Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 70 hef ég leyft mér að flytja frv. til l. um breyt. á l. nr. 38 frá 14. apríl 1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, svofellt, með leyfi hæstv. forseta: „1. gr. Á eftir 5. gr. l. komi ný gr., svo hljóðandi: Setning í opinbera stöðu skal jafnan vera til bráðabirgða og aldrei lengur en til 4 ára. Skal staðan jafnan auglýst laus til umsóknar, er sett hefur verið í hana í 4 ár. Sá, sem settur hefur verið til þess að gegna stöðu í forföllum þess, er skipun hefur í hana, getur þó krafizt þess. að staðan sé auglýst laus til umsóknar, er hann hefur gegnt henni í tvö ár. 2. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Til þess að tryggja sem almennust mannréttindi er nauðsynlegt, að réttarstaða embættismanna ríkisins sé sem tryggust, þannig að þeir geti óháðir öðru en lögum landsins rækt sín störf. Embættismenn ríkisins fara með mikilvægan þátt í stjórn hvers lands, og eðli málsins samkv. þurfa margir að hafa viðskipti við þá. Alveg sérstaklega er rík nauðsyn á því, að dómarar séu óháðir í störfum, og eru í löggjöf margra þjóða sérákvæði um réttarstöðu þeirra til þess að tryggja þetta sem bezt. Þannig er þetta til að mynda bæði í Danmörku og Noregi, þar sem í lögum eru ákvæði, er taka til setningar dómara í embætti, er kveða svo á, að setningin skuli aðeins vara í 1 ár í Danmörku, en 2 ár í Noregi. Þó er við sérstakar ástæður hægt í báðum þessum löndum að framlengja setningu dómara til embættis í allt að 3 ár. Það er ekki vandi að geta sér til um ástæður þess, að sérstakar reglur gilda í þessum löndum um réttarstöðu dómara, að því er tekur til setningar í embætti. Er raunar furðulegt, að í okkar löggjöf séu ekki svipaðar reglur að þessu leyti, svo mjög sem við sækjum þó fyrirmyndir að hvers konar lagasmið til þessara frændþjóða okkar. Óháð dómsvald og óháðir dómendur er grundvallarregla lýðræðisþjóðfélaga og það, sem hvað mest greinir þau frá einræðisþjóðfélögunum, þar sem valdhafinn tekur sér dómsvaldið einnig í hönd. Opinber starfsmaður, sem settur er til að gegna embætti, má búast við því í flestum tilfeilum að vera settur frá því, hvenær sem er, að geðþótta þess, sem með veitingarvaldið fer hverju sinni, og það furðulega hefur nú einnig komið fram, að þetta á sér alveg eins stað, þótt setning hafi staðið í tæpan áratug og viðkomandi embættismaður hafi rækt sín störf með ágætum og við almennar vinsældir þeirra þegna þjóðfélagsins, sem mest hafa þurft við hann að skipta. Þetta er að mínum dómi ekki hægt. Frv. það, sem ég er nú að mæla fyrir, er flutt í tilefni veitingar á bæjarfógeta- og sýslumannsembættinu í Hafnarfirði, sem undanfarið hefur verið mjög til umr. manna á meðal. Sú veiting hefur almennt verið fordæmd sem óréttlát í garð þess embættismanns, Björns Sveinbjörnssonar, sem embættinu hefur gegnt sem settur bæjarfógeti og sýslumaður um tæpan áratug og starfað við þetta eina og sama embætti allt frá því, er hann lauk lagaprófi fyrir rúmum tveimur áratugum. Enn fremur hefur veitingin verið talin óréttlát í garð Jóhanns Gunnars Ólafssonar, bæjarfógeta á Ísafirði um rúmlega 22 ára skeið og þar á undan starfandi við bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði í 4 ár. Veiting þessa embættis hefur dregið athygli manna að þörfinni á því að lögfesta reglur um setningu í embætti og reglur um réttarstöðu settra embættismanna, því að það er hinn langi setningartími, sem í þessu tilfelli gerir mál þetta alveg einstakt. Eins og 1. gr. frv. ber með sér, er lagt til, að setning í stöðu skuli aðeins vera til bráðabirgða og ekki standa lengur en í 4 ár. Þó á sá, sem setningu hefur fengið til stöðu, rétt á að krefjast þess, að hún sé auglýst laus til umsóknar, er hann hefur gegnt henni í tvö ár, og ber þá að sjálfsögðu veitingarvaldinu að virða þá ósk. Ég hef valið þá leiðina með tillöguflutningi þessum að láta ákvæði frv. ná til setningar í opinberar stöður almennt, en ekki binda þetta við dómarastöður einar. Bæði er, að tími sá, sem gert er ráð fyrir í frv. að setning geti staðið, er ekki langur, það eru venjulegast tvö ár og lengst 4 ár, og tryggir þannig sæmilega réttarstöðu settra dómara, en auk þess finnst mér þörfin fyrir reglur um setningu í önnur embætti hér á landi vera brýn, og vil ég því til sönnunar aðeins nefna eitt dæmi, en það er það, að hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, hefur látið sér sæma í rúm 9 ár a.m.k. að halda opnu prófessorsstarfi við Háskóla Íslands sem baktryggingu gegn fallvaltleik ráðherradóms í íslenzkum stjórnmálum. Að sjálfsögðu má deila um, hve tími setningar megi vera lengstur, en ég tel hann hæfilega ákveðinn eins og gert er í frv., og mér er kunnugt um, að Dómarafulltrúafélagið, sem hélt fund um þetta mál fyrir nokkru, er sama sinnis og gerði ályktun í málinu, sem ég, með leyfi hæstv. forseta, ætla hér að lesa, en þar segir: „Almennur fundur í Dómarafulltrúafélagi Íslands, haldinn þriðjudaginn 16. nóv. 1965 í Aðalstræti 12, Reykjavík, fagnar lagafrv. því, er Jón Skaftason alþm. hefur borið fram til breytinga á l. nr. 38 frá 14. apríl 1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, er miðar að því, að settar verði ákveðnar reglur um tímalengd setningar í opinberar stöður, og mælir eindregið með því, að Alþ. samþykki þetta frv. Slíkt mundi styrkja sjálfstæði dómsvaldsins í landinu og þar með auka réttaröryggi þegnanna, enda er ljóst, að dómari, sem settur er til langframa, hlýtur að vera háðari veitingarvaldinu en sá, sem hlotið hefur skipun í starfið. Sjálfsagt er því, að réttarríki setji sér skýr lagafyrirmæli um þetta efni. Bæði í Danmörku og Noregi eru ákveðnar reglur um hámarkslengd á setningartíma héraðsdómenda. Í Danmörku er það 1 ár, en í Noregi 2. Þó má framlengja setninguna, þegar sérstakar ástæður liggja til, um eitt ár í senn í Danmörku, en ekki oftar en tvisvar sinnum. Í Noregi er einungis heimilt að framlengja setninguna um 1 ár. Þannig getur setningartíminn aldrei orðið lengri en 3 ár í þessum löndum. Á þetta að stuðla að því, að dómendur verði sem sjálfstæðastir í starfi og sem óháðastir veitingarvaldinu. Réttur þessara þjóða er svipaðastur rétti vor Íslendinga. Er því eðlilegt, að svipuð löggjöf sé sett hér á landi um þetta málefni.“ Eins og ég gat um áðan, er frv. þetta flutt í tilefni veitingar á embætti bæjarfógeta og sýslumanns í Hafnarfirði og í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Það embætti er, eins og kunnugt er, stærsta héraðsdómaraembætti á landinu utan Reykjavikur og því vandmeðfarnara en önnur. Þegar Guðmundur Í. Guðmundsson ákvað að hverfa af landi brott, varð hann loks að sleppa þessu embætti, sem annar maður hafði varðveitt fyrir hann í tæpan áratug sem baktryggingu í embættiskerfi landsins. Embættið var auglýst, eins og lög gera ráð fyrir, og var umsóknarfrestur ákveðinn til 4. nóv. s.l. Um embættið sóttu í þessari tímaröð: Björn Sveinbjörnsson, settur bæjarfógeti í Hafnarfirði í tæp 10 ár og starfandi við embættið í rúm 20 ár, eða allt frá því að hann lauk lagaprófi. Jóhann Gunnar Ólafsson, bæjarfógeti á Ísafirði í 22 ár og auk þess fulltrúi við bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði og settur fógeti þar í samtals á fjórða ár. Og síðast Einar Ingimundarson, hv. 4. þm. Sjálfstfl. í Norðurl. v. og bæjarfógeti á Siglufirði um 13 ár, sem sótt hafði um embættið á síðustu stundu umsóknarfrestsins. Hæstv. dómsmrh. þurfti ekki langan umhugsunarfrest til þess að ákveða, hverjum bæri þetta embætti, því að strax daginn eftir, að því er mig minnir, að umsóknarfrestur var úti, var tilkynnt alþjóð, að síðastnefndi umsækjandinn, Einar Ingimundarson, hefði hreppt hnossið. Valið var sem sagt ekki eins erfitt og er af ýmsum haldið fram í dag. Þessi veiting hefur vægast sagt fengið slæmar undirtektir hjá almenningi. Réttlætiskennd fólks segir því, að með veitingu embættisins hafi réttur verið brotinn á hinn freklegasta hátt á settum bæjarfógeta og sýslumanni, Birni Sveinbjörnssyni, svo og enn fremur á Jóhanni Gunnari Ólafssyni bæjarfógeta á Ísafirði. Andúðaralda er risin í landinu í svo mikla hæð, að ekkert svipað hefur áður gerzt í sambandi við embættisveitingar, og hefur þó margt misfagurt verið brallað í þeim efnum á undanfarandi árum. Um þetta er ekki deilt út af fyrir sig. Það er eftirtektarvert, og ég vil sérstaklega undirstrika það, að það er samstarfsfólk hins setta bæjarfógeta og sýslumanns um langan tíma, sem mótmælir harðast og fórnar störfum sínum til þess að undirstrika þunga mótmælanna. Þannig hafa nú 12 manns af 13 starfandi við embættið í Hafnarfirði sagt upp störfum sínum, svo og 5 hreppstjórar af 8 í Gullbringusýslu, og mótmæli gegn embættisveitingunni streyma hvarvetna að. Nú er því haldið fram, af Morgunblaðinu aðallega, að mótmælaaldan gegn þessari embættisveitingu sé af pólitískum toga. Allir vita þó, sem til þekkja, að þar er rangt frá skýrt. A.m.k. verðum við í stjórnarandstöðuflokkunum báðum tæplega sakaðir um slíkt, því að einu mótmælasamþykktir stjórnmálasamtaka, sem gerðar hafa verið þar til í gær, að við á hinu langfjölmennasta kjördæmisþingi, sem framsóknarmenn í Reykjaneskjördæmi hafa haldið til þessa, samþykktum mótmæli gegn þessari veitingu, voru mótmælasamþykktir Félags ungra jafnaðarmanna í Hafnarfirði og fulltrúaráðs Alþfl. í Hafnarfirði. Það er enn fremur áberandi, að ýmsir mætir menn, sem tekið hafa sig fram um að mótmæla þessari veitingu sérstaklega og opinberlega, eru stuðningsmenn stjórnarflokkanna og fjarri lagi og raunar mjög lítilsvirðandi fyrir þá, þegar því er haldið fram í Morgunblaðinu og Vísi, að þeir séu vélaðir til þessara mótmæla af vondum stjórnmálamönnum í stjórnarandstöðuflokkunum. Ekki verður um það villzt, að almennur vilji var fyrir embættisveitingu til Björns Sveinbjörnssonar í Hafnarfirði og í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Fólki finnst þar og víðast annars staðar, að 10 ára samfelld setning í embættið og góð embættisfærsla þessa manns skapi honum, svo sem hverjum öðrum góðum embættismanni, sterkan rétt til embættis og ekki sé hægt að víkja slíkum manni fyrirvaralaust frá, eins og gert var með veitingu Hafnarfjarðarembættisins. A.m.k. telja menn, að siðferðilegur réttur hans sé hafinn yfir allan efa. Um þetta varð öll sýslunefndin í Gullbringu- og Kjósarsýslu sammála, svo og stjórn Dómarafélagsins utan Reykjavíkur, sem samþykkti Björn Sveinbjörnsson í félag sitt, sem er einsdæmi um mann, sem ekki hefur fengið setningu til embættis héraðsdómara, svo og enn fremur hundruð annarra manna, sem eftir einni eða annarri leið skoruðu á veitingarvaldið að veita Birni Sveinbjörnssyni embættið. Mönnum finnst, að setning hans hafi staðið það lengi, að hann hafi nánast öðlazt sama rétt til embættis þessa og skipun veitir. Það, sem á vantaði, sé nánast formsatriði, enda hafi fjórir dómsrh. af þremur stjórnmálaflokkum lagt blessun sína yfir þetta ástand í heilan áratug. Það get ég enn fremur fullyrt af nánum kynnum, að mjög margir kollegar mínir, lögfræðingarnir, bæði þeir, sem dómarastörfum gegna víðs vegar um landið og eins málflutningsstörfum, sóttu ekki um þetta eftirsótta embætti einungis vegna þess, að þeir töldu rétt Björns Sveinbjörnssonar svo sterkan til þess, að óviðeigandi væri að setja hann í hættu. Er það svipað og þessir sömu menn gerðu, þegar embætti yfirsakadómarans í Reykjavík var auglýst laust til umsóknar á sínum tíma og enginn af kollegum þess eina umsækjanda, sem sótti um embættið og fékk það, Þórðar Björnssonar, sótti um það á móti honum. En hæstv. dómsmrh., Jóhann Hafstein, taldi auðsjáanlega röksemdir þessa fólks fleipur eitt. Hans réttarmeðvitund sagði honum annað, og vald sitt notaði hann í samræmi við það. Hann hefur í Morgunblaðinu frá 12. nóv. s.l. gert grein fyrir þeim ástæðum, sem leiddu til skipunar Einars Ingimundarsonar í þetta embætti, og ég verð að segja fyrir mitt leyti, að veikari málflutning hef ég ekki lengi lesið, enda erfitt um rök í málinu af hans hálfu. Hæstv. ráðh. segir þannig, með leyfi forseta: „Setning í embættið skapar hvorki lagalegan, venjubundinn né siðferðilegan rétt til skipunar umfram fjölmargt annað.“ Enn fremur segir hann, „að frekar megi tala um forréttindi Birni Sveinbjörnssyni til handa að hafa verið kornungur settur í eitt umfangsmesta embættið og fá að sitja þar í nær 10 ár.“ Hvað sem sagt verður um lagalegan rétt eða réttleysi vegna skorts á eðlilegum lagareglum í þessu tilviki, má þó fullyrða, að það er undantekningarlítil venja, að t.d. kennarar, sem settir hafa verið í 1-2 ár í stöðu, fái skipun til hennar að þeim tíma liðnum, séu þeir taldir hæfir starfsmenn. Um þetta er sköpuð í landinu áratugalöng venja, sem hlýtur eðli málsins samkv. að ná til annarra embættismanna ríkisins og það því fremur sem setningartíminn í umræddu tilfelli er ekki 1-2 ár, heldur heill áratugur. Setning í héraðsdómarastarf, eins og var í Hafnarfirði, er hins vegar einsdæmi og getur því út af fyrir sig ekki skapað venjubundinn rétt af þeirri einföldu ástæðu einni. En það út af fyrir sig haggar ekki almennu reglunni, sem ég var að nefna hér áðan, og siðferðilegan rétt skapar þessi langa setning að dómi langflestra manna, og mætti hæstv. dómsmrh. spyrja hæstv. utanrrh. um álit hans á því í þessu gefna tilviki. Það er öllum lögfræðingum ljóst a.m.k., að tíminn skapar bæði rétt og fellir niður, og má þar til nefna sem dæmi vel þekkt hugtök úr lögfræðinni, eins og hefð og fyrningu, því til sönnunar. Ég held því fram, að 10 ára embættisvarzla í svo veigamiklu og vandasömu embætti sem bæjarfógetaembættið og sýslumannsembættið í Hafnarfirði er skapi ekki einasta hverjum góðum starfsmanni mikinn rétt til skipunar í það, heldur hljóti augljósir hagsmunir hins opinbera að vera því bundnir, að maður, sem gjörþekkir til embættisins, fái það, og það stuðli að öðru jöfnu fremur að góðri embættisfærslu, og ætti veitingarvaldið vissulega að meta það einhvers. Um þessi atriði, sem ég hef hér verið að ræða, hefur margt verið sagt. Einn þeirra manna, sem lagt hafa þar orð í belg, er Árni Gunnlaugsson hæstaréttarlögmaður, sem í bréfi, dags. 14. nóv., sem birzt hefur í öllum dagblöðum landsins og raunar fleiri blöðum, segir þannig, með leyfi forseta : „Hitt vil ég fullyrða, að öll réttsýni og sanngirni hlýtur að mæla með því, að nær 10 ára seta í slíku embætti geti í eðli sínu jafngilt skipun. Munurinn er nánast formsatriði. Okkur var báðum kennt í háskólanum (þetta er í bréfi til hæstv. dómsmrh.), að rás tímans og aðgerðarleysi aðila gætu haft áhrif til sköpunar réttar eins aðila og um leið réttarmissis annars. Finnst yður það fráleitt eða ósanngjarnt að halda því fram, að þegjandi samþykki fjögurra dómsmrh. á svo löngum setutíma í embætti geti skapað rétt handa Birni Sveinbjörnssyni, siðferðilegan eða lagalegan, og um leið valdið glötun réttar yðar að taka af honum embættið og veita það öðrum? Hvenær og hvernig stofnast þá almennt séð síðferðilegur réttur í yðar augum til réttarsköpunar fyrir einstakling?“ Og Jón Finnsson lögfræðingur og fulltrúi við bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði segir m.a. í grein í Morgunblaðinu í gær, með leyfi forseta: „Hins vegar fer það ekki á milli mála, að Björn Sveinbjörnsson hefur mesta starfsreynslu og staðarþekkingu af þeim (þ.e. umsækjendunum) öllum, þar sem hann hefur starfað óslitið hér í lögsagnarumdæminu í rúm 20 ár. Þess má geta, að íbúafjöldi hér er nú um 18 þús. manns, á Siglufirði um 2500 manns og á Ísafirði og Ísafjarðarsýslum um 6500. Þetta þýðir, að umboðsstörfin eru hér miklu meiri og dómsmálafjöldi einnig heldur en i báðum hinum lögsagnarumdæmunum til samans.“ Um rétt þann, er hinn langi setningartími skapar, segir Jón Finnsson enn fremur í sömu grein, með leyfi hæstv. forseta: „Á sama hátt bar stjórnvaldi því, sem veitti umrætt embætti, að meta þær sérstöku aðstæður, sem hér höfðu skapazt, út frá eðli málsins. Bar ráðh. þess vegna að hyggja að því, hvort ríkisvaldið hefði orðið skuldbundið vegna hinnar löngu setningar Björns Sveinbjörnssonar. Ég tel engan vafa á, að svo hafi verið. Það fær með engu móti staðizt, að setning í embætti geti ekki skapað siðferðilegan rétt til stöðunnar. Ef fallizt yrði á þá skoðun, mundi ekki hafa skipt máli, hvort Björn Sveinbjörnsson hefði verið settur í 10, 15 eða jafnvel 20 ár. Ja, hver trúir?“ Mér er ekki alveg ljóst, hvert hæstv. dómsmrh. er að fara í áður nefndu viðtali við Morgunblaðið, þegar hann heldur því fram samtímis í sömu greininni, að það séu forréttindi Birni Sveinbjörnssyni til handa að hafa verið kornungur settur í þetta embætti og fengið að sitja þar í 10 ár, en jafnframt á setning hans í embættið hvorki að skapa lagalegan, venjubundinn né siðferðilegan rétt til skipunar í það. Hver eru þá þessi forréttindi? Enn fremur segir hæstv. dómsmrh., „að mörgum finnist, að setning, einkum um langan tíma, veiti einhverja siðferðilega sérstöðu til skipunar. En ef menn íhugi þetta betur, sjáist, að viðurkenning á slíku sem siðferðilegum rétti umfram margt annað geti verið mikil misbeiting réttar gagnvart mörgum öðrum, sem hvorki hafi verið gefinn kostur á að vera settir né sækja um veitingu fyrir embættinu, meðan það er ekki laust til umsóknar“. Það er fögur hugsjón, sem í þessum bollaleggingum felst! En hver verður niðurstaðan, þegar hin sérstaka veiting í Hafnarfjarðarembættið er skoðuð í þessu ljósi? Áreiðanlega ekki sú, sem hæstv. ráðh. er að lofsyngja. Hvað er þetta annað, sem vó svo þungt á vogarskálum veitingarvaldsins við skipun í Hafnarfjarðarembættið og vó þyngra en venjubundinn og siðferðilegur réttur Björns Sveinbjörnssonar og starfsaldur Jóhanns Gunnars Ólafssonar? Báðir eru þó þessir menn af veitingarvaldinu taldir hæfir embættismenn og færir. Ég læt mér ekki eina stund koma til hugar, að hæstv. dómsrh. trúi þeirri kenningu sinni sjálfur, að 62 ára gamall embættismaður sé of gamall til þess að sinna Hafnarfjarðarembættinu, fremur en hann sé of gamall til þess að sinna Ísafjarðarembættinu. Og ekki dettur mér í hug að trúa þeirri kenningu, að með veitingunni hafi hæstv. ráðh. verið að verðlauna fyrir langa og erfiða embættisfærslu eða embættisstörf úti á landi. Hvorugt þessara atriða fær staðizt, ef rök þessa máls, verðleikar og aðstæður er skoðað. Nei, hér hlýtur annað að hafa ráðið vali hæstv. ráðh., og vil ég nota þetta tækifæri til þess að skora alveg sérstaklega á hann að upplýsa það nú í þessum umr. Morgunblaðsviðtal hans hefur fáa sannfært, það þykist ég mega fullyrða. Árni Gunnlaugsson hrl. hefur skrifað um þessa veitingu að mínum dómi eitthvert snarpasta og rökvísasta innlegg í málinu. Hann segir í bréfi, sem ég vitnaði til áðan, til hæstv. dómsmrh. m.a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Þér hafið vafalaust lesið Reykjavíkurbréf Morgunblaðsins sunnudaginn 14. nóvember, en höfundur þess er sagður vera forsrh. Bjarni Benediktsson, og er hér gengið út frá því. Hann segir þar m.a. um gagnrýnina: „Eðlileg gagnrýni er öllum holl.“ Þessu til áréttingar segi ég við yður: Því aðeins þjónar lýðræðið og frelsið tilgangi sínum, að hvort tveggja sé virt í verki. Því aðeins eigum við skilið að njóta mannréttinda, að við virðum annarra rétt. Það er því ekki sæmandi kollega yðar, Bjarna Benediktssyni, að óvirða rétt almennings til að gagnrýna í verki brottrekstur Björns Sveinbjörnssonar með því að skrifa eftirfarandi í Reykjavíkurbréfinu: „Siðleysið lýsir sér í því að hafa uppi ósannar ásakanir og beita óhæfilegum þvingunarráðstöfunum.“ Vill forsrh. bera ábyrgð á slíkum skrifum? Er ekki of langt gengið, þegar æðstu menn þjóðarinnar lýsa þegnum sínum sem iðkendum siðleysis fyrir það eitt að hafa haft manndóm til að sýna þá sterkustu gagnrýni gagnvart ranglæti yðar með því að fórna starfi sínu? Lögleg viðbrögð þessa fólks í þágu réttlætisins verða ekki flokkuð undir „siðleysi“, hvað sem líður skoðunum stjórnlagafræðingsins Bjarna Benediktssonar.“ Enn fremur segir hann svo: „Að lokum leyfi ég mér að draga ályktanir af því, sem fram hefur komið í málinu. Ég tel ómaksins vert fyrir yður, ráðh. dómsmála, eða aðra, að kanna fræðilega þann lögmætisgrundvöll, sem þér viljið byggja á embættisveitinguna til Einars Ingimundarsonar. Sú stjórnvaldsráðstöfun yðar verkar þannig á mig o. fl., að það hafi verið pólitískar og persónulegar ástæður, sem réðu því, að hann hlaut embættið. Verði svo talið, er að mínum dómi um valdníðslu að ræða í lagalegum skilningi. Vegna þeirra lesenda, sem eru ólögfróðir, skal upplýst, að valdniðsla er ein ástæða fyrir ógildi stjórnvaldsráðstafana, en f flokki þeirra teljast embættaveitingar. Fræðilega skilgreint telst það valdníðsla, þegar stjórnvald lætur gerðir sínar ráðast af ólögmætum sjónarmiðum, t.d. pólitískum og persónulegum. Dómstólar hér á landi hafa ekki til þessa dæmt um tilvik, þar sem reynt hefur á lögmæti embættisveitinga sem stjórnvaldsráðstöfunar. Hvað sem liður lögmæti hinnar umdeildu embættisveitingar, tel ég dóm almennings í málinu vera afdráttarlausan. Hann vitið þér um, og við hann verðið þér að sætta yður, hvort sem yður líkar betur eða verr.“ Ég tel, eins og ég sagði áðan, röksemdafærslu hæstaréttarlögmannsins ákaflega sterka og að þeir, sem fyrir þessari gagnrýni hafa orðið, skuldi honum svör við þeirri gagnrýni. Við fáum e.t.v. þau svör hér í þessum umr. á eftir. Í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins frá í gær, sem ég geng út frá að hæstv. forsrh. hafi skrifað, þar til annað er upplýst, er siðferðilegur réttur til stöðu enginn talinn til, því að þá megi líkja stöðu við eign, sem unnizt geti hefð á. Eignarréttur er viðtækur, og hingað til hef ég haldið flesta lögfræðinga vera sammála um, að réttur sá, er opinberu embætti fylgdi, nyti réttarverndar, sem m.a. lýsti sér í því, að væri embættismanni vikið úr starfi án saka, ætti hann rétt á skaðabótum, enda hafa mörg slík mál verið dæmd. Að þessu leyti nýtur embættismaðurinn sömu réttarverndar og sá, sem verður fyrir því, að eign hans er skemmd af ribbalda. Hann á bótarétt á hendur honum. Hæstv. forsrh. neitar væntanlega ekki heldur, að venjuréttur sé til um skipun settra embættismanna til starfa, sem algengast er, eins og ég hef áður bent á, í kennarastéttinni. Sú venja og sá venjuréttur hefur orðið til vegna þess, að mönnum finnst siðferðilega rangt að víkja settum kennara frá með því að veita embætti hans öðrum, sé hann á annað borð góður og gegn starfsmaður. Allur venjuréttur byggist þannig á siðferðilegu mati. Ástand, sem byggist á ranglæti, skapar engan venjurétt og helzt venjulegast ekki lengi, þar sem frjálsræði ríkir. Mér finnst líka í hæsta máta ósmekklegt í þessu Reykjavíkurbréfi að gera starfsfólki Hafnarfjarðarembættisins, sem sagt hefur upp störfum sínum til þess að mótmæla þessari embættisveitingu, upp annarlegar hvatir og fullyrða, að það hafi með gerðum sínum gert sig hlægilegt ásamt því fólki öðru, sem að mótmælum hefur staðið. Ég kemst ekki hjá því í lok þessarar umr. að gefnu tilefni að víkja örfáum orðum að afstöðu ráðh. Alþfl. til þessa einstæða prinsip-máls. Eins og hv. alþm. vita, stafaði áratugalöng setning Björns Sveinbjörnssonar í þetta embætti af því, að hinn skipaði embættismaður, Guðmundur Í. Guðmundsson, sat á ráðherrastóli allan þann tíma, sem setningin stóð, en vildi þó ekki sleppa þessu embætti, heldur hélt því sem baktryggingu fyrir sig. Þessi þáttur þessa margumtalaða máls er einn sá alljótasti og gerir það einstakt í sinni röð. Ég kemst ekki hjá því að álykta, að auk Guðmundar Í. Guðmundssonar beri samráðh. hans og flokksbræður, hæstv. utanrrh. Emil Jónsson og hæstv. menntmrh. Gylfi Þ. Gíslason, sem báðir geyma sér embætti á svipaðan hátt, fulla ábyrgð á þessu ástandi ásamt með Guðmundi Í. Guðmundssyni. Mér virðast því mótmæli þeirra nú og blaðs þeirra nokkuð síðbúin og þeir þyrftu að gera betur grein fyrir aðgerðum sínum í málinu innan ríkisstj., úr því að þeir vilja láta almenning trúa því, að þeir hafi verið veitingu þessari ósamþykkir. Sérstaklega tel ég ríka þörf á því, að hæstv. utanrrh., Emil Jónsson, geri grein fyrir þessu, því að eftir því sem Þjóðviljinn hefur skýrt frá þann 16. nóv. s.l. og ég hef hvergi séð í móti mælt, á hann sem formaður fulltrúaráðs Alþýðuflokksfélaganna í Hafnarfirði að hafa samið og lagt fram mótmælatill., sem þar var einróma samþykkt, en mótmælatill. þessi hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Fulltrúaráð Alþfl. í Hafnarfirði mótmælir því harðlega, að Birni Sveinbjörnssyni skyldi ekki vera veitt bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði og sýslumannsembættið í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Fulltrúaráðið telur, að Björn hafi með 9–10 ára starfi í þessu embætti, sem hann að allra dómi, er til þekkja, hefur rækt með ágætum, verið allra umsækjenda sjálfsagðastur til að vera skipaður í embættið.“ Mér býður svo í grun, að mótmæli þessara hæstv. ráðh. innan ríkisstj. gegn veitingu embættisins hafi ekki verið mjög sterk, enda árangurinn í samræmi við það. Við þekkjum þó dæmi þess, að einörð mótmæli þeirra hafa stundum borið árangur, eða svo er a.m.k. að sjá af upplýsingum, sem fá mátti í blöðum landsins fyrir stuttu um áhrif þeirra, þegar til umr. og til ákvörðunar var, hver skipa skyldi sæti útibússtjóra á Akureyri í útibúi Útvegsbankans þar. En um þessi atriði fást vafalaust upplýsingar í þeim umr., sem hér væntanlega verða, og er það vel, því að þá þurfa menn ekki að byggja umr. um þessi málefni á alls kyns sögusögnum, sem sumar hverjar geta verið rangar. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar að sinni. Ég legg aðeins áherzlu á það, að viðbrögðin við embættisveitingunni í Hafnarfirði eru algert einsdæmi hér á landi og skera því alveg ótvirætt úr um, að veiting þessi er einstök í sinni röð. Réttarmeðvitund fólks rís algerlega öndverð gegn þeirri kenningu, að áratugsembættisvarzla, vel rækt í alla staði, skapi viðkomandi engan rétt til embættisins, hvorkí lagabundinn, venjubundinn né siðferðilegan. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. þessu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. heilbr: og félmn.



Herra forseti. Út af frv. því, sem hér liggur fyrir á þskj. 70 og nú hefur verið gerð grein fyrir af hv. flm. þess, vil ég segja, að ég er efnislega sammála í stórum dráttum þeirri till., sem þar er fram borin til breytinga á l. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og mundi fylgja slíkri till. eða öðrum líkum. Ég tel þó, að vandamálið, sem við er að glíma, sé viðtækara en þessi hv. flm. hefur gert sér grein fyrir eða gert okkur grein fyrir í sínu máli og þurfi sú n., sem þetta mál fær til meðferðar, að athuga það nánar. Nú þyrfti víst ekki að vera lengri mín ræða, ef ég ætti að binda mig við efni frv. En hv. flm. notaði langan tíma, ekki til þess að gera grein fyrir efni þessa frv. sérstaklega, heldur til að gera að umtalsefni embættisveitingu bæjarfógetaembættisins í Hafnarfirði og sýslumannsembættisins í Gullbringu- og Kjósarsýslu, og hef ég auðvitað ekkert um það að sakast. Mér er aðeins kærkomið að fá tækifæri til þess, að það mál komi til umr. hér. Ég hefði gjarnan óskað eftir að fá að heyra sjálfstæðari skoðanir á því máli en hv. flm. þessa máls lét í ljós, því að sannast að segja kannast maður nú við flest, enda mikið af því upplestur úr blöðum undanfarinna daga frá öðrum mönnum, sem hann vildi nota máli sínu til stuðnings í sambandi við þær ásakanir, sem hann bar fram í minn garð um misrétti í þessari umræddu embættisveitingu. Ég hef gert grein fyrir viðhorfi mínu til þessarar embættisveitingar í stuttu viðtali í Morgunblaðinu, skömmu eftir að embættið var veitt. Hv. flm. þessa máls segir, að það viðtal hafi sannfært fáa. Um það skal ég ekkert sakast við hann, og þýðir lítið um að deila, en þar er þó í fáum dráttum fram dregið það, sem ég vildi mega halda, að margir teldu vera nokkuð veigamikil atriði í þessu sambandi. Þegar stundum er vitnað í rök, sem ég flutti fram í þessu viðtali, hafa bæði blöð og þessi flm. iðulega látið sér sæma að fella úr því, sem ég sagði, og hætta í miðjum setningum, þar sem það hentaði þeim. Mér þykir alveg sérstaklega ástæða til að víkja að einu atriði, sem margsinnis hefur verið haft eftir mér, „að setning í embætti skapi hvorki lagalegan, venjubundinn né siðferðilegan rétt til skipunar í embætti.“ Á þessu hafa menn furðað sig, og það gerði þessi hv. flm. einnig. En það stendur bara áfram í viðtalinu við mig: „umfram fjölmargt annað, sem til álita kemur og veitir rétt að sínu leyti, meiri eða minni, til embættisskipunarinnar“. Ég hef m.ö.o. ekki sagt, að setning veiti ekki að sínu leyti rétt, þegar meta á, hvort veita skuli einum eða öðrum embætti, en ég álít ekki, að hún veiti neinn fortakslausan rétt, og það sé ekki einsætt, að þeim, sem hefur verið settur einhvern tíma, tilheyri þar með embættið. Þarna skilur okkur á, og það má segja, að hér séum við í raun og veru að fjalla um þungamiðju málsins. Er það svo, ef maður hefur verið settur í embætti lengri eða skemmri tíma, að þá skeri það endilega úr um það, að hann skuli verða skipaður í þetta embætti, þegar það losnar? Ég hef leyft mér að hafa þá skoðun, að svo bæri ekki að líta á þetta mál, og ég tel það rangt, ef svo væri litið á málið. Ég hef gert nokkra grein fyrir því, af hverju ég tel það rangt, m.a. vegna þess, að þá er gengið fram hjá þeim rétti, sem aðrir eiga til þess að sækja um þessi embætti og láta meta sína hæfileika og sína aðstöðu til móts við viðkomandi aðila. Og réttur hinna mörgu er að mínu viti í þessu sambandi alls ekki minni en réttur hins eina. Menn skilja kannske betur, hvað ég á við, ef við lítum á þetta í ljósi staðreyndanna. Þá liggur málið þannig fyrir, að embættið í Gullbringu og Kjósarsýslu var auglýst til umsóknar árið 1935. Síðan hefur það ekki fyrr en nú verið auglýst til umsóknar. Nú er það svo, að það er lagaskylda að auglýsa embætti, en það hefur mér skilizt, bæði á flm. þessa máls og öðrum, að það hafi ekki skipt neinu máli í þessu sambandi, það hafi bara verið formsatriði, sá setti hefði átt að fá þetta embætti, í augum þessara manna átti bókstaflega ekki að líta á réttarstöðu annarra manna. Segjum þá, að ég hefði viljað fara að ráðum þessara manna og skipað embættið þessum tiltekna embættismanni, sem þarna hafði verið settur. Það er maður á bezta aldri. Hann gat hæglega verið í embættinu í 24 ár, eða fram til hámarksaldurs embættismanna. Ef þessi háttur hefði verið á hafður, hefði engum öðrum sýslumönnum og bæjarfógetum þessa lands né öðrum lögmönnum gefizt kostur á að sækja um embættið í Hafnarfirði og Gullbringu- og Kjósarsýslu í um 55 ár ! Þetta fær að mínum dómi með engu móti staðizt, og þetta væri ranglæti, eins og ég sagði áðan, gagnvart fjöldamörgum öðrum. Það, sem ég vildi því leggja áherzlu á, er þetta, sem ég hef sagt, að setningin skapar ekki siðferðilegan rétt, og það er alveg sama, hversu lengi setningin er, þá skapar hún ekki siðferðilegan rétt umfram margt annað. Þar verður líka að meta þær misgerðir, sem maður gerði sig sekan um gagnvart öðrum, ef þetta ætti að vera fortakslaus réttur. Það kom alls ekki til fyrst eftir umsóknir um þetta embætti, að ég hafði þessa skoðun á þessu máll, og það er alveg rangt hjá hv. flm. þessa máls hér, að ég hafi þurft stuttan tíma til að gera upp við mig, hverjum ætti að veita þetta embætti. Það er iðulega svo, og var það einnig í þessu sambandi, að embættismenn eða aðrir, sem óska að sækja um embætti, ræða það við veitingarvaldið, og það veit oft um hugi manna til embættanna löngu áður en formlegar umsóknir eru lagðar fram. Mér var þess vegna kunnugt um, að það mundu fleiri sækja um embættið en Björn Sveinbjörnsson, sem mér hafði verið tjáð, að mundi sækja um það og sótti líka um embættið, þegar það hafði verið auglýst. Ég kallaði þá á þennan bæjarfógeta og sýslumann til þess að gera honum grein fyrir þessari skoðun minni, að ég teldi ekki. að setning hans í embættið skapaði honum fortakslausan rétt, umfram margt annað, til þess að hljóta þetta embætti, og það kynnu að koma fram umsóknir um embættið frá mönnum, sem ég teldi eiga ekki síðri eða meiri rétt til embættisins en hann. Honum var alveg ljóst um þessa afstöðu mína. En um leið og ég gerði honum grein fyrir þessu, gerði ég mér grein fyrir, að það stóð að vissu leyti sérstaklega á um hann, að hann var búinn að vera settur lengi, og með því að fá ekki embættið yrði hann a.m.k. í bili embættislaus. Enda hef ég óspart verið ásakaður fyrir það að hafa „kastað þessum embættismanni út á gaddinn“, eins og sumir prestlærðir menn hafa orðað það, og „vikið honum úr embætti“. Mér er nærri að hyggja, að margir, sem hafa mótmælt þessari embættisveitingu, hafi gert það vegna þess, að þeim finnist, að ég hafi vikið manninum úr embætti og kastað honum út á gaddinn. En hvorugt þetta fær staðizt. Auðvitað veit þessi embættismaður eins og aðrir, sem til þekkja, að honum eru engar dyr lokaðar á embættisferli, ef hann óskar að halda honum áfram, enda þótt ég hafi ekki talið einsætt, að hann skyldi hljóta þetta embætti. Það eru tvö auglýst embætti núna til umsóknar, annað hæstaréttardómaraembætti og hitt bæjarfógetaembættið á Siglufirði. Og það munu áreiðanlega losna, og er vitað um, að innan skamms tíma munu losna embætti, sem þessi hv. embættismaður getur að sjálfsögðu sótt um eins og aðrir, og hans verðleikar yrðu þá metnir, þegar þar að kæmi. Þegar ég ræddi við þennan embættismann, stóð þannig á, að borgarfógetaembættið í Reykjavik hafði verið auglýst laust til umsóknar. Skv. 5. gr. l. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, er heimilt að taka til greina umsóknir, sem berast, eftir að liðinn er umsóknarfrestur. Með hliðsjón af þeim umsóknum, sem fyrir lágu, bauð ég þessum embættismanni, að ef hann óskaði að sækja um þetta embætti, mundi ég veita honum það, þ.e. borgarfógetaembættið í Reykjavik. Hann tjáði mér, að hans hugur stæði ekki til þess, og ég gat ósköp vel skilið þá afstöðu hans, að hann vildi fá úr því skorið í sambandi við embættisveitinguna í Hafnarfirði og Gullbringu og Kjósarsýslu, hvort bann hreppti það embætti eða annar. Og um þetta urðu engar málalengingar frekar á milli okkar og engar ýfingar. Ég segi þetta aðeins til þess að undirstrika það, að það hefur hvorki verið í mínum huga að kasta þessum manni út á gaddinn né að ég hafi gert neitt það, sem ég teldi í líkingu við það að vísa þessum manni úr embætti. Þá kem ég nú að því, sem er kannske leiðinlegri hlið þessa máls, að þurfa að víkja svolítið að öðrum embættisveitingum í þessu landi. Ég hef sjálfur sagt það, að ég vilji ekki nota aðrar embættisveitingar til afsökunar eða réttlætingar á minni eigin embættisveitingu. En þegar maður hlustar á alla þessa heilögu vandlætingu frá flokksblöðum og frá þm. ákveðinna flokka um það, hvað ég hafi gerzt sekur um einstakt misrétti og misferli í embættisveitingu, svo að með eindæmum sé, og einhver alda sé risin í landinu gegn þessum óhæfuverkum núverandi dómsmrh., þá fer manni að blöskra. Og vil þess vegna gjarnan hér í þingsölum, þó að ég hafi ekki hirt um það í dagblöðum, víkja nokkuð að því, hvernig með embættisveitingar hefur verið farið hér á landi, svo að hv. þm. geti gert sér rökstuddari grein fyrir því, á hvern hátt ég hef skorið mig úr með ranglæti í þessu sambandi. Og þó að ég ætli á engan hátt að reyna að gera neina tæmandi grein fyrir þessum málum að mínum dómi, mundi ég telja mjög æskilegt, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, kryfji þau mál til mergjar og geri þá þingheimi enn þá betri grein fyrir því, þegar málið kemur frá n., í sambandi við þær álitsgerðir, sem væntanlega koma fram í þessu máli. Það hefur verið talin föst regla og venja, að auglýsa bæri til umsóknar embætti þau, sem konungur veitti, álíka eins og þau, sem við erum nú hér að ræða um og forseti veitir nú. Frá því eru ákaflega fá frávik. En frávikin eru hins vegar til. Nú hefur það, eins og kunnugt er, verið sett í lög frá 1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, að það skuli auglýsa embætti. En það breytir ekki því, að veitingarvaldið var í raun og veru alveg jafnbundið af langri hefð um embættisveitingar að gefa embættismönnum í þjóðfélaginu jafnan kost á því að sækja um embættið. Það hefur atvikazt þannig um þennan þátt málanna, að eftir stjórnarskipti 1934 og frá þeim tíma og þar til þáv. dómsmrh. lætur af störfum, auglýsir hann 5 bæjarfógeta- og sýslumannsembætti í 5 fyrstu skiptin, sem hann veitir embættin. Síðan auglýsir hann ekki embætti eftir það, þar til hann fer frá, eða 8 sinnum, og gefur þá engum kost á því að sækja um þessi embætti. Hann hættir líka auglýsingu embættanna með þeim hætti, að hann skipar embættismann 1. janúar 1937 í sýslumannsembættið í Árnessýslu, sama dag og lög ganga í gildi um meðferð einkamála í héraði, þar sem embættismennirnir verða að uppfylla viss dómaraskilyrði, að hafa haft þriggja ára reynslu í tilteknum störfum. Þessi maður hafði það ekki. Hann var nýkominn frá prófborðinu. Og eftir þetta eru í þremur tilfellum sýslumannsembætti veitt með þeim hætti, að þau eru ekki auglýst, settur í bili þar embættismaður, af því að hann uppfyllir ekki dómaraskilyrðin, en látinn öðlast þau bjá sjálfum sér í 3 ár og skipaður svo. Bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði og sýslumannsembættið í Gullbringu- og Kjósarsýslu var ekki auglýst 1945. Þáv. dómsmrh. skipaði 10 embætti á tveggja ára embættisferli, og hann auglýsti þau öll nema þetta eina. Svo hafa menn talað um með töluverðri vandlætingu, af hverju ég hafi ekki skipað elzta umsækjandann. Þetta gleymist að vísu alveg í ofsanum fyrst, en menn hafa eftir á verið að átta síg á því, að það hafi nú verið óskynsamlegt að saka mig ekki meira fyrir að hafa ekki skipað Jóhann Gunnar í embættið út frá því sjónarmiði, að hann væri elzti embættismaðurinn, og nú er svolítið að þessu vikið hjá flm. þessa frv. Menn segja: Hvernig fær það staðizt, að 62 ára gamall maður sé of gamall til þess að vera skipaður í embætti í Hafnarfirði, Gullbringu- og Kjósarsýslu, og er hann þá nokkuð betur hæfur til þess að halda áfram að sinna sínu embætti? Ég hef nú aldrei tekið svo til orða, að ég teldi manninn óhæfan af því, að hann væri of gamall. Þvert á móti tók ég fram í því blaðaviðtali, sem ég átti, að ég teldi hann alveg fullkomlega hæfan. Það, að ég skipaði hann ekki, orðaði ég þannig, að ég teldi hann helzt til fullorðinn. En ég sagði líka um leið, og það gleymist mönnum jafnan: „um þetta má þó vissulega deila“. Mér dettur ekki í hug að halda því sjálfur fram, að þetta skeri út af fyrir sig úr. Um þetta má vissulega deila. Mér er alveg ljóst, að aðrir kynnu að hafa aðra skoðun á þessu heldur en ég. Því er þó haldið fram, að það sé mörgum sinnum, þrisvar til fjórum sinnum fjölmennara embætti í Hafnarfirði, Gullbringu- og Kjósarsýslu en á Ísafirði, og ég taldi nokkurs virði, að í þetta umfangsmikla embætti fengist maður á bezta aldri. Þó að ég hafi beinlínis tekið fram, að ég teldi Jóhann Gunnar Ólafsson hæfan, lét ég við mitt mat þessar ástæður ráða, sem mætti þó vissulega deila um. En þá komum við nú að blessuðum aldrinum yfirleitt við embættisveitingarnar. Ef við rifjum upp aftur embættisveitingu bæjarfógeta Hafnarfjarðar og sýslumannsins í Gullbringu- og Kjósarsýslu 1935, þá var það veitt manni, sem var miklu yngri að árum og hafði miklu minni starfsreynslu en mjög margir aðrir sýslumenn og embættismenn, sem sóttu um þetta embætti. Það var gengið fram hjá Magnúsi Gíslasyni sýslumanni, en ég vil nefna þessi nöfn hérna, því að sum af þeim þekkja þm. ákaflega vel og gera sér þá betur grein fyrir því. Hann varð kandidat 1912. Sá, sem fékk embættið, varð kandidat 1923. Það var gengið fram hjá Gísla Sveinssyni, fyrrv. forseta Alþ. og sýslumanni frá 1918 og kandidat frá 1910. Það var gengið fram hjá Halldóri Júlíussyni, sem hafði verið fulltrúi frá 1905 og sýslumaður frá 1909. Þeir, sem reisa nú þessa vandlætingaröldu yfir því, að ég hafi ekki vandað nógu mikið valið í sambandi við mína embættisveitingu, mættu huga nokkuð að þessu. Þegar bæjarfógetaembættið á Akureyri og sýslumannsembættið í Eyjafjarðarsýslu var veitt 1945, var það veitt ágætum manni, Friðjóni Skarphéðinssyni. Hann var þá bæjarstjóri í Hafnarfirði. Hann var sem sagt ekki embættismaður ríkisins, sem menn hafa oft talað um að skipti nokkru máli að láta ganga fyrir í embættisveitingum, þó að ekkert veitingarvald sé skuldbundið til þess. En það voru miklu eldri og reyndari sýslumenn og embættismenn á þessu sviði, sem sóttu um embættið. Þá sótti um embættið Hjálmar Vilhjálmsson, hann hafði orðið kandidat 1929 og hinn 1935, Hjálmar hafði verið fulltrúi og bæjarstjóri frá 1930 og sýslumaður frá 1936. Jón Steingrímsson sýslumaður sótti um embættið. Hann hafði orðið kandidat 1923 og var búinn að vera sýslumaður frá 1930. Einnig sótti um embættið Hákon Guðmundsson hæstaréttarritari. Og svona mætti lengi telja. Eins og ég sagði áðan, hef ég ekki vikið að þessum atriðum hér til þess að afsaka á nokkurn hátt þá embættisveitingu, sem ég ber ábyrgð á og hér hefur verið gerð að umtalsefni. En ég bið aðeins þá menn, sem gera sig að dómara yfir öðrum og vandlætara yfir þeirra siðleysi og þeirra misgerðum í garð annarra, að huga svolítið að sér og minnast þess, hvernig þeim nákomnir menn og þeirra eigin flokkar og flokksblöð hafa staðið að og varið hluti, sem á engan hátt standast samanburð við það, sem hér hefur gerzt. Þar voru stundum beinlínis brotin lög og miklu „misrétti“ beitt gegn einstökum mönnum, svo að ég noti orð þeirra, sem á mig ráðast. Ég ætla mér ekki þá dul, að það sé ekki eðlilegt, að menn hafi á þessari embættisveitingu mismunandi skoðanir. Og mér dettur ekki heldur í hug að halda, að það hafi engin áhrif haft á embættisveitinguna hjá mér kynni mín af Einari Ingmundarsyni og það, hvernig ég hef vitað hann rækja sitt embætti, og það, hvernig ég hef vitað hann rækja sína þingmennsku. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að það hafi ekki haft sín áhrif, enda tel ég réttast, að slíkt hafi áhrif. Ef maður er sjálfur sannfærður um mannkosti manns, á maður ekki að láta hann gjalda þess, þó að hann sé í sama flokki og maður sjálfur. Ég skal ekki á þessu stigi málsins hafa þessi orð miklu fleiri. Það er enginn vafi á því, eins og ég sagði í upphafi, að frv. felur í sér tilraun til þess að leysa mikið vandamál, sem við búum við, þegar menn, eins og hér hefur verið um að ræða, eru skyndilega beðnir um að taka að sér ráðherraembætti, sem eins og kunnugt er enginn veit, hve langan tíma tekur, og menn eiga þess tæplega kost að losa sig umsvifalaust við embættið, sem þeir gegna. Menn þurfa að hafa nokkurt tóm til ráðstöfunar, þegar svo stendur á. Að þessu leyti stefnir till., sem hér er flutt, alveg í rétta átt, að gefa mönnum vissan aðlögunartíma til þess að átta sig á því, hvort þeir séu reiðubúnir til þess að láta laus eidri störf eða stöður. Ýmis önnur atvik geta einnig komið til greina til þess að greiða úr þessum vanda. Í okkar litla þjóðfélagi, þjóðfélagi kunningskaparins, hefur alltaf reynzt auðvelt fyrir menn, sem kvaddir hafa verið til ráðherrastarfa, að fá þá, sem þeir þurfa að sækja mál undir, að leyfa þeim að vera frá starfinu í bili. Ég er einn af þeim mönnum, sem hafa þurft að sækja undir sína yfirboðara um þetta. Þegar ég var staddur úti í London í nóvembermánuði 1963 og forsrh. hringdi í mig til þess að spyrja mig, hvort ég væri reiðubúinn að taka að mér ráðherraembætti, varð ég einfaldlega að segja honum, að þessu gæti ég ekki svarað, nema fyrir lægi áður frá bankaráði Útvegsbankans, hvort mér væri heimilað, þangað til annað yrði ákveðið, að fá fri frá störfum og halda þeim réttindum til starfans áfram, ef svo vildi atvikast. Þannig stóð líka á hjá Guðmundi Í. Guðmundssyni, og þannig hefur staðið á hjá fleiri mönnum. Ég er hins vegar alveg sammála því, sem hér hefur komið fram, að það þarf að setja um þetta einhverjar reglur og finna þessu einhver mörk, og ég vil fyrir mitt leyti vera með í því að reyna að finna beztu leiðir til úrlausnar í þessu efni, svo að menn ekki síðar meir rísi upp til ásökunar á hendur mönnum t.d. fyrir að hafa farið þannig að, sem allir töldu þó sjálfsagt á sínum tíma. Það tekst vonandi að leysa úr þessum vanda. Hitt geta menn svo endalaust deilt um, hversu vel eða illa mér hafi tekizt um embættisveitingu þá, sem hér hefur verið gerð að umtalsefni. Ég hef sjálfur góða samvizku í sambandi við þessa embættisveitingu, og ef menn gera sér far um það að líta svolítið á eðli þessara mála og gang þeirra í okkar þjóðfélagi fyrr og síðar, held ég, að það sé alveg öruggt, að mönnum er óhætt að draga dálítið úr þeim ásökunum, sem fram hafa verið bornar í minn garð.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Reykn. (JSk) sagði í framsöguræðu sinni áðan, að ég hafi í 9 ár látið mér sæma að halda opnu fyrir mig prófessorsembætti við háskólann sem baktryggingu fyrir fallvaltleika ráðherraembættisins. Hér er svo villandi frá sagt, að ég tel það stórvitavert, þar eð þm. á að vera innan handar að vita hið rétta í málinu með því að ræða við stjórn háskólans eða fletta upp í þingtíðindum, ef hann kærir sig ekki um að ræða við mig persónulega, og fá að vita hið rétta. Ég hef orðið var við það undanfarna daga, að því hefur verið lætt út manna á meðal, að ég hafi látið ýmsa menn kenna fyrir mig við háskólann í 9 ár, ýmist sem aukakennara eða setta, þ.e. án þess að fá skipun í embættið. Þótt ég sé hissa á alþm. eins og Jóni Skaftasyni að láta sér um munn fara orð eins og þau, sem hann mælti um mig áðan, þar eð hann ætti að geta vitað betur, þykir mér beinlínis vænt um að fá þetta tilefni til þess að upplýsa hið rétta í málinu. Ekki hvað sízt er ég hissa á ummælum hv. þm. vegna þess, að embætti mínu við háskólann hefur einmitt verið ráðstafað þannig, að það er í fullu samræmi við ákvæði frv. hans. Þótt það hefði verið orðið að lögum, hefði það engu breytt um meðferð prófessorsembættis míns við háskólann, þar eð í því hefur aðeins verið settur prófessor til fullrar kennslu í 1 ár, Guðlaugur Þorvaldsson deildarstjóri á hagstofunni, veturinn 1960-1961, og óskaði hann þá sjálfur eftir því að láta af störfum og hverfa aftur í hagstofuna, þótt hann af minni hálfu hefði átt kost á skipun og hefði eflaust fengið meðmæli háskólans. Ég skal nú gera nánari grein fyrir þessu máli: Kennslugreinar mínar í viðskiptadeild háskólans voru allan tímann, meðan ég kenndi þar, rekstrarhagfræði og skyldar greinar. Allar aðalgreinarnar, sem ég kenndi, eru nú kenndar af Árna Vilhjálmssyni prófessor, sem var skipaður prófessor frá 15. okt. 1961, en hann hafði þá lokið framhaldsnámi við Harvard-háskóla. Ég geri ekki ráð fyrir því, að neinn hafi ætlazt til þess, að ég segði af mér prófessorsembætti mínu, er ríkisstjórn Hermanns Jónassonar var mynduð sumarið 1956. Kennslu minni var ráðstafað þannig, að næstu árin kenndu kennslugreinar mínar þeir dr. Jóhannes Nordal, Guðlaugur Þorvaldsson, Þorvarður Jón Júlíusson og Árni Vilhjálmsson, en ekki reyndist unnt að fá neinn einn mann til þess að taka alla kennsluna að sér fyrr en haustið 1960, og var Guðlaugur Þorvaldsson þá settur prófessor. Þegar stjórn Ólafs Thors hafði verið mynduð í árslok 1959 og fjarvera mín frá störfum við háskólann lengdist, vildi ég ekki, að kennsla í kennslugreinum mínum yrði áfram í höndum aukakennara eða setts prófessors, eins og hún var veturinn 1960-1961. Ræddi ég málið í ríkisstj. og við háskólann. Varð það niðurstaðan, að háskólinn fór fram á það við Alþ., að stofnað yrði nýtt prófessorsembætti við viðskiptadeildina. Frá upphafi hafa þar verið 2 prófessorsembætti, og eru rekstrarhagfræði og skyldar greinar aðalkennslugreinar annars, en þjóðhagfræði og skyldar greinar hins. Tilgangurinn með stofnun hins nýja embættis var sá, að ef það yrði stofnað, gæti sú skipun haldizt, að aðalgreinar deildarinnar, rekstrarhagfræði og þjóðhagfræði, yrðu kenndar af skipuðum prófessorum, en starfskraftar mínir bættust þá við kennaralið deildarinnar, þegar ég hyrfi úr ríkisstj. Till. um stofnun þessa nýja embættis var flutt í Ed. og samþ. með shlj. atkv., um leið og stofnuð voru 2 önnur prófessorsembætti, en menntmn. beggja d. var gerð grein fyrir öllum málavöxtum. Menntmn. beggja d. og þar með fulltrúar allra flokka fengu vitneskju um efni þessa máls og samþ. þar með þá skipan, sem síðan hefur verið á þessum málum. Mér er engin launung á því, að hefði stjórnarandstaðan þá beitt sér gegn stofnun hins nýja embættis, með þeim rökum, að hér væri einungis verið að gera eitthvað fyrir mig persónulega, hefði ég beðið háskólann að afturkalla ósk sína um stofnun embættisins, en auðvitað engu að siður skipað Árna Vilhjálmsson prófessor, eins og ég gerði. Vona ég því, að enginn undrist, þó að mér þyki árásir á mig nú út af þessu máli vægast sagt ódrengilegar. Í lögum nr. 51 frá 11. júní 1960 var svo kveðið á, að þau kæmu til framkvæmda, þegar fé væri veitt á fjárlögum. Það var gert þegar á næsta ári. Var þá prófessorsembættið í viðskiptadeild auglýst og Árni Vilhjálmsson síðar skipaður prófessor. Síðan ég fór frá háskólanum, hefur reglugerð viðskiptadeildar verið breytt nokkuð og tekin upp aukakennsla í nokkrum greinum. Meðal hinna nýju aukagreina er kennsla fyrir stúdenta á fyrsta námsári í rekstrarhagfræði, hugtök í hagskýrslugerð og hagræn landafræði, 3 tímar í viku. Þessa kennslu annast nú Guðlaugur Þorvaldsson deildarstjóri á hagstofunni. Eru laun hans greidd með hluta af þeim launum, sem heimilt er að verja til þriðja prófessorsembættisins við deildina, og er Guðlaugur Þorvaldsson settur prófessor, þótt hvorki kennslugreinarnar né stundafjöldinn sé prófessorsstarf. Guðlaugur Þorvaldsson héldi eflaust áfram að kenna þessar aukagreinar, þótt prófessor kæmi til starfa í þriðja embættið. En einmitt af því, að hér er ekki um prófessorsstarf að ræða, hvorki að því er snertir kennslutíma né kennslugreinar, er nafn mitt enn nefnt í kennsluskrá háskólans, og er þar fylgt gamalli hefð. Aðalatriði þessa máls er, að aðalkennslugreinar viðskiptadeildar eru kenndar af tveim skipuðum prófessorum, Ólafi Björnssyni og Árna Vilhjálmssyni, eins og reglugerð viðskiptadeildar ætlast til og var, þegar ég fór frá háskólanum. Þannig hefur þetta verið síðan haustið 1961. Þessir prófessorar og aðrir kennarar, sem fjölgað hefur verið á undanförnum árum, halda uppi kennslu í öllum þeim greinum, sem hin nýja reglugerð viðskiptadeildar gerir ráð fyrir. Það hefur því að engu leyti skaðað háskólann né stúdentana, að til skuli vera þriðja prófessorsembættið við deildina, sem ég get með samþykki Alþ. hafið starf í, þegar ég læt af ráðherraembætti. Viðskiptadeild hefur fengið til starfa alla þá kennslukrafta, sem nauðsynlegir hafa verið skv. gildandi reglugerð og hún hefur óskað eftir. Ég vil að lokum taka það fram og leggja á það sérstaka áherzlu, að ef háskólinn hefði á undanförnum árum talið eða teldi nú þörf á að skipa annan mann en mig í þriðja prófessorsembættið við viðskiptadeildina, mundi ég gera það þegar í stað. Ef viðskiptadeild eða eftirmaður minn sem menntmrh. teldu ekki þörf fyrir starfskrafta mína, þegar ég léti af ráðherrastörfum, mundi ég auðvitað ekki taka upp störf við háskólann að nýju.



Herra forseti. Jón Skaftason, 4. þm. Reykn., hefur á þskj. 70 flutt frv. til l. um breyt. á l. nr. 38 1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Breyt., sem hv. þm. leggur til, er ekki mikil að vöxtum, en þeim mun meiri að efni til og inntaki. Með henni er reynt að móta almenna reglu um setningu starfsmanns í embætti og reisa skorður við því, að setningin vari of langan tíma, þar sem hún sé í eðli sínu bráðabirgðaráðstöfun. Í framsöguræðu sinni var hv. þm. ekki myrkur i máli varðandi tilefni þessa tillöguflutnings, þ.e. meðferðina á Birni Sveinbjörnssyni, sem nú hefur verið settur út úr embætti bæjarfógeta í Hafnarfirði og sýslumannsembætti í Gullbringu og Kjósarsýslu. Ég vil lýsa því yfir í upphafi máls míns, að ég er í langflestu alveg sammála hv. flm., bæði að því er tekur til tilefnisins og svo efnislega, þar eð ég tel, að þessi regla, ef samþykkt yrði, mundi stuðla að lýðræðislegri stjórnarathöfnum en þeim, sem við höfum horft upp á lengi, og draga úr valdníðslu á sviði stjórnarfarsréttar. Embættisveitingar eru einhverjar hinar mikilvægustu stjórnarathafnir. Undir embættismönnum og öðrum opinberum starfsmönnum er það jafnan að miklu leyti komið, hversu til tekst um lagaframkvæmd og stjórnarathafnir allar. Sérhverju ríki er það hin mesta nauðsyn, að hinir hæfustu menn, sem völ er á hverju sinni, veljist til opinberra starfa. Á hinn bóginn er það ævaforn reynsla, að sjaldan er meiri hætta á misbeitingu valds og hlutdrægni en einmitt við stöðuveitingar. Nú á tímum er hið raunverulega veitingarvald oftast nær í höndum pólitískra ráðherra, sem freistast oft til að misnota það til framdráttar flokksmönnum sínum. Viða um lönd er með ýmsum hætti reynt að hamla gegn rangsleitni við stöðuveitingar, eftir því sem kostur er. En í sumar stjórnarskrár hafa verið tekin ákvæði, sem að þessu miða. Hjá sumum þjóðum hafa verið lögfestar almennar reglur um aðferðir við veitingu embætta og annarra opinberra starfa, er eiga að stuðla að því, að réttsýni og hlutlægs mats sé gætt. Þær aðferðir eru mismunandi, en þó almennt í því fólgnar, að opinbera stöðu skal auglýsa lausa til umsóknar, að leifa skal álits eða umsagnar einhverrar stofnunar eða umsagnaraðila um umsækjendur, að umsækjendur gangi undir samkeppnis- eða hæfnispróf, að stöðuveitingu eða till. um hana má kæra til æðra stjórnvalds og lögmæti veitingar má bera undir dómstóla o.s.frv. Nokkur vörn gegn misbeitingu getur verið að slíkum lagareglum, en einhlítar eru þær auðvitað ekki. Oftast er öflugt og vakandi almenningsálit samfara heilbrigðum siðferðisþroska í opinberu lífi bezta og rannar eina vörnin. Hér á landi eru þessar reglur, sem ég hef tæpt á, til í einstaka tilfellum, en almennar geta þær ekki talizt né fastmótaðar. Hér hefur þó smám saman skapazt venjuregla í þá átt að meta starfsaldur mikils, bæði í sambandi við launakjör og ráðningar. Er þessi regla eðlileg, þar eð hún byggist á þeim sjónarmiðum, að við ástundun tiltekins starfs öðlist embættismaðurinn eða starfsmaðurinn reynslu, þjálfun og öryggi í réttu hlutfalli við starfsaldur sinn til gagns og hagræðis fyrir embættisreksturinn. Þessi regla er einnig í samræmi við réttarmeðvitund almennings. Hún þýðir í rauninni það, að séu tveir menn taldir almennt hæfir til að sinna einhverju starfi eða embætti, þá skuli sá þeirra takast það á hendur, sem lengri starfsreynslu hefur. Það skuli hann einnig gera af réttlætisástæðum, sem eru augljósar og ég þarf ekki að gera að umtalsefni. Við búum nú við tiltölulega ný lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, eða frá 1954. Þar er mikilvægri reglu slegið fastri, sem reisir skorður við misbeitingu veitingarvaldsins, að auglýsa skal allar opinberar stöður. Sú regla byggist á sjónarmiðum um, að allir séu jafnir fyrir lögunum. Þessi lög hafa að geyma ákvæði um skipun í stöður, hvernig og hvenær það skuli gert, og um réttarstöðu hins skipaða. Hins vegar eru í lögunum litlar leiðbeiningar til stöðuveitingarvaldsins, utan þess sem aðeins er tæpt á starfsaldursreglunni í 14. gr. En það er eitt merkilegt við þessi lög, og á það vildi ég benda vegna tilefnisins að tillöguflutningi hv. þm. Jóns Skaftasonar, en það er það, að lögin gera ekki ráð fyrir setningu í embætti með öðrum hætti en þeim, að embættið sjálft sé laust, hafi verið auglýst til umsóknar, en enginn skipaður. Ákvæði 5. gr. l. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna eru svo hljóðandi: „Nú hefur staða verið auglýst, en eigi þykir rétt að skipa nokkurn umsækjanda í hana, og má þá setja þann umsækjanda, er næst þykir standa til þess að fá skipun. Veita má slíkum manni stöðu án auglýsingar að nýju, eftir að hann hefur gegnt henni óaðfinnanlega í eitt ár eða lengur, enda á hann þá rétt á að fá úr því skorið, hvort hann eigi að fá veitingu.“ Samkv. þessu eina ákvæði l. um setningu í embætti er setning í embætti bundin við hóp umsækjenda, hún er bráðabirgðaráðstöfun, sem getur veitt hinum setta aukinn siðferðilegan og lagalegan rétt til embættisins, sem sést m.a. af því, að það má skipa hann án auglýsingar, eins og það er þýðingarmikið, ef hann hefur rækt embættið óaðfinnanlega í eitt ár. Yfirlýsing hæstv. dómsmrh. hér áðan um, að setning í embætti veiti þeim, er settur hefur verið, engin aukin lagaréttindi eða siðferðilegt tilkall til skipunar umfram annað, er því hrein fjarstæða í því falli, að hinn setti hafi rækt embættið óaðfinnanlega í eitt ár. Hins vegar er staðan í máli því, sem er tilefni þessa tillöguflutnings, alls ekki slík, að það heyri undir 5. gr. l. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Þegar Björn Sveinbjörnsson var settur í embættið fyrir tæpum 10 árum, hafði embættið ekki losnað, það var ekki auglýst, og Björn var ekki valinn úr hópi umsækjenda. Um slíka setningu í embætti eru engin ákvæði í lögum. Slík ráðstöfun embættisins á ekki stoð í lagaákvæðum. Það mætti því hafa þá lögskýringu uppi, að fyrst setningin i embættið fellur ekki undir 5. gr. l., sé hún löglaus með öllu. Lögin gera sem sagt ekki ráð fyrir því, að hálf eða heil tylft embættismanna þjóðarinnar geti tekið frá handa sér hin æðstu embætti og haldið þeim án þess að sinna þeim í ár eða áratugi. En sú er staðreyndin í dag, og þessi þróun hefur verið í gangi undanfarin ár. Guðmundur Í. Guðmundsson, fyrrv. bæjarfógeti í Hafnarfirði, hélt embætti sínu í tæp 10 ár án þess að rækja það. Hæstv. menntmrh. er enn skipaður prófessor við Háskóla Íslands og nýtur réttarverndar sem slíkur. Að maður tali nú ekki um bankastjórana, þeir eru nú að vísu eftir öðrum lögum, hér báðum megin við mig, Emil Jónsson, Jóhann Hafstein og Magnús Jónsson. Þessi almenna þróun undanfarið, hvernig menn hafa getað tekið frá handa sér embætti, er raunar undirrót þeirra deilna og mótmæla út af embættisveitingunni í Hafnarfirði, sem við stöndum frammi fyrir í dag. Það hefur verið vitnað hér í höfund Reykjavíkurbréfs. Hann ræðir þessi mál í gær, og með því að sá rithöfundur, að því er sagt er, er ekki ómerkari maður en sjálfur hæstv. forsrh., er rétt að lesa hér eina setningu úr bréfi hans í gær, með leyfi hæstv. forseta, - höfundur Reykjavíkurbréfa segir: „ Umr. nú hafa einmitt sýnt, að varhugaverðast við undanfarna venju er einmitt það, að menn geti endalaust geymt stöðu handa sjálfum sér.“ Það er sannarlega gott, ef augu manna opnast fyrir þessari meinsemd, og sérstakt ánægjuefni, ef hæstv. forsrh. og höfundur Reykjavíkurbréfa er einn og sami maðurinn, því að segja má, að þessi óheillaþróun hafi raunverulega gerzt undir handarjaðri þess manns, sem nú situr í stóli forsrh. Ég sagði áðan, að hafa mætti uppi þá lögskýringu, að setning í embætti, sem ekki er laust, sé löglaus, þar sem hún á ekki stoð í beinu lagaákvæði. En á hitt er þó rétt að benda, að slík setning í embætti er hvergi bönnuð í lögum, og með þeim rökum mætti halda því fram, að setning í embætti, sem ekki hefur losnað, væri lögmæt. Fyrir getur komið, að hinn skipaði forfallist um stundarsakir vegna veikinda, orlofs eða annarra hluta og því orðið nauðsynlegt að setja mann í embættið í skyndingu og til bráðabirgða, eins og nokkur venja hefur skapazt. En það hygg ég, að ekki verði um deilt, að slík setning í embætti sé raunar enn meiri bráðabirgðaaðgerð en setningin samkv. 5. gr. og gæti alls ekki staðið í mörg ár. Og þá er ég kominn að einu þýðingarmesta atriði þessa máls, miðað við frv. hv. þm. Jóns Skaftasonar. Hvað dómara snertir, tel ég það algerlega útilokað og raunar í bága við grundvallarreglur íslenzkra laga að hafa dómara settan árum saman. Stjórnskipun okkar byggist á þrískiptingu ríkisvaldsins, og eiga dómendur að vera óháðir framkvæmdarvaldinu, og ég þarf ekki að rökræða það nánar, þó að ég komi að því að vísu svolítið síðar. Dómari, sem er aðeins settur, en fær ekki skipun, er háður veitingarvaldinu á þann hátt, að ekki samrýmist anda stjórnarskrárinnar og okkar stjórnskipan. Ég tel, að það hafi verið löglaust með öllu að láta Björn Sveinbjörnsson rækja dómarastörf í tæp 10 ár án skipunar í embættið og án þeirrar réttarverndar, sem dómari á að njóta eftir íslenzkum lögum. Ef till. sú, sem hv. þm. Jón Skaftason flytur, yrði samþykkt, fengist lögtekin sú almenna regla, að setning í embætti væri bráðabirgðaráðstöfun, sem aldrei stæði lengur en í 4 ár, hvort sem embættið væri laust eða hinn skipaði forfallaður um stundarsakir. Þetta álit ég vera spor í rétta átt. Hér mundi vera um að ræða þarfa lagabreytingu, og ættu alþm. að geta sameinazt um hana. Ég mun þó við þinglega meðferð á málinu koma þeirri brtt. á framfæri, t.d. við hv. n., sem fær málið til meðferðar, að tímamörkin yrðu enn þá styttri varðandi dómara og þar væri meira horft til þeirrar venju, sem er á Norðurlöndum og öðrum nágrannalöndum okkar, allt niður í 1-2 ár. Það er rétt, að ég fari nokkrum orðum um sjálft tilefni þessa tillöguflutnings, veitingu bæjarfógetaembættis í Hafnarfirði og sýslumannsembættis í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Þessi embættisveiting er í mínum augum hneyksli og það reginhneyksli. Og ég er þeirrar skoðunar, að fái þessi veiting að standa, höfum við alveg gefizt upp við vörzlu siðgæðisins í opinberu lífi. Það er að vísu svo, að þetta er ekki í fyrsta skipti, sem embættisveiting veldur mönnum hneykslun hér á landi, og það höfum við heyrt núna rétt í upphafi þessara umr. mörg dæmi um og eigum eftir að heyra og ásakanir á báða bóga, sérstaklega frá báðum stóru flokkunum. En það breytir ekki þeirri staðreynd fyrir mér, að hér hefur skömmin risið einna hæst, eftir því sem ég þekki til. Myndin er þessi: Einu umfangsmesta dómaraembætti landsins er haldið fráteknu í heilan áratug handa pólitískum riddara. Þessi pólitíski riddari vill ekki sjá embættið, en sleppti ekki tilkalli til þess, fyrr en hann hafði hagnazt mjög fjárhagslega á því, svo sem mönnum er í fersku minni. Þegar loksins þessi pólitíski riddari sleppir tilkalli til embættisins og sami maðurinn, ópólitískur og hæfur dómari, hefur gegnt því sem settur dómari í 9 1/2 ár við óhæf skilyrði, þegar sem sagt embættið loksins losnar til skipunar, er hinum ópólitíska, hæfa dómara stjakað burt - og af hverju? Af því að nýr pólitískur riddari er kominn til sögunnar, sem skal fá embættið, hvað sem öðru líður. Þetta er myndin, sem blasir við almenningi í sambandi við embættisveitinguna í Hafnarfirði. Þetta er hneykslið. Um embættið sóttu þrír menn: Jóhann Gunnar Ólafsson bæjarfógeti á Ísafirði, hann hefur 25 ára óslitinn embættisferil að baki, þar af 23 ár sem bæjarfógeti á Ísafirði, og hefur gegnt því embætti með prýði. Björn Sveinbjörnsson settur bæjarfógeti í Hafnarfirði, hann á 20 ára embættisferil að baki, þar af 9 1/2 ár sem bæjarfógeti í Hafnarfirði og sýslumaður Gullbringu- og Kjósarsýslu, og hefur gegnt því embætti með prýði. Einar Ingimundarson bæjarfógeti á Siglufirði, hann hefur 21 árs embættisferil að baki og þar af 13 ár sem bæjarfógeti á Siglufirði og hefur gegnt því embætti með prýði. Allir þessir umsækjendur eru hæfir og fullnægja allir lögmætum skilyrðum til að fá skipun í hið umsótta embætti. Jóhann Gunnar er elztur og hefur lengstan starfsaldur. Björn Sveinbjörnsson hefur mesta staðarþekkingu og kunnugleika í lögsagnarumdæminu og hefur í 10 ár þurft að sinna meiri dómarastörfum og umboðsstörfum en hinir umsækjendurnir til samans. Báðir þessir umsækjendur, Jóhann Gunnar og Björn, hafa helgað alla krafta sína embættunum og ekki tekið þátt í pólitík. Einar Ingimundarson hefur haft á hendi minnsta embættið, en gengur Jóhanni næst um langan starfsaldur. En jafnframt dómaraembætti sínu hefur Einar verið þm. fyrir Sjálfstfl. til margra ára. Hæstv. dómsrh. hefur valið Einar Ingimundarson úr hópi þessara þriggja manna og veitt honum embættið. Þegar ég leyfi mér að álasa hæstv. dómsmrh. fyrir þessa veitingu, vil ég taka það skýrt fram, að ég er á engan hátt að veitast að Einari Ingimundarsyni persónulega. Í framhaldi af því, sem ég hef áður sagt, er það þrennt, sem ég tei ámælisvert við þessa embættisveitingu. Í fyrsta lagi er hér valinn sá umsækjandi, sem er umsvifamikill pólitíkus og þm., en ég hefði talið, að allra sízt ætti að skipa stjórnmálamenn í dómaraembætti. Það er allt gott um Einar sem þm. og hans stjórnmálaferil, en mín skoðun er sú, að dómarar á Íslandi eigi ekki að vera stjórnmálamenn. Ég tel það fara í bága við grundvallarreglur laga og stjórnskipun okkar. Dómsvaldið á að vera sjálfstæður þáttur ríkisvaldsins og sérstaklega óháður framkvæmdavaldinu. Handhafar framkvæmdavaldsins hafa sótzt mjög eftir því hérlendis að gera dómendur sér háða, og er það háskaleg stefna fyrir allt réttaröryggi í landinu. Það er reynt að troða stjórnmálamönnum inn í öll dómaraembætti, sem losna, og það er reynt að fá alla dómara í framboð fyrir stjórnmálaflokkana í landinu. Með þvílíkri þróun er stefnt að því marki að gera dómendur háða framkvæmdavaldinu og leggja á þá fjötra flokksræðis og flokksofríkis. Það er þessi þróun, sem þarf að stöðva. Svo er það hin hlið málsins, sem inn snýr, ég þekki hana af reynslu. Það er fullkomin óhæfa að setja sýslumann í þau spor að þurfa að elta uppi mann og þurfa að dæma hann fyrir lagayfirtroðslur, á sama tíma sem sýslumaðurinn er að falast eftir atkv. hans og kjörfylgi til þings. Íslenzkir dómendur eru vel menntaðir og hæfir menn, en þeir eru ekki nógu frjálsir og óháðir í embættum sínum í dag og verða það ekki, fyrr en skorið er alveg milli þeirra og framkvæmdavaldsins. Samkv. stjórnarskrá okkar eiga dómendur að vera óháðir í störfum sínum. Stjórnarskráin sjálf og lög mæla svo fyrir um, að dómara má ekki víkja úr embætti nema með dómi og að umboðsstarfalausir dómarar hafa ekki kjörgengi til Alþ. Umboðsstarfalausir dómarar eru nú aðeins taldir hæstaréttardómararnir. Þessa reglu stjórnarskrárinnar þarf að útvíkka þannig, að hún taki til allra þeirra, sem geta kveðið upp dóma á Íslandi, eða fá að öðrum kosti umboðsstörfin í hendur öðrum embættismönnum, svo að hinir eiginlegu dómarar verði allir umboðsstarfalausir. Þetta er rökstuðningur minn fyrir því, að ekki á að velja stjórnmálamann í dómarasæti, allra sízt í dómaraembættið í Hafnarfirði, þar sem reynslan af síðasta pólitíkus í því embætti hrópar í himininn. Það er greinilegt af embættisveitingunni, að hér hefur hæstv. ráðh, látið stjórnast af flokkspólitískum sjónarmiðum og hagsmunum og valið flokksbróður sinn, virkan stjórnmálamann í það dómaraembætti. Þetta er alvarlegasti annmarki þessarar stjórnarathafnar og getur valdið ólögmæti hennar. Mig langar að vitna hér í orð Ólafs Jóhannessonar prófessors um það atriði. Hann segir í einni sinna bóka: „Í fljótu bragði gæti virzt, að það skipti ekki máli um gildi stjórnarathafnar, hverjar ástæður eða hvatir kunna að liggja til hennar, ef hún er gerð af hæfu og þar til bæru stjórnvaldi með réttum hætti og í réttu formi og efni hennar er eigi sérstaklega andstætt lögum. En þessi ályktun er eigi alls kostar rétt. Sérhvert stjórnvald hefur ákveðinn og afmarkaðan verkahring, svo sem gerð hefur verið grein fyrir. Stjórnvaldið á að miða athafnir sínar við þann verkahring, og er því auðvitað fyrst og fremst óheimilt að taka sér vald til athafna, er heyra undir annað stjórnvald. Geri það slíkt, er um valdþurrð að tefla. En því ber jafnframt að beita valdi sínu í réttu augnamiði, þ.e.a.s. með þá opinberu hagsmuni eina fyrir augum, sem því ber um að sýsla. Stjórnvaldið á ekki að miða athafnir sínar við óskyld og annarleg sjónarmið. Fyrst og fremst er auðvitað varhugavert, að stjórnvald hafi í huga ólögmæt markmið, stefni með stjórnarathöfn að einhverju ólögmætu takmarki, enda þótt það felist ekki beint í henni. Slík ólögmæt sjónarmið geta verið mjög margvísleg, svo sem t.d. ef stjórnvald lætur stjórnast af persónulegri vináttu eða óvild, einkahagsmunum, flokkslegum sjónarmiðum, stéttarhagsmunum, fjárhagsmunum annarra einstaklinga eða jafnvel hins opinbera, ef slík hagsmunagæzla er ekki í verkahring þessa stjórnvalds.“ Þetta eru ummæli hv. þm. Ólafs Jóhannessonar prófessors um það, sem við köllum valdníðslu. Nú er það svo, að hæstiréttur hefur einu sinni ógilt stjórnarathöfn fyrir þessar sakir á Íslandi, þó að það hafi ekki verið embættisveiting, heldur ógilti rétta stjórnarathöfn bæjarstjórnar Reykjavíkur á sínum tíma. Í öðru lagi sniðgengur hæstv. ráðh. venjuregluna um þýðingu starfsaldurs við embættisveitingar. Mér er ljóst og ég hef sagt það áður, að sú regla er ekki einhlít, en starfsaldurinn er þó ein öruggasta viðmiðunin, þegar velja skal úr hópi manna, sem allir teljast hæfir. Ég tel, að sérstök rök þurfi að liggja frammi fyrir því að víkja frá starfsaldursreglunni og að það hafi ekki verið gert hér. Jóhann Gunnar Ólafsson var næstur embættinu hvað starfsaldur snerti, en hæstv. ráðh. sagði hér áðan og hefur látið hafa það eftir sér á prenti, að hann viki frá starfsaldursreglunni af því, að honum fyndist Jóhann Gunnar of fullorðinn. Nú er Jóhann Gunnar 62 ára og við hestaheilsu. Allir muna, að Lárus Jóhannesson var 62 ára, þegar hann var skipaður dómari í hæstarétti. Þetta eru engin rök, heldur yfirklór, þegar mikilvægri reglu er hafnað. Ef hæstv. ráðh. hefði valið Jóhann Gunnar, hefði hann forðað sér frá pólitísku hneyksli og aukið gildi starfsaldursreglunnar, sem er til góðs, þótt hún sé ekki einhlít. Annars hefði hæstv. dómsmrh. sannarlega mátt hressa upp á upptalninguna hér áðan um embættisveitingar með því að minnast á það, þegar hann fleygði starfsaldursreglunni út í yztu myrkur í sumar með því að ganga fram hjá Óskari B. Bjarnasyni, er gegnt hafði störfum í atvinnudeild háskólans í 25 ár, 20 ár sem fastráðinn og 4 ár sem settur forstöðumaður, og ráða til forstöðumennskunnar Pétur Sigurjónsson frá Álafossi, sem aldrei hafði stigið fæti sínum inn í þessa rannsóknarstofnun eða fengizt við rannsóknarstörf hérlendis. Ég tel það alvarlegan annmarka á þessari stöðuveitingu, að hæstv. ráðh. víkur gersamlega frá starfsaldursreglunni. Og í þriðja og síðasta lagi tel ég þessa embættisveitingu ámælisverða vegna meðferðarinnar á Birni Sveinbjörnssyni. Sú meðferð er algert einsdæmi. Með þessari veitingu er Björn flæmdur úr embættinu eftir að hafa þjónað því með ágætum í 20 ár, þar af helming tímans sem forstöðumaður þess með fullt umboð, rétt eins og störf hans væru einskis metin. Setning Björns í embættið í upphafi og seta hans er óvenjuleg, bæði fyrir það, hversu löng hún er orðin, og eins vegna hins að mínu viti, að hún hangir í því að vera lögmæt. Ég tel, að hin langa seta Björns í embættinu hafi fært honum talsverðan siðferðilegan rétt til þess. Setjum svo, að Guðmundur Í. Guðmundsson hefði ekki sagt starfinu lausu, þótt hann hyrfi í utanríkisþjónustuna, eða t.d. Guðmundur hefði bara haldið áfram að vera utanrrh. og heil 10 ár hefðu bætzt við. Vilja menn í því falli halda fram, að eftir 20 ár sem settur bæjarfógeti í fullu umboði hefði Björn Sveinbjörnsson ekkert siðferðilegt tilkall átt til embættisins, ef Guðmundi hefði þá þóknazt að gefa það laust? Það held ég ekki. Í nágrannalöndum okkar má dómari aðeins vera settur í 1 eða 2 ár. Ég tel, að dómsmrh. hefði á sínum tíma átt að grípa hér í taumana, þar sem um dómsembætti var að ræða, og láta Guðmund Í. Guðmundsson annaðhvort rækja embættið eða segja því lausu miklu fyrr. En með því að dómsmrh. lætur það vera einungis háð duttlungum Guðmundar Í. Guðmundssonar, hvernig fari um starfrækslu þessa mikla embættis, og lætur Björn rækja embættið allan tímann, sýnist mér það aðgerðaleysi skuldbinda ríkið gagnvart Birni. Þessi meðferð á Birni, að hann af dómsmrh. er látinn vaka yfir embætti pólítísks riddara í heilan áratug og honum er síðan sparkað, til þess að annar pólitískur riddari komist að, það er þessi meðferð, sem sætir andúð almennings og reiði. Mótmælaaldan fyrst og fremst vegna þessarar meðferðar er risin gegn þessari embættisveitingu og er raunar enn að rísa. Það er táknrænt, hvað hreppstjórar segja í mótmælaskjali sínu til hæstv. ráðh. Þeir segja, að það sé ósæmilegt að visa svo góðum dreng og ágætum embættismanni burt úr starfl eftir svo langan og mistakalausan embættisferil. Það er þetta, sem mönnum gremst, og það er þetta, sem er undirrót þeirra mótmæla, sem uppi eru. Af sömu rótum hafa allir starfsmenn embættisins nema einn sagt upp starfi sínu í mótmælaskyni. Hreppstjórar flestir hafa sagt sig úr lögum við sýslumannsembættið. Sveitarstjórnir lögsagnarumdæmisins eru að byrja að senda mótmæli sín, og heill stjórnmálaflokkur berst um á hæl og hnakka og samþykkir mótmæli á borð við hreppstjórana. Ég þarf ekki að kynna fyrir hv. þdm. ritstjórnargreinar Alþýðublaðsins og mótmælaályktanir Alþfl., en ef hæstv. utanrrh., formann fulltrúaráðs Alþfl. í Hafnarfirði, vantar meðflm. hér á till. hans frá fulltrúaráðinu, býð ég mig sjálfan fram. Ég sagði áðan, að vakandi almenningsálit væri eflaust bezta vörnin gegn misbeitingu embættisveitingavaldsins. Nú hefur almenningsálitið fellt sinn dóm í þessu máli. Ég vildi mega vænta þess, að hæstv. dómsmrh. beygi sig fyrir þessu almenningsáliti og breyti þessari stjórnarathöfn sinni, svo að Alþ. þurfi ekki að láta málið frekar til sín taka en samþykkja brtt. Jóns Skaftasonar við lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna.



Herra forseti. Á síðasta fundi í þessari hv. d., þegar þetta mál kom hér fyrst til umr., gat hv. flm. og raunar fleiri mín þar að nokkru og raunar okkar fleiri Alþfl.manna, svo að ég sé ástæðu til þess að fara um málíð, þó að ekki væri af öðrum orsökum, nokkrum orðum. Efni þessa frv. er stutt og einfalt, nefnilega það að setja reglur um, hversu lengi menn skulu vera settir í embætti. Þar segir, að hámark skuli vera 4 ár og eftir 2 ár eigi sá, sem settur er, rétt til þess að krefjast þess, að staðan verði auglýst. Út af fyrir sig er þetta ekkert óeðlilegt. Það er sjálfsagt rétt, að um þetta eins og svo margt fleira séu settar fastar reglur, sem hafa megi til þess að fara eftir, þegar slík mál ber að höndum. En ég vildi þó mega undirstrika, að þessi tímaákvörðun er ekki vandalaus og ýmislegt, sem í sambandi við það er. Það hefur verið talið af ýmsum, að það gengi ódæði næst, eins og það hefur verið orðað, að embætti hafi verið tekin frá og geymd fyrir ráðh., sem hafa tekið að sér störf í ríkisstj. Ég vil nú minna á, hvernig þetta ber venjulega að. Ráðherradómur er ekkert lífstíðarstarf á Íslandi frekar en annars staðar, og venjan hefur veríð sú, að starfstími ráðh. hefur verið tiltölulega stuttur. Ég held, að ég fari ekki rangt með það, að starfstími stjórna á Íslandi að meðaltali sé ekki miklu lengri en 2-3 ár, stundum styttri, stundum lengri, og þetta er náttúrlega sérstaklega þess vegna athyglisvert, að á Íslandi hafa s.l. áratugi starfað eintómar samsteypustjórnir að kalla má, að undanteknum bráðabirgðastjórnum, sem hafa verið hreint flokkslegar og allir vissu, að voru til mjög stutts tíma. En þegar um samsteypustjórnir er að ræða, eru að öðru jöfnu meiri líkur til þess en ella, að ágreiningsatriði geti risið upp í stjórninni, þannig að til stjórnarslita komi. Þegar maður þess vegna er fenginn til þess að taka að sér ráðherraembætti, veit hann vissulega ekki, þegar hann tekur þetta að sér, hvort um vikur eða ár er að ræða, eða yfirleitt getur rennt nokkurn grun í það, hversu langan tíma það muni taka. Mér er kunnugt um það líka, að ýmsir, sem gegnt hafa ráðherrastörfum, hafa verið teknir úr embætti, sem þeir hafa sinnt, svo að árum eða jafnvel áratugum skiptir. Það er þess vegna ekki eðlilegt, að þessir menn af fúsum vilja a.m.k. taki að sér þessi ráðherrastörf, ef þeir eiga það á hættu að eiga ekki afturkvæmt í sitt fyrra embætti. Þess vegna hefur þetta verið þannig framkvæmt í flestum tilfellum, að ég ætla, að menn, sem hafa tekið að sér ráðherrastörfin, hafa fengið fri frá sinum venjulegu embættum og þá með hliðsjón af því vitaskuld, að þeir gengju inn í embættin aftur, þegar ráðherrastörfunum væri lokið. Þetta er ekki, vil ég segja, beint fjárhagslegt atriði, því að ég efast ekki um það, að þeir, sem taldir eru færir um að gegna ráðherrastörfum, geti unnið sér fyrir lífsframfæri á venjulegan hátt við ýmislegt, sem að höndum kann að bera. En það er ekki sama embættið, sem þeir höfðu, sem þeir gerþekktu út og inn og þeir gjarnan vildu halda áfram að gegna. Þess vegna finnst mér ekki rétt, að það sæti ámæli, að menn fái frí frá þessum embættisstörfum, á meðan þeir gegna ráðherraembætti. Þess vegna má að mínu viti um það deila, hversu langt tímatakmark á að setja í þessu efni. Eiga það að vera 2 ár, eiga það að vera 4 ár, eiga það að vera 5-6 ár eða eitthvað þess háttar? Eðlismunur er enginn á því, hvort þetta eru 2, 4, 6, 7 ár, ef það er meiningin með þessu, að maðurinn eigi að eiga afturkvæmt í sitt fyrra starf. Venjulega er það þó svo, að sá, sem úr embættinu hverfur, fær mann, sem hann treystir vel og hefur þekkt að því um lengri tíma að vera góður embættismaður, til þess að gegna störfunum á meðan. Nú er mér ekki alveg ljóst heldur, hvað átt er við með í frv., að þessi setning til bráðabirgða megi aldrei vera lengur en til 4 ára, þá skuli starfið jafnan auglýst á ný til umsóknar. Ef það nú kæmi fyrir, að starfið yrði auglýst og engin umsókn kæmi um það frá einum eða neinum, hvað skeður þá? Á embættið að vera mannlaust, eða verður þá setningin að gilda um lengri tíma en 4 ár? Þetta er ekki alveg ljóst af frv., en þarf vissulega að skilgreina alveg nákvæmlega. Ég held þess vegna, að það þurfi um þetta að setja fastari reglur og að vandlegar athuguðu ráði en hér virðist hafa verið gert. Ég er ekki með þessu að halda því fram, að það eigi endilega að halda þessum embættum óveittum óendanlega lengi eða um ósanngjarnlega langan tíma. En mér finnst, að ráðh., sem kallaður er til starfa í þjóðfélaginu til þess að gegna ráðherraembætti eftir stjórnskipulegum reglum, eigi, ef hann vill, að eiga kost á því að geta tekið upp sitt fyrra embætti á ný. Annars er það vel hugsanlegt, að maður, sem leitað er til til þess að gegna ráðherrastörfum og er talinn vel til þess hæfur, treysti sér ekki til þess að gera það, ef þessi möguleiki er ekki fyrir hendi, hann vilji ekki fara úr embættinu vegna stutts eða langs ráðherratíma, ef hann á ekki þess kost að hverfa aftur að sínu fyrra starfi. Þá er með þessari lagasetningu komið í veg fyrir það, að maður, sem annars væri kannske talinn mjög vel fallinn til þessara starfa, gæti tekið ráðherradóminn að sér, og það finnst mér ekki heldur rétt. Yfirleitt finnst mér, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé samið fyrst og fremst með hliðsjón af því að tryggja réttindi þess manns, sem í embættið er settur. Út af fyrir sig er ekkert við það að athuga í sjálfu sér, en það eru fleiri aðilar að þessu máli, sem mér finnst að mætti gjarnan taka tillit til líka. Það eru fleiri tilvik, sem þarna þurfa að koma til athugunar. Mér dettur t.d. í hug, að á s.l. hausti gegndi ég um stuttan tíma embætti menntmrh. í fjarveru hans. Þá rak ég mig æði oft á, að það var verið að setja kennara í kannske annað, þriðja og jafnvel fjórða sinn, ég man ekki nákvæmlega árin, en þau voru eitthvað um þetta. Af hverju voru þessir menn settir? Það var af því, að það fékkst enginn maður með fullum réttindum til að sækja um starfið. Hins vegar var tekinn maður, sem hafði gegnt starfinu með góðum árangri, og settur til þess, en með það í huga, að undireins og maður kæmi, sem hefði fullan rétt til starfsins, yrði sá setti að víkja og sá, sem hefði fullan réttinn, að taka við. En þá dettur mér í hug, hvað skeður, ef það er búið að setja slíkan mann 4 sinnum í embætti og það er auglýst á hverju ári og enginn maður með fullum réttindum kemur, hvað á þá viðkomandi skólanefnd að gera, á hún að láta þennan, sem hefur verið settur í 4 ár, hætta, eða á hún að halda áfram, af því að hún getur ekki skipað hann, vegna þess að embættið verður að vera laust, ef einhver með fullum réttindum sækir? Þetta er tilvik, sem mér finnst vissulega að þyrfti að athuga í þessu sambandi. Kannske er það eitthvað fleira, ég hef ekki kannað það neitt, en mér dettur t.d. í hug, að það er oft og tíðum erfitt að fá lækna út í læknishéruð, jafnvel presta líka. Þá hefur sá háttur verið hafður á, að nábúalæknir eða nágrannaprestur eru settir til þess að gegna embættunum. Ef þetta ástand stendur í 4 ár eða meira, hvað á þá að gera? Á að láta héraðið vera læknislaust eða prestslaust, eða á að leyfa, að maðurinn sé settur lengur en 4 ár? Ég aðeins nefni þessi dæmi, hef raunar ekki haft aðstöðu til þess að fara grannt ofan i þau, en mér sýnist eins og þetta séu atriði, sem vissulega þurfa að koma til athugunar í sambandi við afgreiðslu þessa máls, það sé ekki alveg eins einfalt og það er sett upp í frv. og þess vegna þurfi það betri athugunar við og það þurfi að taka fleiri tillit en til þess manns eins, sem í embættið er settur. Þetta er náttúrlega, að mér finnst a.m.k., alveg greinileg afleiðing af því, hvernig þetta frv. er til komið, út af setningu ákveðins manns í bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði og sýslumannsembættið í Gullbringu- og Kjósarsýslu, sem er yfirlýst tilefni til flutnings málsins. Ég skal ekki eyða fleiri orðum að því að ræða frv., en ég vænti aðeins þess, að sú hv. n., sem fær málið til athugunar, athugi þessi atriði, sem ég hef bent á og mér finnst athugaverð í sambandi við afgreiðslu málsins. En ég vildi þá með nokkrum orðum minnast á það, sem er yfirlýst tilefni til flutnings þessa frv., en það er veiting bæjarfógetaembættisins og sýslumannsembættisins í Hafnarfirði og Gullbringu- og Kjósarsýslu. Eins og kunnugt er, hafði Björn Sveinbjörnsson gegnt því starfi í 9 1/2 ár eða milli 9 og 10 ár og gert það að allra dómi, sem til þekktu, með ágætum. Nú sóttu um þetta starf 3 menn og allir að dómi allra, sem til þekkja, mjög vel hæfir til starfsins. Hvernig skyldi þá meta þeirra hæfileika og kvalifikasjónir á allan veg, sem yrðu þá úrslitaorð um það, hverjum veita skyldi? Við töldum, bæði ég og aðrir, sem til þekktum, að það bæri að veita Birni Sveinbjörnssyni starfið, vegna þess að löng setning í embættið, sem hefði verið rækt alveg átölulaust og að allra dómi vel í nærri áratug, gæfi honum það mikinn rétt, að það væri ekki hægt að ganga fram hjá honum. Hæstv. dómsmrh. var á annarri skoðun, og réð þar, eftir því sem mér skilst, m.a. það, að hann vildi láta mann, sem hefði starfað á tiltölulega afskekktum stað úti á landi, geta færzt í annað og betra embætti. Svona hlut er náttúrlega aldrei hægt að meta alveg hlutlægt og hreinlega segja: Þetta er sá, sem á að fá embættið. - Þetta verður alltaf persónulegt mat á þeim hæfileikum, sem menn hafa þar til brunns að bera. Okkar álit, sem vildum, að Birni Sveinbjörnssyni yrði veitt þetta, var það, að honum yrði veitt það af þeim ástæðum, sem ég hef nefnt. Dómsmrh. hins vegar leit öðruvísi á málið, og hann hafði valdið. Við því var ekkert að segja, hann gat gert það eins og hann vildi, og hans niðurstöður í málinu hlutu að vera þær, sem giltu. Að senda honum ókvæðisorð út af þessu tel ég alveg fráleitt, því að engum dylst, að sá maður, sem valinn var, var einnig vel hæfur, þó að ég og fleiri hefðum talið, að Björn stæði embættinu nær. En nú skeður það, að það upphefst mikil orrahríð út af þessari stöðuveitingu, og er kannske ekkert við því að segja. Það eru allir, sem i opinberu embætti eru, skyldugir til þess að taka gagnrýni og sætta sig við, að hún sé borin fram, ef hún er borin fram með rökum, en ekki með stóryrðum. En það, sem hefur blandazt inn í málið og ég, eins og ég sagði í upphafi míns máls, taldi ástæðuna til þess, að ég fór að taka hér til máls, er, að mér hefur virzt, að það hafi kennt annarlegra sjónarmiða hjá þeim mönnum úr stjórnarandstöðunni, sem hafa gagnrýnt þessa veitingu. Það er eins og þeim hafi verið annara um það heldur en sjálfa embættisveitinguna að koma einhvers konar höggi á okkur Alþfl.-menn í þessu sambandi. Það er eins og þeir hafi viljað reyna til hins ýtrasta að vita, hvort ekki væri hægt að skapa úr þessu það ágreiningsatriði, sem riði stjórnarsamvinnunni helzt að fullu. Þetta hefur komið mjög berlega fram, bæði hjá hv. flm. og eins hjá öðrum, sem um þetta hafa talað hér, og alveg sérstaklega í blöðum stjórnarandstöðunnar. Þetta getur verið mannlegt og eðlilegt, en það heyrir ekki út af fyrir sig sjálfri embættisveitingunni til. Við lýstum okkar áliti á því, hver átti að fá þetta embætti, Alþfl: mennirnir, og fórum ekkert dult með það, hvorki við aðra ráðh. né heldur í okkar blöðum. En þegar dómsmrh. hæstv. hafði tekið sína afstöðu, er málinu að okkar sjónarmiði lokið. Jafnvel þó að við hefðum sagt af okkur ráðherradómi þann sama dag, þá gilti skipunin. Hún breyttist því ekki nokkurn skapaðan hlut, svo að það er um allt annað verið að ræða, þegar verið er að deila á okkur fyrir það að hafa ekki tekið upp einhverjar harðari aðgerðir í málinu. Það hefur verið sagt, að það hafi verið linlega tekið á því af okkur. Linlegar var ekki tekið á því þó heldur en það, að það var skýrt og skilmerkilega sagt, hvers við óskuðum. Hæstv. dómsmrh. hafði aðra skoðun á málinu. Hann réð. Við höfum ávallt í þessu stjórnarsamstarfi, og ég hygg, að það sé líka regla hjá flestum í samsteypustjórnum, talið, að sá ráðh., sem fer með einn málaflokk eða eitt rn., ráði einn því, hvernig þeim málum er skipað, þar komi ekki aðrir til. Hv. 4. þm. Reykn. dró hér inn í annað mál og nefndi veitingu bankastjórastarfsins við útibúið á Akureyri og taldi, eftir því sem mér skildist, að þar hefði verið haldið öðruvísi á máli og jafnvel hótað samvinnuslitum, ef það mál yrði ekki afgreitt eins og Alþfl. óskaði eftir. Þetta er mikill misskilningur hjá hv. þm. Alþfl. hafði ekki uppi neinar hótanir í sambandi við það mál, hvorki í einu formi né öðru. En hins vegar tókst um það samkomulag milli fulltrúa Sjálfstfl. og fulltrúa Alþfl. í bankaráði Útvegsbankans, hver stöðuna hreppti. Það var því fjarri því, að þar væri um nokkrar hótanir að ræða, enda var embættisveitingin þannig, að hún var ekki á valdi neins einstaks manns. Til þess að hún gæti orðið með eðlilegum hætti, þurfti meiri hl. bankaráðs. Útvegsbankans að vera sammála um málið, svo að það er náttúrlega ekki sambærilegu að jafna, þegar þessar tvær embættisveitingar eru bornar saman. Það hefur, eins og hér hefur komið fram í umr., oltið á ýmsu um embættisveitingar bæði fyrr og siðar, og telja sig ýmsir þar eiga högg i annars garði, og það er vissulega ekki unnt, þegar um embættisveitingu er að ræða, sem ekki byggist á nákvæmlega exakt hlutum og eingöngu á persónulegu mati eins manns, að ætlast til þess, að allir hafi á því sömu skoðun. Við létum okkar skoðun í ljós og það mjög eindregið, en eins og ég segi og hef margsagt, hæstv. dómsmrh. leit á málið öðruvísi. Þá var málið að okkar dómi útkljáð. Þá er aðeins eftir eitt í þessu, hvort Alþfl. eða hans ráðh. hefðu átt að gera það að kabinetsspursmáli, ef ég svo má kalla, að úrslitaatriði um stjórnarsamvinnu, að þetta mál fékk afgreiðslu eins og það fékk. Ég held, að það hafi verið sameiginleg skoðun okkar allra Alþfl.- manna, að slíkt kæmi ekki til greina, því að samvinna núv. stjórnarflokka hefur ekki verið byggð upp á því, hvaða menn fengju vissar stöður. Hún hefur hins vegar látið það blessunarlega afskiptalítið og látið hvern mann afgreiða sitt mál hvað það snertir. En hitt hefur hún náttúrlega gert, samstarfið hefur byggzt á því að hafa samstarf um lausn ákveðinna mála, en ekki á hinu, hvaða maður hreppti eitthvert ákveðið embætti. Og ég segi fyrir mig, að það er mitt mat á því stjórnarsamstarfí, sem nú hefur staðið óvenjulega lengi eða talsvert á annað kjörtímabil, að það hafi gengið svo snurðulitið málefnalega, að við höfum ekki séð neina ástæðu til þess að rjúfa það stjórnarsamstarf, og við höfum eingöngu metið það út frá þeim árangri, sem náðst hefur í þeim málefnum, sem stjórnin hefur farið með afgreiðslu á. Og ég skal segja það hv. 4. þm. Reykn., að það verður ekki sótt til hans um það, hvenær við slítum því stjórnarsamstarfi eða ekki. Við munum gera það upp í Alþfl. og þá ekki fara eftir mannaráðningum fyrst og fremst, heldur eftir því, hvaða árangri er unnt að ná í stjórnarsamstarfinu. Ég tel svo ástæðulaust, að ég hafi um þetta fleiri orð. Ég hef gert grein fyrir bæði afstöðu minni til frv., sem ég tel að þurfi athugunar við, og ég hef líka gert grein fyrir afstöðu okkar Alþýðuflokksmanna með tilliti til þeirrar embættisveitingar, sem hér hefur átt sér stað og er tilefni til þess, að frv. er flutt.



Herra forseti. Ég skal ekki verða mjög langorður um þetta mál, sem hér liggur fyrir. Hins vegar vil ég lýsa yfir stuðningi mínum við það. Eins og aðrir hv. ræðumenn, sem hér hafa talað, og þá fyrst og fremst flm. frv. hefur lýst, þá er sá galli á löggjöfinni um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, að þar er ekki að finna nein tímamörk um það, hversu lengi maður skuli settur til að gegna opinberri stöðu eða embætti. En nú er komið fram hér frv., sem mundi bæta úr þessum ágalla, ef að lögum yrði. Það er vissulega tímabært, að slík löggjöf verði sett, því að reynslan sýnir, að hún er bæði eðlileg og nauðsynleg, og auk þess á hún sér nokkra hliðstæðu í rétti annarra þjóða, eins og bent hefur verið á hér af hv. flm. og fleirum, sem talað hafa. Ég tel því vel á því fara, að Alþingi taki þetta mál nú upp, og vil þá einnig láta í ljós von mína um, að þetta frv. verði samþ., a.m.k. að efni til, enda hafa þeir hæstv. ráðh., sem talað hafa, bæði hæstv. dómsmrh. og nú síðast hæstv. utanrrh., að því mér virtist, tekið nokkuð vel i efni frv., og er þess þá að vænta, að þeir ljái atfylgi sitt til þess, að frv. nái fram að ganga að efni til, þó að ef til vill sé ástæða til að gera á því einhverjar breytingar, sem ég skal ekkert um segja. Það er að verða allútbreiddur og ámælisverður ósiður og það einkum nú í seinni tíð, að ráðh. haldi óhóflega lengi fyrri embættum sínum, m.a. með þeim hætti, að settir eru menn í þeirra stað til þess að gegna embættunum, og beinlínis að geyma þau handa þeim. Þetta er í alla staði óheppilegt og óeðlilegt og ekki í samræmi við þá meginhugsun, sem liggur að baki l. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, og þá nauðsyn, sem viðurkennd er á því að skapa festu og form í embættiskerfinu. Og alveg sérstaklega er þetta óheppilegt, þegar um er að ræða dómara, sem þurfa að vera óháðir í störfum sínum og hafa fasta og örugga setu í stöðum sínum og embættum. Nýjustu dæmin af þessu tagi varða ráðh. í núverandi stjórnarsamsteypu, og frægasta dæmið er auðvitað af Guðmundi Í. Guðmundssyni, fyrrv. utanrrh., sem mikið hefur verið um rætt hér, en hann hélt embætti sínu í Hafnarfirði opnu fyrir sig í full 9 ár. Hæstv. viðskmrh. var mjög viðkvæmur fyrir því í gær, þegar á það var bent hér í umr., að enn væri opin prófessorsstaða hans við Háskóla Íslands, en það er alkunna, að hann hefur ekki gegnt kennslustörfum í háskólanum í 9 ár, eða síðan hann settist á ráðherrastól árið 1956, en þó telst hann samkv. kennsluskrá einn af kennurum háskólans. Hvort einhverjar sérstakar ástæður séu fyrir því, að embætti hans stendur enn opið og ófyllt, þannig að hæstv. ráðh. eigi einhverjar sérstakar málsbætur öðrum fremur, skal ég ekki um dæma, og ég get vel unnt hæstv. ráðh. málsbóta. Hins vegar minnir dæmið af hæstv. viðskmrh. dálitið á annað dæmi utan úr heimi, en þannig stendur á, að einn af eilífðarráðherrum þessa heims, doktor Salazar í Portúgal, er hagfræðiprófessor, og það hefur staðið í mörg ár í kennsluskrá háskóla hans, sem ég kann nú ekki raunar að nefna, að hann hafi „frí frá kennslu þetta missiri“. En þetta frv., sem hér liggur fyrir, er fram komið í því skyni að binda enda á þann ósið að hafa óskipað í mikilvæg embætti árum saman. Og víst mætti slíkt frv. hafa komið fram fyrr. En ástæðan til þess, að svo hefur ekki orðið, er væntanlega sú, að misneyting aðstöðu á þessu sviði hefur aldrei verið eins yfirþyrmandi og á síðasta áratug. Og nú er líka ljóst orðið, að þetta fyrirkomulag getur tekið á sig allfáránlegar myndir, eins og gerst hefur sannazt í sambandi við veitingu bæjarfógetaembættisins í Hafnarfirði og sýslumannsembættisins í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Þar hefur sami maður, Björn Sveinbjörnsson, gegnt störfum bæjarfógeta og sýslumanns í 9 ár samfleytt við ágætasta orðstír og almennar vinsældir, en þegar hinum skipaða sýslumanni þóknast loks að segja af sér eftir nærri því áratugs fjarvistir frá embætti sínu, þá er hinn setti sýslumaður og bæjarfógeti, sem gegnt hefur embættinu allan þann tíma, talinn einna fjærst því að koma til greina sem skipaður eftirmaður hans. En hafi Björn Sveinbjörnsson verið hæfur til að gegna embætti þessu síðustu 9-10 árin, hlýtur hann að hafa áunnið sér allmikinn og að mínum dómi fullan siðferðilegan rétt til þess að halda embættinu til frambúðar, þegar það losnaði úr þessum viðjum, sem voru ekki annað en formið eitt. Ég vil undirstrika það, að hin langa og samfellda setning Björns í embætti veitir honum alveg sérstakan rétt til þess að fá skipun í embættið, ekki sízt þegar þess er gætt, að hann hefur ekki einungis reynzt óaðfinnanlegur embættismaður, heldur beinlínis frábær að reglusemi og skyldurækni og ágætlega til forustu fallinn. Það kemur kannske gleggst fram í viðbrögðum undirmanna hans hjá embættinu og hreppstjórum þeim, sem undir hann voru gefnir, og skal ég ekki rekja frekar þau viðbrögð, sem eru öllum kunn. Hæstv. dómsmrh. átti viðtal við Morgunblaðið um þetta mál fyrir nokkrum dögum, og er af því sýnt, að honum er mjög í mun að verja sig því ámæli, sem hann óneitanlega hefur orðið fyrir hjá almenningi og þar á meðal ekki sízt hjá eigin flokksmönnum sínum út af þessari embættisveitingu. Í Morgunblaðsviðtalinu segir hæstv. dómsmrh., að setning í embætti veiti hvorki lagalegan, venjuhelgaðan né siðferðilegan rétt til skipunar í embætti framar mörgu öðru. Það má vel vera, að svo sé í mörgum tilfellum. Lagalegi rétturinn er vissulega óljós og réttur, sem leiddur yrði af venjum eða fordæmum, síður en svo skýr. Ég fellst alveg á það með hæstv. ráðh. En að mínum dómi er það alrangt hjá hæstv. dómsmrh., þegar hann heldur því fram, að óvenjulega löng setning í embætti veiti engan siðferðilegan rétt til skipunar. Þessi fullyrðing kemur fram í Morgunblaðsviðtalinu, og hæstv. ráðh. margendurtók þetta álit sitt í ræðu sinni í gær. En þessi hugsunargangur er ekki einasta rangur, hann er líka skaðlegur og ekki í neinu samræmi við almenna réttarvitund, en hún hlýtur þó að vega nokkuð þungt, þegar kveðnir eru upp dómar eða teknar mikilvægar stjórnvaldsákvarðanir. Hæstv. ráðh. hefur hér orðið á alvarleg skyssa, sem hann getur ekki komizt undan að hljóta ámæli af. E.t.v. hefur hæstv. ráðh. verið borinn ráðum í þessu máli, ellegar hann hefur ekki athugað, til hvers gerðir hans leiddu, þegar hann tók ákvörðun sína um veitingu embættisins. En hvort heldur sem er, þá er ákvörðun hans ámælisverð, enda deginum ljósara, að hann liggur undir miklu ámæli, sem afsakanir hans fá engu um þokað. Nú er ég síður en svo í skapi til þess að gera hæstv. dómsmrh., Jóhanni Hafstein, upp grófar valdníðslutilhneigingar. Ég hef satt að segja allt aðrar skoðanir á manngildi hans og þekki hann að allt öðru. En í þessu tilfelli hefur hann augljóslega beitt veitingarvaldi sínu ranglega, og er illt til þess að vita, enda þykir mér líklegt, að hann hafi ekki verið þar einn í ráðum frekar en strákurinn í helli skessunnar. Björn Sveinbjörnsson átti vissulega siðferðilegan rétt til embættisins. Það starf, sem hann hafði gegnt í nærfellt áratug við frábæran orðstír, stóð auðvitað engum nær en honum. Að halda öðru fram er að misbjóða réttlætis- og siðgæðisvitund almennings, sem enn þá er ástæða til að taka tillit til, þó að pólitísk siðgæðisvitund sumra helztu ráðamanna þjóðarinnar kunni að vera í sljórra lagi. En það er ekki alltaf skynsamlegt að halda mann af sér, slíkt getur komið í koll, og að misbjóða almenningsálitinu er heimska. Sú útilokunaraðferð, sem hæstv. dómsmrh. notaði í þeim tilgangi að sneiða hjá Birni Sveinbjörnssyni, var böksuleg og beinlínis órökrétt. Hæstv. ráðh. hefur lýst því, hversu átakanlegur vandi honum hafi verið á höndum með veitingu þessa feita embættis. Við höfum fengið mjög nákvæma analýsu á röksemdafærslu hans. Umsækjendur voru þrír: Björn Sveinbjörnsson, settur til að gegna embættinu í 9 1/2 ár, Jóhann Gunnar Ólafsson, sýslumaður í Ísafjarðarsýslu í 22 ár, og Einar Ingimundarson, bæjarfógeti á Siglufirði í 13 ár. Sameiginlegt öllum þessum umsækjendum var það, að þeir teljast hæfir í starfið og eru allir álitnir ágætir embættismenn. Jóhann Gunnar átti lengstan starfsferil að baki. Hæstv. ráðh. er ljóst, að sú staðreynd vegur nokkuð þungt á metaskálum réttsýninnar, og við það staldrar hann dálitla stund. En þá rekur hæstv. ráðh. sig á annað: Jóhanni Gunnari er aldur mjög að meini. Hann er nefnilega orðinn 62 ára, og hæstv. dómsmrh. ályktar með því kurteislega orðalagi, að Jóhann Gunnar sé helzt til fullorðinn til þess að gegna embætti sýslumannsins í Hafnarfirði. Hins vegar fara ekki sögur af því, að hæstv. ráðh. telji þennan sama Jóhann Gunnar helzt til fullorðinn til þess að vera sýslumaður vestur á Ísafirði, og má það eiginlega furðulegt heita, því að ég hugsa, að sýslumannsembættið á Ísafirði sé kannske engu erfiðisminna heldur en hér á flatlendinu við Faxaflóa. Eins tekur hæstv. ráðh. ekki tillit til þess, að embættisaldur að lögum nær til sjötugs og útilokun Jóhanns Gunnars á þeim forsendum, sem hæstv. ráðh. beitir, því ótæk. Um það þarf ekkert að deila, þó að hæstv. ráðh. orði það svo, að það sé hægt að deila um þetta. Um það er ekki hægt að deila. Það eru þá eingöngu þeir, sem vilja deila og eru deilugjarnir, sem nenna að jagast um slíkt. Þegar hæstv. dómsmrh. var nú blessunarlega laus við að hafa áhyggjur af Jóhanni Gunnari Ólafssyni, þá snýr hann sér að hinum tveimur, sem eftir eru, Birni Sveinbjörnssyni og Einari Ingimundarsyni, og Einar hafði fljótt allan vinning yfir Björn í augum hæstv. ráðh. Einar hafði verið skipaður bæjarfógeti í 13 ár á Siglufirði við erfiðar aðstæður að dómi hæstv. ráðh., en Björn Sveinbjörnsson aðeins settur í sýslumannsembættið í Hafnarfirði í 9 ár eða „fékk að vera í embættinu“, eins og hæstv. ráðh. orðar það af mikilli smekkvísi, og „notið þess með alveg sérstökum hætti“, eins og hæstv. ráðh. kallar það einnig af enn meiri smekkvísi í Morgunblaðsviðtalinu. Auk þess finnst hæstv. ráðh. það réttlætanlegt, að hægt sé að flytja embættismenn utan af landsbyggðinni í fjölmennið til betri embætta. Þetta virðist þó aðeins eiga við um suma embættismenn, en aðra ekki. Það virðist t.d. ekki eiga við um Jóhann Gunnar Ólafsson. Af þessum orðum hæstv. ráðh. mætti ætla, að Einar Ingimundarson hafi lagt á sig stranga skyldukvöð með veru sinni á Siglufirði. En ég er sannfærður um, að svo er ekki. Ég held þvert á móti, að Einari Ingimundarsyni hafi verið það ljúf þjónusta að starfa sem yfirvald og forustumaður í málefnum Siglfirðinga og síðar Norðlendinga, og það er bjarnargreiði við þá að svipta þá góðu yfirvaldi og ágætum manni á bezta starfsaldri. Úr því að starfsaldursreglan var ekki látin ráða, að því er tók til Jóhanns Gunnars Ólafssonar, þá skiptir munurinn á starfsaldri Einars Ingimundarsonar og Björns Sveinbjörnssonar alls engu máli í þessu sambandi. Hæstv. ráðh. hefur í þessu máli reynzt ósamkvæmur sjálfum sér, og það er slæmt, og hann beitir þarna alröngum forsendum í ákvörðun sinni, raunar tyllirökum, sem ekki standast, og það var miklu betra fyrir hæstv. ráðh. að segja ekki neitt heldur en að bera annað eins og þetta á borð fyrir alþjóð. Það skín augljóslega í gegn, að hæstv. ráðh. ætlaði embættið einum ákveðnum manni og öðrum ekki. Vissulega hafði sá maður margt til brunns að bera, það vitum við, sem hann þekkjum, bæði starfsreynslu og mannkosti, en það gaf þessum hv. þm., sem hér á í hlut, ekki rétt í þessu tilfelli að hljóta umrætt starf. Ef starfsaldursreglan ein hefði verið höfð að leiðarljósi, þá var kannske ekkert eðlilegra en að Jóhann Gunnar hefði fengið embættið. En nú fór hæstv. ráðh. ekki eftir þeirri reglu í samskiptum sínum við Jóhann Gunnar, og þá átti hann ekki heldur, ef hann vildi vera sjálfum sér samkvæmur, að gera tilraun til þess að nota hana, þegar hann var að velja á milli Einars Ingímundarsonar og Björns Sveinbjörnssonar. Að mínum dómi hefði hæstv. ráðh. átt að líta á málið frá allt öðru sjónarmiði og taka tillit til þess, að þarna var um óvenjulegt mál að ræða, sérstakar aðstæður, sem gefa varð náinn gaum að. Hinar sérstöku aðstæður voru þær, að Björn Sveinbjörnsson hafði gegnt sýslumannsembættinu óslitið í nærfellt áratug, en ekki bara nokkra mánuði, eins og gjarnan er um þá, sem settir eru til að gegna embættum. Þessi langa setning í embætti skapaði Birni sérstakan rétt til þess að hljóta skipun í starfið, þegar það losnaði og ef hann óskaði eftir því. Ef hæstv. ráðh. hefði gert sér þetta ljóst, þá hefði hann ekki stefnt málinu inn í þá torfæru, sem raun ber um vitni, og þá hefði hann ekki unnið til þess ámælis, sem hann hefur gert. Ég vil að lokum endurtaka von mína um það, að frv. það, sem hér er á dagskrá, nái fram að ganga, að efni til a.m.k., enda felst í því fyrirheit um betri réttarstöðu opinberra starfsmanna og meiri festu í embættisskipun. Með lögfestingu þessa frv. yrði bætt úr ágalla á gildandi löggjöf, og þess vegna horfir frv. til bóta.



Herra forseti. Lagafrv. það, sem hér er til umr., fjallar aðeins um einn þáttinn í réttindum og skyldum starfsmanna ríkisins, þ.e. þann þátt, sem snýr að því, að menn eru settir til að gegna tilteknum stöðum. Um þetta atriði eru mjög ófullkomin ákvæði í gildandi lögum. Í 1. gr. l. nr. 38/1954 er gert ráð fyrir því, að það fyrirkomulag sé til, að menn séu settir í embætti, og þá ná ákvæði laganna jafnt til þeirra, sem settir eru og skipaðir. Og í 5. gr. eru ákvæði um setningu skv. umsóknum, og þá eru lagaákvæðin, að ég held, upp talin. Vegna þessarar vöntunar lagaákvæða hefur alllengi tíðkazt hér á landi, að ýmsir embættismenn geyma sér störf sín, jafnvel svo að árum skiptir, er þeir hverfa að öðrum verkefnum, sérstaklega stjórnmálalegs eðlis, halda stöðunum opnum, ef þá skyldi síðar fýsa að taka við þeim á ný og hafa í þeim setta staðgengla. Dæmi eru til, að þannig hafa stöður verið geymdar allt að tíu árum. Það virðist augljóst, að þessi tilhögun sé varhugaverð og ekki heppileg. Oftast nær er hér um ein allra þýðingarmestu embætti landsins að ræða, þau sem virkilegur slægur er í og virkilegur vandi þá að rækja. þ. á m. gjarnan betri dómaraembætti, prófessorsembætti, bankastjórastöður og fleira af því tagi. Sá maður, sem gegnir slíku embætti án þess að fá í það skipun, nýtur ekki, eins og hér hefur verið bent á, þess öryggis í starfi, sem nauðsynlegt verður að telja. Hann veit aldrei, hversu lengi hann gegnir embættinu. Hann á það jafnan á hættu að vera látinn víkja fyrirvaralaust eða fyrirvaralítið, ef hinn skipaði embættismaður óskar að hverfa að starfi sínu á ný, og hann befur enga tryggingu fyrir því að vera skipaður í stöðuna, þegar hún losnar seint og um síðir. Alveg sérstaklega er þetta slæmt fyrirkomulag um þá, sem gegna dómaraembættum, og hygg ég, að ekki þurfi að rökstyðja það frekar en hér hefur verið gert. En þar er atvikum svo háttað eins og hér hefur verið lýst. Á hinn bóginn getur staðið svo á, að þessi tilhögun, þ.e. setning í embætti, sé fullkomlega eðlileg og raunar óhjákvæmileg, þ.e. að atvikum sé svo háttað, að embættismaður þurfi að hverfa úr starfi um stundarsakir, t.d. vegna veikinda eða einhverra annarra slíkra ástæðna, og þá er annar settur til að gegna því. En þá væri eðlilegt að mínum dómi, að slíkt fyrirkomulag væri aðeins viðhaft um tiltölulega skamman tíma, og mér virðist það hámark, sem frv. gerir ráð fyrir, þ.e. 4 ár, a.m.k. nægilega hátt og jafnvel of hátt, og kemur það þá til athugunar í nefnd, a.m.k. að því er til dómara tekur. Í nágrannalöndum okkar, þeim sem líkasta löggjöf hafa og við, munu vera lagaákvæði um þessi tilvik. En ég verð að játa, að mér er ekki kunnugt um það, hvernig þeim er hagað, að öðru leyti en því, sem upplýst er í grg. þessa frv., þ.e. að því er viðkemur Danmörku, og í Noregi munu ákvæðin þó vera líklega enn þrengri. Ég tel, að sjálfsagt sé, að Alþingi ákveði þetta atriði með löggjöf á svipaðan hátt og í þeim anda, sem frv. á þskj. 70 gerir ráð fyrir, og það því fremur, sem vitað er, að þessu atriði er mjög áfátt hér á landi, og eru nærtæk dæmi því til staðfestingar, sum hafa þegar verið nefnd í þessum umr. Þetta frv. er því áreiðanlega til bóta frá gildandi löggjöf, og sýnist því sjálfsagt að samþykkja það eða önnur ákvæði svipaðs eðlis til þess að koma í veg fyrir, að viðlíka atburðir geti gerzt og nú valda mestu hugarróti manna hér á Suðurnesjum a.m.k. og ég hygg þótt viðar sé leitað. Dómarafulltrúafélagið hefur gert ályktun, þar sem það sérstaklega skorar á Alþingi að samþ. þetta frv., og þær undirtektir, sem hæstv. dómsmrh. veitti frv. hér í gær, þegar það var fyrst til umr., benda vissulega til þess, að full þörf hafi verið á flutningi þess. Það, sem vekur sérstaka athygli á þessari vöntun á lagaákvæðum í sambandi við setningu i stöður, er veiting sú á bæjarfógetaembættinu í Hafnarfirði og sýslumannsembættinu í Gullbringu- og Kjósarsýslu, er gerð var fyrir nokkrum vikum. Menn höfðu að vísu áður fundið til þess, að misbrestur var þarna á, en óhætt er að fullyrða, að aldrei hefur nokkur embættisveiting á síðari árum valdið jafnmikilli undrun og reiði eins og þessi. Þarna var einmitt um eitt af þessum góðu embættum að ræða, sem viðkomandi embættismaður vildi ekki fyrir nokkurn mun sjá af, fyrr en hann hefði tryggt sér annað starf, sem honum væri enn þá betur að skapi. Þess vegna geymdi hann það ár eftir ár eins og sína eigin eign, og loksins eftir nærri tíu ára geymslu var málum svo fyrir komið, að hann sá sér fært að segja því lausu. Allan þennan tíma hafði sami maðurinn verið settur til að gegna þessu veigamikla embætti, og um embættisfærslu hans hafa dómar verið mjög á einn veg og þannig, að hún hefur ávallt verið talin til fyrirmyndar. Þegar staðgengillinn nú lætur af embættinu, hafa í blöðum og miklu víðar birzt yfirlýsingar frá þeim, sem hafa búið við hans forustu undanfarin nærri 10 ár, og allar hafa þær verið undantekningarlaust á einn veg. Allir, sem látið hafa til sín heyra, hafa lokið upp einum munni um það, að Björn Sveinbjörnsson hafi gegnt starfl sínu af trúmennsku, reglusemi, óhlutdrægni og dugnaði, og þeir, sem þessar yfirlýsingar hafa gefið, eru menn af öllum stjórnmálaflokkum og úr öllum sveitarfélögum, sem embættinu tilheyra, og meðmælin eru því ákveðnari sem menn höfðu haft meira saman við settan sýslumann að sælda á undanförnu tíu ára tímabili. Þegar þetta embætti er svo auglýst til umsóknar lögum samkvæmt, berast þrjár umsóknir, ein frá settum bæjarfógeta, Birni Sveinbjörnssyni, ein frá bæjarfógetanum á Ísafirði, Jóhanni Gunnari Ólafssyni, og sú þriðja frá bæjarfógetanum á Siglufirði, Einari Ingimundarsyni. Allir eru þessir menn hinir færustu, hafa langan starfsaldur að baki og vammlausan, og vil ég taka það skýrt fram, að ég tel embættið í Hafnarfirði vel skipað af hverjum þeirra sem er. Eins og kunnugt er, veitti hæstv. dómsmrh. Einari Ingimundarsyni, bæjarfógeta á Siglufirði, hv. 4. þm. Norðurl. v., þetta embætti. Veiting þessi hefur mælzt svo illa fyrir, að einsdæmi er, ekki vegna þess, að viðkomandi embættismaður sé ekki talinn fullkomlega hæfur, heldur vegna þeirrar forsögu málsins, sem ég hef lauslega gert grein fyrir. Strax eftir veitinguna tóku mótmæli að streyma að úr öllum áttum. Úr hverjum einasta kaupstað, báðum sýslunum og hverjum einasta hreppi í umdæminu hafa komið fram kröftug mótmæli, og menn hafa svo sannarlega ekki látið sitja við orðin tóm. Svo að segja hver einasti starfsmaður við embættið hefur sagt upp starfi sínu í mótmælaskyni, og hafa þó flestir þessara manna langan starfsaldur að baki, allt upp í 30 ár. Það segir sig sjálft, að það þarf meira en meðalóánægju til þess að fá menn til að leggja svo mikið í sölurnar að segja upp ævistarfi sínu til þess að mótmæla einni embættisveitingu. Það sýnir, að viðkomandi menn telja, að ranglæti hafi verið framið, - ranglæti, sem þeir vilja ekki una. Fimm af átta hreppstjórum í Gullbringusýslu hafa enn fremur sagt af sér til mótmæla, og allir hreppstjórarnir, allir átta, hafa samþykkt mótmæli gegn embættisveitingunni. Hér er því um einsdæmi að ræða að því er snertir viðbrögð fólks, þegar um hliðstæð tilvik hefur verið að tefla, og má þó vissulega játa, að menn eru ýmsu vanir í þessum efnum. Það fer ekkert á milli mála, að almannarómur er allur á þá lund, að gengið hafi verið fram hjá þeim umsækjandanum, sem mestan réttinn átti til umrædds embættis, og langflestir, sem um þetta mál ræða, en það gera jú allir, eru þeirrar skoðunar, að Björn Sveinbjörnsson hafi verið beittur miklum rangindum, þegar gengið var fram hjá honum. Ég hygg, að allir, sem um þetta mál hugsuðu, hafi gengið út frá því sem gefnu, að honum yrði veitt embættið. Ég hygg, að allir eða flestir, sem um það hugsuðu, hafi fundið til á svipaðan hátt og hæstv. utanrrh. var að lýsa hér áðan, hvernig hans tilfinningar voru til þessa máls, þangað til í ljós kom, að öðrum var veitt embættið. Og ég er viss um, að hæstv. ríkisstj. hefur eins og öðrum verið kunnugt um þennan vilja alls þorra almennings í umdæminu, vil ég segja, enda hafði áður borizt áskorun t.d. um það frá öllum sýslunefndarmönnum, að settur sýslumaður yrði skipaður, þegar embættið losnaði, þannig að óhugsandi er annað en að um þennan vilja hafi verið vitað. Það þurfa því, að mínum dómi að liggja veigamikil rök fyrir þeirri ákvörðun hæstv. dómsmrh. að ganga svo mjög gegn því, sem yfirleitt var álitið rétt og sjálfsagt, eins og hann gerði. Þau rök hefur hann nú birt í viðtali við Morgunblaðið og hér á hæstv. Alþingi, og geta menn því af eigin raun kynnt sér þau og metið, eftir því sem hverjum sýnist. Það mun ég nú einnig leyfa mér að gera að nokkru. Meginforsendan virðist vera þessi: Setning í embætti skapar hvorki lagalegan, venjubundinn né siðferðilegan rétt til skipunar í embætti - umfram eitthvað annað, var svo bætt við í gær. Þetta má athuga. Það er rétt, að setning skapar ekki lagalegan rétt til skipunar, sbr. það, sem ég hef áður sagt um gildandi lagaákvæði um réttindi og skyldur starfsmanna, þó með þeirri undantekningu, sem greinir í 5. gr. umræddra laga, en þar er heimild til þess að veita embætti án auglýsingar og færir það fram sterkar stoðir undir það, að setning veiti rétt til embættis eða skipunar. Hins vegar vil ég segja, að setning hafi hér á landi yfirleitt skapað venjubundinn rétt til embættis. Ég hygg, að það sé miklu algengara, nánast aðalreglan, að þeir, sem settir eru til að gegna stöðum um lengri tíma, séu skipaðir í þær, þegar þær losna, ef þeir hafa staðið vel í stöðu sinni og reynzt þeim vanda vaxnir, sem staðan hefur lagt þeim á herðar. Ég vil meira að segja fullyrða það, að sums staðar a.m.k. sé sá háttur hafður á, þegar staða losnar, að í hana sé ekki ráðið eða skipað strax, heldur sé sett í hana og svo skipað síðar og þá vísað til þess réttar, sem hinn setti hafi öðlazt til embættisins eða stöðunnar. Og ég hygg, að það hafi a.m.k. sums staðar örlað á þeim skilningi, að það væri jafnvel óþarfi og kannske ekki rétt að auglýsa þessar stöður, sem þannig stendur á um. Þetta á a.m.k. við sums staðar, þó að það sé kannske ekki um embætti ríkisins, og það sé talin eins konar móðgun við þann setta að vera að leita eftir öðrum umsækjendum um starfið. Ég hygg, að flestir, sem hér eru inni, þekki svona dæmi, og ég bygg, að sumir flokksbræður hæstv. dómsmrh. a.m.k. skrifi ekki undir það með honum, að setning í embætti skapi engan rétt, engan venjubundinn rétt. Hitt er svo annað mál, að enga venju er hægt að hafa til hliðsjónar um svo langa setningu í embætti eins og átti sér stað í Hafnarfirði, því að þar er um einsdæmi að ræða. Raunar er ekki vitað, hvað lengi það einsdæmi eða Íslandsmet fær staðizt, því að hæstv. menntmrh. upplýsti það hér í gær, að prófessorsembætti hans við háskólann hefði verið geymt í 9 ár nú þegar, og sér ekki enn fyrir endann á því, svo að vitað sé. En það er tæplega hægt að halda því fram með nokkurri sanngirni, að þessi réttur, þessi venjubundni réttur, minnki, því lengur sem maðurinn er settur. Hann hlýtur vitanlega að aukast. Um siðferðilega réttinn er það að segja, að hann metur hver fyrir sig. Um hann gilda engar reglur. Samkvæmt siðferðisréttarlegum hugmyndum hæstv. dómsmrh. skapast þarna enginn réttur. Það er hans skoðun. Samkvæmt hugmyndum alls þorra manna, þeirra a.m.k., sem látið hafa í sér heyra, skapast þarna hins vegar mikill siðferðilegur réttur, jafnvel svo að nálgast lagarétt, í hugum fólksins. Viðkomandi embættismaður, Björn Sveinbjörnsson, hefur gegnt einu umfangsmesta dómaraembætti landsins í allt að því 10 ár. Setning hans hefur verið framlengd í tíð fjögurra dómsmrh. Embættisfærsla hans hefur allan tímann verið óaðfinnanleg, vinsældir hans í umdæminu með eindæmum. Héraðsdómarafélagið býður honum þátttöku í félagsskap sínum, einum allra þeirra, sem eru ekki skipaðir. Gefur þetta ekki vísbendingu um, að þarna eigi hlutgengur maður aðild að? Skapar þetta engan siðferðilegan rétt? Hæstv. dómsmrh. segir nei, setning skapar engan siðferðilegan rétt, hvernig svo sem hún er vaxin, umfram annað. Flestir aðrir segja hins vegar: Jú, siðferðilegur réttur hefur skapazt. - Og þeir segja meira: Höfnun á settum bæjarfógeta jafngildir brottrekstri úr starfi. Við teljum ósæmilegt að vísa svo góðum dreng og ágætum embættismanni burt úr starfi eftir svo langan og mistakalausan embættisferil, segja hreppstjórarnir í Gullbringusýslu. Fjölmargir hafa tekið í þennan sama streng. Alþýðublaðið segir um þetta í forustugrein 12. þ. m.: „Margir hafa orðið til þess að mótmæla þeirri ráðstöfun að reka Björn Sveinbjörnsson úr starfi, sem hann hefur gegnt með sóma í tæpan áratug.“ Þarna er talað um, að hann hafi verið rekinn. Annað, sem hæstv. dómsmrh. leggur mikla áherzlu á í umræddu Morgunblaðsviðtali, er það, að Björn Sveinbjörnsson megi vel við sinn hlut una að hafa fengið að gegna svo virðulegu embætti jafnlengi og raun ber vitni, jafnframt sé það skynsamleg stefna, að ungir menn hefji störf sín í rýrari og minni embættum, en séu svo fluttir í betri embætti, er þeir hafa starfað nokkra hríð og eftir því sem möguleikar skapast. Ég viðurkenni, að ýmislegt mælir með þessari tilhögun, og það má telja líklegt, að ungir menn fáist fremur í minni embættin, ef þeir hafa von um slíkan tilflutning, en ella mundi, en það er höfuðröksemdin fyrir þessu. En hvernig lítur þetta þá út í því tilviki, sem hér um ræðir? Ungur fulltrúi við stórt embætti er beðinn að veita því forstöðu nokkra hríð, meðan yfirmaður hans gegnir ráðherraembætti. Hann játar því. Árin líða, og alltaf tognar úr ráðherradómi yfirvaldsins. Fulltrúinn er því beðinn að vera settur sýslumaður áfram. Fjórum sinnum skiptir um dómsmrh., en engin breyting verður á þessu. Loks eftir 10 ár kemur sýslumaður heim í hérað og segir við fulltrúann: Þakka þér kærlega fyrir hjálpina, nú þarf ég ekki lengur á þér að halda, þú mátt fara. - Á þá umræddur fulltrúi að byrja að vinna sig upp, þegar hér er komið sögu? Á hann að byrja í litlu embætti í þeirri von, að hann geti síðar komizt í annað betra? Hér virðist mér málinu og því, sem því er helzt til gildis talið, alveg snúið við. Ég tel, að viðkomandi fulltrúi hafi algerlega verið dæmdur úr leik og fyrirmunað að ganga þá embættisleið, sem samkv. nefndri kenningu er æskileg. Maður með starfsgetu og hæfileika Björns Sveinbjörnssonar t.d. hefði án efa fyrir löngu getað fengið eitthvert af hinum minni dómaraembættum landsins og þannig öðlazt rétt samkv. skilningi hæstv. dómsmrh. til hinna æðstu embætta, t.d. til bæjarfógetaembættisins í Hafnarfirði, ef hann hefði ekki gert það fyrir dómsmálastjórnina í 10 ár að gegna bæjarfógetaembættinu í Hafnarfirði í fjarveru skipaðs bæjarfógeta. Ef hann á nú að byrja frá grunni, er hætt við, að hann yrði, eins og sagt var um annan umsækjanda í umræddu máli, helzt til fullorðinn til þess að koma til greina, a.m.k. við óbreyttar aðstæður, þegar eitt af betri embættunum losnar næst. Hæstv. dómsmrh. sagði í gær um umræddan embættismann, að honum hefði verið boðið fógetaembætti í Reykjavík. Mér skilst. að það hafi nú verið áður en búið var að veita stöðuna í Hafnarfirði, og tæpast að vænta, að hann gæfi svo auðveldlega upp rétt sinn til hennar, að hann tæki öðru embætti, áður en úrslit væru komin um það. En þá var enn fremur talað um, að nú væru laus embætti, sem bráðlega stæði til að veita, og þessum manni stæði auðvitað til boða að sækja um þau, en ég veit ekki, kannske verður setning hans í Hafnarfirði honum meiri gildisauki við önnur embætti en það var honum um umsóknina í Hafnarfirði, ekki veit ég það. En ég hygg, að þetta sýni, svo að ekki verði um villzt, að nauðsyn þeirrar lagabreytingar, sem frv. á þskj. 70 gerir ráð fyrir, er ótvíræð. Það er óhæfa, að menn séu settir jafnlengi og hér hefur tíðkazt, ekki sízt meðan það er álit hæstv. ríkisstj., að slík setning í embætti skapi hvorki lagalegan, venjubundinn né siðferðilegan rétt til skipunar umfram eitthvað annað. Ég hef heyrt því haldið fram í þessu sambandi, að það sé æskilegt, að embættismenn séu fluttir milli embætta, slíkt eigi að koma í veg fyrir of náin tengsl milli þeirra og þess almennings, sem þeir eru settir yfir, og sumir hafa vitnað til þess, að ýmsar stórþjóðir flytji jafnan sendiherra sina og annað starfslið sendiráða nokkuð ört milli landa. Ef þessi kenning væri rétt, verður vitanlega reglan að vera algild, og þá verður að setja almenn ákvæði um það, hversu lengi t.d. dómarar megi gegna starfi á hverjum stað fyrir sig, en ekki beita þessum ákvæðum aðeins, þegar henta þykir. En ég held þó, að fleiri séu á annarri skoðun. Ég hygg, að þeir séu miklu fleiri, sem telja persónuleg kynni, t.d. sýslumanna af fólki og kringumstæðum í sínu umdæmi, miklu meira virði og það sé réttsýnum yfirvöldum engin freisting að mismuna fólki eftir geðþótta eða ánetjast einum öðrum fremur, þótt þeir séu lengi á sama stað. Aftur á móti getur ókunnugleiki skapað ýmiss konar vandkvæði, það vita allir. Þess vegna held ég, að þessi rök séu léttvæg. Í þeim umr., sem fram hafa farið um mál þetta, hefur hæstv. dómsmrh. og málgögn Sjálfstfl. lagt .á það talsverða áherzlu, að Einar Ingimundarson hafi lengur verið bæjarfógeti en Björn Sveinbjörnsson, þ.e. í 13 ár á móti rúmlega 9 árum hjá Birni. En í sambandi við þetta hefur orðið á vegi þeirra enn þá einn af þessum leiðinlegu þröskuldum, sem menn eru alltaf að reka tærnar í af og til. Þriðji umsækjandinn, Jóhann Gunnar Ólafsson bæjarfógeti á Ísafirði, hefur langlengstan starfsaldur að baki allra umsækjenda. Hann hefur verið skipaður bæjarfógeti í 22 ár. Hann er maður, sem að allra dómi hefur mjög merkan starfsferil að baki, virðulegur og traustur maður, um það eru, held ég, allir sammála. Hann hefur gegnt embætti úti á landi svo að segja allan sinn embættistíma og uppfyllir því svo sem bezt verður á kosið þau skilyrði, sem talin hafa verið fyrir því að verða fluttur í stærra og umsvifameira embætti. Þetta finnur auðvitað hæstv. dómsmrh. eins og aðrir, og hann þarf að komast yfir þennan þröskuld með einhverju móti. Þá er ráðið. Ég tel, að Jóhann Gunnar Ólafsson sé helzt til gamall til þess að taka við hinu umsvifamikla embætti í Hafnarfirði. Þá vita menn það. Hæstv. dómsmrh. telur, að þegar menn eru orðnir 62 ára gamlir, sé ekki lengur hægt að skipa þá í opinber embætti eða a.m.k. sé það mikill bagi. Næsta skref, ef haldið er áfram eftir þessari hugsun, er þá væntanlega að breyta lagaákvæðunum um hámarksaldur opinberra starfsmanna, en eins og kunnugt er, hafa embættismenn nú heimild til að gegna starfi til 70 ára aldurs. Það er sú rökrétta afleiðing, sem af þessu verður dregin. En ef svo er, geta nú margir af helztu embættismönnum þjóðarinnar farið að hugsa til eftirlaunanna. Vafalaust er þetta þó ekki raunveruleg skoðun hæstv. dómsmrh., heldur nokkurs konar hálmstrá, sem gripið er til, þegar verja þarf erfiðan málstað. Hér var í gær t.d. minnt á það, að fyrir fáum árum var 62 ára gömlum manni veitt hæstaréttardómaraembætti. Mig minnir, að það sé ekki nema um það bil eins og eitt ár, síðan yfirborgardómaraembættið í Reykjavík var veitt manni, sem var um sextugt. Ég hef engan mann heyrt gagnrýna þá veitingu. Ekki einn einasti maður hefur mér vitanlega svo mikið sem ýjað að því einu orði, að Hákon Guðmundsson væri helzt til gamall til að taka þetta umsvifamikla embætti að sér. Það var þó hæstv. dómsmrh. sjálfur, sem veitti þetta embætti, og það sýnir, að þessi útilokunarkenning er síðar til komin. Ég held, að það sé hin mesta firra, að menn geti ekki gegnt vel embættum, þótt þeir séu komnir nokkuð yfir sextugt. Ef menn njóta góðrar heilsu, eru starfskraftar þeirra alveg óskertir a.m.k. fram að sjötugu, og meira að segja tala margir um það í fullri alvöru, að ranglátt sé og óhagkvæmt að dæma menn úr leik eftir sjötugt, þótt viðurkenna beri, að einhver algild regla verði að vera til um þetta efni. Með batnandi lífskjörum og framförum í læknavísindum lengist ævin og starfskraftarnir endast lengur fram eftir ævinni. Það kemur því ekki til mála að fara nú að stytta starfsaldurinn, og ég vona, að það sé ekki nein veruleg alvara á bak við ummæli hæstv. dómsmrh., þau sem ég vitnaði til úr Morgunblaðinu. Ég hygg, að það sé nokkuð rétt, sem kom fram í grein, sem birtist í Morgunblaðinu þann 19. þ. m., eftir Magnús Jochumsson fyrrv. póstmeistara, þar segir hann, með leyfi forseta: „Um embættisveitinguna sjálfa legg ég ekki dóm á, utan að mér finnst umsögn hæstv. dómsmrh. um einn umsækjandann, Jóhann Gunnar bæjarfógeta á Ísafirði, harla ósmekkleg. Ráðh. taldi hann of gamlan. Ég get ekki séð, að aldur ætti frekar að vera fjötur um fót í Hafnarfirði en á Ísafirði. Það mætti eins segja, að ráðh. væri of ungur í embætti það, sem hann skipar nú. Hvort tveggja er jafnfráleitt.“ Óánægja manna með embættisveitinguna hefur verið mikil og ákaflega almenn. Menn virðast ekki hafa skipzt eftir stjórnmálaflokkum algerlega um hana. Flest blöð í Reykjavík eru á móti henni, aðeins Morgunblaðið og Vísir halda uppi vörnum. Meðal þeirra, sem hvað mest eru hneykslaðir, er Alþýðublaðið. Það hefur að undanförnu birt hverja forustugreinina eftir aðra, þar sem veitingin er fordæmd, og Alþýðuflokksfélögin í Hafnarfirði samþykktu harðorðar vitur á dómsmrh. af þessu tilefni. Þó vekur að vísu athygli, að fulltrúar Alþfl. í bæjarstjórn Hafnarfjarðar treystu sér ekki til að taka undir till., sem gekk í svipaða átt og borin var fram á bæjarstjórnarfundi í Hafnarfirði, heldur kusu að sitja hjá. En síðan hafa menn nú tekið sig á á þeim bæjum og skeleggar yfirlýsingar hafa komið, og Alþýðublaðið hefur sjálft gengið vel fram í því að halda uppi gagnrýni á embættisveitinguna. Vegna þess held ég, að sé tæplega nokkur vafi á því, að t.d. hér á hv. Alþ. eru þeir miklu færri, sem verja veitinguna, heldur en þeir hinir, sem gagnrýna hana og vildu rifta henni, ef þeir mættu. En Alþ. hefur ekki þetta vald. Það getur að vísu samþ. vantraust á eina ríkisstj. eða einstaka ráðh., en það getur ekki rift lögmætum stjórnvaldaákvörðunum þeirra, eins og til dæmis þessari. En þá vaknar spurningin : Hver hefur þetta vald, sem ekki einu sinni Alþ, getur haft áhrif á? Svarið vita auðvitað allir. Það er hæstv. ríkisstj. Hæstv. ríkisstj. ein getur skipað mann í embættið. Hverjir eru þá í þessari ríkisstj.? Ætli þeir hjá Alþýðublaðinu kannist ekkert við þá? Ætli félagar í Alþýðuflokksfélagi Hafnarfjarðar hafi aldrei heyrt þá nefnda? Jú, jú, sannleikurinn er sá, að afstaða Alþfl.-manna til þessarar embættisveitingar vekur undrun flestra, sem henni kynnast. Í Alþýðublaðinu, í fulltrúaráði Alþfl.-félaganna í Hafnarfirði, í Félagi ungra jafnaðarmanna og víðar er embættisveitingin fordæmd með harðari orðum en nokkurs staðar annars staðar. Þeir eru svo hneykslaðir, að þeir fá vart vatni haldið. En í ríkisstj. er látið afskiptalaust, að framkvæmd sé skipun í embætti, sem þeir sjálfir kalla hneyksli. Er ekki þar með lögð blessun yfir þessa skipun? Þrátt fyrir það, sem hæstv. utanrrh. sagði áðan, finnst mér og mörgum fleiri, að embættisveitingar eins og aðrar stjórnvaldaráðstafanir séu á ábyrgð ríkisstj. allrar. Annaðhvort er því í þessu máli, sem hér um ræðir, að ráðh. Alþfl. hafa samþykkt stöðuveitinguna, - það hafa þeir ekki gert, það var upplýst hér áðan. þeir mótmæltu henni, þeir töldu, að embættið bæri að veita Birni Sveinbjörnssyni, - eða þá hitt, að þeir hafa ekkert að segja í ríkisstj. Einn ráðh. Sjálfstfl. hefur aðra skoðun, og við það verður að sitja. Hitt er svo annað mál, að út af þessu hefur skapazt leiðindaástand á stjórnarheimilinu. Það fljúga hnútur á milli Alþýðublaðsins og stjórnarblaðanna, og er auðvitað leitt til þess að vita. Þannig segir t.d. í Alþýðublaðinu 12. þ. m., með leyfi forseta: „Ráðstöfun dómsmrh. á embætti sýslumannsins í Hafnarfirði hefur vakið mikla mótmælaöldu. Alþýðublaðið hefur þegar upplýst, að sjálfstæðismenn réðu þessu máli, eins og raun ber vitni, þrátt fyrir andstöðu Alþfl. Þeir hljóta því að vera viðbúnir þeim afleiðingum, að mál þetta verði ekki til að styrkja stjórnarsamstarfið. En e.t.v. skiptir það þá ekki miklu máli í samanburði við ímyndaðan flokkslegan ávinning í Hafnarfirði.“ Það væri nú ekkert ófróðlegt í tilefni af þessu máll öllu saman að frétta eitthvað af því, hvaða áhrif þetta mál hefur haft á sambúðina. En e.t.v. kemur það síðar fram, og góð er biðin. Sjálfstæðismönnum finnst greinilega Alþýðuhlaðið hafa talað nokkuð digurbarkalega þennan umrædda dag og það þurfi að fá ráðningu, og það fær hana í Vísi þann 19. þ. m., viku síðar. Þar segir, með leyfi forseta: „Forustugrein Alþýðublaðsins s.l. föstudag um veitingu sýslumannsembættisins í Hafnarfirði hefði betur verið óskrifuð. Allra hluta vegna hefði blaðið átt að leiða hjá sér þetta mál, a.m.k. ekki taka þátt í árásum á samstarfsflokkinn út af því.“ Síðan segir svo Vísir í framhaldi af þessu, með leyfi forseta: „En Alþýðublaðið vildi máske upplýsa, hvers vegna Guðmundur Í. Guðmundsson sagði ekki embættinu lausu löngu fyrr en hann gerði, og þá einnig um leið, hvers vegna leiðtogar flokksins hafa þann sið, að því er virðist, að halda árum saman opnum embættum og hafa þar menn setta fyrir sig. Þetta er mjög á orði meðal almennings, og honum þætti fróðlegt að fá skýringu á því.“ Og þetta er svo sannarlega alveg rétt hjá Vísi. Þegar Morgunblaðið fór fyrst að verja veitingu embættisins, var það gert á þann hátt, eins og menn muna, að einum af fulltrúum bæjarfógetans, sem sagt hafði upp stöðu sinni í mótmælaskyni, var sagt að hafa sig hægan með miður kurteislegum orðum, vegna þess að faðir hans hefði einu sinni veitt embætti án þess að auglýsa það, og eitthvað fleira í þeim dúr. Þessi málflutningur mæltist afar illa fyrir, og því var það, að mörgum þótti hæstv. dómsmrh. heldur vaxa, þegar hann sagði í umræddu Morgunblaðsviðtali, að hann vildi ekki verja þessa embættisveitingu með því, að öðrum hefði tekizt miður. Þessi ummæli þóttu benda til þess, að hæstv. ráðh. hefði ekki litizt meira en svo á vörn Morgunblaðsins, og þótti hann maður að meiri. Því miður stóð þetta ekki lengi, því að aðeins 10 dögum síðar, þ.e. í gær, stóð hæstv. dómsmrh. hér í þessum ræðustóli og varði meginhlutanum af ræðutíma sínum til þess að telja fram það, sem hann taldi, að fyrirrennurum sínum hefði verst tekizt um veitingu embætta. Það var ekki fagur listi, það skal játað. En ekki tók ég þó eftir því, að þar væri minnzt á, að embættismaður, sem gegnt hefði starfi á óaðfinnanlegan hátt, hafi verið hrakinn úr því til þess að rýma fyrir öðrum, svo að ég hygg, að það sé rétt, sem Alþýðublaðið sagði í forustugrein sinni 12. þ. m. og ég vitnaði áðan í, að hér sé þrátt fyrir allt um einsdæmi að ræða, þrátt fyrir ávirðingalistann, sem lesinn var upp, og vissulega var sá listi langur og ekki fagur, það skal játað. Þó er ég hræddur um, að sitthvað vanti á þennan lista hjá hæstv. dómsmrh. af ýmsum embættisveitingum, sem framkvæmdar hafa verið í seinni tíð og orka tvímælis, að ekki sé meira sagt. En hvernig sem því er varið, er það þó aðalatriði málsins, að fólkíð, almenningur í landinu, hefur fengið nóg af ranglátum embættisveitingum, og eftir nýjasta dæmið segir það: Hingað og ekki lengra. Viðbrögðin sýna, að mælirinn er fullur. Að tegunda mótmæli fólksins og uppsagnir starfsmanna undir andleg kölduflog, eins og Morgunblaðið hefur gert, sýnir ekki aðeins ósvífni á hæsta stigi, heldur tröllaukinn grundvallarmisskilning á eðli málsins, svo mikinn, að furðu vekur. Einstökum æsingakörlum, sem sjást ekki fyrir í þjónustulund sinni, er fyrirgefandi, þó að þeir gangi of langt, ekki sízt þegar þeir skrifa nú nokkrum dögum síðar aðra grein til að draga úr og vilja slá öllu upp í grín. Það er hægt að fyrirgefa, ef til vill. En tæplega er hægt að játa það, að aðalmálgagn hæstv. ríkisstj. geti gert slíkan málflutning að sínum. Rakalaus brigzl eru því ekki sæmandi málsvörn. Þrátt fyrir allt, þrátt fyrir þau óþægindi og sárindi, sem mál þetta hefur valdið hjá þeim, sem hlut eiga að máli í báðum liðum, vil ég nú segja, er það þó eitt, sem unnizt hefur. Allra augu hafa lokizt upp fyrir þeirri staðreynd, að geymsla eða frátekt á þýðingarmestu ábyrgðarstöðum þjóðfélagsins er óhæfa, sem ekki á lengur að þola. Flutningur þessa frv. á þskj. 70 er staðfesting þessa, og undirtektir hæstv. dómsmrh. og annarra, sem hér hafa talað, ættu að tryggja framgang þess. Það er vel, að lagaákvæði verði sett til þess að koma í veg fyrir rangindi í framtíðinni. En þetta mál og afleiðingar þess verða ekki til lykta leiddar með því einu. Til þess hefur Alþ. ekki úrslitavaldið. Þann leik á hæstv. ríkisstj. og hún ein.



Herra forseti. Samkvæmt þeim umr., sem hér hafa farið fram, er svo að sjá, að embættisveitingin í Hafnarfirði hafi orðið til einna mestu siðabóta og hugarfarsbreytingar, sem dæmi eru um í íslenzku þjóðlífi. Það er stundum sagt, að Íslendingar hafi farið varhluta af trúarvakningum, en ég verð að segja, að ég heyri ekki betur en hér sé um hreina trúarvakningu að ræða, einkanlega hjá hv. framsóknarmönnum, en raunar einnig hjá hv. Alþýðubandalagsmönnum. Ég heyrði ekki betur en talsmaður Alþb. í gær væri orðinn svo eindreginn forsvarsmaður eignarréttar og þeirrar löghelgunar, sem venjan skapaði í þjóðfélagi, að í raun og veru nægði það eitt, ef maður kæmi inn í embættisskrifstofu og færi að gegna embætti, þá ætti hann óbrigðulan rétt til þess að sitja þar. Það var margt eftirtektarvert, sem hv. talsmaður Alþb., hv. 3. landsk. þm. (IRH), sagði. Fátt sýnir betur, ef marka má, þá miklu síðferðisvakningu, sem hér hefur hafizt af þessari embættisskipun, heldur en ræða hans, borið saman við þau verk, sem hann og hans félagar hingað til hafa einkum tekið að sér að verja og ein talið líkleg til sáluhjálpar fyrir Íslendinga. Varðandi hv. framsóknarmenn, þá verð ég að segja, að það á vissulega ekki lengur við, að „heimur versnandi fari“. Hér áður fyrr þurftu menn á mannamótum, á Alþingi og víðs vegar um landið að deila um það, hvort staðizt fengju embættisveitingar, sem voru þannig til komnar, að embættin voru ekki veitt, í þau var sett, vegna þess að það var verið að koma í embættin mönnum, sem fullnægðu ekki embættisskilyrðum, og þeir voru látnir vera þarna settir 3 ár hjá sjálfum sér til þess að fullnægja því skilyrði, sem sagði, að þeir mættu ekki í embættið koma, fyrr en þeir hefðu gegnt svipuðu starfi í 3 ár. Auðvitað var þarna verið að koma í embætti mönnum, sem fullnægðu ekki lagaskilyrðum, voru ekki að réttum lögum hæfir til þess að vera í embættunum. Það er rétt, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að þessi listi var ljótur. Það er gott að fá tækifæri til þess að rifja hann upp. Það er gott og mun verða eftir því gengið, ef Framsfl. er raunverulega búinn að breyta um skoðun. En þetta tækifæri skal líka verða notað, þótt ég ætli ekki að gera það hér í dag, til þess að rifja upp embættisveitingar og feril Framsfl. í þeim. Ég veit ósköp vel, að það verður sagt, að ekki farist mér að tala, þannig hafi mínar embættisveitingar til tekizt. Ég skora á hv. framsóknarþm. að koma hér og ganga í gegnum hverja einustu embættisveitingu mína á sýslumanns- og dómaraembættum í landinu, ræða hana, rökræða hana, gagnrýna hana og hlusta á þær röksemdir, sem til hennar lágu, og bera saman við það, sem þeirra fyrrv. formaður, hv. 1. þm. Vestf., lét eftir sig í þessum efnum. Ég skora á þessa hv. þm. því frekar að gera þetta, þar sem þeir hafa látið sér sæma að halda því fram í blaði sínu, að það hafi helzt verið ástæða fyrir skipun Einars Ingimundarsonar í embætti, að hann sé mágur bróður míns, að því er ég hygg. Nú skora ég á þessa hv. þm. og bið þá um að nota tækifærið: Færi þeir öll þau dæmi, sem þeir kunna um, að ég hafi veitt venzlamönnum mínum embætti. Ég skora á þá að gera það hér fyrir þingheimi. Ég skora á þá að gera það í þeirra blaði, svo að menn geti um þetta dæmt. Láti þeir nú ekki sitja við dylgjur einar og róg, heldur tali um málin, eins og þau liggja fyrir í raun og veru. Það er óneitanlega dálítið hlálegt, þegar er verið að færa það einnig á móti Einari Ingimundarsyni, sem hefur fengið þetta embætti, að hann sé þm. Sjálfstfl. Það liggur fyrir, að hann hefur sagt af sér þingmennsku frá þeim tíma, að hann á að taka við embættinu, vegna þess að hann telur híð nýja embætti sitt svo umfangsmikið, að þingmennska sé ekki því samrýmanleg. Það er hans skoðun á embættinu. Það var að hans eigin hvötum og vilja gert, sem hann tók þessa ákvörðun. Það er því algerlega rangt, þegar því er haldið fram, að þarna sé verið að setja pólitískan erindreka, pólitískan riddara, eins og hv. 3. landsk. þm. sagði í gær. Hinn nýi embættismaður hefur ákveðið að leggja niður þingmennsku og hætta þar með þeim stjórnmálaafskiptum, sem hann undanfarin ár hefur haft. Nú má um slíka ákvörðun deila, og ég tek alls ekki undir það, sem hv. 3. landsk. þm. sagði í gær, að það væri almennt æskilegt, að sýslumenn og bæjarfógetar tækju ekki þátt í stjórnmálum. Ég þori að fullyrða, að Íslendingar hafa með kjöri á fulltrúum til Alþ. fyrr og síðar sýnt, að þeir treysta fáum betur en einmitt mönnum úr þessari stétt til þess að gegna því trúnaðarstarfi að sitja á Alþ. Öll vitum við, að margir af helztu þing- og þjóðskörungum í stjórnmálasögu Íslands, frá því að Alþ. var endurreist, eru einmitt menn úr þessari stétt. Það er auðvitað mjög villandi, þegar fyrst og fremst er talað um störf þessara manna eins og þeir væru dómarar. Nú er það að vísu svo, að það er hvergi nærri alls staðar, að dómurum sé bannað að sitja á þjóðþingum. Það er tiltölulega nýtt ákvæði í íslenzkri stjórnskipun, að umboðsstarfalausir dómarar megi ekki sitja á Alþ. Í öðrum löndum eru þeir kjörgengir eins og hverjir aðrir, t.d. í okkar næsta nágrannalandi, með hinni norsku frændþjóð okkar. Þar eru dómarar kjörgengir eins og hverjir aðrir. En hér á landi vitum við, að dómarastörfin hjá öllum þorra embættismanna utan Reykjavíkur eru algert aukastarf. Það er ein af ástæðunum fyrir því, að vafizt hefur fyrir mönnum að koma á þeirri breytingu, sem út af fyrir sig væri æskileg, að greina á milli dómsvalds og framkvæmdavalds í héraði. Þetta verður ekki gert nema með því að taka dómsvaldið að mestu leyti úr héruðunum, sameina það á einhverjum fáum stöðum á landinu, 1, 2, 8 í mesta lagi. Við þá breytingu hafa menn að vonum verið hikandi. Hitt skulum við játa, að það er út af fyrir sig ekki æskilegt, að sömu aðilar fari með dómsvald og framkvæmdavald. Það er ákvæði, sem þarf að breyta. En það er eins og margt fleira töluvert flóknara að koma á skynsamlegri breytingu heldur en finna að meinsemdinni. Nei, það, sem er eftirtektarvert við þessa embættisveitingu, hvort sem hún hefur komið meira róti á hugi manna en ýmsar aðrar embættisveitingar eða ekki, það er mál fyrir sig, - ég er sannfærður um, að það sé að verulegu leyti tilbúið hugarrót, sem hér er um talað, látum það vera, segjum, að öll gagnrýnin væri af heilum huga mælt og án nokkurs áróðurs, sem uppi er hafður, - þá segi ég: Fátt sýnir betur þá gjörbreytingu til hins betra, sem orðið hefur í íslenzku þjóðlífi, frá því að framsóknarveldið var mest, þegar misbeitingarnar áttu sér stað milli 1935 og 1940 og menn urðu að taka því án þess að fá við gert, að menn voru skipaðir í embætti, sem eftir réttum lagabókstaf fullnægðu ekki hinum settu reglum, voru ekki hæfir til embættisins. Nú játa allir, að jafnvel sá embættismaður, sem þeir deila á að hafi fengið embættið, sé fyrirtaksmaður, hann sé fullkomlega hæfur til embættisins. Þeir vilja ekki eitt misjafnt orð um hans embættisfærslu segja, sem þeir geta ekki heldur gert. Þarna er því um það að ræða og kemur öllum saman um, að þrír hæfir menn voru í boði um eina stöðu, og þá er það eftir lögum og rétti á valdi og mati þess, sem veitingarvaldið hefur, að ákveða, hver af þessum þremur eigi að fá það. Ef réttlætistilfinningin er nú orðin þeim mun þroskaðri en hún var fyrir 30 árum, að það kemur raunverulegu róti á hugi manna, að deila megi um, hver einn af þremur hæfum sé sá hæfasti, þegar ekki fékkst spornað við því fyrir 30 árum, að menn voru skipaðir ólöglega eða með mjög hæpnum rétti í stöður, þá er vissulega um mikla breytingu að ræða, breytingu ekki aðeins sem við sjáum dags daglega í efnahagslífinu frá því, sem þá var, heldur í réttarfarsþroska og mati almennings á því, hverjar kröfur skuli gera um velsæmi í opinberu lífi. Nú er talað um það, að sá setti embættismaður, sem fékk ekki embættið, hafi endurnýjað verið beðinn um það af dómsmálastjórninni að vera kyrr í þessu starfi. Mér er ekki kunnugt um, að nein slík ósk hafi komið fram frá mér, þegar ég var hans yfirmaður sem dómsmrh. Maðurinn stóð sig vel í stöðunni. Hann var ekki aðfinningarverður á neinn veg. Ég hvorki bað hann um að vera kyrran né bað hann mig um að fá vissu um það, að hann fengi embættið. Hann vissi ósköp vel, að hverju hann gekk, að hann var settur í stöðuna, en ekki skipaður, að hann var meira að segja settur samkv. ósk þess manns, sem hann gegndi stöðunni fyrir, þótt dómsmrn. hefði formlega veitt sína heimild og sína staðfestingu á setningunni. Hann gat þess vegna búizt við því að þurfa að hverfa úr embættinu, hvenær sem var. Þetta var þeim góða manni fyllilega ljóst. Ef hann vildi fá frekara öryggi, var ekkert hægara fyrir hann en að koma til okkar, hvenær sem var, og segja: „Nú uni ég ekki þessu hátterni lengur“. Hann gat tjáð mér það sem dómsmrh., að hann vildi ekki una þessu. Hann gat tjáð hæstv. fyrrv. utanrrh., að hann vildi ekki gegna embættinu lengur fyrir hann. Hann lét ekki í sér heyra við mig allan þann tíma, sem ég var í dómsmrh.-embætti. Það er þess vegna algerlega rangt, að það hafi verið gert á hlut þessa manns á þann veg, að hann hafi ekki vitað, á hverju hann átti von, við hvaða réttaróvíssu hann þurfti að búa. Svo er sagt og látið eins og það sé fáheyrt, að það sé tekið tillit til aldurs manns varðandi stöðuveitingar, og sagt, að Lárus Jóhannesson hafi verið orðinn 64 ára gamall, þegar hann var skipaður hæstaréttardómari, - hvort hann var 64 eða 62, skiptir ekki máli. Það er auðvitað töluvert umsvifameira embætti að vera bæjarfógeti og sýslumaður með þeim margþættu störfum, sem undir það embætti heyra í fjölmennasta héraði landsins utan Reykjavíkur, Gullbringu- og Kjósarsýslu, heldur en vera einn af hæstaréttardómurum, sem í starfi sínu sitja kyrrir í sínum stólum og bera ráð sín saman. Látum það vera. En er það þá alveg fáheyrt, og hefur það aldrei skeð áður, er það ekki það, sem iðulega er gert, að það er metið á milli umsækjenda og hæfir umsækjendur látnir víkja fyrir yngri umsækjendum vegna þess, að eins og á stendur þyki réttara, að yngri menn fái umsvifamikil embætti? Ég minni á eitt embætti. Það hefur verið talað um grein, sem Páll Kolka skrifaði um þetta mál. - Hann sótti á sínum tíma um landlæknisembættið ásamt Sigurði Sigurðssyni og e.t.v. einhverjum fleiri. Kolka var þá orðinn 64 ára gamall. Ég hygg, að flestir hafi verið sammála um það, að hvað sem hans pólitísku skoðunum líður, - látum þær eiga sig, báðir þessir menn eru sjálfstæðismenn, - þá væri Kolka tvímælalaust einn af fremstu héraðslæknum landsins og ætti allt gott skilið í embættisveitinguna. En ég hef ekki heyrt nokkurn mann gagnrýna það, að Sigurður Sigurðsson var valinn, einmitt vegna þess að hann var á léttara skeiði, en hinn orðinn fullroskinn. Svo koma hv. framsóknarmenn hér, tveir, hvor eftir annan, góðir lögfræðingar og mætir menn, ekki skal ég gera lítið úr þeirra framúrskarandi rökhyggju og speki, en reynsluskorturinn sýnist vera ósköp áberandi, og segja: „Ef á að taka tillit til þess, að maður sé innan við sjötugt, þá er eins gott að reka þá burtu, þá á að færa embættisaldurinn niður.“ Ég spyr, hvort þeir sjái minn góða vin og fyrrv. samstarfsmann, hv. 1. þm. Austf., sitja þarna. Þeir geta spurt hann um skipti hans við Magnús Gíslason. Spyrjið þið Eystein Jónsson um skipti hans við Magnús Gíslason. Var Magnús Gíslason látinn sitja til sjötugsaldurs sem skrifstofustjóri í fjmrn.? Nei, Eysteinn Jónsson, þáv. fjmrh., samdi við Magnús Gíslason að vísu á kostnað ríkissjóðs, látum það vera um að hverfa úr embætti til þess að fá Sigtrygg Klemenzson sem ráðuneytisstjóra. Sigtryggur Klemenzson er prýðilegur maður, ágætur maður. En eftir orðum hv. þm. var þarna sparkað í Magnús Gíslason, hann hrakinn burt, brotin lög, velsæmi og allt hvað heiti hefur. Menn verða að vita eitthvað, um hvað er verið að tala. Er það þá rétt, að Eysteinn Jónsson hafi brotið á móti siðferði og réttum lögum og þessir hv. þm. séu raunverulega snúnir á móti Eysteini og Hermanni? Eða er þetta bara hræsni og leikaraskapur? Er siðferðishreyfingin í alvöru? Er þetta umvending, eða eru þetta lítil börn, sem eru að leika sér? Eða eru litlu puntudrengirnir hans Eysteins að sýna, að þeir hafi unnið fyrir mat sínum? Hv. 3. landsk. þm. sagði hér í gær, að ég bæri aðalábyrgðina á því, að hér hefði þróazt sá siður, að menn héldu lengi embættum, meðan þeir væru í ráðherrastöðum. Þetta var efni þess, sem hann sagði, - hann leiðréttir, ef ég fer rangt með. Ég bæri á þessu aðalábyrgð. Hv. þm. er ungur, og hann hefur ekki jafnreyndan kennara og hinir hafa, þar sem Eysteinn Jónsson er, svo að honum er kannske vorkunn, þó að hann ruglist dálítið í ríminu. Ég fór að rifja það upp fyrir mér í morgun, án þess að geta tekið nokkuð saman heillegt um það, heldur eftir minni, hvernig hefði verið með setningu í stöður í stað ráðh. og hverjir bæru þar mesta ábyrgð og hvað hver um sig hefði verið lengi úr embætti. Er þá fyrst þess að geta, að fram eftir var sá háttur hafður, að jafnvel þó að staða væri geymd handa ráðh., sagði hann af sér og fékk skipun í embættið aftur. Þetta átti sér stundum stað, en engu að síður hófst það mjög skjótlega, að ekki er um að villast, að stöður voru geymdar handa ráðh. Þriðji innlendi ráðh., Kristján Jónsson, var dómsstjóri í Landsyfirréttinum. Embættinu var haldið lausu, meðan hann var ráðh., og hann tók síðar við embættinu aftur með formlegri skipun. Næsti eftirmaður hans var Hannes Hafstein, sem þá var bankastjóri í Íslandsbanka. Kristján var ráðh. í eitthvað rúmt ár. Hannes var í seinna skiptið eitthvað hér um bil 2 ár. Hann kom inn í Íslandsbanka aftur, þegar hann hvarf úr ráðherraembættinu 1914. 1915 verður Einar Arnórsson, sem var prófessor, ráðh. Embættinu við lagadeildina er haldið lausu handa honum, og hann er aftur skipaður prófessor 1917. 1922 verður Magnús Jónsson lagaprófessor ráðh. Embættinu við lagadeildina er haldið opnu handa honum, og þegar hann hverfur úr ráðherraembætti eftir eitthvað eitt ár, verður hann aftur prófessor. 1931 verður Ásgeir Ásgeirsson fræðslumálastjóri ráðh. og gegnir ráðherraembætti þangað til 1934. Hann hverfur aftur til fræðslumálastjóraembættisins, þegar hann fer úr ráðherrastólnum. 1934 verður Hermann Jónasson ráðh., hinn mikli leiðbeinandi siðbótarmannanna. Hann heldur lögreglustjóraembættinu opnu frá 1934 þangað til í ársbyrjun 1940, sem sagt í 6 ár hér um bil. 1942 verður Einar Arnórsson, sem þá er orðinn hæstaréttardómari, ráðh. í 2 ár. Hæstaréttardómaraembættinu er haldið opnu handa honum. Jóhann Sæmundsson verður ráðh. í þessari sömu stjórn, að vísu fáa mánuði. Hann er tryggingayfirlæknir, og embættinu er haldið lausu handa honum. Í sömu stjórn verður ráðh. Vilhjálmur Þór. Hann var bankastjóri Landsbankans og er ráðh. frá 1942-1944. Hann mun hafa tekið við Landsbankanum strax aftur, þegar hann hætti að vera ráðh. Emil Jónsson var vitamálastjóri, þegar hann fór í nýsköpunarstjórnina. Hann hélt þeirri stöðu, meðan hann sat þar og einnig í stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar. Stefán Jóhann var forstjóri Brunabótafélagsins, áður en hann varð forsrh., og hélt þeirri stöðu, meðan hann var ráðh. Hermann Jónasson var lögfræðilegur ráðunautur Búnaðarbankans, þegar hann varð ráðh. 1950. Hann hélt þeirri stöðu og fór í hana aftur, þegar hann hætti að vera ráðh. 1953. Og hann gegndi henni þangað til hann varð forsrh. 1956, var forsrh. til 1958, og þá beið þessi góða staða enn þá opin handa honum. Síðan komu þeir, sem voru í vinstri stjórninni með Hermanni, Guðmundur Í. Guðmundsson og Gylfi Þ. Gíslason. Talað hefir verið um þá núna. Emil Jónsson var nokkra stund til bráðabirgða. Í Alþfl.-stjórninni var Friðjón Skarphéðinsson bæjarfógeti á Akureyri. Hann fékk frí frá sinni stöðu, meðan hann gegndi því starfi. Svona getum við talið áfram. Ég skal ekki rekja það, sem hefur skeð á síðustu árum, það er kunnugt. Það er ekki vegna þess, að ég sé hræddur við að minnast á það. Gunnar Thoroddsen fékk frí frá borgarstjóraembætti fyrsta árið, sem hann var fjmrh. Jóhann Hafstein hefur enn þá frí frá bankastjóraembætti Útvegsbankans, eitthvað rúm 2 ár, og Magnús Jónsson frá því í vor frá bankastjóraembætti Búnaðarbankans. Svona er með þessar opinberu stöður. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé ekki tæmandi yfirlit, en það gefur nokkra hugmynd um, hvernig ástandið hefur verið í þessu. Er það þá svo, að þetta sé einungis um ríkisstöður, að það sé vegna slappleika ríkisvaldsins, ríkisstj., að þessi háttur hafi verið á hafður? Nei, ekki segir reynslan það. Jónas Jónsson, sem var starfsmaður hjá samvinnufélögunum, skólastjóri Samvinnuskólans, varð ráðh. 1927, hélt áfram að vera ráðh. til 1932, full 5 ár. Hann hélt sinni stöðu sem skólastjóri Samvinnuskólans. Síðar varð Steingrímur Steinþórsson framkvstj. Búnaðarfélagsins, búnaðarmálastjóri, starfsmaður almenningssamtaka, ráðherra samtals í 6 ár. Hann fór aftur í sína stöðu sem búnaðarmálastjóri, eftir að hann hafði verið í burtu úr henni í 6 ár. Þangað til hin síðustu met fóru að gerast, hygg ég, að þessir tveir heiðursmenn hafi haft einna lengst frí, þeir Jónas Jónsson og Steingrímur Steinþórsson, samfleytt, auðvitað að undanteknum amtmanninum, Hermanni Jónassyni, sem samtals hefur látið halda opnum stöðum fyrir sig, að því er mér telst til, í a.m.k. 12 ár. Það er ósköp eðlilegt, að eftir allt fagurtalið hér verði menn nokkuð spurulir í garð framsóknarmanna, hvað þeir meini með öllu þessu hjali. Þeir komast ekki hjá því, sleppa ekki með það eitt að segja: „Þetta er ljótt, þetta er ljótt, vist gerðu okkar menn ljótt.“ En vilja þeir þá samþykkja vitur á Hermann Jónasson? Vilja þeir hrekja Eystein Jónsson frá? Já, víst langar þá til þess, ekki vegna þessa, heldur af allt öðrum ástæðum. En þeir þora ekki að gera það. Og við skulum sanna til þess, að þeir bara segja: Þetta er ósambærilegt. Við eigum að horfa fram, en ekki aftur, segir Eysteinn. Hann vill aldrei horfa á sínar eigin gerðir.

Það er einmitt gert.

Já, ég veit það, það er einmitt gert. Það er um að gera að horfa fram, gleyma því, sem liðið er, til þess að menn passi sig ekki á skúrkunum. Menn mega ekki sjá, hverjir þeir eru. Ég er hræddur um, að hv. þm. hefði aldrei ratað á hina leiðina og væri ekki á leiðinni á hinn staðinn, ef hann hefði í raun og veru horft fram á við. Nei, sannleikurinn er sá, að hér er auðvitað um alvarlegt mál að ræða. Embættisveitingin í Gullbringu- og Kjósarsýslu snertir tilfinningastrengi, það er alveg rétt. Við getum allir haft samúð með Birni Sveinbjörnssyni út af fyrir sig. Það eina, sem ég segi, er: Maðurinn vissi, að hverju hann gekk. Að öðru leyti hef ég fyllstu samúð með Birni. Hins vegar segi ég: Þessar umr., sem hér hafa farið fram, og það uppgjör, sem af þessum sökum verður, sýnir, að það var alveg Ijóst, að þessa hluti varð að gera upp. Sá hlutur gat ekki gengið, að mjög hæpin, má segja, ráðstöfun á embætti, eins og var 1956 í Hafnarfirði, - ekki vegna þess, að Björn Sveinbjörnsson væri ekki ágætur maður, heldur að maður, sem hverfur úr embætti, fær samþykki sins dómsmrh. til þess að skipa mann, sem honum líkar, - að slík ráðstöfun gerð 1956 gæti orðið til þess, að menn séu bundnir við það 1965, þó að ráðstöfunin væri gerð án auglýsingar, án þess að nokkur samkeppni fengi að eiga sér stað, þó að gengið væri þá fram hjá eldri mönnum. Það er ljóst, að slíkur háttur dugir ekki. Og ég fullyrði það, að engum, sem bæri í raun og veru ábyrgð á embættisskipun, hefði látið sér til hugar koma að láta þetta hafa úrslítaáhrif. Samúð manns í garð Björns Sveinbjörnssonar getur vegið sitt, og hann hefur gegnt embættinu vel. Það hlýtur auðvitað að vega sitt, það hefur mikið að segja. En það hafa hinir gert líka. En einmitt það rót, sem sagt er að hafi komizt á hugi manna við þetta, sýnir, að hér varð að breyta til og varð að vera alveg skýrt, að þessi háttur um ráðstöfun á embætti var ekki bindandi. Fyrir hinu stöndum við svo sem sameiginlegu vandamáli, mínir herrar, það er ekki sérstakt vandamál míns flokks eða Alþfl., það er sameiginlegt vandamál ykkar allra, okkar allra, sem viljum halda uppí lýðræði á Íslandi og fá hina hæfustu menn í ráðherrastöður hverju sinni, þá er það sameiginlegt vandamál, hvernig á að búa að þeim þannig, að menn fáist til þess að gegna þessum störfum. Menn tala hér eins og slíkt sé eitthvert gamanmál eða spillingarmál íslenzkra embættismanna, að menn séu kannske ófúsir til þess að taka að sér óvissar stöður, leggja sig undir það ámæli og annað slíkt, sem stjórnmálaþvargi einu sinni fylgir. Ég get sagt frá því, að fyrir skemmstu var ég á fundi með forsætisráðherrum frá Norðurlöndum og Norðurlandaráðsforsetum. Eitt af því. sem þeir töluðu þar um, var þetta: Það hefur reynzt mjög erfitt, sérstaklega í Svíþjóð, þar sem meginstarfið liggur á stofnuninni, sem heldur Norðurlandaráðinu uppi, - þar hefur reynzt mjög erfitt að fá hæfa menn til þess að taka að sér starf í þágu stofnunarinnar, vegna þess að þeir telja sig vera þar í of mikilli óvissu. Það er verið að fella þeirra störf inn í hið sænska embættiskerfi. Og þá, þegar menn eru að vitna í hin erlendu fordæmi, kemur mér til hugar, að góður vinur okkar margra hér, Gustav Petrén, sem er má segja skrifstofustjóri hjá sænsku deild Norðurlandaráðsins, hann var fyrir nokkrum árum skipaður dómari í Svea Hovret, sem þykir veglegastur dómstóll í Svíþjóð, aðstoðardómari, og fékk jafnframt og hefur síðan fengið frí til þess að gegna þessari stöðu, að vera framkvæmdastjóri Norðurlandaráðsins í Svíþjóð. Honum er árum saman veitt frí frá sínu starfi, vegna þess að hann er að gegna þjóðnytjastörfum. Menn tala um, að ekki megi vera settir menn nema svo og svo lengi í Danmörku og Noregi, og er þó þar einungis talað um dómarafulltrúa, að þvi er mér skilst. Víst er þetta til athugunar og skilningsvakningar fyrir okkur. En hinn nýi utanríkisráðherra Noregs, John Lyng, var fyrir eitthvað rúmu ári, þ.e. rúmu ári áður en stjórnarskiptin urðu, skipaður fylkismaður í bezta fylkinu í Noregi, Akershus, en þurfti ekki að taka við því starfi, fyrr en hann léti af þingmennsku, og mátti ekki taka við því fyrr, vegna þess að þar mega dómarar vera þingmenn, en ekki stjórnarembættismenn, sem svo eru kallaðir, þeir heyra beint undir fyrirmæli ráðuneytanna. Hann hafði þess vegna frí frá sínu starfi, kom aldrei í það, vegna þess að fyrst eftir skipunina var hann þingmaður, nú er hann orðinn ráðherra. Hvort og hvenær þykir ástæða til að ráðstafa þessu embætti, skal ég ekki um segja. En svona er sami vandinn annars staðar eins og hér, að það er auðvitað erfitt að fá menn til þess að kasta frá sér sínu lífsuppeldi, ef svo má segja, - og það er ekki eingöngu eða fyrst og fremst fjármál, sem þar er um að ræða, alveg eins og hæstv. utanrrh. sagði, heldur miklu fleira, sem til greina kemur, - nema því aðeins að þeim sé einhver trygging búin. Nú er mér ljóst, að það er stór framför orðin frá því, sem áður var, eftir að ráðherrar hafa þó sex mánaða biðlaun og eftir að þingmenn hafa fast þingfararkaup. Þetta er mikill munur frá þvi, sem áður var, og gerir allt aðra réttarstöðu, og má segja, að ráðh. séu ekki jafnilla leiknir og þeir í raun og veru oft ella og áður voru. En engu að síður verðum við að gera okkur grein fyrir því, að keppikeflið er að reyna að fá fremstu menn sinnar samtíðar í þjóðfélaginu til þess að taka að sér þessar ráðherrastöður. Ég veit, að þið segið auðvitað: Því fer fjarri, að núv. forsrh. sé fremsti maður sinnar samtíðar, og þetta eru tómir labbakútar í ríkisstj. - Þannig er sagt og verður alltaf sagt, alveg eins og við höfum ekki allt of mikið álit á ykkur öllum a.m.k., sem eruð í stjórnarandstöðunni. Þetta skiptir bara ekki máli. Við verðum að horfa út yfir slíka sleggjudóma og slíkan hégóma, þegar við erum að athuga mál eins og þessi. Við verðum að gera mönnum það í raun og veru mögulegt að taka að sér slík störf og gera það líklegt, að þeir fáist til þess. Ég get ósköp vel úr flokki talað. Ég var prófessor og sagði því starfi af mér, eftir að ég hafði verið rúmlega ár borgarstjóri í Reykjavík, að því er ég hygg meira að segja fyrir kosningar, og hugsaði: Það er bezt að vera frí og frjáls og ekki háður neinu embætti. - En við skulum segja, hvernig væri, ef allir hugsuðu á sama veg og flokkarnir yrðu að sjá fyrir okkur öllum eins og mér skilst að þeir geri fyrir sumum þeirra, sem hafa verið ráðherrar, - og skal ég ekki nefna nein nöfn í því sambandi né horfa á neinn. Ég tel ágætt, að þetta frv. er fram komið, og ég tel það mjög íhugunarvert. En ég tel, að það sé ekki hægt að samþ. það eins og það er, og ég tel, að málið þurfi miklu víðtækari og almennari athugun, en því fagna ég, að það hefur gefizt tilefni til þeirrar athugunar.



Herra forseti. Að svo miklu leyti sem ég botnaði í ræðu hæstv. menntmrh. f gær, skildist mér, að hann héldi því fram, að um það hafi verið samkomulag í menntmn. þessarar hv. d., þegar ákveðin var fjölgun prófessorsembætta við viðskiptadeild Háskóla Íslands 1960, að ekki yrði skipað í þá stöðu, sem við bættist, heldur yrði hún geymd hæstv. menntmrh. Ég átti sæti í menntmn., þegar þetta mál lá fyrir n., og ég get fullyrt, að hér fer hæstv. ráðh. með staðlausa stafi. Slíkt kom aldrei til tals í n. Það má vera, að hæstv. ráðh. hafi ætlazt til þess, að frá þessari fyrirætlan yrði skýrt í n., og hann hafi ætlazt til þess, að samkomulag yrði um þetta atriði. En um það var alls ekki að ræða, og hæstv. menntmrh. veður hér einhverra hluta vegna í villu og svíma. Ég tek það fram, að ég lit alls ekki svo á, að hann fari hér vísvitandi með rangt mál, en ég get fullvissað hann um það, að hér fer hann með rangt mál engu að síður. Menntmn. þessarar hv. d. var aldrei skýrt frá þessari fyrirætlun um prófessorsembættið. Um það varð þar af leiðandi aldrei neitt samkomulag. Og ég vænti þess, að aðrir þeir hv. þm., sem áttu sæti í n. á þessum tíma, geti staðfest mín orð. Í þeim ræðum, sem hér hafa verið fluttar út af því frv., sem hér liggur fyrir, hafa verið svo rækilega skýrð öll málsatvik í sambandi við hina mjög svo umdeildu veitingu embættis sýslumanns Gullbringu- og Kjósarsýslu og bæjarfógetans í Hafnarfirði, að ég sé ekki ástæðu til þess að bæta þar miklu við. Oft hafa embættisveitingar verið umdeildar vegna þess, að óeðlileg sjónarmið, pólitísk eða persónuleg, hafa verið látin ráða, og oft hafa embættisveitingar af þeim sökum kallað fram andmæli almennings. Þó hygg ég, að þeir atburðir, sem gerzt hafa að undanförnu hér í nágrenninu, séu algerlega einstakir í sögunni. Og orsakirnar til þeirra eru einfaldlega þær, að aðfarir hæstv. dómsmrh. í þessu máli eru algerlega einstæðar og kalla á einstæð viðbrögð almennings, því að svo uppsker hver sem hann sáir. Sannarlega hefur almenningur hér á landi horft upp á margs konar rangsleitni í embættisveitingum og er því ýmsu vanur, og mun því hafa verið skákað í því skjóli nú. Þess vegna þarf að misbjóða réttlætiskennd almennings meira en lítið, til þess að upp vekist önnur eins mótmælaalda og nú hefur átt sér stað og jafnalmennar mótmælaaðgerðir fólks, sem veit, að nú er svo langt gengið í rangsleitninni, að mótmæli þurfa að vera meira en orðin tóm. Sú misbeiting veitingarvaldsins, sem hér hefur verið viðhöfð, skrifast að sjálfsögðu ekki aðeins á reikning dómsmrh., heldur allra þeirra hæstv. ráðh., sem gerðu ekkert til þess að hindra, að misbeiting valdsins yrði viðhöfð, og sitja enn sem fastast, eins og ekkert hafi í skorizt. Málgagn Sjálfstfl. hefur frá upphafi varið gerðir hæstv. ráðh. og talið, að ekkert væri við þær að athuga. En nokkru eftir að ákvörðun hæstv. dómsmrh. var gerð opinber og hin einstæðu viðbrögð almennings komu í ljós, hefur málgagn Alþfl. deilt á aðgerðir hans. Hitt er þó óumdeilanlegt, að ráðh. Alþfl. var kunnugt um fyrirætlun hæstv. dómsmrh., áður en hann veitti embættið, og ef þeir hefðu verið sama sinnis þá og þeir vilja láta lita út nú, bar þeim að neyta aðstöðu sinnar til þess að koma í veg fyrir misbeitingu valdsins og tryggja þeim manni eða gera a.m.k. eitthvað til þess að tryggja þeim manni embættið, sem hafði gegnt því fyrir einn ráðh. Alþfl. í rúm 9 ár, hafði gegnt því fyrir einn ráðh. Alþfl., sem nú hafði hlaupizt frá öllu saman og skilið staðgengil sinn eftir án þess að sjá hag hans í nokkru borgið. Eins og allir vita, sá þessi hæstv. fyrrv. ráðh. Alþfl., Guðmundur Í. Guðmundsson, hag sinum allvel borgið, þegar hann loks sagði sýslumannsembætti sínu lausu, eftir að hann hafði látið Björn Sveinbjörnsson gegna því í nærri áratug. En staðgengil sinn skildi hann eftir ofurseldan pólitískri valdbeitingu Sjálfstfl.-ráðh., og ráðh. Alþfl. gerðu ekkert til þess að hindra hæstv. dómsmrh. í fyrirætlan sinni. Ef ráðh. Alþfl. hefðu verið sama sinnis, þegar þeim var fyrst kunnugt um fyrirætlun hæstv. dómsmrh., sem þeir vilja vera láta nú, bar þeim að neyta aðstöðu sinnar í ríkisstj. til þess að koma í veg fyrir misbeitingu veitingarvaldsins. Þetta gerðu ráðh. Alþfl. ekki, og jafnvel fyrst eftir að ákvörðun hæstv. dómsmrh. var gerð opinber, en áður en komið var í ljós, hversu almennt sú ákvörðun var fordæmd og hve afdráttarlaus viðbrögð fólks voru, var afstaða Alþfl: forustunnar í fullu samræmi við athafnaleysi og afskiptaleysi í ríkisstj., áður en ákvörðun hæstv. dómsmrh. var birt, sem bezt sést á því, að fyrstu viðbrögð Alþýðublaðsins gagnvart grein Árna Gunnlaugssonar hrl., sem hann sendi dagblöðunum til birtingar og hét „Umdeild embættaveiting“, voru að neita að birta hana. Frá þeirri neitun var þó fallið, og síðan hefur Alþfl: forustan verið að reyna að klóra yfir þá afstöðu, sem hún hafði, þegar þetta mál var á því stigi, að hún gat haft áhrif á niðurstöðu þess. Þegar ráðh. Alþfl. finna svo í dag, að þeir liggja undir stöðugum ádeilum þeirra flokksbræðra sinna, sem harðast hafa beitt sér í mótmælaaðgerðunum, vegna þess að Birni Sveinbjörnssyni var ekki veitt embættið eftir að hafa gegnt því í rúm 9 ár, finna þeir, að almenningi er ljóst, að þeirra er sökin engu síður en hæstv. dómsmrh., sem þeir gerðu ekkert til að hindra í ákvörðunum sínum. Þegar Alþfl.-foringjarnir heyra nú látlaust spurt: Hvers vegna gerði Guðmundur Í. Guðmundsson ekkert til þess að tryggja aðstöðu þess manns, sem gegndi störfum fyrir hann í tæpan áratug, og hvers vegna mundi Alþfl. ekki eftir því, þegar embættið var veitt, að hann á ráðh. í ríkisstj.? - þá streitist Alþýðublaðið við að margítreka, að það sé algerlega óhugsandi, að Alþfl. geti nokkru sinni haft áhrif á það, hvaða manni ráðherra úr Sjálfstfl. veiti starf hverju sinni, það verði Alþfl. að láta Sjálfstfl. einan um, það sé ekki hægt að fara inn á verksvið annars flokks í slíkum málum, Alþfl. verði að láta slíkt afskiptalaust. Þetta hefur klingt í eyrum undanfarið og nú síðast hjá hæstv. utanrrh. En þessa kenningu hefur Alþfl. þó sjálfur algerlega afsannað í verki. Alþfl. befur beitt sér og beitt sér hart til þess að hafa áhrif á stöðuveitingu ráðh. Sjálfstfl., þegar Alþfl. vildi það viðhafa. Og árangurinn var ekki svo slakur, að hann hafi ekki fyllilega gefið Alþfl. tilefni til að beita sér í sambandi við veitingu embættis sýslumanns Gullbringu- og Kjósarsýslu og bæjarfógeta í Hafnarfirði. En til þess þurfti að vera um umsækjanda að ræða, sem Alþfl. í raun og sannleika vildi beita sér fyrir, þegar á reið, þ.e.a.s. áður en embættið var veitt. Þess eru dæmi, að Alþfl. hefur beitt aðstöðu sinni í ríkisstj. til þess að koma í veg fyrir, að ráðh. Sjálfstfl. beitti veitingarvaldi sínu á þann veg, sem hann sjálfur ætlaði, og knúið hann með brambolti í ríkisstj. til þess að beita veitingavaldinu samkv. vilja Alþfl. Uppistaðan í vörn Alþýðublaðsins fyrir aðgerðaleysi ráðh. sinna er því alröng, enda er það aðgerðaleysi óverjandi. Þessir sömu hæstv. ráðh. Alþfl. hafa áður beitt sér af svo miklu harðfylgi gegn fyrirætlun ráðh. Sjálfstfl. um skipun í starf, að Alþfl. fékk sitt fram. Alþfl. hefur beygt ráðh. Sjálfstfl. í sambandi við skipun í starf. Alþfl. hefur áður ráðið því, hvern ráðh. Sjálfstfl. skipaði í starf, og þessu hefði hann einnig getað ráðið nú í sambandi við veitingu embættis sýslumanns í Gullbringu- og Kjósarsýslu og bæjarfógeta í Hafnarfirði, ef sami vilji hefði verið fyrir hendi að þessu sinni til að hafa áhrif á gerðir ráðh. Sjálfstfl., en á það hefur sýnilega skort. Það vill svo einkennilega til, að það atvik, sem ég á hér við, þegar ráðh. Alþfl. beittu sér svo mjög í sambandi við ákvörðun ráðh. Sjálfstfl., snertir Hafnarfjörð, eins og athafnaleysi Alþfl. nú gerir einnig. Öllum þeim Hafnfirðingum, sem horft hafa upp á athafnaleysi og afskiptaleysi Alþfl.-ráðh., þegar hæstv. dómsmrh. skipaði flokksbróður sinn í embætti nú á dögunum, er í fersku minni, að þar skorti ekkert á, að þeir sömu Alþfl.-ráðh. og þá einkum hæstv. núv. utanrrh. gengju hart fram og létu til sín taka fyrir 5 árum, þegar þáv. hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, hugðist verða við kröfu íhaldsmanna í Hafnarfirði um að skipa þm. þeirra í stjórn raftækjaverksmiðjunnar í Hafnarfirði, Rafha öðru nafni. Þá gilti ekki hin nýja afsökunarkenning Alþýðublaðsins, að ráðh. Alþfl. gætu ekkert blandað sér í störf ráðh. samstarfsflokks sins og yrðu að láta sitja við mótmælin ein, eins og þeir hafa gert nú í máli Björns Sveinbjörnssonar, eða segja frá því eftir á, að þeir hafi mótmælt, sem væri réttari lýsing á athafnaleysi þeirra. Nei, þá vissu Alþfl.-ráðh., að Sjálfstfl. stjórnar landinu fyrir þeirra tilstyrk og náð. Þá vissu Alþfl.-ráðh., að þeir gátu gert ríkisstj. óstarfhæfa. Það gerðu þeir, eða a.m.k. hæstv. núv. utanrrh. neitaði að mæta á ríkisstjórnarfundum, þangað til hæstv. þáv. fjmrh. sá sitt óvænna og skipaði umboðsmann Rafha á Akureyri í stjórn fyrirtækisins í stað þess manns, sem hann hafði ætlað sér að skipa. Alþfl: ráðh. hæstv. töldu fyrir 5 árum sýnilega miklu skipta, hver skipaði eitt sæti í stjórn Rafha, og settu ríkisstjórnarsamstarfið á annan endann til þess að knýja fram vilja sinn í því efni. En misbeitingu ráðherravalds og hreina valdníðslu í sambandi við veitingu sýslumannsembættisins í Gullbringu- og Kjósarsýslu og bæjarfógetaembættisins í Hafnarfirði töldu þeir svo litlu skipta, og þann rétt, sem þeir vilja nú eftir á unna Birni Sveinbjörnssyni til embættisins, töldu þeir ekki þess virði, þegar þeir gátu tryggt hann, að þeir létu hið minnsta að sér kveða innan ríkisstj., jafnvel eftir svo árangursríkar athafnir fyrir 5 árum, hvað þá að þeir létu reyna á samstarfið í ríkisstj. Sá árangur, sem þeir náðu fyrir 5 árum í því efni að hafa áhrif á ákvarðanir ráðh. Sjálfstfl. í sambandi við veitingarvaldið, hefði sannarlega ekki átt að draga úr þeim kjark. En til þess hefði þurft viljann til samsvarandi athafna nú, en hann skorti. Og meðan Alþfl.-foringjunum var ekki enn ljóst, hve víðtæk mótmælaalda almennings var að rísa gegn misgerð veitingavaldsins og hve langt hún náði inn í raðir kjósenda Alþfl., var jafnvel ætlunin að ljá ekki rúm eða stuðning ádeilum á samráðh. Alþfl. út af þessari embættisveitingu. Margt hefur ófagurt gerzt í sambandi við veitingu embættis sýslumanns Gullbringu- og Kjósarsýslu og bæjarfógeta í Hafnarfirði, og hlutur Sjálfstfl. er ófrýnilegur í því máli, að hafa beitt valdníðslu og standa óforbetranlegur á henni enn þá þrátt fyrir þau einhuga mótmæli og andúð, sem athafnir hæstv. dómsmrh. hafa hlotið hjá öllum almenningi í öllum flokkum. Þó held ég, að flestum þyki bæði ljótari og vesælli hlutur Alþfl.-foringjanna, frammistaða fyrrv. utanrrh. og núv. ráðh. flokksins, þegar þeir vegna almenningsálitsins sjá nú sitt óvænna og deila á þá embættisveitingu, sem þeir og þeir einir gátu komið í veg fyrir, en ætla sér svo að sitja í ríkisstj. eftir sem áður jafnsælir og ánægðir með þeim, sem afbrotið frömdu, tilbúnir til þeirra verka, sem Sjálfstfl. kann að þurfa á að halda hverju sinni.



Herra forseti. Það er ekki svo oft, sem hæstv. forsrh. lætur falla lofsyrði um okkur framsóknarmenn hér í þessari hv. d., að þá sjaldan hann gerir það, er að sjálfsögðu rétt að láta ekki hjá líða að þakka fyrir það. Forsrh. komst þannig að orði um okkar afstöðu í þessu máli, að framsóknarmenn væru batnandi menn, og ég er honum alveg sammála um það. En það sýnir jafnframt, hver er hin raunverulega afstaða hæstv. ráðh. í þessu máli, þó að hann flíki því ekki opinberlega, að hann telur réttu afstöðuna í þessu máli þá, sem við framsóknarmenn fylgjum, og þess vegna eigi það við um okkar afstöðu, að við séum batnandi menn. Og ég tek alveg undir orð hæstv. ráðh. hvað þetta snertir. En það er hins vegar ekki nóg, að við framsóknarmenn séum batnandi, og það er ekki heldur nóg, að Alþb.-menn séu batnandi, ef aðrir og kannske þeir, sem enn þá meiri völdin hafa, þróast á annan veg, og því miður verð ég nú að segja það, hvað þetta mál snertir, að þá hefur þróunin hjá hv. stjórnarflokkum verið í aðra átt, - forsrh. má orða það þannig, ef hann telur það vel viðeigandi, en ég vil nú samt ekki taka svo djúpt í árinni um þeirra afstöðu, að þeir séu beinlínis komnir á hinn staðinn. En það, sem hefur gerzt í sambandi við það mál, sem mest hefur verið hér til umr., er einmitt það, að engin embættisveiting fyrr og síðar, a.m.k. um mjög langt skeið, hefur vakið eins mikla ólgu og veiting bæjarfógetaembættisins í Hafnarfirði nú fyrir nokkru, og það er ekki hægt að segja, að þar séu stjórnarandstæðingar einir að verki eða stjórnarandstaðan hafi blásið það upp, hvernig almenningur hefur tekið þessu máli. Sú mikla mótspyrna, sem þessi embættisveiting hefur sætt, stafar einfaldlega af því, að almenningi finnst, að hér hafi verið framið meira réttarbrot í sambandi við embættisveitingu en áður hafi átt sér stað. Og við það verða hæstv. ráðh. að sætta sig, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Undir niðri finna þeir líka, að þeirra málstaður er slæmur, og þess vegna er það, sem það gloppast upp úr forsrh. einmitt í sambandi við þetta mál, að stjórnarandstæðingar séu batnandi menn. Það var líka mjög athyglisvert í sambandi við þá ræðu, sem forsrh. flutti hér áðan, að það mátti segja, að hún væri samfelldur flótti frá aðalmálinu. Ráðh. bauðst til þess að ræða yfirleitt um allar aðrar embættisveitingar en þá, sem hér er sérstaklega til umr. Hann fór að tala um embættisveitingar Hermanns Jónassonar, hann fór að tala um eigin embættisveitingar, bauðst til, að hver einasta þeirra yrði rædd nákvæmlega ofan í kjölinn og þar fram eftir götunum, sem sagt ráðh. var eiginlega fús til að ræða um allt annað en þá embættisveitingu, sem hér hefur mest borið á góma, og ég lái honum það ekki, þó að afstaða hans hafi verið þessi. Ráðh. fór mörgum orðum um embættisveitingar Hermanns Jónassonar, taldi, að þær hefðu verið ólöglegar eða næstum því ólöglegar sumar hverjar, embættið hefði ekki verið auglýst, þegar hann var dómsmrh., og þar fram eftir götunum. Þessu er nú fyrst að svara, að á þeim tíma var ekki lagaskylda að auglýsa embætti, og ég hélt, að hæstv. ráðh. væri það vel að sér í lögum, að hann hefði átt að vita þetta, og það gilti bæði þá og fyrr um ýmis embætti í ýmsum tilfellum, að stöður voru ekki auglýstar. Það var fyrst löngu eftir að Hermann Jónasson varð dómsmrh., sem það var lögtekið að auglýsa embætti. Annars legg ég ekki mjög mikið upp úr auglýsingum á embættum, þegar vitað er um, að það er búið að ákveða fyrir fram, hver stöðuna á að hljóta, og auglýsingin er þess vegna ekkert annað en formsatriði, eins og t.d. hefur átt sér stað í sambandi við þá embættisveitingu, sem hér er mest rætt um, því að það var orðið á vitorði allra, áður en staðan var auglýst, hver ætlun ríkisstj. væri í því sambandi og hvaða manni væri ætlað að hljóta þetta starf. Auglýsingin í sambandi við þetta embætti var þess vegna ekki annað en hreint formsatriði. En um embættisveitingar Hermanns Jónassonar ætla ég aðeins að segja það, að ég er alveg óhræddur, ef tími væri til, að fara í samanburð á embættisveitingum hans og embættisveitingum hæstv. fyrrv. dómsmrh., núv. forsrh. Ég er alveg sannfærður um það, að ef borin yrðu saman störf þeirra embættismanna, sem Hermann Jónasson hefur skipað í stöður, og störf þeirra embættismanna, sem Bjarni Benediktsson hefur skipað í dómsmálastöður, mundu þeir menn, sem Hermann Jónasson hefur skipað í þessar stöður, fullkomlega þola samanburð og vel það, án þess að ég ætli nokkuð sérstaklega að fara að gera upp á milli manna. En á það vil ég benda, að hæstv. forsrh. hefur orðið til þess að innleiða alveg nýja reglu í sambandi við veitingu sýslumannsembætta Hann hefur orðið til þess að innleiða þá reglu, að til viðbótar því, að menn fullnægðu því hvað menntun snertir og annað þess háttar að geta gegnt embættinu, yrðu þeir að hafa réttan átrúnað í stjórnmálum - og meira en réttan átrúnað í stjórnmálum, þeir yrðu einnig að vera viljugir til þess og færir til þess að vera í framboði fyrir Sjálfstfl. í þingkosningum. Það má rekja það sýslu úr sýslu, hvernig hæstv. forsrh. hefur valið menn í sýslumannsembætti með það fyrst og fremst fyrir augum, að þeir væru færir um að vera í framboði fyrir Sjálfstfl. í þingkosningum, og það má segja, að þetta hafi verið meginreglan, sem hafi verið fylgt í sambandi við sýslumannsveitingar þær, sem fram hafa farið í tíð Bjarna Benediktssonar, meðan hann var dómsmrh. Ég get aðeins nefnt nokkur dæmi þessu til sönnunar. Ég get nefnt dæmi um það, að það var settur sýslumaður í Húnavatnssýslu með tilliti til þess fyrst og fremst, að hann gæti verið þar í framboði fyrir Sjálfstfl.. Ég get nefnt einmitt þann mann, sem nokkuð ber á góma hér í þessum umr., hv. 4. þm. Norðurl. v. Hann var á sínum tíma valinn til að vera bæjarfógeti á Siglufirði ekki sízt með það fyrir augum, að hann gæti orðið frambjóðandi þar fyrir Sjálfstfl. síðar meir. Ég nefni t.d., hvernig ráðstafað var sýslumannsembættinu í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu fyrir ekki löngu. Því var ráðstafað með það fyrir augum, að sá maður, sem hlyti það, gæti orðið frambjóðandi fyrir Sjálfstfl. þar í kjördæminu. Það vita allir um sýslumannsembættisveitingu, sem nýlega fór fram á Snæfellsnesi. Hún er ákveðin með það fyrir augum, að sá maður, sem þá stöðu fær, verði eftirmaður Sigurðar Ágústssonar sem þm. kjördæmisins. Og þannig má rekja þetta kjördæmi úr kjördæmi. Á sínum tíma var skipaður maður í sýslumannsembættið í Múlasýslu með það fyrir augum, að hann væri þar í framboði, sem líka varð. Ég þarf ekki að nefna fleiri dæmi en þetta. Þau nægja alveg til að sýna, að hæstv. fyrrv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, ekki aðeins innleiddi þá reglu, að hinn nýi sýslumaður væri af réttu sauðahúsi, heldur yrði hann jafnframt frambjóðandi og þm. fyrir Sjálfstfl., forustumaður fyrir hann í viðkomandi kjördæmi. Og ég verð að segja, að það er erfitt að hugsa sér öllu meiri misbeitingu á veitingarvaldinu en þetta, því að það á að gera þá kröfu til þess manns, sem tekur að sér jafnvandasamt og yfirgripsmikið starf og sýslumannsembætti er, að hann helgi sig því starfl fyrst og fremst, en sé ekki með hálfan hugann eða oft og tíðum allan hugann við hina pólitísku baráttu. Þess vegna held ég líka, að hæstv. forsrh. ætti ekki að bjóða samanburð á sinum embættisveitingum og embættisveitingum annarra, því að hann hefur í sambandi við veitingu á embættum sýslumanna einmitt þá mestu pólitísku misnotkun, sem dæmi eru um á landi hér, og áreiðanlega þó að mjög viða sé leitað annars staðar. Um embættisveitingar Hermanns Jónassonar læt ég nægja að segja það, að þær þola fyllilega samanburð við embættisveitingar hæstv. forsrh. og miklu meira en það. Ég nefni það t.d. sem dæmi, að Hermann Jónasson á sínum tíma fékk það verkefni að útnefna menn í hæstarétt. Ég veit ekki betur en þær útnefningar hafi reynzt mjög vel og þeir menn, sem af honum voru nefndir til að vera hæstaréttardómarar, hafi þótt alveg sérstaklega færir til að gegna sínum störfum. Hins vegar man ég ekki betur en hæstv. forsrh. tækist ekki betur um slíka embættisveitingu en það, að viðkomandi maður yrði að láta af störfum mjög fljótlega, m.a. vegna þess, að hann var ekki aðeins að hugsa um að setja hæfan mann í stöðuna, –ég er ekki að draga neitt úr hæfileikum þess manns, sem um er að ræða, - heldur var hann að verðlauna mann fyrir langa pólitíska þjónustu fyrir Sjálfstfl.  En ég kem þá að öðru atriði, sem hæstv. forsrh. gerði sér alltíðrætt um, og það var þegar hann kom að því að verja hina svonefndu geymslureglu, sem mér skildist að hann teldi ekki óeðlilega, þ.e., að ef ráðh. hefði gegnt opinberu starfi, mætti halda því opnu fyrir hann svo og svo lengi. Það var annars einkennilegt að heyra, hver afstaða ráðh. er til þessa máls. Ég gat ekki betur skilið dómsmrh. heldur en þannig, að hann væri því meðmæltur að takmarka þessa geymslureglu, eins og gert er í því frv., sem hér er til umr. Aftur á móti virtist mér, að utanrrh. talaði gegn því, að slíkar hömlur yrðu settar. En það var mjög erfitt að finna, hver afstaða forsrh. var í raun og veru til þessa máls eða til frv. En það, sem kom fram hjá honum um þetta efni, var þó að mjög verulegu leyti vörn fyrir geymsluregluna. Hann fór að rekja það frá fyrstu tíð, hvernig þetta hefði verið í framkvæmd, og vildi halda því fram, að þeirri reglu hefði langoftast verið fylgt, að stöðu væri haldið opinni, sem ráðh. hefði gegnt, meðan hann gegndi ráðherrastörfum. En um öll þessi dæmi, sem hæstv. ráðh. nefndi, gildir það undantekningarlaust, að þar er um miklu styttri geymslutíma að ræða en mest hefur verið rætt í sambandi við þetta frv. og þann geymslutíma, sem tíðkast nú orðið. Yfirleitt hefur það ekki verið í nema 1-2 ár, sem embætti hafa verið geymd með þessum hætti, og oft og tíðum hefur, held ég líka, engin slík geymsla átt sér stað. Sem sagt, geymslutíminn hefur verið það stuttur, að hann hefði vel rúmazt innan þess tímatakmarks, sem er í því frv., sem hér liggur fyrir. Hæstv. ráðh. taldi sig að vísu geta nefnt eina undantekningu eða þá, að Hermann Jónasson hefði haldið embætti opnu fyrir sig í 5 ár, þegar bann var forsrh., og mér skilst, að það hafi átt að vera lögreglustjórastaðan í Reykjavík. Þessu er því að svara, að þegar Hermann Jónasson varð forsrh. 1934, tók Gústaf Jónasson við lögreglustjóraembættinu og gegndi því í tvö ár eða þangað til, hygg ég, að hann varð skrifstofustjóri í stjórnarráðinu. Þegar hann lét af því starfi, var Jónatan Hallvarðsson, sem var fulltrúi við embættið, settur lögreglustjóri. Nokkru síðar, eða eftir kosningarnar 1937, var ákveðið að skipta þessu embætti, og fór sú skipting fram, eins og hæstv. ráðh. sagði, í árslok 1939 eða í ársbyrjun 1940. Ég bygg, að lögin um skiptingu embættisins hafi verið samþ. 1939. Og þegar þau lög eru komin til framkvæmda, er Jónatan Hallvarðsson skipaður sem sakadómari og sérstakur maður skipaður til þess að vera lögreglustjóri, og engin geymsla á þessum störfum átti sér stað eftir það. En hafi í sambandi við þetta nokkurt fordæmi skapazt, er það það, að sá maður, sem er búinn að vera settur alllengi í embætti, vegna þess að ráðh. hefur haldið því opnu, eigi að hljóta starfið. Það var það fordæmi, sem þarna skapaðist, þegar Jónatan Hallvarðsson var skipaður í embætti sakadómara eftir að vera búinn að gegna því embætti eða verulegum hluta þess embættis um þriggja ára skeið. Það var talið af þáv. dómsmrh. og þá hafði enginn við það að athuga, að það væri sjálfsagt, að maður, sem þannig væri búinn um langan tíma að gegna embættinu, þótt settur væri, ætti að hljóta skipun: Þá var að sjálfsögðu, alveg eins og nú, um marga eldri menn að ræða, sem voru búnir að vera miklu lengur í þjónustu ríkisins heldur en Jónatan Hallvarðsson. En skipun hans í þetta embætti sætti samt engum mótmælum, vegna þess að það var talin eðlileg afleiðing af því, að hann var búinn að vera settur þetta lengi í embættið, að hann ætti að hljóta það.  En það hefur hér gerzt í sambandi við þessa geymslureglu, að nú tíðkast það ekki orðið, að ráðh. fái að halda embættum í 1-2 ár, eins og áður átti sér stað, eða í 3 ár, heldur er þetta komið upp í 10 ár, 6-7-8 ár. Og það er að sjálfsögðu allt annað en það, þó að embætti sé haldið opnu í 1-2-3 ár í mesta lagi, enda mundi það vera mögulegt samkv. því frv., sem hér liggur fyrir, þó að samþykkt yrði, að embætti ætti að halda opnu í 1-2-3 ár. Og það er ekki óeðlilegt, - ég læt það koma fram sem mína skoðun, - að þegar ráðh. lætur af opinberu starfi, þá sé því haldið lausu einhvern tíma til að gefa honum kost á að hverfa í það aftur. En sá tími á ekki að vera lengri og jafnvel ekki eins langur og markaður er í þessu frv., í hæsta lagi 2-3 ár. Þegar farið er að geyma embættið lengri tíma en það, er margs konar hætta á ferðum, eins og hefur sérstaklega sýnt sig í sambandi við það mál, sem hér hefur mest verið rætt. Og það er eitt af því, sem hæstv. forsrh. núv. ber mjög mikla ábyrgð á, ég vil segja mesta ábyrgð á, að þessi langa geymsluregla hefur skapazt. Hann hefur lengst sem forsrh. þolað það, að þessi geymsluregla fengi að viðgangast í sambandi við bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði og einnig í sambandi við önnur ráðherraembætti, einkum þó í sambandi við þau embætti, sem ráðh. Alþfl. hafa áður gegnt. Sem dómsmrh. hefði hann ekki átt að þola það, að bæjarfógetaembættinu í Hafnarfirði yrði haldið opnu jafnlengi og raun ber vitni um, af því að þetta er sérstaklega varhugavert í sambandi við dómaraembætti, og að sjálfsögðu hvíldi sú skylda ekki síður á honum, eftir að hann var orðinn forsrh. Það kann að vera, að hæstv. forsrh. hafi álitið, að þetta væri eitthvert viðkvæmt mál hjá ráðh. Alþfl. En það er nú svona, að þó að þurfi að hliðra fyrir Alþfl. í sambandi við embætti, má það ekki ganga of langt og ekki verða til þess, að óheilbrigðar embættisvenjur skapist, eina og hér hefur átt sér stað. Ég verð nú að segja, að ég get ekki annað en brosað að þeirri röksemd hjá ráðh. tveimur, að geymslutíminn þyrfti að vera langur með tilliti til ráðh., vegna þess að það væri oft erfitt að fá hæfa menn í þær stöður. Ég verð nú til huggunar þessum hæstv. ráðh. að segja það, að hvað sjálfa þá snertir þurfa þeir ekki að hafa neinar sérstakar áhyggjur í þessu sambandi, því að ég held, að það sé alveg óhætt að fullyrða það, að þó að svo færi nú, að þeir forfölluðust af einhverjum ástæðum, mundu innan þeirra flokka, svo að ég nefni aðeins þá, finnast alveg jafnhæfir menn til að gegna ráðherraembættunum og þeir, sem nú gegna þeim, svo að af þeim ástæðum sé engin nauðsyn á því að skapa þennan langa geymslutíma, sem hefur átt sér stað í sambandi við embættið, sem ráðh. hafa geymt að undanförnu. Guðmundur Í. Guðmundsson, Gylfi Þ. Gíslason, Emil Jónsson hefðu vel getað farið úr ráðherraembættunum og tekið sin gömlu embætti vegna þess, að það hefðu innan Alþfl., þótt ekki sé stór flokkur, fundizt alveg jafnhæfir menn til þess að taka við ráðherraembættunum, og þess vegna var engin nauðsyn á því að vera að mynda þessa óheilbrigðu geymslutímareglu. Ég held þess vegna, að það sé ákaflega erfitt að finna heilbrigð rök til þess að rökstyðja það, að það eigi að halda embætti opnu allt að áratug, vegna þess að einhver ráðh. vilji gjarnan fara í það aftur, eftir að hann hefur látið af sínu embætti. Svo langt má þessi tillitssemi við ráðh. ekki ganga. Ég ætla þá að minnast nokkrum orðum á þá embættisveitingu, sem sérstaklega hefur verið gerð að umtalsefni hér og er meginorsök þess, að það frv., sem hér liggur fyrir, hefur verið flutt. Að vísu er búið að ræða það mál svo mikið áður, að ég þarf ekki að eyða löngum tíma til að lýsa skoðun minni í því sambandi. Ég skal játa það, að þegar um veitingu slíkra embætta sem bæjarfógetaembættisins í Hafnarfirði og sýslumannsembættisins í Gullbringu- og Kjósarsýslu er að ræða, er veitingarvaldinu talsverður vandi á höndum, því að það skiptir miklu máli, að í jafnstórt embætti veljist sem hæfastur maður. En það, sem veitingarvaldið verður fyrst og fremst að hafa hugfast í sambandi við slíkar stöðuveitingar og þessar, er að gera sér grein fyrir hæfni umsækjenda, og þá kemur það fyrst og fremst til greina að athuga, hver sé reynsla þeirra, þekking og hæfileikar. Það befur réttilega verið sagt, að allir þeir menn, sem um þetta embætti hafa sótt, séu góðir hæfileikamenn, og það á líka við um þá, að þeir hafa þá þekkingu til að bera, sem þessi staða krefst. En ég hygg, að það leiki ekki á tveimur tungum hjá nokkrum þeim, sem athuga þetta mál hlutdrægnislaust, að einn maðurinn af þeim, sem um þetta starf sóttu, hafði langsamlega mesta reynslu í sambandi við þetta embætti. Hann var búinn að gegna þessu embætti í 9 ár, og það var miklu stærra og umfangsmeira embætti en hinir umsækjendurnir höfðu gegnt, og þar af leiðandi hafði hann öðlazt langsamlega mesta reynslu í sambandi við þessi störf. Þessu til viðbótar - og það er ekki síður mikilvægt - hafði hann langsamlega mesta staðarþekkingu. Ég held þess vegna, að það fari ekki á milli mála, hvað alla þá eiginleika snertir, sem maður í þessu starfi þarf að hafa: reynslu, þekkingu og mannkosti, að þá hafi Björn Sveinbjörnsson verið fremstur af umsækjendunum, án þess að lítið sé gert úr hinum. Og samkv. öllum heilbrigðum reglum átti hann að hljóta þetta starf. Þessu til viðbótar hafði embættisvaldið sérstakar skyldur við Björn Sveinbjörnsson, vegna þess að hann var vegna sérstakra ástæðna, sem öllum er kunnugt, raunverulega í þágu stjórnarinnar búinn að gegna þessu embætti án þess þó að njóta fullra réttinda í sambandi við það. Þetta til viðbótar hæflleikum hans og mestri reynslu skar úr um það, að hann átti að fá þetta embætti. Ef fram hjá honum var gengið, er ótvírætt, að sá maður, sem næst honum kom, var sýslumaðurinn á Ísafirði, vegna þess að hann hafði lengri embættisaldur og meiri reynslu en þriðji umsækjandinn. Sá maðurinn, sem tvímælalaust kom sízt til greina í sambandi við þessa embættisveitingu, án þess að ég vilji gera litið úr hæfileikum hans, var Einar Ingimundarson, sem lá í því, að þó að hann sé hæfileikamaður, þó að hann sé lögfræðingur, hafði hann langminnsta reynslu af þessum mönnum, hann hafði gegnt minnsta embættinu og hann hafði verið langdvölum frá embættinu og var þar af leiðandi búinn að hljóta langsamlega minnsta embættisreynslu af þessum þremur mönnum. Þar af leiðandi er augljóst mál, að hann var sá þessara þriggja umsækjenda, sem kom sízt til greina, og reiði almennings í sambandi við þetta mál stafar einmitt af því, að mönnum finnst það augljóst, að hér hafi hæfasti og sjálfsagðasti umsækjandinn verið sniðgenginn með algerlega röngum hætti, og því til viðbótar hafi hann verið búinn að vinna þannig í þágu ríkisstj., að henni bar sérstök skylda til þess að láta hann ekki verða útundan. Ég held, að hæstv. ráðh. geri sér líka fullkomlega ljóst, hvert glapræði þeir hafa hér framið, og þess vegna er vörn þeirra, sem fram hefur komið hér í þessum umr., eins veik og verða má. Ég verð að segja það, að ég hef ekki heyrt öllu veikari röksemd en þá, þegar hæstv. dómsmrh. fór að tala hér til tilfinninganna og lýsa kunningsskap sínum við Einar Ingimundarson og sagði, að hann mætti ekki gjalda þess, að þeir væru kunningjar. Það er alveg rétt. Ég tek alveg undir það, að hann mátti ekkí láta hann gjalda þess, að þeir voru kunningjar og samherjar í stjórnmálum. En hann mátti ekki heldur láta hann njóta þess. Hann varð að dæma rétt.  Ég verð þá að lokum að koma að því atriði, sem ég tel vera langsamlega stærst í þessu máli og veigamest í sambandi við þetta mál hvað framtíðina snertir. Það hefur réttilega verið talað um það í sambandi við þetta mál. að það hafi verið að skapast meinsemd í sambandi við veitingu dómaraembætta á undanförnum árum, meinsemd, sem sé fólgin í því, að menn hafi, þegar þessar stöður hafa verið veittar, fyrst og fremst verið valdir eftir pólitískum litarhætti - og ekki aðeins eftir pólitískum litarhætti, heldur einnig með tilliti til þess, að þeir gætu tekið mjög virkan þátt í hinni pólitísku baráttu. Það er alveg rétt, sem hefur komið fram hjá ýmsum þeirra, sem hafa skrifað um þessi mál að undanförnu, og einmitt þeim mönnum, sem minnst hafa verið við stjórnmálabaráttuna riðnir, að það er meinsemd, þegar sú hefð hefur skapazt, að dómaraembætti í landinu sé fyrst og fremst veitt út frá þessu sjónarmiði, út frá því sjónarmiði, að þeir séu ekki aðeins flokksmenn, heldur baráttumenn í stjórnmálum. Þetta er fyrirkomulag, sem þarf að uppræta, og þetta mál á ekki aðeins að verða til þess, að þeir, sem hér hafa afbrot framið, hljóti réttmæta gagnrýni, heldur að það verði farið að hugsa til þess að taka upp þá skipan í sambandi við veitingu slíkra embætta, að það verði ekki fyrst og fremst litið á pólitískar skoðanir umsækjendanna og þeim veittar stöður eftir því. En það skal ég viðurkenna með hæstv. forsrh., að hann er ekki fyrstur manna, sem hefur innleitt þessa reglu, þó að henni hafi aldrei verið framfylgt eins einhliða og í stjórnartíð hans, og þess vegna eiga allir hér nokkra sök eða a.m.k. langflestir og þess vegna á líka að vera auðveldara að leysa þetta mál, vegna þess að það má finna einhverja sök í þessum efnum hjá öllum, þó að þær séu mismunandi miklar, eins og ég hef rakið hér á undan. Það, sem ég álít að þetta mál eigi að leiða til, er það, að það verði tekið til endurskoðunar, hvernig eigi að veita dómaraembætti í landinu, að það eigi að leita eftir því fyrirkomulagi, að það sé ekki pólitískt vald, sem ræður því, hvaða menn gegna þessum þýðingarmiklu störfum. Ég skal játa, að ég er ekki við því búinn nú að gefa svar við því, hvaða skipan á að taka þarna upp eða á að koma í staðinn fyrir veitingarvald pólitísks ráðh., en það er mér ljóst eins og fjöldamörgum öðrum, sem um þetta mál hafa látið til sin heyra að undanförnu, að það þarf að koma einhver önnur og ný skipan á í sambandi við þetta mál. Og það er t.d. athugandi, að sú þjóð, sem hefur gengið lengst í því að aðskilja löggjafarvald og framkvæmdavald, Bandaríkjaþjóðin, hefur einnig sett sérstakar reglur til að koma í veg fyrir það, að vald til þess að veita dómaraembætti sé eingöngu í höndum framkvæmdaaðilans. Þess vegna verður forsetinn að bera allar slíkar meiri háttar embættisveitingar undir öldungadeildina og engin embættisveiting fær fulla staðfestingu, nema öldungadeildin samþykki hana. Ég er ekki að segja þetta vegna þess, að ég telji, að þetta fyrirkomulag eigi að taka upp hér á landi. En eigi að síður er ég þó viss um, að það væri til bóta að taka upp eitthvert slíkt fyrirkomulag eins og þetta. Það mundi verða til þess að skapa hinu pólitíska veitingarvaldi aukið vald. Og það hefur nýlega sýnt sig í Bandaríkjunum í sambandi við ákveðna embættisveitingu, að það er ekki þýðingarlítið, að annar aðili en framkvæmdavaldið hafi nokkuð um það að segja, hvernig dómaraembætti eru veitt. Það hefur orðið til þess, að forsetinn og helztu stuðningsmenn hans féllu frá því að veita dómaraembætti ákveðnum manni, sem var búinn að fá veitingu fyrir embættinu, en hlaut hins vegar svo mikla mótspyrnu í þinginu, að forsetinn og fylgismenn hans töldu ekki rétt að knýja málið fram þar, þó að þeir hefðu til þess nægan þingmeirihl. Það hefði vissulega verið ánægjulegt, ef hæstv. ríkisstj. hefði sýnt sama þroska í þessu máli, í Hafnarfjarðarmálinu, og forseti Bandaríkjanna og hans fylgismenn hafa sýnt í sambandi við veitingu dómaraembættisins í Boston. Og það vil ég láta verða mín síðustu orð hér að segja það, að þó að nokkuð langt sé nú liðið á þá baráttu, sem hefur risið út af þessu máli, og þó að það sé kannske orðið hæstv. ríkisstj. meira metnaðarmál en ella að halda málinu til streitu, á hún og sá maður, sem embættið hefur hlotið, enn þann leik á hendi að fara sömu leiðina og Bandaríkjaforseti og hans menn fóru í þessu máli. Og ég er alveg sannfærður um það, að hlutur viðkomandi aðila mundi ekki vaxa af öðru meir en því, að þeir létu þannig skynsemina ráða, en ekki ofurkappið.



Herra forseti. Umr. um það þskj., sem hér liggur fyrir, hafa orðið eins og efni standa til. Það er nú í fyrsta skipti á þessu hausti, að framlengdur er fundur í hv. d., og það ber með sér ásamt öðru, að hér er mál á ferðinni, sem sérstakrar athygli er þörf. Það er enda sannast sagna, að bæði utan Alþ. og innan hafa oftast í þessu landi verið miklar deilur um embættisveitingar, um skipun í þau embætti, sem við höfum haft í landinu til þess að sjá um framkvæmd stjórnsýslunnar. Þær deilur, sem um embættisveitingarnar hafa farið fram, bæði utan þings og innan, hafa borið þess merki, að það eru hin pólitísku öfl, sem leikast á í þjóðfélaginu, sem eru að rífast og eru að reyna að haga málum sínum þannig að fylla í embættin til þess að styrkja sitt vald í stjórnskipuninni og í embættismannakerfinu, til að auka áhrifavald sitt einnig á þeim vettvangi í landinu. Það leyndi sér ekki á ræðu hæstv. forsrh., að hér var komið að viðkvæmum málum, embættisveitingum í hans tíð og raunar nú undanfarin ár, og eins og ég sagði í ræðu minni í gær, hefur það rætzt í þessum umr. í dag, að hér hafa menn verið með gagnkvæmar ásakanir um misferli eða misbeitingu í embættisveitingum í landinu. Ég flutti í gær ræðu í sambandi við frv. það, sem hér liggur fyrir, og flutti mín efnislegu sjónarmið, einnig rakti ég mínar skoðanir á tilefni tillöguflutnings hv. þm. Jóns Skaftasonar. Ég tel, að flest af mínum sjónarmiðum og a.m.k. meginsjónarmiðin standi óhögguð eftir þessar umr. í dag, hvað svo sem verður, þegar lengra líður. En ég ætla ekki að endurtaka þessi sjónarmið mín eða rekja þetta efnislega aftur, heldur langar mig til að gera hér stuttlega að umtalsefni nokkur atriði, sem fram hafa komið í ræðum þeirra tveggja hæstv. ráðh., sem hér hafa talað. Hæstv. utanrrh. var fyrsti ræðumaður hér í hv. þd. í dag, og enginn annar Alþfl.-maður í hv. d. hefur kvatt sér hljóðs til þessa, og það er ekki að efa, að hæstv. ráðh. hefur þar talað fyrir hönd síns flokks í þessu máli, a.m.k. enn þá. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri sjálfsagt að huga vel að efni þess frv., sem hv. þm. Jón Skaftason hefur lagt hér fram. Og það var á hæstv. ráðh. að skilja, að hann væri meginstefnunni í þessu frv. samþykkur, ef ég hef skilið hann rétt. En hann taldi, að það þyrfti að athuga frv. vel, og í þeirri þinglegu meðferð, sem það á eftir að fá, er það auðvitað rétt, því vil ég samsinna, enda benti ég á það í ræðu minni hér í gær, að ég hefði jafnvel þrengingartill. í huga varðandi geymslu á embættum, þegar um dómara er að ræða, þannig að ekki væri sett í dómarasæti í landinu lengur en til eins eða tveggja ára. Hæstv. ráðh. Emil Jónsson spurði, hvað gera ætti, ef enginn sækti um embætti, sem laust væri auglýst, og vissulega er ekkert á það minnzt í frv. Jóns Skaftasonar. En með það yrði að fara eðli málsins samkv. Þá yrði að ráða embættinu til bráðabirgðalykta áfram heldur en láta embættisfærsluna falla niður. Og það er sjálfsagt í hinni þinglegu meðferð á þessu frv. að gera ráð fyrir slíku, því að auðvitað verður helzt löggjafinn að sjá fyrir öll horn í þessum málum sem öðrum og reyna að vera við því búinn að mæta því með lagafyrirmælum, hvað svo sem upp kann að koma. En það er vissulega sérstakt á ferðinni, sem þó raunar hefur oft skeð, bæði i sambandi við skólamál og í sambandi við læknishéruð, að ekki er sótt um af þar til færum mönnum, og í því tilfelli verður auðvitað að hafa sérstakan hátt á. Hæstv. ráðh. eyddi svo löngum tíma í að útskýra, hvað það væri erfið aðstaða fyrir þm., sem stæði frammi fyrir því allt í einu, að hann væri kallaður til ráðherrastarfa óákveðinn tíma, en væri embættismaður sjálfur. Þá þyrfti hann að gera það upp við sig, hvort hann ætti að sleppa embætti sínu og ganga eftir kölluninni í ráðherraembættið eða hvort hann reyndi að fá frí frá starfi og sinna ráðherradómi óákveðinn tíma og eiga svo afturkvæmt í embættið. Ég skal fúslega viðurkenna það, að hér er, eins og hæstv. forsrh. talaði um, sameiginlegt vandamál okkar allra, og við eigum ekki að vera með neina sérstaka hleypidóma i sambandi við þann vanda, við skulum viðurkenna hann, hann er til staðar. En ég vildi leyfa mér að benda á, að í þessu efni þurfum við að taka tillit til þriggja sjónarmiða. Við þurfum vissulega að taka tillit til þess manns, sem kallaður er til ráðherradómsins, hver er hans afstaða, og taka tillit til hans stöðu í sambandi við ákvörðun okkar í sambandi við það, hvernig með skuli fara. En við þurfum líka að taka tillit til starfsins sjálfs, embættisins, eðlis þess embættis, sem hann rækir, þegar hann er kallaður til ráðherradóms. Og við þurfum líka að taka tillit til þriðja atriðisins, taka tillit til þess manns, sem kallaður er til þess að gegna starfi embættismannsins, meðan ráðherradómurinn varir. Við ráðum ekki þessum sameiginlegu vandamálum okkar til farsælla lykta á annan hátt en þann að taka fullt tillit til þessara þriggja atriða. Ég fyrir mitt leyti er, það er nú kannske vegna míns starfs, ég er mjög veikur fyrir því sjónarmiði að láta eðli starfsins, ef um dómarastörf er að tefla, vega mest. Það er þýðingarmest og mjög dýrmætt fyrir alla þá, sem undir dómsvald eiga að sækja, almenning í landinu, að í þeim störfum ríki ekki óvissa, þar sé allt í föstum skorðum og ekki hringlandaháttur, og þess vegna vildi ég fyrir mitt leyti, þegar um dómarastörf er að tefla, láta þetta sjónarmið vega langþyngst. En ég vil ekki heldur, eins og ég sagði, neita hinum sjónarmiðunum, tillitinu til þess manns, sem kallaður er til ráðherradóms, og svo ekki heldur tillitinu til þess manns, sem kallaður er til að gegna embættinu um stundarsakir. Ég held, að til lausnar á þessu máli verðum við að reyna að reisa skorður við því, að geymsla embættisins vari áratugi, og við verðum að finna lausn á þessum vanda í þá átt eða með þeim hætti, eins og hv. þm. Jón Skaftason hefur hér lagt til, að skerða leyfðan geymslutíma þessara embætta, enda þótt um ráðherradóm sé að tefla, og hæstv. ráðh. verði að gera það upp við sig eftir 2, 3, 4 ár, hvort hann ætlar að segja starfi sínu lausu eða biðjast lausnar frá embætti ráðh. Ég segi þetta til þess að taka það skýrt fram af minni hálfu, að ég lit þannig á, að hér sé um ákveðinn vanda að tefla. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að í stjórnarskrá okkar er gert ráð fyrir því, að þm. eigi að geta sinnt störfum á Alþingi, þó að þeir séu embættismenn, og þurfi ekki leyfi yfirboðara eða handhafa framkvæmdavaldsins til þess, og það má með hliðsjón af þeim sjónarmiðum, sem það stjórnarskrárákvæði byggir á, taka tillit til þess, þegar þm. er kallaður til ráðherradóms, er embættismaður fyrir og ráðherradómurinn stendur lengur en þann tíma, sem sjálft Alþ. er að störfum. Ég mun svo, þegar ég geri ræðu hæstv. forsrh. að umtalsefni hér á eftir, koma nánar að þessu atriði. En ég vil segja það í sambandi við ræðu hæstv. utanrrh. um þetta atriði, að það er ekki einasta tillitið til þess, sem kallað er til ráðherradóms, heldur til eðlis starfsins og þess, sem settur er, sem við þurfum líka að horfa á í þessu efni. Og einmitt þessar deilur og mótmælaaldan gegn embættisveitingunni í Hafnarfirði hafa sprottið af því, að hér hefur farið úr hömlu geymslan á embættinu, og það líkar almenningi ekki. Hér hefur maður verið settur í dómarastarf nærfellt heilan áratug. Og þetta sýnir líka, að þegar geymslan dregst svona úr hömlu, er orðin 5-10 ár, er svo komið fyrir þeim hæstv. ráðh., sem á svo langan samfelldan ráðherradóm, að hann er farinn að missa áhuga fyrir embættinu, sem hann fór úr, og þá gerir hann aðeins gott með því að segja því lausu í tæka tíð, til þess að skapa ekki óvissu um það, eins og hér hefur komið á daginn, og forða því, að fullkomið tillitsleysi, - það endurtek ég, - að fullkomið tillitsleysi er tekið til þess manns, sem settur er til þess að gegna embættinu í forföllum. Þetta gildir bæði um embætti hæstv. utanrrh., Guðmundar Í. Guðmundssonar, sem deilur þessar eru risnar af, og einmitt líka embætti hæstv. utanrrh. sjálfs sem vitamálastjóra, sem var forfallaður úr því langan tíma. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, þó að þar hafi hæfir menn verið á ferðinni fyrir hann, þá hefur það, að afturkoma hans var alltaf möguleg, skapað tiltekna óvissu, ekki bara í starfrækslu embættisins sjálfs, heldur og fyrir þann mann, sem settur var til að gegna því. Þessi embættisfærsla eða embættisrekstur er ekki þannig, að maður geti bundið sig við eina viku eða 2-3 mánuði eða 1 ár. Hér er um að ræða verkefni, sem spanna yfir miklu lengri tíma. Og menn, sem í þessum embættum eru, þurfa að vera framsýnir og leggja mikla vinnu í það að skipuleggja embættisreksturinn og það, sem undir hann heyrir, um talsvert langa framtíð. Hæstv. utanrrh. kom svo í lok ræðu sinnar að þeim þætti þessara mála, sem við höfum kallað tilefnið til tillöguflutnings á þskj. 70. Hæstv. utanrrh. sagði, að Björn Sveinbjörnsson hefði sinnt sínum dómarastörfum og fógetastörfum í Hafnarfirði með ágætum, og það er undirstrikun á því, sem hefur komið fram áður, bæði hér á þingi, í blöðum og alls staðar annars staðar, að embættisrekstur Björns Sveinbjörnssonar, meðan hann var settur, hefur verið óaðfinnanlegur og með miklum ágætum. En hæstv. utanrrh. bætti við og sagði: „Okkur fannst“ - og þá talaði hann fyrir hönd Alþfl. - „okkur fannst Björn standa embættinu næstur og að hann hefði rækt embættið með þeim hætti, að hann hefði átt að fá skipunina.“ Það er mjög gott að verða var við það, að í þessari yfirlýsingu felst samræmi milli orða Alþfl. enn sem komið er utan þings og innan í þessu máli. Hér hefur hæstv. utanrrh. sjálfur, formaður Alþfl., lýst því í hv. þd., að hann og eins og hann sagði „við“, þ.e.a.s. Alþfl., er þeirrar skoðunar, að Björn Sveinbjörnsson hefði átt að fá skipun í embættið. Þegar hæstv. ráðh. hafði sagt þetta, sagði hann, og var þá að tala um okkur Jón Skaftason, að við hefðum hér uppi málflutning af annarlegum sjónarmiðum, mál okkar væri flutt til að koma höggi á Alþfl. í fyrsta lagi og reyna að spilla stjórnarsamvinnunni. Jón Skaftason, hv. þm., stendur auðvitað fyrir sínu. Ég vil vísa þessum ásökunum á bug. Ég er í þessu máli ekki að reyna að koma neinu höggi á Alþfl., síður en svo. Alþfl. er raunar eini stjórnmálaflokkurinn, - hann var það í gær, þegar ég flutti mína ræðu, - eini stjórnmálaflokkurinn, sem hefur látið flokkssamtök sín mótmæla þessari embættisveitingu. Minn flokkur hefur ekki gert það. Kjördæmisráð Framsfl. í Reykjaneskjördæmi hefur, eftir því sem upplýst hefur verið, samþ. mótmæli gegn embættisveitingunni, þá er það annar stjórnmálaflokkurinn, sem lýsir andúð sinni á þessari embættisveitingu. Hæstv. utanrrh. sagði : „En hvað áttum við að gera? Valdið er í höndum dómsmrh.“ Og hann bætti við: „Ef við hinir ráðh. hefðum sagt af okkur, hefði embættisveitingin staðið, svo að það var ekki til neins til að hnekkja henni. Við völdum þann kostinn,“ sagði hæstv. ráðh., „að gera þetta ekki að svokölluðu kabinetts-spursmáli, þ.e.a.s. rjúfa ekki stjórnarsamstarfið við Sjálfstfl. vegna þessarar embættisveitingar.“ Ég út af fyrir mig vil ekki álasa hæstv. ráðh. fyrir þetta sjónarmið, síður en svo. Ég tel ekkert óeðlilegt við það, þótt Alþfl. vilji ekki hætta málefnasamstöðu sinni við samstarfsflokk sinn í ríkisstj. út af þessari embættisveitingu. En þá er komið að öðru atriði í þessu máli, sem sagt því, að snúa spurningunni við um það, hvort Alþfl. vilji gera þetta að kabinetts-spursmáli eða stjórnarrofsspursmáli. Það er upplýst, að hann vill það ekki. En mig langar að spyrja: Mundi Sjálfstfl. gera þetta að kabinetts-spursmáli? Það fer ekki milli mála, það er öllum hv. þd.-mönnum ljóst, að veitingarvaldið er í höndum ráðh. En staða ráðh. er þó í höndum Alþingis. Ef hér kæmi fram vantraust á hæstv. dómsmrh. út af þessari tilteknu stjórnarathöfn, það fengi þinglega meðferð, það fengi meiri hl., mundi þá Sjálfstfl. gera samþykkt eða afgreiðslu þess vantrausts að fráfararatriði eða stjónarsamstarfsrofi við Alþfl.? Ég hefði gaman af að fá þeirri spurningu svarað. Þessari umr. er ekki lokið, þetta mál hefur vegna mótmælanna flutzt hingað inn á Alþ., og enn þá er ekki séð fyrir endann á því, hver verður endanleg afgreiðsla Alþ. á þessari stjórnarathöfn, vegna þess, eins og ég sagði áðan, að ráðherradómur hæstv. dómsmrh. er í höndum þessarar hv. stofnunar, þó að veitingarvaldið sé í höndum hans. Og ég mundi segja, að það er vissulega hollt fyrir okkur að haga málum okkar þannig, að hver ráðh. um sig, óháð málefnalegri samvinnu eða samstöðu stjórnmálaflokkanna, megi eiga kost á því að standa ábyrgur gagnvart Alþingi fyrir sínar einstöku stjórnarathafnir, án þess að menn geri það að kabinetts-spursmáli og tengi það öðrum málum. Það mundi veita aðhald. Það mundi veita ráðh. þessa lands það aðhald að gæta sín á almenningsálitinu, fara eftir því, reyna að finna, hver réttarmeðvitund þjóðarinnar er, og haga sér samkv. henni, ríða ekki alltaf í bág við hana, undir öllum kringumstæðum. Áður en ég skil við ræðu hæstv. utanrrh., vildi ég vekja athygli á því, - það er í sambandi við hina þinglegu meðferð málsins, þ.e.a.s. í tilefni af tillöguflutningi Jóns Skaftasonar, - að hæstv. ráðh. sinnti ekki boði mínu frá því í gær um það, að ég yrði meðflm. hans að till., sem byggð væri á samþykkt fulltrúaráðs Alþfl. í Hafnarfirði, og flytji málið þann veg inn í Alþ. Mér er ekki grunlaust um það, að 3 stjórnmálaflokkar á Alþingi séu undantekningarlítið mjög andvígir þessari embættisveitingu, og slík till. okkar, mín og hæstv. utanrrh., mundi fá samþykki á Alþ. og það hefði þó sína þýðingu í sambandi við embættisveitingar og það að reisa skorður við valdníðslu í þeim hlutum í framtíðinni. En sem sagt, boð mitt stendur. Hæstv. forsrh. var hér í essinu sínu í dag og lét heyra á sér, að þetta væri eins og trúarvakning færi um landið. Það er að vísu gott, að þessi alda, sem hann merkir sem trúarvakningu, hefur ekki alveg farið fram hjá honum, því að stundum getur það komið fyrir jafnvel mjög glöggskyggna stjórnmálamenn, að þeir vanmeti aðstæður, sem þeir þekkja ekki af eigin raun. En ég vildi leyfa mér að tjá hæstv. forsrh. það, að hér er um að ræða mjög magnaða mótmælaöldu gegn þessari embættisveitingu, miklu magnaðri og almennari en þau skrif og þau einstöku mótmæli, sem orðið hafa, benda ein til. Hæstv. forsrh. fór út í að rekja eða minna á embættisveitingar Framsfl., þegar Framsfl. hafði tök á því að ráðstafa embættum í landinu. Og hann raunar skoraði á hv. framsóknarmenn að vera nú ekki með dylgjur einar um sjálfan sig, hann skoraði á þá að benda á einhver dæmi um misfellu í embættisveitingum hans sjálfs og spurði m.a., hvort hægt væri að nefna hér nokkur dæmi þess, að hann hefði veitt venzlamönnum sínum embætti. Svo kann að vera, að hann hafi ekki gert það, og ég vil alls ekki bera það á hæstv. ráðh. En í tilefni af þessari áskorun langar mig til þess að athuga, hvort hann mundi hafa viljað stilla spurningunni á þennan veg: Er hægt að benda á það í mínum embættisveitingum, að ég hafi hagað þeim þannig, að þær hafi verið mínum flokki til framdráttar? Ég vænti þess, ef hæstv. forsrh. telur það ómaksins vert að ræða frekar þetta mál við afgreiðslu þessa frv., að hann mundi vilja stilla þessari spurningu og svara henni sjálfur. Ég held, að það hafi ekki komið fyrir, - þó kann mig að rangminna, - að hæstv. forsrh. hafi í sínum embættisveitingum látið stjórnmálaandstæðinga sína njóta sannmælis. Það er röð af sýslumannsembættum hér á Vesturlandi, og ég held, að það sé svo, að hæstv. forsrh. hafi haft það oftast nær í huga með embættisveitingum sínum a.m.k. að ganga ekki á móti hagsmunum síns flokks. Hæstv. forsrh. ræddi efnishlið frv. Jóns Skaftasonar, og ég fann inn á það, að það er ekki langt á milli okkar í efnislegri afstöðu til þessara mála. Hann gat þess, að dómarar væru kjörgengir í Noregi. Það kann að vera. Og það kom fram hjá honum líka, að það eru aðrir menn, sem eru ekki kjörgengir í Noregi, og það eru, held ég, hinir svokölluðu fylkisstjórar eða sýslunarmenn, fulltrúar framkvæmdavaldsins svæðisbundið, þeir hafa ekki kjörgengi til þings í Noregi. Og af hverju? Eftir alveg sömu sjónarmiðum og ég hafði hér uppi um dómarana, af því að þeir eru undir handhafa framkvæmdavaldsins settir. Og það væri óheppilegt að láta þá þannig háða framkvæmdavaldinu sitja á löggjafarsamkomu. Hæstv. forsrh. gat þess réttilega, að okkar beztu þm. hefðu oft og einatt komið úr stétt sýslumanna. Þetta er rétt. En hann á við sýslumenn fyrir nokkuð löngu, og hann veit, að mikil breyting hefur orðið á íslenzku þjóðfélagi. Hér var ekki mikið um embætti önnur en prestsembætti og sýslumannsembætti. Menntamenn íslenzku þjóðarinnar, sem voru ekki ýkjamargir framan af, áttu ekki um önnur embætti að velja, og það hefur sýnt sig, að þeir embættismenn, sem þá voru valdir til þings, reyndust dugmiklir og ágætir þm. En það ákvæði okkar i stjórnarskránni, sem neitar umboðsstarfalausum dómurum um kjörgengi á Alþingi, byggir þó á því sjónarmiði, að dómararnir séu ekki háðir í störfum sínum. Og á þeim sjónarmiðum byggði ég þau rök, sem ég hafði hér uppi í gær um það, að í dómaraembætti ætti alls ekki að velja stjórnmálamenn. Ég tel, að við þyrftum að athuga það upp úr þessum umr. og í tilefni af þessum umr. öllum að reyna að skilja á milli dómsathafnanna annars vegar og hinna fjölþættu umboðsstarfa, sem nú hvíla á sýslumönnum og bæjarfógetum í landinu. Það er auðvelt að gera það. Það má auðvitað ekki rasa að neinu. En það er mjög auðvelt að athuga þau mál gaumgæfilega og skilja umboðsstörfin frá dómendunum, þannig að maður fái fullkomlega óháða, umboðsstarfalausa dómara í dómaraembættin í landinu og þeir séu ekki kjörgengir til Alþingis. Hæstv. forsrh. sagði, að Björn Sveinbjörnsson hefði vitað það, þegar hann var settur inn í embættið til bráðabirgða, að honum var ekki heitið því, að það var bráðabirgðaráðstöfun, og hæstv. forsrh. fullyrti, að sú ráðstöfun á embættinu til Björns 1956 hafi ekki verið bindandi, þannig að Björn hafi ekki getað treyst á þá setningu á nokkurn hátt í þá átt, að hann ætti rétt til embættisins. Ég skal fúslega viðurkenna það, að þetta er alveg rétt, og þetta hefði líka verið rétt, þó að Björn hefði verið settur þarna í 2 ár eða svo. En það, sem veldur hér eðlisbreytingu á þessum hlutum, er það, að hann rækir þetta embætti svona lengi settur. Og það er það, sem er úrslítaatriði í málinu. Það er ekki bara setningin í upphafi 1956, heldur seta Björns í embættinu og óaðfinnanleg ræksla hans á embættinu í tæpan áratug, sem er þess valdandi að mínu viti, að hann á aukið siðferðislegt tilkall til embættisins umfram aðra hæfa menn. Ég held, að það hafi ekki svo verið fleiri atriði í ræðum þessara hæstv. ráðh., sem ég hafi ástæðu til að fjölyrða um. Ég bið menn að fyrirgefa, hvað þetta er laust í reipunum. En hæstv. dómsmrh. hefur ekki talað aftur. Ég vil í því tilefni minna hann á, að í lok minnar ræðu í gær hafði ég uppi nokkra áskorun á hann, sem sagt þá áskorun að breyta þessari embættisveitingu sinni, svo að Alþ. þyrfti ekki að taka málið upp á öðrum grundvelli, og vildi leyfa mér, í lok minnar ræðu nú, að minna hæstv. ráðh. á þessa áskorun mína.



Herra forseti. Ég hafði ekki búizt við því, að svo mikil áherzla væri lögð á hraða afgreiðslu þess frv., sem ég hef flutt á þskj. 70 og við höfum verið áð ræða hér á hv. Alþ. tvo undanfarna daga, að ástæða þætti til að boða til framhaldsfundar í dag, að enduðum hinum venjulega fundartíma. En ef þennan áhuga hæstv. ríkisstj. og þá væntanlega fyrst og fremst þess ráðh. innan hennar, hæstv. dómsmrh., sem eðli málsins samkv. stendur aðallega í fyrirsvari gegn þeirri gagnrýni, sem hér hefur verið uppi höfð á embættisveitingunni í Hafnarfirði, má skoða sem stuðning við frv., vil ég fagna því og skal ekkert undan því kvarta að þurfa að segja hér nokkur orð til viðbótar þeirri ræðu, sem ég flutti í gær, enda þótt ég hefði gjarnan viljað geta undirbúið hana betur. En ég vil fyrir fram biðja hv, alþm. að taka viljann fyrir verkið. Í umr. um frv. þetta hafa fjórir hæstv. ráðh. talað um frv., tveir úr hvorum stjórnarflokki. Ráðh. Sjálfstfl., þeir hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh., hafa báðir fagnað í meginatriðum efni frv., og tek ég þær yfirlýsingar þeirra sem fortakslausan stuðning flokksins við efni málsins í meginatriðum. Hins vegar urðu mér það talsverð vonbrigði, - þótt ég hefði kannske varla getað búizt við öðru fyrir fram - að ráðherrar Alþfl., sem hér hafa talað, þeir hæstv. menntmrh. og hæstv. utanrrh., hafa ekki tjáð sig glöggt um frv. Hæstv. menntmrh. vék ekki einu einasta orði að því í þeirri ræðu, sem hann hélt í gær, og hæstv. utanrrh. vék að því hér áðan á þann hátt, að hann fann því ýmislegt til foráttu, þó að ekki væri í stórvægilegum atriðum, en þó mátti skilja ræðu hans þannig, að hann væri heldur andvígur samþykkt frv. sem þessa. Hæstv. forsrh. gat um það í sinni ræðu, að frv. þetta þyrfti miklu nánari athugunar við. Ég skal ekki bera á móti því, að frv. þurfi að athuga nokkuð. En ég held, að meginatriði þess séu svo ljós, að mjög langur umhugsunartími sé ekki réttlætanlegur í meðferð þess. Það er sjálfsagt, að þetta mál verði athugað gaumgæfilega í þeirri n., sem það fær og verður hv. heilbr: og félmn., þar sem ég á m.a. sæti. En ef á að setja á svið svo viðamikla athugun af hálfu hæstv. ríkisstj. á þessu máli, að útilokað megi telja, að það fái afgreiðslu á þessu þingi, þá tel ég, að þar sé verið að setja leik á sviðið, eingöngu í þeim tilgangi gert að hindra, að frv. nái samþykki á þessu þingi. Ég er fyllilega ásáttur með að athuga þær brtt., sem hv. stjórnarliðar kunna fram að færa við sjálft frv. við meðferð þess. Mér er það fyllilega ljóst, að á ýmsan hátt má e.t.v. bæta það. Það verður alltaf álitamál, hve hámarkstími setningar skuli vera langur, og það verður alltaf álitaatriði, hvort hinar almennu reglur, sem frv. felur í sér, skuli ná til allra embættismanna ríkisins eða binda það við minni hóp embættismanna, svo sem dómara. En eins og hv. alþm. sjá af frv., þá er langsennilegast, að algengasti setningartíminn, ef frv. yrði samþ., yrði tvö ár, því að að þeim árum liðnum getur sá, sem setningu hefur fengið til embættis, óskað eftir því, að staðan verði auglýst. Ég held því, að þegar af þessari ástæðu einni sé sú boðaða brtt., sem hv. þm. Ingi R. Helgason talaði um hér áðan, að hann e.t.v. flytti við frv., þ.e.a.s. að setningartími héraðsdómara mætti ekki vera nema 1-2 ár, skipti ekki miklu máli og mundi, þótt samþ. yrði, ekki hafa mikla breytingu í för með sér frá ákvæðum frv., eins og það er nú. En mig langar að gefnu tilefni vegna þeirra umr., sem hér hafa orðið, að víkja nokkrum orðum að því, sem hefur helzt fram komið og ég finn sérstaka ástæðu til þess að koma fram aths. við. Hæstv. utanrrh. talaði í upphafi þessa fundar í dag. Ýmislegt af því, sem hann sagði þá, væri að sjálfsögðu þess virði að ræða það nokkru nánar. Ég ætla þó ekki að taka nema örfá atriði, því að ég vænti þess, að fundur haldi ekki lengur áfram en til kl. 7 og þá gefist síðar, annaðhvort á morgun eða síðar, tækifæri til þess að taka það, sem ekki vinnst tími til að ræða núna. Ætla ég því að halda mér að nokkrum atriðum, sem komu fram í ræðu hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. sagði, að sér fyndist ekki rétt, að menn sættu ámæli fyrir að taka að sér ráðherraembætti, þótt þeir haldi öðru embætti lausu fyrir sig, og svo bætti hann við: „Hvort sem sá setningartími er tvö ár eða fjögur ár eða sex ár eða sjö ár.“ Um þetta er ég honum algerlega ósammála. Ég held. að flestir þeir, sem um þetta hafa talað, jafnvel þeir ræðumenn Sjálfstfl., sem komið hafa fram í þessum umr., hafi látið í það fyllilega skína, að það, sem gerir mál þetta sérstakt, sé hinn langi setningartími Björns Sveinbjörnssonar í bæjarfógeta- og sýslumannsembættið í Hafnarfirði. Frv. það, sem ég flyt og er hér til umr., gerir ráð fyrir, að setningartími geti staðið í allt að fjögur ár, ef viðkomandi settur embættismaður samþykkir það, annars aðeins tvö ár. Með þessari reglu þykist ég hafa reynt að gæta réttlætanlegra sjónarmiða bæði að því er tekur til hins setta embættismanns, embættisins sjálfs og eins þess manns, sem setningu hefur í embættið og þarf að hverfa frá því einhverra hluta vegna um tíma. Ég tel sem sagt, að það sé ekki óeðlilegt, að maður, sem t.d. velst til ráðherrastarfa, geti átt þess kost, ef hann yfirgefur embætti til þess að taka sæti á ráðherrastóli, að halda embætti sínu opnu um einhvern ákveðinn, en þó ekki allt of langan tíma. Ég hef valið 2-4 ár. Ég tel, að að þeim tíma liðnum hafi viðkomandi embættismaður, sem sezt á ráðherrastól, getað gert sér grein fyrir því í öllum meginatriðum, hvernig honum falli starfið, og honum sé vorkunnarlaust að þeim tíma liðnum að taka ákvörðun um það, hvort heldur hann ætli að halda áfram að feta pólitíska braut ráðherrans og taka þær áhættur, sem því óneitanlega eru samfara, eða hverfa aftur til síns fyrra embættis og hugsa þá væntanlega ekki um ráðherrastörf um einhvern tíma þar á eftir. Ég tel svo mikla almenna hagsmuni bundna við það, að einhver regla sé sett í þessum efnum, að þó að það kunni fyrir einstaka menn að vera sársauka blandið að yfirgefa ráðherrastól eftir fjögur ár eða taka ákvörðun eftir fjögur ár um það, hvort hann á að hverfa til fyrra embættis síns eða standa upp af ráðherrastóli, þá held ég, að hinir almennu þjóðfélagshagsmunir við að hafa reglu á þessum hlutum séu miklu stærri og réttmætara að virða þá heldur en hagsmuni, sem einstakur maður kann að eiga bundna við að fá að sitja um ótakmarkaðan tíma í ráðherrastóli, meðan hann hefur þingstyrk til þess. Ég þykist því hafa með frumvarpsflutningi mínum gætt hvors tveggja þessara atriða, bæði hagsmuna hins setta embættismanns og embættishagsmunanna sjálfra og einnig hagsmuna þess skipaða embættismanns, sem verður að hverfa úr starfi sínu um tíma. Ég get ekki heldur fallizt á þá skoðun hæstv. utanrrh., að tímalengdin skipti engu máli, af þeim ástæðum, sem ég var nú að gera grein fyrir. Þá sagði hæstv. ráðh. enn fremur: „Ef staða, sem sett er í, er auglýst eftir fjögur ár og enginn sækir um hana, hvað þá?“ Hér er að vísu um smávægilegt atriði að ræða, sem ég hygg að sé gripið til vegna þess, að haldbærari rök til hóflegrar andstöðu við frv. voru ekki fyrir hendi. Ég held nú satt að segja, að það muni ekki ýkja oft reyna á það, ef staða er auglýst, að enginn fáist til að sækja um hana. En af þessu gefna tilefni vil ég aðeins spyrja hæstv. ráðh.: Hvernig á að fara að, ef settur maður, hvort sem hann hefur gegnt embætti í fjögur ár, lengur eða skemur, vill skyndilega hætta og segir af sér og enginn fæst til að sækja um stöðuna? Ég held satt að segja, að samþykkt þessa frv. skipti engu um þetta atriði út af fyrir sig. Staðan getur verið jafnlaus fyrir það, þótt engar reglur gildi um lengd setningartímans. Það getur verið alveg jafnerfitt að fá mann til þess að sækja um stöðu, þótt þær reglur séu ekki í gildi, ef viðkomandi embættismaður, sem setningu hefur til embættisins, vill af einhverjum ástæðum gefa það embætti upp. Þess vegna tel ég, að þessi mótbára út af fyrir sig sé ákaflega léttvæg. Enn fremur sagði hæstv. ráðh.: „Með frv. þessu, ef samþykkt verður, væri e.t.v. verið að koma í veg fyrir, að menn fengjust í ráðherrastörf, og það þarf líka að líta til fleiri en hins setta.“ - Hv. þm., sem talaði á undan mér, Ingi R. Helgason, vék lítillega að þessu, og þarf ég ekki miklu við það að bæta. Ég hef satt að segja ekki miklar áhyggjur af því, að á hv. Alþingi Íslendinga fáist ekki alltaf menn til þess að setjast í ráðherrastóla, enda þótt einhverjar reglur verði settar við því, að þeir geti ekki geymt embætti opið fyrir sig óendanlega. Og það má líka segja, að sá, sem velur sér stjórnmálastörf að lífsstarfi, leggur vissulega í ákveðna áhættu, sem aldrei verður hjá komizt. Það er engin vissa fyrir því, hvorki um ráðherra né einstaka þm., að þeir hafi setu hér eins lengi og þá sjálfa lystir. Þar eigum við allir undir kjósendaláni komið, og ég hygg, að hæstv. ráðh. sé ekkert hættara í þessum efnum en okkur hv. þm. og það þurfi engar sérstakar sérreglur fyrir þá. Enn fremur sagði hæstv. ráðh.: „ Dómsmrh. hafði valdið, hann gat farið með það eins og hann vildi. Málinu er lokið, eftir að skipun hefur átt sér stað.“ Ég verð nú að segja, að það þarf mikil brjóstheilindi til þess af formanni Alþfl. um nokkuð langt árabil, ráðh. Alþfl. samfellt allt frá 1956, þegar hann ásamt Guðmundi Í. Guðmundssyni tók sæti í vinstri stjórninni svo kölluðu -  Ég verð því að segja, að mér finnst hlutur Alþfl. í þessu máli, hvernig sem hann er skoðaður, eða öllu heldur Alþýðuflokksforustunnar, - ég vil draga þar mjög glögg skil á milli, milli hennar og Alþfl: fólksins, sérstaklega í Hafnarfirði, sem nú hundruðum saman mótmælir embættisveitingunni, - aumur. Og ég held og vil taka undir það, sem hv. þm. Geir Gunnarsson sagði áðan, að það, sem fyrst og fremst knýr hæstv. ráðh. Alþfl. núna svo og blað þeirra til þess að láta í það skína, að þeir hafi verið þessari veitingu mótfallnir, sé einmitt sú andúðaralda, sem vakin hefur verið upp með þessari veitingu í Hafnarfirði, þar sem formaður Alþfl. á heima, en Hafnarfjörður hefur lengi verið, eins og menn vita, aðalvígi Alþýðuflokksins hér á landi. Ég held, að ég fari svo ekki fleiri orðum um ræðu hæstv. utanrrh., en mig langar til að víkja örfáum orðum að ræðu hæstv. menntmrh., þeirri sem hann hélt hér í gær. Að vísu var ræða sú alltorskilin, bæði mér og öðrum, sem ég hef talað við og spurt um, hvert hæstv. ráðh. hefði verið að fara með þeirri ræðu. En ég skildi hana þannig, að það væri rétt, sem ég hafði haldið fram, að við Háskóla Íslands í viðskiptadeildinni biði opin prófessorsstaða eftir hæstv. viðskmrh., þegar honum kynni að þóknast að standa upp af ráðherrastóli, en sá væri munurinn einn, eftir því sem mér skildist á ráðh., að þetta fyrirkomulag væri haft í fullu samráði við alla flokka þingsins. Mér skildist, að fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna í menntmn. beggja deilda hefðu samþ. þetta fyrirkomulag. Og svo var líka einn ljós punktur þessu til viðbótar í ræðunni, og hann var sá, að enginn þyrfti að standa upp fyrir honum úr sæti prófessors við háskólann, ef honum kynni að þóknast að fara þangað einhvern góðviðrisdaginn. Út af þessu vil ég aðeins segja þetta: Við í Framsfl. höfum athugað þá staðhæfingu hæstv. ráðh. um, að þetta væri gert í fullu samráði m.a. við okkur, og ég ætla að lofa þingheimi að heyra niðurstöðuna. Stofnun prófessorsembættis í viðskiptadeild Háskóla Íslands gerðist með þessum hætti: Fáum dögum fyrir þinglok vorið 1960 flytur ríkisstj. frv. um fjölgun prófessora í læknadeild og verkfræðideild. Frv. þetta var flutt í Nd. og afgr. þaðan án breytinga til Ed. Leitað var umsagnar háskólaráðs um frv., og barst hún til menntmn. Ed. Umsögn háskólaráðs var efnislega þannig, að það mælti með frv. og fór þess jafnframt á leit, að sú breyting yrði gerð á frv., að fjölgað yrði um einn prófessor í viðskiptadeild. Menntmn. Ed. varð því við tilmælum háskólaráðs og bar fram till. um þetta efni. Eftir að umsögn háskólaráðs barst Alþ., hélt menntmn. Ed. aðeins einn stuttan fund, þar sem þetta frv. var rætt. Í nál., umr. eða fundargerð menntmn. mun það hvergi koma fram, að frá því hafi verið skýrt á Alþ., að samband væri á milli stofnunar hins nýja prófessorsembættis í viðskiptadeild og stöðu menntmrh. við háskólann. Frv. þetta, svo breytt, kom svo aftur til Nd. Þá er málsmeðferðinni kröftuglega mótmælt, m.a. af Eysteini Jónssyni, Þórarni Þórarinssyni og Einari Olgeirssyni, og sérstaklega á það bent, að fráleitt væri að knýja fram þetta mál undir þinglok, þegar þm. hefðu ekki aðstöðu til að kynna sér, hvað raunverulega fælist f þessari lagabreytingu. Þetta tekur af öll tvímæli um það, að hér var ekki um að ræða samningsmál milli þingflokkanna eða mál. sem þeir stóðu allir að. Þvert á móti var þetta mál, sem stjórnarflokkarnir knúðu fram á stuttum tíma undir þinglok vorið 1960. Þetta eru þær upplýsingar, sem ég get flutt þingheimi eftir þá rannsókn, sem við höfum getað látið framkvæma út af fullyrðingu hæstv. ráðh. í gær um, að prófessorsstaða biði eftir honum í háskólanum, sem hann gæti setzt í, og þetta fyrirkomulag væri með fullu samþykki, að mér skildist, allra flokka. Þetta er sem sagt, því miður, rangt. Hæstv. forsrh. hélt hér ræðu áðan og var auðsjáanlega mjög mikið niðri fyrir. Hann byrjaði á því að tala um embættisveitingar framsóknarmanna og taldi þær á allan hátt forkastanlegar, og mér skildist, að síðari misgjörðir í þessum efnum mætti rekja til þeirra að einhverju leyti. Jafnframt skoraði hann á framsóknarmenn að nefna þess dæmi, að hann hefði einhvern tíma persónulega misbeitt veitingarvaldi sínu til hags fyrir skyldmenni hans. Nú skal ég játa það, að ég er því miður ekki kunnugur veitingarsögu, hvorki hans né annarra ráðh., langt aftur í tímann. Ég hef ekki lagt mig sérstaklega eftir því að kynnast þessu og get því ekkert sagt um, hvort hæstv. ráðh. hefur gert sig beran að mismunun með því að veita skyldmennum sínum embætti, og ég get vel trúað því, þangað til ég fæ að vita annað örugglega, að hér haldi hæstv. ráðh. fram sannleikanum. En pólitískur ráðh. og pólitískt veitingarvald getur misnotað aðstöðu sína og vald sitt á annan hátt en þann einan að veita skyldmennum viðkomandi ráðh. embætti. Það er líka hægt að misnota vald sitt þannig að byggja upp veldi flokks síns með því að skipa sína menn í lykilstöður þær, sem veitingarvaldið hefur til ráðstöfunar á hverjum tíma. Og í tilefni af þessari áskorun hæstv. forsrh. langar mig til þess að fara í kringum landið og athuga skipun í hin ýmsu bæjarfógeta- og sýslumannsembætti um allt landið, en ég undanskil þó Reykjavík, höfuðborgina. Ef ég byrja í mínu kjördæmi, sem mér er að sjálfsögðu kærast, og byrja á Suðurnesjum, þá er bæjarfógeti í Keflavík Alfreð Gíslason, fyrrv. alþm. og aðalforustumaður Sjálfstfl. í bæjarstjórninni í Keflavík. Í Hafnarfirði, sem bæjarfógeti í Hafnarfirði og sýslumaður í Gullbringu og Kjósarsýslu, hefur nýlega, eins og öllum hér er kunnugt, verið skipaður Einar Ingimundarson, núverandi alþm. Sjálfstfl. í Norðurl. v. Uppi í Borgarnesi situr Ásgeir Pétursson sýslumaður, sem nú á hér setu á þinginu sem varaþm. Sjálfstfl. úr Vesturlandskjördæmi. Í Stykkishólmi situr nýlega skipaður sýslumaður, Friðjón Þórðarson, varaþm. Sjálfstfl. og frambjóðandi. Í Búðardal situr Yngvi Ólafsson, sem að vísu hefur ekki mikið skipt sér af stjórnmálum, en allir, sem til hans þekkja, og þ. á.m. er ég, vita, að hann er ákveðinn Sjálfstæðisflokksmaður og ekki ólíklegt, að hann kunni innan tíðar að verða einn af forustumönnum Sjálfstfl. í Vesturl. En á það hefur ekki reynt enn þá, því að hann er skipaður fyrir aðeins nokkrum mánuðum. Á Patreksfirði situr Ásberg Sigurðsson, einn af frambjóðendum Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi og einn af framámönnum Sjálfstfl. í eina tíð í bæjarmálum á Ísafirði. Á Blönduósi situr Jón Ísberg sýslumaður, frambjóðandi Sjálfstfl. þar í eina tíð og foringi sjálfstæðismanna í A-Hún. Siglufjörður er nýlega laus, og við skulum ekki vera að spá neinu um, hver þangað fer, en með því verður fylgzt. Á Seyðisfirði situr Erlendur Björnsson bæjarfógeti og sýslumaður. Hann er einn af forustumönnum Sjálfstfl. í bæjarstjórninni á Seyðisfirði. Á Eskifirði situr Axel Tulinius sýslumaður. Hann hefur, eftir því sem ég bezt veit, verið einn af frambjóðendum sjálfstæðismanna í S-Múl. og raunar víðar, á undanförnum árum. Í Vík í Mýrdal situr tiltölulega nýskipaður sýslumaður, Einar Oddsson, ákveðinn Sjálfstfl.maður, en ég þori satt að segja ekki að fullyrða, hvort hann er einn af frambjóðendum flokksins, en hann mun vera formaður í Sjálfstæðisfélagi V-Skaft. Í Vestmannaeyjum er bæjarfógeti Freymóður Þorsteinsson, sem er ákveðinn sjálfstæðismaður. Á næstunni munu losna fljótlega bæði Akranes og kannske fleiri staðir, og verður nokkuð fróðlegt að fylgjast með því, hverjir þangað kunna að fara. En samkvæmt þessum upplestri mínum er ljóst, að af 22 bæjarfógetum og sýslumönnum í landinu eru 12 þeirra annaðhvort frambjóðendur, alþm. eða forustumenn sjálfstæðismanna í sveitarstjórnarmálefnum eða í flokksmálefnum, sitjandi á þessum stólum. Og það er áberandi, að þetta hefur gerzt á seinustu 10-20 árum. Menn skulu ekki halda, að ekki búi ákveðinn tilgangur að baki þess að raða svona niður í embættismannakerfi landsins mönnum af einum og sama stjórnmálaflokknum, og ég held, að það sé ekkert síður ámælisvert að skipa bæjarfógeta- og sýslumannsstöður með þetta að leiðarljósi en jafnvel þótt veitingarvaldið léti einhvern umsækjanda njóta skyldleika við sjálfan sig. Ég fordæmi hvort tveggja. Ég get ekki heldur fallizt á þá skoðun, sem kom fram hér áðan hjá hæstv. forsrh., að það væri eðlilegt, að dómarar stæðu í því að vera alþm. og hafa pólitíska forustu. Það er að vísu rétt, að hér í eina tíð og fyrr á árum voru lögfræðingarnir og sýslumennirnir forustumenn á Alþ. óumdeilanlega og miklu meiri forustumenn en þeir eru í dag. En aldarandinn er nú annar og breytingarnar eru orðnar miklar frá þeim tíma. Á þessum árum var hópur hinna lærðu manna tiltölulega fámennur, og var af þeirri ástæðu kannske ekki óeðlilegt að leita til hans fyrst og fremst um setu á Alþ. Nú hefur þetta breytzt, og lýðræðishugmyndirnar rista miklu dýpra í dag en þær gerðu fyrir nokkrum árum og árhundruðum. Nú er ekkert talið óeðlilegt við það, að hér sitji menn ekki einungis úr hópi hinna lærðu manna, heldur fjöldi annarra manna af öllum stéttum þjóðfélagsins. Þá sagði hæstv. forsrh., að dómarastörf væru lítill hluti af störfum héraðsdómara utan Reykjavikur. Þetta var haft uppi sem vörn við þeirri ádeilu hv. þm. Inga R. Helgasonar, að það væri óeðlilegt, að héraðsdómarar, sem ættu að dæma menn, væru samtímis að leita eftir kjörfylgi hjá þeim, ef þeir hefðu afskipti af stjórnmálum. En þó að þetta kunni að vera rétt um sum héraðsdómarastörf, er langt frá því, að þetta eigi við alls staðar. Það á t.d. engan veginn við um það embætti, sem við höfum núna verið að ræða hér í tvo daga. Dómarastörfin í sambandi við Hafnarfjarðarembættið eru mikil, og dómarastörf í sambandi við Akureyrarembættið eru mikil, og dómarastörfin á Siglufirði, Ísafirði og Seyðisfirði eru þó nokkuð mikil, þannig að þetta er breytilegt og á ekki það sama við um öll þessi embætti. Hæstv. forsrh. sagði, að það hefði ekkert verið hægara fyrir Björn Sveinbjörnsson en að koma til sín og biðja um skipun til embættisins. Það er ákaflega auðvelt að segja þetta í dag, þegar við erum að ræða um, - ja, hvað á að segja, við skulum segja leiðinlegar afleiðingar þess, að misfarið er með veitingarvaldið. En ég veit nú satt að segja ekki, hvort hæstv. ráðh. hefði nokkuð frekar skipað Björn Sveinbjörnsson í Hafnarfjarðarembættið, þótt hann hefði sótt um það á þeim tíma, þegar hann sat sem dómsmrh. í ríkisstj., heldur en sá hæstv. dómsmrh., sem nú situr þar. Enn fremur sagði hæstv. ráðh., að það kæmi ekki til mála, að setning 1956 geti bundið veitingarvaldið við skipun í embætti 1965. Þetta er dálítið athyglisvert. Þetta er að vísu skoðun, sem ég aðhyllist, en sé það rétt, sem hefur verið haldið fram og ekki mótmælt enn í dag, að hæstv. forsrh. sé höfundur Reykjavíkurbréfa Morgunblaðsins, hefur hann áður haldið fram nokkuð annarri skoðun. Það var, þegar hin margumtöluðu húsakaup ríkissjóðs af Guðmundi Í. Guðmundssyni, sem mikið var rætt um og mikið deilt um, áttu sér stað. Þá minnist ég þess, að í einu Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins var það talið hlálegt að halda því fram, að viðkomandi ráðh., sem stóð að kaupunum, hefði átt að nota vald sitt til þess að ógilda bréf, sem Hermann Jónasson átti að hafa skrifað fyrir 8 eða 9 árum. Ég held, að um þetta séu atvikin ekki mjög ólík og afstaða hæstv. forsrh. til þessara tveggja atvika sé því ekki í góðu samræmi, sé hann höfundur Reykjavíkurbréfsins. Þá vil ég að síðustu varðandi það, sem hæstv. forsrh. sagði, þar sem hann var að bera saman setningartíma ýmissa framsóknarmanna annars vegar og annarra, aðeins segja þetta: Hann fékk út, að maður fyrir Hermann Jónasson hefði verið settur í 12 ár, ef ég náði þessu rétt niður. Þetta fékk hann m.a. með því að leggja saman þau árin, sem Hermann Jónasson hafði verið lögfræðilegur ráðunautur Búnaðarbankans, sem er lítils háttar aukastarf og hann hafði ekki gegnt, meðan hann var ráðh. En það er ósambærilegt við starf eins og það, sem Guðmundur Í. Guðmundsson lét gæta fyrir sig í 10 ár suður í Hafnarfirði. Allir hljóta að sjá, að slíkur samanburður getur ekki verið sanngjarn og það þarf langt að seilast til raka til þess að nota hann. Þá vil ég gera dálítinn mismun á því, þegar borið er saman annars vegar, að einkafyrirtæki eða fyrirtæki félaga, svo sem eins og Sambandið, hafi þolað það, að Jónas Jónsson hefði frí frá störfum við Sambandið um einhvern tíma, eða Steingrímur Steinþórsson frá Búnaðarfélagi Íslands, - ég geri dálítinn mun á því, hvort atvinnuveitandinn í þessu tilfelli er einkaaðili eða félag eða ríkisvaldið, eins og var um tilfelli Guðmundar Í. Guðmundssonar. Ég sé, að það er ekki meiningin að fresta fundi, þótt sé komið fram á lögmætan matartíma, og skal ég ekkert undan því kvarta. Ég á eftir að fara hér nokkrum orðum um þann ráðh. sem kannske hefði verið eðlilegast að ég hefði byrjað á að tala um, því að formlega a.m.k. ætti sú gagnrýni, sem ég hef hér verið að tala fyrir og aðrir þm., sem gagnrýnt hafa embættisveitinguna í Hafnarfirði, að beinast að honum fyrst og fremst, en það er dómsmrh., Jóhann Hafstein. 

Við skulum koma því til skila.

Er það ekki ráðherraskylda að vera við?