Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sveinn Ólafsson Það fór framhjá mjer talsvert af ræðu háttv.frsm. landbn. (BSt), og heyrði jeg því ekki nema nokkurn hluta af rökstuðningi hans fyrir brtt. nefndarinnar. Við lestur frv. hefi jeg þó gert mjer grein fyrir brtt., og skal því leyfa mjer að minnast lítillega á þrjár þeirra, sem jeg er í vafa um, að sjeu til bóta. Tveimur af þeim hefir að vísu verið mótmælt af öðrum, en jeg hefi ekki tekið eftir, að hreyft hafi verið við þeirri þriðju í umr. Þessar brtt.n., sem jeg vildi minnast á, eru 1., 2. og 13. brtt. í nál. Fyrsta brtt. lýtur að nafninu á bankanum, og er mjer hún ekki að skapi; jeg sje mjer því ekki fært að fylgja þeirri brtt. Jeg get fremur felt mig við brtt. frá hv. 1. þm.N.-M. (HStef), á þskj. 258, um nafnið á bankanum. Þó má vel vera, að rjettara sje, að í nafni bankans á Norðurlandamálum felist bending um það, að ríkið beri ábyrgð á bankanum, eins og stjfrv. ber með sjer. Gæti það ef til vill veitt bankanum frekara láns- og viðskiftatraust erlendis, ef hann væri þektur undir slíku nafni. Till. n. um nafnið á bankanum treysti jeg mjer ekki til að fylgja. Jeg felli mig best við það eins og það er í stjfrv. Um 2. brtt. er það að segja, að auk þess sem bankinn á eftir henni að veita lán til landbúnaðar, þá er samkv. brtt. ætlast til þess, að hann veiti einnig lán til smábátaútvegs. Mjer finst, að í raun og veru felist það í 2. gr.stjfrv. sjálfs óbreyttri, að útvegsmenn geti lána notið. Það spillir ekki og getur ekki spilt rjetti þeirra, sem reka landbúnað, til að fá lán úr bankanum, þótt þeir stundi útveg öðrum þræði eða eigi hlutdeild í útgerð. Auðvitað hefði mátt taka það fram í gr., að þeir bankar, sem stunda jöfnum höndum landbúnað og smábátaútveg, gætu notið þessara lána; þó virðist þess tæpast þörf. En mjer skilst, að ef brtt.n. verður samþykt, þá verði takmörkin alt of óljós á starfssviðum þeirrar lánsstofnunar, sem hjer er um rætt, og annara stofnana, sem sjerstaklega er ætlað að veita lán til bátaútvegsins. Mjer kemur ekki til hugar, að nokkur bóndi, sem rekur landbúnað og býr við sjávarströndina, geti ekki fengið og notað til bátaútvegs þann stuðning, sem bankinn veitir vegna landbúnaðarframleiðslunnar. Jeg kysi því helst, að brtt. kæmi ekki til atkvæða nú, en yrði geymd til 3. umr. Virðist mjer, að vel megi orða hana betur, til þess að það komi ljósar fram, að þeir bændur, sem stunda bæði landbúnað og bátaútveg, eigi kost á lánum, án þess þó að teygja verksvið bankans út yfir gervallan bátaútveginn. Þá kem jeg að 13. brtt.n., um að fella niður 39. gr. frv. Jeg álít rjett að láta ákvæði gr. um vaxtabrjef með happvinningum haldast í lögunum; jeg held, að það geti á engan veg spilt fyrir stofnuninni, þó að þetta tækifæri sje gefið til þess að draga meira fje að henni, en vænti, að það muni fremur bæta fyrir henni. Annars heyrði jeg ekki, hvað hv.frsm. sagði um þessa brtt., en jeg hefi það á tilfinningunni, að þetta ákvæði í lögunum bæti heldur fyrir stofnuninni. Jeg gæti nú látið máli mínu lokið. En út af því, sem hv.þm. Borgf. (PO) leiddi nál. sjútvn. á þskj. 248 inn í umræðumar, vil jeg taka það fram, að þó að n. í áliti sínu minni á stuðning þann, er útvegsbændur gætu fengið frá Landbúnaðarbankanum, þá var það aðeins hugsað þannig, að þeir myndu njóta þess vegna landbúnaðarframleiðslu þeirrar, sem þeir kynnu að hafa, þegar ekki væru starfsgreinarnar aðgreindar. En það var alls ekki hugsun n. að rugla reitum Landbúnaðarbankans saman við útveginn eða Fiskiveiðasjóð. Jeg þarf svo ekki fleira að segja og get látið hjer staðar numið. Hjer er um svo mikilsvert mál að ræða, að ekki má tefja för þess gegnum þingið með þrætum um smávægileg eða ómerk atriði.

Pjetur Ottesen Jeg byrjaði á því í ræðu minni í gær í þessu máli að láta í ljós undrun mína yfir mótspyrnu hæstv.atvmrh. gegn því, að smábátaútvegurinn fengi greitt úr þeirri þörf, sem hann hefir til rekstrarlána, í sambandi við Landbúnaðarbankann. Mig furðar mjög á þeirri mótspyrnu, sem tillögur landbn. mæta hjá hæstv.atvmrh. Og því meiri er undrun mín, þar eð hæstv. ráðh. notar hvert tækifæri til að láta í ljós samúð sína með smábátaútveginum og telur sig hafa hug á að greiða úr erfiðleikum hans og þörf. - En jeg verð því miður að líta svo á, og mjer virðist öll framkoma hæstv. ráðh. benda fullkomlega til þess, að hugur fylgi ekki máli hjá honum að því er þetta snertir. Og það er einmitt af því, að hann fór þannig að ráði sínu, er hann tók upp rekstrarlánafyrirkomulag það, er íhaldsfl. bar fram á síðasta þingi, að fella burtu úr því lánveitingar til smábátaútvegsins. Ef hæstv. ráðh. hefði haft verulegan áhuga fyrir þessu, og þó að honum hefði ekki þótt heppilegt að veita bátaútveginum úrlausn í sömu stofnun og landbúnaðinum, þá hefði hann átt að bera fram einhverjar tillögur til að greiða úr þörfum útvegsins. En eins og kunnugt er, þá hefir hann ekkert borið fram í þá átt. Nú liggur þetta mál þannig fyrir frá mínu sjónarmiði, og líka frá sjónarmiði landbn., eða að minsta kosti meiri hl., að það verði langheppilegast leyst úr vandkvæðum þeirra, sem smábátaútveg stunda - en landbn. hefir skilgreint, hverjir teljist til þeirra - á þann hátt að gefa þeim kost á að mynda fjelagsskap um rekstrarlánastofnun í sameiningu við landbændur. Jeg gerði fullkomlega grein fyrir þessu í gær og þarf ekki að endurtaka það nú, að smábátaútvegurinn og landbúskapurinn eru atvinnuvegir, sem víða eru svo nátengdir og samfljettaðir og styðja hvor annan, að frá því sjónarmiði getur ekkert verið á móti því að bæta hag þeirra í sameiningu. Auk þess er það, að þegar litið er á framkvæmdahlið þessa máls, þá verður þetta langeðlilegast og heppilegast. Við skulum hugsa okkur hrepp, þar sem bæði er stundaður landbúnaður og bátaútvegur, - sumir stunda hvorntveggja, en aðrir annan atvinnuveginn -, hversu mikið hagkvæmnisatriði það er, að þessir menn geti fengið með einum og sama fjelagsskap greitt úr sínum þörfum með einni stofnun, í stað þess að þurfa að hafa tvenskonar fjelagsskap og þurfa að leita til tveggja eða fleiri stofnana. Það atriði liggur raunar ekki fyrir hjer, því að sá atbeini, sem gert er ráð fyrir í till. sjútvn., nær ekki svo langt, heldur aðeins til þess, að menn fái lán á þeim stöðum, þar sem banki er eða bankaútibú. Hvað snertir framkvæmdahlið málsins, þá er mikill aðstöðumunur fyrir þá, sem eru í afskektum hreppum og stunda landbúnað, að geta myndað rekstrarlánadeild heima hjá sjer, heldur en hina, sem bátaútveg stunda og verða að sækja til banka og útibúa þeirra. Eftir till. sjútvn. um aukningu á Fiskiveiðasjóðnum verða allir þeir, sem versta hafa afstöðu og eru fjærst peningastofnunum, algerlega útundan um þennan stuðning. Þeir standa ekki hóti betur að vígi fyrir þessar till., þó að samþ. verði, af því að þeir hafa enga aðstöðu til að tileinka sjer þessi lán. Jeg veit, að sú stofnun stendur til bóta, en jeg býst við, að vöxtur hennar fari ekki það hröðum skrefum, að fljótt verði bætt úr lánaþörf bátaútvegsmanna á afskektum stöðum. Þó að það sje vitanlega meiningin með frv. sjútvn. að leggja grundvöll að lánsstofnun fyrir smábátaútveginn á nokkuð svipaðan hátt og gert hefir verið fyrir landbúnaðinn, þá má gera ráð fyrir, að þess verði nokkuð langt að bíða, að sú stofnun sje komin í fult horf. Þess vegna get jeg ekki sjeð, hvað er því til fyrirstöðu, að lands- og sjávarbændur eigi þess kost meðan verið er að fikra sig fram á sjálfstæðan hátt, að geta myndað rekstrarlánafjelagsskap í sameiningu. Það hagar hjer um bil alstaðar svo til, að það myndi verða beinn eða óbeinn stuðningur fyrir ræktun landsins, ef smábátaútvegurinn er styrktar með lánum, og sýndi jeg ljóslega fram á það í gær. Þá hefir hæstv.forsrh. borið fram tvær ástæður gegn þessu, að mjer skilst, og leiðrjettir hann, ef jeg fer ekki rjett með. önnur er sú, að að nokkru leyti væri sjeð fyrir lánsstofnun bátaútvegsmanna með þessu frv. eins og það var flutt upphaflega. Raunar hjelt hann því ekki fram, að þetta væri gert beinlínis, en sagði, að þeir, sem að einhverju leyti stunduðu landbúnað, gætu verið með í þessum fjelagsskap, þótt þeir jafnframt gerðu út báta. Ákvæði frv. um þetta er ekki ljóst orðað, en skýrt tekið fram í grg. frv., að þeir, sem jöfnum höndum reka landbúnað og sjávarútveg, geti raunar orðið aðnjótandi rekstrarlána samkv. frv., en aðeins til þess hluta atvinnurekstrarins, sem að landbúnaði lýtur. Og jeg býst við, að þar sem þessi hugsun liggur til grundvallar fyrir þessum ákvæðum frv., muni verða reistar skorður við því í reglugerðum, að fjeð yrði að nokkru notað í þarfir útvegsins. Mjer virðist því ekki hægt að byggja á, að þetta frv. eins og það er leiði til neinnar úrlausnar fyrir bátaútvegsmenn, þó þeir reki jafnframt landbúnað. Hin ástæða hæstv. ráðh. var sú, að ef gengið væri inn á þessa braut, sem landbn. leggur til, þá myndi - eins og hann komst að orði - Landbúnaðarbankinn verða opnaður fyrir öllum smábátaútveg landsmanna.

Utan kaupstaða

. Alveg rjett. En jeg held, að annaðhvort hafi hæstv.atvmrh. ekki lesið þær till, sem fyrir liggja, eins og lesa ber slíkar till., eða hann er blátt áfram að tala á móti betri vitund. Það er ekki um nema tvent að ræða. Jeg ætla með leyfi hæstv. forseta að lesa upp ofurlítinn kafla úr nál. landbn. um frv. um sveitabanka, sem hljóðar um þetta efni. Auk þess sem í þessum ummælum kemur fram, hvaða takmarkanir nefndin gerir ráð fyrir að setja við því, hverjir bátaútvegsmenn fái aðgang að þessum rekstrarlánafjelögum, kemur líka fram áhersla á því, hve nátengdir þessir atvinnuvegir eru, smábátaútvegurinn og landbúnaðurinn. Um þetta segir svo: „Smábátaútvegurinn er líka stundaður mest af þeim mönnum, er meira og minna stunda landbúnað jafnframt. Þeir hafa útveginn sjer til styrktar og stunda hann mikið eftir því, hvernig í ári lætur með gæftir og fiskigöngur. Þessum mönnum er því flestum engu auðveldara að afla sjer rekstrarlána en þeim bændum, er landbúnað stunda eingöngu. En þeir þurfa auðvitað fjármuna við til sinna starfa. Nú hefir smábátaútvegurinn oft og einatt verið landbúnaðinum til hins mesta gagns, og hann er því víða svo samfljettaður búnaðarstarfseminni, að þar verður ekki sundur greint. Margir bændur gætu því fengið sjer rekstrarlán og notað þau í þágu smábátaútvegsins. Fyrir þessa sök þykir nefndinni betur fara og miklu hreinna“ - Vil jeg sjerstaklega vekja athygli hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) á þessu. Hann talaði um óskýrar takmarkanir í þessu sambandi. - „að heimilað sje að lána fje í þessu skyni, en þess sje stranglega gætt, að ekki sje lánað nema 4 þús. kr. á hvern bát í mesta lagi, þó að margir sjeu bátseigendur“. Svo kemur ennþá eitt, sem dregur mikið úr, hve víðtæk þessi notkun á lánsfjenu getur orðið: „Lánveitist aðeins þeim, sem enga fiskverslun stunda, og eingöngu til þeirra báta, er hafnar leita úr hverjum róðri og hiklaust teljast því smábátar“. Jeg held nú, að skilgreining milli smærri og stærri báta sje orðin nokkurn veginn föst í meðvitund manna, nefnilega að kalla þá báta smábáta, sem eru 12 smál. og þar undir. Þetta er orðin nokkurnveginn föst venja bæði í hagskýrslum og í löggjöfinni. Það er því ekki nema tiltölulega lítið af bátaútveginum, sem mundi koma undir þetta, en þó engan veginn svo lítið, að það bæti ekki úr nokkurri þörf. Og það mundi ekki síður styðja að því að efla landbúnaðinn, eins og jeg hefi fært rök fyrir áður. Enda segir n. um áhættuna, sem af þessu gæti stafað: „Ef varfærni er gætt, eiga þessi lán að vera hættulaus eins og önnur rekstrarlán“. En þetta: „ef varfærni er gætt“, það gildir vitanlega um rekstrarlán yfir höfuð. Þetta mál, um úrlausn á lánsþörf bátaútvegsmanna, horfir því þannig við, að þó tillögur sjútvn. um aukningu Fiskiveiðasjóðsins verði samþ., þá fá þeir, sem erfiðasta eiga aðstöðuna, enga úrlausn samkvæmt þeim að svo stöddu, eins og jeg hefi áður lýst, en ef umræddar tillögur landbúnaðarnefndar verða samþ., þá er jafnframt bætt úr þarf þessara manna, og það á mjög hagkvæman hátt. Þá vænti jeg, að menn muni við nánari athugun málsins geta orðið sammála um það, að það sje ekki verið með þessu að brjóta neitt í bága við þá stefnu, sem hjer kemur fram í frv. um landbúnaðarbanka og jeg viðurkenni alveg rjettmæta, nefnilega að koma upp sjerstakri stofnun fyrir landbúnaðinn. Jeg sje ekki, að það komi nokkurn skapaðan hlut í bága við þá stefnu, þó að þeim mönnum utan kaupstaða, sem stunda bátaútveg, sje gefinn kostur á að afla sjer rekstrarlána í fjelagi við landbændur. Það má gera ráð fyrir - og telja þessu máli til stuðnings -, að slík rekstrarlánafjelög kæmust upp á fleiri stöðum en ella, ef smábátaútvegsmenn, hvort sem þeir stunda landbúnað meðfram eða sjávarútveg eingöngu, ættu kost á að mynda fjelagsskap með landbændum. Jeg býst við, að því fleiri sem væru í hverju hreppsfjelagi til að mynda slíkan fjelagsskap, mundi það ganga greiðar fyrir sig. Enda gæti sumstaðar staðið svo á, að þeir, sem stunda bátaútveg, væru tryggari fjárhagslega. Gæti þá einmitt oltið á þessu, hvort fjelagsskapur yrði stofnaður eða ekki á sumum stöðum. Þarna hnígur ein stoð undir það, að rjett sje að greiða úr lánaþörf lands- og sjávarbænda á einn og sama hátt, að minsta kosti þangað til komin er upp svo öflug stofnun fyrir þá, sem bátaútveg stunda, að hún gæti staðið jafnfætis við þá stofnun, sem nú á að setja upp fyrir landbúnaðinn. Mjer virtist hæstv.atvmrh. hneykslast á því, sem kemur fram í þessum till., að bátaútvegurinn í kaupstöðum skuli útilokaður. Og hann vildi kalla þetta mínar till. Svo er nú alls ekki, heldur till. landbúnaðarnefndar, þó að það sje hinsvegar rjett, að jeg hafi vakið athygli nefndarinnar á því, að nauðsynlegt væri og jafnframt hagkvæmt að gefa bátaútvegsmönnum kost á því að geta fengið rekstrarlán í fjelagi við landbændur. Hæstv. ráðh. vildi fullkomlega gefa í skyn, að jeg hefði hjer aðallega Akranes fyrir augum og sjóndeildarhringur minn næði þar skamt út fyrir. Jeg þarf ekki að verja þetta fyrirkomulag, af því að jeg eigi það, en hinsvegar er jeg sammála hv. landbn., að rjett sje að gera þennan mismun. Í kaupstöðunum hjer um bil öllum er annaðhvort banki eða bankaútibú, sem þessir bátaútvegsmenn geta snúið sjer til og fengið þar greitt úr sínum nauðsynjum. Það getur þess vegna ekki dulist neinum heilskygnum manni, hver aðstöðumunur er fyrir bátaútvegsmenn á þessum stöðum eða þá, sem afskektir eru og fjarri öllum lánsstofnunum. Þessi aðstöðumunur rjettlætir því fullkomlega þær takmarkanir, sem landbn. setur í þessu efni, og er því með öllu ástæðulaust að vera að tala hjer um nokkra hreppapólitík. Ennfremur var hæstv. ráðh. að tala um það, að jeg hefði sagt, að í till. sjútvn. væri engin úrlausn, og hin eina úrlausn, sem jeg kæmi auga á í þessu efni, væri sú, sem fælist í till. landbn. Þetta sagði jeg alls ekki, en hitt sagði jeg, að þetta væri ekki úrlausn nema á takmörkuðu svæði, en till. landbn. bættu þar um, því að þær leystu vandann á þeim stöðum, sem till. sjútvn. næðu ekki til. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að hv. 1. þm. S.-M. Hann lagðist á móti þeirri breytingu, sem landbn. lagði til að gera. 

Því er lýst yfir í nál.

. Já, að þeir hafi óbundnar hendur, en það þýðir hinsvegar ekki, að n. hafi klofnað, svo að það gefi tilefni til að tala um meiri og minni hl. Jeg hafði lagt þá meiningu í þau orð, sem jeg tilfærði úr nál. sjútvn., að nefndin benti til þess, þar sem hún talar um, að till. geti orðið styrkur fyrir bátaútveginn, að því leyti, sem till. hennar næðu skamt í þessu efni, þá bættu till. landbn. úr. Jeg hafði lagt þennan skilning í nál. sjútvn. af því, að nál. landbn., sem gerir ráð fyrir þessum stuðningi fyrir bátaútveginn, er útbýtt hjer í deildinni fullri viku áður en nál. sjútvn. var útbýtt. Enda get jeg ekki lesið úr þessum tilfærðu ummælum sjútvn. annað en það, að hún miði einmitt við þessar till. Jeg ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp þetta atriði. Það hljóðar svo: „Fiskiveiðasjóður verður að vísu eftir tillögum vorum miklu smáskornari en æskilegt hefði verið. Þó teljum vjer, að bátaútveginum einum geti orðið að honum mikill styrkur, ef vel er á haldið, einkum ef fyrirhugaðir sveitabankar störfuðu samtímis og styddu jafnhliða útveg bænda þeirra, er á ströndunum búa“. Það er ekki annað hægt að lesa út úr þessu en að gengið sje út frá, að jafnframt því, sem bændur eigi að fá rekstrarlán þarna, eigi bátaútvegsmenn að fá rekstrarlán beint til bátaútvegsins. Og þegar þess er gætt, að till. landbn. voru áður fram komnar, þá sje jeg ekki, að mögulegt sje að leggja aðra merkingu í þessi orð. Jeg hefi talað við fleiri menn úr sjútvn., og þeir sögðu, að þetta hefði verið sinn skilningur á þessu atriði. Og jeg vænti þess, að ef hv. 1. þm. S.-M. ætlar að halda því gagnstæða fram, þá komi raddir fram frá einhverjum öðrum sjútvn.manna, sem færi sönnur á, að minn skilningur á þessu atriði sje rjettur. Enda liggur það í hlutarins eðli, að þetta hlýtur að vera svona, því það kemur greinilega fram í nál., að tillögur n. ná harla skamt og koma ekki að notum fyrst um sinn nema fyrir menn á takmörkuðu svæði. Það er þess vegna nauðsynlegt að samþ. tillögur landbn., því með því móti fá bátaútvegsmenn alment nokkra úrlausn sinna mála. Vænti jeg þess, að hv. deildarmenn geti orðið sammála um það, að veita bátaútvegsmönnum aðgang að rekstrarlánum í fjelagi við landbændur, þangað til Fiskiveiðasjóðnum hefir vaxið svo fiskur um hrygg, að hann sje orðinn þess megnugur að fullnægja lánsþörf útvegsmanna.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi litlu við að bæta út af því, er hv.þm. Borgf. sagði. Bæði er það, að það, sem hann sagði nú, er að mestu leyti það sama og í gær, aðeins nánar útfært, og hinsvegar er hann nú miklu hóflegri í orðum sínum. Jeg sje því ekki ástæðu til þess að fara út í neinar deilur núna, en vil vona, að andi sá, er var ríkjandi í ræðu hv.þm., bendi til þess, að við getum skilið vandræðalaust í þessu máli, hver svo sem úrslit þess verða. Það, sem jeg nú vil sjerstaklega taka fram, er viðvíkjandi því, að hv.þm. Borgf. gaf það ótvírætt í skyn, að hann tortrygði þau ummæli mín, að jeg mundi á annan hátt beita mjer fyrir því, að gerðar yrðu ráðstafanir, smábátaútveginum til hjálpar, sem mundu verða honum ekki síður gagnlegar en þó starfssvið Landbúnaðarbankans væri látið ná út yfir hann (smábátaútveginn). Þessa tortrygni sína rökstuddi hann með því, að jeg hefði ekki borið fram tillögur í þessa átt nú, heldur aðeins frv. um Landbúnaðarbankann. Þetta er að vísu rjett. En ef hann ætlar að tortryggja mig um þetta, þá verður og tortrygni hans að ná til fyrirrennara minna í þessu sæti. Jeg hygg, að þar hafi setið ýmsir þeir, er hv.þm. vill ógjarnan tortryggja. En þeir hafa ekki heldur borið fram slíkar tillögur. En jeg get gjarnan endurtekið það, að jeg mun beita mjer fyrir því, að undirbúin verði fyrir næsta þing löggjöf, er leysi úr þessu vandamáli smábátaútvegsins, og það á þann hátt, að sem best gagn geti orðið að því. Vitanlega get jeg þrátt fyrir það engu um það ráðið, hvort hv.þm. heldur áfram að tortryggja mig; úr því verður framtíðin að skera, hvort ástæða hafi verið til þess. En jeg vil þó biðja hv.þm. að benda á eitthvað það, er jeg hafi lofað og ekki staðið við, að svo miklu leyti sem mjer var mögulegt. Jeg skal ekki fara frekar út í það, hvers vegna jeg legg sjerstaka áherslu á það, að bændur hafi þessa lánsstofnun algerlega út af fyrir sig. Það hefir áður verið tekið skýrt fram í grg. frv. Svo hefir það og komið skýrt fram í nál. landbn., og auk þess hefir hv.þm. Borgf. sjálfur sagt, að það væri nauðsynlegt fyrir bændur að hafa þessa stofnun einungis fyrir sig. Í þessu sambandi vil jeg minnast á eitt atriði, en það eru takmarkanir þær. er áttu að felast í till. landbn. um lán til smábátaútgerðarinnar. Jeg veit nú, þó jeg vissi það ekki í gær, hverjar þær eru. Þá var nefnilega ekki búið að útbýta neinni till. um þetta. Að vísu er rjett aðeins minst á þetta í nál. landbn., en þar var engin till. um þetta. Þetta mun þó ekki vera nefndinni að kenna, heldur stafar það af mistökum í prentsmiðjunni. Hv. þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf. mega því ekki undrast, þó jeg spyrði. hvar þessi takmörkunartill. væri. Henni var fyrst útbýtt núna meðan hv.þm. Borgf. var að tala. Þá vil jeg geta þess í sambandi við það, er hv.þm. Borgf. sagði, að jeg hefði tekið upp í frv. rekstrarlánahugmynd íhaldsmanna frá í fyrra, að það er langt frá því, að svo sje. Það getur vel verið, að hv.þm. sje þeirrar skoðunar. En jeg veit miklu betur um það en hann og get fullvissað hann um það, að jeg þarf ekki að leita til íhaldsins um hugmyndir, er jeg þarf og vil gera till. til eflingar og endurreisnar landbúnaðinum. Og það er mesti misskilningur hjá háttv.þm. Borgf., ef hann heldur, að íhaldið eigi hugmyndina um sveitabankana. Jeg get frætt hann á því, að hún er til orðin í Þýskalandi fyrir mörgum árum og hefir lengi verið „praktiseruð“ þar. Og það er langt síðan jeg kynti mjer hana fyrst. Það var löngu áður en flokksbræður hans báru fram frv. sitt í fyrra. Það væri freistandi að fara nokkrum orðum um það, er hv.þm. Borgf. sagði, að landbúnaðurinn bygðist á sjávarútveginum. Jeg vil þó ekki verða til þess að vekja deilur um þetta, en læt mjer nægja að mótmæla því algerlega, að landbúnaðurinn sje eða eigi að vera aftaníhnýtingur sjávarútvegsins. Þá voru það nokkur orð, sem jeg vildi segja viðvíkjandi orðum hv. 2. þm. Reykv. (HV). Hann sagði, að nauðsynlegt væri að breyta frv. svo, að það tæki líka til bænda í kaupstöðum. Jeg skal játa, að þetta væri mjög æskilegt. En eins og nú er eiga lögin eingöngu að ná til þeirra, er hafa búskap að aðalatvinnuvegi. Það skal og viðurkent, að rjettmætara væri, að þetta fje, sem bændum er ætlað, rynni að einhverju leyti til þeirra manna í kaupstöðunum, sem búskap stunda að einhverju leyti, heldur en til þeirra, er bátaútveg stunda eingöngu. Annars er í 22. gr. fjárlaganna heimild til þess að veita lán til jarðræktar og húsabóta. Hafa í minni ráðherratíð komið nokkrar slíkar umsóknir og allar fengið áheyrn. Og ef viðlagasjóður gengur yfir í Búnaðarbankann, þá er sjálfsagt að sjá um, að þessar lánveitingar falli ekki niður, heldur ættu þær miklu fremur að aukast.

Jón Sigurðsson Þegar hæstv. fors.- og atvmrh. svaraði mjer í gær, lýsti hann því, að hann liti svo á, að 2. gr. frv. næði til allra, er landbúnað stunda að einhverju leyti, svo að þeir gætu notið þeirra hlunninda, er felast í þessu frv., ef að lögum verður, og þá sjerstaklega að því leyti er rekstrarlánin snertir. Jeg verð nú að játa, að jeg hefði ekki þorað að leggja svona víðtækan skilning í greinina. En fyrst þessi er skoðun hæstv.forsrh., þá vil jeg skora á hann að halda fast við þessa skoðun sína í framtíðinni, því ef svo fer, að brtt.n. við þessa gr. verður feld, þá er jeg þó miklu ánægðari, ef þessi skilningur er lagður í greinina. Hinsvegar efast jeg um það, að hæstv.forsrh. hafi athugað það vel, hve víðtæk gr. verður með þessum skilningi, því undir landbúnaðarframleiðslu í víðtækasta skilningi hlýtur að falla fjöldi manna í kaupstöðum og utan við þá, er ekki hafa nema lítilfjörlega grasnyt. Að öllu þessu athuguðu er mjer það næstum því óskiljanlegt, að hæstv.forsrh. skuli gera að eins miklu kappsmáli að fella tillögu nefndarinnar og hann virtist gera í gær. Mjer fyrir mitt leyti finst nú, eftir skýringum hæstv.forsrh., orðið svo skamt á milli, að mögulegt mundi að brúa djúpið og finna millileið, er báðir mættu vel við una. Annars er það ekki ætlun mín að taka aftur till.n., heldur mun jeg fylgja henni fast fram. En ef svo fer, að hún verður feld, þá vil jeg endurtaka þá áskorun mína til hæstv. ráðh. um það að halda fast fram áður yfirlýstum skilningi.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil aðeins geta þess, að yfirlýsing sú, er jeg gaf í gær, var í beinu áframhaldi af dæmi því, er hv. 2. þm. Skagf. tók þá, eftir því sem jeg skildi það. Annars skal jeg ekki fara frekar út í þetta, en skal geta þess, að jeg er ávalt reiðubúinn til þess að tala um nýjar leiðir í þessu máli við hv.þm., ef líkur eru til, að þær megi leiða til betra samkomulags.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Hæstv. forsrh. spurði að því í gær, hvort það mætti skilja svo, að landbn. tæki aftur til 3. umr.brtt. sína viðvíkjandi nafni bankans. Nefndin hefir nú athugað þetta og orðið ásátt um það að taka þessa brtt. sína aftur, en felst hinsvegar á brtt.hv. 1. þm.N.-M. (HStef) um þetta atriði, þar sem nefndinni finst nafnið heppilegra samkv. hans till. Það kom til orða í gær, að hv. 1. þm.N.-M. tæki hinar till. sínar aftur til 3. umr., en þar sem atkvgr. var frestað, þá hefir nefndin fengið tækifæri til þess að athuga brtt. hans og óskar því ekki, að hann taki þær aftur til 3. umr. Hinsvegar getur nefndin á hvoruga till. hans fallist. 2. brtt.hv.þm. fellir niður heimild þá í 4. gr., að bankinn geti tekið lán erlendis gegn tryggingu í sjálfs sín eignum án þess að hafa til þess sjerstaka lagaheimild í hvert sinn. Nefndin lítur svo á, að ef þetta yrði samþ., þá væri með því þrengt um of að bankanum, og getur hún ekki sjeð, að nein ástæða sje til þess. Sje líka tekið tillit til þess rjettar, er Landsbankinn hefir í þessu atriði, hefði Búnaðarbankinn minni rjett, og verður ekki bent á neitt, er rjettlæti það. Samkv. 3. brtt. sama hv.þm. er ætlast til þess, að samþykki Alþingis þurfi til í hvert skifti sem lán er tekið samkv. 11. gr. En nú er í 11. gr. ábyrgðarheimild fyrir ríkisstjórnina, er ekki má fara fram úr ákveðinni upphæð, sem sje 3 milj. kr. Hefði nú þessi ábyrgðarheimild verið óákveðin, hefði verið öðru máli að gegna. En þar sem talað er um ákveðna upphæð og þingið hefir í eitt skifti fyrir öll kveðið á um það, hve há hún skuli vera, þá væri það harla undarlegt, ef leita þyrfti lagaheimildar til að nota heimild þá, er áður er samþ. Hæstv. forsrh. vjek nokkuð að till. nefndarinnar viðvíkjandi stofnfje veðdeildarinnar. Sama gerði og hv. 2. þm. Skagf. En ef hæstv.forsrh. og aðrir hv.þm. hafa skilið till. nefndarinnar svo, að hún væri mótfallin því, að veðdeildin fengi að stofnfje þessar 2 milj., þá er það hinn mesti misskilningur. Ástæðan til brtt. nefndarinnar var sú, að henni þótti ekki rjett að taka kirkjujarðasjóðinn og skella honum inn í veðdeildina, heldur vildi hún láta hann halda áfram að starfa sem sjerstakan sjóð. Nefndin hafði svo ekki aðra peninga til að benda á í stað kirkjujarðasjóðsins, því henni fanst ekki rjett að krefjast beinna framlaga úr ríkissjóði. Enn má benda á það, að með þessari breytingu verður að taka meira af skuldabrjefum viðlagasjóðs í veðdeildina en upphaflega var ætlast til, en þar sem kirkjujarðasjóður verður hvort sem er ávaxtaður í veðdeildinni, tel jeg, að þessi breyting sje meira í orði en á borði. Mjer virtist svo sem hæstv.forsrh. væri mjer sammála um það, að hvað snerti brjefasölu deildarinnar væri engin Hætta á ferðum í bráðina. En svo spurðist hann fyrir um það, hvort jeg vildi ábyrgjast, að svo yrði einnig í framtíðinni. Vitanlega vil jeg ekkert ábyrgjast um það. Jeg geri ekkert lítið úr þeirri hættu, er nefnd hefir verið og landbúnaðinum gæti stafað af breyttri kjördæmaskipun. En ef þeir menn komast til valda í þessu landi, er vilja níða niður landbúnaðinn og draga úr honum, þá fæ jeg ekki skilið, að við getum á neinn hátt hindrað aðgerðir þeirra með því að setja kirkjujarðasjóðinn í stofnfje veðdeildar bankans, því ef svo fer, sem jeg vona þó að ekki verði, að slíkir menn komist til valda, þá mundu þeir hafa nóg ráð til að breyta til, hversu rammbyggilega sem um þetta væri búið. Í þessu sambandi má benda á það, að ekki eru líkur til þess, að veðdeildin þurfi á meiri brjefasölu að halda en gert er ráð fyrir í till. nefndarinnar. Mjer fanst anda heldur kalt til þessa máls frá hv. 2. þm. Reykv. (HV). Hafði jeg hugsað mjer að svara honum nokkru, en hæstv.forsrh. hefir tekið af mjer ómakið að mestu leyti. Ræða hv.þm. gaf að ýmsu leyti tilefni til þess, að farið yrði út í gamla matninginn milli kaupstaða og sveita. Jeg mun þó sleppa því að þessu sinni, en get þó ekki annað en bent á, að það liggja fyrir staðreyndir, er taka af öll tvímæli um það, að þrátt fyrir stuðning þann, er ríkið hefir veitt sveitunum, er það þó víst, að fólksstraumurinn til kaupstaðanna úr sveitunum hefir aldrei verið meiri en nú. Og hvers vegna er það? Til þess liggja eflaust margar ástæður, en mestu mun þar valda sú ástæða, að fólkinu a. m. k. finst, að atvinnuskilyrðin sjeu betri í kaupstöðunum. Af hverju stafar það svo? Jú, það er af því, að fjármagn það, er þjóðin hefir yfir að ráða, hefir meira runnið til sjávarins en sveitanna. En vitanlega leitar hinn vinnandi lýður helst þangað, sem fjárvonin er mest. Hv. 2. þm. Reykv. þóttist vita til þess, að lán til bænda væru altaf látin sitja fyrir í veðdeild Landsbankans. Það má vel vera, að bankastjórar Landsbankans hafi gert sjer far um það, en jeg vil benda hv.þm. á, hve mikill aðstöðumunur er á því fyrir menn utan af landi og þá, sem t. d. búa hjer í Reykjavík, að notfæra sjer þetta. í þessu sambandi var hv.þm. að tala um sem æskilega leið í þessu efni að hafa sameiginlegan fasteignabanka fyrir sveitirnar og kaupstaðina, eins og gert er ráð fyrir í ríkisveðbankalögunum. Út í umr. um þetta ætla jeg alls ekki að fara nú, en þó má benda á aðstöðumuninn á milli þessara tveggja aðilja, því einmitt hans vegna er alment litið svo á af sveitamönnum, að sveitirnar þurfi að hafa sína sjerstöku lánsstofnun. Það, sem jeg hefi lagt til þessa máls hingað til, hefi jeg gert fyrir hönd nefndarinnar, og hefi jeg því talið mjer skylt að nefna einnig þær ástæður, sem helst mæla með 2. brtt.n. á þskj. 228. En eins og stendur í nál. hafa tveir nefndarmennirnir áskilið sjer óbundin atkvæði um þessa brtt., og er jeg annar þeirra. Vil jeg því að lokum geta um afstöðu mína til þessa atriðis. Eins og jeg hefi áður tekið fram, álít jeg að hæstv.forsrh. hafi gert fullmikið úr þeirri hættu, sem stafa myndi af því að samþykkja þessa brtt., þ. e. a. s. ef trygging væri fyrir því, að ekki yrði gengið lengra út á þessa braut en till. ætlast til. En það er einmitt það, sem jeg er ekki óhræddur um, að ef gengið er inn á þessa braut með ákvæðum í bankalögunum sjálfum, þá geti farið svo, að kröfurnar fari vaxandi í framtíðinni, og þá ekki að vita, hvar staðar nemur. Og þar sem bankastofnun þessi er einungis ætluð fyrir þá, er landbúnað stunda, finst mjer það „princip“brot, að þeir, er eigi stunda landbúnað, geti fengið lán í bankanum til bátaútvegs. Hefi jeg því ásamt öðrum meðnefndarmanni mínum áskilið mjer óbundið atkv. um till. þessa. Hinsvegar er langt frá því, að jeg sje á móti því, að bændur, sem smábátaútveg stunda jafnframt búskapnum, geti fengið lán úr Landbúnaðarbankanum til útvegs síns, en til þess að það megi verða, þarf enga breytingu á 2. gr. frv. En verði till. meiri hl. n.samþ., þá er ekkert því til fyrirstöðu, að útgerðarmenn, sem engan landbúnað stunda, geti stofnað lánsfjelög og fengið rekstrarfje í Landbúnaðarbankanum. Geta þannig orðið til heil lánsfjelög, þar sem enginn fjelagsmanna stundar landbúnað, en þá er komið of langt út af þeirri braut, sem frv. er ætlað að marka. Jeg get tekið undir það með hv. 1. þm. S.-M., að best væri að þessi umþráttaða brtt. kæmi ekki til atkv. nú, heldur verði atkvgr. um hana frestað til 3. umr., því að jeg fyrir mitt leyti gæti vel hugsað mjer miðlunarleið í þessu máli, og væri æskilegra, að samkomulag gæti fengist. Í ræðu sinni áðan dró hv.þm. Borgf. það mjög í efa, að skýring hæstv.forsrh. á 2. gr. frv. væri rjett, að bændur gætu samkv. henni fengið lán úr bankanum til smábátaútvegs, og virtist hann byggja þann efa sinn á grg. frv. Það er nú ekkert vafamál, að samkv. grg. hefir höfundur frv. lagt þennan sama skilning í greinina. En þegar yfirlýsing um annan skilning á greininni kemur fram á Alþingi án þess að honum sje mótmælt, hefir grg. ekkert lagalegt gildi. Það yrði undir hverju einstöku lánsfjelagi komið, hve miklu það vildi verja af rekstrarláni sínu til smábátaútvegsins. Það er alls ekki ætlun þeirra, sem mæla gegn þessari till.n., að útiloka það, að þeir bændur, sem landbúnað stunda jafnframt smábátaútvegi, geti varið rekstrarláni því, sem þeir kynnu að fá, að einhverju leyti til útgerðarinnar.

Jóhann Jósefsson Jeg vil láta ánægju mína í ljós yfir þeirri yfirlýsingu hæstv.atvmrh., að hann væri fús til þess að stuðla að því, að lánað yrði fje úr landbúnaðarbankanum til ræktunar í kaupstöðum, ef viðlagasjóðurinn gengi inn í bankann. Hæstv. ráðh. hefir því með þessari yfirlýsingu sýnt fullan skilning á þessu velferðarmáli kaupstaðanna. Það er vitanlegt, að eftir því sem kaupstaðirnir stækka, er meiri ástæða til fyrir löggjafarvaldið að vinna að því að gera lífsskilyrðin þar sem allra best. En við því verður ekki spornað, að fólkið flytjist þangað, sem það telur, að sjer muni líða best. Þá mintist hæstv. ráðh. á fjárveitingu þá, sem er í fjárlögunum og lána má til ræktunar í kaupstöðum. Eins og kunnugt er, er fjárveiting þessi af mjög skornum skamti, þar sem hún fer ekki fram úr 10 þús. kr. En eigi að síður hefir hún orðið töluverð lyftistöng til ræktunar meðal þurrabúðarmanna í kaupstöðum. En sökum þess, hve eftirspurnin eftir þessu fje hefir verið mikil síðustu árin, hefir stjórnin neyðst til þess að lækka lánin til hvers einstaklings úr 800 kr. niður í 500 kr. Þessi litla fjárveiting er með Öllu ófullnægjandi til þess að fullnægja þörfum og kröfum kaupstaðanna í þessum efnum í framtíðinni. Vil jeg því taka undir það með hv. 2. þm. Reykv. (HV), að það sje eðlilegast og sanngjarnast, að þeir kaupstaðarbúar, sem ræktun stunda, fái stuðning hjá þeirri sömu stofnun, sem ætlað er að styðja ræktun landsins yfirleitt. Hv. form. sjútvn. (SvÓ) fann sig knúðan til að gefa skýringu á orðalaginu á áliti sjútvn. um frv. um Fiskiveiðasjóð Íslands. Jeg skal ekki þreyta hv. deild á því að lesa upp kafla úr þessu umrædda áliti meiri hl. sjútvn. á þskj. 248, enda gerist þess ekki þörf, þar sem hv.þm. Borgf. gerði það áðan og benti jafnframt á, að eftir orðalagi þess væri ómögulegt að sjá annað en að fyrir meiri hl. hefði vakað, að sveitabönkunum væri beinlínis ætlað það hlutverk að styrkja bátaútveginn utan kaupstaða. En hv. form. sjútvn. skýrði það svo, að fyrir meiri hl. n. hefði vakað það eitt, að bændur þeir, sem við ströndina byggju, myndu njóta óbeins stuðnings til útvegsins gegnum lán, sem þeir fengju til ræktunar. Jeg get nú ekki annað en látið í ljós, að hugsun mín var ekki hin sama í þessu efni og form. telur að hafi vakað fyrir meiri hl. n. Þvert á móti leit jeg svo á, að sveitabankamir ættu að styrkja smábátaútveginn utan kaupstaða, ekki aðeins óbeinlínis gegnum önnur lán, heldur beinlínis með lánum, og með þeirri hugsun skrifaði jeg undir nál. á þskj. 248, Eftir skýringu sína á nál. meiri hl. sjútvn. um Fiskiveiðasjóðsfrv. komst hv. form. að þeirri niðurstöðu, að 2. brtt.hv. landbn. á þskj. 228 væri óþörf, af því að frvgr. talaði nógu skýru máli. En jeg fyrir mitt leyti verð algerlega að mótmæla því. Jeg tel frvgr. alls ekki kveða nógu skýrt á um þetta, og er í því efni alveg á sömu skoðun og hv.þm. Borgf. Aftur á móti er brtt. landbn. skýr og ákveðin í þessu efni, og tel jeg því sjálfsagt, að hún verði samþ. Jeg verð að segja það, að jeg fæ alls ekki skilið, hvers vegna hv. form. sjútvn. getur ekki aðhylst þá brtt., sem tekur af öll tvímæli, þar sem öll ræða hans virtist hníga að því, að sjávarbændur jafnt sem sveitabændur ættu að njóta stuðnings Landbúnaðarbankans. Eins og jeg tók fram áðan, sló hv. form. sjútvn. því föstu, að óþarft væri að samþ. 2. brtt. landbn., af því að 2. gr. frv. fæli í sjer þá hugsun, sem brtt. ætti að túlka. Og hv.frsm. landbúnaðarnefndar (BSt) lýsti yfir því, að það væri langt frá, að hann væri því mótfallinn, að smábátaútvegsmenn utan kaupstaða fengju lán í hinum fyrirhugaða Landbúnaðarbanka, enda þótt hann teldi það „princip“brot að taka lánveitingar til bátaútvegsins beinlínis inn undir starfssvið bankans. Þegar nú þessir tveir hv.þm. eru báðir á þeirri skoðun, að það í raun og veru sje það rjetta, að þeir bændur, sem við ströndina búa, eigi að fá stuðning Landbúnaðarbankans bæði til útvegs og ræktunar, virðist mjer ekki nema eðlilegt, að þeir fjellust báðir á till. landbn. En úr því nú að svo er, að þeir geta ekki felt sig við orðalag hennar, vildi jeg taka undir þau tilmæli háttv.frsm. landbúnaðarnefndar, að hún verði ekki látin koma undir atkv. nú, heldur geymd til 3. umr., svo n. gefist tækifæri til að taka hana til athugunar á ný, og geti þá jafnframt orðað hana betur, svo að báðir þessir hv.þm. geti við hana unað. Það var alveg rjett, sem hv.þm. Borgf. tók fram, að till. meiri hl. sjútvn. á þskj. 248 ná skamt til þess að styrkja smábátaútveginn. En það, sem fyrir meiri hl. vakti, þegar hann stilti kröfum sínum svona mjög í hóf í þessu efni, var það, að hann taldi, að landbn. hefði gert ráðstafanir til þess, að þeir smábátaútvegsmenn, sem við ströndina búa, gætu notið stuðnings Landbúnaðarbankans til útvegs síns jafnframt jarðræktinni.

0026Gunnar Sigurðsson: Mjer hefir komið það allkynlega fyrir sjónir, að undir þessum löngu umr. um þetta mál skuli ekki hafa verið minst einu orði á aðalgrundvöllinn, sem það byggist á, sem sje sölu verðbrjefanna. Afkoma bankans hlýtur að verða allmikið komin undir því, hvernig sú sala gengur. Jeg er í engum vafa um, að með tímanum tekst að selja þau erlendis, en til þess að gera það auðveldara, er miklu hentugra að hafa öll veðdeildarbrjefin í sama banka. Jeg teldi æskilegast, að landbúnaðarbankinn hefði alla veðdeildarstarfsemi, enda væri slíkt til hagræðis fyrir Landsbanka Íslands, þar sem störf hans eru ávalt að aukast. Ef það virtist nú ekki tiltækilegt að láta þennan nýja banka hafa alla veðdeildina, vildi jeg heldur, að Landsbankinn hefði hana alla áfram heldur en farið væri að skifta henni, því að með því teldi jeg sennilegt, að hann gæti komist í samband með sölu brjefanna t. d. við kauphöllina í Kaupmannahöfn, og jafnvel í sambönd við kauphöllina í New-York. Á þetta atriði vildi jeg leggja mikla áherslu, því að þar sem um jafnlítið þekta þjóð er að ræða eins og íslensku þjóðina, er miklu hægara að selja brjefin, ef þau eru frá einni stofnun. Út af þessu vildi jeg gera þá fyrirspurn til hæstv.atvmrh., hvort honum fyndist ekki tiltækilegt að taka alla veðdeildina og láta þennan nýja banka hafa hana, til þess að gera brjefin auðseldari. Þá vil jeg lítillega minnast á brtt.n. við 45. gr. frv. Jeg er henni mótfallinn, því að jeg lít svo á, að gr. þurfi engra breytinga við. Jeg fæ nefnil. ekki betur sjeð en að gengið sje fullkomlega tryggilega frá, þegar um er að ræða að lána gegn tryggingum í búfje. Þetta getur komið illa við þá, sem stunda eingöngu sauðfjárrækt. Það er nokkuð lítið að fá ekki út á nema helming veðsins með verðlagsskrárverði, einkum þegar þess er gætt, að verðlagsskrárverð er jafnan neðan við sannvirði. Og það verð jeg að segja, að ekki ætti að vera ótryggara að lána út á veð í búpeningi heldur en von í afla. Mjer er líka kunnugt um það, að erlendis, víða þar sem jeg þekki til, eiga bændur kost á að setja jörð sína að veði með áhöfninni, og svo þarf að vera.

Einar Jónsson Það var haft á orði af sumum mönnum, þegar þessu frv. var vísað til landbn., að það væri illa komið í höndum óbankafróðra manna. Og satt er það, að í landbn. er enginn bankafróður maður. En jeg verð að lýsa yfir því, að meðnefndarmenn mínir hafa unnið vel og samviskusamlega að þessu máli, og mjer þykir efamál, að það hefði verið betur gert, þó að í nefndinni hefðu setið bankafróðir menn. Mjer finst það vera aðalatriðið, hvort þingmenn vilja stofna þennan banka eða ekki. Hvort hugmyndin er risin upp af rekstrarlánafrv. í fyrra eða einhverju öðru, stendur mjer alveg á sama. Jeg minnist á þetta vegna þeirra orða, sem hæstv.forsrh. ljet falla áðan. Jeg er ekki svo hatursfullur í hjarta, að jeg geti ekki veitt viðtöku góðu málefni, hvaðan sem það kemur. Jeg get raunar sagt það, að jeg er ekkert þakklátur, þó að þetta frv. sje hjer fram komið. Jeg sje ekki, að kjör bænda batni mikið við það. Jeg hefi ekki mikla trú á, að landbúnaðurinn hagnist stórlega, þó að það verði samþ. Þó hefi jeg ekki sjeð ástæðu til að gerast meinsmaður frv., úr því að hv. meðnefndarmenn mínir vildu samþ. það. Þegar um það er að ræða, hvort veita skuli smábátaútveginum eitthvað af þessum lánum, get jeg ekki annað sjeð en það sje alveg rjettmætt. Held jeg, að hv.þm. Borgf. og hv.þm. Vestm. hafi þar á rjettara máli að standa en hv. 1. þm. S.-M. Þó get jeg fallist á það með hv.þm. Vestm., að rjett sje að fresta ákvörðun um það atriði til 3. umr. Jeg skal ekki tefja hv. deild með löngu máli. Jeg býst ekki við að hafa mikið til brunns að bera þessari stofnun til hagsbóta. Jeg stóð aðallega upp til að þakka meðnefndarmönnum mínum góða afgreiðslu málsins og þá vinnu, er þeir hafa lagt í hana. En það vil jeg endurtaka, að jeg hefi ósköp litla trú á því, að þetta mál verði landbúnaðinum til bjargar. Og mjer er satt að segja alveg sama, hvort frv. verður drepið eða samþ.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki verða til þess að lengja þessar umr. að mun, enda eru þær nú teknar að snúast meir um einstök orð en málefnið sjálft, sem er til umræðu. Ástæðan til þess, að jeg stend upp, er sú, að hv.þm. Borgf. og hv.þm. Vestm. eru farnir að hafa sjer það til gamans að snúa út úr orðum mínum. Er slík gamansemi að vísu græskulaus og ekki ótíð hjer á Alþingi, en óþörf sýnist mjer hún með öllu. Hv. þm. Borgf. sagðist skilja álit sjútvn. á þá leið, að nefndin ætlaðist til, að þar sem þryti máttur rekstrarlánadeildar Fiskiveiðasjóðs til útlána, skyldi Landbúnaðarbankinn taka við. En um það sagði jeg ekki eitt einasta orð, og um það stendur heldur ekkert í nál. sjútvn. Mjer virtist hv.þm. gera sig sekan um mjög einkennilegan lestur á einu orði í þeim kafla nál., sem hann las upp áðan, og það var orðið ef. Hv. þm. tæpti á því orði eins og hann vildi láta sem allra minst á því bera. í álitinu er einmitt talað um það, að ef Landbúnaðarbankinn verði stofnaður og ef hann láni fje til smábátaútvegsins, þá verði það til mikillar styrktar starfsemi Fiskiveiðasjóðsins. Nefndin fullyrðir ekkert um það, hvort þetta muni verða, enda vissi hún ekki um það. Þessi lestur hv.þm. skiftir raunar ekki miklu máli, en dálítið finst mjer hann minna á lestur ákveðinnar persónu á ritningunni fyr á dögum. Hv. þm. sagði, að jeg hefði fyrir hönd nefndarinnar lagt ákveðinn skilning í nál. Þetta er ekki rjett. Jeg sagði ekkert um skilning hv. meðnefndarmanna minna á því. Það eitt sagði jeg, að jeg hefði sjálfur skrifað undir álitið með þeim skilningi, sem jeg gerði grein fyrir í fyrri ræðu minni. Jeg lýsti yfir mínum skilningi, en ekki annara, og það er fullkominn óþarfi hjá hv.þm. að snúa út úr því, sem jeg þá ljet um mælt. Jeg sagði heldur ekki, að umrædd grein í frv. um Landbúnaðarbankann væri nægilega skýrt orðuð. Jeg gat þess aðeins, hvernig jeg skil hana. Og jeg hefi ekkert á móti því, að hún sje orðuð greinilegar. Hv. þm. Vestm. spurði mig, hvort jeg ætlaði ekki að greiða atkv. með brtt.n. Jeg svaraði þeirri spurningu í fyrri ræðu minni og tel þarfleysu að endurtaka það svar. Mjer finst þetta mál alt of gott til þess, að umr. um það sjeu látnar snúast upp í hártoganir einstakra ummæla.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vil leyfa mjer að þakka hæstv.forsrh. fyrir góðar undirtektir undir málaleitun mína og hv.þm. Ísaf. viðvíkjandi því, að menn, sem búa í kauptúnum og hafa ekki landbúnað að aðalatvinnuvegi, geti einnig átt aðgang að þessum lánum eða öðrum svipuðum. Vona jeg, að hægt verði nú á þinginu að koma þessu í kring, annaðhvort með breytingu í hv.Ed. á sjálfu frv. um Landbúnaðarbanka eða öðrum sjerstökum ákvörðunum. Hæstv. ráðh. tók einnig vel í það að gera ráðstafanir til þess að ljetta undir með bátaútveginum. Úr því að hann gerði það, sje jeg heldur ekki ástæðu til að greiða atkv. með brtt.n. Jeg tel það betri lausn á málinu, að hver atvinnuvegur hafi lánsstofnun út af fyrir sig. Hv. frsm. bar það á mig, að jeg vildi halda uppi ríg milli sveita og kaupstaða. Þetta er ekki rjett. En því verður ekki með sanngirni neitað, að nú á síðustu þingum gengur öll löggjöfin svo að segja út á það að bæta kjör sveitanna. Mjer hefir virtst, að bæði Framsóknar- og Íhaldsflokkurinn ljeti sjer minna umhugað um sjávarþorpin og þeirra hag.

Hefir hv.þm. gleymt Ísafirði?

. Það er rjett, að þingið varð vel við óskum Ísfirðinga, en það kostaði heldur engin fjárútlát úr ríkissjóði. En jeg vil vænta þess, að það taki nú vel í þau mál, sem borin eru fram kauptúnunum til hagsbóta, og vil jeg þá sjerstaklega tilnefna frv. um verkamannabústaði.

Pjetur Ottesen Jeg get ekki betur sjeð en að í þessum umr. sje þegar fengin full viðurkenning á rjettmæti brtt.hv. landbn. og að hv.þdm. telji yfirleitt sanngjarnt að veita bændum til sjávar og sveita í fjelagi aðgang að sömu lánsstofnun. Hæstv. forsrh. andmælti alls ekki rjettmæti sjálfrar till. Ræða hans snerist öll um aukaatriði. Jeg gat ekki skilið hæstv. ráðh. öðruvísi en svo, að hann hefði í hyggju að koma á fót sjerstakri lánsstofnun fyrir bátaútveginn. Tek jeg því að vísu þakksamlega að eiga von á einhverjum till. í þá átt frá honum. En hæstv. ráðh. verður að virða mjer það til vorkunar, þó að jeg sje dálítið tortrygginn um framkvæmdir af hans hendi í þessu efni, eftir allri framkomu hans að dæma í garð útvegsmanna, og algerðu áhugaleysi hans um þeirra mál og skilningsleysi á þörfum þeirra. En jafnvel þótt gefið sje nú fyrirheit um, að fram komi einhverjar tillögur um lánsstofnun fyrir bátaútveginn þegar á næsta þingi, þá er eigi að síður full ástæða til að gera eitthvað til að bæta úr brýnustu nauðsyninni nú. Þörfin á þessu sviði er svo brýn og aðkallandi, og það er heldur ekki óhugsandi, að nokkur dráttur geti orðið á framkvæmdum, þrátt fyrir góð orð hæstv.forsrh. Þá sagði hæstv.forsrh., að aðstaða sín í gær hefði að nokkru leyti markast af því, að hann hefði engar takmarkanir fundið í till. nefndarinnar. Það er að því leyti rjett, að ein setning um þetta atriði í till. hafði fallið úr í prentun. En það kom skýrt fram í ræðu frsm. og líka kemur það skýrt fram í nál., hvað fyrir n. vakir. Svo þetta þurfti ekki að valda neinum misskilningi hjá hæstv. ráðh. Það var alveg ástæðulaust fyrir hæstv.forsrh. að taka sjer það til, þó að jeg talaði um, að hugmyndin, sem fram kemur í frv. um sveitabanka, væri tekin upp úr rekstrarlánafrumvarpi því, sem flutt var af mönnum úr íhaldsfl. á þinginu í fyrra. Mjer fanst hæstv. ráðh. kveinka sjer við það, að jeg mintist á þetta. Þó hæstv. ráðh. vilji nú reyna að komast framhjá því að kannast við þetta, þá vill svo vel til, að í sjálfri grg. frv. um sveitabanka er fullkomin viðurkenning á þessu. Þar er skírskotað til frv. um atvinnurekstrarlán. Það dylst heldur engum, sem ber saman bæði frv., að þetta er svona. Því það er ekki einasta, að hugmyndin sje tekin, heldur eru tekin upp í þetta frv. sum ákvæði hins frv. alveg óbreytt að efni og orðalagi. Jeg skal ekki rengja hæstv. ráðh. um það, að hann hafi heyrt eitthvað um svipað fyrirkomulag í öðrum löndum. En þó svo sje, þá er það jafnframt ómótmælanlegt, að með frv. um atvinnurekstrarlán, sem borið var fram í fyrra af íhaldsmönnum, var í fyrsta sinn reynt að setja lög um þetta efni. Jeg sje á hæstv. forseta, að honum þykir þessi athugasemd mín orðin nokkuð löng, og jeg skal því brátt ljúka máli mínu. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðh., að jeg hafi sagt að landbúnaðurinn væri taglhnýtingur sjávarútvegsins. Þetta eru hans eigin orð. Jeg sagði aðeins, að ræktunin kringum kauptúnin bygðist eins og nú stæði að miklu leyti á sjávarútveginum, og ætla jeg, að það sje ekki ofmælt. Og öllum er það kunnugt, að sjávarútvegurinn leggur til mikið verðmæti í þjóðarbúið, og það er jafnkunnugt og fullkomlega rjettmætt að kannast við það, að sá opinberi stuðningur, sem veittur er nú til þess að rækta landið, er að allmiklu leyti þaðan runninn. Hv. frsm. vill fresta atkvgr. um brtt. til 3. umr. Jeg álít, að það geti verið mjög óheppilegt, ef ekki fæst úr því skorið nú, hvort deildin felst á till.n. eða ekki. Það má ganga út frá því, að frv. um Fiskiveiðasjóð Íslands komi til 2. umr. áður en þetta frv. kemur til 3. umr. Væri því mjög æskilegt að fá úr því skorið áður, hver verða afdrif þessara tillagna, og það því fremur sem tillögur sjútvn. um aukning Fiskiveiðasjóðsins eru sýnilega bygðar á því að nokkru leyti, að smábátaútvegsmenn fái aðgang að rekstrarlánum í fjelagi við landbændur.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer virðist nú draga mjög til sátta í þessu máli, og er það vel farið. Og hvort sem atkvgr. fer fram nú eða ekki, geri jeg ráð fyrir, að tækifæri gefist til að ráðgast við hv. landbn. um frekara samkomulag. Hv. þm. Borgf. þykir það óhæfilegur dráttur, ef lánsstofnun fyrir bátaútveginn kæmi ekki fyr en á næsta þingi og vill bæta úr því með því að opna útveginum aðgang að Landbúnaðarbankanum. En jeg get ekki fallist á að rugla saman reitum á þann hátt.

Hæstv. ráðh. hefir lýst yfir því, að sjávarbændur eigi að vera með

. Þetta er rangt hjá hv.þm. Jeg hefi enga beina yfirlýsingu gefið um það. Jeg vil, að bændurnir hafi sinn banka alveg út af fyrir sig, af því að lán til landbúnaðar eru annars eðlis en lán til annars atvinnurekstrar. Það lá í orðum hv.þm. áðan, að ræktun í landinu væri yfirleitt framkvæmd fyrir aflafeng úr sjónum.

Ræktunin við kauptúnin, sagði jeg

. Já, hann segir það núna, þessi hv.þm., en jeg held að hann sjái best þann hluta landbúnaðarins, sem er við sjóinn, í kringum kauptúnin. Hv. 2. þm. Rang. er því meðmæltur, að öll fasteignalánastarfsemi sje undir einni stjórn. Þetta atriði má vel koma til athugunar. Um það verður að ráðgast við stjórn Landsbankans, og hann heyrir ekki undir mína stjórnardeild. Jeg álít, að það gæti fullkomlega komið til athugunar að fela Landbúnaðarbankanum frekari fasteignalánastarfsemi.

Jón Auðunn Jónsson Jeg er satt að segja hræddur um, að rekstrarlánastarfsemin í sveitunum bíði tjón við það, ef lánin til landbúnaðar og bátaútvegs eiga að vera algerlega aðgreind. Í þessu landbúnaðarplássi þar vestra, t. d. við Ísafjarðardjúp, sem þó sannarlega stendur ekki að baki landbúnaðarplássum annarsstaðar, er meginþorri hreppa þannig settur, að bændur stunda jöfnum höndum landbúnað og smábátaútgerð og þurfa því lán til beggja þessara atvinnuvega jafnt. Bændur eru þannig tvískiftir í atvinnurekstri sínum, og þá er það vitanlegt, að erfitt verður að halda aðgreindum lánum þeim, sem þessir menn taka, svo að ekki fari einn skildingur af því, sem til landbúnaðarstarfseminnar er tekið, til útvegsins. Þar sem hjer er um að ræða smábáta og litla mótorbáta, er áhættan sjerlega lítil. Hinsvegar er öllum vitanlegt, að mjög mikið af þeim miklu landbúnaðarframkvæmdum, sem orðið hafa í Norður-Ísafjarðarsýslu og við Ísafjarðardjúp sjerstaklega, er þannig til komið, að mennirnir hafa í mörgum tilfellum aflað sjer þeirra peninga á sjávarútvegi og lagt þá í landbúnaðinn, og það tel jeg ekki nema sjálfsagt, að þeir menn, sem þannig starfa, geti fengið rekstrarlán til sjávarútvegs jafnt og landbúnaðar, því að þar styður hvor annan, landbúnaðurinn og sjávarútvegurinn.

*) Með svofeldri greinargerð: Með skírskotun til andsvara hæstv.forsrh. í þessu máli, að hann viðurkenni þörf þessara manna, bátaútvegsmanna, til sjerstakrar lánsstofnunar og vilji vinna að því að leysa úr þeirri þörf á hagfeldan hátt, segi jeg nei.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Fjhn. hefir ekki getað orðið á eitt sátt um afgreiðslu þessa máls. Þó er ekki svo að skilja, að mikið beri á milli í grundvallarskoðunum. N. er öll sammála um það, að ýta þurfi undir þessar framkvæmdir og styrkja þær. En meiri hl. n. telur málið svo lítið undirbúið og útgjöld eftir frv. svo óákveðin, að hann sjer ekki annað fært, en að vísa því til ríkisstjórnarinnar til frekari undirbúnings og athugunar, og gerir það því að till. sinni. Eftir frv. á stjórnin að leggja til kunnáttumenn til að mæla og rannsaka fallvötn og undirbúa rafvirkjun, Þessar kröfur geta áreiðanlega orðið svo víðtækar, að jafnvel öll hjeruð mundu svo að segja strax biðja um þetta, ef frv. verður samþ. Ennfremur gætu einstakir menn, er fallvötn eiga, krafist hins sama, ef þeir mynda um þau fjelagsskap. Þetta er nú aðeins upphaf málsins, en síðar kemur svo krafa um fjárstyrk til undirbúnings og framkvæmda verksins. Getur það, eins og bent er á í nál. meiri hl., orðið allmikil upphæð fyrir alt landið. Þannig mundi virkjun, sem rannsökuð hefir verið fyrir Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, eiga að fá styrk úr ríkissjóði alt að 1 milj. króna. Auk þess yrði ríkissjóður að hlaupa undir bagga og ábyrgjast lán þau, sem hjeruðin þyrftu að taka til þess að byggja orkuverin, því að óhugsandi er, að þau geti af eigin rammleik lagt fram eða útvegað hjálparlaust fje til þeirra. Ef því ætti á þennan hátt að styrkja öll hjeruð landsins, er greinilegt, að ríkissjóður gæti ekki risið undir þeim útgjöldum, sem af því mundi leiða. En þótt meiri hl. sjái þetta, játar hann einnig, að slíka styrki geti verið rjett að veita, en til þess að slíkt geti orðið, þarf traustari grundvöll og meiri undirbúning en enn er fyrir hendi í þessu máli. Leggur meiri hl. því til, að sú leið verði farin, að fá stjórninni mál þetta til frekari undirbúnings, að öðrum kosti er hætt við að ríkissjóður og Alþingi verði í stöðugri klípu að ráða fram úr því, hvort eða hvernig sinna beri þeim umsóknum, er til þess berast. Hver þm. myndi þá koma með umsókn frá sínu kjördæmi og heimta styrk, alveg á sama hátt og nú rignir yfir þingið frv. um hafnargerðir og hafnarbætur víðsvegar á landinu, sem auðvitað eru nauðsynlegar, en ríkissjóður getur ekki staðið straum af í einu. Jeg vil í þessu sambandi víkja að orðum rafmagnsstjórans í Reykjavík, hr. Steingríms Jónssonar, er hann ljet falla á fundi nefndarinnar, þegar mál þetta var rætt. Hann bjóst við því, að kostnaðurinn við virkjun fyrir alt landið til almennings þarfa, án þess þó að gert væri ráð fyrir rafmagni til hita, mundi verða um 75 milj. kr. Síðar hefi jeg átt tal við hann um þetta, og kvað hann þá að gera mætti ráð fyrir, að kostnaður yrði ef til vill ekki nema 71 milj. 500 þús. kr. - Nú er þetta auðvitað ágiskun, og er enginn vali á því, að þessar tölur eru of lágar, einkum þegar þess er gætt, að hjer er ekki reiknuð þörf almennings á rafmagni til hita, en sú krafa mundi þegar koma fram, að fá rafmagn til hitunar, bæði í sveitum og kaupstöðum. Nauðsyn þess er mjög mikil til sveita, enda hefði það ekki lítið að segja, ef hægt væri að hita bæi í sveitum upp með rafmagni og gera híbýlin þannig vistlegri en þau hafa verið. Það hefir lengst af verið svo til sveita, að menn hala orðið að „klæða af sjer kuldann“, því að oft hefir ekki verið nema ein eldstó á bænum. Verður ekki reiknað, hve mikið böl þetta hefir af sjer leitt, og hver áhrif það hefir haft á heilsufar þjóðarinnar. Nú, þegar efnafólkið í bæjum og sveitum getur veitt sjer öll þægindi nútímans, rafmagn til ljósa og hitunar eða þá miðstöðvarhitun, verður sú krafa sterkari og sterkari hjá öllum almenningi, að hann fái einnig hlutdeild í þessum miklu þægindum. Jeg sje, að hv. minni hl. líkir máli þessu við framkvæmdir á vegalögunum. Hann segir svo í áliti sínu, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar vegalögin voru fyrst sett, var engin vitneskja fyrir hendi um það, hve mikið mundi kosta að koma akvegi heim á hvern bæ. Samt voru vegalögin sett, og síðan hefir verið unnið að vegagerðinni nálægt 40 ár.“ - Þótt þetta í fljótu bragði kunni að virðast sambærilegt, þá er það þó eigi svo, við nánari athugun. Það er hægt að hætta við vegarspotta, án þess að af því leiði verulegt tjón, en hinsvegar er ómögulegt að hætta við slíkt fyrirtæki sem þetta, er hjer um ræðir, í miðjum klíðum. Þegar byrjað hefir verið á orkuverinu og t. d. búið að kaupa allar vjelar, verður að halda áfram, þar til að stöðin er fullreist, og síðan verður að leiða rafmagnið heim til kaupandanna, því annars standa ef til vill miljónafyrirtæki arðlaus, en velta upp á sig þungum rentubyrðum. En um slíkar fjárhæðir er ekki að ræða í einstökum vegalagningum, og vegirnir koma líka að notum, svo langt sem þeir ná. Þetta tvent er því ekki sambærilegt. Við getum tekið dæmi eins og Kjósarveginn. Árlega bætist við þann veg, og kemur hver vegarspotti að tilætluðum notum. En ef lítið fje er í ríkissjóði eitt árið, er hægt að lækka fjárhæðina til vegagerðar, og er þá ef til vill ekki lagður neina 5 km. langur spotti eitt árið, í stað þess, að áður hafa það verið 10 km. árlega. Á þennan hátt er ekki hægt að reisa orkuverin. Þar má ekki fresta framkvæmdum árum saman, eftir að á þeim hefir verið byrjað. Ennfremur gerir hv. 3. landsk. ráð fyrir því í frv. sínu, að heimilin eigi kost á því, að fá lán á sama hátt og með sömu kjörum og nú eru veitt þeim, er koma upp orkustöðvum á einstökum býlum. Svo að haldið sje við það dæmi, sem tekið hefir verið um í raforku handa Mýra- og Borgarfjarðarsýslum, þá ætti hvert býli að eiga í kost á láni, vegna þeirra framkvæmda, í sem gerð er á heimilunum. Nú hefi jeg spurt forstjóra Ræktunarsjóðs, hvernig þau lán væru veitt, er sjóðurinn veitti einstaklingum til heimilisvirkjunar. Hann sagði, að sjóðurinn lánaði alt að helmingi alls kostnaðar, en þó væri ekki venja að lána út á áhöld innanhúss. Myndu slík lán handa áðurnefndum hjeruðum nema mörgum hundruðum þúsunda, og þyrfti þá til slíks að hafa handbært fje í Ræktunarsjóði, og þegar alt landið, eða stór hluti þess, hefir fengið rafmagn, er ekki vafi á því, að auka þyrfti að miklum mun lánsfje Ræktunarsjóðs. Við þessu er ekkert að segja, ef sjóðurinn getur samt sem áður fullnægt þeim kröfum, sem aðallega eru gerðar til hans, en ef þetta yrði til þess, að draga úr hinu eiginlega starfi sjóðsins, teldi jeg ver farið. Jeg er sammála hv. minni hl. fjhn. um það, að rjettara sje að hafa fáar en stórar orkustöðvar heldur en margar miðlungsstórar, og sjerstaklega er það varhugavert, ef hver hreppur færi að byggja sjer stöð, því að á þann veg yrði rekstrarkostnaður allur meiri. Hinsvegar er líklegt, að heimilisstöðvar einstakra manna geti borið sig, og verður því að leggja áherslu á að styrkja minstu og stærstu stöðvarnar. En það er alveg órannsakað, hvernig máli þessu verður best komið í framkvæmd. Nú er mikið rætt um virkjun Sogsins, og er áætlun fullgerð, svo að ekki stendur á henni. Hitt hefir enn ekki verið athugað, að hve miklu leyti Sogið gæti veitt rafmagn til hjeraðanna hjer sunnanlands. Finst mjer lástæða til þess, að ríkisstjórnin láti taka til athugunar, hvort rafmagn frá Soginu ekki fullnægi þörfum hjeraðanna á Suðurlandsundirlendinu að miklu leyti, svo og Borgarfjarðar- og Mýrasýslu, og ef til vill Hnappadalssýslu, og athugaði þetta auðvitað með hliðsjón af því, hvað það kostar að hyggja stöðvar fyrir hin einstöku hjeruð. Ef hjeruðin og einstakir menn eru alveg látin ráða undirbúningi og framkvæmdum í þessu máli, getur farið svo, að þar verði hver höndin uppi á móti annari, eins og t. d. er um skólamál Sunnlendinga. Hvert hjerað mundi koma upp sinni stöð, og hver þm. kæmi með umsóknir um styrki til síns kjördæmis. Málinu væri þá komið í þann glundroða, sem ekki er víst að þingið gæti ráðið við, ef þeim tökum væri slept, sem meiri hl. álítur að Alþingi ætti að hafa í þessu máli. Skoðun dómbærra manna á máli þessu er sú, að ríkið eigi að hafa hjer forgöngu á að athuga og undirbúa málið svo sem frekast er unt, enda sje það alls ekki nógu undirbúið nú til þess að hægt sje að setja um það lög, svo sem hjer er farið fram á. Jeg hefi áður vikið að því örfáum orðum, hvaða aðalástæðu meiri hl. hefir fyrir því, að hann vill ekki samþ. frv. En þótt meiri hl. vilji ekki samþ. frv., er honum það engu að síður ljóst, að hjer er um mikilsvert mál að ræða, sem nauðsyn er á að halda vakandi. Stjórnin á að fela kunnáttumönnum að rannsaka það, á hvern hátt málinu væri ódýrast og best fyrir komið, hvernig ætti að virkja, og hvaða kostnað mundi af slíkri virkjun leiða fyrir hjeruðin, einstaklingana og ríkið. Þá ætti einnig að rannsaka, hvernig raforkuveitum til almenningsþarfa væri hagað erlendis. Í Suður-Svíþjóð og jafnvel sumstaðar í Danmörku, hafa verið taldir erfiðleikar á því, að koma rafmagni heim á öll býlin, sökum strjálbygðar. Hvað mun þá verða hjer á landi? Því hefir verið haldið fram, að reikna mætti 1½ km. að meðaltali á milli bæja. Sumir nefndarmenn meiri hl. álíta, að sú vegalengd sje áætluð alt of stutt, því að víða hagar svo til, sjerstaklega á útkjálkum landsins, að meðaltalsfjarlægð verður miklu lengri. En víða er líka þjettbýlt, svo að þetta getur jafnast upp. Það er till. meiri hl., að málinu verði vísað til stjórnarinnar, en til þess að halda því vakandi, verði á fjárlögum veitt fje til þess að vinna að frekari undirbúningi. Við höfum getið þess sjerstaklega í nál., að við óskuðum, að stjórnin hefði rafmagnsstjórann í Reykjavík, Steingrím Jónsson, með í ráðum, því að við teljum hann meðal þeirra, er mestan kunnugleika hafa á þessum málum. Læt jeg þá lokið máli mínu og mun bíða átekta, þar til frsm.hv. minni hl. hefir gert grein fyrir sínum tillögum.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Eins og nál. um þetta mál ber með sjer, þá hefir mentmn. ekki getað orðið samferða um afgreiðslu þess. Jeg og hv.þm. Ak. (EF) leggjum til, að frv. verði samþ. með nokkrum breytingum. En hv. 3. landsk. (JÞ) vill fella frv. - Skal jeg nú nokkuð víkja að ástæðum meiri hl. fyrir sínu áliti. Við álítum fyllilega rjettmætt að setja lög um þetta víðtæka og áhrifaríka mál. Nágrannaríkin hafa líka öll sett löggjöf um þetta efni. Meiri hl. mentamn. er ekki kunnugt um það, að bein löggjöf sje til hjer um kvikmyndahús, því lögin frá 3. jan. 1890 um lögreglusamþyktir, gera alls ekki ráð fyrir kvikmyndasýningum, enda þær þá óþektar. Þar er því ekkert ákvæði um þær, heldur að eins um almennar skemtanir. Ef því þetta getur talist löggjöf um kvikmyndasýningar, þá er sú löggjöf ærið óglögg. Að vísu hafa ákvæði laganna frá 1890 verið teygð yfir þessa starfrækslu í sumum kaupstöðum, og lögreglustjóra heimilað eftirlit með kvikmyndasýningum. En það stendur eigi að síður óhrakið, að um þetta eru engin almenn lög, heldur aðeins samþyktir fyrir vissa bæi. Það, sem rekur mest eftir því, að lög sjeu sett um kvikmyndahús, er myndskoðunarskyldan, sem á að vera ríkinu trygging fyrir því, að aðeins sjeu sýndar góðar eða sæmilegar myndir. Í greinargerð með frv. um kvikmyndir, sem lagt var fyrir Fólksþingið danska í fyrra, er komist svo að orði, með leyfi hæstv. fors.: „Höfuðtilgangurinn með löggjöf um kvikmyndasýningar er: að ná því marki, að einungis sjeu sýndar kvikmyndir, sem hafi göfgandi og fræðandi áhrif á sýningargesti, sjerstaklega á unglingana, sem er mikill meirihluti sýningargesta“. Þetta er það, sem danska nefndin telur höfuðskilyrði fyrir lagasetningu um kvikmyndir og jeg vil fyllilega taka undir það. Það er tvímælalaust takmarkið hjer eins og þar, og undir því, hvernig tekst að ná þessum tilgangi, er það komið, hvort kvikmyndasýningar verða þjóðinni til blessunar eða bölvunar, vegna áhrifa þeirra á æskulýðinn. En hvað hefir þá verið gert hjer til að tryggja þetta? Ekkert. Að vísu heimila lögreglusamþ. lögreglustjóra að hafa eftirlit með sýningum, en jeg hygg, að því hafi aldrei verið beitt. Sumir halda nú máske, að hjer sjeu ávalt sýndar góðar myndir, og það má vera að svo sje yfirleitt. En þó mun bera út af því. Jeg veit, að um það eru skiftar skoðanir og áhrifin talin misjöfn á æskuna. Einn af merkustu kennurum þessa lands, Helgi Hjörvar, hefir gefið út bók, er hann nefnir „Vandræðabörn“. Í einum stað í henni er þessu nokkuð lýst, og vil jeg með leyfi hæstv. fors. lesa upp úr bókinni lítinn kafla um þetta efni. Þar segir svo: „Jeg gat um það í upphafi, að hjer í Reykjavík var um tíma um og eftir 1920 mikil spillingaröld meðal barna og unglinga, svo að til stórvandræða horfði. Hvað eftir annað gusu upp þjófnaðir og innbrot, sem heil fjelög stráka stóðu að. Flestir eða allir voru þeir innan við fermingu, sumir ekki eldri en 8–9 ára. Margir þessara drengja komust yfir ærnar fjárhæðir. En hvers vegna stálu þeir, og til hvers var fjenu varið? Ekki bar svo mjög á því, að þessir drengir væru frá svo tiltakanlega vondum heimilum. En enginn var heldur frá góðu heimili, sem kalla mætti, af þeim, sem ungir voru. Margir helstu forsprakkarnir hjeldu því eindregið fram, að þeir hefðu fyrst byrjað þjófnað og innbrot af því að horfa á glæpamannamyndir á „bíó“, þar á meðal sá allra versti. Þeir hefðu lært þar á myndunum ýmsar aðferðir við innbrot og þjófnað, þótt gaman að eltingaleik lögreglunnar og þjófanna og dottið margt í hug út af því, sem þeir sáu. Það er álit lögreglunnar hjer, að strákarnir hafi gert of mikið úr þessum áhrifum, sumpart af klókindum, og er það líklegt, enda kemur hjer fleira til. En þó hafa 8–9 ára strákar hjer í bænum stofnað með sjer þjófafjelag og skírt í höfuðið á bófafjelagi, sem þá var sýnt hjer á kvikmyndum, og þarf raunar engra vitna við um áhrif og bölvun slíkra mynda.“ Þarna segir þá reynslan, að vesalings börn hafi leiðst til glæpa af því, að horfa á slæmar myndir. Og þetta út af fyrir sig finst mjer fullgild ástæða til þess, að ríkið taki í sínar hendur alla myndskoðun. Þeirri myndskoðun má að vísu haga á fleiri en einn veg, og tel jeg víst, að ríkistjórnin láti framkvæma hana á svo tryggan og heppilegan hátt, sem unt er. Þá er annað atriði í þessu máli, hvort leyfi til kvikmynda skuli veitt af ríkisstjórninni eða öðrum. Jeg held, að það sje heppilegt, að ríkisstjórnin hafi þetta í sínum höndum, að minsta kosti af þeirri ástæðu, að með því er það trygt, að Þjóðleikhúsið fái á sínum tíma leyfi til kvikmyndasýninga. Má gera ráð fyrir því, að það verði fulldýrt í rekstri og veiti eigi af, að því verði trygður ágóði af myndasýningum, með því að takmarka leyfi til annara. Borgarstjórinn í Rvík segir að vísu, að leyfi muni ekki verða veitt af bæjarstjórn til annara en þjóðleikhússins. Er það að vísu þakkarvert, ef á því má byggja. En fyrir því er þó engin trygging. Því þótt núverandi borgarstjóri og bæjarstjórn vildu veita leyfið, þá geta orðið umskifti í bæjarstjórn fyrir þann tíma, sem þjóðleikhúsið tekur til starfa. Þá er og mikilsvert atriði, að það sje trygt, að skólar eigi aðgang að því, að geta sýnt góðar kenslumyndir á kvikmyndahúsum. Það er viðurkent, að kvikmyndir eru afbragðs menningar- og kenslumeðal, ef þeim er vel beitt. Þá tel jeg ekki úr vegi, að ríkið skattleggi þennan atvinnurekstur nokkuð, sem hefir það orð á sjer, að vera allmikið gróðafyrirtæki, þótt ekki liggi fyrir beinar upplýsingar um það. Þó er það í mínum. augum minna atriði en þau, sem jeg hefi bent á, einkum myndskoðunin, sem jeg tel höfuðatriði. Meiri hl. n. er því samþykkur frv. í aðalatr. Mjer kom það nokkuð ókunnuglega fyrir sjónir, að hv. minni hl. n. vill fella þetta frv. Jeg hafði ástæðu til að ætla, eftir því sem orð fjellu í n., að hv. 3. landsk. mundi geta lagt til, að frv. yrði samþ., að vísu með talsverðum breytingum, en hann hefir nú horfið frá því. Fyrir brtt. meiri hl. n. á þskj. 199 er gerð grein í nál. hans. Jeg vil þó fara um þær nokkrum orðum. Það virðist nauðsynlegt að heimila leyfistímann lengur en í fimm ár, eins og gert er í frv., því að annars er hætt við, að menn treysti sjer ekki til að vanda eins til húsnæðis, mynda og sýningartækja sem ella, en alt hefir þetta mikið að segja. Þá virtist okkur ennfremur, að rjett væri að taka tillit til þess í skattaformúlunni, hve aðsóknin væri mikil að kvikmyndahúsunum, en slíkt er ekki gert í frv., heldur aðeins til sætafjöldans, án hliðsjónar af því, hvort húsin eru mikið eða lítið sótt. Við höfum bætt nýjum lið inn í formúluna til þess að bæta úr þessu. Hjer í Reykjavík eru tvö kvikmyndahús. Hefir því verið haldið fram, að tekjur þeirra væri ekki eins miklar og alment er álitið. Jeg skal ekkert um það fullyrða, hvort þetta er rjett. Það verður auðvitað altaf álitamál, hve hár þessi skattur á að vera, en n. þótti vissara að lækka hann, og gerir því þá till., að hann verði lækkaður um frá því, sem gert er ráð fyrir í frv. stj., og hyggur, að með því sje skattinum í hóf stilt. Það getur verið, að þessi skattur lendi að nokkru leyti á þeim, sem sækja kvikmyndahúsin, og er ekki hægt við því að gera, en önnur ákvæði frv. eiga að tryggja það, að húseigendurnir yfirfæri þetta ekki að ástæðulausu. Hæstv. dómsmrh. hefir bent á það, að til mála gæti komið að ívilna þeim kvikmyndahúsum, er sýna myndir með íslenskum texta. Það er mjög raunalegt, hve fátt þeirra mynda, sem hjer eru sýndar, er með íslenskum texta, og ætti að vera okkur metnaðarmál, að sem flestar og helst allar myndir væri með íslenskum texta, og jafnvel um íslensk efni líka. N. leggur því til, að kvikmyndahúsum sje ívilnað í skatti fyrir sýningu á myndum með íslenskum texta, sem og fyrir sýningu á sjerstaklega fræðandi myndum. Jeg ætla að geyma mjer að gera athugasemdir við þær brtt., sem fram eru komnar, þangað til flm. þeirra hefir gert grein fyrir þeim, en leyfi mjer hinsvegar að vænta þess, að brtt. okkar í meiri hl. n. verði samþ.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg hefi samið ítarlegt nál. um þetta mál, og þar gert grein fyrir skoðunum mínum á því. Vona jeg, að hv.þdm. hafi kynt sjer nál., eða muni gera það, svo að jeg get sparað mjer að nokkrum mun að taka það sama fram hjer og í nál. mínu stendur. Hv. frsm. meiri hl. (JónJ) taldi mjög mikla nauðsyn á myndskoðun og því mikla ástæðu til að setja 1. um þetta efni. Jeg hefi leitt rök að því í nál. mínu, að sú tilhögun um myndskoðun, sem frv. gerir ráð fyrir, er bæði verri og ótryggari en sú tilhögun, sem nú er. Það er ekki rjett, eins og gert er ráð fyrir í frv., að heimila að flytja inn óskoðaðar myndir og eiga undir því, hvort þær standast skoðun einhverra tveggja manna einhversstaðar á landinu, þar sem myndir eru sýndar. Ef myndir standast skoðun einhversstaðar, má sýna þær hvar sem er á landinu. Er þetta miklu ótryggara en í nokkru landi öðru. Lögreglustjórar geta heimtað, og gera það líka, að aðrar myndir sjeu ekki fluttar hingað en frá þeim löndum, sem telja má að hafi fullkomna myndskoðun, auk þess sem þeir hafa rjett til að skoða myndir og banna, ef þeim virðist þær óviðeigandi á einhvern hátt. Þessi misskilningur stj. og meiri hl. stafar af því, að hvorki þeir, sem frv. hafa samið, nje hv. meiri hl., hafa gert sjer grein fyrir því, hver ákvæði gilda nú í þessu efni. Í athugasemdunum við frv. segir svo, að engin lagaákvæði sjeu til hjer á landi um þetta efni, og hv. meiri hl. tekur þetta upp í nál. sitt. Jeg hefi, til að leiðrjetta þetta, látið prenta upp í nál. mínu þau ákvæði um þetta efni, sem til eru og er að finna í gildandi lögreglusamþyktum. Það er eins mikilsvert að þessi ákvæði sjeu þar og í 1., því að lögreglusamþyktirnar hafa fult lagagildi, eins og t. d. sjest á því, að það má dæma menn til refsingar fyrir brot á þeim. Jeg geri ekki mikið úr því, að kvikmyndasýningarnar örvi krakka til glæpa. Hv. frsm. meiri hl. vísaði í því sambandi í rit eftir Helga Hjörvar, en bann segir frá því, sem fram hefir komið fyrir lögreglurjetti hjer í Reykjavík, en tók það rjettilega fram, að krakkarnir hefðu borið bíóin við í blóra, til að afsaka sjálf sig. Og jeg er hræddur um, að það mætti lengi halda áfram að banna, ef taka ætti fyrir það, að unglingar legðu út á óheppilegar brautir og tækju upp á óknyttum, sem stríða á móti lögunum. Það er auðvitað rjett að vera vandlátur um kvikmyndir, sjerstaklega þær, sem sýndar eru börnum, en jeg álít, að núverandi fyrirkomulag sje betra en það, sem frv. gerir ráð fyrir. Hv. frsm. meiri hl. mintist á hagsmuni þjóðleikhússins. Það er upplýst í nál. mínu, í brjefi því, sem þar er birt frá borgarstjóranum í Reykjavík, að bæjarstjórnin hjer hefir ekki viljað veita fleiri sýningarleyfi en þegar eru veitt, vegna hagsmuna þjóðleikhússins. Og jeg er ekki í vafa um það, að það er farið af stað með þessa löggjöf, af því að Alþýðuflokkurinn hjer í Reykjavík telur ekki nógar líkur fyrir, að hann fái að sýna kvikmyndir í því húsi, sem hann ætlar að byggja, og það er af þeirri ástæðu, að Jafnaðarmennirnir vilja veita vini sínum, hæstv.dómsmrh. rjett til að gefa sýningarleyfi og veita gjaldfrelsi í þessum efnum. Meiri hl. hefir ekki getað fallist á, að rjett væri að veita undanþágu um gjaldfrelsi, þar sem önnur kvikmyndahús væru fyrir, og yfirleitt verð jeg að segja það, að jeg tel brtt. meiri hl. viðvíkjandi leyfisbrjefaspjöldunum til bóta. Jeg hefi leitt rök að því í nál. mínu, að skattgjöld þau, sem stungið er upp á í frv., eru ekki nálægt því, sem á sjer stað, að minsta kosti í Danmörku og Svíþjóð, svo að það hlýtur að vera misskilningur, þegar höf. frv. talar um, að það sje sniðið eftir löggjöf um þessi efni á Norðurlöndum, og sjerstaklega í Danmörku. Í frv. er farið fram á að leggja hærri skatt á kvikmyndahúsin en gert er bæði í Danmörku og Svíþjóð. Í Svíþjóð eru kvikmyndahúsin með öllu jafnsett öðrum borgurum, hvað snertir skattgjöld, og verða að borga skemtanaskatt eins og önnur fyrirtæki, sem eru til að skemta fólki. Í Danmörku greiða þau leyfisgjöld fyrir hvert ár, og er gjaldstiganum þannig hagað, að ekkert kvikmyndahús þar er fyllilega samsvarandi kvikmyndahúsunum hjer að því, er snertir sýningafjölda og sætaverð. Ef reiknað er eftir sömu grundvallarreglu og í Danmörku, ætti árgjaldið af hvoru bíóinu að vera um 1000 kr., eða lítið eitt meira en þau greiða nú í bæjarsjóð. Samkvæmt ákvæðum lögreglusamþyktarinnar er sýningargjaldið 2 kr. fyrir hverja sýningu, eða yfir árið alls 750 kr., en sýningum hefir fjölgað svo, að þetta ætti nú að vera 900 kr. á ári. Þetta sýningargjald er sett svo, að það gerir nálægt því að samsvara því, sem greitt er í Danmörku árlega fyrir leyfi, en sá skattur, sem frv. fer fram á, er langt fyrir utan og ofan þetta, og þýðir í reyndinni ekki annað fyrir bæjarfjelagið hjer en að kvikmyndahúsin verða ekki fær um að greiða sveitarútsvar, nema þeim vaxi tekjur, en það verður ekki á annan veg en með hækkuðum aðgöngumiðum, ekki síst ef fara á að fjölga bíóunum, eins og jeg þykist vita að tilgangurinn sje með þessu frv. Hv. frsm. meiri hl. sagðist hafa búist við því, að jeg gæti aðhylst frv. í einhverri mynd, og kvaðst hafa rjett til að draga það af þeim ummælum mínum, að jeg gæti fallist á, að einhver lög væru sett um þetta efni. En því betur sem jeg hefi kynt mjer tilhögun þessara mála á Norðurlöndum, því ríkari hefir sú sannfæring orðið hjá mjer, að þessu sje hagkvæmast fyrir komið hjá Svíum, en þar eru kvikmyndasýningar frjáls atvinnuvegur. Þó verður að fá leyfi hjá lögreglustjóra til sýninga, en það er tekið fram, að honum beri að veita slíkt leyfi, ef engar sjerstakar ástæður eru á móti. Það er viðurkent, að þetta hefir gefist best um alla kvikmyndastarfsemi, og ef fara ætti að gera breytingar hjer, t. d. hvað snertir leyfisveitingavaldið, myndi jeg hallast að því, að farin yrði sama braut og hjá Svíum. Þau ákvæði, sem hjer gilda nú, eru líkari því, sem er hjá Svíum en Dönum og Norðmönnum, en þó er það eitt atriði, sem skilur á milli, og það er það, að hjer er bæjar- og sveitarstjórnum veittur hindrunarrjettur, þannig að lögreglustjóri má ekki veita sýningarleyfi, nema samþykki þeirra komi til. Jeg gæti tekið það til vingjarnlegrar yfirvegunar, að nema þetta ákvæði burt, en jeg sje fram á það, að ef afráðið væri að fylgja þessum grundvelli, þyrfti að semja nýtt frv., en jeg fann mjer ekki skylt að leggja út í það, þar sem jeg er ánægður með leyfisveitingarjettinn, eins og hann nú er, þó að jeg gæti til samkomulags gengið inn á, að gera hann jafn frjálsan og hjá Svíum. Þessi er ástæðan til þess, að jeg fjell frá því að koma með brtt., enda þykist jeg vita, að hjer sje um flokkshagsmuni Alþýðuflokksins að ræða, en það er svo skipað hjer í hv. deild, að ekkert verður samþ., sem fer í bága við þá flokkshagsmuni.

Jón Baldvinsson Jeg hefi leyft mjer að flytja brtt. við þær till., sem hv. mentmn. gerir um frv. stj. Eru þessar till. mínar sumpart leiðrjettingar, sem litlu máli skifta, en sumpart efnisbreytingar. Fyrsta brtt. mín er við 2. brtt.n. Er það orðalagsbreyting, sem mjer finst fara betur á. Önnur brtt. mín er við 3. brtt.n. Það er efnisbreyting, þar sem jeg vil, að í upphafi formúlunnar komi 20 í stað 30. Er það 1/3 lækkun á gjaldinu, sem jeg tel of hátt eftir frv., þar sem ekki er eins mikil sala, ef um mörg kvikmyndahús er að ræða á sama stað. Mjer finst og óeðlilegt, að skatturinn sje reiknaður af skemtanaskattinum, og flyt því brtt. í þá átt, að svo verði ekki gert, enda er það til að færa frv. nær þeirri mynd, sem það upprunalega hafði hjá stj. Þá geri jeg þá brtt. við þriðju brtt.n., að orðin: „á þeim stöðum, sem kvikmyndahús eru ekki fyrir“ í 3. málsgr. falli niður. Er þetta í samræmi við það, sem hv.frsm. meiri hl. sagði um eftirgjöf á skatti. Það er alveg jafn rjett að veita undanþágu frá skatti þar, sem kvikmyndahús eru fyrir og þar, sem engin eru, ef þessi nýju hús vinna til þess, með því að skapa umbætur á þessu sviði. Nákvæmlega þetta sama fólst í orðum hv.frsm. meiri hl., svo að við ættum ekki að vera ósammála um þetta atriði. Loks legg jeg það til, að þessi 1. öðlist strax gildi. Í frv. er gert ráð fyrir, að 1. öðlist gildi 1. apríl, en það er nú sjeð fyrir, að svo verði ekki, svo að þetta er sjálfsögð breyting. Jeg vænti þess, að hv. meiri hl. mentmn. geti fallist á till. mínar, en mjer finst ekki blása byrlega fyrir því, að hv. 3. landsk.þm. (JÞ) muni veita þeim stuðning. Hann ljet þó líklega í byrjun, en umhverfðist alveg, er hann hafði talað við flokksmenn sína. Nú segir hann, að flokkshagsmunir Alþýðuflokksins liggi á bak við þetta frv., og við Jafnaðarmenn ætlum okkur með þessu móti að fá bíó-leyfi hjá vini okkar, hæstv.dómsmrh. Telur hann, að við eigum enga von slíks ella. Það er rjett, að Alþýðuflokkurinn er ekki í náðinu hjá Íhaldinu, því að svo má heita, að það rísi öndvert gegn öllu, sem sá flokkur ber fram. Þetta hefir ekki síður komið fram í bæjarmálum hjer í Reykjavík en í öðru. Síðast í gær reis bæjarstjórnin hjer öndverð gegn því, að bygðir væru verkamannabústaðir, og bar það fyrir, að það yrði til að lækka húsaleiguna. Aftur á móti veitir hún ýmsum Íhaldsmönnum jafnvel leyfi til að byggja hús sín út í miðjar í götur, ef þeir fara fram á það. Jeg þekki að minsta kosti einn mann, sem hefir orðið fyrir þeirri náð, og jeg býst við, að hv. 3. landsk. kannist við hann líka. En jeg skil það vel, að meiri hl. bæjarstjórnarinnar hjer í Reykjavík skuli ekki vilja veita Alþýðuflokknum leyfi til kvikmyndasýninga. Það er í samræmi við fjandskap Íhaldsins gegn hverju því, sem Alþýðuflokkurinn hefir undir höndum. En meiri hl. bæjarstjórnarinnar hefir ekki heldur viljað veita öðrum slík leyfi, og það er merkilegra. En sennilega er það nú sprottið af því, að bíó-eigendurnir hjer í Reykjavík eru ekki fastheldnir á peninga sína, þegar Íhaldið þarf að halda landsfund eða koma sjer upp sæluhúsi. Jeg get því mæta vel skilið afstöðu hv. 3. landsk. til þessa máls, engu síður en afstöðu íhalds-meiri hl. í bæjarstjórninni hjer, og þykist vita með vissu, að honum sje þetta frv. þyrnir í augum, ef það kynni að geta orðið til þess, að Alþýðuflokkurinn fengi leyfi til kvikmyndasýninga. Jeg skal ekki hafa þessi orð fleiri, en fanst ástæða til að víkja nokkrum orðum að hv. 3. landsk., af því að mjer fanst hann vera með óþarfa dylgjur í þessu máli. Og á móti hverri einni synd, sem hann ber fram til áfellingar öðrum flokkum, má benda á 100 syndir Íhaldsins um misbeiting valds. Þetta finna þeir líka sjálfir og vita, íhaldsburgeisarnir, og af þeim ástæðum mun það runnið, að safnast hefir hjer í Reykjavík þessa daga hópur manna, sem ætlar að standa yfir moldum íhaldsins. Þeir vita, að áhrif íhaldsins fara minkandi úti um sveitir landsins vegna þeirra mörgu synda, sem flokkurinn hefir drýgt. Þess vegna á nú að reyna að skinna flokkinn upp með því, að gefa honum nýtt nafn, og er búist við því einhvern næsta daginn. Þó þarf enginn að vænta, að þessi væntanlegi nýi „fugl“ taki hinum fram. En foringjarnir gera sjer vonir um, að með nýju nafni takist þeim að fleka þjóðina og villa á sjer heimildir, en það eru ekki annað en tálvonir þeirra manna, sem finna, að þeir eru altaf að tapa og eiga enga uppreisnar von framar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Áður en jeg vík að ræðu hv.frsm. minni hl. (JÞ), ætla jeg að segja nokkur orð um málið frá almennu sjónarmiði. Það, sem hjer er um að ræða, er í stuttu máli þetta: á löggjöfin að skifta sjer af rekstri kvikmyndahúsa eða ekki, því með frv. þessu er gert ráð fyrir, að löggjöfin hafi samskonar eftirlit með kvikmyndahúsum og tíðkast með öðrum siðuðum þjóðum, og svo er hin spurningin: hvort skattur af gróða kvikmyndahúsanna eigi að renna að nokkru leyti til bæjarfjelaganna eða þá ríkissjóðs. Hv. minni hl. leggur á móti þessu öllu saman í nál. sínu. Hann vill ekkert eftirlit eða aðhald í þessu efni og fullyrðir, að um þetta sje löggjöf, sem allir vita þó, að ekki er til. Meira að segja leyfir hann sjer að margendurtaka, að til sje löggjöf í þessu efni, þó að vitanlegt sje öllum almenningi, að enginn stafur er um þetta í lögum. Það er að vísu ákvæði um þetta í reglugerð, sem bygð er á almennum lögum um skemtanir, en það er sú fjarstæða, sem engu tali tekur að blanda þannig saman reglugerðaratriðum sjerstakra bæjarfjelaga og löggjöf landsins í heild. Þá er það önnur meinloka hjá hv. minni hl., að við eigum ekki sjálfir að hafa eftirlit með, hvaða myndir skuli sýndar, heldur skulum við hlíta dómi annara þjóða í því efni. Þetta er vægast sagt móðgun við sjálfstæðismetnað fullvalda ríkis og minnir á leifar þær frá liðnum árum, er við vorum hreppur eða amt í öðru ríki og alt hugsað fyrir okkur þar, en við svo máttlausir, að við urðum að taka við öllu, sem fram við okkur kom, bljúgir og auðmjúkir eins og þrælar. Þetta er ómögulegt að skilja á annan veg, en að við eigum að treysta betur á eftirlit Dana, Ameríku, eða þá Ástralíu, heldur en okkar eigið eftirlit. Nú er aðgætandi, að mikill munur er á viðhorfi hinna ýmsu þjóða í þessu efni. Sú þjóð, sem býr til mest af kvikmyndum og græðir líka langmest á að sýna þær, það er þjóðin, sem býr til langauðvirðilegustu myndirnar og þær hættulegustu, sem sje Bandaríkjamenn; fjöldinn allur af þeirra kvikmyndum eiga ekkert erindi hingað til lands og eiga ekki heima nema hjá allra lægsta hluta þjóðanna. Aftur á móti eru þjóðir, eins og t. d. Svíar, á hærra menningarstigi en Ameríka, og gífurlegur munur á þeirra kvikmyndum á móts við framleiðsluna vestan hafs. Sú litla framleiðsla Svía í kvikmyndagerð er merkileg, og munu Svíar standa hæst í kvikmyndagerð frá menningarlegu sjónarmiði, enda munu þeirra myndir eiga best við smekk og þroska okkar þjóðar. Mín persónulega skoðun er sú, að við sjeum Svíum líkir og eigum mest sameiginlegt með þeim af Norðurlandaþjóðunum, en af því dreg jeg aftur þá ályktun, að þeirra myndir mundu falla okkur Íslendingum best í geð. En vegna hinnar miklu kvikmyndaframleiðslu í Vesturheimi, verðum við einnig að nota myndir þaðan, jafnframt Norðurlandamyndunum. En sú skoðun er fjarstæða, sem kom fram í ræðu hv. 3. landsk., er hann álítur, að það sje gott og gilt og nægilegt okkur, ef bara einhver þjóð, sama hver hún er, stimplar myndina. Svo auðvirðilegur hugsunarháttar hefir aldrei heyrst síðan við urðum fullvalda ríki eins og kemur fram í ræðu þessa hv.þm. Þá er það um fjárhagsástandið, eða hagnað kvikmyndahúsanna, sem jeg vildi ræða lítilsháttar við hv. 3. landsk. Vil jeg þá byrja með að segja honum það, að það er nú að koma á daginn, að skýrslur um, hvað einstök fyrirtæki gefa af sjer, eru alls ekki óyggjandi, og hafa sjest þess glögg dæmi við skattaframtölin hjer í bænum. Þess vegna er það ekkert nýtt núna síðustu dagana, að menn leiðrjetti skattaframtal sitt svo hundruðum þúsunda munar frá því, sem áður var gefið upp. Menn kjósa heldur að reyna að skýra sem rjettast frá, vegna þess aðhalds, sem komið er á um skattaframtalið. Menn sjá og reka sig á, að þegar gamla íhalds-sleifarlagið er úr sögunni, þá er ekki lengur um að ræða að svíkjast frá rjettmætum skatti. Hvað fjárhag kvikmyndahúsanna snertir, þá var helst að skilja á ræðu hv. 3. landsk., að hann væri svo bágborinn, að þau gætu tæplega risið undir þeim sköttum, sem þeim er gert að skyldu að greiða. Nú veit hvert mannsbarn hjer í Reykjavík, að kvikmyndahúsin hafa rakað saman peningum. Þau hafa komið sjer upp vönduðum sýningarhúsum, sem taka fram öllum öðrum samkomuhúsum bæjarins og eigendur þeirra hafa bygt handa sjálfum sjer mjög ríkmannleg hús með öllum nýtísku þægindum. Meira að segja hafa þessir menn bygt margfalt ríkmannlegar yfir sig heldur en hv. 3. landsk. hefir gert, og er hann þó sagður að vera maður vel fjáður. Nei, hv. 3. landsk. þarf ekki að segja okkur, sem betur vitum, að kvikmyndahúsin græði ekki. Það vita allir, að þau eru ekkert annað en gróðafyrirtæki. Embættismaður, sem vann að samning þessa frv. og hefir 15 þús. króna laun, sagði, er hann hafði kynt sjer þetta, að það væri ljóst, þegar borinn væri saman skattur hans og skattur sá, er kvikmyndahúsin greiða, að stórkostlega væri hallað á hann. Kvikmyndahúsin hjer í Reykjavík hafa, eins og kunnugt er, fengið „monopol“ á starfsemi sinni og síðan siglt „billega“ gegnum niðurjöfnunarnefnd Reykjavíkur, - þetta er orðið alment orðtæki hjer í Reykjavík um þá, sem komast ljett út úr útsvörum sínum. - Þegar svo að þar við bætist vitneskjan um, að þessir menn hafa bygt stórar og skrautlegar hallir fyrir starfsemi sína og sjálfa sig, þá þarf kjark til þess af hv. 3. landsk. að halda því fram, að kvikmyndahúsin sjeu fátæk og beri sig ekki fjárhagslega. Annars væri ekki úr vegi að koma lítillega inn á þennan „monopol“ kvikmyndahúsanna. Borgarstjórinn hefir sagst vera á móti fjölgun kvikmyndahúsa hjer í bæ, vegna þess að þegar Þjóðleikhúsið er komið upp, þá eigi það að fá leyfi til þess að sýna kvikmyndir. Vitanlega dettur engum annað í hug, en að Þjóðleikhúsið sýni einnig kvikmyndir jafnhliða sjónleikastarfsemi sinni. En þegar það er athugað, að borgarstjórinn hjer í Reykjavík hefir gert alt, sem hann hefir getað, til þess að tefja fyrir Þjóðleikhúsinu eða eyðileggja að það kæmist upp, þá fer maður nú að efast um einlægni hans og flokks hans í bæjarstjórninni í þessu máli. Þegar borgarstjórinn og flokkur hans reyna í trássi við alla borgara bæjarins að þumbast á móti því, að Þjóðleikhúsið komist upp, þá má segja öðrum það en mjer, að það sje af umhyggju fyrir Þjóðleikhúsinu, að borgarstjórinn mælir á móti því, að fjölgað sje kvikmyndahúsum í bænum. Af því að hv. 3. landsk. var með aðdróttanir til mín í sambandi við þetta mál, þá vildi jeg aðeins minna á, að það er almenn trú hjer í bænum, að eigendur kvikmyndahúsanna sjeu stórgjöfulir aðiljar í kosningasjóð Íhaldsmanna. Þó jeg sje nú ekki með íhaldinu, þá vil jeg þó á engan hátt spilla fyrir því í þessu efni, enda mun gróði kvikmyndahúsanna það mikill, að jeg efast ekki um að eigendur þeirra mundu halda áfram að inna af hendi flokkslegar skyldur á heiðarlegan hátt, þótt þeir greiddu til almennra þarfa hæfilega skatta. Út frá þessum „monopol“ kvikmyndahúsanna vildi jeg segja það, að mjer finst hv. 3. landsk. ekki sjálfum sjer samkvæmur, þegar hann t. d. berst á móti því með hnúum og hnefum, að fækkað sje verslunarbúðum hjer í bæ, eða takmarkaður fjöldi þeirra. Þó að bent sje á með rökum, að það sje öllum hagkvæmara, að verslanimar sjeu færri, þá hamast hann á móti samfærslu þar. En þegar kemur að þessum rekstri, sem er stórgróðafyrirtæki örfárra manna, þá vill hann ekkert annað en „monopol“. Er þetta alvara fyrir honum? Og er nokkurt vit í því, að láta hvaða strák sem er selja matvöru, en láta sjerstaka menn eða einn hring hafa þessa áhrifamiklu menningarstarfsemi með höndum, og það meira að segja útlending, sem getur flutst úr landi með fullar hendur fjár, þegar hann er búinn að græða nóg? Með þessu er formaður Íhaldsflokksins að brjóta „princip“ af flokkslegum hagsmunum. Hann og flokkur hans skeytir ekkert um, þó að útlendingar eða erlendir hringar nái hjer undirtökunum í þessari starfsemi og okri á henni. Og þeir skifta sjer heldur ekkert af því, þó að kvikmyndahúsin sjeu afskaplega dýr, miðað við það, sem er í næstu löndum. Kvikmyndahúsin vita líka hvað þau mega bjóða sjer og notfæra sjer það. Þau hugsa sem svo: Það er engin hætta á að kvikmyndahúsum fjölgi, við eigum það góða menn að í bæjarstjórninni, sem standa í ístaðinu okkar vegna, og þess vegna getum við lifað og látið eins og við viljum. Og að þetta sje svona, hefir einmitt styrkst við rðu hv. 3. landsk. og framkomu hans í þessu máli, þar sem komið hefir berlega í ljós, að hann vill fella niður jafn sjálfsögð ákvði og þau, sem þekkjast í öllum menningarlöndum, um fjölgun kvikmyndahúsa og eftirlit með sýningum þeirra. Út af því sem hv. 3. landsk. sagði um bágborinn hag kvikmyndahúsanna, þá vil jeg athuga dálítið nánar aðstöðu þeirra. Þau eru tvö, kvikmyndahúsin hjer í bæ, og bæði hafa þau komið sjer upp mjög myndarlegum sölum til þess að sýna í myndirnar, svo að vandaðri eða strri samkomusalir þekkjast ekki hjer í bæ. Og þessir salir eru fyltir af fólki kvöld eftir kvöld og sum kvöldin fleiri sýningar á hvorum stað. Svo mikið er aðstreymi fólksins til kvikmyndahúsanna, að sjálf þjóðkirkjan fær ekki nema agnarlítið af þeirri aðsókn. Og hver er svo kostnaður kvikmyndahúsanna, borinn saman t. d. við leikhúsið? Í Þjóðleikhúsinu er átlaður líkur sætafjöldi og í Gamla Bíó, en sætið örlítið dýrara. Nú vita allir, sem út fyrir pollinn hafa komið, að sæti í kvikmyndahúsum hjer eru dýrari en þekkist t. d. í Englandi eða um Skandinavíu. Hv. 3. landsk. getur ekki á móti þessu borið, en reyni hann það samt, er það ekkert annað en vitleysa og blekkingar. En hver er svo kostnaðarmunur í rekstri kvikmyndahúsa samanborið við leikhús? Leikhúsin þurfa að hafa marga leikendur, sem taka há laun, þau þurfa að leggja í mikinn kostnað vegna búninga og margskonar tjalda á leiksviði, þau þurfa að kaupa ýmiskonar aðstoð, rafmagn og margt fleira, sem of langt yrði upp að telja. Ekkert af þessu þurfa kvikmyndahúsin að kaupa. Þau sleppa með að leigja filmur frá útlöndum, sem þau geta sýnt lengur en nokkur sjónleikur gengur, svo það þarf engan að undra, þó að þau selji sætin örlítið lægra en leikhúsið. Annars liggur þessi aðstöðumunur svo í augum uppi, að um hann á ekki að þurfa að tala. Annars vegar er það gífurlegur kostnaður, sem starfsemin hefir í för með sjer, en hins vegar er óhemju tekjum rakað saman með tiltölulega litlum kostnaði, og þó ætlar hv. 3. landsk. að telja hv.þdm. trú um, að fjárhagur kvikmyndahúsanna sje bágborinn og að þau geri tplega betur en að komast af. Annars gti jeg látið Hagstofuna reikna út fyrir 3. umr., hve mikið af peningum fer út úr landinu fyrir filmur, en að svo stöddu er mjer óhætt að segja, að það muni vera ótrúlega lítið. Þá finst mjer ekki úr vegi, í þessu sambandi, að minna á annað einkaleyfi, sem íhaldið hefir mjög stutt, og það er einkaleyfi um rekstur lyfjabúða. Þegar nú að búið er að sanna, að kvikmyndahúsin hafi fært eigendunum mikinn gróða, þá er hitt ekki síður kunnugt, að lyfjabúðirnar hafa verið drjúg gróðalind þeim mönnum, er þær hafa rekið. Þó hefir kaupið þar altaf verið lágt, þrátt fyrir þann mikla gróða, sem þær rökuðu saman. T. d. hafa menn með fullu lyfsalaprófi ekki fengið nema 300 kr. kaup á mánuði við eina arðsömustu lyfjabúð hjer á landi. Þó að bent hafi verið á með skynsamlegum rökum, að margfalt fleiri menn gætu lifað á því að stunda þessa atvinnu, hefir íhaldið jafnan staðið á móti því, að fjölgað væri lyfjabúðum. Nú hefir þetta breyst, ekki þó vegna íhlutunar löggjafarvaldsins, heldur er það almenningur, sem knúið hefir það fram. Hjer í Reykjavík eru nú fjórar lyfjabúðir, og þar með komið á daginn, að fleiri menn geta lifað góðu lífi við að stunda þessa atvinnu en áður var. En þó er hitt ekki síður mikils virði og til hagsbóta öllum almenningi, að með fjölgun lyfjabúða og vaxandi samkepni þeirra á milli hefir meðalaverðið lækkað til stórra muna. Þessa framkvæmd íhaldsins á lyfjabúðaeinkasölunni er ekki hægt að skoða öðru vísi en sem meðhald flokksins með vissum fjárgróðamönnum, og þá sjerstaklega útlendum mönnum, því að fram á síðustu ár eru það aðallega Danir, sem fengið hafa þessi einkaleyfi og horfið úr landi eftir nokkur ár með fullar hendur fjár. En jeg vonast fastlega eftir því, að með því að veita fleiri Íslendingum leyfi til þess að reka lyfjabúðir, þá verði þessi starfsemi frjáls atvinna í höndum íslenskra manna, og að sú smán hverfi með tímanum, að Íslendingar verði háðir erlendum okurlýð í þessu efni. Jeg gat ekki gengið fram hjá að minnast á þetta, því að hjer er um hliðstætt dæmi að ræða, um frammistöðu íhaldsins í þessu kvikmyndahúsamáli og um einkaleyfi lyfjabúðanna. Þá ætla jeg að víkja nokkrum orðum að sjerstökum atriðum, sem komu fram í ræðu hv. 3. landsk. Hann áleit, að það mundi ótrygt, að því leyti er gæði myndanna snertir, að láta innlenda menn framkvæma skoðunina. Jeg hefi bent á það áður, að það sje hlgilegt að geta ekki treyst Íslendingum eins vel í þessu efni og útlendum mönnum. En ótti hans yfir þessu virtist bygður á því, að einhverjum andstöðuflokki íhaldsins yrði falið eftirlitið. Sennilega gerir hv. 3. landsk. ráð fyrir því, að flokkar hjer sem annarsstaðar skiftist á um völdin. Með frv. þessu er verið að búa í hendurnar á hvaða stjórn sem er. Og jeg vil vara hv. 3. landsk. við því, að hann getur gert liðsmenn sína of bölsýna, ef það á að vera útilokað, að þeir geti nokkru sinni farið með þetta leyfi. Þá er það ekki bein skylda, að lögreglustjóri skoði myndirnar, en þó er hjer til viðbótar því sem viðgengst erlendis, að lögreglustjóri getur heimtað að fá að sjá myndir áður en þær eru sýndar. En bein skylda er það ekki, og hefir heldur ekki verið framkvæmt, hvorki hjer í Reykjavík eða annarsstaðar á landinu, þar sem kvikmyndahús eru. Enda hafa verið sýndar myndir, sem lögreglustjóri mundi aldrei hafa leyft að sýna, ef hann hefði sjeð þær. En svo má líka benda á til athugunar í þessu sambandi, að lögreglustjórar eða sýslumenn eru ekkert betur fallnir til þess að framkvæma þessa skoðun heldur en ýmsir aðrir. Í uppeldis- og fræðslumálum eru þeir lítið betur að sjer en gengur og gerist, sem heldur er ekki að vænta, þar sem sjermentun þeirra gengur í aðra átt. Og sem dæmi mætti nefna það, að það er ekki nema einn einasti lögfræðingur, sem orðið hefir kennari við skóla hjer, og þó um stutta stund. Það má ekki ætlast til, að þeir sjeu færir um að dæma um slíkt frá uppeldislegu sjónarmiði, þar eru kennararnir sjálfsagðastir og bestir, enda er sú stjett látin framkvæma myndskoðunina erlendis að miklu eða öllu leyti. Hv. 3. landsk. telur það nægilegt, að lögreglustjórar geta framkvæmt eftirlitið ef þeir vilja. Jeg er aftur á móti þeirrar skoðunar, að nægileg trygging sje ekki einu sinni fengin, þó að þeim væri skipað að gera þetta, því að þetta starf, myndskoðunin, er svo langt frá þeirra verkahring og óskylt þeirra starfi, að þeir eru ekki eins færir til þess og margir aðrir menn. Hv. sami þm. er ekki ánægður yfir því, að hafa nýstofnuð kvikmyndahús undanþegin skatti.  „Áður en jeg kem fram með fyrirspurnir mínar vildi jeg þó gera nokkra grein fyrir rekstri þessum hjer á Akureyri. N. N. fjekk hjer sýningarleyfi fyrir mjög löngu síðan. Var hann og fjelagar hans einvaldir um kvikmyndasýningar hjer um langt skeið og alt fram til ársins 1927. Sýndi það sig þá, að einveldi í hverskonar rekstri er ekki heppilegt, því að ekkert var gert til þess að fá góðar myndir, og ekkert til þess að búa almennilega að fólkinu, sem myndirnar sá. Þetta var mjer og nokkrum öðrum ljóst, og rjeðumst við því í það 1927, að setja af stað annað bíó. Kom brátt í ljós, að engin vanþörf var á að láta einvaldsherrana missa einveldið, því að strax eftir að við byrjuðum, fóru þeir að útvega betri myndir og búa sæmilega að fólkinu. Höfum við allan tímann lagt áherslu á að ná í góðar myndir þó dýrari væru, en bæði það og annað gerði það að verkum, að við fengum lítinn gróða í aðra hönd, og við höfum alls enga vexti fengið af peningum okkar þessi ár síðan við byrjuðum.“ Þetta sýnir, að það er nauðsynlegt að nýtt kvikmyndahús á Akureyri fái nokkurn skattaljettir fyrst um sinn, til þess að samkepnin brjóti það ekki alveg á bak aftur. Jeg hafði gaman af að lesa þetta upp til þess að sýna ástandið úti um land í þessum efnum, og svona er það líka hjer hjá okkur og hefir gefist illa. Fólkið í bæjunum vill yfirleitt fá góðar myndir, sem leiða til menningarbóta, og það unir alls ekki við „monopol“. Mín skoðun er sú, að það eigi að vera sem mest frjálsræði á þessu sviði og kvikmyndaleyfi auðfengin, svo að gagnið af samkeppninni fái að njóta sín. Ástandið hér og á Akureyri er alveg óviðunandi. Bæjarbúar búa við dýrari kvikmyndahús og lakari myndir heldur en þeir mundu gera, ef einræðið væri ekki svona mikið og hægt væri að keppa við þau hús, sem nú starfa. Nú eru allir hinir stærri kaupstaðir í uppgangi, að Seyðisfirði undanskildum, svo að þetta verður að teljast hagsmunamál alls landsins en ekki einstöku kaupstaða. Hjer er um það að ræða, hvort það eigi að halda áfram að láta erlenda bíó-hringa raka saman fje af þessari starfsemi og flýja svo ef til vill með allan auðinn úr landi, og hvort þeir eigi framvegis að hafa einræði um það, hvaða myndir eru sýndar til þess að ala upp ungu kynslóðina og móta hana. Þessar myndir hafa nú hingað til borið misjafnan árangur, eins og ritgerðin, sem hjer var lesin upp áðan, ber með sjer, og er hún eftir einn af allra bestu barnakennurum þessa lands. Af þessum ástæðum tel jeg sjálfsagt að þeir, sem hafa leyfi til kvikmyndasýninga hjer á Íslandi, verði að sætta sig við samskonar eftirlit og aðrar þjóðir hafa með þessari starfsemi. Frv. þetta er í alla staði fullkomlega rjettmætt, og það getur ekki orkað tvímælis, hvað er rjett í siðgæðis- og menningarlegu tilliti. Það snýst alt á sveif með frv., en á móti andstæðingum þess. Það er sjálfsagt að láta ríkissjóð og bæjarsjóði fá tekjur af þessum mjög svo arðsama rekstri, þeir eru vel að því komnir, og umfram alt verður að láta menn fá ódýrari aðgang að sýningunum, og gera sem flestum auðvelt að njóta þeirrar skemtunar, sem þær hafa að bjóða. Þó að aðsókn sje nú mikil að kvikmyndahúsunum hjer, þá er bærinn orðinn svo stór, að það eru ekki nærri allir bæjarbúar, sem sækja sýningarnar. Það er aðallega ungt fólk, sem vinnur fyrir kaupi, efnaðir menn og svo nokkrir kæruleysingjar, sem eru þar tíðustu gestirnir. Þetta er skaði, því að kvikmyndirnar geta og eiga að vera góð og ódýr menningarbót. Er þó ekki svo að skilja, að bíóin sjeu neitt guðsríki hjer á jörðinni, en það er að þeim tilbreytni og skemtun, sem menn hafa gaman af. Er það hart, ef þjóðfjelagið býr svo um, að þessar skemtanir sjeu einungis fyrir þá, sem efnaðir eru eða ljettúðugir, og rekstrinum haldið til gróða fyrir nokkra menn, sem vegna flokks-aðstöðu sinnar hafa fengið sýningarleyfi, og reka svo húsin með því sniði, að þau koma ekki að almennum notum fyrir alla, sem vilja njóta þeirra. Jeg geri nú ráð fyrir að hv. 3. landsk. geri grein fyrir skoðun sinni á þessu máli og þá einkanlega hvað eftirlitið snertir og rekstur kvikmyndahúsanna hjer, sem hefir skapað það miður heppilega uppeldi, sem hv. 6. landsk. lýsti hjer fyrir skömmu.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Hv. minni hl. mentmn. (JÞ) vildi snúa öllum ummælum mínum um þetta mál í villu. Í fyrsta lagi taldi hann, að það væri ekki rjett, að engin löggjöf væri til um þetta efni. Hann viðurkendi þó, að ekki væri til nein landslöggjöf um þetta, heldur aðeins ákvæði í lögreglusamþyktum kaupstaðanna, og verð jeg að telja það alveg ófullnægjandi. Aðalatriðið er í mínum augum myndskoðunin, en í þeim lögreglusamþyktum, sem jeg hefi sjeð, er hún ekki fyrirskipuð, heldur aðeins heimiluð lögreglustjórunum. Veit jeg ekki til að þessu hafi verið breytt. Hv. minni hl. vildi halda því fram, að myndskoðunin væri ótryggari eftir fyrirmælum þessa frv. heldur en hún er nú. Jeg get ekki skilið þetta, því að nú er hún aðeins heimiluð, en eftir frv. á að fyrirskipa hana, og hlýtur hún þá að verða stórum tryggari, og það legg jeg aðaláhersluna á. Hann vildi líka halda því fram, að kvikmyndasýningarnar hefðu ekki haft spillandi áhrif hingað til, og vildi gera lítið úr upplestri mínum áðan. Þetta er þó alment viðurkent, og lögreglunni var það fyllilega ljóst, að glæpir barnanna stöfuðu aðallega frá óhollum kvikmyndum, þó að ef til við hafi verið gert of mikið úr því. Hljóta allir að skilja það, að það getur ekki verið holt eða heilsusamlegt fyrir börn og unglinga að horfa á þjófnað og aðra stórglæpi á kvikmyndum. Jeg held að það verði ekki hrakið, að myndskoðun sje afar nauðsynleg og sjálfsagt að fyrirskipa hana. Hitt get jeg gengið inn á með hv. 3. landsk., að það sje ef til vill ekki hyggilegt að hafa myndskoðunina á svo mörgum stöðum sem frv. gerir ráð fyrir. Þó er það álitamál. Hvað viðvíkur þjóðleikhúsinu, þá verð jeg að álíta, að því væru tryggari hlunnindin af leyfisveitingum, ef veitingarvaldið væri í höndum ríkisstjórnarinnar, en ekki bæjarstjórnarinnar. Þó að alt líti vel út nú, þá er ekki hægt að búast við, að bjarstjórnin beri þjóðleikhúsið til langframa fyrir brjósti heldur en kvikmyndahúsin. Annars virðist þetta vera nokkuð viðkvæmt mál hjá þessum tveim aðalflokkum hjer í þessum bæ, og lítur út fyrir, að einhver pólitík sje komin með í spilið. Hv. 3. landsk. hjelt mjög fram löggjöf Svía okkur til fyrirmyndar, og taldi hana þá bestu um þessi mál. Má það vel vera, en jeg vil þá benda á, að því verður ekki mótmælt, að löggjöf Svía setur mjög strangar reglur um myndskoðun, og megum við því taka okkur þá til fyrirmyndar þar. Hv. þm. vildi halda því fram, að skatta-ákvæði frv. væru of há. Jeg skal játa, að jeg er ekki vel fær til þess að skera úr því, en reynslan mun eflaust sýna, hvað hæfilegt er, og þá má laga þetta í hendi sjer. Ýmislegt virðist mjer samt benda til þess, að þetta sjeu mjög svo arðvænleg fyrirtæki. Hv. 3. landsk. taldi, að Alþýðuflokkurinn hjer mundi vilja fá sýningarleyfi, en það mundi hann ekki gera, ef ekki væri gróðavon að því, og þá er ekki nema rjettmætt að skattleggja þetta nokkuð. Jeg hefi leitað mjer upplýsinga um skuldir bíóanna hjer, og þær eru svo litlar, að mjer ofbýður alls ekki. Þó eru þetta stór og dýr hús, og þegar hægt er að koma þeim upp án þess að safna stór-skuldum, þá hlýtur hagnaðurinn að vera allverulegur. Hv. 3. landsk. hjelt því fram, að með brtt. meiri hl. væri verið að rýra tekjur bæjarsjóðanna af þessari starfsemi. Jeg efast aftur á móti stórlega um þetta, þar sem 1/3% af skattinum á að renna í sveitar- eða bæjarsjóð, þar sem kvikmyndahúsið er, og kemur þar mikið á móti því, sem niður fellur. Það er nú orðið þunnskipað í deildinni og því ekki ástæða til þess að fjölyrða, en þó verð jeg að víkja nokkrum orðum að brtt. frá hv. 4. landsk. (JBald) á þskj. 265, við brtt. okkar á þskj. 199. 1. brtt. er við 3. gr., um að 1. málsgr. orðist svo, að leyfi megi ekki veita til lengri tíma en 10 ára, í stað þess, að eftir frv. á leyfi að gilda í 5 ár og samkv. brtt. meiri hl. í 10 ár. Brtt. hv. 4. landsk. fer þannig fram á að einskorða ekki leyfið við ákveðið árabil, og getur meiri hl. fyrir sitt leyti fallist á það. 2. brtt. er við 13. gr., og er hún í þrem stafliðum, a, b og c. a-liðurinn er þess efnis, að í stað „30“ í upphafi formúlunnar í 1. málsgr. komi 20. Þetta er þá gert til þess að lækka skattinn um 1/3, en meiri hl. sjer ekki ástæðu til þess, og getur því ekki fallist á það. b-liður sömu brtt. er um það, að í meðalverði sæta, sem á að skattleggja, skuli innifalin öll gjöld, sem greiða þarf til þess að fá aðgang að sýningu, önnur en skemtanaskattur. Þetta hefir þá þýðingu, þar sem skemtanaskatturinn er 1/10 af sætaverði, að skatturinn sjálfur lækkar í sama hlutfalli. Þetta hefir mikið til síns máls, og er ef til vill ekki rjett að leggja toll á toll. Er meiri hl. hlutlaus um þetta atriði og hefir óbundið atkv.

c-liðurinn er tekinn aftur

. Þarf jeg þá ekki að fjölyrða frekar um þessa brtt. Þá er 3. brtt. og hún er um það, að lögin öðlist gildi þegar í stað er þau fá staðfestingu. Í frv. stendur, að þau skuli öðlast gildi 1. apríl 1929, en þar sem hann er nú liðinn, getur það ekki orðið. Brtt. er því fullkomlega rjettmæt, og telur meiri hl. sjálfsagt að fallast á hana.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Það kom fram í ræðu hv. 4. landsk. (JBald), að jeg hefi komið við ennþá viðkvæmara sár heldur en jeg gat vitað um. Það mátti næstum heita, að hann slepti sjer alveg, og fór að draga alveg óskyld mál inn í umræðurnar. Jeg skal svara því strax, þar sem hann var að sneiða að mjer fyrir að hafa bygt hús út í götur bæjarins „kryds og þvers“, eins og hann orðaði það. Þetta er algerlega tilhæfulaust hvað mig snertir, en jeg varð fyrir því óhappi, að skipulagsnefnd heimtaði, að hús mitt tæki fram fyrir þá götulínu, sem áður var. Jeg óskaði sjálfur alls ekki eftir breytingunni, og þess vegna eru allar árásir á mig út af þessu í engu bygðar. Þá get jeg leitt algerlega hjá mjer roku hv. 4. landsk. um Íhaldsflokkinn, sem hann sagði að væri öndverður gegn öllu því, er jafnaðarmenn hjer teldu gott og blessað. Þetta er engin álösun á Íhaldsflokkinn, heldur þvert á móti. Jeg vil svo leiðrjetta misskilning, sem fram kom hjá hv. 4. landsk. og hæstv.dómsmrh. út af aðstöðu minni til löggjafar Svía um þessi mál. Jeg get fyrir mitt leyti fallist á að fara eftir þeirri grundvallarreglu Svía, að láta sem flestum vera frjálst að fá leyfi til kvikmyndasýninga, þó með því skilyrði, að lögreglustjórum sje áskilinn rjettur til þess að hindra misindismenn í því að fá slík leyfi. Með þessu er vísað á bug þeirri ásökun, sem hæstv.dómsmrh. og hv. 4. landsk. beindu til mín um það, að jeg vildi hafa „monopol“ á þessu sviði. Það eru hártoganir einar, að ekki sjeu til lög um þetta áður, því að í allar lögreglusamþyktir er sett ákvæði um þetta efni samkvæmt fullri lagaheimild, sem hafa reynst fullnægjandi hingað til, og mun ekki koma að sök þótt það verði látið nægja framvegis. Þá skal jeg víkja að ræðu hæstv.dómsmrh. Þetta virðist vera fyrsta áhugamál hans á þessu þingi, og það er honum sjerlega viðkvæmt mál, því að nú er hann fyrst líkur sjálfum sjer um ræðulengd og venjulega útúrsnúninga. Mjer er vel kunnugt um, hvers vegna hann berst svo mjög fyrir þessu máli, og hvaða tilgangi hann ætlar að ná með því, en jeg mun ekki víkja neitt að því núna, þar sem hann hóf ekki máls á því sjálfur, en geri það ef til vill einhverntíma síðar. Hann vildi snúa út úr ummælum mínum um eftirlitið og taldi, að jeg vildi ekkert eftirlit hafa. Þetta er fjarri rjettu lagi, en eftirlitið er í mínum augum ótryggara eftir frv. heldur en það er nú, og því er jeg mótfallinn, að það nái fram að ganga. Nú eru að vísu ekki rekin kvikmyndahús nema á eitthvað 10 stöðum á landinu, eða heldur innan við það, en þar sem þessum stöðum fer sífjölgandi má búast við því, að ekki líði á löngu áður en kvikmyndahús verða rekin á einum 30 stöðum á landinu, eða í sem næst öllum kauptúnum og sjávarþorpum. Eftir frv. á svo að skipa 2 skoðunarmenn á hverjum stað, þar sem kvikmyndahús er rekið, og geta þessir skoðunarmenn þá innan skamms orðið 60 á öllu landinu. Ef einhver óhlutvandur maður vill svo fá að sýna mynd, sem er aðlaðandi fyrir þennan lakari hluta fólksins, sem hæstv.dómsmrh. var að tala um áðan, þá þarf hann ekki að vera í neinum vandræðum. Hann hugsar bara um, hvar sje veikur hluti í þessum varnargarði, hvar hann fái 2 skoðunarmenn til þess að samþ. myndina með einhverju móti. Takist honum það, og það mun hann sennilega eiga hægt með, þá má hann sýna myndina hindrunarlaust á öllu landinu. Þetta kalla jeg ótrygt eftirlit. Hv. frsm. meiri hl. virtist líka hafa komið auga á þetta, því hann sagði, að máske væri ekki rjett að hafa eins marga skoðunarmenn, eins og frv. gerir ráð fyrir, enda er hægt að vísa til erlendra fyrirmynda um það. Á Norðurlöndum er myndskoðun framkvæmd á einum stað í hverju landi. Er þar numið burt úr hverri mynd, það sem ekki þykir viðurkvæmilegt að sýna. En slíkt er ekki hægt hjer, vegna þess að flestar myndirnar eru leigðar, og verður að skila þeim jafngóðum aftur. - Þessi tilhögun á myndskoðun, sem ráðgerð er í frv., getur því orðið bein afturför frá því, sem nú er, og getur verkað sem algert eftirlitsleysi með því, hvernig myndir eru sýndar. Þá vjek hæstv.dómsmrh. að skattaspursmálinu. Jeg vil benda á, að þegar annarsvegar er um frjálsa samkepni að ræða, þá stenst það ekki, að hafa sjerstakan skatt á þessu til ríkisins. Þá fyrst getur verið um sjerstakt gjald að ræða, ef hindrað er að allir geti rekið atvinnuna. Hæstv. ráðh. talaði um, að ekki væri að marka reikninga kvikmyndahúsanna, af því að það hefði komið í ljós, að einhverjir aðrir hafi svikið skatt. - En jeg hefi sjeð reikninga kvikmyndahúsanna og veit, að þeir eru rjettir. Hæstv. dómsmrh. veit ekkert um þetta, en hugsar aðeins af líkum, af því einhverjir aðrir hafa dregið undan. En náunginn er nú svo gerður, að honum er gjarnt að gera meira úr gróða manna en vert er. - Að vísu hafa kvikmyndahúsin hjer verið rekin með góðum árangri og hafa þess vegna getað komið sjer upp góðum húsakosti. - Mega allir vera ánægðir með það, að þau hafa verið megnug að rækja þá borgaralegu skyldu. - Hæstv. ráðh. færði þessu áliti sínu um gróða kvikmyndahúsanna ekki annað til stuðnings en það, að lítið fje færi út úr landinu til myndakaupa. En jeg hygg, að hjer sje um misskilning að ræða. Jeg býst við, að Hagstofan telji ekki annað til en það, sem fer fyrir keyptar myndir. En nú er það svo, að myndirnar eru yfirleitt leigðar, þeim er skilað aftur þegar búið er að sýna þær. Og þá leigu býst jeg ekki við að Hagstofan taki með í skýrslum sínum um verðmæti innflutningsins. Venjuleg myndaleiga mun vera ¼ hluti aðgöngueyris. Og ef undantekningar eiga sjer stað frá því, þá munu þær vera á þann veg, að leigan sje hærri t. d. fyrir úrvalsmyndir. Þá sagði hæstv. ráðh., að sæti í kvikmyndahúsum hjer væru seld dýrara en á Norðurlöndum. En jeg vil leiða athygli að því, að þau kvikmyndahús í Danmörku, sem greiða 3000 kr. í skatt, selja sætin dýrara en hjer er gert. Aðeins þau kvikmyndahús, sem borga 2000 kr. eða minna, hafa ódýrari sæti en hjer. Nú er það svo með kvikmyndahúsin hjer, að þau standa jafnfætis að gæðum þeim kvikmyndahúsum í Danmörku, sem selja sæti dýrust. Þetta er í sjálfu sjer mjög ánægjulegt. Og jeg segi fyrir mig, að jeg vil engan þátt eiga í þeirri lagasmíði, sem gæti haft það í för með sjer, að notuð yrðu ljeleg húsakynni til sýninga. Jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja raus hæstv. ráðh. um það, að kvikmyndahúsin hafi verið stórgjöful til flokksþarfa Íhaldsflokksins. Af þeim hefir ekki verið heimtað meira en öðrum til þeirra þarfa. Og svo er fyrir að þakka, að Íhaldsflokkurinn hefir ekki verið í neinum vandræðum með útgjöld sín, enda ekki þurft miklu til að kosta fyrir sinn málstað, enda hefir hann fylgi helmings þjóðarinnar. Um brtt. á þskj. 265,2 c þarf jeg ekki að ræða, þar sem hv.flm. hennar hefir tekið hana aftur. En út af brjefi því, sem hæstv.dómsmrh. las úr, frá vini sínum á Akureyri, þá vil jeg segja það, að jeg hygg, að torfundinn muni bíó-eigandi, sem ekki vildi gjarna skattfrelsi, ef þungur skattur verður lagður á þessar stofnanir. Veit jeg, að allir hv.þdm. skilja það, að þeir mundu láta sjer það vel líka. - Jeg veit ekki til, að hjer sje neinn bíó-hringur. Annað kvikmyndahúsið er einkaeign borgara hjer, sem að vísu er af erlendu bergi brotinn. Hitt er eign fjelags. Þau eru ekkert í sambandi við erlenda hringa. Jeg hefi þá svarað öllu, sem nokkur ástæða er til að svara. Jeg þarf ekki að svara þeim fullyrðingum, sem vanar eru að heyrast frá hæstv.dómsmrh. um það, að hann hafi hinn siðferðilega og menningarlega grundvöll sín megin í þessu máli sem öðrum. Allur landslýður brosir að slíkum yfirlýsingum þegar þær koma frá honum. Í ræðu hv.frsm. meiri hl. var ekkert nýtt annað en það, að hann virtist fallast á, að myndskoðun sú, sem frv. gerir ráð fyrir, geti verið athugaverð.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Jeg ætla að mótmæla því, að jeg hafi gefið í skyn, að myndskoðun sú, sem ráðgerð er í frv., sje ekki stórum meira virði en sú, sem nú er, enda gefur það að skilja, þar sem nú er engin myndskoðun. Hitt getur verið álitamál, hvort framkvæma skuli hana á mörgum stöðum. En um það er engin brtt. frá hv.frsm. minni hl. En aðalatriðið er, að með frv. þessu er myndskoðun fyrirskipuð, sem ekki var áður.

Pjetur Ottesen Mjer finst það undarlegt, þar sem hjer er um mjög stóran lagabálk að ræða, ef ekki á að sýna málinu þann sóma að reifa það. Jeg hefi lítillega kynt mjer frv. og mjer dylst ekki, að fjölmörg ákvæði þess eru þess efnis, að full ástæða er til að taka þau til gaumgæfilegrar athugunar.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Það er rjett, að málið er mikilsvert, og ef nú ætti að fara að ræða það, þá er sýnt, að umr. verður ekki lokið á þessum fundi. Hinsvegar hefir hæstv. forseti reynst svo frjálslyndur, þegar líkt hefir staðið á, að hann hefir leyft mönnum að ræða frv. alment við 2. umr., og vona jeg, að það fari eins í þetta sinn. En það flýtir fyrir afgr. málsins, ef það kemst til nefndar strax.

Pjetur Ottesen Við 1. umr. um mál koma oft fram ýmsar bendingar, er n. geta verið til leiðbeiningar. Ef umr. verður flaustrað af nú, þar sem komið er að því að slíta fundi, þá er þeim möguleika slept.

Haraldur Guðmundsson Jeg vil beina því til hæstv. forseta, að hann fresti umr. Jeg hefi ýmislegt á hjarta, er jeg treysti mjer ekki til að ljúka við á þessum fundartíma.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mál þetta er sjerstaklega vel undirbúið og hv.þm. hafa getað kynt sjer grg. og ættu því að vera við því búnir að gera sínar aths.

Jón Sigurðsson Jeg mun ekki leggja sjerstakt kapp á, að þetta mál verði rætt nú við 1. umr., en jeg get ekki neitað því, að sem nefndarmaður í landbn. kysi jeg heldur að fá að heyra álit manna um frv. nú heldur en síðar, þegar n. væri búin að gera sínar till. Það væri æskilegra, að menn fengju tækifæri til að koma fram með aths. sínar nú strax, svo að n. fái tækifæri til að vega þær og meta. Er enn frekari ástæða til þessa, þar sem frv. er nýlega fram komið, og hefir að geyma mikilvægar breytingar á ábúðarlöggjöfinni. - Annars vil jeg á engan hátt tefja málið; síður en svo.

Forseti (Benedikt Sveinsson) Mætti ekki jafna þessa misklíð svo, að málinu verði vísað til n. nú, en umr. síðan frestað?

Jón Sigurðsson Ekki verður það neinn stuðningur fyrir nefndina.

Pjetur Ottesen Jeg skildi það svo, að meiningin með því að taka málið fyrir nú væri sú, að það færi umræðulaust í nefnd. Jeg hefi ekkert heyrt um það, að bregða ætti út af þeirri venju að veita fundarhlje um þetta leyti dags. Og mjer skildist hv.flm. líta þannig á. En mjer finst frv. að efni til vera þess eðlis, að fullkomin ástæða væri til að taka ýms ákvæði þess til athugunar áður en það fer í n., og jeg er þess fullviss, að margt mundi koma fram í þeim umr., er gæti verið til bendingar fyrir nefndina.

Hjeðinn Valdimarsson Það hefir komið fram till. um það, að umr. verði frestað, og vona jeg, að hæstv. forseti taki tillit til þess.

3217Forseti (Benedikt Sveinsson) Því var einungis skotið fram, hvort hv. deild gæti ekki fallist á, að umr. yrði frestað, en málið gengi til n. En til þess að firra vandræðum, þar sem menn eru ófúsir á að tala um málið nú, og svo gæti því farið, að frv. yrði felt, þá verður umr. frestað.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Á Alþingi 1927 og 1928 var mál þetta til umr. og var samþ. í þessari deild. Er því ekki ástæða til að fara mörgum orðum um það nú. Það má aðeins segja það almenna, að eins og hreppar hafa nú forkaupsrjett á jörðum innan hreppsins, er og hin sama nauðsyn að kaupstaðir og kauptún hafi sama rjett um landspildur og lóðir innan síns umdæmis. Það hefir komið fyrir, að selt hefir þannig verið utan hjá. Dæmi um það er frá Akureyri. Mun jeg ekki færa fram fleira að sinni, en vísa til þess, sem jeg hefi áður um þetta sagt. Allshn. hefir lagt til, að frv. verði samþ. óbreytt. Vona jeg að hv. deild verði við þeim tilmælum.

Jón Þorláksson Þegar þetta frv. hefir verið til umr. og atkv. á undanförnum þingum, hefi jeg ekki greitt atkv. með því, vegna þess að mjer hefir þótt of langt gengið í því að leggja kvaðir á eignir manna. Vil jeg um rök mín fyrir því vísa til Alþt. síðustu tveggja ára. Aðstaða mín til frv. er óbreytt frá því, sem þá var. Greiði því ekki atkv. með frv.