Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist tilkynning frá þingflokki Sjálfstæðisflokksins um mannabreytingar í nefndum, samanber 16. gr. þingskapa. Ragnheiður Ríkharðsdóttir tekur sæti í efnahags- og viðskiptanefnd í stað Brynjars Níelssonar. Brynjar Níelsson tekur sæti í umhverfis- og samgöngunefnd í stað Ragnheiðar Ríkharðsdóttur. Unnur Brá Konráðsdóttir tekur sæti varamanns í Íslandsdeild Evrópuráðsins í stað Guðlaugs Þórs Þórðarsonar. Guðlaugur Þór Þórðarson tekur sæti varamanns í Íslandsdeild ÖSE í stað Unnar Brár Konráðsdóttur. Þessar breytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Forseta hefur enn fremur borist tilkynning frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins um mannabreytingar í nefndum þingsins, samanber 16. gr. þingskapa. Elsa Lára Arnardóttir tekur sæti í allsherjar- og menntamálanefnd í stað Willums Þórs Þórssonar. Willum Þór Þórsson tekur sæti Páls Jóhanns Pálssonar sem 2. varaformaður í efnahags- og viðskiptanefnd. Páll Jóhann Pálsson víkur úr nefndinni en Líneik Anna Sævarsdóttir tekur þar sæti. Willum Þór Þórsson tekur sæti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í stað Líneikar Önnu Sævarsdóttur. Páll Jóhann Pálsson tekur sæti í velferðarnefnd í stað Elsu Láru Arnardóttur. Þessar breytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin hefur tilkynnt að auðlegðarskattur á 5 þúsund ríkustu heimilin í landinu verði ekki framlengdur á næsta ári, en hann gefur tæpa 10 milljarða í tekjur í ár. Í gær dreifði svo Framsóknarflokkurinn frumvarpi um lækkun veiðigjalds um 4–6 milljarða á næsta ári. Þetta verður ekki skýrara. Útgerðarmenn og efnafólk fær peninga strax en skuldug heimili eru sett í nefnd. Það er til nóg af peningum en ríkisstjórnin situr samt á fundum og ræðir um niðurskurð á mikilvægri velferðarþjónustu. RÚV færir okkur fréttir af því að í gær hafi ríkisstjórnin setið á fundi og rætt um hvort við höfum efni á tannlækningum fyrir börn og þeim samningum sem gerðir hafa verið þar að lútandi. Þetta er vond forgangsröðun, virðulegur forseti. En við eigum ekki hér á þinginu bara að gagnrýna. Ég hef fagnað yfirlýsingu ríkisstjórnarflokkanna um að leiðrétta eigi skerðingar á öldruðum og öryrkjum frá árinu 2009 sem allir stjórnmálaflokkar á Alþingi lofuðu í kosningunum. En hvar er frumvarpið þar að lútandi? Ég kalla eftir því að stjórnarliðar segi okkur af hverju það er ekki fram komið af því að þetta er stutt sumarþing og það er mál sem þarfnast mikillar umfjöllunar. Við í Samfylkingunni höfum þegar lagt fram frumvarp um þetta efni og mér hefði þótt fara betur á því að hér kæmi fyrst fram frumvarp um að bæta kjör aldraðra og öryrkja og leiðrétta skerðingar á þeim aftur til ársins 2009 áður en frumvörp um lækkun á sköttum á útgerðarmenn og yfirlýsingar um afnám skatta á eignafólk kæmu fram. En Framsóknarflokkurinn flýgur sem hann er fiðraður til.

Virðulegi forseti. Í gær var dreift nýju frumvarpi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um veiðigjald en ef það verður að lögum munu tekjur ríkissjóðs dragast saman um 3,2 milljarða á þessu ári, 6,4 milljarða á næsta ári. Á sama tíma gefur Hafrannsóknastofnun út skýrslu um ástand fiskstofna og veiðiráðgjöf fyrir næsta fiskveiðiár þar sem ráðgjöfin er hækkuð sem nemur auknum útflutningsverðmætum upp á 15–16 milljarða kr. Þá er það mat nýrrar ríkisstjórnar að rétt sé að lækka sérstaka veiðigjaldið sem tekið er af arði sjávarútvegsfyrirtækja. Á sama tíma og allt þetta gerist ákveða formenn stjórnarflokkanna að halda blaðamannafund þar sem þeir kynna horfur í ríkisfjármálum, sem þeir telja slæmar, og benda á síðustu ríkisstjórn sem sökudólg alls þess sem illa kann að fara í ríkisfjármálum. Mér þykir æðiholur hljómur í slíkum málflutningi þegar fyrsta verk nýrrar ríkisstjórnar er að draga úr tekjum um 8 milljarða kr. á ársgrundvelli ef við lítum bæði til frumvarpsins um veiðigjaldið og framlagðs frumvarps um virðisaukaskatt á ferðaþjónustu og enn hefur ekki verið lagt fyrir þingið hvað eigi að gera í staðinn. Einn hv. þingmaður Sjálfstæðisflokks lagði til að hætta við framkvæmdir við Náttúruminjasafn. Kannski er fyrirhugað að lækka Kvikmyndasjóð, kannski er fyrirhugað að lækka Rannsóknarsjóð og Tækniþróunarsjóð sem eru jú fjármagnaðir með sérstaka veiðigjaldinu. Kannski eru það Norðfjarðargöng. Í það minnsta er ljóst að ef þessi frumvörp ná fram að ganga er sú mikla fjárfesting sem hefur verið lögð í fjölbreytta atvinnuuppbyggingu í mikilli hættu. Þetta sýnir líka mjög skýrt forgangsröðun ríkisstjórnarinnar sem er að draga úr tekjum ríkissjóðs, passa upp á stórútgerðina, en ekkert kemur fram hvar eigi að afla tekna á móti eða hvort eigi að fara að ráðast í niðurskurð á velferðarkerfi eða draga úr fjárfestingum í fjölbreyttri atvinnuuppbyggingu. Önnur mál bíða á meðan.

Virðulegi forseti. Á síðasta kjörtímabili voru gerðar breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands og breytingarnar sættu mikilli gagnrýni stjórnarandstöðunnar og var mikið talað á Alþingi um það. Það var einnig lögð fram tillaga til þingsályktunar um breytta skipan ráðuneyta og hún var mikið gagnrýnd og ekki síður mikið rædd og taldi minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, með leyfi forseta, „þessa snöggsoðnu málsmeðferð með öllu óviðunandi“. Nú bregður svo við að talsverðar breytingar eru gerðar á ráðuneytisskipan og það er gert, að því er mér skilst, samþykkt eða farið yfir það á fyrsta fundi hæstv. ríkisstjórnar og það án þess að svo mikið sem kynna þær á Alþingi, án þess að þær séu bornar undir Alþingi. Við hv. þm. Birgir Ármannsson áttum alllöng samtöl um þetta á síðasta þingi og mig langaði þess vegna til að spyrja hann hvernig honum litist á þær breytingar sem hafa nú verið gerðar og málsmeðferðina í því sambandi. Hvað finnst honum um að breytingarnar hafi ekki verið bornar undir þingið, hvað þá kynntar? Og telur hv. þingmaður, sem er kunnáttumaður um umhverfismál, viðunandi fyrirkomulag að það málefni sé í fóstri hjá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra? Jafnframt dettur mér í hug að spyrja hv. þingmann, af því að maðurinn er löglærður, hvort það standist 4. gr. stjórnarráðslaga, þar sem stendur, með leyfi forseta, „að eðlislík stjórnarmálefni heyri undir sama ráðuneyti“, að flytja Árnastofnun og eitthvað sem kallað er þjóðmenningu úr menntamálaráðuneytinu í forsætisráðuneytið. Er það þá bara erlend menning sem heyrir undir menntamálaráðuneytið héðan í frá?

Hæstv. forseti. Eins og hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur er kunnugt um er ég hrifnastur af því fyrirkomulagi Stjórnarráðsins sem var ákveðið 1969 þannig að þær breytingar sem voru gerðar á síðasta kjörtímabili voru mér lítt að skapi. Þar var hins vegar opnað fyrir heimild til ákveðinna breytinga sem ný ríkisstjórn nýtir sér. Breytingarnar sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir beitti sér fyrir á síðasta þingi gera að verkum að ný ríkisstjórn getur gert þær breytingar sem hún hefur þegar boðað en þær eru hins vegar fullkomlega minni háttar miðað við þær breytingar sem staðið var að á síðasta kjörtímabili. Ég verð að segja að að því leyti sem breytingar hafa verið boðaðar á skipan málefna í Stjórnarráðinu styð ég þær vegna þess að ég held að þær fari í meginatriðum aðeins til baka frá því sem breytt var fyrir kosningar. Það er verið að bakka með margt af því sem þar var ákveðið sem ég var á móti og því get ég mjög vel fellt mig við þær breytingar sem nú liggja fyrir. Ég hefði reyndar viljað ganga lengra, taka til baka fleiri af þeim breytingum sem síðasta ríkisstjórn ákvað í þessum efnum, en um það hefur ekki verið samkomulag innan flokka eða milli flokka þannig að það verður ekki. Mín persónulega skoðun í þessum efnum hefur ekki náð fram að ganga en ef ég hannaði þetta eftir eigin höfði mundi ég fara töluvert lengra aftur í tímann til að finna fyrirmyndina frekar en gert hefur verið.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Björt Ólafsdóttir, 6. þm. Reykv. n., hóf jómfrúrræðu sína á Alþingi í gær með orðunum, með leyfi forseta: „Af djúpri auðmýkt.“ Þetta þótti mér vel mælt hjá þingmanninum því að í þessu orði, auðmýkt, felst mikill styrkleiki sem er m.a. sá að setja velferð annarra framar eigin völdum og vegsauka. Auðmýkt er einhver besta leiðin til að öðlast virðingu. Virðulegi forseti. Mig langar í fyrstu ræðu minni á hinu háa Alþingi að fjalla um málþing sem ég sótti í fyrradag, sem var haldið af grasrótarsamtökunum Göngum saman, Krafti og Samhjálp kvenna í samvinnu við læknadeild Háskóla Íslands. Í síðustu viku hefur verið mikið rætt um erfðir og brjóstakrabbamein í kjölfar frétta af leikkonunni Angelinu Jolie. Í sumum fjölskyldum liggur mikil áhætta á þessum erfiða sjúkdómi vegna stökkbreytinga í svokölluðum BRCA-genum. Á Íslandi er einstök staða uppi hvað varðar erfðaupplýsingar um þessi meingen sem tengjast rannsóknum Íslenskrar erfðagreiningar og fleiri vísindamanna. Ég er þeirrar skoðunar að okkur beri skylda til að nýta þær upplýsingar og láta einstaklinga sem bera slík meingen vita af því - þ.e. ef þeir vilja það - til að gera megi ráðstafanir til að lengja líf þeirra og auka lífsgæði. Ég mun beita mér fyrir þessu á þingi. Þessi mál þarf að skoða vel og undirbúa og leiða til lykta ýmsar siðferðilegar spurningar sem vakna og hvernig best verður að þessu staðið að öllu leyti. Líklegt er að nýting erfðaupplýsinga í heilbrigðisþjónustu muni aukast mjög á næstu missirum og að mál af þessum toga komi inn á borð okkar alþingismanna áður en langt um líður.

Virðulegur forseti. Ég ætla að ræða þau tíðindi sem berast utan úr heimi. Í nútímalýðræðisríki eins og Rússlandi er ákveðið að banna með lögum samkynhneigð og að banna með lögum guðlast og umræður um trúmál. Rússland hefur viljað kalla sig nútímalýðræðisríki og slíkar samþykktir eins og komu fram í fréttum í gær eru með ólíkindum og hljóta að vekja okkur í lýðræðisríki eins og Ísland er til umhugsunar um það á hvern hátt við förum með þetta dýrmæta vald sem við höfum í lýðræðisríkjum. Sömu sögu er að segja um Grikkland. Þaðan berast þær fréttir að stjórnvöld hafi lokað ríkisútvarpinu ERT og hyggist opna það að nýju eða stofna nýtt útvarp í haust. Maður veltir fyrir sér hverra hagsmuna er verið að gæta. Sagt er að innan þeirrar stofnunar ríki spilling, en hverra er að upplýsa hinn almenna íbúa Grikklands um það sem þar fer fram? Mér finnst þróunin í þessum tveimur löndum eins og hún birtist okkur í fjölmiðlum alvarleg og mér finnst að ríki eins og Ísland, lýðveldið Ísland, eigi að láta sig skipta þessi mál. Við hér, alþingismenn sem njótum þeirra forréttinda að vera kjörin, að vera kjörnir fulltrúar þjóðarinnar, þurfum líka að halda á lofti því dýrmæta eggi sem lýðræðið er og fara vel með það í umræðu og taka afstöðu til mála af því tagi 

Herra forseti. Mig langar að vekja máls undir þessum lið á því að nú á laugardaginn hefur verið boðað til mótmælafundar á Austurvelli til þess að berjast fyrir breyttu skipulagi við Ingólfstorg og Nasa undir heitinu: Björgum Ingólfstorgi og Nasa. Það hafa nú hátt á annan tug þúsunda manna skrifað undir yfirlýsingu þar sem borgaryfirvöld eru hvött til þess að hlusta á þau sjónarmið sem hafa komið fram í athugasemdum við fyrirhugað skipulag þar sem áhersla er lögð á að koma í veg fyrir að gömlu timburhúsunum við Ingólfstorg verði ógnað með nýbyggingum, að vinna að því að tónlistarsalurinn Nasa verði friðaður og varðveittur vegna sögu sinnar og innréttinga, að koma í veg fyrir byggingu risahótels sem teygir sig yfir í Landssímahúsið með tilheyrandi viðbyggingum við Kirkjustræti og Fógetagarð og tryggja að svæðið hér í miðborginni, Austurvöllur og Fógetagarðurinn, verði opin svæði í þágu borgarbúa og þeirra sem sækja borgina heim í stað þess að fylla það með byggingum. Ég tel að þetta sé mikilvægt mál sem varðar Alþingi líka. Ég vek athygli á því að forseti Alþingis og forsætisnefnd Alþingis hafa gert mjög alvarlegar athugasemdir við umrætt skipulag þar sem þau telja að skipulagsáformin þrengi mjög að Alþingi og stefni öryggi þess í hættu. Í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar er sérstaklega fjallað um húsavernd og manngert umhverfi borga og bæja þar sem lögð er áhersla á að framkvæmdir styrki heildarmynd svæða sem nýtur verndar til samræmis við upprunaleg einkenni og auka þannig menningarlegan styrk þess og aðdráttarafl, eins og segir í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Ég tel að þetta sé mikilvægt mál og vil nota þetta tækifæri til þess að hvetja ríkisstjórnina undir forsæti forsætisráðherra og Alþingi og forseta Alþingis til að beita sér af fullum þunga í þessu máli og styðja við þann málflutning sem hafinn er 

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherrar, forsvarsmenn hægri stjórnarinnar, héldu blaðamannafund í gær og fylgdu þar úr hlaði óljósum yfirlýsingum sínum hér í þinginu um að vandi ríkissjóðs væri erfiðari en þeir héldu. Þau gögn sem upplýsingar til blaðamanna byggðu á hefur hv. fjárlaganefnd ekki fengið að sjá. Þó var haldinn fundur í nefndinni stuttu áður en blaðamannafundurinn var haldinn. Það er nauðsynlegt að hv. þingmenn fái svo mikilvægar upplýsingar í hendur sem fyrst og að þeim sé gert kleift að sinna mikilvægu eftirlitshlutverki sínu. Því hef ég óskað eftir því að haldinn verði fundur í nefndinni sem allra fyrst og eigi síðar en í fyrramálið svo að nefndarmönnum sé gert kleift að taka þátt í þessari mikilvægu og alvarlegu umræðu og um leið gert kleift að sinna eftirlitshlutverki sínu. Hæstv. ráðherrar boða að vegna bágrar stöðu ríkissjóðs þurfi að hætta við ýmis fyrirhuguð útgjöld og nefna þar sérstaklega tannlækningar barna og stuðning við skuldug heimili með lánsveð. Þrátt fyrir þá staðreynd að hækkun virðisaukaskatts á þá sem kaupa hótelþjónustu hækki heildarferðakostnað erlendra ferðamanna hingað til lands aðeins um 1% og þrátt fyrir gífurlega fjölgun þeirra er gerð tillaga um að fella niður tekjur af komu þeirra upp á vel á annan milljarð og á mesta gróðaskeiði íslenskrar útgerðar er gerð tillaga um að lækka veiðigjaldið um enn fleiri milljarða. Virðulegur forseti. Er einhver hissa á því að fólki finnist líklegt að hægri stjórnin ætli að svíkja kosningaloforð sín, sem voru fyrir heimilin og fyrir fólkið í landinu, þegar aðgerðir sem lagðar eru fram eru fyrir LÍÚ og fyrir erlenda ferðamenn, en hætta á við aðgerðir sem eru fyrir heimilin og börnin í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir hlýjar móttökur og árnaðaróskir í mínu starfi. Síðar í dag, á þessum fimmta fundi sumarþings, verður lögð fram tillaga til ályktunar þingsins um aðgerðir vegna skuldavanda heimila. Við felum ríkisstjórninni að framfylgja aðgerðaáætlun sem hún leggur til. Í umræðunni hér á þingi undanfarna daga hefur stjórnarandstaðan lýst eftir aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar. Hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa í umræðu um hin ýmsu mál sem hafa verið á dagskrá þingsins hingað til spurt eftir því máli. Óþreyjan er skiljanleg hjá okkur öllum. Það er ekki ætlan mín að ræða ályktunina efnislega enda málið á dagskrá þingsins í dag. Ég vil frekar leggja áherslu á að málið er viðamikið, það er fjölþætt en um leið viðkvæmt og vandasamt. Það kallar á ítarlega áætlun. Það má sjá af þeirri aðgerðaáætlun sem birtist okkur í nokkrum liðum, misumfangsmiklir eða flóknir eftir atvikum. Í þeim stefnumótunarfræðum sem ég þekki til er ígrunduð, ábyrgðarvædd og tímasett áætlun forsenda þess að stefna gangi eftir, að við getum öll tekið þátt í því að komast á leiðarenda hvar í flokki sem við erum. Þjóðin á það skilið, heimilin eiga það skilið. Ég vil svo að lokum þakka gagnlega og gjöfula umræðu á fyrstu dögum þingsins.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur um stöðu ríkissjóðs. Í gær héldu hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra blaðamannafund og fóru í gegnum stöðu ríkissjóðs. Ég tel mjög mikilsvert að nýir þingmenn átti sig á því hversu mikilvægt er að gætt sé aga í ríkisfjármálum. Við höfum séð hjá Grikkjum hvernig fer fyrir þeim sem ekki horfast í augu við vandann Mér finnst vanta stóra hluti inn í stöðu ríkissjóðs til viðbótar við það sem nefnt var á blaðamannafundinum í gær. Þar vantar til dæmis 61 milljarð inn í A-deild LSR, Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, en sú deild átti að standa undir sér. Inn í B-deildina vantar um 400 milljarða. Svo vantar mikla fjármuni inn í Íbúðalánasjóð. Hann á að vera með 5% eigið fé en er langt í frá með 5% eigið fé. Það voru settir í hann 13 milljarðar síðastliðið vor og það var ekki bókfært sem gjöld þó að það væri ætlað til þess að bæta upp laka stöðu sjóðsins. Þannig að ég hugsa að það vanti einhverja tugi milljarða inn í Íbúðalánasjóð. Síðan eru ýmis smá dæmi eins og Sparisjóður Keflavíkur og fleira sem ég hygg að séu enn þá óuppgerð, en það kom fram í svari sem ég fékk í vor frá fjármálaráðherra að á árunum 2009–2011 sýndi ríkisreikningur 101 milljarð í útgjöld ríkissjóðs umfram heimildir í fjárlögum og fjáraukalögum. 101 milljarð vantaði inn í ríkissjóð umfram heimildir. Það finnst mér vera agaleysi og við þurfum að taka á því.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hafi mikinn áhuga á því að upplýsingar berist til allra þingmanna, það er vel. Það hefði betur verið meiri áhersla lögð á það á síðasta kjörtímabili þegar við sátum með ríkisstjórn sem ætlaði sér að fara með Icesave-samningana óséða í gegnum Alþingi. Herra forseti. Núverandi ríkisstjórn leggur mikla áherslu á öflugt atvinnulíf vegna þess að það er undirstaða þess að hér verði vöxtur og velferð. Ríkisstjórnin mun kappkosta að skapa hér starfsumhverfi sem ýtir undir fjárfestingu og fjölgun starfa, ekki síst hjá litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Þess vegna á það ekki að koma neinum á óvart að ríkisstjórnin leggi hér fram mál er varða virðisaukaskatt á ferðaþjónustu og starfsumhverfi sjávarútvegsins, sem er okkar grundvallaratvinnugrein. Þeir þingmenn sem tekið hafa þátt í umræðu um þessi mál vita og þekkja þau viðbrögð sem komu frá ferðaþjónustunni við þessari nýju skattlagningu fyrrverandi ríkisstjórnar og hækkun á virðisaukaskattinum gagnvart ferðaþjónustunni. Það er ekki rétt að halda því fram að það sé skattur sem leggist á erlenda ferðamenn. Við þekkjum það vel að ferðaþjónustuaðilarnir voru búnir að gefa út verð til kaupenda sinna, búnir að selja ferðir sínar. Það er því algjörlega ljóst að sú skattahækkun lenti beint á litlum og meðalstórum íslenskum fyrirtækjum. Það er það sem skiptir máli í þessu máli og menn eiga ekki að vera hér með einhverja útúrsnúninga í aðrar áttir. Það er ekki sanngjarnt og ekki rétt  
            

Virðulegi forseti. Það er hárrétt sem fram kom í máli hv. þm. Birgis Ármannssonar áðan um að ég studdi vissulega þær breytingar sem gerðar voru á Stjórnarráðinu á síðasta kjörtímabili og ég er enn þeirrar skoðunar að það hafi verið góðar breytingar. Ég er hins vegar ekki á því að maður eigi alltaf að gera allt sem maður má gera. Að einhver hafi heimild til að gera eitthvað segir ekki að hann eigi að gera það og að rétt sé að gera það. Ég hélt að við hv. þm. Birgir Ármannsson deildum þá þeirri skoðun að frelsi ætti almennt að vera sem mest en það jafngildir ekki því að maður eigi að gera allt sem maður má gera. Menn þurfa að velta því fyrir sér hvort rétt sé að gera það sem má gera. Mér heyrðist það hins vegar á hv. þingmanni og það kom mér á óvart að til að menn gerðu ekki einhverja vitleysu þá þyrfti hún að vera bönnuð. Mér finnst það ólíkt hv. þm. Birgi Ármannssyni en ég heyrði ekki betur en hann væri þeirrar skoðunar.

Virðulegur forseti. Ég fagna því sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson kom inn á hér áðan. Á síðasta kjörtímabili sat ég í forsætisnefnd þingsins og forseti þingsins, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, átti mörg og ítrekuð samtöl við borgaryfirvöld um það skipulag sem nú liggur fyrir á torfunni í kringum Alþingishúsið. Mörg bréf voru rituð til borgarstjórnar um að það þrengdi að Alþingi, þrengdi að þeirri víðáttu, ef við getum leyft okkur að kalla Austurvöll víðáttu, og að ósæmandi væri að fara í slíkar skipulagsbreytingar án samráðs og viðtals við Alþingi Íslendinga. Sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður veit ég að skipulagsyfirvaldið er hjá Reykjavíkurborg. Hún hefur það og það tekur enginn af henni. En það virðingarleysi sem borgaryfirvöld hafa sýnt Alþingi Íslendinga með þessu skipulagi er með ólíkindum og öllu því sem hefur verið gert og beðið um að yrði gert á Alþingisreitnum hafa borgaryfirvöld staðið í vegi fyrir. Ég fagna því þeirri umræðu sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hóf hér og skora á þingmenn að hafa skoðun á því hvaða skipulagsbreytingar eru í farvatninu á þessu svæði, hvaða áhrif þær hafa á ásýnd Alþingishússins og umhverfis þess, fyrir utan umferðaröngþveitið sem mun skapast með nýju hóteli sem er fyrirhugað að rísi í gamla símahúsinu. Það skiptir máli að þessu húsi hér sé sýnd virðing og því umhverfi sem Alþingi er að reyna að byggja upp á þessum stað. Ég skora á þingmenn að hafa skoðun á skipulagsbreytingum Reykjavíkurborgar á þessu svæði og að við tökum höndum saman um að koma í veg fyrir að þær nái fram að ganga.

Virðulegi forseti. Ég bað um orðið öðru sinni undir þessum dagskrárlið til að bregðast við ræðu hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur þar sem hún dró með orðum sínum úr trúverðugleika þeirrar sem hér stendur. Það er rétt að ég var fjármálaráðherra á síðasta kjörtímabili, en ég var einnig ráðherra ferðamála um stundarsakir og þekki málið ákaflega vel. Í meðförum þingsins og í meðförum ráðuneyta og að teknu tilliti til athugasemda hagsmunaaðila var tillögunni breytt þannig að virðisaukaskattshækkunin fór ekki í 25,5% heldur í 14% og einnig til að taka tillit til verðlagningar sumra hótel- og gistiheimila yfir sumartímann var gildistöku frestað til 1. september. Einnig finnst mér undarleg sú athugasemd hv. þingmanns þegar henni finnst sjálfsagt að mikilvægum og alvarlegum upplýsingum sé haldið frá hv. fjárlaganefnd af því að einhvern tíma hafi verið gerð mistök 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að standa í miklum þrætum við minn ágæta kollega, hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, en ég verð þó að segja að þær breytingar sem nú eru gerðar á verkaskiptingu ráðuneyta og sú breyting að fleiri en einn ráðherra fari með málefni sem heyra undir eitt ráðuneyti, eins og er í tilviki atvinnuvegaráðuneytis og í velferðarráðuneyti, er í fullu samræmi við þær breytingar sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir mælti mjög fyrir hér á síðasta tímabili. Ég verð hins vegar að segja að mín persónulega skoðun og ef ég ætti að ráða þessu einn yrði gengið töluvert lengra í þá átt að taka til baka þær breytingar sem gerðar voru á ráðuneytaskipan á síðasta kjörtímabili.

Leggja niður umhverfisráðuneytið?

- Ekkert endilega. Fyrst rætt er um þetta á þessum forsendum eru önnur atriði sem ég teldi að væru framar í röðinni í sambandi við breytingar, en ég vil bara vekja athygli á því að það sem er verið að gera núna er algerlega minni háttar í samanburði við þær breytingar sem fóru í gegnum þingið á síðasta kjörtímabili og opnað var á miðað við þá breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands sem hér voru samþykktar gegn andmælum mínum og fleiri hv. þingmanna.

Herra forseti. Kunnara er en frá þurfi að segja að tíðarfar til búskapar víða um land hefur verið erfitt undanfarna mánuði. Óvenjumiklir þurrkar voru víða síðastliðið sumar. Það þýddi verulega minni uppskeru af túnum. Ofan í það kom mikill óveðurshvellur snemma í september sem olli miklum búfjárskaða og verulegu tjóni á mannvirkjum. Kom það fram í fréttum og var rætt hér á hinu háa Alþingi. Áföll í fyrrasumar og haust þýddu einnig að bændur þurftu að taka búpening sinn fyrr á gjöf en venja er. Sumir áttu ekki nóg fóður og brugðust við með því að fækka á fóðrum og draga saman búskap, aðrir hafa þurft að kaupa hey og leggja í mikinn kostnað við flutninga landshluta á milli. Nú er komið í ljós að kalskemmdir á túnum eru óvenjumiklar á Norður- og Austurlandi, gróflega sagt frá Ströndum og austur á Fljótsdalshérað. Við höfum í raun og veru ekki séð slíkt tjón í áratugi hér á landi. Ástandið nú er nánast dæmalaust. Kaltjón þýðir aðeins eitt, að ekki er hægt að búast við uppskeru nema ráðist sé í að endurrækta tún. Á endurræktuðum túnum á þessu sumri verður vart um fulla uppskeru að ræða. Ég og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson heimsóttum fyrir skömmu bændur í Skagafirði ásamt ráðunautum á svæðinu og áttum samtal við bændur, skoðuðum tún og sáum þá miklu eyðileggingu sem þar hafði orðið. Á einu litlu svæði í því héraði sáum við að endurrækta þyrfti um 100 hektara og lágmarksendurræktunarkostnaðar á hvern hektara er 150–200 þús. kr. Inni í því er ekki uppskerutap og kostnaður vegna fóðurkaupa. Mér er kunnugt um að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur heimsótt bændur og kynnt sér ástand mála. Vil ég þakka ráðherranum fyrir viðbrögð hans. Ég vil líka minna á að stöðug óveður og snjóar hafa skapað ýmsan aukakostnað fyrir bændur, til dæmis vegna snjómoksturs og annarra erfiðleika vegna ófærðar og óveðurs, að ekki sé talað um girðingar en tjón af þeim er vart komið í ljós þar sem víðast hvar hefur enn ekki verið hægt að hefja viðhald á þeim. Ein birtingarmynd til viðbótar sem rétt er að nefna er að í einhverjum tilfellum hefur ekki verið hægt að setja út lambfé vegna snjóalaga. Annars staðar kemst það ekki í úthaga af sömu ástæðu. Því er ljóst að á nokkrum bæjum verður ekki hægt að setja út mjólkurkýr eða aðra nautgripi á beit fyrr en líður á sumarið, því að ekki er uppskera á nýræktun fyrr en á líður. Þurrt sumar og lítil hey eru vart vandamál eitt og sér. Það er í sjálfu sér ekki vandamál að vetur leggist snemma yfir. Bændur vita að íslensk náttúra getur farið óblíðum höndum um þá. Hins vegar er óvenjulegt að þegar allt þetta leggst saman, ásamt því að tún koma stórskemmd undan vetri og gjafatími er einstaklega langur til viðbótar, hafa nú bæst við flóð í ám og aurskriður sem einnig hafa valdið skaða í einhverjum tilfellum. Eftir að hafa verið á vettvangi og tekið þátt í að vinna úr vanda þeirra sveita sem illa fóru í afleiðingum eldgosa í Eyjafjallajökli og Grímsvötnum hef ég þá sýn á ástandið núna að það er verulega stærra og snertir miklu fleiri bændur en áhrif eldgosanna á sínum tíma. Því vil ég spyrja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hvort fyrir liggi heildarúttekt á umfangi tjóns bænda af völdum kals og annarra skaða sem orðið hafa í vetur. Kemur til greina að settar verði sérreglur til að mæta óbeinum áföllum sem stafa af vetrarhörkum, svo sem vegna fóðurkaupa eða annarra sambærilegra þátta? Hvenær verður svars að vænta hvort og á hvern hátt stjórnvöld hyggjast koma til aðstoðar? Herra forseti. Ég vil skora á hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að taka málefni þetta föstum tökum. Það myndaðist sterk og góð samstaða um viðbrögð vegna eldgosa og vegna afleiðinga septemberóveðursins síðastliðið haust á hinu háa Alþingi. Fyrrverandi ríkisstjórn vann þar gott starf og samstaða myndaðist líka um að vinna úr eftirmálum eldgosa á sínum tíma. Það skiptir miklu máli að við tökum þennan vanda alvarlega og til umræðu. Þess vegna óskaði ég eftir þessari sérstöku umræðu. Ég vil leggja áherslu á við ráðherrann að hann lýsi sem fyrst skýrt yfir hvort hann hyggst beita sér fyrir því að þetta tjón verði að einhverju leyti bætt og með því verði vanda bænda mætt. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir bændur sem hafa orðið fyrir tjóni og byggðirnar sem byggja á landbúnaði á þessum áhrifasvæðum nú.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að taka þessa umræðu upp hér á þinginu. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. þingmanni, að ráðherra fór í skoðunarferð um Fljót, Svarfaðardal og Eyjafjörðinn að öðru leyti og Fnjóskadal, Aðaldal, Reykjadal og Kinn og svæði í Suður-Þingeyjarsýslum en komst hvorki á norðausturhornið né á Austurland. Varðandi fyrirspurnina, hvort fyrir liggi heildarúttekt, þá hefur Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins metið tjón af völdum kals. Helstu niðurstöðurnar eru þær að í Ísafjarðardjúpi og á Ströndum eru verstu svæðin við Steingrímsfjörð og norðanvert Djúp. Í Húnavatnssýslum er kal víða til ódrýginda, en aðeins á fáum bæjum er tjónið stórfellt. Í Skagafirði eru verstu svæðin Hjaltadalur, Óslandshlíð og út eftir Sléttuhlíð, Viðvíkursveit og Hegranes. Í Eyjafirði eru verstu svæðin í Hörgárdal og Öxnadal og halda má því fram að Suður-Þingeyjarsýsla sé meira og minna undirlögð í tjóni. Í Norður-Þingeyjarsýslu eru verstu svæðin í Þistilfirði, Öxarfirði og Kelduhverfi og eins er kal á Austurlandi mjög útbreitt í Vopnafirði, Jökuldal, Jökulsárhlíð, Hróarstungu, Fellum, Eiðaþinghá og Hjaltastaðaþinghá. Í yfirliti sem Ráðgjafarmiðstöðin sendi virðast skemmdir hektarar vera yfir 5.210 og á um 269 bæjum, þar af á 100 bæjum í Norður-Þingeyjarsýslu og 60 bæjum á Austurlandi - í Suður-Þingeyjarsýslu eru þetta um 1.900 hektarar og á Austurlandi 1.300 en heldur minna á öðrum svæðum. Rétt er að halda því til haga að þetta er mat ráðunautanna á hverju svæði. Enn er verið að heimsækja bændur og skoða tún og til að setja þetta í samhengi við það hvað kostar að endurrækta einn hektara, er það að lágmarki 100 þúsund við bestu aðstæður fyrir utan áburðarkostnað. Kostnaðurinn við endurræktun á öllum þessum hekturum er því að lágmarki um 520 milljónir. Ekki liggur fyrir á sama hátt mat á öðru tjóni. Heykaup, minnkandi fóðurbætisgjöf, olíukostnaður vegna snjómoksturs, vinnuþáttar o.s.frv. Hitt er jafn víst að óhugsandi er að bæta allt þetta tjón, til þess eru engir fjármunir og eðli landbúskapar er að auki þannig að allir sem þekkja til atvinnuvegarins vita að stundum árar vel og stundum verr. Sum ár eru hagfelld og önnur óhagfelld og bændur eru vanir að kljást við þessi verkefni. Hv. þingmaður spurði hvort til greina kæmi að setja sérreglur til að mæta þessum óbeinu áföllum. Allir sem hafa sett sig inn í málin hafa mikla samúð með bændum í þeim miklu erfiðleikum sem þeir hafa staðið frammi fyrir í því árferði sem ríkt hefur um norðan- og austanvert landið nú í vetur, en hann settist óvenjusnemma að með illviðrisskotinu í september eins og við munum og í sumum sveitum hefur ríkt því sem næst stöðug vetrarveðrátta síðan með undantekningu á síðustu viku. Annars staðar hefur brugðið til betri veðráttu á milli, en hvarvetna hefur veturinn þó orðið erfiður og langur með tilheyrandi kaltjóni í framhaldinu. Ríkissjóður mun koma að þessum málum, en ég bið þingheim að gera sér ljóst að þær aðgerðir allar verða að taka mið af þeirri stöðu ríkissjóðs sem við stöndum frammi fyrir, auk þess sem aðgerðirnar verða að nýtast sem allra best í framhaldinu og fela í sér sem mestan heildarávinning. Í því sambandi hljóta mest að verða skoðaðar leiðir sem fela í sér hvata til endurræktunar túna. Þannig mun tvennt ávinnast; vanda bænda vegna árferðisins verður mætt og ræktunarmenning efld til framtíðar. Varðandi þriðju spurningu hv. þm. Haraldar Benediktssonar, hvort og hvenær sé að vænta upplýsinga um hvernig stjórnvöld komi til aðstoðar, er rétt að segja að áður en við göngum til þessara verka að þessu leytinu þarf umfang tjónsins að liggja fyrir. Ég minni á almennar reglur Bjargráðasjóðs varðandi greiðslur kalbóta í þessu sambandi. Eins vil ég ítreka þau atriði sem talin voru upp hér fyrr. Ég tek þó fram að stjórnvöld vilja hraða þessu eins og verða má enda er starfshópur í gangi, og hefur verið í ráðuneytinu um nokkurn tíma út af þessum aðstæðum, að skoða með hvaða hætti hægt er að bregðast við. Ég minni jafnframt enn á að þröng staða ríkissjóðs hefur áhrif í þessum málum eins og öllum öðrum þar sem fjárútgjöld koma til umræðu. Í heimsókn minni upplifði ég þann þrótt sem er í bændum á svæðinu, þann kraft sem hefur til dæmis sýnt sig í því, eins og hv. þingmaður nefndi, að einstaka bændur hafa tekið upp 100 hektara nú þegar, velt við, sáð í og eru tilbúnir að takast á við þann vanda sem fyrir liggur án þess að nokkurn tímann hafi legið fyrir loforð um fjárstuðning. Menn eru tilbúnir að takast á við þetta. Ég tel það mikilvægt að við sem þjóð, sem við höfum ávallt gert, stöndum á bak við þá sem verða fyrir náttúruhamförum.

Virðulegi forseti. Það er sannarlega þörf á að taka til umræðu þær náttúruhamfarir sem hafa átt sér stað. Ég gerði það sjálfur gagnvart bændum í september síðastliðnum eftir hið mikla óveður sem gekk yfir þar sem mikill fjárskaði varð og mikið tjón á girðingum og öðru. Nú bætist við mikið kal, eitt versta kal í túnum sem við höfum frétt af hin síðustu ár. Síðasta ríkisstjórn brást ákaflega vel og fljótt við. Í raun og veru betur en í þessari umræðu sem komin er núna þar sem spurt er hvað ríkisstjórnin ætli að gera. Þá komu fram hjá hæstv. ráðherra skýr skilaboð til bænda, sem voru ákaflega mikilvæg, um að ríkisvaldið með Bjargráðasjóð og fjárframlögum úr ríkissjóði - vegna þess að sjóðurinn hefur ekki nægjanlegt fé til að standa undir þessu - það komu strax fram skýr skilaboð um að vel yrði staðið við bakið á bændum hvað þetta varðar. Nú finnst mér hins vegar kveða við svolítið annan tón hjá hæstv. ráðherra. Komin eru aðvörunarorð um slæma stöðu ríkissjóðs o.s.frv. Þetta eru ekki þau skilaboð sem bændur þurfa að fá núna. Bændur þurfa að fá klár skilaboð, eins þeir fengu frá síðustu ríkisstjórn eftir óveðrið sem geisaði í september, um að brugðist verði við þeim miklu náttúruhamförum, í raun og veru, sem koma í framhaldi af miklum snjóalögum og hörðum vetri og komið til móts við bændur. Virðulegi forseti. Þegar maður les ræðurnar síðan í september get ég tekið undir það sem hæstv. núverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sagði, með leyfi forseta: „Ég tek undir það að ríkisstjórnin standi eins vel við bakið á fólki þarna og gert var í eldgosunum undir Eyjafjöllum og í Vatnajökli.“ Virðulegi forseti. Ég vona að í seinni ræðu hæstv. ráðherra komi klár skilaboð til bænda og þeirra fólks um að staðið verði myndarlega við bakið á þeim vegna þessara náttúruhamfara, eins og síðasta ríkisstjórn gerði bæði varðandi eldgosin og óveðrið í september. 
            

Virðulegi forseti. Við ræðum hér kaltjón og harðindi sem bændur á norðanverðu landinu, Austfjörðum og á fleiri svæðum eins og Vestfjörðum hafa orðið fyrir. Það er ekkert óeðlilegt að bændur séu áhyggjufullir miðað við þá stöðu. Þessi vetur hefur auðvitað verið bændum mjög þungur í skauti, menn hafa þurft að halda fé á húsum langt fram á vor og á mörgum svæðum jafnvel þurft að kaupa hey fyrir háar fjárhæðir. Mér finnst ekkert óeðlilegt að menn reikni með að ríkisvaldið komi með einhverjum hætti að stuðningi við bændur vegna þess að bændur hafa fengið stuðning, þegar eldgosið var, eins og komið var inn á áðan, og þegar vond veður geisuðu á norðanverðu landinu síðastliðið haust. Mér finnst mjög eðlilegt að ríkisvaldið gefi bændum skýr skilaboð um að það sé tilbúið til að mæta þessu alvarlega tjóni með stuðningi. Það er auðvitað líka eðlilegt að það liggi fyrir heildarmat á hve tjónið er mikið. Eins og ég skil það er verið að gera úttekt á því og við þurfum að bíða eftir henni Ég tel nauðsynlegt að atvinnuveganefnd fái að fylgjast með þróun þeirra mála og hæstv. ráðherra upplýsi okkur um slíkt og síðan komi í ljós hvað ríkisvaldið getur lagt af mörkum. Bjargráðasjóður er illa settur eins og komið hefur fram. Ég styð það heils hugar eins og ég gerði þegar fyrri ríkisstjórn kom myndarlega að stuðningi við bændur við svona erfiðar aðstæður og náttúruhamfarir, sem ég tel að þetta sé líka.

Forseti. Þingmenn. Ég tek undir áhyggjur hv. þm. Haraldar Benediktssonar sem hóf umræðuna. Ég átti samtal við formann sauðfjárbænda fyrr í vikunni og það er ekkert ofsögum sagt að ástandið er mjög alvarlegt, sérstaklega í Norðausturkjördæmi og víðar. Ég heyri svo sem ekkert annað en að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hafi skilning á málinu og ég treysti því að hann gangi í það. Mér finnst alls ekkert óeðlilegt að líka sé horft í kostnað, sér í lagi þar sem Bjargráðasjóður er eiginlega tómur. Ég velti fyrir mér hvort ekki sé tækifæri núna til að leggja niður til dæmis fóðursjóð. Það er kannski ekki mikill kostnaður af honum en það hefur lengi legið fyrir að leggja hann niður og margar skýrslur verið skrifaðar um ónauðsyn hans, þannig að ekki þarf að eyða peningum í fleiri skýrslur heldur nota peninginn frekar í að hjálpa bændum. Ég treysti því að hæstv. ráðherra gangi í málið og efast ekkert um að hann geri það. Takk fyrir.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu kaltjón og harðindi á Norður- og Austurlandi. Ég vil þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að vekja máls á og fara yfir þá erfiðu stöðu sem bændur standa frammi fyrir. Eins og kom fram í máli hans bætist þessi mikli skaði á túnum ofan á mjög langan og snjóþungan vetur sem raunar hófst fyrir miðjan september í haust og olli þá miklum fjárskaða hjá bændum. Sem betur fer hefur það verið bætt að mestu og er vert að muna stuðning landsmanna í söfnunarátaki Landssambands sauðfjárbænda, Gengið til fjár. Þar söfnuðust yfir 40 millj. kr. til stuðnings bændum. Ég vil líka nefna þátt sýslumanns Þingeyinga, Svavars Pálssonar, og Maríu Svanþrúðar Jónsdóttur, ráðunauts hjá Búgarði á Húsavík, í aðgerðum og aðstoð við bændur í óveðrinu sem olli nefndum fjárskaða. Þau hlutu mikið lof fyrir sín vinnubrögð. Nú ber að ný og önnur áföll hjá bændum. Kal í túnum er víða mjög mikið eins og fram hefur komið. Það hefur verið metið allt að 90%. Ég átti samtal við bændur í Svarfaðardal og í Aðaldal og Jökuldal í gær. Í máli þeirra allra kemur fram að kal í túnum er á bilinu 30–90%. Misjafnt eftir svæðum, en jafnan mest í Þingeyjarsýslum. Eins og fram hefur komið er kostnaður á hektara um 200 þús. kr. við að græða upp og bera á þessi tún aftur. Bændur sem eru með stór tún geta staðið frammi fyrir kostnaði sem liggur á bilinu 10–20 millj. kr. hjá hverjum bónda. 
             Virðulegi forseti. Þetta er ekkert annað en náttúruhamfarir. Ég tel að við þurfum á einhvern hátt að bregðast við.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að nota tækifærið og þakka góðar móttökur hér á nýjum vinnustað og óska okkur öllum velfarnaðar í störfum. Það er rétt sem hér hefur komið fram að náttúran hefur ekki unnið vel með bændum undanfarna mánuði og fagna ég þessari umræðu um málefni þeirra og vil þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að hefja máls á þessu og fara yfir stöðuna. Þetta er þörf umræða. Við þingmenn Norðausturkjördæmis höfum orðið vitni að og þekkjum erfiða stöðu fjölmargra bænda í kjördæminu, en ég þekki kraftinn í bændum og veit að þeir takast á við þetta áfall líkt og öll önnur af æðruleysi, festu og dugnaði. Það er mikilvægt að stjórnvöld grípi inn í líkt og þau hafa áður gert þegar náttúran tekur af mönnum völdin. Við Íslendingar erum vön að standa saman þegar svona stendur á og sýna samtakamátt okkar. Ég reikna ekki með neinni undantekningu núna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir að taka upp þetta brýna mál. Á síðustu árum og áratugum hefur reynt verulega á viðbrögð við náttúruhamförum hér á landi. Snjóflóð á Vestfjörðum, jarðskjálftar á Suðurlandi, eldgos í Fimmvörðuhálsi, Eyjafjallajökli og Grímsvötnum og nú síðast mikið óveður á Norðurlandi sem kallað hefur á samheldni og skipulögð vinnubrögð opinberra aðila. Reynslan sem til er orðin eftir öll þessi ósköp hefur kallað á að skoða til framtíðar hvernig og að hvaða marki eigi að veita fé úr sameiginlegum sjóðum landsmanna vegna tjóns á óvátryggðum eignum. Eins og við höfum bæði heyrt og séð er ljóst að bændur á stórum landsvæðum standa frammi fyrir miklum vandræðum vegna kals og kulda. Gömlu túnin eru víða mörg skemmd og heilu túnin kalin á einstökum bæjum. Stór hluti endurræktaðra túna er einnig dauður. Vinna við að laga þá ræktun sem hefur eyðilagst vegna ótíðarinnar er afar kostnaðarsöm eins og komið hefur fram. Þar fyrir utan er fyrirsjáanlegt að mikið tjón hefur orðið á girðingum og trjágróður er víða illa farinn. Eins og kom fram hjá málshefjanda hafa margir bændur þurft að flytja hey um langan veg, m.a. vegna þurrka síðasta árs, og mun svo verða áfram. Ljóst er að það er töluverður baggi á bændum ofan á þetta ástand þar sem flutningskostnaður er afar mikill og dýr eins og við vitum. Hvað er hægt að gera? Ég held að flestir vilji að bændur fái aðstoð með einhverjum hætti, en Bjargráðasjóður er tómur eins og hér hefur komið fram að óbreyttu og önnur úrræði þurfa að koma til. Virðulegur forseti. Skipaður var starfshópur af fyrrverandi forsætisráðherra sem skilaði skýrslu í desember með tillögum um fyrirkomulag bóta til tjónþola í kjölfar náttúruhamfara. Helsta niðurstaða nefndarinnar er að tjón af völdum náttúruhamfara verði fellt undir tryggingavernd af einhverju tagi og stofnaður verði sérstakur hamfarasjóður sem sinna á verkefnum varðandi forvarnir gegn náttúruvá og greiða bætur vegna náttúruhamfara sem ekki fást bættar úr vátryggingum. Lagt er til að aðilar að slíkum sjóði verði auk ríkissjóðs ýmsir veigamiklir hagsmunaaðilar og burðarásar í kjölfar náttúruhamfara, þar á meðal sveitarfélögin og Bændasamtök Íslands. 

Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að halda áfram þar sem ég lauk fyrri ræðu minni, sem var um fund atvinnuveganefndar út af óveðrinu í september, og rifja aðeins upp það sem þar kom fram. Á þann fund komu fulltrúar Bjargráðasjóðs og þar kom fram að þáverandi ríkisstjórn hefði brugðist mjög myndarlega við vegna eldgosanna eins og fyrirspyrjandi, hv. þm. Haraldur Benediktsson, gat um - og vert er að hafa í huga að þáverandi ríkisstjórn hafði ekki alltaf mikið fé milli handanna og var að kljást við þann mikla fjárlagahalla sem við fengum í arf eftir hrunið. Fram kom að hvorki meira né minna en 190 millj. kr. var varið úr ríkissjóði til Bjargráðasjóðs árið 2010 og 80 millj. kr. árið 2011 vegna eldgosanna. Þar var komið til móts við bændur og tjón þeirra á þessum svæðum. Þá sagði ég í umræðunni um þetta mál, með leyfi forseta: „Þess vegna hef ég aðeins eina spurningu til hæstv. ráðherra. Hún er sú hvort ríkisstjórnin muni ekki standa jafn vel að baki þeim aðilum sem orðið hafa fyrir búsifjum í þessum náttúruhamförum og gert var svo myndarlega, meðal annars með aukafjárveitingu úr Bjargráðasjóði, þegar eldgosin urðu hér 2010 og 2011.“ Virðulegi forseti. Vegna þess að ég og núverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sátum þennan fund ætla ég að endurnýta þessa spurningu mína og setja hana hér skýrt fram og óska eftir skýru svari. Það er nefnilega ákaflega mikilvægt að til bænda og þeirra fólks komi úr þessari umræðu skýr skilaboð um að ríkisvaldið muni gera allt sem í þess valdi stendur til að koma til móts við Bjargráðasjóð þannig að styðja megi við bændur vegna þessara náttúruhamfara eins og gert var svo myndarlega af síðustu hæstv. ríkisstjórn.

Herra forseti. Eins og komið hefur fram er mikið og almennt kal í túnum á Norður- og Austurlandi. Dæmi eru um að öll tún séu ónýt á stöku bæjum. Á mörgum stöðum er fé enn inni vegna snjóa eða leysinga og bændur þurfa enn að sinna vetrar- og vorverkum þótt nú sé kominn 13. júní. Ég þekki það vel úr minni sveit að bændur eru harðduglegt fólk sem vinnur nótt og dag. Fæstir bera úr býtum í samræmi við þá miklu vinnu sem þeir leggja til og ljóst er að þeir hafa ekki úr digrum sjóðum að taka til að mæta þessum veðurhamförum. Ég vil því hvetja stjórnvöld til að skoða fljótt og vel hvernig hægt er að styðja við bændur í því erfiða árferði sem þeir glíma nú við.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og þann samhug sem ég skynja í henni. Ég vil segja um svör ráðherrans almennt að sú samantekt sem hann fór yfir staðfesti fyrir mér að tjónið sé jafnvel umfangsmeira en ég hafði óttast og það hefur komið fram í máli fleiri ræðumanna að það er mikið og stórt. Eins og ég sagði í ræðu minni í upphafi er það ekki síst vegna þess að allir þessir þættir leggjast saman; minni uppskera í fyrra, óvenjulegt veðurfar í september og síðan þetta harða vor sem veldur svo löngum gjafatíma. Ég vil með ákveðnum hætti taka undir með hv. þm. Kristjáni Möller um myndarlega aðkomu og góð störf fyrri ríkisstjórnar eins og ég sagði í framsögu minni áðan og góð viðbrögð við vanda bænda sem glímdu við afleiðingar eldgosa og septemberóveðursins. Við eigum þetta tæki sem er Bjargráðasjóður. Hann er, ef mig misminnir ekki, 100 ára að stofni til, en hann var stofnaður 1913 til að mæta almennum harðindum. Það er kúnstugt að enn 100 árum síðar eigi grunngildi sjóðsins enn þá algjörlega við. Stundum hefur verið talað um að ríkissjóður hafi lagt fram peninga á myndarlegan hátt í Bjargráðasjóð. Það var í raun beinlínis gert ráð fyrir því við breytingu á lögum sjóðsins 2009 að kæmi til stóráfalla mundi ríkissjóður bregðast við með þeim hætti. Ég vil í framhaldi af þeim miklu áföllum sem sjóðurinn hefur orðið fyrir á undanförnum árum líka taka upp umræður um það hvernig við komum í fastara horf fjármögnun sjóðsins til lengri tíma og með þátttöku atvinnuvegarins til að eiga þar fullkomna tryggingavernd.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka mjög málefnalega umræðu. Það hefur komið skýrt fram að menn standa þétt saman, sama hvar í flokki þeir standa og sama hvaðan af landinu þeir koma, þegar náttúruhamfarir ganga yfir og valda okkur landsmönnum tjóni. Hafi ég ekki talað nógu skýrt áðan er það alveg klárt að núverandi ríkisstjórn mun koma að stuðningi við þetta verkefni. Þess vegna settum við í gang starfshóp fyrir allnokkru, þegar ljóst var að tjónið yrði verulegt, með Bændasamtökunum og fleirum innan ráðuneytisins til að finna út þær reglur sem við þyrftum að vinna eftir og átta okkur á stöðunni. Það er líka rétt að við höfum verið að bíða eftir því að sjá hvert heildartjónið yrði. Það er rétt sem fram hefur komið og ég sagði frá í fyrri ræðu minni að það er mun umfangsmeira en menn óttuðust og kannski eru ekki öll kurl komin til grafar enn. Það var fyrst og fremst kaltjónið sem ég nefndi í ræðu minni. Varðandi ágæta tillögu hv. þm. Brynhildar Pétursdóttur um að leggja niður fóðursjóð þá gerðum við það á síðasta þingi, að tillögu hæstv. forseta og þess sem hér stendur og ríkisstjórnin tók mjög greiðlega undir það. Þannig að hann er horfinn sögu.

Eins og margt frá …

Sama hvaðan gott kemur, hv. þm. Kristján L. Möller. Varðandi framtíðarskipulagið sem hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir kom inn á hefur nú þegar verið unnið áfram að því innan ráðuneytanna á grundvelli þeirrar vinnu sem lá fyrir. Ég hef líka rætt við ýmsa forsvarsmenn Bændasamtaka Íslands og fleiri um að það þurfi einmitt að fara í þann farveg. Það eru mjög margir sem horfa til þess. Ég spurði sjálfur margoft á síðasta þingi hæstv. forsætisráðherra hvort vinna væri ekki í gangi á einmitt þeim nótum sem hv. þingmaður lýsti. Ég horfi til þess að unnið verði áfram að þeim þætti þegar við erum búin að ljúka þessu verkefni. Það ætlum við að gera og munum horfa til þess núna á allra næstu dögum og vikum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, nr. 23/2013. Í frumvarpinu er mælt fyrir um breytingu á 9. gr. gildandi laga um tilnefningu í stjórn Ríkisútvarpsins sem kosin er á aðalfundi félagsins. Í a-lið 1. gr. frumvarpsins er lagt til að áður en kosið er til stjórnar á aðalfundi skuli sjö menn tilnefndir af hálfu Alþingis í hlutbundinni kosningu ásamt jafnmörgum til vara. Þegar ég tók við embætti mennta- og menningarmálaráðherra hafði ráðuneytið þegar hafið undirbúning að skipun valnefndar og sent ósk um tilnefningu í hana 9. apríl sl. Tilnefningar höfðu þegar borist frá Bandalagi íslenskra listamanna og samstarfsnefnd háskólastigsins en tilnefning þriggja manna í valnefndina og annarra þriggja til vara hafði ekki borist allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis, sem hafði reyndar misst umboð sitt frá og með kjördegi 27. apríl sl. Þar sem engin allsherjar- og menntamálanefnd hefur verið starfandi frá kjördegi hefur því dregist í ráðuneytinu að ljúka skipun valnefndar um tilnefningu fimm stjórnarmanna í stjórn Ríkisútvarpsins. Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða III í lögum nr. 23/2013 bar að halda sérstakan aðalfund Ríkisútvarpsins til að skipa stjórnir samkvæmt 9. gr. laganna innan þriggja mánaða frá gildistöku þeirra, þ.e. fyrir 21. júní nk. Samkvæmt framansögðu hefur valnefnd um tilnefningu fimm stjórnarmanna í stjórn Ríkisútvarpsins því ekki verið skipuð. Sitjandi stjórn Ríkisútvarpsins sem valin er samkvæmt 8. gr. eldri laga um Ríkisútvarpið, laga nr. 6/2007, heldur umboði sínu uns ný stjórn hefur verið kosin á aðalfundi félagsins, samanber ákvæði VIII til bráðabirgða í lögum nr. 23/2013. Í stað þess að bíða eftir tilnefningu í valnefndina frá nýrri allsherjar- og menntamálanefnd á 142. löggjafarþingi og skipa valnefndina í kjölfarið taldi ég rétt að gera þær breytingar á fyrirkomulagi við val stjórnarmanna sem mælt er fyrir um í þessu frumvarpi. Þegar Ríkisútvarpið var lagt niður sem ríkisstofnun og stofnað opinbert hlutafélag um rekstur þess með lögum um Ríkisútvarpið ohf., nr. 6/2007, var Alþingi fengið það hlutverk að tilnefna með hlutbundinni kosningu fimm menn ásamt jafnmörgum til vara sem kjósa skyldi í stjórn þess á aðalfundi. Í tíð forvera míns í embætti ráðherra, hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur, var um mitt ár 2009 skipaður starfshópur um almannaútvarp á Íslandi. Verkefni starfshópsins var að meta áhrif laga nr. 6/2007 á starfsemi Ríkisútvarpsins og gera tillögur á úrbótum. Í kjölfar þess að starfshópurinn skilaði niðurstöðum sínum var skipuð nefnd um endurskoðun laga um Ríkisútvarpið ohf., nr. 6/2007. Í erindisbréfi nefndarinnar var þess getið að henni væri ætlað að leggja mat á hlutverk stjórnar Ríkisútvarpsins og fyrirkomulag við skipan hennar. Nefndin skilaði af sér tillögu að frumvarpi í upphafi árs 2012 sem varð síðan grunnurinn að gildandi lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga um Ríkisútvarpið er gert ráð fyrir að tveir stjórnarmenn séu valdir með beinum hætti, þ.e. formaður sem ráðherra tilnefnir og stjórnarmaður sem Starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins kjósa úr sínum röðum með málfrelsi og tillögurétt en án atkvæðisréttar. Aðrir stjórnarmenn skulu tilnefndir af valnefnd sem Bandalag íslenskra listamanna, samstarfsnefnd háskólastigsins og allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis tilnefna fulltrúa í. Í því frumvarpi sem varð að lögum nr. 23/2013 er rakið að kröfur hafi verið uppi um að Alþingi kæmi hvergi nærri vali á stjórn Ríkisútvarpsins á grundvelli svonefndrar armslengdarreglu. Niðurstaða nefndarinnar hafi þó orðið sú að mæla með því að tengsl Alþingis og Ríkisútvarpsins yrðu ekki rofin að fullu enda væri Alþingi eina stofnun landsins með kjörnum fulltrúum allra landsmanna. Í athugasemdum við 9. gr. frumvarpsins er rakið að tillaga um setu fulltrúa starfsmanna í stjórn án atkvæðisréttar hafi verið sett fram í því augnamiði að stuðla að auknu lýðræði innan stofnananna, það gerði starfsmenn meira ábyrga fyrir starfseminni og stuðlaði að lýðræðislegum starfsháttum innan Ríkisútvarpsins. Þátttaka fulltrúa Bandalags íslenskra listamanna í valnefnd var rökstudd með því að þannig væri tryggt að fulltrúi með þekkingu á menningarmálum yrði valinn í stjórn. Á sama hátt var talið að fulltrúi samstarfsnefndar háskólanna stuðlaði að því að í stjórn veldist fulltrúi með þekkingu á fjölmiðlamálum. Meðal fyrstu mála sem komu á mitt borð sem mennta- og menningarmálaráðherra var umrætt fyrirkomulag við val á stjórnarmönnum Ríkisútvarpsins. Eftir vandlega skoðun var það niðurstaða mín að þrátt fyrir góð áform löggjafans um aðkomu valnefndar að vali stjórnarmanna félagsins væri fyrirkomulagið gallað því að engin trygging væri fyrir því að það næði markmiði sínu. Þvert á móti gætu t.d. náin tengsl mennta- og menningarmálaráðuneytis og mennta- og menningarmálaráðherra við háskólasamfélagið og menningargeirann almennt leitt til þess að mennta- og menningarmálaráðherra gæti haft meiri áhrif á störf valnefndarinnar en honum væri ætlað lögum samkvæmt og þarf ég ekki að útskýra það hvernig slíkt gæti gerst. Ég vil halda því fram að færa megi fyrir því nokkuð sterk rök að það geti vel farið svo að í valnefnd eins og þeirri sem hér er lagt upp með verði ekki síður ráðandi pólitísk sjónarmið en það sem kæmi héðan úr þinginu. Það fer allt eftir því hvernig skipað er, hvaða einstaklingar eru skipaðir. Ég leyfi mér að fullyrða að það væri mikil bjartsýni að halda að menn nái einhvers konar armslengdarsjónarmiðum eða taki út pólitíkina, eins og kallað er, með því fyrirkomulagi sem lagt var upp með. Það má halda því fram að það að fela valnefnd að tilnefna fimm af sjö stjórnarmönnum í Ríkisútvarpið sé um margt ólýðræðisleg aðferð og ógegnsæ gagnvart almenningi. Valnefndin ber nefnilega enga ábyrgð gagnvart kjósendum og ef óheppilega tekst til með val stjórnarmanna í Ríkisútvarpið sætir valnefndin engri ábyrgð. Ég tel eðlilegra og lýðræðislegra að þeir sem velja í slíka stjórn þurfi að standa kjósendum skil á sínum ákvörðunum í kosningum. Þá geta kjósendur lagt mat á það ásamt auðvitað öðru, ég reikna ekki með að mjög margir kjósendur láti þetta eitt og sér ráða sínu atkvæði, en það getur skipt máli. Þá á það að fá að skipta máli og menn eiga að vera settir undir þennan aðila, þeir sem þetta skipa. Hæstv. forseti. Það er því mitt mat að lýðræðislega kjörnir fulltrúar kjósenda á Alþingi séu best til þess fallnir að velja sjö menn í hlutfallskosningu sem kosnir verða í stjórn Ríkisútvarpsins á hluthafafundi. Ég bendi sérstaklega á að mikilvægt er að Alþingi leitist við að sjá til þess að til stjórnarsetunnar veljist fólk sem hafi fullnægjandi þekkingu á þeim sviðum sem varða rekstur og starfsemi Ríkisútvarpsins. Með því er átt við að innan stjórnarinnar sé m.a. þekking og reynsla á sviði rekstrar fyrirtækja, fjölmiðla og menningarmála ásamt ýmsu öðru. Má ég til dæmis nefna þann mikilvæga lið og þátt í starfsemi Ríkisútvarpsins sem snýr að íþróttamálum svo eitt sé nefnt. Vegna þess skamma frests sem er til stefnu vegna sérstaks aðalfundar um kosningu nýrrar stjórnar Ríkisútvarpsins gafst ekki færi á að hafa samráð við hlutaðeigandi hagsmunaaðila sem nú er ætlað hlutverk við val á stjórn Ríkisútvarpsins. Væntanlega mun gefast færi á því við meðferð málsins hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Virðulegur forseti. Ég hef greint frá helstu atriðum frumvarpsins og legg til að því verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.

Virðulegur forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. menntamálaráðherra út í frumvarpið. Ég verð að viðurkenna að ég geri þetta svolítið eftir minni, en mig minnir að þegar breytingin var gerð í vetur hafi ekki bara verið gerð breyting á vali og samsetningu stjórnar Ríkisútvarpsins heldur líka á hlutverki stjórnar. Stjórnin var þannig að hún hafði bara tök á því að hafa áhrif og koma að rekstrarlegum þáttum stofnunarinnar en með breytingunni sem var gerð í vor eða í vetur voru umsvif og völd stjórnarinnar aukin þannig að hún hefur meiri áhrif á dagskrárlega þætti stofnunarinnar. Þess vegna finnst mér eftirtektarvert þegar verið er að færa samsetningu stjórnarinnar aftur í þennan pólitíska farveg sem mér sýnist hæstv. ráðherra vera að gera, að ekki skuli vera gerð breyting á þessu. Væri þá ekki eðlilegra án þess að ég sé að leggja sérstakt mat á það - það á eftir að fjalla um málið í nefnd og taka það til 2. umr. eftir umsagnir o.s.frv. - að hæstv. ráðherra færði stjórnina til fyrra horfs en gera þá breytingu sem hér er gerð. Búið er að auka möguleika stjórnarinnar til að hafa áhrif á dagskrárlega þætti, innihald og efnislega umfjöllun stofnunarinnar en á sama tíma verið að færa til baka og auka vægi pólitíska nærveru í stofnuninni. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra. Hefði ekki verið eðlilegra að stíga þetta skref algerlega til baka en ekki bara hálft skref aftur á bak eins og hér er gert?

Virðulegi forseti. Til að hressa upp á minni hv. þingmanns þá er það svo að í lögunum frá 2013, eins og réttilega kom fram hjá hv. þingmanni, verður breyting á varðandi hlutverk stjórnarinnar. Þar segir, með leyfi forseta, í 10. gr. „Að móta í samvinnu við útvarpsstjóra dagskrárstefnu og megináherslur í starfi Ríkisútvarpsins til lengri tíma.“ Með öðrum orðum, það er langtímastefnumótun hvað það varðar, ekki afskipti af dagskrá frá degi til dags eins og ég reikna með að hv. þingmaður hafi haft áhyggjur af. Ég lýsti áðan í mínu máli að ég tel að það sé ekkert líklegra eða öllu heldur það að setja á valnefnd, eins og þarna var lagt upp með, það sé engin trygging fyrir því að einhver minni pólitísk afskipti verði ef svo má kalla með þeirri aðferð heldur en gera það bara beint í gegnum Alþingi Íslendinga. Þannig er að ráðuneytinu höfðu borist tilnefningar í þá nefnd að hluta til eins og ég fór yfir í ræðu minni. Það voru reyndar mjög góðir og gegnir einstaklingar sem ég treysti mjög vel. Bandalag íslenskra listamanna hafði skipað fyrrverandi þingmann, Kolbrúnu Halldórsdóttur, í þá nefnd. Síðan höfðu verið nefnd frá háskólanum Ólafur Þ. Harðarson og Ragnheiður Skúladóttir, þetta er ágætt fólk. En ég veit ekkert hvernig verður með næstu tilnefningu o.s.frv. Þetta hangir mjög á einstaklingunum. Ég treysti því ágætlega til dæmis að fyrrverandi þingmaður, Kolbrún Halldórsdóttir, hefði sinnt starfi sínu mjög vel ef til þess hefði komið, ég er sannfærður um það. En ég vil ekki hafa þannig kerfi sem byggir á þessu svona. Ég held að skynsamlegra sé að láta þingið gera þetta með þessum hætti, það sé skýrara, lýðræðislegra og gegnsærra. Þess vegna sé ég, alla vega fyrsta kastið, ekki ástæðu til að breyta lögunum frá 2013 vegna þess að hafi menn gert þessa breytingu þá hafa þeir gert hana vísvitandi og ég tel að það hafi verið allt að því mikil bjartsýni að halda það að svona valnefnd eins og hér er verið að tala um verði eitthvað ópólitísk, mikil bjartsýni.

Virðulegi forseti. Ég vil leggja áherslu á að gríðarlega mikilvægt er að í stjórn Ríkisútvarpsins sé skipað með faglegum hætti og menn séu fyrst og fremst að horfa til þess að þar raðist inn einstaklingar sem hafi þekkingu á rekstri en geti líka komið með skoðanir og hafi reynslu á sviði dagskrárstjórnunar, mótun dagskrárstefnu o.s.frv. Ég er ekki sammála hæstv. ráðherra í því að það sé jákvæður og eðlilegur, opinn og lýðræðislegur farvegur að sjö manna pólitískt skipuð stjórn móti dagskrárstefnu til langs tíma. Eðli málsins samkvæmt myndast meiri hluti í slíkri stjórn sem mótar þá eins og hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni og svari við andsvari dagskrárstefnu til langs tíma. Hvað þýðir það? Er dagskrárstefna mótuð af pólitískum fulltrúum til langs tíma betri en dagskrárstefna til skamms tíma? Ég er ekki viss um það. Ég ítreka þessi aðvörunarorð mín að ef menn ætla að færa þetta aftur í hið fyrra horf þá sé eðlilegra að menn setji saman stjórn sem er þá pólitískt skipuð sem hafi fyrst og fremst rekstrarlega aðkomu að stofnuninni en sé ekki í því að móta dagskrárstefnu.

Virðulegi forseti. Rifjum aðeins upp hvernig þessi valnefnd átti að vera. Í henni áttu að sitja fimm einstaklingar, þar af þrír valdir pólitískt hér á þinginu.  Ég ætla að halda því fram að þegar maður skoðar valnefndina, hvernig hún er samansett með þremur fulltrúum héðan úr þinginu og þeim tveimur fulltrúum sem nefndir voru, þá finnst mér það svolítið bratt að halda því fram að þar hafi menn fundið upp formúluna fyrir því að koma pólitíkinni út, mér finnst það nokkuð bratt, og hafa svo sagt: Við ætlum að breyta lögunum um Ríkisútvarpið og hlutverk stjórnarinnar. Á þeirri forsendu verður að segja eins og er að menn hafa verið að mínu mati býsna bjartsýnir hvað þar mundi eiga sér stað. Ég tel enn og aftur, árétta og ítreka að það sé hreinlegra, skynsamlegra og lýðræðislegra að gera það þannig að æðsta stofnun þjóðarinnar, Alþingi Íslendinga, skipi stjórn þeirrar mikilvægu stofnunar þjóðarinnar, Ríkisútvarpsins. Og það á að vera þannig að beinn rekjanleiki sé að ákvörðuninni þannig að kjósendur geti með atkvæði sínu sýnt hug sinn ef menn halda ekki rétt á í þessu máli. Það er vandinn með valnefndir. Ég er þeirrar skoðunar að valnefnd geti vel átt við við ákveðnar aðstæður en ég tel að hún eigi ekki við hér. Enn og aftur, ég minni á að í valnefndinni var gert ráð fyrir að þrír fulltrúar kæmu héðan og yrðu skipaðir héðan og hinir tveir kæmu frá Bandalagi íslenskra listamanna og frá háskólasamfélaginu. Það má heita mikil bjartsýni að halda það að sú nefnd yrði alveg sérstaklega ópólitísk og það yrði langur armur sem mundi mynda þetta armslengdarsjónarmið sem lýst er.

Virðulegur forseti. Mér finnst mikilvægt að inna hæstv. ráðherra nánar eftir því hvað hann eigi við þegar hann segir hér í framsögu með þessu máli að pólitíkin - og væntanlega var hann að vísa til ráðherra - gæti haft veruleg áhrif og ekkert minni áhrif inn í valnefndina í gegnum tengsl við háskólana eða háskólasamfélagið. Ráðherrann sagði að ekki þyrfti að skýra það frekar út, það mætti skilja það þannig að öllum væri ljóst hvað hann ætti við. En ég verð að segja fyrir mína parta að ég tel að hæstv. ráðherra verði að skýra betur út hvað hann á við með þessu. Er hann að gefa í skyn að ráðherra mennta- og menningarmála hafi einhver sérstök tök á háskólasamfélaginu, geti með pólitískum þrýstingi eða einhverjum öðrum aðgerðum, t.d. með því að beita valdi sínu sem ráðherra yfir háskólanum almennt, í fjárlagatillögum háskólans og öðru slíku, beitt háskólann pólitískum þrýstingi til að velja í valnefndina - nota bene inn í valnefndina, ekki endilega þar með inn í stjórnina sjálfa heldur inn í valnefndina - þá sem ráðherranum eru þóknanlegir? Ég tel að ráðherrann verði að skýra þetta betur út. Hvað á hann nákvæmlega við með þessu og eru einhver merki þess að tilburðir í þessa veru hafi verið hafðir uppi? Eða er það ráðherrann sjálfur sem óttast sjálfan sig í þessari stöðu, að hann mundi hugsanlega beita valdi sínu með þeim hætti sem hann hér lýsir?

Virðulegi forseti. Þetta var ágæt fyrirspurn hjá hv. þingmanni sem hóf spurningu sína á því að segja að hann áttaði sig ekki á því um hvað gæti verið að ræða en svo kom í ljós í fyrirspurninni að hann kunni öll trikkin við þetta allt saman, hann kunni öll brögðin, hvernig hægt væri að beita þvingunum o.s.frv. Nei, ekki hef ég komið að málinu. Það var ekki ég sem lagði það til við Bandalag íslenskra listamanna að það mundi skipa Kolbrúnu Halldórsdóttur sem fulltrúa í stjórnina, alveg langt í frá. Ég hef heldur ekki átt nein samtöl við háskólana og ég er alveg klár á því að forveri minn hefur ekki gert það heldur. En það sem ég er að vísa til er að það gæti einhvern tíma komið hér frekur og gírugur menntamálaráðherra sem ætlaði sér að beita þrýstingi. Það getur vel verið að sá ímyndaði hæstv. ráðherra mundi einmitt leita í þær aðferðir sem hv. þingmaður rakti nokkuð í fyrirspurn sinni. Með öðrum orðum: Slíkar aðferðir eru til eins og hv. þingmaður greinilega þekkir. Það skiptir þess vegna máli að menn búi ekki til falskt öryggi, búi ekki til falska fagmennsku, falska fjarlægð, heldur hafi hlutina á þann veg að þeir séu uppi á borðum, þeir séu skýrir, að það sé skýrt hverjir bera ábyrgð á hverju, og að þeir sem bera ábyrgðina þurfi að standa frammi fyrir kjósendum með reglubundnum hætti og skýra út hvaða ákvörðun þeir hafa tekið og bera ábyrgð þar á. Það er miklu lýðræðislegra en það fyrirkomulag sem hér er lagt upp með. En ég vil ítreka það, vegna orða hv. þingmanns, að það er fjarri lagi að ég hafi nokkuð komið þarna nærri enda held ég að þessar tilnefningar hafi verið komnar fram áður en ég tók við embætti. En ég er að hugsa til framtíðar, ég er að huga að því kerfi sem er í smíðum. Það verður að vera kerfi sem stendur og það verður að vera hafið yfir þennan vafa sem ég nefndi hér. Ég hef enga tryggingu fyrir því hverjir verða hér menntamálaráðherrar á næstu árum eða áratugum og það getur vel verið að til valda komist menn - og við þekkjum það úr sögunni að í því embætti hafi verið mjög gírugir, öflugir og valdagráðugir menn - sem gætu beitt þeim brögðum sem hv. þingmaður taldi upp.

Hæstv. forseti. Það undrar mig satt að segja að hæstv. menntamálaráðherra skuli ekki, úr því að hann treystir sjálfum sér og forvera sínum í embætti til að fara með þetta vald á réttan og eðlilegan hátt, að minnsta kosti vilja láta reyna á það fyrirkomulag sem samþykkt var hér í þinginu. Það fyrirkomulag studdi núverandi samstarfsflokkur hans í ríkisstjórn, Framsóknarflokkurinn, og Sjálfstæðisflokkurinn sat hjá að mestu leyti, þar með talinn hæstv. núverandi menntamálaráðherra. Það undrar mig að hann skuli þá ekki vilja láta reyna á þetta, nema hann óttist að hann sitji ekki mjög lengi sjálfur í þessu embætti sem kemur mér á óvart því að ég hélt að hann hefði allan metnað til að vera lengi í embætti mennta- og menningarmálaráðherra. En látum það liggja á milli hluta. Það er annað sem ég vildi þá líka spyrja um af því að hann segir að það sé eðlilegt að í stofnun af þessu tagi - þetta er fyrirtæki í almannaþágu - sé stjórnin valin beint af Alþingi, pólitísk stjórn valin beint. Þá hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra hvort það hið sama ætti þá ekki að eiga við um ýmsar aðrar stofnanir ríkisins og fyrirtæki sem sinna almannaþjónustu eða starfa í þágu almennings í landinu. Er þá að vænta frumvarpa frá fleiri ráðherrum í þá veru? Ég nefni sem dæmi stjórn Landsvirkjunar. Er þá hæstv. ráðherra þeirrar skoðunar að það sama fyrirkomulag og hann leggur til hér eigi við í fleiri tilvikum og hefur það verið rætt sérstaklega í ríkisstjórninni að fara aftur í þann farveg? Sú stefna var mótuð fyrir allmörgum árum, og ég hygg undir forustu núverandi stjórnarflokka á fyrri árum, að taka einmitt kjör í stjórnir og ráð í stofnanir og fyrirtæki ríkisins frá Alþingi yfir í annan farveg. Þetta hlýtur að vekja upp spurningar um hvort við eigum von á fleiri frumvörpum í þessa veru frá hæstv. ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég reikna með að nokkur munur sé á óskum mínum og hv. þingmanns um starfslengd mína og veru í embætti, við sjáum bara til. En ástæðan fyrir því að ég lagði þetta strax til er einfaldlega sú að ég tel að það fyrirkomulag sem lagt var upp með, með lögunum frá 2013, sé ekki heppilegt, að það hafi þá galla sem ég lýsti hér áðan. Og að halda því fram að það sé sérstaklega ópólitísk nefnd sem skipuð er þremur fulltrúum frá Alþingi - væntanlega alveg rammpólitískum ætla ég úr því að þeir eru valdir af Alþingi - og síðan einum frá Bandalagi íslenskra listamanna, og það liggur fyrir hver var tilnefndur í það, fyrrverandi þingmaður, Kolbrún Halldórsdóttir, og frá háskólanum Ólafur Þ. Harðarson; ágætt fólk, en að ætla að halda því fram að þetta sé einhver trygging fyrir því að engin pólitísk sjónarmið liggi til grundvallar er, og ég ítreka það enn og aftur, virðulegi forseti, mikil bjartsýni. En hitt vil ég segja að varðandi aðrar stofnanir í eigu ríkisins þá verður það bara að metast út frá hverri stofnun fyrir sig hvað er viðeigandi, hvað er við hæfi. Ég tel að í tilfelli Ríkisútvarpsins sé þetta fyrirkomulag, og það fyrirkomulag sem verið hefur um langa tíð, skynsamlegt. Ég minni á þær breytingar sem gerðar voru 2007, með lögunum þá, þar sem starfssvið stjórnarinnar var afmarkað. Vissulega er það rétt að breyting varð á 2013 en ég verð að segja eins og er að hafi það verið rökin að stjórnin geti komið að langtímaþróun dagskrár, hafi það verið rökin að hægt væri að gera það vegna þess að hún væri orðin svo ópólitísk á grundvelli þeirrar valnefndar sem ég hef lýst hér, þá hefur þar verið á ferðinni alveg ótrúlegur misskilningur. Auðvitað er það alveg umræðu virði hvort þetta sé skoðað og sjálfsagt að fara yfir það í meðförum nefndarinnar og hér í umræðum. En ég vil halda því fram að í sjálfu sér verði enginn grundvallarmunur á þessu, á stjórnunum, hvort heldur sem menn fara þessa valnefndarleið eða ekki, valnefndin hefur þann ókost að hún er ógegnsæ.

Virðulegi forseti. Það er takmarkað skemmtigildi í því að hlusta á fyrrverandi ráðherra ræða um fyrrverandi málaflokka sína en þó er mér skylt, að ég tel, að koma aðeins upp í umræðu um þetta frumvarp hæstv. menntamálaráðherra og ræða þá breytingu sem hér er lögð til. Í fyrsta lagi af því að ég tel að kannski gæti ákveðins misskilnings í umræðunni um af hverju farin var sú leið í þeim lögum sem voru samþykkt fyrir fjórum mánuðum, af þingmönnum Framsóknarflokksins þar á meðal og einhverjir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sátu hjá. Það kemur mér raunar mjög á óvart að verið sé að leggja til breytingar á lögum fjórum mánuðum eftir að þau eru samþykkt með þessum mikla meiri hluta á þinginu, en mér er það skylt að skýra aðeins hvers vegna þessi leið var farin. Það var ekki endilega vegna þess að ætlunin væri að draga upp andstæður á milli þess sem við köllum faglegt og þess sem við köllum pólitískt. Ég heyri að hæstv. menntamálaráðherra er mjög upptekinn af því að verið sé að fara í einhvern hráskinnaleik og búa til eitthvað sem sé ópólitískt og heiti faglegt en sé í raun pólitískt. Það var ekki stóra hugsunin á bak við það að breyta fyrirkomulaginu um skipan stjórnar, að breyta skipan stjórnar með þeim hætti sem gert er í gildandi lögum þannig að starfsmenn eignist fulltrúa, þannig að hæstv. menntamálaráðherra skipi formann stjórnar og síðan sé valnefnd sem sé skipuð þremur fulltrúum úr hv. allsherjar- og menntamálanefnd, fulltrúa frá Bandalagi íslenskra listamanna og fulltrúa frá samstarfsnefnd háskólastigsins, sem síðan velji stjórnarmenn. Hugsunin var ekki sú að búa til allsendis ópólitíska stjórn, annars hefði hv. allsherjar- og menntamálanefnd ekki komið að málinu, það var alls ekki hugsunin. Hugsunin var sú að breikka grundvöllinn sem stjórn Ríkisútvarpsins væri skipuð á, ekki síst vegna þess að í aðdraganda þessarar lagasetningar var farið í gríðarlega vinnu. Starfshópur var skipaður sem skilaði skýrslu og benti þar meðal annars á að í þeim lögum sem voru sett árið 2007 þar sem Ríkisútvarpinu var breytt í opinbert hlutafélag - og það var auðvitað stærsta deiluefnið þá, breytingin á rekstrarforminu, hún var það sem stóð upp úr allri umræðu um þau lög - úr því að svo hefði farið að Ríkisútvarpinu hefði verið breytt í ohf. væri í raun og veru mjög sérkennilegt að hafa stjórn þess félags sem síðan var með mjög takmarkaða ábyrgð í lögum. Í raun og veru var bent á að ef við erum á annað borð með opinber hlutafélög þá hljóti þau að einhverju leyti og flestu leyti, fyrir utan að vera opinber, að vera sambærileg við önnur hlutafélög, þ.e. að stjórn beri ábyrgð á viðkomandi félagi. Í lögunum frá 2007 stóð eingöngu að stjórnin hefði með meiri háttar rekstrarákvarðanir að gera. Því var ljóst að ábyrgðin á Ríkisútvarpinu var orðin mjög óljós í ljósi þess að hluturinn lá hjá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sem ekki mátti hafa afskipti af Ríkisútvarpinu, síðan var stjórn kjörin á Alþingi sem eingöngu mátti fara með meiri háttar rekstrarlegar ákvarðanir og svo var útvarpsstjóri ráðinn ótímabundinni ráðningu. Allt var þetta til umræðu og gagnrýnt og ég man ekki betur, og ég er viss um að hæstv. menntamálaráðherra man þetta bara nákvæmlega eins og ég, að hv. þingmenn, líka úr röðum Sjálfstæðisflokksins, hafi verið sammála um að þessi ábyrgðarkeðja væri óljós og mjög mikilvægt væri að endurskoða það þegar reynsla væri komin á lögin um að breyta Ríkisútvarpinu, sem áður var stofnun, í opinbert hlutafélag. Það var mín ákvörðun á sínum tíma að leggja ekki til breytingar á rekstrarformi, sem einmitt, eins og ég nefndi hér áðan, var kannski það umdeildasta við nýju lögin frá 2007 um Ríkisútvarpið, en finna leiðir til að bæta þetta lagaumhverfi. Bæta lagaumhverfið þannig að við gætum verið ánægð með Ríkisútvarpið okkar, þannig að við gætum haft skýra ábyrgð á því hver bæri ábyrgð á hverju þegar kæmi að þessari mikilvægu stofnun og að við mundum tryggja sjálfstæði stofnunarinnar. Það sem var kannski hvað umdeildast í því frumvarpi sem varð að lögum fyrir fjórum mánuðum var einmitt útvarpsgjaldið. Það var tryggt í þeim lögum að útvarpsgjaldið mundi renna óskipt til stofnunarinnar, en það var í raun og veru líka ætlunin með upphaflegu lögunum frá 2007. Því var kippt úr sambandi hér haustið 2008 og hluti af útvarpsgjaldinu, sem við almenningur borgum fyrir að hafa Ríkisútvarp, rann í ríkissjóð. Með þeim lögum var svo staðfest að því skyldi breytt til baka þannig að útvarpsgjaldið sem við greiðum öll mundi renna til Ríkisútvarpsins. Það er auðvitað gríðarlegur liður í því að efla gagnsæi í ríkisfjármálum - og ég er viss um að hæstv. menntamálaráðherra er mér sammála um það, hann getur kannski komið inn á það í andsvarinu sem hann hyggst veita hér á eftir - og hluti af sjálfstæðinu sem átti líka að vera tryggt var að tryggja að stjórn Ríkisútvarpsins endurspeglaði breiðari aðkomu en eingöngu aðkomu Alþingis. Í því felst ekki að við séum að draga andstæður milli þess sem er faglegt og pólitískt. Ég leyfi mér að segja að að sjálfsögðu eru margir stjórnmálamenn sem eru fullfærir um að starfa á faglegum grunni, og ég þykist nú vita að þeir sem hér sitja séu sammála mér um það, og að sjálfsögðu er fullt af mjög öflugu fagfólki sem hefur sínar pólitísku skoðanir. Það er mjög erfitt að draga einhverja línu þar á milli. Hugsunin var sú að stjórn Ríkisútvarpsins sem fékk aukið verksvið og aukna ábyrgð, þar á meðal að móta langtímadagskrárstefnu, fylgjast með því að jafnréttisstefnu Ríkisútvarpsins væri fylgt, fylgjast með því að allri þeirri ágætu stefnumótun sem þar hefur verið unnin sé fylgt, alveg eins og stjórn í hverju öðru félagi, væri skipuð með breiðri aðkomu. Það var hugsunin á bak við valnefndina. Önnur hugsun var líka sú að tryggja - og þá fyrirmynd drögum við að einhverju leyti frá norska ríkisútvarpinu sem við höfum litið til, norska ríkisútvarpið er opinbert hlutafélag eins og Ríkisútvarpið okkar og sama má raunar segja um sænska ríkisútvarpið. Íslenska Ríkisútvarpið hefur að mörgu leyti dregið fyrirmyndir sínar frá hinu norska í rekstri sínum. Það er flóknara stjórnskipulag í kringum hið sænska en í hinu norska fyrirkomulagi er það sem sagt þannig að ráðherra skipar raunar alla stjórnina, en gerir það með samráði sem ekki er lögbundið. Nú er lítil hefð fyrir því í íslenskum stjórnmálum að hafa samráð sem ekki er lögbundið. Við höfum þó dæmi um það og ég nefni það bara af því að hæstv. ráðherra situr hér að þau lögmál hafa til dæmis átt við um skipan Þjóðleikhúsráðs. Þar er samráð sem ekki hefur verið lögbundið en hefur ávallt verið haft frá því að lögum um Þjóðleikhúsið var breytt og byggir á samráði milli stjórnmálaflokka og Alþingis. Bara svo því sé haldið til haga, hæstv. menntamálaráðherra. Hins vegar var ákveðið eftir heilmikið samráð og samtal innan hv. allsherjar- og menntamálanefndar að betra væri að gera þetta með þessum hætti, að leggja það ekki allt í hendur ráðherra því að það fannst mörgum, og þeirra á meðal mér sem hér stendur, allt of mikið ráðherraræði. Mér fannst mikilvægt að halda inni Alþingi sem einum af þeim aðilum sem kæmu að því að velja í stjórnina og því var niðurstaðan þessi valnefnd. Mér finnst mikilvægt úr því að við erum á annað borð að ræða þetta mál að það sé gert á réttum forsendum, að það sé ekki á þeim forsendum að hér sé annars vegar verið að horfa á ópólitískt, pólitískt og hins vegar faglegt, ófaglegt, heldur sé þessi breiði grunnur og tryggt að í stjórn Ríkisútvarpsins komi saman ákveðnir hæfileikar, ákveðin þekking, ákveðið hæfi. Það er mjög erfitt að lögbinda hæfi eins og við erum stundum að reyna að gera, að þeir sem sitja í stjórn Ríkisútvarpsins skuli allir vera lögfræðingar eða allir svona fræðingar, og þess vegna var líka hugmyndin á bak við valnefndina að hún tryggði að þarna kæmi saman fólk. Þess vegna erum við til að mynda með háskólastigið, þess vegna erum við til að mynda með listamenn því að hver eru meginhlutverk Ríkisútvarpsins sem almannaþjónustumiðils? Það er lýðræðishlutverkið og þess vegna horfum við til háskólanna og það er menningarhlutverkið og þess vegna horfum við til listamanna. Við viljum fá inn í stjórn Ríkisútvarpsins, sem valnefndinni er ætlað að skipa, fólk sem hefur vit á þessum þáttum, fólk sem þekkir þá. Þegar við veljum í stjórnir á Alþingi vill það oft til þannig að flokkarnir sem eiga möguleika á að velja tilnefna þennan og þeir tilnefna hinn og við gætum alveg setið uppi með að fá sjö lögfræðinga í stjórn Ríkisútvarpsins. Ég spyr hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra: Hvernig sér hann fyrir sér að samráð verði við skipan stjórnar á Alþingi? Ætlar hann að tryggja að hér verði karlar og konur? Ætlar hann að tryggja að það verði einhverjir ólíkir fulltrúar sem skipist í stjórnina? Það var líka hugsunin á bak við valnefndina, að tryggja ólíka þekkingu og ólíka hæfileika inn í stjórnina. Markmið okkar hlýtur að vera að stjórnin sé sem hæfust til að bera þá gríðarlega miklu ábyrgð að bera ábyrgð á rekstri stærstu menningarstofnunar landsins sem fer með 3–4 milljarða af almannafé. Þá er mjög mikilvægt að stjórnin sé mjög hæf, til hennar veljist mjög hæfir einstaklingar óháð því hvaða skoðanir þeir hafa í pólitík, en þeir hafi hæfi til þess að sitja í stjórn almannaþjónustufjölmiðils. Þetta finnst mér áhugavert að heyra frá hæstv. menntamálaráðherra. Svo vil ég líka segja að hæstv. ráðherra skýrði það í ræðu sinni að ekkert samráð hefði verið haft við samningu þessa frumvarps í ljósi þess að tíminn var stuttur og hv. allsherjar- og menntamálanefnd ætti í raun og veru núna að vera að skila af sér þeim þremur fulltrúum sem eiga að starfa í valnefndinni og því vildi hæstv. ráðherra koma með frumvarpið fram núna. Það er kannski skýring á því að ekkert samráð var haft, en ekki gott mál. Ég vil minna á að þegar við lögðum í þá vinnu að fara í að endurskoða lögin um Ríkisútvarpið frá 2007 var haft mjög mikið samráð. Það var leitað til ólíkra hagsmunaaðila úti í samfélaginu, það voru settar á laggirnar nefndir, tvisvar var mælt fyrir málinu á Alþingi og hv. allsherjar- og menntamálanefnd, ég leyfi mér að segja það, gaf sér góðan tíma til þess að skoða málið. Ég var ekki að reka á eftir að málið yrði klárað þegar ég lagði það fram, ekki á síðasta þingi heldur þarsíðasta, því mér fannst þetta stórt mál og mikilvægt að þingið legði vinnu í það, fengi gesti og gæfi sér tíma. Hv. allsherjar- og menntamálanefnd lagði til talsverðar breytingar á frumvarpinu og mér fannst það gott því það er jú þingið sem er löggjafi. Hið síðara skipti sem ég lagði frumvarpið fram lagði ég það fram með þeim breytingum sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd hafði lagt til í fyrra sinni. Þannig fór frumvarpið í gegnum þingið fyrir fjórum mánuðum, eftir vinnu sem hafði staðið frá því að um hana var skipaður starfshópur árið 2009. Mér finnst það ekki góð vinnubrögð að koma fram á sumarþingi með frumvarp sem ekki hefur verið kynnt opinberlega og ekkert samráð hefur verið haft um og skella því hér inn. Væntanlega ætlast hv. menntamálaráðherra til þess að frumvarpið verði klárað á þeim vikum sem þetta sumarþing stendur yfir og í raun og veru taka einn hluta heildarlöggjafar sem er búið að hugsa í samhengi - eins og hv. þm. Róbert Marshall kom inn á var skipan stjórnar breytt samhliða því að hlutverki hennar var breytt, samhliða því að hlutverk Ríkisútvarpsins var skilgreint á nýjan leik, samhliða því að margháttaðar breytingar voru gerðar á lögunum - og mér finnst það, þótt ég skilji alveg þá skýringu sem hæstv. ráðherra leggur fram, ekki góð vinnubrögð. Ég hefði talið skynsamlegast, af því að þetta er ríkisstjórnin sem kennir sig við skynsemi, hæstv. ráðherra, að leyfa hinu nýja fyrirkomulagi - kanna hvernig það muni reynast og gefa því tækifæri í ljósi þess að það byggir á margra ára vinnu, miklu samráði og er hluti af heild. Ég hefði talið það vænlegra og skynsamlegra en að koma inn með þessa breytingu á stuttu sumarþingi, en fyrst og fremst finnst mér mikilvægt að hv. þingmenn beiti þá hér þeim hugtökum sem eiga við og átti sig á aðdraganda málsins, að hugsunin á bak við þetta var allan tímann sú að tryggja einstaklinga með þekkingu og reynslu inn í stjórn Ríkisútvarpsins og tryggja aðkomu úr ólíkum áttum við val á þeim einstaklingum.

Virðulegi forseti. Þetta var áhugaverð ræða og ég þakka hv. þingmanni fyrir þær upplýsingar sem þar komu fram. Mikilvægt er að þá er það staðfest að tilgangurinn var ekki sá eða grunnhugsunin að búa til ópólitískari stjórn. Ég vil aftur á móti benda á, virðulegi forseti, að umræðan í samfélaginu frá því að þetta frumvarp kom fram hefur fyrst og síðast snúist um þann þátt málsins. Það skiptir máli að þetta hafi komið fram hjá hv. þingmanni. Í öðru lagi varðandi hina breiðu aðkomu. Það er munurinn á valnefndinni, hinni fimm manna valnefnd, og Alþingi Íslendinga. Á Alþingi Íslendinga sitja 63 hv. þingmenn sem allir hafa þurft að standa frammi fyrir kjósendum og fá umboð frá þeim. Í þessum sal sitja einstaklingar sem koma úr mörgum áttum með mjög mismunandi reynslu, mismunandi sýn á þjóðfélagið, mismunandi menntabakgrunn og kunnáttu. Það er þessi hópur sem síðan velur stjórnarmennina. Til að leggja þetta enn þá skýrar upp má kannski líta á Alþingi Íslendinga sem einhvers konar valnefnd og í staðinn fyrir fimm manna valnefnd sitji í henni 63 alþingismenn. Virðulegi forseti. Hvað varðar samráðið ber að hafa í huga að hér er einungis verið að viðhalda því fyrirkomulagi sem áður hefur verið, með þeirri breytingu þó að sjö manns verða í stjórninni. Það gerir einmitt verkefni Alþingis auðveldara, að tryggja að inn komi fólk sem hefur breiðan bakgrunn. Ég tel að miðað við það sem fram hefur komið hjá hv. þingmanni um 

Herra forseti. Ég var að reyna að útskýra í ræðu minni eins og hæstv. ráðherra er vel ljóst að faglegt og pólitískt þurfa ekki að vera andstæður í sjálfu sér. Það breytir því ekki og hæstv. ráðherra er það vel ljóst líka að munur er á því að skipa stjórn með fulltrúa starfsmanna með breiðri aðkomu fólks úr ólíkum geirum eða að setja stjórnina alfarið undir hið atvinnupólitíska vald á Alþingi. Það er munur á þessu, hæstv. ráðherra. Þar af leiðandi er eðlilegt að viðbrögð margra séu að tala um að hér sé verið að færa Ríkisútvarpið aftur að öllu leyti undir pólitískt vald því að það er rétt. Það er verið að færa það að öllu leyti undir pólitískt vald. Það er munurinn á leiðinni í gildandi lögum og þeirri leið sem hæstv. ráðherra leggur til. Önnur leiðin er byggð á breiðari grunni - hún er ekki ópólitísk, um það snýst ekki málið. Hin leiðin sem hæstv. ráðherra leggur til er alpólitísk og fer eingöngu fram í gegnum þessa samkomu atvinnustjórnmálamanna á Alþingi, sem ég geri ekkert lítið úr og eru lýðræðislega kjörnir fulltrúar, algjörlega sammála hæstv. ráðherra um það. Hér er eigi að síður grundvallarmunur á og að sjálfsögðu er eðlilegt að við ræðum það að verið er að færa Ríkisútvarpið aftur undir pólitískt vald eingöngu í staðinn fyrir að hafa þá breiðu aðkomu, sem ég lýsti áðan, í stjórn.

Virðulegi forseti. Það verður ekki bæði sleppt og haldið í þessari rökræðu. Áðan var því haldið fram að grundvöllurinn að baki lagasetningunni hafi verið sá að tryggja að fram færi einhvers konar samráð um það hvernig stjórnin væri samansett. Það væri aðalatriðið. Umræðan hefur verið önnur og ég er þeirrar skoðunar að það sé miklu eðlilegra að Alþingi Íslendinga, æðsta stofnun þjóðarinnar, skipi í þessa stjórn með lýðræðislegum og gagnsæjum hætti þannig að menn beri ábyrgð á vali sínu. Ég tel að valnefndarfyrirkomulagið hafi þann stóra galla að á bak við það sé hægt að fela alls konar pólitík og misbeitingu undir formerkjum fagmennsku eða armslengdar sem getur verið mjög varasamt. Ef það er svo að í sjálfu sér sé enginn stór grundvallarmunur þá er spurningin bara þessi: Teljum við það heppilegra út frá lýðræðislegum sjónarmiðum eða ekki? Hvað varðar breiddina þá ítreka ég þau ummæli mín að þótt hér sitji atvinnustjórnmálamenn sem fái laun fyrir að sitja á Alþingi er sá hópur sem hér situr mjög breiður og státar af mjög breiðri og margbrotinni reynslu. Virðulegi forseti. Maður getur velt fyrir sér þeirri ákvörðun sem var tekin um að Bandalag íslenskra listamanna og háskólasamfélagið, samráðsvettvangur háskólanna, skyldi tilnefna fulltrúa. Hvers vegna ekki aðrir? Nú er það til dæmis svo að stór hluti af starfsemi Ríkisútvarpsins snýr að íþróttamálum, útsendingum frá margs konar íþróttaviðburðum. Því skyldi ÍSÍ ekki hafa komið að þessu samráði? Við getum svo sem líka séð fyrir okkur ASÍ og fleiri hagsmunasamtök úr því að verið var að breikka valið með þessum hætti. Virðulegi forseti. Ég held því fram og ítreka þá skoðun mína að í raun fari fram breiðara samráð í þinginu, fleiri sem koma að, 63 manna valnefnd, vissulega atvinnustjórnmálamanna sem fá greitt fyrir að sitja hér, en þeir eru 63. Í hinni valnefndinni sátu þrír skipaðir af Alþingi og síðan hinir tveir. 

Virðulegi forseti. Já, það er gríðarlegur munur á þessum leiðum því að með þeirri leið sem er í gildandi lögum er tryggð aðkoma hins lýðræðislega kjörna Alþingis í gegnum þá fulltrúa sem allsherjar- og menntamálanefnd tilnefnir en líka fulltrúa annarra aðila. Þetta snýst heldur ekki um það að stjórnin verði skipuð fulltrúum Bandalags íslenskra listamanna eða háskólasamfélagsins. Ástæðan fyrir því að þessir aðilar eru settir í valnefnd er að meginhlutverk Ríkisútvarpsins er annars vegar hið lýðræðislega og hins vegar hið menningarlega. Það er þess vegna. Hlutverk valnefndar er svo að velja saman fólk í stjórn Ríkisútvarpsins sem hefur til þess þekkingu og hæfileika til að sitja þar í stjórn og sinna öllum þeim hlutverkum sem tíunduð eru í lögum um þennan almannaþjónustumiðil, þar á meðal íþróttum og öllu því öðru sem er þar tíundað og að sjálfsögðu er ekki hægt að hafa alla þá fulltrúa í valnefndinni. Munurinn á aðferðunum er algjörlega ljós. Annars vegar er aðkoma Alþingis tryggð sem og annarra aðila. Hins vegar er allt vald sett undir Alþingi á nýjan leik og það er auðvitað stór munur sem hæstv. ráðherra er að leggja hér inn án þess að hafa haft samráð um breytingu á lögum sem fóru í gegn fyrir fjórum mánuðum eftir ítarlega vinnu, samráð og mikil nefndastörf.

Hæstv. forseti. Við getum auðvitað rifist hér endalaust um hvað er faglegt og hvað er pólitískt og við getum kannski líka trúað því að Kolbrún Halldórsdóttir sé ópólitísk ef einhver vill trúa því, en er enginn að velta því fyrir sér hvað stjórnarskráin skyldi segja í þessu öllu saman? Gerir hún ráð fyrir því - ég hef oft velt fyrir mér hver fann þetta upp - að einhver hagsmunasamtök úti í bæ stjórni ríkisstofnun? Hvernig gat það eiginlega gerst í upphafi? Það getur vel verið að það sé mínum flokki að kenna, en hvernig gerðist það? Það ber enginn ábyrgð á ríkisstofnunum nema ráðherra, það er nú einu sinni þannig. Hann á að skipa í stjórn, að mínu viti. Mér finnst að menntamálaráðherra hefði átt að ganga lengra og segja einfaldlega að ráðherra skipi í þessa stjórn, að sjálfsögðu. Menn geta síðan haft einhverja skoðun á því, að Alþingi ætti að samþykkja það eða eitthvað slíkt, en ábyrgðin verður að liggja einhvers staðar. Hún liggur samkvæmt stjórnarskránni hjá ráðherra. Svo stjórnar bara eitthvert fólk úti í bæ stofnunum sem hann ber ábyrgð á. Hvernig getur það gengið? Af hverju þarf það að vera eitthvað faglegra? Ráðherra vill auðvitað fá fólk til að stjórna sem hann treystir, er faglegt, gerir síður mistök vegna þess að hann situr uppi með ábyrgðina. Þannig á þetta að vera og er í raun og veru ekkert flókið í mínum huga. Menn skulu ekki halda að það verði eitthvað faglegra með fólki úti í bæ. Reynslan held ég að kenni okkur annað.

Virðulegi forseti. Ég skil hv. þm. Brynjar Níelsson þannig að hann vilji auka ráðherraræði á Ríkisútvarpinu. Ég gat ekki skilið andsvar hv. þingmanns öðruvísi en svo að honum fyndist eðlilegt að auka ráðherraræði á Ríkisútvarpinu, á almannaþjónustumiðlinum okkar. Þetta finnst mér áhugaverð skilaboð að heyra hér í dag, mjög áhugaverð ef við horfum til almannaþjónustumiðla annars staðar í Evrópu, þó ekki í Grikklandi, því miður. Ég tek undir með hv. þingmanni og flokkssystur hv. þm. Brynjars Níelssonar sem lýsti einmitt áhyggjum af stöðu lýðræðismála í Grikklandi þar sem ríkisútvarpinu var lokað, það var bara slökkt á útsendingum með tilskipun frá stjórnvöldum. Þannig almannaþjónustumiðil viljum við að sjálfsögðu ekki hafa hér. Það hefur verið nokkuð þverpólitísk sátt um það á Alþingi Íslendinga að við viljum draga úr ráðherraræði þegar kemur að fjölmiðlum. Við erum sammála um það langflest hér inni að við viljum hafa öflugan almannaþjónustumiðil og að við viljum ekki að hann sé undir ráðherraræði heldur viljum við einmitt tryggja eðlilega stjórn á þeim miðli. Þegar talað er um „fólk úti í bæ“ finnst mér það sýna ákveðna takmarkaða sýn á lýðræðið ef það er eingöngu Alþingi Íslendinga sem fer með lýðræðisvaldið í því samfélagi sem við eigum. Að sjálfsögðu eigum við að leita til sérfræðinga, svokallaðs fólks úti í bæ, þegar við erum að reyna að koma hér saman öflugri stjórn fyrir þessa mikilvægu stofnun, þetta félag sem vissulega er svo á ábyrgð menntamálaráðherra, þar liggur hluturinn í félaginu. Eigi að síður viljum við tryggja þarna öfluga stjórn og þá er að sjálfsögðu eðlilegt að leita til sérfræðinga fræðasamfélagsins, menningarsamfélagsins eða fólks úti í bæ eins og hv. þingmaður kallar það.

Hæstv. forseti. Ráðherraræði - þetta er eitthvert hugtak sem ég hef bara heyrt hér. Ég er ekkert sérstakur áhugamaður um ráðherraræði í þeim skilningi sem ég held að hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sé að hugsa um. Eina sem ég er að velta fyrir mér er að ef stjórnarskráin gerir ráð fyrir ráðherraræði þá verður bara ráðherraræði, þá skulum við bara breyta stjórnarskránni. Það er bara þannig.  Við getum haft einhverja skoðun á því. Ég efast ekkert um að ráðherrar almennt - maður mundi örugglega hugsa það sjálfur ef maður væri ráðherra - vilja fá fagfólk, ekki bara einhverja pólitíska gæðinga, einhverja sem maður þekkir í flokknum. Maður vill tryggja að það sé alvörufólk í þessari stjórn. Auðvitað er betra að það sé ekki mikið af vinstra fólki. En almennt er það þannig að þú vilt hafa þar fagfólk af því að þú berð ábyrgðina á því.

Virðulegi forseti. Sú umræða sem hv. þingmaður vekur hér snýr væntanlega að því fyrirkomulagi sem verið hefur á stjórn Ríkisútvarpsins og mun lengur en með hinum nýju lögum sem voru samþykkt fyrir fjórum mánuðum. Það er því kannski stærri umræða og snýr almennt að því hvernig við skipum stjórnir opinberra hlutafélaga. Það er mín skoðun að þá löggjöf þurfi að skoða sérstaklega og skerpa betur á og skilgreina hlutverk opinberra hlutafélaga. Að öðru leyti vil ég ítreka þau sjónarmið sem ég hef hér lagt á borð sem snúast um það - og eru svar við gagnrýni sem verið hefur uppi í samfélaginu, sem er eðlilegt að við hv. alþingismenn hlustum eftir og reynum að finna leiðir til að koma til móts við. Sú gagnrýni hefur einmitt snúist um það að mikilvægt sé að stjórn hafi skýrt skilgreint hlutverk - þess vegna var því breytt í lögum sem voru samþykkt fyrir fjórum mánuðum - og að stjórn endurspegli bæði ákveðið hæfi og líka þessa breiðu aðkomu sem við vildum tryggja með þeim hætti sem allir flokkar á Alþingi nema Sjálfstæðisflokkurinn greiddu atkvæði sitt fyrir fjórum mánuðum. Um það snýst þessi breyting en kannski ekki um það sem hv. þingmaður varpaði hér fram í andsvari og varðar mun stærra mál sem snýr að ráðherraábyrgð á opinberum hlutafélögum. Við getum kannski tekið sérstaka umræðu um það síðar.

Hæstv. forseti. Hér ræðum við mál sem er fyrsta mál frá nýskipuðum hæstv. menntamálaráðherra, Illuga Gunnarssyni, sem ég óska velfarnaðar í störfum. Þetta er fyrsta málið sem kemur hingað inn á sumarþingi og vekur furðu að það skuli vera málið sem á að hleypa í gegn á mjög stuttu tíma, tveimur, hámark þremur vikum ef menn hafa metið rétt hversu langt sumarþing eigi að vera, og að þetta skuli vera þau skilaboð sem hæstv. ráðherra vill gefa sem sín fyrstu skilaboð í menntamálum. Þannig hlýtur maður að hugsa þegar komið er með frumvarp til laga um breytingu á lögum sem eru ekki nema fjögurra mánaða gömul og voru samþykkt með miklum meiri hluta þar sem allir flokkar komu að nema einn, flestir sátu hjá, ég held að atkvæðagreiðslan hafi verið 35 með, fjórir á móti og hinir sátu hjá - að þetta skuli vera fyrsta málið, að það skuli þurfa að breyta stjórnarfyrirkomulagi Ríkisútvarpsins frá því sem samþykkt var í þessum lögum. Ég verð að viðurkenna að skýringarnar á því af hverju þetta er gert virka afar veikar á mig. Það kann að þvælast fyrir fólki hvenær er um pólitík að ræða og hvenær er faglega unnið. Ég er einn af þeim sem deili þeirri skoðun að það séu ekki andstæður í sjálfu sér heldur geti menn verið pólitískir og faglegir, og stjórnmálamenn séu oft mjög faglegir og margir svokallaðir fagaðilar séu mjög pólitískir. Við skilgreinum stundum pólitík þannig að hún geti verið flokkspólitísk eða hagsmunatengd í gegnum flokkspólitík. Hún getur líka verið menningarpólitísk eða tengd einhverjum ákveðnum viðhorfum til einstakra mála án þess að vera flokkspólitísk. Þegar við erum að tala um ríkisstjórn sem kemur hér fram með gildi um sátt og samráð, sem maður er afar sáttur við og vill taka þátt í að móta í samfélaginu, er mér algjörlega óskiljanlegt af hverju menn ætla að henda svona máli í gegnum þingið á einum til þremur vikum á sumartíma til að komast hjá því að lög sem eru fjögurra mánaða gömul taki gildi. Ég hef sjálfur sagt, hafandi verið bæði þingmaður og ráðherra, að við þurfum að losna við svona stjórnsýslu, að um leið og skipt er um ríkisstjórn sem hefur tekið lýðræðislegar ákvarðanir einmitt í viðkvæmum málaflokkum eins og menntamálum, oft heilbrigðismálum og í þessu tilfelli um hina mikilvægustu fjölmiðlastofnun landsins, okkar sameiginlegu eign Ríkisútvarpið, þá sé það ekki háð geðþótta ráðherra á hverjum tíma hvernig farið er með málefni viðkomandi stofnunar. Ég velti fyrir mér núna: Hvers vegna er verið að þessu? Þá getur maður líka velt fyrir sér: Hvers vegna er verið að hverfa frá því sjónarmiði sem hefur verið mjög ríkt í íslensku samfélagi undanfarin ár eftir hrun en var komið áður, að við mundum draga úr því að þingmenn tækju að sér stjórnarsetu í ríkisstofnunum og gegndu þannig tvöföldu hlutverki? Við vorum að reyna að búa til armslengd sem kallað var, þ.e. að þeir sem vinna á löggjafarsamkomunni á hv. Alþingi væru ekki að víla og díla um stjórnir einstakra stofnana. Í þessu samhengi kom til dæmis eftir hrun stofnun sem heitir Bankasýsla ríkisins þar sem reynt var að búa til millilið þar sem menn gátu sótt um að vera í stjórnum banka, gerðar voru harðar kröfur um það hvert hæfismatið væri og menn síðan valdir í framhaldi af því. Auðvitað má deila um þetta eins og um margt annað. Á þeim tíma, þegar menn voru að deila út þessum gæðum sem ráðherrar, var talað um að verið væri að deila út einhverjum bitlingum til einhverra gæðinga. Allt þetta vildum við losna við. Þá spyr maður hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra: Af hverju vill hann fá þetta til baka? Af hverju er verið að kalla á þetta aftur? Við höfum búið við þetta kerfi áður. Við erum til dæmis með mjög stóran banka sem er Landsbankinn sem er 98% eign eða verður það hjá ríkinu. Ætlum við að gera þetta með sama hætti? Ég er ekki talsmaður þess. Ég held að við eigum að reyna að finna aðrar leiðir en þá að það séu tilnefningar frá pólitískum flokkum á Alþingi í allar stjórnir og ráð í stofnunum sem eru reknar af ríkinu. Það er ekki vegna þess að það geti ekki verið pólitík í afgreiðslu í stjórn Ríkisútvarpsins þó að það sé valið með öðrum hætti. Það getur líka verið alveg öfugt, við erum ekki að ásaka það fólk sem stýrt hefur Ríkisútvarpinu undanfarin ár um að það hafi beitt einhverjum pólitískum áhrifum þar inni. En það er ástæðulaust að búa til þannig fyrirkomulag að hægt sé að tortryggja það. Mér sýnist, án þess að hafa átt sæti í hv. allsherjar- og menntamálanefnd á þeim tíma þegar þetta var ákveðið en er kominn þangað núna, að þetta hafi verið hugmyndin á bak við að búa til valnefnd. Mér finnst hæstv. ráðherra tala svolítið glannalega þegar hann talar um að Alþingi sé valnefndin í dag, vitandi það að ég hef aldrei setið hér í þingsal þar sem hafa komið tilnefningar frá meiri hluta og minna hluta og mynduð hefur verið einhver stjórn með meiri hluta og minni hluta, að umræða í þinginu hafi verið um það. Ég hef aldrei tekið þátt í því að velja fulltrúa stjórnarandstöðu eða stjórnarmeirihluta eftir því í hvoru hlutverkinu ég er. Þetta eru tilnefningar frá flokkum, ógjarnan umræður um einstaklinga, og þær eru yfirleitt aldrei ræddar. Það á ekkert skylt við að Alþingi sé eins konar valnefnd hvað þetta varðar. Tökum eftir því að þegar verið er að búa til valnefnd þá hef ég skilið það þannig að verið sé að búa til valnefnd til að skipa stjórn. Það þýðir ekki að valnefndin velji fulltrúa úr sínum hópi, þ.e. að listamenn velji endilega listamann í stjórn. Ég hafði séð að menn gætu jafnvel gengið lengra en gert er hér og það hefði verið gaman að sjá stigið það skref að auglýst væri eftir hæfileikafólki sem uppfyllti skilyrði um hæfiskröfur til stjórnar Ríkisútvarpsins og valnefndin veldi úr þeim hópi. Þar yrðu gerðar harðar skilgreindar kröfur. Menn mættu ekki hafa nein hagsmunatengsl við aðra fjölmiðla, hvorki ljósvakamiðla né prentmiðla, þannig að beinir augljósir hagsmunaárekstrar væru á milli þeirra sem skipuðu stjórnina og þeirra sem færu með mál. Það yrði auðvitað valnefndin sem diskúteraði til sáttar um þessa fimm fulltrúa. Talandi um ráðherraábyrgð á þessari stjórn þá er auðvitað búið að tryggja hana með því að formaðurinn yrði kosinn beint af ráðherra og þannig hefði hann tengsl til að fylgjast með hvernig gengi varðandi stofnunina. Ég held að það hefði verið skynsamlegra. Við erum að fara að vinna hér að málum sem við erum sammála um að eru forgangsmál, sem eru hagsmunir heimilanna og afkoma fólks. Við sátum undir ræðum hér á vorþingi ítrekað, m.a. frá hæstv. núverandi mennta- og menningarmálaráðherra sem kom þá sem formaður þingflokks og margskammaði okkur fyrir að taka hin og þessi mál á dagskrá sem væru ekki í neinum tengslum við hagsmuni heimilanna, gögnuðust þeim ekki neitt, en hann kemur svo sjálfur inn á sumarþing með mál, sem á að afgreiðast með skemmri skírn, sem ég get ekki séð að bæti með neinu móti hag heimilanna að fá breytt. Ég skora á menntamálaráðherra að fara nú eftir því fyrirkomulagi sem er í lögunum sem eru fjögurra mánaða gömul. Ég skal hjálpa honum að svæfa þetta í nefnd ef það getur hjálpað honum til að taka þessa ákvörðun. Við sátum á fyrsta fundi í morgun í allsherjar- og menntamálanefnd og hefðum alveg getað tekið til umræðu hvernig við veldum þessa þrjá fulltrúa í valnefnd til að flýta fyrir málinu þannig að hægt væri að afgreiða það í næstu viku svo að við færum eftir lögunum í staðinn fyrir að taka hér prinsippumræðu um hvort eigi að fara aftur í tímann þar sem við ætlum að láta reyna á það hvort við getum skapað traust á því að Alþingi fari með einhvers konar bitlingafyrirkomulagi að skipa stjórnir beint. Við erum að reyna að fara út úr því fyrirkomulagi. Ég hefði viljað að við fetuðum þá leið lengra en færum ekki strax til baka við það að hér kæmi ný ríkisstjórn. Ég vona að málið fái umfjöllun og helst vildi ég að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra drægi þetta mál til baka og leyfði okkur að hafa fókusinn á því sem við héldum að sumarþingið ætti að fjalla um.

Virðulegi forseti. Ég hef skilið umræðuna hér til þessa nokkuð á þann veg að ekki hafi verið lagt upp með þetta fyrirkomulag til að gera einhverjar gjörbreytingar á hinum pólitíska þætti málsins ef svo má segja. Ég skildi það í ummælum hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur að fyrst og fremst hafi verið undir að tryggja að fram færi einhvers konar samtal um að velja hverjir þetta yrðu. Gott og vel. Það kann vel að vera að slík samtöl geti gengið upp og skilað góðu af sér, en það er engin trygging fyrir því í þessari valnefnd að svo verði. Þrír valdir af Alþingi, einn af Bandalagi íslenskra listamanna og einn frá samráðsvettvangi háskólanna. Þessi samsetning er engin trygging fyrir því t.d. að þar verði ekki mikið ósætti og að valið verði ekki „með gamaldags hætti“ eins og talað er um að fulltrúar þingsins tilnefni einhverja eða leggi áherslu á að einhverjir komi inn sem hafi einhvers konar pólitískt yfirbragð. Það kann vel að vera að þeir sem sitja í nefndinni frá Bandalagi íslenskra listamanna leggi mikla áherslu á að einhver sem komi beint úr þeirra röðum fari inn, til þess jafnvel að gæta hagsmuna þeirra o.s.frv. Fyrir því að slíkt gerist ekki höfum við enga tryggingu. Ég ítreka enn og aftur að þegar ég sá hvaða tilnefningar höfðu komið, um fyrrverandi hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur og Ólaf Harðarson frá Háskóla Íslands, leist mér mjög vel á þetta fólk, en það er engin trygging um það hvað gerist í framtíðinni. Enn og aftur, virðulegi forseti. Mér finnst skjóta svolítið skökku við að tala um Alþingi eins og hv. þm. Guðbjartur Hannesson gerði hér, að þetta væri einhvers konar gamaldags bitlingafyrirkomulag þegar æðsta stofnun landsins, Alþingi Íslendinga, velur í stjórn þessarar mikilvægu stofnunar, Ríkisútvarpsins. Það er engin bitlingapólitík þar að baki. Menn eiga ekki að tala þannig gagnvart þinginu. Þetta er mikilvægt verkefni sem Alþingi tekur alvarlega. Með því að fjölga í stjórninni upp í sjö er einmitt verið að auka líkurnar á því að þetta sé fjölbreyttur hópur með ólíkan bakgrunn 

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra segir: Það er engin trygging fyrir því að breytingin muni leiða til ákveðinna hluta. Ég tek undir með honum með það. En þegar menn hafa fengið athugasemdir við ákveðið form aftur í tímann, af hverju þá ekki að breyta því? Við höfum rætt það almennt á undanförnum mánuðum, missirum og árum að breyta því að vera með beint val af Alþingi sem eru bara tilnefningar. Það hefur sætt gagnrýni eins og ég nefndi, þó að í því felist engin fullyrðing eða ábending um eitthvert misferli. Það er samt afar óæskilegt ef það ríkir tortryggni í garð Ríkisútvarpsins um að þar sé verið að beita einhverjum pólitískum áhrifum. Af hverju förum við ekki fram á við og prófum breytinguna og endurmetum hana síðan að fenginni reynslu í staðinn fyrir að sækja í eitthvert ímyndað öryggi og fara aftur í tímann í fyrirkomulag sem almennt hefur verið mikil óánægja með? Það er það sem ég skil ekki. Ég gagnrýndi Alþingi. Ég segi: Ég biðst undan því sem þingmaður að bera ábyrgð á þessu, að þetta sé kosningamál komi til kosninga, þannig virki lýðræðið, og ég verði metinn af því hvaða fulltrúa Sjálfstæðisflokkurinn tilnefnir í stjórn Ríkisútvarpsins. Ég get alveg skilið ráðherraábyrgðina, en það er ekki þannig að við sitjum hér sextíu og þrjú og veljum þessa fulltrúa. Það hefur aldrei verið þannig og mun aldrei verða þannig enda held ég að hugmyndin sé ekki sú heldur er um að ræða tilnefningar sem er raðað saman. Ekki situr Framsóknarflokkurinn og segir: Við viljum ekki fá þennan fulltrúa frá Sjálfstæðisflokknum og öfugt. Meiri hlutinn myndast einhvern veginn og síðan koma hinir. Og hér hefur verið bent á að það geta orðið vandræði með kynjahlutföll og þá þarf hugsanlega að fara í samninga eftir á með það og aðrar kröfur sem við viljum að séu uppfylltar við skipun svona stjórnar. Þess vegna var farið í að leita að nýrri lausn og niðurstaðan var þessi valnefnd. Hún er kannski ekkert 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að biðjast afsökunar. Mér láðist að nefna að frá samstarfsnefnd háskólastigsins barst líka tilnefning um Ragnheiði Skúladóttur. Ég vil að því sé haldið til haga. Hv. þingmaður biðst undan því að vera metinn af kjósendum sínum út frá því hvernig Sjálfstæðisflokkurinn hagar sínum málum í þinginu. Ég held að hv. þingmaður þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur af slíku. Hann verður bara að hafa áhyggjur af eigin verkum og hvernig kjósendur meta þau næstu fjögur árin. Við erum nýbúin að ganga í gegnum kosningar þar sem kjósendur gáfu okkur einhvers konar einkunn, nú vinnum við með það og það myndast nýr meiri hluti. Hvað fyrirkomulagið varðar er ástæðan fyrir því að ég legg fram þetta frumvarp sú að ég tel að það sé galli í þessu, hann sé augljós og liggi fyrir. Gallinn er sá að þegar menn setja upp valnefnd með þessum hætti hefur það þann stóra ólýðræðislega ókost að búið er til fyrirkomulag þar sem er tekin ákvörðun um jafn mikilvægan hlut og þann hverjir sitja í stjórn Ríkisútvarpsins þar sem þeir sem taka ákvörðunina þurfa ekki að bera ábyrgð á henni gagnvart t.d. kjósendum í landinu, þjóðinni sjálfri. Vissulega má færa fyrir því rök að það sé kannski ólíklegt að þetta mál eitt og sér ráði öllu um það hvernig fólk greiðir atkvæði, en það getur skipt máli, það hefur áhrif og á að hafa áhrif. Það er galli sem ég sé við valnefnd í þessu fyrirkomulagi. Það getur átt mjög vel við hjá mörgum öðrum stofnunum að hafa valnefnd en ég tel að svo sé ekki hér. Þá er alveg eftir umræðan um það hverjir eiga nákvæmlega að sitja í valnefndinni. Það er hægt að færa fyrir því rök að margir aðrir hópar í samfélaginu ættu að eiga fulltrúa við það borð. Það er dálítið undarlegt hversu þröngt þessi valnefnd er skilgreind ef maður vill ræða það. Ég tel að þetta fyrirkomulag sé gallað og það hafi þann stóra galla sem ég var að lýsa. Því sé betra að láta þessar breytingar ekki koma til framkvæmda. 

Hæstv. forseti. Mér heyrist á þessari orðræðu á milli okkar í andsvörum eftir framsögu málsins að við séum einlæglega ósammála um þetta mál. Hæstv. ráðherra segir gjarnan í fyrstu persónu: „Ég tel og þess vegna á þetta …“ Það er kannski einmitt það sem við erum að ræða um. Við þurfum að losna við það að við séum að stjórna þannig að skoðanir okkar sem einstaklinga, þegar við komumst í valdastöðu, ráði málum.

Er það ekki þingið sem ákveður það?

Auðvitað verður það þingið sem ræður þessu. Þetta er auðvitað lýðræðislega lagt fram en þess vegna sagði ég að á þeim tíma sem við höfum á sumarþingi finnst mér mikil tilætlun að þetta mál fari í gegn í skyndi af því að það er afstaða hæstv. menntamálaráðherra að það eigi að breyta þessu, jafnvel í andstöðu við Framsóknarflokkinn sem er nýbúinn að samþykkja hitt fyrirkomulagið.

Þeir eru búnir að samþykkja.

Þá eru þeir búnir að skipta um skoðun. Það væri út af fyrir sig spennandi að heyra innlegg þeirra í umræðuna, en þeir virðast ekki ætla að taka þátt í henni, þeir hafa þá kokgleypt þetta og ákveðið að skipta um skoðun frá því sem var fyrir fjórum mánuðum. Ég veit svo sem ekkert hvernig þau skipti hafa farið fram eða hvaða kaupmennska hefur átt sér stað í sambandi við það. Ég lýsi bara yfir vonbrigðum með að tíma þingsins skuli vera eytt í þetta núna miðað við orðræðu hæstv. ráðherra á sínum tíma og ég skil ekki af hverju menn óttast að taka skrefið lengra. Það koma eflaust fram einhverjir gallar á nýja forminu, en maður hefur gjarnan þá reglu þegar verið er að vinna að breytingum að byrja ekki á að hopa heldur reyna að sníða vankantana af og stefna áfram til framtíðar. Ég hélt að ríkisstjórnin ætlaði að gera það, en kannski kemur alltaf betur og betur í ljós að hún horfir frekar aftur en fram.

Virðulegi forseti. Í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnar segir, raunar strax í inngangi yfirlýsingarinnar, með leyfi forseta: „Íslensk þjóðmenning verður í hávegum höfð, að henni hlúð og hún efld. Áhersla verður lögð á málvernd, vernd sögulegra minja og skráningu Íslandssögunnar, auk rannsókna og fræðslu. Ríkisstjórnin mun vinna að því að auka virðingu fyrir merkri sögu landsins, menningu þess og tungumálinu, innan lands sem utan.“ Umræða um slíka þjóðmenningu er annars ekki mikið fyrirferðarmeiri í plagginu, ekki einu sinni undir kaflaheitinu Mennta- og menningarmál, sem kemur síðar fyrir. En það sem ég sakna nokkuð í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er að hugtakið þjóðmenning er ekki skilgreint, ekki hvað fellur innan þess eða hvernig sitjandi ríkisstjórn skilur það. Það væri mjög þarft að fá þá skilgreiningu fram og hvaða markmiðum núverandi hæstv. ríkisstjórn telur það þjóna að færa hluta menningarmála til og skella á hann þessu forskeyti, þjóð-. Ég veit ekki hvort sú skilgreining er til en mikilvægt er að fá fram skilning hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra á hugtakinu. Sama má segja um 2. mgr. í stjórnarsáttmálanum þar sem rætt er um Íslandssöguna en þar velti ég því fyrir mér hvort jafnvel sé verið að grauta saman liðnum atburðum og hinni sögulegu hefð, sem er auðvitað fyrst og fremst til í tungumálinu, hún getur verið hefðbundin en einföld. En þriðji skilningurinn sem ég velti fyrir mér hvort sé fyrir hendi þegar við ræðum um að áhersla verði lögð á skráningu Íslandssögunnar eru rannsóknir og mat sagnfræðinga á hinu sögulega samhengi, sem er grundvöllur bæði á atburðinum og frásagnarhefðinni en hljóta eðli máls samkvæmt að skila mörgum sögum en ekki Íslandssögu. Mér þætti vænt um að hæstv. menningarmálaráðherra útskýrði fyrir okkur hvernig nákvæmlega þessari áherslu verður háttað. Áhersla ríkisstjórnarinnar í sáttmála sínum um íslenska þjóðmenningu, sem á að hafa í hávegum, hefur vakið nokkra athygli og ekki síður sá forsetaúrskurður sem birtur var við stjórnarmyndun þann 24. maí þar sem tilgreind eru verkefni einstakra ráðuneyta og sagt að málefni þjóðmenningar færist frá mennta- og menningarmálaráðuneyti til forsætisráðuneytis. Þessi verkefni eru: Vernd sögulegrar og menningartengdrar byggðar og umhverfis- og skipulagsmál því tengd, vernd þjóðargersema, minjasöfn, fornleifar, húsafriðun, varðveisla menningararfsins, Minjastofnun Íslands, örnefni, bæjarnöfn, Stofnun Árna Magnússonar og örnefnanefnd. Listinn vekur líka upp spurningar en það hefur verið skilningur margra að ólíkir þættir í menningunni hafi samverkandi áhrif þannig að uppgötvanir til að mynda í fornleifafræði eða framfarir í húsavernd hafi áhrif á nýsköpun í myndlist eða bókmenntum þannig að rannsóknir, söfnin, varðveisla, miðlun og nýsköpun haldist í raun í hendur. Maður veltir því fyrir sér hvað býr nákvæmlega að baki þeirri ákvörðun að leggja þá aðra áherslu á þessa málaflokka sem færðir eru á milli ráðuneyta. Málefni íslenskrar tungu hins vegar, sem ég hefði nú talið að teldust líklega til þjóðmenningar, eru ekki nefnd í sáttmálanum. Hugsanlega hefur þótt erfitt að slíta íslenska tungu frá skólakerfinu. En um leið eru færðar til heilu stofnanirnar eins og Stofnun Árna Magnússonar, sem er auðvitað háskólastofnun og sinnir fyrst og fremst rannsóknum í nánu samstarfi við háskólana. Hæstv. menningarmálaráðherra upplýsir okkur væntanlega um skilgreininguna á eftir, en ég velti fyrir mér hvað valdi því að þessi verkefni eru flutt en ekki einhver önnur, eins og til að mynda íslensk tunga. En það er þó fleira sem verður snúið og ég hefði áhuga á að heyra skilning ráðherrans á, eins og til að mynda safnaráð sem fjallar auðvitað bæði um málefni minjasafna og listasafna sem heyra væntanlega undir hæstv. menningarmálaráðherra. Ég velti því fyrir mér hvernig nákvæmlega starfsemi safnaráðs verður háttað. Mig langar að fá það fram hér hvernig staðið var að undirbúningi svokallaðra þjóðmenningarstofnana frá mennta- og menningarmálaráðuneyti til forsætisráðuneytis, hvort forstöðumenn þessara stofnana voru hafðir með í ráðum. Hvaða skilgreining á þjóðmenningu var höfð til grundvallar þegar ákveðið var hvaða málaflokkar og stofnanir teldust vera þjóðmenningarstofnanir eða málaflokkar, ólíkt öðrum eins og íslenskri tungu? Mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort starfsfólk og sérfræðingar menningarmálaráðuneytisins flytjist með málaflokkunum og ég velti því líka fyrir mér hvort þessar breytingar séu vel til þess fallnar að bæta stjórnsýslu og auka gagnsæi í málaflokknum. Að lokum er ég mjög áhugasöm að heyra hvernig áherslu á skráningu Íslandssögunnar verður náð fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli og fyrir ræðuna. Þetta eru auðvitað eðli málsins samkvæmt frekar flókin hugtök, það segir sig sjálft. Af því að sérstaklega var spurt um Íslandssöguna og skráningu hennar tek ég heils hugar undir hugleiðingar hv. þingmanns varðandi eðli söguritunar, hvað sagan er o.s.frv. Ég hef lengi hugleitt það mál og hreyfði fyrir nokkrum árum meðal annars þeirri hugmynd að það væri löngu orðið tímabært að við mundum gera verulegt átak í gerð t.d. myndræns kennsluefnis um Íslandssöguna til þess að hægt væri að nota það í grunnskólum og framhaldsskólum landsins eða jafnvel líka setja það í almenna sýningu eftir því sem við á. Þegar menn velta fyrir sér hvað er átt við með skráningu Íslandssögunnar er það ekki eitthvert stórkostlegt átak ríkisstjórnarinnar um einhverja nýja sagnfræði, langt í frá. Ég held að þeir tímar séu liðnir að t.d. á stóli menntamálaráðherra sitji einstaklingur sem taki sig til og skrifi sjálfur Íslandssöguna, en ég tek þetta sem dæmi varðandi nýja framsetningu í nýjum miðlum hvað varðar Íslandssöguna. Þá kem ég nú að stóra þættinum sem eru þjóðmenningarmálin. Þá er rétt að hafa það í huga að þegar stjórnarráðslögunum var breytt á þinginu var einmitt lagt upp með að hægt væri að endurspegla áherslur ríkisstjórnar á hverjum tíma með flutningi verkefna á milli ráðuneyta þannig að þessi flutningur endurspeglar ákveðna áherslu. Það eina sem hér hefur gerst er að þarna eru ákveðin verkefni flutt til forsætisráðuneytisins frá menntamálaráðuneytinu og endurspegla þar með ákveðna áherslu, sérstaklega á þá flokka sem þar eru taldir upp. Þegar spurt er: Hvað er átt nákvæmlega við með þjóðmenningu? gefur það auðvitað augaleið að ekki er til einhver ein skilgreining á henni. Ég held að hv. málshefjandi átti sig vel á því að ekki verður gefin einhver ein skýring á því hvað átt er við með þjóðmenningu. Það sem liggur fyrir er listi yfir þau verkefni og þá málaflokka sem fluttir hafa verið milli ráðuneyta. Það er ekkert flóknara en það og það þarf ekkert að velta því fyrir sér frekar, það liggur fyrir í forsetaúrskurðinum hvað þarna er átt við. Undirbúningur málsins fór fyrst og síðast fram í stjórnarmyndunarviðræðum þar sem rædd voru áhersluatriði ríkisstjórnarinnar, það sem ríkisstjórnin vill leggja áherslu á og þannig varð þetta til. Auðvitað stendur núna yfir samráð á milli embættismanna í forsætisráðuneytinu annars vegar og í mennta- og menningarmálaráðuneytinu hins vegar um það hvernig að þessu verður staðið og skiptir miklu máli að vel takist til. Ég get alveg sagt það að ég er mjög ánægður með að staðið er svona að þessum málum hvað það varðar að þarna eru mikilvæg mál á ferðinni. Mér finnst það ekkert óviðeigandi eða ankannalegt með nokkrum hætti að forsætisráðuneytið og forsætisráðherra segi: Ég vil leggja alveg sérstaka áherslu á þessi mál og ég vil gjarnan fá þau yfir til mín, og þá flytjist þau. Ég geri ekki ráð fyrir að hér sé um varanlegan flutning að ræða en þannig verður þessum málum skipað á meðan þessi ríkisstjórn situr í það minnsta nema annað komi fram vegna þess að hæstv. forsætisráðherra vill leggja alveg sérstaka áherslu á þessi mál. Ég held að það sé ekkert óeðlilegt við það. Þegar við samþykktum ný lög um Stjórnarráðið sem deilur voru um hér var lagt upp með að þetta væri hægt að gera. Það væri eðlilegt að framkvæmdarvaldið hefði svigrúm að færa verkefni á milli til þess að stjórnarstefnan og áhersluatriði í stjórnarstefnunni næðu fram að ganga. Ég ítreka að hér verður ekki gefin upp einhver einföld „formúlering“ af minni hálfu á því hvað nákvæmlega er átt við með hugtakinu þjóðmenning. Það er eðli málsins ekki hægt að gera það. Það er bara of flókið mál. Þess vegna ítreka ég að það er það sem liggur fyrir í forsetaúrskurðinum sem um er að ræða og gefur þá mynd af því hvaða áherslur það eru sem hæstv. forsætisráðherra lagði til grundvallar þegar hann væntanlega ásamt öðrum í stjórnarmyndunarviðræðunum gekk frá þessari niðurstöðu.

Forseti. Það er ekki neinn vafi á því að forsætisráðherra og ríkisstjórnin hefur leyfi til þess að leggja til hinar ýmsu breytingar á skipan ráðuneyta. Það eru heimildir sem komu í stjórnarráðslögunum sem samþykkt voru á síðasta þingi sem ég er sammála vegna þess að ég tel ekki rétt að niðurnjörva starfsemi Stjórnarráðsins umfram annað. Hins vegar verður því ekki á móti mælt að það kom nokkuð á óvart að fyrsta verk nýrrar ríkisstjórnar væri að nýta þessi lög jafn hressilega og raun bar vitni, en stundum eru heimildir nýttar svo harkalega að konu bregður eiginlega í brún. Þá kemur upp í hugann að það er ekki alltaf rétt að gera allt sem má. Það gefur nefnilega þeim sem vilja njörva niður hluti byr undir báða vængi og þeir heimta reglur og boð og bönn. Þess vegna ber að varast að nýta um of heimildir sem maður hefur. Því er ekki að neita að sú var tilfinningin þegar þessar fréttir bárust af flutningi málaflokka þjóðmenningarinnar til forsætisráðuneytisins. Að mínu mati er það ákaflega hæpið að færa málefni á milli ráðuneyta vegna þess að einhver einn ráðherra hefur áhuga á einhverjum málaflokki meira en á öðrum. Ráðherrar eru embættismenn og þeir eiga að sinna embættum sínum en ekki áhugamálum. Ég geri ráð fyrir að forsætisráðherrann viti nákvæmlega hvað þjóðmenning er þó að hæstv. menntamálaráðherra geti ekki skýrt það alveg út fyrir okkur. Virðulegi forseti. En í dag ræðum við málefni Ríkisútvarpsins. Sú stofnun hefur oft verið nefnd hornsteinn íslenskrar menningar og þess vegna má kannski spyrja hvers vegna málefni Ríkisútvarpsins voru ekki færð yfir í forsætisráðuneytið.

Virðulegi forseti. Í ríkisstjórn sem er mynduð til endurreisnar heimilunum og samfélaginu er rökrétt að menningararfinum sé komið stjórnsýslulega fyrir á vegum forsætisráðuneytisins. Fátt er mikilvægara en að standa vörð um þjóðmenningu og því er eðlilegt að málefni sem hana varða sérstaklega séu vistuð í forsætisráðuneytinu. Menntun og umhverfi eru mótandi þættir í uppeldi okkar og skapa okkur ef til vill mest sem Íslendinga ásamt málinu og bókmenntunum. Hið íslenska bókmenntafélag, sem stofnað var 1816 til þess að endurreisa íslenska menntun og menningu undir forustu Íslendinga sjálfra, hafði mikil áhrif, bæði í sjálfstæðisbaráttunni og við að kynna erlenda menningarstrauma fyrir þjóðinni. Að vera framsækinn en forn í senn þýðir í mínum huga að hugsa um lausnir og sköpun tækifæra en hafa jafnframt í huga mótandi siði og verkmennt fyrri kynslóða. Við eigum dýrmætan menningararf í húsakynnum og þjóðháttum. Dæmi um hugvit og verkmenningu er til dæmis íslenski torfbærinn. Smám saman er að renna upp fyrir fólki sérstaða hans í heimsmenningunni. Hann er stórkostleg aðlögun húsakynna að umhverfi og veðráttu. Dæmi um sköpun og verkkunnáttu kvenna er flatt, þunnt brauð, þ.e. laufabrauð, pönnukökur og flatkökur. Að mínu viti mótaðist þessi kökugerð af skorti, skorti á mjöli og skorti á bakarofnum. Við sækjum um þessar mundir mjög fram í fjölmenningu til dæmis í framandi matargerð en í leiðinni viljum við og eigum að halda í sérstöðu okkar og ekki láta hana ganga okkur úr greipum heldur varðveita þekkingu til komandi kynslóða. Verum framsækin, skapandi en berum umhyggju fyrir menningunni, einnig manngerðu og náttúrulegu umhverfi landsins. Þjóðmenning landsins á hvergi betur heima en á stjórnarheimili forsætisráðherra.

Herra forseti. Sérstök pólitísk áhersla á þjóðmenningu hefur ekki alltaf endað vel, svo að ég noti þjóðmenningarlegt stílbrigði. Það eru margar ástæður fyrir því að viðvörunarbjöllur hringja. Ég vil ekki vera með neinar ásakanir á hendur ríkisstjórninni um illar fyrirætlanir eða neitt slíkt þegar hún leggur sérstaka áherslu á þjóðmenningu. Það er líka hægt að skilja það á fallegan máta, en það hringja viðvörunarbjöllur og í öllu falli vakna stórar spurningar. Þjóðmenning er mjög óljóst hugtak og tengsl manns við þjóð sína getur verið margs konar; hún er oft fögur, stundum ekki fögur og sumir koma annars staðar frá en búa á Íslandi og hafa aðra menningararfleifð. Þetta er mjög margslungið en oft mjög tilfinningaríkt samband. Þetta tvennt; óljóst hugtak og mjög tilfinningaríkt samband hefur oft verið notað í pólitískum tilgangi til að búa til einhvers konar pólitíska rétthugsun og til þess að móta rétta afstöðu í stórum deilumálum. Ein ástæðan fyrir því að viðvörunarbjöllur hringja í þessu efni er að þess gætir auðvitað í umræðu á Íslandi að aðilar og einstaklingar sem aðhyllast nánara samstarf við til dæmis Evrópuþjóðir eru vændir um að vera ekki hollir þjóð sinni, að vera á móti fullveldi Íslands. Þessarar hugtakanotkunar gætir þannig að í þessu samhengi hringja auðvitað viðvörunarbjöllur þegar ný ríkisstjórn leggur sérstaka áherslu á þjóðmenningu. Ég vil leggja áherslu á alla menningu. Ég vil að ríkisvaldið skapi svigrúm fyrir fjölmenningu, ómenningu, hámenningu, lágmenningu, alls konar menningu. Ég held að það eigi að vera 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að vekja máls á þessu efni í sérstakri umræðu. En við fjöllum ekki bara um þjóðmenningu heldur stöðu þjóðmenningar og menningarmála almennt í stjórnskipuninni. Það er við hæfi að vekja athygli á því sem fram kemur í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarflokkanna um þetta málefni vegna þess að rætt hefur verið um það í nokkrum atriðum en ekki farið yfir það í heild sinni. Vissulega kemur það fram í inngangi stefnuyfirlýsingarinnar að íslensk þjóðmenning skuli vera í hávegum höfð og að henni hlúð og hún efld. Það er mikilvægt að sú áhersla komi fram. Jafnframt verður lögð áhersla á málvernd, vernd sögulegra minja og skráningu Íslandssögunnar auk rannsóknar og fræðslu. Þá verður unnið að því að auka virðingu fyrir merkri sögu landsins, menningu þess og tungumálinu innan lands sem utan. Vegna þess að mér heyrðist vera vikið að því í umræðunni þá kemur fram á blaðsíðu 9 í stefnuyfirlýsingunni að standa þurfi vörð um íslenska tungu, efla rannsóknir á þróun tungumálsins og styrkja stöðu íslensks táknmáls. Ég held að það sé gríðarlega mikilvæg yfirlýsing sem þar kemur fram. Við þekkjum sögu annarra þjóða þar sem ekki hefur tekist nægjanlega vel að vernda tunguna. Við þekkjum þjóðir eins og til dæmis Lettland þar sem menn standa í mikilli baráttu fyrir því að vernda tungumál sitt og þjóðlögin sín svo þau glatist ekki út úr menningu þeirra. Þess vegna eigum við að fagna því hér að ríkisstjórnarflokkarnir leggi áherslu á að styrkja þessi mál bæði innan Stjórnarráðsins og líka almennt í samfélaginu. Ég vona svo sannarlega að okkur öllum hér gefist færi á því að koma að þeirri vinnu og að okkur takist vel til við að búa vel að þessum málum til framtíðar fyrir íslenska þjóð.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér stöðu þjóðmenningar í stjórnskipaninni. Mér fannst áhugaverðast það sem kom fram í umræðunni hjá hæstv. ráðherra, að þarna væri um að ræða í hans huga, og þá væntanlega huga ríkisstjórnarinnar allrar og hæstv. forsætisráðherra, tímabundið fóstur þjóðmenningarlegra þátta til að efla og styrkja þessa þætti menningarinnar. Ég skildi hæstv. ráðherra þannig að þessir þættir þyrftu sérstaka næringu, sérstaka hlýju, utanumhald og upplyftingu og að þess vegna væri þeim betur fyrir komið hjá forsætisráðherra. Það er mjög kúnstug nálgun, verð ég að segja. Er það til styrkingar þjóðmenningu á Íslandi að rífa hana frá menningarmálaráðuneytinu þar sem sérfræðiþekking og uppbygging til margra ára og áratuga hefur átt sér stað hvað varðar málaflokkinn í heild? Svo er það nú eiginlega ögn vandræðalegra þegar hæstv. forsætisráðherra forðast að skilgreina hvað felst í hugtakinu. Skyldi það vera vegna þess að hæstv. ráðherra var ekki þeirrar gæfu aðnjótandi að hafa aðkomu að sumarbústaðarferðum í aðdraganda ríkisstjórnarmyndunar og þá ekki heldur að þeirri ákvörðun að þjóðmenningin var tekin frá menningarmálaráðherranum áður en hann settist sjálfur í ríkisstjórn? Gæti það verið ástæðan? Virðulegur forseti. Það er að minnsta kosti torkennilegt þegar hér er talað um skynsemi og fagmennsku og vinnubrögð nútímans og framtíðarinnar 

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu máli. Við ræðum þjóðmenninguna. Auðvitað fagna ég því þegar menn leggja áherslu á menningu og sögulegan arf en þið takið kannski eftir að ég talaði um menningu og sögulegan arf en ekki íslenska þjóðmenningu. Það var viljandi vegna þess að það getur orðið býsna merkileg umræða þegar við förum að skilgreina hvað er íslenskt og hvað er erlent í sögu þjóðar sem verið hefur í nánum tengslum við erlenda aðila. Í því felst sú hætta að við förum í einhverja rétttrúnaðartúlkun um hvað var rétt á hverjum tíma. Ég hef engar athugasemdir við það að mál séu vistuð á einhverjum ákveðnum stað í ráðuneytum eða að menn leggi áherslu á málaflokkinn en ég vara við þessari rétttrúnaðarhugsun. Ég ætla að nota þær mínútur sem ég á eftir til að segja frá upplifun minni þegar ég heimsótti Fanø rétt við Jótlandsstrendur fyrir mörgum árum og hitti þar íslenska konu sem hét Þórunn Wíum, blessuð sé minning hennar. Hún lifði af því að búa til Fanø-þjóðbúninga. Hún bjó í elsta húsinu á eyjunni. Mér fannst merkilegt þegar hún útskýrði fyrir okkur menninguna á þessum stað, þá sagði hún okkur að menningin væri lifandi jafnvel þó að hún rifjaði upp fortíð. Þegar við spurðum hvernig réttur þjóðbúningur væri svaraði hún: Hann var aldrei réttur vegna þess að hann réðst af því hvaða efni maður fékk frá Austurlöndum, frá Asíulöndunum til þess að nota í þjóðbúninginn. Húsin breyttust, þeir dönsuðu „Sönderhoning“, sem var sérstakt dansform, en þeir notuðu nýju lögin í það og breyttu takti. Ætlum við að færa okkur í eitthvert fast samband sem heitir íslensk þjóðmenning, bundin við ákveðinn tíma? Svar mitt er nei. Við eigum að vera með lifandi menningu sem tekur mið af því umhverfi sem er á hverjum tíma með þeim alþjóðlegu áhrifum sem eru á hverjum stað á hverjum tíma eins og íslenskt samfélag hefur alltaf verið, 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hlýjar móttökur, jákvæðni og gagnlega aðstoð á nýjum vinnustað. Mig langar líka að vekja athygli á því mikilsverða hlutverki stjórnmálamanna að reyna að einfalda og útskýra mál frekar en að flækja þau. Það ætla ég að reyna að temja mér þó að ég viti að það verði ekki alltaf auðvelt. Þess vegna þakka ég hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að hefja umræðu um þjóðmenningu. Þjóðmenning er stórt orð. Það merkir samkvæmt orðabókinni andleg og verkleg menning þjóðar. Ekki minnkar orðið við þá skilgreiningu, en eins og fram hefur komið erum við hér að fjalla um flutning ákveðinna verkefna tengdum þjóðmenningu milli ráðuneyta þar sem markmiðið er að forsætisráðuneytið taki tímabundið að sér að sinna tilteknum málum sem ríkisstjórnin vill leggja sérstaka áherslu á. Ætlunin er að forsætisráðuneytið og mennta- og menningarmálaráðuneytið starfi saman með það að markmiði að efla enn frekar stefnumótun á þessu sviði og vinna betur að þessum málaflokkum en gert hefur verið. Áherslan verður meðal annars lögð á stefnumótun við vernd sögulegra og menningartengdra byggða og umhverfis- og skipulagsmál því tengd. Þjóðminjasafnið og Minjastofnun Íslands flytjast til en flest söfn landsins og safnasjóður munu samt sem áður áfram heyra undir mennta- og menningarmálaráðuneytið. Aukin áhersla á þjóðmenningu styrkir okkur sem fjölmenningarsamfélag og í alþjóðasamstarfi því að sá sem hefur sterkan grunn að byggja á er líka sterkari í samfélagsþróun og samskiptum þjóða.

Virðulegi forseti. Ég hef í sjálfu sér ekkert út á það að setja að ákveðin málefni séu tekin til hliðar og þeim veitt sérstök athygli, en ég verð að setja spurningu við hugtakið þjóðmenningu og hvað telst til þjóðmenningar og hvað ekki. Þjóð og menning - þjóðmenning er mjög loðið hugtak og vísar til ákveðinnar þjóðræknistengingar. Ég spyr mig hvort verið sé að einbeita sér að ákveðinni þjóðmenningu frá ákveðnum tímum. Hvaða tími er þá þjóðlegastur? Er það upphaf 18. aldar þegar Þingholtin voru auðn eða er það upphaf þeirrar 20. þegar húsakostur var orðinn klassískari? Ég verð líka að spyrja, þegar hugsað er um til dæmis tónlist og einhver þjóðlegustu lög sem alla vega yngri kynslóðir halda að séu eilífðarlög og hafi alltaf verið til eins og „Heyr himna smiður“ eða „Stolt siglir fleyið mitt“, sem eru hvort tveggja tiltölulega nýleg lög, hvort þau teljist þá ekki til þjóðmenningar vegna þess. Sömuleiðis vil ég benda á að íslensk þjóð er það fólk sem býr hér, við búum í fjölmenningarsamfélagi og höfum lengi gert. Það eru til kleinur í Póllandi en þær eru stafsettar með y og z. Hvað er íslenskt og hvað ekki? Ég spyr mig líka hvort sumri menningu sé greiði gerður með því að vera aðskilin frá menningunni almennt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hér hafa talað og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Komið hefur fram að vissulega er heimild til þess að færa málaflokka milli ráðuneyta enda hefur enginn gert ágreining um það. Jafnframt hefur komið fram að samræða um málið fór fyrst og fremst fram milli stjórnarflokkanna sjálfra. Enn fremur hefur komið fram að engin sérstök skilgreining á þjóðmenningu lá til grundvallar þessum málaflokkaflutningi, enda er flókið að skilgreina það hugtak. Ég get alveg tekið undir með hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Menning er í eðli sínu kannski landamæralaus. Nægir þar að nefna tónlistina, eins og hv. þm. Óttarr Proppé gerði hér áðan, en við getum líka litið víðar yfir sviðið. Íslensku riddarasögurnar eru auðvitað þýdd menning. Íslensku glæpasögurnar sem núna eru kynntar um heim allan sem séríslenskt og sérnorrænt fyrirbæri eru að sjálfsögðu þýdd menning upphaflega og voru meira að segja þýddar mjög snemma. Kannski má því segja að íslensk menning hafi einmitt auðgast á því hversu gríðarlega opin hún hefur verið fyrir alþjóðlegum straumum og íslenskir listamenn hafa náð sínum stærstu afrekum með því að fara út í heim eins og við gerðum á söguöldinni þegar Íslendingar fóru um heim allan og færðu íslenskan kveðskap út um heiminn. Ég hefði talið skynsamlegra í anda þeirrar skynsemishyggju sem þessi ríkisstjórn boðar og mér verður tíðrætt um, að halda menningunni saman því að ég tel að þegar við köfum dýpra ofan í málið sé mjög erfitt og nánast ekki gerlegt að skilgreina þjóðmenninguna sérstaklega með þessum hætti og aðgreina hana frá annarri menningu. Enn hefur mér ekki þótt koma fram í umræðunni markmiðið með þessu. Ég tel að menningunni sé fullur sómi sýndur að því vera í ráðuneyti menningarmála þannig að ég tel það ekki enn hafa komið fram hvernig búið verður betur að þessum málaflokkum sérstaklega eða á hvaða 

Virðulegi forseti. Hvað varðar skilgreininguna á þjóðmenningu þá held ég að það hafi komið hér skýrt fram að engin einhlít skýring er til. Þetta er flókið hugtak en við höfum nú samt notað það öðru hverju. Ég minni til dæmis á að ekki langt frá þessu húsi stendur Þjóðmenningarhús og ég man ekki eftir að það hafi valdið sérstökum vandkvæðum að nota þá nafngift á það hús. Hvað varðar þau verkefni sem falla undir forsætisráðuneytið, annaðhvort varanlega eða tímabundið, segi ég enn og aftur, virðulegi forseti: Það er rétt að horfa til forsetaúrskurðarins sjálfs, þar er listi yfir þessi verkefni og það er það sem skiptir máli til þess að átta sig á þessu. Þegar önnur verkefni í þessum úrskurði eru skoðuð sjá menn til dæmis hvað varðar forsætisráðuneytið að þar undir falla þjóðartákn. Þar er talinn upp fáni Íslands, þjóðsöngurinn, Hin íslenska fálkaorða, önnur heiðursmerki - en við vitum líka til að það eru til önnur þjóðartákn; þjóðarblómið holtasóleyin er eitt af þjóðartáknunum. Þannig að þó að hugtakið þjóðartákn sé margbrotið líka þá gerir það ekki að verkum að við getum ekki notað það í svona skilgreiningu. Aðalatriðið er þetta: Það er ekki verið að slíta í sundur menningarstarfsemina í landinu. Ég held að það væri nú svolítið langt gengið að það hvar einstakir málaflokkar eru vistaðir, inni í hvaða ráðuneytum, tímabundið augljóslega, af því að ný ríkisstjórn getur breytt þessu ef henni hentar, geti orðið til þess að einhvers konar rof verði í menningarstarfseminni, að skáld og listamenn fari að haga starfi sínu og hugsunum með öðrum hætti vegna þess að það er búið að færa eitthvað til innan Stjórnarráðsins. Virðulegi forseti. Ég er ekki viss um að það verði eða ég hef alla vega ekki stórar áhyggjur af því að það muni leiða það fram eða að þetta verði grundvöllur að einhverjum þjóðrembingi. Ég held að það sé fjarri lagi, eins og mér fannst ýjað að hér í umræðu, að menn hafi einhverjar áhyggjur af því. Það er svo fjarri. Hér er verið að tala um þessa málaflokka. Ríkisstjórnin leggur áherslu á þetta, það kemur fram. Mig langar að nefna að gefnu tilefni að tekin er ákvörðun um þetta í stjórnarmyndunarviðræðum 

Ég vil greina frá því að tekist hefur samkomulag forseta og þingflokksformanna um fyrirkomulag þeirrar umræðu sem hefst nú á eftir. Talsmenn flokkanna fá tvöfaldan ræðutíma í þessari umræðu, 20 mínútur í stað 10 mínútna, en að öðru leyti munu þingsköpin ráða tímalengd umræðunnar. Þá hefur verið gert samkomulag um að þingfundur geti haldið lengur áfram, þ.e. fram yfir klukkan 8 í kvöld, og er gert ráð fyrir því sömuleiðis varðandi þau mál sem hér eru á dagskrá, annars vegar þetta mál, 5. dagskrármálið, og frumvarpið um Ríkisútvarpið, að fyrri umræðu um aðgerðir vegna skuldavanda heimila og 1. umr. um Ríkisútvarpið verði lokið nú í kvöld.

Virðulegur forseti. Í kjölfar hruns fjármálakerfisins á Íslandi haustið 2008 hækkuðu verðtryggðar skuldir og eignaverð lækkaði, meðal annars vegna áhrifa af gjaldþroti fjármálafyrirtækja og áhættusækni þeirra í aðdraganda hrunsins. Mikill meiri hluti íslenskra heimila fjármagnar kaup á íbúðarhúsnæði með verðtryggðum lánum. Fjárfesting í húsnæði er algengasta sparnaðarform íslenskra fjölskyldna og hefur almennt verið litið á íbúðarhúsnæði sem eignamyndun yfir lengri tíma. Að sama skapi fer umtalsverður hluti ráðstöfunartekna í húsnæðiskostnað. Við ákvörðun um fjárfestingu í íbúðarhúsnæði leggja heimili landsins ákveðnar forsendur til grundvallar, forsendur sem snúa einkum að áætluðum ráðstöfunartekjum, fjármagnskostnaði, áætlaðri eignamyndun o.s.frv. Í aðdraganda og í kjölfar falls bankanna brustu þessar forsendur að miklu leyti með lamandi áhrifum á heimilin. Við aðgerðir eins og þær sem boðaðar eru í þingsályktunartillögunni er mikilvægt að horfa til margra þátta sem geta valdið óvissu og áhættu. Mikilvægast er að þeir séu uppi á borðinu og litið sé til þeirra við mat á áhrifum og þeir vegnir saman við jákvæð áhrif sem breytingar koma til með að skila. Nokkrir af þeim þáttum sem nauðsynlegt er að horfa til við útfærslu og framkvæmd tillagna um skuldaleiðréttingu eru: Kostnaður við aðkomu ríkissjóðs. Peningamagn í umferð og áhrif á verðbólgu. Áhrif á skipulag fjármálakerfisins og kostnað þess við framkvæmd tillagnanna. Einnig verður að horfa til jákvæðra áhrifa á hagkerfið, til að mynda aukinna gæða í lánasöfnum fjármálastofnana, minni umsýslu fjármálastofnana vegna færri vanskilamála o.s.frv. Einnig mun kerfisbreyting úr verðtryggðum lánum yfir í óverðtryggð hafa í för með sér að vaxtastig í landinu verður stöðugra þar sem breytingar á vöxtum munu hafa skjótvirkari áhrif. Slík breyting hefur jákvæð áhrif á hagkerfið í heild. Með þessu móti verður hagstjórn skilvirkari. Þekkt er að verðtrygging viðheldur verðbólgu. Virðulegi forseti. Eins og fyrr segir eru aðgerðirnar tíu. Ég mun nú gera stuttlega grein fyrir hverri þeirra: 1. Sérfræðingahópur útfæri mismunandi leiðir til að ná fram höfuðstólslækkun verðtryggðra húsnæðislána og geri tillögur þar að lútandi. Tillögurnar verði tilbúnar í nóvember og eiga að miða að því að leiðrétta þann forsendubrest sem varð með aukinni verðbólgu árin 2007–2010 í kjölfar falls fjármálakerfisins. Breyting á vísitölunni hafði umtalsverð áhrif á stöðu húsnæðisskulda. Einnig er markmiðið að hvetja lántakendur til að umbreyta lánum sínum í óverðtryggð lán gegn leiðréttingu á höfuðstól, þó að það sé ekki endilega skylda að þetta haldist í hendur. Gert er ráð fyrir að eftirfarandi forsendur muni meðal annars liggja til grundvallar vinnu sérfræðingahópsins: Um er að ræða almennar aðgerðir sem gagnast öllum heimilum sem urðu fyrir forsendubresti. Um sé að ræða leiðréttingu á forsendubresti. Koma þarf upp skýrum hvötum lántakenda til að breyta fjármögnun í óverðtryggð lán. Leiðrétting sé sú sama hvort sem lán hafi verið í skilum allan tímann eða ekki. Kostir og gallar metnir við að setja þak á þá fjárhæð leiðréttingar sem hvert heimili getur notið til að stuðla að jafnræði í framkvæmd. Metið verði hvort leiðrétting verði valkvæð að frumkvæði lántaka. 2. Gerð verði úttekt á kostum og göllum þess að stofna sérstakan leiðréttingarsjóð vegna húsnæðislána. Ef bið verður á því að samningar náist við kröfuhafa þarf að skoða þann möguleika að setja á fót leiðréttingarsjóð vegna húsnæðislána til að aðgerðir í þágu lántaka komist til framkvæmda og til að tryggja gagnsæi og eftirlit með leiðréttingunum. Teymi sérfræðinga verði falið að leggja fram tillögur um útfærslu og fjármögnun sjóðsins og skili tillögum í nóvember. 3. Kannað verði hvernig gera megi eigendum yfirskuldsettra íbúða kleift að losna án gjaldþrots undan eftirstöðvum sem veðið sjálft stendur ekki undir. Í þeim tilvikum þar sem fólk býr í eigin yfirskuldsettu húsnæði og hefur sannarlega ekki getu til að standa undir húsnæðisskuldbindingum sínum þarf að leita leiða til að losa það undan kröfum sem veðið sjálft stendur ekki undir. Í slíkum tilvikum er gjaldþrot mögulegt en réttaráhrif þess eru mun víðtækari og meira íþyngjandi fyrir skuldarann en gert er ráð fyrir með þessari leið. 4. Skipuð verði verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála. Verkefnisstjórn verði falið að koma með tillögur að framtíðarstefnu í húsnæðismálum. Þá verði henni falið að koma með tillögur að nýju húsnæðislánakerfi, meðal annars með það í huga að tryggja virkan leigumarkað og skilvirk félagsleg úrræði fyrir þá sem slíkt þurfa. Meðal annars verði skoðaðar fyrirmyndir frá Norðurlöndunum. Verkefnisstjórnin skal skila tillögum í upphafi árs 2014. 5. Lögfest verði flýtimeðferð dómsmála sem tengjast skuldavanda heimilanna og varða ágreining um lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlendra gjaldmiðla eða vísitölu. Innanríkisráðherra hefur þegar lagt fram frumvarp þar sem lagt er til að sett verði tímabundið ákvæði til bráðabirgða í lög nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þar sem skýrt er tekið fram að dómara verði heimilt að taka mál þar sem ágreiningur lýtur að lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlendra gjaldmiðla eða vísitölu til skjótrar meðferðar. Í þeirri heimild felst að slík mál skuli strax tekin til meðferðar og allir frestir í máli eiga að vera eins stuttir og mögulegt er með tilliti til aðstæðna sem og að dómur í slíku máli liggi fyrir eins fljótt og auðið er. 6. Sett verði á fót nefnd um afnám verðtryggingar af neytendalánum. Ljóst er að langtímahagsmunum lántaka er betur borgið til lengri tíma með því að umbreyta lánum í óverðtryggð lán. Auk þess eru hagfræðileg rök sem lúta að peningamálastjórn í landinu þess efnis að skilvirkara sé að hafa áhrif á einkaneyslu í kerfi þar sem óverðtryggð lán eru stór hluti útgjalda heimilanna. Það er betra fyrir hagstjórn ef fjármagnskostnaður er greiddur jafnóðum í stað núverandi fyrirkomulags þar sem fjármagnskostnaði er velt inn í framtíðina. Koma þarf til móts við aukna greiðslubyrði í kjölfar þess að áfallnir vextir af lánum verða greiddir jafnóðum. Þar sem greiðslubyrði óverðtryggðra lána er hærri til að byrja með en af verðtryggðum lánum mun þessi aðgerð hafa takmörkuð áhrif til þenslu og verðbólgu. Verkefni nefndarinnar sem skilar tillögum fyrir lok árs 2013 verður að útfæra afnám verðtryggingar nýrra neytendalána. Nefndin meti áhrif þessara breytinga í víðum skilningi og geri tillögur til þess að lágmarka neikvæð áhrif. Að sjálfsögðu er það líka hlutverk nefndarinnar að gera ráðstafanir þannig að kostirnir nýtist til fulls fyrir heimilin og hagkerfið í heild. 7. Kannað verði hvernig eignalausum einstaklingum verði gert kleift að greiða kostnað vegna gjaldþrotaskipta á búi sínu. Með þessari aðgerð komi ríkið sérstaklega til móts við þá einstaklinga sem í ljósi fjárhagsstöðu sinnar geta ekki farið fram á gjaldþrotaskipti sjálfir vegna hárrar greiðslu tryggingar fyrir skiptakostnaði. Þetta gæti gerst með þeim hætti að ríkissjóður ábyrgist tryggingu og þar með greiðslu skiptakostnaðar í slíkum tilvikum. 8. Sérfræðingahópur meti möguleika á því að leggja gjald á fjármálafyrirtæki vegna mikilla tafa á endurútreikningi lána. Um er að ræða úrræði í þágu skuldara til þess að styrkja stöðu þeirra gagnvart fjármálafyrirtækjum sem sjá um endurútreikning lána þeirra. Um leið ætti sektarmöguleikinn að vera hvetjandi fyrir fjármálafyrirtækin til að hraða slíkum útreikningum. 9. Stimpilgjöld af lánsskjölum verði endurskoðuð og stefnt að afnámi stimpilgjalda vegna kaupa einstaklinga á húsnæði til eigin nota. Með afnámi stimpilgjalda dregur úr kostnaði heimila við lántöku og einnig mun sú aðgerð auka hreyfanleika viðskiptavina milli banka og stuðla þannig að aukinni samkeppni á fjármálamarkaði. Í skýrslu nefndar um neytendavernd á fjármálamarkaði sem skilaði skýrslu sinni til forsætisráðherra í apríl 2013 kemur fram að stimpilgjöld í lánaviðskiptum sé kostnaðarliður fyrir íslenska neytendur sem sé sjaldgæfur í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Jafnframt kemur fram að stimpilgjöld voru afnumin í Finnlandi árið 1998 og er það talið hafa aukið vilja viðskiptavina til að skipta um lánveitanda og þar með hreyfanleika þeirra. 10. Hagstofa Íslands fái skýrar heimildir til að afla upplýsinga frá fjármálafyrirtækjum um fjárhagsstöðu heimila og fyrirtækja. Í frumvarpi sem lagt verður fram nú á sumarþingi verði lagðar til breytingar á lögum um Hagstofu Íslands og opinbera hagskýrslugerð, nr. 163/2007, til að Hagstofa Íslands fái skýrar heimildir til að afla upplýsinga frá fjármálafyrirtækjum um fjárhagsstöðu heimila og fyrirtækja í þeim tilgangi að vinna reglulega tölfræði um það efni og birta ársfjórðungslega. Slíkar upplýsingar munu stuðla að því að stjórnvöld átti sig betur á áhrifum fyrirhugaðra aðgerða. Gert er ráð fyrir að ráðherranefnd um úrlausnir í skuldamálum heimilanna hafi eftirlit með verkefninu í heild en einstakir ráðherrar sem eiga sæti í henni beri ábyrgð á tilteknum aðgerðum og ríkisstjórnin sem heild muni vinna að framgangi þessara mála. Við vinnuna verði lögð áhersla á að leita eftir víðtækari sátt um þær leiðir sem farnar verða til að ná þeim markmiðum að taka á skuldavanda íslenskra heimila. Það er von mín að uppbyggilegar umræður um þetta brýna mál muni fara fram hér á Alþingi, bæði núna og þegar einstök mál sem tengjast aðgerðaáætluninni koma til kasta þingsins. Virðulegi forseti. Ég legg til að við lok þessarar umræðu verði þingsályktuninni vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og síðari umr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir greinargerðina. Framsóknarflokkurinn fékk til þess skýrt umboð frá kjósendum að ráðast í almennar aðgerðir í skuldamálum og afnema verðtryggingu á neytendalánum. Sem þingflokksformaður Samfylkingarinnar hef ég lýst því yfir að frumvörpum á sumarþingi sem lúta að þessu verði greidd hér leið. Þó að við hefðum gjarnan viljað sjá fleiri slík frumvörp en ekki bara þingsályktunartillögu þá endurspeglar það samkomulag sem er um að klára þá þingsályktunartillögu og umræðuna hér í dag þann góða vilja sem málið mætir í þinginu. Ég vil hins vegar nota tækifærið og spyrja hæstv. forsætisráðherra um tvennt: Í fyrsta lagi. Er samkomulag um það milli Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins að banna verðtryggingu neytendalána með lögum? Er það skýrt? Í öðru lagi. Þegar í þingsályktunartillögunni er talað um að leiðrétta það áfall sem skuldarar verðtryggðra íslenskra lána urðu fyrir í hruninu upp að ákveðnu þaki, er þá verið að tala um að leiðrétta alla verðbólgu umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans? Eiga skuldararnir von á því að þeim verði bætt allt höggið umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans upp að einhverju ákveðnu þaki? Þetta bið ég forsætisráðherra um að upplýsa til þess að skýra sem mest og eyða óvissu um það við hverju fólk má búast í því efni. Er ekki örugglega samkomulag um að verðtryggingin verði bönnuð með lögum og á ekki að leiðrétta allt verðbólguskotið upp að ákveðnu þaki?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir jákvæð viðbrögð og uppbyggileg og treysti því að það gangi eftir sem hv. þingmaður nefndi, að þessi tillaga fái skjótan framgang hér í þinginu, en jafnframt þær tillögur og frumvörp sem á henni byggjast. Varðandi spurningar hv. þingmanns liggur fyrir samkomulag milli stjórnarflokkanna um þá þætti sem lýst er í tillögunni, þar með talið um þá vinnu sem í hönd fer og hefst nú við afnám verðtryggingarinnar. Ég hef útskýrt það alloft í umræðu um þau mál, bæði fyrir kosningar og eftir, að vinna sérfræðingahóps um afnám verðtryggingarinnar felist ekki hvað síst í því að þau tækifæri sem skapast við afnám verðtryggingar nýtist sem best. Þar af leiðandi hlýtur sá hópur að fá svigrúm til þess að haga tillögum sínum um afnám verðtryggingarinnar á þann hátt að svigrúmið, tækifærin sem afnám verðtryggingar muni skapa, nýtist sem best. Hvað varðar hins vegar upphæð leiðréttingar er það rétt sem hv. þingmaður nefnir að oft hefur verið litið til verðbólgumarkmiðs Seðlabankans, með vikmörkum að sjálfsögðu, sem viðmiðunar. Jafnframt hafa menn litið til meðaltalsverðbólgu árin á undan til þess að finna grunninn, finna það sem telja má eðlilegar væntingar neytenda þegar lán eru tekin, eðlilegar væntingar um verðbólgu. Það verður að sjálfsögðu líka á verksviði þeirrar nefndar sem útfærir aðgerðirnar svoleiðis að ég treysti því að hv. þingmaður muni, eins og hann gat um í upphafi andsvars síns, gefa þeirri vinnu sem lýst er í þingsályktunartillögunni svigrúm svoleiðis að hún nái öll fram að ganga og gangi greiðlega fyrir sig.

Virðulegur forseti. Til að taka af öll tvímæli skil ég svar hæstv. forsætisráðherra þannig að það sé já, og já. Já, það sé samkomulag um að banna verðtryggingu neytendalána með lögum, og já, það eigi að leiðrétta upp að ákveðnu þaki alla verðbólguna umfram verðbólgumarkmiðið, auk vikmarka eins og forsætisráðherrann sagði. Ég bið hæstv. forsætisráðherra um að leiðrétta það ef svarið var ekki einmitt já við báðum spurningunum. Þeim svörum fagna ég. Það eyðir ákveðinni óvissu. Ég spyr forsætisráðherra í framhaldi hvers vegna ekki er gengið lengra í beinum aðgerðum, af því að þetta er í sjálfu sér bara viljayfirlýsing um nefndarvinnu sem er góðra gjalda vert. Hér hefur til dæmis í fjórgang verið lagt fram á Alþingi frumvarp Lilju Mósesdóttur, síðast sem mál 23 á þingskjali 23 í vetur, um lyklafrumvarpið svokallaða. Báðir ríkisstjórnarflokkarnir hafa lýst því yfir í kosningabaráttunni að þeir vilji að þetta málefni nái fram að ganga. Hvað er því til fyrirstöðu fyrir ríkisstjórnarflokkana að endurflytja einfaldlega það frumvarp sem hefur fjórum sinnum komið fram af hálfu þess ágæta þingmanns sem lagði mikið til þessara mála, Lilju Mósesdóttur, í vetur? Er ekki sjálfsagt að gera þetta strax og láta það verða að veruleika en láta það ekki bíða fram í nóvember, af því að knýjandi er vandi þeirra sem þurfa á lyklafrumvarpinu að halda? Hitt er kannski spurningin: Ef fyrirsjáanleg er mjög mikil leiðrétting á skuldum heimila, er þá ekki tilefni til þess a.m.k. að hugleiða það hvort hægja þurfi eitthvað á eða stöðva, eins og við gerðum tímabundið á síðasta kjörtímabili, aðfarir að fólki, uppboð og annað slíkt ef fólk sem er í fjárhagserfiðleikum núna á von á því eftir hálft ár eða ár að fá verulega úrlausn sinna mála? Væri ekki synd ef farið væri í harkalegar aðgerðir gagnvart því í millitíðinni? Ætlar forsætisráðherra að grípa til einhverra beinna aðgerða til að stoppa það 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður áréttaði hér mat sitt á því hvað ég hefði sagt og það er svo sem gagnlegt því að það hefur hent helst til oft að undanförnu, sérstaklega eftir kosningar en líka að töluverðu leyti fyrir kosningar, að menn hafi túlkað það sem hefur verið sagt um þessi mál hver á sinn hátt. Hv. þm. Helgi Hjörvar er búinn að útskýra sinn skilning og mun væntanlega, eins og mér heyrðist á hv. þingmanni, beita sér fyrir því að sú verði niðurstaðan. Hann mun væntanlega tala fyrir því að nefnd um afnám verðtryggingar, ef ég skildi hv. þingmann rétt, leggi það til að verðtrygging neytendalána verði bönnuð strax frá þeim degi þegar hún skilar niðurstöðu. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að svigrúm nefndarinnar hlýtur að verða til þess að nýta sem best afnám verðtryggingar fyrir heimilin og hagkerfið í heild og hún skili þá niðurstöðu sem er til þess fallin. Ég hef tekið eftir mati hv. þingmanns á því hver væri æskilegasta niðurstaðan. Hann birtir þá niðurstöðu nú eftir kosningar. Það er ekkert að því að menn skipti um skoðun á milli kosninga, en það er ánægjulegt að hann skuli vera orðinn mjög afdráttarlaus hvað þessi mál varðar. Hvað varðar hins vegar fyrirspurn hv. þingmanns um það hvort ekki sé rétt að afgreiða strax tillögu, sem hv. þingmaður minnir á að hafi verið lögð fram fjórum sinnum á Alþingi af fyrrverandi þingmanni, Lilju Mósesdóttur, þá hljómar það óneitanlega svolítið sérkennilega þegar hv. þingmaður er nýkominn úr stjórnarmeirihluta sem gerði ekkert með tillögu sem var lögð fram fjórum sinnum, eins og hv. þingmaður nefndi, að hann skuli ætlast til þess að hún sé lögð fram á fyrsta degi nýrrar ríkisstjórnar. Sú tillaga sem hv. þingmaður vísaði til, eins og aðrar tillögur sem varða stöðu skuldamála heimilanna, þarf að haldast í hendur við heildarlausn þessa vanda. Það er nálgunin sem lagt er upp með með þessari þingsályktunartillögu, að hún feli í sér 

Herra forseti. Sem meðlimur í efnahags- og viðskiptanefnd hlakka ég til að fara í saumana á þessari tillögu og mun skila vönduðu áliti mínu og Bjartrar framtíðar á henni að lokinni nefndarvinnu. Ég ætla því að láta nægja að þessu sinni að spyrja hæstv. forsætisráðherra einfaldlega nokkurra spurninga. Það vekur athygli mína að hér er mjög lítið um beinar aðgerðir. Skuldamálin voru einhver stærstu mál síðasta kjörtímabils, fjölmargt um þau rætt, mjög margar skýrslur skrifaðar og margir starfshópar störfuðu að þeim málum, m.a., að mig minnir, nokkrir starfshópar um skuldaniðurfellingu. Seðlabankinn gerði sérstaka úttekt á þeirri hugmynd. Það var nefnd um verðtryggingu sem þáverandi hv. þm. Eygló Harðardóttir veitti forstöðu. Það voru skrifaðar vandaðar skýrslur um verðtryggingu. Lyklafrumvarpið var lagt fram fjórum sinnum og fékk náttúrlega umfjöllun hér í nefndum eins og önnur frumvörp. Framsóknarflokkurinn og ríkisstjórnin hafa nokkuð skýrt umboð til aðgerða í skuldamálum. Í ljósi þess að búið er að skrifa mikið af úttektum, fara mikið í saumana á þessum málum og fjallað mikið um þau í kosningabaráttunni, af hverju er ekki meira um beinar aðgerðir að ræða í tillögunni? Eru þær ekki mótaðar? Í öðru lagi. Stendur til að nýta alla þá vinnu og alla þá niðurstöðu, t.d. greiningu Seðlabankans á áhrifum skuldaniðurfellingar, í þeirri vinnu sem fyrir höndum er?

Virðulegur forseti. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson verður að virða nýrri ríkisstjórn það til vorkunnar að hún getur ekki í ljósi reynslunnar leyft sér að taka þá vinnu sem síðasta ríkisstjórn lét vinna, úttektir á stöðu skuldamála heimilanna, og byggt tillögur sínar á þeirri vinnu, þótt ekki væri nema í ljósi reynslunnar, í ljósi þess að í fjögur ár hefur hér verið horft upp á það að sú vinna sem hv. þingmaður vísar til skilaði stundum engu og stundum jafnvel verri niðurstöðu en ef ekkert hefði verið gert.  Hv. þingmaður hlýtur líka að skilja að ný ríkisstjórn vilji læra af mistökum fyrri ríkisstjórnar og setja ekki lög sem ekki standast skoðun, vilji vanda til verks og setja eingöngu lög sem munu standast fyrir dómstólum og standast hvað varðar sanngirni. Að öðru leyti vil ég bara hvetja hv. þingmann til þess að taka undir með hv. þm. Helga Hjörvar sem lýsti því yfir áðan að hann mundi ekki standa í vegi fyrir framgangi þessara mál heldur þvert á móti vinna að því að þau næðu sem hraðast og best fram að ganga.

Herra forseti. Það hvarflar ekki annað að mér eða þingmönnum Bjartrar framtíðar en að fjalla um þessi mál af sanngirni og yfirvegun, en mér finnst stórar spurningar tengdar því öllu saman. Ég velti fyrir mér hvað hæstv. forsætisráðherra á við þegar hann talar um skýrslur síðasta kjörtímabils. Ég var meðal annars að vísa í nokkuð margar niðurstöður nefndar um verðtryggingu sem þingmaður í hans flokki veitti forstöðu. Ég er að vitna í úttekt Seðlabankans sem starfar ekki á vegum ríkisstjórnarinnar heldur átti að vera og var hlutlaus úttekt á lánamarkaðnum og leiddi meðal annars í ljós að þeir sem einkum mundu njóta skuldaniðurfellingar, mjög dýrrar skuldaniðurfellingar, er fólk með miklar eignir. Það eru áhöld um hvort þessi aðgerð mundi leysa vanda fólks sem til dæmis á í greiðsluerfiðleikum. Þetta er bara niðurstaða af talnalegri greiningu Seðlabankans þannig að það má spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hann vonist til að hans greining leiði til einhverrar annarrar niðurstöðu. Maður veltir því fyrir sér hvort það veganesti sem er fyrir hendi í margs konar vinnu, sem hefur farið fram í þessum málum muni nýtast í framhaldinu. Mér finnst margar áleitnar spurningar þessu tengdar, eins og t.d. verðtryggingunni. Það liggur fyrir að meðan við búum í verðbólguþjóðfélagi - ég get alveg fallist á að verðtryggingin ýti á vissan hátt undir verðbólgu, en hún er ekki eini orsakaþátturinn. Þannig að mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Er það ekki áhyggjuefni, ef til dæmis á að afnema verðtryggð lán, að greiðslubyrði af óverðtryggðum lánum er mun meiri eins og efnahagslífið er? Verður það ekki svolítið erfið aðgerð? Svo langar mig líka að spyrja 

Virðulegur forseti. Mörgum þeirra spurninga sem hv. þingmaður spurði er svarað í greinargerð og tillögunum sjálfum. Raunar gerði ég það líka að nokkru leyti í ræðu minni áðan. Ég mun reyna að fara yfir það aftur eftir því sem tími vinnst til. Fyrst varðandi þær nefndir sem hv. þingmaður nefndi sérstaklega, nefnd um verðtryggingu og svo mat Seðlabankans eða þau álit sem hv. þingmaður nefndi. Verðtryggingarnefnd, sú sem hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttir veitti forustu, skilaði niðurstöðu sem bar það með sér að í nefndinni var fólk með mjög ólíka sýn á verðtrygginguna. Fyrir vikið skilaði hún í rauninni fyrst og fremst yfirliti yfir ólíkt mat hvað varðar verðtryggingu. Það er ekki tilgangurinn með þeirri nefnd sem falið verður að vinna að afnámi verðtryggingarinnar. Hvað varðar hins vegar mat Seðlabankans sem hv. þingmaður vísar til er ég algjörlega ósammála því mati, eins og var töluvert rætt þegar það mat var birt og í kosningabaráttunni. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega í fyrra andsvari að ríkisstjórnin hefði skýrt umboð - skýrt umboð - til að ráðast í þær aðgerðir sem hún hefði talað fyrir fyrir kosningar. Þess vegna, einmitt vegna þess að ríkisstjórnin hefði svo skýrt umboð, vildi hv. þingmaður sjá tillögur í samræmi við það. Það umboð er til þess að ráðast í aðgerðir sem eru mjög ólíkar að mati Seðlabankans. Það getur því ekki farið saman, það sem hv. þingmaður sagði um skýrt umboð til að ráðast í aðgerðir sem þessir stjórnarflokkar hafa talað fyrir og mat Seðlabankans sem fór í allt aðra átt. Við munum að sjálfsögðu beita okkur fyrir stefnu okkar en ekki stefnu fyrrverandi ríkisstjórnar í skuldamálum heimilanna. Það á við um mat Seðlabankans og allt annað mat sem unnið var í tíð þeirrar ríkisstjórnar. Hvað varðar greiðslubyrðina er því svarað í greinargerð sem og 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að við getum rætt þessa tillögu til þingsályktunar sem lögð er fram af hæstv. forsætisráðherra. Við höfum lengi beðið eftir því að fá að sjá á spil ríkisstjórnarinnar um efndir á stórum og digrum skuldaloforðum í aðdraganda þingkosninga og gott að fá að sjá það útspil sem frá ríkisstjórninni kemur. Ég ætla samt að segja í byrjun að mér finnst ekki mjög skýrt kveðið að orði í tillögunni og erfitt er að átta sig á sumum tillögunum. Ég verð þess vegna að segja í framhaldi af andsvörum hæstv. forsætisráðherra áðan að mér þykir forsætisráðherra líka helst til hvefsinn þegar spurt er út í skilning á einstökum þáttum tillögunnar. Það er óljóst orðað og slegið nokkuð úr og í, ég ætla að fara betur yfir það í máli mínu, og ekki er óeðlilegt að þingið óski eftir að fá skýr svör við til dæmis því eins og hér var verið að ganga á eftir áðan: Er það þannig að Sjálfstæðisflokkurinn sé kominn að þeirri niðurstöðu að banna eigi verðtryggingu með lögum? Það hefur hingað til ekki verið afstaða Sjálfstæðisflokksins og það er mikilvægt að okkur sé sagt það og þjóðin á rétt á því. Það skiptir máli að þessi grundvallaratriði komi skýrt fram í umræðu í þinginu. Ef menn ætla að virða þingið verður líka að koma hreint fram og segja hlutina eins og þeir eru. Hér hefur í fyrsta lagi nokkuð verið rætt um að maður hefði kannski viljað sjá meiri beinharðar aðgerðir. Hæstv. forsætisráðherra segir að ríkisstjórnin þurfi tíma til að útfæra þær og víst er um það. En því verður ekki á móti mælt að sérstaklega Framsóknarflokkurinn háði kosningabaráttu á grundvelli ákveðinna loforða, skýrra loforða, þar sem ekki var rúm fyrir nokkurn efa. Hæstv. forsætisráðherra sagði það skýrt aftur og aftur: Það er hægt að leiðrétta forsendubrestinn, ég veit að það er hægt, ég mun gera það. Frambjóðendur Framsóknarflokksins lofuðu því að það yrði gert strax í sumar. Það er út af því sem við biðjum um skýr svör og við rekum á eftir þeim og viljum fá þau strax. Þegar maður sér síðan tímasetningarnar í þessu þar sem lagðar eru upp tvær nefndir dettur mér nú í hug gamansaga af einum búskussa fyrir vestan. Það var þannig að hann var alltaf heylaus á hverju vori og búpeningurinn kom illa undan vetri og menn furðuðu sig mikið á því, því að hann bjó á góðri jörð. Svo kemur gestur í heimsókn til hans í byrjun september og það er ekki byrjað að slá, öll grös fallin, allar slægjur gular. Gesturinn segir: Bíddu, það er byrjun september og þú ert ekki byrjaður að heyja. Þá horfir karlinn á gestinn og segir: Nei, október hefur löngum reynst mér drjúgur heyskaparmánuður. Ekki þarf að hafa mörg orð um það að ekki er mikil næring í heyi sem slegið er í október. En mér sýnist á þessari tillögu að ríkisstjórnin ætli nóvember að verða að drjúgum heyskaparmánuði, heyskaparmánuðurinn er nóvember. Ekki er lagt upp með að efna á nokkurn hátt skýr fyrirheit frambjóðenda um að skuldalækkun kæmi til framkvæmda og leiðréttingar í sumar. Það er beinlínis sagt: Við ætlum að fara í heyskap í nóvember. Svo skulum við sjá hversu næringarríkt það fóður verður sem þá verður í boði. Um almennar athugasemdir við þingsályktunartillöguna vil ég segja þetta: Þar kemur fram sú afstaða stjórnarflokkanna sem er grundvallarstefnumörkun og breyting á viðhorfum þeirra beggja, sérstaklega Sjálfstæðisflokksins, að leiðrétta eigi verðbólguskot. Með öðrum orðum, að hjá þjóð sem hefur búið við meiri meðaltalsverðbólgu en nokkur önnur vestræn þjóð í áratugi sé verðbólguskot orðið að náttúruhamförum sem þjóðin beri ábyrgð á að bæta fórnarlömbum. Það er gríðarlega alvarleg og mikil ákvörðun og mikil tímamótaákvörðun í hagstjórn á Íslandi. Við höfum lifað við þá verðbólgu og talið var að við yrðum einhvern veginn að bögglast í gegnum byrðarnar af henni saman. Nú er það sem sagt þannig að verðbólguskot er orðið náttúruhamfarir samkvæmt þessari skilgreiningu. En jafnframt er boðað að tryggja þurfi jafnræði og skilvirkni úrræða og, eins og hæstv. forsætisráðherra sagði áðan í andsvari, að allar aðgerðir þyrftu að standast stjórnarskrá og vera þar af leiðandi í samræmi við almenn jafnræðissjónarmið. Þá blasir við að spyrja þriggja spurninga. Í fyrsta lagi. Hvað með hið raunverulega stærsta tjón sem nú hefur verið leitt í ljós í mörgum greiningum að er miklu meira en tjón fasteignaeigenda, og það er tjón leigjenda sem hafa greitt verðtryggða leigu frá hruni? Fyrir liggur og einfalt er að færa á það sönnur að tjón þeirra er meira, forsendubrestur þeirra er meiri af því að þeir hafa ekki fengið að njóta hækkunar eigna á móti. Hvernig á að fara með það? Ég sakna þess að ekki sé minnst einu orði á leigjendur. Það hlýtur að vera grundvallarkrafa að þeir sem hafa borgað verðtryggða leigu séu nefndir þarna með. Annað varðar námsmenn. Hvað með hækkun verðtryggðra námslána? Ef viðmiðið er verðbólguskot, tjón vegna verðbólguskots, þá er tjón allra þessara aðila sem bera verðbólguskotið jafngilt, ef menn meina eitthvað með orðum um jafnræði. Það leiðir auðvitað hugann að fyrri verðbólguskotum. Ef þessi stefna er búin til, hvenær fyrnist tjón vegna verðbólguskota? Hvað með verðbólguskotið upp úr aldamótum? Hvað með fyrri verðbólguskot? Hvað með fyrri misgengistímabil upp úr 1990, upp úr 1980? Hvað um fólkið sem glataði öllu sínu í óðaverðbólgu 1983 o.s.frv.? Með því að viðurkenna tjón vegna verðbólguskots í verðbólgulandi eru menn auðvitað að búa til fjölmargar spurningar um jafnræði sem ekki er svarað á nokkurn hátt hér. Enn eitt vildi ég nefna vegna þess hvernig málin eru lögð upp. Þetta á greinilega að vera ríkisstjórnar- og sérfræðingaverkefni. Það er breyting frá því sem áður hefur verið. Hæstv. forsætisráðherra talaði áðan af nokkru steigurlæti gagnvart verkum fyrri ríkisstjórnar í skuldamálum. Frá því að við komum fram með fyrsta málið varðandi skuldir heimilanna höfðum við þverpólitíska samstöðu að leiðarljósi; í allsherjarnefnd þegar ég var formaður allsherjarnefndar og við komum að fyrstu greiðsluaðlögunarlögunum fyrir kosningarnar 2009, þegar ég kom sem félagsmálaráðherra með lög sem heimiluðu í fyrsta sinn afskriftir skulda einstaklinga og fyrirtækja haustið 2009. Þá bjuggum við meira að segja til þverpólitíska nefnd. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir - af því að hún situr hér yfir framan mig vil ég nefna það - var fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í þeirri nefnd og sú nefnd starfaði missirum saman. Ég vil sérstaklega hrósa hv. þingmanni fyrir að hún var alltaf svo uppbyggileg og vann svo vel í öllum þessum málum og við náðum þverpólitískri samstöðu um öll þessi lykilskref. Við náðum að þjappa okkur mjög vel saman um skilning á helstu viðfangsefnum skuldamála. Ég sakna slíkra vinnubragða hér. Það er hvergi nefnd þverpólitísk samstaða. Stjórnarandstaðan á ekki að koma að þessu á nokkurn hátt og það er grundvallarbreyting frá því sem áður hefur verið. Og af því að nefnd var verðtryggingarnefnd hæstv. núverandi ráðherra, Eyglóar Harðardóttur, þá er það einmitt enn eitt dæmið um samvinnuna sem við vorum að reyna að hafa, að gefa stjórnarandstöðuþingmanni færi á því að leiða stefnumarkandi vinnu að þessu leyti. Í þessum dæmum felst auðvitað ákveðin hvatning til nýrrar ríkisstjórnar um að tileinka sér þau opnu vinnubrögð sem við tileinkuðum okkur í umfjöllun um skuldir heimilanna á síðasta kjörtímabili. Kemur þá að einstökum þáttum tillögunnar sem ég vildi fjalla sérstaklega um. Það eru vissulega mörg atriði af þeim tíu liðum sem mér þykja skynsamleg, en mér finnst skrýtið að menn hafi ekki skýrt frumvarp í einu einasta þeirra því að búið er að vinna mikla grunnvinnu og ætti að vera hægt að vinna það hratt. Ég tek hér sérstaklega til hvað varðar verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála í fjórða liðnum. Ég tel alveg ljóst að það er mikilvægt verkefni og endurskipulagning húsnæðismarkaðarins. Búið er að vinna gríðarlega vinnu í því efni á undanförnum árum og hún mun vonandi nýtast þeirri verkefnisstjórn. Þetta er verkefni sem skiptir máli og á að leiða til lykta í þverpólitísku samstarfi. Annað sem ég tek undir er atriði sem mér hefur lengi hugnast vel, það sem hér er nefnt um að tryggja eignalausum einstaklingum leið til að komast undan skuldum þannig að þeir þurfi ekki að greiða kostnað af eigin gjaldþroti. Það er eðlilegt að nýta allar leiðir, jafnt svipur sem hvata á fjármálafyrirtæki til þess að hraða endurútreikningi lána og vinnslu skuldaúrræða. Þegar ég var efnahags- og viðskiptaráðherra gerðum við einmitt mikið í því að setja inn hvata hvað það varðaði að láta það kosta bankana mjög mikið að vinna ekki í skuldamálum. Við stóðum gegn öllum hugmyndum um að hægt væri að túlka vanskil þeirra hóflegri, með öðrum orðum að þeir gætu komist hjá kostnaði sem fylgdi því að gera lítið í skuldamálum. Þeim mun meira sem þeir gerðu í skuldaúrvinnslu og því meira og hraðar sem þeir afskrifuðu, þeim mun meira nutu þeir. Að sjálfsögðu er eðlilegt að afnema stimpilgjöld. Ég velti því hins vegar upp, eins og kom fram í hádegisfréttum, að forstjóri Persónuverndar gerði athugasemdir við frumvarp forsætisráðherra um heimildir Hagstofunnar vegna fjárhagsstöðu einstaklinga. Það er auðvitað sjónarmið hversu langt beri að ganga í því að safna persónugreinanlegum upplýsingum um skuldir fólks. En stóru atriðin eru fyrsti þátturinn þar sem sagt er að sérfræðingahópur eigi að útfæra mismunandi leiðir til að ná fram höfuðstólslækkun verðtryggðra húsnæðislána og gera tillögur þar að lútandi. Nú verða hv. þingmenn að fyrirgefa mér þó að ég fari hér í nokkra textarýni því að þetta er það eina sem við fáum frá ríkisstjórninni. Hæstv. forsætisráðherra skýrði ekki mikið einstaka þætti í máli sínu áðan. Ég vona að hann hjálpi mér, ef hann kemur í andsvar á eftir, að skilja þættina. En eins og ég les þetta, og nú er ég bara að vinna út frá einfaldri textarýni því að þetta er mjög knosaður texti og óljós, er talað um almennar aðgerðir sem gagnist öllum heimilum sem urðu fyrir forsendubresti. Þá spyr ég aftur: Leigjendum, námsmönnum? Hvað er að verða fyrir forsendubresti? Talað er um skýra hvata lántakenda til að breyta fjármögnun í óverðtryggð lán, og síðan er fjallað í löngu máli í umfjöllun um fyrsta liðinn um nákvæmlega þann þátt. En svo sagði forsætisráðherra áðan að það sé þó ekki skylda. Ókei. Af hverju er þá verið að fókusera svona mikið á umbreytingu í óverðtryggð lán þegar verið er að tala um leiðréttingu á forsendubresti? Af hverju er verið að rugla því tvennu saman ef það er ekki skylda? Það sem ég les út úr þessu er að verið sé viljandi að hræra saman ólíkum hlutum til þess að segja á endanum: Niðurstaða sérfræðingahópsins er að hér sé leiðrétting á forsendubrestinum og hún felst í umbreytingu yfir í óverðtryggð lán og núvirðingu lánanna og engu öðru. Hér segir líka jafnframt að metinn verði fýsileiki þess að lækka höfuðstól lána með skattafslætti. Útfærsla gæti orðið þannig að lántakendum verði gert kleift að greiða inn á höfuðstól lána og njóta skattafsláttar í staðinn. Halló, halló, þetta er tillaga Sjálfstæðisflokksins frá því í síðustu kosningabaráttu.

Og okkar.

Hún er um að menn greiði inn á lánin og fái skattafslátt á móti, þeir sem hafi fjármuni til að lækka lánin sín njóti þess og þeir fái viðbótargreiðslur. Þeir sem ekki hafa efni á að borga inn á lánin sín og lækka þau þannig sitja uppi með forsendubrestinn. Bíddu, það er ekki að leiðrétta forsendubrest, hæstv. forsætisráðherra. Það er að mismuna fólki á grundvelli efnahags. Bara þeir sem eiga handbært fé til að greiða inn á lánin sín munu njóta einhvers en ekki hinir. Það er ekki jafnræði. Mér þykir það, meira að segja að ýja að þeirri leið, vera staðfesting á því að menn eru þegar komnir burt frá jafnræðinu. Virðulegi forseti. Síðan segir í lokin á þessum fyrsta lið að samhliða skoðun á þeim leiðum sem færar eru til að leiðrétta forsendubrestinn þurfi að skoða aðrar leiðir sem geta verið færar til að nýta það svigrúm sem að öllum líkindum myndast samhliða uppgjöri þrotabúa gömlu bankanna til að koma til móts við lántakendur. Halló, halló, aftur. Samhliða skoðun á þeim leiðum sem færar eru til að leiðrétta forsendubrestinn - það er eitt sem á að gera, leiðir til að leiðrétta forsendubrestinn - þá á að skoða aðrar leiðir sem geta verið færar til að nýta svigrúmið sem að öllum líkindum myndast samhliða uppgjöri þrotabúanna. Annað var sagt við okkur í kosningabaráttunni.  Þetta er svo óskýrt orðað að það er ekki boðlegt, það getur enginn skilið hvað hér er átt við. Er verið að finna leiðir til að leiðrétta forsendubrest með einhverju utanaðkomandi fé? Segið það þá, þá verður að segja það að koma eigi nýtt fé úr þrotabúum gömlu bankanna, það sé grundvallarforsenda. Og um hvað á þá leiðréttingin að snúast? Er það umbreyting í óverðtryggð lán, með öðrum orðum höfuðstólslækkun, eins og bankarnir auglýstu fyrir nokkrum missirum þar sem menn gátu fengið höfuðstólslækkun með því að fara yfir í óverðtryggð lán, af því að núvirðingin lækkaði höfuðstólinn en afborganirnar hækkuðu? Eða er eitthvað annað í spilunum? Hér er bara verið að tala með almennu blaðri og lofti um ekki neitt. Það er ekkert í þessu efnislegt sem hönd á festir. Það er ekki sæmandi ríkisstjórn sem situr í krafti þess að hafa lofað mönnum handföstum aðgerðum í skuldalækkun núna í sumar. Það er ekkert í þessu. Virðulegi forseti. Síðan horfir maður á aðra þætti og ég staðnæmist við þriðja þáttinn, um að kannað verði hvernig gera megi eigendum yfirskuldsettra íbúða kleift að losna án gjaldþrots undan eftirstöðvum sem veðið sjálft stendur ekki undir. Ég hef skilið þetta þannig eins og bæði Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur sögðu í kosningabaráttu að þeir vildu setja lyklalög þannig að fólk gæti losnað undan eignunum sínum. En hér er þetta orðað á mjög undarlegan hátt. Það er eins og menn átti sig ekki alveg á umgjörðinni sem búið er að skapa með greiðsluaðlögunarlöggjöfinni annars vegar og 110%-leiðinni hins vegar. Það er í boði í dag, 110%-leiðin sem gerir fólki kleift að fá skuldir lækkaðar niður að verðmæti eignar og halda henni. Síðan er hægt að útfæra þá leið betur. Við lögðum það til í kosningabaráttunni að leggja þyrfti meira fé í að útfæra hana betur til að tryggja jafnræði milli einstakra lánastofnana. Sú leið hefur sem sagt verið prófuð.

Ekki gefið góða raun.

Ja, hún gerir fólki kleift að komast niður að verðmæti eignarinnar og halda eigninni. 
             Hér er verið að tala um að gera fólki kleift að losna undan því sem er umfram verðmæti eignarinnar og tapa eigninni, tapa henni, skila henni. Það er hægt í greiðsluaðlögun í dag. Það er líka hægt í greiðsluaðlögun að halda eigninni og losna við kröfur umfram. Ég átta mig því ekki alveg á hvað er verið að útfæra hér. Það er búið að útfæra leiðir til þess að losna undan kröfum sem veðið stendur ekki undir. Sú leið er til og heitir greiðsluaðlögun í dag. Hvað vilja menn nákvæmlega gera við það? Hverju vilja menn breyta þar? Vilja menn setja það sem almenna reglu að fólk fái ekki að halda eignum og fá kröfur lækkaðar niður að verðmæti eins og er hægt í 110%-leiðinni? Er það markmið að menn þurfi alltaf að skila eigninni til að losna undan viðbótarkröfum? Ég átta mig ekki á hver nýlundan á að vera í ljósi þess hvað liggur nú þegar fyrir. Síðan eru það tímamót, sem kemur fram í sjötta liðnum, að settur verði á fót sérfræðingahópur um afnám verðtryggingar af neytendalánum. Auðvitað er almenningur búinn að velja, almenningur er hættur að taka verðtryggð lán. Það er afleiðing af misgenginu og fólk er skelft eftir upplifun síðustu ára. En það eru tímamót að Sjálfstæðisflokkurinn skrifi upp á það í stjórnarsáttmála að banna þetta með lögum. Eins og hæstv. forsætisráðherra skýrði hér áðan liggur fyrir afstaða beggja stjórnarflokkanna um að það skuli banna þetta með lögum og verkefnið er allt annað, eins og hann sagði, en það hefði verið í sérfræðingahópi hv. þáverandi þm. Eyglóar Harðardóttur. Ekki umræða um kosti og galla verðtryggingar heldur þvert á móti eigi þessi sérfræðingahópur að afnema hana. Og það liggur þá fyrir að Sjálfstæðisflokkurinn styður Framsóknarflokkinn núna í því að banna verðtryggingu á neytendalán.

Virðulegur forseti. Eins og gerist oft þegar hv. þm. Árni Páll Árnason fer yfir hlutina þá vinnst ekki tími til að leiðrétta allar rangfærslurnar sem fram koma í máli hv. þingmanns. Ég veit að virðulegur forseti sýnir þessu skilning. Ég mun reyna að bæta úr þessu hér í lokin þegar ég held aðra ræðu til að fara yfir ýmsar mistúlkanir sem þegar hafa komið í ljós. Ræða hv. þingmanns virtist nánast eingöngu byggjast á því að reyna eftir fremsta megni að snúa út úr þeim liðum sem raktir eru í þingsályktunartillögunni lið fyrir lið. Mér þótti það skjóta nokkuð skökku við í ljósi þess að hv. þingmaður er nýbúinn að lýsa því yfir að hann ætlaði ekki að standa í vegi fyrir því að sú stefna sem framsóknarmenn boðuðu í kosningunum í skuldamálum heimilanna næði fram að ganga, að úrslit kosninganna hefðu sýnt að ríkisstjórnin ætti að fá tækifæri til að hrinda þeim í framkvæmd. Ég geri hins vegar sérstaka athugasemd við það, og það er ástæðan fyrir því að ég bað um andsvar, að hv. þingmaður haldi áfram að skálda upp hvað núverandi hv. þingmenn Framsóknarflokksins hafi sagt í aðdraganda kosninga og jafnvel eftir kosningar. Það gengur ekki að hv. þm. Árni Páll Árnason haldi enn áfram, eftir að búið er að leiðrétta hann nokkrum sinnum, að fullyrða að framsóknarmenn hafi boðað að það yrðu sendar út einhverjar ávísanir eða fólk fengi peninga borgaða strax í sumar vegna skuldaleiðréttingaraðgerða. Það hefur legið fyrir frá upphafi að þetta héldist í hendur við annað, tengdist öðrum málum og óhjákvæmilegt væri að vinna þetta samhliða þeim. Enda var það síðasta vígi hv. þingmanns í kosningabaráttunni, þegar var búið að fallast á forsendur framsóknarmanna að öðru leyti, að segja: Já, en gallinn er þó sá að þetta tekur of langan tíma.

Virðulegi forseti. Ég vil í fullri vinsemd segja við hæstv. forsætisráðherra, því að við erum að hefja nýtt kjörtímabil, að það er ekki til fyrirmyndar sá plagsiður hans að hefja öll andsvör við mig með því að saka menn um bull og þvætting o.s.frv. Ég ætla bara að segja þetta í fullri vinsemd af því að mér finnst að hann eigi að vera maður meiri sæva og sanda en þetta. Hann á alveg að geta rætt efnislega við mig og komið með efnislegar athugasemdir um það sem ég segi án þess að vera stöðugt með svona persónuleg hnjóðsyrði. Ég forðast þau í hans garð og mun halda því áfram. Eins og hæstv. forsætisráðherra sagði hér áðan þá hef ég margoft sagt að við munum ekki standa gegn því að framsóknarmenn komi málum sínum fram á þessu sumarþingi og standi við loforð sín. Það hef ég margsagt og við það stend ég og við samfylkingarmenn. Ég stend ekki gegn neinu þó að ég standi hér og reifi ágalla á því sem hér er lagt fram. Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra verður að átta sig á því að þegar ég segi að við munum ekki standa gegn því að framsóknarmenn framfylgi og komi því fram sem þeir hafa lofað þá er þetta ekki það sem þeir hafa lofað. Þetta er bara ekki það sem þeir hafa lofað og það er ekkert óeðlilegt við það að við bendum á 

Virðulegur forseti. Það var líka bara í fullri vinsemd að ég reyndi einu sinni sem oftar að benda hv. þingmanni á að það væri ekki gagnlegt fyrir uppbyggilega rökræðu að halda fram tómri vitleysu. Það væri t.d. miklu skynsamlegra varðandi þessa umræðu ef hv. þingmaður eyddi ekki löngum tíma í að fullyrða að framsóknarmenn hefðu haldið ýmsu fram sem þeir héldu ekki fram. Ef hv. þingmaður færi til dæmis bara yfir þessa tillögu og mæti kosti hennar og galla í stað þess að skálda jafnóðum upp hvað stendur í henni væri það miklu uppbyggilegri og gagnlegri umræða ef hv. þingmanni er alvara með það að hann vilji raunverulega sjá framgang þessa máls. Það lá fyrir í kosningabaráttunni og eftir kosningar fyrir hvað framsóknarmenn stæðu í skuldamálum heimilanna og sú tillaga sem hér er kynnt er fullkomlega í samræmi við það.

Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, ég held að okkur færi betur að gefa mönnum ekki einkunnir með almennum gífuryrðum eins og „vitleysa“ og „bull“ og „leiðrétta bull og þvætting“ heldur svöruðum gagnrýni efnislega. Ég get alveg talið upp þau tilvik þar sem frambjóðendur Framsóknarflokksins lofuðu aðgerðum strax. Hvað þýðir það þegar forsætisráðherrann núverandi, formaður Framsóknarflokksins, horfir í augu þjóðarinnar kvöldið fyrir kjördag í sjónvarpsauglýsingu og segir: Þetta er hægt, ég veit það. Ég veit að þetta er mögulegt. Við getum gert þetta?

Enda er …

Bíddu, hér er ekki verið að gera neitt sem menn vita hvernig á að gera. Það á að setja á fót nefndir til að finna út úr því hvernig á að gera þetta. Það eru fyrstu brigðin, hæstv. forsætisráðherra. 
            

Hæstv. forseti. Það veldur mér vonbrigðum að hv. þm. Árni Páll Árnason skuli gera lítið úr stökkbreytingu húsnæðislána með því að kalla þau verðbólguskot. Það kann að vera að það sé þess vegna sem hann sagði eftir kosningar að hann og flokkur hans hefðu beðið afhroð vegna þess að þeir hefðu ekki skilið hvað brann á þjóðinni. Líklega er það þess vegna. Það er kannski líka þess vegna sem hann og hans ágæti flokkur hreyfðu hvorki legg né lið fyrir heimilin í landinu meðan tækifæri var til. Mismunurinn er kannski sá 

Virðulegi forseti. Þetta var ekki svo mikið andsvar sem önnur ræða. Hv. þingmaður getur ekki komið hér og reynt að hnýta því í mig eða Samfylkinguna að við tölum niður skuldavanda heimilanna. Þegar ég tók við sem félagsmálaráðherra var bannað að afskrifa skuldir á fólk í þessu landi. Það var arfleifð ríkisstjórnarsetu Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks og ég þigg ekki lexíur frá framsóknarmönnum um það hvernig eigi að fara að því að búa til réttláta umgjörð fyrir skuldug heimili. Ég ætla líka að segja það hér að orðalagið sem hv. þingmaður hnýtti í mig fyrir, orðið verðbólguskot, er fengið út tillögu hans eigin forsætisráðherra. Þetta er ekki mitt orðalag, þetta stendur í stjórnarsáttmálanum og þetta stendur líka hér í þessari tillögu. Ég hef hnotið um þetta orðalag, mér finnst þetta mjög skrýtið. Ég hef þvert á móti talað um þennan fordæmalausa vanda aftur og aftur, hin stökkbreyttu lán, og það er fullkomlega ósanngjarnt að fólk sitji uppi með þau. Þess vegna vorum við í kosningabaráttunni með ýmsar hugmyndir um hvernig taka ætti á þeim vanda. Við viljum hins vegar ekki skapa almenna væntingu um það, eins og framsóknarmenn eru að gera hér í dag, að öll verðbólguskot verði alltaf bætt. Orðið verðbólguskot er frá framsóknar- og sjálfstæðismönnum komið, orðalagið „að leiðrétta verðbólguskot“ er að finna í stjórnarsáttmálanum sjálfum og hv. þingmaður á að spara sér digurmæli í minn garð vegna þeirra orða og beina þeim að sínum eigin forsætisráðherra.

Það er fullkomin ástæða til þess að hnykkja á því sem ég sagði áðan, að engar tillögur komu fram í kosningabaráttunni af hálfu flokks hv. þingmanns. Það er full ástæða til þess að hnykkja á því hverjir það voru sem hófu þennan málflutning, hverjir það voru sem börðust fyrir honum, hverjir það voru sem lögðu fram tillögu eftir tillögu. Menn reyndu allar aðferðir í bókinni til að tala þessar tillögur okkar niður í kosningabaráttunni. Ég vona að menn finni nú hjá sér þörf og getu og vilja til að taka á með okkur til að gera þessar raunhæfu og réttlátu tillögur og nauðsynlegu tillögur og aðgerðir að raunveruleika.

Virðulegi forseti. Alveg hárrétt hjá hv. þingmanni. Ég er tilbúinn að hjálpa framsóknarmönnum að koma aðgerðum í framkvæmd, standa ekki í vegi þess, en það er líka skylda okkar í stjórnarandstöðunni að vekja athygli á því að hér er engar aðgerðir að finna. Hér er að finna yfirlit yfir nefndir. Það sem meira er er að ríkisstjórninni finnst hún þurfa, vegna þess að hún hefur ekki úr neinu að spila og getur ekki fundið eitt einasta mál sem raunverulega breytir einhverju núna strax sem hún hefur vald á, að koma með þessa þingsályktunartillögu sem er þannig að ég er hræddur um að það hefði heyrst hljóð úr horni á síðasta kjörtímabili ef okkur hefði dottið í hug að koma með svona minnislista inn á hið háa Alþingi, ef okkur hefði dottið í hug að koma hingað inn með tillögu til þingsályktunar sem fæli ekki í sér annað en: Vinsamlegast minnið ráðherra á að vinna vinnuna sína. Drottinn minn dýri, ég get rétt ímyndað mér hvað hefði heyrst ef við hefðum komið inn með svona bull á síðasta þingi.

Hæstv. forseti. Þetta var athyglisverð ræða hjá hv. þingmanni. Mig langar að byrja á því að þakka honum sömuleiðis fyrir ágætissamstarf í upphafi síðasta kjörtímabils við að reyna í sameiningu að finna lausnir á þessu stóra verkefni, þ.e. stöðu heimilanna eftir hrun. Í þeirri vinnu sem átti sér stað í upphafi áttaði ég mig fljótt á því að það væri öllum til hagsbóta að reyna að vinna málið sem mest í sameiningu vegna þess að það er þverpólitískt í eðli sínu, varðar okkur öll, alla Íslendinga, og framtíð þjóðarinnar. Þess vegna lagði ég á það mikla áherslu að menn mundu setjast saman yfir verkefnið. Á síðasta kjörtímabili var viðleitni í þá átt upp að ákveðnu marki. Auðvitað verður maður að skilja það að ríkisstjórn á hverjum tíma leggur áherslur og ég veit að hv. þingmaður skilur það. Ég vil benda hv. þingmanni á að í þessu plaggi kemur fram að leita á leiða til að hafa samráð við þá aðila sem málið varðar. Þetta kemur meðal annars fram á bls. 2 eftir tölulið 10 og jafnframt á bls. 3 þar sem segir, með leyfi forseta: „Við vinnuna verður lögð áhersla á að leita eftir víðtækri sátt um þær leiðir sem farnar verða til að ná því markmiði að leysa skuldavanda íslenskra heimila.“ Ég skil þetta svo að áfram verði sá skilningur vonandi uppi hjá öllum flokkum að þetta sé sameiginlegt verkefni okkar. Ég vonast svo sannarlega eftir, þó að það hafi verið svolítill æsingur hér í umræðunni, að sá skilningur sé fyrir hendi hjá Samfylkingunni þar sem hv. þingmaður leiðir málin. Mig langar jafnframt að spyrja hv. þingmann út í lið 10 þar sem hann minntist ekkert á þá upplýsingaleið sem þar er lögð til vegna þess að orðalagið ætti hv. þingmaður að kannast við frá því að hann var með þetta verkefni í fanginu og við stóðum í því að reyna að afla upplýsinga um hver staðan 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni athugasemdina. Ég hef séð þau tilvik sem hún vísar í í þingsályktunartillögunni um að leita skuli almennrar samstöðu. Mér þykir það reyndar dálítið loðið orðalag ef hugsunin var að hafa þverpólitíska samstöðu, þá held ég að menn hefðu alveg mátt splæsa á það svona eins og einu orði, en tek viljann fyrir verkið og skal ekki að órannsökuðu máli staðhæfa að stjórnarmeirihlutinn hyggist ekki tala við stjórnarandstöðuna um vinnu á þessu sviði. Menn geta haft ólík viðhorf til einstakra lausna en þverpólitískt samstarf er mjög mikilvægt. Við náðum þverpólitískri samstöðu allra flokka hér nema Hreyfingarinnar um lögin haustið 2009 og aftur um allan lagapakkann stóra vorið 2010. Þá lágum við til dæmis líka yfir því hvort skynsamlegt væri að samþykkja lyklafrumvarp og komumst að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki. Þetta var allt gert í mikilli samvinnu og samtali og opnu samráði. Ég man eftir því sem ráðherra að hafa oft mætt á nefndarfundi og rætt við nefndina um þetta og einstakir nefndarmenn komu á minn fund með sín sjónarmið og við ræddum saman. Í grunninn hefði ég talið að skuldamál heimilanna væri þannig verkefni að við yrðum að vinna saman um það og ættum ekki að fara í pólitískan keiluslag um það, við ættum að reyna að ná samstöðu um það. Ég vil enn og aftur hrósa hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir hvernig hún hélt á þessum málum fyrir hönd síns flokks á síðasta kjörtímabili. Það var algjörlega til fyrirmyndar. Það er alveg ljóst að við erum til í samtal en við gefum auðvitað ekki öðrum flokkum óútfylltan tékka til þess að gera það sem þeir vilja. Í því felst ekki samráð, samráð felst í að við sitjum saman og ræðum okkur til sameiginlegrar niðurstöðu.

Hæstv. forseti. Ég hlakka til að sjá hvernig það samráð mun virka og þá sérstaklega af hálfu Samfylkingarinnar vegna þess að mér finnst hafa legið í orðum hv. þingmanna Samfylkingarinnar að þeir sjái það þannig fyrir sér að þar sem Framsóknarflokkurinn hafi unnið stórsigur í kosningunum eigi hann að fá að framfylgja stefnu sinni hér og að þingmenn Samfylkingarinnar hafi lýst því yfir, að því er mig minnir, að þeir hafi áhuga á því að hleypa öllum slíkum málum hratt og vel í gegnum þingið. Ég sé því ekki alveg jafnvægið þarna á milli. Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann aðeins betur út í 10. lið, þ.e. heimildirnar til þess að afla upplýsinga varðandi raunverulega stöðu, vegna þess að við rákum okkur á það á síðasta kjörtímabili að þessar upplýsingar voru ekki fyrir hendi. Þær voru hér og þar í kerfinu og enginn var með yfirsýn. Þegar á að taka stórar ákvarðanir er varða mikla fjármuni er betra að vera með það á hreinu hver staðan er. Af því að hv. þingmaður sagði hér að engin mál væru komin fram langar mig bara að benda honum á að þegar hefur verið lagt mál fram af hæstv. innanríkisráðherra varðandi 

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi það sem hv. þingmaður spurði um, hver þýðing fyrirheits okkar væri um að greiða málum leið, þá þýðir það það að við teljum Framsóknarflokkinn skulda þjóðinni aðgerðir. Við erum til í að hjálpa Framsóknarflokknum að koma þeim málum í gegnum þingið, ekki með því að greiða þeim atkvæði en við munum ekki efna hér til málþófs eða stöðva þau. Ef framsóknarmenn koma með þau á þessu sumarþingi skulda þeir þjóðinni þau á þessu sumarþingi og við munum greiða því leið að þeir geti afgreitt þau en við munum auðvitað koma fram með efasemdir okkar og tjá þær hér og vinna þær en við munum ekki stöðva málin eða bregða fyrir þau fæti. Út af því sem hv. þingmaður segir síðan um upplýsingaöflunina þá er það allt hárrétt, það er mjög mikilvægt að fá alvöruupplýsingar. Þegar við vorum að glíma við þetta á síðasta kjörtímabili sagði einn hv. þingmaður og þáverandi ráðherra, Svandís Svavarsdóttir, einu sinni að henni þættu endalaus samtöl okkar um skuldavanda heimilanna minna á að vera gangandi í þoku með plástur í örvæntingarfullri leit að sári í þeirri veiku von að plásturinn mundi passa sárinu þegar maður loksins fyndi það. 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um aðgerðir vegna skuldavanda heimila á Íslandi. Það eru auðvitað nokkur þáttaskil og hátíð í bæ hefði ég haldið þegar komið er að því að menn lyfti lokinu af leyndardómnum um það hvernig kosningaloforðin verða efnd. Það er gaman í kosningabaráttu. Það er eftirminnilegt að hitta fólk og ræða við það um stöðu þess, vinna í því að reyna að sannfæra fólk um það að atkvæði greitt mínum flokki sé góð og skynsamleg ráðstöfun, að við séum traustsins verð og höfum gert vel og munum halda áfram að gera vel. Það var svolítið snúið í aðdraganda síðustu kosninga þegar um var að ræða samkeppni við flokk, og ég vil sérstaklega nefna Framsóknarflokkinn í því efni, sem gekk býsna langt í því að segja: Annaðhvort stendur þú með Framsóknarflokknum eða gegn heimilunum. Þannig var umræðan og þetta var umræðan í anddyrum stórmarkaðanna og úti á torgunum og valkostirnir voru þessir: Annaðhvort stendur þú með Framsóknarflokknum eða þú stendur gegn heimilunum í landinu. Ef einhver velti vöngum og sagði: Ég veit það ekki, á ég að fara að kjósa Framsóknarflokkinn?, þá var viðkvæðið stundum: Bíddu, stendur þú ekki með heimilunum? Ég er nú ekki fædd í gær en ég man ekki eftir umræðu í aðdraganda kosninga sem hefur verið nákvæmlega svona sérkennilega stemmd og sérkennilega stillt. Það er svo erfitt að rökræða þegar um er að ræða svona fullyrðingar. Ég held hins vegar að frambjóðendur Framsóknarflokksins hafi verið mjög sannfærðir og ég upplifði mikinn kraft og mjög mikla gleði í þeirra hópi. Það er gaman í kosningabaráttu og sérstaklega gaman í kosningabaráttu þegar vindurinn er í seglin og þegar maður finnur að málflutningurinn fær góð viðbrögð, fólk hefur trú á því sem maður er að segja og maður finnur fyrir erindinu, finnur fyrir því að maður á erindi við kjósendur, finnur fyrir því að maður býr yfir trúverðugleika og eflist líka í þeirri trú að maður eigi virkilega erindi í stjórn landsins. Þjóðin kaus og hún kaus þessar vonir að mjög mörgu leyti. Hún kaus það sem var býsna skýrt fyrir kosningar, hún kaus að það þyrfti engar nefndir, það þyrfti ekki nefndir og þyrfti ekki starfshópa, þetta væri hægt að fara í. Það átti að reiða hátt til höggs og það átti að láta hrægammana finna fyrir því. Einhverjir töluðu um sleggjur og önnur amboð komu líka til tals. Það átti ekkert að gefa eftir. Nú erum við hér að ræða tillögu til þingsályktunar þar sem eru taldar upp nefndir og starfshópar af ýmsu tagi sem eiga að skoða eitt og annað, allt fer í nefnd og allt fer í starfshópa. Það þurfti ekki að fara með lækkun veiðileyfagjaldsins í nefnd. Það þurfti ekki að fara með lækkun á virðisaukaskatti á ferðaþjónustuna í nefnd. Það þurfti ekki að fara með breytingar á stjórn Ríkisútvarpsins í starfshóp, samráð við listamenn, starfsfólk RÚV. Það þurfti ekki því að þar voru aðgerðir, þar voru skýrar aðgerðir. Þær voru hins vegar ekki til umræðu í kosningabaráttunni sérstaklega. Þær voru ekki á bæklingunum í anddyri stórmarkaðanna: Lækkum veiðileyfagjaldið því að annaðhvort stendur þú með Framsókn eða gegn útgerðinni. Það var enginn sem sagði það. Loforðin voru nefnilega svo hástemmd að það er skylda okkar sem erum í stjórnarandstöðu, í minni hluta í þinginu, að standa þá vakt í þessari umræðu í þingsal að staðið verði við þau loforð. Það er nefnilega enginn annar sem getur staðið við loforðin en nákvæmlega þessi ríkisstjórn, það er enginn annar sem getur gert það. Það er aumt þegar þessi sama ríkisstjórn rökstyður sig með því að halda ítrekaða blaðamannafundi um það að hér sé allt miklu verr statt en það leit út fyrir að gera í aðdraganda kosninga og gera því jafnvel skóna með dramatísku augnaráði að einhverju hafi verið haldið leyndu, þess vegna sé staðan miklu verri. En sama dag eru svo lögð fram frumvörp þar sem enn er þrengt að hinum aðþrengda ríkissjóði, þessi aumingja ríkissjóður sem líður miklu verr en nokkur vissi, aumingja, aumingja ríkissjóður. Það koma tillögur um að gefa honum enn þá minna að borða frá þeim sömu sem hafa svo miklar áhyggjur af heilsufarinu, frá sömu mönnunum og tala um það á blaðamannafundinum, auðvitað í Þjóðmenningarhúsinu, að sjálfsögðu. Allir þeir tónar sem er verið að slá hér, átta nefnda áætlun hæstv. forsætisráðherra, starfshópur, úttekt, könnun, verkefnastjórn, starfshópur, könnun, starfshópur, könnun. Sjónir þjóðarinnar eru á efndum kosningaloforðanna og þær eru ekki í þessu plaggi, þær eru bara ekki í þessu plaggi. Ýmislegt hefur verið rætt í umræðunni í dag og auðvitað er margt efnislegt sem væri hægt að staldra við hér. En af því að hæstv. forsætisráðherra talaði um það í stefnuræðunni - þegar hann kom sér út úr langa kaflanum um breytt vinnubrögð, samstarf, samvinnu, skynsemi, ég veit ekki hvort hann nefndi virðingu, ég held það jafnvel, en ég er einhvern veginn búin að gleyma því hvort hann nefndi virðingu af því að það hefur ekki verið það sem hefur svifið sérstaklega hér yfir vötnunum - en samstarf við stjórnarandstöðuna í þessu stóra máli hefur ekki verið á dagskrá. Það hefur ekki verið til umræðu og það er ekki í þessari sérkennilegu þingsályktunartillögu, sem er tillaga þar sem ríkisstjórnin er að biðja þingið um að biðja sig um að setja á fót átta nefndir eða biðja þingið um að biðja sig um að efna kosningaloforðin. Þetta er í öllu falli mjög undarlegt, það er eiginlega alveg sama hvernig maður lítur á það. Hvað af þessum aðgerðum hefur áhrif á stöðu íslenskra heimila strax? Hvað af þessum aðgerðum hefur áhrif á stöðu íslenskra heimila fyrir áramót? Hvað af þessum aðgerðum hefur áhrif á stöðu íslenskra heimila innan árs, fyrir áramótin 2014–2015 o.s.frv.? Sérfræðingahópurinn sem á að útfæra mismunandi leiðir til að ná fram höfuðstólslækkun verðtryggðra húsnæðislána og gera tillögur þar að lútandi á að skila í nóvember 2013. Hann á að skila í nóvember 2013, hann á að skila tillögum sínum svo seint á árinu að það er ljóst að ekki verður úr framkvæmdum á næsta fjárlagaári vegna þess að við erum komin það langt í fjárlagavinnunni þegar nefndin skilar af sér í nóvember. Ég er að velta fyrir mér, virðulegur forseti, tímalínunni í hugum þeirra sem töluðu um efndir og engar nefndir. Ég velti satt að segja líka fyrir mér hér í þessum þingsal, vegna þess að ég fann fyrir gleði ungra framsóknarmanna sem voru að dreifa bæklingum en ég fann líka fyrir efasemdum sjálfstæðismanna bæði í aðdraganda kosninganna og líka eftir þær, er það svo að það að vaða í að lækka veiðileyfagjaldið með slíku offorsi, og það þarf engar nefndir í það, er það það sem Sjálfstæðisflokkurinn telur duga á móti því að Framsóknarflokkurinn komi fram með þá framkomu gagnvart þjóðinni að skila auðu í skuldavandamálum? Er það svo? Ég vil líka nefna það sem áður hefur komið fram í umræðunni að þegar verið er að ræða forsendubrest og flókna stöðu heimilanna í landinu er mikilvægt að halda því til haga að við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum aldrei gert lítið úr þeim vanda. Það er hins vegar líka ljóst að sá vandi á sér mjög langa sögu. Íslenska efnahagshrunið var náttúrlega erfiðasta höggið sem íslenskt samfélag hefur nokkurn tíma orðið fyrir. Það voru því miður ekki bara þeir sem skulduðu húsnæðislán sem urðu fyrir höggi heldur miklu, miklu fleiri. Leigjendur og námsmenn urðu líka fyrir höggi, en það sem var kannski alvarlegasta höggið var höggið á íslenskt velferðarkerfi, á íslenskt menntakerfi, á samfélagið, á fullveldið þar sem raunverulegur möguleiki var á því að Ísland yrði gjaldþrota. Það var stærsta aðgerðin fyrir íslensk heimili sem þáverandi ríkisstjórn fór í, að standa vörð um Ísland. Í ágætri úttekt frá upplýsingaþjónustu Alþingis um forsendur, skuldir og vísitölur segir, með leyfi forseta: „Ljóst er að mörg heimili eru í vandræðum með lán sín og jafnvel í vanskilum en ástæður þess eru ekki einvörðungu utanaðkomandi, þ.e. verðtrygging, gengistrygging eða bankahrun. Vandamálið var til staðar áður en verð- og gengistryggingar fóru að gera mönnum lífið leitt en bankahrunið með tilheyrandi afleiðingum gerði stöðuna erfiðari.“ Og síðar: „Greining á því af hverju heimilin lenda í þessum vandræðum liggur hins vegar ekki fyrir en eins og áður hefur komið fram er skuldinni gjarnan skellt á utanaðkomandi aðstæður eða einhvers konar „ránskjaravísitölu““, sem er orð sem hefur gjarnan verið notað í gegnum tíðina um verðtrygginguna og vísitöluna. Það sem segir þarna er að þótt gengið sé vasklega fram, eins og framsóknarmenn hafa haft fyrirheit um, er spurningin sú hvort tryggt sé að jafnræðis verði gætt aftur í tímann gagnvart þeim sem hafa áður lent í skakkaföllum af völdum verðtryggingar og verðbólgu. Þetta er óþægilegur veruleiki kynslóðanna á Íslandi, hverrar á fætur annarrar, að lenda í því að vera meira og minna í vinnu hjá bankakerfinu alla sína ævi við að greiða fyrir húsnæðislán. Það er í raun og veru allt of mikil skuldsetning almennt á Íslandi í húsnæðiskerfinu, enda vil ég sérstaklega fagna þeim aðgerðapunkti sem er nefndur hér um húsnæðisstefnu og bendi á góða vinnu sem getur legið þar til grundvallar og vænti þess að hæstv. ríkisstjórn nýti þar þá vinnu sem er fyrir hendi. Þetta mál verður ekki rofið úr því samhengi að ræða um húsnæðismál og húsnæðismenninguna, liggur mér við að segja, á Íslandi sem er séreignarstefnan sem hefur að svo ótrúlega mörgu leyti bundið okkur öll á klafa mikillar skuldsetningar, eiginlega ævina á enda. Hæstv. forsætisráðherra er tíðrætt um samstarf og samvinnu og meira að segja talar hann gjarnan um sanngirni. Af því að ég á minn bakgrunn í málvísindum hef ég gaman af orðum og orðfæri og því hvernig fólk beitir þeim. Orðfærið sanngirni notar hæstv. forsætisráðherra bara þegar það á við að honum finnst hann hafa orðið fyrir svo mikilli ósanngirni, og iðulega er það þá í leiðindaandsvörum eða einhverju slíku. Ég bið hann um að prófa að snúa orðinu í hina áttina af því að ég held að það sé sniðug æfing að gera fyrir alla, þetta með gullnu regluna, að beita góðum siðum bæði á aðra og sjálfan sig. Ég held að það væri til bóta. Virðulegur forseti. Ég hef farið yfir þessar tillögur og skoðað þær og það hvert þeim er vísað, þ.e. hver ber ábyrgð á hverri tillögu um sig. Ég sé ekki betur en að það séu í meginatriðum þrjú ráðuneyti sem fara með þau mál, þ.e. forsætisráðuneytið, velferðarráðuneytið, þ.e. félags- og húsnæðismálaráðherra og svo innanríkisráðuneytið. Það eru tvö atriði sem eru á könnu fjármála- og efnahagsráðherra, tvö atriði af tíu, þannig að um flest þeirra atriða gildir að þau eru á hendi hinna ráðuneytanna. Ég tel og vil í fullri vinsemd gera það að tillögu minni að málinu verði vísað til velferðarnefndar til umfjöllunar og úrvinnslu þar sem það eru miklu fleiri atriði í þingsályktunartillögunni sem eiga heima þar en beinlínis í efnahags- og viðskiptanefnd, því að þar eru í raun og veru fá atriði sem hafa einhverja tilvísun beint þar inn. Ég held að velferðarnefndin sé betri vettvangur til þess að fjalla um málið og getur auðvitað gert það í góðu samstarfi við aðrar nefndir þingsins. Auk þess tel ég að góður bragur væri á því í anda samvinnu og ungmennafélagsandans að nefnd sem er stýrt af þingmanni úr stjórnarandstöðunni haldi utan um framvindu málsins til að tryggja greiðari framgang þess í gegnum þingið. Virðulegur forseti. Þetta er stóra málið um efndir ríkisstjórnarinnar og hún er með því að leggja málið fram með þessum hætti að kaupa sér tíma, það er það sem hún er að gera. Hún er að kaupa sér tíma af því að hún er ekki tilbúin með málin, hún er ekki tilbúin með málin sem voru einföld fyrir kosningar en eru flóknari núna. Það eru tvö frumvörp komin af þessum lista og það er flýtimeðferðin, sem við erum með til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd, og svo eitt annað mál sem er gagnasöfnun Hagstofunnar. Hvorugt af þeim tveimur málum hefur beinlínis afgerandi áhrif á skuldug heimili í landinu. Ég held raunar að ef maður þræðir sig niður þennan lista sé það ekki svo að um kúvendingar fyrir heimilin í landinu sé að ræða, a.m.k. ekki, virðulegur forseti, á næstu missirum. En við munum hér eftir sem hingað til standa okkar vakt í því að gæta þeirra hagsmuna að ný og bjartsýn ríkisstjórn fái til þess færi að leggja fram sínar efndir þar sem um var að ræða slík tímamót að mér sýnist um að ræða Íslandsmet í kosningaloforðum.

Virðulegur forseti. Það er óneitanlega sérkennilegt að heyra stjórnarandstæðinga koma hér upp hvern á fætur öðrum til þess að lýsa því yfir að það sé algjört hneyksli að menn séu ekki búnir að framkvæma hlutina strax á fyrstu dögum í ríkisstjórn, hluti sem þeim entust ekki fjögur ár til að byrja á af nokkru viti. Jæja, gott og vel, það er vísað í kosningabaráttuna og yfirlýsingar þar. Og hverjar voru þær yfirlýsingar? Það var beinlínis uppleggið í stefnu framsóknarmanna fyrir kosningar að leggja til ákveðna meginhugsun og halda því svo opnu að vinna úr henni með öðrum í framhaldinu, það var uppleggið. Við vorum gagnrýnd fyrir það í kosningabaráttunni. Nú leyfa menn sér að koma hér og fullyrða að menn hafi sagt að það væri bara allt tilbúið, það ætti bara að hrinda öllu í framkvæmd strax á fyrstu dögum í sumar. Það var aldrei sagt. Þvert á móti, við vorum gagnrýnd fyrir að vilja vinna hlutina almennilega, vilja leita til sérfræðinga, vilja hafa samráð, vegna þess að við vorum brennd af reynslunni af því að hafa komið með útfærða tillögu, nákvæma tillögu um 20% leiðréttingu á sínum tíma, stóra tækifærið sem var til þess. Það varð til þess að þáverandi stjórnarflokkar létu umræðuna alla snúast um annars vegar smáatriðin í útfærslunni og hins vegar hvaðan útfærslan kæmi. Hún kom frá Framsóknarflokknum og þess vegna var ekki hægt að fallast á hana. Þess vegna fórum við aðra leið núna. Við sögðum: Getum við ekki verið sammála um meginhugsunina, meginmarkmiðið og unnið svo saman að því? Þannig fórum við í síðustu kosningar. Það er það umboð sem stjórnarandstæðingar tala svo mikið um að ríkisstjórnin hafi núna, það umboð er byggt á einmitt því að við höfum lýst meginmarkmiðinu og ætlum svo að vinna það áfram með m.a. stjórnarandstöðunni, sem ég hélt reyndar að ætlaði að taka því fagnandi að fá tækifæri til að hleypa þessum málum hér áfram en virðist enn þá vera svo svekkt yfir niðurstöðum kosninganna 

Virðulegur forseti. Kjarni málsins er þessi: Framsóknarflokkurinn verður að bera ábyrgð á kosningaloforðum sínum, hann verður að gera það sjálfur, það gerir það enginn fyrir hann. Skilaboðin eru þau að Framsóknarflokkurinn verður þá núna að segja þjóðinni að hún verði að bíða. Framsóknarflokkurinn verður að gera það sjálfur, horfa í augun á þjóðinni og segja: Ágæta þjóð, hafðu biðlund með okkur af því að við þurfum að útfæra þetta. Gerið þið það þá. Segið bara, virðulegur forseti, hversu lengi.

Virðulegur forseti. Það er aum pólitík að gera andstæðingunum eða fulltrúum annarra flokka stöðugt upp skoðanir og ráðast svo á hinar ímynduðu skoðanir andstæðingsins í stað þess að ræða hlutina bara eins og þeir eru.  Í kosningabaráttunni hröktust andstæðingar framsóknarmanna úr einu víginu í annað. Fyrst var því haldið fram að framsóknarmenn hefðu ekki sýnt fram á hvernig hægt væri að fjármagna úrbætur í skuldamálum heimilanna. Á endanum urðu menn að viðurkenna að búið væri að sýna fram á að hægt væri að fjármagna þetta. Búið var að sýna fram á að hægt væri að gera þetta. En hvert var síðasta vígið, það vígi sem menn héldu sig í alveg fram á kjördag? Jú, það var að ekki væri hægt að gera þetta strax, það tæki tíma og að framsóknarmenn hefðu ekki útfært hlutina heldur bara lýst markmiðunum og ætluðu síðan með hjálp sérfræðinga að útfæra hlutina. Svo koma menn nánast daginn eftir kosningar og eru þá algjörlega búnir að endurskilgreina það sem framsóknarmenn sögðu í kosningabaráttunni og snúa algjörlega við því sem þeir sögu sjálfir í kosningabaráttunni. Nú er þetta allt í einu á hvolfi. Nú er fullyrt að framsóknarmenn hafi boðað það í kosningabaráttunni að farið yrði í aðgerðir strax, þeir væru búnir að útfæra þetta allt saman, ætluðu ekki að hlusta á neina, þyrftu enga sérfræðinga, þyrftu ekki að hlusta á neina vegna þess að þeir væru með þetta allt á hreinu sjálfir. Hvort á það að vera? Ætla menn að gagnrýna Framsóknarflokkinn fyrir að vera með tillögur sem þarfnast útfærslu eða ætla þeir að gagnrýna Framsóknarflokkinn fyrir að vinna hlutina nú almennilega og undirbúa lagasetningu þannig að hún standist? Það er nú reyndar eitt af því sem ég hefði haldið 

Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra er nú dálítið kominn í hringi, finnst mér, því að hér er talað um að vinna hlutina almennilega. Látum það standa „að vinna hlutina almennilega“ og vísa ég þá enn og aftur í þau frumvörp sem hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fram án samráðs við nokkurn þann sem hefur með málið að gera. Þá þarf ekki að vinna hlutina almennilega, þá liggur á. Er svo sanngjarnt, hæstv. forseti, að forsætisráðherra segi að fyrri ríkisstjórn hafi ekkert gert? Hvernig í ósköpunum er hægt að eiga eðlileg orðaskipti við menn sem tala á þessum grunni?  En ég vil árétta að það sem framsóknarmenn skulda þjóðinni þá - látum þá að því liggja að við séum hér að sauma að Framsóknarflokknum með einhverri meinbægni með því halda því fram að allt hafi átt að gerast strax en það hafi í raun aldrei verið þannig og að Framsóknarflokkurinn hafi alltaf sagt að þetta þyrfti tíma og útfærslur og allt það. Ég held bara, virðulegur forseti, að þjóðin hafi upplifað það dálítið þannig í aðdraganda kosninga að þetta ætti bara að koma strax. Þá vil ég beina því til hæstv. forsætisráðherra að hafa í sér döngun til þess að horfa framan í þjóð sína og segja henni hversu lengi hún þurfi að bíða. 
            

Hæstv. forseti. Við stöndum nú í þeim sporum að fyrir okkur liggur nýtt kjörtímabil, fjögur ár full af tækifærum og möguleikum til að gera góða hluti og rétta hluti fyrir íslenska þjóð. Ég vona svo sannarlega að allir sem sitja á Alþingi Íslendinga séu fullir af eldmóð og ætli sér í þetta verkefni af heilum hug. Mig langar, herra forseti, að hvetja hv. þingmenn, sama í hvaða flokki þeir eru, til að reyna af fremsta megni að beita sér fyrir því að þannig skulum við vinna í þinginu. Við skulum að minnsta kosti reyna það til að byrja með. Ég vona svo sannarlega að varðandi þetta mál, skuldavanda heimilanna og lausn á því stóra, sameiginlega verkefni okkar, takist okkur að vinna saman í þinginu. Ég benti á í andsvari mínu hvar í þessu plaggi sem hér er til umræðu er talað um að viðhafa eigi samstarf og samráð. Mig langar til að hvetja hv. þingmenn til að lesa það vel og rækilega og hvet þá til þess að gefast nú ekki upp á því að trúa því að það standi til áður en á það reynir. Ég er svolítið uggandi yfir því hvernig umræðan hefur þróast í þingsal í dag, en ég ætla bara að vera bjartsýn og vonast til þess að við náum árangri. Herra forseti. Hér liggur fyrir tillaga til þingsályktunar í tíu liðum sem segir okkur með hvaða hætti ríkisstjórnarflokkarnir ætla sér að vinna að þessu stóra verkefni. Ég veit að hv. þingmenn hafa kynnt sér stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarflokkanna þar sem er lögð mikil áhersla á að koma til móts við þann vanda sem íslensk heimili hafa glímt við frá hruni. Við leggjum jafnframt mikla áherslu á efnahagsmálin og þarna er að finna stóran kafla um að ábyrg efnahagsstjórn sé forsenda velferðar. Þetta mun allt saman þurfa að spila og stilla saman. Við ætlum okkur að bæta vinnubrögð og vanda okkur við það sem gert er. Ég vonast til þess að stjórnarandstaðan verði með öflugt aðhald og bendi okkur á hvað betur megi fara. Mig langar að tæpa á nokkrum atriðum varðandi þau verkefni sem sett eru fram í aðgerðaáætluninni og þá í fyrsta lagi 4. lið. Þar er talað um að skipuð verði verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála. Þetta er gríðarstórt verkefni og var rætt hér oft á síðasta kjörtímabili. Við ætlum okkur að skipa verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála og það er gríðarlega mikilvægt að það liggi fyrir hið fyrsta hvernig við sjáum fyrir okkur þróun húsnæðismála á Íslandi, vegna þess að við hljótum öll að gera okkur ljóst að hér þarf að fara í grundvallarbreytingar. Það dugir auðvitað ekki að halda því fram að að sú einfalda aðgerð að færa öll húsnæðislán úr því að vera verðtryggð yfir í að vera óverðtryggð leysi allan vanda. Það er auðvitað ekki hægt að halda því fram, sérstaklega ekki með tilliti til þess hvernig markaðurinn er einmitt núna. Við hljótum öll að átta okkur á því, ef við sýnum fulla sanngirni þegar við horfum á verkefnið, að við þurfum að horfa á þetta í heild. Við þurfum jafnframt að tryggja að ungt fólk og fólk sem er að kaupa sína fyrstu fasteign hafi möguleika á því og úrræði til þess að leggja fram fyrstu útborgun. Og við þurfum að tryggja að það séu hvatar í kerfinu til sparnaðar, vegna þess að sparnaður er það sem við þurfum að leggja höfuðáherslu á á þessu kjörtímabili. Það er fátt brýnna en að fólk átti sig á því og við öll sem hér erum að það að leggja til hliðar og eiga fyrir hlutum, sérstaklega útborgun í stærstu einstöku fjárfestingu hvers heimilis, þ.e. fasteigninni sjálfri, er gríðarlega mikilvægt. Ég hlakka til að sjá hvernig þessar tillögur sem á að leggja fram í upphafi árs 2014 munu líta út. Og ég hlakka til samráðs við alla þá sem að málinu koma, þar á meðal stjórnarandstöðunnar. Við áttum á síðasta kjörtímabili nokkrum sinnum orðastað um Íbúðalánasjóð og framtíð sjóðsins. Við vorum auðvitað ekki öll sammála um það hvernig við sæjum fyrir okkur sjóðinn, en ég held að við hljótum öll að gera okkur grein fyrir því að þar þurfa að verða breytingar á. Herra forseti. Mig langar í annan stað að minnast aðeins á 10. lið, sem fjallar um það að Hagstofa Íslands fái skýrar heimildir til að afla upplýsinga um fjárhagsstöðu heimila og fyrirtækja. Það frumvarp kemur fram á þinginu í sumar og ég vonast til að við náum að klára það. Á síðasta kjörtímabili, allt frá því að við hófumst handa við að reyna að finna lausnir á vanda heimilanna, rákum við okkur á að enginn var sammála um það í hverju vandinn væri fólginn. Upplýsingarnar voru mjög misvísandi um það hvort um væri að ræða umfangsmikinn vanda, mikinn vanda eða lítinn. Það var algjörlega ljóst frá mínum bæjardyrum séð að það yrði að setja á fót einhvern vettvang, einhvern einn aðila til að halda utan um þetta og hafa opinberar tölur um hvað ætti að horfa á þegar maður væri að reyna að finna út hvar væri best að grípa inn í af hálfu ríkisvaldsins. Lögð voru fram frumvörp á þinginu, bæði af þáverandi hæstv. ráðherra Árna Páli Árnasyni, sem nú er hv. þingmaður, og frá hv. þm. Pétri H. Blöndal. Þau mál fóru ekki í gegnum þingið. Það er miður. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að til standi að gera hér bragarbót. Ég er ekki bara að hugsa um að við fáum fram upplýsingar til þess að nota núna, heldur er ég að hugsa til framtíðar. Ég vil ekki að þingmenn þurfi aftur að lenda í því einhvern tímann seinna á Íslandi að hafa ekki nauðsynlegar upplýsingar í höndunum þegar á þarf að halda. Ég fagna þessu því sérstaklega og vona að við náum að koma málinu vel og örugglega í gegnum þingið. Það er mjög mikilvægt upp á framtíðina að gera. Mig langar líka aðeins að minnast á lið nr. 9, um stimpilgjöldin. Stimpilgjöldin voru einmitt mjög til umræðu á síðasta kjörtímabili. Hér stendur til að flýta vinnu um þau, skipuð hefur verið nefnd og starfshópur til að fara yfir það hvernig hægt er að afnema þau eða breyta þeim umtalsvert. Ég fagna því að þeirri vinnu verði hraðað og hér er lagt til að leggja fram frumvarp um þetta í þinginu strax í haust. Þetta er mikilvægt fyrir þá sem eru að fjárfesta í íbúð og kemur til með að hvetja og aðstoða fólk við að fjárfesta í eigin fasteign. Flestar aðrar tillögur hafa orðið tilefni til skoðanaskipta hér í dag, en mig langaði til að minnast sérstaklega á þessar sem ég hef nefnt hér þar sem þær voru ekki ræddar. Ég vona svo sannarlega, herra forseti, að okkur beri gæfa til að vinna hratt og vel en örugglega og í samvinnu allra sem þurfa að koma að þessum stóru úrlausnarmálum, vegna þess að við vitum öll hér inni að vandi heimilanna var stærsta málið í aðdraganda kosninga. Ég verð að segja að fram hafa komið tiltölulega misvísandi yfirlýsingar í þessum stól um hvað menn vilji gera, í fyrsta lagi hvort menn vilji bara hreint og beint að kosningaloforð einstakra tiltekinna stjórnmálaflokka verði lögð fram í frumvarpsformi strax á fyrstu dögum þingsins og reynt að keyra þau þannig í gegn eða í annan stað að við setjumst saman yfir verkefnið og reynum að finna réttu lausnina. Ég tel í ljósi reynslunnar á síðasta kjörtímabili að síðarnefnda leiðin sé betri. Auðvitað kemur hugmyndin og áherslan frá ríkisstjórnarflokkunum, en við ætlum okkur að vinna þetta saman. Það er besta leiðin. Ég tel að almenningur í landinu og allir þeir sem á okkur hlusta trúi og treysti því að við ætlum okkur að vinna þannig. Ég vona það svo sannarlega. Síðan langar mig að hvetja fólk til að vera svolítið jákvætt. Það er allt í lagi að vera hreinskilinn og gagnrýninn og allt það, en eigum við ekki að einsetja okkur að vera svolítið jákvæð og trúa því að við getum og ætlum að gera góða hluti og taka á þessu stóra verkefni? Ég trúi því. Ég trúi á okkur öll hér og að við getum ráðið við þetta verkefni. Ég hvet okkur öll, sama hvar í flokki við erum, til að vinna af fullum krafti að því að leysa það stóra verkefni sem okkur hefur verið trúað fyrir.

Virðulegi forseti. Björt framtíð mun ekki standa í vegi fyrir því að þessi þingsályktunartillaga muni ná fram að ganga. Mér finnst sjálfsagt að skoða allar leiðir núna sem miða að því að rétta hlut heimilanna. Ég upplifi þetta kannski fyrst og fremst sem áframhaldandi vinnu. Það er náttúrlega ekki rétt að ekkert hafi verið gert. Það hefur heilmargt verið gert, en það þarf að gera betur. Ég ætla ekki að telja upp alla þessa punkta, margt þarna er ágætt. Mér finnst t.d. mjög mikilvægt að vera með einhverja tímabundna aðgerð til að gera fólki kleift að losna úr yfirskuldsettum fasteignum. Það er ekki þannig að greiðsluaðlögun bjargi öllum, vegna þess að til þess að komast í greiðsluaðlögun þarf að uppfylla ákveðin skilyrði. Ég set auðvitað spurningarmerki við það að banna verðtryggingu eða afnema verðtryggingu. Það verður fróðlegt að sjá hvað kemur úr þeim sérfræðingahópi. Í upphafi ætlaði ég að vera gagnrýnin á að stofna ætti enn einn hópinn, en þetta er mjög flókið mál og mikilvægt að það sé skoðað vel. Ég er sammála því að verðtryggingin sé ekki góð. Hún er kannski bara til komin vegna verðbólgu í þjóðfélaginu. Ég velti fyrir mér hvort það sé mögulegt að afnema bara verðtryggingu á lánum en ekki af sparnaði um leið. Hvað verður um fermingarsparnað dóttur minnar, svo dæmi sé tekið? Stimpilgjaldið hefur verið nefnt hér og það er mjög mikilvægt að afnema það þó ekki væri nema til að auka hreyfanleika á markaði, auka samkeppnina, gera neytendum kleift að skipta um banka. Þetta er mál sem ég veit að hagsmunasamtök neytenda hafa barist fyrir árum saman, ef ekki í áratugi. En það er með þetta eins og margt annað að það þurfti allsherjarhrun til að málefni heimilanna færu almennilega upp á borð. Við tökum bara undir þetta og munum að öllum líkindum samþykkja þessa þingsályktunartillögu. Það er rétt að fara vel yfir þetta og ana ekki að neinu. Það sem mér finnst kannski flóknast í þessu fyrir utan verðtrygginguna er skuldaleiðréttingin og hvernig á að fara í hana með sanngjörnum hætti, það er mjög snúið mál, t.d. hvort við ætlum að nýta sameiginlegt skattfé og hvort því sé best varið með þessu móti. En ég ætla ekki að gagnrýna það núna. Við skulum bara ræða það þegar tillögurnar og frumvörpin liggja fyrir.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir góðar móttökur sem ég hef fengið hér á nýjum vinnustað og ég vona að þetta kjörtímabil verði okkur öllum gott og við í sameiningu, óháð flokkum, getum unnið vel saman því þannig náum við bestum árangri. Nú hefur verið lögð fram þingsályktunartillaga sem fjallar um að Alþingi feli ríkisstjórninni að fylgja eftir aðgerðaáætlunum í tíu liðum til að taka á skuldavanda heimilanna. Ég fagna mjög þessari tillögu því hún tekur á mörgum mikilvægum málum sem koma að því ferli að leiðrétta þann forsendubrest sem íslensk heimili urðu fyrir við efnahagshrunið haustið 2008. Undanfarin ár hafa verið heimilunum mjög erfið. Verðtryggð íbúðalán heimilanna hafa stökkbreyst þannig að þeir sem áttu talsverðan hluta í eignum sínum hafa glatað þeim hluta. Það er ekkert sanngjarnt við það. Ýmsir hafa haldið því fram að þeir sem séu í greiðsluerfiðleikum vegna íbúðalána séu hópur fólks sem fór óvarlega í kaupum á eignum. Það er ekkert hægt að alhæfa um það vegna þess að núna erum við að horfa upp á stóran hóp fólks sem lagði talsvert eigið fé í húsnæði og eignir. Þeir einstaklingar og þær fjölskyldur, fjölskyldurnar í landinu okkar, hafa glatað þeim eignarhluta og meira til. Sparnaður fólks er horfinn og það er ekkert sanngjarnt við það. Við þessu ástandi þarf að bregðast. Heimilin í landinu þurfa á því að halda. Það eru margir búnir að fá nóg. Margt af þessu fólki mundi gjarnan vilja minnka við sig húsnæði en hefur ekki möguleika á því. Það hefur ekki möguleika á því af því að lánin á húsnæði þess eru orðin talsvert hærri en markaðsvirði eignarinnar. Þessir einstaklingar hafa ekki efni á því að selja eignirnar og taka á sig eftirstöðvar skulda. Það er bara ekki hægt. Þeir eru fastir í eignum sínum og það gengur ekki upp. Það er ekkert sanngjarnt við það. Alls ekki neitt. Þess vegna er mjög ánægjulegt að sjá 3. lið aðgerðaáætlunarinnar sem fjallar um hvernig gera megi eigendum yfirskuldsettra íbúða kleift að losna án gjaldþrots undan eftirstöðvum sem veðið sjálft stendur ekki undir. Við framsóknarmenn og -konur höfum beðið lengi eftir þessum degi. Við höfum lagt fram margar tillögur á liðnu kjörtímabili, m.a. um 20% leiðina sem var lögð fram árið 2009, þjóðarsátt árið 2010 og plan B árið 2011. Loksins er komið að framgöngu mála með heimilin í forgrunni. Þess vegna fagna ég því að sjá þessa aðgerðaáætlun lagða fram. Ég hef fulla trú á því að sú vinna sem fram fer í kringum hana muni skila sér í bættum hag fyrir heimilin í landinu. Fyrsti liður aðgerðaáætlunarinnar fjallar um að settur verði á stofn hópur sem útfæri mismunandi leiðir til að ná fram höfuðstólslækkun verðtryggðra húsnæðislána og geri tillögur þar að lútandi. Það er ekkert nema gott um það að segja að skoðaðar séu mismunandi leiðir að því hvernig fara eigi að því að lækka höfuðstólinn og hvaða leið komi íslenskum heimilum best. Ég get ekki sagt annað en að ég sé mjög ánægð með aðgerðaáætlunina í heild sinni. Hún tekur á mörgum þáttum sem munu hafa jákvæð áhrif á stöðu íslenskra heimila. Ég geri mér grein fyrir því að þessi vinna mun taka tíma. Ég skil vel að þeir einstaklingar og þau heimili sem bíða eftir niðurstöðu mála séu óþolinmóðir. En við í Framsóknarflokknum viljum vinna málið vel og tryggja réttmæti þeirra aðgerða sem við ætlum að fara í. Það hefur komið fram á ýmsum stöðum og ýmsir fjallað um það að u.þ.b. 50% heimila í landinu séu tæknilega gjaldþrota. Það gengur ekki upp. Sú staða hefur neikvæð áhrif á efnahagskerfið og við því þarf að bregðast. Það er gert með því að hrinda þessari aðgerðaáætlun í framkvæmd. Það er mjög ánægjulegt að sjá áherslumál okkar framsóknarmanna komin fram í þessari áætlun. Ég trúi ekki öðru en að allir þingmenn óháð flokkum geti verið sammála um að koma tillögunni í gegn svo hægt sé að vinna að málefnum heimilanna. Mig langar í lokin að vitna í Vilhjálm Birgisson, verkalýðsleiðtoga á Akranesi, með leyfi forseta, en hann skrifaði bloggfærslu sem ber titilinn „Ég á mér drauma“: „Ég vil að sá miskunnarlausi forsendubrestur sem heimilin urðu fyrir og bera ekki nokkra ábyrgð á verði leiðréttur. En ég vil taka fram að heimili og alþýða þessa lands eru ekki að biðja um neina ölmusu heldur sanngjarna og réttláta leiðréttingu á þeim skelfilega forsendubresti sem reið yfir íslensk heimili.“ Þarna erum við Villi algjörlega sammála. Ég mun beita mér fyrir þessu máli í þingstörfum mínum.

Virðulegi forseti. Eftir kosningarnar 2007 blésu núverandi stjórnarflokkar í eitthvert mesta bóluhagkerfi sem hagsaga vesturlanda hefur að geyma. Eignaverð hækkaði stórlega, ekki síst íbúðaverð. - Herra forseti, það er dálítill kliður hérna úr hliðarherbergjum, ef fólk gæti hamið sig. Eignaverð hækkaði stórlega, ekki síst íbúðaverð, og skuldir einstaklinga hækkuðu ár frá ári. Þegar bólan síðan sprakk blasti við gríðarlegur skuldavandi. Síðasta ríkisstjórn lagði mesta áherslu á að hjálpa fólki í greiðsluvanda auk almennra aðgerða á borð við hækkaðar vaxtabætur og hina svokölluðu 110%-leið. Núverandi ríkisstjórn nálgast vandann með öðrum hætti. Ráðast á í almenna leiðréttingu verðtryggðra húsnæðisskulda vegna forsendubrests, sem er annað orð yfir verðbólgubálið sem gengishrun íslensku krónunnar á árinu 2008 skapaði. Frá hruni hefur krafa um leiðréttingu af þessu tagi verið hávær sem eðlilegt er. Vandinn hefur alltaf verið sá gríðarlegi kostnaður sem fylgir leiðréttingu af þessu tagi. Í svari við fyrirspurn minni til skriflegs svars árið 2010 taldi efnahags- og viðskiptaráðherra að kostnaðurinn yrði um 230 milljarðar við 20% niðurfærslu. Þetta var á árinu 2010. Óhugsandi er að ríkissjóður geti staðið undir auknum skuldum af þessari stærðargráðu. Í kosningabaráttunni taldi Framsóknarflokkurinn lítið mál að nálgast þetta fé og jafnvel gott betur. Sumir frambjóðendur flokksins lofuðu jafnvel leiðréttingu strax í sumar. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eru tvær leiðir um leiðréttingu boðaðar. Leið A sækir fjármuni til kröfuhafa gömlu bankanna, sem Framsóknarflokkurinn kallaði í sinni kosningabaráttu hrægammasjóði, en í leið B, sem er sótt í smiðju hægri grænna, er talað um sérstakan leiðréttingarsjóð húsnæðisskulda. Skilja má stefnuyfirlýsingu stjórnarflokkanna og þá þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu á þann veg að þessar leiðir séu út af fyrir sig jafn góðar til að ná settu markmiði, en ríkisstjórnin vilji einungis fara leið B ef leið A dregst á langinn. Þetta þarf augljóslega að fá nánari umfjöllun í meðferð þingsins. Í fyrsta lagi má spyrja: Ef leið B, leiðréttingarsjóðurinn frá hægri grænum, er jafn góð leið til að ná settu marki, hvers vegna er stefnan ekki sett á þá leið frá upphafi? Samkvæmt þingsályktunartillögu hæstv. forsætisráðherra á leið B að vera tilbúin í nóvember. Í öðru lagi má spyrja um tímann sem ríkisstjórnin telur ásættanlegan til að fara leið A. Er ekki augljóst mál að það tekur mun lengri tíma að fara þá leið? Hvað er eðlilegt að bíða lengi eftir samningum við kröfuhafa? Og þá skal tekið fram að það hlýtur að vera hægt að fara leið B og nota síðan fjármunina sem fást í samningum við kröfuhafa, og menn telja sig fullvissa um að geta náð í og hafa margoft lýst því yfir, til þess að greiða síðan inn í leiðréttingarsjóðinn þegar þeir fjármunir fást. Í kosningabaráttunni töluðu framsóknarmenn um að heimilin í landinu væru í umsátri skulda sem létta þyrfti af þeim. Án þess að ég vilji hvetja til óðagots er mikilvægt að hraða þeim aðgerðum eins og mögulegt er. Löng bið skapar óvissu um kjör fólks og getur haft slæm áhrif á fasteignamarkaðinn og lánamarkaðinn og því miður er áhrifanna nú þegar farið að gæta. Það gerir fólki erfiðara að selja eignir og jafnframt að kaupa. Mér virðist sem hæstv. forsætisráðherra vanmeti þá óvissu sem bið eftir aðgerðum ríkisstjórnarinnar hefur óhjákvæmilega í för með sér. Það vekur hins vegar athygli að báðar leiðirnar til leiðréttingar voru lítt útfærðar í aðdraganda kosninganna og eru enn þá óljósar. Hæstv. forsætisráðherra hefur ekki enn útskýrt fyrir þjóðinni hvernig flytja má stórfé frá kröfuhöfum til skuldara eða stofna leiðréttingarsjóð íbúðalána án þess að það hafi áhrif á peningamagn í umferð og þar með verðbólgu og endi þá með því að hækka enn frekar verðtryggðu skuldirnar okkar. Þegar litið er yfir tillögur hæstv. forsætisráðherra mætti ráða að verðtrygging lána sé helsti sökudólgurinn að þeim vanda sem við er að etja. Orsaka vandans er þó að leita víðar. Of mikil skuldsetning, eignabóla og síðar hrun krónunnar eru meginorsakir þess vanda sem við er að etja. Á Bretlandseyjum er engin verðtrygging en þar má ætla að allt að 600 þús. heimili búi við neikvætt eigið fé. Í Bandaríkjunum eru um 25% allra húsnæðislána hærri en verðmæti þeirra fasteigna sem þau hvíla á. Þetta eru sláandi tölur sex árum eftir að húsnæðisblaðran í Bandaríkjunum sprakk. Einfaldasta og besta leiðin til að losna við verðtrygginguna er að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru. Í kjölfarið fylgir stöðugur gjaldmiðill og minni fjármagnskostnaður fyrir heimilin í landinu. Afnám verðtryggingar mun ein og sér ekki vernda heimilin fyrir fjárhagslegum skakkaföllum vegna gengisfellinga og verðbólgu. Samfylkingin vill vinna að afnámi verðtryggingar. Okkar stefna er sú að besta og ábyrgasta leiðin til að afnema verðtryggingu sé að gera það í samhengi við aðild að ESB og upptöku evru. En stefnubreyting nýrrar ríkisstjórnar um aðildarviðræður við Evrópusambandið veldur því að leið Samfylkingarinnar til afnáms verðtryggingar er augljóslega ekki fær næstu árin og nauðsynlegt er að leita annarra leiða. Framsóknarflokkurinn lofaði afdráttarlaust fyrir síðustu kosningar að verðtrygging yrði afnumin með öllu. Þessu lofaði Framsóknarflokkurinn með auglýsingum og pósti inn á hvert heimili. Í tillögum hæstv. forsætisráðherra segir, með leyfi forseta, að markmiðið sé „að hvetja lántakendur til að umbreyta lánum sínum í óverðtryggð lán gegn leiðréttingu á höfuðstól“. Það er því ljóst að staða verðtryggingarinnar á lánamarkaði er í uppnámi og mikilvægt að bregðast við af festu. Þrátt fyrir þessa stöðu er óvíst með öllu hvenær ríkisstjórnin hyggst leggja fram lagafrumvarp um bann við verðtryggingu neytendalána. Gert er ráð fyrir sérstakri nefnd sérfræðinga til að kanna þetta mál og dunda sér við það fram að áramótum. Þetta er einni nefndinni of mikið, herra forseti, og þetta er of langur tími til undirbúnings. Hvað hefur Framsóknarflokkurinn verið að gera síðustu missirin? Var þetta ekki mikilvægasta kosningamálið hans? Það er ekkert flókið við það að banna verðtryggð neytendalán og ófært með öllu að draga það fram á næsta ár. Slíkt veldur óvissu á fjármálamarkaði og getur haft áhrif á fasteignamarkað. Það er að mínu viti ekki forsvaranlegt að heimila ný verðtryggð lán á sama tíma og leitað er allra leiða til að koma verðtryggðum lánum yfir í óverðtryggð. Því miður hljómar þessi nefndarskipun hæstv. forsætisráðherra sem fyrsta skrefið í leið Framsóknarflokksins til að svíkja eða útvatna sitt stærsta loforð. Það er ekkert erfitt að banna verðtryggingu, það þarf enga nefnd til að vinna að því mánuðum saman. En það er erfitt að halda vaxtastiginu lágu og vissulega tilefni til að skipa nefnd sérfræðinga um það mál. Það skyldi þó ekki vera, virðulegur forseti, að ótti hæstv. forsætisráðherra við vaxtastigið í landinu sé hin raunverulega ástæða fyrir því að verðtrygging er ekki bönnuð nú þegar. Ef ríkisstjórnin væri í raun áhugasöm að koma til móts við heimilin og eyða óvissu á lánamarkaði mundi hún banna verðtryggingu strax. Það er mjög einfalt að útbúa frumvarp þess efnis og samþykkja strax á sumarþingi ef flokkurinn vill í raun og veru efna þetta kosningaloforð sitt. En af hverju … 

Virðulegur forseti. Mig langaði einfaldlega að spyrja hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur þeirrar spurningar hvort hún sé fylgjandi valfrelsi í lánamálum þannig að verðtrygging verði ekki hin almenna regla en engu að síður, kjósi einstaklingar að taka verðtryggð lán en ekki óverðtryggð lán, sé þeim það heimilt.

Herra forseti. Já, það er auðvelt að svara því. Ég fór yfir það í ræðu minni að leið Samfylkingarinnar til að afnema verðtryggingu væri upptaka gjaldmiðils sem tryggði efnahagslegan stöðugleika sem ógnaði ekki fjárhag heimila. En við erum í þessum sal að ræða tillögur ríkisstjórnar þar sem leiðandi flokkurinn, Framsóknarflokkur, hefur lofað fólki því að verðtrygging verði afnumin. Við erum því miður ekki að ræða þá leið sem síðasta ríkisstjórn markaði, sem var skynsamleg og ábyrg leið til að komast út úr óstöðugleikanum, heldur tillögur núverandi ríkisstjórnar sem hv. þingmaður styður að því er ég trúi. Það virðist vera mikið misræmi á milli stjórnarflokkanna í afstöðu þeirra til verðtryggingar. Er þá ekkert að marka það sem stendur í stjórnarsáttmálanum um að afnema eigi verðtryggingu? Er ekkert að marka kosningaloforð flokks hæstv. forsætisráðherra sem sagðist ætla að afnema verðtryggingu? Það er mjög alvarlegt í lýðræðisþjóðfélagi að komast til valda og hlaupa strax frá stærsta kosningaloforði sínu.

Virðulegur forseti. Ég spurði þingmanninn einfaldrar spurningar. Ég spurði þingmanninn hvort hún væri hlynnt valfrelsi í lánamálum, að einstaklingar á Íslandi hefðu það val að geta tekið verðtryggð lán og/eða óverðtryggð lán. Ekki hvort við ættum að skipta um gjaldmiðil vegna þess að við erum ekki að fara að gera það í náinni framtíð, þó að við getum tekið þá umræðu síðar, báðar tvær. Ég spurði þingmanninn bara einfaldrar spurningar: Er hún hlynnt því að það sé valfrelsi í lánamálum þannig að fólk geti tekið verðtryggt lán, óski það þess, eða óverðtryggð lán? Ég ætla ekki að blanda mér í það hver eru kosningaloforð annarra flokka en flokksins míns. En ég spyr þingmanninn þessara einföldu spurningar og bið hann um svar við því. Svarið að best sé að taka upp annan gjaldmiðil, á ekki við. Þetta er einföld spurning: Er þingmaðurinn hlynnt valfrelsi hvað óverðtryggð lán og verðtryggð lán varðar, að það sé neytenda að velja?

Herra forseti. Það er ekki nema von að þingmaðurinn spyrji. Og valfrelsi - hún brigslar mér um að það sé kjánaskapur að benda á að ég vilji taka upp nýjan gjaldmiðil.  Valfrelsi lýtur að því, þetta snýst ekki um val um verðtryggingu eða ekki verðtryggingu. Þetta lýtur að því …  Hv. þingmaður, herra forseti, hefur valið að styðja ríkisstjórn sem býður ekki upp á slíkan valkost. Það væri nær að hv. þingmaður svaraði því hvað hún telji um það.

Hæstv. forseti. Mig langar í tilefni þess að ég stend í pontu Alþingis í fyrsta skipti að óska hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórn hans innilega til hamingju og árna ég henni alls góðs í störfum hennar á komandi tímum. Eins óska ég öllum kjörnum þingmönnum til hamingju með kjörið og vænti ég mikils af samstarfi okkar allra á þingi. Ég vil einnig þakka þær hlýju móttökur sem ég hef fengið hér, bæði frá þingmönnum og ekki síst því frábæra starfsfólki sem starfar á Alþingi. Það er með mikilli tilhlökkun sem ég tek til starfa, tilhlökkun sem stafar af því góða viðmóti sem ég hef fengið frá öllum og fær mig til þess að trúa að hér sé gott að starfa. Ég fer ekki í neinar grafgötur með það að ég er einnig nokkuð kvíðinn og helgast sá kvíði einkum af því að þetta starf er í mínum augum gífurlega viðamikið og krefjandi. Sú sannfæring mín hefur verið staðfest á fyrstu dögum mínum sem þingmaður. Það er alveg ljóst að enginn verður óbarinn biskup í þessu starfi frekar en öðru. Hæstv. forseti. Það frumvarp sem er lagt til grundvallar þessari umræðu er góðra gjalda vert. Það er gleðilegt að komin sé fram aðgerðaáætlun um hvernig koma á til móts við skuldavanda heimilanna. Hún hefur vakið upp umræður og spurningar sem mörgum finnst ósvarað og kom hv. þm. og formaður Bjartrar framtíðar, Guðmundur Steingrímsson, inn á þær í andsvari í dag. Ég ætla ekkert að fara meira yfir þær en tel víst að svör fáist við þeim spurningum í þeirri umræðu sem fer fram hér og svo á seinni stigum umræðna um málið. Hæstv. forseti. Það hefur komið fram hjá öllum stjórnmálaflokkum og hæstv. forsætisráðherra nefndi það margoft í stefnuræðu sinni að allir flokkar muni greiða götu stjórnarinnar í að ná tökum á skuldavandanum. Það er einnig svo hjá okkur í Bjartri framtíð. Ég get heitið því að ég mun leggja mig allan fram við að farsælar niðurstöður fáist í þeim mikla vanda. Hér tala menn mikið um stjórn og stjórnarandstöðu. Mér hugnast það tal ekkert vel þar sem ég lít ekki á mig sem sérstakan andstæðing þessarar stjórnar, en ég viðurkenni fúslega að ég er ekkert sérstaklega mikill aðdáandi hennar heldur. Meiri hluti og minni hluti er eitthvað sem mér hugnast betur þegar við erum að starfa á vettvangi eins og þessum. Það hefur að mínum dómi gætt fullmikillar óþolinmæði hjá þingmönnum um aðgerðir stjórnarinnar. Ég tel að ekkert sé að því að gefa henni svolítinn tíma til þess að ná markmiðum sínum. Þessi forgangsröðun á málum hennar hefur reyndar komið mér spánskt fyrir sjónir og ég er viss um að margir kjósendur eru sammála því að þau mál sem fyrst hafa verið lögð fram á þinginu eru ekki þau mál sem menn reiknuðu með. Stjórnin verður líka að taka því að hún sé spurð sjálfsagðra spurninga og benda ekki alltaf á síðustu ríkisstjórn. Mér finnst svolítið hvimleitt að alltaf sé verið að benda á hana. Fyrstu dagarnir voru bara eins og var síðast, þetta var málþóf fannst mér og hundleiðinlegt. Það er alltaf verið að benda á annan. Það er þessi ríkisstjórn sem er núna við völd og hún verður að svara spurningunum. Hún á ekkert að skammast sín fyrir það þótt ekki sé allt klappað og klárt. Hún á að viðurkenna það undanbragðalaust og halda áfram. Hæstv. forseti. Það sem ég hef og mun hafa að leiðarljósi í mínum störfum sem þingmaður er almannaheill, en um það snúast stjórnmálin og ekkert annað. Starfslýsing stjórnmálamannsins er einfaldlega farsæld þjóðar. Við öll sem erum kosin inn á hið háa Alþingi skuldum þjóðinni að standa saman. Það er þyngra en tárum taki að hlusta á umræðuna úti í þjóðfélaginu um stjórnmálamenn og ekki síst þá sem starfa sem þingmenn. Það er okkar að breyta því viðhorfi og það gerum við með því að sýna hvert öðru auðmýkt, virðingu og umburðarlyndi. Þannig aukum við traust sem er frumskilyrði mannlegra samskipta. Traustið heldur samfélagi manna saman og um leið og það dvínar fer að halla undan fæti. Það höfum við séð hér á þessu landi. Hæstv. forseti. Það er einlæg von mín að við sem komum til með að starfa á komandi missirum berum gæfu til þess að efla samstarfsandann og breyta stjórnmálamenningunni sem var dæmd ónýt í hinni góðu rannsóknarskýrslu Alþingis, sem allt of margir virðast hreinlega hafa gleymt. Það eina sem við þurfum er vilji því að eins og hinn mikli meistari Muhammad Ali sagði, með leyfi forseta: „Meistarar verða ekki til í leikfimisalnum. Meistarar verða til úr því sem býr dýpst í þeim sjálfum, ástríðum, draumi og hugsjón. Þeir þurfa bæði að hafa leikni og vilja, en viljinn verður að vera sterkari en leiknin.“ Hæstv. forseti. Ég vil að lokum segja aftur og beina orðum mínum til okkar allra að við skuldum almenningi í landinu að starfa saman af heilindum. Ef við gerum það og breytum hugarfari, viðhorfum og samskiptum, er ég þess fullviss að við tryggjum okkur sjálfum og ekki síst börnum okkar, barnabörnum og öllum þeim ófæddu einstaklingum sem eiga eftir að búa á þessu stórkostlega landi bjarta framtíð. Við hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórn hans vil ég segja: Takið orð míns fallega samstarfsmanns og hv. þingmanns, Óttars Proppés, til eftirbreytni og vinnið að hætti íkornans sem er lúsiðinn og útsjónarsamur, en ekki að hætti bjarnarins sem æðir áfram og engu eirir. Ekki síst í ljósi þess að þeir birnir sem á fjörur okkar Íslendinga skolar, blessaðir ísbirnirnir, eru undantekningarlaust aflífaðir.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um aðgerðir vegna skuldavanda heimila á Íslandi, mál sem við höfum beðið eftir með mikilli eftirvæntingu. Í upphafi langar mig að nota þetta tækifæri til að óska enn og aftur ríkisstjórninni velgengni og velfarnaðar í störfum sínum, en hún var einmitt kosin til þess að vinna að þessum málum sérstaklega og við höfum boðist til og lýst því yfir að við munum reyna að vinna að framgangi þeirra mála eftir því sem við mögulega getum. Það felur ekki í sér að við ræðum ekki málin, veitum aðhald, setjum fram gagnrýni, spyrjum spurninga og leitum skýringa, m.a. á því sem sagt var í kosningabaráttunni - og ég ætla að játa það hreinskilnislega að ég dáðist að Framsóknarflokknum fyrir það, ég var sjálfur farinn að trúa því rétt fyrir kosningar að Framsóknarflokkurinn hefði útfærðar tillögur. Ég trúði því einlæglega að ég fengi hér á sumarþinginu útfærðar tillögur í skuldamálum heimilanna. En svo koma menn hingað og tala þannig til okkar hinna, sem hér höfum verið undanfarin ár, eins og ekkert hafi verið gert. Hér hefur ekkert verið gert. Við höfum ekki sinnt þessu máli neitt. Enginn hefur notið aðstoðar. Þetta segir hæstv. forsætisráðherra í upphafi þings, í umræðu um skuldavanda heimilanna, um leið og hann leggur fram þingsályktunartillögu þar sem hann ákveður að setja mál í ákveðinn farveg. Hann býður okkur enn fremur upp á að þetta verði þingsályktunartillaga sem þýðir að umræðutíminn í þinginu er takmarkaður. Það þýðir að ég fæ að tala hér í 10 mínútur og síðan 5 mínútur og þá búið. Þá er aðkomu minni að málinu lokið. Hvergi í þessum tillögum kemur fram að þingið eigi að fara að fjalla um þetta nema þegar inn koma sérstök mál eins og þegar eru komin inn í einhverjum tilfellum, og það er hið besta mál. En hvar er aðkoma okkar að því að vinna þetta plagg þannig að spurningarnar sem fara út svari væntingum okkar og þeirra í samfélaginu, sem eru þrátt fyrir allt 49%, sem kusu ekki þá ríkisstjórn sem hér er. Þetta hefur valdið mér vonbrigðum og undrun. Það hefur líka valdið vonbrigðum að hlusta á það þegar menn koma hingað og segja: Nú er öllum ljóst að 20% niðurfærsla eftir hrun var fær leið. Ég stóð í því að reyna að finna þá leið verandi í félags- og tryggingamálanefnd á þeim tíma og seinna sem ráðherra. Ég gat aldrei fundið svar við því hvernig við ætluðum að færa niður skuldir Íbúðalánasjóðs, sem eru upp á 700 milljarða, um 20% á sama tíma og við vorum í vandræðum með að reka samfélag okkar og ná endum saman í ríkisbúskapnum. Það svar hef ég ekki enn fengið. Það voru rökin gegn því að sú leið væri farin. Síðan kemur þessi hugmynd um að nýta peningana frá svokölluðum þrotabúum. Fín hugmynd, kom fram í sameiginlegri nefnd sem var skipuð til að fjalla um afnám gjaldeyrishafta, útfærð af Framsóknarflokknum. Þegar við vorum að bera upp á þá að við vildum fá betri skýringar var sagt: Þetta liggur allt fyrir. Hér liggur fyrir að þessar 10 tillögur skiptast í tvennt samkvæmt því sem sjálf tillagan segir, annars vegar beinar aðgerðir, hins vegar athuganir, að leita leiða, greina leiðir og kanna hvaða möguleikar eru. Hvernig eru svo þessar 10 tillögur? Megintillagan er höfuðstólslækkun sem allir hafa viljað sjá, a.m.k. eru menn farnir að trúa því að það sé fær leið og muni verða. Hún er í athugunarflokknum, hana á að skoða. Það er meira að segja sett plan B og C. Þá fer maður allt í einu að efast: Bíddu, var þetta ekki meira tilbúið en þetta? Í því felst ekki gagnrýni á að reyna eigi að fara þessa leið. Það er bara verið að kalla eftir efndunum. Það kann að vera ásættanlegt að þetta komi til eftir að fjárlög hafa verið samþykkt, því að þetta kemur inn sem tillögur til frekari skoðunar í nóvember - þá voru fjárlög í 3. umr. fyrir næsta ár. Nú ætla ég að vona að það standist, sem sagt var í upphafi, að þetta væri hægt að gera án þess að það kæmi neitt við ríkissjóð, að hægt væri að afla peninganna einhvers staðar annars staðar. Við erum að tala um 200 milljarða, 200 til 300 milljarða, eftir því hvernig við reiknum þetta, eftir því hvort menn trúa þeim tölum sem nefndar hafa verið. Það fer eftir útfærslum líka. Það er heldur ekki útfært hér í smáatriðum. Á sama tíma fáum við framan í okkur að við höfum verið með óráðsíu þar sem stefnir í að ríkissjóður, upp á 580 milljarða, fari fram úr um 4 til 6 milljarða, innan við eitt prósent. Þá erum við að tala um að standa við skuldbindingar sem við höfum bætt við eins og gjaldfrjálsar tannlækningar, að stíga fyrsta skrefið í því á þessu ári. Á sama tíma fáum við inn tvö frumvörp sem munu rýra tekjur ríkissjóðs um nokkra milljarða, annars vegar um veiðileyfagjaldið og hins vegar um að afnema hærra gjald á ferðaþjónustuna, fara aftur til fyrra horfs í þeim efnum. Þá afsala menn sér tekjum upp á hálfan milljarð. Er von að við spyrjum? Hvert eru menn að stefna? Hvað stendur til? Hvað á að fara að gera? Ég sagði að fyrsta mál ætti að fara í athugun. Mál nr. 2 leiðréttingarsjóður, hann á að fara í athugun. Lyklafrumvarpið á að fara í athugun, en að vísu á að koma fram með frumvarp í september, svo að við gætum sanngirni. Framtíðarskipan húsnæðismála, það á að vinna áfram. Þar er búið að vinna gríðarlega mikla vinnu og verður mjög jákvætt að halda áfram þar. Þar er líka gríðarlega stórt álitamál sem er hlutverk Íbúðalánasjóðs, hvernig við fjármögnum hann til langs tíma. Þar mun koma í umræðuna uppgjör á því eða skýrsla um hvað gerðist með Íbúðalánasjóð. Hvernig stendur á því að hann stendur svona illa eftir þann tíma sem hann hefur verið rekinn og þær ákvarðanir sem teknar voru í kringum 2004 af þeim flokkum sem þá voru í stjórn? Við erum síðan með punkt nr. 5 sem er flýtimeðferð sem er komin í frumvarpsformi. Þar spyrjum við: Hvernig mun það nýtast því fólki sem er í skuldavanda? Sú spurning er auðvitað þegar komin upp í nefndinni. Síðan er það verðtryggingin, hvort banna eigi hana eður ei. Það var forvitnilegt að hlusta á forsætisráðherra, en hv. þm. Helgi Hjörvar túlkaði svar forsætisráðherra á þann veg að það væri tvöfalt já, þ.e. að afnema ætti og banna verðtryggingu og fara í beinar niðurfærslur. Forsætisráðherra gat ekki staðfest það. Hann sagði: Þingmaðurinn túlkar þetta svo. Það er gott að menn túlka okkar skoðun. Hann gat ekki sagt afdráttarlaust að þetta væri aðferðin. Er von að við spyrjum, a.m.k. fyrir hönd þeirra 49% sem ekki kusu þessa tvo flokka. Auðvitað viljum við líka ræða, þegar menn eru að tala um afnám verðtryggingar, hvernig menn ætla að tryggja greiðslubyrðina, að hún verði ekki of há í byrjun. Það kemur fram hér í tillögunum að hægt sé að leysa það með því að taka hluta af greiðslu höfuðstóls og færa aftur fyrir, sem er bara svipuð aðferð og nú er notuð í verðtryggingunni. Þetta er aðferð sem er notuð víða erlendis. Eru menn að tala um það? Hvenær og hvar eigum við að fá tækifæri til að ræða þetta sem minni hluti í þingsal? Hvenær eigum við að ræða þetta? Við erum ekki með aðila í nefndinni. Tíminn er takmarkaður hér. Hvar er sáttin og samráðið í kringum þetta? Hæstv. forsætisráðherra verður að sætta sig við að við spyrjum svona spurninga. Það er fullt af góðum hugmyndum hérna, fullt af góðum málum. Það er fullt af mikilvægum málum sem þarf að fjalla um. Það er fullt af málum sem við viljum taka þátt í að vinna áfram, afnám stimpilgjalda, bætt upplýsingagjöf. Það er aðdáunarvert að hér er lögð fram mjög ítarleg og góð tillaga um að Hagstofu Íslands verði gert kleift að afla upplýsinga um skuldir fólks, safna þeim á einn stað. Þetta var gert einu sinni af Seðlabankanum. Síðan varð að henda þeim gögnum, vegna laga um persónuvernd mátti ekki halda þeim. Nú er verið að reyna að búa til lagaumhverfi þar sem þetta er hægt. Ég styð það heils hugar. En á sama tíma er ekki hægt að setja lög um að fá sambærilegar upplýsingar um útgerðarfyrirtæki og skattamál þar til þess að leggja veiðileyfagjaldið á. Hvar er trúverðugleikinn í þessu öllu saman? Af nógu er að taka í sambandi við þessa umræðu. Ég stend við það, sem ég hef sagt, að við erum hér til að vinna að framgangi þessara mála. Við virðum niðurstöðu kosninga. Við viljum að þessi mál vinnist áfram. En við viljum að unnið sé í þeirri sátt sem talað hefur verið um, að kallað sé eftir þeim hugmyndum og möguleikum sem eru til staðar, að ekki verði reynt að halda þessu frá þinginu með þeim aðferðum 

Hæstv. forseti. Fyrr í dag var sérstök umræða um hamfarir á Norðurlandi vegna kals í túnum. Mér heyrist menn almennt vera nokkuð sammála um alvarleika málsins og að ríkisstjórninni beri að bregðast við og koma til móts við bændur. Við erum fámenn þjóð og eigum að standa saman þegar út af bregður. Samhjálp og samvinna er greypt í þjóðarsálina og því megum við ekki glata. Eiginhagsmunir og pólitískt kapphlaup eiga ekki að ráða för þegar um heildarhagsmuni þjóðarinnar er að ræða. Nú hefur hæstv. forsætisráðherra lagt fram tillögu að þingsályktun um aðgerðir vegna skuldavanda heimilanna. Aðgerðaáætlun er í tíu liðum og kemur inn á mörg málefni. Ástæða þess að forsætisráðherra felur ríkisstjórninni að fylgja eftir þessari aðgerðaáætlun er ekki - ég endurtek: ekki - til að uppfylla kosningaloforð Framsóknarflokksins eins og nokkrir hv. þingmenn hafa kosið að túlka þessa útfærslu. Mér þykja slíkar upphrópanir á frekar lágu plani. Málið snýst um heill þjóðarinnar. Það snýst um að leiðrétta stökkbreytta höfuðstóla verðtryggðra húsnæðislána og til að tryggja stöðugleika og gagnsæi á húsnæðismarkaði til lengri tíma. Ég vil vekja sérstaka athygli á þremur liðum í aðgerðaáætluninni, í fyrsta lagi að skipuð verði verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála. Tillögur nefndar eiga að liggja fyrir í upphafi árs 2014. Annað er að fá sérfræðingahóp til að meta möguleika á því að leggja gjald á fjármálafyrirtæki vegna tafa á endurútreikningi lána. Tillögur eiga að liggja fyrir í ágúst 2013. Þriðja atriðið er að stimpilgjöld af lánsskjölum verði endurskoðuð og stefnt að afnámi stimpilgjalda vegna kaupa einstaklinga á húsnæði til eigin nota. Það frumvarp á að leggja fram á haustþingi 2013. Ég fagna þessum tillögum einlæglega og vona að þær nái fram að ganga. Í dag er veruleikinn sá að þeir sem vilja koma sér upp þaki yfir höfuðið eiga oft á tíðum bara val á milli nokkurra slæmra kosta: Leigja á okurverði á óstöðugum leigumarkaði, taka verðtryggð lán fyrir húsnæðiskaupum á okurvöxtum eða óverðtryggð lán. Óverðtryggð lán eru valmöguleiki en eru á háum vöxtum og verðbólgan hefur einnig rokkað upp og niður alla tíð eins og nokkrir hv. þingmenn hafa bent á í dag þannig að þau eru ekki fýsileg. Hvað skal gjöra? Hlaupa á veggi í öngstrætum einsleits húsnæðis- og bankakerfis eða ryðja veginn? Ryðja veginn, segi ég. Almenningur er búinn að fá nóg, nóg af kyrrstöðu og vonleysi og nóg af þingmönnum sem virðast ekki vera að vinna fyrir fólkið í landinu, heldur vera uppteknir við að hlusta á sjálfa sig og koma höggi á andstæðinginn. En hver er andstæðingurinn? Andstæðingurinn erum við sjálf, þjóðin. Ég var stödd í Vík í Mýrdal fyrr í vetur og gisti þar á hótelinu. Það er nú ekki í frásögur færandi nema ég þurfti að komast í tölvu um kvöldið og fékk að nota tölvuna í afgreiðslunni enda var langt liðið á kvöldið og flestir gestir gengnir til náða nema ég og byggingavinnuflokkur sem var að vinna við stækkun hótelsins. Ég heyrði á tal hópsins og þar var rætt um þjóðmálin vítt og breitt. Ungum byggingaverkamanni varð að orði, og með leyfi forseta, vitna ég í orð hans: Mér er eiginlega alveg sama hvernig kerfið er. - Þar átti hann við heilbrigðiskerfið. Hann bætti síðan við: Það þarf bara að virka. Það er einmitt mergur málsins. Við erum þjóðkjörnir fulltrúar og við eigum að láta kerfið virka. Nokkrir úr stjórnarandstöðunni fóru mikinn eftir stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra fyrr í vikunni. Þá var minn fyrsti þingdagur. Ég verð að viðurkenna að það kom á mig hvað heiftin virtist vera mikil gegn stefnu forsætisráðherra. Sama fólk og hefur talað mikið um að sýna samvinnu og að eiga samtal við þjóðina, sem var ansi vinsælt orðatiltæki fyrir kosningar. Ein fræg fyrirsögn eftir stefnuræðuna var: Nefndir og engar efndir. Voðalega finnst mér súrt að fólk ætli sér að fara af stað í fyrirliggjandi stórverkefni með þessu hugarfari. Ættum við ekki að leyfa fólki að vinna vinnuna sína og leggja fram fullmótaðar tillögur á haustþingi? Ég held að fólk hljóti að vera sammála um að við verðum að vanda til verka þegar um svo stór og viðamikil mál er að ræða. Því borgar sig ekki að kasta til höndum og vera með óþarfa ýtni og æsing. Það er engum til gagns eða upphefðar. Ég tel mig tala fyrir munn margra þegar ég biðla til stjórnarandstöðunnar um að styðja þetta mál. Leiðirnar sem hægt er að fara eru margar, en einhvers staðar verðum við að byrja til að höggva á hnútinn og leysa þjóðina úr skuldaklafanum sem er að kæfa okkur hægt og bítandi. Ísland er land tækifæranna. Við viljum öll það sama, öryggi og hamingju. Gröfum stríðsaxirnar. Verum góð hvert við annað. Byggjum Ísland upp að nýju og höldum saman af stað inn í framtíð velmegunar og framfara.

Virðulegi forseti. Umræðan um skuldavanda heimilanna hefur verið í sérkennilegu fari hér á þinginu undanfarna daga. Það hefur legið fyrir frá upphafi að hinar stóru aðgerðir sem nauðsynlegt er að ráðast í vegna skuldamála heimilanna verða ekki afgreiddar á sumarþingi. Á þessu stutta þingi yrðu afgreidd mál sem hægt væri að hrinda í framkvæmd með einföldum hætti. Stærri málin þyrftu meiri undirbúning, samráð við marga hagsmunaaðila og síðast en ekki síst vandaða umræðu hér í þinginu - takið eftir: vandaða umræðu. Krafan um vandaða umræðu hefur ekki síst komið frá stjórnarandstöðunni sem lagt hefur áherslu á að mál verði ekki keyrð í gegn á stuttu sumarþingi. Samt sem áður hefur þessi sama stjórnarandstaða krafist þess að sjá endanleg frumvörp um skuldaleiðréttingu strax í dag og helst í gær. Ný ríkisstjórn hefur setið í nokkrar vikur og af hverju eru frumvörpin ekki tilbúin? heyrist hér aftur og aftur. Stjórnarandstaðan sem hafði ekki dug í sér til að taka af alvöru á málefnum heimilanna þau ár sem hún hélt um stjórnartaumana kemur hér upp hvítþvegin eftir kosningar og heimtar efndir strax og ekkert skortir á frasana: Engar efndir, bara nefndir, er sá nýjasti. Það er síðan borið á borð fyrir landsmenn eins og hver önnur sannindi. Finnst þingmönnum þetta virkilega boðlegt? Halda þingmenn virkilega að landsmenn sjái ekki í gegnum svona orðræðu? Heldur stjórnarandstaðan virkilega að þetta leiði til aukinna vinsælda? Halda menn virkilega að þetta sé málefnaleg umræða? Það sem gert var fyrir heimilin á síðasta kjörtímabili kom frá Hæstarétti, ekki frá Alþingi. Öll kosningaloforð um skjaldborg heimilanna voru svikin. Hugtakið „norræn velferð“ fékk nýja merkingu í meðförum fyrrverandi stjórnarherra. Virðing landsmanna gagnvart löggjafarþinginu er nánast engin eftir langa eyðimerkurgöngu þingsins. Hæstv. forsætisráðherra hefur lagt fram þingsályktunartillögu þar sem fyrirhugaðar aðgerðir varðandi skuldavanda heimilanna eru skilgreindar. Þetta er metnaðarfullt plagg í 10 liðum, plagg sem er í samræmi við kosningaloforð stjórnarflokkanna. Höfuðstólslækkun verðtryggðra húsnæðislána, kostir og gallar sérstaks leiðréttingarsjóðs, afnám verðtryggingar. Það eru nokkur atriði sem tekið er á í þessu plaggi. Er ekki rétt að leyfa ríkisstjórninni að leggja fram frumvarp um þessi mál áður en farið er að gagnrýna? Gagnrýni á frumvörp sem eru ekki einu sinni komin fram telst seint málefnaleg og aldrei sanngjörn.

Virðulegi forseti. Ég kom inn á það í ræðu um störf þingsins að um vandasamt og viðkvæmt mál væri að ræða. Það reyndi sannarlega fráfarandi ríkisstjórn þar sem hún stóð nær vandanum. Því er mikilvægt að leggja fram ábyrgðarvædda og tímasetta aðgerðaáætlun sem liggur nú fyrir og er til umræðu. Það er því vel hversu vel hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar taka í að vinna að þessari áætlun með okkur stjórnarflokkunum. Það er vissulega dýrmætt að leita í þann reynslubanka í gagnrýnni lýðræðislegri umræðu. Ég vil síðan taka undir með fjölmörgum ræðumönnum, hv. þingmönnum úr öllum flokkum um mikilvægi þess að eiga jákvæð og uppbyggileg samskipti og að við vinnum saman að þessu máli. Þetta mál sem og öll önnur þarfnast slíkra vinnubragða.

Virðulegur forseti. Ég biðst velvirðingar á því að hafa ekki verið í salnum þegar ég var á mælendaskránni síðast en ræður voru nokkru knappari heldur en ég hafði ráðgert, enda vanur gömlum ræðuhundum hér í salnum og ekki þessu skorinorða fólki sem er komið á vettvang og ástæða til að bjóða enn og aftur velkomið. Ég átti nokkur orðaskipti við hæstv. forsætisráðherra í upphafi umræðunnar um tvennt sem mér fannst nauðsynlegt að fá skýrt: Hvort það sé ekki öruggt að afnema eigi verðtryggingu og hvort ekki eigi örugglega að bæta verðtryggingarþátt lánanna sem var umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans, þannig að alveg skýrt væri frá upphafi hvað það væri sem skuldarar gætu vænst að fá út úr þessum aðgerðum um leið og maður reyndi að hafa skilning á því að það tæki lengri tíma að vinna að þeim. Ástæðan fyrir því að ég spurði um það tvennt er að á síðasta kjörtímabili var ég formaður efnahags- og viðskiptanefndar og talaði mjög eindregið fyrir því að við lærðum það af hruninu að hverfa frá séríslenskum lausnum í efnahagsmálum eins og verðtryggingu. Ég lét á það reyna í nefndinni að ná þverpólitísku samkomulagi um að fara í afnám verðtryggingar. Ég lagði þar fram áætlun í 10 liðum sem var vel tekið af fulltrúum úr ýmsum flokkum, en fulltrúar Sjálfstæðisflokksins voru hins vegar á þeim tímapunkti algerlega ófáanlegir til að banna verðtryggingu, afnema verðtryggingu út frá svipuðum sjónarmiðum og heyra mátti fyrr í ræðu hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur um valfrelsi. Valfrelsið er í sjálfu sér fyrir hendi. Fólk hefur valið sig frá verðtryggingunni og það hefur verið sett inn heimild fyrir Íbúðalánasjóð til að gefa út óverðtryggð bréf og þeir munu fara í þá útgáfu. Í því væri ekkert nýtt og þess vegna er það fagnaðarefni að Framsóknarflokkurinn skuli hafa náð samkomulagi við Sjálfstæðisflokkinn um að afnema, banna verðtryggingu í landinu. Það var hið stóra loforð um verðtrygginguna sem gefið var í kosningunum, að hún yrði afnumin, og er mikilvægt að það standi vegna þess að Framsóknarflokkurinn fékk glæsilegt umboð til að fylgja því loforði sínu eftir að afnema verðtrygginguna, sem ég held að þjóni okkur sannarlega ekki hér hvaða gjaldmiðil svo sem við ætlum að hafa. Í öðru lagi spurði ég hvort ekki væri öruggt að bæta ætti fólki þann verðbótaþátt lána sinna eftir hrun sem orsakaðist af verðbólgu umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans. Það er leiðrétting á svokölluðum forsendubresti eins og talað hefur verið um. Hæstv. forsætisráðherra dró fram að það sem um væri að ræða væri það sem væri umfram vikmörk peningastefnunnar. Það eru þá 4% á ári, sú verðbólga sem væri umfram þar. Ég fagna því að það er þá alveg skýrt að það er það sem á að bæta fólki eða leiðrétta hjá fólki, verðbótaþátturinn sem er umfram þessi 4%. Þá veit fólk hvað það er sem þingmenn stjórnarflokkanna hafa tekið sér fyrir hendur að gera og þarf ekki að velkjast í vafa um þær upphæðir sem það má eiga von á að verði í leiðréttingum. Það er þó ástæða til að halda því til haga að í tillögunni er gert ráð fyrir því að það geti orðið þak á leiðréttingunni. Ég held að það sé algerlega málefnalegt sjónarmið og ég fagna því í raun vegna þess að ég held að það væri ákaflega mikið óráð ef hér væru einfaldlega greiddar út úr ríkissjóði óendanlegar upphæðir til allra. Ég held að það væri ekkert óeðlilegt að miða við þak sem tæki annaðhvort mið af algengustu eða rúmaði mestallt íbúðarhúsnæði, venjulegt húsnæði sem venjulegt fólk eða barnafjölskyldur er að reisa sér, en næði ekki til þeirra sem eru með gríðarlega há lán eða gríðarlega dýrar eignir, segjum 100 millj. kr. lán eða 200 millj. kr. lán eða hvað menn vilja taka. Ég hef haft djúpa sannfæringu fyrir því að í svona lagfæringu ætti að fara gagnvart þeim sem keyptu á bóluárunum frá ágúst 2004 og fram að hruninu í október 2008. Það fólk varð sannarlega fyrir þremur áföllum í senn, sannarlega fyrir forsendubresti og það hefur lengi verið eindregin sannfæring mín. Ég hef ítrekað flutt um það tillögur, þó að þær hafi ekki náð fram að ganga hjá meiri hlutanum hér á síðasta kjörtímabili, að þessi hópur þyrfti leiðréttingar við vegna þess að stjórnmálin komu inn á markaðinn í ágúst 2004 með algerlega óábyrgar aðgerðir, 90% húsnæðislán sem Framsóknarflokkurinn hafði í kosningunum áður lofað til að ná góðri kosningu. Þau var alger skyssa í efnahagsmálum sem á örskömmum tíma leiddi til þess að fyrir efnahagshrunið voru íslensk heimili orðin þau skuldsettustu í heimi vegna 90% lána Framsóknarflokksins, þau skuldsettustu í heimi vegna þess að hér var peningum dælt endalaust: Allt fyrir alla. Menn þurfa að læra af þeirri reynslu og gæta sín á því að fara ekki aftur í þá vegferð að gera allt fyrir alla. Ég hef síðan sjálfur ekki haft sannfæringu fyrir því að það hafi endilega orðið forsendubrestur hjá öllum þeim sem keyptu fyrir þennan tíma. Ég hef átt erfitt með að sjá hann hjá einhverjum sem keypti sér eign, segjum árið 1997, og tók til þess verðtryggt lán. Þótt það kunni að hafa hækkað um kannski þriðjung frá því að það var tekið og sú fasteign var keypt þá er það þannig að laun í landinu hafa síðan margfaldast og fasteignaverð í landinu hefur síðan margfaldast. Ég hef aldrei haft sterka sannfæringu fyrir því að við sem vorum að kaupa til dæmis á þessum tíma höfum orðið fyrir einhverjum forsendubresti, þ.e. að við gætum gert tilkall til þess öll árin þegar laun hækkuðu meira en lánin, öll árin þegar fasteignaverðið hækkaði meira en lánin, við höldum þá bara þeim ávinningi, en svo þegar komu tvö ár þar sem þetta var á hinn veginn þá eigi að leiðrétta okkur það. Ef fyrir því eru sterk rök og fyrir því er komin lýðræðisleg niðurstaða í almennum alþingiskosningum þá er einboðið að það sé gert því að kjósendum var lofað því. Ég fagna því að forsætisráðherra hefur tekið af tvímæli um að leiðrétta eigi gagnvart verðtryggðum íbúðalánum þá fjárhæð í verðbótaþættinum sem var umfram verðbólgumarkmið Seðlabankans eftir hrun. Það eru auðvitað gríðarlega miklar fjárhæðir og ég treysti því að það nái einvörðungu til íbúðalána og kannski ástæða til að spyrja hv. þingmenn Framsóknarflokksins sem best til þess að þekkja. Mér hefur að minnsta kosti sjálfum aldrei fundist það koma til álita að einhverjir sem tóku 20 millj. kr. verðtryggt íslenskt lán til að kaupa hlutabréf eða taka einhverjar slíkar áhættur eða gera óskylda hluti því að koma sér upp heimili ættu að fara að fá einhverjar sérstakar endurgreiðslur úr ríkissjóði af þeim sökum. Ég vona að það sé hugmyndin og treysti því að þingmenn Framsóknarflokksins staðfesti að þannig sé vegna þess að hitt væri sannarlega algert óráð. Þingmenn verða að hafa í huga að þeir peningar sem fara í þessa leiðréttingu munu koma úr ríkissjóði og þeir verða til þannig að börnin okkar eru þeim mun skuldsettari þeim mun meiri sem leiðréttingarnar verða. Alveg sama hvernig við snúum þessu þá er það svo. Þess vegna þarf maður að hafa mjög sterka sannfæringu fyrir leiðréttingunni og fyrir því til hverra hún nær. Eins og ég segi, ég hef haft mjög sterka sannfæringu fyrir þessum hópi en tel sannarlega ekki að nein ástæða sé til að endurgreiða vegna annarra lána þeim sem tengjast íbúðarhúsnæði með því að auka sem því nemur skuldir ríkissjóðs og þar með komandi kynslóða. Það væri algerlega óábyrgt af okkar hálfu. Ég spyr líka hv. þingmenn Framsóknarflokksins hvaða þak þeir sjá fyrir sér að verði á þessum leiðréttingum í krónutölu, eru það 3 millj. kr., 5 millj. kr., 10 millj. kr. eða 50 millj. kr., bara svona einhverja nálgun, einhverja hugmynd um það á hvaða vegferð menn eru? Ég held að það væri líka hjálplegt í því að eyða óvissunni og láta fólkið þarna úti sem er í vanda vita hvers er að vænta.

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að ræða aðeins um það sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir sagði í pontu áðan þegar hún gerði því skóna að þingmenn stjórnarandstöðunnar væru hér meira og minna til að hlusta á sjálfa sig í pontu en ekki til að vinna fyrir þjóðina. Síðan talaði hún um að við skyldum vinna saman í sátt og vera góð hvert við annað. Mér fannst ekki sérlega vel að orði komist að halda því fram að ég sem stjórnarandstöðuþingkona í minni hluta, eins og ég get alveg fallist á að sé heppilegra komandi úr sveitarstjórn, sé hér til að hlusta sérstaklega á sjálfa mig tala en ekki til að vinna fyrir þjóð mína. Ég er búin að vera, eins og aðrir, að lesa yfir þessa þingsályktunartillögu og kom aðeins inn á hana í ræðu í gær þar sem mér finnst hún heldur rýr og velti fyrir mér sem nefndarmaður í fjárlaganefnd að meiri hlutanum af því sem snýr að lækkun og leiðréttingu á skuldamálum heimilanna eigi ekki að skila fyrr en í nóvember. Þá verður fjárlagafrumvarpið væntanlega komið vel á veg og því er ekki óeðlilegt að við þingmenn stjórnarandstöðunnar spyrjum eðli málsins samkvæmt: Er gert ráð fyrir því í fjárlögum næsta árs samt sem áður að eitthvað af þessu komi til framkvæmda? Á það þá að koma í fjáraukalögum eða hvernig á að vinna þessa vinnu? Hér eru jú, eins og hefur komið fram, starfshópar eða nefndir og í rauninni á ekkert að gerast á þessu sumarþingi eða á næstu vikum sem skiptir máli. Það að stjórnin fái tíma til að vinna vinnuna sína er ekki eitthvað sem ég er að tala fyrir að sé óeðlilegt, en eins og talað var í kosningabaráttunni þá er heldur ekki óeðlilegt að við krefjumst þess að fram komi einhverjar tillögur sem eru klárar. Það var talað þannig. Ég fór á fundi þar sem margítrekað var sagt að þetta væri ekkert mál og það væri hægt að leiðrétta og bjarga hlutunum tiltölulega fljótt. Í athugasemdum við þingsályktunartillöguna kemur fram að nauðsynlegt sé að horfa til útfærslu og framkvæmdar tillagnanna um skuldaleiðréttingu, þar er m.a. talað um kostnað við aðkomu ríkissjóðs. Þetta hlýtur að lúta að starfi okkar í fjárlaganefnd. Í lið nr. 2 er talað um að gera úttekt á kostum og göllum og stofna leiðréttingarsjóð. Teymi fagaðila á að leggja fram tillögu um fjármögnun sjóðsins. Þarna er talað algerlega án þess að nokkuð búi að baki, þ.e. ekki virðast vera neinar hugmyndir um hvar þetta geti átt heima, hvar þessa peninga sé að finna. Á sama tíma koma forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar fram og tala um stóra gatið í ríkisfjármálunum og skera svo niður tekjurnar. Þá þykir manni þetta auðvitað svolítið sérstakt og því veltir maður því auðvitað fyrir sér. Allar þessar nefndir og á sama tíma er talað um að staðan sé miklu verri. Einhverjar hugmyndir hljóta bæði framsóknarmenn og sjálfstæðismenn að hafa haft í aðdraganda kosninga um það hvernig væri hægt að leysa þessi mál. Þetta eru góðra gjalda verðar hugmyndir, það er enginn að tala um annað. Við gerð núgildandi fjárlaga, þ.e. fyrir árið 2013, var lagt upp með áherslur á bættan hag barna og fjölskyldna. Barnabætur voru stórhækkaðar og vaxta- og húsnæðisbætur. Við vinstri græn töluðum ævinlega um það í kosningabaráttunni áfram þyrfti að gæta aðhalds. Við lofuðum ekki stórkostlegri niðurfellingu á skuldum en við hlífðum velferðarþjónustunni á þessu ári og við töluðum um að ef það skapaðist borð fyrir báru mundum við svo sannarlega leggja fjármuni í innviði samfélagsins. Á meðan töluðu framsóknarmenn sérstaklega mikið um hrægammasjóði. Það virkaði á fólk eins og þar væri vont fólk sem hefði tekið af okkur Íslendingum fjármuni sem það ætti að skila til baka. Varðandi fjármuni, verði þeir til einhvers staðar, hvort sem það er í vogunarsjóðum eða annars staðar, þá er vert að spyrja þessara spurninga fyrir komandi kynslóðir: Er þeim rétt varið eingöngu í skuldaniðurfellingu heimila eða á að greiða niður vexti ríkissjóðs? Við eigum að greiða marga milljarða í vexti á ári. Komandi kynslóðir græða á því að við greiðum niður skuldir ríkisins. Eigum við að taka sérstaklega þá sem tóku verðtryggð lán út fyrir sviga? Það deilir enginn um það að sannarlega eru einhverjir enn í vanda. Það er líka eitt af því sem hefur komið fram í umræðunni því að stjórnarandstaðan hefur verið gagnrýnd fyrir málflutning sinn eins og ekkert hafi verið gert á síðasta kjörtímabili fyrir þessar fjölskyldur, fyrir skuldsett heimili. Því get ég ekki verið sammála en hér hefur það ítrekað verið sagt að loksins séu einhverjir komnir til valda sem ætli að gera eitthvað fyrir fjölskyldurnar í landinu. Mér finnst vert að skoða og spyrja spurninga. Talað hefur verið um að þrjár fjölskyldur á dag hafi misst húsnæði frá hruni, um það bil 5 þús. fjölskyldur. Ungur maður, Konráð Guðjónsson, sem er hagfræðingur í meistaranámi, hefur skrifað svolítið um skuldavanda heimilanna. Á vísir.is er, með leyfi forseta, grein eftir hann frá 12. júní þar sem hann vitnar í opinberar tölur og talar um að í „september 2008 voru 5.800 íbúðir, sem byrjað var á eða voru auðar, á höfuðborgarsvæðinu“ og hann spyr sig hversu margar þeirra hafi verið í eigu verktaka eða lögaðila og þannig komist í hendur fjármálastofnana. Hann segir að Íbúðalánasjóður hafi átt fyrir ári síðan 1.751 íbúð sem flestar urðu hans eign eftir hrun, 947 í eigu lögaðila og 804 í eigu einstaklinga. Af þeim eru nú 707 leigðar út. Þess vegna er ekki óeðlilegt að maður spyrji sig hversu margar fjölskyldur hafi í raun og veru misst heimili sitt. Það eru auðvitað gögn sem við þurfum að hafa í höndunum þegar við tökum ákvörðun um það hvernig og hverja þarf að aðstoða. Þar sem forsendubresturinn hefur orðið meiri vegna verðlags og fasteignamarkaðurinn fer hækkandi má líka velta fyrir sér hvort það sé réttlátt að þeir sem fá hugsanlega niðurfellingu fái líka verðhækkun á húsnæði sínu af völdum þessa sama forsendubrests. Samkvæmt skýrslu Seðlabankans frá því 2012 um stöðu heimilanna eru 3/4 af þeim sem mundu fá 20% niðurfellingu ekki í vanda og 2/3 af þeim sem eru í vanda mundu áfram vera í vanda miðað við þá forsendu. Auðvitað kemur fram, eins og við í Vinstri grænum sögðum ítrekað í kosningabaráttunni svart á hvítu, að þeir efnuðustu mundu fá hæstu niðurfellinguna. Ég held að fyrir komandi kynslóðir sé líka hægt að hugsa til þess að þetta sé ekki endilega eina lausnin. Það er alveg verðugt verkefni og ég held að allir hafi talað að einhverju leyti fyrir því að breyta kerfinu, þ.e. lánakerfinu, verðtryggingunni. Einhverjir hafa talað um að afnema verðtrygginguna, aðrir hafa talað um að það sé kostur að hafa bæði verðtryggð og óverðtryggð lán. Það er að mínu skapi alla vega, ég mundi vilja geta valið. Hins vegar höfum við rætt um að setja þak á verðtrygginguna, vextina, í því sambandi. Það er að mörgu að hyggja þegar þessi mál eru rædd. Ég hélt satt að segja að Framsóknarflokkurinn sem talaði svona drýgindalega í kosningabaráttunni hefði virkilega verið kominn með einhverjar útfærðar hugmyndir. Ég veit um fólk sem trúði því líka, ég segi ekki daginn eftir kosningar en það átti sannarlega von á því á að það fengi að heyra af því á þessu sumarþingi að til stæði að leggja til sýnilegar framkvæmdir en ekki eitthvað sem enginn hefði í hendi.

Hæstv. forseti. Umræðan er nokkuð í stíl við það sem búast mátti við. Hingað komu hæstv. forsætisráðherra og fulltrúar ríkisstjórnar og kynntu okkur frábært tíu punkta plagg, aðgerðaáætlun, til að reisa við heimilin í landinu. Stjórnarandstaðan kemur fram eftir að hafa lesið plaggið og segir að það sé harla rýrt og ekki í samræmi við það sem menn hafi búist við, raunhæfum tillögum á þessu stigi en ekki nefndum og starfshópum. Þá kveðja þingmenn stjórnarmeirihlutans sér hljóðs og gagnrýna stjórnarandstöðuna fyrir ómálefnalega umræðu. Ég er búinn að heyra nokkra þingmenn stjórnarmeirihlutans koma hingað í pontu og kvarta yfir ómálefnalegri umræðu. Ég verð að segja að það er ekkert ómálefnalegt við að benda á það þegar stjórnarflokkar nýkomnir inn í Stjórnarráðið á þeirri forsendu að þeir ætli að hrinda tilteknum hugmyndum í framkvæmd, þegar í ljós kemur að slíkar tillögur eru ekki til, þær eru bara loft, bara bóla, að á það sé bent. Það er málefnalegt vegna þess að það snýst um lýðræðið í landinu. Ef stjórnmálaflokkar ætla að vera trúverðugir verða þeir að rísa undir því að framkvæma eða reyna að framkvæma það sem þeir lofa. Hér erum við því miður einungis að sjá starfshópa og nefndir en engar raunverulegar framkvæmdir, nema í einu tilviki. Eitt mál er komið fram hér í þinginu og það er um flýtimeðferð í réttarkerfinu, það liggi mikið á að fá þetta samþykkt núna í vor vegna þess að það sé mikið hagsmunamál fyrir skuldugt fólk. Nú vill svo til að það er réttarhlé, dómstólarnir verða ekki starfandi fyrr en í september, þannig að þetta eina mál sem er raunveruleg tillaga um úrbætur núna er líka bara orðin tóm fyrir utan það að flýtimeðferðarformúlan orkar nokkuð tvímælis. Í fyrsta lagi er það svo að vandinn í réttarkerfinu hvað varðar lánamálin liggur ekki eða öllu heldur rót hans liggur ekki í dómskerfinu heldur hjá fjármálafyrirtækjunum. Hún liggur þar. Fjármálafyrirtækin hafa her lögfræðinga á sínum snærum og þegar það síðan gerist eins og lagt er til eða kveðið er á um í greinargerð þingmálsins að dómstólar skuli hafa alla fresti sem allra stysta þá getur það verið hinum skulduga manni í óhag. Hann hefur ekki her lögfræðinga sér við hlið heldur iðulega einn lögfræðing, ef hann hefur yfirleitt kost á að greiða fyrir slíkt, og skammur frestur getur komið honum í koll. Ég nefni þetta sem dæmi. Þetta eru að sjálfsögðu hlutir sem hafa verið skoðaðir enda vorum við minnt á að þingmál af þessu tagi hafa áður komið fram. Þetta leysir í sjálfu sér ekki vandann. En aðeins um málið í heild sinni. Ég vil taka undir með þeim sem óska eftir þverpólitísku samstarfi um þessi mál, ég vil gjarnan taka þátt í slíku og stuðla að framgangi góðra mála. Slíkt samstarf var ástundað á síðasta kjörtímabili. Ég minnist þess þegar við sátum dag eftir dag og kvöld eftir kvöld í þverpólitískum nefndum. Við sameinuðum nefndir jafnvel tímabundið um tiltekin úrlausnarefni, allsherjarnefnd, efnahags- og viðskiptanefnd og félagsmálanefnd. Það var ekki svo að ekkert væri aðhafst. Hér varð til embætti umboðsmanns skuldara. Ráðist var í úrræði á borð við greiðslujöfnun og skuldaaðlögun og gengið var í að ræða við fjármálastofnanir um niðurfærslu á lánum. Útkoman úr því var svokölluð 110%-leið. Við vorum mörg sem vildum fylgja áherslum Hagsmunasamtaka heimilanna og fara í niðurfærslu á skuldum. Það var nokkuð sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn lagði mjög strangt bann við, vildi það alls ekki, og það voru líka deildar meiningar um það í þinginu þverpólitískt, bæði innan stjórnarliðsins og í stjórnarandstöðunni. Ég man eftir því að hv. þm. Helgi Hjörvar talaði fyrir því fyrir ekki svo ýkja löngu að það yrði skoðað hvort unnt væri að gera þetta hjá Íbúðalánasjóði, að við færum þá leið þar. Það er ekki svo að þessar umræður hafi ekki verið vakandi í þinginu og þverpólitískt, eða að menn hafi hugsað mjög flokkspólitískt um þessi efni. Menn hafa verið að reyna að leita leiða til að leysa hinn alvarlega skuldavanda og þegar upp er staðið hefði verið hyggilegt að mínum dómi - ég var allan tímann á þeirri skoðun - að fara niðurfærsluleiðina en þá hefði þurft að gera það í tengslum við neyðarlög. Þegar við efndum til mikilla funda í Þjóðmenningarhúsinu haustið 2010 með öllum fjármálastofnunum í landinu, lífeyrissjóðunum og pólitíkinni, fulltrúum allra stjórnmálaflokka, þá komumst við hvorki lönd né strönd með fjármálakerfið hvað þetta snerti, hvorki lífeyrissjóðina né bankakerfið. Hvað gerðum við þá? Við fórum aðra leið. Við skattlögðum fjármálastofnanir til að fá inn fjármagn til að standa straum af sérstökum vaxtabótum. Þessar sérstöku vaxtabætur ásamt vaxtabótunum sjálfum námu á tímabili 18 milljörðum á ári. Lágtekjumaður var að fá 45% af öllum vaxtakostnaði sínum greiddan með þeim hætti. Auðvitað skipti þetta allt máli. Eða halda menn að við höfum setið aðgerðalaus? Því fer fjarri. Við ræddum lyklafrumvarpið. Þar var ágreiningur uppi, ekki bara milli stjórnar og stjórnarandstöðu heldur innan þingliðsins alls. Við hlustuðum á sjónarmið Seðlabanka, við hlustuðum á sjónarmið annarra aðila og við vorum uppi með mismunandi hugmyndir hvað þetta snertir. Þegar menn óska eftir málefnalegri umræðu þá segi ég: Látið okkur öll njóta sannmælis líka og horfum af raunsæi til þess hvað hefur verið gert í þessum málum. Við skipuðum ráðherranefnd til að ræða við lífeyrissjóðina um lánsveðin. Við náðum niðurstöðu sem við vorum ekkert sérstaklega sátt við vegna þess að við vorum gagnrýnin á lífeyrissjóðina hve íhaldssamir þeir voru í þessu efni. En við náðum að leysa það áður en kjörtímabilið var úti. Síðan eru aðrir þættir þarna sem á eftir að taka á. Það eru tilteknar fjármálastofnanir sem hafa ekki staðið sig sem skyldi og ekki einu sinni farið að þeim úrræðum sem fjármálastofnanir eða samtök þeirra náðu við ríkisstjórnina, til dæmis varðandi 110%-leiðina, ég nefni þar Dróma sérstaklega. Þar voru gerð mistök á sínum tíma með því að fela slitastjórn samskiptin við lántakendur. Hvergi er minnst á það í þessu plaggi. En síðan koma stjórnarþingmenn hingað upp og segjast vonast til þess að þetta þingmál nái fram að ganga, það sé gríðarlegt hagsmunamál. Hvað? Að sest verði yfir málið? Já. En við héldum að nú á vordögum og í byrjun sumars værum við að fá í hendur tillögur um hvernig ætti að taka á málinu. Það að ræða þetta og gagnrýna er málefnalegt. En það er ómálefnalegt ef menn horfa ekki til þess sem hér hefur verið gert á undanförnum fjórum árum. Látið þau sem að því stóðu njóta sannmælis.

Herra forseti. Ég kem hér öðru sinni og átti eftir að ljúka fyrri ræðu minni, en áður en ég geri það vil ég koma örstutt inn á húsnæðismálin. Í þingsályktunartillögunni er talað um að koma eigi með tillögur að framtíðarstefnu í húsnæðismálum. Það hvarflar satt best að segja að mér að ríkisstjórnin hafi fylgst jafn illa með í þeim málaflokki og ríkisfjármálunum á síðasta kjörtímabili. Það var mótuð húsnæðisstefna. Það var þverpólitísk vinna sem áttu aðild að Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, auk Sambands íslenskra sveitarfélaga, annarra stjórnmálaflokka, Alþýðusambands Íslands, BSRB, BHM, Samtaka atvinnulífsins og svo mætti lengi telja. Þessi stefna liggur fyrir í skýrslu frá apríl 2011. Á grundvelli hennar hefur verið gríðarlega mikil vinna í gangi og skilað hefur verið tillögum um hvernig eigi að miðla upplýsingum um húsnæðismarkaðinn til að efla þann markað og gera öruggari, tillaga um nýjar húsnæðisbætur, tillaga um gerð húsnæðisáætlunar, tillaga um rekstrar- og skattumhverfi húsnæðisfélaga og tillögur um framtíðarhlutverk Íbúðalánasjóðs og lánveitingar hans. Þetta var unnið mjög breitt og mjög þvert því að húsnæðismál eru ekki eitthvað þar sem stefnunni er breytt frá einu kjörtímabili til annars. Ég vona svo sannarlega að velferðarnefnd fái þessar tillögur til umfjöllunar. Þarna tel ég að verði að flétta inn í þá vinnu sem þegar hefur verið unnin því að það er tímafrekt að breyta húsnæðismarkaðnum. Það er alvörumálefni sem á að taka mið af þeirri merku vinnu sem fram hefur farið. Ef einhver efast um orð mín, því að það virðist einkenni á hæstv. forsætisráðherra að hann telur okkur öll dylgja ef við erum ekki með honum í flokki, þá er Samband íslenskra sveitarfélaga búið að innleiða þessa stefnu í sína stefnu. Reykjavíkurborg er með stefnu í þessum anda og er þegar farin að vinna eftir henni. Þetta gengur út á húsnæðisöryggi, fjölbreyttari búsetuform með svipuðum stuðningi óháð því hvort fólk á eða leigir og félagslega samheldni og er stefna sem allir hljóta að geta fellt sig við. Satt best að segja, því að ég hef komið mikið nálægt þessum málum, liggur við að mér sárni að athyglin á því sem vel hefur verið gert sé svona lítil. Nú ætla ég að ljúka fyrri ræðu minni, herra forseti. Þar var ég komin að því að ríkisstjórnin er búin að loka dyrunum á upptöku nýrrar myntar, hún gerði það bara í beinni útsendingu á blaðamannafundi klukkan fjögur í dag, en boðar samhliða afnám verðtryggingar. Þá spyr ég: Af hverju ekki að eyða óvissunni og gera þetta strax? Þannig er komið til móts við heimilin. Það er einfalt að útbúa frumvarp þess efnis og samþykkja strax á sumarþingi. Af hverju gerir hæstv. ríkisstjórn þetta ekki? Jú, því að þá kæmist hún ekki upp með þá óábyrgu stjórn ríkisfjármála sem nú er stunduð og felur í sér lækkun veiðigjalds á LÍÚ, afnám auðlegðarskatts á ríkustu fjölskyldur landsins og lækkun virðisaukaskatts á neyslu erlendra ferðamanna. Hægri stjórn hæstv. forsætisráðherra Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar getur hrist fram úr erminni dýrar aðgerðir fyrir forréttindahópa í íslensku samfélagi en þegar kemur að heimilunum, almenningi í landinu, þá eru svörin: Við skulum sjá til í haust.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um aðgerðir vegna skuldavanda heimilanna. Það er virðingarvert að vilja mæta þeim brýna vanda sem blasir við mörgum heimilum í landinu, ekki skal ég draga úr því. Síðasta ríkisstjórn glímdi við það verkefni allt síðasta kjörtímabil og náði þar miklum árangri svo eftir var tekið víða um heim. Það var talið afrek hversu vel stjórnvöld hefðu tekist á við þessar erfiðu aðstæður, að mæta skuldugum heimilum og verja velferðarkerfið, sem skiptir nú ekki litlu máli fyrir heimilin í landinu, því að þegar kemur að buddunni telja nefnilega allir þættir. Fjölskyldurnar í landinu búa við mjög fjölbreytilegar aðstæður. Sumir hafa sitt eigið húsnæði, aðrir leigja, svo það er með ýmsum hætti hvernig sá kostnaður fellur til. Nú kemur ríkisstjórnin fram með aðgerðaáætlun og vísar þeirri vinnu inn í sumarið og langt fram á haust. Ég er nú ansi hrædd um að margir hafi trúað því að eitthvað kæmi tilbúið strax að loknum kosningum vegna þessara loforða þeirra flokka sem voru með dýra kosningavíxla. Þeir lofuðu mörgu, bæði skattalækkunum, afnámi verðtryggingar og lækkun höfuðstóls verðtryggðra lána. Það var trú margra að því yrði hrint í framkvæmd fljótlega að loknum kosningum miðað við tal manna fyrir kosningar. Komið hefur fram í máli manna að síðasta ríkisstjórn hafi nú mest lítið gert í þeim málaflokki og hafi haft fjögur ár til þess að vinna að því úrlausnarefni eftir hrunið ásamt fjölmörgum öðrum þáttum sem menn stóðu frammi fyrir, jafnvel því að ríkissjóður yrðu settur af eða gjaldfærður niður, færi á hausinn og að við yrðum sett í Parísarklúbbinn. Það var allt í umræðunni í upphafi kjörtímabils hvað mundi verða um íslenskt þjóðarbú en sem betur fer tókst mönnum að vinna sig út úr þessum gífurlega vanda hægt og bítandi og verja erfiða stöðu margra heimila. Þess vegna segi ég við þá flokka sem fengu umboð til þess að halda áfram að vinna að bættum hag heimilanna - ég segi: halda áfram að vinna að bættum hag heimilanna, því að ég held að það sé vilji allra þeirra þingmanna sem hér eru og sem kosnir hafa verið að vinna að bættum hag heimilanna. Ég get ekki ímyndað mér að neinn hér inni hafi neitt annað í huga en að vinna að bættum hag heimilanna. En þá eru það spurningar um leiðir og hvað er gerlegt. Þar fórum við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði ekki fram úr okkur því að við þekktum mætavel stöðu ríkissjóðs og það tel ég að allir flokkar sem áttu fulltrúa á Alþingi hefðu átt að gera og fara varlega í kosningaloforðum sínum. En þar sem menn fóru geyst í kosningabaráttunni og lofuðu miklu og höfðu verið með miklar hugmyndir allt kjörtímabilið, finnst mér nú að menn hefðu átt að koma betur undirbúnir til leiks. Þeir höfðu líka þessi fjögur ár til að útfæra tillögur sínar, til að láta fara ofan í saumana á því hvað væri gerlegt og hvað ekki miðað við skuldastöðu ríkissjóðs og ekki byrja á því að leggja hér fram einhvern fermingarsáttmála um góðan vilja, sem segir í raun og veru ósköp lítið annað en það að fólk má búa við óvissu allt þetta ár um hvað verður. Mér finnst það ekki vera heiðarlegt gagnvart þeim kjósendum sem kusu þessa flokka. Þá hefðu menn átt að tala þannig í kosningabaráttunni að þeir, eins og þáverandi stjórnvöld, vildu halda áfram að vinna að þessum málum en hefðu enga töfrasprota til að kalla fram peninga sem ekki eru til. Þáverandi stjórnvöld vissu alveg að möguleiki væri fólginn í því að ná með einhverjum hætti fjármagni frá þeim vogunarsjóðum sem eru með fjármagn hér í gjaldeyrishöftum. Það vissu allir stjórnmálaflokkar að það var möguleiki í því fólginn. En menn vissu það jafn vel að ekkert væri í hendi varðandi hvenær það yrði og að menn yrðu bara að sýna þolinmæði og vinna úr því verkefni hægt og bítandi. Ef þar væru fjármunir sem hægt væri að nýta fyrir fólkið í landinu með einhverjum hætti þyrfti líka að ræða hvar sá stuðningur og hvar þeir fjármunir væru best nýttir. Það er auðvitað fjöldinn allur af góðum verkefnum sem væri hægt að setja fjármagn í. Þá yrðu menn að setjast niður við það erfiða verkefni eins og er hér á hverju ári varðandi fjárlögin við að deila út því fjármagni sem er til skiptanna og forgangsraða. Mér hefur alltaf fundist að við ættum að byrja á því að aðstoða þá sem minnst mega sín og búa við erfiðar aðstæður. Þeir sem eru betur settir ráða frekar fram úr sínum málum. Ég vil forgangsraða í þágu þeirra sem verst eru settir, hvort sem er í málaflokki húsnæðismála, ellilífeyrisþega, öryrkja, barnafjölskyldna eða annarra hópa í landinu sem þurfa stuðning umfram aðra. Þannig vil ég að við sem þjóð styðjum hvert annað og forgangsröðum rétt í þessu þjóðfélagi. Mér fannst það ekki vera rétt forgangsröðun í þessu samhengi þegar ríkisstjórnin byrjaði á því, án þess að hugsa sig um eða skipa nefnd eða starfshóp, að fella niður veiðigjöld fyrir háar fjárhæðir sem hefðu einmitt nýst þessum hópum sem ég vil forgangsraða til, að fella niður veiðigjöld af fyrirtækjum í landinu sem eru vel gjaldfær og vel megnug þess að standa undir því veiðigjaldi sem lagt var á, sem betur fer því að það er gott ef vel gengur, í sjávarútvegi sem annars staðar. Það er gott fyrir okkur öll. Þess vegna segi ég: Við eigum að vera menn til þess að forgangsraða þeim fjármunum sem við höfum úr að spila með réttlátum hætti, ekki láta þá fara fremst sem hæst hafa heldur horfa til þess hverjir þurfa á aðstoð að halda. Mér datt nú í hug eitt 

Virðulegi forseti. Ég hafði ætlað mér síðar í ræðu minni að koma með eina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra en hann er ekki í salnum þannig að ég óska alla vega eftir því að henni verði komið til hans svo að hann geti svarað henni í lokaræðu sinni um þetta mál. Ég ætlast ekki til að sérstaklega verði á hann kallað, en að félagar hans sem sitja í salnum komi spurningunni áleiðis þannig að hann geti svarað henni í samantektarræðu sinni hér í lokin. Virðulegi forseti. Það mál sem við ræðum hér, þ.e. skuldamál heimilanna, er eitt af því stærsta og erfiðasta sem ríkisstjórnin á fráfarandi kjörtímabili fékkst við. Nánast samhliða því að forða landinu frá þjóðargjaldþroti horfðum við upp á sívaxandi vanda heimilanna í landinu. Það var ekki bara skellurinn sem kom á heimilin sem voru með gengistryggð lán heldur hinar hratt vaxandi skuldir þeirra sem voru með verðtryggð lán. Það var þröngt í búi og þess vegna var það sem þó var gert fyrir heimilin í landinu gert af miklum vanefnum. Það er ekki hægt af hv. þingmönnum sem hingað koma upp að heimta að allir séu málefnalegir í þessari umræðu en segja svo í næsta orði að fráfarandi ríkisstjórn hafi ekkert gert fyrir heimilin nema það sem dómstólar hafi skipað henni. Það er nefnilega alrangt, virðulegi forseti. Sú ríkisstjórn gerði gríðarlega margt fyrir heimilin en þó alls ekki nóg, ég er alveg sammála því. Við hefðum viljað gera miklu, miklu meira ef fjármunir hefðu verið til reiðu, ef við hefðum ekki líka verið í þeirri stöðu að koma okkur úr 18,6% verðbólgu, 18% stýrivöxtum, 1.500 punkta skuldatryggingarálagi, mínus á ríkiskassanum upp á 216 milljarða. Þannig var staðan hreinlega í upphafi síðasta kjörtímabils. Við það vorum við að fást og samhliða því að gera allt sem við gátum til að mæta skuldugum heimilum. Þess vegna fóru um 300 milljarðar til heimilanna á síðasta kjörtímabili, 200 milljarðar í gegnum fjármálastofnanir og 100 milljarðar beint úr ríkissjóði í gegnum vaxtabætur og barnabætur. Við vitum og ég hef sagt það áður að það var ekki nóg. Við vitum líka að hópar voru eftir sem þurfti að horfa sérstaklega til. Í mjög góðri skýrslu frá nefnd undir forustu þáverandi hæstv. velferðarráðherra, Guðbjarts Hannessonar, um skuldamálin kom skýrt fram að það væru ákveðnir hópar sem þyrfti sérstaklega að huga að. Það var hópurinn sem keypti á versta tíma fyrir hrun, það var hópur sem var með lánsveð og líka þeir sem höfðu tekið lán hjá Íbúðalánasjóði sem ekki hafði haft burði til þess að ganga jafn langt og aðrar fjármálastofnanir til að mæta lántakendum sínum. Virðulegi forseti. Í þessari stöðu má segja að þáverandi stjórnarandstaða sem nú er að miklu leyti komin í ríkisstjórn, eða a.m.k. tveir stærstu flokkarnir, hafi ekki gert okkur þessi mál auðveld vegna þess að hún horfðist aldrei í augu við þá stöðu sem ríkissjóður og þjóðarbúið var raunverulega í og efnahagslífið, heldur talaði hér og gerði kröfur og ýtti undir væntingar fólks eins og enginn væri morgundagurinn og allir væru fjármunirnir í ríkiskassanum. Stuðningurinn kom svo sannarlega ekki þaðan við þær erfiðu aðgerðir sem fráfarandi ríkisstjórn stóð í. Þess vegna er ekkert skrýtið að menn hefðu gríðarlegar væntingar til þeirra flokka sem gengu þannig fram, ekki bara í kosningabaráttunni heldur allt kjörtímabilið, eins og hér væru til reiðu fjármunir til að gera miklu, miklu meira fyrir heimilin í landinu en gert var. Þess vegna er eðlilegt að það séu væntingar og eðlilegt að gerð sé krafa um að menn komi tilbúnir til leiks á sumarþing þegar þeir hafa haft fjögur ár til að smíða þær tillögur eins og aðrir höfðu - fjögur ár. Virðulegi forseti. Það var líka talað með þeim hætti í kosningabaráttunni og aðdraganda hennar eins og menn væru með þetta allt á hreinu. Peningarnir voru þarna til reiðu hjá hrægömmunum. Það átti að vera hægt að semja við bankana um að byrja að greiða þetta og lækka höfuðstólana strax í sumar. Svona töluðu menn. Það er því ekkert óeðlilegt þó að væntingarnar hafi verið miklar. Það er því ekkert óeðlilegt að það sem kemur fram í þessari tillögu sé gagnrýnt, að af tíu liðum séu fimm nefndir eða úttektir, helmingurinn. Tvívegis byrjar setning á „Kannað verði …“, þ.e. sjö atriði eru ýmist úttekt, nefnd eða eitthvað sem á að kanna. Þrjú atriði tryggja ágætlega að menn ætli að vinda sér í þau og eitt þeirra liggur hér fyrir frá innanríkisráðherra. Það er vel eins og ég hef áður sagt. Virðulegi forseti. Hér á sem sagt að setja þetta stóra mál í enn eina nefndina. Mig langar líka að nefna dæmi um það hversu gleiðir menn voru og brattir í yfirlýsingum sínum í aðdraganda kosninga í þessum þingsal. Í 6. lið í þessari tillögu til þingsályktunar stendur að settur verði á fót sérfræðingahópur um afnám verðtryggingar af neytendalánum. Tillögur þessa hóps og tímasett áætlun á að liggja fyrir í lok árs 2013. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir og Eygló Harðardóttir, þáverandi þingmaður og núverandi hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra, áttu í orðaskiptum hér í þinginu þann 15. mars síðastliðinn. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir gagnrýndi þáverandi hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir það að Framsóknarflokkurinn væri enn einu sinni að boða að setja verðtryggingarmálin í nefnd. Þá sagði, með leyfi forseta, núverandi hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttir: „Í svari mínu við hv. þingmann nefndi ég ekki að skipa ætti einhverja nefnd. Ég talaði um nefndir sem skipaðar hafa verið og hafa skilað af sér tillögum, þær hafa lagt fram áætlun um að gera það. Tillögur okkar varðandi afnám verðtryggingarinnar ganga út á það að framkvæma það.“ Svo mörg voru þau orð, virðulegi forseti. Svona töluðu menn og þá er eðlilegt að væntingarnar séu miklar. Ef menn geta komið fram með jafn flókin og viðamikil mál og breytingar og lækkun á veiðigjaldi, eins og verið er að dreifa í þinginu, en geta ekki komið með mál hingað inn sem tengjast skuldavanda heimilanna þá hljóta menn að spyrja um forgangsröðun. Það er ekkert einfalt mál að gera breytingar á veiðigjaldinu þannig að það lækki tekjur ríkissjóðs á þessu ári um 3,2 milljarða. Það getur ekki verið mjög einfalt mál, menn hljóta að hafa hugsað það. Þá hljóta menn líka að hafa eytt í það tíma sem þeir hefðu getað eytt í að koma með tillögur um skuldavanda heimilanna. Virðulegi forseti. Spurning mín til hæstv. forsætisráðherra snýr að því að einn hópur þurfi sérstakrar úrlausnar við, svokallaður lánsveðshópur. Framsóknarflokkurinn sat hjá þegar við afgreiddum mál á síðasta þingi um það að þessi hópur fengi sérstakar viðbótarvaxtabætur á þeirri forsendu að ekki væri nægjanlega langt gengið. Allt í lagi, það er afstaða út af fyrir sig. Hins vegar náðum við þó fyrir kosningar að klára langþráð samkomulag við lífeyrissjóðina um lánsveðin til að þessi hópur gæti fengið sambærilegar niðurfærslur og aðrir hópar í samfélaginu hafa fengið svo að hann sæti ekki lengur eftir. Þetta samkomulag náðist. Núna eru stjórnir lífeyrissjóðanna að samþykkja þetta að því er ég best veit hver á fætur annarri. Því spyr ég: Þegar rætt var í gær af hálfu forustumanna þessarar ríkisstjórnar um að það þyrfti að endurskoða nýjar ákvarðanir sem fyrri ríkisstjórn hafði gert, átti það við um lánsveðin? Þau eru ekki í þessum aðgerðalista. Er það yfirsjón að lánsveðshópurinn sé ekki á listanum og efndir gagnvart honum eða er ekki ætlunin að gera neitt fyrir þann hóp? Ég tel mjög mikilvægt að hæstv. forsætisráðherra svari þessari spurningu hér þannig að þessi hópur verði ekki áfram í óvissu.

Hæstv. forseti. Nú er ég að flytja mína seinni ræðu um þingsályktunartillögu sem gefur hverjum þingmanni tækifæri á að ræða málið í 15 mínútur. Málið fer síðan í nefnd og þá í afgreiðslu í þinginu. Við erum að tala um eitt stærsta mál nýrrar ríkisstjórnar, 10 liði, að vísu koma þeir síðan væntanlega aftur til umræðu einhvern tímann á næsta ári. En það sem skiptir auðvitað mjög miklu máli á þessu stigi er hvað fer inn í vinnuna. Það er það sem ég hef verið að kalla eftir. Ég hef líka áhyggjur af því þegar ég heyri að ungir þingmenn hafa jafnvel étið það upp eftir formönnum sínum að ekkert hafi verið gert á síðasta ári. Ég velti því fyrir mér þegar við tökum t.d. röð af skýrslum, vinnu og öðru, hvort menn hafi virkilega ekkert kynnt það, hvort menn hafi ekkert lagt það fram, hvort menn hafi ekki fengið tækifæri til að skoða þetta á netinu bara eins og þegar við höfum verið að reyna að greina hver vandinn er. Við höfum t.d. komist að því að einn sá hópur sem er í hvað mestum vanda í þessu samfélagi eru leigjendur. Það eru þeir sem eiga ekkert í húsnæði sínu. Hvar verður leiðréttingin fyrir þá þegar við ræðum um hag heimilanna? Við ræðum þá sem setið hafa fastir, sem úrræðin okkar dugðu ekki á, sem var lánsveðshópurinn eins og nefnt var af ræðumanninum hér á undan, hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur. Við ræddum líka ábyrgðarmennina þar sem menn lánuðu eða lögðu ábyrgð inn hjá fólki og menn sitja fastir. Það er jafnvel verið að ganga að fullorðnu fólki og taka af því húsnæðið vegna þess hvernig lánafyrirkomulagið var. Þeir hópar hafa ekki möguleika í þessum tillögum eins og þær liggja fyrir hér. Eru þeir alveg utanveltu? Ég get haldið áfram. Þeir sem seldu eignir skömmu fyrir hrun, eins og var í tísku, losuðu eignirnar sínar, fóru inn í búmannafélög, fóru inn hjá öldrunarstofnunum eins og Eir og öðru slíku og skuldbundu sig þar, eiga engan rétt. Eru þeir utan við þetta? Það eru engar leiðréttingar fyrir þann hóp. Þeir sem keyptu eignirnar fá væntanlega þá leiðréttingu. Það er fullt af slíkum spurningum. Hvernig ætlum við að leiðrétta það? Ég sagði það á sínum tíma, af því nú erum við að tala um forsendubrest sem er alveg hárrétt að varð hér, hér kom 20% skellur: Hvað með þá sem búa úti á landi og hafa fengið slíka skelli? Hér er fullt af þingmönnum af þeim svæðum. Og ef farið er yfir á Vestfirðina þar sem búast má við því að miðað við nýbyggingarkostnað geti menn selt eignirnar á 20–30% af virði húsanna. Þeim hefur aldrei verið hjálpað. Meira að segja bara í kraganum í kringum Reykjavík, strax úti á Reykjanesi, Grindavík, Akranesi, Selfossi vitum við að þegar við kaupum hús, þ.e. látum byggja yfir okkur, þá seljum við húsið með 20% afföllum á næsta ári. Það er eins og bíll. Við vitum af því. Er það forsendubrestur? Á sama tíma gerðist það í Reykjavík á árunum 2004–2007 að húsnæði hækkaði um 50% á þremur árum. Síðan lækkaði það aftur en það fór aldrei niður í það sem áður var. Er það forsendubrestur? Mér finnst að menn þurfi að ræða svona hreinskilnislega vegna þess að við erum að reyna að ná utan um þetta mál. Við erum öll sammála um að við verðum að gera það. Við verðum að ná utan um málið til að reyna að komast út úr þessum vanda og ná sátt hjá þjóðinni ef við ætlum að komast eitthvað áfram. Hvað með þá sem eru námsmenn og safna skuldum? Hvað með þá úttekt sem unnin var í tengslum við 110%-leiðina hjá Íbúðalánasjóði þar sem kom í ljós að þeir sem verst voru settir hjá Íbúðalánasjóði voru með meiri greiðslubyrði vegna annarra lána en húsnæðislána? Þeir voru með að meðaltali 90 þús. kr. í afborganir af íbúðarhúsnæði, nú er ég að tala um ársgamlar tölur, en þeir voru með allt upp í 80–90 þús. kr. í afborganir af öðrum lánum. Þessum aðilum verður ekki hjálpað með einhverjum flötum niðurfærslum. Það verður að gera eitthvað annað ef þeir eiga ekki að tapa húsinu sínu. Margir höfðu fært skuldbindingar yfir á húsin þegar þessi hækkun varð. Þá notuðu menn veðandlagið til þess að auka skuldir. Á að breyta eitthvað út frá því o.s.frv.? Það er fullt af svona spurningum sem hefði verið gaman að ræða og vinna þannig að það kæmi inn í vinnuna. Menn svöruðu því hér með okkur, ekki endilega í þingsal, en þá inni í nefndum, því að hér eru t.d. húsnæðismálin sem fara inn í velferðarnefnd: Við eigum enga aðkomu að þessu aftur. Valið var að setja málið í þannig farveg að það er eiginlega ekki nokkur leið að taka málið til ítarlegrar umræðu. Það finnst mér miður, einkum vegna þess að þarna er um að ræða stærsta málið og líka vegna þess að á sama tíma og menn ætla að fara út í þessar breytingar kvarta þeir yfir því að þurfa að draga til baka eitthvað sem við lofuðum til að bæta hag heimilanna vegna þess að þeir eru búnir að ákveða að taka tekjurnar út úr ríkissjóði með því að lækka veiðileyfagjald og lækka álögur, 

Herra forseti. Ég vil byrja á að óska nýkjörnum forseta vorum til hamingju með embættið þar sem ég hef ekki haft færi á því fyrr. Sömuleiðis nýjum hv. þingmönnum sem hér eru allmargir að stíga sín fyrstu skref í þingstörfunum. Við væntum auðvitað góðs af öllu saman. Mig langar að spyrja í fyrsta lagi forseta eða fá það staðfest: Er ekki rétt að hér sé á ferðinni stjórnartillaga sem flutt er af hæstv. forsætisráðherra? Er það rétt hjá ræðumanni?

Alveg hárrétt.

Það er rétt hjá ræðumanni, gott er að vita það. Þarna sé ég meira að segja hæstv. forsætisráðherra, gleður það mig ákaflega, því að mér þóttu þunnskipaðir ráðherrabekkirnir hérna í þessu stóra máli ríkisstjórnarinnar. En það er gott að sjálfur höfuðpaurinn er mættur til að svara fyrir málið og gleður mig mjög. Í fyrsta lagi langar mig aðeins að nefna formið á málinu ef hæstv. forsætisráðherra mætti við bindast og væri kannski tilbúinn til að útskýra aðeins - það eru einhver önnur brýnni mál hér í hliðarsal sem ég heyri að teppa forsætisráðherra. Mig langar örlítið til að grennslast fyrir um hvort hér sé að vænta einhvers konar nýbreytni í undirbúningi ríkisstjórnar að málum almennt, að hún hyggist sækja sér sérstaklega og aukalega umboð til þingsins eða hvatningu frá þinginu til góðra verka og vænta megi þess að það verði þá gert í fleiri tilvikum. Ég hef aðeins velt fyrir mér þingræðislegu eða stjórnskipulegu gildi þessarar þingsályktunartillögu, sérstaklega út frá innihaldi hennar, og hvaða tilgangi hún í aðalatriði þjóni öðrum en þeim að vera einhvers konar hvatning til ríkisstjórnarinnar. En þá hlýtur ríkisstjórnin að hugsa málið þannig að hún þurfi á þeirri hvatningu að halda frá þinginu til að koma þessum verkum af stað. Þegar litið er á innihaldið er inngangsmálsgreinin um að fela ríkisstjórninni að fylgja eftir aðgerðaáætlun í tíu liðum, sem er svo neðangreint. Þar er fyrsti liðurinn sá að settur verði á fót sérfræðingahópur sem útfæri mismunandi leiðir til að ná fram höfuðstólslækkun verðtryggðra lána. Ég velti fyrir mér, hvað er það opið umboð sem þessi sérfræðingahópur hefur? Ber að líta svo á að það sé engin leiðsögn frá loforðum eða binding við loforð stjórnarflokkanna? Ég hef misskilið kosningabaráttuna eitthvað úr því þetta er svona. Ég taldi mig alltaf vera að lenda í rökræðum um þessi mál að þetta væri klappað og klárt og fyrir lægi hvernig þetta yrði gert og það strax í sumar. Þetta hefur greinilega skolast eitthvað til í kosningabaráttunni úr því að fara þarf að setjast yfir þetta núna og útfæra mismunandi leiðir. Er það þá sem sagt út af borðinu að farið verði í 20% lækkun allra verðtryggðra neytendalána eða a.m.k. húsnæðislána í sumar upp á 240 milljarða eða svo? Hvenær gufaði það upp? Var það daginn eftir kjördag? Í öðru lagi. Mun stjórnarandstaðan eiga aðild að þessu starfi, þessum ótal sérfræðingahópum, verkefnisstjórnum og aftur sérfræðingahópum sem hér á að fara að skipa? Er ríkisstjórnin að sækja umboð til þingsins í þeim skilningi að hún ætli að hafa allt þingið með sér í þeirri vinnu? Verður stjórnarandstaðan höfð með í ráðum í sambandi við mönnun þeirra nefnda, starfshópa og verkefnisstjórna og hvað þetta nú allt er? Mér telst til að það séu fimm nefndir í þessu eða sérfræðingahópar og verkefnisstjórnir að meðtalinni sérstakri ráðherranefnd. Ég geri nú ekki ráð fyrir að stjórnarandstaðan fái sæti í henni, en í hinum kannski eða gæti bent á hæfa sérfræðinga til að vera með í þessu starfi, menn sem nytu sérstaks trúnaðar stjórnarandstöðunnar. Það er talsvert af úttektum á kostum og göllum og að kannað verði og aftur að kannað verði, maður spyr auðvitað sömuleiðis um það hvernig að því verði staðið. Nú kann þetta að hafa að einhverju leyti komið fram í umræðunni en ég held að gagnlegt væri, herra forseti, ef forsætisráðherra, sem hlýtur að geta tekið til máls aftur í lok umræðunnar, færi aðeins yfir þetta fyrir okkur svona í lokin, dragi þetta saman. Mér býður svo í grun að hann kunni að hafa fengið spurningar af þessu tagi eða hliðstæðar í umræðunni fram að þessu. Ég vil sömuleiðis taka undir spurningu sem fram kom um lánsveðssamkomulagið og hvort þess sé ekki að vænta að fullnægjandi lögheimilda verði leitað á Alþingi á þessu sumarþingi til að efna það samkomulag. Það er auðvitað mjög brýnt því að lífeyrissjóðirnir vilja hafa vissu fyrir því að stjórnvöld fái í sínar hendur fullar heimildir til að efna sinn hluta samkomulagsins. Það var boðað þegar það var undirritað og formenn þáverandi stjórnarandstöðuflokka voru upplýstir um það að væntingar manna stæðu til þess að í góðri samstöðu mundi þingið á vorþingi færa framkvæmdarvaldinu fullnægjandi heimildir til að halda áfram að vinna það samkomulag til enda þannig að hægt væri að hefjast handa um að auglýsa eftir umsóknum um niðurfærslu lána hjá lánsveðshópnum svo að hann gæti seint um síðir fengið sína útfærslu af 110%-leiðinni. Mér finnst ómögulegt annað en að við fáum um það skýr svör hvort ekki standi til að efna þetta samkomulag þannig að sá hópur verði ekki skilinn eftir. Það mun engin áhrif hafa að sjálfsögðu þó að það samkomulag gengi til enda og sína leið þótt síðan ætti sér stað í framhaldinu einhver frekari niðurfærsla lána, einfaldlega vegna þess að þetta gerir lánsveðshópinn jafn settan eða nær því að vera jafn settan við alla þá sem búnir eru að fá 110% leiðréttingu sinna mála. Það hlyti að einfalda málin frekar en hitt að hann væri kominn á sama stað. Ég vildi gjarnan að hæstv. forsætisráðherra ræddi aðeins um þetta við okkur eða svaraði þeim spurningum ef hann vildi vera svo vænn að gera það. Ég ætla þá að láta öðrum eftir það sem er afgangs af ræðutíma mínum, forseti, og þakka kærlega fyrir gott hljóð í salnum.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir lýsti skoðun sinni í ræðu áðan að henni þætti rétt að vísa þingsályktunartillögu sem hér um ræðir til velferðarnefndar fremur en til efnahags- og viðskiptanefndar sem ég veiti forstöðu. Eftir að hafa rætt það mál aðeins höfum við komist að því samkomulagi að verði málinu vísað til efnahags- og viðskiptanefndar muni ég sjá til þess að leitað verði álits hjá velferðarnefnd.

Herra forseti. Búin er að eiga sér stað umræða um grundvallarmál ríkisstjórnarinnar, kosningamálið sem Framsóknarflokkurinn vann sigur á. Forsætisráðherra hefur nú verið mismikið við hér í salnum. Hér hefur þingmaður eftir þingmann spurt hæstv. forsætisráðherra spurninga út í þá þingsályktunartillögu sem nú á að fara til vinnslu í þinginu og hæstv. ráðherra lætur ekki svo lítið að koma hingað í lokaræðu og svara hv. þingmönnum. Þetta er stórkostlegt hagsmunamál fyrir íslenskan almenning en ekki síður fyrir ríkissjóð og ýmislegt annað sem við eigum nú að bera ábyrgð á í þessu þingi. Mér finnst það mjög slæm nýlunda að hæstv. forsætisráðherra láti ekki svo lítið í þessu burðarmáli flokks hans og ríkisstjórnarinnar að koma hingað í lokaræðu og svara spurningum þingmanna.

Virðulegi forseti. Ég tek undir umkvörtunarefni hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur vegna þess að fyrr í dag heyrðum við nokkrir þingmenn hæstv. forsætisráðherra segja í andsvari að hann mundi svara nánar ákveðnum spurningum í lokaræðu sinni. Það voru fleiri en ég sem heyrðu það og þess vegna gerði ég ekki kröfu um það þegar ég flutti mál mitt áðan þar sem ég var með beinar spurningar til hæstv. forsætisráðherra að hann kæmi hingað, heldur bara að spurningunni yrði komið á framfæri við hann þannig að hann hefði hana þá með í þessari boðuðu lokaræðu. Ég geri við það alvarlegar athugasemdir vegna þess að ég vil ekki þurfa að taka upp á því sem mér hefur þótt plagsiður að láta alltaf kalla menn til og þeir sitji í sæti við hliðina á mér undir ræðum mínum. En ef þetta er lenskan, að menn standi ekki við það sem þeir boða þá hljótum við þingmenn að þurfa að hafa það í huga.

Virðulegi forseti. Auðvitað hefur maður saknað ýmissa ráðherra við umræðuna í dag og er athyglisvert að formaður Sjálfstæðisflokksins og fjármálaráðherra skuli ekki taka þátt í umræðunni í jafn gríðarlega miklu útgjaldamáli og hér er á ferðinni. Það er eins og þetta sé einhvern veginn einkamál Framsóknarflokksins í þingsalnum. Það er rétt sem fram kemur hjá síðasta ræðumanni, hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur, að ég heyrði hæstv. forsætisráðherra greina frá því í ræðustóli að hann mundi koma hér í lok umræðunnar og bregðast við því sem fram hefði komið. Þegar ég var inntur eftir því af þingmönnum mínum hvort hann væri ekki viðstaddur umræðuna eða yrði til svara í ræðum þeirra þá upplýsti ég þá um að hann mundi koma hingað í lok umræðunnar og bregðast við því sem til hans væri beint. Ég verð að segja að það er miður að þetta fari svona af stað, að orð hæstv. forsætisráðherra um að hann muni svara þingmönnum með þessum hætti haldi ekki í stærsta máli ríkisstjórnarinnar á fyrstu dögum þingsins. Þetta mætti sannarlega vera betra.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þær athugasemdir sem hér hafa komið fram og ég held að það sé ofmælt að segja að umræðu sé lokið þegar svona er. Hér eru margar spurningar sem enn þá eru opnar og ekki hefur verið svarað. Ég tek undir þann skilning sem komið hefur fram að hæstv. forsætisráðherra ætlaði og kvaðst mundu svara spurningum og fara yfir álitamál í lok þessarar mikilvægu umræðu. Mér finnst það ekki góðs viti hvað varðar samskipti forsætisráðherra við þingið þau andsvör og samskipti sem áttu sér stað í upphafi umræðunnar og svo það að hæstv. ráðherra skuli hunsa umræðuna með því móti sem verið er að gera hér þegar hann talar um samstarf og sanngirni í hinu orðinu.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að kanna við hæstv. forseta hvort hæstv. menntamála- og menningarmálaráðherra sé til staðar í húsinu og hyggist taka þátt í umræðunni eða a.m.k. fylgjast með henni og jafnvel svara fyrirspurnum ef einhverjar slíkar skyldu nú hrjóta hér af vörum þingmanna. Er hæstv. ráðherra í húsinu?

Hæstv. ráðherra er í húsinu og ætti að hafa aðstöðu til að fylgjast með umræðunni.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir þau svör. Hér er sem sagt til umræðu frumvarp til laga um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, breyting á lögum nr. 23/2013, sem samþykkt voru nú skömmu fyrir kosningar. Frumvarp það sem var til umfjöllunar á síðasta þingi og hafði svo sem verið til umfjöllunar í þinginu nokkuð lengi var samþykkt í góðu samkomulagi stjórnmálaflokkanna á Alþingi. Það studdu það allir flokkar utan Sjálfstæðisflokks. Þrír eða fjórir þingmenn Sjálfstæðisflokksins greiddu atkvæði gegn málinu en flestir sátu hjá við afgreiðslu málsins, þar á meðal hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, þannig að ekki var það nú á forgangslista hæstv. núverandi mennta- og menningarmálaráðherra að þetta yrði hans fyrsta mál á nýju kjörtímabili ef hann hefði aðstöðu til þess og kæmist í þetta hlutverk. Þessi lög eru sem sagt ný af nálinni. Þau hlutu góðan stuðning í þinginu og voru meira að segja svo góð og umdeild, þótt þau séu á fjölmiðlasviði, að þau hlutu staðfestingu forseta lýðveldisins.  Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra taldi það a.m.k. ekki sérstaklega brýnt fyrir kosningar í vor að gera breytingar á þessum lögum, ekki kom neitt slíkt fram af hans hálfu. En hæstv. ráðherra sagði hér í umræðu fyrr í dag: „Þegar ég sá hvaða fólk hafði verið tilnefnt …“ Og nú er spurningin: Var það þess vegna sem hæstv. menntamálaráðherra lagði fram frumvarpið, þ.e. þegar hann sá hvaða fólk var tilnefnt í valnefnd? Sá hann þá tilefni til þess að koma fram með frumvarp um að breyta lögunum á skipan Ríkisútvarpsins? Var það þess vegna? Honum var a.m.k. mjög tíðrætt um fulltrúa Bandalags íslenskra listamanna í valnefndinni, fyrrverandi hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur. Það var eins og það væri alveg sérstök ástæða fyrir því að hæstv. ráðherra hefði flutt þetta frumvarp nú. Það kemur mér líka á óvart að Framsóknarflokkurinn, sem studdi málið á þingi í vor, skuli hafa ljáð máls á því að þetta færi inn í þingið sem stjórnarfrumvarp strax á fyrstu dögum sumarþings sem maður hefði gert ráð fyrir að ætti að vera lagt undir brýnustu mál stjórnarflokkanna að afloknum kosningum. Ég hefði haldið að það væru brýnustu kosningaloforð þeirra að því er varðar hagsmuni heimilanna sem kæmu til umfjöllunar á sumarþingi. Þess vegna verð ég að segja að ég er mjög undrandi á því að Framsóknarflokkurinn skuli hafa ljáð máls á því. En við eigum enn eftir að heyra sjónarmið framsóknarmanna almennt í þessu máli í umræðunni og væntanlega í þingnefnd þegar það kemur þangað hvort þeir hafa algerlega snúið við blaðinu hvað þetta áhrærir eða hvort það verður einhver fyrirstaða á þeim vettvangi fyrir því að málið hljóti brautargengi eins og það er lagt fyrir þingið. Ég vil í meginatriðum vísa efnislega í þá umfjöllun sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir fór yfir í ræðu sinni fyrr í umræðunni þar sem hún rakti mjög vel aðdraganda og tilurð þessa frumvarps, hvaða sjónarmið hefðu verið uppi varðandi breytingar á stjórn Ríkisútvarpsins og hvaða sjónarmið það hefðu verið að reyna að draga fleiri að, ekki endilega til að skilja algerlega á milli stjórnmálasjónarmiða og svokallaðra faglegra sjónarmiða heldur að tryggja breiðari aðkomu að stjórn Ríkisútvarpsins m.a. úr menningargeiranum og úr háskólasamfélaginu. Þau orð sem hæstv. ráðherra lét falla í umræðunni í morgun um að hætt væri við því að ráðherra menntamála gæti beitt áhrifum sínum í háskólum, á háskólasamfélagið til þess að hafa áhrif á það hverjir yrðu valdir í valnefnd finnast mér lýsa mjög sérstöku viðhorfi hæstv. ráðherra til háskólanna og lítils trausts á því að þeir starfi sjálfstætt og láti ekki segja sér fyrir verkum. Mér finnst það vera lítilsvirðing við háskólastigið að tala með þessum hætti. Að sjálfsögðu getur háskólastigið tilnefnt fulltrúa sína þarna á sínum faglegu forsendum, sjálfstæðum og óháðum forsendum. Ég tel að ráðherrann sé á villigötum hvað þetta snertir. Hér er sem sagt verið að leggja til að fara aftur í gamalt far og kjósa alla stjórnarmenn í Ríkisútvarpinu á Alþingi. Ráðherrann hefur fært þau rök fyrir því að það sé mikilvægt að það sé milliliðalaust pólitískt umboð sem stjórn Ríkisútvarpsins hefur frá kjörnum fulltrúum á Alþingi þannig að þeir sem kjósa þessa fulltrúa geti staðið til svara gagnvart kjósendum, verði einhver mistök í starfi. Gott og vel. Það er auðvitað ákveðið sjónarmið, en það kemur samt sem áður ekki í veg fyrir að stjórn Ríkisútvarpsins sé skipuð á breiðari grundvelli en hinum pólitískt kjörna vettvangi Alþingis einum saman. Það kemur ekki í veg fyrir að fleiri geti komið þar að til þess að breidd sé í þeim viðhorfum og sjónarmiðum sem koma saman í stjórn Ríkisútvarpsins. Það tel ég einmitt að lögin sem enn eru í gildi geri, því að þau tryggja í fyrsta lagi hæstv. menntamálaráðherra tengingu með því að hann skipar formanninn. Þau tryggja að einhver tenging er við Alþingi með því að allsherjar- og menntamálanefnd tilnefni fulltrúa í valnefndina, þrjá fulltrúa að ég hygg, og síðan á það sem sagt breiðari aðkomu með því að Bandalag listamanna og háskólasamfélagið tilnefni inn í valnefnd. Nú er ekki sjálfgefið að valnefndin velji fólk úr sínum innstu röðum, það er enginn áskilnaður um slíkt í lögunum. Það er að vísu ekki óeðlilegt að listamaður komi inn í stjórnina sem sé nefndur af valnefndinni, eða þá fólk úr háskólasamfélaginu, það er ekki áskilnaður um það. Að sjálfsögðu getur valnefndin litið mjög breitt yfir það svið og valið einstaklinga sem hún telur að hafi góða þekkingu á fjölmiðlum almennt, á rekstri, á menningarmálum, því að þetta er auðvitað ein af okkar mikilvægustu menningarstofnunum. Ég tel því að það fyrirkomulag sem sett var með lögunum í vor hafi náð að fanga þessi ólíku sjónarmið og ólíka nálgun á málið með ágætlega góðum hætti án þess að gengið sé á það sem hæstv. ráðherra talaði um, að væri einhver pólitísk ábyrgð á stjórn Ríkisútvarpsins. Ég verð að segja það fyrir mína parta, herra forseti, að ég tel að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sé á villigötum með málið og að þetta sé ekki brýnt mál og geti varla verið brýnasta málið sem ríkisstjórnin leggur inn í þingið á sumarþinginu, það bara getur ekki verið. Það kann að vera eitthvert metnaðarmál hæstv. ráðherra, en ég hlýt að velta því fyrir mér hvort þetta verði nú efst á forgangslistanum þegar ríkisstjórnin þarf að fara að gera það upp við sig hvað hún ætlar að fá afgreitt á þessu þingi og hvað ekki. Þegar lögin eru í raun að taka nú gildi eða komast til framkvæmda með því að tilnefningaraðilar eru búnir sumir hverjir að tilnefna í valnefndina samkvæmt gildandi lögum hefði ég talið affarasælla fyrir hæstv. ráðherra að láta það ferli ganga í samræmi við lögin og fá þá reynslu á þetta fyrirkomulag og gefa því einhvern séns þannig að það væri hægt að segja eftir einhvern reynslutíma hvort fyrirkomulagið gefst vel eða illa. Það séu þá einhver slík rök ef hæstv. menntamálaráðherra mundi vilja gera breytingu á því á síðari stigum að hann geti vísað til þess að reynslan af fyrirkomulaginu sé ekki góð eða eitthvað þess háttar, í staðinn fyrir að ana fram á sumarþinginu með breytingar án þess að hafa látið á það reyna hvernig það fyrirkomulag sem góð samstaða var um - ég ítreka: góð samstaða var um hér í þinginu í vor, hefði átt að tryggja. Málið er komið fram og mun væntanlega ganga til allsherjar- og menntamálanefndar. Ég tel mikilvægt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari rækilega í saumana á þeim rökstuðningi sem liggur á bak við það að gera þessa breytingu áður en lögin koma raunverulega til framkvæmda, að hún óski umsagna væntanlega allra þeirra aðila sem veittu umsögn um fyrra frumvarpið þegar það var til umfjöllunar, að hún kalli til sín gesti og fái að heyra sjónarmið þeirra sem komu hér að málum, þeirra sem eiga bersýnilega að eiga rödd í umræðunni um Ríkisútvarpið þannig að farið verði vandlega yfir það. Ég geng út frá því að það verði ítarleg umræða um það þegar málið kemur úr nefnd, ef það kemur úr nefnd, sem mun væntanlega byggja að einhverju leyti á þeim viðhorfum og sjónarmiðum sem fram koma í umsögnum um málið. Ég geld varhuga við því að málið sé keyrt áfram á sumarþinginu. Ég tel í raun engar efnislegar forsendur hafa komið fram. Ég tel að um málið hafi verið góð samstaða á síðasta þingi. Í raun vorum við í miðju ferli við að láta lögin koma til framkvæmda með skipan valnefnda og annað slíkt, þannig að mér finnast þetta ekki góð vinnubrögð. Ég hvet hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra til þess að íhuga og ígrunda þetta mál nú einnig miðað við þau viðhorf sem komið hafa fram í umræðunni á meðan málið er í vinnslu í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég tel nauðsynlegt að bregðast við fullyrðingum hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar þar sem hv. þingmaður segir að ég hafi tekið þessa ákvörðun eftir að ég sá hverjir voru tilnefndir. Það er alrangt. Ég sagði það hvergi. Ég sagði einfaldlega að þegar ég settist yfir málið þegar ég kom í embætti hafi ég sannfærst um að það fyrirkomulag sem lagt var upp með væri ekki heppilegt og hefði umtalsverða galla og því hafi ég talið nauðsynlegt að bregðast við með því að leggja fram þetta frumvarp. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður trúir því sem ég ætla að segja núna. Ég ætla samt að segja honum það, virðulegi forseti. Ég áttaði mig á því kl. 11.06 í dag hverjir hefðu verið tilnefndir, það var nákvæmlega þá sem ég bað um að mér yrðu afhentar upplýsingar um tilnefningarnar. Ég hafði ekki fyrr áttað mig á því að upplýsingarnar væru komnar. Þær voru prentaðar út fyrir mig og ég sé það bara á tímasetningunni á blaðinu klukkan hvað það var, þess vegna get ég sagt nákvæmlega til um hvenær það var. Fyrr hafði ég ekki hugmynd um hverjir væru tilnefndir. Ég veit að það eru nú bara mín orð en ég er með þennan pappír hér. Aðalatriðið er að þetta hefur ekkert að gera með það hverjir hafa verið skipaðir núna eða ekki. Það er bara spurningin um hvort maður telur að það valnefndarfyrirkomulag sem lagt er upp með þarna sé heppilegt eða ekki. Ég er ósammála því. Það hefur reyndar komið fram í umræðunni að tilgangurinn hafi ekki endilega verið sá að aftengja pólitíkina, að armslengdarsjónarmiðið hafi búið að baki, heldur var hugsunin meira sú að breikka samráðsvettvanginn um hvernig mynda skyldi stjórnina. Gott og vel. Ég ítreka það sem ég benti á áðan að þessi vettvangur með 63 þingmönnum sem vissulega skiptast í flokka og hver flokkur, einnig sá flokkur sem ég tilheyri, sem er með 19 þingmenn, þarf að setjast niður og taka afstöðu. Þetta fólk kemur alls staðar að af landinu og er með víðtæka reynslu, menntun og ólíkan bakgrunn. Ég held að þessi hópur, 63 þingmenn, geti tekið mjög upplýsta og góða ákvörðun. Ég held hann sé breiðari vettvangur en sá sem lagt er upp með í núgildandi lögum, virðulegi forseti.

Herra forseti. Ég hef nú átt nokkuð gott og langt samstarf við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra á Alþingi. Eins og hann veit er ég mjög sanngjarn maður. Ég hef tilhneigingu til þess að segja hið sama um hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra eins og hann á kyn til þannig að ég vil alveg trúa því sem hann segir hér um tímasetningarnar sem hann les upp úr síma sínum og er ekkert meira um það að segja. Ekki ætla ég að rengja það eitt augnablik. Ég segi bara að ég skráði niður hjá mér þessi orð: „… sá hvaða fólk var tilnefnt“. Ég mun kanna það þegar ræðan verður aðgengileg nákvæmlega í hvaða samhengi þau orð voru látin falla og hvor okkar hefur rétt fyrir sér. Ég ætla ekki að fara að kýta við hæstv. ráðherra um það. Ég ætla að láta hann njóta vafans í því efni, mér finnst það sanngjarnt. Hitt er svo annað mál að við erum einfaldlega ósammála um það efni sem hæstv. ráðherra talar um, að hann telur mikilvægt að það séu bein pólitísk tengsl og að stjórn Ríkisútvarpsins sé algjörlega pólitískt tengd við Alþingi. Eins og fram kom hjá hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur var ekki hugsunin endilega sú að skilja algerlega að pólitíkina, það ætti að sjálfsögðu að vera einhver pólitísk tenging, en hugsunin var að breikka aðkomuna. Og það er það sem við erum í raun að halda fram sem sjónarmiði inn í umræðuna að hafi verið tilgangur laganna, það nái utan um ólík sjónarmið, m.a. það sjónarmið sem hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra er með, a.m.k. að hluta til, kannski ekki að fullu leyti en að hluta til. Af því að það var breið samstaða um málið á þingi í vor teljum við ekki skynsamlegt eða tilefni til þess að fara að gera breytingu hvað þetta varðar.

Virðulegur forseti. Ég vil ítreka það sem ég hef áður sagt að ákvörðun mín um að leggja fram þetta frumvarp byggði á þeim efnislegu rökum sem ég hef rakið. Það gæti aldrei verið þannig að ég byggði ákvörðun mína á hvaða nöfn hafa síðan verið tilnefnd, það væri auðvitað alveg út í hött. Ég hef líka sagt það hér í ræðu að ég treysti afskaplega vel þeim einstaklingum sem þarna hafa verið tilnefndir. Ég held t.d. að Kolbrún Halldórsdóttir, formaður Bandalags íslenskra listamanna, sé mjög vel hæf í þetta, jafn hæf hvort sem það er setið hér inni eða í Bandalagi íslenskra listamanna. Sama gildir um tilnefninguna sem kom frá háskólanum. Þetta er afskaplega hæft fólk. Það er ekki það sem ég hef áhyggjur af eða geri ágreining um, það er kerfið, fyrirkomulagið. Þá verð ég bara að segja það enn og aftur, virðulegi forseti, þannig að það skiljist nú alveg örugglega: Ég tel hættu fólgna í því að vera með þetta valnefndarfyrirkomulag - það sé hætta sem geti myndast með að menn búi sér til falskt öryggi um að það séu t.d. ekki pólitísk afskipti af Ríkisútvarpinu. Ég rakti það í máli mínu. Af því að því var nú velt upp hér í annað sinn að mönnum fyndist það undarlegt að ég hefði tekið það fram í ræðu minni að það væri t.d. hætta á því að einhver menntamálaráðherra reyndi að beita áhrifum sínum í þessu máli er það einmitt málið að ég held að það eigi vel að vera hægt að sjá fyrir sér þá stöðu, því miður. Við þekkjum báðir ég og hv. þingmaður hvernig pólitíkin getur gengið fyrir sig og hvernig harka getur hlaupið í mál. Það er ekkert útilokað að slíkt geti gerst. Það bara vill þannig til með akkúrat þessa tvo aðila, tilnefningaraðila, Bandalag íslenskra listamanna og Háskóla Íslands, að þeir eiga dálítið mikið undir samskiptum sínum við ráðherrann. Ég er ekki að fullyrða að svona lagað mundi geta gerst, en ég er bara að segja að við eigum að hafa kerfið þannig að það sé gagnsætt og það sé yfir þennan vafa hafið með sem bestum hætti. Svo vil ég nefna það varðandi þá sem sitja núna í stjórn útvarpsins, ég man bara eftir því að hjá okkur sjálfstæðismönnum var Magnús Geir Þórðarson leikhússtjóri, sem kemur einmitt úr þessum menningargeira, dæmi um val okkar hér, sem ég mundi segja 

Herra forseti. Eins og ég segi er þetta sjónarmið og ég heyri hvað hæstv. ráðherra er að segja og hvernig hann rökstyður viðhorf sín í þessu efni. Ég er ekki fullkomlega sammála honum hvað þetta snertir og tel að það fyrirkomulag sé heppilegra sem valið var á þinginu í vor þar sem reynt er að ná utan um hvort tveggja. Það sjónarmið sem hæstv. ráðherra hefur hér uppi um að það sé eðlilegra að þingið kjósi þessa stjórn að öllu leyti og að þingið geti að sjálfsögðu leitað eftir fagfólki, ef svo má að orði komast eða fólki með sérstaka þekkingu á ákveðnum málefnum - auðvitað getur þingið gert það, við gerum það iðulega. Við erum að kjósa hér - að vísu er ekkert mjög mikið orðið um að kosið sé í stjórnir eða annað slíkt í þinginu, en einhverjar leifar eru eftir af því. Það var miklu meira um það áður. Hér var kosið í stjórnir fyrirtækja ríkisins, í bankaráð o.s.frv. og það var lagt af. Þess vegna velti ég því upp í umræðunni í dag og ég fór í andsvar við hæstv. ráðherra um hvort þetta boðaði þá tíma að ríkisstjórnin mundi í vaxandi mæli koma með frumvörp á öðrum sviðum þar sem gert væri ráð fyrir því að Alþingi kysi stjórnir eða ráð eða nefndir til þess að fara með málefni einstakra stofnana eða fyrirtækja. Ráðherrann svaraði því reyndar í dag. Ég veit að hann hefur ekki tækifæri til að koma hér aftur þar sem andsvörum er lokið. Það verður fróðlegt að sjá hvernig það þróast og hver framtíðin verður í því efni. Eins og ég segi munum við að sjálfsögðu taka þetta mál til gaumgæfilegrar skoðunar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og kalla eftir umsögnum og fá gesti til þess að ræða málið við og taka síðan frekari umræðu um málið við 2. umr.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að óska hæstv. ráðherra Illuga Gunnarssyni velfarnaðar og gæfu í starfi þannig að það reyni mikið á ráðherra á næstu árum. Sú umræða sem er fyrir framan mig er mjög skrýtin en það hefur sínar ástæður. Ríkisútvarpið starfar sem fjölmiðill í einkaeigu, þ.e. í eigu eins aðila sem er ríkið og hann hefur sömu eiginleika og aðrir fjölmiðlar í einkaeigu. Þess vegna hafa menn verið að setja fjölmiðlalög víða um lönd til þess að takmarka völd og áhrif eigandans á fjölmiðilinn. Jafnframt er Ríkisútvarpið mjög verndað, fær 18.800 kr. í útvarpsgjald frá hverjum einasta Íslendingi og öllum fyrirtækjum, þar á meðal frá hestum sem hlutafélag er um og það þarf í raun ekki að óttast neitt. Eins og alltaf þegar menn búa við þannig stöðu er hætta á að þeir tréni og staðni. Fyrir mér er Ríkisútvarpið eins konar risaeðla aftan úr forneskju sem drepur alla samkeppni í kringum sig, enda er mjög lítil gróska utan Ríkisútvarpsins á fjölmiðlamarkaði vegna þess að samkeppnin er nánast útilokuð. Ég furða mig á þeim fjölmiðlum sem reyna að fara í samkeppni við ríkisútvarp sem nýtur slíkra styrkja og er auk þess með ríkið sem bakhjarl. En, herra forseti, ég óttast eigi. Ég býst nefnilega við því og hef upplifað það að netið er vonin. Ég horfi miklu meira á þýskar sjónvarpsstöðvar en á íslenska sjónvarpsstöð og fæ allt aðra sýn á heiminn. Ég fylgist mjög mikið með og tíni upp fréttir héðan og þaðan og er ekkert háður því hvernig kaupin gerast á eyrinni hjá RÚV. Ríkisútvarpið er ohf. Það segir mér að það er hlutafélag. Í hlutafélögum er það þannig að eigendur eða eigandi ræður stjórninni á hluthafafundi, en ekki hér, ekki samkvæmt þeim lögum sem samþykkt voru í vor. Samkvæmt þeim á einhver valnefnd að velja fyrir hluthafafundinn hverjir eiga að fara í stjórn. Það er náttúrlega alveg fáránlegt, fyrir utan það sem bent hefur verið á í umræðunni að það er spurning hvort hægt sé að taka þá ákvörðun frá ráðherra sem ber svo ábyrgð á gjörðum þeirrar stjórnar sem valnefndin kýs. Þarna er því farið mjög rangt að, finnst mér. Ég var á móti frumvarpinu þegar það var lagt fram í vor, ég greiddi atkvæði gegn því, svo það sé á hreinu, einn af þessum fjórum, og er ánægður með það. Ég hefði talið að ef menn vildu leita að einhverjum fulltrúum almennings væri nú einn sjálfkjörinn sem alltaf talar um sig sem fulltrúa almennings, þ.e. ASÍ, eða SA eða Verslunarráðið eða Viðskiptaráðið eða hver sem er, þannig að það eru margir aðilar til kallaðir til að vera fulltrúar almennings. Hvers vegna eru menn að vandræðast með fjölmiðlalög og eignarhald og annað slíkt? Það er vegna þess að menn telja að til hliðar við löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald, hinar þrjár meginstoðir valdsins, sé komið fjórða valdið, fjölmiðlar, og það er ekki hvað síst. Þess vegna hafa menn um allan heim miklar áhyggjur af eignarhaldi fjölmiðla og hvernig eigandi getur haft áhrif á ritstjórnarstefnu fjölmiðla jafnvel þó að hún sé tryggð með lögum. Menn vita yfirleitt hver borgar saltið í grautinn þeirra. Háskólamenn vita hverjir standa að fjárveitingum. Háskólamenn vita hvern á að hafa góðan ef þeir ætla að fara í einhver verkefni, stækka skólann sinn eða eitthvað slíkt. Það á að hafa ríkisstjórnina góða og alveg sérstaklega fjármálaráðherrann. Ef svona valnefnd kemur upp þekki ég mannlegt eðli svo vel að menn mundu ekki fara að stuða ríkisstjórnina með því að fara að tilnefna eitthvert fólk sem er greinilega andsnúið ríkisstjórninni. Það er nú bara þannig. Þannig er mannlegt eðli. Þess vegna er allt tal um óhæfi og annað slíkt, að háskólasamfélagið sé óháð og annað slíkt ekki rétt, það er ekki þannig á meðan það er greitt af ríkinu. Ég held því að valnefndin muni hegða sér alveg nákvæmlega eins og Ríkisútvarpið sjálft. Um leið og stjórnarskipti verða vita menn hvernig þeir þurfa að breyta fréttaflutningnum, þeir vita það. Þeir vita nákvæmlega hver getur breytt lögunum um fjárveitingar, hver getur skorið niður, hver getur minnkað o.s.frv. og hver getur aukið. Það er ósköp mannlegt. Þess vegna eru menn alls staðar að ræða um fjölmiðlalög. Ríkisútvarpið hefur það einkenni að það er einn eigandi og það er einhver sem stýrir þeim eiganda. Það er forsætisráðherra og ríkisstjórn. Það getur vel verið að menn séu svo óskaplega skoðanalausir og sjálfstæðir að þeir geti unnið gegn því, en ég held að hið mannlega eðli komi nú yfirleitt alltaf í gegn. Hvorki RÚV né HÍ eru því óháðir aðilar. Það er alltaf einhver sem borgar þeim mönnum laun sem þar starfa og sem getur stuðlað að auknum framgangi, auknum verkefnum, meiri umsvifum o.s.frv. eða öndvert. Þess vegna hef ég talið að þetta fyrirkomulag, þessi fjölmiðill, RÚV, sé bara nákvæmlega eins og aðrir fjölmiðlar og hafi ekkert sérstakt að gera. Þess vegna er ég alltaf dálítið óhress með að hengja við heitið „fjölmiðill í almannaþágu“. Mér finnst það bara, ég veit ekki hvað ég á að segja um það. Ég mundi bara segja: Þetta er fjölmiðill í þágu menntamálaráðherra. Það væri ef til vill langskynsamlegast ef menn ætla að hafa eitthvert viðhengi. Ég man þá tíð er hér voru Tíminn og Þjóðviljinn og Morgunblaðið og það var alveg kristaltært fyrir hvað þeir stóðu. Maður las Tímann með þeim gleraugum að þar væri allt saman grænt, framsóknar-eitthvað og maður las Þjóðviljann með þeim gleraugum að þar væri eitthvað rautt, vinstri sinnað eitthvað, ég vil ekki segja kommúnistar. Og maður las Morgunblaðið með þeim augum að það væri eitthvað blátt, atvinnurekendur og eitthvað slíkt. Menn vissu það. Ég hlusta alltaf á RÚV með þessum heyrnartækjum, grænum, rauðum, eftir því hver er í ríkisstjórn. Núna þarf ég allt í einu að fara að skipta um því að ég geri ráð fyrir því að núna sé RÚV orðið blátt eða blágrænt, fyrirgefið, herra forseti, það er blágrænt. Þess vegna hef ég flutt nokkrum sinnum frumvörp um að selja RÚV, taka skrefið til fulls og selja það fyrirtæki. Það er ágætisfyrirtæki. Ég ætlaði meira að segja starfsmönnum að hafa forkaupsrétt á sérstaklega lágu verði á hlutabréfunum vegna þess að fyrirtækið er ekkert annað en starfsmennirnir. Ég er viss um að þegar RÚV hf. í einkaeigu - í eigu starfsmannanna til að byrja með, þeir geta svo selt það ef einhver vill kaupa - stendur sig vel mundu þeir geta plumað sig eins og aðrir fjölmiðlar í landinu. Ég ætla að minnka styrkina hægt og rólega til þeirra þannig að þeir mundu aðlagast. Við fengjum allt í einu heilmikið af grósku í fjölmiðlaflórunni. Ég ætlaði meira að segja að hafa sömu peningana. Ég ætlaði að bjóða það allt saman út, að útvarpsráð starfaði áfram en byði út fréttaflutning, öryggismál, barnaefni o.s.frv. Þá gætu allir boðið í það og allir farið að starfa. Þá yrði nú aldeilis fjör á Íslandi. En sú hugmynd fékk nú ekki brautargengi. Kannski kemur að því að risaeðlan fellur um koll og það þarf að gera eitthvað, hver veit?