Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hafa borist bréf frá umhverfisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við eftirfarandi fyrirspurnum: Á þskj. 852, um landshlutasamtök og umhverfismál, frá Hildi Jönu Gísladóttur; þskj. 857 um losun gróðurhúsalofttegunda við opinberar framkvæmdir, frá Birni Leví Gunnarssyni og þskj. 889, um mat á loftslagsáhrifum áætlana, frá Andrési Inga Jónssyni. Einnig hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 570, um aðgerðir gegn einelti á vinnustöðum, frá Kolbrúnu Baldursdóttur; á þskj. 433, um áætlaðan aukinn kostnað af þjónustu við flóttafólk, frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni; á þskj. 675, um viðmiðunartímabil fæðingarorlofs, frá Ingibjörgu Isaksen og á þskj. 754, um þjónustu við heimilislaust fólk, frá Andrési Inga Jónssyni. Félags og vinnumarkaðsráðherra hefur einnig óskað eftir fresti til að veita skrifleg svör við eftirfarandi fyrirspurnum frá Birni Leví Gunnarssyni: Á þskj. 749, um húsmæðraorlof, á þskj. 756, um laun og neysluviðmið, og að lokum frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur á þskj. 680, um kærur til kærunefndar greiðsluaðlögunarmála vegna ákvarðana umboðsmanns skuldara, á þskj. 682, um kærur vegna ákvarðana um synjun fjárhagsaðstoðar til greiðslu tryggingar fyrir kostnaði vegna gjaldþrotaskipta og á þskj. 701, um kærur til úrskurðarnefndar velferðarmála vegna ákvarðana barnaverndaryfirvalda.

Virðulegi forseti. Það eru ekki til lög á Íslandi sem skapa leigjendum jafnræði við leigusala. Í nágrannalöndunum eru til slík lög. Þar fara fram samningaviðræður um hækkun á leigu einu sinni á ári milli leigusala og stéttarfélags leigjenda. Þar verða leigusalar að rökstyðja hækkun með tilvísun í raunkostnaðarhækkanir. Aðilar þurfi að komast að samkomulagi. Til eru dæmi frá Svíþjóð þar sem munaði 12 sænskum krónum á mánuði sem olli því að æðra dómstig varð að skera úr um milli aðila, en 12 sænskar krónur eru 160 íslenskar krónur. Að hafa þak yfir höfuðið eru mannréttindi. Leigjendur eiga það ekki skilið að vera auðlind þeirra sem eiga a.m.k. tvennt af öllu. Stjórnvöld hafa svikið leigjendur, þeir eru jaðarsettir og eru algerlega berskjaldaðir fyrir hentistefnu leigusala sem ákveða leigu einhliða. Það er rangt að sjá húsnæði eingöngu sem tækifæri til að græða peninga því að mannréttindi fólks sem þurfa á slíku húsnæði að halda hljóta að vega meira, þ.e. ef við erum manneskjur. Löggjafinn verður að semja lög sem skapa jafnræði milli leigjenda og leigusala. Það verður að koma böndum á óhefta hækkun á leigu sem býr til enn meiri fátækt. Á meðan þau lög eru ekki tilbúin verða að koma til beinar aðgerðir stjórnvalda sem stöðva brjálsemi óhefts markaðar sem stjórnast í dag af græðgi einstaklinga, sem veldur mörgum fjölskyldum og börnum þeirra mikilli óhamingju. Því verður strax að linna.

Forseti. Nýlega barst svar frá dómsmálaráðuneytinu við fyrirspurn minni um lögræðis-, sjálfræðis-, og fjárræðissvipta einstaklinga. Slíkum sviptingum er oft beitt til að hægt sé að nota nauðungarúrræði í lyfjagjöf og nauðungarvistun inni á geðdeildum landsins. Í svari ráðherra kemur í ljós að í dag eru lögræðissviptir einstaklingar tæplega 200 talsins og svipting lögræðis vari að meðaltali í fjögur ár. Sjálfræðissviptir einstaklingar eru hins vegar tæplega 400 talsins og eru sviptir sjálfræði að meðaltali í rúmlega eitt ár. Mikið hefur verið rætt um nauðungarvistanir og aðbúnað þeirra sem eru nauðungarvistaðir hér á landi. Það er vitað að mikill skortur er á fjármagni, þjónustu og aðbúnaði við hæfi til að hjálpa einstaklingum aftur út í lífið. Mig langar aðeins að biðja þingheim að setja sig í spor þeirra sem eru nauðungarvistaðir, mögulega einungis vegna þess að þau eru með alvarlegan geðsjúkdóm. Ímyndum okkur, kæru þingmenn, að við værum á þessum einstaklega viðkvæma stað í lífinu, þar sem við þyrftum fyrst og fremst skilning, auðmýkt, ást og umhyggju, og ímyndum okkur svo að ofan á allt þetta séum við svipt sjálfræði, mögulega með valdbeitingu, og við missum sjálfsákvörðunarrétt okkar. Hvernig spor myndi það skilja eftir sig hjá okkur? Ég veit ekki hvort nokkur þingmaður hefur þurft að upplifa nauðungarvistun en ég vona innilega að enginn muni nokkurn tímann þurfa þess. Að vera beittur nauðung á þennan máta er nánast alltaf áfall sem hefur langvarandi og alvarlegar afleiðingar fyrir einstaklinginn. Svik, hjálparleysi, vonleysi, hræðsla, kvíði, einangrun og rof á tengslum við aðstandendur er einungis brot af því sem þeir sem eru beittir nauðung upplifa. Það þarf að innleiða nýjar leiðir til að hjálpa fólki með mannúð og skilning að leiðarljósi, leiðir sem eru ekki valdbeiting og nauðung.

Virðulegur forseti. Þann 6. september 2014 birtist í Fréttablaðinu grein sem bar titilinn „Afglæpavæðing einkaneyslu fíkniefna gæti orðið íslenskur veruleiki“. Þar var rætt við nokkra þáverandi þingmenn um þessa hugmynd sem þá þótti nokkuð nýstárleg, að hætta að refsa notendum vímuefna fyrir neyslu eina og sér, óháð því hvaða vímuefni væri um að ræða. Síðan þá eru liðin nokkur ár og umræðan um málið hefur verið heilmikil. Frumvörp hafa jafnvel verið lögð fram en ekki náð fram að ganga þrátt fyrir að þingmenn segist margir hverjir vera jákvæðir fyrir málinu. Alltaf er hvikað þegar á hólminn er komið, umbótum hafnað af því að það vantar eitthvað óskilgreint upp á og það þarf að skoða þetta betur eða vinna hitt betur. Virðulegi forseti. Þetta er ólíðandi. Það er svívirðilegt að þingmenn noti málaflokkinn til að skreyta sig með fjöðrum skaðaminnkunar án þess að fylgja orðum sínum eftir með því að gera nauðsynlegar breytingar. Viðkvæmt og jaðarsett fólk líður fyrir refsistefnu hvern einasta dag meðan þingheimur dinglar umbótum frammi fyrir nefinu á því og kippir þeim svo strax aftur til baka. Svo fylgja stundum yfirlýsingar eins og sáust hjá hæstv. fjármálaráðherra í fjölmiðlum um að við þurfum að fara varlega í að senda skilaboð um að fíkniefni séu lögleg, eins og refsilöggjöf sé einhvers konar sendibréfaskrif en ekki inngrip í líf fólks. Rökin fyrir því af hverju það er siðferðilega rangt og líka praktískt séð vond aðferðafræði að reyna að refsa fólki út úr heimi fíkniefna eru hins vegar löngu komin fram og margtuggin. Nú er búið að stofna annan starfshóp og vonandi koma frá honum afgerandi tillögur. Ég hvet þingheim til að hætta að stíga alltaf skref til baka og klára bara afglæpavæðinguna.  
            

Virðulegur forseti. Það er sannur heiður fyrir Mývetning og Þingeying að fá tækifæri til að taka til máls á þessum vettvangi. Mig langar að nota tækifærið og víkja að málefnum sveitarfélaga. Eins og við öll vitum veita sveitarfélögin mikilvæga nærþjónustu við íbúa þessa lands og markmið okkar er alveg skýrt: Við viljum efla sveitarstjórnarstigið, við ætlum að hlúa að sveitarstjórnarstiginu og við ætlum að skapa grundvöll til framþróunar lausna sem snúa að fólki, svo sem í velferðarþjónustu og í skólamálum, svo dæmi séu tekin. Við ætlum að efla þjónustuna en við þurfum líka að huga að því að nýta betur fjármagnið íbúum til heilla, t.d. með því að spara í yfirbyggingu og stjórnsýslukostnaði og með aukinni áherslu á þjónustuna og styðja betur við frumkvöðla sem koma með góðar hugmyndir en vantar fjármagn til að hrinda góðum verkum í framkvæmd og faglegan stuðning, sem við getum sannarlega veitt. Það hefur verið talsverð umræða um þennan málaflokk og það er mjög ánægjulegt að nokkrar sameiningar hafi náð fram að ganga á síðustu misserum. Það er ávöxtur umræðunnar og góðrar vinnu að þetta sé að þokast fram á við. En það eru næg verkefni fram undan engu að síður. Boðskapur þessa erindis, nýkominn úr sveitarstjórnarkosningunum, er hvatning til þingheims og hæstv. innviðaráðherra að halda áfram að styðja rækilega við bakið á frekari framþróun þessara mála íbúum til heilla. Að sama skapi er þetta hvatning mín til sveitarstjórnarstigsins, nýkominn úr þessum kosningum. Margir eru í viðræðum um hvað taki við, hver séu næstu mál. Hugsum um þetta. Hugsum um það hvernig við getum nýtt fjármagnið betur, þjónustað fólkið okkar betur. Kæru kollegar. Þorum og dugum og hugsum leiðirnar áfram veginn.

Virðulegi forseti. Mig langaði að koma hér að vori til þegar ferðaþjónustan og lífið er að kvikna um allt land, og eftir að hafa ferðast hringinn í kringum landið í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga, og vekja athygli á og minna á hvað er í vændum. Nú er umferðin og umfangið í hverju héraði að fara að aukast þegar við Íslendingar förum að ferðast um landið og við förum að fá gesti til landsins. Þessi auknu umsvif munu að sjálfsögðu, eins og við þekkjum, auka álagið á alla okkar innviði. Þá er ég að tala um samgönguinnviðina. Það skapast aukin hætta. Við þurfum að huga að því hvernig við tryggjum öryggi þeirra innviða. Þar sem er meiri starfsemi þar er líka meiri hætta á slysum og fleiri uppákomum. Þá þarf öryggisviðbragðið að vera til staðar. Það þarf að styrkja þá grunninnviði líka, og þá erum við að tala um lögreglu, björgunarsveitir og sjúkraflutninga. Við höfum verið að ræða mikið hér í þessum sal og úti í samfélaginu um t.d. mikilvægi sjúkraþyrlu. Á þessum fjölförnustu ferðamannastöðum, í þessum litlu samfélögum sem eru að fara að margfalda íbúafjöldann sinn, þarf að vera öflug heilbrigðisþjónusta, löggæsla og við þurfum að styrkja innviðina til að koma í veg fyrir slysin og hjálpa þessum grunninnviðum að takast á við þessi auknu verkefni. Það þýðir ekki að þau kerfi séu bara byggð upp á íbúatölum. Það bara gengur ekki. Í Skaftafelli í Öræfum búa t.d. 70 manns en þar eru 2.500 virkir GSM-símar á hverjum degi.

Herra forseti. Á dögunum kynnti Lilja Alfreðsdóttir menningarmálaráðherra þau áform ríkisstjórnarinnar að hækka það hlutfall sem ríkið mun endurgreiða framleiðendum vegna kostnaðar sem fellur til hér á landi vegna kvikmyndagerðar. Þetta hlutfall er 25% í dag en verður 35%. Þetta finnst mér mikið fagnaðarefni og vil hrósa ríkisstjórninni og ráðherranum fyrir að stefna að þessari breytingu. Á þetta hefur verið þrýst í talsverðan tíma en undirtektir voru dræmar í tíð fyrri ráðherra að mér fannst. Endurgreiðslan verður háð skilyrðum sem mér sýnast vera skynsamleg og ef það þarf að sníða einhverja agnúa af þá gerum við það hér í þinginu og gerum þá gott mál betra. Auðvitað geta svona ívilnanir verið viðkvæmar út frá jafnræðissjónarmiðum og fyllilega rökréttar spurningar vakna um hvers vegna þetta sé gert í þessari atvinnugrein en ekki einhverjum öðrum. Fyrir þessu eru ákaflega góð rök og ég er þeirrar skoðunar að þetta geti orðið gríðarleg lyftistöng fyrir öfluga atvinnugrein með umtalsverðum jákvæðum hliðaráhrifum. Kvikmynda- og þáttaframleiðendur hafa augastað á Íslandi út af einstakri náttúru m.a. en ef það er dýrara að koma í íslenska náttúru til að framleiða efni þá fara menn bara til annarra landa eða fækka tökudögum á Íslandi og einfalda framleiðsluna. Það þýðir að við verðum alfarið af fjármagninu eða þá að umsvifin minnka og ekki síst verðum við af stórkostlegri landkynningu, en þau verðmæti teljast í milljörðum króna fremur en milljónum. Þá er vert að hafa í huga að erlend kvikmyndaframleiðsla á Íslandi og hefðbundinn íslenskur fjölmiðlarekstur eru nátengd fyrirbæri. Fjölmargir einyrkjar og fyrirtæki starfa í báðum geirum. Aukin umsvif í kvikmyndagerð með tilheyrandi stækkun og fjölgun íslenskra framleiðslufyrirtækja styrkir því þann grunn sem íslenskir hefðbundnir fjölmiðlar standa á faglega og fjárhagslega. Kakan stækkar, hugmyndum fjölgar, dýnamíkin eykst og á því græða allir. Við Íslendingar eigum að hafa þann metnað, því hér eru allar forsendur til staðar, að stórefla þessa atvinnugrein. Hún hefur alla burði til að vera ein mikilvægasta stoðin í útflutningi okkar. 

Hæstv. forseti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar um stöðu geðheilbrigðisþjónustu hér á landi lýsir ófremdarástandi sem ekki verður lengur unað við. Áratugum saman hafa geðheilbrigðismálin verið olnbogabarn stjórnmálanna og heilbrigðiskerfisins. Úr sér genginn húsakostur geðdeildanna, ónóg nýliðun í heilbrigðisstéttum, gloppur í þjónustu vegna kerfa sem tala ekki saman og ónógt samtal innan heilbrigðiskerfisins og takmarkað aðgengi að heilbrigðisþjónustu sjálfstætt starfandi sérfræðinga bera þessa glöggt vitni. Einnig þarf að leysa praktísku málin, eyða lagalegri óvissu um skil upplýsinga til landlæknis og samræma skráningu atvika, koma upp miðlægum biðlistum og þannig mætti áfram telja. Kostnaður ófullnægjandi geðheilbrigðisþjónustu er mikill og sár fyrir samfélagið en mestur er hann fyrir þau sem glíma við geðrænar áskoranir og aðstandendur þeirra. Alvarlegir geðsjúkdómar geta verið banvænir en þeir þurfa ekki að vera það. Það er hægt að fækka sjálfsvígum hér á landi. Það er hægt að styðja einstaklinga með skerta starfsgetu út á vinnumarkaðinn. Það er hægt að draga úr nýskráningu örorku hjá ungu fólki vegna geðgreininga og það er hægt að brúa bilið sem myndast í geðheilbrigðisþjónustunni við það eitt að einhver verður 18 ára. Gleymum því ekki, forseti, að misrétti og ójöfnuður grefur undan geðheilbrigði. Félagslegir þættir skipta líka máli; tryggur efnahagur, húsnæðisöryggi og frelsi frá ofbeldi. Ég get fullvissað meiri hlutann á Alþingi um að Samfylkingin mun styðja allar nauðsynlegar umbætur á geðheilbrigðiskerfinu og hækkuð fjárframlög til þess. Heill og hamingja og geðheilbrigði landsmanna er í húfi.

Virðulegi forseti. Í morgun hélt hv. allsherjar- og menntamálanefnd opinn fund um fræðslu og menntun lögreglumanna varðandi fjölmenningu og fordóma. Ég verð að segja að mér fannst fundurinn einkar vel heppnaður en til fundarins mættu Sigríður Björk Guðjónsdóttir ríkislögreglustjóri, Ólafur Örn Bragason, forstöðumaður mennta- og starfsþróunarseturs lögreglunnar, og Helgi Valberg Jensson, aðallögfræðingur ríkislögreglustjóra. Boðað var til fundarins að beiðni Pírata í kjölfar atviks sem var hér mjög í fjölmiðlum. Mér fannst ríkislögreglustjóri fara mjög vel yfir það atvik og sýna að viðbrögð lögreglunnar voru í samræmi við þær tilkynningar sem þau fengu. En mér fannst eiginlega meira mikilvægt að á þessum fundi kom fram hvað lögreglan er að gera mikið í því að mennta lögregluna og breyta menningu í samfélaginu og hjá lögreglunni. Það var mikilvægt að heyra ríkislögreglustjóra tala um mikilvægi þess að um væri að ræða þjónustustofnun sem ætti að hlusta á samfélagið. Ég held að við getum öll tekið undir það. Það að embættið hafi boðið upp á nám um fjölmenningu og oft fordóma fyrir öll lögregluembættin held ég að sé mikilvægt því að markmiðið á að vera að allir lögreglumenn geti borið kennsl á hatursglæpi. Það komu fram góðar hugmyndir á þessum fundi og ein var sú að ríkislögreglustjóri kallaði í rauninni eftir pólitískri forystu um að berjast gegn hversdagslegum fordómum í samfélaginu. Ég held að við hér inni getum vel tekið það til okkar. Jafnframt fór ríkislögreglustjóri yfir mikilvægi þess að lögregluembættin hefðu innra eftirlit og ítrekaði að þau ættu ekki að hafa eftirlit með sjálfum sér og þess vegna væri mikilvægt að eftirlitsnefnd með störfum lögreglunnar væri efld enn frekar. Fundurinn var jákvæður og góður 

Herra forseti. Nú er nýlokið kosningum til sveitarstjórna og full ástæða er til að óska kjörnum fulltrúum hringinn í kringum landið til hamingju með sitt kjör. En mig langar að vekja athygli á því að allir þeir flokkar sem fengu sæti í borgarstjórn eru á móti flugvellinum í Vatnsmýri og vilja sjá byggð á þessu svæði. Á opnum fundi hjá Samtökum um bíllausan lífstíl 13. apríl síðastliðinn staðfesti Einar Þorsteinsson, oddviti Framsóknarflokksins, að hann vildi Reykjavíkurflugvöll burt. Flugvöllurinn í Vatnsmýrinni er mikilvægur fyrir sjúkraflug, enda stutt á Landspítalann, og sá sem hér stendur hefur persónulega reynslu af því hversu mikilvægt það er að vegalengdin verði ekki aukin. Nú er hafin uppbygging á nýjum spítala og því verðum við að taka þennan slag. Við verðum að verja stöðu vallarins. Flugvöllurinn er mikilvægur fyrir hér um bil alla opinbera stjórnsýslu og aðra þjónustu ríkisins sem er staðsett í Reykjavík, höfuðborg allra Íslendinga, ekki bara sumra - allra Íslendinga. Það er ekki sjálfgefið, hvorki að öll þjónustan sé í Reykjavík né að Reykjavík sé höfuðborg Íslendinga. Það er ákvörðun. Það fer ekki bara eftir massa fólks. Hvaða skilaboð er Reykjavíkurborg að senda okkur, fólkinu úti á landi? Því að það fylgja skyldur við alla landsmenn. Fólk á landsbyggðinni hefur haft miklar áhyggjur af þessari þróun, sérstaklega eftir nýliðnar kosningar þar sem flokkar sem ýmist slá í eða úr eða hafna flugvellinum með öllu auka fylgi sitt, jafnvel flokkur sem áður kenndi sig við flugvallarvini. Ég á bara eina setningu eftir: Svo bregðast krosstré sem önnur tré.

Herra forseti. Þann 5. maí síðastliðinn sendi miðstjórn ASÍ frá sér harða gagnrýni á aðgerðaleysi stjórnvalda og kallaði eftir tafarlausum aðgerðum til að bregðast hratt við vaxandi verðbólgu og óásættanlegri stöðu á húsnæðismarkaði. ASÍ minnti á kjaraviðræður nú í haust og benti á að sú kjararýrnun sem almenningur verður fyrir þessa dagana vegna verðbólgu og hækkandi vöru- og húsnæðisverðs muni hafa veruleg áhrif á þær. Daginn eftir kynnti ríkisstjórnin mótvægisaðgerðir sínar sem sannarlega eru í litlum takti við ákall ASÍ. Miðstjórn ASÍ kallar m.a. eftir því að stjórnvöld axli ábyrgð og taki frumkvæði í að byggja upp sátt og stuðla að félagslegum og efnahagslegum stöðugleika. Einnig að skattkerfinu verði beitt til raunverulegrar jöfnunar í samfélaginu og að hvalrekaskattur verði lagður á þær greinar sem hagnast á óvenjulegum aðstæðum og njóta óeðlilegs arðs. Það er ósætti í samfélaginu um þann ójöfnuð sem blasir við vegna aðgerða og aðgerðaleysis stjórnvalda. Ég tek undir með hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra þegar hún bendir á að innheimta eigi hvalrekaskatt á þá sem skiluðu ofsagróða í heimsfaraldri en skoðun hennar fær ekki hljómgrunn í ríkisstjórninni. Viðskiptaráðherra landsins er þarna eins og hver annar álitsgjafi með Facebook-færslu. Hæstv. viðskiptaráðherra nefndi banka og sjávarútvegsfyrirtæki en bæta mætti við tryggingafélögum sem högnuðust gífurlega í heimsfaraldri. Sjávarútvegurinn hagnast á lágu veiðigjaldi og veikingu íslensku krónunnar á meðan almenningur ber af krónunni mikinn kostnað. Það þarf að jafna leikinn og klukkan tifar, forseti, og við jafnaðarmenn 

Herra forseti. Þær gerast varla táknrænni skoðanakannanirnar en sú sem fram fór í Evrópu um síðustu helgi þegar mikill meiri hluti veitti Úkraínu afgerandi stuðningsyfirlýsingu með símakosningu sinni í Eurovision. Ekki ætla ég með því að gera lítið úr hinu ágæta lagi sem var framlag landsins, en stuðningurinn í þágu þess almennt var áþreifanlegur og áhrifamikill. Þó að langt sé liðið frá því að átökin hófust og umræða okkar hér á okkar góða landi hafi færst yfir á aðra hluti að einhverju leyti megum við ekki gleyma því að staðan er enn grafalvarleg og krefst athygli okkar, staða sem kallar sem fyrr á samstöðu með vestrænum ríkjum í baráttu þeirra fyrir virðingu fyrir alþjóðalögum og sjálfsákvörðunarrétti þjóða, sem og aðgerðir sem verður að inna af hendi til að standa undir þeirri samstöðu. Herlaus þjóð getur ekki annað en sett það í samhengi hve mikið við eigum undir því varnarbandalagi sem við tökum þátt í með aðild að NATO, varnarbandalagi sem hefur þann megintilgang að tryggja frelsi og öryggi aðildarríkja sinna með áherslu á lýðræðisleg gildi í þágu friðar. Þau tímamótatíðindi berast nú að hernaðarlega sterkari þjóðir en við muni sækja um aðild að bandalaginu; Svíþjóð og Finnland. Komið hefur fram að Ísland mun fylgja Norðmönnum og Dönum til að styðja þessa norrænu vini okkar í þeirri vegferð og að ekki sé ástæða til að ætla annað en að fullur stuðningur þingsins verði um málið, sem er fagnaðarefni. Fyrir utan að styðja við þann sjálfsagða sjálfsákvörðunarrétt þessara ríkja mun aðild þeirra einnig styrkja bandalagið, ekki eingöngu hernaðarlega heldur einnig styrkja grunngildi bandalagsins um að verja gildi okkar, frelsi og mannréttindi.

Herra forseti. Heilbrigðistúrismi hefur verið að ryðja sér til rúms í íslensku samfélagi og því miður er það þannig að við erum í vaxandi mæli að flytja fólk úr landi í aðgerðir erlendis með tilheyrandi óþægindum fyrir viðkomandi og með óþarfakostnaði fyrir íslenskt samfélag. Samkvæmt viðmiðunarmörkum landlæknis ættu 80% að komast í aðgerðir innan 30 daga frá greiningu og ég er hrædd um að þetta hljómi eins og lélegt grín í eyrum þeirra fjölmörgu sem hafa setið föst á biðlistum mánuðum og jafnvel árum saman eftir tilteknum úrræðum. Ein sérkennilegasta birtingarmyndin af þessari stöðu er svo þessi heilbrigðistúrismi þar sem fjöldi fólks er fluttur út í aðgerðir þegar biðin er orðin of löng hér heima. Þessi útflutningur á sér stað í vaxandi mæli í liðskiptaaðgerðum, í efnaskiptaaðgerðum, svokölluðum offituaðgerðum og svo aðgerðum vegna endómetríósu, þó svo að hér á landi séu sérfræðingar sem geta sinnt þessari þjónustu allri. Mótstaða ríkisstjórnarinnar er ekki til komin vegna þess að það skorti þekkingu, færni eða aðstoð sem þessir aðilar geta boðið. Mótstaða ríkisstjórnarinnar er heldur ekki til komin vegna þess að það sé ódýrara að flytja fólk í aðgerðir til útlanda. Nei, vaxandi útflutningur á fólki í aðgerðir erlendis, sem í þokkabót eru mun dýrari lausnir en þær sem eru í boði hér heima, er vegna þess að ríkisstjórnin vill ekki semja við íslenska einkaaðila og einhverra hluta vegna er sú mótstaða ekki fyrir hendi þegar verið er að fela erlendum einkaaðilum þessar aðgerðir. Herra forseti. Hvernig stendur á þessari vitleysu? Það er auðvitað svo að það þarf að líta á heilbrigðiskerfið okkar í heild þegar tekin er ákvörðun um hver sinnir hverju. En er í alvöru til of mikils ætlast að stjórnvöld ráði við það verkefni án þess að það bitni á heilsu og líðan fólks og að ég tali nú ekki um þá fráleitu sóun fjármuna sem hér er í gangi? Eigum við ekki í alvöru að fara að gera betur?

Hæstv. forseti. Ég hef nú í þriðja sinn lagt fram þingsályktunartillögu um að Alþingi feli heilbrigðisráðherra að leggja fram áætlun um að öllum sem glíma við fíkn hvers konar eða vímuefnavanda standi til boða viðeigandi meðferð. Markmið tillögunnar er að stytta biðlista og auka aðgengi og þjónustu við einstaklinga í fíknivanda. Virkur áfengis- og vímuefnasjúklingur sem kallar eftir hjálp þarf að fá hjálp strax því að sjúkdómurinn er það öflugur í flestum tilfellum að sá gluggi þar sem sjúklingur er fús til að þiggja hjálp er oftast lítill. Þessi gluggi er enn minni hjá endurkomusjúklingum sem þó mega oft sitja aftast á títtnefndum biðlistum, sem í dag telja um 700 manns. Sjúkdómurinn leggst nefnilega misjafnlega þungt á einstaklinga. Sumir þurfa tvær, þrjár, jafnvel fjórar meðferðir til að ná bata. Því er það sorglegt að viðkomandi sjúklingar, sem eru það mikið veikir, fá ekki greiðan aðgang að meðferðum þegar þeir þurfa að koma í annað, þriðja eða fjórða sinn. Einstaklingar deyja á biðlistum, hæstv. forseti. Það er staðreynd. Ég þekki fólk sem hefur náð góðum bata eftir tvær, þrjár, fjórar meðferðir. Ég þekki líka til fólks í neyslu sem hefur dáið hefur á biðlistum. Það er ósanngjarnt, svo vægt sé til orða tekið. Umræðan um þessi mál þarf að vera opin og málefnaleg, lykillinn að framförum, að skýrum markmiðum. Opin umræða er meginverkefnið til að berjast fyrir aukinni meðferð, réttindum og lífsgæðum áfengis- og vímuefnasjúklinga og aðstandenda þeirra. Það hefur forvarnagildi fyrir börn og aðstandendur sjúklinga sem leita sér hjálpar. Þess vegna þarf að auka aðgengi að meðferðum fyrir fólk í fíkniefnavanda.

Herra forseti. Í dag, 17. maí, er alþjóðadagur gegn hómó-, tví og transfóbíu. Í orðabók eru þessi hugtök skilgreind sem öfgakennd og órökrétt óbeit eða andstyggð á sam- eða tvíkynhneigðum eða trans fólki. Að mörgu leyti er staða hinsegin fólks góð á Íslandi og fer batnandi ár frá ári undir stjórn ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Það er mikið gleðiefni að Ísland hefur færst upp um fimm sæti á milli ára á regnbogakorti ILGA-Europe og áfram höldum við með aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks 2022–2025 sem forsætisráðherra lagði fram á þessu þingi og tekur á mikilvægum réttarbótum fyrir hinsegin fólk. En staðan er ekki alls staðar jafn góð og langar mig að nota þann tíma sem ég hef hér til að varpa sérstaklega ljósi á alvarlega stöðu trans fólks í heiminum. Árið 2021 voru 375 trans manneskjur myrtar í heiminum og sú tala hækkar frá fyrra ári. Samkvæmt alþjóðlegri skýrslu sem gefin er út ár hvert, með leyfi forseta, „Trans murder monitoring report“, er árið 2021 mannskæðasta og ofbeldisfyllsta ár gagnvart trans fólki frá því að mælingar hófust. En áttum okkur líka á samhengi hlutanna. 96% af þeim myrtu voru trans konur, af því að ofbeldi er líka kynjað, 58% þeirra myrtu voru þolendur vændis, fjórir af hverjum tíu voru innflytjendur. Morðin eru framin um allan heim. Ný tilfelli frá Grikklandi, Kasakstan og Malaví voru tilkynnt árið 2021, en Suður-Ameríka sker sig sérstaklega úr hvað varðar fjölda og eru 33% allra morða á trans fólki framin í Brasilíu. Ég vil nota þetta tækifæri til að vekja athygli ykkar á þessari stöðu og að við getum aldrei aðskilið þau nánu tengsl sem eru á milli hatursglæpa, vændis,  
            

Virðulegi forseti. Ég gerði hér að umtalsefni þann 9. mars hvernig hundruð öryrkja, sem ætluðu að nýta sér Covid-úrræði um úttekt séreignarsparnaðar, urðu fyrir skerðingu greiðslna frá Tryggingastofnun, þrátt fyrir að það sé alveg skýrt í bráðabirgðaákvæðinu um úrræðið að útgreiðslan eigi ekki að hafa áhrif á bætur. Sama dag lagði ég fram fyrirspurnir til félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra, krafði þá skýringa á þessu og óskaði eftir svörum um það hvort, hvernig og hvenær komið yrði til móts við allt þetta fólk. Síðan eru liðnir rúmlega tveir mánuðir og ekkert bólar á svörum. Fréttablaðið hefur nú fjallað um málið og tekið viðtöl við fólk sem líður fyrir þessa óvönduðu lagasetningu og lagaframkvæmd, fólk sem leysti út séreignarsparnaðinn í góðri trú að hvatningu stjórnvalda en hefur svo bara lent í örgustu vandræðum. Einn viðmælandinn, Júlíus Birgir Jóhannsson, er daufblindur og heyrnarlaus. Hann tók út séreignarsparnað til að greiða fyrir búnað sem hann þurfti á að halda vegna fötlunar sinnar og í kjölfarið skertust húsnæðisbæturnar hans og greiðslur frá Tryggingastofnun, þvert á ákvæði laganna. Virðulegi forseti. Félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra verða að upplýsa Alþingi og almenning um alla þætti þessa máls og, það sem mestu skiptir, leiðrétta þetta, bæta fólkinu upp tjónið. Íslenska ríkið á að skila þessum peningum strax.  
            

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, og lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002. Ákvæði þessa frumvarps voru upphaflega lögð fram á 151. löggjafarþingi sem hluti af stærra frumvarpi um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga, en það frumvarp náði ekki fram að ganga. Í samráði við félags- og vinnumarkaðsráðuneytið og utanríkisráðuneytið eru lagðar til breytingar varðandi rétt ungs fólks til dvalar og atvinnu hér á landi vegna gagnkvæmra samninga Íslands við erlend ríki. Með frumvarpinu er brugðist við gildandi samningsskuldbindingum Íslands vegna samnings sem gerður var við Bretland þegar Bretland sagði sig úr Evrópusambandinu. Þá er íslenskum stjórnvöldum gefið aukið svigrúm varðandi aldur og tímalengd dvalar þegar kemur að samningsviðræðum við önnur ríki um atvinnudvöl ungs fólks. Ákvæðin eru sett með það að markmiði að veita ungu fólki tækifæri til að koma til landsins, dvelja hér og stunda atvinnu í þeim tilgangi að kynnast lífsháttum og víkka menningarlegan sjóndeildarhring sinn. Að sama skapi gera samningar Íslands við erlend ríki ungu fólki frá Íslandi kleift að upplifa slíkt hið sama í öðrum ríkjum. Í frumvarpinu er annars vegar lagt til að aldursbil ungs fólks sem getur fengið dvalar- og atvinnuleyfi vegna gagnkvæmra samninga Íslands við erlend ríki verði lengt úr 18–26 árum í 18–31 ár . Þá er hins vegar lagt til að unnt verði að framlengja slík dvalar- og atvinnuleyfi upp í tvö ár ef samningur við erlend ríki gerir ráð fyrir því. Dvöl á grundvelli ákvæðisins gæti því numið allt að tveimur árum í stað eins árs líkt og er nú. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr.

Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á útlendingalögum. Breytingarnar eru nauðsynlegar til að bregðast við forsetaúrskurði nr. 6/2022, um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, þar sem kveðið er á um að félags- og vinnumarkaðsráðherra fari með þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd skv. 27. og 33. gr. laga um útlendinga og setningu reglugerða samkvæmt þeim ákvæðum, sbr. 10. og 11. tölulið 1. mgr. 120. gr. laganna. Frumvarpið felur ekki í sér efnislegar breytingar á réttindum eða skyldum umsækjenda um vernd, einungis breytingar á því hvaða stjórnvöld bera ábyrgð á að veita réttindin. Með frumvarpinu eru, í samvinnu við félags- og vinnumarkaðsráðherra, lagðar til tvíþættar breytingar á lögum um útlendinga með það að markmiði að félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu verði tryggðar fullnægjandi lagaheimildir til að sinna þjónustu við umsækjendur um vernd. Í fyrsta lagi er lagt til að lögfesta heimild félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins og þess stjórnvalds sem ráðuneytið kann að fela að fara með framkvæmd þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd til vinnslu persónuupplýsinga. Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála, Þjóðskrá Íslands, barnaverndaryfirvöldum og lögreglu er nú þegar heimil slík vinnsla. Félags- og vinnumarkaðsráðuneytið fer, eins og áður segir, með framkvæmd 27. gr. útlendingalaga sem kveður á um móttökumiðstöð fyrir umsækjendur um vernd, og 33. gr. laganna sem kveður á um réttindi umsækjanda um vernd hér á landi. Er breytingin nauðsynleg svo að viðkomandi ráðuneyti og stjórnvaldi verði kleift að sinna þjónustu við umsækjendur um vernd, en eðli málsins samkvæmt felur verkefnið í sér vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga, svo sem upplýsinga úr sjúkraskrám annarra heilbrigðisupplýsinga, til að hægt sé að meta þjónustuþarfir viðkomandi. Forsenda vinnslu slíkra persónuupplýsinga er skýr heimild í lögum. Í öðru lagi er lagt til að skýra verkaskiptingu milli annars vegar málavinnslu og hins vegar þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd. Útlendingastofnun hefur hingað til annast bæði vinnslu umsókna um alþjóðlega vernd og þjónustu við umsækjendur. Að því sögðu hefur skýr skipting verkefna og ábyrgðar ekki verið nauðsynleg, líkt og nú þegar þjónustan flyst til annars stjórnvalds. Virðulegur forseti. Ég hef farið yfir helstu atriði frumvarpsins en breytingarnar eru gerðar í því skyni að bregðast við forsetaúrskurði nr. 6/2022. Að öðru leyti vísast til greinargerðar frumvarpsins og athugasemda um einstök ákvæði og ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu litla frumvarpi. Mig langar að spyrja aðeins út í það sem var verið að ræða hér í gær varðandi skilgreininguna á umsækjendum um alþjóðlega vernd og svo hvenær viðkomandi hættir að flokkast sem umsækjandi um alþjóðlega vernd, þ.e. samkvæmt frumvarpi sem við fjölluðum um í gær, þegar búið er að taka endanlega ákvörðun. Hver fer með þjónustu við útlending sem ekki er lengur skilgreindur samkvæmt stjórnvöldum sem umsækjandi um alþjóðlega vernd? Hvort er það hæstv. dómsmálaráðherra eða hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra? Við ræddum aðeins í gær um að málefni útlendinga í neyð og þjónusta við útlendinga í neyð, sem eru dottnir úr allri þjónustu sem heyrir undir dómsmálaráðuneytið og mun heyra undir félags- og vinnumarkaðsráðuneytið, fari inn til sveitarfélaga. Ég vil spyrja aðeins út í þetta atriði. Hvað verður um þennan hóp eftir að hann er hættur að vera skilgreindur sem umsækjandi um alþjóðlega vernd? Eru það sveitarfélögin sem standa straum af því eða hver er það sem raunverulega ber ábyrgð þarna?

Virðulegur forseti. Um leið og málsmeðferð er lokið á þeim stjórnsýslustigum sem til þess taka, þ.e. málsmeðferð hjá Útlendingastofnun og síðan hjá úrskurðarnefnd útlendingamála, og viðkomandi umsækjandi hefur fengið synjun um vernd hér á landi þá er honum tryggð þjónusta í allt að 30 daga. Viðkomandi umsækjandi eða útlendingur er þá í raun á forræði dómsmálaráðuneytisins. Eftir 30 daga falla niður öll réttindi til félagslegrar þjónustu og það er innan þess tíma sem talið er, og eðlilegt er, að viðkomandi hafi farið af landi brott. Algengur tími í því er kannski í kringum vika og þá að hámarki 30 dagar og þá falla öll réttindi niður, nema í undantekningartilfellum, sem talin voru upp í frumvarpinu sem við fjöllum hér um í gærkvöldi, sem taka til margra þátta þeirra skilyrða, svo sem konur sem eru óléttar, börn og fjölskyldur þeirra, þeir sem eru sjúklingar og eiga ekki gott með að ferðast og þeir sem eru hreyfihamlaðir og geta ekki fengið þá þjónustu sem þeim er nauðsynleg. Það eru því fyrirvarar í þessu. Einnig er sá fyrirvari gerður að ef eðlilegar skýringar eru á því að brottflutningur hefur tafist, til að mynda ef verið er að bíða eftir staðfestingu á pappírum frá erlendum stjórnvöldum, þá er horft til þess og þjónustan framlengd. Þjónustan er því veitt í ákveðinn tíma og síðan fær þetta fólk náttúrlega stuðning til að fara af landinu. Bæði eru greidd fyrir það fargjöld og farareyrir 

Virðulegur forseti. Ég hef fullan skilning á að það sé örlítið ryk hjá okkur hæstv. ráðherra því að við vorum jú hér fram á nótt að ræða saman. En ég var ekki að spyrja hæstv. ráðherra út í frumvarpið sem við vorum að ræða í gær, ég var að vísa í umræðuna í gær út af því máli sem við erum að fjalla um hér. Það kom mér á óvart að hæstv. ráðherra skyldi segja að dómsmálaráðherra og ráðuneytið annist þjónustu við umsækjendur um vernd í 30 daga eftir að einstaklingur er ekki lengur skilgreindur sem umsækjandi um vernd heldur útlendingur. Ég var að spyrja hæstv. ráðherra út í það þegar einstaklingur er eftir 30 dagana útlendingur í neyð. Hver ber þá ábyrgð á þjónustunni? Það er sannarlega ekki dómsmálaráðuneytið, eins og hæstv. dómsmálaráðherra sagði, af því að það er jú verið að færa alla þjónustu yfir til félags- og vinnumarkaðsráðherra. Þegar einstaklingur er ekki lengur umsækjandi um vernd og eftir að 30 dagarnir eru liðnir, eru það sveitarfélögin sem bera ábyrgð á þjónustu við umræddan einstakling, þ.e. eins og lögin gera ráð fyrir, að hann flokkist þá sem útlendingur í neyð? Eru það sveitarfélögin sem bera eftir þetta ábyrgð? Á að koma útlendingnum til aðstoðar eins og öðrum útlendingum sem hér eru í neyð? Er það þannig og þarf þá ekki að gera ráð fyrir því í kostnaðargreiningu?

Virðulegur forseti. Það er verið að spyrja að því hvað gerist eftir 30 dagana þegar félagslega þjónustan fellur niður, þ.e. þegar þau réttindi sem viðkomandi hafði hér sem umsækjandi um vernd eru fallinn brott, hvort það séu sveitarfélögin sem taki þá við þeirri þjónustu. Hafa ber í huga það grundvallaratriði að viðkomandi er þá í ólögmætri dvöl á Íslandi. Hann er að brjóta íslensk lög og honum ber að vísa úr landi og koma úr landi fari hann ekki sjálfviljugur. Það er auðvitað fyrst og fremst verkefni lögreglunnar að framfylgja því, framfylgja íslenskum lögum. Við gerum bara ráð fyrir því að svo fremi að viðkomandi sé ekki í felum hreinlega, að skorast undan réttvísinni, þá sé hann farinn úr landi að þessum 30 dögum liðnum, nema þau skilyrði séu til grundvallar sem ég taldi hér upp áðan, sem eru mjög mikilvægar undanþágur frá þessu atriði, sem snertir fólk sem er í viðkvæmri stöðu. Hver ber ábyrgð á því að fæða og klæða afbrotamenn við erfiðar aðstæður? Þeir hinir sömu bera þá ábyrgð á að upplýsa löggæsluyfirvöld um það svo hægt sé að framfylgja þeim lögum sem um þetta gilda. Þannig að ég held að þetta geti nú vart verið skýrara, virðulegi forseti.

Herra forseti. Mig langar að spyrja aðeins út í þá heimild sem lagt er til að veita til vinnslu persónuupplýsinga. Í fyrsta lagi vil ég spyrja hvort félagsmálaráðuneytið komi almennt að vinnslu persónuupplýsinga og hvort það sé þá nýtt hlutverk fyrir það að vera ábyrgðaraðili slíkrar vinnslu. Væntanlega er það hugmyndin og síðan gæti ráðuneytið kannski framselt ábyrgð á vinnslu til þeirra aðila sem fara með framkvæmd 27. og 33. gr., eins og breytingin í 1. gr. kveður á um. En það sem mig langar að spyrja sérstaklega út í er um hvaða aðila er að ræða, stjórnvald sem fer með framkvæmd 27. gr. samkvæmt orðanna hljóðan í þessu frumvarpi. Ef við skoðum síðan 27. gr. sjálfa þá stendur að ráðuneytið geti eftir atvikum falið viðeigandi stofnun, sveitarfélagi, félagasamtökum eða öðrum rekstur móttökumiðstöðvar. Þarna hnýt ég um tvennt. Annars vegar eru félagasamtök eða aðrir ekki stjórnvöld, myndi ég halda. Er þetta orðalag óþarflega ónákvæmt í frumvarpinu? Og hins vegar: Er það ekki allt of opið að vera að búa til heimild í útlendingalögum til vinnslu persónuupplýsinga til „eða annarra“? Er það ekki allt of opið?

Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að farið sé mjög varlega með þær upplýsingar sem þær stofnanir sem ég nefndi hér áðan hafa aðgang að en eru nauðsynlegur aðgangur til að geta unnið úr þeim málum sem þeim berast, m.a. útlendingamálum. Það er auðvitað stjórnvaldsins sem gerir síðan samninga, mögulega við aðila um þjónustu, að sinna þessu hlutverki með tilhlýðilegum hætti. Þannig var það til að mynda að félagasamtök voru með þennan samning við dómsmálaráðuneytið, bæði það sem sneri að félagslega þættinum og fylgdarmannaþættinum, en þar er um að ræða löglærðan fulltrúa sem fylgir umsækjendum í gegnum allt ferlið á báðum stjórnsýslustigum. Við þetta hefur Persónuvernd ekki gert neinar athugasemdir og ég held að þetta fyrirkomulag geti í raun blessast með alveg sama hætti hjá félagsmálaráðuneytinu og hjá dómsmálaráðuneytinu. Ég treysti þeim fullkomlega til að meðhöndla það í samræmi við lög um persónuvernd.

Virðulegur forseti. Vegna þess að ráðherrann segir hér að Persónuvernd hafi ekki gert athugasemdir við þetta þá hnýt ég einmitt um það í greinargerð frumvarpsins að það er ekkert minnst á mat á áhrifum á persónuvernd. Það er ekkert minnst á að Persónuvernd hafi komið að gerð þessa frumvarps. Mig langar að spyrja ráðherrann sem fer með málaflokk persónuverndar hvort stofnunin hafi ekki komið að þessu frumvarpi. Alveg óháð því hvernig framkvæmdin hefur verið í fyrri tíð þá hlýtur að þurfa að skoða hvert einasta frumvarp sem snertir á viðkvæmum persónuupplýsingum. Ráðherrann segir að það sé stjórnvaldsins sem gerir samninginn um framkvæmd 27. gr. að tryggja að vel sé búið um öryggi persónuupplýsinganna. Vandinn er að af orðanna hljóðan í frumvarpinu þá er stjórnvald sem fer með framkvæmd miklu meira en bara það. Þá eru það félagasamtökin eða aðrir, eða geta verið það. Þetta truflar mig dálítið þegar litið er á 3. mgr. 17. gr. þar sem þessum stjórnvöldum er bætt inn sem fara með framkvæmd. 3. mgr. 17. gr. laganna verður þess efnis að fái ýmsir aðilar, þar á meðal stjórnvaldið sem fer með framkvæmd 27. gr. laganna, upplýsingar sem gætu falið í sér hugsanlegt lögbrot, beri viðkomandi að upplýsa lögreglu eða hlutaðeigandi stjórnvald um málið og afhenda þau gögn sem hún gæti krafist. Er þetta bara við framkvæmd 27. gr. eða er þetta almennt? Myndi þetta þýða t.d. að ef Rauði krossinn á Íslandi gerði samning um framkvæmd 27. gr. og kæmist síðan að lögbroti við einhverja ótengdar aðgerðir - erum við að opna á að það sé einhver afhendingarskylda þar? Ég hef áhyggjur, herra forseti, bæði af því að það virðist ekki í þessu frumvarpi vera gert sérstakt mat á áhrifum á persónuvernd, og af því að stjórnvöldin sem fá þessi völd séu allt of vítt skilgreind.

Virðulegur forseti. Ég hef sem dómsmálaráðherra setið nokkra fundi með starfsbræðrum mínum í Evrópu, af Schengen-svæðinu og reyndar víðar í Evrópusambandinu. Þar hafa m.a. komið fram ítrekað, og er svo sem ekkert nýtt, verulegar áhyggjur af því að verið sé að misnota menntakerfið og að það fylgi því þá það sem við köllum lögbrot. Ég held að það sé bara hin almenna regla heiðvirðra borgara að ef þeir verða vitni að lögbrotum eða hafa upplýsingar um lögbrot sé eðlilegt að reikna með því að þeir tilkynni það til lögreglu. Það er hin almenna regla. Það á jafnt við um starfsmenn hins opinbera eða þá sem taka að sér verkefni á þeirra vegum, eins og okkur sem almennra borgara. Að öðru leyti varðandi það sem snýr að persónuvernd í þessu máli þá felur frumvarpið ekki í sér, eins og ég kom inn á í framsöguræðu minni, efnislegar breytingar á réttindum og skyldum umsækjenda um vernd heldur einungis breytingar á því hvaða stjórnvald ber ábyrgð á að veita réttindi. Að því leyti hefur ekki þurft að leita til Persónuverndar sérstaklega í þessu tilfelli þar sem ekki er verið að breyta neinu sem snýr að umsækjendunum sjálfum heldur einungis því stjórnvaldi sem fer með málsmeðferðina. Á fyrri stigum hefur Persónuvernd komið að þessum málum og hafa engar athugasemdir verið gerðar við það fyrirkomulag sem viðhaft er og það mun ekkert breytast við framlagningu þessa frumvarps eða löggildingu þess.

Virðulegi forseti. Ég hef svolitlar áhyggjur af því að verið sé að láta kappið bera fegurðina ofurliði í þessu frumvarpi, að verið sé að fara aðeins of geyst í þessa tilfærslu. Ef við grípum niður í greinargerðina þá stendur: „Ekki liggur fyrir, á þeim tíma er frumvarp þetta er lagt fram, hvaða stjórnvald muni sinna umræddri þjónustu af hálfu ráðuneytisins.“ - Þ.e. þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd fyrir hönd félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins samkvæmt 33. gr. útlendingalaga. Nú vill svo til að í gær barst svar frá félags- og vinnumarkaðsráðherra við fyrirspurn frá hv. þingkonu Þórunni Sveinbjarnardóttur um einmitt þessi atriði. Hún spyr hvort tekin hafi verið ákvörðun um það hvaða aðili eða stofnun taki við þjónustuhlutverki Útlendingastofnunar við umsækjendur um alþjóðlega vernd eftir 1. júlí næstkomandi. Það er stutt í þetta, sex vikur þangað til. Í svarinu kemur fram að félags- og vinnumarkaðsráðuneytið vinni nú að því að greina þau verkefni sem heyra undir ráðuneytið og falla undir málaflokka er snerta innflytjendur og flóttafólk. Svo segir, með leyfi forseta: „Úttekt á ólíkum verkefnum, samtal við hagaðila og tillögur að framtíðarfyrirkomulagi eru í vinnslu hjá ráðgjafarfyrirtæki sem sérhæfir sig m.a. á sviði stefnumótunar. Á undanförnum mánuðum hafa ráðgjafar fyrirtækisins hitt helstu hagaðila í þeim verkefnum sem falla hér undir með það að markmiði að greina styrkleika, veikleika og tækifæri innan málaflokksins. Þess er að vænta að tillögum verði skilað til ráðuneytisins á allra næstu dögum. Á grundvelli þeirra tillagna mun fara fram frekari stefnumótun innan ráðuneytisins við að ákveða hvaða stofnun eða aðili taki við þjónustuhlutverki Útlendingastofnunar við umsækjendur um alþjóðlega vernd frá 1. júlí 2022.“ Þetta hljómar ekki eins og þessi vinna sé langt komin. Reyndar hljómar þetta svolítið eins og hún sé bara á algeru frumstigi þótt við séum núna að ræða hér frumvarp um þessa yfirfærslu. Annars ætla ég ekki að hafa þetta mikið lengra en hún vakti athygli mína áðan orðanotkun dómsmálaráðherra þegar hann talaði um brotamenn í því samhengi, kallaði það fólk sem yfirgefur ekki landið á tilskildum tíma brotamenn. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra myndi nota sama orð t.d. yfir fólkið sem hefur verið staðið að efnahagsbrotum, verið dæmt fyrir efnahagsbrot, en fær núna kaupa Íslandsbanka. Eru þetta brotamenn? Er við hæfi að tala svona um fólk? Oftast er þetta bara fólk sem er í rauninni að berjast fyrir lífi sínu, er að flýja ömurlegar aðstæður og gerir allt sem það getur til að búa sér og börnunum sínum betra líf.

Herra forseti. Ég byrja kannski bara þar sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson endaði, á því undarlega orðfæri ráðherrans í andsvörum að það sé mjög mikilvægt að hafa einhver skýr rannsóknarákvæði og skýr ákvæði um skyldu þeirra sem veita flóttafólki þjónustu vegna þess að hann og aðrir dómsmálaráðherra í Evrópu hafi svo miklar áhyggjur af því að það sé fólk að misnota kerfið. Við þekkjum þennan söng náttúrlega. Hann er sunginn úti um alla Evrópu og þetta er ekki fallegur söngur. Þetta er það sem við heyrum frá ráðherrum sem vilja þrengja rétt flóttafólks og hafa unnið að því hörðum höndum, alla vega síðustu sjö árin frá því að stríð braust út í Sýrlandi með tilheyrandi flóttamannastraumi, að herða og þrengja og gera allt sem hægt er að gera til að evrópska verndarkerfið sé eins lokað og óaðlaðandi og hægt er. Ég býst svo sem ekki við öðru af dómsmálaráðherra en það kom mér á óvart að þessi tónn kæmi allt í einu fram í frumvarpi sem á yfirborðinu snýst ekki um neitt annað en tilfærslu verkefna vegna breytinga á forsetaúrskurði. En svona er mönnum varla sjálfrátt stundum þegar þeir tala um það sem þeir bera sterkar tilfinningar til. Það sem mig langaði að tala um, herra forseti, í frekar stuttu máli er vinnsla persónuupplýsinga eins og hún birtist í þessu frumvarpi. Það er nefnilega jafn bagalegt, held ég að sé svona mildasta orðið sem ég get fundið, að dómsmálaráðherra, sem er líka ráðherra persónuverndar í landinu, hafi ekki talið ástæðu til þess að leita til stofnunarinnar Persónuverndar með það hvort þessi breyting væri nógu góð. Það er ekki framkvæmt neitt mat á áhrifum á persónuvernd í þessu frumvarpi. Ráðherra segir að það sé vegna þess að það feli ekki í sér efnislegar breytingar á réttindum og skyldum umsækjenda um vernd heldur eingöngu breytingar á því hvaða stjórnvald fer með þau mál. Við þetta hef ég tvennt að athuga. Annars vegar getur nýja stjórnvaldið verið í allt annarri aðstöðu til að taka á persónuverndarmálum. Ég vona að dómsmálaráðuneytið sem ráðuneyti persónuverndarmála hafi yfir að búa persónuverndarfulltrúa og öllum þeim gæðakerfum sem nauðsynleg eru til að geta tryggt örugga vinnslu persónuupplýsinga. Ég veit ekki með félagsmálaráðuneytið, það kemur hvergi fram. Það er eitt af því sem þyrfti að skoða. Hitt er svo að útlendingalögin eru eldri en persónuverndarlögin. Þessu ákvæði 17. gr., um vinnslu persónuupplýsinga, hefur verið breytt að einhverju leyti en það hefur mér vitanlega ekki verið lagst mjög ítarlega yfir ákvæðið til að tryggja að það standist upp á punkt og prik nýju persónuverndarreglugerðina, persónuverndarlögin. Þess vegna hefði verið svo gráupplagt að nýta tækifærið nú þegar verið er að færa ábyrgðin á þessu ákvæði yfir til annars ráðuneytis, að leggjast í þá vinnu sem ekki var gert þegar stóra frumvarpið um heildarlög um persónuvernd var hér á þingi. Það er svo sem skiljanlegt því að heildarlög ná ekki að sópa upp öllum molum á gólfinu. Þess vegna þarf að nýta allar svona ferðir, öll tilefni þar sem eru einhverjir snertifletir við persónuvernd, til þess að gaumgæfa það, vera viss um að þetta sé allt í lagi, vegna þess að þó að þetta feli ekki í sér efnislegar breytingar þá getur verið að gamla ákvæðið hafi bara ekki verið nógu gott. Það er frekar óvarlegt að gera ráð fyrir því að gildandi ákvæði sé 100%. Þetta þykir mér ekki bara undarlegt frá þeim ráðherra sem fer með málefni persónuverndar heldur er þetta aukinheldur sá ráðherra sem samkvæmt nýja forsetaúrskurðinum ber ábyrgð á gæðum lagasetningar. Hann leggur hér fram frumvarp þar sem ekki hefur verið framkvæmt mat á áhrifum á persónuvernd, enda snertir þetta nú bara umsækjendur um alþjóðlega vernd, sem stjórnvöldum þykir ekkert alltaf þurfa að standa dyggan vörð um. Þar að auki er svolítið kastað til höndunum, svona út frá gæðatékki. Ég vil því beina því til þeirra sem sitja í allsherjar- og menntamálanefnd, þar sem ég á því miður ekki sæti lengur, að skoða þetta vel og vandlega, fá Persónuvernd á fund nefndarinnar til að fara yfir þessi mál til að það sé á hreinu að stjórnvöldin sem skilgreind eru í greinum frumvarpsins séu t.d. ekki of vítt skilgreind. Að stjórnvöldin sem fá þessar heimildir, sem er þá félagsmálaráðuneytið, séu í færum til að taka við þeim. Og framkvæma það mat á áhrifum á réttindi fólks, sem ég hefði nú reiknað með að ráðherrann hefði látið gera áður en hann kom með þetta til þingsins. En það er víst ekki alltaf hægt að ætlast til þess.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Slysavarnaskóla sjómanna sem eru lög nr. 33/1991. Slysavarnaskóli sjómanna, sem rekinn er af Slysavarnafélaginu Landsbjörgu, hóf starfsemi sína árið 1985 til að sinna öryggisfræðslu fyrir sjómenn. Námskeið skólans eru öllum opin, en á námskrá er að finna námskeið sem henta þeim sem vinna á sjó eða við hafnir. Frá upphafi hefur verið lögð áhersla á fjölda afmarkaðra námskeiða sem sniðin eru að þörfum íslenskra sæfarenda. 57.000 manns hafa sótt námskeið skólans frá stofnárinu 1985. Skólinn gegnir þannig mikilvægu hlutverki í öryggismálum sjófarenda. Með lögum nr. 33/1991 voru ákvæði sett um starfsemi skólans en talið var brýnt að löggilda starfsemina, tryggja honum nægjanlegt fjármagn og lögbinda nám fyrir alla sjómenn. Lögunum hefur tvívegis verið breytt vegna breytinga á Stjórnarráði Íslands. Aðrar breytingar hafa hins vegar ekki verið gerðar á þeim frá gildistöku. Á þeim tíma hafa þó orðið nokkrar breytingar á rekstri skólans og er tilgangur þessa frumvarps að leggja til breytingar á lögum um Slysavarnaskóla sjómanna til að þau skapi skólanum umgjörð sem endurspeglar starfsemi hans í dag. Í fyrsta lagi er lagt til að við 1. gr. laganna bætist ákvæði sem kveði á um að Slysavarnafélagið Landsbjörg skuli halda fjárreiðum Slysavarnaskóla sjómanna aðskildum frá öðrum rekstri og starfsemi félagsins. Þá verði félaginu heimilt að reka skólann í sérstöku félagi sem verði aðskilið Landsbjörgu hvað varðar stjórnun og rekstur. Í dag er fjárreiðum skólans haldið aðskildum í reikningshaldi Slysavarnafélagsins Landsbjargar en talið er rétt að lögin geri ráð fyrir að Landsbjörg geti rekið skólann í sérstöku félagi svo unnt sé að aðskilja með skýrum hætti stjórnun skólans frá annarri og ótengdri starfsemi Slysavarnafélagsins Landsbjargar. Slíkt fyrirkomulag mun ekki hafa áhrif á ábyrgð og skuldbindingar Slysavarnafélagsins Landsbjargar gagnvart ríkinu hvaða skólann varðar. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum um skólanefnd, 3. og 4. gr. laganna. Lagt er til að í stað þess að kveða á um að meginhlutverk skólanefndar sé að fjalla um málefni Slysavarnaskólans og uppbyggingu, einkum varðandi tækjakaup og búnað hans, framkvæmdir og áframhaldandi uppbyggingu, verði mælt fyrir um að meginhlutverk nefndarinnar sé að vera ráðgefandi um fagleg málefni skólans og uppbyggingu. Nefndin mun áfram hafa aðkomu að faglegum málefnum Slysavarnaskólans og uppbyggingu, en með þessari breytingu er staða nefndarinnar og hlutverk skýrt. Talið er nákvæmara að kveða á um að nefndin sé ráðgefandi um málefni skólans við uppbyggingu heldur en að hún fjalli um þessa þætti. Þá verður það óbreytt að nefndin gerir tillögur til stjórnar Slysavarnaskólans um námskeiðahald, námskrá og lengd námskeiða á vegum skólans. Einnig er lagt til að Slysavarnafélagið Landsbjörg í stað skólanefndar ráði skólastjóra Slysavarnaskólans en að ráðningin verði að fenginni umsögn skólanefndar. Er talið rétt að félagið sjálft, sem ber fjárhagslegu skuldbindinguna og ábyrgðina á rekstri skólans, taki ákvörðun um ráðningu en ekki fulltrúar í skólanefnd. Verði breyting þessi að lögum mun skólanefnd áfram hafa aðkomu að ráðningunni með umsögn sinni. Í þriðja lagi er lögð til breyting á 5. gr. sem fjallar um greiðslur til skólans. Í gildandi lagaákvæði segir að kostnaður við rekstur skólans skuli greiddur úr ríkissjóði. Slysavarnafélag Íslands skuli gera fjárhagsáætlun fyrir skólann og leggja fyrir ráðuneytið til staðfestingar. Þróun undanfarinna ára hefur verið á þann veg að ráðuneyti samgöngumála hefur gert þjónustusamning við Slysavarnafélagið Landsbjörgu um rekstur Slysavarnaskóla sjómanna. Er lögð til breyting sem endurspeglar þetta fyrirkomulag. Loks eru í fjórða lagi lagðar til breytingar sem leiðrétta heiti félaga í lögunum þannig að í stað Slysavarnafélags Íslands komi Slysavarnafélagið Landsbjörg og í stað Farmanna- og fiskimannasambands Íslands komi Félag skipstjórnarmanna. Ekki er gert ráð fyrir að frumvarp þetta hafi fjárhagsleg áhrif á ríkissjóð. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að því verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra laga um leigubifreiðaakstur, reyndar í þriðja sinn. Frumvarpið var lagt fram á 150. og 151. löggjafarþingi og er nú lagt fram í þriðja sinn í nær óbreyttri mynd. Gerðar hafa verið minni háttar breytingar á fáeinum ákvæðum frumvarpsins frá síðustu framlagningu sem nánar er gerð grein fyrir í greinargerð sem fylgir frumvarpinu. Heildarendurskoðun laga um leigubifreiðar hófst á sínum tíma með skipun starfshóps, um endurskoðun á þeim reglum sem gilda um leigubifreiðaakstur á Íslandi, í október 2017. Starfshópurinn skilaði tillögum sínum í skýrslu til ráðuneytisins í mars 2018. Í skýrslunni kom fram það mat hópsins að breytingar á íslensku regluverki um leigubifreiðar væru óhjákvæmilegar, m.a. vegna þess að núgildandi lög samrýmist að öllum líkindum ekki ákvæðum EES-samningsins eins og þar stóð. Frumvarp þetta byggir að meginstefnu til á tillögum þeim sem starfshópurinn lagði til í skýrslu sinni auk þess sem umsagnir sem bárust í samráðsferli hafa verið hafðar til hliðsjónar. Þá hefur við mótun frumvarpsins verið horft til þróunar löggjafar í nágrannaríkjum okkar. Tildrög frumvarpsins má rekja til þess að í janúar 2017 hóf Eftirlitsstofnun EFTA frumkvæðisathugun á leigubifreiðamarkaðnum á Íslandi og mögulegum hindrunum að aðgengi að honum. Af samskiptum við stofnunina mátti ráða að Eftirlitsstofnunin teldi líkur á að íslensk löggjöf um leigubifreiðar fæli í sér aðgangshindranir sem samræmdust ekki alþjóðlegum skuldbindingum ríkisins. Eftirlitsstofnunin hafði þá þegar gefið út rökstutt álit um leigubifreiðalöggjöf í Noregi, en þágildandi löggjöf þar í landi svipaði um margt til þeirrar íslensku. Í álitinu komst Eftirlitsstofnunin að þeirri niðurstöðu að norska ríkið bryti gegn skyldum sínum samkvæmt EES-samningnum að því er varðar stofnsetningarrétt ríkisborgara EES-ríkjanna til að hefja og stunda sjálfstæða atvinnustarfsemi og til að stofna og reka fyrirtæki með þeim skilyrðum sem gilda að landslögum um ríkisborgara þess ríkis þar sem stofnsetning fer fram. Í nóvember síðastliðnum barst íslenska ríkinu svo rökstutt álit ESA þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að ríkið brjóti gegn skyldum sínum samkvæmt EES-samningnum en rökstutt álit er undanfari dómsmáls fyrir EFTA-dómstólnum. Því er líklegt að verði ekki gerðar breytingar á regluverki því er snýr að leigubifreiðum hér á landi muni íslenska ríkið þurfa að svara fyrir það fyrir EFTA-dómstólnum. Það frumvarp sem hér er lagt fram er afrakstur vinnu áðurnefnds starfshóps samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins og Samgöngustofu og samráðs við hagsmunaaðila og almenning. Áður en frumvarpið var lagt fram í fyrsta sinn, á 150. löggjafarþingi, fór fram víðtækt samráð við almenning og hagsmunaaðila. Í kjölfar samráðsins voru gerðar talsverðar breytingar á frumvarpinu í samræmi við ábendingar umsagnaraðila. Þegar frumvarpið var til meðferðar á 150. og 151. löggjafarþingi fór fram víðtækt samráð við hagsmunaaðila á vegum umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis. Í ráðuneytinu hefur verið farið yfir þær umsagnir og gerðar efnislegar breytingar á fáeinum ákvæðum frumvarpsins í samræmi við ábendingar sem bárust þingnefndinni. Markmiðið með frumvarpinu, sem ég mæli hér fyrir, er fyrst og fremst að tryggja gott aðgengi að hagkvæmri, skilvirkri og öruggri leigubifreiðaþjónustu fyrir almenning á Íslandi. Þá er frumvarpinu ætlað að færa lög og reglur um leigubifreiðar til nútímalegra horfs þar sem öruggar og tryggar samgöngur eru hafðar að leiðarljósi auk þess að tryggja að íslenska ríkið uppfylli þjóðréttarlegar skuldbindingar sínar. Verði frumvarpið að lögum mun það auka atvinnutækifæri fjölbreyttra hópa. Afnám reglna um lágmarksnýtingu leyfis er þannig til þess fallið að veita kynjunum jafnara aðgengi í stéttina. Í dag eru karlar mun fjölmennari en konur í stéttinni en almennt eru konur taldar líklegri til að starfa í hlutastörfum en karlar. Þá er afnám reglna sem kveða á um að umsækjandi um leyfi hafi starfað fyrir leyfishafa í ákveðinn dagafjölda til að eiga möguleika á að fá útgefið leyfi til þess fallið að veita þeim sem hafa engin persónuleg tengsl við stéttina jafnari tækifæri á við aðra til að fá útgefið starfsleyfi. Neytendur hafa kallað eftir því að opnað verði á þjónustu farveitna hér á landi til viðbótar við þjónustu hefðbundinna leigubifreiða. Frumvarp þetta gerir þó engan greinarmun á farveitum og hefðbundnum leigubifreiðastöðvum. Því munu farveitur þurfa að uppfylla sömu skilyrði og hefðbundnar leigubifreiðastöðvar til að fá útgefið leyfi. Þannig er gætt að sjónarmiðum um jöfn samkeppnisskilyrði og gert er ráð fyrir því að kjósi bílstjórar að starfa fyrir farveitur sem nýta snjalltækni við milligöngu um þjónustuna þurfi þeir að uppfylla öll sömu skilyrði og þeir sem hyggjast starfa sem leigubifreiðastjórar í hefðbundnari skilningi. Virðulegi forseti. Ég mun nú gera nánari grein fyrir helstu nýmælum og breytingum sem felast í frumvarpi þessu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að þrjár tegundir leyfa verði í umferð. Fyrst ber að nefna atvinnuleyfi sem veitir mönnum rétt til að starfa sem leigubifreiðarstjórar. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir rekstrarleyfi sem veitir mönnum rétt til að reka eina leigubifreið auk þess að starfa sem leigubifreiðarstjórar. Loks ber að nefna starfsleyfi fyrir leigubifreiðastöðvar. Atvinnuleyfi, samkvæmt frumvarpinu, veitir mönnum rétt til að starfa við leigubifreiðaakstur án þess að reka eigin leigubifreið. Leyfið er ekki háð skilyrðum um lágmarksnýtingu og veitir því rétt til að starfa við leigubifreiðaakstur, hvort heldur sem er að aðalstarfi, hlutastarfi eða í afleysingum. Rekstrarleyfi, samkvæmt frumvarpinu, veitir mönnum rétt til að starfa sem leigubifreiðarstjórar og til að reka eigin leigubifreið. Þannig þurfi rekstrarleyfishafar ekki að hafa atvinnuleyfi að auki. Rekstrarleyfi er ekki frekar en atvinnuleyfi háð skilyrðum um lágmarksnýtingu. Gerðar eru talsverðar breytingar á ákvæðum um leigubifreiðastöðvar og starfsleyfi þeirra. Þannig er í frumvarpinu ekki sérstaklega gert ráð fyrir því að leigubifreiðarstjórum sé skylt að hafa afgreiðslu á leigubifreiðastöð en samkvæmt gildandi lögum er slík skylda til staðar á takmörkunarsvæðunum. Engu að síður eru settar í lög reglur um starfsleyfi stöðva og áfram verður því heimilt að hafa afgreiðslu á leigubifreiðastöð. Einhverjir leigubifreiðastjórar hafa kallað eftir því að stöðvaskylda sem taki til allra leigubifreiðastjóra verði fest í lög og vil ég nota þetta tækifæri og hvetja hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að skoða mögulegar útfærslur á slíkri skyldu. Gert er ráð fyrir því að fjöldatakmarkanir á útgefnum leyfum til að stunda leigubifreiðaakstur verði afnumdar og munu takmörkunarsvæði því heyra sögunni til. Heimildir Samgöngustofu til eftirlits með starfseminni eru skýrðar og auknar frá því sem verið hefur samkvæmt gildandi lögum. Þannig er gert ráð fyrir því að Samgöngustofu verði heimilt að krefjast þeirra upplýsinga úr hendi leyfishafa og annarra sem kunna að miðla leigubifreiðaþjónustu sem nauðsynlegar eru til eftirlits. Heimildir stofnunarinnar til að svipta leyfishafa leyfi eru einnig gerðar skýrari og áhrifaríkari en verið hefur. Gerðar eru breytingar á þeim skilyrðum sem umsækjendur þurfa að uppfylla til að geta fengið útgefið leyfi til að stunda leigubifreiðaakstur, m.a. eru ákvæði um brotaferil umsækjanda gerð skýrari. Áfram verða því gerðar ríkar kröfur til þeirra sem hyggjast sinna þessu mikilvæga starfi og að sumu leyti verða gerðar meiri kröfur til þeirra en samkvæmt gildandi lögum. Ég hef nú farið yfir helstu nýmæli frumvarpsins. Ekki gefst tími til að greina frá öllum þeim breytingum sem felast í frumvarpinu en ítarlega er gerð grein fyrir þeim í almennri greinargerð sem fylgir því. Það er mikilvægt að vel takist til við endurskoðun laga og regluverks um leigubifreiðar. Um er að ræða lagabálk sem snýr að veitingu þjónustu sem gegnir mikilvægu hlutverki í samgöngukerfi landsins. Með samþykkt frumvarpsins mun íslensk löggjöf um leigubifreiðar að mínu mati uppfylla þjóðréttarlegar skuldbindingar ríkisins ásamt því að stuðla að auknu öryggi jafnt farþega sem leigubifreiðastjóra. Þá stuðlar frumvarpið að heilbrigðri samkeppni og nýsköpun í greininni og gerir skilyrði betri til að framboð þjónustu svari eftirspurn. Virðulegi forseti. Að lokum legg ég til að eftir 1. umr. verði málinu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem og til 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir framsöguna og ég þakka innilega fyrir að þetta frumvarp sé komið hér fram. Það er óhætt að segja að það er kominn tími til að í íslensku samfélagi sé rýmra frelsi varðandi leigubílamál almennt og meira svigrúm fyrir þá sem vilja fara inn á þann markað, ekki síst í þágu neytenda. Við þekkjum öll að þau takmörkuðu leyfi sem hafa verið hér í leigubílaakstri hafa valdið vandræðum og ég tala nú ekki um þegar fjöldi ferðamanna kemur hingað án þess að leyfunum hafi fjölgað í því hlutfalli. Það er vissulega af mörgu að taka. Fyrst og fremst er frumvarpið hingað komið til þess að standast kröfur EES svo að ekki séu aðgangshindranir hvað varðar samkeppni á þessum markaði. Þrátt fyrir að það sé heilt yfir gott fyrir samfélagið og neytendur, að mínu viti, þá held ég að við þurfum að passa okkur á því að í frumvarpinu felist ekki mögulegar óþarfaaðgangshindranir þegar tilgangurinn er þvert á móti að liðka til. Mig langaði því að byrja á að nefna það sem komið var inn á með gjaldmæla. Í 9. gr. segir að löggiltir gjaldmælar skuli vera í öllum leigubifreiðum. Við þekkjum frá öðrum sem eru með viðlíka starfsemi ýmis smáforrit og með hjálp tækninnar er hægt að sjá fyrir hvað ferðin verður löng, hvað hún muni kosta o.s.frv. Það er vissulega undanþága ef ferðin er seld fyrir fram, það er hægt að finna eitthvað út úr því. En ég vildi gjarnan fá að heyra frá ráðherra af hverju er að óþörfu verið að niðurnjörva þetta með svokölluðum löggiltum gjaldmælum þegar við þekkjum af reynslunni að önnur tæki eru prýðileg.

Herra forseti. Ég þakka sömuleiðis hv. þingmanni fyrir að spyrja út í þetta atriði. Þarna kristallast kannski þessi breyting sem við erum að gera, við erum að reyna að gera hana í sátt við sem flesta. Gerð er krafa um að mælarnir séu löggiltir en leigubifreiðarstjóri sem tekur leigubifreið getur hins vegar boðið upp á þjónustu og heildargjald og þá notað aðra tækni. Ekki er gerð skýlaus krafa um að þetta sé eina leiðin til að reka leigubifreið. Leigubifreiðar eiga að vera búnar löggiltum gjaldmælum, sem til eru, en einnig er gert ráð fyrir að bifreiðar sem eru seldar á leigu fyrir fyrirframákveðið heildargjald þurfi ekki að vera búnar slíkum gjaldmælum ef þær eru bara í þess konar þjónustu. Þá getur einmitt nýsköpun og ný tækni tekist á við það. Við þekkjum það í dag að ferðir sem geta fallið undir slíkt eru ferðir sem t.d. teljast til ferða með eðalvögnum eða skoðunarferðir. Frumvarpið leggur til einfaldara fyrirkomulag þar sem ekki er að finna sérstök eðalvagnaleyfi heldur gilda sömu leyfi fyrir slíkan akstur og hefðbundinn leigubifreiðaakstur. Það er því í raun verið að opna fyrir fjölbreytileika.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þetta svar. Það gleður mig mjög ef undanþáguna má skilja sem svo að þetta svigrúm verði til staðar. Það gleður mig mjög og ég held að það sé til mikilla bóta. Mig langar aðeins að velta upp 5. gr. frumvarpsins. Mig langar að spyrja ráðherra hvort við séum örugglega að passa upp á að tilskilin leyfi til þess að fá að keyra leigubíla hér á landi séu ekki of þröngt skilgreind. Hér er talað um námskeið. Mig langar að fá að forvitnast um hvort gerð sé krafa um íslenskukunnáttu eða eitthvað slíkt. Í sömu grein segir einnig að ráðherra muni setja í reglugerð nánari reglur hvað þetta varðar. Væri gaman að heyra hvað ráðherra sér fyrir sér í því, hversu þröngan ramma við ætlum að sníða í kringum þetta atriði. Að lokum langar mig að ítreka að ég fagna almennt og yfirleitt öllum skrefum í átt að frelsi í atvinnulífinu þar sem við vitum að það er yfirleitt fyrst og fremst í þágu neytenda þar sem þjónustan til þeirra batnar. Ég vil fá að nota þetta tækifæri og segja sem neytandi leigubílaþjónustu að ástandið er ekki nógu gott. Maður finnur t.d. á konum að þær eru orðnar óöruggar niðri í miðbæ Reykjavíkur, geta ekki treyst á að fá leigubíla o.s.frv. Hér er því líka um gríðarlega mikið hagsmunamál fyrir samfélagið að ræða. Mig langar að lokum að fá að spyrja ráðherra: Fyrst þegar þetta frumvarp kom til umræðu rak ég augun í frétt þar sem haft var eftir ráðherra að þrátt fyrir að eiginlega stöðvaskyldu væri ekki að finna í frumvarpinu vildi hann gjarnan ræða hvort einhvers konar þannig útfærsla myndi samt sem áður eiga sér stað. Mig langar að fá að spyrja hvort það var einhver misskilningur því að ég veit ekki betur en að þar væri komin mikil aðgangshindrun sem myndi vinna gegn frumvarpinu. En að öðru leyti þakka ég kærlega fyrir þetta mál.

Herra forseti. Varðandi stöðvaskylduna þá nefndi ég það í framsögu minni að ég vildi hvetja nefndina til að skoða það, en ég veit að skoðanir eru mjög skiptar. Hv. þingmaður er á þeirri skoðun að menn eigi að ganga mjög langt í frelsisátt og þar með í breytingum á núverandi kerfi en ég skildi þingmanninn engu að síður svo að það væri frelsi með ábyrgð. Hins vegar vilja auðvitað margir af þeim sem eru í greininni engar breytingar. Frumvarpið var unnið upp úr tillögum starfshóps sem m.a. þessir aðilar sátu í og lögðu mikla áherslu á fagmennsku og öryggi farþeganna og á fagmennsku og þekkingu bílstjóranna. Þess vegna hefur frumvarpið gengið býsna langt í því að gera kröfur til bílstjóranna sem að sumu leyti ganga lengra en þær kröfur sem við gerum í dag í lögum en þó sömu reglur um alla. Ég sé enga ástæðu til þess að í reglugerð fari menn að ganga of langt í því og það er mikilvægt að átta sig á því hvar við erum stödd. Varðandi stöðvaskylduna þá gæti það verið einhver lausn sem myndi hugsanlega valda meiri friði við þessa breytingu. Danir hafa útfært hana þannig að hver og einn getur meira að segja kallað sig stöð þó að hann reki bara einn bíl. Það er útfærsla sem ég hvet nefndina til að skoða. Ég veit að ESA mun hafa fylgjast með því hve langt við göngum en ég held að við séum þarna með tækifæri til að þróa þennan markað okkar, gera það varlega en um leið bæta verulega í þjónustuna. Á meðan við erum ekki búin að samþykkja þetta og breyta er skortur á leigubílum viðurkenndur, held ég. Ég hef þess vegna beðið Samgöngustofu um að athuga hvort hægt sé að gefa út hundrað eða fleiri leyfi núna fyrir sumarið og það er í vinnslu.

Herra forseti. Þetta frumvarp um leigubílamarkaðinn er, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, eins og það sem lagt var fram í febrúar en dregið til baka. Eingöngu er um breytingar á greinargerð að ræða. Efnislega verður þessi ræða mín ekki ósvipuð þeirri sem ég hélt við það tækifæri en það er engu að síður þannig að hér er um að ræða lögskýringargögn og því mikilvægt að mínu mati að fara yfir þetta aftur. Þetta er jú í fjórða sinn á starfstíma hæstv. ráðherra sem þetta mál kemur fram og þessi síðustu ár eru auðvitað ekki eins og hefðbundinn tími. Það eru ýmsar skýringar á þessu, sem felast annars vegar í mótstöðu innan þings og innan meiri hlutans við ákveðnar breytingar sem hér eru lagðar til en hins vegar líka þættir eins og kórónuveirufaraldurinn og annað slíkt. Ég vona bara að ráðherra nái að koma þessu í gegn í þetta sinn. Þetta er í helstu efnisatriðum samhljóða þingsályktunartillögu sem ég lagði fram og mælti fyrir snemma árs 2018. Í sjálfu sér hafa engar breytingar orðið til að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA sem var grunnurinn að þeirri ályktun. Við stöndum þar að þetta mál er kannski fyrst og fremst til komið vegna þess að núverandi staða á markaði hér gengur gegn alþjóðlegum skuldbindingum okkar. Það er því mjög mikilvægt að við náum að klára þetta. Við vitum að þessi samningur um Evrópska efnahagssvæðið stendur vörð um neytendarétt og hann stendur vörð um atvinnufrelsi þannig að það er stórmál ef við erum í þeim aðstæðum að við séum að brjóta þar á. Frumvarpið er vandað, byggt á skýrslu starfshóps um heildarendurskoðun á íslensku regluverki um leigubifreiðar, og það er mjög gott. Ég ber fullt traust til þess að málið fari í gegn og ekki svo mikið breytt. En það eru samt nokkur atriði sem ég vil nefna, eins og kom svo sem fram í máli ráðherra. Mig langar að taka undir athugasemdir Samtaka atvinnulífsins og Félags atvinnurekenda varðandi það að skilyrði til atvinnuleyfis og rekstrarleyfis séu enn fullströng í þessu nýja frumvarpi og að það hamli að ákveðnu leyti atvinnufrelsi einstaklinga. Einnig var gerð athugasemd við að rekstrarleyfishafar geti einungis rekið eina leigubifreið hver og ég tek undir þá athugasemd. En við stöndum frammi fyrir því að ræða leigubifreiðaþjónustu sem er í grunninn almenningssamgöngumál, og það þarf að ræða þetta sem slíkt. Það er alltaf rúm fyrir umbætur í slíku kerfi, það er breytingum undirorpið. Það á ekki síst við núna þegar við heyrum raddir fjölda fólks sem er í vandræðum með að nýta þjónustu leigubíla, sérstaklega seint á kvöldin og um helgar. Það er enginn vafi á því að víðtækar hömlur í núgildandi lögum hafa mikið um það ástand að segja. Auðvitað er það öryggisatriði að við höfum greitt aðgengi að leigubílum þegar fólk er á leið úr miðbæ Reykjavíkur seint um nætur og auðvitað á það við um aðra staði líka. Til þess að leigubílstjórar geti sinnt hlutverki sínu á þessum almenningssamgangnamarkaði, á hluta þessa kerfis okkar, þarf þjónustan einfaldlega að vera aðgengileg. Hún þarf að vera til staðar þegar fólk kallar eftir henni og hún þarf að vera á viðráðanlegu verði. Ég tilheyri þeim hópi fólks sem trúir því að heilbrigð samkeppni sé lykillinn að því að ná þessum markmiðum án þess þó að menn klikki á því að standa undir þeirri ábyrgð sem fylgir því að sinna slíkum rekstri. Að sama skapi er auðvitað þessi lögbundna fákeppni til þess fallin að hækka verð til neytenda. Ef samkeppnin verður virk, ef þetta gengur upp, er auðvelt að sjá fyrir sér að í samhengi við aðrar úrbætur sem verið er að gera í almenningssamgöngum eigi fleiri þess kost að leggja einkabílnum varanlega - og nú koma hástafir: Ef þeir kjósa svo. Þeir geta þá nýtt leigubíla og strætisvagna og aðrar almenningssamgöngur til að sinna sínum erindagjörðum með minni tilkostnaði og minna álagi á kerfið okkar, m.a. með meira plássi fyrir bílana, fyrir þá sem vilja keyra einkabílana. Þetta hangir allt saman. Það sem ég er að reyna að segja er að leigubílakerfi sem virkar vel, og það virkar ekki vel nema það virki fyrir fólk þar sem það þarf leigubíla og þegar það þarf þá, er stór hluti, mikilvægt púsl, í almenningssamgöngukerfið okkar og samgöngukerfið í heild. Í frumvarpinu, eins og kom fram í máli ráðherra og í andsvörum við hann, er enn gert ráð fyrir að aðili geti ekki átt fleiri en einn bíl til leigubílaaksturs, hann verði að vera einstaklingur. Þessu hefur ekki verið breytt frá fyrri flutningi frumvarpsins. Ég skil ekki alveg af hverju þetta þarf enn að vera inni. Ég átta mig ekki á hver kosturinn við það er. Ég hefði haldið að það væri nóg að bifreiðin uppfyllti þau skilyrði sem leigubílar þurfa að uppfylla. Ef bíllinn uppfyllir þau skilyrði, af hverju má viðkomandi einstaklingur þá ekki eiga fleiri bíla? En það eru tvær mikilvægar réttarbætur í frumvarpinu. Það er annars vegar afnám hámarkstakmörkunar á heildarfjölda útgefinna atvinnuleyfa fyrir leigubifreiðar enda eru engin rök fyrir ríkið að vera þannig að stýra framboði á þessari þjónustu umfram alla annars konar þjónustu. Það er engin ástæða að mínu mati til að hafa áhyggjur af því að markaðurinn nái ekki jafnvægi, þ.e. á milli framboðs og eftirspurnar. Það gerir það á mörgum miklu flóknari, viðkvæmari og fjármagnsfrekari mörkuðum. En við þurfum auðvitað að hafa reglur. Við þurfum að hafa reglur eins og við þurfum að hafa um alla starfsemi sem við viljum að sé faglega unnin og viljum að fyllsta öryggis sé gætt. En ég tel að hægt sé að tryggja fagmennskuna án þess að hafa þessar takmarkanir. Þetta er því góð réttarbót. Ég átta mig hins vegar á því, og geri ekki lítið úr því, að þetta er annað þeirra atriða sem leigubílstjórar í núverandi kerfi hafa gagnrýnt mjög mikið. Ég treysti því bara að hv. umhverfis- og samgöngunefnd, þegar hún fær málið til umfjöllunar, sýni þeirri gagnrýni virðingu og fari vel yfir málin, þ.e. að réttmæt rök séu rædd og það sé þá líka reynt að koma með rök á móti, að samtalið eigi sér stað. Síðan er það hin réttarbótin sem er í þessu frumvarpi en hún felst í því að reglur um gjaldmæla eru loksins endurhugsaðar. Verði þetta frumvarp að lögum með þessari réttarbót verður neytendum gert fært að semja um verð fyrir fram. Þeir geta fengið verðtilboð og jafnvel séð í smáforriti leiðina sem verður ekin og síðan endanlegan heildarkostnað og ég veit að í einhverjum tilfellum er hægt að fara nálægt þessu núna, en það virkar illa og seint fyrir marga þannig að klárlega er hægt að bæta verulega úr þessu. Aftur eru þetta þættir sem lúta að viðskiptafrelsi, samningsfrelsi og neytendavernd. Það eru gríðarlegar tækniframfarir í framboði á þessari þjónustu og það að þvinga leigubíla til að nota gjaldmiðla hamlar þeirri þróun í raun og veru, þ.e. hvernig greiðslu er háttað og samningar nást. Þetta er lykilþáttur í því t.d. að opna íslenskan markað fyrir þjónustufyrirtækjum sem við þekkjum mörg af góðri reynslu í erlendum borgum. Á köflum hefur verið mjög sérstök umræða um þessa tilteknu þjónustu þar sem menn hafa allt að því fegins hendi gripið, þeir sem ekki vilja sjá breytingar á þessum markaði, fréttir um eitthvað sem hefur misfarist einhvers staðar, í einhverjum borgum eða á einhverjum stöðum, hjá einhverjum fyrirtækjum. En stóra myndin er sú að þetta er stórt hagsmunamál fyrir neytendur. Við erum hér með þessu frumvarpi, eins og ég hef a.m.k. náð að fara yfir það, að setja þannig reglur að það er skýrt að menn þurfa að sýna ábyrgð og þá er ekkert að óttast, það er einfaldlega þannig. Við munum sjá það, trúi ég. Þjónustan sem þessi fyrirtæki veita byggir á grundvelli samningsfrelsis og kostum deilihagkerfisins og aftur komum við að því að þessar samgönguumbætur sem við erum að vinna hér að, ekki síst í borginni, munu ekki ná að raungerast nema við tökum framþróun á leigubílamarkaði með í reikninginn. Herra forseti. Þó að ég hafi fyrst og fremst verið að tala um hagsmuni neytenda þá læt ég mér hagsmuni bílstjóranna ekki í léttu rúmi liggja. Það er einfaldlega þannig að það er eitthvað til sem heitir atvinnufrelsi og það krefst þess m.a. að ekki sé verið að takmarka rétt þeirra til að skapa sér hærri tekjur með auknu sjálfstæði í starfi og frelsi til að velja hvort þeir starfi fyrir stöð eða hvernig þeir verðleggja þjónustu sína. Það er síðan mikilvægt að lækka opinber gjöld sem lögð eru á þessa atvinnugrein en þau halda uppi verðinu. Ef ég súmmera þetta upp: Til að leigubílar geti sinnt mikilvægu hlutverki sínu í almenningssamgöngukerfinu þarf þjónustan að vera aðgengileg og á viðráðanlegu verði og heilbrigð samkeppni er lykillinn að því að ná þeim markmiðum. Þegar búið er að uppfylla þau gætu fleiri lagt einkabílnum varanlega, kjósi þeir að gera svo, og nýtt strætisvagna og leigubíla. Þetta er myndin sem við erum að leita eftir. Mér finnst spennandi að sjá hvernig frumvarpið verður unnið áfram í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Það er auðvitað svo að við stöndum hér um miðjan maí og höfum ekki langan tíma til stefnu til að klára þetta fyrir vorið. En ég tel mjög mikilvægt að það náist vegna þeirra umbóta sem hér eru og líka vegna þess að það er ekki gott að láta svona mál hanga jafn lengi og þetta hefur gert. Þetta með hámarksfjölda starfsleyfa hefur líka sætt mikilli gagnrýni leigubílstjóra. Ég held að óhætt sé að treysta því að hv. umhverfis- og samgöngunefnd ræði þau mál sem helst hafa hlotið gagnrýni þeirra sem stunda leigubílaakstur og nái einhvern veginn sameiginlegum skilningi á því að þetta séu jákvæðar breytingar fyrir þá sem starfa í greininni og þá sem nýta þjónustuna, en það eru náttúrlega stóru hagsmunaaðilarnir. Ég held að ég láti þessu lokið. Ég hlakka til að fylgjast með vinnunni og óska þess einlæglega að þetta mál verði að lögum fyrir sumarið.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að deila með ykkur, hv. þingmenn, reynslu minni af leigubílaþjónustu í því samhengi að margs beri að gæta þegar verið er að tala um leigubílaakstur. Ég dvaldi í nokkra mánuði í Buenos Aires. Þar eru yfir 40.000 leigubílar á götunum. Maður labbar bara út á götu og réttir út höndina og þá er kominn bíll og hann er á mjög sanngjörnu verði, ekkert mál, enda nota þetta flestir. Þegar ég er í New York fer ég annaðhvort í Uber eða taxi, þ.e. leigubíl, og þjónustan er nánast jafn góð hjá báðum, bílarnir hjá Uber eru oft aðeins betri, aðeins skemmtilegri. Í London er það þannig að til þess að fá leigubílaréttindi þurfa menn að keyra í sex mánuði á götum borgarinnar og læra nánast allar götur utan að og þær skipta þúsundum, hugsa ég. En þeir sem keyra fyrir Uber þurfa ekki að kunna neitt, þeir nota bara GPS. Í Los Angeles er það þannig að maður notar ýmist Uber eða bílaleigubíl, það hvarflar ekki að nokkrum manni að taka leigubíl þar. Í Róm er það þannig að í 90% tilfella sem ég hef tekið leigubíl var alltaf reynt að svindla á mér. Það er svolítið atriði að gæta þess að þeir sem keyra hafi siðferðið í lagi. Í Ósló var það þannig árið 2015 að það kostaði 32.000 kr. að fara frá flugvellinum og inn í bæ sem er alveg fáránlegt verð. Það sem ég vildi segja við ykkur er: Það er margs að gæta og leigubílar í Reykjavík eru frekar dýrir. En þeir verða að vera dýrir vegna þess að bensín er dýrt, bílarnir eru dýrir og það er dýrt að lifa á Íslandi. Ég hef þá tillögu að leigubílstjórum verði gert kleift að kaupa bensín á niðursettu verði.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða yfirferð um leigubílamarkað heimsins - er það ekki ágæt lýsing? En það var kannski þarna í lokin sem tillagan kom fram. Ég ætla að fá að koma með krók á móti bragði og segja, af því að nú stöndum við frammi fyrir því að afsláttur af rafmagnsbílum er að falla niður, sú tíð er að taka enda: Ég myndi frekar vilja sjá, ef eitthvað, að við framlengdum afsláttinn við kaup á rafmagnsbílum ef um leigubíl er að ræða. Það hefði sömu áhrif en töluvert betri umhverfisáhrif.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna framlagningu þessa frumvarps og einnig því að hér er verið að sýna frumkvæði í því að færa þennan markað aðeins meira til frelsisáttar í samræmi við það sem við höfum séð EES vera að beina til Noregs. Þarna er ekki verið að bíða eftir því að EES taki okkur fyrir heldur er verið að bregðast við strax. Það á náttúrlega ekki að þurfa EES til, þó að það sé ágæt svipa, heldur hefur nauðsyn þess að draga úr aðgangshömlum lengi verið til umræðu á þessum markaði. Hér er líka verið að færa ýmislegt til betri vegar, kvaðir og fyrirkomulag sem er að mjög miklu leyti orðið úrelt. Hér hefur t.d. verið rætt um gjaldmælaskyldu. Það er náttúrulega í algjöru ósamræmi við nútímatækni þar sem komnar eru mjög fjölbreyttar og góðar leiðir fyrir þá sem veita þessa þjónustu og þá sem þiggja hana til að semja um verð og fylgjast með verðmynduninni, þiggja ferðir, hafa yfirlit o.s.frv. Maður sér fyrir sér að með þessum breytingum geti þeir aðilar sem fyrir eru á markaðinum, rótgrónir, tekið upp nýja tækni en svo gætu aðrir aðilar líka komið inn. Leigubílstjórar gætu sjálfir orðið sjálfstæðari og notað sínar eigin tæknilausnir. Maður sér fyrir sér mjög mikla nýsköpun á þessu sviði. Ég held að þetta sé þeim mun mikilvægara núna þegar við erum að losna úr Covid-viðjum og það hefur verið mikið hrun í þessum bransa. Það eru margir sem skiluðu einfaldlega inn leyfum og fóru að sinna öðru. Það má alveg giska á að auknar tæknilausnir og fleiri aðilar sem komi inn geti hraðað því að þetta kerfi endurreisist og verði kannski ekki bara eitt kerfi heldur verði meiri flóra. Við lestur frumvarpsins vöknuðu samt nokkrar spurningar hjá mér en til að lengja umræðuna ekki um of - af því að ég ber traust til þess að farið verði yfir helstu álitamál í nefndarvinnunni - ætla ég kannski aðallega að taka fyrir 8. gr. og sér í lagi í 4. mgr. sem fjallar um skráningarskyldu. Þar er m.a. talað um að rekstraraðilum sé skylt að skrá upphafsstað og endastað allra ferða. Í greinargerð er þetta rökstutt með því að orðið hafi ákveðin hefðarmyndun meðal þeirra sem stunda leigubílaakstur eða reka leigubílastöðvar að skrá þetta niður. Þannig virðist meiningin að lögbinda ákveðna hefð sem hefur myndast. En rökin fyrir þessari skráningu eru líka gefin upp í frumvarpinu, t.d. er talað um öryggisástæður, að það sé líka neytendum í hag, eftirlitsaðilum eða lögreglu eða öðrum sem þurfa að hafa eftirlit. Það sé gagn í því að geta skoðað eftir á hvaða ferðir hvaða bílstjóri fór og geta sannreynt að ákveðin ferð hafi farið fram á ákveðnum tíma. Ég velti fyrir mér tilganginum með því yfir höfuð að lögfesta þessa kvöð og rökstuðningnum og kannski einnig ákveðinni þversögn sem ég kom auga á. Í greinargerð er sagt að leigubílstjórastöðvar hafi verið að skrá þetta af öryggisástæðum og líka af viðskiptalegum ástæðum, það sé þægilegt fyrir stöðina að hafa yfirsýn yfir þessar ferðir. Í lögunum er sagt að óheimilt sé að vinna þessar upplýsingar í öðrum tilgangi en þeim að tryggja öryggi, stuðla að neytendavernd og til að viðhafa megi eftirlit. Þversögnin sem ég sé þarna er sú að verið er að binda í lög ákveðna hefð eða iðju sem þessar stöðvar hafa stundað en samt verið að taka út hluta af ástæðunni fyrir því að stöðvarnar hafa stundað þetta. Út frá þessum þversögnum og út af persónuvernd sá ég að bent var á það í umsögn í samráðsgátt, og hefur verið bent á áður þegar frumvarpið var lagt fram, að tilgangurinn með slíkri skráningu sé ekki nógu skýr. Maður veltir náttúrlega líka fyrir sér samanburði við aðra markaði eða aðrar lausnir. Við höfum séð mjög mikla aukningu í rafskutlum, sá markaður hefur blómstrað mjög mikið. Það er mjög auðvelt að panta og borga fyrir slíkar ferðir með símanum og það eru margir aðilar sem reka slíka þjónustu. Ég hef sterkan grun um að þessir aðilar séu að skrá mjög mikið niður um allar ferðir sem farnar eru, til að geta greint það í viðskiptalegum tilgangi. Það mætti kannski horfa til þess hver raunin er þar, svo kannski líka, fyrst fram kemur að nú þegar er verið að skrá ýmislegt á þessum stöðvum, hvernig þetta samræmi er þar. Ég vil aftur þakka fyrir þetta frumvarp. Ég vona að það verði í meginatriðum að lögum.

Virðulegur forseti. Þann 1. mars á þessu ári hélt ég ræðu og ég ætla ekki að lesa hana alla fyrir ykkur, kannski sem betur fer. Ég vil bara ítreka að ég hélt ræðu um þetta sama mál. Þá sagði ég: Ég veit eiginlega ekki hvort ég á að vera pirruð eða þakklát fyrir að við séum að ræða þetta mál núna í þriðja skiptið, - sem er þá núna í fjórða skiptið - pirruð yfir því að við séum ekki löngu búin að afgreiða það. En einnig velti ég fyrir mér: Þurfum við sérstök lög um leigubílaakstur? Er það eitthvað sem er algerlega nauðsynlegt eða voru þessi lög kannski sett á sínum tíma þegar við vorum í allt öðru umhverfi? Í ræðu minni var ég að fjalla um það að við værum með lög um farþega- og farmflutninga og ég velti því hreinlega fyrir mér hvort ekki væri einfaldara að vera með einn skýran og einfaldan lagabálk um slíkan akstur og að ekki sé þörf á sérstökum lögum um leigubílaakstur. Ég styð þetta mál og vona að hv. umhverfis- og samgöngunefnd takist að afgreiða málið úr nefndinni og við getum afgreitt það sem lög frá þingi áður en við gerum hér sumarhlé. Mig langar á sama tíma að ítreka að sá þingmaður sem hér stendur vill ganga lengra í frelsisátt og finnst mikilvægt að atvinnufrelsi einstaklinga sé virt. Ég held að við getum vel gert það þrátt fyrir að vera með ákveðnar reglur sem lúta að öryggi.

Frú forseti. Hér er á ferðinni gagnmerkt frumvarp sem á rætur sínar í ábendingum frá ESA um að við þurfum að afnema aðgangshindranir í atvinnugreininni sem snýst um leigubílaakstur og uppfylla þannig skyldur okkar samkvæmt EES-rétti. Ég er í prinsippinu algjörlega fylgjandi því að afnema þessar aðgangshindranir. Atvinnuleyfi eru takmörkuð auðlind ef þannig má að orði komast. Þessi atvinnuleyfi eru það sannarlega og okkur ber, í þessari atvinnugrein eins og öðrum, að stuðla að því að sem flestir hafi aðgang að því að stunda þá atvinnu sem þar er stunduð og í þessu tilviki er það leigubílaakstur eins og allir í þessum sal vita. Eins og fram hefur komið í máli hv. þingmanna þá hefur verið óstand, ef svo má segja, á höfuðborgarsvæðinu á framboði leigubíla á undanförnum misserum. Í heimsfaraldrinum dró eðlilega úr þeirri þjónustu og menn skiluðu inn atvinnuleyfunum sínum og reyndu að finna sér annað að gera enda voru sóttvarnaráðstafanir með þeim hætti. Nú horfum við fram á batnandi tíð með blóm í haga, fjölgun erlendra ferðamanna og vonandi fleiri borgara sem kjósa sér lífstíl án einkabílsins og nota þar af leiðandi almenningssamgöngur, hvort sem það eru almenningsstrætisvagnar eða leigubílar eða annar fararskjóti. En ég vil að það komi fram í upphafi, vegna þess að hér áðan var bent á að niðurgreiða þyrfti eldsneyti til þessarar atvinnustarfsemi, að ég tel það mjög varhugavert og það gengur gegn öllum markmiðum okkar um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. En við eigum auðvitað að rafvæða leigubílaflotann eins og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson hefur reyndar lagt til í sérstakri tillögu hér á hinu háa Alþingi. Ég kem hér upp til að nefna atriði sem ég hygg að hv. umhverfis- og samgöngunefnd þurfi að huga sérstaklega að og það er jafnvægi framboðs og eftirspurnar og ólíkar aðstæður á höfuðborgarsvæðinu annars vegar og í þéttbýliskjörnum úti um landið hins vegar. Þá tek ég dreifbýlið eiginlega út fyrir sviga af því að við vitum að það mun tæpast standa undir sér að reka leigubílaakstur í dreifbýli á Íslandi. Og hvers vegna geri ég það? Ég geri það vegna þess að í nágrannalöndum okkar, og dæmi sem mig langaði að nefna er Noregur, eru undanþágur frá þessu algjöra afnámi. Þær varða það að sérstaklega í smærri sveitarfélögum - ef ég man rétt miða Norðmennirnir við 20.000 manns og einhvern tiltekinn þéttleika í byggð - má vera með fjöldatakmörkun. Og hvers vegna skyldi það vera? Það er til þess að halda úti nægilegri þjónustu. Við vitum að hingað til hafa atvinnuleyfin verið þannig að leigubifreiðastjórar þurfa að halda úti þjónustu í tiltekinn dagafjölda og sú hætta, og það kemur fram í umsögnum bifreiðastjóra sem hafa verið til umfjöllunar í nefndinni, er vissulega fyrir hendi að annars muni menn velja að sinna starfi sínu þegar mest er að gera - við vitum svo sem nokkurn veginn hvenær það er hér á höfuðborgarsvæðinu - og kannski draga úr úthaldinu á öðrum tímum sem eru utan háannatíma. Það eru kannski tímarnir sem aðrir þjóðfélagshópar en þeir sem nýta leigubíla mest um kvöld og nætur þurfa á þjónustu leigubílanna að halda. Ég beini því til hv. þm. Vilhjálms Árnasonar, formanns hv. umhverfis- og samgöngunefndar, að skoða þetta og að nefndin velti því fyrir sér hvaða afleiðingar þetta geti haft. Við verðum auðvitað að horfast í augu við það að aðstæður eru allt aðrar á höfuðborgarsvæðinu en úti um landið og í landsbyggðunum, og við þurfum einfaldlega að taka tillit til þess í þessum breytingum. Við ættum að íhuga það alvarlega að skoða ábendingar frá atvinnubílstjórum um það hvernig við tryggjum þessa nauðsynlegu þjónustu um allt land. Það hlýtur að vera markmiðið og við hljótum líka að þurfa að hafa það í huga að á þessari stundu, þó svo að við getum skoðað áhrif og afleiðingar þessa fyrirkomulags í nágrannalöndum okkar, vitum við ekki nákvæmlega hverjar afleiðingarnar verða fyrir jafnvægið á milli framboðs og eftirspurnar hér á landi. Og þetta er eitthvað sem er í raun neytendavernd, snýst um almannahagsmuni, snýst um að allir þjóðfélagshópar geti nýtt sér þessa þjónustu, geti nýtt sér þjónustu atvinnubílstjóra, leigubílstjóra, og að við tryggjum að ekki verði einhver svarthol í þessu fyrirkomulagi þannig að t.d. í ákveðnum landshlutum verði beinlínis ekki hægt að nýta þessa þjónustu eða að hún sé ekki fyrir hendi. Erindi mitt hér upp í dag var að að brýna fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd að skoða þetta atriði mjög vel. Að öðru leyti hygg ég að margt í frumvarpinu sé til mikilla bóta og horfi til frjálsræðis og sérstaklega það að afnema þessar aðgangshindranir. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi að það eigum við auðvitað að gera í öllum atvinnugreinum.

Virðulegur forseti. Það er með ánægju sem við ræðum hér frumvarp til breytinga á lögum um leigubifreiðaakstur, sem er mikilvægt framfaramál. Ég tek undir það, sem áður hefur komið fram hjá hv. þingmönnum, að það væri samt betra að vera ekki að ræða þetta, við værum þá að klára málið. Sem formaður hv. umhverfis- og samgöngunefndar hef ég svolitlar áhyggjur af því hve langt er liðið á þingið en lýsi mig um leið alveg reiðubúinn til að leggja mikið á mig, og ég veit að nefndarmenn eru til í það, til að reyna að klára málið. Þetta er stórt og umfangsmikið mál og hægt er að fjalla um það út frá mörgum atriðum eins og gert hefur verið hér í dag. Ég held að við séum öll sammála um að við viljum auka frelsið og möguleikana til að bæta þjónustuna og að fleiri eigi möguleika á að koma fram með sínar lausnir. Um leið viljum við líka tryggja viss gæði og öryggi og ekki síst atvinnuöryggi þeirra sem eru í greininni núna. Við þurfum líka svolítið að meta hve mikla vinnu við eigum að setja í að ræða þessa þætti umfram þá miklu vinnu sem ráðuneytið hefur lagt í að undirbúa þetta með starfshópum. Þetta hefur oft verið tekið fyrir og samtöl hafa átt sér stað og frumvarpið hefur tekið breytingum og annað slíkt. Það er ekki hægt að segja að frumvarpið sé alveg nýtt. Reynt hefur verið að fara bil beggja eins og hægt er um leið og verið er að mæta kröfum ESA. Við verðum aðeins að meta þetta, hvort ekki sé til mikils að vinna að klára frumvarpið þó að við botnum ekki alveg til enda þá umræðu sem farið hefur fram hér í dag. Ég vil þó segja í þessum málum, og bara benda á það, að það er svolítið erfitt að ræða þetta svona þröngt út frá leigubifreiðaakstri. Bara frá því að þetta frumvarp kom fyrst fram og frá því að starfshópurinn var settur á laggirnar hefur ekkert lítið breyst á þessum markaði. Allt í einu eru komin hopphjól hér út um allt sem hefur mikil áhrif á leigubíla. Það eru komnir deilibílar. Ferðamönnum hefur fjölgað töluvert og svo fækkaði þeim og svo er þeim að fjölga aftur. Og hvað ætli það séu margir sem eru búnir að fara í gegnum leiðsögumannaskólann og eru að leiðsegja á bílum og annað slíkt? Fólk er alltaf að hanna nýja þjónustu, er alltaf að finna sér leið til atvinnusköpunar og verðmætasköpunar þannig að samfélagið þróast. Almenningur er svo öflugur að hann sér hvar holur eru í kerfinu og hann finnur lausnir og tækifæri í því. Þetta gerist allt þó að við höfum ekki breytt lögum um leigubifreiðaakstur. Áhrifin eru gríðarleg og við megum ekki festast um of í því að hugsa þröngt um leigubíla. Þó að öll þessi þróun sé í gangi held ég að alltaf verði markaður fyrir hinn venjulega leigubíl. Það er það sem ferðamennirnir þekkja og það er það sem hentar mörgum. Það eru ekki allir að fara að nýta sér tæknina til að panta leigubíl. Svo er annað sem breyttist töluvert í þessu, þ.e. þegar við förum að blanda tveimur atvinnugeirum saman sem báðir eru að horfa á starfsöryggi síns fólks og reka báðir þjónustu sem við viljum öll að lifi áfram og sé örugg. Ég er þarna að tala um sendibifreiðar og svo leigubifreiðar. Hvað gerðist í Covid-faraldrinum? Jú, þá byrjaði netverslun á fullu, t.d. með matvöru og alls konar aðra vöru. En ferðum fólks fækkaði. Þá þurftu menn að geta brugðist hratt við. Netverslunin þurfti að geta verslað við leigubílstjórann fram hjá sendibílstjóranum. Þá var hægt að nýta það, eða mátti það ekki? Þurfti netverslunin að fara að kaupa sína bíla sem stóðu kannski tómir hálfan daginn, eða var hægt að álagsstýra? Það þarf að vera frelsi fyrir þessar stéttir til að bregðast við breytingu á markaðnum. Við verðum bara að sætta okkur við að þróunin er á fleygiferð. Þróunin bíður ekki eftir því, og aðstæðurnar sem koma upp, eins og Covid og fjölgun ferðamanna, bíða ekkert eftir því, að við séum búin að breyta einhverjum lögum á Alþingi. Við verðum að hugsa þetta út frá því. Ég held því að við þurfum að reyna að hafa allar takmarkanir eins litlar og við getum svo að bæði sé hægt að þróa þjónustuna fyrir notendurna og til að þeir sem eru í atvinnustarfsemi geti brugðist við, búið til nýja þjónustu og aðlagað sig nýjum aðstæðum. Þetta er það sem ég vildi koma að í þessu máli. Við þurfum að horfa svolítið vítt yfir sviðið. Þetta er mjög breytilegt og ég vil bara segja hér eitt dæmi úr starfi hv. umhverfis- og samgöngunefndar: Stór hluti fermingarbarna fékk rafmagnsvespur í fermingargjöf. Þær voru ekki skráningarskyldar, ekki skoðunarskyldar, ekkert prófaðar. Þá var komið til þingsins og sagt að þetta væri ófremdarástand, að foreldrarnir réðu ekki við börnin sín, að þau væru að reiða aðra á vespunum og keyra á gangstéttum og færu ekki eftir reglunum, að þingið hlyti að þurfa að breyta reglunum. Það var erfitt fyrir lögguna að fylgjast með því hvort um væri að ræða rafmagnsvespu eða venjulega vespu og skólunum fannst þetta vera hættulegt. Þingið varð að breyta lögunum. Gerðar voru tvær tilraunir. Við gerðum einhverjar lágmarksbreytingar og gerðum þessi tæki skráningarskyld. Þegar þingið var búið að gera þau skráningarskyld og ræða þetta og Samgöngustofa ætlaði að fara að framfylgja nýju lögunum þá brá svo við að ekkert barn fékk rafmagnsvespu í fermingargjöf, það var bara hætt, það var komið hopphlaupahjól. Þá byrjaði umræðan um að nú þyrfti þingið að fara að setja reglur um hopphlaupahjól. En hvað gerist? Allir eldri borgararnir sem ætluðu að fá sér rafmagnsskútu til að létta undir með sér og auka frelsi sitt þurftu að fara í röðum á skoðunarstofu og skrá rafmagnsskútuna sína og borga 50.000 kall og lentu í bölvuðu veseni með innflutning og annað slíkt. Við þurfum stundum að hægja á okkur og segja: Fólk verður að bera ábyrgð á sjálfu sér. Þróunin verður að fá að eiga sér stað. Við verðum að reyna að hafa hömlurnar og flækjurnar sem minnstar hér inni. Það eru ekki lög sem bjarga öllu. Vonandi náum við að klára þetta mál og vinna það skipulega og vel í nefndinni. Vonandi náum við að klára þetta mikilvæga mál til þess að neytendur geti fengið betri þjónustu og fólk með nýjar lausnir og nýja tækni geti boðið fjölbreyttari þjónustu og farið í verðmætasköpun og skapað hér atvinnu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til breytinga á sveitarstjórnarlögum sem hafa það meginmarkmið að skýra og einfalda þær reglur sem gilda um íbúakosningar á vegum sveitarfélaga og að auðvelda sveitarfélögum að halda slíkar kosningar með skilvirkum hætti. Með frumvarpinu er m.a. stefnt að því að ná fram markmiðum þingsályktunar nr. 21/150, um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023. Í stuttu máli má segja að með þingsályktuninni sé stefnt að tveimur markmiðum. Lýtur fyrra markmiðið að sjálfbærni sveitarfélaga og lýðræðislegri starfsemi þeirra og er svohljóðandi: „Sveitarfélög á Íslandi verði öflug og sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi.“ Seinna markmiðið lýtur að sjálfsstjórn sveitarfélaga og ábyrgð þeirra, m.a. við að tryggja sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu, og hljóðar svo:„Sjálfsstjórn og ábyrgð sveitarfélaga verði virt og að tryggð verði sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu.“ Aðgerðaáætlunin fyrir 2019–2023 sem Alþingi samþykkti felur í sér 11 aðgerðir þar sem fyrrgreind markmið voru höfð að leiðarljósi. Efni frumvarpsins tengist sérstaklega aðgerðum níu og tíu í aðgerðaáætluninni. Aðgerð níu snýr að lýðræðislegum vettvangi sveitarfélaga og hefur það að markmiði að bæta aðkomu almennings að ákvarðanatöku og stefnumótun á sveitarstjórnarstiginu. Aðgerð tíu snýr að rafrænni stjórnsýslu sveitarfélaga og hefur það að markmiði að bæta aðgengi almennings að þjónustu og stjórnsýslu sveitarfélaga, bæta samskipti og tryggja gott flæði upplýsinga. Frumvarp þetta er því einn þáttur í því að uppfylla fyrrnefnd verkefnismarkmið þar sem tilgangur frumvarpsins er að festa betur í sessi þann valmöguleika fyrir sveitarfélög að eiga samráð við íbúa um stjórn sveitarfélagsins í gegnum íbúakosningu sem byggist á traustum grunni. Segja má að frumvarpið snúi að þremur þáttum: Í fyrsta lagi að skýra og einfalda þær reglur sem gilda um íbúakosningar á vegum sveitarfélaga og auðvelda sveitarfélögum að halda slíkar kosningar með skilvirkum hætti. Lagaákvæði um atkvæðagreiðslur íbúa um einstök málefni var fyrst að finna í sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011. Í X. kafla umræddra laga var að finna mikilvæg nýmæli um samráð sveitarstjórna við íbúa sveitarfélaganna. Að baki kaflanum bjó það sjónarmið að mikilvægt væri að við stjórn sveitarfélaga væri leitað eftir víðtækari samstöðu meðal íbúa um einstakar ákvarðanir. Markmið og tilgangur gildandi 107. gr. sveitarstjórnarlaga, sem fjallar um atkvæðagreiðslur um einstök málefni sveitarfélaga, var að setja leiðbeinandi reglur um slíkar atkvæðagreiðslur og stóðu vonir til þess að sveitarfélög myndu nýta sér þessa aðferð til að eiga samráð við íbúa sína í auknum mæli. Í ákvæðinu voru tilteknar nokkrar sérreglur sem gilda um slíka íbúakosningu en síðan sagði að um atkvæðagreiðsluna ættu að gilda meginreglur laga um kosningar til sveitarstjórna, nú kosningalaga, eftir því sem við ætti. Í framkvæmd hefur ákvæðið ekki náð að uppfylla þau markmið sem því var ætlað að ná af tveimur ástæðum. Annars vegar hefur komið í ljós að ákvæðið er ekki nægilega skýrt um hvaða tilteknu meginreglur kosningalaga skuli eiga við um íbúakosningar sveitarfélaga og með hvaða hætti. Þannig hafa vaknað spurningar um hvort hægt sé að víkja frá tilteknum kröfum kosningalaga, t.d. um fjölda kjörstaða, opnunartíma, fyrirkomulag, atkvæðagreiðslu utan kjörfundar o.fl. Þá hefur enn meiri vafi skapast um þessi atriði eftir gildistöku nýrra kosningalaga um síðustu áramót. Hins vegar hefur komið í ljós að kröfur kosningalaga til framkvæmdar íbúakosninga hafa reynst óþarflega íþyngjandi og kostnaðarsamar, sérstaklega þegar horft er til þess að slíkar atkvæðagreiðslur eru almennt ekki bindandi. Sambærileg sjónarmið eiga einnig við um aðrar tegundir af íbúakosningum sem mælt er fyrir um í sveitarstjórnarlögum. Það eru kosningar fulltrúa í nefndir sem fara með afmörkuð málefni fyrir hluta sveitarfélags, svokallaðar hverfisnefndir eða heimastjórnir, sem fara fram á grundvelli 38. gr. sveitarstjórnarlaga, og sameiningarkosningar sveitarfélaga sem fara fram á grundvelli 119. gr. laganna. Brýnt er því að skýra reglur um íbúakosningar sem fara fram á vegum sveitarfélaga og jafnframt að gera framkvæmd þeirra einfaldari. Sú leið sem farin er í frumvarpi þessu til að ná framangreindum markmiðum er að leggja til að íbúakosningar sveitarfélaga fari ekki með beinum hætti eftir kosningalögum heldur eftir reglum sem þau setja sér sjálf. Verður það því í höndum sveitarfélaga að ákveða framkvæmd og fyrirkomulag íbúakosninga sem fara fram á vegum þeirra. Til að tryggja að gætt sé að grundvallaratriðum lýðræðislegra kosninga og framkvæmd íbúakosninga og að niðurstöður þeirra njóti trausts meðal íbúa sveitarfélaganna er jafnframt lagt til að ráðuneytið setji reglugerð þar sem mælt verði fyrir um þau atriði sem fram þurfa að koma í reglum sveitarfélaga um íbúakosningar. Í frumvarpinu er jafnframt lögð til sú áhugaverða breyting að sveitarfélögum verði heimilt að lækka kosningaaldur í 16 ár í tilteknum íbúakosningum. Kallað hefur verið eftir slíkri breytingu varðandi íbúakosningar enda geta slíkar kosningar varðað hagsmuni ungmenna með beinum hætti. Þá byggir breytingin m.a. á þeim sjónarmiðum að lækkun kosningaaldurs geti gefið ungmennum tækifæri til að taka virkan þátt í stjórnmálum í nærumhverfi sínu og þannig stuðlað að virkari þátttöku ungmenna síðar meir í stjórnmálum. Í öðru lagi er lagt til í frumvarpinu að heimildir sveitarfélaga til að halda íbúakosningar með rafrænum hætti verði víkkaðar og ákvæði þess efnis verði lögfest án gildistíma. Upplýsingatæknin hefur leitt af sér ótal nýja möguleika til að efla og auka lýðræði. Með lögum nr. 28/2013 var bráðabirgðaákvæði bætt við sveitarstjórnarlög sem heimilar sveitarfélögum að halda íbúakosningar, sem fara fram á grundvelli 107. gr. sveitarstjórnarlaga, með rafrænum hætti. Um var að ræða tilraunaverkefni til fimm ára og var heimildin framlengd með lögum nr. 73/2018 til ársins 2023. Þrátt fyrir að fáar rafrænar íbúakosningar hafi farið fram á grundvelli heimildarinnar til þessa standa vonir til þess að með betri og aðgengilegri tæknilausnum muni sveitarfélögin nýta sér þennan valkost í mun ríkara mæli til að eiga samráð við íbúa sína. Í frumvarpinu er lagt til að sveitarfélögum verði heimilt að halda íbúakosningar, hvort sem um er að ræða sameiningarkosningar, heimastjórnar- eða hverfisnefndarkosningar eða kosningar um einstök málefni, með rafrænum hætti. Jafnframt er lagt til að ráðherra setji reglugerð um undirbúning, framkvæmd og fyrirkomulag rafrænna kosninga og gerð rafrænnar kjörskrár. Frumvarpsákvæðið er sambærilegt orðalagi í bráðabirgðaákvæði sveitarstjórnarlaga sem fjallar um rafrænar kosningar og hefur verið í gildi síðan 2013. Í þriðja lagi eru lagðar til smávægilegar breytingar á sameiningarferli sveitarfélaga. Ráðuneytinu hafa borist ábendingar um að lagfæra mætti tiltekin atriði laganna sem varða framkvæmd sameiningar sveitarfélaga, svo sem kröfur um kynningarfrest og fjölda umræðna í sveitarstjórn. Er komið til móts við þessar ábendingar í frumvarpinu. Frú forseti. Ég hef nú farið yfir helstu nýmæli frumvarpsins. Ekki er tilefni til að greina frá öllum þeim breytingum sem felast í frumvarpinu en ítarlega er gerð grein fyrir þeim í almennri greinargerð sem því fylgir. Ég vil árétta að frumvarp þetta snýr m.a. að því að eyða allri óvissu um framkvæmd íbúakosninga sveitarfélaga og er því mikilvægt að það verði samþykkt sem fyrst, og horfi ég nú á formann hv. umhverfis- og samgöngunefndar. Virðulegi forseti. Ég legg til að eftir 1. umr. verði málinu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á húsaleigulögum. Frumvarpið hefur það að markmiði að koma á skráningarskyldu leigusamninga í opinberan gagnagrunn og koma þannig til framkvæmda tillögu 13 í skýrslu átakshóps stjórnvalda um húsnæðismál frá árinu 2019. Með skráningarskyldunni munu stjórnvöld jafnt sem almenningur öðlast betri upplýsingar um leigumarkaðinn hér á landi, ekki síst um markaðsleigu og þróun leiguverðs, lengd leigusamninga og tegundir, þ.e. hvort samningar eru tímabundnir eða ótímabundnir. Frumvarpið er einnig liður í að bæta brunavarnir í leiguhúsnæði og draga lærdóm af þeim skelfilega eldsvoða sem varð við Bræðraborgarstíg 1 þann 25. júní 2020 og kostaði þrjá einstaklinga lífið. Frumvarpinu er þannig ætlað að koma til framkvæmda tillögum 4 og 5 í skýrslu samráðsvettvangs um brunavarnir í íbúðarhúsnæði frá því í mars í fyrra með því að tryggja að leigusali geri grein fyrir brunavörnum í leigusamningum við upphaf leigusambands samkvæmt niðurstöðu ástandsskoðunar. Virðulegi forseti. Ég mun nú gera stuttlega grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Sem fyrr greinir er lagt til að komið verði á skráningarskyldu vegna leigusamninga í opinberan gagnagrunn, svokallaðan húsnæðisgrunn sem komið hefur verið á laggirnar hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, HMS. Einnig er gert ráð fyrir að skylt verði að skrá þar breytingar á leigufjárhæð á samningstíma til að tryggja sem réttastar upplýsingar um þróun leiguverðs hverju sinni sem og til að afskrá samning að leigutíma loknum. Í þessu sambandi er gert ráð fyrir að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun birti upplýsingar úr leigusamningunum, m.a. um markaðsleigu og þróun leiguverðs almennt sem og lengd leigusamninga og skiptingu í tímabundna og ótímabundna samninga. Slíkar upplýsingar munu nýtast stjórnvöldum við stefnumótun og ákvarðanatöku í málaflokknum og þannig undirbyggja þær lagabreytingar sem áformaðar eru samkvæmt ríkisstjórnarsáttmálanum á kjörtímabilinu til að bæta réttarstöðu leigjenda. Einnig munu þær nýtast hinu opinbera sem og almenningi í tengslum við skattlagningu leigutekna. Þá mun skráningarskyldan ekki síst nýtast almenningi með beinum hætti með því að gera leigumarkaðinn gagnsærri en nú er. Með skráningu leigusamninga í opinberan gagnagrunn verður hægt að nálgast upplýsingar um markaðsleigu húsnæðis, eftir staðsetningu, tegund og fleiri þáttum, byggðar á raungögnum úr leigusamningum. Þessar upplýsingar munu framvegis nýtast við mat á því hvort leigufjárhæð eða síðari hækkun hennar sé sanngjörn og eðlileg í garð beggja samningsaðila í samræmi við áskilnað 37. gr. húsaleigulaga. Samkvæmt gildandi rétti er markaðsleiga sambærilegs húsnæðis það meginviðmið sem líta ber til við mat á því hvort leigufjárhæð sé sanngjörn og eðlileg en skort hefur á að aðilar leigusamnings geti nálgast áreiðanlegar upplýsingar um markaðsleigu hverju sinni. Ekki er þó gert ráð fyrir að um einhvers konar opinbert leiguviðmið verði að ræða, enda ber, samkvæmt húsaleigulögum, einnig að líta til annarra þátta en markaðsleigu við ákvörðun leigufjárhæðar, einkum til almenns húsnæðiskostnaðar, þar á meðal vaxtakostnaðar, skatta og gjalda, staðsetningar, gerðar og ástands húsnæðis og fleiri slíkra þátta. Þær upplýsingar sem við höfum á að byggja í dag, um þróun leiguverðs, meðallengd leigutíma og fjölda tímabundinna og ótímabundinna leigusamninga, eru ófullkomnar að því leyti að þær byggja á upplýsingum úr þinglýstum leigusamningum. Ekki er skylda hér á landi til að þinglýsa slíkum samningum og því endurspegla upplýsingar úr þinglýstum leigusamningum engan veginn alla þá samninga sem í gildi eru hverju sinni. Auk þess nær kerfið ekki utan um hvernig leigufjárhæð hvers samnings kemur til með að breytast á leigutímanum. Upplýsingar um leigufjárhæð endurspegla þannig eingöngu upphaflega fjárhæð við gerð leigusamnings en taka ekki mið af umsömdum breytingum á samningstíma, svo sem þegar leigufjárhæð er verðtryggð með vísitölu neysluverðs líkt og algengt er. Er því afar brýnt að búið verði svo um hnúta að stjórnvöld hafi aðgang að betri upplýsingum um leigumarkaðinn til að byggja ákvarðanir sínar á, ekki síst um þessar mundir þegar mikið ákall er um aðgerðir stjórnvalda til að bæta húsnæðismarkaðinn. Hvað leigumarkaðinn varðar hefur lengi verið bent á að leigjendur búi við skert húsnæðisöryggi og séu sá hópur sem standi höllustum fæti á húsnæðismarkaði. Því er nauðsynlegt að stjórnvöld geti nálgast áreiðanlegar upplýsingar byggðar á raungögnum um þróun leiguverðs og lengd leigusamninga til að unnt sé að stíga markviss skref til að bæta húsnæðisöryggi og réttarstöðu þessa hóps á komandi misserum. Hvað skráningarskylduna varðar er lagt til að hún hvíli á leigusala og hann hafi 30 daga til að skrá leigusamning sem og breytingar á húsaleigu á samningstíma sem ekki leiða af upphaflegum ákvæðum samningsins. Sömu tímamörk gilda einnig um skyldu hans til afskráningar samnings að leigutíma loknum. Í þessu sambandi er gert ráð fyrir að sambærileg sektarheimild verði fyrir hendi og nú gildir um brot gegn skráningarskyldu vegna heimagistingar samkvæmt lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald sem reynst hefur áhrifarík til að stuðla að bættri skráningu á því réttarsviði. Þannig geti stjórnvaldssektir vegna brota á skráningarskyldu numið frá 10.000 kr. til 1 millj. kr. fyrir hvert brot eftir eðli þess og alvarleika hverju sinni. Jafnframt er lögð til sú þýðingarmikla breyting á húsaleigulögum að skráning á hækkun leigufjárhæðar í gagnagrunninn verði forsenda þess að hækkunin taki gildi gagnvart leigjanda. Einnig er gert ráð fyrir að núverandi skattaívilnun vegna tekna af útleigu íbúðarhúsnæðis utan atvinnurekstrar verði framvegis bundin því skilyrði að leigusamningur hafi verið skráður í húsnæðisgrunn og er það jafnframt í samræmi við fyrrnefnda tillögu 13 í skýrslu átakshóps stjórnvalda um húsnæðismál. Sömuleiðis er lagt til að skráning samnings í gagnagrunninn verði skilyrði réttar leigjanda til húsnæðisbóta í stað núgildandi skilyrðis um að samningum hafi verið þinglýst. Virðulegi forseti. Hvað varðar umbætur til að stuðla að betri brunavörnum í leiguhúsnæði í samræmi við tillögur samráðsvettvangs um brunavarnir í íbúðarhúsnæði er gert ráð fyrir að úttekt á ástandi hins leigða skuli fara fram við gerð leigusamnings og niðurstaða hennar skráð í sérstakan úttektarkafla samningsins. Þar er m.a. gert ráð fyrir að sérstaklega verði gerð grein fyrir brunavörnum en skv. 14. gr. húsaleigulaga skal leiguhúsnæði við afhendingu fullnægja kröfum laga og reglugerðar um brunavarnir. Ljóst er að sú er því miður ekki alltaf raunin og mikilvægt að vekja báða aðila til vitundar um hvað felist í slíkum áskilnaði og hvernig þeir geti tryggt að svo sé. Þannig er m.a. gert ráð fyrir að við úttekt húsnæðis og gerð leigusamnings verði gerð grein fyrir því hvort slökkvitæki sé í íbúðinni, hvort húsnæðið hafi verið yfirfarið af þar til bærum aðila fyrir gerð leigusamnings, hvort reykskynjarar séu í öllum helstu rýmum, þar með töldum öllum svefnherbergjum, og þeir hafi verið prófaðir við úttektina, hvort eldvarnarteppi sé fyrir hendi í eldhúsi og hvort flóttaleiðir í húsnæðinu séu fullnægjandi, þ.e einfaldar, auðrataðar, greiðfærar og merktar í samræmi við gildandi kröfur. Með þessu er stuðlað að bættri vitund bæði leigusala og leigjanda um ástand brunavarna og nauðsynlegt viðhald þeirra. Rétt er að taka fram að úttekt á leiguhúsnæði þarf ekki að hafa kostnað í för með sér, enda er gert ráð fyrir að samningsaðilar geti sjálfir framkvæmt hana með stöðluðu úttektareyðublaði stjórnvalda. Horft er til þess að unnt verði að fylla út rafrænan leigusamning á stöðluðu samningsformi inni á vefsvæði Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, undirrita hann með rafrænum skilríkjum og ganga í kjölfarið frá skráningu samningsins og jafnvel umsókn um húsnæðisbætur til leigjenda hjá stofnuninni. Jafnframt verði unnt að vista myndir á vefnum af ástandi húsnæðisins við framkvæmd úttektarinnar. Þannig má draga úr líkum á að upp komi ágreiningur síðar meir á milli aðila leigusamningsins um tjón á húsnæðinu og rétt til tryggingarfjár. Virðulegi forseti. Samkvæmt mati á kostnaðaráhrifum frumvarpsins er talið að skráning leigusamninga og birting upplýsinga úr húsnæðisgrunni um leigusamninga, m.a. um markaðsleigu, muni hafa óverulegan kostnað í för með sér, enda var þegar gert ráð fyrir stofnun og rekstri húsnæðisgrunns við setningu laga nr. 137/2019, um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Kostnaður við grunninn er því hluti af rekstraráætlun stofnunarinnar nú þegar, þar með talin fjármögnun. Þess má að lokum geta að samkvæmt mati á jafnréttisáhrifum frumvarpsins er það talið líklegt til að hafa enn jákvæðari áhrif á konur en karla, ekki síst einstæðar mæður, að því leyti sem betri upplýsingar um leigumarkaðinn, þar á meðal um leigufjárhæð, eru til þess fallnar að bæta stefnumótun stjórnvalda í málaflokknum og beitingu stuðningsúrræða, svo sem húsnæðisbóta, og stuðla að því að leiguverð sé sanngjarnt og eðlilegt í garð beggja samningsaðila. Nánar er gerð grein fyrir jafnréttismatinu í greinargerð frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég tel að þær lagabreytingar sem hér hafa verið kynntar feli í sér mikilvæga réttarbót fyrir alla hlutaðeigandi. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. velferðarnefndar sem og 2. umr.

Frú forseti. Í frumvarpi þessu eru lagðar til ýmsar breytingar til hins betra en að mínu mati er ekki gengið nógu langt heldur stigið varfærnislega til jarðar. Það jákvæða við frumvarpið er krafa um skráningarskyldu, skyldu til að gera úttekt á brunavörnum og svo ítarlegri skilgreining á því hvað teljist sanngjarnt og hvað teljist ósanngjarnt í húsaleigusamningum. Þá hefur maður áhyggjur af því að frumvarpið muni í reynd ekki leiða til mikilla bóta fyrir leigjendur. Það er ekki nóg að leggja til matskennt viðmið um að leigusamningur skuli vera sanngjarn. Það veitir enga réttarvernd fyrir fólk, það verða að vera föst viðmið um hversu mikið megi breyta leigusamningum og hve mikið verð megi hækka þegar nýr samningur er gerður eftir að sá fyrri rann út. Þá sýnist mér af greinargerð frumvarpsins að ekki hafi verið haft samráð við Leigjendasamtökin við samningu þess. Maður hefði haldið að þau samtök hefðu verið efst á lista þegar vinna hófst við gerð frumvarpsins og að stjórnvöld hefðu leitað álits samtakanna um hugsanleg áhrif þess og hvort það myndi ná tilsettum tilgangi. Ég vona að stjórnvöld hugi að þessu á kjörtímabilinu og hafi samráð við Leigjendasamtökin ef til stendur að gera frekari breytingar á húsaleigulögum og vona svo sannarlega að samtökin verði kölluð fyrir velferðarnefnd.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ábendingarnar og fyrirspurnirnar. Mér finnst sjálfsagt að þingnefndin kalli alla hagaðila fyrir til að ræða áhrif málsins. Ég er ekki í nokkrum vafa um það sjálfur að allir verða sammála um að þetta sé mikil réttarbót. Ég mun líka fljótt verða sammála hv. þingmanni um að það verða einhverjir sem telja að ganga hefði átt lengra og að eitthvað allt annað hefði átt að standa í frumvarpinu og um aðra hluti. Hér er fyrst og fremst verið að taka á tvennu, annars vegar þessari skráningarskyldu, sem ég er ekki í nokkrum vafa um að mun hjálpa verulega til og bæta réttarstöðu leigjenda, og hins vegar eru það úrbætur á brunavörnum. Það eru líka tillögur sem hafa farið í gegnum starfshópa og talsvert samráð hefur verið haft um hvað sé gott að gera til þess að bæta vitund, bæði leigjanda og leigusala, við gerð leigusamnings og tryggja að aðstæður séu með skýrum hætti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að einhverjir vilja að aðrir hlutir standi í þessu frumvarpi. Mér finnst bara mikilvægt að við stígum þetta skref núna og ég vildi óska þess að við hefðum náð því fyrr því að þá hefðum við betri upplýsingar til að stýra þeirri stefnumótun sem við erum í og munum fara í í sumar og í haust, og erum reyndar í þessar vikurnar. Þar munum við leita samráðs við alla hagaðila á markaði til þess að geta styrkt réttarstöðu leigjenda sem ég held að við séum öll sammála um að er mikilvægt. En við þurfum líka að tryggja framboð og þar með getum við heldur ekki gengið um of á rétt leigusala og takmarkað frelsi þeirra til athafna.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og heyri að hann er tilbúinn að að taka Leigjendasamtökin með í samráð og ég er afskaplega glöð með það. En það var eitt sem ég hjó eftir, og það er jákvætt, þ.e. að aðilar geti einhliða fari fram á óháða úttekt á leiguhúsnæði. Ég tel mikilvægt að tryggt verði að leigusalar misnoti ekki ákvæðið á þann veg að ávallt verði farið fram á úttekt óháðs aðila og leigutakar verði því ávallt að borga fyrir óháða úttekt. Ég held að skynsamlegra sé að reglan hljóði á þann veg að ef leigutaki óski óháðrar úttektar skuli kostnaður skiptast jafnt en þegar leigusali óski úttektar skuli hann einn bera kostnað. Ég er ein af þeim sem óttast að þetta bæti engu við varðandi leiguverð og áfram verði leigjendur berskjaldaðir fyrir hentistefnu leigusala sem ákveða leiguverð einhliða. En ég veit að þetta frumvarp á vissulega að marka fyrsta skrefið í endurskoðun húsaleigulaga á kjörtímabilinu og vil ég bara hvetja menn áfram til dáða. Takk fyrir.

Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er mikilvægt að við nýtum næstu misseri til að þróa lagaverkið og regluverkið í kringum leigumarkaðurinn betur. Það er allt of margt sem við vitum ekki. Ég held að ég geti samt sagt að um 60% af markaðnum séu einstaklingar sem eru að leigja frá sér íbúðir, hvort sem það er vegna þess að þeir nýta þær ekki, búa annars staðar, eða að þeir eigi tvær eða þrjár íbúðir. En 40% eru þá hjá stærri félögum á þessum markaði. Um þetta gilda auðvitað mjög ólíkir hlutir. Ef við ætlum að tryggja nægilegt framboð verðum við að gæta þess að við séum ekki að búa til regluverk sem gerir það að verkum að þessi 60%, sem eru þá kannski langstærsti hlutinn, sleppi því jafnvel að vera með íbúðir á leigumarkaði því að þá munum við heldur bæta í vandræðin en hitt. En á sama hátt getum við líka kannski hvatt til þess að stærri hluti af leigumarkaðnum verði í höndum fagfélaga, óhagnaðardrifinna félaga o.s.frv. sem eru að vinna að því að búa um leigumarkaðinn sem atvinnugrein.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og ég fagna því að þetta mál sé loksins komið fram. Ég get tekið undir það sem fram kom í máli ráðherra hér rétt í þessu, þ.e. að hann hefði gjarnan viljað sjá þetta frumvarp koma fram fyrr. Mér þætti fróðlegt að heyra frá hæstv. ráðherra hvers vegna þetta mál var ekki sett í forgang á síðasta kjörtímabili. Hin spurning mín lýtur að því að í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar vegna lífskjarasamningsins 2019 kemur fram að ákvæðum húsaleigulaga verði breytt og sérstaklega hvað varðar vernd leigjenda þegar kemur að hækkun leigufjárhæðar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna ekki er gert ráð fyrir leigubremsu eða leiguþaki af einhverju tagi í þessu frumvarpi eða t.d. heimildum til sveitarfélaga til að hafa slík afskipti af leigumarkaðnum. Megum við eiga von á slíku frumvarpi eða öðrum þingmálum sem koma betur til móts við það sem stjórnvöld skuldbundu sig til við gerð lífskjarasamnings 2019? Er hæstv. ráðherra hlynntur því að taka upp leigubremsu af einhverju tagi, verja leigjendur með beinum hætti fyrir óhóflegum hækkunum?

Virðulegur forseti. Ég held að staðan á þessu máli sé þannig að unnið hafi verið að því á síðasta kjörtímabili að koma því fram. Ég tók síðan við þessum málaflokki í upphafi þessa kjörtímabils og ákvað strax að koma með þennan hluta verkefnisins inn í því skyni að reyna að fá skjóta afgreiðslu þingsins til að við gætum byrjað að safna upplýsingum. Sú áhersla sem er lögð á frekari breytingar á húsaleigulögunum, eins og hv. þingmaður vísaði til, byggist á heildstæðari og áreiðanlegri upplýsingum um leigumarkaðinn hér á landi en nú liggja fyrir. Við höfum, eins og ég fór yfir í framsögu minni, allt of takmarkaðar upplýsingar um hann og þær byggja á þinglýstum leigusamningum. Okkur vantar upplýsingar um fjárhæð samninga, lengd og tegundir. Þær upplýsingar sem munu safnast í þennan opinbera húsnæðisgrunn, við lögbundna skráningu allra leigusamninga, skapa betri grundvöll til að taka stefnumótandi ákvarðanir um hvernig við styrkjum stöðu leigjenda og bætum kjör þeirra. Hv. þingmaður nefndi nokkra hluti og ég ætla ekki að tjá mig um það hvort ég sé sammála eða ósammála þeim leiðum. Ég veit hins vegar að í löndunum í kringum okkur eru mjög mismunandi leiðir farnar. Mér finnst ekki skynsamlegt, við þær aðstæður sem uppi eru, þegar við vitum of lítið um leigumarkaðinn, að ákveða það hér og nú að ein leið sé betri en önnur. Ég legg því áherslu á að frumvarpið fái skjóta afgreiðslu svo að við getum farið að fá áreiðanlegar upplýsingar sem við getum tekið stefnumótandi ákvarðanir út frá.

Virðulegur forseti. Nú er það einfaldlega þannig að ríkisstjórn Íslands skuldbatt sig, með yfirlýsingu við gerð kjarasamninga 2019, til að hafa forgöngu um lagabreytingar til að verja leigjendur betur, styrkja réttarstöðu þeirra og tryggja vernd þeirra þegar kemur að hækkun leigufjárhæðar, eins og það er orðað hér. Þá skýtur kannski svolítið skökku við að koma nokkrum árum seinna og segja að ekki sé tímabært að úttala sig neitt um það hvernig eigi að gera það vegna þess að við höfum einfaldlega ekki grundvöll til þess. Ég skildi hæstv. ráðherra á þann veg að það væri þá fyrst og fremst á ábyrgð forvera hans í embætti sem hefði þá ekki sinnt þessu, a.m.k. fann hæstv. ráðherra sig knúinn til að taka fram að hann væri nýtekinn við þessum málaflokki sem er auðvitað alveg hárrétt. Ég vil kannski fá að spyrja hér í seinni umferð, vegna þess að hæstv. ráðherra hefur lagt áherslu á að auka framboð af leiguhúsnæði, hvort til greina komi í hans huga að falla frá þeim niðurskurði sem boðaður er í fjármálaáætlun þegar kemur að stofnframlögum inn í almenna íbúðakerfið, hvort það sé ekki í algeru ósamræmi við orð hans, um mikilvægi þess að auka framboð af leiguhúsnæði á viðráðanlegu verði, að vera um leið að knýja fram fækkun leiguhúsnæðis miðað við íbúafjölda og vaxandi fjölda á komandi árum með því að lækka stofnframlögin um 2 milljarða í þeirri fjármálaáætlun sem liggur fyrir.

Frú forseti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að í andsvörum um frumvörp geta menn tekið umræðu um hvað sem er. Ég ætla svo sem ekki að elta ólar við allar yfirlýsingar hv. þingmanns og túlkanir hans á mínum orðum. Ég ætla hins vegar að segja þetta um stofnframlögin - við höfum tekið þá umræðu áður, við einhverja hv. þingmenn Samfylkingarinnar, ég held við hv. þm. Jóhann Pál Jóhannsson: Ástæðan fyrir því að við höfum ekki byggt meira í stofnframlögum er ekki fyrst og fremst skortur á fjármagni heldur skortur á lóðum. Þeim fjárframlögum sem hafa verið send til Bjargs og fleiri slíkra félaga hafa þau þurft að skila til HMS vegna þess að þau hafa ekki fengið lóðir. Þó að það sé komið aftur og aftur upp í þennan ræðustól og því haldið fram að það eina sem þurfi sé að auka fjármagn í stofnframlög og þá sé vandinn leystur þá er það ekki þannig. Þess vegna erum við að setjast yfir það núna, í húsnæðishópi á vegum þjóðhagsráðs, hvaða ástæður eru fyrir því að við höfum ekki byggt nóg. Það er ekki vegna þess að það vanti fjármagn. Stefna ríkisstjórnarinnar er skýr. Við ætlum að auka framboð á húsnæði, við ætlum að auka framboð á lóðum. Ég hef talað í þessum ræðustól um að ein leið til þess sé að gera einhvers konar rammasamning við sveitarfélögin í landinu þannig að nægjanlegt framboð sé af byggingarhæfum lóðum á næstu fimm árum og stefnumótandi húsnæðisstefna, sem verður lögð fram í haust, til 15 ára, með aðgerðaáætlun til fimm ára, gerir það að verkum að við sjáum fram á að geta framleitt 4.000 lóðir á ári í fimm ár eða um 20.000 íbúðir. 

Frú forseti. Ég tel rétt og skylt að taka til máls við 1. umr. um þetta frumvarp hæstv. innviðaráðherra sem er lagt fram hér í góðum ásetningi. En ég hef ýmislegt við frumvarpið að athuga. Það kemur ráðherranum ekki á óvart og ætti í raun ekki að koma neinum á óvart sem hefur einhverja nasasjón af þeim hugmyndum sem ég hef og stend fyrir í stjórnmálum. Ég ætla ekki að rekja, frú forseti, frumvarpið efnislega. Ráðherra gerði það ágætlega og skilmerkilega í ræðu sinni. En þær kvaðir sem er verið að leggja á leigusala, sektarheimildir sem er verið að veita Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og með hvaða hætti verið er að auka eftirlitshlutverk þeirrar stofnunar er í besta falli umhugsunarvert og í versta falli mjög varhugavert. Í greinargerð frumvarpsins segir á einum stað að það þyki mikilvægt að hið opinbera, í þessu tilfelli er það Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, komi með skýrum hætti að húsaleigumálum enda þótt um einkaréttarlega löggjöf sé að ræða. Þetta er auðvitað lykilatriðið í málinu og lykilatriði í gagnrýni minni á frumvarpið. Hér er um einkaréttarlega samninga að ræða og þegar menn ætla ríkisvaldinu, ríkisstofnun, að fylgjast með og skrá niður einkaréttarlega samninga þá verða menn að hugsa sig vel um, hvort tilgangurinn helgi meðalið. Með frumvarpinu er auðvitað verið að ganga gegn samningsfrelsi einstaklinga í einkaréttarlegum samningum, í þessu tilfelli í leigu á húsnæði á almennum markaði. Það er verið að gera það að skilyrði fyrir gildi samninganna og breytingum á hugsanlegum leigufjárhæðum að gildi samninganna ráðist af aðkomu ríkisins og þeir séu skráðir í sérstökum gagnagrunni ríkisins, annars séu þeir í raun ekki í gildi. Þetta er þróun sem verður að vara við, ekki bara á leigumarkaði sérstaklega heldur almennt. Í þessu tilfelli erum við að tala um leigumarkað. Síðan koma auðvitað inn viðurlög, stjórnvaldssektir sem geta numið allt að 1 millj. kr. ef einstaklingar vilja af einhverjum ástæðum ekki skrásetja samninga sína, einkaréttarlega samninga. Tilgangurinn með þessu - og ég skil tilganginn, ég skil að stjórnvöld telji nauðsynlegt að búa yfir betri upplýsingum um leigumarkaðinn. Það má líka segja um ýmislegt annað í íslensku samfélagi, að það væri gott og gagnlegt að hafa betri upplýsingar um ýmislegt sem fram fer í íslensku samfélagi. En það getur aldrei verið réttlæting fyrir því að ríkið teygi sig inn í og hafi afskipti af og krefjist þess að einstaklingar geri grein fyrir og skrái allar sínar gjörðir eða allt sem fram fer á milli tveggja frjálsra einstaklinga. Þetta er auðvitað atriði sem ég vara eindregið við. Tilgangurinn er göfugur en ég óttast að afleiðingarnar geti verið með þeim hætti að þær verði verri en það sem við náum fram. Og annað er: Ég óttast að nái frumvarpið fram að ganga muni það hafa þveröfug áhrif á leigumarkaðinn en að er stefnt, þ.e. að það muni gera hann óheilbrigðari. Í fyrsta lagi er nokkuð ljóst að einhver hluti af leigumarkaðinum fer undir hið svarta hagkerfi. Fólk sér ekki tilgang í að skrásetja leigusamninga, neitar að gera skriflegan leigusamning við leigjanda sem getur síðan farið til sýslumanns og þinglýst samningnum og tryggt réttarstöðu sína með þeim hætti. En það mun líka verða til þess að einstaklingar sem eru að leigja íbúð sem viðkomandi eiga sjá ekki neinn tilgang í að leigja hana vegna þess að vesenið, skriffinnskan, er orðið of mikið. Viðkomandi taka þá íbúðina af leigumarkaði, hætta að leigja hana út. Ef það gerist að við sjáum framboð á leigumarkaði skreppa saman vegna þessa hittir það auðvitað fyrst og fremst þá fyrir sem eru á leigumarkaði og mun valda hækkun á leiguverði. Svo megum við ekki gleyma einu. Það er auðvitað verið að búa til bákn. Það er verið að auka skriffinnsku. Það er verið að auka afskipti af eðlilegum samskiptum tveggja einstaklinga eða fjölskyldna. Það er verið að setja stóra bróður á enn eina vaktina í íslensku samfélagi. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra en vil þó taka fram að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins gerði efnislega athugasemd við frumvarpið. Nokkrir þingmenn í þingflokki Sjálfstæðisflokksins, þar á meðal sá er hér stendur, telja sér ekki fært að styðja frumvarpið í óbreyttri mynd en munu ekki standa í vegi fyrir því að það nái fram að ganga.

Frú forseti. Ég get ekki orða bundist vegna ræðu hv. þingflokksformanns Sjálfstæðisflokksins, sem er reyndar farinn úr salnum, sem upplýsti um afstöðu eins stjórnarflokkanna til frumvarpsins. Það var þó ekki ástæða þess að ég bað um orðið en það gaf án nokkurs vafa innsýn inn í samskiptin, kannski er best að orða það þannig, á milli þingflokka stjórnarflokkanna. En látum það liggja milli hluta. Ég kom hingað upp, frú forseti, til að reyna að átta mig á því með hvaða hætti frumvarpið kæmi til móts við kröfur verkalýðshreyfingarinnar og hæstv. innviðaráðherra hefur svarað því að einhverju marki. Eins og þingmönnum er kunnugt urðu lífskjarasamningar m.a. að veruleika vegna stuðnings stjórnvalda við þá með tilteknum aðgerðum sem voru nákvæmlega listaðar upp í plaggi sem hefur verið gefið út af Stjórnarráðinu. Í 11. atriði á þeim lista er fjallað um húsnæðismál og þar kemur fram, með leyfi forseta: „Ákvæði húsaleigulaga verði endurskoðuð til að bæta réttarstöðu leigjenda, m.a. hvað varðar vernd leigjenda þegar kemur að hækkun leigufjárhæðar og bættri réttarstöðu leigjenda við lok leigusamnings.“ Þessar tillögur eiga rætur sínar að rekja til átakshóps sem starfaði hér fyrir nokkrum árum fyrir stjórnvöld og gerð er grein fyrir í greinargerð með frumvarpinu. Ég tek að sjálfsögðu gild svör hæstv. innviðaráðherra við fyrirspurn hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar um það hversu langt þetta frumvarp gengur. En ég kem hér upp með jákvæðum huga. Það má alveg túlka það svo að hér sé um fyrstu skref að ræða og að þörf sé á að safna upplýsingum. Ég deili ekki um þá þörf því að ég held að það sé hluti af vandanum á húsnæðismarkaði hve litlar upplýsingar við höfum haft um uppbygginguna. Það er að breytast og þar höfum við fært Húsnæðis- og mannvirkjastofnun heimildir til að afla upplýsinga og hafa yfirsýn yfir uppbyggingu húsnæðis um allt land. Ég er sammála því að viðlíka yfirsýn þurfi yfir leigusamninga í landinu. Það er mjög mikilvægt að hafa hana upp á áætlanagerð sveitarfélaga og skipulag á stuðningi ríkisins við uppbyggingu húsnæðis í landinu. Ég rak hins vegar augun í það að í greinargerð frumvarpsins segir að í framhaldi af vinnu átakshópsins - sem skilaði í ársbyrjun 2019 og afurð hans rann að einhverju leyti inn í loforð ríkisstjórnarinnar vegna lífskjarasamninga - hafi þáverandi félags- og barnamálaráðherra skipað nefnd um endurskoðun löggjafar um húsaleigumál til að fylgja eftir tillögum átakshópsins, og hér er talið upp hverjir hafi setið í þeirri nefnd, og að hlutverk nefndarinnar hafi m.a. verið að taka tillögur nr. 11, sem ég las upp áðan, og 13 í skýrslu stjórnvalda um húsnæðismál til nánari skoðunar og eftir atvikum útfærslu í formi lagabreytinga. Það sem síðan gerist og vekur athygli mína er að frumvarp sem samið er í félagsmálaráðuneytinu, og kynnt í samráðsgátt stjórnvalda í febrúar 2020, er tekið til umfjöllunar í samráðshópi eða vinnuhópi forsætisráðuneytisins, fjármála- og efnahagsráðuneytisins og félagsmálaráðuneytisins og einnig í ráðherranefnd um samræmingu mála. Þar gerist það, ef ég les þessa greinargerð rétt, væntanlega í ráðherranefndinni, að sú áherslubreyting verður að lagt er til að frumvarpið taki aðallega til tillögu nr. 13 þar sem lögð er áhersla á skráningu leigusamninga í opinbera gagnagrunna og útfærðar leiðir til að hvetja aðila til að gera upplýsingar um leiguverð og lengd leigusamninga aðgengilegar, t.d. með því að binda skattaafslátt vegna langtímaleigu við skráningu í gagnagrunnum. Og hér sjáum við frumvarpið sem varð til við þessa áherslubreytingu. En ég sakna þess enn, frú forseti, að stjórnvöld standi við það loforð sem gefið var á vormánuðum 2019, og ég las hér upp úr plaggi sem Stjórnarráðið gaf út, um að bæta réttarstöðu leigjenda og vernd leigjenda þegar kemur að hækkun leiguverðs. Það er ekki að ástæðulausu að hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson nefndi leiguþakið sem stundum hefur verið nefnt og er verkfæri sem er notað í nágrannalöndum okkar. Það er vissulega útfært með ólíkum hætti. En við vitum líka að við þurfum að hafa sérstaka vernd fyrir leigjendur sem eru, eins og lagaumhverfið er núna, miklu berskjaldaðri á húsnæðismarkaði og búa við miklu minna húsnæðisöryggi en þau okkar sem eigum það húsnæði sem við búum í. Þar á milli er himinn og haf. Það er ósköp einfaldlega komið að því að við stígum skrefið til samræmis við það sem gert er í nágrannalöndum okkar og tryggir velferð fjölskyldnanna í landinu, ekki síst einstæðra mæðra, sem nefndar voru í framsöguræðu hæstv. ráðherra, á leigumarkaði með börn á sínu framfæri og stjórnvöld sjái til þess að ekki sé hægt að skrúfa upp leiguverðið með hvaða hætti sem er. Ég kem hér upp til að minna á þetta og líka til að minna á að títtnefndir lífskjarasamningar renna út í haust. Væntanlega verður það forgangsmál verkalýðshreyfingarinnar að fara yfir efndirnar í stuðningi stjórnvalda við þá samninga þegar þeir voru gerðir fyrir u.þ.b. þremur árum. Ég ætla að spá því að það að tryggja leiguvernd og húsnæðisöryggi leigjenda á vinnumarkaði verði þar mjög ofarlega á blaði.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér breytingar á húsaleigulögum, mjög mikilvægar breytingar sem fela í sér að komið verði á skráningarskyldu vegna leigusamninga í opinberan gagnagrunn og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun veittar sektarheimildir. Ég tek heils hugar undir það, sem fram kemur í greinargerð frumvarpsins, að slík opinber skráning leigusamninga ætti að geta stóreflt greiningar á leigumarkaðnum og auðveldað markvissa ákvarðanatöku hins opinbera í stefnumótun á sviði húsnæðismála. Ég held að með þessu sé verið að stíga mikilvægt skref og skapa grundvöll fyrir frekari afskipti hins opinbera af leigumarkaðnum í framtíðinni, skynsamleg afskipti til að tryggja að markaðurinn virki fyrir alla. Það er nefnilega þannig að markaðir virka best þegar þeir eru sanngjarnir, þegar það er ekki þannig að annar aðilinn hefur yfirburðasamningsstöðu gagnvart hinum o.s.frv. Á leigumarkaðnum á Íslandi hefur ríkt ákveðið svikalogn núna í Covid. En blikur eru á lofti. Við erum farin að sjá leiguverð hækka hraðar en verðlag og hætt er við því að sú þróun ágerist eftir því sem ferðamönnum fjölgar, íbúðir fara aftur í Airbnb-leigu og hagkerfið heldur áfram að taka við sér. Fasteignaverð og leiguverð fylgjast yfirleitt að til langs tíma og sú brjálæðislega þróun sem við höfum orðið vitni að á fasteignamarkaði á undanförnum árum ætti að gefa okkur tilefni til að huga sérstaklega að stöðu þeirra sem leigja, og búa alla jafna við miklu lakari fjárhagsstöðu en þau sem eiga húsnæði. Rúmlega 20% heimila eru á leigumarkaði, þetta er mestmegnis lágtekjufólk. Staða þessa hóps hefur versnað frá 2006 en staða eigenda íbúðarhúsnæðis hefur skánað, einkum vegna lækkandi vaxta á síðustu árum. Í dag er það þannig að að meðaltali tekur íbúðaleiga um 45% ráðstöfunartekna og umtalsverður hluti leigjenda er með óhóflega háa leigubyrði, við hljótum að geta sammælst um það. Tölur frá OECD sýna líka að staða lágtekjufólks á íslenskum leigumarkaði er óvenjuslæm og ekki í neinu samræmi við hið almenna hagsældarstig þjóðarinnar. Leiga er há á alþjóðamælikvarða og húsaleigubætur hafa ekki fylgt hækkandi leigu síðastliðinn áratug. Auk þess eru opinber útgjöld vegna húsaleigubóta tiltölulega lág hér samanborið við helstu grannríkin. Ég vona því að við getum sameinast um að láta húsaleigubætur eða húsnæðisbætur, eins og þær heita núna, minnir mig, hækka talsvert á komandi árum um leið og við grípum til aðgerða til að stemma stigu við taumlausum hækkunum á leigumarkaði. Í 4. gr. frumvarpsins, sem við ræðum hér í dag, er mælt fyrir um viðurlög ef samningar eru ekki skráðir eða hækkun leigu ekki skráð. Gert er ráð fyrir stjórnvaldssektum í ríkissjóð vegna slíkra brota. Ég hef dálitlar efasemdir um virkni þessara úrræða eins og þau eru hönnuð í frumvarpinu. Ég velti fyrir mér hvort betur færi á því að það væri bara févíti vegna brotanna sem rynni þá til leigjandans sem innborgun á leigunni. Þannig yrði beinn fjárhagslegur ávinningur og virkur hvati til þess að fylgja skráningarskyldunni eftir. Þetta væri ein leið. Nú er það auðvitað þannig að í 37. gr. gildandi húsaleigulaga er þegar mælt fyrir um að leigufjárhæð skuli jafnan vera sanngjörn og eðlileg í garð beggja aðila - þetta er svolítið athyglisvert orðalag, jafnan vera sanngjörn, hún hlýtur þá í einstaka tilvikum að mega vera ósanngjörn eða óeðlileg. Látum það liggja á milli hluta. En vandinn er sá að þessi 37. gr. er dauður bókstafur. Þetta er grein sem hefur ekki haft neina alvöruvirkni hér. Í frumvarpinu eru hins vegar lagðar til breytingar sem skýra betur hvað felst í sanngjarnri og eðlilegri leigufjárhæð. Það ásamt skráningarskyldunni og sektarheimildunum ætti að verða til þess að ljá þessari grein einhverja alvörumerkingu. Við skulum samt hafa í huga að í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir neinum viðurlögum vegna ólögmætrar hækkunar á leigu. Viðurlögin eru bara vegna brota gegn skráningarskyldunni sjálfri. Það má auðvitað velta fyrir sér hvort ganga ætti lengra að þessu leyti. Eins ítreka ég þau sjónarmið sem komu fram í ræðu hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur, og kannski að hluta til í andsvari mínu áðan, þ.e. að ég held að til að koma almennilega til móts við þennan hóp, sem er í slæmri stöðu á leigumarkaði, þurfi að setja reglur af einhverju tagi til að verja fólk með beinum hætti fyrir óhóflegum hækkunum á leigufjárhæð. Mikilvæg skref eru stigin í frumvarpinu en þetta er ekki í samræmi við það sem kom fram í lífskjarasamningunum, þ.e. í yfirlýsingu stjórnvalda sem var gefin út við undirritun lífskjarasamninga. Þar var talað sérstaklega um vernd þegar kæmi að hækkun leigufjárhæðar og ég held að það væri útúrsnúningur að líta svo á að efni þessa frumvarps sé í samræmi við það. Það er alveg augljóst að verkalýðshreyfingin gerði ráð fyrir einhvers konar vísi að leigubremsu eða leiguþaki eins og er við lýði víða í Evrópu. Ég held því að næsta skref, hvort sem það yrði stigið með breytingum á þessu tiltekna frumvarpi eða með öðru frumvarpi, vonandi sem fyrst, hljóti að vera að koma upp skikkanlegum leigumarkaði á Íslandi með því t.d. að sveitarfélög fái einhverjar afgerandi heimildir til að hafa hemil á hækkunum leigufjárhæðar, hvort sem það eru sveitarfélög eða Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, eitthvert samstarf þar á milli, reglugerð frá ráðherra - það eru ýmsar leiðir til að útfæra þetta og ég held að fara þurfi vel yfir hvað hefur reynst best í nágrannalöndunum. Rétt að lokum, vegna þess að við ræddum hér áðan um stofnframlög inn í almenna íbúðakerfið, þá er það auðvitað þannig að þótt tímabundið hökt hafi orðið á því að láta stofnframlög ganga út þá réttlætir það ekki að stofnframlögin verði keyrð niður á næstu tveimur til þremur árum. Reykjavíkurborg gerir t.d. ráð fyrir að auka framboð af lóðum, og í raun tvöfalda úthlutun lóða, á næsta kjörtímabili þannig að hægt verði að byggja sem nemur u.þ.b. 2.000 íbúðum. Oddviti Framsóknarflokks í borginni, sem ekki er ólíklegt að muni tilheyra meiri hlutanum, hefur reyndar talað um að það ætti að vera hægt að úthluta lóðum fyrir allt að 3.000 íbúðir á ári. Þá mun virkilega skipta máli að það komi stofnframlög frá ríkinu til að drjúgur hluti þeirrar íbúðauppbyggingar verði á félagslegum forsendum. Reykjavíkurborg hefur t.d. markað þá stefnu að minnst 25% húsnæðisuppbyggingar á hverjum reit sé varið til félagslegrar húsnæðisuppbyggingar og til að halda þeirri stefnu til streitu má ríkið ekki fara að draga saman seglin þegar kemur að opinberum stuðningi við félagslegt húsnæðisöryggi, við almenna íbúðakerfið, við hljótum að geta verið sammála um það. Vonandi verður þessu kippt í liðinn, ef ekki nú þegar við afgreiðum fjármálaáætlun á þinginu í þessari umferð þá a.m.k. í þeirri næstu.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skipulagslögum er varðar uppbyggingu innviða. Frumvarp sama efnis var lagt fram af umhverfis- og auðlindaráðherra á 151. löggjafarþingi en náði ekki afgreiðslu. Frumvarpið byggir á tillögu starfshóps sem skipaður var í tengslum við vinnu átakshóps um úrbætur á innviðum í kjölfar fárviðrisins sem gekk yfir landið í desember 2019. Tillaga starfshópsins var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda. Einnig voru áform um lagasetninguna og drög að frumvarpinu kynnt í samráðsgátt stjórnvalda áður en frumvarp var lagt fram á 151. löggjafarþingi. Jafnframt hefur verið unnið úr þeim umsögnum sem bárust við umfjöllun frumvarpsins á því þingi. Gerðar hafa verið minni háttar breytingar á fáeinum ákvæðum frumvarpsins frá síðustu framlagningu sem nánar er gerð grein fyrir í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er áhersla lögð á græna orkuframleiðslu og þá sér í lagi í tengslum við orkuskipti. Í þeim tilgangi þarf að treysta betur flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu, tengja betur lykilsvæði og tryggja afhendingaröryggi raforku um land allt. Því er mikilvægt að hraða eins og kostur er stjórnsýslumeðferð ákvarðana sem tengjast línulögnum. Fárviðri gekk yfir Ísland í desember 2019, 10. desember, að mig minnir, og olli miklu tjóni. Samgöngur lögðust af og atvinnulífið lamaðist á þeim svæðum sem urðu verst úti. Miklar truflanir urðu í flutnings- og dreifikerfi rafmagns sem hafði afleidd áhrif á fjarskiptakerfi og leiddi til sambandsleysis við umheiminn á stórum svæðum. Í kjölfarið skipaði þáverandi ríkisstjórn átakshóp með fulltrúum sex ráðuneyta sem ætlað var að meta hvaða aðgerðir væru færar til að efla innviði í flutnings- og dreifikerfi raforku og fjarskiptum auk þess að skoða dreifikerfi RÚV og huga að samgöngum og byggðamálum á breiðum grunni. Eitt af því sem átakshópnum var falið að taka til umfjöllunar og úrvinnslu voru fyrirliggjandi tillögur um einföldun leyfisveitingaferla vegna framkvæmda í flutningskerfi raforku, en bent hefur verið á að flókið lagaumhverfi hafi hugsanlega valdið töfum á undirbúningi slíkra framkvæmda síðustu árin og þar með tafið nauðsynlega uppbyggingu raforkukerfisins. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á skipulagslögum, nr. 123/2010, í tengslum við uppbyggingu flutningskerfis raforku þegar um er að ræða framkvæmdir í flutningskerfi raforku sem ná yfir fleiri en eitt sveitarfélag. Lagt er til að lögfest verði heimild til að taka sameiginlega skipulagsákvörðun sem nái til einnar framkvæmdar í flutningskerfi raforku sem er áformuð í tveimur eða fleiri sveitarfélögum. Slíkar framkvæmdir geta við núgildandi löggjöf kallað á breytingar á aðalskipulagi og útgáfu framkvæmdaleyfis frá hverju sveitarfélagi fyrir sig. Ef svæðisskipulag er til staðar kann einnig að þurfa að gera breytingar á því með aðkomu allra þeirra sveitarfélaga sem aðild eiga að því. Þannig er aukin skilvirkni í því að heimila töku einnar sameiginlegrar skipulagsákvörðunar fyrir framkvæmd af þessu tagi. Í frumvarpinu er, eins og áður segir, lagt til að lögfest verði heimild til að taka sameiginlega skipulagsákvörðun um framkvæmdir í flutningskerfi raforku þvert á sveitarfélagamörk. Slík sameiginleg skipulagsákvörðun verði í höndum sérstakrar raflínunefndar sem skipuð verði fulltrúum allra þeirra sveitarfélaga sem viðkomandi skipulagsákvörðun á að ná til. Í nefndinni eigi einnig sæti fulltrúi Skipulagsstofnunar til að tryggja fagþekkingu, bæði gagnvart skipulagsgerð sem og mati á umhverfisáhrifum. Gert er ráð fyrir að framkvæmdaraðili hafi frumkvæði að því að óska eftir að ráðherra skipi slíka nefnd. Beiðni framkvæmdaraðila skal koma fram á undirbúningsstigi framkvæmdar og áður en formlegt ferli, samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana, er hafið. Meginhlutverk raflínunefndar verður að undirbúa og samþykkja skipulagsákvörðun vegna viðkomandi framkvæmdar, gefa út sameiginlegt framkvæmdaleyfi og hafa yfirumsjón með eftirliti með framkvæmdinni. Skipulagsfulltrúar viðkomandi sveitarfélaga annast eftirlit með framkvæmdinni í umboði og á grundvelli samstarfssamnings við raflínunefnd. Hvað varðar kostnað við gerð skipulags og útgáfu framkvæmdaleyfis er gert ráð fyrir að framkvæmdaraðili standi undir honum með þjónustugjaldi. Skipulagsstofnun mun, í umboði nefndarinnar, annast verkefnastjórn og samskipti við framkvæmdaraðila. Framkvæmd umhverfismats framkvæmda verður formlega óbreytt en umhverfismatið unnið samhliða og samþætt undirbúningi skipulagsákvörðunar. Gagnvart framkvæmdaraðila, almenningi, hagsmunaaðilum og samráðsaðilum verði ein sameiginleg ásýnd og samskiptaleið. Á ensku hefur þetta verið kallað „one stop shop“. Með slíkri sameiginlegri skipulagsákvörðun, um framkvæmdir í flutningskerfi raforku, mun gefast betra tækifæri en áður til að leggja heildstætt mat á einstaka jarðstrengskafla, sbr. 9. tölulið þingsályktunar nr. 26/148, um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, og verður það gert á vettvangi raflínunefndar. Í auglýsingu tillögu að raflínuskipulagi verður aðalvalkostur auglýstur en jafnframt gerð grein fyrir öðrum valkostum. Gert er ráð fyrir að raflínunefnd geti breytt skipulagstillögu í samræmi við niðurstöðu umhverfismats við endanlega afgreiðslu hennar, enda hafi verið gerð grein fyrir viðkomandi valkosti í umhverfismatsferlinu. Á grundvelli raflínuskipulags og niðurstöðu mats á umhverfisáhrifum er gert ráð fyrir að raflínunefnd gefi út sameiginlegt framkvæmdaleyfi. Ef nefndin kemst ekki að sameiginlegri niðurstöðu er lagt til að málinu skuli vísað til innviðaráðherra sem taki þá ákvörðun um val á valkosti og þau skilyrði sem framkvæmdin skal háð samkvæmt skipulagi. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og til 2. umr.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003. Með lögum um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003, var miðstöð skipaumferðar í íslenskri efnahagslögsögu komið á fót. Samkvæmt lögunum hefur vaktstöðin það hlutverk að veita skipum sem sigla um íslenska efnahagslögsögu öryggisþjónustu sem felst meðal annars í vöktun og eftirliti með sjálfvirku tilkynningarkerfi skipa, móttöku og miðlun tilkynninga frá skipum sem flytja hættulegan og/eða mengandi varning, móttöku og miðlun neyðarkalla til viðeigandi aðila auk tilkynninga um óhöpp eða slys á sjó og vöktun alþjóðlegs neyðar- og öryggisfjarskiptakerfis skipa. Með frumvarpi þessu eru lagðar til fimm breytingar á þessum lögum. Í 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til þrjár breytingar á 2. gr. laganna. Í fyrsta lagi er lagt til að bætt verði við 1. mgr. að markmið laganna sé að tryggja siglingavernd. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga um siglingavernd, nr. 50/2004, fer vaktstöð siglinga meðal annarra stofnana með framkvæmd siglingaverndar. Vaktstöð siglinga hefur mikilvægu hlutverki að gegna við að tryggja öruggar siglingar í íslenskri efnahagslögsögu, öryggi skipa, farþega og áhafna og efla varnir gegn mengun sjávar. Með hliðsjón af þessu er talið eðlilegt að lög um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003, hafi að geyma skírskotun til þessa hlutverks. Í öðru lagi er lagt til að við ákvæði 1. mgr., sem fjallar um hlutverk vaktstöðvar siglinga, bætist nýr stafliður um hlutverk miðstöðvarinnar við móttöku upplýsinga um úrgang og farmleifar skipa. Hér er um að ræða verkefni sem byggir á reglugerð nr. 1200/2014, um móttöku á úrgangi og farmleifum frá skipum. Vaktstöð siglinga tekur í dag á móti tilkynningum af þessu tagi í „SafeSeaNet“-gagnagrunninn sem hún annast rekstur á. Er talið rétt að þetta hlutverk vaktstöðvarinnar sé nefnt í lögum um vaktstöð siglinga. Rétt er að taka fram að þessar tvær breytingar snúa að verkefnum sem vaktstöð siglinga annast nú þegar. Það er því ekki verið að fela stöðinni nýtt hlutverk. Í þriðja lagi er lögð til breyting á 3. mgr. 2. gr. laganna þess efnis að Vegagerðinni verði heimilað að gera þjónustusamning um rekstur vaktstöðvar siglinga. Er það í samræmi við þá framkvæmd sem tíðkast hefur frá gildistöku laganna. Í dag er sem sagt í gildi þjónustusamningur milli Siglingastofnunar Íslands og Neyðarlínunnar um rekstur vaktstöðvarinnar. Sá samningur var upphaflega til 10 ára en hefur verið framlengdur og hefur Vegagerðin tekið við umsjón samningsins þegar Siglingastofnun rann inn í Vegagerðina. Neyðarlínan sér í dag um rekstur þess vöktunar- og fjarskiptabúnaðar sem tilheyrir rekstri vaktstöðvarinnar samkvæmt þjónustusamningi. Árið 2016 gerði Neyðarlínan síðan samkomulag við Landhelgisgæslu Íslands um þjónustu við framkvæmd samnings um vaktstöð siglinga. Samkomulagið er ótímabundið en uppsegjanlegt með 12 mánaða fyrirvara. Samkvæmt því fara starfsmenn stjórnstöðvar Landhelgisgæslu Íslands með stjórn allra verkefna vaktstöðvarinnar. Þannig deilast verkefni vaktstöðvarinnar í dag milli Neyðarlínunnar og Landhelgisgæslu Íslands, en Neyðarlínan er ábyrg, jafnt fjárhagslega og faglega, gagnvart Vegagerðinni fyrir þeirri þjónustu sem skylt er að veita samkvæmt lögum um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003, og þeim reglugerðum sem um starfsemina gilda. Í 3. mgr. 2. gr. laga um vaktstöð siglinga segir að Vegagerðinni sé heimilt að bjóða út rekstur vaktstöðvar siglinga. Heimilt sé að skipta útboðinu í einstaka þætti. Talið er rétt að gera breytingu á ákvæði laga um vaktstöð siglinga þannig að kveðið er á um heimild til að gera þjónustusamning eða þjónustusamninga um þennan rekstur. Þá verði stofnuninni heimilt að gera samninga um einstaka þætti í starfsemi vaktstöðvar. Getur verið um einn eða fleiri samninga að ræða. Vaktstöð siglinga gegnir mikilvægu öryggishlutverki í siglingum hér á landi. Verkefni hennar byggjast meðal annars á alþjóðlegum skuldbindingum á sviði siglinga. Um sérhæft verkefni er að ræða sem kallar á sérstök fjarskiptakerfi og sérþekkingu. Ekki eru rök fyrir því að gera kröfu um að Vegagerðin haldi útboð á þessari grundvallarstarfsemi ríkisins á sviði siglingaöryggis. Rétt er að nefna að þetta fyrirkomulag er í samræmi við ákvæði laga um opinber innkaup, nr. 120/2016. Í 2. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 3. mgr. 5. gr. laganna þess efnis að upphæð árgjalds sem eigandi hvers skips skal greiða fyrir þjónustu í sjálfvirka tilkynningarkerfinu verði tilgreind. Er þetta gert til að tryggja að álagning þessa gjalds sé í samræmi við 40. og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, sem mælir fyrir um að ekki megi leggja á skatt nema með lögum og ekki sé heimilt að fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta eða afnema hann. Við setningu laga um vaktstöð siglinga árið 2003 var gjald þetta í formi þjónustugjalds. Með lagabreytingu árið 2018 má ætla að árgjaldið hafi breyst úr því að vera þjónustugjald í að vera skattur. Er því rétt að lögin kveði á um upphæð gjaldsins. Er lagt til að árgjald verði 14.000 kr. Í síðustu auglýsingu um gjaldskrá vaktstöðvar siglinga, nr. 265/2016, er kveðið á um að árgjaldið sé 10.500 kr. Með tillögu þessari er stefnt að því að gjaldið haldi í við verðlagsbreytingar. Loks er lögð til breyting í 3. gr. frumvarpsins þess efnis að nýrri málsgrein verði bætt við 7. gr. laganna. Í 7. gr. er kveðið á um tilkynningu skipa áður en komið er til hafnar. Samkvæmt greininni skulu skip, 300 brúttótonn að stærð og stærri, nema ríkisför og fiskiskip styttri en 45 metrar, sem eru á leið til hafnar, tilkynna komu sína til vaktstöðvar siglinga með tilteknum fyrirvara sem ákveðinn er í reglugerð. Lagt er til að hin nýja málsgrein kveði á um að farþegaskip sömu stærðar, sem sigli milli hafna hér á landi, skuli tilkynna vaktstöðinni um áætlaða leið að næstu höfn með tilteknum fyrirvara sem ákveðinn verði í reglugerð. Landhelgisgæsla Íslands hefur bent á að farþegaskip sem sigla á milli hafna hér á landi fari ekki ávallt beina leið að næstu höfn. Þau sigli um firði í útsýnisferðum og hafi jafnvel viðkomu og hleypi farþegum í land án þess að leggja að höfn. Slíkar siglingar og viðkomur séu ekki tilkynningarskyldar og vaktstöðin viti fyrir vikið ekki ávallt um áætlanir þessara skipa sem geti valdið hættu. Rétt sé að þessi skip veiti vaktstöðinni upplýsingar um þá leið sem þau hyggjast fara. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem og 2. umr.

Virðulegi forseti. Það er með mikilli ánægju að ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2022–2036. Forsögu þeirrar tillögu sem hér er lögð fram má rekja til ársins 2015 þegar Alþingi samþykkti lög um byggðaáætlun og sóknaráætlanir, nr. 69/2015, þar sem mikil áhersla er lögð á samráð og samhæfingu við aðrar áætlanir. Í júní 2018 samþykkti Alþingi einróma stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024, eða til 7 ára. Skömmu síðar voru samþykktar breytingar, með lögum nr. 53/2018, sem kveða á um að ráðherra skuli á a.m.k. þriggja ára fresti leggja fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun til 15 ára og aðgerðaáætlun til fimm ára. Markmið laganna um byggðaáætlun og sóknaráætlanir er að efla byggðaþróun og auka samráð milli ráðuneyta á sviði byggðamála innan hvers landshluta og milli stjórnsýslustiga og færa til sveitarstjórna aukna ábyrgð á sviði byggða- og samfélagsþróunar. Byggðaáætlun skal samkvæmt lögunum lýsa stefnu ríkisins í byggðamálum hverju sinni og samhæfingu við aðra stefnumótun og áætlanagerð hins opinbera. Þar segir, með leyfi forseta: „Byggðaáætlun skal hafa að meginmarkmiði að jafna tækifæri allra landsmanna til atvinnu og þjónustu, jafna lífskjör og stuðla að sjálfbærri þróun byggðarlaga um land allt. Sérstaka áherslu skal leggja á svæði sem búa við langvarandi fólksfækkun, atvinnuleysi og einhæft atvinnulíf.“ Byggðamálaráð, sem starfar í umboði ráðherra, leiðir vinnu við gerð byggðaáætlunar og hófst endurskoðun gildandi áætlunar með samráðsfundi í Hafnarfirði í júní 2020. Þátttakendur á þeim fundi voru fulltrúar frá öllum landshlutasamtökum sveitarfélaga, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, fulltrúar frá öllum ráðuneytum í gegnum stýrihóp Stjórnarráðsins um byggðamál, auk þess sem nokkrir alþingismenn þekktust boðið. Verkið var síðan unnið af starfsfólki samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis, síðar innviðaráðuneytis, og Byggðastofnunar. Samráð og samhæfing hafa verið leiðarljós við þá vinnu. Samráðið hefur m.a. birst í fjölda funda sem haldnir hafa verið, bæði í aðdraganda stöðumats, svokallaðrar grænbókar, og stefnudraga, svokallaðrar hvítbókar. Til dæmis var fundað minnst tvisvar með hverjum landshlutasamtökum sveitarfélaga og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Enn fremur voru haldnir fundir með alþingismönnum og stjórnendum allra ráðuneyta en auk þess var efnt til fjölda funda með sérfræðingum ráðuneytanna. Samhæfingin birtist m.a. í nánu samráði við ábyrgðaraðila annarra málaflokka ríkisins þar sem leitað var leiða til að tengja byggðaáætlun sem mest við aðrar opinberar stefnur og áætlanir. Stýrihópur Stjórnarráðsins um byggðamál fer með lykilhlutverk þegar kemur að samhæfingu áætlana á vegum ríkisins. Boðið var upp á opið samráð á vef Byggðastofnunar og bæði stöðumat, grænbók, og drög að stefnu, hvítbók, voru lögð fram í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum island.is þar sem haghöfum og almenningi gafst kostur á að koma að sjónarmiðum sínum og athugasemdum. Alls bárust 18 umsagnir um stöðumatið og 34 umsagnir um stefnudrögin. Umsagnirnar voru almennt jákvæðar og uppbyggilegar. Við sumum þeirra var unnt að bregðast með því að færa efni þeirra inn í hvítbók, þ.e. stefnuna, annars vegar og þingsályktunartillöguna hins vegar. Tekið verður mið eftir atvikum af öðrum umsögnum í vinnu við framkvæmd byggðaáætlunar. Það sem helst var gagnrýnt var að í drögum að aðgerðaáætlun í hvítbókinni var ekki gerð grein fyrir fjármögnun aðgerða. Í tillögu til þingsályktunar kemur hins vegar fram tillaga að fjárveitingu af byggðaáætlun. Drög að tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2022–2036 voru kynnt og samþykkt í ríkisstjórn 4. júní 2021 og lögð fram á Alþingi í sama mánuði sem þskj. 1849, 872. mál en var ekki afgreidd. Sú þingsályktunartillaga sem hér er lögð fram hefur tekið breytingum með hliðsjón af nýjum ríkisstjórnarsáttmála og breytingum á skipan Stjórnarráðs Íslands. Breytingarnar eru unnar í nánu samráði við viðkomandi ráðuneyti og stofnanir auk Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þá hafa breytingarnar verið kynntar landshlutasamtökum sveitarfélaga. Hæstv. forseti. Það er vert að koma hér á framfæri þakklæti til allra þeirra sem komið hafa að þessum undirbúningi og samráðsferlinu. Framlag þeirra er mikilvægt fyrir gildi og inntak áætlunarinnar. Eins vil ég lýsa sérstakri ánægju með það hversu margar efnisríkar og ítarlegar umsagnir bárust á samráðsgátt Stjórnarráðsins, bæði við grænbókarvinnuna sem og hvítbókarvinnuna. Í mínum huga staðfesta þær að miklar væntingar eru bundnar við að við náum árangri á þessu sviði. Byggðamál heyra stjórnarfarslega undir innviðaráðuneyti en snerta í eðli sínu flesta málaflokka ríkisins og varða þannig öll ráðuneyti. Áætlunin er mikilvægt tæki fyrir stjórnvöld á hverjum tíma til að hafa áhrif á framgang og móta stefnu í byggðamálum fyrir landið í heild sem og einstök svæði. Íslensk byggðastefna og byggðaáætlun byggjast á lögbundnum meginmarkmiðum sem snúa að því að jafna aðstöðu og efla sjálfbæra byggðaþróun. Sérstaka áherslu skal leggja á svæði sem búa við langvarandi fólksfækkun, atvinnuleysi og einhæft atvinnulíf, eins og nefnt var hér fyrr. Stjórnvöld hafa unnið að þessum markmiðum með því að beita ýmsum áætlunum öðrum en byggðaáætlun, svo sem á sviði samgangna, mennta-, heilbrigðis- og atvinnumála. Áhrif á byggðamál eru þannig mun víðtækari en byggðaáætlunin ein og sér. Lög um byggðaáætlun og sóknaráætlanir landshluta kveða því jafnframt á um að byggðaáætlun skuli lýsa samhæfingu byggðastefnu við aðra stefnumótun og áætlanagerð hins opinbera og samráði við ráðuneyti, sveitarfélög og landshlutasamtök þeirra. Til að takast á við þær áskoranir sem blasa við á sviði byggðaþróunar er lagt til að unnið verði að fimm lykilviðfangsefnum, sem eru eftirfarandi: 1. Lýðfræðilegri þróun og grunnþjónustu. 2. Fjölbreyttu atvinnulífi. 3. Innviðum. 4. Umhverfis- og loftslagsmálum. 5. Alþjóðlegri samkeppnisstöðu og sjálfbærni byggða. Efling sveitarstjórnarstigsins og jafnréttissjónarmið verði tengd við úrlausn þessara áskorana. Ríkisstjórnin hefur mikinn metnað í byggðamálum. Stefnuyfirlýsing hennar ber það með sér og áform einstakra ráðherra, sem m.a. birtast í fjármálaáætlun til næstu ára. Við teljum mikil verðmæti felast í því að landið allt sé í blómlegri byggð og að íbúar hafi sem jafnastan aðgang að þjónustu, atvinnutækifærum og lífskjörum um land allt. Við viljum að fólk eigi raunverulegt val um hvar það býr og starfar. Við leggjum því áherslu á að styðja við frjótt umhverfi um allt land þannig að grónar atvinnugreinar geti dafnað og ný skapandi hugsun laðað fram ný tækifæri. Jafnframt viljum við tryggja að jafnræði ríki í aðgengi að heilbrigðis- og félagsþjónustu sem og menntunartækifærum og nýta til þess fjarþjónustu þar sem við á. Til að styðja við byggðaþróun og valfrelsi í búsetu verði störf hjá ríkinu ekki staðbundin nema eðli starfsins krefjist þess sérstaklega og sett verði markmið um hlutfall opinberra starfa á landsbyggðinni. Auk þess að tryggja samkeppnishæft umhverfi fyrir atvinnustarfsemi munum við styðja við starfsaðstöðu og klasasamstarf hins opinbera og einkaaðila á landsbyggðinni og beita hagrænum hvötum í byggðaþróun, m.a. í gegnum Menntasjóð námsmanna. Við viljum að Ísland verði í fararbroddi með nútímainnviði, framsækna þjónustu, verðmætasköpun, jöfn lífsgæði og öflug sveitarfélög sem geti annast staðbundin verkefni og veitt íbúum hagkvæma og góða þjónustu með markmið sjálfbærrar þróunar að leiðarljósi. Grunnþjónusta verði sem mest veitt íbúum í nærsamfélaginu. Við viljum vinna með styrkleika einstakra svæða og gæta að samspili þéttbýlis og dreifbýlis í þeim tilgangi að byggja upp fjölbreytt sjálfbær byggðarlög. Við viljum efla stærstu þéttbýlissvæðin og styrkja samkeppnishæfni þeirra. Í því felst m.a. að móta stefnu sem skilgreini hlutverk Reykjavíkur sem höfuðborgar og uppbyggingu og hlutverk Akureyrar sem svæðisborgar. Við ætlum að halda áfram að samþætta byggðamál við aðra málaflokka eftir því sem við á. Þá verði áhrif á þróun einstakra byggða og búsetu skoðuð og metin í allri stefnumörkun og áætlanagerð hins opinbera. Ég lít svo á að helstu viðfangsefni á sviði byggðamála næstu árin verði að takast á við fækkun íbúa á einstökum svæðum, einhæft atvinnulíf, tæknibreytingar og þróun og aðlögun er varðar einstakar atvinnugreinar. Þá þurfum við einnig að tryggja greiðar samgöngur og aðgengi að þjónustu, ekki hvað síst á svæðum sem standa höllum fæti í þessu samhengi. Þannig stuðlum við að blómlegum byggðum um allt land. Hæstv. forseti. Byggðaáætlun er nú sett fram með skýrum markmiðum og mælikvörðum. Markmiðin eru þrenns konar: Í fyrsta lagi að jafna aðgengi að þjónustu. Það felur m.a. í sér að hún verði veitt í nærsamfélaginu eftir því sem unnt er eða stafrænt og aðgengi að miðlægri þjónustu verði jafnað, hvort sem er með nýtingu tæknilausna eða lágmörkun á kostnaði vegna þjónustusóknar. Í öðru lagi að jafna tækifæri til atvinnu. Það felur m.a. í sér að bæta innviði, svo sem fjarskipti, samgöngur og afhendingargetu og öryggi í raforkumálum. Enn fremur að stoðkerfi stuðli að nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi og tækifæri til starfa hjá hinu opinbera og einkaaðilum verið jöfnuð óháð búsetu. Í þriðja lagi að stuðla að sjálfbærri þróun byggða um land allt. Það felur m.a. í sér styrkingu efnahags, félagslegra og umhverfislegra þátta, eflingu sveitarfélaga, bætt aðgengi að grunnþjónustu, fjölbreyttara atvinnulíf og blómlega starfsemi í menningarmálum og afþreyingu sem tekur mið af ólíkri stöðu og þörfum íbúa. Til að ná þessum markmiðum eru lagðar til margs konar áherslur sem leiða annaðhvort til beinna og skilgreindra aðgerða eða eru til samhæfingar og stuðnings við aðgerðir í öðrum opinberum áætlunum. Aðgerðirnar eru alls 43 og eiga öll ráðuneyti beina aðild að framkvæmd þeirra. Þannig er leitast við að tryggja samþættingu byggðaáætlunar við sem flest málefnasvið og áætlanir ríkisins. Aðgerðirnar varða einnig margvísleg viðfangsefni sveitarfélaga sem hafa mikil áhrif á það hvernig okkur tekst til að hrinda þessari metnaðarfullu byggðaáætlun í framkvæmd. Þá eru skilgreindir níu mælikvarðar sem stuðst verður við til að meta árangur og framgang áætlunarinnar. Almennt eru mælikvarðarnir settir fram eftir landshlutum en í aðalatriðum er einnig hægt að greina upplýsingar eftir sveitarfélögum og/eða byggðakjörnum. Meðal mælikvarða er hlutfall þeirra sem eru í innan við 30 km fjarlægð frá heilsugæslustöð, dagvöruverslun, leik-, grunn- og framhaldsskóla, hlutfall ríkisstarfa og framfærsluhlutfall. Staða þessara þátta verður metin við upphaf byggðaáætlunar og reglulega fylgst með hvernig þeir breytast á gildistíma. Frú forseti. Vert er að þakka sveitarfélögum, landshlutasamtökum og Sambandi íslenskra sveitarfélaga fyrir mikilvægt framlag við að móta þessa áætlun. Ég vil að endingu gera stuttlega grein fyrir því hvernig við hyggjumst tryggja samhæfingu byggðaáætlunar við aðrar stefnur og áætlanir. Samhæfing byggðaáætlunar við aðrar stefnur og áætlanir hefur verið leiðarljós í vinnu við endurskoðun byggðaáætlunar. Ávinningur af samhæfingu er fjölþættur og felur m.a. í sér möguleika á betri nýtingu fjármuna, auknu gegnsæi og samvinnu í ólíkum málaflokkum um sambærilegar eða sameiginlegar áherslur og aðgerðir. Með samhæfingu er unnt að hámarka árangur opinberra áætlana á öllum stigum stjórnsýslunnar og auka þannig jákvæð áhrif. Því er mikilvægt að sameina krafta og tryggja að allir hlutaðeigandi komi að úrlausn mála. Það er mikilvægt að náið samráð sé milli ráðuneyta, stofnana ríkisins, sveitarfélaga, atvinnulífs og borgarasamfélags við framkvæmd byggðastefnu. Meðal aðgerða sem horft verður til í því sambandi eru eftirfarandi: Reglulega fari fram umræða á vettvangi ríkisstjórnar, stýrihópur Stjórnarráðsins um byggðamál verði efldur, þjónustukort sem sýni aðgengi landsmanna að þjónustu og mælaborði verði viðhaldið og aðgengilegt á vef Byggðastofnunar. Náið og gott samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga og landshlutasamtök, regluleg skýrslugjöf til Alþingis, kerfisbundin miðlun upplýsinga um rannsóknir, fræðslu og alþjóðlegan samanburð. Ég legg áherslu á að við framkvæmd opinberra laga um opinber fjármál verði fjallað sérstaklega um byggðasjónarmið. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið helstu útlínur að tillögu til þingsályktunar um byggðamál 2022–2036. Þar er mikið samráð að baki. Margir hafa lagt hönd á plóg. Þannig viljum við vinna og það mun skila árangri, ekki síst á sviði byggðamála. Að lokum legg ég til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og til síðari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að fagna framkominni áætlun. Þetta er ágætisplagg sem liggur hér, ítarlegar skýringar og fleira. Áætlun af þessu tagi er mikilvæg og henni ber að fagna. Mér varð hugsað til þess þegar við vorum að hlusta á Selenskí í þinginu í síðustu viku en hann velti upp ástæðunum fyrir því að Rússar væru að ráðast inn í landið, að það væri vegna þess að þeir væru að sækjast eftir auðlindum þjóðarinnar og landsins. Og hverjar voru auðlindirnar? Það var moldin og mannauðurinn. Ég held að það sé nefnilega málið að auðlindir alls landsins eru hverju landi mikilvægar og það fer eftir því hvernig við náum að nýta þær auðlindir sem við höfum hvernig okkur gengur sem þjóð, bæði hvað varðar sjálfstæði og hagsæld. Þetta er fámenn þjóð í stóru landi, er oft sagt um okkur. Við getum kannski keyrt hringinn á einum sólarhring en þetta er samt nokkuð fámennt og strjálbýlt land og íbúaþróun á landinu í heild hefur kannski ekki verið í jafnvægi. Alla þessa öld hefur okkur verið að fækka á tveimur landsvæðum, á Vestfjörðum og á Norðurlandi vestra, þó að sú þróun hafi snúist við frá 2014. Við erum loksins komin í plústölu á Vestfjörðum, 2%, og á Norðurlandi vestra vegna þess að okkur hefur tekist að nýta þær auðlindir sem til staðar eru þar. En við þurfum alltaf að horfa til þess að jafna þjónustu og jafna aðstöðu til búsetu um allt land til þess að við getum áfram nýtt þær auðlindir. Hvað þessa byggðaáætlun varðar, hún hefur verið lögð fram frá 2015, þá leggur hún sem fyrr grunn að aðgerðum til að jafna búsetuskilyrði hvað varðar húsnæðismál, heilbrigðisþjónustu, fjarskipti, menntun og jöfn tækifæri til atvinnu, svo að fátt eitt sé nefnt. Við getum örugglega öll verið sammála um mikilvægi þess að allt landið sé í blómlegri byggð með hoppandi hamingjusömum íbúum og á landsbyggðinni eru starfandi öflug fyrirtæki sem skapa tekjur fyrir þjóðarbúið. Lífið á landsbyggðinni er alls konar og kallar á mismunandi nálganir. En ekkert gerist af sjálfu sér. Við verðum að halda öflugum byggðum allt í kringum landið og þá er nauðsynlegt að hafa raunhæfa byggðaáætlun. Við verjum 2 milljörðum á ári í byggðaáætlanir og alls konar uppbyggingu til landsbyggðarinnar. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við séum sammála um hvert þeir renna og það sé skipulega gert svo það skili sér í öflugri byggðum og öflugra mannlífi. Með byggðaáætlun má lesa stefnu stjórnvalda hverju sinni í byggðamálum. Hún er í samhæfingu við aðra stefnumótun og áætlanagerð hins opinbera og í samráði við ráðuneyti, sveitarfélög og landshlutasamtök. Samvinna er lykillinn í að viðhalda sjálfbærni byggða um allt land. Hæstv. innviðaráðherra hefur lagt fram á Alþingi stefnu í byggðamálum til 15 ára og aðgerðaáætlun til fimm ára. Hún er lögð til grundvallar við gerð fjárlaga og í henni má finna metnaðarfull markmið í þá átt að landsbyggðin vaxi og dafni, ekki endilega á kostnað höfuðborgarsvæðisins því að það er mikilvægt fyrir okkur öll að eiga sterka höfuðborg sem við getum verið stolt af. Í þeirri byggðaáætlun sem hér er lögð fram er stuðst við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna, enda eru þau mikilvægur vegvísir samfélagsþróunar næstu ára. Heimsmarkmiðin eru samþætt og órjúfanleg og mynda jafnvægi milli þriggja stoða sjálfbærrar þróunar, hinnar efnahagslegu, félagslegu og umhverfislegu. Þau fela einnig í sér fimm meginþemu sem eru: Mannkyn, jörð, hagsæld, friður og samstarf, sem leiða okkur að aðalinntakinu sem er að engir einstaklingar eða hópar verði skildir eftir. Þetta er háleitt markmið sem við getum öll verið sammála um og það er mjög mikilvægt að við horfum til þessara markmiða þegar við horfum á byggðaáætlun. Það er þess vegna sem þau falla svo sérstaklega vel við byggðaáætlun því að það er mikilvægt að þessar stoðir séu virtar sem leiðarljós til að nálgast jafnrétti til búsetu út frá kröfum okkar og viðmiðum við þau byggðarlög sem við berum okkur saman við. Farið hefur verið yfir það hvernig við ætlum að ná þessu og hvaða leiðir eru varðaðar í því sambandi. Ég ætla ekki að endurtaka það en hvet alla til að kynna sér þessa byggðaáætlun og hvernig tekist hefur til. Mig langar í lokin að vísa á skemmtilega nýjung. Það má fylgjast með metnaðarfullum markmiðum íslenskra stjórnvalda í byggða- og fjarskipta- og samgönguáætlun á nýrri heimasíðu sem haldið er úti af innviðaráðuneytinu. Það er vefur sem er undir léninu vegvisir.is og er gagnvirkur upplýsingavefur þar sem hægt er að fylgjast með fjármögnun, framvindu og árangri verkefna og árangursmælikvarða. Það er mjög gaman að fara þarna inn og skoða. Stundum finnst okkur lítið vera gert og lítið hafa áunnist en við getum séð það, þegar við förum um landið, bæði við sjálf og eins þegar við kíkjum þarna inn á vefinn, hver árangurinn er. Þannig getum við fylgst með og ég held að þetta sé mikilvægur mælikvarði inn í næstu byggðaáætlun þegar við förum að vinna að henni. Þar getum við skoðað einstaka áætlun og tiltekinn hluta af áætlun. Til dæmis er hægt að skoða allar aðgerðir byggðaáætlunar á landsvísu og aðgerðir byggðaáætlunar eftir landshlutum og til að mynda styrki til verslana eða fjarheilbrigðisþjónustu. Fyrir áhugafólk um stöðu á byggðastefnu og aðgerðum stjórnvalda í þessum efnum er upplagt að nýta sér þennan vef. Ég er sannfærð um að eftir fimm ára aðgerðaáætlun og 15 ára byggðaáætlun getum við séð frekari dreifingu íbúa því að okkur hefur fjölgað um 35% þessa öld. Það hefur kannski dreifst mismunandi eftir landshlutum. Öll svæði hafa sína kosti og sínar auðlindir og því er mikilvægt að við höldum uppi í blómlegri byggð um allt land.

Frú forseti. Ég vil í þessu samhengi, þegar við ræðum byggðastefnu, aðeins nefna kynjaða hagstjórn við fjárlagagerð, hversu mikilvæg hún er þegar við setjum okkur stefnu ef við viljum að hún nái framgangi og markmiðum sínum. Ég vil að auki nefna réttlát græn umskipti sem líka skipta máli fyrir byggðastefnuna og lífvænlega og blómlega byggð um allt land. En aðeins um kynjaða hagstjórn og fjárlagagerð. Hvað er það nú? Á yfirborðinu virðast fjárlögin t.d. vera hlutlaus. Þar er hvorki minnst á konur né karla og ekki er gerð grein fyrir mismunandi áhrifum fjárlaga á kynin og stöðu þeirra, þ.e. þegar við horfum á talnabálkana og excel-skjölin. Við höfum sett það í lög að gera þurfi grein fyrir kynja- og jafnréttissjónarmiðum í fjárlögum og í fjármálaáætlun og það er gott en við þurfum að gera aðeins betur þegar að þessu kemur. Við vitum að fjárlögin hafa afar ólík áhrif á aðstæður kvenna og karla og markmiðið með kynjaðri hagstjórn og fjárlagagerð er að draga fram áhrif fjárlaganna á kynin og leita um leið leiða til að tryggja jafna og sanngjarna dreifingu fjármagns. Þegar verið er að tala um kynjaða hagstjórn og fjárlagagerð segir fólk kannski: Þetta er nú bara eitthvert kjaftæði, við þurfum bara almennilega pólitík og atvinnu og við þurfum að keyra þetta áfram. En málið er bara að kynjuð hagstjórn er mjög mikilvægur þáttur í byggðastefnunni. Ef við byggjum t.d. ekki upp góða velferðarþjónustu út um landið, ef við sjáum ekki til þess að þar sé almennileg heilsugæsla, góðir skólar og aðstæður fyrir börn til að þroskast og þrífast vel, þá fara konurnar. Þær flytja og þær taka börnin sín með. Karlarnir vilja ekki vera lengi einir í byggð þar sem hvorki eru konur né börn. Það er því mjög mikilvægt, þegar við setjum niður byggðastefnu, að við gætum að þessum atriðum og flettum fjárlögunum og fjármálaáætlun, eins og við förum að gera hér í þinginu með áætlun til næstu fimm ára, og skoðum tölurnar, stefnurnar fyrir málaflokkana og málasviðin, með þessum gleraugum. Kynjuð hagstjórn og fjárlagagerð er byggðamál. Það er byggðamál og ég vona að hæstv. innviðaráðherra sé að leggja við hlustir þó að ég sjái hann ekki hér í salnum. Frú forseti. Annað mikilvægt mál eru grænu umskiptin sem blasir við að við þurfum að taka á. Til að hægt sé að draga með markvissum hætti úr losun gróðurhúsalofttegunda með grænni uppbyggingu þarf hið opinbera að taka frumkvæðið og vísa veginn. Þetta á við um orkuskiptin. Það þarf hærri og markvissari niðurgreiðslu, t.d. til rafmagnsbifreiða, aukafjárfestingu í almenningssamgöngum, fjárfestingu í hringrásarhagkerfi og í matvælaframleiðslu og efla græna stjórnsýslu og innleiða græna fjárfestingaráætlun. Það næst nefnilega engin samfélagssátt um hröð orkuskipti og aðrar breytingar á atvinnu- og lifnaðarháttum nema velferðarsjónarmið séu höfð að leiðarljósi og tryggt sé að kostnaður vegna umskiptanna falli ekki á herðar tekjulægri hópa eða íbúa í dreifðum byggðum umfram aðra. Þannig er augljóst að grænu umskiptin eru líka byggðamál og hafa þarf byggðasjónarmiðin með þegar hugað er að því hvernig við ætlum að fara í þessi stóru verkefni sem við þurfum að glíma við og leysa hratt og vel á næstu árum. Á endanum verða allir að leggja sitt af mörkum í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og tryggja verður að kostnaður á grænum umskiptum lendi ekki þyngst á þeim sem minnst hafa handa á milli. Þegar við erum að fara að umbylta hlutunum, gera þá með öðrum hætti, út frá grænum sjónarmiðum felast í því tækifæri og við getum þá hugað að þeim breytingum. Við ættum að stíga skref í átt til þeirra breytinga með því að sjá til þess að þau skref verði réttlát og að byggðasjónarmiðin séu höfð að leiðarljósi. Það hefur oft verið talað um það hér, þegar verið er að tala um kolefnisgjald eða að finna þurfi leiðir til þess að þeir sem menga þurfi að borga, að það sé einmitt nauðsynlegt fyrir fólk víða um land. Það eru atvinnugreinar og launafólk sem treystir á kolefnisfrekt hagkerfi víða um landið og aðstöðu og þarf þá að taka á sig stóran efnahagslegan og félagslegan toll vegna nauðsynlegra aðgerða í þágu umskiptanna. Það sama má segja um tæknibyltinguna, grænu umskiptin og sjálfvirknivæðinguna. Tæknibyltingin á auðvitað að verða til þess að auka jöfnuð, að byggð verði blómleg um allt land og það sé möguleiki að skapa, með þessum breytingum, aðlaðandi búsetuskilyrði út um landið. Það má ekki vera þannig, frú forseti, að ákveðnar byggðir verði skildar eftir. En af því að hæstv. ráðherra er kominn í salinn vil ég nefna að ég legg áherslu á tvennt: Það er mikilvægt að nefndin sem um ræðir fari vel yfir kynjaða hagstjórn við fjárlagagerð og fari vel yfir grænu umskiptin og sjálfvirknivæðinguna og sjái til þess að ekkert landsvæði sé skilið eftir þegar kemur að þessu tvennu. Þar er velferðarþjónustan undir líka og hana þarf að manna og fjármagna út um allt land.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn byrja á að þakka fyrir þá góðu vinnu sem byggðaáætlun er, hún er mikilvægt og gott plagg. Ég held að vinnan við að útbúa hana og fjalla um hana, samráðið sem um hana var haft, hafi strax mikil og góð áhrif. Við erum því hér með mjög gott mál í höndunum. Samþykktin ein er því ekki aðalatriðið heldur er það þessi vinna og hugsun; við erum að búa til þessa mælikvarða og ræða hvernig við komumst áfram í byggðamálunum. Ég tek bara undir með hv. þm. Oddnýju Harðardóttur, það þarf að hafa alla þessa þætti í huga, að það sé enginn út undan, að allir hafi jöfn tækifæri og að við séum að fylgja tíðarandanum í hvert skipti við að byggja það upp. Við tökum það vel til skoðunar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Það sem er líka gott við byggðaáætlun er markmiðið um að samþætta áætlanir. Það þarf líka að samþætta stefnur og áherslur og fella niður síló á milli málaflokka, ráðuneyta og stofnana o.s.frv. Mér finnst við oft sjá þess skýr merki að við erum með mörg markmið, margar áætlanir og margar stefnur en einhvern veginn fara hljóð og mynd ekki alltaf saman. Það er því svolítið stóra verkefnið að allar áherslur stjórnvalda hverju sinni tali meira saman. Þetta er hægt að nefna í mörgum málum. Í byggðamálum hefur verið lögð fram þingsályktunartillaga og löggjöf og annað til að hvetja til sameiningar sveitarfélaga, styrkja byggðirnar með sameiningu, og það er vel. Það er gott að gera öflugri stjórnsýslueiningar og annað. En til þess að það nái fram að ganga þurfum við líka að byggja upp innviðina sem tengist þá samgönguáætluninni. Það eru margir mjög mikilvægir samgönguinnviðir sem eru forsenda þess að hægt sé að sameina sveitarfélögin. En samgönguinnviðirnir eru kannski það sem hraðast eflir byggðirnar og eykur jafnrétti og eflir tækifærin, eykur aðgengi fólks að velferðarþjónustu eða grunnþjónustu eins og námi o.s.frv., þannig að allir sitji við sama borð. Samgöngurnar eru líka mikilvægar til að styrkja atvinnusóknarsvæðin, dreifingu ferðamanna og margt annað þannig að þetta þarf allt að tala saman. Við erum líka með orkustefnu. Við erum með áform um orkuskipti sem hv. þm. Oddný Harðardóttir kom einmitt inn á líka. Til þess að orkuskiptin geti farið fram þarf dreifi- og flutningskerfi raforku að vera í lagi og það þarf að vera til næg orka. Það kom einmitt fram í enn einni áætlun og stefnumörkun stjórnvalda, í grænbókinni, um orkumál. Þar var einmitt líka komið inn á byggðamálin og að allir sitji við sama borð og orkuöryggi og talað var um hljóð og mynd. Við erum með stefnumörkun um orkuskipti; við erum að tala um raforkuöryggi; við erum með græna iðngarða; við erum með græna dregilinn; við erum með nýsköpunarstyrki í grænum orkulausnum og þannig mætti áfram telja. En það vantar bara smáatriði upp á og það er að við eigum ekki næga orku til að fylgja öllum þessum stefnum eftir því að okkur hefur ekki tekist að komast nógu mikið áfram í að afla orkunnar. Sú orka sem þó er til, og hægt væri að nýta betur, kemst ekki um landið af því að flutningskerfið er ekki tilbúið heldur. Það var bara mál hér á dagskrá á undan þessu máli til að reyna að bregðast við því. Nákvæmlega það sama og við erum að fjalla um hér kom einmitt svo skýrt fram í þessari grænbók. Mér fannst það mjög athugunarvert við grænbók hæstv. umhverfis-, loftslags- og orkumálaráðherra að þeir sem kölluðu helst eftir aukinni orkuframleiðslu og auknu aðgengi að raforku voru ekki stórkaupendur að orkunni eða orkuframleiðendurnir heldur landshlutasamtök sveitarfélaga. Það voru íbúarnir, fulltrúar íbúanna, sem sögðu: Það er alger forsenda, svo okkar byggð dragist ekki aftur úr í velferðarsamfélaginu, í atvinnuuppbyggingunni, í þróuninni, að við fáum aðgengi að orkunni. Það sem ég hef verið að reyna að undirbyggja hér er það að ef við setjum okkur markmið einhvers staðar þá þurfum við að fylgja því eftir í öllum öðrum áætlunum og aðgerðum stjórnvalda. Það er ekki nóg að segja það bara á einum stað og halda að það skili sér þannig. Það verður að vera í öllum hinum áætlununum, hvort sem um er að ræða innviðaáætlun, samgönguáætlun, byggðaáætlun, sem við fjöllum um hér, í orkustefnunni og skuldbindingum um orkuskipti. Við ætlum að hafa hér öflugt velferðarsamfélag og einhvern veginn þarf að fjármagna það. Svo eru það þessir grunninnviðir. Ef innviðirnir eru í lagi þá byggist svo mikið annað upp. Það hvetur til þessara sameininga, það stækkar vinnusóknarsvæðin. Þessir grunninnviðir gera fólki kleift að flytja og byggja upp sitt fyrirtæki, þar sem hagkvæmast er að reka það, og skapa hagvöxtinn og allt þetta. Svo er það eitt atriði enn og það eru oft lagaflækjur í þessu. Það er oft sem fólk vill byggja upp atvinnustarfsemi en kemst ekki í gegnum frumskóg báknsins, þ.e. að fá starfsleyfi eða fá að byggja eða fá að nota nýsköpunina sem við styrktum það til. Við setjum pening í sóknaráætlun, setjum peninginn í Nýsköpunarsjóð eða Tækniþróunarsjóð o.s.frv. en einhverjar innkaupareglur hjá ríkinu eða leyfisveitingareglur eða skipulagsreglur, eða hvað sem það kann að vera, hleypir verkefninu aldrei af stað. Sem landsbyggðarþingmaður fer ég náttúrlega mikið um landið en svo hefur þingflokkur Sjálfstæðisflokksins líka farið árlega í hringferð um landið og hitt fólk á vettvangi. Ef ég súmmera upp í eina setningu það sem fólk segir við okkur úti á landi, og tengist þá byggðaáætluninni og þeirri byggðastefnu sem við erum að tala um hérna, þá segir fólk: Hafið bara grunninnviðina í lagi, alla þessa grunninnviði. Þá erum við að tala um vegi, rafmagn, fjarskipti, mennta- og heilbrigðiskerfi. Hafið þetta í lagi og hættið svo að þvælast fyrir okkur og við skulum sjá um rest. Við getum bjargað okkur sjálf. Þið hafið bara grunninnviðina. Takið allar þessar flækjur og boð og bönn frá. Við þurfum enga ölmusu. Við þurfum bara grunninnviði. Við þurfum að fá að vera í friði og þá skulum við sjá um að byggja upp atvinnuna og byggðina og skapa verðmæti fyrir þetta þjóðarbú svo að hægt sé að hafa öflugt velferðarkerfi, auka útflutningsverðmæti og annað slíkt. Það er bara þetta sem þarf að hafa í huga, að hafa hljóð og mynd og ekki vera að þvælast fyrir duglegu fólki um byggðirnar heldur gefa því grunninnviðina til að byggja upp bjarta framtíð í þessu landi.

Frú forseti. Hæstv. innviðaráðherra hefur hér kynnt tillögu sína til þingsályktunar um stefnumótun í byggðaáætlun fyrir árin 2022–2036, yfirgripsmikla áætlun. Ég ætla að halda mig við tiltölulega afmarkaðan og lítinn hluta þeirrar áætlunar í þetta skipti. Mig langar að fara beint í B-hluta og undir honum j-lið þar sem segir, með leyfi forseta: „Til að ná fram markmiðum um kolefnishlutleysi Íslands verði unnið að verndun og bindingu kolefnis í jarðvegi með endurheimt vistkerfa, landgræðslu og skógrækt og unnið að því að stöðva losun gróðurhúsalofttegunda frá landi með endurheimt votlendis og sjálfbærri landnýtingu.“ Mér segir svo hugur að það sé dálítið langt síðan að þessi punktur var skrifaður inn í tillöguna. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna í Bændablaðið frá 7. apríl en þar má finna grein undir yfirskriftinni „Ný rannsókn á kolefnislosun ræktanlegs lands á vegum Landbúnaðarháskóla Íslands gæti kollvarpað fyrri hugmyndum: Langtímalosun kolefnis úr framræstu ræktarlandi er líklega margfalt minni en fullyrt hefur verið.“ Í greininni kemur fram að meðaltalsmunur á milli íslensku rannsóknarinnar og fullyrðinga stjórnvalda, stofnana og hagsmunaaðila, um losun kolefnis, sé 88,65%. Það hefur lengi verið kallað eftir því að þessi mál yrðu rannsökuð betur þar sem það kaupa ekki allir þau gífuryrði sem höfð hafa verið uppi í þessari umræðu undanfarin misseri og ár og nú er margt sem bendir til þess að menn hafi haft sitthvað fyrir sér í þeirri umræðu. Mig langar aftur að grípa örstutt niður í Bændablaðið: „Ef við setjum þetta í samhengi við tölur Umhverfisstofnunar, þá er losunin frá landnotkun ekki 9,07 milljónir tonna CO 2-ígilda á ári, heldur rétt rúmlega 1 milljón tonn. Ef tölur umhverfisráðuneytis frá 2019 eru notaðar þá var heildarlosun Íslands vegna framræsts lands um 8,4 milljónir tonna af CO 2. Miðað við nýju rannsóknirnar næmi losunin því ekki nema um 953.000 tonnum.“ Við hér erum vön skekkjumörkum þegar við erum að tala saman en þetta eru engin venjuleg skekkjumörk eða vikmörk. Og aftur, frú forseti, tilvitnun í Bændablaðið: „Þessar tölur hljóta að æpa á að frekari rannsóknir verði gerðar strax næsta sumar. Þetta gæti líka mögulega þýtt að allar fullyrðingar um losun CO 2 frá landbúnaði á Íslandi séu hrikalega ýktar.“ Þetta verða kjörnir fulltrúar í þessum sal að taka alvarlega því að undir þessum áróðri hefur íslenskur landbúnaður setið nú í mörg ár. Við sem búum og störfum úti á landi og keyrum fram hjá skurðum sem eru inni í þessari tölu, skurðum sem teknir voru 1940, nánast fallnir að fullu saman 1980, landið farið að blotna upp aftur fyrir árþúsundamótin - þetta er allt inni í þessum tölum. Hæstv. innviðaráðherra er að vísu ekki staddur í salnum akkúrat núna en hann sagði að hann myndi skoða þær spurningar sem ég hefði fram að færa. Mig langar því að spyrja hæstv. innviðaráðherra hvort ekki sé ástæða til að taka þennan j-lið hreinlega út úr þingsályktunartillögunni á meðan við erum að komast í gegnum það rannsóknarferli sem er fram undan og mun að öllum líkindum taka talsvert langan tíma, jafnvel ár, því að þetta ber það einhvern veginn með sér að hafa verið skrifað inn í tillöguna fyrir löngu og vera, eins og sumt annað í tillögunni, fyrst og fremst til þess ætlað að haka í sem allra flest box og til að fá sem mest af fallegum hugtökum og fallegum orðum inn í tillöguna. Að sama skapi langar mig, frú forseti, að dvelja örstutt við það sem fram kemur í þessari yfirgripsmiklu þingsályktunartillögu. Það er sem sagt undir C-hluta, g-liður. Þar vakti athygli mína eftirfarandi texti, frú forseti: „Tryggt verði nægilegt framboð af fjölbreyttu íbúðarhúsnæði með fjölgun íbúða á svæðum þar sem skortur á hentugu húsnæði hamlar eðlilegri framþróun og uppbyggingu byggðarlaga og atvinnulífs.“ Hér er líka um að ræða fallega setningu sem óskaplega auðvelt er að taka undir. Það sem ég átta mig hins vegar ekki alveg á, og hefði viljað fá svör við frá hæstv. innviðaráðherra, er hvernig ráðuneytið hyggst glíma við þetta mál því að hér erum við komin inn á skipulagsvald og skipulagssvið sveitarfélaga. Það hlýtur því að þurfa að eiga sér stað eitthvert samtal milli innviðaráðherra og fulltrúa íslenskra sveitarfélaga. Þetta er ekki eitthvað sem innviðaráðherra eða ráðuneytið getur gert, komið með einhver verkfæri til að hrinda þessu í framkvæmd, þó að markmiðið sé gott, öðruvísi en í fullu samráði og í góðu samtali við fulltrúa íslenskra sveitarfélaga. Rétt í lokin, frú forseti, þá er undir sama hluta n-liður: „Skoðaðir verði möguleikar á beitingu hagrænna hvata sem tækis í byggðaþróun, svo sem að nýta ívilnanaheimildir laga um Menntasjóð námsmanna til endurgreiðslu námslána vegna tiltekinna námsgreina og svæða.“ Þetta er líka falleg setning, falleg málsgrein. En hvað fleira? Þetta eitt og sér er ekki nóg. Ég er búinn að fara í gegnum tillöguna og eitt og annað er nefnt. En það er einhvern veginn ekkert sem hönd á festir, nákvæmlega hvað hæstv. innviðaráðherra meinar með „svo sem“. Nákvæmlega þetta atriði er tekið fram víðar í þessari þingsályktunartillögu, þ.e. nýting ívilnanaheimilda Menntasjóðs námsmanna til endurgreiðslu námslána vegna tiltekinna námsgreina og svæða, en ég sakna þess að sjá svolítið meira afgerandi útfærslu á því hvaða ívilnanir koma til greina af hálfu innviðaráðherra. Það eru stórir kaflar þarna um hluti eins og brothættar byggðir sem er verkefni sem í eðli sínu er ekki ósvipað öðru gömlu verkefni sem hét, ef ég man rétt, Vestfjarðaaðstoð. Mér þykir allt benda til þess að við séum enn föst í þessari hugmyndafræði bútasaums, þ.e. að nálgast ekki málið í heild. Það er hægt að framkvæma og ná fram markmiðum svona verkefna með miklu einfaldari hætti, að mínu mati, með almennari aðgerðum. Mig langar að taka undir orð hv. þm. Vilhjálms Árnasonar sem var hér áðan, sem voru eitthvað á þessa leið: Hafið bara innviðina í lagi og hættið að þvælast fyrir. Þegar upp er staðið er það kannski svolítið það sem á landsbyggðin er að kalla eftir, að við hættum að miðstýra þessum aðgerðum héðan úr þessum sal. Ég get á þessum síðustu sekúndum hent inn einni hugmynd í umræðuna, bæði að breskri og norskri fyrirmynd: Er ekki bara kominn tími til að lækka álögur úti á landi á þessum köldu svæðum fyrir fólk og fyrirtæki? Það er langeinfaldasta aðgerðin sem ríkið getur farið í og kostar ekkert utanumhald.

Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2022–2036. Ég vil byrja á að þakka hæstv. innviðaráðherra kærlega fyrir yfirferðina og það að við fáum tækifæri til að ræða þetta skjal hér. Ég get ekki látið hjá líða að koma hingað upp og lýsa ánægju minni með innihald þessarar tillögu. Hún ber með sér að þetta hafi verið yfirgripsmikið ferli sem margir hafa komið að og lagt góðar hugmyndir til málanna. Búið er að vinna ákaflega faglega úr þeim tillögum og hér eru boðuð risavaxin skref, okkur öllum til heilla og ekki síst þeim sem láta sig byggðamálin sérstaklega varða. Hér erum við að ræða grundvallaratriði fyrir alla íbúa þessa lands, að jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun byggða um land allt. Þetta hljómar afskaplega vel enda er þetta það sem við viljum gera. Vissulega eru einstaka kaflar í þessu skjali sem menn geta rökrætt og velt fyrir sér hvort skerpa þurfi þar á orðalagi eða öðru. En þegar ég lít á þetta er stóra myndin sú að hér eru boðaðar mjög vel skilgreindar og öflugar aðgerðir í þágu íbúa þessa lands. Ég ætla að koma inn á eitt atriði sem mikið hefur verið kallað eftir á mínum heimaslóðum og í kjördæminu og ég held að verði grundvallaratriði. Mér hefur fundist fljúga aðeins undir radarinn hvað menn eru djarfir að mæta nýjum tímum og koma til móts við í raun og veru grundvallaratriði í jafnréttismálum fólks í landinu og þá vísa ég sérstaklega í ræðu sem hér var haldin áðan um jafnrétti og stöðu kvenna á landsbyggðinni sem oft er mikil áskorun að mæta. Ég ætla að stökkva yfir í b-hluta sem fjallar um jöfn tækifæri til atvinnu. Það er ósanngjarnt að fara í einstaka liði í þessari áætlun vegna þess að þeir eru í meginatriðum allir ansi góðir. Ég ætla hins vegar að nefna liðinn B.7. sem fjallar um óstaðbundin störf, því að eins og ég nefndi áðan er boðuð grundvallarstefnubreyting í hugsun, mikil framsýni og miklar framfarir sem munu nást á grundvelli þess sem hér kemur fram, með leyfi forseta: „Markmið: Að búsetufrelsi verði eflt með fjölgun atvinnutækifæra og auknum fjölbreytileika starfa á landsbyggðinni. Stutt lýsing: Störf hjá ríkinu verði ekki staðbundin nema eðli starfsins krefjist þess sérstaklega …“ Í þessu felast gríðarleg tækifæri til þess að dreifa störfunum, nýta auðlindir betur og koma til móts við fólk um land allt. Eins og ég nefndi áðan er hægt að fara í einstaka kafla og ræða þetta heilmikið. Við erum til að mynda að ræða stjórnsýslustöðvar ríkisins í héraði, hvernig við ætlum að standa vörð um þá þjónustu sem við búum við. Við erum að ræða um hvernig við ætlum að nálgast sjálfbærni byggða um land allt. Þar eru ákaflega metnaðarfullar og vel skilgreindar tillögur, með vel skilgreindum tengingum við aðrar stefnur og áætlanir, heimsmarkmiðin, fjármögnun og samstarfsaðila. Ég ætla að segja þetta gott að sinni. Ég trúi því að vegferðin sem hér er boðuð muni verða grundvöllur mikilla framfara og framþróunar um land allt og lýsi yfir mikilli ánægju með það plagg sem hér er lagt fram.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um sóttvarnir sem ætlað er að leysa af hólmi sóttvarnalög nr. 19/1997. Þann 18. júní 2021 skipaði þáverandi heilbrigðisráðherra starfshóp sem falið var að skrifa drög að frumvarpi til heildarlaga um sóttvarnir og skilaði hópurinn drögum að frumvarpi þann 1. febrúar sl. Starfshópinn skipuðu fulltrúar helstu aðila sem hlutverki hafa að gegna þegar kemur að opinberum sóttvarnaráðstöfunum. Í starfshópnum sátu aðilar frá heilbrigðisráðuneytinu, embætti landlæknis, dómsmálaráðuneytinu, sóttvarnalækni, Landspítala, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, sóttvarnaráði og embætti ríkislögreglustjóra. Frumvarpið sem ég mæli fyrir hér í dag er samið af þeim starfshópi. Með nýjum lögum er ætlunin að skýra betur þau úrræði sem sóttvarnalæknir og heilbrigðisráðherra geta gripið til vegna hættu á farsóttum til eða frá Íslandi, innan lands og vegna hættu á útbreiðslu smits frá einstaklingum. Markmið lagasetningarinnar er að vernda almannaheill, þ.e. vernda samfélagið og líf og heilsu einstaklinga gegn smitsjúkdómum og annarri vá sem lögin taka til. Einnig er hér verið að skýra þær heimildir sem stjórnvöld hafa til opinberra sóttvarnaráðstafana í samræmi við kröfur lögmætisreglunnar og lagaáskilnaðarreglna stjórnarskrárinnar. Þá er jafnframt verið að einfalda og skýra stjórnsýslu sóttvarna. Gildandi sóttvarnalög eru frá árinu 1997 en töluverðar breytingar voru gerðar á lögunum á liðnu ári þar sem nauðsynlegt þótti að skýra ýmis ákvæði laganna um opinberar sóttvarnaráðstafanir í ljósi fenginnar reynslu af heimsfaraldri Covid-19. Við þessa endurskoðun á liðnu ári, 2021, var sérstaklega horft til álitsgerðar Páls Hreinssonar sem hann vann að beiðni stjórnvalda og fjallar um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana í ljósi meginreglna stjórnsýsluréttar og mannréttindaákvæða. Endurskoðun ákvæða um stjórnsýslu sóttvarnalaga var ekki á verksviði starfshópsins í þessari atrennu, hópsins sem vann að endurskoðuninni. Hópurinn benti engu að síður á að tilefni væri til slíkrar endurskoðunar í tengslum við áformaða heildarendurskoðun laganna þegar sæi fyrir endann á heimsfaraldrinum. Almennt má segja að gildandi sóttvarnalög hafi reynst okkur vel í heimsfaraldrinum en hér liggur nú fyrir heildarendurskoðun til þess að skýra tiltekna þætti í stjórnsýslu sóttvarna og setja heimildir til sóttvarnaráðstafana fram með skýrari hætti. Virðulegi forseti. Ég ætla nú að rekja helstu atriði frumvarpsins og sjónarmið sem þar liggja að baki. Í fyrsta lagi er frumvarpinu ætlað að tryggja þau réttindi sem varin eru af stjórnarskrá með því að kveða skýrt á um til hvaða ráðstafana megi grípa sem skerða réttindi, í hvaða tilvikum og með tilliti til meðalhófssjónarmiða. Þannig er markmiðið að tryggja enn betur að slíkar skerðingar styðjist við viðhlítandi lagaheimild og séu ekki framkvæmdar nema í þágu almannahagsmuna eða til verndar heilsu eða réttindum annarra. Það er mikilvægt að fram komi að heimildir sóttvarnalaga til skerðingar á réttindum, samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu, hafi þann tilgang að tryggja líf og heilsu fólks sem eru veigamestu verndarhagsmunir samfélagsins og njóta verndar stjórnarskrár og mannréttindasáttmála. Jafnframt hefur verið talið að á stjórnvöldum hvíli frumkvæðisskylda að stjórnlögum til að bregðast við til verndar lífi og heilsu fólks ef ljóst er að bein og fyrirsjáanleg ógn steðji að því. Í fyrrnefndri álitsgerð Páls Hreinssonar, um heimildir til sóttvarnaráðstafana, segir m.a. að opinberar sóttvarnaráðstafanir geti takmarkað mannréttindi sem vernduð eru af mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Í sumum tilvikum sé nægilegt að slíkar takmarkanir styðjist við sett lög svo þær teljist heimilar, en í öðrum tilvikum verði þær að vera í þágu almannahagsmuna til verndar heilsu eða vegna réttinda annarra svo að þær séu heimilar. Að lokum segir að þeir almannahagsmunir að verjast farsóttum til verndar lífi og heilsu manna teljist falla undir þær undanþágur sem kveðið er á um í mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Þar er m.a. vísað til 1. mgr. 67. gr. um frelsissviptingu, einnig takmarkana á friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, sem fram koma í 71. gr., og takmarkana á atvinnufrelsi, sem fram koma í 75. gr. stjórnarskrárinnar. Sama megi segja um ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Í öðru lagi er í frumvarpinu lagt til að sett verði sérstök markmiðsákvæði í sóttvarnalög sem og sérstakt ákvæði um þá sjúkdóma sem lögin taka til. Lögð er til ákveðin stigskipting sjúkdóma þar sem í fyrsta lagi eru tilteknir smitsjúkdómar, í öðru lagi alvarlegir sjúkdómar og í þriðja lagi samfélagslega hættulegir sjúkdómar. Lagt er til að heimildir stjórnvalda til sóttvarnaráðstafana skuli taka mið af framangreindri stigskiptingu sem er sambærilegt því sem gildir t.d. í Danmörku. Þannig megi einungis grípa til veigamestu ráðstafana þegar um samfélagslega hættulegan sjúkdóm er að ræða. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á stjórnsýslu sóttvarna. Þannig er lagt til að sóttvarnalæknir verði skipaður af ráðherra líkt og landlæknir og aðrir forstöðumenn stofnana og að ábyrgð hans á framkvæmd sóttvarna heyri beint undir yfirstjórn ráðherra en ekki landlækni. Enn fremur verði sett á laggirnar nýtt fjölskipað stjórnvald, þ.e. sérstök farsóttanefnd. Hlutverk hennar verði að gera tillögu til ráðherra um opinberar sóttvarnaráðstafanir vegna samfélagslega hættulegra sjúkdóma og tillögu um skilgreiningu sjúkdóms samkvæmt stigskiptingu laganna, þ.e. hvort sjúkdómur falli undir það að vera samfélagslega hættulegur. Samkvæmt frumvarpinu verður sóttvarnaráð í núverandi mynd lagt niður og verkefni ráðsins fært til sóttvarnalæknis og farsóttanefndar. Enn fremur er lögð til sérstök heimild sóttvarnalæknis til að kveða sér til ráðgjafar sérfræðinga vegna þeirra verkefna sem falla undir hlutverk sóttvarnalæknis. Í fjórða lagi eru ýmsar breytingar gerðar frá gildandi lögum á þeim kafla frumvarpsins sem fjallar um opinberar sóttvarnaráðstafanir. Einstök ákvæði eru brotin upp og framsetning þeirra einfölduð. Jafnframt eru settar tilteknar skorður við tímalengd opinberra sóttvarnaráðstafana. Að lokum er lagt til að aðkoma og eftirlitshlutverk Alþingis að opinberum sóttvarnaráðstöfunum verði styrkt og að viðurlagaákvæði laganna verði uppfærð í samræmi við löggjafarþróun síðari ára. Eins og ég sagði áðan tel ég að gildandi sóttvarnalög hafi reynst okkur vel í heimsfaraldrinum. Covid-19 hefur reynt á flesta þætti laganna en eins og ég gat um áðan voru tilteknar breytingar, sem þóttu mikilvægar og nauðsynlegar, gerðar á þeim á liðnu ári. Þó má öllum vera ljóst að fenginni reynslu að beiting sóttvarnalaga getur haft og hefur víðtæk áhrif á daglegt líf fólksins í landinu og raunar á alla þætti samfélagsins, innviði þess, atvinnulíf, menningarlíf og flestar okkar athafnir frá degi til dags og veruleg áhrif á félagslíf og samskipti og allt þar með talið. Ég gæti örugglega tínt fleira til, en við höfum öll upplifað þetta, virðulegi forseti. Við skulum jafnframt hafa hugfast hver markmið sóttvarnalaga eru og hve mikilvægt er að þau þjóni tilgangi sínum þegar á reynir, þ.e. að vernda almannaheill, samfélagið og líf og heilsu þeirra einstaklinga sem samfélagið byggja. Löggjöf um sóttvarnir snertir nánast á öllum þáttum samfélagsins þegar á reynir og beiting laganna gengur í mörgum tilvikum nærri stjórnarskrárvörðum mannréttindum okkar. Hlutverk okkar er að gera sóttvarnalöggjöfina sem best úr garði til að tryggja að markmiðum laganna verði sem best náð en jafnframt að ekki sé gengið nær stjórnarskrárvörðum mannréttindum en tilefni er til og nauðsyn krefur. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert hér grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og legg til að lokinni þessari 1. umr. verði málinu vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir hans framsögu og þakka honum fyrir að leggja frumvarpið fram. Það skal játað að áður en Covid-fárið gekk hér yfir hafði ég ekki miklar áhyggjur af sóttvarnalögum, og var ekki mikið að velta þeim fyrir mér, en er að verða mikill áhugamaður um þau. Það eru nokkur atriði sem ég myndi vilja eiga örstutt orðastað um við ráðherra eins og andsvar leyfir. Í fyrsta lagi velti ég því fyrir mér hvort við getum náð saman um að nauðsynlegt sé, í meðförum hv. velferðarnefndar, að styrkja enn frekar aðkomu þingsins að ákvarðanatöku þegar kemur að beitingu sóttvarnalaga. Þegar gengið er fram með þeim hætti að talið er nauðsynlegt að skerða athafnafrelsi fólks á grundvelli sóttvarna þá verði þingið með einum eða öðrum hætti að koma að því. Ég nefni t.d. að í Bretlandi, ef ég fer rétt með, hafa menn komið því þannig fyrir að sérstök kórónuveirulög sem þá voru sett voru endurskoðuð með reglulegu millibili af þinginu. Það er spurning hvort þingið þurfi í raun að staðfesta innan ákveðins frests, þegar sóttvörnum er beitt, þær ákvarðanir sem teknar hafa verið af farsóttanefnd og ráðherra. Spurning mín til ráðherra í þessu fyrra andsvari er því: Getum við náð saman um að finna út leið til að styrkja aðkomu þingsins að beitingu sóttvarna þegar þeim þarf að beita?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir spurninguna. Ég held að þetta verði örugglega nokkuð rætt á vettvangi hv. velferðarnefndar. Frumvarpið fór í samráðsgátt og ég veit af athugasemdum þaðan og þetta hefur verið rætt hér í þinginu. Það er verið að stíga nokkur skref hér en lagt er til að þegar ráðherra hefur tekið ákvörðun um setningu reglna um sóttvarnir vegna samfélagslega hættulegs sjúkdóms - þarna kemur jafnframt inn þetta nýmæli um stigskiptingu sjúkdóma. Það er miklu skýrara í þessu frumvarpi hvaða ráðstöfunum er hægt að beita í samhengi við það hvernig sjúkdómur er skilgreindur af hálfu farsóttanefndar og sóttvarnalæknis. Hér er það býsna skýrt að þegar slíkar aðgerðir eru hertar skal ráðherra, eftir atvikum í samráði við forsætisnefnd, án tafar kynna velferðarnefnd Alþingis forsendur þeirrar ákvörðunar og röksemdir. Það er skref í áttina að því sem hv. þingmaður kemur inn á hér. Velferðarnefnd getur enn fremur óskað eftir kynningu ráðherra þótt reglum hafi ekki verið breytt, svo sem um röksemdir fyrir því að halda aðgerðum óbreyttum eða létta þeim. Hv. þingmaður nefndi Danmörku og einnig Bretland og auðvitað eru alltaf til staðar spurningar, það eru kostir og gallar við allt í þessum heimi. Kostirnir hjá okkur hafa þó, held ég, komið skýrt fram í gegnum þennan faraldur, við höfum verið tiltölulega fljót að bregðast við með litla stjórnsýslu og skýrt ákvörðunartökuferli. En á móti hefur komið að þingið hefur kannski komið seint að umræðu um tilteknar ákvarðanir.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Það er ekkert voða langt á milli okkar í þessum efnum. Ég vil þó ganga lengra og tryggja aðkomu þingsins með skýrari hætti en gert er í frumvarpinu og kannski náum við saman í þeim efnum. En ég vil aðeins beina athyglinni að 8. gr. frumvarpsins og einnig að 16. gr., þ.e. annars vegar að skipan farsóttanefndar og hins vegar að jafnræði og meðalhófi o.s.frv. og til hvaða sjónarmiða eigi að líta þegar sóttvörnum er beitt. Spurning mín ætti ekki að koma hæstv. ráðherra á óvart og kemur í raun inn á sérþekkingu ráðherrans, til þess er hann menntaður. Er ekki rétt að setja ákvæði í 8. gr. um að a.m.k. einn nefndarmanna hafi yfir að búa þekkingu er snertir félagshagfræðileg sjónarmið? Er það ekki nauðsynlegt, með sama hætti og hér eru eðli máls samkvæmt sjálfskipaðir ákveðnir embættismenn, að í farsóttanefnd sé til staðar þekking á sviði hagfræði og félagsfræði. Það leiðir mig að 16. gr. og ég spyr hvort ráðherra geti tekið undir það að þegar talað er um að gæta jafnræðis og meðalhófs sé nauðsynlegt að vísa skýrt til þess að utan hinna sóttvarnalegu sjónarmiða verði líka að taka tillit til efnahagslegra og félagslegra hagsmuna við mat á beitingu sóttvarnaaðgerða. Ég hygg að þetta geti líka skipt verulega miklu máli, ekki síst þegar kemur að því hvernig við stöndum undir þjóðfélaginu og sóttvarnaaðgerðum til frambúðar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar spurningar. Hann kjarnar bæði í fyrra og seinna andsvari það sem ég trúi að verði mjög til umræðu í hv. velferðarnefnd. Þetta var býsna mikið rætt og kom fram í samráði, í umsögnum þar. Aðeins varðandi 8. gr. og farsóttanefnd. Þar er augljóslega verið að koma inn á að breiðari skírskotun sé að baki ákvarðanatöku en verið hefur. Það snýr að öðrum þáttum en bara þessum faraldsfræðilegu þáttum, sem verða auðvitað að byggja á þekkingu og hæfiskröfur eru um þegar við erum að ráða í þetta mikilvæga embætti. En þegar við erum að setja þessa nefnd saman er mikilvægt fyrir sóttvarnalækni að hafa þessa breiðu skírskotun um áhrifin á samfélagið og svo auðvitað skilgreiningu á stöðunni, sjúkdómnum og hvaða leið er hyggilegt að fara. Ég tek undir það. Ég vísaði hér í lögmætisreglu og við reynum alltaf að hafa lagastoðina alveg skýra og það er það sem við erum að leita eftir að komi fram í slíku ferli og í þeim tillögum sem koma frá þessum aðilum. Að vissu leyti er þetta sambærileg leið við þá sem kveðið er á um í dönsku lögunum sem ég vísaði til. Það er markmiðið þarna að hafa þetta á breiðari grunni, að byggja líka á félagshagfræðilegri þekkingu. Það er komið fram, ef mig brestur ekki minni, í greinargerðinni þar sem fjallað er um hvert lagaákvæði fyrir sig. 

Frú forseti. Ég vil fyrst nefna að þetta frumvarp kemur fram á ágætum tíma. Við erum nýbúin að ganga í gegnum heimsfaraldur og sóttvarnaaðgerðir stjórnvalda og erum þess vegna í góðum færum til að ræða þau álitamál sem við hljótum að ræða í velferðarnefnd. Við erum nýbúin að fara í gegnum þessa hluti og þess vegna segi ég að þetta frumvarp komi fram á góðum tíma. En álitamálin sem mér finnast blasa við eru nokkur og hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi þau hér. Fyrst er það aðkoma Alþingis. Um það hefur svolítið verið rætt hér í þingsal, hvort hún eigi að vera meiri eða minni. Í 18. gr. er fjallað um upplýsingaskyldu stjórnvalda. Þar segir, með leyfi forseta: „Þegar ráðherra hefur tekið ákvörðun um setningu reglna skv. 28. og 30. gr. og þegar þær eru hertar skal hann, eftir atvikum í samráði við farsóttanefnd, kynna velferðarnefnd Alþingis án tafar ákvörðun sína, forsendur hennar og röksemdir. Velferðarnefnd getur enn fremur óskað eftir kynningu ráðherra þótt reglum hafi ekki verið breytt, svo sem um röksemdir fyrir því að halda aðgerðum óbreyttum eða létta á þeim. Ráðherra skal, eftir atvikum í samráði við aðra ráðherra í ríkisstjórn, upplýsa Alþingi um sóttvarnaaðgerðir með mánaðarlegri skýrslugjöf enda hafi aðgerð varað lengur en í tvo mánuði.“ Frú forseti. Ég trúi því að í velferðarnefnd verði þetta heilmikið rætt. Starfshópurinn sem undirbjó þetta frumvarp vísar í ný farsóttalög í Danmörku sem voru samþykkt í fyrra. Þar er fjallað um aðkomu danska þjóðþingsins að tilteknum sóttvarnaráðstöfunum. Meginregla þeirra laga er að ráðherra geti sett reglur vegna samfélagslega hættulegra sjúkdóma sem fela m.a. í sér samkomutakmarkanir og ráðstafanir á landamærum. Hann getur ekki gert það nema hafa lagt efni reglnanna fyrir þingnefnd og að þingnefndin sé ekki mótfallin þeim. Víkja má frá því skilyrði ef bráð ógn við lýðheilsu er yfirvofandi, en þá þarf ráðherra að leggja reglurnar fyrir þingnefnd án tafar eftir að þær hafa verið settar og sé þingnefnd mótfallin reglunum ber að fella þær úr gildi. Þarna er greinilegt að það er þingið í Danmörku sem ber hitann og þungann af þessum ákvörðunum, ákvörðunarvaldið er þar, um opinberar sóttvarnaráðstafanir, en að mati þess starfshóps sem undirbjó frumvarpið var ekki ástæða til að ganga svo langt hér á landi. Þau velta m.a. upp ábyrgðinni: Hver ber þá ábyrgð? Það er þá ekki ráðherrann sem ber ábyrgð á ákvörðunum heldur er það þingið. Það var enn fremur mat starfshópsins að með því að færa þessar ákvarðanir til Alþingis yrði alger eðlisbreyting á forsendum ákvarðananna frá því að þær byggðust að grunni á faglegum sjónarmiðum yfir á vettvang stjórnmála. Mér finnst þetta reyndar svolítið sérstakt orðalag. Þó að ráðherra sé vissulega fær um að taka faglegri ráðgjöf erum við hér í þinginu líka fær um það. Það er mikilvægt, frú forseti, að með þessum lögum fáum við sem höfum eftirlitshlutverki að gegna með einhverjum hætti að koma að ákvörðunum um sóttvarnir. Það er hins vegar spurning í hvaða formi það eigi að vera. Auðvitað geta þær aðstæður komið upp að grípa þurfi til ráðstafana einn, tveir og þrír og það sé ómögulegt að kalla saman þing til að samþykkja eða synja þeim aðgerðum. En það þarf samt einhvern veginn að tryggja aðkomu Alþingis og a.m.k. umræðu um sóttvarnaaðgerðir og afleiðingar þeirra fyrir efnahag og heilsu landsmanna. Það er talað um stjórnsýsluna í kringum það að ráða sóttvarnalækni, að hann verði skipaður af ráðherra beint. Einhverjir hafa fett fingur út í þetta og sagt að það sé skrýtið að vera með landlækni sem er skipaður af ráðherra og líka með sóttvarnalækni sem er skipaður af ráðherra. Er ekki eðlilegra að hafa þetta eins og þetta er núna, að landlæknir skipi sóttvarnalækni? Svo eru það aðrir sérfræðingar sem segja: Þetta er bara fínt. Við skulum hafa þetta svona. Ein af þeim sem vill ganga lengra er Sigurbjörg Sigurgeirsdóttir sem hefur góða þekkingu á þessum málum. Hún segir að frumvarpið megi ganga lengra og taka bæði starfssvið sóttvarna og lýðheilsu frá landlæknisembættinu og setja á stofn lýðheilsu- og sóttvarnastofnun undir yfirstjórn sóttvarnalæknis. Sigurbjörg telur að slík tilhögun myndi styrkja stofnanalega uppbyggingu og aðhald innan heilbrigðiskerfisins og það má vera. Ég hef trú á því að við í velferðarnefnd förum gaumgæfilega yfir þá hugmynd, bæði eins og hún er sett fram í frumvarpinu og líka umræður um það hvort lengra megi ganga líkt og Sigurbjörg leggur til. Síðan er það farsóttanefnd sem rætt var um hér og hv. þm. Óli Björn Kárason átti líka orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra um það. Ákvörðun um að leggja sóttvarnaráð niður verður örugglega tekin til umræðu og menn munu væntanlega velta því fyrir sér hvort þarna sé einhver uppsöfnuð fagþekking sem muni glatast og það sé verra og ekki nægilega faglegt að grípa í ráð sérfræðinga hér og þar eftir því hvernig vindar blása eða hvaða vandamál eru uppi. En við ræðum það í velferðarnefnd. Hitt er farsóttanefnd. Gert er ráð fyrir að farsóttanefnd sé skipuð með tilnefningum frá þremur ráðherrum og einn án tilnefningar og auk þess skuli sitja í nefndinni landlæknir, ríkislögreglustjóri, forstjóri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, forstjóri Landspítalans og sóttvarnalæknir. Farsóttanefnd er með annað hlutverk en sóttvarnaráð og bent hefur verið á að kannski sé ekki ráðlegt að hafa farsóttanefnd með svona mikilvægt hlutverk en aðeins með tveimur sérfræðingum, þ.e. sóttvarnalækni og landlækni. Sóttvarnaráð hefur t.d. bent á að ef margir sérhagsmunaaðilar fá sæti í nefndinni gætu orðið hagsmunaárekstrar ef aðrir hagsmunir en sóttvarnir kunni að vega þyngra en æskilegt væri og ráða ákvörðun farsóttanefndar. Ef upp kemur ágreiningur innan nefndarinnar ræður vægi atkvæða úrslitum og vægi sóttvarnalæknis er þá ekki meira en annarra ef atkvæði verða jöfn við afgreiðslu mála. Mér finnst að nefndin þurfi að taka þetta vel til athugunar, hvað þetta gæti þýtt. Við vorum náttúrlega afskaplega heppin með sóttvarnalækni og við fórum að hans ráðum sem betur fer, en í því ljósi veit ég ekki hvort þessi uppstilling er nægilega skynsamleg. Ef tilkynningar til sóttvarnalæknis um smitsjúkdóma benda til að alvarlegir sjúkdómar breiðist út skal hann þegar í stað gera ráðherra og farsóttanefnd viðvart. Ráðherra skal svo fljótt sem verða má óska eftir afstöðu farsóttanefndar um hvort skilgreina skuli alvarlegan sjúkdóm sem samfélagslega hættulegan og farsóttanefnd er jafnframt heimilt að eigin frumkvæði að leggja til við ráðherra að skilgreina skuli sjúkdóm sem samfélagslega hættulegan. Það má vera, frú forseti, að það sem lagt er upp með um farsóttanefnd, bæði skipan hennar og hvernig hún virkar í samspili við ákvarðanir sóttvarnalæknis, sé of þungt í vöfum og við þurfum að fara yfir það. Frú forseti. Að lokum vil ég benda sérstaklega á athugasemdir frá umboðsmanni barna. Umboðsmaður barna hefur sérstaklega bent á að fengin reynsla hafi sýnt að heimsfaraldurinn, og ekki síst opinberar sóttvarnaráðstafanir, hafi haft veigamikil og alvarleg áhrif á líðan, stöðu og réttindi barna í íslensku samfélagi. Umboðsmaður telur miður að í áformum heilbrigðisráðuneytisins með þetta frumvarp sé hvorki minnst á börn né barnasáttmálann sem ætti að koma til álita á sama hátt og mannréttindasáttmáli Evrópu. Það er grundvallarsjónarmið barnasáttmálans að taka eigi sérstakt tillit til barna sem viðkvæms hóps og samningurinn tryggir þeim ýmis grundvallarréttindi sem eru jafnvel óháð réttindum fullorðinna. Barnasáttmálinn kveður á um að börn eigi rétt á bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á og að taka eigi allar ákvarðanir sem varða heilsu barna út frá heildarmati á því sem þeim er fyrir bestu. Þá sé mikilvægt að börnin fái að taka þátt í ákvarðanatöku sem varðar heilsu þeirra og að mat sé lagt á allar tillögur og breytingar á því sviði sem geta haft áhrif á börn út frá hagsmunum þeirra, réttindum og þörfum. Þannig gerir Barnasáttmálinn kröfu um að áhrif ákvarðana og aðgerða á börn liggi fyrir áður en þær koma til framkvæmda þannig að unnt sé að fyrirbyggja möguleg neikvæð áhrif og grípa til mótvægisaðgerða í þeim tilvikum þar sem ekki er unnt að komast hjá slíkum áhrifum. Umboðsmaður barna telur að þessar kröfur séu ekki uppfylltar í frumvarpinu, a.m.k. ekki eins og það var í samráðsgáttinni. Umboðsmaður barna telur einnig nauðsynlegt að taka sérstaklega fram að ákvarðanir og aðgerðir sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu og varða börn eigi að byggja á því sem þeim er fyrir bestu og vill líta til sænsku sóttvarnalaganna í þeim efnum. Þar er fjallað um almenn viðmið í sóttvörnum og segir að allar sóttvarnaaðgerðir sem hafa áhrif á börn eigi að taka sérstakt tillit til þess sem þeim er fyrir bestu. Þá er að mati umboðsmanns barna einnig nauðsynlegt að kveðið sé á um það í frumvarpinu að áður en ráðist er í sóttvarnaaðgerðir sem fyrirsjáanlega hafi áhrif á börn eigi að framkvæma sérstakt mat á áhrifum þeirra á börn. Á það ekki síst við um takmarkanir á skóla- og frístundastarfi. Umboðsmaður barna lýsir sig reiðubúinn til samráðs og ég hef trú á því að velferðarnefnd muni kalla umboðsmann barna til samráðs áður en að þetta frumvarp fer aftur inn í þingsal til 2. umr. Nú verð ég að viðurkenna, frú forseti, að ég hef ekki lúslesið frumvarpið heldur aðeins skannað yfir það sem ég taldi að kæmi til álita. Auðvitað munum við fara vel og vandlega yfir hverja einustu grein. Hugsanlega hefur frumvarpið tekið ýmsum breytingum til batnaðar frá því að fyrstu drög komu fram. Ef við finnum galla á frumvarpinu berum við, þingmenn í hv. velferðarnefnd, vonandi gæfu til að breyta þeim í rétta átt.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir góða yfirferð. Hv. þingmaður dró mjög vel fram þau álitamál sem hv. velferðarnefnd mun örugglega taka utan um í umfjöllun sinni, ég get tekið undir það. Velferðarnefnd mun örugglega kalla eftir umsögnum um þessa þætti og þetta mun örugglega koma fram í umsögnum, það sem snýr að þessum þáttum. Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég er kannski ekki í eiginlegu andsvari en ég ætla að leyfa mér að taka undir með hv. þingmanni, það sem hún kom inn á í lok ræðu sinnar. Ég fór aðeins inn á það í framsögu minni að þetta snerti alla þætti samfélagsins. Við höfum reynslu af því í gegnum þennan faraldur að við þurfum að taka tillit til ólíkra hópa og ólíkrar stöðu. Hv. þingmaður kemur inn á barnasáttmálann og mannréttindasáttmálinn og stjórnarskráin eru mjög undirliggjandi í frumvarpinu. En ég held að það sé mjög gott að taka utan um þetta mál út frá ólíkri stöðu og taka börnin sérstaklega fyrir. Við reyndum svo sannarlega í gegnum þennan faraldur, þegar við vorum að taka ákvarðanir, oft hratt, að taka tillit til barnanna og hafa í huga hvað verið væri að gera í skólunum og á þeim vettvangi þar sem börn eru. Það er auðvitað hluti af lýðheilsu og við reyndum líka að vakta þetta í gegnum þennan faraldur. Ég ætla að leyfa mér að taka undir með hv. þingmanni, það er mjög gott að hv. velferðarnefnd taki þetta til sérstakrar athugunar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta. Auðvitað kom hann bara hér upp til þess að setja fram þessa yfirlýsingu og í máli hans var ekki nein sérstök spurning til mín. En það er allt í lagi, finnst mér, að við rifjum upp hvaða álitamál eru uppi. Þegar grípa þarf til sóttvarnaaðgerða til að verja heilsu manna geta þær auðvitað haft neikvæðar aukaverkanir, eins og við fylgdumst með í heimsfaraldrinum sem nú er að ganga yfir. Ein slæm aukaverkun er heimilisofbeldi sem bitnaði síðan á börnunum. Þarna var einhver togstreita á milli. Við þurfum að kæfa þessa veiru niður og fólk má ekki vera á neinu flandri og þarf að vera heima hjá sér, það verður þá bara að hafa það þó að börnin verði fyrir skaða - eða hvað? Getum við gert þetta öðruvísi? Svo var tekin ákvörðun um að hafa skóla opna, a.m.k. leikskólana, og þá kom líka upp samviskubit hjá blessuðum börnunum sem smituðu afa og ömmu sem lentu svo á spítala. Það eru svo margar hliðar á málum sem varða sóttvarnir, afleiðingar þeirra, og hvernig best er að haga sér í þessari gífurlegu erfiðu stöðu sem samfélagið er sett í þegar heimsfaraldur geisar. Það eru svo mörg álitamál. Þau eru heilsufarslegs eðlis en þau eru líka siðferðislegs eðlis og þar kemur uppeldisfræðin inn og heimspekin og svo margt annað. Við eigum spennandi tíma fram undan í hv. velferðarnefnd að fara yfir þessi mál.

Virðulegur forseti. Tilefni þessarar lagasetningar er vissulega ærið og þarf ekki að rekja í löngu máli. Það er langvarandi heimsfaraldur sem reyndi mjög á alla lagaumgjörð og alla stjórnsýslu og allt samfélagið og pólitíkina. Þessu höfum við náð að klóra okkur upp úr með góðum árangri. En eftir stendur spurningin um það hvaða lærdóm megi draga af þessu og hvernig nota megi þann lærdóm til að styrkja stjórnsýsluna og búa sig undir þann möguleika, sem við vonum auðvitað að komi ekki til, að við þurfum að standa í sambærilegum aðgerðum til lengri tíma. Ég held að mikið hafi reynt á það að löggjöfin og stjórnsýslan og allt skipulag hafi ekki gert ráð fyrir þessum möguleika og fólk hafi því verið að móta stefnuna mjög mikið jafnóðum, með ágætum árangri þegar upp er staðið. Að þessu sögðu verð ég að segja að ég er ekki alveg viss um að þetta frumvarp eitt og sér, eða jafnvel endurskoðun sóttvarnalaga, sama með hvað hætti það yrði gert, taki á öllum núningi sem upp kom og álitamálum sem standa eftir. Líkt og hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á í andsvörum sínum þá lúta álitamálin m.a. að samræmingu mismunandi sjónarmiða og hvernig hugað er að stóru myndinni. Sóttvarnayfirvöld, alveg sama hvar þau eru hýst og hvaða valdheimildir þau hafa, horfa alltaf á svolítið þröngan ramma og það er það sem þeim ber skylda til að gera, þ.e. á sóttvarnir, fyrirkomulag þeirra og hvernig hægt er að grípa til aðgerða sem draga úr bráðri hættu. Það er svo kannski annarra að taka tillit til mismunandi hagsmuna og stilla upp aðgerðum þegar íþyngjandi ákvarðanir eru teknar. Hvernig eru mótvægisaðgerðir? Hvernig drögum við úr skaðanum sem verður af þessum þvingunum? Þarna er kannski hægt að hugsa sér, og ég sakna þess kannski pínu í frumvarpinu, að sóttvarnayfirvöldum sé falið það hlutverk að stilla upp sviðsmyndum, sem sóttvarnalæknir gerði vissulega í sumum tilfellum, að gefa upp mismunandi möguleika og greina myndina aðeins. Það gætu stjórnvöld svo tekið inn í myndina og kannski vegið á móti öðrum þáttum og gert sér grein fyrir þeim möguleikum sem væru í boði og þeim áhrifum sem af hlytust. Svo er kannski hægt að taka ákvörðun út frá því hvernig mismunandi hagsmunir eru vegnir og metnir. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er erfiðara en það hljómar. Það er erfitt að spá fyrir um afleiðingar aðgerða, sérstaklega í síkviku umhverfi þar sem kannski er verið að móta þekkingu jafnóðum og stöðugt verið að bregðast við nýjum aðstæðum. En ég held engu að síður að það sé algerlega raunhæft að huga að þessu. Þetta er kannski ekkert endilega eitthvað sem hægt er að binda í lög. Þetta varðar samstarfið innan ríkisstjórnar, hvernig verklag er þar, hvaða innviðir eru til staðar til gagnaöflunar og hvernig ríkisstjórnin nýtir það. Að þessu sögðu ætla ég samt að fara aðeins í efnisatriði frumvarpsins og stoppa sérstaklega við það sem hv. þm. Oddný Harðardóttir kom inn á, sem eru þau nýmæli að ráðherra skipi sóttvarnalækni, álitaefni þar. Út frá þeim gögnum sem fylgja með frumvarpinu, bæði lagatextum, greinargerð og öðrum undirbúningsgögnum, sé ég ekki alveg að tilgangurinn sé nægilega vel skýrður. Hvaða vandamál er verið að leysa með þessu? Að hvaða leyti er hlutunum betur fyrir komið svona? Hvaða mál komu t.d. upp í yfirstandandi faraldri sem er fyrirséð að verði einhvern veginn betur leyst úr eða muni ganga betur í framtíðinni? Að því sögðu held ég að þetta sé í sjálfu sér ekki alslæm tillaga - og þá vitna ég aftur í hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur og það sem hún sagði um umsögn Sigurbjargar Sigurgeirsdóttur - ef þetta yrði styrkt með því að stofna sérstaka stofnun í kringum sóttvarnir, ef sá hluti yrði tekinn frá embætti landlæknis og ekki bara sóttvarnalæknirinn sjálfur heldur væri eitthvað haft undir honum. Fyrirmyndirnar sem eru nefndar og rökin sem eru sett fram í greinargerð með frumvarpinu, fyrir því að sóttvarnalæknir eigi að heyra undir ráðherra, eru þau að það sé sambærilegt við forstöðumenn annarra stofnana. Þá fer maður að hugsa: Af hverju þá ekki að gera stofnun úr þessu þannig að þetta yrði þá raunverulega sambærilegt? Sóttvarnir fengju þá í leiðinni þann sess sem við gerum ráð fyrir að mikilvægt sé að þær hafi í framtíðinni út frá fenginni reynslu. Þarna væri þá hægt að styrkja ákvarðanatöku og það mæðir þá ekki jafnmikið á sóttvarnalækni sjálfum og hefur gerst, hann hefur þá starfslið undir sér. Ef fólk hefur áhyggjur af einhverjum útblæstri - ég hef ekki kynnt mér það sérstaklega en ég geri ráð fyrir að fleira starfslið undir embætti landlæknis gæti þá farið með sóttvarnalækni. Stjórnsýslulega myndi þetta kannski skýra betur stöðu sóttvarnayfirvalda. Ég held að það færi betur á því, ef kippa á sóttvarnalækni út úr embætti landlæknis, að hafa þá sérstaka stofnun undir honum. Það er annað atriði í þessu sem mig langar að nefna. Það er mismunandi hvort sóttvarnalæknir eða farsóttanefnd leggur fram tillögu til ráðherra eftir því hvert eðli sjúkdómsins er. Ég fæ ekki séð að það sé skýrt mjög vel í frumvarpinu, þ.e. af hverju þessu er þannig háttað. Í 27. gr., sem varðar sóttvarnaráðstafanir vegna alvarlegs sjúkdóms, er það sóttvarnalæknir sem gerir tillögu til ráðherra. Í 28. gr., sem lýtur að sóttvarnaráðstöfunum vegna samfélagslega hættulegra sjúkdóma, sem er þá alvarlegra stig, er það farsóttanefnd sem gerir tillögu til ráðherra. En í 29. gr., sem varðar aðgerðir á landamærum, er það aftur sóttvarnalæknir. Ég er ekki alveg viss um að þessi skipting sé til þess fallin að skýra stjórnsýsluna. Ég held að betur færi á því að þetta myndi allt saman heyra undir eitthvert fjölskipað stjórnvald, hvort sem það er þessi farsóttanefnd eða sérstök ný stofnun eða hvort tveggja. Það er ágætishugsun í þessu en ég vil bara taka undir með öðrum þingmönnum og líka hæstv. ráðherra sjálfum sem hefur lagt áherslu á að það séu hlutir sem þarf að liggja vel yfir þegar frumvarpið fer til meðferðar hjá hv. velferðarnefnd.

Frú forseti. Ég vil þakka ráðherranum fyrir framsöguna. Það hafa verið ágætar umræður um þetta mál. Þetta er eitt af þeim málum sem þjóðin hefur öll skoðun á. Það sýndi sig, í þeirri glímu sem við höfum átt í í tengslum við Covid-faraldurinn, að þeir voru margir sérfræðingarnir sem voru að störfum víðs vegar í samfélaginu, og ekki bara hér á Íslandi heldur út um allan heim. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt þegar um er að ræða inngrip eins og þurfti að grípa til mjög víða og er enn verið að gera. En allar tölur sýna að við stóðum okkur hreint ágætlega í þessu, okkur tókst vel upp. Heilt yfir held ég að við getum verið nokkuð ánægð. En ég tek undir það, sem hér hefur komið fram, að þetta er góður tími til að koma fram með slíkt frumvarp. Þó að við séum kannski enn að vinna úr þeim upplýsingum og þeirri reynslu sem við öðluðumst í kjölfar þessa alls er þetta ágætur tími til að fara aðeins í gegnum þetta og ég geri ráð fyrir að velferðarnefnd leggist vel yfir málið. Ég er ánægð með 5. gr. þar sem talað er um að ráðherra skipi sóttvarnalækni. Það er að fengnu mati nefndar og kannski ekki alfarið undir ráðherranum komið sem slíkt. Ég tel að það sé hið besta mál, þetta er aðili sem heyrir undir ráðherra. Ég held að það geti bara verið hreint ágætt. Varðandi það sem hér hefur talsvert verið talað um og ég held einmitt að þurfi að fara dálítið vel ofan í - það eru ákveðnir þættir sem rætt hefur verið um varðandi þessa samstarfsnefnd um sóttvarnir, farsóttanefndina og hennar hlutverk o.fl. Ég held að full ástæða sé til þess að fara dálítið ofan í það. Meðal annars er lagt til að stigskipta sjúkdómum, og er það að danskri fyrirmynd, eftir alvarleika og áhrifum þeirra á samfélagið hverju sinni. Við í þingflokki VG erum ekki alveg sannfærð um að þörf sé á slíkri skilgreiningu og kannski sérstaklega í ljósi þess hversu vel okkur tókst til í baráttunni við Covid-19. En þetta er auðvitað eitthvað sem nefndin tekur til sín. Við veltum líka upp, eins og ég heyri að fleiri gera, og gerðum athugasemd við þessa skipun farsóttanefndar. Við myndum vilja sjá hana skipaða á vísindalegum forsendum en ekki endilega bara af fulltrúum umræddra stofnana eins og hér er lagt til. Það er ekkert endilega víst að þær stofnanir séu best til þess fallnar í sjálfu sér að leggja vísindalegt mat á þá hættu sem fyrir hendi er hverju sinni þannig að það er kannski skynsamlegra að fram fari víðtækara hagsmunamat. Það þarf líka að vera á vettvangi ráðherranefndar, eða í umboði hennar, að meta heildaráhrifin, þ.e. ekki bara áhrifin af sjúkdóminum eða farsóttinni sem við er að eiga hverju sinni, eðli máls samkvæmt þarf að taka tillit til fleiri þátta. Við Vinstri græn viljum kannski að þetta fyrirkomulag, bæði um ákvarðanatökuna og samráðið, sé lipurt og gagnsætt. Við þurfum að byggja upp traust á þessum ákvörðunum eins og við reyndum að gera í tengslum við Covid-19. Eins og við upplifðum öll höfðu ansi margir landsmenn miklar skoðanir á þessu. Þetta er eins og með snjómokstur, það vita allir hvernig best er að moka. Það voru mjög margir sem vissu, og sérstaklega þegar líða tók á, hvernig best væri að haga þessu öllu saman. Ég vildi bara rétt aðeins koma inn á þetta. Ég er líka sjálf ósammála þeirri nálgun sem sett er fram í frumvarpinu varðandi þessa skipun, þ.e. að heilbrigðisstofnun utan höfuðborgarsvæðisins og varasjúkrahús eða eitthvað slíkt sé ekki þar inni. Ég held að það sé eitt af því sem horfa þurfi til. Það var eitt af því sem við heyrðum þegar við ræddum við fulltrúa stofnana út um hinar dreifðu byggðir. Það er kannski að einhverju leyti eðlilegt þar sem ákvarðanir eru teknar undir mikilli pressu, og stundum þarf að taka þær hratt, á svæðum þar sem massinn er, þar sem aðalframkvæmdin er, að þá eigi bara að gera hlutina eins alls staðar annars staðar. Það er samt ekki alltaf raunhæft sökum þess að aðstæður eru ólíkar, byggðin er dreifðari o.s.frv. Það er að mörgu að hyggja og mér finnst að fleiri sjónarmið þurfi að koma fram. Það kemur sannarlega fram að hægt sé að kalla til tvo í viðbót og það geti m.a. verið fulltrúar heilbrigðisstofnana af landsbyggðunum. En ég treysti því að velferðarnefnd fari yfir þetta og heyri sjónarmið heilbrigðisstofnana vítt og breitt um landið varðandi þennan þátt. Þetta er tímabært frumvarp og allflest í því er mjög gott. Það þarfnast þess, eðli máls samkvæmt, eins stórt og það er og eins mikilvæg og þessi lög eru, að vel sé farið yfir það og gestir fengnir til að skoða það. Ég treysti því að þau atriði sem ég hef nefnt, og fleiri hafa einnig gert, verði skoðuð vel og vandlega.

Frú forseti. Það er fagnaðarefni að hæstv. heilbrigðisráðherra skuli koma með þetta frumvarp inn á þingið. Ég held að það sé óþarfi að rifja upp umræðuna þegar allir voru óvænt í þeirri stöðu að hin lagalega umgjörð hefði getað verið þéttari gagnvart þeim áskorunum sem við stóðum frammi fyrir, þ.e. að vinna bug á heimsfaraldri, og hún hefði getað verið betri og þá kannski ekki síst þegar um er að ræða takmörkun á frelsi. Hvort sem það er athafnafrelsi eða annað frelsi þá er það algerlega skýlaus réttur allra í frjálsu lýðræðissamfélagi að réttur til allra slíkra inngripa sé skýr. Ég fagna því þessu frumvarpi. Ég vil fá að segja strax að mér finnst það vissulega vera til bóta, það er í rétta átt. Það eru nokkur atriði sem ég hnaut um sem mig langar að gera að umtalsefni. Fyrst vil ég nefna aðkomu Alþingis. Það er áhugavert, og ég held að það sé okkur til umhugsunar, hversu auðvelt það var, of auðvelt að mínu mati, frú forseti, að stilla vísindum og stjórnmálum, eða vísindafólki og stjórnmálafólki, upp sem andstæðum. Það var rosastutt í að því fylgdi líka eitthvað vont eða gott. Þarna vil ég ekki að neinn misskilji mig, að ég sé að gera lítið úr vísindafólki, alls ekki. Það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd að vísindafólk ber ekki ábyrgð gagnvart fólkinu sínu eins og stjórnmálamenn gera. Mig langar að nefna þetta, frú forseti, og ég veit að það eru ekki allir sammála mér um það, en fyrir mér er pólitísk ábyrgð ein mikilvægasta grundvallarregla og einn mikilvægasti öryggisventill frjáls lýðræðissamfélags. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að það eru stjórnmálamenn út um heim sem kusu því miður að gera lítið úr vísindamönnum sínum eða eitthvað slíkt, þannig að í umræðunni hér heima var kannski of mikill freistnivandi til að líta svo einfalt á málin. Ég held að það hafi verið synd. Ég held að við ættum, eins og í stjórnmálunum almennt, að láta stjórnmálamennina og ráðamenn á hverjum tíma bera ábyrgðina sem þeim ber, en auðvitað á það að vera byggt á allra bestu upplýsingum okkar allra besta vísindafólks. Að því sögðu fagna ég því að Alþingi hafi fengið aðkomu varðandi ákvarðanir um sóttvarnir og þá sérstaklega þegar verið er að stíga skref er varða frelsi fólks. Ég fagna aðkomunni en ég sakna þess örlítið að ekki hafi verið hægt að ganga aðeins lengra í þá átt að viljinn væri skýr og virðingin fyrir því hvar ábyrgðin gagnvart fólkinu í landinu liggur þegar allt kemur til alls, hún er og á að vera hjá lýðræðislega kjörnum fulltrúum þessa sama fólks. Löndin í kringum okkur hafa mörg hver stigið frekari skref í þá átt að láta ábyrgðina vera þar. Ég hefði viljað sjá þannig nálgun. Ég ætla ekki að gera lítið úr því og þekki þá umræðu ágætlega þegar bent er á að vegna þrígreiningar ríkisvaldsins geti þingið ekki bundið hendur ráðherra. Mér þætti áhugavert að taka þá umræðu meira á dýptina. Ég get ekki verið dómari í þeirri umræðu, ég er ekki svo klár í stjórnskipunarrétti, en mér þætti sú umræða áhugaverð. Ég myndi halda að sú umræða ætti vel heima í velferðarnefnd ef svo bæri undir. Mér þætti áhugavert að þar yrði skoðað hvort hægt væri að finna aðeins meira jafnvægi þarna á milli en við erum að sjálfsögðu að vinna út frá vísindum, og það eru til þess bærir aðilar sem taka þær ákvarðanir. Enginn hefur áhuga á að flækja það ferli á nokkurn hátt eða vera einhvers konar hindrun þegar taka þarf ákvarðanir skjótt og vel - eins og við þekkjum þarf oft að bregðast skjótt við í svona málum - en mér þætti áhugavert að kanna hvort hv. velferðarnefnd myndi vilja taka snúning á því hvort hægt sé að undirbyggja aðkomu lýðræðislega kjörins þings örlítið meira, hafa örlítið meiri öryggisventil gagnvart fólkinu í landinu. Mér þætti það til bóta. Ef niðurstaðan eftir þann snúning er hin sama skal ég hætta að tala um þetta, en ég held að þessi umræða yrði málinu öllu til bóta. Ég ætla að láta staðar numið varðandi þennan vinkil málsins. Mig langar örstutt, á þeim stutta tíma sem ég á eftir, að fara yfir önnur atriði. Ég ætla ekki að nefna þau atriði sem þegar hafa komið fram í ágætri umræðu hér til þess að vera ekki að lengja tímann að óþörfu. Mig langar aðeins að gera að umtalsefni skilgreininguna á samfélagslega hættulegum sjúkdómi, því að til þess að gripið verði til mest íþyngjandi sóttvarnaráðstafana sem lögin heimila verður sjúkdómur að teljast samfélagslega hættulegur og er skilgreindur í 4. gr. En mér þætti áhugavert ef hv. velferðarnefnd myndi vilja skoða það aðeins að það er í raun takmarkað læknisfræðilegt mat sem virðist liggja að baki ákvörðun um hvort sjúkdómur teljist samfélagslega hættulegur, eins og t.d. hversu há dánartíðni fylgir honum eða hver smitstuðullinn er. Það má líka velta því upp hvenær sjúkdómur hefur þær afleiðingar að mikilvæg störf, innviðir eða starfsemi heilbrigðiskerfisins raskist. Það er í raun munur á því hvort framangreind starfsemi raskast vegna sjúkdómsins sjálfs, að sjúkdómurinn sjálfur hafi það miklar afleiðingar og fólk verði það mikið veikt að það geti ekki sinnt störfum sínum, eða hvort röskunin sé komin til út af sóttvarnaráðstöfunum sem stjórnvöld sjálf setja o.s.frv. Ég teldi rétt að hv. velferðarnefnd skoðaði þetta. Ég ætla ekki að fjalla um farsóttanefndina sem hefur verið fjallað hér um með ágætum, en tek undir mörg sjónarmið þar, kannski sérstaklega þetta með að vísa líka til efnahags- og félagslegra hagsmuna því að það er allt partur af okkar ágæta samfélagi. Eitt tæknilegt atriði sem mig langar aðeins að nefna varðar 24. gr., málsmeðferð hjá dómstólunum. Þar kemur fram að dómari skuli sjálfur sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en hann kveður upp úrskurð og skuli sjálfur afla sönnunargagna sem hann telur þörf á. Í frumvarpinu kemur jafnframt fram að farið sé eftir lögum um meðferð einkamála og eftir atvikum sakamálalögum í málum sem varða sóttvarnalög nema kveðið sé á um annað í lögum, og er 24. gr. að langmestu leyti samhljóða 15. gr. núverandi laga. Fyrirgefið, þetta var mjög tæknilega flókið. En það má velta því upp hvort óeðlilegt sé að það sé hlutverk dómara að rannsaka málið og kveða svo sjálfur upp úrskurð í því, í raun er um að ræða þetta rannsóknarréttarfar sem hefur tíðkast hér síðan það var aflagt fyrir svolitlu, þ.e. árið 1995. Mér þætti rétt að hv. velferðarnefnd myndi skoða hvort réttara væri að málsmeðferð yrði sambærileg og í einkamála- og sakamálalögum, að sóknaraðili eða ákærandi afli sönnunargagna en dómari geti óskað eftir því að hann afli tiltekinna gagna um atvik máls ef þörf er á til að upplýsa málið eins og gengur. En hins vegar væri þessi aðgreining eins og eðlilegt er, eins og er í einkamála og sakamálalögum og ættu því að vera alveg skýr fordæmi fyrir. Annað atriði tæknilegs eðlis; tekið er fram í 24. gr. að þeim sem geta vegna tengsla sinna við varnaraðila veitt nauðsynlegar upplýsingar sé skylt að veita dómara þær. Mögulega er hægt að skilja ákvæðið sem svo að t.d. mökum og fjölskyldumeðlimum varnaraðila sé skylt að bera vitni gegn honum. Bæði í einkamála- og sakamálalögum er vitnum sem eru tengd sakborningi, aðila máls, með slíkum hætti ekki skylt að bera vitni. Það væri að mínu viti óeðlilegt að skylda nákomna aðila til að veita aðstoð við rannsókn á máli sem snýr að frelsissviptingu, sérstaklega, eins og ég nefndi áðan, vegna þess að við erum með annan hátt á í einkamála- og sakamálalögum og því ætti ákvæðið að vera orðað á þann hátt og ætti að vera í fullu samræmi við hvernig við hugsum almennt um réttarfar okkar hér. Í blálokin: Í 39. gr. er mælt fyrir um greiðsluþátttöku sjúklinga samkvæmt lögunum þar sem fram kemur að hún fari samkvæmt lögum um sjúkratryggingar, þ.e. að kostnaður vegna framkvæmdar laganna greiðist að öllu jöfnu eins og annar sjúkra- og lækniskostnaður. Í ljósi þess að mikið af þeirri heilbrigðisþjónustu sem mælt er fyrir um í lögunum er í senn íþyngjandi og þvinguð fram af stjórnvöldum langar mig að velta upp hvort ekki sé eðlilegt að kostnaður vegna framkvæmda samkvæmt lögunum verði að meginreglu til greiddur af ríkissjóði. Frú forseti. Ég hef tæpt á þeim helstu atriðum sem ég hnaut um við lestur frumvarpsins. Mig langar að fá að taka aftur fram það sem mér finnst til bóta. Þar eru mörg skref stigin í rétta átt og þó að allir voni að viðlíka staða blasi ekki við okkur og raunin varð í mars 2020 verðum við aðeins betur nestuð. Ég tek fyllilega undir með þeim sem hafa nefnt að í logninu núna, þegar rykið hefur aðeins sest og við höfum aðeins meira andrými, erum farin út úr óttanum, jafnvel reiðinni, er ákveðið skjól til þess að ræða mikilvæga hluti, því að mér finnst þetta afskaplega mikilvægt frumvarp. Þó að við höfum vissulega staðið okkur vel og ég sé mjög stolt af stjórnvöldum og öllum sem komu að því og hvernig haldið var utan um íslenska þjóð á skrýtnum tímum, þá verður að mega gagnrýna nokkur atriði og það verður að mega að spyrja spurninga. Ég veit að núna hljóma ég í eyrum margra eins og biluð plata en ég veit ekki alveg hvernig ég á að orða þetta öðruvísi. Fyrir mér eru ofboðslega veigamiklir hlutir undir. Ég hef almennt í lífinu reynt að temja mér það, ég tala nú ekki um í þeirri stöðu sem ég er hér í dag, í því starfi sem ég sinni, að hugsa allar reglur út frá því ef vondir menn væru við völd. Ég ætla að biðja alla hlutaðeigandi að taka þetta alls ekki til sín því að þessu er engan veginn beint að þeim, þvert á móti. Ég hef hins vegar reynt að skoða allar reglur, öll völd sem reglur veita einhverjum aðilum eða stofnunum eða hvað það er, út frá því ef það væri ekki gott fólk sem héldi á þeim reglum. Og út frá því prinsippi legg ég til að hv. velferðarnefnd setji á sig þau gleraugu og athugi hvort við getum stigið nokkur skref nær því að lýðræðislega kjörið þing beri þá ábyrgð sem það getur borið í jafn stórum ráðstöfunum og hér er verið að búa til ramma um. Ég vil ítreka þakkir til ráðherra fyrir frumvarpið.

Frú forseti. Já, ég hef aðeins verið að skoða þetta og það er eitt atriði sem mig langar helst að tala um í tengslum við þetta frumvarp sem er mér mikið hjartans mál. Mig langar að vitna í frumvarpið, með leyfi forseta, en þar er verið að tala um mat á áhrifum: „Samkvæmt frétt á vef dómsmálaráðuneytisins, dags. 27. janúar 2022, kemur fram að kærum til lögreglu vegna kynferðisbrota fjölgaði um 24% frá 2020 til 2021 og að heimilisofbeldismál af hendi maka eða fyrrum maka síðustu tvö árin hafa aldrei verið fleiri samkvæmt málaskrá lögreglunnar, eða í kringum 750 talsins bæði árin.“ Þarna er ekki talað um á hversu mörgum heimilum börn eru viðstödd ofbeldið. Mér finnst kjörið tækifæri til að staldra aðeins við og spá í þessari staðreynd. Þetta raungerðist á þessum árum og úrræðin voru ekki mikil fyrir einstaklinga sem upplifðu ofbeldi inni á heimili af hendi maka, börn af hendi foreldra eða foreldrar af hendi barna, hvernig sem heimilisofbeldið var. Það er mikilvægt að staldra við og hugsa: Hvað ætlum við að gera við þessar tölur? Þessi staða gæti komið upp aftur og ég sakna þess að sjá einhverjar aðgerðir tengdar þessu. Það þarf að hafa í huga hvernig við ætlum að bregðast við ef þessi staða kemur aftur upp hvað varðar heimilisofbeldi, kynferðisafbrot. Það er kjörið tækifæri til að spýta í lófana í þessum málum vegna þess að það er deginum ljósara að ekki eru til nægilega mörg úrræði fyrir fólk sem upplifir heimilisofbeldi, fyrir börn sem upplifa ofbeldi. Þau eru bara ekki til, staðreyndin er bara sú. Hvernig veit ég þetta? Jú, þegar ég er ekki hér sem varaþingmaður vinn ég sem sálfræðingur hjá Barnavernd Reykjavíkur. Ég tek viðtöl við börn og foreldra og fjölskyldur sem upplifa ofbeldi og mér finnst það umhugsunarvert að ekki sé spýtt í lófana og gert eitthvað róttækt í þessum málum nú þegar við stöndum frammi fyrir því að þetta gerðist. Mér finnst mikilvægt að tala um þetta vegna sérþekkingar minnar og einnig vegna þess að ég stóð með þessu fólki í hvirfilbylnum. Ég vona að hæstv. heilbrigðisráðherra noti tækifærið til að endurhugsa það hvernig við ætlum að útrýma heimilisofbeldi, ofbeldi gegn börnum, ofbeldi á Íslandi, hvað við ætlum að gera. Það er engin trygging fyrir því að þetta gerist ekki aftur, eftir tvö ár, eftir tíu ár, eftir 100 ár. Og hvað ætlum við að gera? Fyrir utan það að í dag eru heldur ekki til nægilega góð úrræði. Staðreyndin er bara sú. Það þarf heldur betur að spýta í lófana þegar kemur að þessum mjög svo mikilvæga málaflokki sem er að miklu leyti vanræktur. Það er verið að reyna að gera smávegis hér og smávegis þar en það er bara ekki nóg, það er bara ekki gert nóg. Það þarf að gera meira. Það er mikilvægt að það sé rætt hvernig við ætlum að bregðast við ef mögulega yrði aukning á heimilisofbeldi. Auðvitað á markmiðið að vera að útrýma heimilisofbeldi og gera það markvisst og vera með einhvers konar áætlun um það en alla vega, í ljósi þessara svakalegu talna sem við sáum þegar Covid geisaði hvað harðast - fyrir utan það að fólk var oft heima hjá sér og gat ekki leitað neitt. Það var allt lokað. Skólar voru lokaðir, vinnustaðir lokaðir. Mér finnst mikilvægt að meira sé rætt um ofbeldi, gerðar ítarlegri og markvissari áætlanir um hvernig eigi að takast á við heimilisofbeldi, ofbeldi gegn börnum, ofbeldi inni á heimilum. Það væri sorglegt ef þessar tölur og það sem gerðist í Covid myndi ekki ýta við okkur í átt að því að takast í alvörunni á við þann gífurlega vanda sem við stöndum frammi fyrir. Það er ótrúlega mikið af góðu fólki og sem er tilbúið að leggja sitt af mörkum til að takast á við þennan vanda en þetta er bara ekki mikið í forgrunni. Þess vegna finnst mér mikilvægt að við pælum í þessu, að það sé einhvers konar viðbragð til staðar og talað um hvernig hægt væri að bregðast við ef þetta gerðist aftur - fyrir utan það að það þarf að gera miklu meira í dag þó að tölur um heimilisofbeldi verði mögulega lægri á þessu ári eða því næsta. Ég vil nota tækifærið til að hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra og aðra til að hugsa aðeins um þessi mál og spá í hvað hægt er að gera betur. Við þurfum ekki að bíða þangað til eitthvað slíkt gerist aftur, þetta er alltaf í gangi þó að það sé kannski ekki í jafnmiklum mæli og var þarna. Það er greinilegt, alla vega samkvæmt tölfræði frá Barnavernd Reykjavíkur, að heimilisofbeldismálum fjölgaði umtalsvert á þessum tíma. Við sjáum það, við vitum það. Þetta eru staðreyndir. Hvað ætlum við að gera? Hvernig ætlum við að bregðast við? Það er ekki nóg að hafa nánast eitt úrræði, mögulega tvö, til staðar, það er bara ekki nóg. Það þarf svo miklu meira. Við þurfum að styðja fólk á fyrri stigum og við þurfum að vera með snemmtæka íhlutun. Við þurfum að vera með miklu meiri samskipti við fólk á fyrri stigum þegar ofbeldi er í fjölskyldum, þegar fólk hefur verið beitt ofbeldi og þegar fólk beitir ofbeldi. Það eru til alls konar meðferðir, gagnreyndar meðferðir, fyrir fjölskyldur, fyrir þolendur, fyrir gerendur. Fyrir mér snýst þetta um vilja. Fyrir mér snýst þetta um kjörið tækifæri fyrir ríkisstjórnina til að setja miklu meira púður í þennan málaflokk því að það yrði öllum til bóta. Auðvitað vilja allir útrýma ofbeldi. En hvernig er staðið að því, hvað ætlum við að gera og hvernig á það að bera árangur ef við ætlum ekki að bregðast við?

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Tillagan tekur mið af bæði þingsályktun Alþingis um heilbrigðisstefnu til ársins 2030 og lýðheilsustefnu til ársins 2030. Þannig er í stefnu í geðheilbrigðismálum til næstu ára lögð áhersla á grunngildi sem hvetja til einstaklingsmiðaðrar heilbrigðisþjónustu á félagslegum grunni og stuðnings við heilsueflingu á öllum æviskeiðum. Helstu straumar og stefnur í geðheilbrigðismálum á heimsvísu sýna að það eru sameiginlegir hagsmunir þjóða að auka áherslu á lýðheilsu, forvarnir og geðheilbrigðisþjónustu. Þrátt fyrir töluverðar framfarir í geðheilbrigðismálum á undanförnum árum eru vísbendingar um að við Íslendingar stöndum frammi fyrir frekari áskorunum og hindrunum sem ryðja þarf úr vegi til að ná árangursríkari framförum til framtíðar. Samantekt niðurstaðna geðheilbrigðisþings, sem var haldið hér 2020, ásamt fyrri þverfaglegum greiningum og skýrslum um málaflokkinn, sýnir að það skortir heildstæðari og samhæfðari nálgun í geðheilbrigðismálum, allt frá geðrækt, forvörnum og snemmbærum úrræðum til geðheilbrigðisþjónustu á öllum stigum og á milli velferðarþjónustukerfa og við dómskerfið. Þjónusta milli heilbrigðisþjónustustiga er að einhverju leyti brotakennd og ósamhæfð og samþætting við félagsþjónustu, skólaþjónustu eða aðra opinbera þjónustu er takmörkuð og skortur á þverfaglegum mannauði í geðheilbrigðisþjónustu á öllum stigum. Það er, virðulegi forseti, mjög áríðandi að við horfum þannig á hlutina til að við náum að ráða bót á þessum brýna málaflokki og finna lausnir á þessum áskorunum. Framsetning þingsályktunartillögu um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 tekur þannig mið af því sem ég hef hér sagt og er sett fram með hliðsjón af fjórum kjarnaþáttum og áherslum sem munu endurspeglast í þeim aðgerðaáætlunum sem unnar verða í kjölfar þessarar tillögu verði hún samþykkt af Alþingi. Hér má því segja að við séum að leggja upp með að móta stefnu og markmið, reyna að berja í þessa bresti, og gera kröfur um þessa þverfaglegu nálgun og skörun á milli kerfa, svo að þjónustan verði ekki eins brotakennd. Við höfum stigið einhver skref og þannig eru stefnumiðin sett fram í tillögunni. Við getum síðan haldið áfram með seinni hluta stefnumótunarinnar sem felst í aðgerðaáætlun og svo innleiðingu og eftirfylgni. Nú er nýlega komin skýrsla Ríkisendurskoðunar og þar kemur berlega í ljós að við þurfum í þessum seinni parti stefnumörkunar og hringrásar, þegar við ábyrgðarvæðum ákveðna þætti aðgerðaáætlunarinnar, að fylgja þeim miklu betur eftir og mæla hverju aðgerðirnar skila. Í þessari þingsályktunartillögu er verið að móta stefnuna og horfa á sýnina og framtíðina og vonandi getum við hér á Alþingi náð sátt um þessa stefnu þannig að við getum fylgt því eftir með aðgerðaáætlun. Hér eru settir fram fjórir kjarnaþættir og áherslur sem aðgerðaáætlun getur síðan vonandi speglað sig í. Þessar áherslur til framtíðar í geðheilbrigðismálum þurfa að vera jafnt og greitt aðgengi að einfaldri, skilvirkri og notendamiðaðri geðheilbrigðisþjónustu sem byggist á bestu mögulegu gagnreyndu meðferð og endurhæfingu hverju sinni, gæðaviðmiðum og nýsköpun og veitt af hæfu starfsfólki. Ég ætla nú að gera mér far um, virðulegi forseti, að rekja meginefni tillögunnar. Fyrsti áhersluþátturinn sem ég nefni af þessum fjórum lýtur að geðrækt, forvörnum og mikilvægi heildrænnar heilsueflingar sem beinist að grundvallarþáttum vellíðunar og áhrifaþáttum geðheilbrigðis. Það er mikilvægt að hlúa að geðheilsu alla ævi. Þegar fólk hefur góða geðheilsu líður því betur og finnst það í stakk búið að takast á við lífið. Þá erum við eðli máls samkvæmt betur í stakk búin að takast á við lífið á uppbyggilegan hátt og njóta okkar í leik og starfi. Við nýtum hæfileika okkar betur og við tökum virkari þátt í samfélaginu og allt hangir þetta nú saman. Geðrækt snýr að því að styðja fólk til þess að efla og hlúa að geðheilsu sinni og þetta þurfum við auðvitað að hafa í huga alla ævi. Það er mikilvægt að fólk fái það veganesti strax í æsku. Auðvitað verðum við að horfa til rannsókna og það eru jákvæð tengsl við aðra og góðar uppeldisaðstæður sem eru meðal mikilvægustu atriða sem hafa áhrif á okkur allt okkar líf og okkar geðheilbrigði, auðvitað auk líffræðilegra, sálfræðilegra og félagslegra umhverfisþátta sem hafa áhrif á geðheilsu okkar. Þetta eru, virðulegur forseti, þættir í daglegu lífi fólks eins og heimilisaðstæður. Það kom fram í ágætri ræðu hjá hv. þm. Evu Sjöfn Helgadóttur, í umræðum um annað mál, sem vissulega hefur áhrif á alla samfélagslega þætti, þ.e. sóttvarnaráðstafanir og það hvernig við fórum í gegnum heimsfaraldurinn Covid-19. Uppvaxtarskilyrði barna, skólaumhverfi, menntun, atvinna og félagsleg og efnahagsleg staða, þessir áhrifaþættir eru að stórum hluta utan heilbrigðiskerfisins en það er engu að síður mikilvægt þegar um er að ræða geðheilbrigðisþjónustu, sem er í kjarna sínum undir heilbrigðisþjónustunni og heilbrigðiskerfinu, að taka mið af einstaklingum í umhverfi hans og á hans forsendum. Hún kemur mjög vel fram í nýlegri skýrslu ríkisendurskoðanda þessi skörun innan velferðarkerfisins. Það er mjög mikilvægt að við náum að taka á því, að við horfum til einstaklingsins í sínu umhverfi og á hans forsendum. Tækifæri gefast til að kenna börnum að hlúa að geðheilsu sinni á kerfisbundinn hátt í gegnum skólann sem vettvang geðræktar, forvarna og snemmbærra úrræða. Markviss kennsla í félagsfærni, hegðunarfærni og tilfinningafærni er mikilvæg undirstaða fyrir farsæld fólks og ég held að við þurfum, virðulegi forseti, að huga að þessu öllu í öllu okkar umhverfi, ekki bara í skólaumhverfinu heldur alls staðar þar sem við tökum þátt. Slík þekking og reynsla er mjög mikilvæg til að geta skilið eigin tilfinningar og hegðun, sett okkur í spor annarra og myndað farsæl tengsl við aðra, fundið eigin leið til að ná markmiðum og taka ábyrgar ákvarðanir í lífinu. Þessa færni er hægt að kenna og enn fremur er áríðandi að bjóða úrræði þegar vanda verður vart og koma þannig í veg fyrir að vandinn verði verri. Það er þessi snemmtæka íhlutun sem við nefnum svo oft, þessi snemmtæku úrræði, að við opnum á bæði leiðbeiningar og kennslu og svo að veita stuðning þegar á þarf að halda - og það snemma. Ríkisstjórnin samþykkti árið 2020 aðgerðaáætlun um innleiðingu geðræktarstarfs, forvarna og stuðnings við börn og ungmenni í skólum á Íslandi. Þessar aðgerðir ná þvert á skóla- og barnamálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti og sveitarfélögin. Stýrihópur um innleiðingu er að störfum og hefur forgangsraðað þeim aðgerðum sem brýnastar eru á næstu árum. Það þarf að innleiða grundvallarþætti þessarar aðgerðaáætlunar í leik-, grunn- og framhaldsskólum, svo sem geðrækt sem námsgrein í aðalnámskrá, þrepaskiptan stuðning í grunnskólum landsins og samvinnu þar að lútandi við fyrsta stig heilbrigðisþjónustu. Þá var unnin hér aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum á Íslandi árið 2018 og hefur verkefnastjóri hjá embætti landlæknis haft umsjón og eftirfylgni með aðgerðum sem byggjast á henni. Það verkefni er komið vel á veg en mörgum aðgerðum er þó enn ólokið. Það er lögð áhersla á að ljúka innleiðingu á þeim aðgerðum sem lúta að heilbrigðisþjónustu fyrir árið 2030. Þá er lögð sérstök áhersla á að allir landsmenn hafi greiðan aðgang að hagnýtum, gagnreyndum og auðlesnum upplýsingum um geðrækt, forvarnir og geðheilbrigðisþjónustu sem auðveldar þeim að stunda heilbrigðan lífsstíl og bæta og viðhalda geðheilsu og bata. Þannig munu allir landsmenn hafa tækifæri til að styrkja og viðhalda eigin geðheilbrigði með aðgengi að upplýsingum í öruggu og samtengdu stafrænu umhverfi, svo sem á Heilsuveru. Leitast verður við að auka heilsulæsi fólks og gera því betur kleift að taka upplýstar ákvarðanir um eigin geðheilsu og hvernig best megi hlúa að henni. Hér hef ég farið yfir þennan fyrsta áhersluþátt. Hann er mjög víðtækur og hann er á sama tíma mjög mikilvægur. Við erum hér að lýsa sýn og stefnu, hvert við viljum fara, og vonandi berum við gæfu til að fylgja því eftir með öflugri aðgerðaáætlun. Annar áhersluþáttur stefnu í geðheilbrigðisþjónustu lýtur að því að heildræn geðheilbrigðisþjónusta verði samþætt og byggist á bestu mögulegu gagnrýeyndu meðferð og endurhæfingu og að geðheilbrigðisþjónustan verði veitt af hæfu starfsfólki á viðeigandi þjónustustigum í árangursríku samstarfi við þjónustuveitendur annars staðar í velferðarþjónustu. Skortur á samþættri og heildrænni geðheilbrigðisþjónustu og skortur á starfsfólki á öllum stigum heilbrigðisþjónustu eru megináskoranir í geðheilbrigðisþjónustu sem og annarri heilbrigðisþjónustu. Við höfum mikið rætt það, m.a. hér í þessum þingsal, og flestar skýrslur sem við förum í gegnum draga fram þessa áskorun. Talið er að fimmti hver Íslendingur geti átt von á því að glíma við geðheilbrigðisvanda einhvern tíma á lífsleiðinni og þurfi að leita aðstoðar hjá fagaðila í því samhengi. Það er mikilvægt að landsmenn hafi aðgengi að árangursríkri meðferð og endurhæfingu á öllum stigum geðheilbrigðisþjónustu. Til að mæta kröfum um gæði, öryggi og framþróun í þjónustunni þarf að huga vel að þeim mannauði sem knýr kerfið áfram. Sem dæmi þarf mönnun að vera í samræmi við umfang og eðli þjónustu þannig að tryggja megi geðheilbrigðisþjónustu innan ásættanlegs biðtíma. Því þarf fullnægjandi þverfaglega mönnun í geðheilbrigðisþjónustu sem er í samræmi við þjónustuþörf á hverju þjónustustigi með tilliti til viðfangsefna, hæfniviðmiða, handleiðslu og símenntunar. Sérstaka áherslu þarf að leggja á fjölgun fagstétta þar sem nýliðun er takmörkuð. Í heilbrigðisþjónustunni vil ég taka hér fram, virðulegi forseti, talandi um áskoranir í mönnun, að þetta samspil á milli fagstétta er líka mikilvægt þegar við verðum að horfa á þjónustuna og samþættingu á þjónustu sem við þurfum að passa upp á. Þannig er lögð áhersla á að einstaklingar með persónulega reynslu sem notendur geðheilbrigðisþjónustu starfi og veiti ráðgjöf varðandi þjónustuna og miðli þannig þekkingu sinni með það að markmiði að bæta gæði þjónustunnar. Þetta kemur seinna fram, í öðrum áhersluþáttum, en hér er lögð áhersla á samhæfingu og samvinnu í samskiptum heilbrigðis-, félags- og barnaþjónustu. Til langs tíma hefur samhæfingu á milli þjónustukerfa verið ábótavant og skort hefur á að þörfum notenda sé mætt með árangursríkum lausnum og réttu þjónustustigi sem veittar eru tímanlega. Sem dæmi má nefna að ekkert landfræðilegt samhengi er á milli heilbrigðisumdæma, sveitarfélaga og lögregluumdæma. Hér sé ég bara að tíminn er á þrotum og ég er rétt hálfnaður með framsögu, hæstv. forseti. En ég get komið eitthvað inn í samtalið hér á seinni stigum. Þingsályktunartillagan sem fylgir fer býsna vel yfir þessa þætti. Ég ætla að fá að ljúka þessu 

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir framsöguna um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Mig langar að nota þetta tækifæri og inna hann eftir vinnu við aðgerðaáætlun. Ég sé á netinu að skipaður hefur verið samráðshópur sem á að vinna að aðgerðaáætlun á grunni stefnunnar, verði hún samþykkt, til ársins 2030. Ég geri ekki athugasemdir við það en ég velti fyrir mér - vegna þess að við höfum verið og erum með til umfjöllunar í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem hæstv. ráðherra minntist á, um stöðu geðheilbrigðisþjónustu hér á landi, og sú skýrsla lýsir mjög vel því óviðunandi ástandi sem ég tel vera, og tek því undir með ríkisendurskoðanda, í geðheilbrigðisþjónustu. Því miður eru það ekki ný tíðindi, því miður er það ekki eitthvað sem gerðist í gær eða á síðasta ári eða í Covid. Það er miklu eldri saga sem byggir á því að við höfum vanfjármagnað geðheilbrigðisþjónustuna. Hún fær ekki það hlutfall af framlögum til heilbrigðisþjónustu sem hún á að fá, í samræmi við þyngd sjúklinga, fjölda sjúklinga o.s.frv. Ég spyr því hvort þessari stefnu sé fylgt eftir, ekki aðeins með aðgerðaáætlun heldur ítarlegri kostnaðaráætlun, og hvernig ríkisstjórnin hyggst fjármagna þær aðgerðir sem eru algjörlega nauðsynlegar til að bæta geðheilsu með bættri geðheilbrigðisþjónustu og annarri þeirri samþættingu og þeirri nálgun sem nefnd er í stefnunni. Í fljótu bragði sýnist mér hún vera fagleg og rétt.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir. Það gefur mér færi á að bregðast við þessu. Þetta er nefnilega mjög mikilvægt. Ég átti góðan stöðufund með samráðshópi sem er að vinna að aðgerðaáætlun í samræmi við þessa stefnumótun. Auðvitað leggjum við áherslu á að taka mið af því sem fram kemur í skýrslu ríkisendurskoðanda, sem ég tel mjög góða. Þetta er það besta sem ég hef séð hingað til þar sem er stöðumat og reynt að draga fram hvar fjárhæðirnar liggja í kerfunum okkar. Það er tvennt sem liggur fyrir í framhaldsvinnunni og við höfum verið með mjög öflugan samráðshóp, ég leyfi mér að segja að við höfum verið með landsliðið þar. Við höfum verið með kjarnahópa og rýnihópa og í mjög breiðu samráði við þá sem gerst þekkja og notenda sömuleiðis. Það sem liggur fyrir er að taka mið af þeim ábendingum sem koma fram í skýrslunni - ég veit að hópurinn hefur þegar hafið vinnu við það - og taka tillit til þeirra þátta sem snúa að greiningum og fjármögnun og sköruninni og öllu því sem fram kemur og reyna að rýna það. Á sama tíma hefur þingið sagt sitt um þessa stefnu og velferðarnefnd fjallað um hana, mögulega gripið niður í stefnuna og sagt: Gerum þetta eitthvað aðeins öðruvísi, skerpum sýnina þarna, setjum inn aukamarkmið o.s.frv. Það er það tvennt fram undan sem hópurinn sem vinnur aðgerðaáætlunina horfir til frá þessum punkti í dag.

Frú forseti. Það er gott að heyra að hinn nýskipaði samráðshópur hefur tekið til starfa og ætlar að taka mið af þeim tilmælum sem koma fram í stöðuskýrslu Ríkisendurskoðunar. Það veit á gott. Auðvitað er ég fullmeðvituð um að það er líka verið að sameina krafta með farsældaraðgerðunum, ég ætla bara að fá að kalla þær það. Við erum komin þangað sem betur fer að bæði stjórnmálamenn og auðvitað fagfólk skilur nauðsyn þess að unnið sé þvert á fagstéttir, í þverfaglegum teymum, af því að þannig fær fólk bestu geðheilbrigðisþjónustuna og það er algerlega nauðsynlegt að sinna henni með þeim hætti. Mig langar þó að ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra sem var hér áður, ekki fyrir svo löngu, formaður fjárlaganefndar og þekkir mjög vel ríkisfjármálin og að við störfum ekki aðeins eftir fjárlögum heldur einnig fjármálaáætlun til lengri tíma. Í fljótu bragði sé ég ekki að aukning til útgjalda í heilbrigðismálum sé önnur en sú sem hlýst af öldrun og/eða fjölgun þjóðarinnar. Því fýsir mig að vita hvort hæstv. heilbrigðisráðherra hyggist ekki beita sér af öllu afli innan ríkisstjórnarinnar fyrir fjármögnun heilbrigðiskerfisins og ekki síst þess hluta sem hér er til umræðu, geðheilbrigðiskerfisins sem hefur verið bæði vanrækt og vanfjármagnað. Það verður bara að segjast eins og er. Ef hæstv. ráðherra vantar stuðning í það mál þá má finna hann hjá þingmönnum Samfylkingarinnar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni yfirlýstan stuðning, ekki veitir af. Ég vil fylgja þeim orðum eftir og þeirri hvatningu, og mér finnst vera lag og tækifæri. Við höfum látið hjá líða allt of lengi í þessum tiltekna málaflokki og í þessari heilbrigðisþjónustu að bregðast við og við höfum ekki tekið nægjanlega utan um hana. En mér finnst margt hafa verið jákvætt á undangengnum misserum. Það er hárrétt, sem hv. þingmaður dregur hér fram. Fyrir utan það sem hefur verið eyrnamerkt í geðheilsuteymin og þar sem farið hefur verið af stað með stuðning og þjónustu sálfræðinga í heilsugæslu sem fyrsta stigs þjónustu - og svo höfum við sett stöku Covid-fjármuni inn í kerfið til að styðja við geðheilsuteymin - er augljóst að við þurfum að kostnaðarmeta ærlega hvern þátt í aðgerðaáætluninni sem er til þess fallinn að við náum þeim markmiðum sem við setjum fram í þessari stefnu sem við fjöllum um. Það mun alveg örugglega koma til þess að við þurfum að horfa á tímalínuna í því. Ég geri ráð fyrir að við getum hrint sumum þessara aðgerða úr vör þá og þegar og aðrar taka lengri tíma. Við þurfum bara að fá ærlegt kostnaðarmat þannig að hver aðgerð verði kostnaðarmetin. Út frá því verðum við síðan eðli máls samkvæmt að horfa á forgangsröðunina í meðferð fjármuna. En ég held að það sé lag og tækifæri núna til að gera enn betur í þessum mikilvæga málaflokki.

Forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þessa þingsályktunartillögu. Mig langar kannski fyrst að nefna geðræktina, þ.e. að talað er um að fá geðrækt inn í aðalnámskrá skólanna. Mér finnst það vera mikið fagnaðarerindi. Margar fagstéttir, sálfræðingar og aðrir, hafa talað um að einhvers konar geðrækt þurfi að vera í aðalnámskrá, hvernig sem hún yrði útfærð. Það er mögulega verið að kenna hugræna atferlismeðferð eða aðrar gagnreyndar aðferðir sem eru mikilvægar og virka og er hægt að kenna börnum á grunnskólastigi. Það þarf að vanda vel til verka og það þarf að gera þetta vel. Ég veit að sums staðar eru skólarnir að gera mjög góða hluti og flestir eru að reyna sitt besta í að vera með einhvers konar geðrækt eða fræðslu. Mig langaði í fyrsta lagi að spyrja: Hefur hæstv. heilbrigðisráðherra það vald að setja geðrækt í námskrá? Fellur það undir hans svið? Í öðru lagi: Hver ætti að kenna þessa geðrækt og hvernig sér hæstv. ráðherra þetta fyrir sér?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Evu Sjöfn Helgadóttur mjög góðar spurningar. Hv. þingmaður kemur inn á fyrsta áhersluþáttinn í þessari stefnumótun. Við getum talað um vegferð þegar við erum að leggja upp með stefnu og sýn. Ég veit að hv. þingmaður, með sína sérþekkingu, er mér sammála um mikilvægi forvarna og geðræktar, áherslu á geðrækt og snemmtæka íhlutun og stuðning við börnin og unglingana, og ávinninginn af því inn í framtíðina þegar við hlúum að geðrækt á öllum aldursstigum. Ég er fullviss um það og þarf ekki að fara yfir það. En hv. þingmaður spyr hvort það sé á valdsviði heilbrigðisráðherra að setja þetta inn í námskrá. Við getum haft þetta sem markmið í stefnu um heilbrigðisþjónustu og sýn á hana. En það er hárrétt að aðalnámskrá er undir málefnasviði hæstv. barna- og menntamálaráðherra. En þarna komum við líka að því að við þurfum að vinna þessa hluti þverfaglega í stjórnsýslunni og tryggja að það bitni ekki á einstaklingum sem fá þjónustuna að við séum að setja einhverja múra innan kerfanna. Þetta kemur einmitt mjög skýrt fram í skýrslu ríkisendurskoðanda og þarna getum við sett markmiðið og svo fáum við barna- og menntamálaráðherra, sem hefur einmitt lagt drög að þessari vinnu um farsæld í þágu barna, til að huga að þessum þætti í námskrá svo að stefnan gangi upp.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. Þetta er mjög metnaðarfullt markmið og ég fagna því. Þess vegna vil ég ganga úr skugga um að við getum barist fyrir þessu, að það verði barist fyrir þessu á öllum vígstöðvum. Mig langar einnig að tala um það sem segir í þingsályktunartillögunni, með leyfi forseta: „Skortur á samþættri og heildrænni geðheilbrigðisþjónustu og skortur á starfsfólki á öllum stigum heilbrigðisþjónustu eru megináskoranir í geðheilbrigðisþjónustu.“ Þetta er vandi og við vitum að það eru margar fagstéttir sem fara annað. Við vitum að kulnun og fleiri erfiðleikar á vinnumarkaði, t.d. veikindi í tengslum við það að vinna í heilbrigðisþjónustu og einnig í geðheilbrigðisþjónustu, eru mikil áskorun fyrir heilbrigðiskerfið og félagslega kerfið okkar. Það sem mig langar kannski helst að koma að er: Af hverju heldur hæstv. heilbrigðisráðherra að þessi mikli skortur sé á starfsfólki í geðheilbrigðisþjónustu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég hef ekki tiltæk svör varðandi síðustu spurninguna, en allt hangir þetta nú saman, varðandi ástæðu þess að það skortir fólk til starfa. Ég er ekki með neinar tölur þess efnis. Við settum á laggirnar landsráð um mönnun og menntun í heilbrigðisþjónustu og í þeirri greiningu sem ég hef fengið að rýna í, í fjölmörgum skýrslum, er dregið fram að í öllum stéttum heilbrigðisþjónustunnar er skortur á fagfólki. Við höfum séð þetta birtast í þeirri þjónustu sem við höfum verið að setja á laggirnar, við erum alltaf að keppa um þennan takmarkaða mannauð. Ég get tekið dæmi um það þegar geðheilsuteymin voru sett á laggirnar að þá fóru fagaðilar af Landspítalanum inn í þau, þannig að það er togast á um takmarkaða auðlind. Þetta er eiginlega innan allra fagstétta heilbrigðisþjónustunnar og það kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að þetta er mikil áskorun. Varðandi fyrri part spurningarinnar um þessa þverfaglegu sýn er bara mjög mikilvægt, og þess vegna setjum við fram þessa sýn, að tryggja að skjólstæðingar fái þessa árangursríku geðheilbrigðisþjónustu sem byggir á gagnreyndri þekkingu og klínískum leiðbeiningum þannig að við nýtum allar fagstéttir. Á þessu svið eins og svo mörgum erum við að færa okkur meira í átt að teymisvinnu og fjölbreyttri þekkingu sem er svo mikilvægt til að sinna fólki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Ég ákvað að koma einkum inn á tvö mál sem tengjast þessari þingsályktunartillögu og það vill þannig til að það eru mjög sambærileg atriði og tveir hv. þingmenn komu hér inn á í andsvörum sínum. Að öðru leyti geri ég ráð fyrir að dýpka skilning minn á þessari tillögu í gegnum vinnu í velferðarnefnd og vinna þá úr þeim umsögnum sem þangað munu berast. Fyrst vil ég koma aðeins inn á samspil þessarar stefnu við þær úttektir og þær skýrslur sem hafa verið að berast til þingsins í vetur og til stjórnvalda, og er jafnvel von á á næstu dögum, sem tengjast sérstaklega þjónustu við börn, þ.e. hvernig samspil þessara úttekta verður við stefnuna og þá aðgerðaáætlun sem kemur í kjölfarið. Að einhverju leyti kom þetta fram hér í andsvörum en ég held að þetta sé eitt af því sem velferðarnefnd þarf að velta fyrir sér og átta sig vel á, hvernig þetta mun spila saman. Eins finnst mér svolítið óljóst af textanum sem hér er, án þess að ég sé búin að lesa hann algjörlega frá orði til orðs, hvernig eigi að vinna aðgerðaáætlunina. Ég sat áður í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem það er mjög skýrt hvernig samspil stefnu og aðgerðaáætlunar er byggt upp. Það virðist vera miklu óljósara á mörgum sviðum sem tengjast heilbrigðismálum og þess vegna finnst mér áhugavert að við ræðum það í nefndinni, hvernig þetta samspil er, hver stýrir vinnunni og hvert hlutverk samráðshópsins við helstu hagsmunaaðila er. Þetta var annað af því sem mig langaði að velta upp í von um að það myndi skila sér betur inn í umræðuna í nefndinni. Mig langaði hins vegar að koma inn á fræðsluna sem skiptir mjög miklu máli. Eins og staðan er, og hefur í raun verið um árabil, fer töluverður tími af því sem heitir lífsleikni eða umsjónartímar í stundaskrá í fræðslu sem getur fallið undir geðrækt. Þetta á við alveg frá leikskóla upp í framhaldsskóla, akkúrat um það sem segir hér: „Slík þekking og reynsla er mikilvæg til að geta skilið eigin tilfinningar og hegðun, sett sig í spor annarra og myndað farsæl tengsl við aðra, fundið eigin leiðir til að ná markmiðum sínum og tekið ábyrgar ákvarðanir í lífinu.“ Út á þetta gengur meira og minna vinna umsjónarkennara og þeirra sem kenna lífsleikni í skólum en ég tek hins vegar heils hugar undir það að mikilvægt er að skýra það betur í námskránni hvernig þetta er unnið og auka aðgengi kennara að námsefni og ýmsum verkfærum til að miðla þessari þekkingu, þó að mikið hafi gerst á undanförnum 20 til 25 árum. Þetta hefur í raun verið að byggjast upp um árabil og er að einhverju leyti komið inn í námskrá en það má bæta. En mig langar líka að koma aðeins inn á sértækari kennslu til þeirra sem greinast með geðrænan vanda. Nú er það þannig að margir greinast með geðrænan vanda á framhaldsskólaaldri eða á þeim aldri sem flest fólk er í háskóla. Þá erum við að tala um raskanir eins og geðhvörf og ýmsar aðrar geðraskanir. Eftir því sem ég best veit er það sums staðar þannig í löndunum í kringum okkur að þegar fólk greinist með slíka röskun á unglingsaldri þá er því beinlínis boðið upp á námskeið, og jafnvel aðstandendum, til þess að átta sig á við hverju má búast, hvað fylgir slíkri greiningu og eins hvaða bjargir eru fyrir hendi, hvaða verkfæri fólk getur nýtt til að takast á við vandann. Ég held að hægt sé að gera mikið með því að auðvelda fólki að læra að lifa með sjálfu sér. Það er stærsta verkefnið sem við fáum öll í lífinu að takast á við það að vera við sjálf. Ég held að þetta sé líka lykilatriði í valdeflingu, að hver og einn læri hvaða verkfæri henta viðkomandi til að takast á við þær áskoranir sem mæta honum á lífsleiðinni. Þetta var það tvennt sem ég vildi einkum koma inn á en svo er kannski annað sem ég vil nefna sem tengist náttúrlega þessum kafla líka, um að geðrækt, forvarnir og snemmtæk úrræði verði grundvöllur geðheilbrigðis einstaklinga, og það er samspil við líkamlega heilsu. Það er kannski ekki síst þegar kemur á fullorðinsár að andlegri heilsu hrakar oft samhliða því að líkamlegri færni hrakar, samhliða ýmiss konar hrörnunarsjúkdómum eða sjúkdómum sem hafa á annan hátt áhrif á líkamlega getu. Ég held því að þetta sé þáttur sem skiptir ótrúlega miklu máli, þegar við horfum þvert á kerfi, að horft sé til samspils líkamlegrar og andlegrar heilsu. Það var svo sem ekki fleira sem ég hafði hugsað mér að koma inn á núna en það er margt þarna sem ég veit að ég á eftir að setja mig betur inn í. Það mun vonandi takast í vinnu velferðarnefndar að dýpka umræðuna um þessa mikilvægu tillögu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir framlagningu þessarar tillögu og fyrir góða framsögu um hana. Mér líst að mörgu leyti vel á áherslupunktana í þessari stefnu og mér finnst líka þakkarvert hve hæstv. ráðherra er hreinskilinn varðandi stöðu mála. Það er í raun verið að halda áfram vegferð sem hófst á síðasta kjörtímabili, sem er sú að ná utan um þennan málaflokk sem sérstakan málaflokk innan heilbrigðiskerfisins og setja um hann sérstaka stefnu. Þetta er í annað sinn sem verið er að setja hér sérstaka heilbrigðisstefnu. Efnislega finnst mér áherslurnar sem birtast fremst, sem eru grunnurinn að þessari stefnu, vera góðar að því leyti að það er viðurkennt að geðheilbrigði og geðheilbrigðisþjónusta er meira en bara að bregðast við og veita þjónustu þegar vandi er kominn upp og fólk er orðið fullorðið. Þetta snýst ekki síður og jafnvel aðallega um aðbúnað í æsku, uppeldisaðstæður, og kannski stærri samfélagslega þætti. Það er gott að þetta er tekið saman þó að ég sakni þess kannski að aðgerðunum fylgi ekki aðeins víðtækari nálgun. Það er mjög jákvætt að auka geðfræðslu í skólum en í samræmi við það hvernig áherslupunktunum er lýst væri ekki vitlaust að huga líka að stuðningi við foreldra, í öllu sem viðkemur stuðningi við börn, og svo náttúrlega jafnræði og jöfnuði. Erfiðar efnahagslegar aðstæður geta haft mjög alvarleg áhrif á geðheilsu. Eins og hæstv. ráðherra kom aðeins inn á þá hefur barnamálaráðherra, sem ber þann titil, líkt og hann gerði til helmings á síðasta kjörtímabili, verið að móta áherslur sem lúta akkúrat að þessu, að huga að forvörnum gagnvart börnum og aðbúnaði þeirra og viðurkenna að slíkt hefur mjög mikil áhrif á líf fólks, að það sé í raun hagstæðasta aðferðin til að huga að geðrækt að gera það snemma í stað þess að bregðast við síðar. Þetta gæti mögulega verið ein ástæða þess að kostnaður hefur aukist, t.d. þegar kemur að geðlyfjum, og við sjáum líka fjölgun í hópi þeirra sem eru á örorku vegna geðrænna sjúkdóma. Það má sjá fyrir sér að þarna sé hægt að draga verulega úr því að fólk lendi í því að þurfa á þungri þjónustu að halda með því að koma inn fyrr. Svo er komið inn á mönnun. Hv. þm. Eva Sjöfn Helgadóttir kom aðeins inn á það og spurði út í mögulegar ástæður þess. Ég held að það hafi komið mikið fram í samráði, líkt og kemur fram í greinargerð, að einn þáttur hlýtur að vera fjármögnun kerfisins. Þjónustustigið er eðlilega í samræmi við fjármagnið sem veitt er, það þarf að fara vel yfir þetta og átta sig á að þessum aðgerðum þarf að fylgja fjármagn. Annar þáttur hvað varðar mönnun getur mögulega snúið að kerfinu sjálfu og tækifærum sem boðið er upp á þar. Þó að það haldist í hendur við fjármögnun þá fer það líka saman við stefnumótun. Hæstv. heilbrigðisráðherra kom aðeins inn á það að geðheilsuteymin - ég þekki til þeirra af því að ég starfaði við eitt þeirra í rúm tvö ár þannig að ég get borið þeim gott vitni. Það er einmitt eitt dæmi um mjög jákvæða hluti en þar er verið að innleiða þverfaglega nálgun og færa þjónustuna í nærsamfélagið. Hæstv. heilbrigðisráðherra nefndi að fagfólk hefði verið að leita þaðan af Landspítalanum og Landspítalinn hefur kvartað yfir því að vera að missa fólk. Mér finnst það einkennast af skortshugusnarhætti, að þetta sé það takmörkuð auðlind að það sé missir af því að auka þjónustuna. Við verðum náttúrlega að átta okkur á því að fólk er samt sem áður að njóta þjónustu þarna, það er bara á öðrum stað. Ég ætla að leyfa mér að vera svo bjartsýnn að trúa því að það að auka tækifæri fyrir fólk til að starfa, hvort sem er inni á stofnun eða í teymi eða einhvers staðar annars staðar, skapi hvata fyrir fólk til að mennta sig í þeim fræðum sem veita fólki starfsréttindi á þessu sviði. Ég vil tala svolítið gegn þessum skortshugsunarhætti, að með því að auka framboð sé verið að ganga á takmarkaða auðlind frekar en að framboðið muni leiða til þess að auðlindin stækkar svolítið. Ekki verður komist hjá því að koma aðeins inn á mál sem hefur verið margnefnt hér í þingsal og hefur verið afgreitt héðan, sem er niðurgreiðsla sálfræðiþjónustu. Þarna er aðeins komið inn á hana og í raun er athugasemdum sem koma fram í samráðsgátt svarað. Þar er vísað til þess að það sé ábyrgð Sjúkratrygginga að semja um útfærsluna. Þarna finnst mér aðeins horft fram hjá því að það er erfiðara að semja ef fjármagn er ekki til staðar. Ég er á því að fjármagninu þurfi að úthluta fyrir fram eða alla vega samhliða, að það sé greint nákvæmlega hvert umfang þessa þáttar þjónustunnar á að vera og fjármagni síðan úthlutað í samræmi við það. Að öðru leyti óska ég nefndinni velfarnaðar í að fara yfir málið og að sjálfsögðu þeim sem koma til með að innleiða stefnuna. Ég hvet enn og aftur til að hugað verði vel að fjármögnun. Ég vonast til þess að þær greiningar sem liggja fyrir og verður farið í muni varpa góðu ljósi á nákvæmlega hver þjónustuþörfin er, hvort fjárveitingar eru til staðar og hvar fjármagnið nýtist best.

Forseti. Mig langar að byrja á að tala aðeins um stefnu sem var unnin og heitir Framtíðarsýn í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Stefnan var unnin í miklu samráði við fagfólk og þingsályktunartillagan sem hæstv. heilbrigðisráðherra er að leggja fram er unnin upp úr henni. Það eru þó ýmsir hlutir og aðgerðir sem ég sakna úr stefnunni sem eru, að mér sýnist, ekki í þessari tillögu til þingsályktunar. Þar er sumt, enda var þetta mjög metnaðarfull stefna, en annað er ekki. Mig langar að byrja á að nefna aðgerð sem talað er um. Áður en stefnan fór í gegnum samráðsgátt var talað um, með leyfi forseta: „[…] að tryggja kjör heilbrigðisstarfsmanna til þess að tryggja samfellu í þjónustu og að atgervisflótti verði ekki í fagstéttum sem geri þjónustuna brothætta.“ Einnig er hér önnur sem mér finnst mikilvægt að komi fram þar sem hún var í þessari framtíðarsýn í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 sem var inni í samráðsgátt. Það stendur hér, með leyfi forseta: „Hanna og byggja fyrir 2030 nýtt húsnæði fyrir geðþjónustuna sem svarar kalli tímans um aðbúnað einstaklinga í meðferð og aðstandendur, húsnæði þar sem starfsfólk getur sinnt öllum þáttum þjónustunnar betur en hægt er í dag með tilliti til greiningar, meðferðar, öryggis og sóttvarna og þar sem innlagðir sjúklingar hafa einstaklingsherbergi og greiðan aðgang að útisvæði.“ Fyrir mér hljómar þetta mjög mikilvægt, mjög mikilvæg aðgerð sem er grundvöllurinn að því að geðdeildir Landspítalans virki eða muni virka. Það er nefnilega svo að það er mikið ákall um betri aðbúnað fyrir fólk sem lendir í því að þurfa að sækja sér þjónustu á geðdeildir spítala. Það er mikið ákall um breytingar. Ekki þarf annað en að fara bara sjálfur inn á, hvort sem það eru deildir á Landspítala eða Kleppsspítala eða hvar sem það er, aðbúnaðurinn er bara ekki í lagi. Hann er fyrir neðan allar hellur. Hvernig á fólki að líða vel og ná heilsu á ný þegar umhverfið er eins og það er akkúrat núna á spítalanum? Það er ekkert skrýtið að fólk vilji helst ekki leggjast inn. Umhverfið er bara þannig, það býður mann ekki velkominn, enda virðist ekki neitt hafa verið gert þarna í ég veit ekki hve mörg ár. Auðvitað er starfsfólkið að gera sitt besta í ómögulegri stöðu, með ekkert fjármagn eða alla vega ekki nægilega mikið. Mygla, það er eitthvað sem maður heyrir oft. Það er mjög mikilvægt að nákvæmlega þetta atriði, umhverfi fyrir fólk sem er að kljást við geðraskanir, sé þannig að fólki líði vel. Grundvöllurinn að því að fólk sæki sér þjónustuna er, eins og var sagt hér, að fólk hafi t.d. greiðan aðgang að útisvæði. Ég held að hver maður sem hefur komið inn á geðdeildir Landspítala sé sammála mér um að þetta umhverfi er ekki í lagi. Það er mjög mikilvægt, tel ég, að þetta sé lagað sem fyrst. Einnig er það önnur aðgerð sem ég sé í fljótu bragði ekki að sé nefnd hér, það gæti þó verið að það atriði sé hér einhvers staðar falið, en það er að stórauka stuðning og fræðslu fyrir foreldra. Þetta er mjög mikilvægt. Oft eru foreldrar bestu meðferðaraðilarnir en foreldrar hafa oft og tíðum ekki þekkinguna. Þess vegna er mjög mikilvægt að við gleymum ekki þessari aðgerð. Einnig er talað um að hefja niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Það er hér í þessari framtíðarsýn. Það væri mjög gott ef það væri bara byrjað að fjármagna það og niðurgreiða sálfræðiþjónustu. Annað er að fjölga atvinnutækifærum fyrir ungmenni og fólk með geðrænar áskoranir. Þetta sé ég ekki í þessari tillögu til þingsályktunar. Þetta er mjög mikilvægt og má ekki gleymast. Þetta er hluti af því að koma unga fólkinu okkar út á vinnumarkaðinn með stuðningi. Það var nú bara í dag sem ég ræddi við fólk sem hefur upplifað geðrænar áskoranir og þráir það heitast að komast út á vinnumarkaðinn en tækifærin eru ekki til staðar. Svo kemur hér aftur: „Byggja nýtt húsnæði geðsviðs Landspítala og endurskoða hugmyndafræði og innihald meðferðar.“ Hér er aftur talað um þetta og verið er að ítreka það og mikilvægi þess að breytingar verði á þessu. Það er grundvallaratriði að þessi þriðja stigs geðþjónusta sem veitt er á Landspítala virki. Þar sem tíminn er að verða búinn vil ég einnig tala um einn punkt sem var í þessari stefnu en það er að útiloka nauðung og þvingun við meðferð. Þetta stendur ekki í þessari tillögu hér. Það er mjög mikilvægt að því sé haldið til haga, það er talað um þetta í þessari framtíðarsýn fyrir geðheilbrigðismál til ársins 2030.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér í dag að fela heilbrigðisráðherra að fylgja stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Í stefnunni koma fram tillögur og áhersluþættir sem ætlað er að bæta aðgengi og gæði heilbrigðisþjónustu í landinu. Þessi stefna skiptir mjög miklu máli, sérstaklega þar sem Ríkisendurskoðun kom með skýrslu fyrir stuttu þar sem farið var yfir stöðu geðheilbrigðisþjónustu í landinu. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fékk kynningu á þessari skýrslu og þar komu fram margir punktar. Til dæmis kom þar fram að ákveðin mismunun vegna búsetu, efnahags og tegundar geðvanda væri innbyggð í kerfið. Einnig var nefnt að tilteknir hópar væru á gráu svæði og fengju ekki þjónustu við hæfi. Ríkisendurskoðun kom með sjö tillögur til úrbóta, m.a. að efla ætti söfnun upplýsinga, greiningu og utanumhald, tryggja geðsjúkum samfellda þjónustu, útrýma gráum svæðum í geðheilbrigðisþjónustu, bæta aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu, huga að mönnun og sérhæfingu starfsfólks, tryggja tilvist geðheilsuteyma og vanda aðgerðaáætlanir og eftirfylgni þeirra. Þessar tillögur ríma mjög vel við þá þingsályktunartillögu sem við erum að ræða hér. Ráðuneytið hefur fengið þessar tillögur úr skýrslunni til sín. Við eigum mjög mikla vinnu fyrir höndum til að auka og bæta geðheilbrigðisþjónustu í landinu og það sjá það allir. Ég fagna því að þingsályktunartillagan sé komin hér fram. Við þurfum að vinna vel að henni enda skiptir geðheilsa þjóðarinnar mjög miklu máli.

Forseti. Það eru nokkrir aðrir punktar sem ég vil koma á framfæri sem ég sé ekki í þessari tillögu til þingsályktunar. „Koma á fót mælaborði geðheilsu.“ Það er ein af þeim aðgerðum sem nefnd er í Framtíðarsýn í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Ég sé þetta ekki hér. Hér er þó talað um gæðaráð, sem er bara gott og blessað en það er þó þannig að svolítið hefur verið grynnkað á metnaðinum sem var í þessari framtíðarsýn í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Í lokaorðum skýrslunnar er talað um mikilvægi þess að koma þessari framtíðarsýn til framkvæmda og er nefnt að það þurfi samstillt átak allra hagsmunaaðila. Svo segir að hver og ein grunnstoðanna sjö muni þurfa sérstakar aðgerðaáætlanir með markmiðum og mælikvörðum. Þetta voru því sjö grunnstoðir með, að mig minnir, 42 aðgerðum. Þó ber að nefna að þegar þessi framtíðarsýn í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 var unnin var ekki vísað í neinar rannsóknir. Það er undarlegt að þar sem talað er um gagnreyndar og góðar aðferðir sé ekki vísað í grunnheimildir fyrir því að vilja gera hlutina á einn eða annan hátt. Taka mætti mun meira tillit til nýlegra rannsókna og vísa í þær á þann hátt að lesandinn gæti mögulega farið í frumheimild og lesið um rannsóknir sem tengdust því sem lagt er til að gera. Auðvitað er sumt af því mjög augljóst, eins og t.d. húsnæði fyrir geðdeildir, það er augljóst. Annað er ekki svo augljóst og er mikilvægt að vísa í rannsóknir sem sýna fram á að þetta sé besta leiðin til þess að gera hluti sem við ætlum okkur að gera. Einnig langar mig að nefna í þessu samhengi að það sem vantar í framtíðarsýnina í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 er að ekki er tekið mikið tillit til mælanlegra eða hlutbundinna markmiða, það er ekki tekið tillit til fjárlaga, hversu mikið fjármagn þarf til þess að uppfylla þessa framtíðarsýn. Í þessa tillögu til þingsályktunar vantar þó marga aðgerðapunkta sem talað var um í framtíðarsýninni og ég sakna þess. Ég vona að þetta sé einungis fyrsta skrefið og í næstu skrefum verði sett fram metnaðarfull markmið, eins og niðurgreiðsla sálfræðiþjónustu og húsakost þar sem fólki gæti liðið betur, þar sem vísað er í rannsóknir til að útskýra að um sé að ræða bestu leiðina til að gera hlutina. Einnig ber, finnst mér, hæstv. heilbrigðisráðherra að ræða um fjármagn. Það er það sem vantar, það er það sem skortir, það er það sem við þurfum, það er það sem þarf til þess að sinna þessum málaflokki eins og hann á skilið.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Evu Sjöfn Helgadóttur fyrir tvær prýðisræður og gott innlegg í umræðuna. Hv. þingmaður kom inn á fjölmargar góðar ábendingar sem hafa verið hluti af eldri aðgerðaáætlun og það er rétt. Ég vil bara ítreka að þessi stefnumörkun, sem hvílir til viðbótar á fyrri stefnumótun, þ.e. framtíðarsýn og markmiðum, og geðheilbrigðisþingi sem var mjög öflugt 2020 - við erum bara að horfa á fyrri hluta stefnumörkunarinnar og síðan munu fylgja aðgerðir. Og fjölmargar af þeim ábendingum sem hv. þingmaður fór yfir - ég vildi bara skýra það og þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þessa þætti, m.a. aðbúnaðinn og húsnæðið og hvernig við framfylgjum mælikvörðum og vísindunum og rannsóknum um gagnreyndar aðferðir. Það verður allt hluti af þeim mælikvörðum sem við munum síðan horfa til í þeirri aðgerðaáætlun sem mun fylgja.

Forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir andsvar sitt. Já, ég efa það ekki að viljinn til góðra verka sé á bak við það sem hæstv. heilbrigðisráðherra er að segja okkur hér. Ég hef einungis áhyggjur vegna þess hversu illa hefur verið staðið að því að framfylgja aðgerðaáætlun. Ég hef áhyggjur vegna þess að mikilvæg atriði, sem mér þykja koma fram í framtíðarsýninni, eru ekki í þessari tillögu til þingsályktunar. Þess vegna hef ég áhyggjur af því að mikilvægir hlutir gleymist og séu ekki settir í forgrunn. Mér finnst mikilvægt að draga fram það sem ekki hefur verið talað um hér en var hluti af niðurstöðum þar sem mjög mikið samráð átti sér stað. Ég vil halda því til haga að unnið verði upp úr þeim niðurstöðum og þær verði hafðar til hliðsjónar við að búa til markmið um betri þjónustu en vitað er að því var því miður ekki sinnt nægilega vel eða fylgt nægilega vel eftir á síðasta kjörtímabili, alla vega ekki 2016–2020, eins og kom fram í skýrslu ríkisendurskoðanda. Mér er umhugað um þennan málaflokk og ég vil bara að þetta sé gert vel og að fjármagn sé tryggt og það séu allir á sama sömu blaðsíðu með það.

Hæstv. forseti. Ég vil bara fá að koma hér í lokin og þakka góða umræðu og fjölmargar góðar ábendingar sem munu nýtast hv. velferðarnefnd og alveg örugglega þeim samráðshópi sem hefur hafið vinnu við undirbúning aðgerðaáætlunar sem mun fylgja þessari stefnumörkun. Þegar hv. velferðarnefnd er búin að taka utan um þessar ábendingar úr 1. umr. og eftir umfjöllun og umsagnir verða til mjög góð gögn fyrir þann hóp sem er að vinna aðgerðaáætlunina. Ég er því mjög þakklátur fyrir þær fjölmörgu góðu ábendingar sem hafa komið fram hér. Það er nefnilega eitt - eins og kom fram í ræðum hv. þingmanna, og sú sem var hér síðast í ræðustól, hv. þm. Eva Sjöfn Helgadóttir, kom líka inn á það - að vera með sýn og stefnu og svo er annað hvernig við fylgjum því eftir og framkvæmum það. Eitt af því sem við getum tekið til okkar úr skýrslu ríkisendurskoðanda er að þegar við fylgjum þessu eftir, erum búin að ábyrgðarvæða hvaða aðgerð á heima hvar og á vettvangi hvers, getum við unnið úr því og lagt mat á það. Þá kemur að mælikvörðunum, sem verður mjög mikilvægt, og svo kostnaðarmati á hverja aðgerð fyrir sig. Þetta er fóður inn í vinnu samráðshópsins sem er kominn af stað við að vinna út frá þessari stefnu og tekur síðan mið af nýútkominni skýrslu ríkisendurskoðanda og þeirri umfjöllun um þá sýn og stefnu sem hér er sett fram. Sú sýn og stefna sem við erum að fjalla um hér byggir á fyrri stefnu og aðgerðum og geðheilbrigðisþingi sem var eiginlega alveg magnað. Þó að ég hafi ekki fengið að taka þátt í því, eða haft tök á því, hef ég bæði lesið í gegnum greinargerðir og heyrt frá þeim sem þar voru að það var mjög jákvætt innlegg í alla þessa vinnu. Ég get ekki lagt nógu mikla áherslu á það að við komum með aðgerðaáætlun til þingsins sem byggist á þessari stefnu og sýn. Það verður mjög fróðlegt að fylgjast með því hvernig hv. velferðarnefnd kemur til með að vinna úr stefnunni og skila henni síðan áfram til okkar til að vinna með aðgerðaáætlunina. Ég fór í framsögu vel yfir áhersluþætti eitt og tvö sem snúa að geðrækt og forvörnum, og hefur verið tekið ágætlega utan um það í ræðum hv. þingmanna, þennan heildræna hátt og samþættingu þjónustunnar í áhersluþáttum eitt og tvö. Ég verð þó að fá að koma inn á mikilvægi notendasamráðs. Ég hef lagt mikla áherslu á það í þessari vinnu, bæði við stefnu og aðgerðaáætlun, að horfa til þess og vinna að notendamiðaðri þjónustu á öllum stigum geðheilbrigðisþjónustunnar. Ég held að það sé mikilvægt á flestum sviðum. Til að slíkur samráðsvettvangur geti þróast í þennan breiða samráðsvettvang um geðheilbrigðismál þá er lagt til, í þriðja áhersluþætti, að koma á fót geðráði þar sem stjórnvöld, fagfólk, notendur og aðstandendur fjalli um málaflokkinn. Þetta er mjög mikilvægt skref sem við erum að stíga hér og hefur verð talað um það lengi, bæði af félagasamtökum og fagfólki í þessum geira. Þessi vettvangur hefur þá einnig það hlutverk að stuðla að samvinnu og samþættingu í geðheilbrigðisþjónustu og þróa leiðir til að auka þátttöku notenda í þróun og stýringu geðheilbrigðisþjónustu til framtíðar. Ég held að þetta sé afar mikilvægt skref í þessu og mikilvæg áhersla. Í fjórða lagi er komið inn á það í þessari áætlun, og ég held að við sem höfum tekið þátt í þessari umræðu getum tekið undir það, að á öllum sviðum heilbrigðisþjónustu eru nýsköpun og vísindi og þróun mikilvæg, eins og í allri annarri þjónustu, til að stuðla að betri geðheilbrigðisþjónustu og kannski ekki síst til að auka aðgengið. Ég vil í lokin, hæstv. forseti, þakka kærlega fyrir mjög uppbyggilega umræðu og góðar ábendingar. Ég er ekki í vafa um að þær muni nýtast hv. velferðarnefnd í umfjöllun um þetta mál.