Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Þessi flugmálaáætlun til næstu fjögurra ára er svipuðu marki brennd og nýlegar áætlanir af sama toga. Það er erfitt að taka of mikið mark á þeim og einnig færist í vöxt sú tilhneiging hæstv. samgrh. og ríkisstjórnar að færa fjármuni frá framkvæmdum á flugvöllum hringinn í kringum landið til rekstrar og einnig til afborgunar af skuldum vegna Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Hvað varðar hins vegar dreifingu fjármuna á einstaka flugvelli hefur orðið allgóð sátt í samgn. og ég hygg í þinginu öllu en vegna þessara alvarlegu annmarka sem á tillögunni eru get ég ekki stutt hana og mun því sitja hjá við afgreiðslu hennar og einstaka liði eftir efnum og ástæðum.

Herra forseti. Þennan lið í flugmálaáætlun tel ég grafalvarlegan fyrir flugöryggi innan lands. Reykjavíkurflugvöllur, stærsti innanlandsflugvöllurinn okkar, er í algerri niðurníðslu og ekkert hefur staðist í flugmálaáætlunum um fjármagn til þessa flugvallar og nú eru ætlaðar á þessu ári 29 millj. kr. til flugvallarins, flugvallar sem er í alvarlegu ástandi og stórhættulegur ef ekki lífshættulegur við ákveðnar aðstæður samkvæmt mati fagmanna. Það er ábyrgðarhluti að sætta sig við og samþykkja þennan lið á áætluninni. Ég segi nei.

Herra forseti. Þessi upphæð til umbóta á Reykjavíkurflugvelli, 29 millj. kr., er auðvitað gersamlega út úr kú miðað við ástand flugvallarins en það er vitað og staðfest í þriggja ára gamalli skýrslu að ástand þessa flugvallar, sem er miðpunktur innanlandsflugsins, er með öllu óviðunandi. Menn hafa borið við töfum við undirbúninginn en honum er nú lokið. Ástand vallarins er löngu þekkt og vitað. Þess vegna á að fara í nauðsynlegar aðgerðir nú þegar og af fullum krafti. Ég get ekki greitt þessari tillögu atkvæði mitt og greiði atkvæði gegn henni.

Virðulegi forseti. Í flugmálaáætlun er gert ráð fyrir fjármagni til Reykjavíkurflugvallar á nokkurra ára bili. Það er ljóst að endurbygging Reykjavíkurflugvallar kostar um 1,5 milljarða kr. Menn vita væntanlega að áform eru uppi um að gera það í einum áfanga og byrja á því verki næsta ár. Það hefur tafið undirbúning málsins að borgaryfirvöld hafa dregið lappirnar í að ljúka skipulagningu gagnvart Reykjavíkurflugvelli og framtíðarstöðu hans og svör hafa ekki fengist til Flugmálastjórnar um það mál og á því stendur til þess að hægt sé að gera endanlega hönnun á enduruppbyggingu Reykjavíkurflugvallar. Svona stendur málið og lá síðast fyrir á flugráðsfundi í morgun. Ég segi já.

Herra forseti. Vandi þessa máls hefur verið sá að samgrh. og ríkisstjórnin hafa dregið lappirnar í þessu máli. Þess vegna hefur ekki verið hægt að komast að eðlilegum ákvörðunum m.a. á grundvelli þessa aðalskipulags Reykjavíkur sem nú liggur fyrir. Ríkisstjórnin hefur verið þversum. Nú er hæstv. samgrh. loksins að rumska. Þó að það sé í litlu þá er það betra en ekki neitt að hafa þessar 29 millj. Vonandi verður það betra næst þegar á þessu máli verður tekið og það gæti kannski verið búið að skipta um samgrh. Hver veit.

Virðulegi forseti. Hér er um smánarlegt framlag að ræða til brýnnar framkvæmdar og það er með ólíkindum að sérfræðingur Sjálfstfl. í flugmálum skuli koma hér og reyni að skjóta sér undan ábyrgð í málinu og bera hana á borgaryfirvöld. Það er fjarri öllu lagi en sýnir hina veiku málefnalegu stöðu ríkisstjórnarmeirihlutans í þessu máli. Auðvitað hefði hæstv. ráðherra og hv. þingmeirihluta verið í lófa lagið að leggja til myndarlegt fjármagn þó ekki hefði tekist að koma því öllu í lóg á svipstundu til að sýna raunverulegan vilja sinn. Viljann vantar og ég lýsi yfir fullri ábyrgð á hendur hæstv. samgrh., á Sjálfstfl. og Framsfl. í framkomu sinni gagnvart Reykvíkingum og landsmönnum öllum í þessu máli.

Herra forseti. Ég býst við að öllum þingmönnum sé kunnugt að skipulegri meðferð Reykjavíkurborgar á flugvellinum er ekki lokið. Þess er ekki að vænta að ný skipulagsnefnd Reykjavíkurborgar, kjörin af nýrri borgarstjórn geti komið saman fyrr en í miðjum þessum mánuði. Það er auðvitað útilokað að bjóða út verk þegar ekki hefur verið gengið frá skipulagi yfir verkið. Þær ræður sem hér hafa verið haldnar eru því á misskilningi byggðar og mér er ljúft að leiðrétta þennan misskilning.

Forseti vill láta þess getið að gefnu tilefni þótt hann gerði ekki athugasemd í þetta sinn en gerir það nú upp á framhaldið að gera að strangt til tekið eiga þingmenn að óska eftir að gera grein fyrir atkvæði sínu í upphafi atkvæðagreiðslunnar en ekki eftir því sem umræðan gengur fram.

Herra forseti. Það er rétt að rifja það upp við þessa atkvæðagreiðslu vegna hvers þetta mál kemur hér upp. Það er vegna réttmætra ábendinga Samkeppnisstofnunar sem hæstv. samgrh. varð eðlilega að undirgangast og mætti hann svo sem gera það oftar. Hér er auðvitað um fullkomið klúðursmál að ræða sem rétt er að stjórnarliðar beri ábyrgð á.

Virðulegi forseti. Við umræðu um þetta mál sem fór fram fyrir fáeinum dögum gerði ég grein fyrir afstöðu minni til vegáætlunar fyrir árin 1998--2002 svo og langtímaáætlunar í vegagerð þar sem ég gagnrýndi þessar áætlanir harðlega, báðar tvær. Þá gagnrýni undirstrika ég með því að sitja hjá við þá atkvæðagreiðslu sem nú fer fram og sama gildir um næsta mál á dagskrá.

Herra forseti. Það er margt gagnrýnivert í þessari vegáætlun en sérstaklega vil ég lýsa áhyggjum mínum yfir því að miðað við fjárveitingar til höfuðborgarsvæðisins verður ekki hægt að koma á nema broti af þeim framkvæmdum sem nauðsynlegar eru á svæðinu og þetta mun bitna mjög á nauðsynlegum endurbótum á fjölförnum stöðum þar sem umferðartafir eru nú mjög verulegar. Ég bendi á Vesturlandsveginn um Mosfellsbæ og inn í Reykjavík. Ég hef áhyggjur af að þetta gæti orðið slysavaldur ef ekki verður tekið ákveðnar á þessum málum og vísa ábyrgð á þessari áætlun á hendur stjórnarliða og meiri hlutans í þinginu.

Virðulegi forseti. Í ljósi reynslunnar af efndum loforða sem finna má í vegáætlun á tímabili þessarar ríkisstjórnar er ekki ástæða til mikillar bjartsýni því þær hafa aldrei staðist. Einkum og sér í lagi hefur tíðkast í tíð núv. ríkisstjórnar að menn hafa tekið fé úr vegamálum og fært annað, fært í ríkissjóð. Að óbreyttu er engin ástæða til að ætla að breytingar verði á þessu verklagi ríkisstjórnarinnar og því er þarna um vonarpening að ræða hvað viðvíkur hinum mörkuðu tekjum, þ.e. fjáröflunarþætti áætlunarinnar og ég mun því ekki greiða atkvæði með henni. Hvað varðar skiptingu útgjalda, þá hefur náðst allgóð sátt um það í einstaka kjördæmahópum og ekki ástæða til að gera við það sérstakar athugasemdir nema í undantekningartilfellum ef þau er að finna. Ég mun því skila auðu við fjáröflunarþáttinn en greiða þeim útgjaldaliðum sem til bóta horfa atkvæði mitt en við áætlunina í heild mun ég sitja hjá og vísa enn á ný ábyrgð á hendur ríkisstjórn. Ég hef ekki nokkra trú á að þessi áætlun verði haldin.

Hv. þm. Sigríður A. Þórðardóttir og Ingibjörg Pálmadóttir óska að geta þess að þeim láðist að taka þátt í atkvæðagreiðslu, en ætluðu að segja já.

Hæstv. forseti. Nú er komin til atkvæðagreiðslu langtímaáætlun í vegagerð. Fagna ber breyttum vinnubrögðum við skiptingu vegafjár og var það orðin löngu tímabær breyting. Með langtímaáætlun eru sett metnaðarfull markmið sem ég tel vera af hinu góða. Það er ljóst að þeir fjármunir sem ætlaðir eru til að ná þeim markmiðum á Austurlandi eru ekki nægilega miklir. Þetta er viðurkennt í nál. meiri hluta samgn. og þess er getið að 550 millj. kr. vanti. Það er álit meiri hluta samgn. að úr þessu verði bætt við endurskoðun langtímaáætlunar. Einnig hafa komið upp rökstuddar efasemdir um að þeir fjármunir sem ætlaðir eru til vegtengingar við Vopnafjörð muni duga. Úr því verður að bæta við endurskoðun langtímaáætlunar. Ég vísa til vilja meiri hluta samgn. og í trausti þess að ég geti haft áhrif á þá endurskoðun mun ég greiða atkvæði með þessari tillögu og segi því já.

Virðulegi forseti. Áætlanir þessarar ríkisstjórnar hvað varðar fjáröflun til vegamála hafa ekki haldið innan ársins. Þær hafa alls ekki haldið í fjögurra ára áætlunum. Það er fjarri öllu lagi að þær muni halda næstu 12 árin. Ég hef ekki nokkra trú á því nema til komi ný ríkisstjórn sem muni gerbreyta þessu. 

Hv. þm. hefur orðið og fær nokkrar sekúndur í viðbót.

Það sem ég vildi sagt hafa er að ég lýsi ábyrgð á hendur ríkisstjórnarflokkunum hvað varðar þessa áætlunargerð. Ég mun ekki greiða atkvæði hvað varðar fjáröflunarþáttinn. Ég mun hins vegar styðja einstaka liði með undantekningum þó. Það kemur í ljós á eftir.

Herra forseti. Það er vissulega framfaraspor þegar menn gera langtímaáætlanir og við erum að samþykkja vegáætlun til 12 ára í fyrsta skipti. En því miður hefur ríkisstjórnin ekki einu sinni virt fjögurra ára áætlanir hingað til þannig að ég hef enga ástæðu til að ætla að langtímaáætlun til 12 ára muni standast. Þetta er greinilega óskalisti, vinsældalisti fyrir ríkisstjórnina fyrir kosningar. Þegar fjögurra ára áætlun stenst ekki hvað þá 12 ára áætlun fyrir komandi ríkisstjórnir sem verða vissulega án efa með aðrar áherslur. Slíkar áætlanir eru ótrúverðugar auk þess sem allan sveigjanleika vantar í þessar áætlanir til 12 ára og ekki er gert ráð fyrir að menn geti notað aðrar leiðir en vegagerð til að komast leiðar sinnar.

Virðulegi forseti. Ég bað um sérstaka atkvæðagreiðslu við þennan lið til þess að vekja athygli á undirliðnum Reykjanesbraut, Hafnarfjörður-Keflavík því að ýmsir hafa haldið þeirri umræðu mjög á lofti að Reykjanesbrautin sunnan Hafnarfjarðar verði bara tvöfölduð alveg á næstu dögum. Þennan söng á eftir að syngja vafalaust næstu mánuði. Ég vil vekja á því sérstaka athygli að ekki verður hreyft við þeim vegabótum fyrr en á síðasta stigi þessarar áætlunargerðar, þ.e. rétt fyrir árið 2010. Ég vildi halda því mjög alvarlega til haga, og það er ekki trúverðug áætlunargerð þegar ýmsir hv. stjórnarþingmenn hafa haldið öðru fram. Ég styð þetta, hefði viljað ganga lengra og vil nefna einnig til sögunnar að frá ýmsum lausum endum er ekki gengið hvað varðar Reykjanesbraut innan Hafnarfjarðar. Ég hefði viljað sjá þar fleiri valkosti nefnda, svo sem ofanbyggðaveg. Ég vil láta það koma fram og festa það í bækur við þessa atkvæðagreiðslu en mun engu að síður styðja þá viðleitni sem hér er að finna.

Herra forseti. Í þessari atkvæðagreiðslu vegna stórframkvæmda vil ég láta þess getið sem kemur fram í nál. meiri hluta hv. samgn. þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Óvissa er um val leiða og lausna á nokkrum stöðum sem fá fjárveitingar á seinni tímabilum áætlunarinnar. Á þetta meðal annars við um tengingu Siglufjarðar og Ólafsfjarðar, en þar er veitt fé til Lágheiðar á öðru og þriðja tímabili. Unnið er að skoðun allra mögulegra lausna á svæðinu, þar með talið gerð jarðganga sem stytta mundu leiðina mikið og bjóða upp á öruggara samband en vegur um Lágheiði getur gert. Miðað er við að þeirri skoðun verði lokið það snemma að taka megi ákvörðun um val lausna við næstu endurskoðun langtímaáætlunar.`` Á þessum forsendum segi ég já.

Virðulegi forseti. Mér þætti eðlilegra ef eingöngu yrðu greidd atkvæði um þennan lið en hann yrði ekki samþættur öðru því að þetta er sjálfstætt mál. Ég vildi sérstaklega geta þess að þessi liður er býsna hár, sérstaklega í ljósi annarra brýnna vegabóta sem eru látnar bíða. Ástæðan er auðvitað fyrst og síðast ein. Þar er um að ræða mjög dýra fjárfestingu á Eyjafirði, það er Hríseyjarferjan, gæluverkefni hæstv. samgrh. Mér finnast þær upphæðir sem þar eru á ferðinni algerlega úr fasa við önnur áformuð verkefni í þessari áætlun. Ég get ekki staðið að þeirri fjárfestingu og mun því ekki greiða atkvæði.

Hv. þm. Sólveig Pétursdóttir og Arnbjörg Sveinsdóttir óska að geta þess að þeim láðist að taka þátt í atkvæðagreiðslu, en ætluðu að segja já.

Hæstv. forseti. Þessi viðbót við 7. gr. er vissulega til bóta því óbreytt er hún nánast opin heimild til einkavæðingar. Þetta er þó óneitanlega harla undarlegur lagatexti, að fjárveitingar úr ríkissjóði skuli vera samkvæmt fjárlögum. Hitt er svo annað mál að sú tegund einkavæðingar sem ríkisstjórnin hefur sagt koma til greina, t.d. varðandi Reykjavíkurflugvöll, byggir á svokallaðri einkaframkvæmd. Hún felur í sér að fjárhagslegar skuldbindingar eru seldar til framtíðarinnar þannig að pólitísk ákvörðun um einkavæðingu þyrfti ekki að snerta fjárlög þegar ákvörðunin er tekin. Með þessum lagabreytingum er forræði Alþingis því ekki tryggt eins vel og æskilegt væri.

Virðulegi forseti. Þessi brtt. meiri hluta samgn. og hæstv. samgrh. er til bóta en engan veginn nægileg. Ég hygg að greinin eins og hún mun standa sé með fádæmum og raunar þekki ég engar hliðstæður varðandi framsal heimilda til hæstv. ráðherra. Hafi hv. þm. ekki áttað sig á því þá er hér um að ræða algilda heimild til hæstv. samgrh. um að gera nánast það sem honum dettur í hug með flugmál á Íslandi, Flugmálastjórn þar með talda. Þetta verklag er engan veginn hægt að una við og reynslan sýnir auðvitað að honum er ekki treystandi til að hafa viðlíka vald og þetta.

Virðulegi forseti. Sú brtt. sem við greiðum atkvæði um er sett fram til þess að bregðast við ábendingum Íslenskrar málnefndar í bréfi til samgn. frá 12. maí sl. og lýtur að útgáfu reglna. Ég tel nauðsynlegt að hér komi fram að í fæstum tilvikum eigum við val um það hvort þýða beri þær reglur sem okkur er skylt að hrinda í framkvæmd. Landsréttur er á íslensku og það sem honum tilheyrir verður að birta á íslensku. Lagareglur ber að birta á íslensku með formbundnum hætti. Á sumum sviðum getur verið vafi á því hversu langt eigi að ganga í þýðingu og almennri birtingu á reglum. Flugöryggissamtök Evrópu hafa t.d. gefið fyrirmæli um að flugrekstrarhandbækur skuli vera á ensku í þeim tilgangi að gera eftirlit af hálfu þessara aðila mögulegt gagnvart flugrekendum sem fljúga milli aðildarríkja. Hér er ekki um að ræða réttarreglur sem ætlað er að binda ótiltekinn fjölda manna og þær varða fyrst og fremst nánari útfærslu á framkvæmd laga og reglna sem birt eru í Stjórnartíðindum. Ég taldi nauðsynlegt að þetta kæmi fram í tengslum við þessa brtt. sem ég hef hér flutt og er til þess að skýra málið sem Íslensk málnefnd hefur vakið athygli á.

Virðulegi forseti. Það frv. sem við erum að afgreiða er að langstærstum hluta til verulegra bóta en með tveimur mjög alvarlegum undantekningum. Þar er um að ræða 6. gr. frv. þar sem í engu er reynt að skilja á milli framkvæmdarvalds annars vegar og eftirlitsvalds Flugmálastjórnar hins vegar og í engu hefur verið tekið réttmætum ábendingum í þá veru. Hins vegar er um að ræða því sem næst takmarkalaust valdaframsal sem Alþingi Íslendinga ætlar að færa í hendur hæstv. samgrh. Samvisku minnar vegna get ég ekki tekið þátt í slíku, hefði svo gjarnan viljað greiða þessu frv. atkvæði mitt en get það ekki vegna þessara alvarlegu meinbuga sem á því eru og greiði því atkvæði gegn því.

Herra forseti. Í þessari brtt. er tekið upp ákvæði í frv. hæstv. viðskrh. um innheimtulög sem tryggir betur skuldara og felur í sér meiri neytendavernd en ákvæði í 24. gr. þessa frv. dómsmrh. sem við greiðum atkvæði um. Það er athyglisvert, herra forseti, að hæstv. viðskrh. skuli ekki vera í salnum þegar við greiðum atkvæði um ákvæði sem er eins og í hans eigin frv. Ég segi já við þessari tillögu.

Hæstv. forseti. Hér eru greidd atkvæði um brtt. frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Eins og fram kom í máli hennar lagði hæstv. viðskrh. fram frv. til innheimtulaga sem ekki náðist að afgreiða á þessum vetri en mun að öllum líkindum verða flutt aftur á næsta þingi. Það er skoðun nefndarinnar að þessum ákvæðum verði þá breytt í lögum um lögmenn ef þau verða að lögum.

Herra forseti. Sú brtt. sem stjórnarandstöðuþingmenn í hv. allshn. stóðu að og hefur nú verið felld var efnislega samhljóða ákvæði í öðru frv. eins og hér hefur verið greint frá, þ.e. frv. til innheimtulaga. Þótt hv. allshn. hafi lagfært 24. gr. verulega frá því sem var upprunalega í frv. tel ég óásættanlegt að þingið samþykki aðra skipan í þessu frv. en gert er ráð fyrir í frv. til innheimtulaga. Því get ég ekki stutt þetta ákvæði og mun sitja hjá við afgreiðslu þess.

Herra forseti. Í þessu ákvæði frv. er lagt til að sakarfyrningarfrestur vegna kynferðisbrota gegn börnum teljist aldrei fyrr en frá þeim degi er barnið nær 14 ára aldri. Í brtt. sem nú eru greidd atkvæði um er lagt til að sakarfyrningarfrestur teljist aldrei fyrr en frá þeim degi er barnið verður sjálfráða eða við 18 ára aldur. Þeir sem mæla með þessari brtt. eru m.a. umboðsmaður barna, Barnaheill, Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar og Barnaverndarstofa. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða. Helstu nýmæli sem felast í frv. eru einmitt tillaga þess efnis að sakarfyrningarfrestur vegna kynferðisafbrota gegn börnum teljist aldrei fyrr en frá þeim degi er barnið nær 14 ára aldri. Tilefni frv. má m.a. rekja til ábendinga umboðsmanns barna en breytingunni er ætlað að aðlaga fyrningarreglur hegningarlaga að þeim aðstæðum sem upp geta komið þegar kynferðisbrot beinast gegn börnum. Þótti rétt að miða aldursmarkið við 14 ár en það þýðir að fresturinn byrjar aldrei að líða fyrr en við það aldursmark og getur fyrningarfrestur verið allt frá 5 til 15 ára. Þetta mál var rætt ítarlega í allshn. og meiri hluti allshn. telur að brtt. sé óþörf.

Herra forseti. Þótt mál það sem hér eru greidd atkvæði um sé vissulega til bóta og sú tillaga sem meiri hluti allshn. gerir ráð fyrir, þ.e. að sakarfyrningafrestur vegna kynferðisafbrota gegn börnum teljist aldrei fyrr en frá 14 ára aldri, þá er það svo að tillaga minni hlutans, brtt. sem felst í því að hækka þetta aldursmark upp til sjálfræðisaldurs, byggir á ummælum og umsögnum fjölda aðila sem starfa með börn og hafa unnið með börnum í gegnum tíðina, þar á meðal umboðsmanni barna, Barnaheillum o.s.frv. Það er á þessum grundvelli sem minni hlutinn byggir sína brtt. Þess vegna segi ég já, herra forseti.

Herra forseti. Ég er einn flm. þessarar tillögu. Ég tel algerlega óviðunandi að fyrningarfrestur hefjist þegar barnið er 14 ára. Við leggjum til að hann hefjist þegar barnið er 18 ára. Það kemur í ljós að þetta þýðir að í sumum málum býr viðkomandi enn þá heima hjá sér. Í málum sem snerta kynferðislega áreitni rennur fyrningarfrestur út þegar barnið er um 18 til 19 ára. Við fórum í gegnum þetta ítarlega í nefndinni. Ég mun styðja efni frv. vegna þess að það er til bóta, en það eru mun æskilegri aldursmörk sem við leggjum til í þessari brtt.

Herra forseti. Hér er greitt atkvæði um það að sakarfyrningafrestur vegna kynferðisafbrota gegn börnum teljist frá þeim degi er barnið nær 14 ára aldri. Þessi tillaga er til bóta og hún er skref í rétta átt frá því sem nú er varðandi fyrningarfrest vegna kynferðisbrota gegn börnum. Skemmra og miklu skemmra er þó gengið en minni hlutinn vildi og vísa ég þar til þeirrar brtt. sem var verið að fella. En þar sem tillagan er þó til bóta mun ég greiða henni atkvæði nú að felldri brtt. minni hlutans.

Hæstv. forseti. Gert er ráð fyrir að vísa frv. um söfnunarkassa og reyndar einnig frv. um Happdrætti Háskóla Íslands til afgreiðslu hjá ríkisstjórninni. Ég hefði kosið að þessi frv., sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir flutti ásamt fleirum, þar á meðal þeim sem hér stendur, hefðu verið afgreidd á þessu þingi og þannig komið í veg fyrir að fjöldi einstaklinga og fjölskyldna yrði lagður í rúst vegna spilafíknar. Það er nöturlegt til þess að vita að margar virtustu stofnanir þjóðfélagsins og samtök sem halda merkjum almannaheilla hátt á loft skuli fjármagna starfsemi sína með rekstri spilavíta. Söfnun úr spilakössum nemur um milljarði á ári og Gullnáma Háskóla Íslands skilar honum á milli 600 og 700 millj. kr. á ári. Þetta er illa fengið fé og ekki sæmandi siðuðu þjóðfélagi og ég vil segja það að fylgst verður með framgangi þessa máls hjá ríkisstjórninni.

Herra forseti. Ég er algerlega sammála þeim frv. sem hér eru til afgreiðslu. Ég er á móti því að þeim verði vísað til ríkisstjórnarinnar vegna þess að ég hef enga trú á því að ríkisstjórnin geri neitt í þessu máli. Ég tel að þingið hefði átt að sjá sóma sinn í að samþykkja þau. Þess vegna greiði ég atkvæði gegn þessari tillögu nefndarinnar.

Herra forseti. Ég greiði atkvæði með þessari málsmeðferð og það er m.a. vegna þess að hv. 1. flm. þessara tveggja mála, sem við greiðum atkvæði um, Guðrún Helgadóttir, lagði til í hv. allshn. að þessi málsmeðferð yrði viðhöfð.

Herra forseti. Í dómsmrn. er nefnd að vinna að ýmsum endurbótum sem snúa að forsjármálum, skyldum og réttindum foreldra og barna, upplýsingaöflun um gang mála í dómskerfinu í þessum málum og ýmislegt annað. Verksvið nefndarinnar er mjög stórt. Hér er verið að vísa till. til þál., um að tryggja réttindi barna til umgengni við báða foreldra sína, til ríkisstjórnarinnar. Ég vil að það komi fram að það er mjög mikilvægt að þeim þætti í vinnu nefndarinnar verði hraðað. Það eru mörg börn og foreldrar sem líða fyrir það að réttindi þessara hópa eru ekki tryggð. Þess vegna þarf að hraða þessum hluta í vinnu nefndarinnar. Það er mjög áríðandi, í framhaldi af því að þessi tillaga fari til ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Fyrir nokkru var tekin um það ákvörðun í stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna að svokallaður framfærslugrunnur námsmanna samkvæmt lögum um LÍN ætti að hækka um 2,5%. Meiri hluti stjórnarinnar tók þessa ákvörðun gegn atkvæðum minni hlutans, fulltrúa námsmanna, sem töldu að hér væri ekki um að ræða hækkun sem væri eðlileg miðað við þær breytingar sem höfðu gengið yfir í þjóðfélaginu að öðru leyti, hvorki í kjaramálum né verðlagsmálum. Ef við skoðum þær breytingar sem orðið hafa á lágmarkskaupi Alþýðusambands Íslands frá því að lögin um LÍN voru sett árið 1983, þá hafa þau sjöfaldast að krónutölu. Þau hafa farið úr liðlega 10 þús. kr. í um það bil 70 þús. kr. Ef við skoðum meðalkaup Alþýðusambands Íslands samkvæmt niðurstöðu kjararannsóknarnefndar, þá hefur það kaup hækkað úr um það bil 20 þús. kr. á mánuði í um það bil 155 þús. kr. á mánuði eða 7,5-faldast eða svo. Ef við skoðum aftur á móti framfærslu Lánasjóðs ísl. námsmanna þá hefur hún á sama tíma breyst úr 12.653 kr. á mánuði í 56.900 kr. á mánuði eða um það bil 4,5-faldast. Þetta var eins og ég sagði, herra forseti, miðað við árin 1983 og þá hækkun sem hefur orðið 1998. Ef við miðum við lágmarkslaun Alþýðusambands Íslands, þá vantar 27 þús. kr. á mánuði á framfærslugrunninn eins og hann er í dag. Ef við miðum við meðallaun Alþýðusambands Íslands, þá vantar 39 þús. kr. á mánuði ef þróunin hefði orðið sambærileg á framfærslugrunninum og á meðallaununum. Ef við skoðum hins vegar mikið styttra tímabil sem margir kynnu að halda fram að væri eðlilegra, ef við skoðum t.d. árin 1994--1998, þá hefur grunnframfærsla á mánuði samkvæmt LÍN hækkað um 1,26%. Meðaltalslaun Alþýðusambands Íslands á sama tíma hafa hækkað um 25,2% og lágmarkslaun Alþýðusambands Íslands á sama tíma um 34,13%. Frá því að lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna voru sett er liðinn langur tími. Ég ætla að rifja það upp hér, herra forseti, að um það mál var rík sátt við námsmenn og Alþingi. Ég man ekki betur en lögin væru samþykkt samhljóða á sínum tíma. Þá var ákveðið að miða breytingar á námslánum í framtíðinni við framfærsluvísitölu og um það var enginn ágreiningur. Fulltrúi Sjálfstfl. í þeirri nefnd var t.d. Friðrik Sophusson, síðan hæstv. fjmrh. Nokkrum árum eftir að þessi lög voru sett, í stjórnartíð Sverris Hermannssonar menntmrh. að ég hygg, var þessi viðmiðun afnumin og ákveðið að lánin breyttust ekki að krónutölu, þau yrðu áfram um nokkurra ára skeið í fastri krónutölu. Síðan var tekin um það ákvörðun að miða lánin við þróun ráðstöfunartekna. Svo var aftur tekinn upp framfærslugrunnur á árunum 1988--1991. Þá voru lánin lækkuð í tíð Ólafs G. Einarssonar um 16,7%. Ég vek athygli á tvennu, herra forseti. Annars vegar er engin rök hægt að sjá fyrir því að hækka lánin eða lánsgrunninn aðeins um 2,5%. Það er úr takti við allar breytingar á öðrum þjóðfélagslegum stærðum í kjörum og verðlagi á sama tíma. Í öðru lagi liggur þetta þannig, herra forseti, að námsmenn hafa orðið að una því að hafa aldrei getað treyst því stundinni lengur við hvað er miðað. Stundum er það framfærsluvísitala, stundum eru það ráðstöfunartekjur, stundum er það almennur kaupmáttur, stundum er það þróunin í þjóðfélaginu að öðru leyti, stundum eitthvað allt annað. Í þriðja lagi vek ég athygli á því, herra forseti, að þegar sú ákvörðun sem nú var tekin, um hækkun grunnsins um 2,5%, fylgdi því enginn menntapólitískur rökstuðningur. Á hvaða menntastefnu er byggt þegar þessi ákvörðun er tekin? Ég spyr hæstv. menntmrh. þess vegna: Hver eru rökin fyrir þessari hækkun eins og hún var knúin fram af meiri hluta stjórnar LÍN í fullri andstöðu við fulltrúa námsmanna?

Forseti vill geta þess hvað varðar framhald fundarins að við það er miðað að að lokinni þessari utandagskrárumræðu og þeirri næstu, um heilbrigðismál sem mun verða klukkutími, er að því stefnt að blásið verði til nýs fundar og fram fari atkvæðagreiðslur, þ.e. eftir hálfan annan tíma. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir frekari atkvæðagreiðslum í kvöld eða nótt en hér um ræðir.

Herra forseti. Í ár er í fyrsta sinn starfað samkvæmt lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna eins og þeim var breytt á Alþingi vorið 1997. Breytingin varð námsmönnum til verulegra hagsbóta. Í samræmi við hana samþykkti Alþingi að hækka fjárveitingar til lánasjóðsins um 100 millj. kr. og er þar um varanlega hækkun að ræða. Úthlutunarreglur LÍN eru endurskoðaðar á hverju ári. Er almennt góð samstaða um þessar reglur. Þegar kom að endurskoðun reglnanna að þessu sinni vildu fulltrúar námsmanna í stjórn LÍN nálgast starfið á svipaðan hátt og gert er í kjarasamningum, þ.e. þeir settu fram launakröfur. Hins vegar er nauðsynlegt að hafa í huga að sjóðurinn veitir fyrst og fremst framfærslulán sem taka mið af því að lántakendur afla sér einnig almennra launatekna. Lagt var mat á kröfur námsmanna af hálfu LÍN og talið að þær jafngiltu nokkur hundruð millj. kr. hækkun á útlánum sjóðsins. Fulltrúar ríkisstjórnarinnar gátu ekki fallist á þessar kröfur, enda hefði það gengið þvert á allt sem talið er skynsamlegt við stjórn ríkisfjármála um þessar mundir. Allir sem taka til máls um markmið árangursríkrar stjórnar á efnahagslífi íslensku þjóðarinnar um þessar mundir vara eindregið við þenslu í útgjöldum ríkissjóðs. Með henni yrði mest grafið undan nauðsynlegum stöðugleika. Þegar ljóst var að ekki næðist samkomulag við námsmenn kom það í hlut meiri hluta stjórnar lánasjóðsins að taka ákvarðanir sínar. Er áætlað að þær leiði til þess að árleg útlán sjóðsins hækki um 100 millj. kr. og þar af hækki framlag úr ríkissjóði til LÍN um 55 millj. kr. Höfuðatriði breytinga á útlánareglum eru þessar: Viðmiðunartölur vegna framfærslu, tekna, skólagjalda og fleiri þátta hækka í samræmi við almenna verðlagsþróun, þ.e. um 2,5%. Í framhaldi af því að hlutfall endurgreiðslukröfu í laun lánþega að námi loknu var lækkað úr 5 og 7% í 4,75% með lagabreytingunni á síðasta ári hafa reglur um rétt til undanþágu frá endurgreiðslum nú verið samræmdar með vísan til ívilnandi túlkunar. Með nýju reglunum er námsmönnum tryggður ótvíræður lánsréttur þegar þeir þurfa að endurtaka nám vegna reglna um fjöldatakmarkanir, t.d. í hjúkrunarfræði og læknisfræði. Er með þessu leyst úr ágreiningi sem kom upp á liðnum vetri. Sérstaklega var litið á lánsrétt námsmanna í framhaldsháskólanámi. Var réttur þessara nemenda til láns vegna tungumálanáms rýmkaður. Sömu sögu er að segja um rétt þeirra sem stunda stutt starfstengt viðbótarháskólanám sem ekki lýkur með æðri prófgráðu, t.d. kennslufræði til kennsluréttinda, félagsráðgjöf, listnám og námsráðgjöf. Þá er stjórn LÍN veitt heimild til að veita undanþágu frá ákvæðum um almenn lán vegna skólagjalda erlendis, ef námsmaður er verulega fatlaður, getur sannanlega ekki stundað nám sitt hér á landi að óbreyttum aðstæðum og sérstakar ástæður mæla með undanþágu. Allar þessar breytingar miða að því að koma til móts við þá sem vilja afla sér menntunar og eru í samræmi við það meginmarkmið Lánasjóðs ísl. námsmanna að stuðla að jafnrétti til náms. Hér hef ég lýst þeim sjónarmiðum sem lágu til grundvallar þegar teknar voru ákvarðanir um úthlutunarreglur LÍN á næsta skólaári. Í samræmi við þær má gera ráð fyrir að ráðstöfunarfé námsmanns í leiguhúsnæði verði nálægt 74 þús. kr. á mánuði. Sambærileg tala fyrir hjón með eitt barn sem bæði eru í námi og hvort um sig með meðaltekjur er með barnabótum um 186 þús. kr. á mánuði. Þessar tölur sýna glögglega að ekki er unnt að skoða hækkanir á námslánum með sama hætti og launahækkanir. Hjá lánasjóðnum er tekið tillit til stöðu hvers lántakanda og hún metin. Þeir sem skoða tölurnar geta ekki heldur af neinni sanngirni fullyrt að illa sé gert við námsmenn á Íslandi.

Hæstv. forseti. Það var afar athyglisvert að heyra það sem fram kom í máli hæstv. menntmrh., hvernig ríkisstjórnin hefur orðið að bakka frá þeim miklu breytingum sem gerðar voru á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna árið 1992. Þá urðu mikil átök um málið og við bentum á það sem þá vorum í stjórnarandstöðu hvílíkt hrikalegt verk var verið að vinna á lögunum og hve mikið misrétti þau mundu hafa í för með sér. Það hefur auðvitað komið í ljós og menn hafa sem betur fer gert nokkrar breytingar þó að betur þurfi að gera. Hæstv. menntmrh. vísar til efnhagslegra raka þegar hann er að rökstyðja það að námsmenn eigi ekki að fá viðlíka hækkanir og aðrir í þjóðfélaginu. Ég spyr nú bara: Um hvað var samið í kjarasamningum? Eru það einhver rök að vísa til hættu á þenslu? Auðvitað hafa allar ákvarðanir um kjarasamninga eða hvað sem er efnahagsleg áhrif hvort sem slíkar ákvarðanir heyra undir ríkissjóð eður ei. Aðalmálið er það, hæstv. forseti, að námsmenn eiga auðvitað rétt á því að fá hækkun eins og aðrir. Þeirra framfærslukostnaður hækkar eins og annarra. Ég get ekki látið hjá líða að minna á að fyrir nokkrum dögum var verið að samþykkja ný lög um húsnæðismál, sem sumum fannst flytja með sér mikið sólskin, en þau lög munu hafa veruleg áhrif á framfærslugrunn námsmanna þegar þau fara að virka því að ef svo heldur fram sem horfir munu þau hafa veruleg áhrif á leigukostnað námsmanna og hann hækkar auðvitað líka og mun kalla á réttlátar kröfur um hækkun á framfærslugrunninum. En ég tek undir það að námsmenn eiga auðvitað rétt á hækkunum eins og aðrir. Lánasjóður ísl. námsmanna er eitt af örfáum dæmum um það að tekið er tillit til þess kostnaðar sem fylgir því að eiga börn og það er hið besta mál. En kjör námsmanna verða auðvitað að fylgja því sem annars staðar er og við skulum ekki gleyma því að lánasjóðurinn er eitt mikilvægasta jöfnunartækið í okkar samfélagi.

Herra forseti. Ég vil taka undir það með síðasta hv. ræðumanni að nú hefur ríkt meiri sátt um Lánasjóð ísl. námsmanna en verið hafði um nokkurra ára skeið og er það vel. En nú koma mál lánasjóðsins enn til umræðu á hv. Alþingi og að þessu sinni er umræðan um framfærslugrunninn. Það er skilningur minn og sá skilningur held ég að hafi verið nokkuð lengi við lýði að alltaf hafi verið rætt um það að námsfólk fylgdi öðrum hópum hvað varðar framfærsluna. Hafi orðið breyting þar á er auðvitað ástæða til þess að skoða það mál. Ég hygg að ekki hafi verið tekin um það ákvörðun hér á hv. Alþingi að breyta þeirri stefnu né innan hæstv. ríkisstjórnar í samstarfi tveggja stjórnarflokka. Séu útreikningar námsmanna réttir og engin ástæða er til þess að draga þá í efa er auðvitað full ástæða til þess að setjast yfir málið aftur og leiðrétta með rökum. Treysti ég því að hæstv. menntmrh. muni hlusta á þau rök og þarf ekki að fara mörgum orðum um það hvert hlutverk lánasjóðsins er í fjárfestingu í menntun og framförum. Ég vil, herra forseti, einnig nota þetta tækifæri og lýsa vonbrigðum mínum með örlög frv. sem hér var flutt á yfirstandandi þingi um styrktarsjóð námsmanna, sem að stóðu þingmenn úr öllum þingflokkum ef ég man rétt, þar sem verið var að gera tillögu um að feta nýjar leiðir með styrktarsjóði námsmanna til hliðar við lánasjóðinn, þ.e. að fá aukið fé til þess að styrkja efnilegt námsfólk með fjármunum frá hinu opinbera en ekki síst úr atvinnulífinu. Ég lýsi vonbrigðum mínum með örlög þess frv. sem ekki var afgreitt úr hv. menntmn. og lýsi því að það muni líta dagsins ljós á næsta þingi en ég ítreka afstöðu mína um það að ég tel eðlilegt að námsmenn fylgi öðrum hópum.

Herra forseti. Það var athyglisvert að heyra fulltrúa Framsfl. vísa ábyrgð á málinu frá Framsfl. og algerlega yfir á Sjálfstfl., þ.e. ábyrgð á því að lán til námsmanna hækka miklu minna en launin í landinu og frítekjumarkið hækkar það lítið að námsmenn geta ekki einu sinni unnið á umsömdum lágmarkslaunum eða 70 þús. kr. á mánuði yfir sumarið án þess að lánin fari að skerðast. Þá þarf að vinna meira, lánin skerðast áfram sem því nemur og svo koll af kolli þannig að þeir sem einir þurfa að standa straum af kostnaði við nám sitt með lánum og vinnu lenda smám saman út úr kerfinu og fyrir hverja er það þá? Er það bara fyrir hópinn sem fær stuðning frá foreldrum og fær vaxtastyrkinn frá lánasjóðnum án þess að þurfa að bera vaxtakostnað? Þeir sem fá lán úr sjóðnum greiða þau til baka að fullu en vaxtaniðurgreiðsla sjóðsins er hluti af námsaðstoðarkerfi okkar og reiknuð sem hluti af framlögum okkar til menntamála. Þar erum við neðarlega á lista miðað við þær þjóðir sem við viljum bera okkur saman við og þessi ríkisstjórn ætlar ekki að nýta góðærið til að breyta því. Nei, hennar forgangshópar eru aðrir. Þeir eru kvótahafar, landeigendur og aðrir þeir sem hafa nokkuð fyrir. Það er varað við þenslu ef lán námsmanna hækka en sá viðbótarkostnaður til aldamóta sem lánasjóðurinn yrði fyrir, væri gengið að öllum kröfum námsmanna, er þó ekki hærri en svo að 250 tonna þorskkvóti í varanlegri sölu miðað við gangverðið núna mundi nægja til aldamóta, herra forseti. Og hvað var ríkisstjórnin að færa kvótahöfum um daginn án þess að depla auga? 32 þúsund tonn. Brot af því mundi nægja, herra forseti. Námsmenn eða íslenska menntakerfið er ekki í forgangi hjá hæstv. ríkisstjórn, svo mikið er víst.

Herra forseti. Stjórnarflokkarnir halda áfram að vísa ábyrgð hver á annan. Það er athyglisvert. Sú sem hér stendur vakti athygli á þessu máli í fyrirspurnatíma á Alþingi í fyrra mánuði og þá kom fram hjá hæstv. menntmrh. að hann vonaðist eftir að samningar næðust við námsmenn. Það kom einnig fram hjá honum að hann tók ekki sjálfur undir þær kröfur námsmanna að fá sömu kjarahækkanir og aðrir hópar þjóðfélagsins og að tekið yrði mið af lágmarkslaunum í landinu við ákvörðun frítekjumarks lánanna. Það kom því ekki beint á óvart að nú hefur verið ákveðið að námsmenn fái ekki þær kjarabætur sem aðrir hafa fengið þar sem lán þeirra hækka aðeins í takt við verðlagsbreytingar og skerðast eftir 185 þús. kr. sumartekjur en ekki 210 þús. eins og búast mætti við ef miðað væri við lágmarkslaun í landinu. Herra forseti. Ég tel mjög mikilvægt að allir átti sig á að þó ég tali hér um kjarabætur, þá er ekki í raun svo því að námslán eru greidd til baka með vöxtum og verðbótum, þau eru neyslulán en ekki laun. Því skil ég ekki þau rök að námsmenn þurfi að lifa undir fátæktarmörkum. Það eru ekki rök að nemar geti unnið með námi því að það bitnar á náminu, bæði námsárangri og námshraða. Um það getur sú sem hér stendur vitnað, sem hefur margra ára reynslu af háskólakennslu. Því vil ég biðja hæstv. menntmrh. að rökstyðja betur hvers vegna kjör námsmanna fá ekki að fylgja kjörum annarra. Það er ekki nægilega góður rökstuðningur að mínu mati að vísa til þenslu. Að ætla námsmönnum 57.600 kr. á mánuði að hámarki, sem er lægra en atvinnuleysisbætur, er óviðunandi og ekki í samræmi við þann sess sem menntun ungs fólks á að hafa í þjóðfélaginu og vísa ég þar í rökstuðning í skýrslu OECD.

Virðulegi forseti. Það er engum blöðum um það að fletta að samkvæmt landslögum eiga námslán að duga námsmanni til framfærslu. Erfiðar hefur gengið að koma sér saman um hvað dygði til framfærslu. Hvernig skyldi framreiknuð sú upphæð sem menn voru einu sinni búnir að koma sér saman um? Fyrst áttu lánin að fylgja vísitölu framfærslukostnaðar, síðan vísitölu framfærslutekna, þá var aftur horfið til framfærsluvísitölu, síðan voru allar hækkanir frystar og seinna á sama ári tengdar aftur við framfærsluvísitöluna. Loks var ákveðið að bæta skerðinguna sem orðið hafði við breytingarnar frá 1983 í tveimur áföngum, 1989 og 1990. En Adam var ekki lengi í Paradís. Ríkisstjórnin sem tók við völdum 1991 skerti námslánin um 16,7% og síðan hefur heldur sigið á ógæfuhliðina. Nú er svo komið að námslán fyrir einstakling er 57.600 kr. á mánuði þegar upphæð atvinnuleysistrygginga, sem nú er yfirlýst markmið sitjandi ríkisstjórnar að sé haldið neðan við hungurmörk til að það freisti ekki fólks, eins og það er kallað, til að ganga atvinnulaust, er 59.600. Hvernig má það þá vera að Sjálfstfl., sem hefur á sínum stóru landsfundum samþykkt háleitar yfirlýsingar um mikilvægi þess að hækka menntunarstig þjóðarinnar, og Framsfl., sem eins og alþjóð veit ætlaði að setja fólk í fyrirrúm og þá væntanlega líka landsmenn, hafa nú, þegar þjóðin er að sögn forsrh. að drukkna í peningum og horfir til stórvandræða í þeim efnum, sameinast um að herða sultarólina á íslenskum námsmönnum? Slíkt framferði er til skammar, hæstv. forseti, ekki síst þar sem um er að ræða lán til framfærslu sem greidd verða til baka með vöxtum og vísitölubótum.

Hæstv. forseti. Það er full ástæða til að spyrja hvað veldur því að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, með hæstv. menntmrh. Björn Bjarnason innan borðs, nánast leggi íslenskt námsfólk í einelti. Á þessum áratug hefur verið þrengt mjög að námsfólki, fyrst með því að þyngja vaxtakjörin og síðan með því að færa endurgreiðsluhlutfall lána upp. Það liggur núna í 4,75% en var áður 3,75%. Eins prósentustigs hækkun á endurgreiðsluhlutfalli þýðir, fyrir hjón með 150 þús. kr. á mánuði hvort, auknar fjölskylduálögur sem nema tæpum 40 þús. kr. Þetta er ofan á þær miklu byrðar sem hvíldu á þessu fólki áður. Nú er námsmönnum einnig meinuð lífsbjörgin meðan á námi stendur. Það er óskiljanlegt að ríkisstjórnin skuli vilja halda námsfólki undir nauðþurftarmörkum. Á vinnumarkaði eru lægstu laun færð upp í 70 þús. kr. en námsmönnum er ætlað að lifa af 57.600 kr. Ef námsmenn síðan reyna að afla sér tekna umfram frítekjumark, sem nú liggur í 185 þús. kr. á ári eða 61.700 kr. yfir sumarmánuðina, þá lækkar lánsrétturinn um 50% umfram frítekjumarkið. Dæmi: Vinni námsmaður yfir sumarmánuðina fyrir 75 þús. kr. á mánuði og drýgi síðan tekjur samfara námi um 10--15 þús. kr. á mánuði yfir vetrarmánuðina, þá fær viðkomandi engin 57.600 kr. í lán á mánuði heldur 37.600 kr. Þá er viðkomandi kominn inn í vítahring sem verður sífellt erfiðari. Og þess vegna er spurt hvað það er sem vaki fyrir þessari ríkisstjórn að þröngva námsfólki undir hungurmörk, undir nauðþurftarmörk. Sannast sagna skildi ég þetta ekki fyrr en ég heyrði mál hæstv. ráðherra áðan. Hann býsnaðist yfir því að námsfólk væri farið að setja fram launakröfur. Námsfólk er að gera kröfur til að geta lifað. Það er krafan sem sett er fram og ætlast til þess að henni verði svarað. Fólk getur ekki leyft sér að bíða eftir næstu kosningum en guði sé lof, það styttist í þær.

Herra forseti. Ég verð að harma það að í svari hæstv. menntmrh. komu ekki fram nein svör. Þar komu engin rök fyrir því af hverju þessi 2,5% eru valin. Það komu engin rök fram í þeim efnum. Það merkilega við umræðuna var einnig að hv. talsmaður Framsfl. í þessari umræðu lýsti því yfir að hann væri á móti því að þessi 2,5% væru valin en ekki viðmiðun við veruleikann í þjóðfélaginu. Þar með er auðvitað bersýnilegt að þessi reglugerð, sem meiri hluti stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna tók ákvörðun um á dögunum, styðst ekki við þingmeirihluta. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. að því hvernig hann hyggist taka á þessu máli. Ætlar hann að afturkalla þessa reglugerð sem sett var á dögunum, þessa að samþykkt meiri hluta stjórnar lánasjóðsins? Það greinilega ekki þingmeirihluti á bak við þessa niðurstöðu. Það er náttúrlega ekki hægt, herra forseti, að láta framsóknarmönnum líðast það aftur og aftur að segja sig frá ábyrgð á málum án þess að því sé fylgt eftir. Ég get lofað hv. þm., sessunauti mínum, Hjálmari Árnasyni, því að því verður fylgt eftir að Framsókn standi við stóru orðin í þessu máli en svíki þau ekki eins og venjulega. Einu rökin sem hæstv. menntmrh. bar fram í þessu máli var þensla ríkissjóðs. Það voru einu rökin sem hann flutti, hinn ægilegi vandi þjóðarinnar um þessar mundir, sem hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir gerði að umtalsefni, þ.e. hve það mikið væri orðið af peningum í þjóðfélaginu. Í máli hans kom ekkert fram sem benti til þess að hann hefði skoðað þessi mál í samhengi menntastefnunnar. Það er greinilegt að ef þessari ákvörðun verður fylgt eftir þá mun hún hrekja fólk úr námi í vaxandi mæli. Það væri alvarlegt fyrir lífskjör þjóðarinnar í framtíðinni. Þess vegna segi ég, herra forseti: Það var gagnlegt að þessar umræður fóru fram en það er óhjákvæmilegt að þeim umræðum verði fylgt eftir síðar í umræðum um önnur mál, áður en þinginu lýkur, til þess að koma því á hreint hvort hæstv. menntmrh. sé virkilega að skerða kjör námsmanna með minni hluta þingsins á bak við sig.

Herra forseti. Alþingi hefur aldrei komist að þeirri niðurstöðu að Lánasjóður ísl. námsmanna ætti að starfa með þeim formerkjum að um laun til námsmanna væri að ræða og taka ætti mið af því hver launaþróunin hafi verið. Það hefur aldrei verið niðurstaða Alþingis og aldrei verið samþykkt nokkuð um það í lögum frá Alþingi.

En að fólk geti lifað?

Það er því algerlega rangt hjá hv. þingmönnum að gera þetta veður út af þessu máli. Það hefur verið lögformlega rétt að þessu staðið og miðað við, eins og ég sagði, hækkun á framfærslugrunni sem miðast við almenna verðlagsþróun. Við samningu úthlutunarreglnanna var að þessu sinni einnig komið til móts við hópa námsmanna sem ekki hafa áður haft tækifæri til að fá lán úr Lánasjóði ísl. námsmanna. Í því felst að sjálfsögðu menntastefna og ákvörðun um það að auðvelda fleirum en áður að stunda nám. Það er alveg ljóst. Útúrsnúningur af því tagi sem fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni er líka dæmdur ómerkur í þessu máli og þessum umræðum. Hins vegar er nauðsynlegt að ræða áfram kröfur námsmanna. Það er ljóst. Í þessum umræðum á undanförnum vikum hafa verið reifaðar ýmsar hugmyndir um úthlutunarreglurnar, um það hvernig eigi að taka á málum í framtíðinni við endurskoðun á þessum reglum. Til dæmis hefur verið rætt um að stofna sérstakan lánaflokk handa þeim sem búa við háan húsnæðiskostnað. Þá hefur því verið hreyft að skapa mætti svigrúm til að hækka grunnframfærslu nemenda með því að miða upphæð námsláns til hvers og eins aðeins við þá daga sem hann stundar nám í skóla sínum en ekki við 9 mánuði eins og nú er. Þannig kynni að skapast það svigrúm sem menn vilja til að taka á því viðfangsefni að hækka framfærslugrunninn án þess að stofna til þeirrar þenslu, sem allir sem um efnahagsmálin fjalla vara við þótt hv. stjórnarandstæðingar hafi ekki tekið eftir þeim viðvörunum. Herra forseti. Það er staðið þannig að ákvörðunum um málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna að hagsmunir nemenda séu í fyrirrúmi. Að þessu sinni hefur verið tekið tillit til sérstakra hópa og komið til móts við þá við breytingu á úthlutunarreglunum.

Forseti vill árétta enn og aftur það sem hann gat um fyrr að áformað er að fram fari atkvæðagreiðslur á nýjum fundi eftir rúman klukkutíma eða þegar klukkana vantar u.þ.b. 15 mínútur í 6. Nú mun fara fram áður boðuð utandagskrárumræða um heilbrigðismál. Málshefjandi er Sighvatur Björgvinsson og heilbrrh. Ingibjörg Pálmadóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og er samkomulag milli forseta og formanna þingflokka að umræðan standi í u.þ.b. eina klukkustund. Einnig er samkomulag um tímasetningu, tímaramma einstakra ræðumanna, að málshefjandi og ráðherra hafi 8 mínútur í upphafi og 4 mínútur í lokin en aðrir þingmenn og ráðherrar fái 4 mínútur.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur setið í ráðherrastól í þrjú ár af fjórum. Niðurstaðan er sú að nauðsynlegt er að leita svara við ýmsum spurningum um stefnu ráðherrans í nokkrum þáttum er varða heilbrigðismál. Þau boð sem frá hæstv. ráðherra hafa komið hafa verið svo ruglingsleg að það er erfitt að átta sig á því hvað snýr upp og hvað snýr niður í þeirri stefnumótun. Í fyrsta lagi varðandi málefni sérfræðilækna. Fyrsta verk hæstv. ráðherra var að semja við sérfræðilækna um að hætta við svokallað tilvísanakerfi gegn því að í staðinn yrði tekið upp kerfi sem sagt var að ætti að vera til frambúðar og grundvallaðist á takmörkun á aðgengi lækna annars vegar og þaki á þjónustu með stighækkandi afslætti hins vegar. Samningsákvæðið um takmörkun á aðgengi var dæmt ólögmætt og afsláttarkerfinu hefur verið hafnað af læknum sjálfum. Þessi frambúðarlausn er þar með hrunin til grunna. Næsta vers var að hæstv. ráðherra tilkynnti um nýja stefnumörkun, svonefnt valfrjálst stýrikerfi, sem m.a. var gert samkomulag um við heimilislækna. Frá því kerfi hefur ekkert heyrst. Hefur það gefið upp öndina? Þriðja versið var samningur við sérfræðilækna síðla vetrar. Sá samningur felur í sér tímabundið afnám kvóta og opnun fyrir greiðslur úr opinberum sjóðum fyrir mun dýrari, flóknari og fleiri læknisverk á einkastofum utan sjúkrahúsanna en áður þekkist. Í ljósi þessara atburða er eðlilegt að spurt sé hver stefna hæstv. ráðherra er nú. Er hún sú að ná betri stjórn á þessum málum, eins og hugmyndirnar um valfrjálsa stýrikerfið fólu í sér, eða er stefna ráðherrans að auka einkavæðingu heilbrigðiskerfisins, eins og samningar við sérfræðilækna fólu í sér? Í öðru lagi hefur ráðherra boðað þá stefnu að skipta landinu upp í sjálfstæð heilbrigðisumdæmi með einni yfirstjórn í hverju umdæmi sem m.a. eigi að hafa það hlutverk að ákveða í hvaða tilvikum sjúklingum sé heimilað að gangast undir aðgerðir utan heimahéraðs. Ekkert hefur orðið úr þessum framkvæmdum og um þessar hugmyndir hefur ekkert heyrst upp á síðkastið. Er þess að vænta að hæstv. ráðherra sé horfinn frá þessari stefnu sinni? Ef svo er, hver er þá stefna hæstv. ráðherra nú í skipulagi heilbrigðisþjónustunnar? Í þriðja lagi hefur hæstv. ráðherra lýst áhuga sínum á því sem nefnt hefur verið forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu. Sérstök nefnd var sett á laggirnar að tilhlutan ráðherrans til að vinna slíkar tillögur en frá því að nefndin lauk störfum hefur ekkert meira um málið heyrst. Ég spyr: Hvernig hyggst ráðherra standa að framkvæmd þessa máls, forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu, og hvenær munum við sjá tillögur í þá átt? Í fjórða lagi minni ég á að þegar hæstv. ráðherra tók við voru hafnar undirbúningsviðræður milli heilbrrn. og forráðamanna Sjúkrahúss Reykjavíkur um samningsstjórnun, þ.e. gerð samkomulags um að Sjúkrahús Reykjavíkur tæki að sér tiltekin læknisverk gegn tiltekinni greiðslu. Mér er ekki kunnugt um hvort haldið hefur verið áfram við það verk en ekki alls fyrir löngu ræddi ráðherrann hins vegar um að rétt væri að gera slíkan samning. Ég spyr: Er það vilji ráðherrans? Ef svo er, hvar er það verk þá á vegi statt? Á sama tíma ræðir hæstv. ráðherra hins vegar um sameiningu Sjúkrahúss Reykjavíkur við Ríkisspítala og raunar fjögur önnur sjúkrahús, ýmist sem fullkomna sameiningu í einni stofnun, um samvinnu stofnana undir einni sameiginlegri yfirstjórn eða nánara samstarf þeirra með samkomulagi um verkaskiptingu. Jafnframt hefur ráðherra lýst sig sammála tillögum Félags ísl. hjúkrunarfræðinga um tilhögun á samstarfi þessara stofnana. Þessar tillögur ganga að sjálfsögðu ekki allar saman. Það er ekki hægt að framkvæma þær allar í einu. Því spyr ég: Hver er stefna hæstv. ráðherra í þessu máli? Að hvers konar samstarfi eða sameiningu umræddra sjúkrahúsa er hæstv. ráðherra að vinna og hvenær munu tillögur hennar í málinu líta dagsins ljós? Í sjötta lagi fordæmdi hæstv. ráðherra á sinni tíð þær aðgerðir fyrirrennara sinna að leggja takmörkuð þjónustugjöld á við komu á heilsugæslustöðar, fyrir ferliverk, vegna tannlæknaþjónustu o.fl. Hæstv. ráðherra hefur hins vegar ekkert gert sl. þrjú ár til að afnema eða lækka þessi þjónustugjöld heldur þvert á móti. Því hlýt ég að spyrja: Hefur ráðherra skipt um skoðun eða má ætla að hæstv. ráðherra nýti fjórða og síðasta ár sitt á ráðherrastól til að afnema þau gjöld sem ráðherrann hafði áður lýst andstöðu sinni við? Í sjöunda lagi minni ég á að hæstv. ráðherra beitti sér harkalega gegn því ákvæði nýrra lyfjalaga sem heimilaði frjálsa samkeppni í lyfjaverslun. Sú samkeppni hefur leitt til mikillar lækkunar á verði lyfja til almennings. Þrátt fyrir margítrekaðar hækkanir ráðherrans á kostnaðarþátttöku sjúklinga í lyfjaverði hefur samkeppnin valdið því að neysluvísitala lyfja, þ.e. kostnaður þeirra sem lyfin kaupa, hefur lækkað úr 100 árið 1996 í 74 nú. Engu að síður lýsti ráðherra því yfir í svari til hv. alþm. Guðmundar Árna Stefánssonar að hún hefði ekki breytt skoðun sinni á frjálsri samkeppni í lyfjaverslun. Hún kvaðst enn þeirrar skoðunar að hún ætti ekki rétt á sér. Því spyr ég: Mun ráðherrann, í samræmi við þá skoðun sína, beita sér fyrir því að breyta lyfsölulögum í fyrra horf? Að lokum, virðulegi forseti, hefur það komið fram í fréttum að nú skorti um 340 hjúkrunarfræðinga til starfa við stærstu sjúkrastofnanir landsins svo hægt sé að framkvæma svokallaða neyðaráætlun vegna fyrirsjáanlegra lokana sjúkrahúsa í sumar. Það skortir ekki 340 hjúkrunarfræðinga til að hægt sé að standa við starfsáætlun sjúkrahúsanna heldur til að framkvæma neyðaráætlun vegna fyrirsjáanlegra lokana. Þessir hjúkrunarfræðingar eru ekki til staðar. Engu að síður heldur hæstv. ráðherra við svokallaða neyðaráætlun sína um starfsemi sjúkrahúsa í sumar, og ég spyr: Hvar ætlar hæstv. ráðherra að fá þessa 340 hjúkrunarfræðinga sem ekki eru til, svo að hægt sé að standa við neyðaráætlun ráðherrans? Virðulegi forseti. Það er ekki langur tími sem við höfum í þessari utandagskrárumræðu en það er vissulega full ástæða til þess að spyrjast fyrir um meiningu hæstv. ráðherra í þeim málaflokkum sem hún hefur með höndum. Hvar er stefna hæstv. ráðherra? Hæstv. ráðherra hefur boðað eitt og framkvæmt annað. Hún hefur jafnvel í einni og sömu setningunni lýst yfir skoðunum sem ekki ganga saman, um framkvæmd einstakra þátta í heilbrigðiskerfinu. Ég auglýsi eftir því, virðulegi ráðherra, að hæstv. ráðherra komi fram með þá stefnu og segi vilja sinn þannig að menn viti hvar hæstv. ráðherra stendur. Hvað er það sem hæstv. ráðherra vill? Hvað er það sem hæstv. ráðherra hefur hugsað sér að leggja fyrir Alþingi á síðasta starfsvetri sínum?

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. þm. Sighvati Björgvinssyni fyrir að gefa mér tækifæri til að fara yfir stefnuna í heilbrigðismálum. Hvernig höfum við nýtt okkur góðærið í þjóðfélaginu undanfarin tvö ár? Á sl. rúmum tveimur árum höfum við lagt 6 milljörðum meira til heilbrigðis- og tryggingamála að raungildi. Hvernig höfum við nýtt okkur þetta fjármagn? Við höfum nýtt okkur það þannig að við höfum ekki hækkað þjónustugjöld. Við höfum haldið þjónustugjöldum niðri og þjónustugjöld hafa ekki hækkað að raungildi nema síður væri. Þau hafa lækkað að raungildi. Við höfum hækkað umönnunarbætur til langsjúkra barna. Við höfum breytt fæðingarorlofi þannig að það er lengt hjá veikum mæðrum, vegna veikinda barna, vegna fjölbura og feðraorlofi hefur verið komið á. Við höfum hækkað almannatryggingabætur um 20%. Tökum heilsugæsluna sem sérstaklega var til umfjöllunar og það tilvísunarkerfi sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson ætlaði að koma á en tókst ekki. Hann ætti að skýra það fyrir þingheimi af hverju hann kom því ekki á og færði það andvana nýjum ráðherra. Við höfum byggt upp heilsugæsluna úti á landi þar sem hún var ekki uppbyggð áður. Við höfum opnað nýja heilsugæslu í Laugarási, í Hrísey og í Grenivík erum við að opna nýja heilsugæslu. Við opnuðum nýja heilsugæslustöð í Mosfellsbæ fyrir hálfum mánuði síðan. Við höfum opnað nýja heilsugæslustöð í Garðabæ. Við munum opna nýja heilsugæslustöð í Hafnarfirði á þessu ári, í Kópavogi á þessu ári og í Keflavík á næsta ári. Fossvogurinn er í fullri uppbyggingu. Þetta er allt nauðsynlegt ef við ætlum að koma á valfrjálsu stýrikerfi sem var nefnt áðan. En valfrjálst stýrikerfi verður aldrei sett á laggirnar nema almenn sátt verði um það meðal lækna. Þegar ég kynnti það í fyrsta skipti, sagði ég sérstaklega frá því að það er einmitt það sem þarf í þessu kerfi, það þarf sátt. Hv. þm. minntist á héraðsstjórnir og taldi þær líka andvana fæddar. Hvað er að gerast í þeim málum? Meginmarkmiðið var að fækka stjórnum og gera kerfið skilvirkara. Á Vestfjörðum höfum við sameinað sex stofnanir undir eina stjórn. Á Austfjörðum erum við að gera það sama. Í Reykjavík erum við búin að sameina heilsugæslustöðvarnar undir eina stjórn. Núna munum við t.d. sameina, svo að eitthvað sé nefnt, stjórnina á Hellu og Hvolsvelli og þannig höldum við áfram. Þannig erum við búin að ná markmiðum héraðsstjórna. Svo spyr hv. þm. hvort gerðir hafi verið þjónustusamningar um einstaka þjónustuliði á sjúkrahúsum á Reykjavíkursvæðinu. Við höfum náð verulegum árangri þar. Öldrunarþjónustan er komin undir einn hatt. Það var ákveðið sumarið 1996 og nú er Landakot orðin ein stofnun fyrir bæði sjúkrahúsin á Reykjavíkursvæðinu. Endurhæfingin hefur líka verið samræmd. Verið er að samræma tölvudeildir þessara sjúkrahúsa og rannsóknarsviðið er sérstaklega tekið út fyrir sviga og verið að vinna að samræmingu þar að lútandi. Þá spyr hv. þm.: Hvað með sameiningu sjúkrahúsanna? Ég hef aldrei farið dult með að ég tel það vera framtíðina og ég tel að þau skref sem við erum að stíga og höfum verið að stíga séu í sameiningarátt. Komum þá að forgangsröðun í heilbrigðismálum. Hv. þm. gerði lítið úr þeirri skýrslu sem er nú í prentun um forgangsröðun í heilbrigðismálum. Það er þverpólitísk nefnd sem hefur komið hér að verki og þverfagleg. Þetta er mjög mikilvæg vinna sem allar þjóðir í kringum okkur hafa unnið áður. Ég setti þessa nefnd á laggirnar þegar ég tók við 1995 og nefndin er núna að ljúka störfum eða hefur lokið störfum. Meginmarkmiðið í þessu öllu saman er að greitt er fyrir þá þjónustu sem er læknisfræðilega vísindalega sannað að hefur gildi. Það er meginmarkmiðið í forgangsröðunarskýrslunni. Ég hef að sjálfsögðu ekki tíma til að lesa meginmarkmið hennar hér en þetta er plagg sem kemur okkur að góðu gagni. Hv. þm. gerði að umræðuefni kjaradeilur hjúkrunarfræðinga. Okkur er að sjálfsögðu vandi á höndum sem þjóð þegar búið er að gera kjarasamninga til langs tíma. Í þessu tilviki er búið að gera kjarasamninga til ársins 2000 en kjaradeilur eru enn uppi og þetta er ekki í fyrsta skipti og ekki í annað skiptið og hv. þm. þekkir það vel úr fyrri störfum sínum. Það eru sérstakar úrskurðarnefndir og aðlögunarnefndir að vinna og það er von okkar að við náum lendingu þannig að við þurfum ekki á neyðaráætlun að halda en auðvitað verðum við að vinna það samtímis. Við höfum mánuð til stefnu að finna lausn á málinu en við verðum um leið og við leitum lausna líka að undirbúa ef allt fer á versta veg. Hv. þm. spurði ekki um stefnuna í forvörnum en hann gerði lítið úr því í upphafi ferils míns að forvarnir skipti ekki eins miklu máli og ég hef alla tíð talið. Á síðustu tveim árum höfum við lagt 250 millj. til forvarnamála umfram það sem við höfum gert áður. Hér sjáum við loksins að við erum að ná árangri. Bara varðandi tóbaksvarnirnar sjáum við samkvæmt nýjustu könnunum að tóbak er á undanhaldi á Íslandi í fyrsta skipti í mörg ár. Mig langar að benda á margar nýjungar sem okkur hefur tekist að ná fram. Við hefjum framkvæmdir á nýjum barnaspítala nú í sumar. Við höfum breytt skurðstofunum á Landspítalanum og gjörgæsludeildinni þar, göngudeildum. Ný æðarannsóknarstofa hefur verið tekin í notkun, sem er bylting á Íslandi, og svo mætti lengi telja. Hv. þm. Ég held að það sé ágætt að enda þessa ræðu með því að segja frá því að á síðasta þingi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar var um það getið að Ísland væri í 1.--3. sæti varðandi bestu heilbrigðisþjónustu í veröldinni.

Virðulegi forseti. Enn einu sinni tökum við fyrir til umræðu stefnuna í heilbrigðismálum þegar við blasa mjög alvarleg vandamál eins og það sem hér var nefnt af hv. málshefjanda, hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, og ég vil þakka honum fyrir að taka þessi mál á dagskrá, en það er að hjúkrunarfræðingar hafa sagt upp störfum sínum. Það er óánægja með kjaramálin rétt eina ferðina enn innan heilbrigðisstéttanna sem segir okkur að þar höfum við staðið illa að málum á undanförnum árum þar sem upp koma nánast á hverju einasta ári ekki bara eitt heldur tvö eða þrjú alvarleg tilvik þegar heilu stéttirnar hafa sagt störfum sínum lausum og virkilega orðin þörf á því að kjaramál allra heilbrigðisstétta séu tekin til heildarendurskoðunar. Þær fréttir sem við fáum samkvæmt fjölmiðlum, því að hæstv. ráðherra hefur ekki að fyrra bragði séð ástæðu til þess að upplýsa Alþingi um það alvarlega ástand sem við blasir sem auðvitað ætti að vera í verkahring hæstv. ráðherra, þ.e. að láta Alþingi vita af því þegar svona vandamál koma upp, en við megum hins vegar hlusta á það í fjölmiðlum að það vanti 340 hjúkrunarfræðinga eins og hér kom fram til þess að hægt sé að standa við svokallaða neyðaráætlun vegna sumarlokana. Það er mjög alvarlegt. Við lesum líka um það í fjölmiðlum að við megum búast við enn frekari sumarlokunum á sumum sjúkrahúsum en hafa verið undanfarin ár. Það er alvarlegt og það er enn alvarlegra þegar maður hugsar til þess að hæstv. ráðherrar hafa hver um annan þveran, ríkisstjórnin hæstv. endilöng, eins og ágætur maður orðaði það fyrir stuttu síðan, hefur keppst um það að segja okkur hvað við búum nú við mikið góðæri hér, þessi þjóð, hvað við höfum það fjári gott. En þetta góðæri hefur ekki skilað sér inn í heilbrigðiskerfið nema að sáralitlu leyti. Hæstv. ráðherra kom inn á það sem hún gerir svo gjarnan þegar rætt er um starfsemina, hvað allt sé nú á leið til betri vegar innan heilbrrn., þ.e. forvarnastarfið, að lagðar hafi verið að mér heyrðist hæstv. ráðherra segja 250 millj. kr. meira á undanförnum árum en áður hafi verið gert til forvarnastarfs. Mér finnst það satt að segja alltaf hlálegt þegar talað er um það í þessum tóni og það sé verið að gera þarna góða hluti. Forvarnastarfsemi er mjög takmörkuð. Forvarnastarfsemi sem hefur fengið meira fjármagn eru tóbaksvarnirnar. Höfum við séð sama árangur varðandi aðra fíkniefnaneyslu ungmenna? Hvað sagði skýrslan okkur sem sænskur lögregluþjónn og íslenskur, sem eru sérfræðingar á þessu sviði, voru að skila? Hvað sagði sú skýrsla? Að við hefðum náð þar árangri? Hvað sögðu foreldrarnir á ráðstefnu Vímulausrar æsku sem höfðu leitað til yfirvalda æ ofan í æ og hvergi er til meðferð fyrir börnin þeirra fársjúk? Hvergi nokkurs staðar. Ef við erum að tala þar um tiltölulega takmarkaðan hóp sem þarf á meðferð að halda vegna alvarlegra veikinda sem vímuefnaneyslan er,  Ég held að við megum skammast okkar fyrir það hvernig við höfum staðið að málum. Við stæðum ekki frammi fyrir þessum alvarlega vanda í dag ef við hefðum tekið á eins og okkur var bent á af erlendum sérfræðingum sem koma hingað til að segja okkur fleira en það að við búum við gott heilbrigðiskerfi. Þeir hafa komið hér líka til að segja: Þið standið illa að forvarnastarfsemi hvað varðar eiturlyfjaneyslu. Virðulegi forseti. Ég vildi  Virðulegi forseti. 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. 4. þm. Vestf. fyrir að efna til þessarar umræðu. Það hefur verið óvenjuhljótt um heilbrigðismálin að undanförnu þrátt fyrir næg tilefni. Orsökin er auðvitað hversu mörg stór mál hafa verið til umfjöllunar í þinginu og í þjóðfélaginu að undanförnu. Heilbrigðismálin hafa því svolítið lent í útideyfu. Ég minni á öll átökin sem eiga sér stað á Alþingi á hverju einasta ári, einkum nú síðustu árin í tengslum við fjárlög og fjáraukalög, þar sem stjórnendum og starfsfólki heilbrigðisþjónustu er æ ofan í æ stillt upp frammi fyrir hinu ómögulega, frammi fyrir því óvinnandi verkefni að draga úr kostnaði án þess að draga úr þjónustunni við fólkið sem þarf á henni að halda og er tryggt með lögum. Þetta fólk kannast ekki við hið stórbætta ástand sem hæstv. heilbrrh. taldi sig hafa efni á að lýsa áðan í ræðu sinni. Ég segi óvinnandi verkefni vegna þess að það er í rauninni orðið svo. Vissulega kom í ljós þegar aðhaldsaðgerðir hófust að einhverju marki fyrir nokkrum árum að menn fundu ýmsar leiðir til sparnaðar og aðhalds og hafa lagt mjög hart að sér til að ná þeim fram. Árangurinn er í rauninni ótrúlegur á öllum sviðum en það er auðvitað ekki hægt að ná slíkum árangri endalaust. Það hlýtur að enda með ósköpum eins og tilraunin með hestinn sem átti að athuga hvað kæmist af með lítið fóður. Sú tilraun tókst formlega nokkuð vel þangað til aumingja hesturinn dó úr hor. Þar með er ég ekki að segja að nú séu allar leiðir þrautreyndar til aðhalds og sparnaðar í heilbrigðiskerfinu. Fyrst og fremst hlýtur þar að vera horft til stjórnunar og skipulagningar, skýrrar og afmarkaðrar verkaskiptingar og samstarfs, einkum í sjúkrahúsum landsins. Þar hefur náðst eins og ég hef sagt gríðarlega mikill árangur. Sjúklingar á hvern starfsmann eru mun fleiri en áður. Aðgerðum hefur fjölgað, legudögum hefur fækkað og þannig mætti áfram telja og líklega mundi einhver freistast til að tala um aukna framleiðni, sem mér finnst reyndar alveg ótækt orð í þessu samhengi. En það er mín skoðun að allt of langt sé gengið á þessari braut og að í raun og veru sé svo komið að álag á starfsfólk sé komið út á verulega hættulega braut. Það sé farið að segja hættulega mikið til sín í minnkandi starfsþreki og minnkandi starfsgleði, auknum álagssjúkdómum og atgervisflótti sé að komast á varhugavert stig í þessum geira. Önnur hlið á málinu er svo vaxandi álag á heimilin í landinu. Sjúklingar eru orðnir veikari þegar þeir komast til meðferðar og þeir eru sendir veikari heim, og það er aldeilis óþolandi fyrir veikt og lasburða fólk og reyndar allt fólk því að flestir verða einhvern tíma veikir og þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda að búa við sífellda óvissu og öryggisleysi í þessu efni. Herra forseti. Hér er lýst eftir stefnu og ég tek undir það. Hv. málshefjandi fór yfir nokkur atriði sem tæpt hefur verið á en lítið unnið úr eða leitt til lykta og allt er þetta heldur óljóst eftir svarræðu hæstv. ráðherra. En ég ætla að halda mig við kostnaðinn. Hæstv. ráðherra fór enn einu sinni yfir milljarðana sína sem gera þó ekki mikið meira en halda í við sannanlegan kostnaðarauka vegna mannfjölgunar og breyttrar tækni. Stefnumörkun í heilbrigðismálum er nauðsynleg. Stefnumörkun þar sem tekið er mið af þróuninni sem er og hefur verið í þekkingu og tækni en við megum aldrei missa sjónar á þeirri meginhugsun sem við flest okkar höfum talið að ætti að liggja til grundvallar góðu heilbrigðiskerfi, hugsun sem byggir á mannréttindum og samhjálp. Um þá hugsun þarf að standa vörð.

Herra forseti. Enn koma heilbrigðismál til umræðu á hv. Alþingi sem umræða utan dagskrár. Enn fara fram umræður um heilbrigðismál undir neikvæðum formerkjum. Það er, herra forseti, nokkuð athyglisvert að málshefjandi, hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, gegndi starfi hæstv. heilbrrh. á síðasta kjörtímabili og gat sér nokkurt orð í því starfi. Sumir töluðu um að hart væri fram gengið af þáv. hæstv. heilbrrh. en miklar umræður urðu um þá stefnumörkun sem þá var mótuð með innleiðingu þjónustugjalda. Á þessu kjörtímabili hafa þjónustugjöldin, þessi sömu, verið nokkuð til umræðu, m.a. af hv. þm., fyrrv. hæstv. heilbrrh., Sighvati Björgvinssyni, þar sem ráðist er mjög harkalega á þjónustugjöld. Þar með er hv. þm. að ráðast að eigin stefnu, þeirri stefnu sem hann sjálfur innleiddi í ráðherratíð sinni. En sami hv. þm. hefur minna rætt um að þjónustugjöld að raungildi hafa lækkað sl. þrjú ár. Það hefur verið stritað við að vinda ofan af þeim háu þjónustugjöldum sem komið var á á síðasta kjörtímabili. Svipuð er umræðan um heilbrigðismál þegar kemur að fjárveitingum og mikið og gjarnan er talað um niðurskurð. Niðurskurður er það orð sem gjarnan heyrist hjá hv. stjórnarandstöðu.

Og fleirum.

Svo hátt að við liggur að almenningur sé farinn að trúa því. Þetta er ótrúverðug umræða, þetta er ósanngjörn umræða einfaldlega vegna þess að staðreyndir segja annað.  Hitt er annað mál að vandi heilbrigðiskerfisins og fjárþörf er meiri og mun sú fjárþörf ávallt verða til staðar og fara vaxandi, bæði vegna þess að sérfræðikunnáttu fleygir fram, vísindum fleygir fram með kostnaði, lyfjum fleygir fram og aldurssamsetning þjóðarinnar er að breytast. Það eru fleiri sem þurfa á aðstoð að halda og það munu vera færri sem undir því þurfa að standa. Þess vegna munum við um síðir standa frammi fyrir þeirri erfiðu ákvörðun, hversu langt við viljum og getum gengið í þessum viðkvæma málaflokki. Herra forseti. Hér er gjarnan hamast mjög á hinu neikvæða og mætti ætla að ekkert jákvætt hafi gerst í heilbrrn. en það er öðru nær. Hér kom fram skýr stefnumörkun hjá hæstv. heilbrrh. Komið hefur fram að almannatryggingar hafa aukist um hátt í 20% á þremur árum, samningar verið gerðir um heilsugæslu, heildarútgjöld aukist og þannig má áfram telja, en ég vil, herra forseti, sérstaklega fagna þeirri áherslu sem lögð hefur verið á forvarnir með auknum fjárframlögum sem m.a. hafa dugað til þess að heil bæjarfélög, ég nefni Reykjanesbæ, hafa vegna framlaga úr Forvarnasjóði getað virkjað grasrótina til eins öflugasta forvarnastarfs sem um getur. Það er m.a. vegna aukinnar áherslu á forvarnir.

Herra forseti. Ég ætla að gera að umtalsefni þær blikur sem eru á lofti í heilbrigðisþjónustu hér á landi, sérstaklega í rekstri stóru sjúkrahúsanna vegna uppsagna hjúkrunarfræðinga sem allt bendir til að muni koma til framkvæmda 1. júlí nk., eftir tæpan mánuð, og það hefur ekkert svar komið fram frá hæstv. ráðherra um hvernig hún muni haga þeirri neyðaráætlun sem hún hefur rætt um. Í stuttum ræðutíma mínum ætla ég að gera að umtalsefni Sjúkrahús Reykjavíkur sem er aðalslysasjúkrahús allra landsmanna. Þar eru 400 stöður hjúkrunarfræðinga nú. Neyðaráætlun sjúkrahússins, ef af verkfalli verður, gerir ráð fyrir a.m.k. 230 hjúkrunarfræðingastöðum. Þann 1. júlí nk., eftir tæpan mánuð, verða 89 hjúkrunarfræðingar starfandi. Og við vitum að það er alltaf nokkuð stór hópur sem ekki getur sagt upp vegna heimilisaðstæðna, heilsufars, fjárhagsaðstæðna og t.d. barnshafandi konur. Þær eru í þessum hópi 89 hjúkrunarfræðinga. Það er ljóst að aðstæður á slysasjúkrahúsinu Sjúkrahúsi Reykjavíkur verða þannig að aðeins verður hægt að veita lágmarksþjónustu við mikið slasaða og bráðveika einstaklinga. Það er ógjörlegt að veita þjónustu eins og t.d. núna um hvítasunnuna, á þeirri miklu ferðahelgi og þeirri því miður miklu slysahelgi. Ég minni á að helgin eftir að hjúkrunarfræðingarnir hætta, helgin 4. júlí, er langmesta unglingaferðahelgi ársins og ekki verður hægt að veita nema brot af þeirri þjónustu sem veitt var um síðustu helgi á slysasjúkrahúsinu. Þá verður ástandið þannig á helsta slysasjúkrahúsi allra landsmanna að óstarfhæf verður m.a. neyðarmóttaka vegna nauðgana, símaráðgjöfin, Almannavarnir ríkisins, eitrunarupplýsingamiðstöðin, áfallahjálpin, skyndihjálpin við aðstandendur deyjandi og mikið slasaðra og bæði skurðstofa og gæsludeild slysa- og bráðamóttöku, og hér er fátt eitt talið. Og ég minni á að ástandið er ekki betra á öðrum sjúkrahúsum. Á geðdeild Sjúkrahúss Reykjavíkur hafa allir hjúkrunarfræðingar nema einn í hálfri stöðu sagt upp. Ég minni á að fólk er lagt inn á geðdeildina í kjölfar alvarlegra sjálfsvígstilrauna, vegna ofbeldis og jafnvel í sturlunarástandi og þarna er einn hjúkrunarfræðingur starfandi í hálfu starfi. Mikið geðsjúka og mikið sjúkt fólk þarf að senda heim til aðstandenda sem eru misjafnlega í stakk búnir til að sinna þeim eða jafnvel yfirleitt að taka við þeim og margir geðsjúkir eiga ekki í nein hús að venda. Á Landakoti, öldrunarsjúkrahúsinu, verður ástandið skelfilegt. Það þarf að senda heim 50--60 rúmliggjandi öldrunarsjúklinga, sjúklinga sem ekki hefur verið hægt að útskrifa vegna sumarlokana. Herra forseti. Grafalvarlegt ástand blasir við ef ekki verður samið við hjúkrunarfræðinga fyrir 1. júlí og ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig hyggst hún bregðast við þessu alvarlega yfirvofandi ástandi?

Herra forseti. Hér er til umræðu víðfeðmt mál og kom málshefjandi víða við. Ég ætla mér ekki þá dul á fjórum mínútum að koma inn á nema örfá atriði af því sem hann ræddi um en einbeita mér fyrst og fremst að heilsugæslunni og málefnum hennar. Það er svipað með heilsugæsluna og sjúkrahúsin að það minnir á söguna um Davíð og Golíat en Davíð var seigur eins og menn muna og heilsugæslan hefur alla burði og vill hafa alla burði til að standa sig álíka vel. Heilsugæslan er mjög lítill hluti af kostnaði við heilbrigðisþjónustu. Samkvæmt tölum sem ég hef var hlutfall heilsugæslunnar um 1,5% af heildarútgjöldum fjárlaga árið 1991 meðan sjúkrastofnanir voru 13,9% og sjúkratryggingar 9,5. Þróunin frá 1991 hefur verið hæg. Ef við tökum 1991, þá sagði ég áðan 1,5%, fór niður í 1,4% 1996, síðan 1,5% og nú 1,6% árið 1998. Rekstrarkostnaður heilsugæslunnar í heild er áætlaður upp á 2,3 milljarða kr. en það er svipað og kostnaður heimilanna í landinu er af tannlæknaþjónustu. Það sem almenningur heyrir af heilbrigðisþjónustunni er fyrst og fremst tvennt: Annað er kjaramál og hitt er árviss niðurskurðarumræða, sérstaklega við gerð fjárlaga eins og bent var á áðan. Samt er það svo að við eigum prýðilega menntaða lækna, erum með prýðilega menntaðar aðrar heilbrigðisstéttir og ágæta stjórnendur, a.m.k. ekki verri en í öðrum löndum. Það er kominn tími til að sú neikvæða ímynd af heilbrigðisþjónustunni hverfi því að það er svo margt jákvætt sem gerist í þessum geira. Ég held að það sem trufli þetta núna séu skipulagsbreytingar og heilmiklar breytingar sem eru í gangi og eru í gerjun á vegum heilbrrn. og flestar prýðilegar en þetta kemur á sama tíma og heilbrigðisstéttir hafa verið í kjarabaráttu og menn misskilja svolítið í hverju vandamálið er fólgið. Ef við lítum á kostnaðinn við heilbrigðisþjónustu, þá er vitað að langstærstur hluti er launakostnaður en tækjakaup hljóta að lúta nokkuð eðlilegum alþjóðlegum stöðlum og við þurfum ekki að uppgötva þyngdarlögmálið alltaf upp á nýtt. Það hlýtur að vera eðlilegt hvað þurfi að endurnýja af tækjabúnaði. Það sem hins vegar er viðbótarkostnaður og stór þáttur í kostnaði heilbrigðisþjónustu er hvernig lyf og rannsóknir eru nýttar. Þar byggir fyrst og fremst og eingöngu á ákvörðun lækna og þess vegna skiptir miklu máli að heilbrrn. vinni með þeim og ég trúi því að núv. hæstv. ráðherra vilji gera það en ég veit líka að fyrri ráðherrar hafa ætlað sér það. Ég held því að miklu máli skipti að réttar ákvarðanir séu teknar í samstarfi við lækna. Ég held að annað atriði sem þurfi að skoða þarna alvarlega og miklu meira en gert hefur verið sé verkaskiptingin í heilbrigðisþjónustunni, þ.e. hvaða verk á að vinna í hvaða hluta kerfisins. Það er þar sem skórinn kreppir mjög alvarlega hjá okkur, þ.e. að fjöldinn allur af störfum sem heilsugæslan á að geta sinnt fer nú fram á sjúkrahúsum. Létta þarf þessari vinnu af sjúkrahúsunum og þar með þeim kostnaði því að hægt er að gera ýmis atriði mun hagkvæmar utan sjúkrahúsa. 

Hæstv. forseti. Mig langar til að koma örstutt inn í þessa umræðu sem hér fer fram um heilbrigðismál. Hv. málshefjandi kallaði eftir stefnu og taldi hana ekki vera mikla eða alla vega taldi hann ástæðu til að kalla eftir henni hér. Hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur farið yfir stefnuna og ýmsar nýjungar sem hún hefur beitt sér fyrir í ráðherratíð sinni. Ég ætla ekki að endurtaka það allt en það má t.d. nefna byggingu barnaspítala, fjarlækningar, nýjar deildir og verulega endurnýjaðar sem unnið hefur verið við bæði á Sjúkrahúsi Reykjavíkur og á Ríkisspítölum. Það má nefna barnadeild á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri og margt, margt fleira mætti nefna svo sem legudeildir á Blönduósi og Akranesi o.s.frv., þannig að víða hefur verið tekið til hendinni. Mig langar einnig að nefna til viðbótar geðheilbrigðismálin sem oft eru hér til umræðu. Samkvæmt skýrslu sem unnin er af norrænni tölfræðistofnun eru sjúkrarúm í geðlækningum hér á landi 118 á 100 þúsund íbúa. Einungis í Finnlandi eru fleiri rúm eða 130. Í Danmörku eru þau 81, Noregi 70, Svíþjóð 80 og Grænlandi 32. Þessar tölur sýna a.m.k. að á þessu sviði ætti ekki að vera skortur á úrræðum og eins má nefna að sumarlokanir eru minni á geðsviðum en á öðrum sviðum sjúkrahúsanna. Hæstv. forseti. Mig langar til að koma aðeins inn á heilsugæsluna þar sem hæstv. heilbrrh. hefur beitt sér alveg sérstaklega fyrir úrbótum og á þakkir skildar fyrir það. Það má eiginlega segja að þáttaskil hafi orðið í málefnum heilsugæslunnar í júlí 1996 þegar ráðherra lagði fram stefnumótun í 21 lið um uppbyggingu þjónustunnar. Hún nefndi sjálf nokkur atriði sem unnið hefur verið að og þar sem byggðar hafa verið nýjar heilsugæslustöðvar, ég ætla ekki að endurtaka það, en það má nefna að heildarkostnaður til þess að ljúka þeim framkvæmdum sem nú eru í gangi, er um 500 millj. kr. og rekstrarkostnaður sem bætist við vegna þeirra er um 50 millj. kr. á þessu og næsta ári, þannig að víða er tekið til hendinni. Að síðustu, hæstv. forseti, vil ég nefna að gert hefur verið stórátak í forvörnum sem hefur skipt verulegu máli, en svo geta hv. þingmenn náttúrlega gert lítið úr því, en það eru hvorki meira né minna en 125 millj. á ári tvö síðustu ár. Það er ósköp auðvelt að koma hér upp, eins og nokkrir þingmenn hafa raunar gert, og tala um neyðaráætlun í sambandi við uppsagnir hjúkrunarfræðinga og það þurfti ekki þessa umræðu til að hæstv. ráðherra átti sig á því að ekki er gott ástand þegar hjúkrunarfræðingar hafa sagt upp í svo miklum mæli sem raun ber vitni. Einn hv. þm. talaði um grafalvarlegt ástand ef þessar uppsagnir kæmu til framkvæmda. Auðvitað er hæstv. ráðherra að vinna að lausn þessara mála en þau eru ekki einföld. Ég hef ekki orðið vör við það að nokkur hv. þm. sem hér hefur tekið til máls hafi nefnt neinar tillögur til úrbóta í þessum efnum eða hugmyndir um hvernig leysa skuli þessi mál, þannig að það er auðvelt að koma hér upp og básúna ástandið en leggja síðan ekki nokkurn skapaðan hlut til til úrbóta eins og hv. þm. stjórnarandstöðunnar gera gjarnan. Að síðustu vil ég segja að þó að auðvitað megi finna að heilbrigðiskerfinu á Íslandi, þá er það í öllum aðalatriðum mjög til fyrirmyndar. Fram á þetta hefur verið sýnt í mörgum skýrslum sem gerðar hafa verið og erlendir sérfræðingar sem hafa heimsótt landið og kynnt sér okkar kerfi hafa dáðst að því.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra nefndi í ræðu sinni barnaspítala og að framkvæmdir yrðu hafnar við hann í sumar. Heilbrrh. hefur notið stuðnings okkar jafnaðarmanna varðandi barnaspítala og það er ekki að undra vegna þess að Guðmundur Árni Stefánsson fór af stað með það mál þegar hann var heilbrrh. og náði samkomulagi um upphafsfjármögnun á barnaspítala. Það er búið að taka allt kjörtímabilið að komast af stað með þetta verkefni og búin að vera allt of löng töf í þessu máli hjá ríkisstjórninni. Byrjað verður að moka upp úr grunninum bærilega tímanlega fyrir kosningabaráttuna sem hefst í haust til að geta bent á að framkvæmdir séu komnar í gang í kosningabaráttunni. Ég mundi ekki hreykja mér af þessu máli í sporum heilbrrh., svo mikinn stuðning sem hún hefur fengið frá okkur í því og svo seint sem það mál hefur gengið, sérstaklega ekki þegar forsrh. hefur komið hér og boðað samdrátt ríkisútgjalda því við þekkjum hvar sá ríkisútgjaldaniðurskurður lendir. Herra forseti. Það var athyglisvert að hlusta á orð Katrínar Fjeldsted. Hún vill að ákveðið sé hvaða verk á að vinna hvar og hún vill nefnd í það mál. Það skil ég. Á sama tíma komu aðrir hér og töluðu um að fullkomin stefnumörkun sé í gangi og við bara ómerkileg að vera að ræða heilbrigðismál. Ég ætla að nefna samtal sem ég átti fyrir viku síðan. Þá kom að máli við mig læknir sem búinn er að vera heimilis- og heilsugæslulæknir frá 1979 og er nú svokallaður forstöðulæknir. Það var svolítið annað hljóð í honum og er það þó ekki gunguháttur sem einkennir þann mann. Hann minnti á að heimilislæknar hefðu gengið út 1996 og það hefði verið mikið uppistand, eðlilega. Það sem þá gerðist var áhyggjuefni fyrir alla. En hann segir að núna sé það sama að gerast, bara hægt og hljótt og þreytulega. Þessi maður segir mér að sl. ár hafi verið að byggjast upp vaxandi gremja bæði hjá læknum og hjúkrunarfræðingum. Endurtekinn niðurskurður, endurtekinn sparnaður, ýmislegt tekið af sem fólki þykir ósanngjarnt að tekið sé af því, og hægt og sígandi verður til stórt svart vandamál innan heilbrigðiskerfisins. Það er ekki stjórnarandstaðan á Alþingi sem er að búa það til. Hann heldur því fram að einn góðan veðurdag bresti þessi stífla alvarlega. Á sama tíma er talað um að sett hafi verið fram stefna í 21 lið í málefnum heilsugæslunnar. Ég þekki þennan lækni afskaplega vel og veit hvaða hugsjónir hann ber fyrir brjósti um heilsugæsluna og verkefnin þar. Hann segir að ungt fólk sem er erlendis vilji ekki koma heim. Það er tortryggni og neikvæðni út í hið opinbera. Það er uppsafnaður vandi og upp úr sýður á ákveðnu augnabliki, ekki endilega á erfiðasta og versta augnablikinu heldur augnablikinu þar sem smellur. Hann sagði mér að þrír sérfræðingar séu á svæðinu hjá sér, sem er utan Reykjavíkur. Enginn fáist til starfa og það sé undirmönnun. Reykjavík fái eitthvað af fólki en 32 læknar útskrifuðust í vor og 44 aðstoðarlækna vanti á stóru sjúkrahúsin. Stóru sjúkrahúsin fá eitthvað af þeim mannskap sem þau vantar en aðrar sjúkrastofnanir ekkert. Hann segir hreint og beint að það sé vandræðaástand, fólk sé pínt áfram og ef ekki takist að skapa eðlilegt andrúmsloft hrynji kerfið hægt og rólega. Þetta snýst um launamál, traust og virðingu, segir þessi ágæti maður.

Virðulegi forseti. Heilbrigðisumræða undir neikvæðum formerkjum. Það hefur ansi lítið tækifæri gefist til þess í vetur að ræða um heilbrigðismálin nema um þessi örfáu afmörkuðu frv. sem hér hafa legið fyrir og svo aftur gagnagrunninn sem hv. þm. Katrín Fjeldsted nefndi ekki áðan. Ég hefði kannski viljað heyra álit hennar á hvaða afleiðingar það gæti haft fyrir heilbrigðiskerfið og hvernig hægt væri að skipuleggja það því það áttu að vera helstu rökin fyrir gagnagrunni að hægt væri að ná betur utan um heilbrigðiskerfið en áður. Hér hefur verið nefnt að stjórnarandstaðan tali um niðurskurð, það geri ekki aðrir. Hvað með alla þá sem vinna innan þessa kerfis? Hvað með allar greinarnar, allar ályktanirnar frá öllum fundum þeirra starfsstétta sem vinna innan heilbrigðiskerfisins? Er ekkert að marka það? Hvernig í ósköpunum eiga heilbrigðisstofnanir að gera áætlanir fram í tímann? Aldrei nokkurn tímann getur neinn stjórnandi stofnunar innan heilbrigðiskerfis gert áætlun lengra en ár fram í tímann. Hingað til hefur það verið talinn aðall hvers fyrirtækis og hverrar stofnunar að geta gert áætlanir til lengri tíma litið. En í heilbrigðiskerfinu er ekki hægt að gera áætlanir nema hugsanlega til eins árs og varla það og þær þá brotnar niður jafnóðum og síðan er ábyrgðinni varpað yfir á stjórnendur heilbrigðisfyrirtækjanna eða stofnananna ef áætlanir ganga illa upp. Þetta er helsti og stærsti veikleikinn. Það segir sig sjálft að fyrsta og besta leiðin til að ná utan um heilbrigðiskerfið er að þessar stofnanir búi við fjárhagslegt öryggi um einhvern tíma. Er það líka skrök, svo ég noti ekki ljótara orð en það, þegar við tölum um niðurskurð í byggðarlagi eins og því sem ég kem frá þar sem fólk bjó fyrir stuttu síðan við heilsugæslu sem var opin tvisvar í viku en núna einu sinni í viku í tvo tíma. Undirstaða heilbrigðiskerfisins, heilsugæslan, er opin í tvo tíma einu sinni í viku. Auðvitað er hægt að hafa mjög hátt um þær tölur sem farið hafa til forvarnastarfsemi, í tóbaksvarnir, og hefur verið dreift til ýmissa félagasamtaka um land allt, sem er auðvitað alls góðs maklegt, til að mynda allir þeir samningar sem gerðir eru við öll sveitarfélög um forvarnastarfsemi varðandi fíkniefnin. En á meðan sú stofnun, heilsugæslan sem á að sjá um forvarnastarfsemina og við verðum að treysta á að sé í lagi fær ekki meira fjármagn en lýst var áðan af hv. þm. Katrínu Fjeldsted, sem þekkir þetta vel, er hún auðvitað bara að fara með bull úr því að hún segir að þetta sé ekki allt saman alveg hrein dýrð. Og að heilsugæslan öll í landinu fái það sama og heimilin bera af tannlæknakostnaði, einum þætti heilsugæslunnar, 2,3 milljarða og 2,3 til heilsugæslunnar allrar, til allrar forvarnastarfsemi því að hún er undirstaða allrar forvarnastarfsemi í landinu, þá lái mér hver sem vill, virðulegi forseti, þó að ég gefi lítið fyrir þá forvarnastarfsemi sem í gangi er ef það apparat sem á að skipuleggja hana og ég treysti miklu betur til að skipuleggja en heilbr.- og trmrn. því þar virðist mér ekki vera gott skipulag, fær ekki það fjármagn sem til þarf til að sinna lögboðnu hlutverki sínu, og lái mér hver sem vill að ég treysti því ekki að þarna sé nógu vel að verki staðið.

Hæstv. forseti. Verkaskiptingin sem ég ræddi um fyrr á þessum fundi er mér mikið kappsmál og eins og ég sagði þá legg ég til við hæstv. ráðherra að sett verði nefnd í að skoða þetta mál í sumar og henni verði falið að skila af sér áður en þing hefst í haust þannig að sjá megi hvernig hægt sé að taka á þessum vanda sem ég held að skipti mjög miklu að gera. Þó að ég hafi verið að tala um prósentur þær sem fara í heilsugæsluna, þá var ég ekki að gera lítið úr því. Það hefur aukist og ég sagði það. Ég er hins vegar með þessum orðum aðeins að vekja athygli á því að ég held að heilsugæslan geti sinnt miklu meiru, hún geti tekið að sér miklu fleiri verkefni ef hún er virkilega efld og ég tel eðlilegt að sú ákvörðun sé tekin að hún verði miklu veigameiri þáttur í fjárlögum ríkisins en núna er. Það er í rauninni það sem ég er að meina. Ég veit að heilbrrh. skilur þetta og hefur áhuga á að vinna að því og hefur gert það. Hæstv. ráðherra hefur sýnt það með því hvernig tekið hefur verið á í stefnumörkun í heilsugæslunni, sem við heimilislæknar reyndar unnum í með ráðuneytinu, og hvernig farið hefur verið með fjármagn til uppbyggingar, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu sem er alveg í samræmi við þá stefnu sem þá var sett fram og gott betur. Ég gef mikið fyrir þennan vilja ráðherrans. Ég held að vilji heilbrrn. skipti sköpum t.d. varðandi læknana sem eru í útlöndum, hafa lokið námi og hafa ekki séð sér fært að koma heim til Íslands. Nú er nefnilega komið að krossgötum og læknirinn sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi áðan og er forstöðulæknir sagði að kerfið mundi hægt og hljótt og þreytulega lognast út af og það væri stórt svart vandamál sem blasti við. Ég held nefnilega að við séum komin að krossgötum. Heilsugæslan og við erum loksins að koma úr þessari lægð, andlega séð og félagslega líka. Víðast hvar á landinu er í starfsfólkið að verða bjartsýnna. Það eru hins vegar nokkrir staðir á landinu --- þess vegna veit ég nákvæmlega hvaðan þessi læknir er, þar á meðal hans vinnustaður þar sem enn eru vandamál, en ég sé fram á að til betri tíðar horfi fyrir heilsugæsluna og ég trúi því að heilbrrh. muni halda áfram að vinna að því í góðu samstarfi við starfsfólk heilsugæslunnar.

Herra forseti. Góðæri í heilbrigðisþjónustunni, sagði hæstv. ráðherra. Er það góðæri í heilbrigðisþjónustunni þegar verið er að lengja biðlista eftir hjartaaðgerðum um 10%? Er það góðæri í heilbrigðisþjónustunni þegar fólk er að fyrirfara sér í fangelsum vegna þess að það fær ekki geðlæknishjálp? Er það góðæri í heilbrigðisþjónustu þegar vantar 340 hjúkrunarfræðinga til starfa til að hægt sé að framfylgja neyðaráætlun um sumarlokanir? Herra forseti. Ég lagði nokkrar spurningar um stefnumótun fyrir hæstv. ráðherra og þeim spurningum fékk ég ekki svarað. Ég vakti m.a. athygli á því að fyrir meira en ári síðan gerði hæstv. ráðherra samkomulag við heimilislækna um svokallað valfrjálst stýrikerfi sem er útgáfa af tilvísanakerfi. Það hefur ekkert gerst í því máli í heilt ár. Hæstv. ráðherra hefur í staðinn samið við sérfræðilækna um stóraukna tilfærslu til þeirra frá sjúkrahúsunum, stóraukna einkavæðingu. Þess vegna spurði ég: Hver er stefna hæstv. ráðherra í þessum málum? Ætlar hún sér ekkert að hafast að með valfrjálsa stýrikerfið? Er hún horfin frá því? Ég spurði líka: Hvað um þessi sjálfstæðu heilbrigðisumdæmi? Tilgangur ráðherrans var aldrei sá að fækka stjórnum. Tilgangurinn var sá að setja upp eina samhæfða stjórn í hverju heilbrigðisumdæmi sem m.a. tæki ákvörðun um hvort sjúklingar úr slíku umdæmi gætu leitað sér læknishjálpar utan þess svæðis, og ég spurði: Hefur ráðherra efnt þessa stefnu? Og hvað um framkvæmdina? Ég spurði um forgangsröðunina í heilbrigðisþjónustunni. Mér var vitaskuld kunnugt um nefndina sem hæstv. ráðherra hefur skipað en ég spurði: Hvað hyggst ráðherra gera í framhaldi af þeirri nefndarskipun? Hvaða svar fékk ég? Jú, það hefur verið mörkuð sú nýja stefna að greiða skuli fyrir þá þjónustu sem hafi læknisfræðilegt gildi. Það var allt og sumt. Það var stóri sannleikurinn í málinu. Ég veit ekki betur en að þeim stóra sannleika hafi verið fylgt allar götur síðan ríkið hóf að greiða fyrir læknisþjónustu í landinu. Ég spurði einnig hvað hæstv. ráðherra hugsar sér um samstarf sjúkrahúsanna í Reykjavík. Hún hefur lýst fylgi við allar skoðanir sem fram hafa komið um hvernig það skuli gert, allt frá því að það skuli vera í mynd góðs samstarfs á milli stofnananna upp í að þessi tvö sjúkrahús skuli ekki bara sameinuð undir eina stjórn heldur fjögur önnur sjúkrahús á höfuðborgarsvæðinu. Og ég leyfði mér að spyrja hæstv. ráðherra hvað af þessu hún ætlaði að gera. Hver er stefna hennar í þessu máli? Hvaða leið ætlar hún að velja? Hvaða boðskap hefur hún að flytja okkur í þessum efnum? Ég fékk ekkert svar. Hver er stefna ráðherrans í þessu? Eftir hvaða tillögum ætlar hún að fara? Hvers konar samstarf eða sameiningu sér hæstv. ráðherra fyrir sér? Ég spurði hæstv. ráðherra líka miðað við þá afstöðu hennar að vera á móti þeirri breytingu sem gerð var á lyfsölulögum, þar sem samkeppni var gefin frjáls á milli apóteka sem hefur valdið því að lyfjakostnaður sjúklinga hefur snarlækkað. Þegar hæstv. ráðherra upplýsti hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson um staðreyndir þessa máls, um lækkunina á lyfjakostnaði sjúklinga sem hefur hlotist af þessari frjálsu samkeppni, þá tók hún það sérstaklega fram í svari sínu að hún hefði nákvæmlega sömu skoðun á þessu máli eins og hún hafði í stjórnarandstöðu og fyrstu mánuði sína í heilbrrn. þegar hún beitti sér eins hart gegn þessu og hægt var. Og þá er eðlilegt að menn spyrji: Ætlar hæstv. ráðherra að standa við þá stefnu sína og beita sér fyrir því að breyta þessum lögum aftur til fyrra horfs? Ég fékk ekki heldur svar við því, virðulegi forseti. Það er ekki langur tími eftir í þessari umræðu. Minn tími er búinn. En ég vona að hæstv. ráðherra geti svarað þessum spurningum jafnskýrt og þær eru fram lagðar.

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið ágætisumræða og við höfum farið yfir stefnuna og ég skal fara yfir hana aftur. Það er enginn vandi að snúa út úr ef menn vilja svo við hafa en ég ætla að taka heilsugæsluna fyrst. Ég lagði fram skýra stefnumótun í heilsugæslunni fyrir tveim árum í 21 lið. Við höfum unnið alla þessa punkta nema valfrjálst stýrikerfi. Allir þessir punktar eru komnir til framkvæmda á einn eða annan hátt. Við höfum fjölgað heilsugæslulæknum, við höfum byggt upp heilsugæsluna, við höfum tölvuvætt heilsugæsluna o.s.frv. Og við erum að vinna þessari stefnu framgang varðandi valfrjálst stýrikerfi. En það kom ekki fram í umræðunni áðan, einmitt vegna heilsugæslunnar úti á landi, að við bættum 22. punkti við þennan 21 punkt sem eru ný ökutæki fyrir heilsugæsluna úti á landi. Við erum að kaupa í kringum 40 bifreiðar fyrir heilsugæsluna úti á landi til að auka þar öryggi.  
             Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir kom inn á ýmsa þætti áðan og gerði mjög lítið úr því forvarnastarfi sem er í gangi. Ef við hefðum unnið forvarnastarf okkar eins og vera ber fyrir 3--5 árum stæðum við kannski ekki frammi fyrir þeim vanda sem við stöndum í dag og þess vegna er mikilvægt að halda áfram að vinna á þessum grunni. Það má líka gera lítið úr því að gerður hafi verið samningur við sveitarfélög og frjáls félagasamtök.

Það er enginn að gera lítið úr því.

eins og við höfum gert um allt land og unnið með SÁÁ, sem hefur mikla reynslu í sambandi við þessi mál. Varðandi meðferðarúrræði fyrir unga vímuefnaneytendur sem er stóra málið, þá eru SÁÁ, Barnaverndarstofa og geðdeild Landspítalans að vinna saman að því hvaða úrræði við eigum að taka næst í sameiningu. Við erum með nægilega mörg úrræði en þessi mál verða sífellt að vera í endurskoðun.

Af hverju er þá verið að loka ...

Við erum alltaf að sjá erfiðari og erfiðari dæmi. Það er stefna í forvörnum. Það er stefna í heilsugæslumálum. Það er stefna varðandi sjúkrahúsmálin og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði áðan: Er hæstv. ráðherra sammála því sem uppi er varðandi t.d. parsjúkrahús? Það er að sjálfsögðu lykillinn að samhæfingu sjúkrahúsanna. Ég taldi upp áðan hvar við hefðum náð mestum árangri. Það er einmitt þar sem við höfum náð þessari samhæfingu, í öldrunarmálum, í endurhæfingunni og erum núna að vinna að öðrum þáttum. Stefnan er því skýr. Við eigum núna stefnu varðandi forgangsröðun sem við höfum ekki átt áður. Við höfum náð samkomulagi við stjórnarandstöðuna um forgangsröðun og við erum að vinna eftir því. Hv. þm. Við höfum átt hér nokkuð heita umræðu og kannski allt of stutta en það sem máli skiptir í dag er að vinna áfram að þeirri stefnu sem liggur á borðinu. Við stöndum frammi fyrir því að kjaradeilur eru í gangi varðandi hjúkrunarfræðinga, ekki fyrsta kjaradeilan sem við stöndum frammi fyrir 

Hæstv. forseti. Það var þá kominn tími til að fjallið tæki jóðsótt og mús fæddist eða litlar 60 mýs. Alþingi Íslendinga ræðir í dag um heildarstefnu ríkisstjórnarinnar í heilbrigðismálum. Það er glæsilega veitt eða að verki staðið. Heilar 60 mínútur sem Alþingi ver í vetur til heildarumræðna í þessum mikla og viðkvæma málaflokki. Ég hef í tvígang ef ekki í þrígang í vetur farið fram á að hér færi fram heildarumræða um heilbrigðismál, stefnu og framkvæmd. Ég tel það hins vegar afskaplega tilgangslítið að taka örstutta stund, eins og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir sagði áðan, til að vaða út og suður um þennan viðkvæma og flókna málaflokk. Slík umræða getur ekki endurspeglað stefnu né stefnuleysi, framkvæmdir né framkvæmdaleysi með heildarmynd fyrir augum. Það er útilokað. Ég vil því skora á stjórn þingsins að sjá til þess að heilbrigðismál verði rædd markvisst og gefinn nauðsynlegur tími til þess og það strax í haustbyrjun.

Forseti vill geta þess vegna orða hv. þm. að það er út af fyrir sig ekki á valdi forseta að setja inn án beiðni einstakra þingmanna eða ráðherra tiltekin mál. Hér er eingöngu verið að ræða mál sem beiðni er um að rædd verði og samkomulag varð um það milli allra aðila án þess að athugasemd hafi verið við það gerð við upphaf umræðunnar að þetta yrði fyrirkomulag hennar.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur að ein klukkustund til að ræða heildarstefnumörkun í heilbrigðismálum er allt of stuttur tími og hefði verið betra að takmarka það við eitthvert einstakt atriði. Það er nánast ekki hægt að gera hv. þm. það að eiga að fara yfir allt sviðið á þessum stutta tíma sem ætlaður er, þ.e. fjórum mínútum. Eftir því sem ég best veit hefur beiðni um þessa umræðu legið fyrir mjög lengi. Það er ansi langt síðan farið var fram á þessa umræðu utan dagskrár og er kannski dæmigert fyrir það að við látum þetta bíða fram á allra síðustu daga þingsins og tímaskorturinn kannski orðinn til þess vegna.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttur en ég vek líka athygli á því að ekki hefur komið fram ósk á þessum vetri af hálfu stjórnarliða að taka öfluga umræðu um heilbrigðismál þó að það hafi nokkrum sinnum af hálfu stjórnarandstæðinga verið vakið máls á þeirri umræðu. Hitt er svo hárrétt sem hér hefur komið fram að þingflokkur jafnaðarmanna hefur beðið um öfluga umræðu um heilbrigðismál og sú beiðni hefur legið fyrir hjá stjórn þingsins nokkuð lengi en ekki hefur verið hægt að koma því við að taka þá umræðu. Ég var mjög hörð á því að sú umræða sem hér færi fram yrði ekki undir tveimur tímum. Ég taldi það lágmark við umfjöllun um stöðu heilbrigðismála í lok þings. Það var hins vegar gengið mjög hart eftir því gagnvart þeirri sem hér stendur og öðrum sem komu að málinu að við féllumst á að umræðan yrði eingöngu ein klukkustund og það var orðið við þeirri ósk. Ég ætla líka að láta það í ljós að mér finnst það afar erfið staða þegar við erum að taka umræðu utan dagskrár um þýðingarmikið mál þegar þremur slíkum umræðum er fyrir komið á einum og sama deginum. Það er frekar slæmt séð frá sjónarhóli þingsins og þingmanna. Hitt er svo annað mál að þrátt fyrir að þessi umræða væri eingöngu ein klukkustund, sem ég tek undir að var heldur naumt og hef skýrt hvers vegna, þá komu þingmenn að þessu máli frá mjög ólíkum hliðum. Þess vegna náðist að drepa á marga ólíka þætti heilbrigðismála og vekja athygli á, sem var mjög mikilvægt, hve víða pottur er brotinn og taka þarf gífurlega á í þessum málaflokki. Það er áhyggjuefni hve þreyta og þungi er farið að einkenna bæði störf og viðhorf þeirra sem starfa í heilbrigðiskerfinu, vonbrigði, þreyta og þungi. Þess vegna, herra forseti, féllumst við á það að hafa þessa umræðu eina klukkustund því að mjög harkalega var eftir því leitað. En ég tek undir það með hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttur að það væri mjög gott að hefja umræðuna í haust um heilbrigðismálin með skýrslu heilbrrh. þannig að við getum farið faglega í þessi mál út frá sjónarhóli okkar allra.

Forseti verður að árétta að hér er verið að ræða fundarstjórn forseta en ekki störf þingsins. Það er gert í upphafi hvers fundar.

Hæstv. forseti. Að gefnu tilefni og að gefnum athugasemdum frá forsetastóli vil ég gjarnan að það komi fram að ég hef í tví- eða þrígang beðið í ræðum mínum í vetur um heildarumræðu um heilbrigðismál. Það hefur ekki farið fram hjá þeim sem hafa setið í sal á þeim tíma sem ég hef talað. Hins vegar hefur mér hugsanlega misfarist að ýta nægilega vel á það að slíkt yrði gert af hálfu þess ráðherra sem fer með þau mál og það er náttúrlega mér til vansa en ekki öðrum. En það breytir ekki því máli að við verðum að taka heilbrigðismálin markvisst til umræðu á þessu þingi og hér á Alþingi í framtíðinni.

Sammála.