Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg bað þess á laugardaginn, þegar mál þetta var til umr., að það yrði þá tekið af dagskrá, til þess að nefndinni gæfist kostur á að íhuga brtt. þær, sem þá komu fram frá háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Aðaltillagan gekk út á það, að ákvæði um skipulagsmælingar næði aðeins til kauptúna, sem hefðu 500 íbúa og þar yfir. Það hefir orðið samkomulag í nefndinni að leggjast ekki gegn þessari tillögu. Eins og kunnugt er, leiðir af mælingum þessum og áætlunum mikill kostnaður, og þegar svo stendur á, að þorpin eru lítil og ekki er útlit um vöxt þeirra í náinni framtíð, virðist varhugavert að leggja í þennan kostnað þeim viðvíkjandi. Þetta ætti ekki að þurfa að koma að tjóni, því að í frv. er heimild til þess að láta mælingar fara fram, ef viðkomandi hreppsnefnd óskar eða ef skipulagsnefnd þykir nauðsyn til bera. Með þessu er trygt, að skipulag kemst á samt sem áður, þar sem þess er brýnust þörf.

Magnús Jónsson Jeg hafði kvatt mjer hljóðs á laugardaginn, til þess að andmæla till.háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), en jeg var farinn að vona, að jeg losnaði við það, því að jeg vænti þess, að nefndin legðist á móti þeim. Svo hefir ekki orðið. Eins og öllum er ljóst, er farið fram á, að íbúatala þeirra kauptúna, sem lögin eiga að ná til. verði færð úr 200 upp í 500. Þetta tel jeg mjög varhugavert. Þetta frv. er eitt af merkilegustu frv. þingsins, og mætti það vera orðið að lögum fyrir mörgum árum. Það er hörmulegt til þess að vita, hvernig tekist hefir með skipulag bæja hjer á landi, bæði hvað fegurð og hagkvæmi snertir. Dæmin mætti telja fram svo tugum skiftir, en jeg nefni aðeins eitt, af því að það verður fyrir mjer. Það er síminn. Honum hefir víðast verið hróflað upp á fegurstu götunum, öllum smekklegum mönnum til angurs og ama. Það hefir, ef til vill, þótt stáss að honum fyrst, þegar hann var nýr, en þegar nýjungarvíman var runnin af mönnum. munu þeir hafa litið hann öðrum augum. Mjer dettur í hug fegursta gata Ísafjarðar, Strandgata, sem eyðilögð er með því, að aðalsíminn er lagður eftir henni, og eins má minna á Bankastræti hjer í Reykjavík. Auk þess að telja upp syndir gegn fegurðinni, mætti telja upp margt, sem betur mætti fara frá hagsýninnar sjónarmiði. En það er meira almenns efnis, og skal jeg ekki fara frekar út í það. Jeg sje ekki betur en að brtt. sjeu til þess eins að kippa úr gagnsemi frv. Það er engu minna um vert að hafa smáþorp haganlega og smekklega úr garði gerð en stærri kauptún. Það má meira að segja forðast margar þær syndir gegn þessu í smáþorpunum, sem varla verður girt fyrir þar, sem fólkið er fleira. Og jeg tel mikinn skaða unninn, ef smáþorpin eru skilin undan, og það aðallega á tvennan veg: Annars vegar sje jeg ekki, hvers vegna smáþorpum, sem hafa undir 500 íbúum, má ekki vera haganlega og smekklega fyrir komið, í stað þess að klessa húsunum eins og taðhlössum út um hvippinn og hvappinn, jafnvel þótt ekki sje fyrirsjáanlegt, að þau stækki. En svo er hitt, að það er ekki á nokkurs lifandi manns valdi að sjá fyrir, hvort bæir fara alt í einu að vaxa, og er þá ótrúlegur skaði, sem hægt er að vera búið að gera með illu skipulagi, áður en bærinn fær 500 íbúa. Það er satt, að till. fer í sparnaðarátt, en það er þessi vanalega Alþingissparnaðarátt, sem álítur ekkert verðmæti nema peninga, sem leggja þarf út rjett það árið. Jeg er sannfærður um, að till. fer í raun og veru í eyðsluáttina; við hana tapast meira verðmæti en krónur þær, sem sparaðar verða í svip, því að þegar búið er að skipa húsum óhaganlega, verður það ekki lagfært, nema með ærnum kostnaði eða óþægindum, ef til vill svo mannsöldrum skiftir. Jeg get, því miður, ekki haft neina tröllatrú á ákvæðum 17. gr. Jeg er viss um, að sú heimild verður sáralítið notuð; menn snúa sjer ekki að framkvæmdum í þessum efnum, fyr en þeir verða skyldaðir til þess. Það er sjerstaklega aðkallandi að ákveða þetta skipulag nú, því að menn eru farnir að byggja alment úr steini, og þau hús standa lengi og geta orðið ill viðureignar áður en lýkur, ef illa er til stofnað. Timburhjallarnir falla og fúna eða brenna, þeir verða sjaldan langlífir, en steinhúsin geta staðið óratíma eins og þrándur í götu, og er enginn vegur að losna við þau, nema að rífa þau, og þá verður sparnaðurinn lítill. Jeg vil benda á það að lokum, að ógerningur er að sjá fyrir vöxt bæja, hann getur orðið með ýmsu móti og getur skollið á fyr en varir. Það væri því óhyggilegt að geyma framkvæmd skipulagsákvæðanna þar til einhver spáði þessum vexti; spádómurinn kæmi oftast eftir á. Það er og athugavert, að nálega er víst, að hver bær vex þannig að gamli bærinn lendir einmitt þar, sem mest er þörf á góðu skipulagi. Vöxtur og viðgangur nálega allra, eða jafnvel allra, bæja hjer er tengdur við höfnina, hvort sem bærinn heldur vex vegna fiskveiða eða óvenjumikils flutnings út eða inn. Og þar sem nú bæir eru upphaflega reistir við höfnina, sjá allir, hve heppilegt það er að lofa þar fyrst að byggjast, án allrar reglu, þorp upp að 500 íbúum. Það getur orðið nokkuð margfaldur mælingarkostnaður áður en því verður komið í lag. Jeg verð af þessum ástæðum að leggjast á móti till., því að jeg tel hana höggva varhugavert skarð í frv.

Jón Þorláksson Jeg þarf litlu að svara háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.), því að jeg hefi tekið flest andmælin fram áður. Jeg vil benda á það, að samkvæmt brtt. minni nær frv. til 16 bæja eftir manntalinu 1919, en ef miðað væri við 200, yrðu þeir 35, og margir þeirra eiga engan sjáanlegan vöxt í vændum. Það er að vísu rjett, að ekki er gott að sjá fyrir vöxt bæja, en meðan ekki er hægt að sjá fyrir, af hvaða atvinnu bær muni vaxa, er ekki heldur hægt að ákveða skipulag, svo að haldi komi. Ef bær vex ört á öðru sviði en við mátti búast, getur það orðið honum frekar til ills en góðs, ef skipulagið er ákveðið, Að öðru leyti falla allar mótbárur gegn brtt. við það, að það tekur nokkur ár að mæla og ákveða um þessa 16 bæi, og því nógur tíminn til að lögleiða ákvæðin fyrir hina þar á eftir, ef þá þykir nauðsynlegt.

Magnús Jónsson Jeg skal ekki teygja umr. úr þessu. Jeg vil aðeins benda háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) á það, að nauðsyn ber til að hafa ákveðið skipulag, þótt ekki sje vitað, hvernig bærinn muni vaxa. Almennar reglur koma engu síður til greina, svo sem götubreidd, að fegurð staðarins fái að njóta sín, heilbrigðisreglur, að sjeð verði um, að sem víðast njóti sólar o. s. frv. Þetta er því óháð, hvernig bærinn vex, en ekki verður hlaupið að því að koma skipulagi á það fremur en annað, ef steinhúsum verður stráð um staðinn á ruglingi og ringulreið.

Frsm. (Jakob Möller) Jeg þarf fyrir hönd fjhn. aðeins að taka það fram, að nefndin sá ekki ástæðu til að koma fram með neinar brtt. við frv. við þessa umr., þó að svo væri hálft í hvoru ráðgert, að því er tvö atriði snerti. Því verður að vísu ekki neitað, að stimpilgjald af sjóvátryggingarskírteinum er töluvert hærra samkv. þessu frv. en t. d. í Danmörku. Samkvæmt frv. er það 10 aurar af hverju þúsundi, en í Danmörku 25 aurar af hverjum 6 þús., eða rúmlega helmingi lægra. Gæti þetta ef til vill haft þýðingu í samkepni milli innlendra og erlendra fjelaga, en þó er hjer ekki um neinn verulegan mun að ræða, svo að tilfinnanlegur verði fyrir vátryggjendur. En nefndin ætlast til þess, að stjórnin noti þá heimildina, sem henni er gefin, til þess að fella niður gjaldið eða gefa eftir af því, ef henni virðist þess við þurfa. Um tvöföldunina af stimpilgjaldi af afsölum fasteigna, sem seld eru fjelögum, er það að segja, að mjer fyrir mitt leyti virðist fult svo mikil ástæða til að láta það ná einnig til samvinnufjelaga, ekki síður en til hlutafjelaga, svo sem minst var á við 2. umræðu. Einstakar fasteignir slíkra fjelaga geta gengið kaupum og sölum, án þess að aðaleignirnar skifti um eigendur, og ætti þá það sama að gilda í báðum tilfellum. Aðaleignir hlutafjelaga skifta vitanlega venjulega ekki um eigendur á annan hátt en þann, að hlutabrjefin sjeu seld, en til samvinnufjelaganna er þannig stofnað, að þau verða ekki talin síður „stabil“. Jeg hefi þó ekki sjeð það til neins að koma með brtt. hjer að lútandi. Hygg jeg, að hún mundi lítinn byr fá í þessari hv. deild, enda er hjer ekki um að ræða svo verulegt atriði, að miklu skifti um það, hvernig því er skipað.

Þorleifur Guðmundsson Jeg hefi komið fram með brtt. á þskj. 512. Jeg álít, að það sjeu margar fleiri jarðir, sem líkt er ástatt með og þær, sem um er getið í 5. gr., að þær geta lítil eða engin not haft af sýsluvegum. Brtt. mín fer fram á að heimila slíkum jörðum undanþágu frá sýsluvegagjaldi. þetta finst mjer í fylsta máta sanngjarnt. Það er ósanngjarnt að láta jarðir, sem þannig er í sveit komið, að þær geta engin afnot af vegunum haft, greiða jafnháan vegaskatt og hinar, sem að þjóðveginum liggja. Á jeg hjer aðallega við jarðir, sem liggja við sjó fram, eða þá langt frá öllum vegum. Jeg þekki margar slíkar jarðir, svo sem í Selvogi og Ölfusi og víðar. Þessar jarðir hafa aftur á móti talsverð sjávarafnot og greiða því drjúgt til ríkissjóðs, vegna útflutningsgjalds á sjávarafurðum. Jeg skal játa það, að jeg sje mjer ekki fært að vera á móti þessu frv., eins og nú standa sakir, en verð þó að geta þess, að mjer finst þetta þungur skattur á svona fasteignir og alls ekki rjettlátur, og margir aðrir jafnskyldir og skyldari til að greiða skattinn. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, vona, að háttv. deild sjái, að jeg hefi nokkuð til míns máls. Þótt jeg berjist hjer að nokkru leyti fyrir sjálfan mig, þá eru þó margir fleiri, sem líkt er ástatt fyrir.

Frsm. (Jón Þorláksson) Samgmn ber fram brtt. á þskj. 498, sem fer í þá átt, að einni gr. verði bætt inn í frv. Þessi brtt. er, eins og jeg vona að háttv. deild skilji, komin fram í því skyni að taka af öll tvímæli um það, að ætlast er til, að framvegis verði veitt fje úr ríkissjóði til að leggja nýja akfæra sýsluvegi, svo sem verið hefir að undanförnu. Um brtt.háttv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) hefir nefndin ekki haldið fund, en jeg hefi borið mig saman við nefndarmennina. Nefndin, eða meiri hl. hennar, þorir ekki að mæla með því, að þannig lagað ákvæði verði sett inn í frv. Hún þykist ekki geta sjeð það fyrir, hversu víðtækar afleiðingar þetta kunni að hafa, eða hversu margvíslegar kröfur um undanþágur kunni fram að koma. Það er svo sem auðvitað, að þessi vegaskattur getur alls ekki verið fullkomlega rjettlátur, fremur en aðrar skattaálögur. En þar sem um fasteignaskatt er að ræða, má vænta þess, að órjettur sá, sem á kann að vera í byrjun, geti horfið, er fram liða stundir, því að bæði lagfærist verð fasteignanna með tímanum og svo er vitanlega hægt að gera þær breytingar á lögunum, sem nauðsynlegar kunna að þykja. Nefndinni er ljóst, að frv. þetta er ekki alfullkomið, enda ekki ætlast til, að það standi óbreytt um aldur og æfi. En hún gerir ekki betri till. en þær, að frv. nái fram að ganga og reynslan verði látin skera úr, hverjar breytingar eru nauðsynlegar.

Eiríkur Einarsson Með frv. virðist stigið spor í þá átt að ljetta undir með þeim, er vegaviðhaldið hvílir þyngst á, þar sem landssjóði er ætlað að hlaupa undir bagga, þegar greiðslurnar fara að verða mjög háar. Af þessum ástæðum ljæ jeg frv. atkv. mitt upp úr hv. deild, þótt jeg sje að ýmsu leyti óánægður með það. Hefi jeg ekki ráðist í að koma með brtt. við það, en þykist vita, að lagfæringar verði gerðar í hv.Ed. á því, sem helst þarf umbóta. Skal jeg drepa á nokkur atriði þess, er jeg tel endilega þurfa að breyta við frv., áður en þingið gengur frá því, og í trausti þeirra lagfæringa í hv.Ed. greiði jeg atkv. mitt. Jeg er mjög myrkfælinn við þá breytingu, sem frv. gerir ráð fyrir, frá því er nú er, að leggja vegagjöldin á fasteignirnar, sem jeg held að sje nóg boðið með skattaálögum eftir þetta þing, þótt þetta gjald jafnaðist ekki á þær. Er það ætlun mín, að sanngjarnara og rjettlátara hefði verið að afla greiðslnanna áfram með svipaðri niðurjöfnun og verið hefir. Með þessari sífeldu fasteignaskattskyldu verður þeim íþyngt, er helst þyrfti að hlífa oft og einatt, en öðrum slept, er síður skyldi. Þá held jeg, að ákvæði 4. gr. frv., um heimild fyrir sýslunefndir til að ákveða hreppum misjafnt hundraðsgjald, sje varhugavert, gæti eins haft ósanngirni í för með sjer eins og hitt, sem því er ætlað. Væri eftir því, hvernig atkvæðamagni væri háttað í sýslunefndum, hægt að ofbjóða einstökum sveitum með þessari heimild. Mjer finst, að ekki ætti að gera ráð fyrir, að hærri niðurjöfnun en 6 af þúsundi geti átt sjer stað. Þá vil jeg geta þess um ákvæði 7. gr., sem er þó höfuðrjettarbótin, að landssjóðsgreiðslurnar byrja of seint: væri mesta nauðsyn að ljetta undir með sýslufjelögunum fyr en útgjöld sýsluvegasjóðs nemur 3 af þús. fasteignaverðs; ætti fremur að byrja á 2‰ og hækka hraðari skrefum. Þegar sýsluvegaútgjöldin fara að verða óhemjuhá, er ofætlun að láta sýslufjelögin greiða nema lítinn hluta þeirra. Þá finst mjer nauðsynlegt, að reynt væri í sambandi við þetta að afla sýslufjelögunum tekjustofna, til að standast þessi þungu útgjöld, aðra en fást með sjerstakri álagningu í þessu skyni. Tel jeg þar liggi næst að benda á eigna- og tekjuskattinn, sem væri vel fallinn til að notast í þessar nauðsynjar; með því væri líka trygð að nokkru innheimta hans. Vænti jeg þess, að frv. eigi eftir að komast í það horf, sem hjer hefir verið bent á, áður en hv.Ed. gengur frá því.

Þorleifur Guðmundsson Jeg ætla að leyfa mjer að árjetta það, áður en til atkv. verður gengið, að jeg vona, að hv. deildarmenn verði svo sanngjarnir, að þeir fallist á till. mína, þó að háttv. nefnd hafi ekki sjeð sjer það fært. Jeg bið menn að athuga það, að það er fullhart að láta eina jörð greiða mörg hundruð kr. til vega, sem eru til þess eins, að hækka verð annara jarða. - Margar jarðir yrðu að greiða þennan skatt í ríkulegum mæli, enda þótt þær nytu einskis góðs af vegunum, og er því ekkert rjettlæti í þessu að finna. Það væri sanngjarnt, að þær jarðir, sem liggja næst vegunum, bæru þyngsta hlutann, enda er viðhald veganna mest fyrir þær gert, og eykur það gildi þeirra. Það er og, að margir menn fara vegi þessa, sem engin lönd eiga þar í kring, en eru þó það birgir af lausafje, að vel mættu þeir gjalda nokkuð án þess að á sæi til muna. í raun og veru er frv. ósanngjarnt í alla staði, en hinu neita jeg ekki, að nauðsyn sje að afla tekna, og þar sem nú gerist áliðið þingtíma og lítið tóm gefst til nánari athugunar, tel jeg mjer nauðugan einn kost að greiða frv. atkv. að þessu sinni. En þegar á næsta þingi mun jeg bera fram frv. í aðra átt, ef jeg á þá sæti á þingi, en ef svo er ekki, vona jeg, að sá, sem ris úr rústum mínum, verði mjer ekki lakari að þessu leyti. Það mun verða ógerningur að komast hjá að samþ. frv. nú, en aldur þess ætla jeg ekki lengri en til næsta þings.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg vil nefna það til viðbótar því, sem jeg sagði áðan, að eftir núgildandi lögum er ekki gerður greinarmunur á því, hverjir gjaldendur hafi not sýsluveganna og hverjir ekki. Það er jafnað niður eftir efnum og ástæðum innan hreppanna, en á hreppana eftir tölu verkfærra manna, og kemur því gjaldið til vegaviðhalds ekki við nothæfi þeirra fyrir einstaka gjaldendur. Ástæður hv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.) geta því eins átt við skipulagið, sem nú er. Jeg vil ekki halda því fram, að frv. sje fullkomlega rjettlátt, en með því er þó stigið spor áfram frá því, sem nú er. Annars hefði jeg kunnað betur við, að hv.þm. (Þorl. G.) hefði sagt okkur eitthvað frá fyrirætlunum sínum um breytingar á frv., eða annað frv. í þess stað. Það er auðvelt að finna að þessu frv., en svo er eftir að vita, hvort hægt er að benda á annað betra í þess stað. Hv. þm. (Þorl. G.) ætlar að láta það bíða næsta þings, og verður það þá vonandi merkilegt, eftir svo langan tíma. Auðvitað verður þessi skattur óvinsæll, en svo er um alla skatta, og er það út af fyrir sig því ekki rjettmæt ástæða gegn frv.

Þorleifur Guðmundsson Jeg vil svara háttv.þm. (J. Þ.) því, að nú líður að þinglokum, og er því ekki tími til að koma með gagngerðar breytingar. Það er fyrirsjáanlegt, að frv. er ranglátt, og verður því að breyta því hið fyrsta, en það er á næsta þingi. En þangað til verðum við að þola ranglætið, því að sýsluvegasjóðir þurfa á fje að halda. hvað sem tautar. Með þessu þykist jeg hafa skýrt afstöðu mína.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Það var svo að skilja í fyrstu, er till. þessi var fram borin á öndverðu þingi, að henni lægi mikið á. Allsherjarnefnd var fyrir munn forseta deildarinnar ámint um að láta ekki lengi dragast að koma með nál. sitt. Nefndin hafði ekki ætlað sjer að stinga máli þessu undir stól nje tefja framgang þess að nokkru leyti, því hún áleit það vandamál mikið, er fulla rannsókn ætti skilið, svo þar þóttist nefndin nokkra afsökun hafa, þó að hún rasaði ekki mjög að athugunum sínum. En hins vegar bjóst nefndin við, að eftir að hún hafði birt álit sitt, yrði alt gert til þess að flýta málinu, í staðinn fyrir að láta það liggja í dái mestan hluta þingtímans. Má vera, að þegar þetta mál er nú seint og um síðir upp tekið aftur, þá eigi það að verða einn þáttur í leik þeim, sem leikinn hefir verið hjer í deildinni í vetur og er nú að verða þríþættur.  (B. J.: Jeg er ekki forseti og ræð engu um það, hvenær mál eru tekin á dagskrá)  . Það er nú svona eftir því, sem á það er litið, en nefndinni, og líklega fleirum hv.þdm. er það ofkunnugt, hvað valdið hefir því, að málið hefir svo lengi legið niðri, og er því ástæðulaust að fara frekar út í það nú. Þegar maður athugar till. þessa og tildrög hennar, verður líka að athuga, hvaða þýðingu hún geti haft. Eftir áliti nefndarinnar voru það tvær ástæður, sem gátu verið því valdandi, að slík till. sem þessi væri fram borin. Í fyrsta lagi, að stjórnin hefði vanrækt skyldu sína um að vera á verði fyrir rjetti Íslands og þjóðarinnar um það, sem till. ræðir um. Og þess vegna þyrfti stjórnin brýningu frá Alþingi um að gera skyldu sína. Og í öðru lagi, að þau atriði, sem till. hefir að geyma, væru svo mikilsvarðandi fyrir rjettan skilning á 7. gr. sambandslaganna, að Alþingi yrði að grípa fram í til verndar rjettindum hins íslenska fullvalda ríkis og sem lögfest eru í sambandslögunum. Þegar maður nú athugar fyrri ástæðuna, verður að minnast þess, er hv. flm, (B. J.) ljet í ljós, er hann bar fram till., að hann vildi ekki bera stjórninni tómlæti á brýn í framkvæmdum þessa máls, með öðrum orðum, að flm. (B. J.) vildi ekki saka stjórnina fyrir það, að hún hefði ekki gert skyldu sína, og þó að langt sje liðið síðan fyrri umr. þessa máls fór fram, hygg jeg þó, að jeg skýri rjett frá afstöðu hv.flm. (B. J.). Þess vegna virðist mjer, að þessi ástæða sje þar með fallin úr sögunni. Þá er það viðvíkjandi síðari ástæðunni, að Alþingi beri bráð nauðsyn til þess að grípa fram í, og það að fyrra bragði, til verndar okkar unga ríki. Til þess nú að sannfærast um, hvað mikið megi upp úr þessu leggja, verður að athuga, hvað felst í till. Ef niðurstaðan verður sú, að hjer sje mikil hætta á ferðum fyrir okkar unga fullvalda ríki, þá skal jeg fúslega játa og viðurkenna, að slík orð sjeu í tíma töluð, því sóma og heiðurlands míns og þjóðar vil jeg í öllu. En ef engin rök er hægt að færa fyrir þessari miklu hættu, sem nú var minst á, þá virðist till. eiga nauðalítið erindi hjer inn á hið háa Alþingi, og er þá síst að furða, þó að mjer og öðrum alvörumönnum finnist hún vera borin fram af sjálfstæðisgorgeir og þjóðarrembingi þeim, sem gert hefir svo mikið vart við sig hjer á þingi og víðar síðan við fengum fullveldisnafnið, og ætti fremur að fylgja lítt hugsandi angurgöpum heldur en æfðum stjórnmálamönnum. Að öðru leyti ætla jeg ekki að hafa inngang ræðu minnar lengri. Jeg læt mjer nægja, til frekari skýringa, að vísa til nál. okkar. Þó skal jeg geta þess, eins og öllum hv.þdm. er kunnugt, að hv.flm. (B. J.) hefir nú sniðið aftan af till. 3 liði, og sýnir þetta meðal annars, hversu mikið alvörumál þetta er fyrir honum. Nefndin hafði, er hún samdi álit sitt, búist við, að till. kæmi til síðari umr. eins og hún upphaflega var, og miðaði við það nál. En þar sem nú eru ekki eftir nema þrír fyrstu liðirnir, sje jeg ekki ástæðu til að ræða nema um þá, og skal jeg þá taka þá alla í rjettri röð og athuga þá frekar. Nefndin hefir ekki talið, að þessi nafnbreyting í 1. lið till. hefði neina sjerstaka praktiska þýðingu. Hún er í alla staði meinlaus, en hefir ekkert að segja í framkvæmdunum, því þetta, sem þarna er nefnt, mun koma á einn ráðherrann, og þá að líkindum forsætisráðherrann. Hann mun að sjálfsögðu hafa á hendi þá íhlutun um utanríkismál okkar, sem leiðir af valdi voru yfir þeim málum, sem vjer höfum, þó að Danir fari með þau í umboði voru, og virðist þá ekki miklu skifta fyrir íslenska fullveldið, hvort einn ráðherrann beri titilinn utanríkisráðherra, eða ekki. Það er vitanlegt, að Danir fara með utanríkismál okkar í umboði okkar samkvæmt 7. gr. Og hefði þeim vitru mönnum, er samninginn gerðu, þótt svo miklu máli skifta, að einn ráðherrann hjeti utanríkisráðherra, þá hefðu þeir vafalaust komið ákvæði um það þegar í öndverðu inn í sambandslögin. En mjer vitanlega bar slíkt aldrei á góma á milli þeirra vitru stjórnmálamanna, er að þessum samningum unnu, svo þá hefir það eigi þótt svo þýðingarmikið eins og nú er látið í veðri vaka. Nefndin lítur því svo á, að það hvorki skerði nje veiki fullveldi okkar, hvort þetta sje upp tekið nú eða ekki. Fari svo í framtíðinni, að reynslan sýni, að þetta geti haft praktiska þýðingu, þá getur stjórnin, og er það líka innan handar, tekið þetta upp. En sem sagt, eins og nú standa sakir, hefir það enga þýðingu. Hins vegar er nefndinni ekki kunnugt um, að vöntun á þessum titli eða heiti hafi komið að ógagni, eða verið til tálmunar nauðsynlegum framkvæmdum 7. gr. sambandslaganna. Og jeg hygg, að þessi skilningur nefndarinnar sje á rökum bygður. Þá er það 2. liður till., og þykir mjer þá hlýða að lesa hann upp, með leyfi hæstv. forseta: „Að halda fast fram skilningi hins íslenska hluta ráðgjafarnefndarinnar eftir 16. gr. sambandslaganna, að þeir menn sjeu íslenskir embættismenn, sem sendir eru eftir 7. gr. 3. lið, þangað sem engir eru danskir sendiherrar eða sendiræðismenn, og slíkt hið sama ráðunautar, sendir eftir sömu gr. sama lið.“ Um þennan lið er það að segja, að nefndinni hefir borist til eyrna, og hefir talsverð rök fyrir, að satt muni vera frá sagt, að hjer væri um nokkum ágreining að ræða milli hins íslenska og danska hluta lögjafnaðamefndarinnar, og að íslenski hlutinn hjeldi fram þeim skilningi, sem felst í till. Að þessu leyti hefir því 2. liður till. við meiri rök að styðjast heldur en 1. liður. En lögjafnaðarnefndin í heild sinni hefir enn ekki tekið fullnaðarákvörðun um þennan ágreining, að því er nefndin best veit. Hins vegar verður nefndin að hallast á það, að skilningur íslenska hlutans sje eðlilegri frá okkar sjónarmiði sjeð, og málið í sjálfu sjer merkilegt, en þrátt fyrir það þykir nefndinni engin ástæða til þess, að Alþingi fari upp úr þuru að gera þetta að frekara deiluatriði milli Íslendinga og Dana. Enda ekki ástæða að örvænta um, að stjórnin geti ekki jafnað þetta og til lykta leitt á heppilegan hátt, svo vel megi við una, og ætti hún þar að hafa góðan stuðning í hinum íslenska hluta lögjafnaðarnefndarinnar, og ekki síst á meðan þar á sæti sjálfur flm.till., hv.þm. Dala. (B. J.). En að stjórnin hefir enn ekki látið þetta deiluefni til sín taka, mun vera af því, að þessi ágreiningur er svo nýlega upp risinn, að stjórnin mun tæplega hafa haft færi á að jafna hann. En færi nú svo um þennan ágreining, að Íslendingar þættust ekki mega við una og Danir vildu í engu vægja nje sveigja til fyrir okkar skilning, - jeg segi, ef svo færi, án þess þó, að jeg sje nokkru um það að spá, - þá er hægt að grípa til heimildar þeirrar, sem er í 7. gr. sambandslaganna og nota gerðardóminn, sem þar er settur, til að leggja úrskurð á þann ágreining, sem rísa kann um skilning á sambandslögunum. Nefndin lítur því svo á, að enn sje málinu ekki svo langt komið, að ástæða sje fyrir þingið að grípa hjer fram í og skora á stjórnina að kippa þessu í lag. Enn sem komið er hefir ekkert það komið fram, er bendi til þess, að stjórnin eða íslenska hluta löggjafarnefndarinnar skorti vilja og djörfung til þess að halda fram rjetti hins íslenska fullvalda ríkis, og á meðan ekki liggur neitt slíkt fyrir, sem ásaka þurfi, er ástæðulaust að örvænta um góðan framgang þessa máls. Þá er 3. liðurinn um að láta þá menn hafa embættisheitið sendiherra um stundarsakir, sem stjórnin sendir til sjerstakra samninga eftir 7. gr. sambl. 3. lið.“ Eins víst og það er, að þau atvik geti komið fyrir, að íslenska stjórnin þurfi að senda menn í þarfir ríkisins til annara landa, eins álítur nefndin, að engin brýn nauðsyn sje á því að titla slíka menn þessu heiti, „sendiherrar um stundarsakir“. Nefndin getur því ekki hugsað sjer þetta annað en sjálfstæðistildur, svo jeg viðhafi ekki stærri orð, t. d. ef stjórnin sendir mann til útlanda til þess að semja um hrossasölu, annaðhvort í Danmörku eða Englandi; ætli mönnum þætti það ekki hálftildurskent, að slíkur hrossasölumaður ætti að bera titilinn „sendiherra um stundarsakir“, hvort sem nafn hans væri Guðmundur Hávarðsson, Pjetur Pjetursson eða bara Páll?  (B. J.: Eða Sigurður Stefánsson)  . Jeg geri nú ekki ráð fyrir því, að hann myndi verða fyrir slíku vali, en yrði hann sendur, er mjer þó óhætt að fullyrða, að hann myndi frábiðja sjer þennan sendiherratitil. Aftur á móti þykir mjer mjög sennilegt, að þm. Dala. (B. J.), yrði hann sendur, myndi vilja halda slíkum titli, enda hefir hann áður, sem viðskiftaráðunautur, getið sjer mikinn heiður, og myndi því einkar vel fallinn til þess að heita „hrossasölusendiherra um stundarsakir“. Annars var nú þetta útúrdúr, sem hv.þm. Dala. (B. J.) gaf tilefni til, en ekki jeg.  (B. J.: Ekki gaf jeg tilefni til þess, þó að jeg nefndi eitt nafn)  . Nefndin vill í þessu máli, á meðan stjórnin hefir ekki sýnt nein mistök, að hún hafi sem óbundnastar hendur um þessi atriði. Það skiftir minstu, hvað sendimenn stjórnarinnar eru nefndir; hitt er aðalatriðið, og á því verður að byggja, hvort sem um hrossasölu er að ræða eða annað, að mennirnir sjeu hæfir og leysi starf sitt vel af hendi. Auk þess getur komið fyrir, að gott sje fyrir oss að njóta aðstoðar við samninga erlendis hjá sambandsþjóðinni. Og þó að við sjeum miklir menn og stjórnkænir „diplomatar“, tel jeg okkur það enga minkun að nota þá góðu krafta, sem við eigum völ á hjá sambandsþjóðinni. þessi stimpill, eða sendiherratitill, er ekki svo mikils virði í þessu efni, að Alþingi eigi nú að rísa upp og skora á stjórnina að hrinda þessu þegar í framkvæmd. Enda man jeg ekki betur en að forsætisráðherra mælti eitthvað á þá leið við fyrri umræðu þessa máls, að hann hefði góðar vonir um, að þetta gæti lagast með tíð og tíma, án allra áskorana frá Alþingi, ef það þætti miklu máli skifta, og þess vegna sýnist nefndinni ástæðulaust að fara að skipa um þetta nú með sjerstakri þingsályktun. En þá nauðsyn hefir nefndin ekki getað komið auga á, að því, er til till.hv.þm. Dala. (B. J.) kemur. Auðvitað gerir bæði nefndin og þingið ráð fyrir, að stjórnin sje jafnan á verði að því er rjettindi Íslands snertir, og láti ekki ganga þar á gerða samninga. Að því lýtur og dagskrá nefndarinnar. Skal jeg svo ekki fara frekari orðum um afstöðu nefndarinnar til þessarar till., heldur bíða átekta og svara síðar fyrir nefndarinnar hönd, ef mótmæli koma fram.

Bjarni Jónsson Jeg býst við, að enn sje þm. í fersku minni það, sem hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði fyrir skemstu í ræðu sinni, að hefði þeim Íslendingum, sem samningana gerðu við Dani 1918, þótt mikið undir komið, að einn ráðherranna hjeti utanríkisráðherra, þá hefðu þeir átt að setja ákvæði um það í samninginn. Ekki er nú djúpt rist hjá þessum hv.þm. (S. St.), eða er hann virkilega svo blár, að hann haldi, að það eigi að blanda alíslenskum málum inn í sáttmála og samning, sem íslenska ríkið gerir við aðra þjóð. Vill þá ekki þm. (S. St.) einnig víta það, að ekki skuli vera ákvæði um það í sambandssamningnum, hvort t. d. þm. í Nd. skuli vera 26 eða 28! Jeg held, að engum nema þessum hv.þm. (S. St.) hefði dottið í hug að slá slíku fram. Og ef við eigum að semja við Dani um heiti á embættismönnum vorum, þá ættu Danir alveg eins að semja við oss um heiti á sínum á embættismönnum. Það ætti þá að vera samningsmál milli Dana og Íslendinga, hvort Danir megi kalla einn ráðherra sinna utanríkisráðherra eða ekki. Ríkin standa algerlega jafnfætis eftir samningana. Og því kemur þetta atriði engum við nema Alþingi og stjórn Íslendinga. Jeg hjó eftir þessu í ræðu hv.frsm. (S. St.); það sýndi svo greinilega fávisku hans. Annars mun jeg framvegis fremur halda mig við hið prentaða mál, því á ræðu hv.frsm. (S. St.) var lítið að græða. Hann var auðsjáanlega í hinum mestu vandræðum, þráðurinn slitróttur og hugsun og rök í molum. Nefndin segir í áliti sínu meðal annars, að sjálfsagt hafi einn ráðherrann yfirumsjón með framkvæmd þeirrar íhlutunar um utanríkismálin, sem vjer höfum í vorum höndum. Nefndin kallar það þá íhlutun, sem Íslendingar hafa um utanríkismál sín. En vjer köllum það ekki íhlutun, heldur yfirráð. Danir fara aðeins með þau mál um stundarsakir eftir umboði Íslendinga sjálfra. Svo segir nefndin neðar á sama blaði, að núverandi stjórn leggi sama skilning í ákvæði 7. gr. eins og íslenski hluti ráðgjafarnefndarinnar. En þessi ummæli hv. nefndar stangast eins og mannýgir hrútar, því bæði nefndin, þing og stjórn hafa altaf viðurkent, að hjer væri um yfirráð að ræða. Jeg veit, að hæstv.forsrh. (J. M.) hefir sagt það og mun segja það, og býst jeg því ekki við, að hann verði hv. allsherjarnefnd þakklátur fyrir þetta orðalag. Enn segir nefndin, að atkvgr. um þetta mál gæti litið svo út í augum þeirra, er lítt þekkja til, sem hjer værum sundurþykkju að ræða í skilningi Íslendinga á þessu atriði. En þeirri sundurþykkju sje ekki til að dreifa. En því í ósköpunum leggur þá ekki nefndin til að till. mín sje samþykt, úr því ekki er um neitt sundurþykki að ræða? Hv. frsm. (S. St.) telur mínar skoðanir, og þá um leið meiri hluta þingsins heimskulegar um þessi efni, en þó skrifar nefndin, að allir sjeu samþykkir þetta er ekki ólaglegt. Þá er það og gott hjá hv.frsm. (S. St.), að hann vísar til gerðardóms um þetta atriði. En mjer er spurn: Hvernig á málið að fara til gerðardóms, ef engu er fram haldið af hálfu Íslendinga? Annars liggur það alls ekki minni í till., að þetta mál fari fyrir gerðardóm. Jeg hefi þann skilning, að er fram kemur skýr og ótvíræður vil þings og stjórnar í þessu máli, þá mun ekki koma til neinnar deilu. En því bar jeg hjer fram þessa till., að jeg vildi hafa skýlausan vilja þingsins að baki mjer, ef til deilu kæmi um 2. lið. Um liðinn verður alls ekki deilt. Þetta eru þá nokkrar helstu mótsagnirnar í nál. En jeg nenni ekki að tefja tíma þingsins með því að telja fleiri en nóg er til. Þá kem jeg að því, sem hv.frsm. (S. St.) sagði, og prentað er í nál., að það atvik geti legið fyrir, að búhnykkur sje fyrir Dani og Íslendinga að gera samninga í fjelagi. Hver neitar því? Norðurlönd gerðu á stríðsárunum ýmsa samninga við erlend ríki í fjelagi, og ná hagkvæmari kjörum fyrir þá sök. En þó að Ísland og Danmörk semji í fjelagi, þá liggur ekki þar í, að Danmörk eigi ein að gera þá samninga. Nei, bæði ríkin eru þar jafnrjetthá. Þetta er því bara þvaður út í loftið. Í minni till. er ekkert orð því til fyrirstöðu, að bæði ríkin geti samið saman, ef það þykir búhnykkur. Þá heldur hv.frsm. (S. St.), að ef einhver ráðherranna hjer heiti utanríkisráðherra, þá geti ríkin ekki lengur gert samninga saman um utanríkismál beggja ríkjanna. En þetta er alveg sama og að neita því t. d., að Norðmenn og Svíar geti gert samning saman, af því þau hafa ekki einn utanríkisráðherra bæði. Mín till. er til þess gerð, að allar þjóðir sjái það og skilji, að Íslendingar hafa ekki fengið utanríkismál sín í hendur Dönum næstu 25 ár til yfirráða, heldur aðeins þegið þjónustu þeirra. Hjer er aðeins um umboð að ræða, og þótt í dönskunni sje notað heldur rýmra orð, þá er það þrengt með íslenska nafninu. Jeg vil, að það verði lýðum ljóst, að þeir samningar, sem íslenska ríkið gerir við önnur ríki, sjeu samþyktir af konungi Íslands og íslenskum stjórnarvöldum. Þá hafa menn minst á, að einingin í utanríkisstjórninni rofni fyrir þessar sakir, þannig, að hún ekki lengur verði ein heild. Því hefir áður verið svarað, að heildin þarf og á ekki að raskast þótt íslenskir verkamenn vinni þar með. Og sjálfsagt er að láta utanríkisráðherrann danska vita af sendimönnum hjeðan, svo ekki vinni hver á móti öðrum. Og það fellir síst þennan rjett vorn, þótt einhver geri sig svo ófyndinn að kalla það tildur, eða telji það ekki sendiherra samboðið að selja hross. Jeg veit, að sendiherrar annara ríkja hafa ekki álitið misboðið virðingu sinni að annast slík störf. Og ef hv.þm. (S. St.) vill gera það að till. sinni að senda Guðmund Hávarðsson í þessum erindum, þá mun því ekki verða mótmælt af mjer. Það er stjórnarinnar að ráða slíka menn. En hinu vil jeg mótmæla og kalla það ekki leyfilegt hjer, að draga saklausra manna nöfn inn í umræður til þess annaðhvort að ófrægja þá sjálfa, eða til þess að reyna að gera málin hlægileg. Alt skraf hv.frsm. (S. St.) um fullveldistildur og annað þessháttar, í þessu sambandi, sýnir aðeins það, að hann er nú orðinn forngripur og langt á eftir tímanum í allri hugsun. Hann man ekki, að sambandið er nú alt annað en áður var, og að þessi gamli lítilmannlegi hugsunarháttur á ekki við í fullvalda ríki. Þvert á móti mætti kalla það hroka, ef Íslendingar hjeldu, að heimurinn stæði nú allur á öndinni til þess að fá upplýsingar um þetta nýviðurkenda íslenska ríki, eða að þjóðirnar hefðu úti þjóna til þess að grafa samninginn frá 1918 upp úr skjalasöfnum ríkjanna til þess að hafa hann stöðugt við höndina. Nei, smáþjóðirnar gleymast fljótt, nema vel sje staðið á verði og rjettir menn komi fram á rjettum tíma með rjettu umboði. Og mín till. fer ekki fram á annað. Má hver kalla það tildur og hjegóma, sem vill, að vilja heita og vera það, sem maður er. Jeg hefi nú felt burtu úr till. minni þá liði, sem gátu haft kostnað í för með sjer. Lagði jeg það til vegna þess, að jeg vildi ekki, að sparnaðarástæður rjeðu atkvæðum hv.þm. um þetta mál. Þykir mjer ekki alllítið undir komið, að þessi till. verði samþykt. Hún er í fullu samræmi við samninginn 1918, þingið, stjórnina þá og stjórnina nú. Hv. frsm. (S. St.) sagði, og hafði það eftir hæstv.forsrh. (J. M.), að þessu, sem till. mín fer fram á, mætti ná smám saman. Jeg þykist nú vita, að hæstv. forsætisráðherra sje svo hygginn maður, að hann muni aldrei hafa sagt þetta. Það liggur svo í augum uppi, að rjett er að koma með alt fram í upphafi. Maður á að segja einarðlega og hreint í upphafi: Svona skil jeg samninginn, og svona vil jeg hafa það. Hreinn grundvöllur verður að fást þegar í byrjun. Annars koma rangar framkvæmdir á ákvæðum samningsins og verða að venju, sem erfiðara er að laga síðar. Slík röng framkvæmd sambandssamningsins hlýtur að vekja þær vonir hjá sambandsþjóð vorri, að Íslendingar ætli að fallast á þann skilning, sem Danir hafa á samninginn lagt. Skal jeg nú, til þess að sýna hvern skilning Danir leggja í sambandssamninginn, ef ekkert verður hafist handa af hálfu Íslendinga, lesa nokkrar glefsur úr bók prófessors Knud Berlin, Den danskislandske Forbundslov af 30. November 1918, Kh. 1920. Þessi bók er í margra manna höndum, og ef engar kröfur koma fram af Íslendinga hálfu, þá munu menn halda, að Íslendingar skilji þetta eins og Knud Berlin, og Danir gera sjer vonir um að fá þau rjettindi, sem þar er um getið. Jeg ætla þá fyrst að grípa niður í bókinni á bls. 48. „Orsökin til þessa fyrirkomulags, sem er óuppsegjanlegt fyrir bæði ríkin í 25 ár, sbr. sambandslög § 18, mun frá Íslands hlið meðfram vera sú, að þótt Ísland sje viðurkent fullvalda ríki, þá hefir það ekki enn þá nauðsynlegt fjármagn nje hæfa menn til þess að taka þegar að sjer alla stjórn utanríkismála sinna, en af Dana hálfu hefir þess vafalaust verið krafist, að Danmörk haldi enn nokkra stund eftirliti með því, að stefna Íslands í utanríkismálum fjarlægist eigi um of stefnu Danmerkur. Þetta síðasta atriði er hið eina, sem fram er tekið í ástæðum fyrir § 7, þar sem sagt er, að hin danska utanríkisstjórn, sem fer með utanríkismál Íslands í umboði þess, hljóti að vera ein, undir einni yfirstjórn, til þess að girða fyrir gagnstæðar ályktanir og framkvæmdir.“ Enn er hjer dálagleg klausa á næstu blaðsíðu (49): „Heildin er hins vegar fengin með því, að öll utanríkismál Íslands eru alla þá stund, sem sambandslögin standa, það er að segja óuppsegjanlegt á báðar hliðar í 25 ár, algerlega látin í hendur Danmerkur til meðferðar fyrir hönd Íslands, svo að Ísland alla þá stund getur að jafnaði ekki sjálft á eigin hönd komist í samband við önnur lönd. Konungur Íslands getur því eigi, meðan sambandslögin standa, komið fram út á við fyrir hönd Íslands nje gert samninga við önnur ríki, - nema Danmörku. - Ekki getur heldur konungur Íslands yfir höfuð að tala tekið við eða sent sendiherra eða ræðismenn til annara ríkja.“ Og þetta segir Knud Berlin, þrátt fyrir § 17 stjórnarskrárinnar. Nú gefst hv.þm. kostur á að sýna það með atkvæði sínu um till. mína, hvort þeir vilja láta þessum skilningi Knud Berlins ómótmælt, eða hvort þeir vilja halda fram hinum íslenska skilningi, að Ísland sje með samningnum viðurkent fullvalda ríki, en fullvalda ríki gæti ekki Ísland heitið, ef það hefði afhent öðru ríki öll sín utanríkismál í 25 ár. En ef þm. fella þessa till., þá verð jeg að skilja það svo, að Alþingi vilji ekki fallast á minn skilning á sambandslögunum. Nál. er að mínu viti algerlega ónýtt skjal, og ekkert nema mótsagnir og hrærigrautur. En atkvgr. um till. mína er glögg og sker úr, hverjir eru með og hverjir móti. Enn segir Knud Berlin á bls. 50: „- - -utanríkisráðherrann í § 7 er hinn danski utanríkisráðherra“, (og svo kemur ályktunin) „svo Ísland getur ekki fremur haft sinn eiginn utanríkisráðherra en krafist þess, að utanríkisráðherrann, sem sambandsembættismaður með ábyrgð gagnvart báðum ríkjum .“ Og á bls. 51: „Raunar gerir § 7, 3. allóákveðna undantekningu frá reglunni um, að eingöngu hin danska, en ekki hin íslenska stjórn geti komið fram fyrir Íslands hönd út á við“. Á hann hjer við þá menn, sem um er getið í 3. lið till. Hjer segir þá Knud Berlin skýrum orðum, að Ísland geti ekki haft eiginn utanríkisráðherra.  (H. K.: Það markar enginn hvað Knútur segir)  . Hv. þm. Barð. (H. K.) segir, að enginn marki það, sem Knud Berlin segir. Jeg held, að slíkt sje óvarlega mælt, og allur er varinn góðum. Knud Berlin er ekki heldur ómerkur maður, nje heldur þessi bók hans ómerk. Hann er prófessor við háskólann, og ef enginn mótmælir skilningi hans á sambandslögunum, þá get jeg óttast, að Danir muni á þann skilning fallast, þar sem hann þá er þeim sjálfum í hag. Jeg vil að minsta kosti ekki verða til þess að láta vaxa út úr mjer handarhöld handa slíkum mönnum, líkt og um manninn, sem æxlin uxu út úr, uns þau urðu að handarhaldi fyrir fjandann til þess að draga hann til sín. Eftir þessari skoðun Knud Berlins hafa Íslendingar afhent umráð utanríkismála sinna í hendur Dana, svo að þeir geta enga ábyrgð gert gildandi gegnt álræðinu danska. - þeir, sem vilja undirskrifa þessa skoðun Knud Berlins, að þetta valdi ekki neinu, munu greiða atkvæði móti till., en jeg vildi þó reyna að gera hv.þdm. skiljanlegt, hvað um er að ræða. Hv. frsm. (S. St.) vildi ekki, að sendimenn hins íslenska ríkis bæru svo veglegt nafn, og vildi kalla það tildur. En því er til að svara, að stjórnin íslenska hefir rjett til að kalla þá sendiherra um stundarsakir, eða „envoyé“. Hv. frsm. (S. St.) virtist það miður sæmandi, ef hann ætti að selja hross. En jeg skal geta þess, að þeim sendimanni, er sendur er til Miðjarðarhafslandanna, er aðallega ætlað að selja þorsk. Og þó að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) beri djúpa fyrirlitning fyrir hrossunum, þá vona jeg, að hann vilji þó lofa þeim að fljóta með þorskhausunum. Þeim skilningi er haldið fram, að þó að þessi danski háskólakennari, sem prjedikar þessar skoðanir sínar fyrir yngri kynslóðinni, muni engin áhrif hafa og að ekkert tillit muni verða til hans tekið af hinum ráðandi mönnum þar. En þessir menn, sem hann hefir undir sínum handarjaðri, þeir koma til valda síðar meir, og það er ekki á hverju ári, sem við höfum jafngóða menn til samninga og 1918. Jeg veit það, að fyr eða síðar koma þeir menn fram á sjónarsviðið í Danmörku, sem hafa annan hug til Íslands en þeir. Þess vegna álít jeg, að alt verði að vera sem best undir búið og að ekki beri að fresta neinum framkvæmdum í þessa átt. Hv. frsm. (S. St.) vildi leggja þá merkingu í tillögu mína, að hún væri fram komin sem óvinsæl árás á stjórnina. En jeg vona, að hv.þdm. muni, að við 1. umr. hagaði jeg svo orðum mínum, að þau gátu ekki skoðast annað en hvatning eða stuðningur fyrir stjórnina, með því að láta umræður og atkvgr. sýna það, að Alþingi stæði á bak við stjórnina með þennan skilning. Jeg geng út frá, að þessir 3 liðir, sem jeg hefi lagt til, fái að standa óbreyttir og að stjórnin muni þá halda því fram með festu og láta hina sjerstöku sendimenn heita því nafni, er þeim er skylt að bera sem sendimönnum fullvalda ríkis, og jeg mun láta segja mjer það þrisvar, að stjórnin sje á móti þessu.

Forsætisráðherra (J. M.) : Það er að vísu svo, að þessi till. er mjög öðruvísi en þegar hún var fyrst fram borin. Sjerstaklega af því, að 4. liðurinn, sem alveg var ótækur, fellur burtu, þá verður till. öll önnur, og eins og stendur skilst mjer, að hv.flm. (B. J.) ætti að geta gert sig ánægðan með dagskrá hv. nefndar. Hv. þm. Dala. (B. J.) setti á þinginu 1920 þá kröfu fram, og krafðist þess af stjórninni, að einn ráðherrann hjeti og væri utanríkisráðherra. Jeg sagði þá og segi það enn, að jeg sje enga ástæðu til þess, og ef það er alvara hjá þinginu að heimta þetta af stjórninni, þá ætti það vitanlega að koma frá báðum deildum þingsins, en ekki aðeins að vera borið fram í þessari hv. deild. Sumir hv.þm. munu má ske vera þeirrar skoðunar, að þetta kosti ekki neitt, sem er farið fram á í 1. lið till. En það er ekki rjett. Það kostar fje, og það talsvert. Í framsöguræðu hv.þm. (B. J.), sem prentuð er, bendir hann á það, að ekki þurfi að bæta við ráðherra, og er það alveg rjett. En hann viðurkennir, að það þurfi að bæta við einni skrifstofu, ef meiningin er að skilja utanríkismálin alveg út úr, og því mun þetta hafa sjerstakan kostnað í för með sjer. Þessi mál hafa hingað til verið afgreidd á viðkomandi skrifstofum, og einn ráðherranna hefir svo skrifað undir brjefin, og skiljanlega hefir það engan aukinn kostnað leitt af sjer. En ef á að fara að gera sjerstakan greinarmun á þessu, þá er ekki hægt að komast hjá því, að talsverður kostnaður verði því samfara. Jeg get ekki heldur sjeð, að okkar vegur vaxi nokkuð við þessa tilhögun.  (B. J.: Minkar hann nokkuð?)  . Nei, en ef hann ekki vex, þá virðast mjer óþarfi að vera að kosta til þess, þar sem hægt mun að vinna að málunum á þennan hátt eftir sem áður. Jeg held, að hv.flm. (B. J.) geri of mikið úr því, að þörf sje á sjerstakri deild vegna þess, að útlendir menn þurfi að hrekjast milli deildanna. Því er svo hagað um þessi mál, að þau eru afgreidd af þeirri deild, sem þau heyra undir, t. d. símamál í sinni sjerstöku deild o. s. frv. En ef stjórnarskifti yrðu og stjórn kæmi, sem hv.þm. (B. J.) vildi styðja, þá gæti hann krafist þess, að einn ráðherrann tæki upp þetta nafn. En sem sagt, þá stend jeg við það, sem jeg hefi sagt, að jeg sje ekki nauðsyn á því, að þetta nafn verði tekið upp. Jeg hefi ekki breytt skoðun minni á þessu eða þeim skilningi, sem jeg hefi lagt í þessa grein. Það er líka rjett, að það hefir engin áhrif, þótt Knud Berlin riti um þetta og skilji á annan veg, en ef ætti að fara að skrifa á móti því, þá ætti það ekki að vera með fáeinum línum, heldur með mörgum og góðum röksemdum. Jeg er viss um, að það er langt frá því, að ráðandi menn í Danmörku vilji vanhalda samningana eða ganga á rjett okkar. Þetta vitum við hv.þm. Dala. (B. L?) báðir, og jeg get fullvissað hv.þdm. um, að sama hugsun er hjá þeirri stjórn Dana, sem nú er við völd. Jeg held, að við þurfum ekkert að óttast þótt það kæmi fyrir, að skilningir okkar fjelli ekki saman um eitthvert einstakt atriði. Ef átti að heimta þetta núna, þá hefði það átt að koma fram í báðum deildum, svo að alt þingið stæði á bak við, og það á ekki síður við 2. lið. Ef ágreiningur hefði risið, þá var það sjálfsagt frá þingsins hálfu að heimta af stjórninni að leggja málið í gerðardóm, og þá alt þingið. Hv. þm. (B. J.) veit það, að það er skoðanamunur á því, hvort sendikonsúlarnir skuli teljast íslenskir eða danskir embættismenn. Það var meining þingsins að senda slíkan mann til Miðjarðarhafslandanna, og væri hann íslenskur embættismaður, en það hefir ekki getað orðið úr því vegna þess, að ágreiningur hefir orðið um þetta, hvort hann etti að vera danskur eða íslenskur. Þessu var hreyft í ráðgjafarnefndinni í síðasta fundi hennar, hvort öll nefndin gæti ekki fallist á skilning hins íslenska hluta hennar og þá skilning íslensku stjórnarinnar og þingsins. En það var óskað eftir, að málið biði til næsta fundar, að mjer skilst, til að hugsa um málið og taka það til sjerstakrar athugunar. Mjer finst rjett að láta það bíða þangað til þessi nefnd kemur saman aftur núna í sumar. Jeg tel það ekki rjett, að Alþingi sje að blanda sjer í málið meðan það svo að segja er fyrir sáttanefnd. Þegar jeg rak mig á þetta í fyrra sumar, er verið var að útnefna mann, er senda átti til Miðjarðarhafslandanna fyrir okkar hönd, þá kom það fyrst til athugunar hjá stjórninni, hvort hún ætti að leggja málið í gerðardóm. En jeg vildi ekki vekja mikla deilu út af því, og undir engum kringumstæðum fyr en búið var að bera það undir alt þingið. Þetta skilst mjer, að hv.þm. Dala. (B. J.) ætlist til, að sje gert. En ef það er ekki svo, þá er þýðingarlaust að vera að skora á stjórnina að gera þetta; hún hefir sagt sinn skilning á málinu, og það yrði enginn styrkur fyrir stjórnina, þó að þessa hv. deild samþ. ályktun í þessa átt. Það hefði enga þýðingu, nema ef beint er ætlast til, að þetta sje þegar lagt í gerðardóm. En ef hv.þm. Dala. (B. J.) ekki óskar þess, þá er þetta, eins og jeg hefi sagt, þýðingarlaust. Jeg fyrir mitt leyti vildi ekki hafa neinn ágreining við Dani nú, og það mætti vonandi laga þetta í ráðgjafarnefndinni, svo að við mætti una. En svona samþykt mundi fremur spilla en bæta samkomulagið. Það gæti ekki heldur komið til mála, að stjórnin gerði neitt fyr en hún hefði borið sig saman við alt þingið. Þetta mun jeg svo láta nægja um 2. lið að svo stöddu. Um 3. liðinn verð jeg að segja það, að jeg sje ekki, að vegur okkar verði meiri þó að þeir menn, sem við sendum til samninga við aðrar þjóðir, hjetu sendiherrar um stundarsakir. Það gæti beinlínis orðið hlægilegt. Það hafa oft verið sendir menn frá stórveldum til slíkra samningagerða án þess að hafa sendiherranafnbót. Það væri spaugilegt, ef við sendum mann á einhverja „konference“, ef hann væri sá eini, er bæri þessa nafnbót. Það verður að fara eftir því, sem er siður hjá allflestum þjóðum, þegar við þurfum að semja. Jeg er alveg samdóma þeim hv.þm., er sagði, að þetta væri tildur að heimta það, að í hvert skifti sem sendir væru menn til að semja, að þeir skyldu nefnast sendiherrar, eða einhver þeirra.  (B. J.: Það stendur í tillögunni, að þeir eigi allir að heita það)  . Jeg man það, hv.þm. (B. J.) þarf ekki að segja mjer það. Við vitum það báðir, að það má senda verslunarerindreka, en það heyrir undir 7. gr. Mjer finst þetta alt svo þýðingarlítið, og get jeg ekki annað sjeð en að hv.þm. Dala. (B. J.) með þessu hafi náð því, sem hann hefir ætlast til, því það er ómögulegt, að hann hafi meint, að hún kæmi til framkvæmda, því þá hefði hann látið bera hana upp í hinni deildinni líka.

Bjarni Jónsson Það undraði mig að hlýða á hv.frsm. (S. St.), en enn þá meir undrandi var jeg að hlusta á hæstv.forsrh. (J. M.), því þar er þó mannamunur, enda var þó viturlegar fram borið hjá honum. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að jeg ætti að gera mig ánægðan með rökstudda dagskrá á þessa leið: „Í því trausti, að stjórnin haldi fast fram rjetti Íslendinga samkvæmt sambandslögunum, o. s. frv.“ En hvaða upplýsingar gefur þetta um þá spurningu, sem jeg vildi fá svarað? Það hefir ekki heldur enn þá verið látið neitt traust í ljós um framkvæmdir stjórnarinnar í þessu máli. Það hefir komið glögg yfirlýsing' um 2. lið frá stjórninni, en engin um hina, samþykki um þennan, og því þá að fella till. ? Hæstv. forsrh. (J. M.) vildi gera þetta að kostnaðarmáli, en jeg get ekki sjeð, að það hafi nokkum kostnað í för með sjer, þó breytt sje um nafn á einum ráðherranna. Ef hæstv. forsætisráðherra hefir þessi störf á hendi, geri jeg ráð fyrir, að hann þurfi jafnmikið af skrifstofufólki, hvort sem hann nefnist forsætisráðherra eða utanríkisráðherra, nema því aðeins, að stjórnin ætli ekki að skifta sjer af utanríkismálum Íslands, heldur láta Danastjórn gera það. En jeg verð að segja, að jeg get ekki kallað það tildur að sjá utanríkismálum sínum vel borgið. Býst við, að það geti orðið kostnaðarsamara að vanrækja þessi störf heldur en borga einum eða tveimur skrifstofumönnum. Hæstv. forsætisráðherra segir, að málin sjeu dreifð um skrifstofumar, en það kalla jeg að málin sjeu á tætingi og í óreiðu, og er það ill meðferð á utanríkismálum landsins. Ekki þykir mjer ósennilegt, að útlendingum finnist óþægilegt að hendast á milli manna til þess að fá mál sín afgreidd; býst við, að þeir vilji vita, hvert þeir eigi að snúa sjer. Það er auðsjeð, að ekki má dreifa utanríkismálunum á þrjár skrifstofur. Hvar á að skrifa öll brjef? Jeg efast ekki um, að hæstv.forsrh. (J. M.) sje duglegur skrifstofumaður, en það getur hann verið á sinni skrifstofu, þótt hann hafi ekki yfirlit yfir hinar tvær. Ætlast hæstv. forsætisráðherra til, að enginn einn af ráðherrunum eigi að vera skyldugur að segja umboðsmanni hvað gera skuli í utanríkismálum, heldur eigi að þvæla málunum af einni skrifstofunni á aðra, þannig, að hægri höndin viti ekki hvað sú vinstri gerir. Mjer mundi ekki vaxa í augum þó að þyrfti að hafa sjerstaka skrifstofu, tel það fremur ágóða, miðað við það sem er, og miða í áttina til að koma utanríkismálunum í rjett horf. Þó að Knud Berlin hafi verið í litlu áliti fyrir 3–4 árum, er hann í miklu áliti nú. Það er ekki gott að treysta því, að heimurinn gangi altaf eins. Hæstv. forsætisráðherra vildi, að þetta væri þál. frá Alþingi, en ekki frá Nd., en jeg vil bjóða honum að sjá um, að samhljóða till. komi fram í efri deild. Jeg kom fram með tvo síðustu liðina til að fá svar stjórnarinnar. En hvað viðvíkur 4. lið, þá lagði hæstv.forsrh. (J. M.) mikið upp úr því, að hann hefði kostnað í för með sjer. Sá kostnaður myndi margborga sig ef Íslendingar gerðu samninga sjálfir, en sakir þess, að ýmsir þm. líta öðruvísi á það mál, þá vil jeg heldur missa þann lið, og sje till. samþykt. Hæstv. forsrh. (J. M.) vildi, að lagður yrði í gerðardóm ágreiningur sá, sem minst er á í 2. lið till. En það var aldrei skoðun mín á málinu. Því á fundi í sumar varð enginn ágreiningur milli hins íslenska og danska hluta ráðgjafarnefndarinnar um það atriði, sem getið er um í 2. lið. Dönsku nefndarmennirnir báðu um frest til næsta sumars. Nú vildi jeg leita álits þings og stjórnar um þetta atriði, áður en á fund þennan kæmi, svo jeg hefði öruggan bakhjarl að styðja mig við, og þurfti þá alls engan gerðardóm til að skera úr málinu. Það er ekki rjett hjá hæstv.forsrh. (J. M.), að það spilli fyrir, að þingið láti í ljós vilja sinn í þessu máli, því eini vegurinn til samkomulags er, að íslensku nefndarmennirnir hafi einróma álit þings og stjórnar að baki sjer. Þá kvað hæstv.forsrh. Það hlægilegt, að kalla menn, sem sendir væm í sjerstökum erindum til útlanda, sendiherra. Það sje ekki notað um aðra en þá, sem eigi að vera sendiherrar (konsúlar), en ekki um hrossakaupmenn og þessháttar fólk. Það er undarlegt af hæstv.forsrh. að segja, að þetta eigi sjer ekki stað. En þó svo væri, hvað varðar okkur Íslendinga um það? Ef staðhættir eru aðrir hjer á Íslandi, þá þarf að víkja við venju. Sendimenn frá Íslandi eiga að semja um íslensk mál. Jeg ætlast ekki til, að menn þessir haldi kyrru fyrir, heldur ferðist um og sjeu þar, sem þörfin er mest í það og það skiftið. Það var alls ekki meiningin að kosta dýran mann í hvert land. Þetta vildi hæstv.forsrh. kalla að blása sig upp; það væri nóg að vita sig hafa þennan rjett. En það nægir mjer ekki; jeg vil, að aðrir viti það líka, bæði ríki og stjórnarvöld. En það geta þau með því einu móti, að við notum þennan rjett. Þetta er uppistaðan í mínu máli, og henni verður ekki neitað. Annars get jeg látið mjer í ljettu rúmi liggja, hvort till. verður samþykt eða ekki. Ef til vill best fyrir mig, að hún yrði feld, því Íslendingar eru svefnsamir, og þarf deilur og illindi til að halda þeim vakandi. Væri þá sennilega heppilegast að efna til nýrrar deilu til að halda landsmönnum vakandi næstu 25 ár. Frá þessu sjónarmiði gæti jeg vel látið mjer lynda, að till væri feld. Jeg vildi nú samt benda á þá leiðina að samþykkja till., því þjóðinni mun þá nokkuð óhætt, þótt hún sofi næstu 25 ár. Jeg vil ekki heldur ganga með hrekk eða flærð að sambandsþjóðinni, heldur ganga beint fram eins og hingað til. Ef till. verður feld, heldur hún þó þjóðinni vakandi, en jeg hygg, að ekki verði það eins happasælt fyrir þing og stjórn.

Forsætisráðherra (J. M.) Hv. þm. Dala. (B. J.) talar oft á annan veg en hann veit rjettastan. Hann sagðist vera hissa á mjer. Hvernig getur hv.þm. (B. J.) sagt þetta? Jeg sagði í fyrra, að jeg sæi ekki ástæðu til að taka þetta mál upp. Jeg hefi stundum orðið var við velvild þessa hv.þm. (B. J.). Hann sagði meðal annars, að við hefðum gert margt misjafnt um dagana. Jeg býst við, að eitthvað líkt mætti segja um hann, en jeg er ekki vanur að fara út í þesskonar reikninga. Ef hv.þm. (B. J.) óskar, er velkomið, að jeg leysi frá pokanum. Hv. þm. (B. J.) segir niðurstöðuna hjá sjer, að við sýnum, að við sjeum fullvalda ríki. Jeg veit vel, að hv.þm. (B. J.) vildi helst hafa sendiherra í hverri borg, álítur, að það mundi margborga sig.