Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Umræðum þessum verður hagað þannig, að hæstv. fjmrh. flytur fyrst sína ræðu. Þá fer fram umræða eða ræður af hálfu stjórnmálaflokkanna. Hefur hver flokkur hálftíma til umráða, og verður talað af hálfu flokkanna í þessari röð: 1) Þjóðvfl., 2) Alþfl., 3) Sjálfstfl. og 4) Sósfl. Hver flokkur hefur hálftíma. Að þeim umr. loknum hefur hæstv. fjmrh. stundarfjórðungs ræðutíma til andsvara. Hefst þá umræðan. Hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, tekur til máls.



Herra forseti. Samkv. því, sem venja er til, mun ég byrja á því að gefa yfirlit um afkomu ríkissjóðs á árinu 1952. Nú hefur verið útbýtt til hv. alþm. aðalreikningum fyrir það ár ríkissjóðs, og sé ég því ekki ástæðu til að lesa rekstrarreikninginn eða yfirlitið um eignahreyfingarnar, en það eru þau reikningsyfirlit, sem hér áður fyrr var venja að lesa í sjálfri fjárlagaræðunni, en það á að mega spara sér, þegar það liggur fyrir hv. alþm. Samkv. rekstrarreikningi hafa rekstrartekjur ársins 1952 orðið 420 millj., en voru áætlaðar 376 millj. í fjárl. Rekstrarútgjöldin urðu 357 millj., en voru áætluð 332 millj. Rekstrarafgangur hefur því orðið 62 millj. í stað 43 millj., eins og áætlað var, eða 181/2 millj. fram yfir það, sem gert var ráð fyrir. Á hinn bóginn hafa ýmsar greiðslur fallið á ríkissjóð, sem eru settar á eignahreyfingar, umfram það, sem fjárlög gerðu ráð fyrir, og hefur því greiðsluafgangur farið minna fram úr áætlun en rekstrarafgangurinn, eða orðið rúmar 7 millj., 7 millj. og 300 þús., en var áætlaður tæpar 3 millj., eða nánar til tekið 2 millj. og 660 þús. Kem ég að því síðar. Umframgreiðslur gjaldamegin á rekstrarreikningi nema 25 millj. og 300 þús. Eru það tiltölulega lægstu umframgreiðslur síðustu áratugi, að undanskildu árinu 1950, en þá voru þær enn þá lægri. Sé tillit til þess tekið, að 3 millj. og 200 þús. af þessari fjárhæð eru útborgaðar samkv. sérstökum lögum og þingsályktunum frá Alþingi sjálfu, þá verða hinar rannverulegu umframgreiðslur um 6,6% af heildarfjárhæð fjárl. Flestar umframgreiðslurnar eru þannig vaxnar, að ekki er sérstök ástæða til að gera þær að umtalsefni, þar sem þær eru smávægilegar og stafa yfirleitt af því, að áætlunarfjárhæðir hafa farið nokkuð fram úr áætlun, en við slíku verður aldrei að fullu séð fyrir fram. Verðlagsvísitalan reyndist nokkru hærri en gert var ráð fyrir í fjárl., og veldur það dálitlum umframgreiðslum og á sinn þátt í þeim í heild. Varðandi einstaka liði þykir mér ástæða til að taka þetta fram: Kostnaður við dómgæzlu og lögreglustjórn hefur farið 11/2 millj. fram úr áætlun. Eru það aðallega saka- og lögreglumálakostnaður, kostnaður við embætti héraðsdómara, mest þó vegna hækkaðrar verðlagsuppbótar, og svo kostnaður hæstaréttar við útgáfu hæstaréttardóma, sem einnig hefur farið nokkuð fram úr áætlun. 11. gr., innheimta tolla og skatta, var 1 millj. og 400 þús. kr. hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Á árinu 1952 var loks gerð upp við Reykjavíkurbæ þátttaka bæjarsjóðsins í kostnaði við skattstofuna undanfarin ár, en það mál hefur legið óútkljáð lengi. Það hefur verið gert ráð fyrir, að bæjarsjóður greiddi 1/3 af kostnaðinum, en niðurstaðan varð sú, að bæjarsjóður greiddi nokkru minni hluta af skattstofukostnaðinum. Samkv. hinni nýju reglu, sem um samdist, átti bærinn því inni á þessum reikningi, sem upp hafði verið settur yfir skattstofukostnaðinn, væntanlega þátttöku bæjarins, um 770 þús. kr., og varð að færa þá fjárhæð til gjalda og bæta því við skattstofukostnaðinn árið 1952. Er þetta því aðalástæðan fyrir þessari tiltölulega háu umframgreiðslu á þessum lið. Þá kem ég að 13. gr., samgöngumálum. Þar eru umframgreiðslur mestar. Umframgreiðslur á vegamálum eru alls 4 millj. og 700 þús. kr., vegna viðhalds 2 millj. kr. og brúargerða 2 millj. kr. Stafar þessi umframgreiðsla til brúargerða sumpart af því, að brýr eyðilögðust, sem ekki hafði verið gert ráð fyrir í fjárl. að endurbyggja, og varð ekki hjá því komizt að leggja til þeirra. Rekstrarhalli strandferðanna varð tæpum 5 millj. kr. hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Er það langstærsti umframgreiðsluliðurinn á reikningnum, og kemur ýmislegt til, að hallinn hækkaði svo mjög frá því, sem fjárl. gerðu ráð fyrir. Fyrst er það, að hallinn var of lágt áætlaður í síðustu fjárl., þar sem ekki þótti, þegar til kom, fært að hækka flutningsgjöld með ströndum fram. Þá kemur hér hækkuð verðlagsuppbót til greina, og verkfallið í desember varð einnig að nokkru tjóni fyrir strandferðaútgerðina, en langmestu valda hér viðgerðir á skipum, sem ekki hafði verið gerð grein fyrir fyrir fram, og aðrar viðgerðir, sem urðu dýrari en gert var ráð fyrir. Þá er að minnast 14. gr. B., kennslumála. Umframgreiðslur á þeim lið hafa orðið um 3 millj. kr., og er það að nokkru afleiðing hækkaðrar vísitölu. Enn fremur hefur kostnaður við nokkra skóla orðið meiri en gert var ráð fyrir. Er þetta ekki óalgengt og stafar af því, að því er kennslumrn. upplýsir, hve ört fjölgar nemendum í skólum landsins, og þarf því sífellt að fjölga kennaraliðinu og auka annan kostnað. Virðist þessi nemendafjölgun ætíð vera örari en þeir gera ráð fyrir, sem ganga frá áætlunum fyrir fram um kostnað við kennslumál, en eins og gefur að skilja, verður að greiða kostnaðinn við skólahaldið lögum samkvæmt, hvað sem áætlunum líður. Greiðslur vegna dýrtíðarráðstafana á 19. gr. fóru rúml. 2 millj. kr. fram úr áætlun. Stafar þetta af því, að sala á þeim vörum, sem niðurborgaðar eru, hefur orðið meiri en fyrir fram var ráð fyrir gert. Verður þessi fjárlagaliður ætíð ágizkun nokkur og ekki hægt að stöðva greiðslur til niðurborgana, þótt í ljós komi, að sala niðurgreiddra vara verði meiri að magni en áætlað er fyrir fram. Greiðslur samkv. heimildarlögum, sérstökum lögum og þáltill. námu samtals 6 millj. og 200 þús., og eru helztu greiðslur samkv. heimildarlögum þessar: Til brimbrjóts í Bolungavík var enn greitt vegna skemmda í des. 1950 660 þús., og hefur þá verið greitt talsvert á aðra milljón vegna þeirra skemmda. Til hafnarsjóðs Húsavíkur var greitt vegna gamals samnings við síldarverksmiðjur ríkisins 240 þús. kr. Til hafnargerðar á Dalvík vegna skemmda 1950 317 þús. kr. Samkvæmt sérstökum lögum eru þessar greiðslur helztar: Varnir gegn gin- og klaufaveiki 119 þús. Vegna laga um vátryggingu fyrir fiskiskip, - það eru eins konar Ábyrgðargreiðslur, þ.e. greiðslur fyrir þau bátaábyrgðarfélög, sem hefur rekið upp á sker fjárhagslega, - 203 þús. Vegna varnarsamnings, aðallega kostnaður við landkaup vegna varnarráðstafana, 832 þús. Samkvæmt væntanlegum fjáraukalögum voru greiddar um 2 millj., og stærstu liðirnir eru þessir: Til fiskiðjuvers í Ólafsfirði 150 þús. Vegna hafnargerðar á Þórshöfn, raunar samkv. sérstakri heimild, - svo að spurning er, hvort sá liður á nú þarna heima, en hann er nú færður þarna í reikningnum samt, - 420 þús. kr. Loks lögboðið framlag til Reykjavíkurbæjar vegna hluta hans af stofnkostnaði fæðingardeildar 1 millj. 235 þús. kr. Þetta er líka lögboðið framlag og vafasamt, að það eigi heima þarna undir væntanlegum fjáraukalögum, en það er nú sett þar samt í reikningnum. Reykjavíkurbær átti rétt á greiðslu þessari samkv. lögum um byggingu sjúkrahúsa, en fé hefur ekki verið áætlað til þess í fjárl., en það þótti ekki lengur hugsanlegt að draga að gera upp þessi viðskipti. Ég kem þá að greiðsluniðurstöðu ársins 1952. Eins og ég sagði áðan, þá var rekstrarafgangur 62 millj. rúmar. Við bætast innborganir á fjárlagaliði 20. gr., 13 millj. og 700 þús. kr. samtals, en frá dragast, þegar íhuga þarf um rekstrarniðurstöðuna, útborganir á fjárlagaliðum af 20. gr., sem nema samtals 45 millj. og 800 þús., enn fremur greiðslur á 20. gr. utan fjárlaga: keyptar fasteignir 2 millj. og 600 þús., sem er sendiherrabústaðir og eignir til afnota fyrir sendiráðin erlendis; aukið rekstrarfé ríkisstofnana 2 millj. kr. og ýmsar lánveitingar af eigin fé ríkissjóðs, sem nema um 18 millj. kr. Verða þá samtals útborganir á 20. gr., sem koma til frádráttar, þegar finna þarf niðurstöðuna, greiðsluhalla eða afgang, 68 millj. og 700 þús. kr., og telst þá greiðsluafgangur vera, eins og ég sagði áðan, rúmar 7 millj., en var áætlaður í fjárl. tæpar 3 millj., eða um 2 millj. og 700 þús. Af þessum 18 millj. kr., sem taldar eru til útlána af ríkisfé, eru 7 millj. kr. eftirstöðvar af andvirði 10 togara, sem ríkissjóður lét byggja í Bretlandi, og eru það síðustu lokaeftirstöðvarnar af andvirði þessara skipa, en vegna þess að ekki hefur fengizt lán í Bretlandi handa ríkinu til að greiða hluta af andvirði togaranna þrátt fyrir mjög miklar og ýtarlegar tilraunir, þá hefur orðið að leggja þetta fé út beinlínis hér heima og yfirfæra það. Þá er undir þessum lið einnig lán til atvinnuaukningar samkv. sérstakri þál. 41/2 millj., enn fremur lán til ríkisútvarpsins vegna fjárhagserfiðleika þess 1 millj. kr. og útlagt vegna vélakaupa í sambandi við lýsisherzluverksmiðju, sem einu sinni átti að reisa, en ekkert hefur orðið úr, um 600 þús. kr., auk þess ýmsar smærri fjárhæðir, sem ekki hefur orðið komizt hjá að festa. Fylgir nákvæm sundurliðun í þeim prentaða landsreikningi, sem ég vona að útbýtt verði til hv. alþm. ettir nokkra daga, og sé ég ekki ástæðu til að rekja það nánar hér. Skuldir ríkissjóðs námu í árslok 1952 490 millj. kr., og á árinu 1952 tók ríkissjóður á hinn bóginn lán hjá Alþjóðabankanum og Marshallstofnuninni vegna áburðarverksmiðjunnar og enn fremur lán vegna skuldaskílasjóðs útvegsmanna. Námu þessi lán samtals 35 millj. kr., og eru þau talin með í þessari tölu, sem ég nefndi, um ríkisskuldirnar. Er ríkissjóði hins vegar ekki ætlað að standa undir þessum lánum. Enn fremur er talinn með í skuldunum sem geymslufé innheimtur stóreignaskattur. Er það gert vegna þess, að honum ber að verja í sérstöku augnamiði. Hefur bætzt við þann lið á árinu 21.6 millj. kr., nær allt í skuldabréfum. Þegar þessar fjárhæðir hafa verið teknar til greina, kemur fram, að aðrar skuldir nema 433 millj. og 600 þús. í árslokin, og verður þá ljóst, að skuldir þær, sem ríkissjóður stendur sjálfur straum af, hafa lækkað um 17 millj. og 300 þús. á árinu 1952. Svarar það hér um bil alveg til þeirra föstu umsömdu afborgana, sem eiga að vera á föstum lánum ríkisins samkv. reikningnum, og sést það á 20. gr. Þessi afkoma má viðunandi teljast, og hefur rætzt allvel úr fyrir árið 1952, þótt að ýmsu leyti væri andstætt árferði. Einkum báru menn kvíðboga fyrir, hversu mundi fara, þegar ljóst varð, að síldveiðarnar höfðu algerlega brugðizt sumarið 1952. Auðséð er á ríkisreikningnum fyrir árið 1952 og því, sem ég hér hef upplýst, og öðrum reikningsskilum ríkisins undanfarið, að búið er að vefja ríkissjóð slíkum skuldbindingum í ábyrgðum og alls konar afskiptum af atvinnurekstri, að á hverju ári þarf talsvert fé umfram það, sem hægt er að sjá fyrir, þegar fjárl eru afgr., til þess að mæta afleiðingum þessara skuldbindinga, sem koma fram með mörgu móti og úr öllum áttum svo að segja. Þetta sést á því, hvernig ríkissjóður hefur sífellt orðið að leggja aukið rekstrarfé til ýmissa starfsgreina sinna og leggja út fé með mörgu öðru móti vegna viðskipta, sem ríkið hefur haft afskipti af að tilhlutan Alþingis. Sérstaklega vil ég benda þeim, sem áhuga hafa á að athuga þessi aukaviðskipti ríkisins, ef svo mætti segja, á að athuga útgjöldin á 20. gr. undanfarin ár og þann lið, sem heitir „veitt lán“ og ég var að ræða um áðan, þar sem mjög stórar fúlgur koma oft, sem þarf að leggja út og ómögulegt er að sjá fyrir. Það er því augljóst, að séu fjárl. ekki sæmilega varlega afgr., má búast við greiðsluhalla af þessum ástæðum. Um afkomu ríkissjóðs á yfirstandandi ári get ég ekkert fullyrt. Teflt var á tæpasta vað við afgreiðslu fjárl. fyrir þetta ár. Á ég þar einkum við hinar stóru fúlgur, sem ríkissjóður tók á sig í sambandi við lausn vinnudeilunnar í fyrravetur, en þær munn hafa numið samtals um 20 millj. kr., mest til þess að lækka verð á vörum í viðskiptum. Þótti þetta þó betra úrræði en að stórfellá almenn kauphækkun yrði, sem hefði hlotið að hafa í för með sér gengislækkun eftir stuttan tíma. Hins vegar ætti engum að hafa dulizt, í hverju lausnin var í raun og veru fólgin. Lækkun dýrtíðarinnar, sem þá var framkvæmd, var nálega ekki fólgin í öðru en því, að nokkuð af þeim fjármunum, sem innheimtir eru með tollum og sköttum, er borgað út aftur til þess að lækka verð á vörum. Ef ekki hefði þurft að grípa til þessa, hefði verið hægt að gera annaðhvort: lækka tolla og skatta sem svaraði þessum fjármunum, eða verja tilsvarandi fjárhæð á annan hátt mönnum að gagni, t.d. til lausnar húsnæðisvandamálinu, svo að dæmi sé tekið, en það mál er ekki sízt vandamál ungu kynslóðarinnar og raunar þjóðarinnar allrar, eins og menn þekkja allt of vel. En sama fé verður ekki notað í senn til þess að lækka vöruverð í búðunum og til þess að standa undir þýðingarmestu framkvæmdum, svo sem íbúðarhúsabyggingum eða öðrum slíkum. Fjárlagafrv. það fyrir árið 1954, sem ég mun ræða hér á eftir, ber ljóslega með sér, að hin nýja stórfellda útgjaldaaukning ríkissjóðs vegna lausnar vinnudeilunnar í fyrravetur verður til þess, að ríkissjóður getur ekki á næstunni lagt fram aukið fjármagn að ráði til fjárfestingar, nema ráðizt verði í að auka enn tekjur ríkissjóðs með nýrri tekjuöflun, og heyrist mér það ekki þykja fýsilegt. Þetta benti ég rækilega á við afgreiðslu fjárl. á síðasta Alþingi, við 3. umr. sér í lagi, þegar hinir nýju atburðir höfðu gerzt, en á þetta er ekki síður þörf að minna nú, vegna þess að seint mun fjárhagsmálum haganlega skipað né hyggilega fyrir alþýðu hag, nema almennur skilningur sé ríkjandi á því, að eftir því sem meira af þjóðartekjunum er varið til neyzlu, eftir því verður minna fé handbært til framkvæmda. Á hinn bóginn verður þetta ár, sem er að líða, að mörgu leyti góðæri, tekjur óvenjumiklar hjá mörgum. Hér við bætist, að ríkissjóður fær óvenjulegar tolltekjur í ár af innflutningi véla til stóru framkvæmdanna þriggja. Vona ég því, að afkoma ríkissjóðs verði vel viðunandi á þessu ári. Mun ég gefa fjvn. og hv. Alþingi upplýsingar um horfur í þessum efnum, þegar betur sést, hvert stefnir. Þetta breytir á hinn bóginn því miður ekki því, að við munum fá okkur fullkeypta um það er lýkur við afgreiðslu greiðsluhallalausra fjárl. fyrir næsta ár. Valda því hinir miklu baggar, er bundnir hafa verið. Margir bera mikinn kviðboga fyrir afkomu þjóðarinnar út á við vegna þess, hve hallinn á verzlunarskýrslunum er og hefur verið mikill. Árið 1952 voru hingað fluttar vörur fyrir 767 millj. kr. á fob.-verði, en útfluttar fyrir 640 millj. á fob.-verði. Vöruskiptahalli var því mikill. En hér kemur margt fleira til, svo sem kunnugt er, bæði til gjalda og tekna á greiðslureikningi út á við, þegar hann er gerður upp. Nokkuð af innflutningnum er vélar og efni, sem borgað er með fjárfestingarlánum, fengnum erlendis. Enn fremur hefur verið flutt inn í landið Marshallfé. Kemur það teknamegin á greiðslureikninginn, meðan þess nýtur við, þótt ekki sé hægt að gera ráð fyrir því til frambúðar, eins og ég kem að síðar. Þegar þetta er tekið með í reikninginn, mun láta nærri, að greiðslujöfnuður við útlönd hafi náðst á árinu 1952, gjaldeyrisinnstæður hafi staðið nokkurn veginn í stað. Gert var ráð fyrir því, að árið 1951 yrðu notaðar um 100 millj. kr. af Marshallfé til venjulegra vörukaupa. Nú er álitið, að á árinu 1952 hafi verið notaðar um 45 millj. kr. af Marshallfé til venjulegra vörukaupa, eða rúmlega helmingi minna en árið áður. Á þessu ári er aftur á móti gert ráð fyrir, að notaðar verði til venjulegra vörukaupa um 69 millj. kr. af Marshallfé. Yrði það þá heldur meira en árið 1952, en mun minna en árið 1951. Ástæðan til þess, að heldur meira verður notað nú í ár en í fyrra í þessu skyni, er sú, að Bandaríkjamenn létu í té sérstaka efnahagsaðstoð á þessu ári til þess að ljúka stóru fyrirtækjunum þremur. Var ekki þörf á því fé til þess að kaupa vélar eða efni til þeirra fyrirtækja erlendis. Féð var lagt fram vegna innanlandskostnaðar við fyrirtækin, eða m. ö. o. til þess að mæta þeirri auknu eftir spurn eftir erlendum gjaldeyri, sem hlaut að koma fram við það, að stórum meira fé þurfti að taka og lána út til þessara fyrirtækja úr mótvirðissjóði á árinu en í hann hefði komið á árinu, ef þessi aukna aðstoð hefði ekki verið í té látin. Nú hættir Marshallaðstoðin, og verða Íslendingar eins og aðrir að sjá málum sínum borgið án þess að fá slíkan beinan stuðning. Á það að vera vorkunnarlaust. Við munum finna minna til þeirra breytinga, sem þetta veldur í þjóðarbúskap okkar, vegna þess, að síðustu árin höfum við notað meginhlutann af Marshallfénu til fjárfestingar beint eða óbeint, einkum til að koma upp hinum þremur stóru fyrirtækjum: Sogsvirkjun, Laxárvirkjun og áburðarverksmiðju. Allt öðru máli hefði gegnt, ef áfram hefði verið haldið á þeirri braut, sem upphaflega var gengin, þegar meginhluta Marshallfjárins var varið til venjulegrar neyzlu eða eyðslu vegna þess stórfellda halla, sem var á ríkis- og þjóðarbúskapnum fyrir gengisbreytinguna og stefnubreytingu þá, sem varð í fjármálum árið 1950. Sú stefnubreyting í fjármálum, sem þá varð, hefur komið í veg fyrir, að Marshallféð allt sogaðist í hallahítina og yrði þannig að eyðslueyri. Marshallaðstoð Bandaríkjanna er tvímælalaust ein merkasta framkvæmd, sem sögur fara af. Því átaki Bandaríkjaþjóðarinnar mun ekki verða gleymt í löndum þeim, sem hennar hafa notið, og það mun verða metið, meðan saga er sögð og skráð. Það þurfti meira en litla framsýni til þess að skilja nauðsyn þess að styrkja Evrópu með gífurlegum beinum styrkjum eða beinum fjárframlögum eftir styrjöldina. Það þurfti líka meira en að sjá þetta og skilja, til þess að Marshallhjálpin kæmist í framkvæmd. Ekkert var hægt að gera, nema Bandaríkjaþjóðin samþykkti að leggja á sjálfa sig skatta, til þess að hægt væri að gefa í önnur lönd hinar gífurlegu fjárhæðir, sem hér var þörf á, ef forða skyldi frá öngþveiti algeru í Evrópu. En þetta gerði Bandaríkjaþjóðin og sýndi með því meiri framsýni og þegnskap en áður hefur þekkzt í slíkum málum. Með framkvæmd Marshallaðstoðarinnar hefur verið komið í veg fyrir stórkostlega viðskiptakreppu og miklum mannfjölda forðað frá atvinnuleysi, örbirgð og hvers konar þjáningu. Ég kem þá að fjárlagafrv., sem hér er nú til 1. umr. Rekstrartekjur í þessu frv. eru áætlaðar 427 millj. kr., en 418 millj. á gildandi fjárlögum. Rekstrargjöld eru áætluð 389 millj., en 380 millj. á gildandi fjárl. Eru því rekstrargjöldin áætluð 9 millj. kr. hærri en í gildandi fjárl. Útborganir á 20. gr. eru aftur á móti áætlaðar 2 millj. kr. lægri í þessu frv. Heildargreiðslurnar eru því áætlaðar 7 millj. kr. hærri. Er það um 1.6% hækkun á gjöldunum. Má því segja, að gert sé ráð fyrir því sem næst sömu útgjöldum í þessu fjárlagafrv. og fjárl. þeim, er nú gilda fyrir árið 1953. Þessi heildarhækkun á frv. svarar a.m.k. ekki meira en til þeirrar hækkunar á fjárl., sem yfirleitt verður frá ári til árs að óbreyttri útgjaldalöggjöf og fjárveitingum til verklegra framkvæmda. Mikið af útgjaldalöggjöfinni er sem sé þannig vaxið, að með aukinni fólksfjölgun í landinn aukast útgjöld ríkisins af sjálfu sér ár frá ári. Greiðsluafgangur á þessu fjárlagafrv. er ráðgerður 1 millj. 6f6 þús. kr., eða nærfellt sá sami og gert er ráð fyrir í gildandi fjárl. Vegna þess, hve fjárlagafrv. þetta er líkt núgildandi fjárl., gerist ekki þörf að rekja mjög ýtarlega einstaka liði, en ég mun geta um nokkra, sem eru frábrugðnir. Tekinn er nú upp áætlaður kostnaður við sendiráðið í Moskvu 1 millj. kr. Sovétríkin hafa ákveðið að eiga á ný viðskipti við Íslendinga, og hefur því náðst við þau allstór viðskiptasamningur. Er framkvæmd hans mjög þýðingarmikil, og hefur því leyfi þótt annað koma til mála en að skipa sendiherra búsettan í Moskvu til þess að fylgjast með og greiða fyrir öllum þeim málum af Íslands hendi. Verður það vafalaust mikið verk. Löggæzlukostnaður á Keflavíkurvelli hefur aukizt nokkuð af skiljanlegum ástæðum. Kostnaður við innheimtu tolla og skatta er settur nokkru hærri í þetta frv. en í gildandi fjárl. Þar er í raun réttri um leiðréttingu að ræða, þar sem sá kostnaður hefur undanfarið jafnan verið of lágt áætlaður miðað við reynslu. Kostnaður við heilbrigðismál á 12. gr. eykst um rúma 1 millj. kr. Fer kostnaður víð heilbrigðismál sífellt og ört hækkandi. Aukinn halli af sjúkrahúsum ríkisins er áætlaður 650 þús. kr. Koma hér m.a. til greina tvær nýjar stofnanir: fávitahælið í Kópavogi og blóðbankinn. Rekstrarútgjöld sjúkrahúsanna aukast m.a. vegna lengingar á sumarleyfum, sem ákveðin voru á s.l. vetri. Þá aukast einnig greiðslur ríkisins vegna sjúkrahúsvistar sjúkra manna og örkumla. Fer þessi kostnaður síhækkandi frá ári til árs og veldur því, að ríkið greiðir yfirleitt legukostnað vegna langvarandi sjúkdóma, þegar menn fá sjúkrahúsvist, en annars ekki. Þegar sjúkrahúsin eru stækkuð og nýjum heilbrigðisstofnunum komið á fót, aukast því útgjöld ríkissjóðs, bæði vegna rekstrarhalla, sem ætíð er á þessum stofnunum, og einnig af því, að þá koma nýir sjúklingar á ríkisframfæri, sem áður voru það ekki. Nemur þetta árlega talsverðum fjárhæðum, jafnótt og áleiðis gengur um aukningu sjúkrahúsanna. Má á það benda, að af 619 þús. kr., sem eru áætluð daggjöld í tekjum nýja fávitahælisins, greiðir ríkissjóður nær 500 þús. kr. Hið sama er að segja um tekjuaukningu Kleppsspítalans vegna nýju deildanna þar. Ríkissjóður greiðir yfirleitt 1/5 af þessum tekjuauka. Í áætlun blóðbankans er t.d. gert ráð fyrir 100 þús. kr. tekjum af blóðrannsóknum, en þetta fé er aftur tekið frá rannsóknarstofu háskólans, og eykst rekstrarhalli hennar sem þessum tekjum blóðbankans nemur. Það skal tekið fram, að fyrir liggja beiðnir frá forstöðumönnum ýmissa ríkissjúkrahúsa um fjölgun á starfsfólki, en fæstar þeirra hafa menn séð sér fært að taka til greina í fjárlagafrv. Verður vafalaust að athuga í samráði við fjvn., hvort hægt er að standa á móti þessum óskum, eins og þó hefur verið gert fram að þessu. Dreg ég í efa, að það sé fært. Nú eru í byggingu mörg stór sjúkrahús og mörg þeirra langt komin áleiðis. Mun rekstur þeirra valda ríkissjóði enn auknum útgjöldum til heilbrigðismála, og gildir það um þau öll, bæði þau, sem ríkið reisir sjálft, og eins þau, sem héruðin koma upp, eins og ég hef minnzt á hér að framan. Fram að þessu hefur ríkið styrkt sjúkrahús þau, sem héruðin reka, lítils háttar sum, en ekki verulega. En nú er svo komið um þau mál, að ríkisstj. leggur fyrir þetta þing stjfrv. um talsvert aukna rekstrarstyrki til sjúkrahúsa þeirra, sem héruðin reka. Mun það frv. auka útgjöld ríkisins um 1 millj. kr. á næsta ári og sennilega 11/2–2 millj. kr. árlega úr því fyrst um sinn, og svo vaxandi eftir því sem sjúkrahúsin stækka eða þeim fjölgar. Það er augljóst af þessu öllu, að gera verður ráð fyrir mjög auknum kostnaði til heilbrigðismála á næstu árum, enda full þörf endurbóta í þeim málum. En menn verða bara að gera sér grein fyrir því, að endurbætur allar í þessum efnum kosta peninga. Framlag til sýsluvega er í frv. hækkað um 550 þús. kr. í samræmi við lög frá síðasta Alþingi. Enn fremur hækka orlofsfjárgreiðslur vegna vegagerðarinnar um 225 þús. kr., sumpart vegna þess að orlofsfjárgreiðslur voru hækkaðar s.l. vetur. Þá eru það strandferðirnar. Rekstrarhalli á strandferðum er áætlaður 61/2 millj. kr., og er það tæplega 11/2 millj. hærra en í fjárl. þessa árs, en þó sízt hærra en hallinn verður á þessu ári, en nokkru lægra en hallinn varð 1951. Verður ekki komizt hjá því að greiða þennan halla, nema menn vilji hækka öll flutningsgjöld með ströndum fram, og munu menn tregir til þess. Framlög til menntamála eru í frv. nær 21/2 millj. hærri en í gildandi fjárl. Nokkuð af þessari hækkun stafar af því, að leiðrétt er skekkja fræðslumálaskrifstofunnar á útreikningi verðlagsuppbótar frá því áður. En annars hækkar kostnaður við menntamál ár frá ári, af því að nemendum fjölgar í skólum og þar af leiðandi eykst kostnaður við kennsluna, eins og ég gat um áðan í sambandi við ríkisreikninginn 1952. Þetta á bæði við um framhaldsskóla og barnaskóla. Þannig mun t.d. láta nærri, að liðurinn „barnakennaralaun“ hækki um 500 þús. kr. árlega. Framlög til jarðræktarframkvæmda eru áætluð um 950 þús. kr. hærri en í fjárl. þessa árs, og er það miðað við reynsluna, því að jarðræktarframkvæmdir fara vaxandi ár frá ári. Kostnaður vegna sauðfjársjúkdóma lækkar aftur á móti um 7 millj. og 400 þús. Eru það fjárskiptabætur, sem lækka mjög mikið frá því, sem áður hefur verið. Eins og menn vita, þá er nú þeirri stórkostlegu framkvæmd lokið, fjárskiptaframkvæmdinni, og sem betur fer eru allar horfur á því, að það hafi tekizt mjög giftusamlega að ráða fram úr því stórkostlega vandamáli, sem mæðiveikin var, með þessum merku og miklu framkvæmdum. Einhver kostnaður verður næstu ár áfram vegna þess arna, en þó lækkandi ár frá ári, og lækkar sem sagt um 7 millj. og 400 þús. kr. í þessu frv. frá því í gildandi fjárlögum. Á 16. gr. B. er nýr liður til kaupa og uppsetningar á asdie-tæki í varðskipið Ægi, 800 þús. kr. Hefur lengi verið reynt að útvega slíkt tæki og tókst nú. Var það þá keypt án tafar og sett í Ægi, þótt ekki væri fjárveiting fyrir hendi. Þótti ekki til mála koma að draga deginum lengur að kaupa tækið og setja í skip, og er nú leitað fjárveitingar eftir á í fjárlagafrv. Framlög til nýrra raforkuframkvæmda eru aukin í frv. um 7 millj. kr. í samræmi við málefnasamning núverandi ríkisstj. og settur inn nýr liður vegna virkjunarrannsókna í stórám landsins, 400 þús. kr. Á 17. gr. hækkar framlag til jöfnunarsjóðs um 250 þús. kr. Er þetta áætluð fjárhæð, og sýnist þurfa að hækka hana um þetta, til þess að hægt sé að standast lögboðin framlög vegna fátækraframfæris sveitarfélaga, en ríkissjóður á að leggja þar nokkuð til eftir lögunum. Þá kem ég loks að framlögum vegna dýrtíðarráðstafana. Fjárvelting í því skyni nemur í gildandi fjárl. 36 millj. og 800 þús., en er á þessu frv. 43 millj. og 500 þús. Þessi áætlun um niðurgreiðslur var byggð á því, að sömu reglum um niðurgreiðslur yrði fylgt á næsta ári og gert var í ár. Gert var sem sé ráð fyrir því, að 7 millj. kr. meira þyrfti á næsta ári til þess að greiða eftir sömu reglu og greitt var í ár heldur en á gildandi fjárl. stendur. Hér kemur þrennt til: Áætlun um kostnað við niðurgreiðslu á kartöflum reynist of lág á fjárl. þessa árs og líka dálítið of lág áætlun um niðurgreiðslu á mjólk. Og þetta á við um kartöflurnar jafnvel miðað við venjulega uppskeru. Gera má ráð fyrir aukinni nýmjólkursölu ár frá ári. Loks kemur til stóraukin kartöfluuppskera. Útlendar kartöflur munu ekki verða á markaðnum hér á næsta ári, og verður við það aukning á kostnaði við að greiða niður kartöflur. Nú ber að geta þess, að síðan gengið var frá fjárlagafrv. hefur ríkisstj. ákveðið að greiða 10 aurum meira niður á hvern mjólkurlítra en áður var til þess að fyrirbyggja hækkun mjólkur í útsölu í haust. Veldur þetta sennilega 2 millj. og 400 þús. kr. útgjöldum umfram það, sem greinir í fjárlagafrv., og verður að hækka þennan lið sem því svarar við meðferð málsins. Verða þá dýrtíðargreiðslur komnar upp í 46 millj. kr. Til samanburðar má geta þess, að árið 1952 voru þessar greiðslur komnar niður í 27 millj. tæpar. M.ö.o.: þær ráðstafanir til aukinnar niðurgreiðslu, sem gerðar voru í fyrravetur og aftur nú í haust í framhaldi af því, munu kosta hátt í 20 millj. Til þess að gefa mönnum ofur litla hugmynd um, hvaða áhrif þessi niðurgreiðslupólitík hefur á fjárhagsafkomu ríkisins, tekjuþarfir ríkissjóðs og möguleika hans til þess að sinna öðrum verkefnum, þykir mér rétt að upplýsa, að á þessu fjárlagafrv. eru fjárveitingar til allra nýrra verklegra framkvæmda, þar með taldar allar fjárveitingar til byggingarframkvæmda, jarðræktarstyrkurinn og allt það, sem með réttu móti er hægt að tína til, samtals 66 millj., en niðurgreiðslurnar eiga að verða 46 millj. Þá er þess loks að geta varðandi einstaka liði fjárlagafrv., að fjárveitingar til nýrra vega og brúa, til nýrra hafnargerða, til nýrra skóla, til sjúkrahúsabygginga og annarra slíkra verklegra framkvæmda eru yfirleitt settar jafnháar í þetta fjárlagafrv. og þær voru í fjárlagafr. fyrrv. ríkisstj. fyrir yfirstandandi ár, sem lagt var fyrir Alþingi í fyrrahaust. Munu þessar fjárveitingar vera samtals rúml. 4 millj. kr. lægri en Alþ. gekk frá þeim í gildandi fjárlögum. Heildarblærinn á fjárlagafrv. er því sá, að framlög til nýrra raforkuframkvæmda eru hækkuð um 7 millj. og 400 þús. Framlög til annarra verklegra framkvæmda munn vera rúmum 4 millj. lægri en í gildandi fjárl. Framlög til verklegra framkvæmda í þessu fjárlagafrv. eru því hærri en á gildandi fjárl. Framlög vegna sauðfjárveikivarna lækka um rúml. 7 millj., eins og ég gat um áður, en framlög vegna dýrtíðarráðstafana, þ.e.a.s. framlög til þess að borga niður verð á ýmsum vörum á innanlandsmarkaði, hækka um 6 millj. og 700 þús. frá gildandi fjárl., en verða að hækka enn til viðbótar um 2 millj. og 400 þús. Hækkun sú, sem verður á heildarútgjöldum á fjárlagafrv., stafar sumpart af hækkuðum framlögum til verklegra framkvæmda, en sumpart af óhjákvæmilegum hækkunum lögboðinna útgjalda. Eftirtektarvert er, að hefði aukningin á dýrtíðargreiðslunum frá því, sem þær eru á gildandi fjárl., ekki komið til, þá hefði fjárlagafrv. ekki hækkað neitt frá gildandi fjárl. Og ef niðurgreiðslurnar hefðu ekki verið auknar í fyrravetur, þá hefði fjárlagafrv. nú í fyrsta sinn um langan tíma getað lækkað frá því, sem verið hefur. Í þessu fjárlagafrv. er ekki sérstök fjárveiting eða heimild fyrir ríkisstj. til þess að verja fé vegna atvinnuaukningar, þar sem sérstaklega stendur á, en í gildandi fjárl. er heimild í þessu skyni. Þetta mál er í athugun hjá ríkisstj., og þótti því réttara að láta tillögur um þetta efni bíða af því tilefni. Munu till. ríkisstj. hér að lútandi koma fram síðar í sambandi við meðferð fjárl. á Alþingi. Um tekjuáætlun fjárlagafrv. vil ég taka þetta fram: Tekjur af tollum og sköttum eru áætlaðar álíka háar og í gildandi fjárl., en þó ívið hærri. Reynsla þessa árs virðist benda til enn sem komið er, að þetta sé nærri lagi, þegar tekið er tillit til þess, að á yfirstandandi ári nýtur ríkissjóður sérstakra tekna af innflutningi til stóru fyrirtækjanna þriggja. Aftur á móti kemur það í ljós, að óhætt ætti að vera að hækka áætlaðan hagnað tóbakseinkasölunnar, og er áætlunin hækkuð um 4 millj. kr. Tekjur áfengisverzlunarinnar virðast ætla að fara talsvert fram úr áætlun á þessu ári og verða óvenjulega miklar, og þykir því óhætt að áætla rekstrarhagnað þess fyrirtækis óbreyttan á næsta ári frá því, sem hann nú er á fjárl., enda þótt búast megi við eitthvað lækkuðum tekjum fyrst í stað, a.m.k. vegna lokunar nokkurra áfengisútsala. Þessa tekjuáætlun er sjálfsagt að endurskoða í samráði við hv. fjvn., þegar meira er vitað um tolltekjur í ár en enn þá liggur fyrir. Það sem af er þessu ári hafa tolltekjur ekki vaxið verulega frá því, sem þær voru áður, né innflutningurinn þrátt fyrir stóraukna kaupgetu frá því í fyrra. Stendur þetta vafalaust að einhverju leyti í sambandi við það, að vörubirgðir í landinu hafa verið að aukast undanfarið og innflutningur því verið meiri en neyzlan, a.m.k. áreiðanlega 1951, sennilega líka 1952. Áherzla hefur því líklegast verið lögð á það nú á þessu ári að reyna að minnka vörubirgðir og talsvert verið selt af áður innfluttum vörum. Hér kemur einnig til greina, að nú hefur um nokkurra missira skeið verið allmikið úrval af vörum á boðstólum eftir hinn mikla vöruskort, sem áður átti sér stað, og hafa vörukaup manna því sennilega verið tiltölulega mikil og menn ef til vili gengið á lausafé sitt í fyrra t.d. og árið 2951, þar sem það var til, til þess að bæta úr brýnni nauðsyn og kaupa varning, sem áður var ófáanlegur. Aukast vörukaup og innflutningur því ekki í réttu hlutfalli við auknar tekjur, og kemur það þá einnig þannig fram, að sparnaður verður meiri en áður, menn leggja meira fyrir, enda augljóst á reikningsuppgjöri bankanna, að sparisjóðsinnlög aukast nú mun meira en áður hefur verið. Er rík ástæða til þess að gleðjast yfir þeirri þróun, og mundi það verða grundvöllur vaxandi velmegunar og framfara, ef framhald gæti orðið á því. Ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa ákveðið að beita sér fyrir samþykkt nýrra skatta- og útsvarslaga, m.a. með það fyrir augum að lækka beinn skattana, einkum til að bæta úr því ósamræmi, sem orðið hefur vegna verðþenslunnar undanfarin ár og breytinga á gildi peninganna. Skattstigarnir hafa staðið óbreyttir að öðru leyti en því, að skattur var lækkaður að tilhlutun fyrrv. ríkisstj. af lágum tekjum og tekjur einstaklinga að vissu marki hafa verið umreiknaðar, sem kallað er. Eru því beinir skattar orðnir í sjálfu sér hærri en löggjafinn hefur ætlazt til, þegar skattalögin voru sett. Þá er brýn nauðsyn að ívilna í sköttum til þess að auka sparnað, endurskoða ákvæðin um persónufrádrátt, skattgreiðslu hjóna, skattgreiðslu félaga og lagaákvæðin um útsvör, svo að dæmi séu nefnd um þau atriði, sem taka verður til meðferðar. Leyfi hefur enn þá verið gengið frá þessum málum og því ekki hægt að vita, hvaða áhrif hin nýja löggjöf hefur á tekjur ríkissjóðs af beinum sköttum. Þótti því ekki annað fært en að áætla þann lið jafnháan í þessu fjárlagafrv. og í gildandi fjárl. Kemur þá hér til greina sérstaklega, að tekjur hafa yfirleitt orðið mun meiri almennt á þessu ári, sem er að líða, en áður, og kemur því lækkun á beinum sköttum ekki á sama hátt fram sem rýrnun á þessum tekjulið fyrir ríkissjóð og verða mundi, ef tekjur almennt hefðu á yfirstandandi ári orðið ámóta og verið hefur eða rýrari. Það er ekki óvenjulegt að heyra kröfur um, að ríkisútgjöldin verði lækkuð. Mun ég fara um það mál fáeinum orðum. Í fjárlagaræðunni í okt. s.l. varpaði ég fram þessari spurningu: Er hægt að lækka ríkisútgjöldin? Spurningunni svaraði ég sjálfur með því að ræða um útgjöldin nokkuð, og um þetta ályktaði ég þá orðrétt þannig: „Það er auðvitað hægt að lækka ríkisútgjöldin. Þau eru að vísu flest lögboðin beint eða óbeint eða afleiðing laga, sem Alþ. hefur samþ., en vitaskuld er hægt að breyta lögum, ef menn vilja og telja það réttmætt. Það er sem sagt hægt að lækka ríkisútgjöldin, en ekki svo um muni, nema með því að draga úr þeirri þjónustu eða þeim hlunnindum, sem ríkið veitir þegnunum.“ Í eldhúsumræðunum s.l. vetur tók ég þetta efni ýtarlega fyrir og benti á, að af 400 millj. kr. útgjöldum fjárlagafrv., sem þá lá fyrir, væru 375 millj. kr. eftirtaldir liðir: vextir, dómgæzla og lögreglustjórn, þar með landhelgisgæzla, læknaskipun og heilbrigðismál, samgöngumál, kirkjumál, til bókmennta, lista og rannsókna, til atvinnuveganna, til félagsmála, til eftirlauna, til afborgana af ríkislánum og vegna ríkisábyrgða og loks til nokkurra byggingarframkvæmda á 20. gr. Síðan sagði ég orðrétt: „Eftir eru þá ótaldar um 25 millj. kr., og er það kostnaður við ríkisstarfræksluna í þrengstu merkingu, utanríkisþjónustan, skatta- og tollinnheimta og sameiginlegur embættiskostnaður yfirleitt. Þessi kostnaður nemur um 61/2% af útgjöldunum.“ Enn fremur sagði ég um þetta: „En til þess að fá mynd af málinu skulum við gera okkur í hugarlund, að einhver hinna miklu sparnaðarkappa kæmi til sögunnar og hann kæmi á 15%, - eða til þess að vera ekki of smátækir skulum við segja 20% lækkun á þessum heina starfrækslukostnaði. Slíkt átak mundi þýða 5 millj. kr. sparnað, eða 1.2% lækkun á ríkisútgjöldunum.“ Enn fremur sagði ég: „Enn fremur er það alveg augljóst mál af þessum upplýsingum, að engir möguleikar eru til þess, hvorki fyrir þá stjórn, er nú situr, né aðrar stjórnir eða þingmeirihl, að færa niður ríkisútgjöldin þannig, að það hafi áhrif á dýrtíðina, nema með því að skera stórlega niður framlög til atvinnuveganna, til verklegra framkvæmda, til heilbrigðismála og allrar annarrar slíkrar þjónustu.“ Þessi ummæli mín um ríkisútgjöldin, sem eru sönn, sem enginn getur haft á móti með rökum, sem gefa alveg rétta mynd af ástandinu og þeim viðfangsefnum, sem við er að fást, þegar verið er að ræða um möguleika á lækkun ríkisútgjalda, hafa ekki aðeins verið hártoguð, heldur beinlínis fölsuð í blaðaummælum og öðrum pólitískum málflutningi og jafnvel í fundarsamþykktum og því haldið blákalt fram þvert ofan í staðreyndir, að ég hafi sagt á Alþingi, að ekki væri hægt að lækka ríkisútgjöldin. Síðan hafa viðeigandi útleggingar fylgt þessum rangfærslum. Þetta sýnir bara, að það fylgir því sérstök áhætta á Íslandi að tala blekkinga- og falslaust og án lýðskrums um fjárhagsmálin. Sýni þjóðin það, að hún vilji láta blekkja sig og segja sér ósatt um þessi efni, en þoli ekki að heyra sannleikann, þá mun þess ekki langt að bíða, að hún fái þá stjórnmálaforustu, sem kinokar sér við að segja sannleikann um þessi mál, en teygir í stað þess lopa undanbragða, blekkinga og lýðskrums til þess að afla sér stundarvinsælda og tekur svo ákvarðanir í samræmi við þann málflutning, enda þótt stórslysum valdi og almannatjóni fyrr en varir. Ég hef undanfarin ár, þann tíma, sem ég hef gegnt starfi fjármálaráðherra og haft með höndum að setja saman fjárlagafrv., óskað eftir því við meðráðherra mína, sem hafa með höndum framkvæmd á útgjaldaköflum fjárl., að þeir Heittu sér fyrir endurskoðun á starfrækslu þeirri, sem þeir hefðu yfirstjórn á, með það fyrir augum að gera till. um lækkun ríkisútgjalda. Mér dettur ekki í hug að álykta, að ástæðan til þess, að slíkar till. hafa ekki komið, sé sú, að ráðh. hafi ekki viljað koma á sparnaði og lækkun ríkisútgjalda. Þegar til kom nú í september að ganga frá fjárlagafrv., var ekki um annað að ræða, ef takast ætti að leggja fjárlagafrv. fyrir Alþingi í tæka tíð, en að byggja yfirleitt á þeim tillögum, sem ráðh. í fyrrv. ríkisstj. höfðu lagt fyrir fjmrn. um starfræksluna. Var ríkisstj. sammála um, að þannig yrði að vinna að málinu, en jafnframt hef ég farið þess á leit við samstarfsmenn mína í núverandi ríkisstj., að þeir framkvæmi með sínu starfsliði og þeim trúnaðarmönnum, sem þeir kynnu að vilja kveðja til með sér, sem ýtarlegasta athugun á möguleikum til lækkunar á kostnaði við þá starfrækslu, sem fellur undir þeirra starfssvið, enn fremur athugun á þeirri útgjaldalöggjöf, sem rn. þeirra sjá um framkvæmd á, með það fyrir augum, hvort unnt væri að þeirra dómi að breyta löggjöfinni þannig, að leiddi til lækkunar lögboðinna útgjalda. Ég kem þá nokkuð að fjárfestingarframkvæmdum og fjáröflun til þeirra. Þegar ég í fyrrahaust lagði fram fjárlagafrv. fyrir yfirstandandi ár, gerði ég nokkra grein fyrir þeim framkvæmdum, sem fyrrv. ríkisstj. áleit að sitja yrðu fyrir öðru. Það var þá fyrst að ljúka hinum þrem stóru fyrirtækjum, Sogsvirkjuninni, Laxárvirkjuninni og áburðarverksmiðjunni. Benti ég þá á, að svo erfitt væri um fjáröflun til fjárfestingar innanlands, að leita mundi verða eftir erlendu fé til þess að ljúka fyrirtækjunum og mundi verða að reyna að fá til þeirra nýtt Marshallfé. Þá gerði ég grein fyrir því, að nauðsyn bæri til að dómi ríkisstj. að útvega nýtt lán handa stofnlánadeildum Búnaðarbankans til fjárfestingarlána vegna landbúnaðarins og að útvega fé til íbúðarhúsabygginga, mundu smáíbúðirnar sitja fyrir því lánsfé, sem til íbúðabygginga í kaupstöðum og kauptúnum yrði útvegað. Þá lýsti ég yfir því fyrir hönd ríkisstj. og þeirra flokka, sem að henni stóðu, þeirra sömu sem standa að núverandi ríkisstj., að fjáröflun til sementsverksmiðju sæti fyrir næst á eftir þeim verkefnum, sem ég nú hef rakið. Loks lýsti ég þeirri skoðun minni, að raforkuframkvæmdir úti um land yrðu að sitja fyrir fjármagni, þegar lokið væri Sogs- og Laxárvirkjun. Mér þykir rétt að minnast þess með fáeinum orðum, hvernig þessi mál standa. Bandaríkjastjórn féllst á að leggja fram enn aukið framlag til fyrirtækjanna þriggja til þess að ljúka þeim framkvæmdum, og nam hið nýja framlag 4 millj. og 250 þús. dollurum, eða jafngildi 70 millj. ísl. kr. Hefur því ekki orðið endasleppur stuðningur Marshallstofnunarinnar eða Bandaríkjastjórnar við þessar þýðingarmiklu framkvæmdir. Í þessu sambandi þykir mér rétt að sýna fram á, hvernig fé er fengið til þessara þriggja stóru fyrirtækja. Ég geri það m.a. vegna þess, að fjáröflun til þeirra sýnir ef til vill betur en flest annað, hvernig ástatt hefur verið um fjáröflunarmöguleika innanlands með frjálsu móti til stórframkvæmda nú undanfarið. Talið er í síðustu gögnum, að stofnkostnaður Sogsvirkjunarinnar muni verða 195 millj. Af þessum 195 millj. kr. hefur ríkisstj. útvegað 177 millj. kr., og eru það erlend lán og Marshallfé. Mótvirðissjóðslán og Marshalllán nema samtals af þessu 144 millj., en rúmar 17 millj., eða um 9% af kostnaði við mannvirkið, eru eigin framlög þeirra, sem að því standa, ásamt því, sem þeim aðilum hefur reynzt unnt að afla innanlands með skuldabréfasölu. Var þó allmikið til þess gert að afla fjár með því móti. Heildarkostnaður Laxárvirkjunarinnar er álitinn verða um 60 millj. eftir nýjustu gögnum. Af þessum 60 millj. eru rúmlega 55 millj. útvegaðar um hendur ríkisstj. með erlendum lántökum og af Marshallfé. Þar af eru Marshalllán og mótvirðissjóðslán 48 millj. og 400 þús., en tæpar 5 millj., eða um 3% af stofnkostnaðinum, er framlag frá þeim, sem að fyrirtækinu standa, og fé, sem þeim hefur tekizt að afla með skuldabréfasölu, og var einnig í því dæmi mikið gert til þess að selja slík skuldabréf. Talið er, að áburðarverksmiðjan muni kosta rúmlega 118 millj. Af því fé eru 106 millj. útvegaðar um hendur ríkisstj. með láni erlendis og af Marshallfé, þar af Marshalllán og mótvirðissjóðsfé um 92 millj. En 12 millj., eða um 10%, er hlutafé og lán innanlands. Þar af eru 6 millj. kr., eða um helmingur, hlutafjárframlag ríkissjóðs. Þessar upplýsingar segja sína sögu um fjáröflun til fjárfestingar undanfarið, og kem ég að því nokkuð hér á eftir. Þjóðin mun fagna því, að nú er verið að ljúka þessum þremur miklu framkvæmdum, sem áreiðanlega verða allar styrkar stoðir í þjóðfélagsbyggingunni og bæta hag landsmanna. Í því sambandi mun Bandaríkjamönnum verða flutt viðeigandi þökk fyrir stuðning þeirra við þessar framkvæmdir. Tekizt hefur að útvega nýtt lán frá Alþjóðabankanum til landbúnaðarframkvæmda, sem nemur jafnvirði 22 millj. ísl. kr. Var sá háttur á hafður, að Framkvæmdabankinn verður lántakandi. Er það von mín, að þetta lán ásamt því fé, sem stofnlánadeildir Búnaðarbankans eiga von á að fá frá Framkvæmdabankanum á þessu ári og næsta ári, muni nægja til þess, að byggingarsjóður og ræktunarsjóður geti fullnægt lánaeftirspurn bænda þetta ár og næsta ár, miðað við útlánareglurnar. Færi svo á næsta ári, að of lítið yrði eftir, til þess að féð hrökkvi, verður að fara í að útvega meira fé, því að þessar lánveitingar mega ekki stöðvast. Fyrrv. ríkisstj. hafði ætlað sér, sem kunnugt er, að úfvega 16 millj. kr. til smáíbúðalána. Búið er að útvega og ég hygg að mestu leyti úthluta 10 millj. kr., og er verið að vinna að því að útvega þær 6 millj., sem á vantar. Standa vonir til, að það takist, og verður þeim þá úthlutað án tafar, því að þörf er ákaflega mikil fyrir þessi lán, og hrekkur þetta fjármagn alls ekki til þess að greiða fyrir öllum þeim, sem endilega þyrftu að geta komið til greina við úthlutun lánanna. Fé það, sem útvegað hefur verið til smáíbúðalána, hefur verið fengið með samningi við Landsbanka Íslands, og er gert ráð fyrir, að það fé, sem bankinn nú lánar ríkissjóði í þessu skyni, verði endurgreitt af þeim hluta mótvirðissjóðs, sem ekki er bundinn í Framkvæmdabankanum með lögum um hann, og verður þetta gert svo fljótt sem unnt er að ráðstafa þessu fé úr mótvirðissjóði. Undanfarið hefur stöðugt verið unnið að útvegun fjár til byggingar sementsverksmiðju. Undirbúningsvinna mikil hefur verið framkvæmd í sambandi við þetta mannvirki, og er nú augljóst orðið af reynslu, að mjög hentugt er að afla hráefnis þess úr botni Faxaflóa, sem frá öndverðu hefur verið gert ráð fyrir í þessari áætlun. Tel ég góðar horfur á því, að lán fáist hjá Alþjóðabankanum til þess að mæta erlenda kostnaðinum við verkið. Þótt erlent fé fáist til þessara framkvæmda, þá þarf meira til. Það þarf að útvega milli 40 og 50 millj. kr. innanlands í byggingarkostnað verksmiðjunnar. Það þarf að leita ýmissa úrræða, og mun verða leitað sérstaklega til Framkvæmdabankans í því sambandi. Gert er ráð fyrir, að sementsverksmiðjan verði þrjú ár í byggingu, og gerir það nokkru léttara en ella hefði verið að útvega þetta mikla fjármagn. Hef ég þá gert grein fyrir fjáröflun til hinna stóru fjárfestingarframkvæmda, sem á síðasta Alþingi var ráðgert að sætu fyrir um fjármagnið. Kem ég þá að því, sem nú er fram undan í þessum efnum. Flokkar þeir, sem styðja ríkisstj., hafa gert með sér málefnasamning, og fjallar hann mjög um nýjar framkvæmdir. Er það sett á oddinn að gera stórt átak í rafmagnsmálum þeirra byggðarlaga, sem annaðhvort hafa nú engan aðgang að raforku eða búa við ófullnægjandi raforkuskilyrði. Er ákveðið í málefnasamningi ríkisstj., að fyrir öllu öðru sitji að tryggja 100 millj. kr. lánsfé til þessara framkvæmda. Auk þess er svo ákveðið, og það hef ég þegar rakið, að auka verulega framlag til raforkumála af ríkisfé. Er nú verið að undirbúa till. um öflun lánsfjár í þessu skyni. Þá er í stjórnarsamningnum ákvæði um, að ríkisstj. og flokkar þeir, sem að henni standa, vinni að aukinni fjáröflun til lánveitinga vegna íbúðarhúsabygginga, en allir vita, að brýn og aðkallandi nauðsyn er á því að afla meira fjár til lánveitinga út á nýjar íbúðir en enn þá hefur verið gert og reynzt mögulegt. Vinnur stjórnin að þessu máli. Er hér um eitt hið mesta vandamál þjóðarinnar að ræða. Þá er vitað, þótt ekki séu um það ákvæði í stjórnarsamningnum, að óleyst er það verkefni að útvega Iðnaðarbankanum lánsfé, sem Alþingi hefur heimilað ríkisstj. að afla honum til handa; enn fremur, að veðdeild Búnaðarbankans skortir mjög fé til bráðnauðsynlegra lána, að meira fjármagn þarf til lána handa frumbýlingum í sveitum landsins en nú er fyrir hendi, og einnig mun fiskveiðasjóð og aðrar stofnlánadeildir sjávarútvegsins skorta fé á næstunni. Auk þessa bíða í öllum áttum óframkvæmdar fjárfestingaráætlanir, og í öllum greinum er krafizt meiri framkvæmda. Þegar menn nú líta yfir þessi mál, þessar fyrirætlanir og það, sem er að gerast, er von, að margur spyrji: Hvar á að taka fé til allra þessara framkvæmda, sem eru bráðnauðsynlegar? Það er sízt að ófyrirsynju að koma enn á ný inn á það efni, svo sem nú horfir um fyrirætlanir ríkisstj. og Alþingis og óskir þeirra og annarra, að ekki sé talað um kröfur. Fjárlagafrv., sem hér er nú lagt fram, ber það með sér, að þess er ekki að vænta, því miður, að ríkissjóður geti lagt fram að óbreyttri tekjuöflun svo að nokkru nemi af nýju fé til fjárfestinga eða framkvæmda yfirleitt frá því, sem hann gerir nú, þegar tekin hefur verið upp stóraukin fjárveiting til raforkumála, eins og búið er að gera á fjárlagafrv., sem liggur fyrir. Það er nú búið að festa svo mikið af fjármagni ríkissjóðs á nýjan leik í niðurgreiðslur, að ríkissjóður getur ekki að óbreyttum tekjum lagt neitt verulega af mörkum umfram það, sem áformað er í fjárlagafrv., til þeirra stórkostlegu fjárfestingaráforma, sem ríkisstj. og Alþingi og landsmenn yfirleitt hafa á prjónunum. Mér skilst, að það mundi ekki vekja hrifningu, ef nú ætti að fara á stúfana með nýja stórfellda tekjuöflun til ríkissjóðs, jafnvel þótt það væri til þess að standa undir alveg óhjákvæmilegum nauðsynjaframkvæmdum eins og rafmagnsframkvæmdum og íbúðarhúsabyggingum, svo að dæmi séu nefnd. Það breytir víst ekki þessu, að skattar og tollar hafa ekki verið hækkaðir síðan 1949, og svo löng hvíld í þeim efnum er næsta óvenjuleg. En hvað skal þá til bragðs taka, þegar ríkissjóður getur ekki lagt fram aukið fjármagn, sem nokkuð dregur, til fjárfestingarmála nema með nýjum álögum, sem menn vilja ekki á sig taka fyrr en í fulla hnefana? Þá er ekki nema um tvær leiðir að ræða til fjáröflunar til framkvæmdanna. Önnur leiðin er sú að fá erlent fé, og tel ég sjálfsagt að fara þá leið svo sem unnt er. En það er mjög takmarkað, sem hægt er að fá af lánsfé erlendis, og þess verður að gæta, að erlendu lánsfé sé skynsamlega varið, svo að þjóðina reki ekki upp á sker fjárhagslega. Jafnframt er rétt að gera sér grein fyrir því, að nú er mjög erfitt eða jafnvel ókleift að fá lán erlendis nema fyrir erlendum stofnkostnaði hinna beztu fyrirtækja, sbr. það, sem ég upplýsti áðan um fyrirhugaða lántöku til sementsverksmiðjunnar. Hversu mjög sem menn leggja sig fram um að fá lán erlendis, þá er það ljóst, að ekki er hægt að gera ráð fyrir því, að meginhluti þess fjár, sem við þurfum til þeirra fjárfestingaráforma, sem ég nefndi áðan, komi erlendis frá. Meginhluti þess fjár, sem til þeirra verkefna þarf, verður að fást eftir hinni leiðinni, sem til greina kemur, eða frá landsmönnum sjálfum, og verður sem sé að takast af þjóðartekjunum. Sé ekki um að ræða framlög ríkissjóðs af skatta- og tollafé, þá kemur ekki annað innlent fé til ráðstöfunar sem lánsfé til fjárfestingar, hvort sem það er til raforkuframkvæmda, íbúðarhúsabygginga eða annarra mannvirkja, en það fjármagn, sem landsmenn sjálfir eða fyrirtæki þeirra leggja upp eða leggja til hliðar. Það fé, sem þannig er til hliðar lagt, skapar möguleika til aukinna fjárfestingarlána úr bönkum landsins og möguleika fyrir landsmenn til þess að kaupa beint skuldabréf þau, sem út eru gefin til fjáröflunar í þær framkvæmdir, sem þýðingarmestar eru. Sparnaður er að vísu nokkur og vaxandi, eins og ég gat um áðan. En augljóst er, að aukist sparnaður ekki verulega, þá verður ekki unnt að afla nægilega mikils fjár innanlands til þeirra framkvæmda, svo sem raforkuframkvæmdanna, sem nú er ætlunin að ráðast í, og hafa á sama tíma viðunandi fjárráð til íbúðarhúsabygginga, sem er ein hin fjárfrekasta framkvæmdagrein, en um leið slíkt nauðsynjamál, að það verður að gera þar meiri átök en enn þá hefur reynzt fært. Vandamálið er sem sé þetta, að allt of miklu af þjóðartekjunum er eytt, en of litið lagt til hliðar. Af því stafa erfiðleikarnir við fjárútvegun til framkvæmdanna, og niðurgreiðslustefnan, hvað sem menn vilja um hana segja að öðru leyti, hefur a. m. k. ekki greitt úr þessum vanda, heldur aukið hann, eins og hver maður, sem hefur opin augun, getur séð. Það verður sem sé að finna ráð til þess, að þjóðin eyði minnu og leggi meira til hliðar. Og það verður að reyna að koma þessu til leiðar án þess að taka af mönnum nýtt fé með valdboði. Það verður að leita nýrra ráða til þess að reyna að minnka eyðsluna og auka sparnaðinn. Það verður að reyna að fá menn til að auka sparnaðinn með því að gera ábatavænlegra að eignast sparifé en verið hefur. Þess háttar ráðstafanir mundu ekki aðeins verða gerðar í þeirra þágu, sem hefðu einhverja möguleika til að leggja fyrir fé. Þær mundu reynast engu síður í þágu þeirra mörgu, sem þurfa á lánsfé að halda. Það verður að gera ráðstafanir nú á þessu Alþingi í þessa átt, og koma þær einkum til greina í sambandi við setningu nýrrar skatta- og útsvarslöggjafar. Þá verður einnig að gera ráðstafanir til þess, að hæfilegur hluti af því fé, sem þjóðin sparar, renni sem lánsfé til þeirra framkvæmda, sem mestu máli þykja skipta, og nefni ég þá enn í því sambandi raforkumálin og íbúðarhúsabyggingar, þótt fleira komi til, eins og ég drap einnig á áðan. Það verður að finna leiðir til þess að tryggja þetta, og er það mikilvægt verkefni ríkisstj. og Alþingis og peningastofnana landsins. Það, sem ég hef nú sagt um fjárfestingu og fjáröflun til hennar, hef ég miðað við þau verkefni, sem allra næst liggja, en ekki við stórvirki, svo sem stórfellda virkjun fallvatna og iðnað í því sambandi, og má þó ekki úr hömlu dragast að sinna þeim málum. Þar koma á hinn bóginn fleiri sjónarmið til greina en hér verða rakin. Á árinu 1950 varð alger stefnubreyting í fjármálum. Árin á undan hafði verið stórfelldur greiðsluhalli á rekstri ríkisins og framleiðslan barðist í bökkum. Afleiðingin varð m.a. sívaxandi verðbólga og öngþveiti í gjaldeyrismálum, vaxandi vöruskortur, höft og ný rekstrartöp. Á árinn 1950 voru margvislegar ráðstafanir gerðar í fjármálum landsins, sem urðu til þess, að ríkisbúskapurinn varð greiðsluhallalaus á því ári og hefur verið það síðan. Þessi breyting á fjármálastefnunni varð til þess, að á árinu 1951 var hægt að slaka á viðskiptahöftunum. Greiðsluhallalaus ríkisbúskapur ársins 1950 og afgreiðsla greiðsluhallalausra fjárlaga fyrir árið 1951 varð til þess, að mögulegt reyndist að fá Greiðslubandalag Evrópu til að leggja fram verulega fúlgu í erlendum gjaldeyri, sem höfð var að bakhjarli, þegar slakað var á verzlunarhöftunum. Hefði fjármálastefnunni ekki verið breytt, gengislækkunin ekki framkvæmd og ekki tekinn upp greiðsluhallalaus ríkisbúskapur, eða hefði afgreiðsla fjárl. mistekizt og ríkisbúskapurinn ekki orðið greiðsluhallalaus í framkvæmd, þá hefði aldrei getað komið til mála, að Greiðslubandalag Evrópu hefði látið nokkurt framlag til þess að létta undir við tilslökun á verzlunarhöftum á Íslandi, og þá ekki heldur komið til greina aukið verzlunarfrelsi. Greiðsluhalli og jafnvægisleysi í fjármálum landsins hlýtur að hafa í för með sér gjaldeyrisskort og neyðir til verzlunarhafta. Greiðsluhallalans ríkisbúskapur og jafnvægi í fjármálum innanlands eru frumskilyrði þess, að frjáls verzlun geti komið til mála. Aukið frelsi í viðskiptum er beinlínis afleiðing þess, að breytt var um stefnu í fjárhags- og framleiðslumálum. Gengislækkunin og stefnubreytingin í fjármálum, sem hvort tveggja var framkvæmt á árinu 1950, miðuðu að því að stöðva verðbólguþróunina og koma á jafnvægi í verðlagsmálum. Augljóst var, að vegna gengislækkunarinnar hlaut að verða stórfelld verðhækkun til að byrja með, en hugsunin var sú, að þegar verðhækkunaráhrif gengislækkunarinnar væru komin fram, mætti vænta þess, að meira jafnvægi næðist í verðlagsmálum, svo framarlega sem ekki mistækist um framkvæmd fjármálastefnunnar eða knúðar væru fram ráðstafanir utan þinghúss og stjórnarráðs, sem sneru verðhækkunarhjólinu áfram. Það var í engu sparað að gera hróp að verðhækkunaráhrifum gengislækkunarinnar, sem voru auðvitað óhjákvæmileg, en um hitt hefur verið minna talað af sömu mönnum, að nú undanfarið hafa komið glöggt í ljós áhrif hinnar breyttu stefnu í fjárhagsmálum á verðlagsþróun í landinu. Vísitala framfærslukostnaðar í marz 1952 var 156 stig, og vísitalan núna 1. okt. var 157 stig. Þannig hefur framfærslukostnaður staðið svo að segja óbreyttur í 19 mánuði. Þessi þróun verðlagsmálanna hefur haft í för með sér heilbrigðara ástand í öllum framleiðslu- og viðskiptamálum landsins. Ein afleiðingin er vafalaust aukinn sparnaðarvilji og trú á framtíðina, og er það ekki þýðingarminnst, eins og ég hef þegar nokkuð rætt. Hin nýja fjármálastefna, sem tekin var upp 1950, hefur orðið grundvöllur að stóraukinni framleiðslu í öllum greinum, auknu frelsi í atvinnu- og viðskiptamálum og óvenjumiklum framkvæmdum. Fullyrða má, að fjáröflun til þessara miklu framkvæmda hefði verið alveg óframkvæmanleg án þessarar stefnubreytingar. Fjármálastefna þeirrar ríkisstj., sem nú hefur tekið við, er hin sama og þeirrar, er frá fór. Kjarni hennar er hallalaus ríkisbúskapur og jafnvægi í fjárhagsmálum, sem verði grundvöllur að sem frjálsustu viðskipta- og atvinnulífi. Þessi fjármálastefna krefst þess manndóms af þeim þingmeirihluta, sem að henni stendur, að innheimta fé til þess að standa undir þeim gjöldum, sem Alþingi ákveður; enn fremur þess, að fé til fjárfestingarinnar og framkvæmdanna sé fengið með heilbrigðu móti, en ekki með aðferðum, sem hrinda öllu fjárhagskerfinu úr skorðum og reynast skammgóður vermir. Ég vona, að þingmeirihlutanum takist vel að standa saman á Alþingi um. afgreiðslu mála í samræmi við fjármálastefnu þá, sem mörkuð er í málefnasamningi stjórnarflokkanna.

Forseti (JörB): Þá hefur hæstv. fjmrh. flutt sína ræðu. Næst tekur til máls hv. 8. landsk. þm., Bergur Sigurbjörnsson, og talar af hálfu Þjóðvfl. og hefur 30 mín. til umráða.



Herra forseti. Það er með fjárlfrv., sem hér liggur fyrir til 1. umr. á þskj. 1, eins og hæstv. ríkisstj., að hvorugt er nýtt, heldur uppsuða á langvarandi óláni. Fjárlfrv. er í öllum meginatriðum og flestum aukaatriðum samhljóða fjárlfrv. síðustu ára. Að byggingu til og undirbúningi er það því í fullu samræmi við þá kenningu hæstv. fjmrh., Eysteins Jónssonar, að fjárlög þjóðarinnar séu aðeins dautt Bókhald, sem hafi því einu meginhlutverki að gegna að skila rekstrarafgangi í ríkissjóð, jafnframt því sem hæstv. ráðh. telur það eitt mikilvægasta atriði í sambandi við fjárl., að þau séu lögð fyrir Alþ. ákveðinn dag og séu á 1. þskj. Þó að þetta séu atriði, sem hafa þarf í huga við fjárl., er þó skynsemi við fjárlagaafgreiðslu meira virði. Í höndum heilbrigðra og hugsandi stjórnarvalda eru fjárl. ekki dautt bókhald, heldur lifandi tæki til að hafa heillavænleg áhrif á allt atvinnu-, efnahags- og menningarlíf þjóðarinnar til örvunar, samdráttar, ef ofþensla hefur komizt í einhverja þætti þess, eða aðstoðar, eftir því sem nauðsyn krefur á hverjum tíma. Fjárlfrv. þarf því og verður að semja með hliðsjón af þörfum og hag þjóðarinnar á hverjum tíma, en ekki af embættisskyldu, gömlum vana eða einhverjum enn þá annarlegri hvötum. Þeim mönnum, sem taka eiga jafnalvarlega ákvörðun og afgreiðsla fjárl. er í eðli sínu, verður að vera ljóst, hver áhrif einstakir þættir fjárl. hafa á efnahagslíf og atvinnulíf þjóðarinnar allrar svo og hag og afkomuöryggi einstakra atvinnugreina, stétta og einstaklinga. Þess vegna hefur það verið föst regla um langt árabil með öllum siðmenntuðum þjóðum öðrum en íslenzkri þjóð, að nákvæmir þjóðhagsreikningar og þjóðartekjureikningar hafa fylgt og verið undirstaða fjárl. Hafa fjárlfrv. þá fyrst verið samin, þegar slíkir reikningar lágu fyrir, og hafa þeir m.a. verið notaðir við að taka ákvörðun um það, hvað ríkið mætti taka í sinn hlut án þess að ofbjóða gjaldþoli skattgreiðenda og skerða möguleika atvinnulífsins til eflingar í nútíð og framtíð. Einnig hafa þeir verið notaðir til þess að taka ákvarðanir um það, hve miklum hluta af ríkistekjunum mætti verja til eyðslu og hve miklu til fjárfestingar, arðbærrar og óarðbærrar. Hér á landi ríkir aftur á móti fullkomið handahóf um samningu fjárlfrv., jafnframt vísvitandi og viljandi tilraunum hæstv. ríkisstj. til að falsa einstaka liði þeirra með því að leggja fram ár eftir ár áætlanir, sem aldrei hafa staðizt og aldrei fá staðizt í reynd, eins og ég mun síðar víkja að. Sem dæmi um þessi handahófsvinnubrögð má nefna það, að í skýringum við tolltekjur árið 1954, en þær nema á annað hundrað millj. kr., segir, að verðtollur sé nú áætlaður 1 millj. kr. hærri en s.l. ár, en það er ekkert tillit tekið til þeirra breytinga, sem hljóta að verða á samsetningu og tollflokkun innflutningsins næsta ár frá því, sem nú er, þar sem hinn mikli innflutningur til virkjananna við Sog og Laxá og áburðarverksmiðjunnar fellur niður að mestu næsta ár, en aðrar vörur, sem falla undir allt aðra tollflokka, koma í staðinn. Undanfarin ár hefur það einnig verið föst regla, að hvert nýtt fjárlfrv. hefur verið hæsta fjárlfrv., sem til þess dags hafði verið lagt fyrir Alþ. Íslendinga. Í þessu efni gerir hæstv. núverandi ríkisstj. heldur enga undantekningu. Fjárlfrv. fyrir árið 1954 er enn nýtt met í skattkúgun og fjármálaóstjórn. Heildartekjur ríkissjóðs eru áætlaðar 427 millj. kr. 1954, eða 39 millj. kr. hærri en 1953 og 51 millj. kr. hærri en 1952. Þetta svarar til þess, að á næsta ári þurfi hver 5 manna fjölskylda að greiða um 15 þús. kr. til ríkissjóðs að meðaltali og um 1700 kr. meira en 1952. Heildargjöld ríkissjóðs eru áætluð 385 millj. kr., eða 33 millj. kr. hærri en 1953 og 53.6 millj. kr. hærri en 1952. Eftir því, sem næst verður komizt, tekur íslenzka ríkið nú og hefur tekið undanfarin ár stærri hluta þjóðarteknanna en nokkurt annað ríki veraldar. Af fjárlfrv. er einnig ljóst, að meginhluti ríkisteknanna er innheimtur með óbeinum sköttum, eða um 265 millj. kr., en aðeins um 60 millj. kr. eru beinir skattar. Í reynd eru þó áhrif hinna beinn skatta nánast hin sömu og um óbeina skatta væri að ræða, þar sem eingöngu er haft eftirlit með framtölum launþega, þ.e. nær eingöngu lágtekjumanna. en hinir raunverulegu hátekjumenn hafa allar gáttir opnar til skattsvíka. Með þess konar framkvæmd koma beinu skattarnir því einnig hlutfallslega þyngst niður á launa- og lágtekjufólki, eins og um óbeina skatta væri að ræða. Skattakerfi ríkisins verkar því í heild á efnahagsafkomu og efnahagsöryggi einstaklinganna á svipaðan hátt og eingöngu væri um óbeina skatta að ræða, en það þýðir, að þeir koma hlutfallslega þyngst niður á þeim, sem minnsta getu hafa til að bera þá. Þarf að fara langt aftur í miðaldir til að finna sögulega hliðstæðu til samanburðar. Ég sagði áðan, að undanfarin ár hefðu þær hæstv. ríkisstj., sem með völd hefðu farið, vísvitandi og viljandi lagt fram falskar áætlanir um einstaka liði fjárl. hverju sinni. Við nánari athugun sé ég, að ég get ekki að öllu leyti staðið við þessi orð, - því að þar er ekki nógu mikið sagt. Hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, hefur síðustu ár, vísvitandi og í ákveðnum tilgangi, lagt fram rangar eða falskar áætlanir til fjárl. bæði í einstökum atriðum og í heild. Ég skal nefna nokkur dæmi þessu til sönnunar. Árið 1951 voru heildartekjur ríkissjóðs áætlaðar á fjárl. 298 millj. kr., en reyndust samkvæmt ríkisreikningi þess árs 413.5 millj., eða 115.5 millj. kr. hærri en fjárl. sýndu. Engum manni dettur í hug, að hæstv. fjmrh. beri svo lítið skyn á það, hverju tekjustofnar ríkisins geti skilað í ríkissjóð árlega, að hin ranga fjárlagaáætlun hafi stafað af því. Ef svo væri, mundi ekki einu sinni Sjálfstfl. treysta honum fyrir fjármálum ríkisins, sem ekki væri von, hvað þá hans eigin flokkur. Árið 1952 voru tekjur ríkissjóðs áætlaðar 376 millj. kr. á fjárl., en urðu 420 millj. kr. samkvæmt ríkisreikningi þess árs, eða 44 millj. kr. hærri en áætlað var. Þegar er sýnilegt, að 1953 mun þetta fara á sömu leið. Árið 1950, en það var fyrsta árið, sem hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, fór með embætti fjmrh. eftir nokkurt hlé, voru óviss útgjöld í 19. gr. . á fjárl., en þar er m.a. færður bílakostnaður hæstv. ríkisstj., greiðsla til hv. þm. stjórnarflokkanna fyrir að sitja flokksfundi í Rvík utan þingtíma, nefndabitlingar til þægra flokksmanna stjórnarflokkanna og fleira þess háttar, áætluð 500 þús. kr., en urðu samkv. ríkisreikningi þess árs 3.1 millj. kr. Árið 1951 voru sömu útgjöld í 19. gr. 4 enn áætluð 500 þús. kr. þrátt fyrir reynslu ársins á undan. En það ár reyndust þessi útgjöld samkv. ríkisreikningi hvorki meira né minna en 4.6 millj. kr., enda var hinn svonefndi varnarsamningur gerður á því ári. Árið 1952 voru svo þessi óvissu útgjöld loks hækkuð í 1.5 millj. kr. á fjárl., en munu hafa farið a. m. k. 100% fram úr þeirri áætlun, þó að ég hafi ekki nákvæmar tölur um það atriði, þar sem mér var neitað um þær í ríkisbókhaldinn og fékk ekki að sjá þær, fyrr en parti af ríkisreikningi var útbýtt hér áðan, þegar umræðan hófst. Engum dettur í hug að ætla, að hæstv. fjmrh. hafi ekki vitað nokkurn veginn, hvað mikið fé hæstv. ríkisstj. þurfti til sinna þarfa í þessum efnum, hve marga einkabílstjóra hæstv. ráðh. ætluðu að hafa á árslaunum hjá ríkissjóði til að aka sér á millí húsa í Reykjavík og flokkserindrekum í þágu stjórnarflokkanna út um byggðir landsins, hve margar veizlur stjórnarflokkarnir mundu halda hvor um sig fyrir flokksgæðinga í ráðherrabústaðnum o.s.frv. En hann veigraði sér við að tilkynna það fyrir fram og gaf þess vegna vísvitandi falska áætlun um þennan lið í fjárlfrv. Þannig mætti lengi telja, en ég ætla, að þessi dæmi nægi til að sanna það, sem ég fullyrti um fjárlfrv. síðustu ára í heild. Frá sjónarmiði hv. þm. er einnig önnur og jafnvel enn þá alvarlegri hlið á þessu máli. Með því að láta fjárl. aðeins sýna nokkurn hluta ríkistekna og ríkisgjalda, en ekki allar tekjur og öll gjöld ríkissjóðs, hefur hæstv. fjmrh. raunverulega svipt sjálft Alþ. fjárveitingavaldinu að verulegu leyti, því fjárveitingavaldi, sem það eitt á að hafa samkv. stjórnarskránni. Öllum hv. þm. er ljóst af ríkisreikningum síðustu ára, sem út eru komnir, að hæstv. fyrrv. ríkisstj. fór ekki eftir fyrirmælum Alþ. í fjárl. um greiðslur úr ríkissjóði, heldur notaði formálalaust umframgreiðslur úr ríkissjóði eins og fjárl. væru ekki til eða að engu hafandi. Áðan nefndi ég umframgreiðslur á 19. gr. 4 í nokkur ár, en ég get bætt því við, að af 29 aðalútgjaldaliðum á fjárl. 1951 námu umframgreiðslur á 24 þeirra 54 millj. kr. samkvæmt ríkisreikningi. Þessi dæmi sýna, svo að ekki verður um villzt, réttmæti þeirrar fullyrðingar, að fjárveitingavaldið hefur í raun og veru verið tekið úr höndum þingsins og þar með brotnar allar lýðræðisog þingræðisvenjur. Ber að vita slíkt harðlega. Fjárlfrv. fyrir 1954 er, að því er snertir handahófsvinnubrögð í sambandi við samningu þess og visvítandi rangar áætlanir, í engu frábrugðið fjárlfrv. síðustu ára, og því vildi ég vekja athygli á þeim þegar við 1. umr., ef verða mætti til þess, að hv. þm. reyndu að koma í veg fyrir það, að sagan endurtaki sig. Ég sagði áðan, að hinar vísvitandi röngu fjárlagaáætlanir, sem ég hef lýst, væru gerðar í ákveðnum tilgangi. Ég mun nú nefna nokkur dæmi því til sönnunar. Það er öllum almenningi ljóst, hve blygðunarlaust stjórnarflokkarnir hafa notað ríkisfé hin síðari ár til að halda völdum og fylgi í landinn. Til þess að hafa nægilegt olnbogarúm í þeim efnum mátti ekki ráðstafa öllum tekjum ríkissjóðs fyrir fram með fjárl. Þess vegna voru tekjurnar visvitandi áætlaðar lægri en vitað var að þær yrðu. Þá hefur það og færzt í aukana hin síðari ár, að ríkisstjórnir notuðu ríkisfé á einn eða annan hátt í eigin þágu eða flokksþágu. Má þar til nefna, að nú þykist vart nokkur maður geta verið ráðh. stundinni lengur án þess að hafa einkabílstjóra á fullum launum úr ríkissjóði. Sem dæmi um þetta má einnig nefna það, að í tíð hæstv. fyrrv. ríkisstj. var ríkissjóður látinn taka verðlausan skúr hér í bæ til greiðslu á stóreignaskatti eins ráðherrans. Skúr þessi hafði engin lóðarréttindi, og hvíldi á honum sú kvöð, að hann varð að rífa þegar er ríkissjóður hafði tekið við honum, þar sem hann stóð í vegi fyrir gatnagerð og var stórhættulegur umferðaröryggi í bænum. Engu að siður var hann tekinn til greiðslu á stóreignaskatti ráðherrans fyrir samtals um 127 þús. kr. og síðan brotinn niður, og kostaði það verk ríkissjóð 22600 kr. Þannig sameinuðust tveir ráðherrar um það að hafa af ríkissjóði um 150 þús. kr. í þágu annars þeirra. Það er ekki langt síðan tveir ráðherrar í Finnlandi urðu uppvísir að því að hafa lánað gjaldþrota fyrirtæki, sem þeir áttu hlut í, upphæð sem svaraði 165 þús. ísl. kr. af ríkisfé. Þeir voru dregnir fyrir landsdóm og dæmdir frá embættum og þingmennsku og til að endurgreiða ríkissjóði lánið auk hárra sekta, en til vara fangelsi. Það er ekki langt síðan brezkur þingmaður varð að afsala sér þingmennsku sökum þess, að upp komst, að hann hafði látið konu sina nota ókeypis farmiða með járnbrautarlestum, sem þingmönnum einum var ætlaður. H. Dalton, sem var fjmrh. í verkamannaflokksstjórninni brezku, varð að segja því embætti af sér vegna þess, að hann hafði gefið blaðamanni upplýsingar úr fjárlagaræðunni nokkrum stundum áður en hann flutti hana. Íslendingum er rétt að gera sér þess fulla grein, að ef þeir til langframa gera minni kröfur til stjórnmálalegs siðgæðis en aðrar lýðræðisþjóðir, mun það fyrr en síðar leiða yfir þá einræði sekra manna, sem þora ekki að eiga völd sín og áhrif undir lýðræðislegum stjórnarháttum. Allt frá dögum Rómaveldis hins forna er það þekkt fyrirbæri, hvernig dáðlaus og hugsjónalaus stjórnarvöld reyna í lengstu lög að halda völdum ýmist með hótunum, mútum, fjáraustri eða fagurgala og loforðum um það, sem almenningur girnist. Þeir stjórnmálaflokkar, sem mestu hafa ráðið í íslenzkum stjórnmálum síðustu áratugi, hafa þegar reynt ýmsar af þessum leiðum, svo sem kunnugt er. Að gefnu tilefni í svonefndum málefnasamningi og stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstj. get ég ekki látið hjá líða að nefna eitt dæmi hér að lútandi, en það eru rafmagnsmálin. Það er öllum ljóst, að það er ein af heitustu óskum þjóðarinnar að fá rafmagn til sinna þarfa. Það hefur heldur ekkert skort á það, að ríkisstjórnir síðustu ára þættust bera þessi mál sérstaklega fyrir brjósti. En hvernig hafa þær haldið á þeim í framkvæmd? Árið 1952 og 1953 eru veittar af ríkisfé 3 millj. 860 þús. kr. hvort ár til nýrra raforkuframkvæmda, eða samtals um 7.7 millj. kr. En á sama tíma lagði hæstv. fyrrv. ríkisstj. leyfisgjöld, tolla og söluskatt á vélar og efni til Sogs- og Laxárvirkjananna samtals að upphæð 31 millj. kr. og hefur þegar innheimt þessar álögur að nokkru. Af þessu fé bar Laxárvirkjuninni að greiða 5.7 millj., en Sogsvirkjuninni um 25 millj. kr. samkvæmt þeim upplýsingum, sem mér hefur tekizt að afla hjá þeim aðilum, sem eiga að sjá um þessar framkvæmdir. Þannig hefur ríkissjóður beinlínis haft stórfelldar tekjur af raforkuframkvæmdum í landinu s.l. tvö ár, og lýsir það vel umhyggju stjórnarflokkanna fyrir þeim. Núverandi hæstv. ríkisstj. hefur í hinum svonefnda málefnasamningi sínum lýst sig mestu raforkumálaríkisstjórn allra tíma. Lofaði hún 100 millj. kr. til nýrra raforkuframkvæmda næstu 4 ár til viðbótar því fé, sem áður var veitt til þeirra mála. Gera má þó ráð fyrir, að efndirnar verði eitthvað svipaðar og áður í þeim efnum, því að á fjárlfrv. er aðeins 7 millj. kr. nýtt framlag, en enn þá hefur ekki verið minnzt á heimild til lántöku handa raforkumálasjóði í þessu skyni, eins og lofað var í stjórnarsamningnum. Það eru að sjálfsögðu engin tök á því að gera athugasemdir við allt það, sem athugavert er í fjárlfrv., á þeim tíma, sem ég hef hér til umráða. Ég kemst þó því miður ekki hjá því að nefna eitt átakanlega hróplegt dæmi um réttlæti og sanngirni íslenzkra valdhafa í sambandi við aðstoð veitta af ríkisfé. Á 18. gr. fjárlfrv. eru eftirlaun til embættismanna og embættismannaekkna. Við athugun þessarar greinar kemur í ljós, að ýmsum er þar veittur styrkur auk lögboðinna eftirlauna, og er það vel. Nemur þessi styrkur til þeirra bágstöddustu yfirleitt 1600–5000 kr. að meðaltali, auk vísitöluuppbótar. En síðan er inn á þessa grein potað ýmsum vildarmönnum og gæðingum valdhafanna og skjólstæðingum þeirra, sumum hverjum með þannig ástæður, að styrkir til þeirra af ríkisfé eru að mestu eða öllu óþarfir, en þeim er greitt allt að 45–50 þús. kr. á ári með vísitöluuppbótum. Mér þykir leitt að þurfa að skýra frá því, að svo sé komið réttlætiskennd íslenzkra valdhafa, að þeir geti ekki einu sinni sýnt sanngirni í afskiptum sínum af öldruðu og þurfandi fólki. Það er ekki óeðlilegt, þó að gerð sé tilraun til að bregða upp mynd af stefnunni í efnahagsmálum þjóðarinnar og þróun þeirra við 1. umr. fjárl., ekki sízt ef það er haft í huga, hve mikill hluti þjóðarteknanna rennur nú orðið eftirlitslítið um hendur pólitískra valdabraskara. Frá árinn 1948 hafa íslenzkar ríkisstjórnir varpað fyrir borð í bókstaflegri merkingu þeirra orða öndvegissúlum sjálfstæðrar þjóðar, sjálfsvirðingu og sjálfsbjargarviðleitni, og gerzt bljúgir betlarar í samfélagi þjóðanna. Fé það, sem þær hafa með því móti fengið til umráða, nemur 38.65 millj. dollara gegnum Marshallaðstoð eða, ef reiknað er á núverandi gengi, svo sem sjálfsagt er að gera með hliðsjón af kaupmætti, um 630 millj. kr. auk um 70 millj. kr. yfirdráttar frá svonefndu Greiðslubandalagi Evrópu. Alls eru það því um 700 millj. kr., sem þessar ríkisstjórnir hafa haft til umráða í erlendum gjaldeyri umfram það, sem þjóðin aflaði á sama tíma. Hæstv. fyrrv. ríkisstj. stóð andspænis þeim vanda, að Bandaríkin hættu að veita náðarbrauð öðrum þjóðum en þeim, sem þjálfa sig í hernaði, þ.e., að Marshallaðstoðinni var breytt í gagnkvæma hernaðaraðstoð. Trú reisn sinni og sjálfsvirðingu gerði þessi hæstv. ríkisstj. enga tilraun til að leysa þennan vanda fyrir athylgi þjóðarinnar sjálfrar. þeirra möguleika og þess auðs, sem hún á í landi sínu. Áður en til þess kæmi, að Ísland yrði með öllu svipt hinum auðmýkjandi gjöfum Bandaríkjanna, hafði hún endanlega beygt sig fyrir kröfum Bandaríkjanna um herstöðvar og hersetu á Íslandi um langa framtíð, og það er eftirtektarvert í því sambandi, að það er ekki fyrr en hinn ameríski asni, klyfjaður dollurum, hafði verið leiddur á beit á stjórnarráðsblettinum í Reykjavík, að íslenzkir valdamenn láta hafa síg til þess að halda fram því öfugmæli, að hernaðarbækistöðvar Bandaríkjanna hér á landi séu gerðar til þess að tryggja varnir og öryggi Íslands og beinlínis af einskærri löngun Bandaríkjanna til að verja Íslendinga í styrjöld. Frá 7. maí 1951 hefur Bandaríkjaher sífellt verið að búa um sig hér á landi og í síauknum mæli. Hann hefur sogað til sín íslenzkt vinnuafl, svo að framleiðsla landsmanna sjálfra hefur beðið af stórtjón. Bændur hafa ekki fengið það vinnuafl, sem þeir þurftu, bátum hefur orðið að leggja vegna skorts á sjómönnum, iðnaður hefur dregizt saman o.s.frv. Árið 1952 greiddu Bandaríkin Íslendingum gegnum hervirkjagerð sína hér 60 millj. kr. samkvæmt opinberum heimildum. Á árinu 1953 munu þeir greiða okkur um 160 millj. kr. fyrir utan ótalinn hundruð milljóna kr. óbeinan kostnað í sambandi við herstöðvarnar. Einhverjum hlýtur að fara að detta í hug, hvort við getum ekki eingöngu lifað á því að láta verja okkur gegn stríðshættu. Það er ekki ósennilegt, að ýmsum þyki hugkvæmni hv. stjórnarflokka einkennilega lítil nú, jafnmikil og hún reyndist á betliárunum, að þeim skuli ekki hafa hugkvæmzt að bjóða út og efna til samkeppni þjóða í milli um varnir Íslands, jafneftirsótt hlutskipti og það hlýtur að vera, miðað við það, sem Bandaríkin vilja borga fyrir. Er þetta ekki í gamni mælt, því að einni allra þjóða í veröldinni er Íslendingum nú ætluð sú svívirða að fórna sonum annarra þjóða til þess að verja sig í styrjöld og taka þó fé fyrir samkvæmt kenningum forustumanna stjórnarflokkanna. Þannig leysti hæstv. fyrrv. ríkisstj. þann vanda þjóðarinnar að lifa í eigin landi, þegar betlifé erlendis frá þraut. Auk þess höfðu tveir ráðherrar orð á því að stofna íslenzkan her til þess að fá gjafafé út á hann frá Bandaríkjunum. Er því að vonum, að ýmsir spyrji: Hvernig horfir nú við, þegar ný stjórn hefur tekið við völdum? Það vill svo vel til, að stefnu hæstv. ríkisstj. í þessum málum hefur maður svart á hvítu, í fyrsta lagi í fjárlfrv. á þskj. 1, sem hér er til umræðu, og í öðru lagi í svonefndum málefnasamningi hæstv. ríkisstj., sem birtur var í Morgunblaðinu 12. sept. s.l. Í fjárlfrv. er ekki um neina nýja eða breytta stefnu að ræða í efnahagsmálum frá því, sem var, og í málefnasamningnum er stefnunni lýst í kapítulanum, sem ber hið fagra heiti: „Jafnvægi í byggð landsins“, 7. versi, og hljóðar svo, með leyfi hæstvirts forseta: „Til þess að auðvelda framkvæmd varnarmála verði sett á stofn sérstök deild í utanrrn., sem fari með þau mál.“ Þetta er að vísu nokkuð loðið orðalag, en þó ekki svo, að ekki skiljist þeim, sem til þekkja. Með þessu er einfaldlega sagt, að halda eigi áfram að auka hervirki Bandaríkjanna hér á landi, og er beinlínis tekið fram, að í því efni skuli haldið jafnvægi í byggð landsins, en það þýðir, að nú á ekki lengur að halda sér við Keflavík og Hvalfjörð, heldur skuli nú öll byggðarlög landsins verða þessarar blessunar aðnjótandi. Þetta er það fagnaðarerindi, sem hæstv. ríkisstj. hefur boðað þjóð sinni, og menn veiti því athygli, að þetta er sú eina efling atvinnulífs í landinn, sem hæstv. ríkisstj. hefur boðað. Nú eru 3000–4000 manns starfandi hjá herliðinu, en samkvæmt framansögðu á að auka þetta til stórra muna, því að aukin vighreiðrabygging krefst að sjálfsögðu aukins vinnuafls. Af því mundi aftur leiða það, að enn þá fleiri atvinnutæki landsmanna sjálfra mundu stöðvast og grotna niður vegna skorts á vinnuafli, og gæti þá jafnvel svo faríð, að heilar atvinnugreinar legðust með öllu niður. Nú er það að athuga, að í setuliðsvinnunni fær þjóðin aðeins greitt fyrir það starf, sem þjóðfélagsborgararnir inna af hendi með höndunum einum eða einföldustu tækjum. Þær tekjur, sem þjóðfélagið ber úr býtum á þann hátt, hljóta alltaf að verða minni, et allt er með eðlilegum hætti, heldur en þær tekjur, sem myndast, ef vinnuaflið er hagnýtt í sambandi við afkastamikil og arðhær framleiðslutæki, sem auka og margfalda afrakstur vinnuaflsins. Við setuliðsvinnuna skapast heldur ekki nein markaðsverðmæti né arðbær framleiðslutæki, sem gætu gefið þjóðinni arð í framtíðinni. Setuliðsvinnan miðar þess vegna beinlínis að því að gera þjóðina fátækari en hún þyrfti að vera. Þegar svo sú stund rynni upp, t.d. eftir nokkur ár, að Bandaríkin teldu víghreiður sín hér á landi nægilega öflug og frekari vinna við þau væri þar af leiðandi óþörf, stæði íslenzka þjóðin uppi fátækari en hún var, þegar herliðið kom til landsins, með niðurnídd atvinnutæki og lífsmöguleika betlarans eina opna til frambúðar. Við ömurleika þessarar myndar bætist svo það, að hér á landi er fjölmennt erlent herlið með fullar hendur fjár. Þessu herliði leyfist m.a. að bjóða í húsnæði Íslendinga sjálfra með þeim afleiðingum, að húsaleiga rýkur nú upp úr öllu valdi, svo að algert neyðarástand er að skapast í þeim efnum. Mörg fleiri atriði mætti nefna, sem sanna það, að dvöl herliðsins hér á landi felur í sér það verðbólgufræ, sem þreifst hér svo lystilega á stríðsárunum. Afleiðingar þessa stjórnarfars eru þegar farnar að gera vart við sig. Samkvæmt opinberum heimildum fluttu 1058 manns úr landi umfram þá, sem til landsins komu, s.l. tvö ár. Þeir, sem opin hafa augun, skilja, hver blóðtaka slíkt er fámennri þjóð. Það er áberandi, að þeir, sem höfðu varið æsku sinni og miklu fé til að afla sér sérmenntunar, sem íslenzkt atvinnulíf þarfnast e.t.v. meir en nokkurs annars, neyðast nú til að yfirgefa landið vegna þess, að þeim er af þröngsýnum valdhöfum meinað að verða þjóð sinni sú lyftistöng, sem þeir hefðu getað orðið. Hafa jafnvel Tyrkir, Ceylonbúar og Suður-Ameríkumenn sýnt meiri skilning í þessum efnum en íslenzk stjórnarvöld og fengið íslenzka sérfræðinga til bjargar sínum þjóðum. Þetta er í stuttu máll mynd þess ástands, sem stefnu hæstv. ríkisstj. og fjárlfrv. er ætlað að fullkomna framtíð íslenzku þjóðarinnar til tortímingar. Gegn þessari helstefnu rís Þjóðvfl. Íslands, flokkur þess fólks, sem ekki vill una því hlutskipti lengur að láta gömlu flokkana skipta þjóðinni í tvær fjandsamlegar fylkingar til samkeppni um það, hvor fylkingin geti lotið dýpra í auðmýkt sinni og þjónustu við erlent vald í vestri eða austri. Hann boðar þjóðinni þau sannindi, að hún verði umfram allt annað að leggja rækt við virðingu sina og sjáifstæði og efla atvinnulíf sitt til að geta eignazt þau verðmæti, sem hún á hverjum tíma telur eftirsóknarverð. Þjóðvfl. Íslands boðar íslenzkri þjóð þau einföldu sannindi, að hún geti aðeins með einu móti tryggt og varðveitt sjálfstæði sitt í nútíð og framtíð, með því að standa efnahagslega á eigin fótum, óháð aðstoð eða fjárgjöfum annarra þjóða. Þjóðvfl. telur, að fábreytt atvinnulíf geti hvorki skapað þjóðinni örugga efnahagsafkomu né veitt þjóðfélagsborgurunum tækifæri til að hagnýta gáfur sínar, hæfileika og þekkingu fullkomlega sjálfum sér og þjóðinni allri til hagsbóta; þess vegna verði hún að leggja höfuðáherzlu á það að gera atvinnulíf sitt fjölbreyttara en nú er og efla það á skipulegan hátt á þann veg, að hinar vinnandi stéttir beri úr býtum allan þann arð, sem vinna þeirra skapar, og öðlist skilyrði til að eignast sjálf framleiðslutækin. Þjóðvfl. Íslands hikar ekki við að segja þjóðinni það umbúðalaust, að hún verði að leggja að sér og neita sér um margt, til þess að svo geti orðið. Hún verður t.d. að neita sér um þann munað að láta fimm einkabilstjóra aka ráðherrum sínum á milli veizluborða þjóðfélagsins. Hún hefur ekki heldur efni á því að láta ráðherra sína féfletta ríkissjóð í eiginhagsmunaskyni. Hún verður einnig að neita sér um þann munað að lifa á því að selja sjálfstæði sitt og manndóm eða taka borgun fyrir það að láta aðrar þjóðir verja líf sitt, ef mönnum finnst karlmannlegra að orða það svo. Í samræmi við þessa stefnu hafa þm. Þjóðvfl. Íslands flutt þáltill., þar sem auk uppsagnar hervarnarsamningsins og brottflutnings herliðsins er sett fram krafa um eflingu atvinnulífsins til að taka við þeim mönnum, sem nú vinna hjá herliðinu. Í beinu framhaldi af því hefur hv. 8. þm. Reykv., Gils Guðmundsson, einnig flutt þáltill. um smíði 200 opinna vélbáta og 20 þilfarsbáta innanlands, sem veita mundi a. m. k. 1000–1200 manns atvinnu. Fleiri tillögur og frumvörp til eflingar iðnaði og landbúnaði verða lögð fram af hálfu þingmanna Þjóðvfl. Íslands á næstu vikum í krafti þeirrar sannfæringar, að nú sé gaman að vera Íslendingur og fá að fórna kröftum sínum í baráttunni fyrir sjálfstæði og sjálfræði íslenzkrar þjóðar.

Forseti (JörB): Næst tekur til máls hv. 3. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, og talar af hálfu Alþfl. og hefur til umráða 30 mín.



Herra forseti. Í byrjun þessa fundar var aðalreikningi ríkissjóðs 1952 útbýtt, og er það dálítið bagalegt, að þetta plagg skyldi berast þingmönnum svo seint. Í ríkisreikningnum 1952 eru auðvitað ýmsar upplýsingar, sem gott hefði verið að byggja á í þessum umræðum, þegar ræða á fjárlfrv. fyrir næsta ár, 1954. Það er séð, að það hefur farið eins og áður oftast nær, að ýmsir tekjuliðir hafa verið of lágt áætlaðir í fjárlfrv. fyrir árið 1952. T.d. eru tollar og skattar 30 millj. hærri samkv. reikningnum en þeir voru í áætluninni, og þær ágætu ríkisstofnanir, tóbakseinkasalan og áfengiseinkasalan, hafa skilað 94 milljónum rúmum í staðinn fyrir 84, sem áætlað var, og hafa þannig ekki orðið fjármálaráðherra sínum til vonbrigða fremur en fyrri daginn. Skuldir ríkissjóðs í árslok 1952 virðast samkvæmt sjóðsyfirlitinu vera 490 millj. kr., og margt er fleira, sem fróðlegt væri fyrir útvarpshlustendur að fá að vita úr þessu plaggi, sem því miður barst svo seint, en það verður að bíða seinni tíma, því að það er bezt að snúa sér að dagskrárefninu. Frv. það til fjárl., sem hér liggur fyrir til 1. umr., hefur fáar nýjungar að flytja. Það er á uppleið með öll útgjöld ríkissjóðs eins og öll þau fjárlfrv., sem ég man eftir. Skattar og tollar eru nú 325 millj. og 200 þús. kr. á móti 296 millj. á frv. í fyrra. Ég skal taka það fram, að ég tel réttast að miða allar samanburðartölur við fjárlfrv. nú og fjárlfrv. í fyrra. Gjöldin á sjóðsyfirliti núna eru 427 millj. móti 388 millj. á fjárlfrv. í fyrra. Tekju- og eignarskatturinn hefur hækkað um 41/2 millj., úr 52 í 56 millj. Og skrýtið er það með stríðsgróðaskattinn. Hann - og þá sjálfsagt líka stríðsgróðinn - fer síhækkandi eftir því, sem lengra líður frá stríðinu. Í fyrra var hann áætlaður réttar 4 millj. Nú er hann áætlaður - sjálfsagt varlega áætlaður - 6 millj. og 800 þús. Verðtollurinn, sem er hæsti tekjuliður fjárl., er nú áætlaður 110 millj. og er 5 millj. kr. hærri en á frv. í fyrra. Og þá gerir illræmdasti skattur þessarar skattheimturíkisstjórnar, söluskatturinn, það ekki endasleppt. Hann er kominn upp í 911/2 millj. á þessu frv., en í fyrra var hann áætlaður 77 millj. Hækkunin á einu ári er hvorki meira né minna en 14 millj. og 500 þús. Árið 1948 var söluskatturinn ekki til. Frá árinu 1949 hefur hann farið síhækkandi, en samt aldrei tekið svona heljarstökk eins og nú frá haustnóttum í fyrra og þar til núna. 141/2 millj. kr. hækkun á einum skatti á einu ári er dálítið athyglisverð hækkun frá fyrra árs meti, jafnvel þótt íþróttamaður í skattahækkunum eins og Eysteinn Jónsson fjmrh. eigi í hlut. Þá var söluskattinum ætlað það hlutverk, þegar hann var fyrst lagður á, að standa undir fiskábyrgðarverðinu og skyldi þannig verða aðalframleiðslustétt þjóðarinnar, sjómönnunum, til tekjubóta og afkomuöryggis. En þegar hætt var við fiskábyrgðina, gleymdist bara að fella söluskattinn niður; það var gleymska hæstv. fjmrh. Þá var hann tekinn til almennra búdrýginda, þ.e.a.s. til aukinnar eyðslu. Með sívaxandi eyðslu hefur söluskatturinn líka hækkað, og hann hefur hækkað um 50 millj. á síðustu 5 árum, en þið megið reiða ykkur á, að söluskatturinn fer upp í 100 millj. á árinu 1954. Það er á þennan hátt, sem hæstv. fjmrh. hefur ávaxtað sitt pund þjóðinni til lítils fagnaðar eða ánægju. Og hvað áætlar svo hæstv. fjmrh., að víndrykkja þjóðarinnar skili ríkissjóði miklum tekjum á næsta ári? Á þessa árs fjárl. gerði hann sér vonir um, að áfengissalan gæfi ríkissjóði a.m.k. hálft hundrað millj. og tveimur betur. Og á þessu fjárlfrv. fyrir árið 1954 áætlar hann enn 52 millj. kr. nettótekjur af brennivínssölu ríkisins. Þetta bendir ótvírætt til þess, að hæstv. ríkisstj. sé búin að semja um einhverjar meiri háttar aðgerðir til aukinnar vinsölu, sem fyllilega bæti það upp, sem draga kynni úr vínsölu við ráðstafanir fólksins sjálfs í þeim kaupstöðum landsins, sem þegar hafa ákveðið að loka vínbúðum ríkisins, en það hefur þegar verið gert a.m.k. í þremur stærri kaupstöðum landsins. Það hefur heyrzt, að hinu kátlega brennivínsstríði hæstv. dómsmrh., Bjarna Benediktssonar, og hæstv. fjmrh., Eysteins Jónssonar, hafi lyktað með friðarsamningi á þá lund, að Sjálfstæðishúsíð ásamt nokkrum öðrum veitingahúsum, sem dómsmrh. ber fyrir brjósti, og svo Hótel Borg, Hótel KEA og nokkur önnur álíka mörg, sem fjmrh. hefur áhuga fyrir að komist vel af, eigi að fá óskorað vinveitingaleyfi, svo að þau geti selt vínföng fyrir sig og íslenzka ríkið hvert í kapp við annað. Þetta þarf þó ekki endilega að vera rétt, en trúlegt verður að teljast, að friður hafi verið saminn, einnig á þessu sviði, þegar þeir Eysteinn og Bjarni gengu á ný undir jarðarmen og mynduðu nýja ríkisstj,. Þá er það með tekjurnar af víndrykkjunni eins og með söluskattinn, að þær hafa alltaf bætt fyrri met, farið síhækkandi frá ári til árs allt fram til þessa. Það er t.d. ekki óviðeigandi að geta þess, að fyrir tíu árum, þegar lýðveldi var stofnað á Íslandi, gerðu menn sér vonir um, að lýðveldið kynni að standast, þó að ríkissjóður fengi ekki meira en 9–10 millj. kr. tekjur af áfengissölu, en nú eru þær sem sé orðnar 52 millj., eða rétt ein millj. á viku. En bölið, sem hlýzt af ofdrykkju áfengis í landinu, - ja, hver treystir sér til þess að mæla það? Hitt er víst, að það er til smánar, hversu lítið er gert til gæzlu og lækningar þeim ógæfusömu mönnum, sem áfengissala ríkisins hefur sogað niður í hyldýpi eymdar og niðurlægingar. Þar eru þeir látnir eiga sig, eftir að ríkissjóður hefur hirt til sín milljónatugina sem auðfenginn gróða af eymd þeirra og böli. Þá hafa tekjur ríkissjóðs ekki aukizt minna af tóbakssölu ríkisins á undanförnum árum. Nú eru þær tekjur áætlaðar 39 millj., og er það 4 millj. hærra en á fjárl. þessa árs og 9 millj. hærra en þær voru áætlaðar á seinasta fjárlfrv. Má því telja víst, að raunverulega séu þær orðnar yfir 40 millj. Það er nefnilega ein af meginreglum núverandi hæstv. fjmrh. að áætla alla stærstu tekjuliði fjárl. vísvitandi of lága, svo að samtals hefur numið milljónatugum á hverju ári. Þetta er svokölluð fjármálaspeki hans, sem hann ætti að taka „patent“ á, en er í rauninni algert blygðunarleysi gagnvart fjárveitingavaldinu, sem samkv. lögum og stjórnarskrá á að vera í höndum Alþingis. Síðan 1950 hafa tóbakstekjur ríkissjóðs hækkað um 20 millj. og síðan á ári aldanna, 1944, um rúmar 33 millj. kr. Samtals eru áætlaðar tekjur ríkissjóðs af ríkisstofnunum nærri 96 millj. þrátt fyrir halla póstsjóðs, sem aldrei virðist ætla að verða yfirbugaður þrátt fyrir margfalt heimsmet í uppskrúfuðum burðargjöldum. Hefðu þó ýmsir getað ímyndað sér, að með lokun áfengisbúðanna úti um land yrði því marki náð, að halli póstsjóðs hverfi og sjái ekki framar dagsins ljós. En samkv. fjárlfrv. er svo að sjá sem hæstv. fjmrh. geri sér jafnvel ekki vonir um það. Samtals eru áætlaðar tekjur á sjóðsyfirliti fjárlfrv. nú 430 millj., og er þá hagstæður greiðslujöfnuður aðeins upp á 1.6 millj. kr. Fer varla hjá því, að þessar niðurstöðutölur fjárl. eigi eftir að hækka um 25–30 millj. í meðförum þingsins. Má það a.m.k. líklegt teljast eftir reynslu undanfarinna ára. Það mun þannig ekki fara fjarri því, að niðurstöðutölur fjárl. að þessu sinni verði eitthvað í kringum 450–460 millj. kr. - Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um tekjuhlið frv. Nú mundi ef til vill vera spurt: Sjást þess engin merki á þessu fjárlfrv., að hæstv. ríkisstj. vilji draga úr kostnaði við rekstur ríkisins og ríkisstofnana og verða þannig öðrum í landinn til fyrirmyndar í því efni? Það er nefnilega ekki svo langt síðan hæstv. fjmrh. kom fram fyrir þjóðina í ríkisútvarpinu og áminnti hana hæði fyrst og síðast um sparnað, sparnað umfram allt. En þrátt fyrir þessar leiðbeiningar til gjaldendanna um að spara er það sannast sagna, að hér sést síður en svo örla á nokkurri viðleitni til sparnaðar. Gjaldendurnir eiga að vera einir um það, - og til hvers mundu þeir eiga að spara? Auðvitað til þess, að þeir geti betur staðið í skilum við ráðh. og ríkissjóð. Í þessu efni er hæstv. ráðh. þó sjálfum sér samkvæmur sem bezt má verða, því að menn muna það sjálfsagt, að í hvert skipti sem hann hefur verið spurður um, hvort ekki væri hægt að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, hefur hann, svo langt aftur í tímann sem stálminnugustu menn muna, alltaf haft eitt og sama svarið á reiðum höndum: Nei, hjá ríkissjóði er fyllsta sparnaðar gætt í smáu og stóru. Þar fer ekkert í súginn. Þar er fyllsta reiða og regla á öllum hlutum og ekkert hægt að spara. - Og þetta margra ára gamla svar sitt las hann einmitt upp hérna áðan úr seinnstu ræðu hér við fjárlagaumræður.

Það var nú ekki eins og þm. segir.

Það var efnislega alveg samhljóða þessu - ekkert hægt að spara. Það var upphafið, og það var endirinn, og það var sem sé niðurstaðan, sem er búin að fá á sig nokkurn veginn hefð. Ég get ekki fengið af mér að vera svo harðbrjósta við hæstv. ráðh. að leiða talið að slíku enn þá einu sinni, enda hef ég nú heyrt, að hann hefur kippzt við, af því að hann hélt, að það ætti að fara að tala um þetta, en ég sleppi honum þá. Ég veit það líka fyrir fram, hvert svarið yrði, og þið vitið það líka jafnörugglega, góðir hlustendur. Það er einmitt þetta: Það er ekki hægt - og þar með búið. Og þar með vitum við a.m.k. það, að það verður ekki heldur reynt að spara, því að sjálfsagt hefur hæstv. ríkisstj. eitthvað þarfara að fást við en að vera að bisast við það, sem hún fyrir fram er sannfærð um að sé ómögulegt. En þá er eðlilegt, að spurt sé, hvort ríkisútgjöldunum sé þá ekki haldið í skefjum, reynt að stöðva þenslu ríkisbáknsins samkv. þeirri myndarlegu áminningu, sem verkalýðssamtökin veittu hæstv. ríkisstj. í desemberverkfallinu s.l. haust. Því miður verður einnig að svara því neitandi. 1. liður 10. gr., sem heitir: Til ríkisstjórnarinnar er veitt - hefur t.d. hækkað úr 5.6 millj. í 6.4 millj., kannske ekki neitt stórkostlegt, en þó um 800 þús. kr., sem sýnir strax, hvert stefnir og hvert ríkisstj. virðist ætlast til að sé stefnt. Hefur þó kostnaður við ráðunaut ríkisstj. í efnahagsmálum og ritara hans verið færður út af þessari gr., þar sem ráðunauturinn er nú orðinn bankastjóri Framkvæmdabankans. 3. liður sömu gr., utanríkismálin, hækkar um 1 millj. og 100 þús. kr., úr 5.3 millj. í 6.4 millj. Þessari hækkun veldur að mestu hið nýendurreista sendiráð í Moskvu, sem áætlað er að kosti 1 millj. kr. og ráða má af athugasemdum ráðh. með frv., að kunni þá jafnvel að taka til sín svona 11/2 millj. kr. 11. gr., um fjárveitingu til dómgæzlu og lögreglustjórnar og til opinbers eftirlits og innheimtu tolla og skatta, er alls komin upp í 38 millj. 777 þús. kr., eða nærri 39 millj., og er ekki alveg ólíklegt, að í framkvæmdinni geti gr. komizt eitthvað á fimmta milljónatuginn. Ríkislögreglan, sem einn sinni var mikið deilumál, er ekki orðin neitt smáfyrirtæki í landi voru. Ríkislögreglan í Reykjavík kostar ríkissjóð 1 millj. og 800 þús., ríkislögregla á Keflavíkurflugvelli 1 millj. og 100 þús. og ríkislögreglan á Akureyri, í Hafnarfirði og á Siglufirði 260 þús. Auk þess er svo hlutur ríkissjóðs af lögreglukostnaðinum í Reykjavík rúmlega 1 millj. kr. Er nú þarna einhverju óþörfu eða lítt nauðsynlegu til kostað? Menn vita það ekki. En hitt er mér a.m.k. kunnugt um, að óþörfum lögreglukostnaði er með lögboði þröngvað upp á kaupstaðina úti um land. Það er engin þörf á fimm lögregluþjónum að vappa um göturnar í 3000 manna bæjum, en það skal vera einn á hverja 700 íbúa, og bæirnir hafa ekki frjálsræði til að draga úr þessum kostnaði, þó að þeir hafi hver á fætur öðrum reynt það. Á þessari gr. er í þriðja eða fjórða sinni fjárveiting til rekstrar vinnuhælis að Kvíabryggju við Grundarfjörð, sem þó er alls ekki tekið til starfa. Þarna er komið nálægt hálfri milljón í rekstrarstyrk til stofnunar, sem ekki er í rekstri og verður kannske aldrei rekin, en þetta er talin einhvers konar innheimtuaðstoð fyrir Reykjavíkurbæ. Ber svona örlæti nú vott um sparnaðarvilja? Ég segi nei. Þá ber líka þarna annað fyrir augu. Húsaleigulögin eru úr gildi felld og veita engum lengur neina vernd í húsnæðisneyðinni, en á annað hundrað þús. kr. kostar húsaleigueftirlitið eftir sem áður og virðist þó hafa verið beðið um meira fé til þess. Innheimta tolla og skatta samkv. þessari gr. kostar 10 millj. og 700 þús. kr. Tollstjóraembættið í Reykjavík er orðið eitt stærsta embættisbákn og kostar fast að 31/2 millj. kr. Tollgæzlan í Reykjavík er þar að auki um 21/2 millj. og tollgæzla úti um landið, utan Reykjavíkur, kostar eina millj. Skattstofan í Reykjavík kostar talsvert á þriðju millj. kr., þar af borgar Reykjavík 500 þús., svo að ríkishlutinn verður 13/4 millj. Hins vegar kosta allar skattstofurnar utan Reykjavikur ekki nema 600 þús. kr. Á 12. gr. fjárl., sem fjallar um heilbrigðismálin, er að vísu ekki um stórfelldar hækkanir að ræða. Heildarniðurstöðutala gr. er tæpar 29 millj. En þessi gr. sýnir annað. Hún sýnir greinilega, að ríkið misskiptir fjárveitingu til Reykjavíkur annars vegar og landsbyggðarinnar utan höfuðborgarinnar hins vegar svo, að fullkomið ranglæti verður að kallast. Tökum t.d. tvo liði gr. Landsspítalinn er í rauninni að miklu leyti bæjarsjúkrahús fyrir Reykjavík. Þó er hann rekinn af ríkinn, sem hefur 3 millj. og 150 þús. kr. í halla af rekstri hans. Fæðingardeild landsspítalans er einnig að sjálfsögðu að langmestu leyti stofnuð fyrir Reykjavikurbæ. Samt borgar ríkið rétt við 1/2 millj. upp í rekstrarhalla hennar. Vegna þessara tveggja heilbrigðisstofnana í Reykjavík borgar ríkissjóður rúma hálfu fjórðu millj. kr. En samkv. 7. lið þessarar sömu greinar greiðir ríkissjóður svo einar 160 þús. kr. í styrki til samans til sjúkrahúsanna á Ísafirði, Akureyri, Seyðisfirði, Siglufirði og í Vestmannaeyjum, sem öll veita utanbæjarfólki heilbrigðisþjónustu, sum í svo ríkum mæli, að legudagafjöldi utanbæjarmanna nálgast það að vera eins mikill og innanbæjarmanna. Síðan verða þessi fátæku bæjarfélög, sem teljast eiga þessi sjúkrahús, að bera hundraða þús. kr. halla af sjúkrahúsum sínum, að nokkru leyti vegna utanbæjarsjúklinga. Það verður að teljast höfuðnauðsyn, að ríkið tryggi það, að til sé a.m.k. í hverjum landsfjórðungi eitt stórt og vandað sjúkrahús, sem sé búið hinum fullkomnustu tækjum og sé undir stjórn hinna færustu sérfræðinga. Þetta verður varla tryggt nema með einn móti, því, að Landsspítali Íslands starfi auk aðalspítalans í Reykjavík í fjórum deildum, sinni í hverjum landsfjórðungi. Hef ég nú þegar Lagt fram á Alþingi frv. til laga, sem túlkar þessa lausn málsins. Hins vegar hefur hæstv. ríkisstj. lagt fram á þinginu frv. um 5–20 kr. styrki á legudag til sjúkrahúsa úti um land, hæstu styrkina til stærstu húsanna. Þetta frv. er fram komið vegna hins mikla og vandaða sjúkrahúss Akureyrar, sem á að geta tekið til starfa upp úr næstu áramótum. Mun það hafa álíka mörg sjúkrarúm og landsspítalinn hefur nú. Allir viðurkenna, að það sé Akureyrarbæ ofvaxið að standa undir rekstrarkostnaði slíks sjúkrahúss, enda væri það ranglátt, þar sem það mun veita utanbæjarsjúklingum heilbrigðisþjónustu að ekki minna leyti hlutfallslega heldur en landsspítalinn gerir hér. Hér á því ekkert náðarbrauð eða styrkjakák við. Hér ber að stiga heilt spor og gera Akureyrarspítala að fjórðungsdeild úr Landsspítala Íslands. Annað eða minna geta Norðlendingar varla sætt sig við. Þá er komið að 13. gr. fjárl., fjárveitingunni til samgöngumála, þ.e. hinna verklegu framkvæmda. Og nú koma lækkanirnar allt í einu eins og fyrri daginn. Á fjárlfrv. fyrir 1954 er áætlað til nýrra akvega 8 millj. og 100 þús. kr., en í gildandi fjárl. þessa árs eru ætlaðar 10 millj. og 150 þús. kr. til nýrra akvega. Lækkunin nemur þannig 2 milljónum. Til viðhalds er hins vegar ætluð sama upphæð og í gildandi fjárlögum, en þar hefur vegamálastjóri þó talið sig þurfa 2 millj. meira, og aðrar 2 millj. segist hann þurfa til endurbóta á aðalleiðum. Sú fjárveiting er þannig 4 millj. kr. lægri en vegamálastjóri telur nauðsynlegt. Til brúargerða eru á gildandi fjárl. ætlaðar rúmar 4 millj., en á fjárlfrv. eru brúnum ætlaðar 3 millj. á næsta ári. Lækkunin er þar 1 millj. Til vita- og hafnargerða eru á þessa árs fjárl. ætlaðar 11 millj. og 600 þús., en á frv. næsta árs ekki nema 10 millj. og 800 þús. Lækkunin er 800 þús. kr. Samkv. fjárlfrv. er áætlað, að ríkissjóður styrki strandferðaskip með 7 millj. og 750 þús. kr. Við því er í sjálfu sér ekkert að segja, því að auðvitað dettur engum í hug, að þessi nauðsynlega þjónusta við fólkið í dreifbýlinu sé möguleg án halla, sízt af öllu nú við sívaxandi vöru- og fólksflutninga með bílum og flugvélum. En vitlausara fyrirkomulag er naumast hægt að hugsa sér á þessum málum. Einkafyrirtæki er látið hafa hinn gróðavænlega hluta vöruflutninga til landsins og fólksflutninga, og sá einkarekstur er hafður skattfrjáls, en ríkið er síðan látið reka hinn hlutann, sem ekki getur með nokkru móti borið sig. Er þó auðsætt, að vöru- og fólksflutningarnir til landsins ættu auðvitað að vera í ríkisrekstri og síðan ætti að verja nokkrum hluta þess gróða, sem af því fengist, til þess að standa undir myndarlegum strandferðum og flóabátaferðum. En þetta samrýmist ekki hagsmunum braskaranna í landinu, og þess vegna kemur ekki til mála, að þessi ríkisstj. fari inn á slíka braut. Sama er að segja um flugsamgöngurnar, sem ríkið kemst ekki hjá að hafa hið strangasta eftirlit með og veita hina fullkomnustu aðstöðu. Þær eru svo þýðingarmikil þjónusta fyrir þjóðina, að þær mega alls ekki veita fjárgróðamönnum fritt spil. Auk þess eru þær svo alþjóðlegar í eðli sínu, að það er jafneðlilegt; að þær séu í ríkisrekstri, eins og póst- og símaþjónustan. Nettóútgjöld ríkissjóðs til flugsamgangna nú eru 3.3 millj. kr. 14. gr. fjárl., til kirkju- og kennslumála, hækkar um 2 millj. Er niðurstöðutalan 58 millj. Þar af eru til kirkjumálanna 6 millj., sama upphæð og á þessu ári. Fara þannig til kennslumálanna 52 millj. kr., eða sama upphæð og áætlað er til tekna af áfengisverzlun ríkisins. Sá liður þessarar gr., sem einna örast hækkar frá ári til árs, er kennslueftirlit, sem nú er komið upp í 570 þús. kr., - liður, sem ég er ekki alveg viss um að svari tilgangi sínum. Framlög ríkissjóðs til atvinnumála samkv. 16. gr. haldast óbreytt í frv. Það eru 54 millj. Aðalbreytingin er sú, að útgjöld vegna fjárskiptanna lækka um 7 millj., en sama upphæð fer aftur til raforkumála. Samkv. skýringum ráðh. með frv. virðast þó aðeins 2 millj. eiga að fara til nýrra raforkuframkvæmda. Er það sýnu minna en búast hefði mátt við eftir glæstum loforðum stjórnarsamningsins, - loforðunum, sem hæstv. ráðh. einmitt var að rifja hérna upp áðan. Sjást þess þannig engin merki, að hæstv. stjórn geri sér ljóst. að ráðast verður híð bráðasta í stórfelldar raforkuframkvæmdir á Vestfjörðum og Austfjörðum, einmitt nú, þegar miklum og merkum áfanga er náð í rafvæðingu Suðurlands og Norðurlands með viðbótarstórvirkjunum Sogs og Laxár. En það er vitað mál, að að gerólíka og óhagstæða aðstaða atvinnulífsins í þeim landshlutum, sem útundan hafa orðið í raforkumálum, getur á skömmum tíma leitt til landauðnar austanlands og vestan, ef ekki fæst fljótlega vissa um, að framkvæmdir séu á næsta leiti og þeirra verði ekki langt að bíða. Landbúnaðinum eru ætlaðar 341/2 millj. kr., sjávarútveginum 6 millj., iðnaðinum 2 millj. Eru þessi hlutföll mjög lík og áður milli aðalatvinnuveganna, og er engin von til þess, að þau þyki réttlát eða veki ánægju. Þýðingarmestu ráðstafanir, sem gera þyrfti fyrir sjávarútveginn að minni hyggju, eru í fyrsta lagi að kaupa nokkra dieseltogara til þess að afla hráefna fyrir illa hagnýtt fiskiðjuver víðs vegar um landið og tryggja þannig þrennt í senn: atvinnurekendum bætta efnahagsafkomu, verkafólki í landi aukna atvinnu og þjóðarheildinni aukin framleiðsluverðmæti. Jafnframt er brýn nauðsyn á að koma þegar í veg fyrir nauðungarsölur nauðsynlegra atvinnutækja í útgerðarbæjum, sem barizt hafa við atvinnuleysi mörg undanfarin ár. Í þriðja lagi er aðkallandi að vinna ötullegar en gert hefur verið að markaðsöflun fyrir sjávarafurðir. Í fjórða lagi er nauðsynlegt að tryggja sjómönnum okkar undir öllum kringumstæðum rétt verð fyrir afla sinn, svo að það standist samanburð við fiskverð nágrannalanda okkar, sem við keppum við, eins og t.d. Noregs. En hér er fullkomið ósamræmi á milli, hvað sem veldur. Hlýtur hæstv. ríkisstj. að vera kunnugt um það, að það er einmitt þetta atriði, sem á mestan þátt í því, að erfitt er nú orðið að fá sjómenn á fiskiflotann, svo að útgerðarmenn eru jafnvel í fullri alvöru farnir að tala um innflutning erlendra fiskimanna. Fráfarandi stjórn fékk það eftirmæli, að hún hefði verið iðnaðinum í landinu næsta óþörf og óvínveitt. Rétt fyrir kosningarnar þóttist hún þó ætla að bæta ráð sitt, taka sinnaskiptum, og var þá lofað gulli og grænum skógum iðnaðinum til eflingar. Nú er ný stjórn búin að sýna andlit sitt, og til iðnaðarins brosir hún ekki hýrt. Það hefur þegar komið í ljós. Fyrir kosningarnar lofaði gamla stjórnin því m.a., að fiskibátar skyldu ekki fluttir inn frá útlöndum og skyldu innlendar skipasmíðastöðvar fá alla þá nýsmiði fiskibáta, er þær gætu annað. Segir um þetta í skýrslu til 15. iðnþings Íslendinga, sem var sett í fyrradag: „Um miðjan september s.l. fengust þær fréttir úr fjárhagsráði, að þá ætti að taka til afgreiðslu til samþykktar eða synjunar nær 20 beiðnir um innflutning skipa. Skrifaði þá landssambandið enn fjárhagsráði og fór þess á leit, að frestað yrði aðgerðum, þar til Alþingi hefði haft tækifæri til að sýna, hvað það vildi gera til þess að tryggja, að skipin yrðu smíðuð innanlands. Sömu tilmæli voru og munnlega borin fram við atvmrh. og iðnmrh., og hefur þessi beiðni verið tekin til greina.“ Þeir héldu það. Þessi tilvitnun sýnir, að þegar komið var fram í september, átti að fara að svíkja kosningaloforðin. Svo er lofað að bíða eftir aðgerðum Alþingis, en áður en neitt er vitað um vilja þingsins, hleypur hin nýja ríkisstj. til og úrskurðar nú fyrir fáum dögum, að veitt skuli innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir 21 vélbát frá útlöndum. Munu margir þeirra vera gamlir bátar, og er gjaldeyrisverðmæti þessara skipa talið a.m.k. 10–12 millj. kr. Þarna eru iðnaðarmenn sviknir í annað sinn í þessu bátasmíðamáli, nú af nýrri ríkisstj. Hagsmunum innlendu skipasmiðanna er fórnað fyrir hagsmuni þeirra, sem milliliðahagnaðar njóta af að kaupa inn fiskibáta. Þetta eina mál gefur raunar táknræna heildarmynd af þessari nýju ríkisstj. Hún er fyrst og fremst stjórn braskara og milliliða, ekki stjórn hins vinnandi fólks, hvorki á landi né sjó. Iðnaðarsamtökin hafa auðvitað snúizt hart til varnar út af þessari óþjóðlegu stefnu ríkisstj. og árás á iðnaðarmannastéttina einmitt sömu dagana sem iðnþing Íslendinga er að koma saman. Félag ísl. iðnrekenda kallaði samdægurs saman fund og vítti harðlega þessa ákvörðun ríkisstj., skoraði á hana að breyta afstöðu sinni og hætta við innflutning bátanna, en velja aðra leið, sem betur samrýmdist íslenzkum þjóðarhagsmunum. Samþykktin, sem gerð var á fundi Félags ísi. iðnrekenda, var á þessa leið: „Fundur í Félagi ísl. iðnrekenda, haldinn í þjóðieikhúskjallaranum laugard. 10. okt. 1953, vítir harðlega þá ráðstöfun að veita nú innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir 21 vélbát á sama tíma og sannanlegt er, að inniendar skipasmiðastöðvar skortir verkefni. Fundurinn telur, að þessi stefna í innflutnings- og gjaldeyrismálum feli í sér þá hættu, að öll starfsemi innlendra skipasmíðastöðva dragist verulega saman, og að horfur séu á, að viðhald bátaflotans sé í hættu af þessum sökum, þar sem faglærðum mönnum í þessari grein hljóti að fækka verulega, þegar verkefni vantar. Félag ísl. iðnrekenda skorar því á ríkisstj. að breyta nú þegar afstöðu sinni í þessu máli og leita eftir annarri leið, er betur samrýmist íslenzkum þjóðarhagsmunum.“ Í dag mun svo sjálft iðnþingið fjalla um þetta hneykslismál, og er ekki að efa, að hin fáránlega stefna ríkisstj. verður fordæmd harðlega af þingi iðnaðarmannastéttarinnar. Íslendingar eiga og verða að smíða sjálfir sína fiskibáta, og ríkisstj. verður að breyta um stefnu í þessu máli, svo framarlega sem hún vill heita íslenzk ríkisstj. Seinustu fréttir af þessu hneyksli eru þær, að þingnefnd frá iðnþinginu hefur gengið á fund hæstv. iðnmrh. og krafizt þess af honum, að hann breyti afstöðu til þessa máls. Góðir hlustendur. Ég sé það, að tími minn muni vera á þrotum. Ég hef haldið mér vandlega við dagskrárefnið, fyrsta fjárlfrv. nýju ríkisstj. Ég hef sýnt fram á, að það ber öll einkenni óbreyttrar fjármálastefnu. Íhaldsstjórn leið undir lok, íhaldsstjórn skreið saman aftur. Það er eins og kveðið var einu sinni: Góður er sérhver genginn, gæti hann þá legið kyrr, en Ólafur aftur fenginn er Ólafur verri en fyrr. Það reyndist þannig með allar afturgöngur í þjóðsögum, að þær voru alltaf verri eftir því, sem þær gengu oftar aftur. Hvergi örlar á vilja til heilbrigðs sparnaðar í þessu fjárlfrv. Sama sukkið, sami verzlunarbragurinn á mörgum liðum fjárl. Flestar tölur skatta og tolla svo og nálega allra útgjalda eru hækkandi, nema hvað fjárframlög til verklegra framkvæmda eru stórlega lækkuð borið saman við gildandi fjárl. Engin fjárveiting er til atvinnuaukningar. Allt, sem atvinnuvandamálum við kemur, ætlast ríkisstj. bersýnilega til að skuli leysast suður á Keflavikurflugvelli. Engar ráðstafanir til atvinnujöfnunar. Ekkert orð eða stafur um úrbætur í stórkostlegasta vandamáli liðandi stundar, húsnæðisskortinum. Hvorki gert ráð fyrir fjárframlögum til byggingarsjóða verkamanna, smáíbúða né til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis í kaupstöðum og kauptúnum. Í fáum orðum sagt: Frv. er vanabundið, eins og það væri samið undir askioki, og bendir ekki á lausn neinna aðkallandi vandamála, bendir hvorki upp né fram. Það er líkast visnum kransi á dauðs manns gröf. Ég hef í fáum orðum lýst þeirri stefnu Alþfl., að lífvænlegt atvinnulíf og aukna framleiðslu þurfi að tryggja með jöfnun atvinnutækja um landíð, aðstöðuna til atvinnuathafna þurfi að jafna með byggingu raforkuvera, einnig og sérstaklega í þeim landshlutum, sem nú hafa dregizt aftur úr, að þjónusta ríkisvaldsins við þegnana í heilbrigðismálum verði að vera sem allra jöfnust og beri ríkinu í því skyni að koma upp landsspítaladeildum í öllum landsfjórðungum. Sama gildir um aðstöðuna til æðri sem lægri menntunar. Ég hef áður borið fram frv. um menntaskóla á Austfjörðum og Vestfjörðum í stað þeirrar stefnu að reisa tvo eða þrjá slíka skóla í Reykjavík fyrir 20-30 millj., eins og nú er stefnt að og byrjað á. Ég hef víkið að því, að ríkið eigi auðvitað að hafa í eigin höndum hina arðvænlegustu þætti samgöngumálanna og styrkja svo af gróða þeirrar starfsemi samgöngur meðfram ströndum landsins. Ekkert af þessu er núverandi ríkisstj. líkleg til að vilja eða skilja og því síður til að framkvæma. Þess vegna er það sannfæring Alþfl., að það sé þjóðinni til blessunar, að ævidagar íhaldsstjórnarinnar, sem Ólafur Thors hefur nú myndað, verði sem fæstir, og með þeirri ósk lýk ég líka máli mínu í þessum útvarpsumræðum.

Forseti (JörB): Næst tekur til máls hv. 2. þm. Eyf., Magnús Jónsson, og talar af hálfu Sjálfstfl. og hefur 30 mín. til umráða.



Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um í byrjun máls míns að votta hv. síðasta ræðumanni samúð vegna þess ótta, sem hann virtist bera í brjósti við núverandi ríkisstj., og ég geri einnig ráð fyrir, að þess muni ekki vanþörf, því að vafalaust mun halda svo áfram þróuninni með hans flokk eins og verið hefur nú að undanförnu. Hæstv. fjmrh. hefur svo ýtarlega gert grein fyrir einstökum atriðum í sambandi við fjárlfrv. og fjárhag ríkisins, að ég mun stikla á stóru í minni ræðu og reyna að bregða upp heildarmynd af efnahagsástandinu og fjármálaþróuninni síðustu árin. Blómlegir atvinnuvegir og næg atvinna handa öllum starfandi höndum er undirstaða góðrar afkomu, bæði einstaklinganna í þjóðfélaginu og þjóðarbúsins. Hins verður svo auðvitað um leið að gæta, að útgjöldum ríkissjóðs sé jafnan haldið innan þeirra takmarka, að hvorki þurfi að binda þjóðfélagsborgurunum of þunga bagga í sköttum og öðrum álögum né heldur að afgreiða fjárl. með greiðsluhalla. Ýmsir munu ef til vill segja, að óþarft sé að benda á svo augljósar staðreyndir. En því miður virðast þær þó harla oft gleymast. Þeim skoðunum heyrist jafnvel varpað fram í fullri alvöru, að ekkert sé athugavert við það, þótt atvinnuvegirnir séu á ríkisframfæri, og það ber einnig æði oft á því, að gerðar séu till. um stórfelld útgjöld úr ríkissjóði án þess, að menn vilji taka á sig það óvinsæla verk að benda á tekjustofna á móti. Ef menn ekki vilja gera sér ljósa þá staðreynd, að ríkissjóður er engin gullkista, sem hægt sé þrotlaust að ausa úr, en þurfi litið eða ekkert að láta í staðinn, þá er ekki von, að vel fari. Árið 1939 urðu rekstrarútgjöld ríkissjóðs rúmar 19 millj. kr., en í fjárl. ársins 1954 eru rekstrarútgjöldin áætluð um 390 millj. kr., og hafa þau þannig á þessu tímabili meira en tvítugfaldazt. Orsakir þessarar miklu hækkunar eru tvær: annars vegar vaxandi dýrtíð og þar af leiðandi rýrnandi verðgildi krónunnar; hins vegar mjög auknar kröfur á hendur ríkissjóði og margvísleg löggjöf, sem hefur haft í för með sér mjög aukin útgjöld ríkissjóðs. En þrátt fyrir hina geysilegu hækkun útgjalda ríkissjóðs á þessum síðasta tæpum hálfum öðrum áratug er samt afkoma ríkisins betri nú en hún var þá. Árið 1939 hækkuðu lausaskuldir ríkissjóðs um rúmar 2.2 millj. kr., en í fjárlfrv. fyrir árið 1954 er gert ráð fyrir rúmum 1.6 millj. kr. greiðsluafgangi. Ástæðan er vitanlega sú, að þótt útgjöld ríkisins hafi tvítugfaldazt, þá hafa tekjurnar meira en tvítugfaldazt á þessu tímabili. Kemur þar einkum þrennt til: dýrtíðin og þar af leiðandi stórauknar tekjur manna að krónutölu, aukin framleiðsla og þar af leiðandi auknar raunverulegar tekjur og loks auknar álögur á þjóðfélagsborgarana. Ef gengið er út frá því, að þjóðfélagsborgararnir greiði eðlilegan skerf af tekjum sínum til opinberra þarfa, þá er efling atvinnuveganna, aukin framleiðsla og þar af leiðandi auknar raunverulegar þjóðartekjur frumskilyrði þess, að hægt sé að leggja auknar kvaðir á ríkissjóð. Á stríðsárunum hafði þjóðin meira fé handa á milli en nokkru sinni hefur áður þekkzt hér á landi. Þótt mörg krónan færi forgörðum, þá tókst öllum almenningi þó að bæta mjög lífsafkomu sína og búa í haginn fyrir framtíðina. Á þessum árum eignaðist þjóðin einnig stóra gjaldeyrisvarasjóði og fékk þannig aðstöðu til þess að bæta mjög afkomu þjóðfélagsins í heild og leggja grundvöll að þeirri eflingu atvinnuveganna, sem nauðsynleg væri til þess, að þjóðin gæti áfram búið við góða afkomu og auðið yrði að standa undir ýmiss konar umbótalöggjöf í félagsmálum og menningarmálum, sem þjóðin vildi innleiða. Þetta sjónarmið mótaði stefnu ríkisstjórnar Ólafs Thors árið 1944, og þeirri stefnu hefur í meginatriðum verið fylgt af öllum síðari ríkisstjórnum. Með nýsköpunarstefnunni var grundvöllur lagður að þeirri miklu eflingu atvinnuveganna, sem hefur gert auðið að viðhalda sæmilegri afkomu þjóðfélagsborgaranna þrátt fyrir ýmis áföll og mundi geta fært þjóðinni geysímiklar tekjur, þegar vel árar. Á fáum árum hefur þjóðin eflt svo atvinnuvegi sína að nýjum framleiðslutækjum og fullkominni tækni, að undravert má teljast hjá svo fámennri þjóð. Þá alvarlegu erfiðleika hefur hins vegar verið við að stríða, að aðalútflutningsatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegurinn, hefur vegna mikils aflabrests ekki skilað því framleiðsluverðmæti, sem vonir stóðu til, og hinn mjög mikli útgerðarkostnaður hefur jafnframt valdið því, að þessi atvinnuvegur hefur ekki getað þróazt á eðlilegan hátt. Þótt íslenzkir sjómenn séu afkastameiri en sjómenn annarra þjóða, þá er tilkostnaður útgerðarinnar hér þeim mun meiri en hjá aðalkeppinautum vorum, að samkeppnin um markaðina reynist oss mjög örðug, ef gera á kröfu til þess verðs, sem nauðsynlegt er fyrir framleiðsluna. Þótt á stríðsárunum tækist að mestu leyti að greiða upp skuldir ríkissjóðs og fjárhagur ríkissjóðs væri mjög góður, þá leiddi samt hinn aukni hallarekstur atvinnuveganna í lok stríðsins til þess, að mjög tók að halla undan fæti fyrir ríkissjóði. Sumir hafa reynt að kenna þáverandi fjármálaráðherrum Sjálfstfl. um þá þróun, en það er vitanlega hin mesta fjarstæða. Þeir vöruðu hvað eftir annað við hinum alvarlegu afleiðingum af hallarekstri atvinnuveganna, en Sjálfstfl. hafði ekki bolmagn til þess að marka einn fjármálastefnuna, og ekki tókst að ná samkomulagi um viðreisnartill., sem að gagni mættu koma. Það var fyrst árið 1949, sem nægilegur skilningur fékkst fyrir því, að nauðsynlegt væri að hverfa inn á nýjar brautir. Féll það í hlut minnihlutastjórnar Sjálfstfl., sem við völdum tók að afloknum kosningum 1949, að leggja fram heildartill. um gerbreytta stefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þá fékkst loks í verki viðurkenning á þeim staðreyndum, sem ég vék að í upphafi máls míns, að atvinnuvegirnir yrðu að geta starfað hallalaust eða a.m.k. án beinna styrkja úr ríkissjóði, athafnafrelsi, en ekki síaukin höft, væri leiðin til betri afkomu einstaklinganna og þjóðarbúsins og fjárl. yrðu ætíð að vera greiðsluhallalaus. Eftir þessari stefnu starfaði fyrrv. ríkisstj., og það er meginstefna núverandi ríkisstj. að halda áfram á sömu braut. Stjórnarflokkunum kom auðvitað aldrei til hugar, að þessi stefna ein út af fyrir sig gæti leyst öll vandamál þjóðarinnar, því að það er jafnan við ýmsa erfiðleika að etja, sem ekki er hægt að sjá fyrir fram. Þróunin síðustu árin sannar þó ótvírætt, að rétt var stefnt, enda hefur þjóðin sjálf í frjálsum kosningum kveðið upp þann úrskurð, að hún vilji láta stefna áfram í sömu átt til aukins frelsis fyrir þjóðfélagsborgarana, en hin sósíalistíska haftastefna hefur hins vegar beðið svo ótvírætt skipbrot, að allar árásir stjórnarandstöðunnar hafa verið máttlaust fálm, fyrst og fremst vegna þess, að þeir þora ekki að halda fram sinni eigin stefnu í efnahagsmálunum af ótta við almenningsálitið. Hefur svo rammt að þessu kveðið, að meira að segja kommúnistarnir hafa í blöðum sínum einna helzt gert aðsúg að ríkisstj. fyrir það að ganga ekki nógu langt í því að auka frjálsræði borgaranna og afnema ríkisafskipti. En hver hafa þá í meginatriðum verið áhrif þessarar stefnu? Í fyrsta lagi hefur verið létt af ríkissjóði útflutningsuppbótum á sjávarafurðir, sem á árinn 1949 urðu um 36 millj. kr. og hefðu nú í ár áreiðanlega orðið á þriðja hundrað millj. kr., ef áfram hefði verið haldið á sömu braut. Því miður hefur þó ekki enn tekizt að létta af ríkissjóði greiðslum til lækkunar á vöruverði, sem eru nokkrum millj. kr. hærri nú en síðasta árið fyrir gengisbreytinguna. Í öðru lagi hefur hin nýja stefna í efnahagsmálunum gert auðið að auka innflutning stórum, þannig að tekizt hefur að útrýma svartamarkaði þeim og braski, sem fylgdi í kjölfar vöruskortsins, og jafnframt hefur hinn stóraukni innflutningur haft í för með sér mjög mikla tekjuaukningu fyrir ríkissjóð. Í þriðja lagi hefur vegna þessa reynzt auðið að framkvæma það meginstefnumál ríkisstj., að fjárlög yrðu afgr. greiðsluhallalaus og ríkisbúskapurinn í heild rekinn hallalaust, og varð meira að segja á árinu 1951 mikill greiðsluafgangur, sem hægt var að verja til ýmissa mikilvægra framkvæmda til hagsbóta fyrir almenning í landinn. Þótt Sjálfstfl. hafi ekki haft fjmrh. nú síðustu árin, þá hefur flokkurinn verið fullkomlega trúr þeirri stefnu sinni, sem hann hefur alltaf haft, að afgreiða fjárl. án greiðsluhalla, og mun vitanlega einnig fylgja þeirri stefnu við afgreiðslu þeirra fjárl., sem nú liggja fyrir. Í fjórða lagi hefur hin breytta stefna í efnahagsmálunum beinlínis valdið því, að tekizt hefur að fá erlend lán til mikilvægra framkvæmda í landinu, en mjög sennilegt er eða fullvíst, að þau lán hefðu alls ekki fengizt, ef áfram hefði verið haldið á þeirri braut, sem farin var fyrir 1950. Í fimmta lagi hefur reynzt auðið að mæta þeim erfiðleikum, sem ýmis byggðarlög í landinu hafa átt við að stríða vegna slæms árferðís. Hefur ríkissjóður varið verulegum fjárhæðum til atvinnubóta og atvinnuaukningar á mörgum stöðum á landinu. Í sjötta lagi er þessi stefna í fjármálum og efnahagsmálum þjóðarinnar frumskilyrði þess, að auðið verði að létta skatta á almenningi og atvinnurekstri og stuðla þannig beinlínis að bættum kjörum almennings og óbeinlínis með því að bæta aðstöðu atvinnufyrirtækja til aukinnar starfsemi og útþenslu. Ég mun nú víkja að nokkrum meginatriðum málsins eins og þau horfa við samkvæmt þeim samningi, sem gerður var milli stjórnarflokkanna, þegar núverandi ríkisstj. var mynduð á þessu sumri. Ber í því sambandi að hafa það í huga, eins og hæstv. fjmrh. hefur bent á, að fjárlfrv. var að miklu leyti samið, áður en þeim samningum lauk, og er því ekki nema að nokkru leyti í samræmi við þá. Í stjórnarsamningnum eru þrjú atriði, sem beinlínis snerta fjárhag ríkissjóðs: í fyrsta lagi mjög aukin framlög til raforkumála, í öðru lagi lækkun skatta og í þriðja lagi aukið athafnafrelsi með afnámi fjárhagsráðs. Það þarf ekki mörgum orðum að því að eyða, að raforkumálin eru mesta hagsmunamál þess fólks, sem ekki nýtur þegar hinna miklu lífsþæginda raforkunnar, og einnig fyrir alla þjóðarheildina skiptir það miklu máli, að hugsjón þeirra Jóns Þorlákssonar og Jóns Sigurðssonar um að leiða raforku inn á hvert byggt ból á landinu verði sem fyrst að veruleika. Fátt eða ekkert er hættulegra fyrir jafnvægi í byggð landsins en of hægar framkvæmdir í raforkumálum. Sjái fólk ekki í náinni framtíð hilla undir það, að það fái notið þæginda raforkunnar, þá er beinlínis hætt við því, að það flytji til þeirra staða, þar sem raforkan er þegar fyrir. Hin miklu orkuver við Sog og Laxá eru mikið átak. En það væri beinlínis hættulegt, ef slakað yrði á sókninni í raforkumálunum, þótt þessi miklu orkuver séu nú fullgerð, því að enn er eftir að leiða orkuna út frá þeim, og heilir landshlutar bíða auk þess algerlega eftir raforku. Það er því engum efa bundið, að þjóðin muni almennt fagna því, að ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafa ákveðið að halda áfram með fullum hraða að lokatakmarkinu. Þær raddir hafa orðið sífellt fleiri og háværari á seinni árum, að skattaálögur á þjóðina væru orðnar óbærilegar. Meðan á ríkissjóði hvíldu þungar og sáhækkandi kvaðir vegna dýrtíðargreiðslna og útflutningsuppbóta, var enginn grundvöllur fyrir lækkun skatta, enda þótt menn horfðu mjög uggandi á það, að hinir þungu skattar stóðu beinlínis ýmiss konar atvinnurekstri í landinn fyrir þrifum. Það var von manna, að með gengislögunum tækist smám saman að skapa það jafnvægi í þjóðfélaginu, að dýrtíðarskrúfan stöðvaðist, og hægt yrði raunverulega að bæta kjör almennings með lækkuðum álögum. Því miður hefur dýrtíðin hækkað meira en gert var ráð fyrir, en engu að síður má þó, ef skynsamlega er á málum haldið, framkvæma allverulega skattalækkun, enda er svo ráð fyrir gert í stjórnarsamningnum, að ríkisstj. láti nú á þessu Alþ. afgreiða ný skattalög, þar sem að því sé stefnt að leiðrétta það misræmi, sem orðið hefur á skattgreiðslum vegna verðlagsbreytinga. Svo sem hv. þingmenn og þjóðin öll man, þá var á næstsíðasta Alþ. samþykkt till. frá tveim þm. Sjálfstfl. um heildarendurskoðun á skattalögunum og tekjuskiptingu ríkis og bæjarfélaga. því miður hefur sú endurskoðun tekið lengri tíma en vonir stóðu til. Var gert ráð fyrir, að endurskoðuninni væri lokið fyrir síðasta þing. En þegar sýnt þótti, að ekkert frv. yrði lagt fyrir það þing af hálfu ríkisstj., varð það að ráði í Sjálfstfl., að tveir af þm. flokksins legðu fram sérstakt frv. um skattgreiðslu einstaklinga. Voru skattalækkanir frv. við það miðaðar, að hægt væri að samþ. það án þess að tefla í hættu afgreiðslu fjárl. Verkfallið gerði hins vegar þessar vonir að engu, því að þær álögur, sem þá voru lagðar á ríkissjóðinn, námu hærri upphæðum en skattalækkanir þær, sem fólust í frv. okkar. Ég mun ekki hér ræða um verkfall þetta og afleiðingar þess, sem því miður hafa á ýmsan hátt orðið óheillavæulegar, en aðeins vekja athygli á því, að verkfallið er ljós sönnun þess, hversu miklum erfiðleikum það er bundið að fá samtök um að halda útgjöldum ríkissjóðs svo í skefjum, að auðið verði að framkvæma þær skattalækkanir, sem allir í raun og veru virðast sammála um. Ég skal hér engum getum að því leiða, hverjar verða beztu niðurstöður þess frv., sem lagt verður fyrir þetta þing í skattamálum, en aðeins leggja áherzlu á þá skoðun Sjálfstfl., að ekki verði lengur hjá því komizt að gera allverulegar breytingar á skattalögunum í lækkunarátt, því að núgildandi skatta- og útsvarslög eru orðin hemill á eðlilega þróun ýmiss konar atvinnurekstrar í landinu og leiða þannig beinlínis til verri afkomu fyrir ríkissjóð og þjóðarheildina. Með skynsamlegri skattalöggjöf má stuðla mjög að heilbrigðri þróun í efnahags- og fjármálalífi þjóðarinnar, en því miður verður þess lítt vart, að núgildandi skattalög mótist af viðleitni í þá átt. Skattalög eiga að örva þjóðfélagsborgarana til sparnaðar og skynsamlegrar meðferðar á fé sinn, en eins og málum er nú háttað, verða þeir verst úti, sem spara og reyna að eignast eitthvað. Má segja, að skattamálin öll séu í hinu mesta ófremdarástandi. Á hverju ári er mikill meiri hluti þjóðarinnar látinn óvirða drengskaparheit sitt með því að gefa ranga skattskýrslu, og skattyfirvöld virðast jafnvel ganga út frá því, að menn svíki almennt undan skatti. Má í því sambandi nefna veltuútsvarið, sem einkum virðist byggjast á því, að atvinnurekendur sviki almennt undan skatti, því að ef svo væri ekki, mundi fjölda atvinnufyrirtækja gersamlega um megn að risa undir því. Þegar öll kurl eru til grafar komin, álít ég það mjög mikið vafamál að ríkið mundi missa miklar tekjur, þótt allveruleg lækkun yrði gerð á sköttum, ef farið er eftir þeim meginsjónarmiðum, sem ég hef hér drepið á. Engu að síður er þó ljóst, að verulegar skattalækkanir krefjast aukins sparnaðar í rekstri ríkisbúsins, ef hægt á að vera að tryggja sæmilega afkomu þess. Þótt tekjur ríkissjóðs séu í þessu fjárlfrv. áætlaðar rúmar 28 millj. kr. hærri en í fjárlfrv. fyrir yfirstandandi ár, er þó ekki gert ráð fyrir nema 1.6 millj. kr. greiðsluafgangi. Er þó vafalaust eftir að taka milljónaútgjöld inn í frv. Að vísu munu skattskyldar tekjur þjóðarinnar án efa verða miklu hærri í ár en í fyrra, en án einhverra lækkana á útgjöldum ríkissjóðs er þó hætt við að miklar skattalækkanir mundu tefla afkomu hans í hættu. Það er a. m. k. augljóst, að taka verður til rækilegrar athugunar fyrir næsta þing, hvar helzt verði við komið sparnaði í ríkisrekstrinum. En þótt raddirnar um skattalækkanir séu háværar, þá er því miður sú skoðun ekki jafnrík hjá almenningi, að nauðsynlegt sé um leið að draga úr kröfum á ríkissjóðinn. Á hverju ári bætast við nýjar óskir og kröfur um stóraukin framlög til ýmissa framkvæmda, nýja útgjaldaliði og styrki. Það má ef til vill saka þingmenn um undanlátssemi, en þeir hafa á sér þungann af margvíslegum óskum umbjóðenda sinna um auknar framkvæmdir á mörgum sviðum, sem erfitt er að standa í gegn, þegar framfaravilji er fyrir hendi og augun opin fyrir margvíslegum þörfum fólksins í landinu. Fram hjá þeirri staðreynd verður þó aldrei komizt, að saman geta ekki farið kröfur um stóraukin útgjöld og miklar skattalækkanir, þegar enginn teljandi greiðsluafgangur er hjá ríkissjóði. Málsvarar þeirra tveggja stjórnarandstöðuflokka, sem nú hafa talað, hafa að vísu hneykslazt mjög á háum fjárl., og má þá væntanlega gera ráð fyrir lækkunartillögum frá þeim. Stefna ríkisstj. í efnahags- og fjármálum hefur einnig haft þær afleiðingar, sem þjóðin mun hvað mest fagna, að auðið hefur reynzt að draga úr ríkisafskiptum og létta höftum af athöfnum borgaranna á mörgum sviðum. Og núverandi ríkisstj. hefur ákveðið að stiga það mikilvæga spor á þessu þingi að leggja niður fjárbagsráð, sem er orðið almenningi í landinu svo mikill þyrnir í augum, að sjálfir haftapostularnir í stjórnarandstöðuflokkunum hafa talið það vænlegast til áheyrnar hjá þjóðinni að snúast öndverðir gegn þeim ríkisafskiptum, sem einmitt eru kjarni stjórnmálastefnu þeirra. Ég tel ekki ástæðu til að ætla annað en að þeir menn, sem í fjárhagsráði hafa setíð, hafi haft fullan vilja á að leysa sitt vandasama og vanþakkláta hlutverk sómasamlega af hendi, en hitt er engu að síður staðreynd, að svo víðtæk ríkisafskipti hljóta að leiða af sér margvíslegt misrétti og slík höft á athafnafrelsi borgaranna hljóta ætið að verða neyðarúrræði, sem ekki má beita lengur en brýnasta nauðsyn krefur. Jafnvægisleysi það, sem ríkti í efnahagsmálum þjóðarinnar síðustu árin fyrir gengisbreytinguna neyddi þáverandi ríkisstjórn landsins til þess að grípa til margvíslegra ríkisafskipta, sem voru orðin það viðtæk, að þjóðin hafði fyllilega fengið forsmekk af því, hvernig sósíalisminn mundi reynast í framkvæmd. Afleiðingin hefur líka orðið sú, að þeir munu næsta fáir, ef þá nokkrir, sem hverfa vilja aftur til þess vandræðaástands, sem hér ríkti síðustu árin fyrir gengisbreytinguna. Stjórnarandstæðingar reyna stundum að henda gaman að því, þegar stjórnarflokkarnir tala um jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar. Hér er þó einmitt um að ræða frumskilyrði þess, að verzlunarfrelsi og athafnafrelsi geti ríkt í þjóðfélaginn. Ef hægt á að vera að hafa innflutning og fjárfestingu frjálsa að öllu leyti, þá verður að vera samræmi milli gjaldeyrisöflunar þjóðarinnar annars vegar og kaupgetunnar innanlands hins vegar. Sé kaupgetan miklum mun meiri en gjaldeyrisöflunin, þá hlýtur brátt að verða vöruskortur og vandræði, ef ekki eru hömlur á innflutningi og fjárfestingu. Þarna rekum við okkur aftur á þá staðreynd, sem ómögulegt er að umflýja, að aukin framleiðsla er eina leiðin til raunverulegra kjarabóta. Það er því fölsk kaupgeta, þegar fólk hefur meira fé handa á milli en samsvarar verðgildi framleiðslunnar, og af slíku ástandi leiðir það jafnvægisleysi, sem allir þeir ættu að vera samhuga um að forðast, sem af einlægni vilja stuðla að bættum hag þjóðarinnar. Íslenzka þjóðin þarf svo mikið á sig að leggja til þess að halda hér uppi menningarþjóðfélagi og almennri velmegun, að hún má ekki við því, að heilbrigt framtak atorkusamra einstaklinga og félagssamtaka sé hneppt í fjötra lamandi ríkisafskipta og nefndavalds. Athafnafrelsi er aflgjafi framfara og blómlegs atvinnulífs, og það er því mikilsvert fyrir þjóðarbúskapinn í heild, að það geti verið sem mest. Þetta er sú staðreynd, sem stjórnarflokkarnir gera sér ljósa, og því vinna þeir örugglega að auknu athafnafrelsi og telja nú orðið tímabært, að fjárhagsráð verði lagt niður, þótt enn um skeið muni reynast nauðsynlegt að hafa eitthvert eftirlit með nokkrum atriðum í sambandi við innflutningsverzlunina. Ég vil ekki láta hjá líða að minnast á hinar mikilvægu aðgerðir núverandi og fyrrverandi ríkisstjórna til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þótt viðskipta- og fjárfestingarhöftin hafi verið öllum landslýð erfið, þá voru þau þó því fólki þungbærust, sem bjó fjarri höfuðstaðnum, því að þangað þurfti að leita eftir leyfum til flestra athafna. Allur þessi mikli samruni valdsins í höfuðborginni hlaut að stuðla að jafnvægisleysi í byggð landsins og hætta að verða á því, að atvinnurekstur í hinum fjarlægari héruðum landsins blátt áfram legðist niður. Hið aukna athafnafrelsi hefur því stuðlað að jafnvægi í byggð landsins, sem er hin mesta þjóðfélagsnauðsyn. En hér kemur þó fleira til. Aflabrestur hefur skapað mikla atvinnuörðugleika í mörgum kaupstöðum og kauptúnum úti um land. Hætt var því við, að fólkið streymdi burt úr þessum byggðarlögum, ef ekkert yrði aðhafzt. Þess vegna var gripið til þess ráðs að veita lán úr ríkissjóði til kaupa á framleiðslutækjum og annarrar atvinnuaukningar á þeim stöðum, þar sem erfiðleikar voru mestir, og hefur á þennan hátt tekizt að töluverðu leyti að leysa úr alvarlegum vandræðum. Núverandi ríkisstjórn og stjórnarflokkar hafa ákveðið að halda áfram á sömu braut, og svo sem fjmrh. hefur frá skýrt, er gert ráð fyrir, að varið verði úr ríkissjóði í þessu skyni 5 millj. kr. á næsta ári. Þótt það snerti ekki beinlínis fjárl., þá langar mig til að drepa lítillega á eitt mikilvægt atriði í málefnasamningi ríkisstj., en það eru húsnæðismálin. Svo mikið vandræðaástand hefur ríkt varðandi lán til íbúðabygginga, að fátt var nauðsynlegra en að reyna að finna leiðir til þess að leysa það vandamál til frambúðar. Myndarleg átök hafa að vísu verið gerð með fjáröfluninni til smáíbúða, en bæði eru þau lán ófullnægjandi og vandamálið miklum mun víðtækara, svo að brýna nauðsyn ber til, að heildarlausn verði fundin á málinu, og er ekki að efa, að ríkisstj. muni leggja allt kapp á, að sú lausn finnist sem fyrst. Að undanförnu hefur vel tekizt til um fjáröflun til stofnlánadeildar Búnaðarbankans, þótt enn vanti tilfinnanlega lánsfé til bústofns- og jarðakaupa. En alvarlega horfir um stofnlánadeildir sjávarútvegsins, og verður ekki hjá því komizt að gera ráðstafanir til þess að leysa brýna fjárþörf þeirra. Verkefnin eru þannig mörg, sem kalla að, en þótt fullur vilji sé á að leysa þau öll sem skjótast, þá verður þjóðin þó að gera sér grein fyrir því, að fjárhagsgetan er takmörkuð, svo að öll vandkvæði verða ekki leyst í einu. Á síðasta áratug hefur verið unnið mikið uppbyggingarstarf í þessu landi, og framfarir hafa orðið geysimiklar á sviði atvinnumála í hinum viðasta skilningi þess orðs og almennra félagsmála. Framleiðslutækin í sjávarútvegi og iðnaði hafa margfaldazt. Nýjar iðngreinar hafa risið upp, og bylting hefur orðið í landbúnaði. Sett hefur verið fullkomin tryggingalöggjöf, sem kostar ríkissjóð nú árlega yfir 40 millj. kr. Ný skólalöggjöf hefur verið sett og framlög til menntamála stóraukin, svo að þau eru nú nærri 60 millj. kr. Almenn raforkulög hafa verið sett, og á síðustu tveim árum hefur veríð unnið að því að koma upp orkuverum, sem kosta á þriðja hundrað millj. kr. Raforkan hefur síðan skapað skilyrði fyrir margvislegan stóriðnað. Áburðarverksmiðja hefur verið reist, sem kosta mun allmikið á annað hundrað millj. kr., og sementsverksmiðja er í undirbúningi. Þennan síðasta áratug hefur þannig stöðugt verið unnið að eflingu atvinnuveganna, félagslegum framförum og auknu öryggi þjóðarinnar, og af hálfu núverandi ríkisstj. mun markvíst verða haldið áfram á sömu braut, svo sem stjórnarsáttmálinn ótvírætt ber með sér. Enn eigum vér margvíslegar auðlindir óhagnýttar, bæði orkuna í fallvötnum landsins og jarðhita, en hvorar tveggja þessar auðlindir skapa skilyrði fyrir enn fjölþættara atvinnulífi, sem verði þess um komið að taka við vaxandi fólksfjölgun og búa þjóðinni góð lífsskilyrði í framtiðinni. Það er hins vegar augljóst og reynslan hefur þegar sannað það, að af eigin fé hefur oss gersamlega verið um megn að nýta þessar auðlindir til fulls, þótt aðstaða hafi að vísu batnað verulega vegna efnahagsaðstoðar Bandaríkjanna og myndunar mótvirðissjóðs. Hér verður því erlent fjármagn að koma til. En ef það á að fást, er nauðsynlegt, að skynsamleg fjármálastjórn sé í landinu og þjóðin sýni það í verki, að hún hafi bæði vit og vilja til þess að stjórna málum sínum og nýta auðlindir landsins á skynsamlegan hátt. Auðvitað verður að forðast það að gera þjóðina efnahagslega háða öðrum þjóðum og binda henni skuldabagga, sem hún geti ekki undir rísið. En það er engin hætta að taka erlent lánsfé til arðbærra framkvæmda, sem annaðhvort spara þjóðinni erlendan gjaldeyri eða auka gjaldeyristekjurnar. Það gildir hið sama um þjóðir og einstaklinga, sem í stórvirki ráðast, að þær verða oft að taka verulegan hluta af stofnkostnaði fyrirtækja sinna að láni. meginatriði málsins er svo það, að fyrirtækin og þjóðarbúskapurinn sé síðan rekinn af þeirri skynsemi og fyrirhyggju, að framkvæmdirnar gefi þann arð, sem til var ætlazt. Íslenzka þjóðin verður jafnan að minnast þess, að atvinnuvegirnir eru hið fjárhagslega fjöregg hennar, og um þetta fjöregg má ekki verða sú togstreita milli stétta og einstaklinga, að það brotni, því að þá er úti um efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Öll vor afkoma byggist á því, að þjóðin sé samtaka að efla atvinnuvegina, skapa þeim starfsskilyrði og vinna af atorku að því að nýta auðlindir landsins og búa þannig í haginn fyrir komandi kynslóðir. Þótt þjóðin sé fámenn og landið harðbýlt, þá er þó íslenzk náttúra lands og sjávar svo gjöful á marga hluti, að með iðni, ástundun og samheldni getur íslenzka þjóðin áreiðanlega lifað góðu lífi í framtíðinni. Vér verðum að gæta þess að láta ekki erjur og togstreitu um dægurmál leiða til þess, að þjóðin geti ekki sameinuð beitt kröftum sínum að höfuðframfaramálum sínum, sem eru hyrningarsteinar sjálfstæðis hennar og þjóðmenningar. Meginstefnan í efnahagsmálunum verður ætíð að vera: blómlegir atvinnuvegir, er veitt geti atvinnu hverri starfhæfri hendi.

Forseti (JörB): Næst tekur til máls hv. 11. landsk. þm., Ásmundur Sigurðsson, og talar af hálfu Sósíalistaflokksins og hefur 30 mínútur til umráða.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. 2. þm. Eyf., sem talaði hér á undan mér, vildi láta skina í það, að haftastefna Framsóknar og íhaldsins hefði eitthvað verið skyld sósíalisma. Ég vil aðeins taka það fram, að sú haftastefna þessara flokka, sem hann ræddi um, var ekki snefil í ætt við sósíalisma, heldur beinlínis tilraun til þess að ívilna gæðingum sínum á kostnað fjöldans, og fjöldinn hefur orðið svo óánægður með hana, að þeir neyddust til þess að slá svolítið af. Nú eru liðnir nokkrir dagar síðan fjárlfrv. það, sem hér er til meðferðar, var lagt fram á Alþ. Í tilefni þess, að frv. var lagt fram þegar í þingbyrjun, hefur annað aðalstjórnarblaðið hér í bænum séð ástæðu til þess að bera sérstakt lof á hæstv. fjmrh. fyrir þann framúrskarandi dugnað að hafa fjárlfrv. tilbúið svo fljótt eftir nýja stjórnarmyndun. Við samanburð á frv. og fjárl. yfirstandandi árs kemur greinilega í ljós, að frv. er að mestu endurprentun þeirra, að vísu með lítils háttar breytingum einstakra liða, sem leiðir af vísitölubreytingum, og örfáum öðrum. Skal gerð stutt grein fyrir þessu máli í fáum orðum. Svo sem áður hefur verið, eru skattar og tollar langsamlega mesti hluti ríkisteknanna, eða samtals áætlaðir 325.2 millj. kr. Það er 3 millj. og 800 þús. kr. hærra en á núgildandi fjárl., og er hækkunin á eftirtöldum liðum: Verðtollurinn hækkar um 1 millj., innflutningsgjald af benzíni hækkar um 300 þús., aukatekjur hækka um 3.5 millj., og söluskattur hækkar um 2 millj. Tekjur af rekstri ríkisstofnana eru áætlaðar 95.7 millj. í staðinn fyrir 91.08 á þessu ári, og þar munar mestu um hækkun á tóbakseinkasölu, sem er 4 millj., eða hækkar úr 35 millj. upp í 39. Aðrar tekjuáætlanir breytast mjög lítið. Um gjöldin skal það helzt tekið fram, að um hækkanir er aðallega að ræða á eftirtöldum gr. og einstökum liðum þeirra: Æðsta stjórn landsins hækkar um 85 þús. Stjórnarráðið hækkar um 1 millj. og 150 þús., utanríkismálin um tæplega 1 millj. og 200 þús., og í sambandi við það vil ég þó geta þess, að meginhluti þeirrar hækkunar er vegna þess, að það var tekið upp stjóramálasamband við Sovétríkin á þessu ári, þar sem svo var nú komið, að ríkisstj. neyddist til þess aftur að taka upp viðskipti þangað, og nú eru þau aftur orðin bezta og stærsta viðskiptaland okkar. Þess vegna neyddist hún til þess að taka þetta stjórnmálasamband upp aftur. Innheimta tolla og skatta hækkar um 1 millj. og 100 þús., samgöngur um 1 millj. og 100 þús., og þar er Skipaútgerð ríkisins áætluð hækka um nærri því 11/2 millj., en styrkur til flóabáta og vöruflutninga lækkar um 350 þús. Kennslumálin hækka um 2.2 millj., sjávarútvegsmálin um 717 þús., raforkumál um 7 millj., félagsmál um 480 þús. Síðan hækka dýrtíðarráðstafanir um 6 millj. og I00 þús. kr. Þetta eru helztu hækkanir, og þó sýna þessar tölur ekki að fullu hlutfallslega hækkun hinna ýmsu liða vegna þess, hve heildarkostnaður þeirra er misjafn. Þá eru nokkrir liðir, sem lækka í áætlun, og þessir eru helztir: Vega- og brúarmál eru látin lækka um 2 millj. og 200 þús. Vita- og hafnarmál lækka um 1 millj. og 200 þús. Framlag til bókmennta, vísinda og lista lækkar um 260 þús. Landbúnaðarmál lækka um 7 millj. Og eignahreyfingar á 20. gr., þ.e. afborganir lána og eignaaukning ríkisins, lækka um rúmlega 2 millj. og 167 þús. Heildartekjur á sjóðsyfirliti nema samkv. áætlun 430 millj. og 300 þús., en heildarútgjöld 428 millj. og 700 þús., svo að eftir verður hagstæður greiðslujöfnuður, sem nemur 1.6 millj. kr. Hér er um að ræða 6 millj. og 700 þús. kr. hækkun frá fjárl. yfirstandandi árs. Ég ætla, að þetta yfirlit ásamt því, sem áður hefur verið sagt hér, nægi til þess að sýna þeim, sem á hlusta, þann sannleika, að hér er ekki um neina heildarstefnubreytingu að ræða frá fjármálastjórn fyrri ára. Þeir, sem telja hana til fyrirmyndar, munn því telja slíkt vel farið, en áður en dómur fellur í því máli, er rétt að koma frekar inn á aðra eðlisþætti þessa máls, þá þætti, sem snerta tengsl fjármálastjórnarinnar við hagsmuni atvinnulífsins og afkomu almennings. Fjármálastjórnin verður að dæmast eftir því, hvort hún miðar að því að efla atvinnulífið og framleiðsluna og þar með þjóðartekjurnar eða hún stefnir til hins gagnstæða. Fjármálastjórnin verður enn fremur að dæmast eftir því, hvort hún snertir þannig hag einstaklingsins, að hún reyni að gera öllum fjöldanum svo auðvelt að lifa sem unnt er, eða hún notar vald sitt til þess að ívilna nokkrum útvöldum á kostnað fjöldans. Allt þetta og fleira verður að athugast vandlega, en ekki það eitt, hvort tekjur og gjöld standast á. Ég hef gefið þær upplýsingar, að af 430 millj. kr. áætluðum tekjum skuli 325 millj. kr. fengnar með sköttum og tollum. Þessir tekjuliðir skiptast í tvo flokka: Í fyrsta lagi beina skatta, sem skattgreiðandinn greiðir beint úr pyngju sinni, svo sem tekju- og eignarskatt. Þessir skattar eru svo hluti hinna opinberu gjalda, er almenningur veit helzt af og helzt valda því óánægju. En hjá okkur eru þessir skattstofnar ekki nema lítill hluti útgjalda miðað við hina óbeinu skatta og tolla, sem teknir eru í vöruverði. Skiptingin er sem næst því, að beinir skattar nemi um það bil 65 millj. kr., en óbeinir skattar og tollar nema um það bil 260 millj. kr. Nú er það almennt vitað og viðurkennt m.a. af þeim ræðumönnum, sem hér hafa talað á undan mér úr stjórnarflokkunum, að gildandi reglur um álagningu og innheimtu þessara 65 millj. kr. í beinum sköttum eru löngu úreltar og ranglátar í garð hinna tekjulægri stétta í þjóðfélaginu. Þó verður ekki enn þá séð, að á leiðinni sé nein leiðrétting þess ranglætis af hálfu ríkisstj., a.m.k. hafa þær till., sem fram hafa komið frá einstökum þm. þeirra flokka á síðustu þingum, ekki miðað í þá átt. En svo mikið sem segja má með réttu um ranglæti í innheimtu og álagningu þessara beinu skatta, þá verður það þó mörgum sinnum meira, þegar litið er á hina óbeinu skatta og tolla, sem allir leggjast á vörur eða þjónustu í einhverri mynd, sumir - eins og t.d. söluskatturinn - oftar en einu sinni. Þrír hinir hæstu þessara óbeinu skattstofna nema samtals þessum upphæðum: Vörumagnstollurinn er 24 millj., og það verða að meðaltali 160 kr. á einstakling eða 800 kr. á hverja 5 manna fjölskyldu. Verðtollurinn nemur 110 millj. kr., sem verður að meðaltali 750 kr. á einstakling eða 3750 kr. á 5 manna fjölskyldu. Söluskatturinn, sem áætlaður er 91.5 millj. kr., verður 610 kr. á hvern einstakling, eða 3050 krónur á hverja 5 manna fjölskyldu. Samtals nema þessir þrír tollar því 2251/2 milljón króna, eða 1525 kr. á einstakling, sem verður 7625 kr. á 5 manna fjölskyldu. Og séu teknir allir óbeinir skattar og tollar, sem nema, eins og ég sagði áðan, f60 millj. kr. eða um það bil, þá nemur sú upphæð rúmlega 8500 kr. á hverja 5 manna fjölskyldu. Og ég bið ykkur, hlustendur góðir, að taka vel eftir því og festa ykkur það í minni, að ræðumenn þeir, sem talað hafa hér á undan mér frá stjórnarflokkunum - bæði ráðherra og annar - hafa ekki minnzt á, að ætti að lækka þessa skatta eða þessa tolla, sem leggjast svona á einstaklingana og fjöldann. Þótt að vísu sé rétt að taka það fram, að þessir tollar koma ekki nákvæmlega jafnt á alla, þá mun samt enginn neita því, að hér er um að ræða gífurlegar álögur, sem neytandinn er látinn greiða í hvert skipti sem hann kaupir eitthvað af sínum lífsnauðsynjum. Hlutfallstala þessara tolla í tekjuöflun ríkisins hefur mjög hækkað á síðustu árum, einkum við það, að söluskatturinn var upp tekinn, og ég hika ekki við að fullyrða, að hér sé um að ræða hærri tollaálögur á almenningi og nauðsynjum hans en almennt gerist í nágrannalöndum okkar, en þetta er hins vegar mjög þægileg aðferð til þess að taka gjöldin sem allra mest af þeim, sem lægstar tekjurnar hafa. Í verði nauðsynjavara sinna eru þeir látnir greiða féð, án þess að þeir lifa af. Það er enn fremur mjög þægileg aðferð til þess að gefa hvers konar milliliðastarfsemi kost á að græða sem mest á almenningi, því að háir tollar hækka grunnverð vörunnar, sem verzlunarálagning og annar milliliðakostnaður í flestum tilfellum leggst síðan hlutfallslega ofan á. Það þarf ekki neinn sérlega glöggan skilning á hagkerfi atvinnulífsins til þess að sjá, hvaða afleiðingar og áhrif það hefur á afkomu atvinnuveganna og efnahag almennings, að í tollum skuli hver 5 manna fjölskylda þurfa að greiða 8–9 þús. kr. árlega, og það er fyrir utan alla beina skatta og nefskatta. Auk þess sem hér er um að ræða gífurlega hækkun á beinn útsöluverði fjölmargra nauðsynlegra neyzluvara, sem inn eru fluttar, svo sem vefnaðarvöru, fatnaðar, skófatnaðar og annars því um líks, þá er hér líka um að ræða stórkostlega hækkun á verði fjölmargra hráefna til nauðsynlegrar innlendrar iðnaðarframleiðslu, sem veldur henni erfiðleikum miklum. Þegar svo við bætist, að söluskatturinn leggst á hvers konar þjónustu, sem í té er látin í einni eða annarri mynd, og í mörgum tilfellum oft á sama hlutinn, þá fer að skiljast, hve gífurlega stór þáttur þessi tollaálagning er í hinu almenna verðlagi og verðbólgu, sem nú virðist vera orðið bannfært orð í ræðum og ritum stjórnarflokkanna á Íslandi. En hvaða áhrif hefur svo þessi stefna í skatta og tollamálum á afkomu ríkisins sjálfs og þjóðarhaginn yfirleitt? Hún hlýtur að hafa þau áhrif að stórauka kröfur launþega allra til hærri launa. Hún hlýtur að hafa þau áhrif að auka til stórra muna framleiðslukostnað hverrar einustu vörutegundar, sem framleidd er í landinu. Hún hlýtur að hafa þau áhrif að minnka til stórra muna kaupgetu almennings og þrengja þannig markaðsmöguleika fyrir innlenda framleiðslu, svo að verulegur hluti hennar virðist óseljanlegur. Og síðast en ekki sízt hefur hún þau áhrif, að hin beinu útgjöld ríkisins sjálfs hækka um marga milljónatugi með þörf fyrir hvers konar hærri launagreiðslur og önnur útgjöld í sambandi við hvers konar þjónustu, sem ríkið lætur í té. Samnefnari þess alls verður svo enginn annar en verri afkoma atvinnuveganna, verri sölumöguleikar á útflutningsvörum okkar erlendis, þar af leiðandi minni framleiðsla og minni þjóðartekjur. Að taka hátt á níunda þús. kr. í tollum af hverri einustu 5 manna fjölskyldu í landinu að meðaltali, það er fjármálapólitík, sem víða hlýtur að segja til sín í afkomu þjóðarinnar allrar. Við sósíalistar höfum hvað eftir annað bent á þessar staðreyndir á undanförnum árum. Annaðhvort hefur því verið látið ósvarað eða svarað með þeim skætingi, að við heimtuðum aðeins útgjöld og framlög frá ríkinu án þess að vilja sjá því fyrir tekjum á móti. Vitanlega er þetta blekking, því að auk þess sem við höfum margsinnis fært rök fyrir því, hafa enn fremur legið fyrir opinberir, hagfræðilegir útreikningar um, að með afnámi ákveðinna verðhækkunartolla mundi verðlag og vísitala lækka stórlega og útgjöld ríkisins þar með. Við höfum enn fremur bent á þá leið að þjóðnýta ýmsar framleiðslugreinar, sem vitað er að gefa framleiðendum sínum ofsagróða, svo sem t.d. sælgætis- og gosdrykkjaframleiðslu og fleira því um líkt. Það væri sannarlega engu minni ástæða til þess, að ríkið tæki hluta tekna sinna af slíkri framleiðslu, heldur en af sölu áfengra drykkja, og það væri sannarlega miklu meiri ástæða til þess, að ríkið tæki nokkurn hluta tekna sinna með því að framleiða sjálft þessar vörur og nota gróðann sjálft af þessari framleiðslu, heldur en að taka hátt á níunda þús. kr. af hverri 5 manna fjölskyldu í óbeinum tollum og óbeinum sköttum. Það má náttúrlega nefna marga fleiri þætti, s°m hafa verkað á atvinnulífið og hag einstaklinganna svipað og tollapólitík ríkisstj., sem ég hef hér verið að lýsa, en ég hef kosið að halda mér að mestu við þetta atriði, þar sem fjárlfrv. er hér til umræðu. Gengislækkunin, bátagjaldeyriskerfið og verzlunarokrið allt í sambandi við það talar sínu máli um stjórn stjórnarflokkanna á atvinnumálum þjóðarinnar. Það er t.d. frægt orðið, þegar sjálfur verðgæzlustjóri birti þær upplýsingar, að á vörumagni, sem gaf bátaútveginum 700 þús. kr. í bátagjaldeyri, tók ríkið á þriðju milljón í tollum og verzlunarkerfið á þriðju milljón í álagningu, svo að þegar öll kurl komu til grafar, þá var útsöluverðið hér heima rúmlega ferfalt innkaupsverðið. Það sér hver heilvita maður, hvaða áhrif slíkt hefur á afkomu atvinnulífsins, enda var svo komið vorið 1951, að þáverandi ríkisstj. studd af sömu flokkum sem þessi - var að gefast upp við að reka þjóðarbúskapinn þrátt fyrir hundruð millj. kr., sem hún hafði fengið í erlendu gjafafé, og þrátt fyrir hundruð millj. kr., sem hún hafði tekið af erlendum lánum á stjórnarárum sínum, þótt þau væru ekki mörg. Þrátt fyrir yfirgnæfandi magn framleiðslutækja var þá atvinnuleysi orðið gífurlegt, m.a. fyrir það, að innlend framleiðsla hafði á ýmsum sviðum verið eyðilögð með innflutningi sams konar vara erlendra og útflutningsframleiðslan lá óseld vegna einokunarhafta, sem á henni hvíldu. En líklega hafa þeir stjórnmálagarpar, sem hér réðu, huggað sig við það, sem máltækið segir, að þegar neyðin er stærst, er hjálpin næst. Vissulega barst þeim viss tegund hjálpar frá þeirra eigin sjónarmiði. Hitt er svo annað mál, hvort slíkt verður hjálp fyrir íslenzku þjóðina, hefur verið eða verður, þegar til lengdar lætur. Einmitt þegar stjórnarskútan var að lenda í strand vorið 1951 í atvinnuleysi og kreppu, var endurnýjuð krafan um herstöðvar hér, þrátt fyrir það að friðartímar væru, sama krafan sem kveðin hafði verið niður af allri þjóðinni einhuga árið 1945, enda var ekki þorað að bera málið undir dóm þjóðarinnar, ekki einu sinni þorað að kalla saman reglulegt Alþingi til þess að láta það fjalla um málið, heldur voru þm. þriggja flokka, sem kenna sig við lýðræði, kallaðir á klíkufund til þess að samþykkja að afhenda Ísland undir hernaðarmannvirki og þjóðin látin standa frammi fyrir gerðum hlut, þegar hún fékk þessa frétt. Svo mikil var lýðræðisást lýðræðisflokkanna þá, að ekki treystu þeir sér til að beita heiðarlegri aðferðum. Og hverjar eru svo afleiðingarnar að verða af þessum aðgerðum? Hverjar eru horfurnar í atvinnulífi þjóðarinnar og í menningarlífi hennar nú? Ég veit ég fæ það svar frá ríkisstj. og hennar fulltrúum, að atvinnuleysinu hafi verið útrýmt. Því hefur verið útrýmt á þann hátt, að í tuga- og hundraðatali hafa heimilisfeðurnir og aðrir, sem orðið hafa að leita frá heimilum sínum, frá Ísafirði, Siglufirði, Seyðisfirði og fjölmörgum öðrum stöðum víðs vegar um landið, flykkzt suður á Keflavíkurflugvöll til þess að fá atvinnu við uppbyggingu hernaðarmannvirkja þar til þess að geta framfleytt fjölskyldum sínum heima. Og næsta stigið, sem þegar er orðið áberandi, er auðvitað það, að fjölskyldan flytur á eftir, ef tekst að útvega einhverja grottakompu til þess að hola henni inn í. S.l. vetur voru í vinnu á Keflavíkurflugvelli að minnsta kosti 3000 manns. Á þessu sumri mun bæði hafa fjölgað þar mikið, auk þess sem framkvæmdir slíkar eru hafnar annars staðar á landinu, og það mun áreiðanlega ekki of mikið sagt, að í vinnu, sem viðkemur setuliðinu á einhvern hátt, sé nú orðið um það bil 6000 manns víðs vegar um landið. Þá er það jafnframt vitað, að það, sem enn þá hefur skeð, er aðeins byrjun á því, sem koma skal, ef þjóðin sjálf tekur ekki í taumana, því að það, sem nú gerist, virðist aðeins vera byrjun á því herstöðvakerfi, sem byggja skal hringinn í kringum landið. En hvað þýðir það, ef 6000 manns eru þegar í vinnu fyrir hernaðinn, hvað þá ef meira verður? Fiskimannastéttin öll er tæp 6000. Bændastéttin öll er tæp 6000. Verður hernaðarvinnan bráðlega orðin langsamlega stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar á Íslandi á fáum árum og Ísland á fáum árum orðið að Möltu Norður-Atlantshafsins, einmitt þegar líkurnar fyrir styrjöld virðast sífellt vera að fara minnkandi og styrjöld þeirri, er notuð var sem átylla - að vísu heimskuleg átylla - til þess að réttlæta hernám Íslands, er lokið? Samkvæmt nýjustu manntalsskýrslum er það greinilegt, að með sömu fólksfjölgun hjá þjóðinni eins og nú er mun henni fjölga um ca. 5O þús. á næstu 15–17 árum, þ.e., eftir þann tíma verður hún orðin um 200 þús. Þetta þýðir það, að á næstu 15–17 árum verður að sjá þessum nýja hóp fyrir húsnæði, auk þess sem byggja þarf og endurbæta fyrir þann fjölda, sem þjóðin telur nú. Aðeins vegna þessa nýja hóps æskufólks, sem á þessum árum bætist við, mundi þurfa 10–12 þús. nýjar íbúðir. Þetta þýðir enn fremur það, að á þessum fáu árum þarf að byggja upp nýtt atvinnulíf, sem veitt getur um 50 þús. nýs æskufólks lífsskilyrði við íslenzka framleiðslu, sem tryggð er á hagnýtingu íslenzkra náttúrugæða. Það þýðir enn fremur það, að á þessum fáu árum þarf þjóðin að reisa nýjar menningarstofnanir, skóla, félagsheimili, sjúkrahús o.fl., svo að þessi nýi, stóri hópur æskulýðs geti eignazt í uppvextinum þau skilyrði til vaxtar og þroska, sem ein eru trygging fyrir því, að hann geti borið uppi íslenzkt menningarþjóðfélag, byggt á erfðum þjóðlegra verðmæta. Og allt þetta verður að byggjast upp á ekki lengri tíma auk þess, sem á skortir fyrir þann fjölda, sem nú býr í landinu. Hverjar eru svo framtíðarhorfurnar í þessum efnum, ef sú þróun heldur áfram, sem nú á sér stað í sívaxandi mæli, sú þróun, að íslenzk byggðarlög víðs vegar um land missa fólk í tuga- og hundraðatali til þeirra starfa að reisa víghreiður fyrir erlendan her? Hverjar eru framtíðarhorfur fyrir bæði hinn uppvaxandi og óborna æskulýð, ef vinnuaflið, dýrmætasti auður þjóðarinnar, á í vaxandi mæli að fara þessa leið, ekki til að byggja hús yfir Íslendinga sjálfa, heldur til að byggja heilar borgir yfir herlið herraþjóðarinnar, eins og nú er verið að gera á Keflavíkurflugvelli, ekki til að leggja vegi og byggja brýr í samræmi við þarfir íslenzkra atvinnuvega, heldur vegna hernaðarmannvirkja, eins og t.d. hefur skeð í Austur-Skaftafellssýslu í sumar, ekki til þess að byggja fiskihafnir, heldur herskipahafnir, ekki til þess að vinna við íslenzk framleiðslutæki til að framleiða lifibrauð handa þjóð, sem er efnalega sjálfstæð og örugg um afkomu sína af eigin framleiðslu, heldur til að vinna skítverk fyrir herraþjóðina, sem fengið hefur land af okkar landi til þess að gera að landi af sínu landi, eins og núverandi forsrh. komst einn sinni vel að orði, enda sannleikanum samkvæmt? Fyrir örfáum dögum birtu sum dagblöð Rvíkur þá fregn, að útgerðarmenn hér á Suðurlandi hefðu nýlega haldið fund og rætt þar í fullri alvöru það vandamál að útvega vinnuafl á bátaflotann. Varð niðurstaða þeirra sú, að leita bæri eftir erlendu vinnuafli til að manna fiskiskipin. Geta nú stjórnarvöld þessarar þjóðar látið sér vel líka þá þróun, að íslenzka vinnuaflið fari til að gera landið að víghreiðri, en atvinnutækin séu rekin með erlendu vinnuafli í staðinn, en það ber ekki á öðru en að þau stjórnarvöld, sem hafa kallað þetta ástand yfir, ætli að láta sér það vel líka, að það haldi áfram í vaxandi mæli, a.m.k. virðast þeir ræðumenn stjórnarflokkanna, sem hér hafa talað á undan mér, ekki vera mikið óánægðir með ástandið. En það vildi ég segja þeim, sem þykjast bera sérstaklega fyrir brjósti viðhald landsbyggðarinnar og sífellt hafa á reiðum höndum slagorðin um það, að þeir vilji láta byggja landið allt, að með þeim ráðstöfunum, sem þeir hafa gert til þess að skapa þessa þróun, hafa þeir unnið dyggilega að því, að fleiri hreppar en Sléttuhreppur í Norður-Ísafjarðarsýsuu hljóti þau örlög að verða niðurlagðir sem hreppsfélög og byggðir hluta þjóðfélagsheildarinnar. Og meðan þeir ekki öðlast manndóm til þess að játa sínar eigin yfirsjónir, snúa við og reyna að kveða niður þann draug, sem þeir hafa vakið upp, þá halda þeir dyggilega áfram að vinna að því marki, að fleiri íslenzkar sveitabyggðir og sjávarþorp líka verði skilin eftir auð og yfirgefin sem vottur um afrek stjórnmálaflokkanna þriggja, er samþykktu að gefa erlendu herveldi land af okkar landi til að gera að landi af sínu landi vorið 1951. Örlög Sléttuhrepps virðast þó hafa komið sér vel fyrir íslenzku ríkisstj., þegar hún nýlega leyfði Atlantshafsbandalaginu að gera árás á Ísland í tilraunaskyni. Hún hefði líklega lent í vandræðum með að hlýða húsbændunum, ef ekki hefði staðið svona sérstaklega á með þennan hrepp. Allt það brambolt varð að vísu að athlægi hjá þjóðinni, svo álappaleg var framkvæmdin á þessari tilraunaárás mesta herveldis og mesta hernaðarbandalags, sem mannkynssagan greinir frá, á varnarlaust land. Mun mörgum hafa orðið hugsað til hinnar fornu sagnar Snorra Sturlusonar um vernd hinna íslenzku landvætta, þegar útvarpið flutti hina snjöllu lýsingu Skúla Skúlasonar á hinum hlægilegu mistökum þessara herferða. En við skulum þá heldur ekki gleyma því, að ef áfram heldur á sömu braut og nú, þá geta fljótlega orðið til fleiri slíkir eyðistaðir, sem ríkisstj. gæti vísað húshændum sínum á, næst þegar þeir þurfa að nota Ísland fyrir hernaðarlegt tilraunaskotmark. Ef nógu margir staðir verða úr að velja hringinn í kringum landið, þá getur kannske þrátt fyrir hollustu og vilja allra góðra landvætta mátt finna einhvern stað, þar sem skotmörkin sjást fyrir þoku, einhverja staði, þar sem stormur ekki hindrar sjálfan aðmírálinn í því að komast út í sitt eigið skip, einhverja staði, þar sem íslenzkt brim ekki nægir til þess að halla herfleytunum 35° frá lóðréttu, svo að allt fari út um þúfur. Tímans vegna verð ég að láta þetta nægja um þennan þáttinn, horfurnar í atvinnulífi þjóðarinnar, ef ekki verður breytt hér til. En hvað ætli segja megi um hinn þáttinn, ómenninguna, sem af hersetunni leiðir? Á síðasta þingi flutti sjálfur utanrrh. þær upplýsingar, að hundrað íslenzkar stúlkur væru á svörtum lista hjá herliðinu á Keflavíkurflugvelli vegna ásóknar inn á völlinn. Þessar upplýsingar gaf ráðh. rétt eins og um ómerkilega smáfrétt væri að ræða, og stjórnarblaðið Tíminn komst svo smekklega að orði, að íslenzkir lögreglumenn og amerískir hermenn stæðu á verði í flugvallarhliðinu til varnar þessum ófögnuði, en það var ekki verið að láta í það skína, að þetta ástand væri setuliðinu að kenna. Það veit orðið hver maður, a.m.k. hér í Rvík, að það er verið að eyðileggja líf fleiri hundraða íslenzkra stúlkna með því að skapa ástand, sem raunverulega mátti teljast óþekkt á Íslandi áður, og fyrir dómstólum hafa sannazt dæmin um það, að einstakir aðilar gera sér það að gróðalindum í stórkostlegum mæli að efla þetta ástand. Og þess gerast nú dæmi enn fremur, að unglingar eru farnir að ganga vopnaðir um götur Reykjavíkur og skjóta á fólk á almannafæri. Og það sér hver maður, sem skilja vill, hvaðan þau áhrif eru, sem þvílíku framferði valda. Eitt er það þó enn þá, sem ekki verður komizt hjá að minnast á í sambandi við þetta, og það er það afsiðunar- og ómenningarútvarp, sem yfir þjóðina dynur á hverju kvöldi frá útvarpsstöð hersins á Keflavíkurflugveili. Í íslenzkum lögum um útvarpsrekstur er svo ákveðið, að engum sé heimilt að reka útvarp hér nema íslenzka ríkinu. Þrátt fyrir það er það gersamlega látið afskiptalaust af íslenzku ríkisstj., þótt frá ólöglegri útvarpsstöð á Keflavíkurvelli hljómi á hverju kvöldi í fyrsta lagi ómerkilegasta tegund tónlistar, í öðru lagi talað mál, sem nálega eingöngu fjallar um morðsögur, þjófnaði og annan glæpaóþverra. Ekki þarf að reka þessa starfsemi vegna amerískra hermanna, nema hún eigi að vera sérstakur þáttur í þeirra andlega uppeldi, annars gætu þeir sannarlega hlustað á útvarp vestan um haf. Nei, það mun ekki siður gert til þess að venja íslenzkan æskulýð, sem mestar líkur eru til að glæpist á að hlusta á þetta að staðaldri, við áhrif þessarar amerísku ómenningar. Og á hverju kvöldi er svo kórónan sett á þennan óþverra með því að þruma íslenzka þjóðsönginn, „Ó, guð vors lands“, frá þessari ólöglegu stöð út yfir heiminn eins og til þess að undirstrika það, að seint muni ofboðið þjóðarstolti Íslendinga. Það alvarlegasta í þessum málum öllum er þó ef til vill það, að í þjóðfélaginu eru þýðingarmiklir aðilar og voldugir, sem hafa beinna hagsmuna að gæta í sambandi við það, að þetta ástand haldist og eflist. En hverjir eru það? Ekki er það hinn íslenzki sjómaður. Hann á það á hættu að verða að leggja bátnum vegna þess, að ekki fáist menn til að róa honum. Ekki er það heldur hinn íslenzki verkamaður. Með tveimur gengislækkunum er búið að lækka svo kaup hans gagnvart dollaranum, að hann vinnur aðeins fyrir helmingi þess, sem áður var. Það er ekki heldur hinn íslenzki bóndi. Hann á það á hættu, að þjóðfélagsþróunin undir þessum kringumstæðum hreki hann af jörðinni sinni í þjónustu herraþjóðarinnar, sem nú ræður Íslandi. Og óglæsilegast er það þó fyrir hinn uppvaxandi og óborna æskulýð, sem inn í þjóðfélagið kemur á næstu árum og áratugum, að eiga uppeldi sitt, menningarþroska, atvinnu og framtíð alla undir þessu ástandi. En það eru aðrir, sem græða. Það veit hver einasti maður, að voldugustu fésýslumenn stjórnarflokkanna og stjórnmálaleiðtogar þeirra eru komnir á bólakaf í hvers konar viðskipta- og fjármálabrall í sambandi við hersetuna og allar framkvæmdir herliðsins hér, og það er vitað, að á þessu hirða þeir milljónagróða, meiri en þekkzt hefur á Íslandi nokkru sinni fyrr. Ég minntist á það áðan, að fyrir dómstólunum hefði það verið sannað, að vissir aðilar hafa gert sér skækjulifnað að féþúfu. Hitt eru þó miklu stórkostlegri gróðalindir, sem vitað er að auguðustu menn stjórnarflokkanna og helztu foringjar þeirra sitja við í sambandi við framkvæmdir herliðsins hér. Voldugustu og auðugustu öflin í þjóðfélaginu, persónugerð í þessum stjórnmálaleiðtogum og gróðabrallsmönnum þessara flokka, eru að mala sjálfum sér gull úr afturför og erfiðleikum íslenzkra atvinnuvega og niðurlægingu þjóðarinnar í sambandi við þetta ástand allt. Það er staðreynd, að fjöldi manns er nú að opna augun fyrir þeirri hættu, sem framtíð íslenzku þjóðarinnar er búin, ef þessu heldur áfram, en fjöldi af því fólki horfir ráðalaust á ástandið og spyr bara: Hvað getum við gert? Þessu fólki og öðrum, sem ekki er blint fyrir því, sem er að gerast, vil ég segja þetta: Það er til ein leið - en ekki heldur nema sú eina - til bjargar í þessu máli. Það er sú leið, að allir, sem sammála eru um þetta, taki höndum saman í baráttunni fyrir því að fá erlenda herinn burt af Íslandi. Þeir, sem af heilum hug vilja vinna að því máli, mega aldrei láta skoðanaágreining um önnur mál hafa neikvæð áhrif á samstarfsvilja sinn og samstarfsþrótt við alla, sem geta orðið samherjar í þessu, hvað sem á kann að greina um skoðanir á öðru. Allt annað veikir málstaðinn og verður aðeins til að skemmta andstæðingum okkar, sem telja sér því fremur óhætt að ganga lengra, ef andstaðan er sundruð. En hitt er jafnvíst, að ef það tekst að sameina í nógu samsteypta fylkingu allan þann stóra hóp, sem hefur yfirsýn yfir horfurnar nú, takist að fá þá fylkingu til starfs um að vekja fleiri, auka skilning, krefjast réttar og heimta Ísland fyrir Íslendinga, þá mun þar skapast afl, sem bæði Alþingi, ríkisstj. og erlent herlið munn verða undan að láta.

Forseti (JörB): Hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, tekur til máls og hefur 15 mín. til umráða.



Herra forseti. Það er auðheyrt, að landsk. þm. Ásmundur Sigurðsson er gramur yfir því, að herir lýðræðisþjóðanna æfa sig í því, hvernig mæta skuli árásum frá mesta herveldi heimsins, ef því skyldi þóknast að hefja árásir á þjóðirnar á vesturhveli jarðar. En þessi hv. þm. verður að sætta sig við að fá því ekki ráðið, að þjóðir Vestur-Evrópu biði annað sinn hver í sínu horni aðgerðalausar árása ofbeldismannanna. Sú tíð er liðin, að menn geri það. En þetta minnir menn á það, þegar hv. 2. þm. Reykv. fyrir stríð krafðist þess einu sinni, að hingað yrðu pöntuð brezk herskip til verndar Íslandi, af því að von var á þýzku skipi í heimsókn. Það má mikið vera, ef mönnum blöskrar ekki frammistaða hv. stjórnarandstæðinga í þessum umr. Það vottar ekki fyrir minnstu tilraun hjá talsmönnum stjórnarandstæðinga, neinum þeirra, til þess að gera nokkra minnstu grein fyrir því, hvernig þeir vildu hafa fjárl., ef þeir mættu ráða, en það er það, sem þeir eiga að gera í þessum umræðum, ef nokkur mannræna væri í þeim. Þeir minnast ekki á, hvernig þeir mundu vilja hafa gjaldahliðina, því síður hvernig ætti að afla teknanna. Ég er viss um, að þetta er einhver aumasta stjórnarandstaða í heimi. Talsmaður Þjóðvfl. flutti hér fyrst heimspekilegan inngang fyrir sínu erindi. Aðalefnið í þessum heimspekilega inngangi var, að fjárlfrv. væri dautt bókhald. Dautt bókhald! Hver skilur þetta? Er það dautt bókhald að verja 59 millj. til samgöngumála; er það dautt bókhald að verja 58 millj. til kennslumála; er það dautt bókhald að verja 55 millj. til atvinnumála; er það dautt bókhald að verja 55 millj. til tryggingamála, svo að aðeins séu tekin fjögur dæmi: Hvað á svona talsmáti að þýða hér á hv. Alþingi? Þá hlóð þessi hv. þm. saman illyrðum, talaði um mútur og þjófnað og annað í því sambandi, sagði, að ég hefði visvítandi lagt fram ár eftir ár falskar áætlanir um tekjur á fjárl. til þess að sölsa undir mig og aðra í stjórninni fjárveitingavaldið úr höndum Alþingis. Þetta var efnið. En hvað er það rétta í þessu? Það rétta í þessu er, að það hafa aldrei verið minni umframgreiðslur á síðustu áratugum, ekki fáum, heldur mörgum, tiltölulega heldur en þann tíma, sem ég hef farið með þessi mál. Ef hér ætti að viðhafa einhverjar umr. um þetta, þá væri það sönnu næst að taka fram, að ég hef unnið talsvert að því að færa Alþ. aftur það fjárveitingavald, sem ýmsir aðrir höfðu gert þó nokkuð til að draga úr höndum þess. Það er hrein fávizka að fárast yfir því, þótt fyrir komi, að tekjur fari 10–15% fram úr áætlun, eins og þessi þm. gerði og raunar líka hv. landsk. þm. Hannibal Valdimarsson. Reynslan sýnir sem sé, að ef tekjurnar eru ekki sæmilega varlega áætlaðar, þá verður ævinlega greiðsluhalli, af því að það er ómögulegt að sjá öll útgjöld fyrir, eins og ég gerði ýtarlega grein fyrir í fjárlagaræðu minni. Varðandi tekjuáætlunina 1951 sérstaklega, þá vita það allir menn, að þegar þau fjárl. voru sett um haustið 1950, þá vissum við ekki, hvort okkur mundi takast eða að hve miklu leyti okkur mundi takast að gera verzlunina frjálsa á árinu 1951. Við höfðum ekki hugmynd um, hvort við mundum fá frá Greiðslubandalagi Evrópu framlag í því skyni eða ekki. Þetta eru því allt rakalaus stóryrði og fullyrðingar. Það var ómögulegt fyrir nokkurn mann að vita um það, þegar fjárl. fyrir 1950 voru afgr., hverjar mundu verða tekjur ríkissjóðs 19'51, hvort þar kæmu til aukatekjur fyrir framlag frá Greiðslubandalagi Evrópu eða ekki. Þá hlóð þessi hv. þm. saman, eins og ég sagði, fjölda illyrða; talaði um misnotkun á ríkisfé og að stórfé væri lagt fram til þess að halda völdunum. Nú skyldi maður halda, að þessi hv. þm. hefði gert einhverja ofur litla tilraun til þess að rökstyðja þessi gífuryrði. En það fór nú ekki fyrir því. Hann talaði að vísu um, að það væru of margir bifreiðarstjórar, sem ækju fyrir stjórnarráðið. Það er atriði, sem má ræða við hv. þm. síðar, þegar tækifæri gefst til, en lítil stoð er slíkt tal fullyrðingum hv. þm. Þá minntist hv. þm. á í þessu sambandi, að það hefði verið tekinn upp í stóreignaskatt skúr, sem hefði orðið að engu verðmæti fyrir ríkissjóð, sagði, að þetta væri svo alvarlegt brot hjá tveimur ráðherrum, að draga ætti þá fyrir landsdóm, eins og tveir finnskir ráðherrar hefðu verið dregnir fyrir landsdóm. Það var tekið skúrræksni upp í stóreignaskatt, af því að það varð að gera það lögum samkvæmt, af því að sá, sem kom með skúrræksnið, hafði rétt til þess að láta það upp í stóreignaskattinn, óumdeilanlegan löglegan rétt, og það var ekkert um annað að gera en að taka við skúrnum. Þetta mun nánar koma fram síðar, því að mér skilst, að hér hafi nú komið fram fyrirspurn á Alþ. í mörgum líðum um mörg og flókin atriði bara til þess að geta talað um þennan skúr. Hann kemur því áreiðanlega til umræðu hér síðar. Þetta er það eina, sem þessi hv. þm. í jómfrúræðu sinni, fullri af illyrðum, nefnir til að finna þeim orðum sínum stað, að ráðherrarnir verji stórfé bara til þess að halda völdunum, og lætur liggja að mútum og þjófnaði í því sambandi. En þessum hv. þm. datt ekki í hug frekar en hinum að gera grein fyrir því, hvernig hans flokkur, sem er þó nýr af nálinni, vildi hafa fjárlögin. Um slíkt var ekki að ræða. Til þess var víst enginn tími. Það voru bara 30 mín., sem hann hafði, og svo allir hinir sínar 30 hver. Hv. landsk. þm. Hannibal Valdimarsson flutti sína ræðu mjög í sama dúr og talsmaður Sósfl. Eitt var það, sem mér fannst sérstaklega einkennilegt við ræðu hv. landsk. þm. Hannibals Valdimarssonar, og það var þetta: Hann deildi hörðum orðum á mig og aðra fyrir hækkun skatta og tolla, af því að það væru hærra áætlaðar tekjur nú af söluskatti og tollum heldur en áður hefði verið. Og þetta kallaði hv. þm. skattahækkanir núverandi fjmrh. Nú vildi ég spyrja hv. þm. - hann getur svarað því seinna: Mundi hann telja það skattalækkanir mínar, ef það drægjust svo saman viðskipti hér, kæmi slík kreppa, að tekjur ríkissjóðs lækkuðu að óbreyttum sköttum og óbreyttum tollum? Mundi hann kalla það skattalækkanir fjmrh.? Ég held ekki. Ég held, að hann mundi ekki kalla það skattalækkanir fjmrh. Og þá á hann ekki heldur að gera hitt. Ég verð að segja, að það er furðulegur málflutningur að deila á ríkisstj. og stjórnarstefnuna fyrir það, að viðskipti og þjóðartekjur aukast þannig, að ríkistekjurnar aukast af sjálfu sér, án þess að nokkuð séu hækkaðir skattar og hækkaðir tollar. En það er það, sem hefur gerzt, og það er það, sem þessi hv. þm. dregur sjálfur fram í sínu máli og sýnir fram á. Skattar og tollar hafa ekki verið hækkaðir, en tekjur af þeim hafa vaxið, af því að viðskipti og framleiðsla í landinu hafa yfirleitt aukizt og vaxið. Fyrir þetta á ekki að deila á ríkisstj. Fyrir þetta á að þakka. Þetta er ráðningin á þeirri gátu, að fyrrverandi stj. og núverandi stj. geta komizt af án þess að hækka skattana og tollana, þó að ríkisútgjöldin hafi farið vaxandi og það ekki aðeins í krónutali, heldur hafa ný verkefni þar komið til. Þá er þessi hv. þm. enn að tala um sparnaðinn og að ég vilji ekki spara. Ég vissi svo sem, á hverju var von. Ég setti undir þennan leka í fyrri ræðu minni. Og nú vil ég segja það við hv. landsk. þm., að ég skora á hann að finna á einum stað - það væri alveg nóg, þó að það væri bara á einum stað - þau ummæli, sem hann hafði eftir mér hér áðan um ríkisútgjöldin og sparnaðinn. Ég skora á hann að finna ummæli þessi orðrétt eða bara efnislega rétt, sem hann hafði eftir mér. Þau eru ekki til. Ég hef aldrei sagt neitt í þá átt, eins og ég gerði hér áðan grein fyrir í minni framsöguræðu. Hitt hef ég sagt, að það er ekki hægt að lækka beinan kostnað ríkisins svo mikið, með hversu mikilli ráðdeild sem að væri farið, að hægt væri að hafa áhrif á dýrtíðina með þeirri lækkun einni saman eða veruleg áhrif á heildarútgjöld fjárl. Ég hef sagt það, sem satt er og ég stend við, að ef það ætti að gera slíkt, þá yrði ríkið að kippa að sér hendinni um margs konar þjónustu og margs konar framlög, sem það heldur nú uppi og þessi hv. þm. og aðrir kalla ekki eyðslu, heldur framlög til almenningsþarfa. Það hef ég sagt, en hitt ekki. Hitt er bókstaflega blekking og rangt eftir haft. Og það er ekki þessi hv. þm. einn, sem hefur gert sig sekan í þessu. Mörg blöð, ýmsir stjórnmálamenn aðrir, jafnvel heilir fundir hafa ekki haft meiri sómatilfinningu en svo, að þeir hafa gert mér upp orðin og ályktað út frá þeim. Þegar svo þessi hv. þm., eins og hinir, hefur bölsótazt vild sína út af því, hvað ríkisútgjöldin séu há, þá byrjar hann að lesa upp kröfulista flokks síns um framlög úr ríkissjóði í allar áttir. Nú hefur þessi hv. þm. átt mestan eða mjög mikinn þátt í því, að auka hefur orðið niðurgreiðslurnar eða að auknar hafa verið niðurgreiðslurnar stórkostlega, hvorki meira né minna en um 20 millj., og heimtar nú, að það sama fé sem varið er í því skyni, raunar í eins konar samráði við hann, sé látið ganga til nýrra framkvæmda. En að þessi hv. framsögumaður frekar en aðrir reyndi að greina frá því, hvernig hans flokkur vildi hafa fjárl., nei, það kom ekki til mála. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um ræðu hv. landsk. þm. Ásmundar Sigurðssonar. Hann lýsti hér þungbærum sköttum og þungbærum tollum, þeir ykju dýrtíðina og minnkuðu þjóðartekjurnar og væru einsdæmi, að því er manni skildist, í veröldinni. Það rétta er nú, að það er álíka mikið af þjóðartekjunum hér, sem gengur til opinberra gjalda, eins og t.d. í Noregi og Svíþjóð. En hver eru svo úrræði þessa hv. þm. og flokks hans? Úrræðin eru þau að krefjast nýrra framlaga í allar áttir, eins og hinir, en bara miklu stórfelldari, því að þegar hinir segja einn, þá segja þeir venjulega tveir eða þrír og krefjast afnáms flestra skatta og allra tolla, sem innheimtir eru, að ég nú ekki tali um söluskattinn. Á móti kemur svo ein tillaga, og það er raunar sú fyrsta, sem ég hef heyrt úr þessum herbúðum um það, hvað eigi að gera. Það á að þjóðnýta gosdrykkjaiðnaðinn og sælgætisiðnaðinn. Með því á að leysa allt. Ef það er gert, þá standast allar till. flokksins, að mér skilst, tillaga um að fella niður 90 millj. kr. söluskatt, tillaga um að bæta hundruðum milljóna nýrra útgjalda inn á fjárl. Þetta stenzt allt. Það er bara að þjóðnýta gosdrykkja- og sælgætisiðnaðinn. Ég held nú, að þótt gosdrykkja- og sælgætisiðnaðurinn yrði þjóðnýttur, þá mundi það hrökkva lítið upp í söluskattinn einan, hvað þá heldur til þess að greiða öll þau milljónahundruð, sem kommúnistar krefjast að lögð séu fram úr ríkissjóði til viðbótar við það, sem fyrir er. Auðvitað gerði þessi hv. þm. ekki hina minnstu tilraun fremur en hinir til þess að bregða upp heildarmynd af því, hvernig hann vildi hafa fjárl. Það er nú kannske vorkunnarmál, því að sú mynd hefði ekki orðið fögur né sérlega aðlaðandi. Í sambandi við það tal, sem hér hefur orðið um lækkun ríkisútgjalda, er ekki úr vegi að minnast þess, að á hverju Alþ. rignir útgjaldafrumvörpum og tillögum úr öllum áttum, sem krefjast stórfelldra útgjalda úr ríkissjóði. Í því sambandi er yfirleitt aldrei minnzt á það einu orði, að aukin ríkissjóðsframlög kalli á hækkun skatta og tolla. Og þarna eiga margir óskilið mál En ofan á þetta bætist svo, að stjórnarandstaðan, sú sem nú er, ræðst með heift, eins og ég hef litillega rakið hér á undan, á móti framlengingu mikils hluta ríkisteknanna, á sama tíma sem hún krefst stór- og síhækkandi framlaga af ríkisfé. Í þessu er auðvitað engin heil brú til, og gegnir furðu sú bíræfni, sem málflutningur þessi og málatilbúnaður allur er byggður á. Það er eins og því sé treyst, að almenningur í landinu taki þessi blygðunarlausu yfirboð og þennan þrotlausa loddaraleik fyrir góða og gilda vöru. Þessi framkoma er orðin blátt áfram móðgun við þjóðina. Ég hef minnzt á það áður, að hér varð mjög mikil stefnubreyting í fjármálum 1950. Fram að þeim tíma hafði sigið mjög á ógæfuhlið í fjárhagsmálum landsins, eins og flestir eða allir viðurkenna. Það hefur lítillega verið minnzt á aðdraganda þessarar stefnubreytingar af fulltrúa Sjálfstfl. Í því sambandi vil ég taka fram, að það stóð aldrei á Framsóknarflokksmönnum að fylgja þeim till., sem fram komu frá fyrrv. fjármálaráðherrum úr Sjálfstfl. til þess að halda jöfnuði á ríkisbúskapnum. Það stóð aldrei á okkur í því etni. Stefnubreytingin á árinu 1950 hefur áreiðanlega orðið mjög þýðingarmikil fyrir þjóðina, og grundvöllurinn að þeirri stefnubreytingu var einfaldlega sá, að Framsfl. krafðist þess í stjórninni 1949, að upp yrði tekin ný stefna, og vildi ekki sitja áfram í þeirri stj., sem þá var, nema það yrði gert. Flokkurinn framkallaði kosningarnar haustíð 1949, sem leiddu til þeirra ráðstafana, sem voru gerðar 1950 og næstu ár í fjárhags- og atvinnumálum landsins.

Forseti (JörB): Þá er útvarpsumræðunni lokið og umr. um frv. frestað. Verður borið undir atkvæði að vísa frv. til hv. fjvn.