Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í gildandi lögum um útvarpsrekstur ríkisins er heimild til ríkisstj. til þess að reka viðtækjaverzlun, sem jafnframt hafi einkasölu á útvarpstækjum. Þessi viðtækjaverzlun gegndi mikilvægu hlutverki á sínum tíma, þegar ríkisútvarpið var stofnað. Þá mátti gera ráð fyrir, að nokkrir erfiðleikar kynnu að vera á því að afla viðtækja til landsins til þeirrar nýju starfsemi, sem hér var þá efnt til. Þótti því rétt, að einkasala væri höfð á viðtækjunum, til þess að heildarinnkaup á viðtækjum til landsins gætu orðið sem skipulegust og gætu orðið ódýrari en þau mundu reynast, ef fjölmargir einkaaðilar hefðu innkaup og dreifingu tækjanna með höndum. Hér var þá engin reynsla fyrir hendi hjá kaupsýslustéttinni varðandi viðskipti með þau nýju tæki, sem auðvitað fylgdu í kjölfar stofnunar ríkisútvarpsins, og þótti þá rétt, að þau innkaup yrðu gerð í sem stærstum stíl og um eitt heildarskipulag á dreifingu þeirra um landið væri að ræða. Jafnframt mátti búast við því þá, að nokkur hagnaður gæti orðið af viðskiptum með viðtæki, og ríkisútvarpið var fjárvana, og þótti því hér vera um eðlilegan tekjustofn fyrir ríkisútvarpið að ræða. Það þótti eðlilegt, að verzlunarhagnaður af verzlun með viðtæki rynni til eflingar ríkisútvarpsins. Nú um langt skeið undanfarið hafa hins vegar smám saman tekið að tíðkast allt aðrir verzlunarhættir með útvarpsviðtæki en þeir, sem eðlilegir þóttu og réttmætir á fyrstu árum eða jafnvel áratugum starfsemi ríkisútvarpsins. Viðtækjaverzlunin hefur á undanförnum árum fallizt á það, að einkainnflytjendur flyttu inn viðtæki í sívaxandi mæli, og heimilað það með því móti, að einkainnflytjendurnir greiddu gjald, svokallað einkasölugjald, 30% af innflutningsverði viðtækjanna, til Viðtækjaverzlunarinnar. Rekstur hennar hefur því smám saman dregizt mjög saman. Hún hefur að vísu verzlað með viðtæki eins og áður, en síminnkandi hluti heildarviðtækjainnflutningsins hefur farið fram um hendur Viðtækjaverzlunarinnar, og segja má, að meginstarfsemi hennar hafi smám saman í æ ríkari mæli færzt í það horf að vera innheimtuaðili fyrir þetta svokallaða 30% einkasölugjald, sem einkainnflytjendur viðtækja greiddu til verzlunarinnar. Í kjölfar þess, að síminnkandi hluti viðtækjainnflutningsins hefur farið um hendur Viðtækjaverzlunarinnar, hefur svo það komið, að hún sjálf, verzlunarreksturinn sjálfur hefur á undanförnum árum verið hættur að vera tekjulind fyrir ríkissjóð, heldur hefur þvert á móti orðið nokkur halli á rekstri Viðtækjaverzlunarinnar, sem þá hefur orðið að greiðast úr ríkissjóði eða réttara sagt koma til frádráttar einkasölugjaldinu, sem Viðtækjaverzlunin hefur innheimt af einkainnflytjendum. Þá er þess og að geta, að frá árinu 1930 til ársins 1951 rann verzlunarhagnaður Viðtækjaverzlunarinnar í framkvæmdasjóð ríkisútvarpsins. En þá var þeim lagaákvæðum breytt og ákveðið, að verzlunarhagnaður Viðtækjaverzlunar skyldi ganga til byggingar þjóðleikhússins og svo síðar, eftir að þeirri byggingu lauk að mestu, til þess að greiða ógreiddar byggingarskuldir hennar. 1958 var svo þessum ákvæðum enn breytt á þann veg, þegar byggingarskuldir þjóðleikhússins voru mjög farnar að minnka, að ákveðnum hluta viðskiptahagnaðar Viðtækjaverzlunarinnar, þ.e.a.s. 2/5 hlutum hagnaðar hennar, skyldi mega verja til þess að standa undir rekstri sinfóníuhljómsveitar hér á Íslandi, sem þá átti í nokkrum erfiðleikum fjárhagslega séð. Á undanförnum árum eða allar götur síðan 1951 hefur því ríkisútvarpið ekki notið neins góðs af tekjum Viðtækjaverzlunarinnar, heldur hafa þær gengið sumpart til þess að greiða byggingarkostnað og síðar byggingarskuldir þjóðleikhússins og sumpart til þess að standa undir rekstrarkostnaði sinfóníuhljómsveitarinnar. Að vísu er það svo, að á allra síðustu árum hafa þeir tekjustofnar, sem bæði þjóðleikhúsið og sinfóníuhljómsveit hafa haft að viðbættum rekstrarhagnaði Viðtækjaverzlunar ríkisins ekki dugað til að greiða kostnað vegna þjóðleikhúss og kostnað vegna sinfóníuhljómsveitar, og hafa þess vegna verið teknar upp í fjárlög beinar fjárveitingar bæði til þjóðleikhúss og sinfóníuhljómsveitar. Má í raun og veru segja, að ástæðulaust sé að hafa sérstök lagaákvæði í gildi um skiptingu hagnaðar Viðtækjaverzlunar ríkisins, sem er í raun og veru ríkisfyrirtæki, milli þessara tveggja fyrirtækja, sem sumpart eru hrein ríkisfyrirtæki eins og þjóðleikhúsið og sumpart ríkisfyrirtæki að nokkrum hluta, þ.e. sinfóníuhljómsveitin, þegar þessir stofnar duga ekki hvort eð er, og úr ríkissjóði þarf að veita fé til þeirra beggja á fjárl. Það má því segja, að sú menningarstarfsemi, sem Viðtækjaverzluninni hefur verið ætlað að styrkja, þ.e. í upphafi ríkisútvarpið og síðar þjóðleikhús og sinfóníuhljómsveit, sé að því er snertir þjóðleikhús og sinfóníuhljómsveit hvort eð er orðin háð ríkissjóði og því sé hér um óþarfar krókaleiðir að ræða. Þegar svo við þetta hefur bætzt, að á undanförnum árum hefur niðurstaðan af sjálfum rekstri Viðtækjaverzlunarinnar orðið neikvæð, hefur þótt tímabært að athuga allan starfsgrundvöll Viðtækjaverzlunarinnar. Þess vegna var það, að ég skipaði 15. maí 1965 nefnd til þess að endurskoða rekstrargrundvöll Viðtækjaverzlunarinnar. Í n. voru skipaðir Jón H. Bjarnason verkfræðingur samkv. ábendingu Verzlunarráðs Íslands, Sigurður Briem fulltrúi í menntmrn., Sigtryggur Klemenzson ráðuneytisstjóri í fjmrn. og Sveinn Ingvarsson forstjóri Viðtækjaverzlunarinnar. N. lauk störfum nú á sl. vori eða 29. marz 1966, og hún komst einróma að þeirri niðurstöðu, að ekki væri ástæða til þess lengur, að ríkið annaðist rekstur Viðtækjaverzlunarinnar og hún skyldi hafa einkasölu á viðtækjainnflutningi til landsins, enda var sú einkasala raunar úr sögunni þegar fyrir mörgum árum. Það var einróma niðurstaða n., að Viðtækjaverzlunin skyldi lögð niður. Hins vegar er nauðsynlegt að sjá þeim fyrirtækjum, sem notið hafa góðs af einkasölugjaldinu að frádregnu tapi Viðtækjaverzlunarinnar, þ.e. þjóðleikhúsinu og sinfóníuhljómsveitinni, fyrir bótum fyrir þann tekjumissi, sem af niðurlagningu Viðtækjaverzlunarinnar og þar með innheimtu einkasölugjaldsins mundi leiða. Þess vegna varð um það samkomulag í ríkisstj., að verðtollur á innflutningi hljóðvarpstækja og sjónvarpstækja skyldi hækkaður, jafnframt því sem Viðtækjaverzlunin yrði lögð niður og innheimtu einkasölugjaldsins hætt. Hefur ríkisstj. eða hæstv. fjmrh. flutt annað frv. samhliða þessu um breytingu á tollskránni, þar sem gert er ráð fyrir þeirri hækkun á verðtolli á hljóðvarpstækjum og sjónvarpstækjum, sem færa mun ríkissjóði í heild mjög svipaðar tekjur og þjóðleikhús og sinfóníuhljómsveit hafa undanfarið fengið af einkasölugjaldi því, sem Viðtækjaverzlunin hefur innheimt. Sú breyting, sem mundi fylgja samþykkt þessara tveggja frv., er því sú, að í stað þess, að Viðtækjaverzlunin innheimti 30% einkasölugjald af innflutningi þeim, sem einkainnflytjendur annast af hljóðvarpstækjum og sjónvarpstækjum, innheimti ríkissjóður beint samsvarandi hækkun á verðtolli á þessum sömu tækjum. Er hér um mun ódýrari og sjálfsagðari innheimtuaðferð að ræða heldur en þá, sem tíðkazt hefur nú nokkur undanfarin ár. Það verður sparnaður í innheimtu opinberra tekna, en jafnframt hættir ríkissjóður að þurfa að greiða hallann beint eða óbeint, sem orðið hefur af sjálfum viðskiptarekstri Viðtækjaverzlunar ríkisins. Þegar starfsemi Viðtækjaverzlunarinnar endanlega lýkur, mun væntanlega koma í ljós, að hún mun eiga nokkra nettóeign. Talið hefur verið sjálfsagt, að sú nettóeign gengi til þess að greiða ógreidd framlög Viðtækjaverzlunarinnar vegna Sinfóníuhljómsveitar Íslands og jafnframt til þess að ljúka þeim byggingarframkvæmdum, sem ólokið er við þjóðleikhúsið, en talið er, að kosta muni um 1 millj. kr. Hvort tveggja þetta er í fullu samræmi við ákvæði gildandi laga um ráðstöfun á rekstrarhagnaði Viðtækjaverzlunarinnar. Að svo miklu leyti sem verða kann afgangur, verða kann um að ræða hreina eign Viðtækjaverzlunarinnar, þegar hún hefur lokið greiðslu allra sinna skuldbindinga gagnvart skuldheimtumönnunum og ríkissjóði og öðrum þeim, sem kunna að eiga kröfur á hendur henni, gerir frv. ráð fyrir því, að nettóeign Viðtækjaverzlunarinnar gangi þá í framkvæmdasjóð ríkisútvarpsins, og er það í samræmi við upphafleg ákvæði laga um Viðtækjaverzlunina, þar sem gert var ráð fyrir því, að framkvæmdasjóður ríkisútvarpsins nyti góðs af þeim hagnaði, sem hlytist af rekstri Viðtækjaverzlunarinnar. Sú nettóeign, sem verður, þegar hún hefur endanlega verið gerð upp, rennur því til ríkisútvarpsins, eins og ákveðið var í upphafi að rekstrarhagnaði hennar skyldi ráðstafað. Með þessu móti vona ég, að ég hafi skýrt efni þessa máls, og leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að þessu frv. verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég hef ekki athugað þetta mál að neinu ráði enn sem komið er og skal því ekki hafa um það mörg orð. Viðtækjaverzlun ríkisins var til að byrja með mjög gott fyrirtæki, að ég hygg, og blómgaðist og dafnaði vel og gaf hinu opinbera tekjuafgang, sem nýttur var til góðra hluta. Á síðari árum virðist svo sem gengi Viðtækjaverzlunarinnar hafi mjög minnkað og að raunverulega hafi hún ekki verið annað en svipur hjá sjón nú um mörg ár. Ef við athugum, hver orsök sé til þessa, að svo illa hafi gengið fyrir Viðtækjaverzlun ríkisins, get ég ekki séð, að hún sé önnur en sú, að ríkisvaldið, ríkisstj. hafi forsómað þetta fyrirtæki sitt, að ríkisstj. hafi m.ö.o. gengið á rétt þessarar ríkisstofnunar öðrum og þá fyrst og fremst einkaaðilum í hag. Ég tel illa farið, að svo skuli komið fyrir beinan tilverknað stjórnvalda. En um þetta skal ég ekki fjölyrða, enda er það til lítils. Ég stend hér upp fyrst og fremst til þess að varpa fram þeirri spurningu, þegar um vanda þessarar stofnunar er að ræða: Kom ekki tvennt til álita til lausnar vandanum, annars vegar það að leggja fyrirtækið niður, svo sem nú virðist gert ráð fyrir, hins vegar það að hressa fyrirtækið við? Og mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort það hafi ekki flögrað t.d. að honum sem góðum jafnaðarmanni, eins og hann er, að hressa við þetta ríkisfyrirtæki, gera því tilveruna bærilega, gera það arðvænlegt, eins og það var í byrjun, þannig að það geti skilað opinberum stofnunum eins og ríkisútvarpi og sinfóníuhljómsveit góðum hagnaði, því að það ætti að vera jafnauðvelt, að ég hygg, og að leggja fyrirtækið niður. Ég endurtek: Var þetta ekki athugað sem annar möguleiki, og ef svo var, hvers vegna var horfið frá því og þetta úrræði valið?



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð til svars ræðu hv. síðasta ræðumanns. Vissulega er það rétt, að þessa tvo möguleika átti að athuga, þeir hefðu báðir komið til greina, og n., sem ég skipaði á sínum tíma til þess að fjalla um málið, athugaði einmitt þessa tvo möguleika. Og hún komst að þeirri niðurstöðu, að ekki væri framkvæmanlegt að endurreisa stofnunina í þeim skilningi, sem hv. ræðumaður ræddi um, og voru allir um það sammála, forstjóri stofnunarinnar líka. Það koma fram í nál. þau ummæli forstjórans, sem bókuð eru eftir honum í nál., að hann telji ekki tök á að byggja stofnunina upp að nýju til þess að gegna því hlutverki, sem hún upphaflega átti að gegna, vegna þess að hann teldi það ekki fært nema því aðeins að útvega stofnuninni 40–50 millj. kr. nýtt rekstrarfé og auk þess þrefalda starfssvið hennar miðað við það, sem nú er. En hann taldi sig gera sér það ljóst, að eins og ástatt væri, væri ógerningur sérstaklega að útvega þetta stóraukna fé og raunar hæpið líka að efna skyndilega til svo stórfelldrar aukningar á Viðtækjaverzluninni, að hún gæti gegnt því hlutverki, sem henni upphaflega var ætlað. Og þess vegna var forstjórinn á þeirri skoðun, að eins og nú væri komið, væri heppilegast að fara þá leið, sem þetta frv. leggur til, að leggja verzlunina niður, en láta hækkun á verðtolli koma í stað innheimtu einkasölugjaldsins.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. hefur gert hv. d. grein fyrir frv. um að leggja niður Viðtækjaverzlun ríkisins og hefur skýrt orsakir þess, að það mál er hér flutt, sem eru í stuttu máli þær, að fyrirtæki þetta hefur ekki lengur neinn eðlilegan starfsgrundvöll. Síðustu árin hefur afkoma viðtækjaverzlunarinnar verið það slæm, að tekjur hennar sjálfrar hafa ekki nægt til að standa undir reksturskostnaði, heldur hefur einnig orðið að nota hluta af því fé, sem innheimt hefur verið sem afgreiðslugjald frá öðrum aðilum, sem viðtæki selja, til þess að greiða hallarekstur fyrirtækisins. Eins og hæstv. menntmrh. gat um, hefur það komið í ljós, að ekki væri auðið að halda lengur áfram rekstri þessa fyrirtækis með neinum viðhlítandi hætti, enda augljóst, að öll aðstaða nú í dag er gjörbreytt varðandi þá þjónustu, sem hér er um að ræða. Það eru ótal aðilar í þjóðfélaginu nú, sem vinna að þessum málum, ríkissjóði að kostnaðarlausu, og ef hægt er að tryggja með eðlilegum hætti þær tekjur, sem ætlunin var að afla með starfsemi þessarar stofnunar; ætti að vera augljóst, að það er hagkvæmara á allan hátt en að efna til stórkostlegrar fjárfestingar í því skyni að koma fótum undir fyrirtækið aftur, sem þó er alls ósýnt að tækist, þegar þess er gætt, hve margir aðilar vinna nú að þessum málum. Frv. það, sem hér liggur fyrir um breyt. á l. um tollskrá, er eingöngu í sambandi við niðurlagningu viðtækjaverzlunarinnar eða till. um þá niðurlagningu, og er þar gert ráð fyrir, að verðtollur á sjónvarpstækjum og útvarpstækjum hækki úr 80 í 100%, og er þá við það miðað, að upp vinnist sá tekjumissir, sem leiðir af því, að afgreiðslugjaldið af þessum tækjum fellur niður. En það gjald var að sjálfsögðu svipaðs eðlis og verðtollur. Með þessu frv. er ekki ætlunin að afla ríkissjóði neinna tekna. Tekjurnar af viðtækjaverzluninni hafa ekki runnið til hans beint, heldur til ákveðinna þarfa, sem ríkissjóður hefur nú tekið á sig að verulegu leyti, annars vegar varðandi Sinfóníuhljómsveitina og hins vegar Þjóðleikhúsið. Eins og hæstv. menntmrh. lýsti hér, er greiðslu byggingarskulda Þjóðleikhússins lokið og þeirri byggingu, þannig að ekki er þörf sérstaks tekjustofns af þeirri ástæðu, og einmitt með það í huga hefur verðtollsákvörðunin verið miðuð, þannig að það er ekki gert ráð fyrir því að afla ríkissjóði aukinna tekna, því að miðað við 100% verðtoll af hljóðvarpstækjum mundu tekjur ríkissjóðs af þeim verðtolli vera allmiklu minni en sá hagnaður, sem verið hefur af viðtækjaverzluninni. Lætur nærri, að sá tekjumissir samsvari einmitt þeirri upphæð, sem gert hefur verið ráð fyrir, að rynni af tekjum viðtækjaverzlunarinnar til greiðslu á byggingarskuldum Þjóðleikhússins. Það verður hins vegar nokkur hækkun á tekjum sjónvarpsins með því að ákvarða 100% verðtoll á sjónvarpstækjum. Þær tekjur renna ekki í ríkissjóð, því að eins og hv. þdm. er kunnugt, er sérstök heimild til þess að láta allar innflutningstekjur af sjónvarpstækjum renna til uppbyggingar sjónvarps. Um það hefur mikið verið rætt hér á hinu háa Alþ. að undanförnu, hversu mikil nauðsyn væri að hraða uppbyggingu sjónvarpsins, og mun hv. þdm. því væntanlega ekki þykja það nein goðgá, þó að tekjur sjónvarpsins hækki eitthvað af þessu gjaldi, enda þótt mönnum sé stundum nokkuð mikið í mun, að tekjur ríkissjóðs aukist ekki verulega. Það er sem sé ekki ætlunin, að það verði með þessum hætti. Hins vegar þótti eðlilegt, að bæði sjónvarps- og hljóðvarpstæki bæru sama verðtoll eða 100%. Í grg. frv. er getið um, að 100% verðtollur á sjónvarpstækjum mundi hafa gefið á 9 síðustu mánuðum ársins um 1.5 millj. kr. meiri tekjur. Reyndin varð sú, að innflutningur sjónvarpstækja á s.l. ári varð miklum mun meiri en reiknað hafði verið með, þannig að miðað við endanlegar tölur í því efni, sem lágu fyrir, eftir að þetta frv. var afgreitt, mundi þessi tekjuauki hafa numið allmiklu meiru á s.l. ári, eða nú um 4 millj. kr., en hins vegar hefði orðið um að ræða rýrnun á tekjum af hljóðvarpsviðtækjum. Hvort hv. þdm, telja það óeðlilegt, að þessi hækkun komi fram á sjónvarpsviðtækjum, sem leiðir af sér nokkurn tekjuauka til uppbyggingar sjónvarps, skal ég láta alveg ósagt. Það eru ekki hagsmunir ríkissjóðs sem slíks, sem hér koma til greina, en það var, eins og ég hins vegar sagði, talið, að skilningur ríkti á nauðsyn þess að byggja upp sjónvarpið, að mönnum mundi ekki þykja það nein goðgá, þó að um smávægilega hækkun yrði að ræða á þessu gjaldi. Samtals verður sem sagt ekki um heildarálöguaukningu að ræða, við ákvörðun gjalda, svo sem hér er lagt til, þar sem hljóðvarpstekjurnar minnka nokkuð á móti. Það er gert ráð fyrir því í frv. að heimila að verja allt að 8% af þeim tolltekjum, sem innheimtar eru af hljóðvarpstækjum, til Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Hingað til hefur það verið eingöngu hljóðvarpstækjasalan, sem hefur staðið undir bæði reksturskostnaði viðtækjaverzlunarinnar og einnig framlögunum til Þjóðleikhúss og Sinfóníuhljómsveitar, en sjónvarpsviðtækjatekjurnar hafa allar óskertar gengið til uppbyggingar sjónvarpsins. Þetta samsvarar því, að tekjurnar af hljóðvarpstækjum verði áfram notaðar til stuðnings Sinfóníuhjómsveitinni. Það má að vísu segja, að þetta skipti ekki öllu máli, þar sem Sinfóníuhljómsveitin er að verulegu leyti á framfæri ríkissjóðs og ríkisstofnana, en það þykir þó rétt að halda þessari aðferð, sem verið hefur í þessu efni, að þessar tekjur renni til hennar að hluta til. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fara um þetta fleiri orðum. Ef hv. n., sem fær málið til meðferðar, kýs að fá um það nánari upplýsingar, verða þær að sjálfsögðu veittar, en ef ekki gefst tilefni til frekari umr., mun ég ekki orðlengja um málið meira að þessu sinni, en legg til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og hv. fjhn.