Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Þetta mál hefir legið fyrir allshn. í þessari d., en það tókst svo til, að það voru ekki mættir á fundi n. nema 2. hv. 11. landsk. var ekki mættur, svo að það er aðeins meiri hl., sem mælir með þessu frv., en hann mun gera grein fyrir sinni afstöðu til málsins. Þetta mál er komið frá Nd., og eins og í grg. frv. segir, er tilætlunin, að ríkið kaupi þessa jörð. Ég hygg, að í raun og veru sé ekki mikill ágreiningur um þetta. Till. sem þessi hefir legið fyrir þingum hér áður, og virtist mér þá nokkurnveginn almenn skoðun, að þetta gamla óðalssetur, sem því miður mun ekki vera setið eins og því sæmdi, komi nú í eign ríkisins. Hafa komið fram ýmsar till., til hvers skuli nota það. En í byggðarlaginu sjálfu mun efst sú stefna, að þarna sé vegna ýmissa landkosta tilvalinn staður fyrir samvinnubyggð. Ég hefi að vísu ekki með eigin augum séð þessa jörð, en það hafa ýmsir sagt mér af henni. Ég hefi einnig leitað upplýsinga í fasteignamatinu, og skal ég gera grein fyrir því, sem segir í matinu frá 1930: 15 ha. tún, og töðufengur 800 hestar, útheysfengur 450 hestar, garðávextir munu vera um 15 tunnur, hlöðurúm 750 hestar. - Á jörðinni hafa þá verið 7 kýr, 550 fjár og 25 hross. - Þetta mun nú vera á höfuðbólinu sjálfu, en því fylgja ýmsar hjáleigur, sem ekki eru taldar með. Þessari jörð fylgja ýms mikil hlunnindi, eins og dúntekja, silungsveiðar, skógarhögg og fuglatekja, og að síðustu er þarna heitur hver í túnjaðrinum, sem er talið nú ekki sízt til kosta á mati landverðsins, sem er talið 33 þús. kr., en húsaverð þarna er metið 2200 kr. Mér hefir verið sagt, að öll bæjarhús séu þar mjög í niðurníðslu. Nú fer þetta frv. fram á að veita heimild til að kaupa þessa jörð, ef samningar takast um kaupin. Og mér er kunnugt um það meðal annars, að þar reki nokkuð á eftir, að margir eru þarna erfingjarnir á þessu óðalssetri og sé því erfitt að skipta á milli þeirra verðmæti þessu. Þetta er náttúrlega aukaástæða. Ég fyrir mitt leyti mæli með því, að þetta frv. verði samþ. á allt öðrum grundvelli. Ég tel, að það sé um svo mikið kostaland hér að ræða, og möguleikar fyrir þá, sem hafa getu, að reisa þarna stórbú, og jörðinni verði sýndur sá stóri sómi, sem henni hefir borið frá ómunatíð. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frv., og meiri hl. mælir með því, að það verði samþykkt.

* Frsm. (Ingvar Pálmason): Ég þarf ekki að hafa langa framsögu um þetta mál. Ég geri ráð fyrir því, að það hafi sýnt sig, að allir flokkar þingsins telji réttlátt eins og nú stendur á, að afnema útflutningsgjald af saltfiski. Ég álít bezt fara á því, þar sem ekki er hægt að afnema nema nokkurn hluta af útflutningsgjaldi af sjávarafurðum, að þetta afnám af saltfiski sé miðað við meðan þessi saltfiskur er í einhverju lágmarksverði, þ. e. svo lengi sem verðið er fyrir neðan eitthvert lágmark, þá væri útflutningsgjalds ekki krafizt af þessari vörutegund, sem á við svo marga erfiðleika að etja bæði hvað snertir mark¬að og verð. N. mælir svo einróma með því, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Þetta mál, sem komið er aftur til Ed., hefir tekið þeirri breyt. í Nd., að sá liður, sem felldur var úr frv. hér í d., hefir þar verið felldur inn aftur með þeim viðauka, sem við meiri hl. landbn. vildum fá samþ. hér, en var felldur. Önnur breyt. var ekki gerð. En þessi breyt. var samþ. með öllum greiddum atkv. Ég skal benda á, að það skiptir litlu, hvort þessi b-liður stendur nú eins og hann er eða ekki. Því að skólastjóri getur veitt undanþágu frá tveggja ára ákvæðinu sem inntökuskilyrði, og gerir það vafalaust í þeim tilfeilum, þar sem ástæða er til og meinlítið fyrir skólann. Mér finnst því ástæðulaust að leggja út í baráttu við hv. Nd. í Sþ. út af þessu atriði. Ég vil því eindregið mæla með því að samþ. frv. óbreytt. Ég sé, að hv. 10. landsk. þm. hefir tekið upp aftur þessa brtt. sína, sem hér gekk fram um daginn, en Nd. felldi, eins og ég hefi sagt, burt úr frv. með shlj. atkv. Þó að hann vilji nú tefja málið með því að setja það í Sþ., bendir atkvgr. til þess, að það þýði litið.

*Jón Baldvinsson: Hv. frsm. málsins hefir mælt fyrir frv. eins og það kemur frá hv. Nd. Liður, sem var felldur hér niður með nafnakalli um daginn, hefir aftur verið tekinn upp. Hv. þm. taldi þetta skipta litlu máli, þar sem skólastjóri gæti gert undanþágu. En við ræddum þetta hér í d. um daginn, og varð ljóst, að þarna er sá meginstefnumunur, hvort það eigi að útiloka pilta úr bæjum og kauptúnum frá því að sækja búnaðarskólana. Við skulum líta á þá hættu, sem í þessu liggur. Við vitum, að í kaupstöðum og kauptúnum búa nú 60–70 þús. manns, og lítið meira en þriðjungur þjóðarinnar stundar landbúnað. Nú er ekki um annað meira talað en það, hvernig hægt væri að flytja eitthvað af fólkinu aftur til sveitanna. Þetta er eitt af mestu vandamálum þjóðfélagsins, að fólkið hópast saman á svo litlum blettum, að það er ómögulegt að sjá því fyrir atvinnu, þegar atvinnugreinarnar eru þá líka í því ástandi, sem þær eru. Við skulum taka til dæmis Reykjavík, sem hefir 36 þús. íbúa, og fjölgar árlega. Ef stærsti atvinnuvegurinn, sem hér er, sjávarútvegurinn, bíður hnekki, þýðir það, að fjöldi fólks lendir á framfæri þess opinbera á einn eða annan hátt; það verður að halda því uppi með atvinnubótum eða styrkjum á einhvern veg. Þessu verður ekki kippt í lag á stuttri stund, en þróunin verður að stefna í aðra átt að ýmsu leyti. - Nú er talað um að setja upp bændaskóla, þar sem kaupstaðapiltum er ekki leyft að komast að. Skólastjóri gæti - svo að ekki sé sterkar að orði kveðið - talið sér óheimilt að víkja frá 2 ára dvalarskilyrðinu nema aðalatriði liðsins, um minnst 2 ára æfingu við almenn landbúnaðarstörf í sveit, væri fullnægt. Þá þýðir það útilokun. Hv. 1. þm. N.-M. heldur náttúrlega, að 2–3 nemendur á ári skipti ekki miklu, þeir geri enga breyt. á atvinnuháttum. Við hv. þm. þurfum ekki að þrátta um það; við þekkjum hvor annars rök. Ég álít, að kaupstaðirnir eigi að taka upp meiri ræktun og margháttaða framleiðslu í sambandi við hana. Þá er varla úr vegi að sjá um, að í kaupstöðunum séu einhverjir menn til, sem hafa lært til slíks. Þó að sleppt sé öllum bollaleggingum um það, að fólkið flytjist aftur úr kaupstöðunum, er þetta stórmál samt. - Er þá lokun bændaskólanna skynsamlegt ráð til að vekja áhuga kaupstaðapiltanna? Þeir geta átt áhuga á ræktun, og það í ríkara mæli en sveitapiltar. Mér finnst því, að 6. gr. verði að breyta, eins og brtt. mín fer fram á, og fella niður b-liðinn, en liðatalan breytist samkv. því. Ég efast um, að breytingin hefði verið gerð í hv. Nd., ef nægileg rök hefðu verið borin fram gegn henni þar. Mér er kunnugt um, að ekki voru allir á fundi í landbn. Nd., þegar frv. var afgr.

Það er rétt

. Og við samþykkt þess í deildinni er engu líkara en brögðum hafi verið beitt. Málið var tekið í annari röð en það stóð á dagskrá, og voru fáir á fundi. Allt sýnist mér benda til þess, að ekki hafi þótt traustur málstaðurinn og því verið reynt að hafa einhverja fljótaskrift á afgreiðslunni. En ég get fullyrt, að gegn þessum lið er megn andstaða í hv. Nd., þó að hún kæmi litið fram. Ég mælist því til þess, að till. mín verði samþ., og tel hana ekki skipta nærri því eins litlu máli og hv. 1. þm. N.-M. vildi vera láta.

Frsm. (Magnús Jónsson) Fjhn. hefir orðið sammála um að mæla með frv. Formaður hennar var að vísu ekki viðstaddur; hann var veikur, en við hinir vorum á einu máli. - Eins og hv. þdm. er kunnugt, eru samkv. frv. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga og eftirlit með þeim felld niður allmörg sérákvæði um sérstaka tekjuöflun kaupstaða. Þar er þó svo fyrir mælt, að þau ákvæði falli ekki niður fyrr en í árslok 1938. Nú stendur svo á um ákvæðin, sem hér er um að ræða, að þau falla niður nú um áramótin, nema þetta frv. verði samþ. og þau þannig framlengd til ársloka 1.938 í samræmi við önnur hliðstæð fyrirmæli. - Nefndinni þótti það rétt og leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Ég vil þakka hv. fjhn. fyrir afgreiðslu málsins. Þó að það drægist nokkuð að fá álit hennar, vonast ég til, að það þurfi ekki að koma að sök, ef málið getur gengið greiðlega hér eftir.



Herra forseti : Þegar nál. það, sem ég stend að, var gefið út., var búið að ræða þetta mál allmikið í hv. sjútvn. M. a. var búið að leita álits formanns verksmiðjustj., og hafði hann lofað upplýsingum og tillögum frá stjórn síldarverksmiðja ríkisins, en þær voru ókomnar þegar nál. var gefið út, 22. nóv. Ég vildi þá ekki eiga það á hættu, að málið yrði saltað og dregið á langinn sökum þess, að það var ekki afgr. frá n., og réðst því í að gefa út nál. á þskj. 168, þó að hv. meðnm. mínir væru þá ekki við því búnir að láta uppi álit sitt á málinu. Hér er um svo mikið hagsmunamál fyrir vélbátaflotann að ræða, að það mátti til að afgreiðast á þessu þingi. Ég vil taka það fram, að enginn skyldi halda, að við sjálfstæðismenn hefðum í nokkru breytt skoðunum okkar á ríkisrekstri, þó að víð leggjum til, að ríkið ýti undir byggingu síldarverksmiðja á þessum og þessum staðnum. Það kemur ekki til af því að við viljum heldur, að ríkið reki þessi fyrirtæki, en eins og nú er, verða aðrir ekki til þess. Þannig er það í þessu tilfelli með Raufarhöfn. Svo sem sjá má á nál. hv. meðnm. míns. hafa nú komið fram upplýsingar í málinu, sem ekki lágu fyrir, þegar ég gaf mitt nál. út, en í því legg ég til, að frv. verði samþ. óbreytt. Ég hafði þó þann fyrirvara, að kæmu fram í meðferð málsins nýjar upplýsingar, hefði ég óbundnar hendur til að fylgja brtt., sem fram kynnu að koma, eða koma með þær sjálfur. Það má vel vera, að við flm. frv. föllumst á að afgr. það með einhverjum breyt., ef aðalatriðinu er haldið, að reist verði á Raufarhöfn svo stór síldarverksmiðja, sem fært þykir, - svo stór, að hún komi bátaflotanum að verulegu gagni.

Frsm. 2. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Svo sem sjá má á þskj., er n. þríklofin um málið. Ég verð að byrja með að leiðrétta misskilning, sem kom fram í ræðu hv. þm. Vestm.. þó að hann væri ekki mikilvægur.. Hv. þm. var á fundi n. eftir að þær upplýsingar komu fram, er hann talaði um, en á þeim upplýsingum hefi ég byggt till. mínar. Ég get ekki fallizt á, að hægt sé að byggja 5000 mála verksmiðju á Raufarhöfn. En hitt er tvímælalaus krafa smáútvegsmanna, að verksmiðjurekstur á Raufarhöfn verði aukinn. Undanfarin sumur hefir það verið svo, að þó síld hafi hvergi fundizt fyrir öllu Norðurlandi, hefir falsverða síld verið að fá í kringum Langanes. Og er þá ómetanlegt hagræði fyrir síldveiðiflotann, einkum smærri skipin, að þurfa ekki að fara lengra með aflann en til Raufarhafnar. Það mun hægt að vinna í gömlu verksmiðjunni, þegar bezt lætur, 1400 mál, en annars er meðalvinnsla 1200 mál. Það er kunnugt, að verksmiðjan er gömul og hefir þurft endurbóta og mikils viðhalds, og má ekki mikið á hana byggja til langframa. Það er því nauðsynlegt, að þarna komi nýtízku verksmiðja við hliðina á þeirri gömlu. Ef hnigið er að því ráði að byggja 2400 mála verksmiðju, þá eru vinnslumöguleikarnir komnir upp í 3800 mál, eða kannske 4000 mál, þegar bezt lætur. Ég verð að líta svo á, að möguleikar séu til þess að bæta úr aðkallandi þörf, ef hnigið er að þessu. En örðugleikar þeir, sem eru á því að gera þarna verksmiðju, sem sé stærri en sú, sem nú er, eru m. a. þeir, að höfnin á Raufarhöfn er afskaplega grunn og innsiglingin í sumum áttum dálítið varúðarverð. En það er nauðsynlegt, að höfnin hafi skilyrði til þess, að hin stærri skip eins og þau, sem taka síldarafurðir, og þau, sem geta komið með til verksmiðjunnar þær nauðsynjar, sem hún þarf, eins og t. d. kol og annað, það er nauðsynlegt, að slík skip geti haft nokkurn veginn greiðan gang um höfnina og upp að þeim bryggjum, sem þarf að ferma og afferma við. Nú er svo háttað á Raufarhöfn með lýsi t. d., að þar er enginn lýsisgeymir, heldur er lýsið látið á föt, en það er bæði tímafrekt og kostnaðarsamt að þurfa að nota þá aðferð. Mér er kunnugt um, að stundum, og þá sérstaklega í sumar, hefir legið við borð, að rekstur verksmiðjunnar stöðvaðist af þeirri einu ástæðu, að það vantaði tunnur. Það var að vísu reynt að bæta úr þessu. En það er almenn skoðun, að þarna þurfi að vera lýsisgeymir eins og við allar aðrar verksmiðjur, en þá þurfa að geta flotið þar skip, sem hafa lýsísgeymi. En til þess að það geti orðið, þarf að dýpka höfnina. Í öðru lagi telja þeir, sem til þekkja, að vatn, bæði til verksmiðjunnar sjálfrar og hinna mörgu skipa, sem þurfa að athafna sig þar og taka vatn til sinna nauðsynja, muni vera af skornum skammti. Ég er ekki kunnugur þarna, en því hefir verið haldið fram við mig, að þetta megi laga með ekki ýkjamiklum kostnaði. Það er ýmislegt fleira, sem þarf að gera, en áætlanir um það liggja ekki enn fyrir, eins og drepið er á í nál. Vitamálastjóri er byrjaður að gera áætlanir um mannvirki, sem þarna þarf að gera, og sennilega geta þær verið tilbúnar handa ráðuneytinu í janúarmánuði. Engar ákveðnar kostnaðaráætlanir um þetta mannvirki liggja því fyrir, en með tilliti til þess, hvað bygging annara verksmiðja hefir kostað, þá mun ekki langt frá sanni að áætla, að svona mannvirki kosti um 1 millj. kr. Mín brtt. fer í þá átt, að verksmiðjan verði ekki höfð stærri en það, að hún geti unnið 2400 mál á sólarhring, og ríkisstj. sé heimilt að taka að láni í þessu skyni allt að 1 millj. kr. Það getur orðið minna, ef kostnaðaráætlanir sýna, að það þurfi ekki svona mikið. Ég hefi leyft mér að leggja til, að þetta skuli unnið á næsta sumri. Mér er að vísu ekki fyllilega ljóst, hvort þetta er kleift, en þó skildist mér á einum stjórnarnefndarmanni ríkisverksmiðjanna, að ef nú þegar væri brugðið við og pantaðar vélar og annað til verksmiðjunnar, þá sé ekki útilokað, að takast mætti að koma verksmiðjunni upp, svo að hún gæti unnið á komandi sumri. Ég vil ekki fullyrða neitt um það, hvort þetta kann að reynast svo, en legg miklu áherzlu á, að það verði reynt að byggja verksmiðjuna á næsta sumri, því mér er það fyllilega ljóst, að þörfin er svo aðkallandi að stækka verksmiðjuna, að það getur valdið miklu tjóni, ef ekki er undinn bráður bugur að því. Ég tel því ekki eins og sakir standa þörf á því að tala meira fyrir þessari till. minni.

*Ingvar Pálmason: Ég hefi ekki að öllu leyti getað orðið samferða meðnm. mínum í þessu máli, og liggja til þess ýmsar orsakir, sem nú skal greina. Aðalástæðan fyrir því, að ég get ekki orðið þeim samferða, er sú, að fyrir sjútvn. liggja nú margar beiðnir og kröfur um stækkun síldarverksmiðja, en n. hefir ekki séð ástæðu til að sinna neinu af þessum málum nema þessu eina. Ég gat ekki fundið ástæðu fyrir því, að þetta eina mál er tekið út úr, því mér finnst, að mörg rök hnigi undir það, að þó þetta mál verði afgr. nú á þinginu, þá séu fyllstu líkur til, að það komi ekki að notum á næsta síldveiðatímabili. Ástæðurnar fyrir þessu eru fleiri en ein. Í fyrsta lagi er sú, eftir því sem fram hefir komið, að það liggja ekki fyrir neinar áætlanir um það, hvað þessi bygging muni kosta. Það eru ekki til nema mjög lauslegar ágizkanir um þetta, og þær ágizkanir hljóða upp á, að bygging verksmiðju, sem gæti unnið úr 2400 málum á sólarhring, myndi kosta um 1 millj. kr. En ég vil biðja menn að athuga vel, að þetta eru ekki nema ágizkanir, því engar áætlanir eru til um þetta. Við skulum ganga út frá þessu, þó ég gæti vel trúað, að slík verksmiðja byggð á Raufarhöfn myndi kosta 1200 þús. kr. eins og 1 millj., eða ef til vill fyllilega það, því þar koma til greina atriði, sem ég kem ef til vill að síðar. Til þess að reisa þessa verksmiðju, þó hún kosti ekki nema 1 millj., þarf fé, og ég veit ekki til, að það hafi verið gerð hin minnsta tilraun til að útvega það fé. En ég held, að eins og nú horfir málum, þá verði ein millj. ekki gripin upp í skyndi. Auk þess leiðir af sjálfu sér, að um leið og slík verksmiðja er byggð á Raufarhöfn, þá verður óhjákvæmilegt að dýpka höfnina. Ég heyri, að menn eru vongóðir um, að það þurfi ekki mikið fé til þess, en allir eru sammála um. að það þurfi eitthvert fé. Ég tel mér leyfilegt að gizka á, og ég gizka á, að það muni mega gera ráð fyrir, að það fari allt að 200 þús. kr. til þess að verksmiðjan verði nothæf á þessum stað hvað þetta snertir. Þetta fé þarf að fá líka, og ég get ekki betur séð en það sé á rökum byggt að það séu miklar líkur til þess, þó þetta mál gangi fram á þessu þingi, að þessi verksmiðja komi ekki að notum á næsta síldveiðatíma. Ýmislegt fleira er athugavert við byggingu verksmiðju á Raufarhöfn, eins og t. d. það, að ekki hefir verið rannsakað að fullu, hvað mikið myndi kosta að tryggja verksmiðjunni og þeim skipum, sem við hana skipta, nægilegt nothæft vatn. Það er vitað, að vatn það, sem verksmiðjan notar nú, er tæplega nægilegt handa henni, eins og hún er nú. Það má vera, að þetta sé ekki stórt atriði. En allir sjá, að málið er með öllu órannsakað og óundirbúið, þegar svo einfalt atriði sem það, hvort hægt er að tryggja þar nægilegt, nothæft vatn, er ekki einu sinni upplýst. Það sjá allir, að þá er ekki mikið undirbúið og upplýst um hin stærri atriði. Ég hefi reynt að gera mér grein fyrir, hvað myndi koma síldveiðunum að mestum notum af þeim ráðstöfunum, sem fram hafa komið hér á þinginu, og ég hefi komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta væri einhver tvíráðasta ráðstöfunin, sem hægt væri að gera. Það er byggt á því, að allar líkur benda til, að þessi ráðstöfun geti alls ekki komið að notum fyrir næsta síldveiðitíma. Ég vil minna á það, að til eru á Austfjörðum tvær verksmiðjur. Um aðra þessa verksmiðju er það vitað, að það liggur fyrir beiðni um stuðning til að stækka hana,og mér er kunnugt um, að það stendur nákvæmlega eins á um hina verksmiðjuna. Það liggja fyrir óskir um að hún verði stækkuð. Þetta mál er ekki fyllilega rannsakað, ég játa það, en þó er hægt að upplýsa það, sem ég hefi áður upplýst hér í hv. d., að viðvíkjandi stækkun á verksmiðjunni á Norðfirði liggja fyrir áætlanir og tilboð í vélar, sem sýna, að stækkunin þyrfti ekki að kosta nema 150–200 þús. kr., eftir því hvort lagt er í að byggja olíugeymi. Ég veit vel, að sú stækkun er ekki hugsuð eins mikil og myndi ekki koma að eins miklum notum eins og sú stækkun, sem hér er talað um á Raufarhöfn, en hitt er víst, að sú stækkun gæti komið að notum strax á næsta ári. Ég hygg líka, ef um það væri að ræða, að fé væri fyrir hendi, þá væri alveg það sama að segja um verksmiðjuna á Seyðisfirði, að það væri hægt að koma í framkvæmd þeirri stækkun, sem um hefir verið talað, svo tímanlega, að hún geti komið að fullum notum á næsta síldveiðitíma. Ég veit það verður sagt að það sé ekki betra fyrir síldveiðarnar, þó stækkaðar séu verksmiðjur á Austfjörðum, vegna þess, að þær liggi fjær síldarmiðunum heldur en verksmíðjan á Raufarhöfn. Þetta er að nokkru leyti satt, en þó ekki nema að nokkru leyti. Ef hagar til eins og síðastl. sumar, og jafnvel fleiri undanfarin sumur, að síldin veiðist eins mikið - ef ekki meira - fyrir austan Langanes, þá er ekki vafi á því, að það er ekki lengur verið að sigla til Seyðisfjarðar og Norðfjarðar heldur en til Raufarhafnar. Þó sigling sé í sumum tilfellum lengri, eins og t. d. af Þistilfjarðarflóa, þá gæti þó nokkuð unnizt við það, að afgreiðsla er alltaf miklu ódýrari á Austfjörðum en Raufarhöfn. Ég verð að segja, að ég tel það mjög vanráðið að taka þessa einu stækkun á verksmiðju út úr af þeim, sem fyrir liggja, og keyra hana fram án þess að hafa minnstu sönnun fyrir því, að hún geti komið að notum á næsta síldveiðatíma. Ég vil minnast á eitt enn, sem ekki hefir verið minnzt á neitt sérstaklega. Ég vil gera það af því, að ég hygg, að þar verði ekki beint til mín aðdróttun um hlutdrægni. Stjórn síldarverksmiðja ríkisins hefir látið það uppi við sjútvn. þessarar d., að hún telji mjög aðkallandi, að í Siglufirði verði aukið víð vélakraft verksmiðjanna það miklu, að verksmiðjurnar geti aukið afköst sín um 2400 mái á sólarhring. Þessir sömu menn hafa látið það uppi við sjútvn. og fært allgóð rök fyrir því, að þessi stækkun þurfi aldrei að kosta meira en ½ millj. kr. Ég hefði óskað þess sem þm., að þetta allt væri vel athugað áður en frv. þetta um stækkun verksmiðju á Raufarhöfn væri keyrt í gegnum þingið. Ég held, hvað sem líður áskorunum sjómanna og útgerðarmanna og ótta hv. þm. við, að vilji þeirra sé brotinn á bak aftur, að ég hefði viljað vænta þess, að hv. þm. hefðu þann dómgreindarkraft í sér fólginn, að þeir létu það ekki ráða gerðum sínum heldur það, sem þeir álitu heildinni, útgerðarmönnum og sjómönnum fyrir beztu í framtíðinni. Ég veit ekki, hvort það er ástæða fyrir mig að hafa þessi orð öllu fleiri. Ég þykist hafa fært allgild rök fyrir því, að það sé ekki af neinni óvild til útgerðarmanna og fiskimanna, að ég gat ekki fylgzt með þessu máli eða mælt með þessu frv. Ég þykist hafa fært allmiklar líkur fyrir því, að það sé ýmislegt, sem vert væri að athuga nánar áður en þetta mál er afgr. úr þinginu, einmitt í sambandi við það, að verða að liði bæði sjómönnum og útgerðarmönnum og að ofbjóða ekki fjárhagsmöguleikunum til framkvæmda. Ég hefði því viljað óska, að þetta mál hefði verið miklu gaumgæfilegar athugað áður en teknar eru í því fastar ákvarðanir Ég er sannfærður um, að það væri alveg eins góð meðferð á þessu Raufarhafnarmáli, að vísa því til ríkisstj. til rannsóknar fyrir næsta þing. Ef verkið er framkvæmanlegt fyrir næsta síldveiðatíma, þá er það eins framkvæmanlegt, þó málið verði ekki framkvæmt á næsta þingi. Hér vantar afl þeirra hluta, sem gera skal. Það vantar fé til þess að reisa verksmiðjuna, því ég hefi aldrei undir meðferð málsins heyrt ymprað á því, hvernig eigi að fá fé eða hvaðan eigi að fá það. Ég álít, að ríkisstj. eigi að leysa þessa hnúta, og málið verði þess vegna bezt afgr. með því að vísa því til ríkisstj. Hinsvegar játa ég, að þetta séu of litlar aðgerðir frá þingsins hálfu til þess að koma á móts við þær óskir, sem fram hafa komið frá þeim mönnum, sem við síldveiði fást, og til þess að koma á móts víð þær þarfir, sem eru fyrir hendi um stækkun verksmiðja. Þess vegna get ég vel á þessu stigi málsins sætt mig við, að málið sé athugað betur. Það gæti vel komið til mála - ég skal ekki segja, hvort eg treysti mér til að fylgja því, enda fer það eftir því, hvernig málið ber að - að hægt væri að afgr. þetta mál frá þinginu, þó því aðeins, að fé fengist til fyrirtækisins, ef rannsókn leiddi í ljós, að það væri haganlegt frá fjárhagslegu sjónarmiði, að leggja í stækkun á þessum stað. Ég hefði því viljað óska þess, að þetta mál yrði tekið út af dagskrá nú, svo ríkisstj. gæfist tækifæri til þess að hugsa málið, svo hægt væri að heyra till. hennar um það. Mér er nær að halda, að eins og málið horfir við nú, þá hafi ríkisstj. litlar vonir um, að hægt sé að framkvæma það eins og það liggur fyrir nú. Ég get svo látið máli mínu lokið að þessu sinni. Ég hefi ekki hugsað mér á þessu stigi málsins að gera till. um að vísa því til ríkisstj., þó ég af ástæðum, sem ég hefi áður tekið fram, telji, að málinu væri ekki unnið tjón með því. Mér er alveg ljóst, að það er hreinasti barnaskapur að halda áfram að afgr. þetta mál gegnum þykkt og þunnt, án þess að sinna öðrum viðhorfum, sem eru í þessum síldarbræðslumálum. Það er vitað, að það ern miklar líkur til. að þetta verði aðeins pappírsgagn, því það eru engir möguleikar á að notfæra sér fyrirtækið á næsta síldveiðatíma. Ég held því, að öllum sé gerður greiði með því, að málið sé betur athugað.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) : Ég tel víst, enda hefir það komið fram í þessum umr. og það má heita óskipt álit manna, að einhver allra líklegasti staður til stækkunar á síldarbræðslu sé einmitt á Raufarhöfn. Ég fyrir mitt leyti er eindregið þeirrar skoðunar. Þó verður maður að játa, að sú reynsla, sem þar er á veiðum við norðausturhornið, er ekki það löng, að ú henni megi byggja verulega til frambúðar, en hún gefur það sterkar vísbendingar, að ekki er ástæða til annars en leggja nokkuð mikið upp úr henni. Hinsvegar held ég, eftir athugun þá, sem fram hefir farið á þessu, að það megi heita útilokað, að hægt sé að koma upp 5000 mála verksmiðju fyrir næsta síldveiðatíma. Þar er ekki hægt að koma við til flutninga nema tiltölulega smáum skipum, svo verulegar hafnarbætur verður að gera. Auk þess verður að afla meira vatns og fleira og fleira, sem þarf að gera. Ef miðað er við 5000 mála verksmiðju og aðrar aukningar, sem þarna þarf, þá verður að teljast svo að segja vonlaust, að hægt sé að ljúka því fyrir síldveiðitímann næsta ár. Með því að minnka þetta niður í 2400 mála verksmiðju, þá myndi að sjálfsögðu verða léttara að koma þessu í framkvæmd fyrir þennan tíma. Samt sem áður verð ég að segja, að því fer fjarri, að ég sé viss um, jafnvel þó l. verði samþ. strax, að hægt sé að byrja á undirbúningi hérna megin við áramót. Það. sem veldur sérstökum örðugleikum þarna, er, að það er ekki ennþá fullráðið, hvaða hafnarbætur þarf að gera í sambandi við þetta, og það vantar fé til þess umfram það, sem ætlað er til verksmiðjunnar sjálfrar. Ég er því samt sem áður fylgjandi, að ríkisstj. sé veitt heimild til þess að gera stækkun á Raufarhöfn. Ég held, að sú verksmiðja. sem þar er nú, hafi unnið 1100-1400 mál, og mun þá vera nægilegt að gera ráð fyrir 2400 mála stækkun, ekki sízt ef þannig er frá því gengið, að hægt sé að koma við frekari umbótum, ef þörf er á því seinna. Um hvað þetta kostar er ekki hægt að fullyrða, eins og hv. 2. þm. S.-M. sagði réttilega. Nýja verksmiðjan á Siglufirði, sem mun vera lík að stærð eins og þessi verksmiðja er ráðgerð, mun hafa kostað yfir 1 millj. kr. Verðbreytingar á vélum og þess háttar og byggingarefni hefir heldur orðið til hækkunar. Hvort horfið verður að því ráði að byggja eins rækilega á Raufarhöfn og um það, hvort byggt verður úr steini eða öðrum efnum, skal ég ekki fullyrða. Mér þykir ekki gerlegt undir neinum kringumstæðum að reikna með því, að 2400 mála verksmiðja yrði undir þeirri upphæð, sem ég nefndi. Miðað við síðastl. sumar, - en það er ekki allskostar rétt að miða við það, vegna þess, að verð á síld til bræðslu var geysilega hátt, og þessvegna allar byttur við þær veiðar. sem flotið gátu, - en reynslan sýndi, að tafir við losun urðu á fyrsta mánuði síldveiðitímana að meðaltali sem svaraði viku á skip, og var mikið tjón, því að tafirnar urðu náttúrlega mestar meðan aðalaflahrotan stóð. Hinn hluta veiðitímans gekk veiðin tregar, svo að verksmiðjurnar höfðu ekki nóg að starfa. Ég tel nú sumt, að reynsla síðasta sumars hafi sínt, - vegna þess, að maður hefir von um vöxt í útgerðinni -, að nokkra aukning megi gera á verksmiðjunum án þess að hætta sé á, að þar standi verklausar. Einmitt með það fyrir augum er Raufarhöfn sérstaklega framarlega í röð. En fyrir þriðjung af því fé, sem líklegt er, að nýja verksmiðjan á Raufarhöfn mundi kosta, má gera 2400 mála aukning á ríkisverksmiðjunum á Siglufirði. Mér þætti því líklegt, að það væri bezta lausnin að auka um 2400 mál á Siglufirði og reisa verksmiðju fyrir önnur 2400 mál á Raufarhöfn. En vissara er að binda ekki ákvæði l. við það, að verksmiðjan verði komin upp í sumar, heldur nægi, ef henni verður lokið og tekin í notkun sumarið 1939. Því að sjálfsögðu þarf að fást fé til þessa, og nákvæmir útreikningar verða að sýna, að skynsamlegt sé að ráðast í bygginguna. Enda er hér aðeins um heimild að ræða fyrir ríkisstj. Hv. 2. þm. S.-M. taldi, að það kynni að vera eins heppilegt að taka málið af dagskrá til að athuga möguleika til breytinga. En það er að sjálfsögðu hægt að bera fram brtt. fyrir 3. umr., ef svo sýndist. Ég vil fá málið afgr. nú til 3. umr. Það stafar fyrst og fremst af því, að ég er með brtt. á þskj. 554 og með frv. þannig breyttu, þó að mér þyki of þröngt að binda sig við að fullgera verksmiðjuna í sumar, þar sem hætt er við, að ómögulegt verði að láta hana taka þá til starfa. - Ég vil skjóta því til n., hvort hún geti ekki fallizt á að heimila hvoratveggja aukningu, bæði á Siglufirði og Raufarhöfn. Þá mundi nægja heimildin í 2. gr. um 1½ millj. kr. lántöku. Ég sé ekki ástæðu til að svo komnu að breyta til um upphæðina. Ég vildi mælast til þess að n. athugaði þessi atriði þó að mér þyki ekki ástæða til að bera fram brtt. fyrr en við 3. umr.

*Bjarni Snæbjörnsson: Ég vil nú þakka hv. 1. og 2. minni hl. sjútvn. fyrir afgreiðslu á þessu frv., þó að það kæmi nokkuð seint frá 2. minni bl. Og þó að afgreiðslan sé ekki eins og ég helzt hefði óskað, þá vona ég, að það verði ekki til að tefja fyrir framgangi málsins hér á þingi. Hv. 2. minni hl. leggur til, að verksmiðjan verði ekki stækkuð nema um 2400 mál, og þó að það sé alls ekki svipað því, sem kröfur okkar eru flm. með frv., og eins sjútvn. í heild, þá er það nokkur bót, sérstaklega ef verður horfið að því ráði, sem hæstv. atvmrh. gat um, að um leið væri stækkuð síldarverksmiðjan á Siglufirði um önnur 2400 mál. En mig langar ofurlítið að minnast á mótbárur þær, sem hv. 2. þm. S.-M. kom fram með á móti þessu frv. Hann er form. sjútvn. og hefir ekki sent út neitt nál. Hann taldi því aðallega til foráttu, að málið væri ekki nógu undirbúið, og engin tilraun gerð til að fá lán til byggingarinnar, og ekki væri sagt neitt um það, hve mikið fé myndi þurfa til að dýpka höfnina, sem óhjákvæmilegt væri, ef frv. þetta yrði að lögum. En nú er því til að svara, að höfnin er þannig úr garði gerð, að allir smábátar, bæði mótorbátar og línubátar. geta komizt inn á höfn og athafnað sig þar. Eins og grg. frv. sýndi, eru það aðallega þeir bátar, sem var verið að hjálpa með þessari ráðstöfun. Einnig minntist sami ræðumaður á það, að vatnsskortur væri þarna, en ég hefi fengið það upplýst, að það muni vera nægilegt vatn á þessari höfn, einungis hefði verið nokkur vatnsskortur þar í sumar, sem stafaði af því, að pípur frá vatnsbólinu voru of mjóar, og ætti að vera hægt um vik að hafa þær víðari, eða leggja auka æð, eftir því sem mönnum fyndist tiltækilegt. En það, sem var tvímælalaust þungamiðjan í ræðu þessa hv. þm.. var, að það væri ekki þörf á þessari verksmiðju, þar sem væru 2 verksmiðjur á Austfjörðum, og bar hann þar aðallega fyrir brjósti Norðfjarðarverksmiðjuna. Skal honum ekki láð það, en þetta ætti a. m. k. að sýna mönnum fram á það, að túlkun þessa þm. er ekki algerlega óhlutdræg í þessu máli, og getur maður þá fengið þarna skýringu á því, af hverju hann er svo mótfallinn því, að farið sé eftir ósk sjómanna og útgerðarmanna í þessu máli. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um málið að sinni, en vænti, að það fái þolanlega afgreiðslu, þar sem við höfum orðið á sama máli um nauðsyn þess. Verði málið afgr. á þessu þingi, verður hægt að hefjast handa með byggingu verksmiðjunnar strax á komandi sumri, enda má ekki verða neinn dráttur á framkvæmdum, ef það á ekki að koma smábátaútveginum í koll.

forseti (EÁrna) : Áður en tekið verður til starfa hér í deildinni í dag vil ég minnast nokkrum orðum nýlátins manns, sem eitt sinn átti sæti. á Alþingi, og þá í þessari hv. deild. Þessi maður er Axel Tulinius. Hann andaðist í gær í Kaupmannahöfn. Axel Valdimar Tulinius fæddist á Eskifirði 6. júní 1865. Voru foreldrar hans Carl Daniel Tulinius, kaupmaður á Eskifirði, og kona hans, Guðrún Þórarinsdóttir, prófasts á Hofi í Álftafirði Erlendssonar. Hann útskrifaðist úr lærða skólanum í Reykjavík 1884 og tók lögfræðipróf við Kaupmannahafnarháskóla 1892. Síðan var hann um eins árs skeið í lögregluliði Kaupmannhafnar. Frá ársbyrjun 1893 varð hann bæjarfógetafulltrúi í Reykjavík og gegndi því starfi í 1½ ár, en þá var hann (á miðju árinu 1894) settur sýslumaður í Norður-Múlasýslu og bæjarfógeti á Seyðisfirði. Rúmu ári síðar, 1895, var honum veitt Suður-Múlasýsla, og gegndi hana því embætti til 1911. Þá sótti hann um og fékk lausn frá embætti og fluttist til Reykjavíkur. Á næstu árum, 1912–1918, hafði hann á hendi umboð fyrir erlend vátryggingarfélög. Þegar Sjóvátryggingarfélag Íslands var stofnað, 1918, var hana ráðinn forstjóri þess og hafði það starf á hendi til 1933. Á Alþingi átti hann sæti á einu þingi, 1901, var þá 1. þm. Sunnmýlinga. Það, sem lengst mun halda á lofti minningu Axels Tulinius, er athafnir hans í þarfir íþróttamála landsins og hinn mikli áhugi hans á þeim málum. Hann hélt uppi fjörugu íþróttalífi á Eskifirði, meðan hann var þar sýslumaður, og þjóðkunn er starfsemi hans í þeim efnum eftir að hann fluttist til Reykjavikur. Hann var einn aðalfrumkvöðla að stofnun Íþróttasambands Íslands og var formaður þess frá byrjun, 1912, til 1916. Um langt skeið hefir hann verið yfirforingi íslenzkra skáta og lífið og sálin í þeim félagsskap. Íþróttamenn og æskulýður landsins munu lengi minnast þessa vínsala og ötula forustumanns á sviði líkamsræktar. Ég vil biðja hv. deildarmenn að votta minningu þessa merkismanns virðingu sína með því að rísa úr sætum sínum. (Allir deildarmenn risu úr sætum].



Ég legg til, að málinu verði vísað til stj.

*Brynjólfur Bjarnason: Herra forseti! Hv. iðnn. Nd. áleit sjáanlega, eftir því sem kemur fram í grg. frv., að það muni verða nauðsyn til þess, að byrjað verði á þessum atvinnuvegi, sem hér ræðir um, að koma þurfi til sérleyfis. Og rökstyðja nm. mál sitt með því, sem hér stendur, að þar sem til framleiðslunnar þarf mikinn undirbúning og tæki, en markaður takmarkaður, er ógerningur að fara af stað með framleiðsluna án þess að hafa nokkurskonar vernd fyrir offramleiðslu og óheilbrigðri samkeppni, eins og stendur í grg. Ég er ekki alveg viss um, að þetta sé rétt. Sennilega er, eftir því sem ég hefi fengið upplýsingar um, hér um atvinnurekstur að ræða, sem getur átt mikla framtið. Mér er kunnugt um það, að fleiri menn heldur en þessir hafa haft undirbúning fyrir framkvæmd í þessum efnum, og það má sennilega telja vist, að hafizt verði handa um framkvæmdir í þessum efnum, þó að ekkert sérleyfi komi til. Þetta mál hefir verið rannsakað talsvert, bæði í Þýzkalandi og Noregi, og það mun vera von á nokkuð ýtarlegri skýrslu frá erindreka stj. í Noregi, og et til vill er hún komin í hendur ríkisstj. Nú er vitaskuld ekki rétt að veita einstökum mönnum sérleyfi eða einokun á ákveðnum atvinnugreinum, nema brýna nauðsyn beri til þess. Og í þessu tilfelli, sem hér ræðir um, að veita sérleyfi til vinnslu á hráefnum, sem eru eign íslenzkra bænda. Í fyrsta lagi hafa þessi hráefni mikla þýðingu óunnin sem fóður, og auk þess væri, ef þetta sérleyfi væri veitt, bændum meinað að vinna sjálfir úr þessum hráefnum með óbrotnum tækjum, sem ef til vill eru möguleikar á. Mér er ekki vel kunnugt um það, en mér hefir verið sagt, að svo mundi vera. Slík sérleyfi gætu beinlínis orðið til þess að hamla þróun þessarar iðngreinar. Ég finn þess vegna ekki ástæðu til að hrapa að því að samþ. þetta, og finnst mér, að það hefði þurft að athuga þetta betur. Ég vil gera það svo að till. minni, að um leið og málinu verður vísað til 2. umr. verði því vísað til hv. iðnn. þessarar d. og hún taki þessi spursmál til nánari athugunar.