Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta krefst ekki langrar útskýringar. Það fjallar aðeins um tvö atriði. Í fyrsta lagi að ákveða, að inn á fjárlög næsta árs, skuli tekin tiltekin upphæð, sem renni til Fiskveiðasjóðs, 35 millj. kr., og síðan bráðabirgðaákvæði, sem er raunverulega staðfesting á gerðum fjárlögum undanfarinna tveggja ára, þar sem ekki hefur verið gert ráð fyrir neinu framlagi ríkissjóðs til Fiskveiðasjóðs. Ég tel ekki ástæðu til þess að hafa um frv. frekari orð, það hefur verið afgr. frá Ed. í því formi, sem það er nú. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Svo sem hv. þdm. er öllum kunnugt frá fyrri árum, þá hefur sá háttur verið á hafður varðandi meðferð framkvæmdaáætlunar hér á Alþ., að málinu hefur verið skipt þannig, að fjmrh. hefur árlega flutt yfirlitsskýrslu um framkvæmdaáætlunina í víðari skilningi þess orðs, þ.e.a.s. gefið yfirlit yfir framkvæmdir almennt í landinu, fyrst og fremst opinberar framkvæmdir, en einnig framkvæmdir sveitarfélaga eigi síður en ríkis. Auk þess hefur í þeirri skýrslu verið gefið yfirlit yfir liðið ár og jafnframt gerð nokkur grein fyrir því, hvernig almennt væri ástatt um fjárfestingar- og framkvæmdamál í landinu í heild. Þetta hefur verið ítarleg skýrsla, sem þar til á s.l. þingi var flutt munnlega. Þá höfðu komið fram óskir um, að skýrslan yrði flutt þinginu skriflega, og það þá gert, án þess að hún væri sérstaklega lesin upp á þingfundi, og var henni útbýtt í Sþ. Hins vegar voru uppi nokkrar gagnrýnisraddir, bæði á s.l. þingi og raunar áður, að það væri ekki gott að slíta þetta úr tengslum hvort við annað. Og það kom stundum fyrir, að vinnubrögð voru með þeim hætti, að það hafði ekki unnizt tími til að ganga endanlega frá skýrslugerð þessari, áður en óumflýjanlegt var að leggja fyrir Alþ. frv. um lántöku vegna framkvæmdaáætlunarinnar. Þannig varð þetta á síðasta þingi, að skýrslan sjálf var ekki tilbúin, fyrr en stuttu áður en þingslit urðu, og hafði þá verið afgr. frv. um lántökurnar. Ég skal fúslega fallast á, að sú tilhögun var ekki æskileg og heppileg, því að eðlilegt var, að hv. þm. hefðu skýrsluna í höndum, þegar afstaða væri tekin til frv. um lántökur vegna framkvæmdaáætlunar ríkissjóðs. En því varð ekki við komið, vegna þess að ekki hafði tekizt að afla allra þeirra upplýsinga, sem þurfti að afla, frá einstökum aðilum, sjóðum og fyrirtækjum um fyrirhugaðar framkvæmdir þeirra, þegar óumflýjanlegt reyndist að fá lagaheimildirnar hér á þingi vegna lántöku til áætlunarinnar. Nú hefur sá háttur verið á hafður í þetta sinn, sem ég vona, að hv. þm. falli betur, að engin sérstök skýrsla hefur verið flutt í Sþ., en hins vegar var útbýtt hér á Alþ. umræddri skýrslu með sams konar efni og verið hefur í skýrstu þessari undanfarin ár, samtímis því sem frv. um lántöku vegna áætlunarinnar var tekið til umr. í hv. Ed. Það hefur því gefizt svigrúm til þess að athuga skýrsluna sjálfa og hafa hana til hliðsjónar, þegar hv. Ed. hafði málið til meðferðar í n. þar, og þá ekki síður að sjálfsögðu hefur gefizt tóm til þess fyrir þm. hér í hv. Nd. að kynna sér þessa skýrslu. Ég sé enga ástæðu til þess sérstaklega að vera að rekja efni yfirlitsskýrslunnar um framkvæmdaáætlunina. Hún liggur hér fyrir með tilheyrandi fylgiskjölum. Ég vil aðeins víkja að því og benda á, að í 6. töflu með framkvæmdaáætlunarskýrslunni er að finna sundurliðun eða heildaryfirlit yfir það, hvernig fjáröflun vegna framkvæmdaáætlunarinnar muni verða á þessu ári. Gert er ráð fyrir því, að útgjöld vegna framkvæmdaáætlunarinnar muni nema um 810 millj. kr., og er þá bæði átt við þann hluta áætlunarinnar, sem er í þrengri merkingu framkvæmdaáætlun ríkissjóðs, og að hinu leyti fjáröflun á vegum Framkvæmdasjóðs til hinna ýmsu fjárfestingarlánasjóða, en eins og hv. þdm. er kunnugt, er það hlutverk Framkvæmdasjóðs að sjá fyrir fjárþörf þessara sjóða. Áður en ég vík að frv. sjálfu, vil ég aðeins minnast á það varðandi sjóðina, að þar eru sérstök vandamál, sem ekki er gerð grein fyrir í þessari fjáröflun, sem hér er gerð till. um, hvernig leysa skuli. Er þar fyrst og fremst um að ræða Fiskveiðasjóð, sem þarf á að halda miklu hærri fjárhæðum nú en undanfarin ár vegna stóraukinna skipasmíða innanlands. Er gert ráð fyrir því, að þar skorti fjármagn, sem nemi um 180 millj. kr. umfram það, sem ráðgert er að veita Fiskveiðasjóði samkvæmt fjáröflunaráætluninni, eins og hún liggur hér fyrir. Það hafa þegar verið gerðar ráðstafanir til þess að afla þessa fjár, og tel ég, að góðar horfur séu á, að það leysist allt með viðunandi hætti. Þá er enn fremur annað vandamál, sem ekki er heldur gert ráð fyrir að leysa endanlega í þessu yfirliti, sem ég vitnaði til, en það er fjáröflun vegna Vegasjóðs í sambandi við hraðbrautaframkvæmdir á þessu ári, sem eru fyrirhugaðar allverulegar, og hefur um það verið gerð sérstök áætlun. En hins vegar hefur verið tekið inn í frv., svo sem það nú liggur fyrir, heimild fyrir ríkisstj. að taka allt að 500 millj. kr. lán til hraðbrautaframkvæmda. Þar er í rauninni ekki um nýja heimild að ræða, vegna þess að í vegáætlun er að finna heimild, sem nemur hærri fjárhæðum en þetta, en ég vil taka það fram, að hér er um að ræða hluta þeirrar heimildar, sem er í vegáætlun, en ekki viðbótarfjáröflun. Það þykir nauðsynlegt vegna fyrirhugaðrar lántöku í Alþjóðabankanum til hraðbrautaframkvæmda að hafa sérstaka heimild í því formi, sem nú er gert ráð fyrir að afla í frv. um lán vegna framkvæmdaáætlunarinnar. Auk þess er þar gert ráð fyrir, að það þurfi að afla nokkurs viðbótarfjár vegna hraðbrautagerða eða nokkuð á annað hundrað millj. kr. auk alþjóðabankalánsins. Húsnæðismálin eru svo sérstakt atriði, sem ég sé ekki ástæðu til að fara út í hér, vegna þess að um það vandamál er fjallað í sérstöku frv., sem liggur hér fyrir hinu háa Alþingi. Ég skal þá aðeins víkja nokkrum orðum að frv. um lán vegna framkvæmdaáætlunar, en þar er fyrst og fremst um að ræða lántökuheimildir fyrir ríkisstj. til þess að afla nauðsynlegs fjár vegna framkvæmda, sem beinlínis eru á vegum ríkisins. Þar er gert ráð fyrir því, að fjár verði aflað með sama hætti og undanfarin ár, annars vegar með útgáfu á spariskírteinum, í svipuðu formi og verið hefur síðustu árin, og hins vegar með töku svokallaðs PL-480 láns eða vörukaupaláns í Bandaríkjunum. Gert er ráð fyrir því, að sú lántaka verði nokkuð lægri eða það nýtist ven en undanfarin ár eða um það bil 100 millj. kr. lægri en í fjáröflunaráætlun s.l. árs, en hins vegar er gert ráð fyrir því, að lántaka í spariskírteinaformi verði mun hærri, þ.e.a.s. spariskírteini verði sama upphæð og var á s.l. ári, en tvöfaldist sú upphæð, sem gert er ráð fyrir að fá með endursölu á spariskírteinum í stað þeirra, sem þarf að innleysa. Þrátt fyrir þessa tekjuöflun, sem er í heild um 70 millj. kr. hærri en var á árinu 1969, standa samt út af áætluninni rúmar 60 millj. kr. Það voru 25 millj. kr. á s.l. ári. Gert er ráð fyrir því, að sumar af þeim fjárveitingum, sem áætlaðar eru í framkvæmdaáætluninni, muni ekki koma til greiðslu á þessu ári, m.a. sérstök fjárveiting vegna bygginga á vegum Háskóla Íslands, sem ekki er talið, að muni vera þörf á á þessu ári, þannig að það megi færast til næsta árs að afla þess fjár. En hins vegar er nauðsynlegt að marka nú þegar stefnu, sem fylgt skuli í sambandi við fjármögnun í framkvæmdir á vegum Háskólans, sem hljóta að verða mjög miklar á þessum áratug. Það eru líka horfur á, að ýmsar aðrar fjárveitingar frestist eitthvað, en ef það verður ekki, þá yrði að taka bráðabirgðalán til að jafna þessi met. Þetta leiðir af sér, að ekki er um að ræða neinn möguleika til þess að bæta við öðrum framkvæmdum en hér er lagt til. Það yrði þá að gerast með þeim hætti að fella niður einhverja útgjaldaliði, ef þm. sýndist, að æskilegra væri að taka lán til einhverra annarra framkvæmda en hér er ráðgert. Þær framkvæmdir, sem ætlunin er að verja umræddu lánsfé til, eru nákvæmlega tilgreindar í 7. gr. frv., og sé ég ekki ástæðu til að rekja þær í einstökum atriðum, vegna þess að í grg. frv. er einnig að finna mjög rækilega skilgreiningu á því, í hverju þessar framkvæmdir eru fólgnar. Auk þessara framkvæmda er rétt að geta þess, að lagt er til að breyta heimild til lántöku vegna Áburðarverksmiðju ríkisins, sérstaklega vegna stækkunar verksmiðjunnar. Í síðasta lagi er lagt til að heimila að endurlána Framkvæmdasjóði af PL-480 lánsfé, allt að 32 millj. kr., til kornhlöðubyggingar í Rvík. Ástæðan til þess, að þessi lánveiting er veitt með þessum hætti, er sú, að þrír stærstu innflytjendur á þessu sviði, SÍS, Fóðurblandan hf. og Mjólkurfélag R-víkur, hafa komið sér saman um að byggja kornhlöðu, sem þeir telja að muni verða til mikilla hagsbóta og til þess að hægt sé að selja þessa vöru með lægra verði en verið hefur hér og jafnframt að hagnýta betur en tekizt hefur til þessa þau boð um kornvörukaup í Bandaríkjunum, sem gera mögulegt að nota PL-480 lánið. Þetta er hin sérstaka ástæða til þess, að lagt er til að heimila lánveitingu til Framkvæmdasjóðs vegna þessa sérstaka fyrirtækis, að með þessum hætti er fenginn möguleiki til þess að hagnýta á næstu árum betur það lánsfé, sem hér er um að ræða, og mundi það því auðvelda fjáröflun til annarra mikilvægra framkvæmda á næstu árum, vegna þess að aðilarnir að umræddri kornhlöðu hafa skuldbundið sig til þess næstu árin að kaupa korn frá Bandaríkjunum, þannig að hægt væri að hagnýta, eins og ég sagði, þennan möguleika til lána, ef hann á annað borð gefst á næstu árum með svipuðum hætti og verið hefur. Þetta eru hin sérstöku rök fyrir því, að þótt hefur rétt að líta á þessa umsókn með þessum sérstaka hætti. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að vera að þreyta menn á lengra máli. Ég vonast til þess, að í þessum gögnum, sem ég hef vitnað til, sé að finna allar þær upplýsingar, sem hv. þm. þurfa á að halda til þess að átta sig á, hvað felst í hinum einstöku atriðum frv. Málið hefur þegar verið svo lengi til meðferðar hér í þinginu, frá því að því var útbýtt í Ed., að ég vonast til, að auðið verði fyrir hv. n. í þessari d. að taka mjög skjótt afstöðu til málsins, en ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð, sem ég vildi segja í sambandi við 1. umr. um frv. hæstv. fjmrh. um heimild ríkisstj. vegna framkvæmdaáætlunarinnar. Í sambandi við það, sem kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. um skýrslu þá, sem útbýtt hefur verið til hv. þm., vil ég taka það fram, að ég tel það til mikilla bóta og mjög gott að hafa einmitt fengið hana í hendur, áður en þetta mál er hér til afgreiðslu. Ég ætla ekki við þessa umr. að fara að ræða þá skýrslu eða það, sem fram kemur í henni, en það eru fyrst og fremst tvö atriði, sem mig langar að víkja að og fá upplýsingar um. Fyrra atriðið er í sambandi við landshafnirnar. Það er gert ráð fyrir því, að til landshafna verði lánsútvegun 8.6 millj. kr. Nú hefur það verið svo um landshöfnina á Rifi á Snæfellsnesi, að framkvæmdir hafa ekki verið þar tvö síðustu árin, en það var hins vegar gert ráð fyrir því í afgreiðslu stjórnar landshafnarinnar, að til framkvæmda kæmi á árinu 1970. Landshafnarstjórn fékk vitneskju um það fyrir nokkru, að í þessum 8.6 millj. kr. væri ekki gert ráð fyrir því, að fé yrði útvegað til framkvæmda á Rifi. Í því sambandi leitaði landshafnarstjórn til hæstv. samgmrh. og tjáði honum meðferð þessa máls áður og ósk um það, að til framkvæmda kæmi á árinu 1970, enda er það brýn nauðsyn til þess að geta gengið frá því verki að nokkru leyti, sem þarna hefur verið unnið á undanförnum árum, og sumu stefnt í hættu, ef ekki verður frá gengið, eins og þeim varnargörðum, sem þarna hafa verið gerðir. Nú hefur ekki orðið nein breyting á þessu, frá því að við í stjórn Rifshafnar fréttum um þetta, og því vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh., hvort það sé gert ráð fyrir því, að nokkuð af þessu fé gangi til Rifshafnar til framkvæmda á árinu 1970 eða hvort það mál hafi fengið afgreiðslu í hæstv. ríkisstj. á annan hátt. Í sambandi við það, sem hér er til rafvæðingar í sveitum, þá vil ég geta þess, að þegar fjárlög voru til afgreiðslu á s.l. hausti, þá ræddum við nokkuð í hv. fjvn. um aukið fé til að dreifa rafmagni í sveitirnar. Og það varð að samkomulagi hjá okkur í n. að geyma okkur þetta mál, þangað til frv. um framkvæmdaáætlun yrði hér til meðferðar. Eftir að þing kom svo saman í vetur eftir áramótin, ræddum við þetta í n. á ný, og form. tók þá að sér að kanna málið. Árangurinn af þessu hefur orðið sá, að nú er því slegið föstu eða frá því gengið í sambandi við þessa áætlun, að á árunum 1970 og 1971 skuli lokið við að dreifa rafmagni upp á 11/2 km. Út af fyrir sig er ég ánægður yfir því, að þetta skuli þó hafa tekizt. Þó harma ég hins vegar það, að ekki hafi verið lengra gengið í þessu efni og því verki lokið á yfirstandandi ári, af því það er ekki um neina verulega fjárhæð að ræða, svo að á næsta ári væri hægt að halda áfram og taka næsta vegalengdatímabil eða a.m.k. upp að 2 km. Ég vildi í framhaldi af þessu leyfa mér að fara fram á það við hæstv. ríkisstj. og hv. n., að hún athugaði, hvort ekki væri hægt að fá þar nokkru um þokað, svo að hægt væri að ljúka á árinu 1970 því að dreifa rafmagni upp á 11/2 km. Þá væri hægt á næsta hausti að ganga frá nýrri áætlun, sem ég tel brýna nauðsyn bera til, og legg höfuðáherzlu á, að þá verði gengið frá rafmagnsmálunum í heild, hvað á að fara langt í því að dreifa frá samveitu með línum, hvaða vegalengd á að taka inn á það kerfi og enn fremur hvernig á að mæta þörfum þeirra, sem þá verða eftir. Hér er ekki orðið um neitt stórmál að ræða, en hins vegar knýjandi mál að fá úr þessu skorið, því að þeir, sem eftir sitja og enn bíða eftir rafmagni, eru að vonum orðnir langeygðir, og er verið að gera margs konar ráðstafanir til þess að reyna að brúa það bil. Og það væri allt annað að þessum málum að vinna, ef til væri heildaráætlun um, hvað langt ætti að fara og hvenær því skyldi lokið og hvernig væri farið með þá, sem þá yrðu eftir. Á þetta tvennt vildi ég leggja verulega áherzlu og vænta þess, að það fáist um það einhverjar upplýsingar í sambandi við afgreiðslu þessa frv. hér um framkvæmdaáætlun, hvernig með þessa þætti verði farið. Ég ætla svo ekki að fara að ræða hér um húsnæðismálin, þau verða hér til sérstakrar meðferðar, og um vegamálin, eins og hæstv. fjmrh. gat um áðan, eru möguleikar skv. vegáætluninni að útvega meira lánsfé en hér er gert ráð fyrir, og vænti ég þess, að það verði tekið til athugunar síðar.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Vesturl. hefur spurt hér um tvö atriði, sem mér er mjög ljúft að svara. Annað er um framkvæmdir í Rifshöfn. Því miður er ekki gert ráð fyrir því í framkvæmdaáætluninni, eins og hún liggur fyrir, að ráðizt verði í framkvæmdir við Rifshöfn á þessu ári. Vafalaust hefði það verið æskilegt, það er annað mál, en það tókst ekki að ná saman endum með áætlunina. Það er gert ráð fyrir, ef ég man rétt, 8.8 millj. kr. til landshafna, og er gert ráð fyrir, að lokið verði framkvæmdum, sem nú standa yfir, í Njarðvíkum og í Þorlákshöfn. Það, sem gerði nauðsynlegt að ráðast í Þorlákshöfn, var það, að það urðu sérstakar skemmdir þar, sem fram komu, og þess vegna óumflýjanlegt að leggja í það nokkurt fé. Það veldur því, að dýpkun sú, sem ráðgerð var á Rifi, mundi verða skv. þessu að bíða í eitt ár, en mundi þá með eðlilegum hætti, skilst mér, eftir því sem vitamálastjóri hefur gefið upp, vera forgangsframkvæmd á næsta ári. Varðandi línulagnir um sveitirnar, þá vil ég aðeins upplýsa, að skv. þeirri lánsfjáröflun, sem hér er gert ráð fyrir, en til þessara þarfa er nú í fyrsta skipti í framkvæmdaáætlun aflað lánsfjár, er gert ráð fyrir því og raunar vitað, eins og hv. þm. líka réttilega tók fram, að með þessum hætti er auðið á þessu og næsta ári að ljúka lagningu allra héraðsveitna, sem eru innan 1.5 km að meðaltalsvegalengd milli bæja. Það er ráðgert, að á þessu ári verði til ráðstöfunar til lagningar héraðsveitna miklum mun hærri fjárhæð en nokkru sinni áður eða samtals um 60 millj. kr., og verður því mjög mikið átak gert í þessum efnum nú í sumar. Vegna þess að hv. þm. orðaði það, hvort ekki væri auðið að afla meira fjár, til þess að hægt væri að ljúka þessum framkvæmdum í sumar, vil ég aðeins upplýsa það, að það mun ekki hafa neina þýðingu, þó það verði aflað meira fjár, vegna þess að það er ekki hægt að framkvæma meira á þessu sumri en hér er gert ráð fyrir, þannig að framkvæmdir mundu færast á milli ára og því ekki hafa neina grundvallarþýðingu, þótt meira fjár væri aflað til framkvæmdanna nú. Þetta tel ég nauðsynlegt, að komi fram, vegna þess að með þessum hætti, þótt menn kynnu að segja sem svo, að það væri æskilegt að ljúka þessu verki í ár, þá mun það tæknilega, eftir því sem mér er tjáð af rafmagnsveitunum, ekki vera framkvæmanlegt. Ég tel, að mjög vel megi una við það átak, sem nú á að gera, og ljúka þessum framkvæmdum á næsta ári. Það auðvitað breytir engu um það, að hægt væri að marka á næsta hausti, ef mönnum sýndist svo, stefnu um það, hvert framhaldið eigi að vera, þótt ekki verði búið að ljúka þessu fyrr en á árinu 1971. Einhverja stefnu þarf að sjálfsögðu í því efni að marka, þannig að ég held, að það geti vel farið saman skoðanir manna um það efni, eins og hv. þm. lýsti þeim hér, en ég álit, að það sé ekki auðið að afla meira fjár í þessu sambandi og tel, að það hafi heldur ekki neina þýðingu miðað við þær upplýsingar, sem ég hef um, hvað ráðgert er að vinna mikið á þessu sumri og hvað auðið er tæknilega séð að leysa af hálfu Rafmagnsveitna ríkisins á þessum vettvangi.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. fjmrh. fyrir þau svör, sem hann gaf við fsp. mínum, sem eru tæmandi, þótt ég sé ekki jafnánægður með niðurstöður af þeim. Í sambandi við Rifshöfn, þá vil ég upplýsa það um þá hugmynd Rifshafnarstjórnar að nota fyrstu fjármunina til þess að dýpka höfnina, að frá henni hefur verið horfið. Það er af þeirri einföldu ástæðu, að garðar þeir, sem lagðir voru fyrir nokkrum árum, eru ekki frágengnir og þeir eru nú í hættu. Og það hefur Rifshafnarstjórn sannfært sig um nú einmitt á s.l. hausti, að það er ekki hægt að halda áfram þeirri hugmynd að dýpka höfnina. Það verður að ganga frá görðunum fyrst. Ég vil því mjög biðja hæstv. ríkisstj. að athuga möguleika á því, hvort ekki er hægt að útvega fé til þess að gera þetta á þessu ári, vegna þess að málinu er stefnt í hættu. Ég skal ekki fara að deila við hæstv. fjmrh. um það, hvort hægt væri að koma í verk meiri framkvæmdum í raforku á þessu sumri en þessir fjármunir stefna að. En hitt legg ég megináherzlu á, að ný áætlun um lok rafvæðingar rafmagnsveitnanna verði gerð á næsta hausti, og það verði þá stefnt að því á árinu 1970 að ljúka af 11/2 km og hefja framkvæmd í því, sem næst verður tekið.



Herra forseti. Frv. til l. um skipun prestakalla og prófastsdæma og kristnisjóð, sem hér er til 2. umr., var lagt fram í hv. Ed. snemma á þessu þingi. Ég held, að það sé óhætt að segja það, að frv. hafi hlotið ítarlega athugun í menntmn. beggja d., og var frv. samþ. frá Ed. með nokkrum breyt. Það náðist ekki samstaða í menntmn. þessarar hv. d. um frv. Við, sem skipum meiri hl., leggjum til, að það verði samþ., eins og það kom frá Ed., og flytjum ekki við það neinar brtt., en áskiljum okkur hins vegar rétt til þess að fylgja brtt., sem kunna að verða bornar fram við frv., og raunar eru komnar fram margar brtt. við það nú í dag hér í deildinni. Auk þess sem við leggjum til, að frv. verði samþ., mælum við, meiri hl. og raunar öll n., með, að brtt. á þskj. 431, sem hv. 2. þm. Vestf. flutti við 1. umr. málsins, verði samþ. Efni þessarar till. er það, að Árnespresta kall á Ströndum verði ekki sameinað Hólmavíkurprestakalli, eins og frv. gerir ráð fyrir, heldur fái að haldast. Að vísu mun það vera svo, að ýmsir álíta, að um þetta prestakall sæki enginn prestur. Það hefur raunar enginn prestur sótt um það á undanförnum árum, en allt fram til ársins í fyrra, ef ég man rétt, hefur þó verið settur prestur í þessu prestakalli, en því miður er hann nú farinn þaðan. Í þessu prestakalli munu vera eitthvað á þriðja hundrað manns, og hafa þinginu borizt eindregnar áskoranir um það frá íbúum prestakallsins, að það fái að haldast. Eins og hv. þm. er kunnugt, er hér um afskekkt prestakall að ræða, vegalengdin frá Hólmavík og norður í Árnes mun vera fullir 100 km, og nær alla vetur er sá vegur ófær. Svo kemur það einnig fyrir, að ís liggur við Strandir, svo að þá lokast sjóleiðin líka, svo að það hlýtur að vera mjög óhægt fyrir Hólmavíkurprest að þjóna þessu kalli. N. vill því láta reyna á það, hvort enginn prestvígður maður fáist til að sækja um þetta kall og lifa lífinu með þessu fólki, sem af þrautseigju byggir þessa norðlægu byggð. Meðan frv. var til afgreiðslu hjá n., bárust henni þrjú símskeyti úr Núpsprestakalli í Vestur-Ísafjarðarsýslu frá öllum þremur sóknarnefndunum í því prestakalli, og óskuðu þær eftir, að Núpsprestakall yrði ekki sameinað Þingeyrarprestakalli, eins og frv. gerir ráð fyrir. Ein sóknarnefndin, sóknarnefnd Sæbólssafnaðar, óskar eftir því, ef til þess kæmi, að prestakallið yrði sameinað Þingeyrarprestakalli, að sú sókn fengi fremur að renna inn í Holtsprestakall í Önundarfirði. Okkur sýndist í n., að með ákvæðum 1 I. gr. frv. væri hægt að verða við þessari ósk safnaðarins að fullnægðum þeim skilyrðum, sem sett eru í þeirri gr. Árið 1968, í árslok, voru íbúar í þessu prestakalli 173, en þess ber þá líka að gæta, að í þessu prestakalli er staðsettur einn af héraðsskólum okkar, Héraðsskólinn að Núpi, og er þá að sjálfsögðu að vetrinum til prestakallið miklum mun fjölmennara. En á s.l. árum hafa samgöngur mjög batnað í þessum landshluta, og engan veginn er þarna um að ræða slíkar vegalengdir eins og þær, sem eru á Ströndum á milli Hólmavíkur og Árness. Eftir að frv. hafði verið afgr. frá n., eða s.l. föstudag, barst eitt símskeyti enn til hennar frá Grímsey, frá oddvitanum í Grímsey og formanni sóknarnefndar í því prestakalli, með sömu óskum, þeim, að prestakallið yrði ekki lagt niður, að það fengi sem sagt að haldast áfram. Í Grímsey hefur ekki prestur átt búsetu í mörg ár, og enginn prestur hefur, eftir því sem mér er kunnugt, sótt um það prestakall. Því hefur verið þjónað af öðrum prestinum á Akureyri nú í mörg ár. Íbúar í þessu prestakalli munu vera á milli 80 og 90, og ég hygg jafnvel, að þó að þetta prestakall sé á eyju norður í hafi, búi það jafnvel við betri samgöngur en Árnes á Ströndum, því að samgöngur við Grímsey hafa vissulega mjög svo batnað, síðan flugvöllur var byggður á eynni. Hæstv. kirkjumrh. rakti við 1. umr. málsins hér í d. efni þess, og sé ég ekki ástæðu til þess að gera það nánar. Ég vil aðeins minnast á tvö atriði, sem mér virtist einna helzt verða ágreiningur um í hv. menntmn. Það var í fyrsta lagi ákvæði 6. gr. frv. um það, að presti á Þingvöllum yrði gert að þjóna jafnframt prestsstarfinu starfi þjóðgarðsvarðar. Hér er í rauninni ekki um neina breytingu að ræða frá því, sem nú er, því að svo hefur það verið í mörg undanfarin ár, að einn og sami maðurinn hefur gegnt þessum störfum. Það mun hafa verið árið 1953, að Jóhann Hannesson, núverandi prófessor við Háskóla Íslands, var gerður að þjóðgarðsverði á Þingvöllum, og nokkru síðar gerðist hann sóknarprestur þar einnig, og frá árinu 1959 hefur séra Eiríkur J. Eiríksson gegnt þessum störfum báðum. Ég hef ekki orðið var við neina óánægju út af þessu starfi eða hvernig það er skipað, og það er ekki annað að sjá af þeirri reynslu, sem fengizt hefur af starfi þessara tveggja manna, en að þessi tvö embætti geti farið saman. Eins og ég segi, hef ég ekki heyrt um annað talað en að vel hafi skipazt um störf þeirra, enda eru þessir menn báðir mjög hæfir menn, margfróðir og kunna glögg skil á sögu staðarins og sögu landsins. Færi hins vegar svo, að ekki fáist maður í þetta starf, sem að dómi veitingarvaldsins er hæfur til þess, hlýtur að gefast tími og tækifæri til þess að breyta þá þessum ákvæðum frv. og gera það, sem ráðlegast þykir, um skipun þessara embætta. Síðara atriðið, sem ég vil leyfa mér að drepa á, er ákvæði 8. gr. frv., en þar er biskupi heimilað með samþykki ráðh. að ráða prestvígða menn til sérstakrar sjúkrahúsaþjónustu. Mér virtist sú skoðun koma fram í n., að hér væri um óþarft embætti að ræða, því að sóknarprestarnir gætu fyllilega sinnt þessu starfi. Við beindum nokkrum spurningum til biskups, sérstaklega vegna óska hv. 1. þm. Vestf., og m.a. spurðum við hann um álit hans á þessu starfi. Og ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp umsögn biskups um þetta atriði. En umsögn hans er svar við spurningunni, sem við beindum til hans, sem hljóðar svo: „Hvaða störfum eiga sjúkrahúsaprestar að gegna umfram það, sem sóknarprestar gegna nú í sjúkrahúsum?“ Biskup svarar þessari spurningu á þessa lund: „Hér er opnuð leið til þess, að stærstu sjúkrahúsin, sem jafnframt eru í fjölmennustu prestaköllum landsins, geti notið óskiptra krafta prests. Skilningur á nytsemi og nauðsyn andlegrar aðhlynningar gerist almennur hjá læknum. Þeim er ljóst, að batahorfur sjúklinga eru mjög háðar hugarástandi, auk þess sem það skiptir miklu fyrir líðan þeirra og aðstandenda. Það þykir því sjálfsagður þáttur í góðri aðbúð sjúkra, að þeir geti haft greiðan aðgang að presti, er geti varið sér alls kostar í þeirra þágu. Jafnframt er til þess ætlazt, að sjúkrahúsaprestar hafi sérmenntun á sínu sviði. Vitaskuld rækja sóknarprestar sjúkrahús, eftir því sem þeir fá við komið, og munu hafa samband við sóknarbörn sín, sem dveljast á sjúkrahúsum, eftir sem áður. En prestar, sem gegna embættum í fjölmennustu prestaköllum, hafa ekki tíma né krafta aflögu til þess að sinna þessum verkefnum, svo vel sé og þeir vildu. Einnig er á það að líta, að hér er um starfssvið að ræða, sem krefst sérhæfingar. Geta má þess, að á Landsspítalanum einum eru yfir 300 sjúklingar nú. Borgarsjúkrahúsið hefur 255, og alls eru á sjúkrahúsum hér í Reykjavík um hálft annað þúsund sjúklinga. Á sjúkrahúsi Akureyrar eru 128.“ Þetta er það, sem herra biskupinn hefur að segja um þetta atriði frv. Ég hef einnig aflað mér álits nokkurra lækna hér í höfuðborginni um þetta atriði, og ég vil, herra forseti, leyfa mér að lesa nokkur orð úr þessum álitum og hef fengið leyfi hjá viðkomandi til að gera það. Dr. med. Friðrik Einarsson hefur þetta að segja um þetta starf: „Ég hef oft verið spurður um álit mitt á því að hafa presta þjónandi við spítala. Ég álít það mjög gagnlegt. Samvinna presta, lækna og hjúkrunarliðs að velferð og heill sjúklinga er áreiðanlega öllum aðilum til blessunar. Manneskja er ekki bara líkami, heldur einnig sál. Og þó læknar og hjúkrunarfólk sé allt af vilja gert til þess að sinna þörfum sjúklinga eftir föngum, þá held ég, að þarna sé ein hlið málsins, þar sem góður og skilningsríkur prestur getur lagt mikið lið.“ Þetta var umsögn dr. med. Friðriks Einarssonar. Og ég hef hér einnig fyrir framan mig umsögn Sigurðar Samúelssonar prófessors, og skal ég leyfa mér að lesa nokkuð upp úr hans bréfi. Hann segir svo: „Varðandi starfsemi sjúkrahússprests við Landsspítalann í Reykjavík vildi ég taka fram eftirfarandi: Þau s.l. 20 ár, sem ég hef starfað við Landsspítalann, hefur enginn fastráðinn sjúkrahússprestur starfað hér né heldur sérlærður félagsfræðingur. Á hvorum tveggja þeirra er nauðsyn til að tryggja sem bezt andlega og líkamlega velferð sjúklinga, enda hefur þessi háttur verið á hafður í öllum nágrannalöndum okkar um áratuga skeið. Bæði í læknaráði og í byggingarnefnd Landsspítalans hefur verið rætt um starfsaðstöðu sjúkrahússprests með tilliti til byggingar líkkapellu, þar sem stuttar minningarathafnir gætu farið fram, svo og húsnæði fyrir trúarathafnir og skrifstofuhald. Mér er kunnugt um, að ráðandi læknar Landsspítalans eru sammála um gildi prestsþjónustu í spítala, og get ég nefnt hér tvo hópa sjúklinga. Í fyrsta lagi mjög veika og langt leidda, í öðru lagi þá, sem komnir eru langt að, þekkja fáa og þurfa á ýmiss konar þjónustu og fyrirgreiðslu að halda. Í því þjóðfélagi, sem við nú lifum í, vil ég benda á, að læknisstörf í sjúkrahúsi verða ekki nægilega vel af hendi leyst, nema til komi aðstoð frá sérlærðum presti í sjúkrahúsmálum og vel lærðum félagsfræðingi. Ég tel því brýna þörf á því, að hið háa Alþ. sjái sér fært að veita leyfi til starfsemi sjúkrahússprests við Landsspítalann.“ Ég hef raunar fleiri umsagnir um þetta mál hér fyrir framan mig, t.d. frá borgarlækni, Jóni Sigurðssyni, og yfirlækninum á Kleppi, Þórði Möller. Umsagnir þeirra eru mjög á sömu lund, og ég vil ekki tefja fundartímann með því að lesa þær einnig. Vitaskuld kann það svo einnig að vera, að aðrir læknar séu á annarri skoðun í þessu efni, en ég tel, að það sé mikið að marka álit þeirra merku manna, sem ég hef hér vitnað í. Þetta frv., frv. um skipun prestakalla og prófastsdæma og um kristnisjóð, gerir ráð fyrir því, að kristnisjóður verði stofnaður. Ég þarf ekki að rekja ákvæði frv. um þetta. Það er þegar kunnugt. Ég vil aðeins til upplýsingar geta þess, að það er ætlazt til þess, að meðal stofnfjár sjóðsins sé kirkjujarðasjóður og prestakallasjóður, en eignir kirkjujarðasjóðs munu nú vera um 3.2 millj. kr. og prestakallasjóðs um 5.6 millj. kr. Eins og ég gat um áðan, liggja hér fyrir fjölmargar brtt. frá hv. minni hl., ég held 15 að tölu, og auk þess þrjár frá hv. 6. þm. Reykv. Ég hef ekki haft tækifæri til að kynna mér þessar brtt. neitt náið, þær lágu hér fyrst á borðum í þd., þegar við settumst hér á fund í dag. En mér sýnist á öllu, að þessar brtt. muni gersamlega umhverfa frv., og ég hygg, að ég muni ekki greiða atkv. með einni einustu þeirra, enda gæti ég næstum trúað því, að þær væru fluttar í þeim tilgangi, a.m.k. að einhverju leyti, að drepa þessu máli á dreif.



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að gerast fjölorður um þetta frv., en vil aðeins lýsa því yfir, að ég fylgi því í öllum megindráttum. Hins vegar langar mig til að lýsa hér brtt., sem enn er að vísu aðeins skrifleg. Það er brtt. í tveimur liðum og varðar Eyja- fjarðarprófastsdæmi um það, að ekki verði fellt niður prestssetur í Grímsey. Ég hafði í hyggju að afla mér nánari gagna um þetta, vegna þess að þau eru til í þinginu, og starfsmenn eru að leita þeirra. Ég er þó ekki að segja, að það skipti öllu máli að finna þau. Um þetta mál er það að segja, að Grímsey er nú sérstakt prestakall, en þar hefur ekki verið sérstakur prestur um alllangt skeið, heldur hefur prestakallinu verið gegnt af öðrum presti Akureyringa. Eins og hv. frsm. meiri hl. n. greindi frá, hefur komið skeyti frá forustumönnum Grímseyinga, frá oddvita Grímseyinga og frá sóknarnefnd í Grímsey, þar sem þess er farið á leit við Alþ., að þetta prestakall verði ekki lagt niður. Í skeytinu vísa þeir til álits Grímseyinga, sem sent var hv. Alþ., þegar málið var hér síðast til meðferðar. Nú hefur mér ekki enn auðnazt að fá þetta skjal í hendur, eins og það var þá orðað, en hins vegar held ég, að það liggi nokkurn veginn ljóst fyrir, hver rökstuðningurinn er. Eins og menn vita, er Grímsey mjög afskekkt byggðarlag, liggur margar sjómílur norður frá Eyjafirði. Þar er hins vegar traust byggðarlag, má segja, og það eyjabyggðarlag á Íslandi, sem einna traustustum fótum stendur, og enginn bilbugur á Grímseyingum að halda við sinni byggð. Afkoma manna er þar góð að jafnaði, enda duglegir menn, sem eyjuna byggja. Ég held því, að það mæli flest með því, jafnvel þó að þetta byggðarlag sé ekki fjölmennt, að það fái að halda þeirri stöðu, hvað þetta snertir, eins og það hefur gert um aldir. Og þess vegna höfum við þrír þm. leyft okkur að flytja brtt. þess efnis, að Grímsey verði áfram í tölu prestakalla. Ég er með þessa till. hér skriflega og vil leggja hana fram hjá hæstv. forseta og biðja hann að leita afbrigða fyrir henni.



Herra forseti. Það var á fyrstu þingmannsárum mínum, að ég var einstaka sinnum að tala um sparnað. M.a. stakk ég upp á því eða sagði, að það væri hægt að spara mikið í kirkjumálunum, það þyrfti ekki svona marga presta og það væri þeim sjálfum fyrir beztu að hafa nægileg verkefni. Það væri rétt að launa þá sæmilega, en þeir þyrftu að hafa nóg að gera, því að sannleikurinn er sá, að ef maðurinn hefur ekki verkefni, svo að hann sé nokkurn veginn nægilega upptekinn í sínu starfi, verður hann að engu. Ég held, að það hafi verið þannig um ýmsa presta hér á Íslandi. Söfnuðirnir voru orðnir fámennir og kirkjur lítið sóttar, og einkum eftir að útvarpið var komið á hvern bæ, voru verkefnin ekki nægileg fyrir þá. Það er ekki nema eðlileg breyting vegna samgangna og ýmissa annarra hluta, að prestum fækki. Og það er engan veginn ráðizt á stéttina fyrir það. Ég hef talað um þetta oftar en einu sinni og látið þess jafnan getið, að í raun og veru stöndum við í menningarlegri þakklætisskuld við prestana. Þetta voru einu mennirnir, sem höfðu eitthvað ofurlítið lært, þó að lærdómur þeirra væri ekki að öllu leyti hagnýtur, en þeir lærðu latínu og glugguðu eitthvað í guðfræðina, og þetta var þó meiri lærdómur en alþýða manna hafði. Þeir kenndu ýmsum efnilegum drengjum, og við stöndum í raun og veru í talsverðri þakklætisskuld við prestana sem slíka. En nú er þetta allt saman breytt. Nú vilja þessir herrar ekki vera nema þar, sem fjölmennið er. Ég veit ekki betur en t.d. í Skagafirði séu óveitt prestaköll, einu skemmtilegasta héraði á landinu. Það vantaði prest á Miklabæ, og ég veit ekki betur en það vanti prest að Mælifelli, þannig að meira að segja í beztu héruðunum eru erfiðleikar á að fá presta til þess að gegna störfum. Hv. 6. þm. Reykv. hélt hér ræðu áðan. Mér er persónulega kunnugt um, að hann er ekki mikill trúmaður. Ég spurði hann einhvern tíma að því, hvort hann tryði á annað líf, og mér skildist, að það væri ekki meira en svo. En ég trúi á annað líf, þannig að það er ekki af þeim ástæðum, sem ég er ekki neitt hrifinn af þessu frv. En þetta er í raun og veru alveg satt, sem þessi hv. þm. sagði um frv. Það gengur eins og rauður þráður í gegnum það og þess er alls staðar gætt, að það megi ekkert spara. Og frv. hefur aukna eyðslu í för með sér, því að það má á engum lið spara. Þess er gætt. En auðvitað fjölgar prestunum og hefur þegar fjölgað í fjölbýlinu, þannig að frv. sem slíkt stefnir í eyðsluátt. Þegar ég talaði fyrst um þetta, að það þyrfti að breyta þessu kerfi, vakti fyrir mér, að við gætum sparað fjármuni á því. Þessi hv. þm. var að tala um það, að það væri nær að styrkja stúdentana, að þeir hefðu að borða erlendis. Sannleikurinn er sá, og við vitum það, að það eru margir stúdentar bláfátækir, sem eru að basla við lærdóm. En það er bara þetta, að fjármunir okkar eru takmarkaðir, og það, sem við þurfum fyrst og fremst að gera, er, að við eigum að láta stúdenta okkar hafa nokkurn veginn viðunanlega styrki, en það á ekki að styrkja þá nema til þess náms, sem þjóðin hefur þörf fyrir, að þeir læri. Það á að skipuleggja menntunarmálin miklu betur en gert er, en ekki að lofa öllum að hlaupa út í lönd og kannske læra eitthvað, sem þjóðin hefur ekki þörf fyrir, eða jafnvel að vera að slæpast. Það á að skipuleggja þetta, og svo eigum við að launa þessa menn þannig, að þeir þurfi ekki að vera klæðlausir eða svangir eða lifa eins og betlarar. Við þurfum að gera þetta hagnýtara, og væri miklu nær að reyna að spara eitthvað viðvíkjandi þessum kristnisjóði, eða hvað hann nú heitir, og hjálpa mönnum til nauðsynlegrar þekkingar, þekkingar, sem þjóðin hefur þörf fyrir og not af. Og sannleikurinn var sá, að hjá þessum hv. ræðumanni, 6. þm. Reykv., var eiginlega mjög lítið um vitleysur, ef þær voru þá til. Hitt er annað mál, að þegar menn tala í svona máli, leggja þeir kannske heldur mikla áherzlu á einstaka liði. Það var snilld hjá þessum hv. ræðumanni, þegar hann var að tala um prestinn á Þingvöllum. Það er allt annað að vera þjóðgarðsvörður en klerkur, og er ákaflega skoplegt að hafa þetta eitt embætti, því að þjóðgarðsvörðurinn á að líta eftir girðingum og reka rollur úr þjóðgarðinum og gá að skrílmennum, sem safnast þarna saman. Ég held, að það sé allt annað að vera góður að reka niður girðingarstaura og strengja net og negla kengi en að vera góður að messa.  Það er náttúrlega ekkert skrýtið með kirkjuna og þessa peninga. Við getum lesið sögur um kaþólska kirkjuvaldið. Það voru ekki meiri fjárplógsmenn eða ágirndarpeyjar til en þessir biskupar okkar hér áður fyrr. Þó að þeir hefðu verri aðstöðu, eftir að lúterskan kom, urðu þeir stórauðugir. Nei, þeir hafa hugsað um peninga, svona rétt eins og ég og aðrir, þessir blessaðir menn. Og sannleikurinn er sá, að það er enginn sómi fyrir þingið að láta frv. fara, eins og það er. Og jafnvel þó að við álítum þennan hv. 6. þm. Reykv. eitthvað rauðleitan svona á aðra hliðina, er rétt að viðurkenna það, sem hann segir vel og réttilega þrátt fyrir það, og ég álít, að hann hafi talað mjög viturlega og sanngjarnlega í þessu máli. Ég bar þetta undir einhvern mesta gáfnasnillinginn af þm. Hann sagði, að þetta væri yfirleitt snilldarræða og yfirleitt sönn. Ég ætla ekki að nafngreina manninn, en viturlegast væri nú, held ég, að fresta afgreiðslu þessa frv. og endurskoða það aftur. Það er búið að liggja í salti í 2– 3 ár, svo að ég held, að það skemmdist ekkert úr því sem komið er, þó að það væri geymt í eitt ár enn.



Herra forseti. Það er nú ekki svo oft, sem málefni Grímseyinga ber á góma hér í hv. Alþ., og ég er hér með fyrir framan mig dálítið plagg, sem Grímseyingar sendu fyrir einum þremur árum eða svo, þegar þetta mál var til umr. síðast, þetta frv. um skipun prestakalla, en þá sendu Grímseyingar bréf til menntmn. Alþ., þar sem þeir skora á Alþ. að fella ekki niður Grímseyjarprestakall. Þeir rökstyðja málaleitan sína með dálitlu bréfi eða ávarpi, sem er undirritað af fjölmörgum Grímseyingum, og ég vil leyfa mér með leyfi hæstv. forseta að lesa þetta bréf. Þar segir svo: „Í frv. því um nýskipan prestakalla, sem nú liggur fyrir hinu háa Alþ., er gert ráð fyrir því, að Grímseyjarprestakall verði lagt niður og sóknin sameinuð Akureyrarprestakalli, þannig að öðrum presti þar sé falin þjónustan. Við Grímseyingar viljum hér með fara fram á það, að þetta verði aldrei gert. Óskir okkar byggjum við á því, að íbúum fjölgar í Grímsey gagnstætt því, sem á sér stað í afskekktum byggðarlögum annars staðar á landinu. Grímsey hefur og sérstöðu að því leyti, að hún er langt frá öðrum prestaköllum í landi. Djákninn, sem starfað hefur í eyjunni í 5 ár, ráðgerir að flytjast í land á næsta sumri og við það verður prestur til eyjarinnar enn meira aðkallandi nauðsynjamál fyrir íbúana. Ef litið er til baka yfir það tímabil, sem starfandi prestur hefur verið í eyjunni, þá má minna á, hvílík lyftistöng það var öllu menningar- og félagslífi Grímseyinga auk þeirrar þjónustu, sem að kirkjunnar málum laut. Viljum við sérstaklega benda á störf séra Péturs Guðmundssonar og séra Matthíasar Eggertssonar, sem hér störfuðu lengst allra presta í Grímsey og voru forsvarsmenn í málefnum eyjarinnar á svo mörgum sviðum. Þó að erfitt hafi verið síðustu ár að fá hingað prest, þá er engan veginn hægt að segja, að svo verði í framtíðinni, að eigi fáist á ný kennimenn, sem gerast vilja boðberar trúar og siðgæðis í þessu fornmerka prestakalli, sem verið hefur frá fyrstu kristni í landinu. Að þessu athuguðu vonum við, að hið háa Alþ. verði við beiðni okkar og sjái sér fært að leggja ekki niður prestakallið.“ Undir þetta skjal skrifuðu á sínum tíma fjölmargir Grímseyingar, eldri og yngri, og með því skeyti, sem þeir hafa nú sent menntmn., ítreka þeir þessa beiðni, og hygg ég, að ég geti ekki rökstutt öllu betur þeirra mál en þeir gera sjálfir í því skjali, sem ég var að lesa hér upp.



Herra forseti. Þar sem mér finnst þetta mál mér allskylt, finnst mér líka til hlýða að segja fáein orð. Það kom fram í ræðu hv. 6. þm. Reykv., er hann talaði, að frv. gæfi tilefni til að álykta, að um fjölgun prestsembætta yrði að ræða. Nefndi hann máli sínu til stuðnings 7. gr. og 8. gr. o. s. frv. En við sjáum í 6. gr., að þar stendur og er lögð áherzla á, að um „stundarsakir“ sé biskupi heimilt að ráða prestvígðan mann til þess að gegna prestsþjónustu, og ef „þörf krefur“, er biskupi heimilt með samþykki ráðh. að ráða fleiri prestvígða menn, eflaust eftir orðanna hljóðan þá líka um „stundarsakir“. Ég stend nú hér í dag sem prestvígður maður sakir þess, að aðstæður voru þannig í einu prestakalli hér á landi, að það þurfti þjónustu um „stundarsakir“. Þessar „stundarsakir“, í því tilfelli urðu eitt ár. Að þeim tíma liðnum fannst mönnum það ekki óeðlilegt, öllu heldur nauðsynlegt, að stofnað yrði annað prestsembætti, þar sem um eyju (Vestmannaeyjar) var að ræða, og jafnan erfitt að fá menn til þjónustu um stundarsakir, þó að brýn þörf væri, einkanlega að vetrinum, enda voru samgöngur ekki of góðar þá og eru ekki enn. En mér finnst öryggisventill vera í þessum greinum, þar sem stendur: „með samþykki ráðherra“. Það er ekki verið að flana að neinu, heldur að þessu ráði horfið, þegar þörf krefur. Þá er farið til ráðh., rætt um nauðsynina, en hann hefur úrslitavaldið. Ég efa það, að biskupinn biðji um menn í embætti bara að gamni sínu og að ástæðulausu. Eflaust getum við allir gengið út frá því sem gefnu, að það geri hann því aðeins, að brýn þörf knýi. Í 7. gr. segir m.a.: „Þá er biskupi og heimilt með samþykki ráðherra að ráða tvo aðstoðaræskulýðsfulltrúa.“ Hv. þm. hneykslaðist á þessu. En starf kirkjunnar er þannig vaxið, að það er nátengt svo til hverri sál hér á landi, allt frá vöggu til grafar. Og ég get sagt það hér til skýringar, að þegar ég kom í það prestakall, sem ég þjóna nú, var ég mun yngri að árum en ég er í dag, og mér var innan handar að safna 100 – 200 unglingum, aðallega drengjum, þar eð stúlknastarf var í annarra höndum, saman vikulega, og lá við, að salurinn, þar sem komið var saman, yrði allt of lítill. Í dag finn ég, að þetta er mun erfiðara. Hvers vegna? Vegna þess einfaldlega, að bilið á milli 8– 10 og 12 ára drengja og mín er meira og stærra í dag en það var fyrir 16 – 20 árum. Og þess vegna veit ég, og ég hef oft nefnt það við biskup landsins, að það væri fengur að því að fá heimsókn æskulýðsprests, ungs manns, sem kæmi til aðstoðar, með nýjar aðferðir og gæti jafnvel tendrað nýja glóð í þessum gamla kroppi og þannig örvað æskulýðsstarfið. Því að ég efa það ekki, að miklu eru þeir fleiri, sem vita, að kirkjan hefur starfað og vill starfa að heill sérhvers þegns þessa ríkis, ungs sem gamals. Og við vitum það allir, að það, sem kirkjan boðar, er oftast þrautalendingin, jafnvel hjá þeim, sem hafa verið lokaðir fyrir þjónustu og boðskap þessarar stofnunar eða jafnvel verið andvígir henni á einhverju aldursskeiði, að leita til hennar, þegar svartast að syrtir í lífi manna. Og ég segi, að á meðan við höfum slíka stofnun, sem getur veitt það, sem aðrir eru jafnvel vanmegnugir að veita, þá er hennar þörf. Það sagði eitt sinn við mig maður, sem nú er einn af prófessorum háskólans, að kirkjan og kristindómurinn væru aðeins fyrir börn og deyjandi. Ég sagði aðeins: „Hverjir eru ekki deyjandi?“ Svo ég segi, að ef kirkjan er fyrir börn og deyjandi, þá hefur hún sönnu hlutverki að gegna í okkar litla þjóðfélagi. Sr. Gunnar Gíslason, hv. 2. þm. Norðurl. v., nefndi sjúkrahússprestinn, sem 8. gr. frv. gerir ráð fyrir, og vitnaði í jákvæðar umsagnir merkra lækna því starfi til stuðnings, en hv. 6. þm. Reykv. nefndi gamlan prest, sem kæmi til sjúkra á sjúkrahúsum borgarinnar, og var helzt á hv. þm. að heyra, að sjúklingum, mörgum hverjum, væri lítt gefið um slíka heimsókn. Mér er vel kunnugt um, hver sá gamli maður er. Hann hefur þrátt fyrir aldur mjög ríka löngun til þess að verða að liði. Ég segi ekki, að hann hafi alla þá hæfileika og þekkingu til að bera, sem megi prýða slíkan starfsmann, enda hefur hann ekki neina sérmenntun sem sjúkrahússprestur. Ég get frætt ykkur um það, að þessi gamli prestur hefur notað hverja utanför sína um mörg ár til þess að kynnast sjúkrahússprestsstarfi. En nú í dag er ungur prestur að nema erlendis, sérstaklega með það fyrir augum að þjóna sjúkum, og ég geri ráð fyrir, að með starfi hans verði starfshættir aðrir en nú tíðkast. Ég veit af reynd, að sjúkt fólk metur komu prests sérstaklega mikils. Ég er ekki að segja, að það séu allir sama sinnis. En ég veit um konu, sem fyrir fáum árum, meðan hún var í fullu fjöri, hefði ekki kært sig um neina þjónustu af hendi prestsins. Hún var mjög andvíg öllu slíku starfi. Í dag er hún allsvana og aflvana, en ég þekki fáar sálir, sem þakklátari eru fyrir það litla, sem prestur getur af hendi látið eða miðlað þeirri góðu og göfugu sál. Um prestinn í Kaupmannahöfn þarf að vísu ekki að fjölyrða. Þar á enn við, „að reyndur veit.“ Ég hef talað við fjölda fólks, sem naut þjónustu þess prests, sem þar starfaði. Fólk úr mínum söfnuði, sem var að heita mátti mállaust á danska tungu, en fór af brýnni þörf til Danmerkur og naut fyrirgreiðslu þessa manns í mörgu tilliti. Ég get nefnt ung hjón, sem fóru nú í marzmánuði. Presturinn var þar ekki. Hvað tók við? Sendiráðið, og var fyrirgreiðslan sem sé engin. Þar var ekkert innra afl, sem bauð fram þjónustu fólki, sem var í mikilli neyð og þörf. Tillagan um kristnisjóðinn er gagnrýnd af hv. 6. þm. Reykv. Það er svo sem þessi stofnun, kirkjan, megi ekki eiga fjármuni til einna eða annarra þarfa. En tímarnir í dag kalla á brýna og mikla þjónustu. Við finnum þetta mjög glöggt, þar sem skólarnir eru, og á það hefur verið minnzt í dag sakir þeirra atburða, sem skeð hafa í Svíþjóð. En kirkjan hefur sérstöku hlutverki að gegna, sem ég fullyrði, að skólar í venjulegum skilningi geta ekki annazt. Hún hefur hlutverki að gegna, sem ég álít, að sé einstakt, og það segi ég ekki aðeins vegna þess, að ég er prestur, heldur vegna þess, að ég álít, að kirkjan hafi einstæðan boðskap að flytja, sem verði til blessunar, bæði andlega og siðferðislega. Um kristnisjóðinn, sem hér er nefndur, sjáum við í 21. gr. marga liði, sem fjalla um hlutverk þess sjóðs. Það mætti t.d. nefna 6. liðinn, að styrkja námsmenn til undirbúnings undir prestsstarf. Við höfum einmitt í dag heyrt, hvað eigum við að kalla það, neyðarhróp eða eitthvað því líkt, frá íslenzkum námsmönnum í Svíþjóð. Kristnisjóður hefur einnig þetta að takmarki, að styrkja námsmenn í námi.

Þessu atriði hefur verið breytt.

Ég bið afsökunar á því, að það vissi ég ekki. Allt um það sjáum við, að þarna er talað um veitta aðstoð í söfnuðum, sem ég álít, að sé mjög mikilsverð. T.d. er hér á landi aðeins ein eða var aðeins ein safnaðarsystir. Í stærri söfnuðum væri brýn þörf á þjónustu slíkrar konu. Hún er sérmenntuð, kona sú, sem ber þann titil, og hefur hlotið þá vígslu. Erlendis eru þessar konur kallaðar eyru og augu prestsins. Þær fylgjast með að ýmsum leiðum, hvar skórinn kreppir hjá einstaklingum eða fjölskyldum, og benda presti á, að þar sé þörf á aðstoð í einni eða annarri mynd. Svo mætti lengi telja og af því sjá, að kristnisjóðurinn yrði sennilega aldrei sérlega stór, en hann yrði e.t.v. aflögufær að einhverju leyti í vaxandi þjóðfélagi til þess að hlynna að og sinna ýmsum verkefnum, sem löggjafanum að öðru leyti hefur yfirsézt. Ég vildi að lokum aðeins geta þess, eins og sr. Gunnar nefndi, hv. 2. þm. Norðurl. v., að reikningar eða öll fjárútlát þessa sjóðs og fjárreiður eru yfirfarnar af endurskoðanda, sem er enginn annar en ríkisendurskoðandinn. Það ætti að fela í sér það öryggi, sem hv. 2. þm. Reykv. og Alþ. ætti að nægja til þess að fylgjast með, að þarna sé ekki verið að ausa út fé eitthvað út í bláinn, og vildi ég leggja áherzlu á, að í ljós kæmi, að þarna sé verið að ráðstafa fé öllum til góðs.



Herra forseti. Það verða aðeins örfá orð, sem ég segi hér um þetta frv. Ég vil byrja á því að lýsa yfir því, að ég er frv. samþykkur og mun greiða því atkv., eins og það liggur hér fyrir, en andvígur þeim brtt., sem liggja hér fyrir frá þeim hv. 6. þm. Reykv. og 1. þm. Vestf. Eins og nú standa sakir í þjóðfélagi okkar, þá er mjög erfitt að fá menn til embættisstarfa í dreifbýlið. Það er reynsla á öllum sviðum. Það er erfitt að fá lækna, ljósmæður, jafnvel lögfræðingar vilja ekki verða sýslumenn úti í dreifbýlinu, og það er mjög erfitt að fá presta til þess að sinna þeim prestaköllum, sem við höfum nú í lögum. Svona er þróunin. En hins vegar á fólkið, sem býr úti í dreifbýlinu, alveg sama rétt til allrar þessarar þjónustu og það fólk, sem býr í þéttbýlinu, hér í Reykjavík og öðrum bæjum og þorpum. Það hefur nákvæmlega sama rétt og sömu þörf fyrir þjónustuna og aðrir. Frv., sem hér liggur fyrir, sýnir, að þeir, sem það hafa samið, gera sér það ljóst, hvernig ástandið er. Mér virðist, að kristnisjóðurinn sé tilkominn í þeim tilgangi að reyna með honum að launa farandpresta, presta, sem vildu gera það að starfi sínu, a.m.k. um skeið, að ferðast um og þjóna á þeim stöðum, þar sem ekki hefur tekizt að fá mann til að setjast í prestsembætti. Ég er þess vegna meðmæltur því, að ákvæðið um kristnisjóð verði lögfest og þær heimildir allar, sem í sambandi við það eru í frv., og láta reyna á það, að hvaða gagni þetta getur komið fyrir dreifbýlið. Ég hef alla tíð verið þeirrar skoðunar, að það væri uppbyggilegt fyrir sveitirnar og hin smærri þorp að hafa menntaðan embættismann í sínu byggðarlagi. Ég fellst ekki á annað. Þó að þessir menn séu náttúrlega eins og aðrir menn eitthvað misjafnir, misjafnlega gerðir og misjafnlega duglegir og misjafnlega gáfaðir, er reynslan sú, að yfirleitt hefur það verið héruðunum til uppbyggingar að hafa slíka menn innan sinna takmarka. Og þess vegna vil ég halda fast í þessi embætti, halda eins fast og hægt er i það að hafa presta úti um landið til að þjóna á kirkjunnar vegum. En þeir gera einnig fleira, þeir þjóna á ýmsa aðra lund fólkinu. Þeir eru til leiðbeiningar og styrktar á marga vegu, hver á sínum stað. Þetta vildi ég nú segja svona almennt um frv. En það var aðallega ein brtt., sem hv. 6. þm. Reykv. flytur hér, sem ég vildi ofurlítið gera að umtalsefni. Það er þessi brtt. hans um það að gera Þingvelli að annexíu frá Mosfelli hér í Mosfellssveit. Ég furða mig á því, að jafngáfaður og glæsilegur maður og þessi hv. þm. er, skuli leggja fram slíka brtt. hér á hinu háa Alþ. Ég hefði talið honum það til miklu meiri sóma, að hann hefði lagt fram brtt. um það að gera veg Þingvallaprestakalls enn meiri og láta prestinn þjóna þar eingöngu kirkjunni og engu öðru. Þó að Þingvallasókn sé ekki stór, þá veit ég um það af kynnum mínum við þann prest, sem þar er nú, að hann hefur þar mörgum prestsverkum að sinna, ekki einungis aðeins fyrir sóknina, sem er minnstur hluti af því, sem hann hefur að starfa, heldur fyrir þjóðina. Þangað sækir fjöldi manna hér úr þéttbýlinu til þess að láta framkvæma þar ýmsar kirkjulegar og kristilegar athafnir fyrir sig. Þetta gerir fólk vegna þeirrar sögulegu hefðar og þeirrar sögulegu helgi, sem hvílir yfir þessum stað. Þetta vil ég meta við hvern mann og vil gera honum það kleift, að hann geti fengið að njóta prestsþjónustu á þeim stöðum, þar sem hann sérstaklega óskar, t.d. eins og í Skálholti og á Þingvöllum, en þangað veit ég, að fjölmargir Reykvíkingar fara til ýmiss konar athafna. Þá finnst mér það nú satt að segja, þó að ég meti mikils Mosfell og sögu Mosfells í Mosfellssveit, þá finnst mér það nú vera að fara aftan að siðunum að gera Þingvelli að annexíu frá þeim stað. Ég verð að segja það eins og það er. Mér finnst hreinlega skömm að slíkri till. Og ég er ákaflega hræddur um, að íbúum austan Hellisheiðar falli slík till. ekki í geð, því að þegar þeir vissu um, að það stóð til að gera þetta, og það var í frv. upphaflega, söfnuðust þeir saman, og það voru 654, sem skrifuðu undir áskorun til Alþ. um að breyta frv. að þessu leyti. 654 undirskriftir þessara manna bárust hingað um þetta efni 19. jan. s.l. Það má vel vera, að hv. 6. þm. Reykv. hafi ekki verið kunnugt um þetta, og auðvitað hefði hann farið sínu fram, ég efa það ekki, þó að hann hefði vitað um þetta. Þetta er vafalaust hans sannfæring, að svona eigi þetta að vera, en erindi mitt hingað í ræðustólinn er að mótmæla þessari till. Ég mun greiða atkv. á móti henni og raunar á móti öllum þeim brtt., sem þessir hv. alþm. bera fram, ekki af því að það sé kannske ekki vit í sumum þeirra. Ég vil hins vegar, að frv. nái fram að ganga eins og það er nú, og það reyni á það, hvernig það tekst, sem til er ætlazt með frv. Ef reynslan leiðir í ljós, að breytinga er þörf, er vitanlega alltaf hægt að gera slíkar breytingar. Ég skal nú fara að láta ræðu minni lokið um þetta, en ég vildi minna á það í sambandi við kristnisjóðinn, sem ýmsir hafa slæman bifur á eða telja ekki heppilegt form, að þá er hann, eins og ég sagði áðan, ætlaður til þess, að hægt sé að veita þeim svæðum á landinu, þar sem enginn fæst til að vera þjónandi prestur, prestlega eða kirkjulega þjónustu. Til þess er hann ætlaður. Það má vel vera, að það sé ekki æskilegt form. Ég vildi miklu heldur, að það sætu embættismenn í prestaköllunum úti um land, sem nú er verið að leggja niður. En af sögulegri þekkingu veit ég það, að kannske hefur enginn maður reynzt íslenzkri kristni þarfari en Guðmundur biskup hinn góði, sem var eins konar förumaður á sinni tíð meðal þjóðarinnar, og þar með læt ég þessum fáu orðum lokið.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Mig langaði til þess að leiðrétta ummæli, sem fram komu hér hjá hv. 2. þm. Sunnl., þar sem hann lýsti furðu sinni á því, að ég skyldi flytja till. um að gera Þingvelli að annexíu frá Mosfelli, og hann sagði, að það væri skömm að slíkri till. Þetta er ekki mín till. Þessi till. lá fyrir í frv. eins og það var lagt fyrir Alþ. Hún lá fyrir í frv., eins og það var lagt fram af ráðh. og samþykkt af biskupinum yfir Íslandi. Ég er aðeins að taka upp þá till., sem kirkjan sjálf hefur óskað eftir. Þetta er ekki mín till., þetta er sú till. Með því tel ég, að við séum að ganga til móts við kirkjuna sjálfa. Ég benti á það í ræðu minni hér áðan, að það hefði verið ákaflega auðvelt að láta Þingvelli t.d. heyra beint undir biskupsskrifstofuna, ef mönnum hefði fundizt það meiri sómi fyrir Þingvelli. Það væri auðvelt að gera það, t.d. að ná samkomulagi um að breyta frv. á þann hátt. Það getur ekki legið svo mikið á, að það megi ekki skoða slíkt atriði. Að öðru leyti mun ég nú ekki ræða þau atriði, sem hér hafa komið fram. Þar hafa komið fram ýmis tilfinningaatriði, sem ég held, áð varla geti raskað mati manna. Þó mun rétt að benda á tili. um Grímsey, hvernig hún fellur inn í þetta kerfi, sem verið er að byggja upp með þessu frv. Það er lagt til, að prestakall verði í Grímsey. Menn hafa ekki trú á, að þangað fáist nokkur prestur. Hvað leiðir þá af því, að slíkt till. yrði samþ.? Af því leiðir það eitt, að tekjurnar af þeim presti, sem ekki verður ráðinn í Grímsey, renna í kristnisjóðinn. Þetta er aðeins aukin fjárveiting í kristnisjóð, og það eru hámarksprestslaun, eins og skýrt er tekið fram.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá hv. Ed. og var afgr. þaðan nú fyrir helgina. Við umr. um þetta frv. spunnust nokkrar umr. um byggingu á öðrum stærðum togaraflotans, þá sérstaklega um skipin, sem nokkur byggðarlög hafa sýnt áhuga á, að yrðu smíðuð, þ.e.a.s. skip 500–600 rúmlesta. Um það mál er það að segja, að það mál er nú á lokastigi þeirrar rannsóknar, sem nauðsynlegt var talið, að fram færi á þeim gögnum, sem umræddir aðilar hafa látið ríkisstj. eða fiskveiðasjóði í té, og lýkur þeirri athugun um miðja þessa viku. Frv. sjálft, sem hér liggur fyrir, er árangur af starfi n., sem skipuð var fyrir þremur árum, eða 6. apríl 1967, til að gera till. um kaup á nýjum skuttogurum. Eftir að togaranefndin hafði gert ítarlegar athuganir og rekstraráætlanir, gerði hún till. um smíði skuttogara, um 1000 brúttólestir að stærð eða 59 m á lengd. Hafa að undanförnu farið fram viðræður af hálfu rn. við þá aðila, sem áhuga hafa sýnt um kaup á slíkum togurum. Niðurstöður viðræðnanna liggja ekki fyrir. Því hefur ekki enn þá verið ákveðið neitt endanlega um framhald þessa máls. Ekki verður heldur vitað um kjör, sem skipin geta fengizt á. Lán og lánskjör frá hugsanlegum skipasmíðastöðvum munu ekki liggja fyrir, fyrr en útboðsfrestur er liðinn, en ríkisstj. hefur falið togaranefnd að bjóða skipin út á opnum alþjóðamarkaði. Þau skip, sem hér er um að ræða, uppfylla sérstaklega þarfir íslenzks sjávarútvegs, sem verða uppfylltar eingöngu með minni gerðum skipa, og er þar að leita raka fyrir því, að farið er út á þá óvenjulegu braut að styrkja smíði þeirra sérstaklega með framlagi af ríkisfé. Eru þetta hliðstæðar ráðstafanir og aðrar togaraútgerðarþjóðir við Norður-Atlantshaf hafa að undanförnu gert. Þá er og gert ráð fyrir tiltekinni lánafyrirgreiðslu af hálfu ríkisvaldsins. Ekki þarf að rekja efni einstakra gr. frv., heldur er nánar gerð grein fyrir efni þeirra í aths. við sjálft frv. Þó skal þess getið, að gert er ráð fyrir, að lán fáist með skipunum, sem nemi 80% af byggingarkostnaði þeirra. Af þeim 20%, sem eftir standa, er ætlað, að væntanlegir kaupendur greiði 7.5%, sveitarfélag það, sem skipið verði gert út frá, leggi fram 7.5% og loks, að 5% komi sem framlag frá ríkinu, en enn fremur leggi ríkið fram sem svarar 2.5% af byggingarkostnaðinum og verði því fé varið til útbúnaðar á skipin, þannig að heildarframlag frá ríkinu nemi þá sem svarar 7.5% af byggingarkostnaði. Gert er ráð fyrir, að framlag ríkisins verði endurgreitt, en þó ekki fyrr en öll lán hafa verið greidd, þá án vaxta. Einnig er gert ráð fyrir því, að byggingarlánið verði yfirtekið af ríkisábyrgðasjóði og endurlánað til allt að 18 ára. Þá er gengið út frá því, að kaupendur skipanna skuldbindi sig til þess að greiða ákveðinn hundraðshluta af brúttó aflaverðmæti þeirra til þess að standa undir greiðslu afborgana og vaxta af láninu. Um það verður að setja nánari reglur. Hafa verið samdir sérstakir skilmálar um kaup á þessum togurum og gerðar áætlanir um greiðslur afborgana og vaxta af þeim lánum. Eins og hv. þdm. vita, þá hefur gætt allmikils ójafnvægis í endurnýjun togaraflotans, og vonandi verður sú endurnýjun, sem væntanlega mundi eiga sér stað eftir samþykkt þessa frv., upphaf þess, að togaraflotinn verði í framtíðinni endurnýjaður oftar og jafnar en verið hefur. Íslendingar þurfa að eiga þess kost á hverjum tíma að kynnast því fullkomnasta í þessu efni, og mun það verða stefna stjórnarinnar að stuðla að stöðugri og jafnari endurnýjun þessara framleiðslutækja í náinni framtíð. Frv. það, sem hér er lagt fram, hefur að geyma sérstakar ráðstafanir til eflingar íslenzkum sjávarútvegi, sem mun vonandi leiða til aukinnar hráefnisöflunar, betri nýtingar frystiiðnaðarins og áframhaldandi þátttöku Íslendinga í fiskveiðum á mikilvægum fiskimiðum, sem þeim er nauðsyn að tryggja sér aðgang að. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa um frv. þetta fleiri orð á þessu stigi málsins, en geri að till. minni, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Með þessu frv. leggur hæstv. ríkisstj. fram till. sínar varðandi það, hvernig tekið skuli á því stóra verkefni að vinna að endurnýjun togaraflotans. Í frv. er þó aðeins gert ráð fyrir því, að ríkisstj. fái heimild til þess að láta smíða sex skuttogara. Nánar er gerð grein fyrir því í frv., að hér er reiknað með 1000 rúmlesta skipum, eða það hefur verið upplýst um málið, en lengra nær þetta frv. í rauninni ekki varðandi það að leysa þetta verkefni, sem hér er um að ræða. Ég verð nú að segja það hér við 1. umr. þessa máls, að mér finnst þessar till. algerlega ófullnægjandi. Ríkisstj. hefði átt að leita eftir miklu víðtækari heimild en felst í þessu frv. Mér hefði ekki þótt mikið, þótt hún hefði farið fram á að fá heimild til að semja um kaup á a.m.k. 12–15 skipum. Það er hins vegar aðeins framkvæmdaatriði málsins, hvort fyrst verður samið um sex skip og eitthvað aðeins síðar um önnur og hvað mörg skip verða í hverjum stærðarflokki. Við vitum, að það hafa komið fram opinberlega að undanförnu, þegar þessi mál hafa verið rædd, till. um þrjár stærðir skuttogara. Það hefur allmikið verið rætt um þessa stærð, sem frv. fjallar um, eða í kringum 1000 rúmlesta skip, en það eru skip af mjög svipaðri stærð og stærstu togarar okkar eru nú. En byggingarlagið er nokkuð annað, og líklega yrði um nokkru afkastameiri skip að ræða en gömlu skipin. En það hefur einnig verið talsvert mikið talað um það að kaupa nokkru minni skip, sem væru 500–700 rúmlestir. Hafa þeir aðilar, sem um þá stærð hafa mest rætt, fyrst og fremst hugsað sér að staðbinda skipin enn meir en gert verður með stærri skipin, binda þau enn meir við tilteknar löndunarhafnir og tiltekin fiskiðjuver og afla þá nálega eingöngu fyrir fiskvinnsluna hér innanlands. Skip af þeirri stærð yrðu að sjálfsögðu nokkru ódýrari, bæði í stofnkostnaði og einnig í rekstri, og væri því hægt að hafa rekstur þeirra þannig, að þau kæmu miklu þéttar að landi en stærri skipin gera allajafna. En í frv. er ekki gert ráð fyrir neinum heimildum handa ríkisstj. í sambandi við kaup á skipum af þessari stærð. Og í þriðja lagi hefur svo allmikið verið rætt um það, að Íslendingar keyptu a.m.k. eitt skip til reynslu af verksmiðjuskipastærð, þ.e.a.s. skipið væri í kringum 2500–2700 rúmlestir að stærð, og væri það útbúið til þess, að fiskurinn yrði unninn að mestu leyti um borð. Þetta frv. gerir ekki heldur ráð fyrir því, að neitt verði aðhafzt í þessum efnum. Ég tel því, að þetta frv. sé mjög gallað. Það hefði þurft a.m.k. að gera ráð fyrir heimildum handa ríkisstj. á miklu víðtækari grundvelli en hér er gert, ef á að vera um það að ræða, að hægt sé að tala um endurnýjun togaraflotans, eins og nú er komið. Ég held líka, að það megi öllum verða ljóst, að verði aðeins til sex skip nú á næstunni með þessum stuðningi, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., þá verður hér alveg um minnstu framkvæmdir að ræða hjá þeim aðilum, sem þegar hafa látið til sín heyra í þessum efnum, sem mögulegt er í sjálfu sér. Frá því hefur verið skýrt opinberlega, að einstaklingar hafi þegar gert byrjunarsamning við erlendar skipasmíðastöðvar um tvö skip af þessari stærð, og þeir munu áreiðanlega fá fyrirgreiðslu í samræmi við þessi lög eða þetta frv. Þá er aðeins eftir um fjögur skip að ræða. Mér þykir mjög ótrúlegt, að það verði staðið þannig að framkvæmdum í þessum efnum, að togaraútgerðarbæir eins og Akureyri og Hafnarfjörður verði ekki a.m.k. með sitt skipið hvor. Þá eru eftir aðeins tvö skip handa stærsta togaraútgerðarfélaginu í landinu, sem er Bæjarútgerðin í Reykjavík, sem ég veit ekki annað betur en hafi gert samþykktir um að óska eftir miklu meiri framkvæmdum í þessum efnum en sem nema aðeins tveimur skipum. Þótt aðeins þeir aðilar, sem ég hef nú nefnt, því það eru auðvitað fleiri aðilar, sem hér eiga hlut að máli og þurfa á því að halda að endurnýja sinn togaraflota, óskuðu nú eftir því að gera örlítið stærra átak en þetta, t.d. þeir á Akureyri óskuðu eftir tveim skipum og þeir í Hafnarfirði tveim skipum, að ég tali nú ekki um ef Bæjarútgerðin í Reykjavík óskaði eftir 4–5 skipum, sem væri fullkomlega nauðsynlegt fyrir þá útgerð, eins og komið er, þá er engin heimild til fyrir ríkisstj. til að veita stuðning til þess að leysa slíkar beiðnir samkvæmt þessu frv. Mér þykir því, að frv. skeri þennan stakk allt of lítinn. Það er eins og það sé verið að binda það, að ekki skuli gert meira en það, sem tiltekið er í heimildum frv. Ég teldi því, að það ætti að gera heimildir frv. víðtækari og sjá þá nánar til, hvernig til tækist með framkvæmdir, þegar vandinn kæmi á eftir. Í þessu frv. er gert ráð fyrir nokkrum viðbótarstuðningi af hálfu ríkisins umfram það að veita kaupendum 80% ríkisábyrgð, en á undanförnum árum, þegar togarar hafa verið keyptir til landsins, þá hefur ríkið í flestum tilfellum veitt ríkisábyrgð fyrir lánum í sambandi við kaupin, sem nema í kringum 90%, svo að hér er þessi heimild nokkuð lækkuð frá því, sem verið hefur. Þar á móti kemur hins vegar, að gert er ráð fyrir því, að ríkið veiti sérstök hlunnindalán til kaupenda skipanna, sem geta numið samtals 7.5% af verði skipanna, og þessi lán verði ekki innheimt fyrr en að 18 árum liðnum og þá án vaxta. Því verður auðvitað ekki neitað, að hér er um greinileg hlunnindalán að ræða, og á þennan hátt má segja, að kaupendur þessara skipa fái ríkisábyrgð 80% og sérstök hlunnindalán, sem nema 7.5%, eða þá þeir fái fyrirgreiðslu til kaupa á skipunum, sem nemur í kringum 87.5%. Það má vera, að þessi fyrirgreiðsla nægi í vissum tilfellum, en ég býst þó við, að hún verði að teljast heldur lítil fyrir marga, sem hér eiga hlut að máli. En þá er það sérstaka fyrirkomulag tekið upp, sem kemur sérstaklega fram í grg. frv., að gert er ráð fyrir því, að væntanlegir eigendur skipanna leggi fram 7.5% af byggingarkostnaði skipanna, en hins vegar eigi viðkomandi sveitarfélag að leggja fram 7.5% á móti, og þannig skuli koma sem framlag til skipakaupanna upphæð, sem nemur 15% af byggingarverðinu. Ég verð að segja, að mér finnast þessi ákvæði nokkuð einkennileg, að gera sérstaklega ráð fyrir því, að sveitarsjóðir eigi að leggja fram tiltekinn hluta. Ég held, að það verði í rauninni að vera alveg á valdi sveitarstjórnanna sjálfra, hvort þær vilja leggja fram eða hvort þær geta lagt fram meira eða minna í þessu skyni eða ekki. Hið eðlilega er að sjálfsögðu, að ríkið ákveði, hvað það ætlar að gera mikið, og svo verða væntanlegir kaupendur og sveitarstjórnir að sínum hluta að ákveða það, hvað þeir geti lagt mikið fram á móti. Vilji t.d. bæjarstjórnin í Hafnarfirði aðstoða bæjarútgerð sína með því að leggja fram 7.5% á móti framlagi frá bæjarútgerðinni, sem næmi 7.5%, þá er það að sjálfsögðu þeirra mál. En það má alveg eins búast við því, að bæjarstjórnin í Hafnarfirði vildi ekki samþykkja það að leggja fram 7.5% handa einstaklingi þar í bæ til þess að kaupa skip. Ég álít, að ríkið eigi ekki að setja löggjöf þess efnis, að það sé þvingað fram neitt í þessum efnum. Það verður vitanlega að vera algerlega á valdi hvers og eins, hvernig hann vill skipa þessum framkvæmdamálum. Ég tel hins vegar, að það hefði fyllilega komið til greina, að ríkið, þegar svo er komið um togaraútgerðina, eins og raun er á, hefði lagt fram allmiklu meira fé en sem nemur 7.5%, gegn því að skipin hefðu verið keypt og rekin hér með hagsmuni þjóðarheildarinnar fyrir augum, annaðhvort í formi hlunnindalána eða á annan hátt. Slíkt hefði fyllilega komið til greina. En að setja upp sérstök lagafyrirmæli um að skylda sveitarstjórnir til þess að leggja fram tiltekna prósentu, það tel ég mjög óeðlilegar aðfarir. Slíkt hefur aldrei verið gert áður, svo að mér sé kunnugt um. Þar sem þetta frv. fjallar ekki á neinn hátt um það, að gert sé neitt frekar í þessum málum en að veita ríkisstj. heimild til þess að kaupa sex skuttogara í kringum 1000 rúmlestir að stærð, virðist ekki gert ráð fyrir því, að neinar ráðstafanir verði gerðar til þess að greiða fyrir þeim aðilum, sem hugsa sér að kaupa nokkru minni skip en af þessari tilteknu stærð. Það mál er enn þá algerlega óleyst, og ég held, að það sé liðið svo á þingtímann, að það sé ómögulegt annað en að ríkisstj. verði að óska eftir heimildum sér til handa til þess að hún geti mætt óskum þeirra aðila, sem vilja endurnýja togaraflotann og velja sér aðra skipastærð en hér er fjallað um. Ríkisstj. verður að óska eftir heimildum sér til handa, svo að hún geti mætt óskum þessara aðila, nema þá að það sé meiningin að láta þá sitja við allt annað borð. En ég tel mjög óhyggilegt að ætla að slá því föstu með lagasetningu á Alþ., að við endurnýjun togaraflotans, eins og nú er háttað, skuli aðeins skip af tiltekinni stærð, þ.e.a.s. 1000 rúmlestir, geta notið hlunnindalána frá ríkinu. Ég efast ekkert um það fyrir mitt leyti, að skip, sem eru rúmlega 1000 rúmlestir að stærð, verða rekin í stórum dráttum svipað því og okkar stærstu togarar hafa verið reknir að undanförnu. Þau sækja talsvert á fjarlæg mið, og þau munu mjög leitast við að sigla með aflann á erlenda markaði sem ísvarinn fisk, og þau nota ekki heimalöndun, nema þegar illa horfir um löndunaraðstöðu erlendis. Þau eru í eðli sínu of stór og of dýr til þess að hægt sé að grundvalla rekstur þeirra á því að koma að landi svo að segja vikulega eða á 8–10 daga fresti og þjóna þar fiskverkunarstöðvum í landinu. En skip af þessari stærð geta vitanlega verið afbragðsskip og aflað mikið og eru vissulega góð veiðitæki. En ég held, að við þurfum ekki síður á því að halda að eignast hér góð togskip, sem geta veitt með fullum afköstum á öllum þekktum fiskimiðum hér við landið og sérstaklega þó á okkar djúpmiðum hér við landið, sem eru nokkru minni en þetta og hæfa betur fiskverkunarstöðvunum. Og ég teldi það alveg fráleitt að segja við þá aðila, sem láta byggja slík skip og í þessum sérstaka tilgangi: Þið skuluð sitja við miklu lakara borð en hinir, sem byggja stærri skipin og hugsa sér að nota þau að verulegu leyti á sama hátt og stóru skipin hafa verið notuð. Þjóðhagslega litið á málið, þá er auðvitað enginn vafi á því, að þau skip, sem leggja upp afla sinn að langmestu leyti til vinnslu innanlands, eru hagkvæmari en þessi stóru. En þó mundi mér auðvitað ekki detta í hug að standa þannig að endurnýjun togaraflotans nú að ætlast til þess, að við keyptum einvörðungu skip af þeirri stærð. Ég álít, að einmitt skip af þeirri stærð, sem frv. fjallar um, þurfi einnig að kaupa. Þá vil ég segja það, að ég tel, að það sé aðeins eðlilegt, að fiskveiðiþjóð, eins og við Íslendingar erum, þurfi að eignast eitt verksmiðjuskip af hagkvæmri stærð. Við þurfum að kynnast þeim rekstri og notfæra okkur þá möguleika, sem slík skip vissulega veita. Þar mundi veiðin aðallega vera stunduð á miðum, sem við Íslendingar sækjum ekki nú. Ég er hins vegar ekki að mæla með því á þessu stigi málsins, að við kaupum mörg slík skip, að endurnýjun togaraflotans fari fram í slíku formi, en ég tel mjög æskilegt, að ráðstafanir yrðu gerðar til þess að við keyptum a.m.k. eitt slíkt skip samhliða því, sem við förum í endurnýjun á okkar togaraflota að öðru leyti. Ég held, að það hefði verið rétt að gera ráð fyrir í þessu frv., að ríkisstj. hefði fengið heimild til þess að veita nokkra fyrirgreiðslu í þessum efnum, og svo hefði það vitanlega orðið á ríkisstj. valdi að dæma um það, þegar til framkvæmdanna hefði komið, hvort hún hefði notað þá heimild eða ekki, hvort hún teldi sem sagt, að það væri fjárhagslegur og rekstrarlegur grundvöllur fyrir því að nota slíka heimild. Ég tók eftir því, að hæstv. sjútvrh. sagði, að ríkisstj. hefði enn til nánari athugunar óskir þeirra aðila, sem hugsa sér að kaupa nokkru minni skip en þetta frv. fjallar um, og það er auðvitað gott út af fyrir sig, að hún hefur það til athugunar. En ég get ekki séð, þegar svo er komið, að ekki eru eftir nema 8-9 starfsdagar af þessu þingi, að það sé hægt að víkja sér undan því að veita ríkisstj. tilteknar heimildir, til þess að hún geti veitt þá aðstoð, sem þar er farið fram á, ef henni sýnist vera ástæða til þess. En hún getur ekki mætt óskum þeirra aðila án þess að hafa til þess einhverjar lagalegar heimildir. Ég skal svo ekki ræða frekar um þetta mál að þessu sinni. Það fer nú til n., sem ég á sæti í, og verður að sjálfsögðu athugað og rætt frekar, þegar það kemur aftur inn í d. En aðalatriðið, sem ég vildi segja, er í rauninni þetta, að ég tel, að þær till., sem hér eru á ferðinni, séu allt of mjóslegnar, allt of smáar. Hér getur ekki verið um að ræða till. til þess að fást við það stóra verkefni að ætla að hefjast verulega handa um endurnýjun togaraflotans, eins og nú er komið. Það þarf að gera hér miklu stærra átak en þetta frv. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Ég mun ekki segja nema örfá orð, vegna þess að ég hef áhuga á því, að þetta mál komist til n. og áfram. Ég stóð upp til þess að lýsa fylgi við frv., svo langt sem það nær. Það hefði verið ástæða til að ræða nokkuð almennt um togaramálin og sögu þeirra mála upp á síðkastið, en ég ætla ekki að gera það, vegna þess að ég tel, að tími sé orðinn nokkuð naumur og því ekki rétt að tefja neitt með því. Það má víkja að því við önnur tækifæri. Um leið og ég lýsi fylgi við frv., þá vil ég taka það fram, að ég tel, að það gangi of skammt, og það þyrfti að heimila hæstv. ríkisstj. að láta smíða fleiri skip og af fleiri gerðum en ráðgert er. Mér skilst eiginlega, að menn líti þannig á, að þetta frv. heimili ekki kaup á annarri stærð en þeirri, sem getið er í sjálfri grg. Koma eiga til greina að mínu viti togarar af 500–600 tonna stærð eða eitthvað þar um kring, en það er kunnugt, að nokkrir aðilar hafa verið undanfarið að athuga kaup á slíkum skipum og vilja eignast þau og víða mikill áhugi um þau efni. Með þeim nýtízku togveiðarfærum, sem nú er farið að nota annars staðar, þótt þau séu lítið notuð hér, því miður, þá er líklegt, að slíkir togarar mundu koma að mjög miklu liði við að afla hráefnis til fiskvinnslustöðvanna víðs vegar um landið. Er ekki ólíklegt, að það séu mikil framtíðarskip, einnig af þeirri stærð. Ég tel nauðsynlegt, að menn geri sér grein fyrir því, að fiskveiðiþjóð verður að eiga fjölbreytilegan fiskiskipaflota og í honum hin stærstu veiðiskip og allt niður í hin smæstu, til þess að allir möguleikar nýtist fullkomlega. Það er höfuðatriðið. Ég vil skora á hæstv. sjútvrh. að láta þær athuganir, sem farið hafa fram og hann ræddi um varðandi kaupin á 500–600 tonna togurum, koma inn í sjútvn. Ég heyrði, að hæstv. ráðh. sagði, að einmitt nú í þessari viku mundi þessum athugunum verða lokið og niðurstaða þeirra liggja endanlega fyrir. Þá kemur þessi spurning upp: Er ekki hægt að ná samkomulagi um að breikka málið með því að taka inn í það viðbótartill. í framhaldi af þessari athugun, sem hæstv. ráðh. hefur látið fara fram um þessi smærri skip og hann lýsti sjálfur áðan, að væri komin alveg á lokastig? Það ætti að vera svigrúm til þess að taka þann þátt togaramálsins einnig inn í þetta frv., og þá mundu allir una betur við. Sannast að segja bíða menn sums staðar með öndina í hálsinum eftir því að fá svar við þeim óskum, sem fram hafa verið fluttar, um smærri gerð togskipanna. En þó ég minni hér á smærri gerðina, þá er það ekki fyrir það, að ég telji litla nauðsyn á því að kaupa stærri skipin, sem hér er gert ráð fyrir, heldur þvert á móti þyrfti að kaupa fleiri, einnig af þeirri gerð. En aðalatriðið á þessu stigi finnst mér vera þetta: Er ekki hægt að ná því samkomulagi, að hæstv. ráðh. láti nú upplýsingar þær, sem hann hefur, og athugunina um kaupin á smærri gerðinni koma inn í sjútvn. og þar geti orðið samkomulag um að breikka málið?



Herra forseti. Þetta frv., sem nú liggur fyrir til 3. umr., er um breyt. á l. um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins og efni þess er, að áhafnadeild sjóðsins skuli greiða eigendum fiskibáta með þilfari, sem ekki hafa lögskráningarskyldu, hluta af fæðiskostnaði sjómanna þeirra báta, en samkv. lögunum, eins og þau nú eru, fá útgerðarmenn slíkra báta, þ. e. a. s. þilfarsbáta undir 12 rúml., ekki slíka greiðslu úr sjóðnum. Það hefur verið á það bent þessu til rökstuðnings, að af afla þessara báta séu inntar af hendi greiðslur í sjóðinn og sé því eðlilegt, að til þessara báta komi einnig greiðslur úr honum með þeim skilyrðum, sem nánar eru tilgreind í 1. gr. frv. Nú vil ég leyfa mér að benda á það, að töluvert er gert út hér á landi af opnum vélbátum og af afla þeirra er greitt gjald í sjóðinn, en þessari útgerð opinna vélbáta er ekki ætlað skv. frv. eins og það nú er að njóta hlunninda. Brtt. mín á þskj. 594 er þess efnis, að ákvæði frv. nái einnig til hinna opnu vélbáta, sem stunda fiskveiðar. Vil ég freista þess að fá hv. d. til að fallast á þetta, sem mér virðist sanngirnismál.



Herra forseti. Vegna brtt. þeirrar, sem fyrir liggur á þskj. 594 frá hv. 1. þm. Norðurl. e., vil ég leyfa mér að taka fram, að ég sem einn af upphaflegum flm. þessa frv. og síðan frsm. sjútvn. get ekki fallizt á, að þessi breyting verði á gerð. Ég vil rifja upp, að það var einmitt í ársbyrjun 1969, sem samið var um það milli sjómannafélaganna og Landssambands ísl. útvegsmanna, að fæði skyldi greitt fyrir skipverja á bátum, og náði það eingöngu til báta yfir 12 lestum. Þetta frv. er búið að vera til athugunar hjá hv. sjútvn. nokkuð lengi, og í umsögn frá þessum aðilum er annar samningsaðilinn á móti þeirri breytingu, sem sjútvn. var sammála um að bera fram. Hinn aðilinn, sem er Sjómannasamband Íslands, vildi samþ. þessa breyt. með því, að til viðbótar við það, sem upphaflega var í frv., kæmi sú kvöð á eigendur þessara báta, að þeir auk slysatryggingar kaupi líf- og örorkutryggingu, eins og samið var um í heildarsamningum milli útvegsmanna og sjómanna, en um það segir í 18. og 19. gr. samninganna, og ætla ég að leyfa mér að lesa það hér upp: „Útgerðarmaður tryggir á sinn kostnað hvern þann mann, er samningur þessi tekur til, samkv. hinum almennu skilmálum um atvinnuleysistryggingu, fyrir 400 þús. kr., miðað við dauða eða fulla örorku, sbr. framlögð tryggingaskírteini. Sérákvæði um fyrirvara á tryggingu yfirmanna í frítímum skal einnig ná til annarra skipverja. Upphæðin greiðist aðstandendum hlutaðeigandi skipverja, ef hann deyr, en honum sjálfum, ef hann verður óvinnufær að dómi læknis. Trygging þessi kemur að fullu til frádráttar slysa- og dánarbótakröfu á hendur útgerðinni.“ Enn fremur er 19. gr. um ábyrgðartryggingu, þar sem segir: „Útvegsmenn skuldbinda sig til þess að taka ábyrgðartryggingu, samkv. hinum almennu skilmálum fyrir ábyrgðartryggingu, fyrir allt að 1 millj. 250 þús. kr. fyrir hvert einstakt tjón með hámarksgreiðslu til hvers einstaklings allt að 500 þús. kr.“ Ég viðurkenni það sjónarmið, sem fram kemur hjá hv. þm., að það getur alltaf verið matsatriði, hvar á að draga línurnar, en í þessu tilfelli get ég ekki fallizt á, að það verði gengið lengra en frv. það, sem hér liggur fyrir til umr:, gerir ráð fyrir með þeirri breyt., sem þegar er búið að samþ. Ég vil leggja áherzlu á, að það er einmitt mjög miklum erfiðleikum bundið að fylgjast með öllum hreyfingum opnu vélbátanna, en eins og stendur í frv. þá skal þetta vera bundið við atvinnu manna, þ. e. að þeir stundi þessa atvinnu í 5 mánuði. Þetta er vissulega nokkuð þröngt, en ef fara á að útvíkka það, þá mundi ég álíta, að þessu máli væri stefnt í hættu, en réttarbót er þetta fyrir þá, sem tileinka sér þessa atvinnu, þótt menn séu ósammála um það. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að brtt. á þskj. 594 verði felld, en frv. samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég ætla ekki að halda áfram rökræðum um þetta mál. Mér skilst á hv. frsm., að í sjútvn. hafi orðið einhvers konar samkomulag um afgr. málsins. Ég fæ ekki séð, að það geti talizt réttmætt, að útgerð opinna vélbáta verði sett hjá við setningu slíkra laga sem þessara, og ég held, að ef framfylgt er ákvæði því, sem mun vera í frv. um það, að bátar þurfi til þess að njóta þeirra hlunninda, sem hér er um að ræða, að hafa verið gerðir út a. m. k. 5 mánuði á ári, þá muni það ekki verða margir opnir vélbátar, sem geta notið þessara hlunninda, og því sé ekki um mjög mikið fjárhagsatriði að ræða, heldur öllu fremur jafnréttisákvæði. Ef ætti að miða ákvæði laganna sérstaklega við opna vélbáta, ætti lágmarks-úthaldstíminn náttúrlega ekki að vera svona hár, því það er mjög mikið um það, a. m. k. á Norðurlandi, að þessir bátar séu ekki gerðir út svona lengi. Ég vil sem sé aðeins vekja athygli á því, að eins og frv. er úr garði gert, þá er ekki líklegt, að hér sé um stórt fjárhagsatriði að ræða fyrir sjóðinn, heldur sé hér öllu fremur um jafnréttismál að ræða.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár vegna fréttar, sem var í hádegisfréttum í dag um sögulegan atburð, sem gerðist í Stokkhólmi í morgun. Það var greint frá því í fréttinni, að íslenzkir námsmenn í Stokkhólmi, Lundi og Uppsölum hefðu tekið íslenzka sendiráðið í Stokkhólmi og héldu því, hefðu vísað starfsfólkinu á dyr og réðu þar húsum sjálfir. Ég hugsa, að það sé ekkert vafamál, hver er ástæðan fyrir þessum atburði. Stúdentar erlendis hafa látið rigna yfir okkur að undanförnu ályktunum og áskorunum, þar sem þeir hafa vakið athygli á mjög erfiðum fjárhagsástæðum sínum og þeirri staðreynd, að við búum miklu verr að stúdentum en gert er í nágrannalöndum okkar. En ég tel þetta vera mjög stóran atburð og vildi því beina þeirri fsp. til hæstv. menntmrh., sem einnig er utanrrh. um þessar mundir, hvort hann hafi einhverjar nánari fregnir af þessum atburðum, og í annan stað, hver muni verða viðbrögð hæstv. ríkisstj., bæði við þessum atburði, sem gerðist, og eins við kröfum stúdenta um aukinn fjárhagsstuðning af hálfu íslenzkra stjórnarvalda.



Herra forseti. Um hálftólfleytið í morgun hringdi utanrrh., Emil Jónsson, til mín frá Helsingfors, þangað sem hann er kominn til að sitja fund norrænna utanrrh., sem þar verður haldinn á morgun og miðvikudag. Með honum í Helsingfors er sendiherra Íslands í Svíþjóð, Haraldur Kröyer. Utanrrh. sagði mér, að þeim hefði þá rétt í þessu verið að berast fregn um það, að hópur íslenzkra stúdenta hefði ruðzt inn í sendiráð Íslands í Stokkhólmi og vísað þaðan út sendiráðsfulltrúanum og skrifstofustúlku og setzt að með matarbirgðir inni í byggingunni. Þeir hefðu dregið rauðan fána að hún á sendiráðsbyggingunni og hengt rauða fána út í alla glugga. Þeir kváðu ástæðurnar til þessara óvenjulegu aðgerða vera þær, að þeir vildu vekja athygli á aukinni þörf íslenzkra stúdenta erlendis fyrir aukin lán og aukna styrki. Utanrrh. sagði, að til sín hefði jafnframt verið hringt úr sænska utanrrn. og spurzt fyrir um það, hvað utanrrn. gæti gert til verndar eignum íslenzka sendiráðsins í Stokkhólmi, en það er að sjálfsögðu skylda utanrrn. að vernda eignir erlendra sendiráða í Stokkhólmi. Utanrrh. sagðist hafa sagt það við „prótokollsjeffinn“, - ég bið afsökunar á orðinu, - að hann óskaði þess, að hinum íslenzku námsmönnum yrði ýtt með hægð út úr húsinu og án þess að beita ofbeldi og án þess að þess væri óskað, að þeir væru fangelsaðir. Hér er um hóp um það bil 15 íslenzkra námsmanna að ræða. Forsvarsmaður þeirra hafði hins vegar einnig látið þess getið við sendiráðsfulltrúann, að samtímis væru hliðstæðar aðgerðir fyrirhugaðar í Osló og Kaupmannahöfn, en sendiherra Íslands í Osló er um þessar mundir staddur í Póllandi til þess að skila embættisskilríkjum. Hins vegar er sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn á staðnum. Utanrrh. höfðu engar fregnir borizt um það til Helsingfors, að til slíkra ráðstafana hefði verið gripið í Osló eða Kaupmannahöfn, og þegar ég fór úr Stjórnarráðinu, hafði þangað engin vitneskja borizt um slíkar aðgerðir þar. Við þessar fregnir vil ég aðeins bæta því, að ég harma mjög, að örlítill hópur íslenzkra námsmanna í Svíþjóð, en það var tekið fram, að þessir námsmenn væru fulltrúar námsmanna í Stokkhólmi, Lundi og Uppsölum, þ. e. fulltrúar íslenzkra námsmanna í þremur sænskum háskólabæjum, skuli hafa gert sig sekan um þvílíka ósvinnu og hér er um að ræða. Ég harma það mjög, að þeir skuli með þessum hætti hafa sett alvarlegan blett á heiður íslenzkra námsmanna erlendis og raunar einnig á heiður Íslands. En ég undirstrika, að ég veit því miður ekki, hversu margir íslenzkir námsmenn eru í Stokkhólmi, Uppsölum og Lundi í heild, gat ekki fengið það gefið upp áðan, en þar sem hér er um að ræða aðeins 15 námsmenn, þá gefur auga leið, að það er aðeins örlítill hluti þeirra Íslendinga, sem stunda nám í þessum þremur sænsku borgum. Ég vildi óska þess, að fyrirspyrjandi gæti tekið undir það með mér að harma það, að þessar aðgerðir skuli hafa átt sér stað. Varðandi það, að frá því er skýrt, að þessar óvenjulegu aðgerðir hafi verið framkvæmdar til þess að leggja áherzlu á beiðni um aukna styrki og aukin lán, þá vildi ég leyfa mér að gefa hinu háa Alþ., í örfáum orðum, upplýsingar um það, hvernig þau mál standa á þessu fjárlagaári og hver þróunin hefur verið í þeim málum á undanförnum árum. Stjórn lánasjóðs námsmanna úthlutar lögum samkv. lánum og styrkjum til allra íslenzkra námsmanna, bæði heima og erlendis. Í stjórn lánasjóðsins á sæti einn fulltrúi frá stúdentum við háskólann hér og annar fulltrúi frá Sambandi ísl. námsmanna erlendis. Þær reglur, sem settar hafa verið um úthlutun námsstyrkja og námslána, hafa verið settar samkv. samhljóða ákvörðun lánasjóðsstjórnar. Það hefur aldrei neinn meiri hl. tekið ákvörðun um neina reglu eða neina úthlutun úr stjórn lánasjóðs íslenzkra námsmanna erlendis. Það er því ekki svo, eins og sumir virðast hafa haldið, að einhver meiri hl. hafi markað þar einhverja ákveðna stefnu gegn einhverjum minni hl. Sumir virðast helzt hafa haldið, að fulltrúar stúdenta væru þar í minni hl. Frá því að þessi stjórn var sett á laggirnar, hafa allar reglur, sem um úthlutun lána og styrkja hafa verið settar, verið settar með atkv. fulltrúa stúdenta, bæði úr Háskóla Íslands og fulltrúa SÍNE, eins og félagsskapur íslenzkra stúdenta erlendis nú heitir. Menntmrn. hefur aldrei haft nokkur afskipti af þeim reglum, sem settar hafa verið, hvað þá af úthlutun styrkja úr sjóðnum, sem er ekki þess verk, heldur er stjórnin til þess sett að framkvæma þá úthlutun. Rn. hefur einvörðungu staðfest þær till., sem shlj. hafa verið gerðar um þær reglur, sem farið hefur verið eftir. En í mjög stórum dráttum eru þessar reglur þannig, að á fyrsta ári fá námsmenn í lán og styrk um það bil 40% svo nefndrar umframfjárþarfar, og síðan hækkar lánið og styrkurinn upp í 80%, stig af stigi, þegar námið tekur 6 ár. En með umframfjárþörf er átt við reiknaðan framfærslukostnað hér á Íslandi og erlendis, en hann er mismunandi eftir einstökum löndum, að frádregnum þeim tekjum, sem hlutaðeigandi námsmaður hefur haft. Lán og styrkir nema m. ö. o. sem svarar 40% af því, sem námsmaðurinn þarf á að halda á fyrsta ári umfram það fé, sem hann hefur til ráðstöfunar fyrir eigin vinnu. Og þessi 40% á fyrsta ári aukast smám saman upp í 80% á sjötta ári námsmannsins. Fjárveitingar í þessu skyni til styrktar íslenzkum námsmönnum erlendis hafa farið mjög vaxandi á undanförnum árum. Ég skal ekki þylja margar tölur um þetta, heldur láta einfaldar upplýsingar nægja. Á árinu 1966 nam framlag ríkissjóðs samkv. fjárl. í lánasjóðinn um 14 millj. kr. Á þessu ári nema framlög ríkissjóðs 60 millj. kr. Til viðbótar framlagi ríkissjóðs hefur lánasjóðurinn víðtæka samninga við bankakerfið um að lána fé til viðbótar til lána og styrkja handa námsmönnum, auk þess sem sjóðurinn hefur nokkrar tekjur af eigin fé. Ráðstöfunarfé lánasjóðs námsmanna var 1966 19 millj. kr., en er nú á þessu ári 82 millj. kr. og hefur þannig meira en fjórfaldazt. Tala íslenzkra námsmanna hér, sem njóta lána og styrkja úr sjóðnum, er um 700, en tala íslenzkra námsmanna erlendis, sem njóta lána og styrkja, er um 600, þannig að sjóðurinn styrkir um 1300 íslenzka námsmenn heima og erlendis í ár. En fyrir 5 árum var þessi tala 950. Það gefur því auga leið, að lán og styrkir til íslenzkra námsmanna hafa aukizt miklu meir en nemur fjölgun þeirra hér heima og erlendis, þar sem þeim hefur fjölgað úr 950 í 1300, en lán og styrkir hafa á sama tíma aukizt úr 19 millj. í 82 millj. Er þessi aukning á fénu svo mikil, að hún gerir mun meira en að vega upp á móti þeirri aukningu framfærslukostnaðar, sem orðið hefur hér heima og erlendis. Á undanförnum 5 árum hefur því raungildi lánanna og styrkjanna farið vaxandi á hvern nemanda. Þó var sú mikilvæga breyting gerð á árinu 1967 með nýrri lagasetningu, að stúdentar á fyrsta og öðru ári, sem fram til þess tíma fengu hvorki lán né styrki, voru þá teknir með í hóp þeirra, sem fá lán og styrki, þannig að síðan 1967 fá allir íslenzkir námsmenn heima og erlendis lán og styrki frá fyrsta ári og til loka námsins. Auðvitað væri æskilegt að geta haft þessi lán og þessa styrki enn meiri en þau eru, og að því er stefnt ár frá ári, eins og reynsla undanfarinna ára sýnir, að þessir liðir hækki. Ég hygg, að það sé ekki langt frá sannleikanum, þegar ég segi, að fáir liðir fjárlaganna íslenzku hafi hækkað hlutfallslega jafnört á undanförnum árum og einmitt fjárlagaliðurinn til styrktar íslenzkum námsmönnum heima og erlendis, og það er vel. En ég endurtek það, að hér þarf enn um að bæta, og á næstu árum verður vonandi áfram haldið eins og á undanförnum árum, að stuðningur við íslenzka námsmenn vaxi hlutfallslega meir en nemur fjölgun þeirra heima og erlendis og nemur aukningu framfærslukostnaðar hér og annars staðar. Þessar upplýsingar taldi ég rétt, að hv. þm. og raunar þjóðin öll fengi, þegar jafnraunalegir atburðir gerast og þeir, sem gerðust nú fyrir hádegið í Stokkhólmi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessa frásögn hans. Við alþm. erum nú nokkru fróðari um þessa atburði en við vorum áður. Ég veit ekkert um þessa atburði annað en það, sem var hér í hádegisfréttum og hæstv. ráðh. hefur sagt hér áðan. Hins vegar var frá því greint í hádegisfréttum útvarpsins, að námsmennirnir mundu senda frá sér greinargerð eða hefðu þegar gert það og hún mundi verða birt í útvarpinu síðar í dag, en mér virtist sem hæstv. ráðh. hefði ekki fengið hana í hendur enn þá. Hæstv. ráðh. tók nokkuð mikið upp í sig, fannst mér, af þessu tilefni og notaði tilfinningaorð, talaði um reginósvinnu, alvarlegan blett á heiðri íslenzkra námsmanna erlendis og heiðri Íslands, held ég, að hann hafi sagt. Og hann fór fram á það, að ég tæki þátt í því með sér að harma þessa atburði. Ég harma það mjög, að íslenzkir námsmenn erlendis hafi talið óhjákvæmilegt að grípa til slíkra ráðstafana til þess að vekja athygli á hinni erfiðu aðstöðu sinni. Ég held, að það hafi ekki farið fram hjá neinum hv. þm., að samþykktum og greinargerðum frá þessum námsmönnum hefur hreinlega rignt yfir okkur seinustu árin, frá því að gengislækkanaskriðan síðasta dundi yfir, þegar gengi erlends gjaldeyris var hækkað um meira en helming. Það ætti að vera á allra vitorði, að þær gengislækkanir skertu mjög stórlega tækifæri námsmanna til þess að stunda nám erlendis. Enda þótt hæstv. ráðh. birti hér tölur um hækkaðar upphæðir úr lánasjóðum og styrktarsjóðum, þá er það engu að síður staðreynd, að almenna reglan hefur verið sú að láta styrki og lán halda sér óbreytt í erlendum gjaldeyri. Það hefur verið almenna reglan. En því, sem á milli ber styrkjanna og lánanna og hins vegar þeirra fjármuna, sem stúdentar ráða yfir, hefur öllu saman verið velt á námsmenn, og það er svo, að verulegur hluti námsmanna hefur kiknað undir þessari byrði eða er að kikna undir henni. Og þetta er fullkomlega alvörumál. Raunar hefur hæstv. ríkisstj. viðurkennt það sjálf, að þetta sé mikið alvörumál. Fyrir nokkrum árum gerðust þau tíðindi, þegar hæstv. forsrh. kom til Stokkhólms, þá sátu fyrir honum þar íslenzkir námsmenn og þeir greindu honum frá erfiðleikum sínum, og það leiddi til þess, að forsrh. Íslands fór fram á það við sænskstjórnarvöld, að þau legðu fram fé til þess að aðstoða íslenzka námsmenn í Svíþjóð. Ég hef áður vikið að þessum atburði hér í þinginu og sagt, að mér hafi fundizt þarna vera lotið lágt. Við þurfum ekki á þessu að halda. En þetta gerði hæstv. forsrh., og með þessu viðurkenndi hann, að aðstaða íslenzkra námsmanna í Svíþjóð og annars staðar erlendis er ekki sambærileg við þá aðstöðu, sem námsmenn í þessum löndum hafa. Mér er kunnugt um það, að í Svíþjóð er þannig háttað lánum og styrkjum frá opinberum aðilum, að þar er að verða um raunveruleg námslaun að ræða, menn eiga kost á því að fá af opinberu fé þá upphæð, sem þeir þurfa, sem samsvarar umframfjárþörfinni. Ég held, að það sé ekkert vafamál, að að þessu verðum við einnig að stefna. Og við eigum ekki að læsa okkur inni í einhverri hneykslun út af því, að atburðir séu ekki í samræmi við það, sem mönnum kann að finnast viðeigandi. Þessi atburður sýnir, að þarna er um mikið alvörumál að ræða, og við eigum að bregðast þannig við að greiða úr þessum mjög alvarlegu vandkvæðum. Ég tel, að Alþ. ætti ekki að fara heim núna án þess að kynna sér þetta mál til hlítar og án þess að tryggja þá fjármuni, sem til þarf að rétta hlut námsmanna þannig, að svo og svo margir þeirra verði ekki að hætta við nám í miðjum klíðum og hverfa hingað heim. Það er mikið alvörumál og tilfinningamál fyrir ungt fólk, og við skulum ekki undrast, að það gripi til sinna ráðstafana, þegar þannig stendur á.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. er ekki staddur á Alþ. í dag, en ég hygg mig muna það rétt, að hann hafi áður andmælt þeirri frásögn hv. þm., sem hann hefur viðhaft áður hér á hinu háa Alþ., að hann sem forsrh. hafi farið fram á það við sænsk stjórnvöld, að þau styrktu íslenzka námsmenn. Það, sem hér mun vera um að ræða og hv. þm. fer ekki rétt með, er það, að á þingi Norðurlandaráðs mun hafa borið á góma í umræðum, - ég veit ekki, hvort um það var nokkurn tíma flutt formleg till., - hvort það væri hugsanlegt, að íslenzkir námsmenn og þá væntanlega námsmenn annarra Norðurlanda, utan Svíþjóðar, sem stunduðu nám í Svíþjóð, gætu notið aðildar að sænska námslána- og námsstyrkjakerfinu. En Svíar búa við einna fullkomnast námslánakerfi fyrir stúdenta í víðri veröld. Þetta mál mun eitthvað hafa verið rætt í umr. á þingi Norðurlandaráðs og eitthvað verið rætt milli þingfulltrúa á því þingi. En niðurstaðan, eins og við var að búast og algerlega eðlilegt var, hefur orðið sú, að sænsk yfirvöld hafa sagt, að þau gætu ekki veitt erlendum stúdentum aðgang að námslánakerfi sínu. Ég held, að sú niðurstaða hafi engum þurft að koma á óvart og í raun og veru engum komið á óvart, þannig að þetta mál hefur mér vitanlega ekki verið á dagskrá síðan þetta umrædda Norðurlandaráðsþing var haldið í Stokkhólmi fyrir nokkrum árum. Þetta hygg ég vera sannleikann í málinu og að forsrh. hafi þegar, a. m. k. einu sinni áður, tekið fram þessar staðreyndir sem hinar réttu í málinu. Að því er það snertir, sem hv. þm. sagði, að þeirri meginreglu hafi verið fylgt að auka lán og styrki til íslenzkra námsmanna erlendis sem svarar gengisbreytingunum tveimur, sem átt hafa sér stað á undanförnum árum, þá er það rétt, að það hefur verið gert. Gengislækkanirnar báðar voru að fullu bættar íslenzkum námsmönnum erlendis, bæði að því er snertir lánveitingar til þeirra og styrki. En það var gert meira. Fjárveitingarnar voru auknar meira en þessu nam. Ég vil ekki halda því fram, að þær hafi verið auknar svo mikið, að kaupmáttur heildarteknanna hafi getað haldizt óbreyttur, enda varla við því að búast, þar sem Íslendingar sjálfir hér heima fyrir urðu að sætta sig við milli 15 og 20% kjararýrnun vegna áfallanna á árunum 1967–1968. Það gefur auga leið, að 15–20% kjararýrnun allra Íslendinga heima fyrir, sem kom í kjölfar um það bil 50% minnkunar útflutningstekna, hlaut einnig að einhverju leyti að bitna á þeim Íslendingum, sem nám stunda erlendis, og kannske eitthvað meira á þeim vegna þess, að framfærslueyrir þeirra er allur í erlendum gjaldeyri. En ég legg á það áherzlu, að Alþ. og ríkisstj. hafa gert sér far um að draga sem mest úr því, að þessi áföll skyllu óeðlilega þungt á íslenzkum námsmönnum erlendis. Hinar stórauknu fjárveitingar undanfarinna ára bera vitni um góðan vilja Alþ. og stjórnarvalda til þess að gera íslenzkum námsmönnum erlendis þessi áföll sem bærilegust. Og ég endurtek það, sem ég sagði áðan, að ég vona það og treysti því, að áframhald verði á þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið um það að auka fáa, ef nokkurn útgjaldalið íslenzkra fjárl. örar en einmitt þann, sem gengur til þess að styrkja íslenzka námsmenn heima og erlendis. Að síðustu vil ég ljúka orðum mínum með því að harma það, að hv. þm. skuli ekki hafa borið gæfu til þess að taka eindregna afstöðu gegn þeim leiðinlegu tíðindum, sem gerðust í Stokkhólmi í morgun. Ég er sannfærður um það, að íslenzkir stúdentar erlendis almennt fordæma þessar aðgerðir. Gleggsta vísbendingin um það er sú, að aðeins um 15 skuli hafa tekið þátt í þeim af mörgum tugum, ef ekki á annað hundrað íslenzkra námsmanna í Svíþjóð. Fregnirnar báru auk þess greinilegan vott þess, að tilætlunin var, að sams konar aðgerðir ættu sér stað í Osló og Kaupmannahöfn. Fyrst ég hef engar fregnir um þær fengið frá utanrrh. til þessarar stundar, þá vona ég, að til þeirra aðgerða hafi ekki komið. Þær voru fyrirhugaðar, þær voru skipulagðar, fyrir því hef ég orð forustumanna stúdentanna í Stokkhólmi sjálfra. En hafi ekki orðið af þeim, sem ég vona, þá bendir það ótvírætt til þess, að íslenzkir stúdentar í Kaupmannahöfn og Osló eru ekki hrifnir af slíkum vinnubrögðum, og því fagna ég sannarlega.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég hygg nú, að við séum allir sammála um það hér innan þessara veggja, að þeir atburðir, sem gerzt hafi í Stokkhólmi, séu ekki æskilegir. En það út af fyrir sig þarf engum að koma á óvart, þó að ókyrrð verði meðal íslenzkra námsmanna erlendis í einhverri mynd, kjörin eru orðin þannig. Mér a. m. k. kemur það út af fyrir sig ekki á óvart, þó að eins og ég segi, ég viðurkenni það fyllilega, að slíkir atburðir eru ekki æskilegir. Ég hef fyrir nokkru ásamt hv. 1. þm. Austf., Tómasi Árnasyni, er þá sat á þingi í forföllum Eysteins Jónssonar, flutt till. til þál. um að skora á ríkisstj. að endurskoða lög og reglur um stuðning við íslenzka námsmenn erlendis með þá stefnu í huga að koma á námslaunakerfi, svo fljótt sem við verður komið. Ég held alveg óhætt að segja, að það sé orðið lýðum ljóst, að þau almennu kjör, sem búin eru íslenzkum námsmönnum við æðri skóla, séu orðin slík, að efnalitlir eða efnalausir nemendur eigi ekki kost á því að njóta æðri menntunar, nema þá aðstandendur geti hlaupið þar undir bagga. Nú er þannig háttað, að lögbundinn, almennur stuðningur er einkum veittur í formi lána að viðbættum ferðastyrkjum. Ekki þekki ég annað af persónulegum viðskiptum við lánasjóð íslenzkra námsmanna. Hann er veittur sem lán að viðbættum ferðastyrk. Og lánin fara lækkandi, eftir því sem menn vinna sér inn tekjur á sumrin. Þetta var ekki svona áður. En þetta þýðir í framkvæmdinni, að dugmiklir og efnalitlir námsmenn, sem sækja sína vinnu af kappi, fá bara brot af þeim lánum, sem hinir fá, sem ekki sækja vinnu, t. d. af því að þeir eiga efnaða foreldra. Ég álít, að það sé ekki fræðilegur möguleiki til þess, að íslenzkur námsmaður erlendis geti að sumrinu unnið það inn, sem vantar til þess, að lánin hrökkvi. Og þá verður það ekki hæfni nemandans, heldur efnahagur aðstandandans, sem ræður því, hvort menn geta stundað þetta nám, því að ég a. m. k. álít það alveg útilokað, að menn geti fleytt sér á víxlum með það, sem þarna vantar upp á. Nú geta lán, það er satt, þau eru nokkuð há að krónutölu, og þau geta í löngu námi erlendis farið allt upp í 800 þús. kr. En stefnir þetta ekki alveg í vegginn líka? Hvernig er hægt að hugsa sér það, að ungt fólk, með því almenna launakerfi, sem er í þessu landi, geti staðið undir allt að 800 þús. kr. lánum, samhliða því sem það er að mynda heimili og koma sér upp húsi yfir höfuðið. Ég held, að þetta sé alveg komið í mát. Með þessum orðum er ég ekki endilega að deila á einn eða annan. En við skulum bara gera okkur grein fyrir því, að þetta er svona. Ráðh. fór með nokkrar tölur, sem hann taldi sönnun um það, að fjárveitingar til þessara mála á fjárl. hefðu farið vaxandi. En þrátt fyrir það leyfi ég mér að fullyrða, að ástandið hefur versnað hjá erlendum námsmönnum, og ég tala þar af nokkurri reynslu. Þetta er skiljanlegt, ef við aðeins lítum á það, sem gerzt hefur á síðustu árum: Í fyrsta lagi gengisbreytingarnar, í öðru lagi miklu, miklu þrengri vinnumarkaður á sumrin, í þriðja lagi skerðing lánanna vegna tekna, sem ég hygg að sé nýtt ákvæði, og svo í fjórða lagi afnám almennu styrkjanna. En fyrir nokkrum árum var það svo, að á síðari hluta námstímans var meiri hluti hins almenna stuðnings veittur sem styrkur, en ekki lán, eins og nú er. Og þegar maður lítur bara á þetta, þá er það engin furða, þó að hagur námsmanna hafi raunverulega versnað þrátt fyrir hærri framlög á fjárlögum í íslenzkum krónum talið. Hæstv. ráðh. sagði svo að síðustu um þetta, að raungildi lána og styrkja hefði farið vaxandi á þessum árum. Það er ekki til nokkurs skapaðs hlutar, hvorki fyrir hæstv. ráðh. né nokkurn lifandi mann annan, að segja þetta. Íslenzkir námsmenn erlendis, svo að við höldum okkur nú bara við þann þátt, þeir vita ósköp vel, að þetta er ekki svona, og þeir, sem hafa unnið að því að greiða fyrir íslenzkum námsmönnum erlendis, vita það líka fullvel, að þetta stenzt ekki. Ég hef að sjálfsögðu ekki hér á þessari stundu í höndum tölur um þetta efni, enda yrði allt of langt mál að fara að rekja það hér lið fyrir lið utan dagskrár, en þetta stenzt engan veginn.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr., það er næsta tilgangslítið, en ég vil aðeins vekja athygli á því, að það er hvorki á færi hæstv. menntmrh. né á mínu færi að fullyrða neitt um það, hvernig íslenzkir námsmenn á Norðurlöndum líta á þessa atburði, um það vitum við hreinlega ekki neitt, og þýðir lítið að vera með staðhæfingar af því tagi hér úr þessum stól. Ég held líka, að það sé ákaflega tilgangslítið að vera með þungar fordæmingar, eins og hæstv. ráðh. var hér með áðan. Það hljóta allir að vera sammála um það, að til slíkra atburða eigi ekki að koma. En ábyrgðin á þessum atburðum hvílir ekki á þeim ungu mönnum, sem gripu til þessa ráðs í morgun, heldur hvílir hún á mönnum, sem sitja hér inni í þessum sal. Það hefur verið vakin athygli á því árlega og oft á ári, að aðstoð okkar við námsmenn erlendis hefur verið allt of lítil. Ég hef tekið þátt í því hér á hverjum vetri að flytja till. um hækkaðar fjárveitingar, og við höfum reynt að færa rök að því, að þetta hafi verið óhjákvæmilegt. En þessu hefur ekki verið anzað, og það er þess vegna, sem gripið er til aðgerða, sem vekja athygli. Og ég vil leggja á það mikla áherzlu, að menn eiga að læra af reynslu eins og þessari, ekki með fordæmingu, heldur með því að bæta úr ágöllum, sem eru orðnir algerlega óþolandi. Ég vil leggja á það áherzlu, sem ég sagði hér áðan, að ég tel það vera skyldu Alþ. að skoða þetta mál til fullnustu og grípa til sinna ráðstafana, áður en þingið er sent heim nú í vor.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson, 5. þm. Austf., sagði, að ekki þýddi fyrir mig eða nokkurn annan að bera það á borð, að raungildi aðstoðar íslenzka ríkisins við íslenzka námsmenn heima og erlendis hefði aukizt á undanförnum árum. Þetta er engu að síður staðreynd, ómótmælanleg staðreynd. Hitt er annað mál, að með því er ekki sagt, að allur vandi íslenzkra námsmanna sé leystur, og það er eflaust rétt, að þrátt fyrir aukna aðstoð í raunverulegum krónum og gjaldeyri, sem hefur átt sér stað, þá óski námsmennirnir eftir meiri aðstoð. Um þær óskir er mér fullkunnugt. Ég hef fyrir mitt leyti jafnan verið allur af vilja gerður til þess að mæta þessum óskum svo sem frekast er unnt, en það verður að segjast umbúðalaust, að atburðirnir í morgun létta þá baráttu ekki. Ég hef í morgun beðið stjórn lánasjóðs íslenzkra námsmanna að semja grg. um þetta mál allt saman, og geri ég ráð fyrir, að hún verði birt í blöðum á næstunni, til þess að allur almenningur geti um það dæmt, hver aðstoðin raunverulega er. Ég tel nauðsynlegt að upplýsa það og hvernig hún hefur breytzt á undanförnum árum. Þær upplýsingar eru til, áttu raunar að hafa verið birtar þegar í tilefni af þeim miklu skrifum og orðsendingum, sem íslenzkir stúdentar hafa sent hingað heim að undanförnu. Það, sem mér hefur borizt af þessu efni, hef ég jafnan sent til stjórnar lánasjóðsins með ósk um það, að því yrði svarað af stjórn lánasjóðsins sjálfri og samin grg. um það, hvernig þessi mál stæðu. Mér var sagt í morgun, að sú grg. væri í rauninni fullsamin og geti orðið birt í blöðum og öðrum fjölmiðlunartækjum einhverja næstu daga, og þá geta bæði hv. alþm. og þjóðin öll fengið sanna og rétta mynd af málinu. En það skal ég enn segja, að þó að aðstoðin hafi aukizt mikið á undanförnum árum, þá tel ég mjög æskilegt, að sú aukning geti haldið áfram og með sem hröðustum skrefum. Að síðustu þetta: Hv. þm. Magnús Kjartansson sagði, að ábyrgðin á því, sem gerzt hefði í Stokkhólmi í morgun, hvíli ekki á herðum stúdentanna sjálfra, ekki þeirra manna, sem gerðu það, sem átti sér stað, heldur á herðum manna hér innan veggja hins háa Alþ. Aldrei þessu vant er ég sammála hv. þm. Ábyrgðin á þessum hlutum hvílir á herðum hans og skoðanabræðra hans í íslenzkum stjórnmálum.



Herra forseti. Ég vil ekki þola neinn misskilning á milli mín og hæstv. ráðh., því að ég finn, að þrátt fyrir allt, þá verður nú tekið á þessum málum og verður reynt að bæta úr. Og þá veitir ekki af, að við höfum þar um allir nokkra samvinnu. En misskilningurinn, sem mér sýnist gæta núna, er sá, að þegar hæstv. ráðh. talar um raungildi framlaganna til námsmanna, þá talar hann um hluta ríkissjóðsins. Ég skal ekki bera brigður á þær tölur. En það, sem ég er að tala um, er hlutur námsmannanna, sem nú berjast við að halda áfram námi sínu erlendis. Það er hann, sem ég segi að standi verr og miklu verr nú en hann gerði fyrir nokkrum árum.



Herra forseti. Mér þótti nokkuð miður, þegar hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Austf., tók hér fyrst til máls, að þá snerist ræða hans að mestu leyti um það að gagnrýna kerfi það, sem við eigum nú við að búa í sambandi við möguleika til lána og styrkja til íslenzkra stúdenta. Það er mál út af fyrir sig. En það var ekki það mál, sem var hér til umr. utan dagskrár, og mér þótti lint til orða tekið af þessum hv. þm., sem ég veit, að er í alla staði hinn sómakærasti, að segja sem svo, að atburðir eins og þessir, sem áttu sér stað í Stokkhólmi í morgun, séu ekki æskilegir. Ég tel ekki ástæðu til þess að vera á þessu stigi að deila um fyrirkomulag lánakerfisins. Eins og bent hefur verið á, hefur verið reynt, eftir því sem hægt er, að bæta úr því á undanförnum árum, þrátt fyrir mikla efnahagsörðugleika, sem þjóðin hefur átt við að búa. Og það verða menn að skilja, að eins og almenningur hér á landi hefur þurft að búa við skert kjör á undanförnum árum, þá kemur það að einhverju leyti líka niður á námsmönnum, og kannske mjög þungt niður á ýmsum námsmönnum. En það hefur verið af hálfu ríkisvalds og stjórnvalda hér, Alþ. og fjárveitingavaldsins, reynt að bæta úr því eftir föngum. En ekki fleiri orð um það. Það, sem leiddi til þess, að ég kvaddi mér hljóðs hér, voru orð hv. 6. þm. Reykv., að ábyrgðin á þessum atburðum hvíldi á alþm. Ég vil ekki láta ómótmælt slíkum ummælum eins og þessum. Hér er um mjög alvarlegt lögbrot að ræða, mjög alvarlegt. Ég skal ekki gera mig að neinu leyti að dómara yfir þeim aðilum, sem hér eiga hlut að máli, en það væri auðvitað ósköp auðvelt á sama hátt að segja um hvers konar lögbrot, sem framið er, að það hvíli á þeim, sem hér eru innan veggja Alþingis. En það vill nú svo til, að það eru nokkur sannindamerki í þessu máli um það, hvar ábyrgðin er og á hverjum ábyrgðin hvílir. Það var nefnilega töluvert mikið af rauðum kommúnistadruslum með í förinni, sem hengt var utan á sendiherrabústaðinn, og þar voru stimplarnir, sem nægjanlega sanna það, hvar ábyrgðarmannanna er í raun og veru að leita.



Herra forseti. Mér finnst nokkur galli vera á málflutningi hæstv. dómsmrh. og hæstv. menntmrh. í þessu máli. Hæstv. menntmrh. sagði, að hann mundi beita sér fyrir því að birta skýrslur um það, hvað liði reglum um lánveitingar og styrkveitingar til íslenzkra námsmanna, og var greinilegt á hans ræðu, að hann ætlaði sér að reyna að sanna það, að framlög hins opinbera til íslenzkra námsmanna hefðu verið hækkuð. Og hæstv. dómsmrh. sá það einna helzt í þessu máli, að það mundi vera hægt að kenna einhverjum vondum kommúnistum um þessa atburði. Ég held, að það geti ekki leikið neinn vafi á því, að allir hv. alþm. viðurkenni, að íslenzkir námsmenn erlendis eru í vanda staddir fjárhagslega vegna þess, hvernig fjárhagsmálin hafa þróazt á undanförnum árum. Ég þykist eiginlega hafa heyrt það hér í umr. á Alþ. að undanförnu, að þetta viðurkenna svo að segja allir, enda hafa hér verið að koma fram till. frá ýmsum aðilum um, að það þurfi að endurskoða þessar reglur og hér þurfi um að bæta. Þeir atburðir, sem nú hafa gerzt erlendis og birtast með þessum sérstaka hætti, eiga sér vitanlega stað vegna þess, að hér er um stórkostlegt vandamál að ræða. Ég álít því, að aðalatriði þessa máls sé raunverulega ekki að deila um það fram og til baka, hvað lán til íslenzkra námsmanna hafa hækkað um margar krónur í gengislækkunarflóði síðustu ára eða hversu oft hæstv. dómsmrh. getur komið með einhverjar getsakir um það, að þetta sé að kenna þessum eða hinum manni eða þessum eða hinum flokknum. Aðalatriði málsins er auðvitað það, hvernig er meiningin að taka á þessu vandamáli. Það getur verið hægt að taka á því þannig, eins og hæstv. menntmrh. orðaði það í upphafi síns máls, að utanrrh. Íslands biður sænsk stjórnarvöld um það að ýta hinum íslenzku námsmönnum út úr sendiráðinu og reyna að koma í veg fyrir, að þeir verði út af fyrir sig fangelsaðir fyrir þá atburði, sem þarna hafa átt sér stað. En jafnvel þótt þeim sé stjakað út úr sendiráðinu, þá er málið ekki leyst. Jafnvel þó að hæstv. menntmrh. birti einhverjar töflur um það, hvernig lánin hafa breytzt á undanförnum árum, þá leysist ekki málið. Það, sem getur aðeins gerzt í þessum efnum, ef menn lemja á þennan hátt höfðinu við steininn og neita að mæta þeim vanda, sem við er að glíma, er það, að það gerist svipaðir atburðir annars staðar, og menn fái nýtt hneykslunarefni um að tala. Vitanlega er aðalatriðið í þessu máli, að ríkisstj. kynni sér þann vanda til hlítar, sem hér er við að glíma, og að hún reyni að leysa úr vandanum. Þessir íslenzku námsmenn erlendis eru í vanda staddir. Þeir hafa sumir gefizt upp fjárhagslega, aðrir eru að þrotum komnir. Það er mergurinn málsins. Spurningin er: Hvernig er hægt að mæta þessum vanda, hvernig er hægt að leysa vandamálið? Það er aðalatriðið. Ég vildi sem sagt með mínum orðum beina því til hæstv. ríkisstj., að hún líti nú á þetta mál með raunhæfari augum en hér hefur komið fram hjá hæstv. ráðh., hún fáist til þess að taka á vandamálinu og reyni að leysa það, en ekki að fara hér út í þrotlausar deilur og karp um það, sem í rauninni er aukaatriði þessa máls, því að aðalatriðið er auðvitað þetta, að leysa vanda námsmannanna, greiða úr þeirra vanda, og ég held, að það geti enginn vafi leikið á því, að það verði að gera það með auknum fjárframlögum.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Austf. kemur nú með enn eina nýja skýringu, að atburðirnir eigi sér stað, af því að um vandamál er að ræða. Eigum við þá að ganga inn á það, að menn megi fremja mjög alvarleg lögbrot, ef því er að skipta, ef einhver vandamál ber að höndum? Auðvitað vitum við, að um vandamál er að ræða, og við þessi vandamál hefur þingið verið að glíma undanfarin ár og reynt að bæta úr, og það er áreiðanlega mjög mikill vilji hjá þm. yfirleitt og öllum skulum við segja til að bæta úr þeim vanda, sem hér er við að glíma. En á sama tíma viðurkenna ekki þm. slíkt háttalag eins og þetta. Og það er ekki ríkisstj., sem hefur stofnað til neinna deilna eða karps í þessu máli, heldur er það innleitt af öðrum, og það er ástæðulaust að hvetja ríkisstj. til þess að líta á vandamálið raunhæfum augum og leysa úr málinu. Mér er nær að halda, að það muni margur maðurinn á Íslandi í dag vera þeirrar skoðunar, að slíkir atburðir ættu að leiða til endurskoðunar á því, sem greitt er íslenzkum námsmönnum erlendis í styrki og lán, sem þannig hegða sér. Þetta er eðlilegt hugarfar hjá fólki. Ég held þess vegna, að slíkt eins og þetta sé því miður mjög líklegt til þess fremur að spilla almenningsáliti á því, hvað mikið á að gera fyrir slíka námsmenn erlendis, eins og þeir atburðir bera vitni, sem hér eru að eiga sér stað. Hitt er annað mál, að það hefur engin áhrif á alþm., og þeir munu í sínum fjárveitingum og styrkveitingum til námsmannanna sýna fullt umburðarlyndi þessum ungu mönnum, sem þarna eiga hlut að máli. En því miður held ég, að þeim hafi missýnzt, að þeir, sem þarna áttu hlut að máli, hafi því miður gripið til ráða, sem óvænlegust voru til þess að skapa þeim meiri byr í seglin um fjárveitingar og lán frá íslenzka ríkinu.