Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þess hefur verið óskað, að gefin væri hér skýrsla um utanríkismál og að umr. um þau færu hér fram. Ég tel þessa ósk eðlilega og sjálfsagða og sjálfsagt að verða við henni. Slíkar umr. fara víða fram í þjóðþingum og þykja sjálfsagðar. Utanríkismálin eru ekkert feimnismál, en vegna smæðar okkar og fámennrar utanríkisþjónustu höfum við minna um þessi mál að segja en flestir aðrir. Ég lofaði því fyrir áramótin, fyrir þinghlé, að þessi skýrsla yrði gefin fljótlega eftir að þing kæmi aftur saman, og það tel ég, að ég hafi staðið við, þar sem ég tilkynnti skrifstofustjóra Alþingis, að ég væri tilbúinn að gefa þessa skýrslu 17. febr. s. l. En mér hafði skilizt, að sumir hv. alþm. bæru brigður á, að við þetta loforð hefði verið staðið, en ég tel, að það hafi verið gert, þar sem skýrslan var tilbúin, viku eftir að þing kom aftur saman eftir þinghlé. Ég hef líka talið rétt, að allir flokkar, bæði þeir, sem að ríkisstj. standa, og eins hinir, sem mynda stjórnarandstöðuna, fylgdust sem bezt með þessum málum, því að þau eiga að mínu viti að vera hafin yfir þröng flokkssjónarmið og alls ekki að vera áróðursefni á milli flokka, nema vitaskuld að því leyti, sem flokkarnir eru ósammála um grundvallarstefnuna, ef um slíkan ágreining er að ræða. Ég hef þess vegna átt hlut að því, að utanrmn. tæki upp störf á þann hátt, sem til er ætlazt, að fylgjast með og að segja sitt álit a. m. k. um þau utanríkismál okkar, er okkur snerta, og gera um þau till. til Alþingis, eftir því sem ástæða þykir til. Á þann hátt fá allir flokkar í gegnum fulltrúa sína í n. vitneskju um þau mál, sem efst eru á baugi á hverjum tíma, en allir þingflokkarnir eiga, eins og kunnugt er, fulltrúa í n. Þá hef ég líka talið rétt, að allir þingflokkarnir fengju fulltrúa á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og tækju þar þátt í störfum, en á þetta hefur nokkuð skort að undanförnu. Hefur þetta nýja fyrirkomulag gefizt vel, en um það vildi ég segja, að ég tel þýðingarmikið, að flokkarnir veldu til þessarar farar sem mest sömu menn, því að það tekur ávallt nokkurn tíma fyrir nýja menn að setja sig inn í störfin. Hvort tveggja þetta, að gera utanrmn. virkan aðila í meðferð utanríkismála og þátttaka allra flokka í störfum allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna, ætti að geta orðið til þess, að allir flokkar fengju sem gleggstar upplýsingar um það, sem í þessum málum er að gerast og að samræma eftir því, sem mögulegt er, skoðanir manna á þessum málum, eftir að hafa fengið allar upplýsingar, sem fyrir hendi eru. Til viðbótar kemur svo eins og áður, að allir flokkar eiga aðstöðu til allra starfa í Norðurlandaráði, en þar eru til umr. mörg sérmál þátttökuríkjanna fimm. Þegar gefa skal skýrslu um utanríkismál hér og nú, þá finnst mér, að mér sé nokkur vandi á höndum. Í fyrsta lagi vegna þess, að slík skýrsla hefur ekki verið gefin áður nema um sérstök málefni, en annars staðar hefur sams konar skýrslugerð verið gefin mörgum sinnum og í hefðbundnu formi, en hér hefur þetta ekki verið gert, og því ekkert fast form fyrir því, hvernig slíkt skuli gera. Í öðru lagi er okkar utanríkisþjónusta mjög fámenn og sendifulltrúar okkar aðeins til frásagnar á fáum stöðum, en annars staðar litlar eða engar upplýsingar að fá umfram það, sem allir vita af frásögnum blaða, útvarps og tímarita. Okkar utanríkismálastefna byggist, eins og ég hef nefnt hér áður, aðallega á fjórum atriðum. Í fyrsta lagi á náinni samvinnu við hin Norðurlöndin. Í öðru lagi á þátttöku í störfum Sameinuðu þjóðanna. Í þriðja lagi á þátttöku í Norður-Atlantshafsbandalaginu. Og í fjórða lagi á góðri samvinnu við okkar viðskiptalönd án tillits til þess, hvernig þau haga sínum innanlandsmálum og stjórnarfari. Ég skal nú fara nokkrum orðum um þessi atriði. Norðurlandaþjóðirnar eru skyldastar okkur allra þjóða. Menning þeirra og menningarlíf hefur þróazt af sömu rót. Stjórnarfar þeirra er svipað og okkar og fyrst og fremst byggt á frelsi einstaklingsins og lýðræði. Þegar af þessum ástæðum er eðlilegt, að við höfum við þessar þjóðir nánari tengsl en við aðrar. En fleira kemur til. Við erum allra þjóða smæstir, og einsamlir getum við litlu áorkað, hvorki í okkar málum á alþjóðavettvangi né annarra. En samanlögð íbúatala Norðurlandanna allra er um 20 millj., og á málflutning þeirra er hlustað, hvar sem þau beita sér sameiginlega fyrir afgreiðslu mála. Það að vera með í þeirra hópi gefur okkur styrk, og þá er enn eins að geta, að oft og mörgum sinnum skortir okkur upplýsingar vegna fámennis utanríkisþjónustu okkar. Er þá oftast leitað til Norðurlandanna, en þær upplýsingar, sem okkur skortir, eru þar jafnan, vil ég segja, fúslega veittar. Um þessa afstöðu okkar til Norðurlandanna hygg ég, að flestir Íslendingar séu sammála. Þó hafa komið fram raddir um það, að réttast væri að hafa aðeins eitt sendiráð fyrir Norðurlöndin öll. Það hygg ég, að væri ekki vel ráðið. Svo náið er sambandið milli okkar og þeirra, að ég tel fulla þörf á að hafa stöðugt samband okkar í milli, samband, sem einungis er mögulegt með því að hafa sendiráð á staðnum, eins og nú er. Og það væri ekki heldur vel séð af þeim, ef eitthvert af sendiráðum okkar væri lagt niður, og hefur það greinilega komið í ljós. Margháttuð samvinna milli Norðurlandanna á sér stað á fjöldamörgum sviðum, en Íslendingar taka þátt í henni bæði á vegum Norðurlandaráðs, á vegum ríkisstjórnanna beint og einnig á vegum fjölmargra stofnana. Utanrrh. koma t. d. saman tvisvar á ári bæði til að bera saman bækur um ýmis alþjóðamál og til að undirbúa fundi Sameinuðu þjóðanna. Þó að skoðanir séu stundum skiptar, eins og eðlilegt er, er þó oftast samstaða um afstöðu til flestra þeirra mála og umr. mjög gagnlegar. Samstarfið við allar Norðurlandaþjóðirnar hefur verið mjög gott á sviði menningarmála, menntamála og kennslumála, þar sem fjöldi íslenzkra námsmanna hefur fengið aðstöðu til náms og menntunar á fjölmörgum sviðum, en á einu sviði hefur þó hallazt nokkuð á, en það er í viðskiptum okkar við Norðurlandaþjóðirnar. Viðskiptajöfnuður okkar við þær hefur verið okkur óhagstæður. Á árunum 1961–1967 var innflutningur okkar frá Norðurlöndum að meðaltali 215.1 millj. d. kr. eða um 1/4 hluti af öllum innflutningnum, en útflutningurinn til þessara landa nam á sama tíma að meðaltali aðeins 136.6 millj. d. kr. Þetta stendur þó væntanlega til bóta, m. a. ef við gerumst aðilar að EFTA. En ef okkur, að vel athuguðu máli, þykir æskilegt að gerast aðilar að EFTA, þá eigum við örugglega hjá Norðurlöndunum góða stuðningsmenn í því máli, og svo er einnig um fjölda annarra mála einnig á alþjóðavettvangi, að hjá Norðurlöndunum eigum við jafnan vísan góðan stuðning. Þegar Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar í styrjaldarlokin, var yfirlýst stefna þessara samtaka að setja niður deilur á milli ríkja. Þetta hefur ekki tekizt, nema segja megi miðlungi vel. Í nokkrum tilfellum hefur þetta þó tekizt, en í allt of mörgum tilfellum hefur það ekki tekizt. Sameinuðu þjóðirnar geta lítið annað aðhafzt, þegar slíkar deilur koma upp, en að gera samþykktir, sem þó hefur oft og tíðum verið erfitt að fá fram vegna neitunarvalds nokkurra þjóða í öryggisráði. En þó að slíkar samþykktir hafi verið gerðar, hafa mörg ríki, sem þessar ályktanir snerta, haft þær að engu og farið sínu fram. Framkvæmdavald hefur stofnunin ekkert, enda ætlazt til, að deilur þessar verði jafnaðar með friðsamlegum hætti. Friðargæzlusveitir eru þó til nokkrar, en allt of fáar og vanmegnugar, t. d. í Austurlöndum nær, í Kongó og raunar víðar. Raunin hefur orðið sú, að æðimörg þátttökuríkjanna hafa ekki viljað taka þátt í þeim kostnaði, sem þessar sveitir hafa í för með sér, og starf þeirra því orðið minna en æskilegt hefði verið, þó að vissulega hafi orðið nokkur árangur og gagnlegur. Á allsherjarþingum Sameinuðu þjóðanna mæta fulltrúar frá aðildarríkjunum flestum. Þau eru nú 126 að tölu. Þessir fundir eru því hinn ákjósanlegasti vettvangur til þess að ræða ýmis alþjóðamál, og fyrir okkur Íslendinga alveg sérstaklega, sem höfum ekki diplómatískt samband nema við tiltölulega fáar þjóðir, er þetta mjög þýðingarmikið. Þegar 23. allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna var sett hinn 20. sept. 1968, voru aðeins nokkrar vikur liðnar frá innrás Sovétríkjanna og bandamanna þeirra í Tékkóslóvakíu. Andrúmsloftið í sölum allsherjarþingsins bar þess ótvíræð merki, hve djúpstæð áhrif viðburður þessi hafði haft á ríkisstjórnir jafnt sem almenning um heim allan. Styrjöldin í Víetnam geisaði enn. Undirbúningsviðræður þær, sem hafnar voru í París milli Bandaríkjanna og Norður-Víetnam, höfðu staðið í nokkra mánuði án sjáanlegs árangurs og án þess, að nokkur varanleg lausn virtist framundan á næstu grösum. Viðleitni öryggisráðsins til þess að koma á friði fyrir botni Miðjarðarhafs hafði borið næsta lítinn árangur þrátt fyrir þrautseigju og þolinmæði hins sérstaka sendimanns Sameinuðu þjóðanna, Gunnars Jarring, sem mánuðum saman hafði unnið að því með lagni að reyna að þoka deiluaðilum nær samningaborðinu. Sýndist mörgum sem lítil von væri til þess að koma á verulegum sáttum eða friði milli Araba og Ísraels. Borgarastyrjöldin í Nígeríu hafði leitt ótaldar hörmungar yfir íbúa Bíafra, sem hrundu niður af hungri í þúsundatali, konur sem karlar, börn jafnt og gamalmenni. Var þetta í margra augum hróplegt dæmi um vanmætti Sameinuðu þjóðanna til þess að grípa í taumana, þegar um borgarastyrjöld innan eins aðildarríkis, sem nýtur fullveldis og viðurkenningar allra aðildarríkjanna, er að ræða. Átti almenningur að vonum erfitt með að skilja, hvers vegna ekki væri hægt að skerast í leikinn og bjarga lífum sveltandi og saklausra barna. Allt þetta átti sinn þátt í því, að segja má, að á 23. allsherjarþinginu hafi ríkt nokkur tilfinning vanmættis og vonleysis, einkum framan af þinginu. Við þetta bættist, að forsetakosningar stóðu fyrir dyrum í Bandaríkjunum, og biðu allir átekta og með eftirvæntingu eftir að sjá, hverja stefnu nýr forseti og stjórn hans mundi marka. Atburðirnir í Tékkóslóvakíu höfðu þó ekki eins alvarleg áhrif á störf þingsins og margir höfðu óttazt í upphafi, og er leið á þingtímann fór andrúmsloftið aftur að breytast. Mönnum létti, er sjáanlegt var, að Bandaríkin og Sovétríkin voru ásátt um að láta ekki slitna alveg upp úr sambandinu milli austurs og vesturs vegna nýafstaðinna atburða og sýndust öllu fremur stefna að því að taka upp á ný viðræður um að hefta vígbúnaðarkapphlaupið. Þá var svo að sjá sem Rússar væru þess fremur hvetjandi, að Norður-Víetnamar settust að samningaborði með Bandaríkjunum í því skyni að binda endi á styrjöldina í Víetnam. Á sviði afvopnunarmála varð lítill árangur á 23. allsherjarþinginu. Eini raunhæfi árangurinn, er náðst hafði á því sviði síðustu árin, var samningurinn um stöðvun á útbreiðslu kjarnavopna, sem samþykktur var á fimmta sérstaka aukaþingi samtakanna, sem Ísland hefur undirritað ásamt fjölda annarra ríkja. Ekki voru þó allir ánægðir með sum ákvæði samningsins, og í ágúst 1968 var haldin í Genf ráðstefna þeirra ríkja, sem ekki hafa kjarnavopn, til að ræða ýmis ákvæði samningsins og önnur vandamál í sambandi við sívaxandi framleiðslu kjarnorkuefna, er breyta má í kjarnavopn. Ísland tók þó ekki þátt í þeirri ráðstefnu. Var setningu allsherjarþingsins frestað um eina viku, þvert ofan í ákvæði þingskapa, til þess að bíða eftir því, að ráðstefnunni lyki. Um helmingur aðildarríkjanna hafði þegar undirritað samninginn um stöðvun á dreifingu kjarnavopna, en mörg ríki höfðu ákveðið að bíða eftir niðurstöðu ráðstefnunnar í Genf, áður en þau tækju ákvörðun um að undirrita samninginn, og sum þeirra ríkja, sem höfðu undirritað hann, biðu með fullgildingu eftir því sama. Varð það til þess, að samningurinn var ekki genginn í gildi, er allsherjarþingið hófst. Þá hafði innrásin í Tékkóslóvakíu orðið til þess, að viðræður milli austurs og vesturs um afvopnunarmál höfðu stöðvazt í bili. Átján ríkja afvopnunarnefnd Sameinuðu þjóðanna í Genf hefur jafnan skilað skýrslu um störf sín ár hvert til allsherjarþingsins, og hafa umræður allsherjarþingsins um afvopnunarmál að mestu grundvallazt á þeirri skýrslu. Af þeim sökum, sem hér hafa verið nefndar, hafði nefndin fáa fundi á seinni hluta s. l. árs og gat litlu af sér skilað til allsherjarþingsins. Það þótti þó bót í máli, að nefndin gat komið sér saman um dagskrá og umræðuefni fyrir fundi sína á árinu 1969. Í þingsályktun um afvopnunarmálin lýsti allsherjarþingið því yfir, að það vonaðist eftir því, að takast mætti að hefja á ný viðræður milli austurs og vesturs, þ. e. milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna, og stæðu vonir til þess, að einhver árangur næðist af störfum afvopnunarnefndarinnar á árinu 1969. Eitt af aðalhlutverkum Sameinuðu þjóðanna, samkvæmt sjöunda kafla stofnskrár samtakanna, er friðargæzla. Þrátt fyrir vanmætti og takmarkað vald hefur Sameinuðu þjóðunum tekizt að stöðva ófrið og bera klæði á vopnin, þegar vilji aðildarríkja og þá sérstaklega stórveldanna hefur verið fyrir hendi. Hins vegar ríkir, eins og kunnugt er, djúpur ágreiningur um það, hvort öryggisráðið eitt geti tekið ákvarðanir um friðargæzlu og stöðvun ófriðar eða hvort allsherjarþinginu sé heimilt með 2/3 meiri hluta atkvæða að ákveða slíkar aðgerðir í þeim tilvikum, sem vilji meiri hluta meðlima öryggisráðsins hefur verið lamaður með neitunarvaldi eins stórveldis. Ríkisstjórn Íslands hefur, eins og önnur Norðurlönd, fylgt þeirri stefnu, að efla beri framkvæmdavald Sameinuðu þjóðanna og að neitunarvald eins stórveldis í öryggisráðinu sé þrándur í götu fyrir því, að stofnunin geti gegnt tilætluðu hlutverki sínu. Þetta sjónarmið kom greinilega fram af Íslands hálfu í hinum almennu umræðum á 22. allsherjarþinginu haustið 1967. Ágreiningurinn varðandi friðargæzluhlutverkið er í stuttu máli þessi: Sovétríkin og Frakkland halda því fram, að einungis öryggisráðið geti tekið ákvarðanir um, að Sameinuðu þjóðirnar beiti herliði til að stilla til friðar milli ófriðaraðila. Bandaríkin og margar Vesturlandaþjóðir halda hinu fram, að öryggisráðið sé ekki einrátt við friðargæzluaðgerðir, heldur að þegar öryggisráðið geti ekki komið sér saman, sé allsherjarþinginu heimilt að ákveða að senda herlið til þess að koma á eða viðhalda friði og spekt í hlutaðeigandi landi, þ. e. að senda þangað friðargæzlusveitir. Hins vegar viðurkenna sömu ríki, að eingöngu öryggisráðið geti ákvarðað að senda herlið til að bæla niður styrjöld, þ. e. að ganga til bardaga við styrjaldaraðila. Þessi grundvallarágreiningur um túlkun á ákvæðum stofnskrár Sameinuðu þjóðanna er enn óleystur og þar með vandamálið um greiðslu á kostnaðinum um friðargæzlu samtakanna í Kongó og Palestínu. Ríkisstj. hafa nú þessa dagana borizt tilmæli frá aðalritara Sameinuðu þjóðanna um aukin frjáls framlög til friðargæzlusveitanna á Kýpur. Íslendingar hafa áður lagt fram nokkurt fé í þessu skyni, en vegna hins erfiða fjárhags nú hefur ríkisstj. ekki talið fært að gera þetta í þetta sinn, þótt leitt sé að geta ekki orðið við þessum tilmælum samtakanna. Þrátt fyrir þennan grundvallarágreining má segja, að friðargæzluvandamálinu hafi þokað á leið á s. l. ári. Milliþinganefnd um friðargæzlumál, sem skipuð er 33 ríkjum, kom sér saman um grundvallaratriði varðandi stöðu og hlutverk hermálafulltrúa Sameinuðu þjóðanna. Nokkur ríki, svo sem Danmörk, Noregur, Svíþjóð og Kanada, hafa tilkynnt, að þau hafi til taks sérstakar hersveitir, sem ætíð skuli til taks og Sameinuðu þjóðirnar geti gripið til og notað sem friðargæzlusveitir. Er þess vænzt, að fleiri ríki muni gera slíkt hið sama og þannig muni smátt og smátt myndast gæzlu- og hjálparsveitir, sem Sameinuðu þjóðirnar geti gripið til með litlum fyrirvara. Nýlendumálin hafa í mörg ár verið ofarlega á baugi í umræðum allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna. Hafa þær umræður óneitanlega haft mikil áhrif og jafnvel úrslitaáhrif í þá átt að hraða þeirri þróun, að nýlendur fengju sjálfstæði. Er nú svo komið, að flestar eða allar hinar stærri nýlendur helztu heimsveldislandanna, svo sem Bretlands og Frakklands, hafa fengið sjálfstjórn eða algert fullveldi og eru orðnar sjálfstæð ríki og meðlimir Sameinuðu þjóðanna. Síðustu tvö eða þrjú árin hafa umræður um nýlenduvandamálin því aðallega beinzt að Portúgal og Suður-Ameríku og að Bretum og öðrum bandamönnum Portúgals í NATO. Jafnframt hafa Afríkuþjóðir beint athygli sinni meir og meir að kynþáttavandamálinu og að apartheit-stefnu Suður-Afríku og hliðstæðri stefnu Suður-Ródesíu og beint skeytum sínum að Bretum, Bandaríkjamönnum og öðrum vestrænum þjóðum fyrir tregðu þeirra til þess að láta til skarar skríða um valdbeitingu gegn Ródesíu og S.-Afríku. Á 23. allsherjarþingi virtust fulltrúar margra þróunarlanda hins vegar hafa gert sér ljóst, að ekki yrði komizt lengra í bili. Fulltrúar margra ríkja í S.-Ameríku og Asíu og jafnvel Afríkumenn virtust komnir á þá skoðun, að það væri gagnslítið og jafnvel óhyggilegt að þvinga í gegn stórorðar ályktanir um valdbeitingu eða aðrar aðgerðir, sem vitað væri fyrirfram, að væru alls óraunhæfar. Mun þessi þróun eiga rót sína að rekja til þess, að æ fleiri ábyrgir fulltrúar gera sér grein fyrir því, að þingsályktanir, sem krefjast aðgerða, sem Sameinuðu þjóðirnar hafa ekki umboð eða vald til að framkvæma, munu einungis bera þann árangur að veikja samtökin og grafa undan því hlutverki, sem þau eiga að geta gegnt til þess að styrkja friðsamlega sambúð þjóða heims. Á sviði efnahagsmála voru mörg mikilvæg og nytsamleg mál á dagskrá allsherjarþingsins, og segja má, að vel hafi miðað áfram í sumum þeim málum. Samkomulag náðist um skipun nefndar til að undirbúa og skipuleggja 2. þróunaráratug Sameinuðu þjóðanna 1971–1980. Jafnframt var viðskipta- og þróunarráðstefna Sameinuðu þjóðanna, UNCTAD, skipulögð sem fastastofnun, en ætlunin er, að hún verði eins konar miðdepill í skipulagi þróunaráratugsins. Meðal mála, sem Ísland lét til sín taka á þessu sviði, var aukning á framleiðslu eggjahvíturíkra fæðutegunda, og annar fulltrúi Íslands í efnahagsmálanefnd þingsins flutti ræðu í því máli og hvatti til skipulags átaks til þess að koma á fót framleiðslu í stórum stíl á fiskmjöli til manneldis, - það væri ein próteinríkasta fæðutegund, sem mannkynið ætti völ á, og gæti orðið öflugur þáttur í baráttunni gegn hungri og næringarskorti í vanþróuðum löndum. Var Ísland meðflutningsaðili að ályktun varðandi þetta mál. Að venju var nefndarmönnum okkar skipt niður á allsherjarþinginu á hinar ýmsu þingnefndir, en þær eru 7, eins og kunnugt er. Var leitazt eftir að gera það eftir sérþekkingu og reynslu hvers manns. Sendinefndin hélt með sér fundi að morgni hvers dags, áður en þingfundir hófust, eins og starfsvenja er hjá sendinefndum annarra ríkja. Greindi hver nefndarmaður frá umræðum og tillögum, sem komið höfðu fram í hans þingnefnd, og var tekin afstaða til þeirra í ljósi þeirra fyrirmæla, sem sendinefndin hafði frá utanrrn. hér. Samkvæmt skýrslu frá fastafulltrúa Íslands var samstarf nefndarinnar hið ákjósanlegasta, og ef ágreiningur var um afstöðu Íslands í einstökum þingmálum, fór nefndin eftir fyrirmælum utanrrn., en einstakir nefndarmenn höfðu þó tækifæri til að gera grein fyrir sérstöðu sinni. Hannes Kjartansson sendiherra flutti aðalframsöguræðu Íslands í allsherjarumræðum þingsins. Rökstuddi hann stefnu Íslands í hinum helztu þingmálum, sem á dagskrá voru. M. a. gerði hann þá grein fyrir stefnu ríkisstj. varðandi aðild Kína, að Ísland teldi óeðlilegt, að alþýðulýðveldið Kína, fjölmennasta þjóðríki veraldar, stæði utan samtakanna. Hins vegar væri ríkisstjórn Íslands andvíg því að reka aðildarríki úr samtökunum, sem haldið hefðu allar settar reglur. Því bæri að stefna að því að finna lausn, er gerði það mögulegt bæði fyrir alþýðulýðveldið Kína og lýðveldið Kína, þ. e. Taiwan, að verða meðlimir. Ísland hefði því gerzt meðflytjandi að þeirri ályktunartillögu, sem Ítalía gekkst fyrir, að skipuð skyldi nefnd til að kanna málið og reyna að finna leið til þess, að alþýðulýðveldið Kína gæti öðlazt aðild að Sameinuðu þjóðunum án þess að útiloka Formósu. Ítalska tillagan var þó, eins og kunnugt er, felld aftur á þessu þingi. 30 ríki greiddu henni atkvæði, en 67 voru á móti og 27 sátu hjá. Þetta mun vera í fyrsta sinn, sem sendinefnd Íslands á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna hefur átt frumkvæði að því að semja og bera fram eigin þingsályktunartillögur, og þær undirtektir og hið almenna fylgi, sem báðar tillögurnar fengu, eru, að ég tel, landi og þjóð til álitsauka, og mun ég víkja að þeim báðum síðar. Eitt merkasta nýmæli, sem lagt var fram á þessu allsherjarþingi að tilhlutan Svía, er vandamálið: Vernd á umhverfi mannsins, náttúruvernd í víðtækustu merkingu þess orðs. Mengun andrúmslofts og vatns í kringum stórborgir víða um heim og ýmis önnur náttúruspjöll eru orðin svo alvarleg vandamál, að tímabært þykir að glíma við þau á alþjóðlegum vettvangi. Ísland gerðist ásamt mörgum öðrum meðflutningsaðili að ályktun Svía, að kölluð skyldi saman á vegum Sameinuðu þjóðanna alþjóðaráðstefna um þessi mál árið 1972. Var sú tillaga samþykkt einróma á þinginu. Önnur tillaga, sem Ísland var meðflutningsaðili að, var tillaga sú, sem utanrrh. Danmerkur átti frumkvæði að, þess efnis að fela framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna að kanna með fyrirspurn til ríkisstjórna aðildarríkjanna, með hverju móti þær teldu mögulegt að koma á skrásetningu á vopnasölu milli landa. Noregur og Malta voru einnig meðflytjendur að tillögunni, en till. fékk fremur dræmar undirtektir í fyrstu nefnd þingsins, og var hún ekki borin undir atkvæði. Hér hefur aðeins verið greint frá nokkrum af helztu málum, sem til umræðu voru á 23. allsherjarþinginu, svo og þeim málum, sem sérstaklega varða Ísland. Alls voru 90 mál á dagskrá allsherjarþingsins að þessu sinni, og fluttar voru samtals 115 ályktunartillögur. Vil ég nú víkja að hinum sérstöku áhugamálum Íslands og tillöguflutningi íslenzku nefndarinnar í því sambandi á síðasta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Það fer ekki á milli mála, að enn sem fyrr eru landhelgis- og fiskveiðiréttarmál einn mikilvægasti þáttur íslenzkrar utanríkisstefnu. Þau viðfangsefni hafa því verið meðal mikilvægustu verkefna, sem utanrrn. og utanríkisþjónustan hafa fengizt við á undanförnum árum. Stefnan í þessum efnum var glögglega mörkuð með þál. Alþ. frá 5. maí 1959, þar sem sagt er, að afla beri viðurkenningar á rétti okkar til landgrunnsins alls. Og í samningnum, sem gerður var um lausn landhelgisdeilunnar við Breta og Þjóðverja 1961, er það tekið fram skýrum stöfum, að ríkisstj. muni halda áfram að vinna að framkvæmd þeirrar ályktunar varðandi útfærslu fiskveiðilögsögunnar við Ísland. Það þarf heldur engan að undra, sem til allra málavaxta þekkir, að við Íslendingar höfum hug á því að tryggja, að auðlindir hafsins umhverfis landið, sem öll okkar framtíð byggist á, gangi ekki til þurrðar vegna ofveiði og ásóknar fiskiskipa fjölda þjóða. Löngum var talið, að hafið væri óþrjótandi forðabúr og ekki þyrfti að óttast að illa aflaðist, ef á sjó gæfi. En sá tími er því miður liðinn og ný og breytt viðhorf komin til sögunnar í þessum efnum. Það er staðreynd, sem ekki þýðir að horfa fram hjá, að nú virðist sem fiskistofnarnir í N.Atlantshafi séu nánast að verða fullnýttir. Verði sóknin í þá aukin, sem nokkru nemur, mun þar verða um skaðlega ofveiði að ræða. Það er t. d. sameiginlegt álit erlendra fiskifræðinga, að jafnmikið aflamagn sé almennt unnt að veiða á vesturhluta Atlantshafsins með 20% minni sókn, ef veiðarnar væru skipulagðar betur en nú er. Og jafnmikið fiskveiðiríki sem Sovétríkin hefur m. a. nýlega sett fram tillögur um að takmarka aflamagnið á NA-Atlantshafinu við meðaltal undanfarinna ára, svo að ofveiðihættunni verði bægt frá dyrum. Okkar eigin fiskifræðingar hafa komið fram með þær alvarlegu upplýsingar, að svo virðist sem við tökum meira úr þorskstofninum en hann virðist jafnvel þola. Dánartala stofnsins hafi verið komin upp í um 70% á árunum 1960–1964, en æskilegt sé, að dánartalan fari ekki yfir 65% að mati þeirra. Jafnframt liggja fyrir þær upplýsingar, að Íslendingar sjálfir veiða aðeins l8 fiska af hverjum 100 óþroska fiskum, sem á Íslandsmiðum veiðst, hitt taka erlend fiskiskip. Þá hefur nýlega verið skýrt frá því, að heildarafli landsmanna á síðasta ári hafi aðeins numið 550 þús. tonnum, en árið 1966 hafi aflinn verið yfir 1200 þús. tonn. Er þar því um meira en helmingslækkun að ræða á þessum tveimur árum. Þessar staðreyndir, sem ég hef hér gert að umtalsefni, og þessi atburðarás öll sýnir glögglega, hver höfuðnauðsyn það er fyrir okkur Íslendinga að tryggja fiskveiðihagsmuni okkar á komandi árum. 12 mílna fiskveiðilögsagan var mikilsverður áfangi á sínum tíma, og hún var lögtekin í fullu samræmi við aðgerðir annarra þjóða um það leyti og réttarþróunina í heiminum. En í ljós hefur komið, að sú lögsaga kemur ekki nægilega til móts við fiskveiðihagsmuni ýmissa strandríkja, sem mjög byggja á fiskveiðum. Þau telja, að ekki verði komizt hjá því á næstu árum að taka upp einhverja þá skipan, sem tryggir strandríkinu einhvers konar forgangsrétt til veiða á landgrunnsmiðum sínum umfram önnur ríki og kemur í veg fyrir rányrkju á þessum miðum. Við Íslendingar erum ekki einir um það að óska eftir einhverju slíku fyrirkomulagi. Svipaðar hugmyndir komu fram í ræðu, sem fiskimálaráðherra Kanada, Jack Davies, hélt í Boston í nóv. s. l. og þann 1. nóv. var sú hugmynd borin fram í forustugrein í The Fishing News, sem er blað brezku togaraeigendanna, að strandríkið fái lögsögu yfir öllum landgrunnsfiskimiðum og heimili síðan öðrum þjóðum veiðar þar, svo sem æskilegt þykir undir yfirumsjón alþjóðanefndar, sem valin verði í samráði við strandríkið. Þessi tvö dæmi, sem ég hef hér vitnað til, sýna, að það eru fleiri þjóðir en við Íslendingar, sem gera sér ljóst, að nauðsyn er að koma á nýrri, alþjóðlegri skipan varðandi forréttindi strandríkisins til fiskveiða á landgrunnsmiðum sínum. Og það væri líka vissulega sanngirnis- og réttlætismál, að sú þjóð, sem byggir efnahag sinn á fiskveiðum, njóti betri réttar til fiskimiðanna í næsta nágrenni við strendur sínar en þjóðir, sem byggja lönd, sem eru í þús. mílna fjarlægð. Á síðasta ári hefur utanrrn. unnið markvisst að áframhaldandi sókn í þessum efnum og náð mikilsverðum áföngum á alþjóðavettvangi á þessu sviði. Hefur það starf verið unnið aðallega á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, þar sem utanríkisþjónustan hefur fengið samþ. till. um vernd fiskstofnanna á úthafinu gegn ofveiði og rányrkju og einnig ýtt úr vör gerð alþjóðareglna til þess að hindra mengun sjávar. Jafnframt höfum við einnig borið fram hagsmunamál okkar innan fiskveiðinefndar þeirrar, sem fer með stjórnun og eftirlit fiskveiðanna á NA-Atlantshafi. Á 5. fundi NA-Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar, sem haldinn var í París sumarið 1967, bar íslenzka sendinefndin fram till. um það, að allar togveiðar yrðu bannaðar hálft árið á stóru svæði fyrir utan fiskveiðilögsöguna norðaustur af landinu, eða frá línu, sem dregin er réttvísandi frá Rifstanga, og að annarri línu, sem er dregin réttvísandi í austur frá Dalatanga. Byggðist till. þessi á niðurstöðum athugana n. alþjóðahafrannsóknaráðsins á ástandi fiskstofnanna við Ísland, sem fyrr er getið. Sérstakur fundur var haldinn með fulltrúum 5 þjóða í janúar á s. l. ári og málið aftur rætt á 6. fundi NA-Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar, sem haldinn var hér í Reykjavík í maímánuði. Varð niðurstaðan sú, að íslenzkir fiskifræðingar munu skipuleggja sameiginlegar fiskifræðirannsóknir margra þeirra þjóða, sem n. skipa, sem beinast skulu að því að leiða í ljós ástand fiskstofnanna hér við land og á nálægum hafsvæðum. Lýkur rannsóknunum eftir tvö ár, og verður þá unnt að taka frekari ákvarðanir um bann við veiðum á ákveðnum svæðum úthafsins hér við land eða hvaða veiðitakmarkanir eru þar nauðsynlegar til viðhalds fiskstofnunum. Má því segja, að mál þetta sé komið á rekspöl og hér verið að leggja vísindalega undirstöðu fyrir frekari aðgerðir til verndar fiskstofnunum utan íslenzku fiskveiðilögsögunnar. Er þá komið að þætti Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Á því allsherjarþingi, sem nú er nýlokið, 23. allsherjarþinginu, hefur Ísland látið verulega að sér kveða og haft forystu í hópi þjóða í þeim efnum, sem varða hagsmuni strandríkja og varðveizlu fiskstofna í hafinu utan fiskveiðilögsögunnar. Höfum við flutt tvær till. á þinginu í þessum efnum, og svo vel tókst til, að þær hlutu báðar samþykki. Má það kallast vel af stað farið á þessum vettvangi, því það vita allir sem til þekkja, að í þessum hópi 126 þjóða fer það ekki alltaf svo, að smæstu ríkin komi þannig hagsmunamálum sínum í höfn. Megum við Íslendingar því sannarlega vel una við þær viðtökur, sem þessar tvær till. okkar hlutu á þessu veraldarþingi þjóðanna. Ekki aðeins teljum við okkur með því hafa þokað góðum málum og gagnlegum nokkuð áleiðis, heldur vöktu báðar íslenzku till. allmikla athygli og urðu jafnframt til þess að kynna sjónarmið okkar heima fyrir og hagsmuni í fiskveiðiréttarmálum. Getur það komið okkur að góðu gagni síðar meir. Fyrri till. okkar fjallaði um það, að alþjóðareglur skuli settar, til þess að komið verði í veg fyrir, að fiskstofnarnir bíði tjón af mengun sjávar. Jafnframt skuli þegar í stað hafin athugun á því, hvaða réttindi eigi að veita strandríkjum til þess að vernda fiskstofnana, þegar mengun hefur átt sér stað eða hætta er á henni í hafinu fyrir utan fiskveiðilögsöguna. Er ljóst, að fyrir Íslendinga og aðrar þær þjóðir, sem byggja á fiskveiðum, getur hér orðið um mikilvæga, nýja réttindaheimt að ræða. Tillaga þessi er fram komin vegna þess, að mjög fer nú vaxandi, að þjóðir vinni þær auðlindir, sem á hafsbotni finnast, svo sem gas, kol og olíu, en við slíka námuvinnslu er ætíð hætta á því, að alls kyns eiturefni komist út í hafið, sem fiskstofnunum getur stafað stórhætta af, því að slík efni geta borizt óravegu með hafstraumum á skömmum tíma. Þótt undarlegt megi virðast, eru ekki í dag til neinar alþjóðareglur, sem miða að því að hindra, að slík mengun geti átt sér stað. Í hafsbotnsnefnd Sameinuðu þjóðanna bar því íslenzka n. upp till. á s. l. sumri um, að Sameinuðu þjóðirnar láti semja slíkar reglur, og verði einn þáttur þess verks að kanna, hvaða ný réttindi eigi að veita strandríkinu á þessu sviði utan landhelginnar. Till. fékk góðan byr í hafsbotnsnefnd og var borin fram á allsherjarþinginu í vetur. Þar óskuðu 40 ríki eftir að gerast meðflutningsmenn að till., þ. á m. Bandaríkin, Sovétríkin, Bretland og Frakkland. Hlaut till. mikið fylgi og var samþ. í einu hljóði með 119 atkv. skömmu fyrir þinglokin í desember. Verður nú strax hafizt handa um framkvæmd rannsóknar, sem till. gerir ráð fyrir, hvernig bezt verði hindrað, að mengun frá vinnslu á hafsbotni hafi skaðleg áhrif á fiskistofnana og annað líf í sjónum. Skipuleggur framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna rannsókn þessa, en sérfræðinganefnd nokkurra alþjóðastofnana mun væntanlega annast hana. Þegar álit liggur fyrir, mun málið aftur koma fyrir þ. Sameinuðu þjóðanna, og gefst okkur, sem öðrum þjóðum, þá tilefni til og tækifæri til þess að greina frá áliti okkar að nýju. Er þess að vænta, að niðurstaða þessa frumkvæðis af okkar hálfu verði sú, að saminn verði ítarlegur alþjóðasamningur um varnir gegn mengun sjávar, og er það vissulega þarft mál og tímabært. Þá skal getið um hina tillöguna, sem Ísland bar fram á þingi Sameinuðu þjóðanna í vetur. Sú till. fjallaði um vernd fiskistofnanna í úthöfunum og aukna alþjóðasamvinnu um skynsamlega varðveizlu þeirra og nýtingu. Var þessi till. Íslands flutt við umr. um dagskrármál í annarri n. á allsherjarþinginu um auðæfi hafsins. Hafa Sameinuðu þjóðirnar síðustu tvö árin látið gera ítarlega, sérfræðilega greinargerð um það, hvernig auðæfi hafsins verði bezt nýtt, og var skýrsla sérfræðingan. til umr. í n. Íslenzku sendin. þótti nauðsynlegt, að allsherjarþingið mótaði stefnuna í þessum mikilvægu málum á grundvelli sérfræðingaskýrslu þessarar og gæfi hinum ýmsu sérstofnunum Sameinuðu þjóðanna fyrirmæli um það, að hvaða verkefni bæri fyrst og fremst að starfa á þessum vettvangi. Hér er um að ræða tvö meginmarkmið. Í fyrsta lagi, að fiskstofnar úthafsins gefi meira af sér en hingað til, en það er einmitt á úthafinu sem meiri hluti fiskveiða okkar fer fram. Í öðru lagi er mikilvægt, að fiskstofnum úthafsins sé veitt nægileg vernd gegn ofveiði, svo að þeim sé ekki hætta búin af þeim sökum. Bar íslenzka sendin. því fram till. sína um nýtingu og vernd fiskstofnanna í úthöfunum. Segir þar m. a., að tryggja verði með aukinni alþjóðasamvinnu, að fiskstofnar úthafanna hljóti fullnægjandi vernd, svo að arður þeirra verði jafnan í hámarki, annað sé ekki afsakanlegt af samfélagi þjóðanna, þegar til þeirrar staðreyndar er litið, að meira en helmingur mannkyns býr við næringarskort í dag. Er í till. skorað á allar þjóðir að auka samvinnu sína á þessu sviði með sérstöku tilliti til þarfa þróunarlandanna. Jafnframt er sérstofnunum Sameinuðu þjóðanna, sem að fiskimálum starfa, falið að auka starf sitt, að því er varðar vernd fiskstofnanna, og efla samvinnu sína og stuðla að sem beztri nýtingu auðæfa hafsins. Leggur till. framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna þá skyldu á herðar að gefa 25. þingi Sameinuðu þjóðanna skýrslu í samráði við efnahags- og félagsmálaráð samtakanna um það, sem áunnizt hefur um vernd fiskstofnanna og betri nýtingu þeirra á grundvelli hinnar íslenzku tillögu. Fljótt kom í ljós, að till. þessi átti verulegu fylgi að fagna á þinginu, og sögðu fulltrúar ýmissa ríkja, að hér væri borið fram þarft og merkilegt mál, svo mjög sem fæðuskorturinn er orðinn alvarlegt vandamál í veröldinni í dag. Ættu Sameinuðu þjóðirnar að láta sig það meira varða en hingað til hefur verið. Þegar till. kom síðan til atkvæða á allsherjarþinginu hinn 17. des. s. l., var hún samþ. með 99 atkv. án mótatkvæða, en 8 sátu hjá. Með þessari till. höfum við vakið athygli á breiðum vettvangi á því vandamáli, sem einna stærst er í okkar augum: Nauðsyn þess að hindra rányrkju á fiskimiðum og tryggja sem beztan arð fiskstofnanna. Vitanlega er okkur mikilvægast, að slíkt sé tryggt á okkar eigin miðum hér í N-Atlantshafinu, en þess er ekki síður þörf víða annars staðar. Mátti það merkja af þeim hljómgrunni, sem íslenzka till. fékk í umr. og atkvæðagreiðslunni. Er það vissulega líka þróun í rétta átt, að við Íslendingar ræðum ekki sýknt og heilagt eingöngu um okkar eigin hagsmunamál á alþjóðavettvangi, heldur leggjum þar jafnframt jákvætt til málanna á breiðari grundvelli það sem öllum þjóðum eða flestum er í hag. Það höfum við gert með flutningi þeirra tveggja till., sem hér hafa verið nefndar: Það starf, sem hefur verið unnið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, er áfangi í sókn okkar í fiskveiðiréttinda- og fiskverndarmálum. Við hljótum að njóta góðs af öllum þeim ráðstöfunum, sem framkvæmdar eru á alþjóðavettvangi og miða að því að hindra ofveiði og auka arð fiskstofnanna. Með tillögugerðinni um alþjóðasamning gegn mengun hafsins og skaðlegum áhrifum hennar á fiskstofnana hafa Íslendingar einnig haft forgöngu um alþjóðlegt nauðsynjamál. Þetta starf allt vekur jafnframt athygli þjóða veraldar á því, að þetta land byggir þjóð, sem lætur sig miklu varða farsæla lausn þessara mála og jafnframt, að hún á flest sitt undir skynsamlegri nýtingu auðlinda hafsins. Mun það án efa koma okkur að góðu haldi í starfi okkar í framtíðinni. Á allsherjarþinginu nú í desember var kjörin nefnd, sem hefur fengið það verkefni að gera uppkast að alþjóðasamningi um nýtingu auðlinda hafsbotnsins. Var Ísland eitt þeirra 42 ríkja, sem í nefnd þessa voru kjörin. Síðustu ár hefur athygli manna beinzt í æ ríkara mæli að hafsbotninum og þeim miklu auðlindum, sem þar hafa fundizt. Hafa mörg ríki þegar sett lög um réttindi sín til hafsbotnsins eða landgrunnsins undan ströndum sínum og allra þeirra auðlinda, sem í grunninu kunna að finnast. En eins og kunnugt er, hefur allmikið magn jarðgass þegar fundizt í landgrunni Noregs og Danmerkur og á botni Norðursjávar er fyrir nokkrum árum hafin umfangsmikil námuvinnsla. Fram til þessa höfum við ekki gert formlegt tilkall til þeirra auðæfa, sem finnast kunna í hinu íslenzka landgrunni, eða yfirráðaréttar íslenzka ríkisins yfir því. En vegna hinnar öru þróunar og breyttra viðhorfa í þessum efnum hefur utanrrn. nú samið frv., þar sem svo er fyrir mælt, að íslenzka ríkið eigi fullan og óskoraðan yfirráðarétt yfir landgrunninu, að því er tekur til rannsókna á auðæfum þess og vinnslu og nýtingu þeirra. Skulu öll slík auðæfi vera eign Íslendinga, og er það mark sett í lagafrv., að þessi réttindi okkar skuli ná svo langt út frá ströndum landsins sem unnt er að vinna auðæfi landgrunnsins. Og eins og ég tók fram, þegar ég mælti fyrir þessu frv., hafa ekki fram til þessa farið fram neinar rannsóknir á því, hvaða efni íslenzka landgrunnið hefur að geyma, og ekki er víst, að þar séu fólgnir neinir fjársjóðir, þrátt fyrir hina góðu reynslu nágranna okkar. En ríkisstj. hefur þótt það sjálfsagt öryggis- og varúðaratriði að skera úr því með slíku lagafrv., að landgrunnið er eign Íslendinga, og öðrum þjóðum er ekki heimilt að hefja þar rannsóknir eða námuvinnslu nema með leyfi íslenzkra stjórnvalda. Í aprílmánuði s. l. gaf ég hér á Alþingi skýrslu um afstöðu ríkisstj. til Atlantshafsbandalagsins og varnarsamningsins við Bandaríkin, tvö náskyld málefni, en þó aðskilin. Spunnust þá nokkrar umr. út af þessari skýrslu, enda er hér um að ræða tvö þýðingarmikil atriði í utanríkisstefnu okkar Íslendinga. Eru þessi mál stöðugt til íhugunar og umr. manna á meðal, og síðast var umr. um þau hér í þingsölunum skömmu fyrir jólin, og lét ég þá orð falla á þá leið, að tækifæri mundi gefast bráðlega til að ræða þessi mál nánar í almennum umr. um utanríkismál. Skal ég þá fyrst víkja að Atlantshafsbandalaginu. Sögulegur aðdragandi að stofnun bandalagsins og þróun þess, eftir að það tók til starfa, er flestum ljós, og gerði ég þessu nokkur skil í skýrslu minni hinn 19. apríl s. l. Þó að mikið hafi verið deilt um þátttöku okkar í NATO á sínum tíma, held ég, að í raun og sannleika sé ekki ágreiningur um sögulegar aðstæður, er lágu til grundvallar því, að við tókum þá ákvörðun að gerast aðilar að varnarbandalagi Vesturlanda. Jafnvel andstæðingar bandalagsins bera ekki lengur brigður á þær. Er við endurheimtum að fullu sjálfstæðið úr höndum Dana, var sú þunga skylda lögð á herðar hins nýja lýðveldis að varðveita þetta sjálfstæði og tryggja öryggi landsins og frelsi þjóðarinnar. Þetta er eitt höfuðverkefni utanríkisþjónustu hvers fullvalda ríkis. Fyrir 50 árum töldu Íslendingar þessum málum borgið með einhliða yfirlýsingu um ævarandi hlutleysi, og var Dönum falið að tilkynna erlendum ríkjum þetta. En haldleysi þessarar yfirlýsingar kom einmitt skýrast í ljós, þegar við Íslendingar þurftum vorið 1940 sjálfir að taka öll okkar eigin mál í eigin hendur, áður en sambandslögin höfðu runnið sitt skeið á enda. Þegar við stofnuðum okkar utanríkisráðuneyti og þurftum fyrst í reynd að marka okkar pólitísku utanríkisstefnu, sem ekki eingöngu laut að sambandinu við Dani, þá var það einmitt vegna þess, að hlutleysið hafði brugðizt. Það er eftirminnilegt tímanna tákn, að við tókum við stjórn okkar eigin utanríkismála á rústum hlutleysisstefnunnar. Segja má, að við höfum fyrst vikið frá hlutleysisstefnunni í verki, er við, tveim árum eftir að styrjöldinni lauk, gengum í Sameinuðu þjóðirnar, sem upphaflega eru hernaðarbandalag sigurvegaranna í seinni heimsstyrjöldinni. Svisslendingar, sem mest leggja upp úr hlutleysi allra þjóða og vopnum búast til að verja það, hafa ekki enn í dag gengið í Sameinuðu þjóðirnar. Að lokinni styrjöldinni settu menn trú sína á Sameinuðu þjóðirnar, en fljótlega kom í ljós, að smáríkjum yrði ekki sú stoð í þeim, sem vonir stóðu til. enda má segja, að forsendan fyrir friðargæzluákvæðum í stofnskrá Sameinuðu þjóðanna sé einmitt samkomulag stórveldanna, sem neitunarvaldið hafa í öryggisráðinu. En þegar möndulveldin höfðu verið lögð að velli með sameiginlegu átaki bandamanna, upphófst fljótlega kalt stríð á milli austurs og vesturs. Lögðu kommúnistar undir sig Austur-Evrópuríkin hvert af öðru, en Vesturlönd, sem fyrst í stað höfðu fagnað friði og afvopnazt með undraverðum hraða, tóku nú að ugga um sinn hag. Ljóst var framsýnustu mönnum, að bindast yrði samtökum, ef takast ætti að spyrna við fæti. Þróuðust þessi mál síðan stig af stigi, unz þar kom, að ákveðið var að stofna Atlantshafsbandalagið, er kommúnistar höfðu hrifsað völdin í Tékkóslóvakíu og sett Vestur-Berlín í herkví 1948, en hvort tveggja átti sér stað á því ári. Var okkur Íslendingum boðin þátttaka frá upphafi, og eftir vandlega athugun var lagt til hér á Alþingi og samþykkt að gerast stofnaðilar að NATO. Höfum við borið gæfu til, að víðtæk samstaða hefur náðst milli lýðræðisflokkanna þriggja og þar með meginþorra allra landsmanna um þetta grundvallaratriði. Hefur þar afstaðan mótazt af málefninu sjálfu og engu öðru. Er það tvímælalaust vilji þjóðarinnar í þessu mikilvægasta máli allra sjálfstæðra og fullvalda ríkja. Öll er þessi saga undanfarinna 20 ára kunn og óþarfi að rekja hana hér í löngu máli enn einu sinni. En aðalatriðið er, að við Íslendingar gerumst aðilar að Atlantshafsbandalaginu af frjálsum vilja, og þar hefur okkur farnazt vel. Enginn beitti okkur þvingunum til inngöngu, en sem oftar fylgdum við að málum frændþjóðum okkar, sem næst okkur standa á Norðurlöndum, Norðmönnum og Dönum. Við erum fullgildir aðilar að Atlantshafsbandalaginu og skrifuðum undir samninginn ásamt fulltrúum 11 annarra ríkja hinn 4. apríl 1949, og er það í sjálfu sér mikilvæg viðurkenning á sjálfstæði okkar og fullveldi, að við erum hlutgengir í samstarfi bandalagsþjóðanna, þar sem eru stórveldi á borð við Bandaríkin og ýmis minni ríki, eins og Holland og Belgía t. d., sem þó eru margfalt fjölmennari en við, og störfum saman á jafnræðisgrundvelli. Er við gerðumst stofnaðilar að NATO, gerðum við það með fyrirvara, eins og við þrír ráðh. úr ríkisstj. Stefáns Jóh. Stefánssonar greindum frá í skýrslu okkar um undirbúningsviðræðurnar í Washington í marzmánuði 1949, og skal ég koma að því síðar, er ég ræði um varnarsamninginn við Bandaríkin. Eftir því sem alþjóðasamningar gerast, er Atlantshafssamningurinn tiltölulega einfaldur í sniðum. Hann er aðeins 14 greinar. Þetta er raunar einn af höfuðkostum samningsins. Grundvallarhugmyndin er augljós og skýrt sett fram. Tilgangurinn er að bindast samtökum um varnir aðildarríkjanna og treysta öryggi þeirra. Í fyrsta lagi skal reynt að efla friðinn og afstýra átökum í milliríkjaviðskiptum, og í annan stað skal aðstoða hvert eitt aðildarríki, sem kynni að verða fyrir árás. Í 5. gr. samningsins segir, að vopnuð árás á einn eða fleiri aðila sambandsins skuli vera talin árás á þá alla, og verða þá gerðar sameiginlegar ráðstafanir til að hrinda árásinni og tryggja aftur öryggi bandalagsþjóðanna. Þetta er undirstöðuatriði, sem legið hefur til grundvallar öllu samstarfi bandalagsþjóðanna á undanförnum tveim áratugum. Aftur á móti er ekki að finna ítarleg ákvæði í Atlantshafssamningnum um uppbyggingu bandalagsins. Samkv. 9. gr. er þó kveðið á um stofnun ráðs, sem skipað skuli fulltrúum allra aðildarríkjanna. Bandalagið hefur getað þróazt eftir þörfum og tekið ýmsum breytingum allt frá upphafi. Skemmst er að minnast, að Frakkar drógu herlið sitt undan sameiginlegri yfirherstjórn bandalagsins, sem fyrst hafði verið sett á laggirnar í apríl 1951. og voru þá viðhlítandi breytingar gerðar þannig, að varnarstyrkur bandalagsins er talinn sízt minni en áður, er endurskipulagningunni var lokið. Nú ætla ég ekki að fara hér nánar út í uppbyggingu bandalagsins. Upplýsingar þar að lútandi liggja fyrir hverjum, sem vill kynna sér þær. En ég bendi aðeins á, að bandalagið fylgist jafnan með breyttum tímum og hefur aðlagað sig nýjum kringumstæðum. Atlantshafsráðið situr á stöðugum fundum árið um kring, og ráðherrafundirnir eru haldnir a. m. k. tvisvar á ári. Þar er stefnan mörkuð og síðan stöðugt unnið að framkvæmd hennar, en að auki hafa oft á undanförnum árum gefizt tækifæri til endurskoðunar á störfum bandalagsins og stefnumarki. Má þar fyrst til nefna skýrslu vitringanna þriggja, sem svo eru nefndir, frá árinu 1956, en þeir lögðu áherzlu á efnahags- og vísindasamstarf bandalagsþjóðanna auk hins pólitíska samstarfs í varnarmálum. Og nú síðast Harmelskýrsluna frá 1967 um framtíðarverkefni bandalagsins, eins og þau horfa við eftir 19 ára samstarf aðildarþjóðanna. Vík ég nánar að þessari skýrslu Harmels síðar, en fyrst vildi ég ræða nokkuð um uppsagnarákvæði Atlantshafsbandalagsins, sérstaklega vegna þess að um þau hefur verið allmikið rætt manna á meðal undanfarin missiri, og hefur þá stundum gætt nokkurs misskilnings. Samningurinn gildir um óákveðinn tíma, og hann er óuppsegjanlegur fyrstu 20 árin. 13. gr. hljóðar svo: „Þegar 20 ár eru liðin frá gildistöku samnings þessa, getur hver aðili sagt honum upp með eins árs fyrirvara, talið frá afhendingu tilkynningar þess efnis til ríkisstj. Bandaríkjanna, en hún skýrir ríkisstj. annarra aðila frá afhendingu slíkra tilkynninga.“ Samningurinn fellur sem sagt ekki úr gildi núna eða að enduðum 20 árum. Hann heldur áfram gildi, og eru gildistímabilinu ekki takmörk sett. En nú fyrst eftir 20 ár gefst möguleiki á að segja samningnum upp með eins árs fyrirvara, og engrar endurskoðunar er krafizt á þessu ári samkv. ákvæðum samningsins. En eins og gefur að skilja, hafa þessi mál verið mikið til umr., þar sem nú fyrst væri möguleiki á að segja samningnum upp. Miklar umr. í frjálsu samfélagi þeirra sjálfstæðu og fullvalda ríkja, sem aðild eiga að Atlantshafsbandalaginu, eru ekkert nýtt fyrirbæri. Eins og ég hef þegar sagt, er stöðugt verið að marka sameiginlega stefnu og breyta samstarfinu, eftir því sem þörf krefur. Ég vil leggja höfuðáherzlu á þá staðreynd, að ekkert bandalagsríkjanna hyggur á að notfæra sér þennan möguleika, eins og er a. m. k., heldur þvert á móti eins og skýrt kom fram á síðasta utanríkisráðherrafundi í Brüssel í nóvembermánuði s. l. Þar náðist fullkomin samstaða fulltrúa allra 15 aðildarríkjanna um áframhaldandi gildi bandalagsins til þess að tryggja öryggi aðildarþjóðanna og til þess að byggja á viðleitnina til samkomulags í Evrópu, eins og lesa má í 12. gr. fréttatilkynningar fundarins. Þar er einnig ítrekað, að samningurinn sé gerður til óákveðins tíma og jafnframt tekið fram, að atburðirnir að undanförnu, og er þar átt við Tékkóslóvakíu, sanni enn á ný, að áframhaldandi tilvera bandalagsins hafi aldrei verið nauðsynlegri en nú. Þetta skrifuðu allir ráðherrarnir undir, en sá franski, Michel Debré, bætti við, að svo framarlega sem atburðir næstu ára mundu ekki leiða til róttækrar breytingar á samskiptum austurs og vesturs, teldi franska ríkisstj., að bandalagið yrði að halda áfram, svo lengi sem það virtist nauðsynlegt. Öll ber þessi fréttatilkynning ráðherrafundarins vott um mikla einingu bandalagsríkjanna, og skal ég aðeins minna á til viðbótar það, sem segir í 7. gr.: Eru aðildarríkin sannfærð um, að stjórnmálaleg samstaða þeirra hefur enn ómetanlegt gildi í því skyni að hamla gegn árás og annarri valdníðslu. Það er umfram allt einbeittur ásetningur þeirra að standa við gagnkvæmar skuldbindingar sínar í samræmi við Atlantshafssamninginn og vernda aðildarríki bandalagsins gegn sérhverri vopnaðri árás. Þetta er samdóma álit allra utanrrh., er þeir síðast komu saman. Afstaða Frakka er þó óbreytt til sameiginlegu herstjórnarinnar. Þeir taka ekki þátt í henni. En af hverju? Þeim, er vilja benda á Frakka sem fordæmi, væri rétt að rifja það upp. Ástæðan er m. a. sú, að Frakkar telja öryggi sínu ekki nægjanlega borgið, á meðan Bandaríkin hafa úrslitavald um það, hvenær kjarnavopn verða notuð til varnar í Evrópu. Frakkar vilja vera í aðstöðu til að geta ákveðið sjálfir, hvenær hleypt verði af kjarnasprengju í Evrópu, komi þar til vopnaðra átaka. Þeir ætla þess vegna að koma sér upp kjarnorkuherafla og treysta á eigin mátt, af því að þeir eygja þann möguleika, að Bandaríkjamenn verji ekki Evrópu með kjarnavopnum, ef þeir eiga yfir höfði sér eyðileggingu síns heimalands. Vestur-Evrópa verði þá kannske gefin eftir til að komast hjá kjarnasprengjuregni yfir Bandaríkin. Gaullistar óska að geta stutt frönskum fingri á atómgikkinn án atbeina annarra samherja, en Frakkar hafa ekki sagt sig úr bandalaginu og virðast ekki ætla að gera það. Þeir hafa ekki og ætla sér ekki að segja upp Atlantshafssamningnum. Þeir vilja m. ö. o. njóta áfram þeirrar verndar, sem í honum felst. Annars er hér komið út í sálma, sem erfitt er kannske fyrir okkur Íslendinga, vopnlausa smáþjóð, að bera skynbragð á. Ballance of terror eru orð, sem heyrast oft í þessu sambandi eða jafnvægi skelfingarinnar vegna ógnana á báða bóga, og hallast á hvoruga. Stundum hefur staðið tæpt, en til allrar hamingju hefur þetta geigvænlega jafnvægi haldizt á undanförnum tveimur áratugum, jafnvel þó að það hafi í eðli sínu tekið miklum breytingum, allt frá er Bandaríkjamenn einir áttu kjarnavopn og gátu komið þeim í skotmörk i margra þús. km fjarlægð, og þar til nú í dag, að risaveldin tvö, Bandaríkin og Sovétríkin, geta þetta bæði. Og það sem meira er, bæði geta svarað í sömu mynt, jafnvel eftir að kjarnasprengjum hefur rignt yfir þau. Möguleikar til þess að gereyða mótaðilanum án hættu á gagnárás af sömu stærðargráðu eru því ekki fyrir hendi, þannig að fræðilegar líkur á gereyðingarstríði með kjarnavopnum hafa minnkað, að því er talið verður. Jafnvægið á þó kannske eftir að raskast bráðlega, ef fleiri kjarnorkuveldi koma til með langdrægar eldflaugar. Við þessa þróun, sem orðið hefur fram að þessu á sviði kjarnavopna og flugskeyta, hefur athygli varnarmálaráðherra NATO beinzt aftur að venjulegum vopnabúnaði svokölluðum, þannig að verjast megi hvers konar árás og hvenær sem er án þess að grípa strax til kjarnavopna. Á síðustu ráðherrafundum hefur verið ákveðið að efla varnir bandalagsríkjanna og auka fjárveitingar til þeirra. Stóð síðasti fundur varnarmálaráðherranna 16. jan. s. l. Eftir þann fund var frá því skýrt, að heildarútgjöld NATO-þjóðanna námu á s. l. ári samtals 104 þús. millj. dollara, en þar af lögðu Evrópuþjóðirnar fram 20 þús. millj., og er búizt við því, að hlutfallslega fari útgjöld Evrópuþjóðanna vaxandi, þannig að þær taki á sig stærri hluta af varnarbyrðinni en hingað til. Þetta eru næstum stjarnfræðilegar tölur og erfitt fyrir Íslendinga að átta sig á þeim. En rétt aðeins til að gefa betri innsýn í þessi mál skal ég einungis nefna, að Luxemburg, sem næst stendur okkur af NATO-löndunum að fólksfjölda með rúml. 300 þús. íbúa, veitti 660 millj. ísl. króna til varnarmála á s. l. ári. Miðað við fólksfjölda eingöngu væri sambærileg tala hjá okkur um 300–400 millj. kr. Danir og Norðmenn verja hvor í sínu lagi um það bil 30 milljörðum til varnarmála. Sambærileg tala hjá okkur, hvort heldur miðað er við fólksfjölda eða prósentur af þjóðartekjum, mundi vera um og yfir 1000 millj. kr. Væru aðrar NATO-þjóðir valdar til samanburðar, mundi útkoman vera enn verri. Svona tölur eru okkur Íslendingum framandi, þar sem við þekkjum ekki neinn lið á fjárlögum, sem heitir Útgjöld til landvarna. Er þetta þó nokkurt umhugsunarefni, en ég þreyti ekki þingmenn á fleiri samanburðartölum, því að hver sem er getur velt þessu fyrir sér, þar sem birtar eru opinberlega allar upplýsingar um útgjöld NATO til hernaðarmála. Nýlegar ákvarðanir um hækkun fjárframlaga til varnarmála eru beinar afleiðingar af atburðunum í ágústmánuði s. l., er fimm aðildarríki Varsjárbandalagsins undir forystu Sovétríkjanna réðust inn í Tékkóslóvakíu með herafla til þess að kúga ríkisstj. þar til þess að breyta stefnu í innanlandsmálum, þvert ofan í vilja svo að segja allrar þjóðarinnar. Við þessa atburði beindist athyglin enn á ný að varnarkerfi Atlantshafsbandalagsins, en afturkippur kom í viðleitni til bættrar sambúðar við kommúnistaríkin í Vestur-Evrópu. Fram að þessu hafði á undanförnum misserum verið megináherzla lögð á það að reyna að ná betra samkomulagi við Sovétríkin og alþýðulýðveldin í Austur-Evrópu í þeirri von, að þokast mætti í áttina til lausnar á grundvallardeilumálum í álfunni. Þessari stefnu hafði einkum verið fylgt innan Atlantshafsbandalagsins, eftir að Harmel-skýrslan, sem áður var nefnd, var samþykkt á ráðherrafundinum í des. 1967. En skýrsla þessi var árangur af rækilegri endurskoðun á starfsemi bandalagsins og framtíðarverkefnum þess, sem hafizt var handa um árið 1966 að frumkvæði Pierre Harmels, utanríkisráðherra Belgíu. Öll aðildarríkin stóðu að þessari samþykkt ráðherrafundarins 1967, en í henni segir á þá lund, að bandalagið hafi tvö meginverkefni og að þeim báðum beri jafnan að vinna ötullega. Í fyrsta lagi eru landvarnirnar, og skal jafnan halda við hernaðarmætti bandalagsþjóðanna og efla pólitíska einingu þeirra til þess að koma í veg fyrir árásarstyrjöld á samningssvæðinu í Evrópu og Norður-Ameríku. Þegar öryggi bandalagsþjóðanna er þannig tryggt, skal í öðru lagi leitazt við að koma samskiptum milli Austur- og Vestur-Evrópu á traustari grundvöll í þeirri von, að jafna megi endanlega pólitískan ágreining um undirstöðuatriði, og ber þar Þýzkalandsmálið hæst. Þetta tvennt, hernaðarstyrkur í varnarskyni og pólitískur vilji til bættrar sambúðar, fer saman, og skal leita allra ráða til að leysa vandamál austurs og vesturs, svo að á komist varanlegur friður í Evrópu, er byggi á réttlátri framtíðarskipan álfunnar, og verður þá fyrst öryggi hinna einstöku ríkja tryggt til frambúðar. Jafnframt verður þá árangurs að vænta í afvopnunarmálum með því að minnka stig af stigi vopnabúnaðinn á báða bóga. Eins og ég sagði og fram kemur í fréttatilkynningu síðasta utanríkisráðherrafundar, kom nokkur afturkippur í þessi mál við atburðina í Tékkóslóvakíu, en eigi að síður verður haldið áfram á sömu braut og hingað til. Viðhorfin breytast sífellt, en grundvöllurinn er sá sami, Atlantshafssamningurinn heldur gildi sínu um ófyrirsjáanlega framtíð. Atlantshafsbandalagið hefur náð tilgangi sínum að því leyti, að samningssvæðið allt hefur verið blessunarlega laust við vopnuð átök á undanförnum tveimur áratugum. Til styrjaldar hefur ekki komið á því svæði, sem samningurinn nær til, og valdajafnvægi við kommúnistaríkin í Austur-Evrópu hefur komizt á fyrir tilvist bandalagsins. En ástandið er þó engan veginn tryggt og getur á svipstundu breytzt til hins verra. Þetta hafa atburðir síðustu missera minnt á, svo að ekki verður um villzt, atburðir í Evrópu og utan hennar. Má þar nefna innrásina í Tékkóslóvakíu, ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs, styrjöldina í Víetnam, hörmungarnar í Nígeríu og fleiri og fleiri. Þar sem undir niðri eru óleyst grundvallarvandamál, er spenna fyrirliggjandi, og vopnuð átök eru víða í heiminum, sem breiðzt geta út fyrr en varir. En grundvallarvandinn í öryggismálum Evrópu verður ekki leystur til frambúðar, meðan álfunni er skipt í tvo hluta, Þýzkaland er klofið og Berlínarmúr skilur á milli. Þar bíður stórt pólitískt mál úrlausnar. Byggt verður á þeim árangri, sem náðst hefur í NATO, og áfram unnið að frambúðarlausn öryggismála aðildarríkjanna, en bandalagið verður ekki leyst upp, fyrr en eitthvað betra hefur komið í staðinn. Íslendingar hyggja ekki á úrsögn frekar en aðrar aðildarþjóðir, þar með taldar frændþjóðir okkar á Norðurlöndum, sem við lítum gjarnan til, er við reynum að átta okkur á aðstöðunni á alþjóðavettvangi og mótum stefnuna í alþjóðamálum okkar. Á s. l. ári hafa orðið miklar umræður um Atlantshafsbandalagið í Noregi og Danmörku, en niðurstaðan er sú, sem kom fram í yfirlýsingu síðasta utanríkisráðherrafundar NATO, sem ég gat um áðan. Sósíaldemókratar stóðu að aðild að NATO á sínum tíma, og þótt stjórnarskipti hafi orðið í báðum þessum löndum og þar haldi nú aðrir flokkar og aðrir menn um stjórnvölinn en fyrir 20 árum, þá halda Norðmenn og Danir ótrauðir áfram í Atlantshafsbandalaginu og hyggja ekki á breytingar í þeim efnum. Það gerum við heldur ekki, og er það tvímælalaust vilji mikils meiri hl. landsmanna, eins og margoft hefur komið fram á undanförnum árum. Yfir 80% atkvæðisbærra manna hafa jafnan lýst stuðningi við stefnu þeirra þriggja flokka, sem vilja eiga áframhaldandi aðild að varnarsamstarfi vestrænna þjóða í Atlantshafsbandalaginu. Andstæðingar aðildar okkar að NATO hafa verið og eru enn a. m. k. aðeins lítið brot af þjóðinni. Þá kem ég nánar að varnarsamningnum við Bandaríkin frá 1951. óþarft ætti að vera að rekja hér enn einu sinni ástæðurnar fyrir því, að hann var gerður á sínum tíma, eða þróun þeirra mála síðan. Þetta gerði ég að nokkru í skýrslu minni hér á þingi hinn 19. apríl s. l., en þessi saga er flestum kunn og mörgum ofarlega í huga, enda eru samskipti okkar við varnarliðið stöðugt undir smásjá almennings, eins og vera ber, og sífellt til umr. á opinberum vettvangi, nú síðast vegna furðulegra till., sem settar voru nýlega fram í viðræðuþætti í útvarpinu. Á ýmsu hefur gengið í þessum málum, en sú kenning, sem þar kom fram, er þó með þeim fjarstæðukenndari og öfgafyllstu, sem ég hef heyrt getið um. Í þessum efnum sem öðrum er okkur hollast að láta ekki stundarerfiðleika villa okkur sýn, þannig að við missum sjónar á meginmarkmiðum. Hversu hagkvæmlega sem slungnir fjármálamenn geta útlistað reikningsdæmi sín og samanburð við Spánverja, uppgripatekjur af varnarliðinu til úrlausnar núverandi efnahagserfiðleikum okkar Íslendinga, þá er ég hræddur um, að það yrði okkur skammgóður vermir, ef við viljum vera áfram sjálfstæð þjóð. Við megum aldrei vera háðir tekjum af dvöl erlends herliðs hér á landi, því að ef svo færi, mundi fljótlega þverra sjálfsvirðing okkar og siðferðisvitund og erlendar þjóðir hætta að viðurkenna Ísland sem sjálfstætt og fullvalda ríki. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta. Söguleg dæmi um slíka ógæfu eru of mörg og ekki öll gömul. En í þessu sambandi er rétt að rifja upp aðalatriðin, að því er viðvíkur varnarsamningnum við Bandaríkin. Eins og ég sagði áðan, gerðum við fyrirvara, þegar við gerðumst stofnaðilar að Atlantshafsbandalaginu. Við fullvissuðum okkur m. a. um það, að við mundum ekki þar með taka á okkur sjálfkrafa neinar skuldbindingar um áð hafa hér erlendan her í landinu á friðartíma. Okkur er algerlega í sjálfsvald sett, hvort hér er varnarlið í landinu, og það fer einungis eftir okkar eigin dómi og ástandinu í heiminum og friðarhorfum. Þetta hefur verið ljóst frá upphafi og má segja, að við njótum allra fríðinda af þátttöku í öflugu varnarbandalagi, en leggjum ekki annað af mörkum en það, sem við sjálfir teljum okkur fært. Er varnarsamningurinn var gerður vorið 1951, var talið óverjandi vegna hættuástands í heiminum, að Ísland væri óvarið með öllu, eins og lýst er í inngangsorðum að samningnum, sem lögfestur var hér á Alþ. um haustið. Við þær atkvgr. í báðum þd. varð jafnvel meiri samstaða meðal þm. lýðræðisflokkanna þriggja en 1949, er atkv. voru greidd um aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu. 1951 voru kommúnistar eða þeir, sem við venjulega köllum svo, en eru ýmsum öðrum nöfnum nefndir, þeir voru raunverulega einangraðir og einir á báti á móti. Aðalatriði samningsins frá 1951 er það, að Bandaríkin taka á sig beina ábyrgð á vörnum Íslands innan ramma Atlantshafsbandalagsins, og hefur sú samvinna okkar við Bandaríkin öll verið þannig, að við getum vart á annað betra kosið, þegar á heildina er litið. Er þó stærðarmunur mikill á aðilum, en Bandaríkin hafa aldrei látið okkur kenna aflsmunar, heldur eru okkar samskipti ávallt byggð á jafnrétti, og þurfum við þó ekki að leita langt að dæmum um samskipti risaveldis við smáríki, sem er á annan veg farið og byggjast á öðrum forsendum, þar sem er Breznevkenningin um rétt Sovétríkjanna til íhlutunar, hvar sem er, í hinu svokallaða sósíalska samveldi. En það, sem meira er, við bjuggum þannig um hnútana, þegar varnarsamningurinn var gerður 1951, þar sem endurskoðunar- og uppsagnarákvæði samningsins eru, að við getum einhliða slitið varnarsamvinnunni við Bandaríkin, ef okkur býður svo við að horfa, t. d. ef við teljum, að okkur nægi tryggingin í Atlantshafssamningnum sjálfum til öryggis þjóðinni. Það hefur líka reynt á þessi ákvæði 7. gr. varnarsamningsins eftir ályktun Alþingis vorið 1956, eins og ég rakti í ræðu minni í aprílmánuði s. l. En svo fór þó að lokum, að við ákváðum sjálfir um haustið að segja samningnum ekki upp, því að endurskoðuninni var frestað. Þá var vinstri stjórnin svonefnda nýmynduð og átti eftir að sitja að völdum næstu tvö árin, eftir að viðræðunum við Bandaríkin var hætt með erindaskiptum við sendiherra þeirra hér 6. desember 1956. Í þessum orðsendingum segir, að varnarliðið muni dvelja áfram hér á landi, þar sem ástandið í alþjóðamálum sé ótryggt. Jafnframt er áréttaður fyrirvari frá 1949 um dvöl erlends herliðs hér á landi á friðartímum, enda sé endanleg ákvörðun í þessum málum í höndum Íslendinga einna. Þótt við höfum góða reynslu af samskiptum við varnarliðið, þá er okkur óefað hollast að hafa ekki erlent herlið hér á landi til langdvalar. Þess vegna þurfum við stöðugt að endurmeta allar aðstæður og athuga, hvort breyting getur talizt æskileg á skipun þessara mála. Þetta hefur ríkisstj. gert og gerir enn. Það er ekki aðeins stjórnmálaástandið í heiminum og þá Evrópu alveg sérstaklega, sem þarf að fylgjast með og íhuga, heldur einnig breytingar á hernaðarþýðingu Íslands, sem vegna legu sinnar er miðpunktur á samgönguleið yfir Norður-Atlantshaf. Þrátt fyrir hraðfleygar og stórstígar framkvæmdir í smíði gereyðingarvopna og hernaðartækni allri, ef þannig má að orði kveða um þróunina á svo ógnvekjandi iðju, þá mun það álit sérfræðinga, að herfræðilegt mikilvægi Íslands fari ekki minnkandi. Þrátt fyrir stöðugt öflugri eldflaugar og atómvopn og stöðugt næmari tækjabúnað til þess að finna og fylgjast með hugsanlegum árásaraðilum, þá fer hernaðarþýðing Íslands sízt minnkandi og þar af leiðandi varnarþörfin einnig. Eitt vopnið, sem mikið hefur verið rætt um á undanförnum árum, eru kjarnorkueldflaugar um borð í kjarnorkuknúnum kafbátum, sem siglt geta í lengri tíma um öll heimsins höf og jafnvel undir ísnum á Norður-heimskautinu. Þessa kafbáta eiga bæði risaveldin, og breytingarnar í hernaðartækninni verða á báða bóga. Þar er stöðug samkeppni. En óneitanlega höfum við Íslendingar orðið áþreifanlega varir við tíðari ferðir sovézkra herskipa á Norður-Atlantshafi. Hér hafa á s. l. ári verið sovézk herskip upp undir landsteinum, og í fyrsta skipti héldu Varsjárbandalagslöndin flotaæfingar á Atlantshafi s. l. vor. Öll eru þessi herfræði hlutir, sem við Íslendingar þekkjum ekki mikið til, og efalaust þurfum við að afla okkur betri sérfræðilegrar þekkingar á hernaðarmálefnum, þannig að við getum sjálfir lagt sérfræðilegt mat á allar aðstæður. En það er þó kannske ekki eins nauðsynlegt og ætla mætti, ef haft er í huga, að við gerum aldrei meira en styðjast við álit hernaðarsérfræðinganna og hafa það til hliðsjónar eingöngu, hvort heldur slíkt álit kemur frá Bandaríkjamönnum beint eða frá Atlantshafsbandalaginu í heild eða frá öðrum aðilum, sem við getum leitað til. Endanleg ákvörðun okkar Íslendinga byggir aldrei nema að nokkru leyti á áliti sérfræðinga. Ákvörðunin um dvöl erlends herliðs hér á landi og raunar einnig um aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu hlýtur alltaf að vera pólitísk. Þar verður meiri hluta vilji þjóðarinnar að ráða, þegar allt kemur til alls, og þeir samningar, sem löglega kjörin stjórnvöld hafa gert í nafni þjóðarinnar, eru líka þannig úr garði gerðir, að vilji þjóðarinnar nær fram að ganga, þegar að því kemur, að Alþingi ákveður að breyta stefnu þeirri, sem hingað til hefur verið framfylgt í öryggis- og varnarmálum landsins. En allar slíkar ákvarðanir þarf að taka að vandlega athuguðu máli. Hafi reynslan kennt okkur eitthvað í þessum efnum, er það vissulega það að rasa ekki um ráð fram, því að skjótt skipast veður í lofti í vályndum heimi. Mér er það ljóst, að það eru fleiri atriði, sem snerta utanríkismál, sem kannske hefði verið rétt að ræða um. En ég læt þetta nægja í bili, og ef þau mál, sem ég hef ekki minnzt á, koma hér fram í umr., þá skal ég reyna að svara þeim, eftir því sem ég get. En viðskiptamálin, sem kannske hefði verið ástæða til að minnast á, eru þannig framkvæmd hjá okkur, að viðskiptasamningar eru gerðir á vegum utanrrn., en framkvæmd viðskiptasamninga við erlend ríki er í höndum viðskmrn. og EFTA-málið hefur með samkomulagi milli okkar ráðh. verið í höndum viðskmrh., og um þau hefur líka verið rætt talsvert að undanförnu. Af Evrópuráðinu er tiltölulega lítið að segja. Við höfum tekið þátt í því. Við höfum átt þar menn í mannréttindanefnd og í mannréttindadómi, og við höfum fylgzt þar með málum og fylgt t. d. Norðurlöndunum í afstöðunni til Grikkja, en þeir hafa verið mjög gagnrýndir þar, og fleira mætti raunar nefna, en ég tel ekki ástæðu til þess að fara lengra út í það hér. Ég tel, að með þessu, sem ég nú hef sagt, sé minnzt á aðalmálin, sem uppi hafa verið í utanríkismálum á síðustu misserum.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu þá, sem hann flutti um utanríkismál. Eins og hann vék sjálfur að í upphafi ræðu sinnar, hefur hann hafið nýja starfshætti, eftir að hann tók við embætti utanrrh., og hætt þeirri einangrunarstefnu, sem tíðkaðist í tíð fyrirrennara hans. Hæstv. utanrrh. hefur látið utanrmn. hefja störf á nýjan leik, og þessar skýrslugjafir eru liður í sams konar vinnubrögðum, og þetta er ástæða til þess að þakka og meta. Skýrslur eru mjög á dagskrá þessa dagana og hnappast mjög mikið saman. Ég held, að það sé nokkurt álitamál fyrir okkur alþm., hvernig haga eigi slíkum skýrslugjöfum framvegis, og væri tímabært að reyna að koma sér niður á vinnubrögð í því efni og setja jafnvel um það fastar reglur í þingsköp. Ég tel t. d., að það gæti verið mjög skynsamlegur aðdragandi að alm. umr. um einhvern málaflokk, að útbýtt yrði skriflegri skýrslu, en að ráðherrar létu sér nægja að flytja almennar stefnuræður á grundvelli slíkra skriflegra skýrslna. Þetta mundi stytta umræður mikið og auk þess auðvelda þm. að taka málefnalegan þátt í umr. Það getur verið erfitt að hlusta á ræðu, sem víkur að fjölmörgum einstökum atriðum, og eiga svo að gera við hana athugasemdir strax á eftir. Mér fannst ýmis atriði í skýrslu hæstv. utanrrh. þess eðlis, að þau hefðu betur farið í skriflegri skýrslu, sem þm. hefðu átt kost á að athuga, áður en alm. umr. hæfist. Þetta held ég, að sé til ath. fyrir þm., þegar slíkum skýrslum fjölgar svo mjög, sem nú er raun á orðin. Hæstv. utanrrh. vék að mjög mörgum atriðum í skýrslu sinni, og hún var á sumum sviðum eins konar starfsskýrsla ráðuneytisins. Þar væri hægt að víkja að fjölmörgum atriðum, en það mundi raunar taka allt of langan tíma, ef maður vildi lýsa öðrum skoðunum en fram komu hjá hæstv. ráðh. um þessi fjölmörgu atriði eða leggja þar orð í belg til viðbótar því, sem hann sagði. Af almennum atriðum hafði ég hug á því að víkja hér að tveimur málefnum. Í sambandi við skýrsluna um störfin á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna vék hæstv. ráðh. að afstöðu íslenzku sendinefndarinnar til aðildar Kína, og ummæli hæstv. ráðh. voru dálítið einkennileg. Hann talaði þar annars vegar um alþýðulýðveldið Kína og hins vegar um lýðveldið Kína, en svo nefndi hann eyjuna Taiwan og lýsti því, að það væri afstaða ríkisstj., að þessir tveir aðilar ættu að eiga aðild að Sameinuðu þjóðunum. Málið ber engan veginn þannig að. Það er alkunn staðreynd, að Kínaveldi er eitt af stofnríkjum Sameinuðu þjóðanna og á sæti í öryggisráði, samkvæmt stofnskrá Sameinuðu þjóðanna. Um þetta er enginn ágreiningur. Ágreiningurinn er um hitt, hver á að fara með aðild Kínaveldis. Á það að vera ríkisstj. í Peking, sem ræður ómótmælanlega yfir öllum meginþorra Kínaveldis, eða eiga það að vera valdamenn á eyjunni Taiwan, sem eru einangraðir úti í hafsauga? Um þetta hefur verið deilt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, og sendinefnd Íslands hefur tekið þá einkennilegu afstöðu að snúast gegn því, að ríkisstj. í Peking fari með aðild Kína. Hin spurningin, hvort rétt væri, að eyjan Taiwan fengi sjálfstæðan fulltrúa á þingi Sameinuðu þjóðanna er allt annað mál. Ég veit ekki til þess, að ráðamenn á eyjunni Taiwan hafi haft nokkurn hug á því að stofna sjálfstætt ríki. Þvert á móti hygg ég, að þeir vilji reyna að líta svo á, að þeir séu hinir raunverulegu ráðamenn Kínaveldis alls, og á þeim forsendum vilja þeir vera innan Sameinuðu þjóðanna. Ef hins vegar upp kæmi það viðhorf, að stofnað yrði sérstakt ríki á Taiwan og það sækti um inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar, er að sjálfsögðu tímabært fyrir Íslendinga að taka afstöðu til slíkrar umsóknar, en meðan slíkt hefur ekki gerzt, er það út í hött að vera að ræða um það atriði. Annar þáttur almenns eðlis, sem hæstv. utanrrh. vék að, var innrásin í Tékkóslóvakíu. Hæstv. ráðh. sagði nokkrum sinnum í ræðu sinni, að innrásin í Tékkóslóvakíu væri til marks um það, hver hætta stafaði af Varsjárbandalaginu, og að nauðsyn væri á því að efla NATO. Þetta viðhorf sér maður víða í áróðursmálgögnum, en ég hef ekki orðið var við það, að ábyrgir stjórnmálamenn, t. d. í Vestur-Evrópu, hafi metið málin á þennan hátt. Nýlega las ég t. d. grein, sem flokksbróðir hæstv. utanrrh., Jens Otto Krag, aðalleiðtogi danskra jafnaðarmanna, skrifaði um innrásina í Tékkóslóvakíu. Hann fór að vonum mjög hörðum orðum um þá innrás, en ályktunarorð hans voru engu að síður þau, að því færi fjarri, að þessi atburður hefði nokkuð raskað valdahlutföllum í Evrópu og það væri háskalegast af öllu, ef þessi hörmulegi atburður yrði notaður til þess að reyna að magna kalda stríðíð á nýjan leik. Enda held ég, að það liggi í augum uppi, ef menn hugsa á rökréttan hátt, að það var ekki til marks um styrkleika Varsjárbandalagsins, að hersveitir þess bandalags skyldu þurfa að beita sér gegn einu aðildarríki bandalagsins. Þetta sýnir veikleika bandalagsins, en ekki styrkleika þess. Bandalagið er að sjálfsögðu veikara en það var fyrir, og staðreyndin er sú nú, að Sovétríkin eru með mikinn her í Tékkóslóvakíu til þess að ráða þar þeim málum, sem þau telja sig þurfa að ráða, og sú staðreynd hefur bundið heri Varsjárbandalagsins umfram það, sem áður var. Almennar tilfinningaröksemdir eins og þær, að þetta sýni aukinn mátt Varsjárbandalagsins, held ég, að séu algerlega út í hött. En það, sem mestu máli skiptir í umr. eins og þessum, og það, sem umfram allt þarf að ræða, að minni hyggju, eru þau vandamál, sem snerta okkur Íslendinga sérstaklega, og þar á ég fyrst og fremst við aðildina að Atlantshafsbandalaginu og hernámið. Á þessu ári gerast, sem kunnugt er, þau tíðindi, að hvert aðildarríki Atlantshafsbandalagsins getur sagt sig úr bandalaginu, í fyrsta skipti í 20 ár. Og snemma á þessu þ. flutti ég ásamt hv. 5. þm. Reykn. till. um, að við tækjum upp ákveðin vinnubrögð til að geta fjallað um þetta mál á raunsæjan og málefnalegan hátt. Till. okkar var svohljóðandi með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela utanrmn. að semja rækilega greinargerð um afstöðu Íslands til Atlantshafsbandalagsins í tilefni þess, að 1969 getur hvert aðildarríki bandalagsins sagt sig úr því með eins árs fyrirvara. Í grg. skal rætt um þau vandamál, sem tengd eru aðild Íslands að bandalagi þessu, um breytingar á alþjóðamálum á þeim 20 árum, sem bandalagið hefur starfað, og viðhorfin nú. Enn fremur verði þar raktar hugmyndirnar um öryggisbandalag Evrópu, sem leysi Atlantshafsbandalagið og Varsjárbandalagið af hólmi. Grg. þessi skal lögð fyrir Alþ., er það hefur störf í ársbyrjun 1969. En að loknum umræðum um hana verði teknar ákvarðanir um afstöðu Íslands til Atlantshafsbandalagsins.“ Því miður fór svo, að þessi till. okkar komst ekki á dagskrá í Sþ. og voru horfur á því, að þ. færi í jólaleyfi, án þess að hún yrði rædd. Þá sýndu hæstv. forsetar Sþ. þá vinsemd að leyfa mér að mæla fyrir henni í nokkrar mínútur, og í þeirri ræðu lagði ég áherzlu á það að skora á hæstv. ríkisstj. og utanrmn. að viðhafa þessi vinnubrögð. Mér varð þó ekki að þessari ósk minni, heldur flutti hæstv. utanrrh. ræðu og hafnaði algerlega þeirri hugmynd, að utanrmn. tæki upp þingræðisleg vinnubrögð á þessu sviði. Ekki get ég sagt, að mér hafi komið viðbrögð hæstv. utanrrh. á óvart, en engu að síður eru þau furðuleg og ósæmileg og raunar einstæð meðal Atlantshafsbandalagsríkja, sem ég þekki til. Starfsemi Atlantshafsbandalagsins og aðild ríkja að því er mjög stórfellt og örlagaríkt vandamál; það er tengt þróun alþjóðlegra stjórnmála og örlögum hvers lands um sig. Þegar hægt er að segja sig úr bandalaginu á þessu ári, hafa þau tímamót leitt til þess, að hvarvetna í aðildarríkjunum, nema á Íslandi, hefur verið og er unnið að því að meta aðstæður á nýjan leik, safna gögnum og röksemdum og ræða vandamálin. Það ríki, sem haft hefur forystu um þessa endurskoðun, er Frakkland, en það greip raunar til sinnar ráða þegar 1966 og sleit hernaðarsamvinnu við bandalagið og vísaði öllu bandarísku hernámsliði frá Frakklandi ásamt aðalstöðvum bandalagsins, og enn er öldungis óvíst, nema Frakkland segi sig endanlega úr bandalaginu á næstunni. Ég mun síðar í máli mínu víkja hér ögn nánar að þessari afstöðu Frakka. Stjórn Kanada hefur greint frá því nýlega, að hún vinni nú að því að endurskoða aðild sína að Atlantshafsbandalaginu og komi til álita að slíta allri hernaðarsamvinnu við bandalagið. Önnur ríki hafa unnið að því að safna sem ítarlegustum gögnum um þessi nýju viðhorf, til að mynda hefur utanríkisráðuneyti Dana nýlega gefið út mikið ritverk um Danmörku og Atlantshafsbandalagið, þrjú stór bindi. Ég veit, að það er til hér í utanrrn. Íslands. Hliðstæð rit hafa verið gefin út í öllum þingræðisríkjum innan bandalagsins, nema á Íslandi. Hvergi nema hér er nauðsynlegt, að þm. flytji till. um þingræðisleg og málefnaleg vinnubrögð á þessu sviði, og alls staðar nema hér er óhugsandi, að utanríkisráðh. neiti að verða við beiðni alþm. um málefnalega gagnaöflun og umr. og ákvarðanir á grundvelli þeirra. Röksemdir þær, sem hæstv. ráðh. hafði uppi, er hann flutti ræðu sína skömmu fyrir jól, voru þær, að ástæðulaust væri að safna gögnum um Atlantshafsbandalagið og hafa málefnalegar umr. um það, vegna þess að allar staðreyndir væru kunnar og hefðu verið í 20 ár. Enn sætu hér á þ. 3 þeirra stjórnmálaleiðtoga, sem fóru til Bandaríkjanna til viðræðna um Atlantshafsbandalagið 1949, og þeir hefðu á sínum tíma gert fulla grein fyrir viðræðum sínum við bandarísk stjórnarvöld. Hæstv. ráðh. virtist þannig halda, að ekkert hefði breytzt í 20 ár. Það, sem hefði verið talið rétt og satt 1949, hlyti að vera satt og rétt 1969. Auk þess bætti hæstv. ráðh. við staðhæfingum, sem vel hefðu sómt sér í barnaskólastíl um afrek bandalagsins í þágu frelsis og lýðræðis, auk þess sem bandalag þetta hefði tryggt frið í 20 ár. Ég ætla ekki, að þessu sinni, að hefja alm. umr. um 20 ára þróun í alþjóðamálum, en hitt vita allir, að Atlantshafsbandalagið er ekkert almennt lýðræðis- eða friðarfélag, heldur hagsmunasamtök auðugra Vesturlandaríkja, sem flest voru áður nýlenduveldi og reyndu að halda þeim yfirráðum sem lengst. Athafnir Atlantshafsbandalagsríkja hafa fyrst og fremst beinzt að þeim verkefnum, þótt andstaðan við Rússa væri höfð að yfirvarpi. Næstu 5 ár, eftir að Atlantshafsbandalagið var stofnað, háði Frakkland stórstyrjöld í Víetnam og reyndi að halda þar nýlendudrottnun sinni. Þegar Frakkar biðu ósigur í þeirri styrjöld, tók við önnur, ekki síður ömurleg, í Alsír. Sá hluti af herafla Atlantshafsbandalagsins, sem heyrði til Frökkum, var hagnýttur til þessara árásarstyrjalda, og hernaðaraðstoð Bandaríkjanna stóð undir tilkostnaðinum af þessum útrýmingarherferðum gegn fátækum þjóðum. Hæstv. utanrrh. hlýtur að reka minni til þess, að tvö Atlantshafsbandalagsríki, Bretland og Frakkland, hófu árásarstyrjöld á Egyptaland 1956, þótt minna yrði úr högginu en til var ætlazt. Hann hefur einnig setið á ráðherrafundum í námunda við utanrrh. Portúgals, en það Atlantshafsbandalagsríki heldur enn uppi illræmdustu nýlendukúgun, sem eftir er á hnettinum, og beitir til þess hersveitum, vopnum og fjármunum, sem markaðir eru Atlantshafsbandalaginu. Það stafar trúlega af því, að Portúgalar eru samherjar okkar og vinir, að fáar fregnir birtast hérlendis um tortímingarhernað Portúgala í nýlendum sínum, og hér leggur enginn til að safnað sé fé til þess að bjarga hungruðu og særðu fólki frá dauða á þeim landssvæðum. Ónefnt er þá sjálft forysturíki Atlantshafsbandalagsins, Bandaríkin. Þau hafa nú herafla sinn í meira en 3000 herstöðvum, hvarvetna á hnettinum, og beita honum til þess að ráða yfir hlut annarra þjóða, taka ákvarðanir um ríkisstjórnir og þá fyrst og fremst um verð á hráefnum, sem auðhringir ríkra þjóða þurfa að hagnýta. Þessi alþjóðlegi hernaður Bandaríkjanna hefur seinustu árin náð hámarki í styrjöldinni í Víetnam, einhverri ósæmilegustu tortímingarstyrjöld, sem mannkynssagan kann frá að greina. Í þeirri styrjöld eru notaðir hermenn Atlantshafsbandalagsins; frá því hefur meira að segja verið greint í fréttum, að bandarískir hermenn, sem dveljast á Íslandi, fái hér sérstaka þjálfun, áður en þeir eru sendir til hernaðaraðgerða í Víetnam. Menn geta haft mismunandi skoðanir á þessari hernaðarsögu Atlantshafsbandalagsríkja gegn fátækum þjóðum, en þeim, sem telja þessa stefnu rétta eða óhjákvæmilega, ber þá að gera málefnalega grein fyrir því mati, í stað þess að tala eins og börn um friðarsamtök. Og áður en hæstv. ráðh. tekur sér aftur lýðræði í munn í sambandi við Atlantshafsbandalagið, ætti hann að ræða örlítið um Grikkland, þar sem hershöfðingjaklíka náði völdum með aðstoð bandarísku leyniþjónustunnar og nýtur nú alveg sérstakrar vinsemdar hjá herstjórn Atlantshafsbandalagsins. Hann ætti að ræða um bandamenn sína í Portúgal og í Tyrklandi eða um Spán, sem er að vísu ekki formlegur aðili að bandalaginu, en leggur þó Bandaríkjunum til land undir miklar herstöðvar, sem eru hluti af kerfi bandalagsins. Í ræðu sinni fyrir jól vitnaði hæstv. utanrrh. sérstaklega til orða og athafna stjórnmálaleiðtoga 1949, þegar hann var að rökstyðja þá skoðun sína, að óþarft væri að framkvæma nokkra sjálfstæða könnun nú. Hins vegar lýsti hæstv. ráðh. því yfir í dag, að á þessu tímabili hefðu orðið mjög verulegar breytingar á hernaðartækni og sú hernaðartækni hefði leitt til breyttra viðhorfa. Einmitt þessar breytingar eru atriði, sem okkur ber að kanna alveg sérstaklega og gera okkur grein fyrir því, hvaða áhrif þessar breytingar hafa haft á aðstöðu okkar. Þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað 1949, höfðu Bandaríkin einokun á kjarnorkuvopnum, og það gereyðingarvopn var talið hornsteinn bandalagsins; með því að hampa kjarnorkuvopnum var talið, að bandalagið gæti komið vilja sínum fram. Þessi aðstaða breyttist, þegar Sovétríkjunum tókst að framleiða kjarnorkusprengjur. Því næst urðu stórveldin tvö svo til jafnfljót að framleiða vetnissprengjur, sem hafa þann tortímingarmátt, að kjarnorkustyrjöld mundi hafa í för með sér gereyðingu heimsbyggðarinnar. Einnig urðu stórveldin næstum því jafnfljót að framleiða litlar kjarnorkuhleðslur, sem unnt er að nota á vígvöllum í svokölluðum takmörkuðum styrjöldum. Næsta gerbreyting varð, þegar Sovétríkin sendu á loft fyrsta gervitungl sitt. Þá kom í ljós, að þau höfðu tryggt sér mikla yfirburði í eldflaugasmíði og að meginland Ameríku var nú ekki lengur óhult, ef til styrjaldar kæmi, en það er að sjálfsögðu mjög örlagarík staðreynd á sviði alþjóðamála. Bandaríkin hófu síðan sókn á þessu sviði, náðu Sovétríkjunum í eldflaugagerð og komust fram úr þeim. Þessu næst gerðist það, að stórveldunum báðum tókst að koma alllangdrægum eldflaugum fyrir í kafbátum, en sú aðgerð gerir það óframkvæmanlegt að koma í veg fyrir kjarnorkuárás með því að eyðileggja kjarnorkusprengjurnar, áður en þær eru sendar af stað. Árásarstöðvarnar eru nú dreifðar um hnöttinn allan, og þær eru aldrei á sama stað stundinni lengur. Í þessu sambandi er einnig vert að minna á, að Bretland, Frakkland og Kína hafa nú hafið framleiðslu kjarnorkuvopna og eldflauga, en tugir annarra ríkja hafa fjárhagslegt og tæknilegt bolmagn til að leggja inn á sömu braut. Þessar staðreyndir hafa haft ákaflega djúpstæð áhrif á þróun alþjóðamála síðustu tvo áratugi, og okkur ber að vega þær og meta í stað þess að ástunda almennt orðagjálfur um frið og lýðræði. Breytingarnar á hernaðartækni og þar með á valdi hafa einnig gerbreytt alþjóðlegum stjórnmálum á þessu tímabili. Í upphafi Atlantshafsbandalagsins stóðu stórveldin andspænis hvort öðru sem algerir andstæðingar og því næst hernaðarsamtök þau, sem stórveldin stofnuðu hvort fyrir sig. Þau viðhorf hafa verið að breytast æ meira að undanförnu, eftir að leiðtogum stórveldanna varð ljóst, að allsherjar styrjaldarátök þeirra í milli mundu færa hvorugum sigur, aðeins leiða til allsherjar tortímingar. Svokölluð friðsamleg sambúð hefur tekið að þróast leynt og ljóst, en grundvöllur hennar er skipting heimsins í áhrifasvæði. Stórveldin stefna sameiginlega að því að verða eins konar alþjóðalögregla, ráða hvort fyrir sínum heimshluta, og þau beita sér sameiginlega gegn því, að fleiri ríki nái því valdi á kjarnorkuvopnum, að þau geti orðið hlutgeng í samskiptum við risana. Það er þessi valdstefna, sem leitt hefur til vaxandi óróleika innan áhrifasvæða beggja stórveldanna á undanförnum árum, vaxandi klofnings jafnt austan tjalds sem vestan. Ríki og þjóðir eiga að vonum erfitt með að sætta sig við það framtíðarhlutskipti að verða að lúta boðum og bönnum hinna kjarnorkuvæddu þursa. Skiptingin í áhrifasvæði milli stórveldanna er mislangt komin í heiminum. Í Evrópu er hún næsta skýr og grundvöllur hennar það samkomulag um áhrifasvæði, sem bandamenn gerðu í lok heimsstyrjaldarinnar og Winston Churchill hefur skýrt frá í endurminningum sínum. Eina vandamálið af þessu tagi, sem er óútkljáð í Evrópu, er framtíð Berlínar. En að öðru leyti er það algerlega ljóst, að í Evrópu hafa verið dregin mörk, sem stórveldin hreyfa sig ekki út fyrir, þótt þau virðist telja sér heimilt að gera hvað sem þeim sýnist innan markanna. Það eru þessar aðstæður, sem valda því endurmati, sem nú er verið að framkvæma víða um lönd, og til glöggvunar á þeim viðhorfum er fróðlegt að fara nokkrum orðum um stefnu þess ríkis, sem lengst hefur gengið í endurskoðunarstefnu sinni innan Atlantshafsbandalagsins. Hæstv. utanrrh. vék nokkrum orðum að þessu áðan í ræðu sinni og talaði heldur kuldalega um þessa stefnu Frakka, sagði, að þeir vildu vera með fingurinn á kjarnorkugikknum. En ástæðurnar fyrir því, að Frakkar slitu hernaðarsamvinnu við bandalagið og íhuga að segja sig úr því í náinni framtíð, eru fjórar. Í fyrsta lagi telja Frakkar, að Atlantshafsbandalagið sé í verki tæki Bandaríkjanna til þess að halda yfirdrottnun í Vestur-Evrópu. Ef það ástand sé látið haldast of lengi, missi Vestur-Evrópuríki sjálfstæði sitt í vaxandi mæli og verði að lúta boðum og bönnum Bandaríkjanna og hins sameiginlega hernaðarkerfis. Þessi þróun sé ekki sæmandi fyrir sjálfstæð ríki. Frakkland og raunar Evrópa verði að gerast sjálfstæðir aðilar í heimsmálum og megi ekki sætta sig við að vera peð í tafli annarra. Í öðru lagi telja Frakkar, að öryggi það, sem Atlantshafsbandalagið átti að veita í upphafi, standi ekki lengur til boða: Á því sviði hafi orðið alger umskipti, þegar breytt hernaðartækni gerði Bandaríkin sjálf að hugsanlegu skotmarki í kjarnorkustyrjöld. Eftir það verður að teljast hæpið og nánast óhugsandi, að Bandaríkin hætti sjálfri tilveru sinni til stuðnings bandamanni í Evrópu. Í þessu sambandi vísa Frakkar á það nýja hernaðarkerfi, sem komið var upp innan Atlantshafsbandalagsins og kennt er við Mc'Namara, en það er í því fólgið, að nú eiga hefðbundnir herir að taka að sér það hlutverk, sem kjarnorkusprengjunum var áður ætlað. Frakkar segja, að ef til stórátaka kæmi í Evrópu með aðild risaveldanna, mundu þau hugsanlega varpa kjarnorkusprengjum á þá staði, sem tekizt væri á um, en um það væri þegjandi samkomulag, að þau hlífðu hvort öðru við kjarnorkuárásum til þess að komast hjá sjálfsmorði. Þannig séu Evrópuríkin orðin þolendur en ekki gerendur; aðild að bandalögum risaveldanna auki ekki öryggi þeirra, heldur magni hættuna. Í þriðja lagi segja Frakkar, að tengslin við Bandaríkin séu ekki lengur nauðsynleg fyrir Evrópu; Vestur-Evrópuríki hafi næga getu til að tryggja öryggi sitt sjálf. Í því sambandi benda Frakkar á kjarnorkuvígbúnað sinn, sem sé nægileg ógnun gegn hvers konar hugsanlegri ásælni. Enn segja Frakkar í þessu sambandi, að hættan á styrjaldarátökum í Evrópu hafi orðið minni og minni, eftir að kjarnorkukapphlaupi risaveldanna lauk með augljósu þrátefli. Hættusvæðin séu annars staðar, í heimshlutum, þar sem áhrifasvæði risaveldanna hafi ekki enn verið fastmælum bundin. Og í fjórða lagi segja Frakkar, að einmitt hættan á átökum í öðrum heimshlutum, ekki sízt í Asíu, leiði verulegan háska yfir Atlantshafsbandalagsríkin í Evrópu. Bandaríkin beiti sér mjög í slíkum átökum, til að mynda í styrjöldinni í Víetnam, og slíkur hernaður geti leitt til stórstyrjaldar. Þá kunni Vestur-Evrópuríki að vera nauðugir samherjar Bandaríkjanna í átökum, sem þau hafa enga samúð með eða fulla andúð á, eins og t. d. yrði, ef árásarstyrjöld Bandaríkjanna í Víetnam leiddi til víðtækari hernaðaraðgerða. Þetta eru meginröksemdir Frakka, eins og þær hafa verið túlkaðar af de Gaulle og Couve de Murville, og þær sýna, hversu gagngerar breytingar eru að verða á viðhorfum manna, hvað umr. um málefni Atlantshafsbandalagsins eru djúptækar. Maður skyldi ætla, að íslenzkir ráðamenn hlustuðu a. m. k. gaumgæfilega á röksemdir Frakka, því að þar tala menn, sem allavega verða ekki grunaðir um að vera handbendi Rússa eða umboðsmenn heimskommúnismans. Þegar Frakkar framkvæma endurmat á stöðu sinni innan Atlantshafsbandalagsins, hugsa þeir að sjálfsögðu um aðstöðu sína, hin sérstöku vandamál franska ríkisins. Á sama hátt ber okkur Íslendingum að meta málin af íslenzkum sjónarhóli, kanna viðhorf okkar í samræmi við breyttar aðstæður, hugsa um þjóðlega hagsmuni okkar. Við þá könnun getum við ekki apað eftir neinum öðrum. Sérstaða okkar er mikil, og við verðum að taka ákvarðanir okkar í samræmi við hana. Í sambandi við aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu er mikilvægt, að menn komi sér niður á svar við þeirri spurningu, hvers vegna var lagt á það ofurkapp 1949 að fá Íslendinga til að gerast aðilar að þessu hernaðarbandalagi. Við erum örsmá þjóð; við höfum engan her; pólitísk áhrif okkar á alþjóðavettvangi eru ekki umtalsverð. Samt var lagt á það mikið kapp af öðrum ríkjum, einkanlega Bandaríkjunum, að fá Íslendinga til að ganga í Atlantshafsbandalagið. Á þessari staðreynd er ekki til nein önnur skýring en sú, að Bandaríkin vildu tryggja sér herstöðvar á Íslandi. Kröfu sína um herstöðvar á Íslandi báru Bandaríkin fram haustið 1945 og vildu þá fá þrjár slíkar stöðvar til 99 ára. Þegar þeirri kröfu var hafnað, neituðu Bandaríkin að flytja her sinn á brott af landinu þrátt fyrir fyrri loforð, þar til gerður hafði verið sérstakur samningur um afnot Bandaríkjanna af Keflavíkurflugvelli. Þegar stórveldi ber fram kröfur af slíku tagi, fellur það ekki auðveldlega frá þeim. Hver raunsær maður hlýtur að komast að þeirri niðurstöðu, að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu átti fyrst og fremst að auðvelda Bandaríkjunum að fá hér á nýjan leik fullgildar herstöðvar. Enda komu herstöðvarnar tveimur árum seinna, vorið 1951, að vísu þvert ofan í loforð íslenzkra valdamanna og bandarískra ráðherra, sem höfðu heitið því hátíðlega 1949, að hér skyldi aldrei vera erlendur her né erlendar herstöðvar á friðartímum. Hæstv. utanrrh. sagði í ræðu sinni hér áðan, að Bandaríkin hefðu aldrei látið okkur kenna aflsmunar. Það gerðu þau þó í stríðslok, þegar þau neituðu að flytja her sinn héðan á brott, nema þau fengju sérstakan samning um afnot af Keflavíkurflugvelli, og í annan stað er það alveg augljóst mál, að bandarískur her hefði komið hingað vorið 1951, hvað svo sem íslenzkir ráðamenn hefðu sagt. Það leið svo stuttur tími frá því, að alþm. voru kallaðir hér á leynifundi til þess að taka ákvörðun um þessa kröfu Bandaríkjanna og þar til herinn kom, að augljóst er, að þetta hernám hafði verið undirbúið löngu, löngu áður. En það er sérstök ástæða til þess að leggja áherzlu á þessa samtengingu Atlantshafsbandalagsins og hernámsins vegna þess, að því hefur mjög verið haldið fram að undanförnu, að aðildin að Atlantshafsbandalaginu og hernámssamningurinn séu tvö aðskilin atriði; við getum sem hæglegast losað okkur við hinn erlenda her, en verið þó áfram fullgildir aðilar að bandalaginu. Ég held, að þetta einfalda sjónarmið fái engan veginn staðizt. Í þessu sambandi er vert að minna á inngang hins svokallaða varnarsamnings, en hann er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem Íslendingar geta ekki sjálfir varið land sitt, en reynslan hefur sýnt, að varnarleysi lands stofnar öryggi þess sjálfs og friðsamra nágranna þess í voða, og þar sem tvísýnt er um alþjóðamál, hefur Norður-Atlantshafsbandalagið farið þess á leit við Ísland og Bandaríkin, að þau geri ráðstafanir til, að látin verði í té aðstaða á Íslandi til varnar landinu og þar með einnig til varnar svæði því, sem Norður- Atlantshafssamningurinn tekur til, með sameiginlega viðleitni aðila Norður-Atlantshafsbandalagsins til að varðveita frið og öryggi á því svæði fyrir augum.“ Og í 1. gr. sjálfs samningsins segir svo: „Bandaríkin munu fyrir hönd Norður-Atlantshafsbandalagsins og samkv. skuldbindingum þeim, sem þau hafa tekizt á hendur með Norður- Atlantshafssamningnum, gera ráðstafanir til varnar Íslandi með þeim skilyrðum, sem greinir í samningi þessum. Í þessu skyni og með varnir á svæði því, sem Norður-Atlantshafssamningurinn tekur til, fyrir augum lætur Ísland í té þá aðstöðu í landinu, sem báðir aðilar eru ásáttir um, að sé nauðsynleg.“ Hér eru Atlantshafssamningurinn og hernámssamningurinn tengdir saman órjúfanlegum böndum. Hernámsliðið kemur hingað samkv. beiðni bandalagsins, og það er tekið fram sem almenn regla, að varnarleysi bjóði hættu heim, ekki aðeins í því landi, sem á hlut að máli, heldur og hjá nágrönnum þess. Ég dreg það mjög í efa, að Atlantshafsbandalagið hefði litið á það sem eitthvert einkamál Íslendinga, ef við hefðum ákveðið að láta herinn fara. Í því sambandi vil ég minna á 4. grein Atlantshafssamningsins, en hún er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Aðilar munu hafa samráð sín á milli, hvenær sem einhver þeirra telur friðhelgi landssvæðis einhvers aðila, pólitísku sjálfstæði eða öryggi ógnað.“ Samkvæmt þessari grein hafa ríkin heimild til íhlutunar um málefni hvers annars, og hefðu Íslendingar sagt upp hernámssamningnum gegn vilja Atlantshafsbandalagsins, er naumast nokkur vafi á því, að þessari grein hefði verið beitt. Á meðan herstöðvarnar hér voru taldar mikilvægar, hefðu Bandaríkin vafalaust hagnýtt hana til þess að halda herstöðvum sínum hér, hvað sem ákvörðunum okkar liði, á sama hátt og þau neituðu að flytja lið sitt burt 1945 og á sama hátt og þau halda uppi herstöðvum víða um lönd, gegn vilja íbúanna. Þetta er grundvallaratriði, þegar meta á afstöðu Íslands til Atlantshafsbandalagsins. Hernámið er skilgetið afkvæmi Atlantshafssamningsins, þeir menn, sem segjast vera með aðild að bandalaginu, en andvígir hersetunni, eru að villa á sér heimildir. Ef ekki kæmi til hernámið, þá dreg ég í efa, að nokkru öðru ríki væri það nokkurt kappsmál að hafa Íslendinga í svokölluðu hernaðarbandalagi með sér. Þegar Íslendingar meta nú, hvort þeir eiga að halda áfram aðild að bandalaginu, ber þeim jafnframt að kanna til hlítar, hvort sú aðild leiðir ekki til erlendrar hersetu um ófyrirsjáanlega framtíð. En í sambandi við slíkar bollaleggingar er einnig vert að íhuga, að hernaðargildi Íslands hefur gerbreytzt á þeim tveimur áratugum, sem liðnir eru, síðan Atlantshafssamningurinn var gerður. Ástæðan til þess, að Bandaríkjamenn lögðu áherzlu á að halda hér herstöðvum í styrjaldarlok, var sú, að á þeim tíma voru flugvélar þeirra tiltölulega skammfleygar. Til þess að koma þeim yfir Atlantshaf á öruggan hátt þurfti millilendingarstaður að vera tiltækur, og Keflavíkurflugvöllur var í nokkur ár fyrst og fremst hagnýttur á þennan hátt. Ísland var þá talinn nauðsynlegur, hernaðarlegur tengiliður milli Bandaríkjanna sjálfra og áhrifasvæðis þeirra í Evrópu. En þessar aðstæður hafa gerbreytzt með tilkomu langfleygra véla. Keflavíkurflugvöllur gegnir nú ekki lengur hlutverki sem millilendingarstaður fyrir hernaðarflugvélar á leið yfir Atlantshaf. Á sama tíma hafa fornar hugmyndir um herstöðvar og gildi þeirra gerbreytzt með tilkomu eldflauga og kjarnorkuvopna. Herstöðvar eru nú fyrst og fremst hagnýttar til að hafa áhrif á umhverfi sitt. Augljóst er, að herstöðin á Íslandi er nú orðin fjarskalega veigalítill þáttur í herstjórnarkerfi Bandaríkjanna. Aðalverkefni herstöðvarinnar hér er að hafa eftirlit með kafbátaferðum á Norður-Atlantshafi, og því eftirliti væri hægt að stjórna á jafn hagkvæman hátt frá mörgum stöðum öðrum, m. a. frá Nýfundnalandi, þar sem þessar eftirlitsstöðvar voru áður. Hæstv. utanrrh. hélt því fram í ræðu sinni hér áðan, að sérfræðingar teldu, að hernaðargildi Íslands væri jafn mikið og það hefði verið fyrir 20 árum. En engu að síður er það staðreynd, að þær breytingar, sem orðið hafa á hernaðartækni á þessu tímabili, á þróun alþjóðamála og sambúð stórveldanna, hafa leitt til breytinga á herstöðvunum á Íslandi, að vísu án þess að frumkvæði Íslendinga kæmi til. Þegar bandaríski herinn kom hingað 1951, var þar meðal annars um að ræða raunverulegt varnarlið, landher með skriðdreka og annan tækjakost, sem ekki gat haft annan tilgang en að snúast til varnar, ef gerð væri innrás í landið. Einnig kom hingað flugher, sem átti að vinna með landhernum að sömu verkefnum. Báðar þessar deildir hernámsliðsins eru farnar frá Íslandi fyrir mörgum árum. Hér hefur um langt skeið ekki verið neitt varnarlið. En með þeim umskiptum hefur bandaríska herstjórnin að sjálfsögðu staðfest í verki það mat sitt, að hernaðarleg árás á Ísland sé óhugsandi, eins og nú standa sakir. Herinn á Miðnesheiði er aðeins örlítill hlekkur í eftirlitskerfi Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagsins, en á engan hátt neitt varnarlið fyrir okkur. Það er vafalaust rétt, sem lesa mátti í grein í Morgunbl. fyrir nokkru, að þessari herstöð sé valinn ákaflega hæpinn staður frá varnarsjónarmiði og hægt væri að granda henni á nokkrum mínútum með eldflaugum frá kafbátum, sem þyrftu ekki einu sinni að koma upp á yfirborðið. Í sömu grein var lögð áherzla á það, að ef hér ættu að vera raunverulegar bandarískar hervarnir, þá þyrfti að koma fyrir miklum bandarískum her miðsvæðis á Íslandi, en leggja fullkomna hervegi frá þessum stöðvum og umhverfis allt land, svo að hægt væri að senda lið á sem skemmstum tíma til hvers þess staðar, þar sem hættu kynni að bera að höndum. Fróðlegt væri að vita, hversu margir Íslendingar mundu kæra sig um hernám af þessu tagi. En á það reynir ekki, sem betur fer, því að Bandaríkin hafa ekki talið það í samræmi við hagsmuni sína og mat sitt á aðstæðum að hafa nokkurt varnarlið á Íslandi árum saman, og ekkert bendir til þess, að hernaðarhagsmunir þeirra muni stuðla að slíkri ráðabreytni. Ég lít svo á, að það hljóti að vera meginatriði í mati okkar á Atlantshafsbandalaginu að gera okkur grein fyrir þeirri undirstöðustaðreynd, að aðild að því bandalagi og hernámið eru eitt og sama vandamálið. Ef herstöðvarnar hefðu ekki komið til, hefði ekkert ríki haft nokkurn minnsta áhuga á aðild okkar að bandalaginu og fremur viljað forðast jafn gagnslausan bandamann. Það er einnig ákaflega mikilvæg staðreynd í þessu sambandi, að gildi herstöðvanna fyrir Bandaríkin hefur farið ört minnkandi á síðustu tveimur áratugum. Ef Íslendingar ákvæðu nú að losa sig við herstöðvarnar, yrði andstaða stórveldisins þeim mun minni sem gildi stöðvanna er orðið rýrara. Utanríkisstefna Íslendinga getur að sjálfsögðu ekki mótazt einvörðungu af því, sem við viljum, heldur verður einnig að meta hana í samræmi við það, sem við getum. Við verðum að gera okkur raunsæja grein fyrir því, að við búum í veröld, sem skipt er í áhrifasvæði, og að við erum á miðju áhrifasvæði Bandaríkjanna á vesturhveli jarðar. Ef stefna okkar gengi í berhögg við stefnu eða hagsmuni Bandaríkjanna, mundi stórveldið ekki hika við að beita valdi sínu hér frekar en annars staðar. En þótt þessi aðstaða sé metin af fullu raunsæi, mega ráðamenn Íslands aldrei gleyma því, að það er skylda þeirra að tryggja íslenzku þjóðinni sem mest sjálfstæði og frelsi innan þeirra marka, sem aðstæðurnar skammta okkur. Ef menn meta málin frá íslenzkum sjónarhóli, er sú staðreynd augljós, að varanlegt hernám er andstætt hagsmunum þjóðarinnar. Það er skylda hverrar ríkisstjórnar að vinna að því að losna við hernámið, jafnvel þótt ráðherrarnir hafi fyllstu samúð með stjórnmálaviðhorfum hernámsveldisins. Það er einnig augljós staðreynd, að Íslendingum hlýtur að vera það keppikefli að standa utan hernaðarbandalaga. Í slíkum samtökum á vopnlaus og örfámenn friðarþjóð, eins og Íslendingar, ekkert erindi. Samkvæmt því ber íslenzkum valdamönnum að starfa, hvaða hug sem þeir bera til hernaðarbandalagsins. Ef eðlileg íslenzk viðhorf væru ríkjandi hér á landi, ætti það að vera sameiginleg stefna þjóðarinnar allrar, að Íslendingar byggju einir og frjálsir í landi sínu og gætu tekið óháða afstöðu til allra alþjóðlegra vandamála. Ágreiningur okkar ætti að snúast um það eitt, að hve miklu leyti slík stefna væri raunsæ og framkvæmanleg miðað við aðstæður hverju sinni. En einmitt þarna er alvarlegasta veilan í stjórn íslenzkra utanríkismála. Ráðamenn okkar hefur skort andlegt sjálfstæði til að meta viðfangsefni sín af íslenzkum sjónarhóli. Allt tal þeirra um utanríkismál er einvörðungu bergmál af viðhorfum annarra, fyrst og fremst bandarískra valdamanna og málsvara Atlantshafsbandalagsins. Enda þótt Atlantshafsbandalagsríki í Vestur-Evrópu hafi tekið upp æ sjálfstæðara mat á undanförnum árum, örlar ekki á slíkum viðhorfum hjá valdaflokkunum hér. Og þessi ósjálfstæðu og óþjóðlegu viðhorf ráðamannanna hafa smitað út frá sér á uggvænlegan hátt. Hæstv. utanrrh. sagði í ræðu sinni hér áðan, að yfir 80% Íslendinga væru fylgjandi aðild að Atlantshafsbandalaginu. Þarna er um að ræða barnalega staðhæfingu. Aðildin að Atlantshafsbandalaginu hefur aldrei verið borin undir þjóðina, og ég held að fáum blandist hugur um, að meiri hluti þjóðarinnar var andvígur aðild að bandalaginu, þegar hún var ákveðin fyrir tveimur áratugum, enda höfnuðu stjórnarvöldin þá mjög almennri kröfu um þjóðaratkvæði. Vilji hæstv. ráðh. fá raunverulega vitneskju um afstöðu þjóðarinnar nú, er rétt að láta reyna á hana. Væri staðhæfing hæstv. ráðh. hins vegar rétt væri það síður en svo ánægjuefni fyrir nokkurn ábyrgan mann, að meiri hluti þjóðarinnar vildi ólmur vera í hernaðarbandalagi til frambúðar; það sannaði það eitt, að menn eru orðnir gersamlega áttavilltir og gera sér ekki lengur grein fyrir sérstöðu Íslendinga og raunverulegum hagsmunum þjóðarinnar. Einmitt slík ósjálfstæð viðhorf eru háskalegustu afleiðingar þeirrar hersetu, sem við höfum nú búið við í meira en aldarfjórðung; talsverður hópur manna er búinn að gleyma eðlilegum, þjóðlegum og siðferðilegum sjónarmiðum; hernámið er ekki lengur ill nauðsyn, eins og stuðningsmenn þess kölluðu það í upphafi, heldur góð nauðsyn, keppikefli, gleðiefni. Morgunblaðið kallaði hernámsliðið meira að segja „fjöregg þjóðarinnar“ í forystugrein fyrir nokkrum dögum. Í verzlun hernámsliðsins á Keflavíkurflugvelli vinna á annað hundrað Íslendingar og þeir hafa fallizt á þau fyrirmæli yfirboðara síns að tala ekki íslenzku á vinnustað. Þegar svo er komið undirgefni Íslendinga við erlent vald, ættu ráðamenn sannarlega að fara að hugsa sig um. Og nú eru uppi hugmyndir um það að gera hernámið að sem mestri tekjulind, gera okkur sem háðasta því efnahagslega, eins og hæstv. ráðh. vék að í ræðu sinni áðan. Í því sambandi mættu menn vel minnast atburða, sem gerðust á eynni Möltu fyrir nokkrum árum. Þar býr þjóð, sem er dálitlu fjölmennari en við, og hún hefur um skeið notið brezkrar forsjár. Þar hafa verið brezkar herstöðvar og flotastöðvar og ýmiss konar atvinnurekstur, sem hefur verið tengdur þeim athöfnum. Bretar telja þessar stöðvar sínar úreltar og óþarfar að verulegu leyti. Þeir hafa verið að draga saman seglin. En þá brá svo við, að eyjarskeggjar hófu örvæntingarfulla baráttu gegn því að losna við hernámsliðið, af þeirri einföldu ástæðu að það var atvinna þeirra og lífsviðurværi; þá skorti innlenda atvinnuvegi, sem risið gætu undir nútíma þjóðfélagi; samskiptin við hið erlenda stórveldi voru orðin að náðarbrauði. Þannig hljóta samskipti þjóða við erlenda aðila ævinlega að vera. Þau standa ekki lengur en útlendingarnir telja sig hafa hag af því. Því er ekkert fráleitara en ætla að gera þjónustustörf við útlendinga að einum af hornsteinum hins íslenzka þjóðfélags. Mér þótti vænt um, að hæstv. utanrrh. gagnrýndi þessa kenningu í ræðu sinni hér áðan, en hann mætti gera meira; hann mætti hugleiða, hvernig á því stendur, að slík kenning skuli koma upp og fá býsna miklar undirtektir í þjóðfélaginu. Fyrir tveimur áratugum hefði það verið óhugsandi, að nokkur maður hefði dirfzt að boða slíka kenningu opinberlega, en nú er það ekki aðeins talið hugsanlegt, heldur hleypur upp stór hópur manna og tekur undir þessi viðhorf. Stefna, sem leiðir slíka hugarfarsbreytingu yfir verulegan hóp manna, er háskaleg framtíðarsjálfstæði Íslendinga. Í þessum bollaleggingum mínum hér hef ég ekki rætt nema að sáralitlu leyti um átökin í alþjóðlegum stjórnmálum. Á þeim hef ég þó ákveðnar skoðanir, eins og menn vita, og gagnstæðar skoðanir mínum eiga öfluga málsvara hér á Alþ. En ég tel, að skoðanir manna á stórveldaátökum og öðrum ágreiningsefnum í alþjóðamálum megi aldrei skyggja á þá skyldu okkar að móta íslenzka utanríkisstefnu í samræmi við hagsmuni okkar sjálfra. Þótt menn hafi fyllstu samúð með einhverju stórveldi eða einhverju hernaðarbandalagi eða einhverju kenningakerfi, mega þeir aldrei fórna þjóðlegum hagsmunum Íslendinga fyrir slík viðhorf. Mælikvarðinn á gagnsemi íslenzkrar utanríkisstefnu á að vera sá einn, hvort hún tryggir okkur sem mest frelsi og sjálfstæði. Aðild að Atlantshafsbandalaginu skerðir sjálfsákvörðunarrétt okkar og óháð mat; því hlýtur það að vera verkefni þjóðlegrar utanríkisstefnu að losa okkur úr því bandalagi. Hernámið fær á engan hátt samrýmzt framtíðarhagsmunum ísl. þjóðarinnar; því á það að vera verkefni allra ábyrgra afla að aflétta hersetunni. Ef menn hugsa frá íslenzkum sjónarhóli, getur þá naumast greint á um þessi markmið. Hitt getur hins vegar orðið ágreiningsefni, hvenær raunsætt sé og kleift að stíga þessi skref. Einmitt þess vegna skiptir það meginmáli, að við höfum sjálfir frumkvæði að rannsókn á aðstæðum hverju sinni og leggjum sjálfstætt mat á niðurstöðurnar. Því vil ég að lokum skora á hæstv. ríkisstjórn að láta framkvæma þá málefnalegu könnun á aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu, sem við hv. þm. Gils Guðmundsson gerðum till. um í upphafi þessa þings.



Herra forseti. Ég sé, að hæstv. ráðh. er enn ekki mættur á fundinum, en ég hefði viljað í upphafi máls míns beina nokkrum orðum til hans, en það er að vísu þess efnis, að það skiptir engu meginmáli, hvort ráðh. er viðstaddur eða ekki. En það, sem ég hefði viljað segja fyrst, er það, að ég tel, að hæstv. ráðh. hafi unnið athyglisvert brautryðjendastarf með þeirri skýrslu, sem hann flutti hér, og þess ber að vænta, að hún verði upphaf þess, að slíkur háttur verði á hafður framvegis, að ráðh., sem fer með utanríkismál, gefi öðru hverju skýrslur um þessi mál í þinginu og síðar geti farið fram umr. um þau af hálfu þm. - Ég sé, að hæstv. ráðh. er hér kominn og skal aðeins endurtaka það, sem ég var að segja, að ég tel, að hæstv. ráðh. hafi með þeirri skýrslu, sem hann flutti í þinginu í dag unnið merkilegt brautryðjendastarf, og þess ber að vænta, að því verði haldið áfram, og ég álít, að hann eigi þakkir skilið fyrir það að hafa rutt brautina í þessum efnum. Mér finnst líka rétt að láta það koma fram við þessar umr., að ég tel hæstv. ráðh. einnig hafa unnið merkilegt starf með því að endurreisa eða endurvekja utanrmn., ef svo mætti segja. Það var flokksbróðir hans, Héðinn Valdimarsson, sem á sínum tíma átti frumkvæði að því, að utanrmn. var sett á stofn árið 1928. Nefndin vann mjög merkilegt starf næstu árin eða allt fram til þess tíma, að síðari heimsstyrjöldinni lauk. Hún vann þá eins og þingsköp gera ráð fyrir. Ríkisstj. hafði þá náið samband við hana, og þannig voru traust tengsl milli þingsins og stjórnarinnar í þessum efnum. Eftir síðari heimsstyrjöld kom hins vegar sá háttur á, að þetta samstarf stjórnarinnar og utanrmn. lagðist meira og minna niður, og má segja, að svo hafi verið að mestu leyti þangað til nú, að hæstv. ráðh. hefur haft frumkvæði að því að utanrmn. starfi með eðlilegum hætti og eins og þingsköp gera ráð fyrir, þannig að hún fjalli ekki eingöngu um þau mál, sem koma fram hér í þinginu og snerta verkahring hennar, heldur láti ríkisstj. hana fylgjast með því helzta, sem er á prjónunum hverju sinni í utanríkismálum, og ekki aðeins meðan þing stendur, heldur líka þegar þing starfar ekki. Þess vegna hefur sá háttur nú verið upp tekinn, að n, heldur a. m. k. mánaðarlega fundi og oftar, eftir því sem þörf krefur. Ég álít, að með því að endurvekja þannig utanrmn. og stuðla að því, að hún starfi eins og þingsköp gera ráð fyrir, hafi hæstv. núv. utanrrh. unnið merkilegt starf, sem ég treysti og þm. vafalaust allir, að framhald verði á. Ég vil einnig segja það, að ég tel, að hæstv. utanrrh. hafi einnig haft athyglisverða forystu í sambandi við skipan sendinefndarinnar á þingi Sameinuðu þjóðanna. Hann hefur tekið þann hátt upp, sem er víða annars staðar, að gefa öllum þingflokkum kost á því að eiga fulltrúa í n. Það vantaði mikið á, að svo væri oft áður. Ég álit, að þetta sé nauðsynlegt til tengsla við störf þessarar miklu stofnunar, Sameinuðu þjóðanna, og vænti þess, að áfram verði fylgt því fordæmi, sem hæstv. núv. utanrrh. hefur tekið upp eða komið á í þessu efni. Sú skýrsla, sem hæstv. ráðh. flutti hér, var mjög umfangsmikil og kom víða við, og þess vegna verður ekki hægt að víkja að nema litlu af því, sem þar kom fram. Hann gaf ítarlegt yfirlit um störf allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna, og er ástæða til að minnast á ýmislegt af því, sem þar kom fram, en ég mun láta nægja að víkja aðeins að einu atriði, og er það þau afskipti, sem sendinefnd Íslands hafði af þeim málum, sem snerta hafsbotninn og auðæfi hafsins, en eins og ráðh. skýrði frá, bar þau mál mjög á góma á seinasta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Ég álít, að sendinefnd okkar og þeir menn, sem komu þar mest við sögu, hafi unnið athyglisvert starf, sem var þar veitt athygli með því og sérstaklega fyrir það, að Hannes Kjartansson, Gunnar Schram og Haraldur Kröyer, sem allir fluttu ræður í sambandi við þessi mál, höfðu forgöngu um þann tillöguflutning, sem ráðh. minntist á. Ég álít, að bæði með þeim tillöguflutningi og með þeim ræðuhöldum af hálfu Íslands í sambandi við þessar till., hafi verið vakin athygli á því, að Ísland lætur sig þessi mál miklu varða, og það muni í framtíðinni verða tekið eftir því, sem Ísland hefur fram að færa á þessu sviði. Hitt er svo það, að við eigum hér mikið starf óunnið. Ráðh. minntist á það, að það gæti verið ástæða til þess, að Ísland beitti sér fyrir því, að kvödd væri saman sérstök ráðstefna, alþjóðleg ráðstefna, til að fjalla um landhelgismálið. Ég álít, að þetta sé eitt af þeim atriðum, sem hæstv. ríkisstj. og Alþ. þurfa að hafa nánara samráð um. Það má vel vera, að það sé rétt stefna í þessum efnum, að Ísland beiti sér fyrir sérstakri ráðstefnu um landhelgismálið, áður en langt líður, en mér finnst rétt að vekja athygli á því í þessu sambandi, að þegar þessi mál bar seinast á góma á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 1951, þegar um það var að ræða, eftir að fyrri Genfarráðstefnan um landhelgismálin hafði misheppnazt að verulegu leyti, þá komu fram tvær mismunandi skoðanir um það, hvernig halda ætti á málinu til frambúðar. Önnur var sú, að það væri nægilegt að ræða þetta mál á allsherjarþinginu sjálfu, en hin var sú, að það væri rétt að kveðja saman nýja landhelgisráðstefnu. Ísland fylgdi þá þeirri stefnu, að það væri nægilegt að ræða þetta mál á allsherjarþinginu sjálfu, en ekki þyrfti nýja ráðstefnu til að fjalla um það, sem væri óunnið í þessum efnum. Það urðu talsverð átök um þetta á þinginu, sem lauk þannig, að samþ. var með eins atkv. mun að efna til nýrrar ráðstefnu í landhelgismálinu. Nú er það þannig, að því er mér skilst, að það er svona visst takmark hjá forráðamönnum Sameinuðu þjóðanna að efna ekki til nema einnar alþjóðlegrar ráðstefnu á ári, og það er þegar búið að ákveða slíkar ráðstefnur a. m. k. fram til 1972, þegar haldin verður sú ráðstefna, sem Svíar beittu sér fyrir um verndun mannlegs umhverfis, og það má vel vera, að búið sé að ákveða fleiri ráðstefnur síðar meir. En það, sem veldur því, að það er frekar tregða á að halda slíkar ráðstefnur, er, að þeim fylgir mjög verulegur aukakostnaður, og Sameinuðu þjóðirnar eiga við verulega fjárþröng að búa, eins og kunnugt er. Þess vegna má vel vera, að okkur þyki ástæða til að æskja þess, að málið verði tekið upp á vettvangi allsherjarþingsins sjálfs, en ekki efnt til sérstakrar landhelgisráðstefnu. Þetta er a. m. k. atriði, sem mér finnst, að ætti að íhuga nánar, áður en endanleg ákvörðun verður um þetta tekin. Það, sem mér finnst á skorta í þessum efnum, er það, að við þurfum að kynna okkur miklu betur en hingað til hefur verið gert, hvert er viðhorf hinna ýmsu þjóða til landhelgismálsins og þó sérstaklega þess máls, sem við berum mest fyrir brjósti, en það er viðurkenning á sjálfu landgrunninu eða viðurkenning á rétti strandríkisins til fiskveiða þar. Nú hafa orðið miklar breytingar í þessum efnum, síðan landhelgisráðstefnan síðari var haldin í Genf 1960. Það hafa bætzt við fjölmargar nýjar þjóðir í samtökin, og við vitum ekki fullkomlega um það, hver þeirra afstaða kann að vera til þessa máls. En mér fyndist, að það væri eðlilegt, að af Íslands hálfu yrði unnið að því á næstu árum eða næstu misserum að kynna okkar sjónarmið til þessara mála og grennslast fyrir um það, hvert er viðhorf hinna ýmsu þjóða til þessa máls og þá ekki sízt þeirra þjóða, sem eru nýjar í samtökunum. Þetta er mikið starf, en ég hygg, að bezt verði að vinna þetta í sambandi við sendinefnd okkar í New York og þar sé ærið verk að vinna, sem öðru fremur réttlæti það, að við höfum sérstaka sendinefnd þar allt árið um kring, að við látum vinna mikið könnunarstarf í þessum efnum. En ég held, að það væri ekki hyggilegt fyrir okkur að beita okkur fyrir því, að kvödd yrði saman ný landhelgisráðstefna eða málið tekið upp sérstaklega á þingi Sameinuðu þjóðanna, fyrr en við erum búnir að fá nokkuð greinilegar upplýsingar um það, hvert er viðhorf hinna ýmsu þátttökuþjóða í þessum efnum og ekki þó sízt þeirra, sem nýjar eru. Ég sé ekki ástæðu til að víkja að því, sem hæstv. ráðh. sagði um afstöðu okkar til Norðurlanda, vegna þess að ég hygg, að þm. hafi yfirleitt verið sammála um það án tillits til flokka. En mér finnst þó rétt að víkja nokkrum orðum að því, sem kom fram um Atlantshafsbandalagið. Eins og hæstv. ráðh. gat um, segir svo í 19. gr. sáttmála Atlantshafsbandalagsins. - Ég er ekki alveg viss um það, hvort það er 19. gr. eða einhver önnur. Það skiptir ekki máli. En sú grein, sem fjallar um það efni, sem ég ætla að víkja að, hljóðar á þessa leið: „Þegar 20 ár eru liðin frá gildistöku samnings þessa, getur hver aðili sagt honum upp með eins árs fyrirvara, talið frá afhendingu tilkynningar þess efnis til ríkisstj. Bandaríkjanna, en hún skýrir ríkisstj. annarra aðila frá afhendingu slíkra tilkynninga.“ Eins og sést á þessu ákvæði í gr. um 20 ára fast gildistímabil samningsins, var það almenn von eða ósk á þeim tíma, þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað, að innan 20 ára frá stofnun þess yrðu Sameinuðu þjóðirnar orðnar svo traustar eða orðið svo friðsamlegt af öðrum ástæðum á Atlantshafssvæðinu, að slíks svæðisbandalags eins og Atlantshafsbandalagsins yrði ekki þörf lengur. Það má tvímælalaust segja það um starfsemi Atlantshafsbandalagsins, að það hefur borið mikinn og góðan árangur. Evrópa hefur verið einn friðsamasti hluti heimsins undanfarin 20 ár, og tvímælalaust stendur friðurinn í dag miklu traustari fótum í Evrópu en hann gerði fyrir 20 árum. Þetta er tvímælalaust mjög að þakka því hernaðarlega jafnvægi, sem Atlantshafsbandalagið hefur skapað og þó öðru fremur þátttöku Bandaríkjanna í því, því að sú þátttaka hefur gefið bandalaginu þann styrk, sem mest hefur munað um. En þrátt fyrir þennan árangur hafa hins vegar þær vonir ekki rætzt, að á þessum 20 árum efldust Sameinuðu þjóðirnar svo mikið, að NATO yrði óþarft eða upp risi eitthvað nýtt og betra, sem gæti leyst það af hólmi, eins og t. d. sameiginlegt öryggisbandalag NATO og Varsjárríkjanna. Þess vegna eru öll þátttökuríki Atlantshafsbandalagsins sammála um það, að NATO-samstarfinu verði haldið áfram að óbreyttum ástæðum. Og ég get lýst því yfir fyrir hönd þess flokks, sem ég fylgi, að hann er því sammála, að Ísland verði áfram í Atlantshafsbandalaginu að óbreyttum aðstæðum. Atburðirnir í Tékkóslóvakíu hafa sýnt það enn gleggra en ella, að nauðsynlegt er að halda þessu samstarfi áfram, a. m. k. enn um hríð. Þótt innrás Rússa í Tékkóslóvakíu sé ekki almennt túlkuð þannig, að hún sé undirbúningur árásar á Vestur-Evrópu og það sé álitið enn eins og áður, að Rússar vilji komast hjá stórveldastyrjöld ekki síður en aðrar þjóðir, þá ber þessi atburður samt merki um ótta og taugaóstyrk á bak við hina lokuðu múra Kreml, sem hvetur vestrænar þjóðir til varúðar og samstöðu. Enginn getur sagt, hvert þessi uggur eða ótti við bæði ímyndaða og raunverulega innlenda og erlenda andstæðinga gæti leitt stjórnendur Ráðstjórnarríkjanna, ef t. d. varnarsamstarf vestrænna þjóða leystist upp og einhvers staðar þætti tækifæri til útþenslu, án þess að það leiddi til styrjaldar. Þess vegna verður NATO-samstarfið að halda áfram, meðan þetta óvissa ástand varir, en vonandi helzt það ekki lengi. Það, sem gerðist í Tékkóslóvakíu, má hins vegar ekki verða til þess, að menn gefist upp við að vinna að bættri sambúð milli austurs og vesturs í Evrópu. Það má ekki vera varanlegt ástand eða verða varanlegt ástand, þótt það sé óhjákvæmilegt um skeið, að Evrópa skiptist milli tveggja hernaðarbandalaga. Sitthvað bendir nú til þess, að Rússar séu farnir að gera sér ljóst, að þeir hafi misreiknað sig í Tékkóslóvakíu, alveg eins og Bandaríkjamenn sjá nú orðið, að þeir hafa misreiknað sig í Víetnam. Bæði stórveldin virðast nú fúsari til samkomulags en oft áður. Margar hugmyndir eru nú uppi um leiðir til að reyna að draga úr skiptingu Evrópu og þeirri hættu, sem hlýtur að vera henni samfara. Ýmsir stjórnmálaflokkar á Norðurlöndum, eins og t. d. sósíaldemókratar í Danmörku, hafa lýst sig fylgjandi sérstakri ráðstefnu Evrópuríkja um öryggismál Evrópu. Í byrjun þessa mánaðar var birt í Bandaríkjunum álit sérstakrar nefndar, sem hafði starfað á vegum félags Sameinuðu þjóðanna þar í landi. Formaður þessarar n. var Sörensen, sem var einkafulltrúi Kennedys forseta á sínum tíma, en meðal nefndarmanna voru m. a. Erlander, sem var fyrrv. aðalfulltrúi Bandaríkjanna hjá Atlantshafsbandalaginu, Mackay, sem var hernámsstjóri Bandaríkjanna í Vestur-Þýzkalandi og Kissinger, sem nú er aðalráðgjafi Nixons. Rétt er að geta þess, að hann fór úr n., þegar Nixon réð hann í þjónustu sína. Meðal þess, sem þessi n. leggur til, er það, að stofnuð verði einhvers konar öryggisnefnd Evrópu, sem skipuð sé fulltrúum fimm NATO-ríkja og fimm Varsjárbandalagsríkja, eða fulltrúum Bandaríkjanna, Bretlands, Frakklands, Vestur-Þýzkalands og Ítalíu og svo fulltrúum Sovétríkjanna, Póllands, Ungverjalands, Austur-Þýzkalands og Tékkóslóvakíu. Þessi öryggisnefnd ræðir m. a. um leiðir til að draga skipulega úr herstyrk beggja bandalaganna í Mið-Evrópu. Þá leggur þessi ameríska nefnd til, að þýzku ríkin sjálf, Vestur-Þýzkaland og Austur-Þýzkaland, hefji viðræður um samvinnu með sameiningu fyrir augum síðar meir. Þannig eru nú uppi margs konar till. um aðgerðir til að draga úr spennu og bæta sambúð austurs og vesturs. Þá er rétt að geta þess, að miklar vonir eru bundnar við þær viðræður, sem nú eru að hefjast milli forseta Bandaríkjanna og ríkisstjórna nokkurra Vestur-Evrópuþjóða, en í framhaldi af þeim eru væntanlegar viðræður milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Vel má því vera, að stærri breytingar séu í vændum en margir gera sér ljóst nú, og stefni þær í rétta átt, þá ber að sjálfsögðu að taka þeim með fögnuði. En þetta hlýtur m. a. að valda því, að allar aðildarþjóðir Atlantshafsbandalagsins munu stöðugt verða að endurskoða afstöðu sína með tilliti til þeirra breytinga, sem kunna að verða í þessum efnum í náinni framtíð, þó að þær telji hins vegar nauðsynlegt að halda bandalaginu áfram að óbreyttum aðstæðum. Mikil áherzla hefur jafnan verið lögð á það, að Atlantshafsbandalagið væri frjáls samtök; hver ein ríkisstjórn gæti gagnrýnt það, sem henni þætti miður fara. Þannig hafa líka t. d. Noregur og Danmörk gagnrýnt nýlendustefnu Portúgala og fasistabyltinguna í Grikklandi og stuðning sumra NATO-ríkja við fasistastjórnina þar. Ég efast um, að Ísland hafi staðið hér við hlið frændþjóða sinna innan Atlantshafsbandalagsins, þó að það kunni að hafa gert það á öðrum sviðum. En það er víst, að bæði nýlendustefna Portúgala og fasistabyltingin í Grikklandi hafa komið miklu óorði á Atlantshafsbandalagið í Afríku og Asíu og það engan veginn að ófyrirsynju. Forystumenn Atlantshafsbandalagsins mega ekki gleyma því, að höfuðhlutverk þess er að vernda frelsið, og þess vegna mega þeir ekki látast ekki sjá það, að fasistar og nýlendukúgarar eru innan bandalagsins. Því hefur stundum heyrzt haldið fram, að við megum ekki gagnrýna Portúgala og Grikki af viðskiptaástæðum, en hvers vegna máttum við þá gagnrýna Rússa fyrir innrásina í Tékkóslóvakíu, þar sem viðskipti okkar við þá eru miklu meiri en við Portúgala og Grikki? Ég læt þetta nægja um Atlantshafsbandalagið, en vík að öðru máli, sem ekki skiptir síður miklu fyrir okkur, en það er afstaðan til varnarsamningsins. Eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðh., þá er um tvö alveg aðskilin mál að ræða, þar sem annars vegar er aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og hins vegar aðild okkar að varnarsamningnum frá 1951. Þetta hefur verið margsinnis áréttað af hálfu forystumanna okkar, og m. a. gerði hæstv. forsrh. þetta mjög rækilega á ráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins, sem var haldinn hér á s. l. sumri. Enda þarf ekki annað en að lesa varnarsamninginn til að sjá, að svo er, því að í honum er uppsagnarákvæði sem gerir okkur mögulegt að segja samningnum upp hvenær sem er með eins og hálfs árs fyrirvara. Við höfðum fullkominn fyrirvara um það, og hann var einnig viðurkenndur af hinum þátttökuþjóðunum, þegar við gengum í Atlantshafsbandalagið á sínum tíma, að með þeirri þátttöku tækjum við ekki á okkur skuldbindingar um að hafa hér her á friðartímum, en hins vegar gæti leitt af þátttökunni, að það kæmi fram ósk um það frá bandalaginu, að hér yrði herseta á stríðstímum, en ekkert yrði þó gert í þeim efnum, nema það sem Ísland samþykkti sjálft. Áður en ég ræði nánar um varnarsamninginn, finnst mér rétt að lesa hér upp þá ályktun, sem flokksþing framsóknarmanna, sem haldið var 1967, þ. e. seinasta flokksþingið, sem haldið hefur verið, gerði um þetta mál og mun svo ræða um málið nánara í framhaldi af því, en þessi ályktun flokksþingsins hljóðaði á þessa leið: „Flokksþingið vill minna á þann fyrirvara, sem gerður var af hálfu Íslendinga, er þeir gerðust aðilar að Atlantshafsbandalaginu, en meginefni hans var á þá lund, að á Íslandi yrði ekki herlið á friðartímum, að það væri algjörlega á valdi Íslendinga sjálfra, hvenær hér væri erlent herlið og Íslendingar hefðu ekki eigin her og ætluðu ekki að setja hann á fót. Samkvæmt þessum fyrirvara og í samræmi við fyrri yfirlýsingar vill Framsfl. vinna að því, að varnarliðið hverfi úr landi í áföngum. Flokksþingið telur, að stefnt verði að því, að Íslendingar sjálfir taki við gæzlu ratsjárstöðva og nauðsynlegra varnarmannvirkja, er hið bandaríska varnarlið hverfur á brott. Sú breyting verður að gerast með skipulegum hætti og stig af stigi. Telur þingið tímabært, að hafnar séu viðræður um, að gjörð sé fjögurra ára áætlun um brottflutning varnarliðsins og að þjálfaðir verði íslenzkir kunnáttumenn, sem tækju við starfrækslu ratsjárstöðvanna og gæzlu nauðsynlegra mannvirkja stig af stigi, samhliða því að bandarískum hermönnum á Íslandi yrði fækkað. Þess sé vandlega gætt að leyfa ekki þær framkvæmdir á vegum varnarliðsins, sem torveldað gætu þessar breytingar.“ Sú meginstefna, sem hér kemur fram, er á þann veg, að Íslendingar eigi sjálfir að taka að sér gæzlu og varðveizlu varnarstöðvanna, meðan þeirra er talin þörf hér, án þess að þó verði settur á stofn íslenzkur her. Það má segja, að þessi stefna sé ekki ný, því að næstum því strax, eftir að varnarsamningurinn var gerður 1951, komu þær hugmyndir eða till. fram hér á Alþ., að Íslendingar tækju gæzlu slíkra stöðva að sér að meira eða minna leyti. Ég held t. d., að á þingunum 1953 og '54 hafi verið fluttar nokkrar till. um það, að Íslendingar tækju sjálfir að sér gæzlu radarstöðvanna og flutningsmenn þeirra hafa verið úr öllum flokkum, eins og Sigurður Bjarnason, Magnús Jónsson, Jón Kjartansson sýslumaður, Gísli Guðmundsson, Páll Þorsteinsson, Hannibal Valdimarsson, Gylfi Þ. Gíslason og jafnvel fleiri. Þá flutti Alþfl., að ég held, á þingunum 1953, 1954 og 1955 þáltill. þess efnis, að þegar skyldi hafinn undirbúningur þess, að Íslendingar tækju í sínar hendur rekstur, viðhald og gæzlu þeirra mannvirkja, sem byggð hefðu verið eða óbyggð væru á grundvelli varnarsamningsins, og að Alþ. gæti ákveðið brottflutning herliðsins með þriggja mánaða fyrirvara, þegar Íslendingar væru reiðubúnir til að taka fyrrgreind störf í eigin hendur, og náist ekki samkomulag á þessum grundvelli, verði varnarsamningnum sagt upp. Það var einmitt þessi till. Alþfl., sem flutt var á þinginu 1955, sem varð til þess, að gerð var hin kunna ályktun Alþ. frá 28. marz 1956, en þá var orðið samkomulag á milli Alþfl. og Framsfl. um nýja till. í málinu, sem var þó raunar ekki annað en framhald af áðurnefndri tillögu Alþfl. Sú tillaga var samþ. af þinginu með tilstyrk þeirra manna, sem nú mynda Alþb. En í þeirri till. sagði m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Með hliðsjón af breyttum viðhorfum síðan varnarsamningurinn frá 1951 var gerður og með tilliti til yfirlýsingar um, að eigi skuli vera her á Íslandi á friðartímum, verði hafin endurskoðun á þeirri skipan, sem þá var tekin upp, með það fyrir augum, að Íslendingar annist sjálfir gæzlu og viðhald varnarmannvirkja, þó ekki hernaðarstörf, og að herinn hverfi úr landi. Náist ekki samkomulag um þessa breytingu, verði málinu fylgt eftir með uppsögn samkvæmt 7. gr. samningsins.“ Sjálfstæðismenn studdu ekki þessa till., en tóku það þó fram, að hvað meginstefnu snerti, væru þeir henni ekki ósammála, eins og mér finnst rétt að gera grein fyrir hér á eftir. Sjálfstæðismenn lögðu til, að þessari till. yrði vísað frá með rökstuddri dagskrá, sem hófst á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Svo sem fram kemur í sjálfum varnarsamningnum, hefur það ætíð verið tilætlun Alþ. og ríkisstj., að erlent varnarlið dveldi ekki lengur hér á landi en nauðsynlegt væri vegna öryggis landsins og þar með friðsamra nágranna þess að endanlegu mati íslenzkra stjórnvalda. Alþ. áréttar þennan vilja sinn og lýsir yfir því, að það telur rétt, að hafinn sé nauðsynlegur undirbúningur þess. Áður en ákvörðun um brottflutning hersins er tekin, þarf hins vegar að athuga rækilega hvort tveggja, ástand og horfur í alþjóðamálum og hvernig fyrir skuli koma margháttuðum úrlausnarefnum, sem hér skapast af þessum sökum.“ Síðan fylgir alllangur spurningalisti, sem nær bæði til þess, að það sé kannað betur, hvernig viðhorfið er í alþjóðamálum og með hvaða hætti því verði fyrir komið, ef Íslendingar tækju sjálfir að sér gæzlu varnarstöðvanna, hverjir greiddu það o. s. frv. Í þeim umræðum, sem fram fóru um till., gerði Jóhann Hafstein nánari grein fyrir þessari stefnu Sjálfstfl. og sagði m. a. með leyfi hæstv. forseta: „Ég legg áherzlu á, að mér vitanlega er ekki nú fremur en fyrr nokkur ágreiningur um meginstefnu í þessu máli milli sjálfstæðismanna og framsóknarmanna, en við sjálfstæðismenn teljum, að með þeirri málsmeðferð, sem viðhafa á samkvæmt till. þeirra framsóknarmanna og Alþfl.-manna á þskj. 623, sé farið mjög óhyggilega að.“ Jóhann segir enn fremur, að í dagskrártill. sjálfstæðismanna felist í fyrsta lagi það, að Alþ. ályktar, að erlent varnarlið dveljist ekki lengur hér á landi en nauðsynlegt er vegna öryggis landsins, og lýsir yfir því, að það telur rétt, að hafinn sé nauðsynlegur undirbúningur þess, að svo megi verða. Eins og ég hér hef rakið, voru allir þessir 3 flokkar og raunar Alþb. líka, því að það kom með till. ekki ólíka þessari, sammála um þá meginstefnu á þinginu vorið 1956, að hafinn yrði undirbúningur að brottför hersins á þann hátt, að Íslendingar sjálfir tækju í sínar hendur gæzlu varnarstöðvanna, en hins vegar var ósamkomulag um aðferðir milli Framsfl. og Alþfl. annars vegar og Sjálfstfl. hins vegar. Það, sem mér finnst rétt að undirstrika, er einmitt þetta, að um sjálfa meginstefnuna var ekki ágreiningur, en hins vegar var ágreiningur um vinnuaðferðir. Afdrif þessarar till., sem Alþ. samþ. í marz 1956, voru, eins og hæstv. utanrrh. minntist á, að henni var frestað og málið hefur legið að mestu leyti niðri síðan. Nú er það rétt, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra, að það er ekki æskilegt, að Íslendingar þurfi að búa við hersetu til langframa og þessi mál þurfi stöðugt að vera til endurskoðunar með tilliti til þeirra breyt., sem verða kunna. Við erum búin að búa við erlenda hersetu um nær 30 ára skeið, og ef svo heldur áfram lengi enn, fer þetta að komast upp í vana, ef svo mætti segja, og þess vegna er eðlilegt, ef menn meina eitthvað með þeim yfirlýsingum, sem þeir hafa verið með í þessum efnum, að við notum fyrsta tækifæri til þess að losa okkur við hersetuna. Og þá getur verið eðlilegt, meðan varnarsamstarf helzt, að það sé gert með þeim hætti sem flokkarnir urðu sammála um 1956, að Íslendingar taki sjálfir að sér gæzlu varnarmannvirkjanna innan þess ramma þó, að ekki verði settur upp innlendur her. Við þetta bætist, að síðan 1951, er herverndarsamningurinn var gerður, hefur orðið mjög mikil breyt. á hernaðartækni og hernaðaraðstöðu í heiminum, sem að margra dómi, - þó að ekki séu allir sammála um það, - hefur þau áhrif, að hernaðarleg þýðing Íslands er ekki hin sama og áður var. Og áreiðanlega geta allir verið sammála um það, að hún er allt önnur en hún áður var, þó að menn kannske deili um það, hvort hún hefur aukizt eða minnkað. Ég mundi hins vegar halda fram af minni leikmannsþekkingu, sem ég skal játa, að nær ekki langt, að þær varnir, sem eru hér núna, þjóni miklu síður og komi að miklu minna gagni vörnum landsins sjálfs en þær gerðu á þeim tíma, þegar varnarsamningurinn var gerður, eða fyrst eftir að varnarsamningurinn var gerður. Þá gat verið rökstudd ástæða til að ætla, að með þeim herstyrk, sem var t. d. á Keflavíkurflugvelli, væri hægt að verja hann árás flugvéla, en um aðrar árásir var þá tæpast að ræða. Nú er þetta gerbreytt, síðan flugskeyti og kjarnorkusprengjur komu til sögunnar. Nú er hægt að eyðileggja völlinn á þann hátt, að einhvers staðar sé stutt á hnapp í órafjarlægð. Ég held líka, að þar sem reikna má með því, ef til styrjaldar kemur milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, - því að ekki er um styrjöld annarra aðila að ræða á þessu svæði, - að fyrst og fremst verði beitt flugskeytum og kjarnorkuvopnum og í þeim grimma leik hafi Ísland miklu minni þýðingu en það hafði t. d. í síðari heimsstyrjöldinni, þegar hernaðartæknin var allt önnur. En þetta er að sjálfsögðu allt matsatriði, sem menn kunna að deila um, og þess vegna sleppi ég að ræða það nánar hér. Það, sem ég vildi leggja áherzlu á í sambandi við þetta mál, er það í framhaldi af því sem utanrrh. sagði, að það sé orðið fullkomlega tímabært - og það mun verða till. framsóknarmanna, - að á vegum utanríkismálan. fari fram ítarleg athugun á öllum þáttum varnarmálanna og það verði m. a. sérstaklega athugað, með hvaða hætti verði bezt við komið þeirri tilhögun, að Ísland taki að sér gæzlu ratsjárstöðva og annarra hernaðarmannvirkja, þannig að hinn erlendi her geti horfið héðan brott í áföngum. Þegar niðurstaða er fengin um þetta, og ef samkomulag næst um þetta milli flokkanna eða þingmeirihluta, þá verði hafizt handa um að koma þessu í framkvæmd. Það, sem ég vildi svo segja í framhaldi af þessu, er það, að mér finnst ekki skipta meginmáli, hvort hinn erlendi her fer héðan einu árinu fyrr eða seinna, heldur hitt, að það séu sett viss markmið í þessum efnum, sem hægt sé að fara eftir, og við sjáum hilla undir það, að Ísland verði ekki lengur hersetið land. En að sjálfsögðu ber að taka tillit til þess í þessu sambandi, hvernig ástatt er í alþjóðamálum. En þó að mörgum hafi þótt horfa nokkuð uggvænlega um stund, treysti ég á það, að þróunin verði þó frekar hagstæð í þessum efnum en það gagnstæða, og þess vegna sé orðið meira en tímabært, að við athugum þessi mál til hlítar og gerum okkur fulla grein fyrir því, hvernig því væri bezt fyrir komið, að Íslendingar önnuðust sjálfir gæzlu radarstöðvanna og hernaðarmannvirkjanna, eins og ég hef áður lýst. Mér finnst rétt að láta það koma fram, að í þessari afstöðu felst engin óvild til Bandaríkjanna, og ég held, að það sé réttlátur dómur í þessum efnum, að sambúð Íslendinga og hins ameríska herliðs hafi verið með þeim hætti, að ekki hafi verið hægt að vænta þess, að hún tækist öllu betur. Það fylgja því alltaf margvísleg vandamál, þegar erlendur her dvelur í einhverju landi, en ég hygg, að það hafi tekizt hér með þeim hætti, að við getum þolað samanburð við það, sem jafnbezt hefur verið í þessum efnum. Hver sem afstaða okkar til Bandaríkjanna kann annars að vera, finnst mér, að það sé eðlilegt og réttlátt, að þetta sé viðurkennt. Ég hef líka fulla trú á því að þegar að því kæmi að ræða um það við Bandaríkin, að t. d. Íslendingar tækju að sér sjálfir gæzlu ratsjárstöðvanna og hernaðarmannvirkjanna, meðan það verður talið nauðsynlegt, að þá muni þau líta á það með fullum skilningi. Það rifjast upp fyrir mér í þessu sambandi ummæli, sem fyrrv. utanrrh. Dulles lét falla 1956, þegar kunnugt var um ályktun Alþ, þá, en honum fórust orð eitthvað á þá leið, að 4–5 þús. manns á Íslandi svaraði til þess, að það væri 4–5 millj. manna erlendur her í Bandaríkjunum, og Bandaríkjamönnum mundi þykja þröngt fyrir dyrum, ef þeir þyrftu að hafa svo fjölmennan erlendan her í sínu landi. Þess vegna held ég, að þannig eigi að vera hægt að halda á þessu máli, að við ættum að geta náð góðu samkomulagi um það við Bandaríkin og það þyrfti ekki að varpa neinum skugga á sambúð þessara þjóða eða gera hana stirðari í framtíðinni. En jafnframt og ég læt þessi orð falla um Bandaríkjamenn og viðurkenni það, sem þeir hafa gert vel við okkur, þá finnst mér rétt að láta það koma fram, að þó að svo sé, megum við ekki fylgja þeim í einu og öllu, því að þeir fremja sín mistök eins og aðrir. Það, sem ég hef alveg sérstaklega í huga í þessu sambandi, er afstaða þeirra til aðildar Kína að Sameinuðu þjóðunum. Eins og hæstv. ráðh. sagði réttilega, er það óeðlilegt, að sú ríkisstj., sem ræður yfir fjölmennustu þjóð veraldar, skuli ekki eiga aðild að Sameinuðu þjóðunum. Við vitum, að það, sem veldur þessu, er fyrst og fremst það, að Bandaríkin standa þarna á móti og halda fram rétti stjórnar, sem er löngu búin að missa öll yfirráð í Kína. Ef haldið væri á þessum málum með eðlilegum hætti, eins og hefur verið gert í sambandi við önnur ríki, þá hefði stjórnin í Peking fyrir löngu átt að vera búin að taka sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum og hin stjórnin að víkja, því að tvær stjórnir geta ekki setið á þingi Sameinuðu þjóðanna eða verið í samtökum Sameinuðu þjóðanna fyrir eitt og sama ríki. Þar getur ekkert ríki haft nema eina sendinefnd og eitt atkvæði, og þess vegna er sú kenning, að það geti verið 2 sendinefndir fyrir Kína á þingi Sameinuðu þjóðanna út í hött, nema því aðeins að það sé búið að viðurkenna eitthvert nýtt sérstætt kínverskt ríki, eins og t. d. Formósu, en slíku er alls ekki til að dreifa. Ég álít þess vegna, að það sé kominn tími til þess, að Ísland breyti afstöðu í þessum efnum. Það spor var stigið á síðasta þingi, sem ég álít að hafi verið í rétta átt, að Ísland sat hjá við atkvæðagreiðslu um þá till., sem þar var flutt, um að stjórnin í Peking fengi aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum, en næsta skrefið í framhaldi af því á að vera það, að við tökum sömu afstöðu til þessa máls og frændþjóðir okkar á Norðurlöndum, þ. e. að við greiðum atkv. með aðild Peking-Kína, að stjórnin í Peking fái umboð Kína innan Sameinuðu þjóðanna. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þetta lengra að sinni, en ég vil að lokum endurtaka það, að ég er hæstv. ráðh. þakklátur fyrir það brautryðjendastarf, sem hann hefur unnið með þessari skýrslugerð, og vænti þess, að á því verði áframhald á komandi tíð.



Herra forseti. Ég hef mál mitt á sama hátt og tveir hv. síðustu ræðumenn með því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir að hafa breytt meðferð utanríkismála á þann hátt sem raun ber vitni og þó alveg sérstaklega fyrir þá skýrslu, sem hann hefur flutt hér í dag. Samt sem áður leyndi það sér ekki, að hv. 6. þm. Reykv. er enn ekki alls kostar ánægður og vill fá meira en ráðh. hefur gert í þessum efnum. Ég vil minna á, að um þá meðferð, sem utanríkismál hafa hlotið hér undanfarin 20–30 ár, ber ekki sízt að kenna ráðamönnum Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins, eins og hann hét áður, og Alþýðubandalaginu síðar. Menn muna þá tíð fyrir 20 árum, þegar rætt var um inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið og leiðtogi kommúnista á Íslandi stóð í þessum sal og ögraði íslenzku þjóðinni með valdi hins kommúnistíska heims, en grjótið dundi á húsinu að utan. Slíkir viðburðir eru ekki líklegir til þess að stuðla að málefnalegum umræðum um utanríkismál, enda var erfitt að koma á æskilegri meðferð mála í þá tíð. Sem betur fer hefur þróunin orðið sú nokkur undanfarin ár, að öldurnar hefur lægt og gagnkvæm tortryggni hefur minnkað, svo að unnt hefur verið að bæta meðferð utanríkismála, gera hana málefnalegri og eðlilegri, eins og hér kemur fram. Ég vil vænta þess, að þróun utanríkismála haldi áfram á þeirri braut, en við eigum ekki eftir að lifa aftur tímabil eins og sum þau, sem eru í fersku minni. Hv. stjórnarandstæðingar hafa báðir, sem hér hafa talað, ráðizt á afstöðu ríkisstj. í sambandi við aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum. Ég vil láta í ljós undrun yfir því, að bæði ræðumenn Alþb. og Framsfl. skuli mæla fyrir því, að eðlilegt sé að útiloka frá þátttöku í Sameinuðu þjóðunum ríkið á Formósu, þar sem búa 12–14 millj. manna, ríki, sem hefur verið í Sameinuðu þjóðunum frá upphafi og er einn af stofnendum þeirra. Deilan um þátttöku Kína í Sameinuðu þjóðunum er eitt af stærstu átakamálum milli stórveldanna í heiminum, og eru flestir að komast á þá skoðun nú, að það sé mjög óeðlilegt, að meginlands-Kína, sem kommúnistar ráða yfir, skipi ekki sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Hins vegar hafa ýmsar þjóðir reynt að ganga á milli öfganna í þessu máli og beita sér fyrir einhverri þeirri lausn, sem gæti orðið til þess að höggva á hnútinn og koma á samkomulagi, sem væntanlega byggðist þá á því, að bæði meginlands-Kína og Formósa gætu verið áfram í Sameinuðu þjóðunum. Mér þykir mjög eðlilegt, að Ísland skuli skipa sér í hóp þeirra ríkja, sem hafa reynt að koma á samkomulagi og eðlilegri lausn á þessu máli. Ég undrast það að vísu ekki frá Alþb. hálfu, en ég vil biðja framsóknarmenn að íhuga sína stöðu í þessu máli og sjá, hvort þeir komast ekki að þeirri niðurstöðu, að eðlilegra sé, að Íslendingar reyni heldur að fylla flokk þeirra þjóða, sem ganga á milli og reyna að finna sanngjarna lausn á svo erfiðu vandamáli. Í sambandi við þá spurningu, hvort það geti með tímanum orðið tvö kínversk ríki í Sameinuðu þjóðunum, finnst mér, að við ættum ekki að útiloka slíkan möguleika. Mér finnst heldur óeðlilegt og ekki stuðla að því, að Sameinuðu þjóðirnar nái auknum árangri, að t. d. Þjóðverjar skuli ekki eiga neina fulltrúa þar. Þeir hafa þar sendinefnd, sem hefur enga opinbera stöðu, en fylgist aðeins með málum. Að sjálfsögðu er illmögulegt eða óhugsandi að annað hvort þýzka ríkið fengi sæti í Sameinuðu þjóðunum, en ekki hitt. Sama staða er í Kóreu. Þar búa tugir millj. manna, en landinu er skipt í N.- og S.-Kóreu, og þessi stóra þjóð getur ekki vegna þessa pólitíska klofnings, sem er afleiðing af stríðinu, verið með í starfi Sameinuðu þjóðanna. Enn er sömu sögu að segja í Víetnam: Ég hygg því, að við eigum ekki að taka svo einstrengingslega afstöðu, að það sé útilokað, að tvö ríki geti við slíkar aðstæður verið aðilar að Sameinuðu þjóðunum, þó að við vonum að sjálfsögðu í flestum tilfellum, að slík aðild yrði aðeins tímabundin, þangað til tækist að finna einhverja varanlegri og betri lausn á stjórnskipan þessara þjóða. Ég vil taka undir það, sem hér hefur komið fram, að við Íslendingar verðum að líta á utanríkismálin af raunsæi. Þegar við ræðum um Atlantshafsbandalagið, koma fram tvær mismunandi skoðanir á því, hvers konar bandalag það sé. Annars vegar er lögð á það áherzla, að flestar þjóðir bandalagsins - þó ekki allar - hafi lýðræðislega stjórnskipan og vilji verja það frelsi einstaklinga og þjóða, sem við metum svo mikils. Alþb.-menn draga þetta mjög fram, þegar þeir vilja ná sér niðri á Atlantshafsbandalaginu fyrir aðild Grikklands og Portúgals. Ég vil leggja á það áherzlu, að þjóðskipulag flestra NATO-ríkjanna, og það er ríkjandi hugsun í bandalaginu, byggist á frelsi og lýðræði, sem við aðhyllumst. Þegar hv. Alþb.-menn hneykslast svo mjög á því, að það skuli vera í bandalaginu eitt ríki, þar sem herforingjaklíka hefur tekið sér einræðisvald, eins og í Grikklandi, má minna á önnur alþjóðasamtök, sem Alþb.-menn á Íslandi eru algjörlega reiðubúnir til að taka þátt í og þar sem þeir vilja gjarnan fá að sitja fundi, þar sem þó nokkuð er af ríkjum, sem hafa einvalda herforingjastjórn. Við vitum, að Alþb. fagnar því, að það skuli fá að senda fulltrúa til Sameinuðu þjóðanna, og það styður, að við séum í því bandalagi. En við hliðina á íslenzku sendinefndinni þar sitja fulltrúar Ungverja. Við vorum ekki hrifnir af stjórnarfarinu þar í landi fyrir rúmlega 10 árum, þegar byltingin var brotin á bak aftur. Rétt hjá Íslendingum sitja í sölum Sameinuðu þjóðanna fulltrúar ríkja eins og Íraks, þar sem er einhver versta herforingjaharðstjórn, sem nokkurs staðar situr í dag, og hengir menn á götum úti um þessar mundir. Rétt hjá íslenzku sendinefndinni sitja fulltrúar ríkis eins og Indónesíu. Ekki veit ég betur en þar sé og hafi verið allhörð herforingjastjórn, sem fyrir fáum árum lét sig hafa það að drepa um 300 þús. kommúnista. Ég tek þetta sem dæmi um, að í alþjóðasamtökum þýðir ekki að setja algjöran mælikvarða. Hv. 6. þm. Reykv. réðst, eins og Alþb.-mönnum er títt, mjög á sumar Atlantshafsbandalagsþjóðirnar fyrir það, að þær væru gömul nýlenduveldi og hefðu háð grimmileg nýlendustríð. Það er meginatriði í þessu efni um þær allar, nema Portúgali, að þær er gömul nýlenduveldi, þær eru fyrrverandi nýlenduveldi, sem einmitt á undanförnum 20–25 árum hafa gefið tugum þjóða frelsi, hundruðum millj. manna. Á sama tíma hafa heilar þjóðir verið innlimaðar í kommúnismann þegjandi og hljóðalaust, eins og það var einu sinni orðað, en Alþb.-menn minnast sjaldan á það. Ég vil taka fram, að bæði stuðningsmenn ríkisstj. hér á Íslandi og stuðningsmenn lýðræðisflokkanna á öðrum Norðurlöndum, raunar einnig í Bretlandi, Niðurlöndum og víðar innan Atlantshafsbandalagsins, hafa ráðizt harkalega á stjórnarfar í Grikklandi og haldið uppi svo sterkum andróðri gegn því, að grísku stjórninni er ekki um sel. Á sama hátt hafa þessar þjóðir haldið uppi baráttu gegn nýlendukúgun Portúgala, og ég veit ekki betur en Íslendingar hafi hvað eftir annað greitt atkv. í sölum Sameinuðu þjóðanna með till., sem miðað var gegn Portúgölum og öðrum nýlendukúgunarþjóðum í S.-Afríku. Við getum litið á Atlantshafsbandalagið frá þeim sjónarhóli, að þjóðirnar, sem í því eru, berjist flestar fyrir ákveðnu stjórnarfari. Við getum líka verið raunsæir og játað, að í Atlantshafsbandalaginu eru 15 þjóðir, sem hafa sameiginlegra hagsmuna að gæta og hafa gert samtök til þess að vernda þessa hagsmuni. Við vitum úr mannkynssögunni, að jafnan hafa hagsmunir öllu meiri áhrif en hugsjónirnar. Það er þetta, sem fyrst og fremst hefur valdið því, að innan Atlantshafsbandalagsins eru bæði sannar lýðræðisþjóðir og þjóðir með annað stjórnskipulag. Það, sem gerðist, var, að sigurvegararnir í síðasta heimsófriði gátu ekki komið sér saman um að finna friðinn, sem átti að koma á eftir ófriðnum. Þeim tókst ekki að finna þá skipan mála í Evrópu, sem tryggði þar frið og öryggi. Því kom tímabil skömmu á eftir, þegar upplausn var um alla álfuna og komið var á kommúnistísku stjórnskipulagi í mörgum löndum í skjóli Rauða hersins. Að sjálfsögðu kallaði þetta á mótaðgerðir, Marshall-aðstoð, Truman-kenningu og síðan Atlantshafsbandalagið. Við stofnun Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins hefur tekizt eftir upplausnina, sem fylgdi í kjölfar stríðsins, að koma á valdajafnvægi í Evrópu, og þetta valdajafnvægi er undirstaða þess, hve friðsamlegt hefur verið í álfunni undanfarin 20 ár. Það er rétt, að framan af þessum tveimur áratugum var staða Bandaríkjamanna mjög óvenjuleg, því að þeir voru langöflugasta þjóðin, en höfðu jafnframt orðið fyrir litlu tjóni í ófriðnum, áttu borgir sínar og verksmiðjur heilar, og gátu þar af leiðandi komið Evrópu til hjálpar. Staða Bandaríkjamanna var því mun sterkari en allra hinna til samans. Síðan Evrópuþjóðirnar hafa byggt upp borgir og framleiðslu, hefur þetta breytzt; viðhorf þeirra hafa breytzt og styrkleikahlutföll á milli Evrópuþjóða og Bandaríkjanna hafa þó nokkuð jafnazt, þó að langt sé frá, að það sé hægt að kalla jafnt. Frakkar hafa gengið lengst í að ýta á eftir, að Vestur-Evrópuþjóðir taki sjálfstæðari stöðu gagnvart Bandaríkjunum en verið hefur. Þeir ganga raunar miklu lengra en það, því að stefna Frakka hefur undanfarin misseri mótazt öllu meira af hugmyndum De Gaulles um glæsileik og sjálfstæði Frakklands en að reyna að jafna metin gagnvart Bandaríkjamönnum. Það er forvitnilegt, að ræðumaður Alþb. skuli lýsa hér nákvæmlega og af mikilli velþóknun sjónarmiðum Frakka í deilum þeirra við hin Atlantshafsbandalagsríkin, og var ekki annað á honum að heyra en hann hefði fyllstu samúð með þeim sjónarmiðum franskra stjórnarvalda, að það sé óþolandi, að eingöngu Bandaríkin og Sovétríkin hafi kjarnorkuvopn, heldur þurfi fleiri að hafa þau. Ég vona, að ég hafi misskilið hv. ræðumann, og það sé ekki skoðun hans, að ástæða sé til að dreifa kjarnorkuvopnum til fleiri þjóða en hafa þau í dag. Það getur verið erfitt fyrir smáþjóðir, og jafnvel það, sem einu sinni voru kölluð stórveldi, að una því, að tvö risaveldi á þessari litlu jarðkringlu hafi gnægð kjarnorkuvopna. Ég hygg þó, að það sé betra, að þau hafi þessi vopn aðeins tvö en að þessi sömu ógnarvopn dreifist á margar hendur. Þá fyrst verður hætta á, að eitthvað af þessum sprengjum springi og valdi tjóni, þegar ýmis minni ríki, sem minni ábyrgð bera, komast yfir sprengjurnar. Þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað, stóðu Íslendingar andspænis mikilli ákvörðun, um það hvort þeir ættu að ganga í bandalagið eða ekki. Við höfum enn heyrt talað um það af mikilli vanþóknun, að Ísland skuli leyfa sér að ganga í það, sem kallað er hernaðarbandalag. Að sjálfsögðu er hernaður og allt, sem honum tilheyrir, fjarlægt okkur, vegna þess að við höfum verið vopnlaus þjóð í margar aldir. En ef við viljum vera sjálfstæð þjóð, verðum við að líta á þetta af raunsæi. Við verðum að gera okkur ljóst, að svo að segja allar aðrar þjóðir eru vopnaðar. Þær hafa vopn til að geta gripið til þeirra, ef þær geta ekki leyst deilumál sín og náð tilgangi sínum í utanríkismálum á annan hátt. Við verðum að búa eins og á bæ er títt sagði Jón Sigurðsson einhvern tíma, undan því verður ekki komizt. Ég tel, að við Íslendingar verðum að horfast í augu við það, að við getum ekki hjá því komizt að ganga í ýmiss konar samtök, þar sem hernaður kemur til sögunnar, og er þar fyrst að nefna sjálfar Sameinuðu þjóðirnar, sem eru, eins og hv. utanrrh. benti á í framsögu sinni, fyrst og fremst hernaðarbandalag sigurvegaranna úr annarri heimsstyrjöldinni. Megintilgangur Sameinuðu þjóðanna er að beita vopnum gegn hverri þeirri þjóð, sem vogar sér að gera árás á aðra. Það má rekja nánar, ef mönnum sýnist svo, hvernig það hefur komið fram, að Sameinuðu þjóðirnar eru að verulegu leyti hernaðarbandalag. Hitt er svo annað mál, að þjóð eins og við Íslendingar sinnir meira öðrum þáttum í starfi þeirra, og við eigum engar óskir heitari en hernaðarhlutinn fari minnkandi, en annað samstarf vaxandi. Eins er með öryggismálin í nágrenni við okkur. Svæðabandalög eru leyfð samkvæmt sáttmála Sameinuðu þjóðanna og hafa verið mynduð víða í heiminum. Þegar þær þjóðir, sem við búum í nágrenni við, telja sig þurfa að taka höndum saman til að tryggja öryggi sitt, þá er erfitt fyrir okkur Íslendinga að stinga höfði í sandinn. Við höfðum gert okkur vonir um það eftir 1944, þegar við endurreistum lýðveldið, og í lok ófriðarins, að Sameinuðu þjóðirnar mundu nægja til að veita okkur og öðrum þjóðum, sem við erum sambærilegir við, það öryggi, sem við óskum eftir. En reynslan sýndi, að Sameinuðu þjóðunum tókst þetta ekki og tekst það ekki enn, þó að við getum vonað, að það muni takast í framtíðinni. Í öðru lagi vissum við af reynslu, að hlutleysi mundi ekki duga okkur, heldur kalla yfir okkur þær hættur, sem við vildum allra helzt forðast. Ef við værum hlutlausir, allslausir og einir, þegar til ófriðar drægi, ef svo hörmulega kynni að fara, þá má heita öruggt, að stríðsþjóðir mundu keppast um að komast hingað, og við mættum þakka fyrir, ef þeim ekki lenti saman einmitt á þessum hólma. Í þriðja lagi sýndi síðasti ófriður, að lega Íslands er þannig, að við getum ekki látið sem við vitum ekki af nágrenni við aðrar þjóðir eða þýðingu landsins hernaðarlega og fyrir samgöngur á friðsamlegan hátt. Til viðbótar við þetta má nefna, að það er mikil fjarstæða, að lítil þjóð eigi að forðast að ganga í alþjóðleg samtök. Þvert á móti held ég, að lítil þjóð hafi miklu meira við það að vinna að vera í alþjóðlegum samtökum en þær stærri, sérstaklega þegar um er að ræða litla þjóð, sem er fyrrverandi nýlenda, eins og við erum, og unir ekki þeirri skipan mála, sem hún hefur hlotið í arf, heldur vill breyta heiminum í kringum sig, eins og við höfum viljað gera til dæmis í landhelgismálum. Þegar við höfum mál að sækja gagnvart öðrum þjóðum, er okkur hagur að því að vera í félagsskap, því að við getum oft fundið í félaginu einhverja, sem eru sammála okkur og við getum beitt gegn þeim, sem eru á móti okkur. Þessa höfum við nú þegar notið í mun ríkara mæli en menn gera sér almennt grein fyrir, og nægir að benda á meðferð landhelgismálanna í því sambandi. Það var því eðlilegt fyrir Íslendinga, þó að það væri mikið skref, að ganga í Atlantshafsbandalagið, þegar það var stofnað. Við heyrðum það fullyrt hér fyrr í dag, að það hefði aldrei verið borið undir íslenzku þjóðina, hvort þetta hafi verið rétt ákvörðun hjá meiri hluta Alþ. Ég vil mótmæla þessari skoðun, vegna þess að í henni kemur fram vanmat, að ég ekki segi fyrirlitning, á því stjórnskipulagi, sem við höfum. Það vildi meira að segja svo til, að það voru alþingiskosningar haustið 1949, aðeins fáeinum mánuðum eftir að við gengum í Atlantshafsbandalagið. Það er því ómögulegt að segja, að þjóðin hafi ekki, mjög fljótlega eftir að þessi ákvörðun var tekin, fengið tækifæri til þess að kveða upp sinn dóm. Tækifærin komu hvert af öðru í kosningunum þar á eftir. Enginn getur neitað því, að Atlantshafsbandalagsmál, sérstaklega varnarliðið, skiptu verulegu máli í kosningunum 1953, og það eru, að ég hygg, einu kosningarnar, þegar þeir flokkar, sem studdu og styðja aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, fóru niður fyrir 80% kjósenda. Þessi mál voru mjög til umræðu í kosningunum 1956, og síðan hafa kosningar verið hverjar á fætur öðrum. Samt sem áður hefur þjóðin ekki valið þann kost að taka fylgi sitt frá þeim flokkum, sem stóðu að ákvörðuninni um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Það er því ekki hægt að draga aðra ályktun af stjórnmálaþróun síðustu 20 ára í þessu landi en þá, að þjóðin hafi hvað eftir annað staðfest með miklum meiri hluta, sem við allar kosningar nema einar var yfir 80%, að hún er sammála þeirri ákvörðun Alþ., að Ísland skyldi verða aðili að Atlantshafsbandalaginu. Hv. 6. þm. Reykvíkinga varpaði fram þeirri spurningu, hvers vegna ofurkapp var lagt á, að Ísland gengi í Atlantshafsbandalagið 1949. Þegar þrír ráðherrar höfðu farið til Washington og rætt við ráðamenn þar, aðallega við Dean Acheson utanríkismálaráðherra, og Ísland tók ákvörðun eftir miklar umræður, þá kom greinilega í ljós, hvaða hernaðarlegar hugmyndir stofnendur bandalagsins höfðu í sambandi við Ísland. Það fylgdi með yfirlýsingum um þessi mál, að bandalagið gerði sér vonir um að fá, ef til nýs ófriðar drægi, svipaða aðstöðu á Íslandi og það hafði í síðasta heimsófriði. Á þeim grundvelli voru gefnar þær yfirlýsingar, sem þá voru birtar. Hv. þm. fullyrti, að Bandaríkjamenn hafi frá upphafi ætlað sér að fá herstöðvar hér á Íslandi og framkvæmt þá áætlun á liðlega 2 árum, eftir að bandalagið var stofnað. Ég tel, að þetta sé alröng túlkun, og skal færa nokkur rök að því. Það hafa verið til í sögunni mörg varnarbandalög, og þau hafa undantekningarlaust byggzt á þeirri grundvallarreglu, að sé ráðizt á einn aðila í bandalaginu, jafngildi það árás á þá alla og komi þá hinir til hjálpar. Yfirleitt hefur verið talið, að þetta loforð um hjálp, ef á einhvern yrði ráðizt, væri nóg til að hindra hugsanlega árás. Þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað, höfðu menn þessar sömu hugmyndir, hvernig bandalagið ætti að starfa. Þegar bandalagið varð til, var ekki sett upp allt það varnarskipulag, sem síðar hefur orðið til. Það var ekki fyrr en nokkru síðar, þegar líður á árið 1950, að upp komu hugmyndir um það í V.-Evrópu, að þessi gamla tegund af bandalagi dygði ekki lengur. Hv. 6. þm. Reykvíkinga sýndi Frökkum mikið traust í máli sínu og virtist taka mark á því, sem þeir segja. En það vill svo til, að það voru einmitt Frakkar, sem tóku forystu um það innan Atlantshafsbandalagsins 1950, að bandalagið gerði meira en að gefa þetta undirskrifaða loforð um gagnkvæma hjálp. Á fundum Atlantshafsbandalagsins í London í maí 1950, lagði Robert Schuman, sá mikilsvirti utanrrh., sem allra manna mest hefur unnið að því að sameina V.-Evrópu, fram kröfu við Bandaríkjamenn um að gera þetta bandalag að veruleika. Upp frá því hófust viðræður um það, sem í fyrstu var kallað „sameiginleg herstjórn“. Allmörgum mánuðum síðar varð þessi sameiginlega herstjórn að veruleika, og þá fer fyrst að komast skriður á að mynda það skipulag sameiginlegra varna með herstjórn, sem er tilbúin á friðartímum, er einkennir Atlantshafsbandalagið. Þessi hugmynd fæddist ekki fyrr en eftir að Atlantshafsbandalagið er orðið til. Um svipað leyti og þessi breyting varð á skipun Atlantshafsbandalagsins og Bandaríkjamenn juku mjög herstyrk sinn í V.-Evrópu fyrst og fremst samkvæmt kröfu Frakka, þá þótti líka eðlilegt að styrkja varnir Grænlands, Íslands og Azoreyja á Atlantshafi. Þessir þrír staðir fylgdust nokkurn veginn að, og finnst mér það gefa til kynna, að Bandaríkjamenn hafi ekki haft í huga, að þátttaka Íslands væri eingöngu til þess gerð, að þeir gætu komið sér hér upp hernaðarbækistöð. Ef íhugað er, hver raunveruleg hernaðaraðstaða Íslands hefur verið og er, komast menn fljótlega að þeirri niðurstöðu, að gagnvart nágrönnum okkar á Bretlandseyjum og í N.-Ameríku er hernaðarleg aðstaða landsins fyrst og fremst neikvæð. Þeir hafa, eins og hv. 6. þm. Reykv. benti á, fjölmargar aðrar bækistöðvar við Atlantshaf, sem þeir geta notað til hvers, sem þurfa þykir. En þeir hafa áhuga á því, að hugsanlega fjandsamlegar þjóðir nái ekki aðstöðu á Íslandi. Þegar Winston Churchill kom til valda, rétt um það leyti sem brezki herinn kom hingað og rauf hlutleysi Íslands með hernámi, sagði Churchill ekki, að það væri kominn her til Íslands til að verja landið, heldur sagði eitthvað á þá leið, að nú hefði verið hindrað, að Þjóðverjar gætu tekið landið. Það hefur verið fullyrt af að a. m. k. tveimur hv. ræðumönnum, að hernaðarleg þýðing Íslands hafi minnkað. Ísland hafi verið mikilvæg flugstöð milli Ameríku og Evrópu, en nú geti flugvélarnar flogið alla þessa leið án viðkomu. Síðan hafi komið eldflaugar og kjarnorkuvopn, sem breyti þessu öllu. Það er rétt, að hernaðarþýðing sú, sem mest var fyrr á árum, hefur minnkað. Ísland hefur ekki sömu þýðingu sem lendingarstöð flugvéla; það hefur ekki sömu þýðingu fyrir samgöngur milli N.-Ameríku og V.-Evrópu. En það hafa komið önnur atriði í staðinn, sem ég met svo, að hernaðarleg þýðing landsins sé ekki minni en hún hefur verið. Fyrsta atriðið er, að þegar eldflaugar komu í vaxandi mæli til sögunnar, jókst þýðing radarvarna mjög verulega, og Atlantshafsríkin byggðu samfellda keðju radarvarnastöðva yfir N.-Ameríku, Grænland, Ísland og Færeyjar til Skotlands. Þetta er nýtt atriði, sem hefur mjög mikla hernaðarlega þýðingu, og Ísland er hlekkur í þessari keðju. Mátti heyra það, t. d. á ræðu hv. 4. þm. Reykv., Þórarins Þórarinssonar, hve radarstöðvarnar eru mikill þáttur í starfi varnarliðsins. Í öðru lagi hafa komið til skjalanna nýjar tegundir kafbáta, sem flytja kjarnorkuflugskeyti. Þessir kafbátar eru nú orðnir þýðingarmikill þáttur í árásargetu risaveldanna, bæði Sovétríkjanna og Bandaríkjanna. Getur hver maður séð með því að líta á kort, að bæði risaveldin hljóta að senda þessa kafbáta um sundin á milli Grænlands og Íslands og Íslands, Færeyja og Bretlandseyja. Þetta veitir Íslandi óhjákvæmilega aukna hernaðarlega þýðingu, og þarna er þýðing Íslands í beinu samhengi við hin ægilegu árásarvopn risaveldanna. Sem betur fer hefur engum komið til hugar að nota landið sem bækistöð, enda er þess ekki þörf. Lega þess í N.-Atlantshafi gerir óhjákvæmilegt, að landið hefur fengið nýja þýðingu í sambandi við kafbátaflotana. Eftir því sem mér skilst, munu Sovétríkin eiga um 50 slíka kafbáta og Bandaríkin líklega um 75, svo að hér er um allmikinn flota að ræða báðum megin. Í þriðja lagi vil ég benda á hina miklu flotauppbyggingu Sovétríkjanna, sem hefur gerzt á tiltölulega fáum árum. Sovétríkin hafa komið sér upp geysiöflugum nútímaflota, sem hefur látið til sín taka á öllum heimshöfum í stórvaxandi mæli. Þegar við lítum á ástandið í heiminum, þar sem tvö risaveldi, Sovétríkin annars vegar og Bandaríkin hins vegar, standa hvort andspænis öðru og tefla hvort við annað með heimsfriðinn að veði, þá sjáum við, að eftir síðari heimsstyrjöldina voru Bandaríkin mikið flotaveldi, en Sovétríkin áttu mjög lítinn flota. Það er allra hluta eðlilegast, að Sovétríkin hlutu að reyna að jafna þessi met. Það eru þau nú að gera. Mest hefur borið á flotauppbyggingu Sovétríkjanna á Miðjarðarhafi. Þar hefur Rauði flotinn engar fastar bækistöðvar utan Svartahafs, en þar eru svokölluð hlutlaus ríki eins og Alsír og Egyptaland, sem hafa léð flotanum meiri eða minni aðstöðu í höfnum. Þessi flotauppbygging hefur haft meiri háttar áhrif á valdajafnvægi í Mið-Austurlöndum, þar sem nú er talin mest hætta á, að heimsfriðurinn kunni að rofna. Allt bendir til þess, að nákvæmlega hið sama sé að gerast á N.-Atlantshafi og hefur þegar gerzt á Miðjarðarhafi. Sovétríkin senda herskip sín út á hafið í vaxandi mæli. Þau hafa haldið flotaæfingar á milli Íslands og Noregs. Þau hafa nú nýlega sent herskip, sem sigldi umhverfis Ísland og lögðu greinilega áherzlu á, að eftir því væri tekið. Þá hefur könnunarflug Sovétríkjanna yfir N.-Atlantshaf og nágrenni Íslands aukizt verulega. Eins og ég sagði áðan, er þessi þróun mála eðlileg, og við henni mátti búast. Það er raunar ekki nýtt, að Sovétríkin séu mikið sjóveldi, því að alla 19. öldina voru þau 3. mesta flotaveldi á jörðinni, en þau hlutu að gera ráðstafanir gegn hinum mikla flotastyrk Bandaríkjamanna. Þessar gagnráðstafanir koma fram á því hafi, N.-Atlantshafinu, sem liggur á milli þéttbýlustu og mestu iðnaðarríkja veraldarinnar, en einmitt á þessu svæði erum við Íslendingar. Hér er í uppsiglingu einn þáttur í valdaátökum Sovétríkjanna annars vegar eða Varsjárbandalagsins og Bandaríkjanna hins vegar eða Atlantshafsbandalagsins. Þessi átök gerast í næsta nágrenni við okkur, og það er ómögulegt að halda fram, að þetta skipti Íslendinga engu máli. Ég tel, að ég hafi sýnt fram á, að veigamikil atriði hafi komið fram á síðustu árum, sem hafa aukið aftur hernaðarlega þýðingu Íslands, jafnframt því sem hin gömlu atriði, sem giltu í síðasta heimsófriði, hafa haft minni þýðingu. Á það er bent, að nú sé hægt að eyðileggja Keflavíkurflugvöll og önnur varnarmannvirki hér á landi með flugskeytum úr kafbátum eða annars staðar að. Ég vil minna menn á, að það er enginn staður á allri jörðinni, sem ekki er hægt að skjóta á flugskeytum í dag. Það er ekkert sérstakt við Reykjanesið, hvað þetta snertir. Þegar rætt er um varnarmál Íslands, hættir mönnum oft til að tala um hugsanlega innrás í landið. Meðan heimsstyrjöldin var enn fersk í minnum manna, var ef til vill ekki óeðlilegt, að menn hugsuðu þannig. Þó hygg ég, að það sé rétt, sem kom fram hjá hv. 6. þm. Reykv., að slíkir viðburðir verði að teljast harla ólíklegir. Við verðum að gera ráð fyrir, að einhverjar aðvaranir mundu berast, áður en til slíkra ótíðinda drægi, og mjög þyrfti heimsástand að versna frá því, sem nú er, ef nokkrum manni ætti að detta innrás alvarlega í hug. En hver er þá tilgangur þeirra, sem mest berjast fyrir því, að draga Ísland út úr Atlantshafsbandalaginu, og hvað ætla þeir sér? Þeir ætla sér að gera Ísland hlutlaust og algjörlega varnarlaust. Ég get ímyndað mér, að ef þeim tækist að koma Íslandi á einhvern hátt út úr Atlantshafsbandalaginu og gera það hlutlaust, mundi sú stjórn, sem stæði að slíkri breytingu í utanríkismálum, fljótlega þurfa að sýna hlutleysið í verki með því að leyfa sovézkum herskipum að koma í íslenzkar hafnir og fá hér sömu þjónustu og herskip Atlantshafsríkjanna hafa fengið undanfarin ár; geta tekið hér olíu og vistir og fengið smávægilegar viðgerðir. En það er slík aðstaða, sem Rauði flotinn er einmitt að leita eftir svo að segja um allan heim í dag. Yfirflotaforingi hans var í fyrra í heimsókn í Indlandi einmitt til þess að reyna að fá slík réttindi. Þetta væru að vísu ekki meiri réttindi en brezk og norsk og bandarísk herskip hafa hér í dag, svo að það yrði enginn vandi að telja mönnum trú um, að þetta væri aðeins jafnræði, þegar að því kæmi. En hlutlaust Ísland, þar sem slíkar heimsóknir færu að gerast tíðar, mundi þegar hafa þau áhrif á nágrannalönd okkar, að þessu yrði mætt með aukinni uppbyggingu af hálfu NATO-ríkjanna, eftir að við værum farnir úr bandalaginu. Þau mundu styrkja bækistöðvar í Grænlandi og Færeyjum og Skotlandi og jafnvel auka herskipastyrk sinn hér á hafinu. Þegar Atlantshafsbandalagið tæki að auka viðbúnað í kringum Ísland, mundi Varsjárbandalagið auðvitað svara í sömu mynt. Þannig gæti ég vel ímyndað mér, að án þess að um dramatísk stórtíðindi yrði að ræða, væri Ísland búið að kalla fram vígbúnaðarkapphlaup á hafinu í kringum okkur og hernaðarlega spennu. Ég hygg, að það sé varla hægt að hugsa sér neitt, sem við höfum minni not fyrir en slíkt ástand í kringum okkur. Þessar vangaveltur gefa mönnum dálitla hugmynd um það, hvers konar munur er á því fyrir þjóð eins og okkur að hafa vinsamlegt samband um öryggis- og varnarmál við þær þjóðir, sem eru okkur skyldastar og búa næst okkur, eða á hinn bóginn að brjótast út úr slíkum samtökum, taka aðra stefnu en grannar okkar, vinir og frændur fylgja og tefla það tafl, sem því mundi fylgja. Atlantshafsbandalagið mun vafalaust halda áfram störfum. Það er þegar ljóst. Það mun halda áfram störfum vegna þess, að það hefur náð tilgangi sínum undanfarin 20 ár. Það hefur skapað jafnvægi á móti Varsjárbandalaginu í Evrópu, og þetta jafnvægi er undirstaða friðar og velmegunar, sem verið hefur í álfunni. En við skulum minnast þess, að alvarlegustu öryggisvandamálin í Evrópu, sérstaklega í Mið-Evrópu, eru enn þá óleyst. Þýzkalandsmálið hefur í marga mannsaldra verið eins konar púðurtunna. Þýzkalandi er enn skipt í tvö ríki, en Berlín er eins og við vitum, og einmitt þessa dagana eru deilur og vandamál þar ytra. En vegna þess að kjarninn í öryggismálum meginlands Evrópu, sem er Þýzkaland, skipan þess og landamæri, er óleyst mál, þá væri fásinna að leysa upp þau tvö bandalög, sem hafa skapað jafnvægi á þessu svæði, a. m. k. þangað til við höfum annað og betra öryggiskerfi til að taka við. Viðburðirnir í Tékkóslóvakíu sýndu að vissu leyti veikleika Varsjárbandalagsins, eins og hv. 6. þm. Reykv. benti á. En þeir sýndu líka styrk þess. Þeir sýndu, hve vald Sovétríkjanna yfir þessu bandalagi er mikið. Og þeir sýndu, að ákveðinn vilji og ákveðin stefna ráða í þessu bandalagi. Þetta er styrkur. Þeir sýndu þann styrk, að Sovétríkin gátu fengið smáþjóð eins og Ungverja, þjóð eins og Pólverja með sína sögu að baki, til að ráðast inn í Tékkóslóvakíu. Þetta sýnir styrk, og má draga þá ályktun af Tékkóslóvakíu, að viðburðirnir þar séu enn ein sönnun fyrir því, hversu varhugavert væri að leysa upp það öryggisjafnvægi, sem er í Evrópu, a. m. k. þangað til annað betra sér dagsins ljós. Ég tel því eðlilegt, að Atlantshafsbandalagið starfi áfram og Íslendingar verði áfram aðilar að því. Ég vil að lokum minna á eina staðreynd, sem ég held, að hafi ekki komið fram í kvöld eða hefur þá farið fram hjá mér. Hún er sú, að eftir að 20 ára tímabilið er liðið, sem bundið var í Atlantshafssamningnum, geta þjóðirnar á hverju ári sagt samningnum upp. Það kemur ekki annað 20 ára tímabil, heldur eru nú möguleikar til uppsagnar á hverju ári. Að sjálfsögðu verðum við að hafa vakandi auga á því, hvað þátttaka okkar þýðir. Við verðum að gæta hvers smáatriðis í sambandi við varnarliðið, og einmitt í sambandi við það tel ég, að þessi nýja uppsagnaraðstaða veiti okkur visst öryggi. Ef þróun mála hér snýst til verri vegar, eigum við þessa útleið. Ég tel eðlilegt, að við endurskoðum þessi mál í huga okkar og rannsökum þau nálega stöðugt. Það hefur komið fram, að ríkisstj. hefur pert þetta og vill gera áfram. Ég tel rétt að íhuga vel till. framsóknarmanna um, að Íslendingar taki smám saman að sér meira og meira af störfum varnarliðsins. Þetta eru till., er Alþfl.menn fluttu á sínum tíma, eins og hér var bent á. Hins vegar vil ég minna á, að það er alls ekki eins einfalt mál og menn e. t. v. halda að taka við störfum varnarliðsins. Ræðumaður Framsfl. benti sérstaklega á það, að við ættum sjálfir að stjórna radarstöðvunum og reka þær. Ég veit ekki, hvort hann gerir sér ljóst, að radarstöðvar eins og þær, sem hér eru, ná ekki tilgangi sínum nema til staðar séu orrustuflugvélar eða aðrar jafnhraðfleygar flugvélar til þess að fara upp í loftið og athuga, hvað það er, sem radartækin sýna, ef eitthvað óvenjulegt kemur í ljós. Ef um geysistóran flugflota væri að ræða, sem allt í einu kæmi yfir landið, væri ekki vafamál, hvað væri á ferðinni. Það, sem gerist og hefur gerzt nú undanfarin ár, er, að öðru hverju koma fram á radartækjunum ókunnar flugvélar. Hér eins og um allan heim, bæði austan og vestan járntjalds, fara eftirlitsflugvélar á loft til að athuga, hvað er á ferðinni. S. l. ár þurftu orrustuflugvélarnar á Keflavíkurflugvelli að fara að meðaltali á loft annan hvern dag til að kanna slíka hluti. Og það kom í ljós, að flug sovézkra flugvéla hafði aukizt stórkostlega yfir landinu miðað við árin á undan. Þetta hefði ekki sézt í radartækjunum einum, heldur var aðeins hægt að komast að raun um það með gæzluflugvélum. Ég hygg, að framsóknarmenn muni, eins og fleiri, hika við, að Íslendingar taki að sér þann hluta af starfinu, sem felst í því að fljúga orrustuflugvélum og athuga, hvað það er, sem kann að vera á leiðinni inn yfir landið. Með því að kanna, hvað radartækin sýndu, kom í ljós þessi aukni rússneski áhugi á Íslandi. Það er pólitísk staðreynd, sem við þurfum að vita um og er hluti af því, sem ég nefndi áður, hinni auknu starfsemi Sovétríkjanna á hafinu. Ég álít, að það væri mjög óheppilegt, ef við vissum ekki um slíka þróun, sem er að gerast rétt í kringum okkur, án þess að menn þurfi að gera of mikið úr því, eða hræðast á nokkurn hátt. Hér komum við enn að höfuðvandamáli íslenzkra öryggismála, því, sem hefur gert þau erfið viðfangs allt síðan Íslendingum fyrst kom til hugar að gerast sjálfstæð þjóð. En það er vopnleysi okkar. Vopnleysið gerir þetta vandamál eins erfitt úrlausnar og raun ber vitni. Að vísu er rétt, að við séum raunsæir í þessu eins og öðru og gerum okkur það ljóst, að við erum ekki alveg vopnlausir, þó að við þykjumst vera það. Það eru um 400 lögreglumenn á Íslandi, en mikill hluti þeirra er þjálfaður í meðferð léttra skotvopna, og þau skotvopn eru til, þótt þau hafi sem betur fer aldrei verið notuð nema við æfingar. Og það eru rúmlega 100 manns í landhelgisgæzlu okkar, en af þeim eru allir yfirmenn á skipunum þjálfaðir í meðferð skotvopna. Ég nefni þetta aðeins til þess að benda á, að hér er um flókið mál að ræða. Við verðum að skoða það ofan í kjölinn og megum ekki hafa neina hleypidóma, því að við verðum í framtíðinni að beita raunsæju mati á stöðu okkar í varnar- og utanríkismálum. Við verðum að taka ákvarðanir með skynsamlegum niðurstöðum af þeim staðreyndum, sem við komumst að sjálfir. Við höfum gert þetta hingað til, tekið raunhæfar, þýðingarmiklar ákvarðanir, og ég hygg, að þeim ríkisstj., sem setið hafa undanfarin 20 ár, hafi tekizt að sjá öryggi þjóðarinnar vel borgið. Ég vona, að það takist einnig í framtíðinni.



Herra forseti. Ég vildi einungis lýsa því, að ég var í einu og öllu samþykkur því, sem kom fram í hinni mjög ítarlegu og greinargóðu skýrslu hæstv. utanrrh. Margt af því, sem hann sagði, var þess eðlis, að ég geri ráð fyrir því, að allir Íslendingar séu þar á einu máli. En einnig í þeim köflum ræðu sinnar, þar sem hann fór inn á deilumál, eins og varðandi varnir landsins, þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og varnarsáttmálann við Bandaríkin, þá var ég honum í einu og öllu sammála. Ég sé því ekki ástæðu til að bæta neinu við hans orð, heldur vil gera hans orð að mínum og lýsa því yfir, að Sjálfstfl. er í þessum efnum alveg sömu skoðunar og fram kom í ræðu ráðh.



Herra forseti. Það er í sjálfu sér tilgangslítið að halda þessari umr. lengi áfram yfir mjög svo auðum þingsal. Við höfum í rauninni annað þarfara við tímann að gera en vera hér langt fram á nótt til að ræða mál, sem svona takmarkaður áhugi virðist vera á innan þingsalanna. Mig langar þó aðeins til að gera örfáar athugasemdir við þá ræðu, sem hv. 5. þm. Vesturl. flutti áðan. Hann kom þar mjög víða við, drap á mjög mörg vandamál, og ef gera ætti athugasemdir við það allt, þyrfti maður að taka sér langan tíma, en það ætla ég mér ekki að gera. Hv. þm. hóf ræðu sína á því að vilja kenna ísl. sósíalistum um það, að meðferð utanríkismála á Íslandi hefur verið með hreinum endemum þangað til núna fyrir nokkrum árum, þegar hæstv. utanrrh. tók upp nýja starfshætti, eins og ég vék að í fyrri ræðu minni í dag. Hv. þm. vildi kenna um Einari Olgeirssyni, að því er mér virtist, eða Brynjólfi Bjarnasyni, að þeir hefðu annar hvor þeirra staðið í þessum ræðustól og haft í hótunum á sama tíma og grjót hafi dunið á rúðum þinghússins. Nú hef ég vissulega mikið álit á þessum ágætu þm., sem voru þá hér, en það var ekki á þeirra valdi að efna til þeirra átaka og þess hugaræsings, sem kom upp hjá þjóðinni fyrir 20 árum. Það var ekki á valdi þeirra eða nokkurra annarra einstaklinga. Þessi miklu átök voru til marks um það, að sú ákvörðun, sem tekin var fyrir 20 árum, kom ákaflega mikið við ísl. þjóðina. Það var mjög verulegur hluti þjóðarinnar, sem taldi þessa ákvörðun háskalega og ranga og taldi hana koma við það, sem viðkvæmast var í eðli Íslendinga. Þess vegna urðu þessi átök svona heit. Á tímabilinu eftir það varð hér á Íslandi kalt stríð í viðræðum stjórnmálaflokka um utanríkismál, en það leiddi til þess, að utanríkismálin voru í rauninni afgr., án þess að Alþ. fengi að fylgjast með þeim. Ég held, að það sé mjög gott, að við erum komnir yfir þetta tímabil og að við skulum geta rætt hér í þingsölunum nokkurn veginn málefnalega um þessi viðfangsefni, eins og við höfum gert hér í dag. Utanríkismálin eru stórfelld vandamál, og við þurfum að vera menn til að hlusta hver á annan og taka tillit til þeirra röksemda, sem fram koma, að því leyti sem menn kunna að vilja á þær fallast. Ekki fannst mér sannfærandi, það sem hv. 5. þm. Vesturl. sagði um Kína. Hv. þm. sagði, að ríkið á Formósu hefði verið í Sameinuðu þjóðunum frá upphafi vega og það væri ekki eðlilegt að víkja því úr samtökunum. Það hefur ekki verið neitt ríki á Formósu í Sameinuðu þjóðunum frá upphafi vega. Það er Kínaveldi sjálft, sem hefur verið í samtökunum, og Kínaveldi sjálft er það enn þá. Ágreiningurinn er um það, hverjir eigi að fara með atkvæði Kína, aðild Kína hjá Sameinuðu þjóðunum. Á það að vera ríkisstj. í Peking, sem fer með öll völd í meginhluta landsins, eða á það að vera þessi hópur, sem dvelst á eynni Taiwan? Það þýðir ekkert að standa hér og segja, að eðlilegt sé að tvö kínversk ríki geti fengið aðild; ég hef ekkert á móti því. En þá þarf að vera um að ræða tvö kínversk ríki, en ekki er um neitt slíkt að ræða. Chiang Kai-shek er algerlega andvígur því, að litið sé á eyjuna hans sem sérstakt ríki. Hann segist vera ráðamaður yfir Kínaríki öllu, og pólitík hans miðast við það. Bollaleggingar af þessu tagi eru algjörlega út í hött. Hv. þm. sýndi svolitla viðkvæmni út af því, að ég gagnrýndi það, sem mér fannst vera heldur yfirborðslegt tal um frelsi og lýðræði á vegum Atlantshafsbandalagsins. Hins vegar viðurkenndi hann það sjónarmið, að það væru sameiginlegir hagsmunir, en ekki hugsjónir, sem stjórna þessu bandalagi. Þetta er hagsmunabandalag auðugra ríkja á vesturhveli jarðar, ríkja, sem áður voru mikil nýlenduveldi, og ríkja, sem nú hagnýta sér efnahagslega yfirburði til þess að sölsa til sín gróða af auðlindum, sem eru í fátækum ríkjum. Hv. þm. komst þannig að orði, að sum þessi nýlenduveldi hefðu gefið hundruðum millj. manna frelsi. Ég held, að anzi mikið sé ofmælt að tala um gjafir; þau voru neydd til þess, og sum voru ákaflega treg. Þetta eru ekki í ríkara mæli fyrrverandi nýlenduveldi en svo, að eitt þessara ríkja, Frakkland, háði nýlendustyrjaldir í mörg ár, eftir að Atlantshafsbandalagið var stofnað, og beitti til þess herjum og vopnum, sem bandalaginu voru mörkuð. Þessa styrjöld háðu Frakkar fyrst í Víetnam og síðan í Alsír. Alsír var tiltekið í sjálfum Atlantshafsbandalagssamningnum, sem eitt af þeim svæðum, sem ætti að vernda. Þetta eru hagsmunasamtök. Og þetta eru hagsmunasamtök, sem við Íslendingar eigum mjög lítið sameiginlegt með. Það sáum við ákaflega vel, þegar við sóttum rétt okkar 1958 og stækkuðum landhelgina. Ástæðan til þess, að landhelgin umhverfis Ísland var þröng, var sú, að voldug ríki höfðu gerzt æ nærgöngulli við okkur. Við vorum þarna að endurheimta fornan rétt, en þá gerðist það, að eitt Atlantshafsbandalagsríkið sendi herskipaflota sinn til Íslands til þess að beita valdi gegn þessum ákvörðunum okkar. Og bandalagið sjálft veitti árásarríkinu siðferðilegan stuðning og reyndi allt, sem það gat, til þess að fá okkur til að falla frá ákvörðunum okkar. Við vorum þarna í stöðu fátækrar þjóðar, þó að við værum í bandalaginu, og þess vegna urðum við fyrir þessari árás. Hv. þm. sagði, að vopnleysið væri mesta vandamál okkar. Öll ríki væru hervædd og við yrðum að minnast þess, að það verkefni yrði að rækja, hvort sem okkur líkaði betur eða verr. Ég vil minna hv. þm. á það, að þegar Íslendingar ákváðu að stofna sjálfstætt ríki, gerðu þeir sér þær hugmyndir, að hægt væri að halda uppi sjálfstæðu ríki án þess að hafa her. Það var tilgangur Íslendinga með því að stofna sjálfstætt ríki. Með því að fela stórveldi hervarnir á Íslandi er verið að afhenda öðru ríki hluta af þeim eðlilegu yfirráðum, sem Íslendingar eiga að hafa. Við erum að skerða sjálfstæði okkar. Við erum að skerða fullveldi okkar. Þetta er alveg augljóst mál. Og ef við viljum halda fast við þá stefnu, sem menn mörkuðu í upphafi, að Íslendingar eigi að vera frjáls þjóð, þá verðum við að hverfa frá þessari stefnu eins fljótt og við mögulega getum. Að öðrum kosti gefumst við upp á því verkefni, sem okkur var falið að leysa. Þingmaðurinn sagði, að sagan hafi sýnt, að hlutleysi verndi þjóðir ekki. Auðvitað verndar hlutleysi ekki þjóðir. En aðild að hernaðarbandalögum verndar þjóðir ekki heldur, það sýnir sagan líka. Ef tekin væru saman dæmin um það, að smáríki í hernaðarbandalögum hafi orðið fyrir miklum árásum af þeim sökum, þá skipta þau tugum og hundruðum á umliðnum öldum. Svona almennar staðhæfingar hafa að sjálfsögðu ekkert gildi. Það er ekki hægt að afgreiða þetta vandamál með því að skírskota annars vegar til hlutleysis og hins vegar til aðildar að hernaðarbandalagi. Í hvorugu felst neitt endanlegt öryggi. Hv. þm. vildi bera brigður á það, sem ég rakti hér í ræðu minni í dag, að hernaðargildi Íslands hefði breytzt mjög verulega á síðustu 20 árum. Og hann taldi, að einmitt þróun vígbúnaðar hefði valdið nýjum vandamálum, sem skiptu Ísland máli. Hann taldi t. d., að tilkoma eldflauga hefði stórlega aukið gildi radarstöðva. Ég held, að það sé almennt álit sérfræðinga, að hinar föstu radarstöðvar á jörðu niðri séu að missa gildi sitt og munu missa gildi sitt mjög tilfinnanlega á næstunni, vegna þess að til eru komin ný tæki, sem eru miklu skjótvirkari og miklu nákvæmari, og þar á ég við njósnatunglin, sem eru nú svífandi umhverfis hnöttinn okkar og fylgjast með öllum slíkum hreyfingum. Mér virðist sérfræðingar sammála um það, að í þá átt stefni þróunin á þessu sviði. Hv. þm. taldi, að hernaðarþýðing Íslands væri í beinu samhengi við mikla kafbátaflota, sem séu á ferðum í hafinu. Auðvitað er það rétt, en það á ekki aðeins við um Ísland. Þessir kafbátar eru hvarvetna í heimshöfunum. Tilgangurinn með þeim er sá að vera með kjarnorkuárásarstöðvar á stöðugri hreyfingu, til þess að ekki sé hægt að eyðileggja slíkar stöðvar, áður en til árásar kemur. Þetta á ekki frekar við um Ísland en aðra staði, hvar sem er á hnettinum. Annars er það eflaust ekki sérlega sannfærandi, þótt við hv. 5. þm. Vesturl. séum að bollaleggja um vígbúnað. Ég hefði talið, að það hefði verið ákaflega fróðlegt, ef hæstv. ríkisstj. hefði leitað til einhverra óháðra og hlutlausra sérfræðinga til þess að svara ýmsum spurningum um þessi mál. Ég tel t. d., að það hefði verið ákaflega fróðlegt, ef hæstv. ríkisstj. hefði viljað fallast á þá rannsókn, sem við fórum fram á hér í haust, við þm. Alþb., að kalla til einhverja slíka sérfræðinga. Ég hygg t. d., að það mundi vera auðvelt að fá slíka sérfræðinga til aðstoðar frá Svíþjóð. Þar gætum við fengið sérfræðileg svör við ýmsum þeim spurningum, sem við erum að bollaleggja um, vafalaust af fullmikilli vankunnáttu stundum. Hv. 5. þm. Vesturl. er ekki aðeins mikill áhangandi Atlantshafsbandalagsins, hann er einnig stuðningsmaður Varsjárbandalagsins. Hann lýsti því yfir, að undirstaða friðar í Evrópu væri jafnvægi þessara tveggja bandalaga. Hann hefur lýst þessu áður í blaði sínu, og hann sagði hér áðan, að það væri fásinna að leysa upp þessi tvö hernaðarbandalög. Þetta virðist vera hugmynd hv. þm. um framtíðina, að tvö slík hernaðarbandalög, þar sem stórveldin ráða öllu, sem þau vilja, drottni yfir æ stærri hlutum heimsbyggðarinnar. Ég held, að þetta sé ákaflega óæskileg þróun, sérstaklega fyrir hin smæstu ríki. Og ef við getum stuðlað að því að leysa upp þetta valdakerfi stórveldanna, þá ættum við að beita okkar litlu áhrifum í þá átt. Ég benti á það í ræðu minni í dag, að það væri algjörlega heimildarlaust að lýsa yfir því, að 80% þjóðarinnar hefðu tekið afstöðu með aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu. Það er algjörlega rangt að benda á almennar kosningar í því sambandi, því að það er staðreynd, hvort sem okkur líkar hún betur eða verr, að utanríkismál hafa tiltölulega mjög lítil áhrif á kosningaúrslit á Íslandi. Um þetta eru fjölmörg dæmi. Eina skiptið, sem slík mál hafa raunverulega verið í brennidepli, var í kosningunum 1956. Þá stóðu þrír flokkar að till. um uppsögn herverndarsamningsins, en einn flokkur, Sjálfstfl., var á móti. Það var tekizt á um þetta sjónarmið í kosningunum, þetta var eitt aðalmál þeirra. Og úrslitin urðu þau, að meiri hluti þjóðarinnar greiddi atkvæði með því, að herinn færi. Það hafa oft verið bornar hér fram kröfur um þjóðaratkvæði um þetta mál. Þær voru sérstaklega bornar fram fyrir 20 árum af miklum þunga, og undir þá kröfu skrifuðu margir af kunnustu menntamönnum þjóðarinnar. En á hana var ekki fallizt. Og hæstv. utanrrh. og aðrir forystumenn vita fullvel, að eins og ástatt var þá, eru allar líkur á því, að verulegur meiri hluti þjóðarinnar hafi verið andvígur herverndarsamningnum. Hv. þm. Þórarinn Þórarinsson vék mjög ítarlega að atburðunum 1956 í ræðu sinni. E. t. v. er ástæða til að minna á það, að ákvörðun Alþ. um brottför hersins 1956 hafði ákaflega gagnleg áhrif. Að vísu heyktust tveir af stuðningsflokkum vinstri stjórnarinnar á þeirri ákvörðun um haustið, en hún hafði samt mjög víðtæk áhrif á aðgerðir Bandaríkjanna. Á árunum á undan höfðu Bandaríkin undirbúið stórfelldar nýjar herstöðvar hér. Framkvæmdar höfðu verið miklar mælingar fyrir nýjum flugvelli á Suðurlandi, og snemma árs 1956 var gerður formlegur samningur milli Bandaríkjanna og Íslendinga, um að Bandaríkin kæmu upp herskipahöfn í Njarðvíkum. Um það var undirritaður formlegur samningur. Þegar Alþ. tók ákvörðun sína um brottför hersins, virtist Bandaríkjunum aðstaðan á Íslandi tæp stjórnmálalega séð. Og þá var tekin sú ákvörðun að flytja nýjar stöðvar héðan til Grænlands. Hinar miklu stöðvar á Grænlandi voru settar upp, vegna þess að Bandaríkin töldu ekki óhætt að hafa þessar stöðvar á Íslandi. Stöðvarnar, þar sem kjarnorkusprengjurnar féllu á Grænlandi, hefðu getað verið á Íslandi, ef ekki hefði verið tekin þessi afstaða 1956. Við skulum alltaf minnast þess, að þótt við séum lítill aðili og Bandaríkin ákaflega stór aðili, þá getum við samt haft áhrif á þróun þessara mála. Og það er skylda allra íslenzkra forystumanna, hvaða skoðanir sem þeir kunna að hafa á heimsmálum, að takmarka eins og þeir mögulega geta alla íhlutun erlendra aðila á Íslandi, jafnvel þó að um sé að ræða aðila, sem þeir hafa fyllstu samúð með. Það er skylda þeirra að tryggja, að Íslendingar sjálfir hafi sem óskoraðastan yfirráðarétt yfir landi sínu. Og ég tel, eins og ég rakti í dag, að nú blasi við nýir möguleikar á þessu sviði, vegna þess að herstöðvarnar hér hafa um langt skeið verið að verða gagnminni og gagnminni fyrir stórveldið. Það er okkur í hag, að þessar stöðvar séu sem veikastar, vegna þess að þá auðveldar það okkur að losna við þær. Séu þær mjög öflugar, mun okkur aldrei takast það. Þessa vil ég vænta, að menn minnist, einnig þeir forystumenn, sem trúaðastir eru á málstað Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagsins.



Herra forseti. Ég tel mér skylt að byrja þessi fáu orð mín á því að þakka þeim, sem hér hafa talað, fyrir vinsamlegar undirtektir við skýrslu mína. Það hefur þó komið fram hér, að a. m. k. einn hv. þm. taldi, að það væri betra að hafa á þessari skýrslu annað form, þannig, að mér skildist, að leggja hana fram prentaða eða vélritaða og ekki hafa umr. nema sem nokkurs konar útdrátt úr þessari skýrslu. Ég get vel fallizt á, að þetta megi ræða og eigi að ræða, því að ég sagði það í upphafi ræðu minnar í dag, að mér væri nokkur vandi á höndum samanborið við aðrar þjóðir, þar sem þessar skýrslur væru í hefðbundnu formi og menn væru nokkurn veginn bundnir af því frá ári til árs, hvaða form á þeim væri haft. Ég hef kynnt mér nokkrar af þessum skýrslum, sem fluttar hafa verið hjá nágrannaþjóðum okkar á Norðurlöndum, a. m. k. þeim þremur, sem næstar okkur eru, og þar er þetta sitt á hvað. Ég hef séð í þingtíðindum þeirra þjóða, að utanrrh. hafa flutt meginmál sinnar skýrslu alveg í þingsölunum og ekki dregið þar neitt undan og ekki heldur látið sér nægja að flytja útdrátt úr þessum skýrslum, sem yrðu þá fluttar í ræðuformi, en sjálf skýrslan yrði prentuð og aðeins til athugunar. Ég tel þetta vera til athugunar, og þó að ég hafi haft þennan hátt á nú, þá er ég alls ekkert á móti því að breyta því í þetta form, ef það þætti betra að gefa skýrsluna skriflega og hafa umr. þá þeim mun styttri. Það kemur til athugunar síðar. Um sjálf efnisatriði skýrslu minnar hefur ekki verið mikið rætt í sjálfu sér. Af þeim málum, sem afgreidd hafa verið hjá Sameinuðu þjóðunum, og um afstöðu okkar til þeirra, hefur einungis verið minnzt á eitt, og það er um afstöðu okkar til aðildar Kína að Sameinuðu þjóðunum. Við höfum þar í flestum tilfellum setið hjá við atkvgr., og í einstaka tilfelli hefur verið greitt atkv. á móti því. En hvers vegna höfum við haft þennan hátt á? Við höfum gert það vegna þess, að í flestum tilfellum hefur till., sem borin hefur verið fram hjá Sameinuðu þjóðunum, verið á þá lund, að um leið hefur verið gert ráð fyrir því að útiloka Formósu frá þátttöku. Nú kann það að vera, að formlega séð sé stjórnskipulag þeirra þar, sem þó telja um 14 millj. manna, ekki eins og hjá okkur tíðkast, þannig að fræðilega séð megi skoða Kína sem eitt ríki, bæði Formósustjórnina og Peking-Kína. En ég vil þó benda á, að þeir menn, sem nú fara með völd á Formósu eða Taiwan, voru einn aðilinn af fimm, sem beittu sér á sínum tíma fyrir stofnun Sameinuðu þjóðanna. Og þó að atvikin hafi nú hagað því svo síðan, að þeir hafi verið hraktir úr sínu heimalandi og séu nú í nokkurs konar útlegð á Taiwan, þá finnst mér það allharðleikið að láta þá fara úr samtökum Sameinuðu þjóðanna án þess að hafa gert nokkurn skapaðan hlut fyrir sér. Við höfum þess vegna fylgt þeirri stefnu á þingum Sameinuðu þjóðanna, að við höfum viljað, að það yrði reynd einhvers konar málamiðlun, málamiðlun, sem gerði báðum aðilum mögulegt að vera aðilar, og Formósa yrði áfram meðlimur, en Peking-Kína yrði tekið í samtökin. Ítalía hefur beitt sér fyrir lausn af þessu tagi, og við höfum verið stuðningsmenn þeirrar till. og meira að segja flm. í einu tilfelli. Annars hafa umr. hér snúizt fyrst og fremst og ég vil segja nærri eingöngu um Norður-Atlantshafsbandalagið og varnarliðið hér, og hafa komið fram þessi gamalkunnu sjónarmið, að við ættum að segja okkur úr NATO og segja upp varnarsamningnum. Varnarsamningurinn væri raunar lítils eða einskis virði, radarstöðvarnar hér væru gagnslausar, það væru komin ný njósnatungl, sagði hv. 6. þm. Reykv., og þessi tunglför væru komin algjörlega í staðinn fyrir radarinn, og mér skildist næstum því, að það væri hægt að skjóta úr þessum tunglhnöttum líka. En radarstöðvarnar og orrustuflugvélarnar, sem eru í sambandi við þær, eru einn effektívasti eða raunverulegasti hluti af okkar vörnum í landinu að mínu viti. En það var eftirtakanlegt, að það var nokkur skoðanamunur hjá hv. 6. þm. Reykv., Magnúsi Kjartanssyni, og hv. 4. þm. Reykv., Þórarni Þórarinssyni, því að hann vildi segja, að NATO og varnarbandalagið og varnarliðið hér væru tveir ólíkir hlutir og ættu að ræðast sitt í hvoru lagi. Ég hef líka verið þeirrar skoðunar, en hv. 6. þm. Reykv. vildi gera þetta að einu máli. Varnarliðið hér væri afleiðing af NATO-bandalaginu, og manni skildist, að svo mundi verða um alla framtíð. Hv. 4. þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson, vildi, að hafinn væri nú þegar undirbúningur að uppsögn á varnarliðssamningnum og við létum okkur í framtíðinni duga það að vera aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Ég held, að sú skoðun sé mjög hæpin, að við eigum á einhverju ákveðnu augnabliki að segja, að við þurfum ekki lengur á varnarliðinu að halda, vegna þess að það eru aðstæðurnar í heiminum, umhverfið í heiminum, það er ástandið hingað og þangað, sem sker úr um það, hvort við eigum að hafa þetta varnarlið eða ekki. Við skulum segja t. d., að við ættum að segja upp varnarliðinu og senda það heim í dag. En hvernig er ástandið í heiminum í kringum okkur? Hvernig er ástandið í Austurlöndum nær? Það er eins og púðurtunna, sem getur sprungið á hvaða augnabliki sem vera vill. Og það er ekki nóg með það, að þessi púðurtunna springi á þann hátt, að Ísraelsmenn og Arabar fari saman í átök. Hitt er miklu hættulegra, að það virðist svo sem að baki þessara aðila beggja séu stórveldin tvö, Bandaríkin og Rússland. Hvað yrði úr því, ef þau kæmu til liðs við þessa aðila í Ísrael og Arabalöndunum? Hvað yrði þá, ef þessi stórveldi stilltu sér á bak við þessa styrjaldaraðila þar? Það gæti orðið úr því það heimsbál, sem við vissum ekki, hvar endaði. Og væri þá gott, að við værum búnir að senda okkar varnarlið í burtu? Ég held ekki. Árið 1956 var það, ja við skulum segja sameiginlegt álit meiri hluta þings, að við gætum eins og málum væri þá komið sagt upp samningnum frá 1951, og það var ákveðið að gera það. En þegar kom til stykkisins, var hætt við það og dregið í land, vegna þess að það var talið að það væri ekki rétt að gera það á þeirri stundu. Og var ástandið í heiminum þá, að ég ætla, ekki nándar nærri eins ótryggt og það er í dag. Hv. 6. þm. Reykv. vildi telja það heimildarlaust að telja, að 80% af þjóðinni stæðu á bak við Atlantshafsbandalagið. Nú hefur þetta ekki verið orðað þannig, a. m. k. ekki af mér, heldur hefur það verið orðað þannig, að 80% stæðu á bak við þá flokka, sem hafa staðið að Atlantshafssamningnum. Og það er náttúrlega svolítil tilfærsla á sannleikanum að segja, að það séu 80% með samningnum eða að það séu 80% með þeim flokkum, sem að bandalaginu standa. Hv. þm. sagði, að 1956 hefði verið búið að gera samning um byggingu herskipahafnar í Njarðvík. Það hefði verið hætt við að gera hana, vegna þess að talað var um að segja upp Atlantshafssamningnum. Þetta er ekki nákvæmlega með staðreyndir farið. Það var aldrei talað um það að byggja herskipahöfn í Njarðvík. Það var talað um að byggja þar höfn, sem væri til afnota fyrir fiskimenn staðarins. Það var talað um það að byggja höfn svipaða því, sem nú hefur verið byggð af okkur sjálfum þarna. Þessa höfn hefðum við losnað við að byggja, ef við hefðum fengið samninginn um þetta við Bandaríkjamennina. Um herskipahöfn var ekki að ræða. Ég hafði þá teikningar af höfninni, því að ég gegndi þá störfum vitamálastjóra og fylgdist nákvæmlega með þeim samningum, sem um þetta voru gerðir. Og það var ekkert, ekkert sem minnti á það, að þarna ætti að vera herskipahöfn, heldur einungis var með þeim samningum, sem þá var talað um, verið að mæta óskum íbúanna í Keflavík og Njarðvíkum. Hv. þm. sagði, að gildi stöðva hér væri minna en áður. Þetta hefur nú verið rætt, svo að ég skal ekkert fara út í það frekar. En ég held, að gildi stöðvanna hér sé fullt eins mikið nú og jafnvel meira en verið hefur oft áður. Hann taldi, að það hlyti að vera okkur keppikefli að standa utan við hernaðarsamtökin. En hvers virði er frelsi og sjálfstæði lands, sem ekki hefur neitt afl á bak við sig til að verja sjálfstæðið og hlutleysið? Það hefur sýnt sig í fjöldamörgum löndum, smáum og stórum, að þetta er lítils virði, nema því aðeins að það sé eitthvert vald, eitthvert afl á bak við, sem getur tryggt sjálfstæðið og frelsið. Náttúrlega var okkur sá vandi á höndum, þegar við lýstum yfir okkar sjálfstæði, að við gætum tryggt það með einhverjum hætti. Hvernig hafa Svíþjóð og Sviss tryggt sitt sjálfstæði? Þau hafa tryggt það með herafla. Þó að þjóðir hafi haft herafla, ef hann hefur ekki verið nægur, eins og t. d. Danmörk, Noregur, Holland, Belgía o. fl. lönd, hafa þau ekki getað varið sitt hlutleysi og sitt frelsi, þegar til átaka hefur komið, af því, að þeir hafa ekki haft nægan herafla á bak við sig. Ég held þess vegna, að það sé rétt afstaða hjá ríkisstj., og ég hef fylgt henni mjög eindregið, að við eigum að vera aðilar að Atlantshafsbandalaginu, því að það sé eina ráðið til þess að tryggja okkar sjálfstæði og frelsi. Við getum nú með árs fyrirvara sagt okkur úr því, ef okkur þykir henta, og við getum líka með árs fyrirvara eða hálfs annars árs fyrirvara losað okkur við varnarliðið hér á landi, ef okkur þykir það henta, og það er okkur í sjálfsvald sett í báðum tilfellunum, hvort við gerum það eða ekki. Og það er ekkert í þessum málum, sem hefur verið þröngvað upp á okkur. Það er algjörlega háð okkar mati og okkar ákvörðunum sjálfra, hvað gert verður. Hv. 4. þm. Reykv. lýsti yfir fyrir hönd Framsfl., að þeir væru fylgjandi þátttöku í NATO, og það var nú vitað raunar, að svo var. En mér þykir vænt um það, að það skuli þá liggja fyrir, að það skuli vera þrír stærstu eða tveir stærstu flokkarnir og einn í viðbót, sem standa vörð um bandalagið, hvað sem svo verður um varnarliðið sjálft, sem hér er. Ég hef ekki trú á því, að þegar það mál er skoðað ofan í kjölinn, þá þyki rétt, að við segjum þeim samningi upp heldur. Og þetta, sem sagt, hefur eiginlega verið eina málið í þessum umr., sem rætt hefur verið. Það er ekkert óeðlilegt, það hefur verið gert áður, og ég tel, að það sé gott, að við ræðum það. Ef það kemur eitthvað nýtt, þá er að hlusta á það og taka því og draga af því lærdóma. En því miður hefur í þessum málum af hendi stjórnarandstöðunnar ekki komið fram mikið nýtt.



Herra forseti. Ég vil, vegna þess að ég hef venjulega tekið þátt í umr. um utanríkismál hér á hinu háa Alþ. aðeins leyfa mér að segja þetta, áður en þessari umr. lýkur: Ég hafði hugsað mér að halda hér ræðu, alllanga ræðu í kvöld, en ég hef verið að bíða eftir því, að fjölgaði í þingsalnum - árangurslaust. Hér hafa í kvöld, - ég vildi gjarnan taka það fram, til þess að það komist 1 þingskjöl, þingtíðindi - hér hafa í kvöld, meðan til umr. hafa verið örlagaríkustu mál Íslendinga og alls mannkynsins, verið staddir á þingfundi þetta 9–11 þm. Og ég verð að segja okkur Alþb.-mönnum til hróss, að þriðjungur þessara þm. er okkar lið. Það væri betur, að hlutfallið væri oftar þannig, t. d. við þýðingarmestu atkvæðagreiðslur. Ég hef, eins og ég sagði, hætt við að flytja þá ræðu, sem ég hafði hugsað mér að flytja hér í kvöld, það verður tækifæri til þess síðar. En ég má til með að taka það fram, svo að það komist líka í þingskjöl og þingtíðindi, að hér hefur verið allmargt manna á áheyrendapöllum, og má mikið vera, ef einhverjir þeirra eiga ekki meira erindi hingað niður á stólana en þeir, sem hafa hér atkvæðisrétt og málfrelsi.