Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Samkvæmt 2. mgr. 46. gr. þingskapa er gert ráð fyrir því að hæstv. ráðherrar ljúki skýrslugerð innan tíu vikna frá því að skýrslubeiðni hefur verið leyfð á Alþingi. En sú beiðni sem hér liggur fyrir er óvenjuumfangsmikil og í ljósi þess vil ég taka það fram sem 1. flm. að þessari beiðni að ég lít svo á, og sýni því fullan skilning, að það sé nánast ógerningur að ljúka afgreiðslu hennar á svo skömmum tíma, þ.e. tíu vikum. Ég mun því sýna því skilning að málið taki nokkuð lengri tíma í afgreiðslu ráðuneytisins. Ég hef reyndar þegar gert hæstv. heilbrrh. grein fyrir þessum skilningi mínum. En ég mun leggja málið fyrir að nýju ef þörf krefur á haustþinginu.

Forseti vill geta þess að ekki er áformað að fram fari frekari atkvæðagreiðslur í dag. Forseti vill einnig geta þess vegna dagskrár dagsins að ráð er fyrir því gert að ljúka umræðum um öll dagskrármál dagsins.

Virðulegi forseti. Hér er komið til umræðu --- mér liggur við að segja loksins --- frv. til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Flutningsmenn frv. eru auk mín hv. þingmenn Steingrímur J. Sigfússon og Þuríður Backman. Tilefni þessa frv. ætti að vera öllum ljóst en það má að sjálfsögðu rekja til þeirrar umræðu sem farið hefur fram að undanförnu um klám og vændi í íslensku samfélagi og þeirrar kröfu sem heyrist hátt úti í samfélaginu nú orðið, að mikilvægt sé að nú þegar verði brugðist við þeim breyttu aðstæðum sem við búum við og hér hafa skapast á síðustu missirum. Viðbrögð stjórnvalda við þessum umræðum hafa verið þó nokkur. Hæstv. dómsmrh. Sólveig Pétursdóttir hefur látið vinna tvær skýrslur um málið. Annars vegar skýrslu um samanburð á lagaumhverfi á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndunum varðandi löggjöf og eftirlit með klámi og vændi. Hin skýrslan, sem er nýútkomin og var rædd hér í utandagskrárumræðu á Alþingi fyrir skemmstu, heitir Vændi á Íslandi og félagslegt umhverfi þess og er áfangaskýrsla. Hæstv. samgrh. hefur lagt sitt lóð á vogarskálarnar vegna þessarar umræðu. Hann lagði hér á síðasta þingi fram frv. til laga um breytingu á lögum um veitinga- og gististaði. Eins og menn rekur minni til hafði það frv. að geyma breytingar á lögum sem áttu að gera sveitarfélögum það kleift að takmarka eða koma reglum yfir starfsemi skemmtistaða, t.d. nektarstaða sem við þekkjum og umræðan hefur að miklu leyti snúist um. Í þriðja lagi má nefna það sem hæstv. félmrh. hefur gert í málinu. Hann lagði á síðasta þingi fram frv. til laga um breytingu á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Samkvæmt þeim reglum sem höfðu gilt og þeim lögum sem þá höfðu gilt voru útlendingar sem gegndu tilteknum störfum undanþegnir atvinnuleyfi. Undir það undanþáguákvæði heyrðu listamenn og höfðu nektardansarar komið til landsins á því undanþáguákvæði þar til hæstv. félmrh. fékk þessum lögum breytt. Þá hættu þeir sem komu að dansa á nektarstöðum að flokkast undir starfsheitið listamaður. Reyndar gerði hv. félmn. talsverðar breytingar á frv. félmrh. þar sem því var bætt við að þeir sem kæmu fram á næturklúbbum ættu ekki rétt á að flokkast undir starfsheitið listamaður. En hvernig hafa þessar ráðstafanir sem hæstv. samgrh. og hæstv. félmrh. gripu til reynst í baráttunni gegn vændi og öðrum þáttum kynlífsiðnaðarins? Að mati þeirrar sem hér stendur hafa þessar aðgerðir ekki reynst nógu vel. Til marks um það er sú staðreynd að á fyrstu fjórum mánuðunum eftir breytinguna á lögunum um atvinnuréttindi útlendinga voru gefin út 142 atvinnuleyfi fyrir nektardansara frá svæðum utan Evrópska efnahagssvæðisins. Það þarf trúlega ekki að grafa djúpt til að komast að því að umtalsverður hópur þeirra kvenna kemur frá löndum Austur-Evrópu. Herra forseti. Þá er rétt að spyrja: Hlustuðum við ekkert á ákall Vairu Vike-Freiberga, forseta Lettlands, þegar hún ávarpaði alþjóðlegu kvennaráðstefnuna sem hér var haldin í Reykjavík haustið 1999. Á þetta ákall er minnt í nýútkominni skýrslu, Vændi á Íslandi og félagslegt umhverfi þess. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þá vakti ákall Vaira Vike-Freiberga, forseti Lettlands, athygli á þessum málum á alþjóðlegri kvennaráðstefnu sem haldin var á Íslandi haustið 1999.`` --- Þar var mansal til umfjöllunar. --- ,,Hún lýsti skelfilegu ástandi í Eystrasaltslöndunum þar sem skipulagður útflutningur kvenna til Vesturlanda ætti sér stað, ekki síst til Norðurlanda. Í skýrslu nefndar um afnám mismununar gegn konum, sem kynnt var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í september árið 1999, var ályktað að hátt á annað hundrað þúsund konur og börn frá löndum Austur-Evrópu hafi leiðst út í vændi ár hvert það sem af var þeim áratug. Þessari verslun með fólk hefur verið líkt við nútímaþrælasölu.`` En í skýrslu dómsmrh., herra forseti, er líka minnst á skýrslu Hansínu B. Einarsdóttur, sem út kom 1985 og hefur að geyma niðurstöður rannsóknar Hansínu sem fjallaði um vændi. Hún tók viðtöl við einstaklinga sem höfðu stundað vændi á Íslandi og niðurstöður hennar sýndu að um þrjár gerðir vændis væri að ræða hér í samfélagi okkar: vændi tengt ungu fólki í vímuefnaneyslu, skipulagt vændi og vændi þar sem ungar stúlkur auglýstu í smáauglýsingum dagblaðanna og buðu upp á ,,fínni og dýrari þjónustu``. Í hnotskurn má segja að niðurstaða rannsóknar Hansínu B. Einarsdóttur sé algjörlega samhljóða niðurstöðu hinnar nýju skýrslu, Vændi á Íslandi. Þá má líka minna á grein Áshildar Bragadóttur sem birt var í Veru á síðasta ári og vakti verðskuldaða athygli. Í grein Áshildar er að finna fimm skilgreiningar á vændi sem fullyrt er að stundað sé hér á landi. Í fyrsta lagi kemur fram að hér á landi séu starfrækt vændishús þar sem einn aðili stjórnar starfseminni, tekur á móti pöntunum og útvegar viðskiptavinum hold, eins og segir í greininni. Vændið fer ýmist fram innan veggja vændishússins, á hótelum, vinnustöðum viðskiptavinarins eða á heimili hans. Í öðru lagi kemur fram í grein Áshildar að eigendur eða rekstraraðilar ákveðinna veitingahúsa hafi tekið að sér að vera milliliðir viðskiptavinarins og þess sem selur sig. Í þriðja lagi er nefnd svokölluð fylgdarþjónusta. Í fjórða lagi er talað um vændi þar sem karlmenn gera skipulega út á konur. Í fimmta lagi kemur fram í þessari áðurnefndu grein Áshildar Bragadóttur að hér á landi þrífist það sem hún nefnir tilviljanakennt götuvændi. Sem sagt, herra forseti, allar vísbendingarnar í skýrslunni sem við nú höfum fengið í staflann voru til staðar fyrir 16 árum nema hvað við þær hefur bæst klám og kynlífsþjónusta um síma og gegnum internetið. Landssíminn, herra forseti, innheimtir gjöldin fyrir þá þjónustu auk þess sem hann dreifir nú klámefni á breiðbandinu og hæstv. menntmrh. hefur svarað því í fyrirspurnatíma hér á Alþingi að hann sjái ekki ástæðu til að beita sér fyrir því að Kvikmyndaeftirlitið geri eitthvað í málinu. Herra forseti. Hafa breytingar samgrh. á lögunum um veitinga- og gististaði einhverju breytt? Nei, þær hafa engu breytt. Allir nektarstaðirnir sem voru þá við lýði eru það enn. Þó þeim hafi öllum verið gert skylt samkvæmt bráðabirgðaákvæði laganna að sækja um ný rekstrarleyfi þá kemur fram í fyrirspurn sem ég lagði fyrir hæstv. samgrh. fyrir skemmstu að einungis embætti sýslumannsins í Kópavogi hafi aðhafst eitthvað í málinu. Í Kópavogi var sent út bréf til allra rekstraraðila veitingastaða í umdæmi sýslumannsins þar sem lagabreytingin var kynnt og skorað á þá að sækja á ný um veitingaleyfi teldu rekstraraðilar að reksturinn félli undir 9. gr. laga nr. 67 frá 1985, sbr. 2. gr. laga frá 9. maí 2000. Aðeins einn staður í Kópavogi sótti um leyfi á ný. Reykjavík mun hafa endurskoðun á þessu fyrirkomulagi á stefnuskrá sinni. Það er talað um að slík endurskoðun komi til með að geta farið fram í maí en önnur sýslumannsembætti hafa ekkert aðhafst á málinu. Þetta er alvarleg staðreynd, herra forseti. Sama ár og Hansína B. Einarsdóttir birti niðurstöður rannsóknar sinnar um vændi á Íslandi 1985 þá fullgiltu íslensk stjórnvöld samning Sameinuðu þjóðanna um afnám alls misréttis gagnvart konum. Árið 1993 undirrituðum við yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um afnám alls ofbeldis gagnvart konum. Nú síðast var undirritaður samningur fyrir Íslands hönd um aðgerðir gegn fjölþjóðlegri glæpastarfsemi, þar á meðal gegn sölu kvenna og barna til kynlífsþrælkunar. Það er alveg ljóst, herra forseti, að aðgerðir stjórnvalda á Íslandi þurfa að vera öflugri, virkari og meiri en þær hafa verið upp á síðkastið. Það sem við höfum fengið frá stjórnvöldum hefur ekki breytt neinu eða gefið okkur vísbendingar um að breytingar séu á næsta leiti. Frv. sem hér er til 1. umr. er lagt fram í þeirri von að ástand þessara mála geti breyst til batnaðar. Markmið þess er að koma lögum yfir þá starfsemi sem hvetur til vændis og annars ofbeldis gagnvart konum. Já, við skulum ekki gleyma því, herra forseti, að vændi er skilgreint sem ofbeldi. Við viljum sjá unga fólkið sem neyðist út í vændi vegna vímuefnaneyslu stutt til sjálfshjálpar. Við viljum leggja fátækum konum í Austur-Evrópu lið með öðrum meðölum en að fá þær fluttar hingað til lands svo að íslenskir karlmenn geti gamnað sér með þeim gegn greiðslu. Við viljum leggja niður klám- og vændisþjónustu þar sem kynlífsþjónusta fer fram á símalínum og interneti. Frv. gerir ráð fyrir grundvallarbreytingum frá því ástandi sem nú ríkir. Þannig væri samkvæmt því ekki lengur refsivert að stunda vændi, hvorki skyndivændi né vændi til framfærslu, heldur væri refsiábyrgðinni snúið við og snúið að þeim sem býr til eftirspurnina, þ.e. kaupandanum. Þannig gerir frv. ráð fyrir því að hver sem greiði fyrir kynlífsþjónustu af einhverju tagi skuli sæta fangelsi allt að fjórum árum. Þá eru lögð til hert viðurlög við því að vera milliliður um vændi annarra og tekin eru af öll tvímæli um að refsivert sé að ginna, hvetja eða aðstoða barn yngra en 18 ára til þess að stunda hvers konar kynlífsþjónustu. Þá er lagt til að það varði við refsingu að stuðlað sé að því að fólk sé flutt úr landi eða til landsins í því skyni að það taki þátt í hvers kyns klám- eða kynlífsiðnaði, hvort sem viðkomandi er kunnugt um þennan tilgang fararinnar eða ekki og hvort sem samþykki viðkomandi liggur fyrir eða ekki. Þetta ákvæði, herra forseti, er sambærilegt við það sem alþjóðasáttmálarnir beina til stjórnvalda, að samþykki viðkomandi fyrir svona flutningum sé ekki pappír upp á að allt sé í himnalagi. Herra forseti. 1. gr. þessa frv. gerir einnig ráð fyrir því að hver sem býður upp á kynferðislegar nektarsýningar og hefur þar með nekt annarra sér að féþúfu og til sölu skuli sæta allt að 4 ára fangelsi. Sömu refsingu varðar það að skipuleggja og reka kerfisbundna klámþjónustu gegnum síma eða tölvur. Hvað varðar breytingarnar sem frv. gerir ráð fyrir á 210. gr. almennra hegningarlaga --- en þær breytingar sem ég gerði grein fyrir í 1. gr. eiga við 206. gr. --- er um að ræða hert viðurlög við því að birta klám á prenti. Gert er ráð fyrir að refsingin verði hækkuð um 6 mánuði, þ.e. úr gildandi 6 mánuðum í eitt ár. Mig langar, herra forseti, satt að segja til að biðja hv. allshn., sem fær þetta mál að öllum líkindum til meðferðar, að gæta að því og ganga úr skugga um að orðalag greinarinnar nái einnig yfir aðra birtingu, svo sem á myndbandsspólum og geisladiskum. Varðandi 2. gr. þá gengur niðurlagssetning hennar út á refsingu gegn þeim sem ábyrgur er fyrir að auglýsa í fjölmiðlum eða á opinberum vettvangi aðgang að klámi í hvaða mynd sem það er fram borið. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir efni þessa frv. sem hefur legið hér fyrir í þinginu um nokkurn tíma, og af því að seinni grein frv. fjallar um klám þá vil ég lýsa því hér yfir að þingmenn þeir sem standa að frv. eru tilbúnir til að fara í umræðuna um skilgreiningu á klámi. Við fullyrðum, herra forseti, að það er ekki lengur forsvaranlegt að hafa í gildi ákvæði í lögum á Íslandi sem varða klám án þess að klám sé skilgreint. Herra forseti. Skilgreining okkar er eftirfarandi: Við teljum klám vera auglýsingu og hvatningu um ofbeldi, og klám á í okkar huga ekkert skylt við erótík. Klám er efni sem sýnir kynlíf og/eða afhjúpuð kynfæri í tengslum við misnotkun og niðurlægingu þannig að slík hegðun sé studd, látin óátalin eða jafnvel til hennar hvatt. Þessa skilgreiningu, herra forseti, verða þeir sem þurfa að framfylgja þessum lögum að temja sér, ef við getum orðið sammála um skilgreiningu af þessu tagi. Herra forseti. Ég minni að lokum hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar á það að þeir hafa gefið út ótal yfirlýsingar og þeir hafa beitt sér fyrir ótal lagasetningum um jafnréttismál. Ég minni einnig á allar yfirlýsingarnar og frumvörpin sem liggja fyrir um barnavernd og réttindi barna, og, herra forseti, ég fullyrði að í landi þar sem jafnrétti ríkir, þar er ekki stundað vændi.

Virðulegur forseti. Hér er á dagskrá afar gagnmerkt mál sem 1. flm., hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, hefur mælt fyrir. Í frv. er tillaga um að við förum hina svokölluðu sænsku leið og hún rædd. Ég er innilega sammála því og hef lýst því yfir víðar að ég vil gjarnan láta skoða slíkt, mér finnst það ekki spurning. Með tilkomu þessa frv. er spurning um það til allshn. hvort ekki væri þá hægt að setja í gang meiri skoðun út af frv. Það er vinna sem ég vildi gjarnan sjá. Ef ég hefði ráðið sjálf hefði ég kannski forgangsraðað því öðruvísi sem frv. kæmi fyrst fram með varðandi vændið og annað. Ég hefði forgangsraðað því þannig að ég hefði byrjað á að koma með brtt. um að afnema að vændi væri saknæmt. Ég lít á það sem félagslegt vandamál sem á að leysa með félagslegum úrræðum. Það hefði verið mín forgangsröðun. Þetta er forgangsröðun númer tvö sem ég hefði viljað láta skoða. Ég hefði kannski aðeins hinkrað við vegna þess að ég vil líka sjá hvort fælingaráhrifin yrðu slík, ég veit að þau hafa nefnilega verið heilmikil í Svíþjóð, og núna er umræða í Skandinavíu um einmitt slík fælingaráhrif og ég hefði aðeins viljað bíða eftir því. Einnig er mjög gaman að minnast þess að Finnar hafa skoðað þessi mál mjög skemmtilega. Þeir hafa t.d. gert þessa svokölluðu notendakönnun, sem væri kannski ekki ónýtt að fá hér heima. Það sýndi sig að það voru auðvitað öll lög samfélagsins sem nýttu sér vændisþjónustu. Ég á þá könnun, og ef þingmenn hafa áhuga á skal ég útvega þeim ljósrit af henni, hún er mjög áhugaverð. Það minnir mig einnig á það að Finnar eru um margt mjög framsæknir. Við skulum ekki gleyma að þeir hafa tekið á því að finnskir þegnar sem nýta sér þjónustu barna og vændi barna annars staðar en í Finnlandi eru líka sóttir til saka þar. Ég hefði gjarnan viljað sjá að við fetuðum í fótspor þeirra. Ég veit að Svíar eru jafnframt að skoða það líka því að þetta er mjög stórt framfaraskref til hagsmuna fyrir börn í heiminum öllum. Þegar Finnar fara núna í svokallaðar ferðir til Tælands er hægt að sækja þá til saka þar, og það hefur gerst eftir að upp hefur komist um ákveðna klámhringi sem tengjast þar. Það væri afar mikilvægt að við skoðuðum það. Ég vil einnig gjarnan taka undir það með hv. þm. að við verðum að fara í skilgreininguna á klámi því að þegar þessi lög voru gerð um klámið þá vorum við í rauninni að tala um það sem kallað er Playboy í dag. Og Playboy í dag er náttúrlega bara barnaleikur, og Hustler og slík blöð eru barnaleikur við hliðina á því sem er í umferð, á því ólöglega harða neðanjarðarklámi sem er í gangi og það er mikill munur þar á. Það er nefnilega mjög mikill munur á klámi og klámi. Og þá komum við aftur að því sem kannski hefur verið að gerast og það er að þröskuldurinn lækkar og lækkar. Eftir því sem menn sjá meiri viðbjóð sjá þeir að í rauninni verður sumt barnaskapur við hliðina á öðru sem hægt er að bjóða fólki upp á. Það er því mjög gott að fá þá ábendingu að mjög þarft sé að fara út í þá skilgreiningu. Ég er sammála skilgreiningu þingmannsins á því hvað er klám og gróft klám og það er einmitt varðandi misnotkunina, ofbeldið og niðurlæginguna. Það hlýtur að vera kjarni málsins. Ég vil ekki vera að fara í andsvar við hv. þm. en það er sök sér að benda á að sýslumaðurinn í Reykjavík hefur ekki kallað eftir neinum upplýsingum um breytingar vegna þeirra sem vilja hafa lengra leyfi eða næturklúbbaleyfi vegna þess að það gengur jafnt yfir aðra bari. Það eru þrír, fjórir staðir í Reykjavík sem eru svokallaðir nektarstaðir eða súlustaðir. Þeim hefur ekki fjölgað sem betur fer.  Nú er þetta orðið þannig að afskaplega miklar ranghugmyndir eru um hvers konar staður Reykjavík er. Ég vil minna þingmenn á að nýlega stóð sendiherra Íslands í Svíþjóð fyrir því að stoppa dreifingu á Iceland Review þar sem voru einar þrjár, fjórar opnur um þennan iðnað í Reykjavík. Ætlum við að selja okkur í túristaiðnaðinum þannig að það verði okkar aðaltekjulind að aðalaðdráttarafl eða það sem er heillandi við að koma hingað til landsins sé að stunda súlustaði? Það er eins gott að þær stúlkur séu allar komnar með hjálma þegar að því kemur. Annað sem hefur ekki mikið verið gagnrýnt hér, hvorki í þinginu né annars staðar, er t.d. síðan í DV, sem er auðvitað ekkert annað en bein tenging í vændi í heimahúsum og annars staðar. Við látum það algjörlega áreitislaust, við höfum ekkert gert til að stoppa það, ekkert. Og þá á ég alveg jafnmikla sök og aðrir. En það er komið að því að við förum að setja spurningarmerki bæði við þetta og í rauninni allt það peningaflæði sem er þarna á bak við. Hvaðan koma allir þessir peningar? Það verður það næsta sem maður fer að krafsa ofan í í slíkum málum. Og við eigum ekki að flýta okkur, við eigum að flýta okkur hægt í því þannig að okkur fipist ekki á miðri leið því að ég held að það sé afar mikilvægt, og ég hef staðið fyrir því, að þessi umræða komi upp á borðið. Hún er orðin sýnileg, hún hefur alltaf verið til staðar og núna vitum við eða við erum orðin sannfærð um það og þá er spurning hvernig við bregðumst við. Hvað varðar þær erlendu konur sem koma hingað til að dansa --- ég veit ekki hvort þingmenn gera sér grein fyrir því --- en þau leyfi koma í gegnum ASÍ. Þau koma ekki í gegnum verkalýðshreyfinguna, verkalýðshreyfingin hefur hafnað að gera það eða verkalýðsfélögin heldur er það ASÍ sem gefur þann stimpil og allt í lagi með það, en þá vaknar líka spurningin: Hver er með eftirlitið? Hættan við þetta er sú að ákveðinn hluti af þessum konum sem hingað koma sé angi af ,,trafficking`` eða mansali. Talað hefur verið um eða þumalfingursreglan væri kannski sú að þetta gætu verið 20--30% af þessum stelpum, og þá er spurning hvort ekki þurfi að skoða þær stelpur sem staldra hér styst við og eru mest á fartinni. Það er merki um mansal, að þær séu seldar á milli landa, land úr landi, fái hvergi að vera nógu lengi á neinum stað til þess að tengjast og ekkert hægt að gera fyrir þær. Þess vegna er það orðið afar brýnt mál að við komum upp ákveðnum neyðarsímum. Það er úrræði sem ég hefði einnig viljað sjá strax, jafnvel á undan þessu. Ég er að vona jafnvel að Rauði krossinn og Reykjavíkurborg taki sig til og geri það sem fyrst. Það færi vel á því. Ég vil taka undir afar margt í frv. og aðallega það að við í nefndinni getum kannski kallað eftir ákveðnum upplýsingum, vegna þess að ég vil að við gerum það. Ég veit líka að nefndin sem stofnuð var í framhaldi af áfangaskýrslunni er afar vel skipuð nefnd með mjög góðu fagfólki og í rauninni svipuð tilnefning og ég var með í þáltill. minni þannig að vinnan er öll komin á fljúgandi fart, þetta er bara liður í því að þora að sjá enn meira og taka í rauninni allar hulur frá öllum augum. En við þurfum einnig að skoða það sem við höfum ekki þorað að skoða, eins og t.d. síður dagblaðanna.

Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er til umræðu felur í sér margar góðar ábendingar og breytingar þó að ég sé ekki að öllu leyti sammála þeim leiðum sem þar er lagt til að farnar verði, þá sérstaklega þegar ákvarða á í lögum hversu löng eða hversu mikil refsing skuli vera hverju sinni fyrir verknaði sem í dag eru ekki nægjanlega skilgreindir í íslenskum lögum og þær skilgreiningar koma heldur ekki fram í frv. sem hér er verið að ræða, sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Þuríður Backman flytja. Ég tel að skilgreiningin sem í frv. felst sé ekki nægjanlega skýr til þess að geta sett fram svo stórar ákvarðanir hvað varðar fangelsisvistun allt að fjórum árum og fangelsi allt að sex árum, eins og segir í 1. gr. frv. Og þó að ég telji vissulega ástæðu til að breyta 206. gr. í almennu hegningarlögunum m.a. vegna þess að hún er barn síns tíma og orðalagið þar af leiðandi afar sérkennilegt þegar talað er um vændi en í greininni segir, með leyfi forseta: ,,Hver sem stundar vændi sér til framfærslu skal sæta fangelsi allt að 2 árum.`` --- Síðan kemur: ,,Hver sem hefur atvinnu eða viðurværi sitt af lauslæti annarra ...`` --- og svo aftur seinna: ,,Sömu refsingu varðar það að ginna, hvetja eða aðstoða ungmenni, yngra en 18 ára, til þess að hafa viðurværi sitt af lauslæti.`` Það er eins og menn hafi veigrað sér við að tala um vændi eða skilgreina hvað í orðinu felst þegar þessi lög voru sett á sínum tíma. Og þó ekki væri nema vegna þess þá er sannarlega ástæða til að taka þessa grein sérstaklega fyrir og ræða hana og þær skilgreiningar sem hún felur í sér. Ég vil beina þeirri spurningu til hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur hver sé viðmiðunin sem flutningsmenn setja, hvar þau taki viðmiðunina, þ.e. varðandi það hversu lengi má dæma einstakling í fangelsi fyrir þann verknað sem framinn er hverju sinni, allt að fjórum árum og allt að sex árum, eins og segir í 1. gr. Í grg. er vitnað til samþykktar sem Evrópuráðið hefur gert og þær eru orðnar býsna margar. Skýrslur sem unnar voru af hæstv. dómsmrh. fyrir stuttu þar sem borið var saman lagalegt umhverfi á Norðurlöndum hvað varðar refsingar vegna vændis, um hvern þann sem stuðlar að vændi, á hvern hátt sem það er gert hverju sinni, og hvernig tekið er á því á Norðurlöndunum, og síðan nýja skýrslan þar sem í fyrsta skipti má segja, a.m.k. í sölum Alþingis, er viðurkennt af öllum og þá fyrst og fremst stjórnvöldum að vændi sé stundað á Íslandi og þá kannski ekki síst í höfuðborginni, í Reykjavík. Það er nefnilega ekkert langt síðan, ég held að ekki sé nema rétt rúmt ár síðan fjallað var um það í blaðagreinum og fjölmiðlum þar sem komu fram fulltrúar frá lögregluembættinu og að mig minnir frá Reykjavíkurborg, sem drógu verulega úr því að slík starfsemi væri stunduð, a.m.k. svo nokkru næmi í Reykjavík, eins og það var orðað þá. Skýrslan verður hins vegar til þess að opna augu fólks fyrir því að þarna er verulega þörf á því að taka á og setja nýja löggjöf. Hæstv. dómsmrh. sagði í umræðu um daginn að hún hefði þegar skipað nefnd. Það kom ítrekað fram af hennar hálfu í fjölmiðlum að hún hefði í framhaldi af þessum tveimur skýrslum skipað nefnd til að vinna úr niðurstöðum þeirra og að hún muni í framhaldi af þeirri vinnu leggja fram frv. til laga um breytingar á lögum, ekki bara þeim sem hér um ræðir heldur ýmsum öðrum. Ég tel að vissulega sé þörf á því að skilgreina hvað er vændi og hvað er klám. Það þarf að skilgreina það þannig að við stöndum ekki aftur og aftur í raun og veru pínulítið vandræðaleg vegna þess að skilgreiningin á hugtakinu og hvað það felur í sér er ekki til staðar. Það verður alltaf svolítið loftkennt hvað það er sem við erum að ræða um hverju sinni. Ég hefði gjarnan viljað sjá úr því að hér er komið fram frv., sem felur í sér ákveðnar breytingar, að tiltekin væru ýmis tilmæli sem Evrópuráðið hefur sent íslenskum stjórnvöldum sem og öðrum aðildarríkjum Evrópuráðsins á undanförnum árum þar sem tekið er á ýmsum öðrum þáttum, eins og því að hver sá einstaklingur, sem fluttur er til landsins til að stunda vændi eða aðra ólöglega kynlífsstarfsemi, eigi rétt á því að þingað sé í hans málum fyrir íslenskum rétti, þ.e. hér á landi. Hins vegar hafa flest aðildarríki Evrópuráðsins brugðist þannig við að í hvert sinn sem yfirvöld taka einstakling, sem hefur verið fluttur löglega eða ólöglega til aðildarríkis til þess að stunda vændi eða aðra kynlífsþjónustu, er hann umsvifalaust sendur úr landi, í flestum tilvikum heim til sín þar sem viðkomandi einstaklingur á sér e.t.v. ekki viðreisnar von vegna þeirrar menningar, trúarbragða, viðhorfa og annarra þátta sem eru í heimalandi hans og þar sem hann fær í raun og veru aldrei að segja sína sögu. Evrópuráðið hefur talið þetta mjög mikilsvert til að hægt sé að ná böndum yfir þá sem standa í slíkum innflutningi, reka starfsemina og bera raunverulega ábyrgðina. Ef þeir sem fluttir eru til landsins, löglega eða ólöglega, til að taka þátt í hvers kyns kynlífsþjónustu eða að stunda vændi, fá aldrei að koma fyrir íslenskan rétt, fá ekki skipaðan verjanda, fá ekki að segja sína sögu, þá er afar erfitt að koma böndum yfir þá eða þann sem ber hina raunverulegu ábyrgð. Það er margsannað að flestar þessara stúlkna --- þetta eru í flestum tilvikum stúlkur sem hafa verið fluttar milli landa til að stunda þessa starfsemi --- hafa leiðst út í þetta vegna fátæktar í heimalandi sínu hjá fjölskyldu sinni og þeim bjóðast í mörgum tilvikum mun meiri tekjur á einum mánuði en fjölskylda þeirra hefur haft sér til framfærslu á heilu ári, og oftar en ekki hafa þær verið blekktar til starfans. Þegar þær eru komnar inn í vændishús til starfa eða til þess að dansa eða hvaða starfsemi sem það er þá er oft og tíðum búið að misþyrma þeim andlega og líkamlega, taka af þeim myndir sem senda á heim til fjölskyldunnar og þær sitja undir verulegum hótunum og þvingunum af hálfu þeirra sem reka starfsemina. Innan Evrópuráðsins, þar sem ég á sæti bæði í jafnréttisnefnd og mannréttindanefnd sem fjalla um þessi mál og svo vill til að ég sat á fundi jafnréttisnefndar Evrópuráðsins síðast í gær þar sem var verið að fjalla um mansal, er fullyrt að angar þessarar starfsemi teygi sig til allra aðildarríkja Evrópuráðsins. Þar er Ísland ekki undanskilið. Þessi starfsemi sé verulega falin, m.a. með svokölluðum súludansi sem við þekkjum hér t.d. af skemmtistöðum. Evrópuráðið hefur beint ákveðnum tilmælum til aðildarríkjanna og við getum séð á því hvernig umræðan hefur breyst að fyrstu tilmælin sem send eru frá Evrópuráðinu til aðildarríkja koma 1986 og þá er mansal og nauðarsala á konum og börnum sett í flokk með hryðjuverkum og flugránum. Þá var bálkur þar sem fjallað var sérstaklega um alþjóðlega glæpastarfsemi og þar var mansal og nauðarsal á konum og börnum sett í flokk með hryðjuverkum og flugránum. Evrópuráðið hefur beitt sér verulega í þessum málum alveg síðan 1986. Það sendi frá sér tilmæli á síðasta ári um ólöglega innflytjendur og baráttu gegn skipulögðu smygli á þeim. Ráðið telur að meðal ólöglegra innflytjenda megi finna mjög marga einstaklinga sem hafi verið smyglað til Evrópuráðslandanna og þar á meðal megi finna mjög marga sem enda í þessari starfsemi og þá fyrst og fremst vegna fátæktar og vegna lítilla eða engra möguleika á því að fá annars konar starf. Þessi tilmæli Evrópuráðsins voru upphaflega til komin vegna dauða tuga ólöglegra kínverskra innflytjenda sem voru lokaðir inni í gámi í Dover-höfn í Bretlandi, sem margir muna eftir, og þá var vakin athygli á mikilli fjölgun þessara innflytjenda og hörmulegum aðstæðum þeirra. Þá var einnig vakin athygli á að meðan það teljast vera grundvallarmannréttindi að flytjast úr landi þá njóti flutningur fólks til ríkja ekki sömu réttinda. Þá var rætt um að löglegum innflytjendum séu settar gríðarmiklar hömlur og í ljósi þess leiði slíkt óhjákvæmilega til þess að þeir sem hyggjast flytjast til aðildarríkja Evrópuráðsins nýti sér þjónustu skipulagðra glæpasamtaka. Einnig var vakin athygli á að einmitt þessi þróun neyddi fólk til að sinna ómannúðlegum og niðurlægjandi störfum. Hvatt var til þess að aðildarríki Evrópuráðsins ykju samstarf sitt til að berjast gegn þessu skiplagða smygli á innflytjendum og ráðherraráðið var hvatt til að samhæfa reglugerðir með þetta að markmiði og jafnframt hvatt til samstarfs við Evrópusambandið á þessu sviði. Því miður hafa þessi tilmæli ekki einu sinni verið, mér vitanlega, þýdd á íslensku, hvað þá að það hafi verið reynt að koma þeim inn í löggjöf. Það er auðvitað hluti af því að við höfum ekki tekið þessi mál til jafnskipulegrar umræðu og hefur átt sér stað innan Evrópuráðsins og ýmissa alþjóðlegra samtaka, það er þessi takmarkaði aðgangur almennings og þingmanna að þeim samþykktum og þeim tilmælum sem eru þarna á ferðinni. Árið 1997 voru samþykkt önnur tilmæli og þau voru til komin vegna þess að þá var verið að lýsa yfir áhyggjum vegna aukinna umsvifa skipulagðra glæpasamstaka við mansal og nauðarvændi og æ verri aðstæðna kvenna og barna sem þurfa að sæta slíkri starfsemi sem þá var talað um, eins og er reyndar gert núna, að væri í ætt við þrælahald. Í þessum tilmælum, sem eru nr. 13/25 og eru síðan 1997, þá er mansal og nauðarvændi skilgreint --- það kemur fram skilgreining á því hvað felst í þessum orðum --- og hvatt var til að ráðherraráðið beitti sér fyrir því að sáttmáli þessa efnis verði mótaður og undirritaður af öllum aðildarríkjum. Þá var einnig hvatt til þess að þolendum sé veitt ákveðin aðstoð og vernd, ekki síst þeim sem eru tilbúnir til að vitna gegn tjónvöldum og þessir tjónvaldar eru þeir sem kaupa einstaklingana til að sinna þessari kynlífsþjónustu. Við vitum að þannig einstaklingar eða samtök eru hér. Það er ósköp lítið vitað um raunverulega starfsemi og í hverju hún felst vegna þess að við höfum afskaplega litla möguleika til að fara með í réttarhöld mál sem koma upp af þessu tagi, því eins og ég segi, þá virðist a.m.k. vera tilhneiging til þess að hvetja til þess að viðkomandi einstaklingur sé umsviflaust sendur úr landi. Auðvitað hafa mun fleiri tilmæli verið samþykkt af Evrópuráðinu en núna er sem sagt verið að leggja sérstaka áherslu á að menn komi á fót samræmdri löggjöf þar sem tryggð sé vernd þeirra einstaklinga sem stunda þessa atvinnu, eru keyptir til þess, þannig að þeir fái að segja sína sögu, hún komi mjög skýrt fram, þannig að það megi koma böndum yfir þá sem standa að málinu og eru hinir raunverulega sökudólgar. Virðulegi forseti. Ég vildi koma þessu á framfæri við umræðuna vegna þess að ég tel að út af fyrir sig sé það alveg rétt að það þurfi að vera mjög skýr löggjöf í þessum efnum og það þurfi að herða refsilöggjöfina en hins vegar þurfi að fara í þessa grunnvinnu fyrst, þ.e. skilgreiningarvinnuna, áður en við komum með breytingar á almennum hegningarlögum. Jafnframt þurfum við að leggja fram þær breytingar sem þarf að gera á öðrum lögum sem tryggja vitnavernd þeirra sem hlut eiga að máli og hafa hugsanlega verið fluttir hér inn til þess að stunda kynlífsþjónustu, og ég tala ekki um þau börn sem hafa verið neydd til þess að stunda hvers kyns kynlífsþjónustu, eins og mér finnst að megi lesa í skýrslu sem kom frá hæstv. dómsmrh. fyrir stuttu að því miður séu dæmi um. Við þekkjum dæmi þess að unglingar hafa m.a. verið neyddir til að horfa á mjög gróft kynlífsefni af vídeóspólum með fullorðnum til þess að þjónka þeirri afbrigðilegu hegðun sem í því felst hjá fullorðnum einstaklingum að neyða börn til slíks.

Herra forseti. Mér er kunnugt um þann tímaramma sem við settum okkur og skal því vera stuttorð. Mig langar til að segja nokkur orð um þetta mikilvæga mál sem ég er flutningsmaður að ásamt hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og Steingrími J. Sigfússyni. Herra forseti. Það er kominn tími til að við förum að líta á það sem staðreynd --- eftir þær skýrslur og úttektir sem hér hafa verið gerðar --- að vændi er stundað á Íslandi. Það er ekki, eins og margir hafa haldið, að í vændi séu eingöngu konur sem hafa valið sér þá atvinnu til þess að afla sér aukatekna, konur sem hafa verið vel settar, hafa haft frítt val en hafi bara eingöngu valið sér þessa gömlu atvinnugrein af því að þær hafi mikið yndi af því að stunda þessa iðju. Það er ekki þannig, herra forseti. Þeir sem bera enn þá þessa ósk í brjósti að þannig sé vændið á Íslandi verða að fara að vakna og skilja að vændi er valdníðsla og ofbeldi gagnvart konum. Þær stúlkur og konur sem stunda í vændi í dag eru konur sem standa höllum fæti og hafa ekki allar af fúsum og frjálsum vilja farið út í þetta og eru ekki af fúsum og frjálsum vilja í þessari atvinnugrein. Við erum hluti af alþjóðavæðingu, eins og hér hefur komið fram, og hún er í vændi og mansasli ekki síður en öðru og fer að verða ein ábatasamasta neðanjarðaratvinnugrein sem stunduð er. Sala á fólki, kvenfólki og börnum til kynlífsþrælkunar fer að verða af svipuðum meiði og sú atvinna sem stunduð er ólöglega með sölu á fíkniefnum. Herra forseti. Ég vildi aðeins koma því að að við verðum að fara að líta þetta alvarlegum augum. Við þurfum að horfa á rekstur svokallaðra súlustaða, sem eru reknir hér, með það í huga að á bak við þá atvinnustarfsemi sé ekki skipulögð ólögleg starfsemi, þ.e. flutningur á þessum konum hingað til landsins. Eins þurfum við í raun og veru að byrja á því að koma okkur saman um og skilgreina hvað er vændi þannig að við getum byggt löggjöf okkar og allar þær aðgerðir sem við þurfum að fara í á þeirri skilgreiningu.

Hæstv. forseti. Ég hef í sjálfu sér engu við ábendingar hv. þingkvenna Samfylkingarinnar, Guðrúnar Ögmundsdóttur og Margrétar Frímannsdóttur að bæta. Mig langar þó að segja tvennt. Ég vona að það sé ekki vísbending um hvernig verður fjallað um þessi mál innan hv. allshn. að hér skuli enginn taka til máls nema hann sé í stjórnarandstöðu. Í annan stað langar mig til þess að vekja athygli hv. þingmanna á umfjöllun um Ísland í erlendum fjölmiðlum. Þrjú nýleg dæmi eru um það, tvö úr erlendum og eitt úr íslenskum fjölmiðli. Það er grein úr dagblaðinu USA Today sem fjallar um ferð nokkurra hundraða bandarískra karlmanna til Íslands af því að hér eru svo sætar stelpur. Það má skilja á hvern veg sem er. En um það fjallar greinin. Einnig er umfjöllun í virtu vikublaði, Time Magazine, um þær dásemdir sem Reykjavík hefur upp á að bjóða í þessum efnum sem öðrum. Síðast en ekki síst er það tímaritið Iceland Review sem slær upp mikilli umfjöllun um kynlífsiðnaðinn í Reykjavík. Allt má þetta svo sem vera gott og blessað. En ég held að við verðum að staldra við og íhuga það mjög vel, bæði á hinu háa Alþingi og líka úti í samfélaginu, hvaða mynd við erum að gefa umheiminum af okkur sjálfum.

Herra forseti. Einungis vegna þess að hér hefur verið getið um tímatakmarkanir sem við höfum sjálf sett okkur vegna anna hér nú þá kem ég til með að segja örfá lokaorð þó að vissulega hafi þær umræður sem hér hafa farið af stað gefið tilefni til þess að meira verði rætt. En ég treysti því einungis að hv. allshn. sem fær þetta mál til umfjöllunar komi til með að skoða það í því ljósi sem það var kynnt hér. Vegna þess að hv. þm. Margrét Frímannsdóttir spurði mig um það hvaðan flutningsmenn frv. taka þessa tímalengd í refsingunum, þá verður það að viðurkennast varðandi kaupin á kynlífsþjónustunni að einungis Svíþjóð er með svona ákvæði í lögum og sænsku hegningarlögin eru þess eðlis að það fer allt eftir eðli brotsins, hvort viðkomandi er að nýta sér neyð, hvort viðkomandi er að fremja brot á barni o.s.frv. Það er ákveðin flokkun í þeim lögum þannig að við fórum ekki í að taka þau hrá inn en settum þessa fjögurra ára refsingu með tilliti til refsingar sem okkur þóttu sambærilegar í okkar eigin lögum. Það er því mat okkar sem liggur að baki þannig að því sé þá svarað. Það er að sjálfsögðu ekki heilagur bókstafur heldur nokkuð sem við verðum sífellt að vera með í skoðun, þ.e. refsirammi hinna ólíku brota. Það hefur verið rætt í allshn., veit ég til, að skoða hvernig samræming á refsiábyrgð eigi að fara fram. Í sumum ríkjum er það jafnvel til að það eru heilar stofnanir sem menn eru stöðugt að rannsaka og skoða refsiramma brota og ábyrgðir brotaþola. Varðandi þau orð sem hér hafa fallið líka frá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur um samþykktir og tilmæli Evrópuráðsins þá hafa Íslendingar að sjálfsögðu fengið ótal tilmæli eða hafa á sér standandi frá Evrópuráðinu, frá Evrópusambandinu, frá Sameinuðu þjóðunum, t.d. sáttmálar og samningar sem við erum aðilar að og höfum ýmist fullgilt eða einungis undirritað. Alla þessa sáttmála eiga íslensk stjórnvöld að sjálfsögðu að skoða á hverju einasta ári og sjá til þess að þeir séu lögfestir. Síðasti samningurinn sem var undirritaður var samningur Sameinuðu þjóðanna um afnám fjölþjóðlegrar glæpastarfsemi og þar fellur mansalið undir. Sá samningur var undirritaður í Palermo í nóvember árið 2000 og við höfum orð hæstv. dómsmrh. fyrir því að sá samningur verði fullgiltur á Íslandi á næstunni og sá samningur er lagalega bindandi fyrir aðildarríkin þannig að við skulum vona a.m.k. að með þeim samningi komi aukin ákvæði inn í lög varðandi þetta. En frv. er lagt fram til þess að byrjað verði á málinu og eins og kom fram í máli hv. þm. Guðrúnar Ögmundsdóttur er þetta skref í áttina. Það er ekki hugsað sem annað. En þetta er þýðingarmikið skref og ég treysti því, herra forseti, að þetta mál verði tekið til skjótrar skoðunar í hv. allshn. sem fær það til umfjöllunar að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Með frumvarpi þessu er lögð til réttarbót fyrir launþega ef upp kemur sú staða að kjarasamningar eru lausir mánuðum eða jafnvel árum saman. 1. gr. frv. hljóðar svo: ,,Í stað 3. mgr. 5. gr. laganna koma þrjár nýjar málsgreinar, svohljóðandi: Þegar kjarasamningur hefur verið undirritaður af til þess bærum fulltrúum samningsaðila gildir hann frá undirskriftardegi en þó því aðeins að hann hafi verið undirritaður innan sex mánaða frá því að fyrri samningur féll úr gildi, enda sé ekki á annan veg samið, nema hann sé felldur við leynilega atkvæðagreiðslu með meiri hluta greiddra atkvæða og minnst fimmtungs þátttöku samkvæmt atkvæða- eða félagaskrá innan fjögurra vikna frá undirritun. Séu kjarasamningar lausir lengur en sex mánuði skal upphafshækkun launaliða og önnur atriði sem bæta kjör launþega þegar kjarasamningur kemst á, virka aftur til helmings þess tíma sem liðinn er án nýs kjarasamnings. Við hverja tvo mánuði sem bætast við án kjarasamnings færist gildistaka upphafshækkunar aftur um einn mánuð. Eftir tólf mánuði eða meira með lausa kjarasamninga gildir umsamin hækkun frá því að samningurinn féll úr gildi. Óheimilt er að semja um annan upphafsgildistíma, nema því aðeins að launþegum verði greidd eingreiðsla sem telst jafngild í tekjum þeim afturvirku upphafshækkunum, eða áfangahækkunum á liðnum tíma án endurnýjunar kjarasamnings, sem lög þessi kveða á um. Fari fram almenn leynileg póstatkvæðagreiðsla meðal félagsmanna um gerðan kjarasamning gildir niðurstaða hennar óháð þátttöku. Nú tekur kjarasamningur einungis til hluta félagsmanna eða starfsmanna fyrirtækis og er þá heimilt að ákveða í samningnum að þeir einir séu atkvæðisbærir um hann, enda komi þar skýrt fram hvernig staðið verði að atkvæðagreiðslu.`` 2. gr. er svo um að lög þessi öðlist þegar gildi. Viðbótarákvæðin, sem lagt er til með frumvarpi þessu að komi í 5. gr. laga nr. 80/1938, með síðari breytingum, eru efnislega þau að tryggja launþegum sambærilegar launabreytingar og öðrum launþegum hafa verið tryggðar fyrir sömu tímabil eða ár ef svo hagar til að gerð nýrra kjarasamninga dregst verulega á langinn. Ákvæðin sem bætt er í 5. gr. laganna eiga aðeins við og verða því aðeins virk að kjarasamningar viðkomandi stéttarfélags hafi verið lausir lengur en í sex mánuði. Sé nýr kjarasamningur gerður innan sex mánaða frá því að eldri kjarasamningur féll úr gildi hafa þau ákvæði sem frumvarpið felur í sér enga beina virkni. Ákvæðin ættu samt sem áður að hafa óbeina virkni í þá veru að hvetja aðila kjaradeilu til þess að leysa mál sín fyrr en ella. Réttarbót launþegans felst í því að honum sem einstaklingi er tryggð leiðrétting á launum í samræmi við það sem samið hefur verið um við önnur launþegasamtök eða stéttarfélög. Ákvæðin verða virk þegar svo hagar til að samtök launþega og vinnuveitendur hafa ekki gert nýjan kjarasamning innan sex mánaða frá því að eldri samningur féll úr gildi. Um leið og sex mánuðir eru liðnir er launþeganum tryggt að kjarabætur til hans verða afturvirkar í þrjá mánuði. Jafnframt eru ákvæði um að fyrir hverja 60 daga sem dregst að endurnýja eða gera nýjan kjarasamning bætast 30 dagar við afturvirkni hækkunar kaupliða og kjaraatriða. Dragist í 12 mánuði að gera kjarasamninga á launþeginn orðið lögvarinn rétt til þess að fá upphafshækkun reiknaða aftur í tímann til þess dags er eldri kjarasamningur féll úr gildi. Að þessum lagabreytingum gerðum ætti það að vera úr sögunni að vinnuveitendur hagnist á því árum og áratugum saman, eins og dæmi eru um, að draga gerð kjarasamninga. Ákvæðin ættu einnig að verða til þess almennt að bein inngrip löggjafans í kjaradeilur yrðu sjaldséðari en verið hefur á undanförnum árum. Eins og sést í fylgiskjali með frumvarpi þessu hafa kjarasamningar oft dregist mjög á langinn hjá fiskimönnum sem lengst hafa átt LÍÚ að beinum viðsemjendum, þótt samtök vinnuveitenda og nú síðast Samtök atvinnulífsins, SA, hafi verið þar með hlutverk. Sú saga er reyndar mun lengri en fylgiskjalið sýnir og má rifja hana upp síðar ef þurfa þykir. Það sem upp úr stendur við þessa samantekt er að ,,samningatækni`` LÍÚ sl. 14 ár hefur haft þau áhrif á kjör og kjarasamninga fiskimanna að þeir hafa ekki notið kaupbreytinga á launaliði eða annarra kjarabóta til jafns við aðra launþega í landinu. Þar munar miklu í tíma, 2.343 dögum eða tæplega sex og hálfu ári á þeim 14 árum sem gerð er grein fyrir í fylgiskjalinu. Samtök fiskimanna verða varla með sanngirni sökuð um of mikla verkfallsgleði til þess að þvinga útgerðina til samninga þegar litið er á að fiskimenn voru sex og hálft ár á sl. 14 árum með lausa kjarasamninga þegar aðrir nutu kauphækkana mestallan þann tíma. Þess eru þó dæmi að kjarasamningar annarra hafi verið lausir einhverja mánuði, en ,,afrek`` LÍÚ í þessum efnum er einsdæmi. Þrátt fyrir þetta er löggjafinn sjaldan langt undan þegar kemur að kjaradeilum sjómanna. Það sannaðist enn á ný þann 19. mars sl. þegar sett voru lög sem frestuðu verkfalli sjómanna, sem þá hafði staðið í aðeins þrjá sólarhringa, til 1. apríl sl. Það er nýtt met í snöggum viðbrögðum stjórnvalda við lagasetningu á kjaradeilu sjómanna og liðkaði ekki fyrir lausn deilunnar eins og komið hefur í ljós. Oftast voru 15--25 dagar sá tími sem LÍÚ þurfti að bíða uns LÍÚ-vinveittu ríkisstjórnirnar settu lög á kjaradeilur sjómanna. Því væri full ástæða til þess að setja ákvæði inn í vinnulöggjöfina um að þegar kjaradeilu er frestað tímabundið með lögum skuli það ástand sem lögin frestuðu koma aftur upp þegar gildistíma laganna lýkur. Þetta þýðir í reynd að verkfall hæfist sjálfkrafa á nýjan leik um leið og lögbundinn samningstími væri runninn út. Sú tillaga er þó ekki flutt að þessu sinni en hún er sýnd hér í niðurlagi greinargerðar. Sú spurning hlýtur að vakna hvort ekki eigi einnig að setja inn ákvæði þess efnis að þegar lög sem sett hafa verið á kjaradeilu falla úr gildi þá skuli taka við annaðhvort verkfall að nýju eða þá ákvæði um að samningur hækki sjálfkrafa til jafns við það sem almennt hefur verið gert hjá viðmiðunarhópum og þá hversu mikið skuli bæta þann tíma sem lögin takmörkuðu hækkun launa. Þetta held ég að sé réttlætisatriði sem eðlilegt væri að skoða og setja jafnvel inn í vinnulöggjöf því það hefur iðulega gerst að lög hafa verið sett á kjaradeilur. Og þó að hér sé tekið dæmi um fiskimennina sem sennilega hafa hvað oftast orðið fyrir lagasetningu á tímabilum þar sem kjarasamningur hefur ekki verið í gildi þá á þetta ekki eingöngu við um fiskimenn. Það hefur gerst hjá öðrum hópum launþega, ég held bæði hjá BSRB og BHMR, að samningar hafa dregist lengur en sex mánuði. Ég tel að hér sé ákveðin réttarbót á ferðinni og ef ákvæði laganna verða samþykkt mun það einnig verða til þess að menn muni frekar en ella reyna að gera kjarasamninga innan þessa sex mánaða tíma.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson hefur gert grein fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Ég vil byrja á að lýsa yfir stuðningi við frv. Það sem hefði verið mjög gaman að sjá og leiðir einmitt hugann að er í rauninni samantekt hjá öðrum verkalýðsfélögum en sjómönnum, farmönnum og fiskimönnum vegna þess sem hér hefur verið að gerast að í þeirri biðröð sem hefur verið t.d. hjá sáttasemjara eða annars staðar, eða í biðröð við samninganefnd ríkisins t.d., þá hafa félög í rauninni misst margra mánaða kauphækkanir af því þau hafa lent aftarlega í biðröðinni við samningsaðilana. Það væri því mjög gaman að kalla eftir upplýsingum um hversu lengi samningar hafa oft verið lausir hjá hinum og þessum stéttarfélögum. Ég þekki þetta. Ég er ein af þeim sem hafa verið algjörlega andsnúnir því að setja lög á kjaradeilur. Ég þekki það líka af eigin raun frá því ég var formaður í stéttarfélagi mínu og lenti í lögunum hér á árum áður. Fyrir mér er þetta í rauninni hinn frjálsi réttur samningsaðila að ganga frá og ekki eigi að vera nokkur inngrip af neinum toga. Það verða aðilar að skilja og þá sérstaklega LÍÚ-menn sem hv. þm. talaði um áðan. Því er mjög mikilvægt að í heildarsamningum sé það afturvirkt frá því samningar voru lausir en ekki frá þeim tíma þegar fólk sest að viðræðuborðinu. Það væri mjög gaman að fá frv. til meðferðar í hv. félmn. og ég vil ítreka að ég lýsi eindregnum stuðningi við þetta frv.

Herra forseti. Ég vil lýsa stuðningi við þetta frv. og taka undir megininntakið í málflutningi hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar sem jafnframt er flutningsmaður frv. Hugsunin er sú að koma í veg fyrir að sú staða verði uppi að atvinnurekendur sjái sér beinlínis hag í því að tefja samninga. Ef atvinnurekanda tekst að tefja samninga koma þær kjarabætur sem um kann að semjast í samningum ekki til útborgunar fyrr en við undirskrift samninganna. Þetta er meginreglan við kjarasamningsgerð. Það er afar fátítt að séttarfélögum takist að fá því framgengt að kjarasamningar séu afturvirkir. Það tíðkaðist meira fyrr á tíð en er víkjandi regla, því miður. Nú kann þetta að vera uppi af tvennum toga, ekki einvörðungu af illum ásetningi atvinnurekandans. Sú staða kann einnig að vera uppi að hann ráði ekki við samningsgerðina. Það á t.d. við í kjaraviðræðum sem fram fara við samtök opinberra starfsmanna hjá ríki og sveitarfélögum. Þar er tiltölulega fámenn sveit sem fyrir hönd sveitarfélaganna og ríkisins annast samningsgerðina sem fer fram á mörgum borðum við mjög mörg stéttarfélög og þá gerist það að sest er niður með því stéttarfélagi sem er stærst eða þar sem þörfin er talin mest knýjandi, t.d. þar sem verkfall hefur skollið á eða er yfirvofandi, þá er hinum hreinlega ýtt aftur fyrir. Þannig hefur það gerst núna að félög sem hafa staðið í biðröð allar götur frá því samningar losnuðu 1. nóvember á síðasta ári hafa sum hver enn ekki einu sinni fengið viðræður þótt þau séu fyrir löngu tilbúin með kröfugerð sína og öll af vilja gerð að setjast að því verki og klára það. Því spyr ég: Er það sanngjarnt að við slíkar aðstæður séu kjarasamningar ekki afturvirkir? Mér finnst það mjög ósanngjarnt. Mér finnst það vera mjög ósanngjarnt því að þeir sem aðild eiga að þessum stéttarfélögum verða af þeim kjarabótum sem um er samið á endanum. Og þá erum við aftur komin að upphafinu, þ.e. að það er atvinnurekandanum beinlínis í hag fjárhagslega að hafa þetta fyrirkomulag vegna þess að hann þarf ekki að greiða umsamdar kjarabætur í eins langan tíma og ella. Þetta er meginhugsunin í frv. hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar, að setja þarna einhver tímamörk. Tímamörkin kunna að vera álitamál. Þannig kann einhverjum að finnast það nokkuð langur tími að svigrúmið sé sex mánuðir eins og kveðið er á um í frv., að hafa ætti þann tíma styttri. Það kann að vera. Það er álitamál. En meginhugsunin í frv. er rétt, að sett séu einhver ákvæði í lög um kjarasamninga sem skyldi atvinnurekanda að greiða aftur í tímann eftir tilteknum reglum. Undir það vil ég taka. Við upphaf þingdagsins voru mættir, svo dæmi sé tekið, fulltrúar frá Landssambandi lögreglumanna þar sem þeir voru að leita eftir fundi við fulltrúa ríkisstjórnarinnar, væntanlega hæstv. fjmrh., til að ræða þessi mál, að því er mér var tjáð. Þeir hafa haft lausa samninga frá því í haust. Og nú er yfirvofandi verkfall hjá háskólakennurum. En hvað gerist? Aflýst er fundi sem til stóð að halda með lögreglumönnum og honum vísað eitthvað fram í tímann. Og síðar þegar samningar nást á endanum munu þeir án efa mæta þeirri afstöðu hjá viðsemjendum sínum að ekki komi til greina að borga aftur í tímann, að samningar séu afturvirkir. Mér finnst þetta í hæsta máta óeðlilegt. Við skulum ekki gleyma því heldur að ekki gekk svo lítið á hér í þingsal þegar menn voru að lögfesta farveginn sem kjarasamningar skyldu vera í. Þar er gert ráð fyrir að menn semji um tiltekna áætlun við kjarasamningssmíðina þar sem báðir aðilar skuldbinda sig til þess að láta hana standast. Hún er undirrituð. Ég man ekki einu sinni --- það er stolið úr mér hvað hún heitir. En þetta ferli er engu að síður bundið í lög. Og síðan þegar á reynir er það ekki haldið eða virt af hálfu viðsemjenda launafólks, stéttarfélaganna. Eins og ég segi og ítreka gekk ekki lítið á þegar verið var að lögfesta þetta fyrirkomulag sem um margt á fyllilega rétt á sér að mínum dómi, að reyna að koma kjarasamningum í skynsamlegan og skipulegan farveg. En þá þurfa náttúrlega báðir aðilar að axla ábyrgð og það gera atvinnurekendur ekki. Hrikalegasta dæmið sem við höfum er að sjálfsögðu það dæmi sem hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson tók í máli sínu og tíundar í grg. með frv. Það er dæmið af sjómönnum og samningsleysi þeirra; að á 14 árum skuli sjómenn hafa verið án samninga í sex og hálft ár. Nú höfum við þá stöðu fyrir sjómenn að þeir hafa verið, ef ég man rétt, án samninga í 13 mánuði. Þegar verkfall skall á fyrir fáeinum dögum og ríkisvaldið greip til gamalkunnra ráða og setti lög á deiluna höfðu sjómenn verið samningslausir í þetta langan tíma. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frv. að öðru leyti en því að ég ítreka stuðning minn við það og beini þeim orðum til atvinnurekenda, hvort sem þeir eru einkareknir eða ríkisreknir, hvort sem þeir eru opinberir aðilar eða atvinnurekendur á opnum markaði, að þeir verða að sjálfsögðu að axla ábyrgð sína. Við getum ekki búið við fyrirkomulag sem byggir á því að það sé beinlínis hagur atvinnurekenda að tefja samninga, að koma í veg fyrir samninga. Það er eðlilegt að löggjafinn sjái við þessu með lögum af því tagi sem hér eru lögð til.

Herra forseti. Ég kem upp til að taka undir með þeim hv. þm. sem hafa talað á undan mér um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, sem hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson er flutningsmaður að og vil ég taka undir málflutning hans hér er hann mælti fyrir frv. Hér er verið að leggja til réttarbót fyrir launþega ef upp kemur sú staða að kjarasamningar eru lausir mánuðum saman eins og komið hefur fram í umræðunni. Einnig eru lögð til ákvæði sem hafa þá þau óbeinu áhrif að hvetja aðila kjaradeilu til að leysa mál sín fyrr en ella. Einnig er verið að leggja til réttarbót til launþega sem lendir í þessu, að honum verði tryggð leiðrétting á launum í samræmi við það sem samið hefur verið um við önnur launþegasamtök eða stéttarfélög. Sömuleiðis telur hv. þm., sem ég efast ekki um að hafi mikið vit á þessu og þekki þessi mál mjög vel, að þau ákvæði sem hann leggur til í frv. ættu að verða til þess að bein inngrip löggjafans í kjaradeilur yrðu sjaldséðari en verið hefur á undanförnum árum. Þetta eru allt atriði sem vissulega þyrftu að komast í lög og vonast ég til þess, herra forseti, að þegar þetta mál kemur til hv. félmn. verði það tekið þar til umræðu. Þó svo að ekki hafi neinn stjórnarþingmaður tekið til máls um þetta ágæta frv. efast ég ekki um að þingmenn í hv. félmn. muni ræða málið. Ég mun a.m.k. leggja það til að málið verði afgreitt þaðan.

Herra forseti. Ég vil þakka undirtektir hv. þm. við málið. Ég held og vonast til þess að það fái góða afgreiðslu í félmn. Það er alveg rétt sem hv. þm. Ögmundur Jónasson vék að áðan að atvinnurekendur hafa hagnast á samningsleysinu sem oft hefur varað í marga mánuði eða jafnvel ár. Og það hefur gerst þrátt fyrir að viðræðuáætlanir hafi verið settar í lögin. En það var ábyggilega það sem hv. þm. átti við í ræðu sinni, að fyrir nokkrum árum voru sett ákvæði í lögin um stéttarfélög og vinnudeilur um svokallaða viðræðuáætlun sem setja átti niður í form milli samningsaðila. Eftir því átti síðan að vinna við lausn kjaradeilunnar. Það verður að segjast eins og er að þrátt fyrir þau ákvæði viðræðuáætlunar hefur það ekki, svo séð verði, breytt miklu í ferli kjarasamninga og lausn kjarasamninga í vinnu við gerð þeirra t.d. inni í svokölluðu Karphúsi eða hjá ríkissáttasemjara, enda eru ákvæðin um viðræðuáætlanir ekki þau sömu í okkar lögum og hjá öðrum þjóðum, t.d. Dönum þar sem gert er ráð fyrir alveg ákveðnu ferli með því að fylgja annars vegar viðræðuáætluninni og síðan hvað skuli gerast í kjaradeilunni þegar ekki hefur náðst samkomulag eftir ákveðinn tíma. Í dönsku lögunum, minnir mig, ber ríkissáttasemjara að koma fram með alveg ákveðnar tillögur um hvernig tekin skuli afstaða til þeirra atriða sem ekki hefur samist um með sérstakri tillögu. Ég þakka enn á ný undirtektir þingmanna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um lyfjatjónstryggingu. Flutningsmenn eru hv. þm. sú sem hér stendur, Ásta R. Jóhannesdóttir, Bryndís Hlöðversdóttir, Jóhanna Sigurðardóttir og Gísli S. Einarsson. Frumvarpið sem ég mæli fyrir sækir fyrirmynd sína til Danmerkur en þar hafa frá árinu 1995 verið í gildi sérstök lög um tjón af völdum lyfja en engin slík lög eru hér á landi enn þá. Á 125. löggjafarþingi voru samþykkt lög um sjúklingatryggingu en áður en stjórnarfrv. um sjúklingatryggingu kom hér fram hafði ég í tvígang flutt þingmál um sjúklingatryggingu. Tilgangur þeirra laga var að tryggja sjúklingum sem bíða heilsutjón vegna áfalla í tengslum við læknismeðferð o.fl. víðtækari rétt á bótum en þeir eiga samkvæmt almennum skaðabótareglum og jafnframt að gera þeim auðveldara að ná rétti sínum. Lög um sjúklingatryggingu taka hins vegar ekki til tjóns af völdum skaðlegra eiginleika lyfja sem notuð eru við rannsóknir eða við sjúkdómum. Slíkt tjón fellur almennt undir lög um skaðsemisábyrgð. Þrátt fyrir að lög um sjúklingatryggingu taki almennt ekki til lyfjatjóns hindrar það ekki bótarétt þótt lyf sé meðorsök tjóns ef skilyrði bótaskyldu samkvæmt lögunum eru á annað borð fyrir hendi. Þrátt fyrir þetta geta komið upp þau atvik þar sem lyfjatjón verður hvorki talið falla undir lögin um skaðsemisábyrgð né lögin um sjúklingatryggingu. Af þessari ástæðu og þeirri að tryggja sjúklingum sem verða fyrir tjóni vegna skaðlegra eiginleika lyfja víðtækari rétt á bótum, með sama hætti og lögin um sjúklingatryggingu gera er þetta frumvarp lagt fram. Lagt er til að lögin nái til allra sem verða fyrir tjóni af völdum skaðlegra eiginleika lyfja hér á landi að uppfylltum nánar tilteknum skilyrðum. Lögin taka jafnt til líkamlegs sem geðræns tjóns. Þeir eiga einnig bótarétt sem vistast á erlendu sjúkrahúsi á vegum Tryggingastofnunar ríkisins og verða fyrir tjóni vegna skaðlegra eiginleika lyfja. Þeir sem taka þátt í klínískum lyfjaprófunum eiga rétt á bótum samkvæmt lögunum ef þeir verða fyrir tjóni og eins þeir sem gefa líkamsvef, líffæri, blóð eða annan líkamsvökva og verða fyrir tjóni af völdum skaðlegra eiginleika lyfja í tengslum við þá meðferð. Þá er gert ráð fyrir að þeir sem hafa með höndum umönnun eða hjúkrun sjúklinga og verða fyrir tjóni af völdum skaðlegra eiginleika lyfja njóti bótaréttar. Bótaábyrgð samkvæmt frumvarpinu er í eðli sínu skaðsemisábyrgð með sama hætti og lög um skaðsemisábyrgð nr. 25/1991. Frumvarpið gerir þó ráð fyrir víðtækari bótarétti að því leyti að tjón af völdum aukaverkana er bótaskylt að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, sbr. 5. gr. frv. sem ég mun fara yfir á eftir. Það leiðir af því að hér er um skaðsemis\-ábyrgð að ræða að tjón sem rekja má til mistaka eða vanrækslu í tengslum við ávísun lyfs eða afhendingu eða að lyf hefur ekki tilætluð áhrif á sjúkling eða lyf er tekið inn á rangan hátt fellur ekki undir lögin, sbr. 4. gr. Bótaskyldir aðilar samkvæmt frumvarpinu eru framleiðendur og dreifingaraðilar lyfja sem tjóni valda. Þetta er í samræmi við lögin um skaðsemisábyrgð þar sem framleiðendur og dreifingaraðilar vöru sem tjóni veldur bera ábyrgðina. Til nánari skilgreiningar á því hver teljist framleiðandi og hver dreifingaraðili er vísað til laganna um skaðsemisábyrgð. Í frumvarpinu er lagt til að öllum sem framleiða lyf hér á landi eða dreifa þeim verði gert skylt að kaupa vátryggingu (lyfjatjónstryggingu) hjá vátryggingafélagi sem hefur starfsleyfi hér á landi. Undantekning er gerð frá þessu þegar um er að ræða framleiðendur eða dreifingaraðila sem ríkið á í heild eða að hluta. Gert er ráð fyrir að Tryggingastofnun ríkisins annist lyfjatjónstryggingu vegna þessara aðila, sbr. 20. gr. frv. Herra forseti. Ég ætla að lesa 1. gr. frv. í heild þar sem hún fjallar um gildissvið laganna og er því markmiðsgrein þeirra en hún hljóðar svo: ,,Rétt til bóta samkvæmt lögum þessum eiga allir þeir sem verða fyrir líkamlegu eða geðrænu tjóni hér á landi af völdum skaðlegra eiginleika lyfja að uppfylltum nánari skilyrðum laga þessara. Sama á við um þá sem missa framfæranda vegna andláts af þessum sökum. Sjúklingar, sem brýn nauðsyn er að vista á erlendu sjúkrahúsi eða á annarri heilbrigðisstofnun erlendis, sbr. 35. gr. almannatryggingalaga, og verða fyrir líkamlegu tjóni af völdum skaðlegra eiginleika lyfja í tengslum við rannsókn eða sjúkdómsmeðferð á viðkomandi stofnun, eiga rétt á bótum samkvæmt lögum þessum, að frádregnum bótum sem þeir kunna að eiga rétt á í hinu erlenda ríki. Sama rétt hafa þeir sem taka þátt í klínískum lyfjaprófunum sem ekki eru liður í sjúkdómsgreiningu eða meðhöndlun sjúkdóms sem viðkomandi er haldinn. Sama gildir um þá sem gefa líkamsvef, líffæri, blóð eða annan líkamsvökva. Þeir sem hafa með höndum umönnun eða hjúkrun sjúklinga eiga rétt til bóta samkvæmt lögunum ef þeir verða fyrir tjóni af völdum skaðlegra eiginleika lyfja sem þeir meðhöndla í starfi sínu. Ráðherra er heimilt að kveða nánar á um í reglugerð til hvaða tjónsatvika lögin skuli ná.`` Ég mun fara aðeins yfir greinar frv. og skýra út hvað felst í þeim hér á eftir. En eins og kemur fram í 1. gr. þá eru í henni meginreglurnar um það til hverra lögin taka og síðan koma fram í 2.--6. gr. ýmis önnur atriði eins og í 2. gr. um takmörkun bótaréttar, skilgreiningu á hugtakinu lyf o.s.frv. Í 1. gr. fellur fóstur undir gildissvið frv., en það á rétt til bóta svo framarlega sem það fæðist lifandi og önnur skilyrði bótaréttar eru fyrir hendi. Þar sem kveðið er á um líkamlegt og geðrænt tjón í 1. gr., þá er verið að tala um geðrænar afleiðingar líkamstjóns og hreint geðrænt tjón. Annars skýrir 1. gr. sig að nokkru leyti sjálf. Í 2. gr. kemur fram takmörkun á bótaréttinum, en lögin taka aðeins til lyfja sem dreift er hér á landi í atvinnuskyni til notkunar eða til klínískra lyfjarannsókna. En tjón af völdum lyfja sem keypt eru erlendis falla ekki undir lögin, jafnvel þótt þeim hafi verið ávísað af lækni og þau gefin á sjúkrahúsi eða keypt í apóteki. Það er jafnframt skilyrði fyrir bótaskyldu að lyf hafi verið afhent í apóteki eða sjúkrahúsi eða af lækni eða stjórnanda rannsóknar. En ekki er gerð krafa um að þessi lyf séu afhent af lækni eða stjórnanda í orðsins fyllstu merkingu, heldur gert ráð fyrir að það sé gert í umboði læknis. Í 3. gr. er skilgreint hvað teljast lyf samkvæmt frv. Þar er gert ráð fyrir að lyf teljist vörur sem ætlað er að fyrirbyggja, lina, meðhöndla eða lækna sjúkdóma eða sjúkdómseinkenni og sársauka eða hafi áhrif á líkamsstarfsemi. En nánar um skilgreiningu lyfja er vísað til 5. gr. lyfjalaga. Í 2.--5. mgr. 3. gr. koma fram nánari útlistanir á því hvaða lyf muni falla undir lögin og þau taka í fyrsta lagi til lyfja sem Lyfjastofnun hefur veitt leyfi til að markaðssetja og selja gegn lyfseðli hér á landi. Ef um er að ræða lyf sem unnið er að rannsókn á verður að liggja fyrir sérstakt leyfi Lyfjastofnunar til þeirrar rannsóknar. Í öðru lagi taka lögin til svokallaðra forskriftarlyfja og óskráðra lyfja sem Lyfjastofnun hefur leyft innflutning á. Í þriðja lagi er sérstaklega tekið fram að náttúrulyf, efni til smáskammtalækninga og vítamín og fleira, falli ekki undir lögin. Loks er sérstaklega tekið fram að bólusetningarlyf falli undir þessi lög til að taka af allan vafa um það að bólusetningarlyfin falli undir þetta en þess má geta að í Danmörku falla þessi lyf ekki undir þarlend lög um lyfjatjónstryggingu. En þess má geta að þetta er ekki tæmandi upptalning á þeim lyfjum sem falla undir lögin. Í 4. gr. er tekið af skarið um að tjón sem á óbeinan hátt má rekja til notkunar lyfs falli ekki innan gildissviðs frv. Samkvæmt a-lið fellur það utan gildissviðsins ef tjón verður af þeim sökum að lyf hefur ekki tilætluð áhrif á sjúkling. En eins og menn vita þá hafa lyf sjaldnast 100% árangur þannig að ekki var talið eðlilegt að tjón vegna lyfs sem ekki næði tilætluðum áhrifum á sjúkling félli þarna undir. Samkvæmt b-lið 4. gr. fellur það utan gildissviðs frv. ef tjón má rekja til vanrækslu eða mistaka í tengslun við ávísun lyfs eða afhendingu. Sem dæmi um þetta má nefna ef læknar ávísa röngu lyfi eða rangt lyf er afgreitt í apóteki þá fellur það ekki undir þessi lög. Samkvæmt c-lið fellur það utan gildissviðs frv. ef tjón má rekja til þess að lyf er innbyrt á rangan hátt. Hér er einkum átt við það ef lyf er notað í of stórum skömmtum eða of litlum skömmtum. Í 5. gr. kemur fram að tjón af völdum aukaverkana lyfja fellur undir gildissvið frv. ef þær eru umfram það sem sennilegt eða fyrirsjáanlegt gat talist. Flest lyf hafa í för með sér einhverjar aukaverkanir þannig að almenna reglan er sú að tjón af völdum þeirra falli ekki undir gildissvið frv. Næstu liðir frv. eru síðan frekari skýringar á því hvað megi teljast tjón. Í II. kafla er síðan fjallað um bótaábyrgð og bótafjárhæðir og er það skilgreint í 7. og 8. gr. Í frv. kemur fram að það er takmörkun á rétti til bóta en skv. 7. gr. fá þeir engar bætur sem verða fyrir minna tjóni en sem nemur 50.000 kr., það er talið eðlilegt að tjónþoli beri einhverja áhættu sjálfur í þessum efnum. Fari tjón fram úr því lágmarki skal bæta það upp allt að 5 millj. kr. án þess að draga lágmarkið frá. Í 7. gr. er þó lagt til að heilbrigðir menn sem bíða heilsutjón af læknisfræðilegum tilraunum eða við það að gefa vefi, líffæri eða líkamsvökva, njóti sérstöðu varðandi þessi lyf, þannig að bótaréttur þeirra sé ekki háður skerðingarákvæðum 2. mgr. og ákvörðun bótafjárhæðar skuli fara eftir skaðabótalögum og ákvæðum II. kafla þessa frv. Herra forseti. Ég sé að tími minn líður hratt. Ég mun því ekki fara nákvæmlega yfir allar greinar frv. en með því fylgja ágætar skýringar á því hvernig túlka beri hverja grein fyrir sig. Ég vil þó geta þess sérstaklega að það er girt fyrir að vátryggingafélög eða Tryggingastofnun geti endurkrafið lækni eða annan sem kann að valda tjóni af gáleysi, jafnvel þó að stórfellt sé, þ.e. í 8. gr. er vikið frá almennum réttarreglum. Rökin að baki því að það sé ekki hægt að endurkrefja lækni eða aðra heilbrigðisstarfsmenn eru þau að hugsanlega gæti ótti heilbrigðisstarfsmanna við skaðabótakröfur í einhverjum tilvikum spillt fyrir eða tafið rannsókn á orsökum tjónsins. Okkur þótti því nauðsynlegt að tryggja sem best að hlutaðeigandi læknir eða heilbrigðisstarfsmaður veitti fúslega upplýsingar og aðstoðaði við rannsókn á málsatvikum. Fullur endurkröfuréttur er jafnan fyrir hendi ef leitt er í ljós að tjóni hafi verið valdið af ásetningi. Í 13. gr. er kveðið á um hóptjón, sem er nýyrði í íslensku lagamáli. Með hóptjóni er átt við lyfjatjón sem fleiri en einn verða fyrir og orsakast af eiginleika sama efnis í einu eða fleiri lyfjum, þ.e. aukaverkunum sem ekki voru þekktar eða galla, samanber ákvæði í 13. gr. Við þekkjum tilvik um slíkt þar sem t.d. ófrískar konur tóku lyf á meðgöngu sem ekki var vitað að hefðu áhrif á fóstur og síðan á börn þeirra sem fæddust vansköpuð. Slík tilvik eru tekin fyrir í 13. gr. Í 16. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Að svo miklu leyti sem tjónþoli eða eftirlifandi aðstandendur hans hafa fengið bætur eða eiga rétt á þeim samkvæmt lögunum er ekki hægt að hafa uppi kröfu á hendur öðrum sem hugsanlega bera skaðabótaábyrgð á tjóninu.`` Þetta felur í sér að ef menn eiga á annað borð rétt á bótum samkvæmt lögunum, þá ber þeim að sækja þær áður en krafa er höfð uppi á hendur öðrum sem hugsanlega ber skaðabótaábyrgð á tjóninu. Herra forseti. Ég mun ekki fara mikið ítarlegar í þessar greinar en í niðurlagi frv. er fjallað um hver skuli annast lyfjatjónstrygginguna. Það er falið Tryggingastofnun ríkisins fyrir hið opinbera vegna þeirra sem bera tjón í eigin áhættu og kostnaður af framkvæmd Tryggingastofnunar skal greiðast úr ríkissjóði. Einnig er þar heimild til ráðherra um að kveða nánar á um starfsemi og málsmeðferð lyfjatjónstryggingar hjá Tryggingastofnun ríkisins. Í 21. og 22. gr. er fjallað um málsmeðferð hjá Tryggingastofnun ríkisins og hvernig hún skuli afla gagna ef þurfa þykir, jafnvel að hún geti aflað þeirra fyrir dómi. Sömuleiðis hefur Tryggingastofnun rétt til þess að krefja heilbrigðisstofnanir um gögn, þar á meðal um sjúkraskýrslur. Sé viðkomandi ekki sáttur við niðurstöður Tryggingastofnunar ríkisins þá má skjóta niðurstöðum til úrskurðarnefndar almannatrygginga eins og er í almannatryggingum. Í 23. gr. er síðan kveðið á um að Tryggingastofnun skuli árlega taka saman skýrslu til ráðherra um störf vegna lyfjatjónstryggingarinnar. Því næst eru ákvæði um viðurlög og svo gildisitökuákvæði og fyrningarreglur. Við gerum ráð fyrir því að lög þessi taki gildi 1. janúar 2002 og taki þá til tjónsatvika sem verða eftir þann tíma. Herra forseti. Ég tel mikilvægt að við komum á lagasetningu um lyfjatjón sambærilegri við dönsku lögin um lyfjatjónstryggingu. Það væri mikil réttarbót fyrir þá sem verða fyrir tjóni vegna lyfja. Þá öðlast þeir sambærilegan rétt og er í sjúklingatryggingunni vegna annars tjóns sem þeir verða fyrir, t.d. vegna mistaka. Ég vonast til þess að að lokinni þessari umræðu fari þetta mál til hv. heilbr.- og trn. og fái þar góða afgreiðslu. Þegar sjúklingatryggingamálið var lagt fram í þeirri nefnd á sínum tíma þá kom það fyrir nefndina tvisvar áður en stjórnvöld lögðu sambærilegt fyrir þingið og gerðu að lögum. Vonandi verður þetta til þess að hér verði sett lyfjatjónstryggingalög áður en langt um líður.

Herra forseti. Ég kem hér upp til að taka undir það að flutt skuli frv. til laga um lyfjatjónstryggingar. Með lögum um sjúklingatryggingu sem við samþykktum hér í fyrra er ekki tekið á tjónum vegna lyfja og lyfjanotkunar. Tilgangur þeirra laga var að tryggja sjúklingum sem bíða heilsutjón vegna áfalla í tengslum við læknismeðferð og fleira víðtækari rétt á bótum en þeir eiga samkvæmt almennum skaðabótareglum og jafnframt að gera þeim auðveldara að ná rétti sínum. Eins og ég sagði þá ná lög um sjúklingatryggingu ekki til tjóns af völdum skaðlegra eiginleika lyfja sem notuð eru við rannsóknir eða við sjúkdómum. Mér er því mjög kært að taka undir þetta frv. og ég vona að það fái góða afgreiðslu. Í því eru góðar skilgreiningar á því við hvað lyfjatjónstryggingin á og hvað ekki. Þetta eru eingöngu lyf sem Lyfjastofnun hefur samþykkt, hvort heldur þau eru lyfseðilsskyld eður ei og hvort sem lyfið er notað sem fyrirbyggjandi í meðferð eða rannsóknum. Þetta á einnig við um starfsfólkið sem meðhöndlar lyfin og verður fyrir heilsutjóni við meðferð þeirra sem gerist því miður stundum. Það getur verið erfitt að komast hjá því að komast í snertingu við efni sem annars eru ætluð sjúklingum. Þar sem sönnunarbyrðin getur oft verið mjög erfið, einkennin óljós eða skaðinn komið fram síðar eins og þekkt er og nefnd voru dæmi um áðan, þar sem skaði á fóstrum kom ekki fram fyrr en mörgum árum síðar o.s.frv., þá geri ég mér grein fyrir því að meðferð þessara mála getur verið vandasöm. Því er mikilvægt að lagaumhverfið sé sem ljósast og það hvernig fara á með málin. Tryggingastofnun ríkisins er samkvæmt frv. falið að fara með tryggingarnar. Eins væri hægt að kaupa vátryggingu annars staðar. Sé vátrygging keypt hjá vátryggingafélagi þá er auðvitað mjög mikilvægt að farið sé varlega með allar persónupplýsingar og upplýsingar sem fram koma við málsmeðferðina. Herra forseti. Ég vildi aðeins taka þetta fram og koma því á framfæri að ég styð þetta frv.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 118/1993, um félagslega aðstoð, með síðari breytingum, sem ég flyt ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, Sigríði Jóhannesdóttur og Ástu R. Jóhannesdóttur. Þetta frv. var áður flutt á 123. og 125. löggjafarþingi. Það var þá ekki afgreitt og er flutt hér nær óbreytt. Tilgangur frv. er að heimilt verði, að fenginni umsögn og að mati heimilislæknis og félagsráðgjafa, að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfæranda barna sem eiga við alvarlegan fíkniefnavanda að stríða. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: ,,Frumvarp sama efnis var flutt á 123. og 125. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og er nú endurflutt nær óbreytt. Á undanförnum árum hefur neysla ólöglegra fíkniefna aukist stöðugt og fjöldi einstaklinga ánetjast eiturlyfjum, bæði börn og fullorðnir. Þörfin fyrir meðferðarheimili og önnur með ferðarúrræði fyrir fíkniefnaneytendur er mikil. Meðferðarúrræðum hefur vissulega fjölgað en þau fullnægja þó hvergi nærri þörfinni. Foreldrar ungra fíkniefnaneytenda sem starfa í foreldrasamtökum Vímulausrar æsku hafa margoft bent á þá nauðsyn sem er fyrir aukna og fjölbreyttari meðferð fyrir börn og ungmenni. Þar sé ekki aðeins um að ræða að fjölga þurfi meðferðarheimilum heldur, og ekki síður, er nauðsyn á möguleikum á langvarandi meðferð fyrir þessa ungu einstaklinga og fjölskyldur þeirra. Þátttaka foreldra í meðferð barns eða unglings sem hefur ánetjast fíkniefnum er nauðsynleg. Neysla fíkniefna hefur oftar en ekki staðið yfir í langan tíma áður en til meðferðar kemur. Oft líður nokkur tími þar til vandamálið verður ljóst og síðan tekur við biðtími þar til pláss fæst á meðferðarheimili eða í annarri meðferð. Í mörgum tilvikum er sá tími sem ætlaður er til meðferðar hjá fagfólki á meðferðarheimilum of stuttur og foreldrar þurfa að fylgja meðferðinni eftir, halda henni áfram eftir að ungi sjúklingurinn kemur heim. Því er ljóst að mikið álag hvílir á foreldrum ungra fíkniefnaneytenda áður en meðferð hefst og eftir að henni ,,lýkur``. Þá þarf stöðuga umönnun og eftirfylgni ef takast á að sigrast á sjúkdómnum og aðstoða börnin og ungmennin við að komast á rétta braut í lífinu. Langt er síðan áfengissýki og eiturlyfjafíkn voru viðurkennd sem sjúkdómur og nú er varið töluverðum fjármunum úr sameiginlegum sjóðum landsmanna til þeirra stofnana sem veita meðferð við þessum sjúkdómi. Þó þarf oft að annast börn í heimahúsi um lengri eða skemmri tíma. Heimilt er samkvæmt lögum nr. 118/1993, um félagslega aðstoð, að greiða bætur til foreldra barna sem þurfa mikla umönnun vegna veikinda eða fötlunar. Ekki er um háar greiðslur að ræða en þó viðurkenningu á því að þessir foreldrar hafa mjög takmarkaða möguleika á því að stunda vinnu utan heimilis og tekjumöguleikar skerðast samfara því að útgjöld aukast vegna veikinda barnsins. Með frumvarpi þessu er lagt til að foreldrar eða framfærendur þeirra barna að 18 ára aldri sem ánetjast hafa neyslu vímuefna eigi rétt á umönnunargreiðslum vegna veikinda barna sinna. Með því er verið að bæta möguleika þessara foreldra til þess að aðstoða börn sín við að vinna bug á þessum alvarlega sjúkdómi. Í umsögnum sem bárust heilbrigðis- og trygginganefnd um málið þegar það var lagt fram á fyrri þingum komu fram efasemdir þess efnis að erfitt yrði að leggja mat á það hvenær barn eða ungmenni sem ánetjast fíkniefnum telst svo veikt að þörf sé á umönnun heima og einnig að um meðvirkni foreldra gæti verið að ræða. Því hafa flutningsmenn frumvarps þessa bætt inn í textann því ákvæði að leita þurfi umsagnar heimilislæknis og félagsráðgjafa þeirra sem um umönnunarlaun sækja. Ráðherra er síðan falið að sjá um nánari útfærslu á framkvæmd ákvæðisins. Þá komu einnig fram þær athugasemdir að brýnna væri að bæta úr þörfinni fyrir meðferðarúrræði og faglega eftirmeðferð. Flutningsmenn taka undir þau sjónarmið að brýnt sé að bæta þjónustu hins opinbera hvað varðar möguleika til meðferðar við fíkniefnaneyslu barna og unglinga, en benda á nauðsyn þess að foreldrum og aðstandendum barna og ungmenna sem háð eru fíkniefnum sé gert kleift að taka fullan þátt í meðferðinni. Stór þáttur í því er réttur til þess að fá greidd umönnunarlaun. Það er orðið löngu tímabært að viðurkenna í verki að hér er um alvarleg veikindi barna og ungmenna að ræða.`` Virðulegi forseti. Ég verð að geta þess að ég hefði gjarnan viljað að hæstv. heilbrrh. væri viðstaddur umræðuna hér í dag og reyndar einnig hæstv. félmrh. Ég hafði vænst þess, í tengslum við þetta mál sem og önnur mál sem heyra undir þessa hæstv. ráðherra og snerta þennan mjög svo mikilvæga málaflokk sem margoft hefur verið tekinn fyrir á þingi og talað um nauðsyn á þverpólitískri samstöðu til úrbóta, að sjá þessa tvo hæstv. ráðherra í þinginu þegar umræða færi fram. Málið hefur beðið ansi lengi, eins og mörg önnur mál frá þingmönnum, eftir að komast á dagskrá. Ég hefði því gjarnan viljað heyra afstöðu hæstv. ráðherra til þess, ekki síst í ljósi umsagna sem ég nefndi áðan, sem komu annars vegar frá Reykjavíkurborg, félagsþjónustunni, og hins vegar frá Barnaverndarstofu. Það kom mér afar mikið á óvart að þessar tvær stofnanir skyldu ekki taka undir það að þörf væri fyrir að foreldrar þeirra barna sem hafa ánetjast fíkniefnum, eru í harðri neyslu og mjög veik, fárveik ungmenni, skuli eiga rétt á umönnunargreiðslum til að taka þátt í að barnið öðlist einhvern bata. Auk þess vita allir að þarna er um langvarandi veikindi að ræða, jafnvel veikindi sem aldrei næst fullur bati af. Eftir að ég skrifaði grein sem birtist í Morgunblaðinu laugardaginn 10. mars um þennan vanda, að það þyrfti að sjá til þess að foreldrar ættu rétt á umönnunarlaunum, barst mér bréf frá Ingibjörgu Georgsdóttur barnalækni hjá Tryggingastofnun ríkisins. Afrit af því bréfi var sent Karli Steinari Guðnasyni, forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins, og Jóni Sæmundi Sigurjónssyni, deildarstjóra í heilbr.- og trn., þannig að hér er um opinbert plagg að ræða. Ég hlýt að líta svo á og leyfi mér þess vegna, virðulegi forseti, að lesa upp það sem fram kemur frá þessum ágæta lækni, þar sem hún segir, með leyfi forseta: ,,Laugardaginn 10. mars 2001, birtist grein í Morgunblaðinu eftir þig um langveik börn og fjölskyldur þeirra. Þar segir m.a. að foreldrar barna með fíkniefnavanda fái ekki umönnunargreiðslur þar sem börn þeirra séu ekki skilgreind langveik. Vegna þessa tel ég mér skylt að koma á framfæri við þig nánari upplýsingum um þessi mál. Innan umönnunarkerfis TR eru nú um 3.200 börn og unglingar frá 0--17 ára eða um 4,2% af börnum á þeim aldri. Flest þeirra eru skilgreind með þroska- eða hegðunarraskanir eða um 1.317 börn, langveik börn eru um 1.091 og fötluð börn um 797. Umönnunargreiðslur renna til tæplega 2.000 foreldra vegna u.þ.b. 2.150 barna og ungmenna og námu alls á sl. ári 695 milljónum. Öll umönnunarbörnin 3.200 eru með umönnunarkort sem lækkar lyfjakostnað, þar af eru 1.061 metin í 5. flokk, þ.e. eru eingöngu með umönnunarkort og engar umönnunargreiðslur. Í desember 2000 voru í 5. flokki 5 fötluð börn tímabundið meðan mæður eru með greiðslur í fæðingarorlofi, 728 langveik börn sem þurfa reglulega í lyfjagjöf og eftirlit sérfræðinga og 334 börn með þroska- eða hegðunarraskanir. Börn með fíkniefnavanda eru ýmist skilgreind með alvarlegar hegðunarraskanir og/eða geðraskanir og eru því metin annaðhvort í 4. eða 3. umönnunarflokk á grundvelli sjúkdómsgreininga þeirra sem fram koma í læknisvottorðum.`` --- Virðulegi forseti, hér stendur aðeins börn og ekki getið um neinar undantekningar. Og áfram segir í bréfinu: ,,Það hefur ekki tíðkast að merkja þessi börn með sérstökum hætti t.d. með sjúkdómsgreiningunni Z72 ,,problems related to lifestyle`` eða Z72,2 ,,problems related to drug use`` af mannúðarástæðum. Því er ekki hægt að sjá hversu mörg þeirra barna og ungmenna sem eru innan umönnunarkerfis TR glíma við fíkniefnavanda sem hluta af hegðunar- eða geðvanda sínum. Foreldrar barna og ungmenna með alvarlegar hegðunarraskanir eða geðraskanir fá umönnunargreiðslur samkvæmt umönnunarmati.`` Síðar í bréfinu segir: ,,Í reglugerð 504/1994, um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna, er tilgreint að umönnunargreiðslur falli niður ef börn eru vistuð utan heimilis. Það þýðir að foreldrar barna sem eru vistuð á heimilum fyrir fötluð börn eða á meðferðarheimilum Barnaverndarstofu fá ekki umönnunargreiðslur ef slíkar vistunarráðstafanir eru tilkynntar til Tryggingastofnunar ríkisins. Ef börnin snúa aftur heim til foreldra, hefjast greiðslur að nýju og gildir það bæði um fötluð börn og börn á meðferðarheimilum. Með þessu má segja að samfélagið taki þátt í kostnaði vegna umönnunar barna á einu heimili en ekki báðum/mörgum.`` Í niðurstöðunni segir síðan, með leyfi forseta: ,,Niðurstaða: Foreldrar barna og ungmenna sem hafa ánetjast fíkniefnum eru með umönnunargreiðslur vegna hegðunar og/eða geðraskana barnanna. Greiðslur til foreldra falla niður við vistun barns eða ungmennis á vistheimili. Greiðslur falla ekki niður við dvöl á sjúkrastofnun.`` Undir þetta ritar Ingibjörg Georgsdóttir, barnalæknir. Þetta, virðulegi forseti, samrýmist ekki þeim upplýsingum sem ég hef um stöðu foreldra barna sem eiga við alvarlegan fíkniefnavanda að stríða. Ég styðst jafnframt við það að fá börn eða ungmenni, sakhæf 15 ára. Ungmenni sem hafa ánetjast fíkniefnum og eru sakhæf, hafa lent inn á braut afbrota og verið dregin fyrir dómstóla --- hafa, jafnvel þrátt fyrir langan afbrotaferil, verið greind þannig að foreldrar viðkomandi barns hafi átt rétt á umönnunarlaunum. Þannig er ekki hægt að alhæfa að barn sem á við fíkniefnavanda að stríða hafi jafnframt fengið greiningu þess efnis að það eigi við geð- eða hegðunarraskanir að stríða og þess vegna hafi verið greiddar umönnunarbætur til foreldra. Það er ekki þannig. Til að taka af allan vafa, virðulegi forseti, óskaði ég eftir upplýsingum frá foreldrasamtökunum Vímulaus æska, eða foreldrahópnum sem rekur Foreldrahúsið. Segja má að hvergi nokkurs staðar á einum stað sé að finna jafnvíðtækar upplýsingar um hver raunveruleg staða foreldra ungra fíkniefnaneytenda er eins og hjá þessum foreldrasamtökum í Foreldrahúsinu. Starfsemin þar er mjög öflug. Ég óskaði eftir því að þau skoðuðu fullyrðingar eða efni þessa bréfs frá Ingibjörgu og gæfu mér síðan álit sitt á því hvort það sem ég hefði áður sagt í frv. sem við flytjum ætti ekki lengur við rök að styðjast. Það gat hugsanlega gerst að breytingar hefðu átt sér stað frá því þetta frv. var lagt fram að reglugerðin varðandi umönnunargreiðslunar hefði breyst. En svo er ekki, virðulegi forseti. Ég leyfi mér einnig að lesa upp kafla úr bréfi sem mér barst frá Vímulausri æsku, foreldrahópnum, þar sem þau segja, með leyfi forseta: ,,Þú leitaðir álits okkar foreldra á því hversu auðveldlega okkur gengi að fá samþykktar umönnunarbætur með börnum okkar sem eiga við vímuefnavanda að etja. Því miður er okkar reynsla sú að í flestum tilvikum gengur það ekki fyrr en eftir langa baráttu að fá umönnunarbætur með börnum okkar og í sumum tilvikum alls ekki. Foreldrar í okkar hópi eru tilbúin til að staðfesta það, ef þú óskar eftir. Börn okkar eru þá metin vera með ýmsa aðra sjúkdóma.`` Ég minni á það sem fram kemur í bréfi Ingibjargar Georgsdóttur. Það er ljóst að börn sem einungis greinast vímuefnaneytendur öðlast ekki rétt, að sú greining gefur ekki réttinn á umönnunarlaunum heldur er það greiningin á hegðunar- eða geðröskun sem gefur rétt á umönnunargreiðslum, ekki það að sjúklingur greinist vera eiturlyfjaneytandi, jafnvel í harðri neyslu. Þá segir áfram í bréfinu: ,,Það er vitað að í sumum tilvikum hafa þau börn sem hefja fíkniefnaneyslu átt við hegðunarerfiðleika og/eða geðraskanir að stríða frá barnæsku. Í þeirra tilfelli gengur betur að fá umönnunarbætur því yfirleitt er hægt að benda á langa erfiðleikasögu er styður þá kröfu foreldris að það eigi rétt á umönnunarbótum. Í þeim tilfellum þar sem engin slík saga er fyrir hendi og barnið, að því er foreldrum virðist, skyndilega umturnast, virðast foreldrar ekki eiga neinn rétt á fjárhagsstuðningi þrátt fyrir að vitað sé með vissu að margra ára erfiðleikatímabil sé fram undan. Þeir foreldrar er eiga barn er á við fíknisjúkdóm að stríða eiga að okkar mati engan sjálfkrafa umönnunarbótarétt hjá Tryggingastofnun ríkisins, nema að svo vilji til að barnið sé jafnframt haldið einhverjum öðrum sjúkdómi sem betur þóknast læknum stofnunarinnar. Reyndar óska foreldrar þess oft að einhver annar sjúkdómur hrjái barnið þeirra, sjúkdómur sem hægt væri að lækna með lyfjagjöf eða a.m.k. sjúkdómur sem er viðurkenndur af samfélaginu. Miklir fordómar hafa ríkt í garð barna okkar og skuldinni af veikindum þeirra er oft skellt á okkur foreldra. Nú virðist sem Tryggingastofnun ríkisins veigri sér enn fremur við að viðurkenna sjúkdóm barna okkar ef marka má bréf Ingibjargar Georgsdóttur. Segir hún það gert af mannúðarástæðum en við getum ekki annað en verið ósammála þeirri túlkun. Við viljum alla vega fá nánari skýringu á því hversu mörg börn er hér um að ræða, ekki að vera í neinum feluleik. Fyrsta skrefið, ef lækning á að nást, hlýtur að vera að viðurkenna sjúkdóminn. Það á einnig við um aðra sjúkdóma, svo sem krabbamein, sykursýki og hjartveiki. Ef sjúkdómurinn er ekki greindur rétt verður lækningin að sjálfsögðu röng fyrir bragðið. Þeir einstaklingar sem árangri hafa náð vegna áfengis- eða vímuefnameðferðar, munu undantekningarlaust vita að þeir eru haldnir langvinnum, alvarlegum sjúkdómi, ólæknandi, ævilöngum sjúkdómi sem hægt er að halda niðri með því að hætta allri neyslu vímugjafans en aldrei að lækna hann. Foreldrar og aðstandendur slíkra einstaklinga lifa í látlausum ótta um einstaklinginn. Vímuefnasjúklingurinn stelur, meiðir, hótar, fremur sjálfsvíg eða jafnvel myrðir, eins og mörg dæmi undanfarið sanna. Foreldrar eru oft illa á sig komnir andlega, félagslega og fjárhagslega út af neyslu barna sinna. Ef fyrirvinna heimilisins er aðeins ein og hún brotnar saman undan álaginu er ekkert ákveðið stuðningskerfi sem tekur við. Ýmist þarf það foreldri að sækja um atvinnuleysis- eða félagslegar bætur sem í báðum tilvikum miðast við lágmarksframfærsluþörf og dugar hvergi nærri til að sjá fyrir þörfum heimilisins.`` Virðulegi forseti. Ég tel það alveg ljóst af þessu bréfi og því bréfi sem kemur frá Ingibjörgu Georgsdóttur hjá Tryggingastofnun ríkisins að um er að ræða að aðeins hluti foreldra þeirra barna sem ánetjast fíkniefnum eiga rétt á umönnunargreiðslum. Það er ekkert sem kemur fram í bréfi Ingibjargar sem í raun segir annað en að það eru börnin sem greinast með hegðunar- eða geðraskanir sem eiga rétt á þessu og þá helst að greiningin hafi átt sér stað áður en neysla hefst. Mýmörg dæmi hafa safnast upp við vinnu þeirra sem hafa unnið hjá samtökunum Vímulausri æsku, foreldrasamtökunum, og ég tala nú ekki um eftir að Foreldrahúsið hóf starfsemi sína, mýmörg dæmi eru um foreldra sem hafa komið og lýst áhyggjum sínum, ekki einungis vegna þess að einstaklingurinn, barnið þeirra, á við erfiðan sjúkdóm að stríða heldur einnig að þau geta ekki, hafa enga möguleika á því að sinna barninu eins og þyrfti á meðan það er heima og bíður eftir meðferð eða eftir að það kemur heim úr meðferð, hvað þá að taka þátt í meðferðarkostnaði. Og hvers vegna? Vegna þess að þegar barn fær inni á meðferðarstofnun þá eru það í flestum tilvikum meðferðarstofnanir á vegum félmrn. Það eru ekki sjúkrastofnanir. Þar af leiðandi falla þessir foreldrar og barnið sjálft að sjálfsögðu eða ungmennið ekki undir þau lög þar sem tekið er á fjárhagslegri aðstoð til foreldra ungra sjúklinga, hvorki ferðakostnaðurinn, umönnunarlaunin né neitt annað. Öll þátttaka foreldris í meðferð barns sem er á meðferðarstofnun, allur sá kostnaður, fellur á foreldrana sjálfa. Ef þau geta ekki borið hann og ráða ekki við hann af fjárhagslegum ástæðum vegna þess að a.m.k. annað foreldrið hefur þurft að hætta vinnu vegna veikinda barnsins, hvað gerist þá? Þá verður að sækja á náðir félagsmálakerfisins og það getur verið ótrúlega niðurlægjandi fyrir foreldra ungra fíkniefnaneytenda að þurfa að fara þá leið. Það ætti auðvitað að vera þannig að hér væri stuðningskerfi sem tæki sjálfkrafa við. Það er orðin mikil nauðsyn á því að við viðurkennum það að hvort sem barn er í meðferð á stofnun sem heyrir undir félmrn., meðferðarstofnun, eða hjá SÁÁ, sem er sjúkrastofnun, þá gildi sömu lög um einstaklingana, að þau falli ekki undir mismunandi löggjöf. Og eins og reyndar er getið um í bréfinu frá foreldrasamtökunum Vímulausri æsku þá þurfa foreldrarnir oft að sækja á náðir stofnana sem falla undir þrjú ráðuneyti, þ.e. heilbr.- og trn., félmrn. og dómsmrn. Að sjálfsögðu ætti það að vera þannig að menntmrn. kæmi líka inn í þessa meðferð því að mjög stór hluti ungra fíkniefnaneytenda hefur hætt námi, aldrei lokið skyldunámi. Til staðar þyrfti að vera heildstæð meðferð í samstarfi allra þessara ráðuneyta þar sem foreldrarnir væru sjálfir þátttakendur og þeim væri gert það fjárhagslega kleift. En fyrst og síðast hlýtur það að vera þannig að ef við í orði viðurkennum að fíkniefnaneyslan sé sjúkdómur þá hljótum við að viðurkenna að barn eða ungmenni sem ánetjast fíkniefnum á við langvarandi alvarleg veikindi að stríða. Það þýðir þá að foreldrar þessa barns eða ungmennis eiga að eiga sama rétt og aðrir foreldrar langveikra eða fatlaðra barna. Mér finnst aðeins eins og sá tónn sé í bréfinu frá Tryggingastofnun ríkisins sem ég fékk sent eftir að grein þessi birtist í Morgunblaðinu, vera slíkur að verið sé að draga úr þörf annarra fyrir umönnunarlaun. Það er alls ekki þannig því að umönnunarlaun eða umönnunargreiðslur til foreldra langveikra barna eru síst of háar. Í lægstu flokkunum eru þær mjög lágar miðað við þá erfiðleika sem blasa við hverju einasta heimili þegar barn greinist með alvarlegan langvarandi sjúkdóm. Það sem við flutningsmenn þessa frv. erum að fara fram á, virðulegi forseti, er að réttur foreldra ungra fíkniefnaneytenda sé viðurkenndur og fyrst og fremst það að við viðurkennum í verki að fíkniefnaneysla barna og ungmenna er sjúkdómur. Virðulegi forseti. Auðvitað væri ástæða til þess að taka þetta fyrir frá mörgum öðrum hliðum. Ég hef lagt hér fram fyrirspurnir sem á eftir að svara sem tengjast þessum málum. En síðan væri út af fyrir sig líka fróðlegt að fara yfir það með hæstv. heilbrrh., þ.e. ef hún hefði haft tíma til þess að vera viðstödd þessa umræðu þá hefði verið fróðlegt að heyra viðhorf hennar gagnvart því hvernig komið er fram við þessa ungu sjúklinga þegar þeir hafa hlotið dóm og eru settir í fangelsi því það þarf að taka upp hér á þinginu. Ég hef lagt fram fyrirspurnir. Og Samfylkingin mun flytja mál sem við erum að undirbúa á næsta þingi, þar sem tekið verður heildstætt á meðferð þeirra ungmenna sem leiðast út í afbrot. En þau eru oft fárveik, þ.e. þessir ungu fíkniefnaneytendur sem hljóta dóm fyrir afbrot og jafnvel röð afbrota. Ég beini því síðan til þingsins að þetta frumvarp fari til heilbr.- og trn. að lokinni þessari umræðu en fái jafnframt umsögn frá félmn. því eins og ég nefndi hér áðan þá held ég að það sé virkilega orðin þörf á því að um samræmda stefnu verði að ræða og að tekið sé heildstætt á þessu máli og að við viðurkennum í verki að hér er um langvarandi alvarlegan sjúkdóm barna og ungmenna sem og fullorðinna að ræða og réttindin séu metin út frá því.

Forseti vill minna þingmenn á að gert hefur verið samkomulag um að mál taki u.þ.b. 20 mínútur í heild sinni svo að koma megi þingmannamálum í nefndir. Mörg mál eru á dagskránni, 46 mál, eins og þingmönnum er kunnugt.

Herra forseti. Ég nota réttinn til andsvara vegna þess að ég hef ekki heimild til að flytja ræðu um þetta mikilvæga mál sem ég er meðflutningsmaður að. Ég vil taka undir orð hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur í einu og öllu. Mér finnast það mjög alvarlegar upplýsingar sem koma fram í þessu bréfi sem hún hefur fengið frá Tryggingastofnun ríkisins sem stangast á við þær upplýsingar sem koma frá foreldrum þeirra barna sem eiga við vímuvanda að stríða. Ég verð að segja að það verður að tryggja þessum foreldrum sama rétt og foreldrum langveikra barna og fatlaðra barna. Ég hef verið í sambandi við tvær mæður sem eiga bæði langveik börn og einnig börn í vímuvanda. Þær hafa sagt mér að það sé ekki minni vinna og það sé ekki minni kostnaður við vímuefnabarnið en langveika barnið. Því er það ljóst að það þarf að koma til móts við þessa foreldra með sambærilegum stuðningi frá tryggingakerfinu. Ég bíð þess að svör komi við þeim spurningum sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefur lagt hér fram og mun leggja mitt af mörkum til þess að þetta mál fái afgreiðslu í heilbr.- og trn. því að það er alveg ljóst að það þarf að tryggja þessum foreldrum sambærilegan rétt. Kostnaðurinn er ekki minni og því miður hafa dæmin sýnt að oft fá þessir foreldrar ekki stuðning fyrr en börnin eru orðin alvarlega veik og komin með mjög alvarlega sjúkdóma eftir langvarandi neyslu. Það er mun affarasælla að veita þessum foreldrum stuðning strax í upphafi þannig að hægt sé að hjálpa þessum börnum í veikindum þeirra og vanda.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð. Ég vil taka undir þetta frv. Ræðutíminn er afar stuttur og því miður er ekki tími til þess að ræða málið eins og þyrfti. Á síðustu árum hefur heilmikið verið gert, fjárframlög á fjárlögum Alþingis hafa verið aukin til baráttunnar við fíkniefnavandann og eins til meðferðarúrræða. En ég tek heils hugar undir að það þarf að styðja fjölskylduna. Þarna er um sjúkdóm að ræða og ég tel þetta algjörlega sambærilegt við langveik börn. Það er óhugnanlegt hve við töpum mörgum ungmennum á hverju einasta ári í klær fíkniefna og sjálfsvíga. Hver einstaklingur er okkur svo einstaklega mikilvægur. Við erum fámenn þjóð og því er einstaklingurinn okkar kannski miklu meira virði en annars staðar í heiminum. Hér er um sjúkdóm að ræða og við eigum að fara með þessi mál eins og þannig sé. Ég tel líka að við eigum að taka þetta upp í félmn. Alþingis og ræða t.d. í samhengi við félagsþjónustu sveitarfélaga sem nú er þar til umræðu. Þetta kemur svo sannarlega þar að. Eins og ég sagði áðan tel ég afar brýnt að fjölskyldan fái allan þann stuðning sem hægt er í þessum málum. Því fyrr sem tekið er á vandanum því betur er hægt að ráða við hann.

Virðulegi forseti. Ég ætla að þakka þeim tveim sem hér tóku til máls og biðja forseta velvirðingar á því að mér var heldur ekki kunnugt um að það væri þannig að ræðutími framsögumanns væri takmarkaður vegna samninga. Ég var ekki á þinginu í gær og var þess vegna ekki kunnugt um þetta. En hitt er svo annað mál að þetta frv. hefur beðið býsna lengi. Annað frv. sem snertir þessi málefni fór órætt til nefndar. Við stjórnarandstöðuþingmenn höfum beðið býsna lengi eftir að fá okkar mál á dagskrá og þess vegna tökum við auðvitað þann tíma í mikilvæg mál sem þarf. Auðvitað ættu hæstv. ráðherrar að vera hér til þess að taka þátt í umræðunni og það mætti gjarnan stytta mál sitt, ef hæstv. ráðherrar væru tilbúnir til þess að taka þátt í umræðum og segja frá því hver þeirra sjónarmið eru.

Forseti vill taka fram að hér er um samkomulag þingflokksformanna að ræða, einmitt til þess að koma þingmannamálum 

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um herminjasafn á Suðurnesjum, sem liggur frammi á þskj. nr. 444 og er flutt ásamt mér af þeim hv. þingmönnum Hjálmari Árnasyni, Árna Johnsen og Drífu Hjartardóttur. Tillagan er þessa efnis, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að eiga samstarf við sveitarfélögin á Suðurnesjum um undirbúning að stofnun og starfrækslu herminjasafns.`` Um tillöguna er það að segja, herra forseti, að víða um land er verið að auka samstarf menningarstarfsemi og ferðaþjónustu undir yfirskriftinni Menningartengd ferðaþjónusta. Víða um land eru minjar af ýmsu tagi en Suðurnes hafa þá sérstöðu að þar hefur starfað varnarlið. Varnarstöð hefur verið þar nú um 50 ára skeið eða svo, raunar lengur ef litið er allt til fyrsta samnings Íslands og Bandaríkjanna frá 1941. Það er einstætt á Íslandi, herra forseti, að erlent varnarlið hafi verið hér staðsett svo lengi og hefur það skilið eftir sig nokkrar minjar. En þessu efni tengist líka fjölþætt umræðuefni Íslendinga um áratugi, deilur og ágreiningur sem er verðugt að minnast með þeim hætti að gestir og gangandi geti kynnt sér málefnið, þá atburði sem orðið hafa og þau atvik sem lengst eru í minnum höfð. Herra forseti. Þetta er aðeins þáttur í því að sveitarfélögin á Suðurnesjum eru að auka samstarf sitt við ferðaþjónustufyrirtæki þar á svæðinu og að efna til minjasafna af ýmsu tagi. Þau hafa kynnt sér sérstaklega hvaða efni er nauðsyn að taka fram og sýna og þetta er aðeins eitt af þeim. Það sérkenni er í þessu efni að takast þarf samstarf með utanrrn. og sveitarfélögunum til þess að vel geti tekist, einkanlega þar sem mikið af þessu efni er í eigu erlenda aðilans, samstarfsaðila íslenska ríkisins, um varnir landsins. Herra forseti. Þess hefur gætt að þeir sem standa að stríðsminjasafni á Reyðarfirði hafa áhyggjur af því að herminjasafn á Suðurnesjum kynni að hafa áhrif á starfsemi þess. Það er rétt að taka fram vegna þess að það er alls ekki ætlun flutningsmanna né heldur sveitarfélaga á Suðurnesjum að svo fari. Svo vill til að minjar um stríðsreksturinn, heimsstyrjöldina síðari eins og við köllum hana, eru ekki miklar á Suðurnesjum enda er efni þessarar tillögu og þessarar umfjöllunar sveitarfélaganna ekki varðandi stríðsárin heldur þá áratugi sem varnarliðið hefur starfað á Miðnesheiði. Ég leyfi mér að leggja til að tillögunni verði vísað til síðari umræðu og til athugunar í hv. utanrmn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um dómstóla en flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir, Guðmundur Árni Stefánsson, Einar Már Sigurðarson, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Jóhann Ársælsson og Jóhanna Sigurðardóttir. Í þeim hugmyndum sem hér eru settar fram og birtast á þskj. 675, 415. mál, er lagt til að gerðar verði grundvallarbreytingar á skipun hæstaréttardómara. Virðulegi forseti. Eins og ég held að hæstv. forseta hafi verið kunnugt um óskaði ég eftir að hæstv. dómsmrh. yrði viðstödd umræðuna og tæki þátt í henni og ég mundi þá væntanlega fá afstöðu hennar til þeirra hugmynda sem hér liggja fyrir. En ef ég skildi hæstv. forseta rétt þá mun hún vera á leiðinni.

Forseti getur upplýst að dómsmrh. er á leið inn í hús og verður hér innan örfárra mínútna, að mér skilst.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir þessar upplýsingar og mun reyna að gera grein fyrir þeim hugmyndum sem lagðar eru hér fram og vænti þess þá að hæstv. dómsmrh. þekki þær og sé tilbúin til að tjá sig um þær þrátt fyrir að hún sé ekki viðstödd upphaf umræðunnar. Virðulegi forseti. Dómstólar eru einn þriggja meginþátta ríkisvaldsins. Dómstólar eru ásamt löggjafarvaldi og framkvæmdarvaldi sá þáttur sem fjallar um réttarágreining og þann ágreining sem upp kann að koma í samfélaginu og menn geta skotið til dómstóla. Eins og menn þekkja sækir Alþingi umboð sitt til þjóðarinnar í kosningum á fjögurra ára fresti, ef ekki er kosið fyrr, þannig að æðsti handhafi ríkisvaldsins, löggjafarsamkundan, hv. Alþingi, sækir umboð sitt beint til þjóðarinnar. Ríkisstjórnin sækir umboð sitt til meiri hluta Alþingis í svokallaðri þingræðisreglu, þ.e. að Alþingi eða meiri hluti þess verður að una við eða þola þá ríkisstjórn sem situr hverju sinni ella hefur Alþingi þann möguleika að setja viðkomandi ríkisstjórn af. Því má segja að beint og óbeint sæki Alþingi og ríkisstjórn jafnan umboð sitt til almennings. En skipun á þriðja þætti ríkisvaldsins, þ.e. dómstólanna og skipun í æðsta dómstólinn sem mestu máli skiptir í þessum efnum, þ.e. í Hæstarétt, er með allt öðrum hætti. Núverandi fyrirkomulag er þannig að sjálfur hæstv. dómsmrh. hverju sinni skipar hæstaréttardómara og þarf í raun og veru ekki að ráðfæra sig við nokkurn þegar að því kemur, þannig að skipun einstaklinga í æðsta dómstólinn er algerlega á valdi eins ráðherra. Ég geri hins vegar ráð fyrir að fleiri komi að umræðu um skipun hæstaréttardómara en eins og fyrirkomulagið er þá er það algerlega á valdi eins ráðherra. Og það er nákvæmlega að þeirri hugmynd eða því skipulagi sem þetta frv. lýtur. Hér er lagt til að í stað þess að hæstv. dómsmrh. skipi hæstaréttardómara einn og sér þá komi Alþingi að þeirri skipun. Hugmyndin er sú að í Hæstarétti eigi sæti níu dómarar sem forseti Íslands skipar ótímabundið samkvæmt tilnefningu forsrh., að fengnu samþykki 2 / 3 hluta atkvæða á Alþingi. Er ráðherra hefur ákveðið hvern hann hyggst gera tillögu um sem hæstaréttardómara tilkynnir hann forseta Alþingis um það. Tillaga ráðherra skal hljóta meðferð í sérnefnd skv. 32. gr. laga um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991, áður en hún er borin undir atkvæði þingmanna. Nefndin skal fjalla um hæfni umsækjanda um embættið og skila skýrslu til þingsins með rökstuddri niðurstöðu um mat sitt innan fjögurra vikna. Jafnframt skal nefndin leita umsagnar Hæstaréttar um hæfi og hæfni umsækjanda til að gegna embættinu. Samþykki Alþingi tillögu ráðherra leggur hann hana fyrir forseta Íslands. Synji Alþingi staðfestingar á tillögu ráðherra gerir hann aðra tillögu og skal hún fá sömu meðferð. Með þessum hugmyndum, virðulegi forseti, er í fyrsta lagi lagt til að Alþingi, löggjafarsamkundan, og æðsti embættismaður ríkisstjórnarinnar, forsrh., komi sameiginlega að því að skipa dómara við æðsta dómstól þjóðarinnar. Flutningsmenn eru sannfærðir um að þessi skipan væri mjög til þess fallin að styrkja trú manna og traust á dómstólum í landinu. Ekki er nokkur minnsti vafi á því, virðulegi forseti, og í ljósi þeirra umræðna sem fram hafa farið um Hæstarétt, að mikilvægt er að treysta og tryggja enn frekar en nú er traust almennings á þessari æðstu stofnun þjóðarinnar á sviði dómstóla. Enn fremur, virðulegi forseti, er lagt til að forseti Íslands veiti dómara við Hæstarétt lausn frá embætti um stundarsakir samkvæmt tilnefningu forsrh., en dómsmrh. veiti héraðsdómurum slíka lausn. Enn fremur er lögð til breyting að því er varðar að höfða mál gegn hæstaréttardómurum og að það skuli vera á höndum forsrh. en nú er það á hendi dómsmrh. Virðulegi forseti. Mál þetta er endurflutt en þrátt fyrir að það hafi verið lagt fram á síðasta þingi komst það ekki á dagskrá þingsins og var því aldrei rætt. Málið er því endurflutt óbreytt að efni til en greinargerð hefur verið endurskrifuð að hluta. Íslensk stjórnskipun byggist að meginstefnu til á þrígreiningu ríkisvalds, þ.e. að því er skipt upp í löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvald. Hugmyndafræðin að baki þrígreiningu ríkisvaldsins er sú að ekki safnist of mikið vald á fárra hendur. Með því að skipta ríkisvaldinu upp með þessum hætti er markmiðið að reyna að takmarka áhættu af því að misfarið sé með ríkisvaldið. Kenningin um þrígreiningu ríkisvaldsins er oftast rakin til franska stjórnvitringsins Montesquieus og rits hans ,,De l'Esprit des Lois`` er út kom árið 1748. Rót hugmynda Montesquieus er jafnan rakin til þeirra áhrifa sem hann varð fyrir meðan hann dvaldi á Englandi þar sem innanlandsátök leiddu til að valdinu var skipt upp milli konungs og þings, en valdi þingsins var síðan skipt upp í efri og neðri deild. Samkvæmt kenningu Montesquieus skyldi hver aðili fara með sína grein ríkisvaldsins. Hver hinna einstöku valdþátta átti að tempra eða takmarka vald hins, því ef allt ríkisvald væri á einni hendi eða höndum einnar stofnunar var að áliti Montesquieus hætta á ofríki og kúgun. Með skiptingu ríkisvaldsins milli þriggja þátta, sjálfstæðra valdhafa, ætti að vera hægt að ná því markmiði að koma í veg fyrir að nokkur þeirra verði svo sterkur að hann geti svipt þegnana frelsi með ofríki og kúgun að eigin geðþótta. Borgararnir þurfi því ekki að sæta geðþóttaákvörðun af hálfu þeirra sem með þetta vald fara án þess að eiga þess kost að geta borið slíkar ákvarðanir undir aðra valdþætti þess til endurskoðunar. Þrátt fyrir að hugmyndin um þrígreiningu ríkisvalds gangi ekki ómenguð í gegnum stjórnskipunina verður því ekki á móti mælt að hún er sú hugsun sem býr að baki skiptingu ríkisvaldsins. Skv. 2. gr. stjórnarskrárinnar fara dómendur með einn þátt ríkisvaldsins --- dómsvaldið. Samkvæmt hefðbundnum skilningi felur dómsvald í sér heimild eða vald til að skera úr tilteknum réttarágreiningi; kveða á um hvað sé rétt eða rangt lögum samkvæmt í hverju tilviki og komast að niðurstöðu í þeim málum sem undir dómsvaldið eru borin með lögmætum hætti. Það er því mikið vald sem mönnum er falið að fara með þegar þeir eru skipaðir til setu í æðsta dómstól landsins, Hæstarétti Íslands. Það fyrirkomulag sem tíðkast hefur hér á landi við skipun hæstaréttardómara hefur gefið þeirri umræðu byr undir báða vængi að skipað sé í réttinn pólitískt og breytir engu hvaða ráðherra hefur átt í hlut hverju sinni. Það væri enn fremur fásinna að halda því fram að það skipti ekki máli fyrir þá sem í ríkisstjórn sitja hverju sinni hvaða viðhorf það fólk hefur sem sest í réttinn hverju sinni. Í þessu samhengi má minna á að deilur hafa lengi verið uppi meðal lögfræðinga, bæði hérlendis og erlendis, um það hversu langt dómstólar geta farið inn á svið löggjafans og endurskoðað ákvarðanir hans. Enn fremur hefur lengi verið deilt um hversu langt dómstólar geta gengið inn á það svið sem kallað hefur verið frjálst mat stjórnvalda við ákvarðanatöku og endurskoðað ákvarðanir þeirra, sbr. 60 gr. stjórnarskrárinnar um embættistakmörk yfirvalda. Það er skoðun flutningsmanna að það sé miklum mun heilbrigðara að umræðan um það hver verði skipaður hæstaréttardómari, forsendur skipunarinnar og hver séu viðhorf dómara til þeirra grundvallaratriða sem lúta að hlutverki dómstóla og samskiptum þeirra við aðra handhafa ríkisvaldsins séu opinberar í stað þess að forseti Íslands skipi í réttinn að fenginni tillögu dómsmálaráðherra að undangenginni umsögn Hæstaréttar eins og nú er. Þetta þýðir í reynd að dómsmálaráðherra fer með þetta vald eða gerir í það minnsta tillögu til forseta um það hvern hann skuli skipa. Þetta gerist jafnan án opinberrar umræðu eða skoðunar. Það er enn fremur skoðun flutningsmanna að sú skipan sem hér er lögð til, þ.e. að Alþingi komi að skipun hæstaréttardómara sé til þess fallin að styrkja réttinn frá því sem nú er og gera hann enn sjálfstæðari. Það er ekki vafi á því að mati flutningsmanna að aukið sjálfstæði dómstóla sé aðeins til þess fallið að efla og styrkja trú manna á lýðræðið og stjórnskipun landsins. Því er þetta frumvarp lagt fram. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir þeirri grundvallarhugsun sem býr að baki því að hér er lagt til að breytt verði frá því fyrirkomulagi sem nú er við skipun hæstaréttardómara og það fært í þann búning sem hér er lagt til. Ég held að ekki leiki á því nokkur vafi, virðulegi forseti, að staða dómstóla og staða Hæstaréttar yrði miklum mun betri og miklum mun öflugri og án efa miklu meiri trú á dómskerfinu í landinu ef skipun í réttinn væri með öðrum hætti en nú er. Það er líka fróðlegt, virðulegi forseti, að skoða hvernig hefur skipast í réttinn undanfarið. Þegar maður skoðar og fer yfir það hverjir hafi verið skipaðir í réttinn og sitja í honum nú þá hafa sjálfstæðismenn skipað sex dómara, alþýðuflokksmenn skipað einn og framsóknarmenn skipað tvo. Virðulegi forseti. Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um að það hefur skipt máli hverjir hafa skipað dómara í Hæstarétt hverju sinni úr hvaða flokki þeir koma. Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um að það hefur skipt máli. Ég er hins vegar ekki að halda því fram að þeir sem hafi verið skipaðir hafi ekki haft hæfi eða getu til að sitja í Hæstarétti, það er langur vegur frá því, því að jafnan hafa margir hæfir menn sótt um. Ég er hins vegar að segja að það hefur skipt verulegu máli hver skipar og hvaðan menn koma. Að sumu leyti, virðulegi forseti, hefur umræðan um Hæstarétt og jafnvel umræðan um Hæstarétt af hálfu hæstv. ráðherra oft og tíðum verið mjög sérstæð. Ekki er langt síðan umræðan um Hæstarétt var að einhverju leyti á þá leið að það væri eiginlega ekkert að marka dóma sem skiptu verulegu máli nema það sætu sjö í réttinum en það er meginregla að það séu fimm dómarar eða þrír sem dæma í hverju máli. Hins vegar hefur á það verið bent í þessari umræðu að þótt fjórir af sjö dómurum komist að einhverri niðurstöðu í réttinum þá sé það ekki endilega meiri hlutinn af níu. Þessi umræða hefur því verið mjög sérstæð og hún hefur jafnan sprottið upp þegar dómar hafa fallið sem sitjandi stjórnvöldum hverju sinni hafa ekki verið að skapi. Slík umræða er ekki til þess fallin að styrkja dómstólana eða trú almennings á þeim. Ég held að í sjálfu sér sé það að bera í bakkafullan lækinn að tala um frægt sendibréf sem fór á milli þessa húss sem við sitjum í og Hæstaréttar. Þar hafði hver sína skoðun á málinu en ég verð að segja það, virðulegi forseti, að þar fannst mér valdþættirnir tengjast um of og málið í raun og veru einungis verða til þess að styrkja þá trú mína að það sé algerlega nauðsynlegt að breyta frá þeirri skipan sem nú ríkir. Í raun og veru er allt of viðurhlutamikið að einn tiltekinn ráðherra skuli skipa dómara við æðsta rétt landsins. Í þeim hugmyndum sem hafa verið lagðar fram er á því byggt að forsrh. geri tillögu til þingsins um það hvern hann vilji sjá skipaðan sem dómara við Hæstarétt. Í framhaldi af þeirri tilnefningu kjósi Alþingi sérnefnd sem fjalli um þá tilnefningu og skili skýrslu til þingsins. Í framhaldi af því og í slíkri skýrslu yrði þá fjallað almennt um þann sem tillaga er gerð um að setjist í Hæstarétt og þar verði m.a. fjallað um það sem hann hefur skrifað, það sem hann hefur sett fram og þau almennu viðhorf sem hann hefur, auk þess sem einkunnaskjalið yrði væntanlega haft til hliðsjónar að einhverju leyti en kannski ekki í forgrunni eins og hefur verið í umræðunni sem fram hefur farið. Það breytir ekki því að með því móti er að einhverju leyti gerð tilraun til að grafast fyrir um hver séu almenn þjóðfélagsviðhorf viðkomandi manns og þá enn fremur að sú umræða sé uppi á yfirborðinu. Það sé fjallað um það í opinberri umræðu hver séu grundvallarviðhorf viðkomandi einstaklings sem ég tel að sé mjög mikilvægt því að það er gríðarlega mikilvægt hvern við skipum í Hæstarétt hverju sinni. Það hefur sýnt sig þegar menn skoða dóma Hæstaréttar, og sérstaklega þar sem verið er að fjalla um hagsmuni ríkissjóðs, að oftar en ekki eru það sömu aðilar sem eru í minni hluta sem byggja væntanlega þá að einhverju leyti á því hver þjóðfélagsviðhorf þeirra eru almennt. Það er einu sinni svo að lögin þarf að túlka, um þau þarf að fjalla, það þarf að fjalla um þau út frá stjórnarskránni, út frá lögunum o.s.frv. og í slíkri túlkun skiptir alltaf miklu máli hver almenn grundvallarviðhorf viðkomandi dómarar hafa til samfélagsins. Virðulegi forseti. Ég held að ef þessi umræða væri dregin upp á yfirborðið og um hana fjallað og síðan kæmi að því að Alþingi tæki um það ákvörðun hver þarna skyldi setjast inn þá mundi það styrkja Hæstarétt. Það er miklu eðlilegra að tveir þættir ríkisvaldsins komi að þessari skipan í stað þess sem nú er þar sem einn tiltekinn ráðherra hefur tilnefningarvald til forseta Íslands, jafnvel þó fleiri fundi um málið í reykfylltum bakherbergjum. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi í almennri umræðu fjallað nokkuð um það mál sem við ræðum hér og gert svona þokkalega grein fyrir þeirri hugsun sem býr að baki því frv. sem við ræðum hér. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að koma hingað til fundarins og vænti þess að hún muni tjá sig hér á eftir um þessar hugmyndir. Að öðru leyti, virðulegi forseti, mun ég tjá mig frekar í síðari ræðu.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir meginhugsunina í því frv. sem er til umfjöllunar. Eins og fram kemur í greinargerð með frv. var það lagt fram á síðasta þingi en vegna tímaskorts kom það ekki til umræðu þá þannig að hv. 1. flm., Lúðvík Bergvinsson, hefur verið vel vakandi í þessum efnum á þeim tíma. Þetta mál kom síðan að nýju til umræðu í þjóðfélaginu í tengslum við deilumál sem risu vegna umdeilds hæstaréttardóms í lok síðasta árs og ekki síður vegna þess hvernig Hæstiréttur kom fram gagnvart Alþingi og reyndar öðrum aðilum í þjóðfélaginu í tengslum við það mál. Þar vísa ég í margfrægt bréf, svarbréf til Alþingis og svarleysis gagnvart fjölmiðlum þegar þeir inntu Hæstarétt eftir upplýsingum. Einnig hefur Hæstiréttur verið í umræðunni vegna skipunar í réttinn á síðustu mánuðum og missirum. Þess vegna gerðist það að þetta frv. og frv. frá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, mjög samkynja, voru sett fram á þingi samdægurs, í byrjun árs mun það hafa verið. Frv. Samfylkingarinnar og Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs eru um margt svipuð en frv. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs er á dagskrá þingsins síðar í dag. Í báðum tilvikum er lagt til að Alþingi komi beint að skipun hæstaréttardómara, það þurfi samþykki Alþingis fyrir skipun hæstaréttardómara, það þurfi aukinn meiri hluta, tveir þriðju alþingismanna þurfi að greiða tillögu ráðherra atkvæði til þess að af samþykki geti orðið. Annað er frábrugðið. Samkvæmt frv. Samfylkingarinnar er gert ráð fyrir því að tilnefningin komi frá hæstv. forsrh., í frv. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs er gert ráð fyrir því að hæstv. dómsmrh. tilnefni dómarann, en í báðum tilvikum, eins og ég segi, er ætlast til þess að Alþingi, tveir þriðju hlutar Alþingis samþykki þessa tilnefningu. Með því móti teljum við að megi koma í veg fyrir að þröngir flokkspólitískir hagsmunir ráði för. Víða erlendis er reynt að tryggja að fagleg sjónarmið ein ráði ferðinni við skipan dómara sem á aftur að vera ávísun á hlutleysi og óhæði dómsins. Oftast er þá um að ræða að einhvers konar samþykki þjóðþingsins þurfi við tillögum framkvæmdarvaldsins þannig að hinir tveir meginvaldhafarnir komi sér saman um skipan manna í æðstu stofnun þriðja valdsviðsins, þ.e. dómstólsins. Um þetta þarf ekki að hafa mörg orð. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson hefur gert mjög glögga grein fyrir frv. sem hann er 1. flm. að og aðrir hv. þm. Samfylkingarinnar flytja, og reyndar, eins og fram kom, var lagt fyrir á síðasta þingi þótt það færi ekki þá í umræðu vegna tímaskorts. Ég vil einnig gera grein fyrir frv. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í samhengi við þetta frumvarp. Þetta eru frumvörp af sama meiði. Að grunni til get ég tekið undir hugsunina sem frv. Samfylkingarinnar byggir á enda er hún mjög svipuð þeirri hugsun sem frv. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs hvílir á.

Herra forseti. Hv. frsm. Lúðvík Bergvinsson hefur í máli sínu gert rækilega grein fyrir efni þess frv. sem hér er til umræðu og nokkrir hv. þm. Samfylkingarinnar leggja fram auk hans. Málið er endurflutt eins og fram hefur komið, var flutt á síðasta þingi, er óbreytt að mestu að efni til en greinargerðin endurskrifuð að hluta. Í þessu frv. er lagt til að gerðar verði grundvallarbreytingar á skipan hæstaréttardómara. Í stað þess að hæstaréttardómari sé skipaður samkvæmt tillögu dómsmálaráðherra tilnefni forsætisráðherra dómara að fengnu samþykki 2 / 3 hluta atkvæða á Alþingi. Áfram er gert ráð fyrir að skipunarvaldið sé hjá forseta Íslands. Þegar forsætisráðherra hefur ákveðið hvern hann hyggst tilnefna skal hann tilkynna forseta Alþingis um tilnefningu sína. Tillögu ráðherra skal vísa til meðferðar í sérnefnd skv. 32. gr. laga um þingsköp Alþingis sem kjósa skal til að fjalla um tilnefningu ráðherra. Nefndin skal fjalla um hæfni þess sem tillaga er gerð um og skila skýrslu með mati sínu innan fjögurra vikna frá því að hún fær tillöguna til umfjöllunar. Líkt og er nú skal umsagnar Hæstaréttar leitað um hæfi og hæfni umsækjanda til að gegna embættinu. Tilgangurinn með þessu frv. er sá, herra forseti, að leitast við að gera dómstóla sjálfstæðari en nú er. Þetta frv. felur í sér viðleitni til að fjarlægja í raun og veru dómara sem mest skipunarvaldi sínu ef svo má orða það og þá kannski í þeim skilningi að reynt sé að tryggja þverpólitíska aðkomu og leitast við að gera sátt áður en gengið er frá því hver það er sem á að gegna embætti hæstaréttardómara. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson fór áðan yfir það hvernig þessu sé háttað núna og rakti það að í raun og veru hafi farið fram afskaplega lítil opinber umræða um skipan hæstaréttardómara á Íslandi. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög óeðlilegt þannig að það er einn liður í tilgangi þessa frv. að draga umræðuna upp á yfirborðið. Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að fram fari lýðræðisleg rökræða um svo mikilvægt mál og það þegar velja á dómara í Hæstarétt Íslands, í æðsta dómstól þjóðarinnar. Sá einstaklingur er 1 / 9 af þessum æðsta dómstól og hefur þar af leiðandi mikil völd og mikil áhrif og þess vegna skiptir verulegu máli fyrir hagsmuni borgaranna og fyrir okkur öll hverjir það eru sem veljast til starfa í þessum ágæta dómstól. Þess vegna er opinber umræða um þetta mikilvæg og ég vil reyndar ganga svo langt að segja að hún sé nauðsynleg lýðræðinu. Við eigum ekkert að óttast þessa umræðu eða líta á hana sem eitthvert vantraust eða eitthvað tortryggilegt gagnvart þeim einstaklingum sem eiga í hlut og bjóða fram krafta sína til þess að gegna störfum sínum. Eins og ég sagði hefur lítil umræða átt sér stað hér á landi um það þegar hæstaréttardómarar eru skipaðir ólíkt því sem gerist mjög víða erlendis og þá sérstaklega í Bandaríkjunum. Hérna gerist þetta þannig að Hæstiréttur gefur umsögn um þá einstaklinga sem sækja um. Dómsmrh. gerir tillögu til forseta og ef umræða fer af stað, þá gerist það oft þegar málin í raun og veru eru frágengin. Það hefur oft verið svo að ef einhver umræða fer af stað um þann einstakling sem skipaður hefur verið, þá eru þeir sem gagnrýna þá skipan gjarnan vændir um það að vera að ráðast persónulega á þann tiltekna einstakling. Umræðan hefur því verið í hálfgerðum hnút ef hún á annað borð hefur farið af stað vegna þess að í raun og veru er ekki aftur snúið þegar upplýst er hver það er sem fyrir valinu verður. Herra forseti. Ég tel ekki rétt að standa svona að málum. Ég tel mjög mikilvægt að tekin sé umræða um það hvaða kostum viðkomandi einstaklingur þarf að vera búinn til þess að eðlilegt sé að hann verði skipaður í Hæstarétt og auðvitað þarf að skoða það í samhengi við þá einstaklinga sem þar sitja hverju sinni. Við höfum stundum tekið opinbera umræðu um það, herra forseti, að skipa þurfi fleiri konur í Hæstarétt. Það er t.d. eitt sjónarmið sem þarf að taka tillit til og nýlega hefur kona verið skipuð í Hæstarétt og var það mjög mikið ánægjuefni. En svo er það ýmislegt annað sem þarf að taka tillit til, fyrir hvað standa þessir einstaklingar, hvaða sérþekkingu hafa þeir o.s.frv. Herra forseti. Umfram allt er opinber umræða um þessi mál af hinu góða og ég tel að hún sé beinlínis jákvæð í garð Hæstaréttar vegna þess að með því eru meiri líkur á því að Hæstiréttur njóti trausts þegar ekki þarf fara neitt með þessa umræðu undir yfirborðið. Auðvitað er það svo að Hæstiréttur á að verða svo óumdeilanlegur sem nokkur möguleiki er á. Það er mjög mikilvægt að til hans sé borið traust af almenningi í landinu, að landsmenn geti treyst því að þar sé saman komin breið og yfirgripsmikil þekking og að þar sitji fólk sem er hafið yfir flokkadrætti og sé fyrst og fremst þekkt af faglegum verkum sínum. Nú vil ég meina, herra forseti, að það sé svo að Hæstiréttur Íslands sé alveg ágætlega skipaður fagfólki, en það er samt þannig að það hefur verið gagnrýnt hversu í raun og veru þröng aðkoman hefur verið að því hverjir skipa eða hverjir hafa áhrif á það hverjir eru valdir til setu í Hæstarétti og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson fór yfir það áðan. Nýlega var heilsíðuumfjöllun í dagblaðinu Degi sáluga um þetta þar sem bent var á það m.a. að sjö af níu, ef ég man rétt, núverandi hæstaréttardómurum séu skipaðir af ágætum ráðherrum Sjálfstfl. Herra forseti. Ég tel það vera óeðlilegt að dómsmálaráðherra, sem eins og sagan sýnir hefur komið yfirleitt úr sama stjórnmálaflokknum, Sjálfstfl., komi svo til einungis að þessari skipan hæstaréttardómara. Með fullri virðingu fyrir meirihlutalýðræðinu þá tel ég þetta ganga illa upp gagnvart þeim hluta borgaranna sem ekki kemur úr þessum ágæta flokki. Herra forseti. Ég ítreka það enn og aftur að ég er ekki að segja að það sé víst að þessir dómarar séu allir pólitískt háðir þeim hæstv. ráðherra sem skipar þá hverju sinni heldur einungis hitt að þetta býður upp á tortryggni í garð réttarins og þess vegna er þetta óæskilegt. Herra forseti. Ég tel mjög hollt fyrir okkur að rifja svolítið upp þá hugmyndafræði sem íslensk stjórnskipan byggir á um þrígreiningu ríkisvaldsins, sem farið var yfir af hv. framsögumanni, um mikilvægi þess að greina valdþætti ríkisvaldsins í þrjár greinar. Hver þeirra á í raun og veru að tempra hina í því skyni að um sé að ræða minni líkur á því að ríkisvaldinu sé beitt sem ofurvaldi gegn borgurunum. Það er það sem býr að baki þessari hugmyndafræði og ég held að okkur sé mjög hollt, herra forseti, að rifja reglulega upp hvað það er sem gerði það að verkum að þessi hugmyndafræði hefur farið sigurför um allan heiminn. Það er einmitt að með því tekst að tempra ríkisvaldið og minnka líkur á að því sé misbeitt gagnvart borgurunum. Þróunin í íslenskri stjórnskipun, herra forseti, hefur verið sú að framkvæmdarvaldið hefur eflst mjög og að mínu mati óeðlilega á kostnað hinna greinanna tveggja, dómsvalds og löggjafarvalds. Við höfum oft rætt það á hinu háa Alþingi þá sérstaklega hvað varðar stöðu Alþingis sjálfs í stjórnskipaninni og við höfum oft fjallað um hver staða Alþingis er gagnvart framkvæmdarvaldinu. En við þurfum líka að horfa til dómsvaldsins, herra forseti. Við þurfum að tryggja sjálfstæði þess gagnvart framkvæmdarvaldinu ekki síður en að við þurfum að tryggja stöðu löggjafarvaldsins og Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu líka. Ég lít svo á að þessi tillaga sé liður í þeirri viðleitni. Það er því mjög við hæfi líka, í ljósi stöðu Alþingis og þeirrar umræðu að framkvæmdarvaldið sé orðið óeðlilega sterkt gagnvart hinum tveimur þáttum ríkisvaldsins, að Alþingi komi að skipan hæstaréttardómara eins og lagt er til í þessu frv. og ekki síst, herra forseti, í ljósi þess sem segir í íslenskum stjórnskipunarrétti um það að Alþingi sé ótvírætt valdamesta stofnun ríkisvaldsins. Þar segir líka að þó byggt sé á þrígreiningu ríkisvaldsins, sé þó ekki jafnræði milli valdþáttanna því að Alþingi beri þar höfuð og herðar yfir aðrar stofnanir í skilningi stjórnskipunarréttarins. Þetta held ég að sé mikilvægt að rifja upp hér á Alþingi, herra forseti. Ég vil í lokin segja að Alþingi þarf að standa vörð um þennan heiðurssess sinn í stjórnskipaninni, m.a. með því að hafa fleiri verkefni undir sínum hatti í stað þess að senda þau frá sér til framkvæmdarvaldsins, til ráðuneytanna þar sem mál eru óneitanlega rekin í ljósi þeirrar pólitísku áherslu sem hver ráðherra setur hverju sinni og þar er enginn flokkur undanskilinn. Ráðherrarnir eru í raun og veru pólitískir yfirmenn ráðuneytanna og reka ákveðna pólitíska stefnu. Á Alþingi er hins vegar meiri möguleiki að koma að áhrifum frá öðrum stjórnmálaflokkum og öðrum hópum. Þess vegna, herra forseti, er mikilvægt að Alþingi komi að þessari skipan eins og lagt er til í þessu frv. Við í Samfylkingunni höfum reyndar lagt fram mun fleiri mál á þessu þingi og öðrum þingum sem snúa að því að efla stöðu Alþingis í stjórnskipaninni. Vil ég þá minna sérstaklega á mál sem við ræddum fyrr í vetur um lagaráð þar sem lagt var til að staðið væri betur að löggjafarundirbúningi með því að stofna lagaráð sem starfaði undir hatti Alþingis. Herra forseti. Ég tel að með þessu frv., ef það yrði að lögum, kæmi umræðan um skipan hæstaréttardómara meira upp á yfirborðið. Meiri líkur væru á því að sátt yrði tryggð um þann sem skipaður væri hverju sinni, sem ég tel ótvírætt til bóta fyrir Hæstarétt, fyrir stöðu hans í stjórnskipaninni og mundi minnka líkur á því að tortryggni skapist gagnvart skipan hæstaréttardómara hverju sinni.

Herra forseti. Ég vil þakka flutningsmönnum þessa frv. fyrir að leggja það hér fram. Þetta er mjög gott frv. sem fjallar um það að hæstaréttardómarar skuli skipaðir eftir tilnefningu forsrh. og 2 / 3 hluta atkvæða á Alþingi. Hæstaréttardómarastöðurnar eru með mikilvægustu stöðum hins íslenska samfélags og fólk horfir mjög gjarnan til verka Hæstaréttar og það skiptir miklu máli hverjir sitja þar og það sem skiptir enn meira máli er að þeir hafi verið skipaðir í Hæstarétt á trúverðugan hátt. Umræðan í samfélaginu um lýðræðið hefur aukist og að nauðsynlegt sé að það sé virkara og öflugra. Einn hluti af því er að koma fram með þetta frv. til laga. Það er hluti af því að efla og styrkja lýðræðið í landinu að einn einstaklingur, einn ráðherra hafi ekki þetta ábyrgðarmikla vald. Sumir hafa sagt í mín eyru að best væri að kjósa hæstaréttardómara. Það væri réttast vegna þess að þeir væru fulltrúar hins þriðja valds, dómsvaldsins, sem er einn af hornsteinum lýðræðis okkar, og færa fyrir því rök. Mig langar til að vitna í stafsetningarverkefni eitt sem lagt var fyrir nemendur í íslenskutíma og hljóðar ein setning þess svo, með leyfi forseta: ,,Dómarinn var beðinn um að tempra réttlætið með miskunninni.`` Nemendurnir í þessum tíma skildu ekki alveg hvað þetta þýddi svo umræða hófst um hlutverk dómara í íslenskutíma þar á eftir. Þá sáu menn að það skiptir máli hver það er sem situr í dómarastólnum, hver það er sem túlkar lögin og fellir dóma út frá því. Þetta er alveg eins með lögin, túlkun á lögum þegar verið er að dæma eftir þeim og í guðfræðinni. Hvernig túlka menn ritninguna og hvernig leggja menn út af ritningunni? Er það gert mjög þröngt, mjög stíft, á bókstaflegan hátt, harðan og strangan eða er það gert með leið miskunnarinnar og kærleikans? Við viljum sjá réttláta dómara. Við viljum sjá dómara sem sýna miskunn. Við viljum sjá dómara sem íslensk þjóð er ánægð með og sátt við. Þess vegna tel ég vera nauðsynlegt að víkka það vald sem stendur á bak við dómarana, skipanina, og er þetta frv. með mjög góðar hugmyndir í þessum efnum. Þetta langaði mig til að segja og að lokum að trúverðugleiki Hæstaréttar mun verða meiri og Hæstiréttur mun styrkjast og eflast ef þessi lög verða samþykkt.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. um breyting á dómstólalögum sem leggur til breytingu á skipan dómara í Hæstarétt. Frv. er endurflutt eins og fram hefur komið. Í greinargerðinni, sem er athyglisverð lesning, er m.a. fjallað um ríkisvaldið og þrígreiningu þess. Vitnað er í enska heimspekinginn John Locke, þ.e. í skilgreiningu hans á borgaralegu samfélagi og nauðsynlegu valdi sem þyrfti að fylgja stofnun þess. Það var einmitt í ritgerð hans um ríkisvaldið sem kom út í London 1649. Enn fremur er líka vitnað til franska stjórnvitringsins Montesquieus og þess getið að rót hugmynda Montesquieus er jafnan rakin til þeirra áhrifa sem hann varð fyrir meðan hann dvaldi á Englandi. Mér fannst rétt að draga þetta fram vegna þess að einmitt á Englandi er vagga þingræðisins. Það skiptir auðvitað máli að við lítum til þingræðisins þegar við ræðum um þetta mál, hv. þingmenn. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson, 1. flm. málsins, óskaði eftir því að ég yrði viðstödd 1. umr. um frv. og að ég lýsti nokkuð viðhorfum mínum í því sambandi. Mér þykir því rétt að reifa ákveðin sjónarmið og staðreyndir í tengslum við þetta mál. Að sjálfsögðu fær frv. síðan viðhlítandi skoðun í hv. allshn. þingsins. A.m.k. í tvígang á liðnum árum hafa verið lögð fram frv. af stjórnarandstöðu á þingi um breytt fyrirkomulag á vali dómara í Hæstarétt. Fyrra frv. var lagt fram af þingmönnum Alþýðubandalagsins árið 1993. Lagt var til að dómsmrh. legði fram tillögu sína um skipan hæstaréttardómara fyrir Alþingi til samþykktar eða synjunar. Sú tillaga var ekki samþykkt. Seinna frv. var lagt fram af nokkrum hv. þm. Samfylkingarinnar á síðasta þingi, en hv. þm. Lúðvík Bergvinsson var einnig 1. flm. þess. Það frv. var áþekkt hinu fyrra nema að lagt var til að forsrh. legði fram tillögu um dómara og aukinn meiri hluta eða tvo þriðju hluta atkvæða þyrfti á þinginu. Frv. var ekki afgreitt og hefur nú verið lagt fram aftur. Annað frv. liggur líka fyrir hinu háa Alþingi frá vinstri grænum. Það frv. fjallar um sambærilegt efni. 1. flm. er hv. þm. Ögmundur Jónasson en hann hefur einmitt sett fram sín sjónarmið í umræðum hér fyrr á fundinum. Með dómstólalögunum, nr. 15/1998, var gildi umsagnar Hæstaréttar um umsækjendur um dómaraembætti breytt. Útilokað er nú samkvæmt lögunum að skipa umsækjanda í dómaraembætti ef Hæstiréttur lætur í ljós að hann fullnægi ekki tilteknum hæfisskilyrðum en þau skilyrði varða mannorð umsækjenda og hæfni til að gegna starfinu. Samkvæmt lögunum verður umsækjandi að fullnægja því skilyrði að vera hæfur til að gegna embættinu í ljósi starfsferils síns og lögfræðilegrar þekkingar. Hæstiréttur metur þetta og skilar ráðherra umsögn. Sú breyting sem gerð var á dómstólalögunum veitir því meira aðhald að dómsmrh. á hverjum tíma en eldri skipan. Engan er hægt að skipa í réttinn nema hann sé faglega hæfur að mati Hæstaréttar. Ég endurtek: Engan er hægt að skipa í réttinn nema hann sé faglega hæfur að mati Hæstaréttar. Staðan er því nokkuð breytt frá því að þeir fyrrv. hv. þm. Svavar Gestsson og Ólafur Ragnar Grímsson, núverandi forseti lýðveldisins, lögðu fram frv. sitt árið 1993. Ef við lítum til Norðurlanda þá eru hæstaréttardómarar í Noregi og Danmörk skipaðir með sambærilegum hætti og á Íslandi. Konungurinn skipar formlega en samkvæmt tillögu og á ábyrgð dómsmrh. Í Svíþjóð velur hins vegar ríkisstjórnin og skipar dómara æðsta dómstólsins. Vinstri menn eru því að leggja til, eða hv. þingmenn Samfylkingarinnar í þessu tilviki, að annar háttur verði hafður á hér á landi en á hinum Norðurlöndunum og í þeim réttarkerfum sem eru líkust okkar og við viljum viðhalda þeirri réttareiningu sem ríkt hefur síðustu áratugi ef ekki aldir. Ef við lítum til Bandaríkjanna þá leggur forsetinn tilnefningu sína um dómara fyrir öldungadeild þingsins. Þar með er valið gert pólitískt. Í Bandaríkjunum er mikið fjallað um skoðanir dómaraefnis en minna um faglega hæfni. Afstaða dómaraefnanna til einstakra mála svo sem fóstureyðinga, dauðarefsinga o.s.frv. er í brennidepli. Yrði skipun dómara tekin fyrir á Alþingi yrði skipunin væntanlega æ pólitískari og rétturinn þar með umdeildari. Þess er skemmst að minnast hversu harðar persónulegar árásir dundu á þeim sem hafa verið tilnefndir til dómara af Bandaríkjaforseta og ástæða er til þess að velta því fyrir sér hvort slík tilhögun mundi laða hæfileikafólk til þessara mikilvægu starfa. Einnig ber að líta til þess að skipanir í opinberar stöður eru almennt með nokkuð öðrum hætti í Bandaríkjunum en á Íslandi og á hinum Norðurlöndunum og öðrum ríkjum sem búa við svipaða réttarhefð. Í Bandaríkjunum tíðkast mjög að kosið sé til embætta sem gerir þau mun pólitískari um leið. Má þar nefna t.d. lögreglustjóra- og saksóknarembætti. Í frv. er lagt til að sérnefnd Alþingis fjalli um hæfni umsækjenda og skili skýrslu til þingsins. Ekki verður séð í fljótu bragði hvaða tilgangi slík umfjöllun á að þjóna. Ljóst er að þingmenn eru ekki sérfræðingar í lögfræði og hafa því engar sérstakar forsendur til að leggja mat á umsækjendur, a.m.k. hvað það svið snertir. Tillögurnar í frv. gera ráð fyrir auknum meiri hluta á Alþingi og að það verði tveir þriðju hlutar hv. þm. sem mæli fyrir tillögu um skipun hæstaréttardómara, en það eru fá fordæmi um slíka meðferð mála á Alþingi. Ókostirnir við slíkt fyrirkomulag eru margvíslegir. Ég leyfi mér að efast um að það finnist nokkurs staðar í sambærilegum réttarkerfum, a.m.k. man ég ekki til þess. Líka má velta því fyrir sér hvort þetta fyrirkomulag gæti skapað mikla réttaróvissu, jafnvel gert Hæstarétt óstarfhæfan, án þess að einstakir þingmenn beri nokkra ábyrgð á því ástandi sem þeir skapa. Dómsmrh. hefur hins vegar samkvæmt gildandi lögum ekki aðeins rétt til að standa að skipun dómara heldur ber honum einnig skylda til þess að viðlagðri embættisábyrgð. Frv. á að sögn að tryggja jafnræði milli valdaþátta ríkisvaldsins eins og skilja má af greinargerð með því. Til þess ber hins vegar að líta að ráðherra á hverjum tíma situr í skjóli þingræðis, þ.e. meiri hluta þingsins á hverjum tíma. Missi hann traust meiri hluta þingsins ber honum að víkja. Skipun hæstaréttardómara fer því í dag fram á grundvelli þingræðisins þótt pólitísk umræða fari ekki fram í þingsölum um hverja skipun. Því er ekki hægt að stilla málum svo upp að þingið sé áhrifalaust eða gildandi reglur séu úr takti við þrígreiningu ríkisvaldsins. Herra forseti. Mér þótti rétt að gera hér stuttlega grein fyrir ákveðnum sjónarmiðum og lýsa skipun þessara mála í ýmsum öðrum löndum. En frv. fær síðan eðlilega umfjöllun á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir ræðuna. En eina athugasemd vil ég gera. Hæstv. ráðherra segir að engin trygging sé fyrir því að alþingismenn hafi þekkingu til að taka afstöðu í lögfræðilegum álitamálum og þar með leggja blessun sína yfir hver skipaður verði hæstaréttardómari. Ég lít ekki svo á að það sé lögfræðilegt álitamál einvörðungu. Við erum að leggja til, bæði Samfylkingin og einnig kemur það fram í frv. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, að tveir þriðju hlutar alþingismanna samþykki tilnefningu ráðherra á hæstaréttardómara til þess að tryggt sé að þröng flokkspólitísk 

Herra forseti. Ég vil að það komi fram að ég skil vel þau sjónarmið sem liggja á bak við það frv. sem hér er til umræðu og einnig það frv. sem hv. þm. Ögmundur Jónasson mun seinna á fundinum mæla fyrir. Það er skiljanlegt að skiptar skoðanir geti verið um þessi mál. En ég vil taka skýrt fram að það má enginn misskilja orð mín á þann hátt að verið sé að gefa í skyn að hv. þingmenn geti ekki lagt mat sitt á hæfni manna sem mundu sækjast eftir því að fá skipun í Hæstarétt. Hins vegar er alveg ljóst að gerðar eru mjög miklar faglegar kröfur til þeirra á sviði lögfræði og þess vegna tók ég svona til orða.

Herra forseti. Ég vil eindregið fagna þessu frv. Mér þykja þær breytingar sem hér eru lagðar til líklegar til að styrkja þingræðið til muna, sama þingræði og hæstv. dómsmrh. varði talsverðum tíma í að ræða. Í öðru lagi mun það styrkja dóminn og dómendur, auka breiddina að baki tilnefningu þeirra og gera þá óumdeildari en ella í þessum mikilvægu störfum sínum. Ég vil líka rifja upp, af því að það hefur ekki borið á góma í þessari umræðu, að það er ekki algerlega nýtt af nálinni að Alþingi komi að því að skipa í mikilsverð embætti sem gert er að starfa sjálfstætt. Ég nefni þar til sögunnar umboðsmann Alþingis sem er einfaldlega valinn af hinu háa Alþingi og ekki síður ríkisendurskoðanda sem nýtur sjálfstæðis í öllum sínum störfum. Hann er einnig valinn á hinu háa Alþingi, raunar af forsn. þingsins. Við höfum auðvitað hliðstæður í þessum efnum. Því er afskaplega undarlegt að heyra hæstv. dómsmrh. ræða þetta frv. undir þeim formerkjum að aðkoma Alþingis mundi skapa réttaróvissu og jafnvel gera það að verkum að Hæstiréttur væri óstarfhæfur um lengri eða skemmri tíma. Ég átta mig ekki á því hvert hæstv. ráðherra var að fara í þeim efnum. Væntanlega mun hann skýra það betur á öðrum vettvangi fyrr eða síðar. Kjarni málsins er sá að hér er verið að treysta þann sem skipaður er. Aukinn meiri hluti á hinu háa Alþingi mun auðvitað gera það að verkum að þröng flokkspólitísk sjónarmið munu ekki ráða ríkjum. Það mun ekki ráða úrslitum hvað ríkisstjórnin á hverjum tíma heitir eða hver skipar embætti forsrh. ellegar dómsmrh. Það hefur auðvitað verið þannig að það skiptir mestu þegar kemur að skipan hæstaréttardómara. Það er einfaldlega þannig. Menn þurfa ekki annað en horfa á samsetningu dómsins og bakgrunn þeirra sem þar eru í flokkspólitískum skilningi. Þar virðast flestir flokkar eiga ,,sinn fulltrúa`` en flokkur hæstv. núv. dómsmrh. á langstærstan hlut þar að máli, enda hefur flokkurinn farið með stjórn dómsmála langlengst á lýðveldistímanum af öllum öðrum flokkum. Þetta er hinn kaldi veruleiki og því finnst mér býsna djarflega mælt hjá hæstv. ráðherra að hann hafi áhyggjur af því að með atbeina Alþingis, með því að 3 / 4 hlutar Alþingis komi að staðfestingu tillögu forsrh. hverju sinni á skipan hæstaréttardómara, sé verið að blanda pólitík í málið. Hér eru náttúrlega höfð endaskipti á hlutunum, herra forseti, og með ólíkindum að hæstv. ráðherra skuli láta sér þetta um munn fara. Ég ætla hins vegar ekki að elta ólar við ræðu hæstv. ráðherra. Hún skýrir sig sjálf svo langt sem hún nær. Meginatriðið er að við flutningsmenn frv. viljum styrkja dóminn. Það er ekki vanþörf á því og því að hann geti lifað sjálfstæðu lífi. Við viljum að dómendur verði valdir á sem breiðustum grunni og njóti eins víðfeðms trausts og kostur er. Sú aðferð sem hér er lögð til tryggir mun betur en fyrirkomulagið sem við höfum búið við nú um langt árabil. Það kann vel að vera að á þessu þurfi að gera lítilvægar lagfæringar eða breytingar. Ég trúi ekki öðru en flutningsmenn séu til viðræðu um það. Kjarni málsins er aftur á móti skýr og ljós. Hér erum við að styrkja Hæstarétt og dómendur.

Herra forseti. Ég vil fá að nota þetta tækifæri, út af orðum hv. þm., til að minna á og ítreka að 1. flm. þessa frv., hv. þm. Lúðvík Bergvinsson, sem mælir fyrir þessu frv. fyrir hönd þingmanna Samfylkingarinnar, óskaði eftir viðveru minni við þetta mál. Hann óskaði jafnframt eftir því að ég lýsti sjónarmiðum mínum í sambandi við málið. Það hef ég nú gert en hef jafnframt sagt, það sem liggur í hlutarins eðli, að þetta frv. fer til hv. allshn. og fær þar viðhlítandi umfjöllun þar sem menn geta sett fram sín sjónarmið.

Herra forseti. Ekki var ég að kvarta yfir viðveru hæstv. ráðherra hér. Þaðan af síður kvartaði ég yfir því að hæstv. ráðherra lýsti viðhorfum sínum. Ég reyndi hins vegar efnislega að vekja athygli á því að sumar fullyrðingar ráðherrans og sjónarmið standast ekki við nánari skoðun. Það er kjarni málsins og til þess er þessi umræða á sett. Hæstv. ráðherra hefur miklar áhyggjur af því að frv. mundi skaða þingræðið, þegar frv. þvert á móti styrkir þingræðið. Hæstv. ráðherra heldur því fram að þetta muni auka flokkspólitík í skipan hæstaréttardómara þegar það hefur gagnstæð áhrif. Maður hlýtur náttúrlega að benda á það og ég held að öllum sem lesa þetta frv. og glugga í það verði það fullkomlega ljóst.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka forseta fyrir að gefa mér örstutt tækifæri til að tjá mig örlítið um þá umræðu sem hér hefur farið fram jafnframt því að þakka hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir að taka átt í umræðunni. Í ræðu hæstv. dómsmrh. komu fram nokkur atriði sem ég vildi nefna. Með þessari hugmynd er í fyrsta lagi verið að gefa minni hluta þingsins hverju sinni tækifæri til að hafa áhrif á það hverjir skipi sæti í Hæstarétti. Þegar fyrirkomulagið hér er borið saman við Norðurlöndin verðum við vitaskuld að hafa í huga að þar er miklu ríkari hefð fyrir minnihlutastjórnum. Það er engin hefð fyrir því hérna. Því er þess vegna ekki saman að jafna. Í öðru lagi, virðulegi forseti, er athyglisvert þegar menn reyna að bera það fyrir sig að Hæstiréttur gefi umsögn. Ég hef séð þessar umsagnir. Þær eru yfirleitt ekki langar eða miklar að vöxtum. Það breytir þó ekki hinu, að sömu hæstaréttardómarar og gefa þessa umsögn eru skipaðir af hæstv. dómsmrh. hverju sinni. Það er einfaldlega þannig. Hér var vitnað til blaðsins Dags, í ræðu eins hv. þm. Þar var einmitt fjallað um þetta og þar kom fram, ef ég man rétt, að sex eða sjö af þeim sem nú sitja Hæstarétt hafi setið í hverfisnefndum eða öðru á vegum Sjálfstfl. Virðulegi forseti. Það þarf ekki sérstakan sérfræðing í þessum málum til að sjá að það skiptir verulegu máli hverju sinni hver situr í sæti dómsmrh. Það skiptir miklu máli hver skipar dómara og úr hvaða flokki hann kemur. Þannig er bara veruleikinn og þær hugmyndir sem hér eru lagðar fram eru til þess fallnar að styrkja dómstólana, styrkja trú manna á þeim. Hvers konar dómstóla viljum við hafa hér? Það er grundvallarspurning sem lagt er upp með. Við viljum hafa sjálfstæða og óháða dómstóla og til þess að þeir geti orðið það þarf að skipa þá þannig að menn hafi á þeim fulla trú. Það þarf að skipa dómstólana þannig að þeir hafi fullan stuðning og sterkan bakgrunn í samfélaginu. Það er eina leiðin til þess að tryggja að Hæstiréttur sé skipaður eins og nauðsynlegt er og það er eina leiðin til að tryggja að menn telji sig geta borið mál undir Hæstarétt á þeim forsendum að málin fái þar hlutlæga og góða meðferð.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 695 um rekstur almenningssamgöngukerfis í Eyjafirði. Áður en ég hef mál mitt, virðulegi forseti, vil ég taka fram að ég mun freista þess að halda samkomulag sem gert hefur verið um að takmarka ræðutíma þannig að fleiri mál komist að í þinginu í dag. Ég mun því fara yfir tillöguna í örstuttu máli. Þingsályktunartillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela iðnaðarráðherra að láta Byggðastofnun gera tilraun um rekstur almenningssamgöngukerfis í Eyjafirði í samstarfi við sveitarfélög á svæðinu. Verkefnið verði tilraunaverkefni til fimm ára og stutt með framlögum úr ríkissjóði.`` Þessi þáltill. var flutt á 123. og 125. löggjafarþingi en varð ekki útrædd. Hún er nú endurflutt hér um bil óbreytt. Á undanförnum missirum hafa verið mótaðar hugmyndir um rekstur almenningssamgöngukerfis í Eyjafirði. Áætlað er að ekið verði á tveggja tíma fresti, frá kl. 7.00 árdegis til kl. 24.00 á miðnætti, á þremur leiðum: 1. Akureyri -- Hjalteyri -- Hauganes -- Árskógssandur -- Dalvík -- Ólafsfjörður. 2. Akureyri -- Kristnes -- Hrafnagil -- Laugaland. 3. Akureyri -- Svalbarðseyri -- Laufás -- Grenivík. Lagt er til í þessari þáltill. að verkefnið verði til reynslu í fimm ár. Helstu röksemdir fyrir tilrauninni eru: Byggð á svæðinu styrkist með greiðari samgöngum fyrir alla íbúa. Ungmenni sem sækja framhaldsskóla á Akureyri geta fremur búið heima. Hagræðing verður í skólaakstri og þjónustu við stofnanir, svo sem Kristnesspítala. Ferðamenn eiga auðveldara með að ferðast um svæðið á eigin vegum. Aðgerðin er orkusparandi. Að beiðni Ferðamálamiðstöðvar Eyjafjarðar, sem nú er hluti af Atvinnuþróunarfélagi Eyjafjarðar hefur fyrirtækið Rekstur og ráðgjöf á Norðurlandi unnið skýrslu um fjárhagslegar forsendur verkefnisins. Þar kemur fram að árlegur rekstrarkostnaður slíks almenningssamgöngukerfis yrði um 34--37 millj. kr. Erfiðara er að áætla tekjurnar en talið er að þær gætu numið frá 20--35 millj. kr. Að öðru leyti vísast til aðalatriða skýrslunnar sem birt eru í fylgiskjali með tillögunni. Virðulegi forseti. Rekstrargrundvöllurinn fyrir verkefninu er þessi: Helstu hópar líklegra viðskiptavina almenningssamgöngukerfis eru framhalds-, sérskóla- og háskólanemar, fólk sem sækir vinnu út fyrir heimabyggð og ferðamenn auk almennings. Auk þess er hugsanlegt að kerfið geti nýst til hagræðingar í akstri grunnskólanema. Rekstrarkostnaður kerfisins, miðað við þær forsendur sem byggt er á, er áætlaður 34--37 millj. kr. á ári. Rekstrartekjur er erfitt að meta nema að fenginni reynslu en þó er líklegt að greiða þurfi með rekstrinum líkt og nær algilt er varðandi rekstur sem þennan. Við mat á rekstrargrundvelli kerfisins verður einnig að taka til greina þann kostnað sem sparast mun með tilkomu kerfisins. Kostnaður sem tveir stórir vinnustaðir á svæðinu þurfa að bera vegna aksturs vinnuafls, auk kostnaðar sem sveitarfélög bera af núverandi almenningssamgöngum milli Ólafsfjarðar og Akureyrar, nemur hátt í 6 millj. kr. Til viðbótar verður að taka inn í myndina mögulega hagræðingu í akstri grunnskólanema. Almenningssamgöngukerfi um Eyjafjarðarsvæðið er skref í átt til mótunar öflugrar heildar sem skapar sterkara mótvægi við höfuðborgarsvæðið, þar sem fólk hefur fjölbreyttara atvinnuúrval, öflugri og betri þjónustu og meira frelsi til búsetuvals. Almenningssamgöngur eru mikilvægur hluti eflingar Eyjafjarðarsvæðisins sem ferðamannasvæðis. Gerð er tillaga um að boðinn verði út rekstur almenningssamgöngukerfis í tilraunarskyni. Slík tilraun yrði á vegum sveitarfélaga á svæðinu með stuðningi hins opinbera. Lágmarkstími tilraunar sem þessarar er tvö ár en þyrfti helst að vera lengri, t.d. fimm ár. Að loknum reynslutíma skal árangur tilraunar metinn og ákvörðun tekin um framhaldið. Virðulegi forseti. Ég vil geta þess að bæjarstjórn Akureyrar hefur fengið málið til umfjöllunar og lýst velvilja í garð þess. Þar í bæ hefur verið tekið vel í þær hugmyndir að almenningssamgöngukerfi fyrir héraðið allt gæti e.t.v. á einhvern hátt tengst strætisvagnakerfi innan sveitarfélagsins Akureyrar. Að síðustu, virðulegi forseti, vil ég geta þess að hér hefur verið gerð vönduð rekstraráætlun, leiðakerfi með útreikningum sem Rekstur og ráðgjöf Norðurlands ehf. hefur unnið fyrir Ferðamálamiðstöð Eyjafjarðar þannig að hér eru grundvallarplögg lögð til grundvallar. Að síðustu vil ég geta þess, virðulegi forseti, að Öxarfjarðarhreppur og Atvinnuþróunarfélag Þingeyinga hafa gert álíka úttekt fyrir leiðina Akureyri -- Húsavík -- Kelduhverfi -- Raufarhöfn -- Þórshöfn auk Mývatns þar sem á svipaðan hátt og gert hefur verið á Eyjafjarðarsvæðinu er gerð úttekt á möguleikum á almenningssamgöngukerfi í Þingeyjarsýslum. Ég legg til, virðulegi forseti, að sú skýrsla verði tekin með þegar hv. iðnn. fjallar um þetta mál og þess verði freistað að taka þessar tvær skýrslur og leggja þær fram sem grundvöll að almenningssamgöngukerfi sem yrði styrkt í tilraunaskyni í tvö til fimm ár meðan séð verður hvernig útfallið er. Virðulegi forseti. Fyrst lagði ég þetta mál fram fyrir hartnær þremur árum síðan en mikið hefur gerst í samgöngumálum á þeim tíma. Við vitum allir, hv. þingmenn, hvernig ástandið er í flugmálunum, æ færri staðir njóta nú flugs og það er raunar forkastanlegt að við skulum ekki hafa getað séð þróunina fyrir eins og raunar allar aðrar þjóðir í nágrenni við okkur hafa gert með því að sjá fram á breytt vegakerfi, færri staði sem njóta flugsamgangna og nauðsynina á því að styrkja almenningssamgöngukerfið. Sérleyfiskerfið er gengið sér til húðar, það þjónar ekki landinu lengur, og ég legg til og ég veit reyndar að hæstv. samgrh. er að láta Háskóla Íslands gera úttekt á svipuðum hugmyndagrundvelli að almenningssamgöngukerfi fyrir landið allt. Í því ljósi tel ég einboðið að hefja þessa tilraun svo fljótt sem kostur er, einmitt á Eyjafjarðarsvæði þar sem grunnhugmyndirnar og úttekt á möguleikunum liggja fyrir og þess vegna ætti að taka mjög stuttan tíma, ef vilji er fyrir hendi, að fara í það verkefni.

Herra forseti. Ég vil lýsa yfir eindregnum stuðningi við fram komna tillögu og lýsi jafnframt hrifningu minni yfir þeirri þrautseigju hv. þm. að flytja þetta mál hér aftur og aftur. Hér er um að ræða tillögu um að gera tilraun á því hvort tenging helstu byggðarlaganna á Eyjafjarðarsvæðinu skili árangri og þjóni tilgangi. Ég fullyrði að hún mun skila árangri og hún muni þjóna tilgangi. Tillagan gerir ráð fyrir reglubundnum ferðum milli þéttbýliskjarnanna. Það mundi gerbreyta möguleikum fólks, sér í lagi ungs fólks til að nýta sér valkosti á svæðinu svo sem til atvinnuþátttöku, skólastarfs, íþrótta, tómstunda og menningar. Samgönguvalkostur af þessu tagi mundi tvímælalaust auka möguleika fólks á þeim sviðum sem ég nefndi, ekki aðeins í þá átt að efla starfsemi á Akureyri heldur er ég ekki í vafa um að það mundi einnig styrkja starfsemi og tilvist byggðakjarnanna utan Akureyrar. Varðandi skipulag þessara mála vil ég nota tækifærið og benda þingheimi á afar slakt skipulag á staðsetningu og skipulagi varðandi almenningssamgöngur í landinu sem heild og taka undir það sem hv. þm. sagði hér á undan. Þar á ég við þær tengimiðstöðvar sem notaðar eru bæði á höfuðborgarsvæðinu og á Akureyri eða í Eyjafirði þar sem eru aukavegalengdir á milli þeirra samgöngumiðstöðva, ég nefni eins og á milli BSÍ og flugstöðvar innan lands, eða til Keflavíkur frá Loftleiðahótelinu þar sem menn þurfa að taka auka- og millileggi sem taka tíma og fé manna. Þess vegna fagna ég því að farin er af stað vinna við að móta heildarskipulag og heildarfyrirkomulag í þessum efnum og þannig megi fækka ferðaleggjum í almenningskerfi okkar innan lands. Um kostnaðarlið slíkra mála er það að segja að í flestum tilfellum þarf að niðurgreiða almenningssamgöngur, það er vitað, og hreinlega í þá veru að auka þjóðhagslega hagkvæmni t.d. í orkunotkun og annað þess háttar. Ég held því að menn verði að horfast í augu við það að þurfa að greiða með slíkum verkefnum. Við verðum í byggðalegum tilgangi að leita aðgerða til að efla innri styrk byggðakjarna og héraða og þetta verkefni er mjög vel til þess fallið að auka innri styrk héraðsins og það er vel. Herra forseti. Ég á ekki von á að ég eigi þess kost að hafa frekari áhrif á framgang þessa máls í þingsölum en vildi koma hér og lýsa yfir stuðningi við málið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Daníel Árnasyni fyrir góðar undirtektir við málið. Ég held, eins og fram kom í máli hans, að æ fleiri séu að gera sér grein fyrir því að við höfum sofið á verðinum varðandi endurskipulagningu af þessu tagi. Hverjum hefði dottið í hug fyrir eins og 18 mánuðum að flugi yrði hætt á Húsavík? Hverjum hefði dottið í hug fyrir nokkrum árum að flugi yrði hætt á Raufarhöfn og Kópasker? Það er hlutverk okkar að sjá til þess að með breyttum tímum og öðruvísi samgöngumöguleikum sé tekið á slíkum málum. Við erum að horfa fram á það að hingað til lands komi á allra næstu árum u.þ.b. milljón ferðamenn, þreföldun frá því sem nú er. Ef innra stoðkerfi landsins er ekki í lagi, og þar er samgöngukerfið náttúrlega stór hluti ásamt mörgu öðru, rafmagni, síma o.s.frv., þá eru engir möguleikar til þess að gefa ferðamönnum kost á þeirri dreifingu sem nauðsynleg er til þess að landið hafi þær tekjur sem efni standa til, þannig að út frá ferðamennskunni er þetta stórmál. Við vitum öll að ferðamennskan orðin önnur stærsta atvinnugrein okkar. Og það er svo augljóst að ef ekki er möguleiki á því að ferðast um landið á nútímalegan hátt í almenningssamgöngukerfi þá er það stór afturför, sérstaklega vegna ástandsins í flugmálunum þar sem þróunin hefur orðið bara á einn veg en var fyrir séð. Þessi tillaga er fram komin af minni hálfu vegna þess að ég sem stjórnarformaður í Ferðamálamiðstöð Eyjafjarðar þóttist geta séð það nákvæmlega fyrir hvernig þróun þessara mála yrði, t.d. í samabndi við flugið, og vakti máls á því fyrir mörgum árum að taka þyrfti á þessum málum í þeim dúr sem hér er lagt til og það hefði betur verið gert fyrr, þ.e. tveimur árum fyrr. Þá hefðu menn verið í allt annarri stöðu varðandi þessi mál. Að síðustu, þökk fyrir góðar undirtektir, virðulegi forseti, og ég læt máli mínu lokið.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um bætt umferðaröryggi á Suðurlandsvegi frá Reykjavík til Hveragerðis. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason og Guðmundur Hallvarðsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að gera tillögu um aðgerðir til að mæta hárri tíðni umferðaróhappa á Suðurlandsvegi frá Reykjavík að Þrengslum og til Hveragerðis. Aðgerðir sem skoða verður sérstaklega í þessu sambandi eru lenging klifurreina og lýsing ásamt aukinni þjónustu á veginum.`` Herra forseti. Hér er verið að fela framkvæmdarvaldinu að skoða ákveðnar úrbætur í vegamálum á leið sem allir eru sammála um að þurfi úrbóta við. Við viljum fara faglega að málinu með ráðherranum enda réttast að mínu áliti að skoða röð framkvæmda út frá notagildi og þá með tilliti til þeirra fjármuna sem til ráðstöfunar eru. Vegagerðin hefur verið að skoða ýmsar lausnir á því að bæta öryggi á þessari leið og hefur kynnt margar þeirra. Þar á meðal er lenging klifurreina sem er ein af þeim hugmyndum sem koma fram í þáltill. Þegar hefur verið hafin vinna við að teikna þessar klifurreinar og hönnun á þeim er hafin frá Sandskeiði og upp fyrir Þrengsli. Það tekur að sjálfsögðu einhvern tíma en að því er virðist mun sú lenging á klifurreinum, ef við ætlum að hafa tvöfalda klifurrein alla Hellisheiðina, vera um 20 kílómetrar og sú framkvæmd mun kosta um 600 millj. kr. Ýmsar lagfæringar verður einnig að gera samfara tvöföldun á klifurreinum, eins og við Þrengslavegamótin, Heiðmerkurvegamótin og Litlu kaffistofuna. Það eru ýmsir snjóastaðir í Draugahlíðarbrekkum í Svínahrauni sem eru einnig til skoðunar og þarf að lagfæra til að vegurinn sé sem öruggastur allt árið um kring. Eins og ég sagði áðan kosta slíkar lagfæringar verulega fjármuni eða um 600 millj. kr. en þeir fjármunir eru ekki á vegáætlun. Því er nauðsynlegt að fara fljótt í að ljúka skoðun á þessu máli til að átta sig á því hvernig hlutirnir eigi að verða, hvernig eigi að hanna, hvernig eigi að leggja þá braut og hvernig eigi að koma þessu inn á áætlun sem allra fyrst. Annað sem við flutningsmenn höfum lagt til að verði skoðað samfara skoðun hæstv. samgrh. er lýsing heiðarinnar. Að okkar áliti er það mjög mikilvæg aðgerð. Ég persónulega þekki mun á því að keyra upplýsta og myrkvaða vegi eftir margra ára akstur um Reykjanesbrautina, og ég fullyrði að ekkert eitt verkefni hefur bætt eins líðan mína við aksturinn og að eiga kost á því að keyra Reykjanesbrautina upplýsta miðað við að þekkja þá leið myrkvaða í hvaða veðri sem er. Frá því að lýsingin var sett upp hefur slysum fækkað. Miðað við viðmiðunarárin fyrir 1997 hefur slysum fækkað um 55% á árunum 1997--1998 samkvæmt úttekt Vegagerðar ríkisins. Auðvitað er erfitt, herra forseti, að fullyrða að þetta sé allt lýsingunni að þakka, enda ýmsar aðrar aðgerðir sem gerðar hafa verið á veginum sem hafa að sjálfsögðu skilað sínu. Ég tel þó að þetta gefi ákveðna vísbendingu. Eins og ég sagði áðan hef ég persónulega reynslu af því hvernig var að keyra þann veg fyrir og eftir lýsingu og þar er engu saman að jafna og ég er sannfærður um að þetta skilar gríðarlegum árangri. Ljóst er, herra forseti, að margar aðrar leiðir út af höfuðborgarsvæðinu þarfnast lagfæringa og þær eru kannski þrjár sem við erum fyrst og fremst að tala um, en það eru Vesturlandsvegur, Suðurlandsvegur og Reykjanesbrautin. Vegagerð ríkisins gerði sérstaka úttekt á tíðni óhappa á þessum þremur leiðum. Þá var fyrst og fremst verið að bera það saman við Vesturlandsveginn frá Reykjavík upp í Mosfellsbæ. Þann veg má í raun líta á sem innan höfuðborgarsvæðisins. Óhappatíðnin á þeirri leið var langmest. Á viðmiðunartímabilinu frá 1992--1998 var óhappatíðnin þar á hverja milljón ekinna km 1,05. Næstmesta óhappatíðnin var á Suðurlandsvegi, þ.e. yfir Hellisheiðina til Hveragerðis. Hún var 0,73 eða 0,70 óhöpp á hverja milljón ekinna km. Á Reykjanesbrautinni voru það 0,60 óhöpp. Suðurlandsvegurinn er augljóslega mjög hættulegur vegur og löngu tímabært að grípa til aðgerða sem komið geta í veg fyrir þau hræðilegu slys sem þar hafa orðið. Þau eru náttúrlega augljós viðvörun og ástæða til að taka mark á henni. Ég efast ekki um að menn hafa skoðað þetta ítarlega en það er í mörg horn að líta og þess vegna hefur það farið svo að á vegáætlun, annars vegar á fimm ára áætlun og hins vegar á langtímaáætlun, er ekkert fjármagn til úrbóta á Hellisheiði. Aftur á móti er þar fjármagn til að lagfæra hinar tvær leiðirnar að hluta. Loforð hafa hins vegar fengist fyrir því að flýta þeim framkvæmdum og ég á ekki von á öðru en að staðið verði við það sem þar hefur verið sagt. Það er mikill þrýstingur á að gera sambærilegar breytingar, sem væru að mínu mati viðunandi, til að bæta umferðaröryggi yfir Hellisheiðina. Þær ábendingar sem við komum með um tvöföldun klifurreina og lýsingu eru að sjálfsögðu innlegg í þessa umræðu og til skoðunar frekar en margt annað. Það verður að segjast, herra forseti, að hér á landi hefur verið ákveðin tregða fyrir því að viðurkenna þörfina á mikilvægum úrbótum á umferðarþungum vegum. Það hefur tíðkast hér að miða umferðarþunga okkar við það sem gerist í Bandaríkjunum eða Evrópu, þar sem eru margfalt fleiri vegfarendur. Aftur á móti finnst mér gleymast að bera saman veðurlag og færð sem skiptir miklu meira máli þegar um er að ræða öryggismál hér. Það er annað þegar menn keyra beina og breiða vegi eins og ég sé erlendis sem eru að auki oft á miklu sléttlendi. Vegirnir hér eru ekki samanburðarhæfir við neitt af því sem er erlendis að mér finnst. Það er því engin ástæða til að miða við einhverja tugi þúsunda bíla áður en farið er í aðgerðir til að bæta öryggi. Ég vona svo sannarlega að þeir fjármunir sem varið verður til vegagerðar verði auknir mikið við næstu endurskoðun vegáætlunar. Ég held að ef eitthvað er þá höfum við verið allt of íhaldssamir að þessu leyti. Mér finnst að málið hafi verið skoðað út frá röngum forsendum. Mér finnst það líka hafa gleymst, í þeirri umræðu sem snýr að byggðamálum, hvað vegagerð er mikilvægur þáttur í því að halda landinu í byggð. Það hefur í sjálfu sér sáralítið verið í umræðunni hvernig hægt er að stytta leiðir milli helstu þéttbýlisstaða úti á landi frá höfuðborgarsvæðinu. Ég nefni Ísafjörð, Akureyri, Egilsstaði og Hornafjörð. Það er tvímælalaust hægt að stytta leiðina til Ísafjarðar um 100 km ef farin er stysta mögulega leið, með því að fara í gegnum fjöllin og þvera firði. Aksturstíma norður á Akureyri er hiklaust hægt að stytta um klukkustund. Það væri hægt að leggja hálendisvegi sem gætu hugsanlega stytt leiðir til Egilsstaða. Þó ég hafi ekki kynnt mér það mjög rækilega þá eru ýmsar leiðir færar til að stytta aksturstíma þannig að það nýtist þessum þéttbýlisstöðum. Það er ekkert sem tryggir betur búsetu og eykur ánægju fólks úti á landi en að finna að leiðir milli helstu svæða landsins séu greiðar og fljótfarnar. Slíkar samgöngubætur eru einnig mikilvægar í ljósi umræðunnar um að flug hefur dregist mjög mikið saman. Þar kemur ekkert annað í staðinn en bætt vegakerfi. Ég held að að því leyti verðum við að gera betur en fram að þessu. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa öllu lengra mál um þetta. Hér er búið að dreifa þáltill. Í henni kemur fram það sem máli skiptir. Við erum að tala um framkvæmdir sem kosta á bilinu 800--900 millj., þ.e. annars vegar breikkunin og hins vegar lýsingin. Þetta eru ekki það miklar framkvæmdir og ekki það miklir fjármunir að ekki sé hægt að ljúka verkefninu á vegáætlunartímabilinu 2002--2006, þá á ég við alla framkvæmdina. Að svo mæltu, herra forseti, óska ég þess að málinu verði vísað til hv. samgn.

Virðulegi forseti. Það er vissulega ánægjulegt í hvert sinn sem vegaúrbætur koma til umræðu, sérstaklega þegar tillögur eru fluttar um að fara skynsamlegar leiðir í þeim efnum eins og hér er gert. Ég get þó ekki látið hjá líða að nefna að í þeim tillögum og hugmyndum sem fram hafa komið, ekki bara þessari heldur oft áður þegar talað er um leiðina frá Reykjavík austur yfir fjall, þá vilja menn gleyma því að Þrengslavegur er mikið notaður. Þar hafa þungaflutningar aukist verulega á undanförnum árum. Hann er hins vegar þannig að segja má að meiri þörf sé á úrbótum á Þrengslavegi en á veginum yfir Hellisheiðina, þ.e. ef ástand þessara vega yrði borið saman í dag. Þar með er ég þó ekki að draga úr þeirri þörf sem er fyrir hendi á veginum yfir Hellisheiðina. Talað er um að austur yfir heiðina fari um 12--15 þús. manns hverja einustu helgi allan ársins hring, þ.e. íbúar á Suðurlandi og þeir sem eiga leið frá höfuðborgarsvæðinu yfir á Suðurlandsundirlendið. Sumarbústaðaeign Reykvíkinga er orðin mikil á Suðurlandi og fjöldi manns fer yfir heiði til síns annars heimilis, þ.e. í sumarbústað. Nú þegar er búið að samþykkja eitt sumarbústaðahverfi á Suðurlandi sem heilsársbyggð, einfaldlega vegna þess að húsin þar eru notuð meira og minna allan ársins hring. Það segir sig því sjálft að þar er mjög mikil umferð. Einn af flm. þessarar þáltill. er hv. 4. þm. Suðurl., Ísólfur Gylfi Pálmason, hefur tekið þátt í vinnu innan þingmannahópsins á Suðurlandi og umræðu um úrbætur á leiðinni yfir Hellisheiðina. Það hafa nokkrum sinnum verið fluttar tillögur um lýsingu Hellisheiðar. Ég held að það hafi fyrst verið gert af fyrrv. þingmanni Eggerti Haukdal. Þá var lítill áhugi á því að lýsa. Einhvern tíma var flutt fyrirspurn þar sem fyrrv. samgrh., hv. þm. Halldór Blöndal, núverandi forseti þingsins, sagði í svari sínu að rannsóknir hefðu sýnt að lýsing gæti jafnvel aukið hættu á slysum. Eins og fram kemur í greinargerðinni hefur því aftur á móti ekki verið þannig farið eftir að Reykjanesbrautin var lýst. Ég fagna allri umræðu um umferðaröryggi á Suðurlandsvegi. Þrátt fyrir að þingmenn Sunnlendinga hafi ákveðnar tillögur til úrlausnar í þessum efnum lít ég svo á að sú tillaga sem hér er sé einungis til að hnykkja á því að úrbóta er þörf á þessum fjölfarna vegi þar sem slysatíðnin er allt of há. Sú leið sem þarna er lögð til er ein af þeim sem hafa verið skoðaðar og ég tel mjög vænlega, þ.e. lenging klifrreina og aukin lýsing. Ég minni hins vegar aftur á að Þrengslavegurinn er hluti af þessari leið og hann er sífellt meira notaður. Það hefði þurft að taka vegabætur þar inn í heildarútreikninga Vegagerðarinnar. Ég get auðvitað ekki látið hjá líða að minnast á það sem nefnt er hér, að það þurfi að auka þjónustuna á þessari leið. Meðal annars er talað um að auka þurfi eftirlit lögreglunnar með hraðakstri. Ég get svo sannarlega tekið undir það en staða lögreglunnar í þessu umdæmi útilokar að lögreglan geti aukið eftirlitið miðað við það fjársvelti sem hún býr við. Það segir sig sjálft að 800 millj. í vegaframkvæmdir eins og þessar eru ekki sérlega há upphæð þegar horft er á alla þá umferð sem þarna er, bæði fólksbíla en ekki síður þungaflutninga. Ég fagna þessari tillögu og tel hana styrkja þá baráttu sem hv. þm. en ekki síður félagasamtök hafa staðið í og hefur vakið marga upp af værum blundi hvað varðar þetta verkefni. Vinir Hellisheiðar austur á Selfossi hafa virkilega ýtt við bæði þingmönnum, vegagerðarmönnum og öðrum sem koma að þessum málum og hvatt til þess að láta til skarar skríða.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um fjárhagslegan aðskilnað á rekstri útgerðar og fiskvinnslu. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa þriggja manna nefnd sem fái það verkefni að semja frumvarp til laga um fjárhagslegan aðskilnað milli reksturs útgerðar annars vegar og fiskvinnslu í landi hins vegar. Frumvarpið verði lagt fram á þessu þingi og að því stefnt að lögin taki gildi 1. janúar 2002. Lögunum verði ætlað að skapa skilyrði fyrir eðlilega verðmyndun á öllum óunnum fiski á markaði, heilbrigðum og gegnsæjum viðskiptaháttum í fiskviðskiptum og koma þannig á eðlilegum samkeppnisskilyrðum á því sviði. Ég vil aðeins víkja að greinargerðinni en þar segir um lagalegar forsendur, með leyfi forseta: ,,Núgildandi lög og reglur fela í sér að gerðar eru miklar kröfur um siðareglur í viðskiptum, virka samkeppni á markaði og gegnsæi hans. Lögleiðing samkeppnislaga, nr. 8/1993, markaði tímamót á þessu sviði. Einnig má vísa til þess að Ísland er bundið af samkeppnisreglum ESB vegna aðildar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og hefur sú skuldbinding víðtæk áhrif í íslenskum lögum og reglum. Sem dæmi um viðbrögð löggjafans má nefna þingsályktun um setningu siðareglna í viðskiptum á fjármálamarkaði sem samþykkt var á 125. löggjafarþingi, en þar voru hafðar til hliðsjónar reglur framkvæmdastjórnar ESB. Í greinargerð þeirrar þáltill. segir m.a.: ,,Markmið reglnanna er að gefa viðmið fyrir siðlegt athæfi alls staðar á því svæði sem þær ná til, greiða fyrir virkri starfsemi verðbréfamarkaða og gæta almannahagsmuna.`` Á öðrum stað segir: ,,Til þess að hann [þ.e. verðbréfamarkaðurinn] megi þróast eðlilega allri þjóðinni til hagsbóta er nauðsynlegt að hlúa að heilbrigðum og gagnsæjum viðskiptaháttum á öllum fjármagnsmarkaðinum. Fullvíst má telja að það viðskiptalega umhverfi sem nú ríkir í verslun með óunninn fisk hér á landi fullnægi ekki settum kröfum EES-samningsins um virka samkeppni.`` Síðan er vikið að íslenskum samkeppnislögum. ,,Sú þáltill. sem hér er flutt á sér meginstoðir í lögbundnum markmiðum gildandi samkeppnislaga og er ætlað að þjóna þeim, en í 1. gr. laganna segir: ,,Lög þessi hafa það markmið að efla virka samkeppni í viðskiptum og þar með vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Markmiði þessu skal náð með því að: a. vinna gegn óhæfilegum hindrunum og takmörkunum á frelsi í atvinnurekstri, b. vinna gegn óréttmætum viðskiptaháttum, skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum, c. auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaðnum.`` Einnig má vísa til ýmissa annarra ákvæða samkeppnislaganna, svo sem 10. og 11. gr., og að auki er vert að benda á ákvæði 14. gr. en þar segir: ,,Þegar um er að ræða opinbert fyrirtæki eða fyrirtæki sem starfar að einhverju leyti í skjóli opinbers einkaleyfis eða verndar er samkeppnisráði heimilt að mæla fyrir um fjárhagslegan aðskilnað, annars vegar á milli þess hluta rekstrar fyrirtækisins sem nýtur einkaleyfis eða verndar og hins vegar þess hluta rekstrar sem er í frjálsri samkeppni við aðra aðila. Skal þess gætt að samkeppnisrekstur sé ekki niðurgreiddur af einkaleyfis- eða verndaðri starfsemi.`` Sé fullrar sanngirni gætt verður ekki annað séð en að framangreind ákvæði 14. gr. eigi fyllilega við um þann mikla aðstöðumun sem skapast milli útgerðarfyrirtækja sem árlega fá úthlutað aflaheimildum og njóta þannig verndar með slíkum stjórnvaldsbundnum leyfum og hins vegar fiskvinnslufyrirtækja sem engrar slíkrar verndar njóta en starfa í óheftri samkeppni á markaði.`` Síðan segir um óviðunandi ástand á innlendum fiskkaupamarkaði: ,,Með vísan til framangreindra ákvæða samkeppnislaga hlýtur það ástand sem nú ríkir og varað hefur um árabil á markaði um kaup og sölu á óunnum fiski, og alkunnugt er hvernig er háttað, að teljast óviðunandi. Engin skilyrði eru til eðlilegrar verðmyndunar á fiski og ótruflaðrar samkeppni í fiskviðskiptum þrátt fyrir að í landinu hafi um árabil verið starfandi uppboðsmarkaðir fyrir fisk. Fiskviðskipti við núverandi kringumstæður skapa ófrið um verðlagningu á fiski milli sjómanna og útvegsmanna og grafa einnig undan tilvistargrundvelli innlendra fiskmarkaða. Skiptir þá ekki meginmáli hvort um viðskipti milli óskyldra eða skyldra aðila er að ræða. Þá er ríkjandi mikil samkeppnisleg mismunun í fiskvinnslunni sem bitnar hart á fiskvinnslufyrirtækjum sem ekki tengjast útgerð.`` Í greinargerðinni er vikið að viðskiptum óskyldra aðila og síðan skyldra aðila og síðan er vikið að fénýtingu veiðiheimilda sem ég ætla að lesa hér: ,,Fénýting veiðiheimilda í viðskiptum með fisk yrði bönnuð. Núverandi ástand í fiskviðskiptum með svo brengluðu verðmyndunarkerfi, eins og fyrr er lýst, er algjörlega óhæft. Þær ráðstafanir sem Alþingi greip til árið 1998 með setningu laga um stofnun Kvótaþings og Verðlagsstofu skiptaverðs, og ætlað var að færa ástand þessara mála til betra horfs, hafa samkvæmt fenginni reynslu mistekist með öllu. Því er brýnt að löggjafinn grípi inn í að nýju með því að áskilja með lögum fullan fjárhagslegan aðskilnað veiða og vinnslu. Að sjálfu leiðir að í slíkri löggjöf fælist algjört bann við því að veiðiheimildir yrðu fénýttar í viðskiptum með fisk. Þjóðhagsleg hagkvæmni veiða og vinnslu mundi aukast. Þessa fullyrðingu mætti rökstyðja í löngu máli en verður ekki gert hér, enda ætti þess ekki að gerast þörf. Þáltill. þessi miðar að því, eins áður segir, að koma á eðlilegri samkeppni í viðskiptum með fisk. Virk samkeppni er árangursríkasta leiðin til þess að ná sem hagkvæmastri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins eins og kveðið er á um í 1. gr. gildandi samkeppnislaga. Löng reynsla annarra þjóða talar skýru máli um að þau orð eru sönn. Til lengri tíma litið má því einnig telja fullvíst að breytingin yrði til góðs fyrir atvinnugreinina í heild.`` Herra forseti. Síðan langar mig að vitna örstutt í frétt sem var í Auðlindinni 23. mars sl. Þar var verið að segja frá afkomu veiða og fiskvinnslu í Færeyjum. En Færeyjar eru einmitt það land sem tók fyrir nokkrum árum upp það ákvæði að selja allan fisk á fiskmarkaði og skilja milli veiða og vinnslu. Í þessari frétt sagði og ég gríp hér niður, með leyfi forseta: ,,Það eru 27% meira aflaverðmæti en árið á undan í færeyskum afla lönduðum. Færeyskir sjómenn hafa tvöfaldað árlegt aflaverðmæti sitt frá árinu 1996 og meira en þrefaldað það frá árinu 1993.`` Síðan segir: ,,Veiðar og vinnsla eru aðskilin og allur fiskur sem berst á land fer á uppboðsmarkað.`` Ég held að þetta sé kannski gleggsta dæmið um það hvernig eðlileg markaðsviðskipti hafa aukið hagsæld þjóðar því að í Færeyjum hefur það gerst á undanförnum árum að afkoma veiða og vinnslu hefur batnað mikið. Flotinn er talinn skuldlítill og segir m.a. í þessu plaggi að flotinn sé að vísu orðinn gamall en á honum hvíli tiltölulega mjög litlar skuldir og eiginfjárstaða útgerðarinnar sé sterk. Svo segir í þessari frétt og hér er verið að vitna í Dimmalætting. Þetta litla hagkerfi sem er fimm sinnum fámennara en okkar eða eitthvað svoleiðis, virðist pluma sig mjög vel í þeirri frjálsu samkeppni sem þar var komið á og ég held að það yrði mikið gæfuspor fyrir íslensku þjóðina ef það skref væri stigið að aðskilja fjárhagslega veiðar og vinnslu og í framhaldi af því yrði vonandi sú þróun hér að smátt og smátt sæju menn eðlilegan farveg í því að selja aflann á fiskmarkaði. Þó að það sé ekki beinlínis bundið í þessari tillögu hér þá hlyti það að verða afleiðing þessa fjárhagslega aðskilnaðar.

Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar að þessari tillögu um fjárhagslegan aðskilnað í rekstri útgerðar og fiskvinnslu. Það hvernig þessum hlutum er fyrir komið er sannarlega hluti af því starfsumhverfi sem íslenskur sjávarútvegur hefur og er, herra forseti, hluti þeirrar deilu eða hefur mikið með þá deilu að gera sem hefur staðið linnulítið milli sjómanna og útvegsmanna nú undanfarinn áratug eða svo. Það er alveg ljóst að löggjafinn hefur ekki verið tilbúinn til þess að taka þannig á málum að kröfur sjómanna og þeirra sem vilja sjá virka samkeppni á þessum markaði gætu náð fram að ganga. Þvert á móti hefur margoft komið fram í þinginu í umræðum að það er undarlegur vilji fyrir því að viðhalda eins konar einokun innan sjávarútvegsins, einokun allt frá því að kvótanum var úthlutað og síðan allt ferlið þar til varan er seld á erlendum mörkuðum. Það er rökstutt af hálfu þeirra sem styðja slíkt með því að sami aðilli verði að geta haft yfirsýn yfir allt ferlið. Þetta eru rök sem eru einlægt fram borin þegar menn vilja viðhafa einokun og svo merkilegt er, herra forseti, að þau eru einkum borin hér fram af hálfu þeirra sem í orði kveðnu segjast hins vegar aðhyllast frjálsa samkeppni. Hv. þm. vék áðan að stöðunni í Færeyjum. Ég var einmitt að lesa hér bréfið frá Føroya Fiskimannafelag sem þeir rituðu Davíð Oddssyni þegar sjómannadeilan var komin á ákveðið stig og sendu LÍÚ afrit. Þar segir að þeir styðji íslenska sjómenn í baráttu þeirra fyrir markaðsvirði fyrir aflann. Ég ætla síðan, herra forseti, að leyfa mér að þýða lauslega þetta bréf. Þeir greina frá því að sá háttur hafi nú verið hafður á í mörg ár í Færeyjum að aðskilnaður sé milli veiða og vinnslu og að fiskvinnslan geti einungis keypt sér hráefni á markaðsforsendum. Þeir fjalla síðan um það eða segja frá því að þetta hafi í raun framkallað efnahagslegt undur. Hv. þm. vék einmitt að því áðan. Hann var að segja frá því hve hagur allra --- ég endurtek --- allra þeirra sem eru aðilar að færeyskum sjávarútvegi hefur í raun vænkast. Það kemur fram í þessu bréfi að fiskvinnslan eða frystihúsin standa sig betur þrátt fyrir hærra verð. Útgerðin og sjómennirnir hafa meira til skipta en þegar íslenska ástandið var við lýði, eins og þeir orða það, þar sem útgerðin hafði áður hagsmuni af lægstu verðum sem þá þýddi líka að vinnslan hafði ekki þann hvata til hámarksárangurs sem hún hefur núna. Herra forseti. Kannski má hérna bera saman annars vegar fyrirtæki þar sem sami aðili er eigandi vinnslu og veiða og hins vegar fyrirtæki sem þurfa að kaupa allan afla sinn á markaði. Þau fyrirtæki hafa verið að ná prýðisárangri. Það háir þeim reyndar að þau fá ekki nægilegt hráefni. En þetta eru fyrirtækin sem hafa dregið vagninn varðandi þróun í fiskvinnslu á undanförnum árum. Þau hafa verið að gera afskaplega góða hluti. Hér á suðvesturhorninu eru fleiri fyrirtæki, þ.e. það er miklu fleira fiskvinnslufólk hér á þessu landsvæði sem starfar hjá fyrirtækjum sem ekki eru jafnframt í eigu útgerðar og þessi fyrirtæki hafa ekki verið að borga sínu fólki lægra kaup eða gera lakar við það en önnur. Af þessu má sjá að Íslendingar geta gert þetta rétt eins og frændur þeirra Færeyingar. Við erum hér á naumt skömmtuðum tíma þannig að ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég hef talað fyrir þessari tilhögun oft áður og fagnaði því þegar hv. þm. bað mig um að vera meðflutningsmaður. Ég vænti þess að þessi tillaga verði þingmönnum enn til umhugsunar um þetta mikilvæga mál.

Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir að sá tími sem ætlaður er í málið er útrunninn þannig að ég mun nota aðeins örstuttan tíma. Ég er meðflutningsmaður að þessari tillögu Guðjóns A. Kristjánssonar um fjárhagslegan aðskilnað í rekstri útgerðar og vinnslu. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson hefur gert ágætlega grein fyrir innihaldi tillögunnar ásamt hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur. Ég held að tillagan sé liður í framþróun í veiðum og vinnslu, aðallega þó kannski í vinnsluferlinu. Þetta á að vera einföld aðferð vegna þess að þó að fyrirtæki séu í veiðum og vinnslu þá er bókhaldi þannig háttað í dag að þetta ætti að vera lítið mál fyrir fyrirtækin. Ég tel að stóri ávinningurinn sé líka að fá frið milli sjómanna og útgerðarmanna um verðlagningu aflans og að það sé stórmál. Hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir vitnaði í færeysku leiðina. Ég átti þess kost í fyrrahaust að heimsækja Færeyjar þar sem mér varð gerð grein fyrir því hvernig ástandið hefði breyst þar á eyjunum í kjölfar þess að lög voru sett um aðskilnað á veiðum og vinnslu. Ótrúlegar upphæðir eru þar nefndar í virðisauka vinnslunnar gagnvart útlöndum þannig að ég er sannfærður um að þessi þáltill. á fullan rétt á sér. Þetta er þróun sem koma skal og vonast ég til þess að þetta eigi greiða leið í gegnum nefnd og síðan til afgreiðslu þingsins.

Herra forseti. Ég vil þakka undirtektir hv. þingmanna. Ég er sjálfur sannfærður um að ef staðið væri að málum eins og við höfum verið að ræða hér mundi íslenskt þjóðfélag hagnast um marga milljarða kr. á ári fyrir utan það að vonandi kæmist þá friður á milli manna í deilum. Ég er alveg sannfærður um að hér á landi mundi þróast miklu betri og eðlilegri viðskiptahættir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á vegalögum, nr. 45/1994, með síðari breytingum, á þskj. 738, 462. mál. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Árni Ragnar Árnason, Guðjón Guðmundsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. 1. gr. hljóðar svo: ,,Við upptalningu í 1. mgr. 16. gr. laganna bætist: og allt að 50% kostnaðar við uppbyggingu og lagningu bundins slitlags á veg að sumarbústaðahverfi með a.m.k. 50 bústöðum.`` Í 2. gr. er gert ráð fyrir að lög þessi öðlist gildi 1. jan. 2002. Í athugasemdum við frv. segir svo, með leyfi forseta: ,,Sumarbústöðum landsmanna hefur fjölgað mikið síðustu áratugina og má telja líklegt að sú þróun haldi áfram. Bústöðum hefur fjölgað um allt land en þó mest á suðvesturhluta landsins. Risið hafa nokkur hverfi með tugum bústaða, mörg hundruð manna byggðarlög. Sem að líkum lætur eru flestir bústaðirnir í námunda við höfuðborgarsvæðið, einkum í Árnessýslu, Kjós og Borgarfjarðardölum. Mikil umferð verður óhjákvæmilega í slíkum hverfum og á aðkomuvegum þeirra. Aðkomuvegirnir, sem ýmist liggja um tengi-, safn- eða landsvegi og einkavegi, eru margir vanbúnir að taka við svo mikilli umferð. Þess vegna verður ekki hjá því komist að styrkja þessa vegi, hvort sem þeir teljast til tengivega, safnvega eða landsvega og einkavega, með fjárframlögum ef þurfa þykir. Er því lögð til breyting á 16. gr. vegalaga í þá veru að heimilað verði að styrkja vegi að sumarbústaðahverfum. Með 50% kostnaðarþátttöku Vegagerðar er ætlast til að sumarbústaðaeigendur, jarðeigendur, sveitarfélög og/eða hreppir komi með 50% mótframlag sé samstaða um slíka vegagerð sem hér er getið. Þá þykir rétt að miða við hverfi með a.m.k. 50 bústöðum og lægi þá einn vegur að miðstöð þess, ef hún er einhver, ellegar að stað þar sem vegur greinist til hinna ýmsu bústaða. Ekki liggur fyrir um hve mörg hverfi er að ræða, en lausleg athugun bendir til þess að þau geti verið á milli 20 og 30. Með samþykkt þessa frv. væri stigið stórt spor í vegamálum á Íslandi ,,ekki bara ríkisforsjá í vegagerð`` að öllu leyti hvað fjármögnun varðar. Segja má að samhliða því að hver einstaklingur hafi löngun og þörf fyrir að koma sér upp vistvænni og notalegri aðstöðu í fagurri sveit þurfi hann að leggja ýmislegt af mörkum til að gera góða sveit enn betri og fallega sveit enn fegurri. Þannig vinnur fólk samhliða að eigin vellíðan og að framförum hjá þeim sem fyrir eru í viðkomandi sveit. Þetta kann að gerast í margvíslegri mynd og á mismunandi sviðum. Góðar samgöngur krefjast þess að nútímalegir vegir leysi af hólmi þá gömlu sem í upphafi voru lagðir miðað við þarfir fyrri tíma, með moldarvegum, hestakerrum og tilheyrandi aðstæðum. En nú er er farið að byggja upp akvegi með bundnu slitlagi sem miðast við nútímasamgöngutækni og umhverfisaðstæður sem allir eru sammála um að þarf að sinna vel, ekki bara fyrir fólkið heldur líka, og ekki síður, fyrir landið sjálft, vegna gróðursins og alhliða umhyggju fyrir verndun landsins. Nærtækt dæmi: Í Grímsnes- og Grafningshreppi í Árnessýslu er að finna eitt fjölmennasta sumarhúsasvæði landsins. Þar eru um 600--700 sumarhúsalóðir, einnig nokkrar jarðir sem ýmist eru í byggð enn þá eða voru það áður fyrr og enn fremur sérstök mannvirki eins og sundlaugin í Hraunborgum og Golfvöllurinn að Kiðjabergi sem segja má með sanni að eru heilsulindir. Kiðjabergsvegur liggur frá Biskupstungnabraut að hinu forna höfuðbóli Kiðjabergi og gegnir afgerandi hlutverki sem tengivegur fyrir alla framangreinda aðila. Sumarhúsalóðirnar eru t.d. á átta mismunandi landsvæðum sem öll njóta Kiðjabergsvegar en þau eru: Foss, Hraunkot, Mýrarkot, Göltur, Arnarbæli, Kiðjaberg, Hestland og Gíslastaðir. Árið 1994 hófust viðræður milli hinna ýmsu aðila um hvernig koma mætti á samstarfi milli einkaaðila sem hlut eiga að máli, svo og Vegagerðinnar og Grímsneshrepps. Vegamálastjóri og umdæmisverkfræðingurinn á Suðurlandi, auk hreppstjóra Grímsneshrepps, tóku þátt í viðræðunum og gerðar voru fjárhags- og framkvæmdaáætlanir. Málið sóttist hins vegar seint, m.a. vegna þess að Vegagerðin hafði ekki yfir beinum fjármunum að ráða í þessu skyni. En orð eru til alls fyrst. Svo ánægjulega tókst til að 8. júlí 1997 gerðu fulltrúar einkaaðilanna með sér skriflegt samkomulag um hvernig vænlegast væri að standa að framkvæmdum við uppbyggingu Kiðjabergsvegar með bundnu slitlagi. Ekki síst var byggt á hugmyndum umdæmisverkfræðings Vegagerðarinnar sem veitti góð ráð í því sambandi. Samhliða þessu kom fram hjá vegamálastjóra og hreppstjóra Grímsneshrepps hvaða möguleikar kynnu að vera af þeirra hálfu varðandi fjármögnun og aðstoð að öðru leyti. Kiðjabergsvegur er um 8 km og flokkast að meginhluta undir safnveg samkvæmt vegalögum. Um haustið 1997, eftir að aðilar höfðu gengið nánar frá samkomulagsgrundvellinum, annaðist Vegagerðin útboð kaflans frá Biskupstungnabraut að Hraunborgum en það er u.þ.b. 1 / 3 heildarlengdar Kiðjabergsvegar. Framkvæmdir samkvæmt útboðinu hófust í byrjun árs 1998 og lauk á miðju sumri. Árið 1999 var framkvæmdum haldið áfram en þá samkvæmt samningum við verktaka og í umsjá samstarfsnefndar landeigenda. Vegagerðin veitti ekki beinan fjárstuðning við þennan áfanga, en sýndi hins vegar verkefninu góðan skilning og velvilja með því að leggja til eftirlit með framkvæmdum og veita landeigendum ráðgjöf og tæknilega liðveislu. Síðasti hlutinn var síðan unninn síðastliðið sumar. Verkinu er nú lokið og vegurinn kominn alla leið þangað sem upphafssamkomulag gerði ráð fyrir. Vegagerðin var fjárhagslegur þátttakandi við lokaáfangann og má rekja það til góðs skilnings vegamálastjóra og þingmanna Suðurlandsumdæmis. Haft var samband við þá alla og samþykktu þeir að af óskiptu fé til vegamála á Suðurlandi á síðasta ári skyldi varið fé til stuðnings uppbyggingu vegarins og þessa merka framtaks. Framkvæmd eins og sú sem hér um ræðir byggist á fúsu og frjálsu framtaki þar sem ekki er við neinn lagalegan rétt að styðjast. Skilningur einstaklinga á mikilvægi þess sem verið er að vinna að, þ.e. umferðaröryggi og umhverfismálum, skipar æ meiri sess í daglegu lífi almennings og á sinn stóra þátt í að tryggja ánægjulegra og betra daglegt líf. Sýni einstaklingarnir skilning, samstöðu, vilja og getu til athafna má gera ráð fyrir að ekki standi á þátttöku og stuðningi opinberra aðila.`` Svo mörg voru þau orð, herra forseti, í grg. með frv. en eins og ég kom að í henni er þetta eitt fyrsta átak og fyrsta framkvæmd þar sem ekki er bara ríkisforsjá í vegagerð og er því allrar athygli verð. Með frv. er lagt til, eins og ég kom að hér í upphafi, að heimild verði sett í lög fyrir Vegagerðina til að taka þátt í slíku samstarfi sem hér hefur verið lýst. Ég gat um það áðan, herra forseti, að þetta skipti miklu máli fyrir íbúa þéttbýlisins og eðlilegt er að til slíkra mála sé litið. Ef horft er til allra bifreiða sem Íslendingar eiga nú, þá voru þær um síðustu áramót 180 þúsund og þar af eru á höfuðborgarsvæðinu 112 þúsund bifreiðar. Segja má að einhverjum finnist að hér sé nokkuð í lagt hvað áhrærir þéttbýlissvæðið, þar sé þegar búið að gera miklar og góðar framkvæmdir í vegamálum, en til þess ber þó að líta að af því svæði koma megintekjur þess sem í vegafé fer af bensíni og olíu. Einnig má segja að þeir sumarbústaðaeigendur sem ég hef getið hér um og allir þeir sem eiga sumarbústaði leggja nokkuð meira af mörkum í sameiginlegan sjóð til átaks í vegagerð vegna þess að ef þessir aðilar ættu ekki sumarbústaði þá mundu þeir að öllu jöfnu ekki aka svo mikið sem raun ber vitni. Þeir fara jafnvel um hverja helgi austur fyrir fjall, eins og rætt var um hér rétt áðan og hv. þm. Kristján Pálsson kom inn á um lýsingu Hellisheiðar og breytingar á aðreinum þar, og um 8--9 þúsund bílar að meðaltali fara þar um á dag. Ég tel því að þetta mál sé þess eðlis að ekki sé verið að mismuna íbúum landsins með því að gera þetta átak og leiða þessi lög inn á þá braut að vegamálastjóri og Vegagerðin hafi heimildir til þess að aðstoða aðila sem vilja leggja fram eigið fé til að flýta fyrir vegagerð hér á landi. Að lokinni þessari umræðu, hæstv. forseti, legg ég til að frv. verði vísað til hv. samgn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga, á þskj. 770, um breytingu á lögum nr. 27/1981, um rétt manna til að kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga. Fyrsti flutningsmaður að þessu máli er Drífa J. Sigfúsdóttir varaþm., sem sat hér á þingi fyrr í vetur, og auk hennar eru flutningsmenn hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson, Margrét Frímannsdóttir, Guðmundur Hallvarðsson, Jón Kristjánsson, Magnús Stefánsson, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Ísólfur Gylfi Pálmason, Ásta Möller, Sigríður Jóhannesdóttir og Ólafur Örn Haraldsson, eða þingmenn úr fjórum þingflokkum. Herra forseti. Á síðustu árum hefur aukist verulega framboð viðskiptamenntunar á háskólastigi um leið og háskólum hefur fjölgað. Vegna þessa er mikilvægt að endurskoða eldri lög sem ekki gerðu ráð fyrir þessari þróun. Í lögum nr. 27/1981, um rétt manna til að kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga, kemur m.a. fram að aðeins þeir nemendur sem lokið hafa prófi úr viðskiptadeild Háskóla Íslands fái sjálfkrafa leyfi til að kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga. Nemendur úr öðrum skólum þurfa hins vegar leyfi menntamálaráðherra. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að rétt til að kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga hafi þeir menn hér á landi sem fengið hafa til þess leyfi viðskiptaráðherra. Lagt er til að leyfisveiting til að kalla sig viðskiptafræðing eða hagfræðing verði flutt frá menntamálaráðuneyti til viðskiptaráðuneytis. Það er að ýmsu leyti eðlilegra að annað ráðuneyti en það sem eftirlit hefur með háskólum veiti slíkt leyfi og í þessu tilfelli liggur beint við að fela viðskiptaráðuneytinu verkefnið. Viðskiptaráðuneyti veitir t.d. verkfræðingum leyfi til að kalla sig verkfræðinga og sama á t.d. við um arkitekta, skipulagsfræðinga og tæknifræðinga. Þeir sem þurfa ekki slíkt leyfi ráðherra samkvæmt 1. gr. frumvarpsins eru hins vegar menn sem lokið hafa BS- eða cand. oceon.-prófi úr viðskiptadeild eða BS-prófi úr hagfræðideild viðurkennds íslensks háskóla, sbr. lög nr. 136/1997, um háskóla, og uppfylla skilyrði reglugerðar skv. 3. gr. laganna um innihald náms. Aðrir háskólar sem bjóða upp á sambærilegt nám í viðskiptafræðum og Háskóli Íslands eru Viðskiptaháskólinn á Bifröst, Háskólinn í Reykjavík og Háskólinn á Akureyri. Nemendur úr þessum skólum njóta ekki sama réttar og nemendur úr Háskóla Íslands til að kalla sig viðskiptafræðinga. Út frá jafnræðissjónarmiði er eðlilegt að allir nemendur sem ljúka sambærilegu námi njóti sömu réttinda að námi loknu. Til að leiðrétta þennan mismun er nauðsynlegt að breyta lögum nr. 27/1981. Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. núgildandi laga tilnefnir Háskóli Íslands einn nefndarmann. Með hliðsjón af því að í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að aðrir en nemendur Háskóla Íslands megi kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga þykir eðlilegt að binda ákvæðið ekki við tilnefningu eins háskóla. Í lögum um háskóla, nr. 136/1997, er m.a. fjallað um hlutverk háskóla og eftirlitsskyldu menntamálaráðherra með þeim. Þar er einnig kveðið á um að menntamálaráðherra setji almennar reglur, m.a. um það með hvaða hætti hver háskóli skuli uppfylla skyldur sínar um eftirlit með gæðum kennslunnar, hæfni kennara og hvernig ytra gæðaeftirliti skuli háttað. Í lögunum er einnig kveðið á um rannsóknarhlutverk, inntökuskilyrði, hæfni kennara og fjárveitingar. Þá segir í 3. mgr. 9. gr. laganna að menntamálaráðherra skuli gefa út skrá um viðurkenndar prófgráður og inntak þeirra. Að mati flutningsmanna er þó þörf á ítarlegri skilgreiningu á rétti manna til að kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga, samanber tillögu í frumvarpinu að nýrri 3. gr. um að viðskiptaráðherra skuli setja nánari reglur þess efnis. Með því að Alþingi hefur skilgreint hlutverk háskóla, sem og menntamálaráðherra á ítarlegan hátt, er eðlilegt að nemendur með sambærilega menntun hljóti sambærileg réttindi í samræmi við próf sín. Á síðustu árum hefur námsframboð aukist verulega og miðað við þróun erlendis má gera ráð fyrir aukinni fjölbreytni námsframboðs. Því er með frumvarpinu gerð tillaga um nýja 3. gr. þar sem kveðið er á um að viðskiptaráðherra skuli setja reglugerð um innihald prófgráðu sem veitir mönnum rétt til að kalla sig viðskiptafræðing eða hagfræðing. Í reglugerðinni skal kveðið á um lágmarkskröfur um námslengd og vægi kjarnagreina og valkvæðra greina, þar á meðal hve stór hluti náms getur verið valkvæður. Slík reglugerð myndar staðal við mat á prófgráðum, innlendum sem erlendum þannig að allir njóti jafnræðis. Lagt er til að lögin taki gildi 1. júní 2001 þannig að þeir nemendur sem ljúka framangreindum prófgráðum í vor úr öðrum háskólum en Háskóla Íslands geti öðlast réttindi til jafns við nemendur í Háskóla Íslands. Í ákvæði til bráðabirgða er kveðið á um að umboð þeirrar nefndar sem menntamálaráðherra hefur skipað skv. 3. mgr. 2. gr. gildandi laga falli niður við gildistöku þessara laga og að frá sama tíma skuli viðskiptaráðherra skipa að nýju í nefndina. Herra forseti. Það er grundvallaratriði að allir sem ljúki sambærilegu prófi innan sömu greinar njóti sömu réttinda. Á síðustu árum hefur námsframboð á háskólastigi aukist verulega og boðið er upp á styttra nám sem lýkur með diplómaskírteini þannig að ákvæði í lögum nr. 27/1981, um rétt manna til að kalla sig viðskiptafræðinga --- en þar er talað um að viðkomandi þurfi að hafa lokið prófi úr Háskóla Íslands --- er ófullnægjandi þar sem háskólum á þessu sviði hefur fjölgað auk þess sem t.d. Háskólinn í Reykjavík útskrifar nemendur með diplóma eftir tveggja ára nám. Jafnræðislög gera ráð fyrir jafnræði þegnanna þannig að ætla má að allir nemendur sem lokið hafa sambærilegum prófum á sviði viðskipta ættu að njóta sama réttar. Lögin eru því úrelt og þarfnast lagfæringar hvað þetta varðar. Þeir skólar sem þarf að skoða sérstaklega eru Háskólinn í Reykjavík, Viðskiptaháskólinn á Bifröst, Háskólinn á Akureyri og Tækniskólinn. Allir skólarnir bjóða upp á BS-nám á sviði viðskipta en nemendur skólanna njóta ekki jafnræðis gagnvart lögum. Ekki er talað um nemendur Tækniskólans í greinargerð með frv. en mikilvægt er að nám þessara nemenda verði skoðað við gerð staðals um innihald menntunar nemenda sem fá nafnbótina viðskiptafræðingar. Þar sem námsframboð eykst mjög hratt er mikilvægt að settur verði gæðastaðall eða viðmið um hvaða nám uppfylli kröfur um nafnbótina viðskiptafræðingur. Dæmi um slíka viðmiðun er að finna í auglýsingu um mat á umsóknum um leyfi til að kalla sig verkfræðing, nr. 845/1999, og í reglum nr. 112, um nám sem leiðir til fullnaðarmenntunar í skipulagsfræðum. Í báðum tilfellum veitir viðskrh. leyfið. Þá er í lögum nr. 8, um löggildingu nokkurra starfsheita sérfræðinga í tækni- og hönnunargreinum, frá 11. mars 1996 að finna ákvæði í 3. gr. sem segir til um rétt manna til að fá löggildingu starfsheitanna samkvæmt reglum að fenginni umsögn viðkomandi fagfélags, en lög þessi miðast við tilskipanir Evrópusambandsins. Það hlýtur að vera krafa nemenda þegar veitt er fé til skóla að þeir uppfylli kröfur sem gerðar eru til slíks náms. Það á ekki að gera tilraunir á nemendum um annars flokks nám og ekki verður öðru trúað en að skólar sem hafi fengið leyfi til að útskrifa nemendur með BS-próf á sviði viðskipta hafi uppfyllt þær kröfur sem settar hafa verið. Önnur mikilvæg rök fyrir lagabreytingunum eru að það er nauðsynlegt fyrir atvinnulífið að hægt sé að treysta því að þeir sem fái leyfi til að kalla sig viðskiptafræðinga hafi lokið sambærilegu prófi. Að lokum er rétt að geta þess að hópur nemenda í Háskólanum í Reykjavík mun útskrifast með BS-gráðu í viðskiptum í byrjun júní nk. en nemendur hafa enn ekki fengið úr því skorið hvort þeir mega kalla sig viðskiptafræðinga. Þetta skapar óvissu og getur skaðað möguleika þeirra við að sækja um störf á vinnumarkaði. Það er því mikilvægt réttlætismál að Alþingi taki málið til afgreiðslu sem fyrst þannig að allir nemendur sem ljúka sambærilegu námi njóti sambærilegra réttinda. Ég vil svo að endingu, herra forseti, geta þess að hv. þm. Drífa Sigfúsdóttir spurðist fyrir um þetta mál fyrr á þessu þingi og fram kom í svörum hæstv. menntmrh. að hann taldi rétt að breyta fyrirkomulaginu í þá veru sem frv. gerir ráð fyrir og fagnaði áformum þingmannsins sem hann upplýsti um í þeirri umræðu að flytja frv. það sem hér er nú mælt fyrir. Ég vil leyfa mér að vitna til orða hæstv. menntmrh. að lokum til þess að undirstrika stuðning ráðherrans við efni frv. Ráðherrann sagði, með leyfi forseta: ,,Ég fagna því að hv. þm. ætla að leggja fram frv. til að taka af skarið með að nemendur sem útskrifast hafa með BS-próf frá viðskiptadeildum Háskólans í Reykjavík, Háskólans á Akureyri og Viðskiptaháskólanum á Bifröst fái heimild til að kalla sig viðskiptafræðing. Það er eðlilegur vettvangur hér á þinginu að taka afstöðu til þess þar sem þetta er í lögum. Ég vil einnig hvetja hv. þm. til að velta því fyrir sér við þá breytingu hvort ekki eigi að flytja málið úr höndum menntmrn. yfir til iðn.- og viðskrn. Það yrði meinalaust af minni hálfu.`` Ég hef þá lokið, herra forseti, við að mæla fyrir þessu frv. í forföllum 1. flm. og hef gert grein fyrir framsöguræðunni eins og þingmaðurinn hafði ráðgert að hún yrði.

Herra forseti. Ég vil bara koma hér til að lýsa stuðningi við þetta frv. og get alveg gefið þá yfirlýsingu hér að allur þingflokkur Frjálslynda flokksins mun styðja málið.

Herra forseti. Frv. til laga um breytingu á lögum nr. 27/1981, um rétt manna til að kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga, miðar að því, eins og hv. framsögumaður rakti, að gilda skuli jafnræði á milli háskóla sem veita menntun á sambærilegum stigum, að það skuli veita jafnræði gagnvart þeim nemendum sem útskrifast úr því námi. Ég styð þá nálgun málsins alveg heils hugar að þessum lögum verði breytt og reyndar í samræmi við aðrar þær breytingar sem hafa verið gerðar á umgjörð háskólanáms og háskólastarfs. Svo er að í lögum um háskóla eru settar almennar reglur um gæði kennslunnar og inntak námsins. Sömuleiðis er í þessum lögum um háskóla skylt að setja hinar almennu reglur um hvernig bæði hinu ytra og innra gæðaeftirliti skuli háttað og að tryggt sé að háskólar séu ekki að kenna annað en viðurkennt er og því er eðlilegt að því sé fylgt eftir út og með nemendunum þegar þeir ljúka þar námi þannig að þá hafi þeir hliðstæð réttindi, fái að kalla sig eftir námsgráðum hliðstætt því og námið veitir rétt til og að þar sé jöfnuður á milli skóla. Ég vil þó leggja áherslu á þegar þessi tilaga fer til nefndar að þess sé jafnframt líka gætt að fara ofan í fleiri þætti sem lúta að þessu til að fullt samræmi verði. Það hvort síðan viðskrn. eða menntmrn. gefi út þessar námsgráður er að vissu leyti framkvæmdaratriði því að samkvæmt lögum um háskóla skal menntmrh. gefa út skrá um viðurkenndar prófgráður og inntak þeirra, þ.e. samkvæmt háskólalögunum. Það á samkvæmt þeim lögum að liggja fyrir og því ætti að vera þægilegt að fylgja því eftir með þessum námsgráðum og rétti viðkomandi sem ljúka þessu námi til að kalla sig viðskiptafræðinga og hagfræðinga eins og hér er verið að leggja til. Ég styð að þetta mál fari áfram þannig að þarna verði sá jöfnuður sem að er stefnt.

Herra forseti. Ég vil aðeins taka undir með öðrum þeim sem hér hafa kvatt sér hljóðs og mæla með þessu frv. Það er auðvitað svo að margt hefur breyst í háskólamálum okkar frá því að lögin nr. 27/1981 voru sett þar sem kveðið er á um rétt manna til að kalla sig viðskiptafræðinga eða hagfræðinga þar sem aðeins þeir sem lokið hafa prófi úr viðskiptadeild Háskóla Íslands fá sjálfkrafa leyfi til að kalla sig þessum titlum. Nemendur úr öðrum skólum hafa þurft sérstakt leyfi ráðherra til þess. Það sem hefur breyst er að komið hafa öflugir háskólar á Akureyri, í Bifröst og Viðskiptaháskólinn í Reykjavík sem eru allir mjög metnaðarfullir skólar og eru að gera góða hluti. Hvað varðar t.d. Viðskiptaháskólann á Bifröst þá hafa menn verið núna í áratug að byggja þar upp fyrsta flokks viðskiptaháskóla sem stenst alþjóðlegan samanburð í gæðum hvað varðar nám og aðstöðu. Þar standa menn hins vegar frammi fyrir því að í viðskiptanáminu er háskólinn í þeirri stöðu ásamt öðrum háskólum en Háskóla Íslands að útskrifaðir nemendur eftir þriggja ára nám hafa ekki rétt til að kalla sig viðskiptafræðinga eins og þeir sem útskrifast frá viðskiptadeild Háskóla Íslands. Hér er sem sagt verið að leggja fram frv. til að breyta þessu og ég er sammála því. Fljótt á litið hef ég örlitlar efasemdir um að færa þetta á milli ráðuneyta en það er eitthvað sem menn skoða í menntmn. og komast að niðurstöðu um en ég tel að þetta sé gott frv. og vona að það fái greiða afgreiðslu í menntmn. þingsins.

Herra forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls fyrir undirtektir þeirra og stuðning við málið og legg til að að lokinni umræðunni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Herra forseti. Á þskj. 780 hef ég lagt fram till. til þál. um afnám eignarskatts á íbúðarhúsnæði. Meðflutningsmenn eru hv. þm. Guðjón Guðmundsson, Árni R. Árnason, Ásta Möller, Drífa Hjartardóttir og Katrín Fjeldsted. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: Alþingi ályktar að fela fjmrh. að láta semja og leggja fyrir Alþingi frv. til laga um breyting á lagaákvæðum um eignarskatt á íbúðarhúsnæði með það að markmiði að eignarskattur á íbúðarhúsnæði verði aflagður í áföngum á næstu þremur árum. Í grg. segir svo: Um langt árabil hefur ungt fólk hér á landi lagt metnað sinn í að eignast eigið íbúðarhúsnæði og er svo enn þótt merkja megi breytingu þar á. Kemur þá til mikil óánægja fólks vegna þess forms á eignarskattsstofni sem í gildi hefur verið og er verulega íþyngjandi. Nálægt 85% þeirra sem eru 67 ára og eldri eru eigendur húsnæðisins sem þeir búa í. Á stærstum hluta húseignanna hvíla litlar eða engar skuldir. Eigendurnir greiða því flestir eignarskatt. Slík skattlagning stríðir gegn þeirri stefnu að gera eldra fólki kleift að búa í húsnæði sem það hefur byggt upp og annast viðhald á árum saman, svo lengi sem mögulegt er og vilji þess stendur til. Þá hefur álagning eignarskatts íþyngjandi fjárhagsleg áhrif á ekkjur og ekkla þrátt fyrir fimm ára aðlögun frá andláti maka, þ.e. þau greiða fyrst eignarskatt sem einstaklingar að fimm árum liðnum frá fráfalli maka. Þessar ráðstafanir hafa misst marks vegna mikillar hækkunar fasteignaverðs. Eignarskattur kemur mjög misjafnlega niður á fólki og getur orðið allt að fimmfalt hærri hjá einstaklingi en hjá hjónum, enda þótt um sambærilega eign sé að ræða. Í breyttu þjóðfélagi er sala fasteigna með öðrum hætti en áður. Stórar fasteignir seljast verr en þær smærri og það gerir öldruðu fólki, ekkjum og ekklum, erfiðara um vik við sölu stórra fasteigna. Ástandið á fasteignamarkaðnum og eignarskatturinn, svo og lækkandi tekjur, gera fyrrnefndum aðilum mjög erfitt að halda eignum sínum. Tilgangur skatta er að afla ríkissjóði og sveitarsjóðum nauðsynlegra tekna, með sem minnstum skaðlegum áhrifum á efnahagslíf landsins og eins litlum vandræðum og skaða fyrir greiðendur og unnt er. Við álagningu eignarskatts verður löggjafinn að gera sér grein fyrir hver greiðir skattinn að lokum. Nærtækasta dæmið er eignarskatturinn á ekkjur sem í skattaumræðunni hefur fengið á sig hið versta orð. Eignarskattur lendir á húsnæði sem eigandi notar sjálfur. Húsnæðiskostnaður hans eykst, en án aukinnar greiðslugetu, jafnvel samhliða minnkandi greiðslugetu. Afleiðingin er versnandi lífskjör og e.t.v. nauðungarsala eignarinnar vegna fjárskorts húseigandans. Um fasteignir ætti að gilda sú almenna regla að á þær verði ekki lögð önnur eignagjöld en fasteignagjöld sveitarfélaga. Víðast eru fasteignagjöld aðaltekjustofnar sveitarfélaga og er það vægast sagt óráðlegt að ríkið sé að seilast lengra ofan í vasa skattborgaranna með því að gera heimili þeirra og húseignir að tekjustofnum fyrir síhækkandi eignarskatta. Röksemd fyrir afnámi eignarskatts er að í reynd er um tvísköttun að ræða. Þeir einstaklingar, sem standa í því að koma sér upp eigin húsnæði, leggja þar með fram hluta tekna sinna sem þeir hafa greitt af tekjuskatt, jafnvel hátekjuskatt, og greiða að auki virðisaukaskatt af aðföngum. Herra forseti. Svo mörg voru þau orð. Vegna þess stutta tíma sem hverjum og einum er ætlaður hér til að flytja mál sitt sem fyrstu flutningsmenn vildi ég aðeins þó, með leyfi forseta, vitna hér til mjög merkilegra niðurstaðna sem Vilhjálmur Bjarnason rekstrarhagfræðingur hefur tekið saman um eignarskatt og geta í örfáum orðum aðeins nokkurra atriða sem hann kemur inn á í viðamikilli samantekt um þessi mál. Ég vitna nú til samantektar Vilhjálms Bjarnasonar. Hann segir: ,,Upphaf eignarskatts á Íslandi má rekja allt aftur til tíundarlaga. Tíund var lögtekin á Íslandi árið 1097; var hún í upphafi eignarskattur. Á þjóðveldisöld voru vextir eða fjárleiga 10%. Tíund var 10% fjárleigu af matsverði eigna. Þannig varð tíundin í raun 1% eignarskattur en ekki 10% tekjuskattur eins og nafnið bendir til að skatturinn hafi verið hugsaður. Erlendis var tíund 10% af brúttótekjum.`` Í sögu Árna Þorlákssonar biskups er eftirfarandi frásögn af fundum þeirra Loðins lepps. Samtalið á sér stað þegar verið var að lögleiða Jónsbók: ,,Og er hljóð gafst mælti herra Loðinn og sá um sig nokkuð styggilega og leitaði ráðs að leiða almúgann frá byskupi í huganum, því að hann skildi margmennið honum vilja fylgja og sinna og mælti svo: ,,Bréf þetta sem þér herra byskup létuð lesa hefir fyrir marga hluti í sér sem vér megum vort mark á kenna, en þó hugða ég að eigi mundi þeir sem það gerðu þessu mega fyrir alla skipa eða ráða. En þar sem þér töluðuð um okur, trúi ég sannlega að það sé illt, og þeir okurkarlar séu bannsettir, en hvað má hærra okur vera en tíundargerð sú hin ranglega sem hér er á landinu? Þér byskuparnir heimtið tíund af sylgjum og silfurbeltum, koppum og keröldum og öðru dauðu fé, og undra ég mjög hví landsbúið þolir yður slíkar óhæfur og gerið eigi norræna tíund að eins þá sem gengur um allan heiminn, og einsaman er rétt og lögtekin.```` Hér kemur í ljós að hvergi nokkurs staðar var tíundin með sama hætti og hér á Íslandi, þ.e. eignarskattur af því sem ég taldi hér upp áðan. Margar aðrar skemmtilegar frásagnir eru í samantekt Vilhjálms Bjarnasonar en líka er ítarlegt yfirlit yfir hvar eignarskatturinn er annars staðar viðhafður en hann er ekki víða þá litið er á erlenda grund. Og sé hann einhvers staðar til þá er hann miklu lægri en gerist á Íslandi. Herra forseti. Ég vona að þetta mál fái góðar undirtektir á hinu háa Alþingi, fái skjóta og góða meðferð í hv. efh.- og viðskn. sem ég mæli að málinu verði vísað til að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um afnám eignarskatts á íbúðarhúsnæði og sem einn af flutningsmönnum tillögunnar vil ég leggja aðeins orð í belg. Íslendingar hafa alla tíð lagt metnað sinn í að eignast þak yfir höfuðið. Það hefur þó orðið einhver breyting þar á en ekki er hún nú mikil. Í rauninni er þarna um tvísköttun að ræða, eignarskatturinn er tvísköttun og mjög ósanngjarn skattur. Sérstaklega kemur þetta illa við eldri borgara en eins og fram kom hjá 1. flm., Guðmundi Hallvarðssyni, þá eiga nálægt 85% þeirra sem eru 67 ára og eldri húsnæðið sem þeir búa í og á stærstum hluta húseignanna hvíla litlar eða engar skuldir. Mikil hækkun fasteignaverðs hefur orðið í landinu og eignarskatturinn kemur því mjög misjafnlega niður á fólki og getur orðið allt að fimmfalt hærri hjá einstaklingi en hjá hjónum enda þótt um sambærilega eign sé að ræða. Um fasteignir ætti að gilda sú almenna regla að á þær verði ekki lögð önnur eignagjöld en fasteignagjöld sveitarfélaganna því að víðast eru fasteignagjöld sveitarfélaga aðaltekjustofn þeirra og er vægast sagt óráðlegt að ríkið sé þá einnig að höggva í sama knérunn. Herra forseti. Það er von mín að þetta merka mál nái fram að ganga.

Herra forseti. Tillaga til þál. um afnám eignarskatts á íbúðarhúsnæði er mjög þörf að mínu mati. 1. flm., Guðmundur Hallvarðsson, hefur gert grein fyrir málinu hér og mig langaði að bæta nokkrum orðum við sem einn af meðflutningsmönnum tillögunnar. Ég tel að þessi þáltill., sem felur í sér að fela fjmrh. að láta semja frv. til laga um breytingu á lagaákvæðum um eignarskatt á íbúðarhúsnæði, komi til móts við stóran hóp fólks í þjóðfélaginu, einkum þó aldraða, því að það er svo að þeir sem skulda eitthvað af húsnæði sínu greiða ekki eignarskatta en aldrað fólk býr gjarnan í skuldlausu húsnæði og niður á því kemur eignarskatturinn með fullum þunga og verður svo þyngri þegar maki fellur frá eins og reifað hefur verið hér. Með hækkandi fasteignamati, t.d. hér í Reykjavík á undanförnum árum og nú síðast á síðasta ári, þá hækka eignarskattar aldraðs fólks verulega þótt tekjur þeirra standi í stað. Fólk hefur þannig minna fé milli handanna til þess að halda t.d. húsi sínu við og verður e.t.v. að láta reka á reiðanum með viðgerðir í stað þess að halda húseignum sínum í besta lagi eins og það vill auðvitað gjarnan gera. Þess vegna væri nær að aflétta eignarskatti af húseigendum því að það kemur líka atvinnulífinu til góða ef fólk getur haldið við húsum sínum. Ég tel að eignarskattur sé afar óréttlátur skattur. Ég tel að hann sé tvísköttun. Fólk kaupir sér húsnæði fyrir laun sem það hefur greitt skatta sína af, greitt tekjuskatta og virðisaukaskatt af aðföngum. Það er því orðið tímabært, herra forseti, að breyta þessum lögum og ég vonast til að þessi þáltill. nái því fram að ganga.

Herra forseti. Fram er komin till. til þál. um afnám eignarskatts á íbúðarhúsnæði. Ég fagna þessari tillögu. Í rauninni er löngu tímabært að litið sé til þeirrar skattmeðferðar sem íbúðarhúsnæði hefur fengið á síðustu árum, þ.e. að um hefur verið að ræða eignarskatt á íbúðarhúsnæði sem og fasteignaskatt til eigenda. Á síðustu árum hefur t.d. verð íbúðarhúsnæðis hækkað á hinum almenna markaði sem hefur þýtt það að síaukinn eignarskattur einstaklinga hefur orðið til jafnvel þó að eignin hafi verið sú sama. Þetta hefur orðið til þess að ungt fólk sem hefur verið að koma undir sig húsnæði hefur orðið að borga eignarskatta, sem annars hafði jafnvel ekki verið gert ráð fyrir í greiðslubyrði á húsnæðiskaupum, fyrir utan það sem hér hefur verið bent á, þegar einstaklingar eiga í hlut og þá sérstaklega eldra fólk. Það hlýtur að vera Alþingis og okkar sem hér stöndum að gæta hagsmuna íbúa landsins og eitt af því er það að við stillum í hóf skattaálögum á einstaklinga. Skattur sem lagður hefur verið á íbúðarhúsnæði fólks hlýtur að teljast nokkuð vafasamur þar sem fólk greiðir þjónustuskatt sem er í formi fasteignaskatta ýmiss konar til sveitarfélaga og skiptist það niður í mismunandi skattþrep eftir verðgildi eigna. Þess vegna fagna ég því að þessi þáltill. er lögð fram og styð hana heils hugar og vona að hún nái fram að ganga.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um skipan nefndar um hönnun og merkingar hjólreiðabrauta í fjarveru 1. flm., sem er Ísólfur Gylfi Pálmason en auk okkar eru flutningsmenn hv. þm. Jóhann Ársælsson, Kolbrún Halldórsdóttir, Ólafur Örn Haraldsson, Ásta Möller, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Kristján Pálsson, Einar Már Sigurðarson og Gunnar Birgisson. Í tillögunni segir, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að skipa nefnd til að marka stefnu um hönnun og merkingar hjólreiðabrauta í þéttbýli og dreifbýli. Tekið verði tillit til hjólreiðamanna við hönnun nýrra mannvirkja og stefnt að því að hjólreiðar verði raunhæfur kostur í samgöngumálum á Íslandi. Nefndin skili tillögum sínum fyrir 1. janúar 2002.`` Tillögunni fylgir greinargerð og þar segir, með leyfi forseta: ,,Markmiðið með tillögunni er að vekja athygli á hjólreiðamönnum í umferðinni, en einnig að fækka slysum og auka öryggi þeirra. Hjólreiðar eru vinsæl afþreying á Íslandi, sem og annars staðar, og hefur hjólreiðafólki fjölgað mjög á Íslandi á síðustu áratugum. Hjólreiðar eru ódýr, skemmtilegur og heilsusamlegur ferðamáti og vinsæl fjölskylduíþrótt. Fjölmörg dæmi eru um að fólk í þéttbýli noti reiðhjól til þess að ferðast milli áfangastaða. Hjólreiðar eru holl og góð íþróttagrein og er hluti af daglegri líkamsrækt hjá mörgum. Þær eru einnig afar vinsæll ferðamáti barna og unglinga og er tími til kominn að mótuð verði opinber stefna í þessum málum. Einnig hefur það mjög færst í vöxt að bæði Íslendingar og útlendir ferðamenn ferðist um landið á reiðhjólum. Þannig er á sumrum mikil umferð erlendra ferðamanna frá Leifsstöð og einnig frá Seyðisfirði. Aðstaða hjólreiðafólks á Íslandi er afar slæm og í mörgum tilfellum er hættulegt að ferðast um á reiðhjólum þar sem lítið tillit er tekið til hjólreiðafólks. Hin fjölfarna þjóðleið frá Hafnarfirði um Garðabæ, Kópavog, Reykjavík og Mosfellsbæ er stórhættuleg hjólreiðafólki, sem og gangandi vegfarendum. Talið er að um 16.000 reiðhjól hafi verið flutt inn til landsins árlega á síðustu 11 árum sem þýðir um 176.000 reiðhjól auk þeirra sem til voru áður. Því er talið að um 66% þjóðarinnar eða tveir af hverjum þremur landsmönnum eigi reiðhjól. Of sjaldgæft er að fyrirtæki og stofnanir hafi sérstakar reiðhjólagrindur við fyrirtæki sín þó að það hafi batnað nokkuð á síðustu árum en betur má ef duga skal. Nauðsynlegt er að gera ráð fyrir þessum ferðamáta við hönnum nýrra mannvirkja, enda eru hjólreiðar hluti af nútímaafþreyingu og sumarleyfisferðum. Æskilegt væri að í nefndinni sem skipuð yrði væru t.d. fulltrúar Vegagerðarinnar, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Landssambands hjólreiðamanna, Fjallahjólaklúbbs Íslands og Hjólreiðafélags Reykjavíkur. Í Reykjavík var starfrækt sérstök hjólreiðanefnd sem skilaði ítarlegum tillögum til borgarráðs árið 1994, auk þess sem gengið var í samtökin ,,Car Free Cities`` eða bíllausar borgir. Athyglisverðar eru tilraunir bæjarstjórnar Árborgar í þessum efnum þar sem boðið er upp á leigureiðhjól til þess að auka notkun reiðhjóla í umferðinni á Árborgarsvæðinu. Fleiri bæjarfélög eru að huga að þessum athyglisverða og skemmtilega ferðamáta. Þetta er líkt og er gert í Kaupmannahöfn en aðstaða hjólreiðafólks í Danmörku er til algerrar fyrirmyndar. Þar hafa verið markaðssettar hjólreiðaparadísir, t.d. á Borgundarhólmi, en þar byggist ferðamennska að stærstum hluta á hjólreiðum. Það er deginum ljósara að eftir því sem aðstaða hjólreiðamanna batnar hvetur það Íslendinga til að nýta sér þann skemmtilega og holla ferðamáta sem hjólreiðar eru.`` Þetta segir í grg. með till. til þál. um skipan nefndar um hönnun og merkingar hjólreiðabrauta. Herra forseti. Ég tel að þetta sé löngu þarft mál og fyrir utan að vera holl og góð íþróttagrein er þetta eðlilegur hluti af nútímasamgöngum hjá fólki sem vill slá tvær flugur í einu höggi, hreyfa sig og komast milli staða. Meðfram stofnbrautum og fjölförnum vegum milli staða, til að fólk komist til og frá vinnu m.a., er nauðsynlegt að hafa sérstaka hjólreiðastíga því að fráleitt er að stefna reiðhjólum inn í milli bíla og inn í umferðina og sömuleiðis eru viss vandkvæði á því að hjóla á gangstéttum í þéttbýlinu þó að það hafi verið heimilað og hafi leyst heilmörg mál. En af því að í grg. er minnst á ,,Car Free Cities`` og hjólreiðanefnd Reykjavíkur þá veitti ég þeirri nefnd forstöðu árið 1994. Sú nefnd skilaði ítarlegum tillögum til borgarráðs. Nokkrar þeirra hafa fengið framgang og talsvert hefur áunnist í þessum málum í Reykjavík en margar tillögur liggja óafgreiddar eða eru má segja óskir sem ekki rættust. Ég held, herra forseti, að þrátt fyrir að við höfum ekki sama veðurlag og er á Borgundarhólmi eða í Kaupmannahöfn --- það er nú sagt að í Reykjavík sé logn u.þ.b. 7% af tímanum og ég held að það fari nærri lagi --- þá er flesta daga ársins hægt að komast um á hjóli. Í Reykjavík eru mjög margir sem vilja hjóla og reyna að gera það sjálfum sér og öðrum stundum til hættu. Það þarf að breytast og sömuleiðis þarf reiðhjólið að eiga sinn veglega sess og örugga stað á sérstökum hjólreiðastígum sem lagðir yrðu meðfram stofnbrautum og þjóðvegum landsins. Þessi tillaga gerir ráð fyrir að skipuð verði nefnd til að marka stefnu um þetta.

Herra forseti. Ég vil í nokkrum orðum lýsa stuðningi við þessa till. til þál. um að skipa nefnd um hönnun og merkingar hjólreiðabrauta. Hér á hinu hv. Alþingi höfum við nokkrum sinnum áður rætt um þá nauðsyn og fluttar hafa verið tillögur og samþykktar um göngustíga og reiðstíga og rætt um nauðsyn þess að koma því m.a. inn í fjárlagafrv. en það hefur lítið gengið. Þess vegna fagna ég því að við setjum þetta í einhvern ákveðinn farveg, að farið verði að undirbúa þetta þannig að það verði eðlilegur hluti af skipulagi, þá er ég að tala um í almennri vegagerð um landið, og hluti af aðalskipulagi, svæðisskipulagi og deiliskipulagi. Og þó svo að sveitarfélögin séu ábyrg hvert á sínu svæði þá sér maður að það þarf að koma leiðbeining eða hvati til þess að hjólreiðabrautir séu lagðar, bæði hugmyndafræðilega og eins með framlögum til vegagerðar og til lagningar slíkra stíga því að auðvitað kostar þetta. Við verðum einnig að hafa það í huga að mjög erfitt er að breyta skipulaginu í þegar byggðum hverfum og eldri hverfum, þar sem götur eru oft þröngar og erfitt að koma fyrir gangstéttum, hvað þá hjólreiðabrautum þar fyrir utan. Segja má að það sé okkur til skammar að hafa hjólreiðabrautir ekki inni í skipulagi nýrra hverfa. Þess vegna fagna ég þáltill., vonandi verður hún afgreidd og að út úr þeirri vinnu komi leiðbeinandi plagg sem verði meira en plagg heldur hvati til sveitarfélaganna til að taka þetta upp. Því auðvitað eigum við að vinna að því eins og við getum að nota reiðhjólin meira en gert er og þá sem almennan ferðamáta en ekki bara til afþreyingar.

Virðulegi forseti. Þar sem naumt er skammtaður tíminn er ekki ástæða til að lengja umræðuna, en ég hef löngun til að koma hér upp í málinu þar sem ég er einn af flutningsmönnum ásamt með hv. umhvn. Það er glæsilegt að umhvn. Alþingis skuli flytja þetta mál og það hefur sitt að segja trúlega í eftirfylgni málsins. Ég treysti því að málið fái skjóta umfjöllun í nefnd og gott brautargengi Alþingis. En það sem mig langar til að nefna og vil að fylgi í umfjöllunina, inn í nefndina, er að hæstv. samgrh. ræddi um daginn um hjólreiðamenn og aðstöðu þeirra eða væntanlegt aðstöðuleysi á Reykjanesbraut. Í máli hans kom fram að ekki væri gert ráð fyrir því að hjólreiðamenn hjóluðu á hraðbrautum og Reykjanesbrautin tvöfölduð yrði skilgreind sem hraðbraut, og síðan væri það á ábyrgð sveitarfélaganna að gera hjólreiðastíga meðfram hraðbrautum. Það kom sömuleiðis fram í máli hæstv. ráðherra að ekki væri áætlun um það í samgrn. að búa til heildstæða áætlun um málefni hjólreiðamanna. Ég tel að þáltill. af þessu tagi hafi það afl að hún geti breytt afstöðu hæstv. samgrh. og það er það sem ég sé fyrir mér að umhvn. geti gert, að hún geti breytt umræðunni, að hún geti með samstöðu sinni sýnt hvað það er nauðsynlegt að efla þennan þátt samgangna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 117/1993, um almannatryggingar. Þetta litla frv. var flutt á síðasta þingi en fékk ekki afgreiðslu. Þetta er breyting á þeim kafla laganna sem er 36. gr. og er um hvað sjúkratryggingar greiði og það er m.a. sjúkraflug. Ég ætla að lesa frv. en 1. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,6. málsl. i-liðar 36. gr. laganna orðast svo: Séu liðnar 36 klst. eða meira frá innritun sjúklings greiðist flutningskostnaður milli sjúkrahúsa að fullu af því sjúkrahúsi sem sendir sjúkling nema um sé að ræða flutning milli sjúkrahúsa í sama sveitarfélagi og heilsu sjúklings sé þannig varið að hann geti notað venjulegar farþegaflutningsleiðir.`` Í greinargerð með frv. segir, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt gildandi lögum greiðir Tryggingastofnun ríkisins kostnað við sjúkraflug ef sjúklingur er fluttur beint að heiman frá sér en sé hann fluttur af sjúkrahúsi greiðir viðkomandi stofnun flutninginn. Þetta fyrirkomulag hefur þann galla að minni sjúkrahús veigra sér við að innrita sjúklinga sem gætu þurft á sjúkraflugi að halda vegna þess að kostnaðurinn gengur nærri fjárhag lítilla stofnana. Það ýtir undir að sjúklingar séu strax sendir á sjúkrahús í Reykjavík eða á Akureyri í stað þess að gangast undir rannsókn heima fyrir til að ganga úr skugga um hvort sjúkraflug reynist nauðsynlegt. Einnig leiðir þetta til ónákvæmrar skráningar í þeim tilfellum þegar sjúklingur nýtur aðhlynningar á litlu sjúkrahúsi áður en til flutnings kemur. Sú breyting sem hér er lögð til mundi koma minni sjúkrahúsunum til góða, bæta nýtingu þeirra og draga úr sjúkraflugi.`` Herra forseti. Þannig er mál með vexti að einkenni sjúkdóma eru ekki alltaf ljós strax í byrjun og það hefur þótt ágæt vinnuregla að huga að þróun sjúkdómsins áður en sjúklingur er fluttur beint að heiman og til viðkomandi sjúkrahúss. Tökum bara tilbúið dæmi, við getum sagt magasár þegar einkenni koma fram sem geta bent til þess að blæðing sé yfirvofandi. Ég skálda þetta nú bara hér á staðnum. En í stað þess að senda sjúkling beint með sjúkraflugi á stærra sjúkrahús gæti verið hyggilegra að bíða aðeins og sjá hvort sjúkdómsgreining væri rétt eða hvort einkennin gengju til baka. Öllum kemur til góða að hafa smá umhugsunartíma til að meta hvort sjúkdómurinn sé þess eðlis að sé hægt að ráða við hann heima fyrir, oft bara með þeim mannafla sem er til staðar eða með utanaðkomandi hjálp í gegnum síma, hvernig eigi að fara með viðkomandi sjúkling og hlynna að honum og vita hvort ekki sé hægt að ráða við þetta og lækna heima fyrir. Þar sem þetta hefur þótt eðlileg afgreiðsla þá hefur verið alls konar, við getum sagt, feluleikur varðandi innlögn. Menn hafa viljað aðeins hinkra, sjá til án innlagnar. En í raun og veru samkvæmt ströngustu reglum þá hafa menn ekki átt að flytja sjúkling á sjúkrahús í heimabyggð án þess að innrita hann. Við þessar aðstæður hefur stundum fallið töluverður kostnaður á viðkomandi sjúkrahús á meðan verið er að bíða og það þarf kannski að gera einhverjar rannsóknir eða alla vega þarf þarna umönnun og meðferð á meðan verið er að meta sjúkdóminn. Þessi tilraun hefur verið gerð á Heilsugæslustofnun Austurlands og ég veit ekki betur en að hún hafi gengið mjög vel. Því endurflyt ég þetta frv. núna með von um að þessi heilbrigða skynsemi nái fram að ganga.

Herra forseti. Á þskj. 805 hef ég lagt fram till. til þál. um fullgildingu á samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 163, um aðbúnað skipverja á hafi úti og í höfn. Auk mín eru flutningsmenn hv. þm. Árni Ragnar Árnason, Kristján Pálsson, Guðjón A. Kristjánsson og Guðjón Guðmundsson, sá er í forsæti situr. Tillagan hljóðar þannig, með leyfi virðulegs forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 163, um aðbúnað skipverja á hafi úti og í höfn.`` Þessi samþykkt er frá 1987. Í greinargerð segir svo: ,,Árið 1936 samþykkti Alþjóðavinnumálastofnunin, ILO, tilmæli nr. 48. Þessi tilmæli varða velferð sjómanna í höfn og fela í sér aðstöðu varðandi heilsu, þ.e. þær hættur sem steðja að heilsu sjómanna í höfn og meðferð í veikindum, ásamt gistiaðstöðu, tómstundahúsnæði, möguleika á að geta sent peninga til fjölskyldna sinna og upplýsingamiðlun til sjómanna um velferðaraðstöðu ýmiss konar. Á grundvelli þessara tilmæla var komið á fót sjómannaþjónustu víða um lönd. Norðurlöndin, önnur en Ísland, voru í fararbroddi, enda miklar siglingaþjóðir á alþjóðlegum mælikvarða. Sl. hálfa öld hafa íslenskir sjómenn getað notið þjónustu slíkra velferðarstofnana, sjómannastofa, annars staðar á Norðurlöndum, á Bretlandi og í Þýskalandi. Hins vegar hefur Ísland ekki tekið þátt í þessari starfsemi. Ástæðan hefur einkum verið sú að á Íslandi hafa verið allt aðrar forsendur ríkjandi í þessum málum. Flutningar fóru að megni til fram með íslenskum skipum til og frá landinu og mjög sjaldgæft að íslensk skip væru í svokallaðri langfart, þ.e. siglingum hafna á milli erlendis um langan tíma. Undanfarna þrjá áratugi hafa þessar forsendur verið að breytast. Nú er einungis lítið brot af framleiðslu landsmanna flutt með eigin skipum. Stórflutningaskip flytja mestan hluta allra fiskafurða á erlenda markaði. Stórflutningar í hráefnisinnflutningi, svo sem á hveiti og korni, súráli og málmblendi, fara að mestu fram með erlendum kaupskipum, en umfangsmestu breytingarnar hafa orðið í farþegaskipasiglingum. Um 15--20 þúsund starfandi sjómenn á skemmtiferðaskipum koma til hafnar á höfuðborgarsvæðinu á hverju ári. Þeim til viðbótar koma um 1.000 kaupskip til hafnar á höfuðborgarsvæðinu með að meðaltali um 10 manns í áhöfn. Fjöldi erlendra og innlendra fiskiskipa kemur til hafnar á höfuðborgarsvæðinu árlega með um 5.000 manns samtals í áhöfnum en það er varlega áætlað. Þeir Íslendingar sem starfa um borð í þessum skipum búa ekki allir á höfuðborgarsvæðinu. Það er ljóst að á bilinu 25--30 þúsund sjómenn heimsækja höfuðborgarsvæðið á hverju ári. Hinn 17. maí 2000 stofnuðu samtök sjómanna og þjóðkirkjan Sjómannaþjónustuna í Reykjavík og nágrenni. Að henni standa Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, sjómannadagsráð, Sjómannafélag Reykjavíkur, Vélstjórafélag Íslands og þjóðkirkjan. Sjómannaþjónustan í Reykjavík og nágrenni byrjaði á því að láta fara fram viðamikla könnun sl. sumar meðal erlendra sjómanna um borð í skipum í höfnum við Faxaflóa á þörf fyrir þjónustu við sjómenn á höfuðborgarsvæðinu og fól Gallup framkvæmd hennar.`` Niðurstaða þessarar könnunar leiddi afdráttarlaust í ljós að mikil þörf er fyrir þjónustu eins og síma-, tölvu- og póstþjónustu, ferðaþjónustu, veitingaþjónustu fyrir sjómenn, skoðunarferðir og hvers konar menningarstarfsemi, bókasafn og blöð, félagsskap við aðra sjómenn, myndbönd og útvarp, afþreyingu, líkamsrækt og guðsþjónustu eða prestsþjónustu. ,,Sú sjómannaþjónusta, sem nú er veitt víða erlendis, byggist á samþykkt ILO nr. 163 frá 1987, en í henni eru nú öll þau atriði sem voru í tilmælunum nr. 48 frá 1936. ILO-samþykktin nr. 163 er síðan útfærð nánar í sérstökum tilmælum ILO nr. 173. Ellefu ríki hafa fullgilt þessa samþykkt og þar með tryggt fjármagn til þeirrar starfsemi sem sjómannaþjónustan byggist á. Í hópi þessara ríkja eru öll Norðurlöndin nema Ísland``, eins og áður hefur komið fram. ,,Sjómannaþjónustunni í Reykjavík standa nú til boða fjármunir úr alþjóðlegum velferðarsjóði sjómanna, allt að 98 milljónir króna, til að koma þessari aðstöðu á fót hér á landi með öllum þeim búnaði sem til þarf. Þessi alþjóðlegi velferðarsjóður getur ekki tekið að sér daglegan rekstur slíkrar þjónustu. Sjómannasamtökin binda vonir við að ríkisstjórnin fullgildi ILO-samþykktina nr. 163 og tilmælin nr. 173 til að tryggja fjárhagslegan rekstur þessarar starfsemi á Íslandi. Inn í slíka starfsemi mundi að sjálfsögðu fléttast margvísleg þjónusta við íslenska sjómenn, enda er lögð rík áhersla á það í samþykkt nr. 163 frá ILO að um sé að ræða þjónustu við alla sjómenn, án tillits til þjóðernis. Þjóðkirkjan hefur nú þegar stofnað embætti miðborgarprests sem ætlað er m.a. að sinna þjónustu við sjómenn og er það starf alfarið kostað af þjóðkirkjunni. Gert er ráð fyrir aðstöðu fyrir þessa þjónustu í væntanlegri sjómannastofu nái tillagan fram að ganga. Fjármögnun þessarar þjónustu annars staðar á Norðurlöndum er með ýmsu sniði. Í Svíþjóð og Finnlandi er þessi þjónusta innifalin í hafnargjöldum en í Danmörku eru beinar fjárveitingar á fjárlögum. Hér á landi mætti athuga með greiðslu til þessa nauðsynjamáls með tilteknu hlutfalli af vörugjöldum. Um væri að ræða rekstrarkostnað sem gæti numið um 20 milljónum íslenskra króna á ári. Eftirtalin ríki hafa fullgilt samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 163: Spánn (1989), Sviss (1989), Ungverjaland (1989), Mexíkó (1990), Svíþjóð (1990), Finnland (1992), Danmörk (1993), Noregur (1993), Slóvakía (1993), Tékkland (1993) og Brasilía (1997).`` Herra forseti. Ég vona að þessi þáltill. fái góða afgreiðslu í nefndum þingsins og á hinu háa Alþingi. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. félmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. sem liggur frammi á þskj. 824, um bætt umferðaröryggi á þjóðvegum landsins. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Drífa Hjartardóttir, Vilhjálmur Egilsson, Gísli S. Einarsson, Sigríður Jóhannesdóttir, Guðjón Guðmundsson og Guðmundur Hallvarðsson. Tillögugreinin segir svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að bæta skuli umferðaröryggi á þjóðvegum með því að: a. efla og auka umferðarlöggæslu, b. auka fræðslu og efla annað starf sem miðar að bættri umferðarmenningu.`` Tilgangur tillögunnar er að bæta öryggi umferðar og vegfarenda á þjóðvegum með því að efla og auka annars vegar löggæslu og hins vegar fræðslu og annað starf sem miðar að bættri umferðarmenningu. Á síðasta vetri urðu mjög alvarleg umferðarslys sem rakin voru að jafnaði til mikils ökuhraða, meiri en aðstæður leyfðu, og þess að ökumenn urðu fyrir truflun eða höfðu ekki næga athygli og aðgát. Þessi tillaga er lögð fram í ljósi þessara slysa og þeirrar umræðu sem varð á liðnum vetri, ekki síst á Suðurnesjum þar sem afleiðingar þessara slysa voru greinilega mjög ofarlega í huga bæði vegfarenda, aðstandenda og annarra sem veittu þessum slysum athygli og urðu að horfa upp á afleiðingar þeirra. Það hefur lengi verið svo að slysatíðni á Vesturlandsvegi hefur verið langmest á þjóðvegum landsins en á síðustu missirum hefur einmitt slysatíðni á Reykjanesbrautinni sunnan Hafnarfjarðar orðið enn hærri. En í því sambandi er rétt að geta þess að umferð um Reykjanesbraut er frábrugðin umferð um alla aðra þjóðvegi landsins, raunar einnig líkari næturumferð um höfuðborgarsvæðið. Þetta ræðst af atvinnusvæðinu suður á Suðurnesjum og flugstarfsemi á Keflavíkurflugvelli. Um Reykjanesbraut eru vegfarendur iðulega á leið til vinnu eða til flugs, tímabundnir og jafnvel í tímaþröng að komast á áfangastað. Það veldur ökumönnum augljóslega mikilli spennu. Á borgarafundi í félagsheimilinu Stapa í Reykjanesbæ hinn 11. jan. sl. kom fram að tvöföldun Reykjanesbrautar var ákveðin með samþykkt langtímavegáætlunar á Alþingi árið 1998. Í þeirri samþykkt fólst því að samþykkt var tillaga þingmanna Reykjaneskjördæmis um tvöföldun brautarinnar. Fyrstu áfangar þess verks eru þegar á gildandi vegáætlun fyrir árin 2000--2004, þar á meðal fyrstu áfangar þess hluta brautarinnar sem fundurinn fjallaði helst um. Af því sem fram kom á þeim fundi er ljóst að þingmenn hafa mismunandi upplýsingar um hvernig áætla megi raunhæfan framkvæmdatíma enda liggja ekki enn fyrir nákvæm útboðsgögn, en á fundinum var rakið að fjárhaglegar forsendur eru ekki fyrir hendi. Hins vegar er nauðsynlegt að bregðast við aukinni slysatíðni á þjóðvegum, ekki einungis með fleiri stórframkvæmdum heldur einnig með fleiri aðgerðum enda er alþekkt að það sem ræður endanlega um öryggi vegfarenda er ökulag og athygli ökumanna. Á vegum lögreglustjóraembættanna í Reykjanesbæ, á Keflavíkurflugvelli og í Hafnarfirði er fyrir löngu hafið sameiginlegt löggæsluátak á Reykjanesbrautinni sunnan Hafnarfjarðar sem flutningsmenn vænta mikils af. Athuganir á umferðarslysum á þjóðvegum benda ótvírætt til þess að oftast megi rekja ástæður þeirra slysa til of mikils ökuhraða og ónógrar einbeitingar ökumanna. Hvort tveggja er fylgifiskur þess að ökumenn ofmeta eigin hæfni og meta aðstæður ekki rétt. Sömu athuganir sýna að aukin löggæsla hefur góð áhrif á ökulag, ökumenn draga úr ökuhraða og sýna meiri aðgát. Einnig er ljóst að einungis með aukinni löggæslu er unnt að bregðast við glæfraakstri. Aukin löggæsla er því fljótvirkasta og áhrifaríkasta aðferð til að bæta atferli ökumanna, ná niður ökuhraða og bæta aðgát og ökulag. Áhrifamáttur löggæslunnar sést best í því að slysatíðni er lægst á þjóðvegi nr. 1 um þau löggæsluhéruð þar sem umferðarlöggæsla er mest. Því má segja að aukin umferðarlöggæsla sé um leið skilvirk aðgerð til bættrar umferðarmenningar og aukins öryggis vegfarenda. Í fyrri lið tillögunnar er lagt til að efla og auka umferðarlöggæslu á þjóðvegum. Þannig getur fyrrnefnt löggæsluátak lögreglustjóranna þriggja orðið grunnur að því að löggæsla á Reykjanesbraut verði aukin til frambúðar og fyrirmynd að hertri löggæslu á öðrum þjóðvegum. Í öðrum lið tillögunnar er lagt til að auka fræðslu og efla annað starf sem miðar að bættri umferðarmenningu. Í því felst að taka þurfi á tveimur meginþáttum sem ráða miklu um öryggi í umferðinni: Annars vegar á einbeitingu ökumanna og mati þeirra á aðstæðum sem ræður atferli þeirra og viðbrögðum, en athuganir sýna einmitt að það veldur mestu um öryggi eða hættu vegna ökulags. Hins vegar á mótun umhverfis ökumanna umfram ástand vegar og löggæslu, þar á meðal hvort nægjanlegar viðvaranir og ábendingar eru gefnar um það sem fram undan er í umferð eða á vegi, ellegar um of mikinn ökuhraða ef það á við. Viðfangsefnið er fjölþætt og nær m.a. til þess að efla starf sem fyrir er, og var mikið rætt á nýlega afstöðnu umferðarþingi, flýta undirbúningi nýrra aðgerða, skilgreina nýjar aðferðir til að ná athygli ökumanna og auka fræðslustarf, viðvaranir og áróður. Flutningsmenn telja fjölmörg verkefni geta falist í þessari tillögu en benda sérstaklega á eftirfarandi sjö atriði: 1. Að auka fræðslu á vegum Umferðarráðs og áróður sem beinist að ökumönnum almennt, og að leitað verði leiða til að bæta undirbúning ökumanna með ökunámskeiðum, ökuskólum og æfingabrautum. 2. Að sérstaklega verði leitað ráða til að fá ökumenn til að vera betur á varðbergi gagnvart einbeitingarleysi, röngu mati á aðstæðum og ofmati á eigin hæfni og kunnáttu. 3. Að gera úttekt á flutningum með eldsneyti og annarra hættulegra efna um þjóðvegi í því skyni að skipuleggja þá eða tímasetja með tilliti til umferðaröryggis. 4. Að flýta umbótum á skráningu umferðarslysa til að geta betur en áður greint áhættusama vegkafla og aðstæður eða aðra áhættuþætti. 5. Að efla reglubundnar rannsóknir á ástæðum alvarlegra umferðarslysa og þar á meðal að rannsaka fleiri umferðarslys en þau sem valda dauðsföllum. 6. Að gera úttekt á öðrum aðgerðum í öryggisskyni og meta hvar þær gætu komið að gagni, svo sem lýsingu, vegriðum milli akreina, sérstakri akrein fyrir hægfara akstur og fleira af því tagi, en þó sérstaklega að kanna gagn af viðvörunarljósum við hættulega vegkafla eða vegna aðstæðna, svo og viðvörunarljósum tengdum búnaði sem sýnir of mikinn ökuhraða og breytingar á aðstæðum. 7. Að vinna að auknu samstarfi allra aðila er koma að umferðarmálum, þar á meðal allt frá tryggingafélögum til lögreglu og annarra sem láta sig þau varða. Herra forseti. Ég vil að lokum leggja til að tillögunni verði vísað til hv. samgn. til umfjöllunar og athugunar en mælist til þess að sú nefnd afli sér einnig umsagnar eða álits hv. allshn. þingsins.

Virðulegi forseti. Hér er um afar þarfa till. til þál. að ræða sem fjallar um bætt umferðaröryggi á þjóðvegum landsins. Það er sannarlega áhyggjuefni hversu alvarleg umferðarslys virðast færast í vöxt og þó að greinargerð tillögunnar beini sjónum kannski fyrst og fremst að Reykjanesbraut, þá verða hin alvarlegu slys ekki síður á sambærilegum vegum eins og Suðurlandsvegi eins og komið hefur fram í máli hv. þm. sem talað hafa hér í dag. Ekki má gleyma Vesturlandsvegi sem er að hluta þjóðvegur sem liggur í gegnum þéttbýli og samkvæmt skýrslum og tölum sem við höfum haft aðgang að er slysatíðni afskaplega há þar. Þetta tengist að hluta líka þeim málum sem hafa verið til umræðu varðandi hjólreiðarnar. Þessi tillaga felur í sér að mínu mati að taka þurfi heildstætt á þessum málum. Sá listi sem lagður er fram í greinargerðinni með þessum sjö atriðum er afar greinargóður og ég sé ekki betur en að verkefnaskráin sem í honum felst sé yfirgripsmikil og kafi djúpt. Í ljós hefur komið að starfandi hefur verið starfshópur á vegum dómsmrh. sem ráðherra skipaði til að fara yfir umferðarlög og reglur sem settar eru á grundvelli þeirra í þeim tilgangi að gera tillögur og ábendingar um atriði sem betur mættu fara. Nú höfum við fengið í þingsal í dag frv. til laga um breytingu á umferðarlögum þar sem örfá atriði eru tekin út úr tillögum starfshópsins en jafnframt kemur fram að starfshópurinn, sem skilaði skýrslu til ráðherra í febrúar 2001, hafi gert fjölmargar tillögur um breytingar á lögum og reglum um umferðarmálefni. Að öðru leyti en fram kemur í því frv. sem var dreift í dag eru tillögur hópsins til nánari athugunar í ráðuneytinu. Mér sýnist því að með samstilltu átaki eigi að vera hægt að gera átak sem skiptir sköpum í því þarfa máli að bæta umferðaröryggi á þjóðvegum landsins og fagna því þessari till. til þál. og lýsi yfir stuðningi mínum við hana.

Herra forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um bætt umferðaröryggi á þjóðvegum landsins og sem einn af flutningsmönnum vil ég aðeins koma hér að máli. Það er alveg ljóst að allt of margir eiga um sárt að binda vegna þess hve umferðarmenning okkar er á lágu plagi og slysin eru allt of tíð. Ökutækjum hefur fjölgað gríðarlega mikið á Íslandi síðustu fimm ár og með því hefur aukin hætta orðið á óhöppum og slysum. Það liggur fyrir að ungir ökumenn eiga þar oft og tíðum mjög mikla sök á en þó má geta þess að þeir sem tóku ökupróf árið 1999 er fyrsti heili árgangurinn sem hefur þó möguleika á að stunda æfingarakstur með leiðbeinendum í heilt ár. Því er líklegt að sá hópur hafi fengið meiri þjálfun fyrir próf en þeir sem tóku próf áður fyrr. En hlutdeild ungra ökumanna í umferðarslysum er allt of mikil. Kostnaður vegna umferðarslysa hefur verið reiknaður út af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Þar kemur fram að umferðarslys kosta þjóðfélagið um 12--15 milljarða á ári og það er allt of mikið. Mjög mikilvægt er að vegfarendur noti öll þau öryggistæki sem ber að nota samkvæmt lögum og að vegfarendur hlíti þeim takmörkunum sem veghaldari setur, t.d. um hámarkshraða og að menn aki ekki undir áhrifum áfengis. Mjög nauðsynlegt er að umferðaröryggismál fái aukið vægi í umræðunni í samfélaginu. Allt of margir láta lífið í umferðarslysum hér á landi. Bara það sem af er þessu ári hafa sex látist í umferðarslysum. Á síðasta ári voru það 33. Nauðsynlegt er að bæta skráningu á umferðarslysum og að tryggja að örugg skil verði á skýrslum til úrvinnslu, það er mjög mikilvægt. Það er allt of mikið um það að þeir sem látast í umferðarslysum hafi verið án bílbelta. Það er ölvunarakstur. Það er of mikill hraði. Og það er ónóg einbeiting. Það sem skiptir máli er fræðsla og aftur fræðsla og að bæta umferðarmenninguna. Heilmikið starf hefur farið fram í yngstu bekkjum grunnskóla um umferðaröryggismál. Nú er komin til sögunnar ný námsgrein í grunnskólum sem heitir lífsleikni sem er m.a. ætlað að fjalla um umferðarmál og aðrar slysavarnir. Ég held að við verðum líka að leggja mjög mikla áherslu á hætturnar sem eru á malarvegum landsins og svo sannarlega þarf að brýna fyrir ferðamönnum sem koma til Íslands að það sé allt annað að keyra á malarvegum en á malbiki. Mörg slys hafa bara orðið við akstur á malarvegi, nú síðast á Suðurlandsvegi í síðustu viku þar sem bíll fór út í malarkantinn og biðu tveir bana í því slysi. Í greinargerðinni er talað um Vesturlandsveg og Reykjanesbraut sem eru mjög hættulegir vegir og allt of mörg slys verða á þeim vegum en það er líka Suðurlandsvegur um Hellisheiði að Hveragerði. Við eigum að gera allt til þess að bæta umferðarmenninguna og þessi tillaga er sannarlega mjög gott skref í þá átt.

Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið til máls í umræðunni um þessa tillögu og ítreka það sem þeir höfðu veitt athygli. En tillagan víkur að því að brugðist verði við auknum fjölda umferðarslysa og sérstaklega auknum fjölda alvarlegra umferðarslysa sem leiða til dauðsfalla, með heildstæðum viðbrögðum, ekki einungis með stórframkvæmdum á stærstu þjóðvegunum, heldur einnig með aðgerðum sem lúta að aukinni og hertri umferðarfræðslu, bættri löggæslu og öðrum athöfnum sem gætu aukið einbeitingu ökumanna. Það kemur sérstaklega fram, herra forseti, að einbeiting eða ónæg athygli ökumanna er meginástæðan fyrir umferðarslysum. Nýlega kom fram á hinu háa Alþingi skriflegt svar um ástæður umferðarslysa á Reykjanesbraut frá hæstv. dómsmrh. vegna fyrirspurnar nokkurra hv. þm. Þar kemur fram að af um 65 skráðum slysum á Reykjanesbrautinni á undanförnum átta, níu árum má rekja um 30 til slakrar einbeitingar eða gáleysis ökumanna. Eru þá til viðbótar þau sem talin eru hafa orsakast af of hröðum akstri miðað við aðstæður. Þrátt fyrir það, herra forseti, að bæði í greinargerðinni með þessari tillögu er minnst á Reykjanesbraut svo og í þeirri fyrirspurn sem ég minntist á liggur fyrir álit Vegagerðarinnar og fleiri aðila sem kanna umferðarslys og fylgjast með hvernig þau hafa orðið, hvar þau gerast flest, hvað gæti valdið, að öryggisástandið er verst á Vesturlandsvegi. Það hefur verið mjög versnandi á Reykjanesbraut og nú síðast á Suðurlandsvegi. Allt þetta kemur fram með einhverjum hætti í greinargerð með tillögunni en það sem mestu skiptir og er meginefni í þessu máli og við eigum að láta okkur mestu varða er að við náum fram bættri umferðarmenningu á Íslandi. Hún er ekki í nógu góðum farvegi. Erlendir borgarar sem hingað koma, ferðalangar að sinna erindum sínum og fara hér út í umferðina, viðurkenna fljótlega að þeir viti ekki hvort hér ríkir hægri eða vinstri umferð. Þeir viti ekki hvort Íslendingar sem koma akandi hafa virkilega lokið morgunkaffinu, svo stressaðir eru þeir. Þetta er lýsing erlendra gesta sem koma hingað og verða að fara út í umferðina á Íslandi. Sem betur fer er eitthvað að lagast í ökukennslunni en þó verð ég líka að viðurkenna þegar ég nefni þetta, að það er ótrúlegt að sjá hversu margir ungir ökumenn aka vinstra megin í hægri umferð.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um bætta samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs. Meðflutningsmenn mínir eru sjö aðrir þingmenn Samfylkingarinnar. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta kanna möguleika á stofnun uppbyggingarsjóða sambærilega þeim sem Evrópusambandsríkin og Noregur hafa til að efla atvinnu á tilteknum svæðum, endurskipuleggja atvinnulífið og styrkja samkeppnisstöðu þess. Að lokinni slíkri athugun verði skýrsla og tillögur lagðar fyrir Alþingi, eigi síðar en í október 2001.`` Svo mörg voru þau orð, herra forseti. Greinargerðin er svohljóðandi: Íslensk stjórnvöld hafa ekki áhuga á að Ísland gangi í Evrópusambandið. Á þau stendur þó sú krafa að búa íslensku atvinnulífi sambærileg kjör þeim sem atvinnulífinu eru búin annars staðar í Evrópu. Stjórnvöld hafa á undanförnum árum aðallega verið upptekin af skattaumhverfi atvinnulífsins og breytingar á því gjarnan útskýrðar, eða réttlættar, með samkeppnisstöðu þess gagnvart öðrum löndum. Það eru hins vegar fleiri þættir sem hafa áhrif á samkeppnisstöðuna, einkum ef við viljum skjóta fleiri stoðum undir atvinnulífið og ná nýjum atvinnufyrirtækjum og tæknikunnáttu inn í landið. Evrópusambandið er með öfluga uppbyggingarsjóði sem það notar til að ná markmiðum sínum bæði í byggðamálum og í því að endurskipuleggja atvinnulífið. Norðmenn hafa einnig, á þeim grundvelli að þeir ákváðu að hafna aðild að ESB, byggt upp öflugan sjóð, SND, sem veitir stofnstyrki við uppbyggingu atvinnulífsins. Fyrirmynd hans er evrópski byggðaþróunarsjóðurinn. Við skoðun á uppbyggingarsjóðum væri því einnig rétt að líta til þess hvernig uppbygging og framkvæmd er í Noregi sem er eins og Ísland utan Evrópsambandsins en aðili að hinu Evrópska efnahagssvæði. Miklar atvinnuháttabreytingar hafa orðið á undanförnum árum og eru enn að eiga sér stað og sér ekki fyrir endan á. Mikilvægt er að stjórnvöld geti mótað og fylgt eftir skilvirkri stefnu um það hvernig við skuli brugðist á hverjum tíma og á hverju svæði landsins. Iðnaðarráðuneytið hefur skilgreint landið með tilliti til möguleika hvers svæðis og liggur tillaga að nýju byggðakorti nú til umsagnar og samþykktar hjá ESA, sem er eftirlitsstofnun á Evrópska efnahagssvæðinu, en slíkt kort er grundvöllur byggðaaðgerða bæði við núverandi aðstæður og einnig ef það yrði niðurstaðan að stofna til uppbyggingarsjóða á Íslandi. Í samningnum um EES fékkst undanþága frá því ákvæði að atvinnuleysi þyrfti að vera af tiltekinni stærð til að beita mætti byggðaaðgerðum. Hér á landi eru hins vegar stór og strjálbýl svæði með einhæft atvinnulíf sem uppfylla mundu styrkjaákvæðin. Helsti byggðavandi okkar Íslendinga er fólksfækkun og til þess var tekið tillit. Mikilvægt er, herra forseti, að gegnsæjar reglur gildi og að fagleg vinnubrögð verði viðhöfð til að þessi aðferð virki með tilætluðum hætti. ESB gerir mjög strangar kröfur og SND gerir líka ríkar faglegar kröfur. Sú stefna að veita stofnstyrki, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum og á jafnréttisgrundvelli þannig að allir sem eins er ástatt um á sama svæði eigi rétt til þeirra, er sú leið sem stjórnvöld í okkar helstu samkeppnislöndum hafa valið til að geta markað og rekið árangursríka byggðastefnu og til að einstök svæði geti tekist á við breytingar eða þróun sem á sér stað í tilteknum atvinnugreinum. Þannig hafa Evrópusambandsríkin t.d. tekist á við endurnýjun atvinnulífsins á svæðum sem dregist hafa aftur úr í tækniþróun. Þannig, herra forseti, eru dæmi um að svokallaðir strúktúrsjóðir hafi verið notaðir t.d. til uppbyggingar í Berlín, hinni nýju höfuðborg Þýskalands, af því þar vildu menn hafa áhrif á tækniþróun, vildu aðstoða við það að atvinnulífið í borginni næði að endurnýja sig. Dæmi eru um að fyrirtæki sem von var um að stofnsett yrðu hérlendis hafi endað í öðru landi sem býður stofnstyrki í samræmi við þær leikreglur sem við verðum að sætta okkur við að aðrar þjóðir viðhafi en höfum ekki tekið upp sjálf. Flutningsmenn frv. telja rétt að upptaka uppbyggingarsjóða og stofnstyrkja verði könnuð með tilliti til þess að samkeppnisstaða íslensks atvinnulífs verði sem best. Herra forseti. Ég vil nefna í þessu sambandi að þegar hér var afgreitt frv. um sölu ríkisins á 51% hlut í Kísilgúrverksmiðjunni við Mývatn var á það bent í nál. að stofnstyrkir væru viðhafðir, ekki bara í Evrópu, heldur einnig í Kanada og Bandaríkjum Norður-Ameríku. Ísland er í þeirri merkingu orðið ákveðið eyland og það er þeim mun mikilvægara ef við ætlum að standa okkur í samkeppni um, bæði fyrirtæki og hvað varðar tækniþróun, að við skoðum þennan kost mjög vandlega. Að lokum, herra forseti, legg ég til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til síðari umr. og hv. iðnn.