Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Eins og þingmenn hafa kannski tekið eftir er búið að útbýta á borð þeirra endurprentuðu frv. til lokafjárlaga til staðfestingar á ríkisreikningi 1998. Hér er um að ræða þskj. sem legið hefur fyrir frá því í desember en ég útskýrði í haust að á framlagningu þess urðu óhjákvæmilegar tafir vegna þess að hér er í fyrsta skipti verið að framfylgja nýjum ákvæðum í lögum um fjárreiður ríkisins. Enn frekari töf hefur orðið á því að ganga frá þessu máli í fullnægjandi búning þannig að þingið gæti tekið afstöðu til þess. Nú liggur þskj. hins vegar fyrir eins og það á að vera en vegna þess hversu áliðið er þings mun ég ekki óska eftir því að þingið afgreiði þetta mál á þessu vori. Ég mun hins vegar óska eftir því að það verði afgreitt strax í haust en þá vonumst við líka til að frv. til lokafjárlaga fyrir árið 1999 verði tilbúið og þannig verði það framvegis, að hægt verði að afgreiða lokafjárlög í tengslum við afgreiðslu ríkisreikningsins sjálfs og við þurfum ekki aftur að upplifa þær tafir á því bókhaldslega en mikilvæga atriði sem þinginu ber að staðfesta. Þetta vildi ég að kæmi fram, herra forseti, vegna þess að ég vakti sjálfur máls á þessu í haust. Þetta er staðan. Það er leiðinlegt að þetta skuli hafa dregist en skýringarnar eru þessar og ég óska eftir góðri samvinnu um þetta mál á hausti komanda.

Herra forseti. Eins og kunnugt er hefur dregist nokkuð að hér kæmi fram afgreiðsla á vegáætlun frá samgn. Síðan gerast þau undur og stórmerki í gærkvöldi að undir eldhúsdagsumræðum er dreift brtt. við vegáætlun frá samgn. Þar eru til viðbótar þeim framkvæmdum í jarðgangamálum sem boðaðar höfðu verið og fyrir lá að kæmu með einhverjum hætti til afgreiðslu með vegáætlun gerðar tillögur um umtalsverðar viðbótarfjárveitingar til almennra framkvæmda í vegamálum. Ég fagna að sjálfsögðu auknu fé til vegamála. En hitt verð ég að segja, herra forseti, að mér blöskra þau vinnubrögð sem hér hafa verið viðhöfð. Skiptingin á þessu almenna vegafé virðist hafa verið ákveðin á bak við tjöldin með heldur ógeðfelldum hrossakaupum. Ekki verður annað séð ef fljótt er litið á þessar brtt., herra forseti, en að kjördæmi hæstv. samgrh. og formanns samgn. fái þarna sérstaka meðhöndlun án þess að þingmannahópar annarra kjördæma eða Alþingi yfirleitt hafi á nokkurn hátt getað komið að því máli. Þetta eru vinnubrögð, herra forseti, neðan við allar hellur. Þetta er brot á öllum þeim venjum sem hér hafa helgast og með vísan til fyrrum 10. gr., nú 18. gr., vegalaga. Ég mótmæli þessum vinnubrögðum, herra forseti, og spyr: Hvernig ætlar hæstv. samgrh., formaður samgn. eða aðrir sem ábyrgð bera á þessu að réttlæta eða rökstyðja að tilteknar almennar framkvæmdir í vegamálum fá þarna mikið viðbótarfjármagn en aðrar ekki neitt? Heilir landshlutar eru algerlega settir hjá, þar á meðal t.d. eitt stærsta verkefnið í almennri vegagerð sem bíður, öll norðausturleiðin frá Húsavík til Vopnafjarðar fær ekki eina krónu á meðan sérstök gæluverkefni, að því er virðist, í öðrum kjördæmum eða annarra stjórnmálamanna fá þarna úrlausn. Ég mótmæli þessum vinnubrögðum. Ég krefst þess að vinnan verði tekin upp á nýjan leik, fundir verði haldnir í þingmannahópum kjördæmanna og málið fari í venjulegan og lögbundinn farveg og skipting þessa viðbótarfjármagns lúti almennum reglum.

Herra forseti. Ég ætla að taka undir þá gagnrýni að auðvitað er alveg óviðunandi fyrir okkur að fá starfsáætlun þingsins --- allir eru sammála um að þinginu eigi að ljúka á ákveðnum degi og ákveðnum tíma og leggja sitt af mörkum til að svo geti orðið --- en í stað þess að reynt sé að hafa gott samstarf við þingmenn bæði í stjórn og stjórnarandstöðu, þá er það þannig að stjórnarliðið hefur þá tilfinningu að hér ráði það ríkjum fullkomlega og gerir það sem því hentar á hvaða tíma sem er. Þetta er að verða óþolandi fyrir okkur sem hér erum og viljum hafa góða umræðu og góð vinnubrögð. Auðvitað höfðum við heyrt hvíslað um að ef til vill kæmi aukið fé. Auðvitað vorum við búin að heyra um að togast væri á um það hjá stjórnarmeirihlutanum að setja meiri peninga í vegafé. En það er hárrétt hjá hv. þm. sem talaði síðast að skiptingin varð okkur ekki ljós fyrr en í gær. Ég hef ekki skoðað þetta út frá því hvernig skiptingin er á kjördæmi eða hvort sérstök gæluverkefni eru að fá fjármagn, enda kem ég ekki hér til að tala efnislega um þessa tillögu. Hins vegar er óþolandi þegar komið er með stór mál sem þarf að leiða til lykta helst í sátt og samlyndi á þeim tíma sem þinginu á að vera lokið.

Herra forseti. Ég minni á að við umræður um vegáætlun í þinginu í vetur kom mjög glögglega í ljós hversu mikinn áhuga þingmenn höfðu á því að einstakar framkvæmdir næðu fram að ganga. Ég man varla eftir að aðrar eins umræður hafi verið um vegáætlun, og þá alveg sérstaklega hjá þingmönnum höfuðborgarsvæðisins. Mér fyndist því miklu eðlilegra að þingmenn gleddust yfir því að verið væri að setja aukna fjármuni í vegamálin. Það var líka mjög athyglisvert að samgn. afgreiddi málið með einu nefndaráliti þannig að ég er ekki viss um að óánægjan sé eins djúpstæð og hv. þm. sem hóf þessa umræðu vill vera láta. Varðandi vinnubrögð þingsins að öðru leyti, mál og þinglok, þá verður stjórnarandstaðan að sætta sig við að lýðræðislega sé staðið að málum. Það er meiri hluti í þinginu. Það eru bara þau vinnubrögð sem ástunduð eru víðast hvar að það er meiri hlutinn sem ræður.

Herra forseti. Vegna þess sem kom fram hjá hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur vil ég nefna svo dæmi sé tekið að þingmannahópur Norðurl. e. lauk störfum fyrir um hálfum mánuði. Hann hafði ekki af þessum nýju forsendum í vegamálum heyrt og hefur ekki enn. Mér er tjáð að ástæða fjarveru hæstv. samgrh. og ef til vill formanns samgn. líka, sem einstöku sinnum vantar í þingsalinn, sé sú að þeir hafi talið meiri ástæðu til að ropa um þetta á blaðamannafundi í þessum töluðu orðum en að vinna þetta á eðlilegan hátt og kynna það í þinginu. Þetta eru auðvitað hneykslanleg vinnubrögð, herra forseti. Það er ekki orð um það meir hafandi. Það er þannig. Þetta eru hneykslanleg vinnubrögð. Þetta er brot á hefðum sem hér eru löghelgaðar og venja í langa tíð, að þegar um almennar framkvæmdir í vegamálum er að ræða lúti þær tilteknum almennu reglum um skiptingu milli kjördæma. Þeir sem að þeirri skiptingu koma eru þingmannahópar kjördæmanna. Þannig hefur núgildandi 18. gr. vegalaga ætíð verið iðkuð en það er verið að brjóta gegn því hér. Öll þjóðin horfir upp á að ástæða margra sólarhringa dráttar á því að samgn. kæmi málinu frá sér eru hrossakaup á bak við tjöldin þar sem verið var að togast á um gæluverkefni manna sem eru þegar komnir í prófkjörsslag í sínum væntanlegu kjördæmum, Suðurkjördæminu og Vesturkjördæminu. Þetta er ekki flóknara en það, herra forseti, og það verður að segja hlutina eins og þeir eru. Þetta blasir við þegar brtt. er skoðuð. Að hvaða leyti er Kolgrafarfjörður öðruvísi verkefni í vegamálum en Öxarfjarðarheiði, Brekknaheiði, vegir á Barðaströnd eða annað slíkt sem ekki fá þarna neina úrlausn? Þó vita allir að þarna er um að ræða stærstu verkefnin í almennri vegagerð sem bíða og mun taka áratugi að vinna með sama áframhaldi. En gæluverkefni sem ekki hafa verið á vegáætlun eru tekin fram fyrir af því að það hentar mönnum í pólitísku skyni. Þetta gengur ekki, herra forseti. Við látum ekki bjóða okkur þetta.

Virðulegi forseti. Brtt. voru kynntar í samgn. í gær kl. 4.30 sem er kannski dálítið sérstakt því á vinnuáætlun þingsins var ætlunin að ljúka þingstörfum í dag. Kjarni þessa máls er þó kannski sá að hér er lagt til að bætt verði inn í vegáætlun 9--10 milljörðum og ætlunin er að fjármagna það að stórum hluta með sérstakri fjáröflun, þ.e. upp á rúmlega 8 milljarða. Við þingmenn eigum að afgreiða þetta, virðulegi forseti, á tæpum sólarhring ef vinnuáætlun á að standast án þess að ræða þetta nokkurn skapaðan hlut. Þetta var kynnt samgn. á fundi kl. 4.30 í gær og hefur ekki verið rætt neitt frekar. Vegna orða hv. þm. Sigríðar Önnu Þórðardóttur vil ég taka það fram að ég ásamt hv. þm. Jóni Bjarnasyni er með fyrirvara á nál. svo það liggi fyrir.

Virðulegi forseti. Það var mjög merkilegt sem formaður þingflokks Sjálfstfl. sagði áðan. Þegar kvartað er yfir því að hefðbundin og lögmælt vinnubrögð á Alþingi séu sniðgengin þá segir formaður þingflokksins einfaldlega: Við erum að nota meiri hlutann. Með öðrum orðum: Alþingi sem stofnun er bara til að stimpla ákvarðanir meiri hlutans. Það er ekki einu sinni þörf á að hafa samráð við alþingismenn eins og ávallt hefur verið gert fram að þessu. Á þessu máli eru tvær hliðar, virðulegi forseti. Ekki kvarta ég yfir auknum framkvæmdum í vegagerð. Ekki ætla ég að gera kjördæmatogstreitu að meginefni máls míns. Ég vil vekja athygli á því sem hér er að gerast um viku eftir að Seðlabanki Íslands hefur sent frá sér mjög alvarlegar aðvaranir og lýst því yfir að verðbólga sé á hraðri uppleið, viðskiptahalli að aukast og gengi íslensku krónunnar og þar með stöðugleiki í íslensku efnahagslífi kominn í stórhættu og segir: Eini aðilinn sem getur tekið á því máli er ríkisstjórn Íslands. Seðlabankinn hefur reynt að gera það sem hann hefur getað og er að gefast upp. Við horfum fram á hrunadans ef ekkert verður að gert. Og Seðlabankinn sendir boltann til ríkisstjórnar Íslands. Þetta er fyrsta svarið sem ríkisstjórn Íslands gefur við þeim alvarlegu viðvörunarorðum. Svarið er að taka ákvörðun um að auka framkvæmdir á vegum hins opinbera á tímabilinu milli 9--10 þús. millj. kr. Það er svarið, fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar eftir aðvörun Seðlabankans. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. af því að hann situr hér: Vill hann gerast ábyrgur fyrir því að þessi áform geti gengið upp? Telur hann að þetta séu rétt og skynsamleg viðbrögð af hálfu hæstv. ríkisstjórnar? Erum við að ráðstafa pappírsfé sem aldrei mun verða til og er eingöngu verið að nota, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði áðan, til að lyfta nokkrum einstaklingum til aukinna áhrifa í prófkjörum í nýjum kjördæmum?

Herra forseti. Ég kem hér upp til að mótmæla harðlega þeim vinnubrögðum sem hér eru viðhöfð. Það gekk nógu erfiðlega að vinna að undirbúningi vegáætlunar af ýmsum ástæðum. Mikil tregða var í þeirri vinnu framan af og því mikil fljótaskrift og spenna meðal þingmannanna að vinna að samkomulagi um skiptingu vegafjár sem hefðbundið er að þingmenn vinni. Þegar þessari vinnu er lokið á síðustu stundu og sátt hefur náðst þá koma hér fram mjög miklar breytingar á vegáætluninni. Ég fagna því fjármagni sem kemur inn í vegáætlun. Það má ekki skilja mig svo að ég fagni ekki auknu fé til vegagerðar. En ég gagnrýni harðlega þessi vinnubrögð. Ef við þingmenn Austurl. hefðum haft þetta fé til umráða þegar við lágum yfir vegáætlun fyrir Austurl. þá er ég ansi hrædd um að við hefðum gert tillögu um aðra áætlun en þá sem við samþykktum. Ég hefði t.d. viljað sjá áætlun um að ganga frá úrbótum í Almannaskarði og að vegatengingin norður í land hefði verið innan þeirrar áætlunar. Þess vegna mótmæli ég því harðlega að við þingmenn höfum ekki komið að skiptingu viðbótarfjármagns. Ég mótmæli líka harðlega þeim hrossakaupum á milli kjördæma sem hér eru í gangi auk þess á að fjármagna hluta framkvæmdanna með sölu ríkisfyrirtækja og auðvitað viljum við sjá hvað eigi að selja.

Herra forseti. Ég tók sérstaklega fram að ég mundi ekki koma hér og ræða efnislega um þessa tillögu. En út af orðum hv. þm. Sigríðar Önnu Þórðardóttur, þingflokksformanns Sjálfstfl., vil ég taka sérstaklega fram að okkar kjördæmi, af því að við eigum báðar sæti á Alþingi fyrir Reykjaneskjördæmi, sér um allar akstursleiðir til og frá höfuðborginni og ber hitann og þungann af erfiðu vegakerfi þar sem verða mikil slys og alvarleg. Við höfum mjög mikið rætt málin í þessu kjördæmi og þess vegna liggur forgangsröðunin þar alveg ljós fyrir. Þegar peningar koma er alveg ljóst hver forgangsröðunin er í því kjördæmi. Ég vil sérstaklega taka þetta fram út af orðum þingmannsins. En, herra forseti, að halda því fram að meiri hlutinn hér á Alþingi eigi að ráða vinnubrögðum og öllu öðru fyrir utan það að leiða mál til lykta í atkvæðagreiðslu er eins og blautur klútur í andlitið á okkur sem höfum verið að reyna að hafa samvinnu um þingstörfin. Við þingflokksformenn í stjórnarandstöðu buðum t.d. góða samvinnu um lok þessa þings, næturfund sl. nótt, kvöld- og næturfund til að ljúka ákveðnum málum. Við buðum hér samvinnu um þingstörfin skilyrðislaust. Á þá útréttu hönd er slegið og nú skil ég það ósköp vel. Þannig er að hér er meiri hluti og meiri hlutinn lítur svo á að hans sé lýðræðið, ekki bara með því að leiða mál til lykta í atkvæðagreiðslu heldur megi hann stunda þau geðþóttavinnubrögð sem hann telur góð og gild. Það eru þessi geðþóttavinnubrögð sem við erum að gagnrýna núna, herra forseti.

Herra forseti. Það eru í raun tvö atriði sem ég vildi undirstrika varðandi þá umræðu sem hér hefur farið fram um vegáætlun. Ég er sammála hv. 3. þm. Norðurl. e. um að leggja beri áherslu á að kjördæmisþingmenn fjalli um skiptingu vegafjár. Ég vil hins vegar benda á að í þeim viðbótartillögum sem komnar eru er verið að leggja til skiptingu á vegafé frá árinu 2002 til ársins 2004. Þannig mun gefast tækifæri til að endurskoða vegáætlun fyrir þann tíma og ég vildi þá leggja áherslu á að kjördæmisþingmennirnir kæmu að því verki varðandi jaðarbyggðafé t.d. sem ákveðið er í þessum viðbótartillögum en hefur ekki verið skipt innan kjördæma. Ég vildi undirstrika það. Jafnframt varðandi þensluáhrifin af þessum framkvæmdum þá er það vissulega rétt að þau valda umhugsun en hins vegar vil ég benda á að hér er ekki lagt til viðbótarfjármagn í ár eða næsta ár heldur á áðurnefndu tímabili. Vonandi tekst okkur að standa við þessa áætlun því að hún er þáttur í að reyna að halda samkomulagi í þjóðfélaginu um vegamál og ég vil leggja áherslu á að það samkomulag milli þéttbýlis og dreifbýlis haldist.

Herra forseti. Þegar öll rök standa til að menn samgleðjist yfir einhverjum mesta áfanga sem ákveðinn hefur verið um viðbótarátak í vegamálum taka sumir hv. stjórnarandstöðuþingmenn upp á þeim ósið að hafa allt á hornum sér. Að mínu mati er það algert óþarfa handapat að hafa þann háttinn á. Ef menn skoða ofan í kjölinn vegáætlun í heild og þær viðbótaráætlanir sem koma með viðbótarfé þá spannar þetta landið allt. Kannski aldrei eins mikið og nú spanna þessir þættir landið allt. Það er alveg sama hvar farið er um landið, alls staðar er verið að taka á mjög brýnum verkefnum sem hafa hrópað á framkvæmdir undanfarin ár. Það er styrkurinn í þessari uppsetningu. Ég vil líka vekja athygli á því að það kom eitt nál. frá samgn. Þó að samgn. hafi ekki haft langan tíma til að fjalla um þessi atriði þá fór hún að sjálfsögðu gaumgæfilega í málið og sendi frá sér eitt nál. Það er hins vegar svolítið á skjön við málflutning sumra hér í dag. Að stilla því upp að um sé að ræða gæluverkefni og hrossakaup er mjög ósanngjarnt. Ég get til að mynda nefnt skiptingu almenns fjár, um 100 millj. á þriggja ára tímabili, í almenna vegi í öllum landsbyggðakjördæmum utan Reykjavíkur og Reykjaness. Þar er í rauninni átt við tengivegi og almenn verkefni. Þar eru tvö kjördæmi, Suðurlandskjördæmi og Vesturlandskjördæmi, með 45% tengivega en sitja við sama borð og önnur kjördæmi. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi.

Herra forseti. Eins og kunnugt er hefur að undanförnu átt sér stað samráð við Bandaríkjamenn um tiltekna þætti varnarsamstarfsins sem snerta það frv. sem hér er til umræðu og þær brtt. sem ég hef flutt á sérstöku þskj. Þetta frv. var kynnt bandarískum stjórnvöldum sama dag og það var lagt fram á Alþingi þann 24. febrúar sl. og boðið var upp á frekari kynningu á því og skoðanaskipti um efni þess. Hinn 6. apríl sl. kom í ljós að Bandaríkjamenn höfðu áhyggjur af efni þessa frv. án þess að beinlínis kæmi fram hvaða efnisatriði væri þar um að ræða. Það var útskýrt fyrir þeim að frv. væri einungis ætlað að auðvelda íslenskum stjórnvöldum að standa við skuldbindingar Íslands samkvæmt varnarsamningnum en það haggaði í engu skyldum eða réttindum aðila að þeim samningi. Af okkar hálfu var ljóst að íslenskum stjórnvöldum bæri skylda til að setja nauðsynlega löggjöf til að tryggja framkvæmd á samningsskuldbindingum. Hlutverk okkar er að tryggja með löggjöf rétta framkvæmd þjóðréttarskuldbindinga okkar en að sjálfsögðu erum við reiðubúnir til samráðs við bandalagsþjóð okkar, Bandaríkin. Við höfum ítrekað, í þeim samtölum sem við höfum átt, að ef eitthvað í þessu frv. bryti gegn samningsskuldbindingum Íslands gagnvart Bandaríkjunum eða Atlantshafsbandalaginu, stæði að sjálfsögðu ekki á íslenskum stjórnvöldum að taka það til athugunar og leiðrétta slíkt. Að sjálfsögðu ber okkur í lagasetningu á Alþingi að fara í einu og öllu að þjóðréttarskuldbindingum okkar, eins og við gerum. Þeir komu síðan á framfæri athugasemdum 17. apríl sl. og að okkar mati gætti þar nokkurs misskilnings í ýmsum efnisatriðum. Þeim var svarað af hálfu utanrrn. með ítarlegum hætti daginn eftir. Í framhaldi af þessu var ákveðið að efna til skoðanaskipta háttsettra embættismanna og sérfræðinga í Washington. Þau hafa átt sér stað með hléum frá 25. apríl allt til dagsins í dag. Ég hef rætt mál þetta við Madeleine Albright utanríkisráðherra, Strobe Talbot varautanríkisráðherra og fleiri aðila í heimsókn minni til Bandaríkjanna um síðustu mánaðamót sem hafði löngu verið ákveðin. Það kom fram í þessum viðræðum að Bandaríkjamenn töldu mikilvægt að fá betri tíma til að ræða framtíðarfyrirkomulag verktöku á Keflavíkurflugvelli. Við töldum því æskilegt að leggja til að gildistöku ákvæða laganna um verktöku fyrir varnarliðið yrði frestað til að skapa svigrúm til slíkra viðræðna. Gætt hefur misskilnings að því er varðar ákvæði 10. gr. frv. um aðgangsheimildir að varnarsvæðunum. Við höfum útskýrt að ákvæðinu væri ekki á neinn hátt ætlað að hrófla við heimildum yfirmanna varnarliðsins til að gæta öryggis liðsmanna sinna. Það er hins vegar sjálfsagt, m.a. til að koma þeim skilningi skýrt á framfæri og tryggja að hann sé hafinn yfir allan vafa, að breyta lítils háttar orðalagi eins og lagt er til í einni brtt. Snemma á þessu viðræðuferli lögðum við Íslendingar til að sett yrði á fót nefnd háttsettra fulltrúa landanna og í slíkri nefnd yrði fjallað um varnarsamstarfið í víðum skilningi og þar yrðu tekin til meðferðar þau mál sem hæst ber hverju sinni. Fallist hefur verið á af hálfu Bandaríkjamanna að efna til slíkrar nefndar og þeir hafa fallist á okkar tillögur um að slík nefnd verði sett á stofn. Ætlun okkar er að meðal verkefna þessarar nefndar verði samráð um framtíðarfyrirkomulag verktöku í samræmi við ákvæði bókunar Íslands og Bandaríkjanna frá árinu 1996. Í samræmi við gildandi venjur um framkvæmd þjóðréttarskuldbindinga liggur fyrir af Íslands hálfu að niðurstöðum nefndarinnar verði hrint í framkvæmd með setningu reglugerða á grundvelli þessara laga eða þá að við munum beita okkur fyrir lagabreytingum. Ef þjóðréttarskuldbindingum okkar verður með einhverjum hætti breytt eða tillögur koma fram um það, sem aðilar verða sammála um, getur það að sjálfsögðu, eins og með aðrar þjóðréttarskuldbindingar, kallað á lagabreytingar. Á grundvelli þess sem þegar hefur verið rakið og í samræmi við málflutning okkar undanfarið geri ég það að tillögu minni, hæstv. forseti, að þær breytingar verði gerðar á frv. sem fyrir liggja á sérstöku þingskjali. Annars vegar er lögð til orðalagsbreyting á 10. gr. frv. Sú breyting tekur af öll tvímæli um að ákvæði greinarinnar um útgáfu aðgangsheimilda taki einvörðungu til íslenskra borgara og annarra þeirra sem ekki eru á ábyrgð varnarliðsins. Með varnarsamningnum og viðbætinum við hann er varnarliðinu heimilt að grípa til nauðsynlegra aðgerða til að tryggja öryggi og starfsemi varnarstöðvarinnar. Með þessari grein er utanrrh. veitt ótvíræð heimild til að virða þá samningsskuldbindingu. Hins vegar er lagt til að ákv. til brb. I verði breytt á þann veg að gildistöku ákvæða um samninga, aðra en starfssamninga, verði frestað fram til 1. maí á næsta ári. Önnur ákvæði laganna taka gildi strax. Þannig er tryggður lagagrundvöllur fyrir starfsemi kaupskrárnefndar og ráðningardeildar varnarmálaskrifstofu. Við teljum afar mikilvægt að treysta varnarsamstarfið. Það hefur að mínu viti tekist í gegnum þetta ferli. Við frestuðum þessu máli vegna þeirra áhyggna sem komu fram og til að útskýra eðli þessa máls, bakgrunn og tilgang. Ég er þeirrar skoðunar að við höfum haft árangur sem erfiði af því verki. Herra forseti. Ég gerði utanrmn. grein fyrir stöðu málsins og fyrirhuguðum brtt. á nefndarfundi í fyrradag. Þessar brtt. eru í samræmi við það sem ég kynnti þar fyrir nefndinni og ég vil þakka henni fyrir samstarfið í þessu máli. Ég vil að lokum leggja til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér gert grein fyrir.

Herra forseti. Allt þetta mál er orðið hið versta klúður og hefur raunar verið það frá upphafi. Þó að ýmis atriði séu í frv., svo sem eins og um kaupskrárnefnd, ráðningarnefnd og fleira, er meginástæðan fyrir því að þetta frv. er flutt deilur um sjóflutninga á vegum varnarliðsins milli Íslands og Bandaríkjanna. Í Bandaríkjunum hafa verið í gildi lög frá árinu 1904 sem kveða á um að vegna þjóðaröryggis Bandaríkjamanna skuli allir sjóflutningar til varnarstöðva Bandaríkja erlendis fara fram með bandarískum skipum. Þetta hefur hvarvetna gilt nema aðeins gagnvart Íslendingum. Vegna mikilla hagsmuna Íslendinga í sjóflutningum var horft í gegnum fingur sér með þetta ákvæði af hálfu Bandaríkjamanna og lengi vel heimilað að allir þessir flutningar færu fram með íslenskum skipum. Þessir flutningar voru á sínum tíma mjög umfangsmiklir og eðlilegt að þetta yrði með þeim hætti en dregið hefur úr þeim smátt og smátt eftir því sem árin hafa liðið og nú er um að ræða óverulega flutninga á búslóðum varnarliðsmanna, bílum og matvælum fyrir um 130 millj. á ári. Síðan var valin sú leið þegar deilur komu upp á milli ríkjanna að fara með málið fyrir dómstóla í Bandaríkjunum og fyrir liggur niðurstaða áfrýjunarréttar að núverandi framkvæmd sé ekki brot á viðkomandi milliríkjasamningi. Setji menn sig í spor Bandaríkjastjórnar með slíka dómsuppkvaðningu á bakinu og viðbrögð við því þegar fram koma af hálfu Íslendinga viðbrögð eins og hér um ræðir, þ.e. að þegar upp kom deila í þessu máli um það hvort annar tilboðsaðilinn, Atlantsskip hf., væri íslenskt fyrirtæki eða bandarískt, þá var valin sú leið til að skera úr um þá deilu að leggja málið fyrir dómstóla í Bandaríkjunum. Niðurstaða áfrýjunarréttarins liggur fyrir og hún er þessi. Vitaskuld mátti deila um það þegar þessir samningar voru upphaflega gerðir eftir útboð á vegum varnarliðsins vegna þessara sjóflutninga hvort Atlantsskip á þeim tíma hafi verið íslenskt eða bandarískt dótturfyrirtæki. Um það mátti vissulega deila þegar samningurinn við það var gerður og ég tel að íslensk stjórnvöld hafi þá verið í fullum rétti til að mótmæla þeim gerningi á grundvelli þess að þarna væri um samningsbrot að ræða. En síðan hefur liðið á þriðja ár og á því tímabili er alveg ótvírætt að Atlantsskip, sem fengu þennan samning, uppfylli öll skilyrði, það er skráð hér á Íslandi, er í íslenskri eigu undir íslenskri stjórn, til að teljast íslenskt fyrirtæki. Á því er enginn vafi. Samningur skipafélagsins um varnarliðsflutningana er þess eðlis að samningsaðilinn, þ.e. hermálaráðuneytið í Bandaríkjunum, á rétt á því með einhliða ákvörðunum að framlengja samninginn til eins árs í senn í þrjú ár til viðbótar. Það er vitað að bandarísk stjórnvöld vilja framlengja samninginn, telja hann hagkvæman og vilja framlengja hann. Fyrst er valin sú leið eins og ég sagði áðan að fara með þetta milliríkjadeilumál fyrir dómstóla í Bandaríkjunum. Sú leið er valin. Búið er að verja svo miklu fé í þann málarekstur miðað við umfang þessa máls að ég er sannfærður um að það mun taka mörg ár að ná þeim hagnaði á þessum flutningum að það dugi til að borga upp lögfræðikostnaðinn sem hefur þegar verið lagður. En þessi leið var valin. Í stað þess að reyna að leysa málið með viðræðum milli stjórnvalda þessara ríkja og með kröfu um að Bandaríkin stæðu við sinn hluta samningsins var farin sú leið að leggja málið fyrir bandaríska dómstóla. Niðurstaðan liggur fyrir. Áfrýjunarréttur í Bandaríkjunum hefur úrskurðað að þetta fyrirkomulag á flutningum vegna varnarliðsins brjóti ekki milliríkjasamninga og það er það sem bandarísk stjórnvöld hafa á herðunum hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Menn geta rétt ímyndað sér hversu þröngt svigrúm þeirra er, án þess að ég ætli að fara að mæla bandarískum sjónarmiðum neina bót, þegar þau eru með slíka niðurstöðu á herðunum eftir málsmeðferð sem valin var af íslenskum hagsmunaaðilum í samráði við íslensk stjórnvöld. Hvernig haldið þið í milliríkjadeilumáli að staða íslenskrar stjórnar væri eða íslenskra stjórnvalda ef valin hefði verið slík leið af erlendum viðsemjanda okkar að leggja málið fyrir dóm á Íslandi og íslenskur dómstóll, að vísu er ekki til hér áfrýjunarréttur en við skulum bara setja Hæstarétt í staðinn, hefði fellt þann úrskurð að íslenska sjónarmiðið í deilunum væri löglegt og rétt? Hvaða samningsstaða væri þá fyrir íslensk stjórnvöld til að semja sig frá niðurstöðunni? Fari menn hægt og gái að sér. Þá er sem sé brugðist þannig við að ákveðið er að setja lög á Íslandi til að tryggja íslenska hagsmuni sem ganga í berhögg við niðurstöðu þeirrar leiðar sem valin hafði verið í samráði við íslensk stjórnvöld. Ég ætla, herra forseti, ekki að fara að rekja ýmis furðuleg atriði í þessari deilu. Hún er ekki síst furðuleg af hálfu Bandaríkjamanna sem sýnir að kjördæmapot einstakra þingmanna er ekkert íslenskt sérmál. Bandaríkjamenn eru ekkert óliprari við það en fremstu íslensku kjördæmapotarar á Alþingi í sögunni og er ekkert við því að segja. Engu að síður er staðan svona. Hvaða tími er síðan valinn til þess að fara út á þessa braut? Sá tími þegar eru að hefjast viðræður um endurskoðun á sérstakri bókun sem fylgir varnarsamningnum um framkvæmd varnarmála á Íslandi og það hvernig staðið skuli að framkvæmd þessa samnings. Það varðar okkur Íslendinga miklu hvernig niðurstaðan af því verður. Við höfum mikilla öryggishagsmuna að gæta í því sambandi. Við Íslendingar höfum engan áhuga á því að hér verði erlent herlið til frambúðar en við viljum að öryggishagsmuna landsins sé gætt á hverjum tíma. Jafnframt vitum við það nú þegar þessir samningar eru að hefjast að sterk öfl í Bandaríkjunum, innan herafla Bandaríkjanna, benda á þá einföldu staðreynd að verið sé að leggja niður fjölmargar herstöðvar á vegum Bandaríkjanna, bæði erlendis og í Bandaríkjunum sjálfum til að draga úr kostnaði og spara og þessir aðilar, sem eiga mjög öfluga málsvara í varnarmálaráðuneytinu í Bandaríkjunum, vilja beinlínis að ekki verði bara dregið úr starfsemi varnarliðsins eftir föngum heldur að varnarstöðinni í Keflavík verði lokað, án tillits til öryggishagsmuna okkar Íslendinga, eingöngu út frá fjárhagslegum hagsmunum Bandaríkjamanna. Þeir vilja það. Getum við gefið þessum aðilum sterkara vopn í hendurnar í upphafi samningaviðræðnanna en ganga fram eins og hér er gert? Er þetta líklegt upphaf á slíkum viðræðum út frá íslenskum hagsmunum séð sem muni leiða til árangusríkrar niðurstöðu frá sjónarmiði okkar Íslendinga? Það held ég ekki, herra forseti. Í umræðunni í utanrmn. fyrir 2. umr. lögðum við fulltrúar Samfylkingarinnar eindregið til að málatilbúnaður yrði ekki sá sem hér hefur orðið. Við lögðum til í fyrsta lagi að ef svona lög yrðu sett sem við töldum ekki þörf á við þær aðstæður sem ég lýsti áðan, yrði a.m.k. séð til þess að hægt væri að fullnusta alla þá samninga sem þegar hefðu verið gerðir og þar á meðal að framlengja þá verksamninga sem þegar hefðu verið gerðir ef aðilar kæmu sér saman um það þannig að breytingar í þeim efnum yrðu ekki fyrr en allir slíkir samningar hefðu verið fullnustaðir svo samningsaðilum gæfist kostur á að bregðast við nýjum aðstæðum. Því var alfarið hafnað af meiri hluta utanrmn. Þá lögðum við til að veittur yrði lágmarksfrestur þeim sem hagsmuna eiga að gæta, eins og Atlantsskipum í þessu tilviki, með því að umrædd ákvæði í lögunum tækju ekki gildi fyrr en 1. janúar árið 2001 sem þýddi að hægt væri að framlengja samninginn við Atlantsskip, sem á að framlengjast núna í október, um eitt ár í viðbót þannig að menn fengju a.m.k. eins árs aðlögunartíma og tíma til að átta sig á nýjum aðstæðum. Þeirri tillögu var líka hafnað af meiri hlutanum í utanrmn. Þá fluttum við tillögu um slíka breytingu fyrir 2. umr. um málið á Alþingi. Hún gekk til atkvæða og hún var felld. Nú kemur hins vegar tillaga um nákvæmlega sama efni. Að vísu var ekki rætt um gildistímann 1. janúar heldur 1. maí árið 2001 en frá sjónarmiði fyrirtækisins og Atlantsskipa skiptir það nákvæmlega engu máli vegna þess að innihaldið er það sama. Það er verið að gefa eins árs frestun. Það er verið að gefa möguleika á því að framlengja umræddan flutningasamning sem á að framlengjast í október á þessu ári um eitt ár og gildistíminn 1. maí í staðinn fyrir 1. janúar 2001 breytir engu þar um. Það er nákvæmlega sami frestur sem verið er að gefa. Tillagan er flutt eftir að búið er að fella sambærilega tillögu á Alþingi frá Samfylkingunni. Herra forseti. Þetta er eitt hið mesta klúður sem ég hef upplifað á þinginu í viðkvæmum málaflokki eins og þessum, mjög viðkvæmum málaflokki þar sem Íslendingar eiga mikilla hagsmuna að gæta. Það er verið að taka þessa áhættu vegna þáttar sem skiptir hagsmuni okkar nánast engu máli. Verið er að taka þessa ákvörðun vegna flutninga upp á 130 millj. á ári sem er aðeins örsmátt brot af þeim flutningum á vörum sem eiga sér stað sjóleiðis milli Ameríku og Íslands fram og til baka. Samkeppnin sem ógnar hinum stóru íslensku skipafélögum af völdum þessa litla fyrirtækis er óveruleg, því sem næst engin, þannig að þarna eru engir umtalsverðir fjárhagslegir hagsmunir í spilinu fyrir okkur. En á hinum vængnum standa mjög miklir, bæði efnahagslegir og öryggislegir, hagsmunir okkar af því að ná í góðu samstarfi við Bandaríkjamenn ásættanlegri niðurstöðu um endurskoðun á framkvæmd varnarsamningsins. Ég held að hyggilegast hefði verið við þessar aðstæður að lofa málinu að liggja og taka það síðan upp á ný að fenginni niðurstöðu í samningaviðræðum Íslands og Bandaríkjanna um nýja bókun með varnarsamningnum um framkvæmd hans og laga þá niðurstöðuna eða réttara sagt lagafrv. að þeirri niðurstöðu sem þar fengist. Ég mun því ekki hafa nein afskipti af málinu við þessa afgreiðslu eða við samfylkingarmenn. Þetta er alfarið á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Hún velur þessa leið og það er mál hennar að öðru leyti en því að við munum greiða atkvæði með þeirri tillögu sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson hefur flutt í tengslum við málið og er til að tryggja að með sama hætti og Bandaríkjamenn skulu manna áhafnir þeirra skipa sem annast þessa flutninga til og frá Íslandi að sínum hluta, skuli þau skip, sem Íslendingar leggja fram, til að annast flutninga á sínum hluta samningsins einnig vera mönnuð íslenskum áhöfnum. Okkur finnst það eðlilegt og rétt og munum greiða atkvæði með því en að öðru leyti láta málið afskiptalaust enda er það alfarið á ábyrgð íslenskra stjórnvalda. En ég vara mjög við því að menn byrji viðkvæmar viðræður á milli vinaríkja um mikla hagsmuni okkar Íslendinga með þeim hætti sem hér er gert.

Herra forseti. Ég held að við sem aðhyllumst vestræna samvinnu séum þannig þenkjandi að vilja skapa Bandaríkjaherstöð á Keflavíkurflugvelli það lagalega umhverfi sem þjónar bæði landi og þjóð okkar og líka að starfsumhverfi þessara aðila sé sæmilegt á Íslandi. Það er alveg ljóst að í gegnum árin hefur vera setuliðsins á Keflavíkurflugvelli skapað mikla atvinnu og haft áhrif til jákvæðra þátta á ýmsa atvinnustarfsemi hér á landi. Nefni ég þá verktaka í byggingariðnaði svo að einhverjir séu nefndir. Þegar þetta frv. var lagt fyrir hið háa Alþingi, hafði áður borist greinargerð frá Eimskipafélagi Íslands um stöðu sjóflutninga hér á landi. Ég ætla aðeins að víkja að því á eftir en vil fyrst gera grein fyrir brtt. við frv. til laga um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Á eftir 3. tölul. fyrri málsgreinar k-liðar 1. gr. komi nýr töluliður, svohljóðandi: Eiga eða leigja skip sem sigla undir íslenskum fána, mönnuð íslenskri áhöfn, ef fyrirtækið hefur sjóflutninga með höndum.`` Í k-lið segir svo, með leyfi forseta: ,,Önnur skilyrði sem leiðir af einstökum afleiddum samningum, eftir því sem við á. Heimilt er eftir eðli máls og í ljósi þeirra verkefna sem um ræðir í hverju tilviki að setja enn fremur skilyrði um að: 1. Meiri hluti stjórnarmanna fyrirtækjanna sé búsettur á Íslandi. 2. Allt að 50 af hundraði veltu fyrirtækjanna sé af starfsemi þeirra á Íslandi. 3. Allt að 80 af hundraði starfsliðs fyrirtækjanna sé búsett á Íslandi.`` --- Og síðan kæmi: ,,Eiga eða leigja skip sem sigla undir íslenskum fána, mönnuð íslenskri áhöfn, ef fyrirtækið hefur sjóflutninga með höndum.`` Þannig háttar til, virðulegi forseti, að í hluta Bandaríkjasamningsins, þ.e. í milliríkjasamningi Íslands og Bandaríkjanna ásamt samkomulagi honum tengdum frá 24. september 1986 segir m.a. að hluti Bandaríkjanna í sjóflutningum verði fluttur með bandarískum skipum undir bandarískum fána. En orðalagið sem snýr að sjóflutningunum er þannig að það sé íslensk kaupskipaútgerð sem annist flutninga þá sem falla til Íslendinga af þessum sjóflutningum vegna Bandaríkjahers. Segja má að það sé nokkuð sérkennilegt að þessi texti skuli vera í lögunum þegar til greinargerðar Eimskips er litið. Ég vitna til greinargerðar Eimskips sem þeir sendu fjölmiðlum vegna þessa ágreinings um flutninga fyrir varnarliðið. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Allt frá því á sjöunda áratugnum hafa íslensk skipafélög annast sjóflutninga fyrir bandaríska varnarliðið á Íslandi. Breyting varð á árið 1984 er bandaríska skipafélaginu Rainbow Navigation var úthlutað þessum flutningum óskiptum í krafti bandarískra laga frá 1904 sem kveða á um að bandarísk skip`` --- sem sigli undir bandarískum fána --- ,,skuli hafa einokun á flutningum á vegum Bandaríkjastjórnar þar á meðal fyrir Bandaríkjaher. Lög þessi eru jafnan réttlætt með skírskotun til öryggis- og varnarhagsmuna Bandaríkjanna.`` --- Svo segir áfram: ,,Íslensk stjórnvöld vildu ekki una þessari einokun bandarísks skipafélags á varnarliðsflutningunum og kröfðust þess að íslensk skipafélög hefðu jafnan rétt á að keppa um flutningana, á grundvelli efnahags- og öryggishagsmuna íslensku þjóðarinnar.`` --- Svo kemur texti sem ég vil vekja sérstaka athygli á: ,,Smæð íslensks markaðar gerði það að verkum að flutningar fyrir varnarliðið væru lykilatriði fyrir öfluga innlenda skipaútgerð sem gæti þjónað efnahags- og öryggishagsmunum þjóðarinnar á hættu- og neyðartímum. Við slíkar aðstæður væri Íslendingum lífsnauðsyn að hafa öflugan skipakost, en fá ríki eru jafnháð siglingum og Ísland.`` Hér er verið að vitna til íslenskra stjórnvalda. Bandaríkjastjórn féllst á þessar röksemdir íslenskra stjórnvalda og haustið 1986 gerðu ríkin með sér milliríkjasamning um að sjóflutningum fyrir varnarliðið skyldi skipt eftir útboð milli íslenskra skipafélaga og skipa er sigla undir bandarískum fána. Í samkomulagi sem tengist samningnum segir að það skipafélag sem eigi lægsta tilboð skuli annast allt að 65% flutninganna en það skipafélag sem eigi lægsta tilboð frá hinu landinu skuli fá a.m.k. 35% flutninganna. Í útboðsskilmálum Bandaríkjahers um þessa flutninga eru einnig ákvæði sem uppfylla þarf svo sem að hugað skuli sérstaklega að fjárhagslegu bolmagni þeirra fyrirtækja sem bjóða í flutningana og hvort þau hafi skipakost til að taka að sér verkefnið. Svo segir hér áfram, með leyfi forseta: ,,Hinn 18. september 1998, eða tæpu hálfu ári síðar en venja var, tilkynntu bandarísk stjórnvöld loks að flutningasamningnum hefði verið úthlutað til nýstofnaðra skipafélaga sem sérstaklega voru sett á fót til að taka þátt í útboðinu og eru rekin undir einum og sama hatti í Bandaríkjunum, fyrirtækinu Transatlantic Lines Iceland. Atlantsskipum ehf. var úthlutað allt að 65% flutninganna en fyrirtækið Transatlantic Lines LLC í Delaware í Bandaríkjunum hlaut a.m.k. 35% hluta flutninganna. Eimskip gerði strax athugasemd við flutningadeild Bandaríkjahers um réttmæti niðurstöðu útboðsins og byggði þær á eftirfarandi atriðum: Ekki hefði verið farið eftir ákvæðum milliríkjasamningsins frá 1986 og samkomulagsins honum tengdum um samkomulagið milli íslenskra og bandarískra skipafélaga. Ekki hefði verið fylgt ákvæðum í útboðsreglum Bandaríkjahers varðandi skilyrði um fjárhagslega burði og ábyrgð flutningsaðila. Ekki hefði verið uppfyllt skilyrði í útboði Bandaríkjahers um að flutningsaðili hafi tryggt yfirráð yfir skipi til að annast flutningana. Afstaða Eimskips byggðist þannig á milliríkjasamningnum frá 1986, samkomulagi því sem fylgir samningnum og þeim útboðsgögnum sem flutningadeild Bandaríkjahers lagði fram við útboðið. Meðal gagna sem Transatlantic-fyrirtækin sendu flutningadeild Bandaríkjahers var bréf þar sem skýrt kemur fram að meiri hluti Transatlantic Lines Iceland er í eigu bandarískra aðila. Ráðandi hlutur er í eigu bandaríska skipafélagsins American Automar sem jafnframt er meirihlutaeigandi í bandaríska fyrirtækinu Transatlantic Lines. Félagið sem skráð er á Íslandi og hlaut flutningssamninginn árið 1998 er því að meiri hluta í eigu Bandaríkjamanna, fjármagnað af þeim og stjórnað frá Bandaríkjunum. Niðurstaða útboðsins 1998 var með öðrum orðum sú að bandarísku fyrirtæki tókst að verða sér út um hvort tveggja, íslenska og bandaríska hluta flutninganna. Því voru allir flutningarnir aftur komnir í hendur bandarískra aðila eins og var á árunum 1984--1986 áður en milliríkjasamningur Íslands og Bandaríkjanna var gerður með það að markmiði að tryggja þátttöku íslenskra skipafélaga í þessum flutningum.`` Herra forseti. Nú er íslenski hlutinn fluttur með hollensku skipi þar sem er hollensk og pólsk áhöfn en Bandaríkjahluti sjóflutninganna er fluttur með bandarísku skipi undir bandarískum fána. Til að tryggja jafnræði á milli þessara ríkja, herra forseti, flyt ég þessa brtt. við það frv. sem hæstv. utanrrh. hefur lagt fram. Ég geri það í skjóli þessarar yfirlýsingar frá Eimskip og tilvitnunar til stjórnvalda þar sem ætla má þótt Eimskip hafi á árunum áður annast hluta flutninga hvað áhrærði íslenska hlutann var það oftar en ekki að þeir sjálfir notuðu erlend skip undir erlendum fána með erlendri áhöfn vegna þess að ákvæði samningsins segir að það skuli vera íslensk kaupskipaútgerð og ekki frekar orðað neitt um það. Þá spyr ég: Í hvaða ósamræmi erum við komnir gagnvart Bandaríkjaher þegar við leggjum fram greinargerð að okkur Íslendingum sé nauðsynlegt sem eyþjóð að eiga öflugan íslenskan kaupskipaflota en viljum ekki taka þetta ákvæði inn í lögin, að það séu sömu ákvæði hér gagnvart Íslandi og Bandaríkjamenn eru nú þegar með fyrir í lögunum? Það kemur því mjög á óvart þegar þetta mál var svo til umfjöllunar í utanrmn. að aðilar sem þar gengu á fund nefndarinnar hvort sem það voru starfsmenn utanrrn. eða fulltrúar Eimskips sem leggjast gegn þessari brtt. ,,Smæð íslensks markaðar gerði það að verkum að flutningar fyrir varnarliðið væru lykilatriði fyrir öfluga innlenda skipaútgerð sem gæti þjónað efnahags- og öryggishagsmunum þjóðarinnar á hættu- og neyðartímum.`` Þess vegna er mér gersamlega óskiljanlegt hvaða öfl það eru sem vilja ekki þetta ákvæði inn í samninginn. Ef það væri inni í samningnum í dag væri ekkert Atlantsskip með hollensk skip, hollenska áhöfn og pólska að flytja íslenska hluta sjóflutninganna fyrir Bandaríkjaher. Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þessa brtt. Það er oft að menn tala um að stundum vanti rök fyrir málflutningi þingmanna þegar þeir flytja brtt. við lög sem fyrir liggja. En ég held, herra forseti, þegar litið er til þess sem ég hef sagt með tilvitnun til greinargerðar Eimskipafélags Íslands upp á um á annað hundrað blaðsíður til fjölmiðla þar sem vitnað er til þess sem íslensk stjórnvöld segja til að tryggja sjóflutninga Íslendinga, til að ná aftur því ójafnvægi sem komið var á, að það voru bara Bandaríkjamenn sem önnuðust sjóflutningana, en íslensk stjórnvöld notuðu þetta ákvæði. Þau notuðu þau rök sem ég vil bæta inn í þau lög sem hér eru til umræðu.

Herra forseti. Ég get mjög stytt mál mitt því ég get gert að mínum orðum öll þau atriði sem komu fram í máli hv. 2. þm. Vestf. sem talaði hér áðan. Við frumflutning þessa máls hlustaði ég með mjög mikilli undrun á málflutning sér í lagi hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar sem fullyrti að hér væri á ferðinni mál sem væri afgreitt af hæstv. ríkisstjórn eftir pöntun hagsmunaaðila, Eimskips. Í Morgunblaðinu sl. sunnudag var gerð mjög ítarleg grein fyrir máli þessu út í hörgul og þess er að vænta að þingmenn hafi kynnt sér þá málavöxtu. Þá hlýtur að renna upp fyrir mönnum hvílíkt heiftarklúður þetta er. Svo standa mál að hér deila menn um framkvæmd samnings um verktöku fyrir varnarliðið og þar kemur að áfrýjunardómstóll í Bandaríkjunum hefur kveðið upp sinn dóm. Þar stendur málið. En þess sem hallaðist í héraði á að hefna hér á Alþingi og þá er rokið til af hæstv. ríkisstjórn og flutt frv. til að hafa að engu niðurstöðu þessa dóms að því er best verður séð. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson benti á hver mundu líklega hafa verið viðbrögð Íslendinga við slíkum aðförum annarra þjóða ef hér hefði verið kveðinn upp úrskurður á Íslandi um slíkt hagsmunamál okkar en síðan t.d. rokið til á Bandaríkjaþingi að bæta um betur með frv. sem gengi í aðra átt og þarf ekki að fara frekari orðum um það. En nú er líka brostinn á flótti. Nú er hæstv. utanrrh. á hröðum flótta. Af því sem marka má af orðum hans og viðræðum við Bandaríkjastjórn er þessi deila enn á flugstigi. Fresta á framkvæmd þessa þáttar um verktökuna og nú á að setja niður nefnd háttsettra embættismanna til að taka deiluna fyrir til meðferðar og þá væntanlega úrlausnar og gætum við þess vegna átt von á því í framhaldi af því að fá enn nýtt frv. til laga á næsta þingi til þess að komast þá að þeirri niðurstöðu sem þar væntanlega fæst. Þessi málatilbúnaður er hinu háa Alþingi til vansæmdar og til þess að þingmenn þurfi ekki að taka efnislega afstöðu til þessa máls þá leyfi ég mér, herra forseti, að flytja svohljóðandi frávísunartillögu: ,,Með vísan til 62. gr. þingskapa legg ég til að máli nr. 405 verði vísað frá og tekið fyrir næsta mál á dagskrá.``

Forseti tekur við þessari tillögu og henni verður síðar dreift.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara út í langar umræður um svokallað varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna. Ég er andvígur þessu samstarfi. Ég vil að Íslendingar segi sig úr Atlantshafsbandalaginu, úr NATO, og vil að við göngum til samninga við Bandaríkjamenn um brotthvarf hers úr landi okkar og hvernig að því verði staðið með hliðsjón af atvinnuöryggi manna á Suðurnesjum og annars staðar þar sem bandarískur her hefur umsvif. Ég vil að þessi afstaða komi mjög skýrt fram gagnvart veru Bandaríkjahers í landinu og aðildar okkar að NATO. Ekki hefur dregið úr áhuga mínum og okkar sem störfum innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að taka hermálin til endurskoðunar og taka þau föstum tökum, hvernig Atlantshafsbandalagið, NATO, hefur beitt sér á undanförnum mánuðum á Balkanskaga. Það sem hins vegar varð til þess að ég kvaddi mér hljóðs núna er fyrst og fremst að ég vil taka undir tillögu hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar til varnar íslenskum farmönnum. Íslendingar hafa staðið í samningaþjarki við Bandaríkjastjórn um flutninga á aðföngum til herstöðvarinnar. Sem kunnugt er hefur verið komist að samkomulagi um hvernig þeim flutningum verði háttað, þ.e. að Íslendingar skuli hafa tiltekinn hundraðshluta og Bandaríkjamenn tiltekinn hundraðshluta í þeim vöruflutningum. En þá kemur að því að skilgreina hver sé Bandaríkjamaður og hver sé Íslendingur, hvað sé bandarískt fyrirtæki og hvað íslenskt. Tillaga hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar er til þess sett fram, eins og fram kom í máli hans, að styrkja réttarstöðu íslenskra sjómanna. Eins og við þekkjum hefur færst í vöxt á undanförnum árum að íslensku skipafélögin hafa verið með á sínum snærum skip sem ekki sigla undir íslenskum fána, eru ekki mönnuð íslenskum áhöfnum og virða ekki íslenska kjarasamninga. Þetta hefur verið að færast í vöxt og samtök sjómanna og flutningaverkafólks hafa barist fyrir því, ekki aðeins hér á landi heldur í heiminum öllum, að lágmarkskjarasamningar á heimsvísu séu virtir og að sjálfsögðu ætti það að vera okkur keppikefli að sjá til þess að á íslenskum skipum séu íslenskar áhafnir. Að minnsta kosti er það grundvallaratriði að íslenskir kjarasamningar séu virtir. Þess vegna kveð ég mér hljóðs, herra forseti, til að lýsa eindregnum stuðningi við þá tillögu sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson hefur sett hér fram.

Herra forseti. Gamalt og gott íslenskt máltæki hljóðar svo: Oft veltir lítil þúfa þungu hlassi. Þetta er ákaflega tært og fallegt og skýrir sig sjálft. Ég hygg að þetta góða máltæki mundi rækilega sannast ef deilurnar út af þessum smámunum, mér liggur við að segja tittlingaskít, sem hér hafa orðið tilefni stóratburða yrðu til þess að bandaríski herinn færi úr landi. En svo gæti kannski farið að við sæjum hér upphaf deilna eða þeirra atburða í samskiptum Íslands og Bandaríkjanna sem leiddu til slíkra hluta. Þessar deilur um ekki stærri hluti sem aðallega eru sprottnar af átökum um þessa sjóflutninga sem eru engin ósköp og hverfandi stærð orðin í heildarflutningum til og frá landinu, veltan er upp á einhver hundruð milljónir í mesta lagi, ef ég man rétt, hafa valdið því að skeytasendingar hafa verið milli íslenskra og bandarískra stjórnvalda, krísufundir, og nú síðast hefur herdeild manna legið við í Washington með sjálfan utanrrh. í broddi fylkingar til að reyna að leysa úr ósköpunum þannig að hótelin í Washington hafa verið hálffull af mönnum sem hafa verið að reyna að ráða fram úr þessu stórmáli, hvernig eigi að jafna ágreininginn um þetta. Herra forseti. Ég hygg að vægt sé til orða tekið hjá hv. þm. Sighvati Björgvinsson, enda háttvís maður, að kalla þetta klúður. Þetta er auðvitað þvílíkt reiðinnar klúður að leitun er að öðru eins. Þannig var, herra forseti, að í utanrmn. --- það er kannski ekki venjan að skýra opinberlega frá því hvað ber á góma en það er þó ekkert leyndarmál hygg ég --- vöruðum við ákveðnir þingmenn við því hvort hér væri verið að fara hyggilega fram varðandi þessi samskipti og það gerðu menn algerlega burt séð frá því hver afstaða þeirra er til dvalar erlends hers í landinu og slíkra hluta.

Vildirðu ekki að herinn færi?

En út frá almennum skynsemissjónarmiðum, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, af því að stundum er gott að hafa skynsemina að leiðarljósi --- það mun hv. þm. eiga eftir að reyna á þeim tíma sem eftir er af pólitískum ferli hans --- væri kannski ástæða til að staldra aðeins við hvort þetta væri hefðbundin aðferð í deilum milli ríkja, þ.e. að grípa inn í hana einhliða af hálfu annars aðilans með lagasetningu og þegar það bætist við að málin höfðu verið til umfjöllunar hjá amerískum dómstólum þannig að hendur annars samningsaðilans voru og eru að einhverju leyti bundnar vegna þess að dómar hafa fallið í málinu á grundvelli löggjafar í viðkomandi landi þá er það afar óhefðbundin aðgerð að ætla að leysa málið með lagasetningu af hálfu hins aðilans. Þetta skýrir sig sjálft og þarf ekki um það frekari orð. Hvað fengum við á okkur fyrir að hafa uppi aðvörunarorð eða spurningar af þessu tagi? Það er best að segja það hér. Það var látið að því liggja að með slíkum málflutningi værum við að ganga erinda Bandaríkjamanna. Hvað gerist svo? Hverjir koma nú hér harla lúpulegir með breytingartillögur á sínu eigin frv.? Hvers vegna? Vegna þrýstings frá Bandaríkjamönnum. Ég ætla ekki að fara að saka menn um erindrekstur en þetta skýrir sig sjálft, herra forseti. Svona liggur málið. Menn verða að horfast í augu við það eins og það er. Ég sagði, herra forseti, fyrr í umræðum um þetta mál að það væri ekki að mínu skapi að vera að blanda mér sérstaklega í einstök atriði þessara samskipta íslenskra yfirvalda og bandaríska hersins. Ég vil að hann fari úr landi og ég tel einboðið að nota þær aðstæður sem nú hafa verið að skapast, bæði í alþjóðastjórnmálum og hér á Íslandi aukinheldur áhuga Bandaríkjamanna sjálfra á því að draga saman, til að fara í viðræðurnar með því hugarfari að við eigum auðvitað eins og uppréttir menn að stefna að því að halda ekki erlendan her í landi okkar. Út um allan heim er hreyfing í þá átt að menn vilja helst ekki að land sitt sé hersetið.

Það er biðröð inn í NATO.

Það er biðröð inn í NATO, segir hv. þm. Kristján Pálsson. Það er nefnilega það, biðröð inn í NATO. Það er þannig á Filippseyjum, í Japan, í Þýskalandi, á Costa Rica og víða á Kyrrahafseyjunum að menn vilja að erlendur her fari. ,,Yankee, go home``, er almenna slagorðið þar. Það skrifaði bráðfyndinn íslenskur blaðamaður grein á dögunum í eitt merkasta blað sem lengi hefur verið gefið út, Víkurblaðið á Húsavík, þar sem hann heimfærir þetta upp á íslenskar aðstæður og hvernig hljómar það þá? ,,Yankee, don't go home.`` Ísland er eiginlega eina landið í heiminum þar sem þessu slagorði hefur verið snúið við með þessum hætti. Íslenskir ráðamenn fara til Washington og segja: ,,Yankee, don't go home``, öfugt við eiginlega alla aðra sem eiga sér þá hugsjón að halda ekki erlendan her í landi sínu. Hvað er orðið um þá menn sem sóru og sárt við lögðu á sínum tíma að auðvitað kæmi aldrei til greina að Ísland héldi erlendan her á friðartímum? Fjórir fyrirvarar voru settir á sínum tíma af þeim sem tróðu Íslendingum inn í Atlantshafsbandalagið sem hv. þm. Kristján Pálsson segir að sé biðröð í, sennilega biðröð til að fá að bera ábyrgð á atburðum eins og þeim sem urðu í Júgóslavíu og verið var að kæra til mannréttindadómstóls Evrópu fyrir skemmstu og er tilefni málaferla víða um heim vegna þess að það blasir nokkurn veginn við að þar var þjóðarréttur grimmilega brotinn. Þannig liggja þau mál. Herra forseti. Ég held að þessir atburðir skipti í sjálfu sér ekki miklu máli vegna líðandi stundar eða efni þeirra sjálfra. En þeir gætu auðvitað skipt miklu máli ef þeir verða að einhverju leyti innlegg í þær viðræður sem fram undan eru um samskipti íslenskra og bandarískra stjórnvalda að þessu leyti. Það er auðvitað það sem veldur taugaveikluninni í málinu. Það er þess vegna sem allar sendinefndirnar lágu við í Washington, af því að hér var komið upp klúður og vandræði sem menn óttuðust að gætu haft afleiðingar í framtíðinni. Herra forseti. Ég tel mjög mikilvægt, og ég hef margsagt það áður, að menn taki alvarlega þær viðræður sem fram undan eru við bandarísk stjórnvöld um þessi samskipti og ég geri kröfu til þess að unnið verði lýðræðislega að þeim. Ég hef farið fram á það og við höfum flutt um það tillögur að þverpólitísk nefnd yrði skipuð sem ynni með stjórnvöldum að þessu, einhvers konar baknefnd gagnvart þessum viðræðum. Það er eðlileg og lýðræðisleg krafa vegna þess að um þetta mál eru skiptar skoðanir í landinu. Er ekki eðlilegt að viðræðuaðilar okkar viti af því og þeim sé það ljóst? Það tel ég vera. Því hefur verið hafnað og því er mín krafa sú, og ég vísa til laga í þeim efnum, að utanrmn. Alþingis verði í raun og veru slík nefnd, enda á hún að vera það lögum samkvæmt því að hér er um stór og afdrifarík mál að ræða. Ég er þess alveg fullviss, herra forseti, að ef menn láta af þeirri þrákelkni sinni að hér skuli endilega vera erlendur her þá er góður flötur til samstöðu um breytingar í þessum efnum sem ég held að gæti orðið tiltölulega góð þverpólitísk samstaða um. Hún felst augljóslega í því að við grípum tækifærið og tökum þannig á málum í samræmi við vilja Bandaríkjamanna sjálfra að þeir dragi saman umsvif sín og undirbúi brottför sína. Síðan semja menn um hvernig það gerist, hvernig menn aðlaga sig að þeim breytingum, taka á gagnvart atvinnumálum þeirra svæða sem verða fyrir áhrifum af þessum sökum og það er auðveldara að leysa þau mál núna, fullyrði ég, herra forseti, en nokkru sinni fyrr. Það liggur þannig. Þetta munar minna í þjóðarbúskap okkar en nokkru sinni áður í sögunni. Atvinnuástand er gott í landinu. Það er jafnvel þensla á því svæði sem yrði fyrir mestum áhrifum af þessum sökum, þ.e. á höfuðborgarsvæðinu og Suðurnesjum. Drjúgur hluti þeirra sem hafa atvinnu sína af veru hersins kemur af höfuðborgarsvæðinu og ekki þarf að hafa sérstakar áhyggjur af atvinnuástandi í því sambandi og ég fullyrði að miklir möguleikar eru til að mæta þessu með öðrum úrræðum gagnvart Suðurnesjum sem hægt er að grípa til. Herra forseti. Eins og ég hef áður sagt ætla ég ekki að öðru leyti að blanda mér sérstaklega í afgreiðslu þessara mála nema einstaka þætti þeirrar framkvæmdar. Það er best að þeir beri ábyrgð á því sem hana vilja bera og eiga sér þá hugsjón í stjórnmálum að standa í þessum samskiptum. Það dapurlega við þetta, eins og kom fram við 1. umr. málsins, er auðvitað að svo virðist sem tilefni þessara mála sé fyrst og fremst það að óboðnir gestir komust í veisluna. Það liggur bara þannig. Það virðist vera það sem hefur hlaupið svona fyrir hjartað á mönnum, þ.e. að það voru ekki réttir aðilar sem voru að sýsla með þetta og hafa af því fé að annast um viðskiptin við varnarliðið. En eins og kunnugt er hefur lengi verið aðferðin til þess að taka arð af dvöl þess hér að búa alveg sérstaklega um það að tilteknir aðilar hefðu af því góðan ábata að véla um þá hluti. Það er því ekki mikil reisn yfir þessu máli, herra forseti, svo afar vægt sé til orða tekið hvernig sem á það er litið. Það verður að segja alveg eins og er. En þessu lýkur einhvern veginn og þá taka aðrir hlutir við sem að mínu mati eru miklu mikilvægari eins og ég hef áður nefnt, þ.e. framtíð þessara samskipta og ég er bjartsýnn á að ekki verði langt liðið á næstu öld, vonandi ekki nema ár, í mesta lagi einn til tveir áratugir, að allur amerískur her verður farinn úr landinu.

Herra forseti. Ég kem upp sérstaklega til að taka undir þá tillögu sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson flytur um að skip sem sinna þeim flutningum sem um er rætt í frv. séu mönnuð íslenskum áhöfnum. Ég held að mjög þarft sé að bæta slíku ákvæði inn í lögin. Að sjálfsögðu er eðlilegt að þau skip sem sinna flutningum til og frá landinu af hálfu skipafélaganna séu mönnuð íslenskum áhöfnum og hefur það lengi verið krafa þeirra sem semja um kjör áhafna flutningaskipanna, þ.e. Sjómannasambandsins, Sjómannafélags Reykjavíkur, Farmannasambandsins og Vélstjórafélags Íslands. Sú tillaga sem hæstv. utanrrh. leggur fram um að setja inn frestunarákvæði til 1. maí 2001 er samhljóða tillögu sem hér var flutt áður og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson vék að. Ég studdi þá tillögu þegar hún var borin upp og mun að sjálfsögðu styðja tillögu sem er með sömu efnisatriðum og sú tillaga var og tel í raun að þarna hafi menn kannski eftir ákveðnar ferðir og þrýsting orðið við því að viðskipti manna samkvæmt þessum samningi fylgdu eðlilegum lögmálum.

Herra forseti. Spunnist hafa allmiklar umræður um þetta mál og er ekki nema von að svo sé. Ég held þó og mér finnst eins og stórum hluta þessa máls hafi verið gleymt. Menn hafa litið mjög til atvinnumöguleika og tækifæra íslenskra farmanna sem tengjast þessu máli, en það er aðeins hluti af málinu. Hinn hluti málsins er sá sem íslensk stjórnvöld hafa látið frá sér fara og Eimskip hefur vitnað til, þ.e. að til staðar sé öflugur íslenskur kaupskipafloti. Íslensku skipafélögin hafa verið um langt tímabil með erlend skip á leigu, svokallaðri þurrleigu, og þá hafa þau verið mönnuð íslenskum áhöfnum. Það er allt í lagi í sjálfu sér nema það tengist þó því að þeir aðilar eða skipin sjálf falla ekki undir íslenska lögsögu. Lögsaga skips sem Eimskip er með á leigu og siglir t.d. undir Panamafána er Panama. Undantekningin er að ef íslenskur sjómaður verður fyrir slysi á því skipi og skipið er í leigu hjá íslenskri kaupskipaútgerð þá geta þessir aðilar leitað til Tryggingastofnunar ríkisins um bætur. Annað sem kann að gerast um borð í þessu skipi varðar íslensk stjórnvöld ekkert um. Þess vegna tel ég mjög brýnt að efla kaupskipaflotann jafnframt því sem við tryggjum íslenskum farmönnum frekari atvinnu. Ég hef séð það sjálfur því ég hef komið um borð í skip sem sigla undir ýmsum þjóðfánum, svokölluðum hentifánum, að þegar pappírar og skipsskjöl eru skoðuð hefur komið untantekningarlaust í ljós, ef skipsskjölin eru stimpluð, að á styrjaldartímum sé viðkomandi skip bandarískt. Til dæmis er þetta einatt svo ef pappírar skipa eru skoðaðir sem sigla undir Panamafána. Á stríðstímum er það skip bandarískt. Ég vildi líka leggja áherslu á þetta og þakka fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram og undirtektir við tillögu mína. En ég er að leggja áherslu á tvennt, í fyrsta lagi að til sé öflugur íslenskur kaupskipafloti --- við eigum aðeins eitt kaupskip undir íslenskum fána, það er annað en áður var --- og síðast en ekki síst höfum við líka á að skipa öflugri íslenskri farmannastétt. Það er þetta tvennt sem mér finnst í anda þess sem íslensk stjórnvöld lögðu upp með vegna ágreinings um áðurnefndan samning við varnarliðið.

Herra forseti. Ég vil í upphafi umræðunnar taka fram þó að það þurfi í sjálfu sér ekki að Ísland er að sjálfsögðu fullvalda ríki sem ekki lýtur lögsögu dómstóla annarra ríkja. Það er skylda okkar að taka ákvarðanir um lagasetningu á Alþingi á grundvelli tvíhliða samninga og á grundvelli alþjóðlegra skuldbindinga okkar. Það er að sjálfsögðu íslenskt mál hvernig við högum þeirri löggjöf. Vel má vera að ekki líki öllum sú löggjöf alla tíð. Þess vegna er það að mínu mati svo að hér er um mikið prinsippmál að ræða. Það er rangt að þetta mál sé fyrst og fremst tilkomið vegna sjóflutningamálsins. Þetta frv. er umfangsmikið og það liggur alveg ljóst fyrir að mikil þörf er á því að staða okkar sé styrkt til að framfylgja þeim skuldbindingum sem við höfum tekist á hendur enda er um umfangsmikið frv. að ræða. Hins vegar er alveg rétt og alveg ljóst að eitt af þeim atriðum sem frv. snertir eru sjóflutningarnir og þeir hafa valdið deilum milli ríkjanna. Rétt er að taka fram að í þeim viðræðum sem hafa átt sér stað á undanförnum tveimur árum eða svo hafa bandarísk stjórnvöld beinlínis hvatt okkur til að skýrar reglur kæmu fram um það hvað við teldum vera íslensk fyrirtæki í skilningi samningsins sem við gerðum 1986 í framhaldi af svokölluðu Rainbow-máli. Í þeim anda höfum við unnið, ekki til þess að skapa einhver vandamál gagnvart góðum samstarfsaðila heldur til að halda fram íslenskum rétti og íslenskum réttindum. Við erum ekki með þessu frv. að ganga fram fyrir skjöldu vegna einhverra tiltekinna fyrirtækja eins og látið hefur verið skína í hér. Það er ekki svo. Það er alveg ljóst að þó að áfrýjunardómstóll í Bandaríkjunum komist að tiltekinni niðurstöðu í deilumáli sem tiltekið fyrirtæki fer í, þá er það ekki mál íslenskra stjórnvalda. Við höfum hins vegar verið þeirrar skoðunar að það fyrirtæki sem er með þessa flutninga núna hafi ekki uppfyllt þau skilyrði sem gera verður til að komast að þeirri niðurstöðu að fyrirtækið sé talið íslenskt á þeim tíma sem samningurinn var gerður. En ég ætla ekki að leggja nokkurn dóm á það hvort fyrirtækið uppfylli þau skilyrði nú eða uppfylli þau á næstu mánuðum. Ég vænti þess a.m.k. að fyrirtækið geti gert allar þær ráðstafanir sem til þarf til að uppfylla slík skilyrði. Hitt er svo annað mál að eðlilegt er þegar upp koma mál á milli ríkja, milli vinaþjóða, að menn leiti eftir niðurstöðu og reyni að hliðra til og skapa svigrúm til að fá niðurstöðu. Það höfum við gert án þess að efnisatriðum þessa frv. sé breytt. Tilteknum hluta þess er frestað fram til 1. maí og það er ekki sama frestun og var í brtt. hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Það á við verktökuna almennt. Það á ekki eingöngu við bráðabirgðaákvæði. Ég er ekki að segja að það skipti grundvallarmáli. En það er ekki alveg það sama m.a. vegna þess að við viljum skapa svigrúm til að fara yfir þann þátt máls almennt, ekki eingöngu að því er varðar skipaflutningana heldur verktökuna almennt. Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson flutti hér brtt. og ég efast ekki um að sú tillaga sé ekki flutt í góðum og göfugum tilgangi. Mér er fullkomlega ljóst að mörg þeirra skipa sem sigla fyrir Íslendinga, eins og almennt er nú í heiminum, sigla ekki undir íslenskum fána. Fyrir stuttu var ég staddur í hinni stóru höfn í Norfolk og sá mikið af skipum fara þar inn. Þau voru flest undir hentifána sem þar fóru um höfnina. Þannig er því miður orðið umhorfs í alþjóðlegum siglingum. En þá vaknar spurningin: Er eðlilegt eða hyggilegt að setja sérstakar kröfur til íslenskra skipafélaga sem hafa þennan tiltekna varning innanborðs? Nú má vel vera að þessi tiltekni varningur sé ekki nema lítið brot af öllum þeim varningi sem fer með viðkomandi skipi. Er ekki hægt að leiða að því rök að slík krafa verði til þess að jafnvel ekkert íslenskt skipafélag geti boðið í þessa flutninga? Ég tel það líklegustu niðurstöðuna. Með því er ég ekki að segja að ekki sé rétt að taka almennt á þessu máli. En að taka á þessu máli að því er varðar nokkra pakka eða gáma til og frá Bandaríkjunum finnst mér vera hrein sýndarmennska. Ég tel að verði tillaga hv. þm., sýndartillaga hans, samþykkt sé líklegast að málið endi þannig að ekkert íslenskt skipafélag geti boðið í þessa flutninga. Nú veit ég að það er ekki tilgangur hv. þm. með þessari brtt. en ég tel að það verði árangurinn af henni. Hins vegar finnst mér sjálfsagt að fara yfir þetta mál í heild sinni og fara yfir þá stöðu sem íslensk skipafélög eru í. Ég skora á hv. þm. að skoða þetta mál í breiðara ljósi en ekki út frá þeirri þröngu sýn sem þarna kemur fram. Herra forseti. Að því hefur verið látið liggja að þetta mál muni skipta sköpum í þeim viðræðum sem eru fram undan við Bandaríkjamenn um tiltekna þætti sem varða varnarsamstarf Íslendinga og Bandaríkjanna og veru varnarliðsins hér á landi. Það finnst mér afar ólíklegt. Ég tel enga ástæðu til að ætla svo jafnvel þótt einstakar raddir hafi komið upp um það í Bandaríkjunum að reikna með því að bandarísk stjórnvöld verði slíkrar skoðunar. Hins vegar er alveg ljóst að ef aðilar í Bandaríkjunum telja það ekki samrýmast bandarískum hagsmunum að hér sé þessi aðstaða þá verður hún ekki lengur hér. Ef við teljum það ekki samræmast hagsmunum okkar þá verður hún heldur ekki lengur hér. Ef menn telja að hún samrýmist ekki hagsmunum Atlantshafsbandalagsins þá verður hún jafnframt lögð niður. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að mjög mikilvægt sé að hafa varnarviðbúnað í Norður-Atlantshafi, að mjög mikilvægt sé að hafa eftirlit á Norður-Atlantshafi. Þetta er gríðarlega stórt hafsvæði og það eftirlit verður ekki framkvæmt af okkur Íslendingum einum. Það verður aðeins framkvæmt í samvinnu við aðrar þjóðir. Ég tel að það samrýmist hagsmunum allra þjóða sem liggja að Atlantshafi hvort sem það eru Bandaríkjamenn, Íslendingar, Bretar eða Norðmenn og fleiri þjóðir eiga hagsmuna að gæta í Atlantshafstengslunum. Það er ekki eingöngu hagsmunamál okkar Íslendinga að góð aðstaða sé á Keflavíkurflugvelli til langframa. Það er hagsmunamál margra Evrópuþjóða og Bandaríkjanna og Kanada, ekki aðeins að því er varðar það sem lýtur að vörnum og öryggishagsmunum. Það lýtur líka að almennri flugumferð yfir Atlantshafið vegna þess að þær flugvélar sem flytja farþega í hvað mestum mæli yfir Atlantshafið í dag eru tveggja hreyfla vélar. Það liggur fyrir að ef Keflavíkurflugvöllur er af einhverjum ástæðum lokaður eða ekki er sá viðbúnaður þar sem er nauðsynlegur fyrir almenna flugumferð allan sólarhringinn þá þurfa þessar flugvélar, farþegarflugvélar, að velja aðra leið yfir hafið sem er þeim mun dýrari. Hér er því ekki um neitt einkamál Íslendinga að ræða. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að við munum ná niðurstöðu í þeim viðræðum sem fram undan eru og ég tel þetta mál í reynd óskylt því máli þó að því hafi verið blandað saman í umræðunni því hér erum við að setja löggjöf á grundvelli þeirra samningsskuldbindinga sem eru fyrir hendi og ekkert annað. En við erum jafnframt að skapa svigrúm til að ræða tiltekinn þátt á næstu mánuðum og um það hafa þjóðirnar orðið sammála, en það hlýtur að vera sterk vísbending um að þjóðirnar hyggjast halda þessu samstarfi áfram.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. sagði áðan þann sjálfsagða hlut að Ísland væri sjálfstætt ríki sem ekki lúti niðurstöðum erlendra dómstóla. Enginn hefur haldið öðru fram. En gleymum því ekki hvaða leið íslensk stjórnvöld völdu í málinu. Þau hefðu getað brugðist við strax þegar deilan kom upp á sínum tíma og sett lög álík þeim sem hér er verið að setja. En þau brugðu hins vegar á það ráð að styðja að farið yrði með málið fyrir bandaríska dómstóla. Ég veit ekki betur en að íslensk stjórnvöld og íslenska utanrrn. hafi borið bæði vinnu og kostnað af þeirri meðferð þannig að það var úrræði sem þau völdu sjálf. Það var síðan ekki fyrr en niðurstaða áfrýjunarréttar lá fyrir og allsendis óvíst var hvort málið fengist tekið fyrir í hæstarétti og niðurstaða áfrýjunarréttarins var óhagkvæm fyrir hið íslenska fyrirtæki að stjórnvöld tóku þá ákvörðun að taka málið upp með þessum hætti. Þó mér blandist ekki hugur um að Ísland sé sjálfstætt ríki sem lúti ekki niðurstöðum erlendra dómstóla þá var þetta nú sú leið sem íslensk stjórnvöld studdu og réðu kannski ferðinni um og hefur nú ekki gert stöðu íslenskra stjórnvalda í deilunum við Bandaríkjastjórn einfaldari. Það gleður mig hins vegar að hæstv. utanrrh. lét ekki orð falla í þá átt --- enda veit ég að hann mundi aldrei gera það --- að áhugi minn á þessu máli og áhyggjur stöfuðu af því að ég væri að bera frekar hagsmuni Bandaríkjamanna fyrir brjósti en Íslendinga því að honum er það mætavel kunnugt og það veit hann. Ég veit að hann viðurkennir að sjónarmið mitt mótast af hagsmunum Íslands en ekki annarra.

Herra forseti. Mér dettur ekki í hugar að hv. alþingismenn á Alþingi Íslendinga séu í málflutningi sínum á einhvern hátt að huga að öðru en íslenskum hagsmunum. En það er nú alltaf svo að menn kunna að hafa mismunandi skoðanir á því hvað séu íslenskir hagsmunir í þessu máli. Ég vænti þess að hv. alþingismenn treysti því jafnframt að sá sem hér stendur hafi ekkert annað í huga í þessu máli. Mér finnst því óþarfi af okkur að vera að færa þetta mál inn á þá braut og er sammála hv. þm. Sighvati Björgvinssyni um það. Hins vegar er alveg ljóst að því er varðar þetta skipaflutningamál að það er ekkert nýtt mál og við höfum verið lengi í viðræðum og skoðanaskiptum við Bandaríkjamenn um það. Þetta dómsmál í Bandaríkjunum hefur engin áhrif á þá atburðarás af okkar hálfu. Hins vegar er rétt að við höfum lagt fram greinargerð um skoðun okkar í því máli. En það frv. sem hér er lagt fyrir er ekki í neinum tengslum við þann málatilbúnað. Viðbrögð okkar eru byggð á þeim samskiptum sem við höfum átt við Bandaríkjamenn og m.a. hvatningu þeirra til að setja reglur í þessu sambandi þannig að það kemur ekki beint við þeim málatilbúnaði sem hefur verið af hálfu Eimskipafélags Íslands fyrir dómstólum í Bandaríkjunum.

Herra forseti. Í fyrsta lagi hefði verið hægt að leysa málin með þessum hætti strax og deilurnar hófust. Í öðru lagi var það í samráði við íslensk stjórnvöld sem ákveðið var að hefja málarekstur fyrir bandarískum dómstólum. Í þriðja lagi kom þessi leið um lagasetningu ekki fram fyrr en niðurstaða áfrýjunarréttar lá fyrir sem var óhagkvæm hinu íslenska skipafélagi. Herra forseti. Hæstv. utanrrh. tók þannig til orða sjálfur þegar hann lýsti afstöðu sinni til brtt. hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar að hér væri um minni háttar mál að ræða, að verið væri að flytja nokkra gáma til og frá yfir hafið. Það er alveg rétt. Hér er um að ræða flutning á örfáum gámum, einhverjum húsmunum, varningi, matvælum og bílum varnarliðsmanna. Þetta er flutningur sem veltir 130 milljónum á ári. Ætli ekki sé búið að eyða öðru eins í málakostnað í Bandaríkjunum af hálfu félagsins og íslenskra stjórnvalda eða jafnvel meiru? Þess vegna segi ég einfaldlega, herra forseti, þetta eru ekki hagsmunir af því tagi að það borgi sig að taka þá upp með þessum hætti. Mér dettur ekki í hug að ásaka hæstv. utanrrh. um að gæta hagsmuna annarra en Íslendinga enda veit ég að hann er að því. En ég held að þetta sé bara ekki rétt mat. Ég held að þeir hagsmunir sem eru í húfi séu fjárhagslega og frá öryggissjónarmiði miklu stærri en þeir hagsmunir sem við erum að fjalla um hér. Ég vek athygli á því að sá hv. þm. sem hér hefur talað og hefur verið á móti varnarsamningnum við Bandaríkin og vill helst sjá herinn á brott, hefur sérstaklega fagnað þessu því að þetta væri líklegasta aðferðin til að skila þeim árangri. Ég vona að honum ratist ekki satt orð á munn. En engu að síður voru þetta viðbrögð hv. þm.

Herra forseti. Ég fagna afdráttarlausum stuðningi hv. þm. Sighvats Björgvinssonar við áframhaldandi varnarsamstarf við Bandaríkin og vænti þess að hann mæli þar fyrir munn hins nýstofnaða flokks og það hafi fullan stuðning í þeim flokki. En það hefur gætt nokkurs vafa í því á undanförnum missirum. Það er út af fyrir sig mjög gott þegar tekið er af skarið í svo mikilvægu máli. Ég vil leiðrétta þann misskilning sem virðist vera uppi að málflutningur Eimskipafélags Íslands í Bandaríkjunum sé á einhvern hátt studdur af okkur. Við höfum á engan hátt stutt þann málflutning. Við höfum hins vegar talið það vera skyldu okkar sem annars samningsaðilans að þessum samningi frá 1986 að leggja fram greinargerð og skoðun okkar í því máli. En við höfum ekki hvatt Eimskipafélag Íslands eða haft afskipti af því hvernig þeir reka mál sín fyrir dómstólum í Bandaríkjunum, svo það sé alveg ljóst að það mál er á vegum þess fyrirtækis en ekki á vegum íslenskra stjórnvalda. Það er mjög mikilvægt að sá misskilningur sé leiðréttur.

Herra forseti. Ég er hlynntur veru Bandaríkjahers á Íslandi og ég tek undir það sem hæstv. utanrrh. sagði áðan er hann vitnaði til þingmanna sem hefðu það eitt í huga að hugsa vel um íslenska hagsmuni. Ég er að því. En þegar virðulegur utanrrh. heldur því fram að hér sé hrein sýndartillaga á ferðinni þá er það mér mjög óljúft. Það fellur mjög illa að hugsunum mínum sem er að hugsa um hreina íslenska hagsmuni, eins og hæstv. utanrrh. kom inn á áðan. Hann gat þess áðan í andsvari að ríkisstjórnin væri ekki að styðja Eimskip. En Eimskip styðst við rök íslenskra stjórnvalda. Þegar hæstv. utanrrh. talar um að hér sé algjör þröngsýni varðandi brtt. mína hlýtur sú hugsun að vakna að hún sé þá víðar en á Íslandi. Hún er þá í Bandaríkjunum líka þar sem þessi ákvæði eru sérstaklega tiltekin í samningnum. Þar segir að bandarísk skip skuli flytja bandaríska hlutann. Mikil rosaleg þröngsýni er það. Í annan stað vildi ég geta þess aftur að hér er ekki um neina þröngsýni að ræða. Hún er þá víðar en hjá mér. Þetta sem ég vildi vitna til aftur er að náttúrlega er mjög auðvelt að taka skip á leigu undir hvaða fána sem er til þess að stunda þessa flutninga. Það er alveg rétt hjá hæstv. utanrrh. En mér er mjög óljúft að talað skuli um að hér sé hrein sýndartillaga á ferðinni miðað við þá greinargerð sem Eimskip er að vitna til.

Herra forseti. Það er mjög eðlilegt og rökrétt að Eimskipafélag Íslands byggi málsókn sína á þeim samningum sem eru á milli íslenskra og bandarískra stjórnvalda og byggi réttargæslu sína og hagsmunagæslu sína á þeim grundvelli sem er til staðar. Eimskipafélag Íslands er íslenskt fyrirtæki. Ég vænti þess að engar efasemdir séu um það í huga hv. þingmanna. Eimskipafélag Íslands hlýtur að eiga þann rétt sem er í íslensku þjóðfélagi eins og önnur íslensk fyrirtæki. Það er hvorki verra né betra en önnur íslensk fyrirtæki. Auðvitað ber okkur skylda til að gæta hagsmuna íslenskra fyrirtækja almennt. Ég hef þá algjörlega misskilið hlutverk mitt ef það er ekki skylda mín. Mér ber ekki að draga fyrirtæki í dilka í því sambandi. Ég stend við fullyrðingu mína frá því áðan að ég tel í grundvallaratriðum rangt að taka eitt mál með þessum hætti út úr að því er varðar íslenskan fána. Ég tel að með því að gera það séu allar líkur á því að það leiði til þess að íslensk skipafélög bjóði ekki í þessa flutninga. Ég stend við þá fullyrðingu. Ég tel því að brtt. hv. þm. þjóni ekki þeim góðu hugsunum sem annars liggja sjálfsagt þar að baki.

Aðeins vegna þess sem hæstv. utanrrh. kom áðan inn á, þ.e. að þetta væri hrein sýndartillaga. Ég hlýt þá að spyrja: Voru þá þau rök hrein sýndarmennska sem íslenska ríkið byggði málflutning sinn á þegar það endurnýjaði samninginn 1986? Er þessi texti þá bara sýndarmennska, með leyfi forseta: ,,Smæð íslensks markaðar gerði það að verkum að flutningar fyrir varnarliðið væru lykilatriði fyrir öfluga innlenda skipaútgerð sem gæti þjónað efnahags- og öryggishagsmunum þjóðarinnar á hættu- og neyðartímum. Við slíkar aðstæður væri Íslendingum lífsnauðsyn að hafa öflugan skipakost ...`` Hæstv. utanrrh. Er þetta sýndarmennska? Er þetta bara eitthvað í plati? Ef þetta er hrein sýndarmennska þá skal ég taka draga tillöguna til baka.

Herra forseti. Ég tel frekar að hv. þm. ætti að spyrja um þetta mál í eigin flokki vegna þess að flokkur hans var í forsvari fyrir þessu máli þegar samningurinn var gerður 1986 af þáv. utanrrh. Matthíasi Á. Mathiesen og undirritaður af sjálfum Ronald Reagan, forseta Bandaríkjanna. Við búum við almennar reglur í landi okkar og Bandaríkin búa við sínar reglur. Reglur okkar eru m.a. litaðar af samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég veit ekki betur en að hv. þm. hafi samþykkt þann samning og ég veit ekki betur en að hann hafi skuldbindingar gagnvart þeim samningi eins og aðrir Íslendingar. Við þurfum fyrst og fremst að byggja upp almennar reglur um skipafélög okkar. Ég ætla ekki að segja að þær almennu reglur séu réttar. Við erum að skilgreina í þessu sambandi hvað séu íslensk skipafélög. En ég held að afar erfitt sé að setja einhverja allt aðra reglu en almennt tíðkast að því er varðar mönnun eða áhöfn í þessu tilviki. Ég held að hv. þm. hljóti að sjá það þegar hann skoðar málið betur. Ég skal gjarnan draga það til baka að þetta sé sýndartillaga af hálfu hv. þm. En hún er þá a.m.k. flutt að mínu mati án þess að málið sé hugsað til botns. Ég get út af fyrir sig alveg fallist á það. En eins og hún blasti við mér fannst mér hún vera hrein sýndartillaga. Ég endurtek það. En ef þarna hefur verið annað að baki þá skal ég gjarnan taka það til baka.

Herra forseti. Vanhugsun er náttúrlega nokkuð sem menn nota stundum til ámælis. Ég legg þessa tillögu ekki fram að vanhugsuðu máli. Hugsun mín er nákvæmlega sú sama og byggist á sömu rökum og Bandaríkjamenn nota í varnarsamningnum hvað áhrærir sjóflutninga, þ.e. að þeir taka það fram að þeir ætla að bandarísk skip undir bandarískum fána flytji þann hluta sem þeir hafa til umráða í sjóflutningum. Það nákvæmlega sama er ég að gera. Ef þetta er vanhugsun hjá mér þá hlýtur það að vera algjör vanhugsun hjá heilli þjóð, Bandaríkjum Norður-Ameríku.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið. Ég vil aðeins segja um varnarræðu hæstv. utanrrh. hér áðan fyrir þessu máli og allt í kringum það, að þar var um mikinn línudans að ræða. Satt best að segja var það harla vandræðalegur málflutningur að leiða annars vegar það fram, sem er svo sem ljóst, að Ísland er sjálfstæð þjóð og setur sér lög og að við viljum ekki taka við fyrirmælum frá öðrum í þeim efnum. En svo kom þetta ,,en``. En það var náttúrlega um að ræða milliríkjadeilu milli vinaþjóða og grannþjóða og varð að reyna að leysa það mál. Það er þá þetta ,,en`` sem er réttlæting þess að hæstv. ráðherra leggur til breytingu á eigin frv. að undangengnum viðræðum við Bandaríkjamenn og vegna óánægju þeirra eins og við blasir. Herra forseti. Ég gekk ekki svo langt þegar ég var að minna á hið góða orðtæki að oft velti lítil þúfa þungu hlassi að segja að þetta mál mundi skipta sköpum í þeim viðræðum sem fram undan væru milli bandarískra og íslenskra stjórnvalda um framtíð --- eða vonandi ekki framtíð --- erlends hers hér í landinu. En mér þykir líklegt að það geti haft ákveðin áhrif. Meðal annars gæti það haft þau áhrif að Bandaríkjamenn notuðu þetta ásamt öðru sem tilefni til að koma með tillögur sem vitað er að verulegur áhugi er fyrir vestra um verulegan samdrátt eða jafnvel lokun herstöðvarinnar í Keflavík. Það er vitað, herra forseti, og ekkert leyndarmál held ég að í Washington og vestan hafs eru mjög deildar meiningar um gildi þess eða tilgang að halda áfram úti herstöð á Íslandi. Áhrifamikil öfl bæði innan bandaríska stjórnarráðsins og innan bandaríska hersins, einstakra deilda þar, eru þeirrar skoðunar að fjármunum væri betur varið í aðra hluti. Það er svo að menn hafa sem betur fer dregið nokkuð saman í útgjöldum til hermála í ljósi endaloka kalda stríðsins og slíkra hluta. Þá hefur þeirrar tilhneigingar gætt í Bandaríkjunum af skiljanlegum ástæðum að reyna að láta þann samdrátt fremur koma fram í herstöðvum á erlendri grund en innan Bandaríkjanna, m.a. og aðallega af þeim ósköp einföldu ástæðum að það eru miklir atvinnuhagsmunir í húfi víða í kringum stórar herstöðvar eins og við þekkjum. Þar af leiðandi er það af pólitískum ástæðum og ýmsum ástæðum sem áhrifamikil öfl, þingmenn sem kunna sitthvað fyrir sér í kjördæmapoti vestan hafs eins og við sjáum af þessu máli, beita sér mjög í því að samdrátturinn komi frekar fram á erlendri grund en í herstöðvum t.d. í kjördæmum þeirra. Annað atriði gæti líka haft áhrif, herra forseti. Það er ósköp einfaldlega að í Bandaríkjunum eru núna uppi geigvænleg áform um að fara út í uppbyggingu á nýju gagnflaugakerfi, einhvers konar breytt stjörnustríðsáætlun gæti það kallast. Hún á margt skylt með hinum vitfirrtu áformum Ronalds Reagans og hans nóta um að fara út í stjörnustríðsuppbygginguna eins og til stóð í eina tíð. Bandaríkjamenn hafa þreifað fyrir sér með það hvort ná mætti samkomulagi t.d. við Rússa um að falla frá samningnum sem bannar uppsetningu slíkra kerfa. Eitt er víst og það er að verði ráðist í slíka hluti kostar það óhemjumikið fé og þeirra fjármuna á, samkvæmt því sem frést hefur af þessum áformum, að hluta til að afla með niðurskurði í hefðbundnum herafla og rekstri herstöðva, ekki síst á erlendri grund. Þetta og fleira gæti haft áhrif í þá átt að tillögur Bandaríkjamanna í þessum viðræðum þegar þær hefjast gætu átt eftir að koma mönnum verulega á óvart. Það fer að vísu eftir því hvaða öfl verða ofan á í þessum efnum vestan hafs. Oft er erfitt að átta sig á því enda um flókið og mikið bákn að ræða sem kemur við sögu, einstakar deildir hersins, mismunandi ráðuneyti o.s.frv. Af mörgum er talið að áhugi Bandaríkjamanna hvað þetta varðar snúi fyrst og fremst að því að hér á Íslandi sé tiltæk aðstaða. Ég held að það sé nokkuð ljóst að í raun telja þeir það vera það sem máli skipti en ekki endilega hitt hvort hér er einhver viðbúnaður að staðaldri enda ákaflega fljótlegt að flytja hann hingað. Þær fjórar orrustuþotur af þeirri gerð sem hér eru að mestu leyti að staðaldri eru ekki nema fáeina klukkutíma að komast til landsins frá herstöðvum þó þær væru inni á meginlandi Norður-Ameríku. Enn þá fljótari eru þær frá Bretlandseyjum eða þeim herstöðvum Bandaríkjamanna sem næst okkur liggja. Þess vegna væri alls ekki ólíklegt að af hálfu Bandaríkjamanna gætu birst tillögur um að framlag þeirra til þess sem menn kalla svo hátíðlega ,,varna Íslands`` yrði fyrst og fremst fólgið í því að leggja einhverja fjármuni í að viðhalda aðstöðu en ekki til að hafa hér umtalsverðan viðbúnað að staðaldri. Einnig er ljóst, herra forseti, að tæknin er að breyta ýmsu í þessum efnum. Mjög mikið af hefðbundnum viðbúnaði, hefðbundum radarbúnaði, hlustunarkerfum og öðru slíku hefur núna verið leystur af hólmi með miklu háþróaðri tækni sem byggir fyrst og fremst á gervihnöttum og öðru slíku. Því er ég að draga þetta inn í málið, herra forseti, að mér finnst það eiga erindi í þessu samhengi. Ekki er víst að þessir sjóflutningar verði til frambúðar eitthvað til að rífast mikið um ef svo færi að þarna yrði dregin þannig saman starfsemin á næstu árum eða henni jafnvel lokað hvað varðar beina þátttöku Bandaríkjamanna sjálfra. Hitt er ljóst og mér jafnljóst, þrátt fyrir skoðanir mínar í þessum efnum, að Bandaríkjamenn vilja tryggja að Ísland sé þeim áfram opið, sé á áhrifasvæði þeirra og að þeir geti ef þeir svo kjósa nýtt sér þá aðstöðu sem hér er eða komið aftur með viðbúnað ef þeim sýnist svo. Það held ég að sé mergurinn málsins. Að mínu mati, herra forseti, hníga öll rök til þess, sé málið skoðað í þessu ljósi, að við Íslendingar horfumst í augu við þær aðstæður sem blasa við okkur í alþjóðastjórnmálum og einnig í þessum samskiptum og gerum það uppréttir en séum ekki á hnjánum að biðja um viðveru erlends hers í landinu sem engin rök mæla lengur með. Út af fyrir sig hefur svo aldrei verið og nú er ekki lengur áhugi á því af hálfu gagnaðilans. Af þessum umræðum, herra forseti, þessu máli og öllu sem í kringum það hefur risið á undanförnum vikum, sem var tekið svo alvarlega af sjálfu Morgunblaðinu --- ég man ekki hvort þær voru frekar fimm eða sex blaðsíðurnar sem undir umfjöllun um það voru lagðar fyrir fáeinum dögum --- sjá menn þá að mikið liggur við. Ef við gefum okkur þá fallegu framtíðarsýn, herra forseti, að árið 2012 verði síðustu --- þó ekki væri fyrr en gjarnan 2005 eða 2008 --- erlendu hermennirnir farnir úr landinu þá verður gaman að rifja upp þessa umræðu, herra forseti, og þetta mál.

Herra forseti. Ég ætla út af fyrir sig ekki að blanda mér í hugleiðingar hv. þm. um þá stöðu sem kann að koma upp og skoðanir hans á því hvort þetta samstarf eigi að vera eins og það er í dag eða ekki. Ég vildi aðeins benda á það, sem ég veit að honum er að sjálfsögðu ljóst, að þetta samstarf er tvíhliða. Það byggir ekki eingöngu á hagsmunum Bandaríkjanna, það byggir líka á hagsmunum Íslands. Niðurstaða í því máli getur aldrei orðið önnur en sú að hún samrýmist jafnframt hagsmunum Íslands. Ef við teljum það samrýmast hagsmunum Íslands að hér sé tiltekinn lágmarksviðbúnaður, sem ég tel að samrýmist hagsmunum Íslands, þá getur niðurstaðan aldrei orðið önnur en sú að fullt tillit sé tekið til þeirra hagsmuna, þ.e. íslenskra hagsmuna með sama hætti og niðurstaðan hlýtur jafnframt að taka tillit til bandarískra hagsmuna. Hvað sem líður öllum vangaveltum einstakra aðila í Bandaríkjunum verður að vera ljóst að þær vangaveltur geta ekki orðið niðurstaða í málum milli Íslands og Bandaríkjanna vegna þess að mikið af þeim vangaveltum taka ekkert tillit til hugsanlegra hagsmuna Íslands í þessu sambandi þó ég viti að sjálfsögðu að hagsmunir Íslands í þessu sambandi eru metnir út frá mismunandi forsendum, m.a. af hv. þm. sem hefur aðrar forsendur í því hagsmunamati en sá sem hér stendur. En þetta vildi ég taka skýrt fram.

Herra forseti. Mér er þetta að sjálfsögðu vel ljóst eins og hæstv. utanrrh. Ég geri mér grein fyrir því að ágreiningur okkar í málinu er m.a. og alveg sérstaklega fólginn í því að við metum hagsmuni Íslands ólíkt í þessu sambandi. Ég tel að þeim sé prýðilega borgið einmitt með því að erlendur her hverfi úr landinu og við leggjum þannig í leiðinni lóð okkar á vogarskálar friðsamlegri sambúðar þjóða og afvopnunar, því að dregið sé úr útgjöldum til vígbúnaðarmála og fjármunir færðir yfir í aðra og þarfari hluti eins og þróunaraðstoð og stuðning við fátæk ríki, átak í umhverfismálum og annað slíkt sem eru að mínu mati miklu brýnni framtíðarverkefni og þarfari en að viðhalda umfangsmiklum vígbúnaði úti um allan heim. Það er að sjálfsögðu rétt að ef menn ganga til viðræðna þá þurfa menn að skoða hagsmuni og áhuga beggja aðila. En við þekkjum líka, herra forseti, úr sögunni að bandarísk stjórnvöld geta verið duttlungafull og tekið skyndilegar ákvarðanir. Þau hafa t.d. tekið ákvarðanir um skyndilega stórfellda lokun herstöðva á erlendri grund án þess að gera mjög mikið með hagsmuni þeirra sem urðu fórnarlömb slíkra breytinga. Menn eiga víða um sárt að binda þar sem þeir voru orðnir háðir veru slíkra herja. Um þetta eru dæmi af Kyrrahafseyjum, í Suðaustur-Asíu og víðar. Það vill svo til að sá sem hér talar getur sagt eina litla dæmisögu af slíku. Í minni gömlu heimabyggð var herstöð um fimmtán ára skeið. Svo einn góðan veðurdag fréttu menn að Kaninn hefði tekið ákvörðun um að loka henni og hann var farinn eftir þrjá mánuði. Hann var ekki mikið að hugsa um atvinnuhagsmuni þessa litla byggðarlags sem var auðvitað orðið háð því á þessu fimmtán ára tímabili að hafa af þessu atvinnu, var í raun stungið svefnþorni og öll önnur atvinnuuppbygging lá afvelta á meðan. Við þekkjum líka dæmi um slíka hluti og ég held að annað væri óraunsæi en að hafa í huga að sviptivindar í stjórnmálum vestan hafs gætu vel átt eftir að skila hingað óvæntum tillögum og niðurstöðum. Það er ekki víst að það yrði svo mikið með það gert þó að íslenskir ráðamenn reyndu af skammsýni sinni að halda í herinn.

Herra forseti. Ég geri mér afskaplega vel grein fyrir skoðunum hv. þm. og ég heyri að hann er vongóður um að ýmsir aðilar í Bandaríkjunum komi honum til hjálpar í þessu áhugamáli sínu. En eitt er líka rétt að taka fram, þ.e. að hér er að sjálfsögðu ekki eingöngu um öryggishagsmuni Íslands og Bandaríkjanna að ræða. Hér er líka um öryggishagsmuni nágrannaþjóða okkar að ræða, samstarfsaðila okkar í Evrópu. Þetta mál verður líka að skoða í ljósi þeirra tíðinda sem eiga sér nú stað í Evrópu þegar Evrópuríkin eru að koma sér saman um nýja stefnu í öryggismálum álfunnar. Allt er þetta þáttur í því þannig að myndin er mjög flókin. En ég er í sjálfu sér sammála hv. þm. um að hér geta orðið breytingar og við þurfum að vera viðbúin slíkum breytingum. Það er uppi umræða um þær breytingar enda hefur heimsmyndin breyst. Í því sambandi þurfum við líka að líta á Ísland sem hluta af Evrópu og þeirra miklu hagsmuna sem öll Evrópa hefur í Atlantshafstengslunum. Ísland er mjög mikilvægur hlekkur í þessum Atlantshafstengslum og það þurfum við líka að hafa í huga þegar við förum yfir málið enda veit ég að hv. þm. er það fullkomlega ljóst.

Herra forseti. Kannski yrði bilið á endanum ekki svo óskaplega mikið á milli okkar hæstv. utanrrh. í skoðunum ef við töluðum oftar saman um þessi mál. Það er auðvitað alveg ljóst að þetta hefur líka gildi gagnvart svokölluðum öryggishagsmunum annarra ríkja en Íslands og Bandaríkjanna, þ.e. Evrópu, Kanada og annarra Atlantshafsbandalagsríkja. En í því sambandi er það fyrst og fremst aðstaðan, herra forseti, sem skiptir máli eins og málum er nú þegar háttað. Ekki er langt síðan hér voru 16 orrustuþotur af fullkomnustu gerð. Þær eru núna fjórar og eru meira að segja ekki alltaf hér í landinu. Hér var miklu meiri viðbúnaður, upp undir eða yfir helmingi fleiri hermenn en nú eru o.s.frv. Staðreyndin er sú að hér er orðinn svo lítill eiginlegur viðbúnaður í formi mannafla og tækja að hann er nánast hverfandi og skiptir engu máli. Ég viðurkenni hins vegar að menn meta aðstöðuna. Menn horfa á flugvöllinn, flugskýli og aðra aðstöðu, eldsneytisbirgðir og slíka hluti sem skipta máli. Þess vegna tel ég að raunsætt mat á stöðunni feli í sér að þegar til viðræðnanna kemur væri það fyrst og fremst spurning um þá aðstöðu sem vegur þungt en ekki hitt hvort hér er mér liggur við að segja að nafninu til fáein hundruð hermanna og tvær eða fjórar þotur. Þess vegna munar það svo litlu að það er ekki að mínu mati nokkuð sem við eigum að láta halda aftur af okkur í því að láta þann draum rætast að Ísland geti meðal þjóðanna borið höfuðið hátt sem herlaust land eins og flestar þjóðir og þar á meðal allar nágrannaþjóðir okkar vilja vera. Hin Norðurlöndin hafa ekki tekið það í mál að þar sætu erlendir herir frá stríðslokum, t.d. Noregur og Danmörk, þó að þau séu í NATO, svo dæmi sé tekið.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. hv. heilbr.- og trn. um frv. til laga um lífsýnasöfn, 534. máli og brtt. nefndarinnar á þskj. 1309. Frumvarp þetta var fyrst flutt á 123. löggjafarþingi og þá bárust heilbr.- og trn. fjölmargar umsagnir. Nefndin hefur líka fjallað um þetta mál núna og haft þær umsagnir jafnframt til skoðunar og fengið á sinn fund auk fulltrúa frá heilbr.- og trmrn., Sigurð Guðmundsson landlækni, Pál Hreinsson og Sigrúnu Jóhannesdóttur frá tölvunefnd, Ingileif Jónsdóttur frá vísindasiðanefnd, Tómas Zoëga, Örn Bjarnason og Ásdísi Rafnar frá Læknafélagi Íslands, Jón Gunnlaug Jónasson frá rannsóknastofu Háskóla Íslands í meinafræði og Kára Stefánsson frá Íslenskri erfðagreiningu. Frumvarp það sem núna er flutt er endurflutt með nokkrum breytingum og til viðbótar þeim umsögnum sem lágu fyrir þegar það var fyrst flutt á 123. löggjafarþingi hafa borist nokkrar umsagnir frá að hluta til sömu aðilum og skiluðu umsögn í fyrra sinn og taldir eru upp í nál. á þskj. 1308. Samkvæmt greinargerð með frumvarpinu er meginmarkmið löggjafar á þessu sviði að styrkja starfsemi þeirra lífsýnasafna sem hér eru til og jafnframt að skapa umgjörð um ný lífsýnasöfn, hvetja til vísinda- og þjónusturannsókna, styrkja samstarf fagaðila hér á landi og samstarf íslenskra vísindamanna við erlenda stéttarbræður þeirra íslenskri heilbrigðisþjónustu og vísindastarfi til heilla. Þá er í frumvarpinu sérstaklega reynt að tryggja að varsla, meðferð og nýting lífsýna úr mönnum verði með þeim hætti að virðing og réttindi þegnanna séu tryggð og nýting lífsýnanna þjóni vísindalegum og læknisfræðilegum tilgangi og stuðli að almannaheill. Meginatriði frumvarpsins varða eignarrétt að lífsýnum, samþykki lífsýnisgjafa og persónuvernd. Vegna eðlis lífsýna og þess hvernig til lífsýnasafna er stofnað geta þau hvorki né mega lúta lögmálum eignarréttar í venjulegum skilningi. Leyfishafi lífsýnasafns telst því ekki eigandi lífsýnanna en fær þess í stað ákveðinn umráða- og ráðstöfunarrétt yfir þeim eins og nánar er kveðið á um í frumvarpinu með þeim skilyrðum sem þar eru. Samkvæmt frumvarpinu verður lífsýni einungis vistað í lífsýnasafni með samþykki lífsýnisgjafa. Samþykki hans getur annaðhvort verið ætlað eða upplýst, óþvingað samþykki, samanber skilgreiningar í frumvarpinu. Lífsýnisgjafi getur hvenær sem er afturkallað upplýst, óþvingað samþykki sitt og skal þá lífsýni sem aflað var til vörslu í lífsýnasafni vegna vísindarannsókna eytt. Hafi lífsýnum verið safnað vegna þjónusturannsókna eða meðferðar má ganga út frá ætluðu samþykki sjúklings fyrir því að lífsýnið verði vistað í lífsýnasafni. Við afturköllun þess samþykkis skal lífsýnið hins vegar geymt til notkunar í þágu lífsýnisgjafa og má þá ekki nota það til vísindarannsókna nema með sérstöku samþykki lífsýnisgjafa fyrir því. Vegna skilgreiningar frumvarpsins á upplýstu, óþvinguðu samþykki skv. 5. tölul. 3. gr. telur nefndin rétt að benda á að um samþykki fyrir hönd barna og ósjálfráða einstaklinga gilda ákvæði lögræðislaga og laga um réttindi sjúklinga eftir því sem við á. Þá er í frumvarpinu lögð á það áhersla að tryggja öryggi persónuupplýsinga í íslenskum lífsýnasöfnum þar sem áhætta af starfrækslu þessara safna felst aðallega í hugsanlegri misnotkun á upplýsingum eða niðurstöðum rannsókna á lífsýnum. Ákvæðum frumvarpsins er m.a. ætlað að ákvarða þær öryggiskröfur sem gerðar verða um geymslu lífsýna í lífsýnasöfnum. Um þær öryggiskröfur sem gera ber til varðveislu lífsýna sem notuð verða til þjónusturannsókna og heimilt er að geyma í allt að fimm ár, sbr. 2. mgr. 2. gr., gilda lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, en þetta frv. tekur ekki til þeirra sýna. Svo sem fram kemur í 6. tölul. hér á eftir er ljóst að lög um lífsýnasöfn yrðu talin sérlög gagnvart lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Síðarnefndu lögin eru þó víðtækari og telja verður að þau gildi þar sem lögum um lífsýnasöfn sleppir. Þá er efnismunur á upplýstu samþykki skv. 5. tölul. 3. gr. og 7. gr. frumvarpsins og 10. gr. laga um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997, um samþykki fyrir þátttöku í vísindarannsókn og skal því við framkvæmd samkvæmt lögum um lífsýnasöfn jafnframt fara eftir 10. gr. laga um réttindi sjúklinga þegar um vísindarannsóknir er að ræða. Það sem ég hef sagt hér lýtur að því hvernig þessi mismunandi lög sem um slíkt gilda skulu túlkuð saman. Í tengslum við 1. og 9. gr. frumvarpsins vill nefndin að lokum benda á það að til að tryggja persónuvernd hefur því verið haldið fram að þörf sé á að setja bannreglur í lög um notkun lífsýna og þá fyrst og fremst á tveimur sviðum. Annars vegar hefur verið bent á að þörf sé á að banna vátryggingafélögum að áskilja erfðafræðilegar upplýsingar þegar tekin er afstaða til þess hvort manni skuli seld líftrygging og sama hlýtur að eiga þá við um sjúkratryggingar. En um þetta eru til að mynda til lög í Svíþjóð og Austurríki. Hins vegar hefur verið bent á að þörf sé á að vernda launþega fyrir óskum atvinnurekenda um upplýsingagjöf um erfðafræðilegar upplýsingar, en í Danmörku hafa verið sett sérstök lög um notkun heilbrigðisupplýsinga á vinnumarkaði og voru þau sett árið 1996. Heilbr.- og trn. leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er grein fyrir í sérstöku þingskjali. Ég ætla að gera grein fyrir þeim breytingum. Þær eru eftirfarandi: Það er í fyrsta lagi við 1. gr. laganna þar sem talað er um markmiðið með setningu þeirra og nefndin vill benda á að orðalag 1. gr. frv. eins og það var lagt fram er ekki eins ítarlegt og umfjöllun í greinargerð um ákvæðið gefur til kynna. Því er lagt til að hið stefnumarkandi orðalag greinargerðarinnar verði tekið upp í sjálfan lagatextann þannig að til viðbótar textanum eins og hann er og markmiðsgreininni í 1. gr. laganna leggur heilbr.- og trn. til að við bætist ný málsgrein sem hljóðar þannig: ,,Aldrei skal setja hagsmuni vísinda og samfélags ofar hagsmunum lífsýnisgjafa. Óheimilt er að mismuna lífsýnisgjafa á grundvelli upplýsinga sem fengnar eru úr lífsýni hans.`` Í öðru lagi er lögð til orðalagsbreyting á 8. tölul. 3. gr. sem er þá til samræmis við aðra orðnotkun í frv. þar sem í staðinn fyrir að tala um stofnun er talað um lögaðila. Í þriðja lagi er lagt til af heilbr.- og trn. að orðið tölvunefnd falli brott úr upptalningu í 4. gr., en í þeirri grein er mælt svo fyrir að ráðherra skuli veita leyfi til að stofna og starfrækja lífsýnasöfn að fenginni umsögn landlæknis, tölvunefndar og vísindasiðanefndar. Í athugasemdum við frv. segir að umsögn tölvunefndar sé nauðsynleg m.a. til að vernd persónuupplýsinga verði sem öruggust hjá safninu. En af ákvæðinu er alls ekki ljóst hvernig tölvunefnd sem hér eftir verður nefnd Persónuvernd, samanber 5. tölul., á að geta tryggt persónuvernd með því einu, eins og frv. gerir ráð fyrir, að veita umsögn né að það geti verið hlutverk hennar að veita nokkra umsögn um það hverjir fái slíkt leyfi. Á hinn bóginn er ljóst að þeir sem á annað borð fá leyfi þurfa að fara að ákveðnum öryggisreglum eða stöðlum við meðferð og vörslu lífsýna til að tryggja persónuvernd. Að skilgreina slíkar reglur er eðlilega hlutverk Persónuverndar þegar litið er til 1. gr. laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Af þeim sökum er lögð til framangreind breyting en þess í stað bætt nýjum tölulið um öryggismat og öryggisráðstafanir við söfnun og meðferð lífsýna við 5. gr. frv. Heilbr.- og trn. leggur til í fjórða lagi tvær breytingar á 5. gr. Annars vegar er lagt til í 1. málsl. 7. tölul. að ábyrgðarmaður lífsýnasafns skuli vera læknir og hafa stundað sjálfstæð rannsóknar- og þróunarstörf á sviði heilbrigðisvísinda í stað þess að hafa stundað framangreint innan heilbrigðisþjónustunnar, eins og frv. gerði ráð fyrir, samanber þó 2. málsl. 7. tölul. Þar sem ábyrgðarmaður skal m.a. veita aðgang að lífsýnum til frekari greiningar sjúkdóma þykir eðlilegt að gera kröfu til þess að ábyrgðarmaður safns sem orðið hefur til vegna þjónusturannsókna, svo sem Dungalssafnið, sé læknir. Þegar um er að ræða safn þar sem safnað er til notkunar í vísindarannsóknum þykir hins vegar eðlilegt að vísindamenn sem ekki eru læknar, t.d. sérfræðingar sem stundað hafa sjálfstæð rannsóknar- og þróunarstörf á sviði heilbrigðisvísinda, geti verið ábyrgðarmenn slíkra safna. Þá þótti orðalagið ,,innan heilbrigðisþjónustunnar`` þröngt og villandi. Að lokum er lagt til að við bætist nýr málsliður um að öryggismat og öryggisráðstafanir við söfnun og meðferð lífsýna séu í samræmi við reglur sem persónuvernd setur um öryggi lífsýna, samanber skýringar við 3. tölul. hér að framan. Á 7. gr. frv., sem fjallar um samþykki lífsýnisgjafa og afturköllun þess, hafa verið gerðar nokkrar breytingar. Í fyrsta lagi er lagt til að 2. málsl. 1. mgr. sé í samræmi við 5. tölul. 3. gr. og því verði samþykki einnig að vera skriflegt. Í öðru lagi er lagt til að við 1. mgr. bætist nýr málsliður þar sem fram kemur að gætt skuli ákvæða 20. gr. laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga þar sem við á. Í 1. mgr. 7. gr. er fjallað um upplýsingar eða fræðslu sem veita skal áður en lífsýna er aflað með upplýstu samþykki. Upplýsingar þessar eru ekki eins ítarlegar og veita á þegar persónuupplýsinga er aflað með upplýstu samþykki, samanber lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Ljóst er að lög um lífsýnasöfn yrðu talin sérlög gagnvart lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga og mundu hin fyrrnefndu því ganga þeim síðarnefndu framar að því leyti sem þar er að finna aðrar efnisreglur. Á hinn bóginn eru lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga mun víðtækari og hafa fleiri efnisreglur. Þau lög hljóta því ávallt að gilda þar sem lögum um lífsýnasöfn sleppir. Í þriðja lagi er um að ræða lagfæringu á lagatilvísun. Þá er lagt til að við 2. mgr. bætist nýr málsliður þar sem sérstaklega er tekið fram að efni sem unnið hefur verið úr lífsýni við framkvæmd rannsóknar eða niðurstöðum rannsóknar sem þegar hefur verið framkvæmd skuli ekki eytt við afturköllun á upplýstu, óþvinguðu samþykki. Nefndin leggur í þessu tilliti áherslu á nauðsyn þess að gera greinarmun á lífsýni sem tekið er úr einstaklingi og efni sem unnið er úr lífsýni eða niðurstöður rannsókna úr lífsýni þegar tekin er afstaða til eyðingar þess vegna afturköllunar samþykkis. Niðurstöður rannsókna á lífsýnum geta gefið líffræðilegar upplýsingar um lífsýnisgjafa en þær upplýsingar byggjast ekki síður á framkvæmd rannsóknarinnar en lífsýninu sjálfu og oftast jafnframt á niðurstöðum rannsókna á öðrum lífsýnum sem eru undir í sömu rannsókn. Heilbr.- og trn. leggur áherslu á að afturköllun samþykkis geti aldrei orðið afturvirk og niðurstöðum rannsókna sem þegar hafa verið framkvæmdar verði því ekki eytt, enda er það einn af grundvallarþáttunum í öllum rannsóknum að hægt sé að sannreyna niðurstöður eftir á. Aðrar breytingar á 4. mgr. lúta að lagaheimild fyrir því að landlæknir haldi svokallaða úrsagnaskrá yfir þá lífsýnagjafa sem afturkalla ætlað samþykki fyrir því að sýni þeirra verði vistuð í lífsýnasafni. Umræddar upplýsingar eru viðkvæmar persónuupplýsingar og því þarf framangreind lagaheimild að vera til staðar, samanber að öðru leyti ákvæði laga um gagnagrunn á heilbrigðissviði, nr. 139/1998. Nefndin leggur líka til breytingar á 9. gr. laganna þar sem fjallað er um aðgang að lífsýnasafni og um notkun lífsýnasafns. Lagt er til að 2. og 3. málsl. 1. mgr. verði að 2. mgr. þar sem um er að ræða undantekningu frá þeirri meginreglu sem fram kemur í 1. málsl. 1. mgr. Einnig er um að ræða orðalagsbreytingu í 3. mgr., sem verður 4. mgr., og að lokum er í 4. mgr., sem verður 5. mgr., kveðið á um skyldu ráðherra til að setja í reglugerð frekari ákvæði um notkun lífsýna að fengnum tillögum landlæknis, vísindasiðanefndar og Persónuverndar. Nefndin tekur fram að með skyldu ráðherra til setningar þessarar reglugerðar er ekki verið að opna fyrir frekari heimildir ráðherra til handa frá þeirri tæmandi talningu tilvika um notkun sem fram koma 9. gr. Hins vegar er með þessu verið að tryggja málefnalega hagsmuni þannig að safnstjórnir hafi ekki geðþóttaákvarðanir á þessu sviði. Þá er um að ræða orðalagsbreytingu í upphafi fyrri málsliðar 2. mgr. 10. gr. Lögð er til breyting á 3. mgr. þess efnis að heimild til að senda lífsýni utan til sjúkdómsgreiningar og gæðaeftirlits verði rýmkuð. Samkvæmt 3. mgr. er ekki heimilt að flytja lífsýnasafn eða hluta þess úr landi nema að fengnu samþykki vísindasiðanefndar og Persónuverndar. Eins og fram kemur í 2. mgr. 2. gr. tekur frumvarpið ekki til tímabundinnar vörslu lífsýna sem safnað er til þjónusturannsókna þannig að yfirleitt eru sýni sem senda þarf utan til sjúkdómsgreininga ekki komin í lífsýnasafn þegar það er gert. Nefndin bendir á að þurfi að senda sýni sem komið er í lífsýnasafn utan vegna sjúkdómsgreiningar eða gæðaeftirlits sé óeðlilegt að leita þurfi samþykkis vísindasiðanefndar og Persónuverndar enda sé þá um að ræða þjónustu við sjúkling og oft sé mikilvægt að tefja ekki slíka greiningu að óþörfu. Annar flutningur úr landi, svo sem til vísindarannsókna, yrði hins vegar háður samþykki framangreindra aðila. Þá er lögð til sú breyting á 12. gr., sem fjallar um eftirlit, að 2. mgr. greinarinnar færist í 13. gr. frumvarpsins og verði 2. mgr. þeirrar greinar. Jafnframt er lagt til að við 12. gr. bætist tvær nýjar málsgreinar, 1. og 2. mgr., þar sem í frumvarpið vantaði ákvæði um eftirlit Persónuverndar og innra eftirlit á lífsýnasöfnum. Samkvæmt reglum stjórnsýslunnar eru það rekstraraðilar sjálfir sem sjá um innra eftirlit en það er hins vegar opinberra aðila að fylgja því eftir að slíkt sé gert. Lagðar eru til breytingar á 16. gr. um reglugerðarheimild ráðherra. Heilbr.- og trn. telur nauðsynlegt að frekari reglur verði settar um hvernig standa skuli að því að veita þeim sem lífsýni eru tekin úr vegna þjónusturannsókna upplýsingar um að lífsýnin kunni að verða vistuð í lífsýnasafni til notkunar skv. 9. gr. og upplýsingar um heimild þeirra til að lýsa sig mótfallna því. Þannig telur nefndin að setja þurfi nánari reglur um hvernig tryggja skuli að ákvörðun lífsýnisgjafa um að sýni hans verði ekki vistað í lífsýnasafni til notkunar í vísindarannsóknum verði virt og jafnframt hvernig persónuverndar hans verði gætt. Þá telur nefndin nauðsynlegt að ráðherra kveði nánar á um heimild landlæknis til að halda úrsagnaskrá skv. 4. mgr. 7. gr. um þá sem afturkalla ætlað samþykki. Loks telur nefndin nauðsynlegt að settar verði reglur til að tryggja að safnstjórnir gæti samræmis og jafnræðis við veitingu aðgangs að lífsýnasöfnum til vísindarannsókna. Það á sérstaklega við þegar um er að ræða lífsýnasöfn sem orðið hafa til á heilbrigðisstofnunum hins opinbera eða stofnunum sem kostaðar eru af almannafé. Sé um að ræða lífsýni sem safnað er af einkaaðila til notkunar í vísindarannsóknum gegnir hins vegar öðru máli. Loks leggur nefndin til að 17. gr., sem fjallar um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga, nr. 74/ 1997, falli brott, þar sem ekki er talin þörf á að breyta þeim lögum að svo stöddu. Að lokum er lagt til að 2. málsl. 2. tölul. í ákvæði til bráðabirgða falli brott þar sem nefndinni þykir ákvæðið óþarft, enda gilda sömu reglur um lífsýni úr lifandi mönnum sem látnum og ósk einstaklings um afturköllun ætlaðs samþykkis verður að sjálfsögðu einnig virt eftir andlát hans. Herra forseti. Hv. heilbr.- og trn. leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Undir nál. rita auk frsm. hv. þm. Katrín Fjeldsted, Tómas Ingi Olrich, Ásta Möller og Jón Kristjánsson og með fyrirvara hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir, Bryndís Hlöðversdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir og Þuríður Backman.

Herra forseti. Það er af hinu góða að menn skuli setja lagaramma í kringum lífsýnasöfnin. Þetta er flókið mál og vandasamt en hv. þm. Jónína Bjartmarz skýrði áfkalega vel margt af því sem óljóst er. Þó er eitt sem vefst enn fyrir mér og það eru tengsl tveggja hluta, annars vegar þjónusturannsókna og hins vegar hins svokallaða ætlaða samþykkis og mig langar til að fá skýringar á eftirfarandi: Ef einhver maður kemur í þjónusturannsókn og tekið er úr honum blóðsýni, getur það blóðsýni með einhverjum hætti í krafti hins ætlaða samþykkis lent inn á lífsýnasafni?

Herra forseti. Í stuttu máli tel ég rétt, og ég hef greinilega ekki kveðið nógu skýrt að í máli mínu áðan, að svara spurningu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar játandi. Mig langar að benda hv. þm. á breytingar á 7. gr. um söfnun, meðferð og aðgang að lífsýnum og á ákvæðin sem þar eru þar sem fjallað er um afturköllun og þann greinarmun sem gerður er á afturköllunarákvæðunum þegar annars vegar er um að ræða lífsýni sem safnað er í þágu þjónusturannsókna og hins vegar þeirra sem safnað er í þágu vísindarannsókna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir svarið og þessa ágætu ábendingu. En bara til að fá þetta alveg skýrt, getur þá blóðsýni sem tekið er við þjónusturannsókn lent inni á lífsýnasafni og getur það verið grundvöllur erfðafræðilegra rannsókna? Er mögulegt að úr því verði síðan dregnar tilteknar upplýsingar um arfgengi hluta og að sú staða sé komin upp að einhver maður sem e.t.v. hefur af göfugum hvötum farið í Blóðbankann til að gefa blóð til að hjálpa öðrum, að sýni úr honum lendi á lífsýnasafni og að hægt verði að fara í það og kanna arfgerð viðkomandi manns og þær upplýsingar liggi einhvers staðar fyrir og tengdar nafni hans?

Herra forseti. Enn og aftur verð ég að játa spurningu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, en það er kannski rétt að fara aðeins nánar yfir þetta og benda á 7. gr. frv. þar sem segir: ,,Við öflun lífsýnis til vörslu í lífsýnasafni skal leitað eftir upplýstu, óþvinguðu samþykki þess sem lífsýnið gefur. Það skal veitt af fúsum og frjálsum vilja eftir að lífsýnisgjafi hefur verið upplýstur um markmið með töku sýnisins, gagnsemi þess, áhættu samfara tökunni og að lífsýnið verði varðveitt til frambúðar í lífsýnasafni til notkunar skv. 9. gr.`` Hvað varðar brtt. heilbr.- og trn. við 7. gr. þá leggur hún til að 4. mgr. orðist þannig: ,,Lífsýnisgjafi getur hvenær sem er afturkallað ætlað samþykki sitt fyrir að sýni hans verði vistað í lífsýnasafni til notkunar skv. 9. gr. og skal það þá einungis notað í þágu lífsýnisgjafa eða með sérstakri heimild hans, samanber þó 4. mgr. 9. gr. Beiðni lífsýnisgjafa getur varðað öll lífsýni sem þegar hafa verið tekin eða kunna að verða tekin úr honum. Skylt er að verða við slíkri beiðni.`` Mig langar að fara yfir 9. gr. eins og hún liggur fyrir samkvæmt brtt. heilbr.- og trn. en þar segir: ,,Lífsýni skulu fengin í skýrt tilgreindum og lögmætum tilgangi og ekki notuð í öðrum tilgangi, samanber þó 2., 3. og 4. mgr. Ábygðarmaður safns veitir aðgang að lífsýnum til frekari greiningar sjúkdóma. Honum er einnig heimilt að veita aðgang að lífsýnum til notkunar við gæðaeftirlit, aðferðaþróun og kennslu, enda séu þau ekki með persónuauðkennum.``

Herra forseti. Eins og fram kom við 1. umr. þessa máls er ég þeirrar skoðunar að hér sé á ferðinni mikið framfaraspor verði þetta frv. gert að lögum. Ég styð frv. og tel það veita nauðsynlega umgjörð utan um þá starfsemi lífsýnasafna sem þegar eru starfandi hér á landi en eins og kunnugt er hafa þau sum hver verið starfrækt í áratugi og afrakstur þess starfs hefur skilað sér í miklum mæli í formi framfara á sviði heilbrigðisvísinda. Þessi söfn þurfa hins vegar skýrari starfsgrundvöll en þau hafa í dag. Meginmarkmiðið með löggjöfinni sem hér er verið að leggja fram er að skapa umgjörð um ný söfn en ekki síður að styrkja starfsemi þeirra safna sem fyrir eru auk þess að hvetja til vísinda- og þjónusturannsókna og styrkja samstarf fagaðila og samstarf íslenskra vísindamanna við erlenda vísindamenn. Skort hefur lagaumgjörð um þessa starfsemi hér á landi og það hefur verið gagnrýnivert sérstaklega á síðari árum þegar aukin tækniþekking hefur haft það í för með sér að lífsýni verða æ verðmætari þáttur í rannsóknum og þau geta veitt mjög veigamiklar upplýsingar um þá sem sýnin eru tekin úr og þar af leiðandi geta þau ógnað mjög persónuvernd þeirra einstaklinga sem í hlut eiga. Þess vegna er mjög mikilvægt að um þetta séu settar skýrar leikreglur sem öll söfn þurfa að fara eftir sem starfa á þessu sviði. Í fyrsta lagi er mikilvægt að leikreglur við söfnun, geymslu og meðferð séu skýrar en auk þess er mjög mikilvægt að skýrt sé kveðið á um faglega ábyrgð þeirra sem slík söfn starfrækja og það er kveðið mjög skýrlega á um það í þessu frv. Síðan er persónuverndin þriðji þátturinn en það er líka mjög mikilvægt að tryggja hana eftir bestu getu þannig að þeir einstaklingar sem eiga sýni í þessum söfnum njóti ríkrar persónuverndar. Ég er þeirrar skoðunar að þetta frv. sé mikil réttarbót hvað þessa þætti varðar og að mjög mikilvægt sé að þetta frv. nái framgangi í þinginu. Ég er hins vegar ásamt öðrum þingmanni Samfylkingarinnar í heilbr.- og trn., hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdótur, með fyrirvara við undirskrift nefndarálitsins og ég ætla að gera stuttlega grein fyrir honum. Hann snýr fyrst og fremst að 7. gr. frv., um samþykkið, sem var að nokkru leyti komið inn á í andsvari af hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, en eins og framsögumaður nefndarinnar lýsti áðan er í raun og veru um tvenns konar samþykki að ræða í þessu frv. Annars vegar um upplýst, óþvingað og skriflegt samþykki þegar um er að ræða vísindarannsókn og tel ég að í þeim tilvikum sé farið eins langt og ýtrustu kröfur gera um líkt samþykki og í meðförum nefndarinnar bættum við meira að segja inn í að slíkt samþykki ætti að vera skriflegt og það var mjög til bóta. Hvað þjónusturannsóknirnar varðar sem er svolítið annars eðlis vegna þess að þá er í raun og veru verið að þjónusta tiltekinn einstakling sem sækir til heilbrigðisþjónustunnar, hann er annaðhvort í rannsókn vegna einhvers sjúkdóms eða vegna þess að verið er að leita að sjúkdómi eða í læknismeðferð og þar eru gerðar svolítið aðrar kröfur en í þessu frv. Þar er einungis farið fram á ætlað samþykki þannig að gert er beinlínis ráð fyrir því að þau sýni séu vistuð í safni nema annað sé tekið fram. Þarna má segja að slakað sé svolítið á ýtrustu kröfum um samþykki og fullan sjálfsákvörðunarrétt einstaklingsins sem sækir til heilbrigðisþjónustunnar en eiginlega má segja að þetta sé gert svona til þess að reyna að ná ákveðinni sátt. Það er mjög mikil togstreita á milli tvenns konar sjónarmiða í þessu tilviki, þ.e. annars vegar togast á kröfurnar um fullkomna persónuvernd einstaklingsins og rétt einstaklingsins sem sækir til heilbrigðisþjónustunnar en hins vegar þurfum við líka að gæta þess að rannsóknarfrelsi ríki og frelsi vísindamanna til að stunda vísindi sín einstaklingnum og samfélaginu til góðs. Nú erum við líklega öll sammála um að það þurfi að gera eftir ákveðnum leikreglum en spurningin er bara hversu strangar við eigum að hafa kröfurnar í þessu tilviki þegar við erum að tala um þjónusturannsóknir. Þessi tvenns konar sjónarmið fara ekki alltaf saman. Þau fara mjög oft saman en það geta komið upp þær aðstæður að þau fari ekki saman, einstaklingurinn vill ekki að sýni hans sé frekar notað en það sé mjög mikilvægt til þess að upplýsa einhver tiltekin atriði í tengslum við ákveðna rannsókn sem getur fært mannkyninu framfarir og verið því mjög til heilla þannig að þetta er svolítil togstreita. Niðurstaðan varð sú að gera þetta svona, að tvískipta þessu og hafa þjónusturannsóknirnar einungis ætlað samþykki. En það hefur líka komið fram í meðförum málsins í hv. heilbr.- og trn. að verið er að vinna að því á vettvangi heilbrigðisyfirvalda að reyna að finna frekari sátt um þetta mál. Við gerðum okkur grein fyrir því í nefndinni að ef við hefðum farið fram á ýtrustu kröfur, þ.e. upplýst og óþvingað skriflegt samþykki líka í þjónusturannsóknum hefði málið stoppað vegna þess að ekki var sátt um það úti í samfélaginu. Ég tel að þarna sé verið að fórna minni hagsmunum fyrir meiri. Það sé mikilvægast að fá umgjörðina utan um lífsýnasöfnin, að leikreglurnar séu skýrar og að tryggð sé fagleg ábyrgð og að starfsemin fari eftir ákveðnum leikreglum en við þurfum að hafa í huga að það þarf að finna einhverja betri leið hvað varðar þjónusturannsóknirnar en ætlað samþykki. Verið er að ræða um einhvers konar opið samþykki hugsanlega. Ég er ekki sjálf tilbúin að skrifa upp á það hér og nú. Ég get sagt það fyrir mig. Ég tel að það geti líka veitt falskt öryggi þannig að mér finnst þetta vera umræða sem við þurfum að fara í gegnum. Mikilvægast er að við setjum okkur rammann utan um þessa starfsemi, eins og verið er að gera í þessum lögum, en höldum áfram umræðunni sem er sífellt í mótun og hún á sífellt að vera að eiga sér stað um það á hvern hátt við viljum hamla eða í raun og veru setja ramma utan um vísindin og þróun þeirra, hversu miklar skorður við viljum setja þeirri þróun og um það snýst þetta mál. Í stórum dráttum er þetta mjög gott mál og mjög til bóta. Ég vil líka ítreka það sem ég tók fram við 1. umr. þessa máls að ég fagnaði því sérstaklega hversu vel var staðið að undirbúningi á þessu frv. Leitað var sérstaklega eftir því að finna leið sem væri grundvöllur löggjafar sem sátt gæti verið um og það er mjög mikilvægt í málum eins og þessum að leitað sé til þeirra sem eiga að starfa eftir lögunum og haft sé samráð við þessa aðila áður en málið er keyrt í gegn á Alþingi, að þá sé búið að kanna hug þeirra sem eiga að starfa eftir lögunum. Það var gert í þessu máli og það kom mjög skýrlega fram þegar við vorum að fara yfir umsagnir um málið að það var fátt sem kom þar á óvart og reyndar tekið tillit til flestra þeirra ábendinga, a.m.k. góðra ábendinga sem fram komu í brtt. nefndarinnar.