Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Alþ. samþ. fyrir allmörgum árum að reisa hús fyrir listamanninn Jóhannes Kjarval og hefur veitt til þess fé, sem nú nemur nokkuð á 2. millj. kr. Undirbúningur hefur farið fram að því að reisa þetta hús fyrir listamanninn. En nú hefur það gerzt, að hann hefur látið í ljós þá ósk, að húsið verði ekki reist, heldur verði fé það, sem til þess hefur verið veitt, látið renna í byggingarsjóð Listasafns ríkisins. Hér liggur fyrir þinginu sérstakt frv. um þetta listasafn og hefur fram komið og mun óumdeilt, að það sé eitt brýnasta verkefni í lista- og raunar menntamálum þjóðarinnar. Með þessari höfðinglegu gjöf má segja, að Jóhannes Kjarval hafi lagt hornsteininn að því listasafni, sem hér verður væntanlega reist, áður en mörg ár líða. Með því að samþ. þetta frv. um byggingarsjóð Listasafns ríkisins er Alþ. í raun og veru að veita viðtöku þessari einstæðu og miklu gjöf. Menntmn. mælir með því, að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Ég vil færa hv. menntmn. þakkir fyrir skjóta og góða afgreiðslu á máli þessu.



Herra forseti. Ég leyfi mér enn einu sinni að vekja athygli á því, hversu framkoma þeirra, sem standa að þessu máli hér á hv. Alþ., er undarleg. Það hefur komið í ljós undanfarið, á meðan málið hefur verið til meðferðar, að þeir vilja alls staðar annars staðar fremur vera en þar, sem þetta mál er til meðferðar. Og yfir höfuð er það þannig um aðalforustumenn málsins, að þegar þeir hafa sézt hér á þessum slóðum, þá hafa þeir farið óðfluga um þingsalinn og ekki verið í rónni, fyrr en þeir voru komnir út. Á laugardaginn var fór fram umr. talsverð um þetta mál hér í hv. d. Þá átti ég að taka til máls kl. 5 í upphafi fundarins. Þá var enginn staddur hér í d. af forráðamönnum málsins, alls enginn. Og það var ætlunin að halda þannig áfram með málið. Þá óskaði ég eftir því, að hæstv. forseti ætti hlut að því, að forráðamenn málsins yrðu sóttir, og það gerði hann af miklum skörungsskap, gerði hlé, á meðan þeir voru sóttir og halaðir hér inn í þingsalinn, þar sem þeir þó tolldu misjafnlega lengi, að ekki sé meira sagt. Þegar svo málið var tekið hér aftur fyrir á s.l. mánudag, mun hv. forráðamönnum málsins hafa þótt sem þessi undanbrögð væru orðin nokkuð áberandi og vildu draga af sér slenið nokkuð og komu þá hér þrír í röð og helltu sér yfir okkur, sem höfðum andmælt þessu máli, allt mánudagskvöldið. Eftir það fóru þeir niður og fengu sér kaffi og með því og fóru síðan heim að sofa. En hæstv. forseta var ætlað að halda hér áfram fundi um nóttina með andmælendum málsins einum, og þeim var ætlað að tala hér, án þess að nokkur af stuðningsliði málsins væri viðstaddur nema hæstv. forseti. Ég fór þess á leit við hæstv. forseta, að hann tæki í taumana um þessa málsmeðferð og frestaði fundinum, þar sem hér væri verið að fara fram á óþinglega aðferð og óhæfu, og varð hæstv. forseti góðfúslega við þeirri ósk og frestaði fundinum og tók málið út af dagskrá, eins og auðvitað sjálfsagt var, þegar svo óvirðulega átti að búa að málinu af hendi þeirra, sem fyrir því standa. - Ég vildi bara benda á þessa meðferð alla saman með fáeinum orðum í upphafi þess, sem ég nú ætla að segja. Ég hef ekki ástæðu til þess að tala hér langt mál um þetta nú, þar sem ég hef tekið fram flest af því, sem ég hef viljað taka fram til þess að andmæla því, sem hér á að gera. En ég kemst ekki hjá því að svara aðeins örfáum atriðum af því mikla máli, sem formælendur málsins tóku sig til og fluttu á mánudagskvöldið, og mun ég þó fátt eitt rekja af því. Aðallega var það 1. hv. þm. Reykv. (BBen), sem hafði orð fyrir þessu liði. Raunar færði hann ekki miklar ástæður fyrir réttmæti málsins, en deildi þeim mun meira eða reyndi þeim mun meira, skulum við segja, að deila á andstæðinga þess. Hv. þm. reyndi enn að halda því fram, að stefna Framsfl. í málinu væri óljós. Ég endurtek enn, að ég mótmæli þessu algerlega. Stefna Framsfl. í kjördæmamálinu er sú, eins og flokksþing þess mótaði hana, að byggja á héraðaskipuninni sem aðalatriði í sambandi við kjördæmaskipun landsins, að byggja á einmenningskjördæmum sem aðalreglu, en þó þannig, að þar sem kaupstaðir væru svo stórir, að þeir ættu rétt á fleiri, en einum þm., þá væru þeir ekki bútaðir niður af handahófi í smáhólf, heldur væru þar viðhafðar hlutfallskosningar sem undantekning, - að engin uppbótarsæti væru viðhöfð. Þetta er sú stefna í kjördæmamálinu, sem flokksþing framsóknarmanna mótaði. Þegar flokksþingið mótaði skýrt þessa stefnu, kom upp óp mikið hjá forráðamönnum þríflokkanna, sem standa að þessu máli, og töldu þessa stefnu óhæfu og bjuggu sig strax undir að segja þjóðinni það, að þeir væru löglega afsakaðir, þó að þeir réðust á héraðakjördæmin og legðu þau niður, þar sem Framsfl. væri ekki til viðtals um neitt, sem nálgaðist nokkurt sjónarmið hinna flokkanna. Þetta sáu framsóknarmenn fyrir fram, og þess vegna var einnig í flokksþingsályktun framsóknarmanna gert ráð fyrir, að miðlunarvegur gæti orðið boðinn fram af flokksins hendi, og það hefur verið gert á hv. Alþ. með brtt. flokksins. En þær eru um það, sem flokkurinn vill til miðlunar. Og hann flytur einmitt fram miðlunartillögur sínar hér á Alþ. í fyrsta lagi vegna þess, að hann veit, hvernig undirtektirnar eru undir hinar tillögurnar, í öðru lagi til þess að sýna, að hann vill allt gera til þess að bjarga héraðakjördæmunum og koma í veg fyrir, að þau verði lögð niður. Þess vegna leggur flokkurinn hér fram miðlunartillögur, réttir út höndina til hinna flokkanna um að gera leiðréttingar í kjördæmamálinu, en að héraðakjördæmin haldist. Og leiðréttingarnar eru fólgnar í því að fjölga kjördæmakjörnum þm., þar sem fólkinu hefur fjölgað mest, eins og tillögurnar greina, en halda þá til samkomulags uppbótarsætunum. Þetta teljum við Framsfl.-menn fullkomlega sanngjarnt samningatilboð eða miðlunartillögu af okkar hendi. En þessu hefur verið illa tekið, sumpart vegna þess, að þeir, sem fyrir þessu máli standa, vilja ekkert annað heyra, en að leggja kjördæmin niður, og sumpart vegna þess, að þeim er illa við það, sem standa fyrir kjördæmamálinu, að það komi svona greinilega fram, að Framsfl. er reiðubúinn til þess að ganga inn á eðlilega málamiðlun, og að þeir hefðu þess vegna enga afsökun í því að ráðast á héraðakjördæmin. Það er þetta tvennt, sem gerir það að verkum, að hv. 1. þm. Reykv. og aðrir eru sífellt að reyna að stagast á því hér, að það sé ósamræmi í afstöðu Framsfl. í málinu, þótt hún sé hverjum skynsamlega hugsandi manni algerlega augljós, bæði meginstefnan og hvernig unnið er að miðluninni til þess að reyna að fá komið í veg fyrir það versta. - Þetta vil ég aðeins rifja upp hér í lok þessarar umræðu vegna þess, hvað hinir hafa sagt. Þá sagði hv. 1. þm. Reykv. hér á mánudagskvöldið, að ég hefði sagt, að Sjálfstfl. hefði aldrei átt samtal við Framsfl. um kjördæmamálið. Það er ósatt, að ég hafi nokkurn tíma þetta sagt, en er á hinn bóginn ekkert verri málflutningur af hendi hv. 1. þm. Reykv. en vanalegt er að heyra hér af hans munni, og er sorglegt að þurfa að segja slíkt um jafnmikinn forráðamann í þingflokki og hann er. Þetta sagði ég aldrei, datt ekki í hug að segja það. Það rétta er, að sjálfstæðismenn og framsóknarmenn áttu samtal um stjórnmálaástandið, eftir að Ólafi Thors hafði verið falið að reyna stjórnarmyndun, og í þeim viðtölum bar kjördæmamálið á góma, og framsóknarmenn sögðu þá í þeim viðtölum, að þeir væru reiðubúnir til samninga um kjördæmamálið til samkomulags á þeim grundvelli að halda héraðakjördæmunum, að þau fengju að standa, en fjölgað yrði kjördæmakjörnum þm. í þéttbýlishéruðunum, og vildu líka vinna það til samkomulags, að uppbótarsætin stæðu. Hv. þm. sagði hér, að við hefðum ekki haft um þetta skriflegar tillögur, og fjargviðraðist mikið út af því. Slíkt kemur þessu máli ekkert við. Við sögðum þetta alveg ljóst og skýrt. En svörin, sem við fengum frá hv. sjálfstæðismönnum á þessum fundi eða samtali, voru þau, að þeir gætu ekki gengið inn á neina lausn, sem væri byggð á því, að héraðakjördæmin héldu sér, því að þeir teldu þau svo óeðlileg og hættuleg stjórnskipuninni. Það var afstaða mannanna, sem þykjast nú, að því er mér skilst, jafnvel af einhverri slysni hafa lent inn á þessari lausn, sem nú er fyrirhuguð, og fyrir það að framsóknarmenn hafi ekki verið nægilega samningaliðugir um þetta mál. Þetta vil ég að sé alveg skýrt, og ég mótmæli þeim óhæfilega málflutningi og þeim óhæfilegu frásögnum, sem um þetta eru viðhafðar af hv. sjálfstæðismönnum. Hv. 1. þm. Reykv. vill ekki viðurkenna trúnaðarbrot sitt gagnvart Alþ. og þjóðinni, sem felst í því, að hann vanrækti að kalla saman stjórnarskrárnefndina, til þess að þar gæti orðið gert út um það, hvað upp skyldi taka í kjördæmamálinu. Honum er þó ómögulegt að finna nokkrar frambærilegar afsakanir fyrir þessu trúnaðarbroti, og það hefur á hann sannazt. Hann er að reyna að halda því fram, að nefndin hafi í raun og veru verið dauð, af því að það hafi vantað í hana einn mann. En jafnframt hefur hv. 1. þm. Reykv. orðið að játa það, að þegar nm. skildu, hafi þeir ákveðið að koma saman, ef einhver nm. óskaði þess. Og hverjum bar fyrst og fremst skylda til þess að óska þess, að nefndin kæmi saman, þegar skriður var sýnilega kominn á stjórnarskrármálið ? Það ætla ég að hafi verið fyrst og fremst skylda formanns nefndarinnar, hv. 1. þm. Reykv., ef hann vildi meta einhvers trúnaðarstarf það, sem honum hafði verið falið af Alþ. og þjóðinni. Það ætla ég að hafi verið fyrst og fremst hans skylda. En í stað þess að kalla saman stjskrn., lét hann sér sæma að ganga frá samningum um einn meginþáttinn í stjórnskipunarmálinu á leynifundum á bak við nefndina einhvers staðar úti í borginni. Þessi framkoma verður ekki afsökuð með einhverjum hlægilegum tylliástæðum, eins og þeim, að annar eins ákafamaður og hv. 1. þm. Reykv. hefði látið það í vegi standa, að hann kveddi saman nefndina, að í hana vantaði einn mann, þegar hann þá auðvitað vissi, að í það sæti mundi verða fyllt, jafnskjótt og nefndin yrði kölluð saman. Þá sagði hv. 1. þm. Reykv. á mánudagskvöldið - og gerði sig byrstan í því sambandi, að ég hefði gert mig sekan um þá ósvinnu að byggja málflutning minn á ósannindum og gott, ef hann ekki sagði líka blekkingum, með því að fullyrða, að sjálfstæðismenn hefðu haft engan eða lítinn áhuga fyrir lausn kjördæmamálsins árið 1953, sagði, að þetta væri algerlega rangt, að nokkuð væri til í þessu, og vitnaði til ályktunar landsfundarins í því sambandi. En ég hélt þessu fram vegna þess, að árið 1953 keppti Sjálfstfl. að því fyrir opnum tjöldum að fá hreinan meiri hluta í þinginu á grundvelli þáverandi kjördæmaskipunar og taldi sig hafa miklar líkur til þess. Og til þess að taka af öll tvímæli um þetta, hvort ég hefði farið hér með einhverjar blekkingar eða ósannindi, vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp enn málsgr., sem lesin hefur verið upp áður í þessum umr. og er úr forustugrein í blaði hv. 1. þm. Reykv. 23. júní 1953, og þar segir þannig, með leyfi hæstv. forseta: „344 atkv. standa í vegi fyrir heilbrigðu, ábyrgu“ - menn taki eftir orðunum - „heilbrigðu, ábyrgu meirihlutastjórnarfari á Íslandi í stað pólitískra hrossakaupa samsteypustjórnanna.“ Það er ekkert verið að skafa utan af því. Þeir gátu í mesta lagi gert sér vonir um 39% atkv., en það stóð bara á þessum 344, það þurfti ekki meiri hluta þjóðarinnar þá að baki meiri hl. á þinginu til þess að gera hann bæði heilbrigðan og ábyrgan. Þetta ætla ég að sýni svo glöggt, að ekki þurfi um að deila, að hv. forustumenn Sjálfstfl. klígjaði ekkert við því að hugsa til þess að fá hreinan meiri hl. á Alþingi, þótt þeir hefðu ekki meiri hl. kjósenda í landinu að baki sér, og voru ákveðnir í því að notfæra sér þann meiri hluta og töldu það bæði heilbrigt og ábyrgt. Svo kemur hv. 1. þm. Reykv. hér og segir, að það sé ósvinna af mér að halda því fram, að nokkuð slíkt hafi yfir höfuð að þeim hvarflað. Og varðandi áhugann um þessar mundir á því að leysa kjördæmamálið, sem honum finnst líka ósvinna að efast um, þá vil ég vitna líka til þessarar sömu ályktunar, sem hann vitnaði til frá landsfundinum, þar sem ályktuninni er hagað þannig, að Sjálfstfl. vilji annaðhvort einmenningskjördæmi eða fá stór hlutfallskjördæmi. Sem sagt, ályktunin er beinlínis búin þannig út, að flokkurinn hafi enga stefnu í kjördæmamálinu, og hreinlega við það miðuð, að flokkurinn geti farið undan í flæmingi, elns og honum sýnist, hann hafi alls staðar útgöngudyr. Það var hreinlega gert vegna þess, að flokkurinn hafði þá engan áhuga fyrir því að ganga inn á neina hreinlega eða ákveðna lausn í kjördæmamálinu, því að hann ætlaði að reyna til þrautar, hvort það væri ekki hægt að fá hreinan meiri hluta í landinu að óbreyttri kjördæmaskipan. Ég þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það, hver var áhugi sjálfstæðismanna um þessar mundir. Við vorum þá með þeim í ríkisstjórn og vissum vel, að það hvarflaði aldrei að þeim að minnast á kjördæmamálið, að það væri nokkurt vandamál. En þetta, sem ég er nú að segja og ég sagði með öðrum orðum s.l. mánudag, telur hv. þm. ósannindi og ósvinnu að halda fram. Þá vil ég þessu næst minna á atriði, sem hér hefur borið á góma og er talsvert þýðingarmikið í þessu máli öllu, og það er þetta, sem menn hafa borið sér í munn, að með þessari nýju skipan kjördæmanna mundi verða minni hætta á því, að beitt yrð í kosningum fyrirtækjavaldi, fjármálavaldi og atvinnuvaldi eða atvinnukúgun. Ég hef haldið því fram, að þetta væri fullkomið öfugmæli, því að reynslan sýndi, að einmitt slíku valdi eins og þessu væri beitt með ótrúlegum árangri mest í stærsta kjördæmi landsins og eina stóra hlutfallskjördæminu, sem við höfum nú, í Reykjavík. Og ég leyfi mér að halda því fram, að Sjálfstfl. skipuleggi þetta starf með vísindalegri nákvæmni á sínum vegum og styðjist í því efni við stórfellt fjármagn og mörg og stór fyrirtæki í höfuðborginni og að á þessum grundvelli sé allur meginþróttur flokksstarfsins byggður. Á þessum grundvelli er sett upp slíkt net í höfuðborginni pólitískra áróðursmanna og gæzlumanna, launaðra og ólaunaðra, að hliðstæða við það er hvergi til í nokkru einasta byggðarlagi á Íslandi, og ég fullyrði, að margir af þeim mönnum, sem núna standa með Sjálfstfl. í því að reka fram þetta kjördæmamál, vita eins vel og betur en ég, að þetta er svona vaxið. Á hinn bóginn er það einn þáttur - ég vil segja nærri því í þeirri vísindalegu nákvæmni, sem svona löguð nýtízku starfsemi er rekin eftir, að saka aðra um að hafa eitthvað hliðstætt eða svipað í frammi, enda sjáum við, að það er ekki sparað af hendi hv. forráðamanna Sjálfstfl. og var óspart á það minnzt hér s.l. mánudagskvöld, og það er liður í þessu starfi að halda því fram, að aðrir flokkar beiti þessum aðferðum. Og í því sambandi eru Framsfl. og kaupfélögin nefnd sí og æ af hendi forráðamanna Sjálfstfl. Þegar hv. 1. þm. Reykv. minntist á kaupfélögin og Framsfl. og mig sérstaklega í þessu sambandi, þá sagði hann, og það var dæmi, sem hann fann ferlegast um þessar misnotkunar- og kúgunartilraunir, að ég hefði ferðazt víðs vegar um landið og haldið því fram, að það væru svik við samvinnustefnuna, ef menn kysu ekki Framsfl. Þetta væri, sagði hann, eitthvert ferlegasta dæmið, sem til væri, um misnotkun fyrirtækja og þetta væri eins konar kúgunartilraun af minni hendi, að ég hefði látið mér þetta um munn fara. En hvað ætli þessi hv. 1. þm. Reykv. hafi oft og lengi prédikað, að það væru svik við kaupmangsstefnuna, ef menn kysu ekki Sjálfstfl.? Það þætti mér fróðlegt að vita, hversu margar hringferðir um landið hann hefur farið til þess að halda slíku fram. Hv. 1. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Reykv. (JóhH) héldu því fram líka hér í þessum umr., að það væri til vitnis um það, hversu þessar kenningar mínar eða þessi skoðun mín væri mikil fjarstæða, að í stórum kjördæmum reyndi miklu minna á úrslitaatkvæðin, en í héraðakjördæmunum, og líka, að það væru engin tök á því að fylgjast með neinni nákvæmni með alþingiskosningum í stóru kjördæmunum, þess vegna yrðu menn þar miklu lausari við öll afskipti og alla eftirgangsmuni í þessu sambandi. Enginn maður, sem þekkir nokkurn skapaðan hlut til t.d. hér í höfuðborginni, tekur þessar fullyrðingar hv. þm. alvarlega, því að allir vita, að hvergi nokkurs staðar á Íslandi er gengið með eins mikilli hörku og eins mikilli ófyrirleitni í það að fylgjast nákvæmlega með kosningum eins og einmitt í Reykjavík. Og hvergi á landinu er til önnur eins maskína til þess að fylgjast með slíku eins og kosningavél sjálfstæðismanna í Reykjavík, skipuð hundruðum og raunar þúsundum launaðra og ólaunaðra manna, þar sem vörður er haldinn um svo að segja hvert einasta hús, eins og ég sagði hér um daginn og eins og allir vita að er rétt. Og svo koma þessir menn og ætla að fara að segja okkur, að það sé ekki hægt yfir höfuð að fylgjast með neinni nákvæmni eða leggja á neina pressu eða áróður í stórum kjördæmum, það sé ekki hægt að hafa nein slík afskipti. Hvergi þekkist annar eins atgangur og einmitt í þessu stærsta kjördæmi landsins við það að draga alls konar fólk á kjörstaðinn með ólíklegustu aðferðum. Ég upplýsti það hér um daginn, og ég upplýsi það enn, að mér er af sérstökum ástæðum kunnugt um, að hér í borginni voru nú ekki fyrir löngu við kosningar lögð fimm dagsverk í að reyna að fá eina konu til þess að kjósa eins og sjálfstæðismenn vildu. En við mikla leit í einu fyrirtæki fannst bilbugur á þessari konu, og afleiðingarnar urðu þessar. Svo koma þessir menn og segja, að það sé ekki hægt að vinna með neinni nákvæmni að kosningum í fjölbýlinu, og ef menn bara hætti við héraðakjördæmin, verði þetta allt látið vigta sig, menn verði algerlega frjálsir og geti afskiptalausir myndað sér skoðun. Þá benti ég á eitt líka, sem er ákaflega stórt atriði í þessu máli og stærra atriði, en ég held nú satt að segja að ýmsir af forráðamönnum málsins, aðrir en sjálfstæðismenn, hafi gert sér fyllilega ljóst. Ég hef rætt um þessar nýju aðfarir allar, varðandi fyrirtæki, fjármagn og atvinnu. En það er fleira, sem er nýtízkulegt um þessar mundir í þessari þjóðmálabaráttu og kosningabaráttu, og það er m.a. sú nýtízkuaðferð að láta sig einu gilda, hvort það, sem haldið er fram, er satt eða logið, bara í trausti þess, að með ógnarlegum blaðakosti og gífurlegum áróðri sé hægt að gera lygina að sannleika. Það sé í raun og veru bara spursmál um vinnu, eins og ég sagði um daginn, það sé í raun og veru bara spursmál um vinnu, hverju hægt sé að fá menn til þess að trúa. Þetta er sú skoðun, sem liggur að baki þessum málflutningi, og hann er prófaður með svokölluðum gulu sögum, sem eru farnar að verða í tízku, þar sem öllu er hreinlega snúið öfugt. Eitt gleggsta dæmið um þetta eru gulu sögurnar um húsnæðismálin frá síðustu bæjarstjórnarkosningum, þar sem þannig var á málum haldið, að því var haldið fram, að það væri afstaða stjórnarflokkanna þá í húsnæðismálunum, sem þeir nýlega höfðu allir hafnað. Það höfðu komið fram vissar uppástungur innan a.m.k. sumra flokkanna, sem hafði verið algerlega hafnað í flokkunum. En þá var bara sú afstaða búin til fyrir flokkana, að þetta væri það, sem þeir raunverulega vildu og ætluðu að gera. Og þessa lygi var reynt að gera að sannleika með margra vikna rekstri þessarar þokkalegu maskínu. Og það er ekki nokkur einasti vafi á því, að það er traustið á þessi vinnubrögð, sem að verulegu leyti liggur til grundvallar því, að Sjálfstfl. er svona hrifinn allt í einu orðinn af stórum kjördæmum og fáum og mannmörgum, þar sem erfitt er að leiðrétta svona löguð vinnubrögð. Það er ekkert þægilegt að koma svona löguðu við í tiltölulega fámennu byggðarlagi, þar sem menn þekkja frambjóðendurna persónulega og trúa ekki upp á þá slíkum stórlygum. En það er á hinn bóginn e.t.v. hægt að koma slíku til vegar, þegar búið er að setja þetta allt í örfá og stór hólf. Þá njóta þessi vinnubrögð sín fyrst til fulls, svo þokkaleg sem þau eru. Og hugsið ykkur svo, hvað við heyrum hérna í þingsölunum í þessa sömu átt. Í ræðu sinni á mánudagskvöldið segir hv. 1. þm. Reykv. ykkur það, að ég hafi verið að útbýta hér úr skjóðu minni, þ.e.a.s. tösku minni, sem ég kalla oft í gamni skjóðu, - það tók ég eftir Sveini heitnum í Firði, því að hann kallaði skjalatöskuna sína alltaf skjóðu, - þá segir hann ykkur það hér í þingsalnum, að ég hafi verið að útbýta ræðum um kjördæmamálið úr þessari skjóðu, sem þm. Framsfl. eigi svo að flytja. Þetta segir hv. 1. þm. Reykv. í ræðu hér á þingi. Það getur náttúrlega alltaf komið fyrir, að mönnum verði á svona stráksskapur óviljandi, í einhverju hálfgerðu glensi, og þá er náttúrlega ekki svo mikið við því að segja. Auðvitað veit hv. 1. þm. Reykv., að þetta er hreinn uppspuni frá rótum, sem hann bara býr til á stundinni. Ég rétti einum eða tveimur mönnum blað úr „skjóðunni“, og ég hygg, að það hafi verið afrit af svikaáætlun stjórnarflokkanna í raforkumálinu, sem ég rétti tveimur þm. Framsfl. Auðvitað veit hv. 1. þm. Reykv. það ákaflega vel, að þetta er allt uppspuni frá rótum. Samt sem áður, eins og ég segi, svona stráksskapur getur hent menn í glensi, jafnvel á hv. Alþingi. En hv. þm. lætur sig hafa það að setja þetta síðan í blaðið sitt. Í hvaða skyni er þetta gert? Jú, það er í sömu stefnu og önnur vinnubrögð í þessu sama húsi. Það er gert í trausti þess, að það kunni kannske að vera eitthvað af fólki til, sem ekkert þekki til þm. Framsfl. og kunni að leggja trúnað á, að þeir séu þannig menn, að það þurfi að búa til fyrir þá ræður og útbýta til þeirra úr skjóðum á Alþingi. Þetta er bara ofur lítill vottur, í fyrsta lagi um sannleiksást og málflutning þess manns, sem oftast talar hér á Alþingi um getsakir og jafnvel ósannan málflutning annarra manna, enn fremur er þetta líka ofur lítill vottur um það, hvað sami hv. þm. telur sér sæmandi að láta hafa eftir sér sjálfum í blaði sínu. Og þetta er líka ofur lítill vottur um það, upp á hvað mönnum er boðið í trausti þess, að menn þekki ekkert þá menn, sem verið er að tala um. Og það er einmitt einn liður í öllu þessu, sem keppt er að, það er að skapa jarðveg fyrir gulu sögurnar með því að rjúfa kunningsskapartengslin, með því að rjúfa persónutengslin, þannig að það sé auðveldara að fá menn til þess að trúa því, að það, sem er lygi, sé satt. Ég skal svo ekki þreyta þolinmæði hv. þm. með miklu lengri ræðu, enda hef ég nú svarað þeim atriðum, sem mér fundust vera þýðingarmest í þessari útrás, ef svo mætti kalla það, af hendi hv. forráðamanna málsins. Og ég vil ekki þreyta heldur þolinmæði hæstv. forseta í þessu sambandi á nokkurn hátt, þar sem hann hefur sýnt í þessu máli fulla tillitssemi í garð andmælenda þessa máls á allan hátt. En að lokum vil ég aðeins segja þetta: Mér sýnist það eftirtektarverðast í þessum umr., hvers oft hefur verið að því vikið, að hér sé aðeins um áfanga að ræða, og ég vil draga athygli að því í lokin. Loks finnst mér, ekki sízt þegar það er tengt við þetta áfangatal, mjög ískyggilegt, hversu talað er af mikilli fyrirlitningu og jafnvel andúð um héraðaskipunina og sýsluskiptinguna sjálfa í landinu, eins og mýmörg dæmi eru til úr þessum umr., og sýnist mér það alveg eindregið benda í þá átt, hvert halda skal. Sami fyrirlitningar- og andúðartónninn kemur fram í garð allra kenninga um, að það þurfi að taka nokkurt tillit til landsins eða staðhátta í sambandi við kjördæmaskipun þess. Og loks sýnist mér mjög rík ástæða til þess að benda á, hversu mikið hefur borið á þeirri kenningu í þessum umr. öllum saman, að ekkert væri til, sem lítandi væri við, sem endanlegu marki í kjördæmaskipuninni, annað en það, sem tryggði fullan jöfnuð á milli flokka á Alþ, annars vegar og heildarkjósendatölu í landinu hins vegar. En þessi kenning þýðir það hreinlega og ósminkað, að sá aukni réttur, sem fólkinu, sem býr langt í burtu og í strjálbýlinu, er ætlaður núna í þessum áfanga umfram aðra, með því að þar standi færri á bak við hvern þm. en í fjölbýlinu, þetta þýðir, að þessi réttur á að afnemast, þegar þar að kemur. Það má líka orða þetta öðruvísi. Það má orða það þannig, að þeir, sem standa fyrir þessu máli, vilji leyfa mönnum að hafa þennan rétt, ef fólkið úti um landið kýs flokkinn í nákvæmlega sömu hlutföllum og það fólk, sem býr í höfuðborginni. En ef fólkið úti um landsbyggðina leyfir sér að kjósa flokkana í eitthvað öðruvísi hlutföllum en fólkið, sem býr í höfuðborginni, og það í þeim mæli, að uppbótarsætin geti ekki jafnað til fulls á milli flokka, þá er yfir lýst, að það á að taka af þeim það, sem eftir er af þeirri sérstöðu, sem þetta fólk hefur haft í stjórnskipuninni og í bili er látið standa að nokkru leyti í þeirri stjskrbreyt., sem nú á að gera. En ég held því fram, að það, sem hér á að gera, sé jafnóheppilegt og jafnhættulegt fyrir það fólk, sem í þéttbýlinu býr, eins og hitt, sem býr úti um byggðir landsins.



Herra forseti. Breyting sú, sem ráðgerð er í frv. þessu á orlofslögunum, er í því fólgin, að ætlazt er til, að launþegum, sem ekki eru í föstu starfi, verði í sjálfsvald sett, hvort þeir fá orlofsfé sitt greitt í orlofsmerkjum eða peningum. Í núgildandi lögum eru, svo sem kunnugt er, fyrirmæli um það, að launamenn, sem ekki eru fastráðnir, skuli fá orlofsfé sitt greitt með orlofsmerkjum, og er óheimilt að greiða það með öðru móti og þeim óheimilt að taka við orlofsfé með öðru móti. Þetta ákvæði var á sínum tíma sett til þess að tryggja það, að orlofsfé yrði ekki að eyðslueyri, áður en til þess þyrfti að taka. Á þeim tíma, sem lögin voru sett, og þá sérstaklega á þeim tíma, sem frv. til laga um orlof var samið, en það var samið í mþn. einum tveim árum áður, en lögin voru sett, voru tekjur verkamanna og sjómanna ekki ríflegri en það, að hætta var talin á, að orlofsfé mundi eyðast jafnóðum, ef það væri greitt í peningum, og ekkert fé yrði til, þegar menn fengju orlof. Síðan hafa kjör launamanna yfirleitt batnað mikið, en jafnframt hefur þróunin orðið sú, að notkun orlofsmerkja og orlofsbóka hefur stöðugt farið minnkandi. Hefur það hvort tveggja ráðið, að launamenn hafa ekki kært sig um orlofsmerki, þau hafa stundum viljað týnast og fara forgörðum, þegar gleymzt hefur að hafa orlofsbókina tiltæka, og kaupgreiðendur hafa orðið guðsfegnir að þurfa ekki að hafa fyrirhöfn og óþægindi af talningu merkjanna og festingu þeirra í bækur. Þannig hafa lögin verið sniðgengin í vaxandi mæli um orlofsmerkjakerfið, og því nær ómögulegt hefur verið að koma í veg fyrir það, þótt ef til vill kynni að vera hægt að herða nokkuð á framkvæmd l. með mjög kostnaðarsömu eftirlitskerfi. En þar sem tímarnir eru nú mjög breyttir frá því, er þetta kerfi var upp tekið, þykir ekki ástæða til að viðhalda því lengur umfram það, sem launamenn vilja sjálfir. Þessu kerfi fylgir bæði talsverður kostnaður og fyrirhöfn, sem falla mundi niður að verulegu leyti, ef frv. þetta yrði að lögum. En það skal greinilega undirstrikað, að hver sá launamaður, sem óskar að safna orlofsfé sínu í orlofsmerkjum, á skilyrðislausan rétt til þess eftir sem áður. Ég legg til, herra forseti, að þessu máli verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Fyrst sá maður það í sambandi við brtt. á fjárlögum, að hæstv. ríkisstj. mundi hafa í huga að ráðast á orlofslögin og koma þeim fyrir kattarnef. Það mun þó fljótlega hafa orðið viðurkennt, að þau vinnubrögð ein nægðu ekki, það væri ekki hægt að breyta almennum lögum með breytingu á fjárlögum, og hefur nú frv. til l. um breyt. á orlofslögunum séð dagsins ljós og kemur nú hér til 1. umr., eftir að búið var að samþ. breytingu við fjárlög, sparnað, sem nemur hálfri milljón, í sambandi við væntanlega afgreiðslu þessa máls, svo að hálfgerð afturfótafæðing er nú auðsýnilega á þessu enn þá, og hefur legið mikið á að koma þessari sparnaðartill. fram, sem þó er vitanlega ólögleg, nema því aðeins að Alþ. fallist á að breyta lögunum. Í raun og veru er enginn sparnaður hugsanlegur í sambandi við þetta á árinu 1959. Sú fyrirhyggja hefur auðvitað verið á höfð hjá þeirri stofnun, sem átti að afhenda verkafólki orlofsmerki, að láta prenta þau, sennilega fyrir byrjun þessa árs, og útlagður kostnaður tilheyrandi árinu 1959 er þegar sennilega borgaður úr kassa, og þann pening verður áreiðanlega erfitt að spara á þessu ári, og hefði því mátt sjá, að það var mesta fjarstæða að bera fram sparnaðartill. í sambandi við þetta við afgreiðslu fjárlaganna 1959. Nú sé ég það og heyri hæstv. ráðh. lýsa því, að í þessu frv. felist sú hreyting ein, að mönnum verður sett í sjálfsvald, hvort þeir taka orlofsfé sitt í orlofsmerkjum eða peningum. Það þýðir auðvitað, að ríkið verður að vera við því búið, að menn noti sinn rétt til þess að taka orlofsmerkin, og þá verður ríkisstofnunin, sem þetta annast, að prenta merkin. Hún verður að vera við því búin og hafa merkin til og verður því að leggja í þann kostnað, sem með öðru orðinu er svo lagt til að spara. Ég sé því ekki annað, þegar þetta er svona í heimildarformi, einstaklingarnir eiga að geta ráðið því sjálfir, hvort þeir taka orlofsféð sitt í merkjum eða fá það útborgað í peningum, heldur en ríkisstofnun verði einmitt að vera við því búin að snara því út í merkjum og láta prenta orlofsmerkin eftir sem áður. Og þá sé ég ekki, að nokkur sparnaður sé hugsanlegur í sambandi við þetta, hvorki á þessu ári né framvegis. Hitt getur svo verið, og það veit ég, að þessi lagabreyting, ef hún nær fram að ganga, eyðileggur orlofslögin. Það mun verða svo, að atvinnurekendum, sem hafa á undanförnum árum sótt fast á um það að sniðganga orlofslögin og brjóta þau, er nú heimilað að sleppa við að greiða út orlofsféð í merkjum. Þetta verður eyðslueyrir fólks eftir hendinni, það fær þetta borgað ásamt sínu kaupi, og þar með er verið að taka af fólki félagslega réttarbót, sem verkalýðsstéttin hefur lagt mjög mikið upp úr. Ég hefði haldið, að þegar kunnugt var, að atvinnurekendur ástunduðu það nokkuð sumir hverjir að brjóta orlofslögin, borga út orlofsfé ásamt launum eða svíkjast kannske alveg um að borga það og forðast að gera það með merkjum, þá hefði þurft heldur að reisa rammari skorður í löggjöfinni við því, að þetta væri hægt, svo að réttur verkamannanna væri tryggður til þess að fá sitt orlofsfé greitt út sérstaklega og merkjakerfið notað, eins og upphaflega var til ætlast, til þess að þetta væri geymslufé og ekki til þess gripið, fyrr en viðkomandi verkamaður ætlaði að fara í sitt orlof. Ég hef aðgætt, að þegar orlofslöggjöfin var flutt, var hún flutt af núv. hæstv. fjmrh., Guðmundi Í. Guðmundssyni. Hann fer um það allmörgum orðum í framsöguræðu, að þetta mál hafi verið mjög vel undirbúið, það hafi verið kannað, hvernig þessu væri fyrir komið í nágrannalöndum okkar, og það kerfi, sem þeir hefðu fengið reynslu fyrir að bezt gæfist til þess að tryggja, að vinnandi fólk taki sér orlof, taki sér hvíld frá störfum, sem væri, eins og hann sagði, í senn hagsbót fyrir hið vinnandi fólk og fyrir atvinnurekendurna, atvinnureksturinn, einmitt að fólk taki sér hvíld á hverju ári, - þetta væri gert á sama hátt eins og nágrannar okkar, Norðurlöndin, hefðu gert þetta og málið hefði síðan verið rætt við ýmsa aðila hér, verkalýðssamtökin alveg sérstaklega, og þing verkalýðssamtakanna hefði lýst yfir sterku fylgi sínu við málið og atvinnurekendur hefðu gert það sömuleiðis. Með leyfi hæstv. forseta, sagði Guðmundur Í. Guðmundsson, núv. hæstv. fjmrh., um málið á þessa leið í desembermánuði 1942, þegar lögin um orlof voru til umr., - hann skýrir frá því fyrst, að málið hafi hvað eftir annað verið tekið til umr. áður, en ekki fengið afgreiðslu, og segir síðan: „ Umr. voru líka með þeim hætti á þinginu í sumar og fyrravetur, að ekki er ástæða fyrir mig til að fara um það sérstaklega mörgum orðum nú, vegna þess að frv. var yfirleitt mjög vel tekið þá af öllum, sem tóku til máls. Þar að auki vil ég geta þess, að þetta frv. hefur verið sérlega vel undirbúið áður, en það var lagt fyrir þingið. Frv. var samið af mþn., sem skipuð var samkv. ályktunum frá Alþ., og áttu þar sæti fulltrúar bæði frá atvinnurekendum og verkalýðssamtökunum, og vann n. nokkuð lengi að frv. og undirbjó það ýtarlega. Auk þess mun frv. vera sniðið eftir mjög ýtarlegri löggjöf, sem samin hefur verið um þetta efni á öðrum Norðurlöndum: Síðan heldur hann áfram: „Það, sem helzt þótti á skorta í sumar, var, að almenningur hefði ekki haft tækifæri til að átta sig á málinu og ræða það og frv. hefði ekki sérstaklega verið borið undir verkalýðsfélögin. Á þessu hefur nú verið ráðin nokkur bót. Síðan sumarþingið stóð, hafa fram farið alþingiskosningar, og í sambandi við þær var málið rætt mjög ýtarlega meðal almennings, og a.m.k. þrír þingflokkar lýstu yfir á stefnuskrá sinni fyrir þessar kosningar, að þeir væru frv. fylgjandi. Þá vil ég einnig geta þess, að þing verkalýðsfélaganna, sem haldið var hér í bæ fyrir nokkrum dögum, tók þetta mál til meðferðar og athugaði það sérstaklega, og að þeirri athugun lokinni lýsti Alþýðusambandsþingið yfir, að það væri mjög fylgjandi þessu frv., og skoraði eindregið á Alþ. að samþ. það hið bráðasta. Málið er því þegar orðið það vel undirbúið, að það er vel kunnugt hv. þdm., og það virðist ekki sérstök ástæða fyrir mig til þess að ræða það mjög ýtarlega almennt við þessa umr. Ég skal aðeins benda á, að frv. í heild er byggt á þeirri staðreynd; að það er talin þjóðhagsleg nauðsyn, að öllu vinnandi fólki séu tryggð ákveðin lágmarksréttindi til orlofs á hverju ári. Þetta þykir ekki aðeins nauðsynlegt vegna þeirra einstaklinga, sem orlofið fá, heldur einnig vegna atvinnurekendanna og þjóðfélagsins, að því er heilsuvernd snertir. Þess vegna gerir frv. ekki aðeins ráð fyrir, að vinnandi fólk hafi rétt til orlofs, heldur líka skyldu.“ Það urðu nokkrar umr. um málið, og yfirleitt tóku allir ræðumenn undir það, að málið væri, eins og frsm. sagði, vel undirbúið, það væri flutt í samráði við bæði atvinnurekendur og verkafólk, verkalýðssamtökin hefðu gert sínar ákveðnu samþykktir og áskoranir til Alþ. um að lögfesta frv., og ég sé, að m.a. hefur þáv. hv. þm. Barð. (GíslJ) tekið til máls og óskað eftir því, að hægt væri að tryggja, að sérstakar stéttir, sem ekki er minnzt á í frv., fengju einnig orlof. Hann vildi gera það víðtækara. Og að öðru leyti voru menn sáttir og sammála um það, að frv. væri gott mál og ætti að fá samþykki Alþ., það hefði verið mjög vel undirbúið af mþn., þrír flokkar gert það að sínu stefnuskrármáli, og þannig sigldi málið hraðbyri gegnum þingið og varð að lögum. Nú vill einmitt svo til, að frsm., Guðmundur Í. Guðmundsson, er í ríkisstj. og þá er það, sem hann gerir ráðstafanir til þess að láta bera barnið sitt út. Það þekkist úr fornum sögum, en menn héldu það nú, að barnaútburður væri ekki í tízku lengur. Það hefur komið í ljós af því, sem ég hef vitnað til framsöguræðu, að þetta mál hafði verið mjög vandlega borið undir verkalýðssamtökin, en nú, þegar á að afnema l., þá er ekki haft svo mikið við. Ríkisstj. Alþfl. þarf ekki að vera að bera svona mál undir verkalýðssamtökin. Það er hvað eftir öðru. Síðan það kvisaðist, að það væri komin fram till. í sambandi við fjárlögin um að ráðast á orlofslögin og eyðileggja þau, þá hefur orðið ókyrrð í verkalýðshreyfingunni einmitt út af þessu máli, og félög eru þegar farin að mótmæla þessari árás á orlofslöggjöfina. Verkalýðshreyfingin var nú einmitt að búa sig undir það að skapa betri aðstöðu, til þess að orlofslöggjöfin nyti sín. Verkalýðshreyfingin hafði á undanförnum árum lagt á það mikla áherzlu að geta komið upp orlofsheimilum, þar sem fólk gæti einmitt fengið aðstöðu til að vera í orlofi, með ódýrari hætti, en hægt hefur verið fram til þessa með því að dveljast í hótelum, opinberum hótelum og gististöðum. En þá - einmitt þá kemur Alþfl.-ríkisstj. hæstv. og segir: Við skulum eyðileggja löggjöfina, orlofslöggjöfina, - þetta óskabarn sitt fyrir nokkrum árum. Ég var einmitt úti í Noregi núna fyrir nokkrum dögum og kynntist þá hinni stórmyndarlegu og merku stofnun norsku verkalýðssamtakanna, Norsk Folkeferie, þ.e.a.s. stofnuninni, sem verkalýðssamtökin norsku hafa komið upp til þess að framkvæma orlofslöggjöfina, stofnun, sem á marga bíla, er eigandi að einum 6 hótelum í Noregi, hefur komið upp orlofsheimilum, bæði hin einstöku fagsambönd og hin einstöku verkalýðsfélög, og er talið, að norsku verkalýðssamtökin eigi um 300 orlofsheimili smærri og stærri víðs vegar á landinu. Og allt þetta er gert til þess einmitt að tryggja sem allra bezt framgang orlofslöggjafarinnar, og þeir telja það einn þýðingarmesta þáttinn í hinni margþættu starfsemi verkalýðshreyfingarinnar, ekki aðeins að tryggja orlofsfé í viðbót við greidd vinnulaun, heldur einnig, að því sé haldið sérstöku og að fólk gripi til þess til orlofs- og sumardvalar og sumarferðalaga í fríum sínum. Ég vil vænta þess, að þetta mál verði ekki afgreitt úr n., án þess að það verði sent verkalýðssamtökunum til umsagnar, og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að verkalýðssamtökin munu mótmæla afnámi og skerðingu orlofslöggjafarinnar og telja, að það sé eingöngu verið að gera atvinnurekendum, sem hafa viljað sniðganga þessa löggjöf, hægara um vik með að blanda orlofsfénu saman við greidd vinnulaun með því að gera þessa breytingu á löggjöfinni, sem hér er lagt til. Ég leyfi mér því nú þegar að mótmæla þessu frv. og vil vænta þess, að n., sem fær það til meðferðar, taki þessu frv. með allri gát og afgreiði það ekki án þess að leita umsagnar verkalýðssamtakanna. Mér finnst það vera alveg skylt, því að þannig var af stað farið með þetta mál upphaflega, að þetta mál var borið undir verkalýðssamtökin og l. voru samþ., eins og frá þeim var gengið, að fengnum samþykktum og áskorunum Alþýðusambandsþings. Það er því öllum kunnugt, að þetta mál hefur verið hjartfólgið réttindamál verkalýðssamtakanna, og það telst til árásar á réttindi hins vinnandi fólks, ef þetta frv. verður samþ. og þar með rýrður sá réttur og gerður veikari, sem vinnandi fólki var tryggður með orlofslöggjöfinni upphaflega.