Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ragnhildur Helgadóttir : Herra forseti. Við sem stöndum að brtt. á þskj. 740 um frv. til laga um listamannalaun drógum till. okkar til baka til 3. umr. til þess að hv. þm. gæfist betri tími til að athuga þessar till. Þær eru ekki í grundvallaratriðum um aðra efnisþætti og ganga ekki gegn frv. í stórvægilegum atriðum. En þó þannig að ég hygg að sjóðirnir, sem stofnaðir verða ef frv. verður samþykkt, geti betur sinnt hlutverki sínu þó að upp komi atvik sem ekki eru fyrir fram ákveðin. Þess vegna er það að 1. brtt. okkar er um það að losa dálítið skilyrði til þess að listamenn geti hlotið starfslaun. Það stendur í frv., eins og það er nú eftir 2. umr., að þeir sem starfslaun hljóti megi ekki gegna öðru föstu starfi á meðan þeir njóta starfslauna. Við leggjum aftur á móti til að sú regla sé ekki fortakslaus. Við teljum að það geti vel verið rök fyrir því að starfslaun fram yfir einhver, við skulum segja, lág föst laun geti verið veitt vegna merkra listastarfa. Þess vegna viljum við að orðunum: ,,að öðru jöfnu`` sé bætt inn í setninguna og hún hljóði svona: ,,Þeir skulu að öðru jöfnu ekki gegna öðru föstu starfi meðan þeir njóta starfslauna og skila skýrslu um störf sín.`` Eina breytingin eru þessi þrjú litlu orð: að öðru jöfnu. Ég vonast til að hv. þingdeildarmenn geti fallist á þessa breytingu. Stærsta breytingin sem við leggjum til er raunar við 9. gr. frv., eins og hún er eftir 2. umr. Breytingin felst í tvennu. Í fyrsta lagi að listasjóðurinn, sem á að sinna öllum listgreinum, þar á meðal túlkandi listamönnum, vaxi hraðari skrefum heldur en hinir sjóðirnir. Ástæðan til þessa er sú að þessi sjóður hefur langvíðtækast hlutverk þannig að augljós ástæða er til þessarar till. Breyting okkar er á þann veg að í stað 12 mánaðarlauna, sem bætast við á ári á næstu fimm árum, verði þau 24. Hin breytingin, sem felst í því orðalagi sem við leggjum til að haft verði, er sú að það sé opnað fyrir möguleika til þess að veita starfslaun og verkefnastyrki, og raunar hvatt til þess með öðru orðalagi, til þeirra listamanna sem nú eru t.d. einleikarar og einsöngvarar, með öðrum orðum túlkandi tónlistarmenn sem ekki er hægt að kalla leikhúslistamenn. Eins og frv. er nú er hluti sjóðsins bundinn til leikhúslistamanna. Sérstakur sjóður er vegna tónskálda en engin deild sem sérstaklega sinnir túlkandi tónlistarmönnum. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það að einmitt á því sviði hefur verið mikil gróska og við höfum átt og eigum núna líka fjölmarga frábæra listamenn, ekki síst af yngri kynslóðinni. Þetta er starf sem þarf að styðja vel við þannig að því fólki sé kleift að halda áfram að skila listrænum afrekum þjóð sinni og listgrein sinni og sjálfum sér til gæfu. Ég vonast þess vegna til þess að hv. þingdeildarmenn geti fallist á þá litlu breytingu sem felst í því að í staðinn fyrir orðið leikhúslistamenn verði sagt: sviðslistamenn og aðrir túlkandi listamenn. Með þessu hyggjumst við geta náð yfir þá hópa sem flytja list sína á sviði án þess að vera leikhúslistamenn, þ.e. einleikarar, dansarar sem ekki starfa við leikhús og fleiri listamenn sem starfa ekki í leikhúsi. Ég held að við getum stuðlað að því að væntanlegur sjóður geti betur sinnt því verkefni sínu að styðja við listir í landinu ef við höfum þetta orðalag örlítið rýmra. Við 10. gr. frv. höfðum við lagt til eftir ábendingu listamanna að framlenging starfslaunanna yrði yfirleitt til þriggja ára, ef framlengt væri, í stað fimm ára og orðalagið á breytingunni er samkvæmt því. Við 12. gr. frv., eins og hún er nú, gerum við líka brtt. Hún felst í því að í staðinn fyrir að gert sé ráð fyrir að ráðherra hafi samráð við tiltekin nafngreind félagasamtök þá höfum við orðalagið opnara og segjum samtök rithöfunda, samtök tónlistarmanna og samtök tónskálda í staðinn fyrir Rithöfundasamband Íslands, Samband ísl. myndlistarmanna og Tónskáldafélag Íslands. Þetta gerum við til þess að útiloka ekki að tillögur geti verið frá öðrum samtökum innan þessara listgreina og mönnum sé ekki mismunað eftir því hvaða félagasamtökum þeir starfa í. Það er listin en ekki félagið sérstaklega sem við erum að hugsa um að styðja.

Frsm. meiri hl. menntmn. (Ragnar Arnalds) : Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að flytja brtt. við frv. í framhaldi af athugasemd sem fram kom við 2. umr. Þá var á það bent að í frv. væri gert ráð fyrir því að lögin tækju gildi 1. jan. 1991. Þetta mál var rætt á fundi menntmn. neðri deildar í morgun og ég flyt fyrir hönd nefndarmanna svohljóðandi brtt. við 14. gr.: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi og skulu endurskoðuð eftir fimm ár frá gildistöku þeirra.`` Ég held að það sé nokkuð ljóst að þessi lög koma ekki til framkvæmda í reynd nema að takmörkuðu leyti á þessu ári. Til þess að starfslaun verði aukin þarf að veita til þess fé á næstu fjárlögum en hins vegar þarf að undirbúa málið í heild og virðist eðlilegast að lögin öðlist þegar gildi. Síðan er hér gert ráð fyrir því að þau séu endurskoðuð eftir fimm ár frá gildistöku þeirra. Ég vil svo víkja nokkrum orðum að brtt. sem hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir og Sólveig Pétursdóttir flytja á þskj. 740. Fyrsta brtt. þeirra er við 4. gr. og er um það að inn í setninguna um að menn skuli ekki gegna öðru föstu starfi á meðan þeir njóta starfslauna skuli skjóta orðunum ,,að öðru jöfnu``. Ég vil taka það fram að orðalagið á þessari grein er í fullu samræmi við þær starfsreglur sem gilt hafa um starfslaun á undanförnum árum. Það hefur verið sett það skilyrði að menn gegndu ekki öðru föstu starfi. Ég skil flm. þannig að þeir séu ekki að leggja til að þeirri meginreglu sé í sjálfu sér haggað. En flm. vilja samt að orðalagið sé ekki alveg eins stíft og gert er ráð fyrir í frv. Vil ég taka það fram að ég hef í sjálfu sér ekkert við það að athuga að losað sé lítils háttar um orðalagið á þessari grein ef mönnum sýnist það hyggilegra að slíkt gæti átt við í einhverjum hreinum undantekningartilvikum. Það má vel vera að það geti staðið þannig á. En hitt hlýtur að verða að vera meginreglan, að menn gegni ekki öðru föstu starfi á meðan þeir njóta starfslauna. Ég legg það í vald deildarinnar hvort hún telur ástæðu til að hnika orðalaginu í þessa átt. Ég tel það ekkert stórmál í sjálfu sér. Um aðra brtt. hv. þm. er það að segja að þeir gera ráð fyrir því annars vegar að auka umráðafé Listasjóðs á næstu árum töluvert umfram það sem nefndin hafði gert ráð fyrir með þeim rökstuðningi að þessi sjóður sé nokkuð þröngur og þar þurfi að vera meira fé til útdeilingar á starfslaunum. Það er vissulega nokkuð til í því að þessi sjóður mætti vera öflugri og sterkari. En ég bendi á það að við 2. umr. voru samþykktar till. meiri hl. nefndarinnar sem einmitt gerðu ráð fyrir að sjóðurinn yrði efldur. Það var bætt við um 60 mánaðarlaunum við 2. umr. málsins, auk þess sem frá sjóðnum voru teknar skyldur sem hvíldu á honum samkvæmt frv., þ.e. að veita ferðastyrki til allra listgreina. Því tel ég að möguleikar sjóðsins til að gegna skyldum sínum hafi batnað verulega. Ég vil hins vegar ekki láta því ómótmælt að samkvæmt frv., eins og það er nú, séu einleikarar eða túlkendur tónlistar settir út á kaldan klaka. Það er hinn mesti misskilningur. Listasjóður verður fyrst og fremst notaður í þágu leikhúslistafólks annars vegar og hins vegar tónlistarmanna. Ekki tónskálda, því þeir hafa sinn sérstaka sjóð, ekki rithöfunda nema þá í undantekningartilvikum, vegna þess að þeir hafa sinn sérstaka sjóð, og ekki myndlistarmanna nema í undantekningartilvikum, vegna þess að þeir hafa sinn sérstaka sjóð. En leikhúslistafólk er ekki með sérsjóð eins og gengið var frá frv. við 2. umr. og túlkendur tónlistar, einleikarar, eða dansarar sem ekki eru fastráðnir við leikhús, og reyndar hvort sem þeir eru fastráðnir við leikhús eða ekki, hafa ekki sinn sérstaka sjóð og munu að sjálfsögðu hafa forgang í þessum sjóði, Listasjóði. Það er hins vegar svo að þessi sjóður hefur það sérstaka verkefni að veita framlög til listamanna sem notið hafa listamannalauna undanfarin ár og hafa náð 60 ára aldri. Ég vil upplýsa það hér að reikna má með því að þetta kosti sjóðinn svona á að giska 60 mánaðarlaun, eftir því sem ég kemst næst. Þegar sú upphæð hefur verið dregin frá eru 180 mánaðarlaun eftir. Samkvæmt frv., eins og það lítur nú út eftir 2. umr., fer helmingurinn af því til leikhúslistafólks eða 90 mánaðarlaun. Þá eru 90 mánaðarlaun eftir og það má gera ráð fyrir því að túlkendur tónlistar, flytjendur tónlistar og dansarar sem ekki eru fastráðnir við leikhús muni eiga sérstakan aðgang að þessu fé og hafa þar nokkurn forgang. Ég held að það liggi alveg í hlutarins eðli. Ég held að það þurfi ekki að taka það neitt sérstaklega fram að Listasjóður veiti fé til túlkandi listamanna, það segir sig sjálft að er einmitt eitt af helstu hlutverkum sjóðsins. Og ég vek á því athygli að ef till. hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur og Sólveigar Pétursdóttur verða samþykktar, sérstaklega þessi till. nr. 2, þá hefur leikhúslistafólk ekki lengur aðgang að helmingi þeirra starfslauna sem koma úr Listasjóði. Að því leyti gengur brtt. alveg í öfuga átt við þá till. sem kvennalistakonur hafa stutt hér í þinginu en náði ekki fram að ganga við 2. umr. Till. meiri hl. menntmn. voru einmitt ákveðin viðleitni til málamiðlunar hvað það atriði varðar með því að ekki var gert ráð fyrir að sjóður yrði stofnaður sem kenndur yrði við leikhúsfólk en hins vegar gert ráð fyrir því að helmingur starfslauna úr Listasjóði gengi til þeirra nota. Ég vil svo segja það að lokum um 12. gr. frv., sem fjallar um samráð við setningu reglugerðar, að það er að sjálfsögðu engin tilviljun að þar eru nefnd þrenn samtök, þ.e. Rifhöfundasamband Íslands, Samband ísl. myndlistarmanna og Tónskáldafélag Íslands. Það er vegna þess að gert er ráð fyrir því í öðrum greinum frv. að einmitt þessi samtök tilnefni menn í úthlutunarnefndir og þess vegna eru þau sérstaklega nefnd. Það má hins vegar vel vera að æskilegt væri að hafa víðtækara samráð um setningu reglugerðar. Ég ætla þess vegna að leyfa mér að flytja hér skriflega úr ræðustól brtt. við 12. gr. sem kemur nokkuð til móts við þau sjónarmið sem fram komu í brtt. hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur og Sólveigar Pétursdóttur, einfaldlega á þá leið að á eftir orðunum Rithöfundasamband Íslands, Samband ísl. myndlistarmanna og Tónskáldafélag Íslands í 12. gr. komi: Bandalag ísl. listamanna. Að það verði sem sagt haft samband við þessi þrenn samtök sem sérstaklega eru nefnd fyrr í frv. og eiga að tilnefna í úthlutunarnefndir til úthlutunar á fé úr sérgreindum sjóðum en síðan verði þá einnig nefnt sem samráðsaðili Bandalag ísl. listamanna sem eru heildarsamtök íslenskra listamanna. Ég tel að þetta væri alls ekki óeðlileg niðurstaða og má kannski segja að þannig hefði frv. átt að vera frá öndverðu. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja fram þessa brtt.

Ragnhildur Helgadóttir : Herra forseti. Ég átti þess ekki kost að sitja fund nefndarinnar nú í morgun þannig að ég hafði haldið að breytingin á gildistökuákvæðinu væri einfaldlega þannig að breytt hefði verið um ártal. Það er ljóst af frumskjali frv. að ætlun semjenda þess var að frv. tæki gildi um áramót, þ.e. menn hafa álitið að það yrði samþykkt á síðasta ári og tæki svo gildi 1. jan. þessa árs, en formaður nefndarinnar, hv. 4. þm. Norðurl. v., flutti hér brtt. sem er á þskj. 739 um það að lögin öðlist þegar gildi. Þetta finnst mér ekki vera í samræmi við hugmyndina í upphaflega frv. Auk þess er hér um viðamikla breytingu að ræða sem varðar líka fjárlagaafgreiðslu og fleira. Þess vegna tel ég að það liggi í augum uppi að gildistökuákvæðið eigi að miðast við áramót eins og upphaflega var hugmyndin en að sjálfsögðu við næstu áramót eftir að frv. er samþykkt. Um þetta leyfi ég mér að afhenda hæstv. forseta skriflega brtt. frá okkur hv. 17. þm. Reykv. Sólveigu Pétursdóttur, um að gildistökuákvæðið orðist svo: ,,Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 1992 og skulu endurskoðuð eftir fimm ár frá gildistöku þeirra.`` Í öðru lagi langaði mig til að nefna sérstaklega eitt atriði í máli hv. 4. þm. Norðurl. v. en það varðaði einmitt margnefndan Listasjóð. Ég set spurningarmerki við áætlun hans og útreikninga um hve stór hluti af fé þess sjóðs komi til úthlutunar til hverrar listgreinar sem hann nefndi. Í fyrsta lagi stendur í frv. sjálfu í 2. gr. þess að Listasjóður sé almennur sjóður í þágu allra listgreina. Þar segir ekkert um forgang. Nú er það auðvitað svo að það er víðtæk reglugerðarheimild í þessu frv. og framkvæmd úthlutunar sjóðsins fer vafalaust töluvert eftir ákvæðum í reglugerð. Engu að síður verður hún að styðjast við hluti sem berum orðum eru tilteknir í lögunum. Ég tel fyrir mitt leyti það ókost að ákveða tiltekinn hluta sjóðsins sem í öllum tilvikum komi til úthlutunar til tiltekins hóps listamanna. Það getur verið mismunandi frá einu tímabili til annars á hvaða sviði flestir framúrskarandi listamenn eru og ætti að sinna af Listasjóði. Þess vegna tel ég það skynsamlegra að binda hlutina ekki eins fast og gert er í 9. gr. frv. eins og það horfir nú en fremur að halda sér við það orðalag sem við leggjum til. Auk þess set ég spurningarmerki við þá áætlun hv. 4. þm. Norðurl. v. að það séu um 60 mánaðarlaun sem þurfi að koma til úthlutunar vegna þeirra sem 60 ára eru og eldri. Það þarf nokkuð nákvæma útreikninga til þess að finna út hvernig þeim málum verði háttað á næstu árum. Gæti ekki síður verið nærri sanni að segja 80 mánaðarlaun eða 90 mánaðarlaun. En í öllu falli er hlutverk þessa sjóðs svo víðtækt að ég tel afar óskynsamlegt að hafa ekki möguleika til þess að láta hann vaxa örar en hina sjóðina. Loks að því er varðar 12. gr. Hv. 4. þm. Norðurl. v. taldi sig koma til móts við hugmynd okkar hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur með því að bæta í upptalninguna Bandalagi ísl. listamanna. Vissulega er það til bóta frá því sem er hér í frv. en ég tel hins vegar að það sé breyting annars eðlis en það sem við erum að leggja til. Við erum að leggja það til að ekki séu allar ákvarðanir í sambandi við þessa sjóði nauðsynlega bundnar með lögum við tiltekin félagasamtök. Það getur alveg eins verið að það komi upp á næsta ári eða hinu árinu fleiri virðingarverð félagasamtök innan þessara listgreina. Þess vegna finnst mér óskynsamlegt að binda þetta í báðum greinum frv., þar sem slíkt kemur til greina, algerlega við þau félagasamtök sem stærst eru nú. Mér finnst að það minnsta sem við gætum gert í lýðræðisátt í þessu sé að hafa orðalagið opnara í 12. gr. Það er þó ekki nema um samráð menntmrh. við hugsanlega hópa listamanna áður en hann setur reglugerð. Ég sé ekki hvað er á móti því að ráðherra hafi slíka heimild. Ef tekið er fram að ráðherra skuli hafa samráð við tiltekin félög sem eru til í landinu þýðir það næstum því að hann megi nánast ekki ráðfæra sig við aðra. Ég tel að það sé miklu skynsamlegra að hafa þetta ákvæði opið því ráðherra hefur frjálsar hendur fyrir því.

Guðrún Helgadóttir : Hæstv. forseti. Það var í tíð ríkisstjórnarinnar sem sat á árunum 1979 -- 1983 sem ég hóf umræðu í tíð þáv. hæstv. menntmrh. Ingvars Gíslasonar um að nauðsyn bæri til að endurskoða lög um listamannalaun. Ég minnist þess að ráðherra tók mjög vel í það. Það er því fagnaðarefni að nú skuli liggja hér fyrir frv. til laga um listamannalaun. Það hefur verið vitað um langan aldur að sú tilhögun sem verið hefur á úthlutun listamannalauna hefur verið vandræðaleg í meira lagi og fæstum listamönnum komið að nokkru verulegu gagni. Hér held ég að sé mjög bætt um og ber að fagna því. En því kvaddi ég mér hljóðs að hér liggja fyrir á þskj. 740 brtt. frá hv. 2. og 17. þm. Reykv. Vil ég víkja að þeim aðeins nokkrum orðum. Það kemur mér satt að segja dálítið á óvart að jafnvel hv. 4. þm. Norðurl. v. skuli ljá máls á því sem gert er ráð fyrir í 1. lið brtt., að fallið skuli frá þeirri sjálfsögðu kröfu að þeim sem listamannalauna njóta, eða starfslauna sem nú heita, skuli leyfast að vera í annarri launaðri vinnu. Hv. 4. þm. Norðurl. v. taldi að fyrir gæti komið að fólk á mjög lágum launum ætti rétt á að njóta þessara starfslauna en ég sé ekki hvernig ætti að koma í veg fyrir að það gætu alveg eins orðið mjög há laun. Ég held að það sé sjálfsögð og eðlileg tilhögun að fólk sem nýtur launa annars staðar frá láti þeim listamönnum eftir starfslaun sem engin laun hafa. Ég legg á það mikla áherslu að því fyrirkomulagi verði haldið hér eftir sem hingað til. Það er alveg ljóst að það eru fyrst og fremst þeir listamenn sem eru að reyna að helga sig list sinni eingöngu sem eiga að njóta þessara starfslauna en ekki listamenn, sem vissulega geta verið jafngóðir listamenn, sem einfaldlega stunda aðra launavinnu og hafa þess vegna eðlilega framfærslu. Ég er því algerlega mótfallin að við þessu verði hróflað. Ég get einnig getið þess að ég mun greiða atkvæði gegn öllum brtt. þeirra hv. tveggja þingmanna og skal ekki orðlengja athugasemdir mínar við 2. og 3. gr. Mér finnst að þær geti staðið eins og þær liggja fyrir í frv. En ég vil benda hv. 2. þm. Reykv. á að það er engin tilviljun að það er talað um að reglur um framkvæmd laganna verði gerðar í samráði við Rithöfundasamband Íslands, Samband ísl. myndlistarmanna og Tónskáldafélag Íslands. Það liggur svo einfaldlega fyrir að það eru heildarsamtök listamanna. Þetta eru ekki ein af félögum eða samtökum listamanna. Rithöfundasamband Íslands er samband rithöfundafélaga allra rithöfunda, Samband ísl. myndlistarmanna eru einnig heildarsamtök og Tónskáldafélag Íslands er samband tónskálda. Hvort einstöku menn kjósa að standa utan við þau sambönd er auðvitað þeirra einkamál. Sú er viðtekin venja hér í þinginu þegar hagsmunaaðilar eru teknir inn í gerð slíkrar reglugerðar að leitað sé til heildarsamtaka en ekki einstakra samtaka eða félaga. Ég held að þetta sé alveg fullkomlega eðlilegt eins og þetta er í frv. og ég lýsi eindregnum stuðningi mínum við það. Ég er andvíg brtt. hv. 4. þm. Norðurl. v. um að taka Bandalag íslenskra listamanna sem fjórða aðila, það mætti þá allt eins hafa Bandalag íslenskra listamanna eingöngu, því að Bandalag íslenskra listamanna er aftur heildarsamtök allra listamanna. Ég held hins vegar að þar sem það eru þrír sérstakir sjóðir rithöfunda, myndlistarmanna og tónskálda, þá sé fullkomlega eðlilegt að þeirra heildarsamtök séu tekin þarna með. Bandalag íslenskra listamanna er hins vegar heildarsamtök allra listamanna og ég held að það sé dálítið hjákátlegt að fara að nefna það sem fjórða aðila. Ég held að þessar fjórar brtt. á þskj. 740 séu heldur alls ekki til bóta og mun þess vegna greiða atkvæði gegn þeim. Ég mun hins vegar styðja það að sú sjálfsagða leiðrétting sé gerð að lögin taki gildi nú þegar þar sem nú eru liðnir tveir mánuðir frá 1. jan. 1991.

Frsm. meiri hl. menntmn. (Ragnar Arnalds) : Herra forseti. Fyrst eitt orð um gildistökuákvæðið. Ég held að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir hafi svolítið misskilið hvernig gildistökuákvæðið var hugsað. Það var gert ráð fyrir því að lögin tækju gildi 1. jan. 1991 og yrðu höfð til hliðsjónar við gerð fjárlaga fyrir næsta ár og kæmu svo til framkvæmda í reynd á árinu 1992. Nú er 1. jan. 1991 liðinn þannig að það var ekki stætt á því að miða við þann dag lengur. Ég hugleiddi þetta aðeins og taldi að það væri ekki gott að samþykkja till. hv. þm. þannig að lögin tækju ekki gildi fyrr en eftir heilt ár vegna þess að þá er hætt við að ekki sé tekið tillit til þeirra við gerð næstu fjárlaga.  Um athugasemd hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur vegna þeirra orða minna að ég teldi það út af fyrir sig skaðlaust að gera þá breytingu sem Ragnhildur Helgadóttir hefur gert tillögu um í fyrsta lið, að öðru jöfnu skulu menn ekki gegna öðru föstu starfi meðan þeir njóta starfslauna, þá vil ég taka það fram að ég skil það orðalag þannig að það eigi að fylgja því sem meginreglu, það sé enginn að leggja það til að brugðið sé út frá því sem meginreglu, en það sé hins vegar möguleiki að gera undantekningar í sérstökum tilvikum, ef sérstök ástaða þykir til. Starfslaunin eru ekki mjög há, þau eru ekki nema kannski 70 -- 80 þús. kr. á núverandi verðlagi. Við vitum að margur maðurinn þarf meira til að framfleyta sér og sínum og það getur staðið þannig á að menn eigi erfitt með að losa sig úr fastlaunaðri vinnu í sex mánuði og yrðu þá að afsala sér starfslaunum ef þeim tækist ekki að losa sig alla sex mánuðina, svo ég nefni bara sem dæmi undantekningartilvik sem gæti komið upp. Þar af leiðandi finnst mér það ekkert óskynsamlegt að þetta sé ekki svo rígbundið að úthlutunarnefnd gæti ekki gert þar sérstaka undantekningu ef ástæða þætti til. Þess vegna styð ég tillögu þeirra Ragnhildar Helgadóttur og Sólveigar Pétursdóttur og tel engan skaða af því að orðalagið sé ekki svo rígbundið eins og er í frv., eins og það liggur núna fyrir. Ég vil svo að lokum segja það tillögu minni til stuðnings að það er engin tilviljun að ég legg þarna til að Bandalag ísl. listamanna sé nefnt sem fjórðu samtökin. Við erum að tala um fjóra sjóði. Við erum að tala um Launasjóð rithöfunda og í því samhengi er Rithöfundasambandið eðlilegur samráðsaðili, við erum að tala um Launasjóð myndlistarmanna og í því sambandi eru Samtök myndlistarmanna sjálfsagður samráðsaðili, við erum að tala um Tónskáldasjóð og í því sambandi er Tónskáldafélagið eðlilegur samráðsaðili. En við erum líka að tala um Listasjóð, sjóð sem er fyrir alla listamenn, en fyrst og fremst fyrir aðra listamenn en þá sem nú hafa verið nefndir. Þá finnst mér auðvitað fullkomlega eðlilegt að Bandalag ísl. listamanna komi fram fyrir þeirra hönd í sambandi við gjörð reglugerðar og samráð um hana.

Flm. (Kristín Einarsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um fæðingarorlof, nr. 57 31. mars 1987. Flm. þessa frv. eru þingkonur Kvennalistans í Nd. ásamt mér, Anna Ólafsdóttir Björnsson, Málmfríður Sigurðardóttir og Sigrún Helgadóttir. 1. gr. frv. hljóðar svo: ,,Fyrri mgr. 7. gr. laganna orðast svo: Óheimilt er að segja barnshafandi konu upp starfi eða flytja hana til í því nema gildar ástæður séu fyrir hendi. Einnig er óheimilt að segja foreldri í fæðingarorlofi upp starfi eða flytja það til í því að orlofinu loknu nema gildar ástæður séu fyrir hendi. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Lenging fæðingarorlofs úr þremur mánuðum í sex var mikilvægt skref í þá átt að koma til móts við breyttar þjóðfélagsaðstæður hér á landi og tryggja velferð barna og foreldra þeirra á tímabilinu eftir fæðingu barns. Nauðsynlegt er að skipan fæðingarorlofsmála sé þannig að tekið sé mið af móður- og fjölskylduhlutverki kvenna sem og þátttöku þeirra í atvinnulífi. Samkvæmt lögum um fæðingarorlof er ekki heimilt að segja barnshafandi konu eða foreldrum í fæðingarorlofi upp starfi nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi. Í 6. gr. laganna er kveðið á um að skylt sé, þar sem því verður við komið, að færa barnshafandi konu til í starfi ef það er þess eðlis að heilsu hennar eða fósturs er af því hætta búin. Hins vegar er ekki skýrt kveðið á um það í lögunum að foreldrar geti gengið að sínum störfum að fæðingarorlofi loknu. Í 7. gr. núgildandi laga segir, með leyfi forseta: ,,Óheimilt er að segja barnshafandi konu upp starfi nema gildar ástæður séu fyrir hendi. Sama gildir um foreldri í fæðingarorlofi. Brjóti atvinnurekandi gegn ákvæði fyrri mgr. skal hann greiða bætur. Við ákvörðun bóta skal m.a. taka mið af ráðningartíma starfsmanns hjá viðkomandi atvinnurekanda.`` Þetta frv. fjallar um að breyta fyrri mgr. þessarar greinar. Ég er þess fullviss að þegar þessi lög voru samþykkt var það ætlun löggjafans að foreldrar gætu gengið að sínum fyrri störfum þegar þeir væru búnir í fæðingarorlofi. En því miður hefur það komið fyrir að konum hefur verið ætlað að taka að sér önnur störf en þær voru ráðnar til upphaflega og þess eru dæmi að konur hafa hafnað slíkum tilflutningi og í kjölfar þess verið sagt upp eða þær hafa kosið að segja upp fremur en að þurfa að sætta sig við að vera fluttar til í starfi. Í kvennablaðinu Veru, nóvemberheftinu frá 1990, er sagt frá reynslu tveggja kvenna sem ekki fengu að hverfa að sínum fyrri störfum eftir að þær komu úr barneignarfríi. Á bls. 20 í því blaði er rætt um þann atburð sem þær lentu í þegar þær komu úr barneignarleyfi, en þeim var báðum sagt upp störfum. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Konurnar sem hér um ræðir heita Herta Þorsteinsdóttir og Anna Sigríður Haraldsdóttir. Sögur þeirra eru keimlíkar. Þær eru með svipaða menntun, önnur með verslunarskólapróf en hin stúdentspróf úr Verslunarskólanum. Þær gegndu báðar störfum innkaupamanna, eru báðar 31 árs gamlar, voru báðar að eignast sitt fyrsta barn og uppsagnir þeirra bar að með sama hætti.`` Síðan spyr blaðamaðurinn hvernig uppsögn þeirra hafi borið að og Anna Sigríður lýsir því hvernig þetta hafi gerst en hún fór í barneignarfrí 15. des. 1989. Síðan segir blaðamaðurinn: ,,Í byrjun maí hafði hún samband við yfirmann sinn, Þorbjörn Stefánsson, til að athuga hvort það stæðist ekki sem um hefði verið rætt varðandi starf hennar þegar hún kæmi úr barneignarfríi, en það hafði verið gert ráð fyrir því að hún ætti jafnvel kost á því að fara í hlutastarf og verða aðstoðarmanneskja innkaupamanna þannig að henni yrði gert auðveldara fyrir eftir að hún kæmi úr barneignarfríi. Hún fékk þau svör að þetta væri ekkert mál, allt átti að verða eins og um var rætt. En hálfum mánuði síðar, eða þann 28. maí, kallaði þessi sami yfirmaður hana á sinn fund.`` Síðan segir Anna Sigríður orðrétt, með leyfi forseta: ,,Á þessum fundi tilkynnti hann mér að því miður væri ekkert fyrir mig að gera í fyrirtækinu. Það væri búið að þrengja þann fjárhagsramma sem hann hefði og hann gæti ekki ráðið mig í þá aðstoðarmannsstöðu sem um var rætt.`` Síðan lýsir hún því hvernig málin gengu fyrir sig og það endaði á því, eins og hún segir hér: ,,En þá kom auðvitað í ljós að það stóð ekkert til boða. Þegar þetta var orðið ljóst féllst ég á að segja sjálf upp störfum, sem ég hefði auðvitað aldrei átt að gera, en sagði honum jafnframt að ég kæmi og ynni uppsagnarfrestinn í minni stöðu sem innkaupamaður. Það var þá ekki meiningin heldur átti ég að koma og vinna á skrifstofu þessa þrjá mánuði. Þegar ég hafnaði því var mér boðið til samkomulags að ég þyrfti ekki að mæta oftar og Hagkaup mundi greiða mér laun í tvo mánuði. Ég sagði auðvitað að það kæmi ekki til greina heldur ætlaðist ég til að þeir borguðu mér þriggja mánaða uppsagnarfrest eins og kjarasamningar gera ráð fyrir.`` Þarna lendir þessi kona í því að henni er ekki ætlað að hverfa aftur að sínu fyrra starfi þegar hún kemur úr barneignarfríi. Í raun er hún neydd til að segja upp störfum. Hin konan heitir Herta, og nú les ég upp úr Veru aftur: ,,Herta byrjaði í barneignarfríi um áramótin síðustu og eignaðist barn þann 6. jan. Áður en hún fór í frí þjálfaði hún karlmann í sitt starf í þeirri góðu trú að hann ætti að leysa hana af fram til 1. ágúst en þá mundi hún ganga inn í starfið aftur. En það var ekki svo gott.`` Herta lýsir því hvernig henni var sagt upp störfum og voru fundnar hinar ýmsu ástæður fyrir því, hún hefði ekki staðið sig nógu vel í vinnu o.s.frv., en alls ekki hafði borið á neinum kvörtunum áður en hún fór í barneignarfrí og þess vegna var í raun verið að segja henni upp störfum á röngum forsendum. Það átti að reyna að færa hana til en hún hafnaði því og síðan vildi hún ekki hlíta því að fá ekki að hverfa að sínu fyrra starfi. Þarna eru aðeins tvö dæmi sem kvennablaðið Vera segir frá en því miður eru þetta ekki einu dæmin sem vitað er til að konur hafa lent í að þær hafa ekki getað fengið að hverfa að sínum fyrri störfum eftir að þær hafi lokið barneignarfríi. Því miður er það orðið líka nokkuð algengt að þegar konur ráða sig til starfa eru þær spurðar að því hvort þær ætli nokkuð að eignast börn og það hefur komið fyrir að þær hafa verið beðnar að skrifa upp á yfirlýsingu þess efnis að þær mundu ekki gera það, sem er auðvitað hreint og klárt lögbrot og alveg furðulegt að koma þannig fram við konur. Þetta frv. er flutt til þess að tryggja með óyggjandi hætti að foreldrar hafi rétt til að hverfa að sínu fyrra starfi að loknu fæðingarorlofi. En eins og ég hér lýsti hefur orðið á því misbrestur. Ég vil ítreka það, virðulegur forseti, að þrátt fyrir að við kvennalistakonur flytjum þetta frv. teljum við að það sé óheimilt að koma svona fram við konur sem koma úr barneignarleyfi en til þess að taka af öll tvímæli þykir okkur rétt að flytja þetta frv. Og ég er eiginlega þess fullviss að löggjafinn hefur ekki ætlast til að svona væri með farið. Auðvitað munu allar meginreglur íslensks vinnuréttar varðandi uppsagnir starfsfólks gilda eftir sem áður þrátt fyrir að þetta frv. verði samþykkt. Ég vona að þingmenn sjái sér því fært að samþykkja þetta litla frv. fyrir þinglok þó stutt sé fram að þeim þar sem þetta er einungis áherðing á því sem ég hef reiknað með að löggjafinn hafi ætlast fyrir með setningu laga um fæðingarorlof á sínum tíma. Þess vegna ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að það verði samþykkt á þessu þingi. Ég vil síðan að lokinni þessari umræðu, virðulegur forseti, leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og heilbr.- og trn.

Flm. (Sólveig Pétursdóttir) : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 59/1987, um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 67/1971, með síðari breytingum. Flm. auk mín eru eftirtaldir hv. þm.: Geir H. Haarde, Anna Ólafsdóttir Björnsson, Guðrún Helgadóttir, Ingi Björn Albertsson og Jón Sæmundur Sigurjónsson. 1. gr. frv. hljóðar svo: ,,Við 2. mgr. 1. gr. laganna bætist nýr málsliður sem orðist svo: Það skerðir ekki rétt foreldris til greiðslu fæðingarstyrks frá Tryggingastofnun ríkisins skv. 1. mgr. þessarar greinar þótt samið sé við launagreiðanda um greiðslu mismunar á fullum launum og fæðingarstyrk að hluta til eða að fullu.`` 2. gr. hljóðar svo: ,,Við a-lið 2. gr. laganna bætist nýr málsliður sem orðist svo: Þeir sem ekki njóta slíks réttar geta samt sem áður samið við launagreiðendur um greiðslu mismunar á fullum launum og fæðingardagpeningum, að hluta til eða að fullu, án þess að skerða rétt sinn til greiðslu fæðingardagpeninga frá Tryggingastofnun ríkisins.`` 3. gr. hljóðar svo: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi. Ákvæði þeirra taka til þeirra foreldra sem eru í fæðingarorlofi 1. febrúar 1991 eða síðar og fá greiðslur skv. 16. og 26. gr. almannatryggingalaga, sbr. lög nr. 59/1987.`` Með leyfi hæstv. forseta mun ég nú gera grein fyrir meðfylgjandi greinargerð. Í byrjun hennar er þess getið að dómur sé nú fallinn í undirrétti í máli konu gegn Tryggingastofnun ríkisins, en sá dómur skiptir mjög miklu máli varðandi það frv. sem hér er til umræðu. Þessi dómur féll hinn 21. des. 1990. Konan höfðaði málið til þess að fá greitt fæðingarorlof (fæðingarstyrk og fæðingardagpeninga) frá Tryggingastofnuninni. Dómurinn féllst á kröfur konunnar í einu og öllu. Samkvæmt dómnum er því ljóst að framkvæmd þessara mála ætti að vera á þann veg sem mælt er fyrir um í þessu frv. Tryggingastofnun hefur hins vegar ekki enn séð ástæðu til þess að breyta framkvæmd fæðingarorlofslaganna, og ég legg áherslu á þetta atriði, þannig að konur, sem eins er ástatt fyrir og stefnanda málsins, fá ekki fæðingarorlofsgreiðslur frá stofnuninni ef þær fá einhverjar viðbótargreiðslur frá vinnuveitanda. Hér er því um brýnt mál að ræða fyrir íslenskar konur þótt dómur sé fallinn þeim í vil í undirrétti. Flutningsmenn þessa frv. á síðasta þingi, allir nema hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir sem nú er utan þings vegna veikinda, telja því eðlilegt að endurflytja það til þess að knýja sem fyrst fram nýja framkvæmd þessara laga. Svohljóðandi greinargerð fylgdi frv. í fyrra og ég tel rétt, hæstv. forseti, að gera grein fyrir henni hér til þess að rifja upp aðalatriði þessa máls: Lög nr. 59/1987 tóku gildi þann 1. janúar 1988 og fjalla um tilhögun fæðingarorlofsgreiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins. 1. gr. laga nr. 59/1987, sem nú er 16. gr. laga nr. 67/1971, um almannatryggingar, kveður á um greiðslu fæðingarstyrks til allra mæðra hvort sem þær eru heimavinnandi eða við störf á almennum vinnumarkaði. Þó segir í 2. mgr. 1. gr.: ,,Ákvæði greinar þessarar taka ekki til félagsmanna í samtökum opinberra starfsmanna, bankamanna eða annarra stéttarfélaga, er njóta óskertra launa í fæðingarorlofi samkvæmt kjarasamningum, þann tíma er óskert laun eru greidd.`` 2. gr. laga nr. 59/1987, sem nú er 26. gr. laga nr. 67/1971, um almannatryggingar, kveður á um greiðslu fæðingardagpeninga til foreldra í fæðingarorlofi sem verið hafa á vinnumarkaði. A-liður 2. gr. hljóðar svo: ,,Foreldrar í fæðingarorlofi, sem lögheimili eiga á Íslandi, eiga rétt á greiðslu fæðingardagpeninga samkvæmt grein þessari, enda leggi þeir niður launuð störf þann tíma. Þeir sem eiga rétt samkvæmt kjarasamningum til óskertra launa í fæðingarorlofi eiga þó ekki rétt til greiðslu fæðingardagpeninga samkvæmt ákvæði þessu.`` Þegar foreldri hefur töku fæðingarorlofs greiðir Tryggingastofnun fæðingarstyrk ásamt fæðingardagpeningum, það síðarnefnda í samræmi við ákveðinn vinnustundafjölda. Þeir sem eiga rétt samkvæmt kjarasamningum til óskertra launa í fæðingarorlofi, t.d. opinberir starfsmenn, eiga þó ekki rétt á þessum greiðslum frá Tryggingastofnun. Upphæð fæðingarstyrks er ákveðin fjárhæð og hækkar með sama hætti og aðrar bætur lífeyristrygginga. Fæðingardagpeningar eru tvöfaldir sjúkradagpeningar einstaklings eins og þeir eru ákveðnir á hverjum tíma. Þessar greiðslur nema nú samtals um það bil 50 þús. kr. á mánuði, en þá er um hámarksgreiðslu að ræða. Full laun foreldris á hinum almenna vinnumarkaði geta því numið mun hærri fjárhæð. Í slíkum tilvikum er ekki óeðlilegt að einstaklingur semji við launagreiðanda um greiðslu mismunar á fullum launum og greiðslum frá Tryggingastofnun, enda hluti af því samningsfrelsi er hér ríkir lögum samkvæmt. Lífeyrisdeild Tryggingastofnunar hefur hins vegar synjað öllum fæðingarorlofsgreiðslum ef viðkomandi umsækjandi hefur hlotið einhverjar viðbótargreiðslur frá atvinnurekanda. Stofnunin virðist byggja álit sitt á túlkun ákvæða 2. mgr. 1. gr. og a-lið 2. gr. laga nr. 59/1987 um ,,óskert laun`` og ,,að leggja niður launuð störf``, í samræmi við túlkun tryggingaráðs á eldri fæðingarorlofslögum og álit lögfræðinga hjá heilbr.- og trmrn. Enn fremur að ætti að breyta þessari túlkun hefði þurft að taka það skýrt fram í fæðingarorlofslögunum og athugasemdum með frv. þar sem hér sé um mjög mikilvæga breytingu að ræða. Það virðist vafasamt að telja aldur lagatúlkunar alfarið mælikvarða á réttmæti hennar í tilfellum sem þessum. Engin bókun tryggingaráðs þar til nú nýverið var til um þetta efni og ekkert skriflegt til að styðjast við, hvorki frá tryggingaráði né ráðuneytinu. Enginn stafur er heldur til um það hvað teljast ,,óskert laun``, en laun þurfa að vera óskert til að útiloka greiðslur frá Tryggingastofnun. Það hefur enn fremur komið í ljós samkvæmt upplýsingum nefndarmanna er sömdu fæðingarorlofsfrumvörpin á sínum tíma að menn voru sammála um að hlutagreiðslur frá vinnuveitanda, til að launþegi héldi óskertum launum, gætu á engan hátt útilokað bótarétt eða greiðslur frá Tryggingastofnun. Þessi skilningur var enn fremur staðfestur í umræðum á Alþingi 9. nóv. sl. með ummælum Ragnhildar Helgadóttur, en hún var í ráðherratíð sinni flutningsmaður þeirra frumvarpa sem áður er getið. Auk þess hefur það fordæmi skapast að Tryggingastofnun greiðir bankamönnum athugasemdalaust fæðingarorlof þrátt fyrir viðbótargreiðslur frá atvinnurekanda. Samt sem áður hefur Tryggingastofnun haldið þessari lagatúlkun til streitu og nýlega, eða 26. jan. sl., hafnaði meiri hluti tryggingaráðs umsókn um fæðingarorlofsgreiðslur þar sem móðir hafði fengið greiddan mismun á fullum launum og fæðingarorlofsgreiðslum, m.a. á þeirri forsendu að ný túlkun laganna yrði ekki síður vafamál en núgildandi túlkun. Slík afgreiðsla, þar sem einum er gert að hlíta slíkri túlkun en öðrum ekki, hlýtur að skapa verulega réttaróvissu og mismunun gagnvart foreldrum. Jafnframt má benda á að iðgjöld lífeyristrygginga eru greidd af atvinnurekendum; þeir greiða 2% af reiknuðum launum til lífeyristrygginga og kaupa sér þar með tryggingu. Einnig hlýtur það að teljast óeðlilegt að Tryggingastofnun eða tryggingaráð séu að hafa afskipti af því hvað um er samið á almennum vinnumarkaði. Réttur til fæðingarorlofs er slík grundvallarmannréttindi að ekki verður unað við neina réttaróvissu í þeim efnum. Til þess að taka af allan vafa um réttmæti umræddrar lagatúlkunar er lagabreyting samkvæmt frv. þessu lögð hér til. Lagaákvæði munu þannig taka af öll tvímæli í þessum efnum. Eins og fram hefur komið, hæstv. forseti, var þetta frv. flutt á síðasta þingi og var 288. mál á þskj. 522 en þá flutti ég nokkuð ítarlega ræðu um þetta mál og vísa ég til hennar. Við þá umræðu tóku nokkrir hv. þm. til máls og lýstu sig allir fylgjandi þessu frv. sem réttlætismáli. Hæstv. heilbr.- og trmrh. færðist undan því að taka á þessu máli en vísaði þá m.a. til starfa nefndar sem væri með almannatryggingalöggjöfina í heildarendurskoðun. Síðan þetta mál var flutt í fyrra hefur engin breyting orðið á afstöðu Tryggingastofnunar né heilbr.- og trmrn. í þessu máli. En þó má benda á það og rifja það upp að meiri hluti tryggingaráðs, sem hafnaði umsókn konu sem eins var ástatt um og hér er fjallað um, hallaðist að þeirri skoðun í reynd að það væri ekki eðlilegt að löggjafinn eða tryggingaráð sem túlkandi laganna hefði afskipti af því um hvað væri samið á almennum vinnumarkaði. Reyndar vitnaði hæstv. ráðherra til þeirra orða. Það voru ýmis atriði í þessu máli á síðasta þingi sem vöktu athygli hv. þm. og ekki síst sú staðreynd að bankamenn virtust geta samið sig einhvern veginn fram hjá þessum reglum Tryggingastofnunar. Þykir mér rétt að vitna sérstaklega til orða hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, en hún segir m.a. í sinni ræðu: ,,Út af því máli sem hér liggur fyrir finnst mér sjálfri að miðað við lögin sé það mjög undarlegt að túlkun Tryggingastofnunar sé sú að hægt sé að greiða fæðingarorlofsgreiðslur til þeirra sem eru komnir með formlegan samning um mismunargreiðslur, þ.e. bankamanna, en ekki til þeirra einstaklinga sem gera samkomulag eða samning við vinnuveitanda um slíkar greiðslur. Þar finnst mér vera orðin gróf mismunun á einstaklingum og mér finnst bara það að viðurkenna rétt bankamanna til þessara greiðslna hafa verið það fordæmi sem hlyti að hafa verið nægilegt til þess að aðrir einstaklingar sem ná slíkum samningum ættu að fá þessar greiðslur eigi að síður.`` Hv. þm. Kristín Einarsdóttir tjáði sig um þetta mál einnig og svaraði þar m.a. orðum ráherra sem taldi að ekki ætti að taka tillit til þess hversu há og mismunandi laun konur bæru úr býtum við greiðslu á fæðingarorlofi og segir hér orðrétt í hennar ræðu: ,,Það er hins vegar ekki hægt að vísa til þeirra sem lægstu launin hafa og tala um að einhverjar sem hafa e.t.v. hærri laun, sem eru því miður allt of fáar, eigi þar af leiðandi ekki að fá hærri laun í fæðingarorlofi.`` Enn fremur segir í upphafi ræðu hv. þm. Aðalheiðar Bjarnfreðsdóttur: ,,Ég studdi þetta mál af því að mér finnst það réttlætismál. Það er vitaskuld óréttlæti að einhver starfsstétt skuli geta samið um það í samningum að fá full laun í fæðingarorlofi en annarri sé ekki leyft að semja við atvinnurekanda sinn ef hann er svo almennilegur að hann vill borga. Mér finnst að hér gangi tryggingaráð eiginlega lengra en það ætti að gera. Í sjálfu sér finnst mér tryggingaráði ekki koma þetta mikið við. Það er ekkert verið að sækja í tryggingarnar. Það er verið að sækja í vasa vinnuveitandans svo ég sé eiginlega ekki hvers vegna það tekur þessa afstöðu.`` Ég vitnaði til þess áðan að það hefur fallið dómur í máli. Það var Lára V. Júlíusdóttir sem hlut átti að máli, en umsókn hennar um greiðslu fæðingarorlofs hafði verið hafnað í Tryggingastofnun vegna þess að hún gaf það upp að atvinnurekandinn mundi greiða mismun á bótum frá stofnuninni og fullum greiðslum frá atvinnurekanda. Það er mjög merkilegt að lesa þennan dóm og það er mjög skýrt að þar er fallist á allar kröfur stefnanda. Langar mig til þess hér, hæstv. forseti, að gera nokkra grein fyrir þeim atriðum sem dómurinn tekur sérstaklega á. Í forsendum og niðurstöðum dómsins segir að aðilar þessa máls deili um það hvort stefnandi eigi rétt til fæðingarstyrks og fæðingardagpeninga skv. 16. og 26. gr. laga um almannatryggingar, sbr. lög nr. 57/1987 og 59/1987, um breytingar á þeim lögum. Stefnandi byggir á því að hún uppfylli öll skilyrði ofangreindra laga til að njóta fæðingarorlofsgreiðslna úr hendi stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að stefnandi fullnægi ekki skilyrðum laganna til að njóta fæðingarorlofsgreiðslna. Annars vegar sé ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir launaskerðingu, hins vegar sé óljóst að stefnandi hafi lagt niður launuð störf í þann tíma sem krafa stefnanda tekur til. Í öðru lagi byggir stefndi á því að úrskurður tryggingaráðs styðjist við réttarskilning á 16. og 20. gr. laga um almannatryggingar. Og þá er rétt að rifja það upp hér að það var ekki allt tryggingaráð sem hafnaði þessari umsókn heldur gerði það einungis meiri hluti tryggingaráðs sem skipaður var fulltrúum ríkisstjórnarflokkanna. Í dómnum segir enn fremur: ,,Lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins hefur túlkað 16. og 26. gr. laga um almannatryggingar, sbr. 1. gr. og 1. mgr. 2. gr., a-lið, svo að fái umsækjendur um fæðingarorlof einhver laun frá vinnuveitanda sínum þá eigi viðkomandi ekki rétt til greiðslna frá Tryggingastofnun og er synjun stefnda á greiðslum til stefnanda á því byggð. Ekki liggja fyrir neinar tölulegar upplýsingar um fjölda synjana á þessum grundvelli né heldur hversu lengi þessi aðferð hefur verið viðhöfð hjá Tryggingastofnun ríkisins. Stefnandi hefur lýst því yfir fyrir dómi að hún sé ráðin samkvæmt kjarasamningi Verslunarmannafélags Reykjavíkur og er það stutt vitnisburði vinnuveitanda hennar. Jafnframt lagði stefnandi fram við endurupptöku málsins staðfestingu á félagsaðild sinni að Verslunarmannafélagi Reykjavíkur. Einnig var lagt fram vottorð frá vinnuveitanda stefnanda þar sem vinnuveitandi lýsir því yfir að það samkomulag hafi verið gert að henni yrðu greidd óskert laun þann tíma sem hún yrði frá í orlofi en fæðingardagpeningar og fæðingarstyrkur frá Tryggingastofnun greiddust síðan aftur til atvinnurekanda. Þann tíma sem konan var í fæðingarorlofi stundaði hún ekki reglubundin störf á sínum vinnustað. En þar sem um ábyrgðarstörf er að ræða, sem erfitt er að fella niður um lengri tíma, sinnti hún ákveðnum þáttum að einhverju leyti, svo sem að mæta á fundum, m.a. í stjórnskipuðum nefndum sem hún átti sæti í á þeim tíma. Í máli þessu er það einnig til úrlausnar hvort stefnandi hafi með viðbótarkjarasamningi við vinnuveitanda sinn samið svo um að hún nyti óskertra launa í skilningi almannatryggingalaganna enda verður ekki annað ráðið af orðalagi framangreindra lagaákvæða en að þar sé einvörðungu átt við félagsmenn í þar til greindum samtökum eða stéttarfélögum. Undir rekstri málsins hefur stefnandi haldið því fram að hún hafi einungis fengið greiddan mismun fullra launa og fæðingarorlofsgreiðslna. Við endurupptöku máls þessa lagði stefnandi fram launaseðla sína vegna ákveðins tímabils en af þeim verður ekki glögglega ráðið hvort hún hafi notið óskertra launa á umræddum tíma, en stefnandi staðfesti við málflutning að hún hafi á meðan á fæðingarorlofinu stóð fengið greidd full laun samkvæmt sérstöku samkomulagi við vinnuveitanda sinn.`` Síðan segir aftar í dómnum: ,,Verður því að telja ósannað að atvinnurekandi hafi heitið stefnanda öðru en viðbót við fæðingarstyrk og fæðingardagpeninga þannig að stefnandi fengi að lokum greiðslur er samsvöruðu fullum launum. Hvað sem líður skýringu á 16. og 26. gr. almannatryggingalaganna að öðru leyti verða greiðslur þessar ekki taldar óskert laun í skilningi nefndra lagaákvæða.`` Og þá kemur að því atriði hvort umsækjandi, sem er stefnandi þessa máls, hafi lagt niður launuð störf meðan á fæðingarorlofi stendur. Með hliðsjón af yfirlýsingu vinnuveitanda stefnanda þykja þau störf er hún gegndi meðan á fæðingarorlofi stóð vera svo óverulegur hluti af starfi hennar að telja verður að hún uppfylli 26. gr. almannatryggingalaganna. Þá segir í dómnum: ,,Fallast ber á það með stefnanda að hún hafi ekki notið óskertra launa og lagt niður launuð störf í skilningi 16. og 26. gr. laga um almannatryggingalög, sbr. 1. og 2. gr. laga nr. 50/1987. Að öðru leyti eru ákvæði framangreindra laga um fæðingarorlof skýr og verður ekki talið að túlkun Tryggingastofnunar ríkisins á 16. og 26. gr. laga um almannatryggingar hvað varðar greiðslur fæðingarstyrks og fæðingardagpeninga breyti nokkru hér um.`` Þetta er mjög ótvíræð niðurstaða, hæstv. forseti, sem kemur fram í þessum dómi. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu og þennan dóm hefur Tryggingastofnun ríkisins ekki séð ástæðu til þess að breyta túlkun sinni á fæðingarorlofslögunum og almannatryggingalögunum þannig að það ástand er enn við lýði að ef kona fær einhverjar greiðslur frá sínum atvinnurekanda er henni neitað um greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins. Í raun og veru er þetta mál mjög sérstakt. Ég hygg að sú lagatúlkun sem hingað til hefur verið beitt sé mikið til byggð á misskilningi. Mig langar sérstaklega til þess hér, virðulegi forseti, að benda á frv. til laga um breytingu á lögum nr. 57 27. apríl 1973, um atvinnuleysistryggingar (fæðingarorlof), en þar var 1. flm. Ragnhildur Helgadóttir. Í grg. með þessu máli segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Allir viðurkenna nú á dögum að þriggja mánaða fæðingarorlof hið minnsta sé nauðsynlegt til að tryggja heilsu nýfædds barns og móður þess. Verður þetta að teljast sjálfsögð réttindi þeirra í velferðarþjóðfélagi. Þeim konum sem starfa hjá hinu opinbera hafa með lagaheimild verið tryggð þessi réttindi í tvo áratugi, sbr. lög nr. 38/1954 og reglugerð nr. 87/1954. Þær konur sem annars staðar eru launþegar hafa því miður ekki enn fengið þessi réttindi tryggð. Um það er engin spurning að úr þessu misrétti verður að bæta. Um hitt hafa menn spurt hver eigi að kosta fæðingarorlof þessara kvenna þegar t.d. margur smáatvinnurekandinn hefur ekki bolmagn til þess. Það er skoðun flm. þessa frv. að Atvinnuleysistryggingasjóður gæti með eðlilegum hætti haft þetta verkefni með höndum. Leggjum við með frv. þessu til að það verði bundið í lögum. Í lögum um atvinnuleysistryggingar segir í 18. gr. að atvinnuleysisbætur miðast við dagvinnulaun samkvæmt 2. taxta Dagsbrúnar og skuli vera 70 -- 80% af áður greiddum launum.`` Síðan kemur mjög mikilvægt atriði, virðulegi forseti, og segir í þessari grg.: ,,Það sem á kann að vanta að konan haldi fullum áður greiddum launum í fæðingarorlofi þyrfti að nást með öðrum hætti. Mætti hugsa sér að lífeyrissjóðir stéttarfélaganna stæðu undir þeim greiðslum. Það er von flm. að þetta frv. um fæðingarorlof verði lögfest á þessu þingi því það er ekki vansalaust að lengur dragist að leiðrétta þetta ranglæti.`` Þessi grg. er með frv. um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, lögum frá 1973. Ég tel engan vafa á því að löggjafinn hafi alltaf haft þá skoðun að aldrei hafi átt að taka upp þá túlkun laganna að meina ætti konum að semja um þennan mismun, hvort sem er að hluta eða fullu við atvinnurekanda sinn. Og enn fremur bendi ég á það, eins og hefur komið fram í grg., að hér er einungis um heimildarákvæði að ræða, það er engin skylda að leita eftir slíku samkomulagi. Öll rök hníga að því, hæstv. forseti, að þetta mál eigi að afgreiða eins fljótt og auðið er hér á hinu háa Alþingi. Leyfi ég mér að vonast til þess að hv. þm. taki vel í þá málaleitan og frv. verði afgreitt sem fyrst enda um mikið réttlætismál að ræða fyrir íslenskar konur. Að lokum legg ég til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lyfjalögum nr. 49/1978, með síðari breytingum. Ástæðan fyrir því að þetta mál er hér flutt er sú að náttúruleg vítamín og önnur fæðubótaefni hafa verið flokkuð sem lyf hér á landi. Fyrir bragðið hafa þeir sem með þessi efni versla og neyta að staðaldri talið að verulega hafi dregið úr almennri og eðlilegri notkun og neyslu á þeim efnum. Hér er lagt til í 1. gr. frv. að náttúruleg vítamín og önnur fæðubótaefni sem fyrst og fremst eru ætluð sem uppbót á daglegt fæði teljist ekki lyf og falla því undir lög um eftirlit með matvælum og öðrum neyslu- og nauðsynjavörum í staðinn fyrir að falla undir lyfjalöggjöfina. Það þarf ekki að hafa mjög mörg orð um þetta. Í samfloti við þetta frv. er flutt annað frv. til laga þar sem lögð er til breyting á lögum um eftirlit með matvælum og öðrum neyslu- og nauðsynjavörum þannig að við 2. gr. þeirra laga bætist svohljóðandi mgr.: ,,Náttúruleg vítamín og önnur fæðubótaefni, sem fyrst og fremst eru ætluð sem uppbót á daglegt fæði, teljast ekki lyf og falla undir ákvæði þessara laga.`` Virðulegi forseti. Ég hef þetta ekki lengra að sinni en vísa málinu til heilbr.- og trn.

Flm. (Ásgeir Hannes Eiríksson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um eftirlit með matvælum og öðrum neyslu- og nauðsynjavörum, nr. 24 frá 1. febr. 1936. Ég rakti tilgang flutnings þessa lagafrumvarps í ræðu minni áðan þegar ég talaði fyrir frv. til laga um breytingu á lyfjalögunum og ég læt þann málflutning duga. Ég mæli með að þessu frv. verði vísað til heilbr.- og trn.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum rafhlaðna og rafgeyma sem er á þskj. 679. 1. flm. þessa frv. er Sigrún Helgadóttir, varaþingkona Kvennalistans, en aðrar þingkonur Kvennalistans í Nd. Anna Ólafsdóttir Björnsson, Kristín Einarsdóttir og Málmfríður Sigurðardóttir eru einnig meðflm. Ég mæli fyrir þessu frv. þar sem hún situr ekki lengur hér á Alþingi. 1. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Mengunarvarnir Hollustuverndar ríkisins skulu í samráði við sveitarfélög skipuleggja söfnun notaðra rafhlaðna og rafgeyma til endurvinnslu og eyðingar. Jafnframt skulu þær annast kynningu og fræðslu fyrir almenning um skaðleg áhrif rafhlaðna og rafgeyma á umhverfið.`` 2. gr.: ,,Til að kosta verkefni skv. 1. gr. skal leggja gjald, umhverfisgjald, á innfluttar rafhlöður og rafgeyma, sbr. tollskrárnúmer 8506 og 8507, sem innheimt skal við tollafgreiðslu og skal það nema 10% af tollverði þeirra, sbr. tollalög. Sama gjald skal lagt á rafhlöður og rafgeyma sem framleiddir eru hérlendis og skal það vera 10% af heildsöluverði. Að svo miklu leyti sem ekki er kveðið á um í lögum þessum skulu ákvæði laga nr. 97/1987, um vörugjald, með síðari breytingum, eiga við um álagningu, innheimtu, viðurlög, kærur, eftirlit og aðra framkvæmd gjaldtöku, skv. 1. mgr.`` 3. gr.: ,,Umhvrh. setur reglugerð um framkvæmd laganna.`` 4. gr.: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Á flestum heimilum landsins eru notaðar rafhlöður í útvarpstæki, klukkur, vasaljós, leikföng og margt fleira. Um nokkurt skeið hefur Hollustuvernd ríkisins hvatt fólk til að henda ekki rafhlöðum heldur koma þeim á móttökustaði. Í dreifiriti sem Hollustuvernd hefur útbúið segir m.a., með leyfi forseta, þar sem talað er um rafhlöður: ,,Rafhlöður eiga ekki að fara í ruslið. Af hverju geta rafhlöður verið hættulegar? Rafhlöður sem fleygt er í ruslið geta valdið mengun í lofti, vatni og jarðvegi. Eitraðir þungmálmar eiga síðan nokkuð greiða leið í fæðukeðjuna, gegnum gróður, þörunga og aðrar smáverur. Kvikasilfur og kadmíum er hættulegt mönnum og dýrum. T.d. getur kvikasilfur hlaðist upp í ýmsum fisktegundum í þrjú þúsund sinnum hærri gildum en í hafinu. Kvikasilfur getur valdið fósturskaða. Kvikasilfur í litlu magni í líkama móður getur jafnvel valdið barninu heila- og taugaskemmdum. Kadmíum getur safnast fyrir í nýrum og hreinsast mjög hægt út. Þess vegna getur lítið magn kadmíums valdið nýrnaskaða. Við skulum því muna næst þegar við þurfum að losa okkur við ónýtar rafhlöður að fleygja þeim ekki í ruslið heldur koma þeim til þeirra sem geta fargað þeim á þann hátt að náttúran ber ekki skaða af.`` Síðar segir í þessu sama riti: ,,Hvað verður um rafhlöður að notkun lokinni? Notkun á smárafhlöðum hérlendis er um 130 tonn á ári. Rafhlöður innihalda umtalsvert magn af þungmálmum, aðallega kvikasilfur og kadmíum. Þessi efni geta valdið mengun í umhverfi ef förgun þeirra er ekki gerð á viðeigandi hátt. Hér á landi hafa rafhlöður endað í ruslakörfunni eftir notkun, þaðan á haugana eða í sorpbrennsluna. Við slíka förgun eiga þungmálmar greiða leið út í náttúruna og síðan í fæðukeðjuna. Þessu er ástæða til að breyta.`` Síðan segir: ,,Í flestum nágrannalöndum okkar er reynt að koma í veg fyrir að rafhlöðum sé fleygt í ruslið að notkun lokinni með tilheyrandi umhverfismengun. Til að koma í veg fyrir slíkt hefur víða verið komið upp sérstökum innsöfnunarkerfum. Nauðsynlegt er að koma upp slíkri söfnun á notuðum rafhlöðum hér á landi. Mengunarvarnir Hollustuverndar ríkisins hafa nú tekið upp móttöku á rafhlöðum og munu beita sér fyrir því að almenningi gefist kostur á því að losa sig við notaðar rafhlöður í þar til gerð ílát sem komið verður upp í ýmsum verslunum, stofnunum og í skólum. Starf þetta verður unnið í samvinnu við marga aðila, t.d. heilbr.- og trmrn., menntmrn., Náttúruverndarráð, Landvernd og heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga og aðra er láta sig umhverfis- og mengunarmál varða.`` Sorpeyðing höfuðborgarsvæðisins hefur tekið á móti u.þ.b. 10 tonnum af notuðum rafhlöðum frá því að söfnunin hófst. Sorpeyðingin, eða Sorpa eins og hún kallast, hefur gert samning við danska fyrirtækið Kommune Kemi á Fjóni og sér það um að eyða þeim rafhlöðum sem þangað eru sendar ásamt öðrum umhverfismengandi úrgangi sem sorpeyðing höfuðborgarsvæðisins safnar hér á landi. Í Reykjavík eru um 200 innsöfnunarstaðir, verslanir og stofnanir og önnur fyrirtæki, og er kostnaður við söfnunina og eyðinguna greiddur úr borgarsjóði. Á öðrum stöðum á landinu fer innsöfnunin fram á vegum heilbrigðisnefnda í hverju héraði, þar sem þær eru til. Hafa heilbrigðisnefndirnar keypt ílát frá Hollustuvernd ríkisins og er þá eyðingarkostnaður rafhlaðnanna innifalinn í verðinu. Þannig að þetta er nokkuð misjafnt eftir stöðum. Ástæða er til að ætla að flestir meðhöndli rafhlöður ógætilega af hugsunarleysi vegna þess að þeir vita ekki hve hættulegar þær eru né hvað heppilegast er að gera við þær. Mikil þörf er á að skipuleggja söfnun á notuðum rafhlöðum um allt land, stórauka fræðslu og áróður, bæði til barna og fullorðinna, um hættuna sem því fylgir og hvetja fólk til að skila rafhlöðum á móttökustaði. Hvað varðar rafgeyma þarf áróður um þá fyrst og fremst að ná til viðgerðarmanna bíla og véla. Allt of algengt er að sjá ónýta rafgeyma liggja í rusli við húsveggi og í skurðum. Í rafgeymum er m.a. blý, en blýmengun getur valdið heilaskaða. Flm. þessa frv. telja eðlilegt að þeir sem kaupa rafhlöður standi straum af þeim kostnaði sem af þessu verður. Víða erlendis er það fyrirkomulag að skilagjald er á rafhlöðum þannig að þegar fólk kaupir nýjar rafhlöður getur það skilað notuðu rafhlöðunni í verslunina og þar með fengið nýju rafhlöðuna ódýrara. Þetta hefði verið hægt að hugsa sér, en sú leið sem þetta frv. gerir ráð fyrir var valin ekki síst vegna þess að hún var talin kostnaðarminni. Það er talinn minni kostnaður með því að hafa eingöngu 10% gjald á tollverði, heildsöluverði ef um er að ræða framleiðslu hérlendis, og miklu einfaldara. Þess vegna töldum við eðlilegra að hafa þetta fyrirkomulag á. Gert er ráð fyrir því að leggja 10% gjald á rafhlöður og rafgeyma samkvæmt tollskrárnúmerum eins og ég sagði áðan, og er þá verið að leggja á innflutningsverð skv. tollskrárnúmeri 8506, sem eru frumrafhlöð og frumrafhlöður. Innflutningsverð er rúmlega 77 millj. kr. Síðan eru rafgeymar sem eru í tollskrárnúmeri 8507, eða eins og það heitir í tollskránni: rafgeymar, þar með taldar skiljur til þeirra, einnig rétthyrndir, þar með talið ferningslaga. Þetta eru sem sagt allir geymar, en þeir eru fluttir inn fyrir 166 millj. kr. þannig að þarna má áætla að komi inn árlega samkvæmt þessum tölum um 24 millj. kr. Auðvitað er það eitthvað breytilegt eftir innflutningi. Með samþykkt frv. verður mengunarvörnum Hollustuverndar ríkisins gert kleift að stórauka fræðslu og áróður og standa fyrir söfnun, styrkja sveitarfélög og aðra sem sjá um innsöfnunina og ekki síst að standa straum af kostnaði við eyðinguna. Þó einhverjum þyki þetta e.t.v. mikill peningur er þetta hverfandi miðað við þá miklu eyðileggingu sem þessar rafhlöður geta valdið, bæði á náttúrunni og hjá fólki sem getur verið í mikilli hættu vegna þessarar mengunar. Þó stutt sé til þingloka tel ég að það eigi ekki að vefjast fyrir þingmönnum að samþykkja þetta frv. Auðvitað þyrfti að taka upp slíkt umhverfisgjald á miklu, miklu fleiri mengandi vörur, en þetta er einungis fyrsta skrefið og teljum við mikilvægt að taka það núna. Að lokinni umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að þessu máli verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. Þar sem ekki er til nein nefnd í þinginu sem tekur við umhverfismálum var ekki mjög auðvelt að finna út hvaða nefnd ætti að taka við þessu frv., en ég tel eðlilegast að allshn. fái það til meðferðar og legg það til að lokinni þessari umræðu.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frv. um breytingu á lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, nr. 81/1988, með síðari breytingum, á þskj. 680. Það er eins með þetta frv. og frv. sem ég mælti fyrir hér áðan að 1. flm. er Sigrún Helgadóttir og meðflm. eru aðrar þingkonur Kvennalistans í Nd. En Sigrún Helgadóttir er varaþingkona Kvennalistans og situr ekki lengur á þingi. Þess vegna mæli ég fyrir frv. fyrir hennar hönd. Þetta er í raun fylgifrv. með frv. um ráðstöfun gegn umhverfismengun af völdum rafhlaðna og rafgeyma þar sem mengunarvörnum Hollustuverndar ríkisins er falin skipulagning á söfnun notaðra rafhlaðna og rafgeyma til endurvinnslu. Þess vegna er talið eðlilegt að gera breytingar á 17. gr. laganna um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, en í 4. mgr. 17. gr. laganna segir, með leyfi forseta: ,,Mengunarvarnir hafa yfirumsjón með því að framfylgt sé ákvæðum mengunarvarnareglugerðar eða reglugerða skv. 2. tölul. 3. gr. Mengunarvarnir annast enn fremur 1. Tillögur að starfsleyfum og úrvinnslu gagna hvað snertir mengunarvarnir. 2. Skipulagningu og umsjón með framkvæmd mengunarrannsókna í samræmi við lög þessi.`` Við leggjum til að þarna bætist við: ,,3. Skipulagningu á söfnun notaðra rafhlaðna og rafgeyma til endurvinnslu og eyðingar samkvæmt lögum um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum rafhlaðna og rafgeyma.`` Ég held að ekki þurfi að hafa fleiri orð um þetta frv., virðulegi forseti, en það sama gildir um það og hitt frv. að ég vona að það muni hljóta skjóta afgreiðslu hér í þinginu. Ég vil leggja til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og allshn.