Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við hv. 1. þm. Eyf. (TÁ) flytjum saman frv. það, sem hér liggur fyrir til 1. umr., um heimild fyrir ríkisstj. til þess að láta gera leit að jarðhita til virkjunar. Báðir höfum við mikinn áhuga fyrir þessu máli, af því að það er þýðingarmikið 1ífsþægindamál fyrir fjölda fólks og hagsmunamál fyrir þjóðarheildina. Við leyfum okkur líka að vænta þess, að málið verði áhugamál allra hv. þm. Jarðboranir eftir heitu vatni munu hafa byrjað hér á landi 1928. Var það rafmagnsveita Reykjavíkur, sem þá lét bora við Laugarnar í Reykjavík. 1932 var hafizt handa um að bora að Reykjum í Mosfellssveit, og þaðan er svo aðalhitaveita Reykjavíkur runnin. Talið er, að hitaveita Reykjavíkur öll nál nú til 35 þúsunda af íbúum höfuðborgarinnar eða þess svæðis, sem sá mannfjöldi býr á. Séu 62 þús. íbúar í Reykjavík, eins og mér skilst að muni vera, þá eru enn um 27 þús. manns utan hitaveitusvæðisins hér. Jarðboranir á vegum ríkisins byrjuðu árið 1930. Lítið var þó um framkvæmdir, fyrr en rannsóknaráð ríkisins tók við þeim verkefnum 1943. Það hafði verkefnin með höndum í tvö ár, en 1945 tók jarðboranadeild raforkumálastjórnarinnar við þeim og sér um þau enn. Jarðborunardeildin hefur nú orðið jarðeðlisfræðileg mælitæki, sem hún getur fundið með, hvar líkur eru til, að hægt sé með borunum að ná til jarðhita. Auk þess hefur hún haft jarðbora, sem hún hefur látið vinna með að jarðhitaleit eftir pöntunum frá hlutaðeigandi aðilum. Þessir borar eru nú 2 eða 3. Hafa þeir verið að verki vegna gufuleitar til iðnaðarframleiðslu, t.d. í Námaskarði við Mývatn, þar hefur ríkið kostað rannsóknirnar. Einnig hafa þeir verið í þjónustu bæjarfélaga, sem hafa fengið þá til þess að leita að heitu vatni til híbýlahitunar, svo sem Ólafsfjörður og Sauðárkrókur. Þessir borar eru ekki djúpborar. Með þeim mun vera hægt að bora 200–300 metra, allra mest 500 metra, og eru þó borarnir varla nægilega traustir til þess að bora svo djúpt, nema jarðlög séu sérstaklega auðunnin. En þessir borar hafa samt gert mikið gagn, þar sem allauðvelt hefur verið að ná til jarðhitans. Nú hefur verið ákveðið, að ríkið kaupi djúpbor, sem á að vera hægt að bora með 1500 metra djúpar holur, ef með þarf. Fé hefur verið veitt á nýafgreiddum fjárl. til kaupa á þessum bor og til rekstrar hans seinni hluta ársins. Ég hef séð þess getið í skilríkjum frá jarðboranadeildinni, að núverandi kostnaður við jarðborun sé frá 300 kr. og upp í 1000 kr. á hvern boraðan metra. Eftir því getur 500 metra borhola kostað hálfa milljón króna. Það segir sig sjálft, að fyrir einstök byggðarlög, sem eru ekki því fjölmennari, hvað þá einstök býli, er mikil fjárhagsleg áhætta að leggja í gaumgæfilega leit að. heitu vatni, ef til þess þarf boranir í stórum stíl. Beri leitin ekki árangur, getur tilkostnaðurinn orðið drápsklyfjar. Þetta leiðir til þess, að menn þeir, sem þó búa þar, sem hin jarðeðlisfræðilegu mælitæki jarðboranadeildarinnar gefa vonir, hika við að ganga út í áhættuna, telja réttilega, að þeir hafi ekki bolmagn til þess að rísa undir tilkostnaði, sem ekki beri árangur, þótt þeir hins vegar yrðu þess vel megnugir, ef sæmilegur árangur næðist. Ég hef það eftir góðum heimildum, að um 40 þús. landsmanna búi nú við þau miklu þægindi að hita híbýli sín með jarðhita. Af þeim eru 35 þús. í Reykjavík, eins og ég gat um áðan. Alls er þetta um það bil 1/4 íbúa landsins. Talið er, að jarðhitinn, sem notaður er til híbýlahitunar hjá þessu fólki, spari þjóðinni, eins og nú háttar verðlagi, 28 millj. kr. í erlendum gjaldeyri, ef miðað er við verðlag á olíu. Það er ekki lítið hagræði þjóðarheildinni. Slík heimaföng þarf að auka sem mest, engu síður en útflutningsframleiðsluna. Ríkið hefur á undanförnum árum stutt menn til leitar að heitu vatni og til hitaveituframkvæmda með þrenns konar aðstoð: 1) Með því að fela fyrst rannsóknaráði og síðan jarðboranadeildinni að leiðbeina mönnum í þessum efnum og taka að sér rannsóknir og jarðboranir á kostnað þeirra, sem um hafa beðið. 2) Með því að greiða nokkrum sinnum helming kostnaðar við boranir, þegar fé var til þess veitt á fjárlögum. Þetta var gert samkvæmt lögum frá 1943, en hefur ekki átt sér stað á seinustu árum. 3) Með því að ábyrgjast stofnkostnaðarlán fyrir hitaveitur, allt að 80% af stofnkostnaði. Um það er til heimild í lögum frá 1953. En þetta er ekki nægilegt eftirleiðis. Þeir, sem hafa bezta aðstöðu til þess að beizla jarðhitann til híbýlahitunar, hafa þegar gert það. Áhættusamari hitavatnsleitirnar eru eftir. Ekki má þó láta þær farast fyrir. Þar verður ríkið að koma enn meir til sögunar en áður. Gæði landsins verður þjóðfélagið að sjá um að hagnýtist. Gjaldeyrissparnaður sá, sem vinnst með hverri hitaveitu, er ekki sérstaklega ávinningur þeirra, sem á hitaveitusvæðinu búa, heldur allrar þjóðarinnar, eftir því sem hún þarf á erlendum gjaldeyri að halda. Vel má líka hugsa sér, að sums staðar geti orðið um iðnaðarframleiðslu að ræða til útflutnings samhliða húsahitun. Heitt vatn, sem næst úr iðrum jarðar í þjónustu manna til híbýlahitunar og iðnaðar, verður væntanlega ekki fyrir eina kynslóð, heldur líka fyrir komandi kynslóðir. Þjóðfélagið nýtur þeirra framkvæmda, ef að líkum lætur, um ár og aldir. Með slíkum framkvæmdum er í raun og veru verið að nema landið, gera það eftirsóknarverðara og byggilegra, breyta jafnvel ókostum þess í kosti, þ.e. láta mikið gott leiða ár og síð af hinum reiðigjarna Loga, sem Jónas Hallgrímsson talar um í kvæðinu Skjaldbreiður. Í frv., sem hér liggur fyrir, er ætlazt til, að ríkisstj. fái heimild til þess að láta bora eftir heitu vatni fyrir byggðarlög eða einstaka bæi, ef jarðboranadeildin og rannsóknaráðið telja það vænlegt til ávinnings. Hlutaðeigandi aðilar, sem eiga að njóta framkvæmdarinnar fyrst og fremst, greiði kostnaðinn, ef tilætlaður árangur næst, eða í hlutfalli við hann, ef hann verður ekki metinn svara öllum kostnaðinum. Annars greiði ríkið kostnaðinn. Ég tel þetta miklu heppilegra og eðlilegra en að kostnaður skiptist til helminga, hvernig sem gengur, eins og nú er gert ráð fyrir í lögum. Þau lög virðast líka vera orðinn dauður bókstafur í reyndinni. Fáist heitt vatn við borunina, geta hlutaðeigendur eða fyrirtæki það, er upp rís, undir flestum kringumstæðum borgað. Annars er, ef árangur verður ekki, kostnaðurinn þeim venjulega um megn. Allt hið auðunnasta er búið, eins og ég tók áðan fram. Hér eftir verður varla unnið nema með dýrum og stórvirkum tækjum, dýrari og stórvirkari en notuð hafa verið, og út í kostnaðaráhættu í leit með slíkum tækjum er tæplega leggjandi nema fyrir ríkið, enda sanngjarnt eftir ástæðum, að áhættan hvíli á því, og óhjákvæmilegt, að það sé svo, til þess að af athöfnum verði og ekki bíði ónotuð um langa framtíð náttúrugæði þau, sem hér er hægt að hagnýta. Gert er ráð fyrir, að gera megi samninga við ríkið um að greiða borunarkostnað með afborgunum, og ætlazt til, að þá séu einnig greiddir vextir af slíkum stofnkostnaðarlánum. Að sjálfsögðu er ekki ætlazt til, að ríkisstj. gangi lengra í framkvæmdum þessum en fé leyfir, sem á fjárl. er veitt til jarðborana hverju sinni. Á Alþ. þannig samkvæmt frv., svo sem einboðið er líka, að ráða, hve hratt er farið. Ég leyfi mér að vænta þess, að Alþ. taki frv. þessu vel og að það verði almennt áhugamál hv. þm. Það er að ýmsu leyti hliðstæða við virkjun fallvatnanna og rafvæðingu landsins. Að lokinni þessari umr. óska ég, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn. Þar hafa vist venjulega að undanförnu slík mál sem þetta verið athuguð.



Herra forseti. Ég ásamt hv. 2. þm. S-M. (VH) og hv. þm. S-Þ. (KK) ber fram það mál, sem hér er til umr., frv. til l. um breyt. á l. nr. 23 6. maí 1955, um landshöfn í Keflavíkurkaupstað og Njarðvíkurhreppi, nr. 344. Eins og frv. þetta ber með sér, fjallar það um breytingu á lögum þeim, sem ég vísaði til um landshöfn í Keflavíkurkaupstað og Njarðvíkurhreppi, þess eðlis, að ef eigi þurfi að nota að fullu heimild laganna til lántöku vegna landshafnarinnar, verði ríkisstj. eigi að síður heimilt að taka heimildarupphæðina að láni og endurlána afganginn hafnar- og lendingarbótasjóðum sveitarfélaga, þar sem hafnarmannvirki eru skammt á veg komin og þörf framkvæmda brýn. Í frv. er gert ráð fyrir, að ríkisstj. geti falið Framkvæmdabankanum að sjá um lántöku og endurlánveitingu til hafnar- og lendingarbótasjóðanna. Með setningu laga um landshöfn í Keflavíkur- og Njarðvíkurhreppum, upphaflega nr. 25 23. apríl 1946, var ákveðið að heimila ríkisstj. að taka lán fyrir hönd ríkissjóðs, allt að 10 millj. kr., til greiðslu kostnaðar við byggingu hafnarmannvirkja á þessum stöðum. Með breytingu á landshafnarlögunum, sem gerð var árið 1955, var heimild þessi hækkuð úr 10 millj. kr. upp í 25 millj. kr. Samkvæmt lögunum um landshöfn í Keflavíkurkaupstað og Njarðvíkurhreppi, sem nú hafa verið gefin út með þeirri fyrirsögn, nr. 23 6. maí 1955, skal 1/3 hluti láns, allt að 25 millj. kr., sem ríkissjóður kann að taka í þessu skyni, endurgreiðast úr ríkissjóði, en 2/3 hlutar lánsins úr hafnarsjóði landshafnarinnar. Það er því gert ráð fyrir, að ef heimildin yrði notuð að fullu, legði ríkissjóður fram 81/3 millj. kr. til landshafnarinnar sem beint ríkisframlag. Ég hef aflað mér upplýsinga um, að þegar hafi verið notaðar um 13 millj. kr. af þeirri heimild, sem hér um ræðir. Eru þá ónotaðar um 12 millj. kr. Ríkisstj. hefur tilkynnt, að varnarliði Bandaríkjanna hér á landi hafi verið leyft að láta gera uppskipunarhöfn í Njarðvíkum, á því svæði, sem lög nr. 23 6. maí 1955 taka til. Mun varnarliðið ætla að verja yfir 100 millj. kr. í þessu skyni. Með hliðsjón af þessum upplýsingum er full ástæða til að ætla, að heimild landshafnarlaganna til lántöku allt að 25 millj. kr. verði ekki að fullu notuð í þeim tilgangi, sem í öndverðu var ætlað. Þótt nokkru fé hafi á undanförnum árum verið ráðstafað til hafnar- og lendingarbóta í landinu, er þó kunn knýjandi nauðsyn á frekari framkvæmdum víðar um landið. Eins og tekið er fram í grg. fyrir frv., álitum við flm. þess, að ef vel væri, þyrfti að gera stórátak í þessum málum. Á fjölmörgum stöðum háttar svo til, að samgöngur byggjast að mestu eða öllu leyti á aðstöðu til samgangna á sjó. Að vísu eru vegir komnir í samband við flest byggðarlög, en þó ekki öll. Auk þess teppast vegirnir meira og minna yfir veturinn, eins og alkunna er. Þar að auki stendur það víða útgerð fyrir þrifum, hve hafnarskilyrði eru ótrygg og léleg. Það er aldrei of mikið undirstrikað, hvað samgöngur eru þýðingarmikill þáttur framfara og aukinnar menningar. Má með réttu segja, að greiðar samgöngur séu lífæð ýmissa byggðarlaga. Ef þær teppast um lengri tíma, horfir til vandræða, og auk þess liggur oft líf við. Við teljum því hafnargerðir og lendingarbætur eitt af stórmálum landsbyggðarinnar. Eins og áður er vikið að, gerir frv. þetta ekki ráð fyrir nýrri lánsheimild, heldur að lánsheimild, sem þegar hefur verið lögfest, verði vegna þeirra atvika, sem greind eru í grg. frv., notuð í öðrum tilgangi en lögin gera nú ráð fyrir. Í lögum um hafnargerðir og lendingarbætur frá 1946 er gert ráð fyrir, að ríkissjóður greiði 2/5 af kostnaði við hafnargerð í um 35 kaupstöðum og stærri kauptúnum í landinu. Jafnframt heimilast ríkisstj. að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs lán, sem sveitarfélögin taka og leggja fram að sínu leyti. Ef slík lán eru tekin erlendis, skal það gert í samráði við samgmrn., og er sveitarfélögum óheimilt að leita eftir slíkum lánum, nema samþykki þess ráðuneytis komi til. Enn fremur er kveðið svo á í lögunum, að ríkissjóður greiði helming kostnaðar við að gera lendingarbætur á 70–80 stöðum öðrum en áður greinir, og er ríkisstj. jafnframt heimilt að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs lán til greiðslu á hinum helmingnum, og er þá miðað við kostnað, sem er undir 800 þús. kr. Ef hann fer yfir 800 þús. kr., færast þessar minni hafnir eða lendingar yfir í fyrri flokkinn, þannig að hlutföllin verða 2/5 og 3/5 í staðinn fyrir helming. Eins og nú háttar, er yfirleitt hvergi lán að fá innanlands til hafnar- og lendingarbóta. Reynslan hefur sýnt, að það er sveitarfélögum víða ofviða að afla lánanna að eigin frumkvæði. Þar sem svo stendur á, geta þau því ekki hagnýtt sér hagræði laganna um hafnar- og lendingarbætur. Veikari sveitarfélög geta yfirleitt ekki heldur lagt fram eigið fé, svo að nokkru nemi. Þar sem hér hafa óvænt atvik valdið því, að stórfé er skyndilega lagt til byggingar landshafnar í Njarðvíkum, og þess því að vænta, að ríkissjóður þurfi ekki að nota að fullu lánsheimild, sem þegar er í lögum, virðist þarna gullið tækifæri til að veita smærri sveitarfélögum aukaaðstoð til þess að bæta hafnarskilyrði og lendingar. Í grg. fyrir frv. þessu bendum við flm. málsins á, að þótt við teljum hina miklu hafnargerð í Njarðvíkum æskilega vegna sjávarútvegsins, verði hún til þess að auka ójafnvægi í byggð landsins, ef ekkert er jafnhliða gert til mótvægis. Með þessu frv. er því gripið tækifæri til þess að styðja þá stefnu, sem Framsfl. hefur ætíð talið meðal sinna helztu stefnumála, að hamla gegn vaxandi ójafnvægi í byggð landsins. Að mínum dómi verður það ekki gert að neinu gagni nema með skipulagðri fjárfestingu í sveitum og sjávarþorpum. Þótt hér við Faxaflóa hafi af ýmsum ástæðum skapazt gífurleg spenna í atvinnulífinu, sérstaklega á seinasta ári, þá er því alls ekki svo háttað úti um landsbyggðina. Það hefur að vísu verið mikil atvinna, en hún er víða mjög stopul. Þar sem yfirleitt allir eru sammála um nauðsyn þess að viðhalda landsbyggðinni bæði í sveitum og við sjó, ber að grípa hvert tækifæri, sem býðst, til að auka jafnvægi í byggð landsins. Sá er megintilgangur þessa frv., þótt í smáum stíl sé. Ég vænti þess, að hv. þm. taki frv. vel, og legg til, að því verði vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Mér finnst þetta vera hreint fjárhagsmál. Hér er um það að ræða, hvort á að auka þá fjárfestingu, sem er í landinu, með því að leyfa nú, að þær ábyrgðir, sem ætlaðar voru til framgangs hafnargerð í Njarðvíkum, verði færðar til ótiltekinna annarra hafna í landinu. Þyki rétt að nota ábyrgðina, sem lögum samkvæmt á að veita vegna Njarðvíkur, til að auka fjárfestingu í landinu, þá er að athuga, hvort það á heldur að gera í höfnum, húsbyggingum eða annars staðar, og því tel ég málið hreint fjárhagsmál og eiga að fara til fjhn.



Herra forseti. Ég sé enga ástæðu til að bæta neinu við þessa mjög glöggu og greinargóðu framsöguræðu hv. þm. S-Þ. (KK) um málið sjálft og þau atriði þess, sem hann ræddi aðallega um. En í sambandi við málið tel ég rétt, að fram komi nokkru nánar við 1. umr. þess sú þýðing, sem það gæti haft hvað viðkemur auknum gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Höfuðatvinnuvegir þjóðarinnar eru, eins og kunnugt er, landbúnaður og sjávarútvegur svo og vaxandi iðnaður. Sjávarútvegurinn er sá atvinnuvegur, sem aflar beint nær alls gjaldeyris, sem þjóðin notar til neyzlu, uppbyggingar og framfara. Þessi atvinnugrein er hins vegar með þeim hætti, að ýmis óviðráðanleg atvik geta valdið því, að gjaldeyristekjur af henni hljóta að verða misjafnar. Nægir í því sambandi að benda á, hversu afar misjöfn aflabrögð eru, hvað veðrátta getur torveldað sjósókn og að við erum algerlega háðir erlendu verðlagi á sjávarafurðum okkar. Þessar staðreyndir hljóta að leiða til þeirrar niðurstöðu, að það sé þjóðarnauðsyn að koma á fjölbreyttari atvinnuháttum í landinu, þannig að þegar einhver þau atvik, sem ég benti á áður, eða önnur steðja að sjávarútveginum, þá komi til stuðnings aðrar atvinnugreinar, sem eru ekki háðar sömu atvikum. Þetta mál, sem hér er borið fram af hv. þm. S-Þ. og mér um heimild fyrir ríkisstj. til þess að láta gera leit að jarðhita til virkjunar, er liður í þeirri stefnu að gera atvinnuvegi landsins fjölbreyttari og hagnýta betur þá möguleika, sem landið hefur að bjóða, enn fremur til þess að spara gjaldeyri og mjög sennilega einnig efla gjaldeyristekjur þjóðarinnar. Af viðtölum við verkfræðinga og því, sem ég hef lesið mér til, og síðast, en ekki sízt af þeirri reynslu, sem við höfum af hagnýtingu jarðhitans, virðist mér, að jarðhitinn kunni ef til vill að verða mjög þýðingarmikill aflgjafi í framtiðinni og meiri en menn gera sér nú almennt ljóst. Það dylst engum t.d., sem skoðar borholuna í Krýsuvík, hvílíkur ógnarkraftur kemur þar fram úr iðrum jarðar. Tæknitímabil rafmagnsins stendur nú á hástigi. Hins vegar er runnin upp ný tækniöld, kjarnorkutímabilið. Þær stórstígu og fjölbreyttu framfarir, sem rafmagnið hefur fært mannkyninu, valda því, að menn hafa nú almennt tiltölulega opin augu fyrir þeim stórkostlegu möguleikum, sem friðsamleg notkun kjarnorku felur í sér. Allar þjóðir, bæði stórar og smáar, keppast við að vinna að framförum á sviði kjarnorkuvísinda. Sýningin „Kjarnorkan í þjónustu mannkynsins“, sem opnuð var í Reykjavík á laugardaginn, færir mönnum heim sanninn um það, hvílíkir feikna möguleikar eru fólgnir til framfara á ýmsum sviðum með hagnýtingu kjarnorku til friðsamlegrar notkunar. Það liggur því í augum uppi þegar í morgunsári kjarnorkualdarinnar, að efni, sem þarf að nota við friðsamlega framleiðslu kjarnorku, hljóta að verða geysilega verðmikil. Talið er, enda reynsla fengin fyrir því, að álitlegt sé að hagnýta jarðhitann til framleiðslu á þungu vatni, sem er mjög þýðingarmikið efni í sambandi við kjarnorkuframleiðslu til friðsamlegra nota. Bandaríkjamenn hafa að vísu fundið upp nýlega aðferðir, sem eru taldar ef til vill enn þá betri en þær, sem styðjast við jarðhita, en þrátt fyrir það er enn þá framleiðsla á þungu vatni t.d. í Nýja-Sjálandi, þó að nýrri aðferðir hafi komið til. Þótt þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr., sé fyrst og fremst ætlað til virkjunar á jarðhita til hitaveitu fyrir byggðarlög og einstaka bæi og þótt þau önnur skilyrði, sem þarf til framleiðslu á þungu vatni, séu ekki alls staðar fyrir hendi, þar sem jarðhiti er, þá er þó auðsætt, að leit þarf að fara fram til að rannsaka skilyrði fyrir slíkri framleiðslu, og eðlilegt væri því og hagkvæmt, að hún færi fram jafnhliða, a.m.k. í sumum tilfellum, leitun að heitu vatni til hitaveitu eða annarra nota. Á fjárlögum þeim fyrir árið 1956, er samþykkt voru á hæstv. Alþ. fyrir nokkru, eru veittar 250 þús. kr. til að gera tilraunir með framleiðslu á þungu vatni, en hugmyndin mun einmitt vera sú að hagnýta jarðhitann í því skyni. En þar sem skilyrði til hitaveitu og framleiðslu á þungu vatni fara saman, minnkar fjárhagsleg áhætta við leitun að jarðhita, þar sem þess má vænta, að meira komi í aðra hönd. Ef það kemur á daginn, eftir að tilraunir hafa verið gerðar, að hægt sé að hefja útflutning á þungu vatni, þá er þar tilkomin ný útflutningsatvinnugrein fyrir landsmenn, atvinnugrein, sem getur stuðlað að auknum gjaldeyristekjum fyrir þjóðina og enn fremur breikkað og styrkt grundvöllinn, sem öflun gjaldeyris byggist á. Þótt ég hafi hér sérstaklega bent á, að líklegt sé, að hægt væri að hagnýta heita vatnið til framleiðslu á þungu vatni, þá er ég þess fullviss, að ýmsir aðrir möguleikar eru fólgnir í virkjun heita vatnsins auk hitaveitna, möguleikar, sem eflaust auka, þegar til kemur, útflutningsframleiðslu þjóðarinnar. Til þess að framkvæmdir þær, sem frv. gerir ráð fyrir, verði hafnar og haldið áfram, þarf ríkissjóður að leggja fram fé á fjárlögum, eins og hv. fyrri flm. drap á. Þar sem verulegar líkur eru til, að þau fjárframlög kunni í sumum tilfellum að leiða til útflutningsframleiðslu og þar af leiðandi aukins innflutnings til landsins, sem gefur ríkissjóði miklar tekjur í aðra hönd, þá vil ég sérstaklega beina þeim tilmælum til hv. fjvn., að hún leggi til við hæstv. Alþ., að fé verði veitt á næstu fjárlögum til þeirrar starfsemi, sem frv. gerir ráð fyrir, ef það verður gert að lögum.