Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta, sem er flutt af hv. 2. þm. Skagf. (JS), fjallar um skráningu Íslendinga til stuðnings mannfræði- og ættfræðirannsóknum hér á landi. Aðalefni þess er það, að gera skuli spjaldskrá um alla Íslendinga, sem vitað er um frá landnámstíð. Menntmn. hefur rætt þetta mál við flm. og við þjóðskjalavörð og fengið enn fremur skriflegar umsagnir frá hagstofustjóra og þjóðskjalaverði, sem prentaðar eru með nál. Nm. eru á einu máli um, að hér sé um merkilegt mál að ræða, og mælir nefndin eindregið með samþykkt þess. Hún flytur nokkrar brtt., sumpart til þess að gera ákvæði skýrari, og m.a. er gert ráð fyrir, að sá starfsmaður, sem til þessa verks verði ráðinn, beri heitið æviskrárritari í stað skrásetjara, eins og gert var ráð fyrir í frv. Er það gert eftir till. þjóðskjalavarðar. Í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir, að menntmrh. skipi mann til að veita skrásetningunni forstöðu og hann teljist með starfsmönnum þjóðskjalasafnsins. N. leggur til, að orðalagi þessarar greinar sé breytt, þannig að skýrt sé fram tekið, að þjóðskjalasafnið hafi þessa skráningu með höndum og æviskrárritari, sem sé starfsmaður þar, annist þetta starf. Ég sé ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en legg til, að frv. verði samþykkt með þessum breytingum, sem greinir á þskj. 392.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka hv. menntmn. fyrir afgreiðslu málsins og skal lýsa því yfir, að ég er í öllu samþykkur þeim brtt., sem hún hefur gert, og tel þær yfirleitt til bóta.



Herra forseti. Þegar mál þetta var til umræðu s.l. föstudag, sýndi hv. 1. landsk. þm. mér þann sóma að veita mér nokkrar vinsamlegar leiðbeiningar um það, hvernig ósvikinn vinstri maður á að haga sér, hvað hann má gera og hvað hann á ógert að láta. Nú er ég ekki stórlátari en svo, að ég fyrtist á engan hátt við það, þótt mér sé sagt eitthvað til siðanna, sízt af öllu ef ætlunin er sú að leiða mig í allan sannleika um vinstri manna dyggðir. Mun ég gefa fullan gaum að leiðbeiningarstarfi hv. 1. landsk. í þessu efni, bæði nú og framvegis. Vil ég og fúslega taka það til athugunar að reyna eftir minni getu að leiðbeina hv. þm., ef einhvern tíma skyldi vilja svo ólíklega til, að honum ætti eftir að skrika fótur eða verða hrösult á braut vinstrimennskunnar. Hv. 1. landsk. taldi að mál það, sem hér um ræðir, væri stórt mál og næsta hættulegt góðum siðum og reglu í landinu. Ég get ekki verið honum sammála í þessu. Mér virðist hér vera um fremur lítið mál að ræða, sízt af öllu svo stórt, að ég ætli að gera það að neinu kappsmáli. Ég held, að ekkert alvarlegt gerist og engin hætta sé á ferðum, hvort sem þetta frv. verður fellt eða samþykkt. Hv. 1. landsk. vitnaði til annarra landa, Frakklands og fleiri kaþólskra landa, þar sem deilur hafa staðið um það, hvort ríkið eða kaþólska kirkjan eigi að hafa barnafræðsluna í sínum höndum. Ég er þess fullviss, að engin minnsta hætta er á því, þó að þetta frv. verði samþykkt, að slíkt vanda- og deilumál rísi upp hér á landi, og ég þori að fullyrða, að hv. þm. gerir ekki ráð fyrir því heldur, þótt hann gæti ekki stillt sig um að varpa þessu. fram. Mér virðist þess konar röksemdafærsla leikur að sápukúlum og ekkert annað. Ég þóttist hafa tekið það fram í þeim orðum, sem ég mælti hér við 2. umr. þessa máls, að ég liti á það sem alveg sjálfsagða stefnu, að hið opinbera, ríkið og bæjar- og sveitarfélög, hefði barnafræðsluna fyrst og fremst í sínum höndum. Þannig hefur þetta verið lengi að nær öllu leyti og verður vafalaust framvegis. Ég hef ekki dregið dul á, að ég tel þá skipan eðlilega og raunar sjálfsagða. En hér á landi er evangelísk-lúthersk þjóðkirkja, og mótar það að sjálfsögðu kristindómsfræðslu þá, sem fram fer í hinum almennu barnaskólum, enda játar meginþorri þjóðarinnar þá trú. Hins vegar ríkir hér trúarbragðafrelsi, og veit ég ekki betur en að frjálslyndir menn, vinstri menn, hafi fyrir því barizt og telji hvarvetna sjálfsagt, að það eigi að haldast. Tveir hinir stærstu sértrúarflokkar hér á landi, sem hvorugur er þó ýkja fjölmennur, kaþólskir menn og aðventistar, hafa um alllangt skeið rekið hér samtals fjóra fremur litla barnaskóla, kaþólskir menn einn barnaskóla í Reykjavík og annan í Hafnarfirði, aðventistar einn barnaskóla í Reykjavík og annan í Vestmannaeyjum. Mér skildist á ræðu hv. 1. landsk., að hann stæði í þeirri meiningu, að þessir barnaskólar í einkaeign hefðu starfað og störfuðu án allrar lagaheimildar, en það er mikill misskilningur. Í fræðslulögum allt frá árinu 1926 a.m.k. hafa verið ákvæði, er heimiluðu fræðslumálastjórninni að löggilda slíka barnaskóla, slíka einkaskóla, að því tilskildu, að þeir lytu sömu reglum og sama eftirliti og hinir almennu barnaskólar. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er því ekkert nýtt að því er þetta varðar. Einkaskólarnir fjórir, sem ég hef þegar nefnt, svo og t.d. barnaskóli Ísaks Jónssonar, starfa samkvæmt fullkominni lagaheimild. Í frv. því, sem hér um ræðir, eru aðeins tvær breytingar frá núgildandi lögum. Hin fyrri er þess eðlis, að þar eru settar enn ríkari skorður en nú gilda við því, að stofnaðir verði og löggiltir einkaskólar án rækilegrar athugunar. Auk þess ákvæðis, að slíkir skólar verði að hlíta sömu reglum og eftirliti og aðrir barnaskólar, og auk samþykkis fræðslumálastjórnarinnar er svo til ætlazt samkvæmt þessu frv., að einkaskólar verði ekki löggiltir, nema meðmæli hlutaðeigandi fræðsluráða koma til. Það er þess vegna svo fjarri því, að þetta frv. opni allar gáttir fyrir stofnun einkaskóla, að það gerir stofnun þeirra og löggildingu að þessu leyti enn þá meiri vandkvæðum bundna en verið hefur. Hitt er rétt, að frv. felur það í sér, að ríkisstj. eða fræðslumálastjórninni sé veitt heimild - aðeins þó heimild, það er ekki einu sinni skylt - að greiða úr ríkissjóði laun fastra kennara við löggilta einkaskóla og þó þá fyrst, er slíkir skólar hafa starfað a.m.k. í fimm ár. Hv. 1. landsk. lét í ljós þann ótta, að frv. þetta, ef að lögum yrði, mundi ýta stórlega undir stofnun einkaskóla. Ég er honum fyllilega sammála um það, að ég teldi það ekki heppilega þróun, ef slíkum skólum fjölgaði að ráði. En á þá ekki að banna þess háttar skóla með öllu? Ég held ekki. Ég hygg, að þeir fáu skólar, sem til eru, geri engan skaða og séu ekki á nokkurn hátt ógnun við íslenzka menningu eða góða siði. Hv. þm. tók það og fram sjálfur, að hann vildi ekki láta banna þá einkaskóla, sem fyrir eru. Þarna ber okkur því ekki mikið á milli. Við teljum væntanlega báðir, að strangar reglur eigi að gilda um slíka skóla og gott eftirlit beri að hafa með þeim, en hvorugur er svo ófrjálslyndur að vilja banna þá algerlega. Þeir verða að sjálfsögðu hér eftir eins og hingað til sóttir af þeim börnum einum, þar sem foreldrarnir treysta slíkum skólum eins vel eða betur en opinberum skólum fyrir börnum sínum. Enginn lætur barn í slíka einkaskóla nema af fúsum og frjálsum vilja. En eru nú líkur til þess, að samþykkt þessa frv. hafi það í för með sér, að einkaskólar spretti upp eins og gorkúlur? Fræðslumálastjóri, sem ég tel að taka eigi fullt tillit til í slíkum málum sem þessum, telur enga hættu á því. Hann kom á fund menntmn., þá er þetta mál var rætt þar, og mælti eindregið með frv. Ég skal fúslega játa, að meðmæli hans réðu nokkru um afstöðu mína til málsins. Hv. 1. landsk. kom þar orðum sínum, þegar hann ræddi um þessa ímynduðu hættu á fjölgun einkaskóla, að ekki mundi líða á löngu, unz stjórnmálaflokkar færu að stofna slíka skóla og krefjast þess, að laun kennara yrðu greidd úr ríkissjóði. Svona heilaspuni er raunar of barnalegur til þess, að það taki því að elta við hann ólar. Eru þá engar hömlur á í þessum efnum? Er fram á það farið, að hver sem vera skal geti stofnað barnaskóla og umsvifalaust fengið kennaralaun greidd úr ríkissjóði? Nei, það er síður en svo. Hömlurnar eru margar: 1) Skólinn verður að hlíta sömu reglum um námsefni og annað sem aðrir barnaskólar. 2) Fræðsluráð viðkomandi héraðs verður að mæla með því, að skólinn fái að starfa. 3) Kennarar skólans verða að fullnægja öllum settum skilyrðum um rétt til kennslu í almennum barnaskólum. 4) Skólinn verður að fá löggildingu fræðslumálastjórnar. Að öllum þessum skilyrðum fullnægðum þarf skóli loks að hafa starfað í fimm ár full, áður en heimilt er að greiða kennurum við hann laun úr ríkissjóði. Er nú leyfilegt að gera ráð fyrir því, - er það bókstaflega sæmandi að reikna með því, - að þeir aðilar, sem hér um ræðir, mæli með og löggildi aðra einkaskóla en þá, sem þeir. telja viðhlítandi frá félagslegu og siðferðislegu sjónarmiði? Mér finnst þar varla. En telji menn samt sem áður þörf á að búa enn betur um hnútana, svo að engin hætta geti á því orðið, að frv. þetta ýti undir stofnun nýrra einkaskóla, þá virðist hægur vandi að færa frv. í það horf. Má gera það einfaldlega t.d. með því að láta ákvæði um heimild til að greiða úr ríkissjóði kennaralaun við einkaskóla aðeins ná til þeirra skóla, sem þegar eru löggiltir og starfað hafa í fimm ár eða lengur, þegar lögin eru sett. Ég sé ekki betur en að frv. næði tilgangi sínum, þó að slík brtt. yrði samþykkt, en með samþykkt hennar ætti jafnframt að vera fyrir það girt, að löggjöf þessi ýti undir stofnun nýrra einkaskóla. Ég er þó ekki svo hræddur um það, að einkaskólum fjölgi um skör fram, þó að frv. verði samþ. í núverandi mynd, að ég sjái ástæðu til að flytja brtt. um þetta efni. Þá vil ég víkja að því með örfáum orðum, hvaða rök mér þykja hníga að því, að kennaralaun við löggilta einkaskóla, sem sannað hafa hæfni sína með a.m.k. fimm ára starfi, megi greiða úr ríkissjóði. Ýmsir menn hafa tamið sér að tala um sértrúarflokka almennt í lítilsvirðingartón, og mér fannst ekki laust við, að þess gætti nokkuð í ræðu hv. 1. landsk. þm. um þetta mál. Það er engin ástæða til og ber ekki vott um sérstakt frjálslyndi út af fyrir sig að viðurkenna ekki það, sem gott er í fari og framkvæmdum þjóðfélagsborgara, sem hafa aðrar trúarskoðanir en kenndar eru í þjóðkirkjunni. Það er staðreynd, að hér eru dálitlir hópar góðra íslenzkra borgara, sem sumir játa kaþólska trú, aðrir aðhyllast kenningar aðventista. Þessir borgarar greiða skatta sína og skyldur eins og aðrir menn, og þeir eiga svo sem allir aðrir borgarar lagalega heimtingu á því, að hið opinbera sjái börnum þeirra fyrir ókeypis skólavist og kennslu. Nú hafa þeir hins vegar kosið að fara þá leið að stofna og reka sjálfir skóla sína. Þessir skólar lúta öllum sömu reglum og eftirliti og aðrir barnaskólar, kennarar við þá eru með prófi frá Kennaraskóla Íslands, og yfirleitt falla skólar þessir algerlega inn í fræðslukerfið. Á það vil ég leggja áherzlu. Mér finnst það meginatriði í þessu sambandi. M.ö.o., kaþólskir menn og aðventistar hafa með stofnun og rekstri slíkra skóla sparað hinu opinbera útgjöld við skólahúsnæði og kennslu barna sinna, útgjöld, sem ríki og bæir voru ella skyldug til að leggja fram. Þessir skólar hlíta í öllu sömu reglum um nám og kennslukrafta sem almennir barnaskólar, og ég hef aldrei heyrt því haldið fram, að þeir stofnuðu sálarheill nokkurs barns í voða. Þvert á móti hafa margir talið, að t.d. skólinn í Landakoti væri meðal hinna betri barnaskóla. Nú má að vísu segja, eins og hv. 1. landsk. lagði áherzlu á, að þeir, sem heldur vilja hafa börn sín í þessum einkaskólum en í hinum opinberu skólum, séu ekki of góðir til að bera af því allan kostnað hér eftir eins og hingað til. Þar til er því að svara, sem ég áðan sagði, að hér eiga í hlut borgarar, sem greiða skatta og skyldur til hins opinbera eftir sömu reglum og aðrir menn, en létta hins vegar með skólahaldi sínu allmiklum kostnaði af ríki og bæjum, kostnaði, sem þessir aðilar yrðu ella að greiða að fullu. Ég fæ því ekki séð, að það sé nein fjarstæða, þótt ríkið taki að einhverju leyti þátt í þessum kostnaði. Mér er það kunnugt, að eins og sakir standa eiga þessir skólar mjög örðugt með að fá kennara með almenna kennaramenntun, þar sem kennarar við þessa skóla njóta nú í engu þeirra hlunninda og þeirrar réttarstöðu, sem kennarar við opinbera barnaskóla njóta. Hætt er því við, að á það verði sótt, ef þessi breyting varðandi réttarstöðu kennaranna við þessa einkaskóla verður ekki samþykkt, að sérskólarnir fái undanþágur frá því að hafa kennara með almenna kennaramenntun, og ég teldi það mjög óheppilegt, ef farið yrði eitthvað að ráði inn á þá braut. Leggist skólar þessir hins vegar alveg niður, þá er hið opinbera skyldugt til að kosta að öllu leyti skólahúsnæði og fræðslu allra barna kaþólskra manna og aðventista, og ekki hefur ríkið a.m.k. staðið sig svo vel varðandi framlög til byggingar barnaskóla, að hér í Reykjavík, Hafnarfirði og víðar sé yfirfljótandi húsnæði yfir börn á skólaskyldualdri. Lokun þessara einkaskóla mundi valda því, að enn þrengdist í stofum hinna opinberu barnaskóla, stofum, sem þegar eru yfirfullar og víða langt fram yfir það, sem hóflegt er. Enn er þess að geta, að þrátt fyrir samþykkt þessa frv. mundu eigendur einkaskóla bera af þeim mikinn kostnað, stofnkostnað allan, viðhald allt og rekstrarkostnað annan en laun fastra kennara. Mér virðist því að öllu athuguðu nokkur sanngirni mæla með því, að ríkið taki þátt í kostnaði við kennslu þeirra barna, sem þessa skóla sækja. Eins og ég þykist þegar hafa fært að full rök, er þannig um hnútana búið, að engin hætta sé á því, að einkaskólum fjölgi óhóflega, þótt þetta frv. verði samþ. í þeirri mynd, sem það nú hefur. Fulltrúar hins opinbera á sviði fræðslumála hafa það algerlega í hendi sinni, hvaða skóla þeir löggilda, og fræðslumálastjórnin hefur það auk þess á sínu valdi, hverjir af slíkum skólum skuli fá laun fastra kennara greidd úr ríkissjóði. Hlýtur að mega ætlast til þess, að það verði áður rannsakað hverju sinni, hvort ástæða þykir til að nota þá heimild. Hv. 1. landsk. lagði áherzlu á það í ræðu sinni um málið, að hér væri um „prinsip“-mál að ræða. Það teldi ég „prinsip“-mál, hvort ætti að banna algerlega alla einkaskóla eða leyfa þá og setja þeim strangar skorður. Nú hefur enginn kveðið upp úr um það, að banna ætti algerlega alla þá einkaskóla, sem fyrir eru. Hv. 1. landsk. tók það einmitt fram, eins og ég sagði áðan, að hann væri andvígur slíku banni, og athygli vil ég vekja á því, að minni hl. hv. menntmn. vildi síður en svo banna þessa skóla, heldur lagði hann til, að þeir yrðu styrktir af opinberu fé, ríkið greiddi við þá hálf kennaralaun. Á þessu þrennu, afstöðu hv. 1. landsk., afstöðu minni hl. hv. menntmn. og meiri hl. n., er því aðeins stigsmunur, en ekki eðlismunur. Hv. 1. landsk. vill leyfa þessum einkaskólum að starfa, en ekki kosta þá að neinu leyti úr ríkissjóði. Minni hl. menntmn. vill láta ríkið greiða hálf kennaralaun við slíka skóla. Loks telur meiri hl. réttmætt, að greiða megi úr ríkissjóði föst kennaralaun við löggilta einkaskóla, en engan annan kostnað, og jafnframt vill meiri hl. menntmn. tryggja það enn betur en nú er gert, að slíkir skólar verði ekki leyfðir og löggiltir, nema rík ástæða þyki til. Er það gert með því, að framvegis mundi þurfa meðmæli viðkomandi fræðsluráðs til löggildingar einkaskóla, en fræðsluráð á að hafa umsjón með skólum og skólaþörf í hverju fræðsluhéraði. Að síðustu vil ég svo aðeins segja þetta: Ég fæ með engu móti séð, að hér sé um stórt mál að ræða, og þótt ég hafi að gefnu tilefni orðið nokkuð fjölorður um frv., vil ég leggja áherzlu á það, að málið er mér ekkert sérstakt kappsmál. Mér finnst hins vegar sanngirni mæla með því, að það nái fram að ganga. Hins vegar tel ég engan stórskaða skeðan, þó að það félli. En það tel ég meiri fjarstæðu en tali taki, að samþykkt þessa litla frv. hafi í för með sér einhverjar ógnir og skelfingar og sprengi grundvöll gildandi fræðslulöggjafar, eins og hv. 1. landsk. gaf ótvírætt í skyn. Vil ég svo í allri vinsemd óska hv. 1. landsk. þess, að honum verði aldrei alvarlegri fótaskortur á vinstri línunni en mér hefur orðið í þessu máli.



Herra forseti. Því hefur nú að nokkru verið lýst í umr. um þetta mál, að þeir einkaskólar, sem um er að ræða í þessu sambandi, eru samtals fjórir, tveir á vegum kaþólskra manna og aðrir tveir á vegum sjöunda dags aðventista. Að sjálfsögðu munu þessir skólar fyrst og fremst til komnir vegna þess, að viðkomandi trúflokkar geta ekki sætt sig við þá kristindómsfræðslu, sem fram fer í hinum almennu barnaskólum, enda er hún öll samkvæmt hugmyndum og kenningum hinnar evangelísklúthersku kirkju, sem hér er þjóðkirkja. Nú er það að sjálfsögðu ekkert óskiljanlegt, þótt menn leggi mikið upp úr því, að börnum séu strax á barnaskólaaldri innrættar þær trúarhugmyndir, sem þeir telja sannastar og réttastar, og sjái þess vegna ástæðu til þess að senda ekki börn sín í hina almennu skóla vegna trúarbragðakennslunnar þar. En á hinn bóginn eru það langtum fleiri aðilar, sem þarna er um að ræða, heldur en þeir tveir trúflokkar, sem komið hafa sér upp einkaskólum. Það eru allmiklu fleiri trúflokkar starfandi í landinu, sem illa sætta sig við kristindómsfræðsluna í barna skólum. Sömuleiðis eru í landinu menn, sem ekki játa neina trú og hafa engan áhuga á því, að börnum þeirra séu kennd trúarbrögð eftir hugmyndum ákveðins trúflokks. En fyrst við höfum hér þjóðkirkju og hennar trúarbragðakennsla hefur verið flutt inn í barnaskólana, þá er það að sjálfsögðu ekkert annað en það, sem landslýður verður yfirleitt að sætta sig við, á meðan svo er skipað málum. Á hinn bóginn er ekki alveg leggjandi að jöfnu aðstaða trúflokka til að njóta hinnar almennu fræðslu í barnaskólunum, þó að ekki sé þar til talinn ágreiningur þeirra um trúarbragðafræðslu. T.d. um þá tvo aðila, sem nú reka einkaskóla, kaþólska menn og aðventista, gegnir ekki sama máli. Um sjöunda dags aðventista er það alveg sérstakt, að þeir halda allt annan hvíldardag en tíðkaður er á okkar landi og þar með í hinum almennu skólum. Jafnvel þó að þeir sættu sig við trúarbragðakennsluna í barnaskólunum, þá geta börn þeirra af þeim ástæðum, sem mótast af trú foreldranna, ekki notið kennslunnar í skólunum nema að nokkru leyti - ekki sótt skólana nema fimm daga í viku - og missa þar af leiðandi verulegan hluta af því námsefni, sem skólarnir fara yfir. Þeim er þess vegna nokkur vandi á höndum, þótt þeir reki sérskóla fyrir sín börn. Á þessa sérstöðu sjöunda dags aðventista teldi ég sanngjarnt að löggjafinn liti, þótt hann að öðru leyti ætlaði öllum landsmönnum að njóta hinna almennu barnaskóla, hver sem trúarbrögð þeirra kunna að vera. Ég mun af þessum ástæðum leyfa mér að leggja hér fram skriflega brtt., sem fer í þá átt að heimila greiðslu á kennaralaunum einungis við þá skóla, sem sjöunda dags aðventistar reka, byggða á þeim rökum, að þótt séð sé yfir trúarbragðakennsluna í hinum almennu skólum, þá geta aðventistar ekki notað til fulls hina almennu skóla vegna trúar sinnar. Óg til þess að láta þá njóta trúfrelsis í raun, þá væri stigið skref til að greiða götu þeirra í sambandi við skólamál með því að taka þátt í skólakostnaði þeirra með því að launa kennara þeirra, eftir að skólar hafa starfað í fimm ár á þeirra vegum. Það hefur ekki komið fram í umr., að lagt sé til, að þau ákvæði fræðslulaganna, sem heimíla fræðslumálastjórninni að löggilda einkaskóla, verði felld úr lögum. Hins vegar hefur það komið hér fram í umr., enda er það raunverulegt mál, að til slíkra einkaskóla, sem þegar hafa fengið löggildingu, gengur illa að ráða kennara, sökum þess að kennarar þeirra skóla njóta ekki sömu réttinda, sérstaklega að því er varðar lífeyrissjóð, og kennarar hinna almennu skóla. Til móts við einkaskólana hefði ég því talið rétt að komið yrði á svipaðan hátt og hv. minni hl. menntmn. hefur lagt til, þannig að ríkissjóður taki að sér að greiða 6% af kaupi kennara við þá skóla til lífeyrissjóðs. enda komi greiðslur á móti annars staðar frá á öðrum lögmætum hluta af lífeyrissjóðsgreiðslunum. Ég leyfi mér þess vegna að gera hér eina skriflega brtt. í þrem atriðum og með leyfi hæstv. forseta að lesa hana hér upp. „Við 1. gr. a. Aftan við 1. mgr. bætist: Ekki eiga einkaskólar kröfu til styrks af almannafé. b. 2. mgr. orðist svo: Heimilt er þó að greiða úr ríkissjóði laun fastra kennara við skóla þá, er sjöunda dags aðventistar reka, enda verði kennarar þeirra skóla þá ráðnir og launaðir eftir sömu reglum og kennarar hinna almennu barnaskóla. Að öðru leyti ber ríkissjóður engan kostnað af þessu skólahaldi. c. Við greinina bætist ný mgr., svo hljóðandi: Nú hefur barnaskóli hlotið löggildingu samkv. 1. mgr., og er þá heimilt að greiða úr ríkissjóði iðgjald til lífeyrissjóðs, 6% af fjárhæð, er nemur fullum launum hlutaðeigandi kennara, enda fái þeir greiddan annars staðar að lögmætan hluta iðgjalds til lífeyrissjóðs.“ Vildi ég svo leyfa mér að biðja forseta um að leita afbrigða fyrir þessari till.



Herra forseti. Ég stend ekki upp til þess að endurtaka þau meginrök, sem ég taldi mig hafa flutt við fyrri hluta þessarar umr. gegn þessu frv., heldur til þess að svara með örfáum orðum nokkrar athugasemdum, sem komu fram, einkum í ræðu hv. 8. þm. Reykv. Ég á með ánægju orðaskipti við hann um þetta mál, auðvitað í fyllstu vinsemd. Mér finnst óþarfi af honum að taka það illa upp fyrir mér, þótt ég hafi látið nokkur orð um það falla í fyrri ræðu minni, að mér hefði þótt afstaða hans í þessu máli við hlið Sjálfstfl. ekki bera vitni um þá trúmennsku við vinstri sjónarmið, sem ég hefði óskað eftir, og ég rökstuddi það með því að vitna til afstöðu vinstri flokka í nágrannalöndum og annars staðar í Evrópu til mála líkra sem þessara. Að öðru leyti er það ekki mergurinn málsins, hvort menn þjóna vinstra sjónarmiði eða hægra sjónarmiði í afstöðu sinni til þessa frv., heldur hvort menn gera rétt eða rangt, eins og raunar alltaf er aðalatriði máls. Mér fannst meginröksemd hv. 8. þm. Reykv. hníga að því, að einkaskólar væru eðlilegir og þá ætti að leyfa, ef þeir fullnægðu þeim almennu kröfum, sem fræðslulögin gera um menntun og siðgæði í slíkum skólum. Mér virtist öll röksemdafærslan hníga að því, að við einkaskóla væri í sjálfu sér ekkert að athuga, ef hið opinbera hefði eftirlit með því, að sú kennsla, sem þar færi fram, væri algerlega sambærileg við þá kennslu, sem fram færi í hinum almennu barnaskólum. En samt sem áður tók hv. þm. fram, að hann væri því mjög andvígur, að einkaskólum fjölgaði. Hann taldi það einmitt höfuðröksemd fyrir þessu frv., að hann teldi, að af því mundi ekki leiða neina verulega fjölgun á einkaskólunum. Þessu kem ég ekki almennilega heim og saman. Ef meginrök hans eru rétt. að í sjálfu sér séu einkaskólar ágætir, ef þeir fullnægja sömu kröfum og gerðar eru til ríkisskólanna, þá sé ég ekki, hvað væri við það að athuga, þó að þeim fjölgaði, en samt sem áður virðist hv. þm. vera andstæðingur þess, og þar erum við alveg sammála. Það, sem við erum ekki sammála um í þessu efni, er, hvort líklegt sé, að þetta frv. muni leiða til fjölgunar einkaskóla eða ekki. Það er þar, sem ágreiningurinn kemur fyrst og fremst til skjalanna. Eins og ég undirstrikaði í fyrri ræðu minni, tel ég það vera meginágalla frv., að það mundi ýta undir fjölgun einkaskólanna, og það er þróun, sem við erum sem betur fer alveg sammála um að væri mjög óæskileg. Skal ég fara örfáum orðum um það, hvaða rök ég tel hníga áð því, að einkaskólunum muni fjölga, ef þetta frv. verður að lögum. Langmestur hluti kostnaðarins við rekstur barnaskóla er kennaralaunin, og mér finnst, að ef á annað borð er tilhneiging til að koma á fót einkaskólum, þá sé auðséð, að þessi tilhneiging muni fá byr undir báða vængi, ef menn eiga kost á því að fá greidda allt að því 90% af kostnaðinum af opinberu fé. Spurningin er því fyrst og fremst um þetta: Er ástæða til að gera ráð fyrir því, að um slíka tilhneigingu til stofnunar einkaskóla sé að ræða? Hennar hefur þegar orðið vart, og sannleikurinn er sá, að ástæðurnar, sem til þess liggja, að þeir einkaskólar hafa verið stofnaðir, sem nú eru reknir, eru ekki nákvæmlega þær, sem látið hefur verið í veðri vaka af forsvarsmönnum þessa frv. Það kom fram í þeim tveim ræðum, sem fluttar voru áðan, að höfuðástæðan fyrir því, að þessir skólar hefðu verið starfræktir, væri sú, að kaþólskt fólk og það fólk, sem aðhyllist trúarkenningar sjöunda dags aðventista, gæti ekki sætt sig við þá kristindómskennslu, sem fram færi í ríkisskólunum. Ég hef leitað um þetta álits mér fróðari manna í þessum efnum, og þeir hafa verið sammála um, að þessi skoðun hafi ekki við rök að styðjast; í fyrsta lagi megi benda á það, að enginn sé skyldugur til að láta börn sín taka þátt í kristindómsfræðslu barnaskólanna. Hvaða foreldrar sem er geta fengið undanþágu frá því að láta börn sín njóta kristindómskennslunnar. Engum er þröngvað til þess að meðtaka þá kristindómskennslu, sem fer fram í barnaskólunum. Hitt er þó mikilvægara, að það er misskilningur, þegar lögð er áherzla á, að kristindómsfræðsla barnaskólanna hér sé sterklega mótuð af evangelísk-lútherskum sjónarmiðum. Mér er sagt af mér fróðari mönnum, að kristindómsfræðsla í barnaskólunum fjalli einvörðungu um slík grundvallaratriði kristindómsins almennt, að um þau sé enginn ágreiningur milli evangelísklútherskra manna, kaþólskra manna, sjöunda dags aðventista eða annarra kristinna manna. Ég hef persónulega ekki aðstöðu til þess að dæma um þessar staðhæfingar, en hef þetta eftir mönnum, sem ég hef enga ástæðu til að vantreysta og tel eiga að vita þetta allra manna bezt. Mér var sagt, að hver einasti fullorðinn maður, sem geri sér þá fyrirhöfn að lesa þá kennslubók í kristnum fræðum, sem kennd er í barnaskólunum, muni sjá, að þar sé ekki fjallað um eitt einasta atriði, sem sé ágreiningsatriði milli t.d. lútherskra manna og kaþólskra, þess vegna sé það í raun og veru alger fyrirsláttur, að það sé afstaðan til kristindómskennslunnar, sem valdi því, að nauðsynlegt sé fyrir kaþólska menn og aðventista að hafa börn sín í sérstökum barnaskólum. Sérrök eru það í málinu, sem komu fram hjá hv. 9. landsk. þm., að samkvæmt trúarskoðunum sjöunda dags aðventista er laugardagurinn helgur dagur, en það er kennsludagur í hinum almennu barnaskólum. Það eru sérrök, sem menn síðan verða að gera upp við sig, hvort menn vilja taka tillit til eða ekki, en hitt segja mér fróðir menn að séu ekki rök, sem ástæða sé til að taka tillit til. Það má náttúrlega spyrja, hvort ekki sé ástæða til þess að nema úr lögum heimildina til að starfrækja þá einkaskóla, sem þegar eru starfræktir. Ástæðan til þess, að ég er því ekki fylgjandi, er ofur einfaldlega sú, að ég tel þá hefð, sem komin er á starfsemi þeirra, og hana eina réttlæta það, að þeir haldi áfram. Kaþólski skólinn hér í Rvík er, að því er mér skilst, um 60 ára gamall, hinir skólarnir eru orðnir allgamlir, og þá hefð, sem myndazt hefur við slíkt skólahald, tel ég ekki ástæðu til að rjúfa, þótt ég telji jafnnauðsynlegt að sporna gegn því, að þessi háttur á skólahaldi breiðist út. Þá kem ég aftur að spurningunni um það, hvort líklegt megi telja, að tilhneiging sé til þess í þjóðlífinu að koma á fót fleiri einkaskólum. Ég tel mjög lítinn vafa á því, að aðrir sértrúarflokkar, - ég vil gjarnan undirstrika það, að ég nota það orð ekki í lítilsvirðandi merkingu, síður en svo, ég kann bara ekki annað orð yfir Hvítasunnusöfnuð og Fíladelfíusöfnuð og fleiri slíka söfnuði en að nefna þá sértrúarflokka, ef mér væri bent á eitthvert annað orð, sem ekkert lítilsvirðingarbragð þætti að, þá mundi ég nota það, - ég sem sagt undirstrika sérstaklega: í þessu orði felst engin afstaða til þessara safnaða, siður en svo, - en ég tel mjög líklegt, að þeir mundu vilja nota sér þann rétt, sem þessi lög veittu, til þess að fá mestan hluta skólakostnaðar síns greiddan úr ríkissjóði. Ég vil enn fremur benda á hitt, að barnaskólarnir, t.d. hér í Rvík og víða annars staðar, hafa sætt allmikilli gagnrýni úr ýmsum áttum, og að því er ég tel yfirleitt órökstuddri gagnrýni, stundum út frá stjórnmálasjónarmiðum, stundum út frá því, að þeir þyki of stórir og þar sé um fjöldamennsku í fræðslunni að ræða. Menn hafa ekki viljað sætta sig við það, að þarna séu kennarar, sem hafa vissar stjórnmálaskoðanir. Á því hefur borið mjög mikið. Menn hafa jafnvel ekki viljað senda börn sín í skóla, þar sem skólastjórinn hefur tilheyrt ákveðnum stjórnmálaflokki. Ég tel ekki nokkurn minnsta vafa á því, að ef slíkt frv. sem þetta verður samþykkt, ef það verður hægt að fá allt að 90% af kostnaði við barnaskóla greiddan úr ríkissjóði, þá muni það fólk, sem allmikið hefur látið að sér kveða undanfarin ár með gagnrýni á barnaskólana út frá slíkum sjónarmiðum eins og þessum, þó að ég telji þau algerlega órökstudd, sækjast eftír því að koma upp eigin skólum, þar sem börnin væru losuð undan því að vera í stóru ríkisbákns-barnaskólunum með fjöldamennskuna og agaleysið, að því er það segir, þar sem kennararnir séu vont fólk, sem sál vondum erlendum kenningum í huga barnanna, og þar sem skólastjórarnir séu fólk, sem sé hættulegt og eigi ekki að fá að koma nálægt barnafræðslu. Þessar skoðanir eru því miður svo útbreiddar, þó að órökstuddar séu, að ég tel mikla hættu á, að það mynduðust samtök til framkvæmda, og þá sjá menn greinilega, í hvaða óefni mundi stefna. Það væri beinlínis hætta á því, að sumir stórir barnaskólar liðuðust í sundur, og þá má sjá, hvort það er ekki nokkur fótur fyrir því, sem hv. 8. þm. Reykv. vildi þó ekkert úr gera, að sjálft hið opinbera barnafræðslukerfi gæti verið í nokkurri hættu. Á það var bent, að það væri varnagli í þessum efnum, að einkaskólana mætti ekki löggilda eða fara að greiða kennaralaun, fyrr en þeir hefðu starfað í fimm ár. Í því sambandi vil ég benda á, að hér eru starfandi fjölmargir einkasmábarnaskólar, sem hafa starfað í miklu meira en fimm ár, og það, sem yrði ýtt undir með samþykkt þessa frv., er að breyta þessum einkasmábarnaskólum, sem hafa fimm ára tímann að baki sér, í barnaskóla, þ.e. einn smábarnaskóli, sem hefur þegar starfað í 10 ár, mundi sækja um það til fræðsluráðs og fræðslumálastjóra að fá að bæta einum bekk við, fá að taka sjö ára bekk til viðbótar og síðan átta ára bekk til viðbótar, og mér er sem ég sjái, eftir því sem ég þekki afstöðu fræðsluyfirvaldanna til þessa máls, að þessu yrði neitað. Ég er sannfærður um, að þetta yrði samþykkt, og ég verð náttúrlega að segja, að samkv. þeim rökum, sem flutt hafa verið fyrir þessu máli, þá væri engin ósamkvæmni, þó að þetta yrði leyft. Ef almennt á að leyfa einkaskóla, ef þeir einungis fullnægja hinum almennu kröfum, hví þá ekki að leyfa smábarnaskólum, sem starfað hafa mjög lengi, að verða barnaskólar? Þar er húsnæði fyrir hendi, þar er kennarareynslan fyrir hendi og þau rök til viðbótar, að börnin séu búin að vera þarna í eitt til tvö ár, og hví eiga þau þá ekki að halda áfram að vera í sama skólanum? Við þetta er ég mjög hræddur. Í þessu sambandi vil ég minna á það, að fyrir fáeinum dögum var haldinn kennarafundur hér í Reykjavík, þar sem einmitt var rætt um þessa einkasmábarnaskóla, og það var samdóma álit kennaranna, sem til máls tóku á fundinum, og fræðimanna, uppeldisfræðinga, sem ræddu málið einnig, að starfsemi þessara einkasmábarnaskóla væri orðin svo víðtæk, sérstaklega hér í Reykjavík, að full ástæða væri til að taka það mál til athugunar og reisa skorður við þessari starfsemi. Höfuðrök þeirra gegn einkasmábarnaskólunum voru þau, að það væri byrjað óeðlilega snemma að kenna börnunum ýmislegt, sem þau réðu ekki við, foreldrarnir hefðu oft ekki nægilegan skilning á því, við hvað börnin réðu og við hvað þau réðu ekki, og ætluðust því til meira af þeim en þau raunverulega gætu. Þegar börnin kæmu svo í barnaskólana, eftir að þau hafa verið í einkasmábarnaskóla og fengið þar góðan vitnisburð í ýmsum greinum, og kæmu í samkeppni við aðra og fengju lægri einkunnir strax í barnaskólanum en þau höfðu haft í einkasmábarnaskólanum, þá hefði það í fyrsta lagi mjög vond áhrif á börnin sjálf og í öðru lagi væri það til þess fallið að sá tortryggni í garð barnaskólanna í hug foreldranna og spillti fyrir samvinnu foreldranna og barnaskólanna og sameiginlegu trausti barnanna og foreldranna á barnaskólunum, þegar sannleikurinn væri sá, að nokkur ástæða væri til þess að halda, að einkunnagjöfin í smábarnaskólunum ætti a.m.k. stundum rót sína að rekja til þess, að þar væri um að ræða kennslu fyrir peninga, þeir, sem kennsluna annast eða kennslunni stjórna, vildu gjarnan sýna, að kennslan hafi einhvern árangur borið, að hlutaðeigandi hafi þó fengið eitthvað í aðra hönd fyrir gjaldið, sem reynist svo minna, þegar á hólminn kemur í barnaskólunum. Mér finnst það vera athyglisvert, hver skoðun barnakennaranna og sérfræðinganna á þessum fundi virtist vera á smábarnaskólunum, og ég er alveg viss um, að afstaða mikils meiri hluta kennarastéttarinnar til einkaskóla á barnafræðslustiginu er alveg sú sama. Mér finnst því margt benda til þess, að allmikil hreyfing mundi koma upp til stofnunar einkaskóla, ef þetta frv. næði fram að ganga, og ég undirstrika, að skoðanaágreiningurinn milli okkar, sem í þetta skipti höfum talað, er í raun og veru fyrst og fremst um það, hvort líklegt sé, að í kjölfar þessa frv. mundi sigla fjölgun einkaskólanna eða ekki. Það er um það, sem okkur greinir á, því að um hitt virðumst við vera sammála, að mikil fjölgun einkaskólanna væri mjög óæskileg. En ég tel ekki sanngjarnt að fara þá leið að greiða kennaralaunin í þeim einkaskólum, sem nú eru starfandi, en banna fjölgun þeirra, því að ef ríkið á annað borð viðurkennir fjóra einkaskóla með því að greiða meginhluta kostnaðarins við rekstur þeirra, þá er ekki með sanngirni hægt að neita öðrum, sem koma vilja upp einkaskólum líka, um sams konar fyrirgreiðslu. Það er höfuðannmarkinn, sem ég sé á þeirri leið að binda heimildina til greiðslu kennaralaunanna aðeins við starfandi skóla. Það væri ekki hægt að nema staðar á eftir. Hitt er aftur á móti vel framkvæmanlegt, að segja sem svo: Við látum þá einkaskóla, sem nú starfa, vera áfram, og gildandi heimild til að stofna nýja einkaskóla má líka vera áfram, en það skal kosta það, ef menn vilja reka þá og láta börn sín vera í þeim, að menn verða að greiða kostnaðinn, sem af því hlýzt. Ef ríkið er, eins og því ber skylda til, reiðubúið til að sjá öllum börnum á skólaskyldualdri fyrir ókeypis fræðslu, þá verður ekki sagt, að nokkur skattborgari sé órétti beittur. Hann á að njóta þess réttar, ef sérstök rök mæla með því, að geta haft börn sín í sérstökum skóla, en það verður að kosta það, að þá greiði hann kostnaðinn af því sjálfur. Með því einu móti er hægt að koma í veg fyrir, að einkaskólunum fjölgi svo mikið, að þeir verði að vandamáli í íslenzkum fræðslumálum.



Herra forseti. Ég vildi aðeins í tilefni af ræðu hv. 1. landsk. þm. gera örstutta aths. Mér fannst í því, sem hann sagði í ræðu sinni, þar sem hann talaði um smábarnaskóla, að það mundi koma upp rík tilhneiging til þess að gera þá að barnaskólum, gæta nokkurs misskilnings og líka í því, sem hann sagði um þessa barnaskóla. Hv. 1. landsk. þm. taldi, að þeir, sem rækju nú þessa smábarnaskóla, mundu hafa ríka tilhneigingu til þess að bæta við öðrum bekk. Hann sagði: Þarna er húsnæði fyrir hendi o.s.frv. - Þetta held ég að sé á talsverðum misskilningi byggt, og byggi ég það á persónulegri reynslu, vegna þess að ég hef haft þrjú börn í þessum svokölluðu smábarnaskólum. Þessir smábarnaskólar víðast hvar, - ég skal taka fram, að það er ekki sami skólinn, sem ég hef átt skipti við að þessu leyti, - eru venjulega þannig til komnir, að þar er um að ræða aldraðar konur, sem hafa margar hverjar a.m.k. fengizt við kennslu áður, en eru nú komnar yfir þann aldur, sem þær mega kenna, kunna ekki við sig öðruvísi en að halda þessu ævistarfi sínu áfram og hafa þá tekið upp það ráð að stofna svokallaða smábarnaskóla á heimill sínu. Venjulega er þarna um aðeins eitt herbergi að ræða fyrir 15–20 börn. Og vitanlega er hjá langflestum þessum aðilum óframkvæmanlegt að bæta þarna neinu við. Þar að auki eru þetta börn, sem eru ekki á skólaskyldualdri, og ásókn foreldranna, - því að vitanlega byggjast þessir skólar á því, að foreldrarnir hafa beinlims sótt á um að koma börnum sínum í þessa skóla, - byggist fyrst og fremst á því hér í Reykjavík, þar sem þessir skólar eru nú algengastir, að losna við börnin af götunni einhvern hluta dagsins á þessum aldri, þ.e.a.s. rétt áður en þau verða skólaskyld, og koma þeim þannig í betra umhverfi og heppilegra starf, því að börnunum í þessum skólum er mér vitanlega ekki íþyngt eða ofboðið á neinn hátt. Þeim er kennt þarna dund ýmiss konar, teikning og litun og að þekkja stafina. Það er öll kennslan. Og það er rangt, að því er ég bezt veit, að það geti nokkur metnaður skapazt milli þessara barna og barna, sem hafa ekki verið í smábarnaskólum, þegar þau koma í barnaskólana, út af einkunnagjöfum og öðru þess háttar, því að í þessum smábarnaskólum eru börnunum mér vitanlega engar einkunnir gefnar, og mínum börnum þremur hafa engar einkunnir verið gefnar í þessum skólum. Bollaleggingar um hættu af þessum sökum og hættu af þessum skólum eru því held ég á misskilningi byggðar nema þá í mjög fáum tilfellum. Það hefur nú komið í ljós af ræðum hv. 1. landsk. þm. og hv. 9. landsk. þm., að þetta mál, sem hér er til umr., er smámál, en ekki neitt stórmál. Mér finnst, að allar umræður hafi bent í þá átt, sem hér hafa orðið, síðan hv. 1. landsk. þm. flutti fyrri ræðu sína um málið. Út af því, sem hv. 9. landsk. þm. sagði hér, þegar hann flutti brtt. sína, vildi ég taka undir það, sem hv. 1. landsk. þm. sagði um skóla kaþólskra manna. Sá skóli er ekki stofnaður af trúarbragðaástæðum; það er alveg rétt. Hann er ekki fyrst og fremst stofnaður af trúarbragðaástæðum. Þetta er hluti af þjónustu þessara manna, alveg á sama hátt og sjúkrahús þau, sem þeir reka. Mér er ekki kunnugt um, að íslenzkir valdhafar hafi litið sjúkrahús kaþólskra manna illu auga né hornauga. Þvert á móti, ég held, að þau hafi verið talin til mikilla bóta fyrir þjóð okkar og það svo mikilla bóta, að umyrðalaust held ég að læknum, sem þar starfa, séu greidd gjöld frá sjúkrasamlögum. Þetta er á sama hátt með skólana. Ég er því máli líka svolítið kunnugur og veit, að ekki er þröngvað neins konar trúarbragðafræðslu upp á þau börn, sem þar eru. Það er af mörgum sökum, sem börn eru send í Landakotsskólann í Reykjavik af foreldrum lútherskrar trúar eða hverrar trúar sem þeir eru nú. Við vitum, að það er ákaflega örðugt með barnaskólahald hér í Reykjavík. Heimili með þrjú, fjögur börn er mjög illa á vegi statt, meðan börnin eru á barnaskólaaldri. Það er fyrst, að börnin verða að fara venjulegast, ef ekki alltaf, sitt á hverjum tímanum í skóla. Matmálstímar og annað þess háttar á heimilinu verður þess vegna mjög miklum erfiðleikum háð, og þess vegna hygg ég, að margir foreldrar kjósi að senda eitt barn sitt í Landakotsskólann, til þess að öll starfsemi heimilisins verði ekki miklu erfiðari en ella þyrfti. Þetta er af þeim sökum, sem allir vita, að barnaskólarnir eru of litlir eða of fáir hér í Reykjavík og þarf að margsetja í þá, þannig að það verður að gerast á ýmsum tíma dagsins. Hins vegar eru foreldrar, sem senda börn sín í Landakotsskóla, talsvert verr settir en aðrir foreldrar að því er tekur til kostnaðar. Það er t.d. vitað, að það er krafizt sundskyldu til fullnaðarprófs. Barnaskólarnir fá aðstöðu til þess að inna þessa skyldu af höndum. Annaðhvort hafa þeir sundlaugar sjálfir eða þeir fá þessa aðstöðu í sundhöllinni. Hins vegar hefur Landakotsskólinn ekki þessa aðstöðu, og foreldrar, sem eiga börn sín í Landakotsskóla, verða eins og nú standa sakir að borga fyrir þau sérstaklega, til þess að þau geti lært sund og fullnægt þar með þeim skilyrðum, sem sett eru til fullnaðarprófs. Og fleira mætti benda á í þessu sambandi. Í sambandi við brtt. hv. 9. landsk. þm. vil ég segja það, að mér finnst gæta þar allmikillar íhaldssemi og þröngsýni, og ég veit ekki, hvaða lína hefur ráðið þessari till., hvort það er vinstri lína eða eitthvað annað, nema þá að það sé lína frá Vestmannaeyjum, af því að þar hafa aðventistar skóla, en kaþólskir menn ekki. Það má vel vera, að það sé sú lína. En að ætla að fara að gera upp á milli þeirra fjögurra skóla, sem hér eru starfandi á vegum tveggja trúmálaflokka, finnst mér náttúrlega ekki ná nokkurri átt og vil fyrir mitt leyti taka það fram, að ég get ekki greitt þeirri till. atkv. Annaðhvort er að styrkja hvorugan þennan hóp, eins og verið hefur, eða þá að styrkja báða, eins og frv. leggur til. Hitt er einhver sérstök lína, og ég skal ekki fara út í að ræða það, hvort það er út af vinstri línu eða ekki, en ég er a.m.k. ekki þeirri línu sammála. Ég held, að eftir þau mörgu ár, sem barnaskólar hafa starfað hér á vegum kaþólskra manna, séu menn sammála um, að þar hafi verið innt góð þjónusta af hendi og verið þjóðfélaginu til hags, en ekki óhagræðis. Og veigamesta atriðið er að sjálfsögðu að fá við þessa skóla sem bezta kennslukrafta, en ekki að neyða þau samtök, sem rekið hafa skólana, til að grípa til þess að reyna að fá ódýrari og lakari kennslukrafta af þeirri ástæðu, að allt hefur nú orðið dýrara í þjóðfélagi okkar á síðustu árum og þeirra sjóðir minna virði en áður var.