Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðmundur Hannesson : Jeg verð fyrir mitt leyti að mótmæla því alvarlega, að fundur þessi sje haldinn fyrir lokuðum dyrum. Áheyrendurnir hafa flykst að, og er leitt að vísa þeim öllum frá. Jeg gjöri ekki ráð fyrir, að hjer þurfi neitt fram að fara, sem dylja þurfi almenning. Að lokum þykir mjer vænt um að hafa votta og áheyrendur að því, sem fram fer, því svo mikill hiti er nú í sumum mönnum út af máli þessu, að síst spillir, þó áheyrendur sjeu og tillit tekið til þeirra. Fleiri beiddu sjer ekki hljóðs, og bar forseti þessa ósk undir atkvæði.

Um þrjár fánagerðir var rætt í nefndinni. Og fleiri gerðum veit jeg ekki til að haldið hafi verið fram á þinginu. Gerðirnar eru öllum þm. kunnar. Þær eru: 1. Gerðin sem notuð hefir verið. 2. Sama gerð með hvítri stjörnu fimmblaðaðri í efri stangarreit. 3. Sama gerð með rauðum krossi innan í hvíta krossinum, eða tillaga fánanefndarinnar, er skipuð var 30. desember 1913. Með öllum þessum gerðum mælir nokkuð, en móti líka nokkuð. Um elstu gerðina er það að segja, að hún hefir óneitanlega mest fylgi, og var nefndin sammála um það. Sannanir fyrir því, að þessi gerð hafi mest fylgi, eru þessar meðal annars: Í fyrsta lagi liggur það í hlutarins eðli, að sú gerð, sem menn hafa notað í nokkur ár, sje orðin kærari mörgum en óþekt gerð og ónotuð. Í öðru lagi hefir gerðin verið samþykt hjer á þingi hvað eftir annað. Í þriðja lagi sína áskoranir þingmálafunda og fjelaga bæði fyr og síðar, að gerðin hefir fylgi. Og í fjórða lagi má benda á skýrslu fánanefndarinnar, sem ótvíræða sönnun þess, að þessi gerð er öðrum gerðum kærari þjóðinni. Heil fjelög senda áskoranir um að hafa hana. Allar aðrar uppástungur um gerðina eru frá einstökum mönnum og sárfáir með þá sömu. Móti þessari gerð mælir: Í fyrsta lagi það, að mótstaða hefir verið gegn henni frá upphafi af hálfu einstakra manna, og jafnvel flokka, og sú mótstaða er sterk enn. Ýmsir verða því óánægðir, ef hún verður ofan á. Í öðru lagi eru bornar miklar brigður á það, að konungur vilji samþykkja hana. Og í þriðja lagi er hún af ýmsum talin óhentug. Verður ekki neitað að nokkur rök sjeu til þess, þó ekki sjeu þau mjög mikilvæg. Þá er stjörnufáninn. Þeim, sem fastast hjeldu fram gömlu gerðinni, kom saman um, að best væri að breyta henni sem allra minst, ef nauðsyn yrði að breyta. Það mundu vinir gamla fánans sætta sig best við, og óvinir hans mættu við það una, þegar hann væri úr sögunni sjálfur hvort sem væri. Með stjörnufánanum mælir þá þetta, sem jeg nú hefi nefnt, fyrst og fremst. Hann virðist líklegastur til samkomulags. Gegn honum hefir enginn andróður verið hafinn. Og þjóðin hefir enga sjerstaka ástæðu til að taka honum með óvild, þar sem hann er nýr með öllu. Auk þessa er stjarnan skýrt og fagurt einkenni, svo ekki getur komið til mála að halda því fram, að þessi fáni yrði of líkur fána annara þjóða eða torkennilegur, eins og sagt hefir verið um gamla fánann. Enn fremur má benda á það, að ljett verk er að breyta honum, ef þess yrði einhvern tíma kostur, mjög ljett að nema stjörnuna burtu, ef menn halda trygð við gamla fánann. Enda líka auðgjört fyrir þá, sem eiga gamla fánann nú, að bætai hann stjörnunni. Með þriðju gerðinni - rauða krossinum - mælir það, að hún er glögg og all auðkennileg; ýmsum þykir hún fegri en báðar hinar, og nokkrir leggja allmikið kapp á að koma henni fram. En það sem mestu skiftir er, að þessi gerð á víst samþykki konungs. Móti mælir hitt, að hjer er um að ræða gagngjörða breytingu á gamla fánanum, og ákveðinn andróður er þegar hafinn gegn gerðinni. Hún er því ekki líkleg til sátta nje samkomulags, heldur þvert á móti. Þessi er í fáum orðum aðstaða þessara þriggja gerða. Hvernig á þingið þá að fara að því, að vinna málinu, eins og því nú er komið, sem mest gagn ? Best væri að koma sjer einhuga saman um eina gerð, en það lítur út fyrir, að engum hafi komið til hugar að þetta væri mögulegt. Því hefir alls enginn hreift. Rökin til þessa hygg jeg liggi í því, að menn skiftast í tvo ákveðna flokka um litina á fánanum. Sumir vilja hafa þá tvo, en aðrir þrjá, og hvorugir slá undan fyr en teflt er til þrauta. Nú er það skylda vor að taka málið eins og það liggur fyrir, og gjöra alt sem í voru valdi stendur, til þess að leiða það vel til lykta. En til þess, að svo megi verða, verðum vjer að taka alt það tillit, sem auðið er, til allra, sem hult eiga að máli. Næst því besta, tillögu þingsins um eina gerð að eins, er tillaga um tvær gerðir. Það voru þeir, sem vildu rauða krossinn fúsir á að aðhyllast. Og það jafnvel hvort sem gamli fáninn eða stjörnufáninn væri önnur tillagan. En þetta vildum við ekki hinir. Okkur virðist augljóst, að tilgangslaust sje að senda gamla fánann einan með rauða krossinum. Því, sje það satt, sem sagt hefir verið, að konungur hafi neitað að samþykkja gamla fánann, en lofað að samþykkja rauða krossinn, þá er augljóst, hvernig fara muni, ef þeir fánar verða sendir honum einir. Eða hver getur búist við því, að konungur samþykki það, sem hann hefir neitað, en neiti að samþykkja það, sem hann hefir lofað, ef um það tvent er að velja og ekkert annað? Örðugt er að sjá ástæðu til þessa. Og væri vafalaust rjettara og hreinlegra að senda rauða krossinn einan. Að senda stjörnufánann einan með rauða krossinum, gat komið til mála, og væri ekki ósigurvænlegt fyrir hann (stjörnufánann). En bæði vegna þess, að brigður eru bornar á það, að konungur sje alveg ófáanlegur til að samþykkja gamla fánann - þó jeg fyrir mitt leyti sje vondaufur um, að hann gjöri það hjer eftir - og líka vegna hins, að stjörnufáninn er honum ekki jafngóður, þó betri sje en rauði krossinn, að okkar dómi, þá viljum við ekki útiloka gamla fánann með öllu, en teljum skyldu vora að gjöra síðustu tilraun til að fá hann, fella hann ekki nje flýja undan honum, fyr en barist er til þrautar. Við leggjum til, að konungur fái að velja um allar gerðirnar þrjár. Það er síðasta tilraun til að fá gamla fánann löggildan. Það er eina leiðin til að gefa öllum þingmönnum kost á að greiða atkvæði með þeirri gerð, er þeir kjósa helst eða næst helst. Og mikið væri með því unnið til samkomulags og friðar um þá gerð, er ofan á yrði, að allir þingmenn greiddu þeirri tillögu atkvæði, er send yrði konungi. Það er í þriðja lagi trygging fyrir því, að við fáum einhverja gerðina löggilda, þar sem einni er lofað af konungi. Og það er í fjórða lagi samkvæmt ósk og vilja ráðherra þess, er á að flytja málið fyrir konungi. Tillagan stefnir því að því, að gjöra svo sem verða má að vilja þjóðar, þingmanna, ráðherra og konungs. Og lengra verður varla seilst til samkomulags. Verði hún samþykt - helst í einu hljóði - þá eru mestar líkur til að minst, óánægja leiði af úrslitunum, hver sem þau verða. Og það á að vera markmið þingsins í þessu máli. Það á að reyna að útvega þjóðinni fána, sem hún geti hafið með almennri ánægju - eða sem minstri óánægju - strax þegar hann er fenginn. Jeg vil því að lokum mælast til þess, að háttvirtir flutningsmenn tillögunnar á þingskjali 441 taki hana aftur. Þá ættum við þó einu sinni kost á að greiða allir atkvæði einni tillögu. Með því ynni þingið mest gagn þessu máli, því það gengi á undan með góðu eftirdæmi í því að sameina þjóðina um þann fána, er hún fær, og á að bera og berjast undir á komandi árum.



Jeg skrifaði undir nefndarálitið í fánamálinu með fyrirvara. Fyrirvarinn var sá, að þegar þingið gjörir nú tillögur um þennan fána, og gengur með því móti að konungsúrskurðinum 22. nóv. 1913, þá sje það gjört með þeim hug og þeim skilningi, sem jeg lýsi nú yfir fyrir mína hönd og allra þeirra, sem mótmæla ekki : Þótt Alþingi gjöri nú tillögur um gerð á íslenskum fána samkvæmt konungsúrskurði 22. nóv. 1913 og sýni með því, að það láti óátalið, þótt framkvæmd verði á þeim konungsúrskurði, þá þykir því þó eigi með honum fullnægt rjettum kröfum Íslendinga til farfána. Það tekur við þeim hluta rjettar síns, sem látinn er af hendi og leyfður í konungsúrskurði þessum, en geymir landinu fullan rjett til þess að fá farfána (kaupfána), er sje þjóðernismerkt íslenskra skipa í öllum heimsins höfum og höfnum. Þá vil jeg og leggja áhersla á það, að Alþingi hlýtur að hafa stjórnskipulegan rjett til þess að setja lög um fána Íslands, því að öll lög þar um eru sett af Alþingi og konungi, eða, sem nú, af ráðherra Íslands og konungi. Þessi var minn fyrirvari, og mega þeir nú mótmæla honum sem vilja.



Jeg er einn hinna mörgu, sem undir nefndarálitið hafa skrifað „með fyrirvara“. Ástæðan er sú, eins og tekið er fram í nefndarálitinu, að það var skoðun mín, sem og háttv. þm. Dalam. (B. J.), að rjettast hefði verið, að þingið hefði óskað þess, að konungsúrskurðurinn frá 22. nóv. 1913 væri ekki látinn koma til framkvæmda að svo stöddu. Þingið 1912 - eða þó öllu heldur efri deild þess - óskaði þess, sem og kunnugt er, að fyrir næsta Alþingi yrði lagt frv. um full. kominn verslunar- og siglingafána. En í stað þess, að sinna tjeðri ósk efri deildar, var gefinn út konungsúrskurðurinn frá 22. nóv. 1913, þar sem Íslandi er að vísu veittur sjerstakur fáni, en í sömu andránni, sem hann er viðurkendur, sem fáni Íslands, þá er hann óvirtur á þann hátt, að hann má ekki sjást utan landhelginuar, og að danski fáninn er æ löggildur jafnhliða honum, og hann, þ. e. „Dannebrog“, þarf ekki að dragast niður, þótt út fyrir landhelgina komi. Auk þess, er þegar hefir getið verið, þá er það og - í konungsúrkurðinum frá 22. nóv. 1913 - skýrt tekið fram, að því er til stjórnarráðshússins kemur, að þar skuli danski fáninn æ og einatt blakta jafnhliða íslenska fánanum, og á ekki óveglegri stað en hann. Það verður því ekki annað sagt en að hjer sje hálfleiðinlega á stað farið, og að betra hefði því verið, að alt hefði gengið, eins og að undanförnu. þ. e. þeir notað íslenska fánann, sem það vildu, en hinir látið það ógjört. Það, að danski fáninn er löggiltur fáni hjer á landi, jafnhliða íslenska fánanum, kemur sjer og eigi hvað síst illa, þegar litið er á það, að verslunarstjett vor er yfirleitt enn ekki svo íslensk í anda, eins og sjálfsagt ella má vænta, að hún verði, er tímar líða, svo að danski fáninn verður því í framkvæmdinni eigi að eins rjetthærri, er út fyrir landhelgistakmörkin er kominn, heldur má og óefað vænta þess, að hann verði eigi óvíða hjer á landi og innan landhelginnar, jafn vel fremur notaður en íslenski fáninn, - þyki eitthvað veglegri (!) og mennirnir þá meiri (!). Mjer hefði og þótt það æskilegra, að konungsúrskurðurinn hefði ekki komið til framkvæmda, þegar á það er litið, að hætt er við, að hann dragi úr áhuga manna, að því er til þess kemur, að fá fullkominn siglinga- og verslunarfána, - gjöri það og að verkum, að mótspyrnan, þ. e. frá dönsku hliðinni, verði nú og enn sterkari gegn honum en ella. En að vjer höfum bæði siðferðilegan og lagalegan rjett, til að fá fullkominn verslunar- og siglingafána, verður eigi vefengt. - Það hafa Danir sjálfir viðurkent, með ákvæðum stöðulaganna, eins og jeg hefi rækilega sýnt fram á, á fyrri þingum, - sbr. þá og þingsályktunartillögu mína, um sambandsmálið, á þinginu, sem nú stendur yfir -, og árið 1908, í millilandanefndinni, vildu Danir og jafnvel ganga svo langt, að láta oss fá fullkominn siglinga- og verslunarfána, að fám árum liðnum. - En í nefndinni stóðum við tveir einir uppi, er skoðun þessari fylgdum fram, þ. e. jeg, og háttv. þm. Dalam. (B. J.), - allir hinir mjög einhuga á því, að þiggja það ofur þakksamlega, sem nú er í boði, og ekki til neins, að nefna fullkominn siglinga- og verslunarfána. Í augum samnefndamanna okkar, var það, sem dýrindis happ, að hafa fengið þennan konungsúrskurð, og kvíðinn því eigi lítill, að konungur kynni að kippa ella að sjer hendinni, og láta oss verða af hnossinu, ef úrskurðurinn væri eigi þeginn. - Þeir grátbændu okkur því - sumir samnefndarmennirnir -, mig og háttv. þm. Dalam. (B. J.), að gjöra það fyrir sig, að koma ekki með þingsályktunartillögu þess efnis, að þingið geymdi sjer æ óskertan rjett sinn, - teldi oss hafa rjettinn til fullkomins siglinga- og verslunarfána engu að síður, þótt konungsúrskurðinum væri eigi hafnað. - Þingsályktunartillagan, er hjer að lýtur, var fullsamin af mjer, en af því að við erum góðsamir menn, og farinn var að okkur bónarvegurinn, þá ljetum við loks tilleiðast, og hættum þá og við það, að bera hana fram, - vildum og síður, að hún yrði feld hjer í deildinni. En þrátt fyrir það, þó að jeg sje þessa sinnis, get jeg þó auðvitað vel látið skoðun mína í ljósi, að því er það snertir, hvaða fána gerð jeg helst vildi hafa, og er þá fljótt yfir sögu að fara. Bláhvíta fánann gamla hefði jeg þá helst kosið, - ekki reyndar af því, að mjer þyki hann neitt sjerlega fallegur, heldur af hinu, að það hygg jeg þjóðinni næst skapi. - Á hinn bóginn býst jeg nú varla við því, að það verði ofan á, að bláhvíti fáninn fáist, en að honum frágengnum, vona jeg, að ráðherrann beri þá fram stjörnufánann til sigurs. - Hann er og „bláus“ - þ. e. blá hvíti fáninn - í enn fegurri mynd. Hvað mig snertir, hefði jeg annars helst kosið, að í efri stangarreit blá-hvíta fánans, hefði og - til fegurðar - verið höfð mynd af gjósandi eldfjalli á grænni rót, og tæki síðan við hraunlitur, en þá ís og snæliturinn, en síðan síeldloga súlan. – Þetta ætti þá að tákna það, að Ísland - sbr. og græna litinn - væri land vorgróðurs og vona, og þótt landið væri hrjóstrugt, og ískalt, þá byggi þó fjörið og eldurinn sí og æ í brjóstum landsins barna, - ætti þá og að bera þann sí-boðskapinn til þjóðanna, að eins og eldurinn æ er hið hreinsandi og eyðandi aflið, svo ætti og æ ríki tilfinninganna - þ. e. sí-tilfinningin þess, að hið illa, ranga, á eigi að þolast, - sí og æ, og hvívetna, að sópa burt öllu hinu óhreina, illa og rotna, sem enn er á jörðinni. - En slíkri breytingu varð nú eigi fram komið í nefndinni, og mun jeg því, er til kemur, greiða tillögunni um þrjár fánagerðirnar atkvæði, í von um, að blá-hvíti fáninn, eða þó stjörnufáninn, fáist þá fremur en ef að eins væri um blá-hvíta, og þrílita, fánann að velja. - Að svo mæltu sje jeg ekki ástæðu til þess, að fara frekari orðum um málið, en vænti þess að sá tími komi - þótt illa sje af stað farið - er fáni Íslands ber nafn Íslands, og íslensku þjóðarinnar, æ víðar, og víðar um veraldar-höfin.



Jeg vildi gjarnan leggja nokkur friðarorð inn í þetta mál. Mjer virðist það myndi miklu skipta að því yrði ráðið svo til lykta, að sem flestir mættu vel við una. Að nokkrar líkur myndu vera til þessa, virðist mjer að ráða megi af því, hvað margir hafa lýst yfir því, að þeir myndu ekki láta sig öllu skifta gerð eða lit fánans, láta hitt sitja í fyrirúmi að fánamálið sjálft næði fram að ganga. Nú þykist jeg viss um, að sú leið í þessu máli, sem meiri hluti nefndarinnar leggur til, myndi horfa friðsamlegast við. Sú leið að Alþingi gjöri tillögur um 3 gerðir, bláhvíta fánann, bláhvíta fánann með stjörnuna og þrílita fánann. Með þessu móti er trygt að fánamálið nái fram að ganga, því ein tillagan á, eftir því sem frá hefir verið skýrt, fyrir fram víst samþykki. Þeir sem fylgja þessari gerð eða þrílita fánanum, eiga því vissastan leik á borðinu. Til samkomulags ættu þeir því að una því að tillögur um bláhvíta fánann og bláhvíta fánann með stjörnu yrðu teknar með. - Að því er bláfánann með stjörnu snertir, þá er jeg viss um að þeir, sem fest hafa trygð við bláhvíta fánann hreinan, munu einnig unna stjörnufánanum. Þvi fremur virðist ástæða til að taka síðastnefnda gerð með, sem enginn vafi leikur á að þjóðinni er bláhvíti liturinn kærastur. Og því verður ekki neitað, að það er ekki lítið atriði í þessu máli, að hugur þjóðarinnar vefji sig um þann fána, sem valinn verður. En jeg get ekki neitað því, að jeg ber kvíðboga fyrir því, þó jeg óski þess eigi, að samúð þjóðarinnar með þrílita fánanum verði ekki eins mikil, ef ekki er áður þaulreynt um það, að bláhvíti liturinn fáist eigi. Það eru tilmæli mín, að Alþingi taki þá leið í þessu máli, sem líklegust er til að stýra mestum höppum, þá leið, að leggja til þrjár gerðir, því á þeirri leið mætist þó nokkuð af óskum allra.



Eins og háttv. þing sjer, er tillagan á þgskj. 440 um gerð hins íslenska fána að eins undirrituð af sex mönnum, rjettum helming nefndarmanna í samvinnunefndinni, og hafa þó tveir þeirra ritað undir með fyrirvara. Hinn helmingur nefndarinnar, eða öllu heldur fimm menn, því að háttv. 6. kgk. (G. B.) lagði ekkert til, gátu ekki felt sig við þessa tillögu. Vjer sömdum því till. á þgskj. 441. Jeg vil þá fyrst geta þess, að þótt vjer álítum tillögu vora að miklum mun betri en till. á þgskj. 440, þá er það ekki tilætlun vor að verja hana af kappi. Mjer er að eins falið að skýra, hvað fyrir oss vakti, sem tillöguna flytjum. Ef hún verður feld, munum vjer greiða hinni tillögunni atkvæði, þó ekki falli hún oss í geð. Í konungsúrskurðinum frá 22. nóv.1913 er gjört ráð fyrir því, að ráðherra kynni sjer óskir manna á Íslandi um gerð fánans. Stjórnin hefir framkvæmt þetta á þann hátt, að nefnd býr málið undir þing og svo á þingið að ákveða gerðina. Til þess erum vjer hjer komnir á fund í sameinuðu þingi. Þingnefndunum hafa alls komið til hugar þrjár gerðir, sem um var að tala, bláhvíti krossfáninn, stjörnufáninn og þríliti fáninn. Tillagan á þingskjali 440 fer fram á að þingið sleppi því að velja á milli þessara gerða og biðji konung að taka af sjer ómakið. Vjer teljum það ekki tilhlýðilegt, að auglýsa þannig sundurlyndi þingsins og viljaleysi. Vjer viljum að þingið velji sjálft og segi til með hverri gerð það vill mæla. Tillaga vor mælir með þrílitu gerðinni. Vjer teljum þá breytingu fegursta og hentugasta af þeim sem vjer höfum sjeð. Nú er það eigi að síður vort álit, að flestum Íslendingum væri það kærkomnast, að gamli bláhvíti fáninn hjeldist óbreyttur og yrði samþyktur af konungi. Kjósendur víða um land hafa látið þá ósk sína í ljósi. Vjer höfum viljað taka tillit til þessa, og skýrum konungi frá áliti voru um almennings viljann á þann hátt, að þessari fánagerð sjeu gefnar sem bestar horfur til þess að ná staðfestingu. Oss dylst þó ekki, að fáni þessi er ekki allskostar hentugur. Liturinn ljókkar og fölnar; verður þá fáninn daufur og sviplítill, þekkist auk þess tæplega frá sænska fánanum. Vjer teljum það ósannað mál, að stjörnufáninn eða annað afbrigði frá gamla fánanum mundi alþýðu kærkomnari en þríliti fáninn. Almenningnum mun fara líkt og sjálfum þingmönnum, að fullur helmingur telur þrílita fánann betri. Hvað sjálfan mig snertir, þá met jeg það mjög mikils, hve mjög honum svipar til fána þeirrar þjóðarinnar, sem oss er náskyldust allra, Norðmanna. Aftur svipar gamla fánanum mjög til Dannebrog. Formaður fánanefndarinnar frá 30. des. f. á. hefir skýrt mjer frá, að það væri síður meðal allra Norðurlandaþjóðanna að hafa stjörnu í efra stangarreit á kontra-admiralsfánum. Þetta gæti gefið mönnum þá hugmynd um stjörnufánann, að hann væri einhvers konar sjóhersfáni, og er það galli á gerð hans. Ein af þeim fánagerðum, sem fánanefndin frá 30. des. hafði athugað, var sú, að hafa stjörnu í öllum reitum fánans - eina stjörnu fyrir hvern landsfjórðung. - Jeg kom með einn slíkan fána og hengdi hann til sýnis hjer í þingsalnum, en skapstillingarmaður einn reif hann sundur í fundarbyrjun. Stjórnmálasaga síðustu áranna sýnir það víða, að báðir flokkar eiga að lokum sinn góða þátt í því sem gjört er. Þegar stofna átti Íslandsbanka, þá vildi annar flokkurinn jafnframt leggja niður Landsbankann; hinn vildi koma bankastofnuninni fyrir kattarnef. Hvor um sig kom sínu máli að nokkru fram. Íslandsbanki var stofnaður og peningar komu inn í landið, en Landsbankinn stóð eftir sem áður. Það er hvorki óeðlilegt né óheppilegt, þó svo gangi, að annar flokkurinn leggi til uppistöðuna í voðir þær, sem þjóðin vefur en hinn ívafið. Fyndnir menn hafa valið þrílita fánanum hæðilegt nafn, kent hann við sundrungina, okkar gamla þjóðarmein. Það væri að vísu auðvelt að gjalda þetta í sömu mynt, en jeg vil ekki uppnefna okkar gamla góða fána. Í mínum augum er þríliti fáninn einmitt einingarinnar tákn. Mestur hluti hans, bláu feldirnir og hvítu randirnar, er uppistaðan frá landvarnar- og sjálfstæðismönnum, en sambandsmenn og heimastjórnarmenn hafa þá skotið í hann glæsilegu rauðu ívafi, rauða krossinum. Hann gæti orðið oss, ef vjer kynnum með að fara, einingarinnar fáni, fáni allra., einskonar marglit Bifröst betri tíma. Margir telja það illa farið, hve seint fánanefndin frá 30. des. lauk starfi sínu, illa farið, að alþýðu gafst ekki tækifæri til þess að athuga tillögurnar og þingmálafundum að ræða þær. Vjer getum að nokkru leyti bætt úr þessu. Ef allir þingmenn ljetu undirróður einstakra manna, gamlan kala og flokkadeilur gleymast, er þeir greiddu atkvæði í þessu máli, ljetu eigin tilfinningar og smekk ráða, þá myndi þjóðarviljinn koma skýrt fram. Það er næsta ólíklegt, að þjóð vor hallist á aðra sveif í þessu máli en þingið.

Hannes Hafstein : Það er að eins örstutt fyrirspurn til hæstv. ráðherra, sem jeg leyfi mjer að bera fram. Hæstv. ráðherra lagði mikla áherslu á að allar þrjár gerðir fánans væru samþyktar af þinginu. Nú er mjer spurn : Er það meiningin, að konungsúrskurðurinn eigi að ákveða að íslenska flaggið eigi að hafa þrennskonar gerð, þannig, að menn megi nota það á víxl, eða það af þeim, sem þeim líkar best í hvert skifti, eða á konungsúrskurðurinn að slá fastri einhverri einni fánagerð Sje svo, sem jeg hygg, hver á þá að skera úr því ásamt konungi, hverja gerðina velja skuli? Vjer höfum skilið svo, að úrskurðinn ætti að gjöra eftir tillögum Íslandsráðherra, og að hann því nauðsynlega yrði að aðhyllast einhverja eina gerð, áður en hann leggur tillögur sínar fram fyrir konung. Ef þetta er rjett skilið, þá væri æskilegt að fá að vita með hvaða gerðinni ráðherra mundi mæla.

Ráðherra (Sigurður Eggerz) Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) taldi tillöguna um þrjár fánagerðir vott sundrungar. Ekki þarf þó svo á að líta, því ef þingið samþykkir í einu hljóði, að á milli þeirra skuli velja, þá er það einmitt einingarvottur hjá því og samlyndis. En beri það vott um sundarlyndi, ef þrjár gerðir eru samþyktar, þá er það og vottur hins sama, þó eigi sjeu samþyktar nema tvær þeirra. Háttv. þingmaður. Húnv. (G. H.) talaði um galla á bláhvíta fánanum. Má vera að hann sjái þá marga, en ljettir virðast mjer þeir flestir á metunum, sem taldir hafa verið. Auðvitað er það galli, ef hann er svo líkur sænska fánanum, að torvelt sje að greina þá í sundur í fjarlægð. En ef stjarnan er sett í hann, þá hverfur hræðslan fyrir því að þeim verði blandað saman, hræðsla, sem mjer virðist ekki mjög rökstudd. En þótt stjarnan nægi til að gjöra fána vorn með öllu ólíkan sænska fánanum, þá er breytingin frá bláhvíta krossfánanum þó eigi meiri en svo, að þeir sem fest hafa trygð við hann, munu geta með sama hug rent augum til stjörnufánans. Ekki sje jeg að það geti verið fullgild ástæða á móti krossfánanum, þótt kontra-admiralar hafi stjörnu á líkum stað í merki sínu. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) spurði hvort það væri meiningin að konungur legði samþykki sitt á allar þrjár fánagerðirnar. Því skal fljótt svarað, að það hefir aldrei verið meiningin. Hitt hefir verið meiningin, að hafa tillögurnar fleiri, svo reynt væri, án þess að stofna fánamálinu í hættu, að fá þá gerð, sem að líkindum er þjóðinni: geðþekkust. En þar sem jeg hefi lýst því yfir, að jeg muni ekki setja neina gerð á oddinn, þá sje jeg ekki annað en hægt væri, áður en jeg gjörði ákveðna tillögu til konungs, að vita hvort á hana yrði fallist eða eigi. Háttv. þm. Eyf. (H. H.) spurði, og mun hafa ætlað að koma mjer með því í vanda, hvernig jeg ætlaði að fara að, og með hverri fánagerðinni jeg mundi mæla. Þessu get jeg ofurvel svarað. Bláhvíti fáninn stendur huga mínum næst, þá stjöruufáninn, en síst mundi jeg kjósa þrílita fánann, og ekki fyr en útsjeð væri um hinar gerðirnar. Háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) mintist á, að þrílita fánanum svipaði til norska fánans. Sumir telja þetta meðmæli með honum, en jeg er ekki í þeirra tölu, sje ekki að það auki í nokkru fegurð hans.



Jeg þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hans, þó að jeg skilji ekki glögt afstöðu hans gagnvart konunginum í þessu. Það liggur næst að skilja orð hans svo, að hann ætli að búa til þrjú tillöguskjöl um fánagerðina og hafa til taks þrjá konungsúrskurði til undirskriftar og ætli að leggja fyrir konung úrskurð, sem löggildi bláhvíta fánann; synji konungur um undirskrift sína og hafni tillögu ráðherra, þá ætlar hann að draga upp hjá sjer úrskurðinn um stjörnufánann, og ef eins fer með hann og hinn, þá loks tillögu og úrskurð um þrílita fánann. En hver ber stjórnarfarslega ábyrgð á þessum synjunum konungs? Væntanlega ráðherrann sjálfur, eða hvað ? Þetta er að minsta kosti dálítið óvanalegt fyrir þingræðisstjórn. Jeg skil ekki annað en ráðherra verði að sleppa þessari fyrirætlan, og halda sjer við einhverja eina fánagerð, nema þá því að eins að það vaki fyrir honum að vjer eigum að taka það upp eftir Englendingum, að hafa þrjá fána. Eins og kunnugt er hafa þeir bæði hvítan, bláan og rauðan gunnfána. Það væri ef til vill ekki illa til fallið, að við líktum eftir þeim í þessu.



Jeg ímynda mjer að háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), jafn lengi og hann er búinn að vera ráðherra, skilji það ógnvel, að mjer muni hægt að fá vitneskju um vilja konungs að því er gerð og lit fánans snertir, áður en jeg ber málið formlega upp fyrir konungi. Háttv. þingm. þarf því engan kvíðboga að bera fyrir því, að það valdi mjer örðugleika, þó hið háa Alþingi gjöri þrjár tilögur um lit og gerð fánans. Að sjálfsögðu gjöri jeg að eins eina tillögu til konungs eftir að jeg hefi kynst vilja hans um málið, en því hefi jeg lýst yfir, að jeg setji enga ákveðna fánagerð á oddinn, þó jeg hinsvegar að sjálfsögðu reyni að koma þeirri fánagerð fram, sem jeg hygg að þjóðinni sje kærust, ef jeg á þess kost, að fá slíka gerð staðfesta.



Jeg þykist sjá að þessar umræður muni ekki hafa mikið upp á sig - síst til góðs. Jeg hefi nú setið um stund og hlýtt á tal manna um gerðina á fánanum okkar tilvonandi, og allir hafa, af gömlum vana, talað á eina leið, hver mælt með þeirri gerð, sem honum „þykir vænst um“, eða „fallegust“, eða líklegust til að „falla þjóðinni vel í geð“. Ef um þjóðmál er að ræða og hver og einn ofmetnast svo fram úr öllu hófi, að hann heldur hiklaust fram því, sem honum er hugljúfast eða hann hefir gjört að metnaðarsök, og fótumtreður allar skynsamlegar ástæður, eða leggur þær í gegn með „óskum almennings“ - ef svo gengur til, þá er ávalt á illu von, úlfúð, æsingi, og síðan afglöpum, ef geðþóttinn hefir vilt menn af rjettri leið, eins og oft vill verða. Hjer gengur nú ekki á öðru en þrefi um það, hvað þjóðinni myndi kærast, og talið alveg sjálfsagt, að þá fánagerð, sem hafi mest fylgi núna í svipinn, flestum sje kærust, flestir óski sjer, hana eigi að taka, ef kostur er, hún sje auðvitað sú besta fyrir þjóðina í bráð og lengd. Nú er mjer spurn : Er það rjett að menn láti óskir sínar, metnað og geðþótta ráða alveg í blindni úrslitum þessa máls? Jeg er efins um að gamla gerðin, bláhvíti krossfáninn, hafi verið mörgum kærari en mjer, og sumir þingbræður mínir hafa víst eitthvað orðið þess varir í fyrra, þótt lágt færi. En þegar jeg tók þetta vandræðamál að mjer í vetur til rannsóknar og ráðagjörðar fyrir þing og þjóð, þá óugsaði jeg sem svo: Nú má jeg vara mig á geðþótta mínum, nú verð jeg að vinna að því af fremsta megni, að finna fyrir víst hvaða fánagerð þjóðinni muni hagfeldust og heilladrýgst í bráð og lengd, en ekki líta á það eitt, hvað mjer og öðrum er geðfeldast núna í svipinn. Gjörði jeg rangt í þessu? Ekki held jeg það. Mjer finst það hljóta að vera höfuðskylda hvers manns, sem vinnur að einhverju vandamáli þjóðar sinnar, að rannsaka vandlega, hvað hagkvæmast muni vera fyrir land og lýð, en varast að berja fram blákalt það, sem honum er skapi næst, eða vænlegast er til vinsælda í bili. Það er ekkert vit í því að neita þessu. Og það er ekkert vit í fánamálinu, ef menn hugsa ekki um annað en það, hvað einum sje „kærast“, hvers annar „óski“, og hvað þeim þriðja þyki „ fallegast“. Það er komið nóg af því tali, og meira en nóg. Ekki á það bætandi. Þess vegna ætla jeg nú að víkja máli mínu að því, hver fánagerðin muni vera þjóðinni samboðnust, hagkvæmust og heilladrýgst. Það er nú sýnt og sannað, að bláhvíti krossfáninn er ekki - eins og haldið var - hentugur farfáni fyrir Íslendinga, af því hann er of líkur sænska fánanum álengdar, eða í skuggsýnu. Þess vegna er ekki fult vit í því, að halda við þá gerð óbreytta, þó kostur væri. Sje þeirri gerð breytt á þann hátt, sem ýmsir leggja nú til hjer á þingi, að hafa stóra hvíta stjörnu í efri stangarreit, þá er bætt úr þessum annmarka; sú gerð væri hentugri; hún mundi þekkjast vel frá öllum öðrum þjóðfánum á sjó. En hversvegna er stöku mönnum hjer á þingi þessi breyting á gömlu gerðinni fullgeðfeld, - en meinilla við hina breytinguna - rauðan kross í þeim hvíta? Er nokkurt vit í þeirri bálstífni - öllu þessu „glundroða“-hjali? Gáum nú að með ró og stillingu. Það má segja, að allir hafi frá upphafi verið samhuga um það, að þjóðfáni vor eigi að vera krossfáni, til merkis um skyldleika vorn við þær þjóðir, sem byggja Norðurlönd og Bretlandseyjar, og allar eiga sjer krossfána. Það er fult vit í þessu. Það er keiprjett undirstaða. Og þá er vel, ef undirstaðan er rjett fundin. Hvað svo? Kross fánagerðin er skyldleikamerki. En er þá bláhvíti krossfáninn rétt ættarmót hjer á landi. Nei. Þar hefir okkur skotist, þótt skýrir sjeum. Álengdar er hann nauðalíkur sænska fánanum, bendir ótvírætt til Svíþjóðar; en í námunda sver hann sig greinilega í ætt við Dannebrog; því veldur hvíti krossinn, sem er alveg eins og í danska fánanum, því krossinn er höfuðeinkenni hvers krossfána, en ekki hornreitirnir; griðaflaggið heimskunna heitir t. d. „rauði krossinn!“*). Englendingar tala um kross Georgs helga og Patreks og Andrjesar. Hvítur kross er nú ekki í neinum þjóðfánum nema þeim danska og þeim á St. Domingo. Ef við setjum rauða rák í hvíta krossinn - hvaða vit er í því? Jú, það er fultvit í því. Í allri víðri veröld eru ekki til nema tveir þjóðfánar með tvílitum krossi; það er í Noregi og á Bretlandi. Þess vegna er þrílita gerðin tilvalið og (keiprétt íslenskt þjóðernistákn, af því að hún minnir ótvírætt á fána þeirra tveggja þjóða, sem íslenska þjóðin á alla ætt sína til að rekja; því veldur þá tvílitikrossinn og sömu þrír litirnir (Bl. + Hv. + R.), sem eru í norska og breska fánanum, og okkar gerð þó mjög auðgreind frá þeim - og öllum öðrum þjóðfánum. Það er fult vit í þessu. Því getur enginn neitað. Jeg spáði því strax í vetur og aftur núna í þingbyrjun, að próf. Knud Berlin - sem allir þekkja - myndi fljótt koma auga á þetta, og snúast illur við þessari þrílitu gerð, myndi telja hana vott um ofmikinn. vinarhug Íslendinga til Norðmanna. Það er eins og hann og sumir aðrir Danir standi á nálum, ef Íslendingar líta við Norðmönnum! Og þessi spá mín hefir rætst til fulls. Próf. Berlin er æfur á móti þrílitu gerðinni, í dönskum blöðum! Hann telur auðsætt, að Íslendingar velji þrílita fánann í vináttuskyni og frændrækni við Norðmenn og Breta; það sje eins og vant er, að Íslendingar vilji ekki játa skyldleikann við Dani, en dragi sig: eftir Norðmönnum og Bretum. Að vísu játar hann að við sjeum langskyldastir þeim þjóðum, - því neitar hann þó ekki en álítur samt sjálfsagt að reyna, að koma í veg fyrir að við fáum þennan þrílita fána, sem ljóst og skýrt tákn ættar vorrar og uppruna. Honum er meinilla við þennan íslenska „glundroða“. Honum myndi sönn ánægja að hlusta á ræður sumra manna hjer, sem hamast á móti þessari íslensku þrílitu gerð, sem honum er svo afarhvimleið, af því honum þykir hún of íslensk, of sviplík fána þeirrar þjóðar, sem vjer erum náskyldastir, og ólík danska fánanum. Þess vegna berst hann nú móti þrílitu gerðinni okkar, og - viti menn - nokkrir íslenskir sjálfstæðismenn berjast með honum! Þarna fallast þeir í faðma! Hvaða vit er í því, að íslenskir sjálfstæðismenn láti sig henda slíkt? Ekkert vit; það er ekki nokkurt vit í því ráðslagi; þar ráða geðsmunir þeirra, en ekki þeirra góðu vitsmunir. Það er satt, að allir þjóðfánar vekja jafnan einhverjar geðshræringar. Þjóðfánar annara þjóða falla okkur misjafnlega í geð; á sumum þeirra höfum við miklar mætur, minni á öðrum, og um marga „er okkur alveg sama“. Eins verður um okkar fána. Og það er öldungis víst, að gerðin á honum mun ráða mestu um það, fyrst um sinn, hvernig nágrönnum okkar geðjast að honum. Það er víst að próf. Berlin og hans líkum meðal Dana - sem vonandi eru ekki margir - geðjist ósköp illa að þrílitunum. Það er jafnvíst að Norðmenn hafa veitt þessu máli og þessari þrílitu gerð fulla athygli, og þá líka andmælum Berlins. Núna í vor 17. maí hlotnaðist íslensku þjóðinni svo veglegur sæmdarauki og velvildarvottur af hálfu Norðmanna, að slíks eru fá dæmi. Mönnum er þó víst enn í fersku minni, hvernig þeim meinlausu og eðlilegu frændsemismerkjum og vináttukveðjum milli Íslendinga og Norðmanna var tekið annarstaðar, af próf. Berlin og hans líkum; og andróður hans móti þrílita fánanum er beint áframhald af þeim ástæðulausa ímugust. Ef við nú höfnum þessari gerð, þessu eina rjetta íslenska þjóðernistákni, þá mættu Norðmenn hugsa eitthvað á þessa leið: „Undarlegir menn eru Íslendingar; þeir vilja sverja sig úr ætt við okkur, þrátt fyrir frændsemishót sín í vor og vináttu og velvildarmerki af okkar hálfu. Hvað gengur þeim til? Eru þeir svona hræddir við Knud Berlin undir niðri? Þora þeir ekki lengur að kannast við ætterni sitt og uppruna?“ Er ekki augljóst að það mundi særa Norðmenn, ef nú yrði horfið frá þessari gerð, og þeir álasa okkur, með rjettu, fyrir þær undarlegu tiltektir. Sannleikurinn er sá, að þríliti fáninn er skýrt og rétt íslenskt þjóðernistákn og ætternismerki, en það eru hinar gerðirnar ekki. Og þegar um hugsjónargildi fánans er að ræða, þá verða skapríku mennirnir hjer að sitja á sjer, hugsa ekki bara um það, sem þeim geðjast best, af gamalli kepni, gá líka að því, að fáninn okkar getur geðjast sumum öðrum þjóðum misjafnlega, getur vakið óhug okkur til meins, eða samhug okkur til heilla, og það farið eftir því, hvernig hann kemur fyrir sjónir - eftir gerðinni. Og nú eru þeir tímar, að vjer Íslendingar ættum að hafa vit á að hugsa meira um það, hvernig fánanum verði tekið af nálægustu nágrannaþjóðum heldur en um hitt, hvað hverjum okkar þykir fallegast. *) Það flagg er hvítt og rauður kross í því miðju, og ná álmurnar ekki út á jaðra. G. B.



Jeg er þakklátur háttv. flutningsmanni brtt. á þgskj. 441 (G. H.) fyrir það, að hann lýsti yfir því, að hann og þeir flestir, sem honum fylgja, mundu greiða atkvæði með okkar tillögu, ef þeirra fjelli. Þetta var drengilega mælt og vel, eins og von var til. En um leið vil jeg benda á það, að eini vegurinn til þess að allir geti greitt atkvæði með einni tillögu, er sá, að breytingartillagan sje feld, því hana verður að bera upp fyrst, úr því hún var ekki tekin aftur, eins og til var mælst. Og með henni geta ekki allir greitt atkvæði.



Jeg finn ástæðu til þess, út af þeim ummælum háttv. 6. kgk. (G. B.) að menn ættu að tala um þetta mál frá sjónarmiði skynseminnar, en ekki tilfinninganna, að slá því föstu að tilfinningarnar stóðu allfast bak við ræðu hans. Mjer hefir skilist það, að tilfinningin fyrir norsku þjóðinni væri frá hans sjónarmiði höfuðstuðningur þrílita fánans. Þó fáni þessi líkist norska fánanum allmikið, þá verður hann ekki í mínum augum fegurri fyrir það, eins og bláhvíti fáninn verður ekki óveglegri í mínum augum, þó hann, eins og háttv. 6. kgk. tók fram, líkist danska fánanum.