Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 426 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. fjmrh. um innheimtu tekjuskatts. Það er almennt viðurkennt að tekjuskattur, sem hafa átti þann tilgang að vera tekjujöfnunartæki þannig að skattbyrði yrði jafnað réttlátlega niður á þjóðfélagsþegnana, hefur ekki náð tilgangi sínum. Þvert á móti hefur tekjuskatturinn að verulegu leyti framkallað ójöfnuð sem einkanlega má rekja til þess að allt of margir komast upp með að telja ekki fram sínar raunverulegu tekjur. Þó að menn viðurkenni almennt þennan ójöfnuð hefur ekki náðst pólitísk samstaða um að afnema tekjuskattinn og leita réttlátari leiða til að jafna skattbyrðina. Grundvöllur ætti þó að vera fyrir því að leita nýrra leiða í þessu efni og afnema tekjuskattinn ef marka má að fyrir þinginu liggja tvær till. um afnám tekjuskattsins. Sú fsp., sem hér er fram borin, er sett fram í þeim tilgangi að varpa ljósi á það hvernig tekjuskattsbyrðin raunverulega dreifist milli einstaklinga og einstaklinga með atvinnurekstur svo og hvernig tekjuskatturinn skiptist milli hinna einstöku rekstrarforma í atvinnurekstrinum. Þessar upplýsingar hafa ekki legið á lausu, en á fjárlögum kemur einungis fram heildartalan um tekjuskatt einstaklinga sem er á árinu 1984 áætlaður 1 milljarður 885 millj. og félaga 340 millj. Ég tel að það hljóti að vera bæði gagnlegt og nauðsynlegt fyrir þá umr. sem nauðsynlegt er að fram fari hér á hv. Alþingi um afnám tekjuskattsins að þessar upplýsingar liggi fyrir. Ég er sannfærð um að með slíkri sundurliðun og þeim upplýsingum, sem þessari fsp. er ætlað að varpa ljósi á, komi fram staðfesting á að tekjuskatturinn er sérskattur á launþega. Liggi það fyrir svart á hvítu ætti það að auðvelda hv. þm. að ná samstöðu um að afnema þennan óréttláta skatt og leita þá nýrra og sanngjarnari leiða til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð. Fsp. sú sem ég beini til hæstv. fjmrh. á þskj. 426 er svohljóðandi, með leyfi forseta: „1. Hverju nam innheimtur tekjuskattur á árinu 1983 og hvernig skiptist hann á eftirtalda aðila: a) einstaklinga, b) einstaklinga með atvinnurekstur, c) hlutafélög, d) samvinnufélög, e) sameignarfélög? 2. Hve margir greiddu tekjuskatt á árinu 1983 skv. sömu sundurliðun og í 1. lið og hver var fjöldi skattskyldra aðila, sundurgreint á sama hátt?“



Virðulegi forseti. Á þskj. 426 ber hv. 2. landsk. þm. fram fsp. sem hún hefur þegar kynnt. Svör mín eru svohljóðandi: Upplýsingar þær sem fyrirspyrjandi biður um í 1. lið eru ekki fyrir hendi sundurliðaðar með þeim hætti sem beðið er um og þeirra verður ekki aflað nema með mjög tímafrekum og kostnaðarsömum hætti. Ástæðan að baki því er sú, að í tekjubókhaldskerfi ríkisins er aðeins greint á milli greiðslna frá einstaklingum, þ. e. allra einstaklinga, hvort sem þeir stunda sjálfstæðan atvinnurekstur eða ekki, og lögaðila, þ. e. félaga, að því er innheimtu tekjuskatts varðar. Kerfið byggir m. ö. o. á . sundurliðun sem skattalögin gera ráð fyrir og skattkerfið notar við álagningu. Skv. þeirri sundurliðun skiptist innheimta tekjuskatts á s. l. ári þannig, að einstaklingar greiddu tæplega 2.1 milljarð kr. eða 2 milljarða 69 millj. í tekjuskatt, en lögaðilar hins vegar tæplega 469 millj. kr., þ. e. 467.9. Samtals nam innheimta tekjuskatts á s. l. ári rúmlega 2.5 milljörðum kr. Á sama hátt er ekki hægt að lesa úr gögnum tekjubókhaldskerfisins hve margir, sundurliðað á sama hátt og í 1. lið, greiddu tekjuskatt á árinu 1983. Umrædd sundurliðun liggur, eins og áður segir, ekki fyrir, auk þess sem ríkisbókhaldið bókar fyrst og fremst fjárhæðir greiðslna en ekki fjölda þeirra. Hins vegar er hægt að upplýsa að fjöldi skattskyldra einstaklinga á gjaldárinu 1983 var 168 þús. 171. Tekjuskattur skv. álagningarskrá 1983 var lagður á 88 þús. 350 einstaklinga. Nam álagningin þá tæpum 1.7 milljörðum kr. Af umræddum fjölda einstaklinga voru 21066 með reiknað endurgjald skv. álagningarskrá 1983. Þar af voru 6 þús. bændur, þá bæði hjón talin. Fjöldi einstaklinga sem fengu álagt aðstöðugjald var samtals 15 688. Af þessum tölum má fara nærri um hve margir af ofangreindum einstaklingum stunda rekstur eða sjálfstæða starfsemi. Hins vegar verður ekki ráðið, eins og áður segir, af fyrirliggjandi gögnum hve hárri fjárhæð álagður tekjuskattur á þá nam á s. l. ári. Skattskyldir lögaðilar á álagningarskrá 1983 eru 6551. U. þ. b. þúsund aðilar á álagningarskránni hafa ekki með höndum atvinnurekstur í lengri eða skemmri tíma. Af ofangreindum fjölda lögaðila var lagður tekjuskattur á 2435 á árinu 1983, samtals að fjárhæð 457 millj. kr.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. svör hans, en ég vil lýsa vonbrigðum mínum og undrun á því að þessar upplýsingar séu ekki aðgengilegri í kerfinu en hér hefur komið fram hjá hæstv. fjmrh. Þessar upplýsingar hljóta að vera nauðsynlegar til að varpa ljósi á hvernig tekjuskatturinn dreifist innbyrðis og til að flýta fyrir því að ná fram pólitískri samstöðu um að afnema tekjuskattinn og leita nýrra leiða til tekjuöflunar og sanngjarnari dreifingar skattbyrðar. Alþfl. hefur haft það lengi á stefnuskrá sinni að afnema þennan launamannaskatt og lagt fram um það tillögur. Ég trúi ekki að nokkur mæli því í gegn að þetta er óréttlátur skattur og að þessi skattbyrði lendir að mestu leyti á hinum almenna launamanni, því að skattkerfið og undandráttur frá skatti gerir öðrum kleift að sleppa billega frá því að greiða sinn skerf. Mér finnst þetta koma nokkuð ljóslega fram í bæklingi eða bók sem Framkvæmdastofnun ríkisins gaf út um vinnumarkaðinn 1982. Þessar upplýsingar Framkvæmdastofnunar eru fengnar með sérstakri úrvinnslu upplýsinga sem eru á launamiðum og eigendaframtölum. Þar kemur fram að meðallaun eigenda í öllum atvinnugreinum voru tæpum 40% lægri en faglærðra í öllum atvinnugreinum og 14% lægri meðaltalslaun höfðu atvinnurekendur á árinu 1982 en ófaglært verkafólk og skrifstofufólk. Að vísu er hér um áætluð laun eigenda í atvinnurekstri að ræða, en þessar tölur staðfesta ótvírætt að okkar hripleka og ósanngjarna skattkerfi þarfnast endurskoðunar og að afnema ber þennan óréttláta launamannaskatt sem tekjuskatturinn er. Þetta er auðvitað ekkert annað en launamannaskattur. Um það vitnaði t. d. Ólafur Björnsson í Vísi í okt. 1975 í ítarlegri grein sem hann nefndi „Tekjuskattur, sérskattur á launþega“. Þar kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Tekjuskattar, hvort heldur til ríkis eða bæjar- og sveitarfélaga, verða í framkvæmd sérskattar á tekjur þeirra er vinna í þjónustu annarra, þar eð aðrir geta nokkurn veginn ákveðið sjálfir skattlagningu sína. Það er því ekki á rökum reist að tekjuskatturinn sé tæki til þess að jafna tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu. Það á aðeins við um innbyrðis tekjuskiptingu milli launþega, en engan veginn þegar litið er á þjóðfélagið í heild.“ Þetta er hverju orði sannara hjá prófessor Ólafi Björnssyni, og ég vil spyrja hæstv. fjmrh. í framhaldi af þessu hvort hann sé ekki þeirrar skoðunar að tekjuskatturinn sé sérskattur á launþega og þá einnig í framhaldi af því hvort nokkur áform séu uppi í ríkisstj. um að afnema tekjuskattinn. En það hlýtur þó að vera lágmarkskrafa að meðan þessi skattur er lagður á sé hægt á auðveldan hátt að fá upplýst hvernig hann skiptist innbyrðis. Ég tel skyldu fjmrh. að sjá svo um að þær upplýsingar séu aðgengilegar meðan þessi skattur er á annað borð lagður á. Í framhaldi af því vil ég einnig spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann hyggist þá gera einhverjar ráðstafanir í því skyni í kjölfar þessara takmörkuðu upplýsinga sem hann hefur gefið þdm. og við þeirri fsp. sem ég hef hér fram borið.



Virðulegi forseti. Þó að tekjubókhald ríkisins gefi ekki þær upplýsingar sem um var beðið held ég að þær hafi komið fram í mínu svari, þær voru fengnar annars staðar frá. Ég svaraði þeim fsp. sem bornar voru fram þó svörin hafi komið annars staðar frá en frá tekjubókhaldi ríkisins. Hvað varðar tekjuskattinn get ég upplýst, ef hv. þm. ekki veit það fyrir, að það er á stefnuskrá Sjálfstfl. að leggja hann niður og ég hef ekki orðið var við neina aths. við það frá samstarfsflokki ríkisstj. Ég reikna með því að að því verði unnið áfram.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að beina til hæstv. samgrh. og heilbrrh. fsp. um rannsóknir á mengun lofts og lagar við Ísland. Fsp. er svohljóðandi: „1. Hvernig er fylgst með langtímabreytingum á mengun lofts og lagar við Ísland? 2. Hvaða niðurstöður liggja fyrir um slíka mengun, m. a. varðandi geislavirk efni og súra úrkomu?“ Markmiðið með fsp. er að fá upplýst hvernig þessum málum er hagað hérlendis, en tilefnið er m. a. þær fréttir sem nýlega hafa borist um það að vart hefði orðið geislavirkra efna á hafsvæðinu milli Íslands og Grænlands. Þar hefði komið fram við mælingar cesíummengun þar sem um er að ræða geislavirkt efni sem rakið hefur verið til Windscale-stöðvarinnar á Bretlandi, en það er stöð þar sem unnið er úr kjarnorkuúrgangi. Nú hefur komið í ljós við mælingar að mengun frá þessari stöð hefur komið fram við mælingar í Norðursjó og í Norðurhöfum, þ. e. við Austur-Grænland. Hér er vissulega um mál að ræða sem nauðsynlegt er að íslensk stjórnvöld fylgist náið með þar sem Austur-Grænlandsstraumurinn kvíslast sitt hvoru megin við Ísland og getur borið mengun á íslenska veiðislóð. Afleiðingar af slíku, ef um verulega mengun er að ræða, geta vissulega orðið alvarlegar fyrir fiskveiðar og sölu fiskafurða frá Íslandi. Ísland hlýtur því að gera kröfur til þess að fyrir þessa mengun verði tekið. Ég hygg raunar að Ísland hafi slegist í hóp með öðrum Norðurlöndum sem hafa óskað eftir úrbótum á þessari úrgangsvinnslu kjarnakleyfra efna á Bretlandseyjum. Hinn mengunarþátturinn sem sérstaklega er nefndur í fsp. varðar súra úrkomu. En sem kunnugt er veldur fátt meiri áhyggjum í iðnaðarríkjum nú en mengun af völdum súrrar úrkomu sem stafar af brennisteinssamböndum og fleiri efnasamböndum sem berast út í andrúmsloftið frá iðjuverum af ýmsu tagi. Ástandið er nú þannig í Mið-Evrópu að verulegur hluti skóglendis t. d. í Vestur-Þýskalandi er þegar stórskemmdur. Maður les jafnvel um að 1/3 skóglendis þar í landi beri nú þegar skaða af völdum mengunar, sérstaklega vegna súrrar úrkomu. Sama er að segja um Norðurlönd sem verða fyrir barðinu á þessari mengun, sérstaklega vegna þess að hún berst með suðvestlægum eða vestlægum vindum frá Bretlandseyjum og Mið-Evrópu inn yfir Norðurlönd og hefur valdið þar geysilegu tjóni nú þegar á skóglendum og á fersku vatni. Þannig er mikið af veiðivötnum í Noregi þegar spillt og sumpart ördeyða svo að þar er engan fisk að fá og ekkert líf sem staðið geti undir vatnafiski. Hérlendis höfum við talið okkur að mestu laus við mengun af þessu tagi. Engu að síður hljótum við að eiga að fylgjast með slíku því að loftstraumar berast inn yfir Ísland og loftmengun af þessu tagi getur hingað borist og valdið tjóni sem sérstaklega mundi þá bitna á ferskvatni, auk sýringar jarðvegs. Hv. alþm. er kunnugt að umhverfismál okkar eru ekki í því horfi sem skyldi hvað varðar stjórnsýslu og fyrirkomulag þessara mála. Ég veit að þessi mál heyra undir ýmis ráðuneyti, þ. á m. heilbrmrn. sem fer með hollustuvernd og heilbrigðiseftirlit, en einnig undir samgrn. sem fer með málefni Siglingamálastofnunar. Hún hefur með að gera eftirlit með mengun sjávar og eftirlit með alþjóðasamningum sem Íslendingar hafa gerst aðilar að varðandi mengun sjávar. Þar má nefna samninginn um bann við losun úrgangsefna í hafið, hina svokölluðu Osló-samþykkt og einnig Parísar-samninginn um varnir gegn mengun sjávar frá landstöðvum sem staðfestur var með lögum frá Alþingi 18. maí 1981. Umræða um endurbætur á löggjöf varðandi umhverfismál varðar ekki síst mengunarvarnir og nauðsynina á að koma þeim málum í viðunandi horf, gera löggjöfina skilvirka að þessu leyti og tryggja samræmingu í þessum efnum. Ég vænti þess að þau svör sem vænta má frá hæstv. ráðh. varpi ljósi á þessi efni, sem hér er um spurt, en það varðar sérstaklega langtímabreytingar vegna mengandi efna.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Rannsóknir á mengun hafsins við Ísland hafa hingað til verið fremur takmarkaðar og tæpast hægt að tala um markvissar athuganir eða mælingar á mengun sjávar hér við land. Þess vegna er mjög erfitt að fullyrða um það hvort mengun sjávar hafi hér vaxið á síðustu árum eins og víða annars staðar í heiminum, staðið í stað eða jafnvel minnkað. Helst er rætt um mengun í sjó sem mjög staðbundið fyrirbæri, svo sem mengun einstakra hafna og/eða mengun frá verksmiðjum. Að vísu eru, vegna krafna frá erlendum kaupendum fiskafurða héðan, framkvæmdar reglulega mælingar á tilvist kvikasilfurs og þungmálma í fiskafurðum. Má segja að þessar mælingar eigi að gefa nokkra vísbendingu yfir lengra tímabil um breytingar á tilvist þessara efna í hafinu ef um slíkt er að ræða, þar eð slíkt ætti að koma fram í breyttu innihaldi þeirra í fiskafurðum. Þessar mælingar, sem hófust að marki 1974, leiða í ljós að litlar breytingar hafa orðið á tilvist þessara efna í helstu fiskafurðum okkar á þessu tímabili. Á vegum aðildarríkja tveggja alþjóðasamninga um varnir gegn mengun hafsins, þ. e. svonefndrar Osló-samþykktar frá 1972 um varnir gegn losun úrgangsefna í hafið frá skipum og flugvélum og svonefndrar Parísarsamþykktar frá 1974 um varnir gegn mengun sjávar frá landstöðvum, eru nýlega hafnar skipulagðar mælingar (monitoring program) í Norðaustur-Atlantshafi. Í þessum mælingum er lögð áhersla á að taka sjávarsýni, botnssýni og ákveðnar fisktegundir til athugunar. Vonast er til að Ísland geti orðið virkur þátttakandi í þessari starfsáætlun sem væntanlega mun, þegar fram liða stundir, varpa frekara ljósi á mengun sjávar hér við land. Nú nýlega hefur verið óskað eftir því við íslensk stjórnvöld frá erlendum aðildarríkjum að Ísland taki þátt í þessu verkefni þar sem gera megi ráð fyrir að mælingar hér við land endurspegli nokkuð hin náttúrlegu mörk mengunar í sjó. Af þungamálmum hefur kvikasilfur mest verið rannsakað í sjó í grennd við Ísland. Var það vegna þess að fyrir nokkrum árum komu fram erlendar niðurstöður, sem bentu til þess að allmikið kvikasilfur væri í pólsjó. Í stystu máli hafa rannsóknir hér stangast mjög á við þær erlendu og sýnt að styrkur kvikasilfurs í sjó er mjög lítill. Þegar gaus í Heimaey 1973 og hraun rann í sjó kom fram nokkur aukning á kvikasilfri og einnig kísilflúor, járni, mangan og zinki. Vegna mikillar blöndunar við eyna náðu þessi áhrif skammt og ollu engum skaða. Rannsóknir á DDT og öðrum pólyklórineruðum kolvatnsefnissamböndum, svo sem PCB, í lífverum sjávar hér við land eru mjög takmarkaðar. Árið 1971 var þó safnað sýnum af ýmsum tegundum fiska sem voru rannsökuð í Woods Hole í Bandaríkjunum. Niðurstöður bentu til nokkurs styrks þessara efna í sýnum héðan en miklu lægri þó en er í lífverum frá svæðum þar sem mengunar gætir, eins og t. d. í Norðursjó. Þess ber að gæta að talið er að DDT og PCB berist loftveg um alla jörðu. Um mælingar á mengun af völdum geislavirkra úrgangsefna í hafinu er það að segja að þær hafa ekki farið fram hér við land. Nýlegar athuganir á vegum Svía og Dana við Austur-Grænland benda til þess að geislavirk mengun hafi vaxið í sjó í Austur-Grænlandsstraumnum sem gengur upp að Íslandsströndum. Þessa auknu mengun, sem enn er þó langt fyrir neðan hættumörk, má rekja til endurvinnslustöðva fyrir kjarnorkuúrgang í Evrópu, aðallega þó á Englandi. Ísland hefur brugðið hart við þessum teiknum og lagt fram tillögur ásamt Dönum, Norðmönnum og Svíum um að tækjabúnaður endurvinnslustöðvanna verði bættur þannig að komið verði í veg fyrir þessa mengun. Hollustuvernd ríkisins hefur framkvæmt mælingar til að fylgjast með áhrifum af völdum mengandi starfsemi. Í því sambandi hafa einnig verið gerðar bakgrunnsmælingar til að fá upplýsingar um ástandið eins og það var áður. Niðurstöður þessara mælinga má nota til að fylgjast með þróun mengunar á viðkomandi svæði, en þær eru allt of fáar og strjálar til að gefa upplýsingar um ástand mengunarmála í landinu í heild. Söfnun úrkomusýna og loftsýna til efnagreiningar hefur verið framkvæmd frá árinu 1958 í samvinnu við erlenda aðila. Athugunin hefur nær eingöngu beinst að súrnun úrkomu af völdum aðfluttrar brennisteinsmengunar. Veðurstofa Íslands hefur annast söfnun sýnishorna, en frá 1978 hefur þetta verið hluti af verkefni á vegum Efnahagsnefndar Evrópu. Söfnun þessara sýna fer nú fram á Írafossi. Niðurstöður benda til að enn sé loftmengun lítil hér á landi. Brennisteinstvígildi og köfnunarefnistvígildi, sem talin eru valda mestu um súrnun úrkomu, hafa verið mæld en í mjög litlum mæli. Köfnunarefnistvígildi hefur aðeins verið mælt umhverfis Reykjavík þar sem ætla má að styrkur þess sé mestur. Niðurstöður benda til að mengun sé 20–30% af áhyggjumörkum. Mengun af völdum brennisteinstvígildis hefur í öllum tilfellum mælst undir 10% af áhyggjumörkum nema á mjög takmörkuðum svæðum í kringum mengandi starfsemi. Brennisteinstvígildi og köfnunarefnistvígildi eru ekki góðir mælikvarðar á aðflutta mengun. Súlfat, nítrat og sýrustig úrkomunnar gefa fremur vísbendingu um hana. Sýrustig úrkomu í jafnvægi við koltvígildi ómengaðs andrúmslofts er um það bil 5.5. Hér á landi hefur sýrustig í úrkomu mælst nærri þessari tölu, en svo virðist sem sýrustig hafi nokkuð lækkað. Þannig mældist sýrustig áranna 1958–1968 að meðaltali 5.5, en áranna 1974–1979 5.1. Þá mælast öðru hvoru stutt tímabil þar sem sýrustig er verulega lægra. Það sem gert hefur verið af mælingum á fínu ryki í andrúmsloftinu bendir til þess að rykmengun sé á bilinu 10–30% af áhyggjumörkum. Með fínu ryki er hér átt við rykkorn sem eru minni en 10 mikrómetrar í þvermál. Lítið hefur verið gert af vatnsmengunarmælingum hér á landi og ekki um neinar reglulegar mælingar að ræða. Nokkuð hefur verið gert til að kanna mengun frá holræsum og benda niðurstöður til þess að á nokkrum stöðum gæti mengunar af þeirra völdum en svo til ekkert er vitað um vatnsmengun af öðrum völdum. Hér á landi eru geislavirk efni einkum notuð á stærstu sjúkrahúsunum og þá til lækninga, sjúkdómsgreininga og við rannsóknir. Auk þess eru geislavirk efni lítillega notuð við rannsóknir utan sjúkrahúsanna, við kennslu og í iðju og iðnaði. Haft er eftirlit með innflutningi og meðferð geislavirkra efna af hálfu Hollustuverndar ríkisins, áður Geislavarna ríkisins. Með hliðsjón af þeirri notkun sem um er að ræða á ekki að þurfa að óttast mengun vegna geislavirks úrgangs, sérstaklega þar sem meðferð geislavirkra efna hér á landi er í samræmi við reglur Alþjóðageislavarnaráðsins þar um. Á árunum 1960–1967 fóru fram á vegum Geislavarna ríkisins og Raunvísindastofnunar Háskólans umfangsmiklar mælingar á geislavirkum efnum í andrúmslofti, í kjöti og mjólk. Hliðstæðar mælingar fóru einnig fram í flestum löndum Evrópu um þetta leyti. Var það vegna tilrauna stórveldanna með kjarnorkuvopn ofanjarðar en þær höfðu í för með sér geislavirkt úrfelli um alla jörðina. Niðurstöður þessara mælinga hér voru sambærilegar við hliðstæðar mælingar á hinum Norðurlöndunum. Á árinu 1967 var ákveðið að þessum mælingum skyldi ekki haldið áfram enda var þá hætt tilraunum með kjarnorkuvopn ofanjarðar auk þess sem mælingar sýndu að magn geislavirkra efna hafði minnkað mikið frá því sem var. Fylgst hefur verið með niðurstöðum mælinga á Norðurlöndunum á 8. og 9. áratugnum. Til samanburðar og fróðleiks má geta þess að þegar mælingum var hætt hér á landi 1967 mældust um 14700 Bq af geislavirku cesíum pr. 1000 litra mjólkur og í Færeyjum mældust á árinu 1981 5100 Bq af geislavirku cesíum pr. 1000 lítra mjólkur. Á árinu 1982 fóru fram mælingar á styrk geislavirks cesíum í Norðaustur-Grænlandsstraumnum. Sýni voru tekin nálægt 70° N og 20° V. Styrkur geislavirks cesíum reyndist vera 5.4–6.8 Bq pr. 1000 lítra sjó. Vegna hins geislavirka úrfellis sem féll til jarðar á 7. áratugnum er styrkur geislavirks cesíum á þessu hafsvæði áætlaður um 5 Bq pr. 1000 lítra sjó. Þessa örlitlu aukningu á styrk geislavirks cesíum, 0.4–1.8, má rekja til kjarnorkuvera í Bretlandi er leiða geislavirkan úrgang í Írlandshaf. Þaðan berast efnin norður með Danmörku og Noregi og allt norður til Svalbarða en sveigja síðan með straumnum niður með Austur-Grænlandi. Talið er að það taki efnin 8–10 ár að berast þessa leið. Af hálfu Hollustuverndar ríkisins er fylgst náið með þróun þessara mála. Í þessu svari er stuðst við upplýsingar frá Siglingamálastofnun ríkisins, mengunarvarnadeild, og geislavörnum innan Hollustuverndar ríkisins.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar sem fram koma í svari hans. Þær bera í fyrsta lagi vott um að mengun geislavirkra efna og sýring sé ekki nálægt hættumörkum og er það vissulega ánægjuefni. Hitt er áhyggjuefni að um aukningu er að ræða á geislavirkum efnum á hafsvæðum sem tengjast straumakerfinu við Ísland. Við höfum lengi talið okkur í nokkrum sérflokki varðandi mengunarmál og hælst um af hreinu vatni og tæru lofti. Það eru vissulega gæði sem við þurfum að standa mjög fast vörð um, ekki síst sem matvælaframleiðsluland og einnig í ljósi þess að lífríki á norðlægum slóðum er viðkvæmara fyrir mengun en gerist á suðlægari slóðum, þar sem ýmsar aðstæður fyrir líf eru hagstæðari. Ég tel að brýna nauðsyn beri til þess að samræma tök íslenskra stjórnvalda á þessum málum, því að eins og kom fram í svari hæstv. ráðh. þá eru það fleiri en ein og fleiri en tvær stofnanir sem sinna þessum málum. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir að samvinna milli þeirra er engan veginn með þeim hætti sem æskilegast væri. Sumar þessara stofnana, eins og t. d. Veðurstofa Ístands, hafa sinnt þessum verkefnum, sumpart með tilstyrk erlendra aðila og fyrir hvatningu erlendis frá og hafa ekki fengið sérstakt fjármagn til þess að vinna að þessum málum. Það mun gilda að ég hygg um Veðurstofu Íslands. Siglingamálastofnun, sem ber ábyrgð á eftirliti með mengun sjávar, hefur kvartað undan því að hafa ónóg ráð til þess að fylgjast með í þessum efnum enda verið leitast við að spara í rekstri stofnunarinnar að undanförnu að ég hygg. Ég held að við þurfum að gæta þess, jafnframt því sem fullrar hagsýni er gætt, að þrengja ekki svo að þeim aðilum sem eiga að rækja eftirlit varðandi mengun lofts og lagar að ekki sé um fullkomna upplýsingasöfnun að ræða miðað við þau tæki og tækni sem við ráðum yfir í þessum efnum. Hæstv. ráðh. nefndi það, að nú væri búið að gera áætlun um athuganir á mengun í Norðurhöfum á vegum þeirra þjóða sem standa að Oslóar-samkomulaginu og Parísar-samkomulaginu um mengun sjávar og fyrirhugað sé að Íslendingar gerist aðilar að þessu starfi. Ég fagna því vissulega að svo er og vænti þess að þær athuganir verði með þeim hætti, að Íslendingar geti haft af þeim sem fyllst gagn. Ég nefndi í inngangsorðum mínum umhverfismál og stjórnun þeirra og fyrirhugaða löggjöf. Fyrr í vetur var hæstv. félmrh. inntur eftir því hér á þingi hvenær mætti vænta frv. til laga um umhverfismál. Það mun hafa verið í öndverðum febrúarmánuði. Hæstv. ráðh. taldi þá líklegt að frv. um þetta efni kæmi fram á þingi snemma í mars eða í öllu falli í marsmánuði. Mars er nú liðinn og kominn apríl. Ég vek athygli á þessu vegna þess að með slíkri löggjöf þarf alveg sérstaklega að taka á þeim málum sem varða mengunarmálefni og fylla í þær eyður sem eru í okkar löggjöf. Ég vil að endingu þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin og treysti honum til þess að stuðla að endurbótum á þessu sviði varðandi mengunarrannsóknir, ekki síst rannsóknir til lengri tíma þannig að Ísland fái haldið stöðu sinni sem eitt af þeim tiltölulega fáu löndum jarðar, þar sem mengun er tiltölulega lítil og undir hættumörkum. Það þarf að vera okkar takmark.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég vil taka það fram að ég hef mikinn hug á því að þessi ráðuneyti bæði fylgist vel með í þessum efnum og við höfum í hyggju að eiga náið samstarf við erlend aðildarríki að þeim tveimur alþjóðasamningum sem fyrr er getið þannig að Ísland taki þátt í því verkefni sem ég ræddi um. Gera megi ráð fyrir að mælingar hér við land geti nokkuð endurspeglað hin náttúrlegu mörk mengunar í sjó. Við tökum þátt í þessu alþjóðasamstarfi. En það er hárrétt hjá hv. fyrirspyrjanda að þessar stofnanir sem hér eiga hlut að máli hafa ekki fengið nægilegt fjármagn á liðnum árum og ekki nú og eru illa settar til þess að auka starfsemi sína á þessu sviði. Við erum að vísu ólíkt betur settir í þessum efnum en þjóðir á meginlandi Evrópu en það breytir því ekki að okkur ber að halda vöku okkar og fylgjast með því sem er að gerast því að hættan er nálægt okkur þó að við séum ólíkt betur á vegi staddir en þessar þjóðir.



Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að hafa vakið athygli á þessu máli og ég vil einnig þakka hæstv. ráðh. fyrir greinargott svar. Því er ekki að neita að geislavirkni í hafi er visst áhyggjuefni hvort sem hún stafar af vinnslu geislavirkra úrgangsefna á Bretlandseyjum eða slysi sem gæti orðið t. d. á kjarnorkuknúnum kafbát einhvers staðar í hafinu. Það er ekki vegna þess að kjarnorkuknúnir kafbátar muni geta valdið sprengingu heldur getur leki af geislavirkni í hafinu í nágrenni Íslands haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir sölu okkar á fiskafurðum. Á Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins höfum við reiknað með því, því að það eru fleiri en þessar tvær stofnanir sem taldar voru upp sem telji sér málið skylt, við höfum reiknað með því að fyrr eða síðar yrðum við að vera í stakk búnir til þess að geta mælt geislavirkni í fiskafurðum hvenær sem þess er krafist. Mér er ekki kunnugt um hversu mikils búnaðar er þörf en ég hef við lauslega áætlun talið að hann sé ekki mjög mikill. Hitt er alveg laukrétt að mjög nauðsynlegt er að þarna sé einhver samræmd afstaða og aðstaða og alger óþarfi að margar stofnanir séu að grautast í þessu í einu. Við höfum, eins og reyndar kom fram, í mörg ár fylgst með þungmálmamengun og reyndar einnig .í sambandi við þessar DDT-mælingar frá 1970, það litla sem gert var. Ég get fullyrt það að vottorð um að engra þungmálma sé að vænta í íslenskum fiskafurðum hafa haft sitt að segja við sölu á þessum afurðum. Þetta getur hvenær sem er átt við um geislavirkni líka.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. dómsmrh.: „Hvað liður undirbúningi að setningu laga um meðferð minni háttar einkamála fyrir héraðsdómi?“ Á Alþingi 1976–1977 var lögð fram og samþykkt þáltill. um fljótvirkari og ódýrari meðferð minni háttar mála fyrir héraðsdómstólum. Flm. voru Bragi Sigurjónsson o. fl. Till. var á þessa leið, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að leggja fyrir ríkisstj. að hún láti nú þegar semja frv. til breytinga á lögum og geri aðrar ráðstafanir til undirbúnings því að komið verði á fljótvirkari og ódýrari meðferð minni háttar mála fyrir héraðsdómstólum. M. a. geti dómari ákveðið að mál sem höfðuð eru af viðskiptavini verslunar eða þjónustufyrirtækis vegna viðskipta við fyrirtækið hljóti skjótari og ódýrari afgreiðslu en nú tíðkast. Meðferð þessari megi beita við minni háttar mál, sem varða allt að 100 þús. kr. Við þessar lagabreytingar verði meðferð líkra minni háttar mála í öðrum löndum höfð til hliðsjónar en reglur höfða til íslenskra aðstæðna.“ Hér ber að geta að sú fjárhæð sem nefnd var í þáltill. var að sjálfsögðu í gömlum krónum. Í ýmsum löndum hafa verið lögfestar reglur sem heimila einfaldari og ódýrari meðferð einkamála en almennt gildir. Í því sambandi má benda á Bandaríkin, Bretland og Svíþjóð. Í Bandaríkjunum hefur þessi skipan mála verið við lýði í sumum ríkjum allt frá árinu 1912, en lög um þessi efni voru sett í Bretlandi árið 1973 og í Svíþjóð árið 1974. Einkenni þessara svokölluðu minni háttar einkamála eru þau, að einungis er heimiluð einfaldari málsmeðferð fyrir dómstólum þegar kröfufjárhæð er undir ákveðinni hámarksfjárhæð. Í Bandaríkjunum er miðað við 1000 dollara, í Bretlandi 2000 pund og í Svíþjóð 10400 sænskar kr. Markmið slíkrar lagasetningar í umræddum löndum er að tryggja það að fólk geti náð rétti sínum án þess að þurfa að leggja í meiri háttar kostnað og án þess að biða eftir úrslitum máls í óhæfilega langan tíma. Þá er og annað einkenni þessara mála í umræddum löndum, að ekki er dæmdur annar málskostnaðar en sá sem nemur ferðakostnaði viðkomandi og kostnaði við endurrit og birtingu dóms. Á undanförnum árum hefur víðast hvar á Vesturlöndum verið leitast við að auðvelda og hraða meðferð einfaldra innheimtumála. Sú lagasetning sem hefur átt sér stað í þeim efnum og önnur svipaðs eðlis koma aðallega þeim til góða sem stunda einhverja atvinnustarfsemi. Í kjölfar aukins neytendastarfs og ríkari neytendavitundar á síðari árum hefur athyglin beinst í auknum mæli að því hvernig einstaklingar geti á sem auðveldastan hátt náð rétti sínum. Hefur mönnum fundist að venjuleg dómstólameðferð væri of seinfarin og kostnaðarsöm, sérstaklega varðandi mál um lágar fjárhæðir. Þessi mál eru þó iðulega ekki jafnauðveld úrlausnar og þau innheimtumál sem ég talaði um. Einstaklinginn getur hins vegar skipt miklu máli að eiga möguleika á því að fá úrlausn slíkra mála án allt of mikils kostnaðar. Það skiptir líka máli í þessu efni að seljendur vöru og þjónustu viti af því að neytendur eiga þess kost að fá úrlausn mála með ódýrum og skjótvirkum hætti. Slíkt veitir nauðsynlegt aðhald, skapar aukið jafnræði á markaðnum og getur skapað fordæmi um það hvað séu góðir verslunarhættir og þjónusta. Í grg. með þáltill. um fljótvirkari og ódýrari meðferð minni háttar mála fyrir héraðsdómstólum frá 1976 segir svo, með leyfi forseta: „Í neysluþjóðfélagi eins og því íslenska fer ekki hjá því að upp komi fleiri eða færri deilumál, m. a. milli neytenda og þeirra sem selja þeim vörur og þjónustu. Mörg þessara mála varða hvert um sig e. t. v. ekki mikilli upphæð og verður það óhjákvæmilega til þess að neytandanum þykir ekki borga sig að eyða tíma og fé fyrir dómstólum. Á þennan hátt fer forgörðum heilbrigt aðhald sem verslunarstéttunum er nauðsynlegt.“ Þá segir einnig, með leyfi forseta: „Þessa meðferð mála mætti einnig nýta í öðrum skyldum smámálum og létta þannig vinnuálagi á dómstólunum, og það hlýtur þá einnig að leiða til hraðari meðferðar umfangsmeiri mála.“ Þann 6. nóv. 1979 fól þáv. dómsmrh. Vilmundur Gylfason borgardómurunum Friðgeiri Björnssyni og Hrafni Bragasyni að vinna að undirbúningi löggjafar um fljótvirkari og ódýrari meðferð minni háttar mála fyrir héraðsdómstólunum, svonefndra neytendamála. Eftir því sem ég best veit skiluðu þeir Friðgeir og Hrafn verki sínu í apríl árið 1980 þannig að drög að frv. og grg. lá þá fyrir. Þar sem mér er ekki kunnugt um að nokkuð hafi gerst í málinu síðan, en fullbúin frumvarpsdrög hafi legið fyrir og þáltill. sem ég nefndi hér áðan, leyfi ég mér að bera fram framangreinda fsp. til hæstv. dómsmrh.



Herra forseti. Á þskj. 548 ber hv. 2. þm. Reykv. fram fsp. þar sem óskað er upplýsinga um hvað líði undirbúningi að setningu laga um meðferð minni háttar einkamála fyrir héraðsdómi. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda þá var vorið 1977, undir þinglok, samþykkt á Alþingi þál. um undirbúning löggjafar um meðferð minni háttar einkamála fyrir héraðsdómi. Munu þar einkum hafa verið höfð í huga svonefnd neytendamál. Þál. þessa lagði dómsmrn. fyrir réttarfarsnefnd sem fjallað hefur um endurskoðun á þessum þætti laga. Í nóv. 1979 fól þáv. dómsmrh. borgardómurunum Hrafni Bragasyni og Friðgeiri Björnssyni að undirbúa lagafrv. um framangreint efni. Fengu þeir til umfjöllunar þau gögn er réttarfarsnefnd hafði aflað sér um löggjöf ýmissa þjóða um meðferð á þessu sviði. Sendu þeir rn. tillögur sínar í formi lagafrv. vorið 1980. Var það lagafrv. sent réttarfarsnefnd til athugunar þegar í stað. En nefndin hefur ekki skilað áliti um málefnið. Rn. hefur nú óskað grg. um afstöðu nefndarinnar og mun stefnt að því að málið skýrist svo að um megi fjalla áður en Alþingi kemur saman á komandi hausti. Hv. fyrirspyrjanda mun ljóst að meiri vandkvæði eru á úrlausnum um réttarfarsúrræði við þær aðstæður sem eru hér á landi, þar eð aðeins er um tvö dómstig að ræða. Ég vænti þess þó að fundin verði viðunandi úrlausn sem til bóta megi verða á þessu mikilvæga sviði fyrir almenning.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmrh. svör hans og fyrirheit um að einhver gangur fari að koma í málið. Ég vænti þess að frv. þessa efnis verði lagt fyrir næsta Alþingi, helst eigi síðar, og bendi á að sú þáltill. sem ég vitnaði til og var samþykkt á vordögum 1977 felur það í sér að lagt er fyrir ríkisstj. að hún láti nú þegar semja frv. til breytinga á lögum og geri aðrar ráðstafanir til undirbúnings því að þessari lagasetningu um meðferð minni háttar mála fyrir héraðsdómi verði komið á. Síðan eru liðin hvorki meira né minna en átta ár og frá því að fullbúin frumvarpsdrög lágu fyrir, eins og hæstv. ráðh. staðfesti hér áðan, í aprílmánuði 1980 eru liðin rétt fjögur ár. Mér finnst það töluvert mikið athugavert að þegar Alþingi hefur falið framkvæmdavaldinu að gangast fyrir ákveðnum hlutum, þá skuli gangurinn vera með þeim hætti sem hér er lýst. Hæstv. dómsmrh. benti á það að umrædd frv.-drög hefðu verið lögð fyrir réttarfarsnefnd. Hann benti líka réttilega á þá erfiðleika sem skapast hafa varðandi þennan málaflokk vegna þess að það er aðeins eitt áfrýjunardómstig eða aðeins tvö dómstig í landinu. En ég hygg að þegar hafi verið bent á þann möguleika hvað þetta atriði varðar að sá aðili, sem unir ekki úrslitum varðandi slíka einfaldari meðferð, geti þá áfrýjað málinu til ákveðins dómstigs þar sem t. d. sitji í þrír borgardómarar í Reykjavík eða sem sagt fjölskipaðra dómsvald í héraði. Ég hygg því að í raun ættu tæknileg vandamál ekki að hindra það að lagasetning varðandi meðferð minni háttar mála komi fram og Alþingi afgreiði það mál. En ég tel að hér sé um að ræða stórkostlega mikið hagsmunamál fyrir einstaklinginn, litla manninn í þjóðfélaginu mætti kannske segja sem getur átt í vök að verjast varðandi það að fá úrlausn, varðandi 1000 kr. sínar.