Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna till. til þál. sem átján hv. þingmenn hafa borið fram um afléttingu veiðibanns á rjúpu. Þetta er nokkuð sérkennileg þáltill. Í fyrsta lagi vegna þess að ályktað er í henni að umhvrh. aflétti veiðibanni á rjúpu sem fyrst. Ég er nýliði hér á þinginu og átta mig þess vegna ekki á því hvernig þetta orðalag er til komið því að samkvæmt lögunum hefur umhvrh. fullan rétt til þess með afskiptum þingsins eða án þeirra hvað varðar þáltill. að aflétta þessu veiðibanni eða setja það á. Eins og réttilega er sagt í greinargerðinni hefur ráðherra í raun og veru ekki gert annað tæknilega en að nýta ekki heimild sem hún hefur í lögum. Ég sé þess vegna ekki hvernig till. til þál. á að breyta því. Hins vegar var hæstv. umhvrh. með yfirlýsingar í gær í fjölmiðlum um viðbrögð sín við tillögunni sem ég hef ekki enn þá náð að skilja og ég óska þess vegna eftir að sem fyrst og áður en þessi tillaga kemur til umræðu á þinginu geri hæstv. umhvrh. okkur grein fyrir því hvernig hún ætlar að bregðast við. Það er þannig, hæstv. forseti, að þær fimm tillögur sem flutningsmenn leggja til eru mjög mismunandi. Þrjár þeirra eru tillögur til ráðherra um ákveðnar aðferðir sem hún hefur í valdi sínu að breyta. Tvær þeirra gera hins vegar ráð fyrir að flutt sé frv. á þinginu ef á að ná þeim fram, annars vegar tímabundið sölubann og hins vegar hámarksveiði á hvern veiðimann sem eru tillögur sem mér finnst vel koma til skoðunar. Þess vegna spyr maður líka þingmennina átján: Hvers vegna flytja þeir ekki það frv. þegar? Er von á frv. um þetta tvennt áður en umræða fer fram, hæstv. forseti, um þetta mál, sem hefur þegar farið fram í samfélaginu? Ég tel mikilvægt að fá þetta upplýst.

Frú forseti. Afskaplega margt gott er gert í því æskulýðsstarfi sem unnið er hjá grasrótinni hjá félagasamtökum af ýmsu tagi en það er skoðun mín að kannski hafi stefnumörkun og eftirfylgni yfirvalda ekki verið sem skyldi. Við höfum kannski leyft stefnumótunarvinnunni að dankast. Við höfum látið hjá líða að endurskoða löggjöf okkar um æskulýðsmál og nú er svo komið að hún má teljast úrelt. Við höfum dregist mikið aftur úr nágrannalöndum okkar þrátt fyrir alla möguleika okkar á að fylgjast með öflugri stefnumótunarvinnu sem farið hefur fram á vettvangi Evrópusambandsins og eins og ekki síður á vettvangi Evrópuráðsins en þar hefur verið unnið öflugt starf á grundvelli barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og það er afar mikilvægt, frú forseti, að við færum okkur í nyt það starf sem þar hefur verið unnið. Ég leyfi mér að halda því fram að menntmrn. hafi ekki sinnt skyldum sínum nægilega vel í þessu tilliti. Æskulýðsmálin hefðu margra hluta vegna átt að vera forgangsmál undanfarin ár en hafa ekki verið það. Það er alveg ljóst að vandi sá sem steðjar að börnum og ungmennum verður ekki allur leystur í skólanum. Þótt mikið og öflugt tómstundastarf sé í flestum og trúlega öllum skólum landsins, þá geta skólarnir ekki verið ábyrgir fyrir t.d. því að 12. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sé virt en hún fjallar um rétt ungmenna og barna til að mynda sér skoðanir og að þau fái tækifæri til að láta þær skoðanir í ljósi. Með barnasáttmálanum er skilgreind ábyrgð stjórnvalda til að sjá ungmennum fyrir tækifærum til að vera virk í lýðræðislegri umræðu í samfélaginu. Þannig þurfum við að viðurkenna formlega að til sé önnur menntun en sú sem skólinn veitir. Á erlendu tungumáli hefur þetta verið kallað ,,Lifelong Learning`` þ.e. aðferð til að viðurkenna það að börn og ungmenni eru að læra frá vöggu til grafar. Ástandið í þessum málaflokki á aldursbilinu 16--25 ára er sérstaklega alvarlegt og það má tengja beint við mikið brottfall úr skóla. Mat mitt er það að yfirvöldum hafi ekki tekist nægilega vel að hlúa að valkostum ungmenna í þessu sambandi. Hér höfum við ekki lýðskóla eða handverksskóla í sama mæli og þekkist í nágrannalöndum okkar og segja má að unglingar sem eiga erfitt með að fylgja jafnöldrum sínum í námi fái ekki næga valkosti til að nýta hæfileika sína og getu í æskulýðs- eða tómstundastarfi nema kannski á íþróttasviðinu. Þá erum við kannski komin að jafnræðisreglunni sem er eðlilegt að við skoðum í þessu sambandi milli íþróttamála annars vegar og annarra æskulýðs- og tómstundamála hins vegar. Í vor kom út öflug skýrsla um stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks á Íslandi og það er tilefni fyrirspurnar minnar til hæstv. menntmrh. sem hljóðar svo: Hverjar voru helstu tillögur nefndar sem vann að úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks á Íslandi og hvernig hyggjast stjórnvöld nýta sér niðurstöður nefndarinnar?

Virðulegi forseti. Spurt er: ,,Hverjar voru helstu tillögur nefndar sem vann að úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks á Íslandi og hvernig hyggjast stjórnvöld nýta sér niðurstöður nefndarinnar?`` Þetta mál er þannig vaxið að á haustmánuðum 2002 skipaði ég nefnd til að gera úttekt á stöðu félags- og tómstundamála ungs fólks hér á landi og skilaði nefndin eins og hér kom fram viðamikilli skýrslu á vormánuðum 2003. Skýrslan var kynnt á málþingi sem haldið var í Borgarholtsskóla 29. mars sl. er ráðuneytið stóð fyrir ásamt æskulýðsráði ríkisins, sjö æskulýðssamtökum og samtökum félagsmiðstöðva. Skýrslan hefur verið send hv. alþm., sveitarstjórnum, félagasamtökum og fleirum. Meðal þess sem nefndin bendir á í skýrslunni er að þátttaka ungs fólks í félags- og tómstundastarfi er einn af hornsteinum uppbyggilegrar þátttöku þeirra í samfélaginu, að uppeldislegt gildi félags- og tómstundastarfs er mikið en þátttaka í starfi af þessu tagi kennir ungu fólki að vinna saman og taka ákvarðanir í samstarfi við aðra. Að í félags- og tómstundastarfi fer jafnframt fram þjálfun í framkomu á fjöldavettvangi og í tjáningu skoðana sem er einstaklingunum gott veganesti í lífi og starfi. Að áhersla félags- og tómstundasamtaka á sjálfboðavinnu kennir ungu fólki ósérhlífni og störf í þágu hópsins og að skipulegt félagsstaf eykur þroska ungs fólks og virðist einu gilda um hvað starfið í sjálfu sér snýst. Í þessum aðalniðurstöðum má nefna að lokum að þátttaka í félags- og tómstundastarfi hefur mikið forvarnagildi og stemmir stigu við ýmiss konar frávikshegðun ungs fólks. Kannanir benda til þess að yfir 60% nemenda í 9. og 10. bekk séu virkir þátttakendur í félags- og tómstundastarfi. Í framhaldsskólunum er þetta hlutfall um 46%. Margir hafa lýst áhyggjum yfir því að þátttaka í starfi frjálsra félagasamtaka hafi staðið í stað eða minnkað. Í þessu ljósi leggur nefndin til að komið verði á nýju samstarfi við Landssamband æskulýðsfélaga, að áhersla verði lögð á langtímaæskulýðsrannsóknir og að lög um æskulýðsmál verði rannsökuð. Framlög ríkisins til æskulýðsmála jukust um 265% að raungildi milli áranna 1994 og 2003. Í fjárlögum ársins 2003 eru 114 millj. kr. veittar til Landssamtaka æskulýðsfélaga og verkefna á sviði félags- og tómstundamála. Í skýrslunni er lögð áhersla á mikilvægi æskulýðsrannsókna og að stuðlað sé að framkvæmd langtímaæskulýðsrannsókna. Framlög sveitarfélaga til félags- og tómstundamála voru um 1 milljarður kr. árið 2001. Framlög sveitarfélaga til æskulýðsmála jukust um 51% að raunvirði milli áranna 1994 og 2001. Í skýrslunni er bent á að ýmsir aðilar sem standa fyrir starfsemi fyrir börn og ungmenni kvarti undan því að sveitarfélög séu í samkeppni við frjáls félög. Í lögum nr. 87/1989, um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, er kveðið á um að sveitarfélögin greiði kostnað við félagsstörf nemenda í grunnskólum. Áður greiddi ríkið til þessarar starfsemi eftir nokkuð flóknum reglum sem miðuðust m.a. við ákveðna upphæð á nemanda og tímakaup kennara en þá er ég að vitna í lög um grunnskóla, nr. 63/1974. Í fjárlögum styrkir ríkið landssamtök æskulýðs- og íþróttafélaga. Í fjárlagafrv. fyrir árið 2004 er lagt til að fjármunir verði settir í tómstundasjóð og æskulýðssjóð þar sem æskulýðsfélög og æskulýðssamtök geta m.a. sótt til menntunar og þjálfunar félagsmanna, forustumanna og annarra verkefna, svo sem þróunar og nýjunga. Gert er ráð fyrir að fjárframlag til sjóðsins verði 6 millj. kr. á ári en að sjálfsögðu er þetta háð þeirri vinnu sem fram fer á Alþingi varðandi fjárlagafrv.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svörin. Þau eru svo sem góð og gild svo langt sem þau ná. Hann nefndi ekki í svari sínu eina af tillögum nefndarinnar sem kemur fram í skýrslunni sem mér finnst nú eiginlega sú sem er mest áríðandi en hún varðar hugmynd nefndarinnar um að stofna sérstaka skrifstofu æskulýðs-, félags- og íþróttamála í menntmrn. Ég held að nauðsynlegt sé að stjórnvöld geri þessum málaflokki hærra undir höfði, t.d. með því að gera eitthvað slíkt og sjá til þess að stefna verði mörkuð til framtíðar, stefna um samstarfið milli þessara sjálfstæðu félagasamtaka sem hæstv. ráðherra nefndi í máli sínu, skólanna, félagsmiðstöðvanna og heimilanna. Það er mjög nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því jafnframt að aðstaða sveitarfélaganna til að standa vel að vígi í þessu máli er mjög misjöfn. Þannig eiga smærri sveitarfélög mjög erfitt með að bjóða upp á jafnmarga eða öfluga valkosti og stærri sveitarfélögin gera, þannig að það þyrfti jafnvel að hugleiða hvort koma þyrfti til einhvers konar jöfnunarsjóður í þessu tilliti til smærri sveitarfélaganna. Síðan eins og ég nefndi í ræðu minni, frú forseti, er líka mikilvægt að gera sér grein fyrir því að stór fjöldi barna nýtir sér ekki tilboð íþróttafélaganna sem hafa þó úr langmestum fjármunum að spila. Það verður í sjálfu sér að tryggja að það barn sem velur sér tónlist sem lífsstíl hafi jafnmarga möguleika eða jafnöfluga og yfirgripsmikla möguleika og það barn sem velur sér að vera í íþróttum og þá á ég við varðandi stuðning frá hinu opinbera. Ekki er rétt að gera þannig greinarmun á vali barna hvað varðar tómstundaiðkun að íþróttirnar fái alltaf að bera höfuð og herðar yfir aðra tómstundaiðkun barna. Ég tel því mjög mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir því að við verðum að sjá til þess að jöfnuður eigi sér stað jafnt með því að fjölga tækifærum barna og ungmenna og sömuleiðis að sjá um að fjármunirnir dreifist jafnar.

Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir áhugann á þessu máli vil ég taka fram að þau þrjú atriði sem ég nefndi sérstaklega í skýrslunni endurspegla að sjálfsögðu þau atriði sem ráðuneytið, undir minni stjórn, er að athuga sérstaklega. Þannig ætti ekki að fara á milli mála að hverju athygli okkar beinist. Þó að það sé alveg rétt að íþróttamálin eru í mjög föstum farvegi og unglingar fái mikinn stuðning við félagsstarf sitt má ekki draga úr því merka starfi sem fram fer á vegum Ungmennafélags Íslands sem tekur raunar fyrir íþróttamál, félagsmál og menningarmál á mjög víðu sviði. Það skilar afar mikilsverðu starfi til æskulýðsmála og málefna þeirra sem hér eru til umræðu. Einnig má nefna það sérstaklega að æskulýðsstarf kirkjunnar er viðamikið. Þegar litið er til allra þessara sviða og þessarar starfsemi í heild kemur í ljós að um mjög kröftugt starf er að ræða sem miklar vonir eru bundnar við. Sú stefnumörkun sem verið er að leggja drög að í skýrslunni miðar að sjálfsögðu að því að styrkja þessa starfsemi enn frekar.

Frú forseti. Lánasjóður íslenskra námsmanna er öflugasta tækið sem við höfum til að tryggja jafnan aðgang allra að námi. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá því í vor er þess getið að huga eigi að því að lækka endurgreiðslubyrði námslána og endurskoða lög um sjóðinn. Þetta var fagnaðarefni en ekki kom fram í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar hvernig hún hygðist ná þessu markmiði sínu. Þess vegna er tilefni til að spyrja hæstv. menntmrh. nánar um málið. Eins og er er endurgreiðsla námslána tvíþætt, annars vegar föst greiðsla sem allir lánþegar verða að inna af hendi árlega. Hins vegar greiða þeir sem hafa yfir 1.250 þús. kr. árstekjur 4,75% af tekjum sínum að frádreginni föstu greiðslunni einu sinni á ári. Fjöldamörg samtök, t.d. BHM og SÍNE, hafa í öflugri skýrslu sem gefin var út fyrr á þessu ári bent á hversu há endurgreiðslubyrði námslánanna er og hversu erfið hún reynist ýmsum. Í vor kynntu þessi samtök ásamt 14 öðrum hagsmunasamtökum skýrslu þar sem gerðar eru athugasemdir við þetta og farið fram á betrumbætur. Endurgreiðsla námslána reynist mörgum erfiður róður. Þegar einstaklingur klárar langskólanám og er að koma sér fyrir í þjóðfélaginu þá er fólk eðli málsins samkvæmt skuldum vafið og hefur oft litlar tekjur. Það tekur sannarlega tíma fyrir fjölskyldur að byggja upp fjárhag sinn. Núverandi endurgreiðslubyrði kemur því mörgum í erfiðleika en fyrir suma er um að ræða ein mánaðarlaun á ári. Þegar þau hjá BHM gáfu út þessa skýrslu sem ég nefndi þá gáfu þau út lítinn appelsínugulan pésa um meginatriði málsins. Á forsíðu þar stendur, með leyfi forseta: ,,Greiðendur námslána greiða sem svarar heilli útborgun mánaðarlauna til sjóðsins á ári.`` Það er ljóst, frú forseti, að lækkun á endurgreiðslubyrði námslánanna yrði kjarabót fyrir margar fjölskyldur í landinu. Aðallega hefur verið talað um tvær leiðir til að lækka endurgreiðslubyrði lánanna. Annars vegar hefur verið rætt um að lækka endurgreiðslubyrðina sjálfa úr 4,75%, niður fyrir 4%, t.d. í 3,75%, eða að gera endurgreiðslubyrðina frádráttarbæra frá skatti. Það er orðið tímabært, frú forseti, að heyra hvaða leiðir stjórnvöld telja færar í þessum efnum. Spurningin sem ég legg fyrir hæstv. ráðherra er sem sagt svohljóðandi: ,,Á hvern hátt hyggst ríkisstjórnin nálgast það verkefni, sem getið er í stefnuyfirlýsingu hennar, að hugað verði að lækkun endurgreiðslubyrði námslána og hvar er vinnan við framkvæmdina á vegi stödd?``

Virðulegi forseti. Þegar spurt er á hvern hátt ríkisstjórnin nálgast það verkefni sem getið er í stefnuyfirlýsingu hennar, að huga að lækkun endurgreiðslubyrði námslána, þá er svarið á þessa lund: Samkvæmt stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 23. maí sl. þá er það vissulega eitt af markmiðum stjórnarinnar að Lánasjóður ísl. námsmanna gegni áfram því mikilvæga hlutverki að tryggja öllum tækifæri til náms. Það er sérstaklega kveðið á um það í stefnuyfirlýsingunni að hugað verði, eins og réttilega kom fram hjá síðasta ræðumanni, hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, að því að finna leiðir til að lækka endurgreiðslubyrði námslánanna og að lög um sjóðinn verði endurskoðuð. Eins og kunnugt er hafa verulega umbætur orðið á Lánasjóði ísl. námsmanna á síðasta áratug. Markvisst hefur verið unnið að því að treysta fjárhagslegan grundvöll sjóðsins en það er grundvallaratriði að þessi sjóður styðjist við traustan fjárhagslegan grunn. Án traustrar fjárhagslegrar undirstöðu væri sjóðnum ómögulegt að rækja það meginhlutverk sitt að tryggja öllum tækifæri til náms. Staða Lánasjóðs ísl. námsmanna er traust og í nýútkominni skýrslu OECD um menntamál kemur fram að Ísland, Nýja-Sjáland og Svíþjóð leggi þjóða mest í námslán auk þess sem þessi lönd eru einnig með hæsta innritunarhlutfall á háskólastigi af OECD-löndunum. Núverandi stjórnarflokkar hafa áður stigið stór skref í þessa átt. Þann 26. maí 1997 samþykkti Alþingi frv. þáv. menntmrh. um að lækka endurgreiðslubyrðina mjög verulega, þ.e. úr 7% í 4,75%. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að huga að því hvort lækka megi endurgreiðslubyrðina enn frekar en þegar hefur verið gert. Rétt er að taka fram að engin formleg skref hafa verið stigin enda er að mörgu að hyggja áður en ráðist verður í svo veigamikla breytingu á högum sjóðsins. Ýmsir möguleikar eru til að lækka raunverulega endurgreiðslubyrði námslána, t.d. að lækka endurgreiðsluhlutfallið, taka tillit til endurgreiðslna í útreikningi vaxtabóta eða draga hluta endurgreiðslu frá skatti. Fleiri möguleika mætti skoða í þessu sambandi en allir eru þeir þess eðlis að þeir kalla á lagabreytingar og áhrif þeirra geta orðið mismunandi. Í viðleitni sinni til að treysta fjárhagslegan grundvöll lánasjóðsins hefur ríkisstjórnin fylgt þeirri ábyrgu reglu að leggja lánasjóðnum til það fé sem hann þarf til að standa undir framtíðarskuldbindingum sínum. Miðað við útreikninga Ríkisendurskoðunar sést að miðað við núverandi lánskjör þarf ríkissjóður að leggja lánasjóðnum til um 49% af útlánum sjóðsins auk rekstrarkostnaðar. Miðað við núverandi endurgreiðslukjör þarf einstaklingur með 250 þús. kr. mánaðartekjur að greiða um 11.875 kr. í afborgun af námsláni sínu á mánuði. Í gildistíma eldri laga um sjóðinn, þ.e. laga nr. 72/1982, þar sem endurgreiðslubyrði var lægri, eða 3,75%, var áætlað að framlag ríkissjóðs þyrfti að nema um 66% af útlánum sjóðsins. Ef endurgreiðslubyrði lánanna væri lækkuð nú þannig að framlagsþörf sjóðsins hækkaði, t.d. um 10% í 59% af útlánunum, yrði útgjaldaaukning ríkissjóðs um 660 milljónir árlega miðað við núverandi útlán sjóðsins. Er þá ekki litið til þess hvort lækka eigi endurgreiðslur hjá þeim sem þegar hafa tekið lán á núverandi kjörum. Lækkun á endurgreiðslubyrði námslána mundi leiða til verulegra útgjalda fyrir ríkissjóð ef ekki ætti að stefna grundvelli lánasjóðsins í tvísýnu. Með aukinni menntun hagnast bæði þjóðfélagið og einstaklingurinn sem hennar nýtur og við endurskoðun laga um Lánasjóð ísl. námsmanna þarf að taka tillit til mjög margra þátta, þar á meðal þess hvernig kostnaður og væntanlegur ávinningur af aukinni menntun á að skipast. Jafnframt þarf að horfa til þess að ekki verði um óhóflegar álögur á lánþega sjóðsins að ræða.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir að taka upp þetta mál. Það virðist sannarlega ekki vanþörf á að halda ríkisstjórninni við efnið. Margt bendir til að hér sé enn eitt kosningaloforðið á ferðinni sem sé í þann veginn að gufa upp. Það má reyndar segja að það hafi tekið að gufa strax í vor því að orðalagið sem rataði inn í stjórnarsáttmálann var óskaplega aumlegt og loðið miðað við digrar yfirlýsingar margra frambjóðenda stjórnarflokkanna í aðdraganda alþingiskosninga. Við minnumst þess mjög sem vorum í framboði í Norðaust. að einn af nýjum frambjóðendum Framsfl. þar fór mikinn, skammaði reyndar samstarfsflokkinn fyrir linku og aumingjaskap í málefnum lánasjóðsins og lofaði miklum úrbótum ef hin nýja kynslóð framsóknarmanna kæmist á þing. Hér er ég að vitna til hv. þm. Dagnýjar Jónsdóttur. Svo ratar ekki meira en þessi loðmulla inn í sjálfan stjórnarsáttmálann og við heyrðum í hvaða gír hæstv. menntmrh. var hér. Það var einn áfram og þrír aftur á bak. Þetta er allt svo erfitt með fjárahg sjóðsins. Auðvitað er það það. Þetta er flókið mál. En það breytir ekki því að ef menn eru að gefa undir fótinn með úrbætur af þessu tagi eins og stjórnarflokkarnir gerðu fyrir kosningar þá verða þeir að sýna einhvern lit í að standa við það.

Hæstv. forseti. Meðal helstu stefnumála Framsfl. við síðustu alþingiskosningar voru úrbætur í málefnum námsmanna og úrbætur í málefnum Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Við töluðum þá um að við vildum lækka endurgreiðslubyrði námslána úr 4,75% í 3,75%, eins og var fyrir breytingarnar 1992. Ég vek athygli á því, sama hvað skoðun menn hafa á því, að þetta ákvæði er inni í stjórnarsáttmálanum. Ég fullvissa hv. þm., bæði fyrirspyrjanda og sömuleiðis formann Vinstri grænna, 5. þm. Norðaust., að við framsóknarmenn munum fylgja þessu máli fast eftir. Það verður unnið að þessu máli, eins og hæstv. ráðherra gat um áðan. Það verður unnið að því í framtíðinni og því verður fylgt vel eftir af hálfu Framsfl.

Frú forseti. Samkvæmt nýlegri samantekt hagsmunaaðila stúdenta kemur í ljós að endurgreiðsla námslána getur numið allt að einum mánaðarlaunum árlega eftir að námi lýkur. Það er því ljóst að endurgreiðsla námslána getur verið þungur baggi á nýútskrifuðum stúdentum. Í þessum hópi eru iðulega margir sem eru að koma sér upp fjölskyldu og þaki yfir höfuðið. Þetta er einnig hópur sem lendir í afar ósanngjörnu jaðarskattkerfi sem ríkisstjórnin virðist halda við ár eftir ár. Svo bætist við þung endurgreiðslubyrði námslána. Ég vil koma þeim skilaboðum á framfæri við ráðherra að fögur orð í menntmálum nægja ekki lengur. Við þurfum aðgerðir og við þurfum þær núna. Ég hvet því hæstv. ráðherra og bendi honum á að það væri virkilegur sómi að því ef hæstv. menntmrh. gerði það sem eitt af síðustu embættisverkum sínum að bæta hag námsmanna rausnarlega enda er full þörf á því.

Hæstv. forseti. Sú stutta athugasemd hefur verið gerð um þessa ríkisstjórn að hún sé ríkisstjórn biðarinnar. Það er ekki bara vegna þess að stefnumál hennar séu svona lotleg að sjá heldur vegna þess að þau mannaskipti sem eiga að fara fram í ríkisstjórninni gera það að verkum að hver bíður eftir öðrum og hver togar í annan. Nú er komið í ljós í þessu máli, eins og sést af þessu fyrirheiti í stjórnarsáttmálanum, að í þessu mikla loforði af hálfu Framsfl. í kosningabaráttunni verður ekkert gert meðan hæstv. ráðherra Tómas Ingi Olrich situr í stólnum. Nú er ekkert annað að gera en að bíða eftir næsta menntmrh. hæstv. sem ég vona að hann verði.

Frú forseti. Mér heyrðist sem hæstv. menntmrh. væri á flótta með þetta kosningaloforð framsóknarmanna eins og mörg önnur. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann ætli ekki að efna þetta 2007 eins og svo mörg önnur loforð sem eru á dagskrá það árið.

Frú forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur orðið um þetta mál. Það er alveg ljóst að hv. þingmönnum er heitt í hamsi, enda eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vék að í ræðu voru yfirlýsingar í kosningabaráttunni afar digrar. Þetta var eitt af meginstefnumálum Framsfl. og það skýtur skökku við þegar hæstv. menntmrh. kemur hér fram með svar sem segir: Engin formleg skref tekin, ýmsar leiðir opnar, verið að hugleiða allt. Þetta eru auðvitað ekki nægilega góð svör fyrir fólkið sem er að afla sér menntunar eða fyrir fólkið sem er að reyna að skrapa saman til þess að eiga fyrir afborgunum námslánanna sinna. Hæstv. ríkisstjórn verður að gera sér grein fyrir því að orð og athafnir þurfa að haldast í hendur. Ef menntun er jafnmikilvæg fyrir afkomu þessa lands og ríkisstjórnin vill vera láta á tyllidögum verður hæstv. ríkisstjórn að hafa efndir sínar í samræmi við þær yfirlýsingar. Og efndirnar áttu auðvitað að vera þær og hefðu að öllu jöfnu átt að vera farnar að sjást. Fyrsta starfsár þessarar ríkisstjórnar er löngu hafið og tækifærin fyrir Framsfl. að halda Sjálfstfl. vel að verki hafa verið næg í þessu tilliti. Það hefur Framsfl. ekki lánast hingað til en við skulum vona að honum eflist þrek og þor og þess verði ekki langt að bíða, þess þurfi ekki að bíða fram til ársins 2007, að þetta digra kosningaloforð framsóknarmanna verði efnt.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að mönnum er mikið niðri fyrir út af þessu máli. Þá er rétt að minna á það að hagur lánþega Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur farið batnandi á hverju ári. Kjörin hafa verið bætt árlega. Það byggist á því að lánasjóðurinn er traustur. Hann nýtur þess að hafa traustan grundvöll og það eru einmitt forsendur þess að hægt verði að grípa til ráðstafana af því tagi sem hér hefur verið um rætt, þ.e. að skoða lækkun á endurgreiðslubyrði námslánanna, öfugt við það sem var í eina tíð, áður en fyrsta ríkisstjórn Davíðs Oddssonar tók við völdum. Þá höfðu menn gerst mjög örlátir í garð námsmanna en á kostnað sjóðsins. Menn hleyptu sjóðnum í lántökur og skáru niður framlög til hans. Slíkar aðgerðir vænti ég að allir þeir sem hér eru inni í þessum sal geti sammælst um að séu ekki traustar aðgerðir, enda fór talsverður tími í það að vinna Lánasjóð ísl. námsmanna út úr því umhverfi sem hann var þá kominn í, og þeim vandræðum. Nú er það hins vegar viðurkenning á því að sjóðurinn sé traustur að menn vilji huga að þessu og því fer víðs fjarri að ekkert sé verið að gera í málinu. Það er einmitt verið að skoða þessar forsendur en hér í máli mínu lagði ég einungis áherslu á að það ber að skoða forsendurnar vel og vandlega en einmitt ekki ganga í málin í flumbrugangi eins og gert var á sínum tíma og hleypa sjóðnum í vandræði sem af því leiddu.

Frú forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram einu sinni sem oftar fyrirspurn til hæstv. menntmrh. um hvað líði býsna gömlum loforðum nú að verða um að reisa menningarhús á landsbyggðinni. Ekki man ég hvort þetta er í þriðja eða fjórða skiptið í röð sem ég legg fram þessa fyrirspurn en ástæðan er auðvitað einfaldlega sú að ósköp lítið hefur gerst. Hin stórbrotnu loforð voru gefin 7. janúar 1999 og það dugði ekki minna til en fjóra ráðherra á blaðamannafundi til að kynna landslýð fagnaðarerindið og það var undir yfirskriftinni: Til að menning og listir fái blómstrað. Margt vakti strax athygli við þessi loforð, þar á meðal að fimm staðir voru valdir út á landsbyggðinni og tilgreindir sérstaklega, þ.e. Ísafjörður, Sauðárkrókur, Akureyri, Egilsstaðir og Vestmannaeyjar. Þarna í hópnum var t.d. ekki Selfoss þar sem hefur þó lengi staðið hálfklárað gríðarlega mikið menningarhof, stórt svið og stór gryfjusalur sem sannarlega gæti notið sín vel sem menningarmiðstöð fyrir Suðurlandsundirlendið og sunnanvert landið ef það hús yrði klárað. Síðan tóku árin að líða, frú forseti, og nú er svo komið að fjögur ár og níu mánuðir rúmir eru liðnir frá þessum loforðum, tvennar alþingiskosningar að baki og enn er ekkert hús tekið að rísa. Að einhverju leyti eru málin komin í farveg, a.m.k. hefur mikil vinna verið unnin eins og á Akureyri þar sem heimamenn tóku strax mjög vel í fyrirheit stjórnvalda og buðu upp á samstarf. Þeim var í raun og veru fátt að vanbúnaði strax fyrir 3--4 árum með að spýta í lófana og hefjast handa. En þetta hefur tekið ógurlegan tíma og virtist að meira og minna leyti vera að lenda í útideyfu, samanber svör hæstv. ráðherra til mín í fyrrahaust, 6. nóvember sl., því að þá var staðan einfaldlega sú að ýmist var ekkert að gerast eða viðræður í gangi á þessum fimm stöðum. Menn mundu hins vegar eftir loforðinu í febrúar sl. þegar ákveðið var að auka fjármagn til vegamála og fleiri framkvæmda og þá var ákveðið að setja einn milljarð í þetta verkefni. En vel að merkja, þá voru tilgreindir tveir staðir, Akureyri og Vestmannaeyjar, og það vakti sérstaklega undrun að Vestmannaeyjar skyldu vera í þessum hópi vegna þess að í svari ráðherra 6. nóvember 2002 er sagt að hugmyndir Vestmannaeyinga um menningarhús í nýja hrauninu hafi ekki verið þróaðar frekar. Engu að síður taldi ríkisstjórnin efni til að tilgreina Vestmannaeyjar sérstaklega þarna strax nokkrum mánuðum síðar. Margt vekur sem sagt undrun, frú forseti, í sambandi við þetta og er greinilegt að ekki veitir af að veita hæstv. ríkisstjórn aðhald. Það mun ég gera hér eftir sem hingað til. Að vísu gefst sennilega tæplega færi á að spyrja núverandi hæstv. menntmrh. oftar en í þetta skipti um málið en það verður þá sá þriðji sem næst svarar fyrir þetta að ári. Og spurningin er: Hvað líður efndum fyrirheita ríkisstjórnarinnar frá því fyrir næstsíðustu alþingiskosningar, sem kynnt voru 7. janúar 1999 af fjórum ráðherrum, um að koma upp menningarhúsum á landsbyggðinni?

Virðulegi forseti. Frá því að menntmrh. svaraði síðast fyrirspurn þingmannsins, fyrir um það bil ári, m.a. um undirbúning að byggingu menningarhúsa á landsbyggðinni hafa áform ríkisstjórnarinnar um að taka þátt í að reisa menningarhús utan höfuðborgarsvæðisins þróast svona: Á fundi ríkisstjórnarinnar hinn 11. febrúar 2003 var ákveðið að veita einn milljarð kr. til byggingar menningarhúss á Akureyri og í Vestmannaeyjum. Ef við lítum fyrst á Akureyrardæmið er það svo að samkomulag ríkisins og Akureyrarbæjar um byggingu menningarhúss á Akureyri var undirritað 7. apríl sl. Í samkomulaginu er miðað við að heildarkostnaður verði ekki hærri en 1.200 millj. kr. Framlag ríkisins er 60%, þ.e. 720 millj. kr., á móti 40% af hálfu Akureyrarbæjar. Ráðgert er að húsið rísi á uppfyllingu við Torfunesbryggju og verði vettvangur menningarstarfsemi á Norðurlandi. Skipuð hefur verið verkefnisstjórn sem mun vinna greinargerð um fyrirhugaða nýtingu hússins, greina rýmisþörf, skila framkvæmda- og tímaáætlun, kostnaðaráætlun og fjármögnunaráætlun sem taki mið af fjárframlögum. Einnig skal verkefnisstjórnin hafa umsjón með gerð útboðsskilmála fyrir bygginguna og vinna að samþykkt milli samningsaðila um tilhögun starfsemi í húsinu og nýtingarform. Það er gert ráð fyrir því að nefndin skili verki sínu á næstunni. Að því er varðar Vestmannaeyjar var undirritað samkomulag vegna byggingar menningarhúss í Vestmannaeyjabæ 21. mars sl. Í samkomulaginu er við það miðað að heildarkostnaður verði ekki meiri en 300 millj. kr. Framlag ríkisins er 60%, þ.e. 180 millj. kr., á móti 40% af hálfu Vestmannaeyjabæjar. Að auki mun menntmrn. leggja til allt að 100 millj. kr. til uppbyggingar safnaaðstöðu í Vestmannaeyjabæ sem verður hluti af eða tengt menningarhúsinu. Það hefur verið skipuð verkefnisstjórn sem hefur fundað tvisvar sinnum og ákveðið hefur verið að láta fram fara þarfagreiningu og vinna áfram að skoðun þeirra hugmynda sem fram hafa komið um þetta mál. Stefnt er að því að fyrir áramót verði hægt að taka ákvörðun um það hvaða leið skuli valin. Að því er varðar Austur-Hérað liggur fyrir skýrsla starfshóps um útfærslur á hugmyndum um menningarmiðstöð á Austur-Héraði sem unnin var að tilstuðlan sveitarfélagsins. Þessi skýrsla starfshópsins liggur fyrir og þar er komist að þeirri niðurstöðu að best verði að byggja menningarhús í tengslum við stjórnsýslubyggingu í miðbæ Egilsstaða. Þá hafa menntmrn. og bæjarstjórn Austur-Héraðs verið kynntar hugmyndir fjárfesta um uppbyggingu á Eiðum þar sem gert er ráð fyrir því að starfrækt verði alþjóðlegt mennta- og menningarsetur en í raun hefur engin afstaða verið tekin til þessa máls enn þá. Ríkisstjórnin ákvað að veita jafnframt samtals 51 millj. kr. á árunum 2002--2004 til uppbyggingar þriggja menningarmiðstöðva á Austurlandi. Að því er varðar Ísafjörð er í gildi samningur um uppbyggingu menningarhúsa á Ísafirði sem var undirritaður 25. apríl sl. Hann kveður á um að fé verði veitt til uppbyggingar þriggja húsa, Edinborgarhússins, bóka- og listasafna í Gamla sjúkrahúsinu og tónlistarsalar við Tónlistarskóla Ísafjarðar. Heildarfjárhæð samningsins nemur 418 millj. kr. og þar af greiðir ríkissjóður 60%, þ.e. 251 millj. kr. Framkvæmdum er lokið við Gamla sjúkrahúsið og starfsemi safnanna er hafin þar. Hið sama gildir um tónlistarsalinn Hamra. Unnið er að gerð áætlunar um framkvæmdir við Edinborgarhúsið og er þar m.a. gert ráð fyrir aðstöðu fyrir sviðslistir. Hugmyndir Skagfirðinga um menningarhús eru í anda þeirra hugmynda sem unnið hefur verið með á Ísafirði og Austfjörðum. Á næstu dögum verður skipaður samstarfshópur til að fara yfir hugmyndir heimamanna í þessum efnum. Það er því ljóst af þessu að stigin hafa verið stór skref í framkvæmd þessa máls sem hefur tekið nokkurn undirbúningstíma sem eðlilegt er því hér er um mjög stór viðfangsefni að ræða. Það var fullkomin ástæða til þess að verja miklum tíma til þess að skoða málið frá grunni og finna skynsamlegar leiðir til þess að framkvæma þessa hluti. Það má heldur ekki gleyma því að frá upphafi voru þessar framkvæmdir við menningarhús tengdar sölu ríkiseigna og að því er varðar staðina sem fyrir valinu urðu hygg ég að ég muni fá tækifæri til þess að geta aðeins um forsendurnar fyrir þeim hugmyndum í umræðum á eftir.

Virðulegi forseti. Það er fullkomin ástæða til að skoða málin frá grunni, sagði hæstv. ráðherra. Ég get tekið undir það en tel að það hafi ekki verið gert. Það var til að mynda ekki haft samráð við samtök sveitarfélaga á þeim stöðum þar sem ákveðin var staðsetning menningarhúsanna. Vafalaust hefur einhver athugun farið fram hjá hæstv. ríkisstjórn með staðsetningu menningarhúss á Suðurlandi og menn af einhverjum ástæðum komist að þeirri niðurstöðu að það væri best komið í Vestmannaeyjum. Þó væri eðlilegt að í raun og veru væri um tvö menningarhús að ræða, annað uppi á landi og hitt úti í Eyjum. Það er líka búið að setja sérstaka löggjöf um söfn landsins og það er safnaráð eða safnastjórn sem á að fara með úthlutun fjármuna til reksturs safna en engu að síður tekur hæstv. ríkisstjórn sig til og ákveður að setja 100 millj. í að byggja upp söfn á ákveðnum stöðum. Málin eru ekki skoðuð frá grunni.

Frú forseti. Ég er ósammála hæstv. ráðherra um að stór skref hafi verið stigin. Ég furða mig reyndar algerlega á því hvað er hægt að lofa sömu hlutunum oft og hvað Sjálfstfl. ætlar að hjala og mala lengi um þessi menningarhús. Er ekki kominn tími til að láta verkin tala?

Frú forseti. Það er að vísu rétt að það hefur nokkuð miðað frá því að við ræddum þetta fyrir ári. Þetta er að verða svona eins og leikritið góða, Á sama tíma að ári, árlegur atburður, þessi yfirheyrsla á hæstv. ríkisstjórn. En það er þó fyrst og fremst það að ríkisstjórnin mundi eftir þessu þegar það hentaði og stóð til að auka framkvæmdir sem að vísu er ljóst að muni ekki gerast á því árabili sem menn voru með þær í huga, þ.e. þessu ári og hinu næsta. Það mun hvergi koma til neinna framkvæmda fyrr en síðar, að því er best verður séð, nema þar sem menn eru að setja þetta í endurgerð gamalla húsa. Það sem að öðru leyti hefur gerst er fyrst og fremst það, og það er jákvætt svo langt sem það nær, að á einum þrem stöðum hafa verið undirritaðir samningar og það var gert með pompi og prakt auðvitað og tilheyrandi veisluhöldum skömmu fyrir kosningar eins og gjarnan er í þessum efnum. Hins vegar hefur síðan kannski ekki mjög mikið gerst. Tíminn er ótrúlega fljótur að líða. Það er enginn að mæla með því, hæstv. ráðherra, að menn rasi um ráð fram. Auðvitað þarf að greina þarfir og meta stöðuna. En það liggur t.d. fyrir að Akureyringar voru tilbúnir með þau áform sem núna stefnir allt í að verði fyrir valinu, þ.e. byggingu á hafnarsvæðinu niður undan miðbænum fyrir þremur, þremur og hálfu ári síðan. Svo spiluðust inn í þetta hugmyndir sem reyndust ekki raunhæfar og hafa í raun og veru bara tafið málið. Það hefur því miður lítið gerst varðandi Skagfirðinga og ég vona að því verði fylgt eftir þannig að sá staður fái sambærilega úrlausn. Ég tek það fram að ég tel t.d. hugmyndir Ísfirðinga til fyrirmyndar, að grípa frekar í útrétta hönd ríkisvaldsins og fá samninga um að endurgera merkileg hús og byggja fleiri en eina menningarmiðstöð. Og ég nefni aftur Selfoss og þá möguleika sem þar eru. Ég tel að ríkisstjórnin hljóti í framhaldlinu að skoða þann möguleika að fleiri staðir komi inn í myndina, t.d. Suðurlandið og þá virðist Selfoss næsta sjálfgefið. Ég nefni Vesturland, stað eins og Stykkishólm þar sem eru gömul og sögufræg hús, og Þingeyinga sem engan samning hafa við ríkið um sín menningarmál.

Virðulegi forseti. Ég hef víst ekki nema tvær mínútur til að svara þessu en ég skal reyna að gera það eins vel og ég get. Í fyrsta lagi var hugmyndin um menningarhúsin frá upphafi kynnt þannig að það væri verið að koma til móts við þá sem væru lengst frá Reykjavík, annaðhvort vegna vegalengda eða vegna samgangna. Þess vegna voru valdir úr þeir staðir sem valdir voru. Það var talað um það á þeim nótum að þeir sem væru í þeirri nálægð við höfuðborgarsvæðið að þeir gætu nýtt sér þá menningu, það mikla menningarframboð sem er á höfuðborgarsvæðinu, þyrftu ekki eins á þessu að halda, það væri verið að bæta hinum upp fjarlægðirnar. Þannig fór hugmyndin af stað, það eru enn rökin fyrir þessu og hafa alltaf verið. Það má líka geta þess að fjármögnunin á þessu dæmi var alltaf tengd sölu ríkiseigna, frá upphafi. Þess vegna ber að geta þess að framkvæmdir og ákvarðanir um fjármögnunina fóru af stað þegar búið var að tryggja sölu ríkiseigna. Í síðasta lagi langar mig til að geta þess alveg sérstaklega að auðvitað eru framkvæmdir komnar á fulla ferð. Það er búið að framkvæma heilmikið á Austurlandi, framkvæmdirnar eru í fullum gangi á Ísafirði og þróun mála á Akureyri hefur verið mjög góð, og var nauðsynleg. Það var nauðsynlegt að gefa sér góðan tíma til að fara yfir málin á Akureyri og sú lending sem nú er í augsýn veldur því að það verður hægt að reka þetta hús en það er ekki hægt að segja það sama um þær hugmyndir sem upphaflega voru á borðinu, að það hefði verið auðvelt að reka það hús. Ég held því að menn eigi að líta til þess að hér er verið að efna til stórra verkefna. Húsið á Akureyri verður það stóra hús sem verður reist á þessari öld. Við þurfum að vanda vel til þess, við þurfum að tryggja bæði að húsið muni rísa undir nafni en einnig að það verði eins góður rekstrargrundvöllur undir húsinu og frekast er unnt. Það má ekki verða íþyngjandi, hvorki fyrir ríkissjóð né fyrir sveitarfélagið, að reisa menningarhús af þessu tagi. Það þarf að vera hægt að reka það.

Virðulegi forseti. Sagan endurtekur sig á fleiri sviðum en gagnvart menningarhúsunum. Fyrir nokkrum árum var skipuð hér heilmikil nefnd af þáv. hæstv. menntmrh. um framtíð bygginga að Laugarvatni og Íþróttamiðstöðvar Íslands að Laugarvatni. Formaður þeirrar nefndar var þáv. hv. þm. Árni Johnsen og skilaði um efnið heilmikilli og góðri skýrslu. Það þótti samt sem áður nauðsyn að taka málið upp aftur og skipa aðra nefnd til nánari útfærslu á þeim tillögum sem komu fram í fyrstu skýrslunni og það var gert. Sú nefnd skilaði frá sér skýrslu 21. maí 2001 og þar voru settar fram ítarlegar tillögur um uppbyggingu mannvirkja að Laugarvatni og framtíð Íþróttamiðstöðvar Íslands. Þáv. menntmrh., Björn Bjarnason, svaraði fyrirspurn, þeirri þriðju í röðinni um Íþróttamiðstöð Íslands, með leyfi forseta, sem hér segir: ,,Ég ákvað síðan í framhaldinu`` --- þ.e. í framhaldinu af þessari skýrslu sem var skilað 21. maí 2001 --- ,,að fela sérstökum hópi undir formennsku Erlings Jóhannssonar sem er skorarformaður og skorarstjóri íþróttaskorar Kennaraháskóla Íslands í samvinnu við fulltrúa Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands, Ungmennafélags Íslands, Kennaraháskólans og menntmrn. að vinna frekar úr þessu og gera tillögur um forgangsröðun framkvæmda, rekstrarfyrirkomulag íþróttamiðstöðvarinnar og tengsl hennar við aðra aðila.`` Síðan segir hæstv. ráðherra í lokin, með leyfi forseta: ,,... og þá verði málinu ýtt áfram, forgangsverkefni skilgreind og áfram staðið að því að ná þessu máli fram.`` Þessi nefnd var síðan skipuð og hún skilaði sinni skýrslu 7. ágúst 2002. Í þeirri skýrslu eru lokatillögur og valkostir sem nefndin setur fram eins og þáv. hæstv. menntmrh. var að kalla eftir. Þessar niðurstöður hafa verið kynntar þingmönnum, þær hafa verið kynntar hæstv. núv. menntmrh., þar sem auðvitað er lögð áhersla á það að sett verði reglugerð um starfsemi Íþróttamiðstöðvar Íslands að Laugarvatni, Íþróttamiðstöðin verði efld, en síðan eru þrír valkostir settir fram varðandi uppbyggingu þess húsnæðis sem þar er. Þess sjást hins vegar lítil merki að það eigi að fylgja þessum tillögum eftir, a.m.k. ekki í frv. til fjárlaga þetta árið. Því spyr ég hæstv. menntmrh.: 1. Hvað hefur verið gert til að fylgja eftir niðurstöðum og tillögum sem fram komu í skýrslu starfshóps um eflingu Íþróttamiðstöðvar Íslands að Laugarvatni? 2. Hefur verið tekin ákvörðun um endurbætur á gamla héraðsskólahúsinu og nýtingu þess? Ef svo er, hvað var ákveðið og hvenær má vænta þess að ráðist verði í framkvæmdir?

Virðulegi forseti. Íþróttamiðstöð Íslands hefur sl. sjö ár starfað undir umsjón íþróttaskorar Kennaraháskóla Íslands samkvæmt samkomulagi menntmrn. og Íþróttamiðstöðvarinnar frá 17. maí 1996. Undanfarin ár hafa nokkrir starfshópar á vegum ráðuneytisins unnið að tillögum sem miða að því að endurreisa og styrkja rekstur Íþróttamiðstöðvar Íslands að Laugarvatni. Á fjárlögum 2003 voru veittar 20 millj. kr. vegna viðhalds á húsum Íþróttamiðstöðvar Íslands. Þar af var 5 millj. kr. varið til að sinna brýnu viðhaldi á húsnæði Héraðsskólans á Laugarvatni. Alls fara því um 15 millj. kr. til endurbóta á heimavistarhúsnæði Íþróttamiðstöðvarinnar. Menntmrn. hefur óskað eftir tilnefningum í starfshóp frá Íþrótta- og Ólympíusambandinu, Kennaraháskóla Íslands og Sambandi sunnlenskra sveitarfélaga og var ætlunin að tilnefningar bærust eigi síðar en í dag. Starfshópurinn hefur það verkefni að fullgera reglugerð og skipulagsskrá. Í framhaldinu er fyrirhugað að skipa stjórn Íþróttamiðstöðvarinnar en sú stjórn mun móta markmið og stefnu varðandi uppbyggingu hennar. Þess má geta að drög að skipulagsskrá voru unnin sl. sumar af Sambandi sunnlenskra sveitarfélaga í samráði við fulltrúa ráðuneytisins og fulltrúa frá Íþróttafræðasetri Kennaraháskóla Íslands. Í þeim drögum er ráðgert að Íþróttamiðstöðin verði sjálfseignarstofnun er heyri undir menntmrn., Íþrótta- og Ólympíusambandið, sveitarstjórn og Kennaraháskóla Íslands og er það í samræmi við skýrslur vinnuhópanna. Það er einnig spurt hér hvort tekin hafi verið ákvörðun um endurbætur á gamla héraðsskólahúsinu og nýtingu þess. Í apríl sl. var undirritað friðunarskjal fyrir héraðsskólahúsið og þar með tryggt að ytra byrði hússins, anddyri og fyrirkomulag við stiga fái að standa óbreytt. Í fjárlögum 2003 var 5 millj. kr. varið í brýnt viðhald á héraðsskólahúsinu. Ákveðið hefur verið að aðskilja rekstur og uppbyggingu héraðsskólahússins frá Íþróttamiðstöð Íslands. Enn hefur ekki verið tekin frekari ákvörðun um nýtingu héraðsskólahússins en menntmrn. hefur farið fram á tillögur frá sveitarstjórninni þar að lútandi. Tillögur sveitarstjórnar hafa enn ekki borist en ráðuneytið bindur vonir við að þær tillögur verði grundvöllur fyrir næstu skref í málinu. Af hálfu menntmrn. er litið svo á að fyrst þurfi að taka ákvörðun um það hvernig eigi að nýta gamla héraðsskólahúsið áður en ráðist verður í endurbætur á því. Ákvörðun um fjárframlög til frekari endurbóta er því ekki tímabær fyrr en fyrir liggur með hvaða hætti eigi að nýta þetta húsnæði. Með öðrum orðum er ljóst að þær hugmyndir sem gerðu ráð fyrir því að héraðsskólahúsið yrði hluti af þessari uppbyggingu Íþróttamiðstöðvarinnar hafa ekki fengið stuðning innan menntmrn. enda voru víðar en þar efasemdir um að þar væri skynsamlega að málum staðið.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég harma að það skuli ekki vera í endanlegum tillögum hæstv. menntmrh. að héraðsskólahúsið verði tekið inn í fyrirhugaðar fyrirætlanir um Íþróttamiðstöð Íslands. Valkostur A frá þessari nefnd sem síðast skilaði gerir ráð fyrir því að farið verði í endurbætur á Héraðsskólanum upp á 158 millj. og hann sinni þar viðamiklu hlutverki í Íþróttamiðstöð Íslands. Það er löngu orðið tímabært að ráðuneytið geri upp við sig hver framtíð þessarar byggingar á að vera. Þetta er hluti af menningu okkar og sögu, þetta hús, og þetta er í raun og veru hjarta þessa staðar, Laugarvatns. Ég fagna þó því að tekin hefur verið ákvörðun um að styrkja Íþróttamiðstöð Íslands og með því framlagi sem fyrirhugað er á fjárlögum en minni á að niðurstöður tillögunnar gera ráð fyrir endurbótum á húsnæði Íþróttamiðstöðvarinnar upp á 103 millj. Það er því langt því frá, eftir allar þessar skýrslur, alla þessa nefndarvinnu, að verið sé að taka með myndarlegum hætti á uppbyggingu Íþróttamiðstöðvar Íslands að Laugarvatni. Mig minnir reyndar að það hafi verið tekið með mun meira afgerandi hætti á því þegar talað var um og ákveðið að byggja upp Vetraríþróttamiðstöð Íslands á Norðurlandi. Af einhverjum ástæðum hefur ekki vafist fyrir menntmrn., starfsmönnum þar eða hæstv. ráðherra, að ljúka því máli. Ég skora á hæstv. ráðherra sem á nú bara eftir að vera örfáa mánuði í þessu embætti að ljúka því með þeim hætti að allir geti vel við unað og að menning og saga þessa staðar að Laugarvatni verði virt með því að tekin verði ákvörðun um framtíð héraðsskólahússins líka.

Virðulegi forseti. Af því að hér var getið um Vetrar\-íþróttamiðstöðina á Akureyri er rétt að geta þess að það mál á sér aðdraganda alveg aftur til ársins 1992. Þegar því máli var siglt í höfn var það í þeim farvegi að sveitarfélagið þar ber hita og þunga af öllum rekstri mannvirkjanna í Vetrar\-íþróttamiðstöðinni og 2 / 3 af stofnkostnaði en ríkið kemur inn með 1 / 3 af stofnkostnaði. Í upphaflegum hugmyndum um Íþróttamiðstöð Íslands að Laugarvatni var ekki talað um aðkomu sveitarfélaganna að þessu og það mál er enn þá í umfjöllun. Þess ber þó að geta, og það er mikils virði, að sveitarfélögin hafa tekið jákvætt í að koma að því máli. Það er mjög mikils virði í þessari umræðu. En það mál var ekki í þeim farvegi þegar sá sem hér stendur tók við málinu. Síðan er rétt að geta þess alveg sérstaklega að það hefur bara ekki verið fallist á að það væri skynsamleg tilhögun að taka gamla héraðsskólahúsið inn í þessar hugmyndir um uppbyggingu Íþróttamiðstöðvarinnar. Það breytir engu um að það þarf að finna því ágæta og merkilega húsi verðugt hlutverk. Það er verið að ræða það, m.a. við sveitarstjórnina núna, hvaða hugmyndir hún geri sér um það að nýta húsnæðið. Upphaflegu hugmyndirnar um að fella héraðsskólahúsið að uppbyggingu Íþróttamiðstöðvar Íslands að Laugarvatni voru fólgnar í því að gera verulega kostnaðarsamar breytingar á þessu húsi. Það ber líka að hafa það í huga að ef menn vilja varðveita þetta hús sem næst í þeirri mynd sem það var ber líka að finna því viðfangsefni og hlutverk sem stendur ekki í vegi fyrir því að menn geti varðveitt húsið. Það eru einmitt einhverjar slíkar hugmyndir sem við erum að leita eftir að fá frá sveitarstjórninni og ég er ekki í nokkrum vafa um að slíkar hugmyndir finnist og að húsinu verði fundið verðugt verkefni.

Hæstv. forseti. Upphaf þessarar fyrirspurnar er það að í fjárlagaumræðu um daginn urðu nokkur orðaskipti milli mín og hæstv. fjmrh. um stöðu Ríkisútvarpsins. Það er reyndar, á ég að segja, skemmtileg tilviljun eða a.m.k. fróðleg tilviljun að hæstv. menntmrh. sem nú er, skuli hafa vitnað núna áðan í stöðu lánasjóðsins fyrir u.þ.b. 10--12 árum því sjálfstæðismenn héldu því fram þá í lok ráðherratíðar Svavars Gestssonar þegar ríkisfjármálum var nú skipað með nokkuð öðrum hætti --- það var einmitt breytt um stefnu í þeirri stjórn undir forustu þáv. fjmrh. afar hæstv., Ólafs Ragnars Grímssonar --- en þá kölluðu sjálfstæðismenn það svo að lánasjóðurinn væri gjaldþrota. Svipað má raunar segja með lögjöfnun eins konar um Ríkisútvarpið nú, en það var að vísu ekki tilefni þessarar fyrirspurnar því að lokum ræddum við hæstv. fjmrh. um sérstakan en þungan hluta af þessum fjármálavanda Ríkisútvarpsins sem eru lífeyrisskuldbindingar þær sem á það voru settar u.þ.b. árið 1994 og komu þá eiginfjárhlutfalli Ríkisútvarpsins úr 88 í 35%. Það er nú komið niður í 9,4 samkvæmt síðustu tölum og sennilega í 6--7 núna þannig að það voru ekki bara lífeyrisskuldbindingarnar sem gerðu þetta heldur líka hallarekstur og óstjórn undir stjórn menntamálaráðherra Sjálfstfl. sem síðan hafa setið. Ég vil hins vegar segja það um þetta mál að það var þó gert að sett var saman skýrsla, og skilað af embættismönnum ágætum, um fjármál Ríkisútvarpsins haustið 2001 sem fjallaði m.a. um það að leysa þyrfti þetta mál, leysa lífeyrisskuldbindingar Ríkisútvarpsins sem er, eins og hæstv. menntmrh. best veit, ekki sams konar stofnun og aðrar ríkisstofnanir sem vissulega bera þessar lífeyrisskuldbindingar nýjar og gamlar en fá þær greiddar á fjárlögum. Þannig háttar ekki til. Framhaldið á þessari skýrslu var það í þeirri ríkisstjórn sem þá sat að tveimur ráðherrum hæstv., þáv. menntmrh. og þáv. heilbrrh., sem enn er heilbrrh., var falið að setjast í sérstaka ráðherranefnd til þess að skoða fjármál Ríkisútvarpsins. Sú ráðherranefnd hefur ekki enn þá skilað áliti, enda er þáv. menntmrh. hættur. Hæstv. fjmrh. svaraði spurningu minni um daginn með því að vísa til menntmrh. sem væri að beita sér í þessu máli eða væri með þetta mál undir höndum, og þess vegna hef ég lagt fram þá fyrirspurn til menntmrh. um lífeyrisskuldbindingar Ríkisútvarpsins, hvort hann hyggist beita sér fyrir því að létt verði af útvarpinu þessum skuldbindingum og ef svo er, hvenær megi vænta tillagna hans um þetta. Ég vil bæta því við að hér hefur hæstv. ráðherra, sem ég hygg að sé menningarmaður og vinur Ríkisútvarpsins almennt, tækifæri til þess að festa nafn sitt við töluverða léttingu á þessum fjárhagsvanda sem það býr við.

Virðulegi forseti. Sá vandi Ríkisútvarpsins sem á því hvílir vegna lífeyrisskuldbindinga og hv. þm. vísar til í fyrirspurn sinni er vissulega mikill. Það er eindreginn vilji stjórnvalda að reyna að finna lausn á þessum vanda Ríkisútvarpsins og hafa ýmsar leiðir verið skoðaðar í því sambandi. Vandi þessi á að hluta til rætur að rekja til ársins 1993 þegar sú ákvörðun var tekin af hálfu stjórnvalda að láta B-hluta ríkisstofnanir standa sjálfar undir lífeyrisskuldbindingum. Þessar skuldbindingar hafa reynst sumum stofnunum menntmrn. sem hafa litlar sértekjur þungur baggi að bera. Má sérstaklega í því sambandi nefna Þjóðleikhúsið og Sinfónínuhljómsveit Íslands. Hvað Þjóðleikhúsið varðar þá hefur sú stofnun verið færð undir A-hluta ríkisreiknings. Á henni hvíla því ekki lengur lífeyrisskuldbindingar eins og raunin er með B-hluta stofnanir. Hvað Sinfóníuhljómsveitina varðar þá get ég greint frá því hér að nú hillir undir lausn á þeim vanda sem hún á við að etja vegna lífeyrisskuldbindinga en rekstraraðilar hljómsveitarinnar hafa að undanförnu unnið að samkomulagi til að leysa þann vanda. Standa vonir til þess að það geti orðið á allra næstu vikum. Vandi Ríkisútvarpsins vegna lífeyrisskuldbindinga er að mörgu leyti eða sumu leyti hliðstæður. Ótvírætt er að lífeyrisskuldbindingar hafa íþyngt rekstri og greiðslustöðu Ríkisútvarpsins á undanförnum árum. Stofnunin gerði upp skuldir sínar við Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins fyrir tveimur árum með því að taka á sig skuldabréf til 25 ára. Eftirstöðvar skuldabréfsins voru um síðustu áramót rétt rúmlega 2,6 milljarðar kr. og nemur árleg greiðsla vaxta og afborgana af skuldabréfinu um 200 millj. kr. Á undanförnum missirum hefur ýmislegt áunnist í því að bæta rekstur Ríkisútvarpsins og þar hefur vissulega náðst fram nokkur sparnaður. Á stjórnendum þess hvílir sú skylda að gera enn betur í rekstri stofnunarinnar og leita allra leiða til að ná fram sem bestri nýtingu á þeim miklu fjármunum sem stofnunin hefur yfir að ráða og til hennar renna. Undanfarin ár hefur Ríkisútvarpið verið rekið með halla. Halli á rekstrinum var 337 millj. kr. árið 2001, 188 millj. kr. árið 2002 og í fjárlögum yfirstandandi árs er gert ráð fyrir að hallinn gæti numið allt að 215 millj. kr. Í frv. til fjárlaga 2004 er gert ráð fyrir 155 millj. kr. halla þrátt fyrir kröfu um óbreytt útgjöld og hækkun tekna þó vitað sé að útgjöld muni að óbreyttu hækka, m.a. vegna kjarasamningsbundinna hækkana launa í ársbyrjun 2004 en launin eru um helmingur af útgjöldum Ríkisútvarpsins. Eftir stendur þó að hinar þungu lífeyrisskuldbindingar gera rekstur Ríkisútvarpsins mjög erfiðan og hafa stjórnvöld fullan skilning á því. Fyrir liggur erindi frá útvarpsstjóra um hækkun afnotagjalda Ríkisútvarpsins. Ekki hefur verið tekin afstaða til þess erindis enn þá en menntmrn. fer nú yfir fjárhagsmálefni Ríkisútvarpsins m.a. í tengslum við þessa málaleitun útvarpsstjóra um hækkun afnotagjalda, en einnig í tengslum við uppgjör lífeyrisskuldbindinganna og þá á ég við lífeyrisskuldbindingar Sinfóníuhljómsveitar Íslands sem áður var vikið að og snerta vissulega fjárhagsstöðu Ríkisútvarpsins. Það er von mín að þessari yfirferð ráðuneytisins verði lokið bráðlega og að þar finnist farsælleg lausn á þessu stóra vandamáli Ríkisútvarpsins sem nauðsynlegt er að taka á eins og tekið hefur verið á lífeyrisskuldbindingum Þjóðleikhússins, og vonir standa til að hægt verði að ljúka farsællega málefnum Sinfóníuhljómsveitar Íslands.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda þessa fyrirspurn. Þetta er ein af þeim fyrirspurnum sem þarf að hamra hér á ár eftir ár og það er auðvitað skömm að svo skuli þurfa að vera. Það er alkunna að lífeyrisskuldbindingar þessara stofnana hafa verið verulega íþyngjandi. Það er ástæðan fyrir því að nú er búið að létta þeim af Þjóðleikhúsinu og þess vegna spyr maður hvað dvelji orminn langa með að gera nákvæmlega það sama við Sinfóníuhljómsveit Íslands og Ríkisútvarpið. Hér er um sambærilegar stofnanir að ræða að því leytinu til að þetta eru menningarstofnanir í eigu íslensku þjóðarinnar og þannig vill þjóðin halda þeim. Ef hægt er að gera það sem gert hefur verið fyrir Þjóðleikhúsið, fyrir eina þeirra, sem ég fagna og tel auðvitað að hafi verið rétt skref, þá verður að vera hægt að gera það sama fyrir hinar tvær. Hvers vegna er svona miklu erfiðara að leiðrétta þetta mál Ríkisútvarpsins? Maður hefur á tilfinningunni að það sé vegna þess að Ríkisútvarpið njóti ekki sama meðbyrs hjá ríkisstjórninni og t.d. Þjóðleikhúsið, og ég fagna öllum meðbyr sem Þjóðleikhúsið nýtur. En það verður að vera þannig að ríkisstjórnin standi við bakið á menningarstofnunum sínum öllum jafnt og þetta eru þrjár öflugustu menningarstofnanir þjóðarinnar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. kurteisleg svör og þá að vísu fremur óljósu yfirlýsingu að hann og önnur stjórnvöld í landinu vilji finna lausn á þessu vandamáli. Ég vil líka þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir að vekja athygli á því að eins og það er nú gott að fundin var lausn á lífeyrisskuldbindingum bæði Þjóðleikhússins og síðan Sinfóníunnar sem auðvitað hefði verið efni í aðra fyrirspurn, og fagna því, þá er Ríkisútvarpið auðvitað undir sama hatti hvað þetta varðar. Fjárupphæðin kann að vera stærri en rökin nákvæmlega þau sömu og það leitar á mann sú hugsun að það sé vegna þess að menn vilji kannski ekki leysa þennan vanda, þennan þátt af vanda Ríkisútvarpsins vegna þess að ágreiningur er uppi bæði innan ríkisstjórnarinnar hæstv. og Sjálfstfl. sjálfs um framtíð Ríkisútvarpsins. En ég skora enn á hæstv. menntmrh. að reyna að finna lausn á þessu sem er í raun og veru ekki nema ein. Hún er sú að ríkissjóður taki við þessu máli eins og í hinum tilvikunum, hygg ég, og þeim öðrum tilvikum þar sem þetta mál hefur verið leyst, og ég vona að hæstv. ráðherra geri þetta af myndarskap áður en hann stígur niður af sínum stalli núna um áramótin og heldur til höfuðborgar sem okkur báðum er kær til að vera þar fulltrúi þjóðar sinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmönnum fyrir að brýna mig í þessu hlutverki. Ég vil hins vegar vekja athygli þingheims á einu. Ef litið er yfir lífeyrisskuldbindingar hins opinbera almennt þá hljóta allir og jafnvel hinir ósanngjörnustu að viðurkenna að þar hefur mikið breyst til batnaðar frá því sem var, þar sem stjórnvöld hafa lagt til hliðar mikla fjármuni til að standa undir þeim skuldbindingum sem ríkið tekur á sig vegna lífeyrissjóða. Ég held að menn eigi að líta á það sem gerðist í Þjóðleikhúsinu og það sem er væntanlega að gerast í sambandi við Sinfóníuhljómsveit Íslands, þar sem koma reyndar að fleiri rekstraraðilar þannig að það er flóknara verkefni en tengist einnig Ríkisútvarpinu, að verið sé að taka á þessum málum í heild. Þetta er liður í gífurlega mikilli uppstokkun á lífeyrismálum hins opinbera, sem ríkisstjórnir Davíðs Oddssonar hafa tekist á við og hægt hefur verið að takast á við vegna þess hvernig þróun ríkisfjármála hefur verið þar sem menn hafa verið að leggja mikið til hliðar í ríkisfjármálum. Það hefur verið afgangur á ríkisfjármálum. Hann hefur verið notaður til þess að byggja upp þessar sterku stoðir, sem er í raun og veru eðlilegt vegna þess að Íslendingar í heild eru að byggja upp mjög sterka stöðu í lífeyrissjóðum sem marka sér nokkra sérstöðu í Evrópu. Þarna fer saman viðleitni hins frjálsa markaðar og ríkisins.

Herra forseti. Mikil umræða hefur orðið í þjóðfélaginu á þessu og síðasta ári um vaxandi fátækt á Íslandi. Upplýsingar hafa komið fram hjá hjálparstofnunum og frá Félagsþjónustu sveitarfélaga sem sýna að æ fleiri þurfa að leita sér neyðaraðstoðar til að eiga til hnífs og skeiðar eða til þess að geta leitað sér læknishjálpar eða leyst út lyfin sín. Í þeim hópi er einnig í vaxandi mæli að bætast við fullvinnandi fólk sem á ekki fyrir framfærslunni. Á síðasta kjörtímabili kom glögglega í ljós að ríkisstjórnin vildi sem minnst af þessu máli vita og erfitt var að fá nokkra umræðu við ráðherra síðustu ríkisstjórnar um fátækt, og m.a. neitaði hæstv. forsrh. því ítrekað að ræða þessi mál utan dagskrár. Afskiptaleysi ríkisstjórnarinnar og sinnuleysi gagnvart fátækum birtist ekki síst í því að atvinnuleysisbætur hækkuðu nánast ekkert og lífeyrisþegar fengu ekki hækkun á lífeyri sínum í samræmi við hækkanir hjá öðrum þjóðfélagshópum. Þessi þögn ríkisstjórnarinnar og einstakra ráðherra var orðin æpandi þegar þeir loksins sáu sig tilneydda til þess að skipa sérstaka ráðherranefnd í málið í janúar sl. Síðan hefur ekkert heyrst frá ríkisstjórn eða einstaka ráðherrum um þetta mál ef undan er skilið að þeir töluðu fallega til fátækra rétt fyrir kosningar. Það er því fullt tilefni, herra forseti, til þess að leggja fyrirspurn fyrir hæstv. félmrh. um niðurstöðu þessarar ráðherranefndar um fátækt. Ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra hafi kynnt sér helstu ástæður fátæktar sem fram komu í skýrslu ASÍ sem kynnt var fyrir kosningar. Ég man að formenn allra flokka voru þá boðaðir á fund þar sem þessi skýrsla var kynnt og tekið var vel undir þær aðgerðir sem ASÍ lagði til, sem voru bráðaaðgerðir til þess að koma til móts við þá sem búa við skort. Ástæður fátæktar sem nefndar eru í skýrslunni eru mikill húsnæðisskortur og skortur á félagslegu húsnæði, hátt verðlag á nauðsynjavörum, lágar atvinnuleysisbætur, félagsleg staða margra einhleypra karla, en þeir eru stærsti hópur þeirra sem þiggja fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, lágar bætur og miklar tekjutengingar og að kaupmáttaraukning bóta hafi verið minni en almennra launa á liðnum árum hjá þessum hópi. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: 1. Hver er niðurstaðan af starfi ráðherranefndar um fátækt sem skipuð var að tilhlutan fyrrverandi félagsmálaráðherra og hafði það verkefni að skilgreina vandann sem við er að etja vegna fátæktar og finna leiðir til úrbóta? 2. Hverjir eiga sæti í ráðherranefndinni, hve marga fundi hefur hún haldið og til hvaða aðila hefur nefndin leitað vegna samráðs og upplýsinga í starfi sínu? 3. Hver er skoðun ráðherra á stöðu fátækra, telur ráðherra að grípa þurfi þegar til sérstakra aðgerða til að bæta kjör þeirra og þá hvaða aðgerða?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir beinir til mín spurningum um niðurstöðu ráðherranefndar um fátækt. Því er til að svara að ríkisstjórnin fól í janúar á þessu ári starfshópi á vegum forsrn., félmrn., heilbr.- og trmrn. og fjmrn. það verkefni að leitast við að skilgreina fátækt hér á landi, greina þá hópa sem kynnu að falla undir þá skilgreiningu og benda á leiðir sem komið gætu að gagni við að draga úr fátækt. Í starfshópnum sitja Gunnar Haraldsson frá forsrn., sem hefur leitt þetta starf, Ingibjörg Broddadóttir úr félmrn., Magnús Skúlason úr heilbr.- og trn. og Fjóla Agnarsdóttir frá fjmrn. Starfshópurinn hefur komið margsinnis saman og lagt töluverða vinnu í öflun gagna. Hér var ekki um formlega skipaða nefnd að ræða, heldur samstarfshóp ráðuneyta. Hópurinn hefur í fyrsta lagi beint sjónum sínum að því að skilgreina fátækt hér á landi og skoða tekjudreifingu þjóðarinnar. Hann hefur aflað upplýsinga um greiðslur Tryggingastofnunar ríkisins, Atvinnuleysistryggingasjóðs og Félagsþjónustunnar í Reykjavík til einstaklinga og fjölskyldna, svo og kynnt sér heildargreiðslur fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga á landsvísu. Staða atvinnulausra og öryrkja svo og kjör einstæðra foreldra hafa fengið nánari athygli en aðrir hópar í þessu starfi. Þess má einnig geta að sé litið til fjölskyldugerðar eru konur með börn annar fjölmennasti hópurinn sem leitar eftir fjárhagsaðstoð hjá félagsþjónustu sveitarfélaganna, en eins og mönnum er líklega kunnugt um eru einstæðir karlar án barna fjölmennasti hópurinn. Greining á þeim hópum sem leita til félagsþjónustu sveitarfélaganna getur gefið okkur nokkuð góða vísbendingu um það hverjir það eru sem búa við bágust kjörin. Virðulegi forseti. Fyrir liggja drög að skýrslu þessa starfshóps, eftir er hins vegar að leggja á hana lokahönd. Í skýrslunni mun m.a. verða greint frá leiðum til úrbóta. Ég get hins vegar því miður ekki gert nánari grein fyrir störfum hópsins hér og nú. Þessi skýrsla er væntanleg um miðjan næsta mánuð, þá gefst okkur kostur á að greina nánar frá þeim upplýsingum sem hópurinn hefur tekið saman og tillögum hans til úrbóta. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum geta þess að það er mín skoðun að okkur beri að leita allra leiða til þess að bæta stöðu þeirra sem lægst hafa launin, ekki síst þeirra sem glíma við langtímafátækt og barnafjölskyldna sem hafa lágar tekjur.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina. Því er ekki að neita að á sl. kjörtímabili var ríkisstjórn Íslands í afneitun þegar fátækt bar á góma í hinu háa Alþingi, vísaði sífellt í meðaltöl og vildi ekki heyra á það minnst að fátækt á Íslandi fælist ekki síst í þeim mikla tekjumun sem er að myndast á milli ákveðinna hópa í samfélaginu. Eins og hefur komið fram vitum við hvaða hópar þetta eru, einstæðingar í röðum karlmanna og konur á lágum launum með börn á sínu framfæri. Þetta hafa rannsóknir Hörpu Njáls félagsfræðings og reynsla hjálparstofnana sýnt okkur mánuðum, missirum og árum saman og það er vonum seinna að ríkisstjórn og hæstv. félmrh. taki við sér í þessum efnum. En því miður verður að segjast eins og er að þau byrjuðu ekki vel þetta haustið, því þau ákveða að lækka atvinnuleysisbæturnar. Og hvar skyldi það nú koma verst niður, frú forseti?

Herra forseti. Ég vil bara ítreka að þetta er mjög brýnt verkefni sem þessi hópur er að vinna og við vitum að bilið milli ríkra og fátækra hefur verið að aukast og eykst stöðugt. Það sýnir sig í upplýsingum þeirra sem hafa verið að veita þeim aðstoð sem eru illa staddir, einstæðingum og einstæðum foreldrum. Ég vil minna á könnun sem aðstoðarlandlæknir Matthías Halldórsson gerði fyrir nokkrum árum um hvaða afleiðingar það hefur fyrir börn að alast upp við fátækt. Það hefur sýnt sig að heilsufar barna sem alast þannig upp er mun lakara en annarra barna. Við vitum að bætur á Íslandi eru mun lægri en í nágrannalöndunum. Það eru ýmsar fátæktargildrur inni í kerfinu sem þarf að losna við þannig að fólk geti aukið tekjur sínar, þó ekki væri nema tímabundið. Þetta ástand kemur niður á öllum. Það kemur niður á félagslega kerfinu. Það kemur niður á heilbrigðiskerfinu. Það kemur niður á velferð þeirra sem búa við fátækt og lífsgæðum þeirra. Þess vegna er mjög brýnt að tekið verði á þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu brýna málefni og hæstv. félmrh. svörin, að svo miklu leyti sem það eru svör, því enn einu sinni þetta haustið kemur hæstv. félmrh. í þingið og les upp minnisblað frá embættismönnum án þess að hafa nokkrar tillögur fram að færa um hvernig eigi að takast á við vandann. Við höfum rætt hér um málefni Fæðingarorlofssjóðs og ráðherrann hefur vísað því frá sér og sagt að það sé verkefni aðila vinnumarkaðarins að leysa úr þeim brýnu viðfangsefnum sem þar eru. Við höfum rætt um Kárahnjúka og ráðherrann hefur vísað því frá sér og sagt að á Kárahnjúkum sé allt með þeim hætti að hann geti ekkert aðhafst. Nú ræðum við um fátækt og ráðherra félagsmála hefur engar aðgerðir fram að færa og enga stefnu að boða þinginu. Þó er það hverjum manni ljóst að sá hópur sem hvað helst kemur til álita í þessu efni eru atvinnulausir sem þurfa að búa við 78.000 kr. bætur á mánuði langtímum saman, í allt að fimm ár. Hæstv. félmrh. hefur það í hendi sér að bæta kjör þessa hóps og getur gefið um það stefnumarkandi yfirlýsingar um hvað hann ætli að gera fyrir þennan hóp á kjörtímabilinu. En, virðulegur forseti, ef það er svo að hæstv. félmrh. hefur ekkert fram að færa eða ekkert að gera við brýnustu úrlausnarefni í samfélagsmálunum, hlýtur hið háa Alþingi að spyrja hvað það hefur við hinn háa félmrh. að gera.

Hæstv. forseti. Það er í sjálfu sér skiljanlegt að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir skuli taka þetta mál upp á hinu háa Alþingi. Hún er fyrrv. félagsmálaráðherra og þekkir stöðu fátækra vel, enda hefur staða þeirra líklega aldrei verið verri en einmitt í ráðherratíð hennar.

Færðu rök fyrir þessu.

Athugasemd mín snýr hins vegar að 3. tölul. í fyrirspurninni, þar sem fram kemur og er svo einkennilega orðað: Hver er skoðun ráðherra á stöðu fátækra? Ég verð að segja það alveg eins og er, hæstv. forseti, að mér finnst þetta nokkuð kauðsk spurning og einkennileg. Ætlast hv. þm. til þess að ráðherra geti verið ánægður með stöðu fátækra? Ætlast hv. þm. til þess að einhver hv. þm. hér í salnum geti verið ánægður með það að fólk sé fátækt á Íslandi? Auðvitað ekki. Og við eigum öll að taka höndum saman í því að útrýma fátækt hér á landi.

Frú forseti. Ég vil minna hæstv. ráðherra á að það eru til skýrslur og tillögur m.a. sem ASÍ útbjó á vordögum sem heita ,,Velferð fyrir alla``. Þar er lögð sérstök áhersla á að fátækt bitni ekki á börnum, m.a. er lögð áhersla á að greiða niður kostnað sem börn þurfa að greiða vegna tómstunda- og íþróttastarfs þannig að þeim sé ekki mismunað þar. Einnig þau gjöld sem börn eru rukkuð um vegna starfs sem fer fram í skólum. Ég tel að hæstv. ráðherra ætti að nýta sér þær tillögur og leita ekki langt yfir skammt.

Hæstv. forseti. Ég tek eftir því að hv. þm. Guðjón Ólaf Jónsson virðist skorta þekkingu á sögu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og fyrrv. ráðherra sem var ráðherra frá 1987--1994, frá 1987--1988 í ríkisstjórn með Framsfl. og frá 1988--1991 einnig í ríkisstjórn með Framsfl. Mér þykir rétt að hann upplýsi um það á hvoru tímabilinu, 1988--1991 eða 1991--1994, fólk var fátækara en nokkru sinni í Íslandssögunni og hverjum það hafi verið að kenna.

Virðulegi forseti. Það er örstutt síðan að okkur var boðið upp á það og öllum landsmönnum að horfa á fulltrúa Framsóknarflokksins í framboði fara fram með bros á vör og blíðu fyrir framan okkur í sjónvarpstækjunum og tala um ,,vinnu, vöxt, velferð.`` Nú hafa hv. þingmenn Framsfl. eins og sá sem hér talaði, hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson, ekkert fram að færa nema útúrsnúninga og órökstuddar dylgjur um ráðherratíð hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, þegar bætur héldust í hendur við lágmarkslaun í landinu. Þessi málflutningur er ekki boðlegur hv. þingmönnum og þaðan af síður hv. kjósendum sem vildu gjarnan trúa því að Framsóknarflokkurinn ætlaði að stíga skárri spor á þessu kjörtímabili en því síðasta.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það með öðrum sem hér hafa talað og þakka frummælanda fyrir þessa fsp. til hæstv. félmrh., en ég verð að láta það koma fram að mér fannst svarið heldur rýrt í roðinu frá hæstv. ráðherranum. Ég hjó eftir því að í svarinu gerði hann grein fyrir starfshóp sem starfar á milli ráðuneyta og í þessum starfshópi sitja einvörðungu embættismenn, þ.e. það er ekki pólitísk forusta í starfshópnum önnur en sú sem er í ráðherrunum sjálfum. Það segir sig sjálft að þegar verið er að vinna slíka vinnu, verða embættismennirnir að hafa einhverja leiðsögn um það í hvaða átt þeir eigi að vinna, hver stefna ráðherra sem þeir eru fulltrúar fyrir í starfshópnum er. Mér hefði þótt eðlilegt að hæstv. ráðherrann gerði okkur grein fyrir því hver væru hans helstu áhyggjuefni í þessum málum. Ég vil að það komi hér fram að ég held að þessi starfshópur eigi ekki síst að horfa til barna og þeirra efnalegu og félagslegu fátæktar sem þar er til staðar.

Frú forseti. Ég vil taka undir það með síðasta ræðumanni að orð hæstv. félmrh. voru hálfrýr, þegar hann kemur hér og greinir þinginu frá hver staðan er eftir að ríkisstjórnin hefur sérstaklega verið með þetta mál í skoðun í hartnær ár. Hæstv. ráðherra boðar þó að skýrsla sé á leiðinni og komi um miðjan nóvembermánuð og í henni séu tillögur til úrbóta. Ég fer fram á það að ráðherrann hæstv. sjái til þess að sú skýrsla komi þegar í stað til þings og við getum fengið tækifæri til að ræða hana og þær tillögur sem hæstv. ráðherra mun þá setja fram til úrbóta. Það er nefnilega svo, herra forseti, að góð orð bæta ekki kjör fátækra eða færa þeim mat á borðin ef ekki fylgja efndir þeim loforðum og góðu orðum sem hæstv. ráðherrann vissulega viðhafði hér. Það á auðvitað að gefa hæstv. nýjum félmrh. tækifæri til að sýna hvað hann vill gera í þessum efnum. En hæstv. ráðherra byrjar svo sannarlega ekki vel þegar fyrsta verk hans í stóli ráðherra er frv. sem hann flytur hér inn í þingið um að skerða kjör atvinnulausra, þeirra sem verst hafa það í þjóðfélaginu. Þeirra sem ríkisstjórnin hefur helst ráðist á á síðasta kjörtímabili. Það vekur ekki miklar vonir um það að hæstv. ráðherrann ætli að standa í ístaðinu þegar fátækir eru annars vegar. Hæstv. ráðherra nefndi ekki að hann hefði kynnt sér tillögur ASÍ. Ég spyr hann um það: Hefur hann kynnt sér þær tillögur? Er hann sammála því að það þurfi að hækka atvinnuleysisbæturnar upp í 93 þúsund? Er hann sammála því sem þar kemur fram að það þurfi að hækka lægstu samsettu bætur lífeyrisþega upp í 110 þús. kr.? Er hann sammála því að það þurfi að lækka vextina á félagslegu leiguíbúðunum niður í 1% úr 3,5%? Þetta eru allt tillögur sem ASÍ setur fram og ég spyr hæstv. ráðherra um það.

Virðulegi forseti. Ég hef áður rakið í svari mínu stöðu mála hjá þeim hópi sem nú fjallar um stöðu fátækra á Íslandi og aðgerðir til úrbóta. En ég vek athygli hv. þingmanna á því að um það fjölluðu spurningar hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrst og fremst. Um niðurstöðu þess starfs get ég einfaldlega ekki tjáð mig þar sem þær liggja ekki fyrir. Hv. þm. Helgi Hjörvar hefur trúlega ekki heyrt það. Hins vegar er það skoðun mín að brýnt sé að skilgreina eins vel og kostur er hverjir teljast fátækir hér á landi, með hvaða hætti þeim er rétt hjálparhönd og hvort ástæða er til að bregðast sérstaklega við. Það er rétt sem hér hefur komið fram, að öruggt húsnæði er meðal lífsnauðsynja barnafjölskyldna. Flutningur milli bæjarhluta getur haft slæmar afleiðingar á uppeldisaðstæður barna, flutningur úr einum skóla í annan hefur ævinlega í för með sér mikið rask og óöryggi fyrir börn. Ég tel að fyrirhugaðar aðgerðir í húsnæðismálum muni án efa koma þeim hópi sem hér um ræðir til góða. Langtímafátækt er fylgifiskur langvarandi atvinnuleysis. Þrátt fyrir að hér á landi séu fáir atvinnulausir til lengri tíma þá fer sá hópur stækkandi. Það er rétt að gefa honum sérstakan gaum. Unnið er að því verkefni í félmrn., m.a. í samráði við aðila vinnumarkaðarins. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum ítreka að ég tel að við eigum að styðja vel við bakið á fátæku fólki á Íslandi. Sem betur fer þá tilheyrum við einni ríkustu þjóð veraldar. Um það erum við væntanlega öll sammála. Vissulega verður hinu háa Alþingi gerð grein fyrir niðurstöðum þess starfs sem hér um ræðir.

Virðulegi forseti. Um mitt sumar bárust fréttir af því að mjög hefði gengið á fé Fæðingarorlofssjóðs. Ef fram heldur sem horfir gæti eigið fé sjóðsins orðið upp urið innan tveggja ára eða um mitt ár 2005. Þegar ný lög um fæðingarorlof voru samþykkt vorið 2000 var þingheimur á einu máli um að í þeim fælist eitt mesta framfaraspor á sviði jafnréttisbaráttunnar sem stigið hefði verið hér á landi. Sjálfstæður réttur feðra til fæðingarorlofs sætti tíðindum og til Íslands hefur verið litið sem fyrirmyndar í þessum efnum. Breytingunni hefur svo sannarlega verið tekið með opnum örmum af nýbökuðum foreldrum, ekki síst nýbökuðum feðrum sem hafa nýtt sér sinn sjálfstæða rétt í meiri mæli en flesta grunaði vorið 2000. Lögin um fæðingarorlof gengu að fullu í gildi um síðustu áramót. Nokkur reynsla er því komin á þau. Þó er langt í frá að hægt sé að kveða upp úr um áhrif þeirra, ekki síst áhrif þeirra á íslenskan vinnumarkað til langframa. Markmið laganna er, eins og við vitum, að tryggja barni samvistir við bæði föður og móður á fyrstu missirum ævi sinnar. En áhrif þessara breytinga á ólíka stöðu kvenna og karla á vinnumarkaði eru án nokkurs vafa mjög mikil, jafnvel byltingarkennd. Nú skilst mér að hæstv. félmrh. hafi sett af stað vinnu í ráðuneyti sínu við að endurskoða fæðingarorlofslögin. Það væri því fróðlegt að heyra, frú forseti, hvaða leiðir er verið að skoða í þeirri vinnu og hvort einhverjar breytingar séu í undirbúningi í ráðuneytinu. Ég er þeirrar skoðunar að fara eigi mjög varlega í breytingar á fæðingarorlofslögunum. Margir hafa séð ofsjónum yfir háum greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði en það er hollt að hafa í huga, frú forseti, að þær endurspegla einungis launamun kynjanna á vinnumarkaði, bæði launabilið og kynbundinn mun. Greiðslurnar hafa með vissum hætti svipt leyndarhulunni af ólíkri stöðu kvenna og karla á vinnumarkaði, að svo miklu leyti sem sá munur tekur til launagreiðslna. Með þetta í huga vil ég inna hæstv. félmrh. eftir því hvernig hann hyggst bregðast við fjárþurrð Fæðingarorlofssjóðs. Hér er um gífurlega hagsmuni að tefla, hagsmuni íslenskra barna, foreldra þeirra, stöðu þeirra á vinnumarkaði og hagsmuni heimilanna.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir spyr hvernig félmrh. hyggst bregðast við fjárþurrð Fæðingarorlofssjóðs og ég þakka henni fyrir að brydda upp á því málefni. Málefni sjóðsins hafa verið til umræðu í félmrn. og raunar víðar upp á síðkastið. Í sumar fór fram allnokkur umræða um aukin útgjöld sjóðsins sem reynast langt umfram það sem ráð var fyrir gert þegar til hans var stofnað í upphafi. Ástæður þess að útgjöld sjóðsins eru umfram spár virðast einkum vera tvenns konar. Í fyrsta lagi eru mun fleiri, eins og kom fram í máli hv. þm., að nýta sér fæðingarorlof en ráð var gert fyrir í upphafi. Það eru einkum karlmenn sem nýta sér þennan rétt betur og í meiri mæli. Í öðru lagi reynast meðaltekjur, sem greiðslur í fæðingarorlofi byggja á, hærri en áætlanir gerðu ráð fyrir. Það er í sjálfu sér ánægjulegt að foreldrar skuli nýta sér í ríkum mæli þann rétt sem þeir eiga á grundvelli laga um fæðingar- og foreldraorlof. Það er einnig sérstakt ánægjuefni að karlmenn virðast nýta sér þennan rétt betur en jafnvel bjartsýnustu menn þorðu að vona. Það sýnir fyrst og fremst að lögin eru að skila miklum árangri í þá átt að jafna stöðu kynjanna með tilliti til umönnunar barna á fyrstu mánuðum lífs þeirra. Eins hafa lögin stuðlað að jafnari stöðu kvenna og karla á vinnumarkaði. Um það erum við sammála. Það er hins vegar staðreynd að þessi auknu útgjöld sjóðsins leiða að óbreyttu til þess að halli mun myndast á rekstri hans frá miðju ári 2005. Það er áhyggjuefni og ekki ráð nema í tíma sé tekið að huga að þeirri stöðu. Því setti ég strax í sumar af stað hóp fólks úr félmrn. og fjmrn. sem er m.a. ætlað að greina tölfræðilegar upplýsingar um sjóðinn í samstarfi við Tryggingastofnun ríkisins. Hópnum er líka ætlað að meta veikleika sem kunna að vera á framkvæmd laganna, svo sem varðandi eftirlit og áreiðanleika upplýsinga, og í því ljósi að meta þörf fyrir hugsanlegar breytingar á lögunum. Að endingu og ekki síst er starfshópnum ætlað að meta útgjöld og rekstur sjóðsins í ljósi reynslunnar og setja fram hugmyndir um leiðir til að styrkja fjárhagslega stöðu hans. Ýmislegt kemur til greina í þessu sambandi sem ég ætla ekki að tíunda sérstaklega hér enda ekki tímabært. Við verðum þó að geta rætt þessi mál af hreinskilni. Undan því verður ekki vikist. Til dæmis þarf að skoða hvort og hvernig hægt er að breikka tekjustofn sjóðsins. Við þurfum að skoða hvort og þá hvernig hægt er að draga úr útgjöldum sjóðsins án þess að gengið sé of langt í þeim efnum. Til dæmis þarf að ræða áhrif þess að lækka að einhverju leyti það hlutfall af heildarlaunum sem greiðsla í orlofi byggir á. Slíka kosti sem og aðra verður að skoða og meta áhrif einstakra breytinga. Þessi hópur á að skila tillögum sínum og greinargerð til félmrh. fyrir áramót. Í framhaldi af því munum við meta í samráði við aðila vinnumarkaðarins til hvaða úrræða verður gripið. Ég legg ríka áherslu á að hafa gott samráð við þá aðila sem málið varðar, m.a. aðila vinnumarkaðarins. Hér er um þýðingarmikið hagsmunamál að ræða. Lögin hafa í öllum meginatriðum reynst vel og almenn ánægja ríkir með þau. Ég tel að við getum verið sammála um það. Það verður hins vegar að finna fjárhagslegar forsendur fyrir rekstri sjóðsins þegar til lengri tíma er litið. Hjá því verður ekki komist. En ég vænti þess að við munum ná samstöðu um þær nauðsynlegu breytingar sem kann að þurfa að ráðast í til að ná þeim markmiðum.

Frú forseti. Ég var svo hugsi yfir svari hæstv. félmrh. að ég tók ekki eftir að það væri komið að mér. Gott og vel. Hópur embættismanna er í málinu. Við höfum heyrt það áður í dag, frú forseti. En það sem skiptir mestu máli er að pólitísk leiðsögn hæstv. ráðherra sé í lagi. Þörf er á að herða eftirlit með því hvernig greiðslur eru metnar eða teknar úr sjóðnum. Til dæmis má athuga hvernig laun eru metin, hvort tekið er nógu langt tímabil hjá fólki til að fá meðallaun sem síðan eru greidd út í fæðingarorlofi. Ýmislegt annað mætti hafa í huga. Ég vil benda hæstv. félmrh. á að það er þak núna, 80% þak. Þeir sem hafa séð ofsjónum yfir greiðslum úr sjóðnum hafa kannski ekki allir gert sér grein fyrir því að örfáir milljón króna menn auka þarna útstreymið með þeim hætti sem raun ber vitni. Eins og ég kom inn á í máli mínu áðan endurspeglar það aðeins þann launamun sem fyrir er í samfélaginu því að meðalgreiðslur til mæðra eru um 150 þús. kr., til feðra 250 þús. kr., rúmlega. Það er mikilvægt að fá um það skýr svör frá hæstv. félmrh. hvort hann hyggist með einhverjum hætti eiga við grunngerð sjóðsins. Það skiptir mjög miklu máli fyrir þau áhrif sem hann kann að hafa og hefur haft á vinnumarkaðnum, ekki síst á stöðu kvenna á vinnumarkaði.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og svara hv. þm. skýrt. Ég hef sem félmrh. ekki í hyggju að gera tillögur um grundvallarbreytingar á þessum lögum. Það sem við erum að skoða, eins og ég rakti áðan, er fyrst og fremst hvort gera þurfi einhverjar breytingar á reglunum til að bregðast við þeirri stöðu sem blasir við, að sjóðurinn muni ekki hafa úr nægu fjármagni að spila þegar fram í sækir. Eins og hv. þm. rakti kann að vera rétt að gera þarna ákveðnar breytingar á reglum en grundvallarbreytingar á þessum lögum, sem ég tel að við séum öll sammála um að hafi gengið fram með mjög góðum hætti og skilað okkur þeim árangri sem að var stefnt, mun ég ekki gera tillögur um.

Virðulegi forseti. Við höfum í dag rætt um fátækt og fyrir stuttu var í sölum Alþingis rætt um breytingar á atvinnuleysisbótum, að lækka þær og fella niður greiðslur fyrstu þrjá dagana. Farið hefur verið yfir hvaða áhrif það hefur á þá sem búa við langvarandi atvinnuleysi. Það er búið að fara yfir að það getur valdið verulegum heilbrigðisvandamálum, félagslegri einangrun og/eða einelti. Námsgetu barna í skólum getur hrakað, vanskilaskuldir heimilanna vaxa og vandamál þeirra yfirleitt. Við erum búin að fara yfir þetta allt. Við erum búin að fara yfir það að ekki sé hægt að miða við það hvernig staðið er að málum á öðrum Norðurlöndum að einu leyti, þ.e. að fella niður greiðslur fyrstu dagana í atvinnuleysinu, á meðan við bjóðum ekki upp á sambærilegar atvinnuleysisbætur og greiddar eru í þeim löndum. En einn þáttur er mjög sjaldan ræddur, þ.e. áhrif atvinnuleysis. Við erum búin að fara yfir hvaða áhrif þetta hefur á efnahag heimilanna. En á ferðum mínum í sumar --- reyndar einnig áður í heimsóknum til sveitarfélaganna --- hefur komið æ betur í ljós, ekki síst nú þegar fjárhagsstaða margra sveitarfélaga er mjög bágborin, að viðvarandi og mikið atvinnuleysi, jafnvel þó að atvinnuleysistölurnar séu ekkert mjög háar, hefur verulega áhrif á útgjöld sveitarfélaganna. Þá er ég ekki bara að tala um atvinnuskapandi aðgerðir sem mörg sveitarfélög fara út í heldur að útgjöld félagsþjónustunnar aukast verulega. Þess eru dæmi í sveitarfélögum að þær deildir sem sjá um félagslega þætti innan sveitarfélaga hafi sótt um aukafjárveitingar á þessu ári upp á tugi milljóna króna, fyrst og fremst vegna þess að atvinnuleysi í viðkomandi sveitarfélagi er mikið og aðstæður fjölskyldna þannig að þær þurfa að leita á náðir félagsmálastofnana mun meira en áður. Þess vegna leyfi ég mér á þskj. 113 að bera fram fsp. til hæstv. félmrh.: Hafa verið teknar saman upplýsingar um beinan og óbeinan kostnað sveitarfélaga vegna atvinnuleysis, þar með talinn kostnað við atvinnuskapandi aðgerðir og aukna félagslega aðstoð í kjölfar atvinnuleysis? Ef svo er, hver var niðurstaða þeirrar samantektar? Ef svo er ekki, mun ráðherra beita sér fyrir því að þessar upplýsingar verði teknar saman?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir beinir til mín spurningum um kostnað sveitarfélaga vegna atvinnuleysis. Skemmst er frá því að segja að félmrh. hefur ekki tekið saman þær upplýsingar sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir spyr um. Ráðuneytið leitaði eftir því hvort slík samantekt hefði farið fram á vegum Sambands íslenskra sveitarfélaga en svo reyndist ekki vera. Hins vegar kom fram að af hálfu sambandsins er nú unnið að gerð könnunar á sérstökum úrræðum sveitarfélaga vegna atvinnuleysis ungs fólks á framhaldsskólaaldri. Niðurstöður úr þeirri könnun liggja hins vegar ekki fyrir. Eins og kunnugt er eru veittir styrkir úr Atvinnuleysistryggingasjóði vegna sérstakra verkefna á vegum svæðisvinnumiðlana. Styrkir þessir eru ætlaðir fyrir tímabundin verkefni sem eru umfram venjuleg umsvif þess fyrirtækis eða sveitarfélags sem í hlut á. Vinnuveitandi greiðir mismuninn á milli styrks og útgreiddra launa þeirra einstaklinga sem ráðnir eru á þessum grundvelli. Töluverð ásókn er í þessa styrki og hafa mörg sveitarfélög verið þar fyrirferðarmikil. Samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun hafa sveitarfélög sótt um styrki vegna samtals 84 verkefna af þessum toga á tímabilinu janúar til ágúst á þessu ári. Flest verkefni voru samþykkt af hálfu stjórnar Atvinnuleysistryggingasjóðs, en með þeim voru um 470 einstaklingar virkjaðir á grundvelli ofangreinds átaks. Ljóst má því vera að þátttaka sveitarfélaga í aðgerðum til að sporna gegn atvinnuleysi er nokkur. Yfirlit yfir þessa þátttöku sveitarfélaganna liggur hins vegar ekki fyrir og full ástæða er til að greina hana frekar. Skýr fylgni hefur verið milli fjölda á atvinnuleysisskrá og kostnaðar við fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna undanfarin ár. Það er í sjálfu sér eðlilegt að svo sé. Það er hlutverk sveitarfélaganna að reka grunnfélagsþjónustu í landinu samanber lög þar um. Samkvæmt þeim skal sveitarstjórn setja sér reglur um framkvæmd fjárhagsaðstoðar sem félmn. leggur til grundvallar við ákvörðun um fjárhagsaðstoð til einstaklinga. Virðulegi forseti. Það er því bæði hlutverk sveitarfélaga að veita slíka fjárhagsaðstoð og eins að meta þörf fyrir aðstoð hverju sinni. Félmrn. hefur unnið að því í samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga að setja fyrirmyndir að slíkum reglum. En það er að sjálfsögðu sveitarfélaganna sjálfra að ákveða hvaða reglur og viðmiðanir eru í gildi varðandi fjárhagsaðstoð svo framarlega sem þær séu í samræmi við lögin sjálf, en í því felst að fólk geti séð fyrir sér og sínum. Rétt er að geta þess að sveitarfélögunum ber jafnframt skylda til að veita alhliða félagslega ráðgjöf, en í henni felst m.a. að veita upplýsingar og leiðbeiningar um félagsleg réttindamál annars vegar og stuðning vegna félagslegs og persónulegs vanda hins vegar. Félagsleg ráðgjöf tekur m.a. til ráðgjafar á sviði fjármála og húsnæðismála og hún ætti eðli málsins samkvæmt að aukast í kjölfar atvinnuleysis. Hér getur það því verið afar mismunandi hvernig sveitarfélög standa að málum. Eins gæti verið erfitt að greina hvað er vegna atvinnuleysis og hvað er aðstoð af öðrum toga. Upplýsingar um þessi útgjöld sveitarfélaganna liggja hins vegar ekki fyrir hjá félmrn. Ég lýsi mig í ljósi spurningar hv. fyrirspyrjanda, Margrétar Frímannsdóttur, reiðubúinn til að fara í þessa vinnu, að greina kostnað sveitarfélaganna vegna atvinnuleysis ef það er vilji hins háa Alþingis. Það er afar brýnt að slíkt sé gert í nánu samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga. Rétt er þó að benda á þann möguleika í lokin að ekkert er því til fyrirstöðu að sveitarfélögin vinni sjálf slíka greiningu, t.d. á vettvangi sambandsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn og því að vekja athygli á brýnu málefni og sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir að lýsa vilja til þess að ráðast í úttekt á kostnaði sveitarfélaganna vegna þessa. Eins og kom fram í máli hans er skýr fylgni milli atvinnuleysis annars vegar og fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga hins vegar og það á auðvitað líka að vera okkur umhugsunarefni. Á tvennu vil ég sérstaklega vekja athygli í þessu sambandi. Það er annars vegar að nú eru uppi sparnaðaráform í fjárlagafrv. næsta árs sem fela það í sér að menn fá ekki bætur fyrstu þrjá dagana. Það er tiltölulega lítil glóra í sparnaði í opinberum útgjöldum ef sá sparnaður felur það bara í sér að kostnaðinum er velt af einu stjórnsýslustigi á annað vegna þess að þá er ekkert að sparast í opinberum útgjöldum heldur er þetta bara pappírleikur á blaði. Hitt er fjárhæð atvinnuleysisbótanna og hana höfum við rætt áður í dag, vegna þess að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er eðli málsins samkvæmt neyðaraðstoð. Hún á að vera skammtímaaðstoð. Hún á að koma til í mjög skamman tíma og einvörðungu í neyð. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og sérstaklega það að hann tekur undir nauðsyn þess að skoða þessa þætti. Fjárhagsstaða mjög margra sveitarfélaga er bágborin. Orðið hafa gífurlegar breytingar á atvinnuháttum. Samdráttur hefur verið í landbúnaði og sjávarútvegi í hinum dreifðu byggðum landsins. Það hefur þýtt að tekjutap sveitarfélaga margra hverra er mjög mikið. Auk þess eykst atvinnuleysi. Ég veit ekki til þess að nokkurs staðar hafi það verið tekið inn í útreikninga um fjárhagsþörf sveitarfélaga að þau bera verulegar byrðar vegna atvinnuleysis. Þar á ég ekki bara við atvinnuskapandi aðgerðir heldur ekki síður félagslega aðstoð. Það er, eins og hæstv. ráðherra sagði, skýr fylgni þar á milli. Í máli hæstv. ráðherra hefur komið fram að hann er tilbúinn til að láta skoða lögin um Atvinnuleysistryggingasjóð og skoða þær bætur sem greiddar eru. Með svona lágum greiðslum atvinnuleysisbóta er verið að velta ákveðnum vanda yfir á sveitarfélögin og menn ýta þessum vanda yfir á sveitarfélögin með galopin augun. En ef fara á í endurskoðun laga um Atvinnuleysistryggingasjóð í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins þá er ekki síður nauðsynlegt að Samtök íslenskra sveitarfélaga komi þar að verki og þá liggi fyrir vitneskja um það hvernig staða þeirra er gagnvart því mikla atvinnuleysi sem hefur verið á undanförnum árum og reyndar er spáð töluverðu atvinnuleysi áfram á næsta ári. Það skiptir mjög miklu máli að þetta sé tekið með þegar fjárhagsstaða sveitarfélaga og möguleikar sveitarfélaga til þess að framfylgja þeim lögum sem þau eiga að framfylgja er skoðuð. Það er mjög nauðsynlegt.

Virðulegi forseti. Ég vil í lokin rétt aðeins ítreka að þær upplýsingar sem hér var spurt um liggja ekki fyrir. En ég tel eins og áður kom fram ríka ástæðu til þess að taka þær saman og lýsi vilja mínum til þess. Ég vil enn fremur ítreka að til stendur að taka til endurskoðunar lögin um atvinnuleysistryggingar í samráði við aðila vinnumarkaðar og fleiri.

Virðulegi forseti. Ég beini spurningu til hæstv. sjútvrh. um það hvort Ísland hafi hagsmuni af því að vera með í hafrannsóknarverkefni sem er verið að koma á laggirnar í Nýja-Álasundi á Svalbarða. Margar þjóðir ætla að taka þátt í þessu verkefni eða samstarfi sem á að gefa aukna þekkingu á hafinu á norðursvæði og Norðurskauti. Umræða um slíka rannsóknastofnun hefur staðið frá árinu 1996 og nú er vænst að hún standi tilbúin um mitt sumar 2005. Á þessum samstarfsvettvangi hefur verið unnið mjög vísindalega að undirbúningi að þessu samstarfi og þessari stofnun og forusta samstarfsins er á vegum Norsk Polarinstitutt. Það er norsk stofnun í norðursjávarrannsóknum. Upprunalega var þetta samstarf um rannsóknastofu að uppistöðu á vegum þeirra, Ítalíu, Japans, Þýskalands, Bandaríkjanna og háskólans á Svalbarða. Síðan hafa bæst við hafrannsóknastofnanir, t.d. í Skotlandi og Kóreu og stöðugt bætast fleiri við. Um er að ræða alveg nýja möguleika á rannsóknum á vistfræði hafsins, lífeðlisfræði og lífefnafræði sem gefa von um aukna vísindalega þekkingu á haffræði, jarðfræði hafsins og hafísrannsóknum. Þetta verður nyrsta rannsóknastofnun í heimi og hún á jafnframt að verða sú aðgengilegasta í hafrannsóknum í okkar heimshluta, á norðurhveli. Gert er ráð fyrir því að þessi rannsóknastofnun stundi tilraunir og opni möguleika á að stýra umhverfisþáttum eins og saltstyrk, hita, birtu og ljósi og opni vísindasamstarf þannig á breiðum grunni milli viðkomandi stofnana og þjóða. Að vísu var stofnuninni hrint í framkvæmd af fyrirtækinu Kings Bay í Nýja-Álasundi. En það er að uppistöðu í eigu Norsk Polarinstitutt sem er hin norska haffræðistofnun. Mjög mikil áhersla er lögð á að uppbyggingin geti líka nýst öðrum notendum en þeim sem verða upphafsþátttakendur. Mér finnst þetta afar áhugavert verkefni og spyr því hæstv. sjútvrh. hvort við höfum hagsmuni af því að vera með á þessu sviði.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn. Hér er um að ræða mjög áhugavert efni sem við þurfum að gaumgæfa. Hins vegar er málið þannig vaxið að við höfum ekki átt neina aðild að því og hvergi nálægt því komið og vart hægt að segja að við höfum vitað um það fyrr en fyrirspurnin lá fyrir og engin gögn hafa borist okkur í ráðuneytinu frá þessum aðilum til kynningar eða boð um að taka þátt í þessu. Við leituðum reyndar til undirstofnana okkar sem ekki könnuðust heldur við þetta verkefni og til annarra ráðuneyta og stofnana sem ekki höfðu neinar upplýsingar um það heldur. Við höfðum þá auðvitað samband til Noregs og fengum um þetta upplýsingar og þær staðfestu, eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, að hér er um mjög áhugavert verkefni að ræða sem komið hefur verið af stað af hálfu þessara stofnana og um það stofnað þetta fyrirtæki sem hv. fyrirspyrjandi nefndi. Gert er ráð fyrir því að ákvörðun um þetta málefni verði tekin í desember á þessu ári. Þess vegna er væntanlega of seint fyrir okkur að íhuga það að vera beinir aðilar að þessu. Hins vegar mun þessi rannsóknastöð vera þannig byggð upp að öðrum stofnunum en þeim sem eru beinir þátttakendur í þessu gefist möguleiki á að hafa þarna aðstöðu ef þær þess óska. Þar af leiðandi eru möguleikar fyrir okkur til þess að taka þátt í þessu samstarfi í framtíðinni jafnvel þótt við verðum ekki með í því að stofna þetta fyrirtæki eða þessa rannsóknastöð sem fyrirtækið ætlar að stofna. Við höfum þegar gert ráðstafanir til þess að fá frekari upplýsingar og munum í byrjun næsta árs eiga fund með einum af forsvarsmönnum þessa fyrirtækis sem mun þá verða staddur hér á landi í tengslum við svipuð verkefni sem hér er verið að vinna. Ef ég dreg þetta saman þá tel ég þetta áhugavert fyrir okkur. Við þurfum að skoða hvaða möguleikar eru þarna fyrir rannsóknastofnanir okkar. Ekki hefur verið gert ráð fyrir því í áætlunum þeirra fram til þessa og verði það niðurstaðan að það sé áhugavert þá þurfum við að gera ráð fyrir því í þeim fjárhagsáætlunum sem stofnanirnar vinna eftir.

Herra forseti. Mér finnst svar hæstv. sjútvrh. benda til eða reyndar vera augljóst dæmi um þann sofandahátt sem íslensk stjórnvöld hafa lengst af, því miður, um marga áratugi sýnt í málefnum sem varða norðurheimskautssvæðið. Við Íslendingar erum allt of slappir við að stunda heimskautarannsóknir. Við höfum verið allt of slappir við að sýna þessum svæðum tilhlýðilegan áhuga, ekki bara vegna þess að þetta eru áhugaverð svæði út frá vísindalegu tilliti heldur vegna þess að þetta eru svæði sem hugsanlega geta búið yfir mjög miklum náttúruauðlindum og þá er ég ekki að tala um fisk, herra forseti. Það er rökstuddur grunur um það að við Svalbarða sé olía og þar eru kol m.a. Einmitt það að stunda rannsóknir á þessum svæðum styrkir réttarstöðu okkar Íslendinga varðandi það að ná undir okkur yfirráðum á þessum svæðum eða ítökum. Það er mjög mikilvægt atriði og mergur málsins í þessu öllu saman. Ég tel því að íslensk stjórnvöld ættu að stórauka sókn sína hvað varðar vísindarannsóknir á norðurheimskautssvæðunum, ekki síst á Svalbarða, þar sem við höfum skýlausan rétt. Og við eigum að keyra langtum harðari pólitík gegn Norðmönnum í þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé afar nauðsynlegt fyrir okkur að huga vel að rannsóknum á norðurslóðum þótt ekki væri vegna annars en þess að á undanförnum árum hefur hafsvæðið hér verið að hlýna og reyndar einnig upp með ströndum Noregs og það geta orðið miklar breytingar á lífríkinu í norðurhöfum á næstu árum. Menn hafa lengi haldið því fram hér á Íslandsmiðum að þorskurinn væri í okkar fiskabúri innan lögsögunnar. Ég held að þetta sé mikill misskilningur og ef skilyrðin breytast þannig að norðurhafið hlýnar er ég næsta viss um að stór hluti af þorskstofnum okkar mun leita út fyrir lögsögu okkar, sérstaklega yfir sumartímann, og þar getur verið mikil hætta á því að aðrar þjóðir sæki í hann. Ég hygg að það sé ekki seinna vænna fyrir okkur að reyna að tryggja okkur aðgang að því að fylgjast vel og vandlega með rannsóknum á norðurslóðum og ef þetta er vegferð til þess held ég að við ættum að huga vandlega að þessu máli.

Virðulegi forseti. Já, það kemur mér á óvart að það berist ekki vitneskja um svona merkilegt samstarf eins og ég kynntist þarna. Ég var í heimsókn á Svalbarða í sumar, eins og ég hef nefnt, og líka í Tromsö og það eru viðamiklar rannsóknir sem fara fram á norðurslóð, t.d. er Norsk Polarinstitutt sífellt að leita nýrra leiða til að fá vitneskju um hafið, um tegundirnar og um hafstraumana, og nú eru t.d. tilraunir uppi hjá þeim með að festa örsenda á sjávardýr til að fylgjast með hafstraumum og hita í hafinu. Þetta er tækni sem áður hefur verið notuð til að kynnast lífsháttum sjávardýra en nú á að nýta þessa nýju tækni til þess að mæla aðra hluti í umhverfinu í hafinu. Þetta hefur gríðarlegt gildi fyrir okkur. Ég er fulltrúi Norðurlandaráðs í þingmannasamstarfi um Norðurskautsmál og þar eru núna miklar umræður um rannsóknir og vísindastarf, um umhverfi og lífshætti og hvaða breytingar sem eru að verða í umhverfi okkar eru þess eðlis að þær hafi gífurleg áhrif á búsetu og annað. Þessar nýju rannsóknir sýna m.a., og það er skýrsla sem mun koma út á næsta ári, að umhverfisbreytingar sem verða hér á norðurslóð á 10 árum eru eins og umhverfisbreytingar sem verða annars staðar á jörðinni á 25 árum. Þetta segir okkur að hitabreyting í hafinu, breytingar í lofslagi sem hafa gífurlegar afleiðingar í för með sér, gerist hraðar hér og rannsóknirnar fá allar mikla þýðingu vegna þess að þar með er vitað hvað muni gerast á næstu 25 árum á öðrum stöðum. Ég hvet ráðherrann til að skoða það að við, þessi þjóð, sem byggir allt á hafinu, verðum með í rannsókn af þessu tagi.

Herra forseti. Þó að ég vilji kannski ekki nota orðfæri hv. 9. þm. Suðurk. er það rétt hjá honum að það er mjög margt í náttúrunni sem við Íslendingar höfum ekki haft bolmagn til þess að rannsaka en áhugavert hefði verið að gera. Það er auðvitað takmarkað hvað við getum fengist við á hverjum og einum tíma og við þurfum að forgangsraða vegna þess að fjármunirnir eru takmarkaðir. Hins vegar, eins og hann nefndi, eru heimskautarannsóknir mjög fjölþættar rannsóknir. Hann tiltók sérstaklega olíurannsóknir sem eru út af fyrir sig ekki á starfssviði sjútvrn. þó að þeir þættir sem hv. 5. þm. Norðvest. nefndi séu að stærstum hluta til á starfssviði sjútvrh. og eins það sem hv. 4. þm. Suðvest. nefndi í sínum lokaorðum. Ég vil að lokum þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli okkar á þessu. Við höfum þegar gert ráðstafanir til þess að fá um þetta frekari upplýsingar og leita þeirra leiða sem nauðsynlegt er að finna til þess að geta tengst þessu og nota þau tækifæri sem okkur munu hugsanlega bjóðast þarna í samræmi við þær áætlanir og það fjármagn sem stofnanir okkar munu hafa á hverjum tíma.

Frú forseti. Hinn 10. mars 1999 samþykkti Alþingi þáltill. um stuðning ríkisvaldsins við kræklingarækt og annan ,,fjörubúskap``. Flm. tillögunnar þá voru hv. þm. Ólafur Hannibalsson og Guðjón Guðmundsson. Á vegum landbrn. var síðan unnið að rannsóknum á möguleikum kræklingaræktar hér á landi í samstarfi við nokkra aðila sem þegar höfðu farið af stað og þar voru rannsökuð bæði ýmis umhverfismál og einnig ræktunartæknileg atriði. Þessar rannsóknir hafa sýnt að arðsöm kræklingarækt er vel möguleg hér á landi en kræklingaræktin er sjálfbær þannig að ekki þarf að fóðra kræklinginn sérstaklega, heldur vinnur hann fæðu sína úr sjónum. Nokkrir aðilar stunda nú kræklingarækt hér á landi, má þar nefna í Arnarfirði, Eyjafirði og Mjóafirði, en fyrir um ári lagði sjútvn. einróma til að veitt yrði fjármagn til stuðnings kræklingarækt og til að styðja við þá búgrein til að koma henni á laggirnar. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir yfirstandandi ár samþykkti Alþingi 5 millj. kr. fjárveitingu til stuðnings kræklingarækt í landinu. Þessi grein er á gjörsamlegu frumkvöðulsstigi og hana sárvantar fjármagn til að stíga fyrstu skrefin. Þó nokkur innanlandsmarkaður er fyrir hendi og útflutningsmöguleikar eru talsverðir. Í samtölum við kræklingaræktendur kemur fram að þessum litlu fjármunum sem veitt var á fjárlögum þessa árs hefur ekki enn verið úthlutað til greinarinnar og þeim finnst reyndar sjútvrn. sýna kræklingarækt nokkurt tómlæti. Í Eyjafirði er nú búist við að taka megi uppskeru sem svarar 15--20 tonna framleiðslu á þessu ári og hátt á annað hundrað tonn á næsta ári ef vel gengur. Þar hafa menn lagt út 60 km línu sem kræklingurinn festir sig á. Á Bíldudal er reiknað með að megi uppskera um eitt til tvö tonn í ár en eftir næsta ár geti uppskeran farið að skipta tugum tonna. Það er því ljóst að hér er á ferðinni umtalsverður atvinnuvegur, umtalsverðir möguleikar sem geta orðið drjúg búbót og drjúgur stuðningur við þá atvinnu sem er í viðkomandi byggðarlögum vítt og breitt meðfram ströndum landsins. Því leyfi ég mér að spyrja hæstv. sjútvrh.: 1. Hvernig hefur verið ráðstafað þeim 5 millj. kr. sem ákveðið var að verja til stuðnings kræklingaeldi í fjárlögum fyrir árið 2003? 2. Hyggst sjávarútvegsráðuneytið beita sér fyrir enn frekari stuðningi við þessa nýju atvinnugrein, og þá hvernig?

Herra forseti. Svar við fyrri spurningunni er svohljóðandi: Í fyrsta lagi hefur Samtökum íslenskra kræklingaræktenda verið veittur styrkur að fjárhæð 1,5 millj. kr. til kaupa á vélbúnaði sem notaður er við uppskeru og forvinnslu kræklings. Í öðru lagi fól ég AVS-verkefnisstjórninni að auglýsa fyrir hönd ráðuneytisins eftir umsóknum um styrki til uppbyggingar á kræklingaeldi og bárust nokkrar umsóknir. AVS-verkefnisstjórnin hefur ákveðið að mæla með að Samtökum íslenskra kræklingaræktenda verði veittur 3,5 millj. kr. styrkur til verkefna á sviði uppbyggingar kræklingaræktar á Íslandi. Ég geri ráð fyrir að ganga frá þessari afgreiðslu á næstu dögum. Nánar skilgreint eru markmiðin eftirfarandi: Uppbygging kræklingaræktar á Íslandi og að ná tökum á uppskeru og vinnslu kræklings sem ræktaður er við Íslandsstrendur. Nánari útfærsla verkefnisins er: að hanna ræktunar-, uppskeru- og vinnslubúnað sem henta íslenskum aðstæðum og ná tökum á meðhöndlun söluafurða á leið frá ræktun á markað, að gera endurbætur á uppskeruvél, tilraunir með ýmsar gerðir safnara, líftími sökka, vigtun og sundurliðun og ásætun. Þá er áætlað að meta afföll skelja við vinnslu og vatnstap sem og að leggja mat á heppilegar pakkningar. Svar við síðari spurningunni er að laga- og reglugerðarramminn um kræklingaeldi er hinn sami og um annað eldi sjávardýra. Er þar átt við lög nr. 33/2002, um eldi nytjastofna sjávar, og reglugerð nr. 238/2003, með síðari breytingum, sem sett er við þau lög. Stuðningur við kræklingaeldi lýtur á sama hátt sambærilegum vinnureglum innan sjávarútvegsins og annað eldi sjávardýra. Þar er átt við stefnumótun og tillögur að fjárstuðningi sem fer fram innan fiskeldishóps AVS-verkefnisins auk þess samræmingarhlutverks sem er á hendi fiskeldisnefndar, sbr. 4. gr. áðurnefndra laga og samhljóða ákvæði í lögum um lax- og silungsveiði, nr. 76/1970, með síðari breytingum. Ráðuneytið hefur jafnframt leitast við að setja sig sérstaklega inn í málefni kræklingaræktarinnar og mun fylgjast með uppbyggingu atvinnugreinarinnar áfram sem hingað til.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir að koma með þessa þörfu fsp. Fiskeldisrannsóknir á Íslandi hafa lengi verið í lamasessi og þær eru það enn þá, því miður, það er bara staðreynd. Ég lýsi eiginlega hálfgerðri undrun yfir því að hæstv. sjútvrh. skuli vera hérna til svara því að ég veit ekki betur en að kræklingaræktin heyri undir landbrn. Svo er a.m.k. að sjá á vefnum þar sem kræklingaverkefnið svokallaða er hýst undir vefsíðum Veiðimálastofnunar. En nóg um það. Ég vil fá að vitna aðeins í ágæta ársskýrslu frá þessu kræklingaverkefni þar sem fram kemur að sýnatökum varðandi kræklingaeldi hefur verið verulega ábótavant. Við vitum lítið um vöxt og viðgang kræklings, við vitum ekkert um hugsanlega þörungaeitrun, sem hefur verið mikið vandamál í löndunum umhverfis okkur, við vitum lítið, því miður allt of lítið, um hagkvæmni kræklingaeldis. Það má vel vera að það sé hagkvæmt og ég vona svo sannarlega að það sé rétt því að hér gæti reynst um góða búbót að ræða fyrir sjávarbyggðir þessa lands. En kjarninn er sá að rannsóknum er allt of lítið sinnt hér á landi.

Virðulegi forseti. Þegar verið var að ræða þær 5 millj. sem voru ætlaðar til þess að styðja við kræklingaeldi hér á landi minnir mig að það hafi komið greinilega fram hér í umræðum að menn teldu að það væri best gert með því að efla og styðja við þau fyrirtæki sem eru í kræklingaeldinu. Þau eru sennilega aðallega þrjú núna hér á landi sem eru í einhverri vegferð í þessu tilliti, þ.e. í Arnarfirði, Eyjafirði og Mjóafirði. Ég hefði talið að það hefði verið staða til þess, a.m.k. eins og ástandið er t.d. í Arnarfirði, að hvetja til þess að fjármunir væru settir þangað til þess að byrja uppskeru. Það er, eins og kom hér fram í máli hv. fyrirspyrjanda, hægt að vinna hér krækling fyrir innanlandsmarkað og hefja vinnslu. Mér er sagt að í Arnarfirði sé kræklingur þegar orðinn það stór að hann sé orðinn markaðshæfur og þá hefði verið æskilegt að ýta þar undir með beinum fjárveitingum. Þess vegna er þessi útdeiling, án þess að ég viti hvernig hún eigi nákvæmlega að fara, ekki alveg ljós.

Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna. Ég vil taka það fram varðandi þessar 5 millj. sem voru ætlaðar á fjárlögum þessa árs að þær áttu að vera algjörlega umfram það fjármagn sem var að skapast í þessum sjóði sem sjútvrh. var að stofna til innan ráðuneytisins um aukið verðmæti sjávarafla. Það hefði verið vel ef við hefðum varið bara auknu fjármagni til þessarar búgreinar einmitt í gegnum þennan sjóð sem hann var að stofna í staðinn fyrir að fella þessa peninga inn í og setja í flókið úthlutunarkerfi sem hefur leitt til þess að það er ekki enn búið að ráðstafa úr sjóðnum þó að það hafi verið samþykkt fyrir nærri ári. Þessa grein, þessa þrjá aðila sem nú eru í gangi með kræklingaeldi, sárvantar fjármagn til þess að komast áfram í þróun greinarinnar. Bæði vantar rannsóknir og líka fjármagn til uppbyggingarstarfs. Ég hefði viljað heyra mun ákveðnari orð hér frá hæstv. sjútvrh. sem liggur á digrum sjóðum, hundruðum milljóna eða milljarða króna sjóðum, þróunarsjóðum sem lúta að því að bæta og auka arðsemi í sjávarútvegi, í fiskvinnslu og nýtingu nýrra tegunda og nýrra afurða á þeim sviðum. Hann gæti séð af þótt ekki væru nema 10--15 millj. kr. þarna inn. Ég treysti eiginlega á hina miklu framsýni hæstv. ráðherrans til þess að taka myndarlegar á þessu máli en ráðherrann gerði hér í svari sínu. Tökum Bíldudal sem dæmi. Þar eru möguleikar en þar er mjög örðugt að komast lengra fram vegna fjárskorts. Ef við ekki hlúum að nýsprotum sem þessum þurfum við ekki að búast við því að hér á landi blómgist eða vaxi nýjar atvinnugreinar. Við verðum að taka nokkur áhættuskref með þeim. Og það á að vera gert á sameiginlega ábyrgð, virðulegi forseti, og ég hvet hæstv. ráðherra til að taka betur á en hann gerði hér í þessu svari.

Herra forseti. Ég vildi að satt væri að ég lægi á mjög digrum sjóðum eins og hv. þm. virðist halda 
            

...135 milljónir í ...

þá væri auðvelt að auka fjármuni til þeirra ýmsu rannsókna sem almennt er beðið um. Ég taldi hins vegar skynsamlegast að um kræklingaræktina gilti það sama og önnur þau verkefni sem fallin eru til þess að auka verðmæti sjávarfangs og að þeir sömu aðilar sem mætu hvað væri vænlegast í þeim efnum fjölluðu um kræklingaræktina. Og jafnframt þegar til framtíðar væri litið væru möguleikar kræklingaræktarinnar mestir í því að vera inni í því sama kerfi sem þar væri um að ræða, þar sem verið væri að vinna að því að fá meiri fjármuni til þess að auka verðmæti sjávarfangs sem hv. þm. gerir væntanlega ráð fyrir að kræklingaræktin muni gera. Þess vegna hef ég fellt þetta inn í AVS-verkefnið. Eins og hv. þingmenn sjálfsagt vita eru 100 milljónir ný fjárveitingatillaga í fjárlagafrv. til þessa verkefnis og kræklingaræktin ætti því að eiga möguleika á að sækja þar um til jafns við önnur þau verkefni sem vænleg eru til þess að auka verðmæti sjávarfangs. Við verðum auðvitað á hverjum tíma að styrkja þau verkefni sem vænlegust eru og við hljótum öll að vera sammála um að kræklingaræktin þarf þá að vera metin við hliðina á öðrum verkefnum og fjármununum úthlutað til þeirra verkefna sem vænlegust eru talin.

Virðulegi forseti. Íbúar Vesturbyggðar og Tálknafjarðar hafa undanfarin tvö til þrjú ár bundið nokkrar vonir við að nýting sjávarsetskalkþörunga í Arnarfirði og að vinnsla afurða úr kalkþörungi mundi efla mjög atvinnu og styrkja búsetu á svæðinu. Einkum hafa íbúar Bíldudals bundið góðar vonir við að verksmiðjurekstur á Bíldudal myndaði ákveðna festu fyrir búsetu þar og að Vesturbyggð sem sveitarfélag yrði sterkara en nú er. Áhrifa á samfélagslegum breytingum vegna kalkþörungavinnslunnar hafa verið metin í skýrslu sem unnin var fyrir Íslenska kalkþörungafélagið sem er í eigu Atvinnuþróunarfélags Vestfjarða og þar kemur m.a. fram, með leyfi forseta: ,,Gert er ráð fyrir að bygging og rekstur kalkþörungavinnslu í Arnarfirði muni hafa veruleg bein áhrif á atvinnu- og mannlíf á sunnanverðum Vestfjörðum. Einkum verða áhrifin sýnileg á þéttbýlisstöðunum þremur, Bíldudal, Tálknafirði og Patreksfirði. Sveitarfélögin í V-Barðastrandarsýslu, Vesturbyggð og Tálknafjörður, munu verða fyrir talsverðum áhrifum bæði á framkvæmda- og rekstrartíma fyrirhugaðrar verksmiðju. Framkvæmdir og rekstur slíkrar vinnslu er vel til þess fallin að hafa jákvæð og styrkjandi áhrif á bæði sveitarfélögin. Þrátt fyrir að áhrifin verði meiri og beinni í Vesturbyggð mun Tálknafjarðarhreppur njóta ýmissa beinna áhrifa. Meðan á byggingu verksmiðjunnar stendur má gera ráð fyrir að verktakar frá öllum þremur þéttbýlisstöðunum muni frá verkefni í tengslum við bygginguna.`` Nú er málum þannig háttað, virðulegi forseti, að samstarfsaðilinn um þessa framkvæmd, sem var írskt fyrirtæki, hefur gengið úr skaftinu og ekki treyst sér til að halda áfram og þess vegna er komin upp sú staða að finna þarf nýjan samstarfsaðila. Þess vegna tek ég þetta mál upp hér og beini fyrirspurn minni til hv. iðnrh. sem jafnframt er ráðherra byggðamála hvort málið sé þannig vaxið núna að ástæða sé til þess fyrir hæstv. iðnrh. að koma að málinu. Hvers vegna minnist ég á þetta í þessa veru? Jú, það er m.a. vegna þess að eins og við munum eftir þegar menn gengu frá álverinu í Reyðarfirði, Norsk Hydro, þá var settur sérstakur kraftur í það að finna nýja samstarfsaðila. Ég vil beina því til hæstv. ráðherra hvort nú sé ekki komið að því að hæstv. ráðherra komi að þessu máli, annaðhvort beint eða með því að veita fé til Atvinnuþróunarfélags Vestfjarða sem er eigandi að Íslenska kalkþörungafélaginu og hvort nú sé ekki orðið tímabært að reyna að styrkja þar málsmeðferðina. Spurning mín er eftirfarandi: Mun ráðherra eiga frumkvæði að því að leita nýrra samstarfsaðila að nýtingu kalkþörungasets í Arnarfirði eða vinna að því að bjóða vinnsluna út, nú þegar ljóst er að írskir sam starfsaðilar um slíka vinnslu munu ekki hefja framkvæmdir?

Hæstv. forseti. Það urðu mér vonbrigði þegar spurðist að írskir samstarfsaðilar heimamanna á Bíldudal um vinnslu kalkþörunga í Arnarfirði hefðu ákveðið að halda að sér höndum í bili a.m.k. og hefja ekki vinnslu eins og fyrirhugað hafði verið. Ég er alveg sammála því sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að vinnsla kalkþörunga á sunnanverðum Vestfjörðum mundi efla mjög atvinnu og styrkja búsetu á sunnanverðum Vestfjörðum. En þegar þetta lá fyrir fól ég fulltrúum mínum í stjórn Fjárfestingarstofunnar að kanna hvort stofan gæti með einhverjum hætti komið að þessum málum. Eftir viðræður við framkvæmdastjóra Atvinnuþróunarfélags Vestfjarða sem reyndar er einn stjórnarmanna í Fjárfestingarstofunni var samþykkt í stjórn Fjárfestingarstofunnar að stofan mundi taka málið til meðferðar og meta með hvaða hætti best væri að þoka því áfram og eftir atvikum aðstoða atvinnuþróunarfélagið við að leita að nýjum samstarfsaðilum. Samkvæmt upplýsingum frá Fjárfestingarstofunni hefur þegar verið leitað til bandarísks ráðgjafarfyrirtækis sem sérhæft hefur sig í ráðgjöf fyrir matvælaiðnaðinn. Er verið að fara yfir frumgögn frá ráðgjafarfyrirtækinu til þess að unnt sé að meta hvort fara eigi út í frekara samstarf við það eða leita annað. Ég vil á þessari stundu ekki vekja falskar vonir um að vinnsla kalkþörunga úr Arnarfirði verði hafin innan nokkurra vikna, en það er ljóst að lítt unnir kalkþörungar keppa á markaði þar sem er að finna margar aðrar vörur sem nothæfar eru í sama eða svipuðum tilgangi þar sem verð stjórnar alfarið eftirspurn. En helsta vonin til þess að unnt sé að tryggja stöðuga og arðbæra vinnslu úr Arnarfirði er að vinna hráefnið frekar en til að kanna slíka möguleika þarf bæði tíma og fjármuni. Ég endurtek það sem ég sagði áðan að þegar hefur verið hafin vinna við að kanna möguleika á að ná árangri í þessum efnum. Ég get bætt því við að í iðnrn. hefur verið tilbúið leyfi vegna þessarar vinnslu um nokkurt skeið. Það stendur ekki á því.

Hæstv. forseti. Ég er sammála hæstv. iðnrh. að þróunin varðandi þessa kalkþörungaverksmiðju við Arnarfjörð er því miður vonbrigði. Hún er vonbrigði vegna þess að atvinnulíf á sunnanverðum Vestfjörðum hefur átt undir högg að sækja síðustu tvo áratugina og kalkþörungaverksmiðja á Bíldudal og líka kræklingaeldi í Arnarfirði gætu verið aukagreinar sem mundu hjálpa þeim byggðum. En við skulum heldur ekki gleyma því að aðalástæðan fyrir því að þessar byggðir hafa farið svo halloka er náttúrlega sú að þær hafa misst nýtingarrétt sinn á helstu auðlindinni sem er fiskurinn í sjónum. Ég er hér með skýrslu sem unnin var fyrir Íslenska kalkþörungafélagið sem mig langar til að lesa aðeins úr fyrir hæstv. iðnrh. sérstaklega í ljósi ummæla hennar um daginn fyrir tveimur dögum um það að tilfærsla aflamarks hefði ekki haft áhrif á búsetu fólks. Þar stendur um neikvæða þróun í búsetu fólks á sunnanverðum Vestfjörðum: ,,Til að tryggja afkomu sína hefur þetta fólk flutt á önnur landsvæði sem hafa upp á næga atvinnu að bjóða. Því segja tölur um atvinnuleysi ekki nema hluta sögunnar, því hluti þeirra sem annars væru atvinnulausir hafa leyst vandræði sín með flutningi á önnur landsvæði.``

Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson hefur spurt um mál sem er gríðarlega þýðingarmikið fyrir þær byggðir sem eiga í hlut og höfðu bundið vonir við að vinnsla á kalkþörungaseti gæti orðið til atvinnuuppbyggingar. Það er dapurt að þeir samningar sem búist hafði verið við að ná við kalkþörungavinnsluna í Arnarfirði skyldu síðan renna út í sandinn. Ég vil fagna þeim undirtektum hjá hæstv. iðnrh. að Fjárfestingarstofunni, sem er á vegum iðnrn. og hefur þar verið að liðsinna við fyrst og fremst stóriðjuframkvæmdir, verði beitt til þess að koma þessum verkefnum bæði í Húnaflóanum hjá íbúum Húnaþings vestra og einnig við Arnarfjörð. Ég vil líka benda á að á fjárlagalið iðnrn. er undirliður sem heitir Iðnaðarrannsóknir og stóriðja með nokkrar milljónir króna og ég hvet hæstv. ráðherra til að beita stofnunum sínum til þess að koma til aðstoðar við að vinna markað og samninga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hún gaf og er ég út af fyrir sig mjög ---

Hæstvirtum.

hæstvirtum --- hress með að könnun skuli vera farin af stað á því að nota Fjárfestingarstofuna til að finna aðra samstarfsaðila. Ég vonast vissulega til þess að það leiði til einhvers og leiði til þeirrar niðurstöðu að hægt verði að hefja þessa vinnslu. Auðvitað er ekki gott að vera að gefa neinar falskar vonir, en ég tel að þetta verkefni verði ekki sett í gang nema alveg skýlaust ákveðinn samstarfsaðili finnist. Ég tel að við getum ekki farið inn í þennan rekstur öðruvísi en að hafa samstarfsaðila sem hefur þekkingu á markaðnum og þekkingu á því að markaðssetja slíka vöru. Það er auðvitað mjög ánægjulegt að sú vinna skuli hafa farið af stað og leyfið er tilbúið, þannig að það ætti svo sem ekkert að vera því til fyrirstöðu. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að hér er verið að tala um að það geti verið 16--18 störf sem skapist við þessa framleiðslu og að gert er ráð fyrir að íbúafjölgun gæti orðið sem næmi 30--40 manns í byggðarlaginu ef þetta verkefni kæmist á koppinn. Það er því eftir miklu að slægjast og fyrir það svæði sem hefur staðið veikt á undanförnum árum, sunnanverða Vestfirði, gæti þetta skipt verulega miklu máli að þar yrði ákveðinn viðsnúningur í viðhorfum fólks til framtíðar sinnar. Ég fagna því ef þetta er komið á veg og vona svo sannarlega að ekki verði gefið eftir í því að reyna að finna samstarfsaðila sem tekur þetta verkefni að sér. Það má jafnvel reyna þetta með beinu útboði þar sem fyrirtækið vill taka að sér þessa nýtingu fyrir ákveðið verð eða ákveðna aðlögun.

Hæstv. forseti. Ég vil endurtaka það að við munum ekki draga af okkur í iðnrn. í þessu máli því þetta er eitt af þeim málum sem ég batt mjög miklar vonir við í sambandi við suðurfirðina og því voru það gífurleg vonbrigði þegar snurða hljóp á þráðinn. Hins vegar er rétt að hafa í huga að Írarnir eru svo sem ekki hættir við og ég veit að þeir eru væntanlegir hingað eftir nokkrar vikur til þess að fara yfir málið. En engu að síður töldum við rétt að beita þeim stofnunum sem við eigum yfir að ráða til að reyna að leita að öðrum samstarfsaðila og þannig stendur málið á þessari stundu. Mig langar aðeins til að leiðrétta það sem kom fram hjá hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni að ég hafi sagt að tilflutningur á kvóta hafi ekki haft áhrif á búsetu fólks. Ég held ég hafi nú ekki tekið svo mikið upp í mig, ég kannast ekki við það. En ég sagði hins vegar að samkvæmt skýrslum sem liggja fyrir hafi tilflutningur á aflaheimildum haft minni áhrif á flutning fólks á milli svæða en haldið hafi verið fram. Og þetta er í sjálfu sér mál sem hægt er að deila um. En þær skýrslur hafa alla vega komist að þeirri niðurstöðu, eða skýrsluhöfundar, og það eru fleiri en ein og fleiri en tvær skýrslur sem segja þetta. En það er nú ekki aðalatriðið. Ég vil líka taka fram af því kræklingaræktin kom til umræðu, að það er mál sem ég hef reynt að sýna áhuga og styrkja í litlum mæli þó, en mér finnst að það sé atvinnugrein sem eigi rétt á sér og geti vonandi eflst því hún getur skipt máli fyrir nokkra smáa staði eða smá byggðarlög á landsbyggðinni.