Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Páll Þorsteinsson) Herra forseti. - Þetta frv. á þskj. 296 er flutt fyrir hönd hv.þm.N.-Þ. (GG), sem getur ekki setið á þingi sökum veikinda. - Sú eina breyt., sem í frv. felst frá eldri 1., er sú, að með þessu frv., ef samþ. verður, er ákveðið að reisa húsmæðraskóla á Akri í landi Skinnastaða í Norður-Þingeyjarsýslu. Menntmn. hefur athugað þetta frv. og orðið ásátt um að mæla með því, að það verði samþ. eins og það liggur hér fyrir. - Reglan um löggjöf um húsmæðraskóla mun vera sú, að þeir hafa verið teknir upp í réttri röð, nokkurn veginn jafnóðum og undirbúningi heima fyrir hefur verið það á veg komið, að ástæða hefur þótt til að lögfesta skólastofnunina. Eftir því, sem upplýst er í þessu máli, liggur það fyrir, að undirbúningur undir slíka skólastofnun á þessum stað er mjög langt kominn, þannig að það er yfirlýst, að samvinna hafi tekizt með kvenfélögum, hreppsnefndum og sýslunefnd um að hrinda málinu í framkvæmd. Almenn fjársöfnun hefur farið fram um alla sýsluna og hefur gengið svo vel, að telja má víst, að nægilegt framlag af héraðsins hálfu til stofnkostnaðar sé þegar fyrir hendi eða verði það a. m. k., þegar til þarf að taka. Og í erindi, sem Alþ. hefur verið sent út af þessu máli, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Samband kvenfélaga í N.-Þingeyjarsýslu leyfir sér hér með fyrir sína hönd, sýslufélagsins og allra hreppsfélaga sýslunnar að beina til hins háa Alþ. eindreginni ósk um, að þingið taki inn á lög um húsmæðraskóla fyrirhugaðan húsmæðraskóla fyrir Norður-Þingeyjarsýslu. Hafa ofannefndir aðilar bundizt samtökum að stofna skóla þennan, þegar ástæður leyfa, að fenginni lögfestingu hans og þeirri þátttöku frá hinu opinbera, er lögfestingunni fylgir.“ M. ö. o., það er upplýst fyrir menntmn., að allur undirbúningur heima fyrir gagnvart þessari skólastofnun er þegar fyrir hendi. En eins og kunnugt er og oft hefur verið vitnað til í þessari hv.þd., starfar mþn. í skólamálum. Og það hefur þótt sjálfsagt á síðustu þingum að gæta mjög varúðar við því að afgreiða breyt. á löggjöf um skólamál, áður en álit þessarar mþn. lægi fyrir og án þess að til hennar væri leitað ráða um breyt. á slíkum l., sem fjallað hefur verið um í hvert sinn. Því til sönnunar má minna á það, að þegar hv.þm. í þessari d. fluttu till. fyrir ári um gagnfræðamenntun í landinu, sem átti að taka til athugunar gagnfræðapróf, þá var þeirri till. vísað frá að kalla umsvifalaust með þeim forsendum, að ekki væri tímabært að afgreiða það mál, þar sem mþn. í skólamálum sæti á rökstólum og ætti eftir að skila áliti. En þar sem ástæður um þessa einu skólastofnun í Þingeyjarsýslu eru eins og ég hef skýrt frá, taldi menntmn. ástæðulaust að fresta afgreiðslu þessa máls eftir till.mþn. og leggur því einróma til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það liggur fyrir. Staðurinn fyrir skólann er ákveðinn, og fé heima í héraði er þegar fyrir hendi, að því er upplýst er, og það hefur tekizt fullkomin samvinna um undirbúning og framkvæmd málsins heima í héraði milli allra þeirra aðila, sem um það fjalla. En nú, eftir að menntmn. hefur haft þetta frv. til athugunar og afgreiðslu og mælt með því fyrir sitt leyti, að það yrði samþ. óbreytt, þá hafa komið fram margar brtt. við frv., sem fjalla allar um að bæta við nýjum skólum. Fyrir þessum brtt. hefur ekki verið mælt af hálfu þeirra, sem þær flytja, svo að ég mun því ekki nú í þessum orðum taka þær sérstaklega til umr. En ég vil láta koma fram þá skoðun mína, að ég dreg í efa, að eins mikið ríði á að flýta setningu löggjafar um a. m. k. suma þá skóla, sem þar eru nefndir í þeim brtt., eins og um þennan skóla, sem frv. sjálft fjallar um. En að síðustu vildi ég taka fram af hálfu menntmn. og leggja á það ríka áherzlu, að n. telur ástæðu til og óskar þess, að hún fái að f jalla um þessar brtt. allar á fundi, áður en til lokaatkvgr. verður gengið um þær. Og mætti það þá verða með þeim hætti að taka þær aftur til 3. umr., svo að menntmn. gæfist tóm til þess að athuga þær á milli umr. En verði tillögumenn ekki við þeim tilmælum, vildi ég beina því til hæstv. forseta, að hann frestaði þessari umr., svo að menntmn. gæti athugað brtt., áður en þær koma til atkvgr. hér í hv.þd.

Gísli Sveinsson Herra forseti. - Eins og hv.þm. hafa séð, fjallar breyt. í 1. gr. frv., sem hér liggur fyrir, um það eitt að bæta enn einum stað í l., þar sem húsmæðraskóli skuli vera, þ. e. a. s. slíkur húsmæðraskóli sem viðurkenndur er af ríkisvaldinu og styrks nýtur. Nú er þessi löggjöf heimildarlöggjöf, eins og um aðra slíka skóla, þannig að hún ákveður, að heimilt sé að stofna skóla með fullum réttindum á þeim stöðum, sem tilteknir eru. Og þeir verða því aðeins stofnaðir og starfræktir, að viss skilyrði séu uppfyllt, þ. e., að aðilar í héruðum séu tilbúnir að kosta þá og reka þá með þeim tilstyrk, sem lagaákvæði ella áskilja frá hálfu ríkisins. Nú hafði mig að vísu ekki órað fyrir því, að í aðsigi væri breyt. sérstök á l. um húsmæðrafræðslu í sveitum. Ég hafði talið líklegt, að við það mætti hlíta, sem ákvæði eru um í 3. gr.l., sem sé, að skólar væru ákvarðaðir og þá starfandi um landið meira og minna, nokkuð dreift, má segja, í landsfjórðungunum aðallega og þá bundnir við þá staði, þar sem annaðhvort skólar hafa verið reknir á slíkir eða héraðsskólar eru settir, og þar sem ætlazt er til, að þeir verði útvíkkaðir nokkuð í sínu starfi, svo að reglulegur húsmæðraskóli megi kallast þar. Þetta sýna staðir þeir, sem tilteknir eru í áminnztri lagagr. - Það má segja, að þessi dreifing um landsfjórðungana á húsmæðraskólunum, þannig að í hverjum landsfjórðungi er húsmæðraskóli - og þó betur nokkuð, í Norðurlandi einkum, - tryggi, að allvel sé fyrir þessum málum séð. Og eins og lagagr. er prentuð upp í 1. gr. þessa frv., má sjá, að á Norðurlandi er allt í lagi í þessu efni samanborið við hina landsfjórðungana. Og sérstaklega má benda á, að nú er húsmæðraskóli ákveðinn á Laugum í Suður-Þingeyjarsýslu, og nú er hér ætlazt til, að einnig verði í Norður-Þingeyjarsýslu, hinni sýslunni, settur á fót annar húsmæðraskóli. Það er langt frá því, að það sé ámælisvert, að áhugi manna vakni fyrir því að koma á fót slíkum skólum, ef ástæður mæla með því og héruðin eru til þess búin. - En nú eru tvær hliðar á þessu máli, ekki aðeins sú hliðin, að héruðin geti gert sig þess umkomin að taka þátt í þessu starfi, heldur er talsvert þungur baggi ætlaður ríkinu að bera við stofnun slíkra skóla, sem er sú almenna hlið á málinu. En úr því að þessi till. er fram komin, þá töldum við, sem eigum sæti á þingi héðan af Suðurlandi og vitum vel grein á þessum hlutum þar, hvernig ástatt er, bæði um stað og undirbúning að formi og efni, - við töldum ekki stætt á því að láta orðalaust bæta við slíkum skóla á Norðurlandi, þar sem fullvel er skipað þessum málum fyrir, þannig að ekki verði samþ. heimild um slíka stofnun einnig á Suðurlandi. Hljóðar brtt. okkar á þskj. 454 á þá lund, að einnig verði stofnað til húsmæðraskóla að Ytri-Skógum í Rangárvallasýslu og Kirkjubæjarklaustri í Vestur-Skaftafellssýslu. Á Suðurlandi er einn húsmæðraskóli fyrir áætlaður í áminnztri lagagr., að Laugarvatni í Árnessýslu. Hann er á enda Suðurlands, sem við köllum, hér fyrir austan fjall. Og það er langt af Suðurlandi austar að sækja hann. Auk þess fer nú að verða nokkuð jafnræði á milli fleiri staða, og nefni ég þar til Ytri-Skóga í Rangárvallasýslu, því að þar er ákveðið að stofna héraðsskóla. Hann á að vera fyrir Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu, og mætti segja, að Austur-Skaftafellssýsla gæti verið með, ef svo sýndist. En við það, að þetta er ákvarðað og á næstu árum væntanlega kemur til framkvæmda með þeim ráðstöfunum, sem þegar hafa verið gerðar, þá vaknar sú spurning, hvort ekki sé hæfilegt að gefa heimild til þess, úr því farið er að hrófla við þessum l. um húsmæðrafræðslu, að stofnaður sé þar og rekinn húsmæðraskóli. - Við teljum það óhjákvæmilegt, að þessar heimildir verði settar. Hins vegar mundi það ekki hafa neina þýðingu, hvort þær verða settar á þessu ári eða næsta ári. En heimildir þessar verða að koma. Og við getum ekki setið hjá undir þeim atvikum, sem hér er um að ræða, að lagt er til, að bætt verði við húsmæðraskóla með fullum réttindum annars staðar á landinu, þar sem áreiðanlega að sumu leyti virðist minni þörf á því, án þess að vekja athygli og bera fram till. um þörf Suðurlands í þessu efni. Og skal ég þó ekki efa áhuga manna og nokkurn undirbúning þar norður frá viðkomandi skólasetri á Akri. Auk Ytri-Skóga, þar sem héraðsskóli verður væntanlega búinn að ná fullri framkvæmd á næsta ári, þá er í Vestur-Skaftafellssýslu staður, sem við höfum talið rétt að láta fylgja með, sem sé Kirkjubæjarklaustur. Eins og kunnugt er, er Kirkjubæjarklaustur og hefur verið nokkurs konar miðstöð sveitanna á milli Skeiðarársands og Mýrdalssands, sem er meginhluti Vestur-Skaftafellssýslu, og hefur ávallt verið mjög ákjósanlegt af ýmsum ástæðum að hafa þar nokkurs konar aðalstöð, sem sækja skuli til úr næstu sveitum. Þar eru líka, eins og á fleiri stöðum í Skaftafellssýslum, ýmsir aðrir staðhættir hinir ákjósanlegustu. Rafmagn má fá yfrið. Þar er nú sem stendur prestsetur og ýmiss konar framkvæmdir reknar. Virðist þar vera sveitaþorp að myndast. Ef setja skal upp skóla einhvers staðar „milli sanda“, er þessi staður kjörinn til þess fyrir allra hluta sakir. Má að því leyti telja þessum skólastað fullt eins mikið til gildis og Akri er með réttu talið í sínu héraði. Í héraðinu hefur farið fram undirbúningur að stofnun húsmæðraskóla undanfarin tvö ár og fé verið safnað. Stofnaður hefur verið sjóður til minningar um Lárus Helgason, sem var alþm. og er öllum mönnum kunnur, til þess að kosta stofnun húsmæðraskóla á Kirkjubæjarklaustri, og hefur féð verið lagt í Söfnunarsjóð til að byrja með. Nú þykir rétt að fara að ýta á eftir, að fastákveðinn sé þessi staður og ráðin framkvæmd verksins, þegar ástæður þykja til þess. Það er mjög mikilsvert fyrir undirbúningsstarfið að tryggja rétt skólans með því að taka bann nú með, ef samþ. verður frv. það, sem fyrir liggur. Nú sé ég, að fleiri hafa farið sömu leið og flutt brtt. um skóla, sem styðjast eflaust við sams konar rök og brtt. mín. Þm. Skagf. flytja till. um húsmæðraskóla þar í héraði og þm. Snæf. till. um húsmæðraskóla að Helgafelli. Það mun verða erfitt að gera upp á milli allra þessara skóla og skólans á Akri. Ég vil ógjarnan greiða atkv. með frv., nema ég viti fyrir, að hv.menntmn. muni taka brtt. til athugunar, en sé tryggt, að hún athugi málin fyrir 3. umr., gæti ég fallizt á að taka brtt. aftur þangað til.

Gunnar Thoroddsen Ég flyt brtt. um, að inn í húsmæðraskólal. verði tekinn skóli á Helgafelli á Snæfellsnesi. Ég vil taka þá till. aftur til 3. umr., ef það gæti greitt fyrir athugun í n. og samkomulagi, en ætla þó að mæla fyrir henni stuttlega áður. Ég ætla, að nokkru áður en húsmæðraskólinn á Staðarfelli var stofnaður, hafi verið komin fram nokkuð almenn ósk um skóla á Helgafelli, en féll síðan niður um skeið, er hinn skólinn hófst. Síðustu árin hefur þetta mál vaknað aftur, og er áhuginn mikill og vaxandi. Ástæður eru líkar og um skólann á Akri. Mikill fjöldi stúlkna bíður eftir því að komast í húsmæðraskóla og kemst hvergi. Mér er tjáð, að flestir þeir skólar séu fullskipaðir til tveggja ára og Staðarfellsskólinn til þriggja ára. Það er von, að menn uni ekki við svo búið. Samband breiðfirzkra kvenna hefur á tveim aðalfundum sínum gert ályktanir um að herða á málinu. Fyrst var það á fundinum á Reykhólum í fyrra, og var eftir það leitað hófanna hjá eiganda Helgafells. Á aðalfundi í ár urðu um málið miklar umr., og var samþ.till., sem ég vil lesa, með leyfi hæstv. forseta: „XII. fundur SBK er því einróma samþykkur, að húsmæðraskóli verði reistur sem fyrst í Snæfellsnessýslu, helzt á Helgafelli, og vill kjósa nefnd til framkvæmda við fjársöfnun í því máli.“ Í nefnd til að standa að framkvæmdum voru síðan kosnar þrjár konur, sem mjög hafa starfað í þessum félagsskap, og tveir sýslunefndarmenn Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu. Fé nokkurt er þegar fengið. Eins og húsmæðraskóla Norður-Þingeyinga hefur verið gefið fé með því skilyrði, að skólinn yrði á Akri, hefur einn Breiðfirðingur gefið 10 þús. með því skilyrði, að skólinn yrði á Helgafelli. Þó að bið kunni að verða á framkvæmdum, tel ég mestu nauðsyn að fá stað fyrir skólann lögákveðinn. Það léttir stórum fjáröflun og allan undirbúning og fyrirbyggir síðari tafir, sem af staðarvali vilja oft hljótast. Auk legu sinnar og margra kosta er Helgafell æskilegur staður vegna sögufrægðar, sem öllum þm. er kunn. Ég vil að lokum nefna eitt atriði. Það er kunnugt, að framhaldsskólar eru héruðum sínum metnaðarmál og nokkurs konar sjálfstæðismál. Þar má til telja húsmæðraskóla, bændaskóla og héraðsskóla. Langsamlega flestar sýslur hafa sinn eða sína framhaldsskóla. Undantekningar eru Norður-Þingeyjarsýsla, sem samkv. frv. á að fá skóla á Akri, Skaftafellssýslur, Strandasýsla og Snæfellsnessýsla. Einnig mætti nefna Barðastrandarsýslu, en þar er ráðin skólastofnun á Reykhólum, og Rangárvallasýslu, þar sem reisa á bændaskóla á Sámsstöðum. Um Gullbringu- og Kjósarsýslu má geta þess, að þar er ekki framhaldsskóli, en það er vegna nálægðar þeirra við Reykjavík og Hafnarfjörð og aðstöðunnar þar. Þetta, sem ég nú sagði, má bæði telja stuðning við frv. sjálft og um leið við brtt. mína og brtt.hv. 10. landsk. Ég mun taka brtt. aftur til 3. umr.

Jón Sigurðsson Till. okkar þm. Skagf. styðst við hin sömu almennu rök og þær till., sem nú hefur verið mælt fyrir, svo að ég get verið stuttorður. Í Skagafirði er að vísu ekki mjög langt til kvennaskólanna á Laugalandi og Blönduósi. Engu að síður höfum við Skagfirðingar ekki mjög miklar vonir um að geta komið stúlkum í þá skóla. Innanhéraðsmenn eru oft fyrri til að sækja um skólavist, en auk þess hefur okkur virzt, að forstöðumenn skólanna létu oft þeirra umsóknir sitja fyrir, svo að lítið þýddi fyrir utanhéraðsmenn að sækja. Ég treysti lítið á, að til þeirra gagni að leita framvegis. Í Skagafirði var í haust stofnaður vísir að kvennaskóla. Þar er hægt að taka við allt að 20 nemendum, en 60 sóttu um að komast að. Af því einu má ráða, hve brýn er þörfin, og var þetta þó ekki auglýst fyrr en seint í haust, þegar þorri stúlkna var búinn að binda sig yfir veturinn. Það er fyrrverandi forstöðukona Staðarfellsskólans, mikil dugnaðarkona, sem hefur sett þennan skóla upp skammt frá Varmahlíð. Enginn vafi er á, að framhald verður á þessu, sýslufélag og aðrir aðilar bindast fyrir málið. Þegar hreyft er því að löggilda nýja húsmæðraskóla í öðrum héruðum virðist okkur flm.brtt. einsætt, að þar með fylgi þessi skóli. Ég er sannfærður um, að full þörf er fyrir alla þessa skóla. Sérmenntun kvenna hefur mjög verið vanrækt, og eru þó störf þeirra ekki þýðingarlítil þjóðarbúinu. Eins og hv. 10. landsk. drap á, eru þetta heimildar lög, og fer eftir ástæðum á hverjum tíma um framkvæmdir á hverjum skólastað. Ég sé ekki, hvaða ástæður Alþingi ætti að hafa til að bregða fæti fyrir slíka skóla. Ég get fallizt á að taka aftur brtt. til 3. umr., ef það þykir hentara en að fresta þessari umr., þangað til n. hefur athugað tillögurnar.

Frsm. (Páll Þorsteinsson) Herra forseti. - Það verða ekki langar aths. hjá mér við þær ræður, sem við höfum nú heyrt. Við getum allir tekið undir það, að þörfin á aukinni húsmæðrafræðslu er mikil. N. ætlar alls ekki að bregða fæti fyrir nýja húsmæðraskóla, þótt þeir hafi ekki verið teknir upp í þetta frv. Afstaða n. markaðist hins vegar af þeirri meginstefnu, sem þingið hefur fylgt í þessum málum undanfarin ár. Mþn. í skólamálum hefur setið að störfum, og munu till. hennar koma fyrir næsta Alþ., ef ekki þetta. Föst venja hefur verið að vísa slíkum málum til hennar, nema mjög stæði sérstaklega á, og samþ. engar víðtækar breyt. fyrr en álit hennar væri til komið. Um skólann á Akri gegndi sérstöku máli, og virtust n. ástæður þar svo knýjandi, að það mál ætti að samþ. nú þegar, en í héraðinu er beðið eftir því með óþreyju. Um hina skólana er vitað, og það kom fram hjá hv. 10. landsk., að það hefur engin veruleg áhrif á framkvæmdir, hvort brtt. verða samþ. eða frestað úrskurði um þær till., unz álit mþn. kemur. Hjá hv.þm. Snæf. kom fram, að bið mundi verða á framkvæmdum á Helgafelli, þótt þar yrði ákveðinn skólastaður. Ég er því sömu skoðunar enn og ég lýsti í fyrri ræðu minni. En ef þeirri stefnu skal fram fylgt, að sami aðili, sem hindrað hefur stofnun menntaskóla í sveit vegna þess, að bíða yrði álits mþn., og tekizt að tefja umbætur á gagnfræðaskólum, vill nú knýja þessar till. fram af miklu kappi, er ekki fyrir það séð, nema fram kunni að koma brtt. um nýja skóla, m. a. fyrir þær sýslur, sem enga framhaldsskóla hafa, eins og búið er að benda á. Í málinu er um tvær stefnur að velja.

Forseti (JörB): Ég hafði búizt við því og eigi sízt af hálfu menntmn., að umr. féllu niður, þar sem brtt. yrðu teknar aftur til 3. umr. Nú get ég búizt við, að það muni ekki heppnast. Því mun ég verða við þeirri ósk að fresta umr. og tek málið af dagskrá.

Flm. (Pétur Ottesen) Herra forseti. - L. um fiskimálan., útflutning á fiski og hagnýtingu markaða voru sett fyrst, að ég hygg, árið 1935. Síðan hefur þessum l. verið breytt nokkuð, fyrst 1937 og síðan 1940, og snerta þær breyt. eingöngu stjórn fiskimálasjóðs, eða þeirrar stjórnar, sem fer með þessi mál undir umsjón atvmrh. Upphaflega var ákveðið, að 7 manna n. skyldi standa fyrir framkvæmd þessara l., svokölluð fiskimálan. Eftir 1940 var fækkað mönnum í n. þannig, að hún er ekki skipuð nema 3 mönnum eftir tilnefningu þriggja stærstu flokkanna á Alþ., og sú skipun á n. helzt enn þá. Starfssvið þessarar n., eða tilgangur þeirrar löggjafar, sem hér er um að ræða, er að ýmsu leyti mjög mikilsverður, því að fiskimálasjóður var m. a. stofnaður í þeim tilgangi að stuðla að ýmiss konar nýbreytni í verkun fiskafurða hér á landi með því að stuðla að því, að komið væri upp hraðfrystihúsum hér, fiskniðursuðu, og stuðla að því að leita nýrra markaða og breytinga í veiðiaðferðum, og svo loks að stuðla að því að leita nýrra fiskimiða. Þetta eru allt mjög mikilsverðir þættir í þróun annars aðalatvinnuvegar þjóðarinnar, þ. e. fiskveiðanna. Nú hefur á undanförnum árum eðlilega orðið nokkurt hlé á störfum þessa sjóðs. Eins og kunnugt er, hafa leiðir lokazt um skeið með eðlilegum hætti við ýmis lönd, sem við áður skiptum við og renndum hýrum augum til í þeirri von að geta aukið markaði okkar og fengið greiðari samgöngur. Af þessum ástæðum hefur ekki verið hrundið í framkvæmd nema tiltölulega fáum þáttum á þessu sviði atvinnulífsins, sem þarna átti að stuðla að á þessu tímabili. Nú, þegar virðist rofa til í styrjaldarblikunni og menn gera sér vonir um, að þessum hildarleik ljúki, kemur að sjálfsögðu aftur að því, að hefjast verður handa um störf, og margt, sem gerzt hefur á styrjaldarárunum, bendir til þess, að greiðari gata ætti að vera fyrir Íslendinga að hrinda í framkvæmd ýmsum þeim umbótum, sem fjallað er um í þessum l., en áður var. Er að þessu vikið í grg. fyrir þessu frv., svo að mér þykir ekki ástæða til að fara hér nánar inn á það á þessu stigi málsins. Nú þarf sú starfsemi, sem fiskimálan. er ætluð á þessu sviði og fyrst og fremst er fólgin í því að vekja áhuga hjá útgerðarmönnum og sjómönnum víðs vegar um landið, að stuðla að því, að þeir séu vakandi á verðinum í þessum efnum, og veita þeim þá fræðslu, sem nauðsynleg er á þessum hlutum. Og svo í áframhaldi af því, þegar áhugi fyrir þessu hefur verið vakinn, þá getur fiskimálasjóður hlaupið undir bagga og veitt þann fjárhagslega stuðning, sem nauðsynlegur er til viðbótar þeirri fjárhagsgetu, sem einstaklingar og félög hafa á þessu sviði. Ég hef lagt svo til í þessu frv., að stjórn Fiskifélags Íslands sé falin framkvæmd þessara l., og er það gert með sérstöku tilliti til þess viðhorfs, sem nú er í þessu máli, þ. e. aukinnar starfsemi á þessu sviði. Fiskifélag Íslands er áhugafélagsskapur, sem að vísu hefur ekki verið í jafnföstum skorðum út um byggðir landsins að undanförnu og nauðsynlegt hefði verið. Nú hefur nýlega orðið breyt. á þessu, með því að eftir þeim breyt., sem gerðar voru á l. Fiskifélagsins á síðasta fiskiþingi, eru deildir hvarvetna starfandi innan félagsins í verstöðvum landsins. Auk þess hafa þessar fiskifélagsdeildir með sér svokölluð fjórðungasambönd, þar sem rædd eru sameiginleg áhugamál deildanna, og loks eru kosnir fjórðungasambandsmenn til að mæta á fiskiþingum og bera fram óskir og gera ályktanir í þessum málum. Eins og Fiskifélag Íslands er nú byggt upp, þá leiðir af sjálfu sér, að stjórn þess er kjörinn aðili til þess að standa fyrir málum, sem l. um fiskimálasjóð gera ráð fyrir, að unnið sé að. Ég ætla, að það sé gerð góð grein fyrir þessu í grg. frv., svo að ég sé á þessu stigi málsins ekki ástæðu til að fara nánar inn á þetta atriði. Ég vil bæta því við, að þetta frv. tekur ekki nema til annars þáttarins af breyt. þeim, sem vikið er að hér að framan, að gera þurfi á l. Það er um skipun þeirrar n., sem á að standa fyrir framkvæmd l. En hinn aðalþátturinn í þessari löggjöf er sá, að fiskimálasjóður hafi það fjármagn, sem nauðsynlegt er til þess að sinna þessum mikilsverðu verkefnum, sem nú blasa við okkur: að leita nýrra markaða og breyt. á verkunaraðferðum í sambandi við það, leita breyt. og endurbóta á veiðarfærum og svo loks að hefja leit að nýjum fiskimiðum. Það er ekki nokkur minnsti vafi á því, að enn þá eru ónumin fiskigrunn á hinu stóra fiskveiðasvæði, sem liggur kringum allar strendur þessa lands. Það er því meiri ástæða til að sinna þessu máli, sem búast má við því, samkvæmt fenginni reynslu, að erlendur fiskifloti flykkist hér inn á miðin, sem, eins og reynsla hefur þegar fengizt fyrir, getur e. t. v. haft þær afleiðingar, að nokkuð dragi úr fiskveiðum á hinum þekktu fiskimiðum. Til þess að fylla í þau skörð og halda við eðlilegri þróun í þessari atvinnugrein þjóðarinnar, er vitanlega bráðnauðsynlegt, að leitað sé eftir nýjum fiskimiðum hér við strendur landsins. Það væri mjög æskilegt að efla fjárhagsaðstöðu fiskimálasjóðs frá því, sem nú er. Samkv. reikningum fiskimálasjóðs í árslok 1943, voru í sjóðnum 2.300.000 kr. Höfuðstóllinn stendur að miklu leyti í útlánum víðs vegar til frystihúsa og annarra slíkra framkvæmda. Það leiðir því af sjálfu sér, að til þess að geta til fulls sinnt þeim margbreyttu verkefnum, sem nú blasa hér við í sambandi við verkun og sölu fiskafurða og þess alls, sem ég hef minnzt hér á, er nauðsynlegt, að fiskimálasjóður verði verulega efldur frá því, sem nú er. Mér þótti ekki fært, þegar ég bar fram þetta frv., að taka inn í það bein ákvæði um fiskimálasjóð. Eins og þar segir, stendur nú yfir undirbúningur að afgreiðslu fjárl. fyrir næsta ár, og ekki er enn séð, hvaða afstöðu Alþ. tekur til tekjuöflunar til þess að mæta nýjum útgjöldum, en á því veltur, hvort kleift reynist að efla fiskimálasjóð eða ekki. Þótti mér því rétt að láta athuganir á þessu bíða þess, að betur sæist, hvað ofan á yrði í þessum efnum. Mér þykir svo á þessu stigi málsins ekki ástæða til að fara fleiri orðum um þetta frv., en legg til, að því verði vísað til 2. umr. og sjútvn.

Flm. (Jón Sigurðsson) Herra forseti. - Vatnalögin, sem sett voru 1923, voru vel og vandlega undirbúin á sínum tíma, enda hafa ekki miklar breyt. verið gerðar á þeim síðan, sízt um stærstu atriðin. Þau hafa lítt komið til framkvæmda um vatnavirkjanir. Stærstu orkuverin, við Sog og Laxá, hafa verið reist án vatnsmiðlunar og án þess að af hlytust nokkur teljandi landspjöll. Með vatnal. er gengið vandlega frá því, að ekki sé hægt að bregða fæti fyrir vatnsvirkjanir og aðrar nauðsynlegar framkvæmdir, þótt landspjöllum valdi. Og í öðru lagi, að eigendur þessa lands og þeir, sem verða fyrir sérstökum átroðningi, fái skaða sinn að fullu bættan. Frá þessu er mjög vandlega gengið í l. Og við þær framkvæmdir, sem gerðar hafa verið að þessu, hefur ekki komið í ljós, að þar hafi verið neinir ágallar á. En nú hefur svo farið, þegar þriðja mannvirkið var reist, sem verið er að vinna að, Skeiðsfossvirkjunin, þá er fyrirhuguð mikil vatnsmiðlun, sem eyðileggur eða stórspillir öllum jörðum, svo að það er óhætt að segja, að það er mjög mikið alvörumál fyrir það sveitarfélag, sem fyrir þessu verður. - Eins og ég sagði áðan, þá er eftir löggjöfinni, eins og hún er nú, leitazt við að tryggja, að ekki sé hægt að hindra almennar framkvæmdir og réttur einstaklinga til bóta tryggður í þessum efnum. Aftur virðast sveitarfélögin hafa gleymzt. Og við vatnsmiðlun, þegar stór landssvæði eru tekin undir vatn, má alltaf búast við, að það taki til margra jarða, og sú hefur líka reyndin orðið á. - Nú gera l. ráð fyrir, að þeir menn, sem. fyrir þessu verða, eigi sinn kröfurétt á bótum. Og ég ber út af fyrir sig ekki kvíðboga fyrir því, að þessir menn fái ekki skaða sinn bættan. En við skulum hugsa okkur, að eigandi einnar jarðar eða eigendur fleiri jarða, sem fyrir tjóni hefðu orðið vegna vatnsmiðlunar, flyttu sig og settust að í öðrum sveitarfélögum. Hann eða þeir fá sinn skaða bættan, sína peninga greidda. En setjum svo, að jörðin eða jarðirnar þyki svo lítils virði eftir þetta, að það verði til þess, að hún eða þær fari í eyði, af því að jörðin eða jarðirnar eru rýrðar og kannske hálfeyðilagðar. Og ef enginn ábúandi fæst á þær, þá missir sveitarfélagið þar með gjaldendur. - Það getur verið þannig í slíkum tilfellum, að maður, sem á slíka jörð, sé kannake kominn á gamals aldur og vilji ekki leggja í þær jarðabætur, sem þarf til þess að bæta jörðinni þau landspjöll, sem hún hefur orðið fyrir, og flytji því burt úr sveitinni með sína peninga, sem hann hefur fengið í skaðabætur. - Þetta er gloppa á vatnal., sem nauðsynlega þarf að bæta. Þó að þetta sé nokkuð einstakt í sinni röð hjá okkur, eins og nú standa sakir, þá verðum við að hugsa til þess, að hér á landi verði í framtíðinni miklar vatnsvirkjanir og miklar vatnsmiðlanir í sambandi við þær. Megum við þá búast við, að auðveldlega geti svo farið, að ekki aðeins Fljótin verði fyrir barðinu á þessu, heldur mörg önnur sveitarfélög og jafnvel enn tilfinnanlegar en hér hefur átt sér stað. Það er því full ástæða til þess hér á hæstv. Alþingi að taka þessi atriði að nýju til athugunar. Ég vil ekki fullyrða, að sú breyt., sem við höfum hér lagt til, sé það eina, sem til mála geti komið. Það má vel vera, að það megi ná þessu með öðrum leiðum. Og ég er fús til þess að ræða við hv.allshn., sem ég geri ráð fyrir, að málið fari til, um breyt. á þessum till., sem í frv. eru, sem kæmu að betra haldi. Aðalatriðið, sem fyrir okkur flm. vakir, er, að við viljum ekki á neinn hátt bregða fæti fyrir þær virkjanir, sem nauðsynlegar eru. Við viljum ekki heldur skerða rétt einstaklinga, þannig að þeir fái ekki sínar bætur, og við viljum reyna að gera þeim svo lítið ógagn sem mögulegt er. En við teljum rétt og skylt að gera kröfu til þess, að því sé hagað þannig, að sveitarfélagi, sem verður fyrir tjóni vegna vatnsvirkjana, verði ekki komið í fjárhagsleg vandræði og öngþveiti, sem ófyrirsjáanlegt er, hvaða áhrif kann að hafa. Og þetta gildir ekki aðeins viðkomandi sveitarfélag, heldur einnig viðkomandi sýslufélag, því að ef eitt sveitarfélag kemst í fjárhagslegt öngþveiti, bitnar það á sýslufélaginu, sem það sveitarfélag er í, þar sem sveitarfélagið er einn aðili og gjaldandi sýslufélagsins. Ég vil þess vegna vænta þess, að þetta mál verði gaumgæfilega athugað. Þetta er alvörumál, því að þó að það í svipinn snerti ekki nema eitt sveitarfélag, þá getur svo farið, að það snerti mörg sveitarfélög áður en lýkur. Og bezt er þá í þessu efni að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í, - það er bezt að gera ráðstafanir, sem tryggja ekki aðeins einstaklinginn, heldur líka sveitarfélagið að þessu leyti. Legg ég svo til, að málinu verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og allshn.