Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á síðastliðnu ári var útbýtt hér í Sþ. till. til þál. á þskj. 74, og var það 55. mál þingsins. Þetta mál er enn ekki komið á dagskrá, nema að ég bezt veit einu sinni til þess að ákveða, hvernig ræða skyldi. Nú hafa þó verið tekin á dagskrá allmörg mál síðar fram borin og miklum tíma verið varið í ýmis lítt merk mál, svo að ég vil leyfa mér að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. forseta, hví málið hafi ekki verið tekið fyrir, og jafnframt óska þess, að ekki dragist nú lengur, að það verði tekið til þinglegrar meðferðar.

Forseti (JPálm): Þetta mál hefur nú verið tekið nokkrum sinnum á dagskrá, þótt það hafi ekki komið til umræðu, og það mun verða tekið aftur á dagskrá við fyrsta tækifæri.



Herra forseti. Út af því, að hv. þm. Barð. komst þannig að orði, að ljótasti þátturinn í þessu máli væri sá, sem ég hefði staðið að, að afhenda atvmrh. hælið í Kaldaðarnesi til meðferðar og til þess að leggja það niður - út af þessu vil ég segja nokkur orð. Þótt það verði að mestu leyti endurtekning á því, sem ég hef áður sagt, þá verð ég að svara þessum sakargiftum hv. þm. með því að draga fram nokkur atriði. Ég vil þá í fyrsta lagi benda á, að ástandið var þannig á hælinu í Kaldaðarnesi, að síðustu árin voru þar ekki nema 4–5 vistmenn - fór jafnvel niður í einn, en kostnaður var mjög mikill. Hv. þm. vildi halda því fram, að það hefði verið vanrækslu minni að kenna, að hælið var ekki meira notað. Vitaskuld gat þó heilbrmrn. engu ráðið um það, hverjir fóru á hælið. Og ég get því bent hv. þm. á það, að þetta er alger misskilningur. - Þá taldi hv. þm., að í stað þess að leggja niður hælið, hefði verið nær að endurbæta reksturinn, setja því sérstakan forstöðumann og lækni o. s. frv. Það var auðvitað hugsanleg leið að gera það að lækningahæli með slíku móti, en ef hún hefði verið farin, hefði það sýnt sig, að hún hefði orðið gífurlega kostnaðarsöm og rekstrarhallinn orðið óskaplegur. Enn fremur var sýnt, að Kaldaðarnes var ekki heppilegur staður fyrir lækningahæli og allt of langt frá höfuðstöðvunum. Rekstur hælisins árlegur hafði kostað 100 þús. kr. síðustu árin, en aðeins verið þar 4–5 vistmenn að meðaltali. Við þetta bættist svo, að jörðin var í þannig ástandi, að ríkið hefði orðið að leggja þar í stórfelldan kostnað, og þarf ég ekki að eyða mörgum orðum að því, svo ýtarlega sem það hefur verið gert af hæstv. landbrh. og hv. 1. þm. Árn. En það var sýnilegt, að stórfelldar fjárupphæðir þurfti til endurbóta og aukins rekstrarkostnaðar. Af þessum ástæðum varð ég við þeirri ósk landbrn. að láta hælishúsin sem jarðarhús, en áskildi heilbrmrn. gjald fyrir þau, er ég skal síðar skýra frá. Það er þannig ekki með sanngirni hægt að liggja mér á hálsi fyrir að leggja hælið niður í því skyni að velja því hentugri stað og láta húsin sem jarðarhús. Ég vil halda því fram, að það hafi ekki orðið til að glata fjármunum, heldur þvert á móti til að forða ríkinu frá miklum fjárútlátum vegna vaxandi halla á rekstri hælisins. Þær eignir, sem afhentar voru atvmrn., voru gamla húsið, sem gert hafði verið við, tveir innréttaðir hermannabraggar, sem notaðir voru fyrir matstofur, og hús, sem innréttað var sem ráðsmannsíbúð. Það hefur nú margt verið talað um það, hvað þessar eignir hafi kostað heilbrmrn., og nefndar ýmsar tölur, margar byggðar á misskilningi eða öðru verra. Einhver nefndi milljón í þessu sambandi - líklega hv. þm. Barð. Hann kastar frá sér tölum í allar áttir og hirðir minna um, hvernig hann er að þeim kominn. Í sambandi við fsp. frá hv. þm. S-Þ. í vetur gaf ég þær upplýsingar um þetta, að eignirnar muni hafa kostað hælið um 792 þús. kr. Ég hef nú athugað þetta nokkuð, og sýnist mér, eins og þetta liggur fyrir, að kostnaður við þessar eignir hafi numið um 600 þús. kr., og eru þá fyrir viðgerð á útihúsi reiknaðar 43 þús. kr. og til innréttingar gömlum bragga 86.600 kr., en aðalupphæðin liggur í viðgerð á gamla íbúðarhúsinu. Nú er þess að gæta, að þetta er að mestu leyti viðgerð á gömlum húsum og því í rauninni ekki annað en viðhald, sem vanrækt hafði verið. Og þegar upp er gert, þá fær heilbrmrn. tæpar 400 þús. fyrir þessar byggingar. Ég hefði aldrei getað gert mér vonir um meira, ef hælið á annað borð var lagt niður, eins og okkur fannst skynsamlegast eins og allt var í pottinn búið með rekstur þess. Hér er því svo fjarri því, að heilbrmrn. hafi orðið fyrir stórtjóni, að þetta var því stór hagur hjá því, sem búast hefði mátt við, ef rekstri hælisins hefði verið haldið áfram. Þess má nú geta, að það er alltaf mikil spurning, hve mikið verðmæti er í viðgerðum á gömlum húsum. Í gamla húsinu í Kaldaðarnesi er innréttingin ný, og það var forskallað, en gömlu viðirnir eru hinir sömu, og þeim er vitaskuld vandi á höndum, sem þetta eiga að meta. En frá okkar sjónarmiði var sízt undan því að kvarta að fá 400 þús. kr. fyrir þessar eignir, sem aðallega voru gömul, uppgerð hús. Sú aðferð var viðhöfð að skipa hina hæfustu menn til að meta eignirnar, bæði þær, sem komu upp í eignirnar í Kaldaðarnesi, og þær, sem við var tekið þar, og get ég ekki séð, hvaða aðferð átti að hafa aðra. Fyrir þessu hefur hæstv. atvmrh. gert ýtarlega grein, og þarf ég ekki að fara fleiri orðum um þetta. Ég vildi aðeins segja nokkur orð vegna þess sleggjudóms, sem hv. þm. Barð. viðhafði í minn garð.



Herra forseti. Því er oft þannig farið, að maður getur ekki ráðið við, hvað manni dettur í hug. Undir umræðum hinn fyrri daginn, er líða tók á hina rökþrungnu og gögnum studdu ræðu hv. þm. Barð., sá ég, að ókyrrð nokkur tók að færast yfir hv. 1. þm. Árn. Hann stóð upp í sætinu og hvimaði í kringum sig í salnum, svo sem til að vita, hvort nokkur af flokksbræðrum hans væri tilbúinn að halda uppi merki hans í orrustunni. En þeir voru sýnilega ekki viðlátnir, og hvarflaði mér þá í hug, að þeir mundu hugsa nokkuð það sama hans félagar og Hrafn rauði sagði í Brjánsbardaga, er Sigurður jarl bað hann ganga undir merkið: „Ber þú sjálfur fjanda þinn.“ Þetta lét hv. þm. ekki heldur segja sér tvisvar, hann sló í borðið og geystist fram með orðgnótt mikilli og málrófi, sló hann víða og breitt og kenndu ýmsir á. Ég er einn af þeim, sem varð fyrir öxarblaði hans; ekki veit ég, hvort orðið hefur af holundarsár, en skeina vildi hann mig. Hann réðst aðallega á mig vegna þess, að ég hafði mælt hér nokkur orð í vetur í umræðum um þetta mál. Taldi hann, að ég hefði kveðið svo að um ákveðinn lagabókstaf, að hann ætti að standa, hvað sem liði anda laganna. Ég er nú tekinn að eldast og gerast gleyminn, en ef til vill er ég þó ekki eins gamall og gleyminn orðinn og hv. 1. þm. Árn. Og það var nú svo, að þegar ég fór að athuga það í skjölum hér frammi í lestrarsalnum, hvort ég hefði svo til orða tekið, þá sá ég, að það hafði a. m. k. ekki komið fram hjá skrifaranum, heldur hafði hann tilfært orð mín á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Ég ætla ekki að fara að ræða verð á jörðinni í þetta skipti. En ég hef haldið fram og held fram enn, að þetta, sem gerðist um sölu þessarar jarðar, hafi verið á móti bókstaf laganna og þess vegna undir öllum kringumstæðum rétt af ráðherra að láta það mál ganga eins og hvert annað frv. gegnum afgreiðslu Alþingis.“ Það er ekki góður málflutningur að gera upp orð andstæðingi til að ráðast á hann á þeim grundvelli. Það hafa auðvitað aðrir sína skoðun á þessu máli. Ég sagði hins vegar, að það væri á móti lögum, að ábúandi þjóðjarðar væri ekki búinn að vera 3 ár á jörðinni, áður en hann fengi hana keypta. Það getur vel verið, að þetta sé ekki rétt skoðað, og má vera, að ýmsir lögfræðingar séu um þetta á annarri skoðun, enda hef ég aldrei hælt mér af lögfræðikunnáttu minni. En mjög þykir mér þó hæpin sú frásögn nv. þm., að hann hafi talað við einn hinn ágætasta lögfræðing og sá hafi kveðið svo að orði, að mál um þetta atriði skyldi vinnast fyrir hvaða dómstóli sem væri. Ég held, að lögfræðingastéttin sé yfirleitt orðvarari en svo, að ábyrgir lögfræðingar kasti slíkum fullyrðingum fram. Ég vil því skora á hv. þm. að upplýsa það, hver það sé, sem svo hefur tekið til orða. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að það geti verið maður, sem mark er á takandi. En eftir að þessi yfirlýsing kom frá mér, hefur margt komið fram í málinu, sem gerir það nauðsynlegt og að mínu áliti enn sjálfsagðara, að málið gengi þann veg, sem ég frá upphafi óskaði eftir, heldur en þá leiðindakróka, sem það hefur nú farið. Ef það hefði verið gert, þá hefði verið skorið úr því í upphafi, hvort ætti að selja eða ekki selja, og þar með hefði verið búin öll sú óánægja, sem þetta mál hefur haft í för með sér. Hv. 1. þm. Árn. fór mörgum orðum um Kaldaðarnes og ásigkomulag þeirrar jarðar, og það var ekki álitlegt. Þá kom mér í hug, - ekki kannske fallegt frá sjónarmiði hv. þm., - þegar hrossakaupmenn voru að verjast því að þurfa að skila aftur góðhesti, sem þeir hafa keypt, því að þá munu þeir fáa kosti finna hjá þeim hesti. Ég tók eftir því, að hv. þm. minntist ekki á í sambandi við Kaldaðarnes þann kost jarðarinnar, sem hlunnindi heita. Ég minnist þess ekki. Ég sé nú í jarðaskránum, að Kaldaðarnes hefur nú allmiklar tekjur eða ætti að hafa tekjur af laxveiðiréttindum, hvernig sem það nú er með selveiðina, sem var áður nokkuð arðbær. Á þetta er ekki minnzt. En aftur á móti gleymdust ekki gæðin í Skálholti. Hv. 1. þm. Árn. gat þess í einni ræðu sinni, að hann sé valinn í trúnaðarstöðu og þar viti hann margt um þm., að mér skilst, sem ekki væri betra, en Kaldaðarnesmálið. Mér finnst það mjög svo óeðlilegt, þótt mér sé það ekki frekar viðkomandi en öðrum þm., að sá þm., sem valinn er í trúnaðarstöðu, - og geri ég þá ráð fyrir, að hann eigi við það, að hann er kosinn endurskoðandi landsreikninganna, - ef hann sér þar eitthvað varhugavert um þm. eða aðra, að hann geri ekki sínar athugasemdir, eins og honum ber skylda til. Hitt er miður viðkunnanlegt, að vera með dylgjur um slíka hluti hér á Alþ., þegar hann sjálfur á í vök að verjast, til þess ef til vill að gera menn meira hikandi við það að segja sína skoðun á hans máli. Þetta vildi ég aðeins benda á. Það getur verið hér um misskilning að ræða frá annarri hvorri hlið, og er þá rétt að gefist tækifæri til frekari skýringa. Ég veit ekki, hvernig nú er fyrirkomulagið í Skálholti. Hæstv. landbrh. er ekki viðstaddur, en það hefði verið gaman að fá upplýsingar um það. Ég heyri sagt, að þar sé einhver búskapur, en hvort ríkið græðir á þeim búskap frekar en öðrum, er eftir að vita. Yfirleitt mun engin ástæða hafa verið til þess, að mér skilst, að hv. 1. þm. Árn. færi svo fljótt frá Skálholti. Skólinn var ekki kominn upp, og getur liðið langur tími þangað til Jörundur Brynjólfsson hefði þurft að hrökklast frá staðnum. Og jafnvel þótt bygging hefði verið byrjuð, var ekki óhjákvæmilegt fyrir hann að fara, því að þar eru landkostir góðir, og þar hefði hann getað fengið markað fyrir sínar afurðir handa því fólki, sem þar væri að vinnu. Að lokum vildi ég fá frekari upplýsingar um það, eftir því sem fyrir liggur í málinu, en ég kem ekki auga á það, hvað hv. 1. þm. Árn. hefur gefið fyrir Kaldaðarnes og látið til ríkissjóðs. Er það annað en hússkriflið í Skálholti, sem sennilega verður ríkissjóði lítils eða einskis virði og svo þessar margnefndu 1200 kr.? Annað hef ég ekki heyrt, að hv. þm. hafi gefið fyrir Kaldaðarnesið til ríkissjóðs.



Það er nokkuð áþekkt með þeim tveim málum, sem nú eru oft nefnd saman og stundum eru kölluð tvíburarnir frá Síam, þ. e. Kaldaðarnes og Silfurtún. Ég geri ráð fyrir, að þessir tveir staðir muni vera nokkuð umtalaðir saman og það meira en í umr. á Alþ. Það er ekki af því, að hér sé um svo merkileg og stór mál að ræða, heldur af því, að hvort tveggja er mál, sem er táknandi fyrir samtímann og þau ná miklu lengra og víðara en til þeirra manna, sem talið er, að hafi sérstakan hagnað af þeim aðgerðum, sem þau eru tengd við. Það er mjög einkennandi fyrir ástandið í þessu landi, að bæði þessi mál hafa verið almennt umræðuefni manna utan þings og kannske meira fordæmd af þeim en ástæða er til, en það er aldrei minnzt á þessi mál í stjórnarblöðunum. Andófsblaðið Þjóðviljinn, sem þykist berjast fyrir hinni hreinu og háleitu hugsjón, og hefur sá flokkur m. a. hér eina lærða guðsmanninn, sem er á Alþ., sá heldur ekki ástæðu til að hreyfa þessu máli. Það hefur yfirleitt enginn haft kjark til þess fyrr en hv. þm. Barð. að kasta sprengjunni, og hann valdi sér af þessum tveim bitum þann stærri, Kaldaðarnesið. Þar sem ég er eldri maður en hv. þm. Barð., fannst mér viðeigandi, að ég tæki þann bitann, sem eftir var á fatinu, þ. e. Silfurtún. Þótt Silfurtún sé ekki til umr., þá mun það væntanlega koma það innan skamms, en þessi tvö mál eru að mörgu leyti svipuð. Þar koma við sögu tveir mikilsvirtir og athafnamiklir stuðningsmenn núverandi ríkisstj., sem gera þarna verzlun við landið, sem menn álíta, að hafi verið þeim hagstæð. Þessi fyrirtæki eru rekin upp á sína milljónina hvort, og það eru talsverðir peningar, jafnvel nú. Af þessu tvennu er Silfurtún dýrara fyrir landið, því að þar hefur verið farið með meiri útborgunareyri. Þótt mikið hafi verið talað um þessi mál og furðað sig á þessum kaupsamningum ríkisstj., þá þarf, þegar betur er litið í kringum sig og athugað, hvernig hugsunarháttur er nú, sem einkennir okkar samtíð, engan að furða á þessu. Hvað gerði Alþ. snemma vetrar 1946? Það samþykkti á einu kvöldi að ganga í ábyrgð fyrir meginhluta af útflutningi okkar til annarra landa. Ég vil leyfa mér að halda fram, að þá hafi hið gamla Ísland skilið við og þingið og þjóðin hafi siglt inn á alveg nýtt fjármálahaf, sem var alveg óþekkt hér og eftir því, sem ég bezt veit, óþekkt alls staðar. Enski verkamannafl. hafði ástæðu til að halda, að sumir af trúnaðarmönnum hans, ráðh. og þm., hefðu haft einhvern persónulegan hagnað af kynnum við aðra menn, pólitískum kynnum. Enska stjórnin tók þetta mál svo alvarlega, að hún fékk einhvern harðvítugasta mann, sem hún þekkti, frægan úr þjóðabandalaginu, sér til aðstoðar til að rannsaka þetta mál. Hér mun ekki um stórvægilegt brot hafa verið að ræða, nokkrar flöskur af víni, það hefði ekki þótt mikið hér, og talið alveg hættulaust. En þar verður þetta til þess, að ráðh. segir af sér, og í Bretlandi er það jafnt með Alþýðufl. og Íhaldsfl., að þeir vilja ekki, að komi sú skoðun á í landinu, að ráðamenn þess noti ríkisaðstöðu til að greiða fyrir veitingar sinar. Ég hygg, að það sé annar hugsunarháttur nú kominn í okkar landi. Og satt að segja, þó að mér finnist þetta mál ekki þannig, að ég hefði ráðlagt hv. 1. þm. Árn. að fara fram á að fá Kaldaðarnes, þá finnst mér það þó ekki eins mikið og það, sem á bak við það liggur. Hvers vegna eiga þm. ekki að taka til fyrirmyndar þá, sem hærra eru settir? Ef við athugum þann stóra hóp forréttindamanna í okkar þjóðfélagi, þá kemur margt til greina. Það mun hafa verið á síðasta stjórnarári hv. þm. Str., það var kannske ekki hans sök, - að ráðh. fengu leyfi til að flytja inn bíla og nota sjálfir. Um svipað leyti mun sú regla hafa orðið til, að ráðh. fengu áfengi úr verzlun ríkisins án opinberra gjalda, þannig að flaska, sem kostaði 60 kr. í útsölu, kostaði þá ekki nema 5 kr. Svo breiddist þessi heimild út til forseta Alþ. Þá kom röðin til valdamanna í stjórnarráðinu, það virtist vera, sem sennilegt var, að eftir höfðinu dansa limirnir. Og það kveður svo rammt að, hversu vel þessi forréttindi eru varðveitt, að till. um að aftaka þessi fráleitu hlunnindi, nefnilega áfengishlunnindi, hafa hvorki fengið afgreiðslu frá þinginu í fyrra né heldur ekki núna. Það virðast allir ánægðir, enda þótt stundum sé nefndur manna á meðal einn reikningur, sem einn ráðh. fékk, er hann fór úr ríkisstj., það var reikningur áfengisverzlunarinnar fyrir þúsund svartadauðaflöskum. Hvernig stendur á því, að við þm. skulum ekki fá þessi hlunnindi, úr því að okkar æðstu yfirmenn hafa þau? Áður en ég kem að sölunni á Kaldaðarnesi, vil ég aðeins rifja upp, hvernig framkvæmdirnar hafa verið þar áður. Það er ekki hægt að segja annað en að þær eru býsna fávíslegar. Í staðinn fyrir að byggja nýtt hús, þá er tekið mjög gamalt og slitið hús og reynt að gera við það, þar til það er orðið mjög dýrt. Núverandi hv. þm. Ísaf., sem þá var dómsmrh., virtist í fullri alvöru vilja gera þennan stað að heimili fyrir ofdrykkjumenn og til þess fékk hann fulltingi fjmrh., Péturs Magnússonar. Þetta virtist vera algerlega lögleg og skipuleg framkvæmd af ráðh. hálfu. Nú er það nokkurn veginn víst, hver hefur svo ráðið framkvæmdum í Kaldaðarnesi eða öllu heldur rekstri hælisins, sem hefði átt að geta tekið á móti 30 áfengissjúklingum héðan úr höfuðstaðnum, ef rétt hefði verið að farið. Við sjáum það á því, hver ræður nú mestu í heilbrigðismálum okkar. Núverandi heilbrmrh. getur ekkert aðhafzt nema landlæknir sé því samþykkur, og þess vegna er það alveg útilokað, að landlæknir hafi ekki ráðið því, að yfirlækninum á Kleppi var falin yfirstjórn þessa hælis, sem hafði þær afleiðingar, að sjúklingarnir gengu úr vistinni. Það er heldur ekki hægt að hugsa sér meiri heimsku en að láta þessa menn, sem ekki var hægt að segja um, að væru geðveikir, í umsjá geðveikralæknis, og sýnist það hafa verið nægilega þungur kross fyrir þá að verða Bakkusi að bráð, þótt þeir fengju ekki þann stimpil á sig líka, að það væri enginn fær um að gæta þeirra nema geðveikralæknir. Ég kom þarna af tilviljun, meðan þetta hæli var starfandi. Það sýndist vera þarna, hvert sem litið var, nægilegt verkefni fyrir menn, sem á annað borð væru færir um að vinna, ef einhver væri til að stjórna þeim. Þar sá ég snoturlega búinn mann, sem labbaði þar fram og aftur og ég kannaðist við af götunum hér í Reykjavík, og úti í einum bragganum var maður í vinnufötum. Báðir munu þeir hafa verið þarna vistmenn. Annað varð ég ekki var við af mönnum, og þar var sýnilega ekkert eftirlit og engin stjórn. Og ekkert benti á, að þarna væri um neina vinnu eða aðhald að ræða. Meðan við biðum á hlaðinu og litum yfir þennan stað, sem minnti á þá bæi erlendis, sem orðið hafa fyrir loftárás og allt er í rúst, svo að enginn þarf að öfunda eigandann af fegurð og yndisleik staðarins, kemur bíll frá Eyrarbakka með argvítugan heyrudda, sem ríkisbúið í Kaldaðarnesi var að kaupa. Ég hygg, að engin kýr hafi mjólkað af slíku, en hefði ef til vill mátt gefa það hrossum í harðindum, en þó með fóðurbæti. En þetta var verið að kaupa handa kúm ríkisbúsins í Kaldaðarnesi. Mér hefur heyrzt á hv. þm. Árn., að tapið á þessum búrekstri hafi numið um ½ millj., og furðar mig ekkert á því, en ég furða mig á því, að læknarnir og heilbrmrh. skyldu ekki láta setja lög um hælið og fá þangað röskan mann til að stjórna búinu, sem hefði látið dvalargesti vinna í þágu búsins í stað þess að láta allt lognast út af og slá því svo föstu, að þarna sé ekki hægt að hafa hæli. Og heilbrigðisyfirvöldin gangast inn á, að bezt sé að hætta alveg við hælisrekstur þarna, og í stað þess að veita læknunum ofanígjöf, kemur heilbrigðisstjórnin fram með frv. upp á fleiri millj. til að byggja 2–3 hæli, sem eiga að vera undir stjórn þessara sömu manna. Og það er haft eftir dr. Helga Tómassyni á Kleppi, að óhugsanlegt sé annað en að hælið verði að vera undir nánu eftirliti þessara lækna. Af öllu þessu má sjá, að hæstv. heilbrmrh. hefur haft lélega ráðunauta. Í teknískum málum er sjálfsagt að hafa tæknilega ráðunauta, en þetta er ekki tæknilegt atriði, og þessir læknar hafa ekki úrræði fram yfir meðallækna í þessu máli. Í viðbót við þetta er sú ráðstöfun að sameina Kaldaðarnes Kleppi undur fávísleg. Þegar góðtemplarar voru hér með till. varðandi þetta efni, þá benti ég 6. þm. Reykv. (SigfS) á, að alls ekki mætti blanda því saman og ekki mætti hafa sjúklingana í stofnun, þar sem nafnið væri blettur á þeim. Það verður að hafa þá á almennum spítala. Það er engin skömm að því að vera á geðveikrahæli, en það er samt sem áður alltaf eins og stimpill á þeim mönnum, sem þar hafa verið. Nýlega var kunnur maður, sem hafði verið litla stund á Kleppi, að sækja um stöðu, og var þessu þá dengt á hann. Það er ótrúlegt, að slíkt sé stimpill, og sýndi bara, að þeir menn, sem hér um ræðir, höfðu ekkert vit á því, hvað þeir voru að segja. En það er ekki það sama að vera áfengissjúklingur og að hafa dóm á sér. Það er ótrúlegt, að þegar ríkið er búið að leggja milljónir í Kaldaðarnes, þá skuli hælið vera lagt þar niður að ráði ófærra manna. Ég fékkst nokkuð við svona mál fyrir nokkrum árum og tókst að ráða fram úr því með góðum árangri. Ég fékk röskan mann, sem er rithöfundur, til að kynna sér þessi mál. Hann tók síðan við Litla-Hrauni og byggði stofnunina upp, en því miður hefur síðan lítið verið unnið fyrir hana og hún ekkert stækkuð, og nú er fjöldi unglinga, sem ekkert pláss er fyrir. Það, sem ríkisstj. átti að gera, var að fela duglegum leikmanni eða lækni stjórn á Kaldaðarnesi og safna þangað áfengissjúklingum og reka hælið síðan eins og menn. En þetta er ekki gert. Og einhver dapurlegasti þátturinn í stjórn málefna ríkisins á undanförnum árum er niðurlagning Kaldaðarneshælisins. Ég mun því leggja á móti og greiða atkv. gegn því, að nokkurt hæli verði stofnað, sem á að vera undir stjórn sömu manna og stjórnuðu Kaldaðarnesi. En hæstv. ráðh. getur ef til vill knúið það í gegn, en ég öfunda hann ekkert af að framkvæma þetta, og því meira sem hann gerir af axarsköftum eins og Kaldaðarnesmálinu, því lengri verður ásakanalistinn á hendur honum fyrir skort á hæfileikum til að fara með málefni almennings. Það er furðulegt, að jafngreindur maður og duglegur bóndi og Jörundur Brynjólfsson skuli líta við að gera þennan samning. Og ég vil taka undir með hv. þm. Dal., þegar hann spurði, hvaða nauður hefði rekið hann frá Skálholti. Það er ekki sýnilegt, en ef menn vilja skilja flutninginn frá Skálholti í Kaldaðarnes, verða menn að athuga leikinn með búnaðarskóla Suðurlands, sem hv. 2. þm. Árn. stendur fyrir. Og ég sé ekki betur en allt séu tóm slys fyrir þetta mál. Hann beitti sér fyrir búnaðarskóla á Suðurlandi sem Sunnlendingur og duglegur þm. En nú var það sýnilegt, að slíks var ekki þörf, þar sem þeir búnaðarskólar, sem fyrir eru, eru ekki nema hálfir af nemendum, og ástæðan er sú, að hér á landi hefur aðeins verið einn góður búnaðarskóli, í Ólafsdal, og hann var drepinn úr hor. Dalamaðurinn Torfi Bjarnason kom heim sem þroskaður Íslendingur, sem fengið hafði menntun erlendis, einkum í Englandi. Hann setti síðan upp skóla, sem var eins og fyrirmyndarheimili og mjög vinsæll, og kom þar upp alhliða skóla, en staðurinn var ekki heppilegur. Og það hafa aldrei verið bornar brigður á það, að fyrir utan skólann gerði hann það þrekvirki að innleiða hér hestaverkfæri. En það er dálítið leiðinlegt að segja frá því, að hann fékk engan stuðning og skólinn lagðist niður. Flestir aðrir kennarar við íslenzku búnaðarskólana hafa lært í búnaðarháskólum í Danmörku og Noregi, þar sem kennslan er miðuð við tilvonandi embættismenn landbúnaðarins í þessum löndum, og niðurstaðan er sú, að íslenzku bændaskólarnir eru sem smækkuð mynd af þessum erlendu embættismannaskólum. Á Hvanneyri hefur t. d. í 60 ár þar til nú ekki verið neitt smíðahús. Bændaskólarnir hafa því aðallega verið bóknámsskólar og lítið annað, og námsefnið þá ekki alltaf verið miðað við íslenzka staðhætti, t. d. hefur verið kennd húsdýrafræði, sem er um 300 bls., en þar af eru aðeins 4 um íslenzk húsdýr. En það, sem hélt þessum skólum uppi í fyrstu, var það, að skólastjórarnir Halldór Vilhjálmsson og Sigurður Sigurðsson voru eflingsmenn, en þeir gátu ekki séð við því, að ekki var verkleg kennsla. En þetta finnur fólkið. Allir yfirmenn landbúnaðarins flaska á því að kenna íslenzkan búskap af bókum. En kvenfólkið hélt ráðstefnu um húsmæðraskólana og hefur farið alveg öfugt að og tekið upp kennslu í hinum almennu húsmóðurstörfum, og þar er nú 3–4 föld röð umsækjenda. En aðfenginn lærdómur og þó falskur hefur staðið bændaskólunum fyrir þrifum. Þess vegna þarf að gerbreyta íslenzku búnaðarskólunum. Væri sennilega rétt að kenna í 9 mánuði og ljúka náminu á einu ári og væri þá hægt að hafa um 100 nemendur í einu. En hv. 2. þm. Árn., sem er áhugamaður, kom í gegn l. um skóla á Suðurlandi og átti landbrh. að ákveða staðinn fyrir skólann í samráði við n. Vilhjálmur Þór var þá landbrh., og niðurstaðan var sú, að hann ákvað, að skólinn skyldi vera á Sámsstöðum og að Klemenz Kristjánsson yrði skólastjóri. Sámsstaðir eru prýðilegur staður fyrir skóla, og þar er margt að sjá. Þar hefði mátt gera námið frjálslegra og halda þar stutt námskeið. En þá skeði það, að stjórnarskipti urðu og 5 bændaþm. í Sjálfstfl. vildu ekki styðja kommúnista og urðu utanveltu í ríkisstj. Ef þetta hefði ekki skeð, þá er hér um bil víst, að skólinn væri fyrir löngu kominn upp á Sámsstöðum og hefði kostað mun minna en nú er orðið. Tveir hv. þm., 2. þm. Rang. og 2. þm. Árn., kepptust báðir um að fá skólann í sitt kjördæmi, og það, sem mælti m. a. með Sámsstöðum, var, að Árnesingar höfðu þegar fengið 2 skóla, Laugarvatnsskóla og kvennaskóla í Ölfusinu, en Rangæingar höfðu engan skóla. En hv. 2. þm. Árn. hafði betri aðstöðu, hann var góða barnið og hafði stutt ríkisstj., og hann fékk því sitt fram, en uppreisnarmaðurinn, hv. 2. þm. Rang., tapaði, svo að hætt var við að setja skólann á Sámsstöðum, en ákveðið, að hann skyldi vera í Skálholti. Nú má segja, að báðar sýslurnar hafi verðskuldað að fá skólann. En það mun koma gleggra fram, að heppilegra hefði verið og ódýrara að hafa skólann hjá Klemenz. Hann var búinn að koma upp vinnumannabústöðum, ódýrum og góðum, og hefði því verið hægt að byrja þegar með 25 nemendur á Sámsstöðum. En þegar búið var að ákveða, að skólinn skyldi vera í Skálholti, þá var alls staðar þverbrandur fyrir, þó að hv. 2. þm. Rang. skorti ekki áhuga. Ríkisstj. varði 7 millj. kr. til fiskihúss á Grandagarði, en aldrei var varið neinu til Skálholts. Hv. 2. þm. Árn. hafði fundið, að engin trú eða áhugi var fyrir þessu, því að ef vilji hefði verið fyrir hendi, hefði Sjálfstfl., sem var stærsti flokkurinn, getað komið þessu í gegn. En það eina, sem var gert, var að ákveða, að skólinn skyldi vera í Skálholti, en þó úti í úthaga, þar sem enginn vegur var, og varð að leggja stórfé í vegargerð. Það var ákveðinn staður fyrir skólann á fallegu holti, sem ber hátt, en þar er ekkert, sem þarf, ekkert hús, ekkert vatn, heitt vatn 2 km. frá, ekkert rafmagn og ekkert ræktað land. Samhliða þessu ræður ríkisstj. ungan mann sem skólastjóra, og hefur hann nú hálf skólastjóralaun, en ekkert að gera, og er undarlegt að gera ekkert annað, en ráða skólastjóra. Allt er þetta Skálholti til niðurdreps og til að spilla sögulegum minjum, að reisa þessa stóru byggingu þarna á holtinu, og útkoman yrði sú, að Skálholt yrði eins og hjáleiga og félli í enn þá meiri eymd. Ég gat verið með því að hressa við Skálholt og hefði getað greitt því atkv., þó að ég sé á móti skólanum, ef ég hefði haldið, að það yrði staðnum til uppbyggingar. En ef leggja á 5 millj. til bygginga skólans, hvað á þá að gera við gamla Skálholt? Hús í Skálholti eru ekki mikils virði, en ekki verri en annars staðar. Það hefur ekkert verið gert nema til niðurrifs í Skálholti, nema það, sem Jörundur Brynjólfsson hefur gert síðan hann kom þangað. Allt þetta væri því til að spotta hina gömlu minningu. Kirkjan gæti ekki verið í Skálholti, það væri heimskulegt að hafa hana svo langt frá skólanum. Staðurinn mundi því leggjast í enn meiri auðn en verið hefur. Ég vil svo segja, hvað ég álít, að gera þurfi. Ég tel, að jöfnum höndum verði að hressa við kirkjugarðinn, reisa minnismerki eftir Jón Arason og gera við kirkjuna, koma þar upp fyrirmyndarbúskap, svo að hægt sé að halda smánámskeið, þannig að staðurinn, sem öldum saman hefur verið stórbýli, verði það áfram. En þetta var ekki gert, heldur farið út í úthagann. Og enginn hefur trúað á þetta nema Jörundur Brynjólfsson sjálfur. Það er eins og með forseta Bandaríkjanna, enginn trúði á kosningu hans, nema hann sjálfur, og hann vann raunar kosninguna. En þó að Jörundur Brynjólfsson komi fram þessum áhugamálum sínum, þá er búnaðarskóli í Skálholti fyrirfram dæmdur til að standa hálftómur. Við öll Skálholtsmál er tengt hið undarlegasta samsafn af yfirsjónum, og þegar verið er að kenna hv. 1. þm. Árn. (JörB) um þær allar, þá er það óþarflega mikið. En hinu er ekki hægt að neita, að hann hefur verið óþarflega fíkinn í að fara inn á þetta. Nú kem ég að því, sem ég hefði ekki trúað að óreyndu, af því að Jörundur Brynjólfsson er góður reikningsmaður. Hv. þm. Dal. sagði hér í dag, að hann sæi ekki, að ríkið hefði fengið neitt nema húsin í Skálholti, en það er ekki alveg rétt. Það fær 200–250 þús. kr. til að laga rústirnar í Kaldaðarnesi. Bóndinn, Jörundur Brynjólfsson, eignast ekki jörðina fyrr en hann er búinn að leggja fram þessa fjárupphæð eða það, sem henni svarar í vinnu við að hreinsa burt rústir og rusl. Við skulum athuga þennan samning dálítið. Það er engu líkara en að ríkisstj. hafi viljað tyfta þennan stuðningsmann sinn með slíkum ókjarasamningi, því að hvaða bóndi fengist til að taka að sér svo miklar og algerlega ópródúktívar jarðabætur, þótt hann eignaðist síðar jörðina við það? Það væri fyllilega eyðileggjandi fyrir hvaða bónda sem væri að leggja 200 þús. kr. í að ryðja burt húsgrunnum og tóftarbrotum og hreinsa það, sem ekkert gefur af sér. Ef hér væri ekki um auðmann að ræða, þá yrði hann að fá þetta fé að láni, og ef hann gerði það ekki eða gæti ekki, þá skilst mér, að hann væri orðinn brotlegur fyrir að standa ekki við samning, sem ekki er raunar hægt að standa við, og rækur af jörðinni. En langsamlega leiðinlegast af þessu er, að hælið skuli vera tekið undan ríkinu og lagt af. Það var ógætilegt af Jörundi Brynjólfssyni að fara inn í það mál. Það var engin ástæða fyrir hann að fara frá Skálholti, hann var ekki rekinn í burt þaðan, það er miklu fremur að stj. lendi nú í vandræðum með þá jörð. En það ólíklega skeði, að hann sóttist eftir Kaldaðarnesi með þessum ókjörum. Ef hann hefði aðeins tekið matspeningana fyrir húsin í Skálholti, þá hefði verið lafhægt að kaupa fyrir það fé ágæta jörð, sem ekkert var til fyrirstöðu að kaupa. Mér var t. d. kunnugt um ágæta jörð austur í sveitum, sem átti að selja fyrir 160 þús. kr., ef hún er ekki til sölu enn, og þetta var góð jörð og vel hýst. En það, sem Jörundur Brynjólfsson fær í Kaldaðarnesi, er eitt gott hús, ráðsmannshúsið, það mundi vera talið þokkalegt fyrir eina fjölskyldu nú á tímum og ekkert fram yfir það. Mitt í rústunum er svo gamla sýslumannshúsið, stórt og kalt að búa í því, og síðan er heyhlaða og kofar og rústir af alls konar húsum. Það er einkamál Jörundar Brynjólfssonar, hvað hann hefur séð sér í þessu, en fæstir skilja, hví hann hefur sótzt eftir þessu, en það mun hann hafa gert, því miður. Það er undarleg samfelld keðja af axarsköptum í sambandi við Skálholt og Kaldaðarnes. Eiginlega bera þær ríkisstjórnir, sem hér hafa verið við völd, aðalábyrgðina á öllum þeim raunalegu mistökum, bæði í sambandi við fyrirhugaðan skóla í Skálholti og hælið í Kaldaðarnesi, svo að eitthvað sé nefnt. Þessir staðir hafa verið hafðir að pólitískum leiksoppum. Út af fyrir sig er ég ekki að ásaka Jörund Brynjólfsson, hv. 1. þm. Árn., sökin í þessum málum er fyrst og fremst hjá ráðherrum, sem með þau hafa farið og á þeim borið ábyrgð. En viðvíkjandi þessum jarðakaupum er og verður sú mikla hætta fyrir hendi, að fólkið liti svo á, að hv. þm. Árn. hafi aðeins komizt að þessum kaupum af því, að hann var náinn flokksbróðir viðkomandi ráðherra og stuðningsmaður ríkisstj. Þessu trúir þjóðin, og hún hefur ástæðu til að trúa ýmsu viðkomandi opinberri spillingu, á meðan forsetar og ýmsir fyrirmenn fá að hafa sérréttindi um kaup á áfengi og tóbaki, þurfa ekki að greiða toll af þessum vörum. Og er þá nokkur furða, þótt fólkið í landinu segi: Hvers konar menn eru þetta eiginlega? Hvaða venjur eru það, sem gilda orðið í þessu landi? Annars vegar er Silfurtún og Sjálfstfl., hins vegar Kaldaðarnes og Framsfl. Ég vil svo að lokum segja það, að þótt svo fari, að hv. þm. vilji ekki beint samþ. þessa till. hv. þm. Barð., sem ég mun þó greiða atkvæði, þá gæti þetta og ætti að koma þannig út og verða til þess, að ríkið fái Kaldaðarnes aftur með samningi og hælið verði rekið þar áfram, og gæti þá verið heppilegt að fá hinn mjög svo duglega mann, Jörund Brynjólfsson, til að stýra því.



Herra forseti. Það er nú mikill áhugi vakinn hér á Alþ. fyrir jarðeignamálum í Árnessýslu, og hefur margt verið dregið inn í þær umræður. Það er því ekki úr vegi, að fulltrúar bænda úr Árnessýslu, sem ekki er sama um sína byggð og jarðirnar þar, láti einnig til sín heyra hér, þar sem svo kappsamlega er rætt um þessi mál. Hv. 1. þm. Árn. hefur þegar rætt málið frá sínu sjónarmiði, sem er sérstakt, þar sem hann er hér áveðurs, ef svo mætti segja. Ég tel nú rétt að skýra frá mínu viðhorfi. Íhlutun mín um Kaldaðarnessöluna er fljótsögð saga. Hún lýtur eingöngu að svari mínu sem eins nefndarmanns í landbrn. við þeim tilmælum hæstv. landbrh., að n. segði álit sitt um eða féllist á, að Jörundur Brynjólfsson fengi jörðina keypta. Nm. tóku kurteislega í að svara þessu eins og sjálfsagt var, og meiri hluti þeirra, 6 nm. af 10, mæltu með þessum kaupum, en 4 á móti. Ég var einn þeirra 6, sem mæltu með því, að Jörundur Brynjólfsson fengi jörðina keypta. Þar með er allri íhlutun minni lýst um þetta mál. Um annað þar að lútandi, kaupverð, kaupskilmála og annað þess háttar var ég ekki til kvaddur, og mér kom það þá ekkert við. Ég er ekki sá koppaþefur, að ég sé að snuðra niðri í því, sem mér kemur ekkert við. Sem einstaklingi kom mér þetta ekkert við. En í n. var ég einn af 6, sem mæltu með sölunni. Á ýmislegt hefur verið drepið, en yfir öðru þagað í þessum umræðum. Þegar sett voru hér lög um þriggja ára búsetu, áður en sala mætti fara fram, var hv. 1. þm. Skagf. annar flm. þess frv., en svo einkennilega vildi til, að hann var einn af þeim sex, sem sagði já við því, að Jörundur Brynjólfsson fengi Kaldaðarnes keypt. Sá, sem á hugsjónina og fær hana skráða á pappírinn sem lög, á að vera manna kunnugastur því, hvað fyrir honum vakti. Það hefur verið talað um lögfræðinga í þessu sambandi. Hv. þm. Dal. var að tala um lögfræðinga, og hann hefur skýrt sína afstöðu. Það voru þrír lögfræðingar í n., það er rétt, hann sjálfur, hv. 8. landsk., sem er sýslumaður í Gullbringu- og Kjósarsýslu, og svo er ég lögfræðingur að nafninu til. En ég legg hvorki af né á upp úr því, hvort lögfræðingar hafa fjallað um málið í n. eða ekki, og ekki heldur legg ég neitt upp úr því, þátt einhver snjallasti lögfræðingur landsins, eins og það var orðað hér, hafi sagt varðandi búsetuákvæðið, að Jörundur Brynjólfsson ynni það mál áreiðanlega fyrir dómi. Ég veit, að þegar frv. um þetta var flutt og gert að lögum, var það með tilliti til sífelldra beiðna um kaup á kirkju- og þjóðareignum, og var þetta ákvæði viss mælir á, hvenær mætti selja, svo að ekki þyrfti að leggja hvað eina af þessu tagi fyrir Alþ. Eins er að líta á það, að þetta ákvæði á að tryggja að landhlauparar, óreiðumenn og braskarar geti ekki fyrirvaralaust keypt jarðir eða setzt að í rólegum byggðarlögum og valdið þar óþarfa raski, og mætti ætla, að stjórn viðkomandi sveitarfélags væri fyrsti vökumaðurinn í því efni. Og nú er ég kominn að því, að í sambandi við þetta mál óskaði hinn fámenni Sandvíkurhreppur eftir því, að þau kaup færu fram á Kaldaðarnesi, sem gerð voru. Það eru að vísu ekki margir bændur í þessum hreppi, en þeir standa vel í ístaðinu, og án tillits til allra flokka óskuðu þeir eftir þessu. Og með ósk frá þeim öllum var ég hiklausari í því að mæla með kaupunum en ella. Þeim kom þetta meira við, en flestum öðrum, þetta sneri að þeim. Ég áleit þessar óskir miklu meira virði en hvað lögfræðingar segja, hvort mál vinnist fyrir rétti eða ekki. Jörundur Brynjólfsson var búinn að búa í héraðinu í tugi ára, og allir bera þar kennsl á hann, svo að hið óþekkta og aðvífandi kom ekki til greina í þessu sambandi. Auk þess hafði hann meðmæli frá því sveitarfélagi, sem hann hafði búið lengst í, svo að hér var ekkert, sem villti um. Ég fjölyrði ekki meira um þetta. Ég veit, að bændur í Sandvíkurhreppi - þeir eru eitthvað 16 eða 17 að tölu - eru gildir og hyggnir bændur, og þeir vildu gjarna fá bónda að Kaldaðarnesi, en vildu ekki hafa hælið þar, eins og málum var komið, töldu það óþolandi lengur. Ég vildi styðja að þessum hugsunarhætti. Bændur í Árnessýslu vilja, að jarðir þar byggist og tryggist, en leggist ekki í eyði. Þeir hafa orðið fyrir því, að jarðir legðust í eyði, einnig vegna aðgerða hins opinbera, t. d. í Þingvallasveit, og það má nefna, þó að þar sé talinn þjóðgarður og ættjarðarsöngvar séu með í broddi fylkingar. Engu að siður fylgir því nokkur sársauki, er bóndinn þarf að yfirgefa jörð sína. Fleiri jarðir má nefna, sem nýlega hafa eyðzt, t. d. stórjarðir í Grafningnum. Í Kaldaðarnesi eru miklir framtíðarmöguleikar, og því sárara er það frá bóndans sjónarmiði að sjá jörðina yfirgefna og fara í eyði. Þeir skilja vel og meta vel hýstar og ræktaðar jarðir og þykir jafnframt sárt, er hitt skeður. Þessi meðmæli mín í nefndinni var alls eina íhlutun mín í þessu sölumáli. Og þegar hér er rætt á víð og dreif og deilt um söluskilmála, kaupverð, mat og þess háttar, þá verð ég að segja, að það er hægara um að tala en í að komast og ganga svo frá þessum skiptum, að öruggt sé, að öllum líki. Þar hafa fæst orð minnsta ábyrgð. Ég segi það eitt, að úr því að hv. þm. Barð. þótti þetta vítavert og að það mætti ekki svo til ganga, þá er það honum fremur til lofs, en hitt að flytja þessa till. fyrir opnum tjöldum, eins og gert er hér, en ekki að vera með neitt baktjaldamakk, sem grefur sundur ræturnar án þess að opna dyrnar og er helmingi verra. Ég leiði minn hest hjá því að dæma um, hvort kaupverðið er réttmætt eða óréttmætt, og yfirleitt að dæma í þessu máli. En hinar margþættu deilur hér um þetta mál sýna einmitt, að margt getur verið hér álitamál, og sýnist sitt hverjum. Ég játa, að Kaldaðarnes er víðlent og mikið landsvæði og þar eru miklir möguleikar, þegar allt kemur til alls. En hitt er jafnvíst, að hið forna höfuðból er mjög grátt leikið. Hinir fögru og víðu töðuvellir eru drepnir í þann dróma, að enginn sólargeisli getur unnið á sköflunum. Nú á verð jarðarinnar að greiðast með því að leysa túnið úr herfjötrum. Það er fallegt markmið, og það skilja bændur. Hinu, hvort verðið er réttmætt peningalega eða hvort þetta verk tekst, verður reynslan að skera úr. En það veit ég, að sá maður, sem keypti jörðina, Jörundur Brynjólfsson, hefur búið í héraðinu í tugi ára og honum hefur verið falið þar hið mesta trúnaðarstarf sem fyrsta þingmanni sýslunnar í fjöldamörg ár. Vitanlega getur svo flokksvaldið verið sterkt í héraðinu og haft sín áhrif, en persónan komizt í skuggann, en ég tel það eigi ekki við um Jörund Brynjólfsson, því að hann er einkar vinsæll maður. Þó að við höfum oft elt saman grátt silfur, hvor fyrir sinn flokk, þá vil ég engu að síður segja þetta eins og það er. Og þegar verið er að gefa í skyn og halda fram, að hér sé um fríðindi að ræða honum til handa í sambandi við þingsetu hans og þá aðstöðu, sem henni fylgir, þá segi ég nú bara, þegar rætt er um hlunnindi í skjóli þingsetu: Þeir, sem heilagir og lýtalausir eru í því efni, standi upp og mótmæli. En sé hér um nokkurt vítavert athæfi að ræða, þá er það að vísu ekkert betra fyrir það, þótt fleiri dæmi fyndust slík eða lík. En dæmin eru mörg, þetta er ekkert einsdæmi. En það, sem ég hef nú nefnt, áhugi bænda eystra á því, að jörðin byggðist og þetta ómyndar vesalings hæli hyrfi og jörðin kæmist í vörzlu bónda, á áreiðanlega ríkan þátt í að fá hug almennings þar með sölu jarðarinnar. Bændurnir hafa þá ræktarlund gagnvart jörðinni, sem segir sjálf til vegar, og þeir hafa sýnt það í verkinu, að þeir eru gæddir þeirri ræktarlund. Þá er annar þáttur málsins, er ég get þó vísað frá mér, því að ég get ekki dæmt um, hvort það er sanngjarnt eða ósanngjarnt. En ég vil geta þess varðandi sögu fráfarandi ábúanda í Skálholti, meðan hann sat þar, að hver getur ætlazt til þess, þar sem staðurinn er ákvarðaður til bændaskóla og byggja á hann upp að nýju og á að verða merkisberi bændamenningarinnar í landinu, að húsin, sem miðuð voru við nauðsynjar ábúandans, séu þá nothæf fyrir væntanlegan skóla þar? Ég veit ekki betur, en frá því er fyrst var rætt um bændaskóla í Skálholti, þá hafi verið vakandi kröfur frá kirkjustjórn landsins, forustumönnum kirkjunnar o. fl., að helgiblettunum í Skálholti verði hlíft, en ekki öðruvísi en þeir geti verið vitnisburðir um fortíðina sjálfir. Ég veit, að fleiri vilja taka þetta til greina. Þetta er ein af ástæðunum til þess, að þrátt fyrir það að skólinn skyldi reistur þarna, yrði það eigi á hlöðunum í Skálholti. Nú er það svo samkv. því, hvernig háttar til um húsin, að eigi er hægt að bera saman kostnaðinn við þau, er nú standa, við það, sem krafizt er varðandi hin nýju mannvirki. En tíðara er, þá er um einstakling er að ræða, að hann hafi ábatann en að ríkið snuði hann. Hitt er annað mál, hvort hér hafi sanngjarn mælikvarði verið lagður á hlutina. Ég vil þó taka fram þessi sjónarmið, hvort sem kalla má, að um sleggjudóma hafi verið að ræða eða ekki. En verði niðurstaðan sú, að fyrrv. ábúandi í Skálholti hafi auðgazt á þessum kaupum, - ja, þá er í sögunni frá því að segja, að einu sinni hefur getið bónda á Íslandi, sem auðgazt hafi á viðskiptum sínum við ríkið. Hin dæmin yrðu mörgum sinnum fleiri, sem vitnuðu um hið gagnstæða, þ. e. undir þessum kringumstæðum. Ég segi, að vítavert athæfi hafi verið framið varðandi bæði Kaldaðarnes og Silfurtún, en ég segi ekki, hvort hafi verið réttmætara. Hins vegar úir og grúir af hinu sama. Það mundi verða stór bók, sem segja ætti alla þá sögu um viðskipti ríkisvaldsins annars vegar og einstaklinga, félaga og ýmissa stofnana hins vegar. Hún ætti að vera með svört spjöld. Það er allt of oft, að duttlungar ráði og tilviljun, hvað af því, sem varhugavert er, komi fram í umr. á Alþ. og hvað ekki. Mér datt dálítið í hug varðandi verðgildi húsanna í Skálholti. Gerum ráð fyrir því, að of hátt hafi verið keypt og of lágt selt og ríkið þar með snuðað. En hvað er að gerast á Laugarvatni? Það er þagað yfir því, að þar á að rífa niður stórbyggingar, hlöður stórar, gripahús, svínahús o. fl., til þess að hið fyrirhugaða skólahverfi geti þar fengið stað. Ég segi það aftur, að þessu er þagað yfir. Væri það þó einnig íhugunarefni fyrir mann með jafnmikla réttlætiskennd og hér hefur orðið vart. Þannig er það, þegar réttlætiskenndin er að verki og grípur á kýlunum hjá sumum, en sleppir öðrum eftir atvikum, þá vilja verða litlar niðurstöður. Mér kemur það þá í hug, sem hinn kæni og vitri maður segir um vélabrögð heimsins, en hann, Einar Benediktsson, kveður á þessa leið í kvæðinu Djöfladans: Þá heilagrauturinn hrærist, er öll hugsun sem kökkur í súpunni. Hér er verið að hræra heilagrautinn, og hugsunin er sem kökkur í súpunni. Þetta á líka við hér og er e. t. v. eitt af meginatriðunum. Kom það fram hjá hv. síðasta ræðumanni, sem talaði mikið um bændaskólann í Skálholti. Bíðum nú við! En þegar átti að fara að gera eitthvað, var ætlunin að slá slagbrandi fyrir dyrnar. Ætli hv. þm. hafi ekki verið kunnugt um þetta? Reyndar er hver um sínar skoðanir, en rétt er að segja hið sanna í hverju máli. Allir hv. þm. munu vita, að skv. l. 1944 var bændaskóli ákveðinn í Skálholti eftir till. n., sem var skipuð á vissan hátt. Í henni voru þeir Steingrímur Steinþórsson búnaðarmálastjóri, Jón Sigurðsson á Reynistað og Guðmundur Þorbjarnarson á Stóra-Hofi, hinn nýlátni bændahöfðingi. En þeir klofnuðu í afstöðu sinni til skólastaðarins. Jón og búnaðarmálastjórinn héldu fram Skálholti. Því er hlaupið yfir aðalatriði málsins? Það er eigi nóg að vera pennafær í bezta lagi, heldur á að segja rétt frá. Guðmundur á Hofi benti á annan stað: Kálfholt í Holtum. Eru báðir staðirnir að vísu fyrirtaks góðir. En Skálholt varð ofan á og staðurinn lögfestur. Hér átti fyrst að koma bændaskólanum niður í Rangárvallasýslu, en þó var skólinn ákveðinn með l. í Skálholti. Ég held einmitt, hvort sem rétt hefur verið farið með um verðlag og skilmála eða ekki, að þá hafi ætið loðað við, að málið hafi verið notað í „Djöfladans“. Það hefur hvorki verið blásið út af Framsfl. né Sjálfstfl. sérstaklega, heldur er það verk dálítillar klíku manna, þeirrar, sem er mótfallin bændaskóla í Skálholti. Stuðningsmenn hennar hafa komizt með málið inn á Alþ., og það eru þeir, sem eru slagbrandamennirnir í þessum efnum. Á fjárlögum þ. hafa verið veitt ný og ný framlög til skólans. Veit ég ekki til, að nokkru sinni hafi gætt verulegrar andúðar gegn þessu. En lítið hefur enn orðið úr framkvæmdum. Húsameistarinn hefur t. d. aldrei lokið heildarteikningunum. Ég gleðst yfir því, að till. er komin fram, úr því að dylgjur hafa verið hafðar í frammi um málið. Er gott, að skorið sé úr um þetta, þó að einn þátturinn hafi verið að gera það að hneykslismáli. Fyrr má nú vera! En hvorugt þarf að vera. Duglegur maður er nú í Kaldaðarnesi, og Sunnlendingar vilja skólann. Geta má þess og, að aukafundur var haldinn í stj. Búnaðarsambands Suðurlands. Þá var samþ. að flýta þessu verki eins og frekast væri unnt, með því orðalagi, er á till. var. Ég er ekki of mikils metinn og vil því ekki telja mig aðalhvatamanninn að þessu. En við viljum fylgja þessu máli eftir. Það er sanngjörn krafa, að þeir góðu menn, sem talað hafa um málíð, leiti sér fræðslu um það, en liggi ekki flatir fyrir einhliða missögnum manna. Í því er fólgin trygging, hvernig svo sem málið fer. Þá er ég mótfallinn niðurlagsgr. till.: „Jafnframt sé honum gefinn kostur á því að fá aftur ábúð á jörðinni Skálholti í Biskupstungum.“ Í stjórnartíð fyrrv. fjmrh., Péturs heitins Magnússonar, var farið að athuga, hvernig bændaskólamálinu varðandi Skálholt yrði bezt ráðið til lykta, þannig að eigi yrðu árekstrar. Til þess að ljúka þessu verki entist ekki ráðherratíð hans, og brátt hafði hann og runnið æviskeið sitt á enda. Síðan hefur þessu verið fram haldið, og verður Skálholt sjálft að svara því, hvort rétt hafi verið farið að. Því heilli sem trúin er á bændaskólann, þeim mun minni mun trúin á það, að bóndi, sem rekur stórt bú, eigi að sitja í Skálholti. En vilji hann búa áfram, þá er það gott, og ber að meta það. Það í till., er ég sagðist vera á móti, tel ég alls vegna óviðeigandi. Þess vegna vil ég spyrja hv. flm. till., hvort hann vilji eigi breyta þessu og gera þær ráðstafanir, að hv. 1. þm. Árn., þegar hann er allur, en þess vona ég að verði langt að biða, fái leg í Skálholti. Krossinn helgi frá Kaldaðarnesi er horfinn og fátt um aðrar minjar horfinnar dýrðar í Skálholti. En þar kusu sér margir leg, bæði biskupar og aðrir, og er það engin fordild, að ég segi þetta, - þó að hálfvegis sé það nú í gamni gert, sbr. þó grafreitinn á Þingvöllum. Er allsendis ókleift að sjá fyrir fram, hverju menn kunna úr þessu að taka upp á. - Ég læt þetta nægja.



Herra forseti. Ég þykist vita, að ég geti ekki lokið ræðu minni á þessum stutta tíma, sem mun vera eftir af fundi. Nú hafa þrír hv. þm. Framsfl., hinir styrkustu ræðumenn hans, varið mál þetta í tvo daga hér í þingsölunum. Auk þess hefur einn af snjöllustu málfræðingum Sjálfstfl. mælt bæði með og móti till. Ætla mætti, ef fara ættu fram þrjár atkvgr. um hana, að þá mundi hann verða með till. við hina fyrstu, móti henni við aðra atkvgr. málsins, en sitja hjá við hina þriðju og síðustu. Ég bjóst nú satt að segja við, að hæstv. landbrh. tæki til máls og verði málið af meira kappi, en hann hefur gert. Hann kom ekki með neitt nýtt fram í því, frá því hann lét síðast skoðun sína í ljós. Ég bjóst einnig við sterkari rökum af hendi hæstv. menntmrh. gegn þeim ásökunum og sleggjudómum, er hann kvaðst hafa orðið fyrir. Jafnfrábærlega góður ræðumaður sem hæstv. menntmrh. er að mínu áliti, þá hef ég aldrei bara aldrei - heyrt aðra eins ræðu af hans vörum sem í þetta skipti, þá er sýnir jafngreinilega lélegan málstað. Ég bjóst þó ekki við, að hv. 1. þm. Árn. tæki að sér vörnina. Ég tel hann sterkan ræðumann, jafnvel að verja lélegt mál, - engan mundi ég fremur kjósa til þess. En þetta merkilega, að einnig hann kiknar í knjáliðunum undir því hlutverki, sýnir hvað berlegast, að málið er gersamlega óverjandi. Ég vorkenni hv.1. þm. Árn., og fleiri munu gera slíkt hið sama. Hv. þm. S-Þ. minntist á það, að fjárhagslega væri málið ekki svo stórt, en hitt væri, að það hefði vakið athygli um allt land og menn töluðu mikið um það. Af hverju? Það er orsökin, hvernig farið hefur verið með málið. Hún er ekki not viðtakandans af þessari milljón króna, hvort hann geti notfært sér hana. Það er ekki þetta, heldur siðferðilega hliðin, sem hefur vakið athygli þjóðarinnar. Hún krefst þess, að þm. fari heiðarlega með fé landsins, en hitt skiptir ekki máli, hvort kofarnir í Skálholti eru betri eða verri, heldur lætur þjóðin sig skipta, hvort þm. þeim, er hún kýs á þ. til að fara með umboð sitt, sé kleift að fara heiðarlega með fé hennar. Hún treystir þeim að halda l., og bregðist fulltrúar hennar þessari tiltrú, þá trúir hún ekki þm. til að leysa aðsteðjandi vandamál. Hér hefur hið merkilega gerzt, að blöðin í landinu hafa látið málið afskiptalaust, þ. e. sá hluti þeirra, sem styður hæstv. ríkisstj. Það laust þjóðina, að hún getur eigi heldur treyst útvörðunum og varð þar vonsvikin. Þessum fulltrúum sínum á þjóðin að trúa. Ég sé, að hæstv. ráðh. eru aldrei viðstaddir. Mér þykir því rétt að snúa eigi að hlut þeirra í málunum að sinni, en ég vildi ræða dálítið við hv. 1. þm. Árn. í sambandi við þetta mál, úr því að hann tók að sér að halda uppi aðalvörninni. Aðalkaflarnir í ræðu hans voru þessir tveir: Í fyrsta lagi, að ranghermi væri hjá mér, að hann hefði fengið lífstíðarábúð á tveim jörðum, heldur fyrst í Skálholti og síðan í Kaldaðarnesi. Hinn kaflinn var þó enn sterkari meginþáttur í vörn hans, að ég væri að ófrægja matsmennina með málflutningi mínum á Alþ. - Nú vil ég spyrja hv. 1. þm. Árn.: Lá það á bak við hugsun hans, þegar hann greiddi atkv. um Skálholtstill. árið 1935, að hann ætlaði sér að komast yfir Skálholt fyrir ekkert með lífstíðarábúð, þó að það yrði keypt af sér? Flm. þessarar till. til þál. var, að mig minnir, hv. þm. S-Þ., og vakti hann máls á því, að ríkið festi kaup á hinu forna menningarsetri. Það hefur vitaskuld vakað fyrir hv. þm. S-Þ., að ríkið hefði ávallt aðgang að Skálholti, hvernig svo sem það ákvæði að nota staðinn og færi með jörðina, og var það þess vegna ríkisins að ákveða, hvernig jörðinni væri ráðstafað, en ekki landssetans. Ef annað hefur vakað fyrir hv. 1. þm. Árn., er hann greiddi þessari þáltill. atkv., hefur hann brugðizt þeim eiði, sem hann sór stjórnarskránni, þegar hann undirritaði þingmannsheit sitt. En ég er ekki að halda því fram, að svo hafi verið, að slíkt hafi vakað fyrir hv. þm., því að jörðin heyrir undir þann flokk jarða, sem ætlaðar eru undir opinberar framkvæmdir, fyrir skólasetur eða jafnvel biskupsstól, en raddir hafa komið frá ýmsum, að biskupsstóll yrði endurreistur í Skálholti. Þess vegna mátti ekki byggja neinum né selja jörðina. Slíkt var ekki hægt með þessa jörð, sökum þess að hún er í opinberri eign. [Frh.]