Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Það var út af brtt., sem ég vildi gera dálitla aths. Ég vil geta þess, að stj. óskar að gera litla orðabreyt., þannig að í stað orðanna „verðlagsstjóri og annar maður“ í fyrri mgr. 3. gr. frv. komi: „tveir menn“. Óskar stjórnin að hafa frjálsar hendur um það, hvort hún lætur verðlagsstjórann eða annan mann taka sæti í viðskiptaráðinu, þegar rætt er um verðlagsmál.



Þegar frv. kom fyrst fram, var gerð grein fyrir því af. hæstv. viðskmrh., að verðlagsstjóri þyrfti að vera í viðskiptaráði, þegar rætt væri um verðlag. Þess vegna segi ég nei.



Herra forseti. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, fer fram á, að bætt verði við einni nefnd, heilbrigðis- og félagsmálanefnd. Frv. þetta er komið frá Ed., en þar var það flutt af fjórum þm. eftir beiðni landlæknis. Hann taldi, að fyrir næstu þingum mundu liggja allmörg mál um þessi efni, og áleit nauðsynlegt, að þau yrðu athuguð af sérstakri nefnd. Flestum þessum málum hefur áður verið vísað til allshn., en það mun nú full þörf sérstakrar n. til þess að fjalla um þessi mál, enda hefur allshn. nú undanfarið stundum haft of mörg mál til athugunar. - Allshn. hefur athugað þetta frv. og mælir með, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég skal ekki þreyta hv. þingdeild á miklu stagli um þetta mál. Það er upphaflega komið frá Ed., og var þar einróma mælt með því að selja Stagley á Breiðafirði til afnota fyrir Flateyinga, sem búrekstur stunda. Það er líka hentugra að nytja Stagley frá Flatey en Reykhólum, enda hefur hún verið leigð Flateyingum nú undanfarið. Landbn. hefur athugað frv. og samþ. einróma að mæla með sölunni, en hún hefur orðið ásátt um að leggja til að bæta því í frv., ef Flatey vildi einhvern tíma selja Stagley aftur, þá skuli ríkið eiga forkaupsrétt að henni fyrir sama verð og hún verður seld nú. Mæli ég hið bezta með því, að þessi brtt. verði samþ. og frv. þannig breytt nái fram að ganga.



Herra forseti: - Á Alþ. vorið 1941 var samþ. þál. um skipun mþn. til að undirbúa löggjöf um orlof vinnandi fólks. Þegar þáltill. þessi kom fram, var henni vísað til allshn. Sþ., og samdi hún upp úr henni þáltill. þá, sem samþ. var, og var hún á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að leita tillagna verkalýðs- og vinnuveitendasamtakanna svo og Búnaðarfélags Íslands og Fiskifélags Íslands um undirbúning löggjafar um orlof vinnandi fólks í landinu til sjávar og sveita frá störfum á víssum tímum árs. Leggi ríkisstj. málið síðan fyrir næsta Alþingi í því farmi, sem henni þykir henta.“ Samkvæmt þessari ályktun Alþ. var þann 17. okt. 19t1 skipuð 5 manna mþn. af félmrn. Einn var skipaður eftir tillögum Alþýðusambands Íslands, annar eftir till. Vinnuveitendafél. Íslands, þriðji eftir till. Búnaðarfélags Íslands, fjórði eftir till. Fiskifélags Íslands or sá fimmti, sem var form. n., var skipaður af félmrh. án tilnefningar. Þessi mþn. starfaði nokkurn tíma og sá félmrn. henni fyrir gögnum, sem veittu allar upplýsingar um sams konar löggjöf á Norðurlöndum. N. lauk síðan störfum og skilaði sameiginlegu áliti nema fulltrúi Vinnuveitendafélags Íslands, sem skilaði minni hluta áliti og lagði til, að lægri hundraðshluti af kaupi verkafólks yrði greiddur í orlofsfé en meiri hluti mþn. hafði lagt til. Um það leyti, sem mþn. lauk störfum, urðu breytingar á ríkisstjórninni þannig, að eftir það var enginn sérstakur félagsmálaráðherra. fyrra þinginu 1942 var svo borið fram frv. til l. um orlof, eins og meiri hluti mþn. hafði gengið frá því. Frv. dagaði þá uppi, en var nú aftur tekið upp í Ed. á þessu þingi. Frv. hefur nú verið athugað ýtarlega í Ed., og voru þar gerðar á því nokkrar breyt., og var það síðan afgr. frá d. nú fyrir skömmu með atkv, manna af öllum flokkum. Allshn. Nd. hefur nú athugað frv. og leggur öll til að það verði samþ. óbreytt, enda hefur það verið athugað áður rækilega, bæði af mþn. og n. í Ed. Ég þarf ekki að rekja hér efni frv. Höfuðatriði þess eru, að vinnandi fólki til sjávar og sveita skuli greiddur í orlofsfé ákveðinn hundraðshluti af því kaupi, sem það hefur unnið fyrir næsta ár á undan. Við 1. umr. þessa máls gat ég þess, að það hefði tíðkazt hér á landi um langt skeið, að opinberir starfsmenn, skrifstofufólk, iðnaðarmenn og annað þjónustufólk hafi fengið orlof á ári hverju með fullu kaupi. Þetta fólk getur ekki nógsamlega lofað þessi hlunnindi og telur þau mikla hagsbót fyrir sig. Það má bæta því við, að atvinnurekendur, sem hafa fólk í þjónustu sinni, munu vera þeirrar skoðunar, að það sé til góðs, að fólkið fái upplyftingu frá vinnunni. Það er engum blöðum um það að fletta, að sé slík hvíld notuð skynsamlega, er hún fólkinu eðlileg og nauðsynleg breyting frá hversdagslífinu og þar að auki til menningarauka, ef vel er á haldið. Fólk, sem notið hefur slíkra orlofa, hefur átt þess frekari kost að skoða okkar fagra land og getur þannig aukið sjóndeildarhring sinn. víðsýni sína, og þekkingu á landi og þjóð. Það má því segja, að hugsjónin um orlof sé hvort tveggja í senn, réttlát frá sjónarmiði almennrar heilbrigði og almennrar menningar í landinu. Það er líka svo, að þetta er viðurkennt og var orðið viðurkennt í öllum menningarlöndum fyrir stríðið og það allvíðtækara heldur en hefur verið til þessa hér á landi. Eins og vikið var að við 1. umr., hafa þau ríki, sem lengst voru komin hér í álfu fyrir stríðið í félagslegum umbótum, komið á hjá sér slíkri löggjöf með góðum árangri. Ísland varð á eftir hinum Norðurlöndunum í þessum efnum, en hefur þó tekið risaskref á seinustu árum í félagsmálalöggjöfinni. Eina skrefið, sem óstigið er í þessum efnum, er löggjöf um orlof. Þess vegna væri næsta eðlilegt, að við nú stigjum þetta skref og létum það ekki lengur bíða. Ég vil þess vegna vænta þess, að þessi hv. d. mæti með sama skilningi því frv., sem hér liggur fyrir, eins og hv. Ed. hefur gert. Ég þarf ekki að rekja efni frv. frekar, enda liggur það mjög ljóst fyrir og hefur vafalaust verið lesið af öllum hv. þm. Allshn. leggur til, að frv. verði samþ. eins og það liggur nú fyrir. Tveir hv. þm. hafa borið fram brtt. við frv. sem eru á þskj. 330, en þeim var útbýtt á þessum fundi. Höfuðatriði þessara brtt. virðist mér vera skipulagið um orlofsmerkin, sem frv. gerir ráð fyrir. Án þess þó að hafa verulega heyrt grg., flm. fyrir brtt., nema hvað ráða mátti af ræðu hv. þm. V.-Húnv., sem er annar flm. brtt., við 1. umr., vill allshn. leggja á móti því, að þessar brtt. verði samþ. Skipulagið um orlofsmerkin hefur verið reynt, frá því er löggjöfin á Norðurlöndum var sett, og hið sama má segja um þetta hér á landi, síðan samningar um orlof verkamanna komust á. Orlofsmerkin hafa gefizt vel í framkvæmdinni á Norðurlöndum, og engin ástæða er til að ætla, að öðruvísi fari hér. Þetta mál hefur verið rætt nokkuð við póstmálastjórnina, og telur hún, að engin vandkvæði ættu að verða á framkvæmd þessa máls frá hennar hálfu. Ég held, að frá hálfu atvinnurekenda eða orlofsþiggjenda ættu ekki heldur að vera nein vandkvæði á að nota þetta skipulag. Ég sé ekki, að það sé verra fyrir atvinnurekendur að hafa með höndum slík merki og slíkar orlofsbækur heldur en það er og hefur verið fyrir ýmsa menn að hafa með höndum stimpilmerki og þurfa að nota þau. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta frekar, en vildi aðeins láta þessi orð falla um brtt. Ég vil svo vænta þess, að hv. d. geti orðið sammála um að afgr. frv. óbreytt.



Ég flyt ásamt hv. þm. A.-Húnv. nokkrar brtt. við þetta frv., og eru þær á þskj. 330. En þó að þessar Brtt. okkar séu í 9 liðum, þá má segja, að hér sé aðeins lagt til að gera eina breyt. á frv. Breyt., sem við viljum gera á því, er sú að fella úr frv. ákvæðin um, að það skuli gefa út orlofsbækur og orlofsmerki og að orlofsfé skuli greitt með þessum merkjum. Hinar E brtt. eru bein afleiðing af þessari einu, og eru því allar breyt. um þetta efni. Till. okkar raska í engu aðalefni frv., þær raska á engan hátt því, að menn skuli fá orlof og orlofsfé greitt. Verði okkar till. samþ., verður orlofsféð greitt í peningum um leið og vinnulaunin, en ekki með þessum merkjum. Hér er því aðeins um fyrirkomulagsatriði að ræða. Þetta mundi gera alla framkvæmd auðveldari, en kemur þó að sömu notum fyrir þá, sem eiga að njóta þessara hlunninda, verkamennina. En þetta hefur þann kost, að það sparar fyrirhöfn og sparar ríkissjóði mikil útgjöld. Merkin og bækurnar hljóta að kosta mikið fé, og ég efast um, að allshn. hafi gert sér ljóst, hvað mikinn kostnað þetta muni hafa í för með sér, - ég gæti trúað, að það yrðu tugir, ef ekki hundruð þúsunda kr. Þeir menn, sem yrðu að fá þessar bækur, skipta sjálfsagt tugum þúsunda, og merkin hljóta að kosta allmikið fé. Við lítum svo á, að það sé óverjandi að eyða slíku fé að þarflausu. Það fé, sem eyðist á þennan hátt, kemur engum að gagni, hvorki verkamönnum né öðrum. Það er aðeins eitt, sem menn hafa reynt að færa því til stuðnings, að rétt sé að hafa það fyrirkomulag, sem frv. gerir ráð fyrir, sem sé það, að með því væri féð lagt til hliðar til notkunar síðar. En ég held, að það sé engin hætta á því, að verkamenn fari að eyða þessu fé öðruvísi en til er ætlazt, þó að þeir fengju það greitt með kaupi sínu. Ég er þess fullviss, að meiri hl. verkamanna er treystandi til þess að draga þetta fé saman og nota það sér til upplyftingar eins og til er ætlazt, hó að það sé ekki á þennan hátt tekið úr þeirra höndum. Ég veit að vísu, að til eru innan verkamannastéttarinnar eyðslusamir menn og ráðlitlir, eins og sjálfsagt í öllum stéttum. En ég vil bara benda á það að það er alls ekki meiri vissa fyrir því, að þeir menn noti féð á skynsamlegan hátt, þó að þeir fái það greitt einu sinni á ári heldur en þó að þeir fengju það greitt í fleiri pörtum. Slíkum mönnum, sem ekki kunna með fé að fara, verður ekki bjargað með ákvæði sem þessu. Við höfum heyrt raunalegar sögur um unga menn, sem hafa unnið sér inn stórfé síðan stríðið hófst, en eru svo miklir ráðleysingjar, að þeir eiga ekki einn eyri til eftir þetta uppgripatímabil, og þeim verður náttúrlega ekki bjargað, þó að orlofsfé yrði greitt með merkjum eða andvirði þeirra einu sinni á ári. Hugsum okkur einn slíkan mann, sem fer svona gálauslega með fjármuni sína og notar þá til þess að lækka sjálfan sig andlega og líkamlega. Hugsum okkur, að hann eftir að þetta yrði að l., eignaðist orlofsbók og fengi merki í hana, síðan ákveður hann að fara í orlof, fer með bókina á Pósthúsið og fær greitt andvirði merkjanna. Það segir sig sjálft, að slíkur maður gæti ekki farið í sumarfrí án þess að fá sér á nestispelann, þess vegna er það hans fyrsta verk hér á eftir að ná sér í vin, og hann þarf að rannsaka vínföngin, áður en hann fer í ferðalagið. Þetta endaði svo e.t.v. með því, að hann yrði „tekinn úr umferð“, sem svo er kallað, og eyddi orlofstímanum þannig á allt annan hátt en til er ætlazt. Þetta er ekki annað en það, sem við getum búizt við, þegar slíkir menn eiga í hlut, sem ekki kunna fótum sínum forráð í fjárhagsmálum eða öðru. Ég held, að þessum mönnum væri á engan hátt betur borgið, þó að þeir fengju orlofsféð greitt einu sinni á ári, heldur en þó að þeir fengju það í fleiri skömmtum. En þeir menn, sem eru ráðdeildarsamir, mundu vitanlega draga þetta fé saman og nota það sér til upplyftingar, eins og til er ætlazt með frv. Ég er viss um það, að ef menn athuguðu brtt. okkar hv. þm. A.-Húnv. hleypidómalaust, þá kæmust þeir að þeirri niðurstöðu, að það sé rétt að samþ. þær. Með þeim er á engan hátt skert aðalatriði frv. um orlof og orlofsfé, með þeim á aðeins að koma í veg fyrir það, að mikið fé fari í súginn algerlega að þarflausu. Ég hefði fyrir mitt leyti talið rækilegt, ef hv. allshn. hefði viljað taka þessa till. okkar til athugunar, að þessari umr. yrði frestað um einn dag eða svo, því að brtt. okkar var útbýtt nú á fundinum. Málinu ætti að vera jafntryggður framgangur fyrir því. Ég vil taka það fram, að þessi till. er ekki borin fram til þess að hindra eðlilega meðferð málsins á þinginu. Málið er komið það langt áleiðis, að það á að vera tryggt, að það geti gengið fram, ef þingvilji er fyrir því, - hins vegar álítum við nauðsynlegt að gera þessa lagfæringu á frv.



Mér finnst gæta dálítils misskilnings hjá hv. þm. V.-Húnv. Ég ætla ekki að fara að deila við hann um það, hvort menn, sem hafa 4% hærra kaup, fari frekar á fyllirí. Það er allt annað mái. En við skulum athuga t.d. með fasta starfsmenn. Það væri áreiðanlega óheppilegra fyrir þá að fá hærra kaup alla mánuði ársins en fá svo ekkert kaup þann tíma, sem þeir eru í fríi. Alveg hið sama er að segja um verkamennina; það myndi koma sér mjög illa fyrir þá að fá ekkert kaup þann tíma, sem þeir eru í sumarleyfi sínu. En væri þessi brtt. samþ., þá þýðir hún aðeins 4% kauphækkun og ekkert annað. Það er líka áreiðanlegt, að verkamönnum mundi reynast miklu erfiðara að skipta verkakaupi sínu og leggja til hliðar heldur en að þetta væri haft eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég held því, að það væri ekki til bóta að samþ. þessa brtt. þeirra hv. þm. A.-Húnv. og hv. þm. V.-Húnv.



Ég þarf fáu einu að svara af því, sem hv. þm. V.-Húnv. sagði til stuðnings brtt. sinni, því að hv. 1. landsk. þm. hefur nú þegar svarað því að verulegu leyti. Ég vil aðeins að gefnu tilefni taka það fram, að þar sem hv. þm. V.-Húnv. hreyfði þessum andmælum gegn orlofsmerkjunum við 1. umr. og engar raddir komu fram í allshn. um að breyta þessu ákvæði frv., tel ég ástæðulaust að fresta málinu út af þessum brtt. Ég vil aðeins vona, að þær nái ekki fram að ganga. Út af því, sem sami hv. þm. sagði um það, hvort n. hefði athugað, hvað slíkar orlofsbækur mundu kosta, þá get ég sagt það, að það hefur ekki enn verið gert. En það mun nokkuð orðum aukið, að þessi kostnaður muni nema tugum eða jafnvel hundruðum þúsunda. Við þekkjum nokkuð svipað form, t.d. í sjúkrasamlögum, þar hefur hver sina bók, og prentun slíkra bóka er tiltölulega mjög ódýr. Orlofsmerkin, sem ráð er fyrir gert, held ég að séu líka kostnaðarlítil, án þess að ég geti beint sagt um, hvað þau kosta. Þau mundu verða prentuð í svo stóru upplagi í upphafi, að þau mundu endast í langan tíma, og væri hér því um eins konar stofnkostnað að ræða, sem ríkið yrði að inna af höndum. Einstakir hv. þm. hafa vikið að því, hvort fastir starfsmenn ættu að fá ákveðinn hundraðshluta af kaupi sínu. Þetta er skýrt fram tekið í 4. málsgr. 4. gr. frv., og geta hv. þm. því áttað sig á því, þessir menn fá því ákveðinn tíma á árinu og eru á fullu kaupi, án þess að nokkur hundraðshluti komi ofan á kaupið. Þetta vildi ég taka fram, svo að það gæti ekki valdið misskilningi.



Mér fannst koma fram sá misskilningur hjá tveim síðustu ræðumönnum, að það mundi skerða rétt verkalýðsins, ef brtt. okkar hv. þm. V.-Húnv. væru samþ., en svo er alls ekki. Það er augljóst, að hver verkamaður mundi njóta þeirra réttinda, sem þetta frv. ætlast til, hvort till. okkar yrðu samþ. eða ekki. Það er svo í okkar opinberu starfsemi, að það virðist vera sótzt eftir því að gera framkvæmdina miklu flóknari en þörf er á. En það, sem fyrir okkur vakir, er að fyrirkomulagið með þessa orlofspeninga verði sem einfaldast og heppilegast fyrir báða aðila. Ég sé ekki heldur, að orlofsmerkin tryggi það á neinn hátt, að þetta fé verði notað til skemmtiferða, en alls ekki til annars. Það er því augljóst mál, þegar hlutaðeigandi verkamaður er búinn að fá peninga út á merki sín, þá getur hann alveg eins notað þá til annarra þarfa en til skemmtiferða, ef hann vill það, og mér sýnist ekki þörf á því að útiloka það á neinn hátt, enda er það ekki hægt, hvort fyrirkomulagið, sem haft er. Ég vildi aðeins segja þessi orð til þess að fyrirbyggja þann misskilning, sem komið hefur fram, að þetta væri borið fram til þess að rýra rétt þeirra manna, sem eiga að njóta góðs af þessum l. Þar sem hv. frsm. sagðist ekki sjá ástæðu til þess að fresta málinu, getum við gengið inn á að taka brtt. aftur til 3. umr., og fær þá n. í heild tækifæri til þess að segja álit sitt um till.



Herra forseti. Ég var nú eiginlega nokkuð seinn að kveðja mér hljóðs, en ég hélt, að meiri hl. sjútvn. mundi gera grein fyrir sínu áliti, því að ég taldi meiri hl. eiga rétt á að hefja framsögu, en fyrst hann óskar ekki eftir að gera grein fyrir máli sínu, þykir mér rétt fyrir hönd okkar tveggja nm. að gera grein fyrir þeirri till., sem við höfum gert um málið, en hún er í stuttu máli sú, að frv. verði fellt. Ég þarf ekki að rifja upp þetta mál, en það er á þá lund, að frv. um að reisa nýjar síldarverksmiðjur verði breytt á þá leið, að aftan við 1. gr., síðustu málsgrein, bætist: „Er öðrum óheimilt að reisa slíka verksmiðju, nema leyfi atvinnumálaráðherra komi til“. Verksmiðja, sem þar er átt við, er verksmiðja til þess að herða lýsi, eða m.ö.o., vinna meira það lýsi, sem nú er unnið hér á landi og flutt út. Í frv. var þetta upphaflega þannig orðað, að það skyldi þurfa leyfi Alþ. til þess að reisa slíka verksmiðju, en í hv. Ed. var þessu breytt þannig, að það skyldi þurfa leyfi ráðh., og þarf sams konar leyfi til, að því er síldarverksmiðjur snertir. Nú er það vitað mál, að við Íslendingar flytjum nær því eingöngu út sjávarafurðir, og lýsi er verulegur þáttur í útflutningi landsmanna. Á krepputímunum, þegar flestar viðskiptaþjóðir okkar settu miklar skorður við innflutningi, mátti telja, að ein vörutegund vær í sérstaklega undanþegin þessum hömlum, en það voru fituefnin, og það stafaði af því, að á þeirri öld, sem við lifum, er stöðug þörf fyrir fituefni vegna véla og annars, og við Íslendingar vorum svo heppnir, að slíkur útflutningur fór sífellt vaxandi hjá okkur og lýsið var alltaf seljanlegt fyrir viðunandi og stundum gott verð. Það er vitað, að allar þjóðir keppa að því að gera útflutningsvörur sínar sem verðmætastar með því að breyta þeim sem mest frá því að vera hráefni og yfir í það ástand, sem þær eiga að vera í, þegar þær eru notaðar að síðustu, og það er eftirtektarvert fyrir okkur, sem flytjum mest út af sjávarafurðum, að þrátt fyrir það, hve mikið við flytjum út, er verðmæti það, sem við fáum fyrir útflutning okkar, miklu minna en hjá ýmsum öðrum þjóðum, sem flytja út miklu minna magn sjávarafurða, og stafar það af því, hvað við vinnum lítið úr okkar vörum. Það getur hver maður séð, hvað þetta er óheppilegt. Í fyrsta lagi er rænt mikilli vinnu frá landsfólkinu, sem mætti því í skaut falla, og í öðru lagi verður sá erlendi gjaldeyrir, sem skapast, miklu minni en ef varan er unnin. Nú hygg ég, að þetta sýni ljóslega, hvaða fjarstæða það er að setja skorður við því, að útflutningsvörur séu unnar í landinu sjálfu, og sýni, að sjálfsagt er að stefna að því, að þeir, sem framleiða lýsi eða annað fituefni í landinu, geti framleitt. sem verðmætasta vöru. Ég skal ekki fara út í það, hvaða ástæður menn geta haft fyrir því að vilja setja þessi höft. Ég hef heyrt um það nokkur rök utan þings, en frá þm. engin eða fá. Eitt af því, sem hefur verið haldið fram, er það, að ríkið eigi að ráða sjálft yfir þessari framleiðslu með tilliti til markaðarins erlendis, og þar af leiðandi komst þetta ákvæði inn í l., hvað snerti síldarverksmiðjurnar. Það var af því, að sú fluga hafði setzt að í höfði manna, að við réðum yfir heimsmarkaðinum hvað þessa vöru snerti. Þetta var auðvitað hin mesta fjarstæða. Það er alveg eins og ef mýfluga héldi, að hún væri nashyrningur. Það er fjarstæða að hugsa sér, að við ráðum að nokkru leyti yfir síldarmarkaðinum, þó að við höfum nokkrar síldarverksmiðjur. Annað er það, sem ég hef heyrt haft á móti því að hafa þetta frjálst, en það er það, að svo gæti farið, að einstaklingar gætu framkvæmt þessa lýsisherzlu ódýrara en ríkisverksmiðjurnar, og þá mundi ríkið bíða tjón af því. Nú er auðvitað réttast, að sá vinni verkið, sem getur unnið það hagkvæmast og ódýrast, og í öðru lagi þarf ríkið ekki að láta taka fram fyrir hendurnar á sér að því er snertir herzlu á lýsi. Það hefur nóg tækifæri til þess að vinna gegn því. Af því að ég hef ekki heyrt nein rök fyrir því að setja þetta bann gegn því, að sett verði á stofn lýsisverksmiðja, álit ég ekki þörf á löngu máli um þetta. Ég vil að lokum benda á það, að bann það, sem enn þá er í gildi, um að reisa nýjar síldarverksmiðjur, er búið sannanlega að valda þessu landi tjóni, sem nemur sjálfsagt tugum millj. króna, ef ekki miklu meira, og það væri illa farið, ef ný bönn yrðu þess valdandi, að þjóðfélagið biði áframhaldandi tjón, og ekki sízt, ef þetta bann skyldi fela í sér mjög mikið tjón fyrir atvinnulífið í landinu, því að það má búast við því að liðnum þessum stríðsárum, að ekki veiti af því, sem atvinnuvegirnir hafa upp á að bjóða af vinnu fyrir fólkið og að það verði að reyna að halda uppi þeirri vinnu, sem unnt er. Ég geri ráð fyrir því, að þau andsvör komi hér á móti, að ríkið geti veitt þetta leyfi, ef hagkvæmt þykir, - en hvers vegna á að synja mönnum um að byggja verksmiðju, ef ríkið ætlar hvort sem er eftir á að veita þeim þetta leyfi? Ef það ætlar að veita leyfið, þarf það ekki að áskilja sér rétt til þess að banna þetta. Og hvað á þetta þá að þýða? Það hafa komið fram rök gegn þessu, að einstaklingar hafi ekki vit á því og þeir muni þjóta í að byggja verksmiðjur, sem yrðu til tjóns. Svo hef ég aftur heyrt, að ríkið ætti að hafa vit fyrir mönnum, en ég hygg, að þeir menn, sem snúa sér að því að fást við útgerðarstarfsemi og verzlun með sjávarafurðir, hafi mest tök á að skilja þetta og bezta aðstöðu til þess að haga því svo, að af verði fjárhagslegur hagnaður. Það er af þessari ástæðu, sem ég og við þessir tveir nm. álítum frv. til tjóns fyrir þjóðfélagið, og það er af þeirri ástæðu, sem við leggjum eindregið til, að það verði fellt.



Eins og sjá má á þskj. 310, hefur meiri hl. sjútvn. lagt til, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, verði samþ. óbreytt, en í þeim meiri hl. eru for m. n., þm. Ísaf. (FJ), 6. landsk. (LJós) og ég. Hins vegar eru 7. þm. Reykv. (SK) og þm. N.-Ísf. (SB) mótfallnir því, að frv. verði samþ., og hefur frsm. minni hl. gert nokkra grein fyrir afstöðu þeirra. Ég get tekið undir með frsm. minni hl., að það sé ekki ástæða til að halda langar ræður um þetta mál og það af þeirri ástæðu, að þegar hafa hér á Alþ. í sambandi við tilsvarandi ákvæði í l. um síldarverksmiðjur komið fram ýmis af þeim rökum, sem hér eiga einnig við. Á síðasta þingi, sem háð var í sumar sem leið, voru samþ. l. þau, sem hér er vitnað í frá 25. sept., nr. 93, um að reisa nýjar síldarverksmiðjur. Samkv. þessum l. er það ákvæði, að ríkið láti reisa, þegar tiltækilegt þyki, síldarverksmiðjur á tilteknum stöðum, nokkuð mörgum. Það, sem hér er um að ræða, er allmikið fyrirtæki af hálfu ríkisins, þannig að þær síldarverksmiðjur, sem ríkið mundi reisa samkv. þessum l., mundu vinna úr mun meira magni síldar heldur en þær verksmiðjur allar, sem ríkið á nú, og með samþykkt þessara l. má segja, að af hálfu Alþ. hafi verið gengið inn í það sjónarmið, að rétt væri að auka til muna síldarvinnsluna. En í sambandi við samþykkt þessara l. um þessa stórfelldu fyrirhuguðu aukningu voru sett inn í l. ákvæði, sem voru á þá leið, að ríkið léti reisa verksmiðju til herzlu síldarlýsis, þegar rannsókn sýndi, að það væri tímabært. Það er nú nokkur tími síðan byrjað var að gera athuganir um, hvort af ríkisins hálfu mundi tiltækilegt að reisa verksmiðju til herzlu síldarlýsis. Var að tilhlutun ríkisstj., Alþ. og verksmiðjustjórnar gerð athugun um þetta. Var Trausta Ólafssyni efnafræðingi sérstaklega falið að athuga þetta mál, og gerði hann um það skýrslu til ríkisstj. á sínum tíma. Það hefur því þegar farið fram nokkur undirbúningur af ríkisins hálfu til að ráðast í slíkar framkvæmdir, og s.l. sumar ákvað þingið það endanlega með samþykkt téðra l., að ríkið skyldi ráðast í slíkar framkvæmdir, þegar tiltækilegt þætti. Samkv. þessu mun mega ganga út frá því, að frá hálfu ríkisins verði framkvæmdir hafnar á þessu sviði, strax og möguleikar eru á því. Hins vegar verður að telja það töluvert óheppilegt, ef svo skyldi fara, að samtímis því, að ríkið ætlaði að ráðast í þetta fyrirtæki og hefði með höndum undirbúning til þess, væri af hálfu einstaklinga einnig hafinn slíkur undirbúningur. Það verður að teljast óheppilegt, vegna þess að eftir þeim rannsóknum, sem fyrir liggja, er ekki líklegt, að ráðizt verði í að reisa nema eina slíka, eða í mesta lagi tvær herzlustöðvar, - eina á Siglufirði og ef til vill á öðrum stað -, og má þó telja það vafasamt samkv. þeirri skýrslu, sem fyrir liggur frá sérfræðingnum, sem ég nefndi áðan. Það verður að teljast óheppilegt, ef samtímis því sem ríkið færi að reisa slíka herzlustöð, að einstaklingur byrjaði á þessu, og gæti farið svo, að það yrði öðrum aðila eða jafnvel báðum til tjóns, að þannig færu tveir út í þetta á sama tíma. Yrði fyrst um sinn aðeins reist ein herzluverksmiðja. Verður að telja það sjálfsagt, þar sem ríkið er stærsti atvinnurekandinn í síldariðnaðinum og hefur eðlilega hagsmuni almennings fyrir augum í sambandi við þann atvinnurekstur, að einmitt það reki slíka verksmiðju, og yrði að telja óeðlilegt, ef aðrir aðilar, sem hefðu miklu minni síldariðnað en ríkið, ættu slíkt fyrirtæki, sem þá hefðu eins konar einkaaðstöðu í þessum efnum og kynni að geta þröngvað kosti bæði ríkisverksmiðjanna og annarri hinna smærri síldarverksmiðja vegna aðstöðu sinnar, því að það er auðvitað mál, að þegar þetta er komið í það horf, að unnið er úr lýsinu hér á landi, hefur sá aðilinn, sem hefur aðstöðu til lýsisherzlunnar, hver sem hann er, sérstaka aðstöðu gagnvart öðrum verksmiðjum í landinu. Með tilliti til þess, sem nú hefur verið sagt, hefur meiri hl. sjútvn. talið eðlilegt, að frv. verði samþykkt. Meiri hl. telur eðlilegt, að ríkið hafi vald á þessum framkvæmdum í landinu og að einstaklingar geti ekki stofnað til framkvæmda á þessu sviði, framkvæmda, sem kynnu að fara í bága við framkvæmdir ríkisins. Hins vegar, ef svo skyldi fara, sem ólíklegt er, að ríkið hætti við framkvæmdir á þessu sviði, er ekki ástæða til að meina einstaklingum að ráðast í byggingu slíkrar verksmiðju, og eins ef það sýndi sig við nánari rannsókn, að fleiri herzlustöðvar gætu verið starfandi í landinu, gæti vel kornið til mála, að leyfi væru veitt. Meiri hl. Alþ. samþykkti á sínum tíma, að leyfi atvmrh. skyldi þurfa til að byggja nýjar síldarverksmiðjur. Ég skal ekki fara út í þau rök, sem fyrir því voru. Þau voru lögð fram á Alþ. þá, en ég vil segja það, að ef ástæða var til, að þetta leyfi þyrfti til að reisa nýjar síldarverksmiðjur, þá er alls ekki minni ástæða til þess, að leyfi þurfi til að reisa verksmiðju sem þessa.



Ég skal ekki lengja umr. um þetta mál, en vil aðeins víkja nokkrum orðum að nál. þeim, sem hér liggja fyrir. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ., en minni hl. er á móti því. Mér finnst meiri hl. ekki hafa athugað þetta mál nægilega og finnst honum hafa sézt yfir nokkur þýðingarmikil atriði. Það er rétt tekið fram í áliti meiri hl., að það megi ekki byggja nýjar síldarverksmiðjur nema með leyfi atvmrh., og er það notað sem rökstuðningur fyrir því, að leyfi atvmrh. ætti að þurfa til þess að reisa lýsisherzlustöð. Mér finnst, að árangurinn af því, að það þarf leyfi ráðh. til, þess að reisa síldarverksmiðjur, hafi ekki orðið eins og til var ætlazt í upphafi. Það hefur sjálfsagt ekki verið meiningin, að þetta ákvæði yrði til þess að hindra byggingu nýrra síldarverksmiðja í landinu, er bættu úr þeirri þörf, sem fyrir þær hefur verið á s.l. árum. En því miður hefur reynslan orðið sú. Nærtækasta dæmið er, að það fékkst ekki fyrir stríð að byggja nýja 5000 mála síldarverksmiðju á Siglufirði, og vegna þessa er Siglufjarðarkaupstaður mörg hundruð þúsund krónum eða milljónum fátækari en annars hefði verið. Ég þori að fullyrða, að ef ekki hefði þurft að sækja undir atvmrh., hefði þessi verksmiðja verið reist. Það ættu þeir menn að íhuga, sem álíta, að sams konar ákvæði eigi að hafa um byggingu herzlustöðva. Það er varhugavert að setja ákvæði í l., sem kunna að vera einhverjir kostir við, en geta verið meiri ókostir. Sumir menn hafa tröllatrú á því, að það þurfi um sem flest að fá leyfi frá ríkisstj., og hefur meira og meira verið gert að því undanfarin ár. Það er í rauninni komið svo, að bæði í framleiðslu og verzlun geta menn ekki þverfótað fyrir hindrunum. Það þarf að sækja um leyfi til allra hluta. Ég held, að hv. þm. ættu að athuga þetta. Þó að það komi að gagni í sumum tilfellum, hefur oft hlotizt af slíku mikið ógagn. Það hefur sjálfsagt orðið til mikillar blessunar fyrir land og lýð, að ráðizt var í að reisa ríkisverksmiðjurnar, en ég tel illa farið, ef þær, í stað þess að vera til almenningsheilla og gera framleiðsluna verðmeiri en ella, verða til þess, að settar verði ýmis konar hindranir á því, að upp vaxi ný fyrirtæki, eins og herzlustöðvar. Það er enginn efi á, að það er þegar farið að bóla á sterkri tilhneigingu til þess, að ríkisverksmiðjurnar verði slík einokunarfyrirtæki, og er þá komið út af þeirri braut, sem upphaflega var mörkuð.



Herra forseti. Ég er að mörgu leyti sammála því, sem í nál. minni hl. segir. Við höfum reynslu fyrir því, að þegar um slík ákvæði er að ræða til að hindra eða leyfa og banna ný atvinnufyrirtæki, er full ástæða til að fara varlega. Frá byrjun hefur það ákvæði verið gildandi, að ekki mætti reisa síldarverksmiðjur nema með leyfi ríkisins. Þetta ákvæði hefur þá líka orðið til þess, þegar Alþ. hefur átt að fara að ákveða, hvar skyldu reistar síldarverksmiðjur, að smáverksmiðjur hafa risið upp á öllum mögulegum stöðum, og þegar á að fara að ákveða verðið, græða þær í skjóli ríkisverksmiðjanna. Það er full ástæða til að íhuga, hvort hér er verið á réttri braut. Hér er um herzlustöðvar að ræða. Ég hygg, að þær séu slík fyrirtæki, sem ekki sé ráðizt í út í vitleysu. Þær þurfa mjög mikið rafmagn, lágmarksafl 2000–3000 hestöfl, og það þarf að tryggja, að sé fyrir hendi. Þá er útilokað, að nokkur geti þetta, nema hann hafi fyrir fram gert samning við aðila, sem á vatnsaflsráð, en það er í flestum tilfellum bæjarfélög. Áhættan er því lítil, að herzlustöðvar verði reistar á ómögulegum stöðum. Ég held því, að varhugavert sé að setja slíkt ákvæði út í bláinn, og þó að ég greiði atkv. með málinu til 3. umr., býst ég við að flytja þá brtt. við þetta atriði.



Ég get stytt mál mitt vegna þess, sem fram kom hjá hv. 2. landsk. þm. og hv. þm. Siglf. Ég vil benda á það, að ef Alþ. skyldi óttast, að útvegsmenn mundu flana út í að reisa verksmiðju, sem yrði þeim fjárhagslegur baggi, eru sjálfkrafa á þetta. hömlur settar, en þegar vinnsluaflið er fyrir hendi, er ég sannfærður um, að það verður talið jafnsjálfsagt og kaldhreinsun nú, að allt lýsi, sem unnt er að herða, verði flutt út í því ástandi, hver svo sem á það. Það er áreiðanlega ástæðulaust að hefta menn í þessu. Örðugleikarnir sjálfir munu gera það. Ég vil nefna það, að þessi hugmynd, að banna mönnum að reisa nýjar síldarverksmiðjur; hefur sáralítið fylgi nú orðið. Mörg sveitarfélög hafa reist smáverksmiðjur, sem síðan kom í ljós, að var óhagkvæmt, og það er ekki fræðileg sönnun fyrir hendi um það, hve stór verksmiðja þurfi að vera til þess, að hún beri sig fjárhagslega. Ég skal t.d. nefna, að á Alþ. - ég held 1941 flutti ég frv. til breyt. á verksmiðjul. á þá leið að fella niður 1. gr., sem felur í sér þetta bann. Einmitt núv. form. sjútvn., sem þá var og er í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, mælti með frv. Hann stendur að vísu nú að meirihl. nál., og hv. 6. landsk. þm. líka, en þó að ég ætli ekki að fara að gera þeim upp hugsanir, býst ég við, að þeir hafi báðir gert það frekar af kurteisi við málið en að þeir haldi, að nauðsynlegt sé að banna mönnum að reisa nýjar síldarverksmiðjur. Rök hv. frsm. meiri hl. voru ekki þess eðlis, að ég sjái ástæðu til að fara út í ræðu hans, sem að mestu leyti var endurtekningar úr grg. Það fer fjarri því, að það sé tilgangur minni hl., að upp rísi nokkur keppinautur við ríkið. Mitt sjónarmið er, að þegar frá líður, verði það talið sjálfsagt, að hver sá, sem framleiðir lýsi í svo stórum mæli, að það borgi sig að herða það til útflutnings, fullvinni sitt lýsi. Það getur engum manni orðið til tjóns. Ég held því, að hv. d. ætti ekki að binda sig við gamlar kreddur, heldur snúast skynsamlega við því, sem framtíðin án efa ber í skauti sínu, og fella frv.



Ræða hv. frsm. minni hl. gefur ekki mikið tilefni til andsvara, en ég verð að segja það, að enda þótt ég dragi ekki í efa, að alþm. séu vel að sér í hvers konar hæversku, hélt ég ekki, að þeir væru svo kurteisir, að þeir mæltu með framgangi frv. á Alþ. af einskærri kurteisi við málin: Einstaklingsframtakinu í landinu hefur í þessum umr. komið liðsauki óvæntur, þar sem er hv. 2. landsk. þm., sem nú virðist hafa beyg af því, að sósíalisminn færist í aukana. Það má vera, að gengi þeirrar stefnu hafi orðið fullmikið í seinni tíð, en ég hefði ekki haldið, að þetta frv. væri svo sósíalistískt, að ástæða væri til að óttast það af þeim orsökum. Ég hef út af fyrir sig ekki rætt um ástæðurnar fyrir því ákvæði síldarverksmiðjul., að leyfi stjórnarvaldanna til að reisa nýjar verksmiðjur þurfi að koma til. Mér er ekki sérstaklega kunnug sú ráðstöfun, sem hv. 2. landsk. þm. talaði um áðan, þegar synjað var um leyfi til Siglufjarðarbæjar til að reisa verksmiðju. Ég veit ekki, hvort þetta var réttmætt eða ekki, en þó var það svo, að með tilliti til fyrri afstöðu þáv. atvmrh. má ætla, að rök hafi legið fyrir, þegar hann tók á sig þá ábyrgð að neita um leyfið. Það er vitað mál, að þegar um er að ræða jafnmikinn atvinnurekstur og þetta, greinir menn á um, hvort á að láta hann vaxa án eftirlits og af sjálfu sér, eða að hið opinbera hafi umsjónina, með almenningsheill fyrir augum. En mér finnst ekki hægt að segja, að Alþ. hafi sýnt íhaldssemi í þessum málum eða skilningsleysi á þörfinni fyrir aukningu síldariðnaðarins, þegar litið er á l., sem samþ. voru á síðasta þingi. Ég skal ekki ræða málið frekar, heldur aðeins endurtaka þá till. meiri hl., að frv. verði samþ. í deildinni.



Af því að borið hefur á góma sögu Rauðku-málsins, en þáv. atvmrh., hv. þm. G.-K., er ekki í d., vildi ég mega leiðrétta það, sem sagt var um synjunina til Siglufjarðarbæjar um leyfi til að reisa 5000 mála verksmiðju á Siglufirði. Um synjun var ekki að ræða, heldur takmörkun frá því, sem bærinn vildi. Ráðh. veitti leyfi til 2500 mála verksmiðju. Út af orðum hv. frsm. meiri hl. um, að sterk rök hlytu að hafa verið fyrir afstöðu ráðh., sé ég ekki ástæðu til að draga fjöður yfir það, að þær ríku ástæður voru fyrir hendi, að meiri hl. stj. síldarverksmiðja ríkisins lagði eindregið á móti því, að þetta leyfi væri veitt, og stj. Landsbanka Íslands sömuleiðis. Geta menn svo metið, hvað rétt hafi verið að gera í því máli. Ég vil eindregið fylgja till. hv. minni hl. n. og er alveg sammála því, sem hv. 2. landsk. þm. lýsti yfir um sína afstöðu. Ég get skrifað undir hvert orð, sem hann sagði.



Ég vil ekki láta ómótmælt þeim orðum, að við hv. 2. landsk. þm. séum að hafa á móti sósíalismanum í afstöðu okkar til þessa máls. Það er á engan hátt sósíalismi, þó að borgaralegt ríkisvald taki að sér borgaralegan atvinnurekstur. Ég vil nefna dæmi. L. um að reisa nýjar síldarverksmiðjur, sem samþ. voru á síðasta Alþ., gera ráð fyrir, að Síldarverksmiðjur ríkisins reisi 6 smáverksmiðjur. Fyrirsjáanlegt er, að þessar verksmiðjur verða vegna smæðar sinnar mjög dýrar í rekstri. Hins vegar, vegna þess að Síldarverksmiðjur ríkisins ákveða hrásíldarverðið, verður þessi dýri rekstur þeim skaðlaus, en kemur niður á sjómönnum og útgerðarmönnum, sem fá þá minna fyrir síld sína en þeir annars hefðu getað fengið. Síldarverksmiðjur einstaklinga, sem eru stærri og fullkomnari og því ódýrari í rekstri, geta þá líka grætt í skjóli Síldarverksmiðja ríkisins. Eitt dæmi um þessar smáu verksmiðjur er síldarverksmiðjan á Húsavík. Þar var byggð 400 mála verksmiðja, sem fyrirsjáanlegt var, að aldrei mundi geta staðið undir sér. Þegar þetta er fram komið, eru Síldarverksmiðjur ríkisins látnar yfirtaka þessa verksmiðju, og þar með er aukið enn á rekstrarkostnað þeirra. Það er yfirleitt varhugavert að draga atvinnurekstur í hendur ríkisins á þann hátt, að það verði beinlínis til þess að binda tækniþróun atvinnuveganna. Það er enginn sósíalismi að grípa á þann hátt inn í mekanisma kapitalismans, að eðlilegur vöxtur atvinnuveganna og framfarir í tækni séu hindruð.



Ég skal vera mjög stuttorður. Mér skildist hv. þm. Siglf. telja sig vera að gera aths. við ræðu mína áðan. Það var þó ekki beinlínis hans ræða, sem ég var að svara, heldur hv. 2. landsk. Ég sagði eitthvað á þá leið, að mér hefði skilizt á orðum hv. 2. landsk., að honum þætti gæta um of sósíalisma í atvinnurekstri þessa lands og aðgerðum Alþ. í þeim efnum. Ég þóttist hafa fulla ástæðu til að segja þetta, því að hv. 2. landsk. talaði mjög í þeim anda, sem áður hefur heyrzt hjá þeim, sem fastast trúa á einstaklingsframtakið. Hann talaði um „mjög svo óheppileg afskipti“ þess opinbera af atvinnurekstrinum og kvartaði um, að atvinnurekendur þyrftu að sækja um leyfi til Alþ. eða ríkisvaldsins um alla skapaða hluti og mættu hvergi um frjálst höfuð strjúka. Mér skildist af þessu, að honum myndi þykja nóg um þau tök, sem sósíalistar væru búnir að ná á Alþ. og löggjöf landsins. Hv. þm. Siglf. undirstrikaði, að mér skildist, þetta sama í ræðu sinni. Hann sagði beinlínis, að það mætti ekki trufla hin eðlilegu lögmál hins „kapitalistiska“ þjóðfélags, á meðan hið kapitalistiska þjóðfélag stæði. Mér virðist hann því vera á þeirri skoðun, að ekki mætti gera neina tilraun með sósialisma í þessu þjóðfélagi, því að það sé „að trufla hin eðlilegu lögmál kapitalismans“. Hann talaði um verksmiðjuna á Húsavík. Hann sagði, að hún hefði verið byggð til svo litilla afkasta, að ekki gæti borið sig. Mönnum hefði verið ráðið frá því að byggja svo smátt, og það hefði sýnt sig, að þær aðvaranir hefðu haft við rök að styðjast. Ég vil aðeins benda honum á, að það var síður en svo, að þessi verksmiðja væri reist á sósíalistiskum grundvelli. Hún var einkafyrirtæki, byggð af hlutafélagi, og má vel vera, að ef ríkisverksmiðjurnar eða ríkið hefði átt að sjá um framkvæmdirnar á þessum stað, þá hefði ekki svo farið sem fór. En þetta bendir einmitt til þess, hvernig fer, þegar slíkar framkvæmdir eru eftirlitslausar með öllu af hálfu hins opinbera.



Herra forseti. - Þegar þessi þáltill. kom fram og kom til athugunar hjá samgmn., þá þótti bezt að dómi nm. að askja skýrslna frá forstjórum þeirra stofnana, sem hér eiga hlut að máli, þ. e. vegamálastjóra og póst- og símamálastjóra. Svar þeirra er skýrslur þær, sem prentaðar eru með nál. á þskj. 286 sem fylgiskjal. Að fengnum þessum skýrslum og við athugun málsins yfirleitt var n. ásátt um að leggja til, að till. væri samþ. með þeim breyt., sem sjá má á téðu þskj., og telur, að það sé í samræmi við þann tilgang, er flm. till. sögðust hafa með flutningi hennar. Þetta er allt rannsóknaratriði og sjálfsagt að láta þá rannsókn fara fram með aðstoð þeirra aðila, sem hafa með þessi mál að gera. Þess vegna hefur n. breytt orðalagi till. lítils háttar. Að svo stöddu sé ég ekki ástæðu til að koma með fleiri aths., en legg til, að málið nái fram að ganga með þeim brtt., sem hér er lagt til, að gerðar séu.



Ég færi hv. frsm. þakkir og n. fyrir afgreiðslu hennar, sem er á þá leið, sem sjá má á þskj. 286. Ég vil svo aðeins í þessu sambandi skjóta því til n., hvort hún telji ekki rétt að fella niður úr 1. lið orðin „meir en nú er“. Ég sé ekki annað en þau séu óþörf, því að „auka“ þýðir að gera meir en nú er.



Ég sé ekki ástæðu til að deila um þetta atriði. Tilgangurinn er að „auka meir en nú er“ vélanotkun, og ég sé ekki, að það fái ekki staðizt. Það er það, sem á að rannsaka, því að vélaafl er nú þegar ekki aðeins notað, heldur hefur verið gerð gangskör að því, að kleift yrði á næstunni að gera aukningu þá, sem yfirleitt væri tiltækileg vegna útvegunar á vélum. En það að fella þessi orð úr hefur í sjálfu sér engan stuðning í virkileikanum, því að þau gera engan skaða. Það er meinlaust, þó að það sé kannske gagnslaust, en. ég vil ekki fara út í neitt til að vekja sundrung.