Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og fram er tekið í nál. meiri hl., var það seint í dag eða kvöld, sem frv. var vísað til n., og hafði n. því, þar sem fundur var ákveðinn kl. 9, harla lítinn tíma til þess að athuga það gaumgæfilega. Hins er þó að geta, að málið hefur lengi verið til athugunar fyrir þm., svo að það út af fyrir sig, hvað höfuðatriði málsins snertir, kom ekki að sök. Hitt er annað mál, að fyrir n. lágu erindi og uppástungur um breyt. á fleiru en einu atriði, og vannst ekki tími til fyrir þessa umr. málsins að ganga í gegnum þær uppástungur svo gaumgæfilega, að hægt væri fyrir þessa umr. að segja af eða á um þær. Eins og segir í nál. á þskj. 455, varð n. ekki sammála. Tveir hv. þm. í n. töldu sig ekki geta fylgt höfuðatriðum málsins, sem líka kemur fram í því, að þeir hafa gefið út sérstök nál. Meiri hl. lítur svo á, að þótt þessi gengisbreyting, sem hér er um að ræða, sé neyðarúrræði, þá sé ekki annars kostur, eins og nú er komið málum, sérstaklega í útflutningsverzlun og afurðasölu, en að hallast að þeirri leið, sem farin er í frv. Leggur því meiri hl. til, að frv. verði samþ., en áskilur sér að sjálfsögðu rétt til þess að flytja brtt. við 3. umr., þó að þær liggi ekki fyrir nú. Þau erindi, sem sérstaklega lágu fyrir n., var í fyrsta lagi símskeyti frá Félagi íslenzkra botnvörpuskipaeigenda,sem skorar á þingið að breyta 11. gr. frv., sem fjallar um framleiðslugjald af togurum o.fl., á þá leið, að sá skattur, sem þar er um að ræða, verði ekki innheimtur, ef um sannanlegan taprekstur er að ræða. Sams konar málaleitun hefur víst komið til ýmissa annarra hv. þdm. Hv. þm. Seyðf., sem er hér ekki mættur vegna lasleika, tilkynnti mér, að hann hefði fengið hraðskeyti frá umbjóðendum sínum á sömu leið. Sömu tilmæli hafa borizt frá mínu kjördæmi, og svo mun vera um fleiri. Nokkuð var rætt lauslega um þetta atriði á nefndarfundi, líka við þá nm., sem annars töldu sig ekki vera sammála meiri hl. n. í öðrum atriðum, og var það álit manna, að rétt væri að taka þetta atriði sérstaklega til athugunar milli 2. og 3. umr. Þá var enn fremur erindi Fasteignaeigendafélags Reykjavíkur, sem lagði fyrir n. áskorun í fjórum liðum varðandi þetta mál, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „1. Að lögbjóða ekki eignartöku af einstaklingum til greiðslu á rekstrarhalla ríkisbúsins, fyrr en gerðar eru ráðstafanir til þess að draga úr nefnda- og skrifstofufargani ríkisins og öðrum fjáraustri þess. 2. Að leggja ekki nýjar, stórfelldar álögur á eigendur íbúða og húsa, án þess fyrst að afnema þau höft, sem núgildandi húsaleigulög leggja á umráðarétt þeirra yfir eignum sínum. 3. Að lögfesta ekki svo ranglátan mismun á mati fasteigna eftir staðsetningu þeirra sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu og gengur svo langt, að í kaupstaðnum Reykjavík er fasteignamatið margfaldað með 6, en í kaupstöðunum Akranesi og Keflavík er fasteignamatið margfaldað með 3. 4. Að setja alla eigendur við sama borð við skattaálagninguna, hvort sem eigandinn er samvinnufélag, hlutafélag eða einstaklingur. Fyrir utan þetta, sem ég hef nú lýst, hefur hv. þm. Barð. afhent form. n. minnisblað með ábendingu um það sama og félag botnvörpuskipaeigenda hafði þegar símað til Alþingis, og svo nokkrir aðrir fleiri, sem ég þarf ekki að lýsa hér, en n., eins og sakir stóðu, taldi ekki rétt að taka afstöðu til við þessa umr., þar sem tími var svo naumur sem ég hef áður lýst. Ég geri ráð fyrir, að ýmsar þessar ábendingar verði ræddar hér, samhliða því sem ræddar verða brtt. frá hv. þdm., hvar af sumar eru þegar fram lagðar, að mér virðist, nú við þessa 2. umr., því að vitaskuld er eðlilegt, að í svona stórmáli komi fram ýmsar till. til breyt., jafnvel frá þeim, sem eru annars samþykkir höfuðatriðum frv., og það hefur sýnt sig, að breyt. hafa verið gerðar í Nd. á frv., sem mér fyrir mitt leyti virðast sízt vera til bóta, heldur frekar stefna í öfuga átt, sumar hverjar. Ég ætla ekki að þessu sinni að ræða miklu meira um þetta mál. Ég sé ekki ástæðu til þess. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ., en mun bera saman bækur sínar fyrir 3. umr., og mun þá koma í ljós, að hve miklu leyti sá meiri hluti getur orðið samferða um till. til breyt. á frv. eða hversu mikið tillit verður unnt að taka til þeirra óska, sem nú hafa fram komið um breyt. á frv., en erfitt mun verða að ganga svo frá frv., að ekki verði neinir vankantar þar á, sem þá þarf að athuga síðar meir, þegar betur sést, hvernig framkvæmdin fer úr hendi. Ég hef heyrt sagt, að það hafi raunar komið fram bréf frá stjórn Landsbankans, þar sem er gagnrýnt allmjög það tillitsleysi, sem till. bankans hafi orðið fyrir í Nd. varðandi framkvæmd á uppbótum sparifjár. Það má vel vera, að einnig á því sviði þurfi að gera einhverja breyt. á frv. við 3. umr. Það er vitað mál, að sú tilraun, sem gerð er með þessu frv., getur því aðeins heppnazt, að fleira komi til, en gengisbreyt. ein, og á það hefur verið bent rækilega við umr. málsins í Nd. og enda í þessari d. líka, og þarf ég ekki frekar að fara út í þá sálma hér. Þessar ráðstafanir þurfa sérstaklega að haldast í hendur við afgreiðslu fjárl. og stefna að því, að það veikti ekki þá aðstöðu, sem þetta frv. á að veita til að koma þjóðarbúskapnum á réttan kjöl. Ég ætla, að það, sem ég hef nú sagt, sé nægilegt til að hefja þær umr., sem hér fara fram um hinar ýmsu gr. frv., og vísa enn til þess, sem n. tekur fram í álitsgerð sinni, að meiri hl. áskilur sér rétt til að koma á síðara stigi fram með þær brtt., sem honum þykir rétt að gera við þetta frv.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. skýrði frá, þá hefur n., eins og vænta mátti, klofnað um þetta mál. Fulltrúar stjórnarflokkanna, Framsfl. og Sjálfstfl., leggja til, að frv. verði samþ. Ég legg aftur á móti til, að frv. verði fellt, og sömuleiðis hv. 4. þm. Reykv. Ég gerði við 1. umr. nokkuð ýtarlega grein fyrir ástæðunum fyrir, að ég er andvígur frv. og tel það ekki eingöngu ranglátt, heldur beinlínis glapræði, og tel ég enga þörf að endurtaka það nú. Í Nd. báru flokksmenn mínir fram mjög margar brtt. við frv., sem allar voru felldar. Í fjhn. þessarar d. kom í ljós, að flokkar þeir, sem standa að núv. ríkisstj., eru ráðnir í því að samþ. frv. án breytinga, eða samþykkja a.m.k. ekki neinar breyt., sem nokkru máli skipta. Mér skildist nú að vísu á hv. frsm. meiri hl., að komið gæti til mála, að meiri hl. gæti fallizt á einhverjar breyt. við 3. umr. málsins, en hins vegar snerta þær breyt. ekki meginatriði málsins og eru meira um framkvæmdaratriði. Meiri hl. n. var á þessu stigi málsins ófáanlegur til að ræða við minni hl. um nokkrar brtt. Hins vegar nefndi hv. frsm. a.m.k. eitt atriði, sem hann eða meiri hl. mundi vilja ræða við n. í heild. Það er þess vegna auðséð, bæði af því, sem gerzt hefur í hv. Nd., og afstöðu meiri hl. í fjhn. þessarar hv. d., að örlög frv. eru þegar ráðin af meiri hl., og það virðist hafa verið ákveðið að drepa hér allar brtt. minni hl. n. og að þm. stjórnarflokkanna séu bundnir í því efni. Ég tel þess vegna tilgangslaust að bera allar þessar brtt., sem flokksmenn mínir hafa borið fram í Nd., aftur fram í þessari deild. Ég hef þó ákveðið að bera fram till. um það atriði. sem skiptir meginmáli og sker úr um það, hvort byrðarnar af þessum ráðstöfunum skuli lagðar einhliða á verkalýðsstéttina, en það er spurningin um það, hvernig launin skuli breytast í samræmi við breytingar á verðlagi í landinu. Ég ber þess vegna fram brtt. á þskj. 458, þess efnis, að launin skuli breytast mánaðarlega samkv. vísitölu kauplagsnefndar og fullar uppbætur greiddar, eins og vísitalan segir til um, mánaðarlega. Þetta eru aðalkröfur verkalýðsráðstefnu Alþýðusambandsins, sem nýlega hefur verið haldin, kröfur, sem þar voru samþykktar einróma, og afstaða verkalýðshreyfingarinnar mun algerlega mótast af því, hvort þessi till. verður samþ. eða ekki. Fulltrúi frá verkalýðsráðstefnunni, sem talaði í umboði ráðstefnunnar, hefur nú átt tal við ríkisstj. og flutt henni kröfur sínar. Þegar nú hv. alþm. greiða atkvæði um þessa till., sem skiptir meginmáli, þá kemur í ljós, hvort þeir vilja taka nokkurt tillit til verkalýðsráðstefnunnar og samþykkta hennar, sem í þessum efnum er fulltrúi allra launasamtaka í landinu. Það sker úr um það, hvort ríkisstj. og flokkar hennar eru ráðnir í að samþykkja þetta frv. í fullum fjandskap við verkalýðshreyfinguna. Fjhn., sem hefur fjallað um málið, hefur borizt nokkrar tillögur og athugasemdir við frv., eins og hv. frsm. meiri hl. skýrði frá í ræðu sinni. Ein af þessum till. var tilkynning frá Félagi íslenzkra botnvörpuskipaeigenda og Bæjarútgerð Reykjavíkur, sem frsm. gat um, þar sem tilkynnt er, að þessir aðilar treysti sér ekki til að gera togarana út á saltfisk, ef 10% samkv. 11. gr. verði lögð á án tillits til þess, hvort reksturinn ber sig eða ekki. Þetta eru heldur kaldar viðtökur, sem bjargráðafrv. fær hjá þeim, sem það á að hjálpa, að því skuli vera haldið fram, að ákvæði þess verði til þess, að framleiðslutækin stöðvist. Ef Alþ. skellir skolleyrum við þeirri málaleitun, sem hér kemur fram, fer áhugi ríkisstj. fyrir framleiðslunni að verða harla torkennilegur. Ég geri ráð fyrir, að sams konar málaleitun hafi borizt frá öllum bæjarútgerðum á landinu og verið send þm. viðkomandi kjördæma. T.d. skýrði hv. frsm. meiri hl. frá því, að hann hefði fengið slíka málaleitun frá sínu kjördæmi, og hér er ég með símskeyti, sem hv. þm. Siglf. (ÁkJ) hefur borizt frá bæjarútgerðinni á Siglufirði og hljóðar svo: „Skorum á yður, að þér beitið yður fyrir breytingum við 11. gr. frv. um gengisskráningu o.fl., þannig, að 10% tollurinn af sjávarafurðum nýsköpunartogaranna, öðrum en ísfiski, verði ekki innheimtur af taprekstri.“ Hv. þm. Siglf. óskaði, að þessari málaleitun yrði komið á framfæri við n. Ég hef einnig freistað þess að bera fram þegar við þessa umr. brtt. þess efnis, að þessi skattur verði innheimtur árlega eftir á og því aðeins, að rekstur viðkomandi togara sýni, að hagnaður hafi verið af rekstrinum umfram löglegar afskriftir. Hv. frsm. meiri hl. gat þess, að n., eða meiri hl. hennar, vildi taka þetta mál til athugunar við 3. umr. En mér sýnist d. ekkert að vanbúnaði að taka afstöðu til þessa máls nú þegar, enda liggur þessi till. nú fyrir og kemur þá til atkvæða, og mér þykir fróðlegt að sjá afstöðu meiri hl. einmitt til þessarar till. En sé þess óskað, að till. verði tekin aftur til 3. umr., mun ég að sjálfsögðu verða við því.



Herra forseti. Því miður eru þær brtt., sem ég hef lagt fram við frv., ekki komnar enn þá, og er erfitt bæði fyrir mig að ræða þær og hv. d. að fylgjast með, meðan þær eru ókomnar. Mér er tjáð, að þær séu rétt að koma, og vildi ég fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann frestaði fundi þangað til brtt. eru komnar. Fundarhlé.

Forseti (BSt): Þessar brtt. á þskj. 460, sem stóð á, eru nú komnar og hefur veríð útbýtt. Hefur þeim áður verið lýst og afbrigði veitt fyrir þeim.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. n. skýrði frá, þá gat ég ekki átt samleið með meiri hl, og hef því gefið út sérstakt nál. Mér þykir þó rétt að geta þess, að ég leyfði mér að spyrjast fyrir um það í n., áður en ég ákvað að gefa út sérstakt nál., hvort nefndarmeirihl. væri tilleiðanlegur til þess að taka inn í frv. breyt. þess efnis, að launastéttunum yrði greidd kaupuppbót, sem nægði til þess að brúa það bil, sem er milli þeirra kauphækkana, sem orðið hafa síðan kauplagsvísitalan var fest í 300 stigum, og hinnar raunverulegu kauplagsvísitölu nú. Í öðru lagi spurðist ég fyrir um það, hvort n. vildi gera ráðstafanir til þess, að tekin yrðu upp í frv. ákvæði viðvíkjandi verzluninni, til þess að tryggja, að hún fengi ekki í sinn hluta meiri part af tekjum þjóðarinnar en nauðsynlegt væri til þess að standast eðlilegan kostnað af verzlunarstarfseminni, og átti ég þar við það, að tekin væri upp ríkisverzlun með mestan hluta af heildarinnflutningi til landsins og gjaldeyririnn bundinn við þá stofnun að verulegu leyti. Hv. meiri hl. gat ekki fallizt á að taka þessi atriði til athugunar í sambandi við afgreiðslu málsins, og hlutu því leiðir að skilja þá þegar. Að ég taldi ástæðu til að leita eftir þessu, stafar af því, að ég hygg að allir séu sammála um það, að gengislækkun ein út af fyrir sig leysi engan veginn þann vanda, sem hér er fyrir höndum. Til þess að hann megi verða leystur, þurfi að gera aðrar samhliða margvíslegar ráðstafanir, fleiri en þær, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., sem hér liggur nú fyrir. Þó að leiðir skildu þann veg, þykir mér þó rétt að freista enn, hvort ekki er unnt að fá þessa hv. d. til þess að fallast á að gera nokkrar lagfæringar á frv. frá því, sem nú er. Ég hef því ásamt hv. 6. landsk. leyft mér að flytja nokkrar brtt. á þskj. 460. Þær hafa allar nema ein verið fluttar áður í hv. Nd., en ekki náð samþykki þar. Ég vildi þó freista þess, hvort ekki mundi fallizt á eitthvað af þeim hér í þessari hv. deild. 1. brtt. er um það að fella niður 2. gr., og vísa ég um það efni til minnar fyrri ræðu, en samkv. frv. nú á að taka valdið til gengisskráningar af Alþingi og fá það í hendur ríkisstj. í samráði við Landsbankann. Með tilliti til þess, hversu lítil trygging er fyrir því, að það gengi krónunnar, sem ákveðið er með þessu frv., haldist óbreytt, er það alveg ógerlegt, að þetta vald sé hjá ríkisstj., en ekki hjá Alþingi, því að ríkisstj., jafnvel minnihlutastjórn, getur eftir þessu ákveðið gengið eins og henni þóknast. Ef hún metur svo, að kaupgjald í landinu hafi hækkað, þá getur hún t.d. notað það sem ástæðu til gengisfellingar, en það er alltaf álitamál, hvort kaupgjaldsbreytingar hafi áhrif á gengi. Þegar við réðumst í að kaupa nýsköpunartækin, var í þau kaup ráðizt til þess að við ættum framleiðslutæki, sem væru notadrýgri og hentugri en áður, en af því átti að leiða, að þeir, sem með þeim störfuðu, fengju hærri laun en áður. Endanlegt takmark nýsköpunarinnar hefur alls ekki náðst enn, og allir vonum við að fá enn ný og betri atvinnutæki, til þess að hlutur hinna vinnandi stétta batni, en slíkt er álitamál, og ef frv. er samþ. óbreytt, getur ríkisstj. skorið niður kaupgjald með gengislækkun skv. 2. gr. frv. Þessi grein hefur að vonum vakið tortryggni hjá öllum almenningi, og ég vil ekki trúa því, fyrr en ég tek á, þar sem niðurfelling 2. gr. mundi engin áhrif hafa á framkvæmd laganna, að hv. meiri hl. geti ekki fallizt á þetta. Ég hef heyrt, að hæstv. ríkisstj. hafi þetta atriði til athugunar, og ef óskað er, að ég taki þessa brtt. aftur til 3. umr., þá get ég vel fallizt á það. Þá er brtt. við 3. gr., um það, hvernig ráðstafa skuli gengishagnaði bankanna. Því miður liggja ekki fyrir neinir útreikningar um það, hvað hann muni verða mikill, en gizkað hefur verið á, að hann komi til með að nema 20–35 millj. kr. Efni brtt. er það, að lánin skv. gr. skiptist eins og segir í brtt., þ.e.a.s., að helmingur fjárins sé lánaður til íbúðarhúsbygginga samkv. lögunum um byggingu verkamannabústaða, en hinn helmingurinn fari til byggingar- og ræktunarsjóða fyrir sveitirnar, en í frv., eins og það er nú, er gert ráð fyrir, að 1/3 fjárins sé lánaður til verkamannabústaða, en 2/3 til ræktunar- og byggingarframkvæmda í sveitum. Ég verð að segja, að með tilliti til íbúaskiptingar landsins, þá er það furðulegt, ef á að halda fast við þá skiptingu, sem nú er í frv. Í kauptúnum og kaupstöðum, sem lögin um byggingu verkamannabústaða taka til, búa 5/7 landsmanna, en aðeins 2/7 í öðrum landshlutum. Það er enginn vafi á því, að þörfin fyrir hina 5/7 hluta landsmanna til húsabóta, er ekki síður brýn en hjá þeim 2/7 til þeirra framkvæmda, sem gr. ræðir um. Við höfum þó ekki ætlazt til að skipta upphæðinni í hlutfallinu 5:2, sem þó væri réttmætt, heldur höfum við lagt til, að hún skiptist til helminga milli þeirra aðila, sem hlut eiga að máli, þannig að helmingurinn renni til verkamannabústaða og hinn helmingurinn til framkvæmda í sveitum. Um þetta fjalla liðirnir a, b og c í till., og vænti ég þess, að hv. d. geti fallizt á þessa hóflegu brtt. D-liðurinn í þessari brtt. á við næstsíðustu málsgr. 3. gr., en samkv. gr. nú á að lána til verkamannabústaðanna með 4% vöxtum, en lán, sem veita á til 20 ára til ræktunarframkvæmda, eiga að ávaxtast með 2%. Ég vil á engan hátt gera lítið úr nauðsyn þess, að ræktunin í landinu fái ódýr lán, en það er alveg jafnbrýn nauðsyn fyrir verkamenn að fá ódýr lán til bygginga, ekki sízt þegar byggingarefni stórhækkar í verði einmitt fyrir áhrif þessara laga, og það er ósanngirni, sem mest má verða, ef verkamenn eiga þarna að borga tvöfalt hærri vexti. 3. brtt. er við 4. gr., um það, að gr. falli niður, en efni gr. er, að inn í vísitöluna, sem nú er - en hana þyrfti mjög að lagfæra, en ekkert er um það í frv., heldur á að taka inn í hina nýju vísitölu húsaleigu í nýjum húsum, sem enginn veit, hvað er mikil, og enn fremur útsöluverð á kjöti. Þetta leiðir til þess, að sá hluti vísitölunnar, sem samsvarar innlendri verzlun og notaþörf hækkar, en hinn hlutinn, sem byggist á verði innfluttrar vöru, lækkar. Breytingar á verði erlendrar vöru verka því minna til hækkunar á vísitölunni, eftir að þessi lög yrðu samþ., en ella mundi. Hvergi er hjá hagfræðingum ríkisstj. gerð grein fyrir því, hverju þetta nemi, enda veit enginn, hvernig húsaleiga í nýjum húsum verður metin, en með þessari aðferð við útreikning vísitölunnar gætir hækkunar af erlendu vöruverði, minna en áður. Ég skal ekki gizka á, hversu miklu þetta munar, en það munar verulega. Á sama hátt legg ég til í 4. brtt. minni, að 5. gr. verði felld niður. Ég skal þó geta þess, að ef ekki verður fallizt á mína till. og ef kaupgjaldsvísitalan verður útreiknuð samkv. 5. gr., þá er sjálfsagt, að samhliða verði gerður útreikningur fyrir þjóðartekjurnar í heild, svo að séð verði hlutfallið milli kaupgjaldsins og þjóðarteknanna. Annars er þessi vísitala einskis virði og segir nauðalítið. 7. gr. frv. fjallar um vísitölu framfærslukostnaðar og hvernig uppbætur skuli greiða samkv. henni. Hér er um stórfellda breytingu að ræða frá því, sem nú er. Það á að miða við þessa nýju kauplagsvísitölu og breytingar, sem hún kann að sýna frá 1. marz til 1. apríl. Síðan á að greiða uppbætur samkvæmt henni á kaup t maí, þó því aðeins, að hækkun framfærslukostnaðar nemi minnst 5%, en það svarar til 17–18 stiga í vísitölu. En mánaðarlega á aðeins að greiða uppbótina til 1. júní, en þá eiga 6 mánuðir að líða þar til kaup verður leiðrétt næst, og svo aftur 6 mánuðir, unz ákvæðin um uppbótargreiðslur falla úr gildi. Ég álít hér svo langt gengið og harkalega á hlut launþega, að ekki sé þess að vænta, að við verði unað. - Í brtt. okkar á þskj. 460 er gert ráð fyrir, að grundvallarvísitalan, sem miðuð sé við 1. september 1949, verði 330 stig, og er með því bætt fyrir vísitölubindinguna, sem sett var 1947. Síðan greiðist við hver mánaðamót uppbót samkv. hækkandi vísitölu, eins og var, áður en vísitalan var bundin. Því hefur mjög verið haldið á loft af forsvarsmönnum þessa frv., að með uppbótarákvæðum þess væri séð fyrir hag launþeganna, en ef frv. er óbreytt, þá er það alveg ófullnægjandi. En með því að samþ. brtt. okkar er aðeins verið að gera þau orð forsvarsmanna frv. að sannmæli, að launþegum sé bætt upp verðhækkunin, sem stafar af gengislækkuninni. Þá ætlumst við einnig til, að vísitalan verði endurskoðuð fyrir 1. júní, svo að hún fengist sem allra réttust, enda var þetta verk hafið fyrir forgöngu stjórnar þeirrar, er hv. núv. 8 landsk. veitti forstöðu. Ég vil nú aðeins leyfa mér að vekja athygli hv. meiri hl. á því, hvernig árangur þessarar löggjafar kemur fram í reynd, ef frv. verður samþ., án þess að tillit sé tekið til brtt. okkar á þskj. 460. Um leið og frv. hefur verið samþ. og gjaldeyrisverzlun hefst að nýju, þá fara vörurnar, sem legið hafa á hafnarbakkanum, í búðirnar, tollaðar samkv. þessum nýju lögum. Hver verðhækkunin rekur aðra. Matvörur, kol, fatnaður, allt, sem nöfnum tjáir að nefna, hækkar í verði út marz, út allan apríl, en á sama tíma verður engin breyting á kaupi. Heldur nú hv. meiri hl., að þetta sé leiðin til þess að fá launþegana til þess að láta vera að nota sinn viðurkennda rétt til kauphækkana? Ég held, að hv. meiri hl. ætti að athuga það, hvort hann getur ekki gengið eitthvað til móts við óskir launþeganna, þannig að kauphækkanir verði þegar í apríl og svo áfram mánaðarlega til að mæta þeim verðhækkunum á lífsnauðsynjum, sem koma munu daglega. 6. brtt. okkar er við 10. gr. og er þess efnis, að verðtollsviðaukinn, sem nú er 65%, en á samkv. frv. að verða 45%, hann verði 25%. Það er leitt að þurfa að segja frá því, að engar tölur eru í álitsgerð frv., sem sýni, hverju þessi verðtollsviðauki muni nema, enda forðast hæstv. ríkisstj. allar upplýsingar í tölum um atriði, sem máli skipta í sambandi við þetta frv. Verðtollurinn er raunverulega hækkaður um 70% frá því, sem nú er. Verðtollurinn í heild ásamt viðauka er nú áætlaður 66 millj. kr., og skilst mér, ef 70% hækkun kemur á þetta, að þá geti hann orðið allt að 100 millj. kr. Sé ég ekki þörf á því í sambandi við þetta frv. að auka svo mjög tolltekjur, og þó að brtt. okkar verði samþ., sýnist mér, að tolltekjurnar verði nær 70 millj. kr. en 66 millj. kr., sem þær eru áætlaðar nú. - Þá vil ég beina því til hæstv. ríkisstj., hvort hún ætlar ekki, þegar heimild til að innheimta söluskattinn rennur út, að fella þann skatt niður. 7. brtt. er við 11. gr., um framleiðslugjaldið, og er gr. þess efnis, að af afla þeim, sem nýju togararnir leggja hér upp, öðrum en síld, skuli taka 10% gjald samkv. ákvæðum gr., en í brtt. okkar er gert ráð fyrir, að þetta gjald verði því aðeins innheimt, ef viðkomandi togari hefur haft rekstrarhagnað. Mér skildist á hv. frsm. meiri hl. fjhn., að meiri hl. hefði til athugunar að mæta fram komnum óskum um þetta efni og mundi e.t.v. flytja um þetta brtt. við 3. umr. Sé svo, get ég tekið þessa brtt. aftur til. 3. umr. 8. brtt. er við 12. gr., þ.e.a.s. stóreignaskattinn, sem leggja skal á samkv. frv. 1. liður fjallar um það, hverjar reglur skuli hafa um mat fasteigna til skatts, en samkv. frv. er gert ráð fyrir, að fasteignir í Reykjavík séu metnar með 6-földu fasteignamatsverði, fasteignir í öðrum kaupstöðum með yfir 4.000 íbúa með 5földu fasteignamatsverði, fasteignir í bæjum með yfir 2000 íbúa með 4-földu fasteignamatsverði, enn annars staðar er reiknað með því 3-földu. Enginn vafi er á því, að með þessu móti yrði verðið að verulegu leyti undir sannvirði og sennilega langt undir því. Þá verður því ekki neitað, að þessi skipting eftir landshlutum er af handahófi. Ég sé ekki t.d., af hverju fasteign hér í Reykjavík á að margfaldast 6 sinnum, en aðeins 3 sinnum, ef hún er í Kópavogi eða úti á Seltjarnarnesi. Ég skal viðurkenna, að um þetta er erfitt að setja reglur, svo að vel fari, en ég tel, að miklu nær sönnu fari matsreglurnar í brtt. minni, en þær reglur, sem eru í frv., eins og það er nú. - Í b-lið brtt. við 12. gr. er gert ráð fyrir, að eignaraukaskatturinn hækki nokkuð, eða verði 35% af eign, sem fer yfir 2 millj., í stað 25% eins og frv. gerir ráð fyrir. Sömuleiðis gerir brtt. ráð fyrir, að skattstiginn verði nokkur annar eða fari meira stighækkandi, en áður var gert ráð fyrir. Ég held, ef ætlunin er, eins og látið hefur verið í veðri vaka, að þeir ættu að bera þyngstar byrðarnar, sem breiðust hefðu bökin, þá sé fjarri, að það markmið náist eins og ákvæði 12. gr. nú eru. Það má líka segja, að það markmið náist ekki heldur, þó að brtt. á þskj. 460 sé samþ., en það stendur þó sýnu nær. Ég vil benda á, að eftir þessum skattstiga á sá, sem er eigandi að 1 millj. kr. skattskyldri, að greiða 11% í skatt, og þessi skattur skiptist á 20 ár. Sé skattskylda eignin 1.400 þúsund, þá á eigandinn að greiða 204 þús. kr. í skatt, eða 15%. Sé eignin 2 millj., á eigandinn að greiða 388 þús. kr., eða 19,4%, sem er tæpur fimmti hluti af eigninni. Ég hygg, að sé það alvara að leggja þyngstu byrðarnar á breiðustu bökin, þá sé ekki hægt að ganga skemmra, en hér er lagt til. Þess ber líka að gæta, að verulegur hluti af þessum skatti kemur aftur til eigendanna vegna hækkunar, sem verður á fasteignum, þegar l. þessi taka gildi. Í þessu sambandi vil ég drepa aftur á atriði, sem ég minntist á í dag, en það er, að eignaraukaskatturinn skyldi vera felldur niður í sambandi við þetta frv., og það án þess að nokkrar skýringar fengjust á því, hvort slík breyting hefði í för með sér hækkun eða lækkun á eignarskattinum. Ég er ekki fær um að gera mér grein fyrir, hvort hækkun sú, sem gerð var á eignarskattsákvæðum frv., nemur meiru til hækkunar, en eignaraukaskatturinn hefði orðið. Hitt er þó vitað, að sá skattur átti að vera 25 þús. kr. af 400 þús. kr. eignarauka og 15% af afganginum. Að vísu var þessi skattur ekki af öllum eignum, heldur aðeins þeim, sem til hafa orðið eftir 1940. Af 1 millj. átti að greiða 145 þús. kr., eða nokkru hærra en skv. till. okkar á þskj. 460, og væri eignaraukinn meiri en 1 millj., átti að greiða af honum 30%, en samkv. frv. er hæsti skatturinn 25%, og það af upphæð, sem er yfir 1,5 millj. Ég get ekki sagt um, hvað mikill hluti af eignum manna mundi hafa fallið undir ákvæði eignaraukaskattsins, en hitt er víst, að á síðustu 10 árum hefur mikill auður dregizt til einstakra manna, og áreiðanlega er það stór hluti af eignum margra: Ég verð því enn að lýsa undrun minni á því, að svo veigamikil breyting skuli hafa verið gerð á frv. sem niðurfelling eignaraukaskattsins er, án þess að nokkrar skýringar, hvað þá tölfræðilegar niðurstöður, hafi verið gefnar um þá breytingu, sem þetta hefur í för með sér. Ég skal að vísu fúslega játa, að það er ekki skemmtilegt að innheimta tvenns konar eignarskatt í einu, en með því að miða við visst hámark, sem báðir skattarnir fylgdu, hefði mátt sníða mestu vankantana af þeirri innheimtu. Ég get ekki gefið upplýsingar, hvað þessi breyting á skattinum í Nd. hefur í för með sér, en þrátt fyrir það tel ég mikla ástæðu til að gagnrýna þá málsmeðferð, þar sem ekki hefur verið gerð nein tilraun til að skýra, hvað sú breyting þýddi. C-liður 8. brtt. okkar er við síðustu mgr. 12. gr. og fjallar um, hvernig skipta skuli því fé, sem skatturinn nemur. Samkv. frv. er gert ráð fyrir, að öðrum helmingnum verði varið til að greiða lausaskuldir ríkissjóðs, en hinum helmingnum til byggingarsjóðs verkamanna og byggingar- og landnámssjóðs, í sömu hlutföllu,m og bráðabirgðaákvæði um gengishagnaðinn gera ráð fyrir. Brtt. okkar fjallar um, að 2/3 af þessum helmingi renni til byggingarsjóðs verkamanna, en 1/3 til bygginga í sveitum. Það þarf ekki að endurtaka rökin fyrir þessari brtt. Þau eru hin sömu og um bráðabirgðaákvæðið um ráðstöfun á gengishagnaðinum. En til viðbótar má geta þess, að enda þótt 2/3 hlutar þessa fjár renni til kaupstaða og kauptúna, þá er samt betur séð fyrir hlut sveitanna, miðað við fólksfjölda. 9. brtt. á þskj. 460 er sú, að aftan við 14. gr. komi ný ákvæði um persónufrádrátt. Hér er lagt til, að í stað 900 kr. frádráttar frá tekjum, áður en skattur er lagður á, komi 1.500 kr. fyrir einstakling. Í stað 1.800 kr. fyrir hjón komi 3.000 kr., og heimilað verði að draga 1.200 kr. frá fyrir hvert barn. Þessi breyting svarar til, að frádrátturinn svari lágmarkslífeyri eftir almannatryggingal., eða því sem næst. Lífeyririnn er nú 1.200 kr. á fyrsta verðlagssvæði, en verði heimild sú, sem nú hefur verið gert ráð fyrir að lögfesta, samþ., hækkar hann um 20%, eða upp í 1.440 kr., en hér er gert ráð fyrir 1.500 kr., og samsvarandi er um hjón og börn. - Ég skal svo láta máli mínu lokið, en vil leyfa mér að vona, að þessar brtt. verði samþ. og þannig gengið til móts við launþegasamtökin.



Herra forseti. Það er vegna þess, að hæstv. forsrh. varð að víkja af fundi, að ég ber fram þá ósk fyrir hans hönd, að sumar og helzt allar brtt. á þskj. 460 verði teknar aftur til 3. umr. En fyrst ég stóð upp, ætla ég að segja nokkur orð um frv. það, sem hér liggur fyrir, og þær brtt., sem fram hafa komið. Ég ætla þá fyrst að víkja að því, sem hæstv. atvmrh. sagði. Hann virtist hafa nokkurn beyg af þeim breytingum, sem þetta frv. hefur tekið frá því að það var lagt fram í upphafi, og einkum þó ákvæðunum um, hvernig ráðgert er að verja gengishagnaðinum og hluta af eignarskattinum. Vitanlega má deila um þessi atriði og ef til vill vafasamt að halda áfram mikilli fjárfestingu. Hitt held ég að allir hljóti að vera sammála um, að ekki dugir að stöðva allar framkvæmdir, og ég álít, að þær framkvæmdir, sem verja á þessu fé til, séu svo brýnar, að ekki verði hjá þeim komizt, en auk þess í hóf stillt, eftir því sem hægt er. Það gefur að skilja, að ekki dugir að leggja árar í bát, þó að í óefni sé komið, og enda þótt margt sé hægt að spara, þá verður að halda áfram nauðsynlegum framkvæmdum. Ég ætla svo ekki að ræða þetta atriði frekar. Út af ræðu hv. 4. þm. Reykv. og þeim brtt., sem hann mælti fyrir, þá skal ég taka undir það atriði í ræðu hans, að nauðsyn sé á að gera ýmsar ráðstafanir í sambandi við þetta frv. Ég viðurkenni fúslega, að það þarf að styrkja verðlagseftirlitið, það þarf að bæta úr húsnæðisöngþveitinu, og það þarf að gera umbætur í verzlunarmálunum. Frv. hefur engin ákvæði um þessi mál, en Alþingi fær tækifæri til að taka ákvarðanir um þau, og ég verð að segja, að það skiptir jafnvel meginmáli, hvernig þessum málum verður ráðið til lykta. Ég hef aldrei gert ráð fyrir, að ráðstafanir út úr því efnahagsöngþveiti, sem við erum nú í, verði gerðar án fórna. Þvert á móti hljóta allir landsmenn að verða að fórna einhverju. Það er vitanlega ekki hægt að taka fjármagn til útflutningsframleiðslunnar eða sjávarútvegsins, án þess að það sé tekið einhvers staðar. Hins vegar er aðalatriðið, að þessar fórnir eða byrðar verði ekki meiri, en nauðsynlegt er. Spurningin er því raunverulega sú, hvað þessar fórnir geti verið minnstar, til þess að þær nái tilætluðum árangri, þ.e.a.s. til þess að þær komi framleiðslunni á réttan kjöl. Framleiðslunni verður að bjarga, því að ekki verða fórnirnar minni, ef hún stöðvast. Það hafa eldri og reyndari þjóðir en við orðið að gripa til þess úrræðis, sem hér er lagt til nú. Það er ekki langt siðan Bretar gripu til þess úrræðis að fella gengi sitt til bjargar atvinnuvegunum. Ég skal ekki segja um, hvernig ástandið hefur verið hjá þeim, og get því ekki borið það saman við það, sem hér ríkir nú, en tæplega hefur það verið eins slæmt. Það er vitað mál, að 19 nýsköpunartogarar hafa nú þegar nálgazt stöðvun og sumir þeirra verið auglýstir á nauðungaruppboðum, enda dráttarvextir af lánum, sem hvíla á þeim, komizt upp í 12%, en vextirnir hækka mánaðarlega um 1/2 % að mig minnir. Sum bæjarfélögin eru alveg komin í þrot og riða á barmi gjaldþrots vegna útgerðar þessara skipa, enda dæmi um, að þau hafi neyðzt til að auglýsa skipin á nauðungaruppboði. Það er því ekkert nema biðin eftir þessu frv., sem hefur haldið skipunum úti eða komið í veg fyrir stöðvun þeirra. Þær eru því ekki að ástæðulausu, ráðstafanirnar, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég geng ekki fús til þess verks að þurfa að styðja að þeim fórnum, sem farið er fram á, en það verður ekki hjá því komizt, þegar blómlegustu og fullkomnustu tækin í íslenzku atvinnulífi, nýju togararnir, eru eins á vegi staddir og ég áður lýsti, enda geta menn af því leitt, hvernig önnur atvinnutæki munu á vegi stödd, eins og t.d. bátaútvegurinn. Og sannleikurinn um hann er sá, að það, sem komið hefur í veg fyrir, að flestir bátanna hafi verið seldir á nauðungaruppboði, er lögboðin frysting á skuldum þeirra. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta ástand, enda mun flestum um það kunnugt. Hitt vil ég drepa á, að sú leið út úr ógöngunum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, er eftir áliti okkar bezt menntuðu manna í þessu efni sú heppilegasta, sem völ er á, eins og nú er komið. Niðurfærsluleiðin svonefnda kom líka til álita, en við athugun kom í ljós, að hún mundi hafa í för með sér meiri og erfðari byrðar fyrir bændur og verkamenn, að minnsta kosti fyrst um sinn, auk þess sem hún var talin seinvirkari til úrbóta fyrir útveginn, nema mjög stór spor væru stigin. Um þá leið að þjóðnýta utanríkisverzlunina ætla ég ekki að ræða, enda ekki skilyrði fyrir, að hún yrði valin. Um þær brtt., sem fram hafa komið, er það að segja, að flestar þeirra miða að því að gera þær fórnir, sem hér er um að ræða og ég kannast við, litlar og raunar engar, og þá um leið að ónýta þær aðgerðir, sem gert er ráð fyrir og nauðsynlegar eru. Ég tel því, að samþykkt þeirra flestra yrði til þess að skapa enn meira öngþveiti og færa okkur lengra niður í það fen, sem efnahagsmál okkar nú eru í, og þó getur það varla verra verið. Um 1. brtt. hv. 4. þm. Reykv., að 2. gr. falli niður, vil ég þó endurtaka óskir forsrh. um, að hún verði tekin aftur til 3. umr., þar sem það atriði mun vera í athugun hjá ríkisstj. og því óhentugt að láta fara fram atkvgr. um till. nú. - Í sambandi við brtt. um skiptinguna á gengishagnaðinum vil ég segja það, að ég er henni algerlega andvígur, en viðvíkjandi fyrirspurnum um, hvað sá hagnaður muni verða mikill, þá get ég upplýst, að það er gert ráð fyrir, að hann verði nálægt eða aðeins innan við 20 millj. Annars liggja ekki fyrir nákvæmar upplýsingar um þetta atriði enn. Hv. 4. þm. Reykv. taldi skiptinguna milli byggingarsjóðs verkamanna, byggingarsjóðs bænda og ræktunarsjóðs ósanngjarna eftir ákvæðum frv. og miðaði þar við fólksfjölda í bæjum og sveitum. Ég vil í þessu sambandi minna á, að lán úr ræktunarsjóði fara ef til vil] að stærri hluta til kaupstaða en sveita, því að ræktunarsjóður var á sínum híma skyldaður til að lána til frystihúsa, og er áreiðanlega ekki of sagt, að helmingur þess fjár, sem sjóðurinn hefur haft yfir að ráða, hafi farið til frystihúsanna. - Um 3. og 4. brtt., að niður falli vísitölubindingin, þarf ekki að fjölyrða. Þetta hefur verið þrautrætt í Nd. Hið sama er að segja um 5. brtt. - Það er rétt hjá hv. 4. þm. Reykv. að gera ráð fyrir þessari verðhækkun. Auðvitað verður hún tilfinnanleg, þegar þær vörur, sem nú eru á hafnarbakkanum, koma á næstu vikum í búðirnar, og það hefur verið rætt um fyrirkomulag greinarinnar og væri æskilegast að fresta þessari brtt. einnig þar til við 3. umr. Viðvíkjandi 6. brtt., að í stað 45% komi 25%, er það að segja, að eftir því sem nú horfir, er reyndin sú, að ríkissjóði veiti ekki af þessum peningum. Viðvíkjandi fyrirspurninni um það, hvort söluskatturinn verður felldur niður, er því til að svara, að hann verður felldur niður, þegar það er hægt, en fyrr ekki. - Nú vita menn, að tekjuþörf ríkissjóðs er mikil og það er grundvallaratriði, að fjárlög verði ekki afgreidd með tekjuhalla. Norðurlönd hafa a.m.k. 3 undanfarin ár afgr. fjárlög með stórkostlegum tekjuafgangi. Ef þetta frv. á að koma að einhverju gagni, er ekki hægt að afgreiða fjárlögin nema með jafnvægi milli tekna og gjalda. Viðvíkjandi 7. brtt., við 11. gr. frv., um útflutningsgjald af saltfiski, óska ég, að sú brtt. verði dregin til baka þar til við 3. umr. Ég mun ekki ræða það atriði nánar, en benda má á, að í ljós hefur komið, að gömlu togararnir voru betur settir, en bátar til að veiða fisk og salta hann. Gera má þó ráð fyrir, að nýsköpunartogararnir standi enn betur að vígi. Nú hefur verið gerð sú breyting á frv. í Nd., að togararnir þurfi að selja fyrir 8.500 £ í 5 ferðum í röð, til að útflutningsgjalds sé krafizt. Ég er hræddur um, að ef þessi 10% verða felld niður, gæti orðið kapphlaup um að salta sem mest af fiski og það orðið til þess að skapa offramleiðslu. Þetta vil ég að menn athugi, og væri æskilegt að geyma þessa brtt. þar til við 3. umr. - Þá getur hér einnig verið álitamál, með hvaða tölu eigi að margfalda fasteignamatið. Það er vandasamt verk að ákveða þetta. Viðvíkjandi 8. brtt., um það að fella niður eignaraukaskattinn, vil ég segja það, að ég var andvígur þeirri aðferð, en áleit réttara að leggja skattinn á eignir, sem til væru. Það er ekki nein ráðgáta, að margir þeirra manna, sem mest græddu í styrjöldinni og söfnuðu auði á því tímabili, sem eignaraukaskatturinn nær yfir, eiga nú lítið og sumir ekkert. Margir hafa tapað geysimiklu fé í útgerðinni á undanförnum árum. Hér má t.d. líta á bæjarútgerðir. Ein stór bæjarútgerð græddi t.d. svo mikið af peningum, að hún vissi ekki, hvað hún átti við þá að gera. En nú hefur þessi bæjarútgerð tapað mestu af sínu fé. Raunar þarf ekki að rekja dæmi um þetta, þau blasa alls staðar við. Þá má einnig deila um það, hver skattstiginn eigi að vera, og e.t.v. mætti leggja þessa skatta á samhliða, en er þó ekki viðfelldið. Hv. 4. þm. Reykv. viðurkenndi það líka, að skattarnir geta þannig í sumum tilfellum komið þungt niður, en í öðrum tilfellum létt. Annars ef eignaraukaskatturinn væri lagður á eignir, eins og þær voru þegar hann var ákveðinn, gæti svo farið, að maður, sem aukið hefur mjög mikið eignir sínar, væri eignalaus í dag. Ýmsir, sem rannsakað hafa þetta, lögðu til, að eignarskattstiginn væri hafður hærri, en álitu óframkvæmanlegt að hafa eignaraukaskattinn samhliða. Þeir, sem bezt hafa rannsakað þetta, hafa lagt til að leggja eignaraukaskattinn niður. Við skulum ekki vera blindir fyrir því, þótt fasteignir séu í háu verði í dag. Því miður er ég ekki viss um, hvort fasteignaverð muni haldast; sumir halda, að það muni hækka, en ég er ekki þeirrar skoðunar. Auðvitað má deila um skattstigann, en því verður ekki neitað, að það er orðin veruleg fórn fyrir þá menn, sem skatturinn er lagður á. En sannast að segja gengur mönnum treglega að skilja, hve eignir eru orðnar litlar, þótt þær nemi milljónum í íslenzkum krónum. 11/2 millj. kr., sem menn eiga nú, mun jafngilda því, sem áður var 300–400 þús. kr. Maður er alltaf að reka sig á, hvað krónan er orðin verðlítil. Og þetta staðfestir gengislækkunina, því að það er ekki hægt að breyta genginu nema aðeins af því, að það hefur þegar orðið gengislækkun. Annars mundi hinn erlendi gjaldeyrir ekki seljast fyrir það verð, sem hann er skráður á. - Þessi 25%, sem maður á að borga af 11/2 millj., verða þá 1/4 af verðmæti eigna hans. Hugsum okkur t.d. mann, sem á 2,3 millj. kr. Hann borgar 400 þús. kr., en það jafngildir 20 þús. kr. á ári í 20 ár með 4% vöxtum. Þá má einnig lita á það, að sumir þessara manna eiga fasteignir og leigja þær út í gamalli leigu. Hugsum okkur t.d. eign upp á 2,3 millj. kr. og tekjur af henni 60–70 þús. kr. og skattar 25 þús. kr. Við þurfum ekki að fara í neinar grafgötur með það, að þetta eru verulegar fórnir. Ég hef alltaf gengið út frá því, að þetta yrðu einnig fórnir fyrir verkamenn og bændur til að létta byrðinni af sjávarútveginum. Ég held, að það sé ekki fjarri lagi, hvernig þessum fórnum hefur verið niður deilt. Þeir, sem farið hafa allra hæst, hafa sett fram 35% í stað 25%. Ef gerðar yrðu þær ráðstafanir, sem hv. 4. þm. Reykv. kom með, til að draga úr þessu að öðru leyti, og ef það á að flytja í útgerðina um 80 millj. kr. á ári, sem við eigum lífsafkomu okkar undir, efast ég um, að það sé hægt að gera og hafa ég fulla vísitölu, eins og t.d. í till. hv. 4. þm. Reykv.: Ég geng út frá því, að það verði að jafna á milli þessara stétta. Ég get ekki annað en sagt við verkamenn og bændur í Strandasýslu, að þeir fórni miklu. Ef skilja ætti l. svo, að bændur ættu enga verðhækkun á mjólk að fá fyrir fóðurbætinn, sem þeir keyptu í fyrra upp á 14. millj. kr., er það ekki rétt, því að það á að reikna fóðurbætinn út í mjólkurverðinu. Viðvíkjandi síðustu brtt. hjá hv. 4. þm. Reykv. vil ég segja það, að það er verið að athuga hana, og forsrh. óskar, að henni sé frestað þar til við 3. umr. Það hefur þá sérstaklega verið óskað eftir að draga eftirtaldar till. til baka, þar til við 3. umr.: 1. brtt., 5. brtt., 7. brtt. og 9. brtt. Mun ég svo ekki fjölyrða frekar um þetta.



Þegar hæstv. atvmrh. hélt framsöguræðu fyrir þessu frv. í dag, játaði hann, að það væri neyðarúrræði að gera þessar ráðstafanir, sem í frv. felast. Flestir, sem gert hafa frv. þetta að umræðu, hafa játað hið sama; hér í kvöld var hæstv. landbrh. að því síðast. Þetta er einnig tekið skýrt fram í nál. meiri hl. fjhn., að það verði með einhverju móti að ráða bót á þessu neyðarástandi. Hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, taldi ekki rétt að vera að ræða um það, hverjum þetta væri að kenna. Ég tel það enga goðgá, þótt á það sé minnzt, að þetta neyðarástand hefur einmitt skapazt á sama tíma sem Sjálfstfl. hefur farið með fjármálastjórn íslenzka ríkisins í samfleytt 11 undanfarin ár. Ég held, að rétt sé að játa, að þetta sé ekki neyðarúrræði, heldur óyndisúrræði - eða úrræði, sem ekkert úrræði er. Aðalúrræðið, sem um er að ræða, er gengislækkun. - Ég hef hér fyrir framan mig mikla bók, sem útbýtt var meðal þm., en þetta mikla verk er hagfræðiálit, sem dr. Benjamín Eiríksson hefur samið að ráði fyrrv. ríkisstj., en þangað eru sótt neyðarúrræði lagafrv. þessa, eða réttara sagt óyndisúrræði þess. Á bls. 45 ræðir hann um áhrif gengislækkunarleiðarinnar, og þar segir hann meðal annars um gengislækkun, með leyfi hæstv. forseta: „Gengislækkun án frekari ráðstafana mundi naumast leysa mörg vandamál, og mundi fljótt sækja í sama horfið og nú, þar sem þau öfl, sem skapað hafa núverandi ástand, héldu þá áfram að hafa þau áhrif, er menn nú þekkja, dýrtíð, hallarekstur og erfitt verzlunarástand. Gengislækkunin ein er í raun og veru engin lausn á aðalvandamálinu, sem er skortur á jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Hún mundi samræma innlent og erlent verðlag, en aðeins í bili. Gengislækkun bindur ekki endi á misvægið milli sparifjármyndunar og fjárfestingar. Gengislækkun, sem samfara er hækkun á öllum framleiðslukostnaði innanlands, bindur ekki endi á hallareksturinn hjá útgerðinni. Gengislækkunin ein mundi ekki leiða til afnáms verzlunarhaftanna, og henni mundi ekki fylgja neinn sá ávinningur eða ábati, sem fylgir frjálsri innflutningsverzlun. Það mundi meira að segja ekki nægja, þótt betra ástand skapaðist í utanríkisverzluninni, ef það ástand hefði í för með sér aðeins rýmkun á höftunum.“ Hér er dómur þess sérfræðings, sem hefur undirbúið þetta frv., sem í hálfgerðu gamni hefur verið nefnt pennastrikið, en í því á að felast eins konar lausnarorð, sem leysi allan vanda. Þó játar hagfræðingurinn, að hér sé um neyðarúrræði að ræða. Hann heldur því fram, og staðhæfir það, að gengislækkunarleiðin leysi engan þann vanda, sem þessu frv. er ætlað að leysa. En eru þá ekki einhverjar hliðarráðstafanir í frv. hæstv. ríkisstj., sem leysa vandann? Svo er víst, að í þeim umr., sem fram hafa farið um þetta mál, hefur hæstv. ríkisstj. ekki staðnæmzt við neinar hliðarráðstafanir né flutt þau rök í þessu mikla máli, að líklegt sé, að samþykkt þess komi jöfnuði á fjárhag þjóðarinnar. Þau áhrif, sem samþykkt þessa frv. mun hafa í för með sér, munu koma strax í ljós. Áhrifin munu koma fram á næstu mánuðum og missirum, og ég er óttasleginn yfir því, að þau áhrif muni ekki verða eins glæst á fjárhagsmál þjóðarinnar og atvinnulíf og flm. þessa máls gera sér vonir um. Þetta mál varð banabiti hæstv. fyrrv. ríkisstj., og er ef til vill hætt við því líka gagnvart þessari ríkisstj., sem framkvæma á lögin. Ef frv. þetta á að ná tilgangi sínum, á það að ráða bót á dýrtíðarvandanum meira en til bráðabirgða, en reynsla fyrri ráðstafana hefur ekki náð tilgangi sínum. Þetta mál á því að vera framtíðarlausnin í fjárhagsmálum þjóðarinnar. En þó að þetta mál eigi að lækna dýrtíðina í landinu, þá er allur þorri manna sannfærður um það, að samþykkt þessa máls muni leiða holskeflu nýrrar dýrtíðar yfir landslýð allan. Það hefði e.t.v. mátt ætla, að dýrtið af völdum gengisbreytingar kæmi ekki strax í ljós, eða ekki fyrr en vörur kæmu á markaðinn, sem keyptar hefðu verið eftir að gengislækkun hefði verið lögfest, en það er á annan veg. Dýrtíðin eykst í kjölfar þessa gengislækkunarfrv., og það sömu dagana og verið er að ræða málið hér á Alþingi. Það hringdi til mín skipstjóri í dag. Hann var staddur í dag á vörulager Landssambands íslenzkra útvegsmanna og ætlaði að festa kaup á bambusveiðarfæri. Hann hafði komið þar undanfarið og fest kaup á ýmsu, sem hann vanhagaði um. En nú vildi svo til, að bambusbúnt, sem kostaði fyrir nokkrum dögum 8 kr., var allt í einu stigið í verði. Sams konar búnt .kostaði nú 12 kr. Ný vara, segja afgreiðslumennirnir, en skipstjórinn fullyrti við mig, að þarna hefði verið um sömu bambusbúntin að ræða. Þannig virðist gengislækkunin nú þegar vera komin í framkvæmd. Það mætti sjálfsagt tína til mörg dæmi, sem svipar til þess, sem skipstjórinn varð fyrir, en ég vil ekki leiða til frekari umr. um þetta atriði. En heimildirnar eru ekki langt undan. Í Morgunblaðinu í dag er auglýsing frá kolaverzlunum í Reykjavík. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Þar eð eldri kolabirgðir eru, þrotnar, verða kolaverzlanir í Reykjavík að loka frá og með deginum í dag að telja, þar til verð fæst ákveðið á nýjum birgðum. Kolaverzlanir í Reykjavík.“ Svo heppnar eru kolaverzlanir í Reykjavík, að þær verða allar kolalausar á einum degi og verða að loka, þar til ákveðið hefur verið nýtt verð á nýjar birgðir. Hér virðist sýnilegt vera, að það hafi verið skyndilega tekið fyrir sölu, til þess að komast undir ný verðlagsákvæði. Eftir gengislækkunina er talið að kolatonnið komist upp í 500 kr., en það hefur verið 300 kr. fram til þessa. Þetta er skýr vísbending, hvernig horfir með verðbólguna í landinu. Verðhækkana verður ekki lengi að bíða, sbr. auglýsinguna í Morgunblaðinu, sem birtist á sama tíma og verið er að ræða frv. á Alþingi. Það er fleira, sem benda mætti á og virðist miða í svipaða átt hvað verðlagið snertir, og það áður en gengislækkunarfrv. er orðið að lögum. Slíkt ástand, sem nú hefur skapazt, er tiltækilegt til þess að skapa gróða, á sama tíma sem bændum, verkamönnum og öllum efnaminni mönnum er stórlega íþyngt. Það er engin furða, þótt verkamenn og aðrir launþegar eigi erfitt með að sætta sig við slíka kjaraskerðingu, þegar svo á þetta bætist, að aðrar stéttir þjóðfélagsins fá aukna aðstöðu til að auka og bæta fjárhag sinn. Verkamenn og launþegar eru fúsir til þess að taka á sig byrðarnar að sínum hluta, þegar þjóðin er í vanda, en þeir eiga erfitt með að sætta sig við, að þær komi óréttlátt niður á herðar landsmanna. Ég held, því miður, að með þessu, frv. hafi ekki tekizt, eins og það er úr garði gert, að koma málum svo fyrir, að hver stétt beri réttlátar byrðar. -  Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um frv., ég vil aðeins segja, að ég er andvígur gengislækkun sem frambúðarlausn í dýrtíðarmálunum og hefði miklu heldur kosið, að reyndar hefðu verið aðrar þær leiðir, sem þm. Alþfl. hafa bent á við þessar umr. og oft áður. Hv. 4. þm. Reykv. lýsti því rækilega hér í ræðu í dag, hvaða úrræði Alþfl. hefði borið fram á ýmsum tímum viðvíkjandi dýrtíðarmálunum; og meira að segja áður en dýrtíðarholskeflan skall yfir landið, þá bar Alþfl. fram frv. um það, hvernig ætti að koma í veg fyrir aukna verðbólgu og dýrtið. Á árinu 1942 lagði Alþfl. til, að gengi íslenzkrar krónu væri hækkað, til þess að koma í veg fyrir, að stórkostleg vandkvæði sköpuðust af þeirri dýrtíð, sem þá var sýnilega í uppsiglingu. Í sambandi við þetta, sem hv. 4. þm. Reykv. ræddi hér um í dag, þegar hann vitnaði til þessa frv. Alþfl., þykir mér gaman að vitna aftur í hinn hálærða hagfræðing, Benjamín Eiríksson, og gríp þá niður í hið merka álit hans frá s.l. sumri, á blaðsíðu 8. Þar ræðir hann um dýrtíðina, hvernig hún hafi þróazt hér á landi á stríðsárunum, og segir um það m.a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Hefði átt að koma í veg fyrir hækkun verðlags, þá hefði þurft að hækka gengi krónunnar til mikilla muna. Þetta var í fyrstu gert og gengið hækkað smám saman í 20 kr. sterlingspundið. En síðan var frá þessu horfið og gengið lækkað að nýju í kr. 26,22. Hið lága gengi veitti svo hinu háa útflutningsverðlagi inn í landið í mynd hárra tekna og hinu háa innflutningsverðlagi sem háu útsöluverði innanlands. Það hefði ef til vill ekki verið æskilegt að koma í veg fyrir alla verðhækkun, en það hefði verið auðvelt að koma í veg fyrir hækkun á erlendu verðlagi umfram það, sem varð í Bretlandi. Hefði gengið verið hækkað smám saman um allt að 100%, mundi útflutningsverðlagið samt hafa hækkað um 50% í íslenzkum krónum og því valdið hækkun á kaupgjaldi og tekjum. Það er því lággengi krónunnar þessi ár, sem veitir erlendum verðhækkunum og áhrifum hærri farmgjalda inn í landið og getur því á vissan hátt talizt höfuðorsök dýrtíðar styrjaldaráranna.“ Ég vil því segja eins og hv. 4. þm. Reykv. sagði í dag, að mér er nær að halda, að ef farið hefði verið eftir till. Alþfl. á árunum 1941–42, þá væri ekki komið sem komið er. Það mætti ef til vill á þessari stundu gera sér vonir um það, ef svo hefði verið að farið, að það hefði nægt að lækka gengi íslenzkrar krónu niður í það, sem krónan er nú, en ekki þurft að lækka hana niður fyrir það. Um till. okkar hv. 4. þm. Reykv. skal ég ekki orðlengja, hann gerði grein fyrir þeim svo ýtarlega sem unnt var, og hef ég þar engu við að bæta, en vil geta þess, að samkvæmt ósk hæstv. landbrh. munum við taka aftur nokkrar af þessum till. til 3. umr. og væntum þess, að hæstv. ríkisstj. taki þær till. til yfirvegunar, og taki þær helzt að öllu leyti til greina.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls gerði ég nokkrar ábendingar til fjhn. í sambandi við frv. Hv. frsm. hefur nú lýst yfir, að þetta sé til athugunar, og ég mun því láta mér nægja við þessa umr. þá yfirlýsingu, sem hann hefur gefið í sambandi við þær ábendingar, og ekki bera fram neinar brtt. við frv. á þessu stigi málsins. Mér þykir hins vegar rétt að benda n. á, að á þskj. 405 er m.a. birt bréf frá Útvegsbanka Íslands, þar sem bent er á nokkrar breyt., sem séu æskilegar á frv., og þætti mér ekki ólíklegt, að n. þætti sumar af þeim vera til bóta og tæki þær upp í frv., eins og það liggur fyrir nú, því að ég sé, að hv. Nd. hefur ekkert sinnt þessu erindi. Mér virðist sumar þessar till. þannig, að þær geti engan veginn annað en bætt frv. og geti ekki á nokkurn hátt spillt, hvorki tilgangi frv. né því samkomulagi, sem gert hefur verið um það. Þetta þótti mér rétt að láta koma fram við þessa umr. Að öðru leyti skal ég ekki ræða frv. sjálft, en vildi aðeins svara nokkrum orðum því, sem hv. 6. landsk. þm. sagði. Hann hóf ræðu sína með því að segja, að það ástand, sem hefði skapazt í fjárhagsmálum þjóðarinnar, hefði skapazt á þeim tíma, sem Sjálfstfl. hefði farið með fjármálin, síðustu 11 árin. Ég veit ekki, hvort þetta er ásökun til flokksins sérstaklega, en ef það hefur átt að skilja það svo, þá vil ég biðja hann að athuga það, að á þeim tíma hefur hans ágæti flokksformaður verið forsrh. og stjórnað framkvæmdum, sem áttu mestan þátt í að koma þessu af stað, og ef hans ágæti flokkur hefði ekki staðið gegn því að bæta úr þessu máli, eins og margsinnis hefur verið bent á, þá væri ekki komið í það ástand, sem nú er. Ég hirði ekki að svara þeim ónotum, sem hann kastaði hér einnig til Sjálfstfl., um það, að þetta frv. hefði verið banabiti flokksstjórnar Sjálfstfl. Hann vissi vel, að sú ríkisstj. hafði ekki meiri hl. Alþ. að baki sér, en Sjálfstfl. tók að sér að stjórna, þegar enginn annar flokkur fékkst til þess, og það var meiri sómi en hjá flokki hv. 6. landsk., sem nú rekur enga pólitík í landinu og treystir sér ekki einu sinni til að halda sinni eigin stefnu. Mér þætti hins vegar fróðlegt að heyra frá hv. þm., af því að hann hefur viðurkennt, að þær byrðar, sem verið er að leggja á þjóðina, ættu að leggjast á alla, eftir því sem þeir geta, hvaða till. hann hugsar sér þá að bera fram til viðbótar við þær till., sem hann hefur nú borið fram, til þess að láta launafólkið í landinu bera byrðarnar, því ef þær till., sem koma nú frá 6. landsk. þm. og 4. þm. Reykv., verða samþ., þá er ljóst, að engar byrðar eru lagðar á launafólkið. Launafólk er fleira í landinu en fátækir verkamenn, það eru einnig til hátt launaðir embættismenn í landinu, en það er alveg sjáanlegt, að ef þessar till. yrðu allar samþ., þá er ekkert af byrðunum lagt á neinn launamann, þar sem allar verðhækkanir á að bæta upp samkvæmt till., og hverjar eru, þá fórnir launafólksins? Ég skal ekki ræða mikið það kapp, sem lagt er á að afnema 2. gr. Ég get skilið það frá sjónarmiði verkalýðssamtakanna, það er í rauninni sá réttur, sem þau hafa beitt þannig, að það hefur stefnt beint út í þetta fjárhagsástand, og þegar hv. þm. talar um að taka af þeim réttinn til að ná launahækkun með frjálsum samningum, þá er það alveg rangt komizt að orði. Það hafa ekki í mörg ár verið frjálsir samningar milli þessara aðila, það hefur einmitt frá annarri hliðinni verið settur hnefinn í borðið og venjulega kallað til sáttasemjara ríkisins til að koma á sættum eftir margar vikur, það hefur því ekki verið um neina frjálsa samninga að ræða. Þetta veit hv. þm. vel, en þetta er ástand, sem hann vill viðhalda í þessum málum. - Um aths. hans við álit Benjamíns Eiríkssonar vil ég segja það, að þær eru gripnar úr lausu lofti, þar er allt tekið úr samhengi. Hann gleymir meginatriðinu, sem er undirstaðan hjá Benjamín, að af öllum byrðum, sem verði að leggja á fólkið, þá sé þessi byrði þó léttust. Hann kemst að þeirri niðurstöðu, að af öllum leiðum, sem hægt sé að fara, þá sé þetta réttasta leiðin fyrir launafólkið. Því las ekki hv. þm. það? Af því að það var honum í óhag. - Að öðru leyti skal ég ekki ræða frv. á þessu stigi.