Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár fer fram utandagskrárumræða um uppsagnir hjá varnarliðinu. Málshefjandi er hv. þm. Jón Gunnarsson en hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Þann 13. nóvember sl. átti ég orðræðu við hæstv. utanrrh. um atvinnuástand á Suðurnesjum og uppsagnir varnarliðsins á tæpu hundraði starfsmanna sem þá höfðu nýlega verið tilkynntar. Hæstv. utanrrh. sagðist þá ekki vilja ræða atvinnumál á Suðurnesjum undir utanríkismálum en væri tilbúinn í þá umræðu hvenær sem væri. Því erum við hér. Fyrstu fréttir af stórfelldum uppsögnum á Keflavíkurflugvelli voru þær að 90 starfsmönnum varnarliðsins yrði sagt upp störfum frá 1. nóvember. Eftir að athugasemdir voru gerðar og bent á að uppsagnir samræmdust ekki lögum um hópuppsagnir voru þær dregnar til baka til að ráðrúm gæfist til lögskipaðs samráðs við verkalýðsfélög sem hlut áttu að máli. Samráðinu er lokið og nú segir varnarliðið upp 102 starfsmönnum. Mér skilst þó að með samráðinu hafi tekist að koma annarri áferð á uppsagnirnar en áður var og að þeim starfsmönnum sem missa vinnuna verði hjálpað við atvinnuleit og til að takast á við það áfall sem það alltaf er að missa vinnuna. Framkvæmd fyrstu uppsagna var ákaflega fruntaleg og það verður að segjast að þær komu eins og þruma úr heiðskíru lofti yfir þá sem fyrir urðu. Virðulegi forseti. Ég hef áður farið yfir það fyrir hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson að þær uppsagnir sem við nú ræðum voru ekki fyrirséðar í ljósi yfirlýsinga hans og hæstv. forsrh. Þegar það var gert opinbert eftir kosningar í maí að ráðamenn í Bandaríkjunum vildu nánast loka flotastöðinni á Miðnesheiði óttuðust menn hið versta en eftir frægar bréfaskriftir og samskipti milli stjórnvalda hér og í Bandaríkjunum var það fullyrt af stjórnarherrunum að tekist hefði að koma í veg fyrir boðaðan samdrátt á Keflavíkurflugvelli. Ekki yrði dregið saman í umsvifum varnarliðsins nema að undangengnu samráði við íslensk stjórnvöld. Ekki er vitað til þess að í undanfara þeirra uppsagna sem hér um ræðir hafi farið fram tvíhliða viðræður milli þjóðanna og því er ekki óeðlilegt að upplýsinga sé leitað um stöðu mála. Við höfum heyrt þær skýringar að samdrátturinn sé tilkominn vegna minnkunar á fjárheimildum stöðvarinnar og það sé skýringin á uppsögnunum. Með öðrum orðum þurfi ekkert að ræða við íslensk stjórnvöld svo lengi sem hægt sé að kenna um fjárskorti. Hér er um skrýtna skýringu að ræða og hún gengur varla upp í því samhengi að áður en einhver samdráttur yrði þyrftu þjóðirnar a.m.k. að ræða saman. Virðulegi forseti. Það hefur verið talsvert atvinnuleysi á Suðurnesjum undanfarin missiri sem verður til þess að þessar miklu uppsagnir hjá varnarliðinu koma enn verr niður á svæðinu en ella hefði orðið. Nýjustu tölur eru þær að 341 einstaklingur sé atvinnulaus. Það hljóta allir að sjá að uppsögn yfir 100 starfsmanna í slíku atvinnuástandi er mikið áfall. Til viðbótar þessu eru uppi miklar umræður um að þessi tilkynnti samdráttur hjá varnarliðinu sé aðeins byrjun á miklu meiri niðurskurði. Heyrst hefur að hér sé einungis um að ræða 1 / 3 af fyrirhuguðum uppsögnum eða samdrætti. Engin svör hafa fengist þegar leitað hefur verið eftir. Við skiljum ekki værukærð stjórnvalda í málinu og það er algjörlega ábyrgðarlaust og óboðlegt með öllu að hafast ekkert að. Virðulegi forseti. Á Suðurnesjum býr duglegt og harðgert fólk sem hefur í gegnum tíðina bjargað sér sjálft. Það munum við eflaust gera í þetta skiptið einnig en við teljum að stjórnvöld beri ábyrgð í því máli sem upp er komið. Við gerum þá kröfu að stjórnvöld upplýsi okkur um ástand mála eins og réttast er vitað um það hverju sinni en stingi ekki höfðinu í sandinn og neiti því að upp sé komið vandamál þegar það blasir við öllum sem það vilja sjá. Stjórnvöldum ber að leita leiða í samráði við heimamenn til að minnka það högg sem þeir sem missa vinnuna verða fyrir. Samfylkingarmenn hafa sett fram tillögu í fjárlagagerðinni um að ríkinu verði heimilað að selja 15% hlut sinn í Hitaveitu Suðurnesja og skuli andvirðinu varið til uppbyggingar atvinnulífs á svæðinu. Það er von mín að sem flestir þingmenn styðji þá tillögu þegar hún kemur til atkvæða 5. desember og staðfesti þannig vilja sinn til að bregðast við í verki. Spurningar sem ég hef sent hæstv. utanrrh. eru þrjár og vonast ég til þess að fá við þeim skýr svör. 1. Var utanrrh. kunnugt um umræddar uppsagnir áður en verkalýðsfélögunum var tilkynnt um þær? Ef svo er, hvenær lágu þær upplýsingar fyrir? Eru þessar uppsagnir í beinu framhaldi af viðræðum eða samkomulagi milli íslenskra ráðherra og yfirmanna í Hvíta húsinu? 2. Er ráðherra kunnugt um frekari uppsagnir starfsmanna á næstu 12 mánuðum? Undanfarið hafa komið fram upplýsingar í fjölmiðlum um meintan verulegan samdrátt í starfsemi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli á næstu þremur árum. Er ráðherra kunnugt um þær fyrirætlanir og má vænta frekari uppsagna í tengslum við þær? 3. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að ráðist verði í sértækar aðgerðir til að efla atvinnulíf á Suðurnesjum í framhaldi af hópuppsögnum varnarliðsins?

Herra forseti. Það er alltaf mjög viðkvæmt mál og erfitt þegar fólk missir vinnuna. Það sem skiptir mestu máli í því sambandi er að menn reyni ávallt að nýta öll þau tækifæri sem bjóðast, byggja upp atvinnulíf, leita eftir nýjum tækifærum til atvinnuuppbyggingar og vera ávallt á varðbergi í því sambandi. Það er alveg ljóst að á undanförnum árum og um alllangt skeið hefur verið samdráttur á Keflavíkurflugvelli. Stjórnvöld hafa lagt á það mikla áherslu að halda þeim varnarviðbúnaði sem þar er og sá ásetningur ríkisstjórnar Íslands hefur ekki farið fram hjá neinum. Það er hins vegar alveg ljóst að það er hægt að viðhalda varnarviðbúnaði þótt einhver samdráttur verði og sparnaður sé í rekstri. Við verðum að hafa fullan skilning á því að til þess að viðhalda þeim varnarviðbúnaði sem er á Íslandi þurfum við að sýna því skilning að bandarísk stjórnvöld þurfa að spara eins og margir aðrir til þess að viðhalda nauðsynlegum varnarviðbúnaði hér á Íslandi. Því miður kemur þetta við fólk sem þar vinnur og vegna þess að mikið hefur verið gert úr því hvenær ráðuneytið vissi um tiltekna hluti, eins og það sé eitthvert aðalatriði í þessu máli, get ég vel upplýst að hinn 14. október var ráðuneytinu tilkynnt um það að fjárveitingar til flotastöðvarinnar yrðu skornar verulega niður fjárlagaárið 1. október 2003 til 30. september 2004. Á þeim tíma kom fram að deildir flotastöðvarinnar voru að leita leiða til að hagræða og skera niður kostnað. Jafnframt var tilkynnt að til uppsagna gæti komið en alls ekki ljóst hvenær til þeirra yrði gripið. Utanrrn. var síðan tilkynnt um uppsagnirnar 22. október. Þessar uppsagnir eins og hefur komið skýrt fram eru ekki í neinu samhengi við þær viðræður sem hafa átt sér stað út af varnarsamningnum, heldur einungis tilkomnar vegna niðurskurðar á fjárveitingum til reksturs flotastöðvarinnar. Um er að ræða niðurskurð hjá bækistöðvum flotans um allan heim og ekki einungis á Keflavíkurflugvelli. Þá er spurt: Er eitthvað meira fram undan? Við höfum engar upplýsingar um það og við höfum enga ástæðu til þess að ætla að svo verði. Utanrrn. hafa ekki borist neinar tilkynningar um það og engar hugmyndir um verulegan samdrátt á næstu þremur árum hafa verið kynntar stjórnvöldum. Það liggur hins vegar fyrir að það eru viðræður fram undan um varnarmátt á Íslandi og rekstur stöðvarinnar almennt og þær viðræður hafa ekki enn þá hafist. Auðvitað er þetta alvarlegt ástand og menn verða að líta til þeirra möguleika sem eru á Suðurnesjum. Það hefur verið ákveðið að tvöfalda Reykjanesbrautina og leggja Suðurstrandarveg. Með því er verið að gera allt þetta svæði að einu atvinnusvæði. Það er líka mjög mikil uppbygging á Keflavíkurflugvelli. Störfum hefur fjölgað verulega í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Það hefur verið tilkynnt um verulega aukningu hjá Flugleiðum og svo mætti lengi telja. Á næstunni eru að hefjast byggingarframkvæmdir við Flugstöð Leifs Eiríkssonar, þ.e. við norðurbygginguna, upp á fleiri hundruð milljónir, sennilega 600--700 millj. kr., til að stækka hana enda er mjög mikil aukning á Keflavíkurflugvelli í tengslum við flugið. Miklir möguleikar eru á þessu sviði. Vonandi verður af stálpípuverksmiðju þannig að það er margt í deiglunni. Að lokum vil ég nefna það að félmrn. hefur ákveðið að hefja sérstaka athugun á atvinnumálum ungs fólks, bæði langtímaatvinnuleysi og tímabundnu atvinnuleysi og hefur ákveðið að sú vinna hefjist á Suðurnesjum.

Herra forseti. Svæðisfélag Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs á Suðurnesjum hélt fund í Keflavík í gærkvöldi um stöðuna í hermálinu og atvinnumál í því ljósi. Þar komu fram miklar áhyggjur af stöðu mála hjá forustumönnum í verkalýðsfélögum, formanni Verkalýðs- og sjómannafélags Keflavíkur og formanni Verslunarmannafélags Suðurnesja, og sömuleiðis hjá sveitarstjórnarmönnum úr Sandgerði og Keflavík sem þarna voru staddir. Það sem alvarlegast er kannski er að menn óttast áframhaldandi og afleiddar uppsagnir, eins konar keðjuverkun, að verktakar og þjónustufyrirtæki segi nú upp hjá sér í kjölfar samdráttar hjá hernum sjálfum, jafnvel að atvinnuleysi geti farið í 600--700 manns í febrúar, mars, þ.e. upp undir tvöfaldast frá því sem nú er. Ég vil taka það fram að þrátt fyrir þessar dökku horfur fannst mér vera baráttuhugur í Suðurnesjamönnum og menn hafa fullan vilja til að takast á við vandann, bæði þann sem leiðir beint af samdrætti og væntanlega að lokum brottför hersins og eins þann vanda sem stafar af erfiðleikum í atvinnulífi almennt, t.d. í sjávarútvegi. Það þýðir að sjálfsögðu ekkert annað en horfast í augu við veruleikann eins og hann er. Það er tilgangslaust og siðferðilega óverjandi að berja höfðinu við steininn og reyna að ríghalda í óbreytt ástand, útgjöld til hernaðarmála sem engin rök standa lengur til í Keflavík. Það er eðlileg krafa heimamanna og allra sem áhuga hafa á málinu að þau komist í einhvern farveg og mig undrar að t.d. skuli ekki vera starfandi einhver samráðsnefnd heimamanna og stjórnvalda við þessar aðstæður þar sem menn gætu borið saman bækur sínar, heimamenn fengju aðgang að upplýsingum og málin yrðu rædd og krufin til mergjar. Og ég fer fram á það að utanrrn. standi betur að málum hvað varðar samráð og upplýsingagjöf við heimamenn í þessum efnum en það hefur bersýnilega gert hingað til.

Hæstv. forseti. Allt frá því að bandarísk stjórnvöld tilkynntu íslenskum stjórnvöldum um þá fyrirætlun sína að draga herlið sitt til baka frá Íslandi sl. vor hefur utanrmn. fylgst grannt með gangi mála eins og lög gera ráð fyrir enda var um meiri háttar utanríkismál að ræða. Nefndin hefur rætt málið ítarlega og veitt ríkisstjórninni þann pólitíska stuðning sem hún hefur þurft við framgang málsins. Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna og vinsamleg samskipti Íslands og Bandaríkjanna eru og hafa verið einn af hornsteinum íslenskrar utanríkismálastefnu. Hæstv. forseti. Málshefjandi ýjar að því að uppsagnir varnarliðsins tengist hugmyndum bandarískra stjórnvalda um breytingu á varnarsamstarfinu. Við þurfum að hafa það alveg á hreinu að öryggis- og varnarmál Íslands og samningur okkar við Bandaríkin eru alveg óskyld atvinnumálum á Íslandi. Við megum alls ekki blanda þessum óskyldu hlutum saman. Að sjálfsögðu verður að viðurkennast að varnarliðið er stór atvinnurekandi á Suðurnesjum og hefur verið það um áratuga skeið. Það þarf þó ekki að koma á óvart að varnarliðið þurfi eins og aðrir að bregðast við breyttum aðstæðum og niðurskurði í fjárveitingum. Það gildir hið sama um Suðurnes og önnur svæði á landinu að ef stór atvinnurekandi dregur saman seglin hefur það töluverð áhrif á efnahagslífið á svæðinu og við því verðum við að bregðast á hverjum tíma með jákvæðum aðgerðum. Hæstv. utanrrh. lýsti því hér áðan að uppi væru áform í þessa veru og að miklir möguleikar væru í stöðunni. Aðalatriðið er þó að á meðan niðurskurður á fjárveitingum til varnarliðsins raskar ekki öryggishagsmunum Íslands og þeim lágmarkskröfum sem íslensk stjórnvöld gera til landvarna á grundvelli gildandi varnarsamnings geta stjórnvöld því miður ekki mikið aðhafst. Á hinn bóginn eru áhyggjur manna af atvinnumálum á Suðurnesjum mjög skiljanlegar og því full ástæða til þess að fylgjast með þróun mála á þessu svæði og bregðast við eins og áður sagði með jákvæðum aðgerðum.

Virðulegi forseti. Á Suðurnesjum er nú 341 maður á atvinnuleysisskrá. Um 100 manns eru að fá uppsagnarbréf þessa dagana frá varnarliðinu. Þingmenn í Suðurk. fengu nú í vikunni bréf frá framkvæmdastjóra svæðismiðlunar Suðurnesja þar sem bent var á að vegna fjárskorts til Fjölbrautaskóla Suðurnesja megi ætla að 150--200 nemendur flosni upp úr námi og bætist í hóp atvinnulausra á svæðinu. Þjónustufyrirtæki við varnarliðið reikna öll með því að þurfa að fækka starfsfólki á næstunni. Starfsmenn varnarliðsins, sem eru nú um 800 eftir, búa við mikið óöryggi um framtíð sína hjá hernum. Á Suðurnesjum er stór hópur manna sem ekki hefur neinn kjarasamning. Það á við sjómenn á bátum undir 12 tonnum. Ætla má að um sé að ræða 100 manns til sjós og svipaðan fjölda fólks í beitningu og uppstokkun. Þetta fólk býr við það að hafa engan kjarasamning, eins og áður sagði, ekki fasta kauptryggingu, engan uppsagnarfrest og oft þurfa þessir einstaklingar að slysatryggja sig sjálfir. Staða þessa fólks er með þeim hætti að hæstv. félmrh. ætti að skoða þessi mál strax. Samkvæmt vinnulöggjöfinni eiga allir launþegar að hafa kjarasamninga, annað er ólöglegt. Fjöldi fólks á atvinnuleysiskrá segir ekki allt. Virðulegi forseti. Hvenær er þörf á því að endurskoða byggðaáætlun fyrir Suðurnes ef ekki nú? Tilefni þess að ég minnist á byggðaáætlun er fyrirspurn hv. þm. Brynju Magnúsdóttur til hæstv. byggðamálaráðherra Valgerðar Sverrisdóttur þar sem fram kom í svari byggðamálaráðherra að stjórnvöld teldu ekki neina ástæðu til að endurskoða byggðaáætlun á Suðurnesjum. Sértækra aðgerða er hins vegar þörf á Suðurnesjum. Ef vel ætti að vera þyrftum við 10--12 þús. tonna þorskígildiskvóta á svæðið til næstu fjögurra ára og við þyrftum 4--5 milljarða í aðra atvinnuuppbyggingu á svæðinu, í ferðaþjónustu, ýmiss konar iðnað og síðast en ekki síst til að styrkja undirstöðu þeirra fyrirtækja sem fyrir eru á svæðinu svo að þau megi vaxa og dafna.

Virðulegi forseti. Nú í svartasta skammdeginu horfast margir starfsmenn varnarliðsins í augu við þá staðreynd að missa vinnuna. Þó eru aðeins fáeinir mánuðir síðan ríkisstjórnin sagði við þetta sama fólk að örvænta ekki þar sem engar breytingar væru fram undan hjá hernum. Samkomulag við bandarísk stjórnvöld hefði náðst um málefni herstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli og engar einhliða ákvarðanir af hálfu Bandaríkjanna yrðu teknar. Þegar staðreyndir uppsagna blasa við segist ráðherra hafa búist við þessu en því hélt hann vandlega leyndu fyrir þjóðinni, ekki síst þeim sem byggja atvinnu sína á stöðu mála á Keflavíkurflugvelli. Suðurnesjamenn spyrja: Hvað er næst á dagskrá? Er þetta aðeins fyrsta skrefið? Verða áframhaldandi uppsagnir staðreynd á næstu mánuðum eða missirum? Veit hæstv. ráðherra um frekari samdrátt? Ég spyr eins og Suðurnesjamenn og þjóðin öll: Hvaða lausnir eru stjórnvöld með í handraðanum varðandi atvinnumál á svæðinu? Hvaða mótvægisaðgerða verður nú gripið til þegar kreppir að? Hvernig ber til að mynda að skilja hirðuleysi stjórnvalda við ítrekaðri beiðni sveitarstjórna á Suðurnesjum um viðræður til lausna? Ráðherrann segist ekki vilja blanda saman varnarmálum og atvinnumálum. Gott og vel. Hvað sem því líður stendur eftir spurningin sem brennur á 900 starfsmönnum varnarliðsins og hundruðum einstaklinga sem sinnt hafa þjónustu við varnarliðið áratugum saman. Og henni verður ráðherrann og ríkisstjórnin að svara. Hvernig á allt þetta fólk að snúa sér í því að afla sér atvinnu sér og sínum til framfærslu? Mér finnst eiginlega vera komið að svardögum, hæstv. utanrrh.

Herra forseti. Sá samdráttur sem er fram undan í starfsemi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli mun fyrst og fremst bitna á atvinnuástandinu á Suðurnesjum og þess vegna er mjög brýnt að huga að því með hvaða hætti sé unnt að stuðla að atvinnuuppbyggingu á þessu þriðja stærsta þéttbýlissvæði landsins. Þessi samdráttur er bein afleiðing þess að Bandaríkjaher er að skera niður starfsemi sína í herstöðvum um allan heim. Sá niðurskurður er mjög umfangsmikill og á annars vegar rætur að rekja til stöðu ríkisfjármála í Bandaríkjunum og hins vegar til mikils kostnaðar Bandaríkjahers vegna stríðsins í Írak og Afganistan. Það er hins vegar fráleitt og ósmekklegt, herra forseti, og ekki sæmandi að tengja þennan niðurskurð við stöðu í viðræðum Íslendinga og Bandaríkjamanna um framkvæmd varnarsamnings þjóðanna eins og hv. þm. Jón Gunnarsson hefur gert. Ekkert slíkt orsakasamhengi er hér á ferð og ég staðhæfi að þeir sem láta það í veðri vaka eru annaðhvort að tala gegn betri vitund eða hafa ekki unnið heimavinnuna sína. Herra forseti. Sem betur fer er margt á döfinni í atvinnumálum á Suðurnesjum. Á næstu mánuðum skýrist hvort reist verður stálpípuverksmiðja sem getur veitt 200 manns atvinnu og það eru einnig mikil umsvif fyrirsjáanleg á Suðurnesjum vegna nýrrar orkuöflunar Hitaveitu Suðurnesja og tvöföldunar Reykjanesbrautar en þær framkvæmdir munu hafa mjög jákvæð áhrif á atvinnuástandið á svæðinu. Einnig er ljóst að áform Flugleiða um fjölgun áfangastaða og rekstur nýrra flugvéla munu hafa í för með sér mikla fjölgun starfa á þessu svæði. Herra forseti. Það ríður á að stjórnmálamenn haldi ró sinni og forðist upphlaup og stóryrði sem eru til þess eins fallin að valda tortryggni og óöryggi og ég tel að þeir stjórnmálamenn sem vilja stuðla að atvinnuuppbyggingu eigi að taka höndum saman og nýta þau atvinnutækifæri sem eru til staðar og leita nýrra tækifæra í þágu samfélagsins á Suðurnesjum.

Herra forseti. ,,Maddamamma, Maddamamma, þú verður að horfast í augu við raunveruleikann,`` sagði nornin við Möddumömmu í ævintýrinu um Skilaboðaskjóðuna. Það sama hafa herstöðvaandstæðingar sagt við íslensk stjórnvöld um árabil. Allir herstöðvaandstæðingar hafa sagt að hér þurfi að horfast í augu við raunveruleikann og það sé og hafi verið fásinna af íslenskum stjórnvöldum að byggja atvinnustarfsemi á Suðurnesjum í svo ríkum mæli sem raun ber vitni á þessum erlenda her sem hefur setið án tilefnis í landinu allt of lengi. Herstöðvaandstæðingar hafa ævinlega hvatt stjórnvöld til að efla atvinnulíf á Suðurnesjum, leyfa því að þroskast og dafna á sínum eigin forsendum á sinn einstaka hátt. En það hefur bara ekkert verið gert með það. Virðulegur forseti. Nú standa íslensk stjórnvöld frammi fyrir eigin afglöpum í þessu máli. Herinn er á heimleið og þau eru hálflúpuleg, vægast sagt. Ég tel að við eigum að líta á þetta sem frjótt tækifæri til þess að skapa nú nýtt og gefandi atvinnulíf á Suðurnesjum og hefjast handa strax. Í því sambandi fagna ég þeirri yfirlýsingu sem hæstv. utanrrh. gaf áðan um að það eigi að fara í athugun á atvinnumálum ungs fólks og það skuli eiga að byrja á Suðurnesjum. Það er auðvitað í hugmyndum og krafti unga fólksins á svæðinu sem tækifærin liggja og þar eigum við að leita og þess vegna fagna ég sérstaklega þessari yfirlýsingu hæstv. utanrrh. Jafnframt vil ég ítreka þá ósk sem kom fram í máli hv. formanns Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að það verður að hafa samráð við fólkið og það verður að hafa þann samráðsvettvang opinn og formlegan og það þarf að koma honum á eigi síðar en strax.

Hæstv. forseti. Uppsagnir hjá varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli eru alvarleg tíðindi fyrir atvinnumál á Suðurnesjum. Þó eru þau alvarlegri fyrir þá einstaklinga og fjölskyldur þeirra sem verða fyrir þessum ákvörðunum. Hjá varnarliðinu hafa starfað um 900 Íslendingar og líklega hafa um 800--900 aðrir Íslendingar atvinnu af því að sinna þjónustu kringum varnarliðið. Uppsagnir 100 starfsmanna eru því ríflega 10% af þeim mannafla sem ráðinn er til starfa en sennilega nær 5% af heildarfjöldanum. Í þessari umræðu sem snýst fyrst og fremst um atvinnumál verðum við að gera skýran greinarmun á öryggis- og varnarmálum Íslands. Staða varnarsamningsins hefur verið til umræðu milli Íslands og Bandaríkjanna og engar ákvarðanir hafa verið teknar um breytingar hvað varnarmál okkar snertir. Ég held að það liggi því alveg ljóst fyrir að ekkert samhengi er á milli viðræðna um varnarsamstarfið og þeirra uppsagna sem nú standa fyrir dyrum. Hæstv. forseti. Við getum þó ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að varnarliðið hefur verið mjög fyrirferðarmikill atvinnurekandi á Suðurnesjum í áratugi. Starfsemi þess hefur bæði verið umsvifamikil og mannfrek. Þegar svo stór atvinnurekandi segir upp 10% af vinnuafli sínu hefur það áhrif fyrir sveitarféögin, á því leikur ekki nokkur vafi. Ég tel að atvinnurekandi af þessari stærðargráðu beri nokkra ábyrgð og raunar þjóðfélagið allt þar sem þessi starfsemi hefur verið tengd öryggismálum landsins alls. Uppbygging varnarliðsins í Keflavík hefur í raun krafist þess að fólk sé til staðar og þjónustu. Uppbygging verður í nærliggjandi sveitarfélögum. Þjónusta byggist upp í kringum starfsemina og réttmætar væntingar verða til hjá fólkinu. Þrátt fyrir þetta áfall megum við samt ekki gleyma því að á Suðurnesjum er mikil uppbygging og gott samfélag. Þetta er svæði sem á mikla framtíð fyrir sér. Það sér hver maður sem heimsækir Reykjanesbæ í dag. Þar eru miklar framkvæmdir, verið er að fegra umhverfið og kraftur er á svæðinu.

Virðulegi forseti. Það alvarlega ástand í atvinnumálum sem blasir við á Suðurnesjunum út af uppsögnum og samdrætti hjá varnarliðinu er fullkomlega á ábyrgð stjórnvalda vegna aðgerðaleysis. Það verður að grípa til sérstakra aðgerða til að efla atvinnulíf Suðurnesjanna og bregðast við þessari þróun, eins og fram kom í máli málshefjanda, hv. þm. Jóns Gunnarssonar. Það var að sama skapi dapurlegt að hlýða á hæstv. utanrrh. um að ekki ætti að grípa til sértækra aðgerða til að bregðast við þeim uppsögnum og samdrætti sem við blasir í atvinnulífi Suðurnesja. Þá vekur svar hæstv. iðnrh. við fyrirspurn Brynju Magnúsdóttur, varaþingmanns Samf., um endurskoðun byggðaáætlunar vegna stöðu mála, sérstaka athygli. Í svarinu kemur fram að ekki á að endurskoða byggðaáætlunina og er það með ólíkindum í ljósi stöðunnar og er ekkert annað en bylmingshögg fyrir byggðarlagið í þeirri stöðu sem nú er uppi. Alvarlegast af öllu er hins vegar sú spurning hvort blekkingum hafi verið beitt í aðdraganda kosninganna sl. vor til að koma í veg fyrir að aðgerðaleysið á Suðurnesjum í atvinnumálum yrði stjórnarflokkunum fótakefli í kosningunum. Það verður að skýra það fortakslaust út þannig að það sé engum vafa undirorpið hvort um blekkingar hafi verið að ræða. Vissu forustumenn stjórnarflokkanna virkilega ekki sl. vor hvað vofði yfir Suðurnesjunum og hverjar fyrirætlanir Bandaríkjamanna væru? Annað sem skiptir miklu máli í þessu öllu saman er hvaða fyrirætlanir eru uppi um nýtingu á því íbúðarhúsnæði sem liggur eftir varnarliðið ef um frekari fækkun verður að ræða. Þar er um að ræða íbúðarhúsnæði fyrir þúsundir manna og áhrif þess á fasteignamarkaðinn á Suðurnesjunum eru augljós ef þær kæmu fyrirvaralítið inn á markaðinn. Fasteignaverð mundi hrynja. Því væri fróðlegt að heyra viðhorf hæstv. utanrrh. til þess hvernig best væri að nýta þetta húsnæði til hagsbóta fyrir byggðina.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið þátt í umræðunni um þetta mikilvæga mál. Einnig vil ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin þó að ég hefði gert mér vonir um að þau yrðu ákveðnari og að í þeim mundu felast einhver skilaboð til íbúa á Suðurnesjum. Í máli hæstv. utanrrh. kemur fram að ekki sé von á sértækum aðgerðum vegna þess ástands sem við blasir á Suðurnesjum og er það miður vegna þess að við sem búum þarna gerum okkur grein fyrir ástandinu eins og það er núna. Það er verulega hávær orðrómur uppi um að það muni verða þarna meiri niðurskurður en nú hefur orðið og við þurfum svör. Utanrrn. þarf að ganga núna eftir því að við fáum ákveðin svör með þetta: Er um það að ræða að í pípunum þarna sé meiri niðurskurður en opinberlega hefur verið skýrt frá? Einnig geri ég mér vonir um að hæstv. utanrrh. og jafnframt hæstv. forsrh. ræði núna við sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum sem óskað hafa eftir viðræðum um ástandið eins og það er. Það er í raun alveg með eindæmum að þessir hæstv. ráðherrar skuli ekki hafa brugðist við og orðið við þessum sjálfsögðu kröfum um viðræður um ástandið. Hv. þm. Jónína Bjartmarz sagði að ekki væri hægt að tengja saman það sem væri að gerast núna uppi á flugvelli við viðræður þjóðanna um varnarsamninginn. Felst þá ekki það í þeim orðum að ef Bandaríkjamenn ákveða einhliða að spara, og spara alveg niður í það að eyða núll krónum í herstöðina, geti þeir lokað henni og farið? Það getur einfaldlega ekki gengið upp að tala svona. Ég vona að þótt ekki hafi komið nein ákveðin svör hleypi umræðan hér frekari umræðu af stað í þjóðfélaginu því að það er full nauðsyn á henni.

Herra forseti. Í umræðunni hefur mikið verið talað um ábyrgð stjórnvalda, þetta væri allt ábyrgð stjórnvalda. Það hefur verið talað um blekkingar, það hefur verið talað um aðgerðaleysi, það hefur verið talað um værukærð, það hefur verið talað um afskiptaleysi. Hvaða flokkar eru að halda þessu fram? Annars vegar Samf. sem þurfti að auglýsa það sérstaklega í síðustu kosningum að þau vildu ekki að herinn færi. Af hverju þurftu þau að auglýsa það sérstaklega?  Það er ýmislegt gott að gerast á þessu svæði. Ég minni á flugvöllinn. Ég minni á uppbyggingu flugstöðvarinnar. Það hefur ekki alltaf verið samstaða um þau mál hér á hv. Alþingi. Ég minni á viðræðurnar við Bandaríkjamenn sem skipta miklu máli og ég vænti þess að Alþingi standi saman um það að við reynum að fá niðurstöðu í það sem fyrst. Þar er ekki hægt að ásaka stjórnvöld um værukærð. Það er heldur ekki hægt að ásaka utanrrn. fyrir að ekki hafi verið fullt samráð við verkalýðshreyfinguna á Suðurnesjum. Við höfum beitt okkur fyrir því að fá varnarliðið til þess að fara að lögum sem það gerði ekki og það var ekki síst utanrrn. sem gerði það.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hluta utanrmn. sem er að finna á þskj. 366. Þetta er um mál nr. 249, till. til þál. um staðfestingu sjö viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild Búlgaríu, Eistlands, Lettlands, Litháens, Rúmeníu, Slóvakíu og Slóveníu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta sjö viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn frá 4. apríl 1949 um aðild lýðveldisins Búlgaríu, lýðveldisins Eistlands, lýðveldisins Lettlands, lýðveldisins Litháens, Rúmeníu, lýðveldisins Slóvakíu og lýðveldisins Slóveníu sem gerðir voru í Brussel 26. mars sl. Eftir stækkun bandalagsins fjölgar aðildarríkjunum úr 19 í 26. Samkvæmt ákvæðum samninganna öðlast þeir fyrst gildi þegar öll aðildarríki NATO hafa staðfest þá og tilkynnt vörsluaðila viðbótarsamninganna um staðfestinguna en Bandaríkin eru vörsluaðili NATO-samningsins. Nefndin fékk á sinn fund Sturlu Sigurjónsson, skrifstofustjóra í utanrrn., til að fara yfir málið. Þá sendi utanrrn. nefndinni nánari upplýsingar um pólitískar og hernaðarlegar kröfur sem gerðar verða til nýrra aðildarríkja bandalagsins. Samkvæmt nýjustu upplýsingum sem ég hef eiga einungis sex ríki eftir að fullgilda samningana en auk Íslands eru það Belgía, Frakkland, Holland, Spánn og Portúgal. Eftir að öll ríkin hafa tilkynnt vörsluaðila um fullgildinguna verður umsóknarríkjunum boðið að gerast aðilar að NATO. Ég tel mikilvægt fyrir Ísland að við getum tilkynnt vörsluaðilum fullgildinguna sem fyrst. Flest ríkin fullgiltu samningana í vor eða snemma sumars. Það er aldrei gott til afspurnar að vera síðastur. Íslensk stjórnvöld hafa ávallt stutt stækkun Atlantshafsbandalagsins og sú stækkun sem nú er að koma til framkvæmda er sú umfangsmesta í sögu bandalagsins. Stækkun NATO er fyrst og fremst til að tryggja stöðugleika og öryggi í Evrópu. Ísland hefur ávallt stutt sérstaklega við bakið á Eystrasaltsríkjunum og nú hafa þau brotist til sjálfstæðis og langþráð markmið þeirra er að verða að veruleika, aðild að Atlantshafsbandalaginu. Þau eru einnig væntanlegir aðilar að Evrópusambandinu og verða þar með EES-ríki en í samtölum milli formanna utanrmn. þessara ríkja og Norðurlandanna hefur m.a. komið fram að þau leggja höfuðáherslu á aðild að Atlantshafsbandalaginu og aðild að Evrópusambandinu kemur þá næst á eftir. Hæstv. forseti. Þetta undirstrikar mikilvægi NATO sem bandalags sjálfstæðra ríkja sem vilja tryggja frið og öryggi í heiminum. Atburðirnir þann 11. september 2001 hafa einnig sýnt hversu mikilvægt það er að sem flest ríki starfi saman að öryggis- og varnarmálum. Nánara samstarf NATO og Rússlands innan NATO/Rússlands-ráðsins skiptir verulegu máli og sýnir að hægt er að ná verulegum árangri innan alþjóðastofnana. Nýju aðildarríkin verða að uppfylla ákveðnar kröfur til að geta orðið aðilar og hefur verið unnið eftir sérstakri aðgerðaáætlun. Rík áhersla hefur verið lögð á pólitískar, efnahagslegar og hernaðarlegar umbætur. Þannig hefur undirbúningur þeirra að NATO-aðild ýtt undir pólitískar og efnahagslegar framfarir heima fyrir. Pólitísk markmið eru fyrst og fremst barátta gegn glæpum og spillingu. Ríkin þurfa m.a. að tryggja að stofnanir þeirra hafi burði til að framfylgja réttarreglum sem settar hafa verið til að taka á glæpastarfsemi og spillingu. Í efnahagslegu tilliti þurfa ríkin að halda áfram að auka frjálsræði og stöðugleika í efnahagsmálum en þau þurfa vissulega einnig að leggja fram til eigin varna. Í því sambandi er þó lögð áhersla á að efling varnarviðbúnaðar kippi ekki fótunum undan efnahagslegum umbótum. Ríkin sjálf verða að meta hvaða bolmagn þau hafa til að auka framlög til hermála. Um hernaðarleg markmið þurfa ríkin fyrst og fremst að tryggja að engin lagaleg vandkvæði séu á þátttöku í hugsanlegum hernaðaraðgerðum á vegum bandalagsins. Þá þurfa ríkin að endurskipuleggja og aðlaga heri sína í samræmi við markmið og kröfur NATO. Höfuðáhersla er á að samskipti, fjarskipti, þjálfun og samhæfing sé þannig að herafli og búnaður aðildarríkjanna nýtist bandalaginu. Um fjárhagsleg markmið er það að segja að flest ríkin hafa sjálf ákveðið að verja 1,7--2% af þjóðarframleiðslu til hermála árlega en það er í samræmi við útgjöld annarra aðildarríkja. Hæstv. forseti. Aðlögun nýju aðildarríkjanna er langtímaverkefni, það er ljóst. En við bjóðum þau velkomin til samstarfs innan NATO og óskum þeim jafnframt til hamingju með þann árangur sem þau hafa náð heima fyrir og á alþjóðavettvangi. Mikil samstaða var um málið í nefndinni en einn nefndarmanna, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, skilar séráliti. Meiri hluti utanrmn. leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nál. skrifa hv. þm. Sólveig Pétursdóttir, formaður, Jónína Bjartmarz, Drífa Hjartardóttir, Rannveig Guðmundsdóttir og Guðlaugur Þór Þórðarson.

Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta utanrmn. Hann skipar sá sem hér talar. Ég er þeirrar skoðunar, hef lengi verið og hef frekar styrkst í henni heldur en hitt, að það hafi verið mikil söguleg mistök í kjölfar hinna miklu og stóru stjórnmálaatburða í Evrópu á 9. áratugnum sem náði hámarki um 1990 að nota þá ekki það sögulega tækifæri sem skapaðist til að sameina alla Evrópu í öryggismálum. Sú skoðun var mjög almenn að í kjölfar þess að Varsjárbandalagið liðaðist sundur lægi beinast við að leggja niður Atlantshafsbandalagið, tilgangi þess væri þar með augljóslega lokið og vinna ætti að því að sameina öll Evrópuríki, ekki bara sum þeirra, í öryggismálum, t.d. með því að styrkja stofnunina um öryggi og samvinnu í Evrópu, og skapast hefðu --- sem sannanlega var --- einstæðar aðstæður til þess að sameina alla Evrópu á nýjan leik. Vonir manna um friðvænlegri heim flugu hátt á þessum tíma og voru auðvitað ekki bara bundnar Evrópu heldur heiminum öllum og menn trúðu því margir að nú væri lag til þess að setja kraft í gerð hinna stóru friðar- og afvopnunarsamninga sem víða hafði verið unnið að, ljúka t.d. samningnum um jarðsprengjur sem hefur sem betur fer að nokkru leyti tekist, framlengja samninginn um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna, bjarga samningnum sem heftir vígvæðingu geimsins, ABM-samningnum, og þar fram eftir götunum. En því miður tóku málin aðra stefnu. Bandaríkjamenn ákváðu að blása lífi í NATO á nýjan leik og hafa unnið gegn því að Evrópuþjóðir sameinuðust um öryggismál sín, hafa augljóslega talið sér henta að laga frekar NATO að sínum vilja við nýjar aðstæður. Þeir sögðu upp samningnum um bann við vígbúnaði geimsins, ABM-samningnum, sem þeir höfðu reyndar þegar gert atlögur að. Svo snemma sem í viðræðum Reagans og Gorbatsjovs í Reykjavík bar það mál á góma. Og þannig hefur það gerst, herra forseti, að við sitjum uppi með gamla hernaðarbandalagið NATO með óbreytta hugmyndafræði að baki hvað það varðar að áskilja sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum en breytt að því leyti sem Bandaríkjamönnum hentaði að NATO áskilur sér rétt til þess að láta til sín taka utan landsvæða aðildarríkjanna og hefur reyndar gert það samanber ábyrgð NATO á átökunum í Júgóslavíu. Fyrstu áformin um stækkun NATO sem urðu síðan að veruleika með inntöku þriggja ríkja, Póllands, Tékklands og Ungverjalands, gáfu strax tóninn í þessum efnum. Þau ríki voru valin úr sem þróuðust voru í mið- eða austanverðri Evrópu sem í raun og veru höfðu, ef þannig er talað, minnsta þörf fyrir stuðning til að koma öryggismálum sínum í skikkanlegt form og þó kannski miklu frekar til að byggja upp innviði samfélaganna þannig að þau kæmust áfram á þróunarbraut. Það er í mínum huga enginn vafi að þarna glataðist sögulegt tækifæri og það hefur því miður farið svo að þær svæðis- og alþjóðastofnanir sem menn bundu vonir við að fengju aukið hlutverk og yrðu styrktar í tengslum við þessar miklu breytingar í hinu pólitíska landslagi hafa veikst. Og stofnunin um öryggi og samvinnu í Evrópu er engan veginn sú sem henni var af frumkvöðlunum ætlað að vera. Hún gegnir að vísu veigamiklu hlutverki og skiptir miklu máli í sambandi við það að styðja lýðræðisþróun, fylgjast með kosningum og tryggja mannréttindi en hefur ekki fengið það hlutverk hvað varðar sjálfa öryggisgæsluna --- það er spurning hvort ég get gert eitthvað fyrir menn í hliðarsal, forseti. Má ekki færa þeim kaffi, kannski? --- sem henni var ætlað. Auðvitað hafa miklar umræður orðið um öryggismál og spurningar sem tengjast því með hvaða hætti væri hægt að vinna að því verkefni að tryggja frið og stöðugleika í heiminum eins og alltaf er. Öyggishugtakið hefur breyst, það hefur dýpkað og breikkað og menn gera sér betur grein fyrir því en áður að kaldastríðshugmyndafræðin sem skilgreindi öryggi fyrst og fremst sem spurningu um hernaðarstyrk, möguleika til þess að heyja styrjaldir, er auðvitað ónothæf vegna þess að þær ógnir sem að fólki steðja í dag eru af öðrum toga ekki síður og það er kannski meira verkefni að tryggja frið og stöðugleika, koma í veg fyrir innanríkisátök, borgarastyrjaldir, deilur milli þjóðarbrota og átök af trúarlegum ástæðum. Öryggi manna stafar einnig ógn af umhverfismálum sem eru í ólestri og öðru í þeim dúr. Engu að síður miðar sorglega lítið og í raun og veru ekkert í því að alþjóðasamfélagið beiti auknum kröftum í fyrirbyggjandi og uppbyggilegar aðgerðir til að tryggja frið og stöðugleika. Útgjöld til hermála eru meiri en nokkru sinni í sögunni. Heildarútgjöld heimsins til hermála eru um þessar mundir, einmitt þessa mánuðina, að fara yfir 1.000 milljarða bandaríkjadali. Ég veit ekki hvort menn ná þessari tölu en staðreyndin er engu að síður sú að heildarútgjöld heimsins til hermála, vígbúnaðarmála, eru að fara yfir 1.000 milljarða bandaríkjadala markið þessa mánuðina eða þessi missirin. Það miðar sáralítið og sums staðar ekki neitt í því að auka frekar framlög til uppbyggingar, til þess að útrýma fátækt, til þess að styrkja lýðræði og koma á betra ástandi á þeim svæðum heimsins sem eru uppspretta átaka og ógna öryggi. Það er helst á norrænum vettvangi sem hugsunin um friðsamlegar og fyrirbyggjandi aðgerðir í þessu skyni hefur fengið hljómgrunn. Þar hefur verið talsvert með það unnið að menn ætli að reyna að færa fjármuni til, draga úr vígbúnaði og auka þess í stað friðsamlega, borgaralega og fyrirbyggjandi uppbyggingu sem augljóslega er vænlegasta og kannski má segja eina leiðin til þess að menn geti borið einhverjar vonir í brjósti um friðvænlegri framtíð. Það er umhugsunarefni að trú manna á stálið og vígvæðinguna virðist ekkert minnka hversu glatt sem ófriðarbálið logar vítt og breitt um heimsbyggðina, heldur er bara gefið í og Bandaríkjamenn auka útgjöld til hermála og krefjast þess að samstarfsþjóðir þeirra geri það einnig. Rétt tæpa 400 milljarða dollara fór Rumsfeld fram á við fjárlagagerðina í Bandaríkjunum nú á dögunum til varnarmálaráðuneytisins og eru þó ekki taldar með aukafjárveitingarnar vegna Íraksstríðsins. Þær voru, ef ég man rétt, upp á eitthvað rúmlega 70 milljarða dollara. Svona óheyrilegar eru þessar tölur og hergagnaiðnaðurinn í heiminum veltir meiru en nokkru sinni fyrr. Að mínu mati er einn meginágalli stækkunar NATO sá að gerðar eru kröfur um að hin nýju aðildarríki verji miklum fjárhæðum til fjárfestinga í margs konar búnaði og til að endurnýja herafla sinn. Ég óskaði eftir upplýsingum frá utanrmn. um þetta mál og fékk þaðan bréf, þetta blað. Formaður utanrmn. vitnaði hróðug til þess áðan, hv. þm. Sólveig Pétursdóttir, 5. þm. Reykv. s. Nú ætla ég ekkert að hafa hörð orð um þetta bréf. Það er ákaflega kurteisislegt og í því er hin opinbera fjölmiðlavæna útgáfa Atlantshafsbandalagsins um hvað þetta snúist. Í raun og veru er þetta alls ekkert um hernað samkvæmt þessu bréfi, þessari opinberu útgáfu. Það er eiginlega mannréttinda- og lýðræðisást sem drífur menn áfram. Þetta er sem sagt um pólitísk og efnahagsleg markmið að vísu. Það á að styðja lýðræðið og fleira í þeim dúr, koma í veg fyrir spillingu. Allt er það göfugt. Efnahagsleg markmið eru þarna og að auka frjálsræði. Já, það er einhver smánýfrjálshyggja með í þessu. Svo kemur að hernaðarlegu markmiðunum, þau séu aðallega lagalegs eðlis, tryggja að það séu engin lagaleg vandkvæði á því að viðkomandi ríki taki þátt í sameiginlegum hernaðaraðgerðum, geti væntanlega, á mannamáli talað, uppfyllt 5. gr. NATO-stofnsáttmálans um hina gagnkvæmu varnarábyrgð. Jú, að vísu að fram fari endurskipulagning og aðlögun á herafla þeirra í samræmi við liðsaflamarkmið og öryggisstefnu bandalagsins, segir þarna. Hvað varðar fjárhagslegu markmiðin eigi þau alls ekki að ganga of nærri sér í þessum útgjöldum. Síðan lýkur bréfinu á klausu sem má kannski lesa upp, með leyfi forseta, og kann að vera að nokkru leyti sprottin af umræðum sem urðu í utanrmn. sem undirritaður stóð fyrir um þetta mál. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Að lokum ber að geta þess að Atlantshafsbandalagið hefur frá upphafi lagt áherslu á þá stefnu að aðlögun nýju aðildarríkjanna sjö muni taka langan tíma líkt og átt hefur sér stað við aðild Póllands, Ungverjalands og tékkneska lýðveldisins. Vegna þessa hefur bandalagið ekki hvatt einstakar nýjar aðildarþjóðir til kaupa á dýrum hergögnum á borð við orrustuflugvélar heldur lagt áherslu á nauðsyn þess að ríkin endurskipulegðu þennan herafla sem fyrir er þannig að hann nýtist bandalaginu í framtíðinni. Einstök ný aðildarríki hafa hins vegar tekið þá ákvörðun að fara út í kaup á dýrum hergögnum og hefur sú ákvarðanataka farið fram án sérstaks samráðs við hermálayfirvöld bandalagsins enda um sjálfstæð ríki að ræða.`` Svo hljómar sá texti, herra forseti. Þetta er sjálfsagt hin opinbera og viðurkennda fjölmiðlaútgáfa af þessum veruleika, þessu sem þarna er að gerast með stækkun Atlantshafsbandalagsins. En hvað er á ferðinni í raun og veru á bak við tjöldin? Hverjir eru mestu áhugamennirnir um stækkun NATO, fyrir kannski utan þessi Austur-Evrópuríki sem af augljósum ástæðum, sögu sinnar vegna, vilja ganga í allt sem vestrænt er og helst í gær? Þau hafa fram undir þetta trúað því og hangið á því hálmstrái að það yrði þeim að liði til að takast á við þær skelfilegu aðstæður sem menn þar búa við. Og ekki geri ég lítið úr því t.d. að stækkun Evrópusambandsins getur vissulega orðið þessum ríkjum að liði ef, og þó sérstaklega ef, þannig hefði verið um hnútana búið að þau hefðu fengið sanngjarna og hagstæða skilmála í þeirri inngöngu. Það var öðru að heilsa þegar upp var staðið og nöturleg staðreynd t.d. að Pólverjar skyldu verða nettógreiðendur inn í Evrópusambandið en ekki þiggjendur. Og hvað með NATO? Jú, þeir binda vonir við það, margir þarna fyrir austan, t.d. í Rúmeníu. En hverjir eru mestu áhugamennirnir um stækkun NATO? Ég dreg ekkert úr því að hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson er ugglaust mikill áhugamaður um það. En ég fullyrði að sá áhugi bliknar  Þróunin á undanförnum 10--15 árum hefur rutt má segja nýju alþjóðlegu hagkerfi braut þar sem risavaxin fyrirtæki eru mjög ráðandi. Þau hafa yfir meiri auði að ráða en velflest ríki heims og hafa gríðarleg áhrif á bak við tjöldin. Bill Gates, forstjóri Microsoft, stærði sig af því að hann gæti bókað fyrir menn viðtöl við ráðherra, og þar með talinn forseta Bandaríkjanna, í tengslum við ráðstefnu nokkra sem haldin var í Seattle og ég hef grun um að hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson hafi sótt. Ætli hæstv. utanrrh. hafi ekki sótt fund Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar  Það er nefnilega þannig, herra forseti, hvað sem þessu göfuga minnisblaði frá utanrrn. íslenska líður til utanrmn. Alþingis, að núverandi uppbygging og útþensla Atlantshafsbandalagsins er að verulegu leyti drifin áfram af stöndugum bankastofnunum á borð við City Corp., Chemical Manifacture Trust og Bank America. Þessir risar á fjármálasviðinu eiga allir mikilla hagsmuna að gæta, í Bandaríkjunum að sjálfsögðu, í Evrópu, í Rússlandi og þriðja heiminum. Risafyrirtæki eins og Ford, General Motors og fjarskiptafyrirtækið Nextel Communications vonast til þess að auka hagnað sinn gríðarlega í tengslum við aukna vígvæðingu og endurnýjun vígbúnaðar innan NATO. Þetta er einfaldlega staðreynd. Þetta er ekkert felumál í umræðum vestan hafs. Ég hvet menn til þess að leita sér efnis, t.d. hjá stórblaðinu Washington Post. Það er nóg af greinum og fréttaskýringum og efni um þetta mál þar sem rætt er um það fyrir opnum tjöldum hvað bandaríski hergagnaiðnaðurinn gerir ráð fyrir að hagnast mikið, sérstaklega vegna stækkunar NATO. En hér kemur minnisblað uppi á Íslandi sem lítur á þetta eins og teboð. Það er ekki þannig. Auðvitað binda menn vonir við að þessir markaðir opnist fyrir fleira en hergögn og það eru auðvitað ekki síst bandarísk og vesturevrópsk fyrirtæki sem ætla sér þar að skara eld að eigin köku. Hergagnaiðnaðurinn bandaríski þrýsti mjög á Bandaríkjaþing að samþykkja hina fyrri stækkun NATO. Þeir lágu við í Washington með lobbíista til að koma því í gegn. Það var, eins og kannski einhverjir muna, veruleg andstaða við það framan af í bandarískum stjórnmálum að fara út í þessa stækkun NATO. Í báðum flokkunum á Bandaríkjaþingi voru miklar efasemdir um að þetta væri rétt stefna en þeir sem unnu ötullega að því að koma þessu á voru bandarísku hergagnaframleiðendurnir. Maður heitir Bruce Jackson og hann hefur lengi verið einn valdamesti maðurinn í yfirstjórn fyrirtækisins Lockheed Martin, stærsta hergagnaframleiðanda heims. En Bruce þessi Jackson er fjölhæfur maður. Ég veit ekki hvort hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson hefur heyrt hann nefndan. Það er miður ef svo er ekki því hann ætti að kannast við hann. Bruce Jackson var nefnilega forseti stjórnskipaðrar nefndar Bandaríkjamanna um stækkun NATO. Bruce Jackson var arkitektinn af hálfu Bandaríkjamanna að þessu en hann var um leið stjórnarformaður eða varaformaður stjórnar Lockheed Martin, stærsta hergagnaframleiðanda í heimi.  Og það er von að þeir hjá Lockheed Martin leggi svolítið á sig. Norman Augustine, forstjóri fyrirtækisins Lockheed Martin, er að sögn Bruce þessa Jacksons --- ég man ekki hvort þetta viðtal við Bruce vin okkar birtist í Washington Post eða einhverju öðru blaði --- ástríðufullur stuðningsmaður stækkunar NATO. Forstjóri þessa fyrirtækis er það sem kallað er í bandarísku pressunni ,,ástríðufullur stuðningsmaður stækkunar NATO``. Hvers vegna skyldi það nú vera? Veit hæstv. utanrrh. að á árunum 1997 og 1998, þegar þetta var nú allt að gerast, hin fyrri stækkun NATO, gáfu fjögur stærstu hergagnafyrirtækin í Bandaríkjunum, þ.e. Lockheed Martin, Bowing, Northrup Grumman og Raytheon, um fjórar millj. dollara til stjórnmálaflokka og kjörinna leiðtoga í Bandaríkjunum í kosningasjóði, bæði demókrata og repúblikana? Þeir hafa greinilega talið að þeir hefðu einhverra hagsmuna að gæta í þessu dæmi og, eins og ég sagði, þeir lágu við með lobbíistana í Washington til að sannfæra þingmenn beggja deilda um að stækkun NATO væri rétt. Hvers vegna ætli Bandaríkjamenn hafi ákveðið að það væri skynsamlegt að setja NATO á vetur? Ég held að það hafi m.a. verið vegna þess að þeir sáu að það væri vænleg leið til að koma í veg fyrir að Evrópuríkin sameinuðust um of hvað varðar lausnir í eigin öryggismálum, það þjónaði ekki heildarhagsmunum Bandaríkjanna. Bandaríkjamenn, þ.e. haukarnir og hergagnaiðnaðurinn, sáu að með stækkun NATO mundi Bandaríkjamönnum opnast auðveldari aðgangur að ríkjunum í Suður- og Austur-Evrópu en ella væri, og það var markmiðið. Þess vegna mátti Rússland ekki koma með inn í þá mynd sem þarna var, og það var einmitt gott að mati Bandaríkjamanna að stækkun NATO væri knúin fram í þó nokkurri andstöðu við Rússa, ekki of mikilli en þó nokkurri andstöðu. Nú veit ég að það var búið til bandalag um frið, Partner\-ship for Peace, til að sýnast. Alexander Haig, sá gamli refur, sem ég geri ráð fyrir að hæstv. utanrrh. kannist við, talaði alveg skýrt um þetta enda var hann þá hættur sem forstjóri NATO og hafði málfrelsi. Hann sagði: Rússar mega aldrei fara með í NATO. Þá er tilgangurinn með NATO horfinn. Þá höfum við ekkert með NATO að gera. Við höfum ekkert með NATO að gera á Kyrrahafssvæðinu, í Asíu þegar fjær dregur, það er bara til trafala. En NATO þjónar enn þá hlutverki í Evrópu ef það er rétt útfært. Og menn þurfa auðvitað að eiga óvin til þess að geta keypt sér vopn og réttlætt það fyrir skattgreiðendum að verja óhemjufjárfúlgum í vígbúnað. Þetta vandamál er vel þekkt og Rússland getur verið ágætt í því sambandi. Colin Powell ræddi þetta vandamál einu sinni upp úr 1990 á Bandaríkjaþingi og sagði að þetta væri eiginlega að verða ekki nógu gott því að hann væri að verða uppiskroppa með illmenni. Ég er að verða uppiskroppa með illmenni, sagði Colin Powell 1991. Ég er með það á ensku sem hann sagði ef menn vilja frekar fá það á frummálinu: ,,I am running out of demons.`` En það fundust sem betur fer illmenni, óvinir, sem hægt var að selja bandarísku þjóðinni að þyrfti nauðsynlega að vígvæðast gegn. Vandamálið leystist. Saddam Hussein, talíbanar og fleiri slíkir vondir menn hafa sem sagt komið í leitirnar. Þetta er nú, herra forseti, það sem í raun og veru er að gerast hvað sem líður kurteisislegu minnisblaði frá utanrrn. íslenska til Alþingis og hvað sem líður fallegum ræðum hér hjá formanni utanrmn. Pólverjar hafa sjálfsagt ekki verið neyddir til að panta 50 háþróuðustu orrustuþotur heimsins en gerðu það samt, eða 48 voru þær kannski. Af einhverjum undarlegum ástæðum eru þeir að baksa við þetta fyrir milljarða á milljarða dollara ofan, og er það bara einhver misskilningur í þeim að þeir þurfi þess? Það mætti ætla af minnisblaðinu og ræðu formanns utanrmn. að þetta sé allt saman vitleysa og misskilningur, þeir þurfi ekkert að standa í þessu. Hvernig stendur þá á því að þetta er svona heiftarlega umdeilt mál í Póllandi, eða búið að vera það, sem og útgjöldin í Tékklandi til þess að uppfylla þær kröfur sem þeir hafa haldið að þeir ættu að gera sem nýir aðilar að Atlantshafsbandalaginu? Ég veit að það eru áhugamenn hér í salnum um þessi flugvélakaup Pólverja. Það er best að rifja aðeins upp þá sögu. Það er þannig að Pólverjar, sem á sama tíma voru að undirbúa aðild sína að Evrópusambandinu, töldu að þeir yrðu að gera þetta á vestræna vísu og þetta yrði að vera útboð. Já, það eru víst notuð útboð í svona löguðu í þróuðum ríkjum --- líka hér uppi á Íslandi þegar menn selja banka, þá heitir það útboð. Svo hafa sumir efasemdir um að mikill hugur hafi fylgt máli, og það hafa menn líka í Póllandi í ljósi þess hvernig sá leikur fór. Þeir buðu sem sagt út 48, held ég að þær hafi verið, orrustuþotur af háþróuðustu gerð. Þær urðu að uppfylla mjög ströng skilyrði sem slíkar þotur gera, og þær eru ekki margar sem hafa það í færum sínum í dag eftir að Rússar heltust úr lestinni með MIG-þoturnar sínar sem tæpast standast samanburð við það besta sem hergagnaiðnaðurinn á Vesturlöndum býður upp á í dag. Það eru kannski fyrst og fremst þrír framleiðendur sem ráða við að afhenda slíka gripi enda voru það aðeins þrír sem skiluðu inn tilboðum í útboðinu stóra, milljarða dollara útboði Pólverjanna. Það voru að sjálfsögðu Bandaríkjamenn með sínar F-16, það var evrópski flugvélaiðnaðurinn, fransk-breski iðnaðurinn, með tilboð frá verksmiðjunum í Toulouse vætnanlega og það voru Svíar með SAS Gripen vélarnar sínar. Svo merkilega vildi til að Svíarnir buðu best, þ.e. þeir buðu lægsta verðið og þeir buðu mesta stuðninginn með pakkanum. En auðvitað er það ekki þannig að menn borgi bara út í hönd og séu ekki á höttum eftir neinu í staðinn, og Pólverjar voru auðvitað með það í sínu útboði að tekið yrði tillit til allra tengdra þátta, svo sem eins og þess hvaða kjör og hvaða stuðningur fylgdi með í kaupunum. Það var ekkert leyndarmál, og það sáu allir sem báru þessi tilboð saman, að sænska tilboðið var hagstæðast. Það var besta verðið og það var mesti stuðningurinn. Franska tilboðið var næsthagstæðast og það bandaríska óhagstæðast, það var dýrast. En af einhverjum undarlegum ástæðum, kannski líka fyrir misskilning, keyptu Pólverjar bandarísku vélarnar, dýrustu vélarnar. Það stóð auðvitað aldrei annað til, það vita allir, af því að þetta var allt saman sýndarmennska. Þetta var bara pólitík og hagsmunir. Og það tekur nú í fyrir hið fátæka Pólland, þar sem meðallaun verkamanna eru 7 þús. kr. á mánuði, að kaupa 48 orrustuþotur af háþróuðustu gerð sem kosta ..., ég man nú ekki nákvæmlega í augnablikinu hversu marga milljarða íslenskra króna en örugglega einhvers staðar af stærðargráðunni 10--20. Svona gekk þetta nú í Póllandi. Í Tékklandi eru útgjöldin vegna endurnýjunar heraflans svo mikil og þung að það hefur valdið þar heiftarlegum deilum. Þegar flóðin miklu skullu þar á, sem einhverjir Íslendingar urðu vitni að í Prag, ákváðu Tékkar að fresta útgjöldum vegna þessa vígbúnaðar. Þeir gerðu sér grein fyrir að þeir réðu ekki við þau. Og þýðir að bera það á borð hér að þetta sé bara einhver misskilningur hjá þessum þjóðum, þær þurfi ekkert að standa í þessu? Nei, ég segi nú bara við formann utanrmn. og höfunda bréfsins: Kunnið þið annan betri? Kunnið þið annan betri brandara handa Steingrími J. Sigfússyni en þann að reyna að bera þetta á borð? Það er auðvitað barnalegt að halda slíku fram. Það liggur algerlega fyrir um hvað þetta snýst, herra forseti. Þetta er harðskrúfaður bisness sem hergagnaiðnaðurinn vestræni og fyrst og fremst sá bandaríski ætlar sér mikla hluti út á. Síðan hafa auðvitað komið til stríð sem eru góð fyrir þennan iðnað. Það þarf að fylla á vopnageymslurnar og smíða ný skeyti í stað þeirra sem búið er að láta rigna yfir Afganistan og Írak enda er núna unnið á vöktum í Bandaríkjunum, að sagt er, í ýmsum hergagnaverksmiðjum og þar er uppi gullöld og gleðitíð. Útgjöld til hermála eru meiri en nokkru sinni fyrr í sögunni, Rumsfeld sennilega að sigla inn á fimmta hundrað milljarða dollara. Þá verður nú lítið úr útgjöldunum til utanrrn. íslenska, þykir þó mörgum þar nóg um. Það er lítið borið saman við Rumsfeld sem er með þessa fjármuni handa á milli og þykir auðvitað ekki nóg. Herra forseti. Ég held að það sé einnig ástæða til að fara aðeins yfir það að þessi stækkun NATO er auðvitað í samhengi við það gerbreytta ástand sem orðið er í alþjóðastjórnmálum og öryggismálum í öllum heiminum en þó kannski ekki síst í heimshluta okkar, og er sumpart gleðilegt. Að sjálfsögðu voru það ákaflega stórir og gleðilegir atburðir þegar hið óhuggulega járntjald og hinar ósýnilegu átakalínur stórveldanna í Norðurhöfum hrundu, hurfu um 1990 og um leið opnaðist fyrir samstarf og samvinnu á pólitískum grundvelli milli þessara landa sem hefur komist á með margvíslegum hætti. Það er t.d. áhugavert að rifja það upp að ástandið var þannig í okkar heimshluta að á öllum kaldastríðstímanum, frá því upp úr lokum seinni heimsstyrjaldar og fram um 1990, var engin alþjóðleg samvinna sem tók til norðursvæða hnattarins. Norðurheimskautssvæðin voru frosin föst í þessari spennu milli tveggja vígvæddra stórvelda sem stóðu grá fyrir járnum hvort frammi fyrir öðru. Ég held ég muni það rétt að það sé aðeins einn alþjóðasamningur, að það sé aðeins ein undantekning til sem sannar þessa reglu og tekur til heimskautasvæðanna, alþjóðasamningur sem komst á og náðist með aðild bæði Sovétríkjanna og Bandaríkjanna á þessum tíma. Það er samningur frá líklega 1971 um verndun ísbjarnarins. Um hann gætu verið áhugamenn hér í salnum. Það er nú skaði að hv. þm. Össur Skarphéðinsson er ekki við því að hann er mikill ísbjarnaspekúlant.  
             Þetta er auðvitað ánægjulegt. En þetta er, að mér er sagt, eina dæmið um að menn gætu unnið saman að slíkum verkefnum. Þannig var ástandið. Auðvitað losnaði þetta út klakaböndum upp úr 1990 og það var gleðilegt. Menn hafa stofnað Barentsráð og menn hafa stofnað heimskautaráð og gott er það allt saman. En því miður höfðu þeir betri hlutinn sem ákváðu að viðhalda helmingnum af þessu fyrirkomulagi, NATO. Kaldastríðshaukarnir og hergagnaiðnaðurinn höfðu sitt fram, plötuðu menn upp úr skónum og komu í veg fyrir að hægt væri að endurskapa þessa mynd þannig að hún tæki til álfunnar allrar en ekki bara útvalinna aðila og væri á forsendum sem þjónaði hagsmunum allra en ekki bara sumra. Auðvitað er alveg ljóst að Vestur-Evrópuríkin, sérstaklega Frakkar og Þjóðverjar, vita vel hvernig þessi mál eru í pottinn búin. En þeir eru fangar þessa ástands og fá ekki við neitt ráðið. Þar er auðvitað líka innbyrðis togstreita, t.d. um uppbyggingu evrópska heraflans og fleira í þeim dúr sem ég ætla ekki að fara nánar út í. Hver er þá staðan núna, herra forseti, og hvernig kemur svo þessi nýja stækkun inn í þetta og hvaða væntingar eru uppi í tengslum við hana? Jú, þetta þjónar að mörgu leyti Bandaríkjamönnum mjög vel vegna þess að þeir eru að nema land í sunnan- og austanverðri álfunni. Bandaríkjamenn eru að koma sér fyrir í þessum löndum og þeir hafa tekið sérstöku ástfóstri við eitt land, Rúmeníu. Það er jafnvel talað um hið nýja ástarsamband Bandaríkjamanna og Rúmeníu. Nú var það þannig að alveg fram til 11. september 2001 töldu menn tæplega raunhæft að Búlgaría og Rúmenía yrðu með í þessari næstu áformuðu stækkun NATO. Hún snerist meira um Eystrasaltsríkin og Slóvakíu kannski og nokkur önnur lönd. En þetta breyttist hratt á mánuðunum eftir 11. september. Það gerði það m.a. vegna þess að Rúmenar voru ákaflega snöggir til og vottuðu Bandaríkjamönnum hina ýtrustu hollustu í leiðangrinum mikla. Þeir ætluðu svo sannarlega að vera með Bush en ekki á móti honum, en hann greip til þess gamla ráðs að segja: ,,Either you are with us or against us``, annaðhvort ertu bara með mér og hlýðir því sem ég segi eða þú ert óvinur minn og þá skaltu hafa verra af. Rúmenar ætluðu ekki að gera þessi mistök þannig að þeir gengu í sæng með Bandaríkjamönnum að fullu og öllu. Og það tókust með þeim ástir sem leiddu til þess að það lá í loftinu strax í aðdraganda NATO-fundarins í Prag fyrir um ári síðan að Rúmenum yrði boðin aðild, boðin þátttaka í þessari næstu stækkun. Washington Post, sem ég hef vitnað hér svolítið í, fjallaði m.a. um stöðu mála í Rúmeníu af þessu tilefni í nóvembermánuði 2002. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í Rúmeníu er spillingin landlæg rétt eins og fátæktin. Ráðamenn telja hins vegar að algjör umpólun sé í vændum nú þegar aðild að NATO er innan seilingar. Rúmenar glíma við fátækt, spillingu, óvirkt stjórnmálakerfi, hægfara efnahagsumbætur. Listinn er nánast óendanlegur. En nú hafa Rúmenar komið auga á lækningu við öllum meinum samfélagsins, NATO.`` Eftir að Rúmenar lýstu yfir skilyrðislausum stuðningi við Bandaríkjamenn, eftir að Rúmenar sendu herlið til Afganistan af veikum mætti að vísu og eftir að Rúmenar --- sem kannski er mest um vert --- leyfðu Bandaríkjamönnum að koma upp herstöðvum, nýta sér hernaðaraðstöðu, í landinu og fara um rúmenska lofthelgi þá féll allt í ljúfa löð. Og nú er það að gerast að Bandaríkjamenn eru auðvitað að flytja áherslur sínar til. Þeir áforma að fækka hermönnum í Þýskalandi um 60 þúsund. Þeir hafa þá alla vega nógu marga þar enn þá til þess að geta fækkað þeim svo mikið. Og Ísland kemur auðvitað inn í þessa mynd. Það var hér til umræðu áðan. Það er hluti af þessari gjörbreyttu heimsmynd þar sem Bandaríkjamenn sjá enga þörf og engan tilgang með miklum hernaðarútgjöldum og viðveru hér norður á og vestur á Íslandi, langt, langt frá þeim svæðum sem þeir hafa skilgreint sem vettvang sinn á næstu árum og áratugum. Hvar er það? Það er í Suðaustur-Evrópu. Það er í Kákasus. Það er í Miðausturlöndum. Það er þar sem olían er. Þangað eru Bandaríkjamenn að flytja herstyrk sinn. Þar er þeirra áhersla. Ég held að hæstv. utanrrh. verði að átta sig á því að þetta eru hinar stóru ástæður þess að Bandaríkjamenn nenntu ekki að standa í því að reka herstöð í Keflavík fyrir fjármuni sem þeir telja miklu meiri þörf fyrir annars staðar af heimspólitískum eða hagsmunaástæðum sínum. Af því að ég nefni Suðurnesin þá var hæstv. ráðherra að hreyta ónotum hér í menn í lokasvari sínu í utandagskrárumræðu áðan um þetta mál sem varðaði atvinnuástandið á Suðurnesjum vegna samdráttar í bandaríska heraflanum þar. Mér skilst að hæstv. ráðherra hafi sagt að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og Samfylkingarinnar töluðum af alvöruleysi eða kæruleysi eða ábyrgðarleysi um atvinnuleysi fólks. Ég mótmæli þeim orðum. Ég ætla ekki að svara fyrir Samfylkinguna. Hún verður að baksa við það sjálf. En ég mótmæli því fyrir mína hönd. Ég tók einmitt skýrt fram í mínu stutta máli hér --- ég talaði í tvær mínútur --- að ég væri að koma af fundi á Suðurnesjum þar sem menn hefðu miklar áhyggjur af ástandinu og ég deildi þeim áhyggjum með mönnum. Af hvaða ástæðum sem menn eru að missa atvinnuna þá eru menn að missa atvinnuna og það er jafntilfinnanlegt fyrir þann sem í hlut á. Ég ætla því að biðja hæstv. utanrrh. að vera ekki með lummur af þessu tagi í minn garð. Menn geta haft sínar hugsjónir og verið á móti hernaðarbrölti en haft samúð með atvinnulausu fólki eftir sem áður þannig að það sé bara algerlega á hreinu, herra forseti. Þegar við lítum til þeirrar heimsmyndar sem hér hefur verið að skapast, þessa nýja landakorts þar sem átakalínur eða átakafletir liggja þúsundum kílómetra í burtu frá því sem var fyrir tíu til fimmtán árum þá verðum við að viðurkenna að við erum að tala um allt, allt aðrar aðstæður, gjörbreyttar. Það þýðir ekkert að berja höfðinu við steininn og láta eins og ekkert sé. Það er hin eiginlega íhaldssemi dagsins í dag. Það er alveg stórkostleg íhaldssemi, svo ekki sé nú sagt afturhaldssemi, að láta eins og það sé bara hægt að ríghalda í óbreytt ástand þegar þessar miklu breytingar hafa skekið heimsmyndina. Hvort sem við erum nú sátt við það allt eða ekki þá er alveg ljóst að Bandaríkjamenn verða ekkert stöðvaðir, alla vega ekki af Íslendingum og ekki með einu og einu sendibréfi til Washington hvað varðar þeirra vinnu við að endurskipuleggja alla sína framgöngu og áherslur í þessum efnum. Ég held að eitt af því allra brýnasta, herra forseti, ef menn ætla að ná tökum á friðarmálum í heiminum sé auðvitað að segja vígbúnaðarhyggjunni, segja hergagnaiðnaðinum og hagsmunum hans stríð á hendur ef svo má að orði komast. Það er hægara sagt en gert því að þar eru gríðarlegir hagsmunir á ferð. Það er alveg ljóst að stóru hergagnafyrirtækin eru að mörgu leyti mótorinn, eru gufuvélin sem dregur bandaríska hagkerfið áfram, sem er sumpart miklu ríkisstýrðara og ríkisstyrktara heldur en nokkurt grunar. Framlög bandaríska ríkisins, fyrst og fremst í gegnum varnarmálaráðuneytið, til fyrirtækisins Lockheed Martin ein og sér eru --- nei, það er nú líklega ef við tökum þrjú stærstu hergagnafyrirtækin í Bandaríkjunum, Lockheed Martin, Boeing og Raytheon þá fá þau 30 milljarða dollara á ári í pantanir og rannsóknarstyrki frá bandarískum stjórnvöldum. 30 milljarðar dollara var þessi upphæð í fyrra. Það er meira en bandaríska alríkisstjórnin ver í félagslega aðstoð. Það er hærri fjárhæð en nemur öllum útgjöldum bandarísku alríkisstjórnarinnar til félagslegrar aðstoðar í Bandaríkjunum, þar sem eru þó tugir milljóna manna meira og minna án heilsugæslu og húsnæðis, þar sem líklega um 20--30 milljónir manna lifa undir fátæktarmörkum. Á þessu verður auðvitað að taka og þessu verður að koma í einhver bönd. Það er eins og hver annar barnaskapur að hjala hér um þetta eins og í ensku teboði væri, að þetta sé bara allt saman einhver vina- og lýðræðisklúbbur. Þarna ráða ískaldir hagsmunir ferðinni. Menn hafa bundið vonir við það að með því að ná hreyfingu á alþjóðasamning um vopnaviðskipti væri a.m.k. hægt að hemja þessa ófreskju eitthvað, því að Bandaríkjamenn eru þarna náttúrlega langstórtækastir með líklega upp undir 40% markaðshlutdeild í vopnaviðskiptum heimsins. Næstir á eftir þeim, Rússar, Frakkar og aðrir slíkir, eru kannski með innan við 10% hver. Kínverjar hafa dregið mjög úr sínum útflutningi á vopnum á síðustu árum. Stærsti kaupandinn er Tævan að vísu. Spurning er hvort það eigi að teljast til Kína. Tækist að koma á samningi sem takmarkaði eða bannaði vopnasölu til átakasvæða, til svæða sem væru skilgreind sem líkleg eða möguleg svæði þar sem óstöðugleiki eða hættur gætu stafað af þá væri það skref í rétta átt. Slíkur samningur mundi væntanlega líka geyma kvöð um upplýsingar um vopnaviðskipti þannig að það yrði eitthvað hægt að komast að þeim eins og þau eru í dag. Þau eru miklum leyndarhjúpi hulin, eins og menn vita, ekki bara ólögleg vopnasala og beinlínis smygl á vopnum heldur líka þau sem eiga að heita lögleg og eru á milli stjórnvalda, eru á milli ríkisstjórna. Það dúkkuðu hérna upp nokkrar vélbyssur í Keflavík um daginn. Þær voru á leiðinni yfir hafið með tékkneskri flugvél, var það ekki? Það var eitthvað lítið skráð í farmskýrslur um það, var það ekki? Þær fundust bara af því að verið var að leita að sprengju. Nú hafa þetta sjálfsagt átt að heita ,,lögleg`` vopnaviðskipti. En svona er þetta nú. Hvernig halda menn þá að sé farið með hin dýrari vopnin og háþróaðri eða þegar málin eru viðkvæmari en þetta? Norðurlöndin, að Íslandi undanskildu að vísu sem ekki hefur umtalsverðan hergagnaiðnað eins og kunnugt er, hafa sett sér nokkuð strangar reglur um þetta og selja ekki vopn til átakasvæða. En vandamálið þar er kannski að vopnin hafa tilhneigingu til þess að fara um umskipunarhöfn, þau skreppa kannski til Bandaríkjanna og halda síðan þaðan áfram til Ísraels. Svíar, Norðmenn og Danir a.m.k. heimila ekki vopnasölu til Ísraels en sitja uppi með það engu að síður að hlutar í stærri, samsettum vopnum, sem notuð eru hjá ísraelska hernum þegar þeir eru að berja á Palestínumönnum eru ættuð af þessum slóðum og hafa þá gjarnan haft millilendingu í Bandaríkjunum. Menn hafa sem sagt bundið vonir við það, herra forseti, að með því að ná fram stórum, alþjóðlegum samningi, sem margir vilja að verði næsti stóri samningurinn af þessum toga á eftir jarðsprengjusamningnum, takist að koma einhverjum böndum á þessa ófreskju hergagnaiðnaðarins, sem drífur þetta meira og minna áfram, ekki lýðræðisást, ekki væntumþykja við Rúmena, þó að hún kunni að vera mikil og ósvikin. Það væri nær, herra forseti, að heimsbyggðin væri að fjalla um þá hluti núna heldur en þetta sem hér er á dagskrá, því miður. Það er ekki jákvætt innlegg í þá endurskipulagningu öryggismála í heiminum sem þarf að eiga sér stað, bæði svæðisbundin og á hnattræna vísu, þar á meðal endurskipulagningu öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, sem er vissulega mjög brýn. En stækkun NATO með þessum aðferðum er ekki jákvætt innlegg í það mál, þvert á móti. Endurskipulagningu öryggisráðsins þyrfti einmitt að tengjast því að hernaðarbandalög yrðu lögð niður. Það gerist auðvitað ekki í einu vetfangi. Það þyrfti að tengjast því að öryggisráðið fengi sínar eigin sveitir. Öryggisráðið mun aldrei ná þeirri þyngd sem framkvæmdastofnun öryggisgæslu í heiminum, sem það þarf, fyrr en það fær sínar eigin fjölþjóðlegu sveitir, hefur fjárhagslegt sjálfstæði og eigin sveitir til að senda til gæslu, helst áður en átök hafa brotist út á svæðum þar sem staðan er viðkvæm. Þær sveitir þurfa að sjálfsögðu að vera fjölþjóðlegar, fjölmenningarlegar, þannig að inn á þessi svæði fari fulltrúar allra menningarheima, -hópa og kynþátta. Eitt af vandamálunum í ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu er auðvitað hin mikla spenna milli hinna ólíku trúarhópa og þjóðernisbrota eða þjóða sem þar eru. Sá vandi hefur brunnið á mönnum þegar þangað hafa verið sendar sveitir að það gætir ætíð tilhneigingar til að líta fyrst á það hvaðan þær koma. Eru þær vestur-evrópskar eða eru þær slavneskar? Eru þær kristnar eða eru þær múhameðstrúar? Eru þær með okkur eða á móti okkur? Þessari upplifun er helst hægt að útrýma með því að sveitirnar séu fjölþjóðlegar, fjölmenningarlegar, fjöltrúarbragðalegar, af öllum kynþáttum. Það verður að sjálfsögðu ekki gert nema menn komi slíkum sveitum á fót í nafni alþjóðastofnana eða svæðisstofnana eins og ÖSE og öryggisráðsins. Slíkar breytingar í heiminum ásamt alþjóðasamningi um vopnaviðskipti og þeirri reglu sem mjög margir tengja við slíkar hugmyndir, að að einhverjum aðlögunartíma liðnum verði alheimsreglan sú að ríki hafi ekki heimild til að halda her á yfirráðasvæði annarra þjóða, erlendar herstöðvar verði bannaðar. Þetta er kannski mjög útópískt í eyrum manna en það er nú bara þannig að þessa hugsun hugsa þúsundir manna um allan heim, stofnanir sem eru að reyna að kortleggja stöðuna og spá í spilin varðandi framtíðina í öryggismálum. Menn láta það sem betur fer eftir sér að leggja plön og velta vöngum yfir mögulegum lausnum sem losa menn út úr því öngstræti sem málin eru í í dag með öllum sínum styrjaldarbálum. Þá sjá menn gjarnan fyrir sér að þetta muni gerast svona. Það kæmi auðvitað fyrst og fremst við eina þjóð, Bandaríkin. Bandaríkjamenn eru núna með herstöðvar í 130 löndum og þeim fjölgar ört þessi missirin. Þær eru að bætast við í Kákasuslýðveldunum, í Suðaustur-Evrópu og í Miðausturlöndum víða. Hvað ætli verði margar skildar eftir í Írak, þegar eða ef Bandaríkjamenn fara þaðan einhvern tíma? Ég hef nú ekki hatt til að lofa að éta en mikið skyldi ég gera það með glöðu geði ef svo ólíklega vildi til að Bandaríkjamenn færu með allt sitt hafurtask og herinn þar með frá Írak í fyrirsjáanlegri framtíð. Ég hef ekki mikla trú á því. Ætli það verði ekki tekið frá land undir allnokkrar herstöðvar þó ekki væri nema til að passa upp á hagsmuni olíufyrirtækjanna frá Texas? Því hef ég trú á. Herra forseti. Mér fannst ástæða til að fara hér í svolitlar almennar umræður um stöðu þessara mála eins og þær koma mér fyrir sjónir, m.a. og sérstaklega í tengslum við það að niðurstaða okkar, þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, er sú að við styðjum ekki stækkun NATO. Við erum eindregið þeirrar skoðunar að það sé ekki heillaspor að framlengja lífdaga þessa hernaðarbandalags, það sé feilnóta í þeim sinfóníum sem þyrfti að slá í heiminum ef vonir eiga að vera um að einhvern tíma í fyrirsjáanlegri framtíð blási til betri tíðar í sambandi við frið, stöðugleika og öryggi í heiminum. Það gerir það ekki í dag, því miður. Við erum því miður að miklu meira leyti að fara í öfuga átt í þeim efnum þó að við getum að vísu glaðst yfir því að hér í okkar nánasta heimshluta hafi hlutirnir breyst til bóta. En það þýðir ekki að sú skipan sem er að komast á í heimsmálunum sem slíkum sé gæfuleg. Hún er það ekki. Heiftin og andúðin og hatrið á Bandaríkjamönnum er að verða að sjálfstæðu áhyggjuefni um allan heim. ,,Vinsældir Bandaríkjamanna`` hafa hrunið í tengslum við framgöngu þeirra sl. missiri. Það hefur kannski ekki verið gerð á því könnun hér á Íslandi en nánast í flestöllum Evrópulöndum og Vestur-Evrópulöndum hefur þetta verið mælt og meiri hluti hugsandi fólks á meginlandi Evrópu er þeirrar skoðunar að Bandaríkjamenn séu mesta ógnin við heimsfriðinn, meiri hluti Þjóðverja, meiri hluti Frakka. Þetta hefur gjörbreyst á nokkrum missirum í ljósi þess yfirgangs sem unipolar-heimsmyndin með yfirgangi Bandaríkjamanna hefur skapað. Auðvitað grátum við ekki ógnarjafnvægi kaldastríðstímans. Það var skelfilegt. En við neyðumst til að velta því fyrir okkur hvort jafnvel það hafi verið skárra en sú heimsmynd sem við blasir í dag, að eitt yfirgangssinnað heimsveldi ráði lögum og lofum og geri það sem því sýnist, ýti alþjóðastofnunum og þjóðaréttinum til hliðar þegar þeim hentar og fari um heiminn með báli og brandi, skeki vopnin framan í þjóðir og setji þeim skilmála, annars verði ráðist á þá. Menn vita orðið af reynslunni að þá þýðir ekkert að bera fyrir sig alþjóðalög, það þýðir ekkert að bera það fyrir sig að slíkt sé óheimilt nema með samþykki öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Það er ekkert gefið fyrir það. Þetta er ekki gæfulegt, langt því frá, og allra síst fyrir smáþjóðir sem aldrei munu hafa hernaðarlegt bolmagn til þess að fá rönd við reist og eiga auðvitað ekkert að reyna það. Það eru ekki síst smærri þjóðirnar sem eiga að vinna ötullega að því að brjóta upp þessa skipan og koma á lýðræðislega uppbyggðri öryggisgæslu, svæðisbundinni og hnattrænni. Það er eina framtíðarlausnin, að byggja á grundvallarreglum réttarríkisins og lýðræðislegum ákvörðunum. Það er eina skipan mála sem við getum nokkurn tíma sætt okkur við. Ef við beygjum okkur undir hnefaréttinn og vöðvaaflið erum við að kalla yfir okkur frumskóg, frumskógarlögmál í öryggislegu tilliti í heiminum. Það getum við ekki og það megum við ekki. NATO með sinni kaldastríðsarfleifð og áskilnaði um að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði í átökum er auðvitað hluti af því, herra forseti, og upp á slíkt mun ég aldrei skrifa.

Hæstv. forseti. Þetta var afar löng ræða hjá hv. þm. en ég tel nauðsynlegt að bregðast sérstaklega við tveimur atriðum sem fjallað er um í nál. og hv. þm. fjallaði líka um í sinni ræðu. Í fyrsta lagi segir hér í nál., með leyfi virðulegs forseta: ,,Einn meginágalli stækkunar NATO er þær kröfur sem gerðar eru af hálfu yfirstjórnar hernaðarbandalagsins um að ný aðildarríki verji miklum fjárhæðum til fjárfestinga í margs konar búnaði og til að endurnýja herafla sinn.`` Hér er einmitt snúið út úr því minnisblaði utanrrn. sem hv. þm. óskaði sjálfur eftir og þeim upplýsingum sem þar koma fram. Að sjálfsögðu þurfa þjóðir að leggja sitt til hermála eins og aðrir, en það hafa þær líka gert fyrir aðild, hv. þm., og ríkjum hefur verið veittur aðlögunartími í allnokkur ár og NATO hefur ekki sjálft sett lágmarkskröfur um framlög. Það hafa ríkin að mestu leyti gert sjálf, samanber þær upplýsingar sem fram komu í framsögu minni hér áðan. Í öðru lagi vil ég víkja sérstaklega að því sem segir í nál.: ,, Fyrir liggur að hernaðarbandalagið NATO byggir tilvist sína og aðferðafræði á því að áskilja sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði.`` Þetta er auðvitað fráleit staðhæfing. NATO hefur einmitt dregið úr viðbúnaði eftir lok kalda stríðsins og hefur aukið mjög samstarf og samvinnu við margar þjóðir, þar á meðal Rússa. Hins vegar hefur ný ógn komið fram, hryðjuverkin sérstaklega sem varnarbandalagið NATO þarf að bregðast við. Sem varnarbandalag, hv. þm., þarf NATO að hafa varnir sem geta svarað þeirri ógn sem að getur steðjað.

Herra forseti. Nefndarálit mitt er engin viðbrögð við minnisblaði frá utanrrn. um þessa skilmála. Ég einfaldlega rökstuddi það í ræðu minni hvernig veruleikinn er og vitnaði þar til opinberra heimilda, m.a. bandarískra blaða. Ef ég á að segja alveg eins og er þá held ég að það blasi við þeim sem vilja kynna sér þessi mál og leggja í það vinnu að veruleikinn er annar en segir í þessu kurteislega, yfirborðskennda minnisblaði, sem er auðvitað, eins og ég tók fram, hin opinbera fjölmiðlaútgáfa af þessu. Ég var ekkert að vefengja það sem slíkt. Það sem ég var að fara fram með og það sem nál. mitt vísar til er ósköp einfaldlega veruleikinn eins og hann hefur birst okkur í umfjöllun bæði vestan hafs og austan, í umræðum í pólskum og tékkneskum stjórnmálum og í bandarískum fjölmiðlum. Þar er það ekki meðhöndlað sem neitt leyndarmál að bandaríski hergagnaiðnaðurinn væntir gríðarlegra viðskipta á grundvelli stækkunar NATO í nýju aðildarríkjunum. Varðandi NATO og kjarnorkuvopn þá væru það mikil gleðitíðindi ef hægt væri að færa mér skjalfestar sannanir fyrir því að NATO hafi fallið frá sinni klassísku kjarnorkuvopnastefnu sem er sú að áskilja sér rétt til að beita vopnunum, hóta beitingu vopnanna og játa hvorki né neita tilvist þeirra. Er það ekki svo, herra forseti, og ætli hv. formaður utanrmn. viti það ekki, að þessi stefna er enn við lýði? Því er hvorki játað né neitað hvort kjarnorkuvopn eru um borð í skipum eða flugvélum sem hafa getu til að bera slík vopn. Það er hluti af pólitíkinni. Það var um þetta sem Alþjóðadómstóllinn í Haag fjallaði og dæmdi að tilvist kjarnorkuvopna sem slík og hótun um beitingu þeirra samanber stefnu NATO væri brot á þjóðarrétti, glæpur gegn mannkyni í raun og veru.

Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er að snúa út úr staðreyndum mála í sinni ræðu. Hann sneri líka út úr þeim upplýsingum sem koma fram í blaði frá utanrrn. og hann óskaði sjálfur eftir. Ég spyr á móti: Hver er stefna Vinstri grænna í öryggis- og varnarmálum? Ég lýsi eftir slíkri stefnu. Má skilja hv. þm. sem svo að engin þörf sé fyrir varnir í heiminum í dag? Telja Vinstri grænir að hvergi yrðu stríð eða átök í heiminum ef engar varnir væru fyrir hendi? Hafa þeir ekki áttað sig á þeim breytingum sem hafa orðið á heimsmálum? Að lokum: Átta þeir sig á því að stefna Vinstri grænna í varnar- og öryggismálum er algjörlega óraunhæf og skilur sig alveg frá straumum í stjórnmálum í Evrópu? Svör óskast.

Herra forseti. Þó að ég hafi beðið um upplýsingar úr utanrrn. um þessi mál er ekki þar með sagt að ég sé sammála því sem kemur fram í bréfi upp á eina blaðsíðu. Ég var reyndar frekar að óska eftir grunngögnum, tölulegum gögnum, hefði gjarnan viljað sjá þau. Þau eru kannski ekki til í utanrrn. og ég get þá hjálpað upp á í þeim efnum. Ég á talsverðar upplýsingar í mínum fórum um þetta, m.a. útgjöld Pólverja og fleira í þessum dúr og mikið af efni um umræður um þessi mál vestan hafs. Ég er sá í þessari umræðu sem hef farið í ítarlegar umræður um stöðu mála og breytingarnar í heiminum þannig að það er hálfhlálegt að heyra síðan formann utanrmn. koma hingað og spyrja hvort ég hafi ekki áttað mig á breytingunum. Hver talaði um þær hér? Það var ég. Ekki formaður utanrmn. í sinni stuttu framsögu sem var satt best að segja ekkert óskaplega ítarleg eða upplýsandi að þessu leyti. Ég gerði þessar stórfelldu breytingar og hina nýju heimsmynd einmitt hér að umtalsefni og ég lýsti því hvernig við sæjum fyrir okkur að skipan öryggismála í heiminum ætti eða þyrfti að þróast. Ég gerði það hérna í ítarlegu máli þannig að ég tel að ég sé búinn að svara spurningum hv. þingmanns. Varðandi það hvort engar varnir þurfi verður að sjálfsögðu heiminum ekki breytt í einu vetfangi frá því sem hann er í dag. En það skiptir miklu máli að menn hafi framtíðarsýn og markmið í þessum efnum og ég var að reyna að stafa það hér niður hvernig við teldum það gerlegt, með því að breyta hlutverki öryggisgæslustofnana eins og ÖSE og öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, að þessar stofnanir fengju sínar eigin sveitir, að hernaðarbandalögin yrðu leyst upp, að reglan um að engar þjóðir héldu her á erlendri grund kæmist á og að alþjóðasamningur kæmist á um vopnaviðskipti. Þannig tryggðum við það að heimurinn yrði betri. Hér eru hinir, talsmenn stálsins, sem virðast trúa því að sú aðferð við að gæta öryggis í heiminum sem hefur verið reynd um mörg hundruð ára og alda skeið, að vígvæðast, sé gæfulegust. 
             En hver er niðurstaðan? Hvað eru stríðin mörg? Eru ekki búnar að vera tvær blóðugar styrjaldir núna á jafnmörgum árum? Er það glæsilegur árangur fyrir þetta kerfi sem hv. þm. ...? 

Herra forseti. Samf. styður þá till. til þál. sem hér er til síðari umræðu. Ég rifja það upp að ekki alls fyrir löngu leitaði ég svara hjá hæstv. forsrh., sem gegndi þá störfum utanrrh. í fjarveru hæstv. utanrrh., og innti eftir því hvort von væri á þeirri till. til þál. sem hér er til lokaafgreiðslu. Ég lýsti þá þeim vilja mínum að það væri mikilvægt að Alþingi Íslendinga léti ekki dragast að staðfesta þá sjö viðbótarsamninga til stækkunar á NATO sem hér um ræðir, þ.e. að tryggja aðild Búlgaríu, Eistlands, Lettlands, Litháens, Rúmeníu, Slóvakíu og Slóveníu. Það er fagnaðarefni að við skulum hér vera að ganga frá þeim málum. Fjölmörg NATO-ríki, og velflest raunar, hafa nú þegar gert það, önnur eru í lokaferli í þeim efnum. Það er ósköp einfalt mál að minni hyggju sem hér er á ferðinni. Við jafnaðarmenn einfaldlega virðum sjálfsforræði þjóða og virðum þann vilja sem er algerlega skýr af hálfu þeirra ríkja sem hér um ræðir og raunar miklu fleiri sem hafa í vaxandi mæli óskað eftir að komast undir þessa regnhlíf sem Atlantshafsbandalagið er. Því finnst mér satt að segja dálítið undarlegt þegar talsmaður Vinstri grænna kemur hér og gerir að minni hyggju lítið úr því að vinaþjóðir okkar, til að mynda í Eystrasaltslöndunum, hafa um það tekið ákvörðun í þjóðaratkvæðagreiðslu að sækjast eftir aðild að NATO. Mér finnst skjóta skökku við að þá skuli forsvarsmenn Vinstri grænna hér heima á Íslandi leggjast eindregið gegn þessum þjóðarvilja þar eystra. Við vitum auðvitað öll hvað að baki lá, m.a. af hálfu þessara þjóða í Eystrasaltslöndunum, það var auðvitað að losa sig undan ægivaldi Rússanna. Ég hefði viljað trúa því að þessi flokkur væri áfram um það að ríki heimsins, ríki Evrópu, fengju einhverju um það ráðið sjálf hvar þau hefðu sína vist. Mér kemur það afskaplega á óvart að hann tali fyrir því hér uppi á Íslandi að leggjast gegn því að þessar nýfrjálsu þjóðir fái tækifæri og ráðrúm til þess að ráða örlögum sínum sjálfar. En það er auðvitað önnur saga. Við jafnaðarmenn viljum virða þennan rétt. Það er augljóst mál að við lifum nú í breyttum heimi. Kalda stríðið er að baki og þjóðir Stór-Evrópu hafa áttað sig á mikilvægi þess að þær eigi heima allar undir hinni sömu regnhlíf þegar kemur að öryggis- og varnarmálum. Það er ekki eingöngu um að ræða þessar sjö þjóðir sem við erum nú að staðfesta að verði aðilar að Atlantshafsbandalaginu, þær eru auðvitað miklu fleiri. Menn þekkja það að Makedónía, Króatía, Albanía og jafnvel Serbía hafa lýst yfir áhuga á viðræðum um möguleika á aðild. Georgía, sem hefur verið mikið í fréttum, hefur einnig ámálgað það. Ég lýsti því í umræðu um utanríkismál á dögunum og fór aðeins yfir það hvernig þróun mála hefði verið á vettvangi þingmannasambands NATO-ríkja þar sem 46 þjóðir sitja nú fundinn. Þar er um að ræða NATO-þjóðirnar, hinar nýju NATO-þjóðir, og síðan óbeina aðila að þessum samtökum og áheyrnarfulltrúa. Það eru 46 þjóðir Evrópu og heimsins sem sitja þessa fundi þannig að það er augljóst mál að það er vilji þessara þjóða að taka þátt í þessu samstarfi, þessum viðræðum, á jafnréttisgrundvelli og mér þykir skjóta skökku við ef hjáróma röddum héðan af Íslandi finnst eitthvað athugavert við þær. Á þessum vettvangi þingmannasambandsins er að finna þjóðir á borð við Moldavíu, Aserbaídsjan og Armeníu. Þetta er m.a. vettvangur þar sem þessar stríðandi þjóðir Asera og Armeníumanna koma saman og eiga orðastað hver við aðra, að ógleymdu auðvitað Rússlandi og Úkraínu. Mér þykir þessi þróun öll á hinn rétta veg og vil styðja við hana. Ég fagna því alveg sérstaklega ef margar þessara nýfrjálsu þjóða, sem bjuggu á árum áður við ok kommúnismans, vilja losa þau vistarbönd og taka með lýðræðislegum hætti ákvörðun um að skipa sér í raðir vestrænna ríkja, og þá undir regnhlíf NATO-ríkja. Ég hef svo sem ekki margt um þetta mál að segja, virðulegi forseti. Við ræddum allítarlega í utanríkisumræðu um daginn um stöðu og hlutverk NATO. Um það má margt segja. Ýmsum spurningum er þar ósvarað, því er ekkert að leyna. NATO hefur verið í örri þróun og þar hafa orðið miklar breytingar sem eru ekki endanlega til lykta leiddar. Ég velti upp ýmsum spurningum í því sambandi, til að mynda sambandi Evrópuríkja innan NATO og ríkja Vesturheims, Bandaríkjanna og Kanada, hvernig þau mál mundu öll þróast. Það er ýmislegt óljóst í þeim efnum og aðkoma og innkoma Evópuhraðliðsins er auðvitað stórt spurningarmerki í því hvernig verkaskiptingu muni verða háttað í þeim efnum. Það eru eins og ég segi margar spurningar uppi en kannski fáum enn þá svarað. Það skiptir miklu hver þróun þeirra mála verður fyrir okkur Íslendinga sem erum mitt í miðju, milli Vesturheims og Evrópuríkja, og hvernig við lendum í þeirri þróun mála er ófyrirséð enn þá og við þurfum að fylgjast þar mjög grannt með. Í því samhengi og í beinu framhaldi hafa menn rætt það fram og til baka hvar og hvenær NATO eigi að bregðast við ófriði og erfiðleikum utan svæðis og í hvaða tilfellum það eigi að vera Evrópuliðið, Evrópusambandið, í hvaða tilfellum eru það Sameinuðu þjóðirnar, í hvaða tilfellum er það undir merkjum NATO? Þetta er allt enn þá í ákveðnu þróunarferli og við verðum að fylgjast grannt með, eins og ég sagði, hvernig þau mál ganga fram. Allt að einu er þessi tillaga afskaplega skýr. Við einfaldlega styðjum það að efla NATO í glænýju hlutverki. Í glænýju hlutverki, segi ég, því að ég rifjaði það upp líka hér við umræðu um utanríkismál að NATO hefur í vaxandi mæli, ekki síst á vettvangi þingmannasambandsins, gaumgæft ýmsa aðra þætti en hin hefðbundnu varnar- og öryggismál, og líka skoðað mannréttindamál og þróun þeirra, svo sem eins og stöðu mannréttinda og lýðræðis innan NATO-ríkja og innan svæðis, og utan raunar, og gert það í góðu samstarfi við viðkomandi ríki. Ég nefndi hér til sögunnar ríki Balkanskaga, en sendinefndir frá þingmannasamtökum NATO hafa verið á ferðinni þar eystra oftar en einu sinni og oftar en tvisvar og rætt við hlutaðeigandi yfirvöld um stöðu lýðréttinda og mannréttinda, reynt að stemma stigu við mansali, við óheftu streymi fólks þar austur frá vestur um, við ýmsu því sem þessi ríki sem eru núna loksins að losna undan oki kommúnismans hafa átt við að stríða. Þetta nýja hlutverk NATO kallar á ýmsar breytingar, bæði á hugarfari og vinnubrögðum, og það er vel. Ég held að okkur miði hægt og bítandi í rétta átt í þeim efnum. En þetta mál styðjum við, herra forseti. Við jafnaðarmenn viljum virða sjálfsákvörðunarrétt ríkja heimsins, sjálfsákvörðunarrétt þeirra ríkja sem hér eru að ganga til liðs við Atlantshafsbandalagið.

Herra forseti. Ég get nú glatt hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson með því að afstaða mín til þess að framlengja lífdaga hernaðarbandalagsins NATO eða stækka það er sú sama hvar sem ég er staddur. Hún er sú sama í þessum ræðustóli og hún er í ræðustólum stórþinganna í Eystrasaltsríkjunum. Þar hef ég verið, a.m.k. á tveimur þeirra, á ráðstefnum, m.a. um utanríkis- og öryggismál, lýst skoðunum mínum og því að ég teldi það ekki skynsamlega aðgerð í heild sinni að setja NATO á vetur og stækka það. Þær féllu ekkert í sérstaklega góðan jarðveg, ég viðurkenni það. Ég var talsmaður mikilla minnihlutasjónarmiða í þeim efnum. En mér fannst það heiðarlegra og finnst meiri reisn yfir því að segja skoðun sína, ekki síst við þær aðstæður að þeir sem í hlut eiga hafi þá færi á því að heyra það. Hv. þm. skal a.m.k. ekki reyna að láta að því liggja hér að ég sé með einhverjar sérskoðanir í þessum efnum uppi á Íslandi sem ég þori ekki að kannast við annars staðar, þar á meðal gagnvart þeim sem hann nefndi, Eystrasaltsríkjunum. Það má segja út af fyrir sig að það sé kannski af vissri tillitssemi við sjálfsákvörðunarrétt þessara ríkja sem ég hef þá afstöðu að sitja hjá við þetta mál en ekki greiða atkvæði gegn því. Ég tel þennan gjörning í heild sinni og þessa framtíðarþróun svo óskynsamlega að það væri nær minni efnislegu afstöðu að leggjast alfarið gegn því sem lið í því að reyna frekar að leggja þetta bandalag niður. Það að virða sjálfsákvörðunarrétt manna er ekki það sama og að skrifa upp á eitthvert fyrirkomulag af þessu tagi. Þarna verða menn að geta greint á milli. Hv. þm. getur reynt að tala lítilsvirðandi um viðhorf mín og tala um hjáróma raddir og annað í þeim dúr. Það kemur í sjálfu sér ekki á óvart, hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson kemur úr gamla Alþýðuflokknum, talar hér fyrir ómengaðri NATO- og herstöðvahyggju gamla Alþýðuflokksins og það er út af fyrir sig áhugavert fyrir þá sem trúðu að afstaða Samf. í utanríkismálum yrði einhver önnur. En hér talar einn fyrir hönd Samf., gamli NATO-kratinn hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson talar fyrir ómenguðum sjónarmiðum gamla Alþýðuflokksins í málinu og það er ákaflega upplýsandi.

Herra forseti. Sumt breytist auðvitað aldrei. Orðfæri hv. þm. verður ævinlega hið sama þegar kemur að umræðum um þessi mál, NATO-kratar og þetta og hitt. Ég læt mér það í léttu rúmi liggja. Það liggur hins vegar algjörlega klárt hér fyrir hvar skilur á milli mín og hv. þm. Ég vil einfaldlega virða sjálfsákvörðunarrétt þjóða. Það var um þetta tekin ákvörðun með lýðræðislegum hætti í þeim ríkjum sem hér um ræðir. Einkanlega hef ég nú staldrað við Eystrasaltsríkin sem við höfum í orði kveðnu og í verki raunar viljað styðja við bakið á. Þegar þær þjóðir taka um það ákvörðun að þær vilji skipa sér í raðir þessara ríkja þá virði ég það. Ég hef fylgst með málflutningi hv. þm. hér um málefni ríkja á borð við Færeyjar þar sem mikil áhersla er lögð á að þeir fái að ráða sínum örlögum. Þá kveður við allt annan tón hér. Þá eigum við að hlusta og styðja það að þessi ríki fái að ráða för ein og sér. En af því að það hentar hv. þm. nú þá leggst hann eindregið gegn því að Eystrasaltsríkin --- þessar þjóðir sem voru fyrrum undir oki sovétkommúnismans áratugum saman og liðu miklar þjáningar --- þá vill hann ekki standa að því að losa um það helsi sem þær bjuggu við með því að gefa þeim ráðrúm til þess að ganga frelsinu á vit með því að gerast aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Það er merkilegt.

Herra forseti. Þetta eru nú hundakúnstir í röksemdafærslu sem varla tekur því að taka þátt í, þ.e. að segja að maður sé á móti sjálfsákvörðunarrétti þjóða þó að maður telji þá skipan mála að hafa hernaðarbandalag og ætla að setja það á vetur inn í framtíðina og færa út áhrifasvæði þess, óskynsamlega sem slíka í öryggislegu tilliti og þar með geti maður ekki stutt það mál. Þetta held ég að allir skilji að liggur svona. Að blanda því síðan saman við sjálfstæðisviðleitni Færeyinga er auðvitað enn fjarstæðukenndara og nær ekki máli í venjulegri röksemdafærslu eða rökræðu. Ég leiði því það nú bara hjá mér. Ég held að ég hafi skýrt viðhorf mín til þessa máls nokkuð vel og í hverju þau eru fólgin, hvers vegna ég tel þetta óskynsamlegt, þessa þróun mála í heiminum sem slíka. Ég hef fært fyrir því rök að hún sé drifin áfram af hergagnaiðnaðinum og annað í þeim dúr. Í því felst ekki að maður vilji að Eystrasaltsríkin eða aðrar þjóðir séu áfram hnepptar í einhverja fjötra. Það er fráleitur málflutningur. Hv. þm. getur ekki borið það upp á menn, hvorki mig né aðra, að þeir vilji að þessar þjóðir séu í einhverri ánauð. Ég fagnaði falli flokkseinræðiskerfa kommúnismans eins og hver annar og tel mig hafa leyfi til þess og ekki þurfa að biðja um leyfi hjá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni.

Herra forseti. Ég vil gæta allrar sanngirni í þessu sambandi og staðfesta það að ég hef hvergi heyrt hv. þm. Steingrím J. Sigfússon tala öðruvísi en svo að hann hafi fagnað falli kommúnismans. Það voru ekki mín orð. En ég vil hins vegar rifja það upp að hér erum við að fjalla um afskaplega einfalda tillögu. Hún snýst um það hvort Ísland ætli að staðfesta vilja þeirra þjóða sem hér um ræðir, sjö talsins, í þá veruna að þeim verði veitt aðild að Atlantshafsbandalaginu. Spurningin er bara þessi. Og ég segi já. Ég vil virða vilja þessara þjóða, vilja sem er fundinn með lýðræðislegum hætti heimamanna, Hv. þm. vill það ekki. Þar skilur á milli.

Virðulegi forseti. Hér er til umfjöllunar till. til þál. um staðfestingu sjö viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild Búlgaríu, Eistlands, Lettlands, Litháens, Rúmeníu, Slóvakíu og Slóveníu. Tillagan gengur út á það, eins og þar segir, að lagt er til að heimila ríkisstjórninni að staðfesta fyrir Íslands hönd sjö viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn. Ég ætla ekkert að fara í grafgötur með það að ég styð þessa þáltill. enda tel ég það skref sem hér er verið að stíga mjög þarft og virðingarvert og til framdráttar fyrir þróun friðar og öryggis í álfunni. Ekki síður tel ég að stækkun NATO og þetta skref sem hér er lagt til sé mikilvægur þáttur í eflingu lýðræðis í þeim löndum sem tillagan snýr að. Öll þau ríki sem hér um ræðir hafa frá árinu 1999 tekið þátt í svonefndri aðgerðaráætlun bandalagsins til undirbúnings aðildar ásamt Albaníu og Makedóníu og á árinu 2002 bættist Króatía í hóp þessara umsóknarríkja. Aðgerðaráætlunin miðar að því að aðstoða umsóknarríkin við undirbúning aðildar. Það liggur alveg ljóst fyrir, herra forseti, að þessi sjö ríki hafa öll óskað eindregið eftir aðild að Atlantshafsbandalaginu og hafa lagt áherslu á að það sé mikill þáttur í eflingu lýðræðisferlisins í þessum hluta Evrópu. Það er sómi að því af okkar hálfu að staðfesta viðbótarsamningana við Norður-Atlantshafssamninginn. En það væri aftur á móti enginn sómi að því að sitja þar hjá eða ætla sér ekki að staðfesta þessa samninga vegna þess að það er alveg kýrskýr vilji þeirra þjóða sem hér um ræðir að þau vilja ganga til liðs við þetta bandalag. Það væri enginn sómi að því fyrir okkur, hvorki á alþjóðavettvangi né gagnvart þessum ríkjum að ætla okkur að standa því í vegi að þau gætu orðið hluti af þessu bandalagi. Ég gerði fyrir fram ráð fyrir að allir hér á hinu háa Alþingi gætu sameinast um að veita ríkisstjórninni heimild til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd þessa samninga. En þá er hér dreift nefndaráliti frá minni hluta utanrmn. sem samanstendur af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og þar kveður nú aldeilis við annan tón. Þingmaðurinn er sömuleiðis búinn að gera grein fyrir áliti sínu í langri ræðu þar sem víða var komið við og reyndar víðar kannski heldur en tilefni var til vegna þess að hv. þm. fléttaði inn í ræðu sína umræðu um hina og þessa hauka og hið nýja ástarsamband Bandaríkjanna við Rúmeníu sem hann kallar svo. Nýfrjálshyggjuna bar á góma einnig í ræðunni. Þar var í sjálfu sér ágætt. Þingmaðurinn telur að henni tengist allt. Svo að ég skjóti því inn í þá hef ég reyndar aldrei fengið útskýringu á því frá hv. þm. hver munurinn á frjálshyggju og nýfrjálshyggju er. Það væri kannski ágætt að fá í eitt skipti fyrir öll útskýringu hjá honum á því hver munurinn á þessu er. En það þarf í sjálfu sér kannski ekkert að koma á óvart að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Vinstri hreyfingin -- grænt framboð ætli ekki að leggja lóð sitt á vogarskálarnar og heimila ríkisstjórninni að staðfesta þessa samninga. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur alla tíð verið á móti Atlantshafsbandalaginu og viljað leggja það niður. Hann hefur talað gegn því bandalagi allt frá upphafi, hygg ég, síns stjórnmálaferils. Ég er alla vega illa svikinn, herra forseti, ef hv. þm. hefur ekki undirstrikað þær skoðanir sínar með því að þramma prúðbúinn og jafnvel bísperrtur milli Keflavíkur og Reykjavíkur, ekki einu sinni eða tvisvar, heldur margoft.  Í þessu ágæta áliti minni hlutans segir, með leyfi forseta: ,,Minni hlutinn getur því ekki fallist á að það sé jákvætt skref í þróun öryggismála í heiminum að framlengja lífdaga hernaðarbandalagsins NATO. Þvert á móti beri að vinna að því að leggja hernaðarbandalög niður ... Stækkun NATO sem slík er ekki jákvætt innlegg í þá þróun sem vænlegast væri að vinna að á sviði öryggisgæslumála í Evrópu sem og í heiminum öllum.`` Það má vel vera að hv. þm. sé þessarar skoðunar. En það er nú samt sem áður þannig að þau ríki sem hér um ræðir eru hins vegar þeirrar skoðunar að aðild þeirra að Atlantshafsbandalaginu sé einmitt mjög mikilvægur þáttur í eflingu lýðræðisfrelsisins í þessum hluta Evrópu. Því hafa þessi ríki óskað eftir því að þessi tiltekni viðbótarsamningur við Norður-Atlantshafssamninginn verði staðfestur. Ég get tekið heils hugar undir orð hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar um að virða beri sjálfsákvörðunarrétt þessara þjóða hvað þetta mál varðar. En það er engin spurning um það að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er því ekki sammála. Hann víkur reyndar að því í nefndaráliti sínu að það beri að hafa í huga það sjónarmið að virða sjálfsákvörðunarrétt þessara þjóða. En ég lýsi furðu minni á því hvers vegna í ósköpunum hann stendur þá ekki við þessi stóru orð sem fram koma í nefndarálitinu og styður þennan eindregna vilja þessara þjóða til að ná fram því markmiði sínu að ganga til samstarfs við Atlantshafsbandalagið og þá að styðja þessa þáltill. Ég skil ekki hvernig hv. þm. getur og telur sig þess umkominn að koma hingað upp, leggja fram þetta nefndarálit sitt og ganga með því gegn vilja stjórnvalda í sjö lýðveldum til þess að stíga skrefið í átt að Atlantshafsbandalaginu.

Virðulegi forseti. Í meira en hálfa öld hefur verið friður milli ríkja sem eru aðilar að Norður-Atlantshafsbandalaginu. Bandalagið var stofnað sem varnarbandalag árið 1949 og reynslan sýnir að stofnun NATO hefur viðhaldið friði í Evrópu þó að vissulega sé ekki hægt að svara ef-spurningu um hvernig þróunin hefði orðið án þess. Aðildarríkjum NATO hefur fjölgað frá stofnun, fyrst með Grikklandi og Tyrklandi og síðar Vestur-Þýskalandi 1954 og Spáni 1982. Eftir fall kommúnismans í Póllandi, Tékklandi og Ungverjalandi varð lýðræðisþróun í Austur-Evrópu ekki stöðvuð og þeim ríkjum var boðin aðild 1997 og urðu aðilar 1999. Nú erum við að taka afstöðu til þessarar þáltill. um aðild sjö ríkja. Þar eru í hópi Eystrasaltsríkin Eistland, Lettland og Litháen og þar til viðbótar Búlgaría, Rúmenía, Slóvakía og Slóvenía. Við hljótum að samþykkja aðild þessara ríkja og fagna því að samstarf ríkja í NATO hefur aukist. Við vonum að sjálfsögðu að innkoma þessara sjö ríkja efli lýðræðis- og friðarþróun á norðurhveli jarðar. Sú tillaga sem hér er til umræðu um aðild þessara ríkja er auðvitað tillaga sem er byggð á umsóknarferli sem sett var af stað varðandi þessi ríki. Við í Frjáls. munum styðja þessa aðildarumsókn og teljum eðlilegt og sjálfsagt að styðja við þá þróun sem þessi ríki óska eftir og teljum að Atlantshafsbandalagið hafi, ef eitthvað hefur, vissulega stuðlað að friði í Evrópu.

Herra forseti. Með þessari þáltill. er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 32/2003, um breytingu á II. viðauka og bókun 37 við EES-samninginn. Gerð er grein fyrir efni ákvörðunarinnar í tillögunni sem kemur fram í fylgiskjali með henni. Hvað varðar efnisatriði þá nægir að nefna það að hér er fjallað um kröfur varðandi markaðsleyfi fyrir svokölluð sæfiefni og samræmingu þeirra, að vernda skuli menn og umhverfi fyrir hugsanlegri hættu sem stafar af notkun slíkra efna. Fyrrnefndar reglugerðir fjalla um framkvæmd rannsóknar á öllum virkum sæfiefnum sem voru á markaði fyrir gildistöku tilskipunarinnar og áhættumat á þeim. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði þessari tillögu vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Með þessari þáltill. er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 9/2003, um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um öryggi vöru. Gerð er grein fyrir efni þessarar ákvörðunar í tillögunni sem er prentuð sem fylgiskjal með henni. Hvað varðar efnisatriði þessarar ákvörðunar þá er kveðið á um þær grundvallarkröfur sem gerðar eru til þess að á markaðinn séu einungis settar öruggar vörur. Lögð er rík áhersla á það að aðilar upplýsi neytendur um hvort hætta fylgi notkun á vöru. Jafnframt er aukin ábyrgð og skylda stjórnvalda til að sinna virkri markaðsgæslu og gert ráð fyrir auknu samstarfi á milli yfirvalda svo og opinberrar markaðsgæslu á EES-svæðinu. Í iðn.- og viðskrn. er unnið að gerð lagafrv. um innleiðingu þessarar tilskipunar. Ég legg því til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um Evrópska efnahagssvæðið, um heimild til að fullgilda samning um þátttöku Tékklands, Eistlands, Kýpur, Lettlands, Litháens, Ungverjalands, Möltu, Póllands, Slóveníu og Slóvakíu á Evrópska efnahagssvæðinu. Hér er mál sem hefur verið mikil umræða um í þjóðfélaginu og jafnframt hér á Alþingi, en viðræðurnar um stækkun EES reyndust hins vegar tímafrekari en í fyrstu var gert ráð fyrir. Helsta ástæða þess var að ágreiningur var milli EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsins um viðskipti með sjávarafurðir og framlög til þróunarsjóðs EFTA. Íslensk stjórnvöld lögðu á það ríka áherslu að stækkun EES mundi ekki leiða til lakari viðskiptakjara með sjávarafurðir til nýju aðildarríkjanna. Það komu hins vegar fram óraunhæfar kröfur framkvæmdastjórnar ESB um stórfellda hækkun á framlagi í þróunarsjóð EFTA sem urðu þess valdandi að viðræðurnar drógust á langinn. Það tók sinn tíma að koma fulltrúum framkvæmdastjórnarinnar í skilning um að slíkir afarkostir gætu einfaldlega ekki verið grundvöllur til frekari viðræðna. Að lokum náðist samkomulag um að framlag EFTA-ríkjanna skyldi fimmfaldað á næstu fimm árum. Sjálfur samningurinn var hins vegar ekki undirritaður fyrr en 11. þessa mánaðar. Fyrir þessari seinkun voru í meginatriðum tvær ástæður. Í fyrsta lagi var ekki gengið frá endanlegum samningsdrögum fyrr en í byrjun júlí vegna ágreinings milli Eystrasaltsríkjanna og Póllands annars vegar og Evrópusambandsins hins vegar og þessi ágreiningur var okkur algjörlega óviðkomandi. Síðan átti undirritun að eiga sér stað þann 14. október og raunar undirrituðu nýju aðildarríkin samninginn þá. En síðan varð atburðarás sem leiddi sem betur fer til þess að endanleg undirritun átti sér stað þann 11. nóv. í Vaduz og samdægurs undirritaði formennskuríkið Ítalía samninginn. Stækkun Evrópska efnahagssvæðisins mun þýða afnám hindrana í vegi viðskipta með vörur, þjónustu og fjármagn milli Íslands og nýju EES-ríkjanna. Jafnframt munu fyrirtæki á stækkuðu efnahagssvæði búa við sama lagaumhverfi og sömu samkeppnisskilyrði. Stækkunin mun því tvímælalaust greiða götu íslenskra fyrirtækja inn á markaði í nýju aðildarríkjunum. Ég er sannfærður um að þessi stækkun hefur jákvæð áhrif á íslenskt efnahags- og viðskiptalíf. En stækkunin þýðir ekki aðeins að markaðir í nýju EES-ríkjunum muni opnast fyrir íslensk fyrirtæki og íslenskar vörur. Að sjálfsögðu munum við jafnframt opna okkar markaði gagnvart þessum ríkjum en við höfum haft góða reynslu af frjálsræði í viðskiptum og þátttöku okkar á Evrópska efnahagssvæðinu. EES-samningurinn stendur á ákveðnum tímamótum. Hinn 1. janúar nk. verða tíu ár liðin frá því að samningurinn gekk í gildi. Stækkun Evrópska efnahagssvæðisins er ein mesta áskorun sem við höfum staðið frammi fyrir í þessu samstarfi frá gildistöku samningsins. Eftir stækkunina verður Evrópska efnahagssvæðið sameiginlegt markaðssvæði 28 Evrópuríkja með 450 milljónir íbúa. Þessi stækkun býður að sjálfsögðu upp á fjölmörg sóknarfæri og sá samningur sem við náðum vegna stækkunarinnar mun tvímælalaust auðvelda okkur að nýta þessi sóknarfæri. Það á bæði við um viðskipti með sjávarafurðir og ekki síður um nýjan þróunarsjóð EFTA. En stækkunin kallar jafnframt á það að við sýnum árvekni við að gæta hagsmuna okkar í EES-samstarfinu. Við skulum hafa það hugfast að eftir stækkun EES munum við í vaxandi mæli deila kjörum með öllum þessum þjóðum og á komandi árum verður því að leggja meiri áherslu á að rækta tengslin við þessi nýju ríki, þau nýju ríki sem ganga nú í Evrópusambandið og munu koma inn á sameiginlegt markaðssvæði. Herra forseti. Ég vil því leggja til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. utanrmn.

Hæstv. forseti. Utanrmn. hefur fjallað um till. til þál. um fullgildingu samnings á sviði refsiréttar um spillingu og fengið á sinn fund Tómas H. Heiðar og Önnu Katrínu Vilhjálmsdóttur frá utanrrn. og Dís Sigurgeirsdóttur frá dóms- og kirkjumrn. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að fullgilda samning á sviði refsiréttar um spillingu sem gerður var í Strassborg 27. janúar 1999 og undirritaður af Íslands hálfu sama dag. Gera þarf breytingar á nokkrum ákvæðum almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, með síðari breytingum, og á lögum um refsiábyrgð lögaðila vegna mútugreiðslna og hryðjuverka, nr. 144/1998, með síðari breytingum. Dóms- og kirkjumálaráðherra hefur lagt fram frumvarp til breytinga á framangreindum lögum og var málið afgreitt frá allsherjarnefnd Alþingis 20. nóvember síðastliðinn. Samkvæmt upplýsingum frá dómsmrn. og utanrrn. er talið að þær lagabreytingar sem lagðar eru til í frv. dómsmrh. séu fullnægjandi til að uppfylla skyldur Íslands samkvæmt samningnum. Jónína Bjartmarz og Rannveig Guðmundsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nál. rita nöfn sín Sólveig Pétursdóttir, formaður, Bryndís Hlöðversdóttir, Drífa Hjartardóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Bjarni Benediktsson, Magnús Stefánsson og Ágúst Ólafur Ágústsson.

Herra forseti. Aðeins tæknileg athugasemd. Ég hafði gert athugasemdir við það í nefndadeild að það er ekki rétt sem segir í nál. að Rannveig Guðmundsdóttir hafi verið fjarverandi. Hún sat ekki á þingi og situr ekki enn þá, hún hafði tekið inn varamann. Það var sá sem hér stendur sem var fjarverandi. Rétt skal vera rétt.

Herra forseti. Örstutt. Ég fagna því að þetta frv. hefur verið lagt fram og samkomulag er í höfn milli EES-ríkjanna og Evrópusambandsins. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á gerðist það ekki þrautalaust og mörg ljón voru í veginum, sum hver fyrirséð, önnur ófyrirséð. Auðvitað koma þær hugsanir upp hvað framtíðin beri í skauti sér í þessum efnum, hver virkur líftími EES-samningsins getur í raun orðið í síbreytilegri Evrópu og síbreytilegu Evrópusambandi. Þessir þankar hafa auðvitað oft verið ræddir á hinu háa Alþingi og munu verða það áfram. En allt að einu vil ég eindregið fagna því að við höfum getað náð að framlengja líftíma EES-samningsins og gera hann virkan gagnvart nýjum ríkjum Evrópusambandsins og gagnvart nýju Evrópusambandi eins og hér um ræðir, og vil þakka atbeina hæstv. utanrrh. í þeim efnum. Utanrmn., þar sem ég á sæti, mun síðan auðvitað fara ítarlega yfir einstök atriði þessa samnings og mun ég fara nánar yfir efnisatriði hans við 2. umr. málsins.

Herra forseti. Ég vil hér við 1. umr. aðeins hafa örfá orð um frv. Því verður vísað til hv. utanrmn. þar sem ég sit og ég á kost á því að skoða málið þar og ræða ítarlegar við seinni umræður. Ég vil segja það á þessu stigi að það var að sjálfsögðu mikilvægt að það leystist úr þeim deilumálum og vandamálum sem uppi voru varðandi stöðu Evrópska efnahagssvæðisins þegar ný aðildarríki bættust í hóp Evrópusambandsríkja, einfaldlega vegna þess að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er grundvöllur samskipta okkar við Evrópusambandið í dag með sínum kostum og göllum. Það er veruleikinn, þann veruleika horfumst við í augu við. Reyndar er nú svo komið að þeir sem ákafast töluðu fyrir þeim samningi á þeim tíma og lofuðu hann og prísuðu eru núna duglegastir við að útmála gallana og hafa tekið upp margar af röksemdum þeirra sem á sínum tíma lögðust gegn samningnum af þeim sökum að þeir töldu hann gallaðan og mögulega brot á stjórnarskránni og annað í þeim dúr. Íslendingar hefðu ekki þau áhrif á framgang mála sem æskilegt væri. Það má því segja að það hafi orðið dálítið söguleg hlutverkaskipti í þessum efnum en ég skal ekki fara nánar út í það á þessu stigi málsins. Samningurinn er eins og hann er, hann hefur sína kosti en hann hefur líka sína galla. Að því leyti hef ég ekki skipt um skoðun. Hitt er annað að sú lausn málsins sem hér er talað fyrir varðandi stækkun Evrópusambandsins og þar með Evrópska efnahagssvæðisins er sannarlega nokkuð dýru verði keypt, það verður að horfast í augu við það að hún er dýru verði keypt, í raun og veru langt umfram þá viðskiptahagsmuni sem Ísland átti þarna að verja. Og þá fáum við enn að kenna á þeirri aðferðafræði Evrópusambandsins að nota samningsstöðu þegar hún kemur upp af hvaða tilefni sem er til þess að þjarma að mönnum og reyna að kreista út úr þeim peninga. Ég vil segja um samskipti okkar við hin nýju aðildarríki að ég tel að það skipti miklu máli að við stöndum þar vel að málum og gætum okkar hagsmuna. Við hefðum vel mátt undirbúa stöðu okkar betur á mörkuðum, t.d. í Póllandi, áður en Evrópusambandið gekk þarna inn. Það hefði væntanlega líka auðveldað okkur lausn málsins nú. En Pólland er gríðarlega stór og mikilvægur markaður, eða samskiptaaðili skulum við kannski kalla það, að þessu leyti fyrir Ísland. Það eru mikil samskipti milli Íslands og Póllands, m.a. á vinnumarkaðsmálum, og ég tel að eitt af því sem þurfi að huga að í sambandi við meðferð þessara mála á komandi árum sé það hvernig samskipti Íslands og Póllands sérstaklega verða styrkt og byggð upp, mögulega með opnun sendiráðs í Póllandi einhvern tímann í fyllingu tímans. Pólland er jú langstærsta landið sem þarna bætist við Evrópusambandið, liggur að Eystrasaltinu og nálægt okkur. Það og svo Eystrasaltsríkin eru að mörgu leyti þeir samstarfsaðilar sem er eðlilegt að við horfum til í þessum efnum. Það hefði auðvitað verið fróðlegt, herra forseti, að taka aðeins upp vinnumarkaðsmálin og þá staðreynd að þessi nýju aðildarríki verða aðilar að íslenska vinnumarkaðnum frá 1. maí á næsta ári. Ef niðurstaðan verður sú að Ísland velur sér ekki að taka sér einhvers konar aðlögun, sem ég hef skilið að standi ekki til, þá bætast þessir milljónatugir manna í reynd við íslenska vinnumarkaðinn með aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu og það er hlutur sem væri full ástæða til að huga að, ekki síst vegna þess að frá þessum löndum, Eystrasaltsríkjunum sem horfa mjög til Norðurlandanna, og Póllandi þar sem þó nokkur þekking á Íslandi og þó nokkur tengsl eru til staðar, liggja fyrir, er ástæða til að ætla að augu manna beinist ekki síst að Íslandi hvað varðar möguleika á atvinnu, mikið betur launuðum störfum en eru í boði í þessum löndum. Þetta læt ég nægja að sinni, herra forseti, um þetta mál þar sem mér er ljóst að áhugi er á að koma því til nefndar og tíminn orðinn naumur til umræðna.

Herra forseti. Þetta frv. er einfalt í sniðum og er afleiðing af breytingu á kjördæmaskipan og nýjum kosningalögum sem tóku gildi við síðustu alþingiskosningar eða áhrifa þeirra fór fyrst að gæta skulum við segja eftir síðustu alþingiskosningar nú á vordögum. Hér er gert ráð fyrir því að aðlaga að lögum þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað að hinni nýju kjördæmaskipan. Þess vegna er gert ráð fyrir því samkvæmt frv. að sömu reglur gildi um þingfararkostnað, húsnæðis- og dvalarkostnað, alþingismanna sem búsettir eru á Suðurnesjum og gilda um aðra þingmenn Suðurk. Jafnframt er gerð orðalagsbreyting sem leiðir af skiptingu Reykjavíkur í tvö kjördæmi, Reykv. s. og Reykv. n. og sérstöku Suðvest. Ég hef ekki meira um þetta að segja, herra forseti, og legg til að málinu verði vísað til allshn.

Hæstv. forseti. Frv. til fjáraukalaga fyrir árið 2003 kemur nú til 3. umr. á Alþingi eftir lokaafgreiðslu málsins í fjárln. Fyrir lokaafgreiðslu málsins hefur nefndin m.a. leitað skýringa hjá fjmrn. og öðrum ráðuneytum varðandi óskir um auknar fjárheimildir. Meiri hluti fjárlaganefndar gerir breytingartillögur við sundurliðun 1, tekjur A-hluta. Þá eru lagðar til 14 breytingartillögur sem samtals nema 447,9 millj. kr. til hækkunar. Jafnframt eru gerðar breytingar á 3. og 4. gr. frumvarpsins. Mun ég nú í grófum dráttum greina frá helstu brtt. en vísa að öðru leyti í þingskjöl þar sem gerð er grein fyrir brtt. og skýringum á þeim í nál. Lagt er til að tekjur í A-hluta fjárlaga ársins hækki um 6.388,6 millj. kr. Vegur þar mest hækkun á tekjum, arðgreiðslum og leigutekjum að fjárhæð 2,1 milljarður kr. Varðandi B-hluta er lagt til að fjárheimild forsrn. verði aukin um 8 millj. kr. sem ætlað er að jafna út halla fyrri ára hjá fasteignum ráðuneytisins. Gerð er tillaga um að fjárheimild menntmrn. verði aukin um 97,9 millj. kr. Þar er m.a. um að ræða framlög til safnamála og þá er tillaga um 56,1 millj. kr. fjárheimild til að fjármagna hlut ríkissjóðs vegna lífeyrisuppbóta til fyrrverandi starfsmanna Sinfóníuhljómsveitarinnar sem taka lífeyri samkvæmt eftirmannsreglu B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Tillaga er um framlög til uppbyggingar íþróttamannvirkja á Ísafirði og Sauðárkróki vegna landsmóta UMFÍ. Þá er tillaga um lokaframlag til Lagnakerfamiðstöðvar Íslands til að fjármagna verkefni á hennar vegum. Tillaga er um 14 millj. kr. fjárheimild til sjútvrn. til að fjármagna ýmis verkefni sem unnið hefur verið að. Lagt er til að fjárheimild félmrn. verði aukin um 415 millj. kr. Annars vegar er um að ræða 400 millj. kr. fjárveitingu til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að koma til móts við vanda tekjulægri sveitarfélaga á landsbyggðinni. Þessum fjármunum verður ráðstafað eftir nánari reglum sem félmrh. setur í samráði við ráðgjafarnefnd sjóðsins. Með þessu framlagi er komið til móts við rekstrarvanda sem fjölmörg sveitarfélög hafa greint frá vegna þessa árs. Gert er ráð fyrir að framlagi þessu verði annars vegar ráðstafað til útgjaldajöfnunarframlaga til sveitarfélaga og hins vegar til sveitarfélaga þar sem íbúafækkun hefur orðið á árunum 2001--2003. Hins vegar er gerð tillaga um 15 millj. kr. framlag til að framlengja starfsmenntunarátak fólks á almennum vinnumarkaði. Átakinu á að ljúka nú á haustdögum en vegna góðrar reynslu og mikillar þátttöku er lagt til að það verði framlengt. Gerð er tillaga um 100 millj. kr. hækkun á fjárheimild heilbr.- og trmrn. Annars vegar er 50 millj. kr. hækkun á óskiptu framlagi til reksturs sjúkrahúsa en jafnframt eru millifærðar 45 millj. kr. á Reykjalund í Mosfellsbæ. Hins vegar er lagt til 50 millj. kr. framlag vegna flutnings heilsugæslustöðvar í Kópavogi. Lagt er til að fjárheimild fjmrn. verði lækkuð um 247,5 millj. kr. Í forsendum fjárlagaársins er ekki spáð fyrir um þróun á gengi gjaldmiðla heldur var miðað við gengi þeirra í byrjun september 2002. Talsverð styrking hefur orðið á gengi krónunnar gagnvart dollar og jeni frá forsendum fjárlaga en það leiðir til lækkunar á útgjöldum fjárlagaliða sem tengjast þessum gjaldmiðlum. Í samræmi við endurmat á þessum forsendum er gert ráð fyrir að fjárheimildir viðkomandi fjárlagaliða verði lækkaðar sem nemur alls 247,5 millj. kr. Gerð er tillaga um þessar breytingar í einu lagi undir launa- og verðlagsmálalið fjárlaga í frv. en sundurliðun á einstök viðfangsefni er sýnd í sérstöku yfirliti III með brtt. meiri hlutans. Gerð er tillaga um að fjárheimild iðnrn. verði aukin um 50 millj. kr. og að þessi heimild renni til frekari rannsókna á sviði orkumála. Annars vegar er um að ræða 30 millj. kr. vegna rammaáætlunar og hins vegar 20 millj. kr. til vetnisrannsókna. Lagt er til að fjárheimild Hagstofunnar verði aukin um 10,5 millj. kr. til að mæta tekjutapi við flutning fyrirtækjaskrár til ríkisskattstjóra. Í útfærslu málsins við 2. umr. láðist að taka tillit til hluta þeirra tekna sem Hagstofan verður af og er lagt til að úr því verði bætt með framlagi úr ríkissjóði. Varðandi 3. gr. er lagt til að ríkissjóður taki 24,3 milljarða kr. lán á árinu í stað áætlana um 21,6 milljarða kr. lántöku í frv. Lánsfjárráðstafanir ríkissjóðs hafa verið endurskoðaðar í ljósi þróunarinnar á árinu og þeirra breytinga sem gerðar voru á frv. við 2. umr. Gerð er tillaga í b-lið um hækkun lánsfjárheimilda vegna aukinnar útgáfu húsbréfa umfram það sem áætlað var í frumvarpinu. Afgreiðsla húsbréfalána hefur aukist mjög á árinu og ekki eru horfur á að dragi verulega úr eftirspurn eftir lánum það sem eftir lifir ársins. Í c-lið er gerð tillaga um auknar heimildir vegna almennra leiguíbúða. Afgreidd lán til leiguíbúða eru meiri en áætlað var þar sem framkvæmdatími er styttri en gert var ráð fyrir. Því verður lokið við fleiri íbúðir á árinu, en lánin eru veitt út á fullgerðar íbúðir. Í samræmi við tillögu á þskj. 490, um að Rafmagnsveitum ríkisins verði heimilt að ganga til samninga um kaup á Hitaveitu Dalabyggðar, er lagt til að lánsfjárheimild fyrirtækisins í fjárlögum fyrir árið 2003 hækki um 145 millj. kr. og verði 645 millj. kr. Með brtt. meiri hlutans fylgja sérstök yfirlit. Á yfirliti I kemur fram skipting á óskiptri fjárheimild, 150 millj. kr. Þeirri fjárhæð er skipt á sjúkrasvið 15 heilbrigðisstofnana. Á sérstöku yfirliti II er gerð grein fyrir skiptingu á óskiptri fjárhæð, 280,5 millj. kr., vegna mats á úrskurði kjaranefndar um greiðslur fyrir vottorð og gjaldskrárverk heilsugæslulækna. Þessari fjárheimild er skipt á heilsugæslustöðvar og heilbrigðisstofnanir. Á sérstöku yfirliti III er skipt á viðfangsefni lækkun fjárheimilda sem nemur 247,5 millj. kr. vegna endurmats á forsendum fjárlaga um gengi íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum eins og áður hefur verið gerð grein fyrir. Hæstv. forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir brtt. meiri hluta fjárln. við frv. til fjáraukalaga fyrir árið 2003. Meiri hlutinn leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem skýrðar hafa verið og gerð er tillaga um á sérstökum þingskjölum. Að áliti meiri hluta fjárln. standa auk mín hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, Drífa Hjartardóttir, Bjarni Benediktsson, Birkir J. Jónsson og Arnbjörg Sveinsdóttir. Fjárlög fyrir árið 2003 gerðu ráð fyrir að tekjujöfnuður yrði um 11,5 milljarðar kr. Að teknu tilliti til fjáraukalaga sem samþykkt voru sl. vor, breytinga við afgreiðslu brtt. við fyrirliggjandi frv. til fjáraukalaga eftir 2. umr. þann 18. nóv. sl. og þeirra tillagna sem nú liggja fyrir frá meiri hluta fjárln. er tekjujöfnuður áætlaður um 6,2 milljarðar kr. árið 2003.

Herra forseti. Ég mun gera grein fyrir áliti 1. minni hluta fjárln. við 3. umr. um fjáraukalög fyrir árið 2003. Við 3. umr. um fjáraukalög ársins 2003 leggur meiri hluti nefndarinnar til viðbótarfjárveitingu að fjárhæð 447,9 millj. kr. Samtals nema því viðbótarútgjöld samkvæmt þessu fjáraukalagafrumvarpi 12,6 milljörðum kr. Viðbótarútgjöld samkvæmt fyrri fjáraukalögum, sem samþykkt voru í vor, námu 4,7 milljörðum kr. Samtals nema því viðbótarútgjöld ársins 17,3 milljörðum kr. sem er um 7% aukning frá fjárlögum. Heildarútgjöld ríkisins á árinu 2003 eru nú talin verða 277,4 milljarðar kr. á rekstrargrunni. Endurskoðuð tekjuáætlun gerir ráð fyrir að tekjur ársins verði 280,6 milljarðar kr. og því verði tekjuafgangur um 3,2 milljarðar kr. Fjárlög ársins 2003 gerðu ráð fyrir að tekjuafgangur yrði 11,5 milljarðar kr. og því stefnir í að hann verði 8,3 milljörðum kr. lægri en að var stefnt. Gjöld verða 17,3 milljarðar kr. umfram áætlun fjárlaga en á móti vegur að tekjur verða 9 milljörðum kr. hærri en áætlað var. Ljóst er að þegar ríkisreikningur fyrir árið 2003 verður lagður fram verður þessi tekjuafgangur horfinn. Þá bætast við ýmsir reiknaðir liðir sem ekki er gerð grein fyrir í fjáraukalögum, svo sem lífeyrisskuldbindingar, afskriftir skatttekna og fjármagnskostnaður. Fyrir liggur að margar stofnanir verða með útgjöld umfram fjárheimildir og nægir að nefna í því sambandi að nú er gert ráð fyrir að Landspítali -- háskólasjúkrahús verði rekinn með 680 millj. kr. halla á þessu ári. Til samanburðar má benda á að fjárlög og fjáraukalög ársins 2002 gerðu ráð fyrir 16,9 milljarða kr. tekjuafgangi en niðurstaðan samkvæmt ríkisreikningi fyrir sama ár sýnir tekjuhalla að fjárhæð 8,1 milljarður kr. Þarna er um að ræða 25 milljarða kr. mismun. Miðað við reynslu fyrri ára vantar mikið upp á að Alþingi hafi yfirsýn yfir ríkisfjármálin við afgreiðslu fjárlaga og fjáraukalaga. Þegar tillögur meiri hluta fjárln. eru skoðaðar kemur margt sérkennilegt í ljós, ekki síst þar sem hér er um að ræða 3. umr. um fjáraukalög og flest kurl ættu að vera komin til grafar enda aðeins eftir rúmur mánuður af fjárhagsárinu. Herra forseti. Hjá menntamálaráðuneytinu er gerð tillaga um 3 millj. kr. framlag til Byggðasafnsins á Garðskaga og 4,8 millj. kr. framlag til uppbyggingar Tækniminjasafns Austurlands. Hjá sama ráðuneyti er gerð tillaga um 15 millj. kr. framlag til uppbyggingar fyrir Landsmót UMFÍ 2004 á Sauðárkróki og 15 millj. kr. framlag til uppbyggingar íþróttasvæðis á Torfunesi í Ísafjarðarbæ. Þá er breytingartillaga um 14 millj. kr. hækkun á safnlið sjávarútvegsráðuneytisins, 05-190 Ýmis verkefni. Skýring á þessari fjárveitingu er engin, hún er aðeins sögð ,,til ýmissa verkefna``. Gera verður þá kröfu að beiðnum um aukafjárveitingar fylgi fullnægjandi skýringar þannig að hægt sé að leggja mat á nauðsyn þeirra. Þar sem hér er ekki um ríkisstofnanir að ræða er erfitt að sjá hvaða erindi þessar fjárveitingar eiga í fjáraukalög. Varla fellur þetta undir ófyrirséð útgjöld, kjarasamninga eða lagabreytingar. Herra forseti. Það er með ólíkindum að enn á ný þurfi að rifja upp ákvæði fjárreiðulaganna en í 44. gr. laganna segir, með leyfi forseta: ,,Valdi ófyrirséð atvik, kjarasamningar eða ný löggjöf því að grípa þarf til sérstakra fjárráðstafana sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum ársins skal leitað heimilda fyrir þeim í frumvarpi til fjáraukalaga. Heimilda fyrir fjárráðstöfunum af þessu tagi, sem grípa þarf til eftir samþykkt fjáraukalaga, skal leitað í lokafjárlögum, sbr. 45. gr. Öðrum óskum um breyttar heimildir til fjárráðstafana en getur í 1. mgr. skal jafnan vísað til ákvörðunar Alþingis í tengslum við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár.`` Herra forseti. Það er von að spurt sé: Getur lagatextinn verið skýrari? Það er vandséð, en eitthvað veldur því að ár eftir ár horfir ríkisstjórnin og meiri hluti fjárln. fram hjá þessari grein fjárreiðulaganna. Eina rökrétta skýringin, ef hægt er að tengja þessi vinnubrögð við rök yfirleitt, er sú að með þessum hætti er viðhaldið blekkingarleiknum með fjárlögin. Glansmynd fjárlaganna er þannig viðhaldið án tengsla við raunveruleikann. Herra forseti. Við höfum á þessu hausti fengið að kynnast ýmsum bréfaskriftum og margri tregðunni við upplýsingagjöf. Þetta framhaldsleikrit virðist ætla að halda áfram í hið óendanlega vegna þess að í gær, eins og rætt var örlítið um hér undir liðnum athugasemdir um störf þingsins, gaf fjmrn. út sitt venjubundna vefrit þar sem enn var höggvið í sama knérunn. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í úttekt sem Ríkisendurskoðun gerði á fjárlagaferlinu og birti í apríl 2001 segir að rammaskipulagið hafi almennt gefist vel og eflt mjög stefnumótunarhlutverk ríkisstjórnarinnar. Hins vegar nái`` --- og þá er vitnað beint í nefndarúttekt Ríkisendurskoðunar --- ,,,,... skipulagið ekki til afgreiðslu Alþingis á fjárlögunum. Sú heildarsýn og agi sem felst í skipulaginu fer því forgörðum eftir að fjárlagafrumvarp hefur verið lagt fyrir þing.```` Þar lætur fjmrn. tilvitnun lokið. Herra forseti. Það er ábyggilega ekki tilviljun að fjmrn. stoppar þarna með hina beinu tilvitnun vegna þess að í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir í beinu framhaldi þar sem fjmrn. ákvað að hætta, með leyfi forseta: ,,Stór hluti þeirrar útgjaldaaukningar sem jafnan verður í meðförum þingsins á rætur að rekja til tillagna frá ríkisstjórn.`` Fjmrn. kaus hins vegar í vefriti sínu í gær að láta líta út fyrir að það væri Alþingi sjálft sem ekki sýndi neinn aga við vinnu fjárlaga. Þetta er auðvitað alveg með ólíkindum og trúi ég ekki öðru en hæstv. fjmrh. hafi í það minnsta rætt stuttlega við textahöfund þess texta sem birtist í vefritinu í gær því þetta eru að sjálfsögðu ekki boðleg vinnubrögð fyrir ráðuneyti fjármála. Herra forseti. Það er auðvitað ekki síður athyglisvert sem kemur fram hér skömmu síðar í vefriti fjmrn. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í ljósi þessa vekur athygli að Ríkisendurskoðun, sem er undirstofnun Alþingis, (en forsætisnefnd Alþingis kemur fram í fjárlagaferlinu fyrir hönd Alþingis og stofnana þess og á samkvæmt fjárreiðulögum að senda forsætisráðherra fjárlagatillögur sínar), skuli nú lýsa yfir því að stofnunin telji sér heimilt að ræða beint við fjárlaganefnd um fjárveitingar til embættis síns og álíti sig ekki þurfa að lúta sama verklagi og aðrar stofnanir við rammafjárlagagerð.`` Herra forseti. Hér er greinilegt að fjmrn. hefur þótt eðlilegt að tuska örlítið til eina af undirstofnunum Alþingis. Það er vandséð hver tilgangurinn er annar en að ýfa upp deilur um það sem hér hefur verið mikið rætt á þessu hausti, hvernig verkum er skipt á milli framkvæmdarvaldsins og Alþingis. Hér eru greinilega hugmyndir fjmrn. þær að það eigi að fara yfir þær óskir sem koma frá Alþingi varðandi undirstofnanir þess. Þetta er hins vegar algjörlega á skjön við fjárreiðulögin og í ágætu svarbréfi ríkisendurskoðanda við áframsendingum þingsins og forsrn. til Ríkisendurskoðunar um að það mætti ekki leita til fjárln., er farið mjög vel yfir þetta mál og m.a. bent á að þessi ákvæði hafi verið sérstaklega skýrð í meðförum Alþingis sjálfs. Það virðist því vera að innan ráðuneytis hæstv. fjmrh. séu einhverjir aðilar sem vilji breyta þessu og að fjmrn. fái væntanlega sérstakt húsbóndavald yfir Alþingi og stofnunum þess. Nei, herra forseti. Hér þurfum við að vera vel á verði held ég. Það má því í raun og veru þakka það að þessi skoðun skuli vera komin fram á prenti og menn geti þá undirbúið varnir sínar betur. Herra forseti. Það er auðvitað ýmislegt fleira sem þetta rifjar upp, vegna þess að rammafjárlögin eru auðvitað notuð í grunninn og ríkisstjórnin ákveður rammana. Þegar fjárlagafrv. kemur inn hafa menn staðist og haldið sig innan rammanna. Við höfum hins vegar séð þá þróun sem orðið hefur á undanförnum árum og virðist verða æ algengari hjá ráðuneytunum. Þar virðast menn vera búnir að læra það að ákveðnir þættir, ýmist hjá stofnunum eða ýmsum verkefnum sem eru á vegum ráðuneytanna, er ekki nokkur leið að láta liggja og eru þess vegna yfirleitt sett inn í fjárlögin þegar þau eru í meðförum Alþingis. Það væri hægt að nefna mörg dæmi um það hvernig ráðuneyti hafa leikið þennan leik, ekki bara eitt, ekki bara tvö, heldur ár eftir ár. Þar með, í raun og veru, eru ákveðin ráðuneyti farin að leika sér að þessum römmum. Þess vegna, herra forseti, held ég að við þurfum að fara yfir þetta mál allt saman. Það er auðvitað fagnaðarefni, eins og hefur komið fram nokkrum sinnum, að formaður fjárln., hv. þm. Magnús Stefánsson, hefur beitt sér sérstaklega fyrir því að farið verði yfir alla vinnuferlana hjá nefndinni. Ég held að við þurfum líka að skoða hvernig rammarnir tengjast störfum Alþingis. Við hljótum t.d. að velta þeirri hugmynd upp hvort það sé ekki eðlilegt að rammarnir séu samþykktir hér í Alþingi fyrri hluta árs áður en þeir fara í vinnslu í ráðuneytunum svo að umræðan um rammana eigi sér stað líka hér í Alþingi, síðan kemur fjárlagafrv. inn og þá eru hugsanlega komnar einhverjar nýjar forsendur sem menn geta skoðað, svo að menn séu líka meðvitaðri hér í þingheimi og í öllum fagnefndum um hvað þessir rammar eru. Við ættum held ég að tengja þessa umræðu því sem við erum nú að fara af stað með í fjárlaganefndinni. Herra forseti. Það er rétt að ítreka þá skoðun 1. minni hluta að til að fjárlaganefnd hafi þá yfirsýn sem nauðsynleg er verður að tryggja að við afgreiðslu fjáraukalaga liggi ávallt fyrir áætluð fjárhagsstaða stofnana við lok yfirstandandi árs. Þetta á ekki síður við um afgreiðslu fjárlaga því að það eru óvönduð vinnubrögð að samþykkja fjárveitingar til rekstrar stofnana á næsta ári án þess að taka tillit til stöðu þeirra um áramót. Taka þarf á vanda stofnana strax og hann kemur fram því að tilgangslaust er að flytja skuldir yfir áramót ef ekki liggja fyrir raunhæfar áætlanir um að stofnanirnar geti ráðið við vandann. Sama gildir um inneignir einstakra stofnana því ekki er sjálfgefið að þær flytjist milli ára án athugunar. Nauðsynlegt er að við afgreiðslu fjárlaga og fjáraukalaga liggi fyrir áætluð útkoma stofnana miðað við fjárheimildir þannig að því sé ekki frestað að taka á vandamálum og þess beðið að í óefni sé komið. Vegna þessa óskaði 1. minni hluti eftir því við fulltrúa allra ráðuneyta, þegar þeir komu á fund nefndarinnar, að fá upplýsingar um fjárhagsstöðu allra undirstofnana viðkomandi ráðuneytis. Vitað er að fjármálaráðuneytið ítrekaði með sérstöku bréfi við nokkur ráðuneyti að þau kölluðu eftir skýringum og aðgerðum hjá stofnunum sem farið höfðu meira en 4% fram úr fjárheimildum 31. ágúst sl. Fyrsti minni hluti lagði mikla áherslu á að þessar upplýsingar yrðu kynntar fjárlaganefnd fyrir 2. umr. um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2004. Það tókst hins vegar ekki en fjárlaganefndinni hafa nú borist upplýsingar frá þremur ráðuneytum þar sem gerð er grein fyrir áætlaðri stöðu stofnana í árslok. Herra forseti. Ég held að ástæða sé til þess að vekja athygli á því hvaða ráðuneyti hafa komið með þessa lista. Það eru dóms- og kirkjumálaráðuneytið, félagsmálaráðuneytið og heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið. Upplýsingar hafa ekki borist frá forsætisráðuneyti, menntamálaráðuneyti, utanríkisráðuneyti, landbúnaðarráðuneyti, fjármálaráðuneyti, sjávarútvegsráðuneyti, samgönguráðuneyti, iðnaðarráðuneyti, viðskiptaráðuneyti og umhverfisráðuneyti. Herra forseti. Er nema von að vakin sé athygli á því að það virðist sífellt vera erfiðara og erfiðara að fá upplýsingar frá framkvæmdarvaldinu vegna fjárlagavinnunnar. Það er auðvitað ástæða til þess að fjalla um það alveg sérstaklega, en við munum trúlega gera það enn betur við 3. umr. fjárlaga. Herra forseti. Það er margt sem virðist vera tilviljunum háð í þessu fjáraukalagafrv. og þeim brtt. sem hér liggja fyrir. Það vekur t.d. alveg sérstaka athygli að í fjáraukalagafrv. er gerð tillaga um að flestir háskólarnir fái aukafjárveitingu með vísan í að það hafi verið gerður viðbótarsamningur eða viðbót við fyrirliggjandi samninga sem flestir runnu reyndar út um síðustu áramót. En einn háskóli sem gerði samning ári seinna en flestir hinna skólanna, þ.e. Háskólinn á Akureyri, er ekki í þessum pakka. Dettur manni því í hug að þarna sé hugsanlega verið að hegna þeim skóla fyrir að hafa gert samninginn ári seinna en hinir. Það er a.m.k. ekki að sjá nein rök fyrir því að Háskólinn á Akureyri skuli ekki fá sömu bætur vegna aukins nemendafjölda og hinir háskólarnir. Flestir háskólarnir ef ekki allir búa við fjárhagsvanda. En það sker sérstaklega í augu að þessum háskóla skuli vera sleppt í þessu tilfelli. Við vonum auðvitað, herra forseti, að við 3. umr. fjárlaga liggi þeir samningar fyrir sem gera þarf við háskólana, þá liggi fyrir staða þessara stofnana og þá liggi fyrir fjárþörf þessara stofnana á næsta ári svo að hægt verði að samþykkja fjárlög fyrir árið 2004 með betri tengslum við raunveruleikann en við höfum þurft að horfa upp á sl. ár. Örfáar tölur, herra forseti, til þess að glöggva myndina varðandi Háskólann á Akureyri. Háskólinn á Akureyri hefur fengið greitt á þessu ári fyrir 886 nemendur, en rauntalan er 1.010. Það þýðir að fjárvöntun er upp á tæpar 70 millj. kr. vegna nemendanna, en að auki vantar nokkuð á vegna rannsóknarsamningsins og samanlagt vantar Háskólann á Akureyri miðað við árið í ár um 90 millj. kr. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan þá treysti ég því að við 3. umr. fjárlaga verði búið að taka á vanda háskólanna og að þá verði enginn þeirra undanskilinn því það er auðvitað nauðsynlegt þegar tölur sem þessar eru ákvarðaðar að forsendur liggi fyrir þeim og allar upplýsingar séu uppi á borðum. En því miður eins og ég hef sagt áður hefur verið mikill misbrestur á því. Herra forseti. Þessi bið eftir jafnsjálfsögðum upplýsingum kallar á ótal spurningar um hæfi viðkomandi ráðuneyta til lögskipaðs eftirlits með undirstofnunum sínum. Það er íhugunarefni hvort framvegis verði ekki að boða fulltrúa ráðuneytanna til sérstakra funda með fjárlaganefnd um stöðu undirstofnana og áætlaða stöðu þeirra í árslok. Miðað við reynslu þessa hausts virðist ekki duga að óska eftir þessum upplýsingum, heldur verði væntanlega að boða fulltrúana á fund þar sem þetta sé fundarefnið og þeim sé ætlað að koma með efnið á þann fund sem boðað er til. Herra forseti. Það er líka eðlilegt að velta fyrir sér hvernig sambandi ráðuneyta og undirstofnana þeirra er háttað. Það vakti athygli mína í skýrslu sem Ríkisendurskoðun vann þegar hún gerði úttekt á árangursstjórnun í ríkisrekstri að þar eru ýmsar merkilegar upplýsingar sem varpa örlitlu ljósi á það hvernig þessu sambandi er háttað. En í þessari úttekt segir m.a., með leyfi forseta. ,,Meginniðurstaða Ríkisendurskoðunar er að árangursstjórnun sé tiltölulega skammt á veg komin hjá ríkinu þrátt fyrir að rúmlega sex ár séu liðin frá því að hafist var handa við verkefnið.`` Skömmu síðar segir, með leyfi forseta: ,,Á tímabilinu frá 1997 til júní 2002 voru gerðir árangursstjórnunarsamningar (rammasamningar) við 114 af þeim 212 stofnunum sem samkvæmt skilgreiningu voru taldar geta tekið þátt í verkefninu. Samningar hafa því aðeins verið gerðir við rúmlega helming ríkisstofnana.`` Litlu síðar segir, með leyfi forseta: ,,Aðeins 11 af 102 stofnunum (þ.e. 10,8%) sem voru með gildan samning í byrjun árs 2001 skiluðu ráðuneyti ársáætlun fyrir það ár þar sem rekstrargjöld og starfsmarkmið stofnunar eru samtvinnuð.`` Síðar segir, með leyfi forseta: ,,Af þeim 112 stofnunum sem voru með gildan samning í byrjun árs 2002 skiluðu 40 þeirra (þ.e. 35,7%) ársskýrslu fyrir starfsárið 2001 til ráðuneytis þar sem gerð var grein fyrir árangri með samanburði við markmið ársins.`` Áfram heldur í úttektinni og er fjallað um ástæður þess að árangursstjórnun hefur ekki náð meiri fótfestu innan ríkisstofnana. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í þessu efni hafði vafalaust áhrif að ráðuneytin hafa almennt ekki sett og byggt heildstæða langtímastefnu í þeim málaflokkum sem undir þau heyra ...`` Herra forseti. Ég held að ekki sé neinum vafa undirorpið miðað við þær hremmingar sem fjárln. hefur lent í í samskiptum við ráðuneyti og til viðbótar því sem ég hef hér lesið úr úttekt Ríkisendurskoðunar á árangursstjórnun í ríkisrekstri, að greinilega þurfi að fara markvisst og skipulega yfir þá starfsemi sem á sér stað í ráðuneytum. Það gengur a.m.k. ekki að ár eftir ár sé gefið til kynna að það séu verkefni undirstofnana sem eru í lamasessi ef það er síðan svo að vandinn liggi hjá ráðuneytunum í flestum tilfellum. En, herra forseti. Ég sný mér þá aftur að nál. 1. minni hluta fjárln. Nefndinni hafa borist upplýsingar um skiptingu ýmissa safnliða frá nokkrum ráðuneytum sem gerir það kleift að átta sig betur á stöðu einstakra stofnana. Þessar upplýsingar auðvelda mjög alla umfjöllun um stóra málaflokka í fjárlögum og fjáraukalögum. 1. minni hluti leggur áherslu á að það verði gert að reglu að upplýsingar um fjárhagsstöðu allra stofnana verði framvegis lagðar fram með frumvarpi til fjárlaga og fjáraukalaga. Fjármálaráðuneytið hefur lagt fram lista yfir fjárlagaliði sem hafa fengið fjárveitingar á fjáraukalögum þrisvar sinnum eða oftar á síðustu fimm árum. Alls er um að ræða 100 fjárlagaliði. Þar af hafa 26 fjárlagaliðir fengið fjárveitingar öll árin fimm og 33 fjárlagaliðir hafa fengið fjárveitingar á fjáraukalögum fjórum sinnum af þessum fimm. Fjármálaráðuneytið bendir á að misjafnt er í gegnum tíðina hvort fjárveitingar hafa verið samþykktar á safnliði eða á hverja stofnun og á það einkum við um sjúkrastofnanir og framhaldsskóla. Ráðuneytið telur að listinn gefi ekki rétta mynd af því hvaða stofnanir hafi farið ítrekað fram úr fjárheimildum vegna hallareksturs. Listi fjármálaráðuneytisins endurspeglar hins vegar vel þann vanda sem sífelld aukning og útþensla safnliða á undanförnum árum hefur valdið. Sem dæmi má nefna að endanleg skipting fjárheimilda framhaldsskóla fer ekki fram fyrr en í janúar næsta árs á eftir rekstrarári. Þá hefur það gerst í tvígang að einstakir liðir heilla málaflokka eru lagðir niður og í staðinn stofnaður einn safnliður. Annars vegar er um að ræða héraðsdómstóla og hins vegar sendiráð. Eðlilegt er að spyrja hver sé forsvarsmaður þessara liða, hver beri ábyrgð ef viðkomandi safnliður fer fram úr fjárheimildum. Við þetta skipulag verður ábyrgð einstakra forstöðumanna óljós. Þess vegna ber að hverfa frá þessari þróun. Herra forseti. Fyrsti minni hluti ítrekar enn á ný þá skoðun að óþolandi er að ríkisstjórn og meiri hluti hennar á Alþingi fari ekki eftir lögum um fjárreiður ríkisins. Meðan sá háttur er viðhafður mun þeim lausatökum sem einkennt hafa fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar ekki linna. Þegar virðing valdhafanna fyrir fjárreiðulögunum er með þeim hætti sem fram kemur í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2003 og breytingartillögum ríkisstjórnar og meiri hluta fjárlaganefndar er ekki við því að búast að fjárlög fái þann sess sem þeim ber í fjármálastjórn ríkisins. Herra forseti. Ég hef lokið að fara yfir álit 1. minni hluta fjárln., en Guðjón A. Kristjánsson áheyrnarfulltrúi sem sat fundi fjárln. er samþykkur nál. Auk þess sem hér stendur rita undir álit 1. minni hluta fjárln. hv. þm. Anna Kristín Gunnarsdóttir, Helgi Hjörvar og Jón Gunnarsson.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. 2. minni hluta fjárln. sem undirritaður skipar fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í fjárln. Frumvarp til seinni fjáraukalaga fyrir árið 2003 kemur nú til lokaafgreiðslu við 3. umr. Fjárlög yfirstandandi árs gerðu ráð fyrir að heildarútgjöld ríkissjóðs næmu 260,1 milljarði kr. og heildartekjur 271,6 milljörðum kr. Tekjujöfnuður var því áætlaður um 11,5 milljarðar kr. Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2003 og með þeim breytingum sem gerðar hafa verið við 2. umr. var gert ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs mundu hækka um 12,1 milljarð kr. Enn fremur liggja nú við 3. umr. frammi breytingartillögur frá meiri hlutanum um aukin útgjöld sem nema 448 millj. kr. Áður hefur Alþingi samþykkt að auka útgjöld ríkissjóðs um samtals 4,7 milljarða kr. frá því sem ákveðið var í fjárlögum fyrir árið 2003. Alls er því gert ráð fyrir að heildarútgjöld ríkissjóðs verði um 277,4 milljarðar kr. Hér er um að ræða hækkun á útgjöldum ríkissjóðs um 17,3 milljarða kr. eða 6,7% frá samþykktum fjárlögum. Samkvæmt endurskoðaðri tekjuáætlun ríkissjóðs í nóvember er gert ráð fyrir að heildartekjur ríkissjóðs verði 280,6 milljarðar kr. en það er tæpum 9 milljörðum kr. hærri fjárhæð en gert var ráð fyrir í fjárlögum 2003. Tekjujöfnuður er því áætlaður um 3,2 milljarðar kr. Af þessum tekjuafgangi er gert ráð fyrir að sala eigna skili um 12,9 milljörðum kr. Lokagreiðslur vegna sölu bankanna hafa þó ekki enn verið inntar af hendi en eru inni í þessum tölum. Því er ljóst, virðulegi forseti, að ef teknar eru frá eignasölur á þessu ári, þá er ríkissjóður rekinn með 8--9 milljarða kr. halla. Jafnframt er nauðsynlegt að benda á að reynslan hefur kennt okkur að þessar niðurstöðutölur munu breytast. Í því sambandi er nærtækast að nefna gjöld og tekjur ríkissjóðs árið 2002. Í fjárlögum fyrir árið 2002 voru tekjur áætlaðar 257,9 milljarðar kr. og gjöldin 239,4 milljarðar kr. og því var gert ráð fyrir að tekjujöfnuður yrði 18,5 milljarðar kr. Þetta var fyrir afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2002. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar ,,Endurskoðun ríkisreiknings fyrir árið 2002`` reyndust tekjur ársins vera 259,2 milljarðar kr. og gjöldin um 267,3 milljarðar kr. Samkvæmt þessu varð ekki rekstrarafgangur upp á 18,5 milljarða kr. heldur halli upp á 8,1 milljarð kr. Tekjur ríkissjóðs höfðu því breyst um tæpa 2 milljarða kr. en gjöldin um 28 milljarða kr. frá lokun fjárlaga til loka fjárlagaársins, en gjöldin um 28 milljarða kr. Í V. kafla laga um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, er fjallað um frumvarp til fjáraukalaga. Í 1. málsl. 1. mgr. 44. gr. laganna segir að valdi ófyrirséð atvik, kjarasamningar eða ný löggjöf því að grípa þurfi til sérstakra fjárráðstafana sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum ársins skuli leitað heimilda fyrir þeim í frumvarpi til fjáraukalaga. Þetta eru þau atvik sem lögin veita heimild til að fjárheimilda sé leitað í fjáraukalögum. Við skoðun á þeim breytingartillögum meiri hlutans nú við 3. umr. fjáraukalaga fyrir árið 2003 má setja spurningarmerki við hvort einstakar tillögur uppfylli skilyrði fjárreiðulaganna. Í vefriti fjármálaráðuneytisins frá 27. nóv. sl. er fjallað um fjárlagagerðina og reynt að réttlæta þá ákvörðun framkvæmdarvaldsins að leggjast gegn því að fulltrúar stofnana og samtaka sem fá starfsfé sitt að hluta eða öllu leyti frá ríkinu komi á fund fjárlaganefndar og geri grein fyrir starfsemi sinni, fjárhagstöðu og rekstrarþörf. Í þessu vefriti segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í upphafi síðastliðins áratugar var að erlendri fyrirmynd tekið upp nýtt skipulag við undirbúning og mótun fjárlaga hér á landi sem kallað hefur verið ,,rammafjárlög``. Hugsunin að baki þeim er að ríkisstjórnin ákveði heildarútgjöld og skiptingu þeirra milli ólíkra málaflokka, þ.e. útgjalda\-rammana, en láti ráðuneytum eftir að útfæra nánar hvernig fénu er varið. Þetta miðar að því að stefnumótun ríkisstjórnar sé ráðandi þáttur í fjárlagagerðinni, að fjárlagagerðinni sé stýrt ,,ofan frá`` í stað þess að fjárlögin verði einfaldlega samtala þess kostnaðar sem til fellur í ríkiskerfinu á hverjum tíma, þ.e. verði stýrt ,,neðan frá``.`` Athyglisvert er að hvergi er minnst á í þessum texta frá fjmrn. varðandi fjárlagagerðina að Alþingi eða nefndir þess eigi að koma að fjárlagagerðinni heldur ráði rammi ríkisstjórnarinnar. Fjárlaganefnd og Alþingi kemur fjárlagagerðin ekkert við. Vissulega þarf að vera regla á fjárlagagerð eins og annarri lagasetningu og vinnu. En þessi sjálftökuréttur ráðherranna á valdi og hvernig því er beitt á stofnanir og félagasamtök í landinu er alvarleg ógnun við stöðu Alþingis, störf og verkefni þingmanna og þingnefnda og þar með ógnun við lýðræðið. Er það eitt brýnasta verkefni Alþingis og fjárlaganefndar að endurskoða alla vinnu við fjárlagagerðina, marka framkvæmdarvaldinu sinn bás í þeirri vinnu og tryggja eðlileg og lýðræðisleg vinnubrögð við fjárlagagerðina. Valdbeiting framkvæmdarvaldsins gagnvart stofnunum sínum og stríð þess við Alþingi og undirstofnanir þess sem birst hefur í bréfaskriftum ráðuneytanna til stofnana sinna nú í haust --- og gerð hefur verið grein fyrir, bæði í umræðum hér á undan og í nefndaráliti við fjárlagagerð fyrir árið 2004 --- gengur einfaldlega ekki. Slíkt stríð, bréfaskriftir og valdbeiting gengur einfaldlega ekki upp. Formaður fjárlaganefndar hefur lýst því yfir að farið verði í grundvallarendurskoðun á vinnu við fjárlagagerðina með það að markmiði að styrkja stöðu Alþingis í þeirri vinnu og styður 2. minni hluti þá ákvörðun eindregið. Því staðreyndin er sú að þegar fjármálaráðherra hefur lagt fram frumvarp til fjárlaga á Alþingi og því hefur verið vísað til fjárlaganefndar er öll frekari vinna og afgreiðsla þess á ábyrgð þeirrar nefndar og Alþingis. Ég hef í umræðum um fjárlög á undanförnum árum lagt áherslu á nokkur grundvallaratriði í breytingu á vinnu við fjárlagagerð. Ég hef lagt áherslu á að að vori, áður en þing fer heim, verði lagður fram ákveðinn rammi að fjárlögum næsta árs, fjárlagavinnan er jú hafin og þá verði lagður fram rammi að fjárlögum næsta árs, mælt fyrir honum í þinginu og um hann verði rætt og gengið frá samþykkt grófra útlína fyrir fjárlagagerðina sem þá færi áfram í vinnu. Þannig væri Alþingi ábyrgt fyrir upphafi fjárlagagerðarinnar. Og síðan þegar fjmrh. hefði mælt fyrir frumvarpinu á Alþingi á haustdögum færi vinnan fullkomlega í hendur og væri á ábyrgð fjárln. Ég hef jafnframt lagt áherslu á að Alþingi leggi fram fjáraukalög eða frv. til fjáraukalaga að vori áður en það fer í sumarleyfi og þá séu teknar fyrir breyttar aðstæður í tekju- eða gjaldahlið hjá ríkissjóði. Þá sé jafnframt líka litið til þess hvort lagabreytingar hafi átt sér stað á þinginu sem krefjist breytinga á fjárframlögum eða öðrum þáttum í ríkisbúskapnum sem nauðsynlegt sé að taka á af hálfu Alþingis í formi fjáraukalaga. Síðan að hausti eru aftur tekin og þá unnin ný eða viðbótarfjáraukalög sem taka á því sem þá hefur gerst því að á einu ári geta ýmsir liðir breyst í rekstri stórs búskapar eins og ríkisbúskapurinn er. Með þessum hætti axlar Alþingi fulla ábyrgð á fjárlagagerðinni eins og lög að sjálfögðu kveða á um. Því er fagnað hér að við 3. umr. er lagt til að veittar verði til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga 400 millj. kr. til ráðstöfunar fyrir tekjuminni sveitarfélög. Til þess að sveitarfélögin héldu óbreyttum tekjum hefði þessi upphæð þó þurft að vera mun meiri eða nærri 1 milljarður kr. Nærþjónustan, grunnalmannaþjónustan hefur verið færð til sveitarfélaganna og þau verða að fá tekjustofna til að standa undir henni. Fjárskortur þeirra og röng tekjuskipting milli ríkis og sveitarfélaga er ein alvarlegasta ógnunin við velferðarþjónustuna í landinu. Með stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum sveitarfélaganna er verið að þvinga þau til að einkavæða og selja þjónustustofnanir sínar og skera niður almannaþjónustu. Eitt dæmið er í fjáraukalagafrv. þar sem sveitarfélagið Dalabyggð finnur sig knúið til að selja hitaveitu sína. Ríkissjóður veitir svo kaupandanum, ríkisfyrirtækinu Rarik, lántökuheimild til að kaupa umrædda hitaveitu. Að mati 2. minni hluta væri miklu réttara að veita Dalabyggð fjárstuðning beint og hagkvæm lán til að halda hitaveitunni sinni. Neytendur munu jú verða að borga þegar upp verður staðið. Á undanförnum árum höfum við verið að fjalla hér um hliðstæð mál. Mér er minnisstætt t.d. þegar sveitarfélagið Skagafjörður fann sig knúið til að selja Rafveitu Sauðárkróks til þess að létta af sér skuldum. Þá var það einmitt með sama hætti að ríkisfyrirtækið Rarik fékk fjármagn hjá ríkissjóði til þess að kaupa viðkomandi rafveitu sem varð til þess að rafmagn og raforka snarhækkaði í verði í viðkomandi sveitarfélagi. Þetta ráðslag, þetta skipulagða ráðslag af hálfu ríkisvaldsins, að þrengja svo að sveitarfélögunum fjárhagslega að þau neyðist til þess að selja þjónustumannvirki sín, er stóhættuleg og skaðar sjálfsforræði þeirra og möguleika til þess að sinna þeirri þjónustu sem þeim er falin samkvæmt lögum. Það verður að taka á fjárhag sveitarfélaganna. Samtök sveitarfélaga mega ekki láta glepjast af þeim blekkingarleik stjórnvalda að etja fyrst sveitarfélögunum saman í sameiningarviðræðum og að þeim loknum eigi svo að endurskoða tekjustofnana og tekjuskiptinguna. Sameining sveitarfélaga á víða rétt á sér og sjálfsagt er að skoða hana. En hún verður að fara fram á forsendum íbúanna sjálfra. Ríkisvaldinu ber að leiðrétta strax fjárþörf sveitarfélaganna og fyrir því eiga samtök sveitarfélaga að berjast. Fjáraukalagafrumvarpið, eins og það liggur hér fyrir, speglar fyrst og fremst óvönduð vinnubrögð meiri hlutans við fjárlagagerðina fyrir ári síðan. Margar þeirra nauðsynlegu leiðréttinga sem hér eru gerðar voru fyrirsjáanlegar og þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs bentu á það við umræðuna og lögðu fram breytingartillögur til úrbóta. Þær breytingartillögur felldi meiri hlutinn þá, á sínum tíma, en kemur nú með þær allmargar inn í fjáraukalagafrumvarpinu. Þær snúa m.a. að fjárskorti heilbrigðis- og sjúkrastofnana og framhaldsskólunum. Enn munu þó framhaldsskólar fara með halla til næstu ára. Háskólarnir fá litla eða enga leiðréttingu á fjárskorti sínum. Ef ekki rætist úr hér við fjáraukalagaumræðuna verður að taka á fjárhag háskólanna við 3. umr. fjárlaga fyrir árið 2004. Þá er og vert að benda á, virðulegi forseti, þá þróun sem virðist vera í efnahagsmálum, en samkvæmt frétt sem birtist í dag um viðskiptajöfnuð við útlönd virðist þar vera að byrja að síga nokkuð á ógæfuhliðina. Í frétt Ríkisútvarpsins í dag segir, með leyfi forseta: ,,Halli á vöruskiptum við útlönd á fyrstu tíu mánuðum ársins er 14,3 miljarðar króna. Á sama tíma ...`` Ég vitna frekar í frétt Morgunblaðsins frá því í dag, með leyfi forseta: ,,Í októbermánuði voru fluttar út vörur fyrir 15,8 milljarða króna og inn fyrir 18,6 milljarða króna ....`` --- samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni. --- ,,Vöruskiptin í október voru því óhagstæð um 2,8 milljarða króna en í október í fyrra voru þau hagstæð um 1,9 milljarða. Fyrstu tíu mánuði ársins voru fluttar út vörur fyrir tæpa 152,9 milljarða króna en inn fyrir 167,1 milljarð króna ... Halli var því á vöruskiptunum við útlönd`` --- á fyrstu tíu mánuðum ársins --- ,,sem nam 14,2 milljörðum króna en á sama tíma árið áður voru þau hagstæð um 12,9 milljarða.`` --- Á sama gengi. --- ,,Vöruskiptajöfnuðurinn var því 27,1 milljarði lakari en á sama tíma árið áður. Verðmæti vöruinnflutnings fyrstu tíu mánuði ársins var 167,1 milljarður eða 9,3% meira á föstu gengi en á sama tíma árið áður. Mest aukning varð í innflutningi á fjárfestingarvörum, fólksbílum, flutningatækjum til atvinnurekstrar og neysluvörum ...`` En mest áhyggjuefni er að samdráttur var í útflutningi. Mestur samdráttur varð í útflutningi á fiskimjöli, frystum fiski og saltfiski en á móti kom að aukning var í verðmætaútflutningi á lýsi. Það er þó áhyggjuefni að vöruútflutningurinn í heild er verðminni en á sama tíma í fyrra. Þar kemur til m.a. breyting á gengi og óhagstæðari samkeppnisstaða útflutningsgreinanna, sem er afleiðing af stefnu þessarar ríkisstjórnar í atvinnu- og fjárfestingarmálum. Virðulegi forseti. Ég tel að þarna séu viss hættumerki á ferð og dæmi um ranga atvinnustefnu þessarar ríkisstjórnar. Því þarf að skoða þetta mjög vandlega. Virðulegi forseti. Annar minni hluti lýsir fullri ábyrgð á hendur ríkisstjórninni og meiri hlutanum vegna óvandaðrar vinnu við fjárlagagerðina á sl. ári og rangrar forgangsröðunar. Tekjuöflun ríkissjóðs færist í stöðugt auknum mæli í notendagjöld og hlutfallslega aukna skattheimtu á almennu launafólki og lágtekjufólki. Í stað þess er skattbyrðinni létt af fjármagnseigendum, fyrirtækjum og hátekjufólki. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð berst fyrir öðrum áherslum. Hún leggur áherslu á jöfnun lífskjara og velferð fyrir alla. Skattkerfinu á að beita til að afla hinu opinbera nægjanlegra tekna til að standa undir samneyslu þjóðfélagsins og öflugu velferðarkerfi. Skattastefnan á að fela í sér tekjujöfnun og að byrðunum sé dreift með sanngjörnum hætti. Virðulegi forseti. Þegar hafa verið teknar skuldbindandi ákvarðanir um meginhluta þess sem hér er verið að afgreiða nú við 3. umr. fjáraukalaga. Annar minni hluti og aðrir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs munu því sitja hjá við afgreiðslu þessa frv. í heild. Við flytjum svo breytingartillögur sem lúta að því að styrkja fjárhag háskólanna, en samkvæmt þeim upplýsingum sem komu inn í fjárln. og undirritaður hefur m.a. aflað sér er ljóst að Háskóli Íslands, Háskólinn á Akureyri og Kennaraháskólinn, sem hér eru nefndir, skortir fjármagn til þess að að geta staðið undir þeim skuldbindingum sem þeir hafa tekið á sig á þessu ári. Því er flutt breytingartillaga hér til þess að auðvelda þessum háskólum það að standa undir þeim skuldbindingum. Við leggjum til að til Háskóla Íslands verði veitt til viðbótar 300 millj. kr., til Háskólans á Akureyri 92 millj. kr. og til Kennaraháskólans 55 millj. kr. Það er ljóst að margir aðrir skólar líða líka fjárskort og þurfa fjármagn til þess að standa við skuldbindingar sínar varðandi kennslu og önnur störf. En við viljum leggja sérstaka áherslu á að þessir skólar fái leiðréttingu á sínum málum og þurfi ekki að bera halla eða skerða starfsemi sína vegna þessar fjárvöntunar sem er svo augljós í dag.

Hæstv. forseti. Ég vil gera grein fyrir breytingartillögu frá þeim sem hér stendur við frv. til fjáraukalaga. Þar er lagt til að 310 millj. kr. fjárheimild til hjúkrunarheimilis á Vífilsstöðum, sem veitt er í fjárlögum árið 2003, verði annars vegar varið til þjónustu annarra hjúkrunarheimila þar sem opnun heimilisins hefur tafist og hins vegar til að fjármagna aukinn stofnkostnað við breytingu á húsnæðinu. Upphaflega var gert ráð fyrir 69 hjúkrunarrýmum í nýja hjúkrunarheimilinu á Vífilsstöðum en hagkvæmara þykir að 19 hjúkrunarrými verði flutt til annarra hjúkrunarheimila. Fjárveiting til þessara 19 rýma nemur samtals 76 millj. kr. Þar af er lagt til að 47 millj. kr. fjárheimild fyrir 12 hjúkrunarrými verði millifærð á Holtsbúð í Garðabæ, 21 millj. kr. fyrir fimm rými á Hrafnistu í Reykjavík og 8 millj. kr. fyrir tvö rými á Hjúkrunarheimilið Skógarbæ. Auk þess er lagt til að af þessari fjárheimild, sem ætluð var til reksturs hjúkrunarheimilis á Vífilsstöðum, verði millifærðar 74 millj. kr. til reksturs 22 rúma biðdeildar við Landspítala -- háskólasjúkrahús sem er tímabundið úrræði. Loks er lagt til að millifærðar verði 160 millj. kr. af rekstrarfjárveitingunni á stofnkostnaðarlið vegna endurbóta á húsnæði Vífilsstaða þar sem framkvæmdakostnaðurinn er nú áætlaður 290 millj. kr. en var upphaflega áætlaður 130 millj. kr. Herra forseti. Hér er um millifærslur að ræða, ekki til breytinga á útgjöldum og hefur þetta ekki áhrif á ætlaðan tekjujöfnuð sem gerð er grein fyrir af hálfu meiri hlutans.

Virðulegi forseti. Hv. formaður fjárln. Magnús Stefánsson gerði hér grein fyrir breytingartillögu sem við samþykktum afbrigði fyrir fyrr í dag að tekin yrðu á dagskrá. Lítill tími hefur verið til að kynna sér breytingartillögurnar eins og þær liggja fyrir. Þó vekur athygli mína í því sem hv. formaður fjárln. sagði áðan að framkvæmdakostnaður við endurbætur á húsnæði Vífilsstaða sé nú áætlaður 290 millj. kr. en hafi áður verið áætlaður 130 millj., þ.e. að þessi kostnaður fari meira en helming fram úr því sem áætlað var áður. Ég spyr: Við hvaða áætlanir var þarna miðað? Hver ber ábyrgð á svona áætlunargerð og hvernig í ósköpunum getur það gerst að menn leggja af stað í endurbætur á húsnæði með áætlun upp á 130 millj. kr. en koma svo núna og segja: ,,Þetta kemur til með að kosta 290 milljónir.`` Þetta er ekki bara tvöfalt, heldur rúmlega það. Virðulegi forseti. Þetta er að mörgu leyti í dúr við margt af því sem sá sem hér stendur hefur upplifað í þeirri fjárlagavinnu sem ég hef tekið núna þátt í í fyrsta skipti. Það er nauðsynlegt að fá skýringar á þessu.

Herra forseti. Þetta er út af fyrir sig mjög góð spurning. Þær upplýsingar sem ég hef um þetta mál eru þær að komið hafi í ljós að húsnæðið hafi verið í verra ástandi en ætlað var við fyrstu áætlanir og einnig að kröfur um öryggismál og allar þær kröfur sem gerðar eru til svona húsnæðis munu reynast kostnaðarmeiri en upphaflegar áætlanir hafi gert ráð fyrir. Þetta eru þær skýringar sem ég get gefið hér á þessari stundu. En mér finnst þessi fyrirspurn hv. þm. eiga fyllilega rétt á sér.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fjárln. fyrir svörin við fyrirspurn minni. Ég gat ekki heyrt annað en að hann væri sammála mér í því að þarna væri verið að fara talsvert mikið umfram það sem menn áætluðu. Það sem ég saknaði í svari hans var hver beri ábyrgð á svona löguðu. Hver hefur opið tékkhefti á ríkissjóð og getur í raun haldið áfram eða farið af stað, réttara sagt, með svona endurbætur og breytingar, með svona arfavitlausa áætlun, eins og hér kemur fram, upp á 130 millj. kr.? En núna virðist þetta ætla að enda í 290 millj. Spurningin er: Verður það endanlegur kostnaður eða horfum við kannski á þrefaldan kostnað miðað við fyrstu áætlun? Virðulegi forseti. Spurning mín er: Hver ber ábyrgð á þessu?

Herra forseti. Hér mun hafa verið um frumáætlun að ræða frá síðasta ári um kostnað sem kom fram í tilefni af ákveðnu samkomulagi sem var gert, m.a. við aldraða, um breytingar á þessum málum. Eins og ég sagði í fyrra andsvari hafa síðan komið upplýsingar um mun dýrari úrræði til að mæta kröfum sem gerðar eru til svona húsnæðis. En ég geri ráð fyrir að fjárln. muni fara betur ofan í þetta mál síðar. Við getum út af fyrir sig fjallað um það þegar þar að kemur.

Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða lokaafgreiðslu fjáraukalaga. Sá sem hér stendur tekur undir það sem fram kemur í áliti 1. minni hluta, að margt í afgreiðslu fjárlaga og fjáraukalaga kemur einkennilega fyrir sjónir. Í því sambandi vil ég gera að umtalsefni það að ríkisstjórnin skyldi senda formlegt bréf þar sem tilkynnt var um nýtt vinnulag, þ.e. að ráðuneyti og stofnanir þeirra skyldu í framtíðinni ekki leita beint til fjárln. Alþingis með erindi sín, t.d. með aukin útgjöld, heldur eigi slík erindi að fara til ráðuneyta sem komi með tillögur í fjárlagakerfi fjmrn. og samsvarandi tillögur um lækkun útgjalda. Það er afar óeðlilegt að framkvæmdarvaldið beini slíkum tillögum til stofnana og reyni þannig að koma í veg fyrir að fjárln. ræði beint við aðila máls. Með fyrrgreindum ákvörðunum ríkisstjórnar er hið formlega fjárveitingavald Alþingis gert að forminu einu. Þar að auki hefur minni hluti fjárln. átt erfitt með að fá upplýsingar um áætlaða fjárhagsstöðu ríkisstofnana í árslok 2003 eins og greint var frá þegar mælt var fyrir áliti 1. minni hluta og hefur þegar verið gert hér að umtalsefni. Virðulegi forseti. Við 2. umr. um fjárlög fyrir nokkrum dögum vakti ég athygli á því að tekjur í sjávarútvegi væru að dragast verulega saman. Ég benti m.a. á að full ástæða væri til að huga að því hvert stefndi með afkomu í efnahagslífinu og viðskiptajöfnuð. Ég vakti einnig athygli á því sem segir í riti Seðlabankans, Peningamálum 17. riti, nóvember 2003. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Viðskiptahallinn er þó enn ekki sérstakt vandamál, enda á hann að hluta rætur að rekja til innflutnings vegna stóriðjuframkvæmda og tímabundins samdráttar í sjávarafla.`` Nú vill svo til að í Morgunblaðinu í morgun var birt yfirlit yfir aflaverðmæti á fyrstu átta mánuðum ársins. Mig langar til að vitna í þessa grein, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Á fyrstu átta mánuðum ársins 2003 nam aflaverðmæti íslenskra skipa af öllum miðum 47,5 milljörðum króna en á sama tímabili ársins 2002 var verðmætið 55,1 milljarður króna og er þetta samdráttur um 7,7 milljarða króna eða 13,9%.`` Virðulegur forseti. Frá því er greint í áliti 1. minni hluta að fjárlög undanfarinna ára hafi ekki staðist, að fjárlög ársins 2002 hefðu á endanum verið með halla og líklegt sé að þau fjárlög sem við afgreiðum nú við lokaafgreiðslu aukafjárlaga muni einnig enda í ríkisreikningi með halla. Ég held að þær fréttir sem ég hef verið að vitna til styðji enn frekar að það stefni í að afkoman á þessu ári verði ekki eins og til er ætlast. Ég vil í þessu sambandi, virðulegi forseti, minna á að þegar hæstv. fjmrh. mælti fyrir fjárlagafrv. í haust var gert ráð fyrir miklu hagvaxtarskeiði á árinu 2004 og því að aukið aðhald þyrfti af því tilefni. Ég held, virðulegi forseti, að þær upplýsingar sem liggja fyrir um verðmætaþróun í sjávarútvegi gefi fullt tilefni til að ætla að atvinna og afkoma í ákveðnum greinum, eins og sjávarútveginum, geti dregist mun meira saman en menn höfðu gert ráð fyrir. Ég vil því beina þeirri spurningu til hæstv. fjmrh. hvort þær áætlanir sem okkur eru að birtast, m.a. í Peningamálum Seðlabankans, að hér sé um tímabundinn samdrátt að ræða, fái staðist. Er ekki full ástæða til þess, áður en við ljúkum endanlegri afgreiðslu fjárlaga sem verður sennilega 5. des. ef að líkum lætur, að athuga þær spár sem menn lögðu upp með í sambandi við fjárlagadæmið allt saman? Þarf ekki að kanna hvort þær fá staðist miðað við þróunina í sjávarútvegi? Herra forseti. Ég fylgdist með umræðum á 41. þingi Farmanna- og fiskimannasambandsins. Þar komu fram upplýsingar sem mér fundust ákaflega athyglisverðar. Fulltrúi frá Verðlagsstofu skiptaverðs, sem staðsett er á Akureyri, var að kynna verðþróun á fiski innan lands og eins þróun afurðaverðs á erlendum mörkuðum. Í línuritum hans kom fram að um mikinn samdrátt væri að ræða og stefndi enn niður á við. Í spádómi hans fyrir árið 2004 voru engar líkur taldar á að afurðaverð færi hækkandi né að verðfallið stöðvaðist heldur héldi það jafnvel hratt niður á næsta ári. Hann taldi engar vísbendingar um að hér væri um tímabundið ástand að ræða eins og kemur fram í Peningamálum, riti Seðlabankans. Mér finnst full ástæða til, virðulegi forseti, að vekja athygli á þessu við lokaafgreiðslu fjáraukalagafrv. Mér sýnist sem að skoða þurfi þær forsendur sem gengið er út frá, bæði fyrir afkomu þessa árs --- tölurnar sem ég nefndi áðan voru fyrir fyrstu átta mánuði þessa árs --- og ekki síður hvert stefnir í afkomu sjávarútvegsins, tekjum og atvinnuhorfum á næsta ári. Þessi atriði hafa ekki bara bein áhrif á aflaverðmæti heldur og á útflutningsverðmætið og vafalaust gætu þau einnig haft áhrif á atvinnustigið í landinu. Hér er vissulega alvarlegt mál á ferðinni og rétt að vekja athygli á því. Ég taldi að tíma mínum í ræðustól í dag við lokaafgreiðslu fjáraukalaga væri best varið til að vekja athygli á því að það virðist ekki nokkurt samræmi í því sem Seðlabankinn setur fram, sem birtist okkur í þeim áætlunum sem við erum hér að ræða og því sem hæstv. fjmrh. benti á í haust, að til mikillar uppsveiflu horfði á næsta ári. Ég bendi á það, hæstv. fjmrh., að á fyrstu átta mánuðum þessa árs er um verulegan tekjusamdrátt að ræða í sjávarútvegi. Miðað við þær upplýsingar sem Verðlagsstofa skiptaverðs lagði fram í gær á þingi Farmanna- og fiskimannasambandsins eru engar líkur á að verðmæti sjávaraflans fari vaxandi á næsta ári. Auk þessa gæti ég bent á vísbendingar frá loðnuleitarleiðangri Hafrannsóknastofnunar. Ef þær ganga eftir að auki verða málin held ég talsvert öðruvísi en það sem við höfum gengið út frá í fjárlagaumræðunni á Alþingi. Þetta vildi ég gera að umræðuefni, virðulegi forseti. Ég hygg að ef að líkum lætur muni tekjur af sjávarútvegi verða mun minni en menn gerðu ráð fyrir í upphafi árs og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Hér er því bæði um að ræða vanda þessa árs, virðulegi forseti, og einnig næsta árs að því er mér sýnist. Ég vil þess vegna ítreka spurningu mína til hæstv. fjmrh.: Þarf ekki að endurskoða þessar áætlanir miðað við þær vísbendingar sem ég hef tínt til?

Herra forseti. Það er reynt að hafa sem nýjastar og bestar áætlanir í hvert sinn til grundvallar tillögum og útreikningum í fjárlögum, hvort sem það er tekjuáætlun eða sá þjóðhagslegi grunnur sem tekjuáætlunin byggir á. En auðvitað er það þekkt staðreynd að menn vita ekki allt í þeim efnum. Framtíðin, bæði á næsta ári og lengra fram í tímann, er auðvitað óviss. Ég held þó að mönnum hafi miðað verulega áfram við gerð áætlana og spádóma um efnahagsmálin. Það er að sjálfsögðu ánægjulegt hve miklar framfarir hafa orðið í því efni hér á landi. Hins vegar er enginn að gera því skóna að við munum einhvern tíma ná fullkomnun í því efni. En allar upplýsingar, nýjustu upplýsingar, verður að sjálfsögðu að taka til greina í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Fjárlög, fjáraukalög, ríkisreikningur og lokafjárlög, eru þeir þættir sem gefa mynd af ríkisrekstri hverju sinni. Að jafnaði vekja fjárlögin mesta athygli landsmanna og ekki að ástæðulausu, enda lögð áhersla á að beina kastljósi fjölmiðla að þeim. Fjárlögum má í raun vel líkja við uppskrift að köku og í lokafjárlögum fáum við kökuna fullbakaða. Fjmrh. lætur mála fína mynd af kökunni vegna þess að hún er ekki tilbúin en hann vill strax sýna hve flinkur hann er að búa til uppskrift. En hvar passa fjáraukalög, sem við erum að ræða núna, í þessa líkingu? Þeim má líkja við aukaefni í kökuna en af þeim má aðeins setja sem minnst og eftir ákveðnum lögmálum bakarameistarans til að kakan verði ekki óæt og illa útlítandi. Við erum við 3. umr. um fjáraukalög. Niðurstaða þeirra er 17,3 milljarða kr. gjöld umfram áætlun fjárlaga, eða um 7% af áætluðu efnisinnihaldi kökunnar. Þá vantar enn liði sem koma fyrst fram í ríkisreikningi en eru engu að síður hluti af rekstri ríkisins hverju sinni. Það eru lífeyrisskuldbindingar, fjármagnskostnaður og afskriftir skatttekna, þ.e. skatttekjur sem hafa verið áætlaðar og birtast í fjárlagafrv. en koma ekki til innheimtu. Samkvæmt ríkisreikningi ársins 2002, sem er nýlega kominn út, er skekkjan frá fjárlögum til ríkisreiknings 25 milljarðar kr. það ár --- 25 milljarða kr. mismunur. Getum við vænst þess að niðurstaða þessa árs verði betri? Því miður er óhætt að fullyrða að áætlaður tekjuafgangur, sem kominn er niður í 3,2 milljarða, nægir engan veginn fyrir þeim kostnaðarliðum sem fram koma í ríkisreikningi auk þess sem vitað er að ýmsar stofnanir verða reknar með halla á þessu ári þrátt fyrir framlög á fjáraukalögum. Herra forseti. Niðurstaða fjáraukalaga þýðir að verið er að eyða tæplega 333 millj. kr. umfram áætlun á viku, um 50 milljónum á dag, um 2 millj. kr. á klukkustund hvern einasta dag ársins. Það er verið að eyða 50 millj. kr. á dag umfram uppskriftina, 2. millj. kr. hverja klukkustund, hvern einasta dag ársins, jafnt helgidaga sem virka daga. Verður ekki að viðurkennast að þessi fjáraukalög eru dapurlegur vitnisburður um uppskriftakúnst bakarameistarans? Hún þarf að lagast. Þetta ár er ekki einsdæmi heldur fellur kakan ár eftir ár. Niðurstaðan er sú, virðulegi forseti, að uppskriftin fína, fjárlögin sem fjmrh. auglýsir svo rækilega ár eftir ár, er röng og afleiðingin af því eru allt of há fjáraukalög og ríkisreikningur sem sýnir halla á ríkisrekstrinum, en ekki rekstrarafgang eins og hæstv. ráðherra vill láta okkur trúa. Ríkisreksturinn er kolfallin kaka sem óbragð er af undir glassúrnum.

Herra forseti. Nú líður að lokum þessarar umræðu um afgreiðslu fjáraukalaga fyrir þetta ár, yfirstandandi fjárlagaár. Og það minnir okkur enn á þau sannindi að fjárlagagerð er engin nákvæmnisvísindi af því tagi að menn þurfi að ergja sig yfir aukastöfunum eins og þessi niðurstaða eða þessar miklu breytingar hér sýna og uppgjör ársins 2002, sem er svona á lokasprettinum, þar sem hreyfingin frá upphaflegum áætlunum hleypur á tugum milljarða og búskapurinn er nú ekki eins glæsilegur hjá hæstv. fjmrh. og hann vildi vera láta þegar hann lagði það frv. fram á haustmánuðum 2001. Þetta er ágætt fyrir menn að hafa í huga þegar þeir ræða síðan um fjárlagafrv. sem nú er í meðförum Alþingis eins og það muni hins vegar standast svoleiðis upp á punkt og prik að það ætlar himinn og jörð að farast ef lögð eru til útgjöld sem hlaupa þar á einhverjum hundruðum milljónum til eða frá. Þannig talaði hv. þm. Birkir Jón Jónsson, 9. þm. Norðaust., um hið mikla ábyrgðarleysi sem fólgið væri í því að vera með brtt. sem væru aðeins umfram tekjuöflunartillögur í tilviki okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, sem hefði vissulega leitt til þess að hin reikningslega niðurstaða fjárlagafrv. hefði orðið 2 til 3 milljörðum minni afgangur. En niðurstaðan verður yfirleitt sú að afgreiddum fjáraukalögum og síðan ríkisreikningi og lokafjárlögum að orðið hafa breytingar innan ársins og vegna breyttra forsendna svo nemur einhverjum tugum milljarða kr. sem lætur þá nærri að vera kannski um 10% skekkja frá því sem menn lögðu upp með. Út af fyrir sig er ekkert skrýtið að það verði talsverð frávik þegar upp er staðið frá áætlunum. Gjarnan, sem betur fer, hreyfast þó bæði tekjur og gjöld í einhverjum takti, þannig að niðurstöðutalan breytist kannski ekki svo mikið eða öllu heldur ballansinn, jafnvægið í dæminu. En það er afar ólíklegt að menn séu hér að hitta í fyrsta skipti í sögunni svo nákvæmlega naglann á höfuðið þegar ríkissjóði verður lokað eftir árið 2004 að þá verði það alveg nákvæmlega á þeim tölum sem nú liggja fyrir í fjárlagafrv. Það kæmi mjög á óvart. Varðandi fjáraukalagafrv. og afgreiðsluna á því, þá er að sjálfsögðu búið að horfast í augu við veruleikann, raunveruleikann í allmörgum málum sem menn gerðu ekki þegar þeir lokuðu fjárlögunum í fyrra, eða þeim var logið saman eins og stundum er sagt, og augljóslega lá fyrir að vandi væri falinn í heilbrigðiskerfinu og skólakerfinu sem menn yrðu að horfast í augu við. Stundum hefur þetta verið gert þannig að menn hafa látið það dankast árum saman að taka á vandanum og stofnanirnar draga vaxandi eða stækkandi skuldahala. Framhaldsskólarnir í landinu voru reknir þannig núna um nokkurt árabil að þeir söfnuðu skuldum og það var að gera stjórnendur gráhærða langt um aldur fram, þeir sem voru ekki orðnir það fyrir eða höfðu hár til að grána reyttu það og sáu það hvítna fyrir fram spegilinn, vegna þess að það var alveg sama hvernig þeir rembdust, staðan versnaði ár frá ári. Ég ræddi t.d. við minn gamla læriföður, Tryggva Gíslason skólameistara, einn reyndasta skólameistara landsins, í fyrra og hann átti ekki orð til yfir þeim ósköpum að búa við þessi samskipti við stjórnvöld að það væri ekki hægt að reka skólann á þeim forsendum sem honum voru fengnar í hendur. Og ergilegast er auðvitað þegar menn neita að horfast í augu við afleiðingarnar af því að setja upp reikniformúlur eða skammta fjárveitingar sem gera það að verkum að það eru bara tveir kostir í stöðunni, að skerða þjónustuna eða safna skuldum og reka hana áfram og fara fram úr heimildum og safna skuldum. En það er langlítilmótlegast þegar stjórnmálamennirnir reyna að komast upp með það að neita tilvist þessa þáttar málsins, að stjórnendum í stofnunum eru settir þessir tveir kostir þegar þeir standa frammi fyrir fjárveitingu sem ekki dugar til að reka þeirra stofnun með því umfangi, veita þá þjónustu, hafa þann fjölda nemenda eða fjölda sjúklinga eða hvað það nú er, sem þörfin kallar á. Þessi staða er uppi núna og alveg sérstaklega í háskólunum. Ein aðalástæða þess að ég geri mér erindi hér í ræðustólinn við lokaumfjöllun þessa fjáraukalagafrv. er sú að ég trúði því lengst af að það hlyti að eiga að taka eitthvað á málefnum háskólanna, ég er þá sérstaklega að tala um þrjá stóru opinberu háskólana, Háskóla Íslands, Háskólann á Akureyri og Kennaraháskólann. Staða þeirra er sú að þeir eru reyrðir inn í eitthvert reikningsmóverk, einhverja formúlu sem menn hafa tekið algerlega oftrú á. Forveri núv. menntmrh., sem að vísu mun vera í útlöndum, Björn Bjarnason núv. hæstv. dómsmrh., tók alveg tröllatrú á þessa reikniformúlu og það átti allt að fara inn í þessi reikniverk eins og þar með væri vandinn leystur. Svo kom auðvitað í ljós að þetta var ekki alveg svona einfalt vegna þess að aðstæður skólanna voru mjög mismunandi. Það var t.d. allt annað að reka fámennan skóla úti á landi heldur en stóran framhaldsskóla á höfuðborgarsvæðinu eða í þéttbýli. Þá fóru menn í að aðlaga reikniformúluna að þessu, ekki var það heldur nóg vegna þess að það kom auðvitað í ljós að verknám er dýrara en bóknám og engin ný speki og formúlan varð að endurspegla það og það þurfti þá að breyta henni vegna þess. Og það voru kjarnaskólar og bekkjaskólar og einingaskólar og guð má vita hvað, og að endingu eru formúlurnar orðnar nokkurn veginn eins margar og skólarnir. Og þá eru menn komnir í hring, komnir aftur að því kerfi að veita í raun og veru fjárveitingar til hverrar stofnunar, hvers skóla miðað við aðstæður. Háskólarnir búa við þetta. Fundið var út svona einhvers konar þorskígildi á háskólana, nema það er nemendaígildi eða eitthvað svoleiðis, og svo er það reiknað út hvað skólinn fær mikið fyrir hvern nemanda sem þar lýkur prófi. En vandinn er sá að það er ekki viðurkenndur nema viss fjöldi nemenda. En sem betur fer sækir ungt fólk í æ ríkari mæli í háskólanám og það er mikil aðsókn, t.d. að Háskólanum á Akureyri sem hefur stækkað það ört að hann keyrir á miklu fleiri nemendum en hann fær borgað fyrir. Það getur auðvitað ekki gengið út í hið óendanlega og staðan er orðin sú, alveg sérstaklega hjá Háskóla Íslands og Háskólanum á Akureyri, að þeir ráða ekkert við það að taka inn á sig fleiri nemendur ef þeir fá ekki leiðréttingu á þessum hlutföllum, ef þeir fá ekki viðurkennt í reynd að það eru fleiri nemendur í skólanum en fjárveitingar standa til. Það er að draga í sundur þarna. Ég vísa t.d. í grein eftir rekstrarstjóra Háskóla Íslands eða manns sem fer þar með rekstur, í Morgunblaðinu í gær eða fyrradag þar sem var nú bara komist þannig að orði að Háskóli Íslands væri að komast í þrot. Þetta væri endanlega að komast í þrot og háskólinn gæti ekki haldið áfram að taka við vaxandi fjölda nemenda ef greiðslurnar væru bundnar við eitthvert algerlega óraunhæft og miklu lægra viðmið. Þetta sama er auðvitað að gerast með Háskólann á Akureyri og er kannski tilfinnanlegra að sínu leytinu þar þar sem um minni stofnun er að ræða, sem er í örum vexti. Og það sem ósköp einfaldlega er að gerast er að nú stangar Háskólinn á Akureyri þetta þak aftur og aftur og hættir að geta orðið við þeim væntingum og þeim umsóknum um skólavist sem þangað berast. Og þá verða stjórnvöld auðvitað að svara því. Það er ekki hægt að stinga bara höfðinu í sandinn og ætla skólastjórnendunum að glíma við þessa mótsögn. Fjárveitingavaldið, ríkisstjórnin og Alþingi verða þá bara að svara því: Eiga þessir háskólar að hætta að taka inn fleiri nemendur? Eiga þeir að takmarka skólasókn? Allir stóru almennu opinberu háskólarnir í landinu? Og það er algerlega ólíðandi að menn aki sér undan því að svara þessu. Hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh. eiga auðvitað að koma hér eins og menn og svara fyrir þetta ástand. Verða fjárveitingarnar auknar? Eða verður gengið þannig frá málum að háskólarnir takmarki fjölda þeirra nemenda sem fá t.d. að innritast þar næsta haust? Það er bara tvennt til í þessum efnum, nema menn ætli mönnunum bara vísvitandi og með opnum augum að keyra þessar stofnanir áfram í vaxandi hallarekstri. Það er nú ekki góður búskapur, ekki góð ráðsmennska. Það er ekki beinlínis í samræmi við hin fínu fjárreiðulög og þessi vönduðu vinnubrögð öll og rammana og guð má vita hvað það heitir sem hæstv. fjmrh. er hér oft að monta sig af. Þess vegna er það að ég mæli eindregið með því að tillögur 2. minni hluta fjárln., hv. þm. Jóns Bjarnasonar, varðandi háskólana þrjá, Háskóla Íslands, Háskólann á Akureyri og Kennaraháskóla Íslands, verði samþykktar og að tekið verði tillit til veruleikans í rekstri þessara stofnana eins og hann er, að Háskóli Íslands er með um 500--600 nemendur umfram það sem hann fær greitt fyrir vegna þessa þaks, Háskólinn á Akureyri líklega á annað hundrað og Kennaraháskólinn býr þarna við nokkurn vanda einnig þó að hann sé kannski skást staddur að þessu leytinu. Það er sömuleiðis þannig, herra forseti, að við fjárlagaafgreiðsluna eftir 2. umr. komu engar brtt. frá meiri hlutanum um málefni háskólanna. Það kom loksins ákveðin úrlausn hvað varðar framhaldsskólana þó allt of seint og allt of lítið væri og vinnubrögðin við þá afgreiðslu auðvitað ekki til fyrirmyndar, að búa til 600 millj. kr. pott, framselja fjárveitingavaldið eða skiptingarvaldið í hendur menntmrh. með því, af því að eðlilegast væri að þessum fjárveitingum væri væri skipt með venjubundnum hætti í fjárlögunum. En það eru þó alla vega fjármunir þar til ráðstöfunar sem ganga þó nokkuð upp í þann vanda, þennan mikla uppsafnaða vanda framhaldsskólanna og það ber að virða það og viðurkenna. En þá sýnist ljóst að háskólastigið, opinberu háskólarnir standa þarna algjörlega út af. Algjörlega. Og maður veltir fyrir sér hvers vegna þetta sé. Mér koma bara tvær skýringar í hug. Það hefur kannski lítið upp á sig að vera með getgátur um slíkt en annaðhvort eru einhverjir óskaplegir innri erfiðleikar í samskiptum stjórnarflokkanna og ríkisstjórnar og meiri hlutans í fjárln. eða eitthvað, það eru einhverjir hnökrar þarna einhvers staðar á leiðinni, eða að það er beinlínis verið að kvelja opinberu háskólana. Og auðvitað hefur gætt þeirrar tilhneigingar, alveg sérstaklega hjá Sjálfstfl. og ráðherrum hans, að kvelja opinberu háskólana og dekra við aðrar stofnanir sem þeim finnast fínni og kannski nútímalegri og meira gaman að stjana við, þ.e. skólana sem hafa til viðbótar opinberu fjárveitingunum heimildir til að leggja á skólagjöld og verða auðvitað smátt og smátt að forréttindastofnunum í kerfinu ef þær eru meira og minna jafnsettar hvað varðar opinberar fjárveitingar, en geta svo til viðbótar tekið sér há skólagjöld. Nú veit ég að vísu að þeir telja sinn hlut ekki svo góðan, t.d. Háskólinn í Reykjavík sem bendir þó á á móti, og sjálfsagt með réttu að ýmsu leyti, að það verði að taka rannsóknarfé og nýbyggingafé og annað slíkt inn í myndina. Háskóli Íslands hefur jú haft happdrætti sem er að vísu því miður að verða miklu máttlausara tæki í höndum Háskóla Íslands en það var og skilar hlutfallslega minni tekjum miðað við þarfir hans auk þess sem því hafa verið bundnar miklar byrðar núna vegna náttúrufræðihússins. Staðan hvað framtíðarhorfur snertir er því í sjálfu sér ekkert sérstök. Hitt ber að viðurkenna og virða að það er verið að veita allmyndarlega til uppbyggingar í Háskólanum á Akureyri. Það skal ég síðastur manna lasta að með þeim framkvæmdum sem þar eru, annars vegar á vegum skólans sjálfs og hins vegar við byggingu rannsóknarhúss, er verið að taka heilmikið á, það ber að viðurkenna. En reksturinn verður að fá að fylgja með og ég trúi því satt best að segja ekki, í ljósi þeirrar almennu samstöðu sem hefur verið um uppbyggingu Háskólans á Akureyri, í ljósi þeirra fallegu orða sem eiginlega allir held ég sem yfirleitt hafa tjáð sig um það mál, láta gjarnan falla á hátíðisstundum, að þar sé á ferðinni eitt glæsilegasta og besta heppnaða mál af því tagi sem við höfum til að státa af á seinni áratugum. Ég held að það sé rétt. Uppbygging Háskólans á Akureyri hefur verið ævintýri líkust. Hún hefur verið geysilega vel heppnuð. Hún hefur verið lyftistöng, grettistak í málefnum svæðisins og breytt þar andrúmsloftinu mikið. Það þekkjum við vel sem þar þekkjum til. Menn hljóta því að taka mark á því þegar það er sagt og það er fullyrt og það geri ég hér, að ef ekki fæst þarna ákveðin úrlausn á, er að koma mikið brot í þetta uppbyggingarferli. Ég bendi t.d. á að Háskólinn á Akureyri hefur lagt gríðarlega orku í uppbyggingu fjarnáms á háskólastigi og er ein helsta miðstöð þess í landinu ásamt Kennaraháskólanum og í nokkrum mæli Háskóla Íslands. Ég hygg að Kennaraháskólinn hafi á margan hátt verið þar í brautryðjendahlutverki með því að opna mönnum möguleika til fjarnáms til kennsluréttinda, og svo Háskólinn á Akureyri sem hefur með sínum dugnaði byggt þetta nám upp í öllum landshlutum, meira að segja á höfuðborgarsvæðinu og er að takast á við óskir frá mörgum byggðarlögum eða landshlutum sem óska eftir auknu námsframboði á háskólastigi í gegnum þetta kerfi og getur að sjálfsögðu ekki orðið við því nema það fáist metið í formi fjárveitinga til skólans. Það standa því að mínu mati öll rök til þess að gera þarna lagfæringu á núna strax við afgreiðslu fjáraukalagafrv. Ég undrast það og ég harma það að það skuli ekki vera brtt. frá meiri hluta fjárln. í þessu sambandi. Ég veit ekki hvar hæstv. formaður fjárln. er, herra forseti, en ég hefði gjarnan viljað fá skýringar á því frá formanni fjárln. hvernig þessi mál standa annars vegar gagnvart fjáraukalagafrv. og hins vegar hvað varðar fjárlagavinnuna, lokasprettinn í fjárlagavinnunni sem stendur nú yfir. Mér skilst að fjárln. ætli að vinna að þessu hörðum höndum, meira að segja í kvöld og alveg fram á föstudag eftir tvær vikur, þegar þetta verður væntanlega afgreitt. Það mundi því skipta máli ef hæstv. fjmrh. eða formaður fjárln. gætu upplýst okkur um það hér að þó svo að háskólarnir fái kannski ekki úrlausn í fjáraukalagaafgreiðslunni við 3. umr. hennar sé það mál á dagskrá, verði skoðað og verði fyrir því séð í fjárlögum næsta árs, þó langeðlilegast væri að hafa þetta tvískipt: Annars vegar að gera upp þann vanda sem fyrir liggur og hins vegar að takast á við forsendur skólahaldsins á næsta ári. Þá gætu háskólarnir veitt öllum þá þjónustu sem eftirspurn er eftir. Ég tek það svo, herra forseti, að það hafi aldrei verið mótuð stefna um neitt annað en að menn eigi kost á því að fara í háskólanám á Íslandi, það sé ekki kominn kvóti á það almennt. Þök á aðgang er að vísu þekkt í einstökum greinum, numerus clausus og allt það, en maður hefur auðvitað skilið það þannig að það væri ekki komið eitthvert allsherjarþak á Íslandi á það hversu margir gætu stundað háskólanám á hverju ári. Það er það sem gerist ef þetta verður keyrt svona áfram. Ég held að menn verði aðeins að hugsa sinn gang líka í menntunarpólitísku samhengi hvað varðar jafnrétti til náms og aðrar slíka grundvallarhluti ef þetta heldur svona áfram. Það byggir auðvitað á því að stóru opinberu háskólarnir hafa stórar deildir sem eru opnar, þar sem eru ekki fjöldatakmarkanir og þar sem ekki hafa enn sem komið er verið settar neinar skorður við því hverjir geta stundað þar nám aðrar en þær að menn uppfylli kröfur námsins. Þannig hélt ég að menn ætluðu að hafa þetta, en maður gæti farið að efast um það ef ekkert örlar á því að menn horfist í augu við raunveruleikann og þessa fjölgun nemenda. Herra forseti. Úr því að hv. formaður fjárln. er kominn í salinn, held ég að ég endurtaki óskir mínar um að hann útskýri fyrir okkur hvernig málefni háskólanna standa. Annars vegar gagnvart fjáraukalagaafgreiðslunni: Hverju sætir það að engin úrlausn er á þeirra málum? Það liggur fyrir og ég treysti því að fjárln. hafi þau gögn, að mun fleiri nemendur hafa stundað nám við skólana en þeir fá greitt fyrir og þeir eru með svo nemur hundruðum virkra nemenda umfram það sem þökin leyfa að þeim sé greitt fyrir. Hins vegar hvort fjárln. er í vinnu sinni núna fram að 3. umr. fjárlagafrv. fyrir næsta ár að skoða þessi mál þannig að úrlausnar megi þó a.m.k. vænta þar, að því tilskildu að hún fáist ekki hér og nú við afgreiðslu fjáraukalaga? Eins og ég upplýsti þá veit ég að fjárln. ætlar að vinna hörðum höndum, þar á meðal í kvöld, að sínum verkefnum og alveg linnulaust fram á föstudag í annarri viku, þannig að ég treysti því að þessi mál fái ítarlega skoðun. Ég ætla aðeins að nefna annað atriði, herra forseti. Það er samningur ríkisstjórnarinnar við öryrkja sem hefur orðið að nokkru umtalsefni og hv. þm. Jón Bjarnason tók hér upp og vakti rækilega athygli á í umræðum um fjárlagafrv. á dögunum. Það hefur sem sagt komið á daginn sem menn undrar mjög að það virðist ekki eiga að efna að fullu í formi fjárveitinga það samkomulag sem gert var við samtök öryrkja í marsmánuði og var nú ekki svo lítill fögnuður yfir, sem eðlilegt var, því samkomulagið var á margan hátt tímamótaverk. Það voru engir varnaglar slegnir af því tagi að peningar til að efna þetta kæmu í einhverjum áföngum, heldur þvert á móti. Hæstv. heilbrrh. Jón Kristjánsson tók alveg af skarið með það í blaðaviðtölum t.d. við Morgunblaðið fimmtudaginn 27. mars. Viðtalið var meira að segja á miðopnu, hvorki meira né minna, við hliðina á sjálfum leiðaranum, heilagra verður það ekki á síðum Morgunblaðsins. Þetta var alveg klappað og klárt, alveg í gadda slegið eins og stundum er sagt núorðið hér á Alþingi. Það þýðir sem sagt að eitthvað sé rígfast og lokað, gæti þar orðið gaddur haft merkinguna slagbrandur. Það var því ekki að heyra á hæstv. heilbrrh. að menn þyrftu að hafa áhyggjur af öðru en að þetta samkomulag yrði efnt og það að fullu, enda á auðvitað að standa við samkomulag, ekki bara 60% eða 70%, heldur annaðhvort eða. Annaðhvort gera menn samkomulag og standa við það eða ekki. Það eru engar heimildir til þess neins staðar í slíkum hefðum eða lögvenjum að það sé fullnægjandi að standa við samkomulag bara upp að einhverri prósentu. Þessir fjármunir sem þarna vantar upp á, upp undir hálfan milljarð króna til að þetta gangi fyrir sig eins og samið var um, eiga auðvitað að koma inn í fjárlagafrv. Það er algerlega á hreinu. Ég treysti því að formaður fjárln. leggi sitt af mörkum í þessum efnum, orðheldinn maður sem er annt um heiður sinn og sinn orðstír treysti ég, að hann vilji ekki hafa það á bakinu að fjárln. hafi ekki fyrir sitt leyti tryggt að við þetta væri staðið. Alþingi er auðvitað með fjárlagafrv. til umfjöllunar og afgreiðslu. Ég ætla að vona að menn séu ekki orðnir svo ryðgaðir í stjórnskipun landsins að þeir taki mark á þessu rugli úr ráðuneytunum, sérstaklega fjmrn., að þetta sé einhvern veginn öðruvísi. Það mætti stundum ætla að það væri komin ný stjórnarskrá sem fæli ráðuneytunum fjárveitingavaldið. Þannig er talað um hina heilögu ramma ráðuneytanna, þeir séu ofar valdi Alþingis. Þetta eru auðvitað menn sem hafa einhvers staðar gengið á hurð og ruglast í ríminu og halda að hér sitji ríkisstjórn sem sæki vald sitt frá sjálfri sér eða til sjálfrar sín, en ekki til Alþingis. Hér er þingbundin ríkisstjórn sem styðst við meiri hluta á Alþingi og það er sá meiri hluti sem ræður för eða Alþingi sjálft í heild og allt ef því tekst að sameinast um mál, þar liggur fjárveitingavaldið. Menn verða náttúrlega að gæta sín þegar þeir eru farnir að tala eins og það sé algerlega sjálfsagður hlutur að frá þessum málum sé endanlega gengið úti í bæ. Satt best að segja, herra forseti, blöskrar mér stundum hvernig um þetta er talað núna. Menn hafa yfirleitt haft háttvísi í sér til þess að halda því ætíð til haga, þó svo að frumvörp séu undirbúin í ráðuneytum og þó svo að ríkisstjórn fjalli um hluti og ákveði í sínum hóp að sameinast um að leggja mál fyrir þingið, að hið endanlega vald liggi þar. Sérstaklega verður það að vera alveg á hreinu þegar um fjárhagsmálefni er að ræða því um það er sérstaklega ákveðið að þar liggi valdið hjá Alþingi og getur auðvitað ekki öðruvísi verið. Menn geta því ekki skotið sér á bak við það þó þeir tilheyri meiri hlutanum, allra síst valdamenn og ábyrgðaraðilar eins og fulltrúar meiri hlutans í fjárln. að þeir séu lausir allra mála ef ríkisstjórnin bannar þetta eða leyfir hitt, ákveður þetta eða hafnar hinu. Það er bara ekki þannig. Ábyrgðin hvílir nákvæmlega eins á herðum þeirra sem að lokum með atkvæði sínu og stuðningi sínum við ríkisstjórn tryggja framgang mála. Menn lofa auðvitað ekki að styðja hvaða vitleysu sem er sem ríkisstjórnin gerir, þó þeir séu almennir stuðningsmenn hennar. Í grunninn heita menn því fyrst og fremst að verja hana vantrausti, en ef þeir taka ekki annað fram og um stjórnarfrv. og stjórnarákvarðanir er að ræða, bera þeir pólitíska ábyrgð á þeim. Ekki bara á verkum ráðherra síns eigin flokks heldur líka samstarfsflokksins. Það er einn fyrir alla og allir fyrir einn í þessu, nema menn segi sig formlega frá því að vera hluti af þeirri heild. Þannig lít ég a.m.k. á það þegar um þingbundnar ríkisstjórnir, meirihlutaríkisstjórnir er að ræða. Þetta held ég að menn eigi að hafa í huga allt saman, t.d. þegar bréfaskriftir ganga fyrir sig eins og þær hafa gert undanfarna daga úr Stjórnarráðinu, inn í Alþingi og til baka o.s.frv. Herra forseti. Ég vildi fyrst og fremst gera þessi tvö mál sérstaklega að umtalsefni. Ekki síður í aðdraganda þess að nú hefst lokaspretturinn í vinnu fjárlagafrv., því mér er ljóst að sumt af þessu á kannski alveg eins við um það ef einhverrar úrlausnar er að vænta, að hún fáist þá í formi brtt. við fjárlagafrv. fyrir 3. umr. Að vísu hefur hv. þm. Jón Bjarnason séð til þess að menn geta ef þeir vilja tekið á málefnum háskólanna í atkvæðagreiðslu á eftir. En varðandi samninginn við öryrkja er eðlilegt að það mál bíði afgreiðslu fjárlagafrv., enda er þar um að ræða samning sem á að ganga í gildi um næstu áramót, ef minni mitt svíkur ekki, og útgjöldin stofnast á næsta ári. Ég var ekki með töluna í höndunum þegar ég var að tala áðan um hvað óbreyttar fjárveitingar þýða til háskólanna. Til upprifjunar hef ég hins vegar hér upplýsingar um að Háskóli Íslands þyrfti að vísa frá 900 nýnemum næsta haust ef hann ætti að búa við óbreyttar fjárveitingar. Þá verður Háskóli Íslands auðvitað ekki lengur það stóra móðurskip æðri menntunar í landinu sem hann var stofnaður til að vera 1911 og hefur reynt að vera alla tíð síðan. Ef þannig er orðið að honum búið í allri velmeguninni og góðærinu í nútímanum að hann verður að vísa frá hátt í 1.000 nemendum er það alveg yfirgengilegt. Satt best að segja trúi ég ekki að ætlunin sé að ljúka málinu þannig. Hlutfallslega er staðan sennilega ekkert mikið skárri hjá Háskólanum á Akureyri því að miðað við óbreyttar forsendur fjárlagafrv. mundi hann vanta yfir 100 millj. kr. til kennslu og rannsókna á næsta ári og svipaða fjárhæð reyndar á þessu. Þar væri á ferðinni stór hópur nemenda, miðað við stærð þess skóla, sem hann yrði að vísa frá námi ef hann ætlaði að velja þá leið til þess að geta haldið sér innan fjárlaga. Herra forseti. Ég hef hér lagt spurningar fyrir formann fjárln. og reyndar hæstv. fjmrh. einnig, ég hefði gjarnan viljað heyra sjónarmið hans í þessum efnum. Það er mikill skaði að hæstv. menntmrh. skuli ekki vera hér til staðar því það hefði svo sannarlega verið ástæða til þess að inna hann eftir því hvernig menntmrh. sér þessa hluti fyrir sér. Þá erum við ekki bara að tala um peninga heldur um grundvallaratriði, jafnrétti til náms, mannréttindi og menntastefnu og annað í þeim dúr.

Virðulegur forseti. Fyrst aðeins vegna þess síðasta sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi í ræðu sinni og lýtur að samningi Öryrkjabandalagsins við ríkisstjórnina og er út af fyrir sig fjárlagamál en varðar ekki fjáraukalagafrv. sem hér er fyrir. Það hefur óneitanlega verið ákaflega athyglisvert að fylgjast með hæstv. fjmrh. Geir Haarde rengja opinberlega yfirlýsingar heilbrrh. og halda því fram að samningurinn við Öryrkjabandalagið hafi aðeins verið um fjárframlag upp á 1.000 millj. kr. Hér í ræðustól Alþingis hefur hæstv. heilbrrh. Jón Kristjánsson þvert á móti sagt alveg skýrum stöfum að samkomulagið hafi ekki verið um 1.000 millj., samkomulagið hafi verið um tvöföldun grunnlífeyris ungra öryrkja og þegar menn hafi reiknað út hvað það kostaði hafi það reynst kosta meira en milljarð sem var það sem þeir hefðu áætlað í upphafi og þess vegna sé ekki hægt að efna samninginn hinn 1. janúar nk., hann hafi ekki fjárheimildir til þess. En það er alveg skýrt hjá hæstv. heilbrrh. um hvað samið var. Það var samið um að tvöfalda grunnlífeyri þeirra sem verða öryrkjar 18 ára eða yngri og að sú tvöföldun færi stiglækkandi ár frá ári, eftir því hvenær á ævinni menn verða öryrkjar, til 67 ára aldurs. Og niðurstaðan er einfaldlega sú að það að efna þann samning kostar 1.500 millj. Hæstv. fjmrh. Geir Haarde hefur gert fjölmarga kjarasamninga sjálfur sem hafa reynst vanmetnir hvað kostnaðinum viðvíkur og hafa í framkvæmd reynst dýrari en ætlað var þegar þeir voru undirritaðir. Þeir kjarasamningar hafa engu að síður verið efndir. Að sjálfsögðu. Og skárra væri það nú. Með alveg sama hætti á hæstv. ríkisstjórn að virða þann samning sem hún hefur gert við öryrkja þó að hún út af fyrir sig hafi vald til að svíkja hann og traðka þannig á öryrkjum. Þetta mál er út af fyrir sig ekki sérstaklega hér fyrir þó að í fjáraukalagafrv. sé að finna útgjöld einmitt upp á 1.500 millj. vegna öryrkja, en það er í framhaldi af dómi Hæstaréttar yfir ríkisstjórninni um ítrekuð brot hennar á stjórnarskrá gagnvart öryrkjum. Og það er ekki laust við að mann renni í grun að hæstv. fjmrh., Geir H. Haarde, sé með æfingum sínum þessa dagana að reyna að hefna sín á Öryrkjabandalaginu fyrir að hafa leyft sér að taka ríkisstjórnina fyrir Hæstarétt í tvígang og rassskella hana í grundvallaratriðum um lögfræðileg málefni og stjórnarskrá landsins. Manni býður í grun að hæstv. ríkisstjórn sé nú að reyna að hefna þess á Alþingi sem hallaði uppi í Hæstarétti og hafa af öryrkjum þær kjarabætur sem þeir sömdu um og handsöluðu, hæstv. heilbrrh. Jón Kristjánsson og Garðar Sverrisson, formaður Öryrkjabandalagsins. Virðulegur forseti. Þá að því fjáraukalagafrv. sem hér liggur fyrir. Þær brtt. sem liggja fyrir þessari umræðu eru út af fyrir sig ekki umfangsmiklar og þegar hafa farið fram 1. og 2. umr. um fjáraukalagafrv. Þær tillögur sem hér liggja fyrir eru þó nokkuð lýsandi eins og sú sem hv. þm. Jón Gunnarsson dró fram og vakti sérstaka athygli á en þar var um að ræða framkvæmdakostnað sem áætlaður hafði verið 130 millj. kr. en reynist nú vera 290 millj. kr., þ.e. ríflega tvöfalt meiri en áætlaður var. Það er í sjálfu sér ekki stór liður í þeim nærri 20 milljörðum sem hér koma í bakreikningum en hann er ákaflega lýsandi. Oft er það hið litla sem segir drýgsta sögu um hið mikla. En þegar svona er haldið á í litlum framkvæmdum segir það auðvitað sína sögu um hvernig haldið er á hinum stærri málum. Ég vildi hér, virðulegur forseti, fyrst og fremst ræða nokkuð um vinnubrögð, vinnubrögð við fjárlagagerðina og við fjáraukalagafrv. Það hefur ágætlega verið dregið fram hér í umræðunni hversu gríðarleg skekkja er frá fjárlagafrv. og til niðurstöðu og lokafjárlaga. Ætli það væri ekki nær að kalla sólskinsfrv. frá hæstv. fjmrh. tunglfrv. þegar á því hefur orðið 25 milljarða viðsnúningur? Og hér erum við með undir fjáraukalagafrv. upp á 17,3 milljarða og maður hlýtur að spyrja: Hvað veldur því að svona mörg ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg útgjöld koma fyrir Alþingi? Ég leitaði eftir því á fundi fjárln. að fjmrn. upplýsti okkur um það hvernig þessu hefði verið háttað sl. fimm ár, hvort þess væru dæmi að á sl. fimm árum hefðu einstakir liðir á fjárlögum farið þrisvar sinnum eða oftar inn á fjáraukalög, þ.e. það væri fremur regla en undantekning að viðkomandi liður væri inni á fjáraukalögum. Í ljós kemur að þar eru 100 liðir á ferðinni. Hæstv. fjmrh. talaði hér áðan um að áætlunum færi sem betur fer fram og alltaf tækist mönnum betur að áætla um framtíðina. Mér er þó ekki kunnugt um að nokkru sinni fyrr hafi menn lagt fyrir fjáraukalagafrv. á Alþingi upp á 17.300 millj. kr. skekkju. Og mér er ekki kunnugt um að fjárlög hafi breyst frá framlagningu til lokafjárlaga um 25 þús. millj. eins og fór fyrir fjárlagafrv. frá síðasta ári og er vandséð af þessum tveimur dæmum frá árunum 2002 og 2003 að áætlanagerðinni í fjmrn. hafi mikið farið fram. Eftir að hafa kynnst, þótt ekki sé nema lítið, vinnunni í fjárln. og vinnunni að fjárlögum er það eiginlega hætt að koma mér á óvart. Þegar ég leitaði eftir því að fá lista yfir þá fjárlagaliði sem ítrekað hefðu farið inn á fjáraukalög var slíkt yfirlit ekki til í fjmrn. Það þurfti að útbúa það. Það virtist ekki vera hægt að nota upplýsingakerfi fjmrn. þannig að það væri hægt að útbúa þetta yfirlit yfir þá sem aftur og aftur fara fram úr fjárheimildum á skömmum tíma. Það tók einar þrjár vikur og er mér næst að halda að embættismenn fjmrn. hafi þurft að fletta upp í gömlum bókum til að átta sig á því hvaða liðir það eru á fjárlögum sem alltaf eru að fara inn á fjáraukalög og fram úr fjárheimildum. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni að slíkar grundvallarupplýsingar séu ekki tiltækar í fjmrn. til að hjálpa því við eftirlit með framkvæmd fjárlaga og að menn séu ekki með gott og skipulagt yfirlit um það hvernig þessum málum er háttað. Ekki nóg með það, virðulegur forseti, heldur er ráðuneyti fjármála eftir allar þessar vikur ófært um að leggja fram lista yfir það hvaða ríkisstofnanir hafi farið oftar en ekki á síðustu fimm árum fram úr fjárlagaheimildum sínum vegna þess að safnliðir á fjáraukalögum eru ekki sundurgreindir og sú vinna hefur ekki verið unnin í fjmrn. að sundurgreina safnliði og komast að því hvaða stofnanir aðrar en tilgreindar eru á þessum 100 aðila lista hafi farið fram úr. Það er alveg augljóst, virðulegur forseti, að fjmrn. hefur ekki lagt sig eftir því að kanna hvaða skólar það eru og hvaða heilbrigðisstofnanir sem aftur og aftur koma hér inn á fjáraukalög. Safnliðirnir hafa aldrei verið sundurgreindir. Og á þremur vikum vannst þeim ekki tóm til þess að sundurgreina safnliðina. Það er mikið áhyggjuefni vegna þess að auðvitað eiga ekki 100 liðir á fjárlögum oftar en ekki á síðustu fimm árum að hafa komið inn á fjáraukalög. Það er óhjákvæmilegt að í einstaka liðum í fjárlögunum séu skekkjur. En það er ekkert eðlilegt við það að æðsta stjórn ríkisins og aðalskrifstofur fjölmargra ráðuneyta séu oftar en ekki á fjáraukalögum. Það fer ekki vel á því, virðulegur forseti, og það er ekki í samræmi við virðingu æðstu stjórnar ríkisins eða virðingu framkvæmdarvaldsins að því sé þannig háttað. Okkur hlýtur öllum að þykja það miður að þurfa að lesa lista yfir þá 100 liði á fjárlögum sem oftar en ekki fara inn á fjáraukalög. Listinn byrjar á embætti forseta Íslands. Næst kemur Alþingi. Þá kemur aðalskrifstofa forsrn. Þarna inni eru líka liðir sem engin leið er að verja að séu þar jafnoft og með jafnmiklum fjárhæðum og raun ber vitni. Ég tek dæmi af Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Þar eru heilir 2,6 milljarðar í fjáraukalagaveitingum á síðustu árum. Landspítali -- háskólasjúkrahús, ja, það er kunnara en frá þurfi að segja að Landspítalinn er því miður fastagestur á fjáraukalögum. Mér er nær að halda að það sé fremur vegna vanáætlunar fjmrn. en reksturs spítalans. Samtals á þessum fimm árum eru aukafjárveitingarnar á fjáraukalögum til Landspítala -- háskólasjúkrahúss 7,6 milljarðar, ár eftir ár eftir ár. Og það er engin leið að tala um að þegar 100 fjárlagaliðir koma oftar en ekki inn á fjáraukalög sé nægilegt aðhald og nægilegur agi í framkvæmd fjárlaganna. Því miður er það alls ekki svo. Ég held að við hér í þinginu hljótum að eiga að ganga á undan með góðu fordæmi og leggja allt kapp á að þessi venja leggist af hvað þingið varðar, enda er skylda okkar um fjárveitingar til þingsins ríkari en til annarra stofnana eins og áður hefur verið farið yfir hér í umræðunni, um skiptingu á verkum löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Við fulltrúar Samf. í fjárln. munum af þessu tilefni flytja erindi til forsn. þingsins og ganga eftir því fyrir 3. umr. um fjárlög næsta árs, árið 2004, að í fyrirliggjandi frv. sé tryggilega og nægilega gert ráð fyrir fjárveitingum til þingsins og þeirra ófyrirsjáanlegu hluta sem alltaf kunna að koma upp á hverju rekstrarári til þess að það megi ekki verða aftur árið 2004 að Alþingi sjálft sé inni á fjáraukalögunum og við leggjum allt kapp á það í störfum okkar hér. En það er fleira við vinnubrögðin sem nýliða eins og mér þykir nokkuð athyglisvert og það er það sem áður hefur verið nefnt um yfirlitið, ekki bara það að yfirlit skorti um þá sem alltaf hafa verið að fara fram úr fjárheimildum á síðustu árum, heldur hefur það reynst liggja þannig að fjmrn. hefur ekki handbært og getur ekki afhent yfirlit í nóvembermánuði um útkomuspá ríkisstofnana. Fjmrn. hefur ekki upplýsingar um hver fjárhagsleg útkoma ríkisstofnana, yfir 500 stofnana, er talin vera, getur ekki lagt hana fram í fjárln. Þegar slíka heildarsýn skortir er vandséð hvernig á að vinna fjáraukalög svo gagn sé að ef menn hafa ekki tryggilegt heildaryfirlit yfir stöðu allra stofnananna. Ég held að óháð allri flokkapólitík og óháð meiri hluta eða minni hluta í þinginu sé gríðarlega mikilvægt fyrir okkur í fjárln., fyrir framkvæmdarvaldið og fyrir landið allt að á þeim gríðarlega þenslutíma sem í hönd fer verði aðhaldið og aginn í ríkisfjármálunum meiri en raun ber vitni hin síðustu ár vegna þess að við megum ekki við því að þar komi 17 milljarða fjáraukalög inn, eða það skeiki 25 milljörðum frá framlögðu frv. til niðurstöðu því að á næstu árum verða menn að halda sjó í ríkisfjármálunum til að halda aftur af verðbólgu og til að halda aftur af vaxtastiginu í landinu. Til þess hygg ég að það sé algerlega nauðsynlegt að fjmrn. verði styrkt og eflt í því að hafa betri heildarsýn á fjárreiður ríkisins og stofnana þess.

Herra forseti. Ég vil bæta örfáum orðum inn í umræðuna, lokaumræðu um fjáraukalög fyrir yfirstandandi ár. Ég vil fyrst vekja athygli á nokkrum liðum sem fram koma í áliti meiri hluta fjárln. og lýsa yfir ánægju með að tekið sé á þeim málum með þeim hætti sem þar er lagt til. Það er í fyrsta lagi fjárveitingar til uppbyggingar íþróttaaðstöðu í tengslum við landsmót Ungmennafélags Íslands, hvort heldur það eru unglingalandsmót eða landsmótin hin meiri sem fjárln. leggur til að stutt verði myndarlega við bakið á umfram það sem þegar hefur verið í fjárveitingum undanfarinna ára. Ég tel að mjög mikilvægt sé að Alþingi komi myndarlega að uppbyggingu íþróttamannvirkja um landið, sérstaklega í tengslum við stórmót eins og landsmót Ungmennafélags Íslands eru og reyndar finnst mér sama auðvitað gilda um önnur íþróttasamtök á sambærilegum mælikvarða. Ég vek athygli á því að fyrir þinginu liggur einmitt tillaga sem er í svipaða átt um að styrkja íþróttafélög til þess að stunda starfsemi sína með því að taka þátt í kostnaði við ferðir íþróttafólks um landið. Ég held að við ættum að fagna þessu sjónarmiði fjárln. því það styrkir þá tillögu sem fyrir liggur í þinginu varðandi íþróttasjóð fyrir ferðir íþróttafélaga. Og það væri vel að verki staðið ef okkur tækist að ná því fram á þessu þingi að fá það til að samþykkja þá ályktun sem fyrir liggur í þessu efni og vissulega vekur stuðningur fjárln. í því sem ég nefndi vonir um að unnt eigi að vera að fá sæmilega samstöðu um seinna málið sem fyrir þinginu liggur og verður tekið til umræðu fljótlega. Í öðru lagi vil ég fagna því að fjárln. eða meiri hluti hennar --- ég geri ráð fyrir að minni hlutinn sé sammála í þessum tillögum þó þær séu skrifaðar eingöngu á meiri hlutann --- að lagt er til að auka fjárveitingar til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Við þekkjum það að á undanförnum árum hefur reynst nauðsynlegt að setja meira fé í jöfnunarsjóðinn til þess að jafna betur fjárhagslega stöðu sveitarfélaga um landið. Það eru ýmis atriði sem eru þess valdandi að sundur hefur dregið. Við sjáum það í tölum, t.d. tölum Hagstofu Íslands sem sjá má í Landshögum og ég vek athygli á að nýlega eru komnir út Landshagir 2003 sem hefur að geyma nýjar tölur, árið 2002 hefur bæst við fyrri ár. Þar kemur fram sú þróun sem verið hefur í gangi síðustu ár að sundur hefur dregið í tekjuöflun sveitarfélaga á milli sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu annars vegar og sveitarfélaga á landsbyggðinni hins vegar. Það er alveg greinilegt að launaþróunin hér á landi á síðustu árum hefur verið með þeim hætti að laun á höfuðborgarsvæðinu hafa hækkað verulega umfram laun á landsbyggðinni og það endurspeglast í þeirri mismunandi tekjuþróun sveitarfélaga um landið. Reynst hefur nauðsynlegt að jafna þetta með viðbótarframlögum til jöfnunarsjóðs og þarna er gerð tillaga um að fyrir yfirstandandi ár verði einmitt gripið til þess og veitt 400 millj. kr. til að jafna þá aðstöðu. Hitt atriðið sem hefur áhrif á mismunandi tekjuþróun sveitarfélaga er íbúafjöldinn sem hefur verið með þeim hætti að mjög víða utan höfuðborgarsvæðisins hefur íbúum fækkað en fjölgað á höfuðborgarsvæðinu og það leiðir einnig til þess að munur verður á tekjum sveitarfélaga. Ég held því að ákaflega nauðsynlegt sé að fá þessa tillögu fram og vænti þess að í þeim viðræðum sem fram undan eru milli ríkis og sveitarfélaga um fjárhagslega stöðu sveitarfélaga, þá verði tekið á þeirri þróun á þann hátt sem fjárlög og fjáraukalög undanfarinna ára hafa bent til, þ.e. að sveitarfélögin fái aukið fé til umráða til að jafna þennan mun. Ég skil það svo að í ljósi þessarar tillögu og afgreiðslu Alþingis á undanförnum árum sé fullur vilji til þess að jafna þennan mun sem er orðinn með því að bæta stöðu sveitarfélaganna. Ég vil einnig vekja athygli á einum lið undir Hagstofunni sem mér finnst ástæða til að fá aðeins nánari upplýsingar um, þ.e. að Hagstofunni er bætt fjárveiting um 10,5 millj. kr. til að mæta tekjutapi vegna þess að fyrirtækjaskrá var flutt frá Hagstofunni til ríkisskattstjóra. Mér virðist á þeirri tillögu að ráða megi að Hagstofa Íslands hafi haft tekjur af fyrirtækjaskránni umfram þau útgjöld sem hún hafði við að veita þá þjónustu sem fylgdi skráningunni. Það að flytja verkefni til ríkisskattstjóra hafi því dregið úr tekjunum meira en nam samdrætti útgjalda. Mig langar að forvitnast frekar um þetta, herra forseti, og fá nánari upplýsingar um hvernig þessu víkur við, hvort ágiskun mín sé nærri lagi í þessum efnum og hvort þá að tekjur þær sem ríkisskattstjóri fær núna fyrir að sinna þessu verkefni séu þá ekki meiri en hann raunverulega þarf á að halda verkefnisins vegna. Ég vil víkja að tveimur málum í fjáraukalagafrv. sem mér finnst ástæða til að staldara við. Fyrra málið lýtur að heimildargrein í 4. gr. fjáraukalagafrv., lið 7.17, heimild til fjmrh. til að leggja fram viðbótarhlutafé í Eignarhaldsfélagi Suðurnesja að andvirði 75 millj. kr. Þessa heimild er líka að finna í fjárlagafrv. fyrir næsta ár þannig að ljóst er að lagt er til að ríkið leggi 150 millj. kr. í Eignarhaldsfélag Suðurnesja til verkefna þar. Um þetta mál var forvitnast í iðnn. Alþingis og nefndin fékk skýringar á því sem fram koma í áliti iðnn. með nál. meiri hluta fjárln. við frv. til fjárlaga fyrir árið 2004. Mér þykir ástæða til að vekja athygli á þessu máli. Fram kemur í upplýsingum fjmrn. um málið að um sé að ræða samstarf ríkisins við Eignarhaldsfélag Suðurnesja og Bláa lónið hf. um uppbyggingu meðferðarstöðvar við Bláa lónið sem áætlað er að kosti um 400 millj. kr. Mig langar að spyrja hvort það sé rétt skilið hjá mér að hlutur ríkissjóðs í því verkefni verði 150 milljónir af þeim 400 sem verkefnið eða húsbyggingin er áætluð kosta. Ég vil segja um þetta að mér finnst eðlilegt að ríkissjóði sé beitt til að styðja við atvinnuuppbyggingu um landið, skapa ný störf, í samstarfi við aðra aðila sem tilbúnir eru að leggja til fé í því skyni. Ég er almennt séð stuðningsmaður þessa verkefnis og þess að ríkissjóður styðji ásamt Eignarhaldsfélagi Suðurnesja að uppbyggingu verkefnisins. En ég vek athygli á að þessi eignarhaldsfélagahugmynd er ekki ný af nálinni. Hún kom fram í byggðaáætlun sem Alþingi samþykkti á árinu 1997 eða 1998. Þar var ákveðið að verja 300 millj. kr. á ári til eignarhaldsfélaga sem stofna átti um landið í fjögur ár og nota átti það fé ásamt mótframlögum frá aðilum heima á starfssvæði hvers eignarhaldsfélags til að fjármagna verkefni til atvinnuuppbyggingar um landið. Þessi eignarhaldsfélög voru stofnuð um allt landið og Eignarhaldsfélag Suðurnesja var eitt af þeim félögum. Til þeirra runnu 900 millj. kr. sem skiptust á milli félaganna á þremur árum. Á síðasta ári var reyndar fjárveitingu til félaganna upp á 200 milljóna breytt. Fallið var frá því að setja 200 millj. kr. af fjárlögum ársins 2002 til eignarhaldsfélaga og þar með var tekin sú stefna að ríkissjóður teldi þátttöku sinni lokið í atvinnuuppbyggingu í gegnum eignarhaldsfélögin. Ég vil hins vegar fagna þeirri stefnubreytingu sem fram kemur hér af hálfu fjmrh. að leggja á nýjan leik af stað í þann leiðangur að nota fé ríkissjóðs til atvinnuuppbyggingar í samstarfi við aðila heima í héraði gegnum eignarhaldsfélög. Ég tel það rétta stefnu. Ég vænti þess að þegar menn sýna verkefni víðar um landið, hvort sem það er á Austurlandi, Norðurlandi, Suðurlandi eða Vestfjörðum og óska eftir þátttöku ríkissjóðs í uppbyggingu þar, þá verði því vel tekið, ekki síður en því hefur verið tel tekið á Suðurnesjum. Ég vildi því vekja sérstaka athygli á þessu máli og lýsa yfir ánægju minni með viðbrögð fjmrh. við þessu erindi frá Bláa lóninu. Ég veit að ekki mun standa á honum eða ríkisstjórninni að styðja við bakið á aðilum annars staðar á landinu sem munu koma með svipuð áform til atvinnuuppbyggingar hver á sínu svæði. Ég þekki mjög vel til á Vestfjörðum og veit að það eru verkefni sem menn eru að skoða og vilja gjarnan hrinda af stokkunum. Nauðsynlegt væri að ríkissjóður kæmi að þeim með fjárframlögum, t.d. í gegnum eignarhaldsfélagið sem þar starfar. Ég fagna því að ákveðið hefur verið að starfsemi eignarhaldsfélaganna haldi áfram og vona að þeim takist að vinna myndarlega að uppbyggingu atvinnutækifæra hvert á sínu starfssvæði á næstu árum. Síðara málið sem mig langar að gera hér að umtalsefni er það sem fram kemur í breytingartillögum meiri hluta fjárln., þ.e. að heimila Rafmagnsveitum ríkisins að ganga til samninga um kaup á Hitaveitu Dalabyggðar. Mig langar að spyrjast aðeins fyrir um það mál því þarna er verið að leggja til að ríkisfyrirtæki, Rafmagnsveitur ríkisins, fái heimild til þess að ganga til viðræðna eða samninga um kaup á hitaveitu. Nú vill svo til að búið er að gera samning milli Rafmagnsveitna ríkisins og Hitaveitu Dalamanna um kaup á þessari veitu. Sá samningur var lagður fram í iðnn. og hann er dagsettur 24. júlí í sumar. Þar undirritar forstjóri Rafmagnsveitna ríkisins samning um kaup á þessari hitaveitu með fyrirvara um samþykki iðnrh. og fjmrh. og stjórnar stofnunarinnar. Mér leikur því forvitni á að vita hvernig standi á þessari tillögu fjárln. að heimila Rafmagnsveitunum að ganga til samninga þegar ljóst er að samningurinn er til og undirritaður. Eins og þetta blasir við mér þá dreg ég þá ályktun að samningurinn í sumar hafi verið undirritaður án þess að nægilegar heimildir lægju fyrir, þ.e. að ekki væri nægjanlegt að fyrir lægju heimildir frá ráðherrum heldur yrði að liggja fyrir heimild frá Alþingi. Mig langar að spyrja hæstv. fjmrh. og að biðja hann að útskýra þetta, hvort það sé réttur skilningur hjá mér að í raun hafi samningsgerð í sumar í þessu máli verið í heimildarleysi. Það teldi ég auðvitað miður ef menn hefðu flýtt sér svo við málið að þeir hefðu ekki gætt að því að hafa réttar heimildir til fjárfestinganna. En þá velti ég fyrir mér hvert sé gildi samningsins sem búið er að undirrita. Nú skal ég ekki fullyrða um það. Ég hef ekki svo sem kafað djúpt ofan í það. Mér sýnist þó að ef ríkisfyrirtæki er búið að skrifa undir samning og skuldbinda fyrirtæki sitt og fá þær heimildir uppfylltar sem eru í samningnum, þ.e. samþykki ráðherranna, þá sé búið að gera skuldbindinguna. Ég fæ því ekki séð annað, jafnvel þó Alþingi mundi ekki samþykkja þá tillögu sem fyrir liggur, en að samningunum verði ekki rift án þess að ríkið væri skaðabótaskylt. Nú er ég ekki að leggja það til, herra forseti, að samningar verði látnir ganga til baka. Ég tel að menn eigi að efna það sem komið er í þessum efnum. En mér sýnast vera einhverjir hnökrar á framkvæmd málsins og vildi gjarnan fá þetta útskýrt svo það lægi hér fyrir. Í öðru lagi vil ég gera líka aðeins athugasemd við þetta mál út frá sjónarhóli ríkisins sem kaupanda vegna þess að forsaga málsins er sú að iðnrn. fól Orkubúi Vestfjarða að ganga til samninga við seljendur um kaup á þessari hitaveitu. Þær samningaviðræður fóru fram og undirritaður var samningur milli Orkubús Vestfjarða annars vegar og seljanda hins vegar. Þó að það fyrirtæki sé að öllu leyti í eigu ríkissjóðs var fullkomlega heimilt að kaupa það vegna þess að það er hlutafélag. Síðar gerist það að seljendur sjá möguleika á að fá hærra verð fyrir veituna en orkubúið var tilbúið að greiða og þeir bera sig eftir því við Rafmagnsveitur ríkisins og stjórn Rafmagnsveitna ríkisins býður hærra verð en Orkubú Vestfjarða var tilbúið að greiða. Þarna hækkar því verðið um 10 millj. kr. úr 135 millj. í 145. Ég verð að segja, herra forseti, þó ég skilji fullkomlega sjónarmið heimamanna sem vilja fá sem mest fyrir það sem þeir eru að selja, að mér finnst ekki eðlilegt að ríkið sé að yfirbjóða sjálft sig. Mér finnst það ekki eðlilegt, herra forseti. Ríkisfyrirtækið Rarik er að yfirbjóða ríkisfyrirtækið Orkubú Vestfjarða. Enn óeðlilegra finnst mér það í ljósi þess að Orkubú Vestfjarða á fyrir kaupunum. Sjóðsstaða þess er svo sterk að það getur greitt kaupverðið út í hönd. En Rafmagnsveitur ríkisins eiga ekki fyrir kaupunum og verða að fá lánsfjárheimild af fjárlögum til þess að geta greitt kaupverðið út.  Ég er svolítið hugsi yfir þessum kaupum í ljósi þess að verðið er auðvitað töluvert hátt og að fyrir liggur álit um þessa hitaveitu af hálfu eftirlitsnefndar með fjármálum sveitarfélaga. Það álit var birt í fundargerð sveitarstjórnar Dalabyggðar sl. sumar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Eftirlitsnefndin fór ítarlega yfir málefni Hitaveitu Dalabyggðar ehf. Hún kynnti sér m.a. áætlanir um stofnkostnað og rekstur hitaveitunnar frá byrjun, reikningsskil hennar fyrir árið 2002, rekstrarhorfur næstu árin, gjaldskrá hitaveitunnar, yfirlit yfir þróun íbúafjölda Dalabyggðar undanfarin ár, ársverk og tekjur í Dalabyggð, ársverk eftir atvinnuvegum og yfirlit yfir atvinnuskiptingu.`` Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Það er niðurstaða eftirlitsnefndarinnar að miðað við núverandi fjárhagsstöðu og rekstrarforsendur hafi hitaveitan í raun ekki rekstrargrundvöll og fyrirsjáanlegur sé verulegur hallarekstur hennar sem óhjákvæmilega muni þrengja að fjárhag sveitarfélagsins sem ekki er fjárhagslega aflögufært að mati nefndarinnar. Í því sambandi er vakin athygli á að notendur hitaveitunnar eru einungis liðlega helmingur allra íbúa sveitarfélagsins.`` Mat þessara aðila á fyrirtækinu sem ríkið er að kaupa er nú ekki með þeim hætti að ástæða sé til þess af hálfu ríkisins að standa fyrir kapphlaupi sem spennir verðið upp hærra en ella hefði orðið. Herra forseti. Ég vildi láta þetta koma hér fram og óska eftir skýringum á þessari fram komnu tillögu um heimild til þess að ganga til samninga um kaup á hitaveitunni því ég átta mig ekki alveg á því hvernig á því stendur, nema ef skýringin er sú sem ég gat mér til um.

Herra forseti. Það er komið að lokum umræðu um fjáraukalög fyrir þetta ár og ég vil færa öllum sem hafa lagt hönd á plóg við að koma því máli áfram hér í þinginu kærar þakkir fyrir þeirra framlag, ræðumönnum hér og nefndarmönnum í fjárln. sérstaklega. Hér hafa komið fram nokkrar spurningar sem m.a. hefur verið beint til mín og ég vil reyna að víkja að í stuttu máli. Síðan vildi ég segja nokkur orð almennt um frv. og um þau vinnubrögð sem um meðferð þess gilda. Fyrst varðandi framkvæmdir á Vífilsstöðum sem hv. þm. Jón Gunnarsson spurði réttilega um fyrr í umræðunni. Mér hafa borist eftirfarandi skýringar sem eru árétting á því sem hv. formaður fjárln. sagði um þetta mál. En ég vil gjarnan koma því á framfæri: Í samræmi við tillögur samráðshóps stjórnvalda og Landssambands eldri borgara var á síðasta ári ákveðið að hefja rekstur hjúkrunarheimilis í húsnæði Vífilsstaðaspítala þegar á árinu 2003. Í fjáraukalögum ársins 2002 var ákveðið að verja 130 millj. kr. til að gera nauðsynlegar breytingar og endurbætur á húsnæðinu, en miðað var við að einungis yrði um lágmarkslagfæringar á þessu húsnæði að ræða. Af þeim sökum var mikil óvissa um hver heildarkostnaður yrði, einkum vegna hugsanlegra krafna frá brunamálayfirvöldum, ferlinefnd fatlaðra, Rafmagnseftirliti, Vinnueftirliti og byggingarnefnd. Á daginn kom að gerðar voru auknar kröfur til húsnæðisins, svo sem um breidd dyraopa og útgönguleiða og fleira þess háttar, sem kölluðu á mun meiri tilfæringar og lagfæringar heldur en ráðgert hafði verið. Þegar til framkvæmda kom var ljóst að umfang breytinganna og endurbótanna yrði mun meira en upphaflegar lágmarksbreytingar hefðu kallað á og má rekja þetta til krafna, vafalaust eðlilegra krafna, um öryggi og aðbúnað í húsnæðinu. Að teknu tilliti til þeirra var kostnaður við breytingar og endurbætur á húsnæðinu endurmetinn og nú áætlaður 290 millj. kr. Í stað þess að falla frá verkefninu sem auðvitað hefði komið til greina var ákveðið að ráðast í þessar breytingar miðað við nýja kostnaðaráætlun og nýta það fé sem ella hefði farið í rekstur til að standa undir þessari fjárfestingu. Þessar auknu kröfur um breytingar á húsnæðinu höfðu það í för með sér að eigi varð unnt að hefja rekstur í húsnæðinu fyrr en í lok þessa árs. Þar af leiðandi var til ráðstöfunar rekstrarfjárveiting sem nú er lagt til að varið verði í samræmi við breytingartillögu hv. formanns fjárln. sem hann gerði grein fyrir hér áðan, en einnig var hluta af rekstrarfjárveitingunni varið til að koma á fót bráðabirgðainnlögnum á Landspítala -- háskólasjúkrahúsi til að fjölga hjúkrunarrýmum í samræmi við það samkomulag sem gert var við eldri borgara. Þetta eru skýringarnar, herra forseti. Ég er ekki að segja að þær séu nægilega góðar. En þær eru þessar. Auðvitað má að því finna hversu losaraleg áætlun var í gangi hér í fyrra þegar menn héldu að hægt væri að koma hjúkrunarrýmum inn í þetta húsnæði á örfáum vikum. Þannig gengu menn til þess verks í upphafi. Það reyndist því miður ekki vera raunin hvað varðar þetta gamla en góða hús, Vífilsstaði. Varðandi þau atriði sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson nefndi sé ég ekki ástæðu til að svara öllu því sem þar kom fram. En ég vil láta þess getið varðandi þá fjárveitingu sem hér er lögð til til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga að ég vænti þess að það framlag skapi góða sátt milli ríkis og sveitarfélaga, í bili a.m.k., á meðan verið er að endurskoða tekjustofna sveitarfélaga og vinna í verkaskiptingarmálum, m.a. í tengslum við það sameiningarátak sem Samband íslenskra sveitarfélaga og félmrh. hafa í sameiningu beitt sér fyrir. Ég hef ekki orðið var við annað en að það sé almenn ánægja meðal sveitarstjórnarmanna með þetta framlag en eins og kunnugt er hefur ríkisvaldið enga lagaskyldu í þessu efni, heldur er hér um að ræða sérstakan gjörning sem verður til við samráð og samstarf þessara aðila. Auðvitað liggur samt fyrir að hugsunin er sú að þessum fjármunum verði komið til þeirra sveitarfélaga úti á landsbyggðinni sem höllustum fæti standa. Hvað varðar Hitaveitu Dalabyggðar og þá heimild sem hér er leitað eftir í fjáraukalagafrv. um samningsgerð í því efni er það vissulega hárrétt hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni að fyrir liggja samningsdrög sem undirrituð hafa verið milli kaupanda og seljanda í þessu máli, Rafmagnsveitu ríkisins og Dalabyggðar, en sá samningur er að sjálfsögðu með fyrirvara um samþykki iðnrh. og fjmrh. Hann þarf að hafa heimild löggjafans til að gera viðskipti af þessu tagi og það verður að veita fjmrh. heimild til þess að gera þennan samning með þessari brtt., ella tekur hann ekki gildi. Ef svo illa færi geta menn velt fyrir sér hvaða áhrif það hefði á framtíð iðnrh. og fjmrh. í starfi.  Ég ætla ekki að fjalla meira um þetta hitaveitumál, við þekkjum vafalaust, flestir þingmenn, hvernig það var í pottinn búið. Auðvitað má segja að það hafi komið upp eilítið sérkennileg staða þegar tvö fyrirtæki sem nú eru í eigu ríkisins að öllu leyti kepptu um að eignast þessa hitaveitu en ég held að það mál hafi fengið nokkuð farsæla lausn. Í þessum umræðum hafa menn haldið því fram að verið sé að leita eftir fjárheimildum fyrir 17,3 milljörðum kr. vegna meintra vanáætlana. Þetta er auðvitað rangt. Það voru veittar sérstakar útgjaldaheimildir í fyrri fjáraukalögum þessa árs upp á 4,7 milljarða vegna sérstaks átaks sem ríkisstjórnin ákvað að beita sér fyrir og birtist í fjáraukalagafrv. hinu fyrra hér á árinu þar sem gert var ráð fyrir sérstökum fjárveitingum vegna átaksverkefna, m.a. í vegamálum, vegna byggingar menningarhúsa og vegna nýsköpunar í atvinnumálum í gegnum Byggðastofnun. Þetta voru ný útgjöld, ekki vanáætlun annarra útgjalda, 4,7 milljarðar. Síðan bætist við öryrkjadómur upp á 1,5 milljarða sem að sjálfsögðu þarf að gera ráð fyrir í þessu fjáraukalagafrv. Eftir standa þá milli 10 og 11 milljarðar, kannski nær 11 milljörðum. Þar af eru að sjálfsögðu ýmsar svokallaðar hagrænar eða kerfislægar breytingar sem eru meira og minna útreikningsmál en stafa af því sem er að gerast í undirliggjandi hreyfingum í þjóðfélagi okkar, sumpart til góðs, sumpart ekki. Aukið framlag til Atvinnuleysistryggingasjóðs er auðvitað ekki gott en það er hins vegar útreikningsmál hvernig því er komið fyrir í þessu frv. og engin sérstök vanáætlun þar. Jafnvel þó að um væri að ræða vanáætlanir er um að tefla hér u.þ.b. 4% af heildarútgjöldum samkvæmt upphaflegum fjárlögum og verður varla sagt að þar sé um að ræða stórkostlegan framúrakstur þó að auðvitað sé hann meiri en æskilegt væri, vissulega er það. Síðan hafa nokkrir þingmenn vakið máls á því að í ríkisreikningnum og lokafjárlögum bætist við útgjöld sem færð eru til gjalda á rekstrarreikningi ríkissjóðs í endanlegu uppgjöri, telja það með í þessu en það er ekki sérstaklega frambærilegur málflutningur vegna þess að þar er fyrst og fremst um að ræða gjaldfærslur, eins og reyndar sumir hafa getið um hér í dag, vegna lífeyrisskuldbindinga, afskrifta skattkrafna o.s.frv. Þannig eru fjárreiðulög okkar og við höfum talið okkur það frekar til tekna í samanburði við önnur lönd að taka slíka hluti með í reikninginn. Vandinn við þær gjaldfærslur er sá að það er engin leið að áætla þær með nokkurri nákvæmni fyrir fram. Í fjárlagafrv. næsta árs er gert ráð fyrir, minnir mig, u.þ.b. 4 milljörðum í lífeyrisskuldbindingar. Mér finnst líklegt að það verði nærri lagi vegna þess að við eigum ekki von á neinum óvæntum uppgjörum í því sambandi en þó er engin leið að fullyrða um það fyrir fram. Herra forseti. Síðan hafa ýmsir vakið máls á almennum vinnubrögðum í sambandi við gerð fjárlaga og fjáraukalaga. Ég segi fyrir mig að mér finnst sjálfsagt að hlusta á góðar hugmyndir, sérstaklega frá ýmsum þeim sem koma nýir að málum og hafa ekki vanist því sem hér hefur viðgengist í mörg ár eins og við sem eldri erum í hettunni. Mér þótti athyglisvert t.d. að hlusta á hv. þm. Jón Gunnarsson tala um þessi mál hér á fyrri stigum umræðunnar. Vafalaust getum við bætt okkur heilmikið í vinnubrögðum, bæði á vettvangi ráðuneytanna og Alþingis. Það er enginn maður að minni þó að hann viðurkenni að auðvitað megi bæta vinnubrögðin, við þurfum að bæta áætlanagerð, við þurfum að skerpa þessi vinnubrögð, við þurfum að auka agann, við þurfum að venja þingmenn af því að hugsa sem svo að þeirra helsta hlutverk sé að svíða til sín fjármagn í einhver tiltekin sérstök verkefni fyrir hönd einhverra aðila sem þeir bera fyrir brjósti eða líta á fjárlagafrv. sem sérstakt tæki í þeirri viðleitni.

... ráðherra ...?

Það er margt af þessu tagi sem við þurfum að huga að. Og nú skaut hv. þm. Jón Bjarnason því inn í hvort ráðherrar væru ekki undir sömu sökina seldir, og ég verð því miður að játa því. 

Virðulegur forseti. Ég fagna því að hæstv. fjmrh. skuli hlusta á gagnrýnisraddir og viðurkenna að það þurfi að bæta og styrkja aðhaldið í ríkisfjármálunum. Ég get tekið undir það með ráðherranum að það má út af fyrir sig færa rök fyrir því að þá 4,6 milljarða sem ákveðið var að setja í flýtiframkvæmdir megi draga frá 17,3 milljörðunum til að gæta fullrar sanngirni og við séum því að tala hér um 12,6 milljarða því að 4,7 voru það nú víst sem fóru í flýtiframkvæmdirnar. En ég vil spyrja ráðherrann hvort það sé ekki alveg öruggt að 12,6 milljarðar á fjáraukalögum sé Íslandsmet, séu hæstu fjáraukalög sem hér hafa verið lögð fram. Ég er einmitt nýr hér og þekki svo sem ekki dæmin nægilega vel. Ég minni á að frá því að fjáraukalögin síðast voru samþykkt upp á um 10 milljarða bættust við 25 milljarðar yfir í ríkisreikninginn þannig að það er þá eitthvað á fjórða tug milljarða frá framlögðu fjárlagafrv. til lokaniðurstöðu. Og ég spyr ráðherra hvort það sé ekki líka Íslandsmet. Þegar hann segir að þetta sé ekki óhófleg framúrkeyrsla hljótum við að spyrja í ljósi þess þensluástands sem við erum að fara inn í hvort þetta sé sú framúrkeyrsla sem menn megi búast við á næstu árum, eða hvaða skekkjumörk fjmrh. telji viðunandi á þessum þensluárum, 2004--2006. Eru það 2%, svona 5 milljarðar, eða finnast honum 10 milljarðar allt í lagi eða hvert er markmið hans? Hvernig fjáraukalög ætlar hann að koma með næstu þrjú ár?

Frú forseti. Ég hygg að hv. þm. viti það sjálfur að það er ekki hægt að setja nein mörk í þessu efni og Íslandsmet í þessum hlutum þekki ég ekki. Ef dregin eru frá framkvæmda- eða átaksverkefnin í fyrri fjáraukalögum þessa árs og öryrkjadómurinn erum við að tala um 11 milljarða eins og ég sagði, það eru u.þ.b. 4% af upphaflegum fjárlögum ársins. Auðvitað er það of mikið. En á því eru haldbærar skýringar í langflestum tilvikum þannig að um það er ekki að fást. Hins vegar kom fram í máli þingmannsins þessi misskilningur, sem ég leyfi mér að kalla, þar sem lagðar eru að jöfnu gjaldfærslur vegna lífeyrisskuldbindinga og afskrifta skattkrafna, sem ekki eru útgjöld. Hann leggur það að jöfnu við aðra hluti sem við erum hér að fást við en það er fyrst og fremst uppgjörsmál. Menn geta síðan gert sig breiða hér og talað um 25 milljarða ef þeir vilja en þar er bara verið að tala um annað fyrirbæri, eins og ég hygg að flestum sé ljóst.

Virðulegur forseti. Í þessu styttra andsvari mínu verður að gera athugasemdir við nokkur atriði hjá hæstv. fjmrh. Það er alveg á mörkunum að það sé hægt að taka öryrkjadóminn út fyrir sviga hér því að það verður að segja að það er ekki einsdæmi að til ófyrirsjáanlegra útgjalda komi vegna úrskurðar Hæstaréttar um bætur öryrkja. Það er að gerast í annað skiptið á fimm árum. Jafnvel þó að til þess væri tekið tillit er 11,1 milljarður há tala og ég lýsi sérstökum áhyggjum af því ef hæstv. fjmrh. yfir Íslandi hefur ekki þekkingu á því hver Íslandsmetin í fjáraukalögum eru og hver Íslandsmetin í fráviki frá framlögðu fjárlagafrv. að lokaniðurstöðu. Það bendir til þess, virðulegur forseti, að hæstv. fjmrh. hafi ekki nægilegan áhuga á því efni sem hér er undir. Það er áhyggjuefni vegna þess að aðhalds er verulega þörf hér á næstu þremur árum og ég lýsi sárum vonbrigðum yfir því að hæstv. fjmrh. hafi ekki sett sér markmið um það hvernig hann vilji halda böndum á rekstrinum.

Frú forseti. Það er komið að lokum þessarar umræðu þannig að ég ætlaði að nota tækifærið og þakka sérstaklega hæstv. fjmrh. fyrir góðar undirtektir varðandi það að við endurskoðuðum öll vinnubrögð í fjárlagaferlinu. Ég lít svo á að þetta sé yfirlýsing frá hæstv. fjmrh. um að hann muni beita sér fyrir því að það verði taktur í þessari endurskoðun, að það verði ekki bara fjárln. heldur verði það raunverulega hinum megin við líka, þ.e. hjá framkvæmdarvaldinu, og að við reynum að setja þetta í meiri takt en því miður verður að segjast um vinnu bæði við fjáraukalögin núna og fjárlögin. Ég horfi björtum augum til framtíðarinnar hvað það varðar. Frú forseti. Ég held engu að síður að nauðsynlegt sé að spyrja hæstv. fjmrh. hvort það sé mat hans að þau skrif sem áttu sér stað á vefriti fjmrn. í gær hafi verið heppileg inn í þá umræðu að við ætluðum okkur hér, framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið, að stíga í takt inn í þessa endurskoðun, hvort þarna hafi ekki verið að bæta frekar í eldana heldur en að reyna að slökkva þá. Þar var auðvitað stigið skref sem --- já, ég verð að segja það, frú forseti --- var býsna óvænt úr þessari átt á þessum tímapunkti. Þess vegna held ég að það sé líka nauðsynlegt að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi ekki farið örlítið yfir þetta mál með þeim starfsmanni sem hélt þar á penna.

Virðulegi forseti. Mér finnst nú eins og ég sagði hér í gær að það sé verið að gera mikið veður út af litlu í sambandi við það sem fram kom í hinu ágæta vefriti fjmrn. sem ég veit að þingmenn eru áskrifendur að. Þar var eingöngu rakið það sem Ríkisendurskoðun hefur sjálf sagt um fjárlagaferlið. Ríkisendurskoðun hefur verið dyggur bandamaður fjmrn. og ríkisstjórnarinnar við það að reyna að auka aðhald og bæta utanumhaldið um öll þessi mál. Hún er að sjálfsögðu undirstofnun Alþingis. Samkvæmt fjárreiðulögunum ber henni að fara með fjárlagatillögur sínar í gegnum forsn. Alþingis sem sendir þær síðan til forsrn. þannig að um hana gilda þá alveg sömu lögmál og um aðrar stofnanir. Við höfum í nokkur ár, eins og margoft hefur komið fram, samþykkt í ríkisstjórninni að stofnanir ríkisins skuli ekki leita beint til fjárln. þó að þær muni, og eigi að sjálfsögðu, að hlýða kalli hennar ef það berst. Það er í og með vegna þess að við viljum gæta jafnræðis milli stofnana ríkisins, að sumar hafi ekki meira upp úr krafsinu með því að gefa sig fram beint við fjárln. heldur en aðrar sem gera það ekki. En það er auðvitað líka vegna þess að við viljum gera það sem allir eru að tala hér um í þessum sal sem þó eru að gagnrýna ríkisstjórnina, þ.e. halda fastar utan um þetta. Það ættu nú þeir að vera ángæðir með sem sí og æ tala hér um lausatök í ríkisfjármálunum. Svo þegar verið er að reyna að draga úr þeim kemur þessi gagnrýni. Þetta er nú ekki merkilegt mál með vefritið en það sem ég sagði hér um utanumhaldið er miklu merkilegra.

Frú forseti. Ég vona að orð hæstv. fjmrh. séu í þá áttina að nú eigi að auka tökin á þessu öllu og þá vænti ég þess að tökin verði efld þannig líka að menn verði nær fjárreiðulögunum í þessu öllu saman. Því fagna ég að sjálfsögðu, hæstv. ráðherra, þegar menn ná tökum á því. Aðeins vegna vefritsins. Þar sem tilvitnunin var beint í Ríkisendurskoðun gagnrýni ég það helst fyrir hvað henni var hælt. Það var gefið í skyn að það væri Alþingi sem missti öll tökin á römmunum en Ríkisendurskoðun hafði einmitt komist að því að þar væri ríkisstjórnin fremst í flokki. Þessu var sleppt í tilvitnuninni þannig að það nálgaðist að verið væri að falsa eða færa sök í máli, ef einhver er, í þessu tilfelli. Um það sem hæstv. ráðherra sagði varðandi þá hættu að stofnanir fengju meira ef þær kæmust til fjárln. verð ég aðeins að segja þetta: Því miður sýnist mér af þessum orðum að traust hæstv. ráðherra á meiri hluta fjárln. mætti vera meira.

Hæstv. forseti. Ég hef fullt traust á bæði meiri hluta og minni hluta fjárln., hv. þingmaður, og samstarfið við nefndina, sérstaklega meiri hlutann, hefur verið mjög gott. 
             Auðvitað er markmið okkar að bæta vinnubrögðin og reyna að ná betur um þetta á öllum stigum málsins og þar veit ég að hv. þm. Einar Már Sigurðarson er mér algjörlega sammála. Við skulum ekkert vera að deila hér um eitthvað sem er ekki deiluefni í sjálfu sér.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svörin og sérstaklega hversu jákvætt mér fannst hann taka í beiðni sveitarfélaga um auknar fjárveitingar og ég er vongóður um farsæla niðurstöðu úr þeim viðræðum sem fara í hönd í þeim efnum. Ég vil segja varðandi kaup ríkisfyrirtækisins Rariks á Hitaveitu Dalabyggðar að ég er algjörlega sammála sjónarmiði fjmrh. Auðvitað getur ekkert ríkisfyrirtæki keypt slíkt fyrirtæki, þetta eða eitthvert annað, án þess að hafa heimild til þess frá Alþingi. Ég skil því svör hæstv. fjmrh. þannig að hann hafi ekki enn veitt samþykki sitt fyrir kaupunum vegna þess að hann hefur ekki enn haft heimild Alþingis til að veita það samþykki. Ég er alveg sammála því að svona eigi að standa að hlutunum. Engu að síður er rétt að vekja athygli á þessu máli. Það er ljóst að það hefur verið brotalöm í framkvæmd þess því að samningurinn var gerður án fyrirvara um samþykki Alþingis og í samningnum er ákvæði um að Rarik eða kaupandinn yfirtaki hið keypta 29. ágúst í sumar. Menn hafa greinilega ekki haft neinar áhyggjur af því að það þyrfti að fá heimild frá Alþingi til þess að fullnusta kaupin. Rarik hefur ekki getað efnt samninginn þar sem þeir hafa ekki getað greitt kaupverðið. Þess vegna hefur afhending frestast en til stóð um síðustu mánaðamót að afhending færi fram eigi að síður. Ég er dálítið hugsi yfir því í hvaða stöðu ríkið hefði verið ef svo hefði gerst.

Virðulegi forseti. Ég held að þetta mál með kaup Rariks á Hitaveitu Dalabyggðar liggi alveg ljóst fyrir. Öll þau viðskipti voru að sjálfsögðu gerð með fyrirvara um að heimild fengist hér á Alþingi sem mér sýnist vera góð samstaða um að veita. Hvað varðar sveitarfélögin vildi ég bara undirstrika að hér er ekki um að ræða greiðslu á grundvelli neinnar laga- eða samningsskyldu heldur greiðslu sem byggir á niðurstöðu sem fengin er í viðræðum milli aðila á grundvelli sanngirnissjónarmiða. Hér er um að ræða eins skiptis greiðslu, ég vil undirstrika það, og það liggur ekkert fyrir um að þessum greiðslum verði haldið áfram. Við munum það að í þrjú ár, á árunum 2000--2002 minnir mig, voru árlega veittar 700 millj. kr. í jöfnunarsjóðinn í svipuðum tilgangi og nú er verið að gera en síðan féll sú greiðsla niður. Jöfnunarsjóðurinn gekk þá á sitt eigið fé um sem nam 500 millj. Þarna sem sagt liggur ekkert fyrir um framhaldið annað en að það er verið að endurskoða verkaskiptingu og tekjustofna sveitarfélaganna, í ágætu samstarfi það ég best veit, og þá verða menn að taka upp málið að nýju á þeim grundvelli þegar niðurstaða í því liggur fyrir.