Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Móðir óskilgetins barns á rétt til þess, að barnsfaðir greiði henni meðlag, en verði dráttur á greiðslu meðlags af hálfu barnsföður, hefur móðirin haft rétt til þess samkv. tryggingal. að snúa sér til Tryggingastofnunar ríkisins eða umboðsmanns hennar og fá þar meðlagið greitt. Tryggingastofnunin á síðan endurkröfurétt á hendur barnsföður eða í annan stað á hendur framfærslusveit hans. Í frv. til laga um almannatryggingar, sem þessi hv. d. hefur nú til meðferðar, er gert ráð fyrir að gera þá breytingu á, að Tryggingastofnunin hafi ekki milligöngu um greiðslu meðlaga til barnsmæðra, eftir að frv. hefur öðlazt lagagildi. En í stað þess er lagt til með þessu frv. um breyt. á l. um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna, að réttur barnsmóður verði tryggður á þann hátt, að hún geti snúið sér til dvalarsveitar og fengið þar meðlagið greitt. En verði dráttur á greiðslu meðlags til barnsmóður af hálfu dvalarsveitar, getur barnsmóðir snúið sér til yfirvalds, sem á þá að sjá um, að hún fái meðlagið greitt. Þetta frv. er því eins konar fylgifiskur frv. um almannatryggingar, sem hér hefur verið rætt að undanförnu, og mælir heilbr.- og félmn. með því, að þetta frv. verði samþ., en vegna þess, að það vakir fyrir n., að réttur barnsmæðra til þess að innheimta meðlög verði tryggður þrátt fyrir þessa breytingu eigi síður en verið hefur, leggur heilbr.- og félmn. til, að gerð verði orðalagsbreyting á síðustu málsgr. 2. gr. frv. á þann hátt, að í stað þess, sem í frvgr. stendur, að yfirvald, sem barnsmóðir hefur snúið sér til, skuli veita henni nauðsynlega fyrirgreiðslu, svo að dráttur verði ekki á meðlagsgreiðslunni, þá leggur heilbr: og félmn. til, að þetta verði orðað á þann veg, að yfirvaldið skuli sjá um, að móðirin fái meðlagið greitt.



Ég vildi aðeins segja nokkur orð í sambandi við þær breytingar, sem felast í 2. gr. þessa frv. og eru þess eðlis að færa skylduna til innheimtu á barnsmeðlögum, þ.e.a.s. meðlögum óskilgetinna barna, frá Tryggingastofnun ríkisins yfir á dvalarsveit barnsmóður. Mér kemur það satt að segja mjög einkennilega fyrir sjónir, að slík till. sem þessi skuli vera borin fram á grundvelli tryggingalöggjafarinnar. Það er alkunna, að það eru á því oft miklir erfiðleikar að geta innheimt slík barnsmeðlög með óskilgetnum börnum, af því að ekki er ávallt á vísan að róa með barnsfeðurna, sem ferðast víðs vegar um, dveljast tíma og tíma á þessum og þessum staðnum, og það eru ýmis dæmi þess til, að slíkir menn eiga ekkert lögheimili. Þess vegna hefur reynslan sýnt, að það er fyrst og fremst ákaflega fyrirhafnarsamt verk að ná í slík barnsmeðlög, auk þess sem það getur alveg borið út af um það, að þau innheimtist. Þá ætla ég, að það hljóti allir að viðurkenna, að í þeim tilfellum, þegar svo stendur á, hafi þó Tryggingastofnunin breiðara bak til þess að standa undir því að inna slík gjöld af hendi en dvalarsveit barnsmóður. Það er náttúrlega svo í mörgum tilfellum að sjálfsögðu, að dvalarsveitin mundi geta innt þetta af hendi, en allmörg hreppsfélög eru þó vitanlega svo á vegi stödd, að það yrði miklum erfiðleikum háð að standa undir þessum útgjöldum, greiða þau af hendi eins og vera ber og biða svo tímunum saman eftir því, að þetta fé verði innheimt og e.t.v. að það fáist aldrei endurgreitt. Þess vegna virðist mér, að það, sem hér er stefnt að með þessu, sé algerlega í ósamræmi við anda og tilgang tryggingalöggjafarinnar, að fara þannig að eins og hér er gert. Það er að sjálfsögðu rétt og ber að tryggja barnsmóðurinni það, að hún fái meðlagið, og búa svo um hnútana í því efni, að út af því geti ekki borið. En þannig var ástatt um skeið hér í þessum málum, að þegar t.d. barnsmæður, sem áttu óskilgetin börn, giftust aftur, bar Tryggingastofnuninni ekki skylda til þess að innheimta þetta gjald. Innheimtuskyldan hvíldi á barnsmóðurinni einni saman, og ef hún gat ekki innheimt gjaldið eða meðlagið, sem fyrir kom, fékk hún það ekki greitt, og markmið tryggingalaganna náðist þannig ekki í þessu tilfelli. Þess vegna þarf, eins og hér er gert, að sjálfsögðu að tryggja til fullnustu, að barnsmóðir fái þó alltaf meðlagið greitt, en það, sem er blátt áfram rangt í þessu, er að færa innheimtuskylduna eða þessa skyldu gagnvart barnsmóðurinni af hinu breiða baki trygginganna, sem alltaf eiga milljónasjóði, ef ekki tugmilljónasjóði til þess að gripa til í þessum tilfellum, máske yfir á bláfátæk sveitarfélög, sem ekki hafa neina getu til þess að bæta þessu ofan á önnur útgjöld hjá sér. Hér er þess vegna alveg rangt að farið. Ég vil nú skjóta því til þeirrar n., sem mál þetta hefur til meðferðar, hvort hún vildi ekki taka þetta atriði til athugunar að nýju, og ef það ekki verður, mót von minni, munum við hv. 1. þm. Árn. (JörB) bera fram brtt. við þetta frv. um þetta atriði, annaðhvort við þessa umr., ef tóm gefst til þess og málið verður ekki afgr. nú á þessum fundi, eða þá við 3. umr. málsins.



Herra forseti. Ég lýsti því við 2. umr. frv. um almannatryggingar, að heilbr.- og félmn. hefði til athugunar nokkur atriði í sambandi við það frv., en það eru raunar önnur atriði en þau, sem hér eru til umr. En þótt ekki liggi fyrir brtt., sem eigi að koma undir atkv. í sambandi við þetta frv., vil ég leyfa mér út af orðum hv. þm. Borgf. (PO) að fara um þetta atriði örfáum orðum. Það er ótvírætt samkvæmt framfærslulögunum, að foreldrar eru skyldir til þess að annast framfærslu barna sinna, og framfærsluskylda föður fellur ekki úr gildi eða fellur ekki niður, þótt barn sé óskilgetið. Eðlilegast er því, að faðir greiði meðlag beint til barnsmóður, svo sem hann er skyldur til. Og ef hann gerir það, þarf ekki að koma til aðstoð eða íhlutun neinna opinberra aðila. En ef á því verður misbrestur, að faðir óskilgetins barns standi í skilum með meðlagsgreiðslur, eins og því miður reynslan sýnir, að oft vill verða, þá kemur það sjónarmið fyrst til athugunar, á hvern hátt sé hægt að tryggja rétt barnsmóður til meðlagsins, þannig að hvorki hún né barnið líði skort. Með þessu frv., sem hér er til umr., og frv. um almannatryggingar er stefnt að því að tryggja þennan rétt barnsmóður á þann hátt, að hún geti snúið sér til oddvita dvalarsveitar, ef dráttur verður á því, að faðir standi skil á meðlagi, sem honum ber að greiða. En þverskallist dvalarsveit við að greiða meðlagið, þá á að tryggja rétt móðurinnar með því, að hún geti snúið sér til valdsmanns eða m.ö.o. til sýslumanns í lögsagnarumdæmi hverju, og skal hann þá sjá um, að móðirin fái meðlagið greitt. Nú hafa sýslumennirnir víðast haft á hendi umboðsstarf fyrir almannatryggingarnar, og í frv. um almannatryggingar, sem nú liggur fyrir, er beinlínis gert ráð fyrir að lögfesta þá skipun til frambúðar. Það eru því sömu valdsmennirnir úti í héruðunum, sýslumennirnir, sem hafa á hendi umboðsstörf almannatrygginganna og þeir, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. að barnsmóðir geti snúið sér til, og verður það þá á valdi yfirvaldsins, þ.e. sýslumannsins, á hvern hátt hann innir þessa greiðslu af hendi, það er hans mál, en ekki móðurinnar. Á þennan hátt er að því stefnt að tryggja rétt móðurinnar. En þegar frá þessum þætti málsins er gengið, þá kemur til álita, hvort Tryggingastofnunin eða dvalarsveit á að taka á sig þau umsvif, sem af þessum viðskiptum leiðir. Um nokkurra ára skeið hefur það hvílt á Tryggingastofnuninni að greiða meðlög sem þessi og annast innheimtu á þeim af hendi barnsföður eða framfærslusveitar hans eftir á. Reynslan sýnir, að Tryggingastofnuninni gengur mjög erfiðlega að fá þessi meðlög endurgreidd, og eru þegar útistandandi fjárhæðir hjá stofnuninni, sem nema nokkrum milljónum króna. Ef til vill virðist einhverjum, að hér sé um að kenna sleifarlagi af hendi Tryggingastofnunarinnar, en ég hygg þó, að því sé ekki til að dreifa, og kemur það í ljós við ýmis fleiri viðskipti, hve erfitt er að innheimta kröfur, sem fátækum sveitarfélögum ber að standa skil á. Ég veit, að hv. þm. Borgf., sem er formaður fjvn., þekkir það, hve erfiðlega ríkinu sjálfu, ríkisvaldinu sjálfu, gengur að fá innheimtar ýmsar greiðslur af lánum, sem eru með ríkisábyrgð, og efast ég þó ekki um, að ríkisvaldið sjálft hafi fullan hug á því að hafa reglu á í þessu efni og innheimta þessar greiðslur. En sá liður fjárl., sem er í 20. gr. þeirra og fjallar um afborganir og vexti af lánum með ríkisábyrgð, fer stöðugt hækkandi þrátt fyrir hina góðu viðleitni ríkisvaldsins að hafa reglu á í þessu efni. Og þegar litið er til þessa, þá er ekki hægt að kasta þungum steini á Tryggingastofnun ríkisins, þó að henni gangi erfiðlega um innheimtu fjár frá ýmsum sveitarfélögum.  Þó að dvalarsveit móður eigi að greiða meðlagið, þá á hún endurkröfurétt á framfærslusveit föðurins. Og það er þá endanlega framfærslusveit föðurins, sem á að gera upp reikningana við hann - við einstaklinginn. Ýmislegt er gert til þess að styrkja aðstöðu framfærslusveitar í þessu efni, og má meðal annars minna á það, að ríkið veitir nú langstærsta sveitarfélagi þessa lands, Reykjavíkurbæ, nokkra fjárhagslega aðstoð til þess að reka vinnuhæli á Kvíabryggju, að ég ætla í því skyni að veita aukið aðhald, veita sveitarfélaginu, framfærslusveit, bætta aðstöðu til þess að innheimta slíkar meðlagsgreiðslur eins og þær, sem hér er um að ræða. Heilbr.- og félmn. hefur því þótt það eðlilegt, að málið yrði afgreitt á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í þessu frv.



Ég verð að segja það, að ég varð fyrir mjög miklum vonbrigðum út af ummælum hv. frsm. heilbr.- og félmn. um afstöðu hennar til þessa máls og þó alveg sérstaklega um afstöðu hv. þm. A-Sk., eftir að hann hafði rökstutt svo rækilega mitt mál eins og hann gerði með því að taka undir það, sem ég sagði um það, hvað miklir erfiðleikar eru á því í mörgum tilfellum að innheimta meðlögin. Það viðurkenndi hann og gaf hér um það allmiklar upplýsingar, hve erfiðlega þetta hefði gengið, þar sem hjá Tryggingastofnuninni hefðu nú safnazt upp allmiklar upphæðir, sem ekki hefðu innheimzt. En hvað heldur þá hv. þm. um það, þegar sveitarfélögin víðs vegar úti um land eiga nú að fara að taka að sér þetta hlutverk Tryggingastofnunarinnar og innheimta þessi meðlög? Heldur hann virkilega, að sveitarfélögin hafi sterkari aðstöðu en Tryggingastofnun ríkisins til þess að innheimta þessi gjöld? Eða telur hann það sanngjarnara, að vaninnheimtir lendi á þeim, þ.e.a.s. dvalarsveitinni, heldur en að það lendi á því breiða baki tryggingunum, sem allir landsmenn standa að og bera uppi sameiginlega? Mér fannst einmitt lýsing hv. þm. á þessum erfiðleikum vera svo sterk rök í þessu máli, að nægja mætti til þess, að hann féllist á mína skoðun. Ég held nú, að hann hljóti við nánari athugun að viðurkenna réttmæti þess, að þegar svo tekst til, að meðlögin innheimtist ekki, þá sé eðlilegra, að þau falli á hið breiða bak trygginganna, heldur en á einstök sveitarfélög, sem mörg berjast í bökkum og eiga í erfiðleikum með að sjá sínum málefnum farborða. Ég vil þess vegna vænta þess, að þegar við hv. 1. þm. Árn. berum nú fram brtt. okkar um þetta efni, verði skilningur annarra hv. dm. en þeirra, sem nú skipa hér félmn., allt annar og hagstæðari því, sem sanngjarnt er og réttmætt í þessu máli. Ég skal svo ekki eyða fleiri orðum að þessu. Ég vil aðeins geta þess í sambandi við það, að ann taldi, að sýslumenn ættu að beita sér fyrir innheimtu, að ef vanefndir yrðu af hálfu dvalarsveitar, þá vitanlega er það fólgið í því, að sýslumaður gerir ráðstafanir til, að dvalarsveitin greiði þetta, því að samkv. ákvæðum þessa frv. er það dvalarsveitin, sem í fyrstu á að inna þetta af hendi. Svo fer vitanlega eftir atvikum, hvernig henni gengur að innheimta meðlagið. Þetta mál liggur ákaflega ljóst fyrir, og ég held, að það hafi nú við þessar umr., sem hafa farið hér fram, skýrzt enn þá betur en ég nú skýrði það, að slík ákvæði sem þessi eru í andstöðu og ósamræmi við tilgang þessarar löggjafar, að færa byrðarnar af þeim sterkari yfir á þann, sem er veikari, eins og yrði í mörgum tilfellum, ef þessi yrði niðurstaðan.



Ég skal ekki halda uppi löngum umr. um þetta atriði nú við þessa umr. málsins, en ég vil aðeins, að það komi skýrt fram, að hér er ekki stefnt að því, að dvalarsveit móður eigi endanlega að bera þá byrði, sem af meðlagsgreiðslunni leiðir, ef barnsfaðir bregzt þeirri skyldu að greiða meðlagið. Dvalarsveit á ótvíræðan rétt á hendur framfærslusveit föður um endurgreiðslu á þessu fé, og hér er því aðeins um það að ræða, hvort greiðsluskyldan eigi að hvíla á framfærslusveit föður eða Tryggingastofnun ríkisins. Fari svo, að þessi fjárhæð innheimtist ekki af barnsföður og að hún lendi sem skuld annaðhvort á framfærslusveit föður eða Tryggingastofnun ríkisins, þá er um það tvennt að ræða, hvor þessara opinberu aðila, sveitarfélagið eða Tryggingastofnunin, á að taka þessa greiðslu að sér. Nú er það ekki í samræmi við anda og tilgang Tryggingastofnunarinnar að fara að annast framfærslu í landinu, heldur að annast tryggingastarfsemi, veita fyrirgreiðslu þeim þegnum þjóðfélagsins, sem þurfa aðstoð, t.d. munaðarlausum börnum og gamalmennum, en ekki beinlínis að taka að sér það hlutverk, sem barnsfeðrum, oft fullvinnandi mönnum, ber að rækja samkv. framfærslulögunum. Þetta sjónarmið hefur m.a. vakað fyrir hv. heilbr.- og félmn., þegar hún tók sína afstöðu til þessa frumvarps.



Herra forseti. Þetta frv. er þannig til orðið, að við endurskoðun á tryggingalöggjöfinni var lagt til af þeirri milliþn., - og þá afstöðu hefur meiri hl. hv. heilbr.- og félmn. fallizt á, - að niður skyldu felldar úr tryggingalöggjöfinni 27. og 28. gr. gildandi tryggingalaga, sem fjalla um innheimtuskyldu trygginganna að því er snertir meðlög óskilgetinna barna. Vegna þessarar breyt. var svo lagt til af mþn., að þetta frv. yrði flutt til þess að kveða á um, hvernig innheimtan, sem áður hvíldi á herðum trygginganna, skyldi framkvæmd af dvalarsveit móður og með einhverri - þó nokkuð óljósri - íhlutun sýslumanns. Mér finnst hv. þm. Borgf. vakna upp við vondan draum heldur seint, því að eðlilegt hefði verið, að hann hefði látið málið til sín taka og hv. 1. þm. Árn. líka, þegar tryggingalagafrv. var hér til umr., því að inn í það þurfti að koma hinum fyrri ákvæðum aftur, ef menn vildu ekki taka upp þennan háttinn á innheimtuaðferðunum. Þetta er þó ekki alveg orðið úrhættis enn þá, því að tryggingalagafrv. á eftir að koma hér til 3. umr., og þá má búast við því, að fram komi till. sú, sem ég gerði grein fyrir við 2. umr. málsins, að ég hefði haft í huga að koma fram og leitazt við að koma í gegnum heilbr.- og félmn., en ekki tekizt. Og síðan sem algert neyðarúrræði, heldur en að fá engu um þokað um það að gera aðstöðu barnsmóður óskilgetins barns öruggari, þá hefði ég þó heldur fallizt á breyt. á þessu frv., en horfið frá að sinni að bera fram till. um að taka upp hina gömlu 27. og 28. gr. við tryggingalagafrv. En mér er það ljóst, að ýmsir þm. vilja heldur, að hinn gamli háttur sé á hafður, að tryggingarnar annist þessa innheimtustarfsemi, og mér er tjáð, að það komi fram fyrir 3. umr. brtt. við tryggingalagafrv. um, að þessi innheimta hvíli áfram á tryggingunum, og það skilst mér að sé, sem hv. þm. Borgf. vildi helzt af öllu. Og þá er fyrst og fremst að fá úr því skorið, hvort sú till., sem fram kemur, fær nægilegt . fylgi. Ef hún fær það, þá þarf engar áhyggjur að hafa af þessu frv., því að þá verður það ekki lengur til, þá hefur það ekkert erindi.  Málið liggur sem sé svona elnfaldlega fyrir, að ef samþykkt fæst till. um að taka upp hin gömlu ákvæði 27. og 28. gr. gildandi tryggingalaga um, að þessi innheimta hvíli áfram á Tryggingastofnuninni, þá þurfum við ekkert að hugsa framar um breytingar á þessu frv., því að þá fellur það sjálft niður. Þetta frv. er eingöngu til vegna þess, að 27. og 28. gr. voru felldar niður úr gildandi tryggingalagafrumvarpi. Ég játa það, að þó að ég yrði í mínu nefndarstarfi í heilbr.- og félmn. vonlaus um, að hin gamla tilhögun fengist í gegn, af því að báðir stjórnarflokkarnir virtust vera búnir að taka þá afstöðu, að þessi innheimtumál skyldu alveg út úr kerfi trygginganna og í það form, sem þetta frv. er ramminn um, þá sætti ég mig heldur við þá lausn málanna að fá breytingu á þessu frv. í þá átt, að orðalaginu um, að barnsmóðirin skyldi snúa sér til yfirvalds og yfirvaldið skyldi svo veita henni nauðsynlega fyrirgreiðslu, fengist breytt á þá lund, að yfirvaldið skyldi sjá um, að barnsmóðirin fengi meðlagið greitt. Ef menn vilja ýta svo þeirri áhættu, sem þá er eftir, af dvalarsveit móðurinnar, þá er að mínu áliti einfaldast að gera það með því að styðja að því, að málið fái sína upphaflegu mynd, fari aftur til trygginganna og þær eigi svo aftur innheimturéttinn gagnvart sveitarfélaginu, sem endanlega er þá framfærslusveit föður.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af því, sem fram hefur komið viðvíkjandi þessu atriði um innheimtu eða greiðslu hjá dvalarsveit og innheimtu barnsmeðlaga. Hv. þm. Borgf. (PO) hefur gert grein fyrir því, hvað fyrir okkur vakir um að fá breytingu á þessu og horfið verði til þess fyrra horfs, að tryggingarnar annist þessar greiðslur til barnsmóður. Það mál var hér til 2. umr. í gær, var afgr. til 3. umr., og við hv. þm. Borgf. munum freista þess að bera fram brtt. við það frv, En þetta mál er til umr. hér í dag og fjallar einmitt um þetta efni, hver skuli annast þessa greiðslu til barnsmóður, að það sé dvalarsveitin, og svo á hún að annast um innheimtuna, sem er mjög hæpið að heppnist, eins og reynslan staðfestir, hvernig hefur gengið hjá tryggingunum, og þá þarf ekki að gera ráð fyrir, að sveitarfélagi gangi sú innheimta betur. Þess vegna erum við elnmitt þeirrar skoðunar, að öruggast sé fyrir barnsmóður, að tryggingarnar annist þessar greiðslur, því að eins og kom fram hjá hv. 3. landsk. (HV), eru tryggingarnar óneitanlega langtum sterkari aðili til þess að bera einhver skakkaföll af þessu en sveitarfélögin, og ég tala nú ekki um því fámennari og fátækari sem þau kunna að vera, þá getur þetta verið óbærilegt. Brtt. hv. nefndar, sem hún ber fram við frv., um að tryggja betur barnsmóður, að hún fái meðlagið með barni sínu frá dvalarsveit, heldur en gert er ráð fyrir í frv., geri ég ekki mikið úr fyrir dvalarsveitina. Það kann að vera nokkur styrkur fyrir barnsmóður, að hún standi betur að vígi með að fá þessa greiðslu, þar sem skyldan er lögð á herðar valdsmanni, að barnsmóðirin fái borgunina, sem henni ber. Og það er góðra gjalda vert, það skal ég játa. En það nær ekki heldur lengra. Gagnvart dvalarsveitinni hefur þetta lítið gildi eða jafnvel ekkert gildi, því að það dettur mér ekki í hug, að fyrir hv. nm. vaki, að sýslumaður geti, af því að hann annast nú innheimtu og að nokkru leyti fjárreiður trygginganna, tekið þessa fjármuni af því fé. Samkv. því orðalagi, sem á þessari brtt. er, hefur hann enga heimild til þess að gera slíkt og mundi ekki heldur gera það. Hann er ábyrgur fyrir því að standa skil á þessum greiðslum gagnvart þeirri stofnun, sem hefur falið honum innheimtuna, svo að dvalarsveitin er eftir sem áður í hættu um að fá endurgreidda þá fjármuni, sem hún verður að greiða til barnsmóður. Hv. frsm. n. vék að því og færði það fram sem rök fyrir tillögum n., að Tryggingastofnunin ætti margar millj. útistandandi einmitt af þessum gjöldum. Eins og hv. þm. Borgf. réttilega vék að, sýnir það, hver vandkvæði eru á því að fá þessa fjármuni innheimta. Og þó er aðstaða trygginganna mun sterkari til þess að gera sínar kröfur gildandi um þetta efni en hinna einstöku sveitarfélaga. Ég verð líka að ætla, að aðstaða Tryggingastofnunarinnar sé betri til þess að fá úr þessu bætt, ef svo mikil brögð eru að því, að fjárhagslegri getu hennar verði misboðið, heldur en einstakra sveitarfélaga. Þetta verður þá líka enn ljósara, þegar dæmi eru til um það, að sveitarfélög, sem hafa orðið að annast svona greiðslur, dvalarsveit, hafa ekki getað fengið það endurgreitt aftur. Árum saman hefur krafa verið gerð - ég þekki dæmi um það - um að fá slíkar endurgreiðslur. Það hefur ekki fengizt, og það er tapað fé. Breyting á tryggingalögunum frá því, sem áður var, stafar líka af þessu. Tryggingarnar - og það er vorkunnarmál fyrir þá, sem eiga að annast fjárreiður þeirra og sjá um þær - eru að reyna að ýta þessu af sínum herðum yfir á herðar annarra manna, yfir á herðar sveitarfélaganna, sem hafa óneitanlega langtum verri aðstöðu, minni fjárhagslega getu og verri aðstöðu til þess að innheimta féð aftur. Er þess vegna alveg óhæfilegt að ætla að gera þessa breytingu og koma þessu máli svona fyrir. Hér komu saman fyrir stuttu oddvitar, ég ætla víðs vegar að af landinu, og þeir ræddu einmitt um þetta mál. Ég ætla, að ég viti það rétt, að hver einn og einasti þeirra var á móti þessari breytingu á l. og mótmælti henni. Og ég verð að segja það, að mér þykir það einkennilegt af hv. alþm., ef þeir ætla að virða óskir þessara manna og tillögur þeirra algerlega að vettugi og taka meira tillit til þessarar stofnunar, sem vill gjarnan ýta af sér þessum greiðslum og tryggja með því móti betur sína fjárhagslegu afkomu, því að annar grundvöllur er ekki til fyrir þessu. Ég vil nú mega vona, að hv. n. athugi betur sinn gang í þessu máli fyrir 3. umr. og haldi ekki til streitu þessari stefnu, sem er alveg óheyrileg. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um málið frekar. Við hv. þm. Borgf. munum bera fram brtt. um þetta efni við tryggingalagafrv., og þá eru þessi frv., sem hér eru til meðferðar, úr sögunni, ef það veiður samþykkt. Og ég vil mega vænta þess, að þeir mætu menn, sem eru í heilbr: og félmn., taki til rækilegrar íhugunar sína fyrri afstöðu til þessa máls. Ég held, að þeim hafi alls ekki getað verið það ljóst, hvaða bagga þeir kunna að vera að binda þarna einstökum sveitarfélögum, og sízt af öllu gera þeir barnsmæðrunum nokkurn greiða með þessu, því að þótt þær kunni eftir þeirra tillögum að fá sína peninga, þá gengur það þó ekki eins auðveldlega fyrir sig, það er ég alveg víss um, og heldur mundu þær þá til viðbótar við aðrar ástæður hafa leiðindi af þessu öllu saman, og finnst mér alveg óþarft að vera að stofna til þess með slíkri lagasetningu. Sjálfsagt hafa sumar þeirra nóg að bera, þó að Alþ. bæti ekki þessum pinkli við, sem er þá alveg óþarft líka



Herra forseti. Ég vil mjög taka undir mál þeirra hv. þm. Borgf. (PO) og 1. þm. Árn. (JörB) og mál 3. landsk. þm. (HV), sem allir hafa talað hér í þessu máli. Ég vil hins vegar benda á það, að þegar er fram komin till. á þskj. 346 til breytinga á frv. um almannatryggingalögin, sem hér er til meðferðar í þessari hv. d., og ef sú till., sem er 3. till. á því þskj., yrði samþykkt, þá tel ég, að það frv., sem hér er til umr., yrði óþarft. Með leyfi hæstv. forseta, vil ég leyfa mér að lesa yfir þá till., sem við fimm þm. höfum lagt þar fram, en hún er á þá leið, að inn í almannatryggingalögin komi ný grein, svo hljóðandi: „Mæður, sem fá úrskurð yfirvalds um barnalífeyri með óskilgetnum börnum sínum, geta snúið sér til Tryggingastofnunarinnar með úrskurðinn og fengið lífeyrinn greiddan þar allt til þess, er barn nær 16 ára aldri, og hefur það engin áhrif á greiðslu barnalífeyrisins, hvort móðirin gengur í hjónaband á þessu tímabili eða ekki. Sama regla skal gilda, eftir því sem við getur átt, um greiðslu barnalífeyris, er fráskildar konur fá úrskurðaðan með börnum sínum. Þegar Tryggingastofnunin greiðir barnalífeyri samkvæmt 1. málsgr. þessarar gr., á hún endurkröfurétt á hendur barnsföður. Nú deyr barnsfaðir óskilgetins barns, áður en barnið hefur náð 16 ára aldri, og greiðir þá Tryggingastofnunin barnalífeyri engu að síður, en getur þá jafnframt gert kröfu í dánarbú hins látna manns samkvæmt reglum 25. gr. l. nr. 46 27. júní 1921.“ Það, sem í þessari till. felst, er það, að Tryggingastofnuninni verði falið að greiða út allan barnalífeyri samkvæmt úrskurði, en um leið öðlist Tryggingastofnunin að sjálfsögðu endurkröfurétt á hendur barnsföður. Þeim, sem hér hafa rætt um þessi mál, ber öllum saman um það, og ég er þeim öllum sammála um það, að sá, sem á að greiða, er barnsfaðirinn. Hitt greinir menn nokkuð á um, með hverjum hætti á að inna greiðsluna af hendi til barnsmæðra, þ.e.a.s. sjá fyrir því, að framfæri barnsins sé tryggt á hverjum tíma. Í almannatryggingalagafrv., sem fyrir liggur, er gert ráð fyrir því, að barnsmóðir eigi að innheimta þetta sjálf hjá sinni sveit, en gefur henni þó hliðarmöguleika, ef það skyldi ganga treglega, til þess að innheimta þetta hjá fógeta eða að fá aðstoð fógeta við innheimtuna. Sú regla, sem í gildi er um þetta, er sú, að Tryggingastofnun ríkisins annast þessa greiðslu, og síðan tekur við endurkröfuréttur hennar, sem er allflókinn, þannig að hún getur að lokum rakið málið, þar til hún hefur upp á dvalarsveit barnsföðurins, og fengið þar greiddan barnalífeyrinn, annaðhvort sem framfærslu föðurins frá sveitinni eða með því að hans sveit endurkrefji hann. Nú er það svo, að vandkvæði geta verið á að ná þessum lífeyrisgreiðslum frá barnsfeðrunum. Því ber ekki að neita, að allmikið af barnsfeðrum í þessu landi virðast vera dálítið „umhlaupandi manneskjur“ og ekki alltaf gott að festa reiður á því, hvar þeir raunverulega eru sveitfastir, enda liggur það fyrir, eins og lýst hefur verið í þessum umr., að hjá Tryggingastofnun ríkisins hefur safnazt fyrir alimikil skuld á barnalífeyrisgreiðslum. Þó verður að segja, að líkur eru til þess, að slík skuldasöfnun yrði langtum meiri, ef einhverjir óvoldugri aðilar en Tryggingastofnunin ættu að hafa á hendi innheimtuna, eins og t.d. mæðurnar sjálfar eða einstök sveitarfélög. Spurningin hér er þess vegna um það, á hverjum þær greiðslur eiga að lenda, sem ekki er mögulegt að innheimta vegna einhvers konar óreiðu barnsföðurins. Þar koma þrír aðilar til greina, þ.e. framfærslusveit barnsföður, Tryggingastofnun ríkisins og ríkissjóður sjálfur. Við getum aðeins lítillega gert þetta dæmi upp við okkur, hver þessara aðila er eðlilegasti aðilinn til þess að bera fjárhagslegan þunga af framfærslu barna. Hv. heilbr.- og félmn. þessarar d. heldur sig fast við það, að hinn eini verðugi aðili til þess að bera þessa fjárhagsbyrði séu sveitarfélög landsins. Ég er nefndinni hér ósammála og tel, að af þeim þrem aðilum, sem hér hafa verið nefndir, séu sveitarfélögin sízt heppilegur aðili til þess að taka á sig þessa byrði, og hníga mörg rök að því. Í fyrsta lagi eiga þau mörg hver, eins og lýst hefur verið, mjög í vök að verjast fjárhagslega og eru yfirleitt verr stödd fjárhagslega en hvort heldur sem væri Tryggingastofnun ríkisins eða ríkissjóður sjálfur. Þá ber þess einnig að gæta, að þótt eitthvert barn alist þannig upp, að t.d. Akranessbær hafi skyldu til þess samkvæmt gildandi lögum að borga uppeldi þess, hvar sem barnið elst upp, ef barnsfaðir telst eiga sveitfesti á Akranesi, þá eru í rauninni harla litlar líkur til þess, að þegar þetta barn er orðið fulltíða maður og skattborgari í þjóðfélaginu, muni það endilega greiða því sveitarfélagi, sem uppeldi þess kostaði, skatta og skyldur. Það eru langtum meiri líkur til þess, að það greiði einhverju allt öðru sveitarfélagl. En eitt er víst, að svo framarlega sem barnið verður gjaldþegn, þá verður það gjaldþegn ríkisins, og það verður gjaldskylt til Tryggingastofnunar ríkisins. Þess vegna er hvor aðilinn sem væri, Tryggingastofnun ríkisins eða ríkissjóður, langtum verðugri til þess að greiða uppeldi barnsins. Í öðru lagi eru skýr dæmi fyrir hendi um feður óskilgetinna barna, sem eru þess háttar menn, að ekki er auðvelt að ná til þeirra. Ég á þar við erlenda barnsfeður. Ríkið telur það sína skyldu að greiða meðlög þau, sem þeir annars ættu að greiða, ef ekki næst til þeirra, og hví skyldi ekki sama reglan gilda um innlenda barnsfeður, ef ekki reynist unnt að ná til þeirra um innheimtu á þeirra skyldu? Ég sé ekki annað en það hljóti öll sanngirni að mæla með því, að um slíka feður gildi í báðum tilfellum svipuð regla. Áð öðru leyti um gjaldgetu sveitarfélaganna get ég ekki látið hjá líða að benda einnig á það, að á fjárlögum, sem þetta hv. Alþingi er nýbúið að samþykkja, er gert ráð fyrir greiðslu úr ríkissjóði til aðstoðar við innheimtu barnsmeðlaga hjá stærsta og ríkasta sveitarfélagi þessa lands, þ.e.a.s. Reykjavikurbæ, þar sem er framlagið til Kvíabryggjuheimilisins, að upphæð 630 þús. kr., eða sem svarar barnalífeyri með 150 börnum. Nú er Reykjavík ekki nema eitthvað nálægt því þriðjungur þjóðarinnar að fólksfjölda til. Ekkert væri þess vegna eðlilegra en að ríkið greiddi upp í vanheimtur á barnsmeðlögum annarra sveitarfélaga tvöfalda þá upphæð, þ.e.a.s. greiddi barnalífeyri með 300 börnum utan Reykjavíkur. Mér er nú ekki kunnugt um það, hversu mikil vanhöld eru árlega á innheimtu barnalífeyris með óskilgetnum börnum hjá Tryggingastofnun ríkisins, en ég dreg í efa, að það sé mikið yfir 300, sem þar fellur í vangreiðslur árlega að því er tekur til byggðarlaga utan Reykjavíkur, og væri þess vegna ekki nema til samræmis, þó að ríkið tæki að sér þessar greiðslur fyrir aðra staði en Reykjavík, en léti ríkisstyrkinn til Kvíabryggju koma á móti sem svarar 150 barnsmeðlögum fyrir Reykvíkinga. Þá er enn eitt, sem ég tel ótvírætt mæla með því, að Tryggingastofnun ríkisins annist þessa innheimtu, en það er það, að nú fyrir nokkru hefur verið komið upp spjaldskrá yfir alla Íslendinga og hún einmitt staðsett í Reykjavík. Það er að vísu rétt, að þessi spjaldskrá er ekki að öllu fullkomin enn sem komið er, en það munu flestir ætla, að hún verði býsna ábyggilegt plagg, um það er lýkur, og er þess vegna ekkert eitt bæjarfélag á Íslandi, sem á eins greiðan aðgang að því að kanna það, hvar menn eru raunverulega niður komnir, eins og þær stofnanir, sem eru í Reykjavík. Teldi ég þess vegna sjálfsagt, að Tryggingastofnun ríkisins annaðist innheimtu og útborgun þess barnalífeyris, sem hér um ræðir, og nyti aðstoðar hagstofunnar, sem hefur með höndum spjaldskrá yfir alla Íslendinga, til þess að hafa uppi á barnsfeðrum þeim, sem greiða eiga. Og ég skal sérstaklega benda á það líka, að í því frv., sem hér liggur fyrir um almannatryggingarnar, er gert ráð fyrir því, að umboðsmenn almannatrygginganna verði á hverjum stað bæjarfógetar eða sýslumenn í viðkomandi héruðum, en eins og allir vita, eru embætti þeirra í rauninni ein allsherjar rukkunarstofnun á vegum ríkisins fyrir það hérað. Þess vegna væru þar hægust heimatökin fyrir Tryggingastofnun ríkisins að fela sínum umboðsmönnum, væntanlega fógetum og sýslumönnum, að innheimta þetta hjá viðkomandi barnsfeðrum, þegar búið væri að fletta því upp í spjaldskrá yfir alla Íslendinga, hvar viðkomandi barnsfeður væru niður komnir. Í þriðja lagi tel ég, að Tryggingastofnun ríkisins hafi aðstöðu til þess að hafa áhrif á löggjafarvaldið í miklu ríkara mæli en nokkurt einstakt sveitar- eða bæjarfélag getur haft. Komi fram einhver sérstök vandkvæði á innheimtunni, þá efast ég ekki um það, að þegar Tryggingastofnun ríkisins kvartar undan því, að lög um þessi efni séu í einhverju ófullkomin, þá mun verða vel á það hlustað hjá Alþingi, að slíkum lögum verði breytt og þeim hagrætt eftir því, sem þarfir krefja, til þess að innheimtan geti orðið sem fullkomnust. Ég þykist þá hafa gert grein fyrir þeim till., að Tryggingastofnun ríkisins annist bæði útborgun barnalífeyris samkvæmt úrskurði yfirvalds og einnig innheimtu hjá viðkomandi barnsfeðrum, og vænti þess, að sú till., sem ég hef nefnt um þetta efni og fyrir liggur á þskj. 346, nái samþykki Alþingis og að sveitarfélögin verði í eitt skipti fyrir öll dregin út úr þeim hráskinnsleik, sem hingað til og í auknum mæli nú stendur til að hafa um innheimtu og útborgun á þessum barnalífeyri, sem hér um ræðir. Verði sú till. samþ., tel ég, að það frv., sem hér liggur fyrir, sé algerlega óþarft.



Herra forseti. Ég hafði að mestu leyti lokið ræðu minni, þegar fundi var slitið síðast, og skal þá aðeins nú taka upp þráðinn og víkja að þeim till., sem nú liggja fyrir í sambandi við frv. Það hefur verið lagt til, að frv. yrði breytt á þann veg, að stjórnin yrði kosin á annan veg en í frv. segir, þ.e.a.s. á þann hátt, að stjórn stofnunarinnar skuli vera skipuð 5 mönnum og 4 þeirra kjörnir í sameinuðu þingi að afstöðnum hverjum alþingiskosningum, í stað þess, að í frv. segir, að stjórnin skuli skipuð 7 mönnum, tilnefndum af ákveðnum félagssamtökum. Ég felli mig við hvoruga þessa tilhögun og hef áður í ræðu minni gert grein fyrir því, að ég tel það ekki tryggja nægilega hlutleysi þessarar stofnunar og jafnan rétt hins vinnandi fólks og atvinnurekendanna, að hreinn meiri hl. í stjórn stofnunarinnar verði tilnefndur af samtökum atvinnurekenda. Þetta er og í beinni mótsögn við það, sem tíðkast hjá öllum nágrannalöndum, sem við vitum um og hafa slíkar stofnanir. Þar er séð um, að stjórn þessara stofnana sé a.m.k. að jafnmiklu leyti skipuð fulltrúum frá samtökum hins vinnandi fólks eins og frá samtökum atvinnurekendanna, og þá auðvitað langeðlilegast, að oddaaðstöðuna skipi þar fulltrúi frá ríkisvaldinu. Meginverkefni þessara stofnana, iðnaðarmálastofnananna, er að auka framleiðslumagn og framleiðslugæði, og þar er fyrst og fremst undir nánu trúnaðarsamstarfi komið við hið vinnandi fólk í fyrirtækjunum og þess vegna alveg nauðsynlegt, að þess hlutur sé ekki fyrir borð borinn um stjórn þessarar starfsemi. Það munu vera uppi raddir um það vegna ágreinings um málið að víkja því frá afgreiðslu á þessu þingi, og ef ekki fæst breyting á frv., m.a. að því er snertir skipun stjórnar stofnunarinnar, mundi ég telja réttara að fresta afgreiðslu þessa máls á þessu þingi og láta fram fara rannsókn á hinni margþættu tilrauna- og rannsóknarstarfsemi, sem fer fram í einum 7–8 stofnunum hér á landi, sem flestar grípa hver inn á annarrar verksvið, og þar á meðal ætti svo Iðnaðarmálastofnunin að bætast við og grípa inn á starfssvið ýmissa þessara vísinda og rannsóknarstofnana ofan á allt annað. Ég álit, að þetta sé ekki eins gott og það ætti að vera, hvorki skipulagslega séð né með tilliti til sparnaðarmöguleika. Væri ekki full ástæða til, að atvinnumálanefnd ríkisins, sem hefur verið að kynna sér þessi mál, lyki því að ganga frá sínum till., áður en þetta mál væri afgr., nema þá því aðeins, að algert samkomulag gæti orðið um frv. og efni þess?



Herra forseti. Þá er nú aftur komið hér til umr. frv., sem lá fyrir þessari hv. d. á síðasta þingi, um Iðnaðarmálastofnun Íslands. Ég skal þegar taka það fram, að ég tel það frv., sem nú liggur fyrir, að ýmsu leyti betra en frv. það, sem hér var lagt fram í fyrra. Í fyrsta lagi er það, að þetta frv. lítur a.m.k. á pappírnum betur út en frv., sem lagt var fyrir þingið á s.l. ári. Það frv. var alveg sérstakt í sinni röð. Það mátti svo heita, að þar væri hver grein sérstakur kafli, og hafði það ekki sézt hér áður. Auk þess hafa á frv. nú verið gerðar ýmsar veigamiklar breytingar til batnaðar. Þegar mál þetta, sem lagt var fyrir Nd. í fyrra og var þá vísað til iðnn., var tekið fyrir á fundum n., óskaði n. að sjálfsögðu eftir upplýsingum ýmissa aðila um þetta mál, og þær upplýsingar fékk iðnn. á þeim tíma. Það kom þá í ljós á tveimur fundum a.m.k., sem n. hélt um þetta mál, að skoðanir voru allskiptar í þessu máli. M.a. komu á fund n. tveir menn, sem höfðu veitt stofnuninni fram til þess forstöðu og átt mestan þátt í að móta hana og starf hennar. Þeir lýstu sinni skoðun á þessu máli og því frv., sem þá lá fyrir, og var skoðun þeirra í stórum dráttum á þá leið, að frv. væri ógerlegt að samþ. eins og það lá fyrir. Þeir sömdu síðan uppkast að nýju frv. um stofnunina, eins og þeir töldu að fenginni .reynslu eðlilegast að skipa málum hennar, og afhentu iðnn. Nd. Það er rétt, að það komi fram, að ágreiningurinn út af lögum um þessa stofnun og skipan mála þar reis fyrst og fremst út af stjórn stofnunarinnar, enda hafði það komið í ljós áður, m.a. við 1. umr. málsins hér í þessari hv. d. í fyrra, að í þessu efni höfðu menn ýmsar skoðanir. Ég minnist þess, að við 1. umr. frv. í fyrra tók hér til máls hv. 1. landsk. þm. (GÞG) og lét í ljós þá skoðun, að hann teldi mjög eðlilegt og æskilegt, að menn með sérþekkingu á ýmsum sviðum, sem snerta mjög iðnað, ættu aðild að stjórn þessarar stofnunar. Nefndi hann þar til fulltrúa frá Verkfræðingafélagi Íslands og Hagfræðingafélagi Íslands og bar fram ósk um það, að Hagfræðingafélag Íslands mætti eiga aðild að þessari stofnun. Ég vil geta þess í því sambandi, að hv. 1. landsk. er formaður í Hagfræðingafélagi Íslands, svo að í því efni var honum málið skylt, og hann hafði að sjálfsögðu umboð Hagfræðingafélagsins til þess að fara þess á leit, að það fengi þarna aðild að, og túlkaði í öllum atriðum skoðanir þess félags á málinu. Það höfðu líka borizt erindi um það frá Verkfræðingafélaginu, að það fengi aðild að stjórn IMSÍ, og Verkfræðingafélagið rökstuddi þá þær óskir og þá skoðun mjög ýtarlega. Það kom líka í ljós hjá þeim tveim mönnum, sem ég gat um áðan og höfðu átt aðalþáttinn í því að marka og móta Iðnaðarmálastofnunina, frá því að hún tók til starfa, að þeir teldu mjög eðlilegt og raunar sjálfsagt, að sérþekking réði mestu í störfum þessarar stofnunar á því sviði hennar, sem tæki til iðnaðarfyrirtækja, sem eru í landinu, og iðnaðarfyrirtækja, sem ætlun væri að byggja upp og Iðnaðarmálastofnunin fengist við að gefa leiðbeiningar um og annað þess háttar. Hins vegar töldu þeir mjög óeðlilegt, að þau félagssamtök, sem lagt var til í fyrra og enn er lagt til að skipi yfirstjórn stofnunarinnar, ættu aðild að slíkum viðfangsefnum, þar sem þessi félagsamtök, sem eru góð og gild að öðru leyti, hefðu ekki yfir þeirri sérþekkingu að ráða, að þau væru fær um að taka stjórn þessara mála að sér. Það kom hins vegar í ljós af þeim upplýsingum, sem iðnn. fékk í fyrra, að verkefni þessarar stofnunar, Iðnaðarmálastofnunar Íslands, mætti aðgreina í tvö meginviðfangsefni og ekki mjög skyld: Í fyrsta lagi það viðfangsefni að veita iðnaðarfyrirtækjum aðstoð um það, á hvern hátt þau gætu bætt rekstur sinn tæknilega séð, og leiðbeiningar um skipulagningu, eins og t.d. fyrirkomulag í verksmiðjum, niðurröðun véla og annað þess háttar, skipulag verksmiðjubygginga og þess konar atriði. Enn fremur að því er snertir þessa tæknilegu hlið gæti og ætti stofnunin að veita iðnaðarfyrirtækjum upplýsingar og fræðslu um fyrirkomulag bókhalds og kostnaðaráætlana, þannig að iðnrekendur gætu gert sér fyrir fram grein fyrir því, hvort sá rekstur, sem þeir hefðu í hyggju að stofna til, væri arðbær, hvort hann borgaði sig fyrir þá sem framleiðendur og fyrir þjóðfélagið. Um þessa hlið málanna gætu að sjálfsögðu fulltrúar frá Alþýðusambandi Íslands, Sambandi íslenzkra samvinnufélaga, Vinnuveitendasambandi Íslands, iðnsveinaráði Alþýðusambandsins og fleiri samtökum, sem þarna áttu að eiga aðild að í stjórninni, lítið fjallað og slíkir aðilar gætu litlar upplýsingar veitt í þessum málum. Á hinn bóginn ætti svo stofnunin að hafa annað og ekki síður þýðingarmikið starf með höndum, þar sem þessir aðilar hefðu sínu veigamikla verkefni að gegna, og það væri það starf, sem aðrar þjóðir hafa tekið upp fyrir löngu, að efla skilning framleiðenda og iðnaðarverkafólks og neytenda á þessari starfsemi og þörfum hennar og hag og reyna að eyða ýmiss konar tortryggni og misskilningi, sem þarna hefur löngum verið landlægur. Það nægir að nefna dæmi, sem eru kunn úr sögunni, um það, að verkamenn hafa stundum litið svo á, að nýjar, afkastamiklar vélar væru að taka frá sér atvinnuna, og hafa jafnvel í einstökum tilfeilum, sem skráð eru á söguspjöld, gert tilraunir til þess að eyðileggja vélarnar, brjóta þær niður, en ekki gætt þess, að samfara því sem vélarnar komu að vísu í staðinn fyrir verkamenn í ýmsum greinum, gafst þjóðunum um leið færi á að hefja nýja starfsemi, þar sem hægt var að nýta vinnuaflið, starfsemi, sem viðkomandi þjóðfélag hafði ekki getað beitt sér að áður. Þannig munu nú flestir sammála um það, að tækni og vélamenning í framleiðslu þjóðanna hafi fært þjóðunum hagsæld, verkamönnum ekki síður en öðrum, en ekki öfugt. Margt fleira mætti auðvitað nefna í þessu sambandi. Það eru ýmiss konar og mörg og mikil atriði, sem þarna eru sífellt togstreituefni og valda oft miklum og óþörfum misskilningi og jafnvel deilum og tjóni. En einmitt svona samtökum eins og ég greindi hér frá og í þessum frv. hefur verið lagt til að mynduðu stjórn stofnunarinnar er bezt treystandi til þess að veita fræðslu í þessum málum, skilja óskir og kröfur viðkomandi aðila og reyna að líta á málin með sanngirni og eyða ýmiss konar misskilningi og tortryggni. Af þessum sökum lögðu til þeir menn, sem ég hef getið um og höfðu átt drýgstan þátt í að móta þessa iðnaðarmálastofnun, eins og hún er nú, að þetta yrði sérstakt verkefni innan Iðnaðarmálastofnunar Íslands og þessir aðilar, sem upp voru taldir í frv., hefðu yfirstjórn þeirra mála með höndum, og verkefni þeirra væri skipað á ákveðinn hátt í frv. og starfi sömuleiðis. Þeir lögðu til, að það yrði tekið fram, hve oft þessi stjórnarnefnd skyldi koma saman hið minnsta, og skipuðu henni alveg ákveðinn sess í frv.- uppkasti sínu að lögum. Þegar ég athugaði þessi mál í n. í fyrra, fannst mér, eftir að ég hafði kynnt mér þau rækilega, að þetta væri mjög heppileg og æskileg lausn málanna og mjög eðlileg. Mér fannst a.m.k., að allir hlytu að geta orðið sammála um það, að hin tæknilegu viðfangsefni þessarar stofnunar yrðu ekki bezt leyst með því að setja þau undir yfirstjórn manna, sem því miður skorti þekkingu á þessum viðfangsefnum og gátu ekki tekið að sér lausn þeirra. Og ég gat ekki betur séð en að allir aðilar mættu vel við una þá skipan, sem þessir færu menn, sem þarna var um að ræða á sínu sviði, lögðu til málanna, ef þessi mál væru athuguð rólega og af rökum. En í frv. því, sem hér liggur fyrir, er því enn haldið til streitu samt sem áður, að yfirstjórn Iðnaðarmálastofnunar Íslands skuli vera í höndum hinna sömu aðila og lagt var til í frv. í fyrra, og það hefur hvorki verið tekið tillit til þess, sem forstöðumenn Iðnaðarmálastofnunarinnar sögðu um þau mál, né heldur til óska Verkfræðingafélagsins og formanns Hagfræðingafélags Íslands um þau mál. Af þessu hlýtur náttúrlega að leiða það, að ég er andvígur þessu frv. að því er til þessara stjórnarákvæða tekur, á sama hátt og komið hefur hér fram í ræðu hv. 3. landsk. og hv. 2. þm. Reykv. Nú var í frv. því, sem hér lá fyrir þinginu í fyrra, einnig gert ráð fyrir, að öll þau mál, sem Iðnaðarmálastofnunin hefði með höndum, skyldi hún bera undir þessa stóru stjórn og síðan skyldi þessi stjórn ákveða um það, hvort Iðnaðarmálastofnunin tæki þau að sér eða ekki. Forstöðumenn stofnunarinnar lýstu því réttilega, að þetta væri algerlega ófært ákvæði, þar sem eitt af verkefnum þessarar stofnunar yrði meðal annars að aðstoða menn, sem hefðu í hyggju að koma upp nýjum iðnfyrirtækjum í landinu, hefðu fengið hugmyndir um nýja möguleika í þessu sambandi, kynnt sér þá að einhverju marki, en þyrftu þó að leita til sérfræðinga og fá sérfræðilega aðstoð um hina endanlegu ákvörðun, hvort nú skyldi lagt út á þessa braut eða ekki. Forstöðumenn Iðnaðarmálastofnunarinnar sögðu réttilega: Þetta verður að vera trúnaðarmál milli stofnunarinnar og þeirra aðila, sem til hennar leita. - Það er algerlega óverjandi að leggja svona mál, á því stigi sem þau verða, fyrir fjölmenna nefnd manna, og allra sízt er hægt að gera þetta, ef í þessari n. skyldu vera menn, sem hefðu hagsmuna að gæta í þessu sambandi og væru líklegir til þess að hafa möguleika á og kannske löngun, sem er ekki óeðlilegt, til að taka þessi verkefni og framkvæma þau sjálfir, þegar þeir hefðu séð hugmyndina, þó að hún væri frá öðrum. Nú mun þessu hafa verið breytt eitthvað til bóta í þessu frv., sem hér liggur fyrir. Þegar þetta frv. kemur svo fyrir nú að þessu sinni, hefur það helzt gerzt í þessum málum, að þeir tveir menn, sem höfðu veitt iðnn. neðri deildar fræðslu og upplýsingar um þau í fyrra og höfðu átt, eins og ég hef áður sagt, mestan þátt í að móta Iðnaðarmálastofnun Íslands, eru ekki lengur á vegum þessarar stofnunar, hvernig sem á því stendur, heldur eru þeir frá henni horfnir og nýir menn teknir þar við yfirráðum. Skal ég ekki vera með neinar getsakir í þeim efnum, hvernig á því stendur. Það er ástæðulaust. Hitt er mér ljóst, að Félag íslenzkra iðnrekenda hafði talið sig gera mjög vel, þegar það réð þessa menn til starfa þarna, og það hefur verið skrifað í málgagn þess félags um það, að stofnunin hefði verið mjög heppin að fá þessa tvo menn að stofnuninni þegar í upphafi til að móta starf hennar, á meðan hún var í deiglunni. En þeir eru sem sagt ekki þar lengur og ekki tök á því að leita til þeirra um frekari upplýsingar í þessum málum, enda gerist þess nú kannske ekki þörf, því að upplýsingar þær, sem þeir gáfu í fyrra, eru hér allar til. Enda þótt ég hafi sagt það, að ég væri að ýmsu leyti ánægðari með þetta frv., sem hér liggur fyrir, heldur en frv. í fyrra, og teldi þessar breytingar hafa verið gerðar á því til bóta, þá verð ég að taka undir þá skoðun, sem kom fram í ræðu hv. 3. landsk. þm., að mér finnst talsvert óeðlilegt að vera að hraða þessum störfum mjög mikið, þar sem Alþingi hefur sjálft sett nefnd einmitt til þess að skipuleggja þessi mál miklu betur en áður hefur verið, skipað nefnd til þess að koma á samræmi milli allra þeirra rannsóknarstofnana, tilraunabúa og tilraunastofnana og ráða, sem hér eru starfandi, þannig að starf þeirra mætti nýtast betur en nú er. Og ég held, að það væri kannske brýnasta viðfangsefnið fyrir okkur í tilrauna og rannsóknamálum okkar að reyna að nýta starf þeirra sérfræðinga, sem við eigum, skipuleggja það og nýta það betur en nú hefur verið gert. Við verjum að vísu ekki miklu fé í tilraunir og rannsóknir árlega, en þó nokkru, og ég leyfi mér að fullyrða, að fyrir það litla fé, sem við verjum til þessara hluta, gætum við fengið miklu meira en við fáum nú, ef skipulega væri haldið á þessum málum. Það kom í ljós hér í fyrra í sambandi við umr. um þetta mál og frá þessum mönnum, sem ég hef getið hér um, sem stjórnuðu þá Iðnaðarmálastofnun Íslands, að þeir höfðu mjög mikinn skilning á þessum málum. Hins vegar kom það jafnframt berlega í ljós, að þeir ætluðust til þess, að Iðnaðarmálastofnun Íslands yrði eins konar yfirstofnun allra annarra tæknistofnana og tilraunastofnana í landinu og hefði samráð við þær og fengi þeim verkefni til rannsóknar. Það má vel vera, að menn komist að niðurstöðu um það, að þetta sé æskilegt og heppilegt fyrirkomulag. Um það skal ég ekkert segja á þessu stigi málsins. En ef svo færi, að menn yrðu nú sammála um það, þá hygg ég, að það væri æskilegra, að þessari stofnun yrðu ekki sett lög, þar sem ekkert er tekið fram um þessi atriði eða að þeim vikið, heldur þess beðið, að atvinnumálanefnd tæki þessi mál til athugunar og gerði sínar till. um skipan þeirra. Ef það yrði niðurstaða atvinnumálanefndar, að það væri sjálfsagt og rétt og mjög heppilegt að fela Iðnaðarmálastofnun Íslands yfirstjórn og samræmingu á störfum allra tæknistofnana og tilraunastofnana í landinu, þá held ég, að það væri skynsamlegt að hafa þá ekki verið búinn að setja nýja löggjöf, heldur geta á þeirri stundu sett þessari stofnun löggjöf til frambúðar. Ég sé nefnilega ekki, að þessi stofnun sé nokkuð bættari með því að fá löggjöf, sem ekki yrði til frambúðar og ekki bætti neitt úr því ástandi, sem ríkir í þessum málum hjá okkur nú. Ég skal sem dæmi nefna það, að í þessum lögum er lagt til að Iðnaðarmálastofnunin skuli gefa út tímarit, henni skuli heimilt að gefa það út. Hún hefur nú þegar í eitt ár gefið út slíkt tímarit með mjög miklum myndarskap, eitt skemmtilegasta tímarit hér á landi, vandaðasta að frágangi að ýmsu leyti, svo að það þarf enga bráðabirgðalöggjöf til þess, að hún geti gert þetta áfram. Það er líka tekið hér fram, að hún megi koma upp tæknibókasafni. Hún hefur nú þegar komið upp allmyndarlegum vísi að tæknibókasafni. Ég sé því ekki, að það sé nein brýn þörf á því að setja þessa löggjöf nú í skyndi til þess að gera þetta. - Það er sagt, að hún skuli fylgjast með tæknilegum nýjungum og veita þeim, er iðnað stunda og við vörusölu fást, leiðbeiningar, er miði að auknum afköstum, verknýtingu og vöruvöndun. Þetta hefur hún gert nú þegar. Þetta er eitt hennar aðalverkefni frá byrjun. Menn kannast við það, að Iðnaðarmálastofnunin hefur fengið hingað útlenda sérfræðinga til þess að fræða t.d. smákaupmenn um sjálfsölubúðir eða hvað þær nú heita, kjörbúðir, sem það er kallað núna, og betri nýtingu á vinnuafli og sparnað ýmsan í sambandi við vörudreifingu, betra fyrirkomulag og bætt skilyrði og eitt og annað í þessum efnum. Þannig gæti ég raunar talið upp öll atriði þessa frv., sem fjalla um verkefni þessarar stofnunar. Hún hefur nú, frá því að hún var stofnuð, fengizt að meira eða minna leyti við öll þessi verkefni, eins og hún hefur haft tök á með tilliti til fjárráða. En fjármál og fjárhagur stofnunarinnar er ákveðinn í fjárlögum nú, og honum verður ekki breytt með þessari löggjöf. Það er því skoðun mín, að þessu frv. liggi ekki svo ýkja mikið á og það sé ekki ástæða til að hraða neitt sérstaklega afgreiðslu þess. Ég held, að það sé allra hluta vegna bezt og brýnast fyrir okkur að reyna að samræma alla þá starfsemi, sem hér er rekin í þessum málum, tæknilegum upplýsingum, tilraunum og rannsóknum og öðru þess konar, þannig að þjóðfélagið hafi sem mest not þeirra fjármuna, sem það árlega ver í þessu skyni. Ég held, að það sé miklu brýnna viðfangsefni og meir aðkallandi en að setja hér lög, sem gera ekki annað en að staðfesta það, sem þegar er staðreynd. Að vísu skal ég játa, að það er mjög æskilegt, að Iðnaðarmálastofnun Íslands fái sína löggjöf, en ég álít bara, að það sé ekki svo brýn nauðsyn á því, að það sé ekki betra að doka við og ekki hvað sízt ef það skyldi ýta undir það, að sú heildarlausn, sem þjóðin þarf umfram allt að fá í þessum málum, næði fram að ganga.



Þegar frv. um Iðnaðarmálastofnun Íslands var lagt fyrir á síðasta þingi, nokkru fyrir áramótin, var svo ákveðið í 1. gr. þess frv. m.a., að Iðnaðarmálastofnun Íslands skyldi vera ríkisstj. til ráðuneytis í tæknilegum vandamálum, er iðnaðinn varða, öðrum en fiskiðnaði. Hann var undantekinn og að sjálfsögðu með tilliti til þess, að fyrir er stofnun í landinu, sem hefur þetta hlutverk með höndum, sem er Fiskifélag Íslands, enda kemur þetta skýrt fram í þeirri greinargerð, sem fylgdi því frv. Það frv. var samið af 7 manna nefnd, og eftir að n. hafði gengið frá frv., var það sent til ríkisstj. eða iðnmrh., sem gerði á því nokkrar breytingar, og að því er þetta atriði snertir er vikið að þessu í greinargerðinni fyrir frv., með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. hefur gert örfáar breytingar á frv. Sú veigamesta er við 1. gr., næstsíðustu málsgrein, þar sem bætt er við orðunum: „öðrum en fiskiðnaði“. Er breytingin til komin vegna þess, að svo er til ætlazt, að Fiskifélag Íslands sé ríkisstj. til ráðuneytis í þessum málum, og er það samkvæmt vilja stærstu samtaka fiskiðnaðarins.“ Nú er í frv., sem hér liggur fyrir nú um þetta efni, þessi undantekning alveg felld niður og gert ráð fyrir því, að fiskiðnaðurinn heyri undir starfsemi Iðnaðarmálastofnunarinnar eins og annar iðnaður í landinu. Er þetta að því leyti einkennilegt, að sem greinargerð með þessu frv. er tekin upp sama greinargerð og fylgdi frv., sem lagt var fram á síðasta þingi, og inniheldur það, sem ég var að lesa upp áðan, að þessi breyting hefði verið gerð, að undantaka fiskiðnaðinn í landinu. Mér virðist þess vegna, að þetta hljóti að verða tekið til athugunar við meðferð þessa máls, úr því að sézt hefur yfir að gera það í meðförum málsins í Ed., og þetta atriði fært til þess horfs, sem var í því frv., sem lagt var hér fyrir á síðasta þingi. Fiskifélag Íslands hefur á hendi það hlutverk fyrir sjávarútveginn og á sviði sjávarútvegsins, sem Iðnaðarmálastofnun Íslands er ætlað að hafa fyrir annan iðnað í landinu. Það er stór stofnun, sem tengd er við Fiskifélag Íslands, sem vinnur að þessum málum. Hún hefur í sinni þjónustu 5 sérfræðinga, sem vinna að þessu, og eins og kunnugt er, er verið að reisa byggingar fyrir þessa starfsemi, og er það verk nokkuð á veg komið. Fiskifélagið hefur á hendi að vera á verði um allar nýjungar í nýtni og nýtingu sjávarafurða. Það hefur á hendi alla leiðbeiningarstarfsemi varðandi fiskiðnaðinn og bætta vinnutækni á því sviði og betri og hentugri aðferðir við nýtingu fiskiðnaðarins. Auk þess hefur Fiskifélag Íslands á hendi alla efnagreiningu á útfluttum sjávarafurðum, þar sem þess er krafizt, eins og t.d. lýsi, fiskimjöli og öllu slíku, og sömuleiðis rannsakar það allar niðursuðuvörur, sem fluttar eru á erlendan markað. Ég vil með skírskotun til þess, sem ég nú hef sagt, vænta þess, að iðnn., sem fær þetta mál nú til meðferðar, taki þetta atriði til meðferðar og athugunar, og vænti þess, að þessu verði kippt í það horf, sem áður var í flutningi þessa máls, að gengið sé út frá, að Fiskifélag Íslands sjái um þennan þátt iðnaðarins í landinu, svo vel sem sú starfsemi er líka á veg komin. Vildi ég mega vænta þess, að það yrði niðurstaðan af athugun n. á málinu.



Herra forseti. Ég hafði búizt við, að hæstv. iðnmrh. mundi máske gefa okkur nokkrar upplýsingar út frá þeim umr., sem hér hafa farið fram, af því að svo furðulega vill nú til, að hæstv. ráðh. er hér staddur í d. og sýnir d. þá virðingu, sem aðrir ráðh. yfirleitt ekki sýna henni lengur, að vera viðstaddir, þegar verið er að ræða þau mál, sem þá snerta, og á hann þakkir skilið fyrir það. Ég hafði hins vegar búizt við, að hann mundi nú í sambandi við þær fyrirspurnir og þær umr., sem hér hafa farið fram, gefa okkur nokkru ýtarlegri upplýsingar um sína afstöðu og hæstv. ríkisstj. í sambandi við þessa stofnun. Eins og hæstv. ráðh. hefur tekið eftir, hefur verið deilt mjög skarplega á ýmislegt í fari þessarar stofnunar. Hv. 3. landsk. þm. (HV), sem sjálfur er forseti Alþýðusambands Íslands, gaf hér í sinni ræðu nokkra lýsingu á, hve furðulegar aðfarir þeir, sem stjórna Iðnaðarmálastofnuninni, hefðu haft í frammi í sambandi við vissar sendiferðir manna erlendis. Og hér áðan var hv. þm. Borgf. (PO) að koma fram með athugasemdir, sem víssulega eru mjög þýðingarmiklar, og gott fyrir okkur að fá að vita, hver sé hugmynd ríkisstj. í slíku sambandi, hvort hér er um yfirsjónir að ræða hvað snertir þetta atriði viðvíkjandi fiskiðnaðinum, hvort hann eigi að vera þarna eða ekki, hvort það sé þarna um breytta stefnu að ræða eða hvað það er, sem þarna kemur til. Ég hafði áður nokkuð komið inn á út frá sjónarmiði og tilmælum atvinnumálanefndar ríkisins, hve óeðlilegt það væri að samþykkja þetta frv., eins og það liggur nú fyrir, meðan ekki er búið að ganga frá till. atvinnumálanefndarinnar um, hvernig starfsemi þessara stofnana og rannsóknir þeirra yrðu samræmdar í framtíðinni. Og það sýnir enn betur fram á, hver nauðsyn er í slíku efni, þar sem hv. þm. Borgf. var að benda á áðan, að ef það væri meining hæstv. ríkisstj., að þetta frv. gengi í gegn eins og það væri, þá mundi hér verða meiri tvíverknaður en á nokkru öðru sviði viðvíkjandi fiskiðnaðinum og árekstrar í sambandi við það, þannig að það virðist svo sem nægilegt tilefni hefði verið til þess að segja nokkuð um skoðun annaðhvort ríkisstj. í heild eða ríkisstj. í pörtum á þessu máli - eða þá hæstv. iðnmrh. persónulega. Sama snertir skoðunina á samsetningu stjórnar þessarar stofnunar, sem líka er búið að ræða hér allmikið um og búið að lýsa yfir að ýmsir aðilar hér muni alls ekki sætta sig við. En það er annað, sem ég held að væri líka rétt að athugað væri betur, þegar þetta mál færi til nefndar. Þetta mál og þessi stofnun virðist að öllu leyti hugsuð út frá því, sem hefur tíðkazt um slíkar stofnanir erlendis, og hún mun sjálf vera sett upp í samráði við erlenda stofnun. Aðaltilgangur hennar, eins og hann er markaður í 1. gr. laganna, virðist fyrst og fremst eiga að vera sá að stuðla að stöðlun eða „standardiseringu“ og öðrum slíkum nýtízku fyrirbrigðum iðnaðarins hér á Íslandi. Ég held, að það væri ákaflega heppilegt, þegar við ræðum fyrirkomulag iðnaðar hér í framtíðinni á Íslandi, að við gerum okkur grein fyrir áhrifum iðnaðarins og stóriðjunnar á fleiri sviðum en bara þeim hreint tæknilegu. Það er auðséð, að aðalmeiningin með þessari stofnun er sú, að hægt sé að auka afköst sem allra mest, hægt sé að steypa sem flest í sama mótið, gera afköstin þannig meiri og hagnýta yfirleitt tæknina þannig til hins ýtrasta. Nú vita það allir, sem fylgzt hafa með þróun iðnaðar og ekki sízt stóriðju erlendis, hverjir slæmir fylgifiskar sigla þar í kjölfarið, þar sem stóriðja ryður sér til rúms. Og við vitum, að ef við ætlum að fara að gangast fyrir nokkrum iðnaði hér í stærri stíl, þá þurfum við frá upphafi að reyna að gera ráðstafanir til þess að lenda ekki í samsvarandi vandræðum og erlendar stóriðjuþjóðir hafa lent í. Við vitum, að við eigum hér mikla orku til þess að geta notað við þann iðnað, þessa stóriðju, sem við vildum hér koma upp, en það er ýmislegt annað, sem er um leið í húfi. Þegar iðnaður fer að skapast í stórum stíl hjá einni þjóð, er venjulega það, sem sérkennilegast hefur verið við það gamla handverk, það, sem hefur sett að einhverju leyti þjóðlegt mót sitt á handverkið varðandi iðnaðinn á þessum frumstigum, allt saman í hættu. Og ég held það sé nauðsynlegt fyrir okkur að athuga það, þegar við erum að ræða um, hvernig iðnaðarmálastofnun, sem elgi að verulegu leyti að stjórna þróun og ráða svo að segja stíl iðnaðar og stóriðnaðar, sem upp komi, eigi að vera úr garði gerð, að við tökum víss tillit í þessu sambandi. Erlendis hefur það orðið svo, að iðnaðurinn og sérstaklega stóriðnaðurinn hefur orðið til þess að steypa svo að segja allt í sama mótið, gera störf mannanna og framleiðslu þeirra, afurðirnar, sem þeir skapa, vörurnar, sem þeir framleiða, miklu fábreytilegri, ljótari, leiðinlegri og setja þannig á lífið í heild allt annan svip en var. Menn vita, hvað það hefur þýtt venjulega, þegar stóriðjuvörurnar ryðja sér til rúms og eyðileggja það gamla handverk, sem fyrir er, allt saman á grundvelli þess, að þær eru framleiddar í stærri stíl, þær eru framleiddar með fábreyttara móti og þess vegna ódýrari en það handverk, sem fyrir er. Þetta hefur leitt til þess að gera á vissan hátt iðnað nútímans og þær vörur, sem hann framleiðir, miklu fátæklegri frá svo að segja listrænu og frá eiginlega neytendanna sjónarmiði heldur en margt af gamla handverkinu var. Og þetta er á vissan hátt óþarfi. Svo framarlega sem menn leggja sig eftir því, þá er hægt að gera þann nýtízku iðnað að mörgu leyti og hans afurðir fjölbreytilegri og fegurri en gert er, svo framarlega sem ekki er öllu fórnað fyrir „standardiseringuna“, fyrir það að steypa allt í sama móti. Þetta er fyrirbrigði, sem allir, sem hafa skipt sér af nútíma iðnaði og hafa hugsað um þetta, hafa tekið eftir og hafa reynt að ráða bót á. Og ég held, að eitt af því, sem þyrfti að reyna að athuga alveg sérstaklega, þegar verið væri að hugsa um slíkar stofnanir eins og hér er að ræða um, sé að koma í veg fyrir svona þróun hér heima frá upphafi, að láta ekki þann iðnað, sem rís upp á Íslandi, verða þannig, að það sé ómögulegt að aðgreina, hvort sá iðnaður sé raunverulega innlendur eða útlendur, - stundum er það kannske hægt, því miður, á því, að gæðin séu verri hjá þeim innlenda, en við skulum segja, að það tækist að laga það, þá hitt, að það hverfur svo að segja allur þjóðlegur svipur af vörunni, þegar farið er að framleiða hana innanlands með þeim nýtízku iðnaðaraðferðum, og þetta er slæmt. Þetta er hlutur, sem þarf að koma í veg fyrir, og það er eitt af því, sem okkur veitti ekki af að fara að hugsa um á þeim sviðum, þar sem þetta á við. Þetta á náttúrlega ekki við á sumum sviðum, og sum framleiðsla, sem iðnaðurinn hefur með að gera, er þess eðlis, að slíkt kemst ekki að, sá kemíski iðnaður t.d., en aftur á móti við ýmislegt, sem snertir vefnað, og við ýmislegt annað fleira kemur þetta fyllilega til greina. Svo er annað atriði, sem líka er nauðsynlegt að taka tillit til og ekki er minnzt á í sambandi við markmið þessarar iðnaðarmálastofnunar, sem hér er talað um. Það eru áhrif iðnaðarins á manninn sjálfan, svo að segja áhrifin á mannssálina, ef maður vill orða það hátíðlegar. Áhrif iðnaðarins og sérstaklega stóriðnaðarins í fjölda landa hafa orðið þau að þroska þar verkaskiptinguna þannig útí æsar, að það verk, sem hver maður vinnur í sambandi við iðnaðinn, er svo að segja sama verkið ár eftir ár, sama tilbreytingarlausa verkið, að skrúfa einn skrúfnagla eða að berja á einn nagla eða eitthvað annað slíkt, tilhneigingin hefur verið sú að gera manninn sjálfan að eins og litlum hluta af vélinni. Þetta er eitt af því skaðlegasta, sem fylgt hefur nútímaiðnaðinum úti í heimi, og það er engum efa bundið, að þær þjóðir, sem efla hjá sér stóriðjuna án þess að taka tillit til þessa hættulega fyrirbrigðis, eru að rýra ekki aðeins manngildi, heldur líka hugvit og gáfur þeirrar þjóðar, sem svona er meðhöndluð. Það verður lækkað bókstaflega vitsmunastigið, sem slík þjóð stendur á, ef vaxandi hluti af mönnunum, sem vinna, er gerður næstum því eins og að sálarlausum verkfærum, sem standa við eina vél, gera þar eitt ákveðið handtak og þar með búíð. Og það er nauðsynlegt, þegar menn hugsa út í að koma upp iðnaði, jafnvel sjá fram á það, að okkar þjóð eigi að verða að einhverju leyti stóriðjuþjóð, að við höfum opið auga fyrir þessari hættu frá upphafi. Hvað er það, sem hefur gert okkar þjóð á vissan hátt - ég held, að það sé enginn þjóðrembingur, þó að maður segi það - eina af gáfuðustu þjóðum veraldarinnar? Það, sem hefur gert hana það, er hennar glíma við viðfangsefnin, við erfiða náttúru og við viðfangsefnin, þannig að hver einstakur maður verður að þroska sína hæfileika í þessari viðureign, og þetta hefur leitt til þess, að fjöldinn allur með okkar þjóð hefur þroskazt í þessari viðureign, þroskazt á vinnunni og þeirri viðureign, sem hún var við náttúruna, hvort sem það var í landbúnaðinum, sjávarútveginum eða annars staðar. Ef það ættu fyrir okkur að liggja eitthvað svipuð örlög og t.d. hafa komið yfir ensku þjóðina á síðustu öld í þessum efnum, - sem ég vona nú, að við forðum okkur frá, - þá mundi það þýða að rýra alveg stórkostlega allt það bezta í þjóðareinkennum íslenzku þjóðarinnar sem heildar. Og ég held, að þegar við tölum um iðnað og þróun hans á Íslandi, þá þurfum við frá upphafi að sjá þessar hættur fyrir. Það getur enginn maður hugsað um t.d. þróun stóriðjunnar i Bretlandi á síðustu hálfri annarri öld án þess að verða þess með hryllingi var, hvað þróun stóriðju getur þýtt fyrir eina þjóð í því að rýra beztu þjóðareinkenni hennar, þó að sú sama stóriðja verði um leið til að gera þjóðarheildina og þó fyrst og fremst yfirstéttina með þjóðinni ríkari, miklu ríkari. Við þurfum þess vegna frá upphafi að sjá þessa hættu og reyna að afstýra henni. Við þurfum að gera okkur það ljóst, að þegar við ætlum að skapa iðnað hér hjá okkur, þá verðum við að haga honum þannig frá upphafi, að við siglum ekki bara í kjölfar þeirra þjóða, sem hafa farið illa með sitt fólk, gert það svo að segja að þrælum vélanna í staðinn fyrir að drottnurum þeirra. Ég vil minna þá, sem lesa mikið okkar íslenzku skáld, á lýsingu Stephans G. t.d. í Drottinsorðinu á því, hvað stóriðja þýði, ef hún er látin hömlulaust ryðjast inn, og mér sýnist, að öll hugsunin, sem búi á bak við í 1. gr., markmiðinu, sem þarna er miðað við, sé út frá því að gera manninn svo að segja undirorpinn tækninni, láta hann beygja sig fyrir henni, láta hann laga sig að henni, láta hann verða einn hluta af henni, að gera manninn að verkfæri. Ýmsar erlendar þjóðir, og við verðum ekki sízt varir við það t.d. hjá Bandaríkjamönnum, þeim þeirra, sem ganga alveg upp í þeirra miklu tækni, líta næstum því með fyrirlitningu á það, að við skulum hafa t.d. mikið af bókaútgáfu og bókabúðum hér á Íslandi og eru hissa á, hvað við séum eiginlega að gera með slíkt. Ég held, að hugsunarhátturinn, sem liggur á bak við, markmiðið, sem hérna er sett fyrir svona iðnaðarmálastofnun, sé allt of mikið miðað við það að gera okkur undirorpna þessari tækni, í staðinn fyrir að við ættum að hugsa um það, um leið og við komum tækninni á hjá okkur, að hún er aðeins tæki til þess að þjóna ákveðnum markmiðum, og því aðeins verðum við meiri og betri menn, þegar við höfum alla þessa tækni, að við látum hana ekki ná tökum á okkur, heldur náum sjálfir tökum á henni, að það verði ekki fólkið á valdi véla sinna, eins og Stephan G. komst að orði, sem kemur út úr þessu öllu saman. Ég vildi þess vegna eindregið mælast til þess við þá n., sem fær þetta mál til athugunar, að hún hugsi ofur lítið um þessa hlið málsins líka. Það veitir ekki af að hafa hugsun um það í tíma. Það er venjulega ekki aftur tekið, sem iðnaður eða stóriðja kann að eyðileggja hjá einni þjóð, því að það er fyrst og fremst hugarfarsleg eða sálarleg mein, sem hún getur þannig unnið. Ég vildi aðeins minna á þetta, áður en 1. umr. um þetta mál væri lokíð, því að ég kann ekki við það, að við bara sniðum okkar löggjöf eftir fyrirmælum erlendra stofnana, þótt góðar kunni að vera á sínu sviði, heldur reynum líka að læra eitthvað af þeim göllum, sem þróun iðnaðarins hefur leitt af sér og hinir beztu Íslendingar höfðu glöggt auga fyrir, þegar þeir komu til Vesturheims og kynntust þar fyrst stóriðjunni. Að öðru leyti hefur ekki neitt verið hrakið af því, sem ég hef gagnrýnt almennt við þetta frv. hvað snertir þá ringulreið, sem það mundi auka á í sambandi við okkar þjóðarbúskap, í sambandi við það, sem ég hef gagnrýnt um þau pólitísku sjónarmið við skipun þeirrar stjórnar, sem ættu að gefa Sjálfstfl. hreinan meiri hluta þar, eða annað slíkt. Það er að vísu mjög slæmt, ef ekki er hægt að fá meira að segja þá hæstv. ráðh., sem láta svo lítið að vera viðstaddir hér í þinginu, þegar verið er að ræða þeirra mál, til þess að láta í ljós skoðanir þeirra á því, sem þm. koma fram með. Það hefði verið ákaflega heppilegt að geta þannig rætt þetta frv. meira við 1. umr. þess, við þá almennu umr., ekki sízt af því, að þeir þm. úr flestöllum flokkum þingsins, sem hér hafa talað, hafa allir haft meira eða minna og margir mjög mikið út á það að setja. Ég vil svo að öðru leyti aðeins minna á það bréf, sem prentað var á þskj. 253, frá atvinnumálanefnd ríkisins, og þá rökstuddu dagskrá, sem flutt var í Ed. um þetta mál, til athugunar, þegar kæmi að því að afgr. þetta mál endanlega, en mun eftir þær ábendingar, sem ég nú hef gefið í viðbót við það, sem ég áður hef flutt, láta mínu máli lokið nú, a.m.k. ef ekki gefst tilefni til að ræða frekar um það, sem hér hefur verið fundið að þessu frv. og sannarlega er orðið margt og mikið.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að ræða efnislegar hliðar þessa máls, til þess hef ég ekki kynnt mér það nógu rækilega í einstökum atriðum, en það var aðeins eitt atriði, sem gaf mér tilefni til þess að standa hér á fætur, og það var í sambandi við umsögn þá, sem vitnað hefur verið hér til og nú síðast af hv. 2. þm. Reykv. (EOl), frá atvinnumálanefnd ríkisins. Ég hafði ekki ætlað mér, fyrr en það mál hefði verið nánar rætt í þeirri n., að gera það bréf sérstaklega að umtalsefni, en þar sem ítrekað hefur verið til þess vitnað og á því byggð till. um að vísa málinu frá, get ég þó ekki látið hjá líða að taka það fram, að í þessu bréfi mun kannske vera nokkuð mikið lagt í þá skoðun, sem kom fram í nefndinni. Um það var fyrst og fremst rætt í atvinnumálanefndinni um þetta mál, og um það voru allir á einu máli, að það væru viss atriði í starfi þessarar stofnunar, eins og það væri fram sett í frv., sem benti til þess, að hætta væri á, að stofnunin færi inn á verksvið annarra rannsóknarstofnana, sem fyrir eru í landinu, og m.a. hefur verið bent á eitt atriði út af þessu af hv. þm. Borgf. (PO), varðandi fiskiðnaðinn. Það hefur að undanförnu verið kannað í atvinnumálanefnd, hversu háttað væri starfi rannsóknarstofnana ríkisins, og því miður er þá sögu af því að segja, að það er sannarlega ekki vanþörf á að endurskipuleggja það með einhverju móti, því að það er í sannleika sagt í hálfgerðu, ef ekki algeru öngþveiti, að því leyti til, að stofnanir hafa verið settar þar upp án hliðsjónar af verkefnum annarra stofnana, og jafnvel svo langt gengið, að lög hafa verið sett á sama þingi, þar sem um hefur verið að ræða, að tveimur stofnunum hefur verið fengið sama verkefni. Þetta hlýtur að verða að endurskoða og breyta. Og það var með hliðsjón af þessum atvikum, sem mál þetta var rætt í atvmn., en ég tók það þar fram að mínu leyti, þegar um þetta var rætt, og var sammála mínum meðnm. varðandi þetta atriði, en benti hins vegar á, að það gæti verið nokkrum vandkvæðum bundið að setja alls ekki löggjöf um þessa stofnun, þar sem hún væri þegar komin á laggirnar hvort sem væri og farin að starfa. Það, sem væri höfuðatriðið, væri að tryggja það, að meðan ekki væri endanlega gengið frá lagasetningu um rannsóknarstofnanir ríkisins, sem atvmn. hefur í hyggju að koma á framfæri, færi þessi stofnun ekki inn á verksvið þeirra stofnana, sem fyrir væru. Þetta var minn skilningur á afstöðu n. til málsins, en ekki það, að það ætti að leggja megináherzlu á, að málinu í heild ætti að fresta af þessum sökum, ef hægt væri að finna á þessu einhvern skynsamlegan fyrirvara eða það nægilega áskilið og þess nægilega gætt af þeim aðilum, sem fara með mál þessara stofnana, að þennan tíma, þangað til lagasetning um þetta væri fengin, væri ekki hætta á því, að stofnunin færi inn á verksvið þeirra stofnana, sem fyrir eru, hvorki iðnaðardeildar háskólans, Fiskifélagsins né annarra slíkra aðila. En það gefur auðvitað auga leið, að það getur verið nokkuð erfitt um lengri tíma að hafa stofnun sem þessa löggjafarlausa, engin ákvæði um það, hvernig henni eigi að vera stjórnað, og ég hygg, að jafnvel þó að verði komið á einhverri heildarlöggjöf um rannsóknarstofnanir ríkisins, þá verði erfitt að koma því svo fyrir, úr því að landbúnaður og sjávarútvegur hafa sínar tæknistofnanir, að þá verði ekki einnig í sambandi við iðnaðinn, sem er mjög vaxandi atvinnuvegur, einhvers konar tæknistofnun, í hvaða formi sem hún yrði. Það auðvitað skiptir mestu máli að ganga þannig frá öllum þessum stofnunum, að þær séu ekki að sinna hver annarrar verkefnum og að það nýtist sem bezt hæfileikar og starfsgeta þeirra krafta, sem þar er um að ræða. Þetta vildi ég aðeins láta koma fram hér á þessum fundi, að að þessu leyti er kannske nokkuð sterkt til orða tekið í því bréfi, sem sent hefur verið frá atvmn., að það hafi verið einróma skoðun hennar, að það ætti að fresta málinu í heild. Ég hafði ekki ætlað mér að ræða um þetta, fyrr en ég væri búinn að koma athugasemd minni á framfæri í n. varðandi bókun um þetta atriði, en þar sem þetta, eins og ég áðan sagði, hefur verið fært fram sem beinlínis ástæða fyrir till. um að fresta málinu í heild, taldi ég rétt að láta koma fram þessa skoðun mína. Og ég skal taka það strax fram, að ég tala hér aðeins fyrir mig sjálfan og hef ekkert umboð til þess að skýra þar sjónarmið annarra nm. í atvmn. Það kann vel að vera, að þeir hafi öðruvísi á þetta mál litið, og kemur það fram á sínum tíma.