Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jónas Jónsson) Allshn. hefir athugað þetta frv. og komizt að þeirri niðurstöðu, að heppilegt sé að hafa slíkt samkomulag milli skandinavísku landanna, og leiðir það af sjálfu sér, að þar sem náin viðskipti eiga sér stað milli þessara landa, þá sé nauðsynlegt að hafa gildandi slíka milliríkjasamninga um gjaldþrotaskipti. N. leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Jónas Jónsson) Eins og kom fram hjá hv. 2. þm. Rang., þá stendur líkt á með þetta frv. og frv. um lögreglustjóra í Bolungavík. Allshn. hefir verið velviljuð þessu máli, þó að einn nm. skrifi undir með fyrirvara. En ástæðan til þess er sú, að þau stóru þorp, sem hér er um að ræða, eru orðin það fólksmörg, að það er hér um bil ómögulegt að hafa sveitarstjórn þar í lagi, nema sérstakur starfsmaður sé í þorpinu til þess, og þykir þá heppilegt, að sá starfsmaður geti haft annað og fleira á hendi. En það má fullyrða, að ástæðan til, að Akranes sótti eftir þessari heimild, var sú, að störf oddvita voru að vaxa honum yfir höfuð. Ég er ekki sömu skoðunar og hv. 2. þm. Rang., sem álítur, að lögreglustjóri í þessu umdæmi hafi rétt til að fá meiri tekjur úr ríkissjóði en hér er talað um. Ég álít, að það, sem seinna þarf að auka við kaup þeirra, eigi að koma niður á bænum, því að það er ekki vegna löggæzlu eða dómsmála, að stofna þarf þetta embætti, heldur er það vegna sveitarstjórnarmálanna. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál. Hér gildir það sama og um Bolungavík, og geri ég því ráð fyrir, að vel verði tekið á móti þessu frv.

Frsm. (Jón Þorláksson) Frv. þetta er komið frá hv. Nd„ og fer fram á, að heimild stj. til að ábyrgjast rekstrarlán fyrir Útvegsbankann verði aukin úr 100 þús. sterlingspundum í 150 þús. sterlingspund. Sú ástæða er færð fyrir þessum tilmælum af bankans hálfu, að með því fé, sem hann hefir til umráða, geti hann ekki sinnt réttmætum og tryggum beiðnum um rekstrarlán gegn veði í fiski, og hafi þetta orðið til þess, að ýms fyrirtæki, sem starfa hér, hafi neyðzt til þess að snúa sér beint til útlanda með rekstrarlán og sæti þar mun lakari kjörum en Útvegsbankinn sætir. Það varð því ofan á í fjhn. að mæla með því, að þessi ábyrgðarheimild yrði rýmkuð; gerði n. það og í trausti þess, að stj. hefði eftirlit með því, að fé það, sem bankanum kann þannig að áskotnast, verði notað sem rekstrarfé, en festist ekki hjá honum. Annars er það svo með Útvegsbankann, að það ríður mikið á því að koma honum á réttan kjöl, þar sem þar situr svo mikið fé frá ríkissjóði í hlutafé, að það skiptir milljónum, og ríkissjóður þolir því ekki að missa. Hér ríður því á að hlúa svo að bankanum, að hann geti komizt úr þeirri kreppu, sem hann er nú í, og verði megnugur þess að svara vöxtum, bæði af því fé, sem ríkissjóður og einstaklingar eiga í honum. Leggur n. því til, að frv. þetta verði samþ. Hinsvegar dylst það ekki, að það þarf að gera miklu víðtækari ráðstafanir en þetta, ef fé það, sem ríkissjóður á í bankanum, á ekki að hverfa og verða að engu.

Jónas Jónsson Ég á bágt með að trúa því, að mál þetta sé svo einfalt, að ekki sé ástæða til að athuga það frekar en hv. 1. landsk. gerði. Ein af röksemdum hans var sú, að stj. liti eftir því, að fé þetta festist ekki hjá bankanum, yrði aðeins notað sem rekstrarlán. Þetta tel ég að hv.þm. þurfi að skýra betur, því að ég tel það ekki framkvæmanlega leið fyrir stjórnina. Það ætti þessi hv.þm. að vita líka, að það er ekki auðvelt fyrir þá, sem eru í stjórn, að fylgjast með því, hvernig bankarnir ráðstafa fé sínu. Því til áréttingar vil ég benda á, að Íslandsbanki varð fyrir hvað stórfelldustu töpunum einmitt þegar þessi hv.þm. var í stjórn, og það jafnvel þegar hann var formaður bankaráðsins. Með þessu er ég alls ekki að ásaka hv.þm. fyrir það, að hann hafi ekki sett sig yfir stjórn bankans, heldur til þess að benda honum á, að það muni ekki vera svo auðvelt fyrir þá, sem sæti eiga í stj., að fylgjast með útlánum bankanna. Ég vildi því óska frekari skýringa frá honum um það, hvernig hann hugsar sér, að þetta yfirlit í bankanum eigi að vera. Að til Útvegsbankans komi fleiri lánbeiðnir en hann getur sinnt, skal ég ekki draga í efa. En ég sé ekki, hvar sá leikur á að enda, að taka stöðugt bráðabirgðalán erlendis, sem svo verða að föstum lánum, eins og venjulegt er á krepputímum. Ég er alls ekki að segja þetta til þess að áfellast bankastjórnina, heldur til þess að vara við þessum bráðabirgðalánum, sem má búast við, að verði föst, og ríkissjóði geti því orðið erfitt um að standa skil á þegar að gjalddaganum kemur. Síðastl. vor andmælti ég því, að tekið yrði nýtt bráðabirgðalán fyrir ríkissjóð, en það var gert eigi að síður. Vil ég því nota tækifærið til þess að spyrja hæstv.forsrh., hvernig þær vonir hans hafi rætzt, að lánið yrði greitt upp fyrir áramót. Ég geri að sjálfsögðu ráð fyrir, að stj. hafi gert sitt bezta til þess að þessar vonir geti orðið að veruleika, en geti hún það ekki, þá myndast þarna skuld, sem ekki mun gott að skulda. A. m. k. hefir það heyrzt, að banki sá, sem féð lánaði, hafi farið fram á, að lagðir yrðu á nýir skattar vegna þess. Ég vil nú skjóta því til hv.frsm., hvort hann telji ekki nóg komið af svo góðu, að erlendir lánveitendur hlutist til um skattamál okkar. Ég fyrir mitt leyti tel, að til ófarnaðar horfi, ef haldið verður áfram á þessari lánabraut. Mun ég því ekki greiða atkv. með þessari lánsheimild frekar en annari, því að ég tel ekki fært að fjölga meira hinum erlendu víxlum en þegar er orðið, hversu æskilegt sem það væri fyrir atvinnu í landinu.

Frsm. (Jón Þorláksson) Hv. 4. landsk. spurðist fyrir um það, hvernig það væri hugsað, að stj. hefði eftirlit með því, að fé það, sem Útvegsbankinn fær samkv. þessari ábyrgðarheimild, festist ekki í lengri lánum. Það má vera, að ég hefði átt að taka þetta fram. Svo er til ætlazt, að fé það, sem stj. ábyrgist fyrir bankann, sé notað til þess að veita lán gegn veði í fiski og að bankinn hafi jafnan í sinni hendi víxla, tryggða með fiskveði, sem séu að upphæð sama og lánið er á hverjum tíma. M. ö. o., að lánið verði endurgreitt jafnóðum og víxlarnir verða greiddir. Sú venja hefir verið, að bankinn hefir lánað 30 kr. út á hvert skpd. óverkaðs fiskkar, og bætt svo við 15 kr. í verkunarkostnað, eða lánað þannig í allt 45 kr. út á hvert skpd. af fullverkuðum fiski. Það, sem ég því átti við með þeim ummælum mínum, að stj. líti eftir því, að fé þetta festist ekki hjá Útvegsbankanum, var það, að hún gætti þess, að jafnan væru til í bankanum fiskvíxlar eins og lánið væri á hverjum tíma. Eftir þessu mun nú vera lítið af lánveitendanna hálfu, og ætlast ég til, að stj. láti líka gera það af sinni hálfu. Þá vék hv. 4. landsk. að því, að jafnvel myndi hætta á, að þessir lánveitendur færu að blanda sér í fjármál okkar, heimta, að við legðum á nýja skatta. Þessu gerði fjhn. ekki ráð fyrir, enda mun ekki þörf að óttast slíkt. Þeir munu láta sér nægja, að til sjeu fiskvíxlar fyrir lánsupphæð þeirra. Þá gat hv.þm. þess, að nauðsyn bæri til, að þessar lántökur erlendis hættu. Á þetta hefði hann átt að koma auga fyrr, því að það er hægt að benda á visst tímabil, þegar lántökur erlendis áttu sér stað meira en heppilegt var. En þetta tímabil var einmitt þau árin, sem hv. 4. landsk. átti sæti í stj. Þá voru tímar til þess að grynna á hinum erlendu skuldum, en það var bara ekki gert, heldur voru þær þvert á móti auknar. Vegna þessara misheppnuðu ráðstafana komst svo þjóðin í þá erfiðleika, sem nú þjaka henni og ekki verður út úr komizt, nema með því að efla svo atvinnuvegi hennar, að hún verði fær um að standa undir þeim byrðum, sem þannig hafa að nauðsynjalausu verið á hana lagðar, með lántökum og óþarflegri eyðslu. M. a. þarf og að vinna að því, að bankarnir fái ódýrt erlent rekstrarfé, svo atvinnulífið geti eflzt og blómgazt í landinu. Ég hefi ekki tíma til þess nú að fara langt út í rökræður við hv. 4. landsk. um það, hver sé svo leiðin til þess að losa þjóðina undan þeirri nauðsyn að þurfa jafnan að leita til útlanda um lánsfé, hvenær sem atvinnuvegirnir þurfa á því að halda. Eina leiðin til þess að komast hjá þessu er vitanlega sú, að leyfa atvinnurekendunum að reka atvinnu sína í næði og safna þannig veltufé í landinu sjálfu, en rýja þá ekki með sköttum og allskonar álagningum. En mér sýnist nú annað uppi á teningnum hjá þessum hv.þm. en þetta, eftir því, sem séð verður af þskj. þeim, sem útbýtt var hér áðan og hv.þm. flytur. Þar er gengið svo langt í því að rýja fé af skattþegnunum, að tæplega verður lengra komizt.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 4. landsk. beindi fyrirspurn til stj. um það, hvernig hefði farið um lánsheimild þá, sem hún fékk á síðasta þingi, hvort hún hefði verið notuð til fullnustu og hvort hægt myndi að greiða lán það, sem fengið var, fyrir nýjár. - Lánsheimildin nam 100 þús. £, og af því hafa verið notuð 56 þús. £, og er það nálægt því, sem stj. gerði ráð fyrir í fyrra. Var það fé nær eingöngu notað til þess að greiða með vexti og afborganir af skuldum ríkissjóðs í júlímánuði. Nú virðist mér útlit fyrir, að hægt verði að greiða nokkuð af þessari skuld áður en LR. fyrir 1933 verður lokað. Geri ég mér því von um, að ekki verði um verulega skuldaaukningu að ræða á árinu 1933, þegar tekið er tillit til afborgana af eldri lánum. Hv. 4. landsk. nefndi og, að hann hefði heyrt, að banki sá, sem fé þetta lánaði, hefði gert það að skilyrði, að lagðir yrðu á nýir skattar vegna þessa láns. Þessi saga hefir við ekkert að styðjast. Það sanna í þessu er það, að þegar leitað var fyrir um lánið, þá spurðist bankinn fyrir um hag ríkissjóðs, og eitt af því, sem honum var sagt, var það, að tekjuhalli hefði orðið á síðustu fjárlögum, og að lagðir myndu verða á nokkuð auknir skattar á vetrarþinginu, eins og líka var gert. Að bankinn hafi sett skilyrði um auknar skattaálögur, er tilhæfulaust. Ábyrgðarheimild sú, sem hér er um að ræða, er að 2/3% hlutum endurveiting. Hvort rétt sé að hækka hana frá því, sem var, má vitanlega deila um. Ég fyrir mitt leyti tel rétt að hækka hana og skilja þá jafnframt til, að féð verði eingöngu notað til atvinnurekstrar. Annars hljóta allir að sjá, hver ávinningur það má verða bankanum að fá rekstrarfé með ca. 3% vöxtum, þegar tekið er tillit til þess, hve dýrt rekstrarfé hann hefir annars. Að sjálfsögðu hefir stj. ekki aðstöðu til þess að vera með nefið ofan í hverjum fiskvíxli, en hún getur látið formann bankaráðsins fylgjast með um ráðstöfun lánsfjárins fyrir sína hönd. Ég mæli með því, að lánsheimild þessi verði veitt, í von um, að hún megi verða til þess að auka atvinnurekstur í landinu og lyfta Útvegsbankanum.

Frsm. (Bjarni Snæbjörnsson) Eins og öllum hv.þdm. er kunnugt, hafa á síðustu árum komið háværar raddir frá sjómönnum og útgerðarmönnum um bætt skilyrði til aukinnar bræðslu síldar. Og þótt síðasta þing gerði nokkra úrlausn í þeim efnum, þar sem það veitti heimild til að kaupa verksmiðju dr. Pauls á Siglufirði, þá hefir samt sem áður verið álit manna, að með því væri þörfinni þó alls ekki fullnægt. Þess vegna var það, að sjútvn. Nd. flutti frv. það, sem hér liggur fyrir. Sjútvn. þessarar d. hefir einnig verið það mjög vel ljóst, að full þörf var á þessu, því að eftir þeim upplýsingum, sem hún hefir fengið frá þeim, sem þetta þekkja, þá var það ljóst, að á síðasta ári hefðu þeir bátar og skip, sem á síldveiðum voru síðasta ár, getað veitt 25% meira af síld til bræðslu heldur en gert var. Þá hafa komið fram raddir um það, bæði við 1. umr. málsins hér í d. og í hv.Nd., að staðbinda verksmiðjuna við einhvern ákveðinn stað. En sjútvn. þessarar d. álitur rétt, eins og er í frv. frá Nd., að hafa staðinn óákveðinn og láta útgerðarmenn og sjómenn hafa hlutdeild í að velja hann. Á síðasta þingi var samþ. heimild handa ríkisstj. til að ábyrgjast allt að 350 þús. kr. lán fyrir Seyðisfjarðarkaupstað til byggingar síldarbræðslustöðvar þar. Nú hafa komið fram tilmæli frá þeim, sem að þeirri verksmiðjubyggingu standa, um að eitthvað verði bætt þeirra aðstaða í sambandi við þetta mál, því þeir líta svo á, að ef samþ. verði þetta frv. óbreytt, auk þeirrar ábyrgðarheimildar, sem búið er að samþ. vegna síldarverksmiðjubyggingar í Neskaupstað, þá muni þeim verða mjög örðugt að fá lán til sinnar síldarbræðslustöðvar, jafnvel þó þeir hafi ríkisábyrgð fyrir því. N. er einnig þeirrar skoðunar, að fengnum upplýsingum frá þessum mönnum og ýmsum öðrum, að Seyðisfjarðarkaupstað mundi verða erfitt um útvegun alls þess lánsfjár, sem hann þarf til byggingar síldarbræðslustöðvar, undir þessum kringumstæðum, og því vill hún gera þeim úrlausn á þann hátt, sem brtt.n. fara fram á. Ég vil taka það fram, að með þessum brtt. er frv. ekki stefnt í neinn voða, því málið hefir verið athugað af sjútvn. Nd., og þar eru fjórir af nm. sammála um að fallast á frv. með þessari brtt., ef það kemur þannig til Nd. Fleira hygg ég, að ég þurfi ekki að láta fylgja þessum till.n. á þskj. 187. Um brtt. þá, sem hv.þm.N.-Þ. hefir borið hér fram, mun ég geyma að tala þar til hann hefir gert grein fyrir henni.

Björn Kristjánsson Við 1. umr. þessa máls hér í d. kom það fram, að ég ætla hjá hv. 3. landsk., sem mótmæli gegn þeim stað, sem ég hafði tilnefnt, sem sé Raufarhöfn, að þar væri verksmiðja starfandi fyrir. Nú hefi ég náttúrlega enga tryggingu og e. t. v. heldur litla von um, að þessi staður verði valinn fyrir þá væntanlegu verksmiðju, sem hér er um að ræða. Þess vegna og líka af því, að mjög óvíst er um rekstur verksmiðjunnar á Raufarhöfn framvegis, hefi ég leyft mér að bera fram brtt. við þetta frv., þar sem farið er fram á að bæta inn í það heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að kaupa Raufarhafnarverksmiðjuna og láta reka hana áfram. Ég sýndi fram á það við 1. umr., hvað nauðsynlegt væri, að síldarverksmiðja starfaði áfram á Raufarhöfn, bæði vegna ríkissjóðs og þeirra, sem þar búa. Þrátt fyrir það, þó verksmiðjur séu starfandi á Siglufirði, Krossanesi og Vestfjörðum, hefir reynslan sýnt, að þær allar til samans hrökkva hvergi nærri til að vinna úr öllu síldarmagninu, þegar vel veiðist. Ég vil nú bæta því við það, sem ég tók fram við 1. umr., að það getur verið mjög heppilegt fyrir síldveiðiskipin, að verksmiðjurnar séu ekki mjög nærri hver annari. Að vísu er nú alllangt á milli verksmiðjanna á Siglufirði og Vestfjörðum, og má því segja, að skip, sem veiða á Húnaflóa, hafi um tvo staði að velja, þegar þau vilja selja afla sinn. En aftur af svæðinu frá Eyjafirði og austur um land er langt til verksmiðju, ef Raufarhafnarverksmiðjan leggst niður. Ég hefi talað um þetta við síldveiðimenn á Akureyri, og þeir voru sammála um, að mjög heppilegt væri að hafa verksmiðju starfandi þarna eystra, svo skipin ættu aðgang að henni, þegar veiði er þar í nánd. En horfurnar fyrir rekstri þessarar verksmiðju eru mjög óvissar. Hún hefir alltaf verið í eigu norskra manna. Fyrir tveim árum urðu eigendaskipti, því fyrri eigandinn var kominn í fjárþrot. Tók þá við verksmiðjunni firma í Noregi, sem hefir rekið hana síðan. Það firma er að vísu öflugt fjárhagslega, svo ekki er frá því sjónarmiði hætta á, að það þurfi að hætta rekstrinum. En það kvartar um, að það hafi mjög erfiða aðstöðu á Raufarhöfn, og þá sérstaklega, að erfitt sé að fá íslenzk skip til að gera samninga um síldarsölu. Það er mjög takmarkað, sem verksmiðjan má kaupa af norskum skipum. Hún má ekki taka af þeim nema 60% af þeirri síld, sem hún vinnur úr, og það, sem verst þykir, er, að hún má aldrei hafa keypt meira af þeim á neinum tíma heldur en 60% af því, sem hún þá hefir tekið á móti. Nú getur farið svo t. d. framan af síldveiðitímanum, að ekki berist að eins mikið af síld eins og verksmiðjan getur tekið á móti, og þó þá bjóðist nóg af síld af norskum skipum, má hún ekki kaupa hana nema íslenzku skipin komi jafnhliða. Út af þessu hafa núv. verksmiðjueigendur látið í ljós, að litlar horfur væru á, að þeir vildu halda áfram rekstrinum. Og geri þeir það ekki, er sjáanlegt, að verksmiðjan leggst niður, ef ríkið kemur ekki til sögunnar, því það eru engir þarna nærlendis, sem líkur eru til, að mundu treysta sér til að kaupa og reka verksmiðjuna. Þess vegna ber ég fram þessa till. Um þörf Raufarhafnarbúa á því, að verksmiðjan sé rekin áfram, er það að segja, að þarna hafa á fáum árum safnazt um 200 manns vegna verksmiðjunnar og í því trausti, að hún yrði rekin áfram. Bregðist sú von, er þetta fólk svo að segja dauðadæmt; það verður annaðhvort að vera þarna áfram á kostnað hreppsfélagsins eða flytja burt, sem það mun ekki eiga hægt með. Nokkur bátaútvegur er þarna, en hann er einnig háður verksmiðjurekstrinum, því útgerðin er ekki það mikil, að hægt sé að hafa sérstakan bát til að afla beitu, og því hafa útgerðarmennirnir á Raufarhöfn orðið að treysta því, að þeir gætu fengið beitusíld þegar skipin koma hvort sem er með síld til verksmiðjunnar. Um leið og þau sund lokast er bátaútvegurinn einnig dauðadæmdur á þessum stað. Hér er því um mjög mikla nauðsyn að ræða, bæði fyrir síldarútveginn í heild, og þó sérstaklega fyrir þá, sem þarna eru búsettir. Nú hefir á þessu þingi verið auk þessa frv. flutt þáltill. í hv.Nd. um að heimila ríkisstj. að kaupa síldarverksmiðju á Vestfjörðum, sem er bankaeign. Veit ég ekki betur en sú till. hafi verið samþ., og sýnir það, að hv.þm. er ljóst, hvað nauðsynlegt það er fyrir sjávarútveginn, að þær síldarverksmiðjur verði starfandi áfram, sem starfað hafa að undanförnu. Verð ég að telja þetta meðmæli með minni till. Það verður líka að gæta að því, að hér er ekki einungis að ræða um hagsmuni verkafólks til sjós og lands. Það verður líka að gæta að því, að ríkissjóður hefir allmiklar tekjur af þessari starfsemi. Ég man ekki, hvað útflutningsgjaldið er hátt af síldarafurðunum, en það mun nema af því vörumagni, sem unnið hefir verið á Raufarhöfn, mörg þús. kr., ef ekki tugum þúsunda. Auk þess þurfa þessar verksmiðjur á allmiklum útlendum vörum að halda, og það gefur ríkissjóði einnig beinar tekjur. Ennfremur má benda á, að Eimskipafélag Íslands hlýtur að hafa allmiklar tekjur af flutningi síldarafurðanna, þar sem vörumagnið er mjög mikið. Ég ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta, en vona, að hv. d. taki till. minni vinsamlega. Ég skil ekki í, að nein hætta sé á, að frv. dagi uppi eða verði fellt, þó brtt. mín sé samþ., því ég vona, að hv.þm.Nd. sé einnig ljóst, hvað óheppilegt er, að á þessum tíma leggist niður atvinnufyrirtæki, sem rekin hafa verið að undanförnu. Ég vil bæta því við, að ef þessi till. fæst ekki samþ., sé ég ekki annað fyrir en að Raufarhafnarbúar verði að sækja um atvinnuleysisstyrk til ríkisins. Virðist þó eðlilegra, að fólki sé hjálpað til að lifa af heilbrigðum atvinnurekstri heldur en að veita því atvinnuleysisstyrk í stórum stíl.

Kári Sigurjónsson Mér virðist þetta mál vera að breyta allmjög um stefnu. Eins og frv. kom frá Nd. var aðeins gert ráð fyrir, að ríkið reisti eina verksmiðju til viðbótar á Norðurlandi, og virtist eiga að leggja undir nánari rannsókn, hvar hún skyldi reist, og leita þar um umsagnar þeirra, sem bezt þekkja þarfir sjávarútvegsins. En nú er borinn fram hver viðaukinn við frv. eftir annan. Það á að veita 100 þús. kr. til verksmiðju á Seyðisfirði, og nú fer hv.þm.N.-Þ. fram á, að keypt verði verksmiðjan á Raufarhöfn. Málið er því að verða allt annað heldur en það var, þegar það kom fyrst til þessarar hv. d. Ég tel mig óviðbúinn að greiða niðurstöðu málsins atkv. á þessu stigi, þótt ég óski, að það gangi til 3. umr. Það kom fram í ræðu hv.þm.N.-Þ., sem ég líka bjóst við, að svo getur farið þar, sem síldarverksmiðjur eru reistar og ekki tengdar öðrum atvinnurekstri, að fólk safnast saman fyrirhyggjulítið og verði svo örþrota, ef síldveiðin bregzt eða verksmiðjan af einhverjum ástæðum hættir. Það virðist allviðurhlutamikið, ef ríkið stofnaði til þess að safna fólki saman á einn stað utan um verksmiðju, þar sem ekkert annað er að gera en við síldina. Hv. þm.N.-Þ. virðist líta svo á, að þessir menn á Raufarhöfn hafi engan annan atvinnuveg að snúa sér að, þegar síldarverksmiðjan bregzt í sambandi við skort á hráefni. Slíkt er allmikið vandamál. Það munu hafa komið fram bæði í hv.Nd. og hér allólíkar skoðanir um það, hvort hin fyrirhugaða verksmiðja ætti að nokkru leyti að vera miðuð við annan atvinnurekstur, og af því hefir m. a. komið fram metingur um hafnir beggja vegna Húnaflóa. Ég tel mjög óheppilegt að stofna verksmiðju fyrir fé ríkisins á stöðum, þar sem afkoma manna mundi verða einvörðungu við þann atvinnurekstur bundin. Ég vil eindregið óska þess, að þeim, sem með þessi mál fara, auðnist að setja verksmiðjuna þar á laggirnar, sem rekstur hennar getur verið tengdur afkomu og starfsemi landbúnaðarins. Það hefir verið talað um, að þarna á Raufarhöfn væri verksmiðja, sem hentugt væri fyrir ríkið að kaupa og hagkvæmir samningar mundu nást um og því um líkt. En ég efast um, að athugað hafi verið, hvort innsiglingin á þessa höfn sé nægilega góð til þess að hafa slíkt fyrirtæki þar til frambúðar. Svo vaxa mér í augum þau fjárútlát ríkissjóðs, sem hér er farið fram á til viðbótar því, sem frv. gerði upphaflega ráð fyrir. Get ég því ekki tekið endanlega afstöðu til málsins að svo stöddu.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég verð að segja, að mér þykja nú fara að tíðkast hin breiðu spjótin í síldarmálunum, því nú er aðeins eftir ein síldarverksmiðja á landinu, Hesteyrarverksmiðjan, sem ríkið á ekki að eignast, og svo á þar að auki að leggja fram til nýrra bræðslustöðva svo hundruðum þúsunda og millj. króna skiptir. Mér finnst þetta vera að fara út í öfgar, og ég vil einungis benda á, að það er ekki við því að búast, að ríkissjóður hafi fé aflögu til þessara framlaga á árinu 1934. Það er gott, ef hann getur annað þeim greiðslum, sem fjárlög leggja á hann, og engar líkur til, að þar verði neitt umfram. Nú er búizt við, að þessi verksmiðja á Norðurlandi kosti um eina millj. kr. Svo er talað um að veita 100 þús. kr. til verksmiðju á Seyðisfirði, og fyrir þeim skilst mér ekki vera nein lántökuheimild. En þó svo væri, þá verð ég að segja, að mér er farið að ofbjóða allar þessar lántökur og held, að betra sé að fara að athuga, hvort ekki verður að snúa við á þeirri braut. Um verksmiðjuna á Raufarhöfn skal ég segja það, að ég býst við, að hún kosti tiltölulega lítið. 

Jón Baldvinsson Mér skilst, að allmargir hv.þm. hafi nú sameinazt um að vera með því, að ríkið komi upp og reki síldarverksmiðju á Norðurlandi, þótt þeir fallist ekki allir á ríkisrekstur almennt. Þetta byggist á því, a. m. k. eins og stendur, og líklega verður svo um langt skeið, að félög eða einstakir útgerðarmenn eru ekki færir um að koma upp síldarverksmiðjum. Það er of stórt fyrir þá að ráðast í að koma upp verksmiðjum, sem kosta mörg hundruð þús. kr., því fremur sem þeir berjast nú flestir í bökkum. En hinsvegar er jafnmikil nauðsyn fyrir fólkið og fyrir ríkið, að þessi atvinnutæki séu notuð við framleiðsluna. Mönnum er ljóst, að á tímabilinu frá júnímánuði og fram í ágúst eða september hafa mörg af okkar stóru fiskveiðaskipum ekkert að gera, og þá vitanlega ekki heldur skipshafnirnar af þeim, því að þeim störfum, sem annars eru unnin í landi á þessum tíma, er ekki hægt að bæta fólki, þó þetta hafi verið kallaður mesti annatími ársins. Hér á Suðurlandi a. m. k. er vetrarvertíðin nú fyrst og fremst annatími. Af þessum ástæðum hafa hv.þm., án tillits til skoðana sinna á ríkisrekstri yfirleitt, fallizt á, að ríkið eigi og reki síldarverksmiðjur, fyrst og fremst þá stóru og fullkomnu verksmiðju, sem komið var upp á Siglufirði og í öðru lagi þá, sem keypt var í fyrra Og þetta þykir ekki nóg, enda er hægt að sýna fram á það með ljósum rökum, að það er svo langt frá því, að svo sé, ef meginhluti skipaflotans ætti að fara á síldveiðar og því mætti treysta, sem von að er, að síldarmjölið og lýsið geti selz árlega. Til dæmis má benda á, að af un 30 togurum voru það ekki nema örfáir sem fóru á síldveiðar síðastl. sumar. Það var aðallega Kveldúlfur, sem sendi sína togara út, og þeir sjö togarar gátu full nægt tveimur stórum bræðslustöðvum svo ef þeir togarar, sem eftir lágu, væri sendir út, veitti sannarlega ekki af því að reisa stóra síldarbræðslustöð til viðbótar á Norðurlandi og aðra á Seyðisfirði, þó séð væri um, að allar verksmiðjurnar, sem nú eru til, verði starfræktar áfram. Það er vitanlega af þessum ástæðum, að þingið vill leggja í þessi fyrir tæki, að það álítur, að það muni verði til léttis í því erfiðleikaástandi, sem þjóðin á nú við að búa. Eins og ég sagði upphafi, er einstökum mönnum ofvaxið að koma upp svona fyrirtæki, og þá er sjálfsagt, að ríkið hlaupi undir bagga. Ég mun því greiða till.n.atkv. Mér virðist hún vera á réttri leið í því að reyna að auka atvinnuna í landinu með aðgerðum ríkisins, sem ég álít heppilegra heldur en að veita atvinnubótastyrki til einhverrar e. t. v. arðlausrar vinnu. Mér sýnist það rétt stefna að reyna að stuðla að því, að þau atvinnufyrirtæki geti gengið, sem veita atvinnu og geta framleitt vörur, sem menn vonast til, að hægt sé að selja erlendis.

Frsm. (Bjarni Snæbjörnsson) Eins og ég tók fram áðan, þá blandast engum, sem hér eru inni, hugur um, að þörf sé á þessu. En það má alltaf deila um það, hvort rétt sé að íþyngja ríkissjóði með lánsheimildum og ábyrgðum, eins og hæstv.dómsmrh. gat um. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að þegar um jafnmikilvæga atvinnuvegi er að ræða fyrir útgerðarmenn og sjómenn, þá ber ekki að horfa allt of mjög í það og vera of svartsýnn í þá átt, sérstaklega þegar reynsla undanfarinna ára hefir sýnt, að ríkissjóður hefir ekki orðið fyrir neinum töpum af þessum atvinnurekstri, a. m. k. ekki tvö undanfarin sumur. Þó fjölgað verði síldarverksmiðjunum, þarf ekki að óttast, að skipastóllinn verði ekki nægur. Og það er líka víst, að eftir því sem hægt er að bræða síldina ferskari, er hún betri vara og því meiri gróði fyrir ríkissjóð, að hún komist sem fyrst í bræðslu. Að með brtt.n. sé verið að auka við þessa upphæð, er ekki rétt. Eins og hæstv.dómsmrh. hlýtur að sjá, er gert ráð fyrir, að þessar 100 þús. kr. séu innifaldar í þessari 1 millj., sem hæstv. ráðh. segir, að ekki liggi nein áætlun fyrir um, að verksmiðjan muni kosta. Það var gert ráð fyrir því fyrst, að ef verksmiðjan yrði reist á Siglufirði, myndi hún kosta 500 þús. kr. En af því að ekki er ákveðið, hvort eigi að reisa verksmiðjuna þar eða annarsstaðar, var lánsheimildin hækkuð. Þetta hygg ég, að sé rétt hjá mér, og þess vegna séu ekki líkur til, að kostnaðurinn fari fram úr 1 millj. kr., þó þessar 160 þús. bætist við. Og um leið og það er heimilt fyrir ríkisstj. að fá 1 millj. kr. lán, er, svo framarlega sem þessar brtt. verða samþ., heimilt að fá lán til þess að kaupa þessi 100 þús. kr. hlutabréf í h/f Síldarbræðslunni á Seyðisfirði. Mér finnst það heldur ekki sæmilegt fyrir þingið, úr því það er búið að gefa heimild um ábyrgð fyrir svo og svo miklu fyrir síldarverksmiðjuna, sem verið er að reisa á Seyðisfirði, að gera þeim þá máske ókleift að koma upp þessari verksmiðju eftir að þessi 1. eru samþ., og þá um leið að taka burt þá atvinnuvon, sem ábyggilegt er, að Seyðfirðingar sjálfir álíta hina farsælustu fyrir plássið. Hvað viðvíkur því, sem hv.þm.N.-Þ. sagði um sína brtt., þá hefir n. ekki tekið neina ákvörðun gagnvart henni og þess vegna eru nm. óbundnir með sínu atkv. En frá mínu sjónarmiði séð er ég ekki á því, sem hv.þm. sagði, að það beri að reyna að koma þessum síldarbræðsluverksmiðjum öllum undir einn hatt, því þetta eru óneitanlega áhættusöm fyrirtæki og það er gefinn hlutur, að ef illa fer, þannig að síldveiðar bregðist, þá verður það tilfinnanlegt fyrir ríkissjóð. Þess vegna álit ég, að þær verksmiðjur, sem þegar eru komnar og eru starfræktar, eigi að reka á sama hátt og áður hefir verið gert. Ég er ekki í neinum vafa um það, að t. d. þessi síldarbræðsluverksmiðja, sem hefir verið gengið frá í Nd. og sem hv.þm. gat um, Hesteyrarstöðin, mundi hafa haldið áfram jafnt hvort sem ríkissjóður hefði keypt hana eða ekki. Mörg undanfarin ár hefir því verið hótað, að verksmiðjan yrði ekki rekin, en samt hefir hún alltaf verið starfrækt. Eins hefir verið með Raufarhöfn. Og eftir því, sem mér hefir verið sagt af kunnugum mönnum, mun verksmiðjan ekkert síður verða rekin í ár heldur en undanfarið, og það er enginn vafi á því, að rekstrinum mun haldið áfram meðan nokkur hagnaðarvon er. Ég álít þess vegna, að það sé of snemmt að tala um það á þessu stigi málsins, að ef ekki verði veittar þessar heimildir, þá muni þorpsbúar neyðast til að biðja um atvinnubótastyrk. Ég álít eins miklar líkur til þess, að verksmiðjan verði starfrækt, jafnvel meiri líkur heldur en að hún verði lögð niður. Og þar að auki hafði n. engar upplýsingar um það, í hvernig ásigkomulagi vélar og annað þess háttar væri, og vildi þess vegna ekki taka neina ályktun og alls ekki mæla með þessari heimild.

Björn Kristjánsson Mér þykir fyrir því, að sjútvn. skuli ekki hafa séð sér fært að mæla með þessari brtt. minni. Hv. frsm. gat þess, að á Sólbakka hefði verksmiðjan starfað undanfarin ár og svo mundi enn verða, þó ríkið keypti hana ekki. Þetta getur verið rétt, en það sannar ekkert, að svo muni verða á Raufarhöfn. Ég hefi einmitt mikla ástæðu til að ætla, að verksmiðjan þar muni ekki verða rekin framvegis. Mér er að vísu ókunnugt um útkomu rekstrarins á síðasta sumri; ég get ímyndað mér, að hann hafi borið sig. En ég þykist hafa gilda ástæðu til að ætla, að verksmiðjan verði ekki rekin framvegis, hvað sem líður útkomunni í sumar, og dreg ég það af bréfi framkvæmdarstjóra eiganda verksmiðjunnar, þar sem hann segist ekki geta hugsað sér að halda áfram rekstrinum, vegna þess hve aðstaðan sé óviss. Ég lít svo á, að miklu réttara sé að samþ. heimild fyrir ríkisstj. til þess að kaupa þessa verksmiðju á Sólbakka og að meiri ástæða sé til að heimila stj. að kaupa þessa verksmiðju heldur en að leggja fé í verksmiðjur, sem ekki er búið að reisa. Hæstv. dómsmrh. sagði, að það væri sannarlega nóg að byggja eina verksmiðju á ári. Ég get skilið þetta, þegar talað er út frá fjárhagslegu sjónarmiði. Ég veit, að ríkissjóður hefir í mörg horn að líta og að erfitt er að fá tekjur og útgjöld til þess að standast á. Hinsvegar hefir það verið tekið fram bæði af mér og öðrum, að þar sem svo mikið er í húfi fyrir fjölda fólks, að hægt sé að halda við og auka þennan atvinnuveg, þá megi ekki líta allt of einhliða á þetta. Auk þess vil ég benda á það, að þessi till. mín er aðeins heimild, sem stj. getur látið vera að nota, ef ekki eru ástæður fyrir hendi. Þetta er ekki skipun, heldur heimild. Að því er Raufarhafnarverksmiðju snertir og kaupverðið á henni, þá get ég ekki gefið glöggar upplýsingar um það. En ég býst við, að hægt sé að fá hana með góðu verði og borgunarskilmálum. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að ef ætti að reka verksmiðjuna í framtíðinni, yrði að gera ýmsar umbætur á henni. En ég skil varla, að til þess þyrfti 60 þús. kr. Það þarf að byggja „tank“ fyrir lýsi, og er áætlað, að hann muni kosta 25 þús. kr. Svo býst ég við, að það þyrfti að lagfæra ýmislegt fleira, en ég geri ekki ráð fyrir, að það verði svo dýrt. Hv. 6. landsk. sagði, að órannsökuð væri innsiglingin á Raufarhöfn. Það er ekki rétt. Fyrir nokkrum árum lét vitamálastj. mæla upp höfnina, og það mun hægt að fá upplýsingar um það. Hitt er líka kunnugt, að síldveiðiskip og togarar sigla viðstöðulaust út og inn höfnina. Og ég tók það fram við fyrstu umr., að gufuskipið „Ulv“ kæmi við á Raufarhöfn á sinni síðustu ferð, og ég man ekki betur en að það hafi verið 2 þús. tonna skip. Og á hverju ári nú undanfarið hafa komið til verksmiðjunnar 600-700 tonna skip, sem hafa siglt út og inn höfnina. Þetta sýnir, að höfnin er ekki sérstaklega athugaverð að þessu leyti. Ég vil því endurtaka þá ósk mína, að hv. dm. geti séð sér fært að samþ. þessa till., því ég er nokkurn veginn sannfærður um, að undir því er það komið, hvort þarna verður rekin verksmiðja framvegis eða ekki.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er náttúrlega satt, sem hv.þm.N. Þ. sagði, að hér er aðeins um heimild að ræða, sem stj. er ekki skylt að nota. En ég vil mælast til þess, að þingið sé ekki að samþ. heimildir, sem ekki er ætlazt til, að notaðar verði. Það getur verið nógu gott fyrir þingmennina að koma því á bölvaða stj. að láta hana neita, til þess að gera hana óvinsæla, en sjálfa sig vinsæla heima í kjördæmunum. En ég held, að þetta sé ekki góður síður. Annars hefir hv.þm.N.-Þ. alltaf haldið því fram, að þessi Raufarhafnarverksmiðja yrði ekki rekin, ef ríkið keypti hana ekki. Hann hefir haldið því fram í mörg ár.  Ég get skýrt frá því um eiganda Raufarhafnarverksmiðjunnar, að hann hefir leitað talsvert hart á um að fá að reka verksmiðjuna og hann hefir alltaf fengið það. Og hvað því viðvíkur, að hann hafi ekki viljað leggja neitt fé í verksmiðjuna vegna þess, hvað atvinna hans sé ótrygg, þá efast ég um það. Ég held, að maðurinn sé alls ekki fésterkur. Það hefir mér sagt kunnugur maður. En að þessi upphæð til aðgerðar verksmiðjunni, sem ég nefndi, 60 þús. kr., sé of há, held ég að sé fjarri sanni; sennilega er hún of lág. Það er rétt, sem hv.þm. tók fram, að það þarf að byggja „tank“ fyrir lýsi, og hann kostar 25 þús. kr. minnst. Svo þarf að fá nýjar vélar, til þess að verksmiðjan afkasti dálitlu, sem um munar. Ég skil, að hv.þm. leggur fullt eins mikla áherzlu á, að heimildin verði samþ. eins og að hún verði notuð.  Vegna ummæla hv.frsm., þm. Hafnf., um að gróði hefði orðið á rekstri síldarbræðsluverksmiðjunnar í höndum ríkisins, vil ég benda á, að það er eiginlega ekki nema árið í ár, sem hefir verið þannig, að hægt hafi verið að uppfylla allar greiðslur, sem l. um síldarbræðslustöðvar gera ráð fyrir. Það, sem umfram er, verður ekki meira en til að borga hallann frá fyrstu árunum. Svo var það viðvíkjandi bræðslustöðinni á Seyðisfirði. Ég veit, að það er mikið nauðsynjamál fyrir íbúana á Seyðisfirði að fá síldarbræðslustöð, en þó með því skilyrði, að þar komi síld. Það hefir því miður verið þannig síðustu árin, að síld hefir sjaldan komið þangað, og ég hefi ekki heyrt, að hún væri komin þangað enn, og er hún þó vön að vera þar um þetta leyti árs, ef hún annars kemur. Hv. frsm. segir, að þessar 100 þús. kr. séu innifaldar í millj. kr. heimildinni. Það er náttúrlega góð aðferð að geta falið margar heimildir í því, sem upphaflega átti að vera ein, og þurfa þó ekki að hækka upphæðina. En á hverju er þessi millj. byggð, má ég spyrja? Það liggur ekki fyrir nokkur áætlun um þetta. Síldarbræðslustöðin, sem reist var á Siglufirði 1929-30, kostaði talsvert yfir 1% millj. En þegar þingið 1928 var að útbúa l. um hana, hélt það, að reisa mætti margar verksmiðjur fyrir 1 millj. Ég vil vara við því að fara í sama farið og þá. Þessi stöð, sem hér er um að ræða, á að geta brætt a. m. k. 2 þús. mál á sólarhring. Og svo er ætlazt til, að hægt sé að reisa hana fyrir tæplega millj. kr., þótt hin kostaði meira en 1% millj. Ég skil þetta ekki vel. Það er sjálfsagt hægt að spara ýmislegt, ef verksmiðjur eru 2-3 hver við hliðina á annari, en varla svo mikið, að þetta kæmi til nokkurra mála. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um málið og láta skeika að sköpuðu um, hvað d. gerir.

Frsm. (Bjarni Snæbjörnsson) Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hæstv.dómsmrh. minntist á. Hann sagði, að engin áætlun lægi fyrir um þessa verksmiðju, sem hér er farið fram á, að reist sé. Það má vera, að ekki sé til nein fullkomin áætlun um hana, en samt sem áður hygg ég, að það hafi legið áætlun fyrir sjútvn. Nd., þar sem gert var ráð fyrir, að vélar og hús mundu kosta 227 þús. kr. Þetta er töluvert til að byggja á. En það var gert ráð fyrir því þá í Nd., að þessa verksmiðju ætti að reisa á Siglufirði, og þá var því haldið fram, að vel væri hægt að reisa hana fyrir 500 þús. kr., og þar sem ýmislegt gæti verið sameiginlegt báðum verksmiðjunum, svo sem bryggjur, rannsóknarstofa o. m. fl. En svo þegar hin till. kom, um að binda heimildina ekki við Siglufjörð, var stungið upp á að hækka lánsheimildina upp í 1 millj., en það er náttúrlega mjög óvíst, hvort það muni nægja. En ég álít, að ef það sýnir sig, að verksmiðjan kosti 900 þús. kr., þá kæmi náttúrlega ekki til mála að fara að kaupa hlutabréf í Seyðisfjarðarverksmiðju. Ég er heldur ekki viss um, að þó verksmiðja verði reist aftur, sem afkasti jafnmiklu og sú, sem ríkið á á Siglufirði, þá muni kostnaðurinn verða svo gífurlegur eins og þar var, vegna þess, að menn mundu vara sig á ýmsu, sem þeir þá lærðu á þeirri reynslu um framkvæmd verksins og kostnaðinn. Ég hygg því, að það séu nokkrar líkur til þess, að verksmiðjan fari ekki fram út þessari lánsheimild, og þess vegna muni það ekki hafa nein aukin útgjöld í för með sér, þó þessi brtt.n. verði samþ.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég skil hv.frsm. þannig, að ekki eigi að leggja fram þessar 100 þús. kr. til Seyðisfjarðarverksmiðjunnar fyrr en séð er, að þessi nýja stóra verksmiðja fari ekki fram úr 1 millj. kr. Er þetta ekki rétt skilið hjá mér?

Jú

. Hv. þm. vill þá ekki láta þetta samtals fara fram úr 1 millj., og ég er honum sammála um það. Það verða að vera einhver takmörk fyrir fjárhæðinni í þessu skyni, og þar af leiðir, að ef þessi nýja, stóra verksmiðja kostar 1 millj., þá verður ekki hægt að leggja neitt meira fram.

Pétur Magnússon Ég stend ekki upp í því skyni að mæla beinlínis á móti frv. því, er fyrir liggur. Ég sé vel þörfina á aukinni framleiðslu í landinu og aukinni sumaratvinnu fyrir sjómannastéttina. Mér finnst hinsvegar, að umr. um þetta mál hafi hnigið svo einhliða, að ég vil gjarnan líta á málið frá nokkuð öðru sjónarmiði. Þeir, sem talað hafa, virðast yfirleitt hafa verið þeirrar skoðunar, að hér væri um áhættulítið og öruggt gróðafyrirtæki að ræða. Þetta þykir mér of mikil bjartsýni, og sú reynsla, sem við höfum fengið af síldaratvinnuveginum - í hverri mynd sem hann hefir verið rekinn - bendir eindregið til hins gagnstæða. Það þarf naumast að saka Alþ. um, að það hafi ekki látið síldaratvinnuna til sín taka hin síðari ár. Stefnan virtist a. m. k. um eitt skeið vera sú, að þjóðnýta þessa atvinnugrein að fullu og öllu. Fyrsta sporið var stofnun síldareinkasölunnar. Þá harmsögu þarf ekki að rekja. Allir vita, að hún bakaði ríkissjóði milljóna tap. En það var þó ekki aðalatriðið. Hitt var vafalaust ennþá verra, að búið var að eyðileggja aðalmarkaðinn fyrir ísl. síld, þegar einkasalan lognaðist út af. Svo fór nú með þá tilraunina. - Næst kom bræðsluverksmiðjan mikla á Siglufirði. Henni var hreint frá ætlað að verða neitt áhættufyrirtæki. En hver varð raunin? Stofnkostnaðurinn varð svo gífurlegur, að mjög er vafasamt, að hún hefði nokkurn tíma orðið lífvænlegt fyrirtæki, ef ekki hefði viljað svo lánsamlega til, að ríkinu tókst að fá keypta aðra bræðsluverksmiðju við hliðina á hinni fyrir hálfvirði. Sú ráðstöfun gefur vonir um, að fyrirtækið í heild sinni geti risið undir kostnaðinum, þó vitanlega sé ekkert hægt að fullyrða um það. Nú liggja fyrir þinginu till. um byggingu nýrrar verksmiðju fyrir millj. kr., auk þess sem gert er ráð fyrir, að ríkið taki í sínar hendur rekstur Sólbakkaverksm., og jafnvel Raufarhafnar, og taki þátt í að reisa nýja verksmiðju á Seyðisfirði. Þó ég nú játi, að það er fullkomið vandræðaástand, að láta talsvert mikinn hluta fiskiveiðaflotans liggja aðgerðalausan um bezta tíma ársins og að löggjöfinni sé skylt að gera sitt til að ráða bót á því ástandi, þá er ég þó í talsverðum vafa um, hvort hér er ekki verið að stofna til of mikillar áhættu fyrir ríkissjóðinn. Síldarafurðirnar eru vissulega eigi síður en aðrar vörur undirorpnar duttlungum heimsmarkaðsins. Ég ætla enda, að það hafi eigi svo sjaldan komið fyrir, að þær hafi orðið að selja undir framleiðslukostnaði. Ég man t. d. ekki betur en að talið væri um langt skeið, að rekstur Krossanesverksmiðjunnar gengi mjög erfiðlega. En auk þessarar áhættu með markaðinn, sem vitanl. fylgir ávallt allri framleiðslu, bætist það, að síldin er líka duttlungafull. Að vísu er það svo, að síðustu 2 áratugina hefir síldarafli heldur sjaldan brugðizt fyrir Norðurlandi. Hitt er líka vitanlegt, að síld hefir árum saman horfið af öðrum stöðum, þar sem áður var mikill afli. Austfirðir bera þar ljósast vitni. Fyrirfram getur enginn um það sagt, nema eins fari með Norðurlandið. Og komi það fyrir, mundu afleiðingar þess verða þær, að meginhluti þess mikla fjármagns, sem lagt hefir verið í síldaratvinnuna á Norðurlandi, væri glatað. Nú er mér það vitanlega ljóst, að framtíðaratvinnuvegir vorir verða aldrei reistir á þeim grundvelli, að þeim fylgi ekki meiri eða minni áhætta. En skylt er jafnframt að hugsa um að dreifa áhættunni eftir föngum, hafa sem flest járn í eldinum. Sé það gert, er minni hætta á, að áföllin leiði til fjárhagslegs hruns. Ég tel því, að vinna beri að því að gera síldarafurðirnar sem fjölbreyttastar, og þá fyrst og fremst að reyna að vinna nýja markaði fyrir saltaða síld. Það er kunnugt, að nú þegar hefir unnizt talsverður markaður fyrir saltsíld í Mið-Evrópu, að mestu fyrir atbeina eins manns. Og sennilegt er, að sá markaður gæti stórum aukizt, ef skynsamlega væri að farið. Gæti ísl. síldin rutt sér til rúms í Þýzkalandi og Póllandi, þannig að þessar þjóðir sæktu hingað aðalforða sinn, þyrftum við ekki að kvíða markaðsleysi í náinni framtíð, jafnvel þó minna væri brætt af síldinni en verið hefir undanfarandi ár. Og því má ekki gleyma, að yfirleitt fæst talsvert hærra verð fyrir síldina saltaða en brædda. - Þessa möguleika vil ég láta stj. athuga, þó hún fái heimildir þær, er í frv. felast, og hrapa ekki að neinu.

Jón Baldvinsson Það voru nokkur orð, sem féllu hjá hv. 2. þm. Rang., sem ég vil ekki láta standa óhögguð. Hann hóf mál sitt á því að ræða um síldareinkasöluna og vildi halda því fram, að hún hefði lagt síldarútveginn í rústir. Þetta eru ekki réttmæt ummæli. Að vísu verður því ekki neitað, að mjög mörg og mikil mistök urðu í stjórn einkasölunnar. M. a. má nefna, að framkvæmdarstjórn hennar lét viðgangast, að tekin væri til söltunar miklu meiri síld en nokkrir möguleikar voru til, að hún gæti selt. Þetta bakaði auðvitað ríkinu mikið tjón. En ef þetta verður borið saman við tap það, sem hefir orðið á saltfisksölunni á sama tíma, þá mun það reynast, að tapið þar hefir ekki verið orðið minna, þó að það skelli ekki beinlínis á ríkissjóðinn. Það er líka röng skoðun með öllu, sem hv.þm. hélt fram, að einkasalan hafi eyðilagt síldarmarkaðinn, því að þó að mistök hafi orðið um framkvæmdir hjá síldareinkasölunni, þá held ég, að síldareinkasala hafi einmitt lagt grundvöllinn undir aukna sölu síldar í Mið-Evrópu, með því að hefja þar sölu á linsaltaðri síld. Og það, sem hv. 2. þm. Rang. sagði, að einn maður hefði án allrar aðstoðar afrekað þetta, er ekki allskostar rétt. Ef ég hefi í huga sama mann og hv. 2. þm. Rang., þá er það áreiðanlegt, að sá maður hefir gert þetta einmitt að undirlagi og með aðstoð síldareinkasölunnar. Á þessum markaði var fyrir skæður keppinautur, enska síldin, sem var komin til löngu áður og búin að vinna markaðinn, en okkar síld, verkuð á svipaðan hátt og enska síldin, hefir reynzt vel. Það er náttúrlega alveg rétt, sem hv. 2. þm. Rang. segir, að aflaleysisár geti orðið útveginum til stórtjóns. En þess er að gæta, að fæst árin hefir síldin brugðizt við Norðurland. Það er raunar ekki vísindalega staðfest, en þó á nokkrum rannsóknum byggt, að síldargangan fer með Norðurlandi öll árin þegar hún kemur til landsins, þó að það geti auðvitað verið nokkuð misjafnt, þá má segja, að um nokkra hættu sé að ræða; en þjóðin verður að stunda þessa atvinnugrein eins og aðrar, þrátt fyrir þessa hættu. Enda held ég, að bændunum í Rangárvallasýslu detti ekki í hug að hætta búskap, þó að þeir eigi það alltaf á hættu, að illt verði í ári og grasleysisár komi við og við. Áhættan er því ekki meiri að því er síldina snertir. Hitt má telja líklegra, að Austfjarðasíldin sé stopulli, og komi eða hverfi á víxl á nokkuð löngu tímabili, en athugandi er, að síldargangan fyrir Norðurlandi nær allt austur að Langanesi, en þaðan er skammt til Seyðisfjarðar, og því er ekki ástæða til að óttast það, að ekki fáist næg síld í síldarbræðslu á Seyðisfirði. Af öllu þessu fæ ég ekki séð, að ástæða sé til að hræðast þetta framlag til eflingar síldarútveginum, þegar bæði eru til skip og fólk, og enn sem komið er hafa ekki verið teljandi vandræði með að selja afurðirnar. Hinsvegar er það rétt hjá hv. 2. þm. Rang., að það er æskilegt, að meira sé saltað af síldinni, því að þannig verkuð er hún í miklu hærra verði, og það er svo, að allir kappkosta að salta nokkuð af síldarafla sínum, þó ekki sé nema nokkur hundruð tunnur, til þess að reyna að bæta það upp, hvað bræðslusíldin er í lágu verði. En þó að það sýni sig, að hægt sé að auka markað fyrir saltsíld, þá er sjálfsagt að auka líka bræðsluna. Á stærri skipunum er um svo stórfellda veiði að ræða, að aðeins lítill hluti síldarinnar er hæfur til söltunar.

Pétur Magnússon Mér kemur ekki til hugar að fara út í að bera saman fisksölu og síldar á árinu 1931 og tapið á þeim. En ég tek það ekki aftur, að einkasalan eyðilagði síldarmarkaðinn. Hv. þm. veit vel, að sá markaður var aðallega í Eystrasaltslöndunum, og hann veit líka, að sá markaður var að mestu horfinn, þegar einkasalan hætti.

Þar kom til greina tollpólitíkin í Finnlandi

. Nei, það voru ekki afleiðingar af neinni tollpólitík; einkasalan var með framkomu sinni búin að ýfa menn svo, að markaðurinn lá í rústum. Hitt verð ég og að halda fast við, að sá markaður, er unnizt hefir í Mið-Evrópu, er verk Magnúsar Andréssonar, en ekki einkasölunnar. Hann hafði byrjað á þeirri markaðsleit áður en einkasalan tók til starfa, en fékk að vísu leyfi einkasölunnar til að halda áfram. Er það naumast þakklætisvert. Það er vitanlega alveg rétt hjá hv.þm., að ekki kemur til mála að hætta við síldarútveg af hræðslu við aflaleysi fremur en að hætta við búskap af hræðslu við grasleysi. En hygginn bóndi reynir að stilla svo til um búskap sinn, að hann hrynji ekki í rústir, þó grasspretta bregðist ár og ár. Og á sömu leið þyrfti að haga með síldarútveginn. Það er of djarft teflt að rígbinda hann við eina tegund síldarafurða.

Frsm. (Bjarni Snæbjörnsson) Ég vil fyrst svara hæstv.dómsmrh. fáeinum orðum, og byrja á því að vekja athygli hans á því, að á síðasta þingi var hann líka töluvert svartsýnn á, að það væri rétt og ríkissjóði heppilegt, að keypt yrði síldarbræðsluverksmiðjan til viðbótar á Siglufirði. En það var einmitt þessum kaupum að þakka, að hagnaður varð af rekstrinum á Siglufirði á síðasta ári. Þó að sumir líti svart á þessi mál og segi, að ríkissjóður þoli ekki, að út í þessi stórræði sé lagt, þá vil ég spyrja: Hvar værum við nú staddir, ef við hefðum ekki einmitt lagt út í þessi stórræði? Þá minntist hæstv.dómsmrh. á það atriði, hvort það væri meining n., að framkvæmd þeirra brtt., sem fyrir liggja, ef samþ. verða, eigi að sitja á hakanum. Ég tel, að ef brtt. ná samþykki og verða felldar inn í frv., þá eigi þær jafnan rétt til framkvæmda eins og sú framkvæmd, sem ráðgerð er með frv. eins og það er nú. Annars hygg ég, að sú upphæð, sem til er tekin í frv., muni nægja til að koma því í framkvæmd, sem samþ. verður. Enda vona ég, að hæstv. stj. hagi svo framkvæmdum, að ein millj. dugi, og láti sér þau víti til varnaðar verða, sem á daginn komu, er síldarbræðsluverksmiðja ríkisins var reist. Ég tel líka víst, að verk við síldarbræðsluverksmiðju á Norðurlandi verði boðið út. Sér þá hæstv. stj. nokkuð fljótlega í hendi sér, hve mikið fé muni til þess ganga og hve mikill hluti verða afgangs. Ég skal þá víkja fáum orðum að hv. 2. þm. Rang. Hann taldi ekki víst, að hér væri úr brýnni þörf að bæta. Um þetta má máske deila. En ég ásamt öðrum þeim, sem mælt hafa með þessu, álít einmitt slíka þörf fyrir hendi. Trygging fyrir framleiðslu síldarmjöls og lýsis er nauðsynleg. Sú vara er ekki nærri því eins háð duttlungum markaðsins eins og saltsíldin. Eftirspurnin eftir þessum vörur hefir aukizt á síðari árum. Það eru því engin undur, þó að kapp sé lagt á starfsemi síldarbræðsluverksmiðja. Þótt vitanlega beri að leggja kapp á að auka markað saltsíldar, þá er þó bræðslan nauðsynlegur undirstöðuliður fyrir því, að þessi útgerð geti þrifizt. Og þegar þess er gætt, hversu smábáta- og línuskipaútgerðinni er þetta nauðsynlegt atriði, og jafnframt á það litið, hve mjög afkoma þjóðarinnar byggist á þeim sama útvegi, þá er ekki að undra, þótt menn vilji nokkru til þess kosta og hafi áhuga fyrir því, að þessi atvinnuvegur sé sem bezt tryggður.

Magnús Jónsson Ég kvaddi mér hljóðs vegna þess, að hv.frsm. hafði talað þrisvar, en andmæli höfðu komið fram. En nú hefir hv.frsm. fengið aths. og svarað þeim mótmælum, sem fram höfðu komið. En fyrst ég stóð upp, þá vil ég segja, að mér kemur það alls ekki á óvart, þó viðvörunarraddir komi fram í þessu máli, einkum þar sem svo margar till. eru komnar fram. Og ég fyrir mitt leyti hefði óskað eftir því, að þær hefðu komið hægar fram en raun er á. Það er nú svo með okkar atvinnuvegi, að þeir hafa átt sín gelgjuskeið. Breytingarnar hafa gerzt skyndilega og ofvöxtur hlaupið í allt. Má sem dæmi nefna togarana, svo mótorbátana og nú síðast trillubátana. Ef einhver tegund útgerðar gengur vel eitt sumar, þá er hlaupið í að auka hana eftir því sem getan frekast leyfir. Nú hefir síldarbræðslan gengið vel eitt eða tvö ár, og nú vilja allir hlaupa upp til handa og fóta og láta ríkið setja upp og eignast á annan hátt sem allra flestar síldarbræðsluverksmiðjur. Það er því ekki ástæðulaust, þó raddir heyrist um, að fara beri varlega í þessu. Slíkar raddir hafa heyrzt nú frá hæstv.dómsmrh. og hv. 2. þm. Rang. En andmæli þeirra eru þó byggð á nokkrum ýkjum. Þeir hafa talað eins og allar þær till., sem fyrir liggja í þessa átt, væru samþ. En svo er eigi. Enn er ekki samþ. nema lítil till. um síldarbræðsluverksmiðju á Norðfirði. Auk þess hefir Nd. fallizt á stofnun síldarbræðsluverksmiðju á Norðurlandi og sjútvn. þessarar deildar mælt með frv. Þá hefir og sama n. mælt með því, að ríkisstj. verði gefin heimild til að leggja fram 100 þús. kr. til hlutabréfakaupa í h/f Síldarbræðslunni á Seyðisfirði. Ég verð nú að segja það, að ég er nokkuð efablandinn um að mæla með þessu hvorutveggja, ekki vegna þess, að ég efist um þörfina, heldur fyrir það, að ég hefði kosið, að þetta færi hægara af stað, kæmi ekki allt í einu. En þótt þetta yrði samþ., þá er ekki þar með sagt, að till. um kaup á verksmiðjunum á Raufarhöfn og Önundarfirði verði samþ. A. m. k. vil ég ekki samþ. fleiri að svo komnu. Á þessum málum, eins og svo mörgum öðrum, eru tvær hliðar. Önnur er sú, að fara beri varlega, sjá fótum sínum forráð. Hin hliðin snýr að hinni brýnu þörf, sem ekki er hægt að mæla á móti, að flotinn okkar hefir fyrir það að nota sér hinn mikla uppgripaafla, sem oft er á þessari fiskitegund, og fleyta sér þar með yfir hinn dauða punkt ársins, sumarið. Þess vegna er erfitt að standa gegn þessu, þótt maður hinsvegar vilji fara sem varlegast. Ég mun í þessu sambandi ekki fara að ræða um síldareinkasöluna. Það mál er alveg óskylt þessu. Og skoðun mín á því máli er svo þekkt, að ég þarf ekki að lýsa henni nú. Að síldveiðin geti brugðizt við Norðurland, síldin hætti að ganga þangað, er vitanlega hægt að orða. En allar fiskigöngur geta brugðizt. Ég skal t. d. minna á aflaleysið, sem gekk hér með Suðurnesjum fyrir löngu nokkuð og gerði útvegsbændur þar, sem þó voru orðnir fésterkir af útgerð sinni, fátæka menn. Þetta og því um líkt eiga allir atvinnuvegir við að stríða. En ég hygg, að síldveiðin fyrir Norðurlandi sé eins örugg og títt er um aðrar fiskigöngur. Ég er sammála hv. 2. þm. Rang. um það, að sem mest beri að dreifa áhættunni af þessum atvinnurekstri. En það er nú svo, að það er ekki einhlítt, þó við höfum von um að geta selt eitthvað á markað 80 millj. manna, þá þarf þó fyrst að kenna þeim að borða síldina. Og það er enn ekki nóg, því í vegi fyrir sölunni standa bæði innflutningshöft og verndartollar. Á síldarsöltunina er því ekki að byggja, nema sem uppbót, sem gott er að taka. Vinnslan úr síldinni verður öruggari. Þar er að vísu um minni uppgrip að ræða, en sá markaður er þó rólegri og öruggari. Hitt er vitanlega sjálfsagður hlutur, að halda sem bezt síldarmarkaðinum. Ég vil geta þess, að ég tel alveg einsætt, að þessi till. verði notuð til að auka við verksmiðjuna á Siglufirði. Um þetta er að vísu allmikið skæklatog og meiningamunur. En ef litið er til hagsmuna þjóðarheildarinnar og þess, hvað atvinnuveginum er fyrir beztu, þá verður Siglufjörður fyrir valinu. Og m. a. er það af þeirri einföldu ástæðu, að langsamlega ódýrast verður að reisa hana þar. - Það hefir verið færð fram sú ástæða gegn Siglufirði, að vinnulaun yrðu hærri þar en annarsstaðar. En ég trúi nú satt að segja ekki þeirri röksemd. Hvar sem verksmiðjan verður, þá safnast þar saman verkafólk, og kröfur um fyllsta kaupgjald mundu fljótlega koma fram. Ég vil því eindregið leggja það til, að þessi verksmiðja verði byggð á Siglufirði og sú góða aðstaða notuð, sem þar er fyrir hendi, auk þess sem tryggasta síldveiðisvæðið er í umhverfi Siglufjarðar. Ég fyrir mitt leyti óska eindregið eftir því, að þessi iðnaður geti sem mest aukizt með framtaki einstaklinga, jafnvel þótt ríkið yrði að taka á sig einhverjar ábyrgðir þess vegna. Og þar sem hér er um heimild að ræða, þá vil ég æskja þess, að stj. taki til rækilegrar athugunar, hvort ekki er á uppsiglingu eitthvert fyrirtæki, sem fært væri um að setja á stofn síldarbræðsluverksmiðju. Ég hefi jafnvel heyrt, að hafinn væri undirbúningur undir öfluga félagsstofnun í þessu skyni á Norðurlandi. Og reynist það rétt, þá tel ég, að stj. ætti að draga að sér hendur um framkvæmdir á þessu. Því þótt ég fylgi þessu nú, þá er það eigi vegna löngunar í ríkisrekstur, heldur vegna þarfarinnar á að tryggja þennan atvinnurekstur landsmanna.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það eru aðeins örfá orð. Ég minnist þess ekki að hafa lagt á móti því, að verksmiðja dr. Pauls væri keypt. Ég bar aðeins fram þá breyt., að heimild stj. til að kaupa síldarverksmiðju væri ekki bundin við hans nafn. Það sýndi sig líka, að heppilegra var að básúna það ekki út, að kaupin væru bundin við þá verksmiðju. Með því að stj. lét sem sér væri drumbs um að kaupa hana, þá fékkst ágætt verð á henni, víst ekki yfir hálfvirði. Það sýndi sig því, að þar var hyggilega farið að. Mér skildist á hv.frsm., að hann endurtæki það, að stj. ætti ekki að leggja þessar 100 þús. kr. í hlutabréfakaup á Seyðisfirði fyrr en séð væri, að verksmiðjan á Norðurlandi færi ekki yfir 1 millj. Það er að vísu rétt, að ekki ætti að þurfa að bíða með ákvörðun um það þangað til byggingin er alveg búin. En hér þarf þó aðgæzlu við. Það má með engu móti fara líkt og þegar síldarbræðslustöðin á Siglufirði var reist. Ég held því fram, að engin áætlun sé enn til um þetta, sem á er byggjandi. Þó það sé talið upplýst, hvað vélarnar kosti í Noregi, þá er alls ekki víst, að þær vélar séu tryggilegar, og enn síður hvað þær koma til með að kosta heimkomnar og niðursettar.

Björn Kristjánsson Hæstv. dómsmrh. sagði, að till. mín væri ekki fram komin vegna þess, að tryggja þyrfti það, að rekstur verksmiðjunnar á Raufarhöfn héldi áfram. Hún væri eingöngu til að fá þetta samþ. Þetta er alls ekki rétt, og sönnun fyrir þeirri staðhæfingu er sú, að á þinginu 1932 flutti ég samskonar till. En þá féllst ég á að láta hana sofna, vegna þess að áður en hún náði fullnaðarafgreiðslu úr þinginu frétti ég það, að verksmiðjan yrði starfrækt næsta sumar. Hið eina, sem fyrir mér vakir með brtt., er að tryggja það, að verksmiðjan verði rekin. Sjái eigandinn sér fært að reka hana áfram, þá óska ég þess, að stj. veiti henni sem mestar ívilnanir að hægt er. Meðan allt er í óvissu um aðstöðuna hverfur hvötin til umbóta. Þess vegna þarf að tryggja verksmiðjuna sem bezt, að svo miklu leyti sem hægt er. Hv. frsm. talaði um, að ekki væri heppilegt að hafa allar verksmiðjurnar undir einum og sama hatti. Ég fyrir mitt leyti er alls ekkert að óska þess, heldur þess eins, að einhver haldi áfram starfrækslu þeirrar verksmiðju, sem hér um ræðir.

Frsm. (Jakob Möller) Það má til sanns vegar færa um þetta frv., að það fari fram á hækkuð laun, umfram það, sem farið var fram á í till. þeirri, er samþ. var hér áðan, því að það er óneitanlegt, að farið er fram á hækkun launa yfirmanna varðskipanna. Í grg. hefir verið gerð svo rækileg grein fyrir aðstöðu þessara manna, að óþarfi er að fara frekar út í það. Ég vil aðeins undirstrika, til hvers það leiðir, ef gerður er greinarmunur á starfsmönnum varðskipanna og hliðstæðum starfsmönnum á öðrum skipum. Það stefnir óhjákvæmilega til þess, að yfirmenn á varðskipunum verða smátt og smátt annars flokks menn og lakari en hinir, því að það er hverjum manni eðlilegt að leita sem beztra kjara. Þetta er auðvitað óheppilegt, því að óvíða eða hvergi er meiri þörf duglegra manna og samvizkusamra en þarna. Hv. þm. geta af grg. sannfærzt um, að launin eru svo lág, að hæpið er, að viðunandi sé. Það er og viðurkennt, að mönnum, er vinna sömu verk á öðrum skipum ríkisins, er greitt hærra kaup. Þessir yfirmenn á varðskipunum heita reyndar að vera starfsmenn ríkisins og hafa þar af leiðandi einhver réttindi í sambandi við lífeyrissjóð. En svo er nú hverjum manni farið, að hann hugsar meira um líðandi stund en elliárin og sækir því þangað, sem bezt kjör bjóðast í svipinn. En hér er og á það að líta, að samskonar starfsmenn hjá Eimskipafél. hafa einnig slík eftirlaunaréttindi. Meiri hl. n. hefir því orðið sammála um að mæla með frv. Einn nm. hefir að vísu borið fram brtt., sem fer fram á, að þótt svo sé fyrir mælt í frv., að starfsmenn varðskipanna skuli njóta sömu launakjara og starfsmenn á öðrum ríkisskipum, þá skuli það ekki taka til þeirrar uppbótar, sem kölluð hefir verið strandferðauppbót. Um þessa till. hefir n. ekki tekið afstöðu. Þó er ekki að vita nema ástæða sé til að veita þessum mönnum einhverja uppbót vegna sérstakra erfiðleika, því að benda má á það, að starfið á varðskipunum er oft erfiðara og hættulegra en á strandferðaskipum. Hinsvegar hefir n. aðallega ætlazt til þess, að hinn fasti kauptaxti, sem gilt hefir á strandferðaskipunum, næði einnig til varðskipanna. Tel ég sjálfsagt að miða kjörin á varðskipunum við strandferðaskipin, en ekki skip Eimskipafél., því að hjá Eimskipafél. geta orðið breytingar, sem þingið ræður ekki við. En um öll ríkisskipin getur þing og stjórn ráðið öllu.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég gat ekki orðið sammála hv. samnm. mínum um afgreiðslu þessa máls. Má vera, að laun þessara starfsmanna hafi verið of lág og að þar þurfi endurbóta við. En ég held ekki, að sú þörf sé svo aðkallandi, að breyta þurfi á þessu þingi, þar sem fyrir liggur, að þessar launagreiðslur sem aðrar verði athugaðar næsta ár. Býst ég þó við, að málið muni ná fram, þar sem svo mikill hl. n. mælir með því. Þó vildi ég gera eina breyt., sem ég tel nauðsynlega, til þess að ekki skapist óþarfa ósamræmi. - Ég tek það fram, að ég er samþykkur brtt. á þskj. 233, sem ég tel sjálfsagða. Mér skildist líka á hv.frsm., að hann skildi frv. svo, að uppbót sú, sem menn á strandferðaskipunum fá, eigi ekki að teljast með í launum þeim, sem laun starfsmanna á varðskipunum eiga að miðast við. Ég held, að það hafi verið á þessu ári, sem skipaútgerð ríkisins tók upp þá reglu að lækka laun skipverja um 25% þann tíma, sem skipin liggja í höfn. Þessi lækkun kæmi vart til greina, ef frv. yrði samþ. óbreytt. Þessi launalækkun virðist eðlileg, enda hefir víst almennt verið litið svo á, þar sem þetta mun vera samkomulagsatriði milli starfsmannanna og skipaútgerðarinnar. Ég hefði því kosið, að í frv. kæmi ákvæði um, að launin yrðu færð niður um 25% þegar skipin liggja inni. Annars vil ég taka það fram, að þegar verið er að gera samanburð á starfi þessara tveggja flokka, þá er þar ólíku saman að jafna. Ég játa, að starfið er oft erfitt á varðskipunum, en á strandferðaskipunum er það ekki síður erfitt. Hygg ég, að þeir, sem kunnugir eru, telji það ólíkt verra verk. Þessir menn verða allan ársins hring, hvernig sem viðrar, að sigla hér með ströndum fram. Komið er við á mörgum stöðum og stuttan tíma í einu, svo að hvíldartími er lítill. Verður að viðhafa ýtrustu gætni, ef skipunum á ekki að hlekkjast á víða hér með ströndum fram. Hefir það því verið keppikefli manna að komast af þessum skipum á önnur. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp brtt. mína, þar sem orðið er of seint til þess að henni verði útbýtt. Aftan við brtt. á þskj. 233 bætist: „Verði varðskipum lagt upp um lengri eða skemmri tíma, skal allt kaup á þeim lækka um 25% þann tíma, sem skipin liggja uppi“. Með þessu móti er líka tryggt, að hægt sé að komast að svipuðum samningum við skipverja á strandferðaskipunum. En ef þetta ákvæði kemst ekki að, þá eru minni líkur til, að hægt sé að komast að samningum um lækkun á strandferðaskipunum, svo að í staðinn fyrir lækkun kæmi raunveruleg hækkun.

Halldór Stefánsson Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. Fyrirvarinn liggur ekki í því, að ég fallist ekki á meginástæður nál., þær, að samræmi eigi að vera í launum háseta á varðskipum og strandferðaskipum. Fyrirvarinn hnígur að því, er fram kemur í brtt. minni á þskj. 233. Get ég verið stuttorður um þessa brtt., því að bæði hv.frsm.n. og hv.þm. V.-Húnv. hafa minnzt á hana og að öllu leyti sagt rétt frá. Menn hafa tekið eftir því, að í grg. við frv., sem fer þó fram á, að laun yfirmanna á varðskipum séu söm og á strandferðaskipum ríkisins, er þó ekki miðað við strandferðaskipin, heldur skip Eimskipafélagsins. Nú fékk n. upplýsingar um það hjá útgerðarstj. strandferðaskipanna, að kaup yfirmanna er þar hærra en hjá Eimskipafél. Ástæðan er sú, að það er gömul og ný venja að greiða yfirmönnum á strandferðaskipum sérstaka kaupuppbót vegna aukaerfiðleika, er þeir hafa. Eftir því sem framkvæmdastjóri strandferðaskipanna sagði, nemur hún 10% af kaupi stýrimanna og 8% af kaupi vélstjóra. Eins og málið er rökstutt í grg., held ég, að aldrei hafi verið meining yfirmanna eða Vélstjórafélagsins að fara fram á hærra kaup en Eimskipafél. greiðir. En ef frv. yrði samþ. óbreytt, þá fengju þeir sama kaup og greitt er á strandferðaskipunum, að meðtalinni þessari strandferðauppbót. Til þess að taka af allan vafa um það, að svo eigi ekki að vera, bar ég fram brtt. mína. Annaðhvort er ekki sérstök ástæða til þessarar uppbótar, eða þá að það er ekki rétt að greiða yfirmönnum á varðskipum jafnmikið og á strandferðaskipunum að viðbættri þessari uppbót. Nú gæti, eins og hv.frsm. tók fram, komið til mála að miða þetta í texta frv. við Eimskipafélagsskipin, en þar sem ríkið ræður ekki yfir kaupgjaldi á þeim, er það ekki fært. En þá er líka rétt að samþ.brtt. mína. Hv. þm. V.- Húnv. bar fram brtt. við mína till. um að draga frá 25%. kaupsins, þegar skipin liggja í höfn. Ástæðunni hefir hann lýst, en hún er sú, eftir því sem forstjóri ríkisskipaútgerðarinnar hefir sagt, að þessi kauplækkun hefir verið framkvæmd á strandferðaskipunum, þegar þau hafa ekki verið í förum. Veit ég ekki, hvort fyrir þessu er lagaheimild, en það hefir orðið samningsmál. Ef kjörin eru gerð sambærileg á þessum skipum, ætti það að koma af sjálfu sér, að skipsmenn varðskipanna hlíttu sömu reglum um þetta og þeir á strandferðaskipunum. Gæti þetta þó orkað tvímælis, ef það er ekki tekið fram. Mun ég því samþ.till.hv.þm. V.-Húnv., þó að hún sé ekki beinlínis nauðsynleg. Ef brtt. mín verður ekki samþ., þykir mér nauðsyn þessa mals ekki svo mikil eða brýn, að það megi ekki bíða næsta reglulegs þings.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég þakka n. afgreiðslu frv., en um brtt. á þskj. 233 og hina skrifl. brtt., frá hv. 2. þm.N.-M. og hv. hm. V.- Húnv., verð ég að segja þetta: Ég sé ekki betur en að till.hv.þm. V.- Húnv. sé óþörf. Hygg ég, að hann muni fallast á það, ef hann kynnir sér frv. eins og það er orðað. Hún segir, að lækka megi laun um 25%, þegar varðskipin liggi í höfn, eins og gert sé á strandferðaskipum ríkisins. Veit ég ekki, hvernig þessu er þar háttað, en ég geri ráð fyrir, að þetta sé rétt með farið hjá hv.þm. Í 2. málsgr. 1. gr. frv. segir: „Kaupgreiðslur til stýrimanna, vélstjóra, fullgildra háseta, kyndara og annara skipverja skulu hafðar í samræmi við slíkar greiðslur á strandferðaskipum ríkisins“. Við þetta er engu að bæta. Ef svona er, sem hv.þm. segir, á strandferðaskipunum, þá á það eftir frv. að vera eins á varðskipunum. Annars gæti þetta sérstaklega fram tekna ákvæði verið einskonar bending til stj. um að spara með því að láta varðskipin liggja sem mest inni. Um till.hv. 2. þm.N.-M. er svipað að segja. Ég verð að játa, að mér er ekki kunnugt um, hvað meint er með þessari sérstöku strandferðauppbót. Veit ég ekki, hvort hún er samningsatriði eða eitthvað annað. Er mér nær að halda, að henni sé bætt á með sérstökum samningi með tilliti til yfirvinnu yfirmanna, er þeir hafa á höfnum. Veit ég ekki, hvort samanburðurinn á laununum í bréfi stýrimanna og Vélstjórafélagsins tekur tillit til þessa eða ekki. Ég sé því ekki nokkra ástæðu til að samþ.brtt. þessa hv.þm., því að orðalag frv. er í þessu efni fullskýrt. Að sjálfsögðu verður þess gætt, þegar gengið verður frá samningum, að fullt samræmi verði haft á þessum launagreiðslum, eins og tekið er fram í frv. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. nefndi um aðra skipverja, vil ég endurtaka það, sem ég sagði við 1. umr. þessa máls, að breyt., sem farið er fram á í frv., að gerð verði á gildandi l., á einungis við yfirmenn skipanna aðra en skipstjóra, því að kjör háseta og kyndara á varðskipunum eru nú þegar í samræmi við launagreiðslur slíkra manna á strandferðaskipunum. En á launum skipherra er engin breyt. gerð í frv. frá gildandi lögum. Mér er ekki fullkunnugt um, eftir hvaða reglum launauppbót sé, sem hv. 2. þm.N.-M. talaði um, að greidd væri yfirmönnum á strandferðaskipunum, er greidd. En ég geri ráð fyrir, að hún miðist við þá aukavinnu, sem þeir hafa vegna hinna mörgu viðkomustaða og tíðu ferða út og inn á hafnir. Ef um svipað eða hliðstætt kynni að vera að ræða hjá yfirmönnum varðskipanna, þá geri ég ráð fyrir, að líka verði að taka tillit til þess.

Jón Pálmason [óyfirl.]: Ég er ekkert undrandi yfir því, að þetta frv. er komið fram, því að það er í nákvæmu samræmi við þann anda eða þá stefnu, sem virðist hafa ríkt hjá þinginu á undanförnum árum, - og þetta þing virðist starfa í sama anda. Þessi stefna er að hafa laun há. Og þegar kemur fram misræmi á milli launagreiðslna við ýmsar stofnanir, vegna þess að störf við nýrri stofnanir eru hærra launuð en störf við hinar eldri, þá hefir stefnan verið og virðist enn vera sú, að jafna þetta misræmi með því að hækka laun þeirra starfsmanna, sem lægri hafa launin. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að nauðsynin, sem þarna lægi til grundvallar, væri m. a. sprottin af því, að þegar það kæmi fram, að einhver flokkur manna hefði lægri laun en aðrir hliðstæðir flokkar, þá yrði það til þess, að þeir, sem lægri launin hefðu, leituðu sér annarar atvinnu. Þessari röksemd hefir oft verið slegið fram af hálfu þeirra manna, sem vilja, að laun þau, sem ríkið greiðir starfsmönnum sínum, séu allra launa hæst. Í raun og veru er þetta í flestum tilfellum blekking ein. Ég efast ekki um það, að skipverjar varðskipanna séu alls góðs maklegir. En ég tel engar líkur til þess, þótt laun þeirra séu ekki aukin frá því, sem nú er, því að þau munu vera um eða yfir hálft níunda þús. kr., ég tel, að engar líkur séu til þess, að þeir fyrir það færu frá störfum sínum og leituðu annars. Það liggur hér fyrir till. um að setja mann inn í starf á varðskipi, sem áður hefir verið við það, en nú er frá því. Þetta sýnir, að þessi maður hefir ekki tækifæri til að hverfa að öðru starfi. Ég er þannig sinnaður, að ég vil drepa frv. ásamt öllum þess brtt., með þeim forsendum, að ekki er ástæða til, eins og nú standa sakir, að hækka þessi laun. Endurskoðun launamálanna liggur fyrir, og ég tel, að lækka eigi laun starfsmanna á strandferðaskipunum, til þess að þau séu í samræmi við laun starfsmanna á varðskipunum. Það er upplýst af hv. 2. hm. N.-M., að starfsmenn á þessum strandferðaskipum hafa hærri laun heldur en hliðstæðir starfsmenn á skipum Eimskipafél. Ísl. Viðvíkjandi því, sem hefir verið minnzt á það, að starfsmenn á strandferðaskipunum hafi lakari aðstöðu en starfsmenn á varðskipunum, þá get ég ekki gengið inn á, að svo sé. Hinir fyrrtöldu hafa þó fasta áætlun að fara eftir, en hinir síðartöldu ekki. En það, hversu mikla erfiðleika starfsmenn varðskipanna hafa við að etja, fer eftir því, hve vel þeir rækja starf sitt og hve marga örðugleika af því leiðir. Hv. síðasti ræðumaður minntist á, að hann vildi alls ekki, að brtt.hv.þm. V.-Húnv. næði fram að ganga. Þessi brtt. er um það, að verði varðskipunum lagt upp um lengri eða skemmri tíma, skuli allt kaupgjald á þeim lækka um 25% þann tíma, sem skipin liggja uppi. Taldi hv. síðasti ræðumaður, að hætta mundi geta verið á því, að stj. léti skipin vegna þessa ákvæðis verða minna í rekstri. En þá að ég hafi lítið traust á stj., þá hefi ég ekki svo lítið traust á henni, að ég álíti, að þetta komi til greina. Ég tel sjálfsagt, að þörfin verði látin ráða um rekstur varðskipanna, en ekki þessi launalækkun. Ef samþ. verða nokkrar brtt. um þetta mál, þá tel ég sjálfsagt að samþ. þessa till. En eftir því sem atkv. fellu hér í öðru máli, snertandi launagreiðslur úr ríkissjóði, þá býst ég við, að þetta verði einnig samþ.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hv. þm. Seyðf. vildi halda því fram, að ákvæðin í brtt. minni fælust í frv. sjálfu. En þetta er misskilningur. A. m. k. eru miklar líkur til þess, að starfsmenn á varðskipunum mundu segja, að í frv. væri einungis átt við þau föstu laun, sem starfsmenn strandferðaskipanna væru ráðnir fyrir. Þeir mundu því mótmæla því, að slíkir samningar, sem gerðir væru eftir á, væru gildandi fyrir sig. Þetta fyrirkomulag um strandferðaskipin er alveg réttmætt og eðlilegt. Það sést bezt á því, að þetta hefir orðið að samkomulagi á milli starfsmanna á strandferðaskipunum og forstjóra þeirra. Af þessum ástæðum vil ég heldur ýta undir, að slíkt skipulag verði látið haldast heldur en að draga úr því. Með því að setja ákvæði í frv. um þessi lækkuðu laun, þegar skipin eru uppi, er dálítið meiri trygging fengin fyrir því, að þetta fyrirkomulag haldist áfram hjá strandferðaskipunum. Þess vegna er það, að ég hefi komið með þessa brtt., að ég vil hafa fyrirkomulagið í þessu efni eins og það er. Því að ef varðskipin gætu andmælt þessari lækkun, þá mundi síður verða hægt að fá tilsvarandi lækkun á launum starfsmanna strandferðaskipanna. Það væri heldur ekki réttmætt að lækka laun þeirra, ef starfsmenn varðskipanna hefðu með því móti hærri laun. Ég get vel skilið aðstöðu hv.þm. Seyðf., út frá þeirri forsendu, að hann vill yfirleitt hækka laun, að hann er ósamþykkur því, að fyrirkomulag það, sem tekið hefir verið upp um lækkun launa við strandferðaskipin, sé látið gilda yfirleitt um öll skipin, strandferðaskipin og varðskipin, þegar þau liggja uppi. En mér finnst ekki síður rétt að styðja þann sparnað í þessu efni, sem ekki er ósanngjarnari en það, að starfsmenn strandferðaskipanna hafa gengið inn á samninga um þessa kauplækkun af fúsum vilja. Ég held fast við það, að ástæða sé til að samþ. þessa till. mína, en mun annars greiða atkv. á móti frv.

Frsm. (Jakob Möller) Ég er sömu skoðunar og hv.þm. Seyðf. um það, að þessar brtt., sem fram hafa komið við frv., muni vera óþarfar. En ég vildi taka það fram, að þó að þær yrðu felldar, þá tel ég ekki rétt að skilja það svo, að það megi fyrir því alls ekki haga framkvæmd þeirra mála, sem þær fjalla um, eins og þar er gert ráð fyrir. Ég geri ráð fyrir, að það verði látið gilda, sem í frv. segir um að kaupgreiðsla til starfsmanna þeirra á varðskipunum, sem taldir eru upp í frv., verði hagað eins og kaupgreiðslu til starfsmanna á strandferðaskipunum, jafnvel þótt till.hv.þm. V.-Húnv. verði felld. Og eins er það um strandferðauppbótina, að ef það er rétt, að hún sé gerð með sérstökum samningum og hún miðuð við eitthvert sérstakt starf, þá mundi það heldur ekki ná til starfsmanna varðskipanna, jafnvel þótt svo færi, að brtt.hv. 2. þm.N.-M. yrði felld. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. A.-Húnv. sagði um það, að þegar nýjar launastöður væru myndaðar af ríkinu með hærri launum en greidd hefðu verið hliðstæðum starfsmönnum við eldri stofnanir, þá væri alltaf farið þessa sömu götu, að hækka laun hjá hinum eldri til samræmis við nýrri stofnanirnar, - viðvíkjandi því vil ég taka það fram, að þegar ríkið stofnar samskonar fyrirtæki sem einstaklingar hafa áður stofnað, þá á þetta við og þá verður þetta að vera svo, því að annars fengi ríkið lakari starfsmenn en þessi einstaklingsfyrirtæki. Hv. hm. má ekki miða till. sínar í þessu efni við það vandræðaástand, sem nú er. Það getur verið, að í svipinn, nú á þeim erfiðleikatímum, sem yfir standa, sé hægt að fá nóga menn og góða til þessara starfa. En við megum bara ekki miða við slíkt ástand, sem nú er. Þegar setja á l. um launagreiðslur, sem gilda eiga fyrir framtíðina, þá verður að ákveða þau þannig, að miðað sé við ástandið eins og það er bezt, svo að ríkisfyrirtækin verði samkeppnisfær einnig þegar bezt gengur atvinnurekstur. Ef miðað er við okkar vandræðatíma í atvinnumálum í þessu efni, þá mundi það óhjákvæmilega leiða til þess, fyrr eða síðar, að beztu starfsmennirnir færu eitthvað annað, en hjá ríkisstofnununum yrði eftir úrkastið. En slíkt má alls ekki koma fyrir. Það er því á fullum rökum byggt, sem um það hefir verið sagt, að þetta misræmi þurfi að leiðrétta.

Jón Pálmason [óyfirl.]: Aðeins örfá orð út af síðustu atriðum í ræðu hv. 1. þm. Reykv. Hv. þm. telur, að í þessu efni megi alls ekki miða við það vandræðaástand, sem nú ríkir í atvinnuvegunum, þegar sett eru ákvæði um launakjör á þessu sviði. Í þessu er ég hv.þm. mjög ósammála. Ég tel, að á hverjum tíma eigi að miða við það ástand, sem þá er. Það hefir sýnt sig á undanförnum árum, að engir örðugleikar hafa verið á því, þegar vel gengur, að hækka laun starfsmanna ríkisins. En hinsvegar eru alltaf örðugleikar á því að hækka launin frá því, sem lög ákveða, og það jafnvel hvernig sem atvinnuvegir ganga í landinu og hagur ríkissjóðs er. Að endilega þurfi að taka ákvörðun um þessa launahækkun nú á þessu aukaþingi, það er hlutur, sem ég fæ ekki skilið. Hlutverk þessa aukaþings er að mínu áliti ekki það, að auka byrðar ríkissjóðs að nauðsynjalausu. En að því er snertir útgjöld úr ríkissjóði, þá er nauðsynin aðallega sú, eins og nú standa sakir, að styrkja með þeim framleiðsluna. Þessi þáltill. getur að mínu áliti beðið og ætti að bíða næsta þings.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það er aðeins örstutt aths. Um launaákvörðun, við hvað hana eigi að miða í sambandi við gengi atvinnuveganna í landinu, er ég ósamþykkur þeim báðum, hv.þm. A.-Húnv. og hv. 1. þm. Reykv. Annar segir, að þær ákvarðanir beri að miða við ástandið eins og það er nú, en hinn segir, að miða eigi við ástandið eins og það geti verið allra líflegast og þegar mestir möguleikarnir eru fyrir einstaklingsframtakið. En þessar launagreiðslur eiga auðvitað að miðast við nokkurn veginn „normalt“ ástand. Það leiðir til þess, að greiðslurnar geta stundum orðið minni og á öðrum tímum meiri en í réttu hlutfalli við möguleika til atvinnu í landinu. Það, sem hér skiptir máli, er, hvort menn óska, að það skipulag, sem tekið hefir verið upp í launagreiðslum til starfsmanna við strandferðaskipin, verði tekið upp viðkomandi varðskipunum eða ekki. Hv. þm. Seyðf. vill þetta ekki. Þess vegna vill hann ekki auka möguleikana til þess, að þetta fyrirkomulag geti haldizt, sem ég geri till. um með brtt. minni.

Jón Pálmason [framh.]: Það eru liðnir 4 eða 5 dagar síðan mál þetta var síðast á dagskrá. Stóð þá þannig á þegar fundi var slitið, að ég endaði í miðri ræðu. Verð ég því að biðja afsökunar á því, þó að ekki verði fullt samræmi á milli þessa hluta ræðunnar, sem ég flyt nú, og þess hlutans, sem ég flutti fyrir nokkrum dögum. Ég hefi skilið það svo, að það, sem fyrir þeim hv.þm. vakir, er framlengja vilja dýrtíðaruppbótina óbreytta, sé aðallega tvennt. Fyrst og fremst það, að laun ýmissa starfsmanna ríkisins, sem standa fyrir utan launalögin, séu of há, og í öðru lagi, að laun ýmissa embættismanna ríkisins séu svo lág, að hlutaðeigandi embættismenn geti ekki lifað af þeim. Það er vitanlega rétt, að laun ýmissa starfsmanna, sem fengið hafa störf nú hin síðari ár og ekki heyra undir launalögin. eru of há. En þess ber þá jafnframt að gæta, að þau eru ákveðin af stjórn, sem ég tel, að hafi starfað öðruvísi en stjórnir eigi að starfa, og sé því ekki um annað að ræða en að lækka þau til samræmis við önnur hliðstæð laun. Hina ástæðuna, að embættismenn geti ekki lifað á launum sínum án þess að fá að halda dýrtíðaruppbótinni óbreyttri er rétt að athuga dálítið nánar. Það er þá fyrst, að það eitt, hvað menn þurfa til þess að lifa af, á ekki saman nema að nafninu til. Mismunurinn á því, hve dýrt er að lifa á hinum ýmsu stöðum landsins, er mikill, svo mikill, að þar á milli er mikið djúp staðfest. Hæstv. forsrh. hélt því fram um daginn, að laun ýmissa embættismanna ríkisins væru svo lág, að væri dýrtíðaruppbótin tekin af þeim, þá myndu þeir hreint og beint kveljast. Þessu á ég bágt með að trúa, og byggi ég það á því, að það er alkunna, að hvenær sem eitthvert launað starf losnar, hvort heldur sem það er í kaupstað eða kauptúni, þá drífa að umsóknir um það úr öllum áttum. Þetta bendir til þess, að fólk vilji komast inn í launastéttina, en það myndi ekki sækja það svona fast, ef það teldi sig eiga von á að kvelja bæði sig og sína. Þegar ákveðin eru laun manna, þá teldi ég sanngjarnt að athuga ástæður þeirra. Það getur verið um tvo menn að ræða, sem eigi rétt til sömu launa, en munurinn aðeins sá, að annar sé einhleypur, en hinn fjölskyldumaður. Hér mætti gera nokkurn mismun á. Það mætti ákveða fjölskyldumanninum nokkuð hærri laun, með tilliti til ómagafjölda hans. Annars er það svo, að laun starfsmanna ríkisins þarf að miða við laun þeirra, sem framleiða. Skal ég svo ekki hafa þessi orð mín fleiri að þessu sinni, því að ég býst líka við, að mér gefist tækifæri til þess síðar að ganga frekar inn á þann ágreining, sem um mál þetta er.

Jakob Möller Eins og tekið er fram í grg.till. þessarar, er hún flutt af meiri hl. fjhn. samkv. tilmælum hæstv. fjmrh., og hefir nefndarhlutinn ekki kosið neinn sérstakan frsm. af sinni hálfu. Það, sem sérstaklega kom mér til þess að standa upp, var ræða hv.þm. A.-Húnv. Mér þótti kenna þar svo mikils misskilnings, að ekki mætti ómótmælt standa. Hann sagði, hv. hm., að það væri um tvennt að ræða, sem lægi til grundvallar fyrir þessari þáltill.; fyrst og fremst það, hversu há laun menn hefðu fengið við ýmsa starfa, sem stofnaðir hefðu verið á síðari árum utan launalaga, og í öðru lagi, hversu lág laun sumra starfsmanna ríkissjóðs væru. Undirstöðuna undir launum manna kvað hann eiga að vera kjör þeirra, sem framleiddu. Hér ber það fyrst að athuga, að atvinnurekstur manna er mjög misjafn. Stundum gefur hann góðan arð, en stundum lítinn. Aftur á móti þurfa laun manna að vera sem jöfnust. Væri miðað við kjör framleiðendanna. yrðu að vera sveiflur á launakjörunum, þannig, að þau hækkuðu í góðu árferði, en lækkuðu í illu. En þetta hefir nú engum komið til hugar að framkvæma. Annars er það svo, að þáltill. þessi er ekki borin fram í því skyni að samræma laun embættismanna við launakjör starfsmanna hinna nýju ríkisstofnana, heldur er hún í beinu áframhaldi af því, að launalögin, sem sett voru 1919, voru ekki talin byggð á normölu verðlagi, og því samhliða ákveðin dýrtíðaruppbót til þess að samræma þau við þáverandi verðlag á nauðsynjum manna. Uppbót þessi var reiknuð eftir verðlagi á ýmsum innlendum og útlendum nauðsynjavörum, til þess einmitt, að hún væri í sem mestu samræmi við verð framleiðslunnar á hverjum tíma. Að uppbót þessi er ekki komin lengra niður en í 151/3%, eins og hún er í ár, eða jafnvel eins og hún er talin verða næsta ár, 142/3%, stafar af því, að svo mjög hefir verið haldið uppi verðlagi hinna innlendu framleiðsluvara, til hagsbóta framleiðendunum. Það er því harla ósanngjarnt að vilja lækka dýrtíðaruppbót þessa nú, þar sem vænlegt er, á innlendum vörum hér er haldið í hærra verði en eðlilegur markaður heimilar.

Jón Pálmason [óyfirl.]: Ég skal með örfáum orðum svara hv. 1. þm. Reykv. Það voru að vísu ekki mörg atriði í ræðu hans, sem ég þarf að athuga. Hv. þm. vildi halda því fram, að ekki gæti komið til mála, að launakjör embættismanna og framleiðenda væru svipuð. Hann tók það að vísu réttilega fram, að kjör framleiðendanna væru misjöfn, en laun starfsmanna ríkisins þyrftu að vera jöfn. Nú er það kunnugt mál, að framleiðendur hér á landi hafa aldrei átt við verri kjör að búa en nú á hinum síðustu árum. En það eru framleiðendurnir og engir aðrir, sem eiga að borga brúsann. Þeir þurfa að halda uppi hinni fjölmennu launastétt í landinu. Þess vegna er sjálfsagt að miða kjör launastéttarinnar að meira eða minna leyti við kjör framleiðendanna á hverjum tíma, en á kjörum þessara tveggja stétta er geysilegur munur eins og nú standa sakir. Þess vegna tel ég það ekki sæmilegt, að þing það, er nú situr, sem að sjálfsögðu á að hafa auga yfir þjóðlífinu í heild, samþ. nokkra hækkun á launum á hvaða sviði sem er. Af þessari ástæðu eingöngu greiði ég atkv. á móti þeirri till., sem hér liggur fyrir. Eins og hv. 1. þm. Reykv. tók fram, voru lögin um dýrtíðaruppbótina samþ. á þinginu 1919 og eiga að gilda til ársloka 1933. Það er þess vegna á valdi þessa þings að ákveða, hvort dýrtíðaruppbótin á að gilda lengur en lögin mæla fyrir. Hv. 1. þm. Reykv. hélt því fram, að dýrtíðaruppbótin væri nú ekki orðin lægri en hún er m. a. fyrir það, að verð á landbúnaðarafurðum á innlendum markaði væri óeðlilega hátt. Ég skal ekki fara langt út í þetta mal, en ég held þó, að verði af þeim vörum sé alls ekki haldið eðlilega háu; a. m. k. er hagur framleiðenda til sveita svo slæmur, að hann er ekki sambærilegur við kjör launastéttarinnar í landinu, og þó miðað sé við hag bænda á þessu ári; sem mun vera eitthvað betri en á síðasta ári, þá er þó aðstaðan sú, að kjör þeirra eru miklu verri en allra þeirra, sem taka laun sín í peningum. Þess vegna get ég ekki sem fulltrúi framleiðenda greitt atkv. með nokkurri þeirri till., sem gengur í þá átt að auka þetta ósamræmi. Ég vænti, að það sé hv.þdm. ljóst, að það hefir verið svo hin síðari ár bæði til sjávar og sveita, að allir þeir, sem nokkur ráð hafa haft, hafa kappkostað að búa börn sín undir það að geta komizt í launaðar stöður. Þetta sýnir, að almenningsálitið telur þar álitlegasta framtíðarmöguleika og að þar sé bezt og öruggast að vera. Annars þýðir líklega ekki mikið að þrefa um þessa till., hv.þdm. munu sennilega þegar hafa ráðið afstöðu sína til hennar. Hinsvegar vildi ég ekki láta hana fara út úr d. an þess að gera grein fyrir afstöðu minni til hennar.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég skal ekki fara langt út í þetta mal. Það var ýmislegt í ræðu hv.þm. A.-Húnv., sem getur verið til leiðbeiningar fyrir þá, sem eiga að undirbúa launamálið fyrir næsta þing. Hv. þm. minntist á það, að ákvæðin um dýrtíðaruppbót til embættismanna og starfsmanna ríkisins hefðu verið sett 1919. Þau eru þá búin að gilda í 14 ár. En hvers vegna hafa þessi ákvæði staðið svona lengi óbreytt? Vitanlega fyrir það, að sanngjarnt hefir þótt að framlengja þau ar frá ári. Þegar nú er að því komið, að endurskoðuð verði launalög og launasamningar og nýjar tillögur um skipun þeirra mála verða lagðar fyrir nýkosið Alþingi á næsta ári, þá er það hrein fjárstæða að breyta nú nokkrum launagreiðslum fyrir fáa mánuði. Hv. þm. segist ekki vera með launahækkun á neinu sviði. Þess þarf hann heldur ekki til að geta greitt atkv. með þessari till.Till. ræðir ekki um launahækkun, heldur það eitt, að dýrtíðaruppbótin verði hin sama á næsta ári eins og yfirstandandi ár. Þessi dýrtíðaruppbót er ekkert há, hún er ekki nema 14% á laun þeirra, sem hafa yfir 3 þús. kr. stofnlaun, en það var sú tíðin, að hún komst upp í 140%. Á þessu sest bezt, að launin hafa lækkað, - og hvers vegna hafa þau lækkað? Vegna þess, að vöruverð hefir lækkað vegna þess að bændur og aðrir framleiðendur hafa fengið minna og minna fyrir afurðir sínar og starf. Þegar því hv.þm. heldur því fram, að það eigi að vera fast samband á milli launa þeirra manna, sem starfa í þágu hins opinhera, og afkomu framleiðenda, þá er hann að krefjast hins sama fyrirkomulags, sem einmitt fyrirmælin um dýrtíðaruppbótina tryggja. Það er vart hægt að fárast um 14% dýrtíðaruppbót, þegar lítið er til þess, að framfærslukostnaður er nú a. m. k. 100% hærri en árið 1914. Þetta er svo lítil uppbót, að það er ekki hægt að telja hana eftir, og raunar eru engin laun samkv. launalögunum svo há, að hægt sé að segja, að dýrtíðaruppbót á þau sé óþörf. Ég get fallizt á ýmislegt, sem hv.þm. A.-Húnv. sagði um þetta mál, en aðeins sem leiðbeiningu fyrir væntanlega launanefnd. Og það er einmitt dýrtíðaruppbótin, sem felur í sér samræmingu á kjörum starfsmanna ríkisins og framleiðenda. Því getur hann sízt amazt við henni. Í öðru lagi get ég verið hv.þm. sammála um, að æskilegt væri að hafa launagreiðslur mismunandi háar, eftir því, hvort í hlut ættu einhleypir menn eða fjölskyldumenn. En það er sá galli á, að erfitt er fyrir ríkið eitt að gera slíkan mun á starfsmönnum sínum. Ég hygg, að réttast muni vera að koma slíku fyrir með allsherjarreglum, sem giltu fyrir alla starfsmenn í landinu, og ekki einasta þá, sem eru beinir starfsmenn ríkisins. Til þessa eru opnar leiðir, ef menn vilja fara þær, og verður það viðfangsefni næsta kjörtímabils. En um þá till., sem hér liggur fyrir, veit ég, að hv. Alþingi gerir sig ekki sekt í því að lækka laun þess fólks, sem háð er launalögum, um nokkra mánuði, þar sem launalagaendurskoðun stendur fyrir dyrum. Það er óhrekjanlegt, sem ég hefi sagt, að slíkt getur orðið óbærilegt ýmsum láglaunamönnum ríkisins. Þá vil ég benda hv.þm. A.-Húnv. á hað, þegar hann ræðir um lágt verð á landbúnaðarafurðum innanlands, að öruggatsta ráðið til þess, að það geti hækkað almennt svo um munar, er einmitt að auka kaupgetu neytendanna. Landbúnaðinum vegnar ekki vel, nema það fólk, sem tekur laun í peningum, svo sem kennarar, póstmenn, símaþjónar og almennir verkamenn, geti stundum keypt smjör og kjöt til að borða, og það er vitanlega komið undir launum þessa fólks, hvort það getur veitt sér þessi gæði. Það er nú orðið viðurkennt meðal allra þjóða, að fyrir því þurfi að sjá í framtíðinni, að kaupgetan svari til framleiðslunnar. Höfuðatriðið um verndun innlends markaðar fyrir innlendar vörur er að auka kaupgetu almennings, svo að hann geti keypt þær nauðsynjar, sem framleiddar eru í landinu sjálfu. Þetta sýnir, að við höfum ekki bezt af því að koma launagreiðslum sem allra lægst og eyðileggja með því hinn innlenda markað, svo hann fari sömu leið og hinn erlendi markaður, sem mikil hætta er nú búin. Till. þessi verður og hlýtur að hafa fylgi hv.þdm.

Finnur Jónsson Þessi þáltill. er sama efnis og frv., sem við Alþýðuflokksmenn fluttum í byrjun þessa þings, en mun vera tekið aftur vegna þessarar till. Við Alþfl.menn munum þess vegna greiða till.atkv. og vonum, að hún nái samþykki Alþingis. Hv. þm. A.-Húnv. hefir lagt fast á móti þessari till. og hefir mótmælt henni sem fulltrúi hinna vinnandi stétta í landinu. Ég veit ekki, fyrir hve mikinn hluta af vinnandi stéttum landsins hann er fulltrúi, en trúað gæti ég, að sá hluti væri ekki stór. Ég mæli með þessari till. Við fulltrúar verkamanna og verkamenn viljum ekki, að ríkissjóður svelti sína starfsmenn svo, að hv. Alþingi þurfi að útbúa handa þeim sérstaka kreppuhjálp. Hæstv. forsrh. talaði um það, að tryggasta ráðið til þess að útvega innlendan markað fyrir landbúnaðarvörur væri að launa sæmilega starfsmenn ríkisins, en þetta á líka við um verkamenn. Því betra kaup sem þeir hafa, því meira kaupa þeir áreiðanlega af bændum af nauðsynjavörum. Þetta er sameiginlegt hagsmunamál verkamanna og bænda, þeirra stétta, sem ýmsir flokkar hafa gert sér að leik að reyna að etja saman sem óvinum. Það er vitanlegt, að ýmsir starfsmenn ríkissjóðsins hafa að viðbættri dýrtíðaruppbót ekki nema tæpar 200 kr. á mánuði, og það vita allir, að það er ekki lífvænlegt svo að segja í nokkrum kaupstað á landinu fyrir fjölskyldumann með þessar tekjur. Það gerir ekki betur en það hrökkvi einhleypum manni til að lifa af, og ýmsum af þessum mönnum er trúað fyrir miklum peningum, eins og t. d. póstmönnum. Það er vitanlega ekkert vit í því að hafa laun þessara manna svo lag, að þeir ekki geti dregið fram lífið. Getur ríkissjóður verið þekktur fyrir það? Nei. Mér skilst hv.þm. A.-Húnv. ekkert tillit vilja taka til þess, hvað fólkið þarf að hafa til að geta lifað. Hann segir, að það sé rekstrarhalli á framleiðslunni, og þess vegna verður að heimta, að starfsmenn ríkisins lifi á loftinu. Það er svo dýrt að lifa í kaupstöðum landsins, að sá fjölskyldumaður, sem hefir innan við 200 kr. á mánuði, hefir engan tekjuafgang af starfi sínu; hann hefir ekki einu sinni nóg fyrir sæmilegu framfæri sínu og sinna. Og þá vil ég spyrja hv.þm. A.-Húnv., ef till. verður felld, - hvað á að gera við þá menn, sem hafa svo lítil laun, að þeir geta ekki lifað af þeim? að senda þá á sveit sína, eða hvað verður við þá gert?

Jón Pálmason [óyfirl.]: Það eru nokkur atriði í ræðum tveggja síðustu ræðumanna, sem ég vildi gera stuttar aths. við, og vænti ég, að hæstv. forseti sýni mér nokkra þolinmæði. Hæstv. forsrh. hélt því fram, að það væri alls ekki verið að fara fram á hækkun launa með þessari þáltill. Það er rétt út frá því sjónarmiði, að aðeins sé litið til launanna eins og þau hafa verið. En ég vil ekki, að Alþingi afgr.till. um hækkun eða uppbót á neinum launum, sem nú eru lög til um, og í lok þessa árs eru lögin um dýrtíðaruppbótina fallin úr gildi. Till. er um dýrtíðaruppbót á laun embættis- og starfsmanna ríkisins á næsta ári; það er því um að ræða till. um hækkun á launum. Hæstv. ráðh. gekk inn á það, sem ég hélt fram, að framleiðendurnir í landinu hefðu of lítið fyrir sína framleiðslu, en hann hélt jafnframt fram þeirri kenningu, sem ég tel, að sé nokkuð hæpin, að launin þyrftu að vera há, til þess að þeir, sem þau fá, gætu keypt landbúnaðarvörur. Það er að vísu gott, að fjárhagur þessara manna sé góður, en ef það á að byggjast á því, að ríkissjóður eigi með almannafé að hækka laun í þessum tilgangi, þá er það stefna, sem ég get ekki samþ.Hv. þm. Ísaf. lýsti því yfir sem fulltrúi verkalýðsins, að hann vildi samþ.till. Það er vitanlegt, að verkamenn vilja spenna allt kaupgjald sem hæst. Ég get ekki fallizt á, að það sé rétt stefna. Það er því aðeins heillavænleg stefna, að framleiðslan þoli þetta háa kaup. En þolir framleiðslan hátt kaupgjald nú? Og ef hún þolir það ekki, þá hrynur byggingin, framleiðslan sligast. Og það er einmitt það, sem jafnaðarmenn grunar að verði, og í þá átt hnígur öll þeirra stefna í þjóðfélagsmálum, að hin sjálfstæða framleiðsla hrynji. Það er það, sem þeir óska eftir. Hv. þm. talaði um, að laun sumra starfsmanna ríkisins væru svo lág, að þeir þyrftu að lifa á lofti. Hann sagði, að ýmsir þeirra hefðu svo lág laun, að þau væru ekki 200 kr. á mánuði, en ég vil spyrja: Hvaða laun hafa þeir, sem sjálfstæða framleiðslu stunda? Þeir hafa ekki 200 kr., ekki einu sinni 100 kr. á mánuði, heldur miklu lægra. En þegar svo þessi stétt manna á þar á ofan að fara að greiða uppbót á óeðlilega há laun opinberra starfsmanna, samanborið við afkomu almennings, þá er málum þessum stefnt út í öfgar. Hv. þm. var að spyrja um það, hvað ætti að gera við opinbera starfsmenn, sem ekki gætu lifað á launum sínum, en ég vil spyrja hann aftur 3 móti: Hvernig stendur á því, að slíkur fjöldi manna sækir um hvert einasta opinbert starf, sem losnar í bæjum eða sveitum, og hvað verður um alla þá, sem ekki fá þessi störf ? Ég þekki ekkert einasta launað starf í landinu, sem ekki er þetta kapphlaup um, og það mun vera almenningsálit, að sá, sem slíkt starf hreppir, sé kominn á þá hina grænu grein. Ég álít, að þetta sýni ljóslega gæðahlutfallið milli hinna launuðu starfa og kjara framleiðenda. - Hæstv. forseti gefur mér nú merki um að hætta, en ég vænti þess, að það komi fram við þessa atkvgr., hverjir vilja samþ. þessa till. og hverjir ekki, og þess vegna vil ég leyfa mér að óska nafnakalls um hana.

Finnur Jónsson Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að framleiðendur hefðu ekki 100 kr. kaup á mánuði. Einmitt þess vegna hefir þingið orðið að semja og setja kreppulöggjöfina. En vill hv.þm., að Alþingi þurfi líka að setja kreppulöggjöf fyrir opinbera starfsmenn sína? Hann spyr um það, hvers vegna fjöldi manna sæki um opinberar stöður. Ég svara honum með því að benda honum á, að atvinnuleysi ríkir í landinu. Ég vænti, að það sé honum kunnugt og að hann þurfi ekki frekara svar.

Frsm. (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: Hér kemur nú eitt launahækkunarmálið enn, sem fjhn. mælir með, að verði samþ. Laun þessa starfsfólks hafa frá byrjun verið mjög lág. Var í fyrstu svo ákveðið með tilliti til þess, að gengið var út frá því, að þessi störf yrðu ekki stunduð af sama fólki nema um stuttan tíma og að þau yrðu ekki föst störf. En eins og menn vita, eru þetta nú orðin föst störf. Af þeim ástæðum var farið að hækka laun fyrir þau tiltölulega fljótt. Árið 1926 voru hækkuð laun hjá einum flokki þessa starfsfólks, símriturum. Hjá þeim eru hámarkslaun 2800 kr. Þeir fengu þá uppbót, kr. 150 á 4 síðustu aldursviðbæturnar, samtals kr. 600 með verðstuðulsuppbót. Annar launaflokkur: Varðstjórar o. fl. Hámarkslaun þeirra eru 2200 kr., uppbót kr. 100 á 3 síðustu aldursviðbæturnar, samtals 300 kr. með verðstuðulsuppbót. Nú kemur þessi síðasti launaflokkur, sem fer fram á að fá samskonar uppbót á sín laun. Ef fylgt væri sömu hlutföllum um launauppbót handa þessum flokki eins og fylgt hefir verið um hina flokkana, þá ætti þessi launaflokkur að fá 200 kr. uppbót, eða 100 kr. á 2 síðustu aldursviðbæturnar. En nú hefir verið lagt til, af því að hér er um svo lágt launaðan flokk að ræða, að launauppbót sú, sem þessi flokkur fengi, yrði sú sama og hjá varðstjórunum. Það sýnist ekki ástæða til að þrátta um það, hvort tiltaka eigi 200 eða 300 kr. í þessu sambandi. Ég get því lýst því yfir, að n. leggur til, að uppbótin verði 300 kr., eða 100 kr. á hverja af þeim 3 síðustu aldursviðbótunum. Enda eru hámarkslaun þessa launaflokks ekki nema 1800 kr. Með dýrtíðaruppbót, 25% bætast svo við 450 kr. Ég hefi verið á móti því á síðustu þingum að framlengja dýrtíðaruppbót, og ég bjóst við, að þessi dýrtíðaruppbót yrði ekki framkvæmd, og fannst mér því meiri ástæða til, að þessi launauppbót kæmi til þessara mjög lágt launuðu starfsmanna ríkisins. Þessir starfsmenn hafa fengið nokkra launauppbót, sem farið var að veita þeim fyrir 2 eða 3 árum, sem er 5 aur. á hvert viðtalsbil, sem hefir orðið kringum 150 kr. fyrir hvern starfsmann. þessir starfsmenn hafa því nú um 2400 kr., ef gert er ráð fyrir, að dýrtíðaruppbótin, 25%. Verði samþ., en annars ekki nema 1950 kr. Þegar breyt. var gerð á launum starfsfólks símans 1926 og 1929, þá var þessi lægst launaði flokkur þess látinn sitja á hakanum. Og fyrir þær ástæður gat ég fyrir mitt leyti fallizt á þessa breyt., þó að ég sé að öðru leyti á móti því að breyta launalagaákvæðunum án þess að lögin séu í heild tekin til athugunar. Allra sízt er ég með því að breyta launalagaákvæðum á þessu þingi, þegar liggur fyrir að breyta þessum hlutum á næsta þingi. En ég vænti þess samt, að þau rök, sem færð hafa verið fram fyrir réttmæti þessara breyt., verði tekin til greina, þegar þingið virðist fast til að hjálpa öðrum Starfsmönnum, sem til muna eru betur settir en aðrir.

Héðinn Valdimarsson Ég á hér litla brtt. um það, að bæjarpóstunum í Rvík verði greidd sama dýrtíðaruppbót eins og öðrum opinberum starfsmönnum. Laun þeirra voru lækkuð um 15%, eins og ýmissa annara opinberra starfsmanna, en hálfu ári fyrr en annara. Kjör þeirra eru miklu verri en annara starfsmanna pósthússins; þeir fá ekki kaup fyrir eftirvinnu, sem bætir laun ýmissa starfsmanna þar, né þóknun af frímerkjasölu, og einkennisbúninga hafa þeir ekki fengið eins og t. d. hafnsögumenn Rvíkur. En bæjarpóstar hafa oft áaflega mikið starf. Ég hefi borið þetta undir hæstv. fjmrh. og dómsmrh., sem þetta mál heyrir undir, og þeir hafa fyrir sitt leyti samþ. það. Aftur á móti hefi ég ekki getað komið málinu fyrir fund hjá fjhn., en náð í nokkuð af meðlimum hennar, og þeir mundu samþ.till. fyrir sitt leyti; vænti ég því þess, að brtt. þessi nái fram að ganga.

Jón Þorláksson Þegar þetta mál var hér fyrst til umr. fyrir nokkrum dögum, gaf sig fram hv. 1. þm. S.-M. með upplýsingar í málinu. Ég hafði gert ráð fyrir, að til þess mundi koma, að þetta þjóðfélag þyrfti að verja tilveru sína og skipulag gegn þeim flokki manna í landinu, sem hafa það að yfirlýstri stefnuskrá að kollvarpa þjóðskipulaginu með valdi, en það eru kommúnistar, eins og allir vita. Hv. 1. þm. S.-M. kom svo og fór að gefa upplýsingar viðvíkjandi þessu máli, og þær voru á þá leið, að það þyrfti ekkert að óttast kommúnista, þeir væru svo skiptir, það væri mismunandi lýður, þeir væru innanhúss, og þeir væru svo fáir, sem væru í áhlaupadeildinni, að það væri engin hætta á því, að nein af þessum áformum, sem ég gat um, kæmu til framkvæmda. Ég hefi verið að hugsa um það síðan, hvernig ég eigi að líta á upplýsingar hv. 1. þm. S.-M. Ég sé það í blöðunum, eins og aðrir, að foringjar Alþfl. á Austfjörðum halda því fram, að það sé jafnnáið samband á milli kommúnista og hv. 1. þm. S.-M. eins og á milli forstjóra einhvers fyrirtækis og einkaritara hans. Þessi hv.þm. er berum orðum kallaður í blöðum Alþfl. á Austfjörðum einkaritari Kommúnistaflokksins. Það gæti þess vegna verið um það að ræða, að svo mikið væri hæft í þessu, að hér lægju í raun og veru fyrir upplýsingar frá fyrstu hendi, sama sem frá Kommúnistaflokknum sjálfum. Svo gæti líka verið, að hv.þm. stæði utan þessa flokks, og þá væri þetta frekar eins og hugboð ókunnugs manns. Ég hefi komizt að þeirri niðurstöðu, að það sé þýðingarlaust að gera þetta upp við sig, hvort hv. 1. þm. S.-M. er að gefa þessar upplýsingar fyrir Kommúnistaflokksins hönd, eða það séu aðeins getgátur, því að í hvorugu tilfellinu er hægt að byggja neitt á þessum upplýsingum. Það er ljóst, að ef á að skoða þetta sem upplýsingar frá Kommúnistaflokknum, þá má ekki byggja á því, að flokkurinn gefi upp réttar upplýsingar um þetta atriði. Flokkur, sem hefir það að yfirlýstu stefnuskráratriði að beita þjóðfélagið ofbeldi, fremur ekki þá heimsku að gefa upplýsingar um, hver áhlaupastyrkur hans sé. Segi hann eitthvað um það, má frekar hyggja á því, að þær séu rangar heldur en réttar. En ef þetta hinsvegar hafa verið getgátur utanflokksmanns, þá er ekkert upp úr því leggjandi, eins og ég veit, að hv. 1. þm. S.-M. skilur vel. Ég held þess vegna, að bezt sé að taka ekkert mark á því, sem hann sagði um það, að kommúnistar væru svo fáliðaðir af áhlaupamönnum, að þess væri alls ekki að vænta, að flokkurinn færðist það í fang að framkvæma sína eigin stefnuskrá. Þessu næst játaði hv. 1. þm. S.-M. og viðurkenndi rétt að vera hjá mér, að ef til slíkra áhlaupa kæmi, þá væri fasta lögreglan ónóg, hvort sem hún væri 48 eða 60 manns. Svo viðurkenndi hv.þm. eins og allir aðrir, og því verður ekki á móti mælt, að hér eru það margir staðir, sem eru svo þýðingarmiklir fyrir þjóðfélagið, að þá verður að verja, ef til uppreisnar kæmi, og að liðið, sem er svo fámennt, að ekki kæmu nema 4 eða 5 menn á hvern stað, getur ekki haldið þeim á móti neinum árasum. En þá kom hv.þm. með það, að þá yrði varalögregluliðið ekki nóg heldur. En hann hugsar sem svo: Þá leggst eitthvað til, þá kemur eitthvert lið, sem nægir til þess að kveða áhlaupið niður. Þetta var nattúrlega ekki annað en hjal þess óforsjála manns, sem hlýtur að viðurkenna, að hér er hætta fyrir dyrum, en hefir tekið það í sig að vilja ekki gera ráðstafanir, sem einar megna til þess að bægja hættunni frá, og endar svo í orðamælgi úrræðaleysingjans, sem endar alltaf á því: Ja, þá leggst eitthvað til. - Nei, í þessu efni er hvorki að treysta á hjálp forsjónarinnar, ef þjóðfélagið vill ekki hjálpa sér sjálft, né heldur að upp rísi einhverjir bardagaskarar af engu, þegar út í bardaga er komið. Það viðurkenna allir, sem nokkra þekkingu hafa á lögreglumálum, að það er vonlaust að treysta því, að það komi einhverjir hópar af óæfðum mönnum, sem séu eða verði nokkurs megnugir, þegar út í bardaga er komið. Enda höfum við ágætt dæmi um það frá 9. nóv. í fyrra. Það er enginn efi á því, að af þeim hundruðum eða þúsundum manna, sem á bardagann horfðu, vildi enginn eiga það á hættu að limlestast, enginn sá sér fært að hreyfa hönd eða fót í bardaganum. Enda er það viðurkennt, að slíkt er ófært fyrir menn, sem enga æfingu hafa í þeim hlutum, eða skortir forustu til þess að leggja út í slíkt. Hv. 1. þm. S.-M. hefir með þessu bent sjálfur á þau rökþrot, sem hann endaði í, og gefið okkur, sem höldum fram nauðsyn varalögreglunnar, allan þann stuðning, sem við getum óskað eftir. Þá hélt hv.þm. Seyðf. langa og hvellmikla ræðu. Hv. þm. Snæf. hefir að vísu svarað honum skörulega, svo það er aðeins örfátt, sem ég þarf þar við að bæta. Hv. þm. Seyðf. byrjaði með því að telja upp a. m. k. 10 mikilvæg málefni í nútíð og framtíð, sem unnt væri að framkvæma fyrir það fé, sem varalögreglan hefir kostað. Mér þótti sem hv.þm. Seyðf. hefði gleymt því góða og gamla máltæki, að erfitt er að gera tvo tengdasyni að einni dótturinni, því að hann vildi a. m. k. gera 10 tengdasyni að þessari einu dottur. En það skilja allir, að er orðabelgingur og ekkert annað, slík upptalning. En það, sem svo var eftir að leggja á metaskalarnar, ekki á móti öllum þessum 10 liðum, heldur á móti einhverjnm einum, er, hvers virði friðurinn er, sem fæst með því, að þjóðfélagið kosti því, sem þarf á hverjum tíma, til þess að halda uppi friði. Satt að segja erum við Íslendingar orðnir svo vanir friði í okkar þjóðfélagi, að það er kannske ekki eins ljóst fyrir okkur eins og mörgum öðrum, hversu mikils virði það er fyrir þjóðfélagið að halda uppi friði. Ef litið er aftur í söguna, þá hafa þó verið þeir tímar hér, að allt logaði upp í ófriði í landinu, og það er a. m. k. hægt að hugsa sér einhvern samanburð á afleiðingum hans og því, sem hefði mátt fá, ef varið hefði verið tilsvarandi orku og fór í ófriðinn til farsælla og þjóðnýtra starfa. Ég ætla aðeins að bera upp eina spurningu fyrir hv.þm. Seyðf. Hann kannast við eins og aðrir, að á árunum 1200 til 1260 geisaði stöðugur ófriður og flokkadráttur hér á landi og endaði með því, að þjóðin glataði Sjálfstæði sínu, og upp úr heim samningi, sem um það var gerður, gægðist óskráð hótun konungsmanna um það, að það yrði hætt að sigla til landsins, ef landsmenn beygðu sig ekki. Þessi óskráða hótun kemur fram í skilyrðinu um það, að fá 6 skip á ári til landsins. Hvaða þýðingu heldur svo hv.þm. Seyðf., að það hefði haft fyrir þessa þjóð, ef höfðingjarnir, sem í 60 ár fóru með herflokkum og bardögum um landið, hefðu heitt tilsvarandi orku til þess að manna upp þjóðina til farmennsku og til að eignast þann farkost, sem þurfti til þess að halda uppi siglingum milli Íslands og annara landa? Heldur hv.þm., að við hefðum þurft að óttast þessa óskráðu hótun um að Norðmenn hættu að sigla til landsins, ef við hefðum borið gæfu til þess að halda uppi friði í landinu og vinna að friðsamlegum störfum í staðinn fyrir að halda uppi ófriði? Og heldur hv.þm., að einokunin hefði nokkurntíma skollið á, hefðum við verið eins miklir farmenn eins og við að öðru leyti teljum okkur vera mikla manndómsmenn? Nei, þá og jafnan síðan hefir skortur á friði orðið þessari þjóð dýr, og nú er komið að því aftur, að svona róstur vofa yfir. Það er reynt til þess að kollvarpa því friðsamlega starfi, sem unnizt hefir í þessu þjóðfélagi á undanförnu endurreisnartímabili. Hv. þm. Seyðf. heldur því fram, að það borgi sig ekki að halda uppi friði. Ég hefi bent á dæmi úr okkar eigin sögu, ef vera mætti, að það skýrði fyrir hv.þm., hvers virði friðurinn er, og einnig má minnast á það, að önnur ríki telja það fullkomlega svara kostnaði að halda uppi friði hjá sér, þar sem útgjöldin til þess að halda uppi friði innanlands og við nágranna sína eru með hæstu gjaldaliðum hjá mörgum þjóðum. Hér verðum við ekki varir við þann kostnað, nema ef telja skyldi kostnað af landhelgisgæzlu. Ég gæti farið líka leið og hv.þm. Seyðf. og talið upp ótal starfssvið, sem alveg féllu um koll, ef ekki væri offrað því lítilræði, sem þarf til þess að halda uppi friði í landinu. Hv. þm. komst að þeirri miður gáfulegu niðurstöðu, að sá friður, sem þjóðfélaginu væri tryggður með sterku lögregluvaldi, væri sama eðlis og hinn vopnaði friður stórveldanna, það ástand, þegar stórþjóðirnar vígbúast hver í kapp við aðra til þess að ógna nágrannaþjóðunum frá árásum. En samlíkingin er ekki rétt. Það dettur engum í hug, ef þjóðfélagið á annað borð kemur sér upp nógu sterku lögregluvaldi til þess að vernda friðinn í landinu, að það leyfi þá nokkrum að efla flokka gegn þessu lögregluvaldi; að sjálfsögðu verða allar slíkar tilraunir kveðnar niður. Hv. þm. viðurkenndi, að tilvísun mín í rússnesku byltinguna hefði verið rétt að því leyti, sem ég vildi nota hana. Kommúnistaflokkurinn hér er hlutfallslega orðinn eins átaksmikill og rússneski kommúnistaflokkurinn var 1917. Reynslan þaðan sýnir, að svo lítill flokkur getur kollvarpað þjóðskipulaginu, ef ríkin hafa ekki fullan vilja til varnar. Það mun vera rétt hjá hv.þm., að í sjálfum rússneska kommúnistaflokknum, sem nú ræður öllu þar í landi og á sínum tíma kollvarpaði þjóðskipulaginu, sé ekki nema 1% rússnesku þjóðarinnar. Meira þarf ekki til. Og þar sem svo er hjá þjóð, þar sem menn eru vanir vopnaburði, þá þarf víst áreiðanlega ekki meira hér hjá okkur, þar sem engir temja sér vopnaburð, ef Alþ. sýnir ekki þann manndóm að búa svo um hnútana, að þjóðskipulagið sé ekki varnarlaust fyrir hvaða ræfli, sem á það vill ráðast. Hv. þm. Seyðf. hafði sömu sögu að segja og hv. 1. þm. S.-M., að kommúnistar væru svo sundraðir, að þá þyrfti ekki að ottast. En það skein í gegnum ræðu hans, að hann var ekki að flytja ræðu á Alþ., heldur var hann að tala til þeirra kjósenda, sem nú eru á báðum áttum um það, hvort þeir eigi að fylgja Alþfl. eða Kommúnistaflokknum. Öll ræða hv. æm. var tilmæli til þessara kjósenda um að koma í Alþfl., og verður að hafa það til hliðsjónar margendurteknum yfirlýsingum hv.þm. um það, að þeir Alþfl.menn vildu líka granda þjóðskipulaginu, þeir vildu líka, að engin lögregla fyrirfyndist o. s. frv. Þetta eru aðeins biðilsorð til kommúnista hér í bænum og þeirra, sem standa á milli þess flokks og Alþfl. ennþá. Til þeirra mega þeir biðla fyrir mér svo mikið sem þá lýstir. Og mér finnst ekkert fara illa á því, að Alþfl. skipti liði, eins og þeir segja, að kommúnistar geri, og sendi annan arminn í biðilsför til bændanna, eins og gert hefir verið á þessu þingi, en hinn í samskonar erindagerðum til kommúnista. En hvort þeir vaxi af því í augum þjóðarinnar, að biðla samtímis til svo óskyldra meyja, læt ég ósagt. Hv. þm. Seyðf. gerði aths. við þau orð mín, að Sjálfstfl. væri nú forvígisflokkur lýðræðisins hér á landi, og sagði eitthvað á þá leið, að lýðræðishugsjónin hefði ekki komið fram hjá flokknum fyrr en 1931. Þetta er ekki rétt frá skýrt. Það stóð líkt á með það mál eins og lögreglumálið áður en Kommúnistafl. kom til sögunnar; það var ekki sjáanleg þörf til þess að halda uppi liði eða skipuleggja flokka til verndar lýðræðinu meðan enginn gerði sig líklegan til þess að ráðast á það. En 1931 skeði atburður, sem opnaði augu manna fyrir því, að nú var ekki nóg lengur að sitja aðgerðarlaus og láta sem allir væru lýðræðismenn, og þá, þegar þörfin var orðin brýn, tók Sjálfstfl. upp merki lýðræðisins, og ég vona, að hann beri gæfu til þess að halda því hátt enn um langan aldur. Ég hirði ekki um að elta hv.þm. út í þá rökþvælu, sem hann lét sér sæma að flytja hér; ég skal aðeins segja frá niðurstöðu hans. hún var sú, að varalögreglan væri stofnuð til árása á meiri hl. þjóðarinnar. Það þarf ekki annað en að minna á þessa niðurstöðu, til þess að öllum skiljist, að röksemdafærslan, sem leiddi hv. ræðumann að þessari endaleysisútkomu, var eintóm þvæla og vitleysa. Spurningin í þessu máli er sú, hvort þjóðin beri gæfu til þess að eiga á Alþ. fulltrúa, sem ekki eru um of á eftir tímanum. Það má segja, að árasir á þjóðskipulagið sé ekki nýtt fyrirbæri; þeirra hefir orðið vart í stærstu kaupstöðum landsins nú undanfarið, þótt í smáum stíl sé. Vonandi ber þjóðin gæfu til þess að velja sér þá fulltrúa á Alþ., sem þekkja þessa hættu og vita, að byltingarhættan getur blossað upp hér sem annarsstaðar þegar minnst vonum varir, og séu reiðubúnir til þess að gera nógu snemma ráðstafanir til þess að halda öllum þeim öflum, sem vinna gegn þjóðskipulaginu, í skefjum. Ég treysti því, að þeir menn, sem vilja halda núverandi þjóðskipulagi uppi, láti ekkert hindra sig í baráttunni gegn skaðsemdaröflunum. - þrátt fyrir ágreininginn, sem varð í fyrra um frv. um lögreglumenn, sýndi þó allur þorri þm. skilning sinn á nauðsyn þeirrar lagasetningar, og ég vona, að sá skilningur sé enn við lýði. Komi þessi till. til atkv., þá skora ég á hv.þm. að fella hana, bæði till. Alþfl. um að banna stj. að framkvæma l. um lögreglumenn, og viðaukatill. hv. 1. þm. S.-M., sem auk þess að vera engin umbot á aðaltill. er svo illa samin, að hv.þm. ætti að fá íslenzkukennara til þess að leiðrétta helztu málvillurnar áður en hún kemur til atkvæða.

Jakob Möller Menn hafa haldið því hér fram, að varalögreglunnar væri aðallega þörf vegna kommúnista. Þetta er rétt, það sem það nær. En hennar er ekki aðeins þörf vegna þeirra manna, sem kalla sig kommúnista, heldur líka þeirra manna innan Alþfl., sem að vísu ekki kalla sig kommúnista, en hafa sýnt sig að því að vera engir eftirbátar kommúnista í því að beita ofbeldi í pólitísku hagnaðarskyni. Hv. 2. þm. Reykv. er ágætt dæmi um þessa menn innan Alþfl. Til þess að rökstyðja þetta vil ég rifja upp aðaldrættina í forsögu málsins. Sem kunnugt er kom það nokkrum sinnum fyrir á síðustu árum, að smáóspektir urðu í sambandi við bæjarstjórnarfundi; þá söfnuðust saman nokkrir menn, aðallega unglingar, sem trufluðu fundina með stóryrðum og háreysti. Þessir unglingar héldu, að þeir yrðu meiri menn við þessi ólæti; stundum gekk þetta svo langt, að þeir tóku hina og þessa hluti, svo sem glös og stóla, og hentu þessu í hverja sem fyrir urðu, en unnu þó aldrei mikinn skaða með því. Fyrir 9. nóv. í fyrra má segja, að ekki væri ástæða til alvarlegra varnarráðstafana. Þá skeðu þeir atburðir, að hv. 2. þm. Reykv. fór að beita sér fyrir samskonar liðssafnaði og kommúnistar höfðu áður haft með höndum. Og framkvæmdirnar hjá hv. 2. þm. Reykv. voru ólít verklegri en þær, sem áður höfðu þekkzt. Hann er formaður stærsta verkalýðsfélagsins hér í bænum, og fyrir þennan dag lét hann boð út ganga, að sem flestir félagsmenn skyldu mæta á bæjarstjórnarfundi, og ekki var farið leynt með það, að tilgangurinn væri sá, að beita ofbeldi, ef bæjarstj. léti ekki að vilja þessara manna. Ég vil leyfa mér að benda á misræmið í þessum gerðum Alþýðuflokksforingjanna og hrópum þeirra nú um það, að þeir séu sjálfsagðir forsvarsmenn lýðræðisins í landinu. Það er vitað af öllum, að bæjarstj. Rvíkur er kosin samkv. lýðræðisreglum. Og það er ofbeldi gegn þessari lýðræðisstjórn, sem hv. 2. hm. Reykv. stofnar til með liðssamdrætti sínum. Það er hreint og beint skoplegt, þegar þessi sami hv.þm. er nú að skreyta sig og flokk sinn með lýðræðisfjöðrum. Ég skal til samanburðar benda á samskonar atvik og það, er hér varð 9. nóv., frá Danmörku, þar sem flokksbróðir hv. 2. þm. Reykv. stjórnar. Að vísu eru þeir aðeins flokksbræður að nafninu til. Það kom fyrir í Nakskov, að flokkur óaldarlýðs, með kommúnista í broddi fylkingar, gerði aðsúg að bæjarstj. þar og neyddi hana til þess að gera samþykkt um atvinnubætur, sem meiri hl. bæjarstj. var mótfallinn. Þessi samþykkt var að vísu felld úr gildi síðar. En sá flokksbróðir hv. 2. þm. Reykv., sem með völdin fer í Danmörku og er lýðræðismaður meira en að nafninu til, lét hlífðarlaust dóm ganga yfir þá óaldarseggi, sem þarna voru að verki. Síðan hefir ekkert slíkt verið reynt í Danmörku. En hér er allt annað uppi á teningnum. Fyrir 9. nóvember, þegar búizt var við smávægilegum ópektum af hálfu kommúnista, hafði lögreglustjóri talið það skyldu sína að gera varúðarráðstafanir fyrir fundina, t. d. að láta aðstoðarlið vera til taks, ef á þyrfti að halda. En nú, þegar formaður stærsta verkalýðsfélagsins safnar opinberlega liði fyrir fundinn, bregður svo undarlega við, að ekkert lið er til staðar. Ég staðhæfi, að þarna hafi verið að ræða um samantekin ráð milli lögreglustjóra og forvígismanna sócíalista. Ég hefi áður staðhæft þetta opinberlega, á vettvangi, þar sem lögreglustjóri gat borið hönd fyrir höfuð sér og afsannað orð mín með málshöfðun. Hann lét það boð út ganga, að hann ætlaði að höfða slíkt mál, en það er ekki komið enn. Þetta sannar það átakanlega, að staðhæfing mín er á rökum byggð. Lögreglustjóra bar skylda til þess að láta dómstólana sýkna sig af ákæru minni, því þarna er um að ræða þá stórkostlegustu misbeiting embættisvalds, sem hægt er að hugsa sér. Þegar á fundinn kom, varð fljótt uppvíst um tilganginn; það átti að þvinga meiri hl. bæjarstjórnar til þess að taka aftur samþykkt, sem hann hafði gert fyrir skömmu.1) Þeir jafnaðarmennirnir hafa sagt það oftar en einu sinni, að það þyrfti enga lögreglu, ef landinu væri stjórnað samkv. vilja alþýðunnar, en það þýðir í munni þessara manna, að stjórnarfarið ætti að lagast eftir duttlungum þeirra sjálfra. Það er auðvitað hægt að forðast allar óeirðir, ef alltaf er látið að vilja óeirðarmannanna. En það er ekkert lýðræði. Alþ. hefir sömu aðstöðu í landinu og bæjarstj. í bænum. Bæjarstj. er kosin samkv. fullkomnum lýðræðisreglum. Og í því tilfelli, sem ég hefi lýst, reyndi hv. 2. hm. Reykv. að kúga löglegt meirihlutavald, og nota til þess aðstöðu sína sem form. Dagsbrúnar. Ég er sannfærður um það, að hefði varalögreglan ekki verið sett á stofn til þess að halda óspektarmönnunum niðri, hefðu þeir farið að leika sama leikinn gagnvart Alþ. og þeir léku 9. nóv. á bæjarstjórnarfundinum. Því var svo sem hótað í umr. um lögreglumálin, en munurinn var sá, að þá var búið að stofna varalögreglu, og því varð ekkert úr hótuninni. Ekkert hefir heldur borið á óeirðum í sambandi við bæjarstjórnarfundi síðan.  Það þarf engum að blandast hugur um það, að varalögreglan er þörf stofnun, nauðsynleg og sjálfsögð stofnun. Áður en hún komst á fót, var sífellt verið að ónáða bæjarstj. með smáuppþotum, og þessi uppþot náðu hámarki sínu 9. nóv. En síðari tilraunir hafa dottið niður máttlausar; ítrekaðar tilraunir til upphlaups og óeirða voru gerðar, en frumkvöðlarnir hurfu jafnskjótt frá fyrirætlunum sínum, er þeir vissu, að lögreglan var alltaf til taks og hafði góðan mannafla. Ég held, að hv. 2. þm. Reykv. hafi vitað af þessari eflingu lögreglunnar og vitað, að það var tilgangslaust að fitja upp á nýjum upphlaupum eftir 9. nóv. Þessar endasleppu tilraunir hafa einmitt sýnt það, hve mikil nauðsyn bar til þessara ráðstafana, og eins hvert gagn hefir orðið að þeim. Mér finnst það skoplegt, að Alþingi skuli verja svona löngum tíma til að ræða þessa till., sem brýtur í baga við landslög, því að sú skýring, sem hv.þm. Snæf. gaf á síðasta fundi, var vitanlega alveg laukrétt. Skilyrðum 6. gr. er auðvitað fullnaegt, er ráðh. hefir tekið ákvörðun sína, þó að ekki hafi fram farið full fjölgun. Varaliðs er þörf, þó að lögregluliðið sé 60 manns, og ekki síður, ef þeir eru færri. Enda er ástæðulaust að að hafa 60 manna fasta sveit til þess að sinna vanalegum lögreglustörfum innan bæjarins. Það er alveg tvímælalaust, að bæði aðaltill. og viðaukatill. koma í bága við lögin um lögreglumenn og ætti því alls ekki að bera þær undir atkv. 1) Hér virðist vanta skýringu á því, hver sú samþykkt var og hver rok voru fyrir henni, sbr. síðari ræður. JakM.

Eysteinn Jónsson Ég var ekki viðstaddur á laugardaginn vegna lasleika, og veit því ekki, hvaða skeytum hefir þar verið beint til mín. En ég ætla aðallega að athuga ræðu hv. 1. landsk. Röksemdir hans eru ef til vill ekki óskyldar þeim, sem hann vanalega notar, því þær eru á þá leið, að hann slær föstu einhverju atriði, sem er alveg rangt, og byggir síðan á því, an þess að skeyta nokkuð um, þótt undirstaðan sé röng. Það, sem hann byggir á í þessu máli, er, að þeir, sem leyfa sér að andmæla honum, séu kommúnistar. Um það var mestur hluti ræðu hans og á því voru andsvörin byggð. Það væri alveg hliðstætt, ef ég slægi því föstu, að hv. 1. landsk. væri nazisti, og því óþarft að eyða orðum að því, sem hann segir. Þessa aðferð mun ég samt ekki viðhafa, enda gerist þess ekki þörf. Ég þarf ekki að lengja umr. með hugleiðingum um það, hvort ég er kommúnisti eða ekki. Einkenni þeirra er, að þeir vilja rífa niður þjóðskipulagið með ofbeldi og byltingu. Geti hv.þm. ekki vitnað í ræðu eða rit, þar sem ég gerist stuðningsmaður slíkrar stefnu, falla ummæli hans um sjálf sig. Lögreglan segir hann að sé ætluð til þess að verjast spellvirkjum kommúnista. Þegar hann svo fer að láta í ljós skoðanir sínar um það, hverjir séu kommúnistar, þá telur hann með þeim m. a. mig, hv. Alþfl.menn í d. og yfirleitt alla, sem eru honum andstæðir og mæla á mdti lögreglufirrum hans. Af þessu mætti álykta, að varalögreglan eigi að vera nokkurskonar pólitískur lífvörður sjálfstæðismanna. Með þessu bendi ég bara á, hvert firrur hv.l.landsk. leiða. Hv. 1. landsk. þóttist hafa eftir mér, að lögreglan væri ónóg. Það er rangt, ég sagði, að 60 manna sveit mundi ekki nægja til þess að bæla niður uppreisn. En hitt sagði ég ekki, að þróttur kommúnista væri svo mikill, að lögreglan fengi ekki staðizt þá. Ég vil vara hv. 1. landsk. við að blanda slíku saman. En bezt rök máli mínu til stuðnings komu frá hv. 1. þm. Reykv., flokksbróður hv. 1. landsk., þar sem hann sýndi fram á, hve lítið fylgi ofbeldisstefnan hefði. Alvarlegasta tilfellið var, þegar nokkrir æstir unglingar og jafnaðarmenn létu kommúnista halda sér undir kylfur lögreglunnar 9. nóv. Um þetta allt er ekki á öðru að byggja en þeirri reynslu, sem við höfum af uppþotum, en hún er á þá lund, að þau hafa öll verið smávægileg, nema þá helzt þegar Alþfl. lét flækja sér út í þau eins og 9. nóv. En þegar stofna skal til varalögreglubákns, sem kostar 2–3 hundruð þús. krónur, þá hvílir á þeim, sem þess óska, að sanna, að þörf sé á slíku. Fyrir þeirri þörf tel ég engin veigamikil rök hafa verið færð. Landsmenn eiga heimtingu á að fá greinargerð um þá nauðsyn, sem til þess rekur að skylda þá til þess að láta af hendi fé sitt til uppihalds þessari varalögreglu. Það hefir sýnt sig, að viðbótartill. mín er mjög nauðsynleg. Hér hafa komið fram lögskýringar, sem ganga í þá átt, að það sé ekki heimtað, að búið sé að uppfylla skilyrði 1. gr. laga um lögreglumenn áður en varalögregla er stofnuð. Þó veit hver sá, sem að afgreiðslu þessara laga stoð, að slíkt er skýlaus skylda, áður en menn utan bæjanna eru látnir greiða til varalögreglunnar. Þessi skilyrði voru einmitt sett í lögin til þess að koma í veg fyrir, að lögreglukostnaðurinn kæmi að óverðskulduðu niður á sveitafólki. En það hefir samt alltaf verið meiningin hjá íhaldinu, að láta óviðkomandi fólk bera þennan herkostnað fyrir Reykvíkinga, og hafa þeir nú fengið hv. hm. Snæf. til þess að skýra lögin á þann hátt, að Reykjavíkurbær geti skotið sér undan að fjölga lögreglumönnum skv. ákvæðum laga um lögreglumenn. En trúi því ekki, að nokkur fulltrúi fyrir sveitakjördæmi geti undan því skorazt að fylgja brtt. minni, sem á að koma í veg fyrir, að Reykjavík verði leyst undan þessari skyldu. Ég trúi því mjög vel, að hv. 1. landsk. telur viðbótartill. mína sízt til bóta, þar eð með henni verður ákveðið, að hann og flokksbræður hans geti ekki rangfært lögin og skotið sér undan að uppfylla skyldur þær, sem í þeim eru ákveðnar, eins og þeir hafa ætlað sér og hann virðist hafa átt frumkvæði að.

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Eins og afskipti mín af þessu máli í fyrra sýndu glöggt, ætlaði ég mér aldrei að leggja neinn dom á lagáakvæðin. En það, sem ég hefi haldið fram, er, að því aðeins sé heimilt að setja á stofn varalögreglu, að skilyrði þau, sem lögin setja, séu uppfyllt. Á síðasta fundi töluðum við um þetta, hæstv.dómsmrh. og ég, og hann virtist taka vinsamlega öllum mínum bendingum. En mér datt aldrei í hug, að ég sé einn fær um að skýra lög. En vegna þess, að ég er flm. að viðaukatill., álít ég, að það sé réttur minn að gera grein fyrir afstöðu minni til hennar. En ég hafði aldrei ætlað mér þá dul, að ég væri betur að mér í lögskýringum en hálærðir lögfræðingar. En ég skil og get skýrt betur en þeir þær till., sem ég flutti hér í fyrra. Annars virðist mér, að megi skipta lögfræðingum í tvo hluta, og hefir annar, og er það sízt sá minni, það starf með höndum að toga og teygja lagagreinarnar, eftir því sem bezt kemur sér fyrir skjólstæðing þeirra. Og ég held, að ekkert mál sé flutt á Íslandi án þess að tveir lögfræðingar komi þar til, annar sæklandi og hinn verjandi. Báðir leggja þeir sig í líma til þess að búa til skýringar á lögunum eins og þeim bezt hentar. Meira að segja greinir sjálfa dómarana oft á um skilning á lögum. Ekki sjaldan er það, að undirréttardómar séu felldir af yfirrétti. Svo er framkoma þessara manna á þingi; hv.þm. Snæf. setur sig á háan hest og undrast yfir þeirri óskammfeilni, að óbreyttir þm. skuli gerast svo djarfir að halda, að þeir geti skýrt lögin.

Hefi ég gert það?

. Já, það er enginn vafi á því, þm. talaði með miklum myndugleika um það, hverjir mættu skýra Iögin og hverjir ekki, og eins hvernig ætti að fara að því. Það vakti fyrir mér með brtt. í fyrra, eins og sjá má af framsöguræðu minni, að í lögin kæmi það skilyrði fyrir að stofna mætti varalögreglu, að í bæjum væru starfandi 2 lögregluþjónar á hverja 1000 íbúa.  Ég get alls ekki séð, að viðaukatill. komi á nokkurn hátt í bága við lögin, þó að hún sé skýrð eftir aðferðum hv.þm. Snæf., því að í henni felst sami skilningur og hv.þm. sjálfur heldur fram á lögunum. Og þá þætti mér skörin færast upp í bekkinn, ef þingið mætti ekki láta uppi þá ósk sína, að 1. gr. laganna sé fullnægt áður en varalögreglan er stofnuð. - Læt ég svo útrætt um þetta og vænti þess, að hv.þm. gjaldi mér líku líkt, par eð ég hefi ekki gefið í neinu tilefni til áreitni, því að þetta er síðari ræðan mín.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég efast ekki um, að hv. 1. þm. Reykv. hafi mælt af heilum hug, þegar hann benti á, að lögreglunnar væri ekki eingöngu þörf gegn kommúnistum, heldur líka gegn hv. 2. þm. Reykv. og þeim, sem hv. 1. landsk. nefnir einkaritara kommúnista. En ég er hræddur um, að þá þurfi að fjölga varalögreglumönnum allmikið. Ég held, að ég muni það rétt, að hv. 2. þm. Reykv. hafi fengið 3500 atkv. við síðustu kosningar; en það er þá meira en 10% af bæjarbúum, sem þessum mönnum stendur stuggur af. Og hvað skyldi þurfa marga á Akureyri og Siglufirði? Úr því að gegn 10% hér þarf 100 manna sveit, þá þarf 80–90 á Akureyri! Annars sný ég mér ekki frekar að hv. 1. þm. Reykv., það mun hv. sessunautur minn, 2. þm. Reykv., gera. En ég vil þó aðeins benda honum á, að það er ekki sama, vilji meiri hl. bæjarstj. og vilji bæjarmanna. Eftir að friður var á kominn þorði bæjarstjórnaríhaldið ekki að hefja nýjar tilraunir til kauplækkunar.

þm. var austur á Seyðisfirði

. Rétt er það, en ég veit, að aldrei hefði til þessa dregið, ef ekki hefði verið gerð þessi fúlmannlega tilraun, þessi þokkalega tilraun, sem átti að vera nokkurskonar forsöngur að allsherjarlaunalækkun um land allt. Hv. þm. veit vel, að það var meiri hl. bæjarstj., sem ætlaði sér að koma fram kauplækkun. Það mistókst, af því að meiri hl. bæjarmanna var á móti því.

Ríkisstj. hafði neitað að leggja fram fé á móti bæjarsjóði til atvinnubótavinnu, en bæjarsjóður hafði ekki nóg fé til hennar. Eftir óeirðirnar bauð ríkisstj. fram fé, og það jafnvel meira en áður hafði verið beðið um. Það var þetta, sem gerði það að verkum, að bæjarstj. gat greitt hærra kaup, en alls ekki að hún hefði tekið neinum sinnaskiptum

. Ég veit, að þessi ástæða er búin til eftir að allt þetta gerðist. En þar sem þessi hv.þm. hefir aðallega beint orðum sínum til hv. 2. þm. Reykv., ætla ég ekki að svara honum frekar. Ég ætla þá að fara að mannvirðingum og taka fyrst til athugunar það, sem hæstv.dómsmrh. sagði síðast þegar þetta mál var rætt. Hæstv. dómsmrh. sagði, að ég hefði talað eins og ég væri kominn á kosningafund, en ekki eins og ég væri að ræða um lítilfjörlegt þingmál. Ég hefi hann sið að flytja svipuð mál á sama hátt, hvort heldur er á kosningafundi eða annarsstaðar. Þó að það sé síður hæstv.dómsmrh. og hans flokks að flytja eitt á kosningafundum og annað á Alþ., þá er það sízt lofsvert, og mun ég ekki taka þann sið upp. Um það, hversu lítilfjörlegt þetta er, verður hver að dæma frá eigin brjósti. Ég tel það ekki lítilfjörlegt þingmál, þegar um er að ræða að eyða 400 þús. kr. í lögreglubrölt og vitað er, að það er hin mesta þörf fyrir þetta fé til annara og þarfari hluta, eins og bent hefir verið á. Að hæstv.dómsmrh. finnst þetta lítilfjörleg eyðsla, er augljóst, þar sem hann gerir enga tilraun til þess að benda á, hvað lögreglan hefir afrekað. Það skyldi þó aldrei vera sú ástæða til þess, að ekki sé hægt að benda á neitt slíkt, - að hún hafi ekkert gert. Hæstv. dómsmrh. segir, að það sé rangt, að allur þorri alþýðu sé á móti stofnun ríkislögreglu, en hann hefir oft rekið sig á það, að flokkur hans hefir barið það í gegn í þinginu, sem hefir átt litlum vinsældum að fagna meðal landsmanna. Á síðasta Alþ. sýndi ráðh. óvenjulega skaphörku við þetta mál, þar sem hann neitaði hv. 2. þm. Reykv. um að sjá skjöl þau, sem sýndu kostnað ríkislögreglunnar. Hæstv. ráðh. áleit ekki heppilegt, að þessi plögg yrði lýðum ljós, og vissi, að þau mundu ekki auka vinsældir ríkislögreglunnar, og það hefðu þau vissulega ekki heldur gert. Hæstv. dómsmrh. talaði um, að ósamræmi hefði verið milli fyrri og síðari hluta ræðu minnar, þar sem ég sagði, að í Rússlandi hefði herinn orðið verkfæri í hendi bolsivismans til að koma byltingunni á, og svo aftur, að tilgangur íhaldsins með stofnun ríkislögreglu væri að koma í veg fyrir byltingu. Í þessu er ekkert ósamræmi. Ég fullyrði, að það hefir ekki verið tilgangur keisarastjórnarinnar rússnesku, þegar herinn var settur upp, að hann yrði til þess að gera byltingu, og mér dettur heldur ekki í hug, að tilgangur stj. hér með því að hrófla upp ríkislögreglu sé sa, að koma á stað byltingu. En það gæti farið þannig, og þá er engu hægt að spá um, hvernig vopnin kynnu að snúast í þeirra höndum, þó að menn sjái nú ekki drauga um hábjartan dag, eins og hv. 1. landsk. Mér þótti dálítið undarlegt, að hæstv.dómsmrh. skyldi ekki kannast við lið Heimdellinga, sem æfir í Kveldúlfsporti. En svo minnist ég þess, að í Morgunblaðinu var sagt frá því, að fánalið Sjálfstfl. hefið farið heim til þm. Snæf. eftir kosningarnar síðustu og hyllt hann vel og skörulega, og hrópað húrra fyrir Ólafi Thors og Jóni Þorlákssyni, en dómsmrh. hafði einhverra hluta vegna orðið útundan, og þá fór mér að skiljast, hvers vegna minni hans var svona bágborið.

Dómsmrh. var ekki í bænum

. Svo að ég hverfi til alvörunnar aftur, þá er það vitaskuld fyrirsláttur, að hæstv.dómsmrh. kannast ekki við þessa liðsöfnun; hún hefir ekki verið svo lítið auglýst í flokksblöðum hans. Hv. þm. Snæf. kannast líka við þetta lið, þó að hann segi ekki allan sannleika þar um. Svar hæstv.dómsmrh. við þeirri spurningu, hvort eftirlit væri haft með skotfærasölu og vopna, var heldur bágborið. Hann kvað vera samskonar eftirlit með verzlunum, sem seldu slíkt, og væri við aðrar verzlanir, og hygg ég, að það þýði, að eftirlitið sé ekkert. Þegar litið er til þeirrar skelfingar, sem hefir gripið þá hv. 1. landsk. og hv. 1. þm. Reykv., virðist ekki óeðlilegt, að þetta yrði athngað. Ekkert vissi hæstv. ráðh. heldur um, hvort lögreglan hefði fengið vopn eða áhöld eða hverskonar áhöld hún ætti að nota; hvort það væru barefli, byssur eða gas, hafði hann ekki hugmynd um. mér þykir það óafsakanlega lítil forvitni hjá hæstv.dómsmrh. sem æðsta yfirmanni þessa fyrirtækis, að hafa ekki kynnt sér þetta betur en fram hefir komið. Annars er ég þess fullviss, að hæstv. ráðh. veit þetta vel.

Veit hv.þm. þetta ekki sjálfur?

. Ég hefi ekki svo öruggar heimildir, að ég geti ekki búizt við, að hv. 1. þm. Reykv. segi mig ljúga því. Hæstv. ráðh. lauk ræðu sinni með því að minna mig á, að það sæti ekki á mér að vera að skýra lög, þar sem svo lærður maður sem hann væri annarsvegar. Ég get lesið venjulegt mál, þó að hitt sé rétt, að hæstv.dómsmrh. er mér miklu lagnari við að teygja lög og skapa lagakróka. Mér er ekki grunlaust um, að við framkvæmd sumra þeirra laga, sem hann hefir með að gera, sé um hreina og beina lagakróka að ræða. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að hv.þm. Snæf. Hann eyddi miklu af ræðu sinni til að veita mér ákúrur fyrir framkomu mína hér í þinginu og taldi í því sambandi upp ýmsa eiginleika, sem ég ætti að hafa. Ég hygg, að hv.þm. Snæf. standi mér jafnfætis þar, ef ekki skör framar, og í því sambandi vil ég minna á, að sumir sjá betur flísina í auga náungans en bjálkann í sínu eigin auga. Mér virðist þetta snerta málið næsta lítið og sleppi því frekari hugleiðingum um það. En þessi hv.þm. flutti hér kenningu á þinginu, sem mér virðist vera alveg ný. Hann spyr, hvað það komi málinu við, hverju búið sé að eyða í ríkislögreglu. Féð sé eytt og fáist ekki aftur. Ég hefi hingað til skilið svo framkomu sjálfstæðismanna, bæði í ræðu og riti, sem þeir hafi ekki lifað eftir þessari kenningu hv.þm. Ég man ekki betur en þeir hafi átalið mjög fjármalastjórn Framsfl. undanfarin ár, og ég veit ekki betur en mikið af ræðum manna snúist á þann veg, að deila á það, sem þegar hefir verið gert. Það er næsta örðugt að deila um hluti, sem ógerðir eru. Það yrði lítið um eldhúsdag, ef menn forðuðust að tala um afglöpin, sem búið er að gera. Ég býst ekki við, að þessi nýja kenning hv.þm. Snæf. eigi hér heima og að hún hafi fylgi hér á Alþ. Það er vitaskuld jafnsjálfsagt að veita ákúrur fyrir það, sem illa er gert, eins og að meta það, sem vel er gert. Hv. þm. fullvissaði þingheim um, að ekki væri ástæða til að hræðast lðið í Kveldúlfsporti, og að þar væri ekki verið að æfa hernaðarbrögð, heldur væru þeir þarna að æfa sig í leikfimi og sömuleiðis að aefa fagran limaburð og fallega framkomu, og þar fyrir utan ferðalög um bæinn til þess að hylla foringja sína. Ég skal ekki draga það í efa, að þessar fögru listir séu iðkaðar þar, en ég efast um, að þetta sé það eina, sem æft er þar, og í fullri alvöru segi ég það, að enginn vafi er á því, að nú þegar er það komið á daginn, sem við jafnaðarmenn spáðum, þegar l. um varalögregluna voru samþ., að það yrði til þess, að fleiri færu að draga saman lið í landinu, til þess að vera viðbúnir því, sem kynni að gerast. Það er enginn vafi á því, að sá er tilgangurinn með stofnun þessara liðsflokka, og mér finnst satt að segja of lítil hreinskilni af mönnum að viðurkenna þetta ekki. Hv. þm. Snæf. sagði, að Sjálfstfl. ætti drýgstan þátt í þeirri lýðræðisbaráttu, sem nú er verið að leiða til lykta. Ég skal ekki neita því, að þeir hafa lagt þar góðu máli lið, og vildi ég óska, að á því yrði framhald, þó að ég hinsvegar verði að draga það í efa, að svo verði. Hv. þm. spurði, hvað liði Alþýðuflokksliðinu. Hv. 1. þm. Reykv. var eitthvað að upplýsa um Það áðan. Ég veit ekki, hvort hv.þm. Snæf. nægir það, en ég er fullviss þess, að varalögreglan verður ekki til að varðveita friðinn í landinu, þar sem jafnhliða henni spretta upp margir liðsflokkar. Hv. þm. Snæf. sagði, að sjálfst.menn væru sönnustu umbotamennirnir. Því væri ekki að neita, að þjóðskipulagið væri gallað, en þeir vildu samt ekki afnema það, heldur væru þeir frjálslyndir umbótamenn. Þetta er fagurlega talað, en hverskonar umbætur eru það, sem hv. hm. hefir í huga, þegar hann talar um umbótavilja Sjálfstfl.? Vitaskuld er það, að menn greinir mjög á um, hvað séu umbætur. Einum virðist þetta og öðrum hjtt, og allir þykjast vera umbotamenn. Hv. þm. lét enga skýringu fylgja þessu. Mér dettur því í hug að minna á umbótastarfsemi, sem Sjálfstfl. hefir haldið uppi og ekki er ólíklegt, að hann haldi áfram með, eins og t. d. þær umbætur á atvinnubótavinnunni að lækka kaup þeirra manna, sem höfðu 100 kr. á mánuði, um þriðjung. Þessi umbótatilraun var gerð 9. nóv. í fyrra, með þeim afleiðingum, sem kunnugt er. Það má nefna þær umbætur á áfengislöggjöfinni, sem hann og hans flokkur eru mjög fylgjandi. Þeir vilja bæta áfengislöggjöfina með því að flytja whisky og brennivín inn í landið.

Hvað sagði þjóðin?

. Það var lítill hluti þjóðarinnar, sem sagði nokkuð um það. Viðvíkjandi umbótum á fiskveiðalöggjöfinni sagði hv.þm., að sér kæmi í hug, að leyfð yrði togaraveiði í landhelgi á beztu miðunum. Frá hans sjónarmiði eru þetta víst umbætur. Einn hv.þm. vildi láta umbæta kosningalögin og stjskr. þannig, að Reykjavík fengi einn þm. Ég hefi bent á þessi dæmi til að sýna fram á, að það er ekki nóg, að menn segist vera umbótamenn. Þeir verða líka að gera grein fyrir, hverskonar umbótum þeir óska eftir. Eins og nú er háttað kjörum manna í þessu þjóðfélagi, þá er það í mörgum tilfellum svo, að þjóðskipulagið er til hagsbóta fyrir einn og óhags fyrir annan. Þess vegna er það, að þegar talað er um umbætur í atvinnumálum, þá verða menn að taka það fram, hvað þeir telja hagsmuni. Ég veit t. d., að hv. 1. landsk. - og ég hygg þessi hv.þm. líka - álítur, að umbæta þurfi mjög skatta- og tollalöggjöfina og að umbæturnar þurfi að smia að því að lækka beina skatta af hátekjum og eignum, en auka tolla. Það er enginn vafi á því, að þetta eru umbætur fyrir þá, sem beinu skattarnir lenda harðast á, en til mikillar bölvunar fyrir þá, sem tollarnir mæða mest á. Hann teldi það líka hagsbætur fyrir útgerðarmenn, t. d. útgerðarfélagið, sem hann er riðinn við, að kaupið lækkaði og gróðinn yrði meiri fyrir félagið. Hv. þm. kvaðst vera mjög á móti því að setja allt undir einn stóran og ljótan stjórnarhátt og þótti það lítið lýðræði að mæla slíku bót. Ég veit nú ekki til þess, að ég hafi komið með nokkra tillögu um að setja yfirleitt nokkurn undir stjórnarháttinn, sem hann talaði um. En ég veit, að einmitt athafnamennirnir í hans flokki leggja kapp á að fá sem mest af atvinnurekstrinum undir einn hátt, og þá væntanlega nýjan og strokinn silkihatt. Með þessu á ég við það, að mér skilst, að þessi hv.þm. sé því mjög fylgjandi, að atvinnu- og verzlunarfyrirtæki séu rekin sem mest saman og að það sé betri grundvöllur til góðrar fjárhagsafkomu heldur en dreifð verzlunar- og atvinnufyrirtæki. Hinsvegar lítur hv.þm. svo á, að ef hið opinbera fæst við slíkan atvinnurekstur þá sé slíkt til mestu ógæfu. Ég skil vel þessa skoðun hv.þm. Fyrir hann eru það sjálfsagt umbætur, að fyrirtæki hans sé sem staerst og nái sem beztum tökum á afkomumöguleikum sem flestra vinnuþiggjenda. En þeim, sem byggja vinnu sína á þessum fyrirtækjum, myndi þykja sinn hlutur miklu betri, ef þeir hefðu sjálfir yfir þessum stóru fyrirtækjum að ráða og vinnukjörum sínum, án þess að þurfa að leita þar um til annara. Hv. þm. lauk ræðu sinni með því, að ég væri ekki svo byltingalega vaxinn, að líklegt væri, að ég færi að stofna til neinna stórræða á því sviði. Í því sambandi vil ég benda honum á ummæli flokksbræðra hans, þeirra hv. 1. landsk. og hv. 1. þm. Reykv., þar sem þeir beina því ákveðið að nafngreindum mönnum hér, að þörf sé á að beita á þá ríkislögreglu engu síður en kommúnista. Þar með er fengin full viðurkenning fyrir því, sem ég hélt fram í síðustu ræðu minni hér, að ríkislögreglunni yrði fyrst og fremst beint gegn öllum þeim, sem Íhaldsflokknum á hverjum tíma þóknast að kalla kommúnista eða hættulega andstæðinga. það er hægt að finna sannanir fyrir því, að ríkislögreglunni er ætlað að vinna í kaupdeilum. Fyrsti flm. þessa máls, Jón heitinn Magnússon, sagði það hispurslaust, að ríkislögreglunnar væri þörf, ekki aðeins í kaupdeilum. Fyrst og fremst í kaupdeilum, og svo þegar eitthvað annað stæði til. Að endingu ætla ég að víkja örfáum orðum að hv. 1. landsk., sem einnig hafði nokkuð við ræðu mína að athuga. Hann taldi, að erfitt myndi að gifta tvo tengdasyni einni dótturinni, í sambandi við þann samanburð, sem ég gerði hér á því fe, sem eytt hafði verið til varalögreglu, og því, sem hægt hefði verið að nota það til. En þetta ósannar ekkert af því, sem ég hefi sagt. Það, sem um var að ræða, var þetta, hverju af þessum verkefnum taldi stjórnin heppilegast að halda uppi, ríkislögreglu eða þá atvinnubótavinnu eða að leggja fé til einhverra þeirra fyrirtækja, sem ég nefndi í fyrri ræðu minni. Hv. 1. landsk. vildi halda því fram, að eftirtekja af störfum ríkislögreglunnar hefði orðið mikil, því að „hvers virði væri það ekki að hafa frið í landinu“. En mér virtist skjóta nokkuð skökku við hjá honum, þar sem hann syndi enga viðleitni til að benda á, að lögreglan hefði afstýrt neinum ófriði. Það hefir heldur ekki komið til þess, því að 9. nóv. var liðinn, þegar ríkislögreglan var stofnuð, og hefir aldrei þurft til hennar að grípa, enda hefir ekki síðan verið gerð nein svipuð tilraun til þess að niðast á verkalýðnum, Hv. þm. talaði um, hvort ekki hefði verið betra, að allri þeirri orku, sem á Sturlungaöldinni var eytt í mannvíg og flokkadeilur, hefði verið varið til að smíða skipastól og sigla til Noregs o. s. frv. Ég sé ekki betur en að með stofnun varalögreglunnar se, eftir því sem fram hefir komið, einmitt verið að stofna til svipaðra flokkadeilna eins og voru á Sturlungaöldinni. Fyrst er varalögreglan stofnuð, svo eftir sögn hv. 1. þm. Reykv. flokkslið Dagsbrúnar, síðan fánaliðið, og kommúnistar hafa sitt lið og nazistar einnig sitt. það er alveg víst, að allur þessi liðsöfnuður er ekki stofnaður til þess eingöngu að æfa fagran limaburð. Finnst mönnum svo friðvænlegra eftir en áður, þegar þær stéttir, sem mest eiga í höggi hver við aðra, hafa komið sér upp liðsflokkum, til þess að þeir, vitanlega hver um sig, verji hagsmuni sinnar stéttar ? Hv. 1. landsk. varpaði fram þeirri spurningu, hvað önnur ríki legðu mikið af mörkum til þess að vernda friðinn, og lét hann svo um mælt í því sambandi, að við íslendingar værum ekki hátt á blaði um þetta í samanburði við aðrar þjóðir. Kann þetta rétt að vera, en við það er þó að athuga, að herliði erlendra þjóða er a. m. k. svona í orði kveðnu haldið uppi vegna erlends óvinar, en neinu slíku er ekki til að dreifa hér, enda er það sannleikurinn, að þessi mikli vígbúnaður þjóðanna hefir siður en svo orðið til að varðveita friðinn þeirra á millj, heldur þvert á móti leitt til hins ægilegasta ófriðar, sem sögur fara af. Þá vildi hv. 1. landsk. halda því fram, að ég hefði biðlað til tveggja aðilja í ræðu minni, til þeirra, sem kalla mætti, að væru á landamærunum á milli kommúnista og alþýðuflokksmanna, og til ungfrú eða maddömu „framsóknar“, eftir því, hvernig menn vilja haga titlinum. Í sambandi við biðilsfarir okkar alþýðuflokksmanna til „framsóknar“, sem íhaldsmönnum verður jafnan svo tíðrætt um nú í seinni tíð, vildi ég mega benda á það, að þetta er ekki rétt orðað hjá hv. 1. landsk. Samkv. íslenzkri málvenju mundi eiga að kalla okkur alþýðuflokksmenn hjónadjöful, því að við viljum einmitt komast upp á milli íhaldsmanna og „framsóknar“, sem undanfarið hafa lifað saman í hinni innilegustu sambúð, og rekkja enn saman með óþreyttu ástríki. Ótti hv. íhaldsmanna fyrir því, að okkur alþýðuflokksmönnum takist að komast upp á milli þeirra og maddömu „framsóknar“, veldur því, hvað þeir leggja okkur þetta illa út. Annars skildist mér á hæstv.dómsmrh., að það væri afráðið, að hann sæti áfram sem rekkjunautur hæstv.forsrh. í stj., enda hefir hæstv.dómsmrh. verið óvenju broshýr í seinni tíð, sem verður einmitt vel skiljanlegt út frá þessu, því að allir vita, að hæstv.dómsmrh. hefði fallið það illa að þurfa að fara og yfirgefa holuna sína hjá maddomu „framsókn“. Hv. 1. landsk. upplýsti það ennfremur, að það hefði verið eðlilegt, að hv. íhaldsmenn sneru sér ekki að lýðræðismálunum fyrr en eftir kosningarnar 1931, af því að su takmörkun á lýðræðinu, sem fólst í hinni gömlu kjördæmaskipun, lenti ekki á þeirra flokki fyrr en eftir 1931. Lýsir þetta flokki hv. 1. landsk. alveg ágætlega, að flokkurinn skyldi ekki sjá ástæðu til breyt. á kjördæmaskipuninni fyrr en hann varð sjálfur fyrir barðinu á henni, og er gott að hafa þetta til samanburðar við okkur alþýðuflokksmenn, sem ávallt höfum barizt fyrir auknu réttlæti í þessum málum, eins og raunar öllum öðrum málum. Ég vil að lokum leyfa mér að beina fyrirspurn til hæstv.forsrh. hér stendnr svo á, að við búum ekki við þingræðisstj. í landinu, heldur við konungsstj., og vildi ég mega grennslast eftir því, hvað liður skeytasendingum til konungs og viðræðum milli flokkanna um væntanlega stjórnarmyndun, og hvort ekki megi vænta þess, að hægt verði að koma upp þingræðistj. í landinu. Sjálfstfl. hefir 20 þm., og hefir hann lýst yfir hví, að hann sé reiðubúinn til stjórnarmyndunar með hæstv.forsrh., svo að ekki virðist standa á neinu nema hæstv.forsrh. sjálfum, því að ef hann aðeins vill leggja fram sinn stuðning við hina nýju stj., hefir stj. þar með fengið 21 þm. á bak við sig, sem útilokar það, að hægt sér að samþ. vantraust á stj. Vil ég fá að vita það hjá hæstv.forsrh., hvað þessum málum er komið og hvert horfir í þessum efnum. Stofnun þessa herliðs er á valdi stj., og enda þótt alltaf sé ástæða til að óttast misbeitingu á liðinu af hendi stj., er þó ekki sízt ástæða til að óttast misbeitingu í höndum stj., sem ekki stendur oðrum reikningsskap gerða sinna en konungi einum.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil vísa hv.þm. Seyðf. með þessa fyrirspurn sína til hæstv. forseta Sp., sem hefir gefið konungi allar leiðbeiningar í þessum efnum og vafalsust mun fús til að gefa þessum flokksmanni sínum allar þær upplýsingar, sem hann vantar. Að hér sé konungsstj. í landinu, eins og hv.þm. Seyðf. kallar, sem er náttúrlega gott og fagurt nafn, er að vísu rétt, en þó er það svo, að stj. situr ekki nema meðan þingið vill. Hv. þm. er þannig í lofa lagið að vinna að því, að stj. fari frá og önnur ný komi í staðinn. Takist honum það ekki, er það hinsvegar sönnun þess, að það er vilji meiri hl. Alþingis, að stj. sitji, svo að stj. raunverulega er þingræðisstj., enda pbtt hún formlega séð ef til vill geti talizt konungsstj., eins og hv.þm. kallaði það. Úr því að ég stóð upp á annað borð, vil ég gefa leiðréttingu á því, sem hér hefir verið sagt um afskipti ríkisstj. af atvinnubótavinnunni hér í Reykjavík í fyrra. Það hefir verið sagt hér, að stj. hafi neitað bænum um ríkisframlagið til atvinnubótavinnunnar þangað til eftir uppþotið 9. nóv., en þetta er ekki rétt. Þessu sama hefir einnig verið haldið fram í sumum blöðum bæjarins. Það er að vísu rétt, að ýmsar n. verkamanna komu á fund stj. út af þessum málum, og stj. neyddist til að gefa þeim öllum sama svarið, að stj. gæti ekkert aðhafzt í þessum efnum fyrr en meiri hl. bæjarstj. hefði gert einhverjar ályktanir í þá átt. Þetta svar hefir stj. orðið að gefa öllum, sem til hennar hafa snúið sér um þessi mál, og ástæðan er sú, að Alþingi hefir lagt svo fyrir, að frumkvæðið að allri atvinnubótavinnu skuli vera hjá bæjunum sjálfum og kaupstöðunum, enda eiga þeir að bera 2/3 kostnaðarins við vinnuna, á móti 1/3 framlagi úr ríkissjóði. Stj. hefir því gefið öllum þessi svör, að framlag ríkissjóðsins væri undir því komið, að meiri hl. bæjarstj. bæri fram ákveðnar óskir í þeim efnum. Og að kvöldi hins 9. nóv. komu einmitt menn á fund ríkisstj. í þessum erindum, og stj. var kunnugt nm, að bak við þær óskir, sem þeir baru fram, stoð meiri hl. bæjarstj.

Þetta er algerlega rangt skýrt frá

. Ég mætti ef til vill vita bezt um það, hverjir töluðu við stj. um þessi mál. Um kvöldið hins 9. nóv. komu þeir á fund stj. út af þessum málum hv. 2. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Reykv., sem kom einmitt mjög vel fram þennan dag, eins og raunar jafnan ella. Stj. var kunnugt um það, að bak við þessa menn stóðu jafnaðarmenn og framsóknarmenn í bæjarstj., sem ráða þar saman yfir sjö atkv., auk þessa eina sjálfst.manns í bæjarstj., þar sem hv. 4. þm. Reykv. var. Hvað flokkur hans kynni að vilja í þessum malum, hafði þannig engin áhrif á það, hvað meiri hl. bæjarstj. vildi í þeim, þar sem meiri hl. bæjarstj. var tryggður með atkv. hans sjálfs um þær óskir, sem hann og hv. 2. þm. Reykv. báru fram. Þegar meiri hl. bæjarstj. bar þannig fram óskir um styrk og aðstoð við lántöku vegna væntanlegrar atvinnubótavinnu, svaraði stj. því auðvitað svo, að hún mundi gera allt, sem í hennar valdi stæði, til þess að greiða fram úr þessnm málum og reyna svo að forða frekari vandræðum. Það er áreiðanlegt, að það var gott verk, sem hv. 4. þm. Reykv. vann þarna, að ganga svo í þessi mál, og verður honum jafnan til heiðurs. - Stj. hefir að vísu jafnan látið það í ljós, að hún ætlaðist til, að atvinnubótavinnan væri ekki launuð jafnvel og önnur vinna, heldur annaðhvort með lægra kaupi og jafnlöngum vinnutíma, eða þá með jafnháu kaupi, en styttri vinnutíma. Það ráð hafði stj. hinsvegar engum gefið, að nota hvoratveggja aðferðina. Ég hefi þá skýrt frá afskiptum stj. af þessum málum, og geta meðráðh. mínir staðfest það, sem ég nú hefi sagt.

Frsm. (Jónas Jónsson) N. hefir athugað þessa till. og komizt að þeirri niðurstöðu, í samráði við stjórn útvarpsins, að réttara sé að gera orðabreyt. á till., en þó þannig, að kostnaðurinn við þessa hjálp komi á útvarpið. Ég hygg, að ekki þurfi miklar umr. um þessa till., því að flestum mun finnast hún sanngjörn, en þörf að hraða málinu, því að það á tvær umr. eftir í Nd.

Magnús Jónsson Ég vil aðeins þakka n. fyrir afgreiðslu þessa máls. Breyt. sú, sem n. vill gera á till., er með þeim hætti, að ég get alveg eins unað till. í því formi, sem n. vill hafa á henni. Á hinn bóginn vill n. koma með þá breyt., að atvmrn. geti sett reglugerð um þetta. - Ég hefi svo ekkert meira að segja nema óska, að d. geti afgr. þessa till. svo fljótt, að við getum haft von um, að hún komist nú gegnum þingið, því að þetta er áreiðanlega gott mál, þó að það sé að vísu smámál.

Jón Jónsson Mér sýnist þessi till. hafa tekið nokkrum breyt. hjá n. Ég sé nefnilega, að hér er farið fram á aukin útgjöld ríkissjóðs, en til þess var ekki ætlazt upphaflega í till. 

Magnús Jónsson Ég er alveg sammála hv. 3. landsk. um það, að varhugavert sé að samþ. fjárveitingar á þessu þingi, og það var einmitt þess vegna, að ég tók ekki til greina þá ósk frá Blindravinafél., sem mér fannst þó hliðstæð þessari, að greiða laun kennara, sem félagið vill hafa við blindraskólann. Ég vildi ekki taka það upp, af því að ég vildi ekki, að samþ. væri slík bein fjárveiting á þessu þingi. Þess vegna sneið ég till. Þannig, að útvarpið skyldi kosta þetta. Ég fór fram á það við n., að hún gerði þetta, og það hefir hún líka gert með því að setja það ákvæði, að þessi útgjöld skuli færð inn á fjárhagsáætlun útvarpsins. Þetta kemur auðvitað í sama stað niður, því að útvarpið er rekið með halla, sem verður vitanlega þeim mun meiri, ef þessi till. verður samþ., og hallinn lendir vitanlega á ríkissjóði. En mér finnst samt rétt að hafa þetta form, svo að ekki verði með þessu veitt fordæmi fyrir fjárveitingum úr ríkissjóði á svona aukaþingi. Þess vegna fór ég fram á það við, n., að hún flytti brtt. um þetta, eins og hún hefir nú gert.

Frsm. (Jónas Jónsson) Ég held, að hv. 3. landsk. hafi ekki athugað brtt.n. nógu vel, því að í niðurlagi hennar stendur, að atvmrn. láti færa þessi útgjöld á fjárhagsáætlun útvarpsins, en eins og hv. 3. þm. Reykv. sagði, þá kemur þessi kostnaður endanlega niður á ríkissjóði, en af því að útvarpið óskaði eftir að hafa það svona, þótti n. rétt að breyta till. í þá átt. Nú á fjöldi manna erfitt með að greiða kostnaðinn við útvarp, svo að eftir því, sem mér skilst, ætti nú að vera búið að loka útvarpinu hjá mörgum notendum. En ef þingið færi að semja l. um það, að einhverjar vissar tegundir manna skyldu undanþegnar skatti, þá yrði erfitt fyrir útvarpið að halda góðri reglu um skattgreiðslu margra manna. Ég hugsa því, að hv.þm. sjái við nánari athugun, að hann hefir ekki skilið þetta rétt.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég hefi ekki hlustað á þessar umr., en ég hjó eftir því, sem hv.frsm. sagði, að ekki væri ætlazt til, að þetta yrði greitt úr ríkissjóði. Er það ekki rétt? 

Flm. (Eysteinn Jónsson) Ég get nú látið mér nægja að vera stuttorður um þessa till., vegna þess að grg. er nokkuð ýtarleg. Það leikur ekki á tveim tungum, að mikil þörf er á því, að af hálfu hins opinbera verði hlaupið undir bagga með heim mönnum, sem vildu reisa nýbýli í sveit. Eitt af því, sem valdið hefir mönnum mestrar áhyggju undanfarið, er það, hve fólksfjölgun í sveit er lítil og hversu unga fólkið sækir til kaupstaðanna, ekki sízt vegna þess, að möguleikar fyrir stofnun nýbýla í sveit eru litlir. Er bæði erfitt að fá land til þess að byggja á, og eins er mikill stofnkostnaður við að reisa bú í sveit fyrir unga menn og félausa. Það hafa verið frammi í Alþingi till. í þá átt, að ríkið styddi eitthvað þá menn, sem hefjast vildu handa í þessu efni. Ein af þessum till. hefir mér litizt vænlegust, frv. um samvinnubyggðir, sem flutt var í fyrra af tveimur framsóknarmönnum, en var ekki afgr. frá n., þótt þing það væri alllangt. Þótti mörgum, sem vel leizt á málið, það miður. Nú hafði ég í hyggju að taka þetta mál upp, en þóttist sjá fram á, að það mundi ekki fá afgreiðslu, vegna þess, hvað þingið er stutt og mörgum öðrum málum að sinna. Hitt tel ég vænlegt, að vekja athygli á frv. og fara fram á við hv. deild að samþ., að þetta frv. verði endurskoðað og ýtarlega undirbúin hugmyndin og lögð fram í frv.formi á næsta reglulegu Alþingi. Þeir, sem kunnugir eru vinnubrögðum í Alþingi, vita, að það safnast svo mikill málafjöldi í nefndir, að þær eiga erfitt með - sérstaklega á svona stuttu þingi - að sinna umfangsmiklum nýmælum eins og þyrfti að vera. Þess vegna ríður á að undirbúa slík mál sem allra bezt. það, sem veldur því, að ég lít sérstaklega til þeirrar hugmyndar um samvinnubyggðir sem helzta úrræðis í nýbýlamálinu, er það, að gert er ráð fyrir byggðinni í hverfum, og geta menn því orðið aðnjótandi þeirra þæginda, sem nútíminn hefir að bjóða. Ennfremur geta menn hjálpazt að um notkun véla og annara tækja við störf á heimilum. Þá hefi ég jafnframt tekið upp þá áskorun til stj., að hún leggi til, að til samvinnubyggðanna gangi helmingur af tekjum tóbakseinkasölunnar, eftir að þær eru lausar undan þeim lagaákvæðum, sem nú gilda; en það er frá 1. jan. 1935. Fram til þess tíma eiga þær að ganga í ríkissjóð. Helming teknanna var áður ráðstafað til byggingar- og landnámssjóðs, og er ekki nema gott um það að segja. En nú má gera ráð fyrir, að framtíðarlausnin á nýbýlamálinu verði á samvinnugrundvelli. Því hefi ég lagt til að taka upp þessa stefnu, enda er það svo, að byggingar- og landnámssjóður hefir hingað til aðallega gegnt því hlutverki að lána til endurbygginga í sveit. Í sambandi við það, að ég legg til, að tekjur tóbakseinkasölunnar hálfar renni til samvinnubyggða, þá hefi ég gert ráð fyrir, að við undirbúning málsins verði tekið til athugunar, að menn verði styrktir til að byggja hús á samvinnubýlunum. Þessu var ekki gert ráð fyrir í frv. í fyrra. þetta vildi ég taka fram, af því að mér láðist að geta þess í grg. Ég sé, að fram er komin brtt. við till. á þskj. 224, frá hv.þm. Str., um það, að felld verði niður sú áskorun, að hálfar tekjur tóbakseinkasölunnar renni til samvinnubyggða. Þessari till. er ég mótfallinn. En það, sem fyrir mér þó aðalkappsmálið, er það, að þessi hugmynd verði ýtarlega rannsökuð og tekin til meðferðar á næsta reglulegu þingi. Auðvitað þætti mér bezt, að hv. d. gæti fallizt á að samþ.till. óbreytta; því að sjá verður samvinnubyggðunum fyrir tekjum, - og þá helzt með því að taka einhverja tekjupósta, sem ríkið hefir yfir að ráða, og verja til þessara framkvæmda. Ég tel einmitt vel til fallið að setja málið í þennan farveg, þar sem ég geri ráð fyrir, að með samvinnubyggðunum mundi verða leyst nokkuð af því verkefni, sem byggingar- og landnámssjóði er ætlað að leysa, en það er að styrkja nýbýli í landinu.

Héðinn Valdimarsson Það var komin fram till. nokkuð löngu á undan þessari í hv.Ed., frá hv. 3. landsk., þar sem ætlazt er til að fela ríkisstj. að skipa milliþn. til að undirbúa löggjöf um, að ríkissjóður reisi nýbýlahverfi í sveitum. Segir síðan, hvernig þessi n. skuli skipuð. Sé ég ekki annað en að sú till. nái yfir þessa till. að efni til, og meira en það. Finnst mér sannast að segja meira liggja á, að sú till. nái fram að ganga en þessi, en vil leggja til, að þessari till. verði vísað til landbn. til athugunar.

Bjarni Ásgeirsson Af því að hv.þm. Str. er fjarverandi, en hann ber fram brtt., þá vil ég lýsa yfir því, að ég hefi sömu afstöðu til málsins og hann. Ef felldur er síðari liður till., gæti ég greitt henni atkv. En ég get ekki séð, að það sé nein sanngirni að fara að eyðileggja til hálfs og meira en það þessa litlu starfsemi, sem enn er hjá byggingar- og landnámssjóði, sem gert verður, ef þessar tekjur eru teknar. Ég vil fyrst og fremst leggja til, að málið verði sett í nefnd. Og komi það til atkv. nú, fylgi ég till.hv.þm. Str. Verði hún felld, treysti ég mér ekki til að greiða málinu atkv.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. þm. Vestm. hefir hér á þskj. 94 borið upp ýmsar spurningar viðvíkjandi skilanefnd síldareinkasölunnar. Skal ég svara þeim eftir því, sem ég réttast veit. Fyrsta spurningunni, hvort skilanefnd starfi ennþá, er því að svara, að svo er. Hún verður auðvitað að starfa þangað til skiptum í þessu þrotabúi er lokið. Þá er önnur spurningin: Hver eru hin daglegu störf nefndarinnar? - Hin daglegu störf eru þau, sem lúta að málum þeim, sem síldareinkasalan á i, bæði innanlands og utan, og skýrði ég nákvæmlega frá því í fyrra, hver þau væru, þegar sami hv.þm. bar fram fyrirspurn um þessi mál. Mér er tjáð af skilanefndarmönnum, að það sé ekki búið að ljúka nema þremur af þessum málum ennþá. Og um niðurstöðurnar er mér tjáð, að í tveimur þeirra hafi síldareinkasalan verið sýknuð, en í einu hafi hún verið dæmd til að greiða nokkurn hluta af kröfunni sem almenna skuld. Það voru síldarsaltendur, sem hófu þetta mál á hendur síldareinkasölunni. En mér er líka tjáð, að einhver af þessum málum fari e. t. v. áfram til hæstaréttar.

Eru þetta vinnulaun?

. Það eru söltunarlaun. Þá eru það laun skilanefndarmannanna. Þar til er því að svara, að þau voru, eins og tekið var fram í fyrra, 1200 kr. á mánuði til að byrja með hjá hvorum, en á þeim tíma, sem fyrirspurnin kom fram í fyrra, voru þau komin niður í 800 kr., og eru nú 600 kr. á mánuði. En annar þessara manna er hæstaréttarmálafærslu maður, og tjáir n. mér, að í þessari greiðslu til hans séu falin málaflutningslaun fyrir þau mál, sem hann rekur fyrir einkasöluna, en það eru öll mál hennar, sem rekin eru hér á landi, og meðal þeirra er, eins og kunnugt er frá í fyrra, mál, sem Landsbankinn á í við einkasöluna, mjög stórt, um 300 þús. kr. Og ef ætti að greiða fyrir það sérstaklega, þá væri það mikið fé.

En fyrir hvað fær hinn þá launin?

. Það er ekki ennþá búið að innheimta allar skuldir eða selja alla síld, og geri ég ráð fyrir, að hann starfi að því. Þá var spurt um það, hvort launin eigi að haldast óbreytt um óákveðinn tíma. Um það er ekki ennþá neitt ákveðið, en ég hefi hugsað mér, að launin hljóti að lækka eftir því sem störfin minnka. En meðan mál eru gangandi er ekki hægt að skipta búi einkasölunnar. Þá var ennfremur spurt um, hversu marga starfsmenn n. hefði haft á launum síðan í des. 1931, er hún var stofnuð, hverjir það séu og hvað þeir hefðu fengið í laun frá byrjun. Ég skal svara þessu með því að lesa hér upp kafla úr bréfi frá skilanefndinni: „Eins og augljóst hlýtur að vera, þar sem um svo umfangsmikið verk hefir verið að ræða, hefir n. orðið að hafa töluverðan kostnað í sambandi við sölu og innheimtu á eignum og allt annað, er búið varðar. Hefir því n. haft fyrrv. skrifstofustjóra síldareinkasölunnar í sinni þjónustu og greitt honum sama kaup og hann hafði meðan hann var í þjónustu einkasölunnar, 600 kr. á mánuði. Nú, eftir að sölunni er að mestu lokið og skrifstofustörfin mikið farin að minnka, hefir n. sagt honum upp, og er hann frá 1. n. m. ráðinn hjá Útvegsbanka Íslands, en við gerum ráð fyrir að þurfa að hafa hann við og við til aðstoðar að einhverju leyti, gegn þóknun. Um tíma varð n. að hafa skrifstofustúlku, en hún er löngu farin. Laun hennar voru kr. 175.00 á mánuði. Stuttan tíma var og tekin stúlka fyrir 50 kr. á mánuði. N. hefir leigt eitt herbergi fyrir sig hjá Sambandi ísl. samvinnufél. og hefir greitt fyrir það 95 kr. á mánuði. Frá 1. okt. hefir n. samið svo um, að Sambandið noti þetta herbergi að hálfu, og greiðast því nú aðeins 47,50 kr. á mánuði fyrir skrifstofuafnot. Síma hefir n. haft allan tímann og mun verða að hafa framvegis. frá 1. des. næstk. er því fastur kostnaður við búskiptin aðeins laun skilanefndarmanna, sími og hálft herbergi sem skrifstofa, en vitanl. verður að áætla einhvern kostnað þess utan, svo sem símtöl og skeyti, réttargjöld, þýðingar o. fl., og loks greiðslu til málafærslumanns búsins í Svíþjóð“. Þá kemur ennþá einn liður fyrirspurnarinnar: „Hvað liður skaðabótamálunum, sem n. fór í við sænska síldarkaupendur?“ - Þau mál eru ekki búin ennþá, og ég get ekki sagt, á hvaða leið þau eru. En í sumar fór fram umfangsmikil vitnaleiðsla í þessum málum á Siglufirði. Ég er ókunnugur þessum málarekstri, en það veit ég, að skilan. gerir sér nokkrar vonir um að fá þarna allalitlega fjárhæð. Hvort það á við rök að styðjast, skal ég ekki neitt fullyrða um. Svo er seinasta spurningin, „hvort komið sé í ljós, hve mikið sé tapað af þessari einu millj. króna, sem ríkissjóður og Landsbankinn attu hjá einkasölunni“. - Það er auðvitað ekki komið í ljós, og kemur ekki fyrr en búskiptum er lokið. Og ég stend ekki neitt nær um að vita þetta nú en í fyrra, þegar fyrirspurnin kom fram frá sama hv.flm. - Ég skal svo ekki að sinni fjölyrða um þetta.

Fyrirspyrjandi (Jóhann Jósefsson) Hæstv. ráðh. hefir nú farið fljótt yfir sögu, a. m. k. um suma liðina. Upplýst er, að skilan. er ennþá starfandi, og það sem meira er, að henni er ætlað að starfa sem slíkri á meðan þessi málaferli standa yfir. Eins og ég áður sagði, er hún búin að starfa í tvö ár, og af 13 málum segir ráðh., að þrem sé nú loksins lokið. Geta menn því gert sér í hugarlund, að líða muni ar og dagar þar til n. verði uppleyst.  Þá minntist hæstv. ráðh. á það, hverjir hefðu starfað hjá skilan. undanfarið, og talaði um skrifstofustjóra þann, sem fyrr hefði verið hjá einkasölunni, tvær stúlkur o. s. frv. Allt þetta og ýmislegt fleira átti nú að breytast til batnaðar, eftir því sem ráðh. sagði, 1. des. síðastl. Og það er gott að heyra, að nú á að fara að sýna sparnað í sambandi við það, sem óunnið er að þessu stóra gjaldþroti, því að það er eðlilegt, að þær spurningar rísi í hugum manna, hvort hið mikla hrun síldarútvegsins og töpin, sem af því leiddi, eigi að verða nokkurnveginn stöðug gullnáma fyrir einstaka menn í þjóðfélaginu. En ég hygg, að þrátt fyrir upplýsingar hæstv. ráðh. um aukakostnað við n. skorti ennþá einhverja liði. Ég hefi t. d. sannfrétt, að formaður stjórnar síldarbræðslu ríkisins hafi verið, ef hann er það þá ekki ennþá, umboðsmaður skilan. á Siglufirði, og að annar heiðursmaður hafi verið umboðsmaður hennar á Akureyri. Á þessa liði minntist hæstv. ráðh. alls ekki. Þess vegna vil ég leyfa mér að spyrja, hvað þessir tveir,menn hafi borið úr býtum við þessi störf. E. t. v. er eins með þá og hina, að skilan. hefir allt í einu tekið sig til að segja þeim upp frá 1. des., og ekki ómögulegt, að það standi í sambandi við þessa fyrirspurn, sem hér er borin fram. Í svarræðu sinni á seinasta þingi, þar sem talað var um málaferlin, minntist hæstv. ráðh. sérstaklega á málaferlin utanlands og kom að því, að skilan. væntir sér álitlegrar fúlgu út af viðskiptunum við Svía. Ég drap á það áður, að málin erlendis út af þessu fyrirtæki geta verið tvíeggjað sverð, því að ef þau væru hafin á vafasömum og e. t. v. ranglátum grundvelli, myndu þau skaða álit landsins út á við, því að hér er það ríkisstj., sem stendur að baki. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, drepa dálítið á það, sem sagt er um þessi málaferli í „Göteborgs morningspost“. Það, sem ráðh. telur, eftir skilan., að sé þannig til komið, að vænta megi af álitlegrar fjárfúlgu, er þetta skaðabótamál, sem blaðið greinir fra. Blaðið skýrir fyrst og fremst frá því, að einkasalan hafi verið ríkisfyrirtæki og á hinum stutta tíma, sem hún hafi starfað, frá 1928–1931, hafi hún gert mikið tjón meðal hinna gömlu síldarviðskiptamanna Íslendinga, vegna þeirra aðferða, sem notaðar voru til þess að sýna einræði einkasölunnar á markaðinum. Svo er sagt frá dæmi um þetta og þeirri misklíð, sem af þessum aðferðum hlauzt. Þar koma inn í þau málaferli, sem skilan. einkasölunnar hefir nú höfðað á móti einu alþekktasta síldarkaupendafirma í Svíþjóð, hlutafél. Pontus Nielsen. Þar er sagt, að málaferlin séu höfðuð á þeim grundvelli, að kaupandi hafi ekki haldið samning sinn, en fullyrt um leið, að einkasalan hafi ekki haldið gefin loforð um frágang síldarinnar, og að einkasalan hafi ekki einu sinni hirt um að láta þá, sem áttu að salta þessa síld handa firmanu, fá afrit af kaupsamningnum, svo að þeir gætu séð, hvernig þeir ættu að útbúa vöruna. Það er sannarlega ekki útlit á, að þetta mál muni bæta mikið álit íslenzkrar síldar í Svíaríki, því að blaðið skýrir frá því, hvernig svikizt hafi verið um að verka síldina. Hún hafi verið söltuð úr ónýtu salti og e. t. v. með því salti, sem kunnugt er nú, að einkasalan hafði um tíma - salti með fiskúrgangi í -, og á allan hátt hafi síldin verið illa meðfarin. Við skulum segja, að blaðagrein sé ekki sönnunargagn í þessu máli. En svo ýtarleg sem hún er, þá gerir hún álit síldarsaltenda sýnu verra og spillir fyrir viðskiptum landsins, einmitt við Svíþjóð. Nú var haldið mikið réttarhald í þessu máli 23. maí 1933. Þar var leiddur sem vitni maður, sem um 40 ára skeið hefir fengizt við síldarverkun og síðan 1926 hefir farið til Íslands til síldveiða og síldarkaupa. Þessi maður heitir Erlandsen og er umboðsmaður fyrir Samvinnufélag Svía (Kooperativa Förbund), sem stendur að síldarkaupunum. Og þar sem hann sjálfur hefir getað fylgzt með verkun síldar þeirrar, sem málið er höfðað út af, má telja líklegt, að til hans verði tekið allmikið tillit. Hans vitnisburður er afarlangt mál, og vil ég einungis drepa á nokkur atriði, sem eru fellandi fyrir síldareinkasöluna. hér segir hann m. a.: Í lok júní og ágúst 1931 var síldveiði á Siglufirði meiri en á Akureyri. Kærandi, (þ. e. einkasalan) notaði bæði gott og vont salt, og vitnið hafði athugað, að jafnvel steinsalt hafði verið notað í síldina. Þess háttar salt inniheldur kalk í stórum stíl. Afleiðingin er sú, að þannig söltuð síld verður grá á litinn, þegar hún hefir legið í saltinu. Í ágúst 1931 hafði komið til Siglufjarðar salt frá Noregi til einkasölunnar. Í þessu salti var fiskúrgangur, sem benti á það, að þetta salt hefði áður verið notað til að salta með fisk, og hefði kærandi gert aths. um þetta til hins norska seljanda. Vitnið vissi ekki hve mikið hefði verið notað af þessu salti. Vitnið áleit, að kærandi hefði 1931 notað betra salt við fyrri saltanir en þær saltanir, er fram fóru, er á leið sumarið, og getur það stafað af því, að saltlítið var orðið á Íslandi. Vitnið hafði tekið eftir því, að það fólk, sem árið 1931 átti sérstaklega að líta eftir síldarsöltun fyrir einkasöluna, hafði sýnt af sér kæruleysi við vinnuna. Það er ekki líklegt, þegar vitni ber eins og hér er gert, að einkasalan hafi mikið upp úr því að klaga yfir, að vörunum hafi ekki verið veitt móttaka, fyrst svona er í pottinn búið. Ég skal ekkert fullyrða um, hvernig svona mál kann að fara, en ég endurtek það, að að fara í málaferli með svona forsendum verður til þess að vekja almennt umtal erlendis, eins og orðið hefir, baeði um það, hversu hrapallega hefir mistekizt með síldareinkasöluna, hversu pólitík hefir þar verið látin spilla fyrir gömlum og reyndum verzlunaraðferðum, hversu mikið kæruleysi hefir verið sýnt við verkun þessarar framleiðsluvöru o. s. frv. Að þessu athuguðu hygg ég, að ekki sé víst, að eins mikill ávinningur verði að þessu og gefið er í skyn. Það getur auðvitað vel verið, að skilan. sjái sig til neydda að halda þessum málaferlum áfram, úr því að hún hefir nú einu sinni hafið þau, en mér virðist, að átt hefði fyrir löngu að haga þessari uppgerð einkasölunnar á einfaldari hátt og með minni tilkostnaði. Málaferlin virðist mér hefði mátt láta málfærslumann annast á venjulegan hátt. Ég vil ekki fyrirfram slá því föstu, að það sé sjáanlegur ávinningur að hafa málaflutningsmann á föstum launum, í stað þess að greiða honum eins og annars myndi hafa verið gert. En það er e. t. v. ekki höfuðatriðið, heldur hitt, hvort þessi málaferli hafi verið þörf. Mér er nær að ætla, að mikill hluti þeirra hafi verið óþarfur. En hinsvegar heyri ég, að ráðh. býst við, að skilan. sitji og starfi þangað til yfir lýkur um öll þessi málaferli, og það getur vel orðið - ekki tvo, heldur tuttugu ár. Þetta eru 13 mál, og þrjú eru nú komin svo langt, að þau hafa verið dæmd í undirrétti, og allt verða þetta sjálfsagt hæstaréttarmál. Ég álít fulla ástæðu til, að þingið geri ályktun um að koma þessu fyrir á annan hátt. Um málin þarf ekki að fjölyrða hér. Það hefði verið eins gott að láta þau vera í höndum einhvers málafærslumanns eins og að láta n. sitja og bíða úrslitanna. - Ég vil vona, að hæstv. ráðh. geti upplýst um þessa tvo menn, sem ekki voru nefndir, en fullyrt er af kunnugum, að hafi verið á launum hjá skilan. um óákveðinn tíma, ef þeir eru það ekki ennþá.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég vil benda á, að skilan. er skipuð til þess að fara með þetta þrotabú og skipta því. Það er því ekki hægt að ætlast til þess, að n. hætti einhverntíma löngu áður en hægt er að skipta síðustu leifum þeim, sem eftir verða. Það eina, sem til mála gæti komið, er að athuga um laun þessara manna, en um þau hefir ekki verið neitt ákveðið ennþá, svo að ég er óbundinn með það. Þegar ekkert er nú orðið eftir annað en að flytja þessi mál, horfir launagreiðslan allt öðruvísi við. Viðvíkjandi þessum umboðsmönnum, sem hv. fyrirspyrjandi nefndi, verð ég að játa, að ég hefi alls ekki heyrt neitt um þá, og ef þeir eru til eða hafa verið til, þá eru þessar upplýsingar, sem ég hefi fengið frá skilan., villandi. En ég skal með ánægju, ef hv.þm. vill, spyrja þá sérstaklega um þetta. En ég hefi aldrei verið um það spurður, hvort n. ætti að hafa umboðsmenn, og veit ekki til þess, að hún hafi haft þá. Þá ræddi hv.þm. nokkuð um málin í Svíþjóð, sem munu vera þrjú, en mér skildist hann ræða einungis um eitt þeirra, og má vera, að það sé það málið, sem erfiðast liggur fyrir. Svo að þrátt fyrir þessar upplýsingar getur n. haft allmikið upp úr þessum málaferlum í Svíþjóð. Annars þekki ég ekki nokkurn skapaðan hlut inn á, hvernig þessi mál eru vaxin, en hitt veit ég, að það er ekki rétt að kveða upp neinn dóm um það, hversu mál horfa við, eftir frasögn í einu blaði. Sú frásögn getur verið villandi og hlutdræg, þótt ég segi ekki, að hún sé það í þessu tilfelli. Ég veit ekkert um það. En hv.þm. sér það strax, að ekki er hægt að taka það sem neitt goðasvar, þótt hann sjái eitthvað í blaði um málið. Annars er nú afstaða mín í þessu máli gamalkunnug, sú, að ég var gersamlega á móti stofnun síldareinkasölunnar. En auðvitað vil ég svara algerlega hlutlaust og rétt því, sem ég er spurður um. Og það hefi ég reynt að gera í þessu stutta svari.