Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tryggvi Þórhallsson Jeg geri það með góðri samvisku, þó jeg tefji nokkuð þessar umræður, þar sem jeg hefi sýnt þá stillingu að sitja þegjandi hjá umr. um 1. kafla þessa fjárlagafrv. Jeg get og tekið til máls að þessu sinni með góðri samvisku, vegna þess, að jeg á engar hækkunartillögur við fjárlögin, enda hafa kjósendur mínir ekki æskt neinna fjárútláta sín vegna, en vilja láta styðja í öllu þá viðleitni að afgreiða fjárlögin að þessu sinni með sem minstum tekjuhalla að unt er. Jeg á brtt. á þskj. 196, sem jeg vil víkja að nokkrum orðum. Háttv. deildarmönnum ætti ekki að koma á óvart, þó að þessi till. komi fram; en aðalástæðan er sú, að einn ráðunautur Búnaðarfjelags Íslands, sem styrktur hefir verið um mörg ár til þess að læra til þess starfs, hverfur nú frá því til annarlegra starfa. Jeg álít það ekki rjett, að ríkið styrki menn til sjernáms í einhverri grein, nema trygging sje áður fengin fyrir því, að viðkomandi menn starfi í þjónustu ríkisins, ef það telur sig hafa þeirra þörf. Tel jeg ekki rjett, að þeim mönnum skuli líðast að stökkva á braut úr þjónustu ríkisins, er þeim býður svo við að horfa, sem áður hafa verið styrkþegar þess. Þessi hugmynd er ekki runnin upp hjá mjer sjálfum einum saman. Í frv. um yfirsetukonur er þeim gert að skyldu að starfa í umdæmum um 5 ár, ef þær hafa styrks notið, og þó nefndin hafi fært skylduþjónustutíma þeirra niður í 3 ár, er grundvallarreglan hin sama, - að styrkur frá ríkinu í sjerstöku augnamiði verði ekki veittur nema eitthvað komi á móti. Aftur á móti dettur mjer ekki í hug að ríghalda mjer við einstök atriði, ef málinu væri þá betur borgið. T. d. ákvæðunum um 15 ára þjónustuskyldu er jeg fús að breyta í einhverju við 3. umr. og ákveða þá einhvern annan árafjölda, en jeg vil fá þetta „princip“ staðfest. Jeg held fast við það. Jeg vil slá því föstu, að ef menn þiggja styrk af ríkinu, eigi þeir að vinna í þjónustu þess meðan það telur sig hafa þeirra þörf, ella verði styrkurinn endurgreiddur. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að einni brtt.háttv.fjvn. enda þótt jeg ætli mjer alls ekki að taka fram fyrir hendur háttv.frsm., en það er um styrkinn til blaðamannafjelags Íslands. Þetta er gott og þarflegt fjelag; og þótt blaðamenn vorir eigist oft allgrátt við í blöðunum, koma þeir þó stundum saman á friðsamlega fundi og ræðast við í bróðerni; leggjast þeir þá allir á eitt og gera margt merkilegt, sem til nytsemda horfir. Má því vel heimfæra á þá það, sem sagt er í Snorra Eddu um Einherja: Allir Einherjar Óðins túnum í höggvask hverjan dag; val þeir kjósa ok ríða vígi frá, sitja meirr of sáttir saman. Þessir einherjar blaðamannafjelagsins „sitja meirr of sáttir saman“ og ráða ráðum sínum til þess að ná meiri og fullkomnari erlendum frjettum inn í landið. Frjettastofan leitast við að ná tíðari og gleggri frjettum um það, sem við ber í heiminum, og sjerstaklega um alt það, er okkar þjóðfjelag varðar fremur öðru, t. d. um markaðshorfur o. s. frv. Jeg vil og bæta því við, að hjer er í rauninni ekki um nein ný útgjöld að ræða, en aðeins tilfærsla á fje. Kaupmannaráðinu hefir áður verið veittur styrkur í þessu skyni, en nú á frjettastofan að taka þetta verk að sjer og senda þessar frjettir út um alt landið. Þetta eru því engin ný fjárútlát. Enda fær ríkissjóður aftur meginið af fjenu í gjöld fyrir símskeyti. Ennfremur vil jeg taka það fram, að síðan þetta kom til, hefir frjettastofunni borist brjef frá Suenson, forstjóra Stóra norræna símafjelagsins, þar sem gerður er kostur á miklu vissari og betri erlendum frjettum en áður. Hann leyfir sem sje Melastöðinni hjer að taka við frjettum, sem sendar eru þráðlaust hvaðanæva að, sem til næst, og birtir frjettastofan hjer þær síðan í blöðunum úti um alt land. Áður þurfti sjerstakt leyfi Stóra norræna til þessa. En þær frjettir, sem þannig nást, verða bæði tíðari og miklu fullkomnari en áður hafa hingað borist; en þó getur það oltið á þessum styrk, að frjettastofan geti hagnýtt sjer þær. Treysti jeg því, að háttv.þdm. sýni þessari styrkbeiðni þá velvild að styðja hana með atkvæðum sínum. Þetta er ekkert flokksmál neins flokks hjer á þinginu, heldur sameiginlegt mál allra blaðamanna, og ætti því fremur að fá góðar undirtektir fyrir það. Þá kem jeg að þeirri brtt.hv.fjvn. að færa niður eða fella burtu fjárveitinguna til útgáfu Alþingisbóka, Landsyfirrjettardóma og jarðabókar Árna Magnússonar og Páls Vídalíns, og lækka styrkinn til útgáfu Fornbrjefasafnsins. Þetta var eitt af þeim örfáu atriðum, sem mig greindi á um við fjvn. Þetta er alt samtals svo smávægileg upphæð, að ríkissjóð munar alls ekki um hana, en fyrir útgáfu þessara rita er þetta alt öðru máli að gegna, því það getur orðið til þess að þær hætti alveg, ef styrkurinn fæst ekki. Jeg vil minna á það, að útgáfa Fornbrjefasafnsins og annara slíkra rita er arfur frá Jóni Sigurðssyni, er fyrstur tókst þessa útgáfu á hendur. Mjer þætti því mjög ilt, ef þessi útgáfa yrði feld niður. Jeg vil benda á það í sambandi við þetta, að þó við höfum ekki ráð á að gjalda vísindamönnum fyrir að vinna að þessum fornritum vorum að svo stöddu, er víðsvegar úti um landið nóg af sjálfboðaliðum, sem vilja styðja að útgáfunni með vinnu sinni. Jeg hefi staðið í sambandi við suma þeirra, en ef dráttur yrði á útgáfunni, yrðu það mikil vonbrigði þessum mönnum, er hafa að þessu unnið í frístundum sínum, og þó að fjárhagur ríkisins sje nú allerfiður og jeg vilji herða á öllum aðgerðum til þess að minka útgjöld ríkissjóðs, þætti mjer mjög ánægjulegt, ef þingið sæi sjer fært að láta hjá líða niðurskurðinn á þessum fjárveitingum. Vjer Íslendingar höfum í 1000 ár, þrátt fyrir öll bágindi og allskonar óhamingju, sem yfir oss hefir dunið, lagt stund á innlend fræði og það hefir verið oss metnaðarmál fram til þessa, sem jeg vona, að og verði hjer eftir, að halda fast við þessum gamla arfi, þótt við höfum átt við harðæri að búa mörgum stundum. Þá þótti mjer vænt um, að nefndin feldi ekki niður styrkinn til útgáfu manntalsins frá 1703, sem ef ómissandi undirstaða fyrir rannsóknir í sögu og ættfræði innlendra manna, og mjer þætti vænt um, ef þessu væri þyrmt líka. Jeg ætla svo ekki að víkja að fleiri einstökum brtt. að sinni, en jeg ætla að segja nokkur orð sem fjárveitinganefndarmaður. Geri jeg það ekki af því að jeg vilji með því lýsa vantrausti mínu á hv.frsm.fjvn. (ÞórJ); það er fjarri því, að jeg vilji að menn skilji mig þannig, enda sýndi jeg það við umr. um fyrri kafla fjárlaganna, að jeg bar fult traust til hans, að mjer kom þá eigi til hugar að taka til máls. En það getur ekki leikið á tveim tungum, að till.fjvn. við þennan kafla fjárlaganna hafa mætt að mun óblíðari viðtökum en hinar fyrri till. hennar við hinn kaflann, og þó við hv.frsm.fjvn. (ÞórJ) sjeum sinn í hvorum flokki hjer á þingi og því mótstöðumenn í sumum stjórnmálum, tel jeg rjett, þegar aðsúgur er gerður að fjvn., að setjast við hlið hans og láta þá ekki flokksfylgi koma til greina. Munu fjvn.menn standa saman um hann og till. nefndarinnar, og þætti mjer rjett, að sókn kæmi á móti í stað varnar, og þó margir hafi orðið til þess að kasta hnútum að frsm. og fjvn., finst mjer hægur vandinn að snúa vörninni í sókn á hendur aðsúgsmönnunum, því flestar aðfinningar þeirra hafa verið á sandi bygðar. Tek jeg þá fyrst nokkur þau atriði, er hörðustu aðkasti hafa valdið. Fyrst ætla jeg þá að snúa mjer að hæstv. stjórn. Mjer þykir leitt að hæstv.forsrh. (JM) er hjer ekki viðstaddur, því við hann vildi jeg sjerstaklega ræða í þetta skifti. En jeg vona þá, að hinir ráðherrarnir beri honum síðar það, sem jeg nú tala til hans. Það hafa tveir ráðherrar ráðist talsvert á till.fjvn., hæstv.forsrh. (JM) og hæstv. fjrh. (JÞ). Jeg get undantekið hæstv. atvrh. (MG), sem að svo miklu leyti, sem hann tók þátt í þessum umr., stóð fremur við hliðina á fjvn., enda var hann formaður hennar þar til stjórnarskiftin fóru fram og hann tók sæti í stjórninni. Hæstv. atvrh. (MG) vjek nokkrum orðum að hæstv.forsrh. (JM) og tók maklega fast í árina gegn honum og ljet skýrt koma í ljós, að hann væri honum ósammála. Jeg vona þó, að þetta bendi eigi til þess, að hann sje hæstv.forsrh. (JM) ósammála um margt annað, og án þess að mjer sje sárt um þessa stjórn, teldi jeg það þó miður heppilegt fyrir stjórnarfarið í landinu, ef þeir deildu mjög sín á milli. Hæstv. forsrh. (JM) hjelt áðan töluvert langa ræðu, sem öll, frá upphafi til enda, beindist móti sparnaðartillögum nefndarinnar. Þar var ekki eitt orð í sparnaðaráttina, en margt var það, sem hann lagði mikla áherslu á, og skal jeg nú víkja nokkuð að því. Það er það fyrsta, að hann lagði mjög á móti lækkuninni á skrifstofukostnaði biskupsins. Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) studdi hann þar og allfast, og þótti mjer allgaman að, hve vel þeim nú kom saman um þetta, því það er ekki svo langt síðan hæstv.forsrh. (JM) lýsti því yfir úr þessu sama sæti, að háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) væri kosinn á þing með það eitt fyrir augum, að hann væri á móti sjer (JM) sem ráðherra, og hafði hv. 4. þm. Reykv. (MJ) þá ekkert við þá yfirlýsingu að athuga. En nú er samkomulagið milli þeirra hið ákjósanlegasta. Nú vil jeg minnast þess, að einhver þau fyrstu orð, sem hv. 4. þm. Reykv. (MJ), mælti til mín í þessum sal, voru á þá leið, að jeg væri stuðningsmaður þáverandi stjórnar; en nú get jeg óskað honum til hamingju með það að vera orðinn stuðningsmaður þeirrar stjórnar, sem hann var kosinn til þess að vera á móti. En svo jeg komi aftur að skrifstofustörfum biskups, vil jeg benda á það, að ekki er mjög langt síðan biskup annaði öllum skrifstofustörfum sínum með aðstoð eins unglings. Mjer skildist sem hæstv.forsrh. (JM) gerði áætlun fyrir húsaleigu biskupsskrifstofunnar, en þá fer skörin að færast upp í bekkinn, ef ríkið á að leggja hverjum opinberum embættismanni til húsnæði. Jeg sje, að hv.þm. Barð. (HK) brosir og kinkar kolli, er jeg minnist á þetta. Jú, jeg minnist þess, að á síðasta þingi mun hafa staðið allhörð rimma út af því, hvernig þingið ætti að snúast við því, er einn allháttstandandi embættismaður tók traustataki peninga ríkisins, til þess að greiða húsaleigu fyrir sig. Hæstv. forsrh. (JM) gat þess, að fyrir næsta ár væri of lítið að áætla biskupi 1000 kr. í skrifstofufje, en jeg vil benda á það, að störfin eru ekki ýkjamikil, því síðan stiftsyfirvöldin lögðust niður, hafa 2/3 hlutar af störfum biskups, þau er vinna þarf í skrifstofu, horfið undir stjórnarráðið. En það er svo með þessa upphæð eins og hvað annað, að „veldur hver á heldur.“ Það er alls ekki rjett að miða við það, hvað einstakir embættismenn þykjast þurfa með. Það var fyrir ekki löngu síðan sýslumaður í Húnavatnssýslu, sem hafði 4 skrifara. Eftirmaður hans komst af með einn, eða hálfan annan í mesta lagi. Í öðru lagi lagðist hæstv.forsrh. (JM) í móti niðurlagningu dócentsembættisins í íslenskum fræðum við háskólann. Í þriðja lagi var hann á móti ráðstöfun námsstyrksins til stúdenta við háskólann. Í fjórða lagi lagði hann á móti till. um námsstyrk stúdenta, sem nema erlendis. Í fimta lagi mælti hann á móti till. nefndarinnar um iðnskólann. Í sjötta lagi mælti hann með kvennaskólanum, á móti till.fjvn., og mun jeg víkja nánar að því síðar. Í sjöunda lagi var hann á móti að lækka tillagið til Flensborgarskólans. Í áttunda lagi var hann á móti því að spara vinnu við þingið. Í níunda lagi var hann á móti því að lækka styrk Jóh. L. L. Jóhannssonar úr 7 þús. í 4 þús. kr. Í tíunda lagi lagði hann afarmikla áherslu á það, að kostnaður við veðurskeytasendingar o. fl. yrði ekki lækkaður, og meðal annars ljet hann þau orð falla um þetta, að skilja mátti þau sem aðdróttun til fjvn. um, að þetta atriði hefði alveg farið fram hjá henni. En jeg get upplýst það, að fjvn. kaus sjerstaka menn til að rannsaka þetta mál, og var það gaumgæfilega gert, og fer því fjarri, að fjvn. hafi kastað til þess höndunum. Fjvn. átti síðan tal við tvo menn frá þessari stofnun, og var annar þeirra forstjóri verðurfræðistofnunarinnar. Hv. frsm.fjvn. (ÞórJ) vjek að því í ræðu sinni, hvað það var, sem nefndin hafði fyrir augum, er hún vildi draga úr kostnaðinum við þessa stofnun. Það voru ekki skeytasendingarnar, sem draga átti úr, heldur voru það veðurspárnar, sem nefndin vildi fella niður, þar eð þær hafa yfir höfuð reynst illa. Þá hefi jeg talið það helsta, sem hæstv.forsrh. (JM) hefir lagt á móti af till.fjvn., og eru það 10 liðir alls. Jeg geri ráð fyrir, að mörgum háttv. deildarmönnum komi það kynlega fyrir, hversu fljótt hann hefir kastað frá sjer þeirri stefnuskrá, sem hann ritaði undir í byrjun þessa þings og endurtók aftur er hann tók við völdum nú fyrir nokkrum dögum. Jeg bendi aðeins á þetta, háttv. stuðningsmönnum þessarar stjórnar til athugunar. En jeg bæti því hjer við, að hvað mig snertir, kom mjer það ekki á óvart, og undraðist því alls ekki, þó jeg yrði einhvers var, sem benti í þessa átt, frá hæstv.forsrh. (JM), því jeg er einn af þeim mönnum, sem marka framtíðina af fortíðinni. Hr. Jón Magnússon hefir fyr verið stjórnarformaður þ. e. árin 1917–'22 - og um þau stjórnarár hans hefir hæstv. núverandi fjrh. (JÞ) gefið glögga og merkilega skýrslu, sem bendir á það, hvernig sú stjórn hefir farið honum úr hendi, en mjer virðist samt, að hæstv. fjrh. (JÞ) hafi í verkinu sýnt það, að hann hafi dregið alleinkennilegar ályktanir af fortíðinni um nútíð og framtíð. Það eru aðallega tvö atriði önnur, sem harður gustur hefir verið gerður að fjvn. fyrir. Annað þeirra eru till. hennar um þá skóla, sem eigi eru beint ríkisskólar. Jeg mun nú þar að snúa, sem garðurinn er hæstur, þar sem er hæstv. fjrh. (JÞ) og ummæli hans í garð nefndarinnar. Í sambandi við þessar till.fjvn. kom hann fram með tvö atriði, er hann lagði áherslu á og vítti nefndina fyrir. Fyrra atriðið var það, að það þyrfti að vera fullkomið samræmi í niðurfærslu þessara styrkja, og hitt atriðið var, að hann væri með öllu mótfallinn því að færa þannig gjöld ríkissjóðsins yfir á sveitar- og bæjarfjelögin. - Að því er snertir fyrra atriðið, þá skal jeg lýsa yfir því, að jeg er fyllilega sammála hæstv. ráðherra í því, að samræmi verði að vera í niðurfærslunni. Enda var það einmitt þetta grundvallaratriði sem vakti fyrir fjvn. með niðurfærslu skólastyrkjanna. En þetta er meira en hægt er að segja um suma háttv.þm.Hæstv. fjrh. brýtur þessa reglu með því að vilja undanskilja iðnskólann. Hann og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) syndga einnig á því að vilja undanskilja kvennaskólann hjer og hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) vill undanskilja Flensborgarskólann. Jeg get þegar lýst yfir því fyrir hönd allrar fjvn., að nefndin hefði helst kosið að þurfa ekki að lækka neitt styrkina til skólanna. Og nefndin er einnig sammála um það, að þau hrósyrði, sem fallið hafa um þessa skóla og stjórn þeirra, sjeu sönn. En hvað átti nefndin að gera? Útgjöldin varð að lækka og samræmisins vegna var þá sjálfsagt að viðhafa sömu aðferðina hjer sem annarsstaðar. En jeg vil aðeins nefna það sem dæmi þess, hve nefndinni var óljúfur þessi starfi, að það urðu ekki eins miklar umr. um neinn liðinn meðal nefndarinnar og einmitt þennan. Var það og eingöngu vegna sparnaðarþarfarinnar, að hún sameinaðist um þessar till. Hefir hún nú leitast við að ná fullkomnu samræmi á þessum grundvelli, og væri í rauninni heppilegast, að allar till. hennar um skólana kæmu til atkvgr. undir einum hatti, til þess að samræmið raskist ekki. Þannig hefir nú fjvn. lifað eftir þessari meginreglu sinni. En hvernig hefir hæstv. fjrh. lifað eftir henni? Hann vill undanskilja iðnskólann og hann vill hækka tillagið til kvennaskólans. En hann mælti ekki orð gegn lækkuninni til verslunarskólanna. Þeir skólar eru þó næsta þýðingarmiklir, og munu allir, sem vit hafa á, viðurkenna það, hve mikilsvert það er að hafa vel mentaða verslunarstjett. Sömuleiðis mun mönnum ekki blandast hugur um það, hvers virði það er að hafa góða samvinnuskóla, sem ali upp unga menn til að vera leiðtogar bænda í öllum fjelagsmálum. Hitt meginatriðið, sem hæstv. fjrh. vjek að í ræðu sinni, var það, að hann væri því mótfallinn, að gjöld ríkissjóðsins væru færð þannig yfir á sveitar- og bæjarsjóði. Átti hann þar fyrst og fremst við tillögin til skólanna. En einnig hjer var það samræmið, sem fjvn. kepti eftir. Hjá henni var það ekki aðalatriðið að færa þessi gjöld yfir á sveitar- og bæjarsjóðina, heldur að ná fullu samræmi á þessu sviði. Skal jeg taka dæmi hjer til skýringar: Kvennaskólinn á Blönduósi hefir verið sýslunum þar nyrðra mjög þungur baggi. Hafa þær sýnt mjög lofsverðan áhuga á viðhaldi hans og nú nýlega lagt í talsvert mikinn kostnað til endurbóta skólahússins. Til kvennaskólans í Reykjavík leggur Reykjavíkurbær einar 500 kr. Er nú samræmi í því, að þetta sje svo áfram? Þá get jeg einnig tekið til samanburðar kvennaskólann og Flensborgarskólann annarsvegar, en hinsvegar alþýðuskólana. Hversu mikið hafa ekki sveitarfjelögin lagt á sig til þess að halda uppi þeim skólum? Hvað hafa Vestfirðingar lagt til Núpsskólans, Dalamenn til Hjarðarholtsskólans, Borgfirðingar til Hvítárbakkaskólans og Þingeyingar til síns skóla - svo nokkrir sjeu nefndir? Það stingur mjög í stúf við það, sem Reykjavík og Hafnarfjörður hafa lagt til þessara skóla sinna. Aftur á móti stendur nokkuð sjerstaklega á með Eiðaskólann. Þar er bæði þess að gæta, að sýslurnar hafa lagt til eignina, sem hefir orðið þeim mjög dýr, og auk þess er þar um þá tilraun að ræða, sem snertir alt landið, hvernig slíkir skólar gefist hjer. Jeg býst nú að vísu við, að einhver kunni að segja, að kvennaskólinn í Reykjavík og Flensborgarskólinn sjeu fyrir alt landið. En þeir eiga ekki að vera það. Til þess var einmitt kvörninni snúið með alþýðuskólana, að íslensk alþýða þyrfti ekki eftirleiðis að sækja alla sína mentun til Reykjavíkur og nágrennisins. Væri lítill skaði skeður, þótt dálítið færi að draga úr þeim straum til höfuðstaðarins, og myndi menningunni sannarlega ekki standa neitt stórtjón af því. Niðurstaðan af þessu verður þá sú, að fjvn. er hjer í fullkomnu samræmi við það, sem gert hefir verið annarsstaðar til þess að spara. Er því dálítið hart að heyra, hvernig hv.þm. Reykjavíkur snúast við þessu, þótt það sje að vísu engin nýlunda, er um slík efni er að ræða. Hæstv. fjármálaráðh. talaði um þetta sem 1. þm. Reykv. Hæstv. fjrh. og hv. 4. þm. Reykv. tóku það fram sem ástæðu, að einsdæmi væri hve vel kvennaskólanum væri stjórnað, ekki síst með tilliti til sparnaðar við skólahaldið. Sama sagði hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) um Flensborgarskólann. Jeg skal játa, að þessum skólum sje vel stjórnað og sparlega á öllu haldið. En sama má segja um marga af þeim skólum, sem þessir hv.þm. hafa þolað að sjá skorna. Skal jeg t. d. taka, að jeg kenni 2 tíma á dag í samvinnuskólanum og fæ um 12 kr. fyrir á viku, eða um 1 kr. fyrir tímann. Eru þó með stílar til leiðrjettingar. Samskonar vinna við kvennaskólann er borguð með kr. 3,50 um tímann. Eins stendur á um ýmsa af þeim skólum, sem skera á niður; rekstur þeirra er yfirleitt mjög ódýr. Það stendur þó nokkuð sjerstaklega á með kvennaskólann á Blönduósi. Hann er eini húsmæðraskólinn á öllu landinu, og ætti þá að líta líkt á hann og Eiðaskólann. Er maklegt, að ríkið sýni honum sjerstakan sóma, þar sem hjeruðin hafa látið sjer svo ant um hann. Hv. 4. þm. Reykv. kvað raddir hafa komið fram þess efnis, að kvennaskólinn í Reykjavík yrði gerður að ríkisskóla jafnhliða gagnfræðaskólunum. Það hefir legið hjer frammi skjal þess efnis frá skólastjóra skólans. Meira að segja átti að gera kvennaskólann beinlínis að gagnfræðaskóla, sem gæti sent nemendur beint í lærdómsdeild mentaskólans, eins og gagnfræðaskólinn á Akureyri. Þetta hafði þau áhrif á mig, að hafi jeg verið hikandi áður í því að nema af tillaginu til skólans, þá varð jeg nú staðráðinn. Jeg tel það gersamlega ranga stefnu, sem hjer er farið fram á. Konur hjer á landi hafa aðgang að öllum hinum skólunum, og er því gersamlega óþarft að fara að gera þennan skóla að nýjum gagnfræðaskóla jafnhliða hinum. Hæstv. atvrh. gat þess í ræðu sinni, að borgarstjórinn hjer hefði skorast undan því að greiða 3000 kr. úr bæjarsjóði til skólans. Jeg efaðist heldur ekki um, að svo mundi fara. Margra ára reynsla hefir sýnt það, að Reykvíkingar spyrna á móti öllu slíku. Nær þetta þó auðvitað ekki neinni átt, því ekkert vit er í því að hlaða niður skólum hjer, sem bæjarmenn hafa mest gagnið af, án þess að þeir vilji kosta þá eins og þeim ber. En jeg býst við, að hjer fari eins og um kirkjugarðinn í Reykjavík, að hv.þm. líti svo á, þrátt fyrir mótspyrnu Reykjavíkurþm., að bænum beri að sjá sínu fólki fyrir kenslu ekki síður en legstað. Að lokum kem jeg að því atriði, að ýmsir háttvirtir þm. hafa veist að fjvn. fyrir að hafa lagt það til, að hækkaður yrði styrkurinn til Búnaðarfjelagsins, og svo einnig fyrir það, að hafa bætt við liðnum um jarðræktarlögin. Að því er snertir fyrra atriðið, þá þykir mjer það mjög leitt, að háttv. form. landbn. (HK) skuli hafa orðið til þess að koma fram með brtt. þess efnis að lækka styrkinn til Búnaðarfjelagsins. Verð jeg að láta svo á, að hv.þm. hafi hjer í sparnaðarákafa sínum viljað sýna þá óeigingirni að láta þetta ganga út yfir það barnið, sem hann ann mest. Og er þá ekki hægt að segja, að jeg geri honum upp vondar hvatir.  (H- K: Þess var heldur ekki að vænta úr þeirri átt)  . Annars þykir mjer það leiðinlegt vegna þessa háttv.þm., að þetta skyldi koma fyrir hann. Verð jeg að segja það, að mjer þætti hart, ef farið yrði niður með þennan styrk. Það er nú svo og hefir verið, að landbúnaðurinn hjer á landi hefir dregist aftur úr og stendur ekki líkt því eins framarlega og landbúnaður ýmsra annara þjóða. Er þess full þörf að rjetta hann úr kútnum, en til þess þarf örugga og góða forustu. Þessa forustu hefir Búnaðarfjelagið tekið að sjer, og hefir það gegnt henni vel undanfarin ár. Verkefnin hjer eru ærið mörg, og er fylsta þörf á því, að bændur sjeu með þessu framlagi styrktir til þess að geta notið áfram þessarar forustu. Jeg vil líka benda á það, að Alþingi hefir óvenjugóða tryggingu fyrir því, að þessu fje verði vel og viturlega varið. Sjálf landbúnaðarnefnd Alþingis velur 2 af mönnum þeim, sem sæti eiga í stjórn Búnaðarfjelagsins, og hefir þar með beinan íhlutunarrjett um það, hvernig þessu fje verði varið. Auk þess er svo búnaðarþingið, sem skipað er af helstu og reyndustu forustumönnum bænda. Þegar á alt þetta er litið, virðist hart að vilja lækka mjög þennan styrk; að minsta kosti getur fjvn. ekki fallist á, að það sje rjett, og ber hún engan kinnroða fyrir það. Hitt atriðið var jarðræktarstyrkurinn. Á móti honum lagðist helst frv. þm. Ak. (BL), og kvað hann svo fast að orði um hann, að það væri sama sem að bændur færu að þiggja ölmusugjafir, ef þeir þægju þennan styrk. Þetta er hinn mesti misskilningur, enda þurfum við ekki annað en að líta til annara landa til þess að sannfærast um það. Aðrar þjóðir hafa gengið miklu lengra í þessu efni. Þeirra höfuðáhugamál upp á síðkastið hefir einmitt verið þetta, að rækta landið. Hefir áhugi þeirra á þessu margfaldast síðan er stríðinu lauk. Menn hafa nú sjeð, að ræktun landsins er eitt þýðingarmesta mál hverrar þjóðar; þar er unnið verk, sem ekki gildir fyrir nútíðina eingöngu, heldur og fyrir komandi kynslóðir. Býst jeg við, að þetta sje nú viðurkent af öllum, sem nokkuð hafa um málið hugsað. Þótti mjer því leitt að heyra hv.þm. Ak. mótmæla svo sterklega. Það er t. d. talsverður munur á því að rækta land og að fást við skósmíði. Annað er unnið til bráðabirgða, en hitt til frambúðar. Eins er ólíkt að rækta land og sækja sjó. Annað er rányrkja, sem enginn veit hvenær kann að þrjóta. Hitt er verk, sem eykur sífelt við verðmæti landsins. Jeg vil, til þess að skýra þetta enn frekar fyrir háttv.þm. Akureyrar, taka eitt mjög ljóst dæmi. Það er bóndi, sem getur t. d. eins vel átt heima á Svalbarði eins og annarsstaðar. Þessi bóndi stundar hvorttveggja, síldveiðar og landbúnað. Og þá peninga, sem hann græðir á síldinni, leggur hann í ræktun landsins, til þess að auka eign sína og afkomenda sinna. Bóndinn á Svalbarði sannar þannig í verkinu þessa kenningu mína, en jafnframt hrekur hann skoðun hv.þm. Ak. Jeg er líka viss um, að minnisvarði bóndans á Svalbarði verður sljetta túnið, en ekki síldveiðarnar. Svona lít jeg á málið og svona virðist bóndinn á Svalbarði líta á það, hvernig svo sem hv.þm. Ak. kann að líta á það. Jeg vona nú samt, að hv.þm. Ak. taki þetta dæmi mitt til athugunar. (BL. Já, að það er á síldinni, en ekki jarðyrkjunni, sem bóndinn græðir). Hann græðir á hvorutveggja, en gróðann leggur hann í jarðyrkjuna.

Það geta ekki allir bændur; bara þeir sem síld veiða

. Nei, því miður, og því meiri þörf hefir allur þorri bænda á opinberum styrk til þessara þjóðnytjastarfa. Flestir verða að láta sjer nægja að stunda sinn landbúnað, og hann verður þeim líka auðsuppspretta, þótt hægt fari. Og það sem mest er um vert, þeir eru þar ekki bara að vinna fyrir líðandi stund, heldur að hlaða grundvöllinn að framtíð þjóðarinnar. Það besta, sem sú kynslóð, er nú lifir, getur gert, er að rækta landið. Það er því ekki um neinn ölmusustyrk að ræða hjer. Það er hjer að ræða um að veita fje til þess að gera landið betra og frjósamara og byggilegra fyrir óbornar kynslóðir.

Forsætisráðherra (JM): Það hefir verið gert mikið veður út af því, að jeg hefi mælt á móti fáum liðum í till.hv.fjvn. Býst jeg við, að hjer sannist sem oftar málshátturinn; parturiunt montes naseitur ridiculus mus. Hvað er svo tilefnið til árásar hv.þm. Str. (TrÞ)? Flestallar brtt. nefndarinnar snerta liði, er mjer viðkemur. Jeg held að brtt. þessar sjeu um 90. Jeg hefi bent hv. nefnd á, að örfáar af þessum brtt., niðurfærslunum, sjeu ekki á rökum bygðar. Og hvað gera þessar till.? Fara allar fram á að draga úr þeim till., sem hæstv. fyrverandi stjórn bar fram, eða hæstv. fyrv. fjrh. (KlJ), sem hv.þm. Str. vill síst áfellast. Það eina, sem jeg hefi gert, er að mæla á móti fáeinum atriðum í brtt. nefndarinnar, er fara fram á að færa niður till. fyrv. stjórnar. Eigi að sanna ósparsemi mína með þessu, þá fæ jeg ekki sjeð, hvernig háttv.þm. Str. fer að halda því fram, að hæstv. fyrv. fjrh. (KlJ) hafi verið ógnar sparsamur. Þetta er bara sagt í ógáti af hv.þm. Str.; hann gáir ekki að því, að það er annað að tala hjer í salnum sem þm. um mál, sem allir háttv.þm. hafa haft tækifæri til að kynna sjer út í æsar, en að æsa menn úti um land, sem ómögulega hafa getað kynt sjer málið. En hv.þm. (TrÞ) hyggur, að hann megi fara hjer að eins og ljelegur blaðasnápur, en ekki sem sæmilegur þingmaður. Fyrsta brtt., sem jeg mintist á, var sú, að jeg teldi ástæðulaust að færa skrifstofukostnað biskups meira niður en í 1500 kr. Skil jeg ekki, hvernig hægt er að vekja storm út af slíku, sem er alveg í samræmi við till.hv.fjvn., nema hvað farið er fram á að lækka skrifstofukostnaðinn aðeins niður í 1500 kr., í stað 1000 kr. Og þetta er einnig í fullu samræmi við hv.frsm. (ÞórJ), sem er einstaklega sanngjarn maður í þessum málum. Hann gaf í skyn, að komið gæti til mála, hvort nefndin hefði ekki skorið helsti mikið af skrifstofukostnaði landlæknis. Jeg býst við, að háttv.þm. Str. hafi gleymt því, að jeg mintist á sparnað, sem jeg taldi, að nefndin hefði eins mátt grípa til, en það var viðvíkjandi læknisvitjunum. Jeg held - þó að altaf megi deila um nauðsynina, - að ekki hefði þurft að leggja til þeirra 3500 kr. Ekki get jeg ímyndað mjer, að háttv.þm. Str. þurfi að bregða mjer um ósparsemi, þó jeg vilji ekki láta gabba stúdentana. Jeg fór ekki fram á að hækka styrkinn til stúdenta háskólans hjer. Hitt var það, að mjer fanst ekki hægt að binda hann því skilyrði, að háskólinn legði eitthvað á móti úr sáttmálasjóðnum. Það hefði gjarnan mátt fara fram á það, en ekki er hægt að skylda háskólann til þess. Jeg orðaði lítilsháttar iðnaðarmannastyrkinn; en þó það mál snerti mig ekki beinlínis, þá finst mjer ástæðulaust að klípa af því, sem hæstv. fyrv. stjórn hefir lagt til þess. Jeg nefndi aðeins stuttlega kvennaskólann í Reykjavík og alþýðuskólann í Flensborg. Jeg álít, að hv.fjvn. hafi gert annað rangara en að lofa þeim styrk, sem hæstv. fyrv. stjórn lagði til þeirra, að standa óbreyttum. Skil jeg ekki í því, hvernig hv.þm. Str. fer að beina skeytum til mín þess vegna, hann hefði átt að miða þeim fyrst á háttv. 2. þm. Rang. Jeg hefi ekki farið fram á annað en að örlítill partur af till. hans fengi að standa óbreyttur. Er því langt frá því, að nokkurt rjettmæti sje í því að bregða mjer um eyðslusemi í þessum till., án þess að ráðast á þann, sem lagði þær til í upphafi. En jeg vil segja eins og hæstv. fjrh.; Hví beitti nefndin ekki þessum niðurskurði við Þjóðvinafjelagið, í stað þess að auka styrkinn til þess? Kennir þar ósamræmis í till, hv.fjvn., því þó það sje gott verk, gildir það um margt, sem niður er felt, og hefði engum dottið í hug, að ef hv.fjvn. færi að bæta við eitthvað, þá sneri hún. sjer helst að því, sem bíða má, eins og er um bókaútgáfur. Í þær eyðum við 20–30 sinnum meira tiltölulega en nokkur önnur þjóð, en eins og fjárhagurinn er nú, virðist sem þær mættu þó bíða örlitla stund. Jeg er ekki með þessu að setja ofan í við hv. nefnd, en aðeins að benda á ósamræmið, sem í því er fólgið að taka af flestum till.hæstv. fyrv. stjórnar, en bæta við þessa. Það er ekki til neins að segja, að styrkurinn, sem fjelaginu var ætlaður í fjárlögunum, sje ekki nógu ríflegur. Vel hefði mátt við hann una 1–2 ár. Jeg var ekki við og veit því ekki glögt, hvað talað hefir verið, en jeg vildi minnast á orðabókarstarfsemi sjera Jóhannesar L. Jóhannssonar. Í upphafi, og raunar alla daga, var jeg á móti því, að kostað væri til orðabókarinnar á þessum grundvelli, taldi styrkinn ekki koma af fullum notum, og enginn vinur minn hefir maður þessi verið. Þó finst mjer dálítið hart að fara nú að svifta hann svo miklu af styrknum. Hann er maður á gamals aldri, á mörg börn og hefir ákaflega þungt heimili. Tekinn var hann úr embætti sínu rjett áður en kjör presta voru bætt að miklum mun og látinn fara hingað til þess að taka þetta starf, sem nú á að verða svona miklu ver launað. Mig greinir það eitt á við hv.fjvn. í þessu máli, að mjer finst hún hafa lækkað þessi laun of mikið í hlutfalli við annað. Áður hefir þeirri venju verið fylgt, að þessi maður hefði laun á við góðan meðalembættismann. Alt það, sem jeg nú hefi talið, er aðeins smávægilegt í mínum augum. Aðrir hafa talað um skólana, bæði kvennaskólann og Flensborgarskólann, og játa jeg, að jeg fylgi þeim. En jeg skal endurtaka það, að mjer finst það ekkert smávægilegt, sem snertir veðurathuganastöðina. Skil jeg þó vel, að menn eins og háttv.þm. Str., sem virðist ekki sjá annað en landbúnaðinn, telji hana lítilsverða. Það hefir ef til vill litla þýðingu fyrir landbúnaðinn, að veðurskeytin sjeu ábyggileg, en allir, sem eins unna sjávarútveginum, munu víst vera á móti því, að skeytunum sje kipt í burt, enda hafa aðrar þjóðir lagt mikið kapp á að gera þau sem ábyggilegust. Auðsjeð er, að hv.þm. Str. skilur ekki þýðingu veðurskeytanna, en hún getur meðal annars sjest á því, hve öllum skipum, jafnt fiskiskipum sem öðrum, er nú umhugað um að fá skeytamóttökustöövar, til þess meðal annars að fá að vita, hvert útlit sje um veður. Það er alveg satt, að mönnum virðast veðurspádómarnir óábyggilegir. Jeg man það, að á stúdentsárum mínum í Kaupmannahöfn lásu menn veðurskeyti þannig, að þeir sögðu, að víst væri, að sólskin kæmi, ef regni var spáð, og vice versa. Sannleikurinn er sá, að veðurskeytin hafa gríðarmikla þýðingu, þó ekki sje hægt að spá fyrir veðri hverja stund. Jeg er alveg sannfærður um, að sá þm. er ekki hjer inni, sem ber sjávarútveginn og sjómennina virkilega fyrir brjósti og greiðir ekki atkv. móti þessari till. nefndarinnar. Jeg vil enn taka það fram, að þetta er mjög mikilvægt og áríðandi, að skeytin sjeu löguð á hverjum degi, svo þau sjeu ábyggileg. Og þó margir lesi þau ekki nú, kemur það smátt og smátt, þegar menn fara að venjast þeim. Alstaðar annarsstaðar er mikið gert í þessu efni. Og það væri óforsvaranlegt, þegar stöðin á Grænlandi kemur í sumar, að ekki væru þær veðurspár notaðar hjer, bæði fyrir þetta land og önnur. Jeg vil enda mál mitt á því, að jeg hefði ekki þurft að svara hv.þm. Str. einu orði. Hefði verið alveg nægilegt að vísa til hv. 2. þm. Rang.; honum bar miklu fremur að verja þessar 90 gr. en mjer. Og jeg býst við, að jeg síðar fái miklu fleiri ákúrur fyrir það, hve litlar athugasemdir jeg hefi gert við till.háttv.fjvn., heldur en hinar, sem jeg hefi fram borið. En jeg viðurkenni nauðsyn til að spara alt, sem mögulegt er.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hefi ekki miklu að svara hv.þm. Str., sem kom hjer fram eins og einskonar frsm. nr. 2. Þó vildi jeg sjerstaklega leiðrjetta eitt, sem hann sagði. Hann kvað mig meðal annars hafa veist að hv.fjvn. Eru þau ummæli eðlileg á hans máli, en í venjulegu tali mundu þau hafa verið talin staðleysa ein. Jeg gaf hv.fjvn. fylstu viðurkenningu fyrir störf hennar, og gerði aðeins 3 brtt. hennar að umtalsefni. Hefði því átt að lýsa afstöðu minni til hennar með rjettum hætti, hefði orðið að gera það með þveröfugum ummælum við það, sem hv.þm. Str. gerði. Auk þeirra brtt., sem jeg gerði að umtalsefni, benti jeg á eitt verkefni hv.fjvn., sem hún hefir enn ekki lokið við og mjer virtist vera í ósamræmi við aðrar till. hennar. Það var reikningur Fiskifjelagsins, og virðist mjer sum útgjöld þar ekki vera í samræmi við sparnaðarstefnu nefndarinnar. Hv. þm. (TrÞ) mintist ekki á þetta, og skil jeg það svo, að hann hafi með þögninni viðurkent, að jeg hafi farið hjer með rjett mál. Annars bíð jeg átekta og sje, hvað hv. nefnd gerir í þessu máli til 3. umr. En jeg vildi gjarnan eiga tal við hana um það og fleira milli 2. og 3. umr. Jeg skal ekki tala langt mál um skóla þá, sem hv.fjvn. vill velta yfir á bæjarsjóð Reykjavíkur. En jeg vil segja það, að ekki næst það með till.hv.fjvn., sem hv.þm. Str. vill halda fram, að þessir skólar, sem hingað til hafa verið fyrir alt landið, eigi framvegis að vera fyrir bæinn, sem þeir standa í. Þeir verða jafnopnir fyrir alla áfram, ef þeir sjá sjer fært að halda áfram eftir þessar gerðir hv.fjvn. Hv. þm. (TrÞ) vildi halda því fram, að önnur hjeruð styrktu skóla sína tiltölulega. Kann það að vera rjett að einhverju leyti hvað kvennaskólann snertir - jeg þori ekki að segja neitt um það. En jeg vil vekja athygli á því, að hv.þm. (TrÞ) lagði ekki fram neinar tölur máli sínu til sönnunar. En hvað iðnskólann snertir, fellur allur slíkur samanburður til jarðar, því upphæðin, sem ríkissjóður leggur til hans, er minni en til nokkurs annars skóla, sem styrktur er af opinberu fje, að tiltölu við allan kostnað skólahaldsins. Og þó bæjarsjóður Reykjavíkur standi ekki beinlínis straum af honum, þá er það sama sem, því eins og vitanlegt er heldur fjelag hjer í bænum skólanum uppi, og má því sannarlega telja fje þeirra manna, sem í því eru, komið frá bænum. Jeg nefni þetta ekki af því, að jeg telji það stórmál, heldur til að benda á, að enn stendur það óhrakið, að enginn sparnaður er að því að velta útgjöldum ríkissjóðs yfir á aðra sjóði. Og jeg vil bæta því við, að það er ekki rjett, að ríkið geti tekið fram fyrir hendur bæjarsjóðs og gert honum að skyldu að leggja vissa upphæð til skólanna. Bæjarstjórnin hefir ein úthlutunarrjett á fje bæjarsjóðs. Og hvað viðvíkur samræminu við Blönduósskólann, þá leggja sýslurnar þar aðeins fram 2000 kr. En hjer er farið fram á, að bæjarsjóður leggi miklu meira að tiltölu til kvennaskólans og iðnskólans. Annars get jeg tekið undir það með hæstv.forsrh. (JM), að jeg hefði ekki gert annað í máli þessu en að verja fyrirrennara minn, hv. 2. þm. Rang. (KlJ), enda hefir hann notað þingmannsstöðu sína til þess að staðfesta mál mitt. Jeg veit, að allir, sem þekkja til, fallast ekki á, að sanngjarnt sje, að stjórnin leggi minna til iðnskólans en til annara skóla hlutfallslega. - Annars hefi jeg orðið að geyma til 3. umr. flest, er jeg vildi segja um þessi mál, og mun jeg þá annaðhvort sjálfur bera fram brtt. eða leggja til við nefndina að gera það, við það, sem að mínu áliti er ekki nógu vel frá gengið og jeg hefi ekki haft tíma til að athuga við 2. umr.

Jörundur Brynjólfsson Jeg get tekið það fram, eins og við fyrri kafla fjárlaganna, að jeg mun að mestu leyti styðja sparnaðartill. hv.fjvn., þótt jeg geri ráð fyrir að greiða atkvæði gegn einstökum atriðum; en þegar litið er á kaflann í heild, er það þó undantekning. Fyrst vildi jeg þá víkja að þeim brtt., sem jeg á við þennan kafla. Verður þá fyrst fyrir mjer brtt. á þskj. 196, 29. liður, við 16. gr. fjárlaganna. Málið horfir þannig við, eins og háttv. deild veit, að bændur í Hrunamannahreppi fengu í fjárlögum 1923 5000 kr. lán til smjörlíkisgerðar, sem þeir stofnuðu síðan til í sambandi við rjómabú. Stækkuðu þeir hús rjómabúsins og keyptu áhöld, og mun kostnaður hafa orðið um 7000 kr. Þeir starfræktu smjörlíkisgerðina aðeins eitt sumar, en þá var smjörlíkisgerð í sambandi við rjómabú bönnuð með lögum, og vil jeg lesa upp 5. gr. þessara laga, með leyfi hæstv. forseta: „Bannað er að framleiða smjörlíki þar, sem smjörgerð er höfð um hönd, og eigi má nota sömu tæki til skiftis við framleiðsluna.“ Þar með eru ráðstafanir og tillög bænda að engu orðin. Áhöldin liggja ónotuð og breytingarnar á byggingunum eru tilgangslausar. Bændur hafa orðið hart úti. Þeir geta ekki notfært sjer áhöldin og geta ekki lagt út í að byggja hús á nýjum stað. Þeir vilja því fá uppgjöf á láninu, sem jeg gat um áðan. Það virðist heldur ekki ósanngjarnt, er málavextir eru athugaðir. Löggjafarvaldið, sem að vísu brást vel við í fyrstu, setur bændum seinna stólinn fyrir dyrnar og gerir að engu fyrirhöfn þeirra og tilkostnað. Þess þarf ekki að geta, að bændur eru fúsir til að láta tækin af hendi. Jeg vænti þess fastlega, að hv. deild bregðist vel við í þessu máli. Jeg vildi þvínæst minnast á örfá önnur atriði. Jeg á hjer eina brtt. ásamt hv. 2. þm. Reykv., og hefir hann talað fyrir henni og því sparað mjer ómak. Þessi maður, sem við viljum hækka styrk við, er mjög áhugasamur maður og duglegur. Hann hefir ferðast víða um land og athugað staði til laxa- og silungaklaks. Annar maður, sem hefir líkt starf á hendi, hefir langtum hærri laun. En að honum ólöstuðum efast jeg um, að starf hans beri meiri ávöxt. Til dæmis um, hve ágætan árangur starf hans hefir borið má geta þess, að á einum bæ var klakið út um hálfri miljón af laxahrognum síðastliðið ár. Þessi maður er því alls góðs maklegur og brtt. okkar bygð á fylstu sanngirni.

Alveg rjett

. Þá skal jeg víkja að þeim till. nefndarinnar, sem jeg get ekki fylgt. Verður þá fyrst fyrir mjer Garðyrkjufjelagið. Nefndin leggur til að lækka laun forstjóra þess um 1000 kr. Hann hefir nú 5000 kr. á ári, án allrar uppbótar. Hann hefir ferðast um landið til leiðbeininga og kostað sig sjálfur. Starfið er þjóðnýtt og maðurinn ágætur, og finst mjer því ilt, að kostum hans sje þröngvað. Um einstaka liði, sem snerta útgáfur fræðirita, skal jeg ekki fjölyrða, en get þó ekki fylgt nefndinni þar að málum. Fjelögin munar mikið um þennan styrk, en ríkið ekki. Sný jeg mjer þá að skólamálunum, og get jeg þar sumstaðar fylgt nefndinni að málum, sumstaðar ekki. Vil jeg fyrst minnast á iðnskólann. Vil jeg þar ekki spara meira en fyrverandi stjórn lagði til. Jeg er kunnugur iðnskólanum og veit, hve mikið gott hefir af honum leitt í verklegum efnum. Og ef meta skal áhrif skóla í landinu, hygg jeg, að hann verði ekki eftirbátur hinna. Það er gleðilegt, hve margir hafa öðlast þar mikla þekkingu á litlum tíma, og bera verk þeirra manna þeim góðan vitnisburð. Jeg þekki skólann frá fornu fari, og þykist því fær að dæma um þetta. Einn alþýðuskóli hjer í bænum hefir notið styrks, sem nefndin vill láta falla niður. Þessi skóli veitir ungu fólki fræðslu í tómstundum þess á kvöldin, og getur það sannarlega ekki kallast óþörf starfsemi, og óvíst, að þetta fólk verði tómstundum sínum betur. Jeg get því ekki fallist á till. nefndarinnar í þessu efni. Þá vil jeg að endingu minnast á þá till. nefndarinnar, að lækka styrkinn til íþróttasambandsins og ungmennafjelaganna. Jeg vona, að háttv. deild fallist ekki á þetta. Þessi fjelagsskapur er hvorttveggja svo ágætur og þarfur, að sjálfsagt er að virða hann og styrkja eftir föngum. Þótt jeg hafi tekið fram þessi atriði, sem jeg er á öðru máli um en hv.fjvn., þá er jeg alls ekki að áfellast hana í heild, eins og jeg tók fram í upphafi máls míns. Jeg veit, að hún hefir samræmis vegna hagað till. sínum á þann hátt, sem jeg hefi hjer tekið fram. Og jeg hygg, að þó að einhverju leyti verði vikið frá till. hennar, að það verði ekki svo stórvægilegt, að samræmi það, er hún hefir viljað gæta, raskist.

Jón Kjartansson Jeg veit ekki, hvort það hefir verið tilætlun hv.fjvn. að skifta með sjer störfum hjer í deildinni, þannig, að einn eigi að ræða þau mál, sem til umræðu eru, en annar að vekja pólitískar deilur, en eitt er víst, að það verður ekki til að stytta umræður. Háttv. þm. Str. hefir gefið tilefni til að lengja þær, en ekki mun jeg þó fara að elta ólar við hann. Jeg býst við, að hann hafi verið orðinn svo útblásinn, að óvart hafi gusast úr honum. Vona jeg, að langt verði komið umr., uns hann fyllist aftur og næsta gusa kemur. Mun jeg nú snúa mjer að þeim till.fjvn., sem jeg vildi athuga. Jeg á að vísu enga brtt. hjer, en verð þó að gera nokkrar athugasemdir. Jeg vildi fyrst minnast á niðurfellingu á launum dr. Alexanders Jóhannessonar. Jeg er að vísu ekki á móti henni og er þar í samræmi við álit mentamálanefndar. En það er ein aths. í áliti háttv.fjvn., sem jeg get ekki gengið fram hjá. Þar stendur: „jafnvel þótt eitthvert gagn kunni að hafa leitt af kenslu hans.“ Þetta orðalag kann jeg ekki við, og finn ekki betur en að hjer sje hann kvaddur með vanþakklæti um leið og hann fer frá háskólanum. Jeg sje enga ástæðu til að vanþakka honum starf hans. Hann hefir, síðan hann kom að háskólanum, sífelt unnið að samningu vísindalegra málfræðirita. Má þar nefna „Frumnorræn málfræði“ og „íslensk tunga í fornöld“ sem nú er að koma síðara bindið af. Auk þess hefir hann ritað greinar í erlend tímarit, sem frægir málfræðingar hafa lokið lofsorði á. Jeg álít því, að betur ætti við að kveðja hann með þakklæti. Það er þó það minsta, sem þeir starfsmenn ríkisins, sem nú vegna fjárhagsörðugleika verða að fara, eiga kröfu til, að þeir fái ekki vanþakklæti fyrir starfa sinn. Jeg þori að fullyrða, að þingmenn gera það ekki með gleði að skerða óskabarn íslensku þjóðarinnar, sem háskóli vor er vissulega. Þá vildi jeg drepa lítið eitt á kvennaskólann. Hann er nú einasti sjerskólinn hjer á landi fyrir kvenfólk og hefir starfað í rúm 50 ár, og frá honum hafa nemendur dreifst út um land alt. Það má ekki koma fyrir, að skólinn verði sviftur þeim styrk, er hann hefir notið, og mjer finst það bein móðgun við eina kvenfulltrúann á þingi, sem einmitt er forstöðukona þessa skóla, ef svo verður gert. Allir tala um skólann og stjórn hans með ánægju og lofa hvorttveggja mjög, og það mundi áreiðanlega verða illa þokkað úti um land, ef skólinn yrði annaðhvort takmarkaður mjög eða lagður niður, sem vel gæti orðið, þar sem það er gert að skilyrði til fjárveitingar samkvæmt till.fjvn., að bæjarsjóður Reykjavíkur leggi fram ákveðið fje. Þetta er eini skólinn, sem í senn veitir sjermentun og gagnfræðamentun, og tel jeg lítið samræmi í því að klípa af honum, en ekki t. d. af Eiðaskólanum, jafnvel þótt Eiðaskólinn sje ríkisskóli, enda mun hann ekki vera fullkominn gagnfræðaskóli. Sjerstaklega er jeg á móti því að binda fjárframlag til kvennaskólans við fjárframlag úr bæjarsjóði Reykjavíkur. Þá vil jeg mæla með styrk til frjettastofu blaðamannafjelagsins, eins og nefndin gerir ráð fyrir. Nú sem stendur eru ýms mikilsverð atriði í undirbúningi, og er því áríðandi, að frjettastofan geti komist vel á fót, en með tímanum ætti sú stofnun að bera sig. Þá vildi jeg mæla með styrknum til björgunarskipsins Þórs í Vestmannaeyjum. Nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að mæla með allri þeirri upphæð, sem farið var fram á, en jeg vona, að allir háttv. deildarmenn viðurkenni gagnsemi þessa skips. Það er í senn björgunar- og strandvarnaskip. Vestmannaeyingar mundu fljótt sakna Þórs, ef þeir mistu hans. Mörgum mannslífum hefir hann bjargað. Eignir þeirra, sem eru margra miljóna króna virði, verndar hann. Þá er eitt atriði, sem jeg vildi drepa á. Það er lánsheimildin, sem á hverju ári er hnýtt aftan í fjárlögin. (PO; Hjer er um enga lánsheimild að ræða). Nei, ekki frá hv.fjvn., en tillögur hafa þó komið fram í þá átt. Mjer hefir verið sagt, að þetta ylli miklum töfum í stjórnarráðinu við það, að menn eru að reyna að færa sjer þessa heimild í nyt. Og þar sem ekkert fje er til til þess að lána, get jeg ekki sjeð, til hvers þingið er að samþykkja þessar lánsheimildir. Mjer þykir leiðinlegt, að hv.þm. Str. skuli ekki vera viðstaddur, en verð þó að fara nokkrum orðum um athugasemd hans um styrk þann til dýralæknis, sem um var rætt. Hann gaf í skyn, að ríkið þyrfti að hafa tryggingu fyrir framhaldsstarfsemi slíkra manna og benti um leið til Valtýs Stefánssonar, sem væri nú að hverfa frá starfi sínu, eftir að ríkið hefði styrkt hann til mentunar. Veit jeg það, að ríkinu er skaði í að missa slíkan mann úr þjónustu sinni sem Valtý Stefánsson, en jeg veit, að hann muni vinna að áhugamálum sínum sem áður, þótt hann takist annað starf á hendur. Og jeg efast ekki um, að hann verði þarfari í því sæti, er hann á að skipa, heldur en hv.þm. Str. hefir verið í sínu. Jeg veit, að menn munu vera mjer sammála um það, að ekki þurfi síður að vanda til þeirra manna, er fást við blaðamensku, en annara starfsmanna, enda þótt reynslan sýni, að stundum hafi orðið misfellur á því. Jeg tel einmitt brýna nauðsyn á því, að sem mest sje vandað til blaðamanna. Ríkinu er það áríðandi, að til þeirra starfa veljist vandaðir menn, góðir og rjettsýnir, bæði vegna starfs þeirra inn á við og út á við. Hygg jeg, að afskifti hv.þm. Str. af blaðamensku hafi varla verið til bóta, síst út á við, að minsta kosti hefi jeg alveg nýlega sjeð í erlendum blöðum ummæli um framkomu hans í einu stórmáli voru, sem jeg hygg, að lítið muni gagna oss.

Hákon Kristófersson Jeg á nokkrar brtt. við þennan kafla, sumpart einn og sumpart með öðrum háttv.þm., og vil jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um þær. Brtt. mínar eru þess eðlis, að þær hafa mætt misjöfnum dómum hjá ýmsum hv.þm. Að vísu eru þær velflestar í sparnaðaráttina, og allar þær, er máli skifta, og ætti þeim því að vera vel tekið, ef sparnaðarhjal háttv.þm. er annars á nokkrum rökum bygt. En hjer fer sem fyrrum, að hvar sem hendi er niður drepið til að færa saman útgjöld, er það talið óframkvæmanlegt; mönnum finst þá gengið of nærri sjer og hagsmunum sínum. Fyrstu brtt., er jeg vildi minnast á, flyt jeg ásamt 4 öðrum hv.þm. Fer hún fram á, að styrkurinn til verslunarskólanna tveggja verði feldur niður. Jeg býst við, að jeg tali í fullu samræmi við skoðun hv. meðflm. minna, þegar jeg segi, að vjer teljum fjárhag ríkisins þannig háttað nú sem stendur, að það geti ekki haldið áfram að leggja fram styrk til þessara skóla. Og það því fremur, sem nú er orðið svo mikið um vel hæft verslunarfólk í landinu, að vel mætti þessi kensla falla niður 4 eða 5 ár þeirra hluta vegna. Hv. þm. Str. (TrÞ) mælti á móti þessari tillögu, og þá einkum vegna samvinnuskólans. Jeg finn ástæðu til að lýsa yfir að jeg stend nær þeim mönnum, sem efla vilja samvinnu og styðja þá sjálfsögðu sjálfsbjargarviðleitni bænda, heldur en kaupmönnum, þó að jeg vilji hinsvegar, að þeir sjeu látnir óáreittir. Hv. þm. benti á til stuðnings samvinnuskólanum, að nemendur hans dreifðust út um sveitirnar, gerðust þar forystumenn bænda og leiddu þá í allan sannleika um þessa stefnu. Mjer þykir leitt, að hv.þm. skuli ekki vera hjer staddur, svo að hann geti heyrt mál mitt, en jeg býst þó við, að jeg muni ekki mæla síður vingjarnlegum orðum í hans garð en hann í minn áðan. Það er síður en svo, að jeg sje að amast við þessum skólum. Jeg tel þá báða verslunarskóla, sem menta eigi verslunarstjettina, þó að með ólíku fyrirkomulagi sjeu. Jeg er ekki alveg samdóma hv.þm. Str., sem jeg tel einn af best hugsandi samvinnumönnum hjer á landi, að nemendur samvinnuskólans, sem dreifast út um sveitirnar, verði svo miklar máttarstoðir þessarar stefnu, að skólinn sje af þeirri ástæðu nauðsynlegur oss bændum. Eftir því sem jeg hefi frjett af sumum þessum mönnum, hygg jeg, að þeir álíti sig hafa fengið svo mikla mentun og vísdóm, að meira þurfi ekki, og að þeir sjeu komnir yfir að finna það, að menn eru því hygnari eftir því sem þeir finna sig vanta meira. Hv. þm. bar saman tímakaupið í þessum 2 skólum, að það væri 1 kr. í samvinnuskólanum, eða hann hefði kent þar fyrir það kaup, en 3 kr. í verslunarskólanum.

Jeg nefndi kvennaskólann, en ekki verslunarskólann

. Jeg bið velvirðingar, ef njer hefir misheyrst, en þá get jeg komið að samanburði á þeim 2 skólum. Til dæmis má bera saman laun hins mikilsvirta skólastjóra samvinnuskólans, sem eru 8500 kr., og laun forstöðukonu kvennaskólans, sem eru 1500 kr. á ári. Þarna hallar ekki minna en á tímakenslunni. Þó að háttv.þm. Str. kenni í samvinnuskólanum fyrir 1 kr. um tímann, af því að skólinn er óskabarn hans, þá má hann ekki telja það ofgreitt, þó að borgað sje á fjórðu krónu fyrir tímakenslu í kvennaskólanum, ef það er í samræmi við hið almenna kaup fyrir tímakenslu, sem greitt er við skólana. Jeg skal ekki gerast hjer talsmaður kvennaskólans, enda munu þeir margir hjer í hv. deild. En þó vil jeg minna á, að þegar litið er á það mjög svo lága kaup forstöðukonunnar, sem sannar, að hún hefir tekið ástfóstri við skólann, þá er ekki sennilegt, að hún greiði meira fyrir tímakenslu en nauðsynlegt er. Annars skal jeg geta þess, að jeg veit þess dæmi, að nemendur frá samvinnuskólanum hafa fallið frá stefnu hans og gerst sjálfir kaupmenn eða gerst þjónar hjá kaupmönnum, og er þetta ekki sagt þeim til hnjóðs. Að síðustu vil jeg endurtaka, að það er síður en svo, að jeg hafi tilhneigingu til þess að ráðast á þessa skóla, en það eru fjárhagsvandræði ríkissjóðs, sem valda því, að þessi brtt. er fram komin. Jeg hefði gjarnan viljað fara lengra í ýmsum öðrum liðum og tel jeg, að hv.fjvn. hafi of óvíða árætt að drepa niður hendi til sparnaðar, mjer liggur við að segja af ótta við það, að hún kynni að verða óvinsæl. Jeg hygg, að það mætti telja sambærilegt við aðrar tillögur hv.fjvn., ef hún hefði t. d. lagt til að lækka að mun styrkinn til stýrimannaskólans, án þess að jeg eigi þar við, að taka skuli laun af fastakennurum skólans. Jeg skal þá víkja að XXIII. brtt. á þskj. 196, um að fella niður styrkinn til búnaðarfjelaganna. Jeg skal strax taka það fram viðvíkjandi því, er hv.þm. Str. gat sjer til eða spurðist fyrir um, hvort þessi brtt. væri borin fram að undirlagi einhvers hluta eða allrar landbn., að tillagan styðst alls ekki við þá nefnd. Falli því einhver blettur á heiður minn fyrir flutning þessarar brtt., þá er skjöldur hv. meðnefndarmanna minna óflekkaður af þeim sökum. Það er rjett, sem hv.þm. Str. gat sjer til, að jeg flyt ekki þessa brtt. af því, að mjer sje í nöp við landbúnaðinn. Jeg er alinn upp við hann, lifi við hann og býst við að deyja frá honum. En þegar hv.fjvn. hefir lagt til, að þessi styrkur verði lækkaður niður í 10 þús. kr., sem jeg vil síst ámæla henni fyrir, þá finst mjer sníkjuháttur af bændum að seilast eftir jafnlítilli upphæð úr ríkissjóði, þegar hagur hans er eins þröngur og allir vita. Jeg skal þó geta þess, að brtt. mín á við upphæðina í stjfrv., 20 þús. kr., en sú upphæð er einnig svo lítil fyrir landbúnaðinn, að jeg tel, að hún muni ekki koma að neinu haldi. Enda held jeg því fast fram, að búnaðarfjelögin muni ekkert um að fá 10–15 aura á dagsverk, og þó að þessum styrk sje kipt í burtu, muni það á engan hátt spilla fyrir áhuga manna í umbótum á jarðrækt eða öðru, sem að búnaði lýtur. Jeg verð að halda því fram, að sparnaðartillögur ættu helst að koma frá oss bændum, og ættum vjer þá síst að mæla á móti sparnaði í því, sem veit að oss sjálfum. Vjer skiljum best, hve brýn nauðsyn er á sparnaði, og ættum vjer því ekki að kippa oss upp við það, þó að hann bitni einnig á oss. Í sambandi við þetta skal jeg minna á, að þegar jarðræktarlögin koma til framkvæmda, getum vjer bændur búist við meiri fjárframlögum úr ríkissjóði, og er því síður ástæða til að sjá eftir, þó að þessi upphæð fjelli niður, þótt henni yrði að vísu varið til annars en fjárveitinga eftir jarðræktarlögunum. Jeg ætla ekki að fara fleiri orðum um þessa tillögu. Hún er borin fram af þeim hug, sem jeg hefi nú lýst, og þrátt fyrir þann mikla vilvilja, sem jeg þykist vita að sje í huga háttv.þm. Str. gagnvart landbúnaðinum, þá er hann þó ekki meiri en í mínu eigin brjósti, þó að hv.þm. hafi látið það koma betur í ljós skjallega, enda hefir hann miklu betri aðstöðu til þess. Jeg legg brtt. undir dóm hv. deildar. Þykist jeg hafa sýnt sjálfsafneitun í því að bera hana fram, og mun jeg greiða henni atkvæði mitt. Meira get jeg ekki gert. Þá á jeg 2 brtt. ásamt hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), og þó að hann sje aðalfm. að þeim báðum, skal jeg samt fara nokkrum orðum um þær af sjerstökum ástæðum. Önnur brtt. er um að lækka styrkinn til Búnaðarfjelags Íslands niður í 120 þús. kr. Jeg skal geta þess, að heima í kjördæmi mínu var þetta atriði rætt á ýmsum fundum, og komu fram margar tillögur um það, er nokkrar gengu miklu lengra en þessi brtt., og sumar svo langt, að jeg hefði á engan hátt getað aðhylst þær. Því að jeg veit, að Búnaðarfjelag Íslands hefir látið margt gott af sjer leiða, enda viljum við flm. ekki hnekkja því á neinn hátt með brtt. okkar. En við teljum sjálfsagt, að hins mesta sparnaðar sje gætt gagnvart Búnaðarfjelaginu og Fiskifjelaginu, ekki síður en í öðrum efnum Þetta er óhjákvæmilegt, þegar í það öngþveiti er komið, að menn geta ekki veitt sjer það nauðsynlegasta, en verða að hugsa um það eitt, að draga fram lífið. Jeg hefi ekki sjeð reikninga Búnaðarfjelagsins og veit því ekki fyllilega, til hvers þessu fje er varið. En með hliðsjón af því, sem jeg hefi heyrt, að rúmar 50 þús. kr. sjeu greiddar til ráðunauta, er eðlilegt, að sú spurning vakni, hvort bændur fái þann kostnað endurgoldinn og hvort fræðsla þessara manna sje svona mikils virði. Jeg viðurkenni, að jeg get ekki fullkomlega dæmt um þetta, en þó að jeg geti ekki stutt það með rökum, leyfi jeg mjer að halda því fram, að hún sje ekki svo mikils virði, að ekki sje rjett að takmarka hana, eins og fjárhag ríkisins er komið nú. Það er með sjerstöku tilliti til þessa ráðunautaþunga, sem við flm. flytjum þessa brtt. Um launakjör þessara manna veit jeg ekki, en þykir fróðlegt að geta þess, að laun forseta Búnaðarfjelagsins eru 8 þús. kr., og er ekkert við því að segja. Aftur á móti þykir mjer ferðakostnaður hans allhár, þar sem hann var á síðastliðnu ári 2747 kr. Þóknun til stjórnarmanna var 1250 kr., og er það hóflegt, en skrifstofukostnaður varð 10748 kr. Mjer er ókunnugt um þetta skrifstofuhald, en það virðist alldýrt, í samanburði við sumar aðrar skrifstofur, sem opnar eru alt árið. Og sje nokkur hæfa í þessu, er síst ástæða fyrir mig eða aðra að vera óánægðir með skrifstofukostnað annarsstaðar. Stjórnarkostnaður fjelagsins er því nær 23000 kr., auk þess sem búnaðarþingið kostaði rúmlega 3000 kr. Jeg hefi fengið þessar upplýsingar alveg nýlega, og býst jeg við, að þær sjeu rjettar. Af þeim sjest, að um 60–70 þús. kr. fara í hreinan kostnað til stjórnarhalds og ráðunauta. Og þó að ráðunautarnir veiti mönnum fræðslu, efast jeg um, að hún sje 50 þús. kr. (hjer með talinn ferðakostnaður) virði á ári, þótt erfitt sje að meta hana til fjár. Það er tilgangur minn með þessu að benda á, að fjelagið hafi of marga ráðunauta. Er það ekki sagt til að ámæla forseta fjelagsins, því að jeg efast ekki um, að hann vilji fjelaginu og öllu landinu alt hið besta. En mjer er óskiljanlegt, að meiri sparnaðar skuli ekki hafa verið gætt í þessu, eins og nú stendur á. Að segja, að það sje hart af bónda að flytja slíka brtt., er ekki frambærileg ástæða. Slíkt slagorð hefir engin áhrif á mig. Það, sem jeg hefi nú sagt um lækkun styrksins til Búnaðarfjelagsins, á eins vel við brtt. okkar hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) um lækkun á styrknum til Fiskifjelagsins. Við höfum farið sömu leið sem gagnvart Búnaðarfjelaginu, að við förum fram á hóflega lækkun. Það verður því ekki sagt með nokkru móti, að við viljum draga taum annars atvinnuvegarins frekar en hins. Vil jeg enda mál mitt um þessar 2 brtt. með þeim orðum, að jeg vildi óska, að efnahag ríkissjóðs væri þann veg farið, að auðið væri að veita nokkur hundruð þúsunda til eflingar atvinnuvegunum, og því fje væri þá varið til þeirra hygginda, sem í hag kæmu, en ekki kastað á glæ. En leikið hefir orð á því um Fiskifjelagið, að mikill hluti styrksins færi í stjórnarkostnað. Á þar því sama við og jeg hefi sagt um Búnaðarfjelagið. Annars sannast það oft, að það fara ekki æfinlega saman hyggindi, sem í hag koma, og vilji á því að verða að góðu liði sem forráðamaður þess, er gera skal. Jeg hefi ekki gengið þess dulinn, að slíkar tillögur sem þessar muni verða til þess, að sagt verður, að sá bóndi, sem leyfir sjer að bera þær fram, sje fífl og andstæðingur sinnar eigin stjettar. Jeg er nú orðinn svo veraldarvanur, að jeg mundi ekki kippa mjer upp við slík svigurmæli, þó að þeim yrði beint að mjer eða sögð um mig að baki, sem sennilegra er að verða mundi, því að menn eru öllu vanari að beita vígtönnunum að baki manna en framan að þeim. Jeg læt mjer á sama standa um það. Þá hefi jeg ennþá leyft mjer að bera fram brtt. ásamt hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), undir lið XXVIII, við 16. gr. Jeg býst við, að jeg geti látið mjer nægja það, sem hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði um þessa brtt. í gær, og það, sem hv. aðalflm. segir um hana þegar hann væntanlega tekur til máls. Jeg tel, að fje því, sem ætlað er til markaðsleitar fyrir íslenskar afurðir, sje vel varið, og jeg vænti því, að hv.þm. taki þessari till. vel, þótt hún að vísu miði í útgjaldaáttina. Jeg skal aðeins taka það fram, að jeg flyt till. með það fyrir augum, að aðaláherslan verði lögð á að leita markaðs fyrir kjöt. Er mjög nauðsynlegt, að tilraunir verði gerðar í þessa átt. Hinsvegar hefir svo mikið verið gert að þessu hvað sjávarafurðir snertir, að jeg tel, að vel megi við það una nú sem stendur. Þá kem jeg að brtt. minni undir lið XXXII, við 18. gr. II. e. 12. Er þetta raunar nýr útgjaldaliður, en svo smávægilegur, að sumir hv.þm. hafa jafnvel hent gaman að því. En till. fer fram á, að Guðmundi Björnssyni barnakennara á Bíldudal verði veittar 100 kr. á ári í viðurkenningarskyni fyrir langt og vel unnið starf í þágu barnafræðslunnar. Hann hefir verið barnakennari í 35 ár og lagt alla sína krafta fram til þess, og það af áhuga fyrir málefninu, en lengstum borið lítið úr býtum. Hann er maður að miklu leyti sjálfmentaður, að öðru leyti en því, að hann hefir tekið próf við búnaðarskólann í Ólafsdal, og hefir unnið að barnafræðslunni á þjóðlegum grundvelli. Og jeg held, að allir geti orðið mjer sammála um það, að þeir menn sjeu viðurkenningarverðir, sem í kyrþey hlynna að heimafræðslunni og sem lausir við alla eigingirni kosta kapps um að rækta hugtún þjóðarinnar. Eins og öllum er kunnugt, hafa ekki alls fyrir löngu verið gerðar þær breytingar á barnafræðslunni, að þeir einir eiga kost á kennarastöðu, sem hafa átt völ á því að ganga í skóla og ljúka kennaraprófi. Þetta hefir heldur ekki farið framhjá þeim manni, sem hjer um ræðir. Eins og jeg gat áður um, hefir hann stundað kenslustörf mjög lengi, fyrst og fremst frá 1889 til 1907, er fræðslulögin gengu í gildi, og þó jafnan nokkuð síðan, og seinast í vetur hefir hann tekið nokkur börn til kenslu. Hlutskifti hans síðari árin hefir aðallega verið það, að taka að sjer þau börnin, sem námið hefir gengið stirðast, og geta allir, sem nokkuð þekkja til kenslu, gert sjer í hugarlund, hversu aðlaðandi starf það sje. Hann hafði nú fyrst hugsað sjer að fara fram á að njóta sömu rjettinda sem aðrir barnakennarar, og fór jeg í þeim erindum til fræðslumálastjóra og kennara hjer í bæ, sem helst hafa um þau efni að segja. Jeg verð að segja, að þeir vildu gera alt, sem í þeirra valdi stóð, fyrir hann, en það strandaði á því, að hann hafði ekki borgað í styrktarsjóð kennara. Annars hefði jeg ekki leitað til þingsins með þetta, því mjer er óljúft að vera bónbjargamaður. En jeg er þess fullviss, að þetta er maður, sem er frekar þess verðugur en óverðugur, að þingið sýni honum samhug sinn með því að veita honum þessa litlu upphæð. Eins og jeg gat um áður, þá veit jeg til þess, að sumir hv.þm. eru hissa á því, að farið skuli vera fram á svona litla fjárhæð. En hins ber þó að gæta, að fyrir gamla menn, sem sjaldan hafa haft úr miklu að spila og beygðir eru af elli og harmi, þá eru 100 kr. þó nokkurs virði í þeirra augum. En það skal jeg taka fram, að jeg hefði viljað hafa upphæðina miklu hærri, því þess tel jeg viðkomandi mann maklegan, en fjárhagsins vegna fór jeg ekki lengra en þetta. Að lokum skal jeg láta þess getið, að jeg hefi í höndum vottorð frá sóknarpresti, sem styður mjög þessi ummæli mín. Þá hefi jeg farið nokkrum orðum um brtt. mínar. Það er mjer mjög fjarri að vilja sýna hv.fjvn. nokkra áreitni, en get þó ekki að því gert, að mjer finst hún hafi sumstaðar farið of langt í því að færa fram áætlun stjórnarinnar útgjaldamegin. Þannig áætlar hún búnaðarskólanum á Hólum 3000 kr. til ljóss og hita, í stað 2500 kr. í áætlun stjórnarinnar. Sama lið við Hvanneyrarskólann færir hún fram um 1000 kr. frá því sem stjórnin hefir áætlað, úr 2000 kr. upp í 3000 kr., og ljós og hita við Eiðaskólann úr 2500 kr. í 3500 kr. Jeg efa ekki, að hv.fjvn. hafi gert þetta vegna þess að hún ætli, að þessar upphæðir fari til þessa. En mundu ekki þessar stofnanir reyna að fara gætilegar í þessari eyðslu, ef þær vissu, að meira fje væri ekki áætlað í þessu skyni? Það er á þessu sviði eins og öllum öðrum, að gæta verður hins fylsta sparnaðar, og því er ekki rjett að gefa mönnum undir fótinn með of háum áætlunum. Mun jeg því greiða atkvæði móti þessum brtt.hv.fjvn. Jeg vil ekki tefja tímann með löngum umræðum. Má og vel vera, að þessi orð mín hafi valdið því, að einhverjir finni sig knúða til að mótmæla, og gefst mjer þá væntanlega færi á að svara aftur. Annars hefi jeg ekki trú á því, að langar umræður hafi mikla þýðingu, því jeg geri ráð fyrir, að flestir hv.þm. viti nokkurnveginn strax, hverju þeir verði með og hverju á móti, þegar til atkvæðagreiðslunnar kemur.

Halldór Stefánsson Jeg skal ekki fara út í almennar umræður um fjárlögin nú, þó til þess væri nokkur ástæða. Skal jeg því aðeins minnast á einstaka brtt., sem jeg flyt ásamt öðrum háttv.þm. Um þær get jeg þó verið stuttorður, þar sem hv. meðflutningsmenn mínir hafa þegar minst þeirra að nokkru leyti. Vil jeg þá fyrst minnast á brtt. okkar háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) á þskj. 196, XXVII, um hækkun á fje til markaðsleitar erlendis fyrir íslenskar afurðir. Þessi tillaga hefir þegar sætt andmælum frá hv. 2. þm. Rang. (KlJ), sem aðallega voru bygð á því, að undanfarið hafi verið gert eins mikið í því og hægt hafi verið. En þar til er því að svara, að „sjaldan fellur eik við fyrsta högg,“ og þó að mikið sje ef til vill búið að gera í þessu efni, er ótrúlegt, að ekki sje hægt að gera meira. Og með þeim hugsunarhætti, að gefast þegar upp eftir fyrstu tilraun, verður sjaldan komist langt. Jeg vil benda á, að bættir markaðir og markaðsskilyrði eru sama sem aukin fram leiðsla, og aukin einmitt á hinn hagkvæmasta hátt, því að sú aukaframleiðsla er fljótfengnust og fæst án verulega aukins erfiðis. Aukin framleiðsla í þessum og öðrum skilningi bætir aftur efnahag þjóðarinnar, og bættur efnahagur eykur tekjur í ríkissjóð. Það gæti því blátt áfram verið praktiskt mál fyrir ríkissjóðinn að veita það fje, sem tillagan fer fram á. Jeg lít svo á, að sjerstaklega sje ástæða til að leggja mikla alúð við þetta. Fyrst og fremst fyrir þá sök, að bannmenn krefjast mjög eindregið, að gert sje alt, sem mögulegt er, til þess að leitast fyrir um markað fyrir íslenskan saltfisk, svo að hægt sje að losna undan oki Spánverja. Og í öðru lagi hin knýjandi nauðsyn þess að leitast fyrir um bætt markaðsskilyrði fyrir íslenska saltkjötið. Þá sný jeg mjer að brtt. okkar hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) á þskj. 196, XXXV, um alt að 200 þús. kr. ábyrgð fyrir klæðaverksmiðju á Austurlandi. Hv. meðflutningsmaður minn hefir nú minst á hana, og get jeg því verið stuttorður. Menn hafa altaf nú á síðari tímum sannfærst meir og meir um það, að það væri lífsskilyrði fyrir þjóðirnar að vera sem mest sjálfum sjer nógar. Um þetta hafa menn sannfærst nú á síðustu tímum, m. a. af hinu mikla tollastríði þjóða á milli. Í þessu atriði erum við illa settir, þar sem framleiðsluvörur okkar eru svo fáar. En því meir knýjandi er ástæðan til að reyna að gera þær sem fjölbreyttastar, og vil jeg í því sambandi minna á ullariðnaðinn, sem ennþá er á mjög lágu stigi hjá okkur, þar sem við sendum mestalla ull okkar út úr landinu sem hrávöru, en flytjum aftur inn ógrynni af allskonar vefnaðarvöru, og borgum þannig útlendingum öll vinnulaunin. Þetta er alkunnugt og margviðurkent af öllum, og þar á meðal þinginu, því að á mörgum síðari þingum hefir verið stutt að því að reyna að vekja áhuga fyrir því að auka hinn innlenda ullariðnað. Með það fyrir augum skipaði þingið milliþinganefnd, til þess að gera tillögur í þessu máli, sem hún hefir nú fyrir nokkru skilað. Um þær skal jeg ekkert tala hjer. Á Austurlandi hefir verið mikill áhugi á þessu ullariðnaðarmáli og skilningur á þeirri miklu þýðingu, sem það hefir, bæði fyrir hag einstaklingsins og þjóðarinnar í heild sinni. Hafa Austfirðingar því látið rannsaka þar skilyrðin fyrir slíkri verksmiðju. Niðurstaða þessara rannsókna hefir orðið sú, að staðhættir eru taldir þar góðir, ágæt aðstaða með vatnsafl og ullarframleiðsla meir en næg, svo að hægt yrði að reka þar fullkomna verksmiðju. Stofnkostnaður verksmiðju á borð við Gefjuni, eða nokkru stærri, hefir af verkfræðingi verið áætlaður 500–600 þús. kr. Og áhuginn fyrir stofnun þessa fyrirtækis er svo mikill þar eystra, að þegar hefir safnast í hlutafje milli 80 og 90 þús. kr. aðeins í þremur hreppum. Jeg skal í þessu sambandi geta þess, að menn hafa ekki verið á einu máli um það, hvaða staður væri heppilegastur fyrir þessa verksmiðju, og hefir þó aðallega verið talað um Reyðarfjörð eða Seyðisfjörð. Þessir staðir hafa báðir líka aðstöðu til vatnsafls og samgangna á sjó, og er að því leyti ekki gott að gera upp á milli þeirra. Við flm. höfum bundið ábyrgðarheimild þessa við Reyðarfjörð, meðfram til þess að skera úr deilu þessari, svo að hún hamli ekki framgangi málsins. Líka lítum við svo á, að þar sjeu öllu betri skilyrði fyrir hendi hvað snertir samband og samgöngur við ullarframleiðendur, því að þaðan eru greiðastar samgöngur við Fljótsdalshjerað, sem er stærsta ullarframleiðsluhjerað Austurlands. Að ákveða þetta svona teljum við hafa þýðingu fyrir áhuga manna um hluttöku í fyrirtækinu. Jeg mintist áðan lauslega á nefnd þá, sem sett var til að athuga þetta ullariðnaðarmál. Komst hún að þeirri niðurstöðu, að heppilegast myndi verða að hafa eina allsherjarullarverksmiðju fyrir alt land, en ekki fjórðungsverksmiðjur. Um þetta atriði eru vitanlega mjög skiftar skoðanir, en við flutningsmenn erum sammála um það, að velja beri fjórðungsverksmiðjurnar, því það er betur fallið til að efla áhuga almennings, vegna þess að þá geta menn verið í beinna og nánara sambandi við verksmiðjuna og þá mun hver fjórðungur reyna að búa að sinni verksmiðju. En aftur á móti er jeg hræddur um, ef aðeins væri ein allsherjarverksmiðja, þá myndi áhuginn ekki verða eins almennur, þar sem fjöldinn stæði svo langt frá verksmiðjunni. Gæti jafnvel farið svo, að hún vekti ekki meiri áhuga en erlendar verksmiðjur. Þá er okkur það einnig nokkur þyrnir í augum, ef svo færi, að verksmiðja þessi yrði reist hjer í Reykjavík, því að eins og nú hagar til með útsvarsálagningar á landi hjer, eru engin takmörk fyrir því, hvað slíku fyrirtæki gæti orðið íþyngt með sköttum. Gæti það óneitanlega orðið til þess að draga úr heillavænlegum árangri hennar. Það, sem við meðal annars höfðum í huga er við bárum fram þessa tillögu, var það, að fá þingið til að láta í ljós, hvort það vildi styðja að þessu máli og á þann hátt glæða og viðhalda áhuga fólksins fyrir því. Því að ella mætti búast við því, að almenningur misti alla von um, að fyrirtækið gæti komist í framkvæmd, og legði árar í bát. Að því er snertir formið á brtt. okkar, þá höfum við farið fram á, að þingið veiti stjórninni heimild til þess aðeins að ábyrgjast ákveðinn hluta stofnkostnaðar. Í fjárlögum fyrir 1 eða 2 árum hjet þingið láni í þessu skyni, en okkur þótti ekki fært að fara fram á slíkt nú, og kusum því að hafa það aðeins ábyrgðarheimild. Ef þingið lítur á þetta mál líkt því sem það hefir áður gert, hlýtur það að vilja styðja þessa viðleitni, og má jeg þá óhætt lofa því, að einstaklingarnir munu þá og leggja fram krafta sína til að koma þessu máli í framkvæmd. Jeg þarf ekki að minnast á tillögu okkar hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), því að hún hefir verið tekin aftur. Annars er það mjög sanngjörn krafa, sem hjer var farið fram á, að presturinn á Skeggjastöðum fengi dálítinn viðbótarstyrk, þar sem hann hefir lagt fram úr sínum eigin vasa milli 10 og 20 þúsundir, en hefir ekki fengið nema 5 þús. króna framlag úr ríkissjóði, sem hann verður þó að borga fulla vexti af, og 5 þús. króna lán, sem á að endurborgast með vöxtum, og þetta til að reisa varanlegt hús á embættissetri, og öll umbótin - eins það, sem hann hefir lagt fram af eigin fje - er og verður eign ríkisins. Jeg ætla þá þessu næst að minnast á ummæli hv.þm. Ak. (BL) um fjárveitinguna samkvæmt II. kafla jarðræktarlaganna. Þingmaðurinn komst svo að orði, að það væri óviðkunnanlegt að vera að kaupa bændur til að gera umbætur á sínum eigin jörðum. Jeg held, að það væri sönnu nær að snúa þessu við og segja, að þetta fje væri veitt sem lítill partur af endurgjaldi til bænda fyrir það að skila jörðum sínum - hvort sem væri í eigin ábúð eða leiguábúð - í betri rækt og yfir höfuð verðmætari til eftirkomandi þegna og borgara þjóðfjelagsins. Þetta er ekkert sjerstakt fyrir okkur hjer. Þetta er viðurkent og algengt alþjóðaráð, gert algerlega af þjóðhagslegum ástæðum. Þetta er gert með það fyrir augum að efla ræktun landsins og gera landið þannig í einu betra og byggilegra, gert til þess að færa út möguleikana fyrir því, að sem flestir geti lifað á landinu og við sem best kjör. Þeir, sem leggja fram fje til ræktunar, njóta þess ekki nema að parti sjálfir, en landinu er skilað verðmeiru og betra. Þetta er aðeins að skoða sem „praktiskt“ ráð til þess að auka meðaldugnað þeirra, sem við landbúnað fást. Það má auðvitað segja, að þessa þyrfti ekki við, ef allir væru fyrirmyndarmenn að dugnaði, en það verður að taka mennina eins og þeir eru. Jeg skal játa það, að ef jeg hefði jafnþröngan hugsunarhátt um þetta atriði eins og hv.þm. Ak. (BL), þá mundi jeg líta á þetta mál eins og hann, en því fer fjarri, að svo sje. Og þó að hann geti ekki eða vilji ekki skilja þetta, þá er það hans sök sjálfs og honum ekki of gott að berja höfðinu við steininn. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á fjárveitinguna til búnaðarfjelaganna, 10 þús. kr. Það hefir komið fram till. um að fella þessa fjárveitingu niður. Greri jeg það ekki að neinu kappsmáli, en jeg hygg þó, að rjettara væri að halda styrknum og skoða hann þá sem endurgjald til fjelaganna fyrir að láta mæla og gefa skýrslu um jarðabætur sínar. Tel jeg það nauðsynlegt fyrir hagfræðina. Jeg vil nota tækifærið til þess að leiðrjetta ummæli hv.þm. Barð. (HK) út af styrknum til Búnaðarfjelagsins. Tók jeg svo eftir, að hann segði, að af styrknum færu 55 þús. kr. til launa ráðunauta fjelagsins. Jeg veit, að þetta er ekki rjett, og vil því ekki láta það óleiðrjett. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið um þetta, þá hafa laun ráðunauta ásamt búnaðarmálastjóra numið síðastliðið ár samtals 38400 kr., en fyrir yfirstandandi ár er búist við, að þau nemi kr. 34698,66. Við þetta er þó það að athuga, að ef þúfnabaninn verður starfræktur, þá er ekki búist við, að fjelagið greiði nema hálf laun eins ráðunautsins, og lækkar þá fjárhæðin niður í 32 þús. kr. Að lokum vildi jeg beina þeirri spurningu til hv.fjvn., hvort hún áliti ekki ástæðu til að taka til athugunar til 3. umr., hvort ekki væri rjett að gera róttækari tillögur um sparnað fyrir ríkissjóð, því að hv.frsm. (ÞórJ) hefir lýst yfir því, að það væri mögulegt.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg á hjer nokkrar brtt. og get sem ýmsir aðrir háttv.þm. hælt mjer af því, að þær snerta lítið kjördæmi mitt. Jeg vildi þá fyrst minnast á brtt. viðvíkjandi lánsheimild til þess að kaupa tóvinnuvjelar. Slík lánsheimild hefir áður staðið í fjárlögum og komið að góðu gagni. Lít jeg svo á, að ekki beri að fella slíka heimild niður, því að Alþingi er að mínu viti skyldara að hvetja en letja menn til að efla tóvinnuna. Það hefir komið fram sú uppástunga, að heppilegt væri að reist yrði ein slík verksmiðja í nánd við Reykjavík. Skal jeg ekkert um það segja, hversu holt það væri, en jeg veit, að slíkt væri vel framkvæmanlegt og æskilegt úti um land. Slíkar verksmiðjur eru ekki nema á 2 stöðum á landinu. Kembingarvjelar eru undirstaðan undir heimilisiðnaðinum. Fyrst koma þær, svo spunavjelarnar, þá prjónavjelar og vefstólar, og eru kembingarvjelar þannig undirstaða heimilisiðnaðar. Tel jeg þessa leið mjög æskilega, í stað þess að flytja iðnaðinn burt frá heimilunum, og skapa með því verksmiðjulýð, sem nú er eitt hið mesta vandræðaviðfangsefni annara þjóða. Lánsheimild þessi er, eins og allar aðrar lánsheimildir, því skilyrði bundin, að ráðuneytið sjái sjer fært að veita lán. Frá fjárhagslegu sjónarmiði er því ekkert á móti till., en hinsvegar gæti hún orðið hvöt fyrir menn til eflingar tóvinnunni. Er sjerstök ástæða til slíkrar hvatar nú, því það er ekki gott að leggja innflutningsbann og verndartolla á slíka iðnaðarvöru án þess að þing og stjórn geri annað og meira til að efla iðnaðinn í landinu. Þinginu ber skylda til þess að gera landið sjálfu sjer nógt, eftir því sem hægt er. Þá á jeg aðra brtt. um það, að taka aftur upp í fjárlögin styrk til handritaskrár Landsbókasafnsins. Jeg bar fram till. um það áður, að feld yrði niður fjárveitingin til að gefa út manntalið 1703, og jeg óskaði þess þá, að þeirri till. minni fylgdu ekki aðrir en þeir, sem ætluðu að fylgja mjer um hina. Þar sem handritaskráin er mikið nauðsynlegri en manntalið, sem nú er samþykt, þá er jeg öruggur um þessa till. mína. Um nauðsyn handritaskrárinnar þarf jeg ekki að tala sjerstaklega. Jeg veit, að hv.þm. er ljóst, hversu mikill fjársjóður liggur grafinn í handritasafni Landsbókasafnsins. Handritaskráin grefur upp þann fjársjóð til almenningsafnota. Jeg vil svo leyfa mjer að fara nokkrum orðum um brtt. annara hv.þm. og brtt.hv.fjvn. - Hv. fjvn. gerir það að till. sinni, að feldur verði niður styrkurinn til Þórbergs Þórðarsonar til orðasöfnunar. Tel jeg það mjög óheppilegt, þar eð maður þessi vinnur að starfi, sem ilt er að fresta. Það væri hægt að fresta því með góðu móti, ef hjer væri um orðasöfnun úr bókum að ræða, en ekki úr hinu lifandi máli. Nú standa einmitt yfir miklir breytingatímar á menningarháttum þjóðarinnar; því ber mikla nauðsyn til að safna nú því, sem rammíslenskt er í málinu og ekki er í letur komið. Jeg skal játa það, að það eru margir líkir styrkir, sem verður að fella niður sakir fjárhagsörðugleika þjóðarinnar, en jeg er sannfærður um, að það megi síst fella þennan styrk niður. Jeg veit, að margir hafa skoðað styrk þennan sem bitling, en það er ekki rjett. Maður þessi vinnur ekki einn að orðasöfnuninni, heldur hefir hann um 300 menn úti um alt land sjer til hjálpar. Ef hann fengi ekki styrkinn, yrði þessi starfsemi að falla niður, því hann hefir þurft að ferðast mikið um landið vegna þessarar orðasöfnunar. Auk þess er Þórbergur Þórðarson merkilegur maður fyrir margra hluta sakir. Hann er skáld gott og hefir þar að auki skrifað upp sögur og önnur þjóðleg fræði. Er það trú mín, að hann muni verða talinn merkilegur maður í sögu þjóðarinnar engu síður en Ólafur Davíðsson og fleiri, sem þingið teldi sjer skylt að styrkja, ef lifðu. Vona jeg að hv. deild felli ekki styrkinn. Þá er það annar styrkur, sem hv.fjvn. leggur til að verði feldur niður; en það er styrkurinn til ekkju Jóhanns heitins Sigurjónssonar skálds. Skil jeg ekki vel þá athugasemd hv. nefndar, er hún segir, að ekki sje vert að veita henni þennan styrk, vegna þeirra upplýsinga, sem fyrir liggi um hana. Mjer hefir altaf skilist svo, að styrkur þessi hafi ekki verið veittur konunni hennar vegna, heldur vegna ritfrægðar Jóhanns, og jeg fæ ekki sjeð, að sú ástæða sje fallin niður nú. Ef hv. nefnd á við það, að konan hefir lent í óláni, þá virðist mjer það frekar vera ástæða til að hækka styrkinn, en ekki að fella hann niður. Kona þessi var efnuð er hún giftist Jóhanni heitnum, en þau efni gengu til þurðar í búskap þeirra. Annars skal jeg ekkert um það segja, hvað satt er í því, sem blöðin hafa skýrt frá um konu þessa, en jeg hefi það eftir kunnugum manni, að frásagnirnar sjeu mjög ýktar. Konunni er að mörgu leyti vorkunn, því að eftir lát manns síns varð hún að flytja í versta hverfi Kaupmannahafnar - og þess geldur hún nú. Þær ástæður, sem hvöttu þingið til þess að veita henni þennan styrk, eru ekki fallnar niður; það var gert vegna Jóhanns heitins, sem hafði gert þjóðinni sóma með ritum sínum. Hann er ásamt fornsögum vorum og íslenskri síld - ef jeg mætti nefna hana í svo heiðarlegum „selskab“ - hið eina, sem miljónir manna þekkja frá Íslandi. Jeg vænti því, að þingið sjái sóma sinn og felli ekki þennan styrk niður. Þá hefir hv.fjvn. gert till. um skólamál og leggur yfirleitt til, að úr þeim sje dregið. Vil jeg þá fyrst minnast á kennaranámsskeið, sem haldið er hjer á vorin. Það hefir hlotið styrk áður, en nú leggur hv. nefnd það til, að hann falli niður. En jeg skal leyfa mjer að taka það fram, að styrkur þessi fer alls ekki í laun handa kennurum námsskeiðsins, því að þeir menn eru allir í þjónustu ríkisins. Hefði jeg skilið þessa till.hv. nefndar, ef styrkir til ýmsra annara skóla, t. d. námsskeiðs húsmæðra, sem líkt er ástatt um, hefðu verið lagðir niður. Með því að fella niður þennan styrk missir landið 6 vikna starf manna, sem eru í þjónustu þess hvort eð er. - Þá vildi jeg nefna það, að háttv. nefnd vill lækka styrkinn til iðnskólans. Er það mjög ómaklegt. Skólinn hefir nú starfað í 50 ár, en var gerður að föstum kvöldskóla fyrir 20 árum. Árin 1906–10 hafði skólinn 5 þús. kr. styrk, og verður því tæplega litið svo á, að 6 þús. kr. sje of mikið nú. Njóta margir menn kenslu við skólann, enda hefir því verið lýst yfir í þessari hv. deild, að skólinn gerði mjög mikið gagn. Hafa iðnaðarmenn lagt á sig þá kvöð að greiða 75 kr. á ári með hverjum nemanda, sem skólann sækir, og er það eigi lítil fjárhæð. Það hefir áður verið minst á samvinnuskólann. Hefir hv.fjvn. lagt það til, að styrkurinn til hans yrði lækkaður um sömu fjárhæð og styrkurinn til iðnskólans. Jeg vildi aðeins geta þess í þessu sambandi, að samvinnuskólinn er enginn sjerskóli sem verslunarskóli, heldur veitir hann mönnum, auk sjerfræðinnar, almenna fræðslu. Bókfærsla er kend þar að 1/3 hluta, tungumál að 1/3 og fjelagsfræði allskonar, svo sem alt, er að kaupfjelags- og samvinnufjelagsskap lýtur, að 1/3. Tel jeg því mjög ómaklegt að lækka þennan styrk, þar eð skólinn er eigi neinn sjerskóli, heldur almennur unglingaskóli, en marga þá skóla hefir háttv. nefnd ekki lækkað. Þá kem jeg að kvennaskólanum í Reykjavík. Hefir einnig komið fram tillaga um að lækka hann. Er það mjög misráðið, sjerstaklega þegar þess er gætt, að það mun vera einn hinn ódýrasti skóli í rekstri á öllu landinu. Býr skólinn við mjög örðug kjör, þar sem hann á ekki húsnæði sjálfur, en verður að leigja það. Fara til húsnæðis og ljósa um 10 þús. krónur af styrk þeim, sem áætlaður er í fjárlögunum. Er mjer kunnugt um það, þar eð jeg hefi kent við skólann, að honum er mjög vel stjórnað. Ætla jeg mjer ekki að fara mörgum orðum um þessa till., því jeg býst við, að hv.þm. sje það ljóst, að mentun kvenna er ekki of mikið styrkt, þó að þessi styrkur fái að halda sjer. Jeg er hv.fjvn. þakklátur fyrir það, að hún hefir tekið upp aftur í fjárlagafrv. styrk þann til leiðbeiningar við húsagerð í sveit, sem landsstjórnin feldi niður. Er öllum kunnugt um, að slíkur styrkur er mjög nauðsynlegur, enda hefir hann komið að góðum notum. Það er ekki nóg fyrir sveitabændur að fá húsateikningar frá Reykjavík. Þeir þurfa að eiga kost á manni, sem getur leiðbeint um, hvernig húsin eigi að byggja. Víða hjer á landi eru hús köld, saggasöm og veggir sprungnir, og stafar þetta vitanlega af vanþekkingu á að reisa þau. Sparnaðurinn má ekki hamla endurbótum í húsagerð, því það er einhver brýnasta þjóðarnauðsyn. Í þúsund ár hefir ekki verið meira fje eytt til annars hjer á landi en til húsabygginga. Við höfum bygt ljeleg hús, sem hafa fúnað fljótt og þurft að endurreisa á 20–50 ára skeiði. Í þetta hefir þjóðarauðurinn farið, og heimilismenningin hefir svo fúnað niður með moldarkofunum. Mjer er kunnugt um það, að maðurinn, sem þessi styrkur er veittur, hefir margt vel gert. Mjer er kunnugt um tvö hús á Vesturlandi, sem bygð voru á sama tíma; annað var bygt eftir teikningu húsameistara ríkisins, og kostaði hver ten.m. 68 kr. Hitt var bygt eftir fyrirsögn Jóhanns, og kostaði ekki nema 29 kr. hver ten.m., og var þó fyrirmyndarhús að öllum frágangi. Þetta dæmi eitt sýnir ljóslega, hve mikil nytsemd má verða af störfum þessa manns, enda vinnur hann sjálfur að steypunni og kennir þá um leið öðrum þetta starf. Jeg lít svo á, að þessum manni beri skylda til að gefa út rit til leiðbeiningar í þessum efnum, enda hefir hann lýst því yfir, að hann myndi gera það svo fljótt sem kostur er á. Hingað til hefir hann leitast við að safna reynslu um það, hvað væri haldbest við byggingar. Eftir að hafa aflað þessa fróðleiks er hann fær um að skrifa leiðbeiningar til almennings. Í sambandi við þetta vil jeg minnast á síðustu brtt. mína. Hún er smá að fjárhæð, en stór að því er efni snertir. Er þar farið fram á að veita 1000 kr. til verðlauna fyrir ágætustu teikningar og tillögur um híbýlaprýði. Eins og kunnugt er, er gamli stíllinn hjer á landi alveg að hverfa. Gömlu baðstofurnar, þar sem rúmin stóðu með heimaofnum ábreiðum sitt til hvorrar handar undir sköruðum súðum, eru að hverfa úr sögunni. Í stað þeirra eru komin teningslöguð herbergi, sem ekkert er til í, ekki vegna fátæktar einnar saman, og því síður vegna smekkleysis fólksins, heldur vegna þess, að fólkið hefir engar fyrirmyndir neinstaðar frá. Þegar flutt var úr gömlu baðstofunni í nýja húsið, var ekkert þaðan að flytja, því húsgögnin voru föst. Afleiðingin er sú, að í nýja húsinu er ekki um önnur húsgögn að ræða en ef til vill eina kommóðu og nokkra stóla úr kaupstað, þó enginn sparnaður sje að hafa stóla heldur en fasta bekki, sem væru þá smíðaðir heima og útskornir eftir hagleik og hugviti íbúanna. þannig hygg jeg, að mætti forða töluverðu fje, sem nú fer til útlanda að óþörfu, og sem aðeins er til menningarspillis. Á þann hátt gæti till. mín verið sparnaðartill., eins og nauðsyn er um allar till. nú, ef þær eiga að ná framgangi. Sparnaðurinn er í því fólginn að leiðbeina fólki til að lifa af eigin störfum og hagleik. Einnig er mikil menningarbót að því, að fólkið fáist til að skapa sjálft heimili sín í ríkara mæli en hingað til. Í seinni tíð hefir lítil rækt verið lögð við að glæða fegurð heimilanna og ekki verið fje til þess varið. Þessi till. mín stendur í nánu sambandi við till hv.fjvn., og leyfi jeg mjer því að vænta stuðnings hennar. Menning heimilanna á að geta geymst í híbýlunum og gengið mann fram af manni, í stað þess að fúna niður jafnóðum með hverri kynslóð. Atvinnuvegirnir eru einskis nýtir, ef þeir styðja ekki holla og fagra menningu. Ekki er það til of mikils mælst af svo göfugri samkomu sem þessari, að hún hafi eitthvað af hugarfari konunnar, sem keypti smyrsl fyrir aura sína, í stað þess að gefa þá fátækum. Fjárhagsvandræði okkar munu lengi standa yfir, og ekki gott að slá öllu á frest, sem til menningar horfir, þangað til þeim linnir, enda mun seint úr rætast, ef menn geta ekkert annað til fundið þjóðinni til viðreisnar en nábleikan sparnað, en þann sparnað kalla jeg nábleikan, sem ekki þekkir önnur verðmæti en sparisjóðsbækur.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það er nú liðinn sólarhringur síðan jeg talaði síðast, og æðimarga punkta hefi jeg skrifað niður; en af því svo langt er liðið, býst jeg við, að farið sje að fyrnast yfir sumt af því, sem sagt hefir verið. Jeg vil taka það strax fram, að tiltölulega fátt hefir verið fundið að störfum fjárveitinganefndar að þessu sinni, og ýmsir látið í ljós, að þeim þætti störfin heldur góð. Fyrir það get jeg þakkað; en hinu ætla jeg að reyna lítillega að svara. Fyrst er þá háttv. 1. þm. G.-K. (ÁF). Hann átti fyrir tveim till. að mæla, um launauppbót fyrir fiskimatsmennina, sem nefndin var mótfallin. Hitt atriðið var Flensborgarskólinn. Er eðlilegt, að hv.þm. finni að gerðum nefndarinnar í þessu efni, því þarna er hann kunnugur og þykir vænt um skólann. Jeg skal strax taka það fram fyrir hönd nefndarinnar, að till. hennar er alls ekki fram komin af því, að hún viðurkenni ekki fyllilega nauðsyn þessa skóla. Heldur er það af því, að hún vill spara ríkissjóði það, sem hægt er, og leggja á viðkomandi hjerað eitthvað af kostnaðinum. Skal jeg ekki fjölyrða um þetta, því jeg mun koma að því seinna. Háttv. þm. taldi þennan skóla þann besta, sem við ættum, og hefði hann starfað í 40 ár. Sama var sagt um kvennaskólann og að hann hefði starfað í 50 ár. Þetta heyrum við alstaðar að. Hvaða hugvekju mundi þetta nú gefa þeim mönnum, sem mest halda fram þessum skólum? Mundi það ekki benda á, að það sje ekki rjett að leggja niður skólana sem prívatskóla og velta þeim yfir á ríkið! En þó halda þessir sömu menn því fram, að ríkið eigi að taka við skólunum og reka þá alveg á sinn kostnað. Hæstv. fjrh. fann sjerstaklega að gerðum nefndarinnar í skólamálunum og taldi þessa leið, sem við höfum valið, alveg ranga og að uppástungur nefndarinnar bygðust á breytingu á gömlum greiðsluhlutföllum, og kvað stofnanirnar, sem hlut eiga að máli, ekki eiga sök á fjárhagsvandræðunum, Það mun rjett vera, nema að því leyti sem sumar stofnanir eru ágengari en aðrar á ríkissjóð og með ósanngirni og frekju krefjast fjárins eins og hjer á sjer stað. En það, sem nefndin fer hjer fram á, er ekkert nýmæli. Hvarvetna þar, sem stofnsett eru einhver nytjafyrirtæki, hvort sem það eru skólar eða annað, eru þær sveitir eða hjeruð, sem fyrirtækinu hrinda á stað, vanalega öflugustu stuðningsmennirnir, þrátt fyrir það, þó það sje til landsnytja. Þetta er líka eðlilegt, því fyrirtækin spretta upp af sjerstakri þörf þar, sem þau myndast, og þannig er það með skólana hjer. Hæstv. fjrh. var að tala um það, að ríkissjóður hefði betri aðstöðu til að ná tekjum sínum og fleiri gjaldstofna til að leggja á en bæirnir. Þetta er rjett og ekki rjett. Í raun og veru er gjaldþolið sá einasti gjaldstofn, sem lagt er á, og þó ríkissjóður hafi fleiri úrræði til álagningar, þá nær hann ekki inn sköttunum nema meðan gjaldþolið leyfir. Enda koma skattar hans oft þyngst niður á þeim, sem minst hafa gjaldþolið. Afleiðingin er sú, að ríkissjóður missir talsvert af þessum tekjum. En bæjarfjelög og hreppsfjelög hafa að því leyti tryggari tekjustofna, að þau leggja á skatta eftir efnum og ástæðum, og hafa einnig betur í hendi sjer að ná sínum sköttum inn. Og þó að bæjarfjelag Reykjavíkur vilji ekki veita fje til hinna ýmsu skóla í bænum af því að þeir sjeu landsskólar, þá hefir það þó hispurslítið notað rjett sinn til þess að skattleggja Eimskipafjelag Íslands, af því að það hefir aðsetur hjer í bænum, þó það vitanlega sje landsstofnun. Þennan rjett sinn tæmir það meira en miskunnarlaust, en neitar jafnframt öllum hliðstæðum skyldum. Í þessu kemur ekkert þjóðarvíðsýni fram, heldur þröngur sjóndeildarhringur bæjarins. Jeg veit ekki til þess, að neitt hjerað úti á landi hafi mótmælt að styðja sem því ber þær stofnanir, sem tilheyra því sjerstaklega. Því það gildir alveg sama um þessa skóla hjer í bænum og hjeraðsskóla, að þeir verða til miklu meira gagns þeim stað, þar sem þeir starfa. Hæstv. fjrh. mintist á mentaskólann í þessu sambandi. Jeg nota því tækifærið til að minna á það, að hæstv. fjrh. hefir einnig gengið inn á þessa skoðun nefndarinnar hvað hann snertir, þar sem hann hefir verið fylgjandi því, að gera mentaskólann að óskiftum skóla. En afleiðingin af því yrði sú, að Reykjavík þyrfti þá að kosta sinn gagnfræðaskóla. Hæstv. fjrh. veit það líka vel, að í mentaskólanum - er jeg tók sem dæmi - og ýmsum öðrum þeim skólum, er nefndin vill láta bæinn styrkja, er ekki helmingur nemenda búsettur utan Reykjavíkur. Það er því bæði rjettlætis- og sanngirniskrafa, að bærinn greiði sinn hluta til þeirra. Þykir mjer leitt, að hæstv. fjrh. er í þessum skólamálum frekar þm. Reykjavíkur en fjármálaráðherra landsins. Það, sem jeg hefi sagt um kvennaskólann, má ekki taka þannig, að nefndin álíti hann ekki nauðsynlegan og góðan skóla, enda hefi jeg ekki talað nema hlý orð í hans garð. Þingið hefir það hlutverk á hendi að verja ríkissjóð fyrir ágangi einstaklinga, bæjarfjelaga og hverra annara, sem tilraunir gera til þess að gera sjer hann að fjeþúfu. Mjer finst þetta vera ein af fremstu skyldum þessa þings. Bæjarfjelögin verða nú að styðja ríkissjóð, hjálpa með alúð til að stöðva fall hans og þannig vinna að þjóðarheillum. Og jeg efast alls ekki um, að þetta bæjarfjelag geti það. Það hefir nýlega lagt hundruð þúsunda í landakaup, er ekki sýnast bráðnauðsynleg; miklu fremur líklegt, að þau kaup sjeu gerð á óheppilegum tíma og að landið falli fremur í verði en hitt. En þetta bæjarfjelag vill ekki rjetta hönd til að ljetta undir með þeim skólum, sem tilheyra því og það telur nauðsynlega. Hæstv. fjrh. gat um það viðvíkjandi kvennaskólanum, að betra hefði verið að orða þetta svo, að styrkurinn kæmi annarsstaðar frá. Já, það má vel vera, en í raun og veru kæmi það þó annarsstaðar frá úr bænum, og yrði þá skólanum haldið uppi af honum. Það var síðasta verk hæstv. fjrh. sem óbreytts þm. að gera brtt. um kvennaskólann í Reykjavík, sem fer fram á hækkaðan styrk, hærri en hann hefir nokkru sinni verið útborgaður. 1920–1921 var áætlað til skólans 14 þús. kr., en útborgað yfir 25 þús. Þetta var nefndin ekkert sjerstaklega að setja út á. En hitt telur hún ekki rjett, að þegar verið er að draga úr öllum kostnaði við skólahald, og liggur við að verði að fresta því, að fara þá að leggja til þessa skóla 4 þús. kr. framyfir það, sem nokkru sinni hefir verið veitt til hans. Nefndin hefir líka lagt til að lækka styrk til annars skóla, sem er hliðstæður þessum. kvennaskólans á Blönduósi; en það minnist hæstv. fjrh. ekkert á. Þetta gerði nefndin til að fylgja samræmi, jafnvel þó nokkur hluti hennar álíti fyrirkomulag þess skóla heppilegra og hollara en kvennaskólans í Reykjavík. Hæstv. fjrh. álítur þó rjett að lækka á honum, en hækka á Reykjavíkurskólanum. Hæstv. fjrh. mintist á Fiskifjelagið. Honum þótti fara ærið mikið fje til stjórnar og starfsmanna, og taldi það ekki vel farið. Jeg veit ekki, hvort þetta er rjettilega athugað, en jeg vil taka það fram, að þetta fjelag hefir margvíslegan kostnað, sendir menn víðsvegar og hefir ýmsar tilraunir með höndum, sem verður að leggja mikið í kostnað við án þess að sjá neinn árangur fyrst í stað. En það er alls ekki hægt að meta störf þessara manna fyr en eftir óákveðinn tíma. Störf eins manns geta hæglega margborgað allan kostnað, sem fjelagið hefir lagt út í þessu skyni. Þá er hv. 2. þm. Rang. (KlJ). Hann tók í sama streng um iðnskólann og hæstv. fjrh., og þarf jeg því ekki að svara honum sjerstaklega. Þá mintist háttv.þm. á nokkra liði í till. nefndarinnar, sjerstaklega 98.–109. lið, um það að fresta prentun Alþingisbókanna, til dansk-íslenska fjelagsins o. s. frv. Mjer virðist það gagn, sem má verða að Alþingisbókunum, alls ekki vera útilokað, þó að frestað sje í svipinn að gefa þær út. Þær eru helst fyrir sögumenn, og geta þeir haft aðgang að þeim, þó þær sjeu óprentaðar. Þá kem jeg að gjöldunum til framkvæmda jarðræktarlaganna. Það, sem öllum kemur saman um, að mesta áherslu beri að leggja á, er einmitt það, að auka framleiðsluna, og það verður ekki með öðru fremur gert en að auka ræktun landsins. Því kom nefndinni líka saman um, að síst bæri að spara á þessum lið, enda hafa borist hvaðanæva kröfur um þetta. Og nefndin sá sjer ekki annað fært en að taka þennan lið, því annars mætti segja, að brotin hefðu verið lög á landsmönnum, lög, sem þingið hefir samþykt ekki alls fyrir löngu og komin eru í gildi. Þá mintist sami háttv.þm. á baðlyfin eða kostnaðinn við fjárkláðalækningar. Það kann vel að vera, að dregið sje úr þörfinni á þessum lið nú, en nefndin sjer enga ástæðu til að hafa þennan lið í óvissum gjöldum, þar sem vitanlegt er, að hann er orðinn fastur útgjaldaliður. Jeg veit það líka, að víða að berast raddir um það, hvað mikið þurfi að gera til að kveða fjárkláðann niður. En hvað mikil brögð sjeu að honum sem stendur, veit jeg auðvitað ekki með vissu. En væntanlega verður ekki langt að bíða þar til útrýming hans verður tekin föstum tökum, og þetta er aðeins þangað til, og má vera að liðurinn sje of hátt áætlaður. Háttv. þm. tók fram, að baðlyf lægju hjer, og þá líklega í Reykjavík, fyrir 50 þús. kr. Baðlyfin voru keypt samkvæmt ráði dýralæknis, því það þótti tryggara. Síðan hafa þau verið notuð. En þess munu dæmi, að þau hafi drepið fje, en látið færilýsnar lifa. Jeg veit ekki, hvað hæstv. stjórn hefir gert til þess að kenna mönnum að nota lyf þessi, t. d. með útgáfu leiðbeininga. En ef þau baðlyf liggja nú enn hjer í Reykjavík fyrir um 50 þús. kr., þá tel jeg, að stjórnin fari óforsvaranlega með þau. Þá var það fjeð, sem ætlað er, að til markaðsleitar gangi. Þá upphæð þótti hv.þm. nefndin hafa áætlað of háa. Ef hann álítur, að þær markaðsleitir, sem þegar hafa verið gerðar, sjeu tæmandi, þá er það auðvitað rjett, en annars ekki. En það getur altaf til þess komið, að mikið þurfi að gera til þessa, og því getur varla talist rangt að fara þetta hátt. Enda hefir það sýnt sig, að sumir háttv.þm. vilja setja lið þennan enn hærri. Þá kem jeg að leiðbeiningarmanni við húsagerð til sveita. Mjer fanst hv.þm. vera allharðorður í garð þessa manns. Að vísu er það satt, að hann var seinn til að gefa skýrslu um starf sitt. Kom hún fyrst í desembermánuði, og hefi jeg nú lesið hana. Þar getur hann þess, að hann hafi minst á það við fyrverandi atvrh. (KlJ), að hann hafi verið að fást við tilraunastarfsemi heima hjá sjer, og hafi því ekki getað farið leiðbeiningarferðir út um land, enda ekki sjerstaklega óskað eftir honum. Jeg held nú ekki, að það skifti miklu máli, hvar tilraunirnar eru gerðar. En ýmsra dómur er það, að hann hafi þegar fundið ýmislegt, sem til bóta horfir í húsagerð, en sem áður hefir verið leitað að eða verið óreynt. Hefir hann líka tekið fram. Í skýrslu sinni ýmislegt, sem hann telur að horfi til bóta, og er jeg því fullviss, að starf hans sje hið gagnlegasta. Enda býst jeg við, að andmæli hæstv. fyrv. atvrh. (KlJ) hafi stafað af því, hvað skýrsla þessa manns kom seint, en ekki af hinu, að hann telji starfsemi hans lítils virði. Háttv. sami þm. (KlJ) gerði lítið úr því, að þóknun fyrir þennan starfa rynni í ríkissjóð. Jeg tel þó talsverðar líkur fyrir því, að sú verði raunin á. Þessi maður hefir tekið fram í skýrslu sinni, hvað hann hafi gert utan þeirra tilrauna í húsagerð, sem hann hefir gert hjá sjálfum sjer. Hann hefir gert teikningar að tíu íveruhúsum og öðrum húsum í sambandi við þau. Og hann hefir fengið beiðni frá 5 mönnum um að hafa eftirlit með byggingu húsa, sem þeir ætla að reisa næsta sumar. Þetta sýnir, að ennþá er viðleitni uppi til sveita að bæta húsakynnin, þrátt fyrir fjárhagsörðugleikana, og þarf heldur að lyfta undir þá viðleitni en hitt. Og óviðkunnanlegt finst manni það, að um leið og stjórnin leggur til, að starf þessa manns sje lagt niður, þá greiðir hún laun aðstoðarmanni húsagerðarmeistara ríkisins, sem gerir ýmislegt, sem ríkinu ber engin skylda til að kosta, svo sem uppdrætti að læknisbústöðum o. fl., án þess að ríkinu komi nokkur borgun fyrir það. Hv. þm. Str. (TrÞ) hefir þegar andmælt ýmsu, sem haft hefir verið á móti till.fjvn. Jeg vil samt leyfa mjer að fara lengra út í sumt af því. Kem jeg þá fyrst að skrifstofukostnaði biskups. Það má vera, að nefndin hafi áætlað hann helst til lágan. En þess er þó að geta, að einmitt í þessu atriði hafði nefndin glöggar upplýsingar að fara eftir, þar sem einn af þeim, sem sæti eiga í nefndinni, hefir áður um langt skeið verið mjög handgenginn þeim störfum, sem undir biskupsskrifstofu heyra, svo að segja má, að hann hafi alist upp með þeim. Og hann áleit, að komast mætti af með þessa upphæð. Sjálfur hefi jeg auðvitað enga sjerþekkingu á þessum málum, en nefndin áleit, að óhætt væri að taka fult tillit til þessara upplýsinga, og því heldur hún sjer við þessa tölu. Þá er það aukakennarinn við háskólann. Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) taldi það vera samningsbrot gagnvart þeim manni að taka hann af fjárlögunum. Í þessu sambandi get jeg mint á það, að á þinginu 1921 kom fram frv. um að gera mann þennan að föstum starfsmanni við háskólann. Þær ástæður voru taldar liggja fyrir frv., að fjvn. hefði þá þegar lofað honum starfinu áfram. Þessu var þá harðlega mótmælt, og ekki síst af hv.þm. Borgf. (PO). Frv. þetta var felt með miklum atkvæðamun. Og jeg býst heldur ekki við, að hæstv. stjórn sje þeirrar skoðunar, að hún eigi að greiða fje aðeins eftir því, sem fjvn. hefir lagt til. Sú ástæða er því fallin. Því þó þingið taki mann inn í fjárlög, þá nær sú skuldbinding þingsins ekki lengra en til þess tíma, sem fjárlögin gilda. Þingið setur ein lög þennan daginn og önnur hinn daginn. Og hafi þessi maður, sem hjer á hlut að máli, verið látinn segja af sjer öðru starfi, til að takast þetta á hendur, þá ber þingið enga sök á því. Hafi fjvn. fengið hann til þess með loforði um að hann fengi að halda starfi sínu við háskólann áfram, þá hefir hana brostið alla heimild til þess. Enga ástæðu sje jeg heldur til þess, að þessu atriði verði frestað til 3. umr. Og að nokkur lítilsvirðing frá hálfu nefndarinnar á þessum manni eigi sjer stað, eins og hv.þm. V.-Sk. (JK) gat til, þá verð jeg fastlega að mótmæla því. En okkur fundust störf hans vera mjög lítil, og þó hann hafi á þessu tímabili gefið út nokkur vísindarit, þá staðfestir það þetta sama, og eins myndi hann hafa getað gert það, þó hann hefði ekki verið við háskólann. Því, sem hæstv.forsrh. (JM) sagði um skólana, hefir þegar verið svarað. Þess má geta, að nefndin var mjög samhuga um þetta atriði og eins um það að láta ákvæðið ekki ná nema til Reykjavíkurskólanna. Hæstv. forsrh. (JM) vítti það, að styrkurinn til Jóhannesar L. Jóhannssonar orðabókarhöfundar yrði lækkaður. En nefndin gekk út frá, að hann fengi sjer annað starf samhliða orðabókarstarfinu, og styrkurinn var miðaður við styrk, sem annar maður, sem líkt stendur á um, hefir í fjárlögunum. Þá taldi hæstv.forsrh. hina mestu fjarstæðu að lækka fjárveitinguna til veðurathuganastofunnar. Það er satt, að við urðum að taka þennan lið á okkur við sambandslögin. En við eigum samt ekki að veita meira fje í þessu skyni en þörf er á. Og jeg get gefið þær upplýsingar, að einmitt þennan lið hafði nefndin tekið til sjerstakrar athugunar og komist að þessari niðurstöðu eftir samkomulagi við forstöðumann veðurathuganastofunnar. Nefndin taldi, að hægt væri að hækka tillagið til veðurfarsbókanna, og eins hjelt hún, að meiri samvinna við landssímastjóra um veðurskeytin gæti komið til greina, og gæti þá forstöðumaðurinn komist af án aðstoðarmanns. Jeg skal ekkert um það segja, hvort eftirlit er haft með starfseminni á ýmsum ríkisstofnunum hjer í bæ og hvort óþarfir menn sjeu þar ekki einhversstaðar. En jeg býst fastlega við, að svo sje. Og jeg veit heldur ekki, hversu mikið starf hæstv.forsrh. ætlar þeim manni, sem hjer er um að ræða, að vinna, en nefndin ætlast til, að það sje fullkomið starf. Mun nefndin ekki hörfa frá sínum tillögum um þetta. Jeg skil ekkert í því, ef formaður veðurathuganastofunnar hefir farið að kvarta yfir þessu, eftir að hann hafði þó talað við nefndina og fallist á, að þetta mætti svo vera, sem nefndin leggur til. Þá sný jeg máli mínu til hæstv. atvrh. (MG). Hann mintist líka á kvennaskólann, og gat nú gefið þær nýju upplýsingar í þessu máli, að hann hefði átt tal um það við borgarstjóra hjer, og hefði hann sagt, að ekki kæmi til mála, að bærinn greiddi neitt til skólans. Auðvitað. Engum datt í hug, að hann mundi segja annað. Og fyrir nefndina er þetta engin ástæða. Þá talaði háttv.þm. Ísaf. (SigurjJ) um bryggjuna á Ísafirði. Hann sagði, að ef bærinn yrði ekki búinn að koma þessari bryggju upp fyrir 1. jan. 1925, þá yrði hann að borga 1000 kr. í sektir mánaðarlega þangað til henni væri lokið samkvæmt gerðum samningi. Þegar jeg sá þessa brtt., varð mjer að hugsa: Hvar koma þeir fyrir þessari nýju bryggju? Mjer finst ekki þurfi á að bæta, þar sem svo vel er fyrir sjeð áður. En þá er þessi samningur frá því er bærinn keypti Hæstakaupstaðinn. Þetta, að stjórnin hafi lagt þessa skyldu á bæjarfjelagið, með því er hún samþykti þennan gerning bæjarstjórnarinnar, nær vitanlega engri átt. Þá sagði þessi háttv.þm. (SigurjJ), að ríkissjóður þyrfti ekki að borga neitt út þó þessi styrkur væri veittur. Þetta skil jeg svo, að bærinn hafi sjálfur nóg fje til verksins, því hjer er ekkert verið að ganga að bænum af hálfu ríkissjóðs að greiða nú skuld sína. Og á meðan getur bærinn varið fjenu til þessa bryggjuverks, ef honum sýnist. Löggjafarvaldið tekur enga ábyrgð á gerðum stjórnarinnar hvað viðkemur þessum kaupsamningi. Til þess getur hún sjálf svarað, en þingið ber hjer enga skyldu. Það er líka nokkuð hart, að hugsa til þess að taka stórfjárhæð til þess að gera slíkt mannvirki á þessum stað, þar sem þess er alls engin þörf. En á hundra stöðum umhverfis alt land er hin brýnasta þörf slíkra mannvirkja, sem engin tök verða fyrst um sinn að bæta úr. Þá kem jeg að ræðu háttv. 4. þm. Reykv. (MJ). Hann talaði um ritfje biskups, sem líklegt var, en því þarf jeg engu frekar að svara. Það stendur fast, sem jeg hefi áður sagt um það atriði. Þá mintist hann á kvennaskólann og yfirsetukvennaskólann. Hann gleymdi ekki 50 ára afmæli kvennaskólans og lagði til, að hann yrði gerður að ríkisskóla. Áður var þess getið hjer við umræðurnar, að einkaskólarnir væru reknir á praktiskari hátt en ríkisskólarnir, og verður það því að teljast óheppileg breyting á einkaskóla að gera hann að ríkisskóla, þar sem svo stendur á. En þetta á að gera bara til þess að koma bænum undan því að þurfa að leggja nokkurt fje til skólans. Það gerir þá ekkert til, þó skólinn komi til með að kosta hálfu meira á þann hátt. Jeg get sagt háttv. 4. þm. Reykv., að til er annar kvennaskóli, sem líka á 50 ára afmæli um þetta bil.

Mælti jeg með því að gera kvennaskólann að ríkisskóla?

. Já, háttv.þm. mælti með því hjartnæmum orðum. Hann gleymdi ekki heldur þessari rausn Reykjavíkurbæjar, að leggja skólanum 500 kr. Þá talaði háttv.þm. (MJ) um Blönduósskólann og þau ósköp, að þar ætti að hækka námsstyrkinn. En þess ber að gæta, að vegna þeirrar breytingar, sem nýverið var gerð á fyrirkomulagi skólans, þá hefir fækkað tölu þeirra nemenda, sem hægt var að veita viðtöku. Svo að styrkurinn úr ríkissjóði hækkar ekki um eina krónu, þó till. nefndarinnar verði samþykt. Þetta er aðeins til þess, að notið verði þess námsstyrks, sem skólanum hefir verið ákveðinn. Þá mintist þessi sami háttv.þm. á Jóhannes Lynge og Guðmund Bárðarson og sáttmálasjóðinn. Jeg hefi áður svarað hvað viðvíkur Jóhannesi Lynge. En styrkinn til Guðm. Bárðarsonar taldi nefndin rjett að fella niður, með því að það var upplýst, að þessi styrkur gat ekki komið að gagni sem vísindastyrkur. Jeg gat þess áður í þessu sambandi, að sáttmálasjóður ætti að styrkja slíka vísindastarfsemi. Hann hefir úr vissum tekjum að spila og getur veitt á hverjum tíma eftir sínum efnum. En ríkissjóður verður í hvert sinn að fara eftir breytilegum fjárhag sínum, og það er jafnframt fyrir getuleysi ríkissjóðs, að nefndin. leggur til, að slíkir styrkir falli niður, því ella þyrfti að hækka hann töluvert, til þess að hann kæmi að notum. Þá talaði þessi sami háttv.þm. um styrkinn til Þórarins Guðmundssonar fiðluleikara, og taldi órjettmætt, að hann fjelli niður. Það er síður en svo, að jeg vilji fullyrða, að alt sje fyllilega rjettmætt, sem nefndin hefir lagt til. En jeg tel það rjettmætt frá því sjónarmiði, sem nefndin hefir skoðað þessi atriði öll, sem sje: ríkisfjárhagnum. Hún leit svo á í þessu tilfelli, að hjer væri ekki um svo mjög nauðsynlegt mál að ræða, enda lá engin skýrsla fyrir um það, hvernig því skilyrði hafi verið fullnægt, sem sett hefir verið að undanförnu fyrir styrk þessum. En það þykir nú líklega óþarfi. - Jeg hefi áður talað um leiðbeiningu við húsagerð í sveitum og þarf ekki við það að bæta. Viðvíkjandi uppgjöf á láni til Ólafs Hvanndals myndamótara, þá er því að svara, að þingið hefir áður veitt honum nokkurn greiðslufrest, og eftir því sem nefndin gat kynt sjer það mál, þá mun engin sjerstök nauðsyn á uppgjöf eða frekari greiðslufresti í þessu falli. Þá kem jeg næst að háttv. 2. þm.N.-M. (ÁJ). Hann talaði hóflega og skynsamlega. Og hann gerði meira: hann tók brtt. sína aftur, því hann taldi rjettmætt að fresta henni vegna fjárhagsástands ríkisins. Háttv. þm, Ak. (BL) talaði líka um styrkinn til Guðmundar Bárðarsonar. Jeg tek undir það, að nefndinni er kunnugt um, að kringumstæður þessa manns eru þröngar. Og eins og jeg hefi áður sagt, er það ekki af því, sem nefndin hefir lagt til, að styrkurinn fjelli burtu, að maðurinn hafi hans ekki þörf. En henni þótti önnur leið eðlilegri til þess að hjálpa þessum manni en að veita honum þennan vísindastyrk, sem víst er, að hann getur ekki notað. Hvað snertir styrkinn til heimilisiðnaðar, þá var það misskilningur hjá hv.þm. (BL), er hann sagði, að ekki væri hægt að sjá, hvert sá styrkur ætti að fara, að undanteknum 2000 kr. til Halldóru Bjarnadóttur. Styrkur þessi er veittur Heimilisiðnaðarfjelagi Íslands, og nefndin gerir aðeins þessa athugasemd, að af honum gangi 2000 kr. til Halldóru Bjarnadóttur. Þá mintist hann á fjárveitingu til kláðaútrýmingar, og kom fram allmikill metnaður í ræðu hans fyrir hönd bænda í þessu atriði. Það er náttúrlega gott að heyra slíkar raddir. En samræmið brestur, þegar farið er að bregða bændum um, að þeir hafi látið kláðann haldast við af tómu hirðuleysi. Þessu vil jeg mótmæla. Það er ekki hirðuleysi, sem hjer er um að kenna; heldur er það svikið baðlyf, einkum á stríðstímanum, sem haldið hefir við kláðanum. Nú verður að fá örugt baðlyf, svo að gagni verði. Þessu næst talaði hv.þm. Ak. (BL) um styrk samkvæmt jarðræktarlögunum og styrk til búnaðarfjelaganna. Jeg skildi hv.þm. svo, að það ætti að vera sá metnaðarhugur í bændum, að þeir þægju ekki borgun fyrir jarðabætur, sem þeir gerðu á sínu eigin landi. Jeg lít öðruvísi á. Jeg tel, að ríkinu beri skylda til þess að styðja ræktun landsins, og það verður ekki gert á annan hátt en þann að gjalda bændum fyrir það, sem þeir afkasta í þessu efni. Í nágrannalöndunum er það ekki talinn neinn vansi fyrir bændur að þiggja styrk til slíkra starfa, og þá ætti það ekki frekar að vera minkun íslenskum bændum. Þetta, sem fram kom hjá háttv.þm. (BL), var falskur metnaður. En þessi styrkur á að vekja annan metnað hjá bændum, þann metnað, að afkasta ekki minnu til ræktunar á sinni jörð heldur en aðrir. Styrkurinn til búnaðarfjelaganna er nú svo lítill, að álitamál er, hvort ekki ætti að fella hann alveg. En þessi styrkur hefir verið vel metinn alla tíð. Og þegar komið hefir til mála að fella hann niður, hafa hvaðanæva komið raddir til þess að mótmæla því. Taldi nefndin því ekki rjett að fella hann niður nú. Þó hann sje lítill, getur hann komið að talsverðu liði með því að ljetta undir með mönnum að kaupa verkfæri og á annan hátt. Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) talaði um kostnað við ljós og hita á Hólum og þótti hann fullhár í samanburði við Eiða- og Hvanneyrarskóla. Jeg held, að nefndin hafi ekki farið hærra hjer en annarsstaðar tiltölulega. Og eftir því sem hún gat komist næst, þá verður að telja þetta hæfilegt. Hjer er um að ræða mikla erfiðleika um aðdrætti. Líka er mótak að þverra á Hólum, og eyðast þá því meiri kol. Jeg veit ekki, hvernig á stendur í þessu efni á hinum stöðunum, en sje þar um mótöku að ræða, þá gegnir þar líka alt öðru máli. Annars fór nefndin hjer eftir því, sem reynslan hefir sýnt, að eyðst hefir undanfarið og ekki verður hjá komist. Þá er styrkurinn til Leikfjelags Reykjavíkur. Hv. 1. þm. S.-M. þótti það engin goðgá að krefjast framlags af Reykjavíkurbæ, því hann gerir tillögu um, að hann styrki fjelagið frekar en áður. Hann er sá fyrsti af hv.þm., sem viðurkennir stefnu nefndarinnar gagnvart bæjarsjóði. En það er langt frá, að það sje af hlífð við bæjarsjóð, þó nefndin hafi ekki krafist frekara framlags til fjelagsins. Henni þótti þetta, sem er, nokkuð hæfilegt og bæjarsjóður taka þar frekari þátt í en annarsstaðar. Hún vill því láta þetta vera óbreytt í frv. Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) talaði um kvöldskóla verkalýðsfjelaganna hjer í Reykjavík og styrk til hans, sem er nú ekkert nýtt. En hitt var nýtt, sem hann skýrði frá í þessu sambandi, að bæjarsjóður ætlaði að styrkja þetta góða fyrirtæki. Nefndin telur samt ekki fært fyrir ríkissjóð að styrkja þennan skóla, eins og á stendur, og býst við, að bæjarsjóður muni halda honum uppi svona fyrst um sinn á sitt eindæmi. Þá flytur þessi háttv.þm. (JBald) aðra brtt. um það að hækka styrk til Þórðar Flóventssonar, til leiðbeiningar við laxa- og silungaklak. Nefndin hefir ekki viljað leggja á móti þessu atriði, og hafa því nefndarmenn óbundin atkvæði um það. Jeg fyrir mitt leyti tel, að hann hafi sýnt svo mikinn áhuga og viðleitni í þessu verki, að rjett sje, að hann beri meira úr býtum en stjórnin hefir áætlað, enda er hjer um smáupphæð að ræða. Þá mintist hv. sami þm. á Þjóðmenjasafnið. Þótti honum lækkunin nokkuð mikil og taldi, að aðsóknin mundi rjena við það, að styttur væri sá tími, sem safnið væri opið vikulega. En jeg sje ekki, að nefndin þurfi neinn kinnroða að bera fyrir þessa till. sína, því að jeg lít svo á, að margt verði að gera nú til sparnaðar, sem komi ver niður en þetta. Þar sem hv.þm. mintist á lækkun launa þeirra, er við safnið starfa, vil jeg taka það fram, að nefndin lítur svo á, að geti þeir hinir sömu ekki sætt þeim kjörum, þá verði þeir að útvega sjer einhver önnur störf. Er það altaf svo, þegar spöruð eru laun eða embætti, að einhver bíður við það óþægindi. Og ætti að sigla fyrir þau sker, er hætt við, að sparnaður yrði ekki mikilvægur á þessu þingi. Þá mintist sami hv.þm. á sparnaðinn við veðurathuganastöðina. Finst mjer það þurfa lítilla svara, því að það mun öllum ljóst, að ennþá hefir ekki orðið það gagn að veðurspám, að ekki sje forsvaranlegt að lækka að sinni styrk til stöðvarinnar. Um fallbyssuna á Þór er það að segja, að alment mun vera skoðun manna, að hún sje nauðsynleg og skipið komi ekki að hálfu gagni meðan hana vanti. En annars hygg jeg, að hv. 2. þm. Reykv. þurfi ekki að vera hræddur við fallbyssu þessa, að minsta kosti ekki enn sem komið er, meðan hún er ekki komin á skipið. Þá kem jeg að styrknum til Ingeborg Sigurjónsson. Jeg verð þar því til að svara, að nefndin hefir heyrt þennan orðróm, og býst jeg við, að hv.þm. hafi svipaðar heimildir um sannindi hans og eigi betri. Annars er jeg því máli alveg ókunnugur, þó að jeg sje í nefndinni. Næst mintist hv. 2. þm. Reykv. á niðurfelling styrksins til Þórbergs Þórðarsonar. Sagði hann, að fjarri væri sanni að fella niður starf, sem svo væri langt á leið komið sem orðasöfnun Þórbergs. Við nefndarmenn viðurkennum það fyllilega, að eitthvert gagn kunni að vera að starfinu. En hvað mörg óunnin störf eru fyrir hendi á þessu landi miklu brýnni en þetta? Hve mörg manndrápsvötn eru óbrúuð, vötn, sem öðruhvoru taka mannslíf í skatt af þjóðinni? Þau eru ærið mörg ennþá, og lengi mætti slíkt telja, uns tæmt yrði. Hjer eru alstaðar óuppfyltar kröfur og óunnin verkefni. En fjárhagsmáttur þjóðarinnar er ekki svo mikill, að hún geti öllu annað. Jeg sje því ekki, að nefndin drýgi neina goðgá, þó að hún leggi til, að þessi styrkur til orðasöfnunar falli niður um hríð. Hafi maðurinn brennandi áhuga á starfi sínu, sem jeg efast ekki um, getur hann í hjáverkum sínum haldið þeim samböndum sínum úti um land, sem hann þegar hefir fengið, og unnið úr því verkefni, sem honum berst að. Er það þá ekki fyrsta þjóðnytjastarfið, sem unnið hefir verið fyrir lítið hjer á landi. Það kann að hafa verið fleira, sem hv. 2. þm. Reykv. mintist á, en jeg læt hjer staðar numið og sný mjer að hv. 2. þm. Árn. (JörB). Hann mintist fyrst á smjörlíkisgerðina þar eystra. Ríkissjóður lánaði á sínum tíma fje til þess fyrirtækis, en ekki verður sjeð, að nein sanngirni mæli með því, að hann gefi upp þá skuld, þó að síðar væru, er nauðsyn þótti, sett lög, er komu þessu fyrirtæki illa. Er og líklegt, að eigendur smjörlíkisgerðarinnar sjái sjer fært að flytja hana þaðan, sem hún nú er, ef hún er líkleg til að gefa af sjer góðan arð. Sje svo ekki, sannar það ekki annað en að ríkissjóður hefir glæpst á að lána fje til fyrirtækis, sem óheppilega var til stofnað. En þrátt fyrir það, er engin ástæða til að gefa upp skuldina. Sami hv.þm. mintist á, að nefndin hefði klipið af launum garðyrkjustjóra, og taldi hann það illa ráðið. En nefndin verður að líta svo á, að maður, sem vinnur að slíku starfi, hljóti að geta aflað sjer allmikilla aukatekna. Býst jeg líka við, að Búnaðarfjelag Íslands mundi sjá sjer fært að veita honum einhvern styrk, ef þess gerðist þörf. Næst voru iðnskólinn og skólinn í Bergstaðastræti. Þarf jeg þar ekki að segja annað en það, að nefndin taldi bænum skyldast að styrkja þessa skóla, þar sem þeir eru að mestu leyti fyrir hann, eins og jeg hefi áður tekið fram. Um ungmennafjelögin og íþróttasambandið vil jeg taka það fram, að nefndin viðurkennir fyllilega starf þeirra fjelaga, en sá sjer ekki annað fært en klípa þar af í samræmi við annað. Hv. þm. V.-Sk. (JK) setti út á það, að nefndin hefði kvatt Alexander Jóhannesson með vanþakklæti. Þetta er ósatt og á sjer engan stað. Hún hefir aðeins tekið það fram, að starf hans hafi verið lítið, og það hafa margir gert áður. Þá er kvennaskólinn hjer í Reykjavík. Virðist svo sem sumir þm. viti ekki, að til sje annar kvennaskóli á landinu. Blönduósskólinn þykir líklega of sveitalegur til þess að vera talinn með.

Er hann almennur kvennaskóli?

. Hann er almennur kvennaskóli og fyrst og fremst almennur hússtjórnarskóli, kennir einmitt það, sem hver kona þarf fyrst og fremst að kunna. Og jeg býst við, að fá hjeruð hafi styrkt skóla sína eins vel og Húnavatnssýsla þann skóla. Sækja hann þó námsmeyjar alstaðar utan af landi. En það er ekki til neins að verja, að kvennaskólinn hjer í Reykjavík er fyrst og fremst skóli fyrir bæinn, hvað sem hv. 4. þm. Reykv. (MJ) segir. Þá er það, sem minst var á styrkinn til blaðamannafjelagsins. Er þar nokkuð skotið fram hjá markinu, því að nefndin hefir einmitt lagt til, að ríflegur styrkur verði veittur til frjettastofu þess. Um 40 þúsund króna styrk til Þórs þarf jeg ekki að fara mörgum orðum, því að tillaga um þá fjárhæð liggur alls ekki fyrir, svo að um hana verða ekki greidd atkvæði hjer í deildinni. Næst kem jeg að hv.þm. Barð. (HK). Og um það, sem hann mintist á, langaði mig einmitt til að fara nokkrum orðum. Get jeg þó ekki tekið það hjer til eins ítarlegrar athugunar og jeg vildi. Því miður hefi jeg orðið var við það úti um land, að menn eru margir hverjir afaróánægðir með, hve mikill styrkur er veittur Búnaðarfjelagi Íslands. Og einmitt þetta mátti heyra á hv.þm. Barð. En jeg býst við, að hann hafi ekki gert sjer nægilega ljósa grein fyrir málinu. Það ætti að liggja í augum uppi, að eigi að gera ítarlegar tilraunir til að stefna atvinnuvegunum í betra horf en nú, þá hlýtur það að kosta ærið fje, því að til þess þarf að gera rannsóknir og tilraunir, sem árangurinn af er altaf óviss fyrirfram. Aftur á móti þykir hverri menningarþjóð sjálfsagt að leggja kapp á slíkar rannsóknir og tilraunir. Munu villiþjóðirnar einar um hirðuleysi í þessum efnum. Vil jeg benda á, að ein áveita, sem einhver af ráðunautum Búnaðarfjelagsins kemur í framkvæmd, getur margfaldlega borgað á einu ári það fje, sem ríkissjóður leggur á mörgum árum til fjelagsins.

En hvað hefir fjelagið þá gert?

. Já, jeg þarf ekki annað en benda t. d. á áveitu þá, sem gerð hefir verið norður í Þingi í Húnavatnssýslu. Sú áveita hefir reynst svo vel, að gengið hefir framar vonum manna. En sú áveita virðist ekki hafa þótt merkileg eða mikils verð, líklega af því, að hún er ekki suður í Flóa eða einhversstaðar þar, sem mest hefir verið aðhafst, en minstur þó sjest árangurinn. En jeg þori að fullyrða, að áveitan í Þingi hefir borgað og kemur til með að borga mikið í því, sem Búnaðarfjelagi Íslands er árlega lagt til úr ríkissjóði. Og ef hv.þm. Barð. athugaði nægilega þetta mál, er jeg viss um, að enginn yrði fyrri til en hann að viðurkenna það ómetanlega þjóðargagn, sem leiðir af hverri slíkri framför í búnaði landsmanna. Er ærið hart að heyra, ekki síst á þessum tímum, æ háværari og háværari raddir um það, að því fje sje illa varið, sem varið er til aukinnar framleiðslu og vegs og gengis atvinnuvegum þjóðarinnar, sem framtíð hennar byggist á. Er það ærið skrítið, að menn, að óathuguðu máli, fullyrða, að þetta eða hitt verði að engu gagni - og þá er það ekki síður einkennilegt, að sje miklu fje varið til einhvers, þá á þar að hafa verið farið ráðlauslega með. Slíkur hugsunarháttur er rangur og skaðlegur, því að hann eitrar út frá sjer og vekur tortryggni og hleypidóma meðal almennings, sem ekki ber skyn á málin eða hefir tækifæri til að kynnast þeim. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) þarf jeg ekki að svara löngu máli. Hann heldur því fram, að ullarverksmiðjur í hverjum landsfjórðungi sjeu heppilegri en ein fullkomin verksmiðja fyrir alt landið. Jeg er þarna alveg á gagnstæðri skoðun; tel fjórðungsverksmiðjurnar ekki eins heppilegar og hitt fyrirkomulagið. Reynslan hefir sýnt það, að þessu er ekki unt að halda uppi, og er það sameiginlegt álit þeirra manna, sem best vit hafa á þessu máli. Ef ein verksmiðja er til í landinu og vinnan er ódýr hjá henni, vex þá máske flutningskostnaðurinn í augum sumra manna, en hann verður þó lítið tilfinnanlegri en flutningur innan hjeraðs, eða milli hjeraða, ef sent er með skipum, þó að um lengri leið sje að ræða. Fjvn. gat því ekki talið rjettmætt, að ríkið tæki á sig þessa ábyrgð. En lánsheimild þá, sem háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) bar fram, taldi nefndin ekki geta komið til mála. Ríkissjóður getur alls ekki lánað sem stendur, og auk þess telur nefndin þetta ekki vera heppilega leið, eins og jeg hefi þegar tekið fram. Þá nefndi hann fleiri atriði, sem jeg hefi þegar svarað og get því farið að enda þetta mál mitt. Það sem minst hefir verið á samvinnuskólann, þá hefir það orðið að samkomulagi í nefndinni að veita þetta, sem hún hefir lagt til, og mun jeg halda mjer við það. Það, sem háttv.þm. sagði viðvíkjandi húsagerð, er alveg í samræmi við álit nefndarinnar. Að sjálfsagt sje að auka á híbýlaprýði eftir föngum, játar nefndin líka; og þar sem sá maður, sem eftirlitið á að hafa, er talinn vera smekkmaður í því tilliti, mun hann vinna að því eins og hann hefir gert, og þarf því ekki að veita fje til þess sjerstaklega. Jeg bið svo háttv. þingdeild afsökunar á því, hversu langorður jeg hefi orðið, en það er ekki gott við því að gera, þegar búið er að draga saman í heilan sólarhring það, sem athugavert hefir þótt í gerðum nefndarinnar, og jeg vona, að það hafi ekki áhrif á hugi manna, þó jeg kunni að hafa gert þá leiða með málalengingum, en jeg held fast við till. nefndarinnar og tel þær vera þær einu rjettu og að þær einar eigi háttv. deild að samþykkja, og aðrar ekki.

Björn Líndal Jeg sakna hjer vinar í stað, þar sem er háttv.þm. Str. (TrÞ), en hann er enn ekki kominn; hafði jeg sjerstaklega ætlað að beina orðum mínum til hans, en á meðan get jeg þá vikið nokkrum orðum að háttv. 1. þm.N.-M. (HStef). Hann virðist vera þeirrar skoðunar, að bændum sje meiri sómi að því að rækta jarðir sínar fyrir annara fje en sitt eigið, einkum ef þessa fjár er aflað úr sjónum, og öfunda jeg hann ekki af slíkri sómatilfinningu. Þessi háttv.þm. þykist vilja bæta hag ríkissjóðs, en legst þó mjög ákveðið á móti nýjum sköttum, og hefir ekki komið með nokkrar framkvæmanlegar till. til sparnaðar. Tillögur hans ganga miklu frekar í gagnstæða átt. En eins og þjóðarhagnum er nú komið, sje jeg ekki, hvernig gerlegt sje að auka tekjur ríkissjóðs að nokkrum verulegum mun. En einhversstaðar frá verða þó auknar tekjur að koma, ef sömu eyðslu er haldið áfram, hvað þá heldur ef enn er aukið við hana. Þessi hv.þm. vill hvorki sparnað nje auknar álögur, en hann virðist ætla að bæta hag ríkissjóðs með aukinni eyðslu, og öfunda jeg hann ekki af þeirri fjármálaspeki. Mjer fanst kenna nokkurrar sjálfhælni hjá háttv.þm., þar sem hann brá mjer um skilningsskort og þröngsýni í samanburði við sig. Jeg efast ekki um, að hann geti með rjettu hrósað sjer af mörgum góðum kostum. En hann ætti sjálfs sín vegna ekki að rýra álit sitt í augum góðra manna, með því að hrósa sjer af víðsýni og skilningi á þessu máli, því að alt, sem hann hefir uni það sagt, ber grátlegan vott um svo megna þröngsýni, að naumast verður lengra komist, þröngsýni þess manns, sem ekki sjer út fyrir hundaþúfuna í sínum eigin hlaðvarpa. Eitt var það í ræðu hans, sem jeg vil sjerstaklega taka til athugunar. Hann tók sjer í munn þessi margtuggnu slagorð þeirra manna, sem áfjáðastir eru í það að sníkja fje úr ríkissjóði til þess að rækta sína eigin jörð. Það er þetta gamla viðkvæði, að jarðræktin miði að því að gera landið byggilegra fyrir niðja vora, og komi því miklu fremur þeim að notum en þeim, sem verkið vinnur. Því er með öðrum orðum haldið fram, að hjer sje verið að vinna fyrir aðra, en ekki sjálfan sig. Þetta er auðvitað að miklu leyti satt, sjeu peningar metnir miklu meira en alt annað í þessum heimi. En þetta veit hvert mannsbarn, og þarf því ekki að margendurtaka það. En þarna greip hann á kýli, sem því miður hefir verið alvarlegasta alþjóðarmein okkar Íslendinga. Þessi þjóð hefir því miður átt sorglega fáa sonu, sem hafa lagt fram krafta sína til þess að vinna landi sínu og þjóð gagn, án þess að ætlast til fullra launa fyrir. Þetta hefir háð okkur mjög og tafið fyrir öllum framförum. Æðsta skyldan er að gera eitthvað, sem aðrir hafi hag af, - leggja eitthvað í sölurnar fyrir aðra menn, og þá einkum sonu sína og dætur. Ef menn hefðu ávalt hugsað þannig, liti öðruvísi út hjá okkur nú. En þessum hugsunarhætti verður ekki breytt með fje. Jeg hefi ekki meiri trú á keyptri ættjarðarást en keyptri konuást. Menn eru að klifa á ættjarðarást, en vita ekki, hvað ættjarðarást er. Ættjörðin er löngum nefnd móðir okkar, en ást okkar til hennar er líkust ást óvitabarnsins til móður sinnar, sem heimtar alt og sýgur hana til blóðs, þegar því nægir ekki mjólkin. Að ætla að lækna þennan hugsunarhátt með fje, er sama sem að kaupa glingur handa óþekkum krakka, í stað þess að refsa honum. Þetta uppeldismeðal dugir ekki einstaklingnum og dugir því síður heilli þjóð. Þetta þykir máske ekki snerta málið, sem hjer er til umræðu, en það er þó ekki óþarflegt að benda á þetta. Háttv. þm. hafa gott af því að heyra það, að ættjarðarástin er ekki innifalin í því að heimta, heldur í því að gefa. Jeg bið háttv.þm. að taka vel eftir þessum orðum mínum. Veraldarsagan bendir ótvírætt til þess, að allar aðrar þjóðir hafi skilið ættjarðarástina á þennan veg, enda hafa synir þeirra flestra eða allra látið lífið tugum þúsunda saman, fyrir ættjörðu sína, en fáir eða jafnvel engir fyrir þessa þjóð. Þá skal jeg nú snúa mjer að háttv.þm. Str. (TrÞ). Jeg þakka honum innilega þau lofsamlegu ummæli, sem hann viðhafði um mig. Mjer þótti sjerstaklega vænt um það, að hann, bændaforinginn og bændablaðsritstjórinn, skyldi sýna mjer þann virðingarvott að kalla mig nú í fyrsta sinn bónda. Það hefir hann aldrei gert fyr; „síldarspekúlant“ hefir oftast verið það nafnið, sem hann hefir valið mjer að þessu, og þótt það nafn sje að vísu gott, og betra en heimskuspekúlant, veit jeg, að hann hefir ekki valið mjer það í virðingarskyni. Bóndanafnið þykir mjer hið virðulegasta. Jeg hefi varið ágóðanum af síldarútgerð minni og síldarverslun til umbóta á jörðum mínum, og gleður það mig sjerstaklega, ef þetta er að einhverju metið. En þetta er ekkert einsdæmi, því það hafa margir fleiri varið þeim peningum, sem þeir hafa aflað úr sjónum, á þennan hátt. Mjer er sagt, að á Mjóafirði sje höfuðból eitt, sem mjög hafi verið endurbætt á þennan hátt. Þá veit jeg og af nokkrum stórum útgerðarmönnum í Reykjavík, sem hafa gert hið sama. En það er alveg ný bóla að fá þakklæti hv.þm. Str. fyrir þetta, þar eð hann hefir stundum minst þessara manna á annan hátt í blaði sínu, - blaði bændanna. Háttv. þm. Str. hjelt því fram, að jeg hefði eigi getað gert umbætur í búskap mínum nema með því að sækja mjer fje til þess úr annari átt. Þetta sannar aðeins, að slíkar umbætur eru erfiðar, en rjettmætir eigi að sótt sje fjeð til þess í vasa annara. En hjer er ávalt seilst í annara vasa. Nú þykir það jafnvel sæma best að þiggja án þess að gefa, þiggja án þess að þakka, þiggja og vanþakka, og þeir, sem svo langt komast, þykjast jafnvel manna mestir. Þetta er aldarhátturinn, og á honum er verið að ala með endalausum kröfum til annara, án þess að krefjast nokkurs annars af sjálfum sjer en þess, að geta gleypt það, sem gefið er. Jeg sje ekki ástæðu til þess að svara háttv.frsm.fjvn. (ÞórJ) sjerstaklega miklu. Orð hans voru kurteis og vægileg í minn garð, eins og vænta mátti úr þeirri átt. Mjer skildist sem hann þættist hafa orðið var hjá mjer einhvers óholls metnaðar. En jeg vil spyrja: Er það óhollur metnaður að vilja fremur vinna verk fyrir sitt eigið fje en annara? Jeg geri ekki ráð fyrir, að þess verði auðið að breyta hugsunarhætti manna í þessu efni á svipstundu. Til þess fer langur tími. Svo lengi er búið að kynda undir þessum potti smásálarskaparins og löðurmenskunnar á þessu landi.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á nokkrar brtt. á þskj. 196, ýmist einn eða í fjelagi við aðra háttv. þingdeildarmenn. 18. brtt. er ekki til að auka útgjöldin. Þar er aðeins farið fram á það, að styrkur sá, sem ætlaður er kvenfjelaginu Ósk til húsmæðrafræðslu, megi greiðast öðrum, ef fjelagið sjer ekki fært að halda uppi þessari kenslu. Jeg veit til þess, að þetta fjelag, sem sýnt hefir mikinn áhuga á þessu máli, með því að halda uppi húsmæðraskóla um nokkurt skeið, er nú í húsnæðisvandræðum, og tel jeg því ólíklegt, að það af þeirri ástæðu haldi uppi kenslu. En mjer er einnig kunnugt um það, að ýmsar konur á Ísafirði hafa áhuga á því, að kenslu í húsmæðrafræðslu sje uppi haldið, þótt kvenfjelagið ósk sjái sjer það ekki fært. Vona jeg því, að háttv. þingdeildarmenn lofi þessari aths. við 14. gr. XV. að standa óáreittri. Þá þarf jeg ekki að fara mörgum orðum um 15. brtt. á sama þskj., nefnilega um að fella niður styrkinn til verslunarskólanna, þareð háttv.þm. Barð. (HK), sem er aðalflm. þeirrar till., hefir talað fyrir henni. Jeg vil aðeins bæta því við, að þegar jafnmikið er búið að klípa af þessum styrk og háttv.fjvn. hefir gert, tel jeg að hann muni að litlu gagni koma skólunum, og þegar þess er einnig gætt. hversu oft það er látið klingja hjer í hv. deild, að verslunarstjettin sje skaðlega mannmörg, og enda lítt þörf þjóðfjelaginu, þá held jeg að fella ætti niður í bili þennan styrk og stuðla ekki að því með fjárveitingum úr ríkissjóði, að þessum mönnum fjölgi enn meir úr hófi fram. Þó að jeg sje ekki þeim mönnum samþykkur, sem halda því fram, að verslunarstjettin sje óþörf, tel jeg margt þarfara með fje ríkissjóðs að gera en styrkja þessa skóla nú sem stendur. Teldi jeg heppilegra, bæði af fjárhagslegum ástæðum og öðrum ástæðum, að sameina báða þessa skóla; en þareð jeg hygg, að háttv. þingdeild sje mjer ekki sammála í því, mun jeg ekki bera fram brtt. í þá átt nú að sinni. XXII. brtt. á sama þskj. er borin fram af mjer og háttv.þm. Barð. Jeg heyri, að ýmsir háttv. deildarmenn hafa hneykslast á því, að fram skuli koma tillögur um að færa niður styrkina til Búnaðarfjelagsins og Fiskifjelagsins. Hv. frsm. (ÞórJ) varð þó að viðurkenna, að heyrst hefðu raddir víða utan af landi um það, að óhætt væri að klípa eitthvað af þessum styrkveitingum. Þegar ríkið er í þeirri fjárþröng, sem nú, að það getur eigi látið framkvæma þau störf á þjóðarbúinu, sem bein lagaskylda er að unnin verði, þá verður að draga saman seglin líka á þessu sviði, enda tel jeg það enga frágangssök. Jeg hygg það sje álit margra, sem best til þekkja í þessu efni, að það sje síður en svo, að við fáum aftur jafngildi þeirra peninga, sem veittir eru þessum fjelögum. Það er hlutverk Búnaðarfjelagsins að gefa leiðbeiningar í því, sem að búnaði lýtur, og að láta framkvæma ýmsar nauðsynlegar tilraunir í þeim efnum; en nú sem stendur geta fæstir bændur gefið sig nokkuð að ráði við því, sem þeir helst mundu óska, þ. e. grasræktinni. Jeg hygg því, að hugur þeirra flestra stefni ekki til stórra nýbreytinga á næstunni, en að þeir muni ætla sjer að láta stærri breytingar og umbætur bíða meðan fjárhagur þeirra er jafnþröngur og hann er nú. Jeg heyrði á ræðu hv. 1. þm.N.-M. (HStef), að Búnaðarfjelagið ætli að sníða sjer stakk eftir vexti þetta ár og hið næsta. Það væri gleðileg nýbreytni frá því, sem verið hefir árin 1919–22. Árið 1922 virðist mjer að farið hafi til óvirkra framkvæmda hjá fjelaginu 50000 kr., en til verklegra framkvæmda 83000 kr. Er þá ótalinn sá liður, er nefnist ýmisleg útgjöld, og mun hann hafa numið 13300 kr. Lít jeg svo á, að fullvel sjé sjeð fyrir leiðbeiningarstarfseminni þótt sú upphæð, sem til hennar hefir verið varið, sje nokkuð lækkuð. Jeg sagði áðan, að bændur myndu ekki hugsa mikið til nýbreytni í landbúnaði þessi ár. Munu þeir ekki vera allskostar ánægðir með þá nýbreytni, sem þegar hefir verið ráðist í, er tveir þúfnabanar voru fluttir til landsins. Mun mörgum þykja, að nóg hefði verið að kaupa aðeins einn til að gera tilraun með. Sumir vildu fá 10 slíkar stóryrkjuvjelar þá þegar, en sem betur fór varð því afstýrt. Þessi vjelakaup og starfræksla þeirra hefir þurausið ræktunarsjóðinn svo gersamlega, að ríkisstjórnin hefir opinberlega auglýst, að engin lán fáist þar næstu ár. Veit jeg, að margir bændur á Vestfjörðum hafa liðið stórbaga við að geta nú ekki lengur fengið þessi hagfeldu og ódýru lán til smájarðræktarframkvæmda. Mun þetta nokkuð hafa leitt til þess, að bændur munu nú síður hneigðir til nýbreytni í stórum stíl en áður. Það er þó ekki svo, að jeg sje að lasta það, að tilraunir sjeu gerðar í landbúnaði. Jeg játa, að það er rjett hjá háttv.þm. Str. (TrÞ), að íslenskur landbúnaður hefir dregist nokkuð aftur úr og stendur ekki jafnfætis sjávarútgerð okkar. En eins og nú standa sakir, þá verður að klípa jafnt af þessum útgjöldum sem öðrum. Skal jeg taka það fram, að þeir menn, sem mest hafa unnið að jarðrækt í Ísafjarðarsýslu, menn, sem ef til vill standa fremst allra bænda á landinu í landbúnaði, þeir álíta það ekki neina frágangssök að færa niður styrkinn til Búnaðarfjelagsins. Jeg vil að vísu ekki taka undir orð hv.þm. Ak. (BL) um jarðræktarstyrkinn, sem lagt er til af háttv.fjvn., að veittur verði samkv. jarðræktarlögunum frá síðasta þingi, en jeg vil þó taka það fram, að jeg veit með vissu, að mestu dugnaðarbændurnir þarna vestra, menn, sem skarað hafa fram úr í húsabótum og túnrækt, þeir myndu hafa unnið sömu þrekvirkin, þótt engum eyri hefði verið til þess varið úr ríkissjóðnum. Hafa þeir lýst yfir þessu sjálfir, og vona jeg, að sami hugsunarháttur ríki víðar á landinu. Hæstv. atvrh. (MG) kvað talsvert af styrknum til Búnaðarfjelagsins hafa runnið til búnaðarsambandanna, og kvað það mundi draga úr starfsemi þeirra, ef styrkurinn væri lækkaður. En þar sem jeg þekki best til, þá munu þau ekki draga mikið saman seglin fyrir því, þótt styrkurinn verði lækkaður um svo sem þriggja ára skeið. Bændur vita, að misbrestur getur orðið á ríkissjóðstillögum eins og á tíðarfarinu, og munu stjórnir sambandanna hafa gert fyrir því, með því að geyma nokkurt fje, sem þau geta svo tekið til, er í nauðirnar rekur. Víst er líka um það, að mikið má spara á því að haga leiðbeiningarstarfseminni öðruvísi en núi er. Eins og menn vita, er hún aðallega í því fólgin að hvetja menn og leiðbeina í því að hirða áburð, gera safngryfjur, súrheystóftir, sljetta tún og girða og gera áveitur, svo og umbætur á bústofninum. Má óhætt fullyrða, að þaulreyndur og þektur dugnaðarmaður í landbúnaði, þótt aðeins bóndi sje, geti komið að eins góðu liði þar eins og sprenglærður búnaðarráðunautur. Jeg veit af eigin reynd, að einn af okkar mestu dugnaðarmönnum í landbúnaði, Jón Fjalldal hreppstjóri, hefir með einni leiðbeiningarferð unnið meira gagn en þrír ráðunautar á sama tíma, enda eðlilegt, að bændur taki meira tillit til ráða og leiðbeininga þrautreyndra alþektra dugnaðarbænda en reynslulausra manna, þó bókvit hafi. Jeg verð yfirleitt að játa það sama um Fiskifjelagið sem Búnaðarfjelagið, að eftirtekjan af starfsemi þess muni ekki hafa svarað til styrksins. Verð jeg þó að játa það, að stjórn Fiskifjelagsins hefir verið svo forsjál að safna í dálítinn varasjóð. Er það meira en hægt er að segja um Búnaðarfjelagið, sem á engan varasjóð, en skuldir í tugaþúsundatali umfram eignir. Háttv. frsm. (ÞórJ) sagði, að ef enginn styrkur yrði nú veittur til jarðræktarinnar, þá væri þar um bein svik að ræða við landbúnaðinn. Því er þar til að svara, að jeg býst við, að þingið verði í þeim efnum að gera fleira en gott þykir. Það verða víst ýmsir til þess að herma loforð upp á fyrverandi þing, sem þetta þing verður ekki fært um að efna og á ekki að efna. Þessar sífeldu tilvitnanir um loforð fyrri þinga, einkum þá þingmenn eru á bitlingabuxunum, mega ekki heyrast. Jeg get ekki stilt mig um að benda hv.þm. Str. (TrÞ) á það, að samanburður hans á skósmiðnum og bóndanum var ekki rjettur. Dæmið geigaði á því, að ríkið styrkir ekki skósmiðinn til að bæta skó eða smíða nýja, en það hefir styrkt búandmann til ýmsra framkvæmda og umbóta á eignarjörð hans. Eins fanst mjer lítið ljós í hinu dæminu hans, um bóndann og sjávarútvegsmanninn. Mun tæplega hægt að kalla fiskiveiðar eintóma rányrkju, þótt ekki sje neitt látið í sjóinn í stað þess, sem tekið er úr honum, því það mun alment vera litið svo á, að djúp sjávarins sjeu svo auðug, að fiskur komi jafnan í fiskjar stað. Það er að minsta kosti órannsakað, hvort fiski fækkar á djúpmiðum, utan landhelgi. Er og vonandi, að þess verði langt að bíða, að ekki verði hægt að fá fisk úr sjó. Jeg skal að vísu játa það, að sæmileg trygging mun vera fyrir því, að fje þessu verði vel varið, en samt get jeg ekki verið með hækkun fjvn. Jeg vil meira að segja fara niður fyrir áætlun stjórnarinnar. Þykist jeg í þessu vera í samræmi við vilja bestu bænda. Þá á jeg brtt. við 16. gr. ásamt hv.þm. Barð. (HK). Hún er þess efnis að hækka tillagið til markaðsleitar erlendis. Hv. þm. Barð. hefir talað svo fyrir henni, að jeg get látið þar við sitja. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) hefir komið fram með brtt. sama efnis, en gengur nokkru lengra. Jeg mun greiða þeirri till.atkv. mitt, því mjer þykir þar ekki of langt farið. Eins og menn kannast við, þá er nú útlit fyrir, að við verðum að gera mikið til þess að afla kjöti okkar nýrra markaða erlendis, og megum við með engu móti skera við neglur fjárframlagið til þessa. Er ótrúlegt, ef vel er þar að verki gengið, að svo fari, að ekkert hafist upp úr þeirri leit. Sumir háttv.þm. hafa látið í ljós, að engin þörf muni nú á að hafa erindreka erlendis fyrir sjávarútveginn. En jeg held, að það sje hin mesta kórvilla. Við þurfum aldrei fremur en nú að hafa erindreka bæði á Spáni og á Ítalíu. Fiskverslunin er nú einmitt að hverfa í hendur landsmanna sjálfra, og verðum við því að hafa okkur alla við. Það var líka mál til komið, að þessir erlendu milliliðir færu að hverfa úr sögunni, því auðvitað eiga Íslendingar að reka þessa verslun milliliðalaust. En þeir, sem til þekkja þarna syðra, vita best, hve vandasamt það er að eiga viðskifti við þessar suðrænu þjóðir. ,Verslunar-morallinn er allur annar þar en á Norðurlöndum. Verðbreytingar eru þar mjög tíðar. Stafa þær ekki svo mjög af því að markaðurinn sje svo miklum breytingum háður, sem af hinu, að innlendir kaupmenn nota afstöðu sína gegn útlendingum á ekki sem allra heiðarlegastan hátt á stundum. Þá tók jeg eftir því, að hv.fjvn. hefir felt niður liðinn um 500 kr. til skipstjórakenslu á Ísafirði. Þetta er í rauninni enginn sparnaður hjá hv. nefnd, því það verður aðeins til þess, að Fiskifjelagið lætur þetta af mörkum til að halda kenslunni uppi. Þessi styrkur hefir verið í fjárlögunum undanfarin ár, og ef honum verður nú slept, má ef til vill líta svo á af þeim, sem ekki þekkja hug þingdeildarinnar, að Alþingi vilji láta hætta þessari kenslu. Það væri þó mikill skaði, því þessi kensla er mjög nauðsynleg, enda engin jafngóð annarsstaðar utan Reykjavíkur. Þá er ein brtt.háttv.fjvn., þar sem hún leggur til, að styrkurinn til veðurathugana sje lækkaður úr 35 þús. niður í 20 þús. Jeg hefi lesið það, sem stendur í nál. um þetta, og sömuleiðis heyrt skýringar háttv.frsm. (ÞórJ), og jeg hygg, að þeir, sem lesið hafa nál. og borið það svo saman við skýringar hv.frsm., hljóti að efast um rökin fyrir þessari lækkun. Til þessa var varið 1922 53 þús. kr., en fyrv. stjórn leggur til, að það sje fært niður í 35 þús. Ef hv.fjvn. getur fært mjer heim sanninn um það, að veðurskeyti, sem sjómenn fá, verði eins ábyggileg og áður, þó að upphæð þessi verði lækkuð, get jeg greitt atkvæði með tillögunni. En hafi verið ástæða til 1922 að greiða 53 þús. kr. í þessu skyni, þá virðist síst hugsanlegt, að 20 þús. nægi 1925, þegar þess er ennfremur gætt, að á næsta ári á að koma veðurathuganastöð á Grænlandi, sem án efa gefur miklu ábyggilegri veðurfregnir en hingað til hefir verið kostur að fá, og hlýtur að hafa mikla þýðingu fyrir sjómenn okkar. Jeg er því ekki í neinum efa um, að þegar stöðin verður komin á Grænlandi, - en þar er fyrirhugað að byggja tvær stöðvar á næsta sumri - þá verði hægt að segja fyrir um norðan- og austanstórviðri með nokkrum fyrirvara. Það er því enginn leikur ver gerður sjómönnum okkar en ef komið er í veg fyrir, að þeir fái þessar veðurfregnir eins ábyggilegar og kostur er á. Af því, sem jeg nú hefi tekið fram, er jeg hræddur um, að niðurfærsla þessarar fjárveitingar hafi áhrif á, að veðurskeytin verði ekki eins ábyggileg eins og þau þurfa að vera. Sje jeg mjer því ekki annað fært en að greiða atkvæði á móti þessari tillögu; skora jafnvel á hv. nefnd að taka hana aftur að sinni. Þá hefir tillaga nefndarinnar um að taka aftur upp styrk til leiðbeinanda um húsagerð til sveita mætt allmikilli mótspyrnu. Jeg þekki þennan mann vel og veit bæði af eigin sjón og sögusögn annara, að not af leiðbeiningu hans um húsagerð hafa orðið mjög mikil. Enda er maðurinn vel fær um starfið og áreiðanlegur. Veit jeg t. d. um eitt hús, sem bygt var eftir fyrirsögn hans, sem er regluleg fyrirmynd, ekki aðeins fyrir það, hve vandað það er og vel frá því gengið að öllu leyti, heldur fyrir það, hve ódýrt það var. Jeg get vel skilið, að hv. 2. þm. Rang. (KlJ) sje óánægður með framkomu þessa manns við stjórnina. Og jeg verð að taka undir það, að það er óhæfa af mönnum, sem vinna fyrir hið opinbera, að gefa ekki greið svör og skýrslur um störf sín, þegar stjórnin spyr þá þar um. En málsbætur munu vera þarna fyrir hendi, t. d. sú, að leiðbeinandi var síðastliðið sumar að reyna nýjar umbætur í húsagerð, og vildi því ekki gefa skýrslu um störf sín fyr en fullsjeð var, hvernig þær mundu gefast.

Fjármálaráðherra (JÞ): Ræða háttv.frsm. (ÞórJ) gaf mjer tilefni til nokkurra athugasemda, sjerstaklega að því er snertir deiluna milli mín og nefndarinnar um aðstöðuna gegn bæjar- og sýslusjóðum. Háttv. frsm. vildi halda því fram, að sjóðir þessir ættu ekki eins erfitt að ná inn tekjum sínum og ríkissjóður, því að þeir gætu lagt á efnamennina, og ættu því betra með að innheimta tekjur sínar. En hjer talar reynslan átakanlega á móti hv.frsm., því að hjer er mjög mikill munur á, hversu tekjur ríkissjóðs innheimtast betur en tekjur Reykjavíkurbæjar. Stafar það af því, að bærinn fær mestar tekjur sínar með óhentugu gjaldi, sem ríkissjóður notar aðeins að litlu leyti í tekju- og eignarskatti, enda innheimtist sú tekjugrein langverst, eða mjög líkt og aukaútsvörin hjá bæjarsjóði. Þá gat hv.frsm. þess, að bænum væri vorkunnarlaust að nota vel þennan álagningarjett sinn og leggja vel á þá, sem mikið gætu borið, og nefndi þar til Eimskipafjelag Íslands sem dæmi. En þar sem mjög bráðlega kemur fram á þinginu frv. um að undanþiggja það útsvari, verður ljóst, hvort ástæða sje fyrir bæjarsjóð að nota þar rjett sinn meira en góðu hófi gegnir. Þá sagði hv.frsm. ennfremur, að jeg hefði látið í ljós, að jeg gæti ekki gengið inn á, að bæjarsjóður tæki þátt í kostnaðinum við skólana hjer á Reykjavík. En jeg sagði einmitt, að jeg teldi rjettlátt, ef mentaskólinn hjer yrði að einum óskiftum lærðum skóla, að þá tæki bæjarsjóður drjúgan þátt í stofnun gagnfræðaskóla, sem óhjákvæmilegt yrði þá að stofna hjer. Það er því ekki rjett, að mótstaða mín gegn þessum tillögum nefndarinnar stafi af því, að jeg vilji hlífa bæjarsjóði Reykjavíkur við útgjöldum, enda hefir framkoma mín á þingi ekki getað sýnt það, að jeg hafi viljað hlífa bæjarsjóðnum við rjettlátum útgjöldum eða draga taum kjördæmis míns í fjármálum. En jeg vil ekki, að löggjafarvaldið heimti, að hlutfallinu milli bæjarsjóðs- og ríkissjóðsframlaga, sem staðið hefir um mörg ár, sje raskað. Þá gat hv.frsm. þess, að ekki hefði sjeð á fjárskort hjá bæjarsjóði er hann nýlega hefði keypt mjög dýra eign. Skal jeg að gefnu tilefni lýsa aðstöðu minni til þessa máls frekar en jeg hefi áður gert. Jeg lít svo á, að kauptún og hin stærri sveitarfjelög þurfi engu síður en ríkissjóður að gæta allrar varúðar í fjármálum sínum, því að fjáreyðsla þeirra bitnar engu síður á almenningi en fjáreyðsla ríkissjóðs. Og jeg tel óforsvaranlegt eftirlitsleysi stjórnarinnar undanfarin ár í þessum efnum. Hefði til mín verið leitað sem ráðherra um samþykki á jarðakaupum þessum, hefði jeg hiklaust synjað samþykkis; því að jeg tel það skyldu hverrar stjórnar að koma í veg fyrir, að sveitar- eða bæjarstjórnir viðhafi óhæfilega ógætni í fjármálum. Þá sagði hv.frsm., að jeg hefði frekar komið fram sem þingmaður Reykvíkinga en sem fjármálaráðherra, en svo er alls ekki, því að bæjarsjóð munar lítið um 6 þús. kr. til þessara skóla, því að tekjur hans og gjöld eru svo mikil; en það er aðferðin, sem jeg er að mótmæla, því að hún má ekki eiga sjer stað. Þá gat hann þess, að það væri undarlegt, að jeg hefði ekki tekið skóla utan Reykjavíkur til samanburðar. En þar er aðeins um Flensborgarskólann í Hafnarfirði að ræða, og jeg taldi ekki þörf að geta hans í þessu sambandi, því að það var búið svo rækilega áður. Fleiri dæmi er heldur ekki hægt að nefna. Jeg hefi leitað í fjárlögunum fyrir 1923, og finn ekkert dæmi þess þar, að sveitar- eða bæjarfjelagi sje gert að skyldu að leggja ákveðna fjárhæð fram á móts við ríkissjóð. Sömuleiðis hefi jeg leitað í fjárlögum fyrir 1924 og í frv. til fjárlaga fyrir 1925, og hvergi á það sjer stað, að bæjarfjelagi sje gert að skyldu að kosta skóla á móti ríkissjóði. Heldur er alstaðar komist svo að orði, að fje er áskilið annarsstaðar frá. Verða þá stjórnir skólanna að ráða fram úr því, hvaðan þær fá þessar tekjur. Þetta skilyrði, sem háttv.fjvn. vill setja, er því alveg nýmæli. Og má í þessu sambandi benda á, að nefndin er á rjettri leið með tillöguna um fjárveitingu til kvennaskólans á Blönduósi, því að þá fjárveitingu bindur hún einungis því skilyrði, að að minsta kosti komi 2000 kr. annarsstaðar frá. Áður en jeg fer lengra vil jeg kvitta fyrir þau ununæli hv.frsm., að jeg væri þröngsýnn. Jeg geri ráð fyrir, að hann hafi sagt þau fyrir nefndarinnar hönd, því að hann sagði þau ekki aðeins einu sinni, heldur tvisvar. En þó aldrei nema hann hafi ekki sagt þau fyrir nefndarinnar hönd, þykir mjer engu minna fyrir þeim, hafi þau verið frá honum sjálfum, því að jeg met hann einan jafnmikils sem 7 meðalmenn, þó saman sjeu í einni nefnd. Viðvíkjandi iðnskólanum get jeg tekið það fram, að þar mun hentara að orða tillöguna með öðru móti en gert er í brtt. nefndarinnar. Því að tilskilið hefir verið, að framlag úr ríkissjóði færi ekki fram úr 4/5 kostnaðar. Hitt hefir mest verið greitt með skólagjöldum, sem samkvæmt síðasta ársreikningi námu um 7 þús. kr. Og bera iðnaðarmenn sjálfir þyngstu byrðina við þetta, því að svo mæla lög fyrir, að það sje skylda meistaranna, sem taka iðnnema til læringar, að greiða þetta gjald. Eru því lærlingarnir sjálfir lausir við að greiða skólagjald þar. Kemur þetta að miklu gagni fyrir skólann, því að stjettin hefir sívakandi auga á, að árangur verði af starfi hans, með því t. d. að hafa sterkar gætur á, að piltar stundi þar vel nám sitt, til þess að þeir fái árangur fyrir þá peninga, sem þeir leggja fram. Jeg er því ekkert viss um, að skóla þessum hefði farnast betur, þó að hann hefði fengið alt fje sitt frá ríkissjóði og bæjarsjóði. Þá fundust mjer ummæli hv.frsm. um tilraunastarfsemi Fiskifjelagsins fremur ólíkleg, þar sem hann sagði, að árangurinn af starfsemi eins manns gæti borgað allan kostnaðinn. En jeg hefi nú talað við marga menn, sem kunnugir eru sjávarútvegi, og hefir þeim komið saman um, að árangur af starfi þessara manna væri lítill sem enginn fyrir sjávarútveginn. Um Búnaðarfjelag Íslands er það að segja, að jeg hefi ekki sjeð síðustu reikninga þess, og get því ekki dæmt um, hvort það hefir varið fje sínu á svipaðan hátt og Fiskifjelagið, er eytt hefir meira en helming þess í stjórnarkostnað. En út af umræðum þeim, er orðið hafa milli hv.frsm. og hv.þm. Barð. um álit manna á Búnaðarfjelaginu úti um land, hefir hv.frsm. viðurkent, að alment myndi litið svo á, að ekki fengjust nægilegir ávextir af því fje, sem fjelagið fengi. Þetta hefi jeg sömuleiðis orðið var við nú á síðari árum í þeim sveitum, sem jeg þekki til. Sje þetta rjett, má óhætt segja, að það sje öðruvísi en fyrir 20 árum, því að þá hafði Búnaðarfjelag Íslands mjög gott álit úti um land, sem átti rót sína að rekja til þess, að hjá því fengust þá góð og ódýr ráð. Duglegir og ósjerhlífnir áhugamenn tóku þá að sjer, fyrir litla eða enga þóknun, að ráðstafa því fje, sem landssjóður vildi af mörkum láta. Voru þá allir mjög ánægðir með þessa tilhögun, sem líka var auðsjáanlega hentugri en sú, að stjórnin ráðstafaði því sjálf. En nú er orðin ærin breyting á þessu, því að nú fer nokkuð mikill hluti þess fjár, sem það hefir, einungis í kostnað við að ráðstafa því. Auk þess finna menn beinlínis mikla afturför í þekkingu þeirra manna, sem leiðbeina eiga fólkinu. Jeg vil nefna eitt atriði því til sönnunar. Þegar herra Þórhallur Bjarnarson var búnaðarfjelagsstjóri, hjelt hann fram þeirri sjálfsögðu kenningu, að sá, er rækta vill blautt mýrlendi, verði að þurka það upp 5–6 árum áður en hann byrjar fyrir alvöru að rækta það, því jörðin þarf tíma til þess að safna gróðurmagni. Þetta er líka hlutur, sem allir vita, sem eitthvað kunna til jarðyrkju, enda undirstöðuatriði allrar mýrlendisyrkju. Hverjar hafa svo framfarirnar orðið í þessu efni? Þær, að nú á síðustu árum hefir búnaðarfjelagsstjóri ráðlagt mönnum að taka forblautar mýrar og tæta í sundur jarðveg þeirra, til þess þar með að gera þær þegar í stað að túni. Og þetta skeður hjer í þeim sama höfuðstað, þar sem herra Þórhallur Bjarnarson flutti sína rjettu og sjálfsögðu kenningu inn þessi efni. Jeg nefni þetta dæmi sökum þess, að það er eitt af mörgu, sem, hefir gert það að verkum, að menn hafa nú á síðari tímum mist trúna á því, að því fje væri vel varið, sem gengur til Búnaðarfjelagsins. Annars get jeg ekkert sagt um, hvort jeg muni verða með eða móti þessari fjárveitingu fyr en jeg hefi sjeð reikninga fjelagsins fyrir síðastliðið ár, því fyr get jeg ekki dæmt um, hvort fjeð muni verða vel notað eða ekki. Þá ætla jeg að minnast á eina brtt.hv.fjvn., sem er um að verja 35 þús. kr. til þess að byrja á að framkvæma jarðræktarlögin. Jeg skal ekki mæla á móti þeirri till. að sinni. Hvort jeg verð með henni eða ekki, kemur undir því, hvort þingið gerir nokkuð til þess að afla ríkissjóði tekjuauka á þessu og komandi ári. Mjer finst óforsvaranlegt að taka þetta upp í fjárlögin fyrir árið 1925, nema því aðeins, að þingið sjái ríkissjóðnum fyrir tekjuauka; en verði það gert, vil jeg ekki vera móti þessari fjárveitingu. Annars verður framkvæmd jarðræktarlaganna mjög fjárfrek, og mjer finst það meira um vert, að byrjað sje á framkvæmd þeirra með krafti, þegar til þess kemur, heldur enn hvort byrjað er á framkvæmdunum árinu fyr eða síðar. Jeg veit líka, að margir áhugasamir landbúnaðarmenn eru mjer sammála um þetta. Annars finst mjer, að það ætti vel við um nýjung sem þessa, að gerð væri við hana sú athugasemd, að hún kæmi því aðeins til framkvæmda, að nægjanlegt fje væri til í ríkissjóðnum. Um aðrar brtt. en brtt.hv. fjvn get jeg þegar tekið það fram, að jeg get felt mig við flestar lækkunartillögurnar, en er á móti flestum hækkunartillögunum, nema þeirri, sem flutt er af mjer og samþingismanni mínum, hv. 4. þm. Reykv. Að því er snertir fjárveitingu til markaðsleitar, skal jeg taka það fram, að mjer er það fyllilega ljóst, að nú er sjerstök ástæða til þess að verja fje í því skyni að finna nýja markaði fyrir íslenskt kjöt, svo um fleiri leiðir sje að ræða en að selja það til Noregs. Jeg vona þó, að hægt verði að komast af með 15 þús. kr., þó hinsvegar sje ómögulegt að segja um það fyrirfram, og það má vel vera, að eigi verði komist af með minna en 20 þúsund krónur. Þá vil jeg minnast á eina brtt., sem til útgjalda horfir, og það er um hafskipabryggju á Ísafirði. Jeg er sammála hv.frsm.fjvn. um það, að ekki sje nein brýn nauðsyn á því að bæta við hafskipabryggju á Ísafirði við hliðina á þeirri myndarlegu bryggju, sem þar er fyrir. Og mjer finst alls ekki rjett að ráðast í slíkar framkvæmdir nú á þessum tímum, þegar ekki ber brýna nauðsyn til, alveg án tillits til þess, hvort fje er varið til þess úr ríkissjóði eða bæjarsjóði Ísafjarðar, því jeg álít, að bæjarfjelögin þurfi engu síður að gæta hófs í fjárframlögum sínum en ríkið, og jeg álít, að ríkið hafi alls ekki efni á því að uppörva til slíkra framkvæmda með því að leggja fram ¼ af því fje, sem með þarf.

Klemens Jónsson Jeg hafði varla búist við því að þurfa að taka til máls aftur við þessa umræðu. Jeg bjóst ekki við því, að orð mín í gær þyrftu að vekja nokkrar deilur. En sökum ýmsra ummæla sem fram hafa komið við þessar umræður, get jeg ekki annað en tekið til máls, og skal jeg vera eins stuttorður og mjer er frekast unt. Jeg tek málin eftir þeirri röð, sem jeg hefi „nóterað“ þau niður undir umræðunum. Jeg gat þess í gær, að mjer kom það nokkuð á óvart, að hv.fjvn. leggur til, að 25000 kr. verði varið til fjárkláðalækninga. Mjer er ekki kunnugt um, að neinar raddir hafi heyrst um það, að fjárkláði væri að aukast í landinu eða að þörf væri á mikilli fjárveitingu í þessu skyni. Hæstv. atvrh. (MG) gat þess, að það hefðu verið nýjar upplýsingar fyrir fjvn., að aðeins hafi verið varið nokkrum hundruðum króna til fjárkláðalækninga síðastliðið ár. Þessu furða jeg mig á, því jeg hjelt nú satt að segja, að nefndin hefði leitað sjer upplýsinga í þessu máli, og hefði hún viljað fá slíkar upplýsingar, þá þurfti hún ekki annað en að síma til ríkisbókara og spyrjast fyrir um þetta atriði hjá honum. Úr því ekki þurfti að verja nema nokkrum hundruðum króna til fjárkláðalækninga síðastliðið ár, þá eru litlar líkur til þess, að svona mikið fje þurfi til þess næsta ár. Jeg held því, að þessi upphæð sje óþarflega há hjá háttv.fjvn.Hæstv. atvrh. gat þess, að gott væri að hafa upphæðina nógu háa, ef á þyrfti að halda, því það fje, sem afgangs yrði, sparaðist þá. En það mætti nú segja um svo marga liði í fjárlögunum, að gott væri að hafa þá sem hæsta, þó ekki væri víst, að á öllu fjenu þyrfti að halda. Hv. frsm.fjvn. mintist líka á þetta atriði og gat þess, að árið 1922 hefðu baðlyf verið keypt fyrir 57 þús. kr. En þetta er misskilningur hjá hv.frsm. Allur fjárkláðakostnaðurinn var það ár 57 þús. kr. Jeg veit ekki nákvæmlega, hvað mikið var keypt af baðlyfjum það ár, en það var ábyggilega ekki eins mikið og hv.frsm.fjvn. hjelt fram, en reyndar fór mikið fje til baðlyfjakaupa. Hv. frsm. hjelt því fram, að baðlyfin hefðu verið látin liggja hjer í Reykjavík, en það er ekki rjett. Þau voru sennilega mest seld hjer, en þau voru líka, eins og jeg áður hefi tekið fram, til sölu úti um alt land. Hv. frsm. hjelt því fram, að baðlyfin hefðu reynst illa, en jeg held, að það sje ekki mikið á þeim sögum að byggja, sem um það hafa heyrst. Sumstaðar er sagt, að þá hafi reynst illa, en aðrir segja aftur á móti, að þau hafi reynst ágætlega. Háttv. frsm. gat þess, að þau hefðu reynst illa í Eyjafirði, og það má vel vera. En jeg veit með vissu, að þau reyndust annarsstaðar ágætlega, t. d. í Árnessýslu. Það hefi jeg frá bestu heimild. Hv. frsm. gat þess, að heyrst hefðu raddir víðsvegar af landinu um það, að þörf væri á kláðaútrýmingu. En jeg fyrir mitt leyti hefi ekki heyrt, að nein brögð væru að fjárkláða nú, nema ef vera skyldi í Dalasýslu og Vestur- Húnavatnssýslu. Jeg vil ekki beinlínis mótmæla þessari fjárveitingu, en ef ekki er þörf á að verja svona miklu fje í þessu skyni, þá finst mjer engin ástæða til þess að veita það. Þá var minst á mann til leiðbeiningar við húsagerð í sveitum. Hæstv. atvrh. (MG) gat þess, að ýmsir bændur hefðu yfirleitt gott álit á þeim manni, sem undanfarið hefir gegnt því starfi, og skal jeg ekki vefengja það. Háttv. frsm. hjelt því fram, að jeg hefði verið of harður í garð þessa manns, en jeg held, að það sje ekki rjett. Jeg fór alls ekki neitt ver með hann en hann átti skilið. Mjer virtist það koma skýrt fram hjá hv.frsm., að hann teldi, að jeg hefði beitt mann þennan harðýðgi, en jeg held, að slíkt verði samt alls ekki með sanni sagt. Þrátt fyrir það, þótt hann gæfi enga skýrslu um gerðir sínar eða hvað hann hefði í hyggju að gera sumarið 1923, heldur dundaði við að byggja hús fyrir sjálfan sig hjer í bænum, þá ljet jeg það afskiftalaust þangað til í desembermánuði í vetur. Þá sagði jeg honum, að þetta gæti ekki gengið svo lengur. Þá heyrðist mjer helst á honum, að honum væri ekki neitt sjerlega sárt um stöðuna. En þrátt fyrir þetta alt vildi jeg ekki svifta manninn stöðunni fyrirvaralaust, heldur tilkynti jeg honum, að það yrði hætt að borga honum út laun hans 1. apríl. Jeg gaf honum því þriggja mánaða frest og tækifæri til þess að leita til þingsins, og slíkt get jeg ekki kallað harðýðgi. Nú hefir þessi maður gefið hv.fjvn. skýrslu um starfsemi sína og lofar öllu fögru, og það má vel vera, að hann efni það. Hæstv. atvrh. gat þess, að ef brtt.fjvn. yrði samþykt, mundi hann skoða það sem yfirlýsingu þingsins um, að maðurinn skyldi halda styrknum einnig þetta ár, og tel jeg það rjetta skoðun. Annars vil jeg í sambandi við þetta mál geta þess, að jeg veit ekki, hvort það er rjett að hvetja bændur til bygginga á þessum tímum, þar sem bæði efni og kaup er afardýrt. Jeg efast um, að það sje búhnykkur að byggja mikið á þessum tímum. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) mælti mjög með brtt. sinni viðvíkjandi hafskipabryggju á Ísafirði. Það var helst að heyra á hv.þm., að hann áliti, að jeg hefði verið skyldur að taka fjárveitingu þessa upp í fjárlagafrv. stjórnarinnar, og að minsta kosti væri jeg og sá flokkur, sem jeg tilheyri, skyldur að greiða atkvæði með brtt. En jeg get alls ekki fallist á, að þetta sje rjett hjá hv.þm., þó mjer væri kunnugt um þá samninga kaupstaðarins, sem hann nefndi og jeg staðfesti þá. Jeg verð að benda hv.þm. á það, að það er til þess ætlast, að kaupstaðirnir hafi fulla sjálfstjórn í öllum sínum málum, þó þeir eigi að leita samþykkis stjórnarráðsins til ýmsra ráðstafana. Samþykkið er því oft varla annað en formsatriði. Jeg skal nefna eitt gott dæmi því til sönnunar. Meðan jeg var ráðherra var samþykt reglugerð í einum kaupstaðanna og í þeirri reglugerð var ákvæði, sem mjer þótti mjög varhugavert að samþykkja. Jeg sendi því skjölin aftur til hlutaðeigandi bæjarstjórnar og benti henni á þetta og bað hana um að taka þetta til rækilegrar íhugunar. En bæjarstjórnin hjelt fast við sitt áform og vildi í engu breyta reglugerðinni og lagði eindregið til við stjórnina, að hún notaði ekki þann formlega rjett, sem hún hefði til þess að neita reglugerðinni samþykkis, og jeg taldi mjer ekki fært að neita um það, þó jeg teldi ákvæðið mjög óheppilegt, eins og síðar kom á daginn að það var. Jeg get því alls ekki álitið, að þótt jeg sem ráðherra legði samþykki mitt á þessa samninga Ísafjarðarkaupstaðar, þá sje jeg sem þingmaður skyldur til að greiða atkvæði mitt með þessari brtt., og því síður finst mjer flokkurinn geta talist skyldugur til þess. En af því, að telja má víst, að hjer sje ekki um neina útborgun að ræða fyrir ríkissjóðinn, því það mun koma til borgunar dýrtíðarláns, sem aldrei verður endurgreitt hvort sem er, þá get jeg greitt atkvæði með þessari brtt. Hæstv. forsrh. gat þess í ræðu sinni, að jeg gæti ekki annað en haldið með öllum þeim till., sem komu frá fyrv. stjórn. í sambandi við þau ummæli hans vil jeg geta þess, að jeg var alls ekki einráður um alla liði fjárlagafrv. í 14. og 15. grein fjárlagafrv. og víðar eru fjárveitingar, sem alveg heyra undir annan ráðherra. Og þótt samkomulagið milli okkar ráðherranna væri yfirleitt mjög gott við samningu fjárlagafrv., er þó altaf eitthvað, sem hlýtur að bera á milli. Sjerstaklega var einn liður nokkurt ágreiningsefni, og það er styrkurinn til sjera Jóhannesar L. Lynge, sem minst hefir verið á. Eitt sem hæstv. forsætisráðherra sagði í sambandi við þann styrk, get jeg alls ekki felt mig við, og verð því að gera nokkra athugasemd við það. Hæstv. forsrh. sagði, að þessi maður hefði verið tekinn úr embætti sínu til þess að gegna orðabókarstarfseminni. En hver tók hann úr embætti! Jeg held, að hann hafi að minsta kosti ekki verið tekinn nauðugur, heldur hafi það verið gert fyrir þrábeiðni hans af nánasta venslamanni hans einum hjer á þinginu, sem aldrei skyldi verið hafa. Annars finst mjer vera farið fulllangt í lækkun til þessa manns, því úr því hann einu sinni er kominn að þessu starfi, - sem hann vitanlega er ekki vaxinn - álít jeg rjett að láta hann hafa svo mikið, að hann geti dregið fram lífið, en það hygg jeg, að hann geti varla af 4000 kr. með sína stóru fjölskyldu. Jeg hefi því hugsað mjer að styðja, ef til kemur, brtt. við 3. umr. fjárlagafrv., að hann fái 5 þús. kr. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) virtist álasa mjer fyrir að hafa ekki tekið upp í fjárlagafrv. hærri styrk til Þórðar Flóventssonar. Jeg viðurkenni það fyllilega, að þessi maður er mjög duglegur og áhugasamur og hefir unnið þarft verk á ferðum sínum. En mjer skildist á hv.fjvn. í fyrra, að styrkur sá, sem honum var þá veittur, ætti að vera þóknun til hans í eitt skifti fyrir öll, en það væri ekki ætlast til, að hann fengi árlegan styrk. Jeg var því í vafa um, hvort jeg ætti að taka þennan styrk upp í fjárlögin eða ekki. Jeg áleit þó rjett að gefa þinginu kost á að athuga, hvort það vildi veita honum styrk áfram, og mjer finst 600 kr. vera fullsæmileg þóknun til þessa gamla manns fyrir starf hans. Jeg hefi nú svarað flestu, sem jeg þarf að svara. Viðvíkjandi styrk til markaðsleitar skal jeg taka það fram, að jeg er þeirrar skoðunar, að 5 þús. kr. sje fulllágt. Jeg hefi því afráðið að greiða atkvæði með brtt.hv.fjvn. Hærra finst mjer ekki hægt að fara. Jeg sje nú ekki ástæðu til að fara út í fleiri brtt., þó ýms ummæli hafi fallið í minn garð, sem jeg hefði ástæðu til að svara, en jeg vil ekki lengja umræðurnar meira, því það er þegar áliðið kvölds og það er meiningin að ljúka þessari umr. í nótt. Jeg get sagt líkt og hæstv. fjrh., að jeg mun verða með flestum lækkunartillögunum, en móti flestum hækkunartillögunum.

Jörundur Brynjólfsson Jeg get verið mjög stuttorður. Ummæli hv.frsm. gefa ekki mikið tilefni til andsvara. Hann lagðist að vísu móti till. minni, eins og jeg hafði hálfvegis búist við, og færði nokkrar ástæður. Jeg gat þess þegar jeg talaði í dag, af hvaða ástæðum jeg hefði borið till. fram. Andmæli hv.frsm. hrekja ekkert rjettmæti óska þeirra, sem jeg hefi borið fram fyrir hönd bænda í Hrunamannahreppi. Hv. frsm. gat þess, að Alþingi bæri ekki skylda til að sjá um það viðvíkjandi þessu fyrirtæki, að löggjöfin yrði hlutaðeigandi bændum ekki til óhagræðis. Jeg viðurkenni þetta, en álít, að löggjafarvaldið eigi að hafa það hugfast að ganga ekki feti lengra í þessum efnum en nauðsyn krefur. Hygg jeg það mundi hafa verið ofurauðvelt að undanþiggja um nokkra stund þetta fyrirtæki frá laga ákvæðum síðasta þings. Smjörlíkisgerðin var sett á stofn í sambandi við rjómabúið með fjársparnaðinn fyrir augum. Tilætlunin var að fullnægja þörf þessarar sveitar og nágrannasveita. Það var alls ekki tilgangurinn að framleiða miklar vörur til að flytja á fjarlæga markaðsstaði. Enda var rjómabúið stækkað í því augnamiði að hafa smjörlíkisframleiðsluna heldur litla. Byggingunni, sem rjómabúið var starfrækt í, var dálítið breytt, og þingið brást vel við að styrkja smjörlíkisgerðina, og það mun hafa orðið þess valdandi, að í þetta var ráðist; annars hefði ekki verið lagt út í þennan kostnað. Hjer er um merkilega nýung að ræða á sviði löggjafarvaldsins. Það hefir stutt fyrirtækið á stofn, en þegar það er komið í gang, setur það lög, sem bannar því að starfa. Eigi hið háa Alþingi ámæli skilið út af þessu máli, þá á það ámæli skilið fyrir að hafa nokkurntíma veitt styrk til fyrirtækis, sem það hafði ekki gleggri þekkingu á en raun ber vitni um. Jeg drap á það í dag, að menn væru fúsir til að skila áhöldunum aftur. Það yrði alt of kostnaðarsamt fyrir hjeraðið að byrja fyrirtækið á öðrum stað. Jeg þarf ekki að fjölyrða frekar um þetta mál en jeg vil geta þess, að Alþingi hefir gefið eftir fjárupphæðir til fyrirtækja, sem komu því miklu minna við en þetta fyrirtæki. Jeg vil leyfa mjer að gera fyrirspurn til hv.fjvn. um það, hvort hún hafi tekið ákvörðun um endurveiting á upphæðum, sem voru í fjárlögum síðasta þings. Vænti jeg eftir glöggu svari frá hv.frsm. Þá vil jeg minnast örfáum orðum á ummæti út af till. á þskj. 207, sem jeg flyt ásamt hv. 2. þm. Reykv. Þau ummæli, sem jeg hafði um styrklækkun til Þórðar Flóventssonar, bar ekki að skilja sem ámæli til hæstv. fyrv. stjórnar. Það var öðru nær. En mjer fanst sjálfsagt að greiða meira fje en hún hefir gert ráð fyrir. Jeg vil ekki lengja umr. frekar. Þykist jeg sjá, að hv. þingmenn sjeu búnir að fá nóg af ræðuhöldum í dag.

Tryggvi Þórhallsson Það eru örfá orð. Það hafa ekki svo fáir hv.þm. vikið að þm. Strandamanna í dag. Sjerstaklega voru það þó tveir af ráðherrunum, sem sýndu mjer þann sóma að spretta upp úr sæti sínu strax og jeg hafði talað. Það er þess vegna ekki ástæðulaust, að jeg læt falla nokkur orð áður en umr. er slitið. Hæstv. forsrh. hefir sýnt þessari hv. deild hina sömu virðingu nú og við umr. fyrri kafla fjárlaganna. í bæði skiftin varla komið á fund. Tel jeg þetta allóviðkunnanlegt. Af þessari ástæðu mun jeg svara færra en jeg annars hefði gert. Jeg vil þá fyrst minnast á þá meginröksemd, sem hæstv.forsrh. greip til að svara orðum mínum. Hún minnir mig á söguna um það, þegar Gissur jarl flýði undan Áverjum og kallaði til Klængs bróður síns í Bræðratungu: „Þeir elta mig nú mágar þínir. Lát upp kirkjuna skjótt“ Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að þetta væri verk hins fyrv. atvrh., og sæti því illa á mjer að kasta hnútum að honum. Getur verið, að þessi kirkjugrið hæstv.forsrh. reynist honum ekki eins trygg og Gissuri reyndust sín forðum. Sannleikurinn er sá, að hæstv. fyrv. atvrh. var ekki einn í ráðum. Hæstv. fyrv. forsrh. (SE) hefir tjáð mjer, að þessir liðir væru að mestu leyti sín verk. Þar af leiðandi verður þetta hæstv.forsrh. (JM) ljelegt til varnar. Þar sem hæstv.forsrh. er ekki viðstaddur, verð jeg að sleppa fleiri athugasemdum. Það voru þung orð, sem hæstv. fjrh. (JÞ) ljet falla í garð Búnaðarfjelags Íslands og um núverandi stjórn þess fjelags. Hann þurfti ekki að beina þeim orðum til hv.frsm.fjvn.; hann mátti líta nær sjer. Við hlið hans situr maður úr stjórn þessa fjelags, hæstv. atvrh. (MG), svo þau hörðu ummæli um breytta stjórnarhætti og óráðsframkvæmdir snerta því fyrst og fremst sessunaut hans. Hann er eini þingmaðurinn, sem á sæti í stjórn Búnaðarfjelags Íslands, og jeg treysti því, að hann láti ekki þessi öfgaorð hæstv. fjrh. standa ómótmælt. Þetta tek jeg skýrt fram.  (Atvrh. MG: Jeg ræð því sjálfur, hverju jeg svara)  . Þetta er aðeins ósk mín; vitanlega hefi jeg ekkert yfir hæstv. atvrh. að segja. Þá verð jeg að víkja nokkrum orðum að háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Jeg hefi ritað hjá mjer orð hans um það, að Búnaðarfjelagið væri í miklum skuldum, en ætti engan sjóð. Jeg get upplýst það, að á síðasta búnaðarþingi var lögfest að efla fastan sjóð Búnaðarfjelagsins talsvert mikið. Jeg vil enn víkja örfáum orðum að þrem þingmönnum, sjerstaklega hv.þm. V.-Sk. (JK). Hann var að bera saman störf mín og ýmsra annara í þágu búnaðarins; en jeg á auðvitað ekki að dæma um það. Hann mintist einnig á það, hve nauðsynlegt væri, að góðir og vandaðir menn einir fengjust við blaðamensku. Lá ótvírætt í orðum hv.þm., að ekki sæjust miklar framfarir í þessum dygðum hjá undirrituðum. Um það dæmi jeg ekki heldur, en vona aðeins, að þegar hv.þm. hefir haft þessháttar störf á hendi eins lengi og jeg hefi nú haft, verði betri dómur kveðinn upp um hann en hann hefir nú látið falla um mig. Hv. þm. Barð. (HK) og hv.þm. Ak. (BL) voru að tala um sníkjuhugsunarhátt og smásálarskap hjá bændum. Það verður að athugast, að atvinnuvegi bænda er þann veg farið, að þeir þurfa að gæta hvers einasta eyris. Afkoma búskaparins er svo erfið. Þetta hefir bæði sína erfiðu hlið og einnig hollu hlið. Í þessum atvinnuvegi venjast menn á sparnað og hófsemi. Hv. þm. Ak. þarf jeg litlu að svara sjerstaklega. Hann virtist sakna þess mjög, að hann hefði ekki fengið þakklæti ,,Tímans“ undanfarið, en hinsvegar ljet hann í ljós gleði sína yfir þakklæti úr þeirri átt nú. Síðasta ræða hv.þm. Ak. virtist mjer frekar vera dágóð prjedikun til hv. þingmanna fyrir skort á ættjarðarást. Komst hann að þeirri niðurstöðu, að honum myndi takast að breyta hugsunarhætti þingmanna, og óska jeg honum til hamingju með það.

Jeg sagði, að mjer myndi ekki takast það!

.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er nú þegar orðið mjög framorðið. Ef hv.þm. Str. (TrÞ) er mjög kvöldsvæfur 

Jón. Sigurðsson Það hafa ýms orð fallið við umr. síðari hluta fjárlaganna, og mörg æðiundarleg. Meiri hluti umr. hefir snúist um 3–4 fjárveitingar til landbúnaðarins. Mig furðar þetta sjerstaklega, þegar litið er á það, að á þessum krepputímum munu víst allir hv.þm. viðurkenna það, að það sje ekki hvað síst þörf á að auka framleiðsluna í landinu. Að mínu áliti eru til tvö bjargráð: að spara og auka framleiðslu. Í fyrradag samþykti þessi hv. deild talsverða upphæð til sjávarútvegsins, til að styðja að bættri afkomu sjávarútvegsmanna, styðja að aukinni framleiðslu, sjerstaklega að tryggja smábátaútgerðina betur en gert hefir verið, með auknum landhelgisvörnum, og auka þannig framleiðslu sjávarútvegsmanna. Nú hefir fjvn. borið fram tillögur, er stefna að hinu sama að því er snertir landbúnaðinn, en undirtektirnar undir þessar tillögur komu mjer mjög á óvart, því jeg hafði búist við eindregnu fylgi við þær. Jeg vona, að hv.þm. sjeu ekki þess hugar, að þeir vilji ekki unna landbúnaðinum framfara eins og sjávarútveginum. Hvað snertir styrkinn samkvæmt jarðræktarlögunum, þá mótmæli jeg því algerlega, að hann sje ölmusa; og hann er heldur ekki veittur bændum af því þeir geta ekki „spekúlerað“ í síld, eins og hv.þm. Str. sagði, heldur sem verðlaun eða hvatning frá þjóðfjelaginu til bændanna um að þeir leggi sig nú alla fram til að vinna að þessu þýðingarmikla máli þjóðarinnar, jarðræktinni. En jeg tek undir það, sem hv.þm. Ak. sagði, að persónulega er mjer nákvæmlega sama, hvort jeg fæ nokkurn styrk eða engan; býst við að vinna engu síður að jarðabótum án hans, eins og hingað til, en það er gamalt spakmæli, sem segir: „Ekki þurfa heilbrigðir læknis við, heldur þeir sem sjúkir eru.“ Þeir, sem hafa opin augu fyrir því, hvílík þjóðarnauðsyn það er að auka ræktun landsins, þeir þarfnast ekki þessa meðals, sem við nú nefnum jarðræktarstyrk, heldur þeir, sem halda, að búskapurinn geti haldið áfram með gamla laginu. Það eru þessir menn, sem þarf að lækna; það þarf að opna augu þeirra, með því að fá þá til að hefjast handa. Jeg skal játa, að það er að nokkru leyti rjett, að það skiftir ekki miklu máli, hvort byrjað er einu sumrinu fyr eða síðar, en jeg vil leyfa mjer að færa rök að því, að áríðandi sje, að byrjað verði sem fyrst. Fyrst er að líta á það, hvernig ástandið er og hvernig það var, og draga af því ályktanir um það, hvernig verða muni í framtíðinni. Áður fyrri hafði landbúnaðurinn eins mikinn mannafla og hann óskaði eftir. Nú á síðari tímum, síðan atvinnuvegirnir urðu margir og margbreyttir, hefir fjöldi manna alveg horfið frá landbúnaðinum, enda hafa engar ráðstafanir verið gerðar til að hefta þann straum. Er ekki annað sjáanlegt en að búnaðurinn breytist í einyrkja- eða kotungabúskap, ef þessu fer fram. Þetta er það, sem jeg óttast, og fyrir þessari hættu, sem virðist blasa við, vil jeg ekki loka augunum. Við verðum að nota tímann, meðan enn er færi og talsverður mannafli til sveita, til þess að breyta jarðræktinni í það horf, að af megi komast með miklu færra fólk en nú tíðkast. Ef þetta tekst ekki, að sljetta túnin svo vel og gera slíkar umbætur, að koma megi að fljótvirkum vjelum, þá er ekki annað sýnna en að voði sje þessum atvinnuvegi búinn. Ef afkoman er ljeleg, leita ávalt duglegustu mennirnir til annara atvinnuvega, er betur borga vinnuna, og svo mundi einnig verða um bændurna. Einnig er sú hætta fyrir dyrum, ef landbúnaðurinn breytist í einyrkja eða kotungsbúskap, að landbúnaðurinn verði ekki lengur sú undirstaða, sem hann hefir verið og á að vera undir íslensku þjóðlífi. Það er ekki hægt við því að búast, að menn, sem strita daginn út og inn fyrir afkomu sinni, geti gefið sjer nokkra stund til andlegra starfa, sem nauðsynleg eru til þess að hefja hverja stjett. Þetta er aðeins ein hlið málsins - menningarhliðin. Til er önnur hlið á málinu, fjárhagshliðin. Vildi jeg aðeins. benda á, hvílíka þýðingu það hefði, ef styrkur þessi gæti örvað menn svo, að sljettaður yrði þó ekki væri nema helmingur af túnum landsmanna, svo að þau yrðu vjelfær. Hver munurinn yrði á því, þegar einn maður með hesti og vjel ynni það, sem 4 mönnum veitist nú fullerfitt, geta menn reiknað í huganum, en það eru háar tölur. Og hver gróði yrði það ekki fyrir land og þjóð, að þeir menn, sem þá yrðu umfram, gætu snúið sjer að öðrum verkefnum. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meira um þennan lið, en jeg get ekki stilt mig um að minnast örlítið á annað atriði, sem talsvert hefir verið rætt hjer í dag. Það er styrkurinn til búnaðarfjelaganna. Deildar hafa skoðanir manna verið og eru enn um það, hvernig heppilegast væri unnið að jarðabótastörfum. Sumir hafa ætlað, að best væri að flokkar færu meðal bænda og ynnu verk þessi, aðrir að bændur kynnu þau og ynnu sjálfir, svo sem siður er í öðrum löndum. Jeg er alveg sannfærður um, að ekki kemst lag á þetta fyr en bændur kunna að plægja, eins og þeir nú kunna sjálfir að smíða amboð og stinga út úr húsi, en til þessa hefir þá vantað verkfæri o. fl. Þessi litli styrkur, þó hann sje aðeins 10 þús. kr., getur mikið hjálpað til þess að örva menn í því efni. Undanfarið hefir sú athugasemd fylgt þessum lið, að honum væri ekki skift á milli þeirra manna, sem jarðabæturnar vinna - enda munar engan um hann - heldur búnaðarfjelaganna, í hlutfalli við þær jarðabætur, sem þau hefðu látið gera, og hafa þau notað hann til sameiginlegra verkfærakaupa. Jeg og aðrir þekkja til þess, að styrkur þessi hefir átt góðan þátt í því að halda búnaðarfjelögunum saman, og eins hitt, að mörg góð og nytsöm verkfæri hafa verið keypt fyrir hann. Tel jeg því, að styrknum hafi verið vel varið og vona, að svo verði. Jeg get bætt því við, að jeg hefi hugsað mjer að koma fram með athugasemd, samskonar og áður, við liðinn til 3. umr. Það er orðið framorðið, og ætla jeg því að sleppa að tala um ýmislegt, sem þó hefði verið ástæða til að minnast á. Það vill líka svo vel til, að allar þær sparnaðartillögur, sem jeg og fleiri höfum barist fyrir á undanförnum þingum, hefir fjvn. nú tekið upp, og eiga þær nú loks vinsældum að fagna. Jeg er því svo lánssamur að eiga enga brtt. En í sambandi við það, sem sagt hefir verið um uppbót á áætlun um ljós og hita til Hólaskóla, skal jeg segja það, að mjer er það lítið kappsmál, hvort upphæðin er sett 3 eða 5 þús. kr. Hún þarf að greiðast hvort sem er. Og jeg get ekki fallist á það, sem háttv. sessunautur minn (HK) virtist gefa í skyn, að meira yrði notað, ef áætlunin væri hærri. Það hefir sýnt sig á undanförnum árum; þá hefir áætlunin ætíð verið lág, enda kostnaðurinn stöðugt farið langt fram úr áætlun.

Forseti (BSv): Klukkan er nú orðin 12 og hafa 6 þm. kvatt sjer hljóðs. Væri æskilegt, að þeir yrðu sem stuttorðastir.

Hákon Kristófersson Jeg skal reyna að vera stuttorður. Bæði till. mínar og ummæli í dag hafa valdið nokkrum andmælum, sjerstaklega frá hv.frsm. (ÞórJ). En ummæli hans þykja mjer mest verð. Þó jeg geti vart vegið manngildi hans á sömu vog og hæstv. fjrh. (JÞ), þá er mjer samt ljúft að játa, að jeg met hann mikils. Þótti mjer því leitt, að hann virtist færa hugsun mína dálítið úr lagi. Hv. frsm. kvað fleiri en mig hvorki þekkja nje skilja framkvæmdir Búnaðarfjelagsins. Aldrei hefi jeg neitað því, að það hafi komið góðu til leiðar, en jeg benti aðeins á, að mjer virtist ekki ósanngjarnt, að dregið væri af fjárframlögum til þess eins og alls annars. Og mjer og fleirum virðist svo, sem gæta mætti dálítið meiri sparnaðar í því fjelagi en gert er. Því þrátt fyrir alla ráðunautana, orkar mikils tvímælis um ýmsar framkvæmdirnar, eins og t. d. þegar 1922 var varið 18 þús. kr. til ræktunar Víðisins í Mosfellssveit, og þar af 9 þús. kr., sem verða víst að teljast sjerstakur aukastyrkur og stjórnin hefir lagt fram án nokkurrar heimildar. Þó jeg taki þetta fram, má það ekki skoðast sem andmæli gegn þessu fjelagi, eins og orð mín voru skilin í dag. Mjer hefir aldrei dottið í hug, að ráðunautarnir gerðu ekkert gagn, en hinsvegar hefi jeg litið svo á, að óhætt myndi að fækka þeim, og að jafnvel myndi einn komast yfir þau störf, sem tveir inna nú af hendi. Um Fiskifjelagið get jeg vitnað til fyrri orða minna. En það gladdi mig að heyra, að hæstv. fjrh. (JÞ) er á sömu villigötunum í því efni og háttv.frsm. (ÞórJ) kveður mig vera. Hv. frsm. sagði, að það væri hart, að gerðar væru tilraunir til að draga úr framkvæmdum eins og Búnaðarfjelagsins. En jeg vil segja það, að það er hart að heyra það, að líkur sjeu til, að ræktun landsins falli niður, ef teknir væru af bændum þessir 10–20 aurar, sem þeir fá á dagsverkið. En sú virtist vera skoðun hv.frsm. og hv. sessunauts míns (JS). Hv. frsm. sagði, að mig brysti þekking á þessum málum. Kann svo að vera, en ekki hefir honum tekist að leiða mig í nýjan eða betri skilning með hinni skörulegu framsöguræðu sinni. Annars mun það jafnaðarlega talin ljeleg röksemdafærsla, að styðja ekki orð sín með verulegri rökum en þeim, að andstæðingarnir hafi ekki vit á málinu. Því vil jeg ekki halda fram gagnvart háttv.frsm. Annað mál er það, að um ummæli hans í þessu máli mætti ef til vill segja: Skýst þó skýrir sjeu. Jeg verð að halda því fram, að um leið og hv. Alþingi veitir styrk til einhvers, beri því skylda til að líta eftir, að styrk þeim sje varið sem best. Sagt er, að 10 menn geti lifað á því, sem einn sóar, og hitt mun og vera rjett, að einn maður getur afkastað því, sem 10 dunda við. Þekki jeg ekki þann verkshátt á Vesturlandi, en jeg hefi oft sjeð hann hjer á Suðurlandi. Ef áhugi bænda á ræktun landsins er ekki meiri en það, að þeir þurfa að fá 10–20 aura á dagsverkið, þá er framþróunarstefnan minni en ýmsir gera sjer í hugarlund og hún er þar, sem jeg er best kunnugur. Hart þykir mjer, að því sje slegið framan í mig, sem hefi þann heiður að tilheyra þessari ágætu stjett, að jeg vilji með tillögum mínum gera menn að nokkurskonar villimönnum hvað framkvæmdir snertir. Jeg hefi aldrei neitað því um sumar af áveitum ráðunautanna, að þær gætu borgað sig á fám árum, en jeg þekki aðrar áveitur, sem framkvæmdar hafa verið af öðrum, eins og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) benti á, og borið hafa, ef ekki þúsundfaldan, þá hundraðfaldan ávöxt. Þá mintist hv.frsm. á þessa örlitlu brtt. mína viðvíkjandi þessum gamla, uppgefna, úrræðalausa kennara, og sagði, að jeg mæti hann ekki mikils, fyrst jeg vildi, að hann lyti að svo litlu. Jeg hefi í dag fært rök að till. og ætla ekki að endurtaka þau. En dálítið finst mjer það hart, að jafnmerkur maður og hv.frsm. er skuli nota þessi vopn á móti þessari sanngjörnu og hógværu till. Því eigi að fara að leggja þennan kennara á metaskálarnar þannig, þá má segja, að hv.frsm. metur ekki mikið virðingu okkar bændanna með styrknum til búnaðarfjelaganna, að við fáum 10–20 aura á dagsverkið. Það var ekki upphæðin, sem fyrir mjer vakti, heldur að hv. Alþingi með því að samþykkja till. sýndi samhug sinn með manninum og að það áliti slíkan starfsmann góðs maklegan. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) sagði, að jeg færi ekki rjett með stjórnarkostnað Búnaðarfjelagsins. Má vera, að hvorugur okkar geri það. En eftir upplýsingum frá kunnugum manni, sem jeg hefi aflað mjer í hasti, sje jeg ekki betur en að 60–70 þús. kr. fari í eiginlegan stjórnarkostnað 1922. Og jeg verð að halda því fram, að þegar svo er komið, að hv. Alþingi sjer sjer ekki fært að tryggja öryggi, líf og heilsu landsmanna, þá megi ekki spyrja að því, þó kipt sje hendinni af ýmsum fjárveitingum til framkvæmda. Fjárhagurinn er ekki svo nú, að það dugi að taka á hlutunum með silkihönskum, enda virðist hv.fjvn. ekki gera það hvað snertir fjárveitingar til kjördæmis míns. Og á jeg þar við undirtektir hennar viðkomandi byggingu á læknisbústað og sjúkraskýli í Flatey. Framorðið er orðið, og vil jeg ekki lengja umræðumar, en verði á mig ráðist, mun jeg minnast þess við 3. umr.

Jón Kjartansson Jeg skal vera stuttorður. Það er von, að hv.þm. sjeu orðnir þreyttir. Myndi jeg ekki hafa staðið upp, ef hv.frsm. hefði ekki knúið mig til þess með orðum sínum út af ummælum mínum í dag. Enginn mun bera hv.frsm. það á brýn, að hann berjist ekki vel fyrir brtt.hv.fjvn., enda eru þær þess verðar flestar, og mun jeg sýna það með atkvæði mínu, að jeg legg ekki á móti mörgum þeirra. Hitt er vafasamara, hversu heiðarlega hann berst fyrir till. nefndarinnar eða hversu drengilega hann kemur fram móti andmælendum sínum. Það er afarauðvelt í „Debat“ að gera keppinaut sínum fyrst upp orðin og svara síðan eftir því. Þannig fór hv.frsm. að við mig, út af þeim meinlausu ummælum mínum. Háttv. frsm. mintist á kvennaskólann í Reykjavík og taldi, að jeg hefði eigi vitað um Blönduósskólann. Það, sem jeg hjelt fram, og því hefir hv.frsm. ekki mótmælt, þvert á móti margoft tekið það sama fram, að kvennaskólinn í Reykjavík er nú sá eini almenni sjerskóli, sem við eigum handa kvenþjóðinni. Kvennaskólinn í Reykjavík er ekki aðeins húsmæðraskóli, eins og Blönduósskólinn, heldur er hann einnig skóli með almennri gagnfræðamentun. Þá var styrkurinn til Þórs. Jeg var ekki að tala um neina tillögu um 40 þús. kr., sem lægi fyrir; þótti aðeins miður, að nefndin hefði ekki sjeð sjer fært að mæla með þessari upphæð. Öðrum ummælum hv.frsm. ætla jeg ekki að svara að sinni, enda gaf hann ekki beina ástæðu til þess. Áður en jeg sest, niður, vildi jeg aðeins finna að þeirri aðferð, sem hv. 2. þm. Rang. (KlJ) og fleiri hafa notað hjer, en sú aðferð finst mjer illa eiga við, að hann var að bera á mann, sem ekki hefir tækifæri til að svara hjer, hv. 1. landsk.þm. (SE), að honum væri að kenna hækkun eða háar áætlanir á sumum liðum fjárlaganna. En eins og jeg hefi sagt, mun jeg ekki lengja umræður meira en þörf er á, og lýk því máli mínu að sinni.

Jakob Möller Það er nú sjálfsagt tilgangslítið að taka hjer til máls, því að menn munu vera hingað komnir til annars en að láta sannfærast, og er þar víst jafnt á komið með sál og líkama, að því er ráðið verður af auðum stólum hv.þm.; og þótt jeg kunni að segja hjer fáein orð, er það fremur til að ljetta af samviskunni en af því að jeg búist við að hafa með því áhrif á gang málanna. Þó vildi jeg beina athygli fjvn. að einstökum atriðum í breytingartillögum hennar. Verða þá fyrst fyrir mjer í þessum kafla þrjár tillögur á þskj. 163, 51.–53. liður. Um þá fyrstu af þessum tillögum er það að segja, að sama er, hvaða tillögur nefndin gerir í því máli, þar sem borga verður upphæðina alt að einu, enda mun hún síst vera of há. Hjer er um samningsbundna greiðslu að ræða, sem þýðingarlaust er að reyna að smeygja sjer undan. Jeg tók eftir því, að forsætisráðherra (JM) gerði þá athugasemd við þá næstu af þessum tillögum, að eins væri þar ástatt. Mjer er ekki það mál kunnugt, en sannarlega get jeg ekki öfundað háttv.fjvn. af sínu leiðinlega verki, ef tilraunir hennar til að lækka útgjöld ríkissjóðs koma fram í því að ráðast á samningsbundnar greiðslur. Þriðja tillagan mun að vísu ekki ganga í þá átt, en jeg get ekki sjeð, að það nái nokkurri átt, að hún nái fram að ganga. Það geta allir sjeð, hvílík sanngirni er á því að lækka námsstyrk til stúdenta, sem eru við nám erlendis, um meira en helming, og skilja þá eftir allslausa á götum stórborganna, og þá ekki síður, hvílík fásinna er að ætla sjer að skuldbinda einstaka stofnun til að taka sjer þessa gjaldabyrði á herðar. Hjer er alt á eina bókina lært. - Jeg tók það fram, að hv. nefnd hefði haft leiðinlegt starf með höndum. Hún hefir klipið þetta 200–500 krónur af hverjum einstökum lið, og samtals nemur þetta 160 þús. kr. í þessari upphæð eru fólgnir einstaka háir liðir, svo sem 25 þús. kr., sem eiga að sparast við það að leggja niður sendiherraembættið í Kaupmannahöfn. Maður sá, er þessu embætti hefir gegnt, hefir nú sagt af sjer, og mun þessi tillaga nefndarinnar standa í sambandi við það. Annað eins hefir nú komið fyrir áður án þess að slíkt hafi verið gert, - að maður hafi sagt af sjer, vegna þess að gert hafi verið ráð fyrir því, er ekki hefir ræst, og er því eins líklegt, að þessi spámaður nefndarinnar verði til lítillar frambúðar. Það kemur fram, að nefndinni hefir þótt lítill árangur af sínu leiðinlega starfi, þar sem hún leggur til að hækka skólagjöld við mentaskólann úr 100 kr. upp í 150 kr. Það fylgir með í nál., að þetta verði til að minka stúdentaframleiðsluna, og er þar jafnframt gefið í skyn, að ekki sje skaði skeður. Þetta má nú vel vera. En hvernig kemur þessi minkun stúdentaframleiðslunnar út? Hún kemur þannig út, að efnafólkið sendir syni sína í skóla jafnt eftir sem áður, án tillits til þess, hvort þeir eru vel eða illa til þess fallnir, en fátæka fólkið, sem hingað til hefir því aðeins reynt að kosta börn sín til náms, að þau hefðu sjerstaka löngun og hæfileika til þess, er með þessu útilokað frá því að menta börn sín á þennan hátt. Jeg hygg, að fjárkreppa manna og örðugleikar í þessu efni sjeu nægilegir, þótt þessu sje ekki bætt ofan á, og mjer finst, að jeg eigi engin nógu sterk orð til að lýsa slíku atferli. Jeg býst við, að það reynist örðugt að vekja þessa stóla, er standa auðir hjer í salnum, til meðaumkunar með þessum fátæklingum, sem þessi tillaga nefndarinnar gerir rangt til, en jeg efast um, að hægara væri að vekja þá þingmenn, sem í þeim eiga að sitja, til meðaumkunar, og þess vegna harma jeg ekki svo mjög, þótt þeir sitji ekki í þeim. Mjer hefir nú aldrei verið hælt fyrir að vera sparnaðarmaður, og jeg skal fúslega játa, að mjer er þessi sparnaður mjög ógeðfeldur og mun alls ekki vinna það til, til þess að fegra mig í augum kjósenda, að greiða honum atkvæði. Það verður að fara sem fara vill. Jeg læt heldur ekki hv. nefnd telja mjer trú um, að ríkissjóður standi eða falli með öðru eins og þessu, eða að það sje vænlegast til bjargráða að murka niður alla mentun í landinu. - Hv. frsm. (ÞórJ) talaði um mannslíf af miklum fjálgleik. Veit jeg það vel, að ilt er að geta ekki brúað hættuleg vatnsföll. Jeg veit samt ekki, hvort verra er, að menn deyi fyrir fult og alt eða að andlegt líf þeirra sje murkað úr þeim, eins og margar tillögur nefndarinnar ganga út á, eða með öðrum orðum, hvort sje verra að deyða sál eða líkama. Ein af till. nefndarinnar fer fram á að lækka laun gamals starfsmanns úr 7000 kr. niður í 4000. Fylgir það með í nál, að þessi maður verði að leita sjer nýrrar atvinnu sjer til lífsframfæris. Það lítur út fyrir, að nefndinni hafi ekki verið kunnugt um, að þessi maður er kominn á þann aldur, að slíkt er með öllu útilokað. Með þessu er manninum því fleygt út á klakann, svo að manni fer að finnast, að það geti orkað tvímælis, hve mannslíf sjeu mikils metin. Háttv. frsm. talaði um búnaðarframkvæmdir og um það, hve miklu fje væri varið til slíkra framkvæmda í hverju menningarlandi. Þetta get jeg fallist á, og þær tillögur nefndarinnar, sem ganga í þessa átt, eru einmitt þær einu, er jeg býst við að greiða atkvæði. Ekki hefir þó nefndinni tekist að vera sjálfri sjer samkvæm í þessu atriði. Þannig fer 108. brtt. fram á að fella niður fjárveitingu til einstaks manns, er mjög snertir þessi mál. Jeg á hjer við styrkinn til rannsóknar á jarðargróðri Íslands. Enginn mun í alvöru geta neitað því, að slíkar rannsóknir sjeu þýðingarmiklar. En auðsjeð er, hvar fiskur liggur undir steini. Hjer er um fjárveitingu til einstaks manns að ræða, og því á að fella hana niður, alveg án tillits til þess, hvort hún er þörf eða óþörf. Ef ýms önnur störf, er launaðir ráðunautar hafa með höndum, eru nauðsynleg, þá er þetta það ekki síður. Þá leggur nefndin til að fella niður styrk til veðurathuganastöðvarinnar og afsakar það með því, að þetta varði ekki landbúnaðinn. Þetta er nú vitanlega fullkominn misskilningur. Aðeins af því, að þessi fræðigrein er ókunn hjer, er nú þvílík tillaga sem þessi fram komin. Mig furðar á því, að hið helsta, sem nefndin telur þessari stofnun til gildis, er það, að hægt sje að senda veðurskeyti til Danmerkur. Ef það væri helsta mótbáran gegn því að fella niður styrkinn, skyldi jeg ekki hreyfa mótmælum. En það er enginn vafi á, að mikið gagn getur leitt af veðurathugunum, bæði til lands og sjávar. Hitt er satt, að veðurspár rætast ekki á einum degi. Veðurathuganastöðin hjer hefir líka átt við mikla örðugleika að etja, sem nú er í ráði að bæta úr, og þá er lagt til að leggja hana niður. Þannig hefir hana skort ábyggilegar athuganir á veðurfari norður og vestur frá landinu, og á meðan svo er, er ekki von, að rannsóknir verði fullkomlega tryggar. En nú stendur til, að úr því verði bætt með bygging loftskeytastöðva á austurströnd Grænlands. Víst er um það, að veðurathuganastöðin getur bjargað mannslífum og jafnframt stutt atvinnuvegina. - Einhver gat þess, að um eitt skeið hefði veðurathuganastöðin í Kaupmannahöfn verið höfð að háði. Vel má vera, að svo hafi verið, því víða hefir það komið fyrir, að stöðvarnar hafa verið óábyggilegar fyrst í stað, en lagast með tíð og tíma og orðið að lokum stórþarfar og nauðsynlegar fyrir land og lýð, eins og nú er víða um heim. Jeg álít því mjög illa farið, ef þessi tillaga nefndarinnar nær fram að ganga. Jeg get ekki stilt mig um að minnast enn á tvo liði, 90. og 105. brtt. Fyrri liðurinn fer fram á, að upphæðin til kaupa á listaverkum verði feld niður, og hinn síðari að lækka styrkinn til skálda og listamanna úr 12 þús. kr. niður í 8 þús. Hjer er um hið mesta ósamræmi að ræða. Fyrir nokkrum árum var farið að styrkja málara með því að láta ríkið kaupa listaverk þeirra. Þetta var mjög heppileg ráðstöfun. Listamennirnir vorn látnir gjalda styrkinn fyrirfram og styrktir um leið og ríkið eignaðist verk þeirra. Nú get jeg ekki betur sjeð en að ósamræmi sje í því fólgið að svifta málarann þessum listamannastyrk, en að láta skáld og aðra listamenn halda sínum, þótt lækkaður sje. Jeg veit, að margir líta hornauga til þessara styrkja, en þrátt fyrir örðugan fjárhag mundi jeg greiða atkvæði með báðum upphæðunum óbreyttum, og vona, þótt 90. brtt. verði samþykt, að hv. deild taki því sæmilega, þótt jeg taki þann styrk upp við 3. umr. eitthvað lækkaðan í hlutfalli við hinn. Mjer þótti leiðinlegt að sjá 111. brtt., sem fer fram á að fella niður styrkinn til alþýðufræðslu Stúdentafjelagsins. Þessi alþýðufræðsla hefir starfað í tugi ára og alt verið gert til þess, að hún næði til sem flestra, enda er hún öllum kunn og alstaðar vel rómuð. Það hefir verið talað um afmentunarstefnu í sambandi við sumar gerðir fjvn., og jeg get ekki að því gert, að mjer finst ekkert annað orð lýsa betur athæfi hennar í þessu máli. Það hefir mikið verið talað hjer um skóla og styrki til þeirra. Meðal annars fer nefndin fram á, að feldur sje niður styrkur til lýðskólans í Bergstaðastræti. Kemur þar fram sú skoðun margra hv.þm. utan Reykjavíkur, að óleyfilegt sje að veita styrk til skóla, er Reykvíkingar sækja. Þó hafa þeir ekki enn svift alla skóla í Reykjavík styrk, en vera má, að þess sje ekki langt að bíða, enda er hjer um ósamræmi að ræða, þar sem þennan umrædda skóla sækja utanbæjarmenn jafnt og innfæddir Reykvíkingar. Nú í vetur veit jeg ekki betur en að fullur helmingur nemenda skólans hafi verið utan Reykjavíkur, og svipað hlutfall mun hafa verið á undanförnum árum. Jeg get líka fullyrt, að skólinn nýtur nokkurs styrks úr bæjarsjóði Reykjavíkur, svo að hv.fjvn. þarf ekki að setja það fyrir sig, að hann hafi hvílt að öllu leyti á ríkissjóði. Það má segja svipað um 88. brtt.hv.fjvn., að hún kemur sjer öllu ver fyrir utanbæjarmenn en Reykvíkinga. Hún fer fram á að fækka þeim stundafjölda, sem Þjóðmenjasafnið er opið, og er það gert til þess að geta lækkað þá lítilfjörlegu upphæð, sem þjóðmenjaverði er veitt til aðstoðar, sem er greidd 4 mætum konum, sem verið hafa í safninu til þess að leiðbeina gestum. Það gefur að skilja, að verði stundafjöldinn minkaður, sem safnið er opið, eiga aðkomumenn verri aðstöðu að sjá safnið. Flestir þeir, sem hingað koma utan af landi, hugsa fyrst um að sjá söfnin, og þá ekki síst þetta safn, og geta þá ýmsir farið þess á mis, ef stundafjöldinn er minkaður. Annars verð jeg að segja, að laun kvenna þeirra, er þarna starfa, eru svo lág, að þau geta tæplega minni verið, enda hefir nefndin viðurkent það með því að vilja fækka vinnustundunum jafnframt því að leggja til að lækka launin. Jeg vil því fastlega skora á hv. deild að láta hvorttveggja haldast óbreytt, laun og starfstíma. Í sambandi við þetta vil jeg minna á, að allar líkur eru til, að dýrtíð verði síst minni 1925 en nú, og er því síðut rjettmætt að lækka launa þeirra starfsmanna, sem standa í fjárlögum, en njóta ekki dýrtíðaruppbótar. Jeg sje svo ekki ástæðu til að tala um fleiri brtt.hv.fjvn., þó að rjett hefði verið að minnast á sumar þeirra, svo sem tillögu nefndarinnar um kvennaskólann í Reykjavík, er vjer þm. Reykvíkinga flytjum aðra brtt. um. En jeg vildi vekja athygli hv.þm. á brtt., sem jeg á á þskj. 196 og jeg vil biðja þá að hafa hliðsjón af, þegar greidd verða atkvæði um brtt. á þskj. 163, er lúta að hinu sama. Í stað þess að fella niður nokkra útgáfustyrki, sem eru samtals 4300 kr., er þess farið á leit, að það verði lagt á vald hæstv. stjórnar, hvort styrkirnir skuli greiddir. Jeg hefi orðið var við það, að ýmsir hv.þm. hafa skoðað þessa till. mína sem skop eitt, vegna þess hve upphæðin er smávægileg, en mjer er full alvara að fara þess á leit við þá hv.þm., sem álíta tæplega fært vegna fjárhagsörðugleikanna að heimila þessar greiðslur í fjárlögum, en bera hinsvegar fult traust til hæstv. stjórnar, að þeir leggi það á hennar vald að skera úr, hvort fjárhagur ríkisins þoli þessi útgjöld. Því að svo er um allar þessar greiðslur, að þótt þær verði feldar nú, koma þær til útgjalda einhverntíma síðar. Þessum útgáfum verður auðvitað haldið áfram seinna, þó að þeim verði nú slegið á frest. Geta hv.þm. því vel falið hæstv. stjórn að skera úr, hvort fært muni að greiða þennan kostnað á næsta ári. Jeg vil taka það fram um einn af þessum liðum, Lög Íslands, að nú hafa ráðstafanir verið gerðar til þess, að sú útgáfa hefjist á ný, eftir að síðasta þing hafði veitt styrk til þess. Útgefandinn lagði töluvert í kostnað til að koma útgáfunni í framkvæmd, og tel jeg mjög hæpið, að rjett sje af þinginu að taka styrkinn af honum aftur, eftir að hann hefir lagt fram talsvert fje, í trausti þess, að styrkurinn til útgáfunnar yrði látinn standa áfram.

Sveinn Ólafsson Það voru nokkur orð í svörum hv.frsm. (ÞórJ), sem komu mjer til að standa upp. Jeg skal fara fljótt yfir sögu og takmarka mig við þau. Hjer hafa fallið í kvöld mörg þung orð og alvarleg í þá átt, að fyrst og fremst beri að verja opinberu fje til þess, er lýtur að framleiðslu og öflun daglegs brauðs, og helst ekki til annars. Það er og eðlilegt á þessum þrengingartímum. Vjer erum of jarðbundnir til þess að lifa af listinni eða lærdómi, og verðum því að hugsa fyrst og fremst um þetta. En einmitt af því að hv.frsm. lagði svo mikla áherslu á þetta, furðaði jeg mig á því, að hann skyldi koma með þau boð frá hv.fjvn., að hún legðist á móti síðustu 2 brtt. á þskj. 196, sem sje tillögu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), um lánveitingu til tóvinnuvjela, það er að segja kembingar- og lopunarvjela, og tillögu okkar hv. 1. þm.N.-M. (HStef), um heimild til ábyrgðar á láni fyrir verksmiðjufjelag, sem líkur dálitlar eru til að kunni að rísa upp á Austurlandi, ef ráðist verður þar í stofnun dúkaverksmiðju, sem mikill áhugi er fyrir. Báðar tillögurnar eru svipaðar að því leyti, að hvorug stefnir til fjáreyðslu. Önnur fer fram á lán, en í hinni er leitað heimildar til ábyrgðar á láni. Hjer er því ekki að ræða um eyðslu, heldur hitt, að styðja sjálfsbjargarviðleitni þeirra manna, er kynnu að vilja ráðast í eitthvað af þessu tægi, og gefa þeim hvöt, sem vilja leggja fram fje í þessu skyni. Mig furðar það, ef hv.fjvn. er einhuga að leggja á móti þessu. Jeg verð að segja, að jeg skil hana þá ekki og þau mörgu og alvöruþrungnu orð hv.frsm. í þá átt, að verja beri fje til eflingar atvinnuveganna og til að bæta úr brýnustu þörf landsmanna. Hjer er sannarlega stefnt til þess að bæta úr brýnni þörf, klæðaþörf þeirri, sem fullnægt er nú með miljónaskatti til útlanda, og ef þetta gæti leitt til þess, að einstakir menn legðu fram fje það, sem þarf til þessara nauðsynlegu fyrirtækja, og án útgjalda fyrir ríkissjóð, þá væri sannarlega vel að verið. Jeg skal leyfa mjer að taka fram, að þessi hugmynd um dúkaverksmiðju á Austurlandi hefir verið lengi á döfinni og var komin nokkuð á veg fyrir ófriðinn mikla. Þá var hafinn viðbúnaður, og voru þá góðar líkur um hluttöku af hálfu Norðmanna. Jeg hygg, að þessar líkur sjeu enn fyrir hendi, og hreint ekki slæmar. Jeg veit að vísu, að nú upp á síðkastið hefir mikið verið bollalagt um stóra allsherjardúkaverksmiðju í Reykjavík, sem stofna skyldi með aðstoð enskra auðmanna og bætt mundi geta úr allri þörf landsmanna. Jeg mintist á þetta í gær, og jeg verð að segja, að þurfi slíkt fyrirtæki að byggjast að miklu leyti á ensku fje, þá hygg jeg það ekki happadrýgra en þótt það fje yrði sótt til þeirrar þjóðar, sem nær oss er og skyldari. Rjett er að minna á það, að undanfarið hefir miklu fje verið varið úr ríkissjóði til samskonar fyrirtækja annarsstaðar á landinu, svo sem til Gefjunar og Álafoss, og á síðasta ári til kembivjela á Húsavík. Mig furðar því mjög, ef þessi gamla viðleitni þingsins til að lyfta undir þennan iðnað í landinu væri nú alveg gufuð upp. Jeg þarf annars ekki að fjölyrða frekar um þessa tillögu, einkum þar sem hv. 1. þm.N.-M. (HStef) hefir talað mjög vel og röggsamlega fyrir henni, og get jeg látið að mestu leyti sitja við orð hans. Þó vil jeg taka það fram, út af þeirri hugmynd, sem nú er að veltast fyrir mönnum um allsherjarverksmiðju og virðist ætla að verða þess valdandi, að önnur fyrirtæki af þessu tægi dragist úr hömlu, að hún mun fyrst um sinn ekki vinna sjer mikið fylgi í öðrum hjeruðum landsins, að minsta kosti ekki í þeim, sem fjærst eru Reykjavík. Menn í fjarlægum hjeruðum hafa hvað eftir annað brent sig á því, að fyrirtæki, sem komið hefir verið upp í Reykjavík með hluttöku annara landsmanna, hafa ekki orðið eigendum að fjeþúfu, heldur Reykjavík einni. Margir menn í fjarlægum hjeruðum eiga hluti í Eimskipafjelagi Íslands, sem er búsett hjer og skattlagt svo grimmilega til bæjarþarfa, að ókjörum sætir, og mun það eiga ekki minstan þátt í erfiðleikum fjelagsins. Allir sjá, hvernig bærinn reynir að nota sjer Landsverslunina, að hann leggur á hana skatt síðastliðið haust, sem nemur 15% af nettóarði hennar. Þannig er farið með allsherjarfyrirtæki hjer í bæ, og verði allsherjarverksmiðja til dúkagerðar sett á stofn hjer, má gera ráð fyrir, að hún verði notuð eins og mjólkurkýr bæjarins og að það borgi sig betur að sækja þá ullarvinslu til annara landa. Þess vegna verða slík fyrirtæki annaðhvort að rísa upp í hjeruðum landsins, fyrir norðan, austan og vestan, eða að öðrum kosti verður að sækja þessa vinslu eins og áður út fyrir pollinn, þótt lítilmannlegt sje. Jeg drap á það í gær, að eftir lauslegri áætlun, en þó sennilegri, væru úr Múlasýslum einum greiddar milli 200 þús. og 300 þús. kr. árlega til norskra verksmiðja fyrir dúkagerð. Þetta samsvarar því, að koma mætti á fót fyrir þetta fje nothæfri ullarverksmiðju á 2–3 árum. Það er engin furða, þó að oss Austfirðinga langi til að komast hjá að greiða þessi óeðlilegu og þungu gjöld til annara landa. Jeg skal annars ekki þreyta hv. þingmenn á langri ræðu um þetta, en vildi láta þessa getið, áður en brtt. okkar hv. 1. þm.N.-M. (HStef) verða lagðar á höggstokkinn, ef það á fyrir þeim að liggja, eins og helst má ráða af orðum hv.frsm. En þó að svo fari, þá verð jeg að telja það hastarlegt, ef brtt.hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) verður líka feld, því að verði nú ekki komist það langt að efna til dúkaverksmiðju, þá er þó einsætt, að heimilisiðnaðinum verður að veita bráðabirgðastuðning á næstu árum með kembingarvjelum á fleiri stöðum en orðið er. Á allsherjarfyrirtæki hefi jeg enga trú og hygg, að nokkur ár muni líða áður en bákn það tekur til starfa, sem fyrirhugað er hjer í Reykjavík og sem fyrirsjáanlega dreifir hugum manna í þessu máli, tefur það og spillir því.

Jón Baldvinsson Það er í tilefni af orðum hv.frsm. (ÞórJ) um styrkinn til orðasöfnunar, sem jeg vildi segja nokkur orð. Hann kvað þetta starf geta haldið áfram, þó að styrkurinn væri feldur niður, því að sjálfboðaliðarnir mundu ekki hætta við vinnu sína. En þetta er misskilningur. Ef sá maður, sem stýrir þessu verki, er tekinn frá því og neyddur til að leita sjer annarar atvinnu, er við því búið, að hitt starfið falli niður. Hjer gegnir einmitt sama máli, sem háttv.frsm. tók fram í öðru sambandi. Hann gat þess um styrkinn til Búnaðarfjelagsins, að nytjastarfsemi þess yrði slitin í sundur, ef styrkur þess væri lækkaður. Alveg eins er um þetta, að það starf má ekki slíta í sundur. Háttv. frsm. andmælti lítillega tillögu minni um 500 kr. styrk til kvöldskóla verklýðsfjelaganna, en jeg vona þó, að þessi litla brtt. finni náð fyrir augum hv deildar, einkum þar sem hv.frsm. lagði hvergi nærri eins fast á móti henni sem mörgum öðrum brtt. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að hæstv. fjrh. (JÞ). Hann er því miður ekki viðstaddur í deildinni, en þó finst mjer, að ummæli hans hjer í kvöld megi ekki standa ómótmælt stundinni lengur, ef halda á uppi þingræði í þessu landi og því sjálfræði, sem bæjar- og sveitarfjelög hafa að lögum. Hann talaði, að gefnu tilefni af hálfu hv.frsm., um kaup Reykjavíkurbæjar á jörð einni hjer í nágrenninu, og skein það út úr ummælum hans, að ef hann hefði verið í þeirri stöðu, að hann hefði átt að leggja samþykki sitt á þessi kaup, þá hefði hann synjað staðfestingar á þeim. Þegar slík ummæli koma úr stjórnarsessi, verður að mótmæla þeim þegar í stað sem gerræðisfullri tilraun til að taka af bæjarstjórnum það vald, sem löggjöfin heimilar þeim. Hæstv. fjrh. kann að vera andvígur þessum jarðakaupum, sem hann mintist á, en það rjettlætir ekki orð hans. Jeg vildi mega spyrja hæstv. fjrh., hvað verkfræðingur Jón Þorláksson mundi hafa sagt á árunum 1918–1919, þegar Reykjavíkurbær var að ráðast í að koma á fót rafmagnsstöð, ef stjórnarráðið hefði þá neitað bænum um samþykki sitt til þeirrar ráðstöfunar? Mjer finst þessi ummæli hæstv. fjrh. ganga alt of langt, svo að ekki megi þau ómótmælt standa, Það er eins og hæstv. fjrh. vilji taka sjer alræðisvald hjer á landi, verða einskonar íslenskur Mussolini. Þar sem hæstv. fjrh. rjeðst nokkuð hastarlega á Búnaðarfjelagið, þá ber mjer ekki að svara fyrir það, og stendur það miklu nær öðrum. En þó get jeg ekki að mjer gert og minnast á þessi ummæli hans, því að jeg hefi stundum leyft mjer að koma með hógværar og rökstuddar aðfinslur við ýmsa starfsmenn ríkisins. Er skemst á að minnast, að fyrir 2 dögum voru fluttar rökstuddar aðfinslur við nokkrar ráðstafanir vegamálastjóra, og ruku þá ýmsir háttv.þm. og hæstv. fjrh. upp til handa og fóta og töldu óviðurkvæmilegt að ráðast á menn, sem ættu ekki sæti á þingi og gætu ekki borið hönd fyrir höfuð sjer. Jeg vil biðja menn að bera þessar aðfinslur saman við það, sem nú heyrist úr stjórnarsessi um embættismann einnar stofnunar, sem ríkið styrkir. Þegar minst var á vegamálastjóra, þá þaut hæstv. fjrh. upp og talaði um dylgjur um fjarstadda menn. En nú segir hæstv. fjrh., að forseti Búnaðarfjelagsins hafi narrað fáráðlinga til að fara út í allskonar vitleysu í búnaðarframkvæmdum. Þykir mjer hastarlegt, ef bændur í hv. deild láta þessu ómótmælt. Það verður og óvandari eftirleikurinn að finna að gerðum ýmsra manna, þótt ekki eigi sæti á þingi, þegar þetta heyrist úr stjórnarsessi.

Sigurjón Jónsson Jeg vildi segja nokkur orð út af ræðu háttv.frsm. (ÞórJ). Honum þótti heldur fátt mæla með brtt. minni, XXXI. till. á þskj. 196, en jeg vonast eftir að geta enn sýnt fram á, hver nauðsyn sje, að hún nái fram að ganga. Hv. frsm. talaði um það, að bænum hefði ekki verið nein þörf á því að ráðast í þetta fyrirtæki. Jeg skal fátt um það tala. Jeg var ekki með í þeim ráðum. En hafi lítil nauðsyn verið þá fyrir kaupstaðinn, er hann gerði þessi umræddu kaup, þá verður samt ekki um það deilt, að honum er nú alveg nauðsynlegt að gera bryggjuna. Fyrst og fremst til þess að geta rentað þessa dýru eign; og enda þótt hægt væri að renta hana á annan hátt, þá eru samningar um það gerðir, að bryggjan skuli verða gerð, og við þá samninga verður bærinn að standa. Í sambandi við þau orð sem hjer fjellu, að bryggjan yrði bygð, hvort sem fjeð fengist hjer eða ekki, þá spyr hv.frsm., hvort til sjeu peningar til fyrirtækisins. Að vísu eru peningarnir til; en hafnarsjóður á þá. En í þessari umræddu eign, sem Ísafjarðarbær keypti, er bryggja, svonefnd Tangsbryggja. Þessa bryggju á að auka og bæta, og er hugmyndin sú, að hafnarsjóður kaupi þessa bryggju af bænum. En til þess að hafnarsjóður geti þetta, verður ríkisstyrkurinn að fást, sem er kostnaðar samkvæmt lögum, eins og hjer er farið fram á. Þá hefir verið talað um það, að þessi styrkur verði ekki beinlínis útborgaður, heldur er ætlast til þess, að hann gangi upp í hallærislán, sem bærinn fjekk hjá ríkissjóði fyrir nokkrum árum. Þá var eldsneytisskortur á Vestfjörðum, og fjekk bærinn þetta fje til þess að brjóta surtarbrand, en það mun ekki hafa orðið honum að miklu liði. Jeg vona nú, að jeg hafi gert hv.frsm. skiljanlegt, hver þörf sje á því fyrir bæinn, að bryggjan sje gerð, bæði til þess að geta rentað hina dýru eign og líka til þess að fullnægja gerðum samningi. Með þessu hefi jeg einnig svarað hæstv. fjrh., sem áleit enga þörf á bryggjunni. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) vil jeg þakka fyrir það, að hann hefir lýst sínu fylgi við þessa brtt., og vænti jeg, að fleiri fylgismenn hans geri það sama. Að endingu vil jeg taka það fram, að jeg álít það sjálfsagt, að samþyktir slíkra mála sem þessa umrædda kaupgernings Ísafjarðarkaupstaðar, sjeu á ábyrgð þess ráðherra, er samþykkir þau. Það er skylda stjórnarráðsins að taka sjálft afstöðu í slíkum málum. Þetta á ekki að vera tómt formsatriði, svo stjórnarráðið geri aðeins að játa eða neita, eftir því sem bæjarstjórnir eða hreppsnefndir ákveða.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil byrja á því að þakka hv.þm. Str. (TrÞ) og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) fyrir það, hvað þeir bera mig fyrir brjóstinu og vilja báðir verja mig fyrir árásum hæstv. fjrh. Auðvitað hefi jeg ekki fundið til þessara árása hæstv. fjrh. á mig, en jeg gleðst nú samt yfir þessari hugulsemi, og jeg verð að segja það, ekki síst hvað snertir hv.þm. Str., að það er meira en jeg gat vænst og hefi átt að venjast úr þeirri átt. Annars hefir hæstv. fjrh. svarað því, sem svara þarf, og lýst því yfir, að hann hafi engum hnútum til mín kastað. Umhyggja þessara þingmanna fyrir mjer er því í þetta skifti óþörf. Jeg skal ekki neita því, að hæstv. fjrh. var allharðorður í garð búnaðarmálastjóra og get jeg ekki gert þau orð að mínum orðum. Jeg man það vel, að þegar jeg og búnaðarmálastjóri vorum að undirbúa saman jarðræktarlögin, þá vissi hann vel og lagði áherslu á, að ræsa þyrfti fram mýrar áður en þær yrðu gerðar að túni. Annars hefir Búnaðarfjelagið verið dregið fullmikið inn í umræðurnar. Jeg veit ekki til þess, að fjelagið skuldi neitt nú sem stendur, en það á aftur talsverðar eignir. Því er áreiðanlega vel borgið, ef þeirri stefnu verður haldið, sem nú er upp tekin, og jeg vona, að það geri og hafi gert mikið gagn. Háttv. þm. Barð. (HK) vildi láta fella styrkinn til búnaðarfjelaganna. Jeg held, að till.fjvn. sje rjettari. Í jarðræktarlögunum er ekki gert ráð fyrir styrk nema til sumra jarðabóta, og því ekki rjett að fella þennan styrk til búnaðarfjelaganna fyrri en löggjöf hefir verið sett um þær jarðabætur, sem jarðræktarlögin ná ekki til, enda er ætlast til, að það verði gert bráðlega. Þá hefir það hneykslað ýmsa hv.þdm., að nefndin hefir lagt til, að hækkuð yrði fjárveiting til ljóss og hita við ýmsa skóla og stofnanir. Þessi kostnaður hefir jafnan verið of lágt áætlaður, nema árið 1922, af því að þegar fjárlögin fyrir það ár voru samin, var verðlag hátt á þessum vörum, en lækkaði síðan. En það er alveg ástæðulaust að óttast það, að meiru verði eytt, þó hækkuð sje fjárveitingin. Landsreikningurinn 1922 sýnir, að það ár var minna notað en áætlað var og fje veitt til. Nú er útlit fyrir, að þessar vörur hækki, en lækki ekki. Annars gildir alveg einu, hver áætlun samþykt er. Að því leyti stendur mjer á sama um brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Jeg held bara, að hún stafi af ókunnugleika hans og misskilningi. En það, sem máli skiftir, er það, að áætlanirnar sjeu ekki svo lágar, að þær svíki. Þá vil jeg geta þess, að mjer virðist rjett að hækka styrk Þórðar Flóventssonar úr því, sem áætlað er í frv. stjórnarinnar. Það er kunnugt, að hann hefir unnið að þessu starfi sínu með hinum mesta áhuga og góðum árangri. Hann hefir blásið lífsanda í margar miljónir hrogna. Hjer er aukin framleiðsla, sem mikið gagn gæti af orðið. Og jeg hygg einmitt, að þessi maður hafi hjer unnið alveg eins gott verk eða betra en annar maður, sem veittur er hærri styrkur í sama skyni.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg mun nú verða stuttorður og ekki gefa tilefni til andmæla. Mjer virtist, að okkur hæstv. fjrh. (JÞ) koma saman um það, að sami grundvöllur væri raunar fyrir skattálagningu í ríkissjóð og bæjarsjóði. Þó þeim gangi máske innheimtan ver, þá sannar það ekki annað en það, að það hefir vantað mann til að framkvæma innheimtuna. Með öðrum orðum: Það er vanrækslu bæjarins að kenna, ef ver gengur með innheimtuna en vera ætti. Þá get jeg ekki gengið inn á það, að það sje rangt að setja það skilyrði fyrir fjárveitingu, að fje sje veitt á móti úr bæjarsjóði. Með þessu er bænum engin skylda lögð á herðar. Fjárveitingin kemur bara ekki til framkvæmda, ef bærinn sjer sjer ekki fært að styrkja fyrirtækið. - Hæstv. fjrh. mintist á Fiskifjelagið. Jeg skal játa, að jeg er því ekki nægilega kunnugur og get tekið staðhæfingar hans trúanlegar. En jeg hefi álitið störf fjelagsins góð, og við höfum í nefndinni að minsta kosti einn mann, sem þessum fjelagsskap er einkar kunnugur, og hann lagði mikla áherslu á það, að hlúð yrði að fjelaginu. Jeg vil ekki gera upp á milli þessa fjelagsskapar og Búnaðarfjelagsins. Hæstv. fjrh. talaði einnig um Búnaðarfjelagið og bar saman störf þess fyr og nú. Jeg skal játa það, að jeg hefi verið á móti sumum framkvæmdum þess, eins og t. d. ýmiskonar nýrækt kringum Reykjavík, svo sem ræktun Víðisins. En jeg tel líka þennan þátt fjelagsstarfseminnar tiltölulega lítinn og aðeins sem tilraun, er ekki verður gengið lengra í að sinni. En jeg hika ekki við að halda því fram, að starfið hafi í heild sinni verið til mikilla gagnsmuna. Því, sem hæstv. fjrh. beindi persónulega til mín, skal jeg engu svara. Jeg mun aldrei hika við að segja honum minn fulla hug, en læt hann ráða meiningum til mín. Háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) fór allmikið út í ýms atriði og talaði af miklum sannfæringarþunga og alvöru. Skal jeg nokkru af því svara. Hann mintist á skólagjöldin og sagði, að nefndin hefði tekið þá skóla, sem síst skyldi. Um það ætla jeg ekki að deila, en þetta er orðið í flestum eða öllum skólum, og þrengir því ekki frekar að námsmönnum við einn en annan. En hitt er víst, að við höfum átt marga menn, sem hafa siglt í skipbrot lærdómi sínum, án þess það hafi verið fyrir aðþrengdar kringumstæður, og aldrei vísara, að sá, sem nægilegt fje hefir, nái frekar embættisprófi en sá fjárvana, nema síður sje. Við því verður aldrei sjeð með neinni lagasetningu. Annars er ekki gott að segja, hvar lendir með alt þetta skólagengna fólk, sem jeg held að þegar sje orðið of mikið af. Tel jeg því, að þær ráðstafanir sjeu hollar, sem miða að því að hefta hinn mikla straum að skólunum. Enda eru líka margir mentamenn þjóðarinnar komnir á þá skoðun. Sami háttv.þm. mintist á ýmsa aðra liði, og þar á meðal tillöguna um að fella niður styrkinn til Helga Jónssonar. En haldi hv.þm., að það sje sama og frestun á ræktun landsins að stöðva greiðslu á styrk þessum um tíma, þá er það mesti misskilningur. Því að jeg veit ekki til, að rannsóknir hans hnígi sjerstaklega að gróðri landsins, heldur aðallega að sjávargróðri og að hann hafi skrifað talsvert um það mál. Á veðurathuganastyrkinn mintist hann sömuleiðis. Því hefi jeg áður svarað, og kom ekkert nýtt fram hjá honum í því máli. Þá er styrkurinn til kaupa á listaverkum feldur niður. Og það er satt, að stjórnin er búin að taka í sínar hendur úthlutun á styrknum til lista- og vísindamanna, og hefir á árinu 1923 úthlutað 9 málurum af honum, en nú 10 á þessu ári. Virðist því ekki ástæða til að vera að leggja fje af ríkissjóði til þess að kaupa málverk þeirra. Þá talaði hv.þm. um, að ekki hefði verið rjett að fella niður styrkinn til alþýðufræðslu Stúdentafjelagsins. En þar sem það hefir verið upplýst, að fje þetta gangi vanalega illa út, virtist nefndinni ekki ástæða til að vera að halda því í fjárlögum lengur. Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) vil jeg segja það, út af því, að hann var að bera saman styrkinn til Þórbergs Þórðarsonar og tilraunastarfsemi Búnaðarfjelags Íslands, að slíkt er ekki sambærilegt. Væri hin margháttaða tilraunastarfsemi Búnaðarfjelags Íslands stöðvuð, yrði að taka margt af því upp af nýju síðar, en engu því er til að dreifa hvað þennan styrk snertir. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) þarf jeg ekki að svara, því að hann stendur einn á bryggjunni, nema ef hann fær háttv. 2. þm. Rang. (KlJ) með sjer, og kynni jeg best við að sjá þá þar saman. Að síðustu skal jeg láta þess getið, að jeg mun ekki nota hinn sjerstaka rjett minn til að svara aftur, þó að mjer verði svarað nú, og læt jeg þetta því nægja, ef það kynni að geta stytt umræðurnar.

Tryggvi Þórhallsson Aðeins örfá orð um þessa brtt. frá mjer og hv.þm. Barð. (HK). Jeg hygg, að í okkar kjördæmum sje einna mest selveiði, svo að það er ekki af tilviljun, að einmitt við flytjum þessa brtt., heldur fyrir tilmæli manna þaðan. Jeg gat þess annars við 1. umr., að fram mundi koma brtt. í þessa átt. Hygg jeg, að tilvísunin í þskj. sje rjett, en annars er jeg ekki alveg viss um það. Jeg hefi haft talsvert fyrir því að leita að lögum og tilskipunum um þetta efni og hefi ekkert yngra fundið en tilskipunina, sem vitnað er í á þskj. í 5. gr. tilskipunar frá 1849 er svo ákveðið, að sá, sem skýtur dýr eða fugl í landi annars manns, skuli greiða skaðann eftir mati óvilhallra manna og auk þess sektast um hálfan ríkisbankadal eða meira, alt að 10 ríkisbankadölum. í 15. gr. sömu tilsk. stendur: „Sá, sem brýtur á móti grein þessari, skal gjalda sektir og skaðabætur eftir 5. gr., og þar á ofan 2 rbd. fyrir hvert skot“. Eins og allir hljóta að sjá, eru þessar sektir orðnar óheyrilega lágar. Finst mjer því full ástæða til að taka þetta með, þegar einmitt er verið að hækka sektir fyrir brot á öðrum lögum um náskylt efni.

Jón Kjartansson Jeg tók ekki eftir því, hvað þessi lagabreyting ræðir um.

Um selaskot þar, sem látur eða lagnir eru

. Jeg man ekki betur en að til sjeu nýrri lög um þetta. Jeg skal reyndar ekki fullyrða það, en mig minnir, að lög um friðun á sel sjeu til frá 1913, og að þau lög gefi sýslunefndum allmikið vald í þessu efni.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Mjer kemur það dálítið einkennilega fyrir, að komið er með svona brtt. í sambandi við frv. um sektir fyrir brot á fiskiveiðalöggjöfinni. Það virðist engin ástæða til að blanda saman landhelgissektum og ólöglegu seladrápi. Sektir fyrir seladráp væri og rjettara að hækka, ekki um helming, heldur margfalt, en að miða þær við gengi. Jeg býst líka við því, að frekar þætti óþægilegt að þurfa að spyrja Landsbankann um gengi í hvert sinn, sem maður skyti sel ólöglega.

Forseti (BSv): Tillaga hefir komið fram um að taka málið af dagskrá.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hefi ekkert á móti því, að málið sje tekið út af dagskrá, þar sem líklegt þykir, að til sjeu yngri lög um þetta en tilsk. frá 1849. En eins og jeg hefi sagt, er það engin tilviljun, að við hv.þm. Barð. (HK) flytjum þessa till. Það er eftir ítrekaðri beiðni kjósenda okkar. Mjer finst heldur ekkert óeðlilegt að miða sektirnar við gengi, því að það er aðeins að færa þær til núgildandi peningaverðs. Og þegar það er gert, helst nákvæmlega sami grundvöllur fyrir sektarákvæðunum og áður.

Pjetur Ottesen Mjer fyndist ekki óviðeigandi, að þessari till. væri vísað til sjútvn., þar sem hinum frumvörpunum um sektir gegn ólöglegum veiðum hefir verið vísað þangað. En annars finst mjer dálítið einkennilegt að blanda þessu saman við frv. um sektir fyrir ólöglegar botnvörpuveiðar.

Ágúst Flygenring Jeg verð að taka undir það með ýmsum öðrum hv.þm., að mjer kemur þessi brtt. dálítið kynlega fyrir. Ef á að fara að reikna sektir fyrir seladráp eftir gengi, þá ætti í raun og veru að reikna allar sektir á sama hátt. Annars finst mjer rjettara, eins og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að hækka sektirnar, en ekki reikna þær eftir gengi. En fráleitt er nokkur ástæða til að blanda þessu saman við frv. um ólöglegar veiðar í landhelgi, og fyndist mjer því rjett, að hv.flm. athuguðu, hvort ekki væri rjettara að hafa þetta mál sjerstakt.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg vil geta þess viðvíkjandi ummælum háttv.þm. Borgf. (PO), að það er mín sök, að frv. hans hefir ekki fylgst með þessu frv. frá nefndinni. En það er ekki af því, að jeg sje því andvígur og skal jeg sjá um, að ekki verði dráttur á því úr þessu. Viðvíkjandi því, að hækka sektir fyrir seladráp á þann veg, að þær skuli greiða í gullkrónum, hygg jeg, að muni að litlu haldi koma. Þessi lagaákvæði eru svo gömul, að sektirnar eru þess vegna orðnar alt of lágar, vegna þess, að miðað er við löngu horfið peningagildi. Þess vegna beini jeg því til háttv.þm. Str. (TrÞ) að koma heldur fram með frv. um að hækka sektirnar fyrir seladráp, því þótt þessar lágu sektir yrðu metnar til gullverðs, mundu þær samt verða alt of lágar. Háttv. þm. Str. ætti því að taka þessa brtt. sína aftur, svo frv. mætti ganga fram eins og ekkert hafi í skorist.

Tryggvi Þórhallsson Jeg óskaði þess við 1. umr., að nefndin tæki þetta atriði um sektir fyrir seladráp til athugunar. Við 2. umr. mintist nefndin ekki á þetta, og þess vegna fanst mjer ástæða til þess að koma fram með þessa brtt. Hinsvegar vil jeg ekki verða þessu frv. Þrándur í Götu, ef háttv. sjútvn. telur þetta svo áríðandi, að frv. tefjist ekki við að fara aftur í nefnd.

Hákon Kristófersson Jeg er háttv.þm. Str. (TrÞ) sammála um það að verða ekki valdur að því að tefja fyrir þessu frv., ef mönnum sýnist, að vandræði stafi af því að vísa málinu aftur til nefndar.

Björn Líndal Það getur oltið á tugum þúsunda króna fyrir ríkissjóð, honum til tjóns, ef tafið verður fyrir þessu máli, og ættu því allir hv.þm. að vera sammála um að flýta því sem mest.

Forseti (BSv): Tilmæli hafa komið fram frá mörgum háttv.þm. um að taka þetta mál út af dagskrá til nánari athugunar, vegna þess, að það sje ekki nægilega undirbúið til að ræðast að þessu sinni. Lýsi jeg því, að jeg mun verða við þeim tilmælum, og tek því málið út af dagskrá; en jeg vænti þess, að háttv.þm. hafi þá áttað sig svo á þessu máli, er það kemur næst til umræðu, að ekki þurfi oftar að taka það af dagskrá af þessum ástæðum.

Björn Líndal Jeg gat þess við 2. umr., að koma mundi fram brtt. við þetta frv., og jeg gat þess þá, hver ástæðan væri. En hún er sú, að miðla málum milli hv.flm. og fjárhagsnefndar. Hv. fjhn. hefir komið fram með áskorun til stjórnarinnar um að fara varlega í fjáreyðslu utan fjárlaga og taka helst ekki lán til framkvæmda, sem ekki er gert ráð fyrir í fjárlögum. Brtt. á þskj. 221 bætir úr þeirri hættu, sem getur stafað af því, að tekið verði til slíkra framkvæmda lán, sem afborga þarf að einhverju leyti á næsta ári, því að ekki verður krafist afborgunar af slíku láni fyr en eftir 6 ár, ef brtt. verður samþykt.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg stend ekki upp til þess að andmæla þessari brtt., heldur til þess að minnast á áskorun hv.fjhn. um að eyða ekki fje til framkvæmda utan fjárlaga. Jeg vil þá lýsa því yfir, að jeg býst ekki við, að unt verði að komast hjá því að verja einhverju fje til framkvæmda. Eyjafjarðarárbrúin er t. d. ekki fullbúin, og fleiri mannvirki þarf að fullgera, til þess að þau geti komið að notum. Að öðru leyti þori jeg að lofa því, að stjórnin skuli ekki eyða fje til annara framkvæmda en þeirra, sem er blátt áfram óhjákvæmilegt að koma í verk.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Fjárhagsnefnd hefir ekki haft tækifæri til þess að bera sig saman um brtt.hv.þm. Ak. (BL), þar sem hún kom fyrst fram í fundarbyrjun. Hafa nefndarmenn því óbundin atkvæði um þessa brtt. Út af ummælum hæstv. atvrh. vil jeg láta þess getið, að fyrir fjárhagsnefnd vakti aðeins það, að ekki yrði ráðist í ný mannvirki utan fjárlaga, svo sem brúagerðir, húsabyggingar o. s. frv., sem stjórnin annars hefir heimild til samkv. sjerstökum lögum. En jeg býst ekki við, að nefndin hafi neitt á móti því, að lokið sje við mannvirki, sem byrjað er á og ekki koma að notum án þess að þau sjeu fullgerð. Annars vil jeg þakka góðar undirtektir ráðherrans undir till. nefndarinnar og tel svör hans fullnægjandi.