Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Samkv. venju mun ég nú við 1. umr. fjárlfrv. fyrir árið 1939 gefa yfirlit yfir afkomu ársins, sem leið. Verður í því sambandi að hafa sama fyrirvara og áður, að tölur þær, sem reiknað er með, kunna að breytast nokkuð við endanlegan frágang reikninga, en óhætt er að treysta því, að þær breytingar verða ekki verulegar, eins og reynsla undanfarinna ára gefur glögglega til kynna. Ég mun þá fyrst lesa rekstraryfirlit ríkissjóðs fyrir árið 1937, því næst yfirlit um eignabreytingar, og að lokum yfirlit yfir skuldir ríkissjóðs í ársbyrjun og árslok, ásamt skýringum, sem snerta endanlega fjárhagsafkomu ársins. Eins og rekstraryfirlitið ber með sér, þá hefir árið 1937 orðið allmiklu betra tekjuár fyrir ríkissjóð en árið 1936. Má fullyrða, að tekjur ríkissjóðs hafa reynzt eins og búizt var við. Heildartekjur á rekstrarreikningi hafa reynzt um 18 millj. kr., en voru áætlaðar tæpar 16 millj. kr., og hafa því farið 2 millj. kr. fram úr áætlun. Að vísu nemur það því allverulegri fjárhæð, sem tekjurnar hafa farið fram úr áætlun, en þó sízt meiri en oft áður, þótt hin síðari ár hafi að þessu leyti ekki reynzt eins vel og stundum áður. Tekjur af sköttum og tollum hafa orðið um 13,860 millj. kr., en voru áætlaðar kr. 12,6 millj. Tekjur, umfram áætlun hafa því á þessum lið numið kr. 1,26 millj. kr., eða réttum 10% áætlaðra skatt- og tolltekna. Er það í raun og veru ekki meira en telja verður alveg nauðsynlegt, ef tekjur ríkissjóðs eiga að heitu varlega áætlaðar. Heildartekjur ríkissjóðs af sköttum og tollum árið 1936 námu kr. 12,338 millj., eða því nær sömu fjárhæð og áætlaðar voru tekjur ríkissjóðs 1937 af þessum liðum. Hafa því skatt- og tolltekjurnar reynzt nú rúmlega 10% hærri en árið 1936. Um einstaka liði er þess helzt að geta, að aðflutningsgjöldin bera uppi þá hækkun, sem orðið hefir. Verðtollurinn hefir orðið 378 þús. kr. hærri en áætlað var, tóbakstollur um 290 þús. kr. hærri, og áfengistollurinn 226 þús. kr. umfram áætlun. Þá hefir útflutningsgjald einnig farið kr. 220 þús. fram úr áætlun. Þetta er allt eðlileg afleiðing af auknu inn- og útflutningsverðmæti, sem aftur stafar aðallega af þeirri verðhækkun, sem orðið hefir erlendis á árinu, og nánar mun drepið á í sambandi við viðskiptin við útlönd. Aftur á móti hafa aðrir skattar lítið farið fram úr áætlun. Tekju- og eignaskattur og hátekjuskattur hafa ekki náð þeirri upphæð, sem til var ætlazt, enda eru þeir skattar miðaðir við tekjur manna árið 1936, sem var yfirleitt rýrara tekjuár en árið 1937. Tekjur af ríkisstofnunum hafa farið hlutfallslega meira fram úr áætlun en tekjur af tollum og sköttum. Hefir svo oft verið, enda þær tekjur varlegar áætlaðar í fjárlögunum en aðrar tekjur. Samtals hafa þessar tekjur farið 860 þús. kr. fram úr áætlun. Munar þar mest um umframtekjur áfengisverzlunarinnar 600 þús. kr. Þá hafa viðtækjaverzlunin og ríkisútvarpið gefið 100 þús. kr. meiri tekjur en búizt var við, og tóbakseinkasalan hagnazt kr. 81 þús. meira en áætlað var. Allar hafa ríkisstofnanirnar nema landssmiðjan gert heldur betur en að skila í ríkissjóð áætlunarupphæð fjárlaganna. Verður að telja, að ekki sé nein ástæða til óánægju yfir tekjum ársins 1937, og vil ég þá jafnframt taka það fram, að þetta er í raun og veru eina árið af þeim þremur heilu árum, sem núverandi stj. hefir farið með völd sem tekjurnar hafa reynzt fyllilega eins og Alþingi og ríkisstjórn hafði gert ráð fyrir við frágang fjárlaga og skattalaga. Eins og rekstranyfirlitið ber með sér, þá hafa útgjöld ríkissjóðs á rekstrarreikningi farið töluvert fram úr áætlun, eða um 2,3 millj. kr. Eru það hærri umframgreiðslur en á árinu 1936. Þá voru umframgreiðslur 1,53 millj. kr. Hinsvegar hafa umframgreiðslur síðasta árs orðið því nær jafnar umframgreiðslum ársins 1935. Gjöld ársins 1937 hafa farið nálægt 151/2 % fram úr áætlun ársins, 1936 nálægt 101/2 % og 1935 um 16%, allt miðað við áætlun fjárlaganna og endanlega niðurstöðu útgjalda á rekstrarreikningi. Ef þessar umframgreiðslur eru síðan bornar saman við umframgreiðslur undanfarinna ára, kemur í ljós, að þótt hér sé um verulegar fjárhæðir að ræða, eru þær mun lægri en áður hefir tíðkazt yfirleitt, og enda þótt um framgreiðslur 1937 séu um 151/2%, miðað við áætlun fjárlaganna, þá eru það samt hlutfallslega minnstu umframgreiðslur, sem orðið hafa undanfarin 12 ár, þegar frá er talið árið 1936. Yfirlit um rekstrarafkomu; T e k j u r: Fjárlög Reikningur 2. gr. 1. Fasteignaskattur 400000.00 410500.00 „ – 2. Tekju- og eignarskattur 1550000.00 1677725.00 „ – 3. Hátekjuskattur 200000.00 „ – 4. Lestagjald af skipum 50000.00 52500.00 „ – 5. Aukatekjur 620000.00 571624.00 „ – 6. Erfðafjárskattur 50000.00 66710.00 „ – 7. Vitagjald 440000.00 422442.00. „ – 8. Leyfisbréfagjöld 25000.00 30718.00 „ – 9. Stimpilgjald 500000.00 529956.00 „ – 10. Stimpilgjald af áv. og kv. 100000.00 88323.00 „ – 11. Bifreiðaskattur 370000.00 771324 „ – 12. Benzínskattur 250000.00 „ – 13. Útflutningsgjald 650000.00 . 871960.00 „ – 14. Áfengistollur 1000000.00 1226668.00 „ – 15. Tóbakstollur 1200000.00 1491567.00 „ – 16. Kaffi- og sykurtollur 1100000.00 1146954.00 „ – 17. Annað aðflutningsgjald 80000.00 71376.00 „ – 13. Vörutollur 1450000.00 1485930.00 „ – 19. Verðtollur 1200000.00 1578393.00 „ – 20. Gjald af innfluttum vörum 750000.00 943447.00 „ – 21. Gjald af innl. tollv. o. fl. 400000.00 487151.00 „ – 22. Skemmtanaskattur 120000.00 135915.00 „ - 23. Veitingaskattur 100000.00 80288.00 14141471.00 12605000.00 280000 - Endurgr. tollar og innheimtulaun 13861471.00 3. gr. A. Ríkisstofnanir: „ – 1. Póstmál 15860.00 24000.00 „ – 2. Landssíminn 500000.00 531000.00 „ – 3. Áfengisverzlun . 1300000.00 1900000.00 „ – 4. Tóbakseinkasala 600000.00 684000.00 „ – 5. Ríkisútvarp og viðtækjaverzl. 70000.00 176000.00 „ – 6. Ríkisprentsmiðjan 60000.00 55000.00 „ – 7. Ríkisvélsmiðjan 10000.00 „ – 8. Reykjabúið. 4000.00 10600.00 „ – 9. Bifreiðaeinkasalan 75000.00 89300.00 „ – 10. Raftækjaeinkasala 75000.00 89400.00 „ – 11. Grænmetisverzlun 30000.00 3589300.00! Rekstrarhalli Vífilsstaðabúsins 4100.00 5000.00 - Kleppsbúsins 2100.00 5000.00 6200.00 3583100.00 3583100.00 3. gr. B. Tekjur af fasteignum 20450.00 20000.00 4. - Vaxtatekjur 507070.00 488000.00 5. - Óvissar tekjur 50000.00 73555.00 Samtals kr. 15902380.00 18026126.00 Gjöld: Fjárlög Reikningur 7. gr. Vextir 1522000.00 1754642.00 8. – Borðfé Hans Hátignar 60000.00 60000.00 9. – Alþingiskostnaður 225920.00 327500.00 10. –l. Ráðuneytið, ríkisféhirðir 277746.00 317645.00 10. –II. Hagstofan 64700.00 65029.00 10. III. Utanríkismál 143000.00 109849.00 11. A. Dómgæzla, lögreglustjórn 1463750.00 1289620.00 11. –B. Sameiginlegur embættiskostnaður 284000.00 322950.00 12. – Heilbrigðismál 774178.00 1010842.00 13. – A. Vega mál 1572852.00 1907454.00 13. – B. Samgöngur á sjó 618000.00 710100.00 13. – C. Vitamál og hafnargerðir 636450.00 670286.00 14. – Kirkjumál 378120.00 383314.00 14. – B. Rennslu mál 1641567.00 1856979.00 15. – Til vísinda, bókmennta og lista 216160.00 221912.00 16. – Almenn styrktarstarfsemi 3168050.00 3070231.00 17. – Til verklegra fyrirtækja 1544000.00 1429012.00 18. – Eftirlaun og styrktarfé 336683.00 349505.00 19. – Til óvissra útgjalda 100000.00 263372.00 14858046.00 16294372.00 Heimildarlög 5809.00 Þingsályktanir 166700.00 Væntanleg fjáraukalög 10577.00 Sérstök lög 674240.00 17151669.00 Tekjuafgangur 1044334.00 874457.00 Samtals kr. 15902380.00 18026126.00 Þá skulu hér taldar helztu umframgreiðslur 1937. Vaxtagreiðslur hafa reynzt um 230 þús. kr. hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir, og eru þær lítið eitt hærri en þær voru 1936. Ástæðan til þessarar hækkunar er fyrst og fremst sú, að þótt skuldir ríkissjóðs hafi farið lækkandi á árinu, eins og síðar mun á drepið, þá gengur breytingin á skuldum ríkissjóðs í þá átt, að föstu lánin lækka, en lausaskuldir hafa hækkað, og vextir af þeim eru nokkru hærri en af hinum föstu lánum. Vaxtagreiðslurnar hafa því farið lítið eitt hækkandi, miðað við LR. 1936, en ástæðan til þess, að sjálf umframgreiðslan nemur þessari fjárhæð, er sú, að þegar fjárlögin fyrir árið 1937 voru undirbúin, snemma á árinu 1936, var gert ráð fyrir meiri skuldalækkun 1936 og 1937 en raun hefir á orðið. 9. gr. fjárlaganna, alþingiskostnaður, hefir farið fram úr áætlun um liðlega 100 þús. kr. Stafar það af því, að Alþingi kom saman tvisvar árið 1937, og hlaut því kostnaðurinn að verða meira en fjárlög ráðgerðu. Samanlögð útgjöld á 10. gr., vegna stjórnarráðsins, hagstofunnar og utanríkismála, hafa aðeins farið 16 þús. kr. fram úr áætlun. Er sú upphæð svo lág í samanburði við fjárveitinguna, að ég sé ekki ástæðu til að fara frekar orðum um hana. Umframgreiðslur á 11. gr. A og B hafa orðið 220 þús. kr. Eru þar margir liðir, sem hver um sig hafa farið nokkuð fram úr. Skrifstofukostnaður tollstjórans í Reykjavík, tollgæzla, landhelgisgæzla og ýmsir aðrir smærri liðir. Sé ég ekki ástæðu til að rekja þá sérstaklega, þar sem þeir eru margir, en ekki háar umframgreiðslur á hverjum um sig. Þá kem ég að 12. gr. fjárlaganna, fjárveitingum til heilbrigðismála. Umframgreiðslur hafa orðið 236 þús. kr., sem er all veruleg fjárhæð, og veldur rekstur sjúkrahúsanna hækkuninni nær eingöngu. Rekstrarhalli þeirra hefir orðið um 235 þús. kr. meiri en gert er ráð fyrir í fjárlögum. Fjvn. hafði að vísu gert þá breyt. 23 Lagafrumvörp samþykkt. Fjárlög 1939 (1. umr.) á fjárlögunum, að hún áætlaði sparnað í rekstri sjúkrahúsanna 1937 10% af útgjöldum þeirra, en hinsvegar verður að segja eins og er, að ekki var bent á neinar leiðir til þess, að sparnaðurinn gæti framkvæmzt, fremur en gert var í sambandi við samskonar sparnaðaráætlun árið 1936. Niðurstaðan hefir nú orðið sú sama og þá, að sparnaðurinn hefir ekki orðið framkvæmdur. Rekstrarhallinn hefir hinsvegar orðið 140 þús. kr. meiri en áætlað var, þótt ekki sé reiknað með 10% sparnaðinum. Halli sjúkrahúsanna hefir reynzt 75 þús. kr. hærri en 1936. Verður að álíta, að sá mismunur geti ekki talizt óeðlilegur, þar sem hann mun að mestu leyti stafa af hækkuðu verðlagi á kolum og öðrum slíkum nauðsynjum. Launabreytingar skilst mér að hafi orðið sáralitlar frá því, sem var árið áður. Rekstur sjúkrahúsanna er orðinn ákaflega þungur baggi á ríkissjóði og verður að sjálfsögðu tekinn til rækilegrar athugunar af fjvn. þessa þings. Þarf að athuga, á hvern hátt megi þar koma við sparnaði, en hitt er þýðingarlaust, að gera áætlun um sparnað, sem engar leiðir virðast opnar til að framkvæma. 13. gr. A, vegamál, hefir farið verulega fram úr áætlun, eða um 334 þús. krónur. Þar af er að vísu 37 þús. kr. hækkun á þeim vegum, sem lagðir eru fyrir tekjur af benzínskatti, en þar sem eyðslan á þá vegi fer eftir því, hvernig ákveðinn tekjuliður innheimtist, þarf í rauninni ekki að telja slíkt með venjulegum umframgreiðslum, og eru þær því rétt taldar 300 þús. kr. á þessum lið. Viðhaldskostnaður þjóðvega hefir farið 209 þús. kr. fram úr áætlun, tillag til sýsluvegasjóða um 19 þús. kr., framlag til brúargerða um 30 þús. kr., skrifstofukostnaður vegamálastjóra 17 þús. kr., og nokkrir aðrir liðir minna, enda hirði ég ekki að greina það hér. Eins og allir sjá, þá er það einkum viðhaldskostnaður þjóðveganna, sem veldur þessari miklu umframgreiðslu til vegamála. Hafði þó fjmrn. mjög brýnt það fyrir hlutaðeigendum að reyna að halda viðhaldskostnaðinum innan þess ramma, sem fjárlög ákváðu. Fjárveitingin var kr. 650 þús. Hinsvegar er því haldið fram, að ómögulegt hafi verið að halda þjóðvegunum við fyrir minni fjárhæð árið 1937 en 859 þús. kr. Er hér um gífurlega aukningu viðhaldskostnaðar að ræða, frá því sem áður hefir verið, þrátt fyrir óbreytt kaupgjald. Verður að geta þess, að á þessu á Alþingi sjálft mikla sök, og eiga flestir þm. þar óskilið mál. Rétt um leið og gengið var frá fjárlögunum fyrir árið 1937, voru samþ. hér á Alþingi ný vegalög, sem gerðu að þjóðvegum fjölmarga vegi um land allt, er áður höfðu verið í sýsluvegatölu. Þrátt fyrir þessa stórfelldu breytingu, hækkaði þingið ekkert fjárveitingu til vegaviðhalds frá því, sem var í frv. stjórnarinnar, og var vitanlega miðað við óbreytt ástand í þessum efnum. Samkvæmt upplýsingum frá vegamálastjóra eru það hvorki meira né minna en 70 þús. kr., sem viðhald þessara nýju vega hefir kostað ríkissjóð á árinu 1937. Sýnist mér augljóst, að með núverandi tekjum sínum getur ríkissjóður ekki eytt jafnmiklu fé í þessu skyni og gert hefir verið síðastl. ár. Hlýtur að reka að því fyrr eða síðar, að eitt af tvennu verði að gera: Hækka benzínskattinn, og gangi hækkunin til viðhalds, eða breyta aftur um stefnu í vegamálum og færa aftur í tölu sýsluvega eitthvað af þeim vegum, sem hafa verið teknir í þjóðvegatölu. Ég geri ráð fyrir, að af þessu tvennu munu margir fremur kjósa fyrri kostinn. Úgjöldin samkvæmt 13. gr. B, til samgangna á sjó, hafa orðið um 83 þús. kr. meiri en fjárlög heimiluðu. Er þetta bein afleiðing af verðhækkun vara til strandferðaskipanna, einkum kola. Þrátt fyrir þetta hefir rekstrarhalli strandferðaskipanna orðið heldur minni 1937 en 1936, enda urðu skipin fyrir óhöppum árið 1936, sem hækkuðu kostnaðinn. 13. gr. C, vita- og hafnarmál, hefir farið fram úr áætlun um kr. 34 þús. Er sú hækkun einungis á rekstri vitamálanna, og gefur ekki nánara tilefni til aths. að sinni, þar sem hækkunin er á mörgum liðum. Hinsvegar mun þetta auðvitað athugað af fjvn. 14. gr. B, kostnaður við kennslumál, hefir farið 213 þús. kr. fram úr áætlun. Hefir það löngum viljað við brenna, að þessi grein færi fram úr áætlun, enda fræðslumálin öll orðin mikið bákn. Hækkun þessi umfram áætlun er á mjög mörgum liðum, og get ég ekki farið hér að rekja það til hlítar, en tveir stærstu liðirnir eru barnakennaralaun, sem hafa reynzt 100 þús. kr. umfram áætlun, og rekstrarstyrkur gagnfræðaskóla, sem er 36 þús. kr. hærri en fjárlög ráðgerðu. Nemendafjöldi í gagnfræðaskólum hefir farið mjög vasandi, og þar af leiðandi útgjöld ríkissjóðs, því að eins og kunnugt er greiðir ríkissjóður styrk til skólanna í hlutfalli við nemendafjölda. Útgjöld samkv. 16. gr., til verklegra fyrirtækja, hafa reynzt um 100 þús. kr. lægri en gert var ráð fyrir. Hafa nokkrir liðir gr. verið svo ríflega áætlaðir, að nokkur afgangur hefir orðið. Greiðslur samkvæmt 17. gr., til almennrar styrktarstarfsemi, hafa orðið 115 þús. kr. minni en fjárlög ráðgerðu. Stafar þetta af því, að kostnaður við alþýðutryggingar hefir ekki orðið eins mikill og gert var ráð fyrir. 19. gr., óviss útgjöld, hafa orðið 160 þús. kr. hærri en fjárlög ákveða. Sé ég ekki ástæðu til að sundurliða það frekar nú en áður hefir tíðkazt við sama tækifæri. Að sjálfsögðu koma þessar greiðslur sundurliðaðar í LR. Umframeyðsla 19. gr. er mjög svipuð og undanfarin ár. Nokkrar gr. fjárl. hefi ég ekki nefnt í þessu sambandi. Hafa greiðslur samkv. þeim orðið svo nærri fjárveitingu, að ekki þykir taka því að telja þær upp hér. Þá eru loks nokkrar greiðslur samkvæmt sérstökum lögum, þingsályktunum og væntanlegum fjáraukalögum. Greiðslur samkv. þingsályktunum hafa numið kr. 166 þús. Aðallega stafa þessar greiðslur af því tapi, er ríkissjóður varð fyrir vegna gengisfalls ítalskrar myntar árið 1936 og kemur fram í reikningum ársins 1937. Nemur hluti ríkissjóðs af þessu tapi tæpum 120 þús. kr. Það hefir svo oft og ýtarlega verið gerð grein fyrir þessu máli opinberlega, að ég sé þess enga þörf hér, en vitanlega er þetta styrkur til fiskimanna, sem áttu Labradorfiskinn, er seldur hafði verið til Ítalíu. Ennfremur hafa verið greiddar 20 þús. kr. vegna athugunar á raflögnum út frá Sogsvirkjuninni, 10 þús. kr. til fiskimiðarannsókna (framlag á móti fiskimálanefnd) og 5500 kr. kostnaður við mþn. í bankamálum. Samkvæmt væntanlegum fjáraukalögum hafa verið greiddar 10557 kr., og eru þar taldar þær greiðslur einar, sem ekki er talin nein heimild frá Alþingi til þess að greiða. Þar af hafa gengið til athugunar um byggingu sementsverksmiðju 4600 kr., og rekstrarstyrkur til húsmæðraskólans á Laugalandi 4600 kr. Þá eru ótaldar þær greiðslur á rekstrarreikningi, sem greiddar eru samkv. heimild í sérstökum lögum, án þess að fjárveiting hafi verið ætluð til þeirra í fjárlögum. Að þessu sinni eru greiðslur þessar ærið háar og hafa orðið ríkissjóði þungar í skauti. Samtals eru þær að upphæð 674240 kr. Þar af eru nokkuð margar smáar greiðslur, sem í raun og veru er ekki ástæða til að gera grein fyrir hér, þar sem þær birtast nákvæmlega sundurliðaðar á sínum tíma, en 3 liðir mynda aðalupphæðina. Er þá fyrst að nefna þátttöku ríkissjóðs í kostnaði af lögreglu Reykjavíkur, ca 10 þús. kr. Á árinu 1937 var lögregluliði Reykjavíkur fjölgað svo, að samkvæmt lögunum um lögreglumenn var ríkissjóði skylt að greiða 1/6 hluta kostnaðar við lögregluna, eftir að fjölgunin hafði verið framkvæmd. Ákvörðunin um aukningu lögreglunnar var tekin eftir að gengið hafði verið frá fjárlögnnum og því ekki reiknað með þessari greiðslu. Annar liður, sem verulega munar um, er framlag til fiskimálanefndar, 135 þús. kr. Þegar þing var rofið á síðastl. vori, hafði ekki verið gerð ráðstöfun til þess að mæta fjárþörf fiskimálanefndar, þannig að n. gæti haldið uppi þeirri starfsemi, sem hún hafði með höndum, unz tóm gæfist til að leysa fjármál hennar til frambúðar. Nú hafa þau verið leyst, en það varð ekki hjá því komizt, að leggja fram fé til starfsemi n. á árinu 1937, og kemur það þá vitanlega sem umframgreiðsla á því ári. Þá kem ég að þeim liðum, sem mestum erfiðleikum hafa valdið ríkissjóði. Eru það útgjöldin til varnar útbreiðslu sauðfjárveikinnar og kostnaður við ýmiskonar rannsóknir og tilraunir í því sambandi. Heildarkostnaðurinn á árinu 1937 vegna veiki þessarar hefir orðið ca. 740 þús. kr. Eru þá meðtaldar 57 þús. kr., sem greiddar voru til að halda uppi nokkrum verklegum framkvæmdum í þeim héruðum, sem harðast urðu úti vegna veikinnar, umfram það, sem gert hafði verið ráð fyrir í fjárlögum. En sú fjárhæð er sett í fjárlög ársins 1938 og því eigi talin til útgjalda á reikningi ársins 1937. Að henni frádreginni er kostnaður vegna sauðfjárveikinnar 683 þús. kr. síðastl. ár. 120 þús. kr. af því fé hafa verið endurgreiddar úr Bjargráðasjóði. Það, sem ríkissjóður hefir því beinlínis greitt í þessu skyni, er kr. 560 þús. kr. Samkv. lögum um varnir gegn útbreiðslu veikinnar ber þeim héruðum, sem eigi hafa orðið fyrir veikinni, að endurgreiða ríkissjóði hluta af beinum kostnaði við varnirnar. Nemur sú fjárhæð, sem ríkissjóður á útistandandi hjá héruðum samkvæmt þessu, 160 þús. kr. kostnaðurinn, sem færður er á rekstrarreikning ríkissjóðs nemur því 402500 kr., en 160 þús. kr. verða færðar sem eign ríkissjóðs hjá hlutaðeigandi héruðum. Hafa þegar verið gerðar ráðstafanir til að hefja innheimtu þessara upphæða, og verður að óreyndu gengið út frá, að þau héruð, sem enn hafa eigi orðið fyrir barðinu á vágesti þessum, greiði fúslega sinn hluta af kostnaði við varnirnar. Verður hann að teljast mjög léttbær, miðað við gagn það, sem þegar hefir af þeim orðið. Talið er, að tekizt hafi að stöðva framrás veikinnar við hinar yztu varnarlinur, a.m.k. norðan- og sunnanlands. Þá hefir verið gerð ýtarleg grein fyrir umframgreiðslum ársins 1937. Sést þá, að þær eru með tvennu móti: Annarsvegar vegna óumflýjanlegrar verðhækkunar, svo sem aukinn rekstrarkostnaður sjúkrahúsanna og strandferðaskipa ríkissjóðs, og hinsvegar kostnaður vegna ráðstafana, sem engan óraði fyrir, að til framkvæmda kæmu, þegar fjárlög ársins voru samin og samþykkt, t. d. kostnaður vegna sauðfjárveikinnar og gengisfalls lírunnar. Mér þykir í þessu sambandi rétt að vekja athygli á því, að ummæli ýmsra hv. alþm., er þeir hafa viðhaft bæði utan þings og innan, að umframgreiðslur ríkissjóðs stöfuðu aðallega af greiðslu hærri launa en Alþingi gerði ráð fyrir með fjárveitingum, eru gersamlega villandi og röng, eins og samanburðurinn hér að framan hefir glögglega sýnt. Hitt er annað mál, að út af ber um einstök atriði í því efni, og þurfa samtök á Alþingi að eflast sem mest til þess að skapa aðhald í þeim málum. Samkvæmt rekstrarreikningi er gert ráð fyrir 874000 kr. rekstrarafgangi árið 1937, og er það að vísu um 170 þús. kr. minna en fjárlög ráðgerðu. En þrátt fyrir það er þetta hagstæðasta rekstrarniðurstaða, sem orðið hefir um mörg ár. Ber sérstaklega að minnast í því sambandi hinna mörgu óhappa, sem ríkissjóður hefir orðið fyrir. Nægir að benda á, að ef ekki hefði orðið töp vegna gengisfallsins á Ítalíu og ekki þurft að leggja fram fé vegna mæðiveikinnar, myndi rekstrarafgangurinn hafa orðið um 1,4 millj. kr. eða allmiklu hærri en ráðgert var í fjárlögunum. Ef við athugum þá þessu næst reikning þann um eignahreyfingar, sem ég las hér áðan, þá sjáum við, að ca. 390 þús. kr. vantar til þess, að allar afborganir af föstum lánum ríkissjóðs séu greiddar af tekjum ársins, - án þess að nokkur ný lántaka færi fram. Afborganir af þeim skuldum, sem ríkissjóður stendur sjálfur straum af, nema 1,35 millj. kr., og af þeim lánum ríkisins, sem aðrar stofnanir greiða, ca. 420 þús. kr. Fastar afborganir af öllum ríkislánum nema því nál. 1.780 millj. kr. Ættu því skuldir ríkisins að hafa lækkað á árinn um ca. 1,400 millj. kr., ef ekki kæmu fleiri kurl til grafar. En í því sambandi ber þess að geta, að ríkissjóður hefir greitt nokkrar upphæðir, sem ekki eiga heima meðal útgjalda í rekstrarreikningi og ekki heldur í yfirliti því um eignahreyfingar, er ég las upp. Þessar greiðslur snerta viðskiptareikninga ríkissjóðs og ýmsra stofnana. Ber fyrst að telja hækkun á varasjóðum ríkisstofnana, 114 þús. kr., þá bráðabirgðalán og greiddar ábyrgðir 122 þús. kr., og að lokum hluta héraða af mæðiveikikostnaði, 160 þús. kr. Samtals nema þessar greiðslur 396 þús. kr. Niðurstaðan verður því sú, að þessi viðskipti hafa þyngt á ríkissjóði um 390 þús. kr. á árinu 1931, og verða þess valdandi að skuldir ríkisins á árinu 1937 hafa eigi lækkað um 1400 þús. kr., heldur rétt um 1 millj kr., eins og skal nánar rakið í yfirliti um breytingar á skuldum ríkissjóðs árið 1937 og yfirliti um skuldirnar í ársbyrjun og árslok. Inn Eignareikningur 1937. Fjárlög Reikningur Tekjur samkv. rekstrarreikningi 13902380 18026126 I. Fyrningar 294051 357250 II. Útdráttur bankavaxtabréfa 50000 55000 III. Endurgr. fyrirframgreiðslur 10000 10000 IV. Endurgr. lán og andvirði seldra eigna 100000 90000 Greiðslujöfnuður 82880 390958 16439311 18927334 Út Fjárlög Reikningur Gjöld samkv. rekstrarreikningi 14858046 17151669 I. Afborganir lána: 1. ríkissjóður: a. Innlend lán 371969 375835 b. Dönsk lán 326788 327621 c. Ensk lán 448508 448609 2. Landssíminn 204000 204000 1356065 II. Eignaaukning ríkisstofnana: 1. Landssíminn 125000 225000 2. Ríkisprentsmiðjan 20000 20000 3. Ríkisvélsmiðjan 10000 4. ríkisútvarpið 39000 5. Búið á Reykjum í Ölfusi 10600 6. Hlutabr. í Raftækjaverksm. í Hafnarfirði 50000 344600 IlI. Til bygginga nýrra vita. 63000 65000 IV. Lögboðnar fyrirframgreiðslur 10000 10000 16439311 18927331 Skuldaupphæðirnar eru miðaðar við 31. desember 1936 og 1937. Getur orðið lítilsháttar breyting á lausaskuldum við endanlegan frágang landsreikningsins, en ekki ætti það að muna neinu verulegu. Samkvæmt þessu yfirliti hafa þær skuldir, sem ríkissjóður stendur sjálfur straum af, lækkað um 565 þús. kr., og kemur það heim við þær tölur, sem að framan hafa verið nefndar um rekstrarafkomu og aðrar út- og innborganir. Þá hafa skuldir ríkisins, sem aðrir greiða af, verið lækkaðar um 423 þúsund. Heildarniðurstaðan er því sú, eins og áður segir, að skuldir ríkisins hafa lækkað á árinu um 988 þús. kr., eða nálega 1 millj. kr. Eins og skuldayfirlitið ber greinilega með sér, þá hefir orðið nokkur breyting á skuldunum að öðru leyti. Lausaskuldir hafa hækkað um ca. 730 þús. kr., en lækkunin öll orðið á föstum lánum. Skuld ríkissjóðs við Landsbankann þ. 31. des. 1937 hefir þó hækkað nokkru meira en þessari fjárhæð nemur, og er það vegna þess, að lausaskuld við landhelgissjóð hefir lækkað á móti. Hagur ríkisins hefir töluvert batnað á árinu 1937, þrátt fyrir óvænt óhöpp, þar sem skuldir hafa lækkað um ca. 1 millj. kr. Einnig hafa eignir nokkuð vaxið, þótt ekki verði gerð grein fyrir því hér sérstaklega. Ýmislegt hefir verið um það rætt af háttv. andstæðingum, að ríkissjóður hafi aukið skuldir sínar við Landsbankann, og það eitt út af fyrir sig talið bera vott um erfiða afkomu. Það væri að vísu æskilegast, eins og ég hefi margsinnis bent á, að unnt væri að greiða samningsbundnar afborganir af skuldum ríkissjóðs án þess að taka lán í því skyni. En þótt þetta sé hið æskilega, þá verða menn að gera sér það ljóst, að á þessu eru miklir erfiðleikar, þar sem afborganir af öllum skuldum ríkisins nema um 1.780 millj. kr. árlega. Ef þetta tækist, svaraði það til þess, að allar skuldir ríkisins væru greiddar á 27 árum. Í fjárlögum yfirstandandi árs er gert ráð fyrir, að þetta geti tekizt. Reynslan á eftir að leiða í ljós, hvort það tekst, en fróðlegt er í því sambandi að gefa því gaum, að ef ríkissjóður hefði ekki orðið fyrir hinum óvæntu óhöppum síðastl. ár af völdum mæðiveiki og gengisfalls lírunnar, þá hefði tekizt að lækka skuldirnar um 1,670 millj. kr. Það er rétt, að Landsbankinn á erfitt með að sjá ríkissjóði fyrir lánum til þess að greiða niður aðrar skuldir. Alþingi hefir því heimilað ríkisstjórninni samkv. tillögu hennar að taka innanlands allt að 3 millj. kr. lán. Samanburður á skuldum pr. 31. des. 1936 og 1937. 1936 1937 Innlend lán 3880240 3504405 Dönsk lán vegna ríkissjóðs 1401150 1073529 Dönsk lán vegna veðdeildar 5698232 5541580 Ensk lán 32421374 31306363 Lausaskuldir 1910276 2648751 Landssíminn. Erlend lán 1286293 1092748 Innlend lán og lausaskuldir 347269 389460 46944836 45956836 Skuldalækkun ......... 988000 Breytingar á skuldum á árinu 1937: Afb. af föstum lánum ríkissjóðs 1356000 Afb. af lausaskuldum 170000 - 1526000 Hækkuð skuld í Landsbanka 856000 Hækkuð skuld í Handelsbanken 53000 Hækkun á lausask. Landssímans 52000 961000 565000 Afborganir greiddar af öðrum en ríkissjóði 423000 Skuldalækkun á árinu 988000 Mun ríkisstjórnin reyna að notfæra sér þessa heimild, þótt það muni að sjálfsögðu verða gert á eigi skemmri tíma en 3 árum. Fjárlagafrumvarp það fyrir árið 1939, sem hér liggur fyrir til 1. umr., er nálega eins að efni og fjárlög yfirstandandi árs, sem afgreidd voru rétt fyrir áramótin, og sé ég því ekki ástæðu til langra skýringa á því. Engin ástæða var til verulegra breytinga. Ef við athugum þetta frv. og fjárlög yfirstandandi árs í sambandi við niðurstöður ársins 1937, þá sjáum við, að allar tekjur reyndust árið 1937 kr. 18 millj., en eru áætlaðar 17,4 millj. í fjárlagafrv. fyrir 1939 og fjárlögum yfirstandandi árs. Hafa þær því reynzt 600 þús. kr. meiri en áætlað er í frumvarpinu. Nú ber þess að geta, að nýrra tekna var aflað á síðasta þingi, sem ætla má, að nemi 1,5 millj. kr. Verður því að álíta tekjuáætlun fjárlagafrv. og fjárlaga yfirstandandi árs sæmilega varlega. En þess verður að gæta vel, að verðlag er lækkandi, frá því sem var á síðastliðnn ári, og tel ég því að öllu samanlögðu á engan hátt hægt að tefla á tæpara vað um áætlan tekna og gjalda en gert er í frv. eins og það er nú. Það verður ávallt að gera ráð fyrir ófyrirsjáanlegum útgjöldum, þótt reyna verði eftir megni að standa gegn þeim. Það er því ekki unnt að bæta neinum verulegum útgjöldum á frv. þetta til fjárlaga, ef varleg á að vera afgreiðsla þess. Þá mun ég fara nokkrum orðum um viðskiptin við útlönd og gjaldeyrisverzlunina 1937. Ég hefi að vísu utan þings gert allnákvæma grein fyrir þessum málum. Geri ég ráð fyrir, að hv. alþm. hafi kynnt sér þessa grg., þótt hún væri ekkí ætluð Alþingi sérstaklega, og verð því stuttorðari en ella. Útflutningur síðastl. ár nam samkvæmt bráðabirgðaskýrslum hagstofunnar 58,8 millj. kr., eða rúmlega 10 millj. kr. meira en 1936. Innflutningur nam samkvæmt sömu heimildum 51,6 millj. kr., en árið 1936 kr. 41,6 millj. Lætur því nærri, að bæði út- og innflutningur hafi hækkað um 10 millj. kr. síðastl. ár. Viðskiptajöfnuður var hagstæður um 7,2 millj. kr. Þessi innflutningshækkun á ekki rætur að rekja til þess, að slakað hafi verið á innflutningshöftunum, heldur nálega eingöngu til hækkaðs verðlags og farmgjalda. Einnig til aukinna verksmiðjubygginga og aukinnar síldarútgerðar. Er þetta hagstæðasti verzlunarjöfnuður, sem náðst hefir síðan árið 1932. Ekki hefir tekizt að afla fullkominna skýrslna um hinar svokölluðu „duldu greiðslur“, en talið hefir verið og til þess - bendir óneitanlega margt, að verzlunarjöfnuðurinn hafi undanfarin ár þurft að vera hagstæður um allt að 6 millj. kr., til þess að skuldir þjóðarinnar við útlönd eigi færu vaxandi. En þá eru ekki meðtaldar afborganir af föstum lánum, og ef enginn innflutningur lánsfjár ætti sér stað, þyrfti verzlunarjöfnuðurinn að vera hagstæður um töluvert hærri fjárhæð, ef gjaldeyrisverzlunin ætti að geta gengið án erfiðleika. Þegar tekið er tillit til þess, að árið 1937 var nokkur innflutningur erlends lánsfjár til landsins, þótt hann væri með minnsta móti, ætti ekki vafi á því að leika, að greiðslujöfnuður hefði náðst á síðastl. ári, ef ekki hefðu komið til greina alveg sérstakar ástæður. En eins og alkunnugt er, hafa erfiðleikar gjaldeyrisverzlunarinnar verið mjög miklir árið 1937 og eru enn mjög tilfinnanlegir. Hafa menn almennt varla gert sér grein fyrir, hvernig á þessu stendur, þar sem verzlunarjöfnuðurinn er hagstæðari en áður hefir verið. Eins og ég gat um í yflrliti því um gjaldeyrisverzlunina, sem ég áðan vitnaði til, stafa erfiðleikarnir á þessu ári aðallega af því, að vörusalan til þeirra landa, sem ekki greiða okkur í frjálsum gjaldeyri, hefir orðið ca. 2 millj. kr. meiri á árinu en vörukaup okkar hjá þessum þjóðum, og sú fjárhæð af útflutningsverðmæti því ekki verið greidd til landsins á árinu. Þar við bætist svo, að skuldir bankanna voru í árslok heldur lægri en um næstu áramót þar á undan vegna minnkaðra fiskbirgða. Þetta eru höfuðástæðurnar fyrir því, að þótt verzlunarjöfnuður síðastl. árs væri með bezta móti, hefir gjaldeyrisverzlunin gengið mjög örðuglega. Samkvæmt yfirliti, sem hagstofan hefir gert um afborganir og vexti á yfirstandandi ári, af föstum erlendum lánum ríkissjóðs, banka, sveitar- og bæjarfélaga og einstaklinga, nema afborganir 4,7 millj. kr. og vextir 3,5 millj. kr., eða samtals afborganir og vextir árlega 8,2 millj. kr., og mun þó fremur vantalið, þar sem mjög er hæpið, að hagstofan hafi fengið upplýsingar um öll smærri lán einstaklinga. Þetta er hærri fjárhæð en þurft hefir að greiða undanfarin ár og kemur það til af því, að nú bætist við afborgun af Sogsláninu og ýmsum öðrum lánum. Er enginn efi á því, að hallinn á „duldu greiðslunum“ fer vaxandi. Ég hefi falið hagstofunni rannsókn á þessu. Niðurstöðutölur liggja þó ekki fyrir ennþá, en mér virðist allt benda til þess, að hallinn á duldu greiðslunum muni nema allt að 10 millj. kr., ef afborganirnar af föstum lánum eru taldar með. Ef verzlunarjöfnuðurinn væri hagstæður um 10 millj. kr., myndu skuldir þjóðarinnar við útlönd þá að sjálfsögðu lækka verulega, eða sem svaraði föstum afborgunum. Ef enginn innflutningur lánsfjár á sér stað, þyrfti verzlunarjöfnuðurinn því væntanlega í framtíðinni að vera hagstæður um ca. 10 millj., til þess að erfiðleikar gjaldeyrisverzlunarinnar færu ekki vaxandi. Hitt er annað mál, hvort kleift er að ná slíkri niðurstöðu að óbreyttu ástandi fiskverzlunarinnar og með því að leggja annað eins fjármagn í uppbyggingu iðnaðarins og gert hefir verið undanfarin ár. Eins og stendur, er mjög þungt fyrir fæti í þessum málum, og a.m.k. ekki minni ástæða til að framkvæma innflutningshöftin stranglega enn verið hefir undanfarið. Meðalútflutningur þriggja síðustu ára er vegna lokunar saltfisksmarkaðanna 8 millj. kr. lægri að meðaltali á ári en næstu 10 ár á undan. Þrátt fyrir það er verzlunarjöfnuðurinn hagstæður um 3,3 millj. kr. að meðaltali síðustu árin, en ekki nema um 2,5 millj. kr. fyrri 10 árin. Um nokkur undanfarin ár hefir þjóðin átt við mikla gjaldeyriserfiðleika að stríða, og er ekki um annað meira rætt manna á milli en þau vandræði. Í raun og veru hafa þessir erfiðleikar stöðugt gert vart við sig síðan 1931, þótt fyrst þrengdi verulega að eftir 1934. Þá hefir einnig verið rætt töluvert um ástæðurnar fyrir þessum erfiðleikum. Sökum þess, að áríðandi er fyrir þjóðina alla að gera sér ljósa grein fyrir því, á hvaða leið hún er í þessu efni, og ennfremur vegna þess, að nauðsynlegt er fyrir þá, sem viðskipti eiga við okkur, að eiga aðgang að upplýsingum um þessi mál, vil ég með nokkrum orðum leitast við að gera fyllri grein en áður hefir verið gerð fyrir þróun síðustu 10–20 ára. Það verður að líta svo á, að alger tímamót hafi orðið í verzlun okkar og viðskiptum, þegar Spánn og Ítalía lokuðu að miklu leyti mörkuðum sínum fyrir íslenzkum saltfiski. Árið 1934 er síðasta árið, sem nokkurn veginn eðlileg viðskipti áttu sér stað við þessi lönd, og hið nýja tímabil í utanríkisverzlun okkar hefst því með árinu 1935. Árið 1934 seldum við til Ítalíu 16725 tonn af verkuðum og óverkuðum saltfiski. Síðastl. ár seldum við þangað 7576 tonn. Árið 1934 seldum við til Spánar 18589 tonn, og var það þó miklu minna en oft áður, en síðastl. ár seldum við þangað 578 tonn. Árið 1934 seldum við til Portúgals 19546 tonn, en síðastl. ár 12330 tonn. Árið 1934 seldum við til annara landa samtals 9551 tonn, en árið 1937 17896 tonn. Við samanburð þessara talna verður ljóst, að aukning útflutningsins til annara landa en Suðurlandanna þriggja nemur aðeins ríflega þeirri tonnatölu, sem lækkað hefir útflutningurinn til Portúgals. Nærri lætur því, að útflutningslækkun til Spánar og Ítalíu, ca. 27 þús. tonn, hafi orðið án nokkurrar hækkunar á móti. Nemur því lækkunin nærri því heildarfiskafla ársins 1937. Það eru því engar ýkjur, þótt því sé haldið fram, að við þetta hafi skapazt nýtt tímabil í viðskiptum okkar við aðrar þjóðir. Nær því um sama leyti bættist hér við, að Þjóðverjar, ein af aðalviðskiptaþjóðum Íslands, hætti að greiða fyrir útflutningsvörur með frjálsum gjaldeyri, en greiddi í þess stað með vörum. Til þess að fá sem gleggst yfirlit yfir heildarafkomu þjóðarinnar fyrir og eftir þessa atburði, hefi ég gert samanburð á meðalinnflutningi og meðalútflutningi næstu 10 árin fyrir 1935 annarsvegar og hinsvegar þau 3 ár, sem liðin eru síðan markaðslokanirnar hófust fyrir alvöru. Meðalútflutningur áranna 1925–34, að báðum árum meðtöldum, hefir samkvæmt hagstofuskýrslum orðið 59,9 millj. kr.; en meðalinnflutningur sömu ára 57,4 millj. kr. Hefir því verzl.-jöfnuðurinn þetta tímabil verið hagstæður um 2,5 millj. kr. árlega að meðaltali. Ef við tökum síðan árið 1935–37, þá hefir útflutningur orðið að meðaltali 52 millj. kr. og innflutningur 46,7 millj. Hefir því viðskiptajöfnuður orðið hagstæður um 5,3 millj. kr. að meðaltali þessi 3 ár. Meðalútflutningur seinna tímabilið hefir því orðið nálega 8 millj. kr. lægri á ári en fyrra tímabilið. Þrátt fyrir það hefir verzlunarjöfnuðurinn orðið að meðaltali meir en helmingi hagstæðari, eða 5,3 millj. árlega á móti 2,5 millj. árlega. Nú kannast allir við það, að á síðara tímabilinu hafa verið miklu meiri gjaldeyriserfiðleikar en á hinu fyrra, en af þessum tölum, sem hér hafa verið birtar, sést það mjög greinilega, að erfiðleikar gjaldeyrisverzlunarinnar síðustu árin, umfram það er áður var stafa ekki af því, að verzlunarjöfnuður hafi verið óhagstæðari en áður. Hann hefir þvert á móti verið verulegum mun hagstæðari. Það liggur í augum uppi, að þar sem verzlunarjöfnuðurinn var ekki að meðaltali árin 1925–34 hagstæður um meira en 2,5 millj. kr., þá hlyti að hafa orðið geysilegur skortur á gjaldeyri á þeim árum, ef ekki hefði átt sér stað mjög verulegur innflutningur lánsfjár. Nú er kunnugt, að mjög hefir verið dregið úr erlendum lántökum undanfarin ár. Hér hefir því gerzt tvennt í senn, meðalútflutningur lækkað um 8 millj. kr., en hinsvegar innflutningur lánsfjár erlendis frá minnkað svo, að erfiðleikar gjaldeyrisverzlunarinnar eru af þeim ástæðum miklu meiri en síðara tímabilið, með ríflega helmingi hagstæðari verzlunarjöfnuð að meðaltali. Síðustu þrjú ár hefir samkvæmt skýrslum hagstofunnar verið lagt eins mikið í ný iðnaðar- og framleiðslufyrirtæki og samtals næstu 10 árin á undan. Yfirfærsluörðugleikarnir eiga rót sína að rekja til lokunar saltfisksmarkaðanna, minni innflutnings erlends lánsfjár á siðari árum og hinnar stórkostlegu aukningar arðbærra fyrirtækja síðustu 3 ár. Þegar fyrirtæki eða einstaklingar gera sér grein fyrir fjárhag sínum, þá er ekki venjan að líta einungis á aðra hliðina, skuldahliðina, heldur þá jafnframt athuguð þau verðmæti, sem aflað hefir verið. Ég hefi oft um það hugsað, að fyrir þyrftu að liggja skýrslur um það, hve mikill hluti innflutningsins færi í raunverulega eyðslu þjóðarinar og hve mikið til þess að skapa eignir og verðmæti, og þá alveg sérstaklega hve mikið væri notað til þess að skapa arðgæfar eignir. Um þetta hafa engar skýrslur legið fyrir, en menn hafa haft það á tilfinningunni, ef svo mætti að orði komast, að á síðari árum væri meira lagt í ný fyrirtæki af ýmsu tagi en áður hefði verið gert. Hefi ég þráfaldlega bent á það, þegar ég hefi birt skýrslur um innflutning til landsins, að sívaxandi hluti af gjaldeyrinum hefir farið til kaupa á vélum og byggingarefni vegna nýrra fyrirtækja. Ég hefi farið fram á það við hagstofuna, að hún semdi yfirlit um öll þau iðnaðar- og framleiðslufyrirtæki, sem sett hafa verið á stofn hér á landi síðastl. hálfan annan áratug, og fengi þá jafnframt upplýsingar um, hvenær í þau hefði verið ráðizt og hver hefði verið stofnkostnaður þeirra. Hagstofan hefir nú samið þetta yfirlit, og mun ég birta hér nokkrar niðurstöðutölur til fróðleiks. Að sjálfsögðu eru skýrslur þessar ekki alveg tæmandi, en skekkjur ekki svo verulegar að dómi þeirra, sem að þeim hafa unnið, að heildarmyndin geti raskazt. Í skýrsluna eru tekin öll iðnaðarfyrirtæki, hvort sem þau vinna úr innlendu eða erlendu efni, og framleiðslufyrirtæki, ennfremur aflstöðvar þær, sem byggðar hafa verið, og eru það þó nær eingöngu rafstöðvar. Aftur á móti hafa ekki verið teknar með neinar almennar framkvæmdir, sem ekki geta beinlínis talizt arðgæfar, heldur ekki íbúðarhúsabyggingar, jarðræktarframkvæmdir, eða framkvæmdir á einstökum heimilum í sveitum eða við sjó. Yfirlit þetta nær frá 1920–1931. Þar sem ég mun hinsvegar nota yfirlitið til þess að sýna þróunina í þessum efnum sömu árin og ég hefi rætt hér um að framan, mun ég aðeins taka hér árin 1925–1937. Tek ég þá fyrst árin 1925–34, en það eru 10 árin næstu á undan lokun fiskmarkaðanna. Hefir stofnkostnaður þeirra fyrirtækja, sem áður eru nefnd, orðið þau ár, sem hér segir: Árið 1925 ........... 1270,1 þús. kr. - 1926 ............ 830,13 - - 1927 ............ 704,5 - - 1928 ............ 2897,8 – - 1929 ............ 1970,0 - - 1930 ............ 3936,5 - – 1931 ............ 1566,2 - - 1932 ............ 16l7,6 - - 1933 ............ 2184,5 - -– 1934 ............ 2932,5 - eða samtals 19909,7 þús. kr. Séu síðan tekin árin 1935-37 verður niðurstaðan þessi: Árið 1935 ............ 8024,3 þús. kr. - 1936 ............ 5281,5 - - 1937 ............ 6546,6 - Samtals 19852,4 þús. kr. Samkvæmt þessu kemur í ljós, að á síðustu þrem árunum hefir verið varið til allskonar nýrra fyrirtækja, t.d. síldarverksmiðja, mjólkurstöðva, frystihúsa, lifrabræðslna, og síðast en ekki sízt rafveita, nærri því jafnmikilli fjárhæð samtals og varið hafði verið til slíkra fyrirtækja samtals næstu 10 árin á undan, eða að meðaltali á ári um 6,6 millj. síðustu 3 árin, á móti tæpum 2 millj. að meðaltali næstu 10 árin á undan. Þetta sýnir það greinilega, er raunar var vitað áður, þótt það lægi ekki fyrir skjallega, að þrátt fyrir um 10 millj. kr. lægri meðalinnflutning síðustu 3 árin en næstu 10 ár á undan, þá hefir margfalt hærri upphæð af innflutningnum verið varið til arðberandi fyrirtækja. Kemur þá fyrir gjaldeyriserfiðleikunum greinilega í ljós ein ástæðan enn, þar sem mikill hluti þessara fyrirtækja er stofnsettur án erlends lánsfjár, en sum með stuttum erlendum lánum. Undanfarin 3 ár hefir hér gerzt allt í senn, að innflutningur erlends lánsfjár hefir minnkað stórkostlega, frá því sem verið hafði síðustu 10 árin, að útflutningurinn hafði lækkað um 8 millj. kr. að meðaltali á ári frá því, sem hann hafði verið næstu 10 ár á undan, að verzlunarjöfnuðurinn hefir þrátt fyrir það orðið hagstæður um 5,3 millj. kr. á ári, á móti 2,5 millj. áður, og að í ný iðn- og framleiðslufyrirtæki og orkuveitur hefir á þessum 3 síðastl. árum verið varið tæpum 20 millj. kr., eða nærri jafnhárri fjárhæð og samanlagt var varið í sambærileg fyrirtæki næstu 10 árin á undan. Í ljósi þessara staðreynda verður það ekki furðulegt í augum hugsandi manna, þótt þröngt sé fyrir dyrum í málum þessum. Þessar tölur sýna, að efnahag þjóðarinnar sem heildar hefir áreiðanlega ekki farið hnignandi þessi síðustu ár, og tel ég rétt og sjálfsagt að þess sé getið hér. Hinu mega menn þá jafnframt ekki gleyma, að þrátt fyrir þessar staðreyndir, eða ef til vill réttara sagt vegna þeirra, er gjaldeyrisverzlunin meiri erfiðleikum háð en áður. Verða menn að horfast beint í augu við þá erfiðleika. Það vantar ekki menn, sem leggja vilja vinnu í að mála ástandið með sem svörtustum litum og svala sér með því móti. En það eru færri, sem benda á skynsamleg úrræði til bóta. Af framangreindum upplýsingum um þessar gífurlegu fjárhæðir, sem varið hefir verið til þess að byggja upp íslenzkan iðnað og ýms ný fyrirtæki undanfarin ár, verður það ljóst, að þar liggur ein meginorsök gjaldeyrisvandræðanna. Neyzluvöruinnflutningurinn hefir stöðugt farið lækkandi að magni, og honum verður varla komið lengra niður nema með skömmtun. Af gjaldeyrisvandræðum dagsins í dag og atburðum síðustu ára, er hér hafa verið skýrðir, kemur það því berlega fram, að svo framarlega sem ekki gerast miklar breytingar til bóta í útflutningsverzlun okkar nú á næstu mánuðum, þá er ekki hægt að halda áfram uppbyggingu iðnaðarins og annara nýrra fyrirtækja með sama hraða og gert hefir verið undanfarin ár, nema með meiri notkun erlends lánsfjár og lengri gjaldfrestum en fengizt hafa fram að þessu í fjölmörgum dæmum. Ennfremur er sjáanlegt, að gjaldeyris- og innflutningsnefnd hlýtur að þurfa að neita um innflutning til ýmsra framkvæmda, sem einstaklingar eða stofnanir kunna að hafa fyrirhugað. Hjá þessu sé ég ekki, að verði með neinn móti komizt. Er þess þá að vænta, að þeir, sem nú gera sér mest far um að - halda á lofti tíðindum um gjaldeyrisvandræði þjóðarinnar, taki með mestum skilningi þeim ráðstöfunum, sem nauðsynlegt verður að gera til þess að mæta þeim.

Þar sem nú vinstri öfl Framsfl. hafa ætið verið og eru mjög ginnkeypt fyrir samvinnu og samstarfi við þjóðnýtingarflokkana - enda eru mörkin þar á milli næsta óskýr, - þá má ætla, að núverandi ríkisstjórn fari áfram með völdin. Og hvers má þjóðin af þessum flokkum vænta? Öruggasti dómur þar um fæst með því að líta á ávextina af samstarfi þessara flokka undanfarin ár. Hverjir hafa þeir ávextir orðið? Þeir hafa m. a. orðið þessir: 1. Að atvinnuvegir landsmanna, sjávarútvegur og landbúnaður, hafa sífellt verið reknir með tapi. 2. Að skuldirnar við útlönd hafa farið hækkandi með ári hverju. 3. Að ríkisskuldirnar hafa einnig vaxið. 4. Að kjör verkalýðsins hafa farið versnandi. 5. Að fátækrabyrðin hefir stóraukizt. 6. Að atvinnuleysið hefir farið vaxandi. 7. Að sjálfsbjargarhvöt einstaklinganna hefir verið lömuð. 8. Að tollar og skaftar hafa farið hækkandi og þrengt hefir verið meir og meir að gjaldþoli landsmanna til opinberra þarfa. 9. Að gjaldeyris- og yfirfærsluvandræði fara vaxandi með hverju ári. 10. Að fólkið streymir ár sveitum landsins að kaupstöðum og sjávarþorpum. Þetta eru nú sýnishorn af árangri stjórnarsamvinnunnar. Þegar sú samvinna hófst árið 1934, var það ekkert smáræði, sem gera átti. Meðal annars átti að útrýma öllu atvinnuleysi. Það átti að lækka tolla og létta af mönnum sköttum og skyldum, lækka vexti og útrýma afleiðingum kreppunnar og færa nýtt fjör í alla atvinnuvegi þjóðarinnar o. s. frv. Hefir farið svo um þessa hluti sem flesta aðra, er framkvæma átti, að reynslan virðist vera þveröfug við það, sem ætlað var. Hvaða framleiðendur til lands eða sjávar hafa orðið varir fjörsins, sem stjórnarflokkarnir ætluðu að færa í atvinnulíf þjóðarinnar? Hvaða einstaklingar hafa orðið varir við tollalækkanir eða að skattar hafi farið minnkandi? Því miður engir. Alvarlegra en allt annað með þjóð vorri er þó áframhaldandi taprekstur atvinnuveganna, einkum sjávarútvegsins. Liggur fyrir ýtarleg skýrsla um ástand og afkomu útvegsins, gerð af trúnaðarmönnum hans. Er svo komið, að útgerðarmenn, stjórn Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, aðalbankastjórn Landsbankans og Útvegsbankans hafa gefið yfirlýsingu um, að allsherjarhrun sé fyrir dyrum í útveginum, verði hlutur hans ekki eitthvað réttur af þingi og stjórn. Í sambandi við þær skýrslur, sem ég drap á, vil ég fara með nokkrar tölur heiðruðum hlustendum til athugunar, enda þótt hv. þm. og hæstv. ríkisstjórn muni vera þær kunnar. Skal þá fyrst athuguð afkoma togaraútgerðarinnar árið 1936 og 1937. Miðað er við meðalafla samkvæmt skýrslu Fiskifélagsins, og afkoma ársins 1937 er að nokkru áætlun. Árið 1936 hefir rekstrarhalli hvers einstaks togara orðið 76523,36 kr., er sundurliðist þannig: Rekstrarhalli á saltfisksveiðum 31055,25 kr., rekstrarhalli á síldveiðum 28984,00 kr., rekstrarhalli á ísfisksveiðum 10409,11 kr., samtals 70528,36 kr. Árið 1937 er rekstrarhallinn nokkru minni eða 49132,72 kr. á hvern togara, er sundurliðast þannig: rekstrarhalli á saltfisksveiðum 18770,26 kr., rekstrarhagnaður á síldveiðum 8257,76 kr., rekstrarhalli á ísfisksveiðum 28730,22 kr., rekstrarhalli samtals 49132,72 kr. Þá hefir verið áætluð afkoma ársins 1938, og þá miðað við aflamagn ársins 1937 og til grundvallar lagðar þær kaupgreiðslur, er sjómenn hafa gert kröfu um. Samkvæmt því verður rekstrarhalli á saltfisksveiðum 51864.26 kr., á síldarveiðum 16240,22 kr., á ísfisksveiðum 41436,82 kr., eða samtals 109639,30 kr. Svo sem áður getur, er þetta síðasta yfirlit áætlun, og færi betur, að reynslan yrði á annan veg, en því miður virðist engar líkur benda til að svo verði. Erfiðlega lítur út með sölu á saltfiski og lítil eða engin von um hækkun, frá því sem er. Verð á hrognum og lýsi er talið, að muni verða lakara en á síðastl. ári. Fari saman erfiðir markaðir, verðfali afurða og aukinn tilkostnaður á öllum sviðum, getur hver og einn sagt sér sjálfur, hvernig útkoman muni verða. Um rekstrarafkomu mótorbáta við Faxaflóa og Vestmannaeyjar er svipað að segja, en ekki tími til að rekja það hér. En yfirleitt má fullyrða, að undantekningarlítið hafi þeir verið reknir undanfarin ár með mörg þúsund króna rekstrarhalla á ári hverju allt fram til ársins 1937, en þá reyndist nokkur hagnaður á þeim bátum, sem voru á herpinótaveiðum fyrir Norðurlandi og þar sem einn bátur var um nót. Útlitið er ískyggilegt fyrir útveginn, enda hefir „stjórn hinna vinnandi stétta“, er svo kallar sig (svo sem engir aðrir vinnandi menn væru með þjóð vorri), verið næsta hirðulaus um útgerðarmálin. Því að það, sem hefir verið gefið með annari hendinni, hefir verið tekið aftur með hinni, sbr. afnám útflutningsgjalds af saltfiski, sem tekið var aftur af útgerðinni með auknum tollum og sköttum. Því miður liggja eigi fyrir skýrslur um afkomu landbúnaðarins. Ég vildi vona, að ef þær skýrslur lægju fyrir, væru þær eigi jafnskuggalegar sem skýrslur útvegsins. En því miður mun afkoma þar einnig næsta erfið. Fyrir bæjarstjórnarkosningarnar taldi Framsfl. sig þegar hafa svo margt og mikið gert fyrir sveitir landsins og landbúnaðinn, að nú væri tími til kominn að láta málefni kaupstaðanna aðallega til sín taka, svo sem verkefnum flokksins væri nú þegar lokið í sveitunum. Skal fyllilega játað, að flokkurinn hefir áður fyrr gert margt og mikið fyrir byggðir landsins, en hin síðari ár hefir hann einnig margt miður gert. Og verkefnin eru svo mörg og ótæmandi í sveitunum, að ég tel ekki tímabært af flokknum að snúa sér frá málefnum sveitanna. Fjöldi þeirra manna, sem fylgja flokknum í kaupstöðum landsins, og þá einkum í Reykjavík, fylgja honum af bitlingahneigð. Það er ekki af áhuga eða umhyggju fyrir sveitum landsins, landbúnaðinum, bændunum, heldur af því, að þeir telja sig geta haft eitthvað gott af því. Það er vonin um einhverja bitlinga, einhver bein. Fyrir þetta fylgja þeir honum að málum. Frá þessu eru að sjálfsögðu margar undantekningar, en því miður er það svo með fjöldann. Lánsstofnanir landsins, og þá fyrst og fremst Búnaðarbanki Íslands í Reykjavík, myndu geta gefið mörg vottorð um þrengingar, erfiðleika og vanskil bænda. Það er mikið um það talað, að bændur standi í skilum við kaupfélög úti um landið. Sem betur fer mun það vera svo. En það er í raun og veru veikur mælikvarði á getu þeirra og afkomu. Margir fá lán hjá lánstofnunum eða einstaklingum til þess að greiða upp skuldir sínar við félögin við hver áramót. Slíkt er þeim nauðsynlegt, þar sem þeir ella eiga á hættu að fá ekki út. En bændur láta að vonum nauðsynlega úttekt til heimilanna ganga fyrir öllu öðru, en geta svo eigi, eða þá fyrst þegar í ótíma er komið, innt af höndum skatt og skyldur, vexti og afborganir af lánum. Og á hverju ári gefast margir upp við erfiðleikana, afhenda lánsstofnunum jarðirnar og flytja í dýrtíðina, þrengslin og atvinnuleysið í kaupstöðum. Bankarnir reyna síðan að selja jarðirnar, sem oft gengur mjög erfiðlega. Margar þeirra leggjast í eyði. Ríkisvaldið verður að styrkja þá bændur til að halda jörðum sínum, sem vilja við búskap vera, en eru að hrekjast frá þeim vegna áhvilandi skulda. Ég veit vel, að á þessu eru margir erfiðleikar og annmarkar. Það er dýrt, og það er lítið um fé, en dýrara verður þjóðinni, að bændur flosni upp, og þurfa síðan að meira eða minna leyti að ala önn fyrir þeim og fjölskyldum þeirra með atvinnubótafé og framfærslustyrkjum. Annars mun það vera svo um sveitir landsins, að skuldlausir og ómagalitlir einyrkjar eða þeir, sem búa með börnum sínum, er þá vinna heimilinu kauplaust, munu bjargast sæmilega. En þeir, sem reka búskap með aðkeyptum vinnukrafti og meiri og minni skuldum, þeir geta ekki eða eiga mjög erfitt með að standa í skilum. Þetta mun af ýmsum vera kallað svartsýni og barlómur, og læt ég mig það litlu skipta. En svo mun bezt að skýra hvern hlut sem hann er. Ekkert þýðir að glamra um batnandi afkomu til lands og sjávar. Það er öllum vitanlegt, sem berjast við hina erfiðu framleiðslu, að ástandið er svo sem ég nú hefi skýrt, - að allir eða flestir þeirra, sem framleiðslu stunda með þjóðinni, eiga við meiri eða minni erfiðleika að búa, - erfiðleika sem fara vaxandi með ári hverju. Ég hefi dvalið alllengi við þessa tvo okkar höfuðatvinnuvegi. Er það sökum þess, að allt ástand og alla afkomu þjóðarinnar má ráða af gangi og rekstri framleiðslunnar, þar sem allt er henni órjúfanlega bundið: afkoma bóndans, útvegsmannsins, sjómannsins, verkamannsins og allrar þjóðarinnar. Einn ávöxtur af samstarfi stjórnarflokkanna er hin sívaxandi tolla og skattabyrði. Síðasta þing lagði á tolla og skatta, sem námu milljónum. Átti þetta aðeins að vera til bráðabirgða. og væntu því margir, að þeim mundi af létt. En svo er þó eigi. Öll bráðabirgðatekjuöflunarfrumvörp undanfarinna þinga hafa þegar verið lögð fram á yfirstandandi þingi, og mun sízt af veita, þar sem ríkisútgjöldin fara vaxandi með ári hverju. Hver fimm manna fjölskylda greiddi sem næst til ríkisþarfa: 1913 .................... 100 kr. 1935 .................... 650 – 1936 .................... 700 – 1937 .................... 750 – Svo mun það fara vaxandi áfram. Tollar og skattar eru með öllu að sliga einstaklinga og þjóðina, en eftir því sem afkoma þjóðarinnar fer versnandi, er hert á álögunum. Það er eins og með sjúklinginn, sem er að dauða kominn og líður sárustu kvalir. Læknirinn eykur eiturskammtinn til þess að lina þjáningarnar. Þannig er það um hv. þingmeirihluta, að hann herðir á álögunum, eftir því sem komið er nær hinum efnalega dauða. En hvernig fer þá, er efnin þrjóta með öllu, - þegar menn eru fjárhagslega dauðir? Hvar ætlar þá hv. þingmeirihluti að taka skatta og álögur? Hin síaukna fátækrabyrði hlýtur að vera hverjum manni hið mesta áhyggjuefni. En hún er að sjálfsögðu bein afleiðing af vaxandi atvinnuleysi, sem aftur á rót sína að rekja til þess, hve öll framleiðsla stendur með litlum blóma. Til fátækraframfærslunnar fara nú fleiri milljónir árlega til viðbótar því, sem gengur til atvinnubóta. Þetta er næsta alvarlegt. Fátækrabyrðin fer vaxandi með ári hverju: 1933 ............... 1976400 kr. 1934 .............. 2313300 – 1935 ................ 2845500 – 1936 ................ 3811000 – Fátækrabyrðin hefir með öðrum orðum aukizt um 100% eða tvöfaldast á árunum 1933 til ársins 1936. Skuldir þjóðarinnar við útlönd fara einnig hækkandi með ári hverju. Árið 1933 námu þær 74,6 millj., 1934 83,5 millj., 1935 99 millj., 1936 104,3 millj. Á sama tíma hafa skuldir ríkisins aukizt á 4. millj. kr. Það er hæstv. ríkisstjórn og hv. þingmeirihluti, sem ber ábyrgð á þessu ástandi. Játað skal, að erfiðleikarnir eru og hafa verið margir, en því meir reynir á mátt þeirra, sem með völdin fara, um að ráða fram úr erfiðleikunum. Hæstv. fjármrh. hefir sett stolt sitt í það að ná hagkvæmum verzlunarjöfnuði við útlönd. Slíkt verðskuldar fullkomlega viðurkenningu. En geta verður þess, að verzlunarjöfnuðurinn einn er ekki allra meina bót. Mér dettur í hug frétt, er þulur erlendra frétta flutti nýlega í útvarpið um verzlunarjöfnuð Norðmanna síðastl. ár. Var hann óhagstæður um fleiri hundruð millj., en eigi að síður var síðastl. ár hið bezta fyrir þjóðina, er komið hefir síðastl. 20 ár eða allt frá stríðstímanum. Hvers virði er nú verzlunarjöfnuðurinn, þegar atvinnuvegirnir eru í rústum, þegar fólkið flýr framleiðsluna, skuldir fara vaxandi, tollar og álögur síhækkandi, fátækrabyrði og atvinnuleysi færist í aukana og gjaldeyris- og yfirfærsluvandræði aukast með ári hverju? Nei, verzlunarjöfnuðurinn er ekki einhlítur, það þarf fleira til. Ég mun nú drepa á nokkur atriði, sem framkvæma þarf að mínu áliti til þess að ráða nokkra bót á erfiðleikunum. 1. Það þarf að skrá rétt gengi íslenzkrar kr. til eflingar athafna- og atvinnulífi í landinu. Til slíkra ráða hefir verið gripið af mörgum þjóðum í erfiðleikum, og gefizt vel. Vil ég þar minna á bæði Danmörku og Frakkland. Í þessum löndum fara með völd skoðanabræður hæstv. ríkisstjórnar. Að dómi Alþýðublaðsins var gengislækkunin í Frakklandi fyrsta stóra sporið út úr kreppunni. Ætli það myndi ekki einnig verða svo hjá oss? 2. Setja þarf vinnulöggjöf og þannig tryggja vinnufriðinn í landinu. Og ríkisvaldið þarf að tryggja það á einn eða annan hátt, að settri vinnulöggjöf verði fylgt. Þetta segi ég fyrst og fremst vegna þess, að á síðastl. þingi lét hv. 3. landsk. þm. þau orð falla, að verkalýðurinn myndi hafa slíka löggjöf að engu. Má því telja líklegt, að Kommfl. muni gera tilraun til að bera ríkisvaldið ofurliði, hvað sem allri slíkri löggjöf líður. Hvernig hyggst ríkisvaldið að ráða fram úr slíku, ef Kommfl. gerir alvöru úr hótunum sínum? 3. Það verður að leita allra ráða til að lækka útgjöldin til alls annars en þess, sem lýtur að nauðsynlegum stuðningi við framleiðsluna. 4. Létta þarf af tollum og sköttum svo sem verða má. 5. Vinna þarf að því að vekja hjá þjóðinni trú á framleiðsluna og möguleika hennar og efla sjálfsbjargarhvötina hjá mönnum, en forðast hvers konar þjóðnýtingu. 6. Samræma þarf launagreiðslur hins opinbera og færa þær til meiri jöfnunar, fyrirbyggja allt fjársukk við ríkisstofnanir og margfaldar launagreiðslur til einstakra manna eða heimila. Vil ég í því sambandi minna á upplýsingar þær, sem hv. þm. A.-Húnv. gaf í útvarpinu viðkomandi launagreiðslum við þá stofnun, þar sem hann gat þess, að Sigurður Einarsson núverandi dósent hefði haft í laun hjá útvarpinu síðastl. ár ásamt konu sinni um 8 þús. kr., en að Sigurður hefði þó haft annað aðalstarf með höndum og tekið fyrir það full laun. Slík margföld laun eru óverjandi, og fyrir þau þarf að taka þegar í stað. Væri nú ekki tilhlýðilegt, að hæstv. kennslumálaráðherra riði á vaðið og kenndi Sig. Ein. að láta sér nægja önnur launin. Enda þótt Sigurður Einarsson sé tekinn hér aðeins sem dæmi um margfaldar launagreiðslur til einstakra manna, þá eru að sjálfsögðu margir undir sömu sökina seldir, enda muna menn það, að útvarpsstjóri kvartaði yfir því, þá er rætt var um fjársukkið í útvarpinu, að þessi eina stofnun væri tekin út úr. Meðal annara mætti nefna marga háttv. þm. Í sambandi við launagreiðslur vildi ég annars leyfa mér að drepa á það hér, að á síðastl. þingi voru samþykkt lög um, að bankastjóri Búnaðarbankans skyldi hafa laun kr. 12 þús., og ennfremur, að landbúnaðarráðherra skyldi heimilt að greiða honum dýrtíðaruppbót, allt að 10 þús. kr. í viðbót. Formælandi frv., sem mun í Nd. hafa verið hv. 2. þm. Skagf., taldi það metnað íslenzkum bændum, að bankastjóri við lánsstofnun þeirra hefði eigi minni laun en bankastjórar Landsbankans. Þvílíkur metnaður, að greiða hærri laun en nokkur maður hefir þörf fyrir eða þjóðin efni á? Væri hægt að ræða um metnað í þessu samhandi, þá ætti það að vera metnaður íslenzkum bændum, að bankastjóri við þeirra eigin bankastofnun hafi eigi meiri laun en þjóðin hefir sæmilega efni á að greiða, og væri eitthvað sambærileg við laun bændanna sjálfra. Slíkar samþykktir um launagreiðslur til einstakra manna eru óverjandi, um leið og virtar eru að vettugi hæverskar óskir lágt launaðra starfsmanna ríkisins um einhverjar launauppbætur. Tími minn mun nú á þrotum. Ég geri ráð fyrir, ef að vanda lætur, að hæstv. fjmrh. komi fram á eftir með dylgjur um það, að fulltrúar Bændafl. hafi ekki rétt til að taka þátt í útvarpsumræðum sem sjálfstæðir flokksmenn. Byggði hann dylgjur sínar á því, að við síðustu kosningar var Bændafl. í kosningabandalagi við Sjálfstfl. í nokkrum kjördæmum. Ég vil nú upplýsa hæstv. ráðherra um það, að Bændafl. ætti, miðað við Framsfl., að hafa 4–5 fulltrúa á Alþingi eftir atkvæðamagni. Við síðastl. kosningar skiptist Framsfl. á atkvæðum við Kommfl. og þáði frá þeim atkvæði, án þess að flokknum yrði nokkuð bumbult af. Vill hæstv. ráðh. gefa þjóðinni þá yfirlýsingu; að hann telji sig og aðra þingmenn Framsfl. þm. fyrir Kommfl., þar sem þessir flokkar skiptust á atkvæðum? Annars má hæstv. ráðh. og þm. Framsfl. vita, að á meðan hæstv. ríkisstj. situr á sínum veldisstóli fyrir atbeina Kommfl., og svo lengi sem hún liggur þar við kommúnistiskt akkeri, þá mun gengi og framtíð Bændafl. vel borgið. Annars væri ekki úr vegi fyrir hæstv. fjmrh. að spyrjast fyrir um það hjá samstarfsráðherra sínum, Haraldi Guðmundssyni, er væntanlega kemur hér fram á eftir, fyrir hvaða flokk hann komi hér fram, og jafnframt, fyrir hvaða flokk hann eigi sæti í hinu virðulega ráðuneyti, þar sem vitað er, að þm. Alþfl. eru nú rúnir fylgi og að það er gengið yfir til hv. 3. þm. Reykv., er vísað hefir verið úr Alþfl. Eins og ég hefi sýnt fram á hér á undan miðar hér öllu eða flestu aftur á bak fremur en nokkuð á leið á sviði atvinnulífsins og fjármála. Hæstv. ríkisstjórn og þingmeirihluti standa ráðþrota andspænis erfiðleikunum, því alvarlega ástandi, er nú ríkir með þjóðinni á sviði athafna- og atvinnulífs og í fjármálum og gjaldeyrismálum. En þrátt fyrir allt situr hæstv. ríkisstjórn sem fastast, enda þótt hún hafi aðeins 1/4 af kjósendum þjóðarinnar á bak við sig og sé því eigi lýðræðisstjórn. Hyggst núverandi stjórn að sitja þar til allt er um seinan, allt liggur í rústum? Sé svo mun því fagnað af Kommfl., sem þegar er farið að dreyma stóra drauma um dýrðarríki kommúnismans á Íslandi. Ég vil skora á alla andstæðinga þjóðnýtingar og kommúnisma að taka nú höndum saman til viðreisnar landi og þjóð. Þá fyrst er einhver von um að rofi til.

*Magnús Jónsson: Ég get byrjað þessa ræðu mína á sama hátt og allar fyrri ræður mínar við þetta sama tækifæri, með því að benda á, að enn hefir hæstv. fjmrh. tekizt að bera fram hæstv. fjárlfrv., sem komið hefir fram á Alþ. Ef þetta er leiðinleg endurtekning, þá stafar hún einungis af þessari miklu leiðinlegri og skaðlegri endurtekningu hæstv. ráðh., að stofna sí og æ, ár frá ári, til aukinna útgjalda, hvað sem tautar, hvernig sem ástandið er í landinn og hvernig sem landslýðurinn stynur undir afleiðingu eyðslunnar, sköttunum. Mér er tjáð, að þessi hæstv. ráðh. sé nú rúmlega þrítugur að aldri, svo að ef honum auðnast að ná sæmilega háum aldri, sem ég vona, að hann geri, og þjóðin fær að búa að eyðsluhæfileikum hans, sem ég vona, að ekki þurfi að verða, þá er ekki örvænt um, að fjárl. verði orðin sæmilega há, þegar fer að liða á síðari hluta þessarar aldar. þ.e.a.s. ef við fáum þá enn að fara með okkar eigin fjármál, sem ég tel hæpið undir hans leiðsögn. Að þessu sinni er hækkunin frá síðastu fjárl.frv. miklu gífurlegri en síðast. Þá var t. d. hækkunin á rekstrarreikningi ekki nema rúmlega 1/4 úr milljón, eða 248383 kr. En nú hefir jafnaðarupphæðin á rekstrarreikningi hækkað úr 15826040 kr. upp í 17335700 kr., eða um fulla hálfa aðra milljón kr. Rekstrarafgangur er nú áætlaður 1193392 kr., á móti 487100 kr. síðast, eða rúmum 700000 kr. hærri. En samt sem áður er ætlazt til, að h. u. b. álíka upphæð, eða um 700000 kr., fari í aukin útgjöld ársins, og er það laglegt svar við þeirri almennu kröfu, að útgjöld ríkisins verði færð verulega niður. Þrátt fyrir hinar geysiháu áætluðu tekjur vantar þó enn skv. frv. 61025 kr. upp á það, að ríkissjóður geti svarað öllu, sem af honum verður krafizt á árinu 1939. Inn- og útborganir, eða jöfnuður á svonefndu sjóðsyfirliti er 880000 kr. hærri nú en á síðasta fjárlfrv. Það er því ýkjulaust hægt að segja, að hér sé enn hæsta fjárlfrv., sem sízt hefir hér á landi, og það svo um munar. Allri ógætni síðasta þings, bæði í útgjöldum og skattaálagningu, er haldið í háspennu. og þó aukið við töluverðu. Af fjármálayfirliti því, sem hæstv. fjmrh. las nú upp, má sjá, að tekjur ársins 1937 hafa farið allverulega fram úr áætlun, eða um rúmlega 2 millj. Að vísu er mjög erfitt að fylgjast með í svona hörðum upplestri talna, og þó enn erfiðara að raða þeim tölum eða vinna úr þeim alveg fyrirvaralaust. En svo mikið hefir maður þó heyrt, að nú er augljós orðin sú firra hæstv. ráðh., sem hann ber sí og æ fram á Alþ. og utan þess, að skattahækkanir hans séu ekkert annað en uppbót á rýrnun ýmsra tekjustofna. Margir og flestir tollar, eða ef til vill allir, stórhækka ár frá ári, ekki aðeins á hverri tolleiningu, heldur líka heildartollurinn, heildarbyrðin. Fer nú þessi hæstv. ráðh. vonandi að verða svo gamall og svo mikill maður, að hann kannist við þetta, kannist við tölurnar, sem hann sjálfur stofnar til, skrifar og les upp. Hann hefur nú upp tekjur á rekstrarreikningi 1931 18 millj. kr. Þær voru við sama tækifæri gefnar upp af honum fyrir 1936 16 mill. kr., og 1934 voru þær gefnar upp 14,3 millj. kr. Ef þetta er ekki hækkun, og hún ekki lítil, á þessum sambærilegu tekjum, þá þýðir ekki lengur að fara með tölur. Þetta er 3,6 millj. kr. hækkun á heildartekjunum, eða hvorki meira né minna en yfir 27% eða meira en fjórðungshækkun á 4 árum. Og þó eru ýmsir liðir, sem ekki hafa hækkað. Mér vinnst ekki tími til að athuga hér sérstaklega, hvað mikið innflutningstollarnir hafa hækkað, en þeir eru fremstir í þessari hækkun. Verður hægt að halda þessu til skila, þó að seinna verði. Nálega það eina, sem enn hefir heyrzt frá hæstv. ríkisstjórn hér á Alþ., eru frv. um framlenging skatta og tolla. Það er rétt eins og stjórnin sé að segja á þessu fallega rósamáli sínu: „Hvað sem öllu líður og hvernig sem allt veltist, þá er eitt víst, og það er, að við viljum engum byrðum létta af fólkinu. Skattarnir skulu haldast í háspennu, hvað sem annars gerist“. Ég verð að segja, að mér finnst þetta ekki lítil brjóstheilindi, að bera þetta fram, eftir að ráðh., þegar hann var að semja frv., hlýtur að hafa verið búinn að sjá útkomu ársins 1937, búinn að sjá, að ekki þurfti að ganga svona langt í álögunum. Og ég verð líka að segja, að á haustþinginu, a. m. k. seinni parti þess, hlýtur hæstv. fjmrh. að hafa verið farinn að sjá, hvert stefndi. Innflutningur ársins, sem hér hefir haft mest áhrif á, hlýtur að hafa verið kominn það vel í ljós, að hann hefði getað fengið nægar skýrslur til að sjá, að tekjurnar voru að fara langt fram úr áætlun. En samt lætur hann samþykkja síðustu tollahækkanirnar, nýja tolla á svo að segja öllum lífsnauðsynjum og stórum hækkaða tolla af öðrum notaþörfum almennings, og fullyrðir frammi fyrir öllum þingheimi, að þessa þurfi til þess að bæta upp rýrnun þá, sem innflutningshöftin orsaki á tollunum. Hann hlýtur þó á síðasta mánuði ársins að hafa verið farinn að sjá, að innflutningurinn varð hvorki meira né minna en 10 millj. kr. hærri 1937 en 1936, eða um 51 millj. í stað 41 millj., hvorutveggja talið eftir bráðabirgðartölum hagstofunnar. Ég býst nú við, að ráðh. svari því, að tekjurnar skaði ekki ríkissjóð. Það verði nógar holur til að stinga þessum krónum í. Og ég efast ekki um það. En getur verið nokkurt vit í því að innheimta hærri gjöld en þarf til að standast hin gífurlegu útgjöld í árferði eins og nú hefir verið, þegar bæði sveit og sjávarsíða eru komnar á kreppuhjálp og sjálf bæjar- og sveitarfélögin sömuleiðis? Getur það undir slíkum kringumstæðum verið nokkurt vit, að halda fyrst öllum útgjöldum í háspennu og innheimta auk þess með köldu blóði stórfé í umframtekjur? Og bera svo fram frv., sem fer fram á að spenna bogann bara þeim mun hærra, sem hin aukna tekjuvon getur frekast leyft? Ráðh. hafa nú eins og á undanförnum árum flutt ræður sínar í útvarpi eftir áramótin og sagt landsmönnum skoðun sína á ástandinu. Ég skal nú ekki fara hér að svara þeim, enda eru þetta hér um bil alltaf sömu ræðurnar, en ég vil þó aðeins víkja nokkrum orðum að þeim hvorum um sig. Atvmrh. heldur á hverju ári sömu ræðuna, þar sem hann lýsir tapi Spánarmarkaðsins og telur það vera að þakka hinni snilldarlegu stjórn sinni, að íslenzka ríkið hefir komizt yfir þann örðugleika án þess að fara um koll. En hvað hefir ríkisstjórnin gert í þessu efni, sem einstaklingurinn hefði ekki gert, og það til muna betur? Það þýðir ekki í því sambandi að tala um fiskimálanefnd, fiskhjalla, frystihús og síldarverksmiðjur, því að allt þetta var ýmist að koma, að frumkvæði útflytjendanna sjálfra, eða þá það var á döfinni. Um það ber frv. hv. þm. G.-K. um fiskiráð frá 1934 skýrasta vottinn, því að í grg. þess var nákvæmlega talið upp og vandlega rætt, áður en fiskimálanefnd varð til, jafnvel í heilabúi hæstv. ráðh., allt það sem henni hefir síðan tekizt að skrifa upp eftir honum og fálmað í að framkvæma með ærnum kostnaði fyrir ríkissjóð. Það er rétt eins og hæstv. atvmrh. haldi, að hér hafi aldrei neinn tekið hendinni til, fyrr en hann og fiskimála- . nefnd byrjuðu að fást við þessi mál. En staðreyndirnar segja býsna mikið annað. Um aldamótin var útflutningur sjávarafurða eitthvað um 5 millj. kr., og var allt selt milliliðum, aðallega í Danmörku, öðrum Norðurlöndum og Bretlandi. En á áratugnum 1920–1930 var þetta orðið 54–58 millj., eða meira en 11 sinnum meira. Hvernig hafði þetta skeð? Hvernig hafði verið mögulegt að gera úr garði alla þessa vöru, ná henni úr höndum milliliða og ryðja henni braut á heimsins bezta markaði? Þetta hafði allt verið gert af útflytjendunum sjálfum, 58 millj. Það er ekki eins og nú, þegar fiskimálanefnd ætlar að rifna yfir nokkrum hundruðum þúsunda, sem hún nær sölu á. En það var tvennt, sem hér skildi á milli: Annað var, að það voru ekki prentuð stóreflis nefndarálit og lofrit á opinberan kostnað um þessi afrek, og hitt var, að það var allt unnið á kostnað þessara manna sjálfra. Helzti stuðningur ríkisins var sá, að leggja ríflegt útflutningsgjald á þessa vöru, sem var verið að ryðja braut fyrir á erlendum markaði. Nú er aftur á móti ekki hjallkofi reistur eða smávara lögð í dósir, svo að ekki sé það básúnað í blöðum, skýrslum og útvarpi. Ég skal svo ekki í þessu sambandi tala um það, að mjög mikið af starfi n. hefir verið beinlínis til ills, svo sem afskipti hennar af ísfiskssölunni til Bandaríkjanna eða þá hin hneykslanlega meðferð hennar á Póllandsfiskinum á sínum tíma. Fyrsta ár n. virðist starfsemi aðallega hafa verið fólgin í því að hefja launin, og þau voru ekki skorin við neglur, því að formaðurinn hafði fyrir þetta aukastarf sitt laun eins og embættismenn í hærri launaflokkunum. En þetta er nú eitt af því stærsta, sem þessi hæstv. ráðh. hefir til að hæla sér af, og það, sem hann telur hafa bjargað þjóðinni, að hann skipaði þessa n. til þess að ausa í hana fé ríkisins og til þess að þvælast fyrir samtökum framleiðendanna. Hæstv. fjmrh. virðist vera hæstánægður með ástandið. Hann hefir náð, að því er hann segir greiðslujöfnuði við útlönd í tvö ár. Að vísu skyggir það nokkuð á, að það virðist ekki mikil blessun í þessu búi, því að hvernig sem greiðslujöfnuður fæst á pappírnum, þá harðnar alltaf gjaldeyrisskorturinn, líkt og um vexti ríkisins sjálfs, sem hækka, þó að skuldirnar lækki. Þetta er nú að verða svo alvarlegt mál, að enginn veit, hvenær boginn brestur. Innflytjendur fá innflutningsleyfi sín og gjaldeyrisleyfi, en þegar svo á að borga og kaupmaðurinn kemur með peningana, þá er ekki hægt að standa við gjaldeyrisleyfin, og kröfurnar eru endursendar. Fullkomnar skýrslur eru ekki enn fengnar um, hve mikil brögð eru að þessu, en svo mikið er þó komið af skýrslum, að sýnilegt er, að hér er um mjög stórfelldan hlut að ræða. Það er nú þegar komið í ljós, að milli 30 og 40 firmu hafa þannig komizt í greiðslufall á yfir 1 millj. kr., sem full gjaldeyrisleyfi voru fyrir. Má nærri geta, hver áhrif þetta hefir á viðskipti landsmanna og kjör þau, er menn komast að. Annarsvegar er þess krafizt, að kaupmenn útvegi sér eins mikinn gjaldfrest og mögulegt er, en á hinn bóginn eru þeir neyddir í vanskil við þá sömu menn, sem þeir eiga að fá lánstraust hjá. Það er meira að segja svo, þó að ekki liggi fyrir um þetta nægilega góðar skýrslur, að jafnvel hin opinberu fyrirtæki eru komin í stórkostleg greiðsluvandræði, og engum getum þarf að því að leiða, hvaða áhrif það hlýtur að hafa á lánstraust og álit landsins erlendis, því að það mun verða erfitt fyrir erlenda fjármálamenn að gera mikinn mun á ríkisfyrirtækjunum og ríkissjóði sjálfum. Mætti kalla það einstaka heppni, ef greiðslufall hjá opinberum fyrirtækjum yrði ekki af erlendum fjármálamönnum lagt út sem einskonar fyrirboði þess, að hagur ríkissjóðs sjálfs væri á mjög veikum fæti. Ég get því miður ekki farið út í hina eftirtektarverðu skýrslu hæstv. fjmrh. um það, hvernig á því stendur að þessir stórkostlegu erfiðleikar eru nú fyrir hendi í gjaldeyrisverzluninni, þrátt fyrir það að hann sýndi fram á, að greiðslujöfnuður við útlönd hefði verið betri og verzlunarjöfnuður hagstæðari hin síðari árin heldur en fyrra tímabilið, sem hann nefndi, þó að það sé að nokkru leyti augljóst. Hæstv. fjmrh. hefði annars vel getað tekið til samanburðar tímabilið frá 1921 til 1934 í stað þess að taka það frá 1925 til 1934 og talað þá um tímann frá því er Framsfl. hóf sína skuldapólitík. Það er auðsjáanlegur munur á þessum tveim tímabilum. Skuldasöfnunin léttir vitaskuld gjaldeyrisverzlunina á fyrra tímabilinu, en gjaldeyrisörðugleikar síðara tímabilsins stafa af því, að þá er tekið fyrir hina sívaxandi skuldasöfnun. En vextir og afborganir skulda er þá orðið ríkissjóði þungt á skauti. Þetta er m. ö. o. nákvæmlega það sama, sem borið hefir verið fram af mér og mörgum öðrum bæði á stjórnmálafundum utan þings og hér á hæstv. Alþ., að þetta ákaflega öra áframhald í framkvæmdum, sem hafa mikinn kostnað í för með sér, og þessi ógætilega fjármálastefna gæti mönnum kannske líkað vel í bili, en hlyti fyrr eða síðar að leiða til stöðvunar framkvæmda. Nú hefir hæstv. fimrh. í fyrsta skipti boðað landslýðnum öllum, að þessi stöðvun mundi koma og stæði nú fyrir dyrum. Hann sagði að svo væri nú ástatt, að það yrði að draga að sér höndina um hinn öra vöxt iðnaðarins, eins og hann orðaði það. Það fer að koma á daginn, að ógætileg fjármálastjórn, bæði þess opinbera og eins hitt, að hlaða um of undir stórstiga aukningu iðnaðarins, hefnir sín fyrr eða síðar, þó að hið síðarnefnda sé notalegt, meðan á því stendur. Það er lítil huggun fyrir þjóðina, ef hún á að stranda þarna algerlega. Og hæstv. ráðh. getur svo náttúrlega komið eftir á með sínar skýringar á því, hvernig á þessu hafi staðið. Og augljóst er líka, hve alvaran er margvísleg á þessu sviði. Maður getur ímyndað sér, hvaða áhrif þetta hefir á lántökur erlendis til nauðsynjafyrirtækja, eins og t. d. hitaveitunnar hér í Reykjavík og virkjun Laxár í Þingeyjarsýslu. Það fer að verða miður álitlegt fyrir erlenda menn að lána okkur, þegar þeim nægir ekki lengur að tryggja sér það, að fyrirtækin, sem þeir lána til, séu góð og lántakinn skilvís, ef gjaldeyrisástandið er þannig, að lántakandanum er varnað að greiða lánið. Og eitthvað er bogið við þessar öru framkvæmdir, sem hæstv. ráðh. sagði nú, að orsökuðu þessa kreppu, ef fyrirtæki þau, sem þyngja gjaldeyrisástandið, hafa ekki getu til þess að létta það að sama skapi. Þá er ekki skynsamlega til þeirra stofnað. Þetta er sem sagt það sældarástand í viðskiptalífinu við önnur lönd, sem hæstv. fjmrh. hefir komið til leiðar. Þessi er nú útkoman á því máli, sem hann hefir talið vera mál málanna og telur, að sér hafi tekizt bezt að eiga við, nú er það að keyra fast. Þá eru hæstv. forsrh. og fjmrh. vafalaust stoltir af lausn sinni á einu af stórmálum landbúnaðarins, á mjög stóru svæði landsins. þar sem er mjólkurmálið á verðlagssvæði Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Þar er nú komin, fyrir aðgerðir stjórnarflokkanna, sú kompásskekkja, að það mál fer allt í strand, ef svo er fram haldið sem nú. Eins og spáð var af mér og fleiri á síðasta þingi, og reynt að koma í veg fyrir, hefir nú verð mjólkurinnar verið hækkað í útsölu. Hefir það verið básúnað mjög út, að þetta hafi verið gert eftir kröfu framleiðenda hér í nánd við Reykjavík. En þetta er gert aðeins til að breiða yfir sjálfa orsökina. Orsökin er vitanlega sú, að með hinni óhóflegu framleiðslu í skjóli verðjöfnunargjaldsins, þyngir svo á sjálfri neyzlumjólkinni, sem ber verðjöfnunargjaldið, að framleiðendurnir standast ekki. Þeir heimta þá og fá hækkun á verðinu. Við það kippir úr neyzlunni, og kemur þá verðjöfnunargjaldið á enn minni framleiðslu neyzlumjólkur og því meira á hvern lítra. Þarf þá að hækka verðið enn, og svo koll af kolli. Hér stefnir þróunin í alveg öfuga átt, svo augljóslega að furða er, að sæmilega greindir menn sjái ekki þetta. Ég veit nú reyndar, að þeir hljóta að hafa séð það og beint ákveðið þessa hækkun á móti betri vitund, eingöngu af kjósendadekri og til kjósendakaupa. Ráðstafanirnar verða að miða í þá átt, að mjólkurneyzlan aukist, þannig að sem mest verði selt af mjólkinni sem neyzlumjólk, svo að mjólkurverðið í heild verði sem hæst á hvern lítra. Og ég verð að játa, að ég sé ekki, hvernig það verður gert með öðru móti en því að sjá um, að hlutfallið milli neyzlumjólkur og vinnslumjólkur haldist innan skynsamlegra takmarka. Ég vil svo minnast ofurlítið á pólitíska útlitið, eins og það er nú í þingbyrjun. Ég verð að segja, að oft hefir það verið bágborið, en sjaldan eða aldrei eins og nú, og virðist siðleysi stjórnarflokkanna og lítilsvirðing á sönnu lýðæði aldrei hafa komizt jafnlangt og nú. Fyrir síðustu kosningar sögðu stjórnarflokkarnir sundur með sér bæði í stjórn og á þingi. Ráðh. beggja flokka, annarsvegar forsrh. sjálfur, fyrir hönd Framsfl., og hinsvegar atv.- og utanríkismálaráðh., fyrir hönd Alþfl., lýstu því þá hátíðlega yfir í útvarpsumr.- á Alþ. sjálfu frammi fyrir allri þjóðinni og sendu hvor öðrum tilbærilegan tón. En allt reyndist þetta vera tóm skröksaga og blekkingar. Ágreiningsmálin voru óleyst, en stjórnin sat, rétt eins og þetta hefðu verið drengir í aurkasti á götunni, sem enginn tekur mark á. Svo komu kosningarnar og sýndu þegar óheilindin, því að flokkarnir blönduðu þar blóði eins og beztu vinir og það allt niður í kommúnista. Hér í Reykjavík gaf Framsókn t.d. sósíalistum um 400 atkvæði til þess að reyna að koma Sigurjóni Ólafssyni inn á þing fyrir Reykjavík, og sannaðist það nú við bæjarstjórnarkosningarnar, þegar þessi 400 atkv. komu af afréttinni aftur og heim til Framsfl. Eftir þingkosningarnar var svo uppsögnin höfð að engu. Hún var aðeins ætluð til að blekkja kjósendur, og það tókst vel fyrir Framsókn, því að hún fékk aukið fylgi upp á loforðið um að skilja við sósíalista og kommúnista. En fyrsta verkið á eftir var svo að treysta samvinnuna á ný og slá með því kjósendahóp sinn beint í andlitið. Og eru kjósendur Framsfl. þá geðlausari en Íslendingar eru almennt, ef þeir þola foringjum sínum og þingmönnum þetta lengi! Svo komu bæjarstjórnarkosningarnar. Þá var þetta allt saman kórónað með því, að allir þrír flokkarnir, Framsfl., Alþfl. og Kommfl. höfðu kosningabandalag þar, sem það var talið nauðsynlegt. Og milli Framsfl. og Alþfl. komst ekki hnífurinn. En Alþfl. og Kommfl. runnu beinlínis saman í einn flokk með öflugum samningum. Þegar svo þessi flatsæng reyndist ekki sigurvænleg, vildu foringjar sósíalista ganga frá öllu saman. Hefir út af því orðið árekstur í flokknum svo harður, að Alþfl. er gersamlega klofinn. Skal ég engan dóm leggja á þessi ágreiningsmál innan Alþfl. eða spá neinu um það, hvernig þeim átökum muni lykta. En það liggur opinberlega fyrir, að flokkurinn er klofinn, og að sá hlutinn, sem þingmenn flokksins, að einum undanteknum, fylgja, hefir orðið algerlega undir á félagsfundum, svo að jafnvel hinn þaulreyndi og mikilsvirti forseti Alþýðusambandsins hefir verið rekinn úr stærsta félaginu innan alþýðusambandsins og óvirtur þar á fundi, og hvorki þingmenn sósíalista né ráðherra þeirra hafa getað komið nokkru tauti við eða haft nema mjög takmarkað fylgi. Hvað gerir nú bændaflokkurinn, Framsfl.? Fyrir liggur þetta þrennt: 1. Að flokkarnir sögðu sundur með sér bæði í stjórn og á þingi fyrir kosningarnar, og ágreiningsmálin, sem þá urðu þeim að skilnaði, standa óleyst. 2. Að síðan hafa allir foringjar og þingmenn Alþfl. gert sig bera að því að vilja ganga í bandalag við kommúnista og eru sama sinnis enn, þó að þeir hafi með litlum drengskap verið með kattarþvott frammi fyrir landslýðnum. Þeir sýndu fyrir bæjarstjórnarkosningarnar, að þeir eru til í samvinnu við kommúnista, hvenær sem þeir halda, að þeir hafi gagn af því. 3. Að klofningurinn í Alþfl. hefir alveg bersýnilega gert það að verkum, að þingmenn flokksins, að Héðni Valdimarssyni kannske einum undanteknum, eru með minni hluta að baki sér. Engar líkur eru til þess, að neinn þeirra næði kosningu, ef þeir ættu nú að leita til kjósenda. Það væri mjög gaman að prófa þetta. Þegar þetta allt er athugað, þá skyldi maður halda, að sá snefill af sómatilfinningu væri hjá leiðtogum Framsfl., að þeir neituðu að byggja stjórn landsins á samvinnu við þetta þinglið. En allt, sem fram er komið, bendir þó í aðra átt, og vil ég nefna hér þetta sem dæmi. Í þingbyrjun kusu framsóknarmenn eins og áður Jón Baldvinsson fyrir forseta sameinaðs þings. Og þó að samkomulag hafi verið um það að kjósa varaforsetana af öðrum þingflokkum, þá getur það ekki verið ástæðan til þess að kjósa Alþfl.þingmann í virðingarmestu stöðu þingsins, heldur hlýtur hver maður að líta á það sem vott samstarfs. Sama kom svo fram í kosningum í nefndum, sem eru óbreyttar í þessu efni. Hin svokallaða miðstjórn Framsfl. var svo kölluð saman og hún er látin samþykkja, - ja, hvað halda menn? Jú, auðvitað það, að leita enn samvinnu við sósíalista. Og svo er því hnýtt við, að afneitað sé sambandi eða samvinnu við kommúnista. Verður sú afneitun heldur föl og kinnfiskasogin á svipinn, þegar hún er knýtt við ályktun um það að ganga í flatsæng með flokki, sem er enn glóðvolgur úr flatsænginni við þessa sömu kommúnista, sem verið er að afneita. Núna alveg nýlega barst hingað fregn um það, að utanríkismálaráðhr. Breta hefði sagt af sér út af ágreiningi innan ráðuneytisins um meðferð eins máls. Forsrh. taldi þó ágreining þennan ekki vera mjög alvarlegan. En svona er nú lýðræðið og þingræðið túlkað í Englandi, og svona viðkvæm er þessi stóra þjóð fyrir fullu velsæmi á æðstu stöðum. Við Íslendingar getum ekki kinnroðalaust borið þetta saman við velsæmið á okkar hæstu stöðum. Hér er ágreiningur um meginmál þjóðarinnar. Viðkomandi ráðh. rífast á Alþ. frammi fyrir allri þjóðinni og segja sundur með sér og flokkum sínum. En að þeim detti í hug að taka afleiðingum þessarar framkomu, kemur ekki fyrir þessa pólitískt ósiðuðu menn. Og þegar svo sósíalistar ganga í fullkomið bandalag við kommúnista, er miðstjórn Framsfl. kölluð saman til þess að látast afneita kommúnistum, en leita um leið samstarfs við sósíalista. í fullri vitund um, að það eru menn, sem hafa ekki einu sinni kjósendavilja bak við sig - meðfram vegna samningamakksins við Framsókn. Það er að verða ljósara og ljósara, að það er engum flokki hér á landi trúandi í opinberum málum nema Sjálfstfl. Hann einn hefir stjórnað landinu vel og farsællega. Hann einn hefir bent á úrræðin. Hann einn hefir frá upphafi verið samfelldur heilsteyptur flokkur, óklofinn og eindreginn. Menn, sem honum tilheyra, hafa borið hita og þunga dagsins í atvinnu og framkvæmdum þjóðarinnar, en hinir hafa aðeins sprottið upp í skjóli ríkisfyrirtækja og sérréttinda. Og þessir síðustu viðburðir á því pólitíska sviði ættu að fara að nægja til þess að opna augu landsmanna fyrir því, að þeir eiga að fela Sjálfstfl. einum völdin og forsjá landsins mála.

*Brynjólfur Bjarnason: Herra forseti! Háttv. alþm. og aðrir hlustendur! Fjárlagafrv., sem hæstv. ríkisstj. hefir nú lagt fyrir Alþ., er mjög líkt þeim fjárl., sem nú gilda. Það er því í raun og veru ekki sérlega mikið um þetta frv. að segja fram yfir það, sem segja má um núgildandi fjárl., og þess vegna get ég að miklu leyti vísað til þeirrar gagnrýni, sem við kommúnistar fluttum fram í eldhúsumr. á síðasta þingi. Það, sem er einna athyglisverðast við þetta fjárlagafrv., er einmitt þetta, hversu nauða líkt það er núgildandi fjárl. Það virðist því ekki vera um neina stefnubreyt. að ræða hjá hæstv. ríkistj. Nú hefir það verið svo undanfarið, en þó alveg sérstaklega á síðasta þingi, að það hefir verið mjög erfitt að ráða það af fjárlagafrv. stjórnarinnar, sem lagt er fram í þingbyrjun, hvernig fjárl. endanlega muni líta út. Það væri því mest um vert, ef takast mætti, að skyggnast bak við hin pólitísku fortjöld til þess að geta sagt nokkuð fyrir um það, sem koma skal. Nú er að fara fram ákaflega ör og umsvifamikil pólitísk þróun, - stórpólitískir atburðir liggja í loftinu, svo að gera má ráð fyrir, að stjórnmálaviðhorfið geti orðið allt annað í þinglok en það er nú. Menn tala nú mikið um ýmsa „fræðilega möguleika“, og ég mun leitast við að athuga suma þessa „fræðilegu möguleika“ nokkru nánar síðar. Það er að fara fram mjög víðtæk vakning og pólitísk umbrot meðal þjóðarinnar. Það er aldrei lögð eins mikil áherzla á að sveipa hlutina dularhjúp og fara á bak við fólkið eins og á slíkum tímum. Ég tel það þess vegna skyldu mína að nota þetta tækifæri til þess að skýra frá því, sem ég veit bezt um þetta, ef vera mætti, að fólk átti sig þá betur á ýmsum óvæntum atburðum, sem mörgum munu áreiðanlega koma undarlega fyrir sjónir. Ég get verið stuttorður um fjárlagafrv., eins og það liggur fyrir nú. Með þessu frv. voru látin fylgja, eins og að vanda, frumvörp um framlengingu á öllum bráðabirgðatollunum og sköttunum, sem samþykktir voru á síðasta þingi, - auk allra þeirra tollal. og l. um frestun á framkvæmdum ýmissa laga, sem nú er orðinn fastur vani að leggja fram í byrjun hvers þings. Eins og menn muna, voru samþ. á síðasta þingi nýjar tollahækkanir, sem námu hátt á þriðju millj. kr., eða talsvert á annað hundrað kr. á hvert heimili í landinn. Þessar tollahækkanir koma að mestu á nauðsynjavörur fólks og hafa því í för með sér það frámunalega öfugstreymi, að dýrtíðin vex, a. m. k. um stund, þrátt fyrir byrjandi kreppu og lækkandi vöruverð á heimsmarkaðinum. Allt þetta hefir nú verið framlengt fyrir árið 1939, sem tvímælalaust verður kreppuár og miðar því að því að halda nauðsynjum manna í uppskrúfuðu verði, jafnframt því sem afurðir landsmanna, sem þeir verða að selja á erlendum markaði, hrapa í verði. Samt sem áður eru tollar og skattar samkv. 2. gr. fjárlagafrv. ekki nema 11/2 millj. kr. hærri en á fjárlagafrv., sem lagt var fram í byrjun síðasta þings. Nokkuð af tollahækkuninni fer til að vega á móti lækkun útflutningsgjalds, og 700 þús. kr. fara í jöfnunarsjóð bæjar- og sveitarfélaga. Þeir, sem höfðu búizt við því, að þessar tollahækkanir yrðu til þess að auka stórlega opinberar framkvæmdir og atvinnu í landinu yfirleitt, verða fyrir sárum vonbrigðum, ef þeir lesa þetta frv. Framlag til vegagerða og annara framkvæmda ríkissjóðs hefir sáralítið hækkað frá því, sem lagt var til í fjárlagafrv. því, sem lagt var fram í þingbyrjun í haust, og er lægra en á núgildandi fjárl. Framlag til verklegra framkvæmda samkvæmt 16. gr. er líka lægra en á núgildandi fjárl. og hefir ekki hækkað svo neinu næmi frá fyrsta fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. á síðasta þingi fram yfir þau óhjákvæmilegu útgjöld, sem veitt eru til styrktar bændum á mæðiveikisvæðinu. Framlag til atvinnubóta er ekki hækkað um einn einasta eyri. Af útflutningsgjaldinu eiga 400000 kr. að fara til fiskimálasjóðs. En það horfir satt að segja ekki vænlega með það, að þetta fé geti orðið sjávarútveginum að miklu gagni. Fiskimálan. er nú þannig skipuð, að það orkar meir og meir tvímælis, hvort hún getur talizt sjálfstæð stofnun gagnvart Landsbankanum. Það bólar ekkert á því enn þá, að fiskimálan. ætli að nota á þessu ári það fé, sem ríkissjóður hefir fengið henni til umráða, til atvinnuaukningar. Til viðbótar við þetta segir svo hæstv. fjmrh., að nauðsynlegt verði að draga úr vexti iðnaðarins vegna gjaldeyrisvandræða. Hefir hæstv. ríkisstj. nú leyst verkefni sitt sómasamlega af hendi með samningu þessa fjárlagafrv.? Skyldu slík fjárl. virkilega vera lögð fram í nafni hinna 25000 alþingiskjósenda af alþýðustétt, sem kusu stjórnarflokkana í vor? Hvernig er ástandið í landinu og hvaða verkefni eru það þá helzt, sem þarf að leysa? Hæstv. fjmrh. las upp nokkrar tölur til að sýna batnandi fjárhag landsins á síðustu árum. En hvernig er þá fjárhagur þjóðarinnar, fjárhagur hins vinnandi fólks í landinu? Frá áramótum 1934–'35 til áramóta 1936–'37 hafa vinnulaun, greidd af meðlimum Vinnuveitendafélagsins, lækkað um 25%, eða um 2,4 millj. kr., lækkað úr um 10 millj. kr. á ári niður í ca. 71/2 millj. á ári samkvæmt skýrslu Vinnuveitendafélagsins. Í sjávarútveginum er ástandið ískyggilegra en það hefir verið um langt skeið. Atvinnuleysið minnkar ekki. Þvert á móti horfir nú óvænlegar um atvinnu en þegar verst hefir gengið vegna erfiðleika sjávarútvegsins. Fátækraframfærið færist í vöxt með hverju ári. Þúsundir fullfrískra Reykvíkinga verða að leita á náðir bæjarins vegna atvinnuleysis og fátæktar. Og ekki er ástandið betra annarsstaðar á landinu. Og framundan er ný kreppa, sem hefir í för með sér ófyrirsjáanlegt verðhrun á íslenzkum afurðum erlendis. Fyrsta merki hennar sjáum við að nokkru leyti þar, sem er verðfall það, sem nú hefir orðið á síldarlýsi, ull og gærum. Undir slíkum kringumstæðum getur það ekki verið verkefni þeirrar stjórnar, sem vill vera fulltrúi hinnar vinnandi þjóðar, að láta allt reka á reiðanum undir kjörorðinu, „Flýtur á meðan ekki sekkur.“ Hvers konar ráðsmennska er það að leggja á nýja skatta, sem nema á annað hundrað kr. á hvert heimili í landinu, samtímis því, sem fólkið verður að flýja á náðir þess opinbera til þess að geta lifað? Hvaða ráðsmennska er það að gera engar gagngerðar ráðstafanir til að auka atvinnuna í landinu, þegar atvinnuleysið er svo gífurlegt, að það þarf að eyða millj. kr. árlega í fátækraframfæri, og þegar vitað er, að ný kreppa með auknu atvinnuleysi og vandræðum er framundan? Það, sem þarf að gera til þess að mæta kreppunni, er: 1. Að ráðast í stórfelldar atvinnuframkvæmdir, sem ekki eru háðar erlendum markaði, svo sem húsabyggingar, vegagerðir og aðrar samgöngur, hitaveitur, virkjun fossa og hagnýting íslenzkra hráefna til íslenzks iðnaðar, sem skilyrði eru fyrir hér á landi, skipasmíðar í landinu sjálfu o. fl. 2. Ráðstafanir til að hjálpa sjávarútveginum til að mæta þeim örðugleikum, sem hann á við að stríða nú og bíða hans á næstunni. 3. Fjármagnið, sem þarf til þessara hluta, verður að taka af því fé, sem nú er í höndum einstakra fjárplógsmanna og notað er í brask, óhófseyðslu einstakra fjölskyldna og í óheilbrigðan taprekstur, sem ríkissjóður verður að bera byrðarnar af að lokum. Allar þær till., sem við kommúnistar bárum fram á síðasta þingi, ganga í þessa átt. Ég ætla þá að minnast á nokkrar þessar till. okkar, sem við munum enn leggja fram á þessu þingi. Við lögðum til, að atvinnubótafé ríkisins yrði hækkað um 35000 kr., sem þýðir, að atvinnubótaféð hefði, að meðtöldu framlagi bæjar- og sveitarfélaga, hækkað um tæpa millj. kr. Til bygginga nýrra vita yrðu veittar 160000 kr. Að ríkið ábyrgðist 700000 kr. til kaupa á nýjum diselmótorskipum, 75–100 smál. að stærð. Að 520000 kr. yrðu veittar til verkamannabústaða og húsabygginga í sveitum fram yfir það, sem nú er. Aukið framlag til vegagerða, sem næmi á þriðja hundrað þús. kr. og skiptist á milli Suðurlandsbrautar, Sogsvegar og vegar yfir Siglufjarðarskarð. Þá lögðum við til, að veitt yrði fé til rannsókna á virkjun fossa til iðnaðar og húsahitunar og til hagnýtra jarðvegsrannsókna. Þetta allt hefði þýtt atvinnuaukningu fyrir um það bil hálfa þriðju millj. kr. Engin af þessum till. náði fram að ganga. Að vísu var framlag til Suðurlandsbrautar hækkað eins og við lögðum til. En það hefir enga atvinnuaukningu í för með sér, því að það er tekið af atvinnubótafé og kemur að mestu í stað þess, sem áður var lagt til nýbýlaræktarinnar í Flóanum, sem ekkert er nú lagt til á fjárl. Jafnframt lögðum við fram till. um fjáröflun til þessara framkvæmda. Við höfum áður skýrt ýtarlega frá þessum till., en ég ætla samt að rifja þær upp einu sinni enn þá, því að þær eru enn í gildi, og enn munum við leggja þær fram, ef þess væri nokkur kostur, að Alþ. vildi sinna till. okkar um aukna atvinnu og aðrar hagsbætur, sem gerðu slíka fjáröflun nauðsynlega. Við lögðum fram frv. um stighækkandi fasteignaskatt, verðhækkunarskatt, einkabifreiðaskatt, stóribúðaskatt og vaxtaskatt. Þessir skattar áttu að gefa í ríkissjóð allt að einni millj. kr. Ennfremur hentum við á, að með lækkun á launum hálaunaðra embættismanna, afnámi ýmissa bitlinga og sparnaði á rekstri ríkisstofnana mætti spara um 3/4 millj. kr. Við bárum fram frv. um breyt. á framfærslul., sem felur í sér jöfnun á fátækraframfæri bæjar- og sveitarfélaga eftir efnum og ástæðum, og loks frv. um heimild fyrir bæjarfélögin til að taka að sér rekstur kvikmyndahúsa og upp- og útskipun á vörum. Þetta hvorttveggja hefði vel getað sparað ríkissjóði þær 700000 kr., sem nú fara í jöfnunarsjóð bæjar- og sveitarfélaga. Það hefir verið gerð nokkur tilraun, bæði af hálfu stjórnarflokkanna og íhaldsins til að gagnrýna þessar till. okkar, og ég veit, að þessi gagnrýni verður endurtekin hér. Ég ætla þess vegna að svara henni fyrirfram. Þegar við berum fram till. um aukna atvinnu og endurbætur fyrir hið vinnandi fólk, þá er svarið: Okkur vantar fé. Og þegar við svo höfum bent á aðferðirnar til að afla fjárins, þá er svarið: Þetta dugar ekki. Þeir segja, að till. okkar um stighækkandi fasteignaskatt, verðhækkunarskatt og einkabifreiðaskatt myndu gefa litlar tekjur fyrir ríkissjóð. Þetta er viðurkennt af okkur, enda áætlum við þessa tekjustofna mjög varlega. Hitt er aftur á móti viðurkennt, að löggjöf eins og þessi myndi hafa mjög holla þjóðfélagslega þýðingu. Hversvegna er þá verið að streitast á móti henni? Vaxtaskattinum hafa a. m. k. sumir af hæstv. ráðh. tjáð sig sammála, og það er stærsti tekjustofninn. Hvers vegna er hann þá ekki samþ.? Frv. um stóríbúðaskatt hafa stjórnarflokkarnir sjálfir borið fram 1932 og 1933 og áætluðu þá tekjur af honum sízt varlegar en við gerum nú. Nú segja þeir, að skattarnir séu orðnir svo háir, að ekki sé hægt að bæta neinu á hátekjumennina, það muni ekkert gefa í aðra hönd. Samt halda þeir, að á sama tíma sé hægt að tvöfalda skattana, sem leggjast á nauðsynjar fátækra manna. Samt vita þeir, að bilið milli stéttanna hefir stækkað síðan 1932. Þeir þurfa ekki annað en fletta upp í opinberum skýrslum til að sjá, að tekjur stóreignamannanna hafa aukizt. Eins vita þeir, að skattar á hátekjumönnum eru hlutfallslega við tollana lægri en þeir voru þá. Þetta er nákvæmlega sama sagan og hv. 1. þm. Reykv. var að segja við fjárlagaumr. í haust, þegar hann var að skopast að því, að skattarnir á hátekjumönnunum gætu orðið yfir 100%. Hv. forseti Alþýðusambandsins, Jón Baldvinsson, sem stærstu verkalýðsfélög landsins hafa nú lýst vantrausti á, söng sama sönginn, þegar hann flutti á síðasta þingi tollahækkunarfrv. fræga, sem íþyngir hverju heimili á landinu með yfir 100 kr. viðbótarskatti. Ég svaraði þessu seinna í umr. Ég sýndi fram á, að í fyrsta lagi er sagan um 100% þjóðsaga, sem tilheyrir þeim flokki þjóðsagna, sem kallaðar eru lygisögur, og í öðru lagi er hreint ekki gengið nærri hátekjumönnunum, þótt skatturinn yrði eins og kallað er 100% eins og í pottinn er búið með núverandi skattalöggjöf. Maður, sem hefir 100 þús. kr. í árstekjur, hefir yfir 50 þús. kr. eftir að meðaltali á ári til eigin þarfa, sem enginn tekjuskattur eða útsvar nær til, enda þótt þessir skattar séu það, sem kallað er 100% af skattskyldum tekjum. Þá er eftir að minnast á till. okkar um jöfnun fátækraframfæris, sem er í samræmi við frv., sem Jón Baldvinsson hefir flutt áður, og frv. okkar um tekjustofna handa bæjar- og hreppsfélögum. Hvers vegna fást þessar till. okkar ekki samþ.? Við munum enn freista að bera þessar till. fram. Og hversvegna skella þeir skollaeyrunum við till. okkar um sparnað í opinberum rekstri, sem þó eru í samræmi við till., sem framsóknarmenn hafa áður borið fram, en allt af horfið frá, þegar átti á að herða eða þeir höfðu aðstöðu til að hrinda þeim í framkvæmd? Í einu orði sagt, þessi gagnrýni stjórnarflokkanna á till. okkar er vegin og léttvæg fundin. Hún er engin skýring á afstöðu þeirra til þessara mála. Þegar menn hlusta á þessar ræður þeirra, þá getur það farið fram hjá athugulum hlustanda, að þeir meina eitthvað allt annað, - maður heyrir eitthvað allt annað niðri í þeim. Hvernig verður þetta skýrt? Og það er vitanlega fleira en fjármálin, sem þarf skýringa við í samvinnu Alþfl. og Framsfl. Á þessu þingi munu þeir í sameiningu leggja fram frv. um vinnulöggjöf, sem skerðir stórlega réttindi verkalýðsfélaganna og er um leið alvarleg árás á lýðræðið í landinu. Samkvæmt þessu frv. er ekki hægt að hefja verkfall nema með 7 daga fyrirvara, öll verkföll, sem hægt er að kalla pólitísk, eru bönnuð. T.d. hefði benzínverkfallið, sem færði bílstjórunum á einu ári 400 þús. kr. hagnað á kostnað olíuhringanna, verið ólöglegt, ef slík löggjöf hefði verið komin á. Ef 6–700 menn í verkamannafélaginu Dagsbrún greiða atkvæði um till. sáttasemjara, þá nægir ekki einfaldur meirihluti til að fella till. sáttasemjara, og ef 350–400 greiða atkv., þá er till. sáttasemjara samþ., þótt allir greiði atkv. á móti henni. Allt að 10000 kr. sektir liggja við brotum, svo að það er hægt að tæma félagssjóðina. Og í félagsdómi, sem á að dæma um ágreiningsatriði atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, á yfirstéttin 4 fulltrúa og verkalýðurinn aðeins einn. Svo eru á þessu ýmsir plástrar, sem kallaðir eru „réttindi“ verkalýðsfélaganna og eiga að vera einskonar agn. T.d. er atvinnurekendum óheimilt að hafa áhrif á stjórnmálaskoðanir verkamanna sinna með hótunum eða mútum, og verkalýðsfélögum á að vera heimilt að hafa trúnaðarmenn á vinnustöðvum, og má ekki reka þá úr vinnu vegna starfs þeirra í þágu samtakanna. Það mega nú vera meira en litlir hvítvoðungar, sem ekki skilja, að þetta er harla lítils virði, því að atvinnurekendur finna alltaf einhverjar aðrar átyllur en stjórnmálaskoðanir til að reka menn úr vinnu. Það er alveg vitað, að á þessu þingi munu koma fram háværar kröfur um einhverskonar ráðstafanir til almennrar kauplækkunar í landinu, annaðhvort með gengislækkun eða öðrum ráðum. Þess vegna þykir fulltrúum atvinnurekenda og bankanna - en slíkir menn eru í öllum þingflokkum nema Kommfl. - nú um að gera að fá fyrst samþ. vinnulöggjöf til þess að lama viðnámsþrótt verkalýðssamtakanna. Er allt þetta samvinna verkamanna og bænda? Getur það verið, að verkamenn og bændur hafi þannig samvinnu á móti sjálfum sér? Hver er skýringin á öllu þessu? Sannleikurinn er sá, að þeir ágætu menn, sem skipa hæstv. ríkisstj., styðjast alls ekki við neina raunverulega samvinnu verkamanna og bænda. Það er samvinna formanns Framsfl., Jónasar Jónssonar, og forseta Alþfl., Jóns Baldvinssonar, og ofurlítillar fylgissnauðrar klíku í kringum hann, sem nú ræður mestu um stjórn landsins. En bæði Jónas Jónsson og Jón Baldvinsson eru fulltrúar bankanna. Meiri hl. stj. Alþýðusambandsins og þingmanna þess getur nú ekki lengur talað í nafni Alþfl. Þessi fámenna klíka hefir sett sig í andstöðu við flokkinn. Stærstu verkalýðsfélög landsins, svo sem verkamannafélagið Dagsbrún, verkamannafélagið á Siglufirði, Norðfirði, Hafnarfirði, Húsavík og víðar hafa lýst vantrausti sínu á meiri hl. stj. Alþfl. Stærsta pólitíska félagið í Alþfl., Jafnaðarmannafélag Reykjavíkur, hefir einnig lýst vantrausti sínu á þessa klíku. Fulltrúaráð verkalýðsfélaganna í Reykjavík hefir tekið sömu afstöðu. Þessir menn, sem algerlega ranglega gefa sig út fyrir að vera Alþfl. hér á Alþingi, hótuðu að kljúfa Alþfl. í haust á þingi hans, ef þingið gerði ekki vilja sinn gildandi og Alþfl. og Kommfl. yrðu sameinaðir. Þessu var afstýrt af mönnum með meiri ábyrgðartilfinningu og meiri drenglund á þann hátt, að meiri hl. sló undan fyrir minni hl. til þess að varðveita einingu flokksins. Mönnunum, sem ætluðu að kljúfa, var treyst til að fara áfram með stjórn flokksins. Og þetta traust nota þeir nú til þess að gera tilraunir til að kljúfa flokkinn og ræna eignum hans. Í því skyni var Héðinn Valdimarsson rekinn. Og það er mjög líklegt, að hvert félagið af öðru verði með lögleysum rekið úr Alþýðusambandinu, til þess að þessir klofningsmenn geti rænt eignum flokksins, þótt þeir séu ekki annað en fylgislítil klíka, sem hefir yfirgnæfandi meiri hl. flokksins á móti sér. Það er verkefni allra góðra drengja í alþýðustétt að vernda einingu alþýðunnar fyrir þessum ófyrirleitnu klofningsmönnum, og ég er sannfærður um, að það mun takast. Það mun takast að sameina verkalýðinn í einn sterkan, sósíalistískan flokk, sem mun verða miklu meiri styrkur fyrir lýðræðið en þessi einangraða klofningsklíka, sem er sífellt með lýðræðið á vörunum, en afneitar þess krafti. Ég er alveg sannfærður um, að allir þeir framsóknarmenn, sem vilja vera einlægir fulltrúar sinnar stéttar, muni fljótlega sjá, að það er lítil stoð í því að vera að druslast með þessa einangruðu klíku, sem engan flokk hefir að baki sér. En út af því, sem fulltrúi Bændafl., hv. 4. landsk., og fulltrúi Sjálfstfl., hv. 1. þm. Reykv., sögðu, vil ég segja þetta: Ef íhaldsmenn halda, að við kommúnistar og fulltrúar verkalýðssamtakanna munum láta það líðast, að þeir geti notað þetta ástand í verkalýðshreyfingunni og á þingi til þess að koma fram sínu langþráða takmarki, að fella þessa ríkisstj. og setja aðra í staðinn, sem þeir sjálfir væru þátttakendur í ásamt hv. formanni Framsfl. og ef til vill líka ásamt hæstv. forseta Sþ., þá skjátlast þeim alveg. Það er ekki þetta, sem kjósendurnir vilja. Þeir hafa gefið vinstri flokkunum umboð til að vinna saman. En þeir ætluðust til þess, að þeir héldu áram að vera fulltrúar verkamanna og bænda, en ekki að þeir gerðust liðhlaupar við stétt sína og samtök hennar. Kjósendurnir vilja vinstri stjórn, raunverulega samvinnu verkamanna og bænda. Því er oft haldið fram, að við kommúnistar og vinstri armur Alþfl. viljum enga stjórnarsamvinnu milli Frmsfl. og alþýðusamtakanna. Þetta er hið herfilegasta öfugmæli, fjarstæða og blekking, sem ég vil kröftuglega mótmæla frammi fyrir allri þjóðinni. Við leggjum einmitt megináherzlu á samvinnu verkamanna og bænda. Við viljum, að slík samvinna milli verkamanna og bænda sé raunveruleg samvinna milli verkamanna- og bændastéttarinnar. Við viljum, að samtök verkamanna og bændanna, verkalýsfélögin og samvinnufélögin, og önnur lýðræðissinnuð samtök alþýðunnar geri með sér bandalag til þess að hrinda áhugamálum sínum í framkvæmd. Við viljum, að ríkisstj. verkamanna og bænda styðjist við slíkt bandalag, og við viljum, að pólitík hennar sé óháð auðmannastéttinni og bönkunum. Og þegar til kosninga kemur næst, hvenær sem það verður, það getur orðið fyrr en varir, þá þurfa kjósendur að hafa hugfast þetta tvennt: Að varast blekkingar íhaldsins og láta höfuðandstæðingunum ekki takast að hagnýta sér til framdráttar þá riðlun á flokkum verkamanna og bænda, sem einstakir óhappamenn hafa valdið. Og í öðru lagi: að losa sig við þá menn, sem hafa brugðizt því trausti, sem þeim hefir verið veitt, sem starfa skipulagsbundið að klofningi samtakanna, sem stefna að samvinnu við íhaldið, sem í stuttu máli eru í tjóðurbandi borgarastéttarinnar. Ef íslenzk alþýða ber gæfu til að skilja þetta nógu snemma, þá mun okkur takast að skapa öflugt samstarf verkamanna og bænda og vinstri stjórn, sem hefir traustan grundvöll undir fótum.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Út af sjálfu frv. og þeirri ræðu, sem hæstv. fjmrh. flutti, vil ég segja það eitt, að afstaða Alþfl. til frv. mun að sjálfsögðu koma fram við till. þær, sem hann mun gera í hv. fjvn. og við síðari umr. hér á þingi. Ég geri einnig ráð fyrir, að þegar síðari umr. fara fram, þá verði séð, hvort samkomulag kemst á milli Alþfl. og Framsfl. um áframhaldandi samvinnu, og þeir sem eru óþolinmóðir eftir að fá að vita um þetta, verða að sætta sig við að bíða, því að um þetta eru engir samningar til enn, en ég geri ráð fyrir, að séð verði út um það við siðari umr. Þó eru tvö atriði í ræðu hæstv. fjmrh., sem ég get ekki látið hjá líða að drepa á. Annað er það, að hann sagði, að nú væri ekki nema tvennt til að því er snertir framlög til vegamála, annaðhvort að hækka benzínskattinn eða að færa aftur í tölu sýsluvega eitthvað af þjóðvegunum. Í því sambandi vil ég taka það fram, að Alþfl. mun ekki eins og nú er ástatt geta fallizt á, að benzínskatturinn sé hækkaður. Ég tel, að endurskoða þurfi skattalöggjöfina í heild. Og að því er snertir framlagið til fiskimálanefndar, 135 þús. kr., þá taldi hann, að þingið hefði ekki gert ráðstafanir til að mæta þessu. Þetta er ekki rétt, því að í eldri l. er heimild til lántöku í þessu skyni, 1 millj kr., sem hefir ekki verið notuð nema um 8–900 þús. kr. Um fjárlfrv. í heild vil ég segja, að ég tel þar í meginatriðunum stefnt í rétta átt. Langmestur hluti útgjaldanna er þar, eins og í núgildandi fjárl. ætlaður til þess að halda uppi verklegum framkvæmdum í landinu, sem miðar að því að skapa verðmæti í landinu og bæta þar með afkomu atvinnuveganna, og jafnframt er miðað að því að draga úr atvinnuleysi í landinu, sumpart með beinum stuðningi til atvinnuveganna, sérstaklega þeirra, sem við mikla örðugleika hafa átt að stríða, og til þess að hindra, að þeir stöðvist og það fólk, sem atvinnu hefir haft við þá, verði að leita í aðra staði. Ég tel, að þessi meginsvipur fjárl. sé í samræmi við það, sem ég álít rétt, þó að ég telji að sjálfsögðu rétt að athuga, hvort ekki sé hægt að ganga lengra. Séstaklega vil ég þar benda á, að nauðsynlegt væri að hafa meira fé til umráða til byggingar verkamannabústaða, bæði til að auka atvinnu og eins til að bæta úr því óþolandi húsnæðisástandi, sem verkalýðurinn á við að búa. Á sama hátt get ég tekið undir það, sem hv. 1. landsk. sagði, að ég tel, að nauðsyn beri til að athuga, hvort ekki sé hægt að smíða báta hér innanlands til endurnýjunar vélbátaflotanum. Ég vil lýsa ánægju minni yfir þeirri tiltölulega glöggu skýrslu, sem hæstv. fjmrh. gaf hér um stofnun nýrra fyrirtækja síðustu 15–17 árin. Ég tel mikilsvert, að þessi skýrsla hefir fengizt. Hún sýnir glögglega viðleitni þriggja síðustu ára og gefur skýringu á mörgum þeim örðugleikum, sem við eigum við að búa. Hv. 4. landsk. og hv. 1. landsk. gerðu sér mjög tíðrætt um þá atburði, sem gerzt hafa í Alþfl. nýlega. Á ég þar við brottvikningu hv. 3. þm. Reykv. úr Alþfl. Hv. 4. landsk. þm. taldi, að ástæðan til þess, að sambandsstjórnin taldi sig neydda til að gera þessar ráðstafanir, hefði verið sú, að Framsfl. hefði sett það fram sem skilyrði fyrir áframhaldandi stjórnarsamvinnu. Þessu mótmæli ég og upplýsi, að þetta eru tilhæfulaus ósannindi. Engar slíkar kröfur hafa komið fram af hendi Framsfl., enda hefði þeim fullkomlega verið vísað á bug af Alþfl., þótt fram hefðu komið, enda veit ég ekki betur en að hv. 3. þm. Reykv. hafi á undanförnum árum verið einn af þeim, sem hafa gengið frá samningum við Framsfl. og ekki verið þar neinn ásteitingarsteinn. Ég hirði ekki að greina frá því hér, hvaða ástæður til þess liggja, en mun gera það á öðrum vettvangi. En í sambandi við spádóma hv. 4. landsk. og hv. 1. landsk. get ég ekki stillt mig um að minna á hið fornkveðna, að „svo mæla börn sem vilja“. Hv. 4. landsk. fullyrðir, að með hv. 3. þm. Reykv. fylgi allt kjósendalið Alþfl. og muni það sýna sig á næsta sambandsþingi. Þar muni hann verða kosinn forseti flokksins, en þeir, sem nú eru þm. hans, hrökklast þar út. Svo mæla börn sem vilja. En að því er þennan hv. þm. snertir, þá er þetta vel skiljanlegt. Það er eins og mig minni, að það hafi skeð fyrir ekki svo löngu síðan, að nokkur hluti klofnaði úr Framsfl. Og þá fullyrtu þeir, sem frá klofnuðu, að allir kjósendur landsins væru með sér. Það vantaði ekki hávaðann, það vantaði ekki spádómana, að þeir réðu öllu, en hinir væru gersamlega fylgislausir. Það er því eðlilegt, að hann fyllist nú samúð með klofningsmönnum eins og þessum. Raunin hefir samt orðið sú um þessar miklu vonir og stóru spár, að þær rættust þannig, að gengi Bændafl. er nú ekki meira en það, að þeir bíða utan gátta ennþá eftir því, hvort Sjálfstfl. vilji taka við þeim. Ég skal ekki spá, hver niðurstaðan verður af þeim klofningi, sem nú er því miður í Alþfl., það mun tíminn leiða í ljós. En ég get vel skilið, að íhaldsmenn og þeir, sem sækja fast að komast í þeirra félagsskap, séu glaðir og hlakki yfir þessum tíðindum, eins og hv. 4. landsk. sagði, að línurnar mundu skýrast stjórnarfarslega, ef Alþfl. yrði að engu og risi upp hálfkommúnistískur flokkur. Ég get vel trúað, að þetta sé ósk hans, og svo mæli börn sem vilja. Ræðu hv. 1. þm. Reykv. sé ég í raun og veru ekki mikla ástæðu til að svara að öðru leyti en því, að hann vildi telja, að allt starf fiskimálanefndar væri óþarft og til ills. Hann vildi bera fram því máli til sönnunar, að saltfisksmarkaðurinn í Suðurlöndum hafi unnizt fyrir atbeina einstakra manna, án þess að ríkið hefði nokkuð unnið þar að. Nokkuð er til í því. En hvernig stendur á því, að þessir ágætu menn halda ekki áfram að vinna þessa markaði enn þá? Hvað veldur? Ástæðan er sú, að tímarnir eru svo ólíkir, að það er á engan hátt saman berandi. Við verðum að viðurkenna, að nú væri með öllu óhugsandi, bæði fyrir saltfisksútflytjendur og aðra, að vinna markaði á sama hátt og þá. Nú eru margskonar hömlur á viðskiptum, sem gera slíkt ómögulegt, fyrir utan borgarastyrjaldar og gjaldeyrisskort í hlutaðeigandi löndum. Þess vegna er ókleift að halda markaðnum við, hvað þá að auka hann. Þetta ætla ég, að hver nokkurnveginn meðalgreindur maður hljóti að skilja. Á síðasta ári hefði enginn mannlegur máttur megnað að selja frá Íslandi til Spánar eins mikið fiskmagn og þangað var selt, áður en markaðurinn þar fór að þrengjast. Og enginn hefði heldur getað haldið sama markaði á Ítalíu og áður né komizt hjá skilyrðum stjórnarinnar þar um jafnaðarkaup. Þess vegna var brýn og óhjákvæmileg nauðsyn að brjóta nýjar leiðir, og þar sem ekki var hægt að gera slíkt án stuðnings frá því opinbera, beitti fiskimálanefnd sér fyrir þessu með mikilli rögg. Og árangurinn hefir orðið sá, að á árinu 1931 eru fluttar út úr landinu nýjar framleiðsluvörur fyrir 31/2 millj. kr., langmest sjávarútvegsvörur, en árið 1933 voru þessar vörur fluttar út fyrir aðelns 107 þús. kr. Ég játa, að þessi upphæð er ekki ákaflega há, ef miðað er við saltfiskssöluna áður, en hér er um markað að ræða, sem erfitt er að vinna upp. Einnig hefir orðið stórmikil aukning á síldveiði og síldariðnaði í landinu. Þetta er ástæðan til þess, að hægt hefir verið að ná þeim greiðslujöfnuði, sem raun hefir á orðið. Mér heyrðist á hv. 4. landsk., að hann væri hissa á, hvað sjávarútvegurinn ætti við erfiðan hag að búa, og vildi hann kenna skeytingarleysi og óvild núverandi ríkisstj. um. Ég verð að segja, að mig furðar, að nokkur maður skuli leyfa sér að bera slíkt fram. Hvernig ætli búskapurinn hefði gengið hjá honum heima í Fagraskógi, ef tvær ær af hverjum þremur hefðu orðið lamblausar og til viðbótar hefðu verið þurrar tvær kýr af hverjum þremur, sem hann átti? Hvernig myndi sá búskapur hafa komið til með að líta út? Hefði það kannske verið óvilja stjórnarvaldanna að kenna, þó að þröngt hefði orðið fyrir dyrum hjá þessum manni? Ég segi nei og aftur nei. Annars er það alveg sama, hvernig háttv. stjórnarandstæðingar hrópa, því verður aldrei með rökum neitað, að stjórnarflokkarnir hafi gert það, sem þeim frekast var unnt til þess að styrkja atvinnuvegina. Þannig var t. d. á síðasta þingi ekki veitt minna en 1–1,2 millj. til styrktar sjávarútveginum einum. Aðalskoðanamunurinn á milli okkar hv. 1. þm. Reykv. liggur í því, að hann telur, að slá eigi niður kaupgetu fólksins, en ég tel, að þvert á móti eigi að efla hana eftir föngum, m.a. til stuðnings atvinnuvegunum, því að fólk, sem enga kaupgetu hefir, getur ekki keypt framleiðslu framleiðendanna. Hvað snertir ræðu hv. 1. landsk., þá verð ég að segja það, að hún var að mörgu leyti lítt eða óskiljanleg. Hann sagði meðal annars, að taka ætti fé hjá þeim, sem rækju taprekstur með aðstoð bankanna. Ég held, að það myndi reynast erfitt að ná miklu hjá þeim mönnum. Þá var það, hvort hann vildi, að stjórnin héldi áfram að vinna sem vinstri stjórn eða ekki. Það, sem helzt virtist hægt að fá út úr orðum hans var, að hann vildi hafa vinstri stjórn, sem stjórnaði eftir hans vilja og hans nótum. En hv. þm. veit það ofurvel, að slíka stjórn er ekki hægt að mynda. Þá fór hv. þm. allmörgum orðum um Alþfl. og forystumenn hans og kallaði m. a. forseta Sþ. klofningsmann, en rök fyrir því gat hann að sjálfsögðu ekki fært, sem ekki var heldur von, því að honum er eins vel kunnugt um það eins og mér, hvernig gangur þessara mála hefir verið á undanförnum mánuðum. Hann getur ekki þrætt fyrir það, hv. þm., að á síðasta Alþýðusambandsþingi voru kommúnistum boðin mjög aðgengileg sameiningartilboð, en þau strönduðu m. a. á því, að þar mátti ekki standa, að hinn sameinaði flokkur vildi vinna á grundvelli „lýðræðis og þingræðis“. Hefði það ekki vakað fyrir kommúnistum, að þeir ætluðu sér að vinna á öðrum grundvelli, þá hefðu þeir eflaust gengið að sameiningartilboðinu vegna þessa ákvæðis. Hitt ákvæðið, sem aðallega strandaði á, var, að þessi hv. þm. heimtaði, að í samningunum stæði, að flokkurinn skyldi alltaf verja allt, sem stjórnin í Rússlandi gerði, hvað svo sem það væri, hvort sem það væru aftökur manna án dóms og laga eða annað. Þessi tvö atriði, sem ég nú hefi nefnt, voru meginatriðin, sem samningarnir strönduðu á, en auk þeirra voru svo ýms smærri atriði. Þrátt fyrir þetta kemur þessi maður svo fram hér og hrópar til fólksins, að hann sé hinn eini og sanni vinur alþýðunnar, sem vilji vinna að því að sameina hana í einn flokk. Hann, sem er sá mesti óhappamaður, sem alþýðan hefir átt, bæði hvað snertir þetta sameiningarmál hennar og fjölda mörg önnur, - því, sem hv. þm. sagði um frv. til vinnulaga, læt ég ósvarað nú, enda var flest, sem hann sagði um það mál, fjarstæða ein, - já svo mikil fjarstæða, að ég finn ástæðu til þess að vara þá hv. alþýðuflokksmenn úti um land, sem á mál mitt hlýða nú, við því, að taka hátíðlega það, sem þm. sagði. - Þá sagði hv. þm. ennfremur, að krafa um kauplækkun myndi sennilega koma fram mjög bráðlega, ef ekki beinlínis, þá dulbúin í gengislækkun. Ég skal viðurkenna, að það munu vera uppi raddir um þetta, en eins og nú standa sakir, mun ekkert um þetta þurfa að óttast, hinsvegar þykir mér sennilegt, að ef samvinna núverandi stjórnarflokka slitnaði, þá myndi eitthvað slíkt verða ofan á. Ég get svo látið máli mínu lokið í þetta sinn.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Umr. þær, sem hér hafa farið fram að þessu sinni, hafa verið með nokkuð öðrum blæ en venja er til við þetta tækifæri. Það hefir lítið verið rætt um fjármálin, heldur hafa umr. snúizt um hið almenna pólitíska ástand og því líkst meira eldhúsumræðum en umr. um fjárlögin sjálf. Ég skal þá fyrst beina nokkrum orðum til hv. 4. landsk. Hann sagði m. a., að ennþá væri ekki tímabært fyrir Framsfl. að yfirgefa landbúnaðarmálin, þar væri töluvert óunnið enn. Þessu er hv. þm. því að svara, að hann þarf ekkert að óttast í þessu efni. Framsfl. mun eins og hingað til láta mál landbúnaðarins til sín taka, og það alveg án hvatningar eða bendingar frá þessum hv. þm. - Þá vildi hv. þm. reyna að láta skina í það, að laun aðalbankastjóra Búnaðarbankans væru ekki aðeins 12 þús. kr., heldur hefði hann ýmsar launabætur, sem næmu 10 þús. kr. En þetta er ekki rétt. Laun bankastjórans eru 12 þús. kr., alveg án nokkurrar uppbótar, og eru þau þannig 7200 kr. lægri en laun fyrrv. bankastjóra. - Þá vildi hv. þm. halda því fram, að skuldir þjóðarinnar við útlönd færu vaxandi, en þetta er heldur ekki rétt, og nægir því til sönnunar að vísa til skýrslu hagstofunnar um viðskiptin við útlönd 1936. Einnig vildi hann halda því fram, að skuldir ríkissjóðs hefðu hækkað í stjórnartíð minni; því leyfði hann sér að halda fram, þrátt fyrir staðreyndir þær, sem ég benti á í ræðu minni um þetta atriði. Eins og tekið hefir verið fram, þá hafa skuldir ríkissjóðs hækkað í stjórnartíð minni um 4 millj. kr., sem stafar af því, að þessar 4 millj. voru lán, sem Útvegsbankinn skuldaði, en ríkissjóður var í ábyrgð fyrir og var því fært yfir á hann. Allt, sem ég hefi sagt um þetta efni, stendur því óhaggað, þrátt fyrir allar staðhæfingar þessa hv. þm. Hv. 1. þm. Reykv. fór víða í ræðu sinni og allgeyst með köflum, eins og hans er vandi. M. a. minntist hann á síðustu hækkun mjólkurverðsins og átaldi Framsfl. fyrir hana, þrátt fyrir það þó að það sé fullkunnugt öllum, sem eitthvað fylgjast með í þessum málum, að mjólkurhækkunin var gerð fyrir eindregnar kröfur sjálfstæðismanna í bændastétt, þar sem ekki var aðeins farið fram á 2 aura hækkun á lítra, heldur 7 aura hækkun. Hér koma því fram hin venjulegu óheilindi Sjálfstfl., að láta óviðkomandi menn róa undir í málunum, eins og t. d. bústjórann á Korpúlfsstöðum, og þykjast svo hvergi nærri koma, en reyna að skella skuldinni á aðra af sínum eigin óheillaverkum. Þá fór hv. þm. mörgum orðum um, að frv. það. sem hér liggur fyrir, væri miklu hærra í útgjöldum en fjárlagafrv. það, sem lagt var fyrir síðasta þing. Þetta er í sjálfu sér rétt, en þannig stendur á því, að inn í frv., sem hér er til umr. nú, eru settar greiðslur, sem síðast Alþ. samþ., áður en því sleit. Eftir orðum hv. þm. gat þetta því litið þannig út í augum almennings, að frv. væri hærra en fjárlögin, sem samþ. voru á síðasta þingi, en það er ekki rétt. Í þessu sambandi er dálítið fróðlegt að athuga, hvernig kveður við annan tón hjá hv. sjálfstæðismönnum þar, sem þeir ráða sjálfir yfir fjármálum, eins og t. d. hér í Reykjavík. Við síðustu bæjarstjórnarkosningar var á það bent af ýmsum, að skuldir Reykjavíkurbæjar hefðu aukizt allmjög á seinni árum. Til þess að verja þessa skuldaaukningu bæjarins fluttu þeir margar ræður, bæði í útvarp og á mannfundum, auk þess sem miklum hluta af blaðakroti þeirra var og varið til þess. Þá var og hagfræðingur bæjarins látinn setjast við að reikna og reikna og skrifa margra metra langa blaða dálka til þess að sanna fólkinu, að öll þessi mikla skuldaaukning bæjarins væri ofureðlileg, og á einum stað kemst hann m. a. svo að orði: „Það er mjög eðlilegt, að flest útgjöld bæjarfélagsins aukist örar en sem svarar fólksfjölguninni. Hin félagslega þróun krefst þess. Verksvið hins opinbera eykst og stækkar, borgararnir gera meiri kröfur til þess með hverju ári, sem líður“. Hér er ekki verið að býsnast yfir því, að greiðslurnar fari hækkandi, því er þvert á móti slegið föstu, að svona eigi það að vera; það sé hin eðlilega þróun. Sannleikurinn í þessum málum er sá, að hér á Alþingi hefir verið lögð mikil vinna í það að reyna að halda útgjöldunum niðri, reyna að komast hjá hækkunum, þrátt fyrir hinar auknu kröfur, sem sífellt fjölgar. Hversu mikil vinna hefir t. d. ekki verið lögð í það að reyna að finna möguleika til lækkana, til þess að vega á móti hinum miklu útgjaldakröfum, sem óumflýjanlegar hafa komið fram um stuðning við sjávarútveginn og atvinnuvegina yfirleitt? Hann sagði hv. þm., að ég hefði sagt, að tekjur ríkissjóðs hefðu hækkað að miklum mun. Ég sagði aðeins, að tekjurnar hefðu aukizt frá 1936 um 10%, eða ca. 1. millj. Aftur á móti byggist ég við, að hinir nýju tollar og skattar myndu nema 3–4 millj. Þetta staðfestir aðeins það, sem ég hefi margtekið fram hér áður, að með hinum nýju sköttum er aðallega verið að vinna upp rýrnun hinna nýju fyrri skatta og tolla. Hvað snertir útgjöld síðastl. árs, þá voru þau alveg óvenjuleg. Ég segi óvenjuleg, því að sem betur fer, er það ekki venjulegt, að hér geysi drepsóttir, sem valda stórtjóni á búpeningi landsmanna, eins og síðastl. ár. - Þá sagði þessi hv. þm. og ennfremur, að skattarnir væru allt of háir hjá okkur eins og þeir væru settir nú, ríkissjóður þyrfti, ekki á öllum þeim tekjum að halda. Þetta er bara staðhæfing út í loftið hjá hv. þm., fyrir henni getur hann engin rök fært. En færi svo, að tekjurnar reyndust of miklar, þá held ég, að það væri engin goðgá, þó að eitthvað væri þá borgað af skuldum umfram það, sem hægt er að komast minnst af með. Ég skal ekki fara mikið inn á umr. um gjaldeyrismálin umfram það, sem ég þegar hefi gert. Hv. þm. sagði, að ég væri ánægður með þau eins og þau væru. Þetta er að sjálfsögðu að nokkru leyti útúrsnúningur á orðum mínum. Ég hefi jafnan sagt það, að æskilegast væri, að ekki þyrfti að gefa út gjaldeyrisleyfi, sem ekki væri hægt að innleysa á réttum tíma. En við það er ekki alltaf gott að ráða. Gjaldeyris- og innflutningsnefnd úthlutar leyfunum með alveg sérstöku tilliti til þeirra afurða, sem liggja fyrir í landinu og ætlaðar eru til sölu á erlendum markaði, en það geta komið fyrir ýms óviðráðanleg og ófyrirsjáanleg atvik, sem grípa hér inn í og valda meiri og minni erfiðleikum. Þannig kom það t. d. fyrir síðastl. ár, að síldarolían seldist ekki eins og gert var ráð fyrir, ekki aðeins það, að hún seldist ekki fyrir það verð, sem áætlað var, sem voru £ 19–20 pr. smálest, heldur varð mikill hluti hennar óseljanlegur, og er því óseldur enn. Það eru aðeins líkur til, að nú megi selja þessa dýru framleiðslu á £ 12-13 pr. tonn. Þá breiddi hv. þm. sig töluvert út yfir það, sem ég sagði í ræðu minni, að hin ýmsu iðnfyrirtæki, sem komið hefði verið að fót nú á síðustu tímum hefðu orðið allþung á gjaldeyrinum. Hann vildi halda því fram, hv. þm., að það hlyti eitthvað að vera bogið við þessar framkvæmdir, ef þær léttu ekki á gjaldeyrinum frekar en hitt, þegar þær væru teknar til starfa. Máli mínu til sönnunar skal ég nefna mjög nærtækt dæmi, en það er Sogsvirkjunin. Hún þyngir allmjög á gjaldeyrinum eins og nú standa sakir, þar sem kaupa verður áhöld handa fólkinu, fyrir fleiri tugi þúsunda svo að það geti hagnýtt sér hina ódýru orku. Annars ferst hv. sjálfstæðismönnum ekki að vera með mikinn hávaða út af þessum málum, því að reynslan hefir jafnan orðið sú, að hafi þeir eitthvað komið nálægt þeim, þá hafa þeir sízt gert þau léttari fyrir. Þvert á móti þyngri og þyngri. Þá er tími minn á enda. Ég ætlaði að svara hv. 1. landsk. þm. svolitlu en það verður að bíða í þetta sinn.