Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sjónvarpið hefur nú starfað um alllangt skeið og er að fá á sig fasta mynd. Sá liður sjónvarpsdagskrár, sem mestu máli skiptir, er að sjálfsögðu fréttirnar. Í vali frétta felst mat á því, sem annars vegar er talið mikilvægt og hins vegar ekki frásagnarvert og í meðferð frétta felst oft leiðsögn um það, hvernig dæma á um atburði. Áður, en ég geri grein fyrir fsp. minni um það, eftir hvaða reglum fréttastofa sjónvarpsins fari, þykir mér rétt að skýra frá því, að ég tel, að starfsmenn fréttastofunnar hafi náð mjög góðu valdi á allri frásagnartækni sinni. Þeir hafa oft sýnt mikinn dugnað og áhuga og kunnáttu í störfum. Mér þykir rétt að taka þetta fram vegna þess, að það er mikill siður hérlendis að afgreiða málefnalega gagnrýni sem persónulega eða jafnvel pólitíska árás. Ég er hér ekki að ræða um verðleika einstaklinga, heldur um reglur. Erlent fréttamyndaefni sjónvarpsins er að langmestu leyti fengið frá Bandaríkjunum og Bretlandi. Því eru það engilsaxnesk viðhorf, brezk–bandarísk, sem eru mjög ríkjandi í fréttum sjónvarpsins, jafnt í vali á fréttnæmu efni sem í mati. Þetta þrengir erlent fréttasvið sjónvarpsins mjög mikið. Mér þykir það til að mynda mjög furðulegt, að ekki virðist vera um að ræða nein hliðstæð fréttamynda sambönd við Norðurlönd, enda þótt samvinna við Norðurlandastöðvar ætti að geta auðveldað okkur sjálfstæða meðferð á alþjóðlegum fréttum. Í þessu sambandi hefur mér einnig þótt furðulegt, hversu greiðan aðgang Upplýsingaþjónusta Bandaríkjanna virðist eiga að fréttum sjónvarpsins. Þaðan kemur að staðaldri mjög mikið efni, til að mynda um árásarhernað Bandaríkjanna í Vietnam. Og ég vil spyrja hæstv. menntmrh., hvort ástæðan sé e.t.v. sú, að Bandaríkjamenn bjóði slíkar myndir ókeypis, hvort e.t.v. sé hægt að kaupa áróðursmyndir inn í sjónvarpið á þennan hátt? Þó tekur út yfir, af hvílíkum ákafa fréttastofa sjónvarpsins stundar áróður í þágu Atlantshafsbandalagsins. Fari íslenzkur ráðh. á fund í því bandalagi, er hann venjulega eltur með sjónvarpsvél á lofti og frásagnir af starfsemi bandalagsins eru ævinlega einhliða, engar tilraunir gerðar til sjálfstæðs mats eða gagnrýni, sem margir verða til þess að orða austan hafs og vestan. Sem dæmi skal ég nefna mynd, sem sýnd var í sjónvarpinu í fyrrakvöld og matreidd af fréttastofu sjónvarpsins, þótt hún væri sýnd utan venjulegs fréttatíma. Þetta var barnaleg, lágkúruleg áróðursmynd, samin á vegum Atlantshafsbandalagsins sjálfs, þessum hernaðarsamtökum til dýrðar og mjög fjarri því að geta flokkazt undir nokkra tegund óhlutdrægni. Aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu er deilumál á Íslandi, og í fréttafrásögnum um það pólitíska ágreiningsmál ber sjónvarpinu að ástunda óhlutdrægni. Í innlendum stjórnmálafréttum sjónvarpsins hefur það frá upphafi vakið athygli, að fréttastofan er ákaflega höll undir hæstv. ríkisstj. Ráðh. hafa átt margfalt greiðari aðgang að fréttunum, en nokkrir aðrir menn. Hafa þessi annarlegu forréttindi ráðh. oft borið mjög sterkan svip af hlutdrægni. Mér nægir að taka eitt dæmi úr fréttunum í gærkvöldi. Að undanförnu hefur verið rætt hér á þingi um málefni Kísilgúrverksmiðjunnar og í því sambandi hefur verið greint frá málsatvikum, sem ég tel vera stórfellt hneyksli og ákaflega lærdómsríkt. Í umr. hér á þingi hafa hv. alþm. Einar Ágústsson, Sveinn Guðmundsson og Þórarinn Þórarinsson flutt vel rökstuddar og málefnalegar ræður um þetta efni, en tveir hæstv. ráðh. verið í vörn. Í fréttum sjónvarpsins í gær voru gripin atriði úr gagnrýni þessara hv. þm., án þess þó að þeir væru nafngreindir. En hæstv. fjmrh. mætti á staðnum og bar jafnharðan af sér alla gagnrýni. Heildaráhrifin urðu þau, að einhverjir huldumenn hefðu haft uppi ástæðulausar getsakir, en ráðh. stæði með pálmann í höndum. Slík þjónusta við ráðh. og ríkisstj. brýtur í bága við allar hugmyndir um frjálsa og eðlilega fréttaþjónustu. Ráðamönnum hættir ævinlega til að misbeita þjóðfélagslegu valdi sínu og fréttastofur hljóðvarps og sjónvarps þurfa að vera sérstaklega á varðbergi til þess að láta ekki nota sig á þann hátt. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á þeirri furðulegu staðreynd, að fréttastofa sjónvarps hefur ekki gert neina tilraun til þess að flytja samfelldar fréttir frá Alþ. Frásagnir frá þessari virðulegu stofnun hafa verið tilviljunarkenndar og meginreglan verið sú, að helzt mættu orð ráðh. teljast fréttnæm. Í grannlöndum okkar sinna fréttastofur sjónvarps mjög frásögnum frá þjóðþingum og þykja þær mjög gott sjónvarpsefni. Er algerlega fráleitt, að það verkefni skuli ekki vera rækt hér. Ég vil í þessu sambandi taka skýrt fram, að ég er ekki að fara fram á, að settar verði á svið þessar hvimleiðu gerviumr., sem tíðkast í hljóðvarpi, heldur lifandi frétta frásagnir af þeim þingstörfum og umr., sem almenningur kann að hafa áhuga á, unnar af fréttamönnum sjónvarpsins sjálfs. Ég held, að þess sé mikil þörf, að tengslin milli þings og þjóðar verði aukin og sjónvarpið gæti stuðlað mjög að því. Að svo mæltu leyfi ég mér að vænta þess, að hæstv. menntmrh. geri grein fyrir þeim reglum, sem fylgt er á fréttastofu sjónvarpsins.



Herra forseti. Hv. þm. spyr um, hvaða reglur gildi um stjórnmálafréttir útvarpsins, innlendar og erlendar. Þær reglur, sem eru til, eru allar prentaðar. Það eru ákvæði um þetta í útvarpslögum frá 1934, í reglugerð útvarpsins 1958 og í sérstökum reglum, sem gefnar voru út af Ríkisútvarpinu 1945. Allt eru þetta prentaðar heimildir, sem hv. þm. á að sjálfsögðu aðgang að, - þarf ekki að fara lengra, en í skrifstofu Alþ. til þess að geta lesið sér til um þær reglur, sem gilda. Engu að síður skal ég lesa 5. gr. gildandi laga um útvarpsrekstur ríkisins, sem fjallar um þetta, en hún hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Útvarpsráðið tekur ákvarðanir um það, hversu dagskrá skuli hagað í höfuðefnum og leggur fullnaðar samþykki á dagskrá, áður en hún kemur til framkvæmda. Það setur reglur um fréttaflutning útvarpsins og aðrar þær reglur, er þurfa þykir til gæzlu þess, að við útvarpið ríki skoðanafrelsi og fyllsta óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í almennum málum, atvinnustofnunum, félögum og einstökum mönnum.“ Svo mörg eru þau orð útvarpslaganna sjálfra um þetta efni og ég legg áherzlu á, að það er útvarpsráð, sem er æðsti yfirmaður fréttaflutnings í útvarpinu, en ekki menntmrh. Ég hef aldrei gert minnstu tilraun til þess og veit ekki til, að nokkur minna fyrirrennara hafi reynt að hafa áhrif á hvorki þær almennu reglur, sem gilt hafa um fréttaflutning í Ríkisútvarpinu og hið sama á við um sjónvarpið, né heldur á flutning einstakra frétta. Á þetta vil ég leggja sérstaka áherzlu. Í reglugerð um Ríkisútvarpið frá 1958, sem að sjálfsögðu tekur einnig til sjónvarpsins, eru ákvæði í 111. kafla um fréttaflutning og auglýsingar, 10.–16. gr. Ég eyði ekki tíma hv. þm. til þess að lesa þessar reglur, en hef látið ljósrita þá grein úr útvarpslögunum, sem ég las áðan og sömuleiðis alla reglugerðina og skal með ánægju afhenda hv. þm. það, ef hann kýs að kynna sér þetta nánar. Sömuleiðis hef ég meðferðis prentað eintak af reglum um flutning innlendra frétta Ríkisútvarpsins frá árinu 1945 og skal með ánægju einnig afhenda honum það, ef hann hefur áhuga á að kynna sér þetta rækilega. Það er nokkur lestur. Þá spyr hv. þm., hvers vegna aldrei séu birtar fréttir frá Alþ., nema ráðh. séu taldir hafa sagt eitthvað frásagnarvert. Í raun og veru tel ég, að Alþ. hefði átt að neita að samþykkja þessa fsp., því að það er gegn þeim reglum, sem um fsp. gilda á Alþ., að í fsp. sé farið með rangar staðhæfingar, farið með ósannindi. En hér er farið með ósannindi. Það er ekki rétt, að aldrei séu birtar fregnir frá Alþ., nema ráðh. séu taldir hafa sagt eitthvað frásagnarvert. Þessi staðhæfing er röng, ósönn. Engu að síður taldi ég fyrir mitt leyti rétt að leyfa fsp., beinlínis til þess að geta sýnt hv. alþm. og þjóðinni allri fram á það svart á hvítu, hversu alröng sú getsök er, sem í þessari röngu fsp. felst. Og þeim mun meira tilefni er til þess að leiðrétta þessa röngu staðhæfingu, sem á henni hefur verið alið talsvert í blöðum stjórnarandstæðinganna undanfarnar vikur og mánuði og þó alveg sérstaklega eftir að sjónvarpið tók til starfa og geri ég það því sérstaklega að umtalsefni í þessu tilliti, enda er spurningin um fréttastofu sjónvarpsins. Um fréttaöflunina almennt segir fréttastjóri sjónvarpsins í mjög ýtarlegri og glöggri grg. um starfsemi fréttastofu sjónvarpsins þetta m. a.: „Fréttastofa sjónvarpsins styðst varðandi fréttaöflun við texta þá, sem koma af fjarritum AP– og NTB–fréttastofnananna.“ Það er því einnig rangt, sem hv. þm. sagði í fsp. sinni, að fréttaöflun sjónvarpsins væri fyrst og fremst mótuð af brezk–bandarískum sjónarmiðum. Fréttastjóri sjónvarpsins heldur áfram: „Ennfremur er hlustað eftir getu, þótt fáliðað sé, á erlendar útvarpsstöðvar, einkanlega ef mikil tíðindi eru að gerast úti í heimi. Og loks fær fréttastofa sjónvarpsins daglega fréttakvikmyndir frá UPITN-fréttastofunni í London og CBS í New York og með þeim myndum frétta textahandrit á ensku, sem síðan eru þýdd og endursögð á íslenzku og lesin með fréttamyndunum ásamt nýjum fréttum. Má geta þess, að fréttastofur sjónvarpsstöðvanna á hinum Norðurlöndunum skipta við UPITN og CBS eins og við, en sumar, eins og t.d. Svíar, við fleiri, svo sem Visnews, sem einnig er í London.“ Og ennfremur segir fréttastjórinn: „Síðast, en ekki sízt, er að minnast á samband fréttastofu sjónvarpsins við Nordvision, samband sjónvarpsstöðva á Norðurlöndum. Íslenzka sjónvarpið er í Nordvision og fær oft norrænar sjónvarpsdagskrár, en sjálfkrafa fréttamyndamiðlun frá Nordvision til Íslands er ekki fyrir hendi. Milli hinna Norðurlandaþjóðanna er hins vegar beint myndasamband og þær geta skipzt daglega á fréttakvikmyndum, tekið þær upp á myndsegulband úr beinni útsendingu hver hjá annarri, eins og oftast er gert. Íslenzka sjónvarpið eða fréttastofa þess hefur lagt á það endurtekna áherzlu við fréttamynda fyrirtæki sín, sérstaklega UPITN í London, að fá sem mest af fréttamyndum frá Norðurlöndum. En Norðurlöndin virðast ekki vera sérstaklega mikið í heimsfréttum UPITN , sem á að senda fréttamyndir af austurhelmingi jarðar. Þá hefur einnig verið reynd sú aðferð til að fá úr þessu bætt að biðja Nordvision-skrifstofuna í Kaupmannahöfn að senda okkur vikulega eftir þeirra eigin mati nokkrar norrænar fréttamyndir, sem mundu verða áhugaverðar fyrir okkur. Þetta var reynt í nokkra mánuði, en segja má, að ekkert hefðist upp úr þeirri tilraun og liggja til þess ýmsar ástæður, sem of langt yrði upp að telja.“ Og enn segir fréttastjórinn: „Eins og sakir standa, hefur fréttastofa sjónvarpsins ætíð samband við fréttastofur eða Nordvision-stofur hinna sjónvarpsstöðvanna á Norðurlöndum, þegar eitthvað á að fara fram, á að fara að gerast þar eða gerist þar óvænt, sem búast má við, að hafi sérstaka þýðingu eða veki sérstakan áhuga hér á landi, svo sem í sambandi við Sonning-verðlaunin nú síðast, handritamálið, þegar það er á dagskrá o.s.frv.“ Þetta er það, sem fréttastjóri sjónvarpsins hefur að segja almennt um það, hvernig fréttastofa sjónvarpsins framfylgir þeim ákvæðum laga og reglugerða, sem ég sumpart las og sumpart gat um áðan að því er fréttastofu sjónvarpsins varðar og hygg ég, að engum sanngjörnum manni geti í alvöru dottið í hug að ásaka fréttastofu sjónvarpsins um hlutdrægni eða nokkuð af þeirri tegund, þegar hafðar eru í hug þær starfsreglur, sem hún fylgir samkv. þessari skýrslu. Þá er að ræða nánar um hina röngu staðhæfingu fyrirspyrjandans, að aldrei séu birtar fréttir frá Alþ., nema ráðh. séu taldir hafa sagt eitthvað frásagnarvert. Um þetta atriði sérstaklega segir fréttastjórinn í grg. sinni: „Fréttastofa sjónvarpsins, fréttastjórinn og allir starfsmenn fréttastofunnar leyfa sér að mótmæla því og hljóta að telja þá fullyrðingu fyrirspyrjanda vera fram borna gegn betri vitund, að aldrei séu birtar fréttir frá Alþ., nema ráðh. hafi sagt eitthvað frásagnarvert. Þeirri fullyrðingu er vísað heim til föðurhúsanna með hjálögðu yfirliti.“ Og síðan hefur fréttastofa sjónvarpsins gert yfirlit yfir fréttaviðtöl við ráðh. og fréttir af Alþ. og málum þar og stjórnmálafréttir almennt frá 1. ágúst 1968 til 24. apríl 1969 eða skömmu áður en fsp. var á dagskrá fyrir réttri viku. Ég held, að það sé mjög fróðlegt fyrir hv. alþm. og raunar fyrir landsmenn alla, sem hljóta að hafa áhuga á því að vita hið sannasta í hverju máli, að ég lesi þetta yfirlit fréttastofu sjónvarpsins um fréttaviðtöl við ráðh. á þessu tæplega 9 mánaða tímabili og fréttir frá Alþ. og málum þar og stjórnmálafréttir almennt. Fréttaviðtöl við ráðh. eru 16 og ég skal segja, um hvaða efni þau hafa fjallað: um atvinnumálanefnd ríkisins, um Nordek–áætlunina, um fjárlagafrv. 1969, um ástandið í fjármálum þjóðarinnar, um fjárl. 1969, um 20% innflutningsgjaldið og brbl., um störf á sviði mannréttinda í heiminum, um norræna samvinnu vegna 50 ára afmælis Norrænu félaganna, um umsóknaraðild Íslands að EFTA, um breytingar á Tækniskólanum, um viðræður við viðskrh. Breta, um norræna eldfjallarannsóknarstöð, um birgðasöfnun vegna hafíshættu, um vegáætlun 1969-1972, um hægri umferð og um stóriðjumál. Hv. þm. eru manna bærastir að dæma um, hvort nokkurt af þessum fréttaviðtalsefnum sé þess eðlis, að ástæðulaust hefði verið fyrir sjónvarpið að flytja fréttir um þessi efni. En nú skal ég lesa aðrar fréttir frá Alþ. og málum þar, skrá yfir þær, en þær eru 34 eingöngu frá Alþ. og af málum þar á þessu tímabili. Ég held, að ég sleppi að lesa dagsetningar, til þess að spara hv. þm. tíma. Fyrst er alþingissetning, Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson kjósa með Framsókn á Alþ., viðtal við Hannibal Valdimarsson, kosnir forsetar Alþ. og sagt frá fjárlagafrv. og viðtal við fjmrh. um fjárlagafrv. nefnt áður, nefndakjör á Alþ., viðtal við Eystein Jónsson fyrrv. ráðh. um fjármál, viðskrh. mælir fyrir þáltill. um aðild að umsókn Íslands að EFTA, rætt við forvígismenn stjórnmálaflokkanna um afstöðu til umsóknarinnar, forsrh. mælir fyrir stjórnarfrv. um ráðstafanir vegna gengislækkunar, kafli úr framsöguræðu forsrh., rætt við fulltrúa stjórnmálaflokkanna í viðræðunefnd um efnahagsmál, Bjarna Benediktsson og Jóhann Hafstein, Ólaf Jóhannesson, Eystein Jónsson, Gylfa Þ. Gíslason, Emil Jónsson, Lúðvík Jósefsson og Björn Jónsson, forsrh. svarar fsp. frá Gísla Guðmundssyni um öryggisráðstafanir á hafíssvæðum, dómsmrh. segir frá fyrirhuguðu ískönnunarflugi með flugbátum, frv. ríkisstj. um ráðstafanir vegna gengislækkunar með lögum, sagt frá umr. í Sþ. um þáltill. ríkisstj. um aðildarumsókn að EFTA, þáltill. um vantraust á ríkisstj., flutt af Ó1afi Jóhannessyni og Lúðvík Jósefssyni, fsp. Ólafs Jóhannessonar til Gylfa Þ. Gíslasonar um gengisskráningu og stöðvun gjaldeyrissölu, sagt frá útvarpsumr. um vantraust á ríkisstj., vitnað í grg. Björns Jónssonar og sagt frá yfirlýsingu Lúðvíks Jósefssonar, stjfrv. um ráðstafanir í sjávarútvegi vegna breytinga á genginu, sagt frá, að varamenn hafi tekið 17 sinnum sæti á Alþ., samþ. 10 lagafrv., m.a. ráðstafanir í sjávarútvegi, afgreiðsla fjárl., ný bókhaldslög, vitnað í frétt fjmrn., viðtal við Jón Sigurðsson, framhaldsfundir Alþ., fyrsti fundur eftir jólaleyfi, vitnað í ræður Lúðvíks Jósefssonar, Ólafs Jóhannessonar og Bjarna Benediktssonar, sagt frá stjfrv. til l. um yfirráðarétt íslenzka ríkisins yfir landgrunninu umhverfis Ísland, sagt frá stjfrv. um hækkun almannatrygginga, sagt frá stjfrv. til laga um lausn kjaradeilu útvegsmanna og yfirmanna á bátaflotanum, vitnað í frv. Eggerts G. Þorsteinssonar, höfð ummæli eftir Ólafi Jóhannessyni og Lúðvík Jósefssyni, sagt frá, að frv. um lausn kjaradeilu yfirmanna og útvegsmanna hafi verið samþ. sem lög frá Alþ., sagt frá fyrirhuguðum viðræðum um samgöngumál og samgrh. hafi lagt fram skýrslu um framkvæmd vegáætlunar, ennfremur, að skýrsla utanrrh. um utanríkismál verði tekin til umr., sagt frá, að forsrh. hafi flutt þinginu skýrslu um efnahagsmál, vitnað í ræður Ólafs Jóhannessonar, Gylfa Þ. Gíslasonar, Lúðvíks Jósefssonar og forsrh., sagt, að Emil Jónsson hafi flutt skýrslu utanrrh. um utanríkismál, að því loknu talaði Magnús Kjartansson, þáltill., sem þm. úr öllum flokkum standa að, um að skora á menntmrh. að beita sér fyrir, að teknar yrðu ákvarðanir um lóð handa Listasafni ríkisins, sagt frá fyrri umr. um þáltill. til vegáætlunar fyrir 1969-1972, sagt frá stjfrv. um breyt. á lögum um Háskóla Íslands, sagt frá skýrslu forsrh. um störf atvinnumálanefndar ríkisins og greint frá umsóknum um lán o.fl., fsp. frá Jónasi Jónssyni um, hvenær sjónvarp mundi ná til Norðurlands austan Vaðlaheiðar og til allra landshluta, vitnað í svar menntmrh., sagt frá umr. um iðnfræðslulöggjöfina og að iðnnemar hafi afhent ályktun. Þetta er efni þeirra 34 frétta frá Alþ. og af málum þar, sem virðast hafa farið fram hjá hv. fyrirspyrjanda. Þá er að segja frá 30 almennum stjórnmálafréttum, sem sjónvarpið hefur flutt á þessu sama tímabili, en það virðist líka hafa farið fram hjá hv. fyrirspyrjanda, en efni þeirra er svona: Ríkisstj. Íslands fordæmir innrásina í Tékkóslóvakíu, mótmæli Æskulýðsfylkingar og Alþb., talsmenn allra stjórnmálaflokka segja álit sitt á atburðum í Tékkóslóvakíu, fyrst að hluta í fréttum, svo í heild síðar um kvöldið, viðtal við Vilborgu Harðardóttur um Tékkóslóvakíu, viðtal við Björn Þorsteinsson um Tékkóslóvakíu, tilkynning frá forsrh. um, að allir stjórnmálaflokkar hefji viðræður um efnahagsmál þjóðarinnar, símaviðtal við Hannibal Valdimarsson vegna tilmæla forsrh. um viðræður allra stjórnmálaflokka nm efnahagsmál, viðtal við Ólaf Jóhannesson um sama efni, brbl. um breyt. á siglingalögum, en það voru fyrstu lög, sem dr. Kristján Eldjárn undirritaði sem forseti, viðræðufundir fulltrúa allra stjórnmálaflokka landsins um efnahagsmál, viðtal við Hannibal Valdimarsson um klofning í Alþb., viðtal við Ragnar Arnalds um klofning í Alþb., fréttatilkynning frá viðræðunefnd stjórnmálaflokkanna, viðræður um þjóðstjórn og Alþ. kvatt saman, flokksþing Alþfl., skipulag Sósíalistaflokksins og Alþb., landsfundur Alþb. settur, lesið upp bréf frá Hannibal Valdimarssyni, landsfundur Alþb. ákveður, að Alþb. skuli gert að stjórnmálaflokki, viðtal við Matthías Á. Mathiesen um störf Þingmannasambands Norður–Atlantshafsbandalagsríkjanna, fyrsti fundur viðræðunefndar stjórnmálaflokkanna, útifundur í Lækjargötu haldinn af miðstjórn Alþýðusambands Íslands, fyrsti viðræðufundur ríkisstj. og viðræðunefndar A.S.Í., miðstjórn A.S.Í. kýs 5 manna n. til viðræðna við ríkisstj., ríkisráðsfundur gefur út brbl. um breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar, frétt um að Sameiningarflokkur alþýðu Sósfl., hætti störfum frá og með árslokum 1968, frétt um útifund verkamannafélagsins Dagsbrúnar og Trésmiðafélags Reykjavíkur, frétt um nýtt málgagn Alþb. Ný útsýn, sagt frá Alþýðublaðinu í nýjum búningi, forseti Íslands staðfestir 7 lagafrv., sagt frá aðalfundi miðstjórnar Framsfl. viðtal við Ólaf Jóhannesson um Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson og aðalfund miðstjórnar Framsfl., sagt frá, að borizt hafi yfirlýsing frá Birni Jónssyni og Hannibal Valdimarssyni, og er vitnað í yfirlýsinguna. Og hér lýkur þessari skýrslu. Af 80 fréttum, sem sjónvarpið hefur birt á þessu næstum 9 mánaða tímabili, eru 16 fréttaviðtöl við ráðh., en 64 fréttir frá Alþ. og almennar stjórnmálafréttir, þar sem, eins og allir þm. hafa án efa heyrt, ekki síður hafa verið nefnd nöfn stjórnarandstæðinga og leiðtoga stjórnarandstöðunnar heldur en stjórnarsinna eða ráðh. Mér er einnig kunnugt um, að gerð hefur verið athugun á innihaldi viðræðu– og spurningaþátta, sem vakið hafa mikla athygli í sjónvarpinu og oft hafa fjallað um þjóðmál, stjórnmál og efnahagsmál, þar sem ráðh. og stjórnarsinnar og leiðtogar stjórnarandstöðu hafa oft verið fengnir til að leiða saman besta sína. Talning á þessum þáttum á þessu sama tímabili leiðir í ljós, að svo að segja nákvæmlega jafnmargir ráðh. og leiðtogar stjórnarandstöðunnar hafa komið þar fram og í svo að segja nákvæmlega jafnmörg skipti. 7 ráðh. hafa komið þar fram, fleiri gátu það ekki verið, því að þeir eru ekki fleiri, en líka 7 leiðtogar stjórnarandstöðunnar, ráðh. í 13 skipti, og stjórnarandstöðuleiðtogarnir í 12 skipti. Jafnari held ég, að skiptin geti varla orðið. Ég er mjög feginn því að hafa fengið þetta tækifæri til þess að koma þessum upplýsingum á framfæri og þar með ekki aðeins að andmæla ósannri staðhæfingu í fsp. á hinu háa Alþ., heldur jafnframt til þess að kveða niður þann leiða róg, sem hafður hefur verið uppi í málgögnum stjórnarandstöðuflokkanna um jafnágæta stofnun og íslenzka sjónvarpið er og þá ekki sízt fréttastofa þess.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir að lesa fyrir okkur þessa einkennilegu þulu. Hins vegar fór ég ekki fram á neina slíka þulu. Ég var að spyrja um reglur, hvaða reglum væri fylgt. Um það atriði hafði hæstv. ráðh. það eitt að segja að vitna í lagasetningu og reglugerðir frá 1934, 1955 og 1958. Mér er að sjálfsögðu kunnugt um allar þessar reglur, en þær eru settar löngu áður, en nokkurt sjónvarp var starfrækt á Íslandi. Fréttastofa sjónvarps verður að sjálfsögðu að taka upp allt aðrar starfsaðferðir, en tíðkast í hljóðvarpi og hún verður að setja sér sérstakar reglur. Ef þessu er í raun og veru þannig farið, eins og ráða mátti af orðum hæstv. ráðh., að engar aðrar reglur séu til en þessar gömlu frá 1934–1958, þá virðist einsætt, að engar sérstakar reglur hafi verið settar um starfsemi fréttastofu sjónvarpsins og slíkt ástand er að sjálfsögðu algerlega fráleitt. Sjónvarpsstarfsemi er allt annars eðlis en hljóðvarpsstarfsemi og það verður að setja einhverjar grundvallarreglur, einhvern ramma um starfsemi slíkrar stofnunar. Ég tel það ákaflega ámælisvert, ef þetta er rétt hjá hæstv. ráðh., að um fréttastofu sjónvarpsins gildi engar sérstakar reglur. Hæstv. ráðh. viðurkenndi það, sem ég benti á í frumræðu minni áðan, að myndaefni til fréttastofunnar kemur að heita má einvörðungu frá Bandaríkjunum og Bretlandi og þar er um ákaflega þröngt svið að ræða að mínu mati. Við verðum að temja okkur víðari sjóndeildarhring, en aðeins fæst með því að sækja efni til þessara tveggja aðila. Ég er alveg sannfærður um það t.d., að við getum aflað okkur víðtækari frétta með því að hafa nánari samvinnu við Norðurlandastöðvar, enda þótt hæstv. ráðh. segði, að það hefði verið reynt, en árangur ekki orðið jafngóður og til var ætlazt. En ég spurði um það í frumræðu minni áðan, hvernig á því stæði, að Upplýsingaþjónusta Bandaríkjanna virtist eiga furðu greiða leið inn í fréttir sjónvarpsins. Slíkt hefur margsinnis gerzt, eins og allir vita, sem eitthvað fylgjast með sjónvarpsfréttum. Ég spurði hæstv. ráðh. að því, hvort þetta stafaði af því, að þær myndir væru látnar í té ókeypis. En hæstv. ráðh. svaraði þessu engu orði. Um innlendu stjórnmálafréttirnar og sérstaklega fréttir frá Alþ. skal ég fúslega viðurkenna það, að orðalag mitt á fsp. var ónákvæmt og ég skal biðjast velvirðingar á því. Það er auðvitað ekki rétt að segja aldrei. Hitt held ég, að öllum sé ljóst, sem fylgzt hafa með þessum fréttafrásögnum frá Alþ. og frá íslenzkum stjórnmálum, að ráðh. hafa haft þar alger forréttindi fram yfir aðra. Dæmi um það rakti ég sérstaklega í ræðu minni áðan. Ég tók mjög fróðlega frétt frá því í gærkvöldi og hún er alveg dæmigerð um það, hvernig sjónvarpið fer að því að tala við íslenzka ráðh. og fjalla um ýmis stjórnmál. Þarna var vitnað í ónafngreinda þm., sem hafa vakið máls á þessu stórfellda hneykslismáli hér á Alþ., þeir voru ekki nefndir, en hæstv. ráðh. var gefið tilefni til þess að afneita öllu. Fréttaþjónusta af þessu tagi nær ekki nokkurri átt. Ég mótmæli því algerlega, þegar hæstv. ráðh. komst svo að orði í lokin, að ég hefði í frammi róg um sjónvarpið og fréttastofu þess. Ekkert slíkt vakir fyrir mér. Hitt skulum við gera okkur ljóst , að sjónvarp er mikill áhrifavaldur og okkur ber að leggja á það áherzlu, hverjar svo sem skoðanir okkar eru, að sjónvarpið sé hagnýtt til þess að gefa sem mest alhliða og sem réttasta mynd af stjórnmálum á Íslandi, að því leyti sem sjónvarpið birtir stjórnmálafréttir. Með þessu er ég engan veginn að leggja til, að þarna verði farið í einhverja ritskoðun, þvert á móti. Ég vil, að þessar fréttir verði auknar frá því, sem verið hefur. En ég vil, að þarna verði lögð á það áherzla, að öll sjónarmið komi fram á hliðstæðan hátt og ég vil sérstaklega vara við þeirri stefnu, sem hefur verið ríkjandi í sjónvarpinu, að líta á sig sem eins konar stofnun fyrir hæstv. ríkisstj. Það á sjónvarpið alls ekki að vera. Ég mundi heldur telja sjónvarpinu hollt að hafa uppi tortryggni gagnvart hæstv. ríkisstj. Það er ekkert jafn háskalegt fyrir ríkisrekin fjölmiðlunartæki og það, að þau séu notuð af stjórnvöldum hverju sinni. Það er miklu betra, að slík ríkisrekin fjölmiðlunartæki séu nær því að vera í stjórnarandstöðu. En sjónvarpið er ung stofnun og ég sagði hér í upphafi, að ég teldi, að fréttamenn á fréttastofunni hefðu náð mjög góðu tæknilegu valdi á viðfangsefnum sínum og hefðu verið ötulir í störfum. Ég er alveg viss um, að þeir geta gert mun betur á þessu sviði, en þeir hafa gert og ég tel, að það sé skylda okkar, bæði alþm. og almennra hlustenda, að koma á framfæri við þá aðfinnslum, sem við reynum að rökstyðja. Það er ekkert einkamál, hvorki útvarpsráðs né einstakra fréttamanna né hæstv. menntmrh., hvernig þessi stofnun starfar. Það er málefni þjóðarinnar allrar og hér hef ég flutt gagnrýni, sem ég tel mig hafa rökstutt að fullu í framsöguræðu minni áðan og hæstv. ráðh. gat ekki vefengt á neinn hátt, heldur reyndi að snúa út úr. Ég vænti þess, að gagnrýnin stuðli að frekari umr. um þessi mál.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í þessar umr. Ég hafði, eins og raunar landslýður allur, sannfærzt um það af því að horfa á sjónvarp, að hæstv. ráðh. nota það óeðlilega mikið til þess að koma á framfæri skoðunum sínum, - nota það oft og tíðum sem einkaáróðurstæki sitt. Um þetta hafði ég sannfærzt. Nú hefur hins vegar hæstv. menntmrh. lesið hér upp langa þulu til þess að sannfæra mann um, að þessu sé síður en svo þannig farið. Ég stend hér upp aðeins til þess að koma á framfæri till., af því að ég sé, að fréttastjóri sjónvarpsins er hér staddur og till. mín er sú, að sjónvarpið hafi í kvöld viðtal við hæstv. menntmrh. til þess að gefa honum tækifæri til þess að sannfæra landslýðinn um það, hve sjaldan hann birtist í sjónvarpi.



Herra forseti. Ég mundi hugsa mig vandlega um, ef fréttastjóri sjónvarpsins yrði við till. hv. þm. um að biðja mig um viðtal í kvöld. Ég mundi ekki vilja svara því á stundinni, hvort ég féllist á það eða ekki. En hitt vil ég gjarnan að menn viti, að ég hef aldrei komið í sjónvarpið öðruvísi, en um það væri beðið, ég hef aldrei komið á framfæri ósk um, að við mig færi fram viðtal þar. Og ég hygg, að hið sama eigi við um alla starfsbræður mína í ríkisstj., svo að því fer auðvitað víðs fjarri, að hægt sé að segja það með nokkrum minnsta sanni, að ríkisstj. noti sjónvarpið sem eins konar einkaáróðurstæki fyrir sig. Til slíks hefur aldrei verið gerð hin minnsta tilraun. Ég skal ekki hafa stór orð um að andmæla þessu, en ber það saman við ummæli hv. fyrirspyrjanda, sem andmælti því sérstaklega, að hann færi með róg um fréttastofu sjónvarpsins og stofnunina yfir höfuð að tala. Ég veit ekki, hvað er rógur um stofnun, ef það er ekki rógur um hana að segja, að hún láti valdamenn nota sig í röngu skyni, í áróðursskyni. Það er rógur, enda alröng staðhæfing. Ég get hins vegar vel skilið, að hv. þm. hafi ekki beint því til fréttastofu sjónvarpsins að birta nýjar myndir af sér í sjónvarpinu. Það, sem ég sá síðast til hans, var honum því miður ekki til sóma. Ég hefði vel getað æskt honum betra hlutskiptis, en að láta birta þær skrípamyndir, sem sjónvarpið birti af honum uppi í óbyggðum, í viðtölum við brezka hermenn. Hv. fyrirspyrjandi, Magnús Kjartansson, sagði, að það væri vanræksla að hafa ekki sett sérstakar reglur um fréttir sjónvarpsins. Ef þetta er vanræksla, þá er það vanræksla útvarpsráðs, en ekki mín. En hann deildi á mig. Það kom skýrt fram í svari mínu áðan, að það er ekki verkefni menntmrh. að setja útvarpinu, hvorki hljóðvarpinu né sjónvarpinu, reglur um fréttaflutning þess. Ég hef aldrei gert það, enginn minn fyrirrennari hefur mér vitanlega gert það, enda er það lögum samkv. ekki í okkar verkahring. Það er útvarpsráð, sem hefur yfirstjórnina.  Ég tel einmitt, að fréttastofan hafi átt að safna nokkurri reynslu, áður en sérstakar reglur yrðu settar um fréttaflutninginn þar, aðrar en gilda um hljóðvarpið. Það má segja, að sá reynslutími sé nú orðinn nógur og tími sé kominn til þess að athuga þetta. En vanrækslan er þá ekki sízt hjá flokksmanni hv. þm. í útvarpsráði, sem mér vitanlega hefur aldrei gert neina till. um slíkt, síðan sjónvarpinu var komið á fót. Það er rétt hjá hv. þm., að mér láðist að svara fsp. hans um það, hvort fréttastofa sjónvarpsins fengi ókeypis til sýningar bandarískar áróðursmyndir, sem hann kallaði svo, frá sendiráði Bandaríkjanna hér. Mér er ekki kunnugt um þetta, enda hef ég aldrei haft ástæðu til neinna afskipta af slíku og þvílíku sem þessu, því að það kemur ekki mál við mig. Þótt svo væri, að þetta hefði komið fyrir, hefði engin skylda borið til þess að tilkynna mér það. Ég er enginn yfirmaður stofnunarinnar að því leyti og kýs ekki að vera það. Hins vegar get ég gjarnan látið þá skoðun í ljós, að ég teldi slíkt að sjálfsögðu vera algerlega óeðlilegt, ég veit ekki til þess, að slíkt hafi átt sér stað og trúi því raunar ekki. Þá gagnrýndi hv. þm. frétt í gærkvöld, fréttaviðtal við fjmrh. um Kísilgúrverksmiðjuna. Í því sambandi vil ég aðeins láta þess getið að síðustu, að ekki er við því að búast, að sérhver frétt, sem sjónvarpið birtir, hvort sem hún er frá Alþ. eða varðandi stjórnmál almennt, sé gerð að umræðuefni milli tveggja gagnstæðra skoðana. Þá mundi fréttatími sjónvarpsins nýtast allt of illa þær 20 mínútur, sem til ráðstöfunar eru á hverju kvöldi, ef aldrei mætti segja frétt frá Alþ. eða eiga viðtal við annaðhvort ráðh. eða stjórnarandstæðing, án þess að um leið væri látið koma fram annað sjónarmið. Stundum er þetta gert, sérstaklega ef mikið þykir við liggja, ef sérstakt tilefni er. Annars þræðir sjónvarpið þann gullna meðalveg að eiga viðtal við þann, sem fylgir þessu sjónarmiði, eitt kvöldið, þann, sem fylgir öðru sjónarmiði, hitt kvöldið. 



Herra forseti. Mig langar aðeins til þess að leggja fáein orð í belg í þessum umr. Menntmrh. upplýsti, að til væru prentaðar reglur um fréttastofu útvarps og sjónvarps. Það var nú vitað áður. En það kom líka fram hjá honum, að þessar reglur eru orðnar æðigamlar og þær eru sniðnar við fréttastofu útvarpsins. Auðvitað er það svo, að þó að sjónvarp og útvarp séu sett undir einn hatt að nafni til, er þarna um tvær og að mörgu leyti ólíkar stofnanir að ræða. Þess vegna var alltaf eðlilegt í upphafi, að það væru settar sérstakar reglur um sjónvarp, en við því var þráazt, enda þótt ég og aðrir bentu á nauðsyn þess. Auðvitað er alveg óraunhæft að gera ráð fyrir því, að útvarpsráð geti fylgzt með sjónvarpi í einu og öllu eða því, sem þar kemur fram og það veit auðvitað hæstv. menntmrh. Og það er auðvitað alveg óeðlilegt, þegar hann er að reyna að koma sök af sér yfir á útvarpsráð í þessu efni. Auðvitað er menntmrh. yfirmaður þessara stofnana, hefur eftirlit með þeim, segist ekki gefa þeim fyrirskipanir og segist ekki hafa afskipti af því, hvað þær birta í fréttum. Ég kom nokkuð lengi við sögu útvarpsins og margt hefur breytzt frá þeirri tíð, ef hæstv. ráðh. getur lagt eið út á það, að hann hafi aldrei  Ráðh. rakti það í sínum langa lista hér áðan, að æði oft hefur verið sagt frá því í sjónvarpi, þegar ríkisstj. hefur lagt fram frv. á Alþingi. Við stjórnarandstæðingar leggjum oft fram frv. hér á Alþingi. Við leggum þar fram frv. um okkar stefnumál, sem við teljum engu ómerkari, en þeir telja sín frv. Við framsóknarmenn teljum okkur hafa lagt fram slík frumvörp hér í vetur. Hefur verið sagt frá þeim í sjónvarpi? Nei, þau hafa ekki þótt jafn merkileg að þessu leyti og stjórnarfrv. Þetta er mat á fréttefni. Það er mat, sem ég tel ekki rétt eða eðlilegt. Aðrir geta haft á því sína skoðun. Og ég geri ráð fyrir því, að fréttamenn hafi nokkuð aðra skoðun á fréttamati, vegna þess að þeir sjálfsagt líta á það, að okkar frv. eru ekki líkleg til að ná fram að ganga, en öðruvísi er því háttað með stjórnarfrv. En ég álít, að það sé ekki rétt að líta á það á þennan veg, því að það er einmitt höfuðreglan gamla, sem stendur enn í reglum um útvarpið, að það á að gæta þess, að óhlutdrægni ríki gagnvart öllum flokkum. Hæstv. ráðh. var að guma af viðtalsþáttunum, sem fram færu í sjónvarpinu. Það var gott, að hann minnti á það. Það hafa mörg þýðingar mikil mál verið hér á baugi að undanförnu, efnahagsmál, kjaramál o.fl. Hafa leiðtogar stjórnmálaflokkanna að undanförnu verið kvaddir í sjónvarpið til þess að ræða þau mál? Það væri gott, ef hann vildi nefna það. Það tíðkaðist þó áður um skeið. Það skyldi þó aldrei hafa átt sér stað, að einhver hefði þarna kippt í spotta? Það væri gott, að hæstv. menntmrh. upplýsti það.  Sannleikurinn er sá, að þetta mál er auðvitað mjög viðkvæmt, því að fjölmiðlunartækin eru svo áhrifarík, að það er eðlilegt, að við og stjórnmálaflokkarnir séum mjög viðkvæmir fyrir því, að það sé gætt þessarar höfuðreglu og þessa höfuðboðorðs, sem sett er í reglum útvarpsins, að það sé gætt fyllstu óhlutdrægni gagnvart flokkum. Það finnst okkur ekki hafa verið fyllilega gert. Ég veit það samt, að fréttamenn eru allir af vilja gerðir, en ég hef þá skoðun, að þeir séu undir óeðlilegum áhrifum frá æðri stöðum og það er alveg sama, hvað hæstv. ráðh. segir um það, því verður ekki trúað, sem hann segir um það, fyrr en reynslan sýnir, að breytt er til. En reynslan á að skera hér úr. En einmitt af því, hve hér er um vandasöm mál að tefla, þá er það höfuðatriðið í þessum efnum, að það séu settar reglur um þetta og að því þurfa menn að vinna. Og það er alveg rétt, eins og hæstv. ráðh. sagði, að það gat verið vandasamt í upphafi að setja slíkar reglur varðandi sjónvarpið. En nú er reynsla fengin og nú ætti að vinda bráðan bug að því að setja slíkar reglur. Og það væri öllum fyrir beztu, því að það er vissulega sjálfsagt, ef samvizka þeirra er svona hrein, stjórnarmanna, eins og hæstv. menntmrh. vildi vera láta, þá hljóta þeir að vilja eyða allri tortryggni í þessu efni og setja þær skynsamlegu reglur, sem girða fyrir það, að slík tortryggni geti átt sér stað.



Herra forseti. Ég verð að játa, að ég get ekki rætt um þann þátt útvarpsins, sem hér er sérstaklega til umr., þ.e.a.s. sjónvarpið, því að ég er einn af þeim líklega fáu, sem hafa ekki sjónvarp, og horfi þess vegna ekki á það nema sjaldan. En það er útvarpið og það hefur nú borizt í tal hér, m.a. vegna þess, að þær reglur, sem hér var talað um, eru eingöngu frá gömlum tíma, frá þeim tímum, þegar ekkert sjónvarp var hér á landi og það er talið, að þær gildi enn fyrir báðar þessar deildir. Ég vil í tilefni af því nota tækifærið til að lýsa óánægju minni með einkum eitt, sem kemur fram í útvarpinu dag hvern. Það eru stríðsfréttir frá Víetnam. Maður hefur aldrei frið fyrir þessu. Þetta er aðalefnið að segja má í útlendum fréttum útvarpsins og þarna er sagt frá því, hvað Bandaríkjamenn og þeirra samherjar þar hafi fellt marga þennan daginn og hvað þeir hafi orðið fyrir ákaflega litlu manntjóni sjálfir. Þetta er tíundað ósköp samvizkusamlega. Ég hef orðið þess var, að það eru margir fleiri en ég, sem festa lítinn trúnað á þessar tölur og þessar upplýsingar. Ég held, að þetta sé tilbúið hjá þeim þarna vestur í Ameríku til heimanotkunar, vegna þess að þeir standa nokkuð höllum fæti hjá sinni þjóð fyrir þessar aðgerðir þarna austur frá. En ég sé ekki, að við höfum neina þörf fyrir þetta hér. Ég held, að menn hafi enga ánægju af þessu og það er enginn fróðleikur í þessu í raun og veru. Ég held, að það væri nóg, ef fréttastofa útvarpsins birti fyrir þá, sem hafa áhuga á þessu máli, einstöku sinnum, við skulum segja vikulega, einhver tíðindi, ef eitthvað markvert væri að gerast þarna, ef til einhverra úrslita drægi t.d. í þessari viðureign þarna. Ég held, að það væri alveg nóg. Ég hefði viljað fara fram á það við yfirstjórn útvarpsins, að hún losaði okkur við þetta úr daglegum fréttum, þennan lestur, því að þetta er til leiðinda.



Herra forseti. Hv. formaður Framsfl. jók ekki á hróður sinn né flokks sins með þeirri ræðu, sem hann flutti hér áðan. Satt að segja var ræða hans fyrir neðan allt velsæmi. Ætti hann, ef hann kynni mannasiði, að biðjast afsökunar á henni hér á eftir. Formaður Framsfl. sagði, að það væri rangt, að ég hafi aldrei haft afskipti af því, þegar viðtal hefði verið haft við mig í sjónvarpinu. Á skrá fréttastofustjórans eru efni þeirra viðtala, sem við mig voru höfð á því tímabili, sem ég gat um áðan. Þau voru um EFTA–umsóknina, um breytingar á Tækniskólanum, um viðræður við viðskrh. Breta og um norræna eldfjallarannsóknarstöð. Ég man eftir því í öll þessi skipti, hvernig það bar að, að ég var beðinn um þessi viðtöl. Þessi staðhæfing er rétt og getur hv. formaður Framsfl. talað við menn, sem hann á greiðan aðgang að í fréttastofu sjónvarpsins, til þess að fá staðfestingu á þessu.  Formaður Framsfl. leyfði sér einnig að segja, að það væri rangt, sem ég hefði sagt, að ég hafi aldrei haft nokkur afskipti af fréttaflutningi Ríkisútvarpsins. Eitthvað hikaði hann nú, þegar hann heyrði sjálfan sig segja þetta, því að hann endurtók setninguna og sagði: „Eitthvað er þá orðið öðruvísi en áður var, ef ráðh. hefur aldrei afskipti af neinu, sem gerist innan útvarpsins.“ Ég býst við, að það sé alveg rétt, að hér sé mikið breytt frá því, sem áður var, t.d. frá því að fyrrverandi formaður hans flokks var menntmrh. Ég man eftir ákveðnu dæmi frá hans valdatíma sem menntmrh., þegar hann setti af einn af fréttamönnum útvarpsins fyrir kommúnistískan fréttaflutning, þegar hann tók hann úr fréttastofunni og flutti hann í annað verk í stofnuninni, af því að hann taldi sig hafa sannað á hann, hann taldi sig persónulega hafa sannað á hann, að hann beitti fréttastofunni í þágu kommúnistísks heimsáróðurs. Ef það er þetta, sem eftirmaður hans á við, þá get ég sagt honum, að slíkt hef ég aldrei gert og aldrei talið mig þurfa að gera, aldrei í þau 12 eða 13 ár, sem ég hef haft með þessa stofnun að gera. Þetta kann að hafa tíðkazt áður fyrr, meðan hans flokkur réð meiru um mál þessarar stofnunar, en hann gerir nú. S.l. áratug hefur aldrei neitt þvílíkt átt sér stað og mun ekki gerast, meðan ég fer með völd í þessum efnum. En ég segi, að það sé neðan við allt velsæmi að bera á borð rangar staðhæfingar, nema þá að geta staðið við þær, staðhæfingar, sem síðan reynast rangar. En ég ætla að benda hv. þm. á einfalt ráð til að standa við sínar staðhæfingar, mjög einfalt ráð. Það er starfandi stór hópur fréttamanna við útvarpið, við hljóðvarpið og sjónvarpið, sem hann á greiðan aðgang að. Ef hann getur fengið vitnisburð einhvers af þessum stóra hópi manna um, að ég hafi nokkurn tíma rætt við þá og gagnrýnt fréttir, rætt við þá um að breyta frétt eða haft nokkur afskipti af nokkrum þeirra um nokkra frétt, sem í útvarpinu hefur birzt, þá óska ég þess, að hann geri það. Ef hann getur það ekki, þá lýsi ég hann ósannindamann og ætlast til þess, að hann sé sá maður, að hann biðji afsökunar á ósannindum sínum.



Herra forseti. Það er gamall málsháttur, sem segir, að sannleikanum verði hver sárreiðastur. Mér virðist framkoma hæstv. menntmrh. hér bera því vitni, að það sé komið eitthvað við kaunin á honum, því að hann er ekki vanur að sleppa sér svona algjörlega eins og hann gerði áðan. Ég held, að það sé einfaldast fyrir hæstv. ráðh. að afsanna það, að hann hafi nokkur áhrif á það að komast í útvarp og sjónvarp með því að ganga í bindindi um það næstu 4–5 mánuðina. Hann minntist á það, ráðh., að við hefðum talað saman í sjónvarpinu og það er alveg rétt, en það er langt síðan og það er kannske ástæða til þess að fara að gera það aftur. Og það hefði verið ástæða til þess að gera það nú að undanförnu. Tilefnin hafa verið næg, en af einhverjum ástæðum hefur ekki verið áhugi fyrir því á æðri stöðum að efna til samræðuþáttar milli stjórnar og stjórnarandstöðu um þau málefni, sem efst hafa verið á baugi hjá þjóðinni og öll þjóðin fylgist með og vill fá að heyra eitthvað um. Hann hrakti ekki það, sem ég sagði um það, að fréttastofan hefði aldrei sagt frá frv., sem við framsóknarmenn höfum flutt hér, hún hefur ekki gert það. Og þannig mætti lengi telja. En það er ekki ástæða til þess að æsa hæstv. ráðh. upp meira, en orðið er, því að þetta er málefni, eins og ég sagði áðan, sem er vandasamt og þarf að reyna að finna lausn á og þarf að setja þar reglur, sem girða fyrir það, að slík tortryggni eigi sér stað eins og nú er. Það er alveg sama, hvað hæstv. ráðh. segir um þetta, hann fær ekki þvegið af sér það, að hann hefur komið í sjónvarp bæði af óeðlilegum og eðlilegum tilefnum. Og það er alls ekki svo, að það hafi verið eitthvað fréttnæmt, sem hefur verið að gerast, þegar hann hefur verið kvaddur upp í sjónvarp í öll þau skipti. En ég vil aðeins segja það, að ég ítreka það, að ég tel það gagnlegt, ef þessi fsp., sem hér hefur komið fram, verður til þess, að það verði hugað meira að þessu máli eftirleiðis, en að undanförnu, því að það er mikil þörf á því. Og satt að segja er það svo, að ef hlutdrægni er beitt í þessum fjölmiðlunartækjum, þá er hægt að afflytja málstað og menn þannig, að þeir eigi sér ekki viðreisnar von. Og það er líka hægt að auglýsa menn upp í sjónvarpi og útvarpi. Þess vegna verður að gera þá kröfu til ríkisútvarps og ríkissjónvarps, að það sé vel á verði í þessum efnum. Og eins og ég sagði áðan, þá dugir ráðh. ekki að skjóta sér á bak við útvarpsráð, vegna þess að það er mjög takmarkað, hvað útvarpsráð getur gert. Ég hygg, að útvarpsráð setji að vísu almennar reglur um þetta og vera má, að það samþ. dagskrá í stórum dráttum, þó veit ég það ekki, en hitt er vitað mál, að það getur aldrei fylgzt með þessum störfum frá degi til dags, heldur eru það þeir yfirmenn í stofnuninni, sem það gera og yfir þeim er menntmrh. og á að hafa eftirlit með þeim eins og með öðrum þeim stofnunum og embættum, sem undir hann heyra.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég horfi ekki að staðaldri á sjónvarp og hafði alls ekki ætlað mér að leggja orð í belg. En ég get þó ekki orða bundizt og ekki stillt mig um að vekja athygli á einu atriði, sem hefur komið fram í þessum umr. Ég verð að segja, að ég varð fyrir ákaflega miklum vonbrigðum við að hlýða á skýrslu hæstv. ráðh., sem mér skildist á hans inngangsorðum, að mundi afsanna allan orðróm um alla mismunun í fréttaflutningi sjónvarps, fyrst og fremst af stjórnmálum. Þar kom það fram, að í fyrsta lagi hefðu verið 16 viðtöl við hæstv. ráðh. á umræddu tímabili. Í öðru lagi, að 34 sinnum hefðu verið sagðar fréttir af Alþ., ég punktaði þetta niður hjá mér, um leið og hæstv. ráðh. las skýrsluna og ég get ekki betur séð, en frekar 22 en 20 af þessum 34 fréttum séu af málefnum ríkisstj. Og nokkuð af hinum 12 eða 14 alls ekki einhliða frá hinni hliðinni, heldur meiri hlutinn af því viðtöl við fulltrúa frá fleiri flokkum saman. Eftir því sem ég hef fylgzt með þessum málum, skal ég að vísu játa það, að ég óttaðist, að ekki væri gætt jafnvægis í frásögnum og fréttaflutningi sjónvarps frá því, sem gerist hér á hv. Alþ., ekki gætt jafnvægis á milli stjórnarliðs og stjórnarandstöðu, en ég hafði ekki ímyndað mér, að hlutföllin væru svona, eins og fram hefur komið í skýrslu hæstv. ráðh. En samt sem áður, í lok sinnar tölu fullyrti hæstv. ráðh. alveg blákalt, að skýrslan bæri ótvíræðan vott um það, að hér væri gætt fyllstu óhlutdrægni og jafnvægi ríkti í fréttaflutningi héðan frá Alþ.! Mér urðu þetta, eins og ég sagði áðan, mikil vonbrigði, bæði skýrslan sjálf og eins þessi ummæli hæstv. ráðh. og ég vildi láta þetta koma hér fram.



Herra forseti. Mig langar í tilefni af þeim umr., sem hér hafa orðið, að segja hv. alþm. örstutta sögu um ekki stórvægilegt atvik, sem þó bregður ljósi á það vandamál og deilumál, sem hér er verið að tala um. Það var fyrir nokkrum vikum á vegum samtaka, sem berjast gegn hungri í heiminum, að haldin var ráðstefna í Menntaskólanum í Reykjavík um þessi málefni. Á þessari ráðstefnu voru fengnir til að tala fulltrúar frá öllum stjórnmálaflokkunum og þeir mættu þar og héldu þar allir sínar ræður, málefnalegar og áreitnislausar að ég held. Svo gerðist það, að skömmu fyrir kl. 7 þá um kvöldið mátti sjá stóran og myndarlegan ráðherrabíl renna í hlað og út úr bílnum sté hæstv. menntmrh. og kom inn á samkunduna, gekk fyrir barinn, þar sem afgreitt var vatn til þeirra, sem viðstaddir voru á þessari samkundu og fékk þar afgreitt eins og aðrir, sem þar voru, eitt vatnsglas, sem hann drakk og var að sjálfsögðu ekki í frásögur færandi. Svo sá ég af tilviljun - kvöldið eftir held ég, að það hafi verið, frekar en sama kvöldið, - í sjónvarpinu, hvernig frá þessu atviki var skýrt. Þar var brugðið upp mynd af einum ræðumanni stjórnmálaflokkanna í ræðustóli og það var formaður útvarpsráðsins, Benedikt Gröndal, fulltrúi Alþfl., sem þar talaði og síðan birtist á breiðtjaldi sjónvarpsins hin svipmikla mynd hæstv. menntmrh., þar sem hann teygaði vatn af því glasi, sem honum hafði verið rétt, stakk út úr glasinu og drakk það í botn og myndavélin hvíldi á hæstv. ráðh. allan þann tíma, meðan hann var að drekka vatnið. Þetta er ekki merkileg saga, en hún er sönn. 



Herra forseti. Af þeim ræðum, sem fluttar hafa verið við þessar merkilegu umr. af hálfu stjórnarandstöðumanna, held ég, að þessi hafi verið lágkúrulegust, - að gera það að sérstöku umræðuefni, að við ritstjóri Þjóðviljans, ásamt fleiri góðum mönnum, ég held einnig honum sjálfum, kæmum á fund til ungs fólks, sem er að vinna að áhugaefnum sínum, - að gera það að sérstöku umræðuefni og frétt sjónvarpsins af því, það er með óvenju lágkúrulegum brag að taka að ræða það hér á hinu hv. Alþ. En það var þó gott við ræðuna, að hún var mjög gott dæmi um það, hvernig samband t.d. mitt við fréttastofu sjónvarpsins er, því að hann lauk ræðu sinni með því að segja: Sennilega, - ekki gat hann þó sagt meira en það, hetjan, – sennilega hefur ráðh. ekki beðið um, að það yrði tekin mynd af sér þarna. Sannleikurinn er sá, að ég hefði ekki getað það, þó að ég hefði viljað, því að það var ekkert tækifæri til þess og allir sem voru viðstaddir, hafa séð það. Ég átti ekki minnsta þátt í því, ég vissi það ekki einu sinni, þegar myndin af mér var tekin þarna. Ég sá hana daginn eftir eins og aðrir. En hér er einmitt gott dæmi. Það er notað sem rógsefni á ráðh., að það skuli koma örstutt fréttamynd af honum í sjónvarpinu, sem allir vita um, bæði hundruð unglinga og hv. þm. sjálfur, að ég gat engan hlut hafa átt að, að tekin var og er algerlega á ábyrgð þess kvikmyndatökumanns, sem þarna var að verki. Þannig er þetta í öllum hinum tilfellunum, sem ég hef birzt á skerminum. Þetta er því ágætt dæmi um það, hvernig þessir hlutir raunverulega gerast. Í raun og veru andmælir hann algerlega flokksformanni sínum, sem í sínum tveimur ræðum hefur verið, að hætti Gróu á Leiti, að gefa í skyn, japla á því, nudda um það, að allt saman, sem gerist hjá sjónvarpinu varðandi okkur ráðh., sé að undirlagi okkar, undirlagi ríkisstj. Hv. þm. hefur sjálfur nefnt dæmi. Svona gerist þetta, eins og hann lýsti og játaði hikandi. Hreinskilnin var ekki meiri en það, að líklega væri það svo, að ég hefði engan hlut átt að þessu, þótt hann auðvitað vissi, að ég hafði engan hlut átt að því.  Formaður Framsfl. undrast það, að mér rynni í skap áðan út af ræðu hans. Þm. ætti að vita, að ég er fjarri því að vera skaplaus maður og það er ástæða til þess að reiðast yfir minna en því, sem hann sem flokksformaður sagði. Ég tek ekkert mark á síðasta ræðumanni. Hann má segja hvað sem hann vill fyrir mér. En þegar formaður Framsfl. lætur sér um munn fara ummæli eins og hann gerði áðan, þá er það hlutur, sem ég tek alvarlega og tel mér skylt sem kollega hans, formanni í öðrum flokki, að taka alvarlega. Ég vil rifja það upp fyrir hv. þm., hvað formaður stærsta stjórnarandstöðuflokksins sagði. Hann sagði, að fréttastofa sjónvarpsins stæði undir óeðlilegum áhrifum frá ríkisstj. og ráðh. Og hann sagði það vera rangt hjá mér, þegar ég sagði, að ég hefði aldrei að eigin frumkvæði komið fram í sjónvarpi og aldrei gert nokkra tilraun til að hafa áhrif á fréttaflutning hljóðvarps eða sjónvarps. Þetta var staðhæfing, sett fram af minni hálfu, sem fyllsta alvara er bak við, staðhæfing, sem ég tel mér skylt að viðhafa að gefnu tilefni. Ég segi satt og rétt og legg samvizku mína við. Þetta rengir annar aðalmálsvari stjórnarandstöðunnar á Alþ. Þá heimta ég, að hann standi við það. Að öðrum kosti skal hann heita ósannindamaður. Ég endurtek það í lok þessarar umr., sem ég sagði í upphafi, að fréttastofa sjónvarpsins er frjáls stofnun, algerlega frjáls og hagar fréttastarfsemi sinni, þjónustu sinni við almenning í landinu eftir þeim reglum, sem fréttastjórarnir og fréttamennirnir telja bezt samboðið samvizku sinni að fylgja, með hlíðsjón af prentuðum reglum um þetta, um Ríkisútvarpið yfir höfuð að tala. Ég hef í 12–13 ár aldrei fundið ástæðu til þess að finna að við þá fyrir störf þeirra. Þau hafa verið unnin af trúmennsku og dyggð, að því er ég tel. Ég hef aldrei haft afskipti af fréttaflutningi þeirra og raunar sett mér að gera það ekki. Ég hef staðið við það, enda aldrei talið neina sérstaka ástæðu til slíks. Það er mér alvörumál að koma þessu á framfæri. Þannig tel ég, að eigi að starfa. Ég veit, að sumir fyrirrennara minna fóru ekki eins að á valdaferli sínum. Ég get nefnt um það fleiri dæmi, en ég þegar hef nefnt, ef ástæða gefst til. M.a. vegna þess, að mér var kunnugt um það, setti ég mér í upphafi þessa reglu, að hafa engin afskipti, hvorki af fréttum hljóðvarps né sjónvarps, né af dagskrárefni þar og við það hef ég staðið í 12–13 ár. Þess vegna er mér það alvörumál, þegar það er rengt, að þessi staðhæfing mín sé rétt. Og ég er ekki viss um, að ég láti það algerlega niður falla, ef þau ummæli verða ekki tekin aftur.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tala lengi né heldur reyna svo mjög á kímnigáfu eða skort á kímnigáfu hjá hæstv. menntmrh., aðeins benda á, að það, sem hv. 2. þm. Reykn. var að tala um, var fréttamat hjá fréttamönnum sjónvarpsins, það skildi ég út úr hans skemmtilegu frásögn. En það, sem ég ætlaði að minnast á hérna, er þetta: Það hefur verið bent á þessi 16 skipti, sem ráðh. hafa komið fram. Það mætti spyrja, hve oft hefði þá verið ástæða til, að andstæðingarnir eða þeir, sem voru á annarri skoðun um þessi væntanlega mikilvægu mál, hefðu fengið að koma með sín sjónarmið fram. Það hefur verið rakið, að í þessi 34 skipti, sem fréttir frá Alþ. hafa komið, muni stjórn eða ráðh. oftast hafa verið aðalefnið, en jafnvel þó að tilefnið hafi komið frá öðrum, þ.e. í þessi 12 skipti, sem eftir voru, þá hefur farið þannig í fréttunum, að það befur meira verið getið um þeirra hlut, en annarra og langar mig til að rekja lítið dæmi því til sönnunar. Það var minnzt á fsp., sem ég bar fram um dreifingu sjónvarps. Hennar var getið í sjónvarpinu. Get ég sjálfsagt þakkað fyrir það. En þar var lesin skýrsla ráðh. yfir það, hvernig dreifing sjónvarps gengi og eftir henni mátti ætla, að ráðh. eða stjórninni tækist þar að standa við gefin loforð. Nú var um það deilt í þessum umr. og ég hélt því fram, að þetta væri ekki rétt, að ekki væri hægt að standa við gefið loforð. Látum það vera, hver hafði rétt fyrir sér, en þess var ekki getið, að önnur sjónarmið hefðu komið fram. Þess vegna hlutu allir sjónvarpsáhorfendur að fara frá skerminum með þá hugmynd, að annað hefði ekki komið í ljós og ráðh. hefði þarna staðið með pálmann í höndunum, hann stæði við öll sín loforð. Þetta tel ég dæmi um einhliða fréttaflutning og rangt fréttamat. Það má auðvitað margt um þessi mál segja. Mig langar aðeins til þess að spyrja um eitt atriði, það kemur þessu máli kannske lítið við, en virðist þó vera dæmi um fréttamat hjá stofnuninni í heild: Var eðlilegt, að tveir fréttamenn færu frá stofnuninni til Bandaríkjanna í sambandi við 20 ára afmæli NATO til að flytja mönnum fréttir þaðan og virðist mönnum, að uppskeran af þeirri för sé öll í samræmi við óhlutdrægni?



Herra forseti. Í rauninni er hér um tvær sjálfstæðar fsp. að ræða og hefði sennilega verið formlegra að flytja þær sitt í hvoru lagi. Til þess að spara tíma, þar sem óðum dregur nú að þinglokum, varð samt niðurstaðan að bera þær fram sameiginlega. Fyrri fsp. fjallar um framkvæmd þeirra álagningarhafta, sem nú er beitt. Í meginlögunum um verðlagsmál, sem eru frá 1960, segir á þá leið, að verðlagsákvarðanir allar skuli miðaðar við þörf þeirra fyrirtækja, sem hafa vel skipulagðan og hagkvæman rekstur. Í tilefni af því, að í gildi voru sérstök verðlagsákvæði í þágildandi l. um efnahagsmál, beindi ég þeirri fsp. til hæstv. viðskrh. á vorþinginu 1960, hvort það væri ekki ætlun ríkisstj. að fara eftir áður greindu ákvæði, að verðlagsákvarðanir allar skuli miðaðar við þörf þeirra fyrirtækja, sem hafa vel skipulagðan og hagkvæman rekstur. Hæstv. viðskmrh. svaraði þessari fsp. eindregið játandi. Fyrri fsp., sem hér er til umr., fjallar um það, hvort fulltrúi ríkisstj., sem jafnframt er oddamaður í verðlagsn., fylgi ekki þessu ákvæði l. frá 1960. Fsp. er borin fram vegna þess, að því er nú haldið fram, jafnt af einkaverzlunum sem samvinnuverzlunum, að álagningin sé ákveðin lægri en l. mæla fyrir um. Ég hef ekki séð þessu mótmælt af fulltrúa ríkisstj. í verðlagsn., sem raunverulega hefur álagningarvaldið í hendi sinni. Þvert á móti mun hann hafa sagt, að erfitt eða jafnvel útilokað sé að reka verzlun hallalaust með óbreyttum álagningarreglum. Séu þessar fullyrðingar réttar, er hér farið inn á mjög varhugaverða braut. Sú hætta er ekki minnst, að verzlunin telji sig neydda til að komast hjá hallarekstri með því að selja dýrari vörur en ella, því að þær gefa meira í álagningu, en ódýrari vörur. Álagningarhöft, sem leiða til slíkrar öfug þróunar, geta í reynd orðið neytendum meira til óhags en gagns. Þess vegna er það engum til ávinnings, ef ríkisstj. lætur fulltrúa sinn í verðlagsnefndinni beita oddavaldi sínu þannig, að brotið sé gegn áður nefndu ákvæði l. frá 1960. Annars fylgir sú hætta yfirleitt langvarandi álagningarhöftum, að þau freisti verzlunarinnar til að selja dýrara, en ella, því að þannig fást mestar álagningartekjur. Þess vegna hefur það orðið niðurstaðan í öllum nágrannalöndum okkar að beita ekki álagningarhöftum nema undir sérstökum kringumstæðum um stuttan tíma, en treysta heldur á frjálsa verðmyndun og samkeppni kaupmanna og kaupfélaga. Hins vegar er í þessum löndum fylgzt með verðlagi og ekki sízt með hringamyndunum og samtökum, sem stefna að því að hindra frjálsa verðmyndun. Ríkisvaldið áskilur sér rétt til þess í sérstökum l. að grípa inn í og hindra slíka starfshætti, ef þörf krefur. Hæstv. ríkisstj. hefur marglofað því að beita sér fyrir slíkri lagasetningu og skipaði fyrir 2 árum sérstaka n. til að undirbúa frv. um eftirlit með einokun, hringamyndun og verðlagi. Sú n. mun hafa starfað í fyrstu, en langt hlé mun nú orðið á störfum hennar. Síðari fsp. fjallar um það, hvenær megi vænta umrædds frv. frá hæstv. ríkisstjórn.



Herra forseti. Þau ákvæði verðlagslaganna, sem fyrirspyrjandi vitnar til og eru einu ákvæði l., er lúta að því, hvernig verðlagsn. skuli haga ákvæðum sínum, eru mjög óljós. Engin skilgreining er í l. á því, hvað telja skuli vel skipulagðan og hagkvæman rekstur. Dæma má um rekstrarhagkvæmni verzlunar fyrirtækis út frá ýmsum sjónarmiðum. T.d. mætti nota það sem mælikvarða á rekstrarhagkvæmnina, hversu starfsmannafjöldi sé mikill miðað við veltu, en eðlilegur starfsmannafjöldi hlýtur þó að fara mjög eftir tegund verzlunarinnar og hvers konar þjónustu hún veitir. Er því augljóst, hversu dómur um þetta atriði er erfiður. Einnig mætt t.d. miða við það, hversu mikið fjármagn verzlunin notar miðað við veltu eða hversu mikið húsnæði, en einnig hér hlýtur viðmiðunin að vera ólík eftir því, um hvaða verzlunartegund er að ræða og hvers konar þjónustu hún veitir. Ég held, að öllum, sem um málið hugsa af alvöru, sé ljóst , að ekki er hægt að setja fram tæmandi skilgreiningu á því, hvað sé vel rekið verzlunarfyrirtæki, þess konar skilgreiningu, að hún geti orðið verðlagsyfirvöldum að gagni við vandasamar ákvarðanir þeirra. Hins vegar má segja, að frá sjónarmiði löggjafans sé ekki óeðlilegt, að sú hugsun, sem í ákvæðinu felst, sé orðuð í slíkri löggjöf. Í ákvæðinu felst, að verðlagsn. má ekki miða verðlagsákvæði við það, að haldið sé uppi augljóslega óhagkvæmum rekstri. Sú skoðun hefur heyrzt, að í ákvæðinu felist, að verðlagsákvæði hljóti að vera of lág, ef tap er á verzlun í tiltekinni grein eða jafnvel allri verzlun um skeið. Þessi skoðun á ekki við rök að styðjast. Ef hún væri rétt, gætu aðrir með sama rétti sagt, að verðlagsákvæði væru of há, ef hagnaður væri á verzlun í tiltekinni grein eða jafnvel allri verzlun um skeið. Hvorugt er rétt. Auðvitað eru áraskipti varðandi afkomu verzlunar eins og annarra atvinnuvega. Sum ár er hagnaður, önnur tap. Hitt er rétt, að verði taprekstur í heilli atvinnugrein, eins og t.d. verzlunar rekstri, langvinnur, er nauðsynlegt að kanna orsakirnar og reyna að ráða bót á. Ef atvinnugreinin er háð verðlagsákvæðum, eins og verzlunin er, gætu of lág verðlagsákvæði vissulega verið ástæðan og þá á að breyta þeim. En ekki er víst, að verðlagsákvæðin séu ástæða taprekstrarins, eða a.m.k. ekki eina ástæðan. Hún gæti verið minnkun eftirspurnar um skeið, of mikil hækkun fjármagnskostnaðar í góðærum, of mikil fjölgun fyrirtækja, þannig að hagnýting afkastagetu sé lítil, of mikill starfsmannafjöldi, of mikill fastur kostnaður miðað við minnkandi sölu o.s.frv. Hér er því jafnan um flókin og margbrotin viðfangsefni að ræða. Um gildandi verðlagslöggjöf og verðlagsákvæði þau, sem sett hafa verið samkvæmt henni, er annars það að segja, að ég persónulega tel löggjöfinni ábótavant í grundvallaratriðum og neytendum ekki vera sú vernd í verðlagsakvæðunum, sem upphaflega var til ætlazt, enda eru verðlagsákvæðin að lang mestu leyti fólgin í takmörkun á hundraðstölu álagningar á tiltekinn verðgrundvöll, þannig að álagningin verður þeim mun hærri í krónum sem varan er dýrari, sem á er lagt. Hins vegar hafa reynzt miklir framkvæmdar erfiðleikar á því að ákveða hámarksverð á vörum og þjónustu. Ég tel, að í stað núgildandi verðlagslöggjafar eigi að koma löggjöf um ráðstafanir gegn einokunarverðmyndun og hringamyndun, – löggjöf, sem tryggi raunverulega samkeppni í verzluninni bæði um verð og þjónustu. Jafnframt ætti síðan að efla mjög starfsemi heilbrigðra neytendasamtaka. Þannig er þessum málum skipað í helztu nágrannalöndum. Þetta er svar mitt við fyrri fyrirspurninni. Svar mitt við hinni síðari er þetta: Í lok febr. 1967 ákvað ríkisstj. að skipa n. til að semja drög að nýrri löggjöf um eftirlit með einokun, hringamyndun og verðlagi. Verkefni n. skyldi vera að endurskoða gildandi lagaákvæði um verðlag og verðlagseftirlit og jafnframt semja drög að nýrri löggjöf um eftirlit með einokun, hringamyndun og annarri viðleitni fyrirtækja eða fyrirtækjasamtaka til sameiginlegrar afstöðu á markaði, sem hefði í för með sér óæskileg áhrif á verðmyndun og aðra viðskiptahætti og hvernig bezt megi tryggja, að neytendur fái notið ávaxta aukinna framleiðsluafkasta í hagstæðara verðlagi og viðskiptaháttum, sbr. ályktun Alþ. um eftirlit með fyrirtækjasamtökum frá 5. maí 1965. N. var skipuð fulltrúum tilnefndum af hagsmunasamtökum og stjórnmálaflokkum ásamt þrem embættismönnum, samtals 20 mönnum. N. hóf störf 24. apríl 1967 og ákvað að haga störfum þannig að skipa undirnefnd 4 manna til að vinna að till. að álitsgerð, sem síðan verði lagðar fyrir heildarnefndina til umr. og ákvörðunar. Að tilhlutan viðskrn. var fenginn hingað danskur sérfræðingur, Adolf Sonne, skrifstofustjóri í Monopoltilsynet og vann hann með n. á tímabilinu 24. apríl til 26. maí 1967. Í júnímánuði 1967 lágu fyrir fyrstu drög að frv. til laga um verðgæzlu og eftirlit með samkeppnishömlum ásamt aths. og grg. um framkvæmd þessara mála á Norðurlöndum og víðar. Nefndin hélt síðan áfram störfum haustið 1967 og var að því komin að ganga frá nál., þegar gengisbreytingin í nóv. 1967 var framkvæmd. Við þá aðgerð sköpuðust ný viðhorf í verðlags- og kaupgjaldsmálum, og leiddu þau til þess, að svo til allar vörur voru teknar undir verðlagsákvæði aftur. Þar sem þess var vænzt, að hér væri aðeins um tímabundið ástand að ræða, var talið heppilegt að bíða með, að nefndin lyki störfum. Hins vegar hefur viðskrn. haldið áfram gagnasöfnun og athugun á málinu. Er nú ákveðið, að n. hefji störf að nýju og stefnt að því, að hún skili áliti fyrir haustið. Ég vona, að hv. fyrirspyrjandi telji þetta fullnægjandi svör við spurningu sinni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. fyrir svör hans, þó að mér fyndist svarið við fyrri spurningunni vera nokkuð úr í hött. Hæstv. ráðh. vék sér undan að svara henni beint með því að halda því fram, að ákvæði l., sem hann vitnaði til, væri svo óljóst, að það væri mjög erfitt að fara eftir því. Þetta kemur mér undarlega fyrir sjónir, vegna þess að frv. að þessum l. var á sínum tíma samið af hæstv. ráðh. og lagt fyrir Alþingi af honum og hann hefði þess vegna átt að vera búinn að gera sér grein fyrir því, að eitt mikilvægasta ákvæði l. væri þannig úr garði gert, að það væri hægt að fara eftir því. Ég held líka, að það sé misskilningur, sem kemur fram hjá hæstv. ráðh. nú, að það eigi að vera tiltölulega auðvelt að fara eftir þessu ákvæði l., eins og hann hélt fram fyrir 7 árum og það sé um hrein undanbrögð að ræða, þegar það er ekki gert. Það á að vera auðvelt fyrir menn, sem sæmilega þekkja til verzlunar, að gera sér grein fyrir því, hvað eru fyrirtæki, sem eru sæmilega rekin og hafa hagkvæman rekstur. Og það á að sjálfsögðu að taka úr hóp slíkra fyrirtækja, gera sér grein fyrir því, hver rekstrarkostnaður þeirra er og miða síðan álagningarhöftin við það, meðan nauðsynlegt þykir að hafa þau í gildi. Þetta hlýtur að vera tiltölulega auðvelt verk af mönnum, sem þekkja til þessara mála og vinna að því af einlægni. Þess vegna furðar mig á því svari hæstv. ráðh., að hann skuli nú halda því fram, að ákvæði þessara laga, sem hann átti þátt í að setja og beitti sér fyrir á sínum tíma, skuli nú vera talin óframkvæmanleg. Ráðh. vék sér líka undan að svara því, sem ég minntist á í ræðu minni, að því væri mjög ákveðið haldið fram, jafnt af fulltrúum einkaverzlana og samvinnuverzlana, að þau álagningarhöft, sem nú eru í gildi, væru ekki í samræmi við þessi lög og þau freistuðu verzlunarinnar til að fara út á brautir, sem verða að teljast óeðlilegar. Hann vék ekki að neinu leyti í ræðu sinni að þessari staðhæfingu, sem ég bar fram og hér var ekki um ranga staðhæfingu að ræða, vegna þess að ég vitnaði í ákveðin gögn, sem hafa komið fram, bæði frá einkaverzlunum og samvinnuverzlunum, um þessi efni. Ég vil í tilefni af þessu fara fram á það við hæstv. ráðh., að hann endurskoði það á nýjan leik, hvort hann telji sér ekki fært að fylgja umræddum ákvæðum l. frá 1960 og þá verði álagningarreglurnar, meðan þær gilda, miðaðar við það. Ég beini þeirri fsp. til hæstv. ráðh., hvort hann vill ekki athuga það á nýjan leik, hvort þessi ákvæði í l. frá 1960 séu ekki framkvæmanleg og að það verði reynt að færa reglurnar, meðan þær gilda, til samræmis við það. Ég held, að með beztu manna yfirsýn og með því að fá fróða menn til þess að íhuga þessi mál, hljóti það að vera hægt. Það kom líka fram hjá hæstv. ráðh., sem ég hafði áður sagt og ég er honum alveg sammála um, að í álagningarreglum, sem ganga of langt gagnvart verzluninni, felst ekki neinn ávinningur fyrir neytendur, nema síður sé og þess vegna er enn ríkari ástæða til þess að endurskoða álagningarreglurnar með tilliti til þeirrar gagnrýni, sem hefur komið fram af hálfu bæði einkaverzlana og samvinnuverzlana á þeim, því að engum er það til hags, eins og ráðh. endurtók og ég hafði sagt, ef reglurnar ganga svo langt, að þær neyða verzlunina til þess að beita óeðlilegum verzlunar aðferðum og selja dýrari vöru en ella, til þess að komast hjá hallarekstri á þann hátt. Viðkomandi síðari fsp. get ég látið ánægju í ljós yfir svari ráðh. Hann lýsti því yfir, að sú n., sem á að vinna að umræddu frv., verði látin taka til starfa aftur og það verði stefnt að því, að till. hennar verði lagðar fram á næsta þingi og ég vænti þess, að við það verði staðið. En þangað til það frv. verður lagt fram og það frv. verður orðið að lögum, verður að reyna að beita núverandi álagningarhöftum þannig, að þau sýni öllum aðilum sanngirni, jafnt neytendum sem þeim, sem með verzlunina fara. En ég dreg það mjög í efa samkvæmt þeim tilvitnunum í gögn frá einkaverzlunum og samvinnuverzlunum, sem ég hef vitnað til, að svo sé gert nú.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau ummæli hv. síðasta ræðumanns, að á meðan l. gilda um verðlagsákvæði, verður að framkvæma þau eins réttlátlega og kostur er. Og ég trúi tæplega öðru en það sé tiltölulega auðvelt að staðreyna það, hvað verzlunin þurfi til að reka fyrirtækin eðlilega. Ástæðan fyrir því, að það ætti að vera auðvelt, er sú, að það eru svo margir óhreyfanlegir liðir, liðir, sem verzlunin hefur ekki áhrif á, sem hljóta að auðvelda úrlausn þessa dæmis. Ég ætla að leyfa mér að vitna hér í grein, sem Stefán Jónsson, sem átt hefur sæti í verðlagsnefnd, hefur skrifað um þetta atriði, en þar segir: „Sýnt hefur verið fram á, að heildarútgjöld vel rekinnar og vel skipulagðrar matvöruverzlunar eru t.d. allt að 80% ákveðin af öðrum aðilum en verzluninni sjálfri. Það er því hrein fjarstæða að halda því fram, að verzlunarstjóri geti, fremur en forstjóri annarra atvinnufyrirtækja, fært niður gjaldaliði, sem hann ræður engu um. Allir verða að gera sér grein fyrir, hve gífurlegan þátt hið opinbera á í útgjöldum allra atvinnufyrirtækja. Þá er ekki hægt að ganga fram hjá þeirri staðreynd, að launaliðurinn er allhár hjá flestum fyrirtækjum og mun hann þó sízt of hár, en hann ákvarðast í flestum tilfellum af samtökum launamanna. Flest atvinnufyrirtæki hér þurfa húsnæði til að starfa í. Þau verða og að mæta ýmsum útgjöldum, sem ekki eru ákveðin af launamannasamtökum og hinu opinbera. Það verður bókstaflega að viðurkenna þá staðreynd, að ekkert fyrirtæki getur starfað eða skapað atvinnu, ef tekjur mæta ekki óhjákvæmilegum útgjöldum.“ Síðar í þessari grein eru svo niðurstöður af kostnaðarliðunum sundurgreindar, og þar kemur það í ljós, eins og ég áðan sagði, að 80% af útgjöldum þessarar meðal verzlunar, sem Stefán tekur til dæmis, eru atriði, sem verzlunareigandinn hefur engin tök á að ráða við. Hann segir síðar um þetta atriði, að vafalítið megi deila eitthvað um framangreindar tölur, eins og flestar tölur, en benda má á, að verðlagsnefndin starfar eftir l., sem skylda hana til að miða ákvarðanir sínar við þarfir vel rekinna og vel skipulagðra fyrirtækja. Það er því skylda verðlagsn. að afsanna gildi þeirra talna, sem hér hafa verið nefndar, ef þær eru rangar að hennar áliti, en umræddar tölur og margar hliðstæðar upplýsingar munu í höndum n. og hafa ekki, eftir því sem mér er kunnugt um, verið hraktar þar. Um síðara atriðið vil ég aðeins leyfa mér að segja það, að það er, að ég held, til bóta, að hæstv. viðskrh. hefur nú komizt á þá skoðun, að það sé auðveldara og heppilegra fyrir fólkið í landinu að stjórna verðlagsmálunum með öðrum hætti, en þeim verðlagsákvæðum, sem fram til þessa hafa verið látin gilda, því að verðlagsákvæðin, eins og þau eru nú, eru áreiðanlega ekki heppileg fyrir verðlagið. Ég ætla að leyfa mér að vitna aftur til umræddrar greinar eftir Stefán Jónsson, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Allir verða að gera sér ljóst, að það er ekki álagningarprósentan á vöru, sem skiptir aðalmáli fyrir neytandann, heldur verð vörunnar og annarra lífsnauðsynja. Gildir þetta jafnt, hvort verzlanir, vöruframleiðendur eða hið opinbera lætur lífsnauðsynjarnar í té. Er hér örugglega um aðalatriðið að ræða og því furðulegt, að það skuli vera í skugga af þeim áhuga, sem ríkir um prósentuálagninguna.“ Íslendingar eru meira háðir utanríkisviðskiptum en flestar aðrar þjóðir. Erlendir vöruframleiðendur beita margvíslegum aðferðum til að selja sínar vörur, ekki sízt vörur, sem offramleiðsla er á, eins og t.d. flestum iðnaðarvörum í okkar viðskiptalöndum. Þeir færa verð slíkra vara oft ótrúlega langt niður til að tapa ekki sölu. Þeir hafa verð og mishátt eftir því, hvort kaupandinn kaupir mikið magn í einu eða aðeins í smáum stíl. Af þessum sökum geta hagkvæm innkaup vara haft langtum meiri áhrif á vöruverð hér en t.d. mjög lág prósentuálagning. Ef prósentuálagning er mjög lág, skaðast innflytjandinn á því að kaupa á lægsta fáanlega verði, því að þá fær hann færri krónur í álagningu af sama vörumagni. Þetta er staðreynd, sem byggist á sama lögmáli og ótrúmennska verkamannsins í starfi sem mjög illa er launað. Allir vita, að óeðlilega lág álagning getur útilokað þá þjónustu að liggja með nauðsynlegan vörulager, veldur því kostnaðurinn við geymslu lagersins. Hér skal í þessu sambandi nefnt eitt dæmi, sem sannar að lækkun á álagningarprósentu getur hækkað vöruverð í stað þess að lækka það. Heildarsöluálagning á sumum tegundum af pappír var lækkuð úr 12% í 8 1/2% eða um tæpan þriðjung. Talið er, að þessi álagningarlækkun útiloki það stór innkaup af hverri tegund, að lægsta verð sé fáanlegt, verðmismunurinn á innkaupsverði geti numið allt að 10–14% eftir magni innkaupa á hverri tegund, en magnið, sem bundið sé við lægsta verð, þýði lagerkostnað, sem engin álagning sé til að mæta, ef álagning fer niður fyrir 12%. Sú álagningarlækkun, sem hér er nefnd sem dæmi, hefur þegar valdið verulegri hækkun á nefndri vöru í stað þess að lækka hana. Og ef vikið væri að smásölunni, sem ekki er tími til í þessari ræðu, þá eru dæmi, sem auðvelt er að sýna, um það, að verðlagsákvæðin eru ekki til þess að lækka vöruverðið. Ég kem kannske að því síðar.



Herra forseti. Að svo miklu leyti sem ég hef átt þess kost að fylgjast með þessum umr., þá vil ég lýsa því yfir, að mér er ánægja að því, að hér skuli hafa komið frá svo mörgum aðilum sú skoðun, að við núverandi verðlagskerfi verði ekki unað til lengdar, heldur þurfi þar mikilla breytinga við. Það hefur ætíð verið skoðun Sjálfstfl., að verðlagsreglur, slíkar sem gilt hafa nú um tíð og lengi raunar í mismunandi mæli, næðu ekki tilgangi sínum, þó að ekki hafi verið stjórnmálaleg skilyrði til þess að fá það kerfi afnumið. Ég tel þess vegna og get lýst því yfir af hálfu sjálfstæðismanna að við munum beita okkur fyrir því, að hinni nýju skipan verði komið á sem allra fyrst í þá átt, sem hæstv. viðskmrh. gerði grein fyrir í sinni ræðu. Hitt er svo annað mál, sem hæstv. síðasti ræðumaður drap hér á, að þó að vitað sé, að verðlagskerfið þurfi endurskoðunar við, liggur það ljóst fyrir og hygg ég, að það sé óumdeilt í þeim samningaumr., sem nú hafa átt sér stað, að ef á því yrðu gerðar breytingar, hlyti það að hafa áhrif á allt kaupgjald í landinu. Það er eitt af því, sem liggur ljóst fyrir og útreikningar hafa verið gerðir um. Það er því ekki verið að fara á bak við neinn aðila, heldur verða menn að gera sér grein fyrir þessari staðreynd, um leið og samningar eru gerðir.



Herra forseti. Það var vægast sagt villandi hjá hv. fyrirspyrjanda, Þórarni Þórarinssyni, þegar hann lét þess getið, að það væri undarlegt, að ég teldi ákveðið ákvæði í gildandi l. um verðlagsmál vera villandi, þar sem ég hefði sjálfur flutt frv., þar sem þetta lagaákvæði væri. Sannleikurinn er sá, að ég hef aðeins flutt frv. um endurskoðun á gildandi verðlagsl. Ég hef ekki átt frumkvæði að flutningi heildarlöggjafar um verðlagsmál. Þegar ég tók við viðskiptamálum, tók ég við lagabálki um viðskiptamál, sem gilt hafði um rúmlega tvo áratugi og þetta ákvæði var í þeim lögum, sem núverandi ríkisstj. gerði endurskoðun á 1960. Endurskoðunarákvæðin lutu að skipun verðlagsn., en ekki að efnisákvæðum laganna, þ.á.m. þessu. Ef ég man rétt, var fyrsta heildarlöggjöf um verðlagsmál sett af þjóðstjórninni svonefndu í kjölfar gengislækkunarinnar vorið 1939. Ég vil ekki fullyrða þetta, en mig minnir, að svo sé, þau hafi verið sett í kjölfar gengislækkunarinnar 1939 og þá var Eysteinn Jónsson viðskrh. og flm. lagafrv. og undirskrifaði lögin. Og þetta lagaákvæði hefur verið óbreytt, frá því að verðlagslöggjöf var fyrst sett. Það er reyndar skýringin á því, að það er ekki ljósara, en það er, að það er jafnófullkomið og það er í raun og veru. En þegar þessi löggjöf verður leyst af hólmi af annarri fullkomnari og skynsamlegri löggjöf, þá er þetta óljósa lagaákvæði þar með úr sögunni. Hv. síðari ræðumaður, 6. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, beindi til mín fsp. um það, hvort núgildandi verðlagsreglur ættu að haldast eftir samninga, sem allir góðviljaðir menn hljóta að vona, að komist á innan skamms og um óákveðinn tíma eða þangað til vísitala færi aftur að hafa áhrif á kaupgjald, eins og hann sagði, að rætt væri um í samningaviðræðum, sem nú færu fram. Um þetta er það að segja, að ég tel, að leiði þær samningaviðræður, sem nú eiga sér stað, til almennrar hækkunar á kaupgjaldi, þá tel ég óhjákvæmilegt annað, en sú kaupgjaldshækkun hafi áhrif á ýmislegt verðlag í landinu. Lögum samkvæmt verður sú kauphækkun að hafa áhrif á t.d. verð landbúnaðarvöru og ég tel persónulega álagningu verzlunarinnar vera svo nauma, að útilokað sé, að verzlunin geti tekið á sig nokkra verulega kauphækkun til verzlunarfólks, án þess að verðlagsákvæði séu endurskoðuð til samræmis við afleiðingu þeirrar kauphækkunar. Þetta mál hefur borizt í tal milli mín og oddamanns verðlagsnefndarinnar og hann er þessarar sömu skoðunar. En ég vek athygli á því, að það er ekki ríkisstj. eða ég, sem fer með verðlags ákvörðunar vald, heldur 9 manna nefnd, sem ríkisstj. á einn fulltrúa í. Og að sjálfsögðu ræðir hann helztu „prinsip“–mál, sem upp koma í verðlagsnefndinni, við mig og ég þá við ríkisstj., ef mér sýnist ástæða til. Sem sagt, ég lýsi því sem minni skoðun, að leiði samningarnir til almennrar kauphækkunar verzlunarfólks meðal annarra, sé nauðsynlegt að endurskoða gildandi álagningarreglur með hliðsjón af því. En hins vegar tel ég, að ekki eigi að hækka álagningu umfram það - alls ekki umfram það, sem sú kauphækkun, sem um semst, gefur tilefni til, enda er mér kunnugt um það, að viðsemjendur launþega í þeim samningaviðræðum, sem nú fara fram, leggja á það megin áherzlu, að ekki verði hækkun á verðlagi á því tímabili, sem um hefur verið rætt, að vísitalan gildi ekki, umfram það, sem bráðnauðsynlegt er. En ég hygg líka, að fyrir liggi viðurkenning á því, að verðhækkun sem afleiðing af kauphækkun, sem um semst, sé óhjákvæmileg, um það geti ekki verið ágreiningur milli góðviljaðra og ábyrgra, skynsamra manna. Annars get ég ekki stillt mig um undir lok þessara umr. að vekja athygli á því, við hvílíka erfiðleika stjórnvöld eða verðlagsyfirvöld eiga að etja í þeim efnum, sem hér er um að ræða. Hér lýsa tveir ræðumenn annars stjórnarandstöðuflokksins yfir mjög eindregnum stuðningi, að því er mér skilst, við almenna hækkun verðlagsákvæða, hækkun álagningar, sem auðvitað mundi leiða til verulegrar verðlagshækkunar í landinu. Hins vegar lýsir málsvari hins stjórnarandstöðuflokksins yfir mjög eindreginni andstöðu við alla álagningarhækkun og telur, að eigi að fara allt aðrar leiðir til þess að bæta hag verzlunarinnar, sem almennt samkomulag er um á hinu háa Alþ. Og það þykir mér vænt um, tek undir með hæstv. forsrh., að mér þykir vænt um, að það skuli koma í ljós, að allir, bæði málsvarar stjórnar og stjórnarandstöðu, skuli vera um það sammála, að málefni verzlunarinnar séu komin í óefni. Það í sjálfu sér auðveldar ríkisstj. það verk, sem hún vill vinna í þessum efnum, að sú yfirlýsing liggur fyrir. En hitt er svo annað, - þar með er góðu sögunni lokið, - að þegar kemur að því, hvað eigi að gera, þá reynast fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafa tvær gerólíkar skoðanir á þessu máli eins og raunar fleirum. Málsvarar annars flokksins hafa greinilega tekið undir þær óskir, sem fram hafa komið af hálfu kaupsýslumanna og enginn þarf að vera hissa á, að álagning sé hækkuð. Fulltrúi hins stjórnarandstöðuflokksins hefur lýst sig algerlega andvígan því og telur sig eflaust hafa þar fulltrúa launþega í launasamningum á bak við sig, að til slíks verði gripið og vill fara allt aðrar leiðir til úrbóta í verzluninni. Það skyldi nú ekki vera, að sannleikurinn væri þarna nokkuð bil beggja, að báðir hefðu nokkuð til síns máls, annars vegar fulltrúi Alþb., sem hér talaði, sem vitnaði í ræðu mína, sem ég er honum mjög þakklátur fyrir, um það, að gera þurfi ráðstafanir til þess að auka rekstrarhagkvæmni í verzluninni, - og ríkisvaldið er sannarlega reiðubúið til að styðja verzlunina til aukinnar hagræðingar, sem áreiðanlega er mikil þörf á, hitt er mér nokkuð til efs, að hægt sé að leysa allan vanda verzlunarinnar í dag með þessu móti, - og jafnframt sé nauðsynlegt að breyta þeim verðlagslögum og þá um leið þeim verðlagsákvæðum, sem samkv. þeim hafa verið sett, ef verzlunin á aftur að komast á skynsamlegan og arðbæran grundvöll.



Herra forseti. Það kom fram í orðum fyrirspyrjanda í seinni umferð hjá honum, að hann orðaði það þannig, að álagningarreglurnar þurfi að sýna öllum aðilum sanngirni bæði verzlun sem neytendum. Það er mjög þægilegt að orða svona hluti, en vandamálið verður að setja þær reglur, sem fullnægja þessari ósk og við það á verzlunin að glíma í dag. Það er rétt, að verzlunin á við erfiðleika að stríða, en ég vil skoða þá erfiðleika miklu viðtækar en komið hefur hér fram. Ég vil minna á það, að á ráðstefnu, sem Stjórnunarfélag Íslands hélt haustið 1967 og ég sótti ásamt mörgum fleiri verzlunarmönnum í Bifröst, kom skýrt fram, að eitt höfuðvandamálið við erfiðleika í rekstri við verzlun á Íslandi var skipulagið. Það var viðurkennt af Sigurði Magnússyni, ég held framkvæmdastjóra þeirra samtaka, a.m.k. smásöluverzlana í matvöru, að þeir ættu við sérstaka erfiðleika að búa í skipulagningu og það yrði eitt af stórverkefnum þeirra á næstu tímabilum að taka allt kerfið til endurskipulagningar. Ég saknaði þess í þessum umr. að heyra eitthvað um þau mál. Ég bý í Kópavogi, og ég ritaði grein fyrir rúmum tveim árum í Alþýðublaðið um þá þróun, sem var í verzlun í Kópavogi. Þar fjölgaði verzlunum mjög ört í nýju og dýru húsnæði í íbúðahverfi og engin leið var að hafa það mikla eftirspurn fyrir matvöruverzlanir, að þær gætu borið sig með góðu móti, jafnvel þótt við hefðum fulla og frjálsa álagningu. Frelsið er gott á öllum sviðum, en það er aðeins gott, ef við kunnum að fara með það. Heildsölum hefur fjölgað hér mjög mikið og það er einkennandi fyrir íslenzka heildsölu, að þar eru 1–2 menn og mjög margir umboðssalar og þeir standa að smáum innkaupum. Þetta er óeðlilegt og það vita allir menn, sem við verzlun hafa fengizt. Ég hef fengizt við innkaup og verðlagningu í einhverju af stærstu fyrirtækjum þessa lands í nokkur ár og mér var vel kunnugt um það, hvað það þýddi að gera góð innkaup og njóta magnafsláttar, en þá vildi ég líka njóta þess, að ávinningur félli í skaut fyrirtækisins og það á vel rekin verzlun að fá. Sannarlega á hún að fá það. Álagningarreglur eiga ekki að vera þannig, að geri kaupmaður góð innkaup eða verzlun, skili hann þeim afdráttarlaust til neytenda. Hann á að meta það sjálfur, hvort hann eykur eftirspurn sína þannig lagað, geri hann góð innkaup, hvað má fara til neytandans og hvað vill hann taka sjálfur. Það eru skynsamleg vinnubrögð að mínu mati. Nei, við skulum gera okkur grein fyrir því, að þrátt fyrir það, að verzlunin eigi við erfiðleika að búa, þarf að athuga hlutina niður í kjölinn. Óheft álagning er engin einhliða lausn, síður en svo og allra sízt þegar við erfiðleika er að etja í þjóðarbúskapnum og neytendur hafa minna til að spila úr. Þá verða kaupmenn að sjá sóma sinn í því að athuga sitt eigið kerfi og reyna að endurskipuleggja það. Það kom fram hér hjá hv. 6. þm. Reykv., að eitt af grundvallaratriðum í hans sjónarmiðum er einmitt endurskipulagning og ég vil taka undir það. Við sjáum það, hvar sem við komum erlendis, að endurskipulagning á sér stað í verzlunarháttum. Þó verðum við víða varir við litlar búðir í gömlum íbúðarhverfum, sem halda velli. Það eru þá önnur atriði, sem þar koma inn. Það eru persónuleg kynni við kaupmanninn og jafnvel fjölskylduna í fyrirtækinu. Þessi þróun hefur verið all víðtæk á Íslandi, en hún er ekki æskileg gagnvart framtíðinni og ekki æskileg að mínu mati hér á Stór–Reykjavíkursvæðinu. Það er miklu betra, að menn starfi saman, geti gert hagkvæm innkaup og geti stuðlað að því, að dreifingarkostnaðurinn verði í lágmarki. Hvað verður úr um óhefta álagningu eða ekki, það skal ég ekkert um segja. En ég vil minna á það, að mjög mörg lönd í Evrópu hafa álagningarreglur þannig, að þær eru innan viss ramma. Það hefur verið túlkað oft, að þær hafi verið frjálsar. Þær eru frjálsar að vissu marki og gefa mönnum svigrúm til þess að spreyta sig og njóta ávinnings um leið. Það finnst mér nokkuð heilbrigt og eðlilegt. Það er svo, eins og ég sagði áðan, mat þess duglega verzlunarmanns, sem gerir góð innkaup, annaðhvort einn eða sameiginlega við félaga sína, hvað mikið hann lætur af þessum ávinningi í magnafslætti t.d. eða hagstæðum innkaupum burt frá sér til neytenda. Hann getur dregið með því móti að sér góða kaupendur og tryggt þannig trygga eftirspurn. En þetta metur og vegur hver heilbrigður aðili og gerir það upp við sig sjálfur. Ég vil ekki tefja þessar umr. miklu lengur. En ég vil undirstrika það, að það er ekki einhlítt ráð til að bjarga verzluninni í dag að setja bara frjálsa álagningu. Hún þarf líka á góðu rekstrarfé að halda. Hún sveltur raunverulega. Hún mætti líka leggja meira af eigin fé af mörkum, a.m.k. sumir. Þegar þessir þættir allir eru komnir saman, vonum við það, að verzlunin geti átt bjartari daga, því að það er líka hagkvæmt fyrir neytendur, að verzlunin sé vel rekin, bæði hér á Íslandi og annars staðar. En þetta verður að takast sem ein heild undir nýju skipulagi.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð. Það var að heyra á hæstv. forsrh. hér áðan, að stjórnmálaleg skilyrði hafi verið heldur óhagstæð Sjálfstfl. undanfarinn áratug, þar sem hann vegna óhagstæðra stjórnmálaskilyrða hefur ekki komið fram einu helzta baráttumáli flokksins, því að hafa frjálsa álagningu í verzluninni. En nú virðist eitthvað vera að rofa til á stjórnarheimilinu, eftir því sem hann sagði, og það er þá við því að búast, að þessi mál verði færð í eitthvað betra horf. Satt að segja hélt ég, að Sjálfstfl. hefði haft stjórnarforustuna hér undanfarinn áratug og svona undanbrögð væru ekki á neinum verulegum rökum reist. En út af því, sem hæstv. viðskrh. sagði áðan, að við vildum umfram allt hækka álagningu, þeir talsmenn Framsfl., sem hér hafa talað, vil ég undirstrika það, sem ég held, að ég hafi sagt áðan, að ég er ekki þeirrar skoðunar, að breyttar verðlagningarreglur þurfi undantekningarlaust að þýða hækkað vöruverð. Ég held, að það sé víðs fjarri og ég nefndi áðan dæmi um innflutning, þar sem þær reglur, sem hér eru við hafðar, hækkuðu vöruverðið. Hv. 5. landsk. þm. lýsti því áðan, hvað það væri óhagkvæmt, að verðlagsákvæðin meinuðu mönnum að gera hagstæð innkaup og njóta magnafsláttar, sem er alveg rétt hjá honum. Ég ætla að leyfa mér að nefna hér dæmi úr smásölu, sem ég hef hér fyrir framan mig. Það er um sölu á kartöflumjöli og það gildir ekki bara um kartöflumjöl, heldur um kornvöru alla og sykur og margar þess háttar vörur. Annars vegar er gert ráð fyrir því, að verzlunin kaupi 50 kg sekk af kartöflumjöli og vigti þetta sjálf og hafi fyrir því. Þá lítur dæmið þannig út, að innkaupsverðið á kg er 15.08 kr., smásöluálagningin, sem í því tilfelli er 27%, gerir 4.08 kr., söluskatturinn 1.44, útsöluverðið þar með 20.60 kr. Það er gert ráð fyrir því, að poki, sem verzlunin þarf að leggja til, kosti 40 aura, þannig að verzlunin fái þá fyrir að vigta upp og selja kartöflumjöl í þessum umbúðum 3.68 kr. Það fær verzlunin fyrir að inna þessa þjónustu af hendi sjálf. Svo er líka hægt fyrir kaupmanninn að kaupa kartöflumjölið í 1 kg pokum úr sömu sendingu, sem aðrir aðilar hafa pakkað í 1 kg pakkningar. Þá lítur dæmið svona út: Innkaupsverð pr. kg. 21.90, smásöluálagningin að vísu ekki nema 22%, en gerir samt 4.80 kr., 72 aurum meira en í hinu dæminu, og söluskatturinn 2 kr. Útsöluverðið verður þá 28.70 kr. Í þessu tilviki fær verzlunin 4.80 kr. fyrir að selja hvert kg, en viðskiptavinurinn þarf að greiða 8.10 kr. meira fyrir hvert kg. Þetta eru þau verðlagsákvæði, sem við búum við. Þó að verzlunin fengi meira í sinn hlut, þegar hún gerir hagkvæm innkaup, þá gæti hún samt selt á lægra verði. Eins og þetta dæmi sannar, fær hún meira í sinn hlut, þegar hún gerir óhagkvæm innkaup. Ég læt það alveg eftir hverjum, sem um þessi mál vill hugsa, að gera sér það í hugarlund, hvora viðskipta aðferðina kaupmenn muni hafa. Ég hygg, að það sé ekki víða, sem kaupmaðurinn leggur það á sig að vigta í sundur 50 kg af kartöflumjöli eða hvað það nú er og vera að því 11/2 klukkustund, eins og sannað er, að ekki er hægt að gera það á öllu skemmri tíma, til þess að bera minna úr býtum, heldur en að fara í aðra verzlun, þar sem búið er að inna þessa vinnu af hendi og fá meira fyrir að selja vöruna með því móti. Þess vegna held ég, að það sé alveg rangt að setja dæmið þannig fram, að það sé um að tefla annars vegar hærri álagningu og þá dýrari vörur eða það fyrirkomulag, sem nú er. Til þess að bæta úr því ástandi, sem er hjá verzluninni, er því ekki nauðsynlegt að hækka álagninguna, vegna þess að ég þykist hafa sýnt fram á það, að bæði í smásölu og í heildsölu geti breytt ákvæði þýtt lægra vöruverð, en á sama tíma meira í hlut kaupmannsins.



Herra forseti. Það er nú fagurlega talað hér og margir tala, eins og síðasti ræðumaður um, að það sé hægt að breyta skipulaginu í verzluninni og fá meiri arð í vasa kaupmannsins, þrátt fyrir það að verðlagningin hækki ekki. Að sjálfsögðu er á hverjum tíma að þessu unnið og að því vinnur kaupsýslustéttin og hefur gert á margvíslegan hátt. Spurningin, sem þm. Framsfl. komast í rauninni ekki hjá því að svara, er þessi: Vilja þeir frjálsa álagningu? Vilja þeir hærri álagningu, frjálsa álagningu? Þetta er kannske sama sagan, þegar á að fara að framkvæma þetta, eins og við verðum varir við í launamálunum og þeim samningum og deilum; sem standa á þeim vettvangi. Þar segja framsóknarmenn og jafnvel formaður Framsfl. hér í þingsölunum, að launþeginn eigi auðvitað að fá alveg fulla vísitöluuppbót á sín laun. Svo ráða þessir menn fyrirtæki, þar sem er um að ræða einn stærsta vinnuveitandann í landinu og þar standa þeir auðvitað öndverðir gegn þessu og koma því til leiðar með sinni samstöðu þar við vinnuveitendur, að þetta sé ekki gert og þetta sé alveg fráleitt og bara til þess að kippa fótunum undan efnahagskerfi þjóðarinnar, - menn, sem eru þó frammámenn í Framsfl., þó að þeir séu ekki sumir hverjir hér á þingi, í sveitarstjórnum og annars staðar og eitt sterkasta pólítíska aflið í landinu, þar sem SÍS og kaupfélögin eru. Það er á fleiri sviðum en þessum, sem þessi tvískinnungur framsóknarmanna hefur komið fram hér í þingsölunum í vetur og hefur oft verið haft orð á því og skal ég ekki lengja umr. með því að fara að rekja það. En sannleikurinn er sá, að ég man ekki eftir þessum áhuga á frjálsri álagningu, þegar þessir ágætu menn fóru sjálfir með völdin í landinu. Við skulum segja, að það eigi allir menn rétt á því að taka stakkaskiptum og breyta um skoðun, en þá eiga þeir að fylgja fram þessum sjónarmiðum, þegar þeir eiga að bera ábyrgðina og vera sjálfum sér samkvæmir. En það, sem gaf mér tilefni til þess að rísa hér upp, var það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að forsrh. hefði vitnað til þess, að stjórnmálaskilyrðin hefðu verið óhagstæð hjá Sjálfstfl. síðasta áratug. Nú verður auðvitað að gera hér þáttaskil, sem hv. þm. hleypur yfir, því að frá því að Sjálfstfl. tók við stjórnarforustu 1959 og allt fram til ársins 1967 var blómaskeið hjá verzluninni hér í landi, þá var einnig mjög hagstætt árferði, afli og annað slíkt, verðlag á afla og útflutningsvörum okkar landsmanna og ég hygg, að það sé óhætt að fullyrða, að verzlun landsmanna hafi á engu öðru tímabili í raun og veru haft slíka aðstöðu til þess að bæta hag sinn sem á þessu tímabili. Það var líka á mörgum sviðum verzlunarinnar, sem þá var komin aðstaða til vegna samkeppni við aðflutta vöru að gefa frjálsa álagningu á vöruflokkum og það var gert, í hve ríkum mæli, hef ég ekki hér hjá mér og það getur verið, að menn hefðu óskað eftir, að það hefði verið í ríkari mæli, en varð. En það stefndi að því, að með blómlegum efnahag þjóðarinnar og auknu jafnvægi í þjóðarbúinu væri hægt að gefa frjálsa álagningu. Á þessu verður gerbreyting á árunum 1967 og 1968. Þá gengur yfir þjóðina ein sú erfiðasta kreppa, sem við höfum nokkurn tíma þurft við að glíma og það eru þessi erfiðu skilyrði, sem hafa leitt til þess, að allt vöruverð var tekið undir eftirlit aftur eða opinberar verðlagsákvarðanir, vegna þeirra erfiðleika, sem að þjóðarbúinu steðjuðu. Ég held, að menn séu nokkuð sammála um það, að eðlilegt hafi verið 1967 og á árinu 1968 að spyrna fótum við hækkuðu verðlagi eða hækkaðri álagningu, eins og þá var gert eftir föngum. Hitt er svo augljóst mál, að á sama tíma verða tvær gengisbreytingar verzluninni ákaflega þungar í skauti og erfiðar, þar sem hún fær ekki á sama tíma hækkun á sinni álagningu og það er vegna þess að við fylgjum og höfum ekki treyst okkur til að fylgja annarri reglu, en þeirri, sem þekkist ekki annars staðar á Vesturlöndum, að verzlunin fær ekki að hækka sína vörulagera, þegar gengisbreytingar eiga sér stað. Þetta hefur jafnan gengið í gegn, held ég, við næstum því allar gengisbreyt., kannske ekki alveg allar, ég held, að það megi þó segja, að það hafi verið almenn regla og aldrei hafi komið fram nein rödd frá neinum fulltrúum annarra, neins stjórnmálaflokks, um, að þessu væri hægt að haga öðruvísi. En þetta rýrir í svo ríkum mæli greiðslugetu verzlunarinnar, að þetta getur orðið henni mjög hættulegt og fjötur um fót og verður auðvitað ekki til langframa undir risið. Ég minnist þess, þegar gengisbreyt. varð 1967, þá var gert ráð fyrir því og rætt um það við fulltrúa verzlunarinnar og tók ég m.a. þátt í þeim viðræðum að þeir yrðu að reyna að axla þær byrðar, sem þá lögðust á þjóðina, eins og aðrir, en að því bæri að stefna að koma á, eins og forsrh. sagði, öruggara og heilbrigðara skipulagi í verðlagsmálum og skapa verzluninni sómasamleg eða lífvænleg skilyrði. Það er enginn efi á því, að það urðu verzluninni mikil vonbrigði, þegar ekki reyndist fært að koma þessu í framkvæmd á árinu 1968, en vonir höfðu staðið til þess og það stafar m.a. af því, að í stað þess að gert var ráð fyrir því í þeim áætlunum, sem lágu til grundvallar gengisbreyt. 1967, að nokkuð mundi rætast úr, þá hallaði stöðugt undan fæti og svo geigvænlega, að þegar bæði árin eru tekin saman, þá er það næstum því um 50%, sem útflutningsverðmæti þjóðarinnar minnka. Menn blanda því stundum saman, að það sé erfitt bæði fyrir launþega og við skulum segja verzlunina líka að bera afleiðingarnar af gengisfellingunum. Það eru í raun og veru ekki afleiðingarnar af gengisfellingunum, sem menn eru að bera, hvorki launþegar né verzlunin. Það eru afleiðingarnar af þeim áföllum, sem þjóðfélagið hefur orðið fyrir, því að ef gengi hefði ekki verið breytt á þessum tíma, var óhjákvæmilegt að gera aðrar ráðstafanir, til þess að útflutnings framleiðsluvegir gætu gengið og það, sem menn helzt töluðu um í því sambandi, var að fara aðra leið, sem þá var nefnd, svokallaða uppbótaleið og naumast var af alvöru hreyft öðrum leiðum. En það þýddi, eftir því sem útreikningar stóðu til á s.l. hausti, - og ég held, að ekki hafi verið mikill efniságreiningur um það t.d. milli fulltrúanna, sem voru í viðræðum stjórnmálaflokkanna á s.l. hausti, - stórkostlegar álögur á allan almenning, sem hlutu auðvitað að hafa gífurleg áhrif bæði á verzlunina sem slíka og kaupgetu almennings í viðskiptum við verzlunina. Hversu háa upphæð hefði verið hér um að ræða, skal ég ekki segja endanlega, en það hefur legið einhvers staðar á milli 1.000 og 1.500 millj. kr. Þetta segi ég til þess að vekja athygli á því, að bæði verzlunin og aðrar atvinnugreinar berjast nú ekki í bökkum í sjálfu sér vegna gengisbreyt. og vegna afleiðinga þeirra, heldur vegna þeirra áfalla, sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir og þurfti að mæta með einhverju móti. Auðvitað má deila um og ástæðulaust að fara út í þær deilur, með hverju þeim átti að mæta. En ef þeim var ekki mætt með gengisfellingu, þá varð að mæta þeim með öðrum ráðum, sem ég fyrir mitt leyti a.m.k. efast um, að þjóðarbúinu, einstökum atvinnugreinum og þar með verzluninni hefðu verið nokkuð æskilegri. Aðalatriðið er hins vegar það, og það er mjög mikils virði, að verzlunin hefur sætt miklum ásökunum og að ósekju frá ýmsum aðilum í þessu þjóðfélagi og skal ég ekki skilgreina það nánar, fyrir það, að þetta væri meira og minna óþörf stétt og afæta í þjóðfélaginu. Þeir menn, sem þannig hafa talað, hafa fyrst og fremst verið úr hópi þeirra flokka, sem nú eru kallaðir stjórnarandstöðuflokkar. Ef á þessum skilningi er að verða veruleg breyting og hugarfarsbreyting til hins betra, tel ég það mikils virði fyrir verzlunina og spá góðu í því endurbótastarfi, sem þarf að vinna á verðlagskerfinu og öðrum reglum og löggjöf, sem að verzluninni lýtur. Við verðum að viðurkenna, að verzlunin gegnir sínu mikilvæga hlutverki í þjóðfélaginu ekki síður en aðrar atvinnugreinar og það verður á hverjum tíma að búa henni starfsskilyrði, sem eru lífvænleg, og setja hana ekki sem hornreku í þjóðfélaginu, miðað við aðrar atvinnugreinar, eins og margir fyrirsvarsmenn í þessu þjóðfélagi hafa oft viljað vera láta.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. lengi. Í tilefni af því, sem hæstv. viðskrh. sagði, að hann bæri ekki ábyrgð á því ákvæði, sem felst í fyrri fsp. okkar, vil ég aðeins segja það, að þetta ákvæði er í l., sem voru samþ. á þingi 1960, vorið 1960 og frv. að þeim l. var lagt fyrir þingið af hæstv. núv. viðskrh. Ég skal ekki segja um það, hvort svipað ákvæði hafi verið sett fyrir löngu, það má vel vera, en hæstv. ráðh. hefur því aðeins látið það standa áfram í nýju l., að hann hefur verið búinn að sannfæra sig um það, að þetta ákvæði væri réttmætt og ætti að halda áfram. Ég hélt líka, að á árunum þar á undan, að svo miklu leyti sem verðlagsákvæðum var beitt, hafi verið reynt að fylgja fram þessu ákvæði og ég hygg, að það hafi verið þá gert með þeim hætti, að verzlunin hafi talið það miklu bærilegra, en framkvæmdina á þessum lagafyrirmælum nú. Það, sem ég ætla hins vegar aðallega að segja hér að lokum, og ég skal ekki tefja tímann mikið, er það, að mér finnst það vera mikill misskilningur, þegar því er haldið fram, að það þurfi endilega að leiða til hærra verðlags, ef verðmyndunin er frjáls. Ég trúi því þvert á móti, að það muni með tímanum leiða til lægra og hagstæðara verðlags að hafa verzlunina frjálsa heldur en að fylgja fram ströngum álagningarhöftum. Þegar fylgt er fram ströngum álagningarhöftum eins og nú, þá er það hvatning til verzlunarinnar að gera óhagstæð innkaup, að selja dýrt, því að eftir því sem varan er dýrari, þá verður álagningin hærri og álagningartekjurnar meiri. Þegar verðmyndunin er frjáls, þá er það hvatning til kaupmannsins að reyna að fá vöruna sem ódýrasta og hagnast á því, þó að hann leggi nokkuð á hana, að selja hana ódýrari, en ella mundi verða, þegar álagningarhöftunum er beitt. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að það er engin tilviljun, að löndin í kringum okkur, Norðurlönd, England, Þýzkaland og fleiri lönd, lönd, sem hafa mjög sterk launþegasamtök, þau hafa öll farið inn á þá braut að víkja frá ströngum álagningarhöftum og taka upp frjálsa verðmyndun og launþegar í þessum löndum, neytendur í þessum löndum, hefðu ekki sætt sig við þessa breytingu, nema þeir hefðu talið, að hin frjálsa verðmyndun væri heppilegri fyrir þá, heldur en það fyrirkomulag, sem áður var búið við. Ég tel, að það sé mjög mikilvægt fyrir verkalýðshreyfinguna og launþegasamtökin að glöggva sig á þessu atriði, alveg eins og slík samtök hafa gert í öllum löndum og þess vegna vil ég að lokum aðeins segja það, að ég mótmæli þeirri skoðun, að það þurfi að leiða til hærra verðlags og óhagstæðari afkomu fyrir neytendur, ef verðmyndunin er gefin frjáls.



Herra forseti. Ástæðan til þess, að ég bað hér um orðið, var sú, að mér virtist, að ræðumenn kæmu ekki inn á aðalatriði málsins. Það var fyrst hjá hæstv. dómsmrh., að komið var í raun og veru inn á kjarna málsins, um það, hvers vegna verzlunin er í vandræðum nú. Það eru tvö atriði, sem aðallega hafa valdið því: Í fyrsta lagi, að núverandi ríkisstj. hækkaði vexti um meira en þriðjung, þegar hún tók við völdum fyrst, en að meðaltali hefur það verið um þriðjung allt tímabilið og vextir eru ægilegur liður fyrir viðskiptalífið. Ég fékkst við verzlun í nokkur ár við kaupfélag og vextirnir, sem það kaupfélag borgaði, voru ámóta miklir og allt kaupgjaldið, sem var borgað. En það er vitanlega meira hjá verzlunum eins og kaupfélögum, sem þurfa að hafa allar vörutegundir til og umsetja bæði innlenda og erlenda vöru. Í öðru lagi valda endurteknar gengislækkanir erfiðleikum fyrir verzlunina. Inn á það kom hæstv. ráðh. Hann skildi það mál og einmitt það, sem hann segir, að verzlunin blómgaðist á tímabilinu frá 1961 til 1967, var af því, að þá var gengið stöðugt. Með tveim síðustu gengislækkunum er búið að taka um það bil helming af rekstrarfé verzlananna. Gjaldeyrir hefur hækkað um 100%, en þær hafa ekki fengið að hækka vörubirgðir. Það er skortur á skilningi þeirra manna, sem ráða. Ég vil undanskilja okkur í stjórnarandstöðunni. Ég skal ekkert fullyrða um það, hvernig afstöðu við hefðum tekið, en ég hefði a.m.k. verið með því að lofa kaupmönnunum að hækka vörubirgðir. Þeir skildu ekki þennan atvinnuþátt í þjóðfélaginu, að leyfa ekki kaupmönnunum að hækka vörubirgðir. Kaupmennirnir eru orðnir févana. Þeir þurfa að borga vexti af helmingi hærri upphæðum. Þeir segja, eins og satt er: Við verðum að fá hærri álagningu. - Það var betra fyrir fólkið að leyfa kaupmönnunum að hækka strax, þá hefði það hamstrað minna, heldur en að taka af þeim helming af rekstrarfénu og þurfa svo að hækka álagninguna miklu meira á eftir. Hækkunin hefði komið 2–3 mánuðum fyrr, en það var betra að taka hana á sig strax, þá hefði fólkið byrjað að spara, heldur en að fá meiri hækkun síðar. Það var réttilega tekið fram hjá hæstv. ráðh., að verzlunarstéttin er engan veginn óþörf stétt eða neinar afætur. Við getum ekki komizt af án verzlunar og viðskipta, ekki í neinn landi. Og á þessu landi þarf mikil viðskipti, vegna þess að framleiðsla okkar er einhæf og við þurfum margt að kaupa. Magnús Kjartansson talaði um, að við ættum að bæta framleiðni í verzlun, ekki er nokkur efi á því, að við gætum komizt af með færra fólk í verzlun. En hvað eigum við að gera við það fólk, sem vinnur nú við verzlunina? Er betra að láta það hafa atvinnuleysisstyrki? Getum við útvegað því vinnu? Og í öðru lagi: Fólkinu finnst það hafa betri þjónustu í gegnum þessar litlu verzlanir hvað smásöluna snertir. Þetta horfir öðruvísi við með innkaupin. Það er hægt að ná hagkvæmari innkaupum. Ódýrasta verzlunin og sú, sem skapar minnsta vörurýrnun og á margan hátt bezta þjónustu, er einmitt litlu verzlanirnar, þar sem fjölskyldan vinnur að verzluninni. Það er gersamlega ómögulegt fyrir stóra verzlun, t.d. kaupfélag, að eyðileggja verzlun hjá kaupmanni, sem vinnur að sinni verzlun með dugnaði með sinni fjölskyldu. Það verður ódýrari umsetning hjá honum. Það er hægt að fækka fólki í verzlun, það er enginn efi á því. En vinnur þjóðfélagsheildin mikið við það? Það eru þessir tveir liðir, vaxtahækkanirnar og gengislækkanirnar, sem hafa verið misnotaðir gagnvart verzlunarstéttinni, sem hafa gert hana fjárvana og skapað henni þá örðugleika, sem nú eru, frekar en lág álagning. Ég hygg, að það hefði enga hækkun á álagningu þurft, ef þetta hefði ekki verið tekið af rekstrarfjárhæðinni, okrað á vöxtunum. Það er þetta, sem fólkið þarf að fara að borga nú, þegar stendur allra verst á fyrir því með að borga. Varðandi fullyrðingar um, að það sé hagkvæmara að hafa frjálsa álagningu í verzlun eða verðlagsákvæði, þá vil ég ekkert fullyrða um það, vegna þess að þarna eru tvær hliðar á máli, sem endalaust má deila um. Það er rétt, sem kom fram hjá Jóni Árm. Héðinssyni, í raun og veru talaði hann eins og maður, sem er á móti verðlagseftirliti, að kaupmaðurinn hefur heldur hvöt til þess að gera hagkvæmari innkaup, ef hann fær að græða eitthvað á því sjálfur. Hann fær í raun og veru meira kaup, ef hann kaupir dýrt, ef álagningarprósentan er ákveðin, svo framarlega að hann geti afsett vöruna. En ég hygg, að við ýmsa heildsala komi þessi takmarkaða álagning ekki eins illa. Heildverzlanir geta fengið prósentur að einhverju leyti ytra. Þær geta bjargað sér á því. Aftur hafa smásöluverzlanirnar ekki sömu aðstöðu. Það er þetta, sem veldur því, að það er gersamlega ómögulegt að reka neina heilbrigða atvinnu og allra sízt í viðskiptalífinu með því að vera alltaf að breyta genginu. Undirstaða undir öllu heilbrigðu fjármálalífi er stöðugt gengi. Þetta vita allar þjóðir, sem kunna að stjórna sínum fjármálum. Þess vegna þurfum við ekkert að vera hissa á því, þó að allt sé komið í vandræði núna hjá þeim mönnum, sem eru í viðskiptalífinu og allra sízt þegar þetta er framkvæmt á þann hátt, að það er tekinn helmingur af rekstrarfé verzlananna. Þeir, sem fara krókaleiðir, hækka ef til vill sínar vörur eða brjóta á einhvern hátt lögin. Það má vera, að þeir hafi beðið minna tjón. En það eru heiðarlegu kaupmennirnir og kaupfélögin, sem hafa afar takmarkaða aðstöðu til þess að fara krókavegi í viðskiptum og það eru þau, sem hafa orðið harðast úti. Sú meðferð hlýtur að bitna á neytendunum fyrr eða síðar til mikils tjóns.



Herra forseti. Ég vil aðeins leiðrétta misskilning, sem kom fram í máli hæstv. dómsmrh. Hann sagði, að ég hefði sagt, að fulla vísitölu ætti að greiða. Ég hefði sagt það hér í þingsölunum. Ég hef aldrei sagt, að fulla vísitölu ætti að greiða nú á laun, hvorki hér í þingsölum né utan þingsala. Það, sem ég hef sagt, er, að það ætti að greiða vísitölu í samræmi við þá kjarasamninga, sem gerðir voru á milli stéttasamtakanna í marzmánuði 1968 og að opinberum starfsmönnum ætti að greiða samkvæmt þeim kjaradómi, sem kveðinn var upp 21. júní 1968. Ég hef jafnframt tekið það fram, að slíkt skert vísitölukerfi væri ekki til frambúðar, en ég hef undirstrikað það, að eins og ástatt væri nú í þjóðfélagsmálum, þá væri ekki hægt að fara fram á meira en þá skertu vísitölu, sem áður hafði verið samið um. Ég býst við því. að hæstv. dómsmrh. sé mér svo sammála um hitt, að svona kerfi sé ekki til frambúðar. Þetta vildi ég aðeins leiðrétta, af því að þetta er meginatriði og ég vil ekki láta það standa í þingtíðindum, án þess að ég hafi mótmælt því og ég geri ráð fyrir því og veit það, að þetta hefur verið af misgáningi hjá hæstv. dómsmrh., en ekki ætlun hans að fara hér með rangt mál. Tíminn er búinn, og ég ætla ekki að fara að blanda mér í þessar umræður, sem hér hafa farið fram um verðlagsmál. Ég get þó ekki stillt mig um að vekja athygli á einu atriði í málflutningi hæstv. viðskrh., sem ég átti dálítið bágt með að átta mig á. Hann lagði mikla áherzlu á, að mér skildist og það olli honum miklum áhyggjum, að það væri sundurlyndi um stefnuna í þessum málum á milli stjórnarandstöðuflokkanna, annar flokkurinn vildi þetta, hinn flokkurinn vildi hitt. Út af þessu vil ég segja það, að það hefur yfirleitt ekki verið venjan sú hingað til, að það hafi verið stjórnarflokkunum mikið áhyggjuefni, hvað stjórnarandstöðuflokkarnir hafa viljað í einu eða öðru og ég held nú allra sízt, að það hafi verið þeim áhyggjuefni, þó að eitthvað bæri á milli stjórnarandstöðuflokkanna í einhverju efni. Það, sem hér er meginatriðið, er það, að stjórnarflokkarnir hafa í þessu sem öðru meiri hluta og það, sem mestu skiptir auðvitað, er að þeir séu sammála. Ef þeir eru sammála um þá stefnu, sem þeir telja heilbrigða og eðlilega, þá geta þeir framkvæmt hana, alveg án tillits til, hvaða skoðun stjórnarandstöðuflokkarnir hafa á þessu máli. Það, sem allt veltur á, eins og hæstv. forsrh. sagði réttilega, er það hvort það eru stjórnmálaleg skilyrði hjá stjórnarflokkunum fyrir hendi til þess að framkvæma rétta og eðlilega stefnu að þeirra mati í þessu efni eða ekki. En hitt ætti ekki að valda þeim neinum andvökunóttum, þó að stjórnarandstaðan hafi einhverjar mismunandi skoðanir á þessu efni. Það er þá alveg nýtt, ef þeir eru farnir að hugsa svo mikið til stjórnarandstöðunnar upp á síðkastið.



Herra forseti. Athugasemdin skal vera örstutt. - Ég lét þeirra ólíku skoðana, sem komu fram af hálfu stjórnarandstöðunnar, ekki getið hér vegna þess, að sú staðreynd ylli okkur í stjórninni andvökunóttum, heldur vildi aðeins vekja athygli á því, að skoðanir stjórnarandstöðunnar í þessu efni eru mjög ólíkar, eins og þær hafa komið fram við þessar umr. Ég dró þetta fram til þess að undirstrika það, að hér er um mikið og torleyst vandamál að ræða. Það er rétt hjá síðasta ræðumanni, að við erum löngu hættir að vera hissa á því, að stjórnarandstöðuflokkarnir eru ekki sammála. Það hefur þvert á móti einkennt núverandi stjórnarandstöðu, að þeir eru varla sammála um nokkurn skapaðan hlut, nema það að vera á móti ríkisstj. Í jafn mikilvægu máli og þessu koma fram gerólíkar skoðanir af hálfu aðalmálsvara stjórnarandstöðuflokkanna tveggja. Málsvarar Framsfl. lýsa því yfir tveir a.m.k., að þeir séu fylgjandi alveg frjálsri álagningu, þ.e. afnámi allra verðlagsákvæða, það kom fram alveg skýrt af hálfu tveggja ræðumanna hér. Hins vegar er vitað, að það er mjög eindregin afstaða Alþb., sem annar fulltrúi talaði fyrir hér, að það telur, að með engu móti megi hækka núverandi verðlagsákvæði nokkurn skapaðan hlut nú á næsta skeiði. Þetta út af fyrir sig er kannske ekki svo undarlegt. Ég vildi þó vekja athygli á þessu, að þetta náttúrlega auðveldar ríkisstj. ekki að taka á slíku máli eins og þessu, þó að við auðvitað gætum gert það. En ég vildi líka vekja athygli á hinu, að jafnvel innan Framsfl. eru mjög skiptar skoðanir um þetta. Ég þekki til skoðana framsóknarmanna, þær hafa komið fram opinberlega, sem eru algerlega andvígir því, að verðlagsákvæði séu afnumin, algerlega andvígir því. Ég veit ekki betur en þeir menn, sem fylgja Framsfl. að málum og eiga sæti í þeirri n., sem nú er að semja við vinnuveitendur, séu ekki síður harðir gegn afnámi verðlagsákvæða, en aðrir félagar þeirra í n., hvaða stjórnmálaflokki svo sem þeir fylgja og það vita allir, að þeir stjórnmálamenn hér á Alþ. og valdamenn í þjóðfélaginu, sem nú eru í nánustu samstarfi við Framsfl., en standa þó utan hans, þ.e. Björn Jónsson og Hannibal Valdimarsson, eru með hörðustu andstæðingum þess, að nokkuð sé hróflað við núverandi verðlagsákvæðum. Þeir hafa mikil áhrif í alþýðusamtökunum, forustumenn Alþýðusambandsins og annar fulltrúi þess í verðlagsnefndinni. Þjóðin veit öll, hverjar eru skoðanir Björns Jónssonar í þessum efnum. Eindregnari fylgismaður verðlagshafta er varla til og þetta er sá maður, sem Framsfl. hefur nánast samstarf við á stjórnmálasviðinu um þessar mundir. Hvað kemur út úr þessu, þessum skoðunum Framsfl. hér á þinginu og svo hins vegar skoðunum Björns Jónssonar, eins og hann lýsir þeim fyrir alþjóð? Geta menn náð saman, sem hafa svona gerólíkar skoðanir á stórum grundvallarvandamálum í þjóðmálum? Þetta eru staðreyndir, sem ég vildi bara vekja athygli á í sambandi við þessar umr., því að þær eru nokkur hluti skýringarinnar á því, hversu torleyst þetta mikla vandamál hefur reynzt núverandi stjórnarflokkum.