði, eins og fram kemur í ályktun miðstjórnar Framsfl., það er furðulegra. - En nú er búið að birta opinberlega tilkynningu um þetta mál og nú getur enginn komið sér undan að taka afstöðu til þessa máls. Sósfl. hefur einn allra flokka tekið afdráttarlausa afstöðu gegn öllu lands- og herstöðvaafsali til annarra þjóða, hvort sem er til langs eða skamms tíma. Nú mun þjóðin spyrja þá flokka og einstaklinga, sem ekki hafa tekið afstöðu til þessa lífsvelferðarmáls hennar: Ertu með mér eða á móti mér, þriðji kosturinn er ekki fyrir hendi? - Og hún mun dæma þá eftir því. Við í hönd farandi alþingiskosningar mun þjóðin krefjast þess, að hver frambjóðandi taki afstöðu til þessa máls, og hún hlýtur að hafna þeim frambjóðanda, sem ekki tekur afdráttarlaust afstöðu með íslenzku þjóðinni og hafnar öllum beiðnum eða kröfum erlendra ríkja um herstöðvar á Íslandi eða önnur réttindi, sem brjóta í bág við sjálfstæði þjóðarinnar.

Forseti (JPálm) : Hæstv. atvmrh. hefur lokið ræðu sinni, og tekur þá næst til máls hv. 11. landsk., Sigurður Thoroddsen, og talar einnig af hálfu Sameiningarflokks alþýðu - sósíalistaflokksins.



Herra forseti. Góðir hlustendur. - Það er erfitt að gera sér grein fyrir því, hvað vakað hefur fyrir Framsfl., þegar hann flutti vantrauststill. þá, sem hér er til umr., því að ekki verður í annað ráðið en að hann hugsi sér með því að vekja athygli þjóðarinnar á verðleikum sínum, afrekum sínum í hagsmunamálum þjóðarinnar og hvers þjóðin hefur farið á mis við, að það eru aðrir en Framsfl., sem nú um tíma hafa farið með völdin í landinu. Þegar litið er yfir farinn veg og athugaður valdaferill Framsóknar annars vegar og valdatímabil og aðgerðir núverandi stjórnar hins vegar, verður það torskilið, að Framsfl. skuli viljandi og vitandi vits koma af stað þeirri umr., sem hér fer fram. Það var ekki til að dreifa stórstígum framförum og miklum framkvæmdum á sviði athafnalífsins meðan Framsfl. var og hét og réð hér mestu. Táknrænt fyrir það tímabil voru alls konar hömlur og takmarkanir, sem drógu úr framleiðslugetu þjóðarinnar. Þá var ekki verið að flytja skip til landsins í tugatali, hvað þá hundraðatali. Þá voru menn jafnvel sektaðir fyrir að flytja skip til landsins, eins og hæstv. atvmrh. minntist á. Þá var ekki verið að ýta undir menn til að byggja yfir sig, heldur var dregið svo úr innflutningi á byggingarefni, að allar byggingaframkvæmdir stöðvuðust. Það var þá ekki siður að flytja inn stórvirkar vélar, sem auka og margfalda afkastagetuna. Innflutningur á slíku þótti hin mesta goðgá, nema ef ske kynni þar, sem góður framsóknarmaður átti í hlut. Þá þótti það bezt hæfa að notast við pál og reku og hendurnar tómar við flesta vinnu. Þá þótti það tilheyra að láta vinnuaflið ónotað og að hafa stóra hópa atvinnuleysingja um hábjargræðistímann. Slíkir hlutir þóttu svo sjálfsagðir, að ekki var um þá að fást. Að vísu þótti réttara að hafa hemil á þessu atvinnuleysingjadóti, ef ske kynni, að það tæki upp á því að þykjast eiga rétt á að fá mat, og í því skyni voru sett þvingunarlög, og margreynt var að koma upp ríkislögreglu til þess að sjá um, að þau lög yrðu haldin. Víst var þetta leiðinda- og neyðarástand. En Framsfl. skorti ekki heldur úrræði. Allt mátti þetta laga með því að lögbinda og lækka kaup til vinnandi fólks landsins. Þetta var samkv. kokkabók Framsfl. eina sáluhjálpin í þessu efni og leiðin út úr ógöngunum. Engar framkvæmdir, bara kauplækkanir. Framkvæmdir skapa verðbólgu, sem veldur óhjákvæmilegu hruni. Þetta voru ær og kýr Framsfl. Svo breyttust tímarnir, eins og öllum er kunnugt. Atvinna jókst, og hið vinnandi fólk braut af sér hlekki þvingunarlaga, og kaup til þess hækkaði Almenn velmegun þjóðarinnar óx. Afurðir okkar seldust betur og við hærra verði, og í staðinn fyrir að skulda tók þjóðin að eignast þar innstæður, og þegar fram liðu tímar, hafði þjóðinni safnazt þar geysimikið fé. Þá var það, sem hv. 2. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, kom fram með þá hugmynd, að þetta fé, sem væri arður af vinnu þjóðarinnar, þótt á fárra manna höndum væri, skyldi að mestu leyti notað í því skyni að auka framleiðslutæki þjóðarinnar og tryggja með því velmegun hennar í framtíðinni. Þessi hv. þm. flutti ræðu um þetta efni og sýndi þar fram á þá miklu möguleika þjóðarinnar til bættra lífsskilyrða, ef þessari hugmynd yrði fylgt. Hvernig þessari hugmynd var tekið af Framsfl., er ekki gleymt. Þeir töldu, að hér væri um draumóra og skýjaborgir að ræða. Það voru að vísu fleiri en framsóknarmenn, sem þannig litu á málið. Sama afstaða var tekin til þess í fyrstu af sjálfstæðismönnum og Alþýðuflokksmönnum, og Alþýðublaðið heimskaði sig á því að benda á hv. 2. þm. Reykv. sem hinn mesta skýjaglóp. Þrátt fyrir þessar viðtökur fór nú svo, eins og menn vita, að allar viðbárur urðu að engu fyrir þunga þeirra raka, sem lágu undir hugmyndina, og þessi hugmynd varð samstarfsgrundvöllur núverandi stj. Eins og menn rekur minni til, gekk ekki þrautalaust að mynda stjórn á þessum grundvelli. Alþfl., sem löngum hafði ekki verið annað en hjáleiga Framsóknar innan verkalýðsstéttanna, streittist á móti í lengstu lög, setti úrslitakosti, sem hann hugði, að koma mundu í veg fyrir stjórnarmyndunina. Þegar að öllum skilyrðum hans var gengið, var áhugi flokksins fyrir stjórnarsamstarfinu ekki meiri en svo, að það var samþ. með eins atkv. meiri hluta að ganga til stjórnarsamvinnunnar, enda hefur hugur Alþfl. til stj. farið hér eftir. Öll blöð hans hafa verið í stjórnarandstöðu frá upphafi til þessa dags. En hvað um það. Stjórnarmyndunin tókst, og með þessu stjórnarstarfi hefur verið markað dýpra spor í framfarabraut þjóðarinnar bæði þjóðhagslega og atvinnutæknilega séð en nokkru sinni fyrr, og þessa tímabils mun æ minnzt í sögu okkar sem merkilegs tímabils, ef oss tekst að banda frá oss þeirri hættu, sem samfara þessum framförum steðjar að oss og ég mun víkja að síðar. Á tveim árum verður meira en tvöföldun á skipastóli vorum. Reist eru stórvirk iðjuver til að gera framleiðslu vora úr sjónum markaðshæfari og arðmeiri. Nýrra markaða er aflað fyrir afurðir vorar, eins og hæstv. atvmrh. hefur lýst hér á undan. Í fyrsta skipti í sögu landsins er unnið eftir áætlun. Það er ekki látið ráðast eftir geðþótta einstaklinga, hvar atvinnutækin eru sett upp, heldur er þeim ákveðinn staður, þar sem heppilegast þykir og hagur þjóðarinnar þar hafður í huga. Enn sem komið er hefur mest að framkvæmdum kveðið að því er snertir aðalatvinnuveg vorn, sjávarútveginn. Hver er dómur framsóknarmanna um þessar framkvæmdir? Hefur afstaða þeirra breytzt? Nei, enn sjá þeir ekkert annað framundan en vaxandi verðbólgu og hrun. Enn er þeirra úrræði engar framkvæmdir, bara kauplækkanir. En þeim er kannske vorkunn, a. m. k. foringjunum, því að það dylst engum, að þá dreymir um sín fyrri völd, og þeir telja sér trú um, að þeir nái þeim aftur, þegar hrunið kemur, og þess vegna óska þeir þess. En þeir eru steinrunnir, og þess vegna sjá þeir ekki, að þeirra tími er liðinn. Þeir vilja ekki sjá, að flokkur þeirra er í upplausn, að þar er hver höndin upp á móti annarri. Þeir sjá ekki, að yfir þeim sjálfum vofir hrunið, sem þeir óska þjóðinni til handa. Form. Framsfl. hefur löngum þótt misvitur, og enn sýnir hann það með því að kalla þessar útvarpsumr. yfir sig. Eitt af því, sem mest hefur borið á í blaði Framsóknar upp á síðkastið, er það, að gert er lítið úr störfum Alþingis. Þm. annarra flokka er borið á brýn, að þeir vanræki skyldur sínar og sinni ekki störfum. Ef það væri borið saman, hvað Alþ. það, er nú situr, hefur afkastað og þau þing, sem Framsfl. réð lögum og lofum á, verður munurinn mikill. Alþingi það, er nú situr, hefur afgr. svo mörg og mikil mál, að þess verður minnzt sem einsdæmis í sögu Alþingis. Það nægir í þessu sambandi að benda á l. um stofnlánadeildina, þar sem sjávarútveginum eru tryggðar 100 millj. kr. til framkvæmda, l. um nýbyggðir, l. um almannatryggingar, l. um gagnfræðanám, húsmæðrafræðslu og menntaskóla, raforkulög, sem aðkallandi nauðsyn var að fá, þar sem fyrir dyrum eru og sumpart byrjaðar stórfelldar framkvæmdir á sviði raforkumála hér á landi. Það verða engin meðmæli fyrir Framsfl., ef afstaða hans í rafmagnsmálum á undanförnum þingum er rifjuð upp. Þegar Fljótaárvirkjunin var á döfinni, lögðust framsóknarmenn á móti því, að í þá virkjun yrði ráðizt, og þegar Andakílsárvirkjunin var rædd hér, lögðu fulltrúar allra flokka í fjhn. nema sósíalistinn ,til, að þar yrði ekki virkjað. Að vísu voru þeir þá undir áhrifum mþn. í raforkumálum, sem skipuð var samkv. þáltill., sem samþykkt var fyrir kosningar 1942, en í þeirri n. réðu framsóknarmenn öllu, þangað til fulltrúi var tilnefndur í hana af hálfu sósíalista. Sú n. klofnaði, eins og kunnugt er. Meiri hl., en í honum voru fulltrúar allra flokka nema okkar sósíalista, skilaði áliti í frumvarpsformi, sem var svo gallað, að ekki var hægt að breyta því nema semja það upp að nýju. Raforkulög þau, sem Alþ. hefur nú afgr., eiga ekkert skylt við frv. þeirra framsóknarmanna, heldur eru þau að öllu leyti byggð upp í samræmi við till. sósíalistans í n., sem skilaði séráliti. Samkv. þessum l. verða lagðar í sumar rafveitur til Selfoss og Eyrarbakka og síðar til Þykkvabæjar í Rangárvallasýslu. Samkv. þeim l. fá þorp og héruð ríkisábyrgð fyrir orkuverum og orkuveitum sínum, og samkv. þeim verður unnið að áætlun um, á hvern hátt landsmönnum verði bezt og hagkvæmast séð fyrir raforku, en ekki slegið föstu að órannsökuðu máli, að ein veita skuli lögð um allt Suðurland og Norðurland, né heldur að verð á raforku skuli vera það sama um allt land, hversu dýrt eða ódýrt sem er að afla hennar eða til hvers sem hún er notuð, eins og til var lagt í frv. meiri hl. Þá mun þetta þing, sem Tíminn telur framkvæmdalítið, afgreiða þál. um stuðning til bæjarfélaga til togarakaupa, og skilja þeir það bezt, hvað slík aðstoð þýðir, sem í sjávarkaupstöðunum búa, ekki sízt þeir, sem vegna óheppilegra ákvarðana bæjarstjórna hafa verið sviptir slíku atvinnutæki, þegar bezt aflaðist. Það skal játað, að ekki hefur alltaf tekizt eins vel og skyldi með afgreiðslu þeirra stórmála, sem þingið hefur látið frá sér fara. Er skemmst að minnast l. um almannatryggingar; sem var stórspillt í meðferð þingsins, þar sem lífeyrir til ekkna með börn á framfæri var lækkaður til muna. Sömuleiðis var l. um aðstoð við byggingar íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum hraðað um of í gegnum þingið. Við sósíalistar töldum, að frekar en að geta sýnt falleg l. á pappírnum þyrfti að ganga svo frá l., að fjárhagsgrundvöllurinn, sem framkvæmdirnar áttu að byggjast á, væri tryggður. Í l. um stofnlánadeildina til aðstoðar sjávarútveginum var þetta tryggt með því, að Landsbankinn væri skyldaður til að leggja 100 millj. kr. til hennar. Hefði legið beint við að gera hið sama hvað viðvék aðstoð til verkamannabústaða. Við sósíalistar fluttum till. um þetta efni, að Landsbankinn yrði skyldaður til að lána byggingarsjóðnum allt að 20 millj. kr. Þessar till. okkar voru felldar. Þrátt fyrir það að hæstv. dómsmrh., Finnur Jónsson, og þeir Alþýðuflokksmenn viðurkenndu þörfina á þessu, sáu þeir sér ekki fært að greiða þessu atkv. að Landsbankanum forspurðum, og ekki var gott til gerðar, með því að aðalbankastjórinn var erlendis. Yfirleitt virðist sú skoðun ríkjandi meðal þm., annarra en okkar sósíalista, að það sé Landsbankinn, sem eigi að segja Alþingi fyrir verkum, en ekki Alþingi, sem eigi að stjórna fjármálapólitík þjóðbankans, og sér auðvitað hver maður annar, hversu fráleit þessi skoðun er. Það tókst sem sagt ekki betur með þessi l. en svo, að byggingarfélögum bæði verkamanna og samvinnubyggingarfélögum er heitin ríkisábyrgð á allt að 90% af kostnaðarverði húsanna, en engin trygging er fyrir því, að lán til bygginganna fáist, og hefur það sýnt sig, að sem stendur er mjög erfitt, ef ekki illmögulegt að afla slíkra lána. Fyrir einstaklingum, sem eru að koma húsi yfir sig, er ekki séð í þessum 1. Við sósíalistar höfum flutt frv. á þessu þingi um, að stofnuð skyldi ný veðdeild við Landsbankann, sem réði yfir 60 millj. kr. og lánaði út á hús einstaklinga og samvinnufélaga, en það frv. hefur ekki fengizt afgreitt. Fyrir einstaklingana verður því ekki í annað hús að venda en til okraranna, eins og fyrr. Því verður ekki þess vart, að Landsbankinn breyti um stefnu í þessu efni. Það gerir hann ekki ótilneyddur, og honum vex óðar fiskur um hrygg, er hann verður þess áskynja, hvernig meiri hluti þings tekur við skipunum hans. - En þrátt fyrir þessi mistök á afgreiðslu sumra mála, sem ég hef nú minnzt á, verður það ekki af skafið, að Alþingi það, er nú situr, hefur verið eitt hið stórvirkasta, og þar með er hrakinn sá óhróður Framsfl. Ég skal svo víkja nokkrum orðum að því máli, sem varðar okkur mestu. Ég á hér við herstöðvamálið, en það er kunnara en svo, að það þurfi að rekja, og í því máli eru allir flokkar þingsins að Sósfl. einum undanskildum undir sök seldir og Framsfl. þó fyrst og fremst. Bandaríkin skuldbundu sig til að hverfa á burt frá Íslandi með allan herafla sinn, strax og ófriðnum lyki. En í stað þess að standa við það loforð hafa þau farið fram á að fá hér herstöðvar til langs tíma. Þessari málaleitun þeirra hefur verið neitað afdráttarlaust, eins og skýrsla sú um málið, sem hæstv. forsrh. hefur birt, ber með sér. En það dugir engan veginn að láta hér við sitja. Málið er enn ekki á enda kljáð. Enn hefur ekki verið fallið frá landakröfum á hendur okkur Íslendingum. Vér verðum að krefjast skýlausrar yfirlýsingar þings og stj. um, að ekki verði orðið við landakröfum nokkurs erlends ríkis, og jafnframt að krefjast þess, að Bandaríkin verði á burt með her sinn þegar í stað. - Ég þarf ekki hér að lýsa því, hvers virði það er oss Íslendingum, að öllum kröfum til landa verði vísað á bug, hvaðan sem þær koma. Um það hafa fjallað mér færari menn, og mundi ég þar lítið um bæta, enda er saga þjóðarinnar í því máli ljósasti votturinn. En það fer ekki hjá því, að vér Íslendingar erum að verða að viðundri í heiminum. Í þessu máli, sem allur heimurinn fylgist með, virðumst við furðu tómlátir, svo tómlátir, að ekki fer hjá því, að það sæti undrun. Ég saka ekki þjóðina um þetta tómlæti, því að slíkt ætti sér enga stoð. Tómlætið er hjá ráðamönnum þjóðarinnar. Alþm. hefur verið gefinn kostur á að láta í ljós álit sitt í þessu máli. Stúdentar hér í Reykjavík hafa sent þeim öllum bréflega fyrirspurn, sem hljóðaði svo: „Teljið þér, að Íslendingar eigi að veita nokkru erlendu ríki herstöðvar á Íslandi?“ Fyrirspurninni skyldi svarað fyrir 7. apríl. Og hvernig hafa hv. alþm. brugðizt við þessu. Af því er ekki að státa. Þegar frá eru taldir allir þm. sósíalista, einn þm. Alþfl., einn þm. Framsfl. og 3 þm. Sjálfstfl., sem allir hafa svarað spurningunni neitandi, og 3 þm. Framsfl., sem svöruðu, að þeir gætu ekki tekið afstöðu til málsins, þá hafa allir aðrir þm., 34 að tölu, kosið að hundsa stúdentana og hafa ekki svarað. Það er sannarlega tímabært fyrir þjóðina að fylgjast með þessu máli og veita því athygli, að meðan mótmælum gegn afsali lands í hendur erlendu ríki rignir niður frá þjóðinni, þá telja 17 þm. Sjálfstfl., 6 af 7 þm. Alþfl. og 10 þm. Framsfl. þetta mál ekki þess vert, að þeir vilji taka afstöðu til þess. Framsfl. hefur þó nú tekið afstöðu í þessu máli. Framsfl. er eini flokkurinn, sem hefur beinlínis lýst yfir því, að hann vilji leigja erlendum her herstöðvar hér á landi, ofurselja hluta af ættjörðinni undir erlend yfirráð, undir yfirráð Engilsaxa, eins og Hermann Jónasson lýsti svo greinilega hér áðan, er hann gerði grein fyrir stefnu Framsóknar um sérstakt samkomulag við Engilsaxa um hervernd landsins. Framsfl. sýnir sig með því rakinn landráðaflokk, sem vill breyta Íslandi úr því sjálfstæða lýðveldi, sem þjóðin nú hefur gert það að, í raunverulega nýlendu, í herstöð fyrir erlend stórveldi til hagnýtingar í hernaðarfyrirætlunum þeirra. Það vantar ekki brjóstheilindin hjá þessum mönnum, sem af ráðnum hug vilja ofurselja frelsi þjóðarinnar, að þeir skuli dirfast að taka sér orð eins og sjálfstæði Íslands í munn. Við kosningarnar í vor verður þjóðin að heimta skýlaus svör af frambjóðendum í þessu máli. Hverjum þeirra er vorkunnarlaust að gera grein fyrir afstöðu sinni til þess, og ég veit, að í þessu máli þarf ég ekki að vísa þjóðinni á veginn. Hún þekkir hann og mun halda hann nú eins og fyrr. - Góða nótt.

Forseti (JPálm) : Þá hefur hv. 11. landsk., Sigurður Thoroddsen, lokið máli sínu. Hann talaði fyrir hönd Sósfl. Næst tekur til máls hv. 4. þm. Reykv., Stefán Jóh. Stefánsson, og talar fyrir Alþýðuflokkinn.



Frá því að áhrifa Alþfl. fór að gæta nokkurs á Alþingi, hefur afstaða hans til ríkisstjórna alltaf og eingöngu miðazt við málefnin ein. Alþfl. hefur metið það og vegið hverju sinni, hvort hann teldi líklegra að greiða fyrir áhuga- og stefnumálum með því móti að standa að ríkisstj. eða vera í andstöðu við ríkisstj. Flokkurinn hefur ekki hikað við að taka á sig ábyrgð og óþægindi með þátttöku eða stuðningi við stjórn, ef hann taldi, að með því móti væri bezt borgið hag alþýðu manna í landinu og að auðið yrði að koma áleiðis einhverjum aðkallandi nauðsynjamálum almennings, sem væru í samræmi við stefnumið og dægurmálabaráttu Alþfl. Og ég fullyrði, að með þessu móti hefur flokkurinn hrundið í framkvæmd ótalmörgum hagsmunamálum alþýðunnar í landinu og stutt að og knúið fram marga mikilsverða breytta þjóðfélagshætti, sem gert hafa það að verkum, að alþýðan í landinu á við batnandi kjör að búa, aukið félagslegt öryggi og stórum betri aðstöðu til menningarlífs. Alþfl. hefur orðið að fá þessum stefnumálum sínum hnikað fram með samningum við aðra flokka, nokkuð sitt á hvað, eftir því, sem aðstæður hafa leyft hverju sinni. Eftir haustkosningarnar 1942 var allt í óvissu um það, hversu takast mundi að mynda nýja þingræðisstjórn. Fyrst var gerð tilraun til myndunar fjögurra flokka stjórnar, en það mistókst. Í annan stað var reynt að mynda stjórn Alþfl., Framsfl. og flokks kommúnista. En það fór á sömu leið, að samkomulag náðist ekki um grundvöll og höfuðmálefni, er flokkar þessir gætu fylkt sér um. Þetta leiddi svo, eins og alkunnugt er, til þess, að þáverandi ríkisstjóri skipaði stjórn utanþingsmanna, sem ekki studdist við ákveðna þingflokka, og allra sízt meiri hluta þings. Sumarið og haustið 1944 var enn á ný gerð tilraun til myndunar þingræðisstjórnar, og hófust um það efni samtöl á milli allra flokka. Ekki leiddi það heldur til árangurs. Þá hóf núverandi hæstv. forsrh., Ólafur Thors, tilraun til myndunar stjórnar, og leitaði í því efni, eftir að honum hafði ekki tekizt að ná samkomulagi við Framsfl., til Alþfl. og flokks kommúnista. Alþfl. svaraði málaumleitun þessari, eins og hann hafði alltaf áður gert, með því, að það færi allt eftir málefnunum, hver afstaða hans yrði. Og þegar núverandi hæstv. forsrh. lagði fyrir Alþfl. stefnuskrá þá, er hann hafði samið sem grundvöll að stjórnarsamstarfinu og - að því er upplýst var - fengið flokk kommúnista til þess að fallast á og 15 af 20 flokksmönnum sínum í Sjálfstfl., þá bar Alþfl. fram sínar kröfur og viðauka, til þess að til greina gæti komið, að Alþfl. gæti tekið þátt í stjórnarsamstarfi. Auk nokkurra breyt. og umorðunar á stefnu ríkisstj. í utanríkismálum, þar sem meðal annars var lögð áherzla á að tryggja sjálfstæði og öryggi landsins með samningum og, þátttöku í alþjóðastarfsemi lýðræðisþjóðanna og að hafa náið samstarf við hin Norðurlandaríkin í menningar- og félagsmálum, gerði Alþfl. skilyrði um eftirfarandi atriði : 1. Að til þess að tryggja þá almennu yfirlýsingu, að allir landsmenn gætu haft atvinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur, skyldu 300 millj., kr. af inneignum bankanna í Bretlandi og Bandaríkjunum settar á sérstakan reikning og þeim varið eingöngu til kaupa á framleiðslutækjum, þar af 200 millj. kr. til skipa, véla og efnis til skipabygginga, 50 millj. kr. til véla og þess háttar til aukningar og endurbóta á, síldarverksmiðjum, hraðfrystihúsum, niðursuðu, tunnugerða, skipasmíða o. fl. og loks 50 millj. til áburðarverksmiðju, vinnslu og hagnýtingar landbúnaðarafurða, til jarðyrkjuvéla og efnis til rafvirkjana. Auk þess óskaði flokkurinn, að sett yrðu nokkur nánari skilyrði um fyrirkomulag og aðferðir við þessa fyrirhuguðu nýskipan íslenzkra atvinnumála, með hliðsjón af atvinnuástandinu í landinu, í því skyni að komið yrði í veg fyrir atvinnuleysi á meðan verið væri að útvega hin nýju atvinnutæki, að hlutazt yrði til um, að þessi tæki yrðu keypt utan lands eða gerð innan lands, svo fljótt sem unnt væri, og þau seld einstaklingum og félögum og slík félög m. a. stofnuð að opinberri tilhlutan, ef þörf gerðist. 2. Að sett yrðu þá á yfirstandandi Alþ. launalög í samræmi við frv., sem fyrir l. á, með breytingum til móts við óskir B.S.R.B. 3. Að samþykkt yrði á næsta Alþ. svo fullkomið kerfi almannatrygginga, sem næði til allrar þjóðarinnar án tillits til stétta og efnahags, að Ísland yrði á þessu sviði í fremstu röð nágrannaríkjanna. 4. Að samþykkt yrði, að Ísland gerðist þá þegar þátttakandi í alþjóðlega vinnumálasambandinu, I. L. O. 5. Að hafin yrði þá þegar endurskoðun stjórnarskrárinnar með það fyrir augum, að sett yrðu ótvíræð ákvæði um réttindi allra þegna þjóðfélagsins til atvinnu, eða þess framfæris, er tryggingalöggjöfin ákvæði, félagslegs öryggis, almennrar menntunar og jafns kosningarréttar, og auk þess sett þar skýr fyrirmæli um verndun og eflingu lýðræðisins og varnir gegn þeim öflum, er vinna vilja gegn því, og þessari endurskoðun yrði lokið svo fljótt, að frv. yrði lagt fyrir Alþingi áður en kosningar færu fram. Auk þessara framangreindu atriða voru nokkur önnur almenn atriði, er flokkurinn vildi láta koma fram í stefnu stjórnarinnar, svo sem um það, að skattar þeir, er þyrfti að afla, yrðu lagðir á þá, er helzt fengju undir þeim risið, og þá fyrst og fremst á stríðsgróðann, en að skattar á lágtekjumönnum yrðu ekki hækkaðir, að ríkisstj. gerði allt, sem í hennar valdi stæði, til þess að hindra, að tekjur hlutarsjómanna rýrnuðu, og leitazt yrði við að bæta lífskjör þeirra og skapa þeim meira öryggi, og að ríkisstj. leitaðist við að hafa sem öruggastan hemil á verðlaginu og vinna að því, að sem minnstur kostnaður félli á vörurnar við sölu þeirra og dreifingu. Eftir alllanga samninga gekk Sjálfstfl. og flokkur kommúnista inn á höfuðskilyrði Alþfl. Þegar svo var komið málum, varð það niðurstaðan, að Alþfl. tæki þátt í núv. hæstv. ríkisstj., þar sem svo miklum og merkilegum nýmælum ætti að hrinda í framkvæmd, nýmælum, sem væru fólgin í því að endurskipuleggja og stórauka framleiðslutæki landsmanna til þess að tryggja næga atvinnu í landinu, bæta kjör opinberra starfsmanna og auka og efla félagslegt öryggi í landinu. Það var því vissulega til mikils að vinna til framdráttar sjónarmiðum og stefnumálum Alþfl. Hins vegar var flokksmönnum vel ljóst - og gætti þar að vonum nokkurrar tortryggni að örðugt kynni samstarfið að reynast þrátt fyrir glæsilega stefnuskrá og loforð um stórkostlegar endurbætur. Samstarfsflokkarnir báðir höfðu í mörgum greinum mjög ólík sjónarmið og starfshætti samanborið við Alþfl., sem er og hefur verið sósíaldemókratískur flokkur, er byggir starfsaðferðir sínar á lýðræði og þingræði og hefur þau stefnumið að koma á ríki jafnaðarstefnunnar undir fullkomnum lýðræðisháttum í stjórnmálum og atvinnumálum. Samstarfsflokkarnir voru annars vegar Sjálfstfl., en innan hans vébanda eru flestir höfuðatvinnurekendur þessa lands og er flokkurinn í meginatriðum andvígur jafnaðarstefnunni og vill varðveita auðvaldsþjóðskipulagið. Hins vegar var flokkur kommúnista, sem telur mesta fyrirmynd í þjóðfélagsháttum það stórveldi heimsins, þar sem ekkert stjórnmálalegt lýðræði ríkir, en aðeins einn flokkur, flokkur kommúnista, má starfa og hefur í alþjóðamálum sýnt skefjalausan yfirgang og ásælni við smáríki. Og báðir flokkarnir höfðu auk þess um langt skeið elt grátt silfur við Alþfl., Sjálfstfl. sem, atvinnurekendaflokkur og auðvaldsflokkur, en flokkur kommúnista með vægðarlausum árásum, sem áttu rætur sínar að rekja til þess, að hann vildi ná undir sig íslenzkri alþýðuhreyfingu og láta hana stjórnast af hugmyndakerfi kommúnismans og taldi sósíaldemókrata í raun og veru mestu andstæðinga sína. Eins og ég sagði áðan, var því eðlilegt, að tortryggni gætti í röðum Alþfl. gegn samstarfsflokkunum. Hins vegar varð það niðurstaðan, og í fullu samræmi við allar starfsaðferðir Alþfl., að láta málefnin ein ráða. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur nú starfað í 1½ ár, og er í raun og veru við enda kjörtímabilsins komið í ljós, hvernig hefur gengið með framkvæmd stjórnarsamningsins. Og ekki verður annað með sanni sagt en hann hafi verið haldinn og framkvæmdur í flestum höfuðatriðum. Framkvæmdir við nýskipan atvinnumálanna hafa farið eftir yfirlýstri stjórnarstefnu. Samið hefur verið um smíði 30 nýrra togara og um 80 mótorbáta, um byggingu 3 strandferðaskipa og æði margra flutninga- og farþegaskipa. Verið er að auka síldarverksmiðjur ríkisins og í undirbúningi um byggingu annarra nýrra verksmiðja. Sett hafa verið fullkomin launalög, er mjög hafa bætt kjör opinberra starfsmanna. Í dag voru samþykkt lög um almannatryggingar, er mynda nýtt og fullkomnara tímabil aukins félagslegs öryggis í landinu. Þessari merku löggjöf um almannatryggingar verða síðar gerð nokkur skil af hálfu Alþfl. hér í umr. Ísland er orðinn þátttakandi í alþjóðlega félagsmálasambandinu, sem án efa styður félagslega þróun og eflingu íslenzkrar félagsmálalöggjafar. En því miður hefur ekki orðið full framkvæmd með endurskoðun og samþykkt nýrrar stjórnarskrár. Hefur það komið í ljós, að tíminn til framkvæmda hefur reynzt of naumur, og annríki margra þeirra manna, er að endurskoðuninni áttu að vinna, og ýmis atvik önnur, hafa gert það að verkum, að ekki hefur verið unnt að fullnægja þessu samningsatriði, þótt verulegt starf hafi þegar verið lagt fram við endurskoðunina. Getur Alþfl. ekki sakað samstarfsflokkana um brigðmælgi í þessu efni, þótt áhuginn um framkvæmd þessa máls hafi hjá sumum reynzt of lítill. Verður því síðar að halda áfram því verki, sem byrjað er, og mun Alþfl. ekki láta sitt eftir liggja til þess að fullar framkvæmdir fáist á þessu nauðsynjamáli, þótt síðar verði. En auk umsaminna mála hefur fyrir atbeina ríkisstj. verið afgreidd mjög merkileg ný löggjöf, svo sem lög um opinbera aðstoð við byggingar íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum, raforkulög, ný hafnarlög, lög um stofnlán fyrir sjávarútveginn, fullkomin löggjöf um nýtt fræðslukerfi, lög um landnám og nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum og margt fleira. Mun nánar verða minnzt á sum þessara mála af hálfu Alþfl. hér við umr. og þá ekki hvað sízt um hin mjög svo merku lög um opinbera aðstoð við byggingu íbúðarhúsa í kaupstöðum og kauptúnum. Það hefur því vissulega komið í ljós með myndun þessarar ríkisstj. og ekki hvað sízt fyrir atbeina Alþfl., að gerð hafa verið stórkostleg átök til framfara og aukinnar hagsældar fyrir alþjóð, og þá ekki hvað sízt fyrir alþýðu landsins, til þess að tryggja atvinnu, bætt kjör og félagslegt öryggi. Þessar staðreyndir viðurkennir og metur Alþfl. fyllilega og trúir því, að merkilegar og stórstígar framfarir hafi áunnizt með stjórnarsamstarfinu. Flokkurinn er einnig ánægður með ágæt störf ráðherra sinna í ríkisstj. og baráttu þeirra þar fyrir áhuga- og stefnumálum Alþfl. En þó að þetta sé þannig, verður því ekki neitað, að flokkurinn hefði kosið ýmislegt á aðra lund. Hann er ekki ánægður með allt, sem gert hefur verið og einnig ógert látið í verzlunar-, viðskipta- og verðlagsmálum. Hann telur einnig suma framkomu kommúnista í stjórnarstarfinu aðfinnsluverða, og sérstaklega verð ég að telja afstöðu og árásir kommúnista í viðkvæmum og vandmeðförnum utanríkismálum vítaverða. Ég lýsi ánægju Alþfl. yfir því, að hæstv. forsrh. hefur nú í ræðu sinni skýrt allrækilega frá því, sem fram hefur farið milli Bandaríkjanna og Íslands út af beiðni Bandaríkjastjórnar um það, að samningar væru teknir upp við hana um leigu á herstöðvum á Íslandi. Það var vissulega tími til þess kominn, að þeim leyndarhjúp væri svipt til hliðar, sem hingað til hefur hvílt yfir máli þessu. Í skjóli þessarar leyndar hafa einkum pólitískir spekúlantar gert harðar, illvígar árásir á ýmsa andstæðinga sína í stjórnmálum, og það, sem verra er, látið sér sæma að ráðast að Bandaríkjunum mjög hvatvíslega og með margs konar dylgjum og óhróðri, sem vel gæti leitt til andúðar þessarar ágætu lýðræðisþjóðar í okkar garð, þjóðar, sem hefur í samskiptum sínum við Ísland sýnt vináttu og skilning, ekki hvað sízt við stofnun hins íslenzka lýðveldis. Eins og hæstv. forsrh. hefur þegar skýrt frá, var hin upprunalega málaumleitun Bandaríkjastjórnar frá 1. okt. s. l. rædd bæði á lokuðum fundi Alþingis og af fulltrúum allra flokka með ríkisstj. Svar hæstv. fors.- og utanrrh. var svo rætt á einum slíkum sameiginlegum fundi 5. nóv. s. l., og lýstu fulltrúar Alþfl. þá yfir því, að þeir álitu ógerlegt að ganga til samninga á grundvelli orðsendingar Bandaríkjanna frá 1. okt. s. l., og að þeir skildu svarnótu forsrh. svo, að með henni væru umr. á þeim grundvelli útilokaðar, og að með þeim skilningi samþykktu þeir svarbréf forsrh. Hann lýsti svo sjálfur yfir því, að yrði svarbréf sitt samþykkt og viðræður hæfust, mundi hann ekki, ef til sinna kasta kæmi, fara út fyrir þau takmörk, sem leiddu af þessari skýringu Alþfl., nema fyrir lægi, að vilji meiri hluta Alþ. væri fyrir því. - Fulltrúar kommúnista samþykktu einnig svarbréf forsrh. með sömu skýringu og skilningi eins og Alþfl. hafði áður gert. Forsrh. afhenti sendiherra Bandaríkjanna síðan svarbréf sitt 6. nóv. s. l. og lét fylgja með munnlega skilning Alþfl. Eins og hæstv. forsrh. hefur þegar skýrt frá, lét hann þess getið í bréfi sínu frá 12. nóv. s. l., eins og hann hafði áður gert munnlega við sendiherra Bandaríkjanna, að gefnu tilefni, að hann vildi ekki ganga til samningsviðræðna á öðrum grundvelli en þeim, sem tekið hefði verið fram í svari hans frá 6. nóv. s. l. og í þeirri munnlegu skýringu, sem fylgt hefði því bréfi, og var þar átt við skýringar fulltrúa Alþfl. Málið stendur svo að öðru leyti eins og hæstv. forsrh. hefur sagt frá, og hefur stj. skýrt sendiherra Íslands í Washington frá, að hún hafi látið málaumleitan sína niður falla, að minnsta kosti í bili, og síðan hefur ekkert gerzt í málinu. Ég get ekki séð, að hægt sé að álasa íslenzkum stjórnarvöldum fyrir svör þeirra og afstöðu til þessa máls. Og ég verð sérstaklega að undirstrika, að svar ríkisstj., með þeim skýringum og skilningi, sem Alþfl. tók fram, hefur leitt til þess, þar sem haldið var á málinu með festu og fullri kurteisi, að hin vinveitta Bandaríkjastjórn hefur látið málaleitun sína niður falla. Út af þeim ummælum og hávaða, sem gætt hefur í sumum blöðum um veru Bandaríkjahers hér, þá er það víst, að íslenzk stjórnarvöld eiga eftir að gera samninga við Bandaríkjastjórn um það, á hvern hátt íslenzkir aðilar taki til fulls við yfirráðum flugvallarins á Reykjanesi, á þann veg, er bezt geti verið borgið íslenzkum hagsmunum og til þess að tryggja það, að hægt verði að hafa nauðsynleg not af flugvellinum í millilandaflugi með viðkomu þar og er það ekki sízt til athugunar fyrir hæstv. atvmrh., Áka Jakobsson, er fer með flugmálin. Og í sambandi við væntanlega þátttöku okkar í Bandalagi hinna sameinuðu þjóða og ef til vill í sérsamningum, sem rúmast innan bandalagsins, við vinveittar lýðræðisþjóðir, eigum við eftir að tryggja sjálfstæði og öryggi Íslands, eins og segir í upphafi stefnuskrár þeirrar, er flutt var af hæstv. forsrh. 21. okt. 1944, án þess að nokkrir aðrir en Íslendingar ráði yfir landi okkar. Eins og ég hef rakið hér á undan, hefur hæstv. ríkisstj. nú starfað í 1½ ár í samræmi við þá samninga, sem gerðir voru á milli flokka þeirra, er að henni standa, og hafa samningar þessir í flestum höfuðatriðum verið framkvæmdir eins og til stóð. En samningar þessir voru að verulegu leyti miðaðir við kjörtímabil það, sem nú er brátt á enda. Allir flokkarnir ganga nú til kosninga, hver með sína stefnuskrá, sem að sjálfsögðu nær út yfir og meira til framtíðarinnar en stjórnarsamningarnir. Þar hlýtur að vera meira mörkuð stefna en verið hefur í verzlunar-, viðskipta-, verðlags- og gjaldeyrismálum, svo og í skattamálum. Alþfl. hefur lagt fram á Alþ. till. um skipun mþn. til þess að athuga þessi mál, sem því miður munu tæplega hljóta afgreiðslu á Alþ. Einnig er víst, að marka þarf stefnuna nánar í utanríkismálum. Í öllum þessum málum munu flokkarnir marka stefnu sína við kosningar þær, er í hönd fara, og kjósendur svo hjá flokkunum fylgi eftir því, sem þeir telja réttast og mest í samræmi við sannfæringu þeirra og stefnu í þjóðmálum. Að kosningunum loknum kemur svo til kasta stjórnmálaflokkanna að semja og ræða um framtíðar ríkisstjórn. Afstaða Alþfl. mun þá, sem og alltaf áður, mótast af málefnunum, og undir þeim er komið um samvinnu eða andstöðu Alþfl. við aðra flokka. Það er samkv. öllu því, sem ég hef nú tekið fram, að Alþfl. greiðir hiklaust atkv. gegn vantrausti því, sem hér liggur fyrir frá stjórnarandstöðunni. Alþfl. átti sinn þátt í stjórnarstefnunni eins og hún var mörkuð með samningum. Þeir samningar hafa verið framkvæmdir og markað stórkostleg ný framfaraspor í íslenzku þjóðfélagi. Það liggur alls ekki fyrir á þessari stundu neinn nýr grundvöllur fyrir stjórnarmyndun, og vantraust, sem nú er borið fram í þinglokin, án þess að sá flokkur, sem að vantraustinu stendur, hafi nokkra minnstu möguleika til nýrrar stjórnarmyndunar, er hreinn og beinn skollaleikur, sem svara ber með því að fella það.

Forseti (JPálm) : Hv. 4. þm. Reykv. lauk máli sínu. Hann talaði fyrir hönd Alþýðuflokksins. Næstur tekur til máls hæstv. félmrh., Finnur Jónsson, sem einnig talar fyrir Alþfl.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Þessar umræður, sem hér hafa farið fram, eru að ýmsu leyti ójafn leikur. Fyrst og fremst vegna þess, að stjórnarandstaðan hefur aðeins fjórða hlutann af tímanum á móti stjórnarflokkunum, en þó enn meir af þeirri ástæðu, hve málefnin eru misjöfn. Hv. þm. Str., Hermann Jónasson, lýsti ríkisstj. þannig, að ókunnugir mættu álykta, að ríkisstj. og þingmeirihluti sá, sem að henni stendur, væri hópur glæpamanna, sem stefndu þjóðarskútunni í beinan voða og ekkert gerðu annað en afglöp. Mér er ljóst, að margt hefur gerzt, sem betur mætti fara í ríkisstj., en þrátt fyrir það hefur með stjórnarsamvinnu þeirri, sem efnt var til í okt. 1944, verið komið fram stærri og merkari málefnum á stuttum tíma en dæmi eru til áður í stjórnmálasögunni. Málefni stjórnarflokkanna í heild eru því að mörgu leyti betri en áður hefur þekkzt, og afstaða Framsfl. til stjórnarandstöðunnar því hin erfiðasta. Framsfl. hafði áður það hlutskipti, meðan hann vann með Alþfl., að inna af hendi mikið og merkilegt umbótastarf. En nú er svo komið, að þessi fortíð virðist vera gleymd, og í stað þess er Framsfl. að ýmsu leyti orðinn afturhaldssamasti stjórnmálaflokkurinn í landinu, undir forustu hv. þm. Str., Hermanns Jónassonar. Straumhvörfin í Framsfl. urðu í raun og veru í ársbyrjun 1942, þegar sá flokkur setti með Sjálfstfl. lög um dómnefnd í kaupgjalds- og verðlagsmálum og ætlaði að banna verkalýðnum allar kjarabætur. Þessi tilraun mistókst með öllu, sem betur fór, fyrir öfluga andstöðu Alþfl. og verkalýðssamtakanna. En síðan hefur Framsfl. verið á stöðugum flótta frá sinni eigin fortíð og dregizt lengra og lengra í afturhaldsáttina. Þessi gamli samherji Alþfl. er því í rauninni alþýðunni tapaður undir núverandi forustu hans. Og hlutverk Alþfl. hlýtur því að vera að halda uppi því, sem Alþfl. og Framsfl. áður gerðu sameinaðir, víðsýnni og frjálslyndri umbótastefnu, byggðri á lýðræði og jafnrétti þegnanna. Ég tel ekki þörf að karpa við hv. þm. Str., Hermann Jónasson, en kýs heldur að sýna fram á, hvernig ýmsar framkvæmdir núverandi stjórnar samrýmast gamalli og nýrri baráttu og stefnu Alþfl. Alþfl. hefur á 30 árum í raun og veru gerbreytt lífi okkar Íslendinga. Flestum Íslendingum mun vera ljóst, að hann hefur átt frumkvæðið að nær öllum félagslegum umbótum þessara áratuga, svo sem afnámi sveitarflutninga, rýmkun almenns kosningarréttar, kosningarrétti þurfamanna, alþýðutryggingalögunum eldri, auknum slysatryggingum, lögum um byggingu verkamannabústaða og fleira og fleira. En þó að almenningi sé þetta mjög ljóst, hvern þátt Alþfl. hefur átt í þessari félagsmálalöggjöf, þá fer því fjarri, að allir veiti því eftir,tekt, að hið sama gildir um þær stórkostlegu breytingar, sem orðið hafa á atvinnuháttum landsmanna hin síðari árin. Alþfl. hefur ætíð haft skipulagningu atvinnuveganna á stefnuskrá sinni og í samræmi við það átt frumkvæði að ýmsum merkum framförum, sem hafa gerbreytt atvinnuvegunum. Í samvinnu við aðra flokka hefur þessum málum miðað áfram. Málefnaaðstaða hefur ætíð ráðið afstöðu Alþfl. Stundum hefur lítið áunnizt, en þó alltaf eitthvað, og aldrei hefur verið stigið spor aftur á bak. Þetta er eðli hinnar lýðræðislegu þróunar. Hefur mikill árangur náðst á skömmum tíma, svo sem sýnt mun verða með óhrekjandi rökum. Fyrsta bygging síldarverksmiðja ríkisins var framkvæmd samkvæmt lögum, er sett voru á Alþ. 1928. Frv. til þeirra laga var flutt m. a. af Alþýðuflokksmanninum Erlingi Friðjónssyni. Næstu till. um stækkun síldarverksmiðja ríkisins flutti ég á Alþ. árið 1933. Og ætíð síðan hefur Alþfl. staðið að stækkun síldarverksmiðja ríkisins, nú síðast hinum miklu nýbyggingum, sem verið er að framkvæma á Skagaströnd, nýbyggingum, sem undirbúnar hafa verið af stjórn síldarverksmiðja ríkisins með þátttöku fulltrúa Alþfl. Alþfl. barðist fyrir skipulagningu síldarsöltunar og kom fram lögum um síldarútvegsnefnd á Alþingi í árslok 1934. Þessar tvennar framkvæmdir, bygging síldarverksmiðja ríkisins og stofnun síldarútvegsnefndar, hafa gerbreytt síldarútveginum og afkomu allra þeirra mörgu manna, sem hann stunda. Áður var síldarútvegurinn ótryggastur allra atvinnuvega. Þegar mikið aflaðist, söltuðu menn sig á höfuðið. Og ef lítið aflaðist, höfðu menn enga síld til að salta, og allt fór á höfuðið af þeim ástæðum. Síldarleysisárin eru miklu færri en góðu síldarárin, en hvort tveggja var sama ógæfan áður en síldarútvegurinn var skipulagðir. Nú er svo komið, að þegar vel aflast, er síldarútvegurinn einhver tryggasti atvinnuvegur landsmanna, vegna skipulagningar sinnar. Þessar miklu umbætur hafa orðið fyrir frumkvæði Alþfl. og voru umdeildar mjög, þó að þær hafi nú náð svo mikilli viðurkenningu, að þær eru ekki lengur flokksmál, heldur vilja allir flokkar eigna sér þær. Skipulagning saltfisksölunnar var lögfest af ráðherra Alþfl., Haraldi Guðmundssyni, á árinu 1934. Þá voru tímamót í þeim atvinnuvegi. Kaupmátturinn var að þverra í viðskiptalöndunum, háir tollmúrar voru hlaðnir, samkeppni innanlands og utan var taumlaus og markaðslöndin lokuðust hvert á fætur öðru. Ógurlegt hrun og atvinnuleysi blasti við landsmönnum af þessum ástæðum. Alþfl. hafði margsinnis varað við þeirri hættu, sem stafaði af því að einhæfa allar vonir þjóðarinnar og framtíð við saltfiskmarkaðinn. Aðeins ein tilraun hafði verið gerð af hálfu framtakssamra einstaklinga til þess að koma frystum fiski á erlendan markað, en mistekizt. Þá kom Alþfl. fram löggjöfinni um fiskimálanefnd og fiskimálasjóð. Fiskimálanefnd reisti fyrsta innlenda hraðfrystihúsið, hún gerði hverja tilraunina af annarri með að senda hraðfrystan fisk á erlendan markað. Sumar tilraunirnar mistókust. Fiskimálanefndin varð fyrir þungum ádeilum og harðri gagnrýni. Pólitískir andstæðingar gerðu hverja tilraunina af annarri til þess að hrinda starfi hennar í rústir, en allt kom það til einskis. Alþfl. var þarna enn á réttri braut í atvinnumálunum og stefna hans sigraði. Einstaklingar og félög tóku upp aðferðir fiskimálanefndar og notuðu sér reynslu þá, sem fengizt hafði með starfi hennar, reistu hraðfrystihús með styrk eða lánum úr fiskimálasjóði, og nú er svo komið, að hraðfrystihúsin geta flutt út árlega um 40000 smálestir af fiskflökum, eða jafnvel meira. Þarna hafði enn, fyrir frumkvæði Alþfl., verið framkvæmd skipulagning á atvinnuvegi, sem nálgast byltingu í atvinnuháttum, - friðsama byltingu, sem tryggir atvinnu landsmanna eftir því, sem unnt er að tryggja hana á þessum tímum óvissunnar. Þessi skipulagning atvinnuveganna er hið sama og nú er almennt nefnt nýsköpun. Alþfl. hefur ætið barizt fyrir því, að fjármagni þjóðarinnar skyldi varið til þess að byggja upp heilbrigt atvinnulíf handa öllum landsmönnum. Nýsköpun sú, sem nú er verið að framkvæma samkvæmt stefnuskrá núverandi ríkisstj., er því í fullu samræmi við áratuga baráttu Alþfl. og í beinu framhaldi af henni eins og hún hefur lýst sér í stofnun síldarverksmiðja ríkisins, stofnun síldarútvegsnefndar og byggingu hraðfrystihúsa. Kaup á atvinnutækjum, svo sem togurum, vélbátum, strandferðaskipum, milliferðaskipum, vélum í síldarverksmiðjur, landbúnaðarvélum, vélum til rafvirkjunar í stórum stíl ásamt ýmsu öðru til framleiðslu, að ógleymdum stórkostlegum byggingarframkvæmdum til þess að draga úr húsnæðisleysi almennings í kaupstöðum, aðstoð við sjávarútveg, stórum aukið framlag til nýbyggða og landnáms í sveitum, - allt er þetta í fullu samræmi við gamlar og nýjar kröfur Alþfl. um skipulagning atvinnuveganna. Á sama hátt eru hin merku og miklu skólafrv., sem nú hafa verið afgreidd, í beinu framhaldi af stefnu Alþfl. í menntamálum fyrr og síðar. Vaxandi skilningur annarra flokka á nauðsyn þess, að ríkið hafi afskipti af atvinnumálunum, er Alþfl. gleðiefni. Sjálfstfl. hefur með stjórnarsamningnum og í verkinu viðurkennt, að einstaklingsframtakið var þess ekki umkomið að leysa það mál af eigin rammleik hvað innkaup atvinnutækja snertir. Það varð því að ráði, að ríkið réðist í að beita sér fyrir innkaupum í stórum stíl. Hins vegar er ágreiningur um það, hverhafa skuli rekstur hinna stærstu atvinnutækja með höndum, og sá ágreiningur er enn óleystur. Honum hefur verið skotið á frest fyrir því, sem var mest aðkallandi: útvegun og innflutningi atvinnutækjanna: Sósfl., sem hefur breytt um nafn, af því að gamla nafnið var orðið slitið og ekki vænlegt til að afla flokknum fylgis, tekur nú þátt í umbótastarfinu á grundvelli Alþfl., þrátt fyrir það að hann hafi áður talað um slíkar umbætur með fyrirlitningu og kallað þær „Óla skans dans“. Stjórnarsamvinnan er því samvinna flokka með ólíkar skoðanir, þó að framkvæmd hennar og ýmis lagasetning hafi í mörgum efnum verið mjög í anda þess, sem Alþfl. hefur haldið fram fyrr og síðar. Þessi samvinna er byggð á lýðræðisgrundvelli og er að mörgu leyti nýstárleg. Hún hefur stundum gengið erfiðlega, og það hefur kostað mikla lagni, einkum af hálfu hæstv. forsrh., að samræma hin ólíku sjónarmið flokkanna. Samningar hafa tekizt um framkvæmd einstakra mála, en Sjálfstfl. heldur að sjálfsögðu stefnu sinni, sem er andstæð stefnu Alþfl. Og um Sósfl. er það að segja, að hann á erfitt með að hlíta venjulegum lýðræðisaðferðum, þar sem flokknum er annað tamara sem gömlum kommúnistaflokki. Forustumenn hans eru allflestir svokallaðir Moskvusinnar. Og þó að allur þorri kjósenda hans séu lýðræðissinnar, á það mjög langt í land, að forvígismönnunum hafi skilizt þær aðferðir, sem nauðsynlegar eru til lýðræðislegrar samvinnu á þingræðisgrundvelli. Kom þetta m. a. mjög ljóslega fram í ræðu hv. 11. landsk. hér í útvarpinu áðan. Þann tíma, sem stjórnarsamvinnan hefur staðið, hefur mörgum merkilegum málum verið komið í framkvæmd. Afgreidd hafa verið ýmis stór frv. Með þeim er lagður grundvöllur að merkilegum framförum og þjóðfélagsumbótum. En til þess að þau komi að fullu gagni, verður að stjórna landinu á hreinum lýðræðisgrundvelli og með þingræðismeirihluta. Hlutdeild stjórnarflokkanna í málum þeim, sem fram hefur verið komið, er auðsæ af stjórnarsamningunum og hefur áður verið rakin. Alþfl. hefur sett merki sitt á stjórnarsamningana, allmiklu meira en hinir flokkarnir, og er það einkum vegna þess, að stefna Alþfl. er meir í samræmi við kröfur hinna nýju tíma en stefnur hinna flokkanna, og er það vel farið, að hv. 11. landsk., Sigurður Thoroddsen, minntist á það áðan, að Alþfl. setti úrslitakosti þegar gengið var til stjórnarsamninga í október 1944. Í hverju voru þessir úrslitakostir fólgnir? Meðal annars afgreiðslu launalaganna og almannatryggingalaganna og nánari ákvæðum, til þess að tryggja nýsköpunina, sem við allir erum að hæla okkur af. Sósfl. setti enga úrslitakosti. Hans áhugamál á þeim tíma var það eitt að komast í ríkisstjórn. Fortíð Alþfl. í framkvæmdum þeim, sem ég áður nefndi um ýmsar þjóðfélagslegar umbætur og mannréttindamál á lýðræðisgrundvelli, er alveg í samræmi við þær kröfur, sem nú eru efst á baugi hjá þeim lýðræðissinnum, sem ekki vilja lengur una kúgun auðvalds og einræðis, heldur krefjast andlegs frelsis, stjórnmálafrelsis og fullkomins lýðræðis í atvinnumálum. Hæstv. forsrh. hefur rakið í stórum dráttum afgreiðslu þingmála, og sé ég ekki ástæðu til að fara út í einstök þeirra, önnur en þau, sem sérstaklega heyra undir mitt ráðuneyti. Og af þeim vildi ég einkum nefna tvö stórmál, sem snerta líf svo að segja hvers einasta borgara í landinu. Annað málið, almannatryggingarnar, var umsamið í stjórnarsamningnum og hefur það nú fengið afgreiðslu. Hitt málið, sem almennt er kallað húsnæðisfrv., var óumsamið, en er þrátt fyrir það nú orðið að lögum. Vil ég leyfa mér að rekja gang þessa máls á Alþ. og frv. sjálft í stórum dráttum. Eftir þál., sem Alþ. samþykkti í jan. 1945, leitaði ég eftir því við bæjarstjórnir, hreppsnefndir og starfandi byggingarsamvinnufélög, að þau sendu félmrn. till. um breytingar á núverandi byggingarlöggjöf, og var ætlazt til þess, að þessir aðilar bentu á nýjar leiðir, hver á sínum stað, ef tiltækilegt þætti. Mörg svör bárust frá þessum aðilum, og fól ég Jónasi Guðmundssyni, eftirlitsmanni sveitar- og bæjarmálefna, að vinna úr tillögum þeim, sem borizt höfðu, og að semja að nýju kafla um þau atriði, sem nauðsynlegt taldist að lögfesta. Var þannig unnið úr tillögum ýmissa aðila, sem byggingarmál hafa með höndum víðs vegar á landinu. Var frv. um þetta efni lagt fyrir Alþ. og flutt af félmn. Ed. fyrir áramót, og er nú frv. þetta orðið að lögum með nokkrum breytingum. Fyrsti kafli frv. þessa er breyt. á núgildandi lögum um verkamannabústaði. Aðalbreyt. eru þær, að tekjuhámark þeirra, er laganna njóta, er fært úr 4 þús. kr. í 7 þús. kr. og ómagaviðbótin hækkuð úr 500 kr. í 1000 kr. fyrir hvert barn. Þá er og eignahámark hækkað úr 5 þús. í 10 þús. kr. og vísitöluuppbót að auki. Þá er tillag bæjarsjóða hækkað úr 2 kr. í 4 til 6 kr. og framlag ríkissjóðs að sama skapi, eftir því, hvað mikið sveitarsjóður leggur fram. Tekjur byggingarsjóðs verða þannig árlega um 1 millj. og 900 þús. kr., ef lægsta heimild er notuð, en geta orðið um 2 millj. og 500 þús., sé heimildin notuð til fulls. Eru tekjur sjóðsins þannig tvö- eða þrefaldaðar frá því, sem nú er, eftir því hvað sveitarfélögin treysta sér til að leggja fram. Þá er heimild til að lengja lánstíma frá 42 árum allt upp í 75 ár. En vextirnir eru ákveðnir 2%, en voru áður samtals vextir og afborganir 4% á ári. Þá er heimild til að lána allt að 90% af kostnaðarverði. Vaxtalækkunin og lenging lánstímans getur orðið mjög þýðingarmikil, einkum vegna þess, að þegar lagt er í íbúðarbyggingar á dýrum tíma, þá er hægt að létta mönnum byrðina af hinum dýru íbúðum með því að lengja lánstímann. Má t. d. nefna, að árgjaldið af 60 þús. kr. íbúð af láni til 42 ára með 2% vöxtum er 1770 kr., en var fyrir breytinguna 2400 kr. Með því að hækka sjóðinn svo mjög sem hér hefur verið gert, má til dæmis nefna, að sé lánsfjár aflað með 4% ársvöxtum til 55 ára og útlán veitt til sama tíma með 2% vöxtum, verður árleg meðgjöf kr. 1,51 með hverjum 100 kr., og nægja þá árlegar tekjur byggingarsjóðsins til meðgjafar með láninu, er nemur 126 millj. og 490 þús. kr. Nú er það síður en svo ætlunin að letja þá, sem geta lagt fram fé til bygginga. En hinsvegar eru þau ákvæði, sem lögfest hafa verið, þess eðlis, að þau hljóta að hvetja þá, sem eitthvað geta lagt af mörkum, til þess að leggja sig alla fram til að eignast þak yfir höfuðið. Annar kafli laga þessara er um samvinnubyggingarfélög. Helzta breytingin, sem gerð hefur verið á þeirri lagasetningu, er sú, að nú eru leyfð fleiri en eitt félag á hverjum stað og aukin heimildin til ríkisábyrgðar úr 60% í 75% af kostnaðarverði húsanna. Þá eru jafnframt lögfest ákvæði til þess að hindra spákaupmennsku með hús þau, sem byggð eru af samvinnubyggingarfélögum. Þessir tveir fyrstu kaflar laganna eru byggðir á þeirri reynslu, sem fengizt hefur með núverandi löggjöf. Og þar sem sú löggjöf hefur þegar borið góðan árangur, má treysta því, að nú, þegar búið er að auka til muna hlunnindi þau, sem áður hafa verið ákveðin með þessum lögum, þá muni þau koma að miklu betri notum en áður og byggingar eftir þeim aukast að miklum mun. Með 3. kafla laganna er ætlað að útrýma heilsuspillandi íbúðum í kaupstöðum og kauptúnum. Er þetta algert nýmæli í íslenzkri löggjöf og þess efnis, að ríki og sveitarfélög hlaupa undir bagga með þeim, sem búa í heilsuspillandi íbúðum og geta ekki bætt úr húsnæðisleysi sínu á nægilega skömmum tíma. Ber sveitarstjórn skylda til að ráða bót á húsnæðisvandræðum og nýtur hún til þess aðstoðar ríkisins. Ætlazt er til, að skýrslum sé safnað um heilsuspillandi íbúðir í kaupstöðum og kauptúnum. Og þegar sveitarstjórn hefur fært félmrn. sönnur fyrir því, að nauðsyn sé slíkra íbúðarbygginga, mun ríkissjóður lána slíku sveitarfélagi 75% af byggingarkostnaði til 50 ára með 3% ársvöxtum. Auk þess leggur ríkissjóður fram 10% af byggingarkostnaði, en sveitarstjórn 15%. Stefnt skal að því að útrýma heilsuspillandi íbúðum á eigi lengri tíma en fjórum árum. Fjórði kafli frv. er einnig algert nýmæli. Er þar svo kveðið á, að meðan skortur er á íbúðum í landinu og erfiðleikar um innflutning byggingarefnis, skuli viðskiptaráð, meðan það starfar, ella sú stofnun, sem ríkisstj. ákveður, segja til um, hvernig byggingarefni verði notað, sem flutt er til landsmanna, og enn fremur hverjar byggingar skuli ganga fyrir um byggingarefni. Þá er einnig ákveðið, að byggingarfélag, sem kemur á sameiginlegum innkaupum á byggingarefni fyrir félagsmenn sína, skuli hafa sama rétt og aðrir innflytjendur byggingarefnis til þess að fá innflutningsleyfi og fá keyptan gjaldeyri. Það hefur verið fundið að lögum þessum, að ekki sé gengið frá því í frv. sjálfu, hvar taka skuli fé til þessara bygginga. Er þar því til að svara, að meðan erfitt var um lánsfé í landinu, dugði ákvæðið um ríkisábyrgð til þess að byggingarsjóðurinn fengi fé til framkvæmda. Nú er óvenjulega mikið um fé manna á milli í landinu, og verður því að teljast líklegt, að ríkisábyrgð geti ekki komið að sömu notum og áður, ekki sízt þar sem vitað er, að aðalbankastjóri Landsbankans, sem jafnframt hefur verið formaður byggingarsjóðs verkamanna frá byrjun, hefur ætíð verið byggingarfélögunum mjög innan handar um lánsútvegun. Þá hefur það og verið fundið að lagasetningu þessari af hálfu framsóknarmanna, að of mikill munur væri gerður á réttindum manna, og kemur þar fram hin nýja stefna, sem Framsfl. er farinn að prédika, ef einhver munur er gerður á fátækum og ríkum, - að sá munur sé óréttlátur. Með lagasetningu þessari tel ég, að stigið sé mjög stórt spor í þá, átt að auka húsnæði manna í landinu og útrýma húsnæðisleysi, og er það meginatriðið. Hins vegar er það verkefni fyrir þá, sem mynda félögin, að koma því í framkvæmd að gera húsbyggingar ódýrar. Er það auðvelt á þann hátt að auka tæknina við húsbyggingar og enn fremur þarf að komast að sameiginlegum innkaupum í stórum stíl fyrir byggingarfélögin. Hvort tveggja er hægt að gera með frjálsum samtökum, án þess að nokkur lagasetning komi til, og er það verkefni þeirra, er félögin stofna, að hraða framkvæmdum þessa máls, þegar Alþ. hefur veitt þá miklu aðstoð, svo sem gert er með lögum þessum. Þó að undarlegt megi virðast, beitti formaður Framsfl., hv. þm. Str., sér mjög á móti þessari lagasetningu, einkum af þeirri ástæðu, að hann taldi, að hún væri óréttlát í garð þegnanna. En annað veifið hefur þessi sami hv. þm. haldið því fram, að frv. hefði verið hnuplað frá sér! Komst hv. þm. Str., Hermann Jónasson, svo að orði um þetta í útvarpsumræðum frá Alþ. 11. des.: „Framsfl. flutti frv. um byggingarsjóði. Því var ekki sinnt. En eftir nokkra daga kom fram frv. frá dómsmrh. Þegar svo farið var að lesa þetta saman sást, að frv. var svo að segja grein fyrir grein eins og það frv., sem ég hafði lagt fram, og prentvillurnar og skekkjurnar með.“ Ráðaleysi Framsfl. í stjórnarandstöðunni komur berlega fram í þessum ummælum, þegar þau eru borin saman við þá deilu, sem stjórnarandstöðublaðið Tíminn hefur öðru hvoru haft í frammi gegn þessu máli. Formaður flokksins beitir sér á móti málinu á Alþ., en vill eigna sér sjálfum málið í útvarpsumræðunum! Hv. þm. Str., Hermann Jónasson, lagði í ræðu sinni mikla áherzlu á, að ríkisstj. hefði brugðizt loforðum, sem hún hefði gefið um húsnæðismálin. Ríkisstj. hefur engin loforð gefið. Um þetta var aldrei samið þegar ríkisstj. var mynduð. Ríkisstj. er því hér að framkvæma mál utan við stjórnarsamninga og efna meira en lofað var. En hvað gerði þm. Str. í þessum málum meðan hann sat í ríkisstj. frá stríðsbyrjun og þangað til í júní 1942? Bókstaflega ekki neitt. Öll spákaupmennska, brask og spilling í húsaleigu og húsasölu stafar frá stjórnartíð Hermanns Jónassonar. Núv. ríkisstj. er því að reyna að bæta fyrir vanrækslu þessa þm. meðan hann sat í ríkisstj., og ætti hann því að vera þakklátur fyrir, að svo er gert, en ekki að fjandskapast gegn málinu. Þó að húsbyggingalögin séu mjög veigamikil og eitt hið merkasta mál, sem afgreitt hefur verið á Alþingi á seinni árum, þá eru lögin um almannatryggingar enn þá þýðingarmeiri. Þau lög voru nú afgreidd í dag á Alþ., og með þeim er fengin hin mesta réttarbót, sem á einu þingi hefur verið lögfest til handa alþýðunni í landinu. Og vona ég, að það viti á gott, að lög þessi voru afgreidd um sumarmálin. Það er kunnugt, að Alþfl. hefur háð stöðuga baráttu til þess að bæta kjör og auka réttindi ekkna, munaðarlausra, fátækra, ellihrumra og sjúkra. Í þessari baráttu Alþfl. á Alþingi hafa mörg spor verið stigin og misjafnlega stór. Alþýðutryggingalögin, sem gengu í gildi 1936, voru mjög stórt spor. Þau lög voru afgreidd í samvinnu við Framsfl., og þurfti að beita mjög hörðu við hann til þess að fá hann til að uppfylla gerða samninga. Var það þó aldrei gert að fullu og látið undir höfuð leggjast að afgreiða atvinnuleysistryggingar, sem þó hafði verið lofað í samningum. Síðan hafa miklar umbætur verið gerðar á alþýðutryggingalögunum, og einna mestar árið 1943. En afgreiðsla almannatryggingalaganna á þessu þingi er þó langstærsta skrefið, sem stigið hefur verið í þessum efnum, og markar tímamót í tryggingamálum hér á landi. Lögin eru þó ekki eins fullkomin og Alþfl. hefði óskað, og enn fremur vantar í þau kafla um atvinnuleysistryggingar og atvinnustofnun ríkisins, enda var sá kafli eigi tilbúinn af hálfu mþn. fyrir þingið. Enn fremur er ýmislegt í þessum l., sem Alþfl. hefði heldur viljað láta vera rífara en lögin segja. En þó verður með þessari lagasetningu að mörgu leyti létt af mönnum þeim ótta, sem þeir bera fyrir afleiðingum af ellilasleika, veikindum og slysum. Ég mun ekki fara út í þetta mál í einstökum atriðum. Hv. 3. landsk. þm., Haraldur Guðmundsson, sem mest allra manna hefur unnið að tryggingamálum landsins, fyrst með margra ára starfi á Alþ., síðar með forstjórn Tryggingastofnunar ríkisins og enn í mþn. að undirbúningi þessara 1. og síðan mestallan þingtímann, mun í umr. annað kvöld skýra lög þessi í einstökum atriðum. Ég vil þó að þessu sinni geta þess, að núverandi kostnaður til þessara mála, sem frv. er ætlað að taka yfir, er sundurliðaður þannig : Einstaklingar greiða 13,1 millj., atvinnurekendur 4,2 millj., sveitarfélög 10,3 millj., og ríkissjóður 12,4 millj., eða alls um 40 millj. En með lögum þeim, sem Alþ. hefur nú afgreitt um almannatryggingar, skiptist kostnaðurinn þannig: Hinir tryggðu greiða 20,5 millj., atvinnurekendur rúmar 11,5 millj., sveitarfélög um 13 millj. og ríkissjóður rúmlega 21 millj. - eða alls áætlast útgjöldin samkvæmt almannatryggingalögunum um 66 millj. Hækkun frá núverandi kostnaði einstaklinga 60%, atvinnurekenda 181%, sveitarfélaga 30% og ríkissjóðs 75%. Jafnvel þótt eflaust megi margt að þessum lögum finna, standa þau til bóta og er hér um eitt hið merkasta mál að ræða. sem nokkurn tíma hefur verið afgreitt frá Alþ. Afstaða flokkanna hefur verið sú, að Sjálfstfl. hefur fallizt á frv. eins og það var lagt fyrir Alþ. í höfuðatriðum, en þó bundið fylgi sitt því skilyrði, að lækkuð yrðu hin áætluðu árlegu útgjöld ríkisins til trygginganna um 3–4 millj. kr. og enn fremur, að ábyrgð ríkisins af framkvæmd laganna yrði takmörkuð. Hefur það orðið til þess, að felldur var niður útfararstyrkur, lækkaður að nokkru leyti ekknastyrkur, og enn fremur var fellt niður framlag til Atvinnustofnunar ríkisins, sem áætlað var 3 millj. kr. í hinu upprunalega frv. Hins vegar hefur verið hækkað nokkuð framlag til ekkna, sem komnar eru yfir fimmtugt, og bætt við í hóp þeirra, sem sjúkradagpeninga hafa, atvinnurekendum, sem að mestu byggja atvinnu sína á eigin vinnu. Að gefnu tilefni frá hv. 11. landsk., Sigurði Thoroddsen, hlýt ég að gera afstöðu Sósfl. að umtalsefni. Sósfl. hefur í Ed. fallizt á kröfur Sjálfstfl. um að minnka framlag ríkisins til trygginganna og jafnframt flutt ásamt öðrum nm. úr meiri hl. félmn. till. um að binda ábyrgð ríkisins við ákveðna upphæð, 7,5 millj. kr. Eftir að þetta hafði verið gert, fluttu fulltrúar Sósfl. á Alþ. hækkunartill., sem nema mundu um 10 millj. kr. á gjöldum Tryggingastofnunarinnar, og till. til lækkunar á tekjum hennar, sem nema mundi um 3 millj. kr. Þar sem flokkurinn hins vegar hefur lýst sig fylgjandi frv., verður þessi afstaða að teljast í fyllsta máta ábyrgðarlaus. Framsfl. hefur hins vegar á Alþ. tekið afstöðu á móti frv. og gert tilraun til þess bæði í efri deild og í neðri deild Alþingis að fá því vísað frá með rökst. dagskrá. Hefur hann sýnt eindæma óvild gegn þessari lagasetningu, og sýnir sú afstaða bezt þá breytingu, sem orðið hefur á flokknum frá því að hann lét til leiðast að setja alþýðutryggingalögin árið 1936 með Alþfl. Afstaða Framsfl. gegn tryggingamálunum markast einna bezt af nál. formanns Framsfl., hv. þm. Str., á þskj. 795, þar sem hann telur upp ýmislegt, sem breytt er til batnaðar frá núgildandi lögum, svo sem auknar slysatryggingar, auknar ellitryggingar, víðtækari barnatryggingar, heilsugæzlu og fleira, en leggst þrátt fyrir það á móti samþykkt frv. Afstaða þm. kemur glögglega fram í nál. hans á þskj. 795. Þar segir hann meðal annars : ,„Þá er og rétt að benda á það, að með þessari löggjöf er þjóðartekjunum skipt svo mjög, að líklegt er, - að ekki sé sagt víst, - að til þess að það atriði verði framkvæmanlegt, þurfi að gera víðtækar ráðstafanir á núverandi fjármálakerfi þjóðarinnar.“ Er hér enn komið að hinni nýju stefnu Framsfl., að telja það þjóðarnauðsyn, að sem mestum mun verði haldið á fátækum og ríkum og tekjujöfnun hættuleg. Annars er ótti hv. þm. í sambandi við það áhugamál sitt og almannatryggingarnar alveg ástæðulaus. Ég hef áður sýnt fram á, að öll áætluð hækkun vegna laganna um almannatryggingar nemur um 26 millj. kr. árlega og skiptist á hina tryggðu, sveitarfélög, atvinnurekendur og ríkissjóð. Hér af er hækkun ríkisins eins um 9 millj. kr. árlega. Ekki er þetta nein eignajöfnun, þó hún geti komið mörgum, sem annars yrðu nauðstaddir, til góða, og ekki ætti upphæðin sjálf að skelfa Framsfl. Eða skyldi hv. þm. ekki muna eftir því, að á einu ári voru bændum landsins greiddar 26 millj. kr. í uppbætur á landbúnaðarafurðir úr ríkissjóði og ekki þurfti neinnar sérstakrar aðgerðar á fjármálakerfi landsins til þeirra ráðstafana. Þessi upphæð er tilfærð á landsreikningi fyrir árið 1943 og raunar gerð tilraun til að fela hana. Afstaða Framsfl. í þessu máli brýtur berlega í bága við hagsmuni alþýðunnar í landinu og sýnir hið ótrúlega fálm stjórnarandstöðunnar. Aðeins tveir framsóknarmenn á Alþingi gerðust til þess að greiða frv. atkvæði. Voru það hv. þm. N.-M., Páll Zóphóníasson og Páll Hermannsson. Lét hv. 1. þm. N.-M., Páll Hermannsson, svo um mælt, að hann greiddi atkv. með frv., af því að með því væri stofnað til nýs þjóðfélags. Ég tel þetta of mikið sagt hjá hv. þm. N.-M., því að vissulega er ekki stofnað nýtt þjóðfélag með lögum um almannatryggingar, þó að samþykkt laganna auki mjög öryggi allra þeirra í þjóðfélaginu, sem verða fyrir óhöppum eða sjúkdómum, elli eða ómegð, og verða þannig til þess að bægja óttanum frá dyrum margra þeirra, er lítils mega sín og engum auði hafa safnað. Alþfl. hefur með samþykkt laganna náð ágætum árangri í margra ára baráttu fyrir því að útvega mönnum réttindi fyrir náðarbrauð og Alþingi Íslendinga er sómi að því, að okkar endurreista lýðveldi hefur sett tryggingalöggjöf, sem að atvinnuleysistryggingunum undanskildum jafnast á við það bezta hjá nágrannaþjóðunum. Alþýðan á Íslandi hefur með margra ára baráttu eignazt réttinda- og félagsmálalöggjöf, sem er hin víðtækasta, er þekkist. Það er verkefni hennar að standa vörð um þessi réttindi og auka þau og efla, svo að land okkar verði jafnan fremst í flokki annarra í þessu efni. Ef við skörum fram úr öðrum á þennan hátt, þá er vel farið.

Forseti (JPálm) : Hæstv. félmrh. hefur lokið máli sínu, og er þar með lokið fyrstu umferðinni. Verður umr. nú frestað til annars kvölds, en þá mun útvarpsumr. fram haldið.