Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í okkar íslenska þjóðfélagi er jafnræðið visst grundvallartákn. Með uppbyggingu og þróun á félagslegum vettvangi er leitast við að hafa hin félagslegu jafnræðissjónarmið sem víðtækust. Af þessu leiðir að samstofna félagseiningar verða að búa við svipað umhverfi svo að unnt sé að gera til þeirra sambærilegar kröfur. Tæpast verður um það deilt, að sveitarfélögin eru einn elsti og grónasti félagsskapur í landinu sem oft og einatt hefur verið talað um sem einn af hornsteinum okkar lýðræðisskipulags. Þessum félagsskap eru fengin ákveðin verkefni, að vísu misjafnlega fjölþætt eftir eðli þeirra og uppbyggingu hinna einstöku sveitarfélaga. Sá málaflokkur, sem öll sveitarfélög hafa með höndum í samvinnu við ríkisvaldið, er fræðslu- og skólamál. Þessi mál spanna yfir vítt svið og eru kostnaðarsöm. Framkvæmd þessara mála er ákvörðuð af lögum og reglugerðum sem sveitarfélögin eru bundin af og að því er framkvæmdina varðar tæpast orðin eigin húsbændur. Sú viðleitni hefur átt vaxandi fylgi, einkum þegar um kostnaðarsöm og margbrotin verkefni er að ræða er sveitarfélag og ríkisvald hafa farið með sameiginlega, að greina þau í sundur þannig, að hvor aðilanna um sig annaðist greiðslu ákveðinna framkvæmdaþátta, til að auðvelda stjórnun þeirra. Á grundvelli lagabreytinga um skólakostnað frá árinu 1967 fór fram skipting á kostnaðarliðum milli ríkisins og sveitarfélaganna. Við reikningslegt uppgjör þess dæmis komu svipaðar tölur í hlut hvors aðilans um sig. En þegar betur var að gáð fólu þessar breytingar og raunar aðrar, er síðar voru gerðar, hér mikið ósamræmi. Allra tilfinnanlegast var þó hve orkukostnaður var breytilegur, þar sem orka til notkunar við upphitun á skólahúsnæði var misjafnlega dýru verði keypt, allt frá heitu vatni og upp í olíu. Og þannig hefur þetta ósamræmishjól haldið áfram að snúast. Sem betur fer fjölgar þeim skólum sem tengjast hitaveitum, en olíuverð hefur m.a. í kjölfar hinnar margumtöluðu olíukreppu margfaldast. Hlutur þeirra sveitarfélaga, sem við þær aðstæður búa, hefur því versnað að miklum mun. Til enn frekari glöggvunar á málinu fékk ég Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens til að reikna út hve hér væri um mikinn mismun á upphitun á skólum að ræða eftir því, hvaða orka er til notkunar, og eins hver munur er á rekstri heimangöngu- og heimavistarskóla. Til grundvallar að gerð skýrslunnar lagði skrifstofan eftirfarandi forsendur: Skýrsla áætlanadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins. Hitað húsrými árið 1975. Könnun á hitakostnaði skóla á vegum Reykjavíkurborgar árið 1973–1975. Orkukostnaður 15 skóla frá fjármála- og áætlunardeild menntmrn. Áætlun um húsnæðisþörf skóla frá byggingadeild menntmrn. Niðurstöður greinargerðarinnar eru í aðalatriðum þessar: Árlegur kostnaður við upphitun á einum rúmmetra í skólahúsnæði með því verðlagi á olíu, sem nú er, er í heimavistarhúsnæði kr. 800, í skólahúsnæði kr. 650. Sambærilegar tölur á taxta Hitaveitu Reykjavíkurborgar eru 200 kr. í heimavistarhúsnæði, en 180 kr. í skólahúsnæði. Miðað við taxta flestra annarra hitaveitna verður þessi kostnaður 510 kr. í heimavistarhúsnæði, en 412 kr. í skólahúsnæði. Þá kemur einnig greinilega fram í skýrslunni sá mikli munur sem er á rekstri heimavistarskóla og heimangönguskóla. Sé miðað við skóla fyrir 150 nemendur er kostnaður við olíuhitun 13 216 000 kr., en sambærileg tala fyrir heimangönguskóla er 5 326 000 kr. Mismunur er því rétt tæpar 7 millj. kr. Frá þessari tölu dregst olíustyrkur sá sem greiddur er á hvern nemanda í heimavistarskóla meðan skólahald stendur yfir. En sú upphæð er nokkuð áþekk þeim mismun sem er á raforkunotkun heimavistar- og heimangönguskóla og breytir því dæminu ekki þegar um heildarorkunotkun þessara tveggja rekstrarforma í skólum er að ræða. Í lok skýrslunnar er sýnt fram á hvað hér er um mikið fjárhagsmál að ræða þegar lítið er til heilla byggðarlaga. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á 10 þéttbýlisstöðum í Austurlandskjördæmi, þ.e. Seyðisfirði, Neskaupstað, Eskifirði, Vopnafirði, Borgarfirði, Egilsstöðum, Reyðarfirði, Fáskrúðsfirði, Stöðvarfirði, Djúpavogi og Höfn var skólarými í árslok 1975 alls 45 966 rúmmetrar að stærð. Við þetta húsnæði bætist síðan skólahúsnæði í sveitum austanlands og nýbyggingar, þannig að í árslok 1978 mun láta nærri að hitað skólahúsnæði sé um 90 000 m3, þar af er heimavistarrými og húsnæði starfsfólks um 30%. Hitunarkostnaður skóla í Austurlandskjördæmi er þannig 60–65 millj. kr. á ári, en væri jafnstórt skólahúsnæði á „fjarhitunarsvæði“, þar sem orkuverð er um 65% af olíuverði, væri hitunarkostnaður um 40 millj., en í Reykjavík og nágrannabyggðum kostaði hitun samsvarandi skóla aðeins 17 millj. kr.“ Í þáltill. á þskj. 61 er m.a. lögð áhersla á að mál þessi verði rannsökuð. Eins og greinargerðin ber með sér er við þá skóla átt sem nú og í nánustu framtíð eru hitaðir upp með olíu. Æskilegt er að þessi könnun nái m.a. til þess búnaðar kynditækja sem nú eru í skólunum, hvort og hvenær raforka er til hitunar í skólum og hver kostnaður verður við breytingar úr olíuhitun í rafhitun. Þegar niðurstöður þessarar könnunar liggja fyrir er auðvelt að meta stöðu hvers og eins skóla fyrir sig. Í framhaldi af því verði gerðar þær ráðstafanir er tryggi jafnræði á milli sveitarfélaga a.m.k. að því er varðar þennan þátt sveitarfélaga. Hér hef ég einungis fjallað um einn þátt sem miður hefur farið við tilfærslu á verkþáttum milli ríkis og sveitarfélaga, þótt af fleiru sé að taka. Hér á ég m.a. við viðhald á skólum. Erfitt er að sætta sig við, þegar fyrir liggja undirritaðir samningar milli ríkis og sveitarfélaga sem m.a. kveða á um ákveðna hlutdeild ríkisins í viðhaldi skóla og sveitarfélögin hafa byggt ákvarðanir sínar á, að verða þess vísari, að einn góðan veðurdaginn eru þeir samningar orðnir dauður bókstafur. Þetta er sérstaklega alvarlegt gagnvart heimavistarskólum sem þurfa hér um bil þrefalt húsrými til starfsemi sinnar miðað við heimangönguskóla. Hér sem endranær má ekki gleyma því sem vel hefur tekist þegar verkum milli sveitarfélaga og ríkis hefur verið skipt. Má í því sambandi m.a. minna á þá tilhögun sem nú er viðhöfð varðandi skólabyggingar, sem bæði hefur leitt til hagræðingar og sparnaðar auk þess sem fullt tillit er tekið til skólaforms og byggðasjónarmiða. Vissulega er vel athugandi hvort ekki sé rétt að koma á svipuðu fyrirkomulagi þar sem ríki og sveitarfélög hafa með höndum hliðstæð verkefni. Í upphafi máls míns vék ég sérstaklega að því, hvert grundvallaratriði væri að þær félagseiningar, er önnuðust hliðstæð verkefni, byggju við sambærileg kjör. Hér á hinu háa Alþingi hefur á síðustu dögum m.a. verið fjallað um mál er varðar nýjungar í atvinnuuppbyggingu dreifibýlisins. Hér á ég við tvær till. til þál. Fjallar önnur um iðngarða, en hin um eflingu iðnaðar og úrvinnslugreina í dreifbýlinu. Í þessu sambandi er þó vert að íhuga það vel, að áður en iðngarðar rísa af grunni og áður en þjónustugreinar og iðnfyrirtæki festa rætur í sveitum landsins þurfa sveitarfélögin ærin verk að vinna. Þegar hafist er handa um atvinnuuppbyggingu þarf ákveðin skipulagning að fara fram, síðan þarf að vera fyrir hendi vatn, skólp og raflögn, svo nokkuð sé nefnt, þ.e. skipulagður byggðakjarni með byggingarhæfum lóðum. Þessi þáttur í starfsemi sveitahreppa hefur aukist á síðari árum, enda ein áhrifaríkasta leiðin og kannske sú eina til að sporna gegn áframhaldandi fólksflótta úr sveitum landsins og snúa vörn í sókn í þeim efnum. Enginn má þó skilja þessi orð mín svo, að í þeim felist vanmat á gildi og möguleika í íslenskum landbúnaði, þótt fræðilega sé tæpast hægt að ætla að sá atvinnuvegur auki hlutdeild sína í vinnuafli þjóðarinnar á allra næstu tímum. En dæmið getur snúist við. Þéttbýli og iðnaður nágrannaþjóða leggur undir sig akurlendi bændanna þar. Þegar sú þróun eykur á óhagkvæmni í landbúnaði þeirra þjóða og takmörkun á landbúnaðarframleiðslu batna að sama skapi aðstæður í þeim löndum sem búa við mikla víðáttu og góð skilyrði til landbúnaðarframleiðslu. En stöðnun þolir ekkert byggðarlag. Þess vegna verðum við að hefjast handa um nýtt starf, ný áform. Við hliðina á samtökum fólksins í landbúnaði þarf að efla sveitarfélögin og breikka þann grundvöll verkefna sem þau hafa unnið á. Bættar samgöngur og dreifing orku um byggðir Íslands skapar margháttaða möguleika í atvinnuuppbyggingu og viðskiptum sem enn eru ónýttir. Í þessum efnum skortir að vísu margt, en það fyrsta, sem við verðum að ná tökum á, er markmið og áform. Þótt enginn skyldi vanmeta hlut hins opinbera í þessum efnum verður forustuhlutverkið að vera í höndum fólksins sjálfs og forsvarsmanna þess heima í héruðum. Alveg sérstaklega verður að undirstrika forustuhlutverk sveitarfélaganna sjálfra til að móta ný viðhorf og aðlaga þau breyttum og betri aðstæðum. Herra forseti. Ég geri mér vel ljóst að orð mín hér eru víðtækari en tillaga sú er ég mæli hér fyrir. Verkefnin eru því mörg. Hitt legg ég áherslu á, að verði sú tillaga, sem hér er um fjallað, samþykkt er það mikið spor í réttlætisátt. Það er kostur við þetta mál, að það mótast ekki af viðhorfum ákveðins stjórnmálaflokks né hagsmunahópa. Þess vegna vona ég að það fái góðan byr og jákvæða afgreiðslu hér á hinu háa Alþingi. Ég geri það svo að till. minni, herra forseti, að þessu máli verði vísað til allshn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð um till. sem hér liggur fyrir. Hún kemur inn á málefni sem brennur mjög á okkur sem búum á hinum svokölluðu köldu svæðum, á fyllilega rétt á sér og ég tek undir efni hennar. Það er fyllilega tímabært bæði að vekja athygli á því og eins að reyna leiðir til frekari úrbóta í þessu máli en þegar hefur verið gert. Eftir hina miklu sveiflu í olíuhækkunum sem varð hér 1973 og 1974 varð auðvitað ljóst, að hér kom upp mismunun sem ekki hafði verið gert ráð fyrir þegar verkaskipting ríkis og sveitarfélaga varðandi skólakostnað var ákveðin. Því var það, að á þinginu 1974–1975 flutti Sigurður Blöndal frv. hér á Alþ. um þetta mál, beint varðandi lausn þess, frekari jöfnun og að segja má þá frekustu jöfnun sem hann gat þá hugsað sér, og hafði í því sambandi samráð við menntmrn. um þá leið sem hentugust væri og réttust í þessu efni. Frv. var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta, að aðalefni, að ríkissjóður greiði upphitun skólahúsnæðis á móti sveitarsjóðum í því hlutfalli sem nú skal greina: Sveitarsjóðir greiði upphitun sem nemur meðaltalskostnaði á fermetra í skólahúsnæði þar sem nýtur jarðhita, sbr. útreikninga sem við höfðum þá til grundvallar því, en ríkissjóður greiði eftir á samkv. endurskoðuðum reikningum og fskj. upphitun sem er yfir því marki, sem 4. mgr. tiltekur, upp að meðaltalskostnaði á fermetra í skólahúsnæði þar sem hitað er með olíu eða rafmagni. Hér var sem sagt miðað við meðaltal af hvoru tveggja og ekki gert ráð fyrir ítrustu greiðslu ríkissjóðs á því sem umfram væri, heldur aðeins upp að því marki sem meðaltalið við upphitun með olíu eða rafmagni gerði ráð fyrir. Þetta frv. var flutt síðla á þessu þingi og fékk þar ekki afgreiðslu. Það var svo endurflutt af okkur hv. þm. Stefáni Jónssyni árið eftir og fékk þá nokkrar undirtektir. M.a. var þá skýrt frá því, að í ráði væri breyting á lögum um ráðstafanir til að draga úr áhrifum olíuverðhækkana á hitunarkostnaði íbúða sem lytu að þessu marki, og á þeim forsendum var þessu frv. þá vísað frá. Ákvæðið, sem kom síðan inn í þessi lög, er svo hljóðandi, með leyfi forseta, að fjárhæðinni, sem ákveðin er í fjárl. hverju sinni til að draga úr áhrifum olíuverðhækkunar á hitunarkostnaði íbúða, skal varið til að styrkja heimavistarskóla á grunnskólastigi sem verða að nota olíu til upphitunar. Skal styrkur á hvern nemanda í heimavist þann tíma sem skólinn starfar vera sambærilegur við það sem veitt er á hvern einstakling samkv. a-lið. Nú upplýsti flm. þessarar till., að þegar heildardæmið væri skoðað breytti þetta ekki niðurstöðunni um mismun, eins og raunar var bent á þegar þessi lagabreyting kom fyrst fram, þó að óneitanlega samþykktum við, sem þá vorum í stjórnarandstöðu, að þetta væri þó til nokkurra bóta. Ég sé sem sagt á þeim tölum, að þrátt fyrir þetta hafa þær niðurstöður, sem hv. flm. kynnti hér áðan, lítt breyst í samanburði við þær upplýsingar sem við Sigurður Blöndal fengum frá menntmrn. á sínum tíma. Hér er enn þá, þrátt fyrir þennan olíustyrk, um gífurlegan mismun að ræða. Það var á það bent líka þegar þessi breyting var gerð, að hér væri um of litla leiðréttingu að ræða. Hún fékkst þá ekki fram frekar. Ég hlýt því að taka rækilega undir með flm., að það sé skylt að rasa auðvitað ekki um ráð fram í þessu efni, kanna vel í hverju þessi mismunur liggur, hve mikill hann er, gera till. um með hvaða hætti best sé að ná þessum jöfnuði, eins og í till. segir, en svo fyrst og fremst auðvitað að framkvæma eitthvað í þá átt að koma hér á nokkrum jöfnuði. Það má gera með ýmsum hætti, og ég treysti því, að hæstv. núv. iðnrh. muni leggja sitt af mörkum til þess að meginefni þessarar till. komist í framkvæmd í samráði við aðra ráðh. hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Ég get tekið undir efni þessarar till. sem liggur fyrir til umr. Ég vil segja frá því, að á síðasta landsþingi Sambands ísl. sveitarfélaga voru þessi mál mjög til umræðu og var gerð um þau sérstök samþykkt sem hefur legið hér frammi á lestrarsal Alþingis fyrir hv. þm. Þar á meðal var lögð mikil áhersla á jöfnun raforkukostnaðar, ekki aðeins í þessu tilfelli að því er varðar skólahúsnæði, heldur einnig almennt í landinu. Þetta er stórmál sem þarf vissulega að reyna að finna leið til að leiða til lykta, og ég vænti þess, að hv. alþm. leggi sig fram um það verkefni. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga hefur í framhaldi af samþykktum landsþings rætt við ríkisstj. um vandamál sveitarfélaganna og þ. á m. umrætt mál. Það er hægt að segja frá því hér, að ljóst er að í því verðbólguþjóðfélagi, sem við búum í, er svo komið, að 11% tekjustofn sveitarfélaga, þ.e.a.s. útsvarsálagningarstofninn, er að verðgildi í dag ekki nema 7–8% á gjaldári, og gefur því auga leið hver áhrif þetta hefur á rekstrarlega stöðu sveitarfélaga til að veita þá þjónustu í þjóðfélaginu sem þeim ber skylda til. Þess vegna er ljóst að bæði þetta vandamál og önnur, er varða sveitarfélögin í landinu, eru mikilvæg mál sem þarf vissulega að athuga. Ég vil einnig láta það koma fram hér, að við þá lagabreytingu, sem gerð var þegar verkefnaflutningur fór fram milli ríkis og sveitarfélaga að því er varðar skólana, var framlag úr Jöfnunarsjóði aukið til sveitarfélaga, þó að það hafi ekki komið að þeim notum að þessu leyti sem til var ætlast. Hins vegar vil ég taka það fram, að í gangi er samstarfsnefnd -búin að vera í mörg ár - um skólamál milli ríkis og sveitarfélaga. Þessi n. hefur m.a. haft það hlutverk að reyna að finna möguleika til að jafna þann mikla aðstöðumun sem hefur myndast ekki hvað síst í sambandi við rekstur heimavistarskólanna í landinu. Og það er rétt að segja frá því hér, að þarna hefur orðið á talsverð leiðrétting, þannig að það hefur nú á síðustu árum verið gengið til móts við sveitarfélögin, bæði að því er varðar þennan þátt, upphitunarkostnaðinn, og eins í sambandi við viðhaldskostnaðinn að því er varðar heimavistarhúsnæði, þó að það sé hvergi nærri fullnægjandi, því að yfirleitt eru þau sveitarfélög, sem eiga aðild að heimavistarskólunum, litlu sveitarfélögin eða þau sveitarfélög sem hafa mjög takmarkaða tekjustofna. Þess vegna er mjög brýnt að þetta mál verði sérstaklega athugað á Alþ. til þess að finna á því frekari lausn en orðin er. Ég vil endurtaka, að ég tek undir þessa till. til þál. og tel hana gott innlegg til að reyna að leysa þetta vandamál sveitarfélaganna úti um land.



Herra forseti. Ég er þakklátur þeim tveimur hv. þm., sem hafa tekið undir þessa tillögu. Út af því sem hv. 3. þm. Austurl. sagði og bar saman þá till., sem ég hef hér mælt fyrir, og fyrri afgreiðslu, þá er ljóst og ég vil leggja á það nokkra áherslu, að þær eru ekki alveg samstofna. Mér finnst ákaflega þýðingarmikið að reynt verði að fara þá leið að einhverju marki að ná því markmiði, sem till. gerir ráð fyrir, með öðru en beinum peningagreiðslum úr ríkissjóði, þ.e.a.s. með öðru en rekstrarstyrk, og þá á ég við það, sem ég legg áherslu á í till., að það verði gerð úttekt á kyndingarbúnaði skóla og það verði þá alveg sérstaklega athugað, hvar sé hægt að ganga frá rafhitun í skólum, m.a. með tilliti til þess, hvort orka sé fyrir hendi, og einnig með tilliti til þess, að hún sé þá á því verði sem sambærilegt geti talist. Ég held að það yrði hægt að minnka þennan vanda mikið ef þessi leið væri farin. Ég legg líka á það áherslu í þessu sambandi, að þessi könnun þyrfti ekki að vera kostnaðarsöm fyrir ríkissjóð. Það er ekkert eðlilegra í þessum efnum heldur en sveitarfélögin láti gera þetta sjálf. Sums staðar eru meira að segja til áætlanir um þetta, þannig að hér er fyrst og fremst um ákveðna vinnu að ræða sem þyrfti ekki að kosta mikið fjármagn. Ég held að við verðum í vaxandi mæli, þegar svona stendur á, að reyna að leysa málin með vissri hagræðingu og með því að nota aðra orku. Þetta vil ég alveg sérstaklega leggja áherslu á. Út af því, sem hv. 5. þm. Vesturl., Alexander Stefánsson, sagði hér í sambandi við Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, vil ég alveg sérstaklega taka það fram og undirstrika það, að minni sveitarfélögin, litlu sveitarfélögin bera á vissan hátt skarðan hlut frá borði við skiptingu á Jöfnunarsjóði. Þar kemur m.a. það til, að í þeim efnum er höfðatölureglan lögð til grundvallar. Hún er óhagkvæm fyrir litlu sveitarfélögin. Ég vil líka leggja á það áherslu og satt að segja vara við því, þegar skipting er gerð á milli ríkis og sveitarfélaga, eins og hefur verið gert oftar en einu sinni, þá vil ég vara sérstaklega við þeim jöfnuði, sem er dreginn á milli sveitarfélaganna annars vegar og ríkisvaldsins hins vegar, og það einfaldlega vegna þess, að verkefnin, sem falla í hlut sveitarfélaganna, eru ákaflega misjafnlega kostnaðarsöm fyrir þau hvert og eitt. Ég vil svo aðeins í lokin undirstrika það alveg sérstaklega, að þau sveitarfélög, sem reka sína skóla, eru ekki í neinum vanskilum og þau ráða við þessi verkefni. En í framhaldi af því, sem hv. þm. Alexander Stefánsson sagði hér um tekjustofna sveitarfélaganna, þá eru þeir afmarkaðir. Og það er í rauninni það sem er hættulegast í þessu máli, að þegar því fjármagni, sem sveitarfélögin hafa til umráða, hefur verið deilt á þjónustuliðina, þá er orðið lítið eftir til að gera ýmislegt af því sem er lífsnauðsynlegt í öllum þeim byggðarlögum sem vilja skapa einhverja framþróun. Ég endurtek svo þakklæti mitt, og ég veit að þessi till. mun fá greiða afgreiðslu hér á Alþ. Og ég efast ekki um það, að að því leyti sem hæstv. orkumálaráðh. mun fjalla um hana, þá muni hann einnig greiða veg þessa máls.



Herra forseti. Kannske má segja að sú till. til þál., sem nú er til umr., sé orðin gamall kunningi hér á Alþ. Fyrst flutti ég hana einn árið 1976. Á síðasta þingi fluttum við Jóhann Hafstein till. saman, en nú eru meðflm. hv. þm. Jónas Árnason og Sighvatur Björgvinsson. Meiri hl. allshn. mælti með samþykkt till. á s.l. vori, en ekki vannst hins vegar tími til að afgreiða hana í hv. Sþ. Till. er nú flutt orðrétt eins og meiri hl. allshn. gekk frá henni s.l. vor. Eins og till. ber með sér er það vilji flm., að gerbreyting verði annars vegar gerð á fyrirkomulagi rekstrar- og afurðalána landbúnaðarins, þannig að bændur fái í hendur þá fjármuni sem þeim eru ætlaðir, en þeir staðnæmist ekki lengri eða skemmri tíma í verslunar- og afurðasölufyrirtækjum, og hins vegar að leiðir verði fundnar til þess að útflutningsbætur og niðurgreiðslur nýtist bændum betur en nú er. Með lögum nr. 28 frá 1930 - eða fyrir nærfellt hálfri öld - var kveðið svo á, að verkkaup sjómanna og verkamanna skyldi greiðast í peningum og innskriftarkerfi því, sem tíðkaðist, skyldi lokið. Nú hálfri öld síðar búa bændur hins vegar víða við það fyrirkomulag, að þeir fá ekki fjármuni sína í hendur og engar upplýsingar fást um það hvernig með þetta fé er valsað. Hér er þó ekki um neinar smáfjárhæðir að ræða. Afurðalán til landbúnaðarins urðu hæst á s.l. ári í desembermánuði, 12.7 milljarðar, og rekstrarlánin urðu hæst í október, eða 3.3 milljarðar kr. Hækkanir nú verða vafalaust mjög miklar, þó að enn liggi ekki fyrir tölur í því efni. Alkunna er að fjármunir þessir eru notaðir í almennum rekstri ýmissa verslunarfyrirtækja. Heildarvextir af fé þessu eru nú 181/4% og því ekki ónýtt fyrir verslunarfélög að geta valsað með þessa fjármuni í rekstri sínum þegar almennir vextir eru miklu hærri. Flm. vilja að bændur fái sjálfir þetta fé í hendur, og næmi það fé, sem þeir þannig fengju, að meðaltali talsvert á þriðju millj. til hvers búandi manns, miðað við upphæð lánanna eins og hún hefur verið, og nú væntanlega ekki undir þrem millj. á ári á meðalbú. Það hefur verið reynt að halda því fram, að miklir annmarkar og skriffinnska væri því samfara að greiða bændum beint afurða- og rekstrarlánin. Þetta er þó hinn mesti misskilningur. Þvert á móti má halda því fram, að skriffinnska yrði minni þegar hætt verður að skrá hvern eldspýtustokk sem bóndi þarf að taka út, því að hann mundi greiða fyrir vöru sína að jafnaði, þó að auðvitað yrði engum bannað, hvorki verslunarfyrirtækjum né bændum, að standa í lánsviðskiptum, ef báðir aðilar eru um það sammáta. Fyrirkomulag lánveitinganna gæti verið svipað og í sjávarútveginum, þar sem tryggt er að útgerðarmenn og hlutarsjómenn fá fé sitt í hendur, en fiskvinnslufyrirtækin ráðskast ekki með fé annarra manna. Það skal að vísu játað, að umsagnir ýmissa þeirra aðila, sem fjölluðu um málið að ósk allshn. Sþ, á s.l. vetri, voru loðnar og sumar neikvæðar. En þetta voru umsagnir kerfisins, Sambandsins, bankanna o.s.frv. Og hvenær hefur það gerst í veraldarsögunni, að kerfið gagnrýndi sjálft sig? Það held ég að sé fátítt. Sú skepna, kerfið, þolir illa gagnrýni annarra, og þess vegna er þess vart að vænta, að hún gagnrýni sig sjálf. Rétt er að taka fram, að mjög er það misjafnt hversu greiðlega afurðasölu- og verslunarfyrirtæki reiða af höndum þá fjármuni sem bændur eiga að fá. Sums staðar er þetta í allgóðu lagi, en annars staðar ekki, og að sjálfsögðu er hagur bænda betri í þeim héruðum, þar sem um samkeppni er að ræða, en í hinum, þar sem einokun ríkir. En mergurinn málsins er sá, að heilbrigðast og eðlilegast er að uppræta alla tortryggni og launung um hvernig með fé bænda er farið, og það verður einungis gert með þeim hætti, að bændur fái peningana í hendur svo að hver og einn viti hvað honum ber. En hvað þá um útflutningsbæturnar og niðurgreiðslurnar? Í umr. hér á Alþ. á s.l. vetri lýsti einn af þm. Framsfl., Ingi Tryggvason, yfir að hann teldi vel til greina koma að útflutningsbæturnar yrðu greiddar beint til bænda. Ekki fæ ég séð að nokkrir annmarkar ættu að vera á því að greiða útflutningsbæturnar beint til bænda. Yrðu þá greiddar svo og svo margar krónur fyrir hvert kjötkg. og svo og svo margar krónur fyrir hvern innlagðan lítra af mjólk. Hugsanlegt væri líka að einskorða þetta við ákveðið magn vöru, við ákveðna peningaupphæð, þannig að upp yrði tekið, óbeinlínis a.m.k. nokkurs konar kvótakerfi, í raun sjálfvirkt kvótakerfi og miklu einfaldara en ráð er fyrir gert í till. 7 manna n, svonefndu sem hæstv. landbrh. skipaði nú nýlega og hefur skilað áliti, eins og hv. þm. þekkja. Þetta kerfi er miklu einfaldara með þessum hætti. Að því er niðurgreiðslurnar varðar hefur verið á það bent, að greiðslur þeirra beint til bænda undirstrika að um styrki til landbúnaðarins væri að ræða. Ég fæ ekki séð að nein ástæða sé til slíkrar viðkvæmni. Það má alveg eins snúa dæminu við og segja að niðurgreiðslurnar séu styrkur til neytenda. Ef ríkisvaldið ákveður að beita niðurgreiðslum sem hagstjórnartæki, sýnist mér liggja alveg beint við að greiða fjármunina til eigenda vörunnar, þ.e.a.s. bændanna, en ekki einhverra allt annarra. Engir aðrir en bændur sjálfir, sem vöruna framleiða og hana eiga, geta átt neitt tilkall til þessara miklu fjármuna. Hér má gjarnan geta þess, að það er yfirlýst, að allar þessar vörur eru í umboðssölu allt þar til þær eru komnar í verslanir til neytenda, þannig að það eru bændur sem þessar vörur eiga, en engir aðrir, og raunar algerlega óheimilt að mínu mati og hrein lögleysa að veðsetja vörur eins og nú er gert af hálfu afurðasölufyrirtækjanna. Ég tel að bankarnir hafi ekki veð í einu einasta kg af kjöti, það sé allt saman ólöglegt. Það eru bændur einir sem hafa lagalega heimild til að veðsetja þessar vörur. Áður en vinstri stjórnin tók við völdum var gert ráð fyrir að útflutningsbætur og niðurgreiðslur losuðu á þessu ári 11 milljarða kr. sem til bænda eiga að renna. Þetta þýðir að meðaltali um 2.5 millj. á hvern bónda, því að bændur eru taldir vera nálægt 4500, a.m.k. ekki fleiri. Þessa fjármuni teldi ég eðlilegt að greiða t.d. mánaðarlega, þannig að meðalgreiðsla til hvers bónda væri um 200 þús. kr. á mánuði. Væri þá hægt að fara að tala um að bændur fengju laun sín greidd á sama hátt og aðrar stéttir, enda fengju þeir þá líka yfirráð yfir því lánsfjármagni sem til landbúnaðar á að renna, eins og áður getur. Samkv. stefnu núv. ríkisstj. og fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að greiðslur þessar tvöfaldist rúmlega og verði a.m.k. 22–23 milljarðar, eða 5 millj. á meðalbú á ári, ef þær verða þá ekki enn hækkaðar til muna eins og margt bendir til. Þar við bætast svo lánin. Þannig næmu heildargreiðslur úr bankakerfinu og ríkissjóði nærri 8 millj. kr. á meðalbú á ári, - 8 millj. kr. sem bændur ættu auðvitað að fá beint, en ekki að ganga í gegnum verslunarfyrirtækin. Auðvitað dylst engum að taka þarf til hendinni þegar breytingar eins og þessar eru gerðar. En hitt er alveg ljóst að mínu mati, að fyrirkomulagið verður allt miklu einfaldara eftir en áður, gagnstætt því sem kerfið heldur nú fram. Enginn efi er á því, að breytingar í þessa átt eru eitthvert mesta hagsmunamál bændastéttarinnar og því þarf Alþ. að taka af skarið í þessu efni fyrr en síðar. Eins og ég gat um áðan er allt það kerfi, sem fjárstreymi í landbúnaði lýtur, með þeim ósköpum að ógerningur er að fá upplýsingar um ferðalag þessara gífurlegu fjármuna, hversu lengi aðrir en bændur ráðskast með það og hversu mikið vaxtatapið er meðan upphæðir þessar, sem eru vaxtalausar hjá þeim sem hafa þær undir höndum, eru á leiðinni til réttra móttakenda, en þar er auðvitað um stórfjárhæðir að ræða. Mig grunar raunar að hér sé að finna meginvanda landbúnaðarins, ekki síst á miklum verðbólgutímum, og ef þessi vandi væri leystur færi margt betur. Mig langar að varpa þeirri spurningu fram til hæstv. landbrh., hvort hann geti hér og nú gefið einhverja lýsingu á þeirri ferðasögu fjármunanna sem ég áðan nefndi. Ekki ætlast ég til þess, að hann geti nú rakið nákvæmlega dagsetningar og upphæðir ríkissjóðsávísananna né þá tímalengd sem þetta fé hefur viðdvöl hjá öðrum en bændum. En ég óska þess þá, að hann geri sem allra gleggsta grein fyrir þessu í Sþ. síðar, við aðrar umr. um málefni landbúnaðarins. Mig langar einnig að drepa aðeins á annað vandamál landbúnaðarins og raunar líka neytenda, en það er hinn hái slátrunarkostnaður. Hann er nú 303 kr. á hvert kg dilkakjöts eða 4242 kr. á 14 kg skrokk. Þar að auki eru greiddar að meðaltali tæpar 800 kr. vegna gærunnar. Sútunarverksmiðjur kaupa þær á 1844 kr., en bændur fá aðeins 1065 kr. Heildarslátrunarkostnaður á dilk er því yfir 5 þús. kr. og á eina milljón fjár hvorki meira né minna en 5 milljarðar kr. Þetta eru ótrúlegar upphæðir, og fullyrði ég að þær mætti lækka verulega. Ég fullyrði að þær mætti lækka verulega - endurtek það - líklega sem næmi hátt í þriðjung eða 100 kr. á hvert kg, ef vel væri að staðið, og samt ættu sláturhús að geta vel borið sig. Þegar þetta er skoðað skilja menn kannske betur en ella þá heiftarbaráttu sem háð er til að viðhalda aðstöðu verslunar- og afurðasölukerfis þess sem aflar sér fjármuna með þeim hætti, sem nú hefur verið lýst, á mismunandi vegu. Víst hefur tekið tíma að fá menn til að ræða þessi málefni hispurslaust, og enn er sannarlega margt á huldu. En héðan í frá geta menn ekki skýlt sér á bak við þögnina. Hún hrópar nú þegar á svör og aðgerðir. Almennt var því fagnað, sem stóð í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj., að hún hygðist beita sér fyrir úrbótum í fjármálum bændastéttarinnar þannig að bændur fengju fjármuni sína fyrr. Mig langar að spyrja hæstv. landbrh. annarrar spurningar, sem hann sjálfsagt getur svarað strax, en hún er á þessa leið: Er ekki ætlunin að tryggja nú að bændur fái það fé, sem lánakerfið ætlar þeim, beint í hendur, en því verði ekki haldið fyrir þeim í verslunar- og afurðasölufyrirtækjum? Ber ekki að leggja þann skilning í eftirfarandi orð samstarfsyfirlýsingarinnar, en þar segir, með leyfi forseta: „Rekstrar- og afurðalánum verði breytt þannig, að bændur geti fengið laun sín greidd og óhjákvæmilegan rekstrarkostnað svipað og aðrir aðilar fá nú?“ Ég spyr beint að þessu, vegna þess að orðalag er nokkuð loðið í þessari yfirlýsingu. En þýðir hún ekki að nú skuli bændur fá sína peninga í hendur, en þeim verði ekki haldið fyrir þeim í afurðasölu- og verslunarfyrirtækjum? Nú starfar nefnd að þessum málum, og enn fremur er þá spurt: Ber ekki þessari nefnd að gera till. um það, hvernig þessu markmiði verði náð, og í annan stað hvað störfum n. liði, en mér skilst að hún eigi að skila áliti fyrir 20. þ.m., og þá fæst vonandi úr því skorið, hvort einhver meining er í þessari yfirlýsingu ríkisstj. eða hvort enn þá á að halda fé bænda. Það er vissulega brýnt, að Alþ. fái um þetta sem gleggstar upplýsingar, og efast ég ekki um að hæstv. landbrh. muni leitast við að svara því. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði að lokinni umr. nú vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég efast ekki um þann megintilgang flm. þessarar þáltill., að bændur fái laun sín eða tekjur greiddar eins og aðrir þjóðfélagsþegnar. Sá er einmitt einnig tilgangurinn með því ákvæði í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj. sem hv. frsm. las áðan og er á þá leið, að rekstrar- og afurðalánum verði breytt þannig, að bændur geti fengið laun sín greidd og óhjákvæmilegan rekstrarkostnað svipað og aðrir aðilar fá nú. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að málið sé nokkru flóknara en fram kemur í till. og fram kom í ræðu frsm. Ég komst að þeirri niðurstöðu, eftir að ég hafði rætt þetta mál allítarlega bæði við fulltrúa banka, sölustofnana, bænda o.fl., að rétt væri að setja á fót nefnd sem tæki þetta mál fyrir í heild sinni. Það hef ég gert, eins og einnig kom fram í ræðu hv. frsm. Ég hef óskað eftir því, að n. skili áliti að hluta fyrir 20. nóv., og þegar ég segi að hluta, þá á ég við till. sem hún kann að gera um breytingar á afurðalánum, sem eru þá fljótlega ákveðin og eru að sjálfsögðu stór þáttur í að ná þessu markmiði. Það er rétt skilið hjá hv. flm., að n. er einnig ætlað að gera till. um hvernig eigi að ná þessu markmiði, að bændur fái laun sín greidd, og ég fyrir mitt leyti tel orðalagið vera skýrt og skorinort. Að þessu ber að stefna. Við ætlum að ná þessu. Hins vegar á ég erfitt með að svara spurningu hans, eins og hann gat sér til, a.m.k. í smáatriðum, með dagsetningum og þess háttar, um ferðasögu þess fjármagns sem fer í gegnum kerfið, eins og hann orðaði það, bæði frá bönkum í afurðalánum og rekstrarlánum og frá ríkissjóði í niðurgreiðslum og útflutningsbótum. En ég skal þá reyna að fara um þetta örfáum orðum. Í fyrsta lagi vil ég fara nokkrum orðum um afurðalán og rekstrarlán til landbúnaðarins. Afurðalán til landbúnaðarins eru veitt af Seðlabankanum og af viðskiptabönkunum. Afurðalán til landbúnaðar eru veitt út á sauðfjárafurðir, mjólkurafurðir og ýmsar aðrar afurðir og eru mismunandi að upphæð eftir því, hvort um hreinan útflutning er að ræða eða blandaða framleiðslu eða framleiðslu fyrir innanlandsmarkað. Lánin voru lækkuð frá Seðlabankanum nýlega, en þau eru nú að upphæð, ef um útflutning er að ræða, 56.5% skilaverðs, ef um blandaða framleiðslu fyrir innanlandsmarkað og útflutning er að ræða eru það 53%. Til viðbótar þessu veita viðskiptabankarnir 18.5% ofan á, þannig að afurðalánin til framleiðslu til útflutnings verða samtals 75%, til blandaðrar framleiðslu 73.25%, en til sölu innanlands 71.5%. Þessi afurðalán eru, eins og ég sagði áðan, greidd í nóv.–des. Hins vegar er slátrun að sjálfsögðu lokið fyrr og reyndar greiðslur hafnar til bænda fyrr en þessi afurðalán eru afgreidd, og hefur því Seðlabankinn undanfarin ár veitt flýtilán út á afurðalánin sem eru greidd út í okt. og nóv. Fyrsta spurningin, sem ég hygg að n. muni fjalla um, er einmitt: Er hægt að auka við þessi afurðalán til þess að bændur geti fengið stærri hluta af tekjum sínum greiddan í upphafi, þ.e.a.s. strax og þeir afhenda sínar afurðir? Á þessu eru ýmis vandkvæði. Í fyrsta lagi er þarna aðeins um að ræða 75% skilaverðs í hæsta tilfelli, þegar um útflutning er að ræða, 71.5% þegar um innanlandssölu er að ræða. Í öðru lagi veldur það vandræðum, að afurðalán hafa ekki fengist endurskoðuð við endurmat á verðmæti birgða þegar landbúnaðarafurðir hækka í verði. Þá hefur það ekki fengist endurskoðað. Sömuleiðis telja söluaðilar að þeir hafi ekki fengið metinn eins og skyldi kostnað - vaxtakostnað og geymslukostnað - af slíkum birgðum. Ég skal ekki segja hver niðurstaðan af þessu verður. Hins vegar vil ég geta þess, að í sjávarútvegi gilda sömu reglur um afurðalán sem ég hef nú nefnt, nema hvað í sjávarútvegi mun tíðkast að ýmis fyrirtæki sjávarútvegsins fái greitt viðbótarafurðalán þegar afurðum sjávarútvegs er skipað út, iðulega í kringum 10%, þannig að þar geta afurðalán farið upp í 85%. Þarna er því töluvert bil sem þarf að brúa. Von mín er sú, að afurðalánin fáist hækkuð, m.a. með tilliti til þess sem ég hef nefnt, að t.d. sjávarútvegur fær almennt hærri afurðalán, en þau eru að vísu frá viðskiptabönkum, en ekki Seðlabanka, þó að það eigi kannske ekki að skipta öllu máli, og sömuleiðis að afurðalán fáist endurskoðuð við nýtt mat á verðmæti birgða landbúnaðarins. Hins verður þó að geta, að það fjármagn, sem þarna er bundið í afurðalánum, er ákaflega mikið og stórum meira en í sjávarútvegi, þar sem birgðir liggja langtum lengur. Veltan er hraðari á flestum afurðum sjávarútvegsins, eins og hv. þm. mun að sjálfsögðu vera kunnugt. Inn í þetta koma svo jafnframt rekstrarlán landbúnaðarins, sem er að því leyti öðruvísi háttað en rekstrarlánum í öðrum atvinnugreinum, sjávarútvegi og iðnaði, að rekstrarlánin eru að verulegu leyti í höndum Seðlabankans. Seðlabankinn hefur veitt þau beint og greiðir þau út frá mars-ágúst og nokkuð jafnt mánaðarlega. Inn í það koma jafnframt ýmis önnur lán, eins og viðbótarrekstrarlán, uppgjörslán, fóðurbirgðalán o.s.frv., sem ég ætla ekki að fara að rekja hér. En ég vil aðeins geta þess, að rekstrarlán, sem Seðlabankinn hefur veitt á undanförnum árum, hafa farið lækkandi sem hundraðshluti af framleiðsluverðmæti í landbúnaði, án þess, að því er mér sýnist, að sýnt verði fram á að viðskiptabankar hafi aukið aðild sína að þessu leyti. Hins vegar er þetta töluvert flókið mál, ef rekja á til hlítar. Viðskiptabankar veita að sjálfsögðu bæði einstökum bændum og sölusamtökum þeirra veruleg lán, sem kannske mætti telja þarna til viðbótar. Þetta eru atriði sem n. mun fjalla um í viðleitni sinni til að benda á leiðir til að ná þessu markmiði. Um niðurgreiðslur og útflutningsbætur, sem renna frá ríkissjóði, vil ég segja þetta: Þær eru greiddar til Framleiðsluráðs landbúnaðarins samkv. framvísuðum reikningum yfir það magn sem um er að ræða í sölu og útflutningi hverju sinni. Þær fara um fjmrn. sem metur þær og ákveður síðan um útborgun. Framleiðsluráðið greiðir þetta fé síðan til hinna ýmsu sölustofnana sem hafa framvísað viðkomandi skilríkjum. Þetta er að sjálfsögðu hægt að fá upplýst stórum nánar, hve tölurnar eru háar frá einum mánuði til annars, og skal ég með ánægju sjá um það. Reyndar vil ég mótmæla því, sem mér finnst koma fram í þessari þáltill. og í ræðu hv. flm., að þarna sé eitthvað á huldu. Ef hann telur svo vera, þá bið ég hann að koma slíkum beiðnum um upplýsingar til mín, og ég vil leyfa mér að lofa honum því og fullyrða að þær geta allar legið á lausu. Það eru þarna engin leyndarmál sem ég þekki, og ég hygg að þau muni ekki reynast svo. Spurningin er þá nánast sú eða verkefnið að skilgreina sem best hvað menn vilja fá að vita, og ég skal sjá um að það verði upplýst. Nú er ljóst af því, sem ég hef sagt, að afurðalán og rekstrarlán, því að það verður að líta á þetta nokkuð saman, nægja ekki til þess, að bændur fái viðunandi hluta af sínum tekjum strax og slátrað er, og því er það staðreynd, að sölustofnanir bænda hafa yfirleitt hlaupið þarna undir bagga og meira hefur raunar verið greitt út. Um þetta þetta get ég einnig fengið nánari upplýsingar, sem eflaust verður einnig óskað eftir, að þær hafa greitt út töluvert hærri hundraðshluta en fengist hefur í þessum lánum. Spurningin er sú, hvort hentugra sé að þetta fjármagn sé greitt beint til bænda. Sumar sölustofnanir hafa leyst þetta á þann máta, að þær opna reikninga á nafni einstakra bænda strax við móttöku fjárins. Það gerir t.d. Kaupfélag Borgfirðinga og ég hygg einnig Kaupfélag Eyfirðinga, þar er það á hæstu innlánsvöxtum og bændur hafa fullan rétt til að ganga að því fjármagni hvenær sem þeim sýnist. Þetta sýnist mér satt að segja vera skynsamleg leið og ber að hvetja sölusamtök til að fara þessa leið. Ég hygg að hún sé að ýmsu leyti einfaldari í framkvæmd heldur en greiðsla beint til bænda, þótt ég ég sé út af fyrir sig ekki að útiloka það. En þó vil ég vekja athygli á því, að með þessu móti hafa skapast möguleikar til þess að miðla á milli bænda. Það hefur verið hægt að veita vissum bændum innan þessara sömu stofnana fyrirgreiðslu sem ekki væri unnt að veita ef fjármagn þetta rynni þar ekki í gegn. Ég skal ekki segja um það, hvort einstökum bændum gengi jafnvel að fá slíka fyrirgreiðslu í viðkomandi banka. En mér hefur skilist að bankar, sem um þessi mál hafa fjallað, hafi talið þarna ýmis vandkvæði á. Ég vil ekki síst vekja athygli á þessu atriði, sem ég hygg að hljóti að teljast nokkuð stórt í meðferð þessa máls. Um greiðslu útflutningsbóta beint til bænda er, eins og reyndar kom fram hjá hv. frsm., um nokkuð annað að ræða. Ég get tekið undir það með honum, að mér finnst það vel koma til athugunar. Spurningin í því sambandi sem öðrum er raunar fyrst og fremst þessi: Hvernig fá bændur sem best greiddar sínar tekjur, sín laun? En ég vil vekja athygli á því, að samtök þau, sem fara höndum um þessa fjármuni bænda, eru flest, hygg ég, samtök sem bændur hafa sjálfir mjög mikil ítök í. Þetta eru fyrirtæki sem gjarnan eru reist á félagslegum grunni, og ég veit að mikill fjöldi þm. hér inni er hlynntur slíku rekstrarformi. Reyndar er það að mínu mati til fyrirmyndar hjá bændastéttinni, hvað hún hefur gengið ötullega fram í því að koma málum sínum þannig fyrir. Raunar hygg ég að megi segja, að eftir að fjármagn fer frá bönkum og ríkissjóði sé það í höndum bænda sjálfra í gegnum þessi samtök sem þeir hafa komið á fót. Hvort þeim er greiði gerður með því að sundra þessum samtökum skal ég ekki fjalla um. Ég efast stórlega um það, og ég trúi því ekki að bændur út af fyrir sig óski eftir því. Ég held að það verði þá að leggja áherslu á það, að þessi samtök bænda vinni á þann máta, að að sem mestu gagni komi, og raunar efast ég ekki um að bændur leggja sjálfir á það áherslu. Hins vegar vil ég segja það, að margar sölustofnanir bænda eða fulltrúar þeirra hafa sagt í mín eyru, að þeir út af fyrir sig væru mjög fúsir að losna við þessa millifærslu. En þá er þeim að sjálfsögðu ekki kleift að veita ýmiss konar fyrirgreiðslu og mjög verulega fyrirgreiðslu sem þær veita, m.a. vegna þess að þetta er einmitt fjármagn frá bændum, sem betur eru stæðir og meira mega sín, sem er hægt að miðla til hinna, sem þurfa einhverja aðstoð tímabundið, þannig að þarna er byggt á mjög hreinum samvinnugrundvelli. Samvinnan vinnur þarna fyrir einstaka bændur og fyrir fjöldann og ég vil segja fyrir mitt leyti, að ég er slíku rekstrarformi mjög hlynntur og tel, ekki síst þegar um svo litlar framleiðslueiningar er að ræða sem í landbúnaði, slíkt rekstrarform ákaflega nauðsynlegt. Ég held að menn eigi að fara ákaflega varlega í að setja slíku stólinn fyrir dyrnar.



Herra forseti. Þessi þáltill., sem nú er til umr., er gamall kunningi. Hún hefur komið fram, eins og flm. rakti, tvívegis áður hér í þinginu. Ég hef verið andstæðingur þessarar hugmyndar, en ég nenni ekki að standa í deilum um hana lengur og get verið stuttorður. Ég sé nefnilega fram á það, að vinur minn, hv. 5, þm. Norðurl. v., Eyjólfur K. Jónsson, er að vinna sigur í málinu, og þess vegna er ég ekkert að berja höfðinu við steininn með það og verð að óska honum til lukku með þann árangur sem hann hefur þar með náð. Raunar er það ekki Eyjólfur einn sem hefur unnið þetta verk, því að Alþb.-menn tóku rækilega undir við hann og gengu nú í lið með honum í þessari krossferð, og það mega bændur náttúrlega líka þakka þeim og muna. Hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson gat um í framsögu sinni, að það hefðu að vísu komið umsagnir um þetta mál í fyrra sem hefðu verið því nokkuð andsnúnar. Hann orðaði það svo, að kerfið hefði að sjálfsögðu sent neikvæðar umsagnir. Nú er ég ekki viss um nema það sé rétt til glöggvunar, að ég lesi hér hluta af nál. minni hl. allshn. frá í fyrra. Nál. er nokkuð ítarlegt og langt og ég mun ekki lesa það allt saman, en þar eru dregin saman nokkur þau atriði sem mér finnst skipta talsvert miklu máli. Landsbanki Íslands segir m.a., með leyfi forseta: „Af því, sem hér hefur verið sagt, er ljóst, að í framkvæmd eru miklir annmarkar á þeirri tilhögun, sem till. gerir ráð fyrir, og hafa þeir ekki verið kannaðir til hlítar.“ Í umsögn Búnaðarbanka Íslands stendur: „Það er því ekki sjáanleg leið til að framkvæma núverandi afurðalánakerfi, ef greiða ætti lánin beint til bænda án milligöngu þeirra fyrirtækja, sem hafa afurðirnar í sinni vörslu og annast sölu þeirra.“ Frá Búnaðarfélagi Íslands barst eftirfarandi ályktun Búnaðarþings: „Búnaðarþing mælir gegn því, að till. til þál, um greiðslu rekstrar- og afurðalána til bænda (108. mál 99. löggjafarþings) verði samþykkt.“ Frá Stéttarsambandi bænda barst eftirfarandi bókun stjórnarinnar: „Stjórn Stéttarsambands bænda telur framkvæmd slíkrar lánabreytingar sem hér um ræðir miklum vandkvæðum bundna og ekki líklegt að hún verði bændum almennt til hagsbóta. Ekki hafa komið fram óskir frá samtökum bænda um slíka breytingu og getur stjórnin ekki mælt með samþykkt tillögunnar.“ Mjólkursamsalan bendir á að bændur og mjólkurbú fái ekki kerfisbundin rekstrarlán, en segir síðan: „Um afurðalánin gildir annað. Þar hafa mjólkurbúin fengið lán út á vinnsluvörubirgðir. Æskilegt væri að þau lán yrðu hækkuð í 90% heildsöluverðs varanna. En útilokað er að breyta greiðslufyrirkomulagi þessara lána, því mjólkurbúin ein geta veðsett birgðirnar.“ Umsögn stjórnar Sláturfélags Suðurlands hljóðar þannig: „Af þessu tilefni vill stjórn Sláturfélags Suðurlands taka fram, að hún telur ekki þörf skipulagsbreytingar á fyrirkomulagi afurðagreiðslna frá Sláturfélaginu til bænda. Í áratugi hefur sá háttur verið hafður á hjá Sláturfélagi Suðurlands, að andvirði afurða er greitt til bænda með þeim hætti, að peningar eru lagðir inn á bankareikninga á nöfnum framleiðendanna, sem þeir geta síðan að sjálfsögðu ráðstafað að vild. Það sem einkum hefur háð því, að þetta fyrirkomu lag teljist fullnægja þörfum búvöruframleiðenda innan Sláturfélagsins, er að lán út á afurðabirgðir hafa verið allt of lág hlutfallslega miðað við verðmati afurðanna. Af þeim sökum hafa framleiðendurnir orðið að bíða eftir fullnaðaruppgjörum of lengi eða þar til afurðirnar eru að fullu seldar, og getur þetta vegna eðlis framleiðslu sauðfjárafurða oft tekið á annað ár. Því ber að leggja höfuðáherslu á hækkun afurðalánanna hlutfallslega miðað við verðmæti, svo að framleiðendur geti fengið sem mestan hluta afurðanna greiddan í bankareikninga sína sem fyrst eftir afhendingu afurðanna til vinnslustöðvanna. Stjórn Sláturfélags Suðurlands telur, að það fyrirkomulag, að bankar mundu greiða afurðaandvirði beint til bænda, yrði mjög þungt í vöfum, einkanlega þegar kæmi að endurgreiðslum lánanna frá framleiðendum til viðskiptabankanna. Ef um væri að ræða, að bændur fengu afurða- og rekstrarlán beint til sín, mundu greiðslur til þeirra frá afurðafélögunum ekki geta farið fram fyrr en jafnóðum eftir sölu, væntanlega þá mánaðarlega og aðeins að litlum hluta andvirðis hvern mánuð, en hver bóndi yrði þá væntanlega einnig að endurgreiða bönkunum hlutfallslegan hluta lána mánaðarlega eins og afurðafélögin gera nú.“ Þetta var úr nál. sem minni hl. allshn. skilaði um málið í fyrra. Það er meira blóð í kúnni. Samband ísl samvinnufélaga sendi mjög langa og ítarlega umsögn, sem var mjög neikvæð eins og aðrar umsagnir sem bárust um þetta mál. Hv. flm. sagði í framsögu sinni, að hagur bænda væri betri þar sem mikil samkeppni ríkti í slátrunarmálum og afurðasölu. Ég vil leyfa mér að mótmæla þessu. Ég held, að það séu engin efni til þess að halda þessu fram.a.m.k. er það svo í því kjördæmi, sem við hv. þingmaður erum fulltrúar fyrir, að það er síður en svo að hagur þeirra, sem hafa verið í stríði út af sínum afurðasölum, sé betri en hinna, sem hafa komið sér saman um hvernig þeir hagi þeim. Og ég lít svo á að það sé illt verk að reyna að brjóta niður það kerfi samhjálpar og samvinnu sem bændur hafa komið sér upp.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 1. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavík, Guðmundi H. Garðarssyni, að flytja svo hljóðandi þáttill., með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta semja frv. til l. um nauðsynlegar lagabreytingar, svo að niðurfalli aðflutningsgjald, vörugjald og söluskattur á vélum, tækjum og öðrum búnaði til fiskiðnaðar, og leggja það fyrir yfirstandandi þing.“ Till. þessi er flutt, eins og segir í meðfylgjandi grg., til þess að bæta rekstrarkjör fiskiðnaðarins, gera hann hæfari til að mæta harðnandi samkeppni á erlendum mörkuðum og til að auka hagræðingu og framleiðni innan atvinnugreinarinnar. Mikils er um vert, að íslensk fiskiðnaðarfyrirtæki búi við svipuð kjör og sams konar fyrirtæki með öðrum þjóðum sem keppa við okkur á heimsmarkaðinum. Margar þjóðir hafa nú á prjónunum stórfelldar áætlanir um uppbyggingu og eflingu sjávarútvegs í kjölfar útfærslu fiskveiðilögsögunnar í 200 sjómílur. Kanadamenn hyggja t.d. á mikla uppbyggingu fiskveiðiflota síns og fiskiðnaðar og gera nú þegar svo harða hríð að stöðu okkar á síldarmörkuðum í Evrópu, að vart verður séð hvað af hlýst. Tæpast verður þess langt að bíða, að þeir láti sverfa til stáls á Bandaríkjamarkaði, sem er okkur mikilvægastur og dýrmætastur fiskmarkaða. Í þriðja heiminum er mikil og vaxandi uppbygging í sjávarútvegi, og eðlilega sækja þjóðir hans með auknum þunga inn á dýrustu markaðina. Bjóða nú sumar þjóðir Suður-Ameríku og reyndar Kórea líka ágæta fiskblokk fyrir um helming þess verðs sem við fáum fyrir framleiðslu okkar. Við höfum átt í tímabundnum erfiðleikum á skreiðamörkuðum okkar í Afríku og á saltfiskmarkaði í Portúgal. Veldur það m.a. því, að meira fer af fiski í frystingu en ella. Ekki þarf að lýsa fyrir hv. alþm. hinum miklu greiðsluörðugleikum sem stór hluti fiskiðnaðarfyrirtækja hefur átt við að stríða að undanförnu, og hafa þau því ekki getað sinnt eðlilegri og nauðsynlegri endurnýjun, viðhaldi og framþróun. Í riti Framkvæmdastofnunar ríkisins um þróun atvinnulífsins, 1. hefti, sem út kom í apríl s.l., segir, með leyfi forseta: „Þjóðhagsleg arðsemi fjárfestingar er hæst í fiskvinnslu. Framleiðni vinnuafls og nýting fastafjármuna í fiskvinnslu er slík, að öll líkindi eru á miklum þjóðhagslegum ábata af eflingu fiskvinnslunnar með frekari úrvinnslu hráefnis og auknum atvinnutækifærum miðað við hinar framleiðslugreinarnar. Slík efling gæti víða orðið með aukinni hagræðingu í vinnslunni og bættri nýtingu á hráefni og þeim framleiðslutækjum sem fyrir eru“. Nú er það svo, að aukinni hagræðingu og bættri nýtingu verður oft ekki við komið nema með kaupum á nýjum vélum og öðrum búnaði. Vélar, tæki og búnaður til fiskvinnslu og fiskiðnaðar eru oftast sérsmíðuð og því mjög dýr. Hluta erlenda kostnaðarins má gjarnan fá að láni, en aðflutningsgjöld verður að staðgreiða, og kemur það því heldur óþyrmilega við létta pyngju fyrirtækjanna og gerir þeim oft ókleift að ráðast í nauðsynleg kaup. Fiskiðnaðarfyrirtækin eru víðast í bæjum og þorpum landsins undirstaða alls atvinnulífs, og velgengni viðkomandi byggðarlaga byggist í einu og öllu á afkomu þeirra og verður byggðastefnusjónarmiðum því ekki á annan hátt betur sinnt en með eflingu fiskvinnslufyrirtækjanna. Þá ber að hafa í huga að útflutningur sjávarafurða stendur undir um 90% af heildarútflutningsverðmæti þjóðarinnar ef ál er undanskilið, en annars um 75%. Í samþykktum hagsmunasamtaka fiskiðnaðarins hefur oft komið fram að undanförnu, að niðurfelling aðflutningsgjalda væri ein þeirra leiða sem helst kæmi til greina til að bæta afkomu atvinnugreinarinnar. Í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna er fyrirheit um að útflutningsverðmæti verði aukin með betri nýtingu og aukinni fiskvinnslutækni. Engin aðferð er auðveldari og fljótvirkari til að ná þessum markmiðum en að fella niður aðflutningsgjöld, eins og gert er ráð fyrir í till. þessari. Við flm. teljum samþykkt till. eina hraðvirkustu aðferðina til að bæta meðferð hráefnis í fiskiðnaðinum, til að auka hagræðingu og framleiðni innan hans, til að tryggja batnandi hag fyrirtækja og alls almennings úti á ströndinni og til að fiskiðnaður megi áfram verða sá burðarás atvinnulífs sem hann hefur verið víðast um landið. Flm. treysta því, að ríkisstj. leggi fljótlega fram frv. það, sem þáltill. gerir ráð fyrir, og legg ég til að að lokinni umr. verði till. þessari vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Það er rétt sem kom fram hjá frsm. varðandi þessa till., að þetta mál hefur oft borið á góma. Fiskvinnslufyrirtæki hafa oft bent á nauðsyn þess, að af þeim yrði létt gjöldum af þessu tagi. Það er því ekki um að ræða frumskírn á því máli sem hér er um fjallað. Langmikilvægasta málið í þessu sambandi er niðurfelling söluskatts af vélum og tækjum til fiskiðnaðar, og það hefur sem sagt ítrekað borið á góma á undanförnum árum og má jafnvel telja þann tíma í áratugum. Málið er í sannleika tvíþætt: Í fyrsta lagi er fiskiðnaðurinn samkeppnisgrein. Hann verður að búa við harða samkeppni á mörkuðum sínum fyrir afurðir sínar og þess vegna þarf að búa vel að samkeppnisstöðu hans. Í öðru lagi er mikilvægt að fiskiðnaðurinn sé tæknilega vel búinn svo að framleiðni hans og hagkvæmni í vinnslunni sé sem mest. Þetta skiptir máli bæði varðandi stöðu hans út á við og eins gagnvart öðrum atvinnugreinum hér á landi. En svo oft sem þetta mál hefur borið á góma, þá hefur það jafnoft runnið út í sandinn. Eftir því sem ég kemst næst hafa a.m.k. tvær undangengnar ríkisstj. gefið undir fótinn með afnám söluskatts af tækjum og vélum til fiskvinnslu. Á undangengnum vikum hef ég og starfsmenn í sjútvrn. átt ítarlegar viðræður við fjmrh. og starfsmenn hans um þetta mál og þá m.a. með hliðsjón af því að draga úr kostnaði við fiskvinnslu. Í sambandi við seinustu fiskverðsákvörðun kom sérstök ábending frá fulltrúum fiskvinnslunnar með ósk um niðurfellingu á söluskatti af vélum til fiskvinnslu í hraðfrystiiðnaði, í saltfiskverkun og í skreiðarverkun. Niðurstaða þeirra viðræðna, sem ég hef átt við fjmrh., hefur leitt til þeirrar niðurstöðu, að fjmrh. hefur nú nýverið samþ. að fella niður sölugjald af vélum og tækjum til fiskvinnslu til frystingar, í saltfiskverkun og í skreiðarverkun. Það hefur orðið að samkomulagi milli mín og fjmrh. að ég upplýsti þetta hér. Það er ekki talin nauðsyn á sérstakri lagaheimild til þessarar niðurfellingar, heldur verður hún framkvæmd skv. heimild í 20. gr. söluskattslaganna, a.m.k. fyrst um sinn. Ég tel að með þessu hafi náðst fram efndir á fyrirheitum, sem oft hafa verið gefin, og að hér sé verið að stiga spor til þess að draga úr kostnaði við fiskvinnslu, það sé verið að stiga spor til þess að auðvelda uppbyggingu í fiskvinnslunni og gera hana þjóðfélagslega arðsamari. Um leið er verið að stuðla að betri nýtingu fjármagns. Það er verið að stíga spor í átt til þess, að fjármagnið leiti í ríkara mæli en ella í tæknilega uppbyggingu sem skilar sér aftur í auknum afköstum vinnandi handa og þar með betri lífskjörum. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta mál, en vil láta koma skýrt fram, að þessi ákvörðun hefur nú verið tekin og fjmrh. hefur samþ. niðurfellingu á sölugjaldi af vélum og tækjum til fiskvinnslu í hraðfrystiiðnaði, í saltfiskverkun og skreiðarverkun.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ríkisstj. og þá sérstaklega hæstv. sjútvrh. fyrir framgöngu hennar í þessu máli, eins og kom fram í ummælum hæstv. sjútvrh. hér áðan. Þarna hefur unnist mikill sigur í miklu hagsmunamáli sjávarútvegsins. Mig langar að ræða hér lítillega greinilega hugarfarsbreytingu sjálfstæðismanna í þessu máli. Þessi þáltill. var eitt af fyrstu málum þingsins, borin fram af tveimur hv. þm. Sjálfstfl. Mér finnst það skjóta heldur skökku við fyrir Sjálfstfl. að hafa haft tækifæri til í fjögur ár, með bæði sjútvrh. og fjmrh. í síðustu ríkisstj., að hrinda þessu réttlætismáli í framkvæmd, en gera ekkert í málinu, heldur leggja nú fram ályktun um þetta mál. Það er bersýnilega sitthvað að vera í stjórn og stjórnarandstöðu. Niðurfelling söluskatts af vélum og tækjum til fiskiðnaðar var eitt af meginatriðunum við ákvörðun fiskverðs síðast, eins og hæstv. sjútvrh. drap á áðan. Það hefur varla verið haldinn fundur íslenskra sjávarútvegsmanna um áraraðir, þar sem þessi mál hafa ekki verið rædd og þar sem gerðar hafa verið ályktanir um að fella niður þessi gjöld. Ég fagna því innilega, að núv. ríkisstj. hefur leyst þetta eitt af brýnustu hagsmunamálum íslensks fiskiðnaðar.



Herra forseti. Ég vildi aðeins þakka sjútvrh. fyrir röskleg vinnubrögð hans og reyndar hæstv. fjmrh. líka, og ég vil aðeins láta í ljós þá von, að áframhald verði á slíkum vinnubrögðum þegar sjávarútvegurinn er annars vegar. Varðandi orð hv. þm. Ágústs Einarssonar um Sjálfstfl., þá er það staðreynd, að a.m.k. mjög margir okkar sjálfstæðismanna hafa fullan vilja til þess að vinna að hagsmunamálum sjávarútvegsins af heilum hug, og það er enginn vafi að á því verður engin breyting.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem ég mæli hér fyrir, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir nauðsynlegum lagabreytingum, svo að niður falli aðflutningsgjöld, vörugjald og söluskattur af efni og búnaði til stofnframkvæmda hitaveitna (þ.e. framkvæmda að dreifikerfi).“ Þessi þáltill. hefur verið tvívegis flutt áður, en ekki fengist fullnaðarafgreiðsla á henni. Ástæðan fyrir því, að ég flutti hana í fyrsta sinn, var m.a. sú, að þá voru í gangi allmargar athuganir á hugsanlegum hitaveitum, svo sem á Akureyri, frá Svartsengi, á Suðureyri við Súgandafjörð, Siglufirði og ein sveitahitaveita, þ.e.a.s. norður í Reykjadal í Suður-Þingeyjarsýslu. Síðan hafa þau gleðilegu tíðindi gerst, að margt af þessu hefur komist í framkvæmd. Má í því tilefni minna á gamla orðskviðinn: „fátt er svo með öllu illt að ekki fylgi nokkuð gott“, því að segja má að það hafi orðið afleiðing orkukreppunnar, sem svo var nefnd, að við Íslendingar höfum tekið allhraustlega á því máli að taka okkar innlendu orku - jarðvarmann - til mjög aukinna nota. Það hefur verið venja, eftir því sem ég veit best, að þegar framkvæmdir við raforkuver eru í gangi, sem venjulega eru við ekki nema eitt eða í mesta máta tvö í einu, þá hefur verið farin svokölluð heimildarleið á fjárlögum, að ýmsar álögur ríkisins á búnað til þeirra hafa verið felldar niður, þ.e.a.s. það hefur verið heimild á fjárlögum til að fella álögur niður. Hins vegar er svo háttað með jarðvarmaveitur, að þær geta verið margar á framkvæmdastigi á hverju ári og heimildir á fjárlögum því þyngri í vöfum. Þó er það sérstaklega ástæðan fyrir því, að ég hef flutt þessa till., að ýmsar þær jarðvarmaveitur, sem eru í athugun, eru þannig staddar, að kannske eru þær ekki hagkvæmar ef þessi gjöld eru lögð á, en á takmörkum þess að vera hagkvæmar eða kannske aðeins hagkvæmar séu þau felld niður. Þess vegna held ég að það sé mikilsvert fyrir þá, sem eru með þessar athuganir í gangi, að vita í eitt skipti fyrir öll að það yrði að reglu hjá íslenska ríkinu að gefa þessi gjöld eftir. Það er aðaltilgangurinn með þessum flutningi að svo verði gert. Mig langar, þó ég viti að öllum hv. þingheimi eru þessi mál jafnljós og mér, til að minna á það hér, að nú er í athugun t.d. hitaveita til Þorlákshafnar, til Borgarness, til Akraness og enn, svo ég haldi mig við Norðurlandið, er nú verið að koma hitaveitu til Akureyrar, sem er á margan hátt erfið í framkvæmd vegna þess að borkostnaður eftir heita vatninu hefur reynst erfiðari en við var búist á tímabili. Í sambandi við það hafa verið gerðir samningar við heilt sveitarfélag að leggja þangað hitaveitu í leiðinni, þ.e. Öngulstaðahrepp, og hlýtur sú stofnlögn að verða allmikil og kostnaðarsöm í framkvæmd. Hef ég það m.a. í huga í sambandi við þennan tillöguflutning. En svo ég komi aftur að t.d. Borgarnesi og Akranesi, þá vitum við öll að þar er einmitt verið að athuga með mikla og merkilega framkvæmd, þ.e.a.s. að koma á hitaveitu fyrir báða þessa staði í einu með lögn frá t.d. Deildartunguhver eða borholum í bæjarsveit. Einmitt afgreiðsla þessa máls gæti valdið því, að hagkvæm niðurstaða yrði um athugun á þessu máli og vafalaust Þorlákshöfn líka. Ég ætla ekki að fjölyrða lengur um þetta mál, þykist vita að öllum sé málið mjög vel ljóst og vænti þess að nú verði tekið þannig á málinu að það fáist samþykkt. Ég óska eftir að málinu verði að lokinni umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Mig langar til þess að styðja þetta mál með örfáum orðum. Það er að vísu svo, að í lögum eru heimildir fyrir því, að niður séu felld þessi gjöld af hitaveituframkvæmdum, og þær heimildir er að finna í 56. tölulið 3. gr. laga nr. 120 frá 1976, um tollskrá o.fl. Þær heimildir hafa verið notaðar á undanförnum árum, en þó ekki alltaf með sama hætti. Þannig var ákveðið að lána þessi gjöld af framkvæmdum við hitaveitu frá Svartsengi, en hins vegar ákvað fjmrn., þegar leitað var eftirgjafar á þessum gjöldum vegna hitaveitu frá Deildartunguhver bæði til Akraness, Hvanneyrar og Borgarness, að fella þessi gjöld niður að undanteknum 15 km, en eins og kunnugt er er það sérstakt við þessa hitaveitu, að aðveituæðin er óvenjulega löng, eða rúmlega 60 km á milli Deildartunguhvers og Akraness. Rn. féllst á þau rök, að þessi sérstaða framkvæmdarinnar leiddi til þess, að eðlilegt og sanngjarnt væri að fella gjöldin niður að öllu öðru leyti en því, að þau verða greidd af sem svarar 15 km aðveituæð, og gjöldin af þessum 15 km verða lánuð til nokkuð langs tíma með hagkvæmum kjörum. Eins og fram kemur í grg. þessarar till., byggist þessi framkvæmd á því, að heimild er fyrir því í áðurgreindum lögum að fella þessi gjöld niður. Mér finnst og mörgum öðrum - og tek undir með flm. að því leyti - að það sé eðlilegt og sjálfsagt að þessi gjöld séu í framtíðinni undantekningarlaust felld niður. Ég styð þetta sjónarmið þeim rökum fyrst og fremst, að það er ákaflega misjafnt, eftir því hvar menn búa í þessu landi, hver upphitunarkostnaður húsnæðis er. Það er eðlilegt og sjálfsagt að ríkisvaldið beiti sér fyrir því að jafna þennan aðstöðumun. Það verður best gert með því að fella niður umrædd gjöld af framkvæmdum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að lengi hefur tíðkast að fella sambærileg gjöld niður af raforkuvirkjunum og einnig af megindreifilínum fyrir raforku. Það er ákaflega misjafnt hverjar eru horfurnar á rekstri hitaveitna sem fyrirhugaðar eru og eru í byggingu, en eitt er öldungis víst, að í fjölmörgum tilfellum ræður það úrslitum um rekstrarmöguleika hitaveitna hvort þessi gjöld eru felld niður eða ekki. Þessi gjöld eru mjög verulegur hluti af kostnaðinum við lagningu hitaveitna, og skiptir meginmáli hvort þau fást felld niður eða ekki. Og enn má gera ráð fyrir því, að á næstu árum verði teknir til virkjunarstaðir sem eru mun óhagkvæmari en fyrri virkjunarstaðir, og þar af leiðandi er enn þá brýnna að taka um það fullnaðarákvörðun, að þessi gjöld í ríkissjóð verði eftirleiðis ekki innheimt af slíkum framkvæmdum sem hér um ræðir. Ég ítreka, að mér finnst að það eigi að samþ. þessa till. og að framkvæmd þessara mála eigi að vera með þeim hætti sem till. gerir ráð fyrir. Ég tel að hér sé fyrst og fremst um að ræða sanngirnismál þeirra manna sem búa við hærri upphitunarkostnað húsnæðis en annars staðar er í landinu.



Herra forseti. Ég vil lýsa fylgi mínu við þessa till. og tek undir rök hv. flm. og hv. síðasta ræðumanns í því efni. Það er enginn vafi á því, að jarðvarmi er hagkvæmasti orkugjafinn til upphitunar húsa. Þar kemst ekkert í samjöfnuð. Þess vegna er ákaflega þýðingarmikið frá þjóðhagslegu sjónarmiði að við hagnýtum jarðvarmann sem mest. Fyrir u.þ.b. fjórum árum var talið að það væru ekki nema um 50% landsmanna sem ættu þess kost að hagnýta jarðvarmann til upphitunar húsa, en á síðustu fjórum árum hefur verið gert alveg sérstakt átak til að kanna möguleika á hagnýtingu jarðvarmans, með þeim árangri, að nú er svo komið að talið er að um 80% af íbúum landsins geti hagnýtt jarðvarmann til upphitunar húsa. Hitaveiturnar hafa þýðingu til hagnýtingar jarðvarmans. Hv. flm. þessarar till. talaði mest um jarðvarma í sambandi við hitaveitur. En líta verður svo á að hitaveitur, eins og það orð er skilgreint í orkulögunum,eigi við varmaveitur hver sem orkugjafinn er, hvort sem hann er jarðvarmi, rafmagn eða olía, þ.e.a.s. ef um jarðvarmaveitu er að ræða, hver sem orkugjafinn er. Ég vil mega líta svo á að þessi till. eigi við hitaveitur hver sem orkugjafinn er. Það orkar ekki tvímælis, að þýðingarmikið er, eins og ég sagði áðan, að hagnýta jarðvarmann til upphitunar húsa. En það er svo ástatt, að í vissum landshlutum er það ekki mögulegt vegna þess að jarðvarmi fyrirfinnst ekki, a.m.k. ekki enn þá. Í því sambandi má t.d. sérstaklega nefna Austfirði, og svo er ástatt víðast hvar á Vestfjörðum enn sem komið er, þó að það sé ekki fullreynt enn þá frekar en raunar á Austfjörðum. Það þolir ekki bið, þar sem jarðvarmi er ekki, að gerðar séu ráðstafanir til að koma upp hitaveitum til að geta hagnýtt rafmagn eða olíu sem orkugjafa við hitaveitur, vegna þess að með slíkri notkun er komið á mikilli hagkvæmni frá því að nota rafmagn til beinnar upphitunar eða hafa olíukynta miðstöð í hverju íbúðarhúsi fyrir sig. Þess vegna er það að þessi till., eins og ég vil mega styðja hana, hefur ekki einungis þýðingu til þess að hagnýta jarðvarmann, heldur einnig til þess að koma á skynsamlegri hagnýtingu á rafmagni til upphitunar, olíu eða hvaða orkugjafa sem er. Þetta er mjög þýðingarmikið mál, vegna þess að um leið og verið er víða um landið að vinna að byggingu hitaveitna með jarðvarma sem orkugjafa, þá er líka verið að vinna að uppbyggingu hitaveitna með öðrum orkugjöfum en jarðvarma. Nægir í því sambandi að benda á þá framkvæmd, sem nú stendur yfir af hálfu Orkubús Vestfjarða á Ísafirði, og fleiri fyrirhugaðar framkvæmdir hjá því fyrirtæki. Einnig má benda á það, að uppi eru fyrirætlanir t.d. á Höfn í Hornafirði um að koma upp slíkri hitaveitu, og auðvitað er svo á fjölmörgum öðrum stöðum á landinu. Ég stóð upp fyrst og fremst til að leggja áherslu á þennan þátt málsins. Ef eitthvað er, þá gerir þessi túlkun þessa till. enn þýðingarmeiri. En ég legg áherslu á orðið hitaveita verði skilið hér í merkingu orkulaganna, þ.e.a.s. að það sé um að ræða sölu heits vatns eða gufu til almenningsþarfa á tilteknum veitusvæðum frá jarðhitastöðvum eða hitunarstöðvum með öðrum orkugjöfum, hverjir sem þeir kunna að vera.



Herra forseti. Ég fagna þessari till. og styð hana, en ég tel ástæðu til að taka alveg sérstaklega undir orð hv. 5. þm. Vestf. í sambandi við það sem hann stakk upp á, að þetta orð yrði víðfeðmara, það næði yfir varmaveitur almennt. Eins og öllum er sjálfsagt kunnugt, hefur landinu til skamms tíma verið skipt hvað þetta snertir, þannig að það hefur verið talað um hin svokölluðu „köldu svæði“. Eins og kom fram hjá hv. þm., eru þau Vestfirðir, Austfirðir og Snæfellsnes. Ég vil þó benda á að ekki er öruggt að slá slíku föstu af hendi vísindamanna okkar því þeir hafa sjálfir sannað að svo er ekki. Hafa verið gerðar rannsóknir á Snæfellsnesi t.d. á undanförnum árum og boraðar hitastigsholur, sem nú er sannað að eru jákvæðar, þ, e. sýna hátt hitastig. Hins vegar skortir Orkustofnun enn fjármagn til að gera tilraunaborun, og eftir því er beðið. Hins vegar er það mjög mikilvægt, sem hv. 5. þm. Vestf. sagði áðan, að það verði einnig lítið til þeirra framkvæmda, sem ýmis sveitarfélög eru nú að undirbúa, þ.e.a.s. hinna svokölluðu varmaveitna, sem byggðar eru upp á annan hátt en hitaveiturnar. Þetta er stórmál sem verður að taka með því að við hljótum allir að vera sammála um að það eru ekki aðeins 80%, heldur öll þjóðin sem þarf að búa við þau skilyrði sem skapast í sambandi við hitaveiturnar. Ég tel ástæðu til að fagna því, að stjórnvöld hafa á undanförnum árum vissulega sinnt þessu máli vel og örvað framkvæmdir víðs vegar um landið að því er varðar hitaveitur. Þess vegna ættu allir að geta verið sammála um að hér er stefnt í rétta átt.



Herra forseti. Ég vil aðeins af þessu tilefni þakka flm. fyrir að hann skyldi flytja þessa þáltill., sem er mikið nauðsynjamál. Ég þarf ekki að fara neinum orðum um það, hvílík þjóðhagsleg þýðing hitaveitna er, það vita aðrir hv. alþm. ekki síður en ég. En við þurfum að athuga það, að sennilega hafa nú verið virkjuð öll ódýrustu svæði fyrir jarðvarmaveitur sem til eru í landinu, og þær jarðvarmaveitur, sem framvegis verður farið í að framkvæma, verða tiltölulega dýrari en þær sem hingað til hefur verið ráðist í. Ég vil t.d. nefna að hitaveita Borgarfjarðar er það dýr vegna fjarlægðar hitagjafans frá neyslustöðum, að ef aðflutningsfjöld fást ekki niður felld, þá er vafasamt að hún geti selt orkuna á sama verði og þarf til að hita þessi svæði með olíu. Síðasta áætlun, sem ég hef séð frá Hitaveitu Borgarfjarðar, bendir til þess, að um 20% af stofnkostnaði hitaveitunnar séu aðflutningsgjöld sem renna til ríkissjóðs. Ef þetta yrði greitt mundi Hitaveita Borgarfjarðar ekki geta selt orku sína á samkeppnisfæru verði við olíukyndingu fyrstu árin. Það yrði dýrara að hita upp Akranes, Borgarnes og Hvanneyri með hitaveituæðinni frá Deildartungu en að hita sömu staði með olíu. Hins vegar hefur það komið fram hér hjá hv. 7. landsk. þm., að loforð er frá fjmrn. um að hluti þessara gjalda verði felldur niður og hluti verði lánaður. Slík hentistefnusjónarmið finnst mér ekki eiga við. Það á alfarið að fella þessi gjöld niður, svo að þessi svæði og önnur svæði, sem munu nýta jarðvarma til upphitunar húsa, geti ráðist í þessar framkvæmdir svo að hagkvæmt sé ekki bara þjóðfélagslega, heldur líka fyrir íbúa svæðanna.

Flm. (Bragi Sigurjónsson: Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég þakka kærlega hv. þm. sem hafa tekið undir þessa till. mína og stutt hana. Ég vil lýsa því hér yfir, að ég hef ekkert á móti því, að sá skilningur sé lagður í hana sem hv. 5. þm. Vestf. var að mælast til.