Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Frv. það, sem hér er til umr. um skráningu og mat fasteigna, er fjórða tilraunin sem gerð hefur verið til samningar lagafrv. um málefni fasteignamats og skráningar í landinu, og er þetta í annað skipti sem frv. um þetta efni er lagt fyrir Alþ. Var hliðstætt frv. þessu lagt fyrir hæstv. Alþ. haustið 1973, en fékkst ekki afgr. úr þessari hv. d. fyrir lok þingsins vorið 1974, enda þótt ekki virtist á þeim tíma teljandi efniságreiningur um þá stefnu sem mörkuð var í því frv. Þess er nú fastleg.i vænst, ef frv. þetta verður að lögum, að það leysi til nokkurrar frambúðar úr þeim hnút sem málefni fasteignamatsins hafa verið í síðustu missiri. Núgildandi aðalmat fasteigna 1970, sem þáv. fjmrh. staðfesti á árinu 1971, var gert skv. lögum nr. 28/1963, um fasteignamat og fasteignaskráningu. Skipulagslega var allur undirbúningur og framkvæmd aðalmatsins 1970 allt annað en verið hafði við fyrri möt, einkum hvað snerti gagnasöfnun sem var mun umfangsmeiri og viðtækari en áður hafði þekkst, sérstaklega í Reykjavík. Auk þess var gerð alvarleg tilraun til að láta matsfjárhæðir spegla raunverulegt gangverð eigna á þeim tíma sem matið miðaðist við, sem var og er gangverð fasteigna miðað við verðlag á fasteignum um áramótinu 1969 og 1970. Það, sem gerði kleift að ráðast í þá umfangsmiklu upplýsingasöfnun, sem áður hafði verið lýst, var að nýjasta tækni við vörsla og vinnslu slíkra gagna hafði gert meðhöndlun svo mikils magns upplýsinga viðráðanlega, bæði tæknilega og fjárhagslega. Hefur í framhaldi af því verið leitast við að halda við þessu upplýsingasafni eftir því sem frekast hefur verið kostur. Lengi hafði þó verið ljóst að lagagrundvöllur aðalmats fasteigna 1970, þ.e.a.s. lög 28/1963, um fasteignamat og fasteignaskráningu, gæti ekki dugað sem frambúðarstefna um þróun þessa viðfangsefnis sem hefur geysimikla þýðingu fyrir fjölmarga aðila, þeirra á meðal sveitarfélögin í landinu, en upplýsingasafn þetta hefur m.a. verið grundvöllur álagningar fasteignaskatta skv. lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Var því hafist handa um tilraunir til samningar lagafrv. um þetta efni, eins og fyrr segir, og vonast ég fastlega til að árangur þeirra tilrauna, sem hér liggur fyrir í frv.-formi, hljóti samþykki Alþ. með þeim breyt. sem Alþ. telur rétt að gera á frv. Öll þau verk, sem unnin hafa verið á þessu sviði, hafa átt þátt í að móta þá stefnu fjmrn. sem fram kemur í þessu frv. Er frv. að meginstofni til byggt á fyrra frv. um sama efni, sem fyrr var að vikið, en þó er í nokkrum atriðum um frávik að ræða, aðallega hvað snertir framkvæmd matsins sjálfs. Ég vil hins vegar undirstrika að þar sem frv. er nýsmíði á kerfi sem ekki hefur verið reynt, verður reynslan að skera úr um hvort einhverjar breytingar verði nauðsynlegar til að hin nýja tilhögun skili þeim árangri sem að er stefnt með frv. þessu. Ég vil nú leyfa mér að fara nokkrum orðum um efnisinníhald frv. eins og það var lagt fram. Frv. felur í sér einfalt kerfi til að viðhalda og leiðrétta fasteignaskrá eins og hún er á hverjum tíma. Er framkvæmd skráningarinnar í meginatriðum látin byggjast á gagnasöfnun aðila sem þegar eru starfandi á því sviði og þurfa að skrá hjá sér sambærilegar upplýsingar hvort sem er. Er með þessu móti leitast við að komast hjá því að í landinu séu starfandi tvö upplýsingaöflunarkerfi sem hvort tveggja leitar fanga eftir sömu upplýsingum. Í frv. felst m.a. sú breyt. frá gildandi lögum, að aðaláhersla væntanlegra laga hvílir á haldgóðri skráningu fasteigna og upplýsingum um þær, en mat á verðmæti þeirra kemur í annarri röð. Má segja að í gildandi lögum sé þessu öfugt farið, því að þar er ákvörðun um matsverðmæti fasteigna meginmarkmið laganna. Þessi áherslubreyting ber vott um að skráning upplýsinga um fasteignir hefur sívaxandi gildi fyrir æ fleiri aðila í nútímaþjóðfélagi, ekki einungis í sambandi við skattheimtu og fjármál, heldur og í vaxandi tengslum við önnur atriði, við stjórn málefna opinberra aðila, við áætlunargerð og skipulagsstarfsemi, í viðskiptum einkaaðila og við rannsóknir ýmiss konar. Með véltækri skráningu upplýsinga um fasteignir má fá margföld not af því upplýsingamagni sem safnað er um slíkar eignir, miðað við að slík vélvinnsla upplýsinganna væri ekki fyrir hendi. Í stað þeirrar tilhögunar, sem ríkir skv. gildandi lögum, að fram fari aðalmat fasteigna á vissu árabili, sem haldið sí uppi af millimatskerfi þess á milli, gerir frv. þetta hins vegar ráð fyrir sífelldri matsstarfsemi, þ.e.a.s. að eignir skuli teknar til mats jafnharðan og þær verða til eða breytast. Þess er vænst að slík samfelld matsstarfsemi leiði til þess að skráning og verðmætismat fasteigna sé á hverjum tíma eins nálægt sanni og kostur er, auk þess sem hún gerbreytir upplýsingagildi matsins og verður nánast að teljast kostur í sjálfu sér. Er með því jafnframt opnaður sá möguleiki að fasteignamatið geti komið í stað annarra mata á ýmsum sviðum sem fram fara í þjóðfélaginu og hægt verði að nota það í verðmætissviðunum öðrum en þeim sem hefðbundin notkun fasteignamatsins hefur hingað til takmarkast við. Af þessu leiðir að horfið er frá því millimatskerfi sem gilt hefur skv. ákvæðum eldri laga, en í stað þess er gert ráð fyrir að Fasteignamat ríkisins annist mat fasteigna. Á hinn bóginn er gert ráð fyrir heimild ráðh. til að komið verði á fót sérstöku trúr.aðarmannakerfi eftir kjördæmum sem aðstoði Fasteignamat ríkisins við mat eða skoðun fasteigna. Eru allar líkur á því að nauðsynlegt sé að koma á fót slíku kerfi. En rétt þótti að binda ekki uppsetningu um of í lögum, heldur hafa möguleika á vissum sveigjanleika í þessum efnum eftir því sem .þörf krefði og reynslan skæri úr um. Sú breyting er og í frv. frá ákvæðum gildandi laga hvað snertir skipun yfirfasteignamatsnefndar, að í stað þess að n. skuli skipuð af ráðh. beint er gerð tillaga um að skipun fari þannig fram, að ráðh. skipi n. úr hópi 10 manna sem Hæstiréttur tilnefnir. Felur þessi breyt. í sér tilraun til þess að flytja matsstarfsemi með þessum hætti á einn tað í stað þeirra fjölmörgu aðila sem fást við mat fasteigna með mjög ósamræmdum hætti eftir sérstakri dómkvaðningu hverju sinni. Ekki er gert ráð fyrir að kostnaður ríkissjóðsins vegna starfsemi Fasteignamatsins aukist frá því sem verið hefur. Þó má búast við auknum kostnaði vegna sérskráningar sérgreindra eignarhluta fasteigna skv. 2. gr. frv., en Alþ. hefur sýnt á því áhuga að af því geti orðið og er slík sérskráning sérgreindra eignarhluta forsenda álagningar fasteignagjalda eftir eigendum. Á móti kemur hins vegar að kostnaður við millimatskerfi fellur niður. Það, sem hins vegar ætti að tryggja að kostnaður við rekstur stofnunarinnar fari ekki fram úr því sem fjárlög gera ráð fyrir, er sérstakt ákvæði sem kveður á um að verðlagning á þjónustu Fasteignamatsins skuli miðast við að endurheimta kostnað stofnunarinnar að því marki sem fjárlög á hverjum tíma gera ráð fyrir. Skv. fjárlögum ársins 1976 er gert ráð fyrir að kostnaður Fasteignamatsins nemi 31 millj. kr. Á þskj. 505 er að finna brtt. fjh.- og viðskn. Ed. sem gert hefur þó nokkrar breyt. á frv. að fenginni ítarlegri umsögn nokkurra aðila og í samráði við há aðila sem hafa að máli þessu unnið. Ekki er þó um neina grundvallarbreytingu að ræða, heldur fyrst og fremst breytingar sem miða að fyllri og skýrari ákvæðum, auk þess sem horfið er frá þeirri nafnbreytingu sem frv. gerði upphaflega ráð fyrir. Gert er ráð fyrir að nafn stofnunarinnar: Fasteignamat ríkisins, haldi sér í stað þess að taka upp nafnið Fasteignaskrá. En hér er fyrst og fremst e.t.v. um smekksatriði er að ræða sem ekki skiptir neinu meginmáli. Ég vil nú drepa fáeinum orðum á helstu breytingar á frv. eins og það hefur borist frá hv. Ed. til hv. Nd. Í 2. gr. frv. er gerð sú breyt. hvað snertir skráningu sérgreindra eignarhluta mannvirkja, að hví aðeins fæst sérgreindur eignarhluti skráður að fyrir liggi skipting og eignarhlutföll í þinglýstum heimildum. Þótti nauðsynlegt að setja inn þessa takmörkun af framkvæmdaástæðum. Á 3. gr. er gerð sú breyt. að felld er niður úr frv. upptalning á þeim atriðum sem skráð skyldu um fasteignir, en í stað þess er gert ráð fyrir að skráningaratriði þessi verði talin upp í reglugerð sem selt verður. Ástæða þessarar breyt. var sú, að þó nokkrar aths. bárust hv. fjh.- og viðskn. Ed. Alþ. sem lutu ýmist að því að inn í upptalninguna vantaði atriði ellegar að skráningaratriðum væri ofaukið. Þótti rétt að tefja ekki framgang málsins, enda er hér fyrst og fremst um tæknileg atriði að ræða, að gera fyrrgreinda breyt. á 3. gr. Við setningu reglugerðar um þetta efni yrði tekið tillit til þeirra sjónarmiða sem fram hefðu komið, eftir því sem efni stæðu til. Á 6. gr. frv. hefur verið gerð sú breyt. að ráðh. er fengin heimild til að fela öðrum opinberum aðila, þ. á m. einstökum sveitarfélögum eða samstarfsstofnunum þeirra, skráningu fasteigna skv. lögum þessum ef slík breyting þykir hagkvæm. Raunar var efnislega hliðstætt ákvæði í upphaflega frv., en rétt þótti að taka af öll tvímæli um heimild ráðh. til slíkra breytinga. Er þá einkum haft í huga að þéttbýlissveitarfélögin gætu hugsanlega tekið að sér skráningu á upplýsingum um fasteignir. Í 8. gr. er gerð sú breyt. að fjölgað er þó nokkuð þeim aðilum sem eiga skuli sæti í ráðgjafanefnd þeirra aðila sem nýta eða nýtt geta skrána við starfsemi sína. Í frv. hefur verið tekin ný gr., sem verður 16. gr. Fjallar greinin um eignir sem eru undanþegnar fasteignamati. Er greinin að mestu leyti samhljóða ákvæðum gildandi reglugerðar um þetta efni. En nauðsynlegt þótti til að fyrirhyggja allan misskilning síðar meir að kveðna nánar á um hvaða eignir væri um að ræða, auk þess sem ráðh. er veitt heimild með setningu reglugerðar til að undanþiggja ákveðnar fasteignir eða tegundir fasteigna fasteignamati. Skv. brtt. þeim, sem Ed. hefur samþ., er í 17. gr. frv. fellt niður ákvæði sem fjallar um hlunnindamat, þ.e. hvernig ákveðin hlunnindi skuli metin. Í stað þess er gert ráð fyrir að ákvæði þar að lútandi yrðu sett af ráðh. í reglugerð svo og um önnur þau atriði sem nauðsyn krefur. Virðulegi forseti. Ég hef nú nokkuð reifað aðdraganda, efnisinníhald og þær brtt., sem hv. Ed. hefur samþ. við frv. til l. um skráningu og mat fasteigna. Við meðferð málsins í Ed. voru haldnir sameiginlegir fundir í fjh.- og viðskn. beggja d. og ætti það að auðvelda og flýta fyrir afgreiðslu þessarar hv. d. á máli þessu. Vonast ég fastlega til og legg á það áherslu að mál þetta fáist afgr. áður en Alþ. það, er nú situr, lýkur störfum. Ég legg svo til að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að flytja ásamt tveimur hv. þm., þeim Jónasi Árnasyni og Karvel Pálmasyni, svo hljóðandi till. til þál. á þskj. 478: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að gera nú þegar ráðstafanir til þess, að öll þau dómaraembætti, sem hafa með höndum rannsókn umfangsmikilla sakamála, geti ráðið til starfa nauðsynlegan fjölda lögfræðinga, rannsóknarlögreglumanna og bókhaldsfróðra manna í því skyni að hraða rannsókn þessara mála svo þeim verði lokað sem allra fyrst.“ Æskilegast hefði að sjálfsögðu verið að mál eins og þetta væri flutt af þm. allra þingflokka. Tilraunir til þess voru að vísu gerðar og borið niður hjá þm. sem mér var kunnugt um að hefðu áhuga á slíkum málum sem þessum. Það varð þó ekki að ráði að við flyttum þessa till. nema þessir þrír af ýmsum ástæðum. Nú í vetur hefur athygli almennings mjög beinst að dómsmálum. Um fá mál hygg ég að meira hafi verið rætt manna á meðal. Málaflokkur, sem mjög hefur legið í láginni á undanförnum árum, hefur skyndilega orðið efst á baugi í allri umræðu. Þær umræður, sem fram hafa farið um þessi mál, hafa leitt í ljós ýmsa ágalla á okkar réttargæslukerfi. Ekki svo að skilja að um þau vandkvæði hafi ekki verið vitað áður af þeim sem vel fylgjast með í þessum efnum. Hins vegar held ég að það sé rétt ályktað hjá mér, að a.m.k. almenningur hafi lítt eða ekki um þá vitað. En þessar umræður, sem orðið hafa í vetur, hafa þó orðið til þess að mínu mati að ýmsir hafa uppgötvað sér til skelfingar vandhæfi réttargæslukerfisins á að gegna því hlutverki sem því er ætlað að gegna, miðað við þær aðstæður sem nú hafa skapast og hafa verið að skapast í íslensku þjóðfélagi. Jafnframt þessu hefur í vetur orðið uppskátt um ýmislegt miður geðslegt í fari okkar samfélags sem athygli hefur vakið. Ég held að það sé vægt til orða tekið að segja að fólk sé felmtri slegið yfir þessum tíðindum, felmtri slegið yfir því hve veikt okkar ágæta réttargæslukerfi er til þess að bregðast við slíkum tíðindum sem orðið hafa og ekki síður felmtri slegið yfir því á hvaða braut íslenska þjóðin er. Meginatriðið í þeirri þáltill., sem hér er til umr., er að Alþ. reyni að leggja sitt af mörkum til að gera einhverjar úrbætur hvað varðar fyrra atriðið, réttargæslukerfið sjálft. En áður en að því er vikið er e.t.v. ástæða til að fara nokkrum orðum um það ástand sem verið hefur að skapast umhverfis okkur og valdið okkur ugg og ótta. Það er svo sem ekkert nýtt fyrir okkur íslendinga að í því umhverfi, sem hefur verið að skapast hér á Íslandi eins og í öðrum löndum þar sem þjóðir lífa við svipaðar kringumstæður og við, hafi ýmislegt það verið að gerast sem beri vott um að annarlegar hvatir í mannlegu eðli hafi fundið sér þar einhverja gróðrarstíu. Við erum ekki einir í heiminum, íslendingar, og fjölmargar aðrar þjóðir nær og fjær, sem búa við svipaðar félagslegar og efnahagslegar aðstæður og við, hafa reynt þetta hið sama, þó öllu óvægilegar. Við höfum einnig haft daglegar fréttir af því sem er að gerast meðal þessara þjóða. Útvarp, sjónvarp og blöð hafa daglega þulið yfir okkur fréttir af vaxandi öldu ofbeldis og hryðjuverka meðal þeirra þjóða sem okkur eru hvað skyldastar menningarlega og að lífsháttum öllum. Eitthvað það er á seyði í þessum vestrænu velferðarþjóðfélögum, sem búa þegnum sínum áður óþekkta möguleika til frelsis, viðsýnis og framfara, sem er í öfugu hlutfalli við allt það sem menn gætu ætlað af almennri skynsemi að hefði átt að vera afleiðingar þeirra félagslegu framfara og réttlætissóknar sem hafin hefur verið í þessum samfélögum. Þar gætir einhverrar fyrirlitningar á mannlegum verðleikum. Þar er um að ræða einhvern kaldrifjaðan skort á samúð og mannlegum tilfinningum, einhverja grimmd, svo kaldrifjaða og illgjarna í garð annarra mannlegra vera, að ekki verður skýrð til fullnustu. Sumir af þeim atburðum sem við höfum fregnað af frá umheiminum og virðast einnig eiga sér einhverjar hliðstæður hér á landi, minna á fátt annað fremur en söguna af því þegar skrattinn fór að skapa mann og gat gætt mannsímynd sína öllum eiginleikum, svo sem sjón, heyrn, smekk, litarafti, máli, öllu nema mannlegum tilfinningum. Þau óhugnaðarverk, sem drýgð eru í velsældarþjóðfélögum okkar af fólki sem hefur yfrið nóg að bíta og brenna, er vel menntað, frjálst og vel upp alið, - þessi verk mörg hver eru líkust því sem þau séu framin af gervimanneskjum sem hafi að vísu, að því er virðist, flesta mannlega eiginleika, nema hvað þær virðast gjörsneyddar öllum eðlilegum mannlegum tilfinningum, eins og á meðal okkar í þessum vestrænu velferðarþjóðfélögum gangi um einhvers konar gervimanneskjur sem beri ekki skynbragð á gott og illt vegna þess að þær skorti einhvern meðfæddan hæfileika sem gerir menn að manneskjum. Við höfum hlýtt á frásagnir af slíkum óhugnaðarverkum meðal nágrannaþjóða okkar, fréttir af rísandi öldu hryðjuverka, líkamsmeiðinga, ofbeldis og auðgunarglæpa með sölu eitur- og fíkniefna sem leiða til hrörnunar og dauða þúsunda. Þessi tíðindi hafa vissulega snortið okkur og ýtt við okkur, en viðbrögð okkar þar sem við höfum setið í hægindum frammi fyrir sjónvarpstækinu, þegar slíkum atburðum er lýst, eða með blað í hönd, þar sem frá þeim er skýrt, hafa verið áþekk og hjá faríseanum: „Guð, ég þakka þér, að við skulum ekki vera í hópi þessara þjóða.“ En enginn maður er eyland, og á himninum yfir okkar litla og friðsæla landi hafa verið að hrannast svört kólguský að undanförnu þótt við höfum af ýmsum ástæðum ekki gefið þeim gaum. Einnig hér lesum við nú orðið svo að segja daglega fréttir af vaxandi ofbeldisverkum, líkamsárásum og ránum. Fáar vikur líða nú án þess að skýrt sé frá því að einhver einstaklingur sé barinn niður og rændur á förnum vegi hér í höfuðborg Íslands eða í heimahúsum fyrir engar sakir og síðan skilinn eftir eins og hundur liggjandi í blóði sínu. Kjörorð þessarar borgar hefur nú um nokkur ár verið: „Hrein torg, fögur borg“, en á síðustu árum hefur reynsla borgarbúa orðíð sú að þessi hreinu torg séu siður en svo örugg til umferðar fyrir blásaklaust fólk. Hér í vetur í umr. um þessi mál hef ég áður rakið dæmi þar sem ungum pilti var gerð hrein fyrirsát í því skyni að hefna á honum fyrir það sem afbrotamaðurinn taldi uppljóstrun af hans hálfu, og gengið var svo nærri heilsu þessa unglings að hann hefur enn ekki náð fullum líkamskröftum. Þá er það einnig orðið - kannske daglegt brauð, en alla vega finnast dæmi um það að alls kyns hótanir séu hafðar í frammi við menn, og einnig hefur það komið fram við rannsóknir á málum nýlega að menn, sem eitthvað misjafnt vita, eru beinlínis hræddir um líf sitt og virðast hafa fulla ástæðu til. Þá hefur það einnig komið í ljós að hér hafa verið að verki og verið gert uppskátt um hringa afbrotamanna sem t.d. hafa stundað smygl á fíkniefnum hingað til lands. Ég man eftir því að það er ekki meira en 3–4 ár síðan einn af kunnari rannsóknarlögreglumönnum þessarar þjóðar var að lýsa fyrir mér því ástandi sem við blasti í sambandi við fíkniefnainnflutning til landsins. Það fór fyrir mér eins og flestum leikmönnum; sem í mínum sporum hefðu staðið, að ég vildi ekki trúa öllu því sem mér var sagt, en þessi maður spáði því þá fyrir mér að ástandið væri komið á það alvarlegt stig að það mundu ekki mörg ár líða áður en skipulögð samtök yrðu mynduð til þess að annast innflutning á þessum efnum til landsins og dreifingu þeirra þar. Nú í vetur var skýrt frá því í íslenskum dagblöðum að rannsókn væri hafin á starfsemi tveggja slíkra hringa sem hefðu haft miðstöðvar sínar á Keflavíkurflugvelli, þannig að því miður reyndist viðkomandi rannsóknarlögreglumaður vera sannspár í þessu efni. Gagnvart slíkum tíðindum er næsta eðlilegt að fólki fallist hendur. Hins vegar er ekki hægt að segja að við höfum ekki verið vöruð við. Mér er t.d. í fersku minni enn að hafa lesið viðtöl fyrir nokkrum árum við hópa götulögreglumanna hér í Reykjavík sem mér er kunnugt um að höfðu það miklar áhyggjur af þróun mála að þeir komu hópum saman á fund stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka til þess að lýsa áhyggjum sínum yfir þróun mála hér í Reykjavík og biðja um aðstoð til úrbóta. Það, sem þeir lýstu, var í stuttu máli sagt þetta: Þeir höfðu miklar áhyggjur af því að þér í borginni færu mjög ört vaxandi ýmiss konar óspektir og bein afbrot unglinga - afbrot sem réttargæslukerfið stæði uppi magn- og ráðþrota gegn. Kvöld eftir kvöld og meira að segja oft á sama kvöldi urðu þessir götulögreglumenn hér í Reykjavík að hirða upp hópa af unglingum sem stunduðu skipulagða spellvirkjastarfsemi, óknyttastarfsemi eða hrein afbrot, og það virtist ekki vera nokkur lífandi leið að koma lögum yfir þetta fólk eða gera því skiljanlegt að það væri eitthvað til í landi sem héti landslög og mönnum bæri að hlíta. Þessir lögreglumenn höfðu ekki endilega mestar áhyggjur af því að þetta mundi fara vaxandi meðal þessa aldursflokks, heldur sögðu þeir m.a. í mín eyru að það, sem þeir hefðu áhyggjur af, væri hvað mundi gerast þegar fólk, sem ælist upp við slík viðbrögð eða réttara sagt skort á viðbrögðum þjóðfélagsins, kæmist til fullorðinsára og lenti e.t.v. út á þá braut að fara að drýgja afbrot sem fullorðið fólk drýgir. Þessir götulögreglumenn sögðust hafa miklar áhyggjur af því hvað yrði þegar þessir unglingahópar kæmust til fullorðinsára eftir að þeir höfðu alist upp við það að þeir verknaðir, sem þeir hefðu drýgt, og þau afbrot og þau spellvirki, sem þeir hefðu framið, yfir það næðu engin lög. Og því miður virðist vera svo að þessir götulögreglumenn í Reykjavík hafi verið sannspáir, því ég vil vekja athygli hv. þm. á því að í nær öllum þeim tilvikum þegar blöð skýra frá ránum eða líkamsmeiðingum hér í borginni, þá á hlut að máli ungt fólk, ungir menn aðallega, sem nýlega eru komnir á sakhæfisaldur, en voru unglingar að afbrotaleik, eins og ég var að lýsa hér áðan, fyrir nokkrum árum. Þetta var það sem götulögreglumennirnir töldu sig sjá fyrir. Það var þetta sem þeir vöruðu við. Á viðvörunarorð þeirra var því miður ekki hlustað. Því er e.t.v. komið sem komið er. Þessi þróun mála er að sjálfsögðu ekkert nýnæmi. Þetta hefur orðið eftir nákvæmlega sömu eða svipuðum formúlum og meðal nálægra landa eða þjóða sem búa við svipað þjóðskipulag og við íslendingar gerum. Með því aðeins að fara 10–15 ár aftur í tímann getum við lesið lýsingar frá Svíþjóð, Danmörku og Noregi af sömu hlutum og sömu atburðum og nú er að gerast hér, og mig hryggir það enn og aftur að þeir atburðir, sem við eru.m að lesa um þar í dag, kunni e.t.v. að eiga eftir að renna upp yfir okkur íslendinga eftir 10–15 ár, ef marka má það fordæmi sem við höfum fyrir augunum í þessum efnum. Við getum því sennilega farið nærri um það hvar þetta endar ef ekkert verður að gert. Og staðreyndin er sú, að það hefur verið sammerkt með öllum þessum þjóðum eitt og hið sama, einnig okkur. Í fyrsta lagi, þegar þessi alda hefur byrjað að rísa hefur réttargæslukerfið meðal þessara þjóða verið allsendis vanbúið að veita viðhlítandi andsvör. Í öðru lagi hafa bæði ráðamenn og almenningur í heild forðast í lengstu lög að horfast í augu við ástandið og viðurkenna það eins og það er. Og í þriðja lagi hafa aðgerðir verið dregnar það lengi og viðurkenning það lengi að loksins þegar úr hefur átt að bæta hefur það reynst næstum því ókleift. Í mörgum slíkum tilvikum grípa menn til þeirra örþrifaráða að leita að einhverjum sökudólgum til þess að kenna þessa þróun. Mönnum kemur þá í hug að spyrja: Hverjir brugðust? Þetta hlýtur að vera einhverjum að kenna. Einhvern hlýtur að vera hægt að draga til ábyrgðar fyrir þetta. Einhver forsvarsmaður eða forsvarsmenn hafa ekki haldið vöku sinni. En í þessu máli er enginn einn sökudólgur, hvorki hér á landi né annars staðar. Enginn, hvorki meðal almennings né ráðamanna, hefur staðið gegn því að reynt yrði að svara nýjum og ógnvekjandi aðstæðum, svo sem fjölgandi afbrotum unglinga, með tilhlýðilegum hætti til að forða frá ósköpum. Það hefur enginn staðið þarna í veginum. Það, sem um hefur verið að ræða, er einfaldlega að það hefur ekki verið áhugi á þessum málum, hvorki meðal þjóðarheildarinnar né ráðamanna hennar. Það er að vísu ákaflega handhægt að reyna að velja úr einhvern ábyrgan aðila og kenna honum um og segja við hann: Þú hefur vanrækt að sinna þínu hlutverki. - En hefur sá áhugi þá verið fyrir hendi annars staðar? Hefur sá áhugi verið fyrir hendi hér á Alþ? Hefur sá áhugi verið fyrir hendi hjá dagblöðum og fjölmiðlum? Hefur sá áhugi verið fyrir hendi meðal almennings? Umræða um dómsmálin hefur orðið mikil í vetur. Það er von mín og býst ég við fleiri en mín að sú umr., sem vakið hefur áhuga á þessum málum, verði til þess að menn vakni til vitundar um hvað þarf þarna að gera og taki höndum saman um að reyna að leysa þau mál, en láti hins vegar niður falla persónulegar ýfingar og árásir og sakfellingar á einstökum aðilum sem ekki eru í meiri sök í þessu tilviki heldur en þjóðin sjálf, hver einn og einstakur okkar á meðal. Meginatriði málsins er að sjálfsögðu að við gerum okkur grein fyrir því hvernig komið er og að við höfum vanrækt að gera ráðstafanir, svo sem úrbætur í réttargæslumálum, sem nauðsynlegar eru. Þær miklu umr., sem orðið hafa um þessi mál í vetur, hafa þó orðið til þess að þegar hefur verið gert nokkuð í þeim málum, m.a. hér á þessu þingi, með þeim frv., sem hæstv. dómsmrh. hefur flutt. Ég vil hins vegar segja það eins og er, að ég er síður en svo ánægður með hvernig Alþ. hefur tekið á þeim málum, vegna þess að þessi frv., sem fengu hér mjög góðar undirtektir, hafa legið óafgr. í n. og fer nú að verða hver síðastur að koma þeim frá. Trúi ég því ekki fyrr en ég tek á að Alþ. ætli eftir allar þessar umr. ekki að afgr. þessi mál frá sér sem horfa til mjög mikilla bóta á réttargæslukerfinu almennt. En þó að þessi frv. öll séu góð út af fyrir sig, þá held ég að við hljótum að vera sammála um að ýmislegt má betur gera. Sá er einnig tilgangurinn með þessari þáltill. Hún er flutt af vilja okkar flm. til að þoka þessum málum áfram, en ekki af einhverjum öðrum annarlegum hvötum. Ég sagði áðan að gagnrýni á aðstöðu og skipulagi réttargæslumála þyrfti að vera flutt fram vegna þarfar á úrbótum, miðað við þá reynslu, sem fengist hefur, og þær augljósu aðstæður, sem við blasa, en ekki í þeim tilgangi, að reyna að sakfella einhvern áhrifamann eða ábyrgðaraðila, enda er það ekki tilgangurinn með þessum tillöguflutningi og er ekki gert. En þá verður líka að ætlast til þess af þeim, sem um málin fjalla, að andsvar þeirra byggist ekki á einhverjum tilbúningi um ofsóknarherferðir eða samsæri gegn ákveðnum einstaklingum eða hópum manna. Till. eins og sú, sem hér er flutt, er ekki flutt í flokkspólitískum tilgangi heldur ættu allir þm., án tillits til þess í hvaða flokki þeir eru, að geta gerst stuðningsmenn hennar hér á Alþ. þótt svo hafi ekki orðið. Ótti um, að slíkur tillöguflutningur sem þessi sé einhvers konar pólitískt samsæri gegn aðila eða aðilum, er ekki aðeins ástæðulaus, heldur einnig fráleitur og heimskulegur og síður en svo til þess fallinn að auðvelda lausn þeirra verkefna sem við alþm. þurfum að reyna að taka höndum saman um að leysa. Ég sagði áðan að þær miklu umr., sem orðið hafa um dómsmál í vetur, hafi leitt í ljós vandhæfi réttargæslukerfisins, eins og skipulagi þess er nú háttað og að því er búið, til þess að takast á við þau verkefni sem það þarf nú að glíma við. Í slíku máli nægir að sjálfsögðu ekki að setja fram fullyrðingu. Þar verður að nefna ákveðin dæmi. Í grg. með þessari þáltill. eru nokkur slík dæmi nefnd. Það er t.d. mjög einkennandi hversu seint og illa kerfinu gengur að eiga við meiri háttar fjársvikamál sem virðast stöðugt verða algengari hér á Ísíandi. Slík mál krefjast þess að umfangsmiklar bókhaldsrannsóknir eigi sér stað, en í þeim efnum eru dómstólar mjög vanbúnir. Má þar t.d. nefna að embætti ríkissaksóknara hefur ekki einn einasta endurskoðanda starfandi á sínum snærum, heldur verður embættið jafnan að leita til endurskoðenda, sem stunda sjálfstæða endurskoðunarstarfsemi, til þess að vinna slík bókhaldsrannsóknarstörf. Þessar endurskoðunarskrifstofur eru oftast störfum hlaðnar. Rannsóknarstörfin verða þær að taka að sér í aukavinnu sé þá á annað borð unnt að fá þær til þess, og því líður oft mjög langur tími, jafnvel mörg ár, áður en bókhaldsrannsókn er lokið. Þá hefur það einnig gerst að þegar rannsókn er komin vel á veg tengist málinu einhver viðskiptavinur endurskoðunarskrifstofunnar þannig að ekki sé talið rétt að sú endurskoðunarskrifstofa haldi bókhaldsrannsókninni áfram. Verður þá að leita til annarrar og hefja rannsókn málsins að nýju. Allt verður þetta til að tefja rannsóknarstörfin, stundum úr hófi fram. En í málum sem þessum er hætta á að afbrot fyrnist ef rannsókn liggur niðri um langan tíma. Þá verður hinn mikli dráttur á bókhaldsrannsókninni einnig til þess að aðrir þættir í rannsókn sakamáls geta dregist eða liggja jafnvel alveg niðri. Oft er hér um að ræða mjög umfangsmikil mál þar sem mjög stórar fjárhæðir koma við sögu, og þarf auðvitað ekki að lýsa því hvaða áhrif það getur haft á viðhorf almennings til réttarfarsins í landinu ef rannsóknir á mjög umfangsmiklum fjársvika- og afbrotamálum dragast óhóflega á langinn, eins og dæmi eru til um. Af málum af þessu tagi má t.d. nefna svonefnt Klúbbmál, en rannsókn á því, þ. á m. umfangsmikil bókhaldsrannsókn, hófst haustið 1972 og lauk ekki fyrr en með birtingu ákæru nú nýverið. Í öðru lagi má nefna mjög umfangsmikið mál Friðriks Jörgensens sem tekið var til rannsóknar árið 1966 og er enn ekki lokið. Í þriðja lagi má svo nefna rannsókn á gjaldþrotamáli Vátryggingafélagsins hf., en sú rannsókn hófst fyrir allöngu og er ekki séð fyrir endann á henni enn. En hvað er það sem skortir svo að hér geti verið betur að verki staðið? Þegar hefur verið nefnt eitt atriði: skortur á bókhaldsfróðum mönnum til rannsóknarstarfa og starfsliði á svo til öllum sviðum þeirra mála, allt frá rannsóknaraðilum og til ákæruvalds. Sem dæmi get ég t.d. nefnt það, og ég held að það sé rétt hjá mér, að nú sé ekki lengur neinn löggiltur endurskoðandi starfandi við embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins, heldur hafi þeir allir horfið frá starfi í vetur og enginn slíkur sérmenntaður maður í bókhaldi lengur starfandi við þetta viðamikla og þýðingarmikla rannsóknarembætti. En hvaða afleiðingar aðrar hefur þessi mannafla- og aðstöðuskortur en þær sem þegar hefur verið lýst? Nokkur dæmi þar um er rétt að nefna. Það hefur komið fram hjá rannsóknarlögreglumönnum, sem fjallað hafa um svonefnt Klúbbmál, að mikil ástæða hafi verið til þess að rannsaka ýmis atriði þess máls, svo sem varðandi fjárhagsleg samskipti staðarins við aðila sem grunsamleg þykja. Þetta hefur ekki verið gert. Ég hef ekki þá trú að þessi rannsókn hafi verið torvelduð á einn eða annan hátt af þeim sem með stjórn mála fara. Líklegasta skýringin er einfaldlega sú að hvorki hafi gefist ráðrúm né mannskapur til þess að sinna þessu nauðsynlega rannsóknarstarfi. Þá hefur komið fram í ákæru, sem birt er á hendur þessum aðilum, að hún er reist á bókhaldsrannsókn tveggja ára, áranna 1970–1972. Í bréfi ríkisskattstjóra til ákæruvaldsins um málið er hins vegar óskað rannsóknar allt aftur til ársins 1966, þar sem grunur er talinn leika á að lögbrotin, sem uppgötvuðust við rannsóknina yfir árin 1970–1972, eigi sér mun lengri aðdraganda. Þessi rannsókn yfir árin 1966–1970 hefur hins vegar ekki verið gerð. Hvers vegna ekki? Að því er ég kemst næst einfaldlega vegna þess að hér yrði um svo umfangsmikla bókhalds- og gagnarannsókn að ræða að frammi fyrir því verkefni féllust mönnum hreinlega hendur. Hvaða sögu segir það okkur um aðstöðu þessa réttargæslukerfis ef rökstuddur grunur er um lögbrot og ósk um rannsókn verður að leggja til hliðar vegna skorts á rannsóknaraðstöðu? Það má enn nefna mál Friðriks Jörgensens sem er nú meira en 10 ára gamalt. Hér er um að ræða eitt umfangsmesta mál sinnar tegundar á Íslandi. Málsskjölin fylla marga kassa. Ákæra hefur að vísu verið gefin út, dags. 15. mars 1371, en rannsókn er þó enn hvergi nærri lokið og stendur enn yfir á ýmsum þáttum þess, og er enn ekki séð fyrir endann á henni. Hér er um svo umfangsmikið mál að ræða að rannsóknaraðilar og saksóknari ráða raunverulega ekki við það. Þá má enn nefna aðrar afleiðingar af þessum aðstöðuskorti, sem sé hættuna á því að mál fyrnist vegna þess að rannsókn liggi niðri, en fjársvikamál geta fyrnst ef rannsókn er ekki haldið uppi með eðlilegum hætti og æskilegum hraða. Nú er svo komið, að því er mér er tjáð af mönnum sem ég tek fullt mark á, að við eigum það á hættu að slíkt kunni að geta gerst. Við höfum m.a. orðið fyrir því að menn hafa getað flúið land undan ákærum fyrir fjársvik án þess að eftir því hafi verið tekið fyrr en um seinan. Sjálfur var ég fyrir nokkrum árum áhorfandi að því að athafnamaður einn, sem beið dóms fyrir talsverð fjársvik og átti óafplánaða ýmsa aðra dóma, fór opinberlega og án þess að reyna nokkuð að leyna því af landi brott í sölu- og kynningarferð með milljónavirði af íslenskri framleiðsluvöru í fararteski sínu, að því er virðist fyrirhafnar- og eftirlitslaust. Sá hinn sami einstaklingur hefði allt eins getað gufað upp erlendis með verðmæti þau sem hann flutti með sér, ef hann hefði verið á þeim buxunum, hvað hann ekki var. Þá er það einnig mjög áberandi hversu langan tíma það virðist taka frá því að embætti skattrannsóknarstjóra lýkur meðferð og rannsókn á skattsvikamálum og þar til þeim lýkur með ákæru og dómi, sé sú leið valin að senda þau áfram til ríkissaksóknara í stað þess að vísa þeim til ákvörðunar skattsektanefndar. Það er eins og sum slíkra mála hreinlega týnist í kerfinu, því það mun mála sannast að eftir að skattrannsóknarstjóri eða ríkisskattstjóri sendir slík mál frá sér til ákæruvaldsins, þá hafi þeir ekki lengur hugmynd um hvað af þeim verður eða hvar þau eru stödd. Til dæmis er mér kunnugt um að mál af þessu tagi sendi skattrannsóknarstjóri frá sér um miðbik ársins 1971, en embætti hans hefur nú ekki hugmynd um hvar það er statt í kerfinu, hjá hverjum né hvað við það hefur verið gert, nema hvað það er þar einhvers staðar og málinu ekki lokið enn. Hætt er við því að í ljósi slíkrar reynslu verði sú leið frekar valin af ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra að senda mál af þessu tagi til sektarúrskurðar hjá skattsektanefnd, þó svo að þau kunni e.t.v. að vera þess eðlis að eðlilegra sé að þau séu tekin til ákærumeðferðar fyrir dómstólum. Út úr þessum dæmum, sem ég hef hér tekið, mætti snúa svo að ég væri að veitast að þeim embættisstofnunum og þeim embættismönnum, sem um þessi mál fjalla, og ásaka þá fyrir seinagang og vanrækslu í starfi. Svo er þó alls ekki. Þessi seinagangur og óhóflegi dráttur stafar einfaldlega af því að þessi embætti skortir alla aðstöðu til þess að sinna þeim verkefnum sem til þeirra er beint í þeim mæli sem nú er gert. Lykilstofnun í þessum málum er embætti ríkissaksóknara. Þar er ástandið þannig að frá árinu 1965 hafa þar verið starfandi aðeins 4 lögfræðingar auk ríkissaksóknara sjálfs eða alls 5 löglærðir menn. Í gegnum hendur þessara fáu manna þurfa að fara öll þau mál sem tekin eru til opinberrar ákæru, m.a. þau mál sem ég hef að framan lýst, þar sem málsskjöl fylla marga kassa og væri margra mánaða starf fyrir einn mann að setja sig til fulls inn í slík mál. Svo að dæmi sé tekið um vinnuálagið á þessari lykilstofnun í réttargæslukerfinu, þá má nefna að árið 1970 voru því send alls 294 í mál, árið 1974 var málafjöldinn 3824 og 18. nóv. s.l. nam málafjöldinn á árinu 1975, það sem af var árinu, 4112. Árið 1972 ákærði ríkissaksóknari alls 409 einstaklinga fyrir ölvun við akstur. Aðeins tveimur árum síðar, árið 1974, höfðu slíkar ákærur tvöfaldast, en þá voru ákærðir 875 menn fyrir slíkt brot. Árið 1972 voru 958 einstaklingar ákærðir af ríkissaksóknara fyrir önnur afbrot. Aðeins tveimur árum síðar voru slíkir ákærðir einstaklingar alls 1372. Þrátt fyrir þetta geysilega aukna álag hefur starfsmönnum embættisins ekkert fjölgað og ítrekuðum óskum ríkissaksóknara þar um hefur ekki veríð sinnt. Bréf þess efnis hafa strandað einhvers staðar í kerfinu, svo að notað sé orðalag ríkissaksóknara sjálfs í viðtali við dagblaðið Þjóðviljann frá því í febrúarbyrjun á s.l. ári. Þær tölur, sem ég hef nefnt, gefa þó ekki rétta mynd af auknu álagi á þessari lykilstofnun í réttargæslukerfinu. Á þeim 10 árum, sem embætti ríkissaksóknara hefur orðíð að láta sér nægja sama fjölda löglærðra starfsmanna, hefur málum ekki aðeins fjölgað svo mjög tiltölulega, heldur einnig fjölgað mjög hinum alvarlegri málum sem krefjast mikillar vinnu af starfsmönnum embættisins. T.d. færist mjög í vöxt að starfsmenn ákæruvaldsins séu látnir fylgjast með rannsókn alvarlegri afbrotamála frá upphafi og eru þá uppteknir við það frá morgni til kvölds að gegna slíkum rannsóknum. Allt verður þetta til þess að verkefnin hlaðast upp og þessum fáu, en ágætu mönnum er um megn að leysa þau eins fljótt og vel og þeir vilja gera, þörf krefur og almenn réttlætiskennd manna gerir nauðsynlegt. Svo að eitt dæmi um þetta sé nefnt, þá get ég skýrt frá því að í nóvembermánuði s.l. voru vararíkissaksóknara afhent öll málsskjöl í máli Friðriks Jörgensens sem ég nefndi hér áðan, málsskjöl upp á marga fulla pappakassa sem tekur mjög langan tíma að kanna. Undanfarna daga hefur það komið fram í blöðum að þessi sami starfsmaður ríkissaksóknaraembættisins situr daglega yfir rannsókn þeirra mála sem nú eru hvað mest um rædd hér í borginni, og má nærri geta hvort þessi ágæti og hæfi embættismaður getur gegnt í senn báðum þessum stóru verkum. Herra forseti. Ég fer nú senn að ljúka máli mínu. Ég hef rakið nokkur dæmi því til stuðnings hvað er nauðsynlegt fyrir okkur að bregða við og gera talsverðar úrbætur í dóms- og réttarfarsmálum í landinu, og ég hef lýst ánægju minni með þau frv. um það efni sem hæstv. dómsmrh. hefur lagt fram á Alþ. í vetur. Einn þáttur í því að bæta ástandíð í þessum málum, sá sem ég hef gert hvað mest að umtalsefni hér, en er þó aðeins einn þáttur af mörgum, er að bæta aðstöðu þeirra, sem fást við rannsókn afbrotamála, til þess að hraða allri þeirri málsmeðferð. Mér er fyllilega ljóst að slíkt verður ekki gert í einu vetfangi. En aðstæður nú eru þannig að menn fylgjast með gangi rannsókna á ýmsum þessara mála með öndina í hálsinum og hafa jafnframt fyrir sér dæmi um að rannsóknir annarra mjög alvarlegra mála hafa dregist mjög úr hömlu vegna skorts á mannafla og aðstöðu. Upplýsingar þær, sem fram hafa komið um vandhæfi kerfisins til þess að fást við slík mál, hafa orðið til þess að almenningur hefur orðið tortrygginn á réttarfarið í landinu og margir hafa áhyggjur af því að svo geti virst sem lögin í landinu taki ekki jafnt til allra. Svo er að sjálfsögðu ekki farið. En hinu verður ekki neitað að sumar réttarfarsmyllurnar mala mjög seint þótt verið geti að þær mali vel. Eins og mál standa nú er nauðsynlegt að gerðar séu frambúðarráðstafanir til úrbóta á réttarfarsmálum í landinu og málefnum dómstóla, eins og hæstv. dómsmrh. hefur raunar þegar hafið með flutningi frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins og fleiri frv. á þingi í vetur. En mín skoðun er sú, að það þurfi einnig að gera ákveðnar og snöggar bráðabirgðaráðstafanir nú strax til þess að hraða rannsóknar- og ákærumeðferð á þeim málum sem ég hef hér nefnt og helst hafa verið gagnrýnd fyrir hve seint hafa gengið. Það kann ekki góðri lukku að stýra, að sakamál af ákveðnu tagi dragist von úr viti í meðförum, hvorki gagnvart áliti almennings á dómstólum og réttarfari né heldur gagnvart þeim sem aðild eiga að málunum og þurfa að bíða árum saman eftir að skorið sé úr um sekt þeirra eða sakleysi. Mér er vissulega ljóst að það er ekki gert í fjárlögum ráð fyrir sérstakri fjárveitingu til þess að framkvæma það sem þáltill. þessi gerir ráð fyrir, þ.e.a.s. að fá þeim dómaraembættum, sem fást við rannsókn umfangsmikilla sakamála, þá aðstoð og aðstöðu sem þau kunna að þurfa til þess að fá þessum málum lokið fljótt og örugglega. En hitt veit ég, að vikið hefur verið frá ákvæðum fjárlaga um minna verða hluti en þessa, og ég er sannfærður um að ef sá er vilji þm. að þetta verði gert, þá muni þeir eigi láta á sér standa að fylgja þeim fjáröflunum sem nauðsynlegar kunna að vera til þess að standa straum af slíkum kostnaði. Íslenska þjóðin er hart keyrð efnahagslega um þessar mundir, það er hverjum manni ljóst. Því þurfa forsjármenn hennar að gæta vel allra útgjalda. En hitt held ég þó að mönnum blandist ekki hugur um, að hvað sem öllum sparnaði liður, þá sé þeim krónum vel varið sem nú yrðu lagðar í það, að auka virkni íslenska réttarkerfisins þannig að almenningur í landinu öðlist ríkara traust og meiri tiltrú til íslensks réttarfars en mig uggir að hann hafi nú. Með því að horfa í nokkrar krónur undir þeim kringumstæðum getum við að vísu sparað eyrinn, en hversu miklu meiri verðmætum stefnum við þá ekki í hættu? Hv. Alþ. má ekki láta sinn hlut eftir liggja í því að gera úrbætur á íslensku réttargæslukerfi, og ég fyrir mitt leyti treysti hæstv. dómsmrh. vel til þess að taka vel till. eins og þessari sem kunna að koma frá einstökum þm. Herra forseti. Ég legg svo til að þessari till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil fagna þeim áhuga, sem birtist í þessari þáltill., á því að gera úrbætur í meðferð opinberra mála. Ég geng út frá því, eins og kom reyndar Líka fram hjá hv. flm., að hún sé sprottin af raunverulegum áhuga á þessum málum, en ekki á því áróðurshugarfari sem því miður hefur einkennt of mikið umr. um þessi mál að undanförnu. Það er að sjálfsögðu svo, eins og hv. flm. rakti og öllum er ljóst, að ýmiss konar afbrot hafa farið vaxandi hér á landi. og það er heldur ekkert sérstakt við þetta land, eins og hann líka kom að. Hins vegar mundi það nú verða of langt mál hér að ætla að kryfja til mergjar orsakirnar fyrir því að svo er. En ég hygg, að þær séu margháttaðar. Ég vil þó segja það, að ef ég ætti að nefna eitt atriði öðru fremur sem á sinn þátt í vaxandi og fjölgandi brotum hér á landi, þá er það áfengi, það er aukin áfengisneysla, óhófleg áfengisneysla. Og ég hygg að það yrði auðvelt að sanna með tölum að laugsamlega mestur fjöldi þeirra brota, sem um er að ræða, á rætur að rekja til áfengisneyslu. Þetta gildir ekki aðeins um hin svokölluðu ölvunarbrot, þar sem þetta liggur í augum uppi, eins og umferðarlagabrot og önnur þau brot sem standa í sambandi við meðferð ökutækja og slys sem af því hljótast, heldur er það einmitt svo, að mörg þau óhugnanlegu ofbeldisverk, sem unnin eru og hafa farið mjög í vöxt hér á landi eins og annars staðar, eiga líka oft - mjög oft - rætur að rekja til áfengisneyslu. Það eru menn sem eru undir áfengisáhrifum sem standa að slíkum brotum. Hitt bætist svo líka við, að neysla fíkniefna hefur farið hér mjög vaxandi. Ég vil ekki vera með neina spádóma um það hvernig þar um fari í framtíðinni. Vonandi getur maður verið svo bjartsýnn að það takist að hefta fíkniefnaneyslu hér. Og það er ekki vafi á því að það eru ýmis alvarleg brot, líka þessi sem ég nefndi, framin undir áhrifum eða í sambandi við neyslu ýmiss konar eiturefna. Samt sem áður hygg ég að fjöldi þeirra sé tiltölulega lítill samanborið við hin brotin, sem eiga rætur sínar til ofneyslu áfengis. Það er í raun og veru ekki heldur of langsótt að rekja rætur ýmissa fjársvikamála og viðskiptamisferlis til ofneyslu áfengis, til óhófslegra lifnaðarhátta sem hlutaðeigendur hafa ekki haft efni á, og hefur áfengi oft átt sinn þátt þar í. En hitt er líka sorgleg staðreynd, að uppeldishlutverk hjá okkur virðist ekki hafa tekist eins og skyldi, og börn og unglingar sækja ekki alltaf í skólana það vegarnesti sem þau ættu þangað að sækja. Staðreynd er, eins og hv. flm. vék að, að það er mikill vandi að fást við þetta unglingavandamál. Þarna stendur þannig á að aldursstigið færist æ neðar, og það er ekki um það að ræða að koma refsingum við gagnvart þessum unglingum, því að þeir eru í mörgum tilfellum innan við sakhæfisaldur. Þess vegna eru það barnaverndarmál og mál sem heyra undir menntmrn. sent þar er um að ræða. En þetta er e.t.v. eitt alvarlegasta og þýðingarmesta íhugunarefnið fyrir okkur: hvers vegna og hvernig hefur okkur mistekist á þessu sviði svo sem raun ber vitni um? Það er auðvitað leitast við að ráða við þessi vandræði með ýmsum hætti af þeim yfirvöldum sem með þau mál fara, barnaverndaryfirvöldum, menntmrn. Við höfum nýlega ákveðið, ég og menntmrh., að setja á stofn samstarfsnefnd fulltrúa úr dómsmrn. og fulltrúa úr menntmrn. til þess að fjalla sérstaklega um þessi mál og athuga þau. Og það vill svo vel til að það eru starfandi áhugamannahópar að þessum málefnum sem hafa komið auga á þá bresti sem hér er um að ræða, kunna kannske ekki nein töfraráð þar við, en vilja þó eiga hlut að því að reyna að leysa þessi mál. Og ég hygg að það sé mjög heppilegt ef það er hægt að koma við samvinnu á milli frjálsra áhugamannasveita og hlutaðeigandi yfirvalda um þessi efni. Það er alveg rétt, eins og hv. flm. sagði, að það hefur verið svo hjá ýmsum embættum á dómsmálasviðinu að þar hefur verið mannfæð. Það hefur reyndar verið reynt að bæta úr því í vissum tilfellum, án þess að hafa nægilegar heimildir að styðjast við þó, þannig að það hafa bæði verið ráðnir lögreglumenn og löglærðir fulltrúar til embætta fram yfir það sem heimild hefur verið til. Þessi störf eða stöður hafa kannske verið svo árum skiptir án þess að þau hafi fengið viðurkenningu hjá þeirri n.. sem á um þetta að fjalla. Nú átti, eins og kunnugt er, að taka þetta föstum tökum í vetur í sambandi við afgreiðslu fjárlaga og fara yfir þá starfsmenn, sem þannig hafa verið ráðnir óheimilli ráðningu, og leyfa þá sem voru taldir alveg óhjákvæmilegir, en skera hina niður. Það er ekki því að neita að talsverður fjöldi af þessum mönnum, sem voru þannig á skrá, var á sviði lögreglu og dómsmála, og sem betur fór fundu þeir nokkuð margir náð fyrir augum fjvn., en allmargir voru líka skornir niður. Nú standa þessi embætti og dómsmálayfirvöld frammi fyrir því að framfylgja því, sem þeim ber, að láta þessa menn hætta og fá kannske alls ekki greidd laun þeirra ef þeir eiga að starfa áfram, eða þá hætta á það að láta þá starfa í þeirri von að þeim verði greidd laun áfram þar sem það er álitið alveg óhjákvæmilegt. Það er þess vegna ekki áhugaleysi, hvorki hjá dómsmrn. né einstökum embættum, að það eru þar ekki starfandi fleiri menn og svo margir menn sem þyrfti e.t.v. til þess að anna þeim störfum sem á þessar stofnanir hlaðast, heldur blátt áfram að það hefur staðið á fjárveitingavaldinu að veita nauðsynlegar fjárveitingar í þessu skyni. Þess vegna er það, að þó að þessi till. sé góðra gjalda verð, þá leysir hún ekki vandann að því leyti til, að hún sér ekki fyrir fjárveitingum til þess að greiða fram úr þessu. Það hefði í sjálfu sér verið eðlilegra að á þessi mál hefði verið litið með því hugarfari, sem í þessari þáltill. er, þegar fjárlög voru afgreidd. Það vantar ekki að það hafi legið fyrir beiðnir frá embættum um starfsmenn og þeim beiðnum hafi verið komið á framfæri, bæði við n., sem fjallar um þetta samkv. sérstökum lögum, og eins við fjvn. En þetta má ekki og á ekki af minni hálfu að skoðast sem gagnrýni á fjvn. eða fjárveitingavaldið. Ég veit eins og aðrir hv. þm. að þar er í mörg horn að líta og það verður að velja og hafna. Og þegar menn þurfa kannske að velja á milli nauðsynlegrar og óhjákvæmilegrar heilbrigðisþjónustu og starfa hjá dómstólum, þá getur það verið erfitt og vandasamt val. Og ég get ekki láð neinum þótt hann verði veikur fyrir því að sinna þörfum nauðsynlegrar heilbrigðisþjónustu eða uppeldismála. En hitt verð ég að leggja áherslu á, að þó að áhugi sé á þeim málum, mikill og góðra gjalda verður, þá má hann ekki verða til þess að hann bitni á dómstólum og starfsemi dómstólanna, því að hún er nauðsynleg. Og það er auðvitað nauðsynlegt að halda uppi löggæslu, því játa allir. Og það er nauðsynlegt að láta dóma ganga yfir þá sem sekir eru, - jafnnauðsynlegt og enn þá nauðsynlegra þó að þeir, sem fyrir sökum eru hafðir, en ekki reynast sekir, verði sýknaðir. En til þess að kanna þetta þarf rannsókn og starfslið. Ég held að enn þá raunhæfari úrlausn í þessum efnum, sem hér er um að ræða, sé samþykkt frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins sem ég hef lagt fram hér fyrir alllöngu og hlaut, þegar ég lagði það fram, mjög góðar undirtektir, ég vil segja óvenjulegar undirtektir. En það er nú búið að vera alllengi í n. og því miður er ekki nál. komið enn. Þó minnir mig að hv. flm. eigi sæti í þeirri n., og nú vil ég biðja hann að beita sínum áhrifum ásamt öðrum góðum mönnum í þessari n. til þess að það komi fram allt um þetta frv. Ég held að það væri tæpast talinn vottur um mikinn áhuga Alþ. á þessum málum ef það lætur ekki einu sinni frá sér fara nál. um mál sem þetta. Þá held ég að allt tal um þessi mál verði túlkað svo að það komi ekki frá hjartanu, heldur einhvers staðar annars staðar frá.  En hvað um það, það er nú kannske ekki alls kostar rétt sem kom fram hjá hv. flm. Sighvati Björgvinssyni, að það frv. mætti rekja til þess umtals um dómsmál sem hér hefur farið fram í vetur, vegna þess að það er samið af n. sem ég skipaði 1972 og það er ekki hægt að segja að þá hafi verið vaknaðar þær miklu umr. um dómsmál sem staðið hafa í vetur. Hitt er annað mál, að það hafa alltaf öðru hvoru farið fram umr. um dómsmál hér á landi og ekki hafa þau alltaf verið gagnrýnislaus. Auk þess átti þetta sér þó enn lengri forsögu, því að till. í þessa átt höfðu komið fram áður og í fyrsta skipti eitthvað í kringum 1950 þegar fyrst var lagt fram frv. um meðferð opinberra mála. Ég hef enn fremur lagt fram mál og fengið reyndar samþykkt, að ég ætla, um hækkun sekta sem lögreglustjórar og lögreglumenn mega beita. Ég vona að það verði til þess að létta nokkru starfi af dómstólum. Það er ekki aðeins það að vanti löglærða fulltrúa og bókhaldsfróða menn að embættum, heldur getur annað starfslið verið þar af skornum skammti og þess vegna geta hlutir komið fyrir eins og þeir að það dragist afgreiðsla skjala og dómsgerða. Ég fól s.l. sumar hagræðingarráðunaut, held ég að séu kallaðir, að gera úttekt á tilteknum embættum og gera till. um hvernig mætti koma við bættum vinnubrögðum í sambandi við þetta, og ég vænti að skýrsla um þetta efni muni berast mér innan skamms. Ég mun á næstunni leggja fram frv. um skipan dómsmála á héraðsdómsstiginu, þar sem gert er ráð fyrir að bætt verði við nýju dómsstigi. Það mun ekki fá afgreiðslu á þessu þingi, enda eðlilegt að það taki lengri tíma og þurfi meiri athugunar við. Hins vegar væri mjög æskilegt að fá frv. um rannsóknarlögreglu afgreitt á þessu þingi. Þá mun ég enn fremur á næstunni leggja fram frv. varðandi skipun í dómaraembætti þar sem reynt verður að mæta þeirri gagnrýni sem komið hefur fram í sambandi við það og er nú ekki ný af nálinni, en ætti jafnframt líka að geta létt nokkuð starf veitingarvalds. Það er alveg rétt, sem hv. flm. sagði, að það stendur oft fyrir framgangi rannsóknar opinberra mála, sakamála, ef menn vilja kalla þau það, að ekki eru fyrir hendi löggiltir endurskoðendur. Það má vel vera að það sé laukrétt, sem hann sagði, að það séu engir löggiltir endurskoðendur lengur við skattrannsóknarstjóraembættið. Ég hef ekkert með skattrannsóknir og skattrannsóknarembættið að gera, heldur heyrir það undir fjmrn. En ef þetta er nú svo, þá býst ég við að orsakanna megi leita í því að löggiltir endurskoðendur telji sig ekki ofhaldna af þeim launum sem fastlaunuðum ríkisstarfsmönnum eru ætluð. Þess vegna gæti jafnvel, þó að sú heimild fáist nú sem gert er ráð fyrir í frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins til þess að ráða löggilta endurskoðendur eða bókhaldsfróða menn, þá verði erfitt að fá menn til þess að fastráða sig þannig. Menn vilja heldur reka sjálfstæða starfsemi. Ég bað þann mann, yfirsakadómarann í Reykjavik, sem er þessum málum kunnugastur, meðferð opinberra mála, að taka saman fyrir mig nokkurt yfirlit um málin, en langsamlega flest þeirra mála, sem hér er um að ræða, eru við hans embætti. Og ég ætla að leyfa mér að lesa upp þessa stuttu grg. frá honum, því að ég held að hún sé til fróðleiks fyrir menn og þeir geti betur áttað sig eftir en áður, hvernig þessum málum er fyrir komið. Og þó að menn geti ekki áttað sig á því við stuttan upplestur hjá mér, þá kemst þessi grg. þó með þeim hætti inn í þingtíðindin og þar geta menn kynnt sér hana. Þessi grg. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: Hér á eftir er miðað við opinber mál í víðtækari merkingu, þ.e. við allar opinberar aðgerðir í sambandi við refsimál frá því brot kemur til vitundar yfirvalda þar til máli hefur verið endanlega lokið með refsingu eða öðrum viðurlögum fullnægt. Þessum ferli má skipta í þessa þætti: 1. Rannsóknarstig, sem nær frá því. að rannsóknaryfirvöld fá rannsókn út af ætluðu broti til meðferðar þar til rannsókn er lokið og hún afgreidd til ríkissaksóknara. 2. Sá tími er mál er til afgreiðslu hjá ríkissaksóknara. 3. Málsmeðferð í héraði. Það er tíminn frá því að ákæra er send sakadómi þar til dómur er upp kveðinn. Hér við bætist einnig sá tími er líður frá dómsuppsögn þar til dómsgerðir eru sendar frá dóminum til saksóknara. 4. Málsmeðferð í Hæstarétti ef því er að skipta. 5. Fullnustustig. Um 1. rannsóknarstigið: Flest mál eru fyrst rannsökuð af raunsóknarlögreglu. Bókhald rannsóknarlögreglu sýnir hvenær hvert atriði kemur til meðferðar hjá henni og hvenær málið er afgreitt þaðan. Mætti þannig rannsaka og gera yfirlit yfir hve langan tíma rannsókn tekur að meðaltali, þ. á m. mætti flokka málin niður í málaflokka og kanna hvern flokk um sig. En slík könnun hefur ekki verið gerð og mundi kosta afar mikla vinnu. Það er afar misjafnt hve langan tíma rannsókn tekur. Smámál eru yfirleitt afgreidd fljótt. Þó getur út af því brugðið, einkum þar sem erfitt getur verið að ná til sakbornings eða annarra. Þegar álag er mikið getur það hæglega leitt til þess að rannsókn lítilvægra sakarefna mæti afgangi, jafnvel lognist út af með öllu. Yfirmenn rannsóknarlögreglu telja að mjög hafi á það skort undanfarin ár að stofnunin hafi haft tíma til þess að sinna öllum sakarefnum sem skyldi. Því verður víst ekki neitað með rökum að mikill fjöldi rannsókna hefur ekki verið rekinn með þeim hraða sem æskilegt væri. Sum málefni fara strax í upphafi til dómenda, dómara eða fulltrúa, en ekki til rannsóknarlögreglu. Þeim má skipta þannig lauslega: a. Kærur fyrir smávægileg brot, einkum frá lögreglu, ölvun á almannafæri, umferðarbrot o.fl. Þessi mál eru afgreidd með sátt og oft tiltölulega fljótt. Dráttur verður helst þegar illa gengur að ná til sökunauts, en það er að vísu allalgengt. Sakadómur hefur gefist upp á að afgreiða sum af þessum málum, þ.e. kærur út af stöðumælabrotum og kærur fyrir ólöglega stöðu bifreiða, og fyrnist af þeim sökum fjöldi smámála. Telja verður að afgreiðsla annarra mála í þessum flokki gangi sæmilega og án óhæfilegs dráttar. b. Venja hefur verið að rannsókn út af ölvun við akstur hefur farið fram fyrir dómi, en rannsóknarlögreglumenn hafa nú, eftir að rannsókn umferðarslysa fluttist til lögreglunnar, tekið að nokkru við þessum rannsóknum einnig. Rannsóknir þessar ganga yfirleitt án óþarfatafar þegar lítið er á heildina. - Ég skýt því hér inn í að án lagaheimildar, en með samkomulagi hafa rannsóknarmenn, tveir að ég ætla, nú verið fluttir til lögreglustjóraembættisins í Reykjavík til þess að fást við þessi mál þar og til þess að reyna með þeim hætti að koma í veg fyrir tvíverknað í þessum efnum. En í frv. um rannsóknarlögreglu er gert ráð fyrir þessu, og ef það verður að lögum fær það staðfestingu. e. Ýmis sérstök sakarefni fara til rannsóknar beint til dómara. Sem dæmi má nefna rannsóknir út af kærum frá rannsóknardeild ríkisskattstjóra. Þar er yfirleitt um það að ræða að þær eru sendar beint til dómara, en ekki til ríkissaksóknara, þar sem rannsóknardeildin hefur raunar sjálf séð um frumrannsókn. Hér koma einnig til ýmsar rannsóknir út af viðskiptabrotum. Sum þessara mála geta verið afar yfirgripsmikil og nauðsyn reynst á bókhaldsrannsókn eða annarri sérfræðilegri rannsókn. Er það alkunnugt að slíkar rannsóknir er mjög erfitt að fá unnar fljótt, og kemur hvort tveggja til, að erfitt er að fá menn til þeirra nema einhverja sem að miklu leyti eru bundnir við önnur störf, og hitt, að rannsóknirnar eru í eðli sínu seinunnar, jafnvel þótt þeim sé sinnt af fullum krafti. Rannsóknir þær, sem þannig fara beint til rannsóknar fyrir dómi, taka oft verulegan tíma dómendanna. Nefna má nokkur nýleg dæmi. Alþýðubankamálið svonefnda kom til rannsóknar um jólaleytið, hefur tekið mikinn hluta starfstíma eins dómarans tvo fyrstu mánuði ársins, og önnur mál, sem honum hafa verið falin, hafa beðið á meðan. Ármannsfellsmál, sem kom til meðferðar í haust, tók umtalsverðan tíma eins fulltrúa. Einn dómarinn annaðist á s.l. ári mjög langvinna rannsókn út af gjaldþroti Vátryggingafélagsins. Allar þessar rannsóknir tel ég hafa verið reknar með óaðfinnanlegum hraða. Um 2. stigið. Þegar talað er um drátt á dómsmálum verður að hafa það á huga að oft líður verulegur og stundum langur tími frá því að rannsókn er send ríkissaksóknara og þar til hann tekur ákvörðun um málshöfðun og er þessi hluti dráttarins á málinu auðvitað sakadómi óviðkomandi. Sennilega stafar þessi dráttur einkum af ónógum starfskröftum hjá ríkissaksóknara. Um 3. stigið. Málsmeðferð fyrir sakadómi tekur oftast ekki langan tíma. Almenna reglan er sú, að þegar dómari hefur fengið mál í hendur tekur hann málið fyrir mjög fljótlega. Ef sakborningur mætir og sakarefni er ekki flókið kemur dómur yfirleitt strax eða mjög fljótlega. Hins vegar geta mál dregist vegna þess að sakborningur mætir ekki og ekki eru skilyrði til að dæma málið að honum fjarstöddum. Getur þessi dráttur oft orðið ærinn, enda starfskraftar við boðun ónógir. Og stundum getur mál fyrnst, svo sem ef sakborningur hverfur úr landi og kemur ekki aftur og hann fæst ekki framseldur. Ég skýt því hér inn að í sumum tilfellum eru samningar um framsal á milli landa. Slíkt er þó afar sjaldgæft. Sum mál eru af ýmsum ástæðum flókin þannig að meðferð þeirra tekur langan tíma. Ég hef látið taka saman yfirlit yfir dóma þá sem dæmdir voru 1975 í Sakadómi Reykjavíkur, þar sem fram kemur hve gamlar ákærur þær voru sem um var dæmt. Yfirlit þetta er á þessa leið: Einn mánuður eða skemmri tími 463 mál. Einn til þrír mánuðir 248 mál. 3–6 mánuðir 101 mál. 6–12 mánuðir 59 mál. 1–2 ár 2 mál og yfir 2 ár 6 mál. Samtals 873 mál. Um síðustu áramót voru við Sakadóm Reykjavíkur ódæmdar alls 177 ákærur, og skiptust þær þannig eftir árum: Útgefnar 1970 1, 1971 3, 1972 10, 1973 12, 1974 23 og 1975 128. Þótt sjálfsagt megi finna að drætti á dómsmeðferð ýmissa mála, hygg ég að dráttur á þessum þætti mála stafi oftast af óviðráðanlegum ástæðum. því miður gengur afgreiðsla dómsgerða ekki nógu greiðlega. Úr þessu ætti að mega bæta með betri skipulagningu en er og e.t.v. einhverri styrkingu starfskrafta. Um 4. stigið. Áfrýjun dóma í opinberum málum er tiltölulega sjaldgæf, en hún tekur að sjálfsögðu töluverðan tíma. Mér virðist þó opinber mál hafa forgangshraða hjá Hæstarétti. - Það er nú e.t.v. ástæða til þess að undirstrika þetta hér, af því að það er e.t.v. ekki í samræmi við það sem menn halda. Langmestur tími Hæstaréttar fer í að dæma einkamál. En opinberu málin, sem koma til Hæstaréttar, eru miklu, miklu sjaldgæfari. Um 5. stigið. Fullnusta refsidóma hefur ekki gengið nógu greitt. Reynt hefur verið að bæta úr og nokkuð miðað fram á leið síðustu missiri. Hér skiptir mestu máli að styrkja boðunardeild dómsins. Á árangri hennar veltur allt að þessu leyti. Benda verður á að dómum hefur fjölgað mjög síðustu ár og voru þeir yfir 900 á s. 1. ári. Ég hef viljað lesa þessa, að mér finnst, greinargóðu skýrslu frá yfirsakadómara af því að hún skýrir alveg hlutlaust frá gangi þessara mála við þetta embætti þar sem málafjöldann er langsamlega mestur. Og ég held að mér sé óhætt að segja það, að við sakadómaraembættið í Reykjavík sé gengið mjög vel fram í því að fullnægja dómum sé þess nokkur kostur. Auðvitað getur stundum verið álitamál hve langt á að ganga í því. Ef fullnustan hefur t.d. dregist mjög lengi og maðurinn ekkert brotið af sér í millitíð, þá getur það stundum verið hart aðgöngu að fara að grípa hann og setja hann inn eftir nokkur ár. En það er áreiðanlegt að þeir hjá sakadómi, sem hafa með þessi mál að gera, láta ekki sitt eftir liggja í þessu efni. Í grg. með þessari þáltill. er vikið að þremur málum alveg sérstaklega, og mér finnst rétt að ég reki gang þeirra. Það er í fyrsta lagi hið svokallaða Jörgensensmál. Það má segja um þá málsmeðferð að hún er eiginlega ein sorgarsaga. Það er 22. des. 1966 sem mál hefst með því að bréf berst frá Seðlabanka til sakadóms um ætlað gjaldeyrisbrot. Í jan. 1967 fara svo fram fyrstu þinghöld í því máli. 13. febr. 1967 er svo endurskoðanda, Ragnari Ólafssyni, sent málið til bókhaldskönnunar um gjaldeyrisskil. 21. nóv. 1967: Skiptaréttur sendir sakadómi bréf um gjaldþrot Friðriks Jörgensens. 10. des. 1967: Endurskoðandi skilar skýrslu um gjaldeyrisskil. 23. febr. 1968: Endurskoðanda falin bókhaldsrannsókn um gjaldþrotið. 27. ágúst 1968: Endurskoðandi skilar skýrslu um rannsókn á gjaldþrotinu. 1968–1969: Dómsrannsókn, fyrst um gjaldeyriskæruna, síðan um gjaldþrotið. 9. maí 1969 sendir sakadómur saksóknara rannsókn um gjaldeyrisþáttinn og 23. des. 1961 um gjaldþrot Friðriks Jörgensens. 21. okt. 1970: Saksóknari biður um frekari rannsókn. 3. mars 1971: Sakadómur sendir saksóknara endurrit af þeirri rannsókn. 15. mars 1971 er svo fyrst gefin út ákæra. 18. mars 1971 er málið þingfest, síðan tekið aftur eftir nokkurn tíma fyrir. 22. febr. 1972: Saksóknari tilkynnir sakadómi að fallið sé frá 2. kafla ákærunnar um gjaldeyrisbrot. Í sept. 1972 gerist það svo að dómari sá, sem með málið hafði farið, lét af störfum. Í apríl 1973 er Halldóri Þorbjörnssyni falið að fara með málið sem dómkvöddum manni, málið áfram hjá verjanda og sækjanda. Verjandi var frá vinnu vegna veikinda fyrstu mánuði ársins 1973 og aftur frá því sumarið 1974 og lést hann í des. 1974. 10. jan. 1975: Friðrik Jörgensen bent á að tilnefna nýjan verjanda. 13. mars 1975: Verjandi skipaður Skúli Pálsson hæstaréttarlögmaður. Haustið 1975: Ríkissaksóknari felur Hallvarði Einvarðssyni sókn í málinu. Og hér við er þessu bætt: „Búast má við, að málflytjendur þurfi enn nokkurn tíma til þess að undirbúa flutning málsins.“ Ég vona að það hafi ekki verið ofmælt sem ég sagði, að saga þessa máls er alveg einstök sorgarsaga í dómsmálameðferð og ég held alveg einstök. Klúbbmálið svokallað er annað málið sem minnst er á. Það hófst 12. okt. 1972 með bréfi rannsóknardeildar ríkisskattstjóra til sakadóms. 10. maí 1973: Rannsóknardeildin sendir saksóknara skýrslu um bókhald, rekstur og skattframtöl Klúbbsins og Glaumbæjar, en þessir þættir höfðu verið í rannsókn hjá skattrannsóknardeildinni. 3. ágúst 1973: Sakadómur sendir saksóknara endurrit dómsrannsóknar. En það er svo ekki fyrr en 4. des. 1974 - eða talsvert á annað ár sem líður, - þegar svo ríkissaksóknari biður sakadóm um frekari rannsókn. 31. okt. 1976: Sakadómur sendir ríkissaksóknara endurrit af þeirri rannsókn. Og 27. febr. 1976 er svo ákæra fyrst gefin út. Ég held, að þessi tvö mál sýni hve það er nauðsynlegt að ríkissaksóknari fylgist með rannsókn máls, þannig að það þurfi ekki að koma til þess að hann þurfi að æskja framhaldsrannsóknar, eins og átt hefur sér stað í þessum báðum málum. Ég hef ekki fengið neina skýringu á því hvers vegna málið dróst svona lengi hjá saksóknara, eða frá því í ágúst 1973 til 4. des. 1974, þegar svo var óskað eftir framhaldsrannsókn. Þriðja málið sem minnst er á, er gjaldþrot Vátryggingafélagsins. Saga þess er á þessa lund: 10. nóv. 1971: Skiptaréttur tilkynnir sakadómi gjaldþrotið. 9. febr. 1972: Málið sent endurskoðanda, Ragnari Ólafssyni, til rannsóknar. 24. apríl 1974: Skýrsla endurskoðanda, dags. - sem sýnir einmitt hvað endurskoðun getur oft tekið langan tíma í þessum málum, - sept. 1974 til des. 1975, dómsrannsókn fór fram á þessu tímabili. Og 19. des. 1975: dómsrannsóknin send ríkissaksóknara. Ég bið hv. þdm. að afsaka hversu langur tími hefur farið í að lesa upp sögu þessara mála, en mér þótti rétt að rekja þar alveg staðreyndir, þannig að menn vissu hvernig þau hafa gengið. Og eins og ég sagði áðan, því vil ég bæta við að það er einmitt nauðsynlegt að auka starfskrafta hjá ríkissaksóknara að mínum dómi til þess að hann geti fylgt málunum eftir, fylgst með þeim á rannsóknarstiginu og það þurfi ekki að koma til þess eftir langan yfirlestur hjá honum, þegar hann hefur fengið skjölin til meðferðar, að þá og þá fyrst telji hann að einhver atriði þurfi að rannsaka betur. Það er mikið álag á ríkissaksóknara og þeim mönnum sem þar vinna, og ég held, eins og ég sagði, að það þurfi að auka starfskrafta þar. Og þetta bréf, sem minnst var nú á frá ríkissaksóknara, er alls ekki týnt. Það er á vísum stað. Verður sjálfsagt reynt að vinna að því að bætt verði við fulltrúa hjá saksóknara. Enn fremur held ég að það þurfi mjög að taka til athugunar að breyta þeirri skipan sem nú gildir um saksóknara. Ég held að það sé alger óþarfi og tímaeyðsla að vera að láta öll þau mörgu smámál til hans fara sem þangað eru send nú, eins og t.d. nokkuð augljós, alvarleg brot. Það er ekki nema til að tefja tíma. Og ég held að það þurfi að taka það til skoðunar hvort ekki beri að veita dómara eins og áður heimild til þess að höfða mál án þess að ákæra komi frá ríkissaksóknara. Það er að sjálfsögðu skiljanlegt og til þess tilhneiging hjá dómurum, jafnvel þótt þeir hafi sjálfir heimild stundum til að höfða mál, þá vilja þeir leita til ríkissaksóknara og fá hans fyrirmæli. En með þessum vinnubrögðum held ég, þó að ég sé ekki persónulega kunnugur á þessum stöðvum, að það fari of mikill tími í of lítið og að það þurfi að búa svo um að ríkissaksóknaraembættið geti fyrst og fremst átt við hin meiri háttar mál, og það held ég að hafi verið hugsunin. Skipulagið, sem áður var, var þetta, að dómari höfðaði málið í mörgum tilfellum, en dómsmrn. fór svo með ákæruvald líka, en það var yfirleitt þá bundið við meiri háttar mál.



Herra forseti. Það kann nú að virðast í nokkuð mikið ráðist af mér, sem ekki telst til löglærðra manna, að fara að ræða hér um þáltill. sem hnígur að dómsmálum, enda mun ég ekki hætta mér út í umr. sem lýtur beinlínis að lagalegri eða tæknilegri hlið þessara mála, heldur hlýt ég sem almennur borgari að lýsa stuðningi við hverja viðleitni til þess að bæta úr því ófremdarástandi sem ríkir í þessum málum. Hæstv. dómsmrh. sagði áðan að það hefði verið réttara að þessi till. hefði komið fram áður en fjárlög fyrir síðasta ár voru gerð. En góðra gjalda verða álít ég hana nú samt, og hún ætti þá að koma til athugunar við gerð næstu fjárlaga. Frá sjónarhóli hins almenna borgara hlýtur það að vera hreint vandræðamál hversu rannsóknir, sérstaklega ýmissa fjársvikamála, dragast á langinn, og það velta því margir fyrir sér hvort sé ekki hreinlega gróðafyrirtæki fyrir þá menn, sem leiðast út í þetta, að tefja og draga rannsókn mála á langinn sem allra lengst, árum og jafnvel áratugum saman. Mér er að vísu ekki alveg kunnugt hvernig beitt er sektarákvæðum og greiðslum á þeim þegar dómur gengur að lokum og ef um sakfellingu er að ræða. En ég hef dálítinn grun um, og það verður þá leiðrétt ef það er ekki rétt, að það sé þá miðað við þær upphæðir sem voru á sínum tíma dregnar undan skatti t.d. Ef menn eru sakfelldir eftir kannske 10 ár eða meira, þá verður það í reynd ekki nema lítill hluti af raunverulegu verðmæti sem til baka er greitt. Og til viðbótar hygg ég að svo sé um sektarákvæði, að þau hafi ætíð tilhneigingu til að vera nokkuð á eftir raunverulegu verðlagi og verðgildi. Þannig er ég hræddur um að menn geti raunverulega, ef þeir komast vel upp á lag með það, stundað þetta sem atvinnuveg heldur áhættulítið. Og síðan, þegar þeir komast upp á að spila á kerfið, þá liggur við, að þarna sé um lögverndaða atvinnugrein að ræða, kannske þá einu sem engin hætta er á að verði gert verkfall í. Sama er að segja um ýmsa hina svokölluðu síbrotamenn. Þetta eru sömu mennirnir æ ofan í æ. Þegar við lesum frásagnir blaða af innbrotum og ofbeldisverkum, þá er þess gjarnan getið að þarna sé um gamla kunningja lögreglunnar að ræða, eins og það er gjarnan orðað. Þetta er einfaldlega fyrir það að þessir menn eru ekki teknir úr umferð. Þeir stela verðmætum og eyðileggja fyrir enn þá meira, og fólk er í raun og veru algerlega varnarlaust fyrir þessu, því að ekkert er af þessum mönnum að hafa til að bæta það tjón sem þeir valda. Og þó að þeir séu eitthvað dæmdir, þá er framkvæmd dóma nokkuð ábótavant. Þeir eru dæmdir fyrst skilorðsbundið, svo er þeim sleppt út eftir hluta af refsingu og annað eftir því og byrja jafnharðan aftur. Með þessu móti liggur við að manni finnist að lögreglan sé í hlutverki einhvers konar kjararannsóknarnefndar, en ekki til að framfylgja réttvísi. Hæstv. dómsmrh. nefndi það hér áðan, að áfengisneysla og fíkniefnaneysla ætti þátt í mörgum og kannske meiri hluta afbrota, og ég efast ekki um að þetta sé rétt. Hins vegar er það í sjálfu sér engin afsökun, þó að það sé nú kannske í hugum fólks, að það sé svolítið umburðarlyndara ef sannast að hann hafi verið fullur, greyið, sem þetta og þetta gerði. En þá hljóta menn samt sem áður að standa ábyrgir gerða sinna, hvort sem þeir eru undir áhrifum áfengis, lyfja eða hvers annars. Þetta eru atriði sem vægast sagt líta ekki vel út frá sjónarhóli hins almenna borgara. Og menn spyrja, þegar hópur manna getur stundað þetta tiltölulega áhættulítið ár eftir ár: ja, til hvers eru þá lögin? - Ég álít, að ef þetta gengur svo til, þá sé verulega vegið að okkar lýðræðisskipulagi. Það er réttilega tekið fram í lögum að enginn megi taka lögin í sínar hendur, t.d. gagnvart afbrotamönnum, og það er sjálfsagt og eðlilegt. En fólk á að sjálfsögðu kröfu á því að þjóðfélagið verndi hinn almenna borgara fyrir þessum mönnum, Það verður hreinlega að sjá um það að fólki sé bætt eða þoli ekki bótalaust það tjón sem það verður fyrir: fjárhagstjón, líkamsmeiðsl og örkuml jafnvel auk annars verra, og þegar þessar takmarkanir eru settar sem sjálfsagðar eru, þá verður þjóðfélagið að veita borgurum alla eðlilega vernd. Ég geri mér það fyllilega ljóst að það er vandasamt verk að ráða bót á þessum málum. Þar er engin auðveld lausn til. En þar verður að leita samt sem áður allra tiltækra ráða og ekki spara til þess fé né fyrirhöfn. Ég vil beina því til hv. alþm., sem hafa það hlutverk að setja lög í okkar þjóðfélagi, að það er gagnslaust að setja lög ef þeim er ekki framfylgt. Það skyldu menn hafa í huga, að það er tiltölulega auðvelt að semja og samþykkja lög, en það getur stundum verið verra að framfylgja þeim, og ef þeim er ekki framfylgt, þá eru þau gagnslaus og jafnvel verra en gagnslaus. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja mál mitt um þetta, en ég skora á hv. alþm. að taka þessi mál föstum tökum og leita allra þeirra úrbóta sem hugsanlegar eru.



Herra forseti. Ég tel nauðsynlegt að bæta örstuttri aths. við þær umr. sem farið hafa fram um þessa þáltill. Ég fagna mjög jákvæðum undirtektum hæstv. dómsmrh. undir þá stefnu, sem í till. felst, og afdráttarlausri viðurkenningu hans á nauðsyn þess að úrbóta sé leitað varðandi rannsókn sakamála: það efni sem þessi till. fjallar um. Vegna þess að hann nefndi hið merka frv. sitt um rannsóknarlögreglu ríkisins, þá get ég lýst því yfir að þingflokkur Alþfl. er reiðubúinn til að styðja það ágæta mál og stuðla að því að það nái fram að ganga þegar á þessu þingi því að það horfir tvímælalaust til mikilla bóta. Jafnframt fagna ég mjög ræðu hv. síðasta ræðumanns sem tók skynsamlega og jákvæða afstöðu til efnis þess máls sem hér er um að ræða. En þótt hæstv. dómsmrh. tæki jákvætt undir tilgang þeirrar till. sem hér er um að ræða, þá gat ég ekki heyrt að hann mælti með samþykkt till. Hafi ég skilið það rétt að svo hafi ekki verið, þá voru röksemdir, sem hann færði fram, að sjálfsögðu þær að gildandi fjárlög gerðu ekki ráð fyrir heimild til ráðningar þeirra manna sem hér væri talað um nauðsyn þess að ráða, þ.e.a.s. lögfræðinga, rannsóknarlögreglumanna og bókhaldsfróðra manna við þau dómaraembætti sem hafa með höndum rannsókn umfangsmikilla sakamála. Það skortir m.ö.o. heimild í fjárl. til ráðningar þessara viðbótarstarfskrafta. Að þessu máli lýtur sú aths. sem ég tel nauðsynlegt að gera um form málsins. Eðli málsins ræði ég ekki frekar, því hafa þegar verið gerð svo glögg skil í þeim umr. sem fram hafa farið að þar þarf engu orði við að bæta. Varðandi þessa formshlið málsins vil ég láta þess getið að ég lít svo á, og það hygg ég að menn hljóti að verða að gera, að ef Alþ. skorar á ríkisstj. að gera ráðstafanir til þess að ráðnir verði nýir starfsmenn við embætti, þá felist í slíkri ráðstöfun heimild til ríkisstj. til þess að ráða slíka menn, - heimild sem síðan yrði að sjálfsögðu staðfest í fjáraukalögum. Það er öllum hv. þm. og raunar öllum, sem til stjórnarfarsmálefna þekkja, ljóst að fjárlögum er aldrei í einu og öllu framfylgt. Það hefur svo að segja undantekningarlaust verið svo á undanförnum áratugum að ríkisreikningur hefur farið fram úr fjárlögum og þær umframgreiðslur síðan verið staðfestar í fjáraukalögum. Og það er einmitt það sem ég tel hér vera að gerast og liggja að baki slíkum tillöguflutningi sem þessum, að með því að skora á ríkisstj. að ráða nýja starfsmenn sé Alþ. að heimila ríkisstj. að ráða nýja starfsmenn og sú heimild verði síðan að sjálfsögðu staðfest í fjáraukalögum. En ef heimildin verður notuð, - sem ríkisstj. gerði að sjálfsögðu mér dettur ekki annað í hug, ef Alþ. samþykkti slíka ályktun, - þá mundi hún nota heimildina til þess að verða við óskum hlutaðeigandi dómaraembætta um fjölgun starfsmanna og kostnaður við það mundi síðan verða staðfestur í næstu fjáraukalögum. Það er líka rétt hjá hæstv. dómsmrh., að eins og gildandi lög eru yrði fjölgun slíkra starfsmanna að fara fyrir svonefnda bremsunefnd, hún gæti stöðvað ráðningu þeirra, hefur til þess lagaheimild. En það hvarflar ekki að mér að bremsunefnd mundi ganga gegn yfirlýstum vilja Alþingis. Ef Alþ. hefði lýst því yfir, hefði skorað á ríkisstj. að heimila dómaraembættum að ráða vissa starfsmenn og hann lýsir yfir þeirri skoðun sinni að slík ráðning sé nauðsynleg, þá hvarflar ekki að mér eitt andartak að bremsunefnd mundi hafna slíkum tilmælum. Bremsunefnd mundi auðvitað fara að vilja Alþ. og samþykkja þau og þar með væri formshlið málsins leyst. Ég vildi láta þetta koma fram og biðja hv. allshn., sem væntanlega fær málið til athugunar, að hafa þetta í huga við afgreiðslu málsins, að þetta formsatriði þarf engan veginn að verða því til fyrirstöðu að þær umbætur sem allir, flm. till., hæstv. dómsmrh. og hv. síðasti ræðumaður eru sammála um, nái fram að ganga.