Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með l. nr. 22 frá 21. maí 1964 var ríkisstj. falið að beita sér fyrir stofnun hlutafélags, er reisti og ræki verksmiðju við Mývatn til þess að vinna markaðshæfan kísilgúr úr botnleðju vatnsins. Áður hafði verið leitað eftir samkomulagi við hollenzka fyrirtækið AlME um væntanlega byggingu og rekstur slíkrar verksmiðju. Í framhaldi af nefndri lagasetningu var undirbúningsfélag, Kísiliðjan hf., stofnsett með þátttöku hollenzka fyrirtækisins. Þegar á átti að herða, kom það hins vegar í ljós, að fyrirtækið taldi sig ekki hafa fjárhagslegt bolmagn til þess að gerast aðili að stofnun framleiðslufyrirtækis þess, er annast skyldi byggingu og rekstur verksmiðjunnar. Var því ekki lengur grundvöllur fyrir frekari samvinnu við hollenzka fyrirtækið, eins og lýst er í grg. fyrir frv. þessu. Þetta frv. er flutt vegna hinna breyttu viðhorfa, en til boða stendur að semja við bandarískt fyrirtæki, Johns Manville, um samvinnu í kísilgúrmálinu. Gerir frv. ráð fyrir að veita lagaheimildir, sem hið fyrirhugaða samkomulag við Johns Manville þarfnast, til viðbótar þeim heimildum, sem fyrir hendi eru í l. 1964. Gert er ráð fyrir því í stuttu máli að stofna tvö hlutafélög, framleiðslufélag og sölufélag. Framleiðslufélagið reisi og reki kísilgúrverksmiðjuna, en sölufélagið annist sölu framleiðslunnar erlendis. Fyrirkomulagið á hinni fyrirhuguðu samvinnu við Johns Manville verður einkum að því leyti frábrugðið samkomulaginu við hollenzka fyrirtækið, að í stað þess að staðsetja sölufélagið erlendis eins og samkomulagið gerði ráð fyrir, yrði það nú staðsett hér á landi og greiddi þá hér skatta. Jafnframt er gert ráð fyrir því, að Johns Manville verði einn eigandi sölufélagsins. Að þessu er vikið í grg. frv., og hæstv. iðnmrh. gerði málinu ítarleg skil við 1. umr. Athuganir, sem fram hafa farið, hafa ótvírætt leitt í ljós, að stofnsetning kísilgúrverksmiðju við Mývatn geti orðið upphafið að þýðingarmiklum útflutningsiðnaði og kæmi þannig til með að auka fjölbreytnina í atvinnulífi landsmanna. Vegna þess, hvernig markaðsmálum er háttað, sölumöguleikar munu vera takmarkaðir, hefur verið talið óráðlegt að ráðast í þessa framkvæmd án samvinnu við aðila, sem tryggt gæti, eftir því sem frekast er kostur, sölu framleiðslunnar erlendis. Fái ríkisstj. þær heimildir, sem frv. þetta fjallar um, hefjast framkvæmdir við byggingu sjálfrar kísilgúrverksmiðjunnar sennilega nú á þessu ári. Eins og fram kemur í nál., hefur fjhn. athugað þetta frv., og meiri hl. hennar leggur til, að það verði samþ. óbreytt, en minni hl. n. hafa skilað sérálitum.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. hefur fjhn. d. ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Ég hef skilað nál. á þskj. 678 og legg til, að frv. verði fellt. Meginástæðurnar fyrir því, að ég legg til, að frv. verði fellt, eru þær, að þetta frv. felur í sér þannig breytingar á gildandi l. um kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn, að ríkisstj. fengi samkv. þessu frv. svo víðtækar heimildir til þess að semja við erlendan aðila um byggingu verksmiðjunnar og rekstur hennar og um sölu á framleiðslunni, að ég tel, að það sé ekki rétt að veita slíka heimild á meðan jafnmikið skortir á um upplýsingar um það, hvernig sá samningur yrði endanlega, sem ríkisstj. gerði við þennan erlenda aðila. Ég tel líka, að það sé gert ráð fyrir því að heimila hinum erlenda aðila allt og mikla þátttöku í þessu rekstrarfélagi og það sé gert ráð fyrir því að veita honum allt of sterka aðstöðu í sambandi við rekstur fyrirtækisins. Nokkrar upplýsingar hafa verið veittar um málið, eins og það liggur nú fyrir, og skal ég minnast hér á nokkur þau atriði, sem fram komu á fundi fjhn. og máli varða. Upplýst er, að nú sé gert ráð fyrir því, að stofnkostnaður þessarar verksmiðju verði 145–150 millj. kr. Ráðgert er, að þessi stofnkostnaður fáist með þeim hætti, að í fyrsta lagi sé um að ræða hlutafé, sem nemur 60 millj. kr., vörukaupalán frá Export-lmport bankanum, sem nemur 28 millj. kr., og lán frá hinum erlenda aðila, sem á að verða þátttakandi í verksmiðjufélaginu, 34 millj. kr. og auk þess síðan nokkur smærri erlend lán, þannig að heildarstofnkostnaðurinn fengizt eða í kringum 145 millj. kr. Það er því ljóst af þessu, að ríkissjóður mundi þurfa að taka á sig talsverðar lánsútveganir fyrir fyrirtækið og veita þó nokkrar ríkisábyrgðir, vegna þess að talsvert af þessum lánum, sem fyrirhugað er að taka, er til tiltölulega stutts tíma, til 7–10 ára. Upplýsingar voru gefnar um það, að talsverð óvissa ríkti um rekstur þessa fyrirtækis, og þar skipti að sjálfsögðu mestu máli um verð á framleiðsluvöru verksmiðjunnar, en mér sýnist á þeim upplýsingum, sem gefnar voru, að allmikil hætta sé á því, að um nokkurn taprekstur kunni að vera að ræða nokkur fyrstu árin. Þó gæti orðið um hagstæðan rekstur að ræða, ef verðið á framleiðslunni væri í hámarki þess, sem kunnugt er nú um, að þessi framleiðsluvara seljist á. Sá erlendi aðili, sem hér er gert ráð fyrir, að verði þátttakandi í byggingu verksmiðjunnar og fái einkasöluumboð á framleiðsluvörum hennar, mun vera einn stærsti framleiðandi í þessari grein í heiminum og ábyggilega sá, sem hefur mest af þessari vöru til sölumeðferðar af öllum aðilum. Upplýst er, að hann hafi haft með höndum um 65% af sölu á slíkri framleiðslu sem þessari af því magni, sem selt hefur verið í Vestur-Evrópu að undanförnu. Það er því enginn vafi á því, að hér er fyrirhugað að gera samning við mjög voldugan aðila og mér sýnist, að hann eigi að fá hér ákaflega sterk tök, þar sem hann á að eiga í framleiðslufélaginu minnst 39% af hlutafénu, en beinlínis er gert ráð fyrir því, að hann geti átt allt að 49%, ef sveitarfélögin á Norðurlandi notuðu sér ekki sinn rétt til þess að eiga 10% af hlutafénu, því að upplýst var, að hringurinn væri tilbúinn að bæta við sig hlutafé til viðbótar við þessi 39%. Mér sýnist því, að þessi voldugi hringur komi til með að verða mjög stór aðili að sjálfu framleiðslufélaginu, en fái síðan alger yfirráð varðandi sölu á framleiðsluvörum verksmiðjunnar. Upplýst hefur verið, að sölufélagið eigi að fá í sölulaun 10% af verði miðað við 3000 tonna sölu á ári, 12% miðað við 6 þús. tonna sölu á ári, 15%, ef salan verður 9 þús. tonn, 18%, ef salan verður 12 þús. tonn, 21% sölulaun, ef salan verður 20 þús. tonn, 24% sölulaun, ef salan verður 24 þús. tonn, sem gert er ráð fyrir, að geti verið hámarksframleiðsluafköst verksmiðjunnar á ári, en 31%, ef sölumagnið fer yfir 24 þús. tonn á ári, sem gæti að sjálfsögðu verið, ef nokkur framleiðsla hefði safnazt fyrir og ekki selzt á fyrra árinu, en full framleiðsluafköst hefðu svo aftur orðið á því síðara. Manni kemur þetta þannig fyrir sjónir, að þessi söluþóknun sé gífurlega há, en það er að vísu ekki gott að gera sér fulla grein fyrir því, hvað sanngjörn sölulaun ættu að vera, vegna þess að maður veit of lítið um það, hvernig sala á þessari vöru fer fram og hversu kostnaðarsöm sölumeðferðin er. En það hefur jafnframt komið fram, að nokkur hluti eða talsverður hluti af þessari söluþóknun eigi raunverulega að skila sér aftur til Íslendinga vegna þess að sölufélagið eigi að greiða skatt, sem numið geti 45% af hagnaði sölufélagsins, en meginhlutinn af söluumboðslaununum yrði einmitt talinn sem hreinar tekjur sölufélagsins eða að mestu leyti, svo að þó nokkur hluti af þessum háu sölulaunum kæmi til með að renna til Íslendinga í gegnum skattgreiðslur. Þá er einnig upplýst, að hinn erlendi aðili eigi að fá 6% miðað við framleiðsluandvirði verksmiðjunnar á ári hverju vegna tækniupplýsinga og leiðbeininga í sambandi við stjórn og rekstur. Mér sýnist því, að hinn erlendi aðili, sem vonlegt var um þennan volduga hring, tryggi sig býsna vel, hann fær 6% örugglega í sinn hlut á hverju ári af framleiðsluandvirði verksmiðjunnar vegna þessara upplýsinga, sem hann lætur í té, og síðan fær hann þessi gífurlega háu sölulaun og hefur einkaumboð varðandi alla söluna. Hér er að vísu ekki um ýkja stórt fyrirtæki að ræða. Upplýst var, að í verksmiðjunni mundu vinna í kringum 30 manns, og kann það þó að verða eitthvað nokkru meira, þegar hún er komin alveg í fulla stærð. Ég er ekki alveg viss um það. En hvort heldur sem litið er á stofnkostnað verksmiðjufyrirtækisins eða litið er til þess mannafla, sem gert er ráð fyrir, að vinni við verksmiðjuna, er ekki hægt að ætla, að hér sé um ýkja stórt fyrirtæki að ræða, ekki einu sinni á íslenzkan mælikvarða. Mér þykir því býsna hart í sambandi við stofnsetningu þessa fyrirtækis, að það skuli þurfa að fara þá leið í þessu, sem fyrirhuguð er, að hinn erlendi aðili, jafnsterkur og hann er á þessu sviði, eigi að fá svona gífurlega sterk tök eins og hann fær óumdeilanlega á þessu fyrirtæki, að maður ekki segi, að þetta verði hans fyrirtæki að langsamlega mestu leyti. Með hliðsjón af þessu, sem ég hef sagt um ýmis ákvæði, sem felast í frv. um fyrirkomulag á rekstri verksmiðjunnar og mjög svo víðtæku heimildir, sem í því felast til handa ríkisstj. til þess að semja við erlendan auðhring um byggingu og rekstur fyrirtækis hér í landinu, verð ég á móti því, að þetta frv. verði samþ., og tel, að það ætti að fella frv. og þá stæðu að sjálfsögðu eftir 1. um kísilgúrverksmiðju, eins og þau eru nú, og ætti þá ríkisstj. að vinna áfram að því að reyna að leysa málið á þeim grundvelli, sem þau gera ráð fyrir og heimila. Það er að vísu sjálfsagt, að það getur orðið um að ræða meira eða minna samstarf og samninga við erlenda aðila í sambandi við uppkomu slíkrar verksmiðju, eins og hér um ræðir, og rekstur hennar, en samstarf eða samblöndun á þann hátt, sem gert er ráð fyrir með þessu frv. og þeim upplýsingum, sem hér hafa verið lagðar fram, getum við Alþb.-menn ekki fallizt á og leggjum því til, að frv. verði fellt.



Herra forseti. Þegar þetta frv. lá fyrir fjhn. þessarar d., óskuðum við fulltrúar Framsfl. í n., hv. 11. þm. Reykv. og ég, eftir því, að gefin yrði ótvíræð yfirlýsing um, að framkvæmd l. yrði þannig, að félögin, sem um ræðir í frv., skyldu í einu og öllu lúta íslenzkri löggjöf og íslenzku dómsvaldi, og ef til þess kæmi, að ágreiningsmálum yrði skotið til úrskurðar gerðardóms, skyldi Hæstiréttur tilnefna oddamann í dóminn. þessi yfirlýsing fékkst ekki, og því höfum við lagt fram í nál. okkar á þskj. 707 till. til rökstuddrar dagskrár. Þessi dagskrártill. okkar er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Með því að d. telur, að frv. að samningi, er gerður kann að verða við hið erlenda fyrirtæki, eigi að leggjast fyrir Alþ. til ákvörðunar, telur d. ekki ástæðu til að gefa þær heimildir, er í frv. felast, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“



Herra forseti. Ég skal reyna að lengja ekki þessar umr., en ég tel þó alveg nauðsynlegt vegna þeirra minni hl. nál., sem hér hafa komið fram, að segja nokkur orð, svo að mönnum verði það fullkomlega ljóst, hvað hér er um að ræða, hafi þeim ekki verið það áður. Ég get út af fyrir sig ekki sagt, að mig furði á nál. hv. 5. þm. Austf., vegna þess að þeir, hann og flokksbræður hans, hafa af einhverjum lítt skiljanlegum ástæðum breytt um viðhorf til þessa máls, þannig að það lá ljóst fyrir, þó að ekki lægi ljóst fyrir, af hvaða ástæðum það væri, og skal ég engar getgátur uppi um það hafa. Hann lýsti hér í sínu máli í rauninni efnislega alveg rétt þeim samningum, sem stendur til að gera, og þeim drögum, sem þegar hafa verið gerð að samningum, en mér skildist helzt, að það væri tvennt, sem hann hefði á móti þeim eftir hans ræðu að dæma. Annars vegar væri það, að ríkissjóður tæki á sig áhættu, og hins vegar væri það, að hinn erlendi aðili yrði of sterkur. Varðandi áhættu ríkissjóðs, þá auðvitað verður aldrei fullkomlega um hana vitað, en það má raunar segja, að það hljómi dálítið einkennilega í eyrum hér, þegar sagt er af hálfu aðila, sem hingað til hafa talið og það með réttu, að vel væri gerlegt að ríkissjóður tæki á sig nokkra áhættu til þess að byggja upp atvinnurekstur úti um landsbyggðina, að það sé eitt gundvallaratriðið til andstöðu við málið, að nokkur áhætta verði fyrirríkissjóð að veita þessar ábyrgðir. Ég hygg mig geta alveg fullyrt það, að svo miklu leyti sem nokkuð verður fullyrt, að þessar ábyrgðir, sem hér er um að ræða, séu sannarlega með minnstu áhættuábyrgðum, sem ríkissjóður tekur á sig eða hefur tekið á sig í sambandi við atvinnuuppbyggingu úti um land. Það er að vísu ekki nákvæmlega hægt að segja, hver verður afrakstur þessarar verksmiðju, en það hefur verið kannað bæði það lakasta og það bezta, sem hugsanlegt er, að út úr þeim rekstri komi, og þó að það sé rétt, að það sé líklegt, að það geti orðið halli á rekstri verksmiðjunnar fyrstu árin miðað við það, að allt gangi með því versta, sem við höfum talið, að hugsanlegt væri, jafnast það þegar eftir 3–4 ár og verður úr því mjög verulegur hagnaður. Hitt atriðið varðandi áhrifavald hins erlenda aðila, þá á það auðvitað heldur ekki við nokkur rök að styðjast. Hér er ekki um stórt fyrirtæki að ræða. Út af fyrir sig má segja, að Íslendingar hefðu auðveldlega ráðið við að byggja þessa verksmiðju sjálfir, en ástæðan til þess, að frá upphafi hefur verið leitað til erlendra aðila og það í rauninni með, að ég hygg, samhljóða stuðningi allra hv. þm. í sambandi við kísilgúrl., þegar þau voru á sínum tíma sett, - ég man ekki til, að nein andstaða væri gegn þeim, - ástæðan er fyrst og fremst sú, að það er talið, og ég er sannfærðari um það eftir því sem ég kynni mér betur þetta mál, - það hefur fallið í minn hlut að leiða þessar umr. og vera stjórnarformaður í kísiliðjunni, - að það væri algert glapræði, að Íslendingar færu sjálfir að ráðast út í að byggja þessa verksmiðju, án þess að geta komizt í samband við aðila, sem gæti tryggt bæði tækniþekkingu og sölu framleiðslunnar að svo miklu leyti, sem auðið er að fá nokkurn til þess formlega að taka á sig slíka algera skuldbindingu. Það liggur ljóst fyrir og er engin ætlun að breyta því, að íslenzka ríkið verður meiri hl.-eignaraðili að þessari verksmiðju. Og hvort hinn erlendi aðili á 29% eða 39% eða eitthvað þar á milli, það auðvitað skiptir ekki hinu minnsta máli nema að því leyti, að það getur aukið áhuga hans á því að stuðla að sem beztri afkomu verksmiðjunnar eftir því sem hann á meira. En allavega er meiri hl.-aðstaða Íslands tryggð. Þetta er alíslenzkt hlutafélag og lýtur íslenzkum I. að öllu leyti og því ekki um það að ræða, að hér sé verið að veita þessum erlenda aðila, þótt fjársterkur sé, sem hann vissulega er, og ég segi, að það er vel, þá er ekki verið að veita neina sérstöðu hér í landi á neinn minnsta hátt. Hitt er svo sagt í þessu sambandi jafnhliða, sem talað er um, að fyrirtækið sé lítið, og það er rétt, að það er ekki mjög stórt, en getur hins vegar orðið mjög gagnlegt til atvinnuuppbyggingar á þessu landssvæði, að hinn erlendi aðili fái einhverja sterka aðstöðu hér á landi. Það er rétt, að hann ætlar að setja hér upp sölufélag, sem yrði staðsett hér, er það er eingöngu eftir ósk okkar Íslendinga og íslenzku samninganefndarinnar. Við höfum lagt á það mikla áherzlu, að sölufélagið yrði hér staðsett, og það er vegna þess, að þetta félag kemur til með að gefa landinu verulegar tekjur miðað við það samkomulag, sem tekizt hefur að fá um, hvernig það félag verði byggt upp. Útgjöld þess verða hverfandi lítil, þannig að það má segja, að meginhluti þeirra umboðslauna, sem til sölufélagsins renna, verði skattskyld, þannig að 45% af þeim verði eftir í landinu í formi skatta til ríkis og sveitarfélaga. Þetta er að sjálfsögðu mjög mikið hagsmunamál fyrir það bæjarfélag, þar sem sölufélagið yrði staðsett, en það er ætlunin, að verði Húsavík. Það er auðvitað með einu símtali hægt að koma því til leiðar, að þetta sölufélag verði ekki hérlendis. En ég vil ekki bera ábyrgð á því. Það getur verið, að einhverjir hv. þm. vilji gera það. Ég vil það ekki. Ég tel, að það sé ekki verjandi, og ég held, að ég geti talað þar fyrir munn allra meðnm. minna í samninganefndinni við Johns Manville. Ég vil svo taka það fram, án þess að fara nánar út í þetta mál, að það er skoðun okkar allra í samninganefndinni, að samkomulagshorfur eða samningar þeir, sem nú er nokkuð öruggt að takist að gera við Johns Manville, séu okkur mjög hagstæðir og leggi traustan grundvöll að afkomu þessa fyrirtækis í framtíðinni. Og það væri okkur til mikils tjóns, ef við spiluðum úr höndum okkar þeim möguleika að gera þessa samninga. Það kann vel að vera, að á grundvelli samninganna um kísilgúrverksmiðju, eins og þeir eru í dag, væri hugsanlegt að finna einhverja erlenda aðila, sem vildu eiga við okkur einhverja samvinnu. Það er búið að athuga það mál víða, eftir að slitnaði upp úr samningum við hið hollenzka fyrirtæki AlME, en ég held, að ekki nokkur af okkur, sem höfum komið nærri þessu máli, mundum telja, að það væri til bóta og í rauninni í því stórfelld áhætta og engar líkur til, að við getum tryggt okkar hagsmuni á líkan hátt og við teljum nú vera auðið að gera. Menn kunna að spyrja. Má þetta mál ekki engu að síður bíða til næsta þings? Það má ekki bíða til næsta þings af mjög einföldum ástæðum, þeim, að sannleikurinn er sá, að ég mundi ekki vilja fullyrða það, að Johns Manville biði þess tíma. Þeirra áhugi hefur ekkert verið meiri en okkar að ná fram þessu samkomulagi, og í annan stað eru fjárhagsástæður þannig, að okkur er það mikil nauðsyn að fá gengið frá samningum m.a. til þess að fá þau lán, sem eru okkur mjög þýðingarmikil, en Johns Manville ætlar að veita fyrirtækinu 800 þús. dollara lán eins og hv. 5. þm. Austf. upplýsti hér réttilega, og er það veitt með þeim kjörum, að ef erfiðleikar eru hjá verksmiðjunni, þarf ekki að greiða af því láni fyrr en afborganir annarra lána hafa verið greiddar, þannig að hér er að sjálfsögðu um mjög mikið atriði að ræða, auk þess sem er mikilvægt að fá endanlega gengið frá hlutafélaginu og að Johns Manville greiði sitt hlutafé. Framkvæmdir við kísiliðjuna eru í fullum gangi, og það hefði mjög alvarleg áhrif að stöðva þær. Vélar hafa þegar verið pantaðar. Fyrir þessu öllu voru heimildir á sínum tíma í kísillögunum. og það getur valdið okkur ófyrirsjáanlegu tjóni, ef ekki er hægt að halda áfram þessu verki með eðlilegum hætti. Ég tel þess vegna, að það væri til mikils tjóns og raunar ósýnt, hvað slæmar afleiðingar það gæti haft, ef fresta ætti þessu máli nú. Varðandi það, sem kemur fram í hinni rökstuddu dagskrá hv. fulltrúa Framsfl. í fjhn., get ég ekki annað en lýst nokkurri undrun yfir þeirri afstöðu. Í Ed. var sambærileg afstaða frá hálfu hv. þm. Framsfl. í þeirri d. að undanteknum hv. l. þm. Norðurl. e., Karli Kristjánssyni, sem hefur fylgzt með þessu máli frá upphafi, unnið mjög dyggilega og gott starf í þeirri n., sem að þessu hefur unnið, og á grundvelli sinnar þekkingar og reynslu af því máli markaði hann sína afstöðu. Þar var því hins vegar haldið fram, að ekki hefði komið nægilega skýrt fram, hvað gert væri ráð fyrir, að yrði um deilumál milli Johns Manville og Íslendinga eða hvað yrði í samningnum um þau atriði. Því var í Ed. lýst yfir bæði af mér sem formanni samninganefndarinnar þar og hv. 1. þm. Norðurl. e., Karli Kristjánssyni, hvað gert væri ráð fyrir, að yrði í umræddum samningi eftir þeim viðræðum, sem við hið ameríska fyrirtæki hafa farið fram, og hæstv. iðnmrh. gaf þar almenna yfirlýsingu, sem hann einnig endurtók hér í Nd., og gerði hér einnig, að ég hygg, grein fyrir þeim upplýsingum, sem fram hefðu komið í Ed. um, hvað hugsað væri í þessu sérstaka tilfelli. Ég gerði einnig grein fyrir þessu í fjhn. hv. Nd., þar sem ég mætti eftir ósk formanns n. til að gefa upplýsingar, sem þar var beðið um og að sjálfsögðu var eðlilegt að gefa, og þar skýrði ég enn frá því, að það væri gert ráð fyrir, að í þessum samningi yrði sérstakt ákvæði um, hvernig útkljá skyldi deilumál, þannig að þar yrði að sjálfsögðu dæmt eftir íslenzkum lögum, og ef um deilur yrði að ræða, sem ekki færu fyrir íslenzka dómstóla, þá yrði gerðardómur, sem yrði þannig skipaður, að hvor aðili tilnefndi sinn mann og Hæstiréttur tilnefndi oddamann eins og algeng venja er hér á landi. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að það sé gersamlega ómögulegt að gefa yfirlýsingu um það, að í komandi framtíð verði ekki undir neinum kringumstæðum notaðar aðrar aðferðir til að leysa deilumál milli þessara aðila. Eftir að lögin um gerðardóm Alþjóðabankans hafa verið gerð að lögum þá eru það íslenzk lög, og hv. framsóknarmenn, sem töluðu í Ed., staðfestu það einnig þar, að það væri einnig þeirra skoðun, að að sjálfsögðu væru það orðin íslenzk lög, eftir að Alþ. hefði staðfest þau, og það er auðvitað ekki með nokkru móti mögulegt fyrir ríkisstj. að gefa yfirlýsingu um það, að á einhverjum seinni tíma, seinni stigum máls, eftir mörg ár, kunni ekki þykja henta að nota slíka aðferð í deilu, sem við skulum vona, að ekki rísi, en kynni að rísa milli íslenzka ríkisins og þess aðila, sem hér er um að ræða. Það er auðvitað gersamlega útilokað að gefa slíka yfirlýsingu. Hitt er hægt að gefa yfirlýsingu um, sem liggur ljóst fyrir, að í samningnum sjálfum, eins og hann er, er gert ráð fyrir þessu gerðardómsákvæði, sem ég hef skýrt frá. Að minni hyggju eru það þess vegna einhverjar aðrar ástæður, sem valda því, ef menn eru á móti málinu, eftir að þetta liggur fyrir, sem ég hér hef skýrt frá. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að lengja þessar umr. meira af minni hálfu. Ég taldi rétt, að þetta kæmi fram, þar sem það hefur fallið í minn hlut að bera nokkra ábyrgð á þeim samningum, sem fram hafa farið við hið ameríska fyrirtæki. Ég teldi vera okkur til mikils tjóns, ef það rynni út í sandinn, sem gert hefur verið í þessu máli.



Herra forseti. Þar sem hér er um að ræða mál, sem snertir fólkið á Norðurlandi og Norðausturlandi öðru fólki fremur, vil ég leyfa mér að leggja nokkur orð í belg. Ég veit, að það mun vera óhætt að fullyrða það, að almenningur þar nyrðra fylgist af mjög miklum áhuga og athygli með afdrifum þessa máls hér í þinginu og yfirleitt óskar það málinu framgangs. Ég veit það af viðtölum við margt fólk fyrir norðan, að það er mikill áhugi á þessu máli, og menn vilja, að það komist í höfn, því að þó að hér sé ekki beinlínis um stórmál að ræða frá atvinnulegu sjónarmiði eða mundi a.m.k. ekki þykja það hér við Faxaflóa, ber þess þó að gæta, að þar norður frá eru menn óvanir því, að nýstárlegir hlutir gerist á atvinnusviðinu, allra sízt að það gerist fyrir atbeina ríkisvaldsins, en þegar það gerist, glæðir það vonir manna um fleiri og meiri atvinnutækifæri og traustari byggð. Þess vegna taka menn fegins hendi öllu því, sem getur stuðlað að slíku. Og sérstaklega er nú ástæða til að taka vel öllum heiðarlegum tilraunum til stofnunar atvinnutækja norðanlands, þegar sá landshluti hefur einmitt, ef svo mætti segja, misst af stóra vinningnum, sem er álbræðslan, því að hvað sem um það mál má annars segja verður því ekki neitað, að þar er um að ræða fyrirtæki, sem hlýtur að verða feiknaleg atvinnulyftistöng, hvar sem það er sett niður. Atvinnujöfnunarsjóður er auðvitað spor í rétta átt, þó að það sé stutt spor, en ég vil aðeins líta á hann sem litla byrjun á meiri, ákveðnari og markvissari lagasetningu, sem miði að því að skipuleggja byggð þjóðarinnar í landinu. Ég er að minnast á Atvinnujöfnunarsjóðinn hér, þó að það komi ekki beinlínis þessu máli við, af því að mig langar til að skjóta inn þeirri till., að hann verði ávaxtaður og honum stjórnað t.d. frá Akureyri. Ég sé ekki neitt, sem mælir gegn því, en allt, sem mælir með því. En svo að ég snúi mér að kísilmálinu, virðist svo sem að í fyrra hafi allir flokkar hér á hv. Alþ. verið þolanlega sammála um afgreiðslu málsins, eins og það lá fyrir þá, og þar á meðal um aðild útlendinga að fyrirtækinu, en það er náttúrlega grundvallaratriði. En eins og málið liggur nú fyrir, eins og frv. liggur nú fyrir þessu þingi, þá er náttúrlega um mjög verulegar breytingar að ræða frá því, sem áður var, og sumar reyndar til bóta frá mínum bæjardyrum séð en aðrar að sjálfsögðu nokkuð athugaverðar, a.m.k. á pappírnum. Lakast er þó það, að samningamönnum okkar hefur ekki unnizt tími til að ganga það mikið frá samningum, að unnt væri að leggja fyrir hv. Alþ. samningsuppkast. Það verður að sjálfsögðu að telja mjög miður farið, einkanlega nú, eftir að alúminíummálið hefur verið til lykta leitt og hefur verið fjallað um það hér á þinginu, en sporin þaðan hræða að sjálfsögðu. Með tilliti til þeirra skýringa, sem nú hafa fengizt frá samninganefndarmönnum okkar, þ. á m. hæstv. fjmrh., sem talaði nú rétt áðan og er formaður nefndarinnar, formaður Kísiliðjunnar, að ég held, þá vil ég álíta, að þm. verði að taka þær góðar og gildar, a.m.k. geri ég það og lýsi því yfir hér með fyrir mitt leyti, að ég tel, að rétt sé að samþykkja frv., eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. n. gaf okkur þær upplýsingar, að það hollenzka fyrirtæki hefði ekki haft fjárhagslegt bolmagn - ég held, að ég hafi heyrt það rétt - til að halda áfram því starfi, sem það hafði tekið að sér. Þegar frv. um að hefja kísilgúrverksmiðjuna við Mývatn lá fyrir síðast,var sagt um þetta fyrirtæki, fyrirtækið AIME, eða hvernig sem á að bera það fram: „Framleiðslufyrirtæki, verzlunarfyrirtæki með efnavörur ýmiss konar. Hefur fyrirtækið gott dreifingarkerfi með slíkar vörur og traust viðskiptasambönd.“ Og svo, með leyfi hæstv. forseta: „Samvinna þess þykir bezt tryggð með því, að hið erlenda fyrirtæki hætti sjálft fjármagni í kísilgúrverksmiðjuna.“ M.ö.o., okkur var sagt hér á Alþ., að þetta fyrirtæki, sem þarna væri verið að semja við og þetta allt saman ætti að byggjast á, væri mjög traust fyrirtæki og hefði mjög góð viðskiptasambönd í Evrópu. Nú allt í einu er sagt við okkur: Þetta fyríttæki hefur ekki fjárhagslegt bolmagn. Megum við ekki fá dálítið betri upplýsingar um þetta? Ég þykist alveg hreint vita fyrir víst; að það var ekki verið að blekkja okkur neitt þegar hitt frv. var lagt fyrir. Hæstv. ríkisstj. hafi verið búin að ganga úr skugga um það, að þetta hafi verið mjög tryggt fyrirtæki, sem þarna var. Hvað hefur breytzt í millibilinu? Það langar mig til að fá að vita. Ég kastaði því hér fram við 1. umr. þessa máls, að við ættum að fá það upplýst, sem ég held, að hafi breytzt, þ.e. hvort Johns Manville hafði hótað þessu fyrirtæki vissum hlutum, ef þeir væru að skipta sér af þessu, og mér þætti vænt um að vita, hvort hæstv. ríkisstj. hefur einhverja hugmynd um slíkt. Ef þetta fyrirtæki hefur ekki allt í einu orðið hálffallít, beðið eitthvert stórt fjárhagslegt tjón eða eitthvað annað slíkt, hefur það sama fjárhagslegt bolmagn til að leggja í þetta tiltölulega litla fyrirtæki fyrir norðan, eins og það hafði fyrir 2 árum. Það hlýtur eitthvað að vera rangt hér í, nema þá að það hafi komið þarna til, að þessi stóri aðili hafi sagt: Vert þú ekki að skipta þér af þessu. Og það er það, sem ég held, að hafi gerzt. Við erum búnir að verða varir við þetta áður. Það var áður búið að leita til eins ákveðins fyrirtækis, ef ég man rétt, var það ekki, ég held það hafi verið þýzkt fyrirtæki, það hafi verið athugað um þetta nokkurn tíma, en síðan kippti þetta fyrirtæki að sér hendinni. Mig langar að fá upplýsingar um þetta, vegna þess að ég kann ekki við, að það sé verið með feimnismál hér í þessum efnum. Hæstv. ríkisstj. hefur haft þann hátt undanfarið að reyna að telja okkur trú um, að það væri einhver frjáls samkeppni ríkjandi í heiminum, og ég vil fá það fram hjá þessari hæstv. ríkisstj., að þetta séu ósannindi, það sé ekki nein frjáls samkeppni ríkjandi í heiminum í þessum hlutum, það, sem sé ríkjandi í heiminum, sé drottnun ákveðinna einokunarhringa á þessum sviðum, voldugra einokunarhringa, sem skipi fyrir, hvað gera skuli. Ef menn hafa farið eins og börn út í þetta upphaflega, hafandi ekki hugmynd um, að heimurinn væri þannig í kringum þá, þá er kominn tími til þess, að þeir opni augun. Og ég held, að það sé það, sem hefur gerzt þarna. Hæstv. ríkisstj. hefur ekki gert sér það ljóst, að það eru allmargir áratugir síðan nokkrir einokunarhringir lögðu yfirleitt undir sig markaði og sölumöguleika á ákveðnum sviðum iðnaðar í veröldinni, og þegar maður er að reyna að pota sér áfram af áhuga en litlum auði, verður maður fyrir því, að þessir hringir vilja fá að ráða og vilja fá að segja fyrir verkum. Við ætluðum að vera voða hraustir eins og víkingar, Íslendingar og berjast fyrir að koma út kísilgúr. Vafalaust hefur verið talað við allar dönsku bjórverksmiðjurnar og þær þýzku til að athuga, hvort þær vildu kaupa þetta, vegna þess að þær eru einn höfuðkaupandi í þessum hlutum, svo að það eru þarna vinir okkar og frændur, sem nota þetta. Vafalaust hefur verið unnið að því, og það hefur verið fengið fyrirtæki, sem er tiltölulega traust sölu fyrirtæki, til að starfa að þessu. En svo bara kemur allt í einu upp, að þetta er allt blekking. Menn reka sig á það, að allt í einu ræður þetta fyrirtæki ekki við neitt. Markaðurinn er einokaður. Það er einn voldugur aðili sagður vera með 65% af framleiðslunni og sölu kannske á svo og svo miklum hluta af hinu. Hann segir: Hingað og ekki lengra. Hvað ætlið þið að fara að flækjast út í þetta? Kippið að ykkur hendinni. Það er bezt, að við fáum að vita, hvað gerist í þessum frumskógi villidýranna, þar sem nokkur ljón rífa til sín ljónspartinn af þessu öllu saman, nokkrir einokunarhringir, sem vilja fá að ráða og segja við menn, ef þeir fara að flækjast út í þetta, eins og við hérna heima með eitt lítið hollenzkt fyrirtæki til að vinna fyrir okkur: Hættið þið þessu. Svo kemur hæstv. fjmrh. hér og segir við okkur: Ja, af einhverjum lítt skiljanlegum ástæðum hefur stjórnarandstaðan að miklu leyti breytt um skoðun. Ég held, að ég hafi það rétt eftir honum: af lítt skiljanlegum ástæðum. Við skulum fyrst tala um þær lítt skiljanlegu ástæður, sem valda því, að það skuli hafa verið lagt frv. fyrir Alþ. fyrir tveimur árum, sem er búið að gerbreyta núna í það öfuga við það, sem það var. Hvað var það, sem við ætluðum að gera fyrir tveimur árum? Við Íslendingar ætluðum að taka í okkar þjónustu erlent félag til að láta þetta félag selja fyrir okkur kísilgúr úti í Evrópu. Við sögðum við þetta félag: Það er gott, að þú leggir 10% í þetta framleiðsluhlutafélag okkar. Ríkið sem sé átti að eiga þetta framleiðsluhlutafélag, en við gátum vel hugsað til þess, að þeir ættu þarna 10%, kannske upp undir 20%, það hafði litla þýðingu svo að segja, það var bara eins og eins konar trygging, svo að þeir hefðu einhverja dálitla hagsmuni af því. Við höfðum öll völd og ráð þar. Nú og við ætluðum enn fremur að hafa full tök á þessu sölufélagi líka. Við ætluðum sjálfir að eiga 40% af hlutafénu. Þar með vorum við Íslendingar að taka erlendan aðila í okkar þjónustu til að vinna að því að útbreiða vöru, sem íslenzka ríkið ætlaði að framleiða í íslenzkri ríkisverksmiðju. Hvað er það, sem hefur breytzt? Það, sem hefur breytzt, er, að nú kemur frv., þar sem erlendur einokunarhringur býðst til að taka okkur í sína þjónustu, taka kísilgúrverksmiðjuna íslenzku svo að segja undir sína stjórn. Hann skuli eiga milli 39–49% af hlutafénu í framleiðslufélaginu og hann skuli fá alls konar sérréttindi hér heima í sambandi við þetta framleiðsluhlutafélag og þá eign, sem hann á í því, og í sambandi við sölufélagið, sem hann á aleinn. M.ö.o., málinu er gersamlega snúið við. Okkar hraustu íslenzku víkingum, sem áttu að herja á meginland Evrópu til að útvega þar markað fyrir kísilgúr, er sagt: Verið þið ekki að fást við þetta, þið skulið puða við Mývatn, ég skal taka það, sem mér þóknast að taka. Það er sá ameríski einokunarhringur, sem er kominn þarna í spilið og ætlar nú að fara að ráða. Við heyrðum á hæstv. fjmrh., að hann sagði: Ja, það dugar nú ekki fyrir okkur að vera að hugsa neitt sérstaklega mikið um þetta. Við verðum að flýta okkur. Johns Manville liggur á. Ef hann ekki fær svar núna, - það er náttúrlega hægt með einu símtali að segja nei, - er það búið að vera. Ég veit, að þetta mun hæstv. fjmrh. segja algerlega satt. Ég efast ekki um, að það sé alveg hárrétt hjá honum. Þessir karlar segja við menn: Hvað eruð þið litlir karlar þarna úti á Íslandi að flækjast í þessu? Hérna er tilboð, ef þið takið því. Það er mikið, að þeir skyldu ekki setja 24 klst. úrslitafrest, við vorum nú vanastir því frá Bandaríkjamönnum þannig. Það er vafalaust hárrétt, að ef við ætlum að fara eitthvað að hugsa í þessum málum, þá er þetta búið, og ég held, að það sé gott, að við hugsum. Nú er lagt til, að í staðinn fyrir, að við Íslendingar reynum sjálfir að vinna að framleiðslu kísilgúrs og hafa ítök í sölu hans, ofurseljum við okkur amerískum einokunarhring, sem hvort sem er drottnar svo að segja yfir þessum markaði. Og svo finnst hæstv. fjmrh. það vera af lítt skiljanlegum ástæðum, að við séum núna á móti því, sem við gátum vel hugsað okkur áður. Það er alveg gerólíkt, tvennt ólíkt, sem þarna er um að ræða. Annað var sjálfstæð íslenzk starfsemi, hitt er að gerast aftur þjónn einokunarhringa, eins og í gamla daga. Í þetta skipti er það ekki brennisteinninn, þetta er kísilgúr við Mývatn. En einokunarhringurinn, sem í hlut á, eða einokunarkóngurinn, hann er áreiðanlega eins sterkur og þeir gömlu Danakonungar voru, sem höfðu brennisteinseinokun á sínum tíma. Þegar hæstv. ríkisstj. lagði alúminsamninginn fyrir Alþ., lét hún fylgja með upplýsingar um Alusuisse, mjög greinilegar upplýsingar, og það var eins og ýmislegt fleira í þeim upplýsingum, sem gefnar voru, þær voru mjög góðra gjalda verðar, það var ekki verið að reyna að stinga neinu undir stólinn, heldur þvert á móti, það var sagt satt og rétt frá. Af hverju er ekki núna upplýst alveg hreint til fullnustu um Johns Manville, hvers konar fyrirtæki það er? Það er sagt jú, að það sé stórt fyrirtæki, en það er í raun og veru allt. Það er sagt, að það sé mjög voldugt á þessum markaði, og það er mjög rétt. Það er sagt, að sölumöguleikar séu takmarkaðir, það var sagt hérna áðan. Já, það er alveg rétt. Sölumöguleikar eru að vísu miklir, en þeir eru takmarkaðir af þessum hring, af því að þessi hringur ræður þessu, hann gín yfir þessum markaði. Hann einokar þennan markað, og það er rétt að segja það frá upphafi. Í staðinn fyrir, að við ætluðum að berjast við einokunarhring, erum við núna að ganga undir jarðarmen þess einokunarhrings. Við skulum segja þetta líka. Þetta er sannleikurinn í því. Það var tæpt ofurlítið á því, þegar gamla frv. lá hér fyrir um árið, að það væri mjög voldugur hringur, sem við væri að fást, einmitt Johns Manville, og við þyrftum þess vegna að geta barizt við hann. Ég man ekki betur en það hafi verið sagt, og undir þeim forsendum ætluðum við að hafa þetta samband við þetta hollenzka félag, til að geta barizt þannig. Núna er gefizt upp í þeirri baráttu, og í staðinn er gengið einokunarhringnum á hönd. Og hæstv. fjmrh. finnst ástæða til að segja, að það séu lítt skiljanlegar ástæður, sem valdi því, að maður hafi breytt um skoðun. Ég held, að hæstv. ríkisstj. hefði átt að vera alveg hreinskilin í þessu frá upphafi, hún hefði átt að segja: Jú, við ætluðum að stofna íslenzkt ríkisfyrirtæki, við ætluðum af okkar klókindum að fá duglegt hollenzkt sölufélag til að vinna þarna með okkur, og það var mjög skynsamlegt, en við rákum okkur á það, að þetta félag hafði ekkert bolmagn, ef þessi hringur vildi beita sér, og það var auðséð, að þessi hringur ætlaði að beita sér og þá gafst þetta hollenzka félag upp, og þá stöndum við hér uppi og getum ekki neitt, nema gefizt upp líka og gengið á hönd einokunarhringnum, og það er það, sem þetta frv. fjallar um. Þá lægi þetta alveg hreint fyrir. Við ætluðum áður að berjast og eiga eitthvað á hættu máske í þessu, og það gat verið mjög erfitt fyrir okkur. Nú hins vegar eigum við að vera hornrekur, þegar þessum hring þóknast. Hann á sjálfur mjög mikið af kísilgúrnámum, og það er gefið, að þegar eitthvað bjátar á, lætur hann svona námur eins og hjá okkur sitja á hakanum, ef um það er að ræða, að við verðum hornreka. Hann á slíkar námur víðar en á Íslandi. Ég hef því miður ekki mjög miklar upplýsingar um þennan hring. Ég hef ekki náð í þau plögg, sem ég hafði von um að fá. Það er nú einu sinni svo með allt, sem snertir slíkar upplýsingar, að það er varla að fá hér í Reykjavík, ekki einu sinni þau tímarit, sem kunnust eru í veröldinni eins og bandaríska tímaritið „Fortune“, helzta business-tímarit Bandaríkjanna. Það, sem ég veit um hringinn, veit ég m.a. úr bók, sem þegar er orðin nokkurra ára gömul, en þá, þegar þær upplýsingar voru gefnar, 1955, hafði Johns Manville Co. sem activan, sem raunverulegan höfuðstól 217 millj. dollara eða á milli 8–9 þús. millj. ísl. kr. Ég býst við, að það muni vera mun meira nú eftir 10 ár, því að ég veit, að þessi hringur hefur vaxið mjög mikið á millibilinu. Ég gizka á, að hans fjármagn sé ekki undir 10–20 þús. millj. ísl. króna. Hann slagar þannig alveg upp í þann svissneska alúminíumhring, sem við vorum að semja við, og þessi hringur stendur heldur ekki neitt einstakur. Hann er einn af hringunum í þeirri samsteypu, sem er kennd við Morgan, einni voldugustu samsteypu, sem nú er til í veröldinni. Hann er einn af þeim iðnaðarhlutafélögum, sem ásamt Coca Cola og United States Steel Company og General Electric og International Business Machines eru í Morgan-samsteypunni. Þannig, að sá aðili, sem við erum þarna að eiga við, er ekki bara eitt félag út af fyrir sig í Bandaríkjunum, Johns Manville & Co. Þetta er önnur voldugasta samsteypan sem til er í veröldinni, Morgan-samsteypan, sem við hliðina á Rockefeller-samsteypunni er sú voldugasta, sem til er í veröldinni. Það er þess vegna vitað mál, að við erum þarna að eiga við aðila, sem er hvað styrkleika, auð og áhrifavald snertir svoleiðis margfalt, margfalt sterkari en við, og ef við lendum í einhverjum deilum við hann út af einhverju, þó að þetta sé lítið fyrirtæki og slíkt, hefur hann áhrifavald á bak við sig, sem við mundum litið ráða við. Þess vegna eiga þessar upplýsingar að liggja fyrir. Þetta fyrirtæki er ekki bara fyrirtæki í kísilgúr. Þetta fyrirtæki er eitt helzta fyrirtæki í asbestframleiðslu í veröldinni. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að meira að segja suður í Suður-Afríku eigi það ítök í stórum námum, og ég man ekki betur en t.d. á Kýpur hafi þetta fyrirtæki líka ítök. Þess fé stendur víða um veröld. Og í sjálfum Bandaríkjunum og raunar líka í Kanada, þar sem það hefur mjög mikil ítök, er þetta eitt helzta fyrirtækið í öllum byggingariðnaði. Þetta fyrirtæki er þannig mjög voldugur hringur í enn þá voldugri hringasamsteypu, og ég skil þess vegna vel, að það tali þannig við hæstv. fjmrh., að annaðhvort þurfi að ganga að þessum hlutum, eða þá, að þetta sé búið. Þeir eru vanir að tala þannig, þessir herrar. En betur hefði ég kunnað við það, ef við hefðum fengið eins miklar upplýsingar og hægt var um þetta fyrirtæki, þannig að við vissum, hvað við erum að eiga við Því var haldið hérna fram af einhverjum í sambandi við umr. um alúminíumverksmiðjuna, ég held, að það hafi áreiðanlega verið einhver af hv. þm. stjórnarliðsins, ég held í útvarpsumr. í gærkvöldi eða fyrrakvöld, að það væri mjög ánægjulegt, að þegar við hefðum nú lagt út í þá vissu áhættu að eiga samninga við erlent fyrirtæki, skyldum við eiga þá við svissneskt fyrirtæki, við svo ágæta lýðræðisþjóð eins og Svisslendingar væru. Og maður skildi svo sem hvað á bak við bjó hjá þeim manni, sem auðsjáanlega hafði hugsað nokkuð um þetta. Hann áleit, að það hefði nú verið svona dálítið varasamt að leggja út í svona hlut, ef í staðinn fyrir svissneska alúminíumhringinn væri t.d. ameríski alúminíumhringurinn eða sá kanadíski, hringur, sem hefði eitthvert stórveldi á bak við sig. En hvað Johns Manville snertir, er einmitt um þetta að ræða. Það er voldugur amerískur einokunarhringur, sem hefur aðra voldugustu einokunarsamsteypu Bandaríkjanna á bak við sig, sem við þarna erum að semja við. Nú erum við að vísu ekki að semja um neitt stórt. Hringurinn verður ekki í krafti þess að setja fjármagn í þetta neinn voldugur aðili hér á Íslandi eins og svissneski hringurinn gæti orðið, en það er hins vegar alveg vert að gera sér ljóst, hvaða aðili það er, sem við erum að semja við, og þau rök, sem notuð voru af sumum þm. stjórnarliðsins í sambandi við alúmínið, að þetta væri svissneskt auðfélag, þau eiga ekki við hér. Hér er það amerískt auðfélag, sem við erum að eiga við, og það ekki af smærra taginu. Svo er því gerbreytt frá því, sem frv. var, að nú á að setja sérstök ákvæði um skatta. Meðan við vorum að ræða þetta hér áður fyrr, var það ríkið sjálft, sem átti þetta, þó að það væri í hlutafélagsformi. Við þurftum ekki að vera í neinum vandræðum með skatta eða neitt slíkt. Það var allt saman ósköp eðlilegt. Allt í einu kemur alveg nýtt frv., og það er lagt til í þessu frv., í 8. gr., að ríkisstj. skuli ákveða með samningi, hvernig skattarnir skuli greiddir. Ég verð að segja það, hrakspár okkar sumra stjórnarandstæðinga rætast fyrr en maður bjóst við, þ.e. að farið yrði að því fordæmi, sem gefið væri í alúmínsamningnum. Hvað er það, sem var eitt höfuðbaráttumálið á milli þinga og konungsvalds á meðan verið var að berjast fyrir þingræði? Það var að fá að ákveða skattana. Það var það, að konungur gæti ekki sett skattana eins og honum þóknaðist, og það var ekki hvað sízt borgarastéttin sjálf, sem barðist fyrir því, að þing kjörið af almenningi eða a.m.k. af borgarastéttinni fengi að ákveða þá skatta. Um það stóð baráttan öldum saman, og þetta var eitt höfuðátakið, a.m.k. af hálfu borgarastéttarinnar, í því að knýja fram þingræðið. Nú er komið hér til okkar og sagt með þessari 6. gr., sem hér er lögð fyrir okkur: Alþ. á að hætta að ákveða í aðalatriðum skatta. Ríkisstj. á að semja um skatta, og ríkisstj. á að semja um skatta við einstaka aðila til 20 ára jafnvel, það var til 45 ára í sambandi við alúminíumhringinn. M.ö.o., það er farið fram á, að Alþ. Íslendinga eigi að gefa ríkisstj. það vald, sem konungar höfðu hér áður fyrr, meðan þingræðið ekki var. Í næstu 20 ár væri, ef ríkisstj. notaði þær heimildir, sem hún þarna fengi, ekki hægt að breyta þessum ákvæðum. Eftir sem áður væru þeir undanþegnir vissum sköttum, sem hér yrðu lagðir á, og annað slíkt. Næstu 20 ár mætti ekki leggja nýja skatta á þetta fyrirtæki. Í fyrsta lagi, þetta er gerbreyting frá því, sem var áður og er ein af mjög skiljanlegum ástæðum til þess, að menn breyti algerlega um afstöðu til þessa. Það er í öðru lagi önnur ósvífnin til að heimta úr höndum Alþ. og það upp á framtíðina valdið til að ákveða skatta á Íslandi. En það er sem sé auðséð, að um leið og eitt erlent auðfélag er komið þarna inn í, á íslenzkt þingræði ekki lengur að gilda. Ef þetta félag á að staðsetjast hér á landi að einhverju leyti, skal það tryggja sig 20 ár fram í tímann með það, hvers konar skatta það skuli borga. Ef kjósendur á Íslandi breyta um skoðun um næstu eða hinar kosningar og ákveða skattafyrirkomulag á Íslandi öðruvísi en nú er, þá skulu þessir herrar undanþegnir þeim sköttum, og ef farið væri eitthvað á að bjáta, býst ég við, að ameríska sendiráðið fengi sín fyrirmæli frá Morgan & Co. um að sjá um, að ekki yrði farið að ganga á hlut amerískra borgara. Og ef búið væri að segja upp herverndarsamningnum og við komnir út úr Atlantshafsbandalaginu, væri það kannske góð átylla til þess að fara að senda hingað menn til þess að sjá um, að þessir barbarar á Íslandi færu ekki að ganga á rétt amerískra borgara hér. Þetta er hvað snertir heimildirnar um skattinn. Ég sé, að framsóknarmenn í d. hafa lagt fram rökstudda dagskrá um það, að slíkur samningur skuli fyrst lagður fyrir Alþ. Ég skil það mjög vel, að þeir vilji ekki ganga inn á svona nokkuð óséð. Þetta er að gefa ríkisstj. in blanco heimild með þessum litlu takmörkunum, sem þarna eru í, og það til svona langs tíma. Þetta eru hlutir, sem ekki er hægt að gera, og við verðum að stöðva þetta nú þegar. Hvernig verður haldið áfram? Okkur var tilkynnt hér í gær, að það kæmu hér fleiri félög. Hæstv. forseti okkar d. tilkynnti okkur, þegar hann talaði hér sem þm., að það mundi vera von á fleiri félögum hér. Hann nefndi þ. á m. eitt félag. Hann nefndi, að það mundi verða farið fram á að koma upp olíuhreinsunarstöð, sem áður hefur reyndar verið stungið upp á og barizt fyrir í Morgunblaðinu. Og við vitum ósköp vel, hverjir standa þar á bak við. Það átti að fara ósköp leynt hér á árunum, þegar maður var sendur hingað til þess að tala hér við menn, og vissir menn í Morgunhlaðinu voru mjög hrifnir af þessu, og við upplýstum það síðan, að um væri að ræða aðallögfræðingasamband Standard Oil. Og það mál var lagt á hilluna, eftir að mönnum varð það ljóst, að það var Standard Oil hringurinn, sem var að fara fram á að koma upp olíuhreinsunarstöð, sem þýddi algera einokun á olíu og benzíni á Íslandi um ófyrirsjáanlega framtíð. En í útvarpsumr. í gær var það upplýst, að þetta væri raunverulega alveg á næstunni. Hvað segir Standard Oil, þegar hann kemur hingað? Hann kemur náttúrlega til með að segja, að hann vilji hafa sams konar réttindi og aðrir aðilar hafa þegar fengið, sams konar réttindi viðvíkjandi sköttum, sams konar réttindi viðvíkjandi dómsaðstöðu, sams konar réttindi um allt slíkt. Hv. 2. þm. Vestf., hæstv. forseti okkar d., talaði hins vegar í sömu ræðu í gærkvöldi um það, að það mundu koma voldugir fiskiðnaðaraðilar, sem vildu reisa fiskiðnaðarstöðvar úti um allt. Ég þykist alveg vita og hef vitað lengi, að bæði Findus og Unilever og fleiri hafa áhuga, og auðvitað fengju þeir sams konar samninga og aðrir góðir, fínir útlendingar hafa fengið áður. M.ö.o., ef er haldið áfram á þessari braut, á þá að semja til 20–30 ára við fulltrúa Morgans, við fulltrúa Standard Oil, við Findus um að fá sérréttindi hér á Íslandi til 20–40 ára, um skatta og annað slíkt og um að vera undanþegnir íslenzkri lögsögu, og Alþ. sé raunverulega gert vanmegna við að ákveða, hvaða lög og hvaða skattar skuli vera í landinu? Og þessir aðilar væru orðnir meiri hl. í allri íslenzkri iðnaðar- og sjávarútvegsframleiðslu, hvað fjármagn snertir, þegar þeir verða komnir hér. Ég þykist svo sem alveg vita, hvað á eftir komi. Hv. 4. landsk. þm., Jón Þorsteinsson, sagði nokkurn veginn orðrétt þegar hann talaði hér í fyrrakvöld - ég hef það skrifað hjá mér, - að íslenzkir atvinnurekendur gætu fengið þetta sama og útlendingar. Og nú held ég, að það yrði farið að koma við kaunin á hæstv. fjmrh., svo að nú færi hann kannske að verða mér sammála. Var þetta tilboð, sem hv. 4. landsk. þm. setti fram, að íslenzkir atvinnurekendur gætu auðvitað fengið sams konar kjör og þessir útlendu aðilar hefðu fengið nú þegar, var það sett fram af hálfu einhvers hluta af ríkisstj.? Ég þykist alveg viss um, að það sé ekki hennar athöfn. Eigum við að búast við því á næstunni, að hér komi lagaparagraf í næstu hagræðingarlögum, t.d. um, að það skuli hagræða sköttum á þann hátt á Íslandi, að næstu 45 ár skuli öllum íslenzkum atvinnurekendum, sem stunda þessa og þessa grein, tryggðir skattar svona og svona og Alþ. skuli ekki hafa leyfi til að breyta því? Ég vil bara spyrja. Ég vil spyrja út frá því, hvort menn álitu, að Alþ. gæti samþ. slík lög? Og ég vil sérstaklega beina þeirri fsp. til hæstv. fjmrh., þegar hann hugsar til sinna komandi kollega á næstu áratugum, hvort hann áliti, að Alþ. 1966 gæti samþ. lög, sem ákvæðu skatta til ársins 2000 t.d. fyrir íslenzka atvinnurekendur og ekki mætti breyta þeim. Fyrir mér er þetta spursmál, sem ég álít, að við eigum heimtingu á að fá útkljáð. Er þetta hægt, og eru einhverjir menn hér inni, sem álíta að þetta sé hægt? Að t.d. meiri hl. hér á Alþ., við skulum segja eins atkv. meiri hl. í hvorri d., gæti ákveðið, að t.d. allir íslenzkir atvinnurekendur í sjávarútvegi, iðnaði o.s.frv. skyldu greiða einhvern ákveðinn skatt fram til 2014, næstu 45 ár. Ég vil heyra, hvort menn álíta þetta mögulegt. Kannske vill einhver segja, að ef tekjuskatturinn sé ákveðinn 45%, sé þetta allt í lagi. En ef þeir hafa heimild til þess að samþykkja 45%, hafa þeir líka heimild til þess að samþykkja 35%, 25% og 10%, og ef þeir hafa heimild til þess, hafa þeir líka heimild til þess að samþykkja 2% skatta á þá til þetta langs tíma. Ég vil fá að heyra það frá lærðari mönnum en mér í lögfræði, hvort þetta sé hægt, hvort þetta rekist ekki á við alla stjórnarskrá. En ef þetta er ekki hægt með íslenzka atvinnurekendur, er þetta heldur ekki hægt með útlenda atvinnurekendur. Það er ekki hægt með l. að veita útlendum atvinnurekendum þann rétt, sem þeir neita íslenzkum atvinnurekendum um. Í stjórnarskránni stendur í 40. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Engan skatt má á leggja né breyta né af taka nema með lögum.“ Það þýðir, að Alþ. hefur á hverjum tíma rétt til þess að taka þær ákvarðanir, sem því þóknast, um þetta. Og það er ekki hægt að binda hendur þess. En hins vegar vil ég taka það fram, ef hér koma fram yfirlýsingar um það, að það sé hægt að ákveðaskatta til 20 ára eða til 45 ára gagnvart íslenzkum atvinnurekendum, gagnvart útlendum atvinnurekendum, að þá er líka hægt að gera íslenzka atvinnurekendastétt skattfrjálsa til 45 ára. Ef hægt er að ákveða, að hún skuli greiða 10% skatta aðeins eða 45% skatt aðeins, þá er líka hægt að ákveða, að hún skuli greiða 1% skatt aðeins til 45 ára. Þá er m.ö.o. hægt að innleiða hér það, sem var nú í gömlu stjórnarskránni frá 1974 og átti að hindra, að menn gætu komið hér á aðli. Það stóð og stendur enn í 78. gr., að sérréttindi, er bundin séu við aðal, nafnbætur og lögtign, megi ekki taka í lög. Þessi sérréttindi, það að vera atvinnurekandi, mundu vafalaust ekki skoðast sem lögtign. En með þessu móti væri búið að mynda hér það, sem væri sama sem aðall, það væri að vísu peningaaðall, en ekki furstar og barónar og greifar, en þessi peningaaðall, honum væri búið að tryggja sérréttindi til þess tíma. Ég vil biðja þá menn, sem hér eru betur að sér í 1. en ég, ekki sízt hæstv. forsrh., um að gefa Alþ. alveg ótvíræðar yfirlýsingar um þennan hlut, ekki sízt eftir yfirlýsingar hv. 4. landsk. í fyrrakvöld í útvarpinu, um að íslenzkir atvinnurekendur geti fengið það sama, geti fengið það sama og alúminíumhringurinn hefur fengið. Hann er líka lögfræðingur, ef ég man rétt, Jón Þorsteinsson. Ég vil, að við séum ekki neitt að efast um þessa hluti. Höfum við rétt til þess að skapa hér skattfrjálsa stétt til næstu 100 ára? Eru það lög, sem ætti að respektera? Ég segi það náttúrlega um leið svona sem byltingarseggur, að auðvitað respekterar þjóðin ekki slík lög. Það dettur engum í hug. Allt okkar lýðræði í Evrópu hefur byggzt á frönsku byltingunni, sem afnam öll slík sérréttindi. En þá er líka vert fyrir menn að gera sér það ljóst, að um leið og verið er að setja slík lög, eru menn að segja við þjóðina: Auðvitað brýtur þú þessi lög, þegar þér þóknast. Þú ert ekkert bundin við þetta, þú bara breytir því, þegar þér þóknast. Ef svona lög eru sett, er um leið verið að segja við þjóðina, af því að þetta er í mótsögn við alla réttarvitund hennar, í mótsögn við allt það vald, sem felst í stjórnarskránni, þá er um leið verið að segja við hana: Auðvitað þurfið þið ekki að halda þetta. En ég vil vita það, hvort hæstv. ríkisstj. er að segja það við þjóðina. Ég hef farið inn á þessi mál svona fræðilega, vegna þess að ég hef enn ekki getað komið inn í minn haus, að þetta þing hafi nokkurn rétt til þess að gera þetta. Ég veit, að ef um er að ræða að gera samning við útlent ríki, er um allt annað að ræða, og um það eru allt aðrir paragrafar í stjórnarskránni. En að ákveða skatta á fyrirtækjum, sem starfa hér á Íslandi, hvort sem þau eru íslenzk eða útlend, ræður Alþ. og Alþ. eitt. Og ef þetta þing gerir eitt í dag, getur þingið, sem næst kemur saman, eða hitt, gert annað. Þá vildi ég koma að öðru máli í sambandi við þetta. Í 7. gr. þessa frv. stendur, að það skuli gera allar þær varúðarráðstafanir, sem við verður komið, til þess að koma í veg fyrir, að dýralíf og gróður við Mývatn bíði tjón af starfsemi kísilgúrverksmiðjunnar. Ég hef áður komið inn á það, skal ekki fjölyrða neitt um það nú, að ég álít - og það eru fleiri en ég, sem álíta það, - að það stafi veruleg hætta af þessu, og þegar þau l., sem hingað til hafa gilt um þetta, voru samþ., voru menn fullvissaðir um, að svo væri ekki. En því meira sem þarna er farið að gera núna, því meiri hætta sýnist mér á því, að þarna gæti verið voði á ferðum. Og ég álít, að áður en lengra er haldið þarna, þurfum við að hafa algert öryggi um það. Mývatn er eiginlega næst eftir Þingvöllum sá reitur, sem við fyrst og fremst ættum að helga á Íslandi. Ég sá áhuga hjá Morgunblaðinu nýlega fyrir því að benda á náttúrufegurð í Bandaríkjunum, og Johnson forseta var mjög hælt í því sambandi, og Bandaríkin hafa vissulega verið til fyrirmyndar á vissum svæðum þar. Þau hafa haft sinn þjóðgarð, þar sem þau hafa alveg löghelgað, þannig að ekki mætti þar neinu breyta og náttúran fengi að haldast, og ég álít, að við þurfum að vera öruggir um það, áður en við leggjum í þetta smáfyrirtæki þarna, eins og hæstv. fjmrh. segir réttilega, að það spilli engu um náttúrufegurð eða fuglalíf við Mývatn. Þetta fyrirtæki er ekki það stórt, að þó að maður vildi leggja peningamælikvarða á það allt saman, borgar það sig ekki að gera slíkt. Fyrir utan ununina væri líka í framtíðinni miklu meira upp úr því að hafa fyrir þá, sem eingöngu hugsa um peninga, að varðveita Mývatn óskert. Og þetta er náttúrlega ekki okkar stjórnmálamanna eða fjármálamannanna að dæma um, þetta er það, sem Náttúruverndarráð verður að segja til um og taka ábyrgð á. Það duga engin eftirkaup með það. Og ég vil leyfa mér að leggja fram svohljóðandi brtt. við þessa 7. gr., að hún orðist þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Allar framkvæmdir samkv. þessum l. eru því skilyrði bundnar, að Náttúruverndarráð hafi einróma samþykkt og tekið ábyrgð á, að vegna framkvæmda þessara verði engin spjöll á fuglalífi eða náttúrufegurð Mývatnssveitar.“ Það er vafalaust kannske hægt að gera ýmsar framkvæmdir þarna þannig, að seinna meir geti maður rifið þetta, þegar manni þóknast, og náttúran komizt í sinn sama svip, fengið aftur sinn sama svip, ef manni finnst einhverjar byggingar óprýða og annað slíkt. Það var líka talað um það í l., að byggingarnar skyldu vera í sem mestu samræmi við náttúruna, og vafalaust er það hægt, ef góðir menn eru þar að verki. En hitt er aftur aðalatriðið, að hvað framtíðina snertir, sé maður þarna alveg öruggur. Og það er Náttúruverndarráð álít ég, sem verður að taka á sig þá ábyrgð. Því er falið það með l. frá Alþ. að vernda þá reiti, sem sérstaklega séu til varðveizlu fallnir vegna fegurðar, og þess vegna á það að segja til um þetta. Hæstv. fjmrh. kom hér alveg réttilega inn á það, og er það mjög vel gert af honum, að hvað dómsvald snerti, væri það náttúrlega gefið mál, að þar sem við værum búnir að samþykkja þessa alþjóðasamþykkt um hina erlendu gerðardóma, mundi viðkomandi hringur geta skírskotað til þeirra á þeim svæðum. Það er vafalaust alveg rétt. Til þess hefur Alþjóðabankinn, sem Morgan og þeir eru aðalvaldhafarnir í, látið setja þessa alþjóðlegu samninga að tryggja sér og sínum dómsvald og gerðardómaaðstöðu út um allan heim, þar sem löndin yfirleitt ganga inn á það að afsala sér að einhverju leyti dómsvaldi yfir erlendum mönnum. Það er þess vegna gefið, að Johns Manville fær náttúrlega þá sömu aðstöðu, sem alúminíumhringurinn er þegar búinn að tryggja sér, ef hann kærir sig um. Þetta verður lagt þannig út. Þó að það séu ekki nema fjögur ríki í Afríku og Ísland, sem hafa samþ. þetta af þeim þingum, sem eru skuldunautar, verða hins vegar nokkur lánadrottnaríki, sem samþykkja þetta undir eins, svoleiðis að þetta fær sitt gildi, og þar með er nýlendustefna komin í gang á þessu sviði. Það hefur verið minnzt á það hér, að það væri þýðingarmikið fyrir Norðlendinga að fá upp þetta fyrirtæki. Ég vil minna á, að í fyrra eða hittiðfyrra, hvenær sem það nú var, það var víst á þinginu 1963–1964, flútti ég brtt. við þessi l. um að setja inn ákvæði til bráðabirgða, sem hljóðaði á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Nú þykir ríkisstj. að rannsökuðu máli tvísýnt að hefja byggingu á kísilgúrverksmiðju og heimilast ríkisstj. þá að taka engu að síður lán allt að 150 millj. kr. og verja því láni sem hér segir: Ríkisstj. kallar saman ráðstefnu fulltrúa bæjarstjórna og sýslufélaga norðanlands. Skal vera einn fulltrúi frá hverju sýslufélagi og hverri bæjarstjórn. Ríkisstj. gefur síðan þessari ráðstefnu kost á að fá handa bæjunum og sýslunum lán alls að upphæð 150 millj. kr. til þess að koma upp nýjum verksmiðjum víða norðanlands samkv. nánari áætlun, er ríkisstj. og þessir aðilar gera í samningnum.“ M.ö.o. ég vildi tryggja, að ef ekkert yrði úr þessum kísilgúr, ef okkar víkingaferð út á markaðinn í Evrópu skyldi mistakast, vegna þess að við allvoldugan keisara væri þar að etja, gætu þó Norðlendingar fengið þetta fjármagn, sem við ætluðum að setja í þetta, til umráða. Ég orðaði þetta þannig, að ef ríkisstj. þætti að rannsökuðu máli tvísýnt, og þá hugsaði ég út frá tvennu. Í fyrsta lagi út frá því fjárhagslega, að ríkisstj. þætti tvísýnt að leggja í þetta. Mér sem sagt hafði dottið í hug, að þessi víking okkar í austurveg kynni að verða eitthvað tvísýn. Mér datt í hug, að það yrði erfiðara að útvega markaðina í Evrópu en ríkisstj. þá trúði á. Og þá áleit ég, að það ætti að taka það ráð að hætta við kísilgúrverksmiðjuna í staðinn fyrir að gefast upp fyrir kísilgúrkeisaranum og verja þessu fé þá á annan hátt til verksmiðjubygginga á Norðurlandi. Það vakti að vísu líka fyrir mér, ef þetta kynni hvað náttúrufegurð og annað slíkt snerti, að vera óheppilegt að áliti ríkisstj., þegar hún fari nánar að athuga þetta allt saman, því að allt voru þetta nú heimildir þá, að hún gæti þá varið þessu fé á annan máta í samráði við Norðlendinga. Ég held, að það hefði verið betra, að sú till. hefði þá verið samþ. Og ég held, að það hefði verið betra, að hæstv. ríkisstj. hefði farið út í það að fara þá að athuga, hvaða verksmiðju væri bezt að setja upp á Norðurlandi, og ég held, að það hefði verið réttara en að fara út í að gefast upp fyrir Johns Manville og afhenda þetta fyrirtæki. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja fram þessa brtt. við 7. gr. frv. og biðja þess, að leitað verði afbrigða fyrir henni, af því að hún er bæði skrifleg og of seint fram komin.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., þar sem fundartíma er að ljúka, þó að fróðlegt hefði verið að ræða margt af því, sem kom fram í ræðu hv. 3. þm. Reykv., og var sannast sagna sumt nokkuð einkennilegur málflutningur miðað við, hve gáfaður maður talaði. En af því að ákveðin fsp. kom hér fram, tel ég mér skylt að segja aðeins örfá orð. Áður en ég geri það þó, vil ég vekja athygli á þeirri brtt., sem hv. þm. flutti hér, en ég geri ráð fyrir, að hv. þdm. sé öllum ljóst, að útilokað er að samþykkja hana, vegna þess að hún felur í sér slíkar skuldbindingar fyrir ákveðna nefnd, sem er Náttúruverndarráð, að það er útilokað með öllu, að slíkt ráð mundi nokkurn tíma taka á sig slíka ábyrgð og það væri því það sama og að gera út af við málið. Hitt get ég fullvissað alla hv. þdm. um, að allir þeir, sem að þessu máli standa, hafa fullan skilning á mikilvægi þess að vernda náttúruverðmæti og sérkenni Mývatnssveitar og það verða gerðar og hafa þegar verið gerðar í samráði við Náttúruverndarráð og fleiri aðila margvíslegar ráðstafanir og athuganir til þess að tryggja það, að þar verði ekki nein óhöpp. En að ætla ákveðinni n. að ábyrgjast það, að slíkt geti aldrei komið til og það verði ekki leyft nema hún ábyrgist, að ekki geti orðið nokkurt tjón á fuglalífi eða slíku, það er auðvitað ekki hægt að leggja á neinn aðila. Það var svo aðeins þessi ákveðna fsp., sem ég vildi ræða um. Hv. 3. þm. Reykv. sá nú orðið mikinn auðhring hér og taldi, að öll málsatvik bentu til þess, að það væri ekki hægt í rauninni að byggja þessa verksmiðju öðruvísi en að koma sér í samband við auðhring, sem réði yfir markaði, og stakk það að vísu nokkuð í stúf við ummæli hv. flokksbróður hans, sem tók ekki málinu óvinsamlega, en taldi rétt að athuga það, hvort ekki væri hægt eftir þeim l., sem við höfðum í gildi, að reisa verksmiðjuna. Það mundi naumast vera hægt, ef það er rétt, að þessir hringar geri það útilokað ekki aðeins fyrir okkur, heldur hafi með hótunum getað hrætt hollenzkt fyrirtæki, sem er stórt fyrirtæki á okkar mælikvarða, að vísu ekki mjög stórt fyrirtæki á hollenzkan mælikvarða, til þess að hætta við aðild að þessu máli. Ég vil aðeins, að það komi hér fram, m.a. vegna þess hollenzka fyrirtækis, sem mjög drengilega vann með okkur að margvíslegum athugunum á málinu, markaðskönnunum og öðru, að því fer víðs fjarri, að hér hafi nokkuð óeðlilegt komið til. Þetta fyrirtæki er því miður ekki mjög stórt. Það hafði starfsemi með höndum erlendis, sem það varð að gera ýmsar breytingar á, án þess að ég geti hér farið út í að ræða einkamál þess fyrirtækis, en meginorsökin var sú, að fyrirtækið þurfti, sem því var ekki ljóst, þegar viðræður okkar hófust, að ráðast í mjög dýrar fjárfestingarframkvæmdir á sínum vegum og taldi því ekki mögulegt að gerast aðili að þessu með því að leggja fjármagn nokkurt fram í sambandi við kísilgúrverksmiðjuna hér. Það vildi hins vegar mjög gjarnan taka að sér að reyna söluna, en það var mat okkar, að eins og málum væri háttað, væri ekki nægilega hægt að tryggja söluna, m.a: vegna athugana, sem við fengum sjálfstætt markaðskönnunarfyrirtæki í Hollandi til þess að annast fyrir okkur, og það skilaði okkur mjög ítarlegri og greinargóðri skýrslu um. Því fer víðs fjarri, að hér hafi átt sér stað nokkrar hótanir eða baktjaldamakk, og jafnframt get ég upplýst það, að það vorum við Íslendingar, sem fyrst höfðum samband við Johns Manville, en þeir ekki við okkur, þegar við fórum að kynna okkur, hvaða möguleikar væru líklegastir til þess að tryggja öruggan rekstur þessa fyrirtækis okkar hér. Það er rétt, að markaðurinn er þröngur. Það hefur aldrei verið farið dult með það, og það er rétt, að það eru mjög stórir aðilar, sem þar hafa mikil tök vegna þess m.a., að þeir eru fjársterkir og geta veitt miklar tæknilegar leiðbeiningar til notkunar á þessari vöru, en hún er vandmeðfarin á margan hátt, og þarf því að að vera hægt að veita slíka þjónustu, og það gerðu Hollendingarnir okkur einnig ljóst og þeir tæknilegu sérfræðingar, sem við ræddum við úti í Hollandi um málið, en þeir voru á engan hátt tengdir hinum bandaríska aðila. Það er svo líka rétt, að það komi hér fram, að Hollendingarnir vildu gjarnan æðilöngu seinna koma inn í þetta aftur, vegna þess að fjárhagsaðstaða þeirra hafði þá mjög breytzt og raunar mjög sterkir aðilar þar í landi gerzt að verulegu eða öllu leyti eigendur þessa hollenzka fyrirtækis, AlME. En þá voru viðræður okkar við Johns Manville komnar það langt, að við töldum á engan hátt það okkur til hagsbóta að hverfa frá þeim og taka aftur upp hinar fyrri viðræður. Ég vil, að það liggi ljóst fyrir, vegna þess að þau virðast hafa verið misskilin orð mín hér áðan, að það voru engir úrslitakostir, sem okkur voru settir. Því fer víðs fjarri, að það séu nokkrir úrslitakostir. Hitt er annað mál, að það hefur verið meira sótt á af okkar hálfu en hinna amerísku aðila um að fá þá í samvinnu við okkur, og veltur afkoma þeirra ekki að neinu leyti á því, hvort þessi framleiðsla kemst í gang eða ekki. Það er hins vegar okkar mat, eins og ég skýrði frá áðan, að það sé grundvallarnauðsyn fyrir okkur að halda þessu. Við erum komnir í fullan gang með þetta verk, byggingu þessarar verksmiðju, og við þurfum einmitt að fá það fjármagn, sem hinn ameríski aðili ætlar að leggja fram til okkar reksturs hér bæði sem lán og hlutafé. Varðandi skattana vil ég aðeins segja það, að það er mikill misskilningur hjá hv. þm., sem ég er mjög hissa á, að hér sé verið að opna einhverja óljósa heimild eða leið fyrir ríkisstj. til þess að heimila skattlagningu án samþykktar Alþ. Hér er um að ræða alveg ákveðna heimild, sem ríkisstj. er veitt, gersamlega ákveðna heimild. Það eru svo ýmis atriði, þar sem talað er um samninga, en það er annars vegar um greiðslumáta og hins vegar hitt, eins og menn sjá, að skipting skattanna er enn óákveðin milli ríkis og sveitarfélaga, og hefur ekki gefizt kostur á að ræða það mál. Hitt er hins vegar ljóst, að eins og skattgreiðsluprósentan er hér ákveðin, er hún bæði fyrir sölufélagið og framleiðslufélagið verulega hærri en hún mundi vera eftir núgildandi skattalögum. Það er hins vegar ekki kannske neitt undarlegt, þó að það komi fram hjá hinum erlenda aðila, að vegna þess, hve íslenzk skattalög eru margbrotin og flókin, því miður, vildu þeir semja um ákveðna skattprósentu, en þeir voru ekkí að biðja um nein sérhlunnindi í því efni.



Herra forseti. Út af því, sem fram hefur komið hér í umr., vil ég minna á það, að þegar l. um kísilgúrverksmiðju við Mývatn voru samþ. hér á þingi vorið 1964, studdi Framsfl. það mál og mér mun óhætt að fullyrða, að afstaða flokksins til þess máls er óbreytt. Hann vill enn sem fyrr stuðla að því, að þessi verksmiðja við Mývatn verði reist. Þetta vil ég láta koma fram. En það, sem liggur til grundvallar þeirri rökstuddu dagskrá, sem við flytjum, hv. 11. þm. Reykv. og ég, á þskj. 707, er einkum það, að við viljum reyna að hindra hæstv. ríkisstj. í því að ganga lengra á þeirri braut að færa dómsvaldið í okkar málum út úr landinu, en hún og hennar stuðningslið hafa nýlega stigið inn á þá götu, svo sem kunnugt er.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. upplýsti, að ríkisstj. væri þegar í nokkrum vanda í þessum málum, eftir að þetta hefði gerzt með þetta hollenzka hlutafélag, og sagði hann í því sambandi, að það hefði nú upp á síðkastið verið meira sótt á eða kannske frá upphafi verið meira sótt á af hálfu ríkisstj. en frá Johns Manville, þannig að það væri ríkisstj. eða hlutafélagið, sem hefði orðið að sækja á með að fá þessa samninga. Það þýðir náttúrlega enn þá frekar, að það er ríkisstj., sem er þarna í meiri vandræðum og að afstaða auðfélagsins er hin sterkari. Ég verð enn í sambandi við þessar upplýsingar að ítreka það, sem ég áður lét í ljósi, að það hefði verið betra, áður en ríkisstj. gerbreytti þeirri stefnu, sem var fyrst í frv., að hún hefði talað við Alþ., áður en hún sneri sér til Johns Manville, því að það var sú algera stefnubreyting í þessu, sem ég skal svo ekki ræða meira, því að ráðh. gerði nú engar aths. við þær upplýsingar, sem ég gaf viðvíkjandi þessu. Hann sagði, að ég hefði orðað það þannig, eða hann orðaði það þannig, að ég hefði séð þarna mikinn auðhring, og ég býst nú við, að hann sé mér alveg sammála um það, þó að hann hafi nú ekki viljað gefa fyrirfram miklar upplýsingar um hann. Það er eitt atriði, og það er stórt atriði í þessu öllu saman, sem hæstv. fjmrh. kom að vísu ekki mikið inn á, nema til þess að sýna fram á, hvað ég væri illa að mér í lögum, en var svo elskulegur eftir á að leiða mig í allan sannleika um. Það er í sambandi við skattinn og 6. gr. Ef ég skil það rétt, sem hann fræddi mig um, sem sjálfur er lögfræðingur, liggur málið þannig, að ef svona grein um skatt er orðuð þannig, að ríkisstj. sé heimilt að gera samning t.d. við Johns Manville eða hver það er, um að skattur sé svona og svona og til svona og svona langs tíma, er Alþ. þar með bundið. En hins vegar, ef það stæði bara, að skattur skuli vera svona, jafnvel þó það sé tiltekinn einhver tími, þá getur næsta Alþ. breytt því. Þá er sem sé formúlan fundin. Við skulum segja t.d., að meiri hl. Alþ. samþykki með eins atkv. meiri hl. í hvorri d„ að ríkisstj. sé heimilt að semja við Landssamband ísl. útvegsmanna um það, að skattur af öllum meðlimum þess skuli vera t.d. 45%, 35%, 10% eða 5% næstu 20 árin. Mér skilst það vera alveg hreint ótvírætt, að lögfræðilega sé þetta þá heimilt með þessum skilningi l. Ríkisstj. getur samið t.d. við Félag ísl. iðnrekenda eða t.d. við eitt einstakt félag, t.d. stóran atvinnurekstur hér einhvern, til 25–30 ára um ákveðna skattaprósentu. Ef Alþ. seinna meir breytir þessu, t.d. í 10 ár, á þar með þetta félag svona og svona mikla skuldbindingakröfu á hendur ríkinu fyrir samningsrof. Ég er eiginlega alveg hissa, að mönnum skuli ekki hafa dottið þetta í hug fyrr, að það skuli vera útlendingar fyrst og fremst, sem þurfi að koma með það þessa leið. Ég sé ekki betur en þarna sé fundið alveg nýtt patent fyrir íslenzka yfirstétt. Ef hún væri eitthvað dálítið hrædd um, að Alþ. ætlaði að fara að verða fullróttækt fyrir sig, léti hún bara samþ. í seinustu kosningum, áður en þeir héldu, að illa færi, að til næstu 25 ára t.d. væru gerðir svona samningar við öll þessi nafngreindu fyrirtæki eða nafngreind samtök þeirra og annað slíkt, og þar með væri Alþ. bundið. Ég vil bara vekja eftirtekt á þessu, af því að ég hef einmitt verið að gera aths. við það, að svona væri ekki hægt að afgreiða l. frá Alþ. Ef þessi háttur er á hafður, þýðir það, að ef skattarnir eru kallaðir samningar um skatta og ríkisstj. heimtar að gera slíka samninga um skatta, er hægt að skuldbinda Alþ. fram í tímann og raunverulega svipta Alþ. skattálagningarvaldinu, gera komandi Alþ. skaðabótaskyld fyrir að samþ. álögur á þessi fyrirtæki, sem raunverulega var búið að undanþiggja þau. Hér stendur t.d. í 6. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt er ríkisstj. heimilt að kveða svo á með samningi, að framleiðslufélaginu skuli eigi skylt að greiða hér á landi umfram tekjuskatt þann, sem að framan greinir, aðra skatta en þá, sem hér segir:“ Svo eru skattarnir taldir upp. Allir skattar, sem Alþ. kynni að samþykkja á næstu 20 árum, sem væru aðrir en þessir, allir þeir skattar kæmu ekki þessu félagi við.  Það, sem gerði, að ég fór að ræða þetta hér, er, að þegar menn byrja á svona hlut, eins og samningunum við Swiss Aluminium og samningunum við Johns Manville nú, þá eiga menn að hugsa brautina til enda. Það er í fyrsta lagi gefið, að hver einasti útlendur hringur, sem hér kemur á eftir, - og við eigum von á mörgum, eftir því sem hæstv. forseti lýsti yfir, - hver einasti útlendur hringur heimtar sama rétt. Johns Manville gerir það nú þegar að vissu leyti, og Standard Oil verður ekki linari í kröfum. Þá verður það ekki bara danskur djöfull, sem pínir alþýðuna, hann verður annar. Hvað lengi halda menn nú, eftir að helmingurinn af fjármagni í íslenzku atvinnulífi er orðinn útlendur, hvað lengi halda menn, að íslenzk atvinnurekendastétt mundi vera það aum, að hún léti bjóða sér það að vera hornreka í sínu eigin landi og sitja með miklu þyngri skatta en útlend stórgróðafyrirtæki hefðu í landinu? Skyldi hún ekki segja á meðan hún hefði enn þá meiri hl. á þingi, skyldi hún ekki segja við sína fulltrúa: Þetta líð ég ekki lengur. Nú heimta ég sams konar samninga. Landssamband ísl. útvegsmanna segir: Nú fer enginn bátur úr vör. Félag ísl. iðnrekenda segir: Nú verður engin verksmiðja rekin fyrr en búið er að láta okkur hafa svona samninga. Við fellum okkur vel við það, að ríkisstj. sé heimilað að gera svona samninga við okkur. Þar með höfum við samningsréttinn, og framtíðin verður síðan að borga. En ég vil bara spyrja. Ég er ekki endilega að gefa fulltrúum Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna eða Landssambandi ísl. útvegsmanna hér þessa hugmynd. Ég veit, að þetta eru það hugmyndaríkir menn, að þeim dettur það í hug sjálfum, en ég bara meina, að um leið og við gerum þessa ráðstöfun er bezt að skoða endinn á þessu. Ég ætlaði ekki með þessu neitt sérstaklega að vera að tefja þetta mál, aðeins að láta það koma fram, sem ég álít, að þurfi að koma fram í þessu, og þakka þeim, sem hafa hjálpað mér til þess að upplýsa það.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér í deilur hv. 3. þm. Reykv. og hæstv. fjmrh., en vegna þess að hv. 3. þm. Reykv. beindi fsp. til mín sérstaklega í fundarlokin áðan og þar sem hann er svo vanur að vera kennari okkar hér í d. og fræða okkur, þá fannst mér ekki nema eðlilegt, að ég reyndi að endurgjalda honum, þegar hann leitaði til mín með ákveðna spurningu. Ég hygg, að það sé alger misskilningur hjá hv. þm., að slík skatthlunnindaákvæði séu algert nýmæli í íslenzkum l. Ég fór og fletti upp ákveðnu dæmi, sem ég þóttist muna, og rakst strax á. Það var að vísu umdeilt fyrirtæki, ég skal geta um það á eftir, að hve miklu leyti þær deilur eru réttmætar, en það er í l. nr. 11 frá 7. júní 1902 um heimild til að stofna hlutafélagsbanka á Íslandi, þ.e.a.s. um Íslandsbanka. Þar segir í 12. gr.: „Aldrei má íþyngja Íslandsbanka með nokkru gjaldi eða skatti, öðrum en þeim, sem nefndur er í 14. gr., meðan hann hefur heimild til seðlaútgáfu samkv. l. þessum“. Og skv. I. er í inngangi þeirra heimilt að veita honum einkarétt um 30 ára tímabil til að gefa út seðla, svo að þarna felst 30 ára heimild til skatthlunninda samkv. ákvæðum 1. sjálfra, sem að vísu taka ekki gildi almennt, nema samkomulag verði milli hinna erlendu fésýslumanna og þáverandi handhafa ríkisvalds á Íslandi, sem var danska stjórnin, eins og við vitum, á árinu 1902. Það er enginn vafi á því, að skattálagning umfram það, sem segir í þessuml., mundi hafa verið óheimil á þessu 30 ára tímabili. Ég hygg, að lögfræðinga geti ekki greint á um það, að íslenzkum löggjafa mundi vera óheimilt að breyta þessu ákvæði, nema þá því aðeins, að bætur kæmu til gagnaðila. Við sjáum svo aftur, að einmitt þetta dæmi sýnir, að slík löggjöf langt fram í tímann stenzt oft miður en ráðgert hafði verið. Íslandsbanki sjálfur varð að hætta störfum, eins og við vitum, strax 1930, og raunar löngu áður hafði hann sökum vanefnda skuldbindinga af sinni hálfu orðið að undirgangast ýmsar kvaðir gagnvart íslenzka ríkinu, sem ekki voru ráðgerðar í þessum fyrstu l. Ég er einungis að rifja upp sögu, ég er ekkert að spá, hvernig fara muni fyrir öðrum fyrirtækjum, en svona var það í þessu tilfelli, og út af fyrir sig held ég, að þó að Íslandsbanki yrði til að valda miklum deilum í íslenzkum stjórnmálum, hafi aldrei verið fundið að þessu skattahlunnindaákvæði sérstaklega, eða a.m.k. rekur mig ekki minni til þess, og hef ég þó ekki getað sannreynt það á þessum stutta tíma. Ég hygg, að það væri hægt við nánari skoðun að finna ýmis fleiri ákvæði í íslenzkum l. um skattahlunnindi tiltekinn tíma. Sum af þeim ákvæðum hafa komizt í framkvæmd, að því er ég hygg, önnur hafa ekki komizt í framkvæmd, vegna þess að ekki varð úr samningum, sem gert hafði verið ráð fyrir, þegar tilsvarandi I. voru sett. Auðvitað er heimilt að breyta almennum skattalögum án þess að nokkrar skaðabætur komi til þess, sem una hefur orðið þeim almennu skattlagningarákvæðum. Aftur á móti, ef tilteknum aðila eru veitt skatthlunnindi, hvort heldur samkv. beinu lagaákvæði eða skv. samningi, sem byggist á beinu lagaákvæði, er ekki heimilt að afnema það að mínu viti, nema með bótum til gagnaðila. Við skulum taka ákveðið dæmi. Ég hygg, að það hafi legið fyrir á þessu þingi a.m.k. þáltill. um, að það yrði athugað, að fyrirtækjum, sem sett væru upp, þar sem atvinnuskortur er, yrðu veitt tiltekin skatthlunnindi. Þetta er t.d. með fordæmi frá Noregi, eins og við vitum. Þetta er einföld regla, en getur verið erfið í framkvæmd. Það er enginn vafi á því, að ef einstök fyrirtæki væru sett upp samkv. lagaboði, þar sem sagt væri, að þau fyrirtæki, sem fullnægðu þessum og þessum nákvæmu skilyrðum, og sagt væri síðan, að þau ættu að njóta skattfríðinda í 20–30 ár, væri óheimilt að breyta því, nema bætur kæmu til, ef þannig er um tiltekin skilyrði að ræða, staðbundin, en ekki almenna reglu. Það fer eftir því, hvort talið verður um almenna reglu að ræða eða ekki. Svo er allt annað mál, sem ég veit, að hv. 3. þm. Reykv. getur frætt mig mikið betur um en ég kann, hvernig á þetta verður litið, ef bylting er gerð, og skal ég ekki fara út í þá sálma. Þá viðurkenni ég hann tvímælalaust betur að sér og miklu hæfari kennara en ég þykist vera í þessum fræðum. Svona hygg ég, að málið horfi við lögfræðilega, og ætti það í raun og veru að róa hv. þm., að þau ákvæði, sem nú er verið að setja, eru engin nýjung. Þetta hefur verið sett öðru hvoru, án þess að það skapaði nokkur þau fordæmi hér,sem kollsteyptu okkar skattakerfi,eða gerði það að verkum, að hér kæmi nokkur aðalsstétt ríkisbubba, sem heimtaði að vera skattlaus. Það hefur staðið svo sérstaklega á í þeim tilfellum, þegar slík ákvæði hafa verið sett, að aðrir hafa ekki talið sig geta sótt fordæmi til þeirra. Hitt skulum við svo játa, að það er allt annað mál, hvort slík ákvæði hverju sinni þykja heppileg eða heppileg ekki. Það var deilt um Íslandsbanka á sínum tíma. Það var svo um Íslandsbanka eins og um ýmis fleiri mál oft vill verða, að deilurnar snerust nokkuð. Fyrst voru þeir með Íslandsbanka, sem síðan urðu á móti honum, og þeir að lokum með honum, sem áður höfðu barizt harðast á móti. Slíkt er engin sérstök nýjung í stjórnmálum nú og hefur oft skeð áður. Það var getið um það, og það var til lofs, hér í umr. í hv. d. fyrr á þessu þingi, að Magnús heitinn Stephensen landshöfðingi fékk því ráðið að Landsbankinn var lagður niður. Við skulum þó ekki gleyma því, og það vil ég, að komi alveg skýrt fram, - ég hef raunar heyrt, að hv. samþingsmaður minn, 8. þm. Reykv., Ólafur Björnsson, hafi bent á það í umr. í Ed., - að það er enginn vafi á því, að fáar stofnanir hafa orðið Íslandi hollari á þessari öld en Íslandsbanki. Það mátti deila ákaflega mikið um margar fjármálaráðstafanir, sem Íslandsbanki gerði, og það var hart um þær deilt, og það var eðlilegt, að þegar Íslendingum óx fiskur um hrygg vildu þeir ekki una því, að Íslandsbanki væri aðalfjármálastofnun landsins, en óhlutdræg sögukönnun hlýtur að sannfæra alla, sem henni vilja kynnast, um það, að Íslandsbanki átti mjög verulegan þátt í því, að fiskveiðar urðu höfuðatvinnuvegur Íslands og verzlunin fluttist inn í landið, þannig að þegar saga Íslandsbanka er skoðuð í heild, varð hún Íslandi til mikillar gæfu. Það er rétt, að þetta komi einnig hér fram. Það skiptir ekki máli um deiluefni okkar nú, en mér þótti rétt að geta þess, úr því að ég hafði tilefni til þess að svara spurningu hv. 3. þm. Reykv.



Má ég þakka hæstv. forsrh. fyrir kennslustundina, og nú er rétt að vita, hvort ég hef lært nokkuð. Í fyrsta lagi er ég alveg sammála því og allt það alveg hreint rétt, að einmitt sú löggjöf, sem samþ. er um Íslandsbanka á meðan hér er dönsk stjórn í landinu, sé fyrirmynd að því, sem við erum að gera núna, þannig að ég samþ. alveg hreint, að það hefði verið til heimild fyrir því, sem nú er gert. En um leið er það líka að mínu áliti alveg hárrétt hjá hæstv. forsrh., að það hafa hvað eftir annað verið samþykkt skattalög um einstök fyrirtæki, t.d. ný fyrirtæki, sem verið hafa að koma upp, togarafyrirtækin, þegar verið var að kaupa þau hér á árunum, sérstakar afskriftir og ýmislegt annað slíkt, og enn fremur hafa hvað eftir annað verið sett sérstök l. um skatta almennt, sem gæfu sérstakar undanþágur um slíkt, en þeim l. hefur þó alltaf verið hægt að breyta. Þá er munurinn þessi eftir því sem mér skilst, svo að ég taki t.d. eitt dæmi. Það voru samþykkt sérstök skattalög viðvíkjandi samvinnufélögunum hér á árunum, og þau stóðu hér alllengi. Og samvinnufélögin höfðu sérstaka skatta á þeim tíma. Er þetta ekki rétt hjá mér? Síðan var þeim I. breytt og samvinnufélögin höfðu öðruvísi skatta eftir það. Ef nú í staðinn, við skulum segja t.d. 1931, þegar Framsfl. var hér mjög sterkur á þingi, ef ríkisstj. Framsfl. hefði verið heimilað að gera samning um skatt til 45 ára við Samband ísl. samvinnufélaga og þau kaupfélög, sem í því voru, og tilgreint, hvernig sá skattur ætti að vera, hefði það verið löglegt? Ef við hefðum farið að hreyfa við því seinna, einhverjir hér á Alþ. og breyta því, þá hefði Alþ. verið skaðabótaskylt. Er það ekki rétt skilið hjá mér? Yfirsjónin sem sé hjá Framsókn á þessum tíma, þegar hún var að berjast fyrir réttindum samvinnuhreyfingarinnar, var að þekkja ekki þessar nútíma aðstæður, að fela einni ríkisstj. að gera bara samning við Samband ísl. samvinnufélaga um kaupfélögin til 45 ára um skattana, þá var málið komið, þá áttu menn ekkert undir um það, að samvinnulögunum og þeirra skattgreiðslu yrði nokkurn líma breytt.



Herra forseti. Ég vil einungis vekja athygli á því, að ég tel, að það, hvort slíkur samningur sé heimilaður í löggjöf eða hvort löggjöfin segi beint, að þetta eigi að vera svo og svo, skipti engu máli. Hitt er annað mál, að ef tilteknum aðila er veittur ákveðinn réttur, heldur hann honum, nema því aðeins að sá réttur sé felldur löglega burtu aftur. Hvaða skilyrði þurfi að vera til þess, er aftur á móti svo margþætt mál, að því verður ekki svarað til hlítar. Við skulum segja, að varðandi Íslandsbanka liggur dæmið alveg ljóst fyrir. Við skulum halda okkur að því dæmi. Hann missir þau hlunnindi, sem honum eru veitt, ekki aðeins skattahlunnindin, heldur er hann búinn að missa mörg hlunnindi áður, eftir því sem tímar liðu, vegna þess að breyttar aðstæður gerðu það að verkum, að samningar komust auðveldlega á milli aðila um að fá nauðsynlegar breytingar fram. Við skulum segja, að ef Sambandið hefði á sínum tíma fengið slík allsherjarskatthlunnindi, eins og hv. þm. gerði ráð fyrir og Alþ. hefði ákveðið þau, þá er auðvitað alveg víst, að aðrar aðstæður í þjóðfélaginu hefðu leitt til þess, að það hefði verið hægt að koma þessu í skaplegt horf, alveg eins og aðrar aðstæður í þjóðfélaginu gera það að verkum, að ég efast ekki um, að mörg ákvæði þess samnings, sem nú er verið að fjalla um, og mörg ákvæði álsamningsins verða endurskoðuð áður en samningstími er búinn. Þannig er lífið ætíð, hefur verið og verður. Þetta fæst með góðu samkomulagi aðila á milli, jafnvel þó að ekki verði farið í þá stóru kennslustund hjá hv. 3. þm. Reykv. um byltinguna.



Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að gera svolítið, að umtalsefni þá afstöðu, sem lýst hefur verið hér af hálfu fulltrúa Framsfl. í þeirri n., sem fjallaði um þetta mál, og hv. l. þm. Norðurl. v. gerði grein fyrir áðan. Hann sagði, að Framsfl. hefði verið með löggjöfinni um kísilgúrverksmiðju á sínum tíma og væri það enn. Það væri ekki það, en hann vildi bara með sinni afstöðu og þá þessir tveir nm. fyrst og fremst, sem hafa gert grein fyrir sinni afstöðu í nál. og rökstuddu dagskránni, hindra ríkisstj. í því að færa dómsvaldið út úr landinu. Ég veit, að það hafa margir furðað sig á þeim tilbrigðum, sem fram hafa komið í sambandi við afstöðu Framsfl. eða fulltrúa hans, þm. hans, sem talað hafa fyrir honum, og nm. og annarra í þessu máli, og ég hef ekki séð ástæðu til að víkja neitt frekar að því, nema vegna þessarar sérstöku yfirlýsingar hv. l. þm. Norðurl. v. áðan. Ég held, að það sé alveg rétt, að hv. þm. geri sér alveg grein fyrir því, til hvers hefur verið ætlazt af mér af þessum þm. til þess að þeir gætu fylgt málinu, og menn sjá þá svona svolítið, hver efnisleg afstaða manna er eða hvort hún er kannske bara hégómleg eða eitthvað annað og á rætur sínar að rekja til annarlegra sjónarmiða. Það er ætlazt til þess af mér, að ég lýsi því yfir, að ríkisstj. muni aldrei semja um það, að hlutlaus, erlendur dómstóll kæmi til með að fjalla um deilumál þessara aðila. Ég gerði þá grein fyrir afstöðu minni í Ed., að slíka yfirlýsingu vildi ég ekki gefa. Í fyrsta lagi væri það óeðlilegt, að ég væri að gefa slíka yfirlýsingu, því að hún mundi ekki binda síðari ríkisstj. á neinn hátt, og um það geta menn auðvitað haft skiptar skoðanir, en auk þess var mín skoðun og er, að ég tel það, að vel gæti svo farið, að það væri hagsmunamál ríkisstj. en ekki í þessu tilfelli Johns Manville, að milli þessara tveggja aðila gæti samizt um það að láta hlutlausan erlendan gerðardóm Alþjóðabankans fjalla um deilumál, sem kynnu að rísa, fremur en íslenzka dómstóla og ekki vegna neins vanmats á íslenzkum dómstólum. Þá hugsa ég mér það, að það sé fyrst og fremst íslenzka ríkisstj., sem hefði fjárkröfu á hendur sölufélaginu, sem er staðsett á Húsavík. Það er gert ráð fyrir, að um 2–3 menn séu í þjónustu þess fyrirtækis, og það er kannske ein skrifstofa með einhverjum skrifstofuhúsgögnum, og ef hér væri um háa og verulega dómkröfu að ræða, þyrfti kannske að framfylgja þeim dómi á erlendri grund, þar sem eigandi fyrirtækisins er, Johns Manville, og það er ekki alveg búið í einu vetfangi að fá þar aðfararhæfan dóm fyrir þessari kröfu, þó að íslenzkur dómstóli hafi fellt þann úrskurð, að svo skuli vera. Það er þess vegna, eins og eðli þessa máls er, ekkert ósennilegt, að það gætu skapazt þær kringumstæður, að þetta væri fyrst og fremst hagsmunamál ríkisstj., að hún vildi þetta heldur og teldi það auðvelda sína málsmeðferð og gera hana sterkari til þess að fá fullnægt sínum dómsúrskurði um réttmætar fjárkröfur sínar á hendur slíku fyrirtæki. Og ég benti á það, að þegar væri orðin að l., sem Alþ. hefur nú afgreitt, heimild fyrir ríkisstj. til þess að gerast aðili að alþjóðasamningi um lausn fjárfestingardeilna milli ríkja og þegna annarra ríkja, og væri það því samkv. íslenzkum l., að ríkisstj. semdi um það við fyrirtækið, ef hún óskaði sjálf eftir því, að slík yrði málsmeðferð á milli þessara tveggja deiluaðila. En samkv. þeirri samþykkt er það háð samþykki aðilanna hverju sinni, eins og kunnugt er, hvort þannig yrði farið að. En að gefa yfirlýsingu, sem útilokaði okkur frá því, ef hún ætti að vera bindandi, að hagnýta okkur nokkum tíma þetta og vilja ekki meta það miðað við þær kringumstæður, sem þá væru fyrir hendi, það teldi ég ákaflega óskynsamlegt. Ég gaf hins vegar jafnhliða þessu þá yfirlýsingu, að ég mundi ekki beita mér á neinn hátt fyrir því, að tekin væri inn í samningsgerðina núna nein skuldbinding í eitt skipti fyrir öll um það, að slíkar deilur skyldu fara fyrir þennan alþjóðlega gerðardóm. Því lýsti ég yfir í Ed., og það kom fram í ræðu minni hér í Nd. á laugardaginn var eða þegar þetta mál var rætt hér. Og þá lá það fyrir í yfirlýsingu hæstv. fjmrh., að það væri ekki gert ráð fyrir að semja um annað en íslenzka dómstóla og íslenzka gerð, sem væri í því fólgin, að hvor aðilinn nefndi sinn aðilann og kæmi sér saman um oddamanninn, og ef þeir ekki næðu samkomulagi, þá Hæstiréttur. Og þar við bættist yfirlýsing hv. 1. þm. Norðurl. e., Karls Kristjánssonar, sem ég vitnaði í. Hann lýsti því yfir vegna síns kunnugleika og veru í samninganefndinni, að erlendi aðilinn gerði enga kröfu um slíkt. Mér finnst þess vegna með öllu óskiljanleg afstaða þeirra manna í Framsfl., sem setja þetta fyrir sig. Það kom fram í ræðu hv. 3. þm. Reykv. hér áðan, að það gæti vel verið, að það yrði lagzt með þunga á íslenzka málsaðilann af sendiráði Bandaríkjanna hér, sem sendiráði þess ríkis, sem þessi aðili er frá, lagzt af þunga á íslenzka aðilann og íslenzka ríkið í deilum, sem við hann stæðu hérna. En það er einmitt eitt atriði í alþjóðabankasamþykktinni, sem ég kallaði svo, að ríki viðkomandi einkaaðila má ekki blanda sér í deiluna, ef búið er að semja um að láta hana fara til úrlausnar samkv. þessari samþykkt. En þar segir svo í 27. gr. samþykktarinnar; „Ekkert aðildarríki skal veita diplómatiska vernd eða gera alþjóðlega kröfu varðandi deilu, sem einn af þegnum þess og annað aðildarríki hafa samþykkt að vísa eða hafa þegar vísað til gerðar samkv. samningi þessum.“ Að þessu leyti væri það kannske einnig hagræði að reka málið eftir þessum leiðum, en það fer hins vegar, eins og ég segi, eftir mati ríkisstj. á hverjum tíma, og það er áreiðanlega ekki skynsamlegt af neinni ríkisstj. að vera að gefa neinar yfirlýsingar fram í tímann um það, sem við skulum segja, að eðlis málsins samkv. ætti þá að binda viðkomandi ríkisstj. svo lengi, sem hún væri, en getur með engu móti bundið aðrar ríkisstj. að mínum dómi. Hér hefur hlaupið einhver kökkur í þetta mál hjá hv. framsóknarmönnum, enda hafa þeir ekki samstöðu um þetta eins og skiljanlegt er. Þetta vildi ég benda mönnum á, svo að mönnum væri ljóst, hver afstaða mín hefur verið og af hverju ég hef færzt undan að vilja gefa yfirlýsingar, sem mér finnst óráðlegar og óskynsamlegar og hafa enga efnislega þýðingu í sambandi við afstöðu til þessa máls.



Herra forseti. Fyrir tveimur árum voru samþ. einróma l. um kísilgúrverksmiðju við Mývatn. Í umr. um málið tóku til máls þm. úr öllum þingflokkum. Var ekki annað að heyra en allir eða a.m.k. flestir fögnuðu þeim framkvæmdum, sem fyrirhugaðar væru í Mývatnssveit. Sérstaklega var því fagnað, að ný verksmiðja væri staðsett í dreifbýlinu. Að vísu hefur sumt farið á annan veg í þessu máli en vænzt var fyrir tveimur árum, og ber vissulega að harma það. Ekki tel ég þessi atriði þó stórvægileg, og fyrir mér kemur samanburður á þessu máli og álbræðslumálinu ekki til greina. Ég tel brýna nauðsyn bera til að hraða sem mest byggingu kísilgúrverksmiðjunnar við Mývatn og tryggja sölu á afurðum hennar. Að því miða þeir samningar, sem leitað er heimilda fyrir í þessu frv., og í trausti þess, að ekki verði samið um erlendan gerðardóm né nein önnur afbrigði frá íslenzkum I. en greinir í þessu frv., segi ég nei.