Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Stefnt er að atkvæðagreiðslum að afloknum umræðum um 2. dagskrármálið og jafnvel fleiri mál ef vel gengur og gætu þær orðið um kvöldmatarleytið. Þær verða nánar boðaðar þegar nær þeim dregur og með sæmilegum fyrirvara.

Hæstv. forseti. Í liðinni viku afhenti umboðsmaður barna og hópur ungmenna ríkisstjórninni niðurstöðu barnaþings sem haldið var í nóvember sl. Barnaþing er nú orðið fastur liður í tilverunni. Til þess var stofnað með lögum og skal það haldið annað hvert ár með þátttöku barna og ungmenna hvaðanæva af landinu. Áherslur stjórnvalda á aukin áhrif barna og ungmenna koma víða fram og vil ég í dag draga athygli ykkar að merkilegu málþingi sem var einnig haldið í nóvember. Það þing hafði yfirskriftina Börn og samgöngur. Það eru tíðindi því að samkoma af þessu tagi hefur ekki verið haldin áður. Þrátt fyrir að börn séu stórnotendur samgöngukerfisins er hvergi minnst á þau í gildandi samgönguáætlun og aðeins tæpt á ungmennum. Börn ferðast með bílum, börn fljúga, börn hjóla, börn ganga, börn sigla og börn ferðast með strætó. Þeirra sjónarmið þurfa að koma fram líkt og annarra. Þess vegna var eitt af umbótaverkefnum samgönguráðs að koma sérstökum kafla um börn og samgöngur inn í samgönguáætlun. Hagsmunir barna í umferðinni eru á margan hátt ólíkir hagsmunum þeirra sem eldri eru sem og hegðun þeirra í umferðinni. Okkur veitir ekki af liðsinni barna, að fá skoðanir þeirra fram og varpa sýn á hugmyndir þeirra sem þekkja kerfið í dag og eru líka framtíðarnotendur. Nú hefur samráð við börn og ungmenni þess vegna bæst inn í verkferla samgönguráðs við undirbúning samgönguáætlunar. Samtal við fólk á öllum aldri um allt land er mikilvægt til að samræma sjónarmið. Hæstv. forseti. Í fyrsta fjárfestingarpakka ríkisstjórnarinnar verða til 1.000 störf næstu árin vegna framkvæmda við samgöngumannvirki og það verður svo til þess að eignamyndun ríkisins eykst. Og athugið að þetta er allt fyrir utan gildandi samgönguáætlun. Við erum stórhuga og í miklum framkvæmdum. Það er á okkar ábyrgð að hafa ungmenni með í ráðum. Þau þurfa að lifa við ákvarðanir okkar inn í framtíðina. 
            

Virðulegi forseti. Undanfarna daga hefur það gerst að mörg fyrirtæki hafa ákveðið að endurgreiða stuðning sem hlutabótaleiðin hafði fært þeim. Í mínum huga sýnir þetta mikilvægi aðhalds almennings og stjórnmálamanna og einnig hversu mikil áhrif opinber umræða getur haft. Nú hafa nokkrir ráðherrar ríkisstjórnarinnar lýst því yfir að sett verði þrengri skilyrði þegar leiðin verður framlengd. Það hefur legið fyrir frá því í byrjun mánaðarins. Það er mikilvægt að muna að hlutabótaleiðin er aðferð til að verja launafólk og ráðningarsamband þess við atvinnurekanda. Í gær fékk velferðarnefnd Alþingis kynningu á meginþáttum frumvarps hæstv. félagsmálaráðherra um þetta efni og þar eru settar þröngar skorður við öllum þeim þáttum sem ráðamenn hafa rætt undanfarna daga og meira til. Því er ég nokkuð undrandi á því að hv. formaður velferðarnefndar haldi því fram, m.a. á Facebook, að meiri hlutinn á þingi hafi ekki áhuga á að setja skorður við leiðinni. Það er þvert á móti þannig að frumvarpsdrög formanns ganga ekki nærri nógu langt til að taka á þeirri stöðu að fyrirtæki kunni að notfæra sér ástandið til að skammta sér fé úr ríkissjóði. Þau skilyrði sem þar eru sett ganga mun skemmra en frumvarp ráðherra mun gera. Löggjöf getur ekki verið afturvirk nema hún sé ívilnandi. Þegar hlutabótaleiðin var sett var það gert með tiltölulega opnum hætti þannig að hægt yrði að vernda ráðningarsamband sem flestra. Á þeim tíma lá ekki fyrir hversu lengi þetta ástand myndi vara. Það hefur að einhverju leyti skýrst en þó er enn mikil óvissa. Því miður munu margir missa störf sín. Aðgerðir stjórnvalda, svo sem í nýsköpun, munu skipta miklu í því efni að bjarga störfum og þeim störfum sem hægt er að bjarga verður bjargað með hlutabótaleiðinni og öðrum úrræðum fram eftir ári.  
            

Herra forseti. Fæðuöryggi er hugtak sem margir kannast orðið við, ekki síst í umræðu um farsóttir og náttúruhamfarir sem er raunveruleg stöðug ógn eins og við finnum vel fyrir þessar vikurnar. Framboð á matvælum mun að óbreyttu ekki haldast í hendur við fjölgun jarðarbúa á næstu áratugum. Flutningur á matvælum heimshorna á milli fjölgar kolefnissporum og eykur afföll miðað við að fæðunnar sé neytt sem næst framleiðslustað. Að þessu sögðu þá er það skylda okkar að leita allra leiða til að auka sjálfbærni landsins hvað fæðuframleiðslu varðar og þar með tryggja öryggi þjóðarinnar og að sjálfsögðu að draga úr neikvæðum loftslagsáhrifum eins og hægt er. Eitt af því sem við gætum gert og eigum að gera til að ná þessum markmiðum, þ.e. að bæta fæðuöryggi og ekki síst draga úr neikvæðum loftslagsáhrifum, er að koma til móts við grænmetisbændur varðandi flutningsverð á raforku. Herra forseti. Við höfum hingað til einblínt á hefðbundnar fiskveiðar og landbúnað í þessum efnum en ég tel að við ættum að líta í fleiri horn eins og t.d. til þörungaframleiðslu í meira mæli en nú er. Úr þörungum má framleiða olíu, næringarríka fæðu fyrir menn og dýr og góðan áburð. Sveitarstjórn Bláskógabyggðar sendi þingmönnum bókun um fæðuöruggi í gær. Í henni kemur fram hvatning til stjórnvalda og allra landsmanna að taka fæðuöryggi þjóðarinnar föstum tökum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Sveitarstjórn Bláskógabyggðar vill skora á stjórnvöld að tryggja til framtíðar þá grunnþætti er mestu skipta varðandi fæðuöryggi þjóðarinnar. Þar má nefna eignarhald á jörðum, varðveislu ræktunarlands, tollvernd sem heldur, og almenna þekkingu og viðurkenningu á hæfi mismunandi landgerða til mismunandi landnota, ekki síst matvælaframleiðslu. […] Stuðla þarf að aukinni fjölbreytni í matvælaframleiðslu, m.a. með því að styðja við ylrækt, garðyrkju og kornrækt. Miklir vannýttir möguleikar eru varðandi nýtingu íslensks korns bæði í manneldi og búfjárrækt. Í ylræktinni eru frábær tækifæri til að nýta hreinar orku- og vatnsauðlindir til að framleiða úrvals matvæli og blóm sem gleðja.“ Herra forseti. Ég held að við getum öll svo sannarlega tekið undir þessi orð sveitarstjórnar Bláskógabyggðar.

Herra forseti. Sá sem hér stendur og við í Viðreisn höfum alla tíð sagt að við greiðum götu allra góðra mála ríkisstjórnarinnar á þessum erfiðu tímum og við það höfum við staðið. Þeim mun verra þykir okkur hve staðfastir stjórnarflokkarnir eru í því að hafna öllum tillögum okkar í Viðreisn, og raunar stjórnarandstöðunnar í heild sinni, að því er virðist oftast án þess að hafa gefið nokkurn gaum að kostum þeirra og göllum. Þetta er mikill ljóður á samstarfinu á hv. Alþingi, ekki síst í ljósi þeirrar áherslu sem lögð var á hlutverk þingsins í stjórnarsáttmálanum. Þar segir, með leyfi forseta: „Óvenjulegar aðstæður kalla á breytt vinnubrögð, opnari stjórnsýslu, gagnsæi og virðingu gagnvart verkefnum. Það er vilji flokkanna sem nú taka þátt í samstarfi um ríkisstjórn og eflingu Alþingis að nálgast verkefnin með nýjum hætti í þágu alls almennings í landinu, ekki síst með því að styrkja Alþingi með markvissum hætti og auka áhrif þess.“ Aldrei verður of oft bent á hversu mikill munur er á orðum og efndum. Þetta var vissulega sagt í nóvember árið 2017, en hafi aðstæður verið óvenjulegar þá hvað má þá segja um stöðuna í dag? Herra forseti. Þriðji aðgerðapakki ríkisstjórnarinnar var kynntur 28. apríl sl. Núna, hálfum mánuði síðar, er ekkert frumvarp komið til þingsins til að vinna með og það er vægast sagt bagalegt, ekki síst í ljósi þess að þau loforð sem þar eru gefin eru þess eðlis að fólk er þegar tekið að starfa eftir þeim. Nú er að koma í ljós að ríkisstjórnin vill setja ýmis skilyrði fyrir aðstoð sinni. 

Herra forseti. Borið hefur á því að stöndug fyrirtæki hafi sótt sér peninga í hlutabætur en nokkur þeirra hafa þó séð að sér og skilað aftur til baka. Mig langar að minnast á nokkur fyrirtæki sem eiga það sameiginlegt að vera í almannaeigu, þ.e. eitt stöndugt og skuldlaust kaupfélag fyrir norðan sem skilaði sínum feng og tvö verslunarfyrirtæki í Reykjavík. Annað þeirra heitir Hagar og launakjör forstjóra þar eru með þeim hætti að það að rjúfa ráðningarsamband við tvo þeirra kostar jafn mikið og að ráða 20–30 hjúkrunarfræðinga til starfa í heilt ár. Fjórði stærsti hluthafi í því fyrirtæki er lífeyrissjóðurinn Birta. Það segir í eigendastefnu sjóðsins að það sé mat sjóðsins að gæta skuli hófs við ákvörðun starfskjara stjórnenda og m.a. sé horft til stærðar og umfangs rekstursins og þeirra starfskjara sem almennt bjóðast í því umhverfi sem fyrirtæki starfa í. Svo mörg voru þau orð og ég spyr, herra forseti: Hvar eru stjórnarmenn sem eru á vegum lífeyrissjóðanna í þessum fyrirtækjum? Hvar eru þau og hver er ábyrgð þessara stjórnarmanna? Vilja þau kannski koma fram og segja af hverju launakjör stjórnenda í þessu tiltekna fyrirtæki eru með þeim hætti, að það kosti árslaun 20–30 hjúkrunarfræðinga að rifta samningum við þá? Smekkleysu vikunnar, herra forseti, á svo forstjóri fyrirtækis sem heitir Festi. Hann var eins og fleiri gripinn með lúkuna í sameiginlegum kökudunk landsmanna og skilaði fengnum. Og hvað sagði hann á eftir? Hann sagðist ekki vera það stoltur að hann ætlaði að keyra út í skurð. En þetta snýst ekki um stolt, herra stórforstjóri. Þetta snýst um virðingu, heiðarleika og hreinskilni og hún er ekki til þarna.

Virðulegi forseti. Já, samráðið mætti að sönnu vera meira og markvissara. Stundum finnst manni eins og orð hæstv. fjármálaráðherra sem hann mælti í byrjun þessarar efnahagsaðgerða, að betra væri að gera meira en minna, séu hálfgerð öfugmæli og ríkisstjórnin hafi það að mottói að gera ævinlega heldur minna en meira. Atvinnuleysisvofan er að skjóta upp kollinum og hún er komin á kreik og það er skylda okkar sem hér störfum að bregðast við því hratt og vel því að þetta er ógurlegur vágestur. Manni finnst stundum að skilningurinn á þessum vanda mætti jafnvel vera dýpri og meiri. Jafnvel á ólíklegustu og óheppilegustu stöðum verður maður var við ákveðinn misskilning á því hvað atvinnuleysi hefur í för með sér. Maður heyrir jafnvel bollaleggingar óheppilegustu aðila um að hér sé verið að greiða laun fyrir að gera ekki neitt eins og um sé að ræða einhvers konar iðjuleysisbætur frekar en atvinnuleysisbætur. Ég vil þó nota þetta tækifæri, herra forseti, til að draga fram það sem vel hefur tekist í þessari vinnu og sem ástæða er til að fagna. Það var sem sé samþykkt hér tillaga í gær frá fulltrúa okkar jafnaðarmanna í efnahags- og viðskiptanefnd, Oddnýju G. Harðardóttur, um að fjölskyldur sem þurfa að treysta á grunnatvinnuleysisbætur fái hærri greiðslur með hverju barni, þ.e. þær hækki um 6% í stað 4% af grunnatvinnuleysisbótum. Fyrir vikið fá atvinnulausir 17.370 kr. á mánuði með hverju barni í stað 11.580 kr. Við jafnaðarmenn teljum auðvitað að það 

Frú forseti. Ég ætla að lesa hér, með leyfi forseta, bókun sem ég sendi inn til velferðarnefndar í gær. „Formaður velferðarnefndar lagði til að velferðarnefnd flytti frumvarp til að girða fyrir að rekstraraðilar sem nýttu sér hlutabótaúrræði ríkisstjórnarinnar gætu greitt sér út arð eða keypt hlutabréf á meðan þeir nytu ríkisaðstoðar.“ Ég skýt því hér inn, forseti, að frumvarpinu er ekki ætlað að taka á neinu öðru enda hugsað til að bregðast við augljósum galla á lagasetningu sem allra fyrst. Svo held ég áfram, með leyfi forseta: „Almennt á ríkisvaldið ekki að verja almannafé til stuðnings fyrirtækjum sem nota fjármuni til þess að greiða eigendum sínum arð eða annan hagnað. Í fordæmalausum efnahagsþrengingum eins og þeim sem nú ganga yfir eru slíkar ráðstafanir ólíðandi með öllu. Frumvarp formanns er nauðsynlegt til að tryggja endurkröfurétt stjórnvalda á hendur fyrirtækjum sem stunda slíkt og hefði flutningur nefndarinnar á því verið mikilvægur þáttur í því að tryggja áframhaldandi samstöðu í samfélaginu með þeim úrræðum sem verið er að grípa til. Meiri hluti nefndarinnar kýs að leggjast gegn tillögu formanns með þeim rökum að sambærilegs frumvarps væri að vænta frá félags- og barnamálaráðherra. Þess frumvarps er þó ekki að vænta í þinglega meðferð fyrr en í lok vikunnar og mun ekki taka gildi fyrr en um næstu mánaðamót. Afstaða meiri hlutans tryggir að fyrirtæki sem eru að misnota eða ætla sér að misnota hlutabótaleiðina hafi til þess talsvert lengri tíma en ella. Undirrituð harmar þessi vinnubrögð og lýsir djúpum vonbrigðum með starfshætti meiri hluta velferðarnefndar.“ Ég bæti við í lokin að það hefði verið létt verk að samþykkja frumvarpið og tryggja þannig endurkröfurétt stjórnvalda á hendur fyrirtækjum strax þó að ráðherra sé kominn með annað ítarlegra mál sem gengur lengra síðar. Þetta var ekki annaðhvort/eða, við hefðum getað gert bæði. Þar af leiðandi finnst mér niðurstaða meiri hlutans stórfurðuleg.

Virðulegur forseti. Samkvæmt nýjustu tölum eru 2.519 einstaklingar á biðlista og búnir að bíða í þrjá mánuði eða lengur. Heildarfjöldi þeirra sem eru á biðlistum í dag er að nálgast 4.500 manns. Það er staðreynd að þeir sem þar bíða eru að bíða eftir brjósklosaðgerðum, augasteinaaðgerðum, liðskiptaaðgerðum og bíða og bíða. En hræsni okkar ríður ekki við einteyming. Á sama tíma og við erum að dæla núna ekki milljörðum, ekki tugmilljörðum heldur hundruð milljörðum í einkarekin fyrirtæki til að bjarga þeim, segjum við: Nei, við megum ekki nota einkarekin fyrirtæki til þess að stytta biðlista. Við setjum 400 milljónir í fjölmiðla, einkarekna fjölmiðla, en það má ekki setja 400 milljónir t.d. í Klíníkina í Ármúla til að gera 400 aðgerðir. Nei, það má frekar senda viðkomandi til Svíþjóðar eða annað og gera þar 400 aðgerðir fyrir 1,2 milljarða. Hvaða réttlæti er í því? Hvernig stendur á að staðan skuli enn þá vera þannig í dag að fólk kvelst á biðlistum? Það er dauðans alvara að þurfa að hanga á biðlistum, bryðjandi rótsterkar verkjatöflur, láta fjölskyldu og vini horfa upp á þetta. Og hvað erum við þá að gera? Jú, við erum að framleiða öryrkja í boði ríkisins.

Virðulegur forseti. Í dag er alþjóðlegur dagur hjúkrunarfræðinga. Vil ég því nýta tækifærið til að óska hjúkrunarfræðingum til hamingju með daginn. Ég má líka til með að þakka þeim fyrir ómissandi framlag sitt til samfélagsins, til heilsu og heilla landsmanna. Hjúkrunarfræðingar eru nefnilega ómissandi í velferðarsamfélagi. Í tilefni dagsins vil ég senda hjúkrunarfræðingum baráttukveðjur. Þessi stóra kvennastétt býr því miður við það óréttlæti að vera samningslaus í miðjum heimsfaraldri. Þetta er óréttlæti, herra forseti. Við Píratar höfum reglulega látið kanna gildismat samfélagsins gagnvart forgangsröðun fjármuna ríkisins og það hefur komið í ljós ár eftir ár að fólk leggur langmesta áherslu á gott heilbrigðiskerfi, vel fjármagnað og vel virkandi heilbrigðiskerfi. Góð kjör og góð starfsaðstaða hjúkrunarfræðinga er grundvallarforsenda fyrir góðu heilbrigðiskerfi. Hjúkrunarfræðingar eru grundvallarforsenda fyrir góðu heilbrigðiskerfi. Hjúkrunarfræðingar hafa staðið vaktina fyrir okkur í gegnum þennan heimsfaraldur og hjúkrunarfræðingar hafa staðið vaktina fyrir okkur í gegnum súrt og sætt, herra forseti. Þrátt fyrir þetta hefur Landspítalinn þurfti að búa við stífar aðhaldskröfur ár eftir ár. Þrátt fyrir þetta hefur heilbrigðiskerfið okkar verið vanfjármagnað ár eftir ár. Og þrátt fyrir þetta erum við með fjármálaráðherra sem neitar ár eftir ár að semja við hjúkrunarfræðinga um sjálfsagða og eðlilega kjarabót - og neitar því enn. Við lifum á tímum sem kalla á samfélagslega sjálfsskoðun. Við höfum nú tækifæri sem samfélag til að líta vel og rækilega í spegil og spyrja okkur hvort verðmætamat samfélagsins endurspegli raunveruleg verðmæti, hvort þetta sé samfélagið sem við viljum vera til framtíðar, hvort við höfum kannski villst af leið í gildismati okkar eða réttara sagt hvort stjórnvöld endurspegli raunverulegt gildismat 

Virðulegi forseti. Staðan í efnahagsmálunum, sem við þekkjum auðvitað öll, og sú kreppa sem við stöndum frammi fyrir er ekki bara djúp heldur af öðrum toga en fyrri kreppur og lausnirnar og aðgerðirnar sem þarf núna eru aðrar en við horfðum á árið 2008. Bráðavandi ferðaþjónustunnar er stórt verkefni, eitt það stærsta, og þar skiptir máli að bregðast við af öryggi með almennum gagnsæjum aðgerðum þar sem forsendurnar þurfa að sama skapi að vera viðskiptalegar. Á sama tíma er auðvitað staðreynd að atvinnuleysi rýkur upp og er í sögulegum hæðum. Eitt af því sem stjórnvöld geta gert og eiga að gera er að leggja til framsæknar aðgerðir með það að markmiði að lyfta eftirspurn innan lands. Fram undan er íslenskt ferðasumar enda ljóst að ferðalög til útlanda verða lítil og sennilega engin. Í því felst ákveðið tækifæri innan lands í þeirri erfiðu stöðu sem er uppi. Ríkisstjórnin hefur kynnt þá aðgerð að senda öllum 18 og eldri 5.000 kr. ferðatékka. Það er góð aðgerð en hún er fremur kraftlítil. Ég held að hún nemi innan við 0,2% af heildarveltu greinarinnar og það er ef allir nýta þennan tékka. Ferðaþjónustan þarf mjög á innspýtingu að halda og þegar við blasir að landsmenn munu ekki ferðast til útlanda í sumar hefði mátt og átt að fara af mun meiri krafti í þá almennu aðgerð að hvetja til ferðalaga innan lands og gera fjölskyldunum það mögulegt. Þessi aðgerð hefði átti að vera stærri og kraftmeiri því að hún getur komið fleirum af stað og stutt þannig við ferðaþjónustuna, stutt við atvinnulífið okkar, stutt við byggðirnar og fjölskyldur landsins, stuðlað að því að skapa gott íslenskt ferðasumar fyrir fólkið í landinu. Hún gæti verið góð og almenn aðgerð fyrir okkur öll, þjóðina alla, og um leið tækifæri til að kynna íslenska ferðaþjónustu fyrir þjóðinni. 

Hæstv. forseti. Sá glæsilegi árangur í baráttunni við Covid-19, að engin smit greinist í samfélaginu hér heima fleiri daga í senn en ekki, er mikill léttir fyrir okkur Íslendinga. Þær aðgerðir sem ráðist var í undir forystu þríeykisins hafa borið árangur sem vakið hefur athygli víða um heim. En einangrun og atvinnuleysi sem m.a. fylgir þeim aðgerðum veldur vanlíðan og efnahagslegum áhyggjum á mörgum heimilum, eðlilega. Fréttir berast af aukinni neyslu áfengis og annarra vímuefna sem og auknu heimilisofbeldi og þá eru börn oftast óvarin og varnarlaus. Við þessar aðstæður er aðgengi einstaklinga til að leita sér hjálpar nauðsynlegra en nokkru sinni fyrr. Ein besta forvörn fyrir börn sem horfa upp á foreldri sitt stjórnlaust af neyslu hugbreytandi efna og leggja þess vegna heimilið í rúst, er að sjá viðkomandi leita sér hjálpar og breyta um lífsstíl. En þá þarf hjálpin að vera aðgengileg. Miðflokkurinn hefur lagt fram þingsályktunartillögu þar sem heilbrigðisráðherra er falið að skipa starfshóp sem geri aðgerðaáætlun um að bæta aðgengi einstaklinga í fíknivanda að meðferðarúrræðum sem í boði eru á Sjúkrahúsinu Vogi. Þar hafa um árabil verið 500–600 manns á biðlista. Fjárframlög ríkisins duga ekki til að halda lágmarksþjónustu á Sjúkrahúsinu Vogi og hafa félagar SÁÁ reynt að brúa bilið með t.d. álfasölunni sem landsþekkt er orðin. Vegna Covid-19 ástandsins hefur verið brugðið á það ráð að vera með álfasöluna í rafrænu formi og virðist ganga vel. Meira að segja hafa formenn stjórnmálaflokka samþykkt að gerast álfar og er orðin keppni um hver selst best. Ég skora á alla sem vilja styðja gott, þarft og brýnt málefni að kaupa álf 

Herra forseti. Ég ætla að tala um stétt lögreglumanna og -kvenna. Lögreglumenn hafa verið samningslausir í meira en eitt ár. Þetta er stéttin sem stóð í eldlínunni eftir efnahagshrunið 2008, eins og frægt varð, og náði með fádæmarólyndi og framgöngu að koma í veg fyrir að hér færi allt á annan endann. Þetta er stéttin sem hefur einnig staðið í eldlínunni að undanförnu í baráttunni við veiruna ásamt fleiri mikilvægum stéttum. Þetta er stéttin sem kemur þegar við köllum, þetta er stéttin sem við viljum ekki vera án þegar vandi steðjar að. Þetta er stéttin sem við reiðum okkur á þegar öll sund virðast lokuð. Þetta er stéttin sem hefur verið samningslaus í á annað ár. Þetta er stéttin sem hefur ekki verkfallsrétt. Kannski er það þess vegna, herra forseti, sem lögreglumenn fá hvorki úrbætur á kjörum sínum né yfir höfuð athygli viðsemjenda sinna. Þetta er stéttin sem tekst stöðugt á við flóknari og erfiðari verkefni á sama tíma og starfandi lögreglumönnum hefur fremur fækkað en fjölgað þrátt fyrir fjölgun íbúa og ferðamanna og verkefna. Fjöldi þeirra hefur verið langt undir öllum viðmiðum um áratugaskeið. Þetta er stétt sem býr við þær starfsaðstæður að vera oftast fyrst á vettvang og veit í raun aldrei hvað mun mæta henni. Víða úti á landi er einn lögreglumaður á störfum á stóru svæði og langt í aðstoð. Á sama tíma og varað hefur verið við stóraukinni hættu á vaxandi skipulegri glæpastarfsemi með alþjóðleg tengsl stendur þessi stétt uppi kjarasamningslaus. Ég lagði fram frumvarp í haust sem kveður á um að lögreglumenn endurheimti verkfallsrétt sinn. Herra forseti. Það er löngu kominn tími til að ganga til samninga við lögreglumenn.

Forseti. Mig langar að kynna Grasrótarann sem Píratar hafa sett á loft. Þetta er tækifæri þar sem þeir sem þekkja til í innra starfi Pírata vilja að unnið sé að grunnstefnunni, verndun borgararéttinda og aukinni þátttöku almennings í málum sem hann varða og þeirra sem vilja vinna að þessum málum en vita kannski ekki hvar þeir eiga að byrja. Það er alltaf þannig með sjálfboðadrifnar hreyfingar, eins og Píratar eru og líklega allir stjórnmálaflokkar, að það verður að tengja saman þá sem þekkja starfið, hvaða verkefni eru í boði, þá sem hafa þekkinguna og vilja deila henni og þá sem vilja taka þátt, vilja læra, vilja vinna. Það er það sem Grasrótarinn er. Þeir sem þekkja Kickstarter, að sparka hlutunum af stað, kannast við fyrirbærið. Ef við bíðum, forseti, tengjum við saman þá sem eru með eitthvert verkefni, eru með einhverja vöru en vantar fjármagn til þess að fara af stað með það og þá sem vilja vöruna og eru tilbúnir að borga. Grasrótarinn er þannig fyrir grasrótarstarf. Þeir sem hafa áhuga á að taka þátt í því verkefni sem ég hef sett af stað hérna, sem er Alþingi 101, starfið í anda grunnstefnunnar, geta farið á x.piratar.is og þar opnast síða þar sem stendur Píratar efst vinstra megin, Yfirlit þar fyrir neðan o.s.frv. Neðst niðri er hönd á lofti, Grasrótarinn, og þar er hægt að smella og skrá sig inn. Þetta er nokkuð sem flestir stjórnmálaflokkar ættu að taka upp. Félagasamtök ættu að taka þetta upp. Þetta er það sem Sameinuðu þjóðirnar hafa núna gert í 20 ár og er núna „online volunteering“. Þeir sem hafa áhuga því geta skráð sig þar sem við tengjum saman fólk virkilega til samfélagslegra þátta og virkilega til góðra starfa. Þetta fyrsta verkefni sem ég hef sett hérna inn er námskeið, Alþingi 101, þingstarfið í anda grunnstefnunnar, þar sem ég er að safna a.m.k. sjö aðilum sem hafa áhuga, fleiri eru síðan mögulegir, á að fara að skoða. Markmið námskeiðsins er að þátttakendur öðlist það góðan skilning á því hvernig Alþingi virkar að þeir geti sinnt þingstarfinu vel eða aðstoðað þingmenn sem 

Virðulegi forseti. Ég vil eins og fleiri taka undir með ákveðnum fögnuði að það er að nást verulegur árangur í baráttu okkar við Covid. Og hvað segir það okkur? Það segir okkur að við eigum að hlusta á vísindafólkið okkar. Það segir okkur líka að samstarf einstaklinga, vísindamanna, hópa og þjóða hefur aldrei verið mikilvægara. Við áttum okkur á því að í baráttunni við veiruna hefur það skipt gríðarlega miklu máli að hlusta á vísindamenn. Þá gildir það að sjálfsögðu líka um önnur svið. Í mörg ár hafa vísindamenn verið að vara okkur við loftslagsbreytingum, varað okkur við umhverfisvánni sem vofir yfir okkur og öllum heiminum. Þess vegna skiptir samstarf þjóða miklu máli og meira en nokkru sinni fyrr. Ef menn halda að við í Viðreisn ætlum ekki að tala áfram um alþjóðasamstarf, um Evrópusambandið, bannorðið hér í þessum sal, varnarsamstarf, vestræna samvinnu og dýpkun á alþjóðasamstarfi, fara þeir villir vegar. Það er mín skoðun og mitt álit að því lengra sem líður á baráttuna gegn veirunni, því mikilvægara er fyrir okkur að standa saman vörð um ákveðin gildi alþjóðasamstarfs, lýðræðis, frelsis og opins samfélags. Þetta er nákvæmlega tíminn. Ég vil sérstaklega fagna því að utanríkisráðherrar Norðurlandanna hafa allir gefið skýr skilaboð varðandi ömurlega lýðræðislega þróun í Ungverjalandi. Þannig eigum við líka að bregðast við sem opin, frjáls og fullvalda þjóð. Við eigum að láta í okkur heyra og við eigum að dýpka samstarf okkar við aðrar þjóðir á öllum sviðum, hvort sem það er á sviði umhverfismála, efnahagsmála, sviði 

Virðulegur forseti. Það hefur verið stefna stjórnvalda að styðja vel við bakið á garðyrkju, ekki síst vegna þeirra jákvæðu áhrifa sem græn atvinnustarfsemi hefur á aðgerðir í loftslagsmálum og ákalls um fæðuöryggi og sjálfbærni. Við köllum á eflingu garðyrkjunáms. Allt frá því að Landbúnaðarháskóli Íslands hóf fyrir ári að innleiða nýja stefnu og fyrirkomulag í garðyrkjunámi hefur verið varað við þeim afleiðingum sem það hefur á nám og störf í garðyrkju, hefur mér verið tjáð. Hnökrar í framkvæmd starfsmenntanáms geta haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir námið. Það eru átök í landbúnaðarháskólunum milli stjórnenda skólans og mér er sagt að embættismenn hafi lítinn skilning á gagnrýni sem hefur beinst að nýrri stefnu, umgjörð námsins og fyrirkomulagi. Upplifun fólks er samráðs- og virðingarleysi í garð þeirra sem stunda störf í garðyrkju og eru í starfsmenntanámi. Það hefur verið til umræðu innan garðyrkjunnar að ekki verði fýsilegur kostur að taka við nemendum Garðyrkjuskólans í verknám í garðyrkjufyrirtæki, enda stefna skólans ekki í takt við þarfir og óskir atvinnulífsins í greininni. Í fyrra var því fagnað að 80 ár væru liðin frá því að garðyrkjunám hófst á Reykjum í Ölfusi. Nú þarf að ganga til þess verks að tryggja öflugt starfsmenntanám í garðyrkju á framhaldsskólastigi í vöggu garðyrkjunáms í landinu á Reykjum í Hveragerði. Virðulegur forseti. Ég heiti á okkur öll, þingmenn og ráðherra menntamála, að styðja við eflingu og uppbyggingu garðyrkjunáms í heilbrigðu og frjóu starfsumhverfi í Hveragerði. Ótal tækifæri til framtíðar liggja í garðyrkjunni sem mikilvægt er að nýta án frekari tafa með öflugu starfsmenntanámi Garðyrkjuskólans á Reykjum í Ölfusi.

Herra forseti. Áðan kom fram í ræðu hv. þm. Halldóru Mogensen að á fundi velferðarnefndar í gær hefði verið lýst afstöðu meiri hlutans í nefndinni til máls sem formaður hugðist leggja fram. Það er rangt. Hins vegar er það rétt sem hefur komið fram að meiri hluti nefndarinnar taldi ekki ástæðu til þess að taka þátt í framlagningu máls sem hv. formaður vildi leggja fram vegna atriða sem ég tíundaði í ræðu minni áðan. Það er mikilvægt að það komi fram að í þeirri neitun meiri hlutans kemur ekki fram nein afstaða til efnis máls hv. formanns.

Herra forseti. Ég finn mig knúna til að koma hingað upp vegna ræðu hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar hér áðan undir liðnum um störf þingsins þar sem hann sagði mig hafa sagt í fjölmiðlum og á Facebook-síðu að það væri enginn vilji hjá meiri hlutanum til að breyta lögunum og það væri ósatt. Það hef ég hvergi sagt. Svo ég vísi í það sem ég hef tjáð mig um þetta, þá segi ég um það frumvarp sem ég var að reyna að fá hv. velferðarnefnd til að flytja, með leyfi forseta: „Þetta frumvarp sem hér um ræðir er bara tvö lítil ákvæði. Það er einfalt og tilbúið. Við erum búin að láta fara yfir það af sérfræðingum og það stendur og við gætum farið með það inn í þingsal á morgun og klárað það á morgun. En það er því miður enginn vilji til þess af hálfu ríkisstjórnarinnar, segir Helga. Hún segir að málið komi sér afar spánskt fyrir sjónir. „Mér finnst þetta svo skrítið. Því þetta gæfi Vinnumálastofnun heimild til að  
             Það er nákvæmlega þetta, herra forseti. Meiri hlutinn vildi ekki gefa Vinnumálastofnun færi á endurkröfu frá og með deginum í dag.

Forseti. Ég kem hér upp til að bregðast við orðum hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar sem segir að ég hafi sagt rangt frá. Ég skil það ekki alveg. Ég sagði í ræðu minni að meiri hluti nefndarinnar kysi að leggjast gegn tillögu formanns með þeim rökum að sambærilegs frumvarps væri að vænta frá félags- og barnamálaráðherra. Að taka ekki þátt er afstaða. Það er afstaða. Meiri hlutinn lagðist gegn því að nefndin myndi flytja þetta tiltekna mál með þeim rökum að annað mál væri að koma frá félags- og barnamálaráðherra seinna. Ég get ekki séð að ég hafi sagt rangt frá og ég stend með þeim orðum og stend með þeirri bókun sem mun birtast von bráðar í fundargerð velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp vegna þeirra atburða sem voru í velferðarnefnd í gær sem snerust um svolítið sérstaka hluti, að velferðarnefnd myndi samþykkja í heild sinni þingmannamál eða mál frá formanni. Sagt er að við höfum að einhverju leyti hafnað því, sem ég skil ekki vegna þess að það er hægt að fara fram með mál einstakra þingmanna, þingmaðurinn þarf ekki samþykki nefndarinnar fyrir því. Við fengum til okkar sérfræðing um þessi mál og það kom fram að við gætum vissulega lagt þetta mál fram, hver og einn, en það gæti kallað á skaðabótakröfu á ríkið, það væri ekki á hreinu. Þannig að mér finnst það mjög sérstakt að leggja þetta upp þannig að við séum að hafna einhverju þegar við vissum það, fengum kynningu á málinu frá ráðherra, og í því stendur að það uppfylli öll skilyrði. Og það er ekkert sem segir að þó að þetta mál hefði verið samþykkt í gær hefði það verið samþykkt hér á þingi í dag.

Forseti. Í fyrsta lagi líður mér nett eins og við höfum ekki verið á sama fundinum.  Mér finnst mikilvægt að það komi fram að það sem formaður gerði var að koma með tillögu að þingmáli. Hún kom með tillögu að því að nefndin myndi flytja það til að flýta fyrir málinu. Það er alvanalegt að nefndir þingsins fái mál í hendurnar til að laga galla eða mistök í einhverri lagagerð. Það er alvanalegt að nefndir geri það til að flýta fyrir málinu. Auðvitað er öllum fullljóst að hvaða þingmaður sem er getur lagt fram þingmannamál. Þetta snerist ekki um það. Þetta var spurning 

Virðulegur forseti. Vegna þessa dæmalausa fundar velferðarnefndar í gær verð ég bara að segja alveg eins og er að stundum gæti maður haldið að maður væri staddur í einhverju leikhúsi fáránleikans. Þetta var ósköp einfalt mál. Formaðurinn var að leggja fram tillögu um að nefndin stæði saman um að sjá til þess að stoppa það sem var í gangi í sambandi við fyrirtæki. Þetta kom næsta frumvarpi sem ráðherra var að undirbúa ekki við. Þetta var bara til að bregðast við ástandinu eins og það er núna. Að geta þvælt málinu fram og til baka út í þá vitleysu sem það fór í í gær er okkur til háborinnar skammar. Við í nefndinni áttum bara að standa saman og okkur ber skylda til að sjá til þess að svona hlutir gerist ekki og girða fyrir þá eins fljótt og við getum.

Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Halldóru Mogensen. Það er alvanalegt að nefndir komi með stutt frumvörp til að lagfæra það sem áður hefur verið gert, ekki síst þegar frumvarp hefur verið samþykkt og unnið í mjög miklum flýti eins og var gert með hlutabótafrumvarpið á sínum tíma. Nefndin breytti auðvitað því máli mjög mikið og þess vegna er mjög eðlilegt að nefndin reyni að gera lagfæringar á því. Það kom fram í máli sérfræðinga fyrir nefndinni í gær, 

Frú forseti. Það liggur alveg fyrir og lá fyrir allan þann tíma sem þetta mál var fyrir nefndinni að ég var ekki sammála því að nefndin myndi flytja það. Það sagði ég á hverjum einasta fundi þegar miklar málalengingar voru um þetta mál. Það lá fyrir allan tímann og það liggur fyrir enn að ráðuneytið er með sína bestu menn og hefur fengið sína bestu ráðgjafa til að fjalla um þetta mál, eru tilbúnir með frumvarp og það var kynnt nefndinni í gær. Þar kom fólk sem fullvissaði okkur um að þarna væri verið að girða fyrir alla þá agnúa sem er nauðsynlegt að girða fyrir og var ekki girt fyrir í upphafi. Ég tel því að nefndin sé á hárréttri leið með þetta mál undir forystu ráðherrans en ekki formannsins sem hefur náttúrlega eytt tímanum á afar vondan hátt á síðustu fundum með málalengingum og orðagjálfri.

Virðulegi forseti. Þó að við höfum hafnað því sem nefnd að leggja málið fram þá stóðum við ekki í vegi fyrir því að formaður gæti flutt þetta mál og hann getur það áfram. Síðan vil ég bara segja það að á fundinum í gær kom það fram hjá sérfræðingi í vinnurétti að þetta gæti mögulega valdið skaðabótarétti á ríkið. Það kom fram í hans orðum, hvernig sem fólk skildi það. Við lögðumst ekki gegn þessu máli. Aftur á móti lögðum við til að við myndum sameiginlega sem nefnd gefa út yfirlýsingu. Minni hlutinn hafnaði því. Það var nú málið. Við fengum kynningu á frumvarpinu sem var með þrengri skilyrðum, sem tæki fastar á málinu. Við erum að fá það inn í nefndina til meðferðar og við töldum bara rétt að bíða eftir því enda hafði fjöldi sérfræðinga komið að því. Við erum ekkert að gera lítið úr hinu málinu. 

Herra forseti. Ég ætla ekki að tjá mig um afstöðu gesta á fundinum eða hvað einhverjir gestir kunna að hafa sagt á fundum nefndarinnar. Það eina sem ég hef haldið fram er að það er rangt sem kom fram í máli hv. þm. Halldóru Mogensen í liðnum um störf þingsins hér áðan að einhver afstaða til málsins felist í því að meiri hluti velferðarnefndar hafi ekki viljað taka þátt í flutningi máls formanns. Það er ekki þannig, enda er meiri hlutinn mjög áfram um að mál ráðherra, sem innifelur miklu fleiri atriði og er miklu ítarlegra og tekur mikið þéttar utan um þetta mál, verði lagt fram sem fyrst og að nefndin sameinist um að það mál komist sem hraðast ú úr nefndinni og hingað inn í þingsal.

Herra forseti. Það er með ólíkindum að hlusta á meiri hlutann ræða þetta mál. Menn höfðu hlaupið í fjölmiðla og á samfélagsmiðla til þess að lýsa 

Virðulegur forseti. Ég er að reyna að átta mig á þessum orðhengilshætti sem er í gangi um afstöðu. Vissulega tók meiri hluti velferðarnefndar afstöðu með því að neita að laga hlutabótaleiðina núna og vilja frekar bíða í þrjár vikur. Hlutabótaleiðin er búin að vera í gildi núna í tvo mánuði. Það hafa verið tveir mánuðir, að sögn stjórnvalda, til að misnota hlutabótaleiðina. Þetta hefur verið staðan núna í tvo mánuði en meiri hlutinn vill bíða eftir löggjöf sem á að taka gildi eftir þrjár vikur til þess að fyrirtæki hafi örugglega tvo mánuði og þrjár vikur til þess að misnota hlutabótaleiðina. Það er afstaða falin í því, virðulegi forseti. Að segja eitthvað annað er bara orðhengilsháttur.

Herra forseti. Eins og við vitum er hlutabótaleiðin hugsuð fyrir launafólk til að halda ráðningarsambandi og þess vegna var ekki farið í mjög ströng skilyrði í upphafi til þess einmitt að halda ráðningarsambandi við fyrirtæki eins og mikilvægt er. Síðan kemur í ljós að stöndug fyrirtæki eru að misnota þessa aðferð. Það kom skýrt fram hjá ráðherrum ríkisstjórnarinnar, forsætisráðherra, félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra, að það yrði ekki liðið. Það kom fram fyrir þó nokkru síðan og sex fyrirtæki hafa séð sóma sinn í að skila þessum fjármunum. Ég sé ekki að það skipti sköpum til eða frá að við þessar aðstæður og yfirlýsingar ráðherra um að þessu verði breytt og skilyrði hert, þegar framlenging verður á hlutabótaleiðinni, komi núna fjöldi fyrirtækja og ætli að misnota þessa leið áfram. Það er bara ekki þannig. Og þegar formaður velferðarnefndar  
            

Forseti biður um þögn í salnum. Þögn í salnum. Þetta er ekki fundur í velferðarnefnd.

Virðulegur forseti. Það er ýmislegt sem virðist ekki ganga upp í því sem sagt er frá á fundi velferðarnefndar, t.d. það að sérfræðingur í vinnurétti hafi mælt með þeirri leið sem rædd var á fundinum en á sama tíma sagt að með henni myndi ríkið baka sér skaðabótaábyrgð. Þetta las ég út úr orðum hv. þm. Höllu Signýjar Kristjánsdóttur og sé ekki hvernig gengur upp að fólk tali þarna gjörsamlega í kross við sjálft sig. Það sem mig langar aðallega að nefna er tíminn sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson talaði um. Það er nefnilega ekki að eyða tíma að þingnefnd fari yfir það hvaða reglur gilda um neyðarráðstafanir vegna Covid. Það er ekki tímasóun að laga þær aðgerðir sem eru misnotaðar af fyrirtækjum sem ráðherrar í ríkisstjórninni eru í orði kveðnu sammála um að þurfi að laga en svo þegar kemur tillaga að lagfæringu þá er bara ekki tímabært að taka hana upp. Við erum enn þá að bíða. Þremur vikum eftir að 

Virðulegur forseti. Ég mátti til með að koma upp og taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Það er einmitt ekki tímasóun að þingmenn taki að sér að lagfæra stóran galla á aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar. Það er bara alls ekki tímasóun. Ég held hins vegar að það sem reki meiri hlutann áfram í þessu sé einfaldlega hver kemur fram með þessa tillögu. Það er það sem skiptir mestu máli. Ég á þetta, ég má þetta. Það hefur verið viðkvæðið í gegnum allar þessar aðgerðir og ég held að það hljóti líka að vera hvatinn á bak við þessa framkomu hér og nú, rétt eins og fyrri daginn.

Virðulegur forseti. Þessi umræða er núna orðin jafn óskiljanleg og hún var í gær. Ég skil ekki hvernig við getum verið að rífast um þetta, vegna þess að málið er óskaplega einfalt. Við erum sammála. En það furðulegasta við þetta er að meiri hluti nefndarinnar er sammála um að gera einhvern tímann seinna það sem við viljum gera núna. Hvaða rugl er í gangi?  
            

Herra forseti. Það er alveg satt hjá hv. þingmanni að við erum öll á sama stað með að við viljum gera breytingar á þessu. Það kom ljós að skilyrði voru ekki nógu ströng, það þyrfti hertar reglur gagnvart þeim fyrirtækjum sem færu þessa leið með launþegum. En við erum ekki sammála um leiðir að því markmiði. Við í meiri hlutanum viljum að vandað sé vel til verka og skilyrðin verði ströng og fleira komi þar inn í og við erum búin að fá kynningu á því máli. Það borgar sig stundum að vanda sig og fara ekki fram með eitthvað í asa. Það var ekkert rætt við okkur í velferðarnefnd af hálfu formanns eða haft samráð um málið. Þegar mál eru flutt af nefnd er búið að vera mikið samráð en ekki einhver einleikur formanns. Hér hefur verið einleikur formanns. Við höfum ekki verið í samtali við undirbúning á því máli sem formaður lagði fram, langt í frá.  
            

Nú held ég að flestöll velferðarnefnd sé búin að tala um fundarstjórn forseta. Forseti hlýtur af þessu tilefni að hvetja nefndarmenn í velferðarnefnd, sem og þingmenn almennt sem nefndarmenn í fastanefndum, að ræða sín samskipti og útkljá þau á þeim vettvangi, í þingnefndinni, en gera ekki allan þingsalinn að vettvangi fyrir það. Það sem fram fer á lokuðum fundum fastanefnda er í trúnaði og það er vandasamt að enduróma ummæli úr nefndum hér inn í þingsalinn og þingmenn þurfa m.a. að gæta að því. Forseti beinir almennt þeim tilmælum til nefndarmanna í fastanefndum að reyna að ræða hluti af þessu tagi þar. Það telur forseti að sé hinn rétti vettvangur, ekki þingsalurinn allur. Eða erum við miklu nær í þessu máli eftir þessa umræðu í salnum? Forseti sér það ekki. Ég held að það sé hvorki starfsandanum þar né hér í salnum endilega til framdráttar að taka mikinn tíma í umræður sem eðli málsins samkvæmt eru líklegri til að fá farsæla niðurstöðu á þeim vettvangi sem um ræðir, þ.e. í fastanefndunum sem eru sjálfráðar í sínum störfum eins og kunnugt er.

Herra forseti. Ég verð að segja að ég er nokkru nær um það að það er hrein og klár afstaða meiri hlutans hér á þingi að vilja fara sér hægt í þessu máli, vilja ekki samþykkja ákveðnar reglur varðandi það hverjir fá útfærslu á hlutabótaleiðinni. Það skiptir mig máli þó að ég sé ekki nefndarmaður í velferðarnefnd. Og vel að merkja, það var ekki stjórnarandstaðan sem hóf þessa umræða undir liðnum um fundarstjórn forseta heldur var það þingmaður ríkisstjórnarflokkanna sem hóf þessa umræðu, þannig að því sé haldið til haga. En auðvitað skiptir máli að það komi fram í þingsal hver afstaða meiri hlutans er, í nefndum sem utan þeirra. Við erum öll að leggja okkur fram, öll að reyna að verða að liði, vinna tíma, forgangsraða í þágu Covid-mála, en þá snýst allt hjá stjórnarmeirihlutanum um það hver á málið í staðinn fyrir að fara efnislega í málið sem slíkt. Ekki nema það sé einfaldlega orðin stefna Vinstri grænna 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Líkt og kemur fram í nefndaráliti fékk nefndin nokkurn fjölda umsagna og einnig gesta á sinn fund. Frumvarpið er liður í aðgerðum stjórnvalda vegna þeirra efnahagslegu áfalla sem heimsfaraldur Covid-19 hefur í för með sér og kemur til viðbótar ýmsum lagabreytingum sem Alþingi hefur þegar samþykkt. Með frumvarpinu er annars vegar lagt til að þeir rekstraraðilar, einstaklingar eða lögaðilar, sem þurftu að loka eða láta af starfsemi vegna sóttvarnaráðstafana á gildistíma auglýsingar nr. 243/2020 um takmörkun á samkomum vegna farsóttar geti sótt um sérstakan lokunarstyrk að nánari skilyrðum uppfylltum. Hins vegar er lagt til að rekstraraðilum sem hafa rekstrartekjur á ársgrundvelli á bilinu 9 til 500 millj. kr. og hafa orðið fyrir a.m.k. 40% tekjufalli standi til boða stuðningslán á hagstæðum kjörum með ríkisábyrgð að uppfylltum nánari skilyrðum. Í 1. gr. frumvarpsins kemur m.a. fram að lögin gildi um rekstraraðila sem bera ótakmarkaða skattskyldu hér á landi samkvæmt 1. eða 2. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Í nefndinni hefur komið til umræðu hvort með þessari afmörkun gildissviðsins sé komið í veg fyrir að félög, sem notfæra sér svokölluð skattaskjól til að forðast skattgreiðslur sem með réttu ættu að renna til íslenska ríkisins, njóti þeirra fyrirgreiðsluúrræða sem í frumvarpinu felast. Stuðningsúrræði frumvarpsins takmarkast við þá rekstraraðila sem eru heimilisfastir hér á landi og greiða skatta sína og gjöld hér. Meiri hlutinn telur þetta liggja ljóst fyrir enda felst í skilyrðinu um ótakmarkaða skattskyldu að viðkomandi rekstraraðila beri að meginreglu að greiða tekjuskatt hér á landi af öllum skattskyldum tekjum sínum, hvaðan sem þeirra er aflað. Rekstraraðili sem ber ótakmarkaða skattskyldu hér á landi en flytur tekjur úr landi til að forðast skattgreiðslur hér, eða lætur hjá líða að gera grein fyrir tekjum sínum erlendis, gerir það í trássi við lög. Eðli málsins samkvæmt geta aðilar sem uppvísir hafa orðið að slíkum skattundanskotum ekki notið stuðningsúrræða stjórnvalda og telur meiri hlutinn að nægilega sé fyrir það girt með 4. tölulið 4. gr. og 6. tölulið 10. gr. frumvarpsins. Meðal breytingartillagna meiri hlutans eru viðbætur við skilyrði til að nýta úrræðin sem kveðið er á um í frumvarpinu. Leggur meiri hlutinn m.a. til að áréttað verði að rekstraraðili hafi staðið skil á svokölluðum CFC-skýrslum þegar það á við og að bætt verði við skilyrði um skil á upplýsingum um raunverulega eigendur. Þessum tillögum er m.a. ætlað að vera til leiðbeiningar um það að hvaða þáttum eftirliti með framkvæmd laganna verði helst beint. En fyrst að lokunarstyrkjunum: Meiri hlutinn bendir á að síðan þetta frumvarp var lagt fram hefur tekið gildi ný auglýsing um takmörkun á samkomum vegna farsóttar. Með auglýsingunni er lokun tiltekinnar starfsemi framlengd umfram það sem ljóst var þegar frumvarpið var lagt fram. Hlýtur það að kalla á endurskoðun á II. kafla frumvarpsins, einkum þeim hámarksfjárhæðum lokunarstyrks sem standa til boða aðilum sem ljóst er að þurfa áfram að hafa lokað. Þegar þetta mál er afgreitt úr nefndinni liggur hins vegar ekki ljóst fyrir hversu lengi sú viðbótarlokun sem auglýsingin mælir fyrir um varir. Í 2. mgr. 2. gr. auglýsingarinnar kemur fram að stjórnvöld endurmeti þörf á takmörkunum eftir því sem efni standa til, m.a. með tilliti til þess hvort unnt sé að aflétta takmörkunum fyrr en gildistíminn segir til um. Þegar þessi efni skýrast telur meiri hlutinn ljóst að koma verði til móts við þá aðila sem sæta þurftu lokun umfram gildistíma auglýsingar nr. 243/2020 sem II. kafli þessa frumvarps miðast við. Til greina kemur að það verði gert með breytingu á þessum lögum, verði frumvarpið samþykkt, og væntir meiri hlutinn þess að nefndin eigi samráð við ráðuneytið um slíka breytingu þegar þar að kemur. Að öðru leyti er lagt til að við 4. tölulið 4. gr., um skilyrði fyrir lokunarstyrkjum, bætist ákvæði um skil á ársreikningum til ársreikningaskrár og um skil á upplýsingum um raunverulega eigendur í þeim tilvikum sem það á við. Sambærilegar breytingar eru lagðar til á 6. tölulið 10. gr. sem lýtur að stuðningslánum. Auk þess að kveðið verði á um skil á ársreikningum og upplýsingum um raunverulega eigendur í ákvæðinu leggur meiri hlutinn til að sérstaklega verði tekið fram að umsækjandi um stuðningslán hafi staðið skil á skýrslum um eignarhald á CFC-félagi ef umsækjandi fellur undir gildissvið reglugerðar nr. 1102/2013, um skattlagningu vegna eignarhalds í lögaðilum á lágskattaríkjum, sem sett er með heimild í 7. mgr. 57. gr. a laga um tekjuskatt. Með því að gera kröfu um skil á upplýsingum um raunverulega eigendur og CFC-skýrslur þegar það á við er ætlun meiri hlutans ekki síst að leggja áherslu á að við eftirlit verði litið til þess að umsækjendur hagi skilum sínum að öllu leyti til samræmis við ótakmarkaða skattskyldu sína hér á landi, samanber gildissviðsákvæði frumvarpsins, sem ég vék að hér áðan, og hagi rekstri sínum og skilum á opinberum gjöldum í samræmi við það. Auk framangreinds leggur meiri hlutinn til breytingu á 8. tölulið 10. gr. frumvarpsins. Við umfjöllun nefndarinnar var m.a. gagnrýnt að ákvæðið væri opið og gæfi tilefni til matskenndra ákvarðana. Meiri hlutinn leggur til að fram verði tekið að ráðherra skuli í reglugerð gera grein fyrir þeim hlutlægu viðmiðum sem leggja skuli til grundvallar mati á rekstrarhæfi aðila. Væntir meiri hlutinn þess að viðmiðin verði skýrt skilgreind í reglugerð og að þannig verði svigrúm til túlkunar og töku matskenndra ákvarðana um rekstrarhæfi lágmarkað eftir fremsta megni. Í nefndaráliti meiri hlutans er bent á að lokunarstyrkur og stuðningslán séu eðlisólík úrræði. Lokunarstyrk er sérstaklega ætlað að bæta fyrir skaða afmarkaðs og skýrt skilgreinds hóps sem ætla má að hafi öðrum fremur orðið fyrir mjög miklu tekjufalli á ákveðnu tímabili vegna beinna tilmæla sóttvarnayfirvalda. Stuðningslán eru almenn aðgerð sem ætlað er að koma til aðstoðar minni rekstraraðilum sem hafa orðið fyrir drjúgu tekjufalli samhliða breyttum aðstæðum í efnahagslífinu. Vegna þessa er ekki rétt að tengja fjárhæðamörk þessara úrræða saman með þeim hætti sem lagt er til í frumvarpinu enda gæti það leitt til óréttlátrar niðurstöðu fyrir aðila sem rök mæla með að eigi að geta nýtt bæði úrræðin til fulls. Því er lagt til að lokunarstyrkur skerði ekki mögulegt stuðningslán. Meiri hlutinn leggur til nokkrar breytingar á skilyrðum og fjárhæðum stuðningslána. Í fyrsta lagi er lagt til að hámarksvelta samkvæmt 2. tölulið 10. gr. hækki úr 500 millj. kr. í 1.200 millj. kr. til samræmis við skilgreiningu á litlum félögum samkvæmt lögum um ársreikninga. Í öðru lagi leggur meiri hlutinn til að hámarksfjárhæð stuðningslána, samanber 11. gr. verði 40 millj. kr. í stað 6 millj. kr. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á að 6 millj. kr. dygðu mörgum rekstraraðilum skammt og að nauðsynlegt væri að hækka fjárhæðina. Meiri hlutinn telur þó æskilegt að lánveitendur, viðskiptabankarnir, beri einhverja áhættu af hærri lánum til að stuðla að varfærum og ábyrgum lánveitingum. Í því skyni leggur meiri hlutinn til að ríkissjóður ábyrgist að fullu stuðningslán að 10 millj. kr. en aðeins 85% af þeirri fjárhæð stuðningsláns sem er umfram 10 millj. kr. Til samræmis við þessa breytingu leggur meiri hlutinn til að í 13. gr. frumvarpsins komi fram að lánastofnunum verði óskylt að veita hærri stuðningslán en sem nemur 10 millj. kr., jafnvel þótt umsækjandi uppfylli skilyrði 10. gr. frumvarpsins og hámarkslán til hans samkvæmt 11. gr. sé hærra en 10 millj. kr. Áætlað umfang ábyrgðar ríkissjóðs á stuðningslánum, nái breytingartillögur meiri hlutans fram að ganga, er um 40 milljarðar kr. En rétt er að vekja athygli á því að þetta er töluverðri óvissu háð. Í 2. mgr. 12. gr. frumvarpsins er lagt til að rekstraraðili skuli staðfesta við umsókn sína um stuðningslán að hann uppfylli skilyrði 10. gr., eftir atvikum eins og þau kunna að verða útfærð í reglugerð ráðherra, að upplýsingar sem hann skilar og liggja til grundvallar ákvörðun fjárhæðar samkvæmt 11. gr. séu réttar og að honum sé kunnugt um að það geti varðað álagi, sektum eða fangelsi að veita rangar eða ófullnægjandi upplýsingar. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt til að tryggja skilvirka framkvæmd og takmarka flækjustig að ákvörðun um lánveitingu geti byggst á staðfestingu rekstraraðila samkvæmt 2. mgr. 12. gr. Ríkisábyrgð á stuðningsláni falli þar með ekki niður gagnvart lánveitanda þótt síðar komi í ljós að umsækjandi hafi veitt rangar upplýsingar nema lánastofnun hafi bersýnilega mátt vera ljóst að umsókn byggði á annarlegum forsendum. Vegna þessa leggur meiri hlutinn til breytingu á 12. gr. Ráðuneytið benti nefndinni á að Skatturinn byggi yfir upplýsingum sem nauðsynlegt gæti verið að hafa hliðsjón af vegna afgreiðslu lánastofnunar á umsókn um stuðningslán. Í 5. mgr. 7. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir því að Skatturinn miðli til lánastofnunar afmörkuðum upplýsingum um ákvarðaða fjárhæð lokunarstyrks. Ljóst þykir að frekari upplýsinga er þörf til grundvallar mati á veitingu stuðningsláns svo sem um hvort umsækjandi hafi verið á launagreiðendaskrá, skattskyldar tekjur hans og launagreiðslur á árinu 2019. Að auki er þörf fyrir að mælt sé fyrir um að Skattinum sé heimilt að miðla samkvæmt beiðni upplýsingunum til umsjónaraðila miðlægrar þjónustugáttar. Ráðgert er að koma á fót umsóknargátt á vefnum Ísland.is, en umsjónaraðili hans er fjármála- og efnahagsráðuneytið. Með tilliti til ábendinga ráðuneytisins leggur meiri hlutinn til að Skattinum verði heimilað samkvæmt beiðni að miðla til umsjónaraðila miðlægu þjónustugáttarinnar og viðkomandi lánastofnunar, sem samið hefur við Seðlabanka Íslands, upplýsingum sem eru tiltækar í gagnagrunnum Skattsins og nauðsynlegar teljast til að meta hvort umsækjandi um stuðningslán uppfylli skilyrði fyrir lánveitingunni og hver fjárhæð hennar eigi að vera. Í 2. málslið 13. gr. kemur fram að lánstími stuðningslána skuli vera 30 mánuðir. Í 16. gr. kemur fram að lán ásamt vöxtum skuli endurgreiðast með 12 jöfnum afborgunum á síðustu 12 mánuðum lánstímans. Í ljósi óvissunnar um hversu langvarandi sú efnahagslægð verður, sem liggur að baki frumvarpinu, telur meiri hlutinn æskilegra að nákvæmar reglur um lánstíma komi fram í reglugerð ráðherra fremur en í lagatexta. Við mótun slíkrar reglu í reglugerð telur meiri hlutinn m.a. rétt að til skoðunar komi hvort veitt verði svigrúm við ákvörðun lánstíma og hvort undir vissum kringumstæðum megi framlengja lánstímann ef gild rök mæla með því. Meiri hlutinn leggur til orðalagsbreytingu á 13. gr. frumvarpsins þannig að þar komi fram að lánstími stuðningslána skuli ekki vera skemmri en 30 mánuðir og að nánar skuli kveðið á um lánstímann í reglugerð. Með þeim breytingum sem meiri hlutinn leggur til, annars vegar um fjárhæð stuðningslána og hins vegar fyrirkomulag ríkisábyrgðar, sem eykur fjárhagslega áhættu lánveitenda, telur meiri hlutinn sanngjarnt að á lánsfjárhæð sem er umfram fulla ríkisábyrgð verði lánveitanda heimilt að reikna hóflegt álag. Meiri hlutinn leggur til að við 15. gr. frumvarpsins bætist ný málsgrein þar sem fram komi að samið skuli um álagið, sem endurspegla skuli fjárhagslega áhættu lánveitanda og kostnað hans við fjármögnun, í samningum Seðlabanka og viðkomandi lánveitanda. Samkvæmt viðurlagaákvæði frumvarpsins liggur allt að tveggja ára fangelsi við alvarlegum brotum gegn lögunum sem framin eru af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Meiri hlutinn telur rétt að refsirammi slíkra brota verði hækkaður til samræmis við önnur alvarleg brot á sviði fjármunaréttar, svo sem fjárdrátt og fjársvik samkvæmt 247. og 248. gr. almennra hegningarlaga, og innherjasvik samkvæmt 123., samanber 146. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Með þessu vill meiri hlutinn undirstrika alvarleika þess að aðilar misnoti, gegn betri vitund, þau úrræði stjórnvalda sem ætluð eru til að hjálpa undir með rekstraraðilum sem hafa orðið fyrir miklu tekjufalli vegna heimsfaraldursins. Leggur meiri hlutinn til að refsiramminn samkvæmt 21. gr. frumvarpsins verði allt að sex ára fangelsi. Fyrir nefndinni komu fram athugasemdir við að ekki væri mögulegt að skuldabréf vegna stuðningslána gætu verið rafræn. Mikilvægt væri að bjóða upp á þann kost að skuldabréfin yrðu rafræn, ekki hvað síst á meðan kórónuveirufaraldurinn gengi yfir auk þess sem það gæti hraðað mjög afgreiðslu lánastofnana á lánunum. Þess vegna eru lagðar til nokkrar breytingar á frumvarpinu sem er ætlað að tryggja að mögulegt verði að gefa út rafræn skuldabréf við afgreiðslu stuðningslána. Líkt og að framan greinir leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að hámarksfjárhæðir stuðningslána verði 40 milljónir í stað 6 og að ríkissjóður ábyrgist 85% af stuðningsfjárhæðinni umfram 10 milljónir. Hvað varðar þau lán sem eru hærri en 10 milljónir er verulegum vafa undirorpið hvort ákvörðun um lánveitingu sé stjórnvaldsákvörðun og hvort um hana gildi stjórnsýslulög. Um þau lán gilda um margt önnur sjónarmið þar sem lánastofnun ber hluta áhættunnar og er því óskylt að veita þau þótt umsækjandi uppfylli skilyrði 10. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn telur mikilvægt að lánastofnunum verði kleift að taka ákvörðun um lánveitingar þar sem þær bera hluta áhættunnar á eigin forsendum og án þess að vera bundnir af þeim málsmeðferðar- og efnisreglum sem stjórnsýslulög mæla fyrir um. Meiri hlutinn telur því æskilegt að við frumvarpið bætist grein þar sem fram komi að ákvæði stjórnsýslulaga gildi ekki um stuðningslánin, samanber III. kafla frumvarpsins, og leggur til breytingartillögu þess efnis. Með sömu rökum telur meiri hlutinn rétt að undanskilja framangreindar ákvarðanir ákvæðum upplýsingalaga og laga um umboðsmann Alþingis. Meiri hlutinn bendir á að með því að taka fram að stjórnsýslulög gildi ekki um stuðningslán er einnig skýrt að ákvarðanir um stuðningslán sæti ekki stjórnsýslukæru samkvæmt VII. kafla laganna. Eftir atvikum kunna slíkar ákvarðanir hins vegar að sæta málskoti til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, samanber 19. gr. a laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Herra forseti. Ég hef farið hér yfir helstu atriði nefndarálitsins sem er nokkuð lengra. Auk nefndarálitsins, sem er á þskj. 1380, fylgja með breytingartillögur á þskj. 1281 sem ég bendi á. Að öðru leyti vísa ég í hið skriflega nefndarálit um það sem ekki hefur komið fram hér. Undir nefndarálit þetta rita hv. þingmenn Jón Steindór Valdimarsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson með fyrirvara og munu þeir gera sérstaka grein fyrir þeim fyrirvörum í ræðu hér á eftir. Ég bendi á að auk þess er nokkur efnisleg umfjöllun um þá fyrirvara með nefndarálitinu. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar hafa verið fram á því þingskjali sem ég vitnaði til áðan. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, með fyrirvara, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, með fyrirvara, og Willum Þór Þórsson.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og jákvæð tíðindi í ræðunni, sérstaklega varðandi stuðningslánin og breytingartillögur sem meiri hlutinn hyggst gera á þeim. Það er mjög jákvætt, ég fagna því. Ég vildi hins vegar koma aðeins inn á lokunarstyrkina. Það var greint frá því í auglýsingu hvaða fyrirtæki þyrftu að loka og það er miðað við að þau fyrirtæki geti sótt um þessa styrki. Það hefur ekkert verið útvíkkað. Ég vil koma aðeins inn á það við hv. þingmann hvort ekki sé eðlilegt að t.d. veitingastaðir falli þarna undir, margir hverjir þurftu að loka vegna þess að það voru ekki neinir viðskiptavinir. Samtök ferðaþjónustunnar hafa lagt áherslu á þetta í sinni umsögn við frumvarpið. Við þekkjum það að rekstrarforsendur þessara fyrirtækja eru algerlega brostnar og þess vegna veltir maður fyrir sér hvort ekki sé eðlilegt að þau fái einhvers konar stuðning eins og áformaður er við fyrirtækin í auglýsingunni. Veitingastaðir hafa misst stóran hluta viðskiptavina sinna sem voru náttúrlega erlendir ferðamenn að stórum hluta. Ég vildi spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki eðlilegt að þetta verði skoðað innan nefndarinnar og eins og ég segi hefur ferðaþjónustan lagt töluvert mikla áherslu á þetta. Í raun og veru er þetta bara sanngirnismál vegna þess að 

Herra forseti. Það er alveg rétt sem hv. þm. Birgir Þórarinsson bendir á. Það eru auðvitað miklu fleiri rekstraraðilar, lögaðilar og einstaklingar sem hafa orðið fyrir mjög miklum búsifjum vegna þessa faraldurs, ekki bara veitingastaðir og ekki bara þeir sem samkvæmt ákvörðun sóttvarnayfirvalda urðu að loka. Það eru miklu fleiri sem hafa orðið fyrir því. Við erum hins vegar hér eingöngu að koma til móts við þá sem var gert skylt að loka. Það er afmörkunin sem við höfum. Það er hins vegar auðvitað hægt að ræða það, og mér finnst það sanngjörn ábending frá hv. þingmanni, hvort ekki komi til greina að aðrir njóti einhvers styrks eða stuðnings við þessar aðstæður. En þá spyr ég: Hvar ætlum við að afmarkað það? Það getur ekki bara verið bundið við veitingastaði vegna þess að það eru fjöldamörg önnur fyrirtæki sem hafa orðið fyrir alveg gríðarlegum búsifjum. Að vísu er ýmislegt sem bendir til þess að starfsemi efnahagslífsins sé aðeins að fara að komast aftur í gang og vonandi er bjartara yfir. En það má þó benda á að ýmsir veitingastaðir, vegna þess að veitingamenn eru mjög snjallir, þeir björguðu sér nefnilega margir, byrjuðu að senda okkur matinn heim. Ég hygg að þeir hafi náð a.m.k. að vinna að hluta til upp það tekjutap sem þeir urðu fyrir. En þetta er rétt ábending, hv. þingmaður. Vandi okkar er sá að við erum eingöngu að koma til móts við þá sem var gert skylt samkvæmt ákvörðun sóttvarnayfirvalda og heilbrigðisráðherra, stjórnvalda, að loka starfsemi sinni. En það eru fleiri aðilar heldur en bara t.d. veitingahús sem hafa orðið fyrir alveg gríðarlegum skakkaföllum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ánægjulegt að heyra að hann sýnir því skilning að þau fyrirtæki sem ég nefndi sérstaklega, veitingahúsin, hafa verið í og eru í vanda vegna þess að viðskiptahópurinn er einfaldlega horfinn. Þess vegna spyr maður hvort ekki sé eðlilegt að skoða það og ég vona að það verði skoðað. Ég skil vel að það sé erfitt að draga mörkin en ég held hins vegar að þetta sé afgerandi, sérstaklega á landsbyggðinni, hvað veitingastaði varðar. Í seinna andsvari langar mig að fá það fram hjá hv. þingmanni, vegna þess að nú hefur gengið brösuglega að semja við lánastofnanir og fjármálastofnanir um brúarlánin: Má vænta þess að það gangi eitthvað betur fyrir sig að semja um lánastofnanir varðandi stuðningslánin? Það er nú gallinn við aðgerðir stjórnarinnar að margt af þessu hefur verið á hraða snigilsins og ekki komið nógu hratt til framkvæmda og það er vissulega bagalegt 

Herra forseti. Ég ætla bara ítreka það sem kemur fram í nefndaráliti: Það mun koma til okkar kasta aftur þegar kemur að því að endurskoða lokunarstyrkina, a.m.k. gagnvart þeim sem var gert að loka lengur og eru lokaðir enn í dag samkvæmt ákvörðun stjórnvalda. Svar mitt við spurningunni hvort hv. þingmaður, framsögumaður nefndarinnar, haldi að það gangi betur að semja við viðskiptabankana um stuðningslánin heldur en um brúarlán, er einfalt: Já. Ég hygg að það eigi ekki að taka mjög langan tíma og ástæðan er að það er í rauninni búið að vinna heimavinnuna, þegar kemur að þeim þáttum sem þarf að líta til, í brúarlánavinnunni. Nú hafa allir stóru viðskiptabankarnir, Íslandsbanki, Arion banki og Landsbanki, skrifað undir samning við Seðlabankann og ég á von á því að nú taki bankarnir til við að veita brúarlán til þeirra sem uppfylla 

Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um nefndarálit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um fjárstuðning til minni rekstraraðila. Það sem ég rek augun í hérna og hef orðið var við undanfarið í þessum björgunarpökkum er þetta orðalag hagstæð kjör, sanngjörn kjör. Hvað er það? Svo er það líka hóflegt álag. Hvað finnst mér hóflegt og hvað finnst hv. þm. Óla Birni Kárasyni hóflegt? Það getur verið alveg gjörólíkt. Hér segir að endurspegla skuli fjárhagslega áhættu lánveitanda og kostnað hans vegna fjármögnunar sem segir okkur að þeir sem skulda meira, ef það á að endurspegla áhættuna, hljóta að fá meira en hóflegt álag, það hlýtur að vera verulegt álag á þá sem skulda mest og minnst álag á þá sem skulda minnst. Ég er líka að spá í t.d. bankana. Segjum að banki sé með tíu fyrirtæki, öll eins, í samrekstri. Fimm af þeim skulda frekar lítið og svo eru fimm sem skulda mikið, þau skulda mismikið en eitt skuldar mest. Hvaða fyrirtæki væri hagstæðast fyrir bankann að bjarga, þannig að bankinn yrði fyrir sem minnstum skakkaföllum? Er það ekki það fyrirtæki sem skuldar mest? Hvernig ætlum við að koma í veg fyrir að bankinn einbeiti sér að því að bjarga þeim sem er hagkvæmast fyrir hann að bjarga og láti hina bara vera? Ég spyr hvort búið sé að hugsa um þetta í þessu frumvarpi.

Herra forseti. Ég er ekki alveg viss um að hv. þingmaður hafi kynnt sér frumvarpið eins og hann ætti að gera. Hér er verið að búa til farveg til að veita lán til fyrirtækja sem standa höllum fæti. Það er ekki eins og bankarnir séu að leitast eftir því að lána viðkomandi fyrirtækjum. Það er þess vegna sem það er nauðsynlegt að veita 100% ábyrgð, fulla ábyrgð ríkisins af fyrstu 10 milljónunum og vextirnir af því eru stýrivextir Seðlabanka Íslands. Þegar veitt er hærra lán, ef menn kunna að eiga rétt á því að uppfylltum mjög ströngum skilyrðum, er sérstaklega um það samið á milli viðkomandi lánastofnunar og Seðlabankans þar sem tekið er tillit til þess hver t.d. fjármögnunarkostnaður viðkomandi lánastofnunar er. Það liggur ljóst fyrir að fjármögnunarkostnaður lánastofnunarinnar er 0,75 prósentustigum hærri en stýrivextir Seðlabankans. Þá erum við komnir upp í rétt um 3% eða svo. Hið hóflega álag. Ég veit ekki annað en að hóflegt álag sé það þegar menn taka tillit til þeirrar áhættu sem er 15% af því sem umfram er 10%, þá hlýtur álagið að speglast í því og vera hóflegt. Það þýðir ekki 1, 2, 3, 4, 5%. Þetta eru því líklega hagstæðustu lán sem fyrirtækjum á Íslandi hafa nokkurn tíma staðið til boða 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir svörin. Jú, það getur verið spurning hvað er hagstætt, en spurningin er líka hver ætlar að fylgjast með því. Við vitum að það getur orðið vafamál hvort fyrirtæki fá þetta eða ekki. Það getur verið túlkunaratriði. Það er sagt að hægt sé að fara með málið til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. En ég spyr mig líka hver ætli að hafa eftirlit með því. Hvernig geta þeir einstaklingar sem fá kannski ekki þá fyrirgreiðslu sem þeir telja sig eiga rétt á, er neitað um hana, leitað réttar síns upp á að kanna og fá staðfest að þeir eigi þennan rétt og geti sótt hann, þótt bankarnir segi nei? Við vitum að 

Herra forseti. Það er kannski allt í lagi að vitna bara í frumvarpið sem liggur hér fyrir, 19. gr.: „Nefnd sem ráðherra skipar samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II í lögum um ríkisábyrgðir, nr. 121/1997, hefur eftirlit með framkvæmd þessa kafla …“ Auk þess kom það skýrt fram í ræðu minni og er í skriflegu nefndaráliti að eftir atvikum kunna ákvarðanir viðkomandi viðskiptabanka að sæta málskotsrétti til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, samanber 19. gr. a laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002.

Virðulegur forseti. Það er dálítið skrýtið að taka á svona málum þar sem tveir eðlisólíkir þættir eru í gangi. Það er ákveðinn munur á styrkjunum og lánunum, bæði varðandi það að styrkurinn nýtist væntanlega helst örfyrirtækjum, nánast einyrkjum eða pínulitlum hárgreiðslustofum og nuddstofum og hvað það heitir, meðan lánin eru hugsuð fyrir fyrirtæki með veltu allt að 1.200 millj. kr. á síðasta ári ef breytingar meiri hlutans ná fram að ganga. Mér finnst þessi munur ýkjast dálítið með breytingartillögum meiri hlutans. Í frumvarpinu miðar styrkurinn við að vera að hámarki 2,4 milljónir en lánin 6 milljónir. Með breytingartillögunum fara lánin upp í allt að 40 millj. kr. Ég nefni þetta vegna þeirra ákvæða sem eru í IV. kafla frumvarpsins um viðurlög við brotum gegn lögunum, hvort sömu viðurlög geti í raun átt við þegar þú ert annars vegar með hárgreiðslustofuna og hins vegar með fyrirtækið sem er með 1.200 milljóna veltu á ári, sérstaklega þegar meiri hlutinn leggur til að herða viðurlögin. Ég skil þau viðbrögð í ljósi þess sem á undan er gengið, t.d. varðandi misnotkun á hlutabótaleiðinni, að vilja vera með skýr viðurlög en er ekki sex ára fangelsi fullharður refsirammi fyrir hárgreiðslustofu sem fær 2,4 milljónir í stuðningslán?

Herra forseti. Hárgreiðslustofa mun ekki, eða eigandi hennar, eiga á hættu að verða dæmd til sektar eða í fangelsi vegna þess að það er alveg ljóst að viðkomandi þurfti að loka samkvæmt ákvörðun stjórnvalda. Þeir sem uppfylla ákvæði um lokunarstyrki eru eingöngu þeir rekstraraðilar, einstaklingar og lögaðilar, sem þurftu að loka, hætta sinni starfsemi, tímabundið vegna ákvarðana stjórnvalda. Þeim var bannað að taka á móti viðskiptavinum á hárgreiðslustofum. Rakaranum mínum var bannað að taka á móti mér eins og sást hér á síðustu vikum. Ég lít nú aðeins betur út núna. Þannig að það er ekki. Ég segi: Þegar nefndin er að leggja til að herða hér refsiákvæði er það í samræmi við önnur fjársvikamál, í samræmi við hegningarlög, innherjaviðskipti o.s.frv. Þetta er ákvæði um allt að sex ára fangelsi og auðvitað þýðir það að þegar dómari metur hvort til refsingar, refsivistar, fangelsisvistar komi þá hlýtur refsingin að endurspegla alvarleika brots og umfang þess þannig að allt að sex ára fangelsi þýðir ekki skipun frá okkur um að allir skuli vera dæmdir í sex ára fangelsi nema síður sé.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum svarið af því það kom málinu aðeins á hreint. Það er náttúrlega þannig að lokunarstyrkirnir geta samkvæmt 9. gr. verið fengnir á forsendum sem í ljós kemur að hafa verið rangar þannig að viðurlög í þessum lögum eiga kannski síður við hárgreiðslustofur en það eru - nei, ég ætla ekkert að fara að giska á einhverja rekstraraðila. Það er fræðilegur möguleiki að viðurlagaákvæði virkist varðandi rekstraraðila sem fær lokunarstyrk og þá er bara gott að það hafi komið fram hér, í ræðu framsögumanns meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, að það sé ekki ætlunin að ströngustu viðurlög í þessu frumvarpi eigi við um þá aðila heldur kannski stærri fyrirtæki sem eru vísvitandi að brjóta gegn öðrum ákvæðum laganna.

Herra forseti. Það er ágætt að hægt sé að koma einhverjum hlutum á hreint eða að mér takist það, það er nú ekki alltaf svo. Ég ætla bara að benda á að það segir líka í þessu viðurlagaákvæði: fangelsi, allt að sex ára. „Allt að“ þýðir þá „allt að“, það getur verið einn mánuður, nema brot teljist minni háttar. Eðli eða þyngd sektar eða refsingar hlýtur alltaf að taka mið af alvarleika brotsins. Það að einhver sæki t.d. af misskilningi um lokunarstyrk vegna þess að hann taldi að hann væri að framfylgja lögum og lokaði en á kannski ekki rétt á honum, myndu t.d. ekki í mínum huga teljast svik. Hann endurgreiðir þá þá fjárhæð. Lokunarstyrkurinn er 2,4 milljónir. 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að hrósa formanni nefndarinnar, hv. þm. Óla Birni Kárasyni, fyrir hvernig hann hefur haldið á málum í nefndinni og þakka samstarfið um þetta mál. Við erum hins vegar ekki alltaf sammála og það er m.a. þess vegna sem ég er með sérstakt nefndarálit og legg til breytingartillögu við frumvarpið. Samfylkingin styður efnislegar breytingartillögur meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar en tekur jafnframt undir breytingartillögur Pírata sem einnig yrðu til bóta. Samfylkingin mótmælir því hins vegar harðlega að þeir sem hafi tengsl við skattaskjól og aflandssvæði séu ekki undanskildir frá stuðningi ríkisins. Því legg ég til breytingar á 1. gr. frumvarpsins um gildissvið svo að girt verði fyrir það að fyrirtæki sem setja upp fléttur til að greiða lægri skatta hér á landi fái stuðning úr ríkissjóði. Í samning ráðherra við Seðlabanka Íslands um svokölluð brúarlán þarf einnig að setja slíkt ákvæði og reyndar við allan ríkisstuðning að mínu mati. Jafnaðarmenn hafa ætíð barist gegn hvers konar skattundanskotum. Við getum ekki sætt okkur við að auðmenn nýti sér skattaskjól en láti almenning bera uppi samfélagið með skattgreiðslum. Milljarðar eru í skattaskjólum sem fólk felur svo það þurfi ekki að greiða sinn hlut til samfélagsins, til heilbrigðisþjónustu, í vegi, löggæslu eða þróunaraðstoð. Panama-skjölin sýndu að umfang aflandsvæðingar íslensks efnahagslífs var einstakt í heiminum á þeim tíma sem skjölin náðu til. Ástæða er til að ætla að það sé enn stundað hér á landi. Eina leiðin til að vinna gegn slíkum samfélagsmeinum er að banna þá starfsemi með öllu. Í það minnsta ætti ekki að styrkja hana með almannafé. Pólitísk átök munu fylgja því að uppræta skattaskjól því að hagsmunir þeirra sem nýta sér þau eru miklir og þau munu standa saman og segja að það hafi ekki upp á sig að banna skattaskjól og ekki megi setja girðingar vegna þess að sumar flétturnar séu löglegar. Þessa röksemd höfum við reyndar heyrt hér á landi, m.a. frá ráðamönnum. Það er algerlega óásættanlegt að rétta þeim fjármuni úr ríkissjóði sem hafa ekki greitt sinn sanngjarna skerf til samfélagsins og hafa sett upp fléttur og flóknar millifærslur beinlínis til að komast hjá því. Á þessum erfiðu tímum, þegar glímt er við heimsfaraldur með tilheyrandi tekjufalli og efnahagserfiðleikum heimila, ríkissjóðs, fyrirtækja sveitarsjóða, kemur ekkert annað til greina en að setja um það skýr skilyrði í lögum. Í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar er því haldið fram að nægilegt sé að gera þá kröfu að einstaklingar eða fyrirtæki sem njóta stuðnings úr ríkissjóði hafi fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi, að hver sá rekstraraðili sem ber ótakmarkaða skattskyldu hér á landi en flytur síðan tekjur úr landi til þess að forðast skattgreiðslur hér eða lætur hjá líða að gera grein fyrir tekjum sínum erlendis geri það í trássi við lög. Þarna gætir mikils misskilnings hjá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar og er beinlínis röng túlkun á tekjuskattslögum. Breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar eru um að setja sem skilyrði það sem nú þegar er skylt að gera með lögum. Það er ekki þannig að með skilum á CFC-skýrslum hafi einstaklingur eða fyrirtæki sannað að um ótakmarkaða skattskyldu sé að ræða hér á landi, eins og skilja má af áliti meiri hluta nefndarinnar, og að þar með sé búið að útiloka þá sem nýta sér skattaskjól frá stuðningi ríkisins. Þessi skilningur meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar á tekjuskattslögunum stenst enga skoðun. Það sem kallað er skilyrði í frumvarpinu og breytingartillögum meiri hlutans eru innihaldslaus málamyndaákvæði sem virðast vera sett fram til blekkingar. Í fyrsta lagi eru allir rekstraraðilar á Íslandi með fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi. Þetta atriði útilokar engan. Í öðru lagi er kveðið á um að umsækjandi um stuðning hafi skilað ársreikningi. Sú skylda er nú þegar í lögunum, bæði tekjuskattslögum og lögum um ársreikninga. Í þriðja lagi skal upplýsa um raunverulega eigendur. Sú skylda er þegar í lögum. Í fjórða lagi skal hann, ef við á, hafa skilað CFC-skýrslu. Sú skylda er þegar í lögum. Þetta sýnir að engin ný skilyrði eru sett fyrir stuðningi samkvæmt lögunum til þeirra sem nýta sér skattaskjól og breytingartillögurnar eingöngu til að slá ryki í augu þingmanna og almennings. Allir sem hafa aflað sér tekna hér á landi eru með fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér. Ekkert fyrirtæki er þar undanskilið. Það útilokar ekki skattundanskot eða skattsniðgöngu með aðstoð aflandssvæða. Indriði H. Þorláksson, fyrrverandi ríkisskattstjóri, lýsir þessu vel í pistli á heimasíðu sinni undir yfirskriftinni „Veira í skattaskjólum“. Þar segir hann, með leyfi forseta: „Skattundanskot og skattsniðganga með aðstoð aflandssvæða felst í því að skattaðili með „fulla og ótakmarkaða skattskyldu“ hér á landi flytur tekjur sem hér er aflað til félags utan skattalögsögu Íslands, oftast skúffufyrirtækis á lágskattasvæði. „Full og ótakmörkuð skattskylda“ kemur ekki í veg fyrir það. Hún er þvert á móti nauðsynleg forsenda því annars er ekki um neinar tekjur að ræða. Þessar ráðstafanir sem slíkar eru yfirleitt ekki ólöglegar en þær kunna að fela í sér að með þeim sé verið að sniðganga skattalögin, að láta líta svo út að tekjur íslenska rekstraraðilans séu tekjur einhvers annars.“ Indriði bendir á að skattsniðgangan geti farið fram með ýmsum hætti, svo sem þannig að íslenskt rekstrarfélag stofni félag á aflandssvæði eða lágskattasvæði sem tekur á móti greiðslum frá íslenska félaginu. Þetta getur verið arður af hlutafé, vextir af lánum og þóknanir ýmiss konar. Einnig geta slík félög verið milliliður í falskri milliverðlagningu, selt íslensku félagi vörur á háu verði eða keypt vörur af því á lágu verði. Erlendu félögin eru tengd íslenska félaginu í gegnum eignarhald og tekjur sem sæta ættu skattlagningu hér á landi eru færðar út fyrir landsteinana. CFC-reglurnar koma ekki í veg fyrir að erlendur aðili eigi rekstrarfélag hér og aflandsfélag í skattaskjóli sem hann flytur hagnaðinn í án þess greiða af þeim fjármunum skatt til íslensks samfélags. Þær reglur ná ekki til Íslendings sem býr í London, stofnar félag á Tortóla og það félag á fyrirtæki á Íslandi. Íslendingurinn í London fær tekjur sem aflað er hér á landi fluttar til sín í gegnum aflandsfélagið án þess að greiða skatta hér á landi. Niðurstaða fyrrverandi ríkisskattstjóra er skýr. Hann segir, með leyfi forseta: „Tilvísun í „fulla og ótakmarkaða skattskyldu“ sem vörn gegn því að aðili sem notar skattaskjól í starfsemi sinni eða er liður í slíkri starfsemi er marklaus og breytir engu.“ Forseti. Sú sem hér stendur, fulltrúi Samfylkingarinnar í nefndinni, vill undirskilja frá stuðningi ríkisins alla þá sem eru með tengsl við lágskattaríki og leggur því til breytingu á gildissviði frumvarpsins, samanber 1. gr. þess. Ég legg til að inn í 1. gr. komi þessi málsgrein hér: „Lögin gilda ekki um einstaklinga eða lögaðila sem hafa með höndum, beint eða óbeint, eignarhald eða stjórnun í hvers kyns félagi, sjóði eða stofnun sem telst heimilisföst í lágskattaríki, samanber 57. gr. a laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, né um lögaðila í beinu eða óbeinu eignarhaldi eða undir stjórn hvers kyns félags, sjóðs eða stofnunar sem telst heimilisföst í lágskattaríki.“ Forseti. Í dönsku lögunum sem samþykkt hafa verið nýlega þar í landi vegna Covid-19 um hliðstætt mál er tekið fram að þeir einstaklingar eða fyrirtæki sem brjóta í starfsemi sinni gegn viðmiðum sem Evrópusambandið hefur sett sér til að koma í veg fyrir skattaskjól fái ekki stuðning stjórnvalda. Einnig hafa Danir fjórfaldað refsingar ef upp kemst um þá sem reyna að svindla út ríkisaðstoð sem veitt er vegna heimsfaraldursins. Til að sýna að þeim sé alvara hafa þeir fjölgað starfsmönnum við skattrannsóknir og eftirlit um 250. Ef við ættum að herma eftir Dönum hvað þetta varðar og fjölga starfsmönnum í eftirliti og skattrannsóknum ættum við miðað við höfðatölu að bæta við 15 starfsmönnum hjá skattinum og skattrannsóknarstjóra. Danir sýna í verki að þeir vilja ekki styðja þá sem nýta sér skattaskjól vegna þess að skattaskjólsfléttur þjóna engum öðrum tilgangi en þeim að komast undan því að greiða til samfélagsins. En hvað viljum við? Viljum við styðja þá starfsemi sem nýtir sér leiðir til að sniðganga samfélagið með slíkum hætti? Svar okkar jafnaðarmanna er: Nei, það eigum við alls ekki að gera. En til þess að koma í veg fyrir slíkt verður að setja skýr skilyrði um það í lögum og það verður gert með samþykkt breytingartillögu Samfylkingarinnar við frumvarpið sem við ræðum nú og þeirra annarra sem koma munu til meðferðar þingsins vegna efnahagsáhrifa heimsfaraldursins. Forseti. Nú hef ég farið yfir nefndarálitið og breytingartillögu Samfylkingarinnar til að reyna að koma í veg fyrir að þeir sem nýta sér skattaskjól fái ríkisstuðning í gegnum neyð þegar heimsfaraldur gengur yfir. Þá vil ég í lok ræðu minnar benda á mikilvægi þess að nú þegar nokkrir stórir pakkar hafa komið frá ríkisstjórninni, nú þegar hæstv. ráðherra tala um að halli ríkissjóðs gæti verið 250–300 milljarðar á árinu 2020, þá verðum við í þinginu að staldra við og reyna að meta áhrif allra þessara aðgerða. Við verðum að meta saman hlutabótaleið, frestun á greiðslum, lokunarstyrki, stuðningslán, brúarlán og skattbreytingar, hvernig skattauppgjörið er, eins og við vorum að afgreiða í síðustu viku. Það er nauðsynlegt fyrir okkur sem hér erum með fjárveitingavaldið og eigum að setja lög og samþykkja og rýna þessar aðgerðir allar að fá sérfræðimat á því hvernig þessar aðgerðir virka saman, til hvers þær muni líklega leiða og reyna að draga það fram hvort þær nái þeim árangri sem við ætlumst til. Við höfum ekki þá yfirsýn í dag og ég fullyrði, forseti, að ég er ekki bara að tala fyrir minni hlutann í þeim efnum. Ég hef grun um að hv. þingmenn meiri hlutans séu einmitt á sama stað og við þurfum á því að halda að fá betri yfirsýn og mat sérfræðinga á því hvernig þessar aðgerðir allar spila saman og hver áhrif þeirra eru.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna. Það kemur svo sem ekkert á óvart að við erum ekki sammála í öllu. Ég ætla hins vegar að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir samstarfið og þótt hv. þingmaður hafi ekki skrifað undir meirihlutaálitið þá er ég ekki að upplýsa um neitt leyndarmál þegar ég segi að hv. þingmaður setti engu að síður mark sitt á niðurstöðu málsins í meiri hlutanum. Þannig tókst okkur að minnsta kosti að vinna saman. Hér liggur hins vegar fyrir breytingartillaga sem ég hef verulega miklar áhyggjur af frá hv. þingmanni sem byggir á því að undanskilja öll félög þar sem 57. gr. a tekjuskattslaganna á við. Hverjir eru það? Jú, það eru skattaðilar sem beint eða óbeint eiga hlut í hvers kyns félagi, sjóði eða stofnun sem telst heimilisföst í lágskattaríki en skulu greiða tekjuskatt af hagnaði slíkra félaga í hlutfalli við eignarhlut sinn án tillits til úthlutunar. Svo ég vitni beint í þessa grein, með leyfi forseta: „Tekjur þessar eru skattskyldar með sambærilegum hætti og um væri að ræða starfsemi hér á landi.“ Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður sé þá í alvöru að leggja til að útiloka mörg íslensk fyrirtæki, sem fara eftir íslenskum og fara eftir 57. gr. a tekjuskattslaganna, að leggja til að þau séu bara tekin út fyrir sviga og njóti ekki sömu réttinda samkvæmt því frumvarpi að lögum sem við erum að setja. Hefur hv. þingmaður þá ekki áhyggjur af jafnræðisreglunni sem við reynum að fylgja?

Herra forseti. Í fyrsta lagi hef ég engar áhyggjur af jafnræðisreglu hvað þetta varðar. Ég vil spyrja hv. þingmann á móti: Til hvers nota einstaklingar og fyrirtæki sér lágskattasvæði og skattaskjól? Til hvers gera þau það? Það er gert til þess að komast undan því að greiða skatta hér á landi. Það er gert til þess að komast undan því að greiða sinn sanngjarna hlut til samfélagsins. Mér finnst að við eigum að útiloka þá frá ríkisstuðningi. Helst myndi ég vilja banna þá starfsemi algerlega, en ég geri mér grein fyrir því að það þyrfti þá að gerast alls staðar í heiminum því að menn grafa undan velferðarkerfinu með því að bjóða heim fyrirtækjum og einstaklingum sem vilja skjóta peningum sínum undan og borga lægri skatta. En a.m.k. eigum við ekki að taka peninga skattgreiðenda, taka peninga úr ríkissjóði frá þeim sem standa skil á sínu til að styrkja slíka einstaklinga og slík fyrirtæki þegar heimsfaraldur ríður yfir og við erum í stórkostlegum efnahagsvandræðum sem við sjáum ekki fyrir endann á. Það er það sem stendur í breytingartillögu minni og þau félög viljum við útiloka, jafnvel þó að þau séu lögleg. En það var gert og skattaskjól og lágskattasvæði eru notuð til þess að þurfa ekki að greiða sinn skerf til samfélagsins. Þeir sem stunda það í ríkum mæli vilja láta aðra bera sinn hlut í velferðarkerfinu. Þá eigum við ekki að styrkja með almannafé í gegnum neyðaraðstoð þegar heimsfaraldur ríður yfir.

Herra forseti. Hér er einhver misskilningur á ferðinni. Fullt af íslenskum félögum eru með starfsemi eða eiga eignarhlut í félögum sem eru á skilgreindu lágskattasvæði. Það er ekki skattaskjól, það er ekki það sama. Lágskattaríki í einni atvinnugrein eða jafnvel einu fyrirtæki getur verið mismunandi. Og í einstökum tilfellum gæti Ísland meira að segja, þó að það sé háskattaland, verið skilgreint sem lágskattasvæði, vegna skattalegs umhverfis, endurgreiðslna o.s.frv. Noregur telst í sumum tilfellum vera lágskattasvæði í einstökum atvinnugreinum. Ég spyr hv. þingmann: Er það alveg víst að hv. þingmaður vilji ganga svo fram að ýmis sprotafyrirtæki og nýsköpunarfyrirtæki, þeir sem hafa verið að hasla sér völl með glæsilegum árangri víða um heim en hafa stofnað dótturfélög til að styðja við þá starfsemi, útrásina - í sumum tilfellum eru þessi félög skráð í löndum innan Evrópusambandsins sem samkvæmt skilgreiningu eru á lágskattasvæði vegna þess að skilgreiningin liggur í hlutarins eðli og er skýr í 57. gr. a tekjuskattslaganna. Það kemur mér hins vegar á óvart og er ekki í samræmi við allan málflutning hv. þingmanns sem ég hef hlustað á, að hann sé hættur að hafa áhyggjur af jafnræðisreglunni. Það kom mér verulega á óvart.

Herra forseti. Almennt er ég ekki hætt að hafa áhyggjur af jafnræðisreglunni en í þessu tilfelli hef ég engar áhyggjur. Ég misskil ekki neitt. Það gerir hins vegar hv. þingmaður, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, hann misskilur tekjuskattslögin. Ég heyrði ekki betur í ræðu hans áðan en að hann hafi sagt að búið væri með skilyrðum að girða fyrir að þeir sem nýta sér skattaskjól og aflandssvæði, aflandsfélög, fengju notið þess sem frumvarpið boðar. Hann segir að það sé tryggt með því að tala um að félögin hafi fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi. Það er ekki þannig að það sé nokkurt einasta fyrirtæki eða einstaklingur útilokaður frá því. Það er bara stórkostlegur misskilningur á tekjuskattslögum. Það er heldur ekkert nýtt í skilyrðunum fyrir lánunum sem taka á þeirri starfsemi að menn geti sett upp slíkar fléttur og flóknar millifærslur sérstaklega til að svíkja undan skatti. Það er ekki neitt slíkt í skilyrðunum í breytingartillögum meiri hluta nefndarinnar. Þess vegna sá ég mig knúna til þess að leggja fram þetta nefndarálit og þessar breytingartillögur, því að auðvitað munum við ekki geta samþykkt að við séum að greiða og styrkja slíka starfsemi með almannafé. Sérreglur sem nefndar eru í nefndaráliti og breytingartillögum meiri hlutans gilda fyrir íslenskan aðila sem setur upp fléttu, þær gilda t.d. ekki fyrir aðila sem býr í London, setur upp félag á Tortóla sem rekur svo starfsemi hér á landi. Hvernig ætlar hv. þingmaður að koma í veg fyrir að almannamannafé streymi í vasa slíkra aðila?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir ræðuna og samstarfið í nefndinni um þetta mál og önnur mál sem tengjast faraldrinum. Þingmaðurinn kom í lok ræðu sinnar inn á mjög áhugaverðan punkt þar sem hún ræddi með hvaða hætti við myndum meta árangur aðgerðanna. Ég held að það sé nokkuð sem á kannski ekki meira við núna en endranær, en ég held að þetta sé afskaplega mikilvæg nálgun hjá þingmanninum. Það skiptir máli að við getum með einhverju móti áttað okkur á því, og jafnvel í rauninni jafnharðan og úrræðin verða til, hvað skiptir mestu máli, hvað virkar best o.s.frv. Og það skiptir líka máli fyrir okkur sem samfélag að við reynum að fá tilfinningu fyrir því með greinargóðum hætti hvernig við verjum skattfé, eins og þingmanninum var tíðrætt um, hvar það nýtist best o.s.frv. Það sem mig langaði í þessu sambandi að inna þingmanninn eftir er hvort hún hafi velt því upp eða mótað sér einhverjar hugmyndir um hvernig við eigum að gera þetta, þ.e. hvaða leiðir séu bestar í þessu og hverjir eigi að vinna þá vinnu og hverjir eigi að hafa aðkomu að henni. Vegna þess að fyrir okkur sem samfélag held ég að þessi nálgun þingmannsins sé afskaplega mikilvæg.

Herra forseti. Eins og staðan er núna hjá okkur finnst mér augljóst að við ættum að kalla til fjármálaráð sem hefur ákveðið hlutverk í lögum um opinber fjármál, og hreinlega óska eftir mati frá því þó að ekki sé skrifað inn í lögin að við svona aðstæður eigi það að gerast. Þar eru sérfræðingar sem meta fjármálastefnu einu sinni á kjörtímabili. Að vísu er nú ný stefna á hverju ári hjá þessari ríkisstjórn en það kemur ekki til af góðu. Fjármálaráð á einnig að meta fjármálaáætlunina. Ég held að vinna fjármálaráðs hafi kennt okkur ýmislegt um ríkisfjármál. Umfjöllun þess og úttekt á stefnum og áætlunum hefur sett hlutina svolítið í samhengi fyrir okkur og hjálpað okkur að skoða stóru myndina. Það er einmitt þannig aðstoð eða þannig greining sem við þurfum á að halda núna af því að við erum í auga stormsins og við vitum ekki neitt þó að við vonum að allt fari á besta veg. Þó að við vonum að faraldurinn sé genginn yfir hér á landi, a.m.k. í bili, þurfum við ekki annað en að horfa bara til nágrannalandanna þar sem veiran er að ná sér aftur á strik. Það sem gerist í löndunum í kringum okkur hefur auðvitað áhrif á okkur og við vitum að við getum ekki haldið svona áfram endalaust. Við verðum einhvern veginn að staldra við og meta stöðuna. Ég hef áður sagt það í þessum ræðustól að við höfum verið svo gæfusöm að eiga þríeykið sem hefur talað við okkur á hverjum degi í margar vikur, almannavarnir, sóttvarnalæknir og 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þingmaðurinn nefndi fjármálaráð og ég get alveg tekið undir með henni að það geti verið ágætisnálgun að fá fjármálaráð til að líta yfir þessa aðgerðapakka og reyna að sjá samhengið í þeim, ekki hvað síst í ljósi þess að sennilega erum við öll sammála um að ríkissjóður sé ekki botnlaus hít heldur sé slagkrafturinn háður einhverjum takmörkunum. Þess vegna skiptir máli að vita hvers konar vendir sópa best í svona efni. Þingmaðurinn nefndi einnig möguleikann á að fá einhverja sérfræðinga eða aðra utanaðkomandi skoðun. Ég velti því líka fyrir mér hvort t.d. háskólasamfélagið eða einhvers konar sérfræðinganefnd eða blanda af sérfræðinganefnd og þingmannanefnd, eitthvað þess háttar, gæti mögulega komið þarna að verki því að þetta skiptir alveg gríðarlega miklu máli. Við sjáum það til að mynda núna, og ég veit að þingmaðurinn er mér sammála í því, að margt af því sem við reyndum í hruninu virkaði kannski ekki nógu vel, það á kannski ekki alveg við á sama hátt núna og þá. En við erum ekkert endilega að prófa alla hluti aftur eða setja alla hlutina inn aftur. En margt af því sem virkaði ágætlega, eins og til að mynda hlutabótaleiðin, er okkur nú kunnuglegt tæki og gagnast okkur. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að við sem samfélag lærum af hruninu eða kreppum eins og þessum. 

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni. Það er mikilvægt að nýta reynsluna úr bankahruninu. En við verðum á sama tíma að minna okkur á að þetta er ekki eins kreppa, hún er allt öðruvísi. Ef ég horfi t.d. á mitt svæði sem fór mjög illa út úr bankahruninu - það var nú aðallega vegna þess að við vorum svo skuldsett. Við vorum svo skuldsett eftir að búið var að keyra okkur í þrot að það ógnaði sjálfstæði þjóðarinnar. Ríkissjóður var svo skuldsettur að maður hafði áhyggjur af sjálfstæði þjóðarinnar þegar verst lét. En einstaklingar voru það líka þannig að það var aðallega skuldsetning en það var auðvitað líka atvinnuleysi. Atvinnuleysi á Suðurnesjum, sem er landshlutinn þar sem atvinnuleysi var mest þá og er mest núna, fór mest í 15% í hruninu. Núna horfir fólk upp á 30% atvinnuleysi. Það er allt önnur staða. Við erum ekki eins skuldsett núna en þetta hefur veruleg áhrif á efnahaginn. Þetta hefur áhrif á stöðu heimilanna, barnanna, sveitarsjóðs og ríkissjóðs auðvitað líka. Þannig að þetta eru stærri tölur en öðruvísi kreppa. Við þurfum að finna út úr því saman hvernig við förum út úr þessu. Eitt af því sem ég hef lagt til hér á Alþingi, og við í Samfylkingunni, er að við setjum af stað þjóðhagsstofnun sem heyrir undir Alþingi sem gæfi okkur skýrslu tvisvar á ári um stöðu efnahagsmála sem alþingismenn gætu leitað til og fengið mat á tillögum o.s.frv. Ef við hefðum slíka stofnun 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Það er rétt að taka fram að ég kom inn í miðjum storminum og tók ekki þátt í meðferð nefndarinnar á málinu fyrr en rétt í lokin, þurfti að setja mig inn í málið mjög hratt og vel, velti vöngum yfir ýmsu og skipti um skoðun oftar en einu sinni í ljósi frekari upplýsinga og umhugsunar, formanni nefndarinnar og nefndarritara til mikillar gleði og ánægju. En ég fékk greið svör frá öllum og allir voru samstarfsfúsir og það var gott. Það er augljóslega tekið tillit til ýmissa ábendinga sem fram komu, bæði í umsögnum og frá nefndarmönnum sjálfum, og þær breytingar sem voru gerðar í meðferð nefndarinnar á málinu eru til mikilla bóta á annars mjög góðu máli. Þó standa enn út af einhverjir agnúar sem þarf að sníða af því. Loks eru komnar björgunaraðgerðir fyrir minni fyrirtæki og einstaklinga í rekstri á eigin kennitölu. Því ber að fagna að þessi minni fyrirtæki sem eru hryggjarstykkið í íslensku atvinnulífi fái fjárstuðning í rekstrarerfiðleikum sem rekja má til Covid-19. Margs konar starfsemi einyrkja og minni fyrirtækja varð fyrir miklu áfalli þegar þeim var gert að loka með beinum fyrirmælum, ellegar urðu fyrir barðinu á samkomubanni. Aprílmánuður var þungur í skauti fyrir marga rekstraraðila sem bera þurftu fastan kostnað en fengu litlar eða jafnvel engar tekjur á sama tímabili. Sum starfsemi liggur enn niðri og ekki er ljóst hvenær hún má hefjast aftur. Úrræðin í frumvarpinu eru tvenns konar og þau eru mjög ólík. Annars vegar eru lokunarstyrkir til þeirra fyrirtækja og einstaklinga í atvinnurekstri sem þurftu tímabundið að hætta alveg rekstri, loka dyrunum fyrir viðskiptavinum eða draga verulega úr rekstri vegna opinberra tilmæla um lokanir ákveðinnar atvinnustarfsemi og takmarkana á samkomum og starfsemi. Hins vegar er hagstæð lánafyrirgreiðsla. Ríkissjóður ábyrgist að fullu eða að verulegu leyti stuðningslán frá lánastofnunum til minni rekstraraðila sem hafa orðið fyrir verulegu og tímabundnu tekjutapi vegna áhrifa af kórónuveirufaraldrinum til að standa undir rekstrarkostnaði þeirra. Þetta er vel. Ráðstafanirnar eru heilt yfir mjög góðar og tilgangurinn og markmiðin göfug. Yfirlýst markmið frumvarpsins samkvæmt 2. gr. þess er, með leyfi forseta, „að viðhalda atvinnustigi og efnahagsumsvifum með því að styðja við minni rekstraraðila sem hafa orðið fyrir tímabundnu tekjufalli vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og aðgerða stjórnvalda til að verjast útbreiðslu hennar“. Ég veit að það þarf að bregðast fljótt og vel við. Ég vil koma minni rekstraraðilum til hjálpar eins fljótt og kostur er, en það var ekki brugðist við alvarlegasta annmarka frumvarpsins sem snýr að nýtingu skattaskjóla og lágskattasvæða. Ég vísa hér í nefndarálit og breytingartillögur 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir fór ítarlega og vel yfir hér áðan. Ég lýsi yfir stuðningi við þá breytingartillögu. Í frumvarpinu er ekki nægilega vel girt fyrir möguleikann á nýtingu skattaskjóla og lágskattasvæða. Ég get ekki stutt fjárhagslegan stuðning af nokkru tagi við rekstraraðila sem það gera. Þetta er meginástæðan fyrir því að ég get ómögulega skrifað undir nefndarálit meiri hluta nefndarinnar. Það er grafalvarlegt að nefndin hafi ekki séð ástæðu til að skilyrða úrræðin við fyrirtæki sem ekki nýta sér skattaskjól og lágskattasvæði. Þennan ágalla er ekki hægt að skrifa á flýti og hraða afgreiðslu málsins heldur var þvert á móti lagst gegn því í nefndinni að frekari girðingar við notkun skattaskjóla yrðu settar inn í frumvarpið. Þetta er ástæða þess að ég get ekki kvittað upp á álit meiri hlutans í nefndinni. Það voru fleiri agnúar sem ekki voru sniðnir af frumvarpinu og ég er með breytingartillögur sem sníða þá af að einhverju leyti en þó ekki öllu. Í þessum flýti við að bjarga minni fyrirtækjum sem hafa orðið fyrir verulegum áföllum í rekstri er kannski ekki hægt að ætlast til þess að frumvarpið sé fullkomið en þó verður að gera þá kröfu að augljósir annmarkar séu lagfærðir. Lokunarstyrkir eru úrræði fyrir þann rekstur sem var beinlínis gert að loka eða hætta viðskiptum með beinni kröfu samkvæmt auglýsingu nr. 243/2020 á grundvelli 2. mgr. 12. gr. sóttvarnalaga, nr. 19/1997. Stöðvun á starfsemi er að sjálfsögðu mjög íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun og má líta á styrkina sem sjálfsagðar bætur fyrir þann skaða sem bannið olli á rekstrinum. Rekstri sem lýtur áframhaldandi banni eftir apríllok verður að mæta sérstaklega þar sem það er ekki gert í þessu frumvarpi. Þetta frumvarp nær einungis til aprílmánaðar en verður vonandi endurskoðað þegar sér fyrir endann á því hvernig maí, júní og júlí líta út. Lokunarstyrkirnir eru að hámarki 800.000 kr. fyrir hvern starfsmann eða 2,4 millj. kr. að hámarki. Hámarksupphæðin er of lág að mínu mati og dugar skammt til að dekka fastan rekstrarkostnað margra smærri fyrirtækja sem gert var að loka eða hætta starfsemi. Þessi styrkur nýtist mjög vel allra minnstu fyrirtækjunum, einstaklingum í rekstri, en mörg lítil fyrirtæki þurfa hærri bætur. Lítill rekstur er oft viðkvæmur og má sín lítils gagnvart áföllum af því tagi sem um ræðir. Það má benda á að skilgreining á litlum félögum nær upp að 50 starfsmönnum en hér er að hámarki miðað við þrjá starfsmenn. Undirrituð er engan veginn að leggja það til að styrkurinn sé miðaður við 50 starfsmenn, en það hefði verið hægt að fara einhvern milliveg til að tryggja áframhaldandi rekstrarhæfi lítilla og viðkvæmra fyrirtækja. Mörg fyrirtæki hafa nýtt sér önnur úrræði í boði stjórnvalda meðan á lokun eða takmörkun starfseminnar stóð, t.d. hlutabótaleið, nýsköpun, breytingar á þjónustuveitingu, en það er full ástæða til að hækka styrkina þar sem allra minnsti reksturinn á erfiðara um vik að taka lán. Það er eitt að þiggja bætur fyrir fjárhagslegar afleiðingar íþyngjandi stjórnvaldsákvarðana, en allt annað að taka lán sem þarf á endanum að greiða til baka, þótt hagstætt sé. Þetta gæti komið í veg fyrir áframhaldandi rekstrarhæfi smáfyrirtækja og einstaklinga sem gert var að loka eða hætta starfsemi og að mínu mati þarf að ganga lengra til að koma til móts við þessi örsmáu og litlu fyrirtæki sem hafa verið nánast tekjulaus allan aprílmánuð og lítur út fyrir að sum þeirra verði lokuð langt fram í maí. Í umsögnum kom einnig fram að ef miðað er við starfsmenn án þess að tillit sé tekið til starfshlutfalls fengi fyrirtæki með þrjá starfsmenn í 50% starfi hærri styrk en fyrirtæki með tvo starfsmenn í fullu starfi. Hér þyrfti að miða við fjölda stöðugilda frekar en starfsmanna og geri ég breytingartillögu um það. Það er ljóst af fréttum undanfarinna daga að fyrirtæki sem eru jafnvel í engum rekstrarvanda nýta sér úrræði í boði skattgreiðenda til að bæta hag sinn, ekki til að tryggja atvinnu starfsmanna sinna heldur til að bæta bókhald sitt. Forstjóri Marel sagði í útvarpsþættinum Sprengisandi að svo virðist sem sum fyrirtæki hafi nýtt sér hlutabótaleiðina til að bjarga árshlutauppgjörum og ganga í augun á hluthöfum. Þannig eru alltaf einhverjir tilbúnir til að mjólka allar þær mjólkurkýr sem standa á opnu túni, en skattgreiðendur eiga ekki að taka ábyrgð á og standa undir úrræðum og fjárhagsstuðningi í hvaða formi sem er hjá þeim fyrirtækjum sem standa vel og þurfa ekki á aðstoð að halda. Það má ekki gerast. Nefndinni ber skylda til að fara vel með skattfé og sjá til þess að öllum ráðstöfunum vegna Covid-19 faraldursins sé beint þangað sem þeirra er verulega þörf. Því er augljóst af þessum atburðum að þau úrræði sem fyrirtækjum í verulegum vanda er boðið upp á þurfa að takmarkast af skýrum og ströngum skilyrðum til að koma í veg fyrir misnotkun. Allt tal um að við séum öll í þessu saman og að höfðað sé til samfélagslegrar ábyrgðar fyrirtækjastjórnenda eru staðlausir stafir. Það er augljóst að í flýtinum við að koma hlutabótaleiðinni til framkvæmda varð ákveðin handvömm hjá stjórnvöldum, bæði framkvæmdar- og löggjafarvaldi, sem hefðu átt að sjá fyrir möguleikana á misnotkun stöndugra fyrirtækja á úrræðinu og girða fyrir þá. En nú vitum við betur og höfum tíma til að koma í veg fyrir misnotkun á fjárfrekum björgunarúrræðum. Stjórnvöld eru aldrei tilbúin til að höfða til ábyrgðarkenndar einstaklinga sem þurfa á stuðningi vegna alvarlegs rekstrarvanda. Til að einstaklingur fái fjárhagslega aðstoð frá ríkinu þarf hann að uppfylla ótal skilyrði, það er ógrynni af smáu letri og torskiljanlegri stjórnsýslu. Það er óeðlilegt að ríkari kröfur séu settar á einstaklinga en fyrirtæki. En við eigum að læra af mistökum sem þegar hafa verið gerð, staldra við og gera betur. Eðlilegast hefði auðvitað verið að allir flokkar á þinginu hefðu komið saman að því að marka skilyrði fyrir fjárhagsstuðningi til fyrirtækja og setja þau í öll frumvörp um ráðstafanir til fyrirtækja í heimsfaraldrinum. Í þessu frumvarpi eru skilgreind sérstök skilyrði sem þarf að uppfylla til að njóta lokunarstyrkja sem eru nægileg og ekki íþyngjandi fyrir allra minnstu fyrirtækin. En skilyrðin sem snúa að stuðningslánunum eru ekki næg. Frumvarpið tekur með skýrum hætti fyrir arðgreiðslur og annars konar fjármagnsflutninga út úr fyrirtækjum til eigenda þeirra á meðan ríkisábyrgðar stuðningslánanna nýtur við. Þó er ljóst að slík skilyrði munu ekki takmarka aðgengi að slíkum lánum til fyrirtækja sem hafa nú þegar á þessu ári eða til 1. mars greitt út fjárhæðir í arð og eins þeirra fyrirtækja sem hafa nýtt sér ríkisstuðning til að segja upp starfsfólki. Það væri gott ef við gætum ákveðið hvort við erum að veita stuðning til að viðhalda atvinnustigi eða til að auðvelda fyrirtækjum uppsagnir starfsfólks. Ég vil því beina til nefndarinnar að þetta verði sérstaklega rætt milli 2. og 3. umr. Sá galli sem áður var nefndur og þyngst vegur er að ekki er nægilega vel girt fyrir stuðning við fyrirtæki sem notfæra sér lágskattasvæði og skattaskjól. Þetta hringir viðvörunarbjöllum hjá almenningi. Frumvarpið tekur á engan hátt á því hvort fyrirtæki notfæri sér skattaskjól eða séu með eignarhald í skattaskjóli. Það getur ekki talist ásættanleg meðferð ríkisfjár að ábyrgjast lán til fyrirtækja sem eiga eignir eða dótturfélög í skattaskjólum. Það er óábyrg meðferð fjárveitingavaldsins og það er grafalvarlegt. Skilyrði í 1. gr. frumvarpsins um fulla og ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi kemur ekki í veg fyrir skattundanskot eða -sniðgöngu. Það er hætta á að tekjur af margs konar tagi séu fluttar frá fyrirtæki, sem er einmitt með fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi, til annars félags á lágskattasvæði eða í skattaskjóli. Skilyrði CFC-reglna koma heldur ekki í veg fyrir notkun skattaskjóla og lágskattasvæða heldur tryggja aðeins að gerð sé grein fyrir þessum félögum. Skilyrðin þurfa að vera miklu strangari og heillavænlegra hefði verið að styðjast við viðmið Evrópusambandsríkjanna um notkun skattaskjóla. Það er eins og blaut tuska í andlitið á skattgreiðendum að þessi sjálfsagða krafa sé ekki gerð. Hún á að vera staðalbúnaður í öllum frumvörpum um fjárhagsstuðning af hvaða tagi sem er til rekstraraðila. Bent hefur verið á að notkun skattaskjóla og lágskattasvæða er ekki alltaf ólögleg og þetta eigi því ekki að vera skilyrði fyrir stuðningsláni eða öðrum úrræðum fyrir fyrirtæki. En lögmæti gjörningsins kemur málinu ekkert við. Arðgreiðslur eru ekki ólöglegar en samt sem áður eru sett skilyrði sem koma í veg fyrir þær á meðan ríkisábyrgðar og stuðnings nýtur við. Hið sama á við um skattaskjólin. Úrræðin eiga að nýtast fyrirtækjum í rekstrarerfiðleikum vegna heimsfaraldursins. Það er deginum ljósara að fyrirtæki sem geta greitt út arð, keypt í eigin bréfum eða flutt tekjur á lágskattasvæði eða skattaskjól eru varla í erfiðri fjárhagsstöðu. Ég leggst harðlega gegn því að skattfé almennings sé notað til að ábyrgjast lántöku fyrirtækja sem standa í slíkum gjörningum. Ég ítreka að lögmæti gjörninganna kemur úrræðinu ekki við. Stuðningurinn er til þess að mæta brýnni þörf. Þá vantar skilyrði um eiginfjárstöðu fyrirtækja. Það er sjálfsögð krafa að fyrirtæki sem eru með góða eiginfjárstöðu nýti eigin sjóði, séu þeir fyrir hendi, áður en gengið er á ríkissjóð. Það hefðu verið hæg heimatökin hjá ráðuneytinu að útbúa reiknireglu um eiginfjárstöðu og áhrif hennar á stuðningsúrræðin án þess að þau væru of íþyngjandi heldur væru sanngjörn og réttlát. Í frumvarpið vantar einnig skilyrði um árangurslaust fjárnám. Skilyrðin snúa einungis að vanskilum á opinberum gjöldum, verulegum vanskilum gagnvart lánastofnunum eða gjaldþrotameðferð. Veruleg vanskil fyrirtækja gagnvart einkaaðilum, t.d. vegna aðfanga eða þjónustukaupa, enda oft í árangurslausu fjárnámi þar sem beiðnir um gjaldþrotameðferð eru kostnaðarsamar og skila oft engum eða takmörkuðum árangri. Þetta er nauðsynlegt skilyrði sem snýr að rekstrarhæfi fyrirtækis. Hér er lagt til að þessu skilyrði verði bætt inn í 10. gr. frumvarpsins. Samtök iðnaðarins bentu svo á að lágmarksviðmið við stuðningslánin séu of há. Lágmarksviðmið í frumvarpinu er 4,2 millj. kr. í árstekjur vegna lokunarstyrkjanna en 9 millj. kr. vegna stuðningslánanna. Lágmarksviðmið í stuðningslánum ætti að vera það sama og vegna lokunarstyrkja til að tryggja einstaklinga í rekstri á eigin kennitölu, örfyrirtæki og allra smæstu fyrirtækin. Tekið er undir þetta sjónarmið og breytingartillagan gerir ráð fyrir að lágmarksviðmið sé 4,2 millj. kr. í árstekjur í báðum úrræðum. Það er alveg ljóst að margir einyrkjar, jafnvel í hlutarekstri, falla á milli skips og bryggju og uppfylla ekki skilyrði um atvinnuleysisbætur. Ég nefni til að mynda sviðslistafólk sem hefur tekið á sig mikla tekjuskerðingu og þessir aðilar ættu að hafa aðgang að báðum úrræðunum. Að lokum langar mig að tala um reglugerðarheimild ráðherra sem er tiltekin á tveimur stöðum í frumvarpinu. Mér finnst hún heldur víðtæk. Skilyrði fyrir stuðningi eru talin upp í frumvarpinu. Þá má gera ráð fyrir að Seðlabanki og lánastofnanir geri með sér samning um framkvæmd stuðningslána samkvæmt þessum lögum. Það er því óþarfi að ráðherrar hafi mjög frjálsar hendur til að bæta við hlutlægum viðmiðum og að útfæra skilyrði nánar, eins og það er orðað í frumvarpinu. Það fer betur á því að löggjafinn setji viðmiðin og skilyrðin frekar en að veita ráðherra svo víðtækt vald til matskenndra viðmiða um rekstrarhæfi. Ég vil ítreka og endurtaka að úrræðin eru heilt yfir góð og ég styð þau heils hugar. Ef ekki hefði verið fyrir skort á ákvæðum sem girða fyrir ríkisstuðning við rekstraraðila sem nýta skattaskjól hefði undirrituð getað skrifað undir nefndarálit meiri hlutans, en svo er ekki. Breytingartillaga hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur setur fullnægjandi skilyrði þess efnis að aðilar með eignir í skattaskjólum og lágskattaríkjum geti ekki notið þess ríkisstuðnings sem frumvarp þetta færir rekstraraðilum. Undirrituð styður þá tillögu og þykir því ekki nauðsynlegt að endurtaka hana í þessum breytingartillögum. Ég hvet þingheim allan til að styðja breytingartillögu hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur. Varðandi breytingartillögur 2. minni hluta vísa ég í nefndarálitið þar sem breytingartillögurnar koma fram og rökstuðninginn með þeim og legg að lokum til að frumvarpið verði samþykkt með þessum breytingum.

Herra forseti. Hér ræðum við mál sem fjallar um svokölluð stuðningslán og lokunarstyrki. Ég held að það sé ekki ofmælt að þetta séu langþráð úrræði sem beðið hefur verið eftir af óþreyju. Nefndin hefur fjallað ítarlega um þessi mál á mörgum fundum sínum og ég held að það sé við hæfi að hrósa samnefndarmönnum mínum fyrir góðar umræður og góðar tillögur. Margt af því hefur skilað sér inn í þetta frumvarp sem er til mikilla bóta. Það er óhætt að segja að frumvarpið muni taka miklum breytingum nái breytingartillögur fram að ganga. Þannig háttar til að ég tók ákvörðun um að skrifa undir meiri hlutaálitið en geri það reyndar með fyrirvara. Kannski má segja að það sé ein meginástæða fyrir því að ég vel þessa leið. Ég tel að frumvarpið sé til mjög mikilla bóta, það hafi tekið miklum framförum. Það þýðir þó ekki að það sé gallalaust og þess vegna er ég með fyrirvara sem ég mun gera nánari grein fyrir hér á eftir. En hitt er kannski ekki síður að reynslan kennir manni smátt og smátt og það er nú einu sinni þannig að við afgreiðslu allra þessara mála er stjórnarandstöðunni hleypt svo og svo langt áfram. Hún getur stundum lagt gott til málanna og stundum er eitthvað aðeins hlustað á hana í meðförum þingmála ríkisstjórnarinnar en síðan er lína dregin í sandinn og sagt: Hingað og ekki lengra. Maður lærir að öllu því sem stjórnarandstaðan leggur til, fyrir utan það sem stjórnarflokkarnir hafa ákveðið sín á milli, verður ekki ansað og allt slíkt verður fellt. Kannski má segja að þetta sé svolítið uppgjafarlegt hjá mér og maður eigi kannski alltaf að trúa á kraftaverkin og að hlutirnir breytist, en svona er nú staðan. Ég geri fyrirvara sem ég ætla að lesa hér upp, með leyfi forseta: „Málið ásamt breytingartillögum meiri hluta nefndarinnar er góðra gjalda vert og vert er að styðja framgang þess. Þó er einkum tvennt sem ber að gera athugasemdir við. Annars vegar ættu lokunarstyrkir ekki að takmarkast við starfsmannafjölda heldur stöðugildi. Hins vegar ættu stuðningslán að vera tæk fyrir aðila með lægri rekstrartekjur en 9 millj. kr. Nánari grein verður gerð fyrir fyrirvaranum í ræðu.“ - Og nú er ég sem sagt að því. Ég sé reyndar að félagar mínir í stjórnarandstöðunni hafa lagt fram breytingartillögur sem ég mun aðeins koma að hér á eftir, en sumar hverjar varða akkúrat það tvennt sem ég nefni hér. Ég held að það sé galli varðandi lokunarstyrkina að miða eingöngu við starfsmannafjöldann. Ég veit að vissar tæknilegar ástæður eru fyrir því að það er kannski auðveldara fyrir yfirvöld að fylgjast með starfsmannafjölda frekar en að fylgjast með stöðugildum en þetta getur leitt til mjög óréttlátrar niðurstöðu því að oft og tíðum, einmitt á þessum minni stöðum sem um er að ræða hér, skiptir máli að geta talað um stöðugildi því að oft er fólk í hlutastörfum einmitt á þessum stöðum, þannig að þetta leiðir ekki til nógu góðrar niðurstöðu. Þarna hefði svo sannarlega verið hægt að gera bragarbót á en ekki var fallist á að fara þá leið af meiri hluta nefndarinnar. Hitt atriðið varðar stuðningslánin sjálf, sem ég held að skipti líka miklu máli. Ég tek það fram að sú grein tók náttúrlega einna mestum breytingum sem voru mjög jákvæðar og ég vil ekki draga fjöður yfir það að ég er mjög ánægður með þær breytingar og held að þar hafi verið fundin ágætisleið til að víkka út gildissviðið og taka meira tillit til stærðar og umsvifa þeirra fyrirtækja sem þurfa á slíku stuðningsláni að halda. Ég held þó að við höfum kannski sett markið heldur hátt því að fjölmargar ábendingar hafa borist um að talsvert af starfsemi falli undir þessa viðmiðunartölu. Það hefði verið betra að hafa hana lægri en 9 milljónir, nákvæmlega hver hún hefði átt að vera er alltaf erfitt að segja til um en kannski hefði einhvers staðar á bilinu 5–6 milljónir verið betur við hæfi. Eðlilega er mikil umræða, bæði hér í þinginu og í þingnefndum og ekki síður úti í samfélaginu, um forsendur þess að fyrirtæki geti notið stuðnings af þessu tagi og svo sem af öðru tagi líka. Allra síst viljum við að skattfé borgaranna sé kastað á glæ. Við viljum að peningarnir nýtist vel þeim sem við viljum styðja og að það séu raunverulegar ástæður, hlutlægar ástæður, fyrir því að menn geti sóst eftir þeim úrræðum sem um ræðir. Það getur verið vandratað meðalhófið í þessu, að finna út úr því hvernig hlutunum verður best fyrir komið. Það fyrsta sem við verðum að hafa í huga - ég held að það eigi almennt við og mér finnst við kannski ekki alveg hafa rætt það til fulls - er að við erum í þessum aðgerðum, a.m.k. í því sem snýr beint að fyrirtækjum, lögaðilum, bæði varðandi þetta frumvarp, brúarlán og annan stuðning, að aðstoða lögpersónur, lögaðila, og þetta er ríkisstuðningur, þetta er stuðningur ríkisins sem er veittur á tilteknum forsendum. Þá á enginn að velkjast í vafa um að slíkur stuðningur er opinber stuðningur og þá meina ég að það á að upplýsa um hann, það á að vera aðgengilegt hverjir njóta þessa stuðnings. Ef fyrirtæki sækjast eftir stuðningi á grundvelli tiltekinna forsendna getur það ekki verið eitthvert leyndarmál vegna viðskiptahagsmuna eða hvað það nú kann að vera af hálfu fyrirtækisins. Þess vegna held ég að það sé fyrsta grundvallarreglan að allt sé opinbert, allt sé aðgengilegt, allt sem menn fá í gegnum þessi kerfi því að gegnsæið er besta vörnin gegn því að illa sé farið með fé. Menn hafa nefnt hér skattaskjól. Allt skjól er til þess fallið að það eru alltaf einhverjir sem skríða í það. Opinber umræða sem byggir á hörðum staðreyndum um það hverjir fengu hvað og vegna hvers er það sem við eigum að miða við. Ég segi þetta líka af því að menn eru að velta því fyrir sér hvort fyrirtæki njóti persónuverndar. Ég held að það sé mjög langsótt kenning, sérstaklega þegar þetta á við. Ég vil líka í þessu samhengi benda á nýlegan úrskurð nefndar sem úrskurðar um aðgang að opinberum upplýsingum og tengdist m.a. fyrirspurn á þinginu þar sem ég spurði um ríkisstuðning við bændur sem aldrei hefur mátt upplýsa um; hvaða bú fær hvað, það hefur aldrei mátt upplýsa það. Úrskurðurinn var á þann veg að um væri að ræða hagsmuni sem vörðuðu almenning, að vita í hvað slíkum ríkisstuðningi er varið og til hverra. Það hefur því birst í þingskjali ítarlegt yfirlit yfir alla þá aðila sem hafa fengið styrki af þessu tagi og fyrir hvað, mjög nákvæmlega sundurliðað. Ég get því ekki séð að þetta eigi að vera neitt vandamál. Ég held að í sjálfu sér þurfi bara ákvörðun stjórnvalda til. Ég held að við þurfum ekki að breyta lögum eða gera nokkurn skapaðan hlut til að geta gert þetta, stjórnvöld ákveða þetta bara, svona er þetta og svona verður þetta. Ef menn eru eitthvað hræddir við það verða þeir bara af þeim stuðningi sem þeir sækjast eftir. Ég er stranglega þeirrar skoðunar að við eigum ekki að styrkja eða veita aðgang að ríkisfé aðilum sem sannarlega misnota eða geta með einhverjum hætti flutt slíkan ávinning í einhvers konar skjól. Skattaskjól er þeirrar gerðar að það sem í skjólinu er veit enginn um og það er akkúrat tilgangurinn að það veit enginn um það. Það liggur í augum uppi að fé sem á rætur sínar að rekja til Íslands og er í slíkum skjólum er að mínu mati illa fengið fé og er jafnslæmt í dag og í gær og á morgun. Vandinn verður örlítið meiri þegar við komum að svokölluðum lágskattalöndum, þar sem hægt er að staðsetja fyrirtæki og rekstur. Það þarf ekkert að draga fjöður yfir það. Menn gera það í því skyni að njóta skattalegs hagræðis og það er nú einu sinni þannig að mörg ríki sem standa okkur ekki svo fjarri beita skattalegu hagræði til að laða til sín fjárfestingar. Við vorum að samþykkja umfangsmikil lög um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Það mætti segja að í því fælist á vissan hátt skattalegt hagræði, að við værum lágskattaríki í þeim skilningi. Við vitum að mörg nýsköpunarfyrirtæki okkar sækja í lönd þar sem stuðningur er mikill og hann er oft í formi skattalegs hagræðis og beinna ríkisstyrkja. Við höfum í sjálfu sér ekki gert athugasemdir við það. Að þessu öllu sögðu finnast mér þær hugmyndir, þær tillögur, sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir lagði hér fram allrar athygli verðar og það er þess virði að skoða þær mjög vel. Það kann vel að vera að þar sé að finna einhvers konar aðferð til að ná þessu markmiði. En ég hef ekki fulla sannfæringu fyrir því á þessu stigi málsins hvert umfang íslenskra fyrirtækja, sem hafa með einhverjum hætti komið sér fyrir í svokölluðum lágskattaríkjum, er. Hvað er þetta umfangsmikið og erum við endilega viss um að við viljum að öll þessi fyrirtæki verði kategórískt undanskilin þessari aðstoð? Ég veit það ekki. Ég veit það ekki vegna þess að ég veit ekki hvaða fyrirtæki þetta eru, hvert umfang þeirra er í íslensku samfélagi. Ég held að það sé ekki endilega heppileg afleiðing af því að setja strangar reglur, sem vissulega eru settar í mjög góðum tilgangi, sem ég styð í sjálfu sér, en við verðum að vita hvað við erum að tala um áður en við gerum það. Mér finnst ég ekki vita það og ég veit satt að segja ekki hvort aðrir vita það. Kannski eru þessar upplýsingar ekki svo fjarri. Það kann að vera að skattyfirvöld viti þetta, geti upplýst um umfangið þó að þau geti kannski ekki upplýst um einstök fyrirtæki sem reka með löglegum hætti starfsemi í svokölluðum lágskattalöndum. Við erum aðallega að tala um fyrirtæki sem hafa orðið fyrir áfalli og þurfa á aðstoð að halda, og ég ítreka að ég er talsmaður þess að slík aðstoð sé veitt. Það er alveg ljóst að slíka aðstoð á ekki að misnota og það eigum við ekki að líða. Ég talaði áðan um að fyrirtæki væru lögpersónur en lögpersónunum stýrir fólk og þó að fyrirtæki hafi ekki samvisku hafa stjórnendur þeirra vonandi einhvern snefil af samvisku, þó að ég vilji ekki fullyrða að svo sé um þá alla. En það dugar skammt að höfða til samvisku þegar menn opna leiðir fyrir fyrirgreiðslu. Það er gömul saga og ný. Þetta er erfitt mál. Þið heyrið að ég tala örlítið í hringi, myndi einhverjum finnast. En það er bara vegna þess að málið er, finnst mér, ekki alveg jafn einfalt og virðist við fyrstu sýn. En þetta eigum við skoða mjög vel og það mun ég gera. Ég horfi bæði á tillögur Pírata, sem falla nokkuð vel að þeim athugasemdum sem ég gerði efnislega við smærri atriði í frumvarpinu, og eins tillögu frá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur um að reyna að ná utan um að þetta verði ekki misnotað. Ég er ekki alveg sannfærður um að þetta sé besta leiðin en ég mun svo sannarlega skoða það gaumgæfilega og íhuga hvort þarna hafi fundist fær leið. En ég hef efasemdir um að svo sé.

Herra forseti. Ég ætla að lengja umræðuna en ætla þó að reyna að vera fremur knappyrtur en langorður. Mér finnst samt nauðsynlegt að koma aðeins inn í umræðuna í þessu máli sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd hefur unnið í ágætissamstöðu lengst af og í raun í öllum grundvallaratriðum komist að sömu niðurstöðu. Það er breið sátt um það í nefndinni að þessi aðferð, þ.e. að veita lokunarstyrki og stuðningslán, sé leið sem sé skynsamleg og sem við eigum að nota. Ég tel að það sé rétt strax í upphafi að geta þess að þær breytingartillögur sem skipta kannski einna mestu máli, þ.e. að breyta annars vegar upphæðunum og hins vegar mörkunum á veltu fyrirtækjanna, skipta gríðarlega miklu máli. Ég taldi raunar strax í upphafi að slíkur eðlismunur væri á fyrirtæki sem væri með undir 100 millj. kr. veltu annars vegar og fyrirtæki sem væri kannski með 500 millj. kr. veltu eða þaðan af meira hins vegar að það skipti miklu máli að við reyndum að hafa stuðninginn fyrir þessar tegundir fyrirtækja ekki nákvæmlega eins. Það hefur orðið að ráði hjá nefndinni og er í raun búin til svokölluð þriðja leið. Þegar höfðum við hér á þinginu samþykkt í ágætri samstöðu leiðina sem er kölluð brúarlán. Þessi leið átti að vera leið tvö. En það hefur komið í ljós í vinnu nefndarinnar að munurinn á mjög litlum fyrirtækjum og meðalstórum fyrirtækjum, alla vega meðalstórum hvað varðar veltutölur, er umtalsverður. Þess vegna er sú leið sem er farin, að búa til nokkurs konar millistig á milli brúarlána og „hreinna stuðningslána“, mjög skynsamleg. Auðvitað breytir þetta þeim ábyrgðum sem ríkið þarf að takast á hendur, það er enginn vafi því. En ég held að allir hafi í raun verið sammála um að það að bjóða fyrirtæki með 500 millj. kr. veltu upp á stuðningslán upp á 6 millj. kr. hefði kannski ekki tommað neitt sérstaklega mikið í rekstur þess fyrirtækis eða vegið þungt í því að bjarga fyrirtækinu frá endanlegu þroti. Sú leið sem er farin er að því leyti skynsamleg. Í þessum millilánaflokki þar sem er 85% ríkisábyrgð og 15% ábyrgð fjármálafyrirtækisins getur hámarkslán orðið 40 millj. kr. Aftur er það ekki neitt svakalega há upphæð fyrir fyrirtæki sem er með 1.200 millj. kr. veltu, alls ekki, en mun vafalítið skipta minni fyrirtækin verulegu máli og þýðir í raun að fyrirtæki með allt að 400 millj. kr. veltu geta fengið allt að 10% stuðning miðað við fyrri rekstur. Þetta skiptir miklu máli og við berum þá von í brjósti að þetta muni verða til að bjarga mörgum störfum og auðvitað fyrirtækjunum sem standa fyrir þessum störfum. Það hefur töluvert verið rætt, herra forseti, um skilyrðin og hvernig hægt væri að koma í veg fyrir að úrræðið yrði misnotað. Fram hefur farið töluvert mikil vinna í nefnd við að reyna að finna leiðir og bæði ríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri hafa komið á fund nefndarinnar til að ráða nefndinni heilt. Sú niðurstaða sem meiri hluti nefndarinnar kemst að er ekki fullkomin í þeim skilningi að hún girðir ekki algerlega fyrir að menn geti átt fjármuni í útlöndum eða flutt fjármuni úr landi. Það er alls ekki þannig, enda má það í íslenskum lögum. Hins vegar tel ég og meiri hluti nefndarinnar að þau skilmerki sem eru sett, um CFC-skýrslur, raunverulega eigendur og ársreikninga, muni hafa nokkurn fælingarmátt. Ég held hins vegar að sú umræða sem hefur verið bæði á þingi og í landinu undanfarna daga, um hvernig almenningur og stjórnmálamenn bregðast við þegar kemst upp um fyrirtæki sem eru að reyna að fara á svig við reglur, og kannski ekki endilega það en nota sér þær þrátt fyrir að þurfa ekki á þeim að halda, muni hjálpa okkur við að tryggja að fyrirtæki sem ekki þurfa á stuðningi að halda leiti ekki í hann. Enn önnur leið sem nefndin fer til að reyna að taka á þessu er að breyta refsiákvæðunum. Nú er það svo, herra forseti, að ég er ekki í eðli mínu refsiglaður maður. Ég er ekki sá sem leggur til að öllum sé dengt í fangelsi eða sektaðir upp í rjáfur. En ég held að það skipti máli, til að menn átti sig á þeirri samfélagslegu ábyrgð sem þeir axla með því að þiggja stuðning frá ríkinu, að viðurlög séu þannig að menn skilji það að með því að brjóta reglurnar, með því að hafa fjármuni úr opinberum sjóðum án þess að eiga rétt á þeim, þá kunni þeim að verða refsað, bæði fjárhagslega en einnig með fangelsisdómum. Þannig eru fangelsisákvæði laganna. Fangelsisrefsingar eru hækkaðar úr tveimur árum upp í sex sem hámark og sektarákvæðin eru skýrð þannig að ef menn rýna nefndarálitið og breytingartillögurnar vel þá geta sektir til einstaklinga numið allt að 65 millj. kr. og sektir til lögaðila, ef ég man rétt, um 800 millj. kr. samkvæmt ákvæðum þeirra laga sem vísað er í í nefndaráliti og frumvarpinu eða breytingartillögunum. Þetta skiptir verulegu máli, herra forseti, því að eins og allir þingmenn sem hér hafa komið í dag hafa ítrekað þá skiptir gríðarlega miklu máli að af þeim takmörkuðu fjármunum sem ríkisvaldið hefur úr að spila séum við ekki að sólunda þeim til þeirra sem ekki þurfa á þeim að halda. Við séum ekki að sólunda þeim til þeirra sem ekki treysta sér til að taka fullan þátt í samfélaginu með skattgreiðslum sínum og með því að fara eftir sömu reglum og við hin.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og get tekið undir margt af því sem hann sagði, sérstaklega þegar kemur að því að við höfum verið að horfa upp á það að aðgerðir sem við höfum lagt nótt við nýtan dag við að setja saman hafa verið misnotaðar af sumum fyrirtækjum. Er það náttúrlega ákaflega dapurlegt og ég ætla að vona að búið sé að tryggja það algjörlega með þeim aðgerðum sem við erum að ræða í þessu frumvarpi, stuðningslánunum, að það komi ekki til að menn geti farið að misnota það eins og við höfum séð með hlutabótaleiðina. Það sem mig langaði aðeins að koma inn á við hv. þingmann er álit hans á því hvort ekki hefði átt að skoða það að útvíkka þessa lokunarstyrkjaleið. Ég nefndi þetta sérstaklega varðandi veitingastaðina í andsvari við hv. formann nefndarinnar, hv. þm. Óla Björn Kárason, hvort menn sjái fyrir sér að þeir sem eiga eingöngu rétt á þessum stuðningslánum gætu hugsanlega með einhverjum hætti átt rétt á lokunarstyrkjum. Við megum ekki gleyma því að að það er mjög mikilvægt að halda þessum fyrirtækjum á floti. Ef fjöldagjaldþrot verður í greininni sjáum við fram á að mun erfiðara verði fyrir okkur að ná okkur á strik þegar ferðamenn fara að koma hingað aftur sem við vonum að verði sem fyrst, vonandi á haustmánuðum eða síðla sumars hugsanlega, að fyrirtækin séu í stakk búin að taka við því. Þess vegna verður með öllum tiltækum ráðum að forða því að fjöldagjaldþrot verði í greininni. Ef hv. þingmaður gæti aðeins komið inn á þetta, hvort hann sæi fyrir sér að hægt væri að útvíkka þessa lokunarstyrki með einhverjum hætti í næstu aðgerðum ríkisstjórnarinnar sem er búið að boða.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni andsvarið. Þingmaðurinn kemur inn á það hvort hefði átt að útvíkka lokunstyrkina og ég þakka þingmanni fyrir að nefna það sérstaklega. Ég tel raunar að nefndin hafi að vissu leyti gert það til að mynda með því að skilja á milli lokunarstyrkjanna og stuðningslánanna. Í upprunalega frumvarpinu var gert ráð fyrir að ef fyrirtæki þægi lokununarstyrki myndu styrkirnir dragast frá stuðningslánunum. Nefndin komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að þarna værum við í raun ekki að tala um nákvæmlega sama hlutinn og þess vegna væri ástæða til að skilja þar á milli. Þetta þýðir þá að til að mynda fyrirtæki sem er með þrjá starfsmenn, skulum við segja, getur bæði sótt sér lokunarstyrk upp á 2,4 milljónir fyrir þessi þrjú stöðugildi en jafnframt náð í stuðningslán fyrir rekstrinum. Ef fyrirtækið væri með veltu upp á 100 milljónir, sem er kannski ólíklegt með þriggja manna fyrirtæki en látum það liggja á milli hluta, gæti það fyrirtæki samtals náð sér í 12,4 milljónir í stuðning og þar af 2,4 milljónir í lokunarstyrk. Með það hvort við ættum að útvíkka ákvæðið þá hefur það svo sem komið til tals, eins og þingmaðurinn kom inn á, að slíkt gæti verið skynsamlegt. Ég tel að hægt væri að skoða í samhengi við það þegar við sjáum, kannski þegar líður á þennan mánuð og inn í þann næsta, hvort það verði umtalsverður hópur fyrirtækja sem enn þurfi að sæta lokunum með einhverjum hætti og hvort það þurfi þá kannski að teygja sig lengra og á sama hátt ef í ljós kemur að við höfum hreinlega misst af einhverjum hópum sem kynnu að hafa þurft að loka þrátt fyrir að þar hafi ekki beinlínis legið fyrir fyrirmæli sóttvarnayfirvalda.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætissvar. Ég skal taka undir það með honum að mjög skynsamlegt var að skilja að lokunarstyrkina og stuðningslánin þannig að lokunarstyrkirnir væru ekki að dragast frá stuðningslánunum. Það var mjög skynsamleg leið og ánægjulegt að heyra að margt hefur náðst í gegn af góðum hugmyndum í starfi nefndarinnar. Ég fagna því sérstaklega. Mig langaði aðeins að koma inn á fyrirtæki í ferðaþjónustu. Nú veltir maður fyrir sér hvort hugsanlega ætti að koma til þess að heimila þeim að frysta lán, hvort það gæti ekki verið leið til þess að hjálpa þeim yfir erfiðasta hjallann, t.d. með því að ríkið myndi semja við lánastofnanir um vaxtakostnað vegna aðgerðanna og því verði síðan kannski skipt til helminga milli ríkissjóðs og banka. Þetta eru tillögur sem við í Miðflokknum höfum lagt áherslu á vegna þess að það eru fleiri þættir sem varða þessi fyrirtæki sérstaklega. Þetta eru þau fyrirtæki sem hafa orðið langverst úti í veirufaraldrinum. Ég vil líka nefna fasteignagjöldin sem geta verið mjög íþyngjandi fyrir fyrirtæki sem hafa enga innkomu. Sæi hv. þingmaður fyrir sér eitthvað með þeim hætti, að hægt yrði að frysta greiðslu fasteignagjalda af húsnæði ferðaþjónustufyrirtækja? Auðvitað þarf þá ríkissjóður að koma inn í það, sveitarfélögin munu ekki koma til með að ráða við það. En þetta eru tveir þættir sem ég vildi fá hv. þingmann til að koma inn á, þessi innlendu lán ferðaþjónustufyrirtækjanna og síðan fasteignagjöldin.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þingmaðurinn kom inn á þetta með frystingu lána eða frestun greiðslna af lánum. Það er náttúrlega svo að mörg fjármálafyrirtækin hafa þegar boðið þennan valkost, en ég skil hv. þingmann þannig að hann sé að velta því fyrir sér hvort ríkið ætti að hafa beina aðkomu að því. Hingað til hefur ekki verið litið á það svo, kannski í og með vegna þess að við erum náttúrlega enn þá svolítið í vangaveltum með það hvað þetta mun verða langur tími. Mun mesta niðursveiflan vara í örfá misseri eða mun hún vara í einhver ár? Ég held að enn séum við flest að vona að hún verði fyrst og fremst í nokkur misseri og þá tel ég að það svigrúm sem fjármálafyrirtækjum hefur verið skapað með ýmsum aðgerðum þar sem stjórnvöld hafa hjálpað þeim að losa um fé ætti að duga a.m.k. til skamms tíma. Hitt væri þá frekar eitthvað til þess að skoða til lengri tíma litið ef kreppan yrði mjög langvinn. Á hinn bóginn með fasteignagjöldin þá erum við þegar búin að stíga skref til að heimila sveitarfélögunum að fresta greiðslu fasteignagjalda. Ég tel ekki, alla vega ekki á þessu stigi málsins, að við ættum að stíga inn í það hreinlega að segja sveitarfélögunum að fella gjaldið niður. Núna er þetta heimildarákvæði, að þau geti frestað gjöldum, en það yrði, eins og þingmaðurinn áttar sig á, gríðarlega íþyngjandi fyrir sveitarfélögin að stíga það skref og yrði aldrei gert öðruvísi en að undangengnu miklu samráði við sveitarfélögin. Akkúrat eins og staðan er núna sé ég ekki fyrir mér að sveitarfélögin væru til í það samtal.

Herra forseti. Frumvarp það sem við ræðum hér er hluti af þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram í mótvægisaðgerðum eða úrræðum stjórnvalda í tengslum við það áfall sem efnahagslífið hefur orðið fyrir vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar eins og við þekkjum. Ég vil geta þess í upphafi að ég fagna því sérstaklega að meiri hluti nefndarinnar er kominn fram með breytingartillögur sem skipta miklu máli. Það er ánægjulegt að sjá það sem ég nefndi áðan í andsvari, að góð samstaða hefur ríkt innan nefndarinnar og tillit verið tekið til ýmissa athugasemda sem þar hafa komið fram. Það er mjög gott í þessari vinnu sem við erum hér öll saman í. Því miður hefur ekki farið nógu mikið fyrir því að ríkisstjórnarflokkarnir hafi tekið til greina þær hugmyndir sem við höfum lagt fram í stjórnarandstöðunni. Ég nefni sérstaklega að Miðflokkurinn hefur lagt fram breytingartillögur og við höfum auglýst þær í fjölmiðlum til að ná athygli stjórnvalda. Við höfum meira að segja sent forsætisráðherra tölvupóst eins og óskað var eftir um tillögur. Því miður hefur ekki verið hlustað á þær sem er dapurlegt. Þær hafa allar verið felldar en svo hafa sumar þeirra ratað til okkar sem tillögur stjórnarliða og það er þá ágætt, samt hægt að brosa út í annað hvað það varðar að ekki virðist vera sama hvaðan tillögurnar koma. Það er ljóst að náðst hafa fram góðar breytingar í störfum nefndarinnar hvað þetta mál varðar. Miðflokkurinn styður þetta mál eins og öll önnur mál ríkisstjórnarinnar sem lúta að því markmiði að lágmarka það tjón sem við stöndum frammi fyrir vegna veirufaraldursins. Við fluttum þær breytingartillögur sem ég var að gera grein fyrir vegna þess að við teljum að margar þeirra tillagna sem ríkisstjórnin hefur lagt fram gangi ekki nógu langt. Gallinn við tillögur ríkisstjórnarinnar er svolítið að þetta eru smáskammtar sem gagnast ekki nægjanlega vel að því leytinu til að dýrmætur tími tapast sem hefði verið hægt að nýta eða sem hefði komið að góðum notum fyrir fyrirtækin ef þessar leiðir hefðu verið farnar fyrr. Ég man að hæstv. fjármálaráðherra sagði að það væri betra að gera meira en minna í þessum efnum. Þess vegna höfum við í Miðflokknum lagt áherslu á að aðgerðir séu almennar og stórar í þeim fordæmalausu aðstæðum sem við erum í. Ég vil endilega hvetja stjórnarliða til að hugsa þetta svolítið með það að leiðarljósi að stundum er ekki gott að vera með smáskammta vegna þess að þá missum við af ákveðnum tækifærum sem hefði verið hægt að nýta betur þegar kemur að því að þessi fyrirtæki nái sér á strik þegar ferðamenn fara að koma hingað aftur og efnahagslífið að ná sér á strik sem vonandi verður innan ekki svo langs tíma. Tillögur frumvarpsins miða m.a. að tryggja atvinnurekendum súrefni til að komast í gegnum þær krefjandi efnahagsaðstæður sem við öll stöndum frammi fyrir. Mörg fyrirtæki, þá sérstaklega þau sem eru í ferðaþjónustu, hafa orðið fyrir algjöru tekjutapi og tekjuhruni enda engar tekjur að hafa af ferðamönnum. Þau þurfa hins vegar að standa straum af ýmsum fastakostnaði og þar kreppir skórinn. Þann kostnað verður að lækka. Þessi fyrirtæki verða að komast í skjól, annars er hætta á fjöldagjaldþrotum og það mun hafa mjög slæmar afleiðingar fyrir greinina vegna þess að hún verður að vera tilbúin að fara af stað um leið og ferðatakmörkununum verður aflétt. Með því nær efnahagslífið sér fyrr á strik. Það er líka mjög mikilvægt að aðgerðir ríkisstjórnarinnar séu skýrar og þjóni tilætluðum árangri. Það er jákvætt að veita eigi minni fyrirtækjum lokunarstyrki og stuðningslán. Miðflokkurinn telur hins vegar að umfang lokunarstyrkjanna sé ekki nægilegt, skynsamlegra sé að hækka fjárhæðarhámarkið. Hvað lokunarstyrkina varðar miðast þeir við fyrirtæki sem þurftu að sæta lokun af hálfu heilbrigðisyfirvalda og var birt í sérstakri auglýsingu um hvaða fyrirtæki væri að ræða eða á hvaða sviði þau störfuðu. Það virðist vera nokkuð niðurnjörvað hvaða fyrirtæki geta sótt um þessa lokunarstyrki. Við í Miðflokknum höfum talað fyrir því að útvíkka þessa leið. Samtök ferðaþjónustunnar hafa einnig lagt áherslu á það og ég hef komið inn á það í andsvari við hv. formann nefndarinnar og fleiri þingmenn. Ég tel eðlilegt að veitingastaðir eigi að falla undir þetta ákvæði vegna þess að margir þeirra þurftu einfaldlega að loka, sérstaklega á landsbyggðinni. Við sjáum líka í miðborg Reykjavíkur að margir veitingastaðir eru hreinlega lokaðir og rekstrarforsendur þeirra algjörlega brostnar. Takmarkanir á samkomum og öðru slíku gerðu það líka að verkum að við, Íslendingar sem erum hér, höfum ekki einu sinni haft tök á að fara á veitingastaði. Takmarkanirnar hafa verið umtalsverðar og þess vegna var ekki hægt að standa á því að fyrirtækjaeigendur myndu hafa sín fyrirtæki opin eins og í veitingarekstrinum. Auðvitað hafa þessar auglýsingar haft áhrif. Margir veitingastaðir reyndu að hafa opið en það hefur gengið misvel. Niðurstaðan er því sú að veitingahús hafa misst mjög stóran hluta viðskipta sinna. Margir viðskiptavinirnir voru erlendir ferðamenn og þeim var mörgum hverjum gert ómögulegt að vera starfandi eftir auglýsingar um sóttkví og annað slíkt. Engum veitingastöðum sem gekk bærilega verður hvort eð er veittur styrkur samkvæmt 2. tölulið 4. gr. frumvarpsins þannig að það kemur í raun og veru sjálfkrafa í veg fyrir það. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að skoða útvíkkun á þessum lokunarstyrkjum. Við erum þeirrar skoðunar að undir lokunarstyrki ættu að falla fleiri tegundir af starfsemi en áhætta ríkisins er lítil, enda munu fyrrgreind skilyrði um 75% lægri tekjur koma í veg fyrir að þetta ákvæði verði í raun og veru misnotað. Því miður hafa þær aðgerðir sem ætlaðar eru til stuðnings fyrirtækjum í ferðaþjónustunni komið of hægt. Ég held að margir séu á þeirri skoðun. Það er kannski gallinn við þær tillögur sem hafa verið lagðar fram, aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar o.fl., að hnökrar hafa verið í framkvæmdinni. Við sjáum t.d. brúarlánin sem loksins eru að koma til framkvæmda hér og nú. Það er u.þ.b. mánuður síðan lagt var upp með þetta úrræði. Það verður að reyna að sjá til þess að framkvæmd þessarar aðgerðar gangi sem allra best og hraðast fyrir sig, annast missir þetta marks og við töpum dýrmætum tíma. Þess vegna vonast ég til þess að hvað stuðningslánin varðar verði á hreinu að það muni ganga mun hraðar fyrir sig en t.d. með brúarlánin. Hv. formaður nefndarinnar, Óli Björn Kárason, gat þess að hann vonaðist til þess að nú væri búið að sníða hnökra af þannig að þessi lánafyrirgreiðsla, stuðningslánin, ætti að ganga hraðar fyrir sig. Ég vona svo sannarlega að svo verði. Hvað bankana varðar sóttu mörg fyrirtæki strax í mars um frystingu á lánum og eru rétt núna að fá samþykki fyrir þeim, ég hef heimildir fyrir því, þannig að bankarnir hafa haldið þétt að sér höndum á meðan þeir bíða eftir því að ríkisábyrgðin gangi eftir. Auðvitað hefur þetta verið bagalegt fyrir þau fyrirtæki. Jafnframt er einkennilegt að það hefur skort á sértækar aðgerðir ætlaðar ferðaþjónustuaðilum sem öðrum fremur fara illa út úr þessu. Þegar kemur t.d. að lokunarstyrkjunum, ef ég vík aftur að þeim, geta fyrirtæki sem voru skikkuð í lokanir samkvæmt auglýsingu, eins og hárgreiðslustofur og snyrtistofur, núna sótt um þessa styrki. Það er hið besta mál. Núna eru þessi fyrirtæki að koma aftur inn með starfsemi sína af fullum krafti sem er að sjálfsögðu mjög ánægjulegt. Þau er sem sagt farin að opna að nýju en það getur t.d. ferðaþjónustan ekki sem er rökstuðningur fyrir því að útvíkka það úrræði sem lokunarstyrkirnir eru. Ég vík nú aðeins að stuðningslánunum. Þau eru mikilvæg aðgerð eins og ég nefndi og við í Miðflokknum styðjum hana. Við höfum talað fyrir því og talið nauðsynlegt að hækka viðmiðunarmörk tekna úr 500 milljónum í allt að 1 milljarð. Nú er komin breytingartillaga um að hækka mörkin í 1,2 milljarða sem ég fagna mjög. Það sýnir að nefndin hefur hlustað á ýmis sjónarmið og tekið þau alvarlega. Það er fagnaðarefni. Við þekkjum og vitum að markmiðið er að viðhalda atvinnustiginu og efnahagsumsvifum með því að styðja við minni rekstraraðila sem hafa orðið fyrir tímabundnu tekjufalli. Í 10. gr. frumvarpsins eru tilgreind átta skilyrði fyrir því að ríkissjóður geti ábyrgst stuðningslánin. Það er nauðsynlegt að hafa skilyrði, það er alveg ljóst, og séu þau ekki til staðar er viðbúið að úrræðið verði misnotað. Við höfum séð það gerast, eins og ég nefndi áðan, og að einhverju leyti má kannski skrifa það á það, eins og með hlutabótaleiðina, að mikil þörf var fyrir að flýta því að koma þessu úrræði sem fyrst út. Þá hafa menn kannski séð að það hefði mátt undirbúa það aðeins betur og sérstaklega hvað varðar skilyrði til að hægt sé að koma í veg fyrir misnotkun. Það er ákaflega dapurlegt hvernig sum fyrirtæki hafa misnotað þá leið. Það skrifast fyrst og fremst á stjórnendur þeirra fyrirtækja sem nýttu sér þessa leið án þess að þurfa þess. Það eru náttúrlega þeir sem verða fyrir orðsporsmissinum. Að sjálfsögðu á að krefjast þess að þeir hinir sömu endurgreiði þessa upphæð, það er ósköp einfalt, og á að fylgja því fast eftir. Það er eðlilegt að skilyrði séu sett um lántöku og ábyrgð. Hins vegar tel ég gengið of langt í skilyrðum um ákveðna hegðun lántaka til framtíðar. Samtök ferðaþjónustunnar gerðu sérstaka athugasemd við þetta í umsögn sinni, nánar tiltekið 4. tölulið 10. gr. Þar eru sett skilyrði varðandi arðgreiðslur og greiðslur af lánum rekstraraðila til eigenda. Þau skilyrði munu endurspeglast í lánaskilmálum stuðningslána. Hins vegar getur það ekki verið í höndum lánveitenda að bera ábyrgð á því ef lántaki brýtur gegn þessu skilyrði með þeim hætti að ábyrgð ríkissjóðs falli niður. Lánveitandi getur ekki haft eftirlit með rekstraraðilum á lánstímanum. Afleiðingar þessa skilyrðis verða þær að lánveitandi verður hikandi við að veita stuðningslánið. Það hægir á kerfinu og vinnur gegn markmiðum laganna um að viðhalda atvinnustigi og efnahagsumsvifum. Markmið lánanna er að vinna gegn lausafjárvanda og koma fjármagni í umferð og með því mega skilyrðin ekki vera letjandi fyrir lánveitendur. Þetta verður að vera úrræði sem minni fyrirtæki geta nýtt sér í raun. „Að öðrum kosti er betra heima setið en af stað farið,“ segir m.a. í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar. Í 2. tölulið 10. gr. frumvarpsins er tekið á tekjuviðmiði rekstraraðila. Þar er miðað við að tekjur á rekstrarárinu 2019 hafi að lágmarki verið 9 millj. kr. og að hámarki 500 millj. kr. Með því nær stuðningslánið eingöngu yfir örfyrirtækin en ekki lítil fyrirtæki. Það er því nauðsynlegt að hækka þetta viðmið eins og ég nefndi hér fyrr og verður sú niðurstaða fagnaðarefni eins og ég nefndi. Í 18. gr. er fjallað um samninga við Seðlabanka Íslands. Ráðherra er heimilt að semja við Seðlabanka Íslands um að annast umsýslu vegna ábyrgða ríkissjóðs á stuðningslánum, þar á meðal uppgjör ábyrgða. Seðlabanka Íslands er heimilt að semja við lánastofnanir um framkvæmd þeirra á stuðningslánum og samskipti þeirra við Seðlabankann, þar á meðal um uppgjör ábyrgða ríkissjóðs á lánunum og upplýsingagjöf lánastofnana til Seðlabankans. Ég vil bara árétta það sem ég nefndi áðan, að það er mjög mikilvægt að þessir samningar gangi hratt og vel fyrir sig og að við verðum ekki í sömu sporum og með brúarlánin. Ég treysti því að hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Óli Björn Kárason, hafi haft lög að mæla þegar hann nefndi að við værum búin að vinna ákveðinn grunn í brúarlánum sem væri hægt að nýta. Ég vona svo sannarlega að fjármálastofnanirnar líti þannig á málin og að við þurfum ekki að horfa upp á það að þessi lánaframkvæmd sem er ákaflega mikilvæg verði ekki komin til framkvæmda fyrr en eftir rúman mánuð eða svo. Það er mjög dýrmætur tími sem við megum ekki lengja og missa þá af þeim tækifærum sem þessi fyrirtæki hafa til að reyna að fleyta sér áfram þar til einhverjar tekjur fara að koma inn. Í 19. gr. er síðan fjallað um eftirlitið sem er að sjálfsögðu mjög mikilvægt. Það verður að vera svokallað samtímaeftirlit, þ.e. að stöðugt sé verið að fylgjast með þessu. Ríkisendurskoðun lagði áherslu á það þegar við funduðum með henni í fjárlaganefnd að það yrði samtímaeftirlit. Ríkisendurskoðun lagði einnig áherslu á að verði vikið frá þessum skilyrðum eigi ríkisábyrgðin að falla niður. Það þarf að vera tryggt og ég tek heils hugar undir það. Auk þess lagði Ríkisendurskoðun áherslu á það að þegar kemur að fjármálastofnunum sé málsmeðferð samræmd á milli stofnananna þannig að menn viti nákvæmlega að hverju þeir ganga og að þar sé enginn breytileiki hvað varðar fjármálastofnanir. Það er samt galli að í raun og veru er enginn samræmingaraðili. Hvort nefndin sem slík eigi að sjá um það kemur í raun og veru ekki fram. Þetta er galli sem þyrfti að skoða nákvæmlega. Að lokum vil ég aðeins nefna það að við í Miðflokknum höfum lagt fram tillögur sem við teljum mikilvægar í þeim aðgerðum sem snúa að ferðaþjónustunni, að það séu almennar lausnir. Við höfum talað fyrir því að öll innlend lán ferðaþjónustunnar verði fryst til loka árs 2021, að aðgerðin nái til allra ferðaþjónustufyrirtækja sem hafa orðið fyrir verulegu tekjufalli vegna veirufaraldursins, að lánin verði fryst frá og með 1. júní nk. til 31. desember 2021 og að ríkið semji þá við lánastofnanir um að vaxtakostnaði vegna aðgerðanna verði skipt til helminga milli ríkissjóðs og banka. Við höfðum auk þess lagt áherslu á að greiðslur fasteignagjalda verði frystar í 24 mánuði vaxtalaust, að sveitarfélögin frysti þannig allar greiðslur fasteignagjalda af öllu húsnæði ferðaþjónustufyrirtækja til 24 mánaða og að endurgreiðslan verði síðan með 48 jöfnum afborgunum en sú fyrsta eftir 30 mánuði. Hér eru viðbótaraðgerðir sem við teljum mjög mikilvægt að ráðast í. Ég hvet nefndina til að hlusta á og skoða þær tillögur. Það er greinilegt að það er góður samstarfsvilji innan nefndarinnar til að skoða hinar ýmsu hugmyndir sem það sýnir sig í þeim breytingartillögum sem hafa verið lagðar fram af hálfu meiri hlutans sem ég fagna sérstaklega. Að öðru leyti fagna ég 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru eins og frumvarpið heitir. Segja má að þetta sé hluti af þeim tveimur málum sem við samþykktum í þinginu í gær, ýmsar breytingar á frekari aðgerðum til að mæta efnahagslegum afleiðingum og með auknum fjárheimildum í fjáraukalagafrumvarpi, m.a. 6. gr. heimild fyrir stuðningslánum sem er að finna í frumvarpinu sem við ræðum hér, og fjárheimild fyrir áætluðu umfangi lokunarstyrkja. Markmiðið er að styðja við minni rekstraraðila sem hafa orðið fyrir tímabundnu tekjufalli vegna faraldursins og aðgerða stjórnvalda í sóttvörnum. Slíkur stuðningur er til þess fallinn að verja atvinnu launþega, og við megum aldrei gleyma því, og viðhalda eftir mætti þeim umsvifum sem eru atvinnulífinu og hagkerfinu nauðsynleg. Með þetta að leiðarljósi met ég það svo að þær breytingar sem nefndin leggur til og eru í meirihlutaáliti nefndarinnar, og allir nefndarmenn, hygg ég, miðað við umræðurnar hér í dag, styðja, þótt það séu tvö ágæt minnihlutaálit sem varpa ljósi á aðra þætti, séu mikilvægar breytingar og til mikilla bóta enda rita ég undir álit meiri hluta. Virðulegi forseti. Stuðningurinn sem finnst í frumvarpinu felst þá annars vegar í lokunarstyrkjum til rekstraraðila sem var gert að loka. Þar er dregin lína í sandinn og það skal sagt að fjölmargar ábendingar bárust frá aðilum sem ekki var formlega gert að loka en urðu fyrir verulegum tekjusamdrætti vegna þess að öðrum fyrirtækjum sem þeir eru háðir um viðskipti var gert að loka. Þá er aflétting takmarkana misjöfn eftir starfsemi og áréttar nefndin að það verði skoðað þegar fram líða stundir og það á eftir að koma í ljós. Mikilvægt er að þetta verði vaktað og eins telur nefndin ekki rétt að tengja saman eðlisólík úrræði og gerir breytingu á þar sem aðilar geta þá sótt um bæði lán og styrk án þess að styrkur skerði lán. Hins vegar er um að ræða stuðningslán þar sem ríkissjóður ábyrgist að lánastofnun sem semur við Seðlabankann fái endurgreitt að fullu veitt lán og að því tilskildu að rekstraraðili uppfylli þau skilyrði sem sett eru í 10. gr. frumvarpsins. Það er mikilvægast að stuðningurinn, lánin og styrkirnir, skili tilætluðum árangri, eins og ég sagði, til að verja störf og viðhalda umsvifum. Ég tek því undir það, með öllum þeim sem hafa tekið til máls, í dag að þessar breytingartillögur til útvíkkunar á viðmiðunum lánanna, fjárhæðum og veltumörkum, eru til mikilla bóta með meginmarkmið frumvarpsins í huga. Í fyrsta aðgerðapakkanum gengum við frá svokölluðum brúarlánum, þar sem ábyrgð ríkissjóðs var allt að 70%, og því er hér lögð mikil áhersla á skilvirkni í framkvæmd og reynt að takmarka flækjustigið eins og unnt er, ég held að það sé jafnframt mikilvægt. Vissulega auka þessar breytingartillögur nefndarinnar umfang aðgerðanna með breyttum veltu- og fjárhæðarmörkum. Það gefur augaleið þar sem fjárhæð 100% lána getur orðið allt að 10 milljörðum kr. og allt að 40 milljörðum kr. með 85% ábyrgð en það er í samræmi við meginmarkmiðin. Því getum við sagt að það sé til bóta en það minnir okkur á að auknu umfangi fylgir aukin áhætta og þetta eru jú eftir sem áður lán sem eiga að endurgreiðast. Ég ætla ekki að fara neitt frekar yfir þessar breytingartillögur eða útfærslu á þeim eða skilyrðin á bak við. Það gerði formaður nefndarinnar, hv. þm. Óli Björn Kárason, afar vel. Ég vil, eins og aðrir sem hafa tekið til máls, róma það samstarf sem náðist í nefndinni og ekki síst fyrir framlag formannsins og viðleitni til að hlusta á allar góðar ábendingar. Það tókst sérlega vel í þetta skipti. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson kom inn á mikilvægi gagnsæis og ég hygg að í öllum þeim aðgerðum sem við höfum rætt hingað til höfum við lagt áherslu á þann þátt í öllum aðgerðum. Það ætla ég að fá að taka undir, virðulegi forseti. Hér hefur í tveimur minnihlutaálitum verið komið inn á skattaskjól og lágskattasvæði. Tillaga hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur gengur út á að útiloka aðila sem eiga viðskipti á lágskattasvæðum. Það er erfitt að draga línu í sandinn þar. Ég held þó að við séum öll sammála í prinsippinu um að þeir aðilar sem sniðganga meðvitað og með opin augu skatta og skyldur hér á landi eins og lög kveða á um ættu ekki að sækja sér opinberan stuðning, en það er mjög erfitt að ætla að útiloka alla þá aðra sem eiga mögulega á ærlegum forsendum viðskipti á svæðum sem geta verið skilgreind lágskattasvæði. Ég held því að niðurstaða meiri hluta nefndarinnar sé góð, virðulegur forseti, og ég styð hana. Ég vil að lokum þakka samstarfið í nefndinni.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um vernd uppljóstrara. Eftir 2. umr. tókum við málið inn í nefnd aftur og fengum á fund okkar fulltrúa Amnesty International en umsögn frá þeim barst okkur á milli umræðna. Í umsögn Amnesty International var aðallega gerð athugasemd við notkun hugtaksins „góð trú“ sem eitt skilyrði fyrir verndinni sem frumvarpið mælir fyrir um. Samtökin telja að orðalagið geti verið umdeilt og að notkun þess geti leitt til þess að sjónir beinist aðallega að hvötum uppljóstrara og ásetningi að baki uppljóstruninni í stað efnislegs inntaks upplýsinganna sem ljóstrað var upp um. Meiri hlutinn bendir á að sambærilegar athugasemdir komu fram við meðferð málsins á fyrri stigum og hefur meiri hlutinn bent á að í hugtakinu „góð trú“ felist í meginatriðum að starfsmaður hafi haft góða ástæður til að telja þær upplýsingar sem hann miðlar sannar, en jafnframt að hann hafi talið í þágu almennings að miðla þeim og að hann hafi ekki átt annan kost til að koma í veg fyrir umrædda háttsemi. Þá bendir meiri hlutinn enn fremur á að flestar umsagnir framangreinds eðlis virðast vera til komnar vegna kafla 2.2. í greinargerð með frumvarpinu sem ráðuneytið áréttaði í umsögn sinni að væri ekki í samræmi við efnisatriði frumvarpsins og fjallað var um í fyrra nefndaráliti meiri hlutans við málið. Meiri hlutinn telur þrátt fyrir framangreint að skynsamlegt sé að taka af allan vafa og leggur því til að við 1. mgr. 1. gr. verði bætt skilgreiningu á skilyrðinu um góða trú. Þá skilgreiningu skuli jafnframt leggja til grundvallar við túlkun skilyrðisins í öðrum ákvæðum laganna. Einnig var við meðferð málsins lagt til að hugtakið góð trú yrði fellt brott úr ákvæðum frumvarpsins og í staðinn yrði inntak þess skýrt. Meiri hlutinn leggur, líkt og áður segir, til að skýringu á inntaki hugtaksins verði bætt við lögin en telur ekki tilefni til að fella hugtakið sjálft úr lögunum. Því til stuðnings vísar meiri hlutinn til þess að skilyrðið um góða trú sé viðtekið í íslenskum rétti og er til að mynda rótgróið í gildandi ákvæðum um uppljóstraravernd á Íslandi. Meiri hlutinn telur því ekki að skilyrðið sé til þess fallið að valda vafa í dómaframkvæmd. Jafnframt gengur frumvarpið, greinargerð og skýringar við einstök ákvæði út frá því að góð trú sé skilyrði fyrir vernd en með því að fjarlægja það úr ákvæðum frumvarpsins yrði ákveðið samhengisleysi milli greinargerðar og ákvæðanna að þessu leyti. Í umsögn Amnesty International kom jafnframt fram að rýmka þyrfti frekar skilgreiningu 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins á hugtakinu starfsmenn og lögðu samtökin til að skilgreiningunni yrði breytt á þann hátt að hún næði til einstaklinga utan hefðbundins vinnusambands starfsmanns og vinnuveitanda. Meiri hlutinn hefur tekið athugasemd samtakanna til skoðunar og bendir á að breytingartillaga meiri hluta nefndarinnar í fyrra nefndaráliti tekur einnig til þeirra hópa sem samtökin telja að verndin skuli ná yfir en þar er lagt til að starfsmaður í skilningi laganna teljist sá sem hefur aðgang að upplýsingum eða gögnum um starfsemi vinnuveitanda vegna hlutverks síns, þar með talinn ráðinn, settur, skipaður, sjálfstætt starfandi verktaki, stjórnarmaður, starfsnemi, tímabundinn starfsmaður og sjálfboðaliði. Samtökin lögðu enn fremur til að vernd samkvæmt frumvarpinu og gegn hefnd skyldi ekki takmarkast við uppljóstrara heldur ætti hún einnig að ná til annarra tengdra einstaklinga. Meiri hlutinn áréttar að vernd uppljóstrara samkvæmt frumvarpinu felur aðallega í sér að þeir beri ekki refsi- eða skaðabótaábyrgð vegna miðlunar upplýsinganna, sem og vernd gegn óréttlátri meðferð vinnuveitanda. Þá bendir meiri hlutinn á að einstaklingar sem aðstoða við uppljóstrun eða veita upplýsingar til stuðnings uppljóstrunar geta notið verndar samkvæmt ákvæðum frumvarpsins, að öðrum skilyrðum uppfylltum, séu þeir þátttakendur í að greina frá upplýsingum eða miðla gögnum. Að lokum bentu samtökin á að vernda beri uppljóstrara sem og ætlaða uppljóstrara auk tengdra einstaklinga fyrir hefndaraðgerðum, ógnunum, áreitni, hótunum, árásum og annars konar líkamlegum skaða. Meiri hlutinn bendir á að framangreindir verknaðir eru refsiverðir samkvæmt almennum hegningarlögum og njóta allir einstaklingar verndar gegn slíku óháð uppljóstrunum. Í ljósi framangreinds leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Á eftir 1. málsl. 1. mgr. 1. gr. komi nýr málsliður, svohljóðandi: Með góðri trú er átt við að starfsmaður hafi góða ástæðu til að telja gögnin eða upplýsingarnar sem miðlað er réttar, það sé í þágu almennings að miðla þeim og að hann eigi ekki annan kost til að koma í veg fyrir þau brot eða þá háttsemi sem um ræðir. Undir þetta rita hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Páll Magnússon, Birgir Ármannsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Andri Thorsson og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir.

Virðulegur forseti. Ég er að reyna að skilja þessa breytingartillögu sem kemur fram eftir að nefndin tekur málið aftur til sín. Nú segist meiri hlutinn hafna því að taka hugtakið „góð trú“ út vegna þess að þá myndist ósamræmi á milli þess sem stendur í lagatextanum og þess sem stendur í greinargerð. Ég skil reyndar ekki alveg þá röksemdafærslu bara almennt miðað við hvernig farið er með lagafrumvörp, að löggjafinn veigri sér við að breyta ákvæðum lagafrumvarpa sem koma frá ráðuneytum vegna þess að breytingarnar gætu haft í för með sér ósamræmi við greinargerð. Mér finnst það ekki alveg fullnægjandi röksemdafærsla fyrir því að gera góða og rétta breytingu á frumvarpinu vegna þess að nefndarálit er jafn gilt greinargerð. Hvað varðar innra samræmi langaði mig að spyrja hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur um það vegna þess að hér er verið að setja þrjú skilyrði fyrir því sem nefndarmenn kalla góða trú; að starfsmaður hafi góða ástæðu til að telja gögnin eða upplýsingarnar réttar, það sé í þágu almennings að miðla þeim og að hann eigi ekki annan kost á að koma í veg fyrir þau brot eða þá háttsemi sem um ræðir. Í fyrsta lagi held ég að þriðja skilyrðið sé þrengra en skilyrðin sem finna má í lagafrumvarpinu sjálfu, en ég velti líka fyrir mér hvort nefndin hafi skoðað innra samræmi á milli þessarar skilgreiningar á góðri trú, segja að þessi þrjú skilyrði þurfi að vera uppfyllt til þess að um góða trú sé að ræða, en hafa svo t.d. í 2. gr. frumvarpsins um innri uppljóstrun aðra vísun í góða trú þar sem einmitt er verið að lýsa skrefunum sem uppljóstrarar þurfi að taka til þess að mega fara í ytri uppljóstrun. Var skoðað samræmið þarna á milli? Það er verið að nota hugtakið um góða trú í frekar frjálslegum skilningi í breytingartillögunni, finnst mér, og þetta virðist ekki vera í fullkomnu samræmi innbyrðis vegna þess að í 2. gr. er talað er um að miðla upplýsingum í góðri trú. Hvernig rímar þetta saman?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við skoðuðum málið út frá skilgreiningunni sem frumvarpið hefur að geyma sem og nefndarálitinu þar sem við vorum búin að gera ákveðnar breytingar eins og ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður hafi lesið sér til um. Í rauninni var eini ágreiningur innan nefndarinnar sá að einn nefndarmaður hélt því til haga að hann vildi bara taka út þessi tvö orð, góða trú, hafði ekki aðrar athugasemdir í sjálfu sér við skilgreininguna á þessu eða annað slíkt. Við fórum yfir þetta með Amnesty, við fórum yfir þetta með ráðuneytinu og vorum búin fara mjög ítarlega og vel ofan í málið í öllu þessu ferli þannig að ég deili ekki þeirri sýn hv. þingmanns um að þetta skarist eða að hér sé verið að þrengja hugtakið af því að þetta er jú það sem málið felur í sér: Ef við þurfum að uppljóstra þá höfum við góða ástæðu til að telja að gögnin séu rétt, að upplýsingarnar sem við höfum séu réttar, það er tekið hér fram, og það sé í þágu almennings að miðla þeim og við eigum ekki annan kost til að vernda almenning varðandi þau brot sem við teljum að sé hér um að ræða. Þannig að ég átta mig ekki alveg á því að hv. þingmaður telji að þetta þrengi hugtakið miðað við það sem nú er og hitt sé fullfrjálslegt.

Virðulegur forseti. Það sem ég á við með því að það sé verið að þrengja er að hér er verið að vísa til þess að viðkomandi þurfi að telja að það sé í þágu almennings að miðla ákveðnum upplýsingum. Í fyrsta lagi erum við farin að meta núna hug uppljóstrara gagnvart þeim uppljóstrunum sem eiga sér stað, sem er ekki markmið þessara laga. Markmið laganna er að koma upplýsingum sem eiga heima hjá almenningi upp á yfirborðið. Það er hlutverk fjölmiðla að meta hvort upplýsingarnar eigi erindi. Það er hlutverk þeirra innri eftirlitsaðila sem uppljóstrarinn leitar til að meta hvort upplýsingarnar eigi rétt á sér. Það er hlutverk ytri uppljóstrunaraðila að meta það. Það að fara að setja rýni á það hver hugur uppljóstrarans er undirbýr bara jarðveginn fyrir það að þetta fari allt að snúast um hvaða forsendur uppljóstrarinn hafði fyrir því að uppljóstra, hver hugur hans var á bak við það. Þetta er akkúrat það sem við Píratar höfum lagt áherslu á að sé áhyggjuefni. Þegar verið er að setja ásetning uppljóstrarans í forgrunn virkar sú taktík sem hefur sífellt verið notuð þegar fólk stígur það stóra og mikilvæga skref að gerast uppljóstrari, allur fókusinn fer á uppljóstrarann sjálfan og hvers konar manneskja hann sé og hvaða hugur liggi að baki uppljóstruninni hjá honum. Hér er verið að setja þrjú skilyrði um ásetning uppljóstrarans: Í fyrsta lagi að hann hafi góða ástæðu til að telja að gögnin eða upplýsingarnar sem hann miðlar séu réttar, sem mér finnst sjálfsögð og eðlileg krafa. Það hefði líka verið einfalt að setja ákvæði í lögin þar sem segði bara að þessi vernd ætti ekki við um einstaklinga sem vísvitandi miðla röngum upplýsingum. Þá væri það þar með afgreitt. En nei, til viðbótar vilja nefndarmenn setja þá kröfu að uppljóstrari meti hvort upplýsingarnar eigi erindi til almennings og hvort hann viti hvaða leiðir hann hafi til að koma í veg fyrir þau brot eða þá háttsemi sem um ræðir. 

Herra forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við þetta að bæta. Við deilum augljóslega ekki sýn á framsetningu þessa efnis. Ég get hins vegar tekið undir það að því miður hefur þetta verið þannig. Ég veit svo sem ekki hvort það myndi breytast þó við tækjum góða trú út úr frumvarpinu eins og þingmaður Pírata í nefndinni óskaði eftir, að þá færi fókusinn af uppljóstraranum þegar kemur að almenningi eða þeim fyrirtækjum sem við á. Ég deili þeirri skoðun að því miður er það allt of oft raunin að athyglin hefur beinst of mikið að þeim sem stígur fram og miðlar upplýsingum. Ég deili hins vegar ekki þeirri skoðun að þetta geri viðkomandi erfitt fyrir af því að ég tel að sá sem þarf að miðla slíkum upplýsingum og gerast uppljóstrari einhverra hluta vegna sé búinn að eiga það við sig ansi lengi og stígi ekki fram bara af því bara. Hann sé með upplýsingar sem hann telji að hann geti ekki með öðru móti komið fram til að stöðva háttsemi þess sem hann er að ljóstra upp um. Ég tel að þetta snúi ekki að því að meta hug uppljóstrara eins og hér er verið að segja að sé fyrst og fremst undir. Það er alltaf þannig, hver svo sem á í hlut, að við tökum svona skref væntanlega ekki nema hafa til þess góðar og gildar ástæður. Og ég lít ekki svo á að þeir sem fá svo málið í fangið, yfirvöld og dómarar og aðrir slíkir, komi til með að horfa fyrst og fremst á það hvort einhver annarlegur tilgangur búi að baki hjá viðkomandi því að það lægi væntanlega fyrir mjög fljótt ef svo væri. Þannig að ég held að við höfum búið ágætlega um málið og vona að það fái góða afgreiðslu á eftir.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um vernd uppljóstrara. Það er í sjálfu sér mikið fagnaðarefni að frumvarpið sé komið jafnlangt og raun ber vitni í þinginu. Það hefur lengi legið fyrir að Ísland skorti almennilega vernd uppljóstrara og að gera þurfi gangskör í að koma því í kring. Af þeim sökum er vert að lýsa yfir ánægju með að frumvarpið sé hingað komið. Ég verð hins vegar að segja að ég varð fyrir töluverðum vonbrigðum með vinnu nefndarinnar milli 2. og 3. umr. vegna þess að mér finnst málið verr statt nú en það var áður en það var tekið inn í nefndina til að ræða við Amnesty International, sem hafði láðst að senda umsagnarbeiðni. Ég verð að segja að mér þykir það miður vegna þess að mér fundust ábendingarnar sem komu frá Amnesty International, sem voru einmitt að taka út hugtakið „í góðri trú“ vera fullkomlega réttmætar og algerlega í takt við tilskipun Evrópusambandsins og ráðsins um vernd uppljóstrara, og sömuleiðis við tilmæli Evrópuráðsins um vernd uppljóstrara. En að einblína svona á ásetning uppljóstrarans sjálfs er engum til gagns og uppljóstraranum sjálfum bara til trafala. Skilyrðin í frumvarpinu eru nú þegar mjög skýr, hvað þarf til, hvað má. Mér þykja þau nú þegar of ströng, hvenær starfsmaður, eins og hann er skilgreindur í frumvarpinu, má uppljóstra. Í frumvarpinu eru nú þegar þrengri skilyrði en hjá Evrópusambandinu gagnvart því hvenær uppljóstrarar mega uppljóstra. Þau skilyrði eru nokkuð skýr í frumvarpinu nú þegar. Fram kemur í 2. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir fyrirmæli laga, siðareglna eða samninga um þagnar- eða trúnaðarskyldu er starfsmanni sem býr yfir upplýsingum eða gögnum um brot á lögum eða aðra ámælisverða háttsemi í starfsemi vinnuveitanda hans heimilt að miðla slíkum upplýsingum og gögnum í góðri trú til aðila sem stuðlað getur að því að látið verði af eða brugðist við hinni ólögmætu eða ámælisverðu háttsemi.“ Farið er yfir það hvernig svona miðlun getur átt sér stað. Síðan er farið yfir hvenær má fara í ytri uppljóstrun og eru skilyrði fyrir því. En nú ætlar hv. allsherjar- og menntamálanefnd að bæta við skilyrði um að starfsmaður þurfi að hafa haft góða ástæðu til að telja gögnin eða upplýsingarnar sem miðlað er réttar, sem ég get alveg tekið undir að sé réttmætt sjónarmið. En ég hefði viljað sjá það afgreitt með allt öðrum hætti, eins og ég kom inn á í andsvari við hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur rétt áðan og mun koma að aftur á eftir. En hér er verið að bæta inn skilyrði um að það sé í þágu almennings að miðla þeim og að viðkomandi eigi ekki annan kost til að koma í veg fyrir þau brot eða þá háttsemi sem um ræðir. Í 2. gr., sem ég vísaði í rétt áðan, eiga uppljóstrarar að miðla upplýsingum og gögnum í góðri trú til aðila sem stuðlað getur að því að látið verði af eða brugðist við hinni ólögmætu eða ámælisverðu háttsemi. Þannig er verið að biðja uppljóstrarann um að ganga fyrst úr skugga um að hann eigi ekki annan kost en þennan til að koma í veg fyrir þau brot eða þá háttsemi sem um ræðir. Það er góða trúin sem sett er sem skilyrði fyrir því að hann leiti til aðila sem stöðvað getur þá háttsemi sem um ræðir. Í því er þversögn, hrein og klár þversögn, sem sýnir að viðbrögð meiri hluta nefndarinnar voru ekki nægilega úthugsuð. Hún hefði mátt taka sér meiri tíma í að ígrunda hvaða áhrif það hefur á aðrar greinar frumvarpsins að bæta inn lögformlegu skilyrði um góða trú, sem setur þrjú skilyrði fyrir því hvað það þýðir að vera í góðri trú. Því miður er misræmi í þessum ákvæðum, virðulegi forseti, og mér þætti góður bragur á því ef nefndin tæki það til endurskoðunar. Ég endurtek: Starfsmaður á að fara í góðri trú til einhvers sem brugðist getur við því sem viðkomandi kallar refsiverða eða ámælisverða háttsemi, en fyrst á hann að vera búinn að útkljá alla möguleika sem yfirmaðurinn, sem hann á að leita til, á í raun að útkljá fyrir hann. Herra forseti. Það er ósamræmi. Og það er ekki rétt að setja þrjú skilyrði fyrir góðri trú. Ef nefndarmönnum er svo mikið í mun að halda góðri trú þarna inni vegna einhvers innbyrðis samræmis við greinargerð, sem ég vil endurtaka að mér þykja ekki góð rök sem fastanefnd Alþingis beiti fyrir sig, vegna þess að hún vill ekki bregðast við ítrekuðum ábendingum umsagnararaðila um að hugtakið góð trú sé bara ekki gott, og að það stangist á við greinargerð að breyta því. Ég velti fyrir mér hvert hlutverk löggjafans sé í því samhengi og umsagnaferli og öðru ef það er bara löggild afsökun að það sé óþægilegt upp á samræmi við greinargerð að breyta göllum í löggjöf sem kemur frá ráðuneytum. Mér finnst það skrýtin sýn á löggjafarhlutverkið og það hlutverk sem nefndir eiga að gegna við að betrumbæta málin sem fram koma. Það er eini tilgangurinn með meðferð svona mála. Það er ástæða fyrir því að það var risaslagur um hugtakið góða trú hjá Evrópusambandinu þegar verið var að semja tilskipunina þar vegna þess að fókusinn á ekki að vera á hvatir uppljóstrarans, hann á bara ekki að vera þar. Í stað skilgreiningar á góða trú, sem ég held í fyrsta lagi að haldi engu vatni, sé ekki í samræmi við önnur ákvæði frumvarpsins, sé mótsagnakennt, hefði ég viljað sjá ákvæði um að lög þessi eða vernd þessi nái ekki til aðila sem vísvitandi miðla röngum upplýsingum. Þar með er náð utan um þessa vondu aðila sem meiri hluti nefndarinnar virðist hafa svo miklar áhyggjur af að séu í hefndarhug að miðla röngum eða villandi upplýsingum um vinnuveitendur sína. Þá þyrftum við ekki að vera hér að rökræða um hvað góð trú þýðir og við þyrftum ekki að setja þær þrjár grundvallarskyldur á uppljóstrara, að þeir íhugi fyrst hvort upplýsingarnar séu í þágu almennings og hvaða kosti viðkomandi hafi til að koma í veg fyrir þau brot eða háttsemi sem um ræðir. Það er mér huggun harmi gegn, virðulegi forseti, að tilskipun Evrópusambandsins, sem er langtum umfangsmeiri, veitir betri vernd og stendur betur með uppljóstrurum en þetta frumvarp og mun koma til framkvæmda hér á einhverjum tímapunkti, vonandi fyrr en síðar. Það breytir því ekki að hugtakið góð trú, eins og það er skilgreint af nefndinni, finnst mér ekki standast skoðun og er til þess fallið að veikja vernd uppljóstrara og letja uppljóstrara til að stíga fram vegna þess að þeir þurfa að skilja og vita hvað sé í þágu almennings að miðla og hvað ekki. Það er skilyrði fyrir því að fara í innri uppljóstrun, að fara til næsta yfirmanns og segja: Samstarfsfélagar mínir eru, að ég tel, að brjóta lög. Samkvæmt 2. gr. þarf uppljóstrarinn að telja gögnin eða upplýsingar réttar. Hann þarf að telja það í þágu almennings að miðla þeim og hann má ekki telja neinn annan kost vera til staðar til að koma í veg fyrir þau brot eða þá háttsemi sem um ræðir áður en hann leitar til þess sem frumvarpið kallar hans næsta yfirmann og er móttakandi upplýsinganna eða gagnanna og þeim er skylt að stuðla að því að látið verði af hinni ólögmætu eða ámælisverðu háttsemi eða brugðist verði við á annan hátt við henni. Hvernig gengur þetta upp, virðulegi forseti? Það gerir það bara ekki. Ég veit ekki hvað ég þarf að endurtaka það oft í þessum ræðustól. Ég tel mig hafa komið því skilmerkilega til skila að hér er innri mótsögn í nýrri breytingartillögu meiri hluta allsherjar- menntamálanefndar og í frumvarpinu sjálfu. Verði þetta að lögum er uppljóstrurum þannig séð gert lagalega, alla vega lagatæknilega, ómögulegt að leita til næsta yfirmanns vegna þess að hann uppfyllir ekki skilgreiningu meiri hlutans á góðri trú. Það er klaufalegt, það verður að segjast. En nú er vernd uppljóstrara að minnsta kosti komin inn. Ég vona, virðulegi forseti, að dómstólar landsins fari ekki að gera ásetning uppljóstrara að höfuðatriði, þrátt fyrir að frumvarpshöfundar og nefndarmenn meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar geri það að miklu aðalatriði. Það hlýtur að vera eðli upplýsinganna sem skiptir máli, eðli brotanna sem verið er að upplýsa um, enda stendur í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að stuðla að því að upplýst verði um lögbrot og aðra ámælisverða háttsemi og þannig dregið úr slíku hátterni.“ Hér eru ótal hindranir settar í götu þeirra sem vilja stíga fram, þar á meðal einhvers konar skilyrði um að uppljóstrarar verði fyrst að tryggja að þeir hafi enga aðra leið til að stoppa lögbrot áður en þeir leita til yfirmanna sem eiga að stoppa lögbrotin. Það nær ekki nokkurri átt. Þótt hv. allsherjar- og menntamálanefnd ætli sér líklega ekki að bregðast við þessum ábendingum mínum núna áttar hún sig vonandi á mistökunum þegar fram líða stundir og lagfærir frumvarpið þar með. Þá er líka hægt að leggja fram nýtt frumvarp með nýrri greinargerð sem getur verið í fullkomnu samræmi við það að hafa enga góða trú þarna inni. Þá hljóta allir að verða sáttir.

Herra forseti. Mál það sem hér er til umfjöllunar á sér allnokkurn aðdraganda og hefur verið til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd í vetur. Í nefndaráliti er greint frá gestakomum og umsögnum en til upprifjunar er rétt að geta þess, eins og fram kemur í nefndarálitinu, að með frumvarpinu er lagt til að settur verði á fót nýr dómstóll, Endurupptökudómur, sem komi í stað endurupptökunefndar sem starfað hefur undanfarin ár. Lagt er til í frumvarpinu að dómurinn verði skipaður fimm dómendum, þrír af þeim verði embættisdómarar, þ.e. dómarar sem þegar starfa við hin þrjú dómstig sem eru fyrir hendi í landinu, héraðsdóm, Landsrétt og Hæstarétt, en tveir dómenda verði skipaðir að undangenginni auglýsingu og komi úr röðum annarra en dómara, fyrrverandi dómara eða starfsfólks dómstóla, þeir verði sem sagt utanaðkomandi, ef svo má segja. Með frumvarpinu er lagt til að skilyrði endurupptöku einkamála verði nokkuð rýmkuð frá því sem nú er. Einnig eru lagðar til umtalsverðar breytingar er varða meðferð endurupptökumála sem eiga að taka mið af því að um er að ræða dómstól en ekki stjórnsýslunefnd. Í nefndaráliti meiri hlutans er fjallað um nokkur álitamál sem upp komu í starfi nefndarinnar, m.a. er fjallað um athugasemdir sem komu varðandi rétt til endurupptöku, eins og það er kallað hér, vegna úrlausna alþjóðlegra dómstóla. Til að gera langa sögu stutta er þar gert ráð fyrir að hægt sé að taka tillit til úrlausna alþjóðlegra dómstóla, ekki bara dóma eða úrskurða heldur líka sátta, eins og greint er frá í nefndarálitinu. Það er rétt að árétta, eins og ráða má af textanum sem um er að ræða, að ýmis skilyrði eru og þurfa að vera fyrir hendi fyrir endurupptöku þannig að ekki er nægjanlegt að fyrir liggi niðurstaða eða úrlausn erlends dómstóls - Mannréttindadómstóll Evrópu eða EFTA-dómstóllinn eru nefndir í dæmaskyni - heldur þurfa önnur lagaskilyrði einnig að vera fyrir hendi, almenn skilyrði fyrir endurupptöku máls. Eins liggur fyrir að ekki er um neina sjálfvirkni að ræða í þessu sambandi heldur hlýtur það að ráðast af mati hverju sinni. Það er líka ástæða til að gera grein fyrir því eins og nefnt er í nefndarálitinu, að endurupptaka máls fyrir Endurupptökudómi er undantekning samkvæmt frumvarpinu. Almennt er gert ráð fyrir því að dómsmál fari í gegnum dómskerfið, til héraðsdóms, Landsréttar og eftir atvikum Hæstaréttar, og fái þar endanlega úrlausn. Endurupptökumöguleikinn er fyrir hendi en hann er undantekning og er eðlilegt að þröng skilyrði séu fyrir því að endurupptaka sé heimil. Málsmeðferð fyrir hinum hefðbundnu dómstólum á auðvitað að leiða til endanlegrar niðurstöðu í hverju máli, hvort sem um er að ræða sakamál eða einkamál, nema í algjörum undantekningartilfellum. Varðandi önnur álitamál sem upp hafa komið í þessu sambandi má nefna að í umræðum í nefndinni var nokkuð rætt um gjafsóknarmöguleika. Til að gera langa sögu stutta hér finnst mér ástæða til að nefna að almenna reglan er sú að þeir aðilar sem standa í dómsmálum beri kostnað sinn sjálfir. Í einkamálum er það sjálfgefið að menn beri kostnaðinn; menn taka ákvörðun um að fara í einkamál og bera kostnaðinn af þeim. Sá sem vinnur mál á auðvitað að fá málskostnað bættan og í sakamálum tekur ríkið á sig kostnað í því sambandi ef maður er sýknaður. Það er niðurstaða okkar í nefndinni að ekki sé ástæða til að gera breytingar varðandi gjafsóknarreglur í því sambandi. Ég held að það þurfi að koma til ansi sterk rök til að gjafsókn verði almenn regla varðandi endurupptöku mála, enda verður það að vera ákvörðun hvers og eins út frá einhverju mati á því hvort hann telur líkur á því að hann fái kröfum sínum framgengt hvort hann leitar eftir endurupptöku eða ekki, og verður að gæta þess að ekki sé hvati fyrir menn að fara í endurupptöku að ástæðulausu með því að hafa reglurnar með þeim hætti að þeir beri ekki af því kostnað ef þeir ákveða að fara þá leið. Það má síðan segja að ef endurupptaka er heimil og mál er tekið upp aftur og fer þá aftur fyrir dómskerfið, þá gilda almennar reglur um málskostnað, eins og almennt á við, hvort sem um er að ræða einkamál eða sakamál. Í nefndarálitinu er aðeins vikið að birtingu úrskurða. Þar er fyrst og fremst gert ráð fyrir því að það séu samræmdar reglur sem fara eftir reglum dómstólasýslunnar um birtingu dóma og úrskurða. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Er rétt að geta þess í leiðinni að í málsmeðferð kom fram af hálfu endurupptökunefndar að það kynni að vera tilefni til breytingar sem varðar útvíkkun á skilyrðum þegar kemur að endurupptöku sakamála, að það verði þá skýrt að heimilt sé að verða við beiðni manns um endurupptöku sem telji refsingu bersýnilega ranglega ákvarðaða, þ.e. það er ekki bara spurningin um sekt eða sakleysi heldur líka ef refsing er ákvörðuð ranglega. Er nefnt í dæmaskyni að einstaklingur hafi verið dæmdur í skilorðsbundið fangelsi þegar ekki er heimild til skilorðsbundinnar refsingar eða eitthvað þess háttar, eða þegar einstaklingur er sviptur réttindum í lengri tíma en heimilt er. Það er ástæða til að skýra þetta eins og endurupptökunefnd lagði til við málsmeðferðina. Að lokum vildi ég geta þess að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til að gildistöku verði frestað miðað við það sem greint er frá í frumvarpinu. Í frumvarpinu var gert ráð fyrir að lögin öðluðust gildi 1. júní 2020, en í ljósi þess að nú er komið langt fram á árið 2020 telur nefndin hæfilegt að leggja til að lögin taki gildi 1. desember í ár þannig að allrúmur tími gefist til undirbúnings til stofnunar þessa nýja dómstóls. Þarna er um að ræða nýja stofnun. Þá þarf að auglýsa eftir dómendum og fara í gegnum ákveðna málsmeðferð í því sambandi. Er nauðsynlegt að nokkur tími sé til stefnu áður en dómstóllinn tekur til starfa. Þess má geta að endurupptökunefnd mun starfa áfram þangað til endurupptökudómstóll tekur við og þarf ákveðinn tíma líka til að ljúka þeim málum sem þar eru til meðferðar. Ég og meiri hluti nefndarinnar leggjum til að með þeim breytingum sem finna má á sérstöku þingskjali verði þetta frumvarp samþykkt. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Páll Magnússon, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Anna Kolbrún Árnadóttir og Guðmundur Andri Thorsson undirrituðu nefndarálitið með fyrirvara.

Herra forseti. Ég vil í byrjun fagna mjög þessu frumvarpi og því sem unnið hefur verið. Það er mjög mikilvægt að við komum hér á endurupptökudómstól til að réttarfarið sé í föstum skorðum og við séum ekki að láta einhverja nefnd taka ákvörðun um endurupptöku dóma. Ég fagna líka þeirri breytingu sem nefndin gerir á frumvarpinu sem snýr að því að fleira en dómar utan úr heimi geti komið til endurskoðunar, að það sé ekki bara dómar heldur geti fólk líka leitað endurupptöku þegar úrskurðir o.fl. eru undir. Það sem mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann um er varðandi gjafsóknina. Mér sýnist vera ákveðinn misskilningur á ferð varðandi gjafsóknina þarna sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í. Það er látið eins og það kosti ekkert að leita réttar síns fyrir endurupptökudómstól og að það sé óþarfi að veita gjafsókn í þeim málum af því að sá sem leitar réttar síns þar og biður um endurupptöku þarf væntanlega að hafa með sér lögmann. Ég átta mig ekki á rökunum fyrir því að ekki sé hægt að fá gjafsóknarleyfi þegar leitað er til endurupptökudómstóls.

Herra forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi misskilið mig og nefndarálitið, kannski vegna þess að ég var ekki nægilega skýr með þetta. Það er þannig að almenn skilyrði gjafsóknar geta komið til skoðunar, þ.e. vegna lágra tekna eða eitthvað þess háttar. Ég held að sjónarmiðið hafi fyrst og fremst verið að ekki væri möguleiki að setja inn í frumvarpið sérstaka heimild, almenna heimild, vegna gjafsóknar í þessu tilviki. En nefndin getur að sjálfsögðu skoðað nánar hvernig þetta kemur út, bara þannig að sameiginlegur skilningur ríki hvað það varðar. Ég skil það svo að það hljóti að vera þannig að sú almenna regla gildi að menn þurfi í þessum málum að bera kostnað sinn sjálfir og því sé mikilvægt að ekki sé vikið frá því nema sérstakar aðstæður séu fyrir hendi. Ég játa það að hv. þingmaður kemur að mér svolítið köldum með þetta þannig að ég skal glaður taka þetta upp á vettvangi nefndarinnar aftur til nánari skýringar og skoðunar ef þörf krefur.

Herra forseti. Ég stökk fram til að skoða frumvarpið af því að einhvers staðar í því kemur fram að almennar reglur einkamálalaganna gildi ekki hvað varðar gjafsóknir þegar kemur að Endurupptökudómi. Það var aðeins rætt um þetta á fundi nefndarinnar og ég var svo heppin að fá að sitja einmitt þann fund af því að ég hefði talið að eðlilegt væri að almennar reglur um gjafsókn ættu einmitt að eiga við í þessum málum eins og öðrum. Almennar reglur um gjafsókn eru svo þröngar að viðkomandi má ekki hafa meira en 308.000 kr. á mánuði til þess að geta fengið gjafsóknarleyfi og hjón geta samanlagt ekki haft meira en rúmar 460.000 kr. á mánuði til að geta fengið gjafsókn. Það er alveg augljóst að þeir sem hafa slíkar tekjur eru í þörf fyrir stuðning til þess að geta leitað réttar síns og eftir að hafa gengið alla þessa leið, héraðsdóm, Landsrétt, mögulega Hæstarétt en alla vega Landsrétt, og svo mögulega fyrir erlendum dómstólum, þykir mér harkalega farið ef menn eiga ekki að geta óskað eftir endurupptöku á dómi sem fyrir liggur að er búið að segja að hafi á einhvern hátt verið annmörkum háður, ekki leitað réttar síns eftir alla þessa leið þegar heim er komið af því að þeir hafa ekki ráð á því, af því að ekki fæst stuðningur frá ríkinu. Mér þætti gott ef hv. þingmaður gæti bent mér á ef ég er að misskilja frumvarpið en mér sýndist svona vera um hnútana bundið.

Herra forseti. Ég held að það sé rétt að við skoðum þetta í nefndinni milli umræðna en ég held hins vegar að við megum ekki gleyma því að það er almenna reglan að menn eigi að bera sinn kostnað sjálfir. Það er auðvitað um það að ræða líka að hafi menn sigur í dómsmáli þá fá þeir að jafnaði málskostnað eða hluta hans greiddan. Ég held að við verðum að hafa þau sjónarmið í huga. Bara til að skýra þetta og við séum nokkuð samstiga áður en við afgreiðum þetta frumvarp eða alla vega samstiga um skilning á þessu þá legg ég til að við skoðum þetta í nefndinni milli 2. og 3. umr. En ég vildi bara árétta það sjónarmið að mér finnst ekki alveg sjálfgefið að endurupptaka mála gefi heimild til gjafsóknar. Ég held að það þurfi að vera ákveðin ábyrgð á mönnum að taka afstöðu til þess hvort þeir eiga líkur á því að ná rétti sínum fram eða ekki. Málskostnaðarákvarðanir eiga síðan að ráða því hvar kostnaðurinn fellur endanlega. En eins og ég segi, til að ná sameiginlegum skilningi hvað þetta tiltekna atriði varðar þá legg ég til að við tökum þetta aftur inn í nefndina milli umræðna.

Virðulegur forseti. Ég hlýt að þakka fyrir að fá að veita andsvar þótt hv. framsögumaður hafi verið í sama flokki og ég.

Hafi verið?

- Hafi hingað til verið í sama flokki og sú sem hér stendur, enda hljóta þessi andsvör að lúta að efni máls. Ég tel margt vera í mörgu í þessu máli sem ég þekki ágætlega. En mig langaði að spyrja hv. framsögumann út í atriði er varða skipan endurupptökudómstólsins, einkum tvö. Annars vegar hvernig henni verður háttað, eins og fjallað er um í 3. gr. frumvarpsins. Þar er kveðið á um að ráðherra skipi fimm dómara en þrír af þeim skuli vera embættisdómarar sem tilnefndir eru af hverju dómstigi. Var það rætt sérstaklega í nefndinni með hvaða hætti þetta val færi fram innan dómstólanna sjálfra? Í greinargerð um þetta ákvæði er m.a. vísað til tilmæla og ábendinga frá GRECO, sem er ríkjahópur Evrópuráðsins um spillingu, um að gagnsæi vanti við vinnubrögð dómstólanna þegar þeir tilnefna einstaklinga af sinni hálfu í alls kyns nefndir og ráð, en þó sérstaklega dómstóla eins og gerðardóma. Hins vegar langaði mig að vita hvort orðið hefði einhver umræða í hv. allsherjar- og menntamálanefnd um það fyrirkomulag að bætt sé við öðrum tveimur dómendum, utanaðkomandi, sem sækja munu um stöðurnar sem yrðu auglýstar, og það yrði aukastarf. 

Herra forseti. Ég hygg að varðandi fyrra atriðið sem hv. þingmaður nefnir hafi komið fram við málsmeðferð í nefndinni að um val embættisdómara myndu verða settar reglur af hálfu dómstólasýslunnar. Ég held að það hafi komið fram með skýrum hætti, annaðhvort fyrir nefndinni eða í skriflegum upplýsingum sem fyrir nefndina voru lagðar. Ég geri ráð fyrir því að gengið verði frá því með þeim hætti að það séu skýrar og gagnsæjar reglur sem gilda um það hvernig embættisdómarar verða skipaðir af hinum mismunandi dómstigum. Varðandi hina tvo sérstöku, ef við köllum þá utanaðkomandi, dómara, sem ætlunin er að verði skipaðir í endurupptökudóminn, þá hljóta hæfisreglur að koma til skoðunar. Vissulega geta viðkomandi einstaklingar verið vanhæfir af ýmsum sökum. Það sama á auðvitað við t.d. um endurupptökunefnd í dag og hefur leitt til þess að varamenn hafa þurft að taka sæti og menn hafa þurft að taka tillit til svona sjónarmiða. Ég held að það sama eigi við í þessu tilviki, það þarf auðvitað að gæta mjög að hæfnisskilyrðum viðkomandi dómara. Auðvitað getur það verið í praxís svolítið snúið að finna einstaklinga sem uppfylla bæði hin almennu hæfnisskilyrði og eru ekki líklegir til að verða vanhæfir 

Forseti minnir á tímamörk.

Virðulegur forseti. Jú, það er rétt að þetta vandamál hefur svo sem blasað við endurupptökunefndinni hingað til en það er þó ólíku saman að jafna, stjórnsýslunefnd eða dómstól. Með frumvarpinu er t.d. gert ráð fyrir að menn séu skipaðir dómarar og að um þá gildi reglur um hæfi, sérstakt og almennt, eins og á við um dómara og einnig ákvæði, lög og reglur, um aukastörf dómara. Ég velti fyrir mér hvort ekki hefði þurft að fara fram aðeins ítarlegri skoðun en mér heyrist á hv. framsögumanni að hafi farið fram á þessu atriði og hvort eðlilegra sé að sleppa því að hafa utanaðkomandi einstaklinga í þessu sem, eins og menn þekkja, allar líkur eru á að verði mjög oft vanhæfir í einstökum málum, a.m.k. á það við um þá lögfræðinga sem eitthvað hafa að gera, ef menn ætla að líta til lögmanna í þessu sambandi. Eða mun þetta leiða til þess að það verði afskaplega einsleitur hópur lögfræðinga sem komi til greina, eingöngu einhverjir úr háskólasamfélaginu sem eigi að sitja þarna? Þá hefði kannski verið allt eins gott að nefna það hér. Ég velti fyrir mér hvort hv. framsögumaður telji ástæðu til að skoða þetta frekar og einnig það atriði hvernig þeir sem tilnefndir eru af dómstólunum eru valdir. Ég hef nefnt það við fyrri flutning þessa máls á þingi, í öðru formi þó, að það ætti að vera sérstaklega til skoðunar að reyna að velja þessa dómara með tilviljanakenndum hætti, ekki þannig að valdir séu dómarar eftir því hverjir gefa sig fram, heldur væri t.d. hægt að hafa þetta með hlutkesti, 

Herra forseti. Segja má að sú tillaga sem birtist í þessu frumvarpi um skipan endurupptökudómsins sé ákveðin málamiðlun. Við höfum áður séð, bæði í þinginu og í umræðu, aðrar útgáfur af því hvernig dómurinn ætti að vera skipaður. Þar hafa togast á sjónarmið annars vegar um að það væru embættisdómarar sem skipuðu dóminn og hins vegar utanaðkomandi. Sumir gestir nefndarinnar hafa t.d. haldið því fram að eðlilegt væri að jafnvel allir dómarar í endurupptökudómi væru utanaðkomandi. Meiri hluti nefndarinnar hefur ekki fallist á þau sjónarmið heldur er hann þeirrar skoðunar að eins og frumvarpið er sett fram sé rétt að fara ákveðinn milliveg í þessu. Gert er ráð fyrir því að í hverjum dómi sitji þrír dómendur, einn úr hópi embættisdómara og tveir úr hópi sérstaklega siðaðra dómara í endurupptökudómstól. Það er ákveðin málamiðlun milli mismunandi sjónarmiða, annars vegar um að reynsla úr dómskerfi nýtist í þessu og hins vegar að utanaðkomandi, þ.e. þeir sem ekki eru fastir og æviskipaðir dómarar, komi þarna að. Varðandi vanhæfisástæður held ég að ekki sé ástæða til að ætla að 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að hrósa forseta fyrir sína mildilegu fundarstjórn, að leyfa samþingmönnum að vera í andsvörum hvor við annan þótt þeir séu í sama þingflokki. Mér finnst þetta dæmi einmitt sýna þörfina á því að skýra þær reglur sem um slík andsvör gilda vegna þess að sú undanþága sem var veitt til að fara í andsvör við samflokksmenn snýst um það þegar fólk er á öndverðum meiði og ansi erfitt skilyrði að uppfylla fyrir fram og var, að ég held, ekki uppfyllt í þessum andsvörum. Ég ætla ekki að gera sérstaka rekistefnu um það við virðulegan forseta en tel ástæðu fyrir forsætisnefnd að skoða þau mál og athuga hvort þessar reglur séu yfir höfuð framkvæmanlegar með einhverjum undantekningum, hvort það eigi annars vegar að skoða að hafa þær algildar þannig samflokksfólk geti aldrei farið í andsvör hvert við annað eða að afnema þessar reglur. 
            

Herra forseti. Ef hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hefði heyrt orðaskipti okkar hv. þm. Sigríðar Á. Andersen þá hefði hann áreiðanlega getað greint það að sjónarmið okkar fara ekki saman um öll atriði hvað þetta varðar og spurningar hv. þingmanns í minn garð voru afar gagnrýnar. Hins vegar væri þægilegra fyrir okkur að vera í sömu sporum og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sem aldrei lendir í þeirri stöðu að vera að spyrja eða spurður af samflokksmanni. En ég er ekki viss um að störf þingsins myndu endilega ganga betur þó að þannig fyrirkomulag væri á.

Ég kem hingað til að útskýra fyrir landsmönnum hvaða leikfimi er í gangi. Þetta er svokölluð þingskapaleikfimi. Menni eru misfimir í henni en báðir þeir þingmenn sem hér hafa rætt eru mjög fimir. Það sem þetta gengur út á er að síðasta vor var einn þingflokkur í málþófi. Forseti þingsins sagði: Hvernig get ég komið í veg fyrir það í framtíðinni að einn þingflokkur geti stundað málþóf? Jú, við bönnum samsvör við ræðum. Það þýðir að sá andsvararéttur sem þingmenn hafa er klipptur af þingflokki nema þeir séu í raunverulegum andsvörum, og þar af leiðandi er túlkunargildi þingforseta komið inn í það. Það geta mjög fáir stundað málþóf á þingi og þar með stöðvað þingið. Það eru alveg málefnalegar ástæður til að stöðva það en það eru líka heimildir í þingsköpum til að stöðva og segja bara: Umræðunni er lokið og við höldum áfram. En menn vilja ekki beita því ákvæði svo þeir fara einhverjar krókaleiðir að þessu. Eðlilegasta aðferðin til að stöðva málþóf er að þjóðin sjálf fái málskotsrétt, að þjóðin sjálf geti stoppað mál sem þingið hefur samþykkt en þjóðin er ósammála. Málskotsrétt til þjóðarinnar. Þá er engin réttlæting lengur fyrir þingmenn á því að stunda málþóf.

Virðulegur forseti. Þetta er áhugaverð umræða sem hér er farin af stað. Mér þykir hún varpa ljósi á geðþóttavald forseta í samhengi við þessa ákvörðun, að það sé háð mati forseta hverju sinni hvort hv. þingmenn fái að nýta sér andsvararétt gagnvart samþingmanni sínum í þingflokki eður ei. Þetta finnst mér ekki góð staða, virðulegur forseti. Það er algjörlega að hæstv. forseta ólöstuðum vegna þess að það er í raun hæstv. forseti sem hefur setið undir ámæli fyrir að vera ekki alls kostar jafn vígur gagnvart öllum þingmönnum, og er ég þá að vísa í hæstv. forseta Steingrím J. Sigfússon. 

Forseti vill af þessu tilefni taka fram að sú breyting sem gerð var á þingsköpum, eftir nokkrar umræður sem urðu um ákveðið mál síðastliðið vor, var með þeim hætti að forseta væri ekki heimilt að veita samþingmönnum, þ.e. þingmönnum úr sama stjórnmálaflokki, leyfi til að fara í andsvör hvor við annan nema sýnt þætti að þeir væru á öndverðum meiði. Það er vissulega nokkuð örðugt að komast að því hvort þingmenn séu virkilega á öndverðum meiði ef maður sér þá ekki t.d. í slagsmálum hér frammi eða grettandi sig framan í einhvern annan. En í þessu tilfelli ákvað forseti að túlka þessa reglu nokkuð rúmt, líka vegna þess að hann lítur ekki svo á að hér sé um tilraun til málþófs að ræða, og leyfa þessi andsvör.

Virðulegur forseti. Hér er mælt í þriðju tilraun fyrir frumvarpi til laga um Endurupptökudóm. Í þessu tilviki má segja að allt er þegar þrennt er. Ég vil fagna sérstaklega þeim breytingum sem gerðar hafa verið á þessu frumvarpi vegna þess að sú sem hér stendur og fleiri lögðum töluverða vinnu á okkur að stöðva forvera þessa frumvarps. Hvers vegna gerðum við það? Vegna þess að okkur fannst geðþóttavald dómsmálaráðherra í skipan dómsins vera allt of rúmt í fyrra frumvarpi og sömuleiðis fannst okkur ekki rétt að meiri hluti endurupptökudómstóls væri skipaður fagdómurum, þ.e. þeim sem sitja í dómstólum þá þegar. Okkur fannst það ekki til þess fallið að skapa traust á endurupptökudómstól að þar sætu dómarar jafnvel úr sömu dómstólum. Ef t.d. væri óskað eftir endurupptöku máls frá Hæstarétti væru alltaf meiri hluti dómenda frá dómstigum sem hefðu tekið þátt í því máli. Það er því mjög ánægjulegt að sjá þær breytingar sem hafa orðið á þessu frumvarpi og tel ég að það sé hægt að segja a.m.k. að ötul barátta okkar gegn ákvæðum frumvarpsins síðast og þarsíðast hljóti að hafa skilað einhverjum árangri með þessum umbótum hér. Ég er einkar ánægð með það að sjá að andóf, mótmæli og ötul vinna stjórnarandstöðu skili betra frumvarpi sem hægt er að taka undir að svo gott sem öllu leyti. Ég get tekið undir áhyggjur hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur um gjafsóknina, ég hefði viljað sjá betur hugað að því í frumvarpinu. En ég hef ekki lengur áhyggjur af sjálfstæði dómstólanna eins og ég hafði í upprunalegri útgáfu frumvarpsins og ég hef heldur ekki lengur áhyggjur af því að vantraust myndist um samsetningu þessa dómstóls og að ákvarðanir dómstólsins hallist að því að vera aðeins of vilhallar dómstólunum sem dómararnir tilheyra vegna þess að nú er það orðið svo að dómarar utan dómskerfisins eru komnir í meiri hluta þeirra sem dæma í svona málum, tveir utan dómskerfisins og einn innan þess. Það er gríðarlega jákvætt framfaraskref. Virðulegi forseti. Ég vildi bara koma hingað upp til að fagna þeim árangri sem náðst hefur með þetta frumvarp og gleðjast yfir því að nú skulum við fá Endurupptökudóm sem við getum verið stolt af.

Herra forseti. Í framhaldi af ræðu hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur vildi ég taka eitt fram. Almennt er ég þeirrar skoðunar að dómarar séu og eigi að vera sjálfstæðir í störfum sínum. Dómskerfi okkar, með þeim kæru- og áfrýjunarmöguleikum sem þar eru fyrir hendi, gera ráð fyrir því að dómarar endurskoði ákvarðanir og niðurstöður annarra dómara í mörgum tilvikum. Af þeim sökum hef ég ekki áhyggjur af því þó að dómarar í endurupptökudómstól séu embættisdómarar, bara þannig að það sé sagt. Í því frumvarpi sem hér birtist er hins vegar um að ræða ákveðna málamiðlun í þeim efnum. Á einhverjum tímapunkti var lagt til að embættisdómarar væru tveir en utanaðkomandi einn. Það var niðurstaða eftir umfjöllun bæði í fyrravetur og í vetur. En ég vil taka það fram að ef við teljum að allir sem skipaðir eru embættisdómarar séu einhvern veginn sjálfkrafa samdauna kerfinu, ef svo má segja, og þar af leiðandi ekki óháðir þegar þeir taka til endurskoðunar eða mats niðurstöður annarra dómara erum við svolítið komin frá þeirri hugsun sem dómskerfið byggir á með möguleikum á áfrýjun milli dómstóla, vegna þess að það kallar alltaf á að einn dómari endurskoði mat einhvers annars dómara.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég er mjög ánægð með þessa málamiðlun. Mér finnst hún vera rétt lending þannig að við erum kannski alls ekki ósammála. Ég er heldur ekki á því að dómarar séu yfir höfuð ófærir um að endurskoða ákvarðanir annarra dómara, bara alls ekki, langt í frá. Ég vil hins vegar meina að þegar um endurupptökudómstól er að ræða, þegar dómskerfi hefur lokið formlegri athugun sinni á máli og fram kemur beiðni um að taka málið upp að nýju sé það trausti almennings á því úrræði til heilla að aðilar utan dómskerfisins sitji í meiri hluta þótt vissulega sé hagræði í að hafa embættisdómara í þeirra röðum líka. Hvers vegna segi ég það? Vegna þess að viðkomandi einstaklingar eru búnir að fara í gegnum dómskerfið og vilja svo fara þangað aftur. Ég tel betra fyrir bæði ásýnd endurupptökudómstóls og viðhorf almennings gagnvart honum að þar sjái utanaðkomandi einstaklingar um endurupptökumál. Þau orð eru alls ekki látin falla til að kasta með einhverjum hætti rýrð á sjálfstæði dómstóla eða draga það í efa að dómarar geti tekið sjálfstæðar ákvarðanir gagnvart kollegum sínum. En við vitum hins vegar að kerfi eiga það til að verja sig innbyrðis. Og það er oft upplifun margra, jafnvel þótt hún sé ekki rétt, að komi neikvætt svar frá t.d. endurupptökudómstól sé kerfið bara verja sig. Með þessari málamiðlun tel ég að það séu engar málefnalegar ástæður til að halda því fram og það er vel.

Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem lýst er sem tilefni þessarar lagasetningar sem í stuttu máli eru núgildandi lög nr. 15/2013. Þau voru sett hér í tíð vinstri stjórnarinnar eftir efnahagshrunið, í hálfgerðu fáti, held ég að mér sé óhætt að segja, af tilteknu tilefni. Þessi lög komu á laggirnar sérstakri endurupptökunefnd, sérstakri stjórnsýslunefnd, sem hefur farið með umsóknir um endurupptöku fram til dagsins í dag. Kappið á þeim tíma var svo mikið að í lögunum var m.a.s. kveðið á um að endurupptökunefnd gæti með úrskurði sínum um að mál skyldi endurupptekið þá þegar um leið fellt niður þann dóm sem óskað var endurupptöku á. Þetta álitaefni kom síðan til kasta Hæstaréttar sem kvað réttilega að sjálfsögðu upp þann dóm að slíkt stæðist ekki stjórnskipan Íslands, að fela stjórnsýslunefnd, hversu fagleg og sjálfstæð sem hún kynni að vera, eins og oft er talað um þessar stjórnsýslunefndir í dag, þá væri það auðvitað ekki í samræmi við stjórnarskrá Íslands eða réttarríkið að fela slíkum nefndum það vald að fella niður dóma sem kveðnir væru upp af dómsvaldinu réttilega skipuðu. Þetta hefur því verið vandræðamál og eftir að þessi dómur Hæstaréttar var kveðinn upp hefur endurupptökunefnd tekið fyrir margar beiðnir og því er lýst í greinargerð að fjöldi beiðna hafi aukist ár frá ári og nefndin hefur fallist á nokkurn fjölda slíkra beiðna. Það hefur hins vegar ekki endilega haft í för með sér að dómum sé snúið við eða jafnvel að dómar hafi verið teknir upp heldur hefur það síðan komið til kasta dómstólanna sjálfra að fjalla um það og það hefur verið gert með ýmsum hætti og þá þannig að mál hafa gjarnan ekki fengið efnislega umfjöllun hjá dómstólnum en hefur verið metið þannig að ekki hafi verið nægilegar forsendur lögum samkvæmt fyrir endurupptöku, þ.e. ekki þannig gögn að skipt hafi máli. Ég er sammála þessu tilefni, ekki er hægt að hafa stjórnsýslunefnd í því hlutverki að kveða upp úr um það með einhverjum hætti hvort dóma eigi að endurupptaka. Það skapar ekki og hefur ekki skapað nokkurt einasta réttaröryggi heldur hefur það þvert á móti kannski gefið mönnum einhvers konar sýn á falskt réttaröryggi eða óraunhæfar væntingar, skulum við segja, um framtíðarmálsmeðferð í máli sem þegar hefur verið lokið fyrir dómi. Að því leyti er ágætt að menn hafi áttað sig á þessu og þeir flokksmenn þeirra vinstri flokka sem stóðu að lagafrumvarpinu á sínum tíma hafi áttað sig á því að það verður að snúa til baka hvað þetta varðar og fela þetta dómstólum aftur. Þá er hér farin sú leið að stofna nýjan dómstól og ég þekki svo sem málið. Ég lagði sjálf fram mál af þessum toga þegar ég gegndi embætti dómsmálaráðherra. Ég hafði hins vegar miklar efasemdir um málið eins og ég lagði það fyrir, ég get alveg sagt það og viðurkennt það. Það var nokkurs konar embættismannamál sem ég lagði fram í ljósi þess að það var brýnt að koma þessum málum úr höndum einhverrar stjórnsýslunefndar. En við umfjöllun málsins á þingi komu upp umræður um, og réttmætar ábendingar, að skipan þessa dómstóls þyrfti kannski að skoða eitthvað nánar. Í því máli sem ég lagði fram var til að mynda gert ráð fyrir að Lögmannafélag Íslands gæti tilnefnt mann, að sérstakur fulltrúi lögmanna ætti sæti þarna. Ég tel það ekki heppilegt fyrirkomulag að utanaðkomandi aðilar tilnefni sérstaklega fulltrúa sína í endurupptökudómstól. Nú er rétt að hafa í huga að þessi dómstóll kveður svo sem ekki upp neinn dóm eða neinar úrlausnir um efnisatriði þess dóms sem deilt er um heldur eingöngu hvort tilefni sé til þess, og forsendur séu fyrir því, að endurupptaka málið. Þannig að sú breyting sem hefur orðið hér á er skapleg að mínu mati. Gert er ráð fyrir að dómstólarnir þrír tilnefni einn dómenda af embættisdómurum í þennan dómstól eða í þennan dóm, einn af hverju dómstigi, en staða tveggja til viðbótar verði auglýst og þeir skipaðir með sambærilegum hætti og aðrir embættisdómarar og um þá gildi þar af leiðandi reglur um aukastörf dómara og almennar og sérstakrar vanhæfisreglur. Það er kannski helst þetta, hvað skipanina varðar, sem ég velti fyrir mér, hvort menn hafi áttað sig á því að mjög hætt er við því að það verði mjög þröngur hópur manna sem geti af praktískum ástæðum gefið kost á sér til þessara starfa, að vera skipaður dómari við endurupptökudóminn vegna sérstakra vanhæfisástæðna. Ég óskaði eftir því á sínum tíma að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fjallaði sérstaklega um það, í því máli sem ég lagði fram á fyrri þingum, hvort ferlið ætti ekki að vera gagnsærra af hálfu dómstólanna sjálfra þegar þeir tilnefna fulltrúa sinn í þennan dóm, ég gerði athugasemd við það. Og hv. framsögumaður þessa máls lýsti því hér í andsvörum við mig að það, eins og fram kemur í frumvarpinu, hefði verið rætt og talið nægjanlegt að dómstólasýslan setti reglur um þetta eftir á og það væri falið dómstólasýslunni, sem er stjórnsýslunefnd, að setja þessar reglur. Ég spyr af hverju menn hafa ekki viljað hafa það gagnsæi sem menn boða sýknt og heilagt hér í þingsal og að löggjafinn sjálfur setji bara reglur um þessa skipan. Geðshræringin hefur nú ekki verið svo lítil í þingsal þegar kemur að skipan dómara almennt svo að það má vel velta því fyrir sér af hverju hið háa Alþingi og hv. þingmenn treysta sér ekki til að setja reglurnar á blað um hvernig fara eigi með skipan þessara dómara. Ég tel sjálf að best færi á því að hver dómstóll myndi bara varpa hlutkesti meðal sinna dómenda, velja sinn fulltrúa með hlutkesti og skipa þá þannig í þennan dóm til þriggja eða fjögurra ára, eða hvað það er, og svo yrði hreyfing á þessu, kæmi einn nýr á hverju ári frá dómstólunum. Ég tel reyndar að í okkar litla samfélagi , þar sem við erum að bítast um hverja einustu krónu til þarfra verkefna, hefði miklu betur farið á því að skipa þennan endurupptökudóm eingöngu þeim embættisdómurum sem fyrir eru en láta það vera að skipa nýja einstaklinga, fjölga þeim í raun, fjölga skipuðum dómurum með þessum hætti. Álagið á ekki að vera þannig, eins og fullyrt er í þessu frumvarpi, að það yrði þeim embættisdómurum sem nú þegar eru þar ofviða að taka að sér það aukastarf að sitja í endurupptökudómi. Ég vil líka nefna það hér og árétta, eins og kemur reyndar fram í greinargerðinni, að þótt ég sé ekki að flagga, og þurfi ekki að lesa eins og guðsorð, skýrslum sem sýknt og heilagt streyma frá ríkjahópi Evrópuráðsins um spillingu, GRECO, þá hefur hins vegar verið á það bent að það sé afskaplega ógagnsætt hvernig Hæstiréttur tilnefnir sinn fulltrúa í Félagsdóm og fleiri nefndir og ráð. Menn hafa bent á að það þyrfti að vera með einhverjum gagnsæjum hætti og ég hef rakið hér viðhorf mitt í því. Ég vil hins vegar, virðulegur forseti, koma að því meginatriði sem frumvarpið lýtur að sem mér finnst brýnt að menn hafi í huga. Það er sú meginregla í íslensku réttarfari, og einn af hornsteinum réttarríkisins almennt, að endanlegur dómur sjálfstæðs og óvilhalls dómstóls í máli á að binda enda á þá þrætu sem leyst er úr. Menn eiga að geta treyst því að fari þeir með mál fyrir dómstóla verði þeim ágreiningi lokið þar. Hér á Íslandi höfum við þrjú dómstig. Það er héraðsdómur, það er Landsréttur sem við stofnuðum til að bregðast við þeim galla sem verið hefur á málsmeðferð í Hæstarétti, í sakamálum, þar hefur ekki verið farið fram á sérstakt sönnunarmat. Svo höfum við enn Hæstarétt sem velur mál til að fjalla um, mál sem varða allan almenning mjög miklu, snýst um mikilsverð atriði. En Hæstiréttur á að sjálfsögðu ekki að vera að fjalla um hefðbundin einkamál eða einhvern smáágreining ef maður getur sagt sem svo, heldur eru mál valin þar inn sérstaklega. Af þessu leiðir að það á einungis að vera í algjörum undantekningartilfellum að mál séu tekin upp. Það er þess vegna sem það er, bæði í lögum um meðferð einkamála og í sakamálalögum, tiltekið sérstaklega skýrt og afmarkað hvaða tilvik nákvæmlega geta leitt til þess að til greina komi að endurupptaka mál. Það hafa verið mjög þröng skilyrði og það er eðlilegt og það er gott og það er réttmætt að þau skilyrði séu þröng en séu ekki almenn. Í frumvarpinu er reyndar gert ráð fyrir að í einkamálum séu þessi skilyrði töluvert rýmkuð þannig að gera má ráð fyrir að endurupptökubeiðnum fjölgi. Það er rekið í greinargerð hvernig þróunin hefur verið undanfarin ár en beiðnum til endurupptökunefnda hefur fjölgað ár frá ári og þeim beiðnum hefur líka fjölgað sem endurupptökunefnd hefur fallist á. Það má alveg gera ráð fyrir því að endurupptökubeiðnum muni fjölga enn frekar nái frumvarpið fram að ganga óbreytt og mér finnst það ekki kostur. Mér finnst það ekki auka réttaröryggi nokkurs manns í sjálfu sér að hægt sé að þvæla málum sem þegar hafa kannski farið í gegnum þrjú dómstig, að öðrum málsaðila verði síðan gert að bíða árum saman eftir fjórða dómstiginu og þá er um að ræða að mál fari fyrir Endurupptökudóm í ákveðna málsmeðferð þar til að fá úr því skorið hvort hægt sé að endurupptaka mál. Þetta held ég að hv. þingmenn þurfi að hafa í huga. Aðstæðurnar eru þær, svo að maður lýsi því bara raunhæft, að þeir einstaklingar sem reka sín mál fyrir dómi og tapa málum fyrir dómi á áfrýjunarstigi, Landsrétti eða Hæstarétti, spyrja að sjálfsögðu sinn lögmann hvað hægt sé að gera. Er eitthvað hægt að gera? Þá þarf lögmaður auðvitað að segja að hægt sé að sækja um endurupptöku, auðvitað með þeim skilyrðum sem umbjóðandinn hefur ekki endilega samúð með eða skilning á því að þau geta verið þröng. Mikill þrýstingur mun verða settur á lögmenn og þeir geta jafnvel sjálfir, einhverjir, búið hann til, að reyna allt hvað hægt er til að fá dómi á æðsta stigi snúið. Það er bara mannlegt eðli og það mun leiða til þess að kostnaður einstaklinga og ríkissjóðs af málaferlum, að ekki sé talað um sálrænar og andlegar raunir þeirra sem þurfa að fara í gegnum dómstólana með sín viðkvæmu og persónulegu mál, verður meiri og vex með þessu fyrirkomulagi. Mér finnst mikilvægt að menn átti sig á því. Einhverjir kynnu að spyrja: Hvað ættum við þá annað að gera? Er þetta eina leiðin? Nei, það er ekki eina leiðin að setja á stofn nýjan dóm, Endurupptökudóm, til að uppfylla þær kröfur og heimildir sem eru í lögum um meðferð einkamála og sakamála, þ.e. þann rétt einstaklinga að fá mál upp tekið aftur ef allt í einu birtast ný gögn sem bersýnilega eru þannig að þau kunna að leiða til annarrar niðurstöðu. Það er sjálfsagður réttur sem við eigum auðvitað að standa vörð um. En lögin frá árinu 2013, sem vinstri stjórnin setti hér, og menn vilja nú réttilega hlaupa sem hraðast frá og fella niður sem fyrst, voru ekkert upphaf á þessum endurupptökumálum. Fyrir þann tíma voru að sjálfsögðu settar fram beiðnir um endurupptöku og þær fengu réttmæta, málefnalega og löglega meðferð fyrir dómstólum. Það er ekkert nýtt. Það hefur alltaf verið. Þess vegna hefði kannski verið eðlilegast og raunhæfast, ég tala nú ekki um eins og ég nefndi áður í okkar litla samfélagi sem er að reyna að draga úr yfirbyggingu, að í stað þess að bæta við fjórða dómstiginu og fjölga enn frekar skipuðum dómurum hefðu menn kannski átt að prófa að afnema lög nr. 15/2013 og hverfa aftur til þess fyrirkomulags sem var fyrir þann tíma. Enda voru lögin sett hér, eins og ég nefndi í upphafi, ekki af litlu tilefni heldur af tilteknu tilefni. Og það er vont þegar lagasetning um almenn atriði fer fram af tilteknu tilefni til að stemma stigu við einhverju tilteknu einu vandamálin sem nú er búið að leysa. Ég er að vísa til Guðmundar- og Geirfinnsmálsins og þeirrar umræðu sem var á þeim árum í kringum það mál. En lögin nr. 15/2013 voru ekki framfaraskref í íslenskri réttarsögu og það er rétt að hverfa frá þeim lögum, fella þau niður. Ég tel hins vegar að það hefði átt að vera umræðunnar virði að láta þar við sitja a.m.k. fyrst um sinn og leyfa dómstólunum að fjalla um endurupptökubeiðnir eins og dómstólar hafa verið að gera frá því að þeir voru settir á laggirnar og frá örófi alda, ef svo má segja, og fjalla um það hvort skilyrði séu til þess að taka upp dóma sem þeir hafa kveðið upp. Það má heldur ekki vera þannig að með lagasetningu eins og þessari, nái frumvarpið fram að ganga, séu almenningi gefnar óraunhæfar væntingar um það að þegar málum er lokið í Hæstarétti eða Landsrétti, ef það er síðasti dómstóllinn til að fjalla um tiltekið mál, séu einhverjir möguleikar á að fá slík mál uppgefin jafnvel þó að eitthvað finnist sem mönnum finnst hafa skipt máli. Það eru og eiga eftir sem áður að vera mjög þröng skilyrði fyrir því að endurupptaka mál. Öðruvísi fáum við ekki lifað saman í sátt og samlyndi ef við ætlum ekki að sætta okkur við dóma sem eiga að ljúka ágreiningi okkar á milli.

Forseti. Ég er að renna yfir þetta mál í fyrsta skipti. Ég er ekki í nefndinni sem er að vinnur fyrir málið en það er mjög áhugavert. Ég er sammála hv. þingmanni um að það væri að sjálfsögðu miklu betra að þær reglur sem gilda um skipan dómara og hæfismat og slíkt myndu fylgja. Það eru þessir þrír embættisdómarar, ef það væri ekki dómstólasýslan, eins og segir þarna, sem ákveður hvernig það sé; jafnvel bara valið af handahófi af þeim sem sitja í Hæstarétti, einn valinn af handahófi. Ég held að það væri farsælli leið. Hvað varðar aðra tvo dómara, sem auglýst er eftir, skal farið eftir III. kafla laga um dómstóla, þar sem sannarlega þarf að fara í þetta hæfismat allt saman og fyrir nefndir eins og við þekkjum vel í því ferli sem fór í gang hér á sínum tíma. Mig langar að spyrja hv. þingmann um það sem ég er að reka augun í. Hér segir um þá tvo sem koma utan frá: „Um réttindi þeirra og skyldur fer að öðru leyti eftir VIII. kafla að því frátöldu að dómanda sem skipaður er skv. 4. mgr. er heimilt að taka sér önnur störf og eiga hlut í félagi eða atvinnufyrirtæki án þess að leita leyfis nefndar um dómarastörf til þess en tilkynna skal hann nefndinni um önnur störf sín og eignarhluti í félagi eða atvinnufyrirtæki.“ Mér fannst þingmaðurinn vera að segja að þeir gætu ekki verið að sinna öðrum störfum. Ef það er málið væri gott að koma því skýrt til skila til þeirra sem á okkur hlýða, ef það er rétt skilið hjá mér að þeir geti tekið að sér önnur störf og slíkt. Það er þá alla vega ekki steinn í götu þess að þessir aðilar geti ekki verið að sinna neinu öðru en hlutastarfi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að draga þetta fram ef ég hef ekki verið nógu skýr. Það er alveg rétt að gert er ráð fyrir að þeir tveir sem munu skipa þessi auglýstu embætti sinni öðrum störfum. Að því leyti falla þeir ekki undir þá bannreglu laganna að þeir megi ekki sinna öðrum störfum. Þeir þurfa hins vegar að hlíta því ákvæði að gera grein fyrir þeim störfum sínum, öllum störfum, og þeir þurfa að gera grein fyrir hlutum í félögum og annað. Allt þetta nefni ég sem dæmi um að þetta gæti orðið þess valdandi að það verði svolítið fáir sem muni gefa sig að þessu nema einhver svona hópur sem kannski á létt um vik að upplýsa um alla þessa þætti. Kannski eiga margir létt um vik, ég er ekki að segja það, en þetta er svona aukakvöð. Ég er t.d. ekki viss um að mörgum starfandi lögmönnum, sem sitja í alls konar stjórnum tímabundið starfa sinna vegna og annað, finnist eftirsóknarvert að fara að gera grein fyrir öllu slíku til að setjast í eitthvað svona. Þá erum við komin með svolítið þröngan markhóp, ef svo má segja, eða þröngan hóp, sem býður sig fram og þá er ég ekki endilega viss um að tilgangi laganna eða þessa ákvæðis sé náð, sem er kannski að fá fjölbreytta sýn inn í dóminn. Mér finnst miklu betur fara á því að þeir sem eru skipaðir dómendur séu skipaðir dómendur að fullu leyti og við höfum, eins og ég nefndi í ræðu minni, sitjandi dómara, embættisdómara, sem eiga vel að geta farið í þetta. Svo er hitt að þessi auglýstu embætti fara í gegnum hæfisnefnd sem þingheimur þekkir, og ég ekki síst, þekki afskaplega vel. Þar heyrist manni að hver höndin sé upp á móti annarri við skipan dómara þessa dagana. Ekkert að marka nokkurn hlut, að því er virðist, sem kemur út úr þessari nefnd 

Forseti. Ég tek undir það að það ferli sem fór í gang á sínum tíma, og ég hef nefnt hér í ræðu - að það sem hv. þingmanni, þá sem hæstv. dómsmálaráðherra, var boðið upp á var listi upp á 15 manns þó að 3‰ hafi verið milli aðila í 15. og 16. sæti. Það var ómálefnalegt sem kom frá dómnefndinni hvað það varðar. En það hæfisferli sem fer í gang - ráðherra getur, ég var að lesa lögin um það hvernig þetta er, með reglugerð lagað það ferli. Ráðherra er í lófa lagið að laga það ferli, fyrir fram og núna þá, ef það er ekki nógu gott. Það er enn ákveðin dreifing á valdi hvað það varðar að ráðherra hefur það vald samkvæmt lögunum að laga þær brotalamir sem hv. þingmaður er að nefna og við ræddum þegar hún var hæstv. dómsmálaráðherra, um þessar skipanir. Varðandi gegnsæi, að upplýsa um eignarhald í fyrirtækjum eða slíkt - við erum hér á þingi með miklu víðtækari skyldur um gegnsæi, miklu víðtækari en þetta. Inn á Alþingi velst alls konar fólk, mjög breiður hópur fólks, úr öllum geirum samfélagsins, lögmenn, ekki lögmenn; efnahagsstaða fólks er mismunandi, menntun mismunandi, en samt erum við meira að segja að upplýsa um skuldir okkar, það er það nýjasta sem er komið inn. Ég sé ekki hvernig það að fólk þurfi að upplýsa um þessa mjög takmörkuðu hluti, um eignarhlut í fyrirtækjum, aukastörf, eigi að þrengja þennan hóp það mikið að það sé eitthvert vandamál. Ég myndi frekar segja að það væri kostur en hitt, en alla vega ekki til trafala. 

Virðulegur forseti. Það má ekki draga þá ályktun af því sem ég er að segja, um að t.d. lögmenn muni veigra sér við að sækja í dómarastarf við Endurupptökudóm, að menn hræðist það eitthvað. Eðli lögmannsstarfa er hins vegar þannig að menn eru bundnir ákveðnum trúnaði við umbjóðendur sína. Þeir geta ekki endilega upplýst um alla sína vinnu eða fyrir hvern þeir eru að vinna á hverjum tíma. Það er vandinn. Þeir myndu alveg örugglega ekki sækjast eftir að sitja hér á þingi, margir starfandi lögmenn, ef þeir þyrftu að gefa upp alla sína kúnna. Menn þekkja dæmin. Menn myndu þá leggja þá til hliðar á meðan þingsetu stendur. Ég held að það sé einboðið að það verði miklu þrengri hópur sem mun sækja í þetta en vonir stóðu kannski til hér á þinginu með því að hafa ákvæði um að fá einhverja utanaðkomandi að málinu. Hvaða utanaðkomandi verða það? Af því að skilyrðin fyrir því að sækja um þessar stöður eru svo þröng, það þurfa að vera lögfræðingar sem geta uppfyllt skilyrði til þess að verða embættisdómarar. Það er bara þetta sem ég nefni og þess vegna ítreka ég aftur að ég hefði talið betur fara á því að hafa þessa embættisdómara sem eru þegar að störfum, fjölga þeim þá kannski úr hverju dómstiginu, vilji menn endilega hafa 5 til að geta gripið í, frekar en að fjölga þeim með þessum hætti. Og hvað hæfnisnefndirnar varðar, þessi auglýsingaferli, nefni ég það og ítreka að við höfum verið að sjá núna niðurstöður frá þessum hæfnisnefndum vegna umsókna um auglýstar stöðu, bæði í Landsrétti og Hæstarétti, undanfarið. Niðurstöðurnar koma á óvart, alveg ótrúlegar niðurstöður. Fólk sem var fyrir nokkrum vikum metið jafn hæft, fyrir nokkrum vikum, er nú allt í einu bara alls ekki hæft. 

Forseti. Ég vil bara í ljósi andsvara við hv. þm. Sigríði Á. Andersen koma því að, eins og við nefndum áðan, að tveir af þessum fimm dómurum sem auglýst er eftir og koma að utan heyra undir III. kafla laga um dómstóla, um skipun dómara, því að fara þarf í ferli hæfnisnefndar og sem þarf að starfa á ákveðnum forsendum. Það segir í lögunum, með leyfi forseta: „Dómnefnd lætur ráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur um embætti dómara. Í umsögn dómnefndar skal tekin afstaða til þess hvaða umsækjandi sé hæfastur til að hljóta embættið en heimilt er að setja tvo eða fleiri umsækjendur jafna. Að öðru leyti setur ráðherra nánari reglur um störf nefndarinnar.“ Ráðherra getur haft víðtæk áhrif á það hvernig þetta er gert. Ég vildi bara að það kæmi hérna skýrt fram, en þá þarf líka að gera það fyrir fram, ekki er hægt grípa inn í mitt ferlið eða það er ekki gott. Við skulum segja að það sé ekki til þess að fólk fái traust á kerfinu ef farið er af stað með eitt ferli um það hvernig skuli skipa dómara og svo er reglunum eða hæfniskröfunum breytt eftir á um það hvernig þeir skuli skipaðir. Þá verður tilhugsunin sú að þá sé ráðherra að beita eigin geðþótta í því, af því að hann er ekki ánægður með það hvað kom út úr þessu og þá sé reglunum breytt eftir á. Það er almennt séð ekki góð regla ef menn vilja halda trú á því fyrirkomulagi sem gert er. En hér segir að ráðherra geti að öðru leyti sett nánari reglur um störf nefndarinnar. En það er hægt ef menn gera það fyrir fram.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um innflutning dýra, með síðari breytingum, um sóttvarna- og einangrunarstöðvar. Nefndarálitið er frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Nefndin hefur fengið fjölda gesta á sinn fund út af þessu máli. Meginmarkmið frumvarpsins er að tryggja að Matvælastofnun hafi fullnægjandi úrræði til að framfylgja lögbundnum skyldum sínum við að hefta útbreiðslu dýrasjúkdóma í landinu. Með frumvarpinu eru m.a. lagðar til breytingar á fyrirkomulagi einangrunar dýra og aðgengi Matvælastofnunar að innfluttum dýrum sem eru í einangrun. Þá er lagt til að innflytjendum dýra verði gefinn kostur á að senda dýr úr landi í þeim tilvikum þegar innflutningur er óheimill eða þau sleppa frá flutningsförum í stað þess að þeim sé tafarlaust lógað. Brýnt þótti að gæta meðalhófs í slíkum tilfellum sem var ekki nægilega gætt í lögunum áður. Í minnisblaði Matvælastofnunar kom fram að stofnunin teldi ólíklegt að aukning yrði í ólöglegum innflutningi. Vísaði stofnunin í því sambandi til nýlegrar reglugerðar, um innflutning hunda og katta. Eitt þeirra nýju skilyrða fyrir innflutningi sem uppfylla skal er að vottorðið sé áritað af opinberum dýralækni, þ.e. dýralæknayfirvöldum í viðkomandi útflutningslandi. Ætla má að slíkt fyrirkomulag dragi úr líkum á því að lögð verði fram fölsuð gögn og þar með verði jafnvel ólíklegra að dýr sem ekki uppfylla skilyrði reglugerða þar að lútandi verði flutt til landsins. Meiri hluti nefndarinnar tekur undir mikilvægi þess að meðalhófs sé gætt við ákvarðanir sem teknar eru og að velferð dýra sé tryggð samkvæmt lögum. Margt hefur breyst í innflutningi dýra frá því að lögin voru sett fyrir þrjátíu árum og eðlilegt að ákvæði þeirra séu reglulega tekin til skoðunar í takt við breytta tíma. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu, en ekki eru miklar efnislegar breytingar: 1. Í stað orðanna „þau send“ í 4. málslið 1. efnismgr. 1. gr. komi: komið. 2. Orðin „1. mgr.“ í inngangsmálsgrein 2. gr. falli brott. 3. Við 3. gr. a. Í stað orðanna „fella dýr“ í 1. málslið 1. efnismgr. komi: lóga dýrum. b. Á eftir orðunum „rétt á bótum úr ríkissjóði fyrir dýr“ í 1. málslið 2. efnismgr. komi: sem þarf að lóga. 4. 4. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Hv. þingmenn Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson skrifa undir nefndarálit þetta með þeim fyrirvara að það sé gert í trausti þess að milli 2. og 3. umr. komi fyrir nefndina sérfræðingar sem staðfest geti að með samþykkt frumvarpsins sé í engu ógnað smit- og sóttvörnum vegna innflutnings dýra. Hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk þessu áliti. Undir álitið skrifa sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, og hv. þingmenn Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Ólafur Ísleifsson, með fyrirvara, og Sigurður Páll Jónsson, með fyrirvara. Ég vil strax taka fram að ég mun verða við ósk þessara tveggja hv. þingmanna um að taka málið inn á milli 2. og 3. umr. og bregðast við ósk þeirra um að fá til þess bæran aðila til að sannreynt sé að engin ógn felist í þessu máli sem ógnað gæti smit- og sóttvörnum vegna innflutnings dýra og vísa ég í 1. gr. frumvarpsins þar sem segir: „Dýrum, sem eru flutt inn án heimildar eða sleppa úr flutningsförum, skal tafarlaust lógað og fargað bótalaust á kostnað umráðanda svo eigi stafi hætta af. Matvælastofnun er þó heimilt að gefa kost á að slík dýr séu tafarlaust send úr landi sé smitvörnum ekki ógnað.“ Ég tel að nægilega skýrt sé kveðið að orði í þessum efnum en ég get alveg fallist á að skoða þetta betur, að þeir aðilar sem við fáum, hvort sem það er yfirdýralæknir eða hver það væri, fari aðeins betur yfir þennan þátt milli 2. og 3. umr. Ég óska eftir að málið fari til atvinnuveganefndar milli 2. og 3. umr.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja mikið í þessu máli. Eins og kom fram hjá hv. formanni atvinnuveganefndar er sá sem hér stendur og hv. þm. Ólafur Ísleifsson með fyrirvara, sem formaður nefndarinnar gerði grein fyrir í máli sínu og ég þakka formanninum fyrir að taka það fram í ræðunni að hún muni kalla til sérfræðinga til að enginn sé vafi á að öllum sóttvörnum sé haldið til haga. Þetta virkar og virðist vera lítið mál en okkur finnst það samt sem áður vera mjög stórt ef ég segi bara sem svo og það komi skýrt fram að við munum fylgja þessu eftir, að sóttvörnum sé á engan hátt ógnað með samþykki þessa frumvarps. Eins og kom fram í máli formannsins stendur til að það verði gert. Og kannski bara til að taka það fram á þessum tímum þar sem heimurinn er á hliðinni út af veirufaraldrinum, Covid-19, ættum við kannski að fara enn varlegar hér heima. Það getur vel verið að einhverjum dytti í hug að flytja inn leðurblöku og þá er eins gott að standa vel að því og þó að maður vilji taka þátt í að gæta meðalhófs í meðferð dýra, það leikur enginn vafi á því, þá hófst þessi faraldur í smitum að talið er frá leðurblökum. Þannig að það getur skeð í öðrum dýrategundum líka. En ég vildi bara hnykkja á þessu. Ég þakka enn og aftur formanni fyrir að taka vel í þennan fyrirvara.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni styðjum breytingartillögur meiri hlutans, þær eru allar til bóta. Við styðjum einnig breytingartillögur sem Píratar leggja fram en við getum ekki sætt okkur við að ekki séu sett skýr skilyrði fyrir því að þeir sem nýta sér skattaskjól og aflandsfélög, þeir sem setja upp fléttur og flóknar millifærslur til að svíkja undan skatti, til að komast hjá því að greiða sinn sanngjarna hlut til samfélagsins, geti átt kost á ríkisstuðningi. Helst ættum við að banna slíka starfsemi. Það höfum við ekki gert en við eigum a.m.k. ekki að leggja þeirri starfsemi til almannafé. Við í Samfylkingunni leggjum fram breytingartillögu til að setja þessi skýru skilyrði fyrir ríkisstuðningnum sem fylgja þessu frumvarpi sem við greiðum atkvæði um hér. Ég hvet þingmenn til að segja já við því, það er tillaga sem er sannarlega nauðsynleg.

Herra forseti. Við Píratar styðjum þessa breytingartillögu. Hún setur fullnægjandi skilyrði þess efnis að aðilar með eignir í skattaskjólum geti ekki notið þess ríkisstuðnings sem frumvarp þetta færir minni fyrirtækjum og einstaklingum í rekstri. Það er grundvallaratriði að almannafé og hvers konar fjárhagsstuðningur hins opinbera sé ekki veittur rekstraraðila sem nýtir skattaskjól. Frumvarpið óbreytt kemur ekki í veg fyrir þess háttar misnotkun á almannafé.

Herra forseti. Hér reynir á hug og hjörtu þingmanna varðandi skattaskjól. Ráðherrar í ríkisstjórn Íslands hafa farið mikinn og talað um að að sjálfsögðu sé verið að koma í veg fyrir að fyrirtæki í skattaskjólum geti nýtt sér stuðning úr okkar sameiginlegu sjóðum vegna þess að gerð sé sú krafa að fyrirtæki séu með fulla og ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi. Því miður kemur það engan veginn í veg fyrir að fyrirtæki brúki skattaskjól af því að full og ótakmörkuð skattskylda á Íslandi er í rauninni forsenda þess að sá sem notar skattaskjól noti skattaskjól. Þannig er augljóst að viðkomandi er að færa í skattaskjól peninga sem ættu að vera hér. Það er forsenda. Það er engin trygging gegn skattaskjólum, alls ekki. Þess vegna verðum við að styðja 

Herra forseti. Þingflokkur Viðreisnar var eilítið klofinn í afstöðu til þessarar tilteknu tillögu, ekki samt í markmiðunum, langt því frá. Það sem truflar okkur svolítið er að við getum ekki á þeim tíma sem liðinn er frá því að þetta kemur fram og þar til við greiðum atkvæði nákvæmlega lagt niður fyrir okkur hvaða fyrirtæki þetta mun snerta og hvaða fyrirtæki ekki. Í ljósi þess hins vegar að tilgangurinn er skýr, og ég styð hann, mun ég greiða atkvæði með þessari breytingartillögu.

Herra forseti. Ríkisvaldið er að verja tugmilljörðum króna til að aðstoða fyrirtæki í þeim hörmungum sem nú ríða yfir. Það er nauðsynlegt að gera það til að þau eigi sér einhverja viðspyrnu þegar þessum hörmungum lýkur. Á sama tíma verða tugþúsundir einstaklinga og heimili líka fyrir hremmingum og tekjufalli af sömu ástæðu. Þess vegna hljótum við að gera þá kröfu þegar verið er að verja þessum upphæðum úr samneyslu okkar að það miklar kröfur séu gerðar á þau fyrirtæki sem þiggja þessa hjálp að þau séu ekki með tengsl við skattaskjól eða aflandsfélög.

Virðulegi forseti. Þessi breytingartillaga okkar Samfylkingarmanna er einföld. Hún snýst um mjög einfaldan hlut, um að þeir aðilar sem hafa skotið undan arði, þeir aðilar sem hafa skotið undan fé, þeir aðilar sem geyma fé sitt á öðrum svæðum en á Íslandi, þar sem það er skattskylt til sameiginlegrar neyslu, hafi í rauninni fyrirgert rétti sínum til að njóta framlaga úr sameiginlegum sjóðum. Ég myndi ætla að það blasti við.

Herra forseti. Ég er afskaplega hissa á hvernig meiri hlutinn greiðir atkvæði um þessa sjálfsögðu tillögu. Ég gat um það sérstaklega í ræðu í gær að allar tillögur stjórnarandstöðu varðandi fjáraukann hefðu verið felldar. Ég skil hreint út sagt ekki af hverju við getum ekki sameinast um þessa tillögu af öllum tillögum, um að fyrirtæki sem njóta góðs af almannafé, skattfé almennings, hafi ekki rætur í skattaskjólum. Það er ríkt tilefni fyrir þessari breytingu. Ég minni þingmenn á Panama-skjölin þar sem Íslendingar áttu heimsmet þegar kom að fulltrúum í þeim skjölum sem þar láku. Gleymum ekki að þar var um að ræða eina lögfræðistofu í einu landi. Það er ríkt tilefni til að girða vel fyrir og ég vona svo sannarlega að kjósendur ykkar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar átti sig á því hvernig þið greiðið atkvæði hér í dag. Þessi atkvæðagreiðsla skiptir máli og það er með ólíkindum að þið treystið ykkur ekki til að styðja þessa breytingartillögu Oddnýjar Harðardóttur.

Virðulegur forseti. Ég styð þá sjálfsögðu og eðlilegu kröfu að fyrirtæki sem njóta ríkisstuðnings eigi ekki eignir í skattaskjólum. Það er vissulega miður að stjórnarmeirihlutinn styðji það ekki og vilji ekki koma í veg fyrir slíka misnotkun á almannafé.

Forseti. Það var farið hratt af stað og það þurfti að grípa strax inn í og bjarga því sem bjargað yrði þegar við sáum fram á hvernig heimsfaraldurinn var að þróast. Við vissum ekki að við næðum að fletja út kúrfuna, vissum ekki hvar við vorum. Þegar farið var af stað hjá þessari ríkisstjórn og gert mjög hratt sást mönnum yfir og þeir gerðu ekki ýmsa hluti eins og t.d. að styrkja ekki fyrirtæki sem eru nýbúin að greiða sér út gríðarlega mikinn arð án þess að þau kæmu með þann arð til baka. Eigendurnir þyrftu líka að taka þátt í þessu. Það er skiljanlegt að mönnum yfirsjáist hlutir en á þetta var bent þá. Jafnframt var í þeirri umræðu bent á að við þyrftum að koma í veg fyrir að fyrirtæki í skattaskjólum gætu nýtt sér úrræðið. Við hefðum þurft að skjóta loku fyrir það að greiða himinháa bónusa. Við hefðum þurft að passa upp á það að ef ríkið kæmi með fé að borðinu gæti það þurft að eignast hluti eða kröfur í fyrirtækjunum, fara einhverjar leiðir til að passa upp á að ekki væri misfarið með almannafé á þessum tímum. Hvers vegna menn kjósa að nýta ekki tækifæri minni hlutans til að benda á 

Herra forseti. Þessi breytingartillaga er í þremur liðum. Í fyrsta lagi er lagt til að lokunarstyrkir miði við fjölda stöðugilda frekar en fjölda starfsmanna. Það kom fram í umsögnum að ef miðað er við starfsmenn án tillits til starfshlutfalls fengi fyrirtæki með þrjá starfsmenn í 50% starfi hærri styrk en fyrirtæki með tvo starfsmenn í fullu starfi. Í annan stað er lagt til að lágmarksviðmið við stuðningslán verði 4,2 millj. kr. í árstekjur í stað 9 milljóna eins og nú er. Það er sama viðmið og vegna lokunarstyrkja og þannig geta smæstu rekstraraðilar haft aðgang að báðum úrræðunum. Í þriðja lagi er gerð tillaga um að bæta við skilyrði fyrir stuðningsláni þess efnis að árangurslaust fjárnám hafi ekki verið gert í lögaðila.

Forseti. Landsmenn sem hlustuðu heima hjá sér á Álfheiði Eymarsdóttur fara yfir þessa breytingartillögu okkar Pírata geta spurt: Hvers vegna voru þessi atriði ekki bara sett inn í efnahags- og viðskiptanefnd? Það er verið að skjóta loku fyrir að hægt sé að misfara með það fé sem er núna verið að ausa úr pottum landsmanna, af skattfé landsmanna. Bæði hægri menn og vinstri menn ættu að vera sammála um að það ætti að fara vel með þessa peninga. Við erum með ítrekaðar tillögur um að fara betur með peningana og passa að ekki sé misfarið með þá, passa að þeir skili sér þangað sem þeir eiga að skila sér sem þýðir líka að það þarf minni skattheimtu í kjölfarið. Bæði þeir sem vilja minni skatta og þeir sem vilja að það fjármagn sem er í ríkissjóði geti skilað sér í þau mál sem okkur er annast um, velferðarmál, heilbrigðiskerfið og slíkt, ættu að geta verið sammála um þetta. Spyrjið: Hvers vegna viljið þið ekki gera þetta? Það er mjög einkennilegt, en þegar í ljós kemur hversu illa hefur verið farið með skattfé í þessum leiðum ríkisstjórnarinnar, þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar og annað, 

Virðulegur forseti. Ég stend að þessum breytingartillögum og styð þær að sjálfsögðu. Mig langar við þetta tækifæri að segja að ég held að náðst hafi einkar góð samstaða í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og mig langar til að þakka þeim hv. þingmönnum sem sitja þar með mér. Sérstaklega vil ég fá að nota tækifærið og þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni, formanni nefndarinnar, fyrir að leiða þetta starf. Þær breytingartillögur sem við greiðum hér atkvæði um ganga að megninu til út á að víkka enn frekar þær hugmyndir sem ríkisstjórnin kynnti þegar kom að lokunarstyrkjum og sérstaklega stuðningslánunum. Nú eru þetta orðnar enn breiðari og víðtækari aðgerðir til handa fyrirtækjum sem lent hafa í miklu tekjufalli vegna kórónuveirunnar. Mig langar til að segja, virðulegur forseti, út af þeirri umræðu sem skapaðist hér áðan að farið var gaumgæfilega yfir það í nefndinni hvernig mætti tryggja að þeir sem nota þessa styrki og lán greiði að sjálfsögðu fulla skatta á Íslandi. Breytingartillögur sem við gerum enn frekar eru til að tryggja það þannig að sá málflutningur sem haldið var fram hérna áðan á einfaldlega ekki við rök að styðjast.

Forseti. Við greiðum atkvæði um breytingartillögur meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Hér er verið að víkka út úrræðið, herða viðurlög og gera skilyrðin stífari til að tryggja að úrræðið verði ekki misnotað og eins að verði það gert verði tekið á þeim vanda. Þetta eru mikilvægar og góðar breytingartillögur og ég segi já.

Herra forseti. Þó að ég styðji þær breytingartillögur sem gerðar hafa verið af því að þær eru vissulega til bóta er það ekki svo að í þessum breytingartillögum séu settar skýrar skorður við því að ekki sé hægt að láta úr ríkissjóði fé til stuðnings fólki sem nýtir sér skattaskjól. Það er ekkert ákvæði sem kemur í veg fyrir það.  CFC-reglur eru í löggjöfinni, það á að skila ársskýrslum og það á að segja hverjir eru raunverulegir eigendur. Ótakmörkuð skattskylda er á öllum þeim sem fá tekjur hér á landi. Ekkert af þessu er nýtt. Ekkert af þessu 

Virðulegi forseti. Við ræddum þetta mál í dag og þá breytingartillögu sem hér er lögð fram af meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar þar sem inntak hugtaksins „góð trú“ er gert enn skýrara. Þetta er viðtekið í íslenskum rétti og rótgróið í gildandi ákvæðum um uppljóstraravernd á Íslandi og við teljum það því ekki valda neinum vafa í dómaframkvæmd. Þetta frumvarp um vernd uppljóstrara felur aðallega í sér að þeir beri ekki refsi- eða skaðabótaábyrgð vegna miðlunar upplýsinga, sem og vernd gegn óréttlátri meðferð vinnuveitanda. Einstaklingar sem aðstoða við uppljóstrun eða veita upplýsingar til stuðnings uppljóstrun geta notið verndar samkvæmt þessum ákvæðum frumvarpsins, að öðrum skilyrðum uppfylltum, séu þeir þátttakendur í að greina frá upplýsingum eða miðla gögnum.

Virðuleg forseti. Þingflokkur Pírata greiðir atkvæði gegn þessari breytingartillögu þar sem við teljum hana vera málinu til trafala, stangast á innbyrðis við efni frumvarpsins og setja of ströng skilyrði á þann hvata eða þann ásetning sem á að liggja að baki uppljóstrun. Þetta teljum við til þess fallið að setja of mikinn fókus og of mikla áherslu á ásetning uppljóstrara umfram efni uppljóstrunarinnar og ganga gegn markmiðum frumvarpsins sem er að upplýsingar sem eigi erindi við almenning komi upp á yfirborðið. Af þeim sökum segjum við nei við þessari breytingartillögu en við teljum það auðvitað til bóta að uppljóstrarar njóti aukinnar verndar hér á landi og munum segja já við frumvarpinu sjálfu.

Herra forseti. Í umræðum um þetta mál áðan komu fram sjónarmið um að skerpa þyrfti á nokkrum þáttum varðandi sameiginlegan skilning nefndarmanna á efnisatriðum frumvarpsins. Ég held að það sé rétt að við tökum málið inn í allsherjar- og menntamálanefnd milli umræðna til að ekki leiki vafi á um það hvernig túlka beri einstök atriði sem um var fjallað í umræðunni áðan.

Herra forseti. Hér er á ferðinni mjög þarft mál, mjög brýnt réttarfarslega séð að koma á endurupptökudómstól. Ég fagna því að framsögumaður málsins hafi kallað málið inn milli 2. og 3. umr. þar sem svo virðist sem eingöngu í þessum málum eigi ekki að veita þeim gjafsókn sem þurfa mögulega á gjafsókn að halda og þá eingöngu fyrir þessum dómstól. Ég tel það ekki gott. Það verður að taka tillit til þeirra efnaminni í þessum málum eins og öðrum þannig að ég fagna því að málið sé tekið inn í nefndina á milli umræðna.

Þetta mál bætir stöðuna varðandi velferð dýra og ég greiði atkvæði með því. Þó eru athugasemdir sem skiluðu sér ekki inn skriflega, þ.e. breytingartillögur frá dýraverndarsamtökum og samtökum grænkera sem setja velferð dýra í forgang í sinni neyslu, og hefur formaður nefndarinnar, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, veitt vilyrði fyrir því að málið fari aftur inn í nefndina á milli 2. og 3. umr. í því skyni að bregðast við þeim athugasemdum þannig að hægt sé að klára að vinna málið með þeim breytingartillögum sem nefndar voru. Verði það gert sómasamlega er þetta bara hið frábærasta mál þar sem velferð dýra er höfð að leiðarljósi með athugasemdum frá þeim sem helst setja dýravelferð í forgang sem samtök á Íslandi. Ég greiði atkvæði með því núna að við fáum málið inn í nefnd milli 2. og 3. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um fjarskipti. Gildandi lög eru komin nokkuð til ára sinna og þarfnast endurskoðunar þar sem framfarir í fjarskiptatækni og -þjónustu eru mjög örar um þessar mundir. Meginmarkmið frumvarpsins er að samræma landsrétt samevrópsku fjarskiptaregluverki og tryggja aðgengileg, greið, hagkvæm, skilvirk og örugg fjarskipti hér á landi. Enn fremur er markmiðið að auka vernd og valmöguleika neytenda og stuðla að virkri samkeppni, hagkvæmum fjárfestingum og nýsköpun á fjarskiptamarkaði. Frumvarpið byggir á efnisákvæðum EECC-tilskipunar ESB frá desember 2018 um setningu evrópskra reglna um fjarskipti sem stundum er vísað til sem „Kóðans“. Um er að ræða nýja grunngerð er leysir af hólmi fjórar eldri Evróputilskipanir sem gildandi íslensk fjarskiptalög byggja einkum á. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að lögfest verði heimild til að innleiða svokallaða BEREC-reglugerð ESB frá desember 2018. Hún snýst um evrópskan hóp eftirlitsaðila á sviði fjarskipta og skrifstofu honum til stuðnings. Hópurinn er ráðgefandi og stefnumótandi samstarfsvettvangur sem ætlað er að stuðla að samræmdri innleiðingu og framkvæmd samevrópsks regluverks á fjarskiptamarkaði, svo sem með útgáfu leiðbeininga og með ráðgjöf. Samhliða undirbúningi frumvarpsins sem ég mæli fyrir hér í dag hefur teymi sérfræðinga samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis, utanríkisráðuneytis og Póst- og fjarskiptastofnunar unnið að upptöku fjarskiptapakkans í EES-samninginn. Yfirstandandi er samráðsferli við Alþingi og hillir undir farsæla úrlausn samningaviðræðna við ESB um aðlögun vegna upptökunnar í samninginn. Heildstæð drög að frumvarpi til laga um fjarskipti voru birt til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda 9. desember 2019 og var opið fyrir umsagnir til 9. janúar 2020. 14 umsagnir bárust og var m.a. tekið mið af þeim við lokafrágang frumvarpsins. Sumarið 2019 höfðu áform um endurskoðun löggjafar um fjarskipti verið birt í samráðsgáttinni til umsagnar. Það frumvarp sem hér er mælt fyrir er mikið að vöxtum og á köflum tæknilegt. Því mun ég stikla á stóru og aðeins nefna helstu breytingar og nýmæli. Fyrst vil ég nefna að efnisákvæði er varða álagningu kvaða eru meiri að umfangi en í gildandi fjarskiptalögum, en mörg þeirra fela í reynd í sér einföldun og er ætlað að draga úr fjölda álagðra kvaða og flækjustigi við málsmeðferð. Mikilvægt nýmæli er að hvatt er til samstarfs markaðsaðila og til sameiginlegra fjárfestinga við uppbyggingu innviða. Þeim sem byggja upp innviði er heitið tilteknum ívilnunum. Fyrirtækjum sem eingöngu selja aðgang að innviðum í heildsölu og starfa ekki á smásölustigi má segja að sé ívilnað á þann hátt að á slík fyrirtæki er ekki unnt að leggja eins íþyngjandi kvaðir og á lóðrétt samþætt fjarskiptafyrirtæki. Einnig bætist við ný kvöð sem felst í því að Póst- og fjarskiptastofnun getur ef aðrar kvaðir hafa ekki reynst fullnægjandi kveðið á um aðskilnað rekstrareininga lóðrétt starfandi fyrirtækis sem hefur umtalsverðan markaðsstyrk. Þá skal fjarskiptafyrirtækjum með umtalsverðan markaðsstyrk gefast kostur á að leggja fram tilboð um skuldbindingar varðandi sameiginlegar fjárfestingar, aðskilnað starfsemi og almennar kvaðir. Slík tilboð geta leitt til þess að kvöðum verði létt af fyrirtækjunum að einhverju leyti. Ýmislegt í þessu frumvarpi snýst um að einfalda stjórnsýslu og bæta hag neytenda og vil ég leggja áherslu á mikilvægi þessara þátta. Samkvæmt Kóðanum verða, svo dæmi sé tekið, heildsöluverð fyrir lúkningu símtala og SMS ákveðin fyrir allt Evrópska efnahagssvæðið og því verður óþarft fyrir Póst- og fjarskiptastofnun að framkvæma greiningu á heildsölumörkuðum fyrir lúkningu og taka ákvörðun um verð. Það mun einfalda stjórnsýslu á þessu sviði verulega. Þessu tengt er vert að nefna að BEREC-reglugerðin kveður á um hámarkssmásöluverð á millilandasímtölum og SMS innan Evrópska efnahagssvæðisins sem er viðbót við þegar gildandi ákvæði um hámarksverð fyrir reiki á EES-svæðinu. Sú breyting kann að valda markaðsaðilum einhverjum tekjumissi, en neytendur njóta á móti góðs af. Annað atriði sem varðar neytendur snýst um að aukin áhersla verður á aðgengi neytenda að upplýsingum og samanburði á verði og gæðum fjarskiptaþjónustu svo og stöðlun viðskiptaskilmála. Lagt er til að hámarksbinditími samninga um fjarskiptaþjónustu við neytendur verði lengdur úr sex mánuðum í 12 mánuði og að réttarvernd neytenda verði m.a. aukin með lögfestingu sérákvæðis um pakkatilboð. Að auki er gert ráð fyrir að þjónustutegundum innan alþjónustu fækki frá því sem gildandi lög gera ráð fyrir, neytendum skuli á viðráðanlegu verði tryggður aðgangur að gagnaflutningsþjónustu sem tryggir nothæfa netþjónustu og símaþjónustu með tilgreindum gæðum. Í frumvarpinu eru ýmis ákvæði sem eru mikilvæg fyrir fjarskiptafyrirtækin. Þar vil ég nefna sérstaklega að gert er ráð fyrir fyrirsjáanleika til 20 ára varðandi gildistíma tíðniréttinda eða að lágmarki til 15 ára. Þá er með frumvarpinu lagt til að opnað verði á framsal og leigu tíðniheimilda milli markaðsaðila. Síðast en ekki síst er markmið með frumvarpi þessu að stuðla að hagkvæmri uppbyggingu 5G-kerfa í Evrópu en þau verða grunnstoðin fyrir fjórðu iðnbyltinguna og hlutanetið. Við Íslendingar höfum verið meðal forysturíkja á síðustu árum í uppbyggingu fjarskiptainnviða og er fullur vilji til að svo verði áfram. Hagkvæm uppbygging og öryggi eru þeir lykilþættir sem stjórnvöld leggja nú áherslu á. 5G-kerfi verða miðtaugakerfi samfélags framtíðar og er í frumvarpinu tekið mið af þeim vaxandi kröfum sem mörg ríki telja sig nú knúin til að gera í því skyni að efla öryggi innviða sinna, þar á meðal 5G-farnetsþjónustu. Alþjóðlega er í þessu sambandi lögð áhersla á áhættugreiningu og að þjónustan megi ekki verða of háð einum birgi eða framleiðanda búnaðar og að gera þurfi sérstakar öryggiskröfur vegna afmarkaðra hluta fjarskiptakerfa. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði ákvæði um öryggishagsmuni vegna uppbyggingar farneta sem byggir á skýrslu og tillögum starfshóps þriggja ráðuneyta, þ.e. samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis, dómsmálaráðuneytis og utanríkisráðuneytis. Ákvæðið var útfært í samráði við utanríkisráðuneyti, dómsmálaráðuneyti og forsætisráðuneyti og tekur m.a. mið af ráðleggingum nýlega útgefins rits á vegum Evrópusambandsins um hvernig standa beri að því að bæta öryggi 5G-farneta. Á meðal skilgreindra verkefna í fimm ára fjarskiptaáætlun fyrir árin 2019–2023 er að innleiða nýtt heildarregluverk í fjarskiptum svo fljótt sem kostur er. Því er lagt til að gildistaka nýrra fjarskiptalaga verði í ársbyrjun 2021 og að uppfærðar meginefnisreglur á fjarskiptamarkaði öðlist þar með gildi á svipuðum tíma og á meginlandinu. Ljóst má vera að heildarendurskoðun fjarskiptalöggjafar kallar á endurmat gildandi reglna og reglugerða og kallar í kjölfarið á setningu nýrra reglna og reglugerða. Að lokum vil ég benda á að frumvarpið er brýnt og verði það samþykkt mun það stuðla að aukinni samkeppnishæfni Íslands, aukinni neytendavernd sem og framþróun á íslenskum fjarskiptamarkaði. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir framsöguna í þessu viðamikla máli sem snýst um fjarskipti og breytingar á þeim. Eins og við vitum eru þær breytingar stöðugar og hraðar og mikil umræða hefur skapast undanfarna mánuði og ár um 5G-farnetsþjónustuna. Við höfum séð þá umræðu áberandi í nágrannalöndum okkar, til að mynda er í Bretlandi mikil og djúp umræða sem olli á sínum tíma pólitískum óróa þannig að hún komst inn í sjálfa bresku ríkisstjórnina. Ég ætla að nýta þetta tækifæri hér og nú til að spyrja hæstv. ráðherra um þær kröfur sem kunna að vera gerðar á þessu sviði í framtíðinni. Í 87. gr. er kveðið á um þær vaxandi kröfur sem gerðar eru til 5G-farnetsþjónustu en um leið áréttað í frumvarpinu hversu mikilvægt það er að Ísland sé framarlega þegar kemur að því að þróa og stuðla að góðu regluverki þegar kemur að 5G-farnetsþjónustunni. Markmiðið með ákvæðinu í 87. gr. eins og hér stendur á bls. 119 í frumvarpinu er að „stuðla að öryggi 5G-farnetsþjónustu á Íslandi og gagnsæi um stefnu stjórnvalda á þessu sviði að svo miklu leyti sem unnt er að móta hana nú, því öryggismál farnetskerfa eru enn í mótun alþjóðlega“. Með leyfi forseta segir í frumvarpstextanum: „Það er því ekki að fullu fyrirséð hvaða kröfur kunni að vera gerðar á því sviði í framtíðinni.“ Mig langar að nýta tækifærið til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi einhverjar hugmyndir um hvers konar kröfum við kunnum að standa frammi fyrir á þessu sviði í framtíðinni, kannski sér í lagi út frá þjóðaröryggi og hvort hann telji einhverja ástæðu til að dýpka þá umræðu enn frekar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta upp. Allt þetta frumvarp er tæki til að viðhalda samkeppnishæfninni, bæta neytendavernd á þessu sviði og halda við því forskoti eða þeirri stöðu sem við erum með framarlega í heiminum á sviði fjarskipta. Eins og hv. þingmaður kom inn á hefur verið umtalsverð alþjóðleg umræða, sérstaklega í Evrópu, um öryggi 5G-þjónustunnar. Hún er bara áframhald og byggð ofan á 2G, 3G og 4G og nauðsynlegur partur þjónustufyrirtækja á þessum markaði. Hins vegar hefur verið á það bent að það séu bara þrjú frambærileg fyrirtæki í heiminum á þessum markaði. Þar hafa menn litið svo á að í því gæti falist öryggisveikleiki ef aðeins væri búnaður frá einu fyrirtæki og að öryggisfjarskiptakerfi heilla þjóðasvæða væru algjörlega háð einum birgi. Þess vegna hafa menn litið svo á að það þurfi að lágmarki að setja upp tveggja birgja lausn, þ.e. að kerfið sem yrði byggt upp yrði a.m.k. frá tveimur af þessum þremur birgjum, jafnvel öllum þremur, til að viðhalda samkeppni á milli þeirra og þannig tryggja að menn verði ekki um of háðir einu fyrirtæki. Síðan hefur líka verið á það bent að vegna almannavarna eða þjóðaröryggishagsmuna þurfi að tryggja að af því að þetta verður miðtaugakerfi 5G-kerfisins þurfi hugsanlega að skilgreina ákveðna hluta út frá þjóðaröryggi. Það er sjálfsagt að nefndin 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið við andsvari mínu. Hann kom inn á það sem ég ætlaði að tæpa á í seinna andsvari mínu en það er akkúrat þessi alþjóðasamvinna þegar kemur að öryggisþættinum varðandi 5G-farnetsþjónustuna. Eins og gerð er grein fyrir í frumvarpstextanum, sérstaklega um 87. gr., tengjast þessir hlutar öryggissamstarfi Íslands. Sem varaformaður utanríkismálanefndar hef ég mikinn áhuga á að sjá hvernig við munum síðan vinna áfram með þessi mál þegar þau tengjast öryggis- og varnarmálum. Eins og kemur fram er í 3. mgr. 87. gr. lagt til að ráðherra sem fer með fjarskiptamál samkvæmt forsetaúrskurði geti, að fengnum umsögnum ráðherra sem fara með utanríkis- og varnarmál, almannavarnir og löggæslu, kveðið í reglugerð á um að búnaður, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, sem teljist viðkvæmur með tilliti til almannahagsmuna og öryggis ríkisins, skuli í heild sinni eða að ákveðnu hlutfalli vera frá framleiðanda í ríki sem Ísland á öryggissamstarf við. Hæstv. ráðherra kom undir lokin á svarinu inn á þróunina í alþjóðasamstarfinu og út frá öryggissjónarmiðunum langar mig að fá fram hjá hæstv. ráðherra hvort hann telji að við þurfum að setja fjarskiptamál ofarlega á oddinn þegar kemur að þjóðaröryggisstefnu okkar, líkt og við sjáum með farsóttir eins og núna í kjölfar Covid, að við höfum kannski ekki sinnt þessum þætti nógu vel þegar kemur að þjóðaröryggismálum. Ég velti fyrir mér hvort hann sjái fyrir sér að með þessu frumvarpi, með þessum hröðu tækninýjungum í fjarskiptatengingunum, fjarskiptaþjónustu 5G, þurfi í raun og veru að auka mikilvægið þegar kemur að þjóðaröryggismálum og taka fjarnetsþjónustu með markvissari hætti inn í þá vinnu.

Virðulegur forseti. Það er alveg klárt að alþjóðlega eru netöryggismál og veikleikar á þeim einhver stærsta ógnin sem við upplifum á okkar svæði af ýmsum ástæðum. Við þekkjum umræðuna um rangar fréttir þar sem menn eru að planta röngum upplýsingum. Við þekkjum árásir á fyrirtæki og viðkvæma hluta í okkar kerfum. Ég vil hins vegar segja að við gerðum býsna mikið í þinginu í fyrra með því að samþykkja Nice-tilskipunina, netöryggisfrumvarpið, og þegar það tekur gildi 1. september nk. erum við komin með grundvöll fyrir að gera miklu meira. Við erum á sama tíma búin að vera að gera ýmislegt og bara í ráðuneytinu hjá okkur höfum við verið að efla þekkingu í samstarfi við tækniskóla í Noregi. Við fengum Oxford-háskóla til að gera skýrslu og þar eru ábendingar sem við höfum verið að vinna eftir í frumvarpinu. Í lögunum sem taka gildi 1. september erum við að efla netöryggissveitirnar. Við erum að efla Póst- og fjarskiptastofnun, erum að setja kröfur yfir á mikilvæg fyrirtæki þannig að við erum að gera mjög margt á þessu sviði. Þegar kemur að 5G þarf auðvitað að taka það inn í það sem Evrópusambandið gerði í lok janúar, að gefa út einhvers konar verkfærakistu sem svo er kölluð þar sem menn eru með fullt af verkefnum. Við munum að sjálfsögðu horfa til nágrannaríkja okkar, Norðurlandanna, en við erum hins vegar ekki með sömu stofnanir á sviði þjóðaröryggis- eða varnarmála eins og flestar aðrar sambærilegar þjóðir. Þess vegna erum við að setja þetta umhverfi inn í fjarskiptalögin hér en tökum þennan vinkil. Við munum að sjálfsögðu horfa á það hvernig nágrannaþjóðir okkar og samherjar í 

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta veigamikla frumvarp sem ég hef ekki náð að lesa mig í gegnum enda er það mjög umfangsmikið, eins og ráðherra fór yfir. Ég er kannski á svipuðum slóðum og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir sem var hér á undan mér og velti sérstaklega fyrir mér þjóðaröryggismálunum. Ég veit að í þessu frumvarpi er margt mjög gott og mikilvægt. Eins og ég segi fagna ég mjög að það sé komið fram. Ég hef í nokkurn tíma haft ákveðnar áhyggjur af netöryggismálum okkar sem þjóðar. Það er gott að Oxford-háskóli var fenginn til að gera þessa úttekt. Þar voru einar 120 ráðleggingar til úrbóta og eins og ráðherra kom ágætlega inn á í andsvari er auðvitað búið að gera hluta af því með okkar fjarskiptastefnu og með því að taka upp Evrópureglur um þetta. Ég hef líka haft dálitlar áhyggjur af því, og ráðherra kom reyndar aðeins inn á það, hversu viðamikill málaflokkurinn er og snertir mörg ráðuneyti og margar stjórnsýslueiningar. Þá verður maður alltaf aðeins hræddur af því að einhvern veginn hættir stjórnsýslunni til að festast aðeins í sílóum. Til að mynda í ráðleggingum Oxford-háskóla var sérstaklega talað um menntun og fræðslu á sviði netöryggismála, bæði mikilvægi þess að hér væri til staðar öflugt og gott háskólanám á því sviði en ekki síður endurmenntun og námskeið. Ég ímynda mér að það falli undir hæstv. menntamálaráðherra þannig að það er mikilvægt að sú vinna skili sér inn í viðkomandi ráðuneyti. Svo eru netöryggismálin og netglæpir nýtt form af glæpastarfsemi sem heyrir þá mikið undir dómsmálaráðuneytið og lögregluna okkar og þess vegna er mjög mikilvægt að netöryggissveit geti einhvern veginn unnið með alla málaflokkana. Varðandi umræðuna um 5G-háhraðanetið sjáum við - nú hef ég starfað í alþjóðanefndum þingsins og unnið mikið með Færeyingum og Grænlendingum á sviði Vestnorræna ráðsins. Þar eigum við mjög uggvænlegt dæmi um það að færeyskum ráðamönnum hafi hreinlega verið hótað. Á Grænlandi er mjög mikill áhugi á uppbyggingu alls konar innviða. Við erum norðurslóðaríki og fjarskipti á norðurslóðum eru gríðarlega mikið öryggismál, þau eru mikilvæg til að tryggja góða búsetu áfram á norðurslóðum. Ég vona að hæstv. ráðherra taki því ekki þannig að ég sé hér með að gagnrýna frumvarpið. Ég er í rauninni bara að hvetja okkur í þessum þingsal og þá sérstaklega hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að fara mjög ítarlega og vel yfir málið. Ég velti hreinlega fyrir mér hvort ekki séu jafnframt ákveðnir snertifletir við hv. utanríkismálanefnd. Alveg eins og hæstv. ráðherra kom inn á er þetta líka þjóðaröryggismál. Ég ræddi þetta aðeins í umræðum við hæstv. utanríkisráðherra þegar hann flutti skýrslu sína hér í síðustu viku. Það leynist engum hversu stórt og mikilvægt þetta mál er og við heyrum það í kringum okkur. Ég er ánægð með að heyra hæstv. ráðherra tala sérstaklega um að við munum fylgja Norðurlöndunum, okkar helstu nágrannalöndum. Ég heyrði að hæstv. utanríkisráðherra gerði það líka og ég held að það sé gott partí til að vera í, ef ég má orða það með þeim hætti. Við erum í alls konar alþjóðasamstarfi og netöryggismál koma mjög reglulega upp en það er víðfeðmt fjölþjóðasamfélag og þegar um varnar- og öryggishagsmuni þjóðarinnar er að ræða eru alltaf einhver takmörk fyrir því hvernig hægt er að setja það inn í slíkt fjölþjóðlegt samstarf. Mér finnst vettvangur Norðurlanda vera góður vettvangur til að taka þessa umræðu og mikilvægt að fylgjast með því sem þar er að gerast. Þar er það bara þannig, svo maður tali blákalt, sem maður getur séð á fréttamiðlum að þar hafa sérsveitir eða herir, einhverjar slíkar stofnanir á þessum Norðurlöndum, varað sérstaklega við kínverska risanum Huawei og óttast hann. Stjórnvöld hafa eftir því sem ég best veit ekki tekið neina ákvörðun um annað en að þetta sé eðlilegt. Ég veit að þessir aðilar eru hvað fremstir í þróun á slíkum búnaði og þar af leiðandi hafa fjarskiptafyrirtækin valið hugbúnað frá þeim. Eðlilega velur fyrirtæki á markaði það sem er best, en þess vegna held ég að það sé nauðsynlegt að hafa einhver ákvæði og tryggja að lög og reglur okkar gildi ávallt og að fjarskiptakerfi okkar sé ekki hægt að nota í einhverjum annarlegum tilgangi. Ég vildi bara nefna þetta. Ég held að við þurfum að fara betur yfir þessa umræðu. Mig minnir að farið hafi verið í úttektina hjá Oxford-háskóla um það leyti sem ég kom inn á þing, haustið 2016, kannski 2017. Þá vissum við alveg að við vorum aftarlega á merinni hvað netöryggi varðaði. Við höfum verið framarlega hvað varðar þróun í að nýta okkur fjarskipti en ekki með öryggið. Ég efast ekki um að þær aðgerðir sem við höfum farið í alveg á síðustu misserum séu til mikilla bóta. Vandamálið er hins vegar að þessi heimur þróast svo ofboðslega hratt að við þurfum að gera það líka til að fylgja eftir því sem þarna er að gerast. Hæstv. ráðherra kom aðeins inn á það, og ég ræddi það líka aðeins við utanríkisráðherra, að það er svo mikilvægt að við tryggjum að hér sé stofnun, það getur verið netöryggissveit, aðilar hjá lögreglunni eða eitthvað slíkt, sem hafi sambærilegar heimildir og sérsveitir erlendis. Ég er auðvitað að vísa í það að við erum herlaus þjóð og ég er alveg stolt af því en innan herdeildanna er þessi þekking og þar eru heimildir til að bregðast við. Þegar kemur að slíku óttast ég að við séum að einhverju leyti á eftir og þess vegna held ég einmitt að það sé mikilvægt að vinna með ágætum vinum okkar á Norðurlöndunum. Við þurfum að hafa sérstaklega í huga að uppbygging okkar og varnarmál eru ekki alveg sambærileg og til að mynda í Noregi, Svíþjóð og Danmörku. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra. Ég þakka fyrir og hygg að hv. umhverfis- og samgöngunefnd hafi í nægu að snúast við að fara yfir þetta mikla og mikilvæga plagg. Ég tek undir mikilvægi þess að það fái afgreiðslu, hvort sem er það allt eða einhver hluti þess, því að þegar kemur að þjóðaröryggismálunum megum við ekki bíða lengi.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir ræðuna og ætla að bregðast aðeins við nokkrum atriðum í henni. Varðandi netöryggismálin er alveg rétt að þetta eru verkefni sem eru sífellt vaxandi og ég vil rétt halda því til haga að vissulega hefur margt gott verið gert hérlendis á þessu sviði. Við þurfum þó að gera betur og meira og það verður veruleg bót að fá lögin í gildi 1. september nk. Það þýðir að ýmsir aðilar, fyrirtæki og stofnanir sem flokkast undir mikilvæga innviði, þurfa þá að gera ýmsar ráðstafanir til að efla öryggi hjá sér og eru sjálfsagt að vinna í því. Póst- og fjarskiptastofnun og eftirlitsstofnanir gegna síðan lykilhlutverki í að efla öryggi þeirra sem þarf að hafa eftirlit með. Netöryggissveitin hjá Póst- og fjarskiptastofnun verður efld, fær aukið hlutverk og meira fé sem fer sérstaklega til netöryggissveitarinnar. Hún verður byggð upp til að takast á við þetta. Í netöryggisráði fer fram mikið samstarf og samhæfingarvinna. Í raun og veru höfum við sett fram markmið í netöryggismálum í fjarskiptaáætlun og erum að vinna samkvæmt því. Það er rétt sem hér hefur komið fram, að það er gert m.a. á grundvelli skýrslunnar frá háskólanum í Oxford. Ég vildi nefna með menntunina af því að við uppgötvuðum í samskiptum okkar við Oxford-skóla og tækniskóla í Noregi að það væri hreinlega mikill vilji af þeirra hálfu til að koma hingað og halda hér námskeið. Það var gríðarlega eftirsótt sem kom skemmtilega á óvart. Þeir gerðu það bara vegna þess að þá langaði til að deila með okkur þekkingunni. Við héldum hérna netöryggismánuð í október og það verður væntanlega árlega framvegis í samvinnu við önnur Evrópulönd. Ráðuneytið hélt hérna netöryggiskeppni sem mjög margir tóku þátt í og þannig búum við kannski til áhuga og eflum svolítið eftirspurnina eftir því að taka þátt í þessu öllu saman. Ég held að við verðum bara að viðurkenna að þarna er 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ég er glöð og ánægð að heyra þetta. Ég tek undir síðustu orð hæstv. ráðherra, það er svo ofboðslega mikið í gangi að jafnvel þó að við höfum verið að gera fullt á síðustu misserum þurfum við stöðugt að hafa augun á málinu. Þetta er þáttur sem við höfum leyft okkur í of langan tíma að líta fram hjá. Það er kannski bara eðlilegt, okkur líður stundum þannig að við séum svo örugg á litlu, fallegu eyjunni okkar úti í Atlantshafi, en það er ekki þannig. Glæpir í gegnum netið flæða alveg jafnt til Íslands og annað. Það er mikilvægt að hafa augað stöðugt á boltanum. Ég er ánægð að heyra þetta hjá hæstv. ráðherra og held að það sé mikið til einmitt að byggja upp þessa faglegu þekkingu og eftirspurn eftir henni sem og áhuga sem er gott að heyra að sé til staðar. Mig minnir að ég hafi líka lesið um það í þessum punktum að sérstaklega hafi verið vísað í klasasamstarf þegar kemur að netöryggismálum. Þá er gott að eiga góða vini, hvort sem er í Noregi eða Bandaríkjunum, til að hjálpa okkur við slíkt. Maður finnur það líka á fyrirtækjum, sérstaklega þeim stærri, að þau átta sig núna á því hvað þetta er mikilvægt. Þarna eru gríðarlegir fjármunir í húfi og ég held að fyrirtæki á Íslandi hafi tekið sig verulega á þegar kemur að því að gæta að netöryggi. Það má ekki láta deigan síga og ég er ánægð með að heyra það sem ráðherra hefur fram að færa og hvet okkur öll til að halda þessari umræðu á lofti því að hún er gríðarlega mikilvæg og hún er á harðahlaupum. Það er svo mikið að gerast í þessum heimi.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað fyrst og fremst til að draga fram hvað við erum að ræða hér mikilvægt mál, frumvarp til laga um fjarskipti, sem í felst heildarendurskoðun á fjarskiptalögum og gildir um fjarskipti, fjarskiptaþjónustu og fjarskiptanet hér á landi. Eins og fram er komið er þetta mjög viðamikið mál sem verður sannarlega áskorun fyrir umhverfis- og samgöngunefnd að fara yfir og kanna til hlítar. Frumvarpið er í 16 köflum, meira en 100 greinar og skjalið með greinargerð er 135 blaðsíður. Eins og fram hefur komið hér hugsa ég að fæstir þingmenn séu búnir að lesa það núna. Það kemur líka inn á fjölmörg svið samfélagsins. Hér er búið að ræða talsvert um þjóðaröryggið og tengsl við utanríkismálanefnd. Mér fannst mjög gott að þær ábendingar kæmu fram við 1. umr. og tek þær með mér inn í umhverfis- og samgöngunefnd. En mér finnst líka mjög mikilvægt að draga fram almannavarnahlutverkið sem er í þessu frumvarpi og bendi á að hér er einmitt komið inn á hluti sem hafa verið mjög til umræðu í vetur eftir óveður vetrarins. Í 99. gr. eru beinlínis nýjar heimildir til að nýta fjarskiptakerfin betur, hvort sem það er vegna þess að það trufli öryggisfjarskipti eða til þess að tryggja fjarskipti þar sem verður þjónusturof einhverra hluta vegna. Þarna sýnist mér í rauninni alveg um nýmæli að ræða. Eitt af því sem ég hef haft mjög augun á í Kóðanum, sem er nafnið sem frumvarpið gengur undir, þegar hann hefur komið til umræðu er að umhverfis- og samgöngunefnd fari mjög vel yfir að lagaumhverfið, þessi lagabálkur, tryggi að sveigjanleikinn sem er í evrópska regluverkinu skili sér inn í íslenska löggjöf þannig að heimildir til hagkvæmrar uppbyggingar og samvinnu við uppbyggingu innviða skili sér örugglega. Það er lögð áhersla á hvata til samvinnu þar sem það á við en í grundvallaratriðum byggir samt allt kerfið á samkeppni. Þessir hvatar geta átt við, t.d. geta hvatar til sameiningar átt við í dreifbýlinu til að byggja upp grunnnet sem samkeppni byggist svo ofan á. Þetta hefur verið mikið til umræðu í tengslum við ýmis mál í umhverfis- og samgöngunefnd síðustu tvö árin og verður örugglega rætt meira við umfjöllun um þetta mál. Neytendaverndin er líka mjög stór hluti af þessu frumvarpi og mikilvægt að kanna til hlítar að hvernig hún skilar sér alla leið til neytenda. Eins og er þegar komið fram í umræðunni hefur umhverfis- og samgöngunefnd fjallað um og þingið afgreitt mjög mikilvæg fjarskiptamál á þessu kjörtímabili, þ.e. Nice-tilskipunina, sem sagt netöryggismálin sem eru algjörlega að fara í nýjan farveg á þessu ári. Svo var fjarskiptaáætlun afgreidd á síðasta ári sem er mjög mikilvægur grundvöllur allrar framþróunar í fjarskiptum í landinu. Eitt af fyrstu málunum sem við afgreiddum á yfirstandandi þingi var hagkvæm uppbygging fjarskiptainnviða. Þetta eru allt mjög mikilvæg mál, mál sem við á Alþingi verðum að fara vel yfir og leggja tíma og vinnu í og sýna áhuga, eins og hér hefur komið fram. Við höfum verið framarlega í fjarskiptum og við eigum að vera það. Það er mikilvægt að við innleiðum þessa löggjöf hratt og vel því að hún er undirstaða framþróunar og öryggis og einn liður í að tryggja samkeppnishæfni landsins. Ég ætla samt að leyfa mér að segja að ég efast um að okkur takist að klára þetta mál á þessu þingi en það er mjög mikilvægt að við gerum tilraun til þess, könnum það, fáum inn umsagnir og skoðum málið, þó að það yrði hugsanlega ekki afgreitt fyrr en á haustþingi. Ég mun í það minnsta leggja mitt af mörkum til að við komumst eins langt og mögulegt er á yfirstandandi þingi. Eitt af því sem þarf að fara yfir, eins og jafnframt hefur komið fram í umræðunni, er áhættumat, að það sé skýrt hvernig kerfin og fjarskiptin eru áhættumetin út frá ýmsum utanaðkomandi þáttum, hvort sem er náttúruleg áhætta, það að verða ekki of háð einum framleiðanda eða á einhvern hátt of háð tilteknum þáttum. Hluti af örygginu er að hafa nægar tengingar til annarra landa og eins að kerfið innan lands skapi ekki falskt öryggi heldur raunverulegt öryggi sem við byggjum öll á. Þá ætla ég, virðulegi forseti, að láta þessari umfjöllun minni við 1. umr. lokið en ég bíð spennt eftir að fá inn umsagnir til umhverfis- og samgöngunefndar og fjalla um málið á þeim vettvangi.

Herra forseti. Hér er komið fram gríðarlega stórt og mikið mál sem leynir töluvert á sér og fellur kannski í skuggann af öðrum málum þessa dagana. Ég reikna með að málið eigi eftir að fá mikla umfjöllun í störfum þingsins, þá sérstaklega í umhverfis- og samgöngunefnd og mögulega í utanríkismálanefnd. Eins og kemur fram í máli þingmanna væri æskilegt að hv. utanríkismálanefnd myndi líka ræða þessi mál. Ég hef ekki haft mikinn tíma til að kynna mér málið vel en náði að fletta í gegnum það um daginn. Hér er ég gleraugnalaus og það skánar ekki við það. Það sem ég vil helst vekja athygli á í málinu er 87. gr. sem ég tel gríðarlega mikilvæga og þurfa virkilega mikla og öfluga umfjöllun í þinginu. Hún er satt að segja eitt af grundvallarmálum framtíðarinnar. Í greinargerðinni þar sem fjallað er um 87. gr. er setning sem ég ætla að fá að lesa, með leyfi forseta: „Ljóst er að 5G-fjarskipti verða miðtaugakerfi samfélags framtíðar.“ Þetta er orðað mjög vel í þessari einu setningu. Hér er verið að tala um miðtaugakerfi framtíðarinnar sem er gríðarlega mikilvægt. Út frá þjóðaröryggismálum er grundvallarmálefni á næstu árum og áratugum hvernig fer með þessi mál. Þetta hefur verið stórt málefni á NATO-þinginu og sjálfsagt víða í erlendu starfi þingmanna þar sem kemur að þessum málum. Cyber Security netárásaöryggisstofnunin í Tallinn hefur verið þar mikið til umræðu. Önnur svipuð stofnun í Helsinki fer með öryggismál sem tengjast þessum málum. Það er fróðlegt og ég tek undir þau sjónarmið sem komu fram áðan um að það er helst að við getum litið til Norðurlandanna í samvinnu í netöryggismálunum á þeim skala sem hér hefur verið talað um. Þetta eru það viðkvæm mál í alþjóðasamstarfi að það þarf býsna mikið til að þjóðríki vinni saman nákvæmlega í þessum málum. Í NATO-þinginu finnur maður alveg að það er ekki víst að öll 50 löndin séu tilbúin að vinna akkúrat í þessum málum í eins náinni samvinnu og við þurfum að sjá. Við erum lítið land og við treystum töluvert á að ná samvinnu við erlend ríki, Norðurlöndin og væntanlega þá baltnesku löndin með, eins og góð samvinna hefur náðst með þeim. Þau eru áhugasöm um að vinna með Norðurlöndunum. Þá er ég að tala um Eistland, Lettland og Litháen. Við sjáum hvernig umræðan hefur verið í Bretlandi um þessi mál. Það var mikil og erfið umræða í Bretlandi um 5G og þar kom m.a. fram að Bretarnir settu einhvers konar hindranir eða vildu gæta mjög vel að því sem þeir kalla kjarnann í 5G-kerfinu sem væri sirka 35% af kerfinu. Ég reikna með að umhverfis- og samgöngunefnd taki þétt á því sem hefur farið fram í nágrannalöndunum um þessi mál. Þetta tengist svo mörgu, hvort sem það eru netárásir eða „false information“, falsfréttirnar, og slíkir hlutir. Það er ánægjulegt og var mjög gott verk með Oxford-skýrsluna sem kom fram fyrir ekki svo löngu síðan með áherslupunktum þar. Síðan er punkturinn með fjarskiptin á norðurslóðum. Þetta er svo stórt og mikið mál í þessu samhengi. Þegar við tölum um miðtaugakerfi framtíðar hér á landi er þetta, ef ég man rétt, sirka tífalt gagnamagnið sem getur farið um 5G á móti 4G í farnetum eða farsímum. Þetta er gríðarlega stórt. Ég ætla svo sem ekkert að fara nánar í þetta. Ég held að mesta umræðan verði um 87. gr. og það sem kemur fram í 1. mgr. og 2. mgr. hennar. Í 1. mgr. ákvæðisins í lögunum er verið að ræða um þróun og uppbyggingu farneta- eða farsímakerfa og hvernig eigi að bregðast við áhættuþáttum er varða almannahagsmuni og öryggi. Ég vek athygli hv. þingmanna sérstaklega á því sem þar kemur fram. Þetta er viðamikið mál eins og þingskjalið sýnir, 135 síður. Þó að ég hafi ekki farið í gegnum allt í frumvarpinu finnst mér tilhlýðilegt að segja að ég vona að athygli hv. þingmanna verði á þessu máli í meðförum þingsins vegna þess að hér er um gríðarlega stórt og mikið að ræða. Það er eitt af stóru málunum sem við þurfum að taka vel á í þinginu.