Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Umr. fer þannig fram í kvöld, að hver flokkur fær til umráða 40 mínútur, er skiptast jafnt í tvær umferðir. Röð flokkanna í báðum umferðum verður þessi: Samtök frjálslyndra og vinstri manna, Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur, Alþýðubandalag og Alþýðuflokkur. Ræðumenn verða: fyrir Samtök frjálslyndra og vinstri manna: í fyrri umferð Björn Jónsson, í síðari umferð Hannibal Valdimarsson, fyrir Sjálfstfl.: í fyrri umferð Bjarni Benediktsson, í síðari umferð Gunnar Gíslason og Matthías Á. Mathiesen, fyrir Framsfl.: í fyrri umferð Ólafur Jóhannesson, í síðari umferð Ágúst Þorvaldsson og Ingvar Gíslason, fyrir Alþb.: í fyrri umferð Lúðvík Jósefsson, í síðari umferð Gils Guðmundsson, fyrir Alþfl.: í fyrri umferð Gylfi Þ. Gíslason, í síðari umferð Jón Þorsteinsson. Hefst nú umr., og tekur fyrstur til máls hv. þm. Björn Jónsson og talar af hálfu Samtaka frjálslyndra og vinstri manna.



Herra forseti. Heiðruðu tilheyrendur. Hin síðari árin hefur stöðugt magnazt óánægja og andúð á því flokkakerfi, sem ríkt hefur nærri að segja óbreytanlegt í landinu í 30 ár. Sterk og sívaxandi gagnrýni flestra þeirra, sem standa utan innsta hrings valdahópanna í flokkunum eða þeirra hópa, sem sækja persónulega hagsmuni til þjónustu við þá, hefur brotizt út með margvíslegum hætti. Kröfurnar um breytta starfsháttu flokkanna, fráhvarf frá alvöldu klíkuvaldi flokksforingja, aukið lýðræði innan þeirra, opnari starfsemi, opnun möguleika fyrir áhrifum óbreyttra liðsmanna á stefnumótun og val forystumanna, hafa risið æ hærra. Fleirum og fleirum er að verða ljóst, að samfara einræði fámennra valdahópa innan flokkanna hefur skapazt í milli þeirra óskráð, en augljóst samkomulag um varanlegt jafnvægi á öllum mikilvægum sviðum stjórnmálalegra valda, samábyrgð á stjórn og skipulagi peningamála og fjármála á fjölmörgum öðrum sviðum. Þjóðfélaginu hefur verið skipt í nær fastmótuð áhrifasvið flokkanna, sem hver fyrir sig unir í reynd eftir atvikum vel og hefur uppi sýndarmennsku eina til að breyta. Helmingaskiptastefnan illræmda frá samstjórnarárum Sjálfstfl. og Framsfl., sem enn er að vísu í fullu gildi, þegar svo ber undir og ný og gömul dæmi sanna, hefur verið útvíkkuð og Alþfl. og Alþb. hefur verið úthlutað sínum valdaskikum, Alþfl. að vísu sýnu stærri hlut vegna stjórnarsamvinnunnar, en Alþb. þeim mun smærri sem það, miðað við sitt sívaxandi fylgi, en vonlausar framtíðarhorfur, sættir sig eftir atvikum við. En sá, sem valdið hefur, skammtar og situr yfir ljónshlutnum, er Sjálfstfl. eða öllu heldur sá örfámenni valdahópur, sem þar ræður lögum og lofum. Með þeirri gömlu og nýju stjórnlist að deila og drottna og skammta hefur honum tekizt þrátt fyrir algert minnihlutafylgi meðal þjóðarinnar að halda hinum raunverulegu völdum á Íslandi nær óslitið frá stofnun lýðveldisins og nú alfarið í röskan tug ára. Þegar til þessa er litið, getur það ekki verið neitt undrunarefni, heldur rakin afleiðing þjóðfélagslegra forsendna, að allir þeir, sem ekki vilja una slíku flokkakerfi, sem hér hefur ríkt, og því úrslitavaldi íhaldsaflanna, sem því hefur stýrt, freisti þess að ráðast að því sameiginlega vígi flokksræðisins, sem þetta kerfi hefur skapað, og það því fremur sem það hefur leitt til þess, að sá skoðanahópur, sem í raun er e. t. v. sá stærsti meðal þjóðarinnar, róttækir lýðræðisjafnaðarmenn á norræna vísu, hefur ekki um langa hríð átt sér neitt sameiginlegt stjórnmálalegt athvarf, heldur hefur neyðzt til að sundra atkv. sínum kosningar eftir kosningar á alla hina svokölluðu vinstri flokka og þannig orðið harla lítils megandi sem stjórnmálalegt áhrifavald. Rúm raunverulegs jafnaðarmannaflokks hefur staðið hér autt, og það er sú staðreynd öllu öðru fremur, sem skilið hefur þjóðfélagsþróunina hér á landi frá þeirri, sem orðið hefur öðrum Norðurlöndum svo happadrjúg, að til þeirra er jafnan vitnað, þegar rætt er um velferðarþjóðfélög, sem flestum eða öllum séu til fyrirmyndar og eftirbreytni. Að ýmsum mikilsverðum atriðum, sem þetta varða, munum við talsmenn hins nýja stjórnmálaflokks, Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, víkja nánar síðar í þessum umr. og gera þeim frekari skil, en nú við upphaf þeirra skal það þegar vera ljóst, hver okkar meginmarkmið eru. 1) Að fella núverandi ríkisstj. og fá endi bundinn á þá óstjórn, vanstjórn og spillingu, sem ríkt hefur undir hennar forystu síðustu 11 árin, og verða það úrslitaafl, sem vonir gefur um að hér verði mynduð umbótasinnuð róttæk ríkisstj., er reynist fær um að tryggja þjóðinni nýja framfarasókn, batnandi lífskjör, félagslegt öryggi og blómlegt menningarlíf, sem öll efni standa til að hér sé unnt að skapa, ef atorku þjóðarinnar er ekki haldið niðri af fargi úrelts flokkakerfis og samábyrgðar þess. 2) Að neyta alls þess valds og áhrifa, sem þjóðin vill veita okkur, til þess að sá draumur rætist, að hér myndist sem fyrst sameiginlegur flokkur jafnaðar- og samvinnumanna, sem á skömmum tíma gæti orðið voldugasta stjórnmálaaflið með þjóðinni og veitt henni forystu með svipuðum hætti og heilladrýgst hefur reynzt annars staðar á Norðurlöndum. Til þess að ná því marki munum við einskis láta ófreistað og enga persónulega eða flokkslega fordóma láta standa þar í vegi. Þessi tvö meginmarkmið eru og verða leiðarljós flokks okkar og við þau er öll stefna okkar, eins og hún hefur verið mótuð með víðtækri þátttöku flokksmanna og síðar einróma samþykktum og ályktunum á stofnþingi; miðuð. En þá kunna menn að spyrja: Eru nokkur líkindi til þess, að nýjum flokki takist að valda þessu verkefni? Sýnist það ekki með öllu vonlaust verk að ráðast til atlögu við flokkakerfið, sem hefur hreiðrað svo um sig í fjármálakerfinu, í stjórn fjölmiðlunartækja þjóðarinnar, í atvinnulífinu, í flestum valdastofnunum þjóðfélagsins, að þeir telja sig nánast eiga, hver fyrir sig, sinn ákveðna hlut í kjósendafylginu og geti gengið að honum vísum í hverjum kosningum? Auðvitað treysta þeir svo vel á hina alkunnu flokkstryggð, sem því miður hefur oft reynzt raunverulegri sannfæringu yfirsterkari, þegar komið er að kjörborðinu. Það skal játað, að það er ekki á mínu færi að fullsvara þessum eðlilegu spurningum. Það er á engra annarra færi en þeirra röskra hundrað þúsunda Íslendinga, sem ganga að kjörborðinu í borgar- og bæjarstjórnarkosningum í vor eða í síðasta lagi til alþingiskosninga að ári liðnu. Á hinn bóginn er það ljóst og hefur sannazt við allan undirbúning og framkvæmd flokksstofnunar okkar, að greinilegar blikur eru á lofti, sem boða uppgjör ótrúlega margra við hvort tveggja í senn, stjórnarfar og stjórnarstefnu síðasta áratugs og jafnframt við það flokkakerfi, sem hefur reynzt ófært um að breyta þar nokkru, sem sköpum skiptir, til betri vegar. Hitt er líka ljóst, að allir gömlu flokkarnir skjálfa af hræðslu við að þetta uppgjör, sem nú fer fram í hugum manna, leiti þeirrar einu útrásar, sem því er nú mögulegt, í ótvíræðu og miklu fylgi frjálslyndra og vinstri manna. Þrátt fyrir alla flokkstryggðina hefur það líka sannazt með eftirminnilegum hætti síðustu árin, að kjósendur geta tekið til sinna ráða ef þeim býður svo við að horfa. Flokksræðið er að vísu sterkt, en almáttugt er það ekki. Hér verður fáu einu til skila haldið af því, sem máli skiptir við þau reikningsskil, sem nú er orðin þjóðarnauðsyn að fari fram við gömlu flokkana og valdhafana, sem formlegu ábyrgðina bera. Í huga okkar flokksmanna hlýtur þar að bera einna hæst öll viðskipti og viðskilnað flokkanna við launastéttirnar, fyrst og fremst við stéttir erfiðismanna á sjó og landi, allra hinna mörgu dugandi þegna, sem með hörðum höndum skapa þjóðinni tilverugrundvöll og lífsmöguleika, en einnig við aðrar launastéttir og þá alveg sérstaklega vísindamenn okkar, sem í stöðugt vaxandi mæli þurfa að vera beinir þátttakendur í atvinnu- og efnahagslífinu og standa í sem traustustum tengslum við framleiðslustéttirnar. Eftir eigin uppgjöri á kjaraþróun vinnustéttanna á viðreisnarárunum, frá 1960 og til þessa dags, standa leikar nú svo, að almennt neyzluvöruverðlag hefur rétt um það bil þrefaldazt, þ. e. a. s. verðbólguvöxtur orðið nálægt 20% á ári að meðaltali, sem mun vera nálægt heimsmeti, ef frá eru skilin ríki Suður-Ameríku. Á hinn bóginn hefur kaup verkamanna hækkað verulega minna á sama tímabili og hvergi nærri haldið í við óðaverðbólguna, einkanlega þegar þess er gætt, að þær neyzluvörur, sem hinir lægst launuðu kaupa og neyta hlutfallslega meira en aðrir, hafa jafnvel áttfaldazt meðan meðalhækkanir hafa þó haldizt innan þreföldunarmarkanna enn sem komið er. Töflur og tölur segja því hér ekki alla sögu, þótt til leiðbeiningar geti verið. Síðustu tvö árin hefur steininn tekið úr í þessum efnum, er kjör verkafólks hafa fyrir beinan tilverknað stjórnvalda verið rýrð um 20–25%, að mati verkalýðssamtakanna. Þessi þróun mála er afsökuð með því, að á árunum 1967 og 1968 hafi skollið yfir stórfelldur aflabrestur á síldveiðum og einnig verulegt verðfall útflutningsafurða, sem samanlagt hafi rýrt þjóðartekjur um nærfellt 16% á þessum tveimur árum. Samt verður sú staðreynd ekki umdeild, að þessi áfallaár, ef miðað er við hin einstæðu góðæri 1965 og 1966, skiluðu útflutningsverðmæti, sem árið 1967 nam 36.8% meira en árið 1961, þ. e. a. s. á öðru viðreisnarárinu, og árið 1968 21.8% meira en á því sama ári, og á kjaraskerðingarárinu mikla, 1969, varð útflutningsverðmætið 59.6 - nærri 60% meira en 1961, og hafði þá vaxið á einu ári um nær þriðjung eða um 31%. Við þetta má svo enn bæta, að fiskverð fer stórhækkandi á þessu ári, m. a. á Bandaríkjamarkaði, þar sem verðið er nú um 50% hærra miðað við fast gengi en það var árið 1966 eða 1967, þegar það komst einna lægst og því hátt í þrefalt að íslenzkri krónutölu vegna gengisfellingarinnar, sem þá var, - enda eru íslenzku söluhringarnir nú svo bjartsýnir á afkomu sína og gróða, að þeir hafa á prjónunum gífurlega fjárfestingu í fiskverksmiðjum í Bandaríkjunum. Á sama tíma búa íslenzkir launþegar við launakjör, sem versna með hverri viku, og eru alvarlega og sterklega aðvaraðir um að fara með gát í því reikningsuppgjöri sínu við atvinnurekendur, sem nú stendur fyrir dyrum. Kjaraþróun síðasta áratugs á sér, að því er ég bezt veit, enga hliðstæðu meðal nokkurra velferðarríkja Vestur-Evrópu og þó allra sízt meðal bræðraþjóða okkar á Norðurlöndum, þar sem sterkir sósíalistískir flokkar og öflug verkalýðshreyfing ýmist ráða ferðinni eða veita borgaraflokkum í stjórnarforystu það aðhald sem dugar. Þar eru árvissar kjarabætur taldar álíka sjálfsagðar og kjaraskerðingar hér og hefur svo raunar verið nú um aldarfjórðungs skeið, eða allt frá stríðslokum. En hjá okkur má líka vissulega rekja söguna aftur í þann tíma og er þar skemmst frá að segja, að hún er næsta keimlík þeirri, sem sögð verður á síðasta áratug. Engum umtalsverðum lífskjarabótum, a. m. k. sem laun varða, sem enzt hafa til langframa, hefur verið komið fram allan þennan langa valdaferil ríkjandi flokkakerfis, og hefur þar ekki ýkjamiklu skipt hver hlutverkaskipting flokkanna er hverju sinni. Flokkakerfi undir forystu Sjálfstfl. hefur alltaf ráðið ferðinni er til lengdar lét. Sjálfir eru þeir greinilega ánægðir með árangurinn. Í höfuðmálgagni ríkisstj. gat m. a. að líta þau ummæli fyrir skömmu, að frábærlega vel hafi tekizt að ráða fram úr þeim gífurlegu vandamálum, sem að steðjuðu: annars vegar var vel stjórnað og réttar ákvarðanir teknar á hverjum tíma, og hins vegar sætti alþýða manna sig við skert kjör til þess að búa í haginn fyrir framtíðina. Og enn segir þar, að það sé því sannarlega ástæða til þess, að íslenzka þjóðin sé nú bjartsýn, þegar lífskjör fara batnandi á ný, þótt auðvitað verði að fara að öllu með gát til að fórna ekki því, sem áunnizt hefur. Þetta er dómur stjórnarflokkanna sjálfra um eigin verk og þarf naumast mörgum orðum um hann að fara. Það er eitt atriði, sem ástæða er til að leiðrétta, - hitt er aðeins lýsing á því í hve óraunverulegum hugarheimi stjórnarherrarnir lifa, er þeir halda að nokkur maður taki mark á sjálfshælni þeirra, - og leiðréttingin er þessi: Hvorki alþýða manna né verkalýðshreyfingin sættir sig við kauplækkunarsamningana frá í fyrra. Þeir voru nauðungarsamningar, knúðir fram af atvinnurekendum og ríkisvaldi með svipu atvinnuleysisins, sem þá lamaði varnarmátt verkalýðsfélaganna og möguleika þeirra til að beita samtakamætti sínum. Áðan heyrðum við dóm stjórnarherranna. En hver er hinn dómurinn hlustandi góður? Ég veit ekki hvort þú ert verkamaður, sem verður að framfleyta fjölskyldu þinni á 3000 kr. vikukaupi eða á atvinnuleysisbótum, sjómaður, sem nú stendur í aðgerð á þilfari og minnist þess, að um þriðjungi verðmæta þinna var rænt af þér í kjölfar gengisfellingarinnar síðustu, eða hvort þú ert láglaunamaður í verzlunarstétt eða þjónustu ríkisins. Kannske ert þú húsmóðir og þarft að láta laun einhverra þessara manna endast fyrir matföngum, fatnaði á fjölskylduna, húsnæðiskostnaði, hitunarkostnaði og hvers konar sköttum og gjöldum, sem hverju heimili eru óhjákvæmileg, og stendur frammi fyrir því óleysanlega reikningsdæmi, hvernig takast megi að ná endum tekna og útgjalda saman. Fyrir þína hönd ætla ég nú að biðja hæstv. ráðh., Gylfa Þ. Gíslason, sem vafalaust talar hér á eftir, að tylla sér hjá þér í anda við eldhúsborðið, eins og hann var svo lítillátur að gera hér um árið, og reikna skilmerkilega fyrir þér dæmið, sem þú hefur enga möguleika á að láta ganga upp, þótt lífshamingja þín liggi við. En við ykkur öll vil ég segja: Eruð þið jafnánægð og ríkisstj. og jafnbjartsýn á áframhaldandi forsjá hennar? Og í annan stað: Hvað skuldið þið því flokkakerfi, sem mótað hefur öllu öðru fremur þau lífskjör, sem ykkur eru búin? Er sú þakkarskuld slík, að þið ætlið enn að henda atkv. ykkar á gömlu flokkana og tryggja áframhaldandi valdajafnvægi þeirra og hindra þar með, að nokkrar þær grundvallarbreytingar verði á meðferð íslenzkra efnahagsmála, sem gefa þér nokkra ástæðu til varanlegrar bjartsýni um afkomuöryggi og betri lífskjör? Viljið þið óbreytt ástand, óbreytt flokkakerfi, óbreytt launakjör? Ríkisstj. og talsmenn hennar guma nú, er kosningar nálgast, mjög af því að nú sé bjart framundan vegna þess að vel hafi verið stjórnað og réttar ákvarðanir teknar á hverjum tíma, eins og þeir orða það, og því er ekki að leyna, að á næstunni verður lögð áherzla á að framkvæma ýmislegt hrafl af því, sem vanrækt hefur verið, og reynt með því að endurvekja glatað traust, eins og t. d. með því að kaupa sex togara í stað þeirra 20 eða 30, sem ýmist eru farnir í brotajárn eða fara þangað næstu 2–3 árin. En engum dylst þó, að undir yfirborðinu gróa enn og þróast allar þær meinsemdir, sem hrjáð hafa þjóðina á viðreisnartímanum. Ríkisbáknið heimtir nú til sín á níunda milljarð í sköttum og hvers konar gjöldum. Sú upphæð hefur nær tífaldazt meðan laun hafa þrefaldazt í bezta falli. Á þessu ári hefur verið bætt við þessa summu á annan milljarð króna. Á sama tíma verða skattar allra gróðafélaga, sem nema þó aðeins 1½% af heildarskattheimtu ríkisins, lækkaðir stórlega með nær einróma samþykki allra flokka nema okkar flokks. En söluskattur verður hins vegar hækkaður um 1000 millj. kr. Skuldasöfnun við útlönd vex óðfluga og árvisst og afborganir af þeim skuldum gleypa nú 1/4 til 1/5 hluta af verðmæti vöruútflutningsins. Í æ ríkari mæli er gefizt upp við að fjármagna óarðbærar en óhjákvæmilegar framkvæmdir með samtímatekjum, en ekki látið sitja við að takmarka þær byrðar, sem skuldunum fylgja, við gjaldeyris- og framleiðsluaukandi framkvæmdir, svo sem vera bæri. Þannig eru þyngdar byrðarnar á vinnustéttirnar, ekki aðeins í nútíð, heldur og um langa framtíð. Algert stjórnleysi í allri meðferð fjárfestingar- og lánamála hefur verið slíkt, að helzt má flokka undir fjárhættuspil, sem geta gefið tímabundinn vinning, þegar heppnin hefur verið með, en alltaf ótryggan hagnað og hreint tap fyrir þjóðina í heild, þegar til lengdar lætur. Þessar eru m. a. skýringarnar á því, hve hlutur launamanna er og hefur verið svívirðilega smár og hve barátta verkalýðshreyfingarinnar hefur skilað óhugnanlega litlum árangri, þegar til lengdar hefur látið. En til þess eru engar líkur, að hér verði nein umskipti, nema síður væri, nema til komi gerbreyting á stjórnarfari, stjórnarstefnu og stjórnsýslu, umbylting hagkerfisins í þá átt, sem flokkur okkar hefur skilgreint í heild og einstökum atriðum skilmerkilega í stefnuskrá sinni, sem ég vil skora á menn að gaumgæfa fordómalaust og dæma síðan. Þeir, sem nú eru haldnir óttablöndnustum kvíða við það uppgjör við gamla flokkakerfið, sem nú fer fram í hugum manna, segja, að við séum klofningsflokkur, sundrungarafl, jafnvel leiguþý stjórnarflokkanna. Í þeim talkór hefur Alþb. látið hæst, foringjar Þjóðviljaklíkunnar, þeir hinir sömu sem sögðust ætla að sameina alla íslenzka vinstri menn í Sameiningarflokki alþýðu 1938 og aftur í kosningasamtökum Alþb. 1956. Reyndust þeir ekki í bæði skiptin frábærir sameiningarmenn? Eða finnst mönnum kannske að saga þeirra sem sameiningarmanna sé orðin nógu löng, eða hvern mundi nú fýsa að gera þriðju tilraunina til sameiningar undir þeirra forystu, þegar svo er komið, að þeir hafa barið saman leifarnar af gamla Sósíalistaflokknum og standa með þær einar uppi? Á hinu leitinu stendur svo Alþfl., sem hefur fyrirgert öllum siðferðilegum rétti til að bera sér í munn orðið jafnaðarstefna eftir ellefu ára þjónustu við Sjálfstfl., þar sem engu stefnumáli jafnaðarmannaflokks hefur verið fram komið. Það eru þessir flokkar, sem hvor fyrir sig og báðir sameiginlega bera alla ábyrgð á sundrungu íslenzkra jafnaðarmanna og íslenzkra vinstri manna, ásamt Framsfl., og halda þar hver sínu striki, þrátt fyrir það að allur meginþorri fyrrverandi fylgjenda þeirra eru heiðarlegir jafnaðar- og samvinnumenn, sem flest eiga sameiginlegt, en fátt ágreiningsefna annað en forystu, sem vitandi vits heldur við sundrunginni og heldur dauðahaldi í flokkakerfið, sem höfuðandstæðingurinn hefur skapað og stjórnað og þessir flokkar telja nú nánast heilagt og eilíft. Liggur þá ekki spurningin um sameiningu jafnaðar- og samvinnumanna nokkuð ljós fyrir? Annars vegar hafa átzt við í þjóðfélaginu ríkisstjórnarflokkarnir, sem haldið hafa svo á flestum málum þjóðarinnar, að þeir menn eru vandfundnir, sem ráðslagi þeirra mæla bót. Hins vegar Alþb. og Framsfl., svo alls vesælir, að öllum er ljóst og líka þeim sjálfum, að þeir hafa enga möguleika á að fella þessa stjórnarsamvinnu, og þó stórum minni nú en í þremur eða fjórum misheppnuðum fyrri tilraunum í alþingiskosningum allt fram til 1959. Er ekki svo augljóst sem verða má, að öll von íslenzkrar alþýðustéttar, íslenzkra jafnaðarmanna, íslenzkra samvinnumanna er í því fólgin að veita Samtökum frjálslyndra og vinstri manna það brautargengi, sem til þarf, svo þau verði þess megnug að fella ríkisstj., rífa Alþfl. úr kyrkingarfaðmlögum Sjálfstfl., þrýsta Framsfl. til róttækrar vinstri stefnu, bjarga þeim lýðræðisjafnaðarmönnum, sem fylgt hafa hinu hrynjandi Alþb., og sameina öll þessi öfl í eina fylkingu undir merkjum jafnaðarstefnu, samvinnuhugsjónar og frjálshyggju?



Herra forseti. Góðir hlustendur. Rétt er að geta þess, að reynt var að ná samkomulagi um að breyta fyrirkomulagi þessara umræðna á þann veg, að eitt kvöld í sjónvarpi kæmi í stað tveggja í útvarpi. Ekki náðist samkomulag um þetta og verður þess vegna enn að halda hinum löngu úrelta hætti um eldhúsumræður. Á landsstjórnarmönnum lendir stöðugt að leysa fjölda vandamála, sem að steðja, iðulega öllum að óvörum. Í daglegu þrasi og sviptibyljum líðandi stundar má þó aldrei missa sjónar á frambúðarstefnu, heldur verður að reyna að öðlast yfirsýn um hvað helzt megi verða til aukins öryggis og varanlegra umbóta alþjóð til heilla. Þótt hin hversdagslegu úrlausnarefni virðist á stundum smávægileg, þá er lausn þeirra oft miklum örðugleikum háð. Stjórnendum er oftast ætlað að leysa vanda, sem öðrum hefur reynzt torleystur. Því er ekki kyn, þó margt fari verr úr hendi en hugur manna stendur til. Að sjálfsögðu má sitthvað finna að framkvæmdum þessarar ríkisstj. eins og allra annarra. Við hvorki erum né þykjumst vera alfullkomnir, heldur gerólíkir hinum, sem halda sig hafa fundið óskeikul ráð við öllum vanda. Engir gera meiri skaða en þeir, sem í slíkri villu vaða. Nægir þar að minna á hörmulega reynslu alls almennings af framkvæmd kommúnisma eða ómengaðs sósíalisma. Þetta gera flestir menntaðir menn sér nú ljóst. Þess vegna hafa jafnvel ungir öfgamenn í öðrum löndum horfið frá kommúnisma og til svokallaðrar „nýrrar vinstri stefnu“. Er erfitt að átta sig á, hvað fyrir því fólki vakir, annað en að vera á móti öllu og öllum. Minnir sú kenning mjög á ástandið í Rússlandi um síðustu aldamót. Hinir ungu íslenzku öfgamenn, sem hertóku eitt sendiráð lands síns á dögunum og fylgdu því, að sögn sænskra blaða, fordæmi Eþíópíumanna, mega þó eiga það, að þeir segja óhikað hvað fyrir þeim vakir, þ. e. a. s. sósíalistísk bylting eða sams konar þjóðskipulag og Tékkar, ásamt með öðrum Austur-Evrópuþjóðum verða nú að þola. Annað mál er, hvort margir verða til þess að trúa því, að ættjörðin frelsist af þeim boðskap. Ég ætla ekki að eltast við sparðatíning hv. stjórnarandstæðinga, svo sem þegar þeir ætla ríkisstj. að telja upp fyrir þá, hversu margar fastanefndir Alþ. séu eða skólanefndir og áfengisvarnanefndir um land allt. Smásmygli andstæðinganna, a. m. k. sumra, er með ólíkindum. E. t. v. sprettur hún af því, að þeir treysta sér ekki lengur til að bera brigður á, að okkur hefur tekizt betur, jafnvel mun betur en þeir og flestir aðrir gerðu ráð fyrir, að leysa hinn geigvænlega vanda, sem fyrir nokkrum missirum virtist kominn vel á veg með að umturna íslenzku þjóðfélagi. Á tveggja ára bili minnkuðu útflutningstekjur þjóðarinnar af óviðráðanlegum orsökum um nálega helming. Þetta voru meiri umskipti og sköpuðu meiri efnahagsvanda en Íslendingar höfðu áður lent í, frá því að atvinnuhættir hér komust í nútímahorf. Hlutlausir erlendir atvinnurekendur og óyggjandi skýrslur segja og, að sambærileg sveifla sé óþekkt á friðartímum hjá þjóðum með sæmilega þroskað efnahagskerfi. Flestum Íslendingum var ljóst að gegn þessum erfiðleikum voru góð ráð dýr. Ríkisstj. viðurkenndi, að svo mikið væri í húfi, að kanna bæri, hvort unnt mundi að koma á víðtæku samstarfi um nauðsynleg viðbrögð. Það var reynt haustið 1968, en tókst því miður ekki. Stjórnarandstæðingar á Alþ. fengust að vísu til langvarandi umræðna, en vildu drepa öllum raunhæfum úrræðum á dreif og voru ófáanlegir til þess að játa þeim sjálfsögðu búhyggindum, að óhjákvæmilegt væri að sníða sér stakk eftir vexti og viðurkenna þá skerðingu á lífskjörum þjóðarheildarinnar og þar með almennings, sem orðin var. Skerðingin var óviðráðanleg, og eins varð að gæta þess, að hún kæmi sem réttlátast niður og með þeim hætti að auðvelda sem mest afturbata. Í þessu skyni voru margar samfelldar aðgerðir óhjákvæmilegar, en allar gagnlegar. Í þessum vanda brugðust foringjar stjórnarandstöðuflokkanna hatrammlega og miklu verr en oddvitar verkalýðshreyfingarinnar, sem urðu að þola mörg frýjunarorð af því að þeir reyndust stjórnmálaforingjum sínum manndómsmeiri, - enda var nú svo að heyra á síðasta ræðumanni, að hann ætlaði ekki að brenna sig aftur á því soðinu. Deila má um, hverjir hafa kveðið fastast að orði í köpuryrðunum um þá mannvonzku, sem kjaraskerðingin lýsti og fánýti hennar: Þjóðviljinn eða Tíminn, Alþb.-menn eða framsóknarmenn. En eftir á segir Þórarinn Þórarinsson í Tímanum hinn 8. apríl á þessa leið: „Batinn hafði náðst sökum þess, að alþýðustéttirnar höfðu sætt sig við kjaraskerðingu, aflabrögð orðið hagstæð og verðlag hækkað á útflutningsvörum.“ Hinn málsskrafsmikli, mjög skrifandi, hv. 4. þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson, sér þessi sannindi helzt til seint. Sama má segja um sessunaut hans, hinn sjálfumglaða hv. 6. þm. Reykv., Magnús Kjartansson. Árum sama hafa þessir sálufélagar suðað um lök lífskjör og landflotta. Nú hefur hv. þm., Magnús Kjartansson, flutt þáltill. um heimflutning Íslendinga frá Ástralíu, væntanlega ekki vegna vesældar hér, heldur velsældar miðað við almenningskjör í Ástralíu. Tíminn skrifar nú ekki einungis um ófarnað Íslendinga í Ástralíu, heldur segir einnig kjötkatla Svía ekki hafa reynzt eins saðningsmikla og af hafði verið látið. Aldinn þulur, vinur minn úr hópi stjórnarandstæðinga, hafði fáum dögum fyrir tillöguflutning Magnúsar Kjartanssonar komið til mín og sagt, að þótt ekki mætti hafa bágindi Ástralíufara að leiksoppi, þá væri fróðlegt að sjá, hvernig stjórnarandstæðingar brygðust við till. um heimflutning á þessu fólki. Þegar til kom, reyndi ekki á fylgi við till., annarra en Magnúsar Kjartanssonar sjálfs. Hann varð öðrum fljótari til að ómerkja margra ára málflutning sinn. En dýrkeyptur mundi áróður þeirra félaga verða íslenzka ríkinu, ef í það verður lagt að styrkja útflytjendurna til ferðalags um hálfan hnöttinn á ný, heim í sælureitinn, sem þeir létu ginna sig til að flýja, og mundi þó kostnaður ríkisins smáræði, miðað við armæðu útflytjendanna nú þegar. Enginn vandi er að vera vitur eftir á. Verra er þó að vita hið rétta, en hafa annaðhvort ekki haft vilja eða kjark til að framfylgja því, meðan á reyndi. Verðlag og aukinn afli ráða miklu um afturbatann. En hvorugt hefði að gagni komið, ef ríkisstj. og flokkar hennar hefðu ekki skapað skilyrði fyrir honum. Engum blandast hugur um, að verulegur afturbati hefur orðið og við erum á réttri braut. Sjálfsagt er að allur almenningur njóti batans, eftir því sem efni standa til. En nú ríður á að villast hvorki af veginum né ætla, að menn séu lengra komnir en þeir í raun og veru eru. Fólkið lét ekki villa um fyrir sér, meðan hættan var geigvænlegust. Spurning er, hvort það kann síður fótum sínum forráð, þegar sæmilega horfir. Nú, fremur en nokkru sinni fyrr, mun ráðlegast að flýta sér hægt. Þótt efnahagsörðugleikar undanfarinna ára hafi verið miklir og að flestu leyti erfiðari en aðrar ríkisstj. íslenzkar hafa þurft að glíma við, þá hefur ýmis önnur og ólík úrlausnarefni borið að á hennar valdadögum. Mörg þau, sem minni háttar voru, uxu hv. stjórnarandstæðingum samt svo í augum, að þeir töldu víst, að stjórnin yrði þeirra vegna að hrekjast frá og þar með fá þeim lykilinn að stjórnarráðinu, sem þeir öllu öðru fremur þrá og svífast fárra ráða til að hremma. Um þessar mundir þykjast þeir helzt fá þeirri sáru löngun fullnægt með því að magna ágreininginn innan ríkisstj. Auðvitað er ekki að undra þótt nokkur ágreiningur sé milli stjórnarflokkanna, þegar haft er í huga, hversu ólíkar grundvallarskoðanir þeirra eru. Einmitt vegna þessa grundvallarmunar hafa þeir öðru hvoru tekið stjórnarsamstarfið til endurskoðunar. Við sjálfstæðismenn könnuðum t. d. alla möguleika rækilega í viðræðum við flokkana haustið 1968. Þá kom glögglega í ljós, að skoðanaágreiningur við hina flokkana var mun meiri í þýðingarmestu málum en við Alþfl. Aukin höft og hömlur voru af hálfu stjórnarandstæðinga skilyrði þess, að þeir fengjust til að taka þátt í lausn vandamálanna. Við sjálfstæðismenn töldum það þvert á móti hafa úrslitaþýðingu, að hvorki væru sett ný innflutningshöft né hömlur á framkvæmdafrelsi í skjóli bráðabirgðaerfiðleika. Enda hefur nú tekizt að ráða bug á þeim örðugleikum að verulegu leyti, án þess að til slíkra neyðarúrræða hafi þurft að grípa. En ef svo hefði verið gert, skyldi enginn ætla, að ófagnaður hafta og hamla hefði verið úr sögunni með þessu bráðabirgðaástandi. Höftin eru þvert á móti, að skoðun hv. stjórnarandstæðinga, nauðsynlegt stjórnartæki, sem þeir sí og æ heimta að til sé gripið, þó að þeir reyni að fela fyrirætlanir sínar með síbreytilegum nafngiftum. Hitt er rétt, að við sjálfstæðismenn höfum nú orðið að una annarri skipan verðlagsmála en við teljum skynsamlegt, hvort heldur frá sjónarmiði neytenda eða verzlunarstéttarinnar. Um skeið virtust horfur á, að þessu mætti fá breytt með samþykki meiri hl. á Alþ. Framsóknarmenn hétu líklegum stuðningi við slíka breytingu, og vitað var, að nokkur hluti Alþfl. mundi styðja hana, þrátt fyrir hatramma andstöðu sumra flokksmanna, sem þó sögðust sætta sig við, að atkv. á Alþ. væru látin skera úr. Þegar á reyndi var hin nýja skipan hins vegar felld fyrir atbeina þessara manna og með shlj. atkv. stjórnarandstæðinga, þ. á m. þeirra framsóknarmanna, sem höfðu látið á sér skilja, að þeir væru málinu fylgjandi. Skýringar þeirra á andstöðu sinni voru óhaldbærar í sjálfu sér og þar að auki ósannar. Þeir halda því t. d. fram, að ekki hafi verið leitað samkomulags við þá um málið. Slíks samkomulags var þvert á móti leitað með ýmsu móti, svo sem með þátttöku þeirra í mþn. og í samtölum, bæði innan þings og utan. Um skoðun þeirra, sem bezt þekkja til, á atferli Framsóknar, má skírskota til vitnisburðar Erlends Einarssonar, forstjóra SÍS, í Frjálsri verzlun nú ekki alls fyrir löngu. Sjálfstfl. er einn og óskiptur meðmæltur skipulagsbreytingu, sem í senn mundi bæta hag neytenda og tryggja frjálsa verzlun. Aðrir eru ýmist óskiptir eða svo margir á móti, að endist um sinn til að stöðva æskilega réttarbót. Þessum augljósu staðreyndum fá engir vafningar eða útúrsnúningar haggað. Og mikinn barnaskap þarf til að trúa því, að ég og samflokksmenn mínir látum hræða okkur frá þjóðnýtu samstarfi, þótt hvergi nærri gallalaust sé, með brigzlyrðum um að við stöndum ekki, eins og framsóknarmanna er háttur, í stöðugum illindum við samstarfsmenn okkar. Í núverandi stjórnarsamstarfi höfum við með þolinmæði þokað málum áfram í vitund þess, að til lengdar verður þeim mest ágengt í stjórnmálum, sem gera sér grein fyrir því, hvað hverju sinni er mögulegt, og einbeita sér að framkvæmd þess. Okkur hefur tekizt að skapa hér stöðugra stjórnarfar en áður þekktist og leysa þær þrautir, sem andstæðingarnir voru öruggir um, að okkur tækist ekki að leysa, og skutu sjálfum sér undan að fást við, nema með því að leggja illt til mála, ekki alltaf allir, en allt of margir of oft. Sumum ofurhugum í Sjálfstfl. þykir við stundum beygja okkur um of í samstarfinu. En ætíð verður að setja það ofar, sem meira er um vert en minna, og skammt verður komizt, ef ekkert er gert nema það, sem allir halda, að vinsælt sé, eða telja harla gott við fyrstu sýn. Að undanförnu hefur verið fjölyrt um till. um lífeyrissjóði í húsnæðismálafrv., er fyrir Alþ. liggur. Mikil óánægja spratt af því, að málið var ekki undirbúið betur með samningum við rétta aðila. Nú hefur verið bætt úr því og viðhlítandi samkomulag hefur náðst um framlög sjóðanna á þessu ári og athugun verið gerð á frambúðarþætti þeirra í lausn húsnæðismálanna. Ber að þakka öllum þeim, er þar hafa lagt gott til mála. Jafnframt ber að minnast þess, að engin nýjung er, að lánakerfi húsnæðismála verði ekki tryggt, nema með atbeina lífeyrissjóðanna og samræmingu á störfum þeirra og lánastofnunar ríkisins. Slík ráðagerð var einmitt ein aðalforsenda júní- samkomulagsins við verkalýðinn 1964, þó að sumir hv. þm., sem þar áttu hlut að, sýnist nú hafa gleymt því. Hér er síður en svo um að ræða sérmál stjórnarflokkanna, annars eða beggja, heldur vanda, sem leysa þarf, en auðvitað æskilegt að leysa með sem allra víðtækustu samkomulagi. Á sama veg og núv. ríkisstj. hefur tvímælalaust tekizt að ráða fram úr flestum aðsteðjandi vandamálum, eftir því sem efni stóðu til, hefur hún einnig ráðið algerri stefnubreytingu um uppbyggingu íslenzkra atvinnuvega. Þegar allmörgum árum áður en afturkippurinn varð, höfðum við lagt ríka áherzlu á nauðsyn þess að skjóta fleiri stoðum undir íslenzkt atvinnulíf. Stöðugum aðvörunum mínum var tekið með svívirðingum um að ég gerði mig sekan um vantrú á landið og landkosti og hafði ég það þó að aðalefni máls míns, að við yrðum að hagnýta öll gæði okkar elskaða, er erfiða lands, til að forðast stórhættulegar sveiflur og ofþyngja ekki nokkurri atvinnugrein. Og einmitt nokkrum mánuðum áður en efnahagsörðugleikarnir hófust, var á Alþ. háð hörð barátta um, hvort gera ætti Búrfellsvirkjun framkvæmanlega og tryggja atvinnu og efnahag með gerð álsamningsins. Þá skrifaði Þjóðviljinn sífellt um, að fyrirhuguð Búrfellsvirkjun væri tæknileg skyssa. Hv. þm. Sigurvin Einarsson var margmáll um, að álbræðslan mundi eitra svo loftið umhverfis sig, að óttast mætti, að Hafnarfjörður yrði hér um bil allur á hættusvæðinu. Hv. þm. Einar Olgeirsson kvað baráttuna gegn varnarsamningnum mundu reynast smáræði gegn mótstöðunni, sem hafin yrði gegn þessum framkvæmdum. Sá af þessum herrum, sem hófsamlegast tók til orða, Hannibal Valdimarsson, bar fram kröfu um, að þessu máli yrði nú vikið frá ákvörðun Alþ., en vísað til þjóðaratkvæðis, m. a. til þess að þjóðin væri spurð um það, hvort hún teldi ástandið í efnahags- og atvinnulífi þjóðarinnar nú vera slíkt, að við þyrftum þessara úrræða með, en í stað þeirra að snúa okkur að því að efla okkar „eðlilegu atvinnuvegi“, eins og Hannibal sagði. Hann taldi þá auðheyrilega ekki eðlilegt, að við notuðum fossaaflið til að útvega landsfólkinu meiri og öruggari atvinnu. Hvernig væri nú komið, ef þessir menn hefðu þá fengið að ráða? Hvernig hefði þá tekizt að vinna bug á atvinnuleysi og hverjar væru nú framtíðarhorfur? Sjálfur tel ég framkvæmdirnar við Búrfell og við Straumsvík einungis upphaf þess, sem koma skal. Þær hafa þegar gert ómetanlegt gagn, en þó einungis lítið miðað við það, sein verða mun, ef haldið verður áfram á sömu braut. Hér er um að ræða nýtt landnám, ekki ómerkara en endursköpun sjávarútvegs og upphaf nýtingar nútímatækni á fyrstu áratugum þessarar aldar, sem var forsenda fullveldisins 1918. Nú þurfum við bæði getu og vilja til þess að umgangast aðrar þjóðir á grundvelli jafnréttis og hafa við þær svipað samstarf eins og aðrar sjálfstæðar þjóðir telja sér lífsnauðsyn á okkar dögum. Aðild okkar að EFTA var þar eðlilegur áfangi og mun, ef vel tekst, gera okkur mögulegt að efla innlendan iðnað með öflun markaða erlendis. Ef slíkt tekst ekki, er auðvelt að hverfa úr þeim samtökum. En hingað til hafa Íslendingar hvergi reynzt eftirbátar annarra, ef þeir hafa búið við sömu skilyrði. Tal um aðild okkar að NORDEK var hins vegar alltaf óraunsætt og þó aldrei fremur en nú, þegar það samstarf sýnist með öllu úr sögunni, og dylst engum, hverjum er þar um að kenna. Samt þykir ekki hlýða að strá salti í sár með því að segja berum orðum, hver sökina eigi. En hlálegt er, að slíkir atburðir skuli gerast einmitt um sömu mundir og bæði innanlands og utan er hert á áróðri um það, að við Íslendingar höfum glatað sjálfstæði okkar með aðild að Atlantshafsbandalaginu og með vist erlends varnarliðs í landinu. Í stað þess er sagt, að við eigum að tryggja sjálfstæði okkar með vopnlausu hlutleysi. Hlutlausir eru Finnar og með engan erlendan her í landi. Engu að síður verða þeir að una erlendri íhlutun, slíkri sem við höfum aldrei þurft að reyna og óhugsanleg er af hálfu bandamanna okkar. Því var fyrir skemmstu haldið fram á Alþingi, að leita bæri skoðunar sænskra sósíaldemókrata á því, hvort hér væri þörf á vörnum. Þess vegna er fróðlegt að kynnast því, sem Olof Palme, átrúnaðargoð allra vinstri manna hérlendis, sagði nýlega í London við brezka blaðamenn. Hann komst m. a. svo að orði: „Pólitísk afstaða ýmissa Evrópuríkja, einnig hinna hlutlausu, markast svo til ævinlega af landfræðilegri og herfræðilegri stöðu þeirra og af sögulegri reynslu. Svíþjóð er hér engin undantekning. Hlutleysisstefna vor er gömul og stendur á föstum rótum í sögu vorri og er byggð á stöðu landsins í miðri Skandínavíu, milli austurs og vesturs. Það er staðreynd, að eftirtektarvert jafnvægi hefur ríkt í norðanverðri Evrópu síðan í ófriðarlok. Við höfum ástæðu til að telja, að þetta sé að þakka miklu jafnvægi í því stjórnmálakerfi, sem Norðurlöndin hafa mótað. .Danmörk og Noregur hafa gengið í Atlantshafsbandalagið, Svíþjóð og Finnland eru hlutlaus. Finnland hefur raunar sérstök tengsl við sinn mikla nágranna. Í þessu kerfi felst veruleg innri rökvísi. Það hefur reynzt gagnsamlegt afl - element í stjórnmálakerfi álfunnar eftir ófriðinn. Hluta þess kerfis verður ekki breytt nema með því að setja allt jafnvægi þess í hættu. Hlutleysisstefnu slíka, sem vér höfum valið oss, verður að framkvæma af mikilli festu og samkvæmni. Það eitt nægir ekki, að standa utan við hernaðarsamninga. Hlutleysið verðum vér að gera trúverðugt með því að tryggja hervarnir vorar.“ Þetta sagði Palme, og allt það, sem hann segir hér um hin Norðurlöndin, á því fremur við um Ísland, og er þá eftir að sjá, hvort sá, er lýsti eftir skoðun sænskra sósíaldemókrata, fylgir henni, þegar hún er fram komin! Ég hef þá í örstuttu máli lýst helztu viðfangsefnum á liðnum og komandi árum. En hvort sem talað er lengur eða skemur, er ekki um það að villast, að núv. stjórn hefur rutt leið til varanlegra heilla með lausn aðsteðjandi vandamála og markað frambúðarstefnu af stórhug, víðsýni og raunsæi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Allt okkar stjórnarkerfi þarf endurskoðunar við. Það er víða pottur brotinn, bæði á lægri og æðri stigum og þá einnig hjá sjálfum toppmönnum valdakerfisins. Ég hef m. a. gagnrýnt harðlega óeðlileg aukastörf ráðherra. Það hefur að vísu lengi viðgengizt hér á landi, að ráðh. hefðu nokkur aukastörf á hendi, svo að hér er ekki við núv. ráðh. eina að sakast. En auðvitað eru fyrri fordæmi aldrei nein afsökun fyrir óviðeigandi og röngum starfsháttum. Samt hefur þessi ósiður færzt mjög í vöxt á undanförnum árum. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt, að ráðh. sitji í sjóðsstjórnum og úthlutunarnefndum, sem þeir eiga svo yfir að segja og hafa eftirlit og umsjón með sem æðra stjórnvald. Slíkt brýtur í bága við allar grundvallarreglur um nútímahugmyndir um óvilhalla og sjálfstæða stjórnsýslu, enda munu slíkir stjórnarhættir ekki lengur tíðkast í nálægum löndum. Hér hafa allir ráðh. nokkur aukastörf á hendi, að vísu misjafnlega mikil. Ég ætla ekki að tíunda þau hér, en það má t. d. nefna það, að nú sitja 3 ráðh. í atvinnumálanefnd ríkisins, 2 í stjórn framkvæmdasjóðs, 2 í stjórn atvinnujöfnunarsjóðs, 2 í orkuráði og 1 eða jafnvel 2 í bankaráði. Það sjá allir réttsýnir menn, að þetta nær ekki nokkurri átt. Hvernig eiga ráðh. að geta litið hlutlægt á þau mál, sem þeir hafa þannig fjallað um og tekið afstöðu til á lægra stjórnarstigi? Halda menn, að svona stjórnarhættir dragi ekki dilk á eftir sér í öllu stjórnarkerfinu? Vissulega gera þeir það og þar um sjást óræk merki. Ég er ekki að telja eftir þær tekjur, sem ráðh. kunna að hafa af þessum aukastörfum, enda veit ég ekkert um, hverjar þær eru. Það er ekki aðalatriðið. Mér dettur ekki í hug, að ráðh. séu að seilast til þessara aukastarfa af auragræðgi. Nei, það er annað, sem kemur til. Það er valdasýkin. Það er þessi óseðjandi löngun til þess að koma puttanum alls staðar að, þar sem um einhver áhrif, völd eða úthlutun fjár er að tefla. Ég hef á þessu þingi flutt svohljóðandi þáltill. um þetta efni: „Alþingi ályktar að lýsa yfir því, að það telur óheppilegt og óviðeigandi, að ráðh. sitji í stjórnum eða stjórnsýslunefndum, sem lúta yfirstjórn eða eftirliti ríkisstj. eða einstakra ráðh.“ Till. þessari var útbýtt 2. des. s.l. Hún hefur ekki enn fengizt tekin til umr. Það segir sína sögu. Ofhleðsla starfa á einstaka menn er með réttu gagnrýnd. Þar er komið út í hreinar öfgar og reyndar í sumum tilfellum orðið augljóst hneyksli. Því má þó ekki blanda saman við setu ráðh. í sjóðsstjórnum og úthlutunarnefndum. Það er mál út af fyrir sig, en ráðh. vísa veginn með fordæmi sínu og bitlingasýki sumra lukkuriddara er orðin alvarleg meinsemd í íslenzku þjóðfélagi. Hana ber að fordæma, bæði í ríkiskerfinu og á öðrum sviðum. Óþarft er að ræða um, hver áhrif valdaflækjan hefur á afgreiðslu mála. Þar verður margur maðurinn sárfættur á langri leið til keisaranna í íslenzku valdakerfi. Það má heldur ekki gleyma öllum bakdyragreiðslunum til þeirra, sem eru í náðinni: ómældu eftirvinnunni, bílafríðindunum o. s. frv. Hér þarf að verða breyting á til batnaðar, en það eru ekki líkur til að hún komi frá þeim mönnum, sem höfuðábyrgð bera á þessu kerfi, þó að ekki vilji ég skrifa það allt á reikning núv. valdhafa. Svo eru það allar nefndirnar. Það er nefnd á nefnd ofan og mönnum er vísað frá einni nefnd til annarrar. Nýlega var lögð fram fsp. á Alþ. um stjórnskipaðar og þingkjörnar nefndir, tölu þeirra, verkefni og laun. Þá gerðist spaugilegt atvik. Ráðh. stóð upp og lýsti yfir því, að þetta væri óframkvæmanlegt fyrir þinglok, það væri svo mikið verk og vandasamt. Manni skildist, að nefndir væru orðnar nær óteljandi, ráðh. óklárir á verkefnum þeirra og ekkert yfirlit til um, hvað þær kosta. Yfirskoðunarmenn ríkisreikninga hafa einnig óskað eftir talningu á nefndum. Í svari fjmrn., sem prentað er með ríkisreikningi fyrir 1968, segir svo m. a.: „Talning er ekki til á nefndum, sem störfuðu á árinu 1968, en gerð var tilraun“ -Takið eftir: Tilraun -„ á vegum fjárlaga- og hagsýslustofnunar síðari hluta sumars 1969 til að gera talningu af þessu tagi. Var þá leitað til allra ráðuneyta eftir upplýsingum um nefndir og ráð, eins og gert var í fsp., og má af svörunum ráða mjög greinilegan skoðanamun milli ráðuneyta um það, hvað teljast skuli starfsemi af þessu tagi og hvað ekki. Í önnum fjárlagaundirbúnings fyrir árið 1970 var þessu verki ekki lokið.“ Þessi voru orð ráðuneytisins. Nú hefur forsrh. látið gera skyndikönnun á stjórnskipuðum og þingkjörnum nefndum. Við þá leit fundust 708 nefndir, en ráðh. undirstrikaði, að þetta væri aðeins bráðabirgðayfirlit og vel mætti vera, að fleiri kæmu til skila í eftirleit. Ekkert yfirlit hefur fengizt um kostnað við nefndirnar og afköstin liggja heldur ekki ljóst fyrir. Auðvitað eru margar nefndir sjálfsagðar og nauðsynlegar, en allir sjá af því, sem sagt var hér, í hvert óefni nefndafarganið er komið. Þannig hefur það farið í höndunum á mönnunum, sem ætluðu að fækka nefndunum, því það var þó eitt af viðreisnarloforðunum á sínum tíma. En e. t. v. hrökkva menn nú ekki við af þeirri ástæðu. Það er nú reglan, að framkvæmdin hefur orðið þveröfug við fyrirheitin. Ég ætla ekki hér að fara að rifja upp allan loforðalistann, en vil aðeins minna á örfá atriði, sem ekki mega gleymast, enda eiga vanefndir þeirra ríkan þátt í þeirri þjóðfélagsmynd, sem blasir við í dag. Númer eitt á loforðalistanum var stöðvun verðbólgunnar. Það var jafnvel sagt, að ef hún ekki tækist, væri allt annað unnið fyrir gýg. Staðreyndin er hins vegar sú, að verðbólgan hefur aldrei tekið önnur eins risaskref og síðasta áratug. Verðhækkanir á ýmsum nauðsynjum eru þar órækasta sönnunin. Frá 1. janúar 1960 hefur kaffi t. d. hækkað um 432%, strásykur um 299%, smjörlíki um 380%, franskbrauð um 285%, súpukjöt, þ. e. dilkakjöt, um 485%, ýsa slægð með haus 814%, vísitala byggingarkostnaðar hefur hækkað um 219%. Þessar örfáu tölur tala skýru máli um efndir stjórnarflokkanna á þessu höfuðloforði sínu. Og þær segja meira en mörg slagorð. Það skal og tekið fram, að þessar tölur, sem ég fór með, eru miðaðar við febrúarmánuð. Þær kunna því að vera eitthvað hærri nú. Annað loforðið var það, að verðgildi krónunnar skyldi tryggt. Efndirnar eru fjórar gengisfellingar, þar af tvær á ellefu mánaða fresti, 1967 og 1968. En með þeim var verð á Bandaríkjadollar rúmlega tvöfaldað. Telja fróðir menn, að núverandi stjórn eigi heimsmet í gengislækkunum. Það þarf ekki að eyða orðum að því, hvernig þessar aðgerðir hafa leikið sparifjáreigendur, bæði þá, sem voru að spara til að eignast íbúð eða koma á annan hátt undir sig fótunum, og hina, sem dregið höfðu eitthvað saman til elliáranna. Það er eiginlega kraftaverk, að hér skuli enn vera til fólk, sem sparar. Stjórnin ætlaði að koma atvinnuvegunum á traustan og heilbrigðan grundvöll. Ekkert af viðreisnarloforðum hefur reynzt meira öfugmæli. Hvað eftir annað hafa höfuðatvinnuvegirnir verið reknir með stórfelldu tapi, það hefur verið vanrækt að endurnýja afkastamestu framleiðslutæki þjóðarinnar, togarana. Iðnaði hefur verið haldið í lánsfjárkreppu, staða landbúnaðarins hefur sjaldan verið veikari, atvinnuleysi og landflótti tvo seinustu vetur segja líka sína sögu, þó að nú sé bjartara fram undan vegna ágætra aflabragða. Sannleikurinn er sá, að eftir meira en 10 ára viðreisnarstjórn er uppbygging atvinnuveganna og efling atvinnulífsins brýnasta verkefnið, sem úrlausnar bíður. Það átti að lækka skuldirnar við útlönd. Þær námu í upphafi viðreisnar um 5 milljörðum. Afborganir þeirra og vextir námu 1958 rúmum 8% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar. Sérfræðingar stjórnarinnar töldu þá, að efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar væri hætta búin af þessari greiðslubyrði. Þróunin hefur orðið sú, að á valdatíma stjórnarflokkanna hafa skuldirnar við útlönd meira en tvöfaldazt og eru nú skuldirnar hátt á 12. milljarð kr. Greiðslubyrðin var í fyrra um 15% af gjaldeyristekjunum, en nú þegja allir efnahagssérfræðingar. Sannleikurinn er sá, að núverandi valdamenn eiga öllum öðrum fremur skilið að kallast skuldakóngar. Þeir reyna alls staðar að slá lán og hugsa sem svo: Það kemur ekki að skuldadögunum fyrr en eftir minn dag, en það verða einhverjir einhvern tíma að borga öll þessi lán, því ættu menn ekki að gleyma. Það átti að afnema beina skatta af venjulegum þurftartekjum. Það hefur ekki verið gert. Þvert á móti er nú svo komið, að skattabyrði almennings er orðin óhæfilega þung. Gildi persónufrádráttar hefur rýrnað vegna vaxandi verðbólgu og er hann nú vanreiknaður. Söluskatturinn hefur verið hækkaður í 11%. Aðflutningsgjöldin hafa verið jöfnuð út, en voru áður mishá eftir því, um hve nauðsynlegar vörur var að tefla. Skattaframkvæmdin er svo kapítuli út af fyrir sig. Réttlætinu í þeim efnum kynnast menn, ef þeir lesa skatt- og útsvarsskrárnar. Þetta hefur og orðið úr skattaloforði stjórnarflokkanna. Það átti að bæta kjör venjulegra launamanna. Þar eru staðreyndirnar þær, að launagreiðslur hér eru orðnar langtum lægri en í nálægum löndum. Á undanförnum árum hefur kaupmáttur launa á Íslandi farið minnkandi, og er það sennilega einsdæmi. Kaupmáttur vikukaups ófaglærðra verkamanna er í dag minni en þegar núv. ríkisstj. kom til valda. Þannig hefur verið staðið við loforðið um bætt kjör launamanna. Það var lofað sparnaði í opinberum rekstri. Staðreyndin er hins vegar síhækkandi fjárlög með ári hverju. Ég ætla ekki að dvelja lengur við loforðalista stjórnarflokkanna og vanefndir hans. Það er leiðindasaga, sem alþjóð ætti nú orðið að þekkja. En það, sem að mínum dómi er þó stærsti gallinn á núverandi valdamönnum, er handahófið, fálmið og fyrirhyggjuleysið. Þess vegna vorum við svo illa undir það búnir að mæta erfiðleikum, þegar harðnaði í ári. Það er ekki farið eftir neinum fyrir fram ákveðnum leiðarmerkjum, heldur látið reka fyrir veðri og vindi. Samkomulag virðist nánast um það eitt að sitja. Um slík handahófsleg og tætingskennd vinnubrögð má nefna mörg nýleg dæmi. Það má t. d. nefna verðgæzlufrv. fræga, sem stjórnin flutti og rak á eftir með offorsi, þó að ekki ætti það að koma til framkvæmda fyrr en einhvern tíma á árinu 1971, en einn ráðh. varð svo til að fella. Það er einsdæmi, en ráðh. segja, að það geri ekkert til, stjórnin ætli ekki að segja af sér vegna svoleiðis smámuna. Það má nefna húsnæðismálafrv., þar sem lífeyrissjóðum er gert að skyldu að afhenda fjórðung ráðstöfunartekna. Obbinn af sjálfstæðismönnum virðist því algerlega andvígur og raunar hefur því verið mótmælt úr öllum áttum af allra flokka mönnum. Er augljóst, að því hefur verið kastað fram í fljótræði. Í Morgunblaðinu 15. apríl segir m. a. svo um þetta mál: „Áformið um þjóðnýtingu lífeyris- og eftirlaunasjóðanna að 1/4 hluta til að fjármagna húsnæðismálin er andstætt grundvallarstefnu Sjálfstfl. og fráleitt í alla staði.“ Og fyrirsögn þessarar Morgunblaðsgreinar var: „Í duftið að kröfu Alþfl.“ Það má nefna skattamálafrv., sem fjmrh. biður nefnd að flytja, því að engin samstaða er um málið innan ríkisstj. Og sama er að segja um frv. um lífeyrissjóð bænda. Frv. er flutt af nefnd samkv. beiðni ráðh., sem lýsir því jafnframt yfir, að engin afstaða hafi verið tekin til þess innan ríkisstj. Þannig mætti nefna mörg dæmi um ástand það, er nú ríkir á kærleiksheimili stjórnarinnar. Raunar sjá flestir nema ráðh. sjálfir, að botninn er dottinn úr núv. ríkisstj., en þeir vilja sitja, ganga með sams konar grillu og gamli, franski kóngurinn, sem sagði: „Ríkið, það er ég.“ Þeir halda, að þeir séu ómissandi, landinu verði ekki stjórnað án þeirra, þeir eigi stjórnarstólana, og þeir eru farnir að ímynda sér, að þeir og ríkið séu eitt og hið sama. Undir þessa meinloku er svo ýtt af launuðum loftungum, sem syngja ráðherrunum sætan söng. En auðvitað er þetta ímyndunarveiki á háu stigi. Hún birtist nú í ýmsu, sem frá ráðherrum kemur. Það var t. d. broslegt karlaraup, sem 19. apríl stóð í Morgunblaðspistlum þeim, sem kenndir eru við eða eignaðir forsrh. Þar sagði svo: „Reynslan hefur nú skorið úr um það, að þeir, sem ábyrgð bera á stjórn landsmála síðustu árin, geta vel við unað, og enginn efi er á því, að dómur sögunnar mun verða sá,“ - já, takið eftir, - „að frábærlega vel hafi tekizt að ráða fram úr þeim gífurlegu vandamálum, sem að steðjuðu.“ Ég held, að sá, sem þetta skrifar, sé haldinn hættulegri blindni og hugsi og álykti öðruvísi en annað fólk. Það er fáum hollt að fara of lengi með völd í senn. Það leiðir oftast til ofmetnaðar og spillingar í einni eða annarri mynd. Samfelld valdaaðstaða núverandi stjórnarflokka er þegar orðin of löng. Lýðræðinu er bezt borgið með því, að stjórnmálaflokkar skiptist á um það að fara með völdin. Það er bezta vörnin gegn stöðnun og öruggasta ráðið til að knýja á um framfarir og æskilega endurnýjun í þjóðlífinu. Senn kemur að því, að fóstbræðrasögu Alþfl. og Sjálfstfl. ljúki. Þá hefst ný saga. Þá þarf að taka upp nýja stefnu og ný vinnubrögð. Þar mun Framsfl. koma við sögu. Við framsóknarmenn höfum ekki ráð á neinum töframeðulum og við lofum engu gulli og grænum skógum. Ég held, að það sé betra að hafa fyrirheitin heldur færri, en reyna að standa við þau þeim mun betur. Það eru hvort sem er verkin og framkvæmdirnar, sem skipta meira máli en falleg orð. En við framsóknarmenn viljum vissulega vinna að gagngerðri stefnubreytingu. Það þarf að ráða bót á því, sem miður hefur farið og við höfum gagnrýnt. Það þarf að hverfa frá handahófinu og tregðustefnunni. Við teljum, að hið opinbera eigi að hafa forystu um uppbyggingu nýs og betra þjóðfélags, - þjóðfélags, sem byggir á jafnrétti þjóðfélagsþegnanna, hvar sem þeir eru búsettir og hvar í stétt sem þeir standa, - þjóðfélags, sem stefnir að því að sætta fjármagn og vinnuafl, tryggja réttláta skiptingu þjóðarteknanna. Það þarf að hefja framsókn og framfarastefnu á fjölmörgum sviðum þjóðlífsins. Við viljum beita okkur fyrir slíkri vakningar- og framfarastefnu. Það er margt, sem er ógert, og margt, sem kallar að. En við vitum og viðurkennum, að það er ekki hægt að gera allt í einu, og það er ekki hægt að gera allt fyrir alla. Þess vegna verður að velja það úr, sem fyrir á að ganga og nauðsynlegast er og þjóðarheildinni fyrir beztu. Þess vegna leggur Framsfl. áherzlu á nauðsyn ítarlegrar áætlunargerðar um atvinnuþróunina. Það verður að einbeita fjárhagslegri getu þjóðarinnar að uppbyggingu fjölbreytts og gróskumikils atvinnulífs. Atvinnuleysi má ekki þola. Það verður að tryggja atvinnuöryggi í öllum byggðarlögum landsins. Það verður að leggja ríka áherzlu á að efla jafnvægi á milli landshluta. Það verður að hafa í huga við ráðstöfun ríkisfjármuna á komandi árum. Það verður að sýna meiri ráðdeild í ríkisbúskapnum en nú hefur verið gert um sinn. Framsfl. leggur áherzlu á nauðsyn þess að vera vel á verði um verndun og eflingu menningarlegs, efnalegs og stjórnarfarslegs sjálfstæðis þjóðarinnar. Hann vill vinna að efnalegu sjálfstæði sem allra flestra einstaklinga á grundvelli einkaframtaks og samvinnu. Hann vill stuðla að sem mestu félagslegu öryggi og góðri og jafnri aðstöðu fyrir alla til menntunar. Við framsóknarmenn teljum, að breyta þurfi um stefnu í atvinnumálum, menningarmálum, skattamálum, samgöngumálum og kjaramálum, svo að nefndir séu nokkrir þeir málaflokkar, sem nú skipta hvað mestu máli. Stefnu sína í þeim málaflokkum hafa framsóknarmenn mótað í samþykktum sínum og með tillöguflutningi á Alþ. Hér er þess ekki kostur að rekja þær till. Ég vil hvetja alla til að kynna sér frv. og þáltill. okkar framsóknarmanna um þessi efni. Þeim munum við hrinda í framkvæmd, þegar við fáum aðstöðu til. Vegna EFTA-aðildar verður nú þegar og á næstunni að gera sérstakar ráðstafanir til að bæta samkeppnisaðstöðu iðnaðarins. Án þess eru engar líkur til þess að EFTA-aðild verði okkur að gagni. Við framsóknarmenn höfum bent á aðgerðir í þá átt og flutt um þær sumar hverjar sérstakar till. Við framsóknarmenn töldum inngöngu í EFTA ekki tímabæra einmitt af því fyrst og fremst, að vanrækt hafði verið að gera þessar ráðstafanir. Nauðsynlegt er á næstunni að hefja stórsókn í markaðsmálum. Markaðskönnun og markaðsleit þarf að stórefla. Þar þurfa útflytjendur og hið opinbera að taka höndum saman. Við framsóknarmenn höfum á þessu þingi flutt þáltill. um undirbúning löggjafar um útflutningsráð. Er vonandi, að sú hugmynd komist í framkvæmd. Sá pólitíski atburður, sem væntanlega vekur mesta athygli á næstunni, eru þær bæjar- og hreppsnefndarkosningar, sem fram eiga að fara síðasta dag maímánaðar. Á öllum hinum stærri stöðum eru þær pólitískar. Úrslit þeirra geta skipt miklu um pólitíska framvindu í landinu. Þær geta sýnt, hversu pólitísk viðhorf eru að breytast. Þetta er auðvitað öllum ljóst og þess vegna verða þær sóttar af kappi. En stjórnarflokkarnir segja, að ekki megi blanda landsmálum inn í þessar kosningar, þar sé ekki kosið um stjórnarstefnuna o. s. frv. Þess vegna eiga ráðherrarnir að vera í felum í þessum kosningum. Þeir mega ekki láta sjá sig, á þá og þeirra stefnu má ekki minnast. Ekkert sýnir betur uppgjöf og óvinsældir núv. ríkisstj. en einmitt þetta. Halda menn, að ráðherrunum og stjórnarstefnunni hefði ekki verið hampað í þessum kosningum, ef frambjóðendur stjórnarflokkanna hefðu talið það vænlegt málstað sínum til framdráttar? En það mun ekki takast að fela ráðherrana og þeirra mistök í þessum kosningum. Þeir verða miskunnarlaust dregnir fram í dagsljósið. Það er barnaskapur að ætla að reyna að telja mönnum trú um það, að ráðandi landsmálastefna skipti engu fyrir málefni bæjanna. Sannleikurinn er sá, að stjórnarstefnan endurspeglast í ástandi bæjarfélaganna, t. d. í atvinnumálum, þó að stjórnir bæjarfélaganna bregðist þar við með mismunandi hætti. Bæjarstjórnir þurfa svo margt til ríkisvaldsins að sækja og samvinna þessara aðila er svo margháttuð, að það skiptir meginmáli um hag og framkvæmdir bæjarfélaganna, hvaða stefnu er fylgt í stjórnarráðinu. Jafnvíst er og hitt, að tap stjórnarflokkanna í þessum bæjarstjórnarkosningum mun hafa sín áhrif á stjórnarsamstarfið. Það ættu allir að hafa hugfast. Þess vegna hljóta landsmálin og stjórnarstefnan að koma við sögu í þessum sveitarstjórnarkosningum, og þess vegna verða ráðherrarnir þar á forsíðu, hvernig svo sem reynt verður að breiða yfir þá. Þessu þingi er senn að ljúka. Það hefur ekki verið sérlega tilþrifamikið, að mér finnst. Skal ég þó engu spá um það, hver eftirmæli þess verða í sögunni. Sennilega verður ákvörðunin um EFTA-aðild talin mikilsverðasta mál þess. Með því var óneitanlega stigið stórt spor. Hvort sú ákvörðun verður til góðs eða ills, er að mínu mati undir því komið, hvernig á verður haldið í framkvæmdinni. Nú ríður á því, að aðlögunartíminn sé réttilega notaður og nauðsynlegar ráðstafanir gerðar undandráttarlaust. Við framsóknarmennirnir munum styðja allar skynsamlegar ráðstafanir í þá átt. Það er ýmislegt, sem betur mætti fara í störfum Alþ. að mínum dómi. Starfshættir þess eru sumir úreltir og starfsaðstaða þm. er ekki sem skyldi. Ég hef eins og fleiri gagnrýnt sitthvað í vinnubrögðum Alþ. Þá gagnrýni ætla ég ekki að endurtaka hér, en ég vil segja það, að ég er reiðubúinn til viðræðna og samstarfs um nauðsynlega endurskoðun á starfsháttum Alþ., enda verði við okkur talað sem jafningja, en ekki með „ordrum“ ofan úr stjórnarráði. Við, sem erum í þessu húsi, deilum oft hart, en við skulum aldrei gleyma hlutverki Alþ. og sögu. Það má aldrei gleymast, að Alþ. er sú stofnun, sem á að skipa öndvegi í okkar þjóðfélagi. Það er hyrningarsteinn okkar þjóðskipulags. Þess vegna ber okkur alþm. hverjum og einum að gera veg þess sem mestan og standa vörð um virðingu þess og reisn. En þjóðin má heldur aldrei gleyma, hvað hún hefur átt í Alþ. og hvað hún á í Alþingi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Áformað er, að Alþingi ljúki störfum eftir nokkra daga. Nú hafa því allar meiri háttar till. ríkisstj. komið fram á þessu þingi og afstaða hennar til þeirra vandamála, sem við er að fást, liggur fyrir. Það er ekki ófróðlegt að virða fyrir sér starfshætti ríkisstj., eins og þeir birtast hér á Alþ., í ýmsum málum og bera þá saman við það, hvað gert er í þeim stórmálum, sem þjóðina varða mestu. Hver man ekki allan þann bægslagang, sem gekk á í vetur út af Kvennaskólamálinu svonefnda? Það var eins og öll velferð í skólamálum væri við það bundin að veita Kvennaskólanum í Reykjavík réttindi til að útskrifa stúdenta. Allir þm. Sjálfstfl. í Nd. Alþ. urðu að fylgja frv., sumir þó greinilega nauðugir. Flestir þm. Framsóknar dönsuðu einnig með og héldu, að þeir gætu unnið einhver atkv. með stuðningi við málið. Og auðvitað var Hannibal harðastur allra og krafðist þriðja menntaskólans í Reykjavík, við Tjörnina, auk annarra þriggja skóla í Reykjavík, sem réttindi hafa til að útskrifa stúdenta. Þannig áttu stúdentaskólarnir í Reykjavík að vera sex. Ríkisstj. og stuðningsmenn hennar í þessu máli tóku ekkert tillit til afstöðu þekktustu skólamanna í landinu, sem lögðust gegn samþykki frv. Málið var rekið í gegnum Nd. Alþ. af miklum ákafa. Síðan hefur málið legið í Ed., þar til nú fyrir fáum dögum. En þá bregður svo við, að einn ráðh., Magnús Jónsson fjmrh., snýst gegn frv. og eina konan á Alþ., Auður Auðuns, snýst einnig gegn því og reyndar fleiri sjálfstæðismenn, og í gær var frv. fellt í Ed. Alþ. og er nú úr sögunni. Eftir gauraganginn, sem fylgdi Kvennaskólamálinu kom svo hið fræga verðgæzlufrv. ríkisstj. Samkv. því átti í rauninni að leggja niður allt verðlagseftirlit í landinu og afnema allar hömlur á álagningu. En í staðinn átti að hafa eftirlit með auðhringamyndun í landinu. Fyrir málinu talaði Gylfi Þ. Gíslason viðskmrh. og taldi, að hér væri á ferðinni eitt merkilegasta framfaramál, sem lagt hefði verið fyrir Alþ. Ljóst var, að þetta mál var mál Sjálfstfl. og kaupmannasamtakanna í landinu. En svo gerist það, að einn af ráðh., sem staðið hafði að flutningi frv., snýst á sveif með stjórnarandstöðunni og fellir frv. Þó að hér hafi verið um stórmál að ræða, mál, sem Sjálfstfl. hafði opinberlega lofað kaupmannasamtökunum í landinu að gera allt sitt til að koma fram, þá sögðu ráðh. flokksins, strax og málið hafði verið fellt, að það gerði ekkert til, þó að svona hefði farið. Samstarfið í ríkisstj. væri jafngott eftir sem áður og mundi halda áfram. Viðskmrh. Gylfi Þ. Gíslason sagði, að í þessu máli hefði afturhaldið sigrað, og átti þar sérstaklega við Eggert G. Þorsteinsson, sem ásamt öðrum felldi þetta frv. Slíku tali formanns Alþfl. svaraði síðan Benedikt Gröndal daginn eftir í Alþýðublaðinu og sagði, að frv. hefði verið ómengað heildsalafrv., sem stefnt hefði að því að láta almenning borga hærra vöruverð. Síðasta dæmið, sem ég skal nefna um þessi merkilegu viðreisnarvinnubrögð á Alþ., er svo frv. ríkisstj. um húsnæðismál. Aðalefni frv. er að skylda alla lífeyrissjóði í landinu til að leggja fram 1/4 af ráðstöfunarfé sínu til byggingarsjóðs ríkisins. Strax og frv. kom fram, snerust aðalblöð Sjálfstfl. gegn ákvæðum þessa stjfrv. og fljótlega mótmæltu svo að segja allir forsvarsmenn lífeyrissjóðanna í landinu frv. Frv. þetta hafði þó verið undirbúið í nokkur ár, fyrst af húsnæðismálastjórn, síðan af sérstakri undirnefnd og svo af flokkanefnd stjórnarflokkanna, en nú er allt í óvissu um afgreiðslu þessa stjfrv. Þingið bíður, enginn veit, hvað á að gera við gripinn, og allar líkur eru til þess, að frv. verði látið liggja. Þannig birtist ráðleysi ríkisstj. og hringlandaháttur í hverju málinu af öðru hér á Alþingi. Hver er svo stefna ríkisstj. í þeim stórmálum, sem mestu varða? Eftir ½ mánuð renna út nær allir kjarasamningar verkafólks í landinu. Hvað gerist þá? Taka þá við verkföll og framleiðslustöðvanir eða verður samið um hækkun launa? Hver er afstaða ríkisstj. til þessara mála? Hvaða stefnu hefur hún markað til að greiða fyrir samningum? Eða hefur hún kannske enga stefnu, en lætur bara reka á reiðanum þangað til allt er komið í harðan hnút? Eins og öllum er kunnugt, hefur orðið gífurleg breyting í kaupgjalds- og kjaramálum undanfarin 2–3 ár. Árin 1967 og 1968 minnkaði síldaraflinn verulega og um leið féll verð á ýmsum þýðingarmiklum útflutningsvörum landsmanna. Þeir erfiðleikar, sem þessu fylgdu, bitnuðu auðvitað strax á vinnandi fólki í landinu, eins og jafnan þegar slík áföll verða. Kaup sjómanna, sem miðað er við aflahlut, minnkaði að sjálfsögðu með minni fiskafla og lækkandi fiskverði. Atvinna verkafólks, sem vann við aflann í landi, minnkaði einnig og yfirvinna og aukagreiðslur hurfu að mestu úr sögunni. En til viðbótar við þessi áföll, sem dundu á sjómönnum og verkafólki, knúði ríkisstj. fram breytt hlutaskipti sjómönnum í óhag, lagði á nýjar, stórfelldar álögur og felldi gengi krónunnar tvívegis. Vísitölubætur á laun voru ýmist felldar niður eða takmarkaðar verulega. Afleiðingarnar af þessari stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum, frá haustinu 1967 til þessa dags, hafa orðið þær, að kaupmáttur launa hefur minnkað gífurlega. Staðreyndin, sem launafólk í landinu stendur frammi fyrir í dag, er sú, að kaupmáttur launa hefur minnkað gífurlega. Staðreyndin, sem launafólk í landinu stendur frammi fyrir í dag, er sú, að kaupmáttur umsamins kaups er nú 16–30% minni en hann var haustið 1967. Hin raunverulega kjaraskerðing er þó meiri hjá flestum launamönnum, vegna þess að vinna hefur minnkað, yfirvinna er minni og ýmsir hafa hreinlega orðið atvinnulausir. Ríkisstj. hefur reynt að afsaka þetta mikla kauprán með því, að ytri erfiðleikar, sem skullu á þjóðarbúinu, hafi gert þessar ráðstafanir nauðsynlegar. Sú afsökun fær ekki staðizt. Byrðarnar voru allar lagðar á launafólk. Á sama tíma og launin voru lækkuð, hækkuðu útgjöld ríkisins, án þess að um auknar verklegar framkvæmdir væri að ræða. Ríkiseyðslan jókst, milliliðirnir í landinu voru ekki látnir leggja fram einn einasta eyri, til þess að mæta erfiðleikunum. Verzlunin lagði ekkert fram, bankar lögðu ekkert fram, vátryggingarfélög lögðu ekkert fram, kaupsýslumenn ekkert og eignamenn í landinu ekkert. Þessir aðilar héldu áfram að græða og sumir þeirra græddu meira en nokkru sinni. En nú hafa aftur orðið miklar breytingar í efnahagsmálum, allt vegna hagstæðra áhrifa erlendis frá. Árið 1969 jókst fiskaflinn um 11% að magni og verðmæti útflutningsins hækkaði um 24%. Gjaldeyrissjóður Seðlabankans jókst um 1800 millj. kr. og innistæðuaukning í bönkum varð yfir 2000 millj. kr. Verðlag á útflutningsvörum fór stórhækkandi og sala afurðanna gekk mjög vel. Og í ár hafa ytri skilyrði í efnahagskerfinu enn stórbatnað. Fiskaflinn hefur aukizt mikið frá því, sem áður var, og verð á öllum helztu útflutningsvörum þjóðarinnar er nú eins hátt og hærra en það hefur hæst orðið áður. Batinn í efnahagskerfinu, sem orðið hefur á s. l. ári og á þessu ári, stendur ekki í neinu sambandi við efnahagsstefnu ríkisstj. Hér er um að ræða afleiðingar af stórhækkuðu markaðsverði erlendis og af því, að fiskiskipaflotanum hefur nú verið snúið að öðrum veiðum en síldveiðum. Undirstaðan að þessari velgengni eru gjöful fiskimið, harðduglegir sjómenn og verkafólk, sem leggur nótt við dag til að koma aflanum í verð á meðan aflahrotan gengur yfir. Það er broslegt að heyra ráðh. og efnahagssérfræðinga þeirra hæla sér af batanum í efnahagskerfinu, því auðvitað vita allir, að ef minna hefði fiskazt og verðið erlendis hefði ekki hækkað, þá sæti hér allt fast í samdráttarpólitík ríkisstj. EFTA-stefnan hefur engu bjargað og kísilgúr og alúmín skipta sáralitlu í framleiðslu þjóðarinnar. Hinar breyttu aðstæður í efnahagsmálum styðja að sjálfsögðu kröfur launafólks um hækkað kaup. Launin voru lækkuð vegna ytri erfiðleika, að sagt var, því hljóta þau nú að eiga að hækka og það mikið vegna sérstaklega hagstæðra ytri skilyrða. En hver er þá afstaða ríkisstj. til málefna launafólks nú? Nokkur þýðingarmikil mál, sem varða hagsmuni launafólks, hafa legið fyrir þinginu. Eitt þeirra er um breytingar á skattalöggjöfinni. Sú staðreynd liggur fyrir, að á undanförnum 10 árum hefur tekju- og eignarskattur einstaklinga til ríkisins hækkað úr um 70 millj. kr. á ári í um 700 millj. kr. á ári. Þessir skattar hafa hækkað sérstaklega á síðustu árum, þó að verðgildi tekna hafi þá einkum farið lækkandi. Skattar fyrirtækja og atvinnurekenda hafa hins vegar verið nær óbreyttir að upphæð í 10 ár, og eru nú aðeins um 80 millj. kr. á öllu landinu. Ríkisstj. leggur nú til, að skattar fyrirtækja og atvinnurekenda verði lækkaðir, m. a. með auknum afskriftum, t. d. á verzlunar- og skrifstofuhúsnæði. Hún leggst hins vegar gegn því, að nokkur lækkun verði samþ. á sköttum almennings, og afskriftir mega ekki hækka af íbúðarhúsnæði, eins og t. d. af verzlunarhúsnæði. Nýlega felldi allt stjórnarliðið á Alþ. till. frá okkur Alþb.-mönnum um hækkun á persónufrádrætti til skatts. En sá frádráttur hefur ekki hækkað á undanförnum árum nema að litlu leyti, samanborið við hækkandi verðlag. Þessi afstaða ríkisstj. sýnir vel hug hennar til launafólks. Fyrir þessu þingi var frv. frá ríkisstj. um að ellilaun og hliðstæðar tryggingabætur skyldu hækkuð um 5.2%. Upplýsingar lágu fyrir, sem sýndu, að ellilaun þurftu að hækka um minnst 16% til þess að þau héldu sama kaupmætti og áður hafði verið, og þó enn meir, ef miðað er við kaup á matvörum einvörðungu. Stjórnarandstaðan flutti till. um, að ellilaunin yrðu hækkuð um 15%. Sú till. var felld af öllu ríkisstjórnarliðinu á Alþ. og þar með öllum þingmönnum Alþfl. Afstaðan í þessu máli sýnir greinilega viðhorf ríkisstj. til kjaramála láglaunafólks og þeirra, sem við knöppust kjör búa. Í vetur var söluskatturinn hækkaður um 3½% og er nú orðinn 11%. Hækkunin nemur um 900 millj. kr. á ári. Um leið var samþykkt nokkur lækkun á tollum í ýmsum greinum og var talið, að tollalækkunin gæti numið 400–500 millj. kr. á ári. Við Alþb.-menn fluttum till. um, að verðlagsyfirvöld skyldu hlutast til um að tollalækkunin kæmi örugglega fram í lækkuðu vöruverði, en lenti ekki í vösum milliliða. Till. okkar var felld, svo milliliðirnir gætu óáreittir ákveðið sjálfir, hvort þeir tækju tollalækkunina til sín eða lækkuðu vöruverðið. Öll sýna þessi dæmi einkar skýrt afstöðu ríkisstj. til málefna launafólks. Sá bati, sem nú hefur orðið í efnahagsmálum, hefur orðið þrátt fyrir stefnu ríkisstj., en ekki vegna hennar. Hver hefði staðan verið í atvinnumálum þjóðarinnar hefði verið farið að ráðum okkar Alþb.-manna og okkar till. samþykktar? Þá væru nú komnir í togaraflota landsmanna 15 nýir skuttogarar, sem lagt hefðu í þjóðarbúið 1000 millj. kr., til viðbótar öðrum afla. Þá hefði verið byggður hér upp nýtízku fiskiðnaður, miðaður við að fullvinna sem mest af sjávaraflanum. Þá hefði verið komið á fót fyrir forgöngu ríkisins öflugri sölustofnun til þess að vinna nýja markaði fyrir fullvinnsluvörur úr innlendum hráefnum. Þá hefði verið unnið að framkvæmdum í landinu eftir áætlun og þannig sparaðar hundruð millj. kr., sem nú tapast í skipulagslausri fjárfestingu. Þá hefði verið unnið að uppbyggingu atvinnulífsins um allt land með hagsmuni þjóðarheildarinnar fyrir augum. Og í skjóli slíkrar stefnu hefði iðnaður landsmanna átt að eflast á eðlilegan hátt og vera áfram í höndum landsmanna sjálfra. Nú eru almennar bæjar- og sveitarstjórnarkosningar framundan. Þær kosningar eru ekkert einangrað fyrirbæri. Þær eru í beinu og órjúfanlegu samhengi við þjóðmálabaráttuna í heild. Staða sveitarfélaganna til þróttmikilla framkvæmda fer eftir því, hvernig til tekst með stjórnina á þjóðarbúinu. Stefna ríkisstj. getur ráðið úrslitum um það, hvort samdráttur og kreppa er í atvinnumálum eða gróska og framfarir, hvort laun fara hækkandi eða lækkandi, hvort dýrtíð vex eða verðlagi sé haldið í skefjum. Í bæjarstjórnarkosningunum verður því ekki kosið um málefni bæjar- og sveitarfélaga í þrengri merkingu einvörðungu. Í þeim kosningum verður einnig valið á milli stjórnmálaflokka, á milli stefnu flokkanna. Það verður á óbeinan hátt tekin afstaða til þýðingarmestu mála, sem um er deilt í þjóðmálabaráttunni. Í kosningunum í maílok verður tekizt á um kjaramál launafólks. Haldi stjórnarflokkarnir öllu sínu í kosningunum, telja þeir sér óhætt að halda áfram launalækkunarpólitík sinni. Þá verða umsamdar launabætur gerðar að engu á nokkrum mánuðum. Haldi þeir sama fylgi og áður, munu þeir áfram neita launafólki um alla leiðréttingu á skattalögunum, en halda áfram að lækka skattana á milliliðum og atvinnurekendum. Haldi þeir völdum sínum áfram, munu þeir neita sanngjörnum hækkunum á elli- og örorkulaunum. Þau vandamál, sem nú eru alvarlegust í íslenzkum efnahagsmálum, eru launa- og kjaramál vinnandi fólks. Sú staðreynd, að raunveruleg launakjör flestra launamanna í landinu skuli hafa lækkað um 20–30% á s. l. 3 árum, er óhugnanleg. En nú vill svo til, að einmitt í maímánuði, sama mánuði og á að kjósa, renna samningar verkalýðsfélaganna út. Í maímánuði á því launafólk leikinn. Nú er það það, sem getur ráðið úrslitum. Nú spyrja ráðh. hver annan óttaslegnir: Hvað gerir verkalýðurinn í maímánuði? Hvað gerir allt launafólk? Ráðh. vona, að hægt verði að láta launafólk kjósa sömu flokkana og áður, rétt eins og ekkert hafi í skorizt. Þeir munu eins og áður treysta á áróðursmaskínur sínar. Þeir ráða yfir stærstu blöðunum. Þeir munu smeygja sér inn í sjónvarp og útvarp með skýringar sínar og leiðréttingar í áróðursskyni. Þeir munu afsaka kaupránið með hjali um óviðráðanlegar aðstæður. Þeir munu lofa einhverri lítils háttar kauphækkun, kannske meira seinna. Þeir munu segja, eins og forsrh. sagði: „Nú er bezt að flýta sér hægt.“ Og auðvitað skammar ríkisstjórnarliðið vonda kommúnista, kennir þeim um allt illt og ber þeim á brýn ábyrgðarleysi í launakröfum. Þannig verður söngurinn, þannig hefur hann alltaf verið. En nú er spurningin mikla sú: Hvað gerir launafólkið, sem er 70% af þjóðinni? Áttar það sig á samhengi hlutanna? Getur launafólkið staðið saman og knúið fram rétt sinn? Eða tekst íhaldinu í Reykjavík t. d. að láta kosningarnar þar snúast um Geir borgarstjóra, rétt eins og Reykvíkingum sé óviðkomandi ástandið í atvinnumálum og kauplækkunarstefna ríkisstj.? Lætur launafólkið í Reykjavík blekkja sig til þess að kjósa Sjálfstfl., flokkinn, sem ber ábyrgðina á kauplækkunarstefnunni, dýrtíðarflóðinu, síminnkandi útgerð í Reykjavík og eyðingu togaraflotans? Eða stendur launafólkið saman og tryggir sinn rétt? Á næstunni mun mjög reyna á stéttarlega samstöðu vinnandi fólks í landinu. Þá mun reyna á samstöðu verkamanna um allt land, á samstöðu sjómanna, á samstöðu iðnverkafólks og iðnaðarmanna, á samstöðu bænda, menntamanna, ungra námsmanna og allra launamanna. Eini stjórnmálaflokkurinn, sem þessar stéttir geta treyst á í harðri kjarabaráttu sinni, er Alþb. Það er langöflugasti verkalýðsflokkurinn, og í fremstu röðum þess eru aðalforystumenn stærstu og sterkustu verkalýðsfélaganna í landinu. Andstæðingar okkar Alþb.-manna reyna að gera mikið úr klofningi í okkar röðum. Sannleikurinn er sá, að þeir tveir af fyrri félögum okkar, sem gengið hafa úr þingflokknum og reyna nú að byggja utan um sig flokk, hafa engar teljandi undirtektir fengið. Það er því blátt áfram broslegt að heyra Björn Jónsson í þessum umr. tala um nýja flokkinn þeirra Hannibals. Verkefni þeirra segir Björn vera, að þeir þurfi að stofna flokk til að vinna á móti flokkum, að þeir þurfi að sprengja samtök vinstri manna til þess að sameina vinstri menn. Og svo segja þeir félagar, að allir gömlu flokkarnir skjálfi af ótta við nýja flokkinn þeirra. Sannleikurinn er sá, að þessi nýi flokkur þeirra hefur aðeins megnað að bjóða fram á fjórum stöðum á landinu til komandi kosninga, en Alþb. býður fram á um 40 stöðum. Sá litli hópur, sem setzt hefur að í hinu gamla Sósíalistafélagi í Reykjavík, hefur ekki teljandi fylgi heldur. Og meiri hluti þess hóps mun aldrei hafa verið í Alþb. Sá árangur, sem Alþb. nær í komandi kosningum, mun skera úr um það, hvað stjórnarflokkarnir gera í launa- og kjaramálum almennings á næstu mánuðum, og ósigur ríkisstjórnarflokkanna og sigur Alþb. mun þýða hækkað kaup, bætt lífskjör og breytta stjórnarstefnu. – Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Maður er nefndur Herbert Marcuse. Hann er Þjóðverji, en háskólakennari í heimspeki vestur í Kaliforníu. Verk hans hafa notið lítillar hylli meðal fræðimanna, og þess vegna hefur hann leitað sér að öðrum lesendahópi og fundið hann, þar sem er örlítill hluti stúdenta í Ameríku og V.-Evrópu. Bækurnar, sem hann ætlar þessum lesendum sínum, eru skrifaðar í ofsatrúarstíl. Í þeim ræðst hann gegn skipulegu þjóðfélagi og telur lög og rétt andstætt mannlegu eðli. Í því skyni að brjóta lög og rétt á bak aftur prédikar hann hvers konar ofbeldisaðgerðir. Á friðsamlegum mótmælafundum og mótmælagöngum hefur hann megnustu lítilsvirðingu. Megináherzlu leggur hann á storkun við réttvísina, - með umferðartruflunum, innrásum í opinberar byggingar, truflun á kennslu í skólum, - allt í því skyni að lenda í áflogum við lögregluþjóna. Sérstaka áherzlu leggur hann á, að blöð, útvarp og sjónvarp fái sem gleggsta vitneskju um allar aðgerðir og einkum þó um áflogin við lögregluna. Ef einhver áflogaseggurinn hlýtur skrámu, ber að ota henni að sjónvarpsskerminum. Ef einhvers staðar er vitað um einhverja óánægju, ber að lýsa yfir stuðningi við hina óánægðu og egna þá til einhvers konar ofbeldisaðgerða. Allri óánægju ber að veita í einn farveg og virkja hana í þágu byltingar gegn þjóðskipulaginu. Hann telur fráleitt, að t. d. stúdentar berjist fyrir aukinni fjárhagsaðstoð sér til handa, nema því aðeins að óskir þeirra séu smávægilegur liður í baráttu fyrir byltingu og stjórnleysi. Lítill hluti stúdenta í Ameríku og Evrópu hefur reynzt móttækilegur fyrir þennan hugmyndavaðal prófessors Marcuse. En þótt hópurinn sé ekki stór, hefur honum með dyggilegri aðstoð blaða, útvarps og sjónvarps tekizt að vekja á sér miklu meiri athygli en efni standa til. Þessar kenningar, ef kenningar skyldi kalla, eru sumpart í ætt við kommúnisma, en minna þó mest á stjórnleysisstefnu. Þær hafa engin áhrif haft í stjórnmálum V.-Evrópu og Ameríku, nema þá helzt þau að styrkja þau öfl í þjóðfélaginu, sem skortir umburðarlyndi gagnvart unglingum og nýjum sjónarmiðum og krefjast þyngri refsinga en tíðkazt hafa á síðustu tímum. Sem dæmi má nefna, að uppþot stúdenta í París vorið 1968 hafði þær afleiðingar einar að tryggja völd De Gaulle hershöfðingja og þar með afturhaldssömustu ríkisstj. í evrópsku lýðræðisríki. Fjölmiðlunartækin hafa orðið til þess, að örlítill hópur íslenzks æskufólks hefur tekið að herma eftir áflogaseggjum úti í heimi, og þó fyrst og fremst félagar í Æskulýðsfylkingu kommúnista og örfáir öfgamenn aðrir. Þessu fólki finnst það vera hafið yfir lög og rétt. Það megi brjóta lög, þótt aðrir megi það ekki. Það sé að berjast fyrir betra þjóðskipulagi. Ef ellefu drukknir unglingar réðust inn í íslenzkt sendiráð erlendis eftir dansleik, telur þetta fólk, að þeim ætti að sjálfsögðu að refsa og þá ætti að dæma. En ef ellefu stúdentar gerðu hið sama í því skyni að mótmæla EFTA og NATO og vekja athygli á nauðsyn sósíalistískrar byltingar, þá er ekkert við það að athuga. Þeir eru ekki aðeins saklausir og glæpsamlegt að refsa þeim, heldur má ekki einu sinni segja frá því, hverjir þetta gerðu. Hins vegar eiga fjölmiðlar að skýra sem greinilegast frá atburðunum, annars mega starfsmenn blaða, útvarps og sjónvarps eiga von á innrásum á vinnustaði sína. Ef hópur eyfirzkra bænda ryddist inn á bæjarskrifstofurnar á Akureyri, ræki starfsfólkið út og settist þar um öll gólf, telur þetta fólk, að auðvitað ætti að refsa þeim harðlega. En ef hópur skólakrakka ræðst inn í rn., truflar þar störf og kemur í veg fyrir, að þeir, sem þangað eiga erindi, komist leiðar sinnar, þá er allt í himnalagi. Innrásin á ekkert skylt við lögbrot, því að unglingarnir eru að mótmæla kúgun valdastéttarinnar. Og ef lögregluþjónar neyðast til þess að bera unglingana út, af því að þeir neita að bera fyrir sig fæturna, þá er lögreglan sek um valdníðslu og svívirðilegt ofbeldi. Lögregluna ber að kæra fyrir sérhverja smáskrámu, sem hún kann að veita. Hitt er sjálfsagt, að stelpugopar veiti lögregluþjónum áverka með kjafti og klóm. Stelpurnar hafa nefnilega heilagan málstað, og þess vegna er glæpur að hindra aðgerðir þeirra, hvað þá að refsa fyrir þær. Mörgum mun þykja undarlegt, að fólk, sem komið er í framhaldsskóla, að ég ekki tali um háskóla, skuli geta aðhyllzt jafnfáránlegar skoðanir og haft svo brenglaða dómgreind. En sannleikurinn er sá, að hér er alls ekki um skoðanir að ræða. Þessi afstaða unglinganna á ekkert skylt við vitsmunalíf, hún er skyldust umbrotum sálarlífsins á gelgjuskeiði. Það er sem betur fer sjaldgæft, að erfiðleikar unglinga á gelgjuskeiði verði að þjóðfélagslegu vandamáli. Þó getur það vel gerzt. Unglingar hafa valdið slíkum spjöllum á Þingvöllum og víðar í drykkjuæði og uppþotaseggirnir raska vinnufriði í þjóðfélaginu. Að sjálfsögðu verður að koma í veg fyrir slíkt með einhverjum ráðum. En ég mundi ekki gera þetta að umtalsefni hér á Alþ., ef ég teldi þennan fámenna unglingahóp algerlega einangraðan í þjóðfélaginu. Málgögn fjögurra stjórnmálaflokka af fimm, sem fulltrúa eiga á Alþ., hafa fordæmt athafnir stúdentanna 11 í Stokkhólmi. Afstaða þeirra er ugglaust hin sama til ólátanna í menntmrn., og þó er afstaða Tímans í morgun ekki ótvíræð. En málgagn Alþb., Þjóðviljinn, hefur ekki sagt eitt aukatekið orð til fordæmingar á þessum tiltektum. Þjóðviljinn birtir langlokugreinar eftir forsprakka ólátaseggjanna með sýnilegri velþóknun. Og enginn þm. Alþb. hefur séð ástæðu til þess að láta í ljós andúð á tiltækinu í umr. hér á Alþ. Er hægt að skilja þetta öðruvísi en þannig, að þeir hafi ekkert við þetta að athuga? Íslenzkur almenningur ætti að gefa þessu gaum. Sumir leiðtogar Alþb. hafa stundum gefið í skyn, að eiginlega væri flokkur þeirra vaxinn upp úr kommúnisma, sem hafi einlægt skipt um nafn, þeir væru eiginlega ósköp saklausir vinstri jafnaðarmenn og einlægir lýðræðissinnar. En slík orð eru næsta marklaus. Hitt ber miklu haldbetra vitni um afstöðu þeirra, hvernig þeir bregðast við atburðum eins og áflogum unglinganna við lögregluna, og þar er ekki um að villast. Halldór Laxness lét að því liggja í sjónvarpsviðtali á dögunum, að fyrrverandi samherjar hans meðal íslenzkra kommúnista hefðu staðnað á þroskaferli sínum. Þeir hefðu engu gleymt og ekkert lært frá því á unglingsárum sínum, frá því að þeir voru að slást við lögregluna á háskólaárum sínum í stað þess að taka próf. Viðbrögð þeirra við óspektunum í Stokkhólmi og Reykjavík virðast óneitanlega staðfesta þetta. Unglingar, sem stofna til óspekta og öskra heimskuleg slagorð í stað þess að fylkja sér um nýjustu poppstjörnuna eða stytta og síkka pils sín eftir auglýsingum tízkufrömuðanna, eru næsta meinlaust fyrirbæri. Hitt er öllu alvarlegra umhugsunarefni, að á Íslandi skuli heill stjórnmálaflokkur vera á gelgjuskeiði og málgagn hans engan skilning hafa á grundvallarsjónarmiðum lýðræðis. Þá ætla ég að snúa mér að þingmáli, sem mikla athygli vakti fyrir skömmu, verðgæzlufrv. og örlögum þess. Ég geri það af því, að meðferð þess í þinginu varpar á vissan hátt sams konar ljósi á Framsfl. og afstaða leiðtoga Alþb. til óeirðanna í Stokkhólmi og hér í Reykjavík varpar á Alþb. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að frá 1927 og til 1959, eða í meira en 31 ár, hafði Framsfl. mjög mikil áhrif í íslenzkum stjórnmálum og var þá lengst af í ríkisstj. Höfuðeinkenni stefnunnar í efnahagsmálum á öllu þessu tímabili voru innflutnings- og gjaldeyrishöft. Þegar innflutningurinn er takmarkaður með höftum og framboð erlendrar vöru er ekki nægjanlegt til þess að mæta eftirspurn innanlands, þá er nauðsynlegt að hafa eftirlit með verðlagi, til þess að umframeftirspurnin leiði ekki til óeðlilegra verðhækkana. Meðan innflutnings- og gjaldeyrishöftunum var beitt í nálægum löndum á stríðsárunum og fyrstu árin eftir stríð, var þar einnig um verðlagseftirlit að ræða. En þegar innflutnings- og gjaldeyrishöft voru afnumin í þessum löndum, voru bein verðlagsákvæði í formi reglna um hámarksálagningu eða hámarksverð afnumin, en hins vegar víðast hvar tekið upp eftirlit með samkeppnishömlum og hringamyndun til þess að koma í veg fyrir óeðlilega verðmyndun, og er þá gripið í taumana, ef um slíkt er að ræða. Í Bretlandi t. d. er ríkisstj. nú að koma fram slíkri löggjöf. Við Íslendingar urðum fyrir meira en 10 árum á eftir nágrannaþjóðum okkar í því að afnema gjaldeyris- og innflutningshöft. Það var gert, þegar Framsfl. varð áhrifalaus í stjórn landsins. En við afnámum ekki verðlagsákvæðin samtímis, eins og aðrar þjóðir höfðu gert. Sjálfstfl. var að vísu algerlega fylgjandi því, og framsóknarmenn tóku að gagnrýna verðlagsákvæði í vaxandi mæli. Framsfl. virtist í raun og veru vera andsnúnari verðlagsákvæðum en höftunum. Vitað var, að Alþb. var andvígt afnámi verðlagsákvæða. En í Alþfl. sýndist mönnum sitt hvað. Ýmsir vildu fylgja fram sömu stefnu og jafnaðarmenn í nálægum löndum hafa fylgt og láta setja löggjöf um samkeppnishömlur og hringamyndun, halda jafnframt heimild til almenns verðlagseftirlits, þannig að hægt væri að grípa í taumana, ef um óeðlilega verðmyndun væri að ræða, en hverfa smám saman frá því að treysta á ákvæði um hámarksálagningu og hámarksverð til þess að halda verðlagi í skefjum, enda hafi reynslan sýnt, að skaðleg áhrif slíks kerfis eru til lengdar meiri en gagnleg áhrif þess. Ýmsir töldu hins vegar of áhættusamt að hverfa frá þessu kerfi og vildu halda því. Samkomulag varð þó um að skipa nefnd, sem skyldi semja frv. að nýrri löggjöf um verðgæzlu og samkeppnishömlur. Vann hún ágætt verk með aðstoð erlends sérfræðings. Í n. áttu sæti fulltrúar stjórnmálaflokka og ýmissa hagsmunasamtaka. Fulltrúi Sjálfstfl. í n. var fylgjandi frv. Fulltrúi Framsfl. var því einnig fylgjandi, þótt hann skrifaði ekki undir nál. vegna fjarveru. En fulltrúar Alþfl. og Alþb. voru því andvígir. Þegar frv. var rætt í þingflokki Alþfl., reyndust 6 þm. því fylgjandi, en 3 andvígir. Það var því uppástunga mín innan Alþfl., að við skyldum reyna að binda enda á langt deilumál með því að hafa þetta mál ekki flokksmál, að flokkurinn tæki m. ö. o. ekki afstöðu til þess sem slíks, heldur greiddi hver þm. atkv. eins og honum sýndist. Þessi till. mín var síðan samþ. með miklum meiri hl. í miðstjórn Alþfl. Ég tilkynnti félögum mínum í ríkisstj. um þetta. Það var þannig augljóst, að úrslit málsins mundu velta á því, hver afstaða framsóknarmanna yrði. Ég er þeirrar skoðunar, að jafnnauðsynleg og verðlagsákvæði eru, þegar beitt er innflutnings- og gjaldeyrishöftum, þá séu þau skaðleg, þegar innflutningur er að mestu leyti frjáls. Menn eru áreiðanlega ekki búnir að gleyma öllum hrakspám, þegar verið var að gera innflutninginn frjálsan. Engin þeirra hefur rætzt. Hið sama gildir um verðlagsákvæðin, enda gæti varla verið, að allar nálægar þjóðir hefðu afnumið hjá sér sams konar fyrirkomulag og það, sem hér gildir, ef það afnám væri þjóðhættulegt. Hitt er annað mál, að mér hefur aldrei komið til hugar, að öll verðlagsákvæði væru afnumin allt í einu. Slíkt þarf að gera smám saman og fylgjast nákvæmlega með þróuninni. Af þessum sökum hafði ég auðvitað mikinn áhuga á því, að verðgæzlufrv. næði fram að ganga. Ég taldi mig hafa örugga vissu um, að það hefði fylgi meiri hl. þm. Fulltrúi frá Framsfl. í n. átti einnig sæti á þingi sem varamaður, en hann hafði, meðan á nefndarstörfum stóð, verið fylgjandi frv. Nokkrir þm. Framsfl. höfðu á fundi í Framsóknarfélaginu lýst fylgi sínu við meginstefnu frv. Þm. úr Framsfl. höfðu á síðasta þingi gagnrýnt ríkisstj. fyrir það, hversu undirbúningur frv. tæki langan tíma, og krafizt upplýsinga um, hvenær það yrði lagt fyrir. Forstjóri Sambands ísl. samvinnufélaga var í n. og var fylgjandi frv., og vitað var, að kaupfélög landsins voru yfirleitt mjög fylgjandi þeirri stefnu, sem í því fólst. Ég hefði búizt við því, að einhver ágreiningur yrði um málið innan þingflokks Framsfl. Mér skilst, að þar séu menn nú orðið varla sammála um nokkurn skapaðan hlut. En ég þóttist þó viss um, að þar hlytu að vera a. m. k. 3, sem fylgdu samvizku sinni í atkvgr. um málið, þannig að það næði fram að ganga. Framsóknarmenn hafa talað um það eins og einhverja fjarstæðu, að við í ríkisstj. skyldum hafa treyst á atkv. framsóknarmanna með málinu, og jafnframt, að undarlegt sé, að við skyldum þá aldrei hafa talað við þá um málið. Við vorum búnir að tala við þá, með því að gefa þeim kost á að eiga fulltrúa í n., sem samdi frv. Hann var frv. fylgjandi. Þegar framsóknarmenn lýsa furðu sinni á því, að ríkisstj. skuli hafa treyst því, eins og þeir segja, að Framsfl. eða einhver hluti hans styddi stjórnarfrv. og það næði þannig fram að ganga, þá lýsir þetta svo dæmalausum hugsunarhætti, að á honum verður að vekja sérstaka athygli. Það var einmitt þetta atriði, sem olli því, að ég kaus að gera þetta mál sérstaklega að umræðuefni. Fyrir Framsfl. skiptir m. ö. o. engu máli, hvort mál er gott eða vont, hvort frv. stefnir í rétta átt eða ranga. Afstaða hans fer ekki eftir því. Afstaða hans mótast af hinu, að andstæðingurinn flytur málið. Flokkurinn er á móti öllu því, sem kemur frá andstæðingi, hvort sem hann hefur rétt fyrir sér eða rangt. Í þessu máli er sannað, að nokkur hluti þm. Framsfl. var fylgjandi meginstefnu frv. Samt gerði þingflokkurinn ályktun um, að hann skyldi allur greiða atkv. gegn því og fella það, án þess að bera fram nokkra brtt. Efni málsins skipti m. ö. o. engu máli fyrir Framsfl. Skoðanir einstakra þm. fá ekki að koma fram. Ofstæki nokkurra misviturra forustumanna fær því ráðið, að ímyndaður möguleiki á því að koma illu af stað á milli stjórnarflokkanna er talinn þyngri á metaskálunum en rétt mál, sem meiri hl. þm. er raunverulega fylgjandi. En auðvitað tókst Framsfl. ekki að koma neinu illu af stað milli stjórnarflokkanna. Hafi mál þetta haft nokkur áhrif í herbúðum okkar, hafa áhrifin verið þau ein, að sú skoðun hefur styrkzt, að Framsfl. sé aldrei treystandi, hann sé ósamvinnuhæfur. Fyrir 10–15 árum þekkti ég mun betur til í Framsfl. en ég geri nú. Ég hika ekki við að fullyrða, að meðan Hermann Jónasson var formaður Framsfl., hefði jafnraunalegur skrípaleikur og átti sér stað í Framsfl. í sambandi við verðgæzlufrv. aldrei átt sér stað. Forusta Framsfl. er komin í hendur manna, sem ráða ekki við nokkurt vandamál. Það er undantekning, að þeir taki skynsamlega afstöðu til máls. Það er ekki aðeins, að þeir hafi ekkert lært af þróun síðasta áratugs, aðhyllist úreltar kenningar á flestum sviðum og séu í raun og veru mesti afturhaldsflokkur landsins, heldur er ekki einu sinni heildarsvipur á íhaldsseminni. Stefnan er eins tækifærissinnuð og hugsanlegt er, ekki aðeins já - já í dag og nei - nei á morgun, heldur stundum bæði já-já og nei-nei í sama málinu. Það hlýtur að vera þeim, sem unna íslenzku lýðræði, áhyggjuefni, að þannig skuli vera komið fyrir forustumönnum næststærsta flokks þjóðarinnar. Góðir áheyrendur. Að síðustu langar mig til þess að fara nokkrum orðum um stjórnmálaástandið almennt. Það, sem nú er athyglisverðast í íslenzkum stjórnmálum, er, að stærri stjórnarandstöðuflokkurinn, Framsfl., lýtur stefnulausri og tækifærissinnaðri forustu og minni stjórnarandstöðuflokkurinn, Alþb., sem einu sinni átti að sameina íslenzka alþýðu, er þríklofinn. Enginn veit, hversu mikið fylgi hvert flokksbrot hefur. En allir hljóta að sjá, að ekkert þeirra getur nú haft nokkur áhrif í íslenzkum stjórnmálum. Sú hreyfing, sem hófst með stofnun Kommúnistaflokks Íslands 1930, komst inn á Alþ. 1934 og náði verulegum áhrifum, þegar honum tókst að kljúfa Alþfl. 1938, og hefur haldið þeim áhrifum þangað til nú, - þessi hreyfing er nú sundruð og dæmd til algers áhrifaleysis. Alþfl. hefur staðið af sér þrjár klofningstilraunir: þegar kommúnistar klufu hann 1930, þegar Héðinn Valdimarsson klauf hann 1938 og þegar Hannibal Valdimarsson klauf hann 1956. Það er áreiðanlega engin tilviljun, að klofningsmennirnir skuli nú sjálfir vera klofnir í þrennt. En Alþfl. hefur alltaf reynzt trúr grundvallarstefnu sinni og tekizt að vinna þjóðinni meira gagn en klofningsmönnunum hefur nokkru sinni tekizt. Alþfl. er nú samhentari en nokkru sinni fyrr. Hann hefur verið að auka fylgi sitt í síðustu kosningum. Hann bætti við sig sæti í síðustu borgarstjórnarkosningum í Reykjavík, og ári síðar vann hann einn mesta kosningasigur í sögu sinni. Í síðustu alþingiskosningum bætti hann við sig hér í Reykjavík hvorki meira né minna en 20% atkv. frá borgarstjórnarkosningunum áður, og þingmannatala flokksins jókst. Alþfl. var þá næststærsti flokkurinn í Rvík. Meðan Alþb. er í upplausn, er Alþfl. í sókn. Þeirri sókn mun Alþfl. halda áfram. Barátta hans mun ekki byggjast á lýðskrumi. Barátta hans mun ekki byggjast á óraunhæfum loforðum. Hann mun verða ábyrgur í afstöðu sinni og heiðarlegur í málflutningi sínum. Hann mun vinna að því að bæta þjóðfélagið og gera það réttlátara. Hann mun beita áhrifum sínum til þess, að aukin framleiðsluafköst og hækkað verðlag erlendis verði vinnandi fólki til hagsbóta. Hann vill bæta afkomu þess og auka öryggi þess. Hann veit, að Íslendingar vilja, að stjórn landsins sé í höndum ábyrgra og heiðarlegra manna, sem hugsa um það eitt að vinna störf sín af vandvirkni og efla stöðugar framfarir. Við þeim óskum góðra Íslendinga vill Alþfl. verða. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur nær og fjær. Gleðilegt sumar. Það er orðið býsna langt síðan ég hef átt þess kost að ræða stjórnmál við hlustendur ríkisútvarpsins. Á þessu kjörtímabili hefur það ekki gerzt fyrr en nú, og fyrir kosningarnar 1967 var löglegur framboðslisti minn beittur því siðlausa ofbeldi að samsæri stjórnmálaflokkanna allra, að hann var útilokaður með öllu frá því að túlka málstað sinn, bæði í útvarpi og sjónvarpi. Þannig var ég þá að mestu málfrelsi sviptur. Auðvitað gat þetta því aðeins gerzt, að ríkisútvarpið er undir daglegri stjórn pólitískra ritstjóra flokkanna og æðstu yfirstjórn flokkspólitísks ráðh. Það er snjallt uppátæki, - finnst ykkur það ekki, góðir hlustendur? - að setja sjálfa áróðursmeistara stjórnmálaflokkanna til þess að stjórna óhlutdrægu ríkisútvarpi. Þannig er í rauninni andlegt frelsi á Íslandi keyrt undir einvaldskerfi gömlu stjórnmálaflokkanna. En þetta samsæri flokkanna gegn löglegum framboðslista mistókst. Kjósendurnir, fólkið sjálft, risu upp gegn flokksræðinu og lömuðu það og sögðu stutt og laggott: Hingað og ekki lengra. Og þess vegna er ég nú hér og hef málfrelsi frá ræðustól Alþingis. En því minni ég á þennan atburð, að hann hefur haft víðtækar pólitískar afleiðingar. Í fyrstu héldu samsærisflokkarnir áfram ofbeldisstefnu sinni, svo sem ekkert væri, þrátt fyrir áminningu kjósendanna. Og þeir stóðu allir að lagasetningu, sem svipti minni hl. flokks þeim sjálfsagða, lýðræðislega rétti að mega leggja einnig sín sjónarmið undir dóm kjósenda með viðurkenndu framboði í kosningum. Og þessu ótuktarverki komu þeir fram. En þá var líka mælirinn fullur, svo að út af flóði. Það var unga fólkið, sem reis upp gegn flokksræðinu undir forustu ungs sjálfstæðismanns, sem nú er látinn. Unga fólkið fordæmdi hið blinda flokksræði, heimtaði opnun flokkskerfanna og slökun á alræði flokksstjórna. Þetta fékk slíkan hljómgrunn, að nokkurn geig setti að valdaklíkum flokkanna í bili. Heitið var bót og betrun. Komið skyldi til móts við kröfur unga fólksins. Valdauppbygging flokkanna skyldi vera lýðræðislegri. Upp skyldu t. d. teknar skoðanakannanir og prófkosningar o. s. frv., o. s. frv. Spurningin er bara sú, hvort þetta sé nokkuð nema yfirborðsaðgerð til að slá ryki í augu unga fólksins og leiða það af í bili, og hræddur er ég um, að svo sé. Og svo fóru fram forsetakosningar. Þá var enn ljósara en áður, hvílík hyldýpisgjá hafði myndazt milli stjórnmálaflokkanna gömlu og fólksins sjálfs. Fólkið hafði uppgötvað, að flokksræðið var ekki almáttugt. Fólkið gat haft fyrirmæli valdaklíkna flokkanna að engu og farið sínu fram, ef því sýndist svo. Valdið var fólksins, aðeins ef það hafði andlegt þrek til að beita því. Og þannig er það í sérhverju lýðræðislandi. Af einhverri tilviljun rakst ég á ritstjórnargrein í tímaritinu Stefni, sem Samband ungra sjálfstæðismanna gefur út. Þar er ritað um ólgu þá, sem þessar tvennar kosningar, I-lista-kosningarnar og forsetakosningarnar, hafi vakið. Síðan segir í forustugreininni: „Sagt hefur verið, að ríkjandi endurskoðunarstefna hafi myndazt upp úr þeirri riðlun, sem varð vegna forsetakosninganna. Án þess að metast frekar um upphaf þessarar breytingar, sem e. t. v. telst af sumum vafasamur heiður, má fullyrða, að hún myndaðist að sjálfsögðu meðal fólksins sjálfs, og mætti þá öllu helzt rekja það til framboðs og fylgis I-listans í síðustu alþingiskosningum.“ Þessi niðurstaða Stefnisritstjórans, hygg ég, að sé nokkuð nærri hinu rétta. En þegar rætt er um I-lista-framboðið og þýðingu þess fyrir þróun íslenzkra stjórnmála á þessu tímabili, kemur fleira inn í myndina. Hið ódrengilega kommúnistíska upphlaup og einhliða kommúnistavirki í Rvík vorið 1967 framkallaði I-lista-framboðið sem andsvar. Með því var komið í veg fyrir, að Alþb. gamla klofnaði þá. Því bættist hálft fjórða þús. atkvæða, tveir uppbótarþingmenn umfram það, sem listi Magnúsar Kjartanssonar hefði getað dregið að landi. Ingi R. Helgason lögfræðingur og klofningslið hans, sem afneitaði I-listanum sem lista Alþb., kom ekki vilja sínum og lögleysum fram. Alþb. í heild hefði aldrei fengið slíkt atkvæðamagn í Rvík sem það fékk í kosningunum 1967. Klofningi var afstýrt í bili, en þó aðeins frestað. Kommúnistar í Alþb. vildu ekki lengur una því að vera í samstarfsbandalagi með vinstri jafnaðarmönnum. Þeir voru staðráðnir í því að stofna sinn eigin flokk, flokk við sitt hæfi. Raunar hefðu þeir átt að geta horfið á ný til síns fyrri flokks, Sósíalistafl., en ekki var það þó þeirra ráð. Hann var víst orðinn of rúmur og í honum ýmis öfl og einstaklingar, sem ekki nutu lengur hylli hinna nýju valdamanna sósíalista. Nýjan flokk varð því að stofna, og með áfergju og ofsa strokuhestsins var stefnt að stofnfundi nýs flokks. Fram að þeim degi var Alþýðubandalagið gamla óklofið. Á seinustu stundu gerði ég það eitt að tilkynna bréflega, að ég segði af mér formennsku í Alþb. og kæmi ekki nálægt hinni nýju flokksstofnun, ætti þangað ekkert erindi. Þarna var svo Sósfl. einnig lagður niður, þó að það tækist ekki betur en svo, að meginkjarni hans, Sósíalistafélag Reykjavíkur og Kvenfélag sósíalista í Rvík, hefur ekki tekið mark á dánartilkynningunni og starfar nú á landsmælikvarða sem viðurkenndur kommúnistaflokkur. Þó að mér hafi verið brigzlað um klofningu Alþb. gamla, er staðreyndin sú, eins og af framansögðu er ljóst, að þar kom ég hvergi nærri. Alþb. gamla var klofið á stofnþingi hins nýja flokks, liðað þar í sundur, samstarfið við vinstri jafnaðarmenn endanlega afþakkað og engu skeytt, þótt fjöldamargir af ágætustu liðsmönnum Sósfl. gamla yrðu utan hins nýja flokks. Auk þess var svo viss armur Sósfl., Sósíalistafélag Reykjavíkur, hreinlega eftir skilinn, svo sem fyrr er sagt. Hitt er svo annað mál, að þetta kommúnistíska uppgjör var orðið fyllilega tímabært. Kommúnistar vissu, að við vinstri jafnaðarmenn yrðum aldrei nothæfir starfskraftar í kommúnistaflokki, og á hinn bóginn vorum við eftir 12 ára þæfing við þá löngu orðnir sannfærðir um, að hinn rúmgóði og víðsýni jafnaðarmannaflokkur, sem okkur hafði dreymt um árið 1956 og næstu árin á eftir, að Alþb. væri vísir og upphaf að, yrði aldrei byggður upp með sannfærðum kommúnistum í fylkingarbrjósti, þeir ættu að vera sér á skipi, enda lét ég það oft í ljós opinberlega. Kommúnistar eru alltaf kommúnistar. Þeir eru og verða einræðissinnar, sem aðeins beita lýðræðislegum vinnubrögðum sem yfirskini. Ég fagna því að hafa átt þátt í því uppgjöri við kommúnista, sem þegar er orðið. Það verk verður metið að verðugu, þótt seinna verði. Hér eru nú tvö stríðandi kommúnistaflokksbrot, og ætti öllum að vera ljóst, að undir þeirra flokksmerki á enginn karl eða kona nokkurt erindi, nema þau aðhyllist kommúnistíska lífsskoðun. Ég get ekki trúað því, að illa fengið nafn Alþb. gamla á hinn nýja kommúnistaflokk villi nokkrum manni sýn. Og þó er aldrei að vita, því að í þeim tilgangi var það valið, sem yfirbreiðsla var það hugsað. Sami er tilgangurinn með því að skipa Ragnar Arnalds, Öddu Báru og Guðjón Jónsson til aðalforustu hins nýja flokks, en hola Brynjólfi Bjarnasyni, Einari Olgeirssyni, Magnúsi Kjartanssyni og Lúðvík Jósefssyni ásamt fjöldamörgum þjóðkunnum, ef ekki heimskunnum kommúnistaleiðtogum, langt á bak við. Þeir eru ekki einu sinni hafðir í framkvæmdastjórn flokksins, svo vandlega á að fela þá. En hver skyldi samt láta sér detta í hug, að þar sem þessir herrar hafa valið sér pólitískt húsaskjól, sé lýðræðislegur jafnaðarmannaflokkur á ferðinni? Ég held, að þeir verði fáir. En það er hins vegar satt sagt, að þegar bréf eru rituð á enska tungu í austurveg og þar dregið sérstaklega fram til sannindamerkis um, að Alþb. nýja sé hinn eini sanni og rétti kommúnistaflokkur á Íslandi, að hjá því gegni Mr. Olgeirsson, Mr. Bjarnason, Mr. Kjartansson og Mr. Jósefsson trúnaðarstörfum austur á við, þarf ekki að fela þá. Já, gott er að hafa tungur tvær og tala sitt með hvorri, en hversu traustvekjandi það er, það er svo allt annað mál. En víst eru það að mínu mati pólitísk tíðindi, að samstarfsheild vinstri jafnaðarmanna og Sósfl., þ. e. a. s. Alþb. gamla, sem starfaði í 12 ár, hefur verið leyst upp, Sameiningarflokkur alþýðu, Sósfl., sem stofnaður var 1938 og starfaði að nafninu til í 30 ár, hefur verið formlega lagður niður og hluti hans, Sósíalistafélag Reykjavíkur, tekið upp flokksmerki hans á ný, og loks: nýr kommúnistaflokkur hefur verið stofnaður, en sá ekki heiðarlegri eða mannborulegri en það, að rétt innræti sitt reynir hann að dylja undir nafni hins gamla Alþb. Þetta og nákvæmlega þetta er það, sem gerzt hefur, og hefur margt af því verið úr lagi fært og rangtúlkað í blöðum fram til þessa. Það er fyrst nálega ári eftir að þessir atburðir gerðust, að Samtök frjálslyndra og vinstri manna eru stofnuð, og koma þau því á engan hátt við þá sögu, hvernig Alþb. gamla var liðað í sundur af kommúnistum. Stofnþing hins nýja flokks, sem hlaut nafnið Samtök frjálslyndra og vinstri manna, var haldið um miðjan nóvember s. l., og sátu þar 104 fulltrúar úr öllum landshlutum. Þar var kjörin 100 manna flokksstjórn og 11 manna framkvæmdastjórn, flokkslög samþykkt og ýtarleg stjórnmálayfirlýsing, sem skýrir tilverurétt flokksins, grundvallarstefnu hans og markmið varðandi nærtækustu verkefni íslenzkra stjórnmála. Flokkurinn reisir stefnu sína og starfsháttu á grunni lýðræðislegrar jafnaðarstefnu, samvinnuskipulagi og frjálshyggju. Á þeim stutta tíma, sem liðinn er frá stofnun hans, hefur verið kappsamlega unnið að því að móta skipulag flokksins. Erum við, eins og að líkum lætur, aðeins örskammt á veg komnir í því verki. Og þó að Lúðvík Jósefsson væri hér áðan að reyna að gera lítið úr þátttöku okkar í sveitarstjórnarkosningunum í vor, mun það flestum hafa komið á óvart, að hinn ungi flokkur hefur þegar birt sjálfstæð framboð í komandi sveitarstjórnarkosningum í þremur stærstu kaupstöðum landsins, Reykjavík, Kópavogskaupstað og á Akureyri, og hefur það vakið landsathygli, að efstu sæti frjálslyndra bæði í Reykjavík og í Kópavogskaupstað skipa konur, hæfar, félagsvanar og félagsþroskaðar konur. Slíkt er óþekkt áður hjá gömlu flokkunum. Á nokkrum öðrum stöðum hafa Samtök frjálslyndra og vinstri manna einnig sjálfstætt framboð. Og auk þess eiga þau aðild að og sums staðar forustu fyrir blönduðum framboðum í mörgum kaupstöðum og kauptúnum landsins. En hitt er rétt, að okkar samtök kærðu sig ekki um að kljúfa vinstrisinnað fólk niður í örsmáar eindir í hinum ýmsu kauptúnum landsins og létu af þeim ástæðum vera að berjast alls staðar fyrir sjálfstæðum framboðum. Ég sendi frambjóðendum samtakanna og stuðningsmönnum um land allt beztu baráttukveðjur og óska þeim góðs gengis í kosningunum. Það er eindregin skoðun mín og sannfæring, að það sé rangt að velja sveitarstjórnarmenn eftir markaskrá flokkanna á landsmælikvarða, það rétta sé að styðja þá frambjóðendur til setu og starfa í sveitarstjórn, sem kjósandinn treystir bezt til að fara með sín mál af heiðarleika, framsækni og hyggindum. Þau sjónarmið hvetja kjósendur til að hafa í heiðri að leggja alla flokksfjötra til hliðar þegar þeir standa í kjörklefanum 31. maí n. k. 1. maí, alþjóðlegur hátíðis-, kröfu- og baráttudagur verkalýðsins fer nú í hönd. Fyrir nokkru kallaði miðstjórn Alþýðusambandsins saman ráðstefnu með fulltrúum landssamtakanna innan Alþýðusambands Íslands til þess að ræða viðhorf samtakanna til komandi kjarasamninga. Beindi ráðstefnan því eindregið til aðila félaganna að hafa lokið mótun krafna sinna helst ekki síðar en um þessi mánaðamót. Hvernig svo sem að samningum verður staðið, þótti rétt að mynda samráðsnefnd, sem skipuð verði tveim fulltrúum frá hverju landssambandi og fulltrúum frá miðstjórn Alþýðusambands Íslands. Verður hlutverk hennar einkum það að samræma kröfur og móta heildarstefnu, en ekki að fara með samningana sjálfa. Algjör einhugur ríkti á ráðstefnunni um það, að nú hefði skapazt traustur grundvöllur fyrir mjög verulegum og raunhæfum kjarabótum. Það er naumast ofsagt, að illt árferði, slappt og fyrirhyggjulítið stjórnarfar hafði fyrir hálfu öðru ári eða svo skapað almennt neyðarástand í landinu. Gengi krónunnar hafði verið skorið niður í fjórða sinn á skömmum tíma, dýrtíðin geisaði meira en nokkru sinni og almennt atvinnuleysi herjaði. Þá hömruðu atvinnurekendur og ríkisvald sameiginlega á því, að nú yrði að fella niður allar verðlagsbætur á kaup. Í þeim löngu og ströngu samningum, sem hófust haustið 1968 og stóðu linnulaust í allan fyrravetur, var baráttan tvíþætt. Krafizt var skjótra og virkra aðgerða til útrýmingar atvinnuleysi og í annan stað, að fullar vísitölubætur yrðu áfram greiddar á kaupið. Þótt okkur fyndist seint og silalega til dyra gengið varðandi úrbætur í atvinnumálum, var reynslan sú, að samningarnir, sem tókust, áttu víða þátt í að koma hjólum atvinnulífsins í gang á ný og bægja vofu atvinnuleysisins frá margra dyrum. En þegar frá leið, kom batnandi árferði þar enn til hjálpar. En í launamálunum tókst með engu móti að halda í horfinu. Við neyddumst til að semja um skertar vísitölubætur á kaupið. Með þeirri gífurlegu verðhækkun, sem orðið hefur á liðnu ári á öllum sviðum, hafa launastéttirnar því orðið fyrir slíkri kjaraskerðingu, að nærri stappar nú fullu neyðarástandi um afkomu láglaunafólks. Það er því augljóst mál, að óbreyttu kaupi getur verkalýðshreyfingin ekki unað stundu lengur en til loka samningstímans núna í miðjum næsta mánuði. Það er líka af mörgum ástæðum þjóðarnauðsyn, að launakjörin verði bætt hið bráðasta. Ósamræmi það, sem orðið er vegna gengisfellinganna milli launa hér á landi og í nágrannalöndunum, er þjóðinni stórhættulegt og hefur þegar leitt til landflótta, sem við verðum, hvað sem það kostar, að stöðva. Verkalýðshreyfingin styður þá staðhæfingu gildum efnahagslegum rökum, að langvarandi láglaunatímabil sé bókstaflega háskalegt allri atvinnu- og efnahagsþróun þjóðfélagsins. Ætti kaupsýslustéttin ekki hvað sízt að þekkja sinn vitjunartíma í þessu efni og styðja verkalýðshreyfinguna með ráðum og dáð til bættrar efnahagslegrar afkomu fjöldans. Kröfur verkalýðsfélaganna eru nú að koma fram. Ég veit með vissu, að fyrstu tvær kröfurnar verða verulegar grunnkaupshækkanir, sennilega 20–25%, og fullar vísitölubætur á kaup. Með tilliti til stórhækkaðra þjóðartekna, aukinnar framleiðslu, hagstæðrar verðlagsþróunar á heimsmarkaði og stórbættrar afkomu atvinnuveganna eru þetta allt saman raunhæfar kröfur. Jafnframt launakröfunum munu verða bornar fram kröfur um útrýmingu alls atvinnuleysis, þ. e. a. s. um fulla atvinnu handa öllum. Það er staðreynd, að atvinnuleysið sem herjað hefur s. l. tvö ár, hefur skaðað þjóðfélagið um milljarða króna í minnkaðri framleiðslu og rýrt bein verkalaun um hundruð milljóna upphæðir. Og það versta er, að þetta eru allt saman sjálfskaparvíti. Það eru afleiðingar vanmats stjórnarvalda á þýðingu framleiðsluatvinnuveganna í þjóðarbúskapnum. Böl atvinnuleysis er blátt áfram sök sinnulausrar og íhaldssamrar ríkisstj. Það eitt, þótt ekkert annað kæmi til, ætti að vera nóg henni til óhelgi, nóg til þess að steypa henni af stóli. Ég veit, að fram koma kröfur um styttingu vinnuvikunnar. Krafa tímans í öllum menningarlöndum er 40 stunda vinnuvika framkvæmd á 5 dögum. Sú hlýtur einnig að verða okkar krafa, því að menningarþjóð viljum við þó sannarlega heita og engra eftirbátur vera. Lengt orlof verður vafalaust ein þeirra krafna, sem fram koma. Árið 1964 var 21 dags orlof verkamanna lögfest hér á landi, þ. e. a. s. 13/4 dags fyrir hvern mánuð unninn. Orlofsfé var jafnframt ákveðið 7%. Þetta var allt í fullu samræmi við það, sem þá gilti um orlof á Norðurlöndum. En síðan þetta var, hafa öll nágrannalönd okkar lengt orlof verkamanna. Þau, sem skemmst hafa gengið í því, hafa nú 24 daga orlof eða 2 daga fyrir hvern unninn mánuð, en hin, sem í fararbroddi eru, hafa nú lögfest hjá sér 4 vikna orlof verkafólks. Hér höfum við því dregizt aftur úr og þurfum úr að bæta. Á þessu þingi bar ég fram frv. til l. um sjálfsagða lengingu orlofs úr 21 degi í 24 daga og hækkun orlofsfjár úr 7% í 8%, en auðvitað náði það ekki fram að ganga. Þá er ég þess fullviss, að þar sem svo langt er síðan einstök verkalýðsfélög hafa farið sjálf með samninga sína, þá hljóta að vera samansöfnuð fjöldamörg staðbundin atriði, sem félögin telja sig nú verða að knýja fram til nauðsynlegrar lagfæringar. Auðvitað geta svo komið fram frá verkalýðsfélögum fjöldamargar kröfur aðrar en þær, sem ég nú hef nefnt. Og á þeim kröfutímum sem við nú lifum, þegar unglingaskólakrakkar leggja undir sig stjórnarráðið og stúdentar hernema sendiráð Íslands erlendis, mætti það furðu gegna, ef sjálfar framleiðslustéttirnar, sem öllum öðrum fremur bera ofurþunga þjóðfélagsbáknsins á herðum sér, létu ekki til sín heyra og hefðu ýmsar kröfur að gera til stjórnvalda og samfélags, enda hlýtur það svo að vera. En hverjar sem kröfurnar verða í einstökum atriðum og hvaða baráttuaðferðum sem beitt verður til að knýja þær fram, er það víst, að Alþýðusamband Íslands mun leggja höfuðáherzlu á, að allt verði gert, sem unnt er, til að tryggja varanleik þeirra kjarabóta, sem um semst. Launahækkun nú má ekki hleypa út í almennt vöruverðlag. Stjórnarvöldunum ber að gera ráðstafanir til varðveizlu kaupmáttar launanna, með því m. a. að lækka eða að halda niðri verðlagi á helztu framleiðslunauðsynjum, eins og húsnæði og landbúnaðarvörum, og umfram allt með því að halda innan hóflegra marka sköttum á lágum tekjum og meðaltekjum. Það er mörkuð stefna Alþýðusambands Íslands, að taka þurfi upp áætlunargerð um stórfellda framleiðsluaukningu í útflutningsatvinnuvegunum, sérstaklega með fullnýtingu á vinnslu sjávarafurða, og samræmda heildarstjórn atvinnuuppbyggingar, peningamála og verðmyndunar, og þá ekki síður hitt, að samhliða áætlun um aukna framleiðslu og aukningu gjaldeyristekna ber að stefna að áætlunargerð um árvissar kjarabætur launastéttanna. Án þess að þetta sé gert, fæst engin vitglóra í þróun launamála né íslenzkra atvinnu- og efnahagsmála yfirleitt. Ég heiti á verkalýðshreyfinguna um land allt að þjappa sér saman til órofa samstöðu um réttlátar kröfur. Það er almennur þjóðarvilji, að launastéttirnar fái hlut sinn réttan á þessu vori. Herra forseti. Ég lýk nú máli mínu og vík aftur að sveitarstjórnarkosningunum. Ný samtök bjóða fram nýja menn. Þeir flytja ný viðhorf og hreint loft inn í sveitarstjórnirnar. Þeim fylgir nýr andblær og hreyfing og hressileiki. Þeir eru líklegastir til að hreinsa til í gömlum hreiðrum gömlu flokkanna, og er þess víða hin fyllsta þörf. Fái Samtök frjálslyndra og vinstri manna kjörna bæjarfulltrúa í öllum stærstu kaupstöðum landsins nú í þessum sínum fyrstu kosningum, sem ég fastlega trúi, er það svo afdráttarlaust lífsvottorð, að ekki verður í efa dregið. Verður þá haldið áfram af auknum þrótti að skipuleggja samtökin um land allt, að tefla harðsnúnu liði fram til framboðs í öllum kjördæmum landsins í alþingiskosningunum á komandi ári. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Því hefur oft verið haldið fram af forsvarsmönnum núverandi stjórnarandstöðu, að þeir efnahagslegu örðugleikar, sem þjóðin átti við að glíma á árunum 1967 og 1968, ættu rætur sínar að rekja fyrst og fremst til rangrar stjórnarstefnu. Naumast er hægt að segja, að þeir, sem láta sér slíkar fullyrðingar um munn fara, beri mikla virðingu fyrir dómgreind fólksins í landinu. Eða halda þessir menn í raun og sannleika, að hægt sé að telja nokkrum manni trú um, að það hafi óveruleg áhrif á efnahagslega afkomu einstaklinga og þjóðarheildar, þegar verðmæti útflutningsframleiðslunnar lækkar um rúman helming, eins og það gerði á þessum árum? Halda þeir að slík áföll og tekjumissir hljóti ekki að leiða til kjaraskerðingar og versnandi afkomu hvers og eins? Segja má, að það geti verið réttmætt ásökunarefni á hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokka hennar, að kúfurinn af ágóða hinna góðu ára var ekki tekinn í ríkara mæli en gert var og geymdur til hinna lakari og ekki látinn renna út í þjóðlífið jafnóðum og hann myndaðist. Lítið hefur þó farið fyrir tillögum af hálfu stjórnarandstöðunnar í þessa átt. Það er öðru nær. Hverskonar kröfugerð á hendur ríki og atvinnuvegum hefur allajafna verið uppistaðan í öllum málatilbúnaði stjórnarandstöðunnar á undanförnum árum. Lítið var gert úr því, að þjóðin safnaði gildum gjaldeyrisvarasjóði, og ákvörðunin um bindingu hluta sparifjárins í Seðlabankanum hefur legið undir stöðugri gagnrýni. En þetta hvort tveggja ásamt hinum stórfelldu framkvæmdum og uppbyggingu og hvers konar tækjakaupum, sem áttu sér stað á velgengnisárunum, leiddi til þess, að þjóðin var miklu betur undir það búin að mæta áföllum áranna 1967 og 1968 en ella og axla þær byrðar, sem óhjákvæmileg kjaraskerðing hafði í för með sér. Stjórnarandstaðan hefur stundum undan því kvartað, að henni væri óhægt um tillögugerð til úrbóta að steðjandi vandamálum, vegna þess að hún hefði ekki aðgang að þeim gögnum og upplýsingum, sem nauðsynlegt er að kynna sér, ef brjóta á málin til mergjar. Árið 1968 var stjórnarandstöðunni gefinn kostur á að fylgjast með öllum undirbúningsviðræðum um lausn örðugleikanna í efnahagslífinu og ekkert fyrir henni dulið í þeim efnum. Engin samstaða náðist milli ríkisstj. og stjórnarandstöðunnar um lausn vandamálanna, enda var þess vart að vænta, þar sem stjórnarandstaðan hafði lítið annað til málanna að leggja en kröfuna um það, að ríkisstj. segði af sér. Að þeirri kröfu var ekki gengið, enda að mínum dómi mjög misráðið, ef orðið hefði verið við þeirri kröfu. Íslenzka þjóðin þurfti annars við á haustdögum 1968 en að henni yrði att út í harðvítuga kosningabaráttu og afsögn ríkisstj. Það hefði að minni hyggju verið hrein brigðmæli við meiri hl. kjósenda í landinu. Í kosningunum 1967 héldu stjórnarflokkarnir meiri hl. sínum og fengu þar með skýlaust umboð til þess að fara með stjórn í landinu þetta kjörtímabil. Með kosningaúrslitunum 1967 lýsti meiri hl. þjóðarinnar yfir því, að hún treysti núv. ríkisstj. og stjórnarflokkum til þess að ganga til fangs við aðsteðjandi vandamál og leysa þau. Því trausti var ekki brugðizt. Gengisfellingin 1968 var vissulega harkaleg aðgerð, en þegar að grandskoðuðu máli var sýnt, að ekki var um aðrar haldbetri leiðir að velja, þá ákvað ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar að fara þessa leið, taka á sig ábyrgðina af henni og þá óánægju, sem gengisbreytingin hlaut að valda meðal alls þorra þjóðarinnar. Það, sem síðar hefur gerzt, sýnir, svo ekki verður um deilt, að gengisbreytingin hefur haft hagstæð áhrif á þjóðarbúskapinn. Hún efldi framkvæmda- og framfaravilja, stuðlaði að aukinni framleiðslu, hún bætti viðskiptajöfnuðinn og hún stöðvaði rýrnun gjaldeyrisforðans. Þessi hagstæðu áhrif efnahagsaðgerðanna og nú að auki mikil og aukin aflabrögð og hagstætt verð á útflutningsframleiðslunni stuðla að því, að við getum litið bjartari augum til komandi tíma. Nú standa til þess ríkar vonir, að kjör fólksins fari á ný batnandi, ekki sízt ef öll þjóðin fæst til að sameinast um það að láta ekki ávinninginn brenna upp í vaxandi dýrtíð og verðbólgu, eins og svo oft hefur gerzt á mörgum undanförnum árum og áratugum. Aðild okkar að Fríverzlunarsamtökum Evrópu, EFTA, sem samþykkt var á þessu þingi, og nú er komin til framkvæmda, hlýtur líka að krefjast þess, að allt verði gert sem unnt er til þess að halda verðbólgunni niðri. Ein meginundirstaðan undir því, að okkur farnist vel í þessu samstarfi og höfum af því þann hag, sem að er stefnt, er að minni hyggju sú, að verðlagsþróunin hér á landi sé í sem nánustu samræmi við þróun verðlagsmála í öðrum aðildarríkjum. Um það leyti sem þáltill. um aðild okkar að EFTA var til lokaafgreiðslu hér í þinginu, kom Stéttarsamband bænda saman til aukafundar hér í Rvík. Aðalverkefni þess fundar var að móta afstöðu bændasamtakanna til EFTA-aðildar. Fundurinn samþykkti með miklum meiri hl. atkv., að það væri íslenzkum landbúnaði síður en svo til hagsbóta, að Ísland gerðist aðili að Fríverzlunarsamtökunum. Nú tekur stofnsamningur Fríverzlunarsamtakanna ekki til landbúnaðarafurða og má því segja, að aðild okkar að EFTA hafi ekki jafnmikið gildi fyrir landbúnaðinn og hún hefur fyrir iðnaðinn. Þess ber þó að gæta í þessu sambandi, að hér á landi er vaknaður mikill áhugi á því að fullvinna vörur úr ull og gærum í landinu sjálfu, í stað þess að flytja þetta sérstæða og góða hráefni óunnið úr landi, svo sem gert hefur verið í stórum stíl. Stórar og mikilvirkar sútunarverksmiðjur eru nú í smíðum í landinu og munu taka til starfa innan skamms, og væntanlega verður þess ekki langt að bíða, að við vinnum allar okkar gærur innanlands. Þessi iðnaður byggist að sjálfsögðu, sem allur annar iðnaður, á því, að markaður sé fyrir hendi, og það hlýtur að vera okkur til hagsbóta, að við getum selt þessar vörur til EFTA-landanna tollfrjálsar. Í beinu sambandi við aðild okkar að EFTA tókst að ná samkomulagi við hin Norðurlandaríkin, að þau keyptu af okkur nokkurt magn af dilkakjöti, á þessu ári 1700 tonn. Sala á dilkakjöti til þessara landa er okkur hagkvæm, vegna þess að markaðsverð á kjöti í þessum löndum er miklum mun hærra og hagstæðara en t. d. á Bretlandseyjum. Svíar hafa þegar keypt af okkur 500 tonn og Norðmenn 600 tonn, hvort tveggja án þess að til innflutningsgjalda komi. Mjög gott verð fæst fyrir dilkakjöt í Svíþjóð, eða hærra verð en er á innanlandsmarkaði, og höfum við ekki áður átt að fagna slíkum viðskiptakjörum fyrir þessa framleiðslu okkar. Ætla má, að afnám innflutningsgjalda af þessari kjötsölu til Svíþjóðar og Noregs geti gefið okkur í aðra hönd á þessu ári milli 30 og 40 millj. kr. Það má finna minna grand í mat sínum. Mér er ekki grunlaust um, að það hafi verið framsóknarandi, sem sveif yfir vötnunum á áðurnefndum Stéttarsambandsfundi, enda ber ályktun fundarins þess ljós merki. Reynslan verður að sjálfsögðu að skera úr um það, hvern hagnað við höfum af aðild okkar að EFTA. Verði hún okkur til hagsbóta, svo sem allir góðir menn vona og vilja vinna að, þá nýtur landbúnaðurinn, svo sem atvinnuvegir okkar allir, góðs að þessari aðild. Undanfarin ár hafa reynzt íslenzkum landbúnaði á margan hátt mjög örðug. Þar hefur mestu valdið erfitt árferði. Í kjölfar kólnandi veðráttu hefur fylgt grasbrestur og kal í ræktunarlöndum. Gífurlegir óþurrkar um mikinn hluta landsins í fyrrasumar hafa valdið bændastéttinni stórkostlegu tjóni. Svo sem skylt var, hefur hið opinbera beitt sér fyrir aðstoð við bændur vegna þessara áfalla. Frá því í fyrrahaust er búið að veita bændum svonefnd harðærislán að upphæð 77.5 millj. kr. til hey- og fóðurbætiskaupa. 5.3 millj. kr. hafa verið greiddar í óafturkræfum flutningastyrk á fóðri, og eru þó ekki öll kurl komin þar til grafar. Lánin eru greidd í gegnum Bjargráðasjóð Íslands, en að tilstuðlan ríkisstj. hefur sjóðnum verið gert fært að sinna þessu hlutverki með lánum úr bankakerfinu. Lánin úr Bjargráðasjóði eru til 7 ára, vaxtalaus, afborgunarlaus tvö fyrstu árin, en eiga svo að greiðast á næstu 5 árum með jöfnum afborgunum. Á Alþingi í fyrra voru samþ. lög um heimild fyrir veðdeild Búnaðarbankans til útgáfu skuldabréfa til breytinga á lausaskuldum bænda í föst lán. Þessi löggjöf hefur verið gagnrýnd, einkum af framsóknarmönnum, og talin koma bændum að litlu haldi. Ég held samt, að í þessari gagnrýni þeirra fylgi ekki hugur máli, því þeir virðast hafa séð eftir þessari afstöðu sinni og hafa að undanförnu óskað eftir því, að umsóknarfrestur um þessi lán yrði framlengdur. Þessi lán eru til 20 ára, vextir eru að vísu nokkuð háir, en ég er sannfærður um, að það er hagstætt fyrir bændur að geta breytt víxla- og verzlunarskuldum sínum í föst lán með þessum hætti. Nú hefur veðdeild Búnaðarbankans afgreitt 550 lausaskuldalán, að upphæð 91.5 millj. kr. Þá hefur stjórn Búnaðarbankans ákveðið að hækka lán stofnlánadeildar til íbúðarhúsabygginga í sveitum þannig, að þau verði 450 þús. kr. til þeirra, sem hefja byggingu á þessu ári, 400 þús. kr. til þeirra, sem hófu byggingar á árinu 1969, en hafa ekki fengið lokalán. Ennfremur að þeir, sem fengu fullnaðarlán 1969, fái viðbótarlán að upphæð 50 þús. kr. Hér er um verulega hækkun að ræða á íbúðarhúsalánunum og þessi lán eru ekki vísitölutryggð. Hinn óafturkræfi styrkur til íbúðarhúsa í sveitum, sem veittur er á vegum nýbýlastjórnar, hefur verið undanfarin ár 60 þús. kr. Athugað mun verða, hvort ekki reynist unnt að hækka þennan styrk. Því verður ekki neitað, að gengisfellingin kom illa við bændur. En það hefði einnig komið hart niður á landbúnaðinum sem öðrum atvinnuvegum hefðu efnahagsaðgerðirnar 1968 ekki verið gerðar. Mikilsverðast af öllu fyrir landbúnaðinn er næg og góð atvinna í landinu og að neytendurnir hafi næg peningaráð til þess að kaupa landbúnaðarframleiðsluna. Það bendir allt til þess, að bændur fái fullt grundvallarverð fyrir mjólkurframleiðsluna á s. l. ári. Þeir munu fá 156 millj. kr. meira útborgað fyrir mjólkina árið 1969 heldur en þeir fengu 1968, þrátt fyrir þann samdrátt, sem varð í mjólkurframleiðslunni á s. l. ári. Þá hækkun má rekja til gengisbreytingarinnar og kemur hún upp í þann kostnaðarauka, sem varð á rekstri búanna vegna gengisbreytingarinnar. Nú er ákveðið, að þeir sveitabæir, þar sem vegalengd á milli bæja er ekki lengri en 1½ km, fái rafmagn á þessu ári og því næsta. Hér er um að ræða um 288 býli. Fjármagn til þessara framkvæmda er tryggt, 62 millj. kr. á þessu ári. Hefur aldrei áður verið veitt svo mikið fé á einu ári til dreifingar raforku um sveitirnar. Þessari ákvörðun ber að fagna, en jafnframt verður að vinna vel að því að ljúka rafvæðingunni á sem skemmstum tíma, svo allir fái notið þeirra þæginda og nytja, sem raforkan veitir. Nú á þessu vori mun verða ráðizt í stækkun áburðarverksmiðjunnar, og er þess að vænta, að sú breyting á starfsháttum verksmiðjunnar verði til þess, að bændur fái þaðan betri áburð en þeir hafa fengið á undanförnum árum. Ég sé, að sá stutti tími, sem mér var ætlaður í þessum umr., er þrotinn. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að allt sé fullkomið, sem hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkar hafa gert á undanförnum árum. Enginn er alvitur og margt orkar tvímælis þegar gert er. En það tel ég mestan styrk núverandi ríkisstj., að hún hefur ekki gefizt upp og lagt árar í bát, þegar á hefur gefið. Hún hefur ráðizt til atlögu við vandamálin og leyst þau. Og það er ætlan mín, að 7. áratugur þessarar aldar skilji eftir sig þau eftirmæli, að þá hafi orðið hin merkustu tímamót í sögu þessarar þjóðar á sviði atvinnulífs og uppbyggingar. Sá stórhugur, sem ríkt hefur með þjóðinni á þessum áratug, mun áreiðanlega ávaxtast í efnahagslegum vexti og aukinni hagsæld þjóðarinnar allrar. Ég lýk máli mínu með því að óska landsmönnum öllum til sjávar og sveita góðs og gifturíks sumars. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar hagstæðir atburðir gerast rétt í hlaðvarpanum, lítum við á þá sem sjálfsagða hluti, en gerist minnisstæð atvik í fjarska, finnst okkur mun meira til þeirra koma og okkur dreymir þá stundum um, að slíkir atburðir gerist í návist okkar. Árið 1969 er tvímælalaust merkilegt tímamótaár í sögu þjóðar okkar, enda þótt flestum okkar finnist þeir merkilegu atburðir, sem þá gerðust, sjálfsagðir, svo sjálfsagðir, að menn gleyma jafnvel hverjir voru með og hverjir voru á móti, og menn eru undrandi, þegar rifjað er upp, að ekki voru allir sammála. Álbræðslan í Straumsvík og Búrfellsvirkjun tóku til starfa. Fyrsta jökulfallvatn hér á landi var beizlað til raforkuframleiðslu og fyrsta stóriðjufyrirtækið á þessu sviði hóf framleiðslu sína. Þar með er fyrsta áfanganum náð í uppbyggingu nýrrar mikilvægrar útflutningsgreinar, er byggir á orkuforða landsmanna. Alþingi Íslendinga samþykkti á s. l. ári inngöngu Íslands í Fríverzlunarbandalag Evrópu, sem gefur Íslendingum tækifæri til þess að byggja upp útflutning iðnaðarvarnings, sem fær tollfrjálsan aðgang að um það bil 100 millj. manna markaði. Þessir atburðir marka án nokkurs vafa þáttaskil í atvinnusögu Íslendinga, en grundvallarmarkmið stóriðju og EFTA-aðildar eru hin sömu: að bæta lífskjör og atvinnuöryggi landsmanna með því að skapa nýjar og hagkvæmar útflutningsatvinnugreinar við hlið sjávarútvegsins, sem verið hefur svo til eini útflutningsatvinnuvegur okkar Íslendinga frá öndverðu. Hér er um að ræða árangur af jákvæðri stefnu og starfi þeirra stjórnmálaflokka, sem skipa meiri hl. Alþ. og staðið hafa að ríkisstjórnum þeim, sem starfað hafa s. l. 10 ár undir forsæti formanna Sjálfstfl., þeirra Ólafs Thors og dr. Bjarna Benediktssonar, en svo langt og stöðugt stjórnarsamstarf er einstakt fyrirbrigði í íslenzkri stjórnmálasögu. Í upphafi þessa stjórnarsamstarfs var mörkuð sú stefna, sem skapað hefur þá möguleika, sem nú blasa við og eiga óefað eftir að hafa hagstæð áhrif á lífskjör okkar Íslendinga um ókomna framtíð. Það efnahagsáfall, sem þjóðarbúið varð fyrir 1967 og 1968, minnti okkur óþyrmilega á, hvílíkt öryggisleysi það er hjá einni þjóð að eiga afkomu sína út á við undir einni framleiðsluatvinnugrein. Þá fengum við og bezt staðfest, að við höfðum lagt inn á réttar brautir til þess að mæta efnahagsáföllum án stórkostlegra afleiðinga. En það er ekki nóg að auka hagnýtingu auðlinda landsins, að stofna til nýrra atvinnufyrirtækja, að afla nýrra markaða, ef ekki er grundvöllur fyrir atvinnureksturinn í landinu til að blómgast og dafna, vegna þess að fyrirtækjum er ekki af hálfu skattheimtu ríkisins gert kleift að fjármagnast, m. a. vegna þess að einstaklingar hafa ekki áhuga á að leggja fé sitt til atvinnurekstrar miðað við óbreytt skattalög. Það hefur verið á það bent, hvað mjög það hefur háð atvinnurekstrinum í landinu, hversu lítið eigið fjármagn atvinnufyrirtækjanna hefur verið, og það oft og tíðum talið meginorsök lélegs árangurs í rekstri fyrirtækjanna. Með breytingu þeirri, sem gerð var á skatta- og tekjustofnalögunum 1962, var stigið rétt spor í þá átt að efla atvinnulífið. En það sýnir sig, þegar á móti blæs, að betur má gera. Fjárhagslega sterk og vel rekin fyrirtæki verða ævinlega grundvöllur að blómlegu atvinnulífi. Á Alþ. hafa þessi mál verið á dagskrá að undanförnu. Á síðasta þingi vakti ég athygli á máli þessu með flutningi frv., þar sem lagt var til, að hlutur hlutafjáreigenda yrði bættur og reynt þar með að örva einstaklinga til þess að fjárfesta í atvinnurekstrinum. Um sama leyti fól hæstv. fjmrh., Magnús Jónsson, sérstakri embættismannanefnd að vinna að till. um breytingu á skatta- og tekjustofnalöggjöfinni vegna væntanlegrar aðildar Íslands að EFTA. Var nefnd þessari og falið að gera brtt. við nefnda löggjöf í þá átt, að fyrirtækjum væri gert kleift að fjármagnast með eðlilegum hætti og hlutur hlutafjáreigenda yrði bættur með tilliti til sparifjár. Frv. til 1. um breyt. á skatta- og tekjustofnalögum hefur nú verið lagt fyrir Alþ. Hér er um að ræða, eins og kemur fram í grg. með frv., till., sem fást að áliti nefndarinnar eingöngu við hluta af þeim atriðum, sem nauðsyn ber til að marka afstöðu til á þessu sviði, og eru því fyrsta skrefið í endurskoðun á skatta- og tekjustofnalögum. Í frv. þessu felast fjölmörg nýmæli og till. um svo veigamiklar breytingar á þessum málum varðandi fjármögnun og rekstur fyrirtækja svo og aðstöðubreytingu hlutafjáreigenda, að eðlilegt þótti að leggja frv. fram nú á þessu þingi til að kynna þm. málið svo og öðrum, sem hagsmuna hafa að gæta, og gera ekki ráð fyrir afgreiðslu málsins fyrr en á næsta þingi að öðru leyti en bráðabirgðaákvæði varðandi fyrningar, sem ætlað er að komi til framkvæmda við álagningu fyrir tekjuárið 1969. Þannig er nú unnið að því að tryggja íslenzkum atvinnurekstri samkeppnisaðstöðu við EFTA-löndin skattalega séð, svo og tryggja æskilega fjármögnun fyrirtækjanna og glæða áhuga einstaklinga fyrir fjárfestingu í atvinnurekstri. Þá mun iðnþróunarsjóðurinn, sem nú hefur tekið til starfa, tvímælalaust veita iðnfyrirtækjum mikla aðstoð við endurskipulagningu vegna þeirra breyttu aðstæðna, sem innganga í EFTA hefur í för með sér fyrir íslenzkan iðnað. Fyrir tveim dögum voru samþ. lög á Alþ. um Fjárfestingarfélag Íslands h. f. Er hér um að ræða merkilega nýjung, sem Verzlunarráð Íslands og Félag ísl. iðnrekenda hafa beitt sér fyrir og hv. varaþm. Norðurl. v., Eyjólfur Konráð Jónsson, hefur gerzt talsmaður fyrir hér á hv. Alþ. Hlutverk Fjárfestingarfélagsins verður að efla íslenzkan atvinnurekstur og örva til þátttöku í honum með því að fjárfesta í atvinnufyrirtækjum og veita þeim fjárhagslega fyrirgreiðslu og beita sér fyrir nýjungum í atvinnumálum. Skatta- og tekjustofnalagabreyting sú, sem fyrirhuguð er, svo og stofnun þessa félags mun tvímælalaust verða til þess að örva mjög fjármögnun atvinnurekstrar og gera atvinnulíf okkar fjölskrúðugra. Mér hefur orðið tíðrætt um þær breytingar, sem nú eiga sér stað og munu eiga sér stað í íslenzku atvinnulífi á næstunni, leiðir, sem farnar hafa verið til þess að skapa meira jafnvægi í íslenzku atvinnulífi og þá um leið reyna að fyrirbyggja svo sem mögulegt er stórar sveiflur í efnahagslífi Íslendinga. En hvað þá um höfuðútflutningsatvinnuveg okkar? Hefur ekkert verið hugað að eflingu sjávarútvegsins? Þegar við höfum eldhúsdag hér á Alþ., er komið að lokum vertíðar, mjög aflasællar vertíðar, sem færir okkur heim sanninn um það, að sé fisk úr sjó að fá, höfum við dugmikið fólk til þess að sækja aflann og verka. Við höfum gætt þess að eiga ávallt vel búin tæki til þess að ná í aflann og vinna hann. Ég hirði ekki um að telja upp skipafjölda né mannafjölda skipastólsins né gera samanburð, ekki heldur að gera grein fyrir afkastagetu fiskverkunarstöðva og frystihúsa. Staðreyndin talar sínu máli. Hefði ekki verið sköpuð aðstaða til að sækja allan þennan afla, væri hann ekki á land kominn. Hefði ekki verið sköpuð aðstaða í landi til verðmætaaukningar aflans, væri aflinn ekki orðinn það útflutningsverðmæti sem raun ber vitni. Einn þáttur sjávarútvegsins hefur þó dregizt aftur úr um stund, en það er togaraútgerð. Kemur hér til breyting, sem hefur orðið á tilkostnaði þessa atvinnurekstrar. Vel má vera, að sá dráttur sé ekki eins óhagstæður og hann virðist vegna mikilla breytinga, sem orðið hafa á þessum atvinnutækjum s. l. ár. Í dag voru samþ. á Alþ. lög um kaup á 6 skuttogurum. Er gert ráð fyrir nokkurri fyrirgreiðslu hins opinbera. Ég er þeirrar skoðunar, að sú aðstoð muni ekki duga til að skapa þann rekstrargrundvöll, sem nauðsynlegur er, ef við á annað borð ætlum að viðhalda togaraútgerð. Ég vil í þessu sambandi benda á, að allar þjóðir innan Efnahagsbandalags Evrópu, sem togaraútgerð stunda, munu greiða með einu eða öðru móti niður stofnkostnað togaraútgerðarinnar að einhverju leyti. Við megum ekki gleyma því, að við höfum gengið á hlut togaraútgerðarinnar, fyrst með mismunum á fiskverði, síðan með aðstöðumismun á fiskimiðum í landhelgi. Þrátt fyrir látlausa gagnrýni stjórnarandstöðunnar hefur lítið sem ekkert jákvætt frá þeim komið, eins og við höfum heyrt í kvöld. Allt það jákvæða í þjóðfélaginu á sér stað að þeirra dómi þrátt fyrir slæma stjórn, en það, sem miður hefur farið í þjóðfélaginu, ber að kenna ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar. En hvernig hafa hv. þm. stjórnarandstöðunnar staðið að afgreiðslu þeirra vandasömu stórmála, sem Alþ. hefur fjallað um? Þeir hafa ýmist verið á móti málum eða lagt til, að málum yrði frestað. Þeir hafa hvorki haft kjark né dug til þess að takast á við vandann og engar umtalsverðar till. haft fram að færa. Rétt er þó að geta þess vegna ummæla hv. 4. þm. Austf., Lúðvíks Jósefssonar, hér í kvöld, að hann flutti brtt. við frv. um kaup á skuttogurum og lagði til, að keyptir yrðu 12 togarar í staðinn fyrir 6. Ég var hissa, að þessi hv. þm. skyldi ekki leggja til, að keyptir yrðu 15 togarar. Sérstaklega er honum þessi tala minnisstæð og geðfelld, eins og fram kom í kvöld, frá því að hann sem sjútvmrh. vinstri stjórnarinnar lofaði þjóðinni því, að smíðaðir yrðu 15 nýir togarar. Hv. 4. þm. Austf., þá sem sjútvmrh., stóð ekki við þessi loforð sín, en í kvöld treysti hann á, að þetta væri gleymt, og nú sagði hann, að ef Alþb. hefði ráðið, þá væru 15 nýir skuttogarar komnir til landsins. Trúi hver sem trúa vill. Góðir hlustendur. Síðasti áratugurinn sýnir okkur, hversu þýðingarmikið það er, að stjórnarforustan sé í höndum manna, sem gera sér grein fyrir þeim margvíslegu viðfangsefnum, sem við er að glíma í samfélagi manna, og hvernig bregðast skal við vandanum af raunsæi, þegar hann ber að höndum. Þá gerist það, sem nú gerist í íslenzku þjóðlífi. Upp úr öldudal efnahagsörðugleika stefnum við fram til aukinna lífskjara, fram til betra lífs. Það er og verður stefna sjálfstæðismanna hvar sem þeir stjórna. - Góða nótt.



Herra forseti. Heiðruðu áheyrendur. Formaður Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason ráðherra, var að reyna að læða þeirri skröksögu í eyru hlustenda, að í Framsfl. væri hver höndin upp á móti annarri. Þá væri nú munur í Alþfl. Hann er svo samhentur, Alþfl., að ráðh. flokksins drepur frv., sem hann með öðrum ráðh. hefur lagt fram. Slíkt er mjög nýstárleg samheldni. Hún er orðin þrúguð, þjóðin, ef ekki hefur verið hlegið við útvarpstækin, þegar þessi samlíking og saga ráðh. kom hér áðan. Þegar horft er yfir íslenzkt þjóðlíf eftir rúmlega áratugs valdaferil þeirrar stjórnar, sem hér situr, og þessi þingmeirihl., er hana styður, - en þessi valdasamsteypa kenndi sig upphaflega við viðreisn, kallaði sig viðreisnarstjórn, en er nú hætt af skiljanlegum ástæðum að nefna það nafn, - þá kemur ýmislegt fróðlegt og athyglisvert í ljós af pólitískum verkum stjórnarinnar, þó að ég hafi ekki tíma til að nefna nema fátt eitt hér í stuttri ræðu. Meginhluta þessa valdatíma hefur verið gott árferði og aflabrögð meiri en áður eru dæmi um. Skylt er þó að geta áranna 1967–1968, en þá féll verð sjávarafurða erlendis og síldarafli brást, en slíkt hefur oft áður borið við. Segja má, þegar litið er yfir þetta 10–12 ára tímabil, að afrakstur af auðlindum þjóðarinnar til lands og sjávar hafi verið miklu meiri en áður. Þó hafa á þessum árum verið gerðar fjórar gengisfellingar hver annarri stærri. Til marks um það, hversu hrikalegar þessar gengisfellingar hafa verið, er það, að 1958 var verð eins Bandaríkjadollars 16.32 kr., en nú er verð dollarsins komið yfir 88 kr. Þessi lækkun á gengi íslenzku krónunnar miðað við Bandaríkjadollar er um 440%. Skyldi nokkur maður vita dæmi um slíka meðferð gjaldmiðils annars staðar í heiminum? Þetta er fyrsta myndin, sem við blasir, þegar litið er yfir þjóðlífssviðið að liðnum rúmlega áratugs valdaferli þeirrar stjórnar, sem gaf sjálfri sér nafnið viðreisnarstjórn. En það gerði hún í sama tilgangi og þeim, sem vakti fyrir Eiríki rauða, þegar hann gaf hinu gróðursnauða og snævi þakta heimskautslandi nafnið Grænland til þess að menn fýsti fremur þangað að flytja. Hið falska græna viðreisnarnafn ríkisstj. átti að hæna menn að hennar flokkum, en nú sjá væntanlega flestir, þegar 10 ára reynsla liggur fyrir, að ekki er nóg að ganga undir fínu nafni. Mönnum er vonandi farið að skiljast, að hin óða verðbólga, sem hér hefur geisað þennan síðasta áratug, og þær firnaháu skuldir, sem safnazt hafa við aðrar þjóðir, eru ekki sízt afleiðing hinnar glæfralegu meðferðar á gjaldmiðli þjóðarinnar. Hvernig er svo staða atvinnuveganna eftir allt saman? Ég rifja aðeins örfá atriði upp. Bændum hefur fækkað um mörg hundruð. Sjávarútvegur berst í bökkum þrátt fyrir góðan afla. Togaraútgerð hefur dregizt saman um rúmlega helming. Á síðasta ári fækkaði skipum landsmanna og smálestatala skipastólsins lækkaði. Iðnaðurinn er í klípu og þúsundir manna hafa, samkv. tölum um skráningu atvinnulausra, orðið að draga fram lífið á atvinnuleysisstyrk. Vinnuafl þessa fólks hefur því ekki getað komið að notum fyrir þjóðfélagið og er það tjón ómetið. Þá má ekki gleyma því, sem sorglegast er í sambandi við þessi mál, en það er, að yfir 1800 manns fóru af landi burt á s. l. ári, margir að því er virðist fyrir fullt og allt. Flest er þetta fólk á bezta starfsaldri. Þetta er mikil blóðtaka lítilli þjóð. Fleira mætti nefna, sem kemur inn í þjóðlífsmyndina, sem er viðreisnarstjórninni ekki til vegsauka. Það er eðlilegt, að menn spyrji, hvernig á því standi, að svona skuli hafa farið í höndum þessara manna, sem setið hafa við stjórnvölinn á þjóðarskútunni. Ekki er það af því, að þeir séu illviljaðir, og ekki er það heldur af því, að þá skorti þekkingu og vitsmuni. Nei, annarra skýringa verður að leita, og skýringin er nokkuð auðsæ. Þetta hefur farið svona af því, að valdhafarnir eru haldnir trú á svokallað „lögmál efnahagslífsins.“ Fyrir því lögmáli telja þeir sig eiga og verða að beygja sig. Það er þeirra trú. Gagnvart náttúruöflunum reyna menn að brynja sig svo vel sem þeir geta og hefur talsvert áunnizt. En valdhafarnir á Íslandi eru svo mjög haldnir trú á eitthvert lögmál, sem gilda á í efnahagslífinu, að þeir vilja ekki reyna að stjórna í andstöðu við þetta ímyndaða lögmál. Þeir telja gengisfellingar eins sjálfsagðar og fellibylji, sem rífa veiku trén upp með rótum og feykja þeim til jarðar. Þjóðin hefur nú reynsluna af því í rúman áratug, hvernig það er að verða að hlíta leiðsögn og stjórn þeirra, sem slíkri trú eru haldnir. Mér dettur ekki annað í hug en að játa, að baráttan við verðbólgu er mjög erfið, en í þeirri baráttu er til mikils að vinna að draga úr og tefja ferð hennar og hver smásigur, sem vinnst, er betri en enginn sigur. Reynslan hefur sýnt það hér, að hinar stórtæku gengisfellingar og háu vextir hafa verkað eins og olía á verðbólgubálið. Flestar þjóðir vilja mikið á sig leggja til að bjarga gjaldeyri sínum frá falli, þegar hann kemst í hættu. En hér hefur fjórum sinnum á 10 árum verið leitað undan straumnum, en ekki á móti, og alþýða manna hefur orðið að taka á sig hverja kjaraskerðinguna á fætur annarri af þeim sökum. Hvað skyldu t. d. margir fjölskyldufeður vera búnir að missa íbúðir sínar og aðrar eignir á nauðungaruppboðum síðustu árin vegna þessara kjaraskerðinga, sem af gengisfellingunum hafa leitt? Aftur hafa þeir vaxið að sama skapi, sem ráð hafa átt á fjármagni og þessar eignir hafa keypt. Þetta er í samræmi við peningalögmálið, sem ríkisstj. trúir á. Þetta er sú þróun, sem við framsóknarmenn viljum stöðva og teljum hægt að stöðva, ef vilji er fyrir hendi hjá stjórnvöldum. Við teljum, að framar öllu beri að styðja og efla undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar og hjálpa nýjum atvinnugreinum að þróast og ná fótfestu. Ríkisvaldið þarf að styðja að eðlilegri dreifingu atvinnutækja um byggðarlög landsins og veita fjármagni til þeirra með sanngjörnum hætti. Þannig verður bezt lögð undirstaða að fjárhagslegri velmegun lands og lýðs. Það er talið, að Íslendingar séu meðal þeirra þjóða, sem hæstar eru að þjóðartekjum miðað við mannfjölda. Sé það rétt, ættu þeir að geta búið við traustan efnahag og almenna velmegun. Það fer hins vegar ekki fram hjá þeim, sem sjáandi eru, að lífskjör fólks hér á landi eru mjög misjöfn og margir eru bláfátækir. Í landi, sem hefur háar þjóðartekjur miðað við mannfjölda og engan herkostnað, þar hlýtur að vera hægt að útvega öllum atvinnu, útrýma fátækt og veita þeim, sem vilja menntast, allgóða aðstöðu til þess. Þetta krefst þess að vísu, að stjórnað sé með slíkt markmið fyrir augum, að föstu skipulagi sé komið á í þjóðarbúskapnum og náð verði sem víðtækustu samstarfi stjórnmálaflokka um löggjafarmál, er taka til þessara höfuðviðfangsefna. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að landbúnaðarmálum, en sá þáttur í þjóðarbúskapnum er mjög þýðingarmikill. Í fyrsta lagi fæðir landbúnaðurinn þjóðina að miklu leyti. Í öðru lagi veitir hann á milli 10 og 20% þjóðarinnar atvinnu, fyrir utan alla þá vinnu, sem hann skapar við verzlun og dreifingu landbúnaðarvara. Þá er einnig mikill iðnaður í sambandi við landbúnaðarvörur og fer vaxandi. Hvernig er nú skilningur valdhafanna gagnvart þörfum þessa elzta atvinnuvegar? Ég nefni nokkur dæmi: Bændur eru látnir borga sérstakan skatt af hinu lága kaupi sínu í lánasjóðinn. Bændur verða að borga miklu hærri vexti af fjárfestingarlánum sínum heldur en stéttarbræður þeirra í nálægum löndum og lánin eru,til miklu skemmri tíma en annars staðar þekkist. Bændur hér eiga engan fastan aðgang að rekstrarlánum. Afurðalán til bænda hér standa næstum í stað að krónutölu, þó að verðbólgan vaxi með hverju ári og þótt framleiðslan hafi aukizt að magni. Hér verða bændur að bíða eftir afurðaverðinu eða hluta af því mánuðum og missirum saman, öfugt við það, sem er í nálægum löndum, þar sem meginhluti verðsins er greiddur við afhendingu framleiðslunnar. Þá bætist það og við, að hér eru rekstrarvörur bænda, eins og t. d. áburðurinn, skattlagðar eins og um lúxusvörur væri að ræða. Má þar nefna, að söluskatturinn af rafmagninu, sem Áburðarverksmiðjan notar, hækkaði verð Kjarnans nú í vor um 170 kr. á hvert tonn, sem þýðir fleiri millj. kr. útgjöld fyrir bændastéttina í heild. Hvað þýðir svo þetta í verðbólgumálunum? Það þýðir, að verð landbúnaðarvara verður að hækka. Það leiðir svo aftur af sér bæði minnkandi neyzlu þessarar hollu fæðu og nýtt og nýtt launaskrið. Síðan getur svo farið við minnkandi neyzlu landbúnaðarvara, að birgðir hlaðist upp. Það getur orsakað, að bændur fái ekki það verð, sem þeir eiga að fá. Ég nefni sem dæmi, að við söluskattshækkunina í vetur minnkaði sala bæði á ostum og smjöri. Á sama tíma og þetta gerist, er hafin í landinu framleiðsla á gervivörum til að keppa við framleiðslu bænda og ryðja henni til hliðar, meðan valdhafar halda enn að sér höndum. Þannig leiðir hvað af öðru og dýrtíðar- og skattahækkunarspólurnar snúast með meiri og meiri hraða. Þessi frammistaða í málum bænda leiðir af sér fækkun þeirra, og þeir, sem gefast upp við búskapinn, bætast í hóp þeirra í bæjum og þorpum, sem þurfa á atvinnu að halda. Bændum hefur á síðustu árum fækkað um nokkur hundruð. Þó mun stefnan vera sú hjá stjórninni, að þeim fækki enn örar á næstu árum, því að samkv. áætlun eða spá Efnahagsstofnunarinnar er gert ráð fyrir, að bændur verði ekki nema 3700 árið 1980. En nú eru þeir taldir vera um 5000. Þó er því spáð, að þjóðinni muni fjölga um 50 þús. á sama tíma. Bændur eru samkv. opinberum skýrslum alltaf tekjulægstir allra starfsstétta í landinu, og auk þess búa margir þeirra við minni þægindi en fólk í þéttbýli. Ég dáist að seiglu og þrautseigju þess bændafólks, sem bíður og vonar, að sú langþráða stund renni upp, að rafmagnið verði leitt í bæi þess til að veita orku, ljós og yl, en sér þó enn engin merki um, að slíkir draumar geti rætzt í bráð. Nú má ekki lengur bíða með að taka lokasprettinn og ljúka því, sem eftir er. Það hljóta allir að skilja, að óvissan fyrir þá, sem bíða, er orðin óþolandi. Það er mín skoðun, að á öllum byggilegum stöðum landsins eigi að vera aðgangur að rafmagni frá samveitum. Það má eiginlega með sanni segja, að slíkt sé jafnnauðsynlegt fyrir nútímamanninn eins og að hafa vatn og andrúmsloft. Ég álít, að ekki sé meira eftir að gera í þessu efni en svo, að það sé vel hægt fjárhagslega að ljúka því á 3–4 árum, og það verði að gera það. Minn tími hér í þessum umr. mun nú senn liðinn. Ég vil að lokum segja við þjóðina, að hún má ekki gleyma því, að þótt stundum geti orðið hart árferði hér, þá eigum við gott land, sem áreiðanlega getur veitt öllum landsins börnum allgóð lífskjör, ef fast er sótt til fanga hvort sem er til lands eða sjávar. Þjóðin verður auðvitað að gera miklar kröfur til sjálfrar sín, öðru vísi vegnar engri þjóð vel. Hún verður líka að vera ströng við þá, sem hún felur völdin, hverjir sem þeir eru, og heimta það, að heilbrigð skynsemi ráði gerðum valdhafanna og umhyggja fyrir allra hagsæld. Þjóðin verður að byggja landið allt og leiðarstjarna valdhafanna verður að vera sú, að hagsæld þegnanna sé sem jöfnust. Það er léleg búmennska að misfóðra hjörðina, ofala suma, en hálfsvelta aðra. Slíkt getur endað á sama hátt og í draumi Faraðs, þegar mögru kýrnar tóku sig til og átu þær feitu.



Herra forseti. Góðir hlustendur, nær og fjær. Fyrir nokkrum árum varð ég samferða málhressum sjálfstæðismanni í flugvél milli landsfjórðunga. Hann fór að spjalla við mig um íslenzk stjórnmál og sagði á þeim kost og löst. Þetta var á þeim tíma, þegar allt lék í lyndi, á síldarárunum eftir 1960. Þessi ágæti sjálfstæðismaður kvaðst vera sammála mörgu í gagnrýni stjórnarandstöðunnar og hans von væri, að ríkisstjórnin sæi að sér áður en langt um liði, því annars mundi illa fara um það er lyki. „Það mundi illa fara fyrir þjóðinni“, sagði hann, en svo bætti hann við eftir dálitla umhugsun: „Og þó, þið eruð svo helvíti linir. Hann Bjarni hlustar ekki á rök, hann skilur ekkert nema hörkuna.“ Þetta þótti mér allútþrykkilegt orðalag um sjálfan forsrh. landsins og tók það tæpast trúanlegt. En oft hafa þessi orð komið mér í hug síðan og margt var það í ræðu forsrh. hér fyrr í kvöld, sem minnti á þá ásökun viðmælanda míns, að ráðh. hlustaði ekki á rök. Hann sagði m. a., að stjórnarandstæðingar hefðu viljað drepa öllum úrræðum í vandamálum þjóðarinnar á dreif, þegar kreppan gekk yfir þjóðina á árunum 1967–1968. Einnig kallaði forsrh. málflutning stjórnarandstöðunnar sparðatíning, sem ekki væri svara verður. Auðvitað meinar forsrh. þetta ekki, og hann getur ekki ætlazt til, að neinn taki mark á slíku tali. Menntmrh. flutti enn einu sinni þá tegund ræðu, sem kölluð hefur verið „framsóknarræðan“, og er að efni til heldur illa orðaðar skammir en á lítið skylt við venjulegan rökrænan málflutning, sem almennt er reiknað með af vörum ráðh. Ég vil sérstaklega bjóða hlustendum mínum, landsmönnum öllum til sjávar og sveita, gleðilegt sumar. Öll íslenzka þjóðin á mikið undir afla sumarsins. Enn er sumarið aðal bjargræðistími íslenzku þjóðarinnar, þrátt fyrir breytta atvinnuhætti. Það eru ekki bændur einir, sem eiga sitt undir sumarafkomunni, heldur einnig þorri sjómanna, verkamanna og iðnaðarmanna, að ógleymdum hinum fjölmenna hópi námsmanna, sem háður er sumaratvinnunni sinni, svo að hún ræður úrslitum um það, hvort þeim sé fjárhagslega kleift að stunda nám eða ekki. Þannig fléttast hagsmunir manna saman, þannig er þjóðfélagskerfið ein órjúfandi heild. M. a. af þeirri ástæðu hlýtur það að vera hið eina rétta markmið skynsamlegrar stjórnarstefnu, að taka tillit til heildarinnar. Stjórna þannig, að jafnvægi ríki milli hagsmunaaflanna í þjóðfélaginu, milli stétta og starfshópa og á milli atvinnugreina, í stað óhæfilegrar togstreitu og árekstra. Ekki verður því með rökum andmælt, að á árabilinu 1960–1970 veittust íslenzku þjóðinni margvísleg tækifæri til að byggja atvinnulífið upp til frambúðar og efla og þróa aðra þætti þjóðarbúskaparins, fyrst og fremst á sviði félags- og menningarmála. Eigi að síður verða eftirmæli þessa árabils þau, að þá hafi stjórnendur landsins gefizt upp við að stjórna, en látið reka á reiðanum. Í stað þess að hagnýta hin gullnu tækifæri góðærisins, glopruðu þeir þeim niður eins og óvitar, sem ekki kunna með verðmæti að fara. Þess vegna var þjóðin óviðbúin að mæta kreppunni, sem dundi með ofurþunga á henni, skömmu eftir kosningar 1967. Því miður tókst ríkisstjórninni að leyna þjóðina því, sem var í vændum, þrátt fyrir viðvaranir stjórnarandstöðunnar þá og síðar. Ríkisstjórnin er kunn að því á undanförnum árum að skella skollaeyrum við réttmætum og rökstuddum till. og ábendingum stjórnarandstöðunnar á Alþ., enda kallar forsrh. málflutning stjórnarandstæðinga sparðatíning og öðrum slíkum ónefnum. Barátta okkar framsóknarmanna fyrir endurbótum á flestum grundvallarþáttum nútímaþjóðfélags hefur næsta lítinn árangur borið. Till. okkar um skipulega uppbyggingu atvinnulífsins hefur ekki verið sinnt svo að gagn sé að, hvað þá að sinnt hafi verið till. okkar um rækilega endurskoðun stefnunnar í menntamálum og félagsmálum og öðru því, sem snertir velferðarmál borgaranna. Ríkisstjórnin hefur ekki hlustað á rökstuddan málflutning og lýðræðislegan málatilbúnað. Því miður hefur það komið í ljós hin síðari ár víðast hvar í heiminum, að lýðræðislegar baráttuaðferðir, rökræður og rökstuddar till. eiga örðugt uppdráttar, jafnvel í hópi þjóða, sem vilja telja sig í hópi verndara lýðræðis og frjálsrar skoðanamyndunar. Valdhafar eru hættir að hlusta á rökræður, þeir virðast skilja betur hrottaskap og ofbeldi. Fjölmiðlarnir, ekki sízt sjónvarp, hvar sem er í heiminum sperra þá fyrst eyrun þegar ofbeldisaðgerðum í einni eða annarri mynd er beitt, enda í senn ákaflega myndrænt og dramatískt. Þetta er ekki sagt að tilefnislausu. Það er vissulega íhugunarefni og áhyggjuefni, hversu ofbeldi og þvingunaraðgerðir sækja á í heiminum, sem aðferð til þess að ná eyrum fréttamiðlara og valdamanna, sem eru hættir að hlusta á rökræður. Ég sé ekki betur en að sama þróunin sé að gerast hér á landi. Um það bera nýliðnir viðburðir meðal annars gleggst vitni. Að vísu mun meiri hluti Íslendinga fordæma ofbeldisaðgerðir, en ætli flestum sé samt ekki hollast að skoða þessa atburði í réttu ljósi. Við lifum á miklum umbrotatímum. Það fer ólga um heiminn. Öldur hennar munu einnig skella á ströndum þessa lands og hafa gert það. Ýmislegt bendir til, að ráðamenn núverandi ríkisstjórnar á Íslandi séu fúsari til viðræðu við uppþotsmenn en að hlusta á hófsamlegan málflutning þeirra, sem enn virða leikreglur lýðræðis og viðtekna umgengnishætti siðaðs fólks. Þótt Gylfi Þ. Gíslason hafi talað digurbarkalega hér í kvöld um öfgamenn og uppivöðsluseggi, þá er það staðreynd, að hann hefur átt annríkt síðustu daga í viðtölum og fyrirferðarmiklum bréfaskriftum og skeytasendingum við öfgamenn út um allar jarðir. En hann hefur tæplega anzað þm., sem árum saman hafa hvatt til þess að taka námsstyrkjakerfið m. a. til endurskoðunar og færa það til nútímahorfs. Ég minnist líka viðbragða menntmrh. og prófessora háskólans s. l. sumar, þegar deilan stóð um takmörkun aðgangs að læknadeildinni. Skipulagðar mótmælaaðgerðir og vel auglýstar þvingunaraðgerðir gegn menntmrh. persónulega báru meiri árangur til endurskipulagningar háskólanáms en margra ára orðræður samkvæmt þingsköpum Alþ. Árangurinn var m. a. sá, að sérstök háskólanefnd, sem lítið eða ekkert hafði aðhafzt árum saman, skilaði á skammri stundu athyglisverðu áliti um þróun og eflingu háskólans næstu 10 árin. Ríkisstj. hefur í vetur hátíðlega lofað að beita sér fyrir framkvæmd þeirrar áætlunar, sem þar er fyrirhuguð. Þá vantaði ekki viljann. Þá vantaði ekki peningana. Menntmrh. ætti því ekki að láta líta svo út, sem hann hafi þvingunaraðgerðir mannsafnaðar að engu. En málefni háskólans er ekki hið eina sem þarfnast endurskoðunar og úrbóta. Menntamál þjóðarinnar í heild þarfnast gagngerðrar endurskoðunar við. Ekki er sízt þörf á að jafna námsaðstöðu eftir búsetu í landinu og eftir efnahag fólksins. Tryggingamálin standa ekki með neinum blóma um þessar mundir. Einkum eru málefni aldraða fólksins stórlega vanrækt. Húsnæðismálin eru nú með þeim hætti, að ríkisstjórnin hefur algerlega gefizt upp við að setja sér nútímaleg markmið í þeim efnum, það sannast bezt á húsnæðismálafrv., sem nú liggur fyrir Alþ. og enginn veit hver afdrif fær. Heilbrigðismál og læknisþjónusta á Íslandi eru í niðurníðslu. Læknadeild Háskóla Íslands er aðallega notuð til þess að framleiða ódýrt sérmenntað vinnuafl handa Skandínövum og Ameríkönum, en almenningur í landinu, sem verður að borga brúsann, er svikinn um eðlileg viðskipti við lækna. Óumflýjanlegar rafvæðingarframkvæmdir í sveitum landsins og í þágu vaxandi iðnaðar sitja á hakanum, á meðan raforkuyfirvöldin bollaleggja um að byggja Assuan-stíflu austur í Fljótsdal árið 2000. Almenningur í landinu spyr, hvað til þurfi til þess að komast í kallfæri við ríkisstj. Reynslan sýnir, að hún hlustar ekki á rök og hófsaman málflutning. Hins vegar dekrar hún við þá, sem gefa henni utan undir. Og ef það er aðferðin til þess að fá Bjarna Benediktsson og Gylfa Þ. Gíslason til að hlusta á réttmætar ábendingar í framfaramálum, þá kann að vera, að þeirri aðferð aukist fylgi, hvort sem mér persónulega eða hæstv. ráðh. líkar betur eða verr. Við skulum þó vona, að til þess þurfi ekki að koma. Við skulum vona, að lýðræðið standi enn föstum fótum í landinu. Við skulum vona, að Alþ. fái að njóta þeirrar virðingar, sem því ber, en þá verða ráðamennirnir, meirihlutamennirnir að muna það, að lýðræðið er ekki einkaeign meirihlutans, minni hlutinn verður líka að fá að njóta sín ef lýðræðið á að dafna, ekki sízt þegar svo háttar, að sami meirihluti fer óvenjulega lengi með völdin. Ég býð hlustendum góðar nætur.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Í nóvembermánuði s. l. gat ríkisstj. okkar haldið upp á 10 ára afmæli sitt. Er það óvenjulangur aldur ríkisstj. í lýðræðislandi. Lengst af hefur stjórnarsamvinnan verið ákaflega snurðulítil og stjórnarliðið býsna samhent, eins og Bjarni Benediktsson forsrh. lagði áherzlu á í ræðu sinni hér í kvöld. Þessu skal ekki neitað. Undanfarna mánuði hefur þetta þó verið að breytast, og nú er svo komið, að stjórnarherrarnir dunda við það að fella eða stöðva stjórnarfrv. hver fyrir öðrum. Sambúðarvandamál stjórnarflokkanna gerast nú æ fleiri, ákvarðanirnar slappari, stefnan reikulli. Það dylst víst engum, að hér er komið að lokum stjórnartímabils, sem í upphafi var kennt við viðreisn. Hér er ekki tóm til að gera rækilega úttekt á þessum 10 ára stjórnarferli, hverju lofað var og hverjar efndirnar urðu. En hér þarf ekki heldur mörg orð um að hafa. Naumast þarf annað en að minna á helztu stefnuskráratriðin, sem fram voru sett fyrir 10 árum, til þess að allir geri sér ljóst, að framkvæmdin hefur hrapallega mistekizt. Það átti að stöðva verðbólguna. Það átti að tryggja verðgildi krónunnar. Það átti að draga úr skuldasöfnun erlendis. Það átti að minnka óþarfa eyðslu. Það átti að fækka ráðum og nefndum. Það átti að hætta skattpíningu. Það átti að endurnýja og auka atvinnutæki og efla atvinnuvegina. Það átti að bæta lífskjör almennings. Hér skal einungis vikið að síðast nefnda atriðinu, hvernig gengið hefur að bæta lífskjörin. Kunnugt er, að síðustu 10 árin hafa verið mesti framfaratími í flestum Evrópulöndum. Aldrei hafa orðið stórstígari verklegar framfarir né félagslegar umbætur á Norðurlöndum. Á menntunarkerfi landanna hafa orðið stórbreytingar, svo að byltingu er líkast. Þjóðirnar hafa aukið framleiðsluna ár frá ári og endurskipulagt atvinnuvegina. Í kjölfar þessa hafa lífskjörin farið mjög batnandi í öllum nálægum löndum. Víða, svo sem á Norðurlöndum, eru lífskjörin nú talin 30–50% betri en þau voru fyrir 10 árum. M. ö. o.: kaupmáttur launa hefur hækkað sem þessu svarar, miðað við verðlag. Ísland er hér undantekning. Hér er kaupmáttur launa verkamanns til stórra muna lægri árið 1970 en hann var árið 1959, miðað við vísitölu kaupgjalds annars vegar en vísitölu verðlags hins vegar. Mun láta nærri, að kaupmáttur tímakaups Dagsbrúnarmanns hafi lækkað um rúm 20% síðan 1959. Þetta eru furðulegar tölur; en þær eru eigi að síður sannar og bera stjórnarstefnunni næsta ófagurt vitni. Talsmenn ríkisstj. munu segja: Árin 1967 og 1968 voru erfið ár. Þá brugðust síldveiðar, þá lækkaði fiskverð. En 8 af 10 stjórnarárum þessarar ríkisstj. hafa ýmist verið góð ár eða ágæt, bæði að því er aflabrögð og afurðaverð snertir. Núverandi ríkisstj. hefur fengið upp í hendurnar einstakt tækifæri til að treysta og efla atvinnuvegi þjóðarinnar og gera þeim kleift að standa undir bættum lífskjörum almennings, mikilli sókn á sviði félags- og menningarmála og fjölþættum umbótum á ýmsum öðrum vettvangi. En í stað þess var skipulegri stefnu í efnahags- og atvinnumálum hafnað, blind gróðasjónarmið fengu að segja til um það, hvert fjármagnið rann og hvert vinnuaflið leitaði. Frelsi auðmagnsins fékk að vera einrátt með þeim afleiðingum, sem við blasa. Laun hins vinnandi manns eru hér þriðjungi til helmingi lægri en í nálægum löndum. Á sama 10–11 ára tímabilinu, sem þau hafa vaxið þar að raungildi um 30–50 hundraðshluta, hafa þau rýrnað hér um yfir 20%. Á undanförnum árum hefur alþýða þessa lands orðið að heyja látlausa varnarbaráttu gegn sameinuðu valdi atvinnurekenda og stjórnvalda, enda raunin orðið sú, að verkalýðnum hefur hvergi nærri tekizt að halda í horfinu. Hvenær, sem vanda bar að höndum í atvinnulífinu, þótti sjálfsagt að skerða kaupið. Kaupgjaldið var eini kostnaðarliðurinn, sem að dómi stjórnvalda og atvinnurekenda var hægt að lækka. Á 10 ára valdaferli núverandi ríkisstj. hefur dunið yfir hver kjaraskerðingin á fætur annarri í formi gengislækkana, verðhækkana og skertrar vísitölu. Og að þrýsta kaupgjaldinu niður með einhverjum ráðum hefur alla tíð verið æðsta boðorð núverandi valdhafa og helzta hagstjórnartæki þeirra. Nú er líka svo komið, að almennur launamaður á Íslandi býr, eins og ég áðan sagði, við þriðjungi til helmingi lægri rauntekjur en stéttarbræður hans annars staðar á Norðurlöndum. Svo fast hefur sorfið að íslenzkum námsmönnum, einkum þeim, sem verða að sækja menntun sína til annarra landa, að sumir hafa þegar orðið að hætta við nám og aðrir sjá hið sama blasa við. Þetta þarf engan að undra, þegar þess er gætt, að tvær stórfelldar gengisfellingar með árs millibili hækkuðu erlendan námskostnað um meira en helming, á sama tíma sem atvinnumöguleikar námsmanna versnuðu og tekjur aðstandenda þeirra margra rýrnuðu stórlega. Sú ömurlega mynd blasir nú við að nýju, að háskólanám er að verða forréttindi efnafólks. Þetta eru ekki ýkjur, þetta eru blákaldar staðreyndir, sem engar vífilengjur, ekkert innantómt gaspur fær dulið. Hugleiðingar hæstv. menntmrh. í ræðu hans hér áðan um kenningar Herberts Marcuse og bollaleggingar hans um Alþb. í þessu sambandi breyta hér engu um. Annars verður það að segjast, að stöðugur órói og margvíslegar uppákomur undanfarinna missira á vettvangi fræðslu- og skólamála þyrftu að verða Alþ. og ríkisstj. alvarleg áminning. Þessi mál eru öll í deiglunni og miklum breytingum háð. Þau eru viðkvæm og vandmeðfarin, og sízt má kasta höndunum til þeirra. Þar duga ekki til frambúðar sífelldar hraðsaumaðar bráðabirgðalausnir á elleftu stundu. Gylfi Þ. Gíslason, hæstv. ráðh., sem fer með þessi ákaflega mikilvægu mál og hefur gert það lengi, er hæfileikamaður, en hann hefur mörgu að sinna. Í menntmrn. segist hann mjög sjaldan koma, og er að eigin sögn ákaflega hissa, þegar einhverjum dettur í hug, að hann sé þar að finna. Hann er viðskmrh., og í því ráðuneyti er hans skrifstofa. Hann er alþm., hann er form. stjórnmálaflokks, hann er form. þingfl. Ég held, að reynslan hafi nógsamlega sýnt, að nú á tímum er ekki hægt að gegna embætti menntmrh. í hjáverkum. Það leikur naumast á tveim tungum, að aðstæður til að knýja fram kjarabætur eru verkafólki og öðrum launþegum hagstæðari nú en verið hefur um hríð. Fiskafli hefur aukizt, verðlag á útflutningsafurðum hækkað stórlega og afkoma þjóðarbúsins batnað mjög, þrátt fyrir óbreytta og ógæfulega stjórnarstefnu. Það er líka orðin knýjandi nauðsyn, að kaup hækki til mikilla muna og endir verði bundinn á það sjálfvirka kauplækkunarkerfi, sem núverandi kjarasamningar hafa orðið í reynd. Hækkun kaupgjalds og kaupgetu almennings er brýn nauðsyn þjóðarbúinu sjálfu og atvinnuvegunum ekki sízt, m. a. til þess að stöðva fólksflótta úr íslenzku atvinnulífi til annarra landa. Því aðeins tekst að halda hér uppi eðlilegu þjóðlífi, sem á sér þróunarmöguleika, að allur almenningur búi við lífskjör, sem séu í nokkru samræmi við kjörin í nálægum löndum. Þegar verkalýður landsins og aðrar launastéttir búa sig nú undir það að berjast fyrir hækkuðu kaupi og bættum kjörum, þurfa þær jafnframt að læra af biturri reynslu undanfarinna ára. Hin pólitíska barátta er ekki síður mikilvæg. Á þeim vettvangi er einnig barizt um kaup og kjör hins vinnandi manns. Þar er tekizt á um það, hvort halda eigi áfram þeirri háskalegu stefnu að láta launastéttirnar bera kostnaðinn af viðreisnaróstjórninni. Á því leikur ekki nokkur vafi, að í þeirri kjarabaráttu, sem nú er framundan, setur launafólk fyrst og fremst traust sitt á Alþb.-menn í verkalýðsfélögunum. Það treystir því, að þeir hafi forustu um að samstilla alla krafta til átaka. Alveg án tillits til stjórnmálaskoðana ætlast fólkið til þess, að hinir róttæku menn í verkalýðshreyfingunni, Alþb.-mennirnir, stjórni faglegu kjarabaráttunni og leiði hana til sigurs. Og það munu þeir líka gera. En kjarabaráttan er jafnframt og ekki síður háð á sviði stjórnmálanna. Einnig á þeim vettvangi eiga launastéttirnar nú sterkan leik: að fylkja sér um Alþb., efla það og breyta á þann hátt valdahlutföllunum í þjóðfélaginu sér í hag. Jafnhliða kjarabaráttunni í vor eða í kjölfar hennar fara fram bæjar- og sveitarstjórnarkosningar og alþingiskosningar ekki síðar en á næsta vori. Í þessum tvennum kosningum gefst launastéttunum tækifæri til að stórefla flokk sinn, Alþb., eina vinstri flokkinn, sem nokkurs er megnugur, eina flokkinn, sem íhalds- og afturhaldsöflin hræðast. Takist Alþb. að treysta vígstöðu sína í sveitarstjórnarkosningunum í vor, getur það unnið stórsigur í alþingiskosningunum að ári. Slíkur sigur einn tryggir það, að ávinningur kjarabaráttunnar í vor verði ekki fyrr en varir að engu gerður. Fyrir kemur, að fáein orð, sem einhver lætur falla líkt og af tilviljun, séu eins og svipleiftur, er sýni kjarna stórmáls í réttu og skæru ljósi. Slík orð voru sögð, þegar fulltrúi norsku sendinefndarinnar á þingi Sameinuðu þjóðanna kom á fund Íslendinga og bað þá að standa með Norðmönnum og fleiri þjóðum að flutningi tiltekins máls. „Ég skal láta þess getið“, bætti hann við, „að Bandaríkin hafa þegar heitið málinu stuðningi.“ Hér var ekki af neinni illkvittni mælt í garð Íslendinga, en Norðmaðurinn var raunsær, og reynslan hafði kennt honum, að rökræður hrukku of skammt til að móta afstöðu íslenzkra ráðamanna til utanríkis- og alþjóðamála. Þar var hitt þungvægara: hvað vilja Bandaríki Norður-Ameríku? Þessi hlýðniafstaða íslenzkra ráðamanna gagnvart Bandaríkjunum kemur þráfaldlega fram á þingi Sameinuðu þjóðanna, á þingi Evrópuráðsins, í NATO og víða annars staðar. Í umr. á Alþ. um utanríkismál í síðasta mánuði nefndi ég ýmis dæmi þessa, dæmi, sem ekki hefur verið reynt að andmæla með rökum. Enda þótt kalda stríðið sé nú fyrir löngu úr sögunni, sem betur fer, og æ fleiri Evrópuþjóðir séu að brjótast úr þeirri hugmyndafræðilegu og herfræðilegu spennitreyju, sem þær voru hnepptar í, eru þess sorglega lítil merki, að íslenzkir ráðamenn geti nokkru gleymt eða nokkuð lært í þessum efnum. Við Alþb.-menn höfum kostað kapps um að knýja fram umr. og endurmat á íslenzkri utanríkisstefnu, þeirri stefnu, sem hefur að hornsteinum aðild að hernaðarbandalagi og bandaríska hersetu. Bæði á síðasta þingi og á öllu þessu þingi, síðan snemma í nóvember, hefur legið fyrir þáltill. okkar um úrsögn úr NATO og uppsögn herstöðvasamningsins. En þessi stórmál hafa ekki fengizt tekin fyrir til afgreiðslu. Hér á Alþ. ríkir meðal stjórnarliða undarleg tregða til að taka þátt í málefnalegum rökræðum um stefnuna í utanríkis- og sjálfstæðismálum. Að vísu hefur núverandi utanrrh. gert hér þá bragarbót að flytja þinginu skýrslu um þessi mál einu sinni á ári, og þingforseti heimilað umr. um hana. Þetta er að vísu framför frá því sem áður var, þar eð fyrirrennari núverandi hæstv. utanrrh. virtist líta á utanríkismálin sem alger einkamál sín og geymdi upplýsingar um þau, með leyfi að segja, í rassvasanum. En tregðan til rökræðna er vissulega fyrir hendi. Því er líkast, að fylgjendur hernámsins beri kvíðboga fyrir því, að almennar umr. fái æ fleiri til að hugsa þessi mál og endurmeta afstöðu sína. Það, sem þeir óttast, er ekki hvað sízt, að andstaða ungs fólks gegn hersetunni eigi eftir að eflast og magnast svo, að við ekkert verði ráðið. Þessarar andstöðu gætir í síauknum mæli. Hún lýsir sér í vaxandi þrótti og sóknarþunga Alþb. Hún kemur einnig fram innan hernámsflokkanna sjálfra, þar sem ný kynslóð er að taka upp baráttuna gegn herstöðvastefnunni. Á síðasta ári voru 20 ár liðin frá því að NATO var stofnað. Héðan af er hverju aðildarríki innan NATO heimilt að segja sig úr bandalaginu með einhliða ákvörðun sinni. Um þetta vilja íslenzkir NATO-sinnar sem allra minnst ræða. Þeir telja hagkvæmast, að á það sé litið sem sjálfsagðan hlut, eins konar náttúrulögmál, að við verðum áfram í hernaðarbandalagi. Svipuð eru viðhorf ráðamanna til herstöðvamálsins. Þeir eru ófáanlegir til að endurskoða afstöðu sína til þess. Í næsta mánuði eru 30 ár síðan erlendur her steig hér fyrst á land, og 19 ár síðan hernámsflokkarnir kölluðu bandaríska herliðið hingað á nýjan leik. Meira en annar hver núlifandi Íslendingur er fæddur í hernumdu landi. Og það er síður en svo, að af hálfu íslenzkra valdhafa sé á þessu fyrirhuguð nokkur breyting. Enda þótt Bandaríkin kunni á næstunni að fækka herstöðvum sínum í Evrópu, virðist ljóst, að núverandi ráðamenn á Íslandi ætli þeim að vera hér áfram og hreiðra um sig til frambúðar. Ekki alls fyrir löngu var frá því skýrt, að síðustu þrjú árin hefði bandaríska herstjórnin hér látið reisa 300 nýjar íbúðir á Keflavíkurflugvelli. Á flugvellinum er áformað eða verið að reisa gagnfræðaskóla, stórt sjúkrahús, verzlunarmiðstöð og birgðageymslur fyrir tugi eða hundruð millj. kr. Frá þessu hefur verið skýrt opinberlega. Það virðist því ekkert fararsnið á bandaríska herliðinu á Miðnesheiði. Um sjálfar hernaðarframkvæmdirnar og hernaðartækin þar suður frá fréttist minna, og er þó víst, að öll önnur umsvif og mannvirkjagerð er einungis til orðið þeirra vegna. Við Alþb.-menn höfum oft spurt, bæði utan þings og innan, hvaða drápstæki og hernaðarvopn séu á Keflavíkurflugvelli. Við höfum aldrei fengið skýr svör, stundum lítið annað en vífilengjur. Mér hefur ekki úr minni liðið atburður, sem gerðist fyrir rúmu ári og vakti þá heimsathygli. Ein þeirra 2–3 þús. herstöðva, sem Bandaríkjamenn hafa komið sér upp víðs vegar um heim, er á japönsku eyjunni Okinawa á Kyrrahafi. Þar gerðust þau tíðindi, að hópur hermanna veiktist af eiturgasi, sem lekið hafði úr einum af geymum hernámsliðsins. Við rannsókn kom í ljós, að án vitundar japanskra yfirvalda geymdu Bandaríkjamenn í þessari herstöð einni slíkar birgðir af taugagasi, að drepa mátti með tugi eða hundruð milljóna manna. Og þess konar eiturefni reyndust ekki aðeins vera á Okinawa, heldur í fjölmörgum herstöðvum Bandaríkjamanna í Asíu. Alkunnugt er, að í hinni hryllilegu styrjöld í Víetnam hafa Bandaríkjamenn notað hvers konar eiturefni til að eyða jafnt mannlífi sem dýralífi og gróðri, til að eitra og menga láð, loft og lög. Með tilliti til þessarar vitneskju, að ógleymdri þeirri staðreynd, hverju Bandaríkjamenn hafa haldið leyndu um fyrrgreind efni fyrir samherjum sínum í öðrum löndum, hlýtur maður að spyrja: Eru slík eiturefni geymd víðar í bandarískum herstöðvum en frá hefur verið skýrt? Hvaða hernaðar- og drápstæki eru varðveitt í herstöðinni á Miðnesheiði? Ég veit það ekki. Íslenzkir ráðherrar vita það ekki heldur. En eitt er víst. Langvarandi nábýli við herstöð fylgir margvíslegur háski, ekki sízt andleg ólyfjan. Við lifum á tímum, þegar mannkynið býr yfir þeirri eyðingartækni, sem nægir til að tortíma öllu lífi á jörðunni. Sú staðreynd ætti að vera hverjum manni ljós, að friðsamleg sambúð þjóða, sem búa við ólík hagkerfi, er ekki aðeins möguleg, heldur er hún óhjákvæmileg, eigi heimurinn ekki að brenna í Surtarloga kjarnorkustyrjaldar. Því verður að stefna að því, að herstöðvar verði lagðar niður stig af stigi, kjarnorkuvopnum útrýmt og þjóðir heims feti þannig hina torsóttu leið til allsherjarafvopnunar. Þetta er sú hugsjón, sem Íslendingum ber að styðja með utanríkisstefnu sinni og afstöðu til erlendra herstöðva í austri og vestri. Ég tel, að nú megi sjá þess ýmis merki, að hin unga kynslóð á Íslandi, sem er að láta æ meira til sín taka, hafi bæði þrek og manndóm til að lyfta íslenzkri þjóðmálabaráttu á annað þrep en verið hefur um hríð. Alþb. er ungur flokkur og enn í mótun. Alþb. er það pólitíska tæki, sem alþýða landsins getur hagnýtt sér og mun hagnýta sér í baráttunni fyrir bættum lífskjörum, fyrir auknum áhrifum hins vinnandi manns á gang þjóðmála. Alþb. er sá stjórnmálavettvangur, þar sem ungt og róttækt fólk getur og mun sameinast til að hefja hátt á loft kröfuna um brottför hers og afnám herstöðva. Alþb. er baráttuflokkur íslenzkra vinstri manna og sósíalista. Við bæjar- og sveitarstjórnarkosningarnar í lok maímánaðar býður Alþb. fram eða stendur að framboði í öllum kaupstöðum landsins og fjölmörgum sveitarfélögum. Með framboðunum hefur Alþb. þegar sýnt, að það er hinn eini róttæki fjöldaflokkur á Íslandi í dag. Ég er þess fullviss, að alþýða landsins og unga kynslóðin muni í sameiningu tryggja það, að Alþb. verði að kosningum loknum fært um að heyja sigursæla baráttu fyrir málefnum fólksins, fyrir hækkuðu kaupi, fyrir fullri atvinnu, fyrir lausn undan oki herbandalags og hersetu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Margir stjórnmálaatburðir hafa gerzt hér á landi á því ári, sem liðið er frá því að þjóðin hlustaði síðast á eldhúsdagsumr. frá Alþ. Þar ber hæst kjarasamningagerðina 19. maí í fyrra, inngöngu Íslands í Fríverzlunarbandalagið, stofnun nýs stjórnmálaflokks, mikinn árangur í baráttunni gegn atvinnuleysinu, örlög verðgæzlufrv., fyrirhugaðar endurbætur á húsnæðismálalöggjöfinni og ofbeldisaðgerðir námsmannahópa, bæði heima og erlendis. Það er eðlilegt, að stúdentar og aðrir námsmenn sækist eftir bættum kjörum, auknum námslánum og hærri styrkjum. Um þetta á að geta ríkt samstaða meðal þeirra. Á hinn bóginn er það jafneðlilegt, að námsmenn eins og aðrar stéttir þjóðfélagsins greini á um stjórnmálastefnur og hafi skiptar skoðanir, t. d. á utanríkismálum og varnarmálum. Stúdentarnir virðast ekki skilja það jafn vel og verkamenn, að það er óhyggilegt að blanda um of saman faglegri kjarabaráttu og stjórnmálabaráttu, en alla baráttu, um hvað svo sem hún snýst, verður í lýðræðisþjóðfélagi að heyja á grundvelli laga og réttar, en ekki með ofbeldi. Þjóðfélagið getur ekki komið til móts við neinar kröfur, sem studdar eru með ofbeldisaðgerðum og eignaspjöllum, því með slíkri undanlátssemi væri þjóðfélagið að bjóða ofbeldinu heim og veikja eigin grundvöll. En friðsamlega fram bornum kröfum verður þjóðfélagið að sinna, eftir því sem efni standa til. Að hinu leytinu má ekki sýna ofbeldisseggjunum neina linkind. Þeir eru ábyrgir gerða sinna og allir skulu jafnir fyrir lögum, hver sem í hlut á. Það vekur eftirtekt, að æskulýðsfylking kommúnista er orðin eins konar fyrirgreiðslustofnun fyrir alls konar upphlaupalýð. Fylkingin skipuleggur hvers konar upphlaup og mótmælaaðgerðir, hvar sem unnt er að koma slíku við, en Þjóðviljinn reynir að bera blak af ósómanum. Mikill meiri hluti íslenzkra námsmanna veit, hvers eðlis þessi starfsemi kommúnista er, og skilur, að hún þjónar ekki góðum málstað. Ég skal ekki hér gera umr. og ádeilur stjórnarandstæðinga sérstaklega að umræðuefni, en ég verð þó að segja, að þegar maður hlustar á lýsingar stjórnarandstæðinga á efnahagsástandinu nú og efnahagsástandinu áður, á kaupmætti launa, kjaraskerðingu, skattpíningu og öðru slíku, sem þeir ræða gjarnan um, þá verður manni að hugsa, að ef einhver sannleikur væri í slíkum málflutningi, þá sé hann raunverulega yfirlýsing um það, að kjósendurnir í landinu séu hrein flón að hafa þrívegis kosið slíka stjórn yfir sig. Sannleikurinn er sá, að fólkið þekkir staðreyndirnar og svona málflutningur dugar ekki. Það er einmitt þessi trú stjórnarandstæðinganna á dómgreindarleysi kjósendanna, sem veldur gengisleysi þeirra. Þetta virðast stjórnarandstæðingar enn ekki skilja. Ég tek sem dæmi það, sem Gils Guðmundsson sagði í ræðu sinni áðan, að háskólanám væri að verða sérréttindi efnafólks. Þó vita allir, sem vilja vita, að stúdentum hefur aldrei fjölgað eins mikið með þjóð vorri og einmitt síðasta áratuginn. Það er nú sýnt, að efnahagsaðgerðir ríkisstj. hafa borið ávöxt og bætt hag þjóðarinnar, þótt allur vandi sé ekki leystur til frambúðar. Þennan árangur ber m. a. að þakka þeirri ábyrgð og framsýni, sem verkalýðshreyfingin sýndi við gerð kjarasamninga í marz 1968 og í maímánuði 1969. Þegar verst gegndi haustið 1968, kröfðust framsóknarmenn þingrofs og nýrra kosninga, töldu ríkisstj. ekki færa um að vinna bug á örðugleikunum, til þess þyrfti nýtt þing og nýja ríkisstj. Þessar kröfur eru nú hljóðnaðar. Enn sem fyrr sækist þó form. Framsfl. eftir lyklinum að stjórnarráðinu, en fer nú hægar í sakirnar en áður, og treystir aðallega á bæjarstjórnarkosningarnar í þeim efnum. Enginn neitar því, og þá allra sízt Alþfl., að efnahagsáföllin hafa leitt til kjaraskerðingar fyrir alla þjóðina. Vegna batnandi efnahags þjóðarinnar, hlýtur tími bættra lífskjara einstaklinganna að vera á næsta leiti. Þessar kjarabætur munu að meginstefnu koma fram í þeim heildarsamningum, sem nú eru framundan, milli verkalýðsfélaganna og vinnuveitenda. Þrátt fyrir traustari efnahagsgrundvöll er þó aðilum vinnumarkaðarins og ríkisstj. mikill vandi á höndum í sambandi við þessa samningsgerð. Hann felst í því, að bæta þarf kjör launþega, án þess að ný verðbólgualda rísi. Það er sérstaklega mikilvægt að geta haldið verðbólgunni í skefjum nú þegar við erum orðnir aðilar að EFTA, því ef svo fer, að verðbólga vex hér hraðar en í öðrum ríkjum Fríverzlunarbandalagsins, þá er samkeppnisaðstaða okkar í hættu og þar með sá ávinningur, sem við teljum okkur geta hlotið af aðildinni. Þennan vanda tekst þó vonandi að leysa með einbeittum vilja og gagnkvæmum skilningi, og vantreysti ég engum í þeim efnum fyrirfram, þó kosningaskjálfta sé nú víða farið að gæta. Kjaraskerðing undanfarinna ára hefur auðvitað bitnað á fleirum en launþegum. Hún hefur t. d. einnig bitnað á bótaþegum almannatrygginganna. Alþfl. hefur verið gagnrýndur fyrir það, hversu lítið bæturnar hafa hækkað að undanförnu. Það er vissulega rétt að beina þessari gagnrýni fremur að Alþfl. heldur en Sjálfstfl., þar sem Alþfl. telur sig hafa ríkari skyldum að gegna í þessu efni. Sú regla hefur verið notuð að láta hækkun bótanna fylgja þeirri hækkun, sem átt hefur sér stað á kaupgjaldi láglaunafólks. Af þessu hlýtur að leiða, að væntanlegar kauphækkanir hafa einnig í för með sér hækkun á bótum almannatrygginganna. Um úrbætur á þessu sviði, eins og svo mörgum öðrum, er ekki aðalatriðið að samþ. hækkunartill. á Alþ., heldur hitt að skapa þann efnahagsgrundvöll, sem gerir það fært að hrinda hlutunum í framkvæmd, en á þeim vettvangi hefur stjórnarandstaðan iðulega brugðizt. Alþfl. hefur lengi haft áhuga á því að gera mikilvægar endurbætur á húsnæðismálalöggjöfinni. Þetta verk hefur lengi dregizt úr hömlu, og því var sannarlega mál til komið, þegar ríkisstj. í upphafi þessa mánaðar lagði fram húsnæðismálafrv. sitt, sem mikill styr hefur staðið um. Einkum hafa framsóknarmenn gert harða hríð að þessu frv. og rangtúlkað það á ýmsa vegu. Ljóst er, að framsóknarmenn leggja hér meiri áherzlu á að reyna að klekkja á ríkisstj. heldur en að styðja gott málefni. Í frv. er kveðið svo á, að 25% af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna í landinu skuli varið til kaupa á skuldabréfum húsnæðismálastjórnar. Í staðinn fá sjóðfélagar lífeyrissjóðanna óskert húsnæðismálalán, og er þar um mikla réttarbót þeim til handa að ræða, því að óbreyttum reglum getur húsnæðismálastjórn skert lánið til þeirra að sínum geðþótta. Þetta ákvæði frv. hefur verið nefnt eignaupptaka, frelsisskerðing, hneyksli og öðrum áþekkum nöfnum. Þessi öfgakenndi áróður á þó ekki við nein rök að styðjast. Ýmis dæmi um hliðstæða lagasetningu eru fyrir hendi. Árið 1964 voru samþ. á Alþ. af öllum flokkum lagaákvæði þess efnis að skylda líftryggingafélögin í landinu til þess að verja 25% af ráðstöfunarfé sínu til kaupa á íbúðarlánabréfum Húsnæðismálastofnunar ríkisins. Þá er öllum kunnugt um lagaákvæði um skyldusparnað, sem allir flokkar hafa staðið að, þess efnis að skylda ungt fólk í landinu til þess að leggja fyrir um 10 ára skeið 15% af kaupi sínu í þágu húsnæðislánakerfisins. Þetta var gert án þess að spyrja unga fólkið, hvort því líkaði betur eða verr, og ég man ekki eftir að hafa heyrt þetta gagnrýnt af hálfu þeirra manna, sem mesta umhyggju bera nú fyrir eignarréttinum. Einnig má benda á sem hliðstæðu lagaákvæði, er heimila Seðlabankanum að binda hluta af innstæðufé í einkabönkum, sparisjóðum og innlánsdeildum kaupfélaga. Sannleikurinn er sá, að húsnæðismálafrv. stefnir að því að gera lánakerfið einfaldara, gagnstætt því, sem gildir á vettvangi lífeyrissjóðanna, þar sem flækjurnar aukast sífellt. Fjöldi lífeyrissjóðanna í landinu nálgast nú senn hundraðið og þeim er væntanlega stjórnað af 400–500 manna hópi, í stað þess að komast mætti af með einn lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn, sem 3 menn stjórnuðu. Það er auðsætt, hvað sem nú verður gert, að ekki er unnt að láta forráðamenn lífeyrissjóðanna til frambúðar valsa með mörg hundruð milljónir króna á ári, án þess að þjóðfélagið hafi einhver afskipti af því, í hvaða farveg þetta fjármagn rennur. Sízt ættu þeir, sem aðhyllast skipulagshyggju, að vera slíkri ráðstöfun andvígir. Sem fordæmi má einnig benda á, að löggjafarvaldið ráðstafar verulegum hluta af fé Atvinnuleysistryggingasjóðs til húsnæðismála, og er það þó sjóður, sem verkalýðsfélögin í landinu líta á sem eins konar sameign sína. Auk annarra kosta, mundi bindingin á 25% af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna þýða aukið heildarfjármagn til húsbygginga. Það sést bezt á því, að lífeyrissjóðirnir hafa undir höndum stórar fúlgur, sem eigi er varið til húsbyggingalána sjóðsfélaganna, enda er það eftirtektarvert, hve lífeyrissjóðirnir hafa látið hjá líða að hækka íbúðarbyggingalán sín á undanförnum árum. Lítið fer fyrir því, að gagnrýnendur húsnæðismálafrv. beri sjálfir fram nýjar og betri till. um fjármögnun íbúðalánakerfisins. Framsóknarmenn í Ed. báru í vetur fram frv., þar sem gerð er till. um fjáröflunarleið á þá lund, að Byggingarsjóður ríkisins gefi út og selji skuldabréf, er njóti sérstakra skattfríðinda. Kaupendum bréfanna skal, á því ári sem kaup fara fram, heimilt að draga andvirði bréfanna frá tekjum sínum og njóta þannig mikils frádráttar gagnvart útsvari og tekjuskatti. Allar slíkar till. ber að athuga gaumgæfilega að mínum dómi. En þessi till. framsóknarmanna hefur greinilega tvo mikla ókosti. Annars vegar er alveg óvíst, hversu mikið fjármagn fengist á þennan hátt, og hins vegar er alveg ljóst, að ef bréf þessi seldust vel, þá mundu tekjur sveitarfélaga og ríkisins af útsvörum og tekjuskatti rýrna til muna. Í húsnæðismálafrv. felast mestar endurbætur á löggjöfinni um verkamannabústaði. Það er varlega áætlað, að af samþykkt frv. mundi leiða, að bygging verkamannabústaða úti um landsbyggðina mundi fimmfaldast á næstu árum, samanborið við íbúafjölda í verkamannabústöðum, sem byggðir hafa verið árlega að undanförnu. Vextir af lánum úr Byggingarsjóði verkamanna verða einungis 2% og réttur Seðlabankans til að ákveða vaxtafjárhæðina er felldur niður. Samkvæmt frv. er skylt að veita heildarlán út á íbúðir í verkamannabústöðum, er nema 80% af kostnaðarverði, en samkvæmt gildandi lögum er lánamarkið einungis heimildarákvæði. Fjárframlög ríkis og sveitarfélaga til verkamannabústaða eru stóraukin. Byggingarfélög verkamanna eru lögð niður sem byggingaraðilar. Ástæðan er sú, að þessi félög hafa víða verið of veikburða, og það er ekki heldur sanngjarnt að grundvalla úthlutun íbúða til láglaunafólks á því, hversu lengi menn hafa verið félagar í byggingarfélagi. Í stað byggingarfélaga verkamanna koma annars vegar sveitarfélögin og hins vegar sérstakar stjórnir verkamannabústaða í hverju sveitarfélagi, sem aðild á að kerfinu. Þær verða skipaðar fulltrúum sveitarfélaganna, húsnæðismálastjórnar og verkalýðsfélaga. Þá er þess að geta, að lán til verkamannabústaða, sem nú eru í smíðum, verða samkvæmt frv. hækkuð um 200 þús. kr. á íbúð. Meðal margra nýmæla frv. eru rýmkaðar lánsheimildir til leiguíbúðabygginga, sem stúdentar gætu m. a. notið góðs af við byggingu hjónagarðs. Húsnæðismálafrv. hefur orðið fyrir töfum hér á Alþ. Ég treysti ríkisstj. til að fylgja málinu fast eftir, svo eðlileg endurskoðun frv. geti sem fyrst farið fram í þn. Mótblásturinn gegn frv. er að minni hyggju aðallega runninn undan rifjum sérhyggjumanna, er vanmeta það félagslega vandamál, sem hér þarf að leysa. Á yfirstandandi þingi hefur skattamálið nokkuð borið á góma, þó engin stórtíðindi hafi gerzt í þeim efnum. Lögð var fram ítarleg skýrsla frá n., sem athugaði staðgreiðslukerfi skatta. Það er mín skoðun, að staðgreiðslukerfið sé ekki nándar nærri eins ákjósanlegt fyrir launþega og margir halda. Höfuðáherzluna ber að leggja á einföldun skattakerfisins, t. d. með því að sameina tekjuskatt og útsvar í einn skatt, sömuleiðis eignarskatt og eignarútsvar. Ýmiss konar gjöld á atvinnurekstur má líka sameina í eitt gjald. Með þessu móti vinnst margt, m. a. betra eftirlit. Það er fyrst, þegar þetta er komið í kring, sem tímabært er að hugsa um staðgreiðslukerfið. Skattseðlarnir í dag eru vottorð um flækjustefnuna í þjóðfélaginu. Mér voru það vonbrigði þegar fyrir skömmu var flutt á Alþ. frv. um skattalagabreytingar, er áttu að létta undir með atvinnurekstrinum vegna EFTA-aðildarinnar. Þetta frv. var gagnsýrt af nýjum skattaflækjum. Við þurfum að greiða úr flækjunum og gera hlutina einfaldari, en þá þurfum við einnig að hafa kjark til að standa af okkur mótblástur ýmiss konar sérhagsmunahópa með þröngan sjóndeildarhring. Á s. l. hausti var stofnaður nýr stjórnmálaflokkur, sem tekur nú í fyrsta skipti þátt í eldhúsumr. frá Alþ. Þó að flokkurinn sé nýr, þá eru aðalforingjar hans, Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson, gamalreyndir stjórnmálamenn. Það er sannarlega ánægjulegt, að þessir mætu menn skuli hættir öllu samstarfi við kommúnista. Hitt harma ég, að þeir skyldu fremur velja þann kost að stofna nýjan stjórnmálaflokk heldur en að ganga í Alþfl. Sennilega hafa þeir gert þetta af því, að þeir vilja ekki vera í flokki, sem vinnur með íhaldinu. Þessi afstaða þeirra er þó ekki á nægilegum rökum reist að mínum dómi. Þeir hafa sjálfir þegið stuðning sjálfstæðismanna til þess að komast í æðstu trúnaðarstöður innan verkalýðshreyfingarinnar. Hitt skiptir þó meira máli, að innan Alþfl. er hverjum og einum frjálst að berjast fyrir því, að núverandi stjórnarsamstarfi verði slitið. Það er að sjálfsögðu ekkert stefnuskráratriði hjá Alþfl. að vinna með einhverjum tilteknum stjórnmálaflokki, og samstarf hans við aðra flokka markast af því, hvaða málum hann hefur tök á að koma fram. Ef Hannibal og Björn hefðu gengið í Alþfl., þá hefði aðstaða flokksins eflzt til þess að koma fram áhugamálum sínum, bæði á meðan núverandi stjórnarsamstarf varir og síðar. En hætt er við, að stofnun hins nýja flokks verði íhaldsöflunum í landinu til framdráttar, þó að ekki sé til þess ætlazt. Á hinn bóginn er ljóst, að eigi gætir fullrar einingar í hinum nýja flokki, þar sem Norðlendingar í flokknum eru vinstri sinnaðir, en Sunnlendingarnir frjálslyndir. Mikill glundroði er nú ríkjandi á vinstri vettvangi íslenzkra stjórnmála. Ég hef þá trú, að allir lýðræðissinnaðir jafnaðarmenn á Íslandi geti starfað saman í einum flokki og að sá mikli glundroði, sem nú er uppi, sé aðeins lokaþátturinn í beisku reynsluskeiði fortíðarinnar, en jafnframt undanfari þeirrar traustu einingar, sem framtíðin þarf að bera í skauti sínu. - Góða nótt.