Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JJós) : Hv. þm. S: Þ. hefur óskað að gera stutta aths. um þingsköp.



Ég vil skjóta því til hæstv. forseta, þar sem hér er um nokkuð óvenjulega málsmeðferð að ræða, þar sem þetta skjal (nál.) hefur ekki einu sinni getað fengið þinglega meðferð, - ég vil skjóta því til hans til úrskurðar, hvort Framsfl. geti ekki fengið að birta greinargerð í útvarpinu um leið og þetta nál. verður þar lesið upp. Ég álít, að hér sé um illvíga árás á Framsfl. að ræða, þar sem þetta skjal er.

Forseti (JJós) : Ég vil taka það fram, að það er náttúrlega ekki á mínu valdi, hvort slík aths. yrði birt í útvarpinu.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ég vil aðeins vekja athygli á því, að í nál. minni hl. í Nd. kom fram hörð ádeila á okkur. Það er hins vegar sjálfsagt ekki á valdi hæstv. forseta þessarar d., hvað birt er í útvarpinu og hvað ekki.



Ég vil leiða athygli hæstv. forsrh. að því, að hér er lagt fram ádeiluskjal á Framsfl., sem ég kann ekki við, þar sem við framsóknarmenn höfum leyft öll afbrigði, til þess að málið mætti koma til meðferðar. Ég veit, að þetta mál verður samþ., en ég vil bara reyna, hversu mikinn drengskap er hér um að ræða. Ég vil því skora á þann ráðh., sem útvarpið heyrir undir, að hann láti birta grg. frá okkur framsóknarmönnum í útvarpinu á morgun.

Forseti (JJós) : Ég vil aðeins út af ummælum hv. þm. S.-Þ. segja það, að mér þykir sómi þingsins mestur með því, að öllum sé gert jafnt undir höfði með það að fá að flytja mál sitt fyrir þjóðinni, og mundi ég ekki leggja til, að einum frekar en öðrum væri leyft að birta skoðanir sínar í útvarpinu. - Hv. frsm. tekur nú til máls.

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : Ég vil aðeins benda á það, að Framsfl. neitaði að eiga sæti í n., og ég get ekki séð, að hann geti neitt við því sagt, þó að við birtum þetta nál. Ég vil einnig benda á það, að hv. þm. Str. gat þess í morgun, að hann teldi eðlilegt, að málið færi til n.

Ég sagði ekki eitt einasta orð um það, enda var nál. þá samið.

Um efni málsins er það að segja, að það er gerð grein fyrir því í nál., hvaða ástæður liggi til þess, að n. telur sjálfsagt að leggja til, að frv. nái samþykki óbreytt. Því var að vísu haldið fram af einum hv. þm. í byrjun umr. í dag, að frv. kynni að leiða til þess, að ekki væri hægt að hafa svo snöggar aðgerðir í þessu máli sem æskilegt hefði verið. En í því sambandi vil ég benda á það, að Alþ. hefur tekið handhafa konungsvaldsins inn í landið að svo stöddu, eins og segir í ályktun Alþ. frá 10. apríl 1940, og það er að sjálfsögðu Alþ. að dæma um það, hve lengi þessi ákvæði standa. Er ég ekki með þessu að fullyrða, að sú bráðabirgðaskipun eigi að haldast, sem upp var tekin 10. apríl 1940. En Alþ. álítur, að sú stefna eigi að haldast, þangað til þjóðinni hefur á stjórnskipulegan hátt gefizt tækifæri til þess að dæma um það, hvort hún vilji hafa á þessu aðra skipan eða eigi. Því fer þess vegna fjarri, að hér sé á nokkurn hátt verið að stefna þessu stórmáli í hættu. Það er gert ráð fyrir, að sú bráðabirgðaskipan haldist, sem verið hefur, þangað til málið hefur verið til lykta leitt á stjórnskipulegan hátt. Hitt er svo annað mál, þó að bráðabirgðaskipunin þannig haldist, sem verið hefur um nokkurt skeið, það má ekki blanda því saman, eins og gert hefur verið, að sú bráðabirgðaskipan geti komið í stað fullnaðarskipunar málanna. Slíkt er vitanlega á misskilningi byggt og fær eigi staðizt. Enda hefur það komið fram í fyrri meðferð þessa máls, eins og 10. apríl, að til voru tvær leiðir, annaðhvort að málinu yrði ráðið til lykta til bráðabirgða eða þá hitt, að hið æðsta vald yrði flutt inn í landið að fullu. Það var að beinu fyrirlagi þáv. stj., að talið var sjálfsagt, að ef konungsvaldið yrði að fullu tekið inn í landið, þá þyrfti að samþykkja nýja stjskr. Þeim, sem að þessum málum unnu, var þá falið að gera þá stjskr., sem síðan hefur oft verið um talað og vitnað í í umr. um þetta mál nú og kjördæmamálið í vor.



Það var aðeins til að leiðrétta það, að það féll ekki eitt einasta orð í minni ræðu í þá átt að skipa n. um þetta mál hér á Alþ. Enda var auðséð, eins og nú er fram komið, til hvers n. var skipuð. Ég ætla ekki nú að fara að ræða þetta mál frekar, enda er enn ósvarað þeirri fyrir spurn, sem formaður flokks míns bar fram og beindi til ráðh. um þetta mál. En þar á eftir gæti skeð, að einhverjar umr. yrðu um þetta mál.



Mér fyrir mitt leyti er alveg sama um það, hvort birt verður aths. frá Framsfl. í útvarpinu á morgun eða ekki. Þetta nál., sem ég hef nú heyrt lesið, er þeim til minnkunar, sem það hafa undirskrifað, og þó að það verði hrakið lið fyrir lið, þá veit ég ekki, hvort minnkun þeirra verður meiri en orðið er. Þeir segja t. d. í þessu skjali, að ekki sé hægt að stofna lýðveldi nema með stjórnarskrárbreytingu. Þessi nýja kenning er sama og að segja, að ekkert lýðveldi hafi enn verið stofnað í heiminum, því að það er ekkert lýðveldi til, nema þá Kína, sem hefur gert stjskr. um leið og lýðveldið hefur verið stofnað. Var ekki stofnað lýðveldi í Þýzkalandi 1918? Var það gert með stjskr.? Ég held, að stjskr. hafi ekki komið fyrr en árið eftir, eða jafnvel ekki fyrr en 2 árum síðar. Var ekki stofnað lýðveldi í Frakklandi 1810, 4. sept., ef ég man rétt, og stjskr. þess ekki samþ. fyrr en 5 árum síðar? Var ekki stofnað lýðveldi í Bandaríkjunum? Þar kom stjskr. ekki fyrr en mörgum árum síðar. Lýðveldin hafa nefnilega alltaf verið stofnuð á þann hátt, að þjóðhöfðinginn hefur látið af völdum, annaðhvort af frjálsum vilja eða verið settur frá völdum og lýðveldi yfirlýst, en stjórnarskrá þess var samin síðar. Það er því í raun og veru ekki um hreinustu fjarstæðu að ræða, að þessi leið sé fær og eðlileg og að ýmsu leyti heppileg. Annars er það einkennilegt hjá hv. 5. þm. Reykv., sem er prófessor í stjórnlagafræði, að hjá honum kemur fram sú kenning, sem, ef rétt er, gerir það óþarft að samþ. þetta frv. Hann sagði, að Íslendingar hefðu tekið yfirstjórn mála sinna í sínar hendur og sú skipun yrði látin standa, þar til Íslendingar hefðu gengið frá henni á stjórnskipulegan hátt. Ef þetta er rétt, þá þyrfti ekki að afhenda konungi og utanrmrh. Dana völdin, þó að friður væri saminn, heldur hefði verið hægt að halda því, er þegar er fengið, þangað til formlega væri gengið frá sambandsslitum á tilsettum tíma. M. ö. o. er ónauðsynlegt eftir þessu að samþykkja þetta frv. Það er ekki ætlun mín að fara að ræða nál. þetta efnislega, því að búið er að ræða mál þetta mikið í dag, en mér finnst það vera hæfilegur endir á öllu því athæfi, er þessi stj. hefur staðið að, allt frá því að hún tók við völdum og beitti sér fyrir kjördæmamálinu. Mér finnst þetta nál. vera hæfilegur endir á því öllu saman og birta það svo í útvarpi á ódrengilegan og ósanngjarnan hátt. En ég treysti því, að þjóðin kunni að meta þetta hátterni, og um annað kæri ég mig ekki.

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : Ég skil ekki, í hverju sá ódrengskapur á að vera fólginn, þó að birt sé þetta nál., og hitt get ég enn síður skilið, hvernig nokkur á að geta haft mikið við því að segja, að stjskrn. skili áliti svo sem aðrar n.

Þó að logið sé upp á þá „specielt“. - HermJ: Þið eigið eftir að iðrast eftir þetta. - Forseti: Ekki að munnhöggvast í hv. d.

. En framkomu hans mun verða minnzt sem hinnar ódrengilegustu á Alþ. fyrir það, er hann hefur gert sig sekan um. Ég veit ekki, hvort hv. 1. þm. Eyf. hefur gert sér ljósa grein fyrir afleiðingum af dæmum þeim, er hann tók úr sögu annarra ríkja máli sínu til stuðnings. Hann vitnaði í Þýzkaland 1918 og Frakkland 1870, þegar Napóleon var vikið frá völdum.

Hann sagði af sér.

Hann var píndur til þess að segja af sér, eins og hv. þm. Str.

Gott var að fá það fram. - Forseti: Ekki samtal í hv. d.

. Kemur það líka heim við það, sem hv. þm. S.-Þ. sagði hér á dögunum, að Framsfl. hefði liðið vel í ráðherrastólunum. Af því, sem gerðist í þessum tveimur löndum 1870 og 1918, leiddi það, að allt hið gamla stjórnskipulag var látið fara og síðan hvatt til þjóðfundar eða stjórnlagaþings á algerlega nýjum grundvelli. Er það þá það, sem vakir fyrir hv. þm. að svipta alþm. umboði sínu og fá það í staðinn, er byggist á öðrum réttargrundvelli en þeim, er íslenzka ríkið hefur staðið á? Þetta er afleiðingin, sem hver hlýtur að sjá, sem ekki ber höfðinu við steininn. Hv. 1. þm. Eyf. var að segja það, að ég hefði verið að halda fram einhverri nýrri kenningu, að Alþ. ætti að ráða þessu málum sjálft. Með leyfi hæstv. forseta langar mig í því sambandi að lesa upp úr grein, er ég hef skrifað í Andvara um þessi mál: „Hún (þ. e. a. s. ályktun Alþ. 1940) afnemur ekki konungdæmi á Íslandi og sviptir konung ekki tign sinni. Ísland er eftir sem áður konungsríki, og hinn rétti konungur vor tekur aftur við völdum, þegar er Alþ. telur skilyrði vera fyrir höndum til þess, að svo megi verða.“ Ég hef alltaf litið svo á, að Alþ. hefði þetta í hendi sinni, en það breytir aftur ekki því, að, er taka á hina endanlegu ákvörðun, verður að setja um það stjórnskipunarl. Þetta er regla, sem bæði hv. þm. Str. og allir aðrir hingað til hafa viðurkennt, að rétt væri. Í sömu grein minni í Andvara segi ég : „Ef þau atvik yrðu fyrir hendi, sem tvímælalaust sýndu, að Íslendingar væru ekki framar bundnir af sambandslögunum, mundi eðlilegast, að Alþingi og handhafi konungsvaldsins gæfu yfirlýsingu þess efnis, og síðan yrði þjóðaratkvgr. henni til staðfestingar látin fara fram, með hliðsjón af 2. mgr. 75. gr. stjskr. Jafnframt þessu þyrfti Alþ. að samþykkja nýja stjskr., þingrof að fara fram, nýjar kosningar, hið nýkosna Alþ. að samþykkja stjskrfrv. fyrra þingsins og handhafi konungsvalds að staðfesta það.“ Hér er sem sagt nákvæmlega það sama tekið fram og ætlað er að gera með því, er felst í frv. þessu. Það er hv. 1. þm. Eyf., sem með óskiljanlegum hætti þykist hafa fundið einhverja nýja kenningu. En það breytir ekki þeirri staðreynd, að nýrri stjskr. verður ekki komið á, fyrr en ný stjórnskipunarl. hafa verið sett.



Ég sagði nú ekki, að ég væri með nýja kenningu í þessu máli. Annars skal ég taka það fram, að ég er ekki lögfróður maður, og les ég ekki allt, sem hv. 5. þm. Reykv. hefur skrifað um þau efni. En það breytir ekki því, að hann kemur nú með nýja kenningu í þessu máli, og samkv. þessari kenningu hans virðist engin ástæða til að gera sérstakar ráðstafanir til að fá lýðveldisstjskr. fyrr samþ. en ella, því að allir sjá, að hér er lýðveldisfyrirkomulag, og ef við getum haldið því svo lengi sem við viljum, þá sé ég ekki, að við getum ekki farið venjulega leið. Annars virðist það hefði verið ómögulegt eftir hans kenningu að stofna hér lýðveldi, ef ekki þetta óvenjulega viðhorf hefði skapazt, a. m. k. ef konungur hefði neitað að samþ. stjskr. Hann talaði um það, að ekki væru sambærileg þau dæmi, er ég tók, því að þar hefði grundvöllurinn allur breytzt, Ég vil minna hann á, að Ríkisdagurinn þýzki hélt áfram fyrst í stað, eftir að lýðveldið var stofnað, og að þingið í Frakklandi setti keisarann af, og í báðum löndunum giltu að öðru leyti sömu lög áfram. Ég átti ekki við né ræddi neitt um, að eins ætti að ganga til hjá okkur og í þessum löndum, heldur benti á þessi dæmi til að sýna fram á fjarstæðurnar í nál. Ég gæti bent honum á þriðja landið, þar sem engin breyting var gerð önnur en sú, að konungur, sem var útlendur, hætti að vera konungur þjóðarinnar, en það hélt þó áfram að vera konungsríki. Þetta er Noregur. Ef þingið hefði heldur viljað lýsa yfir lýðveldi en að kveðja til sín annan konung, þá hefði það gert það þá strax. Ég ætlaði mér ekki að fara að deila um málið við 2. umr., en gat þó ekki látið hjá líða að benda á veilur og vitleysur í nál. og illgirni og getsakir í garð Framsfl.