Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fjárhagsnefndur (Halldór Steinsson) Það þarf engan að furða á því, þótt útlitið sje ekki glæsilegt, að því er snertir samanburð á tekjum og útgjöldum landssjóðs. Þetta eru mjög erfiðir tímar; altaf kreppir meir og meir að; erfiðleikarnir á því að fá vörur í öðrum löndum verða meiri, eftir því sem líður á stríðið, skipakomur verða strjálli, en af þessu leiðir aftur, að öll framleiðsla hlýtur að minka að mun. Aðaltekjur landssjóðs eru tollar á útlendum vörum og útflutningsgjald af innlendum vörum. Eins og gefur að skilja hljóta þessar tekjur að rýrna, eftir því sem erfiðleikarnir vaxa. En það eru einungis þessar tekjur landssjóðs, sem minka, því að, eftir því sem framleiðslan í landinu verður minni, eftir því verður gjaldþol manna yfirleitt minna, og að sama skapi hlýtur að draga úr flestum gjöldum, er hvíla á landsbúinu og renna í landssjóð. Ef litið er á aðalatvinnuvegi landsbúa, landbúnað og sjávarútveg, þá hefir annar þeirra, sjávarútvegurinn, orðið fyrir stórkostlegum hnekki í ár. Þetta stafar af því, hversu erfitt hefir verið að ná í nauðsynleg efni til framleiðslunnar, en þar við hefir bæst aflaleysi, að minsta kosti hjá þeirri útgerð, sem rekin er í stærstum stíl og mestan kostnað hefir í för með sjer, en jafnframt, þegar vel lætur, gefur einna mestar tekjur í landssjóð. Ofan á þetta bætist svo, að landið er í þann veginn að missa helming af botnvörpuflotanum, svo að það má fara nokkuð nærri um það, hvernig sjávarútvegurinn horfir við í nánustu framtíð, ef stríðið heldur áfram. Landbúnaðurinn stendur auðvitað talsvert fastari fótum, og stafar það mest af því, að segja má, að hann geti fremur verið sjálfum sjer nógur, eða hann geti fremur komist af með afurðir sínar, en þurfi síður að vera upp á aðra kominn. Þó hefir einnig hagur hans harðnað á síðustu tímum, og verður harðari og harðari, eftir því sem á stríðið líður. Tekjur landssjóðs hljóta því að minka, en á hinn bóginn er ekki hægt að draga úr útgjöldunum að sama skapi; með öðrum orðum, það hlýtur að verða tekjuhalli. Það var líka bersýnilegt, að í frv. stjórnarinnar voru tekjurnar ofhátt áætlaðar, en hins vegar ýmsir bráðnauðsynlegir útgjaldaliðir oflágir. Það var eins og hæstv. stjórn hefði verið að stritast við að láta tekjur og útgjöld landssjóðs mætast, en þótt það sje fallegt á pappírnum, þá er þetta villandi, og jeg hygg, að enginn sanngjarn maður hefði getað álasað stjórninni fyrir það, þótt hún nú, á þessum erfiðu tímum, hefði látið fjárlagafrumvarpið fara frá sjer með talsverðum tekjuhalla. Hæstv. stjórn hefir verið legið á hálsi fyrir það, að hún hefði ekki lagt fyrir þingið frumvörp, sem hefðu auknar tekjur í för með sjer, en jeg get ekki álasað henni svo mjög fyrir það, því að auknar tekjur verða að eins með auknum sköttum og tollum, en jeg fæ ekki sjeð, að á þessum tímum megi leggja öllu meiri byrðar á hendur landsbúum en nú þegar hvíla á þeim. Þótt þau tekjufrumvörp, sem liggja fyrir þinginu, hafi ekki miklar auknar tekjur í för með sjer, þá verður því ekki neitað, að þau koma allhart niður á sumum stjettum, enda hafa heyrst háværar raddir á móti þeim, og bendir það til þess, hversu heppilegt hefði verið að ganga miklu lengra, eins og sumir hafa viljað. Háttv. Nd. hefir gert nokkrar breytingar á tekjubálki fjárlaganna. Flestar af þeim breytingum ganga í þá átt að færa niður tekjurnar. Fjárhagsnefndin er sammála háttv.Nd. um þetta, en henni finst að eins, að ekki hafi verið farið nógu langt í að lækka einstaka liði. Aftur hefir háttv.Nd. hækkað einstaka liði með tilliti til frv. þeirra, er liggja hjer fyrir hinu háa Alþingi, en þar er fjárhagsnefndin á alt öðru máli. Jeg skal svo fara nokkrum orðum um brtt. þær, er fjárhagsnefndin hefir lagt til að gerðar væru við tekjubálkinn. Það er þá fyrst, að hún leggur til að tekjuskatturinn verði hækkaður um 20 þús. kr. fyrra árið. Þetta er gert með tilliti til þess, að nú er fyrir þinginu frv., er fer fram á talsverða hækkun á tekjuskattinum, frv., sem ekki er ólíklegt að nái fram að ganga. Ef það verður að lögum, má búast við allmikilli hækkun fyrra árið, 1918, því að þá á að greiða skatt af tekjum ársins 1916, en það mátti heita gott ár, og þá var góður afli. En það er ljóst, að tekjurnar 1919 verða miklu minni; það þarf ekki annað en líta á árið í ár, til þess að sannfærast um það, en þá á að greiða skatt af þessa árs tekjum. Því var það, að fjárhagsnefndin taldi sjer ekki fært að hækka þennan lið síðara árið. Þá leggur nefndin til, að vitagjaldið verði lækkað fyrra árið um 15 þús. kr. Þetta gjald fór smáhækkandi til ársins 1914; þá var það rúm 62 þús. kr., en síðan hefir það farið lækkandi, og 1916 var það rúmar 36 þús. kr., og nú frá nýári til síðasta júní hefir það orðið 9625 kr. Þetta eru afleiðingar af stríðinu, skipaferðirnar verða strjálli og strjálli, og því er það, að þótt samþykt hafi verið hjer frv. um hækkun á vitagjaldi, þá þótti nefndinni það sett hæfilega hátt, að áætla það 35 þús. kr. fyrra árið; en nefndin vildi ekki lækka það síðara árið, og var það með þeirri von, að úr muni rætast, skipakomur aukast og samgöngur batna. Tóbakstollinn vill nefndin lækka um 50 þús. kr. hvort árið. Þessi tollur hefir að vísu altaf farið smáhækkandi, en fyrri hluta þessa árs (1/1-30/6) nam hann 97800 kr. Þótt hliðsjón væri höfð af frv. því, sem nú liggur fyrir þinginu, um hækkun á þessum tolllið, þá má gera ráð fyrir, að innflutningur á tóbaki verði nokkru minni á næstu árum, ef marka má, hve dregið hefir úr honum í ár. Kaffi- og sykurtoll og vörutoll þykir nefndinni ekki varlegt að áætla meiri en 450000 kr. fyrra árið hinn fyrnefnda, en 275000 kr. hinn síðarnefnda. Það virðist mega ganga að því vísu, að eftir því, sem tímarnir verða erfiðari, eftir því verði neyslan í landinu minni. Og eftir því, sem stríðið stendur lengur, eftir því verður erfiðara með alla aðdrætti til landsins, og því minni tekjur af þessu. En nefndin hefir eigi viljað lækka þessa liði síðara árið. Hún vonar, að þá verði eitthvað farið að rætast úr, og viðskiftin komin í betra horf. Jeg skal geta þess, að vörutollurinn hefir orðið tímabilið 1/1-30/6 1917 alls 81277 kr., og þótt hann yrði nokkru meiri síðara hluta ársins, þá yrði hann talsvert minni í ár en fyrirfarandi. Nefndin leggur til, að pósttekjurnar verði hækkaðar um 50 þús. kr. á ári, og er það gert með tilliti til frv. þess, sem liggur fyrir háttv. deild, um hækkun burðargjalds, og telja má mjög líklegt að nái samþykki þingsins. Síðasta brtt. nefndarinnar er örlítil breyting á 5. gr. frv. Sú brtt. má teljast svo sjálfsögð, að um hana þurfi ekki að tala, og læt jeg mjer nægja að vísa um hana til nefndarálitsins. Þótt fjárhagsnefndin hafi eigi gert fleiri brtt. við tekjubálk fjárlaganna, þá blandast henni ekki hugur um það, að ef stríðið heldur áfram næsta ár, þá eru ýmsir fleiri tekjuliðir áætlaðir ofhátt. Má þar til telja t. d. útflutningsgjald, vínfangatoll o. fl. tekjuliði, sem þá munu alls ekki standast áætlun. En á þessum tímum er ómögulegt að gera nákvæma áætlun yfir tekjur og gjöld landssjóðs; slíkt verður að vera nokkuð af handahófi, en eitt er víst, að tekjuhallinn verður mikill - hve mikill, er ómögulegt að giska á með neinni nákvæmni; tíminn og reynslan verður að skera úr því.

Fjármálaráðherra (S. E): Í þetta sinn stend jeg upp að eins til þess, að gera örlitla athugasemd. Jeg hefi hugsað mjer að fara síðar nokkrum orðum um fjárhag landsins, annaðhvort við þessa umr. fjárlaganna eða við 3. umr. þeirra. Um tekjubálkinn vil jeg geta þess, að jeg álít ekki ástæðu til að fara nákvæmlega út í hvern lið fyrir sig, því að litla þýðingu hefir, hvort liðirnir eru færðir upp eða niður um nokkur þúsund. En rjett er að fara sem varlegast í sakirnar, þegar alt er eins óvíst og nú er. Óviðkunnanlegt þykir mjer, eins og háttv. nefnd hefir gert, að miða tekjurnar við ýms tekjufrv., sem nú eru á ferðinni gegnum þingið, því að óvíst er um sum þeirra, að þau gangi fram. Um tekjuskattinn býst jeg við, að óhætt sje að ganga út frá áætlun nefndarinnar, þótt hún hafi hækkað fyrra árið, jafnvel þótt tekjuskattsfrumvarpið verði ekki að lögum, en um kaffi- og sykurtollinn tel jeg aftur á móti ekki ósennilegri áætlun Nd. En auðvitað er hjer, einnig um alla þessa liði, að eins um áætlun að ræða, og þótt áætlunin, eins og hún er nú, verði að teljast gætilega gerð, þá má þó vera, að hún reynist ofhá. Yfirleitt mun jeg greiða atkv. með till. nefndarinnar.

Framsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Það hefir leikið orð á því, að þessi háttv. deild eyddi ekki tímanum í ónytjumælgi, og jeg vildi ógjarnan verða til þess að svifta hana þeim heiðri. En það liggur í hlutarins eðli, að ekki verður hjá því komist að verja nokkrum tíma til umræðu, þegar um svo mikilsvert mál er að ræða sem fjárlögin. Eins og tekið er fram í nál. hefir fjárveitinganefnd þessarar háttv. deildar farist svo í gerðum sínum, að heita má, að hækkanir og lækkanir, sem hún hefir gert, standist á. Eftir því, sem mjer telst til, hefir lækkunin orðið 59200 kr., en hækkunin 57000 kr. Hún hefir því lækkað útgjöldin um 2200 kr. Enda er þetta af sumum kallað einungis nart hjá nefndinni. En eins og tekið er fram í nál. þá sá nefndin sjer ekki fært, þrátt fyrir góðan vilja, að strika út nein stórvægileg útgjöld, sökum þess, að þar var einungis um að ræða útgjöld, sem þýðingarmikil eru til atvinnubóta og annara nauðsynja. Þess ber líka að gæta, að flestir stærstu liðirnir eru lögákveðnir og verða því ekki lækkaðir. Einu stórliðirnir, sem hægt væri að breyta, eru útgjöldin til samgöngubóta og verklegra fyrirtækja. Um vegagerð t. d. er nú það að segja, að fjárveitinganefndin er á sömu skoðun og sama nefnd í háttv.Nd., að þrátt fyrir ilt útlit þá megi ekki lækka þau útgjöld, þar sem verkið er til stórnytja fyrir landsmenn, auk þess sem það veitir fjölda manns atvinnu. Það mundi því enginn beinn hagnaður af því leiða að lækka útgjöldin til samgöngubóta. Verk þau, sem áætluð eru útgjöld til í 13. gr. frv., og helst væri hugsanlegt að lækkuð yrði fjárveiting til, eru auðvitað þau helst, sem útlent efni þarf til. En nefndin sá ekki ástæðu til að strika út neina af þeim liðum, með tilliti til þess, að með athugasemdum, er þeim fylgja, er stjórninni heimilað að leggja ekki fjeð fram, meðan framkvæmdirnar eru einhverjum annmörkum bundnar. Ef tekin eru saman þessi útgjöld, þá telst mjer til, að til brúargerða skuli verja 51900 kr. f. á. og 76200 kr. síðara árið, samtals 128100 kr. Til símalagninga 25500 kr. og 45000 kr., samtals 70500 kr. Til vita 15000 og 25500 kr., samtals 40500 kr. Útgjöld þessi verða til samans á fjárhagstímabilinu 239100 kr. En verk þau, sem hafa útgjöld þessi í för með sjer, er ekki ákveðið að framkvæma skuli á fjárhagstímabilinu, ef ekki rætist úr örðugleikunum. Ef nú verður samþykt sama athugasemd við fjárveitinguna til loftskeytastöðvar í Flatey og listasafnsbyggingarinnar, þá bætast þar við 70000 kr., og eru þá alls 300 þús kr. fullar, sem veittar eru með þessum fyrirvara. Nefndin sá því ekki ástæðu til að lækka þessa liði eða fella þá. Reyndar eru þeir flestir svo vaxnir, að ekki er hægt að færa þá niður, heldur verður að strika þá út, ef hreyft er við þeim á annað borð, því að kostnaðaráætlanir við framkvæmd þeirra eru bygðar á útreikningum, sem forstjórar þeirra hafa gert. Þá sný jeg mjer að brtt. þeim, sem fjárveitinganefndin hefir komið fram með. Eins og gefur að skilja eru þær allmisjafnar að þýðingu og mikilvægi. Í nál. er vikið að þeim flestum, sem mikilsvarðandi eru, og getur það sparað mjer orð um þær. Hins vegar eru nokkrar, sem ekki þótti taka að fara orðum um í nál., en viðkunnanlegra mun þykja, að minst sje á í framsögunni. Jeg sje ekki ástæðu til að rekja það neitt nákvæmlega eða skýra betur það, sem fram er tekið í nefndarálitinu, nema þá, ef vera kynni, í stöku tilfelli. 1. brtt. nefndarinnar, við 9. gr., þarf jeg ekki að gera frekari grein fyrir en gert er í nál. Í 2. brtt., við 10. gr., felst stórvægilegasta lækkunin, sem nefndin hefir lagt til að yrði í fjárlögunum. Það er niðurfærslan á alþingiskostnaðinum. Háttv. Nd. samþykti, eftir tillögu fjárveitinganefndar þar, að alþingiskostnaðurinn skyldi áætlaður helmingi hærri en stjórnin hafði gert. Þetta fanst fjárveitinganefnd Ed. óþarft. Vitanlega má gera ráð fyrir, að alþingiskostnaðurinn fari vaxandi; hann hefir farið sívaxandi að undanförnu, og mun áreiðanlega vaxa framvegis. En nefndinni fanst með öllu óþarft að hækka hann svona mikið, sjerstaklega þegar þess væri gætt, að aukaþingskostnað, þótt til kæmi, bæri ekki að áætla eða taka upp í fjárlög, enda er það í samræmi við nýlega gefna yfirlýsingu frá hálfu forsetanna., Þessi kostnaður nær því að eins til reglulegs Alþingis, og fanst nefndinni því nægja að áætla hann 50% hærri en stjórnin hafði gert. Í 11. gr. B. 5. leggur nefndin til að gerð sje lítilfjörleg hækkun, sem þó gæti haft verulega þýðingu, ef eigi væri sint. Það er sem sje hækkun á fjárveitingu til skipamælinga. Þessar mælingar eru mjög vandasamt verk, og hefir ákveðinn maður, Páll skólastjóri Halldórsson, haft þetta á hendi. En hann hefir látið í ljós, að hann mundi láta af þessum starfa, ef þóknun sú, sem fyrir hann hefir verið greidd, yrði ekki eitthvað hækkuð. En ef svo færi, að hann ljeti af þessum starfa, mundi vandfenginn maður í hans stað. Þess vegna hefir nefndin lagt til, að þóknunin yrði hækkuð um 200 kr. á ári. Um 4. brtt. nefndarinnar, við 11. gr. B. 8, þarf jeg ekki að fjölyrða, en læt mjer nægja að vísa þar til nál. Þá hefir nefndin gert þá breytingu, við 11. gr. B. 10., að athugasemdin við þennan lið falli burt. Meiri hluti nefndarinnar var sammála um þetta, enda má segja, að það sje í samræmi við skoðanir þær, sem nefndin ljet í ljós í fjáraukalögunum, um aðhlynningu sjúkraskýla. Þá er brtt. við 12. gr. 12., sem leggur til, að Jóni lækni Kristjánssyni skuli veittur dýrtíðarstyrkur að eins fyrra árið. Þessi styrkveiting er þannig rökstudd af fjárveitinganefnd Nd., að hún sje veitt vegna dýrtíðarinnar. En þar með er gefið í skyn, að styrkurinn verði ekki veittur eftir að dýrtíðinni ljettir af. Þess vegna hefir fjárveitinganefnd Ed. lagt til, að styrkur þessi skuli að eins veittur fyrra árið, í þeirri von, að dýrtíðinni verði þá ljett af. Þessi till. er líka í fullu samræmi við þá tillögu nefndarinnar, að Landakotssspítali skuli að eins njóta styrks fyrra árið. Við 13. lið þessarar greinar, 12.gr , hefir nefndin ekki gert neina breytingu. Við 14. lið sömu gr. hefir nefndin lagt til að fella niður 1000 kr. síðara árið til undirbúnings landsspítalabyggingarinnar. Nefndinni var ekki ljóst, hvaða tilgangur gæti verið í því að veita svona litla fjárhæð ár eftir ár. Hún hyggur, að hjer geti ekki verið um annan undirbúning að ræða en þann, að sjá út hentugan stað undir spítalann, og ef til vill að gera einhverjar frumteikningar. En nefndin gat ekki látið sjer detta í hug, að fje yrði veitt til spítalabyggingarinnar í næstu fjárlögum, því að vitanlega mundi hún kosta stórfje, og verður hún ekki framkvæmd, nema með miklum undirbúningi. Vjer ættum að láta oss vítin að varnaði verða, og ráðast ekki í þetta verk fyr en vjer vitum fótum vorum forráð. En þó að sjóðsöfnunin sje virðingarverð viðleitni, þá er henni hins vægar enn svo skamt komið, að það fje, sem safnast hefir, er ekki meira en krækiber í ámu, í samanburði við það, sem á vantar. En nefndin vonar, að söfnuninni verði haldið áfram, og því meira sem safnað er, því fyr verður hægt að ráðast í að byggja spítalann. Þá hefir nefndin gert þá breytingu við 16. lið 12. gr., að veittar verði 2000 kr. fyrra árið til ljóslækningatækja á Vífilsstöðum. Læknirinn þar hefir gert skýra grein fyrir því, að þessi lækningaraðferð hafi gefist framúrskarandi vel, og kveður meira að segja svo að orði, að ekkert vit sje í að sinna þessu máli ekki frekar en gert hefir verið. Læknirinn fer og fram á, að gerð sje sú breyting á herbergjaskipun heilsuhælisins, að komið sje upp sjerstakri barnadeild við hælið, og að reist sje sjerstakt íbúðarhús handa lækninum. Mun öllum hv. deildarmönnum skiljast, að margt mælir með þessu. Eftir áætlun, sem Rögnvaldur heitinn Ólafsson gerði, mundi þetta kosta um 20000 kr. En nefndin sá sjer ekki fært að leggja það til, að húsið yrði bygt að þessu sinni, heldur lætur hún sjer nægja að hafa það með öðrum störfum, sem kynni að verða ráðist í að undirbúa á næsta fjárhagstímabili. Þá hefir nefndin gert þá breytingu við 17. lið 12. greinar, að styrkurinn til sjúkraskýlanna verði hækkaður um 2000 kr. frá því, sem Nd. ákvað hann. Er óþarft að orðlengja frekar um þetta atriði, því að um það er ekki annað að segja en nefndin hefir þegar gert í nál. sínu fyrir fjáraukalagafrumvarpinu fyrir árin 1916 og 1917. Þá kemur nýr liður, þar sem ákveðinn er styrkur til Landakotsspítalans. Fyrir þessari styrkveitingu er gerð grein í nál. Landlæknir flutti nefndinni og mælti með erindi frá forstöðukonum Landakotsspítalans, og sýndi fram á, að nauðsyn bæri til að rjetta spítalanum hjálparhönd, einkum vegna hins afarháa kolaverðs. Þetta er stofnun, sem ekki er hægt án að vera, því að ef svo slysalega skyldi til takast, að nauður ræki til að loka spítalanum, stæði ógn og dauði fyrir dyrum. Við þennan lið (17. lið) er lagt til að gerðar sjeu enn fremur smávægilegar breytingar. Skal jeg taka það fram til athugunar, að stafliður b verður vitanlega c, ef styrkurinn til Landakotsspítalans verður samþyktur. Einnig hefir nefndin lagt það til, að á eftir orðunum »og að sýslufjelag það« komi: eða hreppsfjelag. Orsökin til þessarar viðbótar er sú, að Siglfirðingar hafa óskað hennar, vegna þess að Siglufjarðarhreppur hefir í hyggju að reisa sjúkrahús, sem hann ætlar að reka á eigin kostnað, og á ekki að koma neitt við sjálfri Eyjafjarðarsýslu. Nefndinni þótti sjálfsagt að verða við jafnmeinlausri bón. Þá hefir nefndin hækkað utanfararstyrk hjeraðslækna um 500 kr. Orsökin til þessarar hækkunar var sú, að nefndin hefir viljað leyfa, að þeim sjeu ætlaðar 200 kr. fyrir hverja mánaðardvöl erlendis, í stað 150 kr. Í 13. gr. A. 3. d. hefir nefndin leiðrjett prentvillu. Í fjárlagafrumvarpinu stendur, að veittar skuli 6500 kr. til húsaleigu á stærri póstafgreiðslum, utan Reykjavíkur. En nefndin þykist vita, að þetta sje prentvilla, er var þeim mun meinlegri, sem hún sýnilega hefir haft áhrif á fjárhæðina utan striks. Í 13. gr. B. I. 1. b. hefir nefndin lagt til, að skrifstofukostnaður vegamálastjóra skuli hækkaður úr 1500 kr. upp í 2000 kr. Vegamálastjórinn hefir farið fram á þessa hækkun, í því skyni að geta fengið sjer aðstoð við ýms vandaminni ritstörf, svo að hvorki hann nje aðstoðarverkfræðingurinn þyrftu að sitja í slíku. Og nefndinni fanst hyggilegast, að til þessa starfa væri fenginn einhver ritfær maður ódýrari en sjálfur verkfræðingur landsins. Þá hefir nefndin gert breytingu undir staflið C í 13. gr., sem ekki er vikið að í nál. Vitanlega kemur þessi liður fjárlaganna ekki beinlínis þessari nefnd við, heldur snertir hann samgöngumálanefndina. En þessi athugasemd, sem vjer leggjum til að strikuð sje út, eru leifar frá því, er hugsað var til, að Eimskipafjelagið hjeldi uppi strandferðum og fjekk styrk til þess. Hygg jeg, að fjárveitinganefndinni verði fyrirgefinn þessi slettirekuskapur. Þá er 13. gr. D. IV. 12. Þar er lagt til að hækka styrkinn til símstöðvarinnar í Vestmannaeyjum. Orsökin til þessarar hækkunar er sú, eins og bent er á í nál., að við það að bera saman fje það, sem í núgildandi fjárlögum er veitt til ýmissa ritsímastöðva, við fjárhæðir þær, sem í fjárlagafrumvarpinu nú eru ætlaðar, kom það í ljós, að ritsímastöðin í Vestmannaeyjum var sú eina, sem ekkert var hækkað hjá. En nefndin áleit nauðsynlegt að taka hjer til greina dýrtíðina, sjerstaklega hið dýra eldsneyti, því að það mun ekki síður hafa hækkað í verði í Vestmannaeyjum en annarsstaðar, nema fremur sje. Vestmannaeyjar hafa ekki mó til þess að brenna, heldur að eins kol. Þá kem jeg að lið E. I. a. Þar leggur nefndin til að hækka laun vitamálastjórans um 200 kr. á ári. Þessi maður hefir nú lengi verið í þjónustu landsins og hefir nú farið þess á leit, að laun sín verði hækkuð um þetta. Hann hefir látið í ljós, að sjer stæðu aðrar vel launaðar stöður til boða, og þó að hann kynni best við sig hjer á landi, þá gæti svo farið, að hann neyddist til að fara af landi burt, ef hann sæi, að þingið kynni ekki að meta störf sín að verðleikum. Það má segja, að þessi krafa sje eðlileg, með því að vegamálastjóri fær þegar 4000 kr. kaup, og er því von til, að hinum, sem setið hefir hjer lengi, finnist, að hann hafi rjett til, að tekinn sje til greina aldur sinn. Nefndin hefir og hækkað skrifstofukostnað hans úr 700 kr. upp í 1000 kr. Var það gert með hliðsjón af skrifstofukostnaði vegamálastjóra. Þá kem jeg að 14. gr. Á það er ekki drepið í nál, að nefndin hefir hækkað styrkinn, sem ætlaður er til húsabóta á prestssetrinu Bergsstöðum. Þetta er sami styrkurinn sem farið var fram á hjer á þingi áður. Var þá farið fram á 1200 kr. En síðan hefir alt hækkað svo í verði, að nefndinni fanst, að ekki mundi veita af að hafa styrkinn 1500 kr. En á þessa styrkveitingu má ekki líta sem gjöf. Með henni eignast landið betri húsakynni á þessari jörð, sem það á. Því að vitanlega fylgir henni sú kvöð, að prestinum beri að skila húsunum í því standi, sem samsvarar þessum 1500 kr., að viðbættu andvirði og álagi hinna gömlu jarðarhúsa. Þess vegna er þetta ekki tapað fje, heldur á landið það í bættum húsakynnum á jörðinni. Þá er 14. gr. B. I. a. Þar leggur nefndin til, að háskólalaunin hækki um 200 kr., og stafar þessi hækkun af því, að nefndin ætlast til, að Sigurður háskólakennari Sívertsen fái notið þeirra 400 kr. árlegu persónulegu launaviðbótar þetta fjárhagstímabil, er hann hefir haft að undanförnu. En nefndin ákvað ekkert um það, hvort þessi viðbót skyldi veitt um lengri tíma. En ástæðan til þess, að nefndin ákvað þessa hækkun nú, er sú, að prófessorinn neyddist til að sigla sjer til heilsubótar, og sú ferð hefir hlotið að kosta hann mikið á þessum erfiðu tímum. Þá er 14. gr. B. VII. 3., þar sem nefndin leggur til, að 3000 kr. síðara árið til skólahalds á Eiðum falli burt. Það er auðsætt, að þessi styrkveiting á að falla niður síðara árið, með því að þingið hefir ákveðið, að landssjóður annist skólann, og verður þá veitt til hans framvegis samkvæmt lögum þeim, er um það efni hafa verið samþykt. Í 14. gr. B. XIV. a. fer nefndin fram á 500 kr. hækkun til unglingaskóla. Hækkun þessi stafar af því, að nefndin ætlast til, að unglingaskólinn á Hvammstanga, sem eftir öllum upplýsingum verður að teljast góðs maklegur, fái notið sömu hlunninda sem t. d. unglingaskólinn á Núpi í Dýrafirði. Þá hefir nefndin bundið styrkveitinguna til Flensborgarskólans því skilyrði, að skólanum sje veitt að minsta kosti 1000 kr. tillag úr bæjarsjóði Hafnarfjarðar og sýslusjóði Gullbringusýslu. Eina fjeð, sem skóli þessi styðst við, auk landssjóðsstyrksins, er eftirgjald af Hvaleyri, sem er að eins 135 kr. Annað hefir skólinn ekki, að fráskildum afnotum af húsum sínum. Nefndin áleit þess vegna skólanum fyrir bestu, að þessi brtt. yrði samþykt. Það yrði til þess að styrkja hann og efla í framtíðinni. Þessi breyting hefir að vísu í för með sjer aukin útgjöld fyrir viðkomandi hjeruð. En þá er þess að gæta, að þau njóta mest góðs af skólanum, eins og skólaskýrsla síðasta árs sýnir ljósast, þar sem flestir nemendurnir eru úr Hafnarfirði, en að eins nokkrir annarsstaðar frá. Á þgskj. 854 hefir nefndin lagt til, að sú breyting yrði gerð við 15. gr. 1. b., að laun 1. bókavarðar Landsbókasafnsins skuli hækkuð um 200 kr. á ári. Nefndin viðurkennir, að hjer sje, ef til vill, farið ofskamt og að sanngjarnt væri að hækka launin meir. En nefndin taldi þó þessa hækkun betri en ekki neitt. Við 15. gr. 1. f. hefir nefndin gert þá breytingu, að í stað 10,300 kr. til bókakaupa Landsbókasafnsins komi 11,300 kr. Ætlast nefndin til, að 1000 kr. sje árlega varið til þess að kaupa bækur og handrit Jónasar þinghúsvarðar Jónssonar. Landsbókasafninu hafa verið boðnar bækurnar til kaups fyrir 5000 kr., og ef samningar takast, væri hægt að kaupa safnið þannig á 5 árum. Fari svo, má segja, að það sje að nokkru leyti hagnaður fyrir landssjóð, því að ekkjan hefir lýst yfir því, að hún teldi bæði hagsmunum sínum og sóma borgið, ef landssjóður keypti safnið af henni, en ef þingið hins vegar vill ekki sinna þessu, þá er við búið, að það hefði talið sjer skylt að hlynna eitthvað að ekkju þessari í framtíðinni, eins og svo mörgum öðrum. Þá er brtt., er snertir Þjóðmenjasafnið, b-liðinn, um að hækka þessa litlu upphæð um 250 kr., til þess að þessir menn, eða konur, sem aðstoðina veita, geti fengið einhverja þóknunarhækkun um klukkutímann. Það er svo lítil upphæð, að jeg sje ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um það. Þá er sú till. nefndarinnar, að Einari Gunnarssyni, bókaútgefanda, sjeu veittar 1500 kr. á ári til að ljúka við útgáfu safnsins »Lög Íslands, öll þau, er nú gilda.« Slíka útgáfu telur nefndin þarft verk, svo að menn geti haft öll lögin við hendina og þurfi ekki að vera neyddir til að moða í öllum þessum mörgu lögum okkar. Þá leggur nefndin til, að gerð sje nokkur breyting á styrknum til skálda og listamanna. Það er bæði efnis- og »redaktions«-breyting. Það, sem er undir 37. lið, til Bjarna Jónssonar frá Vogi, til að þýða Goethes Faust, vill nefndin flytja þarna undir; engin breyting er gerð á liðnum sjálfum, heldur að eins lagt til, að hann standi þarna, í hópi skálda og listamanna. Einum manni áleit nefndin sjer skylt að bæta inn þarna; lá það þá helst fyrir að gera það fyrra árið. Það er Gunnlaugur Blöndal. Uppi á Hlaðbúð hafa legið fyrir nokkrar teiknimyndir, gerðar af þessum manni. Jeg er enginn sjerlegur listþekkjari, en jeg hlaut að dást að, hve vel þær voru gerðar, þegar jeg bar þær saman við mennina, sem jeg þekti, enda er mjer kunnugt um, að auk þess, sem maður þessi er lærður af Stefáni Eiríkssyni, þá er hann af framúrskarandi listgefinni ætt; hann er allmikið í ætt við Benedikt Gröndal, og gefur það mjer, auk sýnishorna þeirra, sem fyrir liggja, von og traust á því, að hann sje listamannsefni. Nefndin leggur þess vegna eindregið til, að honum verði veittar 1200 kr. En af þessu leiðir það, að upphæðin til listamanna kemur til að verða talsvert hærri fyrra árið en hið síðara, þegar þessi maður kemur með og annar maður, er samþyktur var í Nd. Þá kemur til að standa samt. 15,200 kr. fyrra árið, en 12,000 síðara árið, og með tilliti til þess að jafna upp þann mun lagði nefndin til að hækka styrkinn síðara árið upp í 14,000 kr., enda sennilegt, að fram geti komið fleiri menn með listahæfileikum, er þörf væri á að styrkja eitthvað, eins síðara ár fjárhagstímabilsins eins og hið fyrra. Þá lagði nefndin til að lækka 23. lið ofan í 3000 kr. hvort árið. Það er íslenska orðabókin. Hefir það verið svo að undanförnu, og þótti nefndinni engin ástæða til að ganga lengra. Vitanlega hefir það vakað fyrir háttv.Nd., að það yrðu tveir menn, er að henni störfuðu. Hverjir mennirnir eru skal jeg ekkert um segja, en það þótti nefndinni alls óvíst, þótt tveir menn væru við starfann, að þeir yrðu svo samhendir sem skyldi, og því ekki ástæða til að leggja svo mikið fje fram í þessu skyni. Óhætt væri að minsta kosti að bíða þess, að hinn nýi maður kæmist inn á einhverja braut í þessu máli, og að hann svo kæmi til að hafa orð að segja um þetta atriði. Þá leggur nefndin til að breyta 27. liðnum, til dr. Helga Jónssonar. Þar vill nefndin láta haldast það, sem hann hefir fengið og staðið hefir áður í fjárlögunum, til mýrarannsókna og grasafræði, 1800 kr. hvort árið, eins og verið hefir, en svo til rannsókna á næringargildi þörunga 1200 kr. fyrra árið og það, sem athugasemdin segir, allan kostnað við efnagreining og ferðalög, eftir reikningi. En að setja það bæði árin virtist nefndinni óþarft, því að þetta er ekki starf, sem þarf að vinna ár eftir ár; ef rannsóknin er ekki búin fyrra árið, þá er lítil von, að henni verði lokið síðara árið. Þá er lítil breyting við 40. liðinn - hennar er ekki getið í nefndarálitinu - til Helga H. Eiríkssonar, til verkfræðináms. Þessi maður var við Kaupmannahafnarháskóla, og naut þar styrks, sem venja er til, en hann afsalaði sjer öllu því og fór yfir til Englands, til að leggja stund á námaverkfræði og vjelfræði. Þar er dýrt að lifa; man jeg ekki í tölum, hvað skýrsla hans segir, að dvölin þar kosti, en jeg man svo mikið, að þessar 1500 kr. eru ekki nema styrkur til þess, sem hann þarf að leggja fram til dvalar sinnar þar. Þessi fræðigrein, sem hann leggur fyrir sig, virðist nefndinni einkar þörf, eftir því sem nú hagar til hjá oss. Nefndin leggur til, að 51. liður falli burt, 1000 kr. hvort árið til Sigurðar Eiríkssonar, regluboða, og að hann verði tekinn inn í 18. gr. með 500 kr. styrk hvort árið. Nefndin verður að líta svo á, að honum sje það ekki síður hallkvæmt en landssjóði, því að þótt hann hefði fengið að standa þarna, þá væri óvíst, hvernig færi síðar, en ef hann væri fluttur í 18. gr., væri framtíð hans betur borgið, enda þótt upphæðin sje þar tiltekin helmingi lægri. Í 54. lið hefir nefndin lagt til, að styrkurinn til Frímanns B. Arngrímssonar falli niður seinna árið. Þá er jeg kominn að 16. gr. Fyrsta brtt., sem nefndin leggur til, er að Búnaðarfjelagi Íslands verði að eins veittar 2000 kr. síðara árið, í því skyni að kosta eina eða fleiri konur - mjer er ekki kunnugt um, hvort heldur er - til undirbúnings undir að stjórna húsmæðraskóla. Það er álit nefndarinnar, að nóg sje að veita styrkinn síðara árið. Nú er erfitt að sigla, bæði fyrir karla og konur, og svo er ekki sennilegt, að húsmæðraskólinn komist svo fljótt í framkvæmd, að ekki sje nægilegt að byrja á þessum undirbúningi seinna árið. Þá er lítilfjörleg athugasemd við 3. liðinn, sem nefndin áleit rjett að skjóta inn, þetta, að uppbótin til starfsmanna Búnaðarfjel., ráðunauta o.fl.,fari eftir sömu reglu og uppbót til starfsmanna landsins. Að vísu má líta svo á, að það þyrfti ekki að sjást, en það getur ekki skemt, að því sje skotið inn. Þá er talsverð upphæð, sem nefndin sá sig neydda til að bæta inn. Það er 2200 kr. styrkveiting til að fullgera Miklavatnsmýraráveituna. Á seinasta fundi nefndarinnar barst henni brjef þess efnis, frá vegamálastjóra, að bráðnauðsynlegrar aðgerðar þyrfti með. Það hafði komið fram, að Þjórsá kastaði sandi upp að skurðmynninu og stoppaði hann svo, að vatnið gæti ekki runnið inn, og að þetta þyrfti aðgerðar við, og jafnframt þyrfti að sprengja í stöku stað upp úr botni aðfærsluskurðarins klappir, er einnig hindruðu framrensli vatnsins. En það fylgdi ekki með í samningi þeim, er gerður var við þá Ágúst Helgason í Birtingaholti og Gest Einarsson á Hæli, að þeir græfu skurðinn dýpra niður en ofan á klöpp, þar sem hún kynni að verða fyrir. Nefndin áleit því, þegar ekki var um meira að ræða en 2200 kr., að sjálfsagt væri að veita þetta, svo að ekki strandaði á því, að hægt væri að njóta verksins, sem þegar er búið að leggja svo mikið fje í. Þá hefir nefndin lagt til að hækka sandgræðslustyrkinn um 1000 kr. hvort árið, og er gerð grein fyrir því í nefndarálitinu. Þá er breyting við 12. lið b., sem ekki er getið um í nefndarálitinu, sú að hækka styrk Gísla Guðmundssonar, gerlafræðings, upp í 1800 kr. Að vísu hefir hann nú launahækkun, meðan hann veitir forstöðu efnarannsóknarstofunni, en það hefir kostað hann það, að hann hefir orðið að segja sig frá ýmsum öðrum störfum, og er þá ekki svo auðhlaupið að því fyrir hann að ná þeim aftur, þegar hann missir þetta starf, sem honum er falið til bráðabirgða; hefir hann ekki eftir nema einar 1500 kr., þar sem hann er þá búinn að missa af öllum öðrum störfum, er hann hafði áður. Því taldi nefndin sanngjarnt, að laun hans væru að einhverju leyti hækkuð. Þá er dálítil breyting við 17. liðinn. Það er, held jeg, engin efnisbreyting, upphæðin látin halda sjer, liðurinn að eins orðaður öðruvísi, og hygg jeg það í fullu samræmi við það, sem formælendur liðsins hafa ætlast til. Þá er komið að hinni verulegustu hækkun fjárveitinganefndar, um að hækka laun verslunarerindreka erlendis um 8000 kr. Það er hin mesta hækkun, næst dýrtíðarstyrknum til Landakotsspítalans. Þetta stafar af því, að nefndin leit svo á, að þessar 4000 kr. til verslunarerindreka erlendis væru svo lítil laun, að fyrir þá upphæð myndi ekki hægt að fá neinn mann nú á tímum, og að það mætti ekki minna vera en það, sem fjárveitinganefnd Nd. lagði til, sem sje 12000 kr. En nefndin ætlaðist jafnframt til þess, að þegar búið væri að slá þessu föstu, þá yrði annar erindrekinn síðar, eða alt eins og engu síður, skipaður eða útsendur fyrir hönd landbúnaðarins sem sjávarútvegsins. En eins og bent er á í nefndarálitinu þá datt nefndinni það í hug, að skeð gæti, að nota mætti þennan erindreka, á meðan landbúnaðurinn hefir engum sjerstökum manni eða erindreka á að skipa, til þess að kynna sjer niðursuðu á kjöti og flutning á frystu kjöti til útlanda og öðrum þeim efnum, sem landbúnaðinn varða. Við 21. liðinn er samskonar athugasemd og áður við 3. lið þessarar greinar. Þá er næsta brtt. við 23. lið a., um laun 4 síldaryfirmatsmanna. Eru þau hækkuð um 800 kr., og er það tilætlun nefndarinnar, að sú hækkun gangi til þeirra tveggja, sem nú hafa lægst laun, sem sje til yfirsíldarmatsmannanna fyrir austan og vestan, svo að þeir allir komi til að hafa jafnt, 1000 kr. Við 28. liðinn er brtt., sem ekki er getið um í nefndarálitinu; það er til bóndans á Tvískerjum, að hann fái einnig 300 kr. seinna árið. Jeg hygg, að það megi fremur telja það leiðrjettingu á ritvillu, og að það geti ekki hafa verið meining háttv.Nd. að fella styrkinn burt síðara árið. Þá er brtt. um að flytja þrjá menn úr 18. gr. yfir í þessa grein. Það er fyrst Elín E. Briem, og eru henni ætlaðar 1000 krónur fyrra árið, fyrir vel unnið starf, en hins vegar telur nefndin efnahag hennar svo háttað, að hún muni ekki styrks þurfandi, Sama er að segja um Einar Guðmundsson. Nd. hefir í 18. gr. tekið það fram, að styrkur þessi væri að eins fyrra árið. Virtist nefndinni því betra, að það stæði hjer, en ekki í 18. gr. Enn fremur hefir nefndin lagt til, að styrkurinn til ekkjufrúar Emilie Lorange væri að eins fyrra árið, í staðinn fyrir, að í frv. stendur styrkur fyrir bæði árin, en sjálf fer frúin að eins fram á 500 króna styrk á fjárhagstímabilinu; er styrkur þessi veittur með tilliti til þess, að þörfin fyrir hann muni vera rík. Þá er viðurkenningin til Magnúsar smáskamtalæknis Guðlaugssonar á Bjarnastöðum. Þessi maður er kominn á sjötugsaldur og hefir fyrir mörgum börnum að sjá. Hann hefir verið - eftir því sem nefndinni hefir verið skýrt frá - mjög þarfur, enda þótt hann væri ólærður læknir; hefir henni verið svo frá skýrt, að hann hafi reynst bjargvættur margra manna, bæði í Strandasýslu, Dalasýslu og jafnvel í Húnavatnssýslu, og hafi hann þannig eytt bæði tíma sínum og kröftum til hjálpar öðrum, en nú er hann kominn að fótum fram, og á, eins og jeg sagði, mörg börn í ómegð. Vitanlega er þessi 500 króna styrkur í eitt skifti fyrir öll ekki til að bæta verulega úr erfiðum hag hans, heldur miklu fremur til þess að gleðja þetta gamalmenni og sýna honum viðurkenningu fyrir vel unnið starf. Við 18. gr. hefir nefndin ekki lagt til að miklar breytingar yrði gerðar. Að eins að hækka styrkinn til prófastsekkju Jóhönnu S. Jónsdóttur. Venjan er sú, að úr því að launaviðbót er veitt þannig lagað, þá er það ekki haft minna en 300 krónur; en um þessa prófastsekkju er það segja, að maður hennar var einn af þeim mestu og bestu kennimönnum þessa lands, Zophonias Halldórsson. Auk þess er kjörum konu þessarar svo háttað, að hún er blásnauð, en er sárilla komin að heilsu. Svo er einn maður, sem nefndin leggur til að bætt sje inn í þessa grein. Það er Jónas Eiríksson, sem var forstöðumaður Eiðaskólans, að mig minnir í 17 ár; leysti hann starf það af hendi með heiðri og sóma. Leit nefndin svo á, að þetta væri í fullu samræmi við það, sem áður hefir verið gert, að þessum manni beri að veita viðurkenningu. Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum um brtt. nefndarinnar, en víkja nokkrum orðum að brtt. frá einstökum þingmönnum. Þá skal jeg fyrst nefna brtt. við 12. gr. 5., á þgskj. 831, frá háttv. 2. þm. G.-K. (K. D); fer hún fram á að veita hreppsbúum í Kjósarhreppi 300 krónur hvort árið til að leita sjer læknishjálpar. Væntanlega. er þessi till. í samræmi við það, sem átt hefir sjer stað í fjárlögum áður; ekkert nýtt held jeg að hafi bæst við í þessu skyni í fjárlögunum, nema styrkurinn til Flateyjarhreppsbúa í Þingeyjarsýslu, en þar er ekki farið fram á nema 100 krónur hvort árið; hjer er aftur á móti farið fram á 300 krónur. Nefndin hefir ekki getað fallist á þessa till., en ekki heldur gert nein samtök á móti henni, þótt henni þyki hjer helst til frekt í farið. Brtt. frá sama háttv.þm. (K. D.), við 12. gr. 17. i, á þgskj. 832, lætur nefndin alveg afskiftalausa og hefir ekkert á móti henni. Þá er brtt. á þgskj. 829, við 14. gr. B. X, frá háttv.þm. Ísaf. (M. T.), um að hækka styrkinn til kvenfjelagsins Ósk, úr 1600 krónum í 1800. Nefndin hefir ekki getað fallist á þessa tillögu, því að henni virðast ekki nægar ástæður hafa komið fram fyrir henni, sjerstaklega ef þess er gætt, að líkur eru fyrir, að skólahald leggist niður í vetur. Brtt. er komin frá háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) við brtt. nefndarinnar við styrkinn til skálda og listamanna. Þar er farið fram á, að í stað 12000-14000 komi 13400-15400, og til vara 13000 -15000. Nefndin hefir orðið að vera á móti þessu, og heldur hún sjer við þær upphæðir, sem hún sjálf hefir lagt til að samþyktar verði. Háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) hefir komið með brtt. við 15. gr. 20. d., um byggingu yfir listasafn Einars Jónssonar. Leggur hann það til, að þessum 40000 króna, sem verja á til byggingarinnar, verði slept. Talsverður veigur er í þessari tillögu, og sparnaður ef hún yrði samþykt. En nefndin lítur hins vegar svo á, að eins og nú er komið verkinu, muni tæplega vera unt að hætta við það. Jeg benti á það, þegar þetta mál kom fyrst fyrir þingið, að þetta fyrirtæki mundi verða talsvert dýrara en mönnum var þá skýrt frá, enda hefir einnig sú raunin orðið á. En nú er ofseint að hætta. Veggir eru langt komnir, og yrði það til háðungar fyrir þennan bæ, og land alt, ef svo búið væri látið standa. Nefndin mun því ekki greiða þessari brtt.atkv. Aftur á móti er brtt. frá háttv.þm. Snæf. (H. St.), á þgskj. 840, um að svo hljóðandi athugasemd bætist aftan við sama lið: »Stjórninni er heimilt að fresta þessari fjárveitingu meðan stríðið stendur yfir og efni og vinna verða ekki að mun ódýrari«. Nefndin viðurkennir, að margt mælir með þessari brtt., og mun greiða atkv. með henni. Þá er brtt. frá sama háttv.þm. (H. St.), á þgskj. 841, við 15. gr. 27, um styrkinn til Helga Jónssonar. Vill hann láta setja það inn í athugasemdina við liðinn, að stjórnarráðið úrskurði reikning þann, sem frá þessum manni komi. Nefndin lítur svo á, sem þetta sje í raun og veru óþarfi, því að það liggur í hlutarins eðli, að stjórnarráðið getur ekki látið útborga reikning, sem það álítur vera rangan. En fyrst að þessi till. er á annað borð fram komin, þá virðist nefndinni ástæðulaust að amast við henni. Sami háttv.þm. (H. St.) hefir enn fremur komið með brtt. á þgskj. 842, við 15. gr. 49, um styrkinn til Guðmundar Hjaltasonar. Fer hann fram á, að styrkurinn sje hækkaður úr 800 kr. upp í 1000 kr. hvort árið. Meiri hluti nefndarinnar er á móti þessari brtt. og telur 800 kr. nægar. Ekki er það fyrir þá sök, að honum virðist ekki þessi maður eiga alt gott skilið, en honum finst ástæða til þess að ætla, að styrkurinn muni ekki koma að meiri notum, þótt hann verði hærri. Jeg er ekki í neinum vafa um, að þessi maður hafi verið ánægður með þann styrk, sem hann hefir haft, þó að hann hafi ekki meiri verið. Enda er maðurinn gæddur þeirri sjaldgæfu gáfu, að geta gert sig ánægðan með lítið. Þá kem jeg að brtt.hv. 4. landsk.þm. (G. G.) á þgskj. 837, við 16. gr. 20, um að láta 8000 kr. nægja til erindreka Fiskifjelagsins, í stað 12000, sem nefndin stingur upp á. Nefndin hefir vitanlega ekki getað aðhylst þessa brtt., því að hún telur ekki veita af þeirri upphæð, sem hún hefir sjálf mælt með. Háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) hefir komið fram með brtt., á þgskj. 833, um að bæta við nýjum lið 500 kr. fjárveitingu hvort árið til Jóns Helgasonar, fyrv. vitavarðar á Reykjanesi. Meiri hluti nefndarinnar hefir orðið að leggja á móti þeirri tillögu. Þá er að lokum brtt. á þgskj. 830, við 21. gr., frá háttv.þm. Ísaf. (M. T.), um að Ísafirði sjeu lánaðar 90000 kr. til raflýsingar. Er þessi brtt. í fullu samræmi við gerðir þingsins í vetur, enda eðlilegt, að Ísafjörður hafi hjer sama rjett og aðrir, en við búið, að landssjóður hafi ekki handbært nægilegt fje. Jeg hefi svo ekki meira að segja að sinni. Jeg lofaði í upphafi ræðu minnar að reyna að vera stuttorður, og held jeg, að mjer hafi tekist það, eftir atvikum, sæmilega vel. Því að á margt hefir þurft að minnast, eins og í liggur í hlutarins eðli.

Kristinn Daníelsson Jeg hefi leyft mjer að koma með brtt. á 4 þgskj., þótt þær muni flestar þykja heldur smávægilegar, enda skal jeg ekki þreyta menn á löngu máli um þær. Jeg kem þá fyrst að brtt. á þgskj. 831, um styrk til hreppsbúa í Kjósarhreppi, til þess að leita sjer læknishjálpar, 300 kr. hvort árið. Jeg hygg, að hv. deildarmönnum sje kunnugt um þá erfiðleika, sem þessi afskekta sveit á við að búa í þessu efni. Hún varð fyrir því einsdæmi í sögu læknisskipunarinnar, að læknir var tekinn af henni, sem hún var þegar búin að fá. Hefir verið farið fram á það, hvað eftir annað, við þingið, að læknir fengist aftur, en menn hafa þreyst á því, sökum þess, að allar tilraunir í þá átt hafa orðið árangurslausar. Nú er hins vegar reynt að fá þingið til að ljetta dálítið undir með hjeraðsbúum með smávegis fjárveitingu. Jeg leyfi mjer að vænta þess, að deildin sjái sjer nú fært að verða við þessum óskum, og samþykki brtt. Um brtt. á þgskj. 832 þarf jeg ekki að tala, því að háttv. framsögumaður nefndarinnar (E. P.) hefir lýst yfir því, að nefndin hafi ekkert á móti því, að styrkurinn verði færður yfir á fyrra árið. Þessi nemandi, sem hjer ræðir um (Lára Sigurðardóttir), er búinn að vera eitt ár við nám sitt og býst við að verða þrjú ár í alt. Virðist því eiga vel við, að hún fái styrkinn á miðju námsskeiðinu. Þá er brtt. á þgskj. 833. Þar er farið fram á, að Jóni Helgasyni, fyrv. vitaverði á Reykjanesi, verði veittar 500 kr. hvort árið. Nefndin mun hafa kynt sjer málefni þessa manns af skjölum þeim, sem borist hafa þinginu, og svo er vafalaust um fleiri þingmenn. Þessi maður hefir verið við vitavarðarstarf í 30 ár og stundað verk sitt vel, og er mjer persónulega kunnugt um, að hann hafði mikla ánægju af því að stunda þetta starf. En árið 1915 báru hásetar á skipi nokkru á hann, að vitinn hefði staðið nokkra stund, er ljós átti að vera á honum. Sjálfur hefir hann og menn hans ávalt borið á móti þessu og þóst geta fært sönnur á, að þessi áburður væri með öllu rakalaus. Svo hafa og nábúar hans borið það, að þeir hyggi víst, að hann hafi rjett fyrir sjer í þessu. Enn fremur hafa honum gagnast vitni fjölda skipstjóra, er telja vitann ávalt hafa verið í besta lagi. En alt hefir þetta komið fyrir ekki. Manninum var vikið úr stöðu sinni án allrar rannsóknar eða án þess að yfirheyra vitavörð og heyra, hvaða málsbætur hann hefði fram að færa. Var þetta gert á versta tíma árs, í byrjun júlímánaðar, þegar allir eru búnir að ráðstafa sjer í sumarvinnu, enda stóð nú maðurinn uppi vegalaus og ráðalaus með stóran barnahóp. Jeg geri ráð fyrir, að jeg þurfi ekki að lýsa þessu meir, en viss er jeg þess, að margur maðurinn hefir nú full eftirlaun hjer á landi, sem meiri sakir hafa verið á en þessum manni. Nú á hann afarerfitt uppdráttar, og vona jeg, að deildin sje mjer samdóma um það, að hann sje ekki óverðugur þess að hljóta þennan lítilfjörlega styrk, sem farið er fram á í brtt. Þó að mjer sje kunnugt um, að hugur hans hafi helst staðið til þess að fá eftirlaun, þá hefi jeg þó sett hann í 16. gr., því að jeg hugsa ekki til, að styrkurinn verði veittur nema á þessu fjárhagstímabili. Ástæðan til þess að samþykkja þetta er því meiri, sem ekki vantaði nema herslumuninn til þess, að það yrði samþykt í háttv.Nd. um daginn. Þá kem jeg að fjórðu brtt. minni, á þgskj. 838, um styrkinn til skáldanna. Jeg geri ekki ráð fyrir, að það muni þykja vinsælt verk að fara fram á að fá þann styrk hækkaðan, eða líklegt til kosningabeitu. En jeg verð að játa það, að jeg hefi ávalt haft veikleika fyrir þeim mönnum, sem halda uppi bókmentaorðstír landsins, því að þar eigum við vorn besta auð. Háttv. frsm. (E. P.) mælti á móti brtt. minni, en jeg heyrði ekki á ræðu hans, að hann hefði athugað, til hvers jeg hefði ætlast með þessari hækkun. Vona jeg því, að nefndin líti öðruvísi á málið, er hún hefir heyrt ástæður mínar fyrir brtt. Jeg hefi haft skáldið Guðmund Guðmundsson fyrir augum með þessari hækkun. Eins og mönnum er kunnugt sótti Einar Hjörleifsson um 2400 kr. styrk, og tók stjórnin þá umsókn til greina og hækkaði skáldastyrkinn úr 11000 í 12000 í fjárlagafrv. sínu með það fyrir augum. Fjárveitinganefndirnar hafa verið þessu samþykkar, og er vonandi, að hann fái þessa fjárupphæð. Því fer líka mjög fjarri, að jeg vilji draga úr því, að sá maður njóti góðs, en mjer virðist Guðmundur Guðmundsson standa honum að miklu leyti jafnfætis, og að allar ástæður sjeu svipaðar. Hagur þeirra beggja er að því leyti líkur, að báðir munu eiga örðugt með að hafa ofan af fyrir sjer með öðru en því góða pundi, sem þeim er gefið, ef þeir eiga á annað borð nokkuð við það að fást. Það vita allir, að lítill gróðavegur er að bókaútgáfu hjer á landi, en þjóðin eignast ljóðin; þau verða auður hennar, og mundi hún vilja þá menn ókvalda, er gefa henni jafngóðan auð. Guðmundur Guðmundsson er mjög vinsælt skáld, enda er snildin frábær á verkum hans. Auk þess eru ljóð hans siðbætandi og holl. Einn af ágætustu gáfumönnum þessa lands sagði, þegar bók hans »Friður á jörðu« kom út, að ef hún hefði komið út hjá stórþjóð, þá mundi höfundurinn hafa hlotið Nóbelsverðlaun fyrir, en því miður er ekki slíku til að dreifa hjer á landi. Afkastamaður er Guðm. Guðmundsson mjög mikill, og hefir nú gefið út á þessu ári gullfallegt ljóðasafn. Ætti því vel við, að þjóðin sæi þetta við hann og hækkaði nú styrkinn nokkuð. Annað verk mun hann hafa í smíðum, og segja þeir menn, er sjeð hafa, að það muni verða ágætisverk. Jeg vona, að jeg þurfi ekki meira um þetta að segja. Þessi maður hefir notið 1000 kr. styrks undanfarið, og nú fer jeg fram á, að styrkur til hans verði hækkaður um 1400 kr. og gerður jafn styrknum, sem Einari Hjörleifssyni er ætlaður. Þó hefi jeg látið varatillögu fylgja, ef vera mætti, að mönnum geðjaðist hún betur. Vona jeg, að háttv. deildarmönnum vaxi þetta ekki svo í augum, að þeir geti ekki orðið við tilmælum mínum, og vænti jeg þess, að þessi maður verði ekki látinn gjalda þess, að jeg hefi flutt mál hans, af vanefnum mínum og ekki eins vel og skyldi. Aðrar tillögur mun jeg lítt minnast á, en sýna með atkvæði mínu, hvernig jeg lít á þær. Þó er ein tillaga, sem jeg get ekki leitt hjá mjer að minnast lítið eitt á. Það er 27. brtt. nefndarinnar, um styrkinn til Flensborgarskólans. Leggur nefndin til, að hann sje því að eins veittur, að 1000 kr. tillag komi og frá Hafnarfirði og Gullbringusýslu. Vona jeg fastlega, að nefndin haldi ekki fast við þetta og að deildarmenn lagfæri þetta í frv., því að ákvæðið má ekki fyrir nokkurn mun standa. Það er beinlínis tilræði við skólann. Það hefir aldrei áður verið hugsað til þess, að skólinn skyldi eiga tilveru sína undir þessum sveitarfjelögum, heldur ávalt farið með hann sem landsskóla og hann verið styrktur eftir þörf af þingi. Nemendur hafa einnig sótt skólann hvaðanæfa af landinu, og sýnir það bæði, hve mikla þörf hann hefir bætt og hve velmetinn hann hefir verið. Jeg get alls ekki búist við, að Hafnarfjörður vilji leggja neitt meira til skólans en hann þegar gerir. Lætur hann skólanum í tje ýms hlunnindi, svo sem ókeypis vatn og ljós, og auk þess leikfimihús. Meira er ekki hægt að ætlast til af Hafnarfirði, því að hann hefir að sjálfsögðu ekki neinar sjerstakar skyldur við skólann. Og enn fjær sanni er að ætlast til, að Gullbringusýsla leggi sjerstaklega til skólans. Og hví er þá ekki Kjósarsýsla tekin með? Gullbringusýsla virðist eiga þess að gjalda, að hún liggur upp að Hafnarfirði, en það gerir Kjósarsýsla líka, og alt er þetta í sama lögsagnarumdæminu, svo að mjer er ómögulegt að sjá, hvað sú aðgreining á að þýða. Annars veit jeg með vissu, að Gullbringusýsla leggur ekkert til skólans, enda hefir hún nógar aðrar byrðar að bera. Og þótt sýslan liggi að þessum kaupstað, sem skólinn er í, þá notar hún hann ekki meir en aðrar sýslur. Það má sjá í skýrslum skólans, að undanfarandi ár hafa t. d. verið 5-7 nemendur að meðaltali úr Húnavatnssýslu, en ekki nema 1-3 úr Gullbringusýslu. Stæði þá nær Húnavatnssýslu að leggja eitthvað af mörkum til skólans, ef eftir þessu ætti að fara, heldur en Gullbringusýslu. Þessi athugasemd er því ekki á neinum rökum bygð, og getur háttv. deild ekki látið frv. frá sjer fara með henni. Hún myndi ríða skólanum að fullu, en það var víst ekki tilgangurinn. Ætli þingið að varpa frá sjer þessum skóla, með þeim vinsældum, sem hann á að fagna um land alt, með því stórmikla gagni, sem hann hefir gert, og sögu hans, myndi það fara öðruvísi að. Að vísu veit jeg, að ýmsar raddir hafa oft risið hjer í þinginu á móti skólanum, en þó hefir betri kosturinn altaf verið tekinn, að styrkja hann eftir þörfum, og vona jeg, að svo verði einnig nú. Læt jeg svo útrætt um þetta atriði, í þeirri von, að háttv. fjárveitinganefnd og háttv. deild haldi ekki fast við þessa brtt. Þá vil jeg drepa á 39. brtt. nefndarinnar, á þgskj. 811. Það er styrkurinn til Frímanns B. Arngrímssonar. Neðri deild samþykti að veita honum 600 kr. hvort árið, en nú leggur háttv. fjárveitinganefnd til, að styrkur þessi verði að eins veittur fyrra árið. Jeg veit ekki, hvort þessi maður á nokkra formælendur hjer í háttv. deild, og vildi jeg því leggja honum liðsyrði. Maðurinn er mjög gáfaður og hefir haft brennandi áhuga og löngun til að vinna fósturjörð sinni gagn, þótt auðnan hafi eigi brosað við honum. Hann hefir barist við fátækt erlendis, árum saman, og er nú hniginn að aldri. En þótt hann sje nú aldraður, hefir hann enn löngun til að vinna. Vil jeg því fastlega mæla með því, að styrkurinn verði látinn standa óhaggaður. Þá leggur nefndin til, að fjárveitingin til þess að semja íslenska orðabók, verði lækkuð um helming, eða úr 6000 niður í 3000 kr. Jeg verð að telja það misráðið, að háttv. nefnd hefir komist að annari niðurstöðu í þessu efni en háttv.Nd. Jeg hefi ávalt litið svo á, að þetta væri ekki eins manns verk, ef það ætti að koma að nokkru gagni. Með öðrum þjóðum vinna ætíð margir menn að slíku verki. En þótt vjer sjeum fáir og fátækir, þá er tunga vor þó eins auðug og annara þjóða, og síst minni fyrirhöfn að semja vísindalega orðabók yfir hana. Væri því vert, að við legðum fram krafta okkar til þessa starfs. Jeg hygg því rjettara, að þessi háttv. deild yrði samferða systurdeild sinni í þessu atriði.

Magnús Torfason Jeg er svo óheppinn að eiga 2 brtt., og neyðist því til að fara um þær fáum orðum. Önnur þeirra er á þgskj. 829. Sú brtt. fer fram á, að styrkurinn til húsmæðraskólans á Ísafirði verði hækkaður um 200 kr. á ári, eða úr 1600 kr. í 1800 kr. Ástæðan til þess, að jeg ber þessa brtt. fram, er sú, að kvenfjelagið »Ósk« á Ísafirði, sem stendur að þessum skóla, hafði farið fram á það við stjórnarráðið, að styrkurinn yrði hækkaður. Í aths. við þennan lið í fjárlagafrv. er tekið fram, að styrkurinn verði því að eins veittur, að 600 kr. tillag komi í móti annarsstaðar frá. Þessi krafa er harðari en venja er til, því að engum öðrum skóla er gert að skyldu að leggja fram meira en þriðjung til móts við landssjóðsstyrkinn, í mesta lagi. Brtt. fer nú fram á, að þessu lágmarki verði náð og landssjóður leggi til 1800 kr., gegn 600 kr. tillagi annarsstaðar frá. Til samanburðar vil jeg geta þess, að iðnaðarskólarnir eiga að leggja fram ? gegn 4/5 úr landssjóði. Skóli þessi er eini sjerskólinn, sem til er í Vestfirðingafjórðungi, sem landssjóður leggur nokkurn styrk. Hann er í upphafi stofnaður af fátæku kvenfjelagi af megnum vanefnum, og vantar enn þá mikið af nauðsynlegustu áhöldum. Jeg vænti þess, að fjelaginu sje gert það kleift að halda skólanum sæmilega uppi, en til þess þarf það meiri styrk en áður, sökum dýrtíðarinnar. Þessi skóli er, eins og jeg gat um, eini skólinn í Vestfirðingafjórðungi, sem hefir styrk úr landssjóði. Það hefir verið farið fram á, að stofnaður yrði gagnfræðaskóli á Ísafirði, en það var kveðið niður. Síðan var farið fram á, að sjómannaskóli yrði settur þar, en því var ekki heldur sint, og vita menn afdrif þess máls hjer í þinginu. Skóli sá, er hjer er um að ræða, veitir hagnýta mentun, sjermentun. Jeg vil geta þess, að fjelagið hafði í huga að stækka hann að mun. Það var mjer að kenna, að ekki var farið fram á fjárveitingu í þessu skyni. Var þó full þörf á að stækka hann, þar eð aðsóknin er mjög mikil og fer sívaxandi. Skólinn er fyllilega þess verður, að hann verði aðnjótandi styrks úr landssjóði. Hann hefir gert stórmikið gagn og alið upp mörg húsfreyjuefni. Hann leggur áherslu á reglusemi og hagnýtni í hvívetna, og það er á allra vitorði þar vestra, að hann hefir haft mikil og góð áhrif, og menn enn betur kunnað að meta gagn hans í dýrtíðinni. Skólanum er vel stjórnað og mikil áhersla lögð á alla háttþrýði, kurteisi og siðsemi, og er bersýnilegt, að nemendur hans aukast mikið að manngildi. Fjelagið, sem stofnaði hann, hefir gert mjög mikið gagn. Hika jeg ekki við að lýsa yfir því, að kvenfjelagið »Ósk« er langmyndarlegasta kvenfjelagið hjer á landi, að Thorvaldsensfjelaginu einu undanteknu, þótt það hafi hingað til starfað af mestu vanefnum, og að því standi mest fátæklingar. Jeg vona því, að þessari litlu brtt. verði vel tekið. Á þessu þingi virðist sú stefna mjög rík, að landssjóði beri að styrkja fjórðungana til að halda uppi mentastofnunum heima hjá sjer. Þingið hefir samþykt Eiðaskólann, og einnig verður vafalaust samþyktur kvennaskóli á Norðurlandi, sem verður mjög stór í vöfum. Og sje skólinn á Ísafirði borinn saman við þann skóla, er það augljóst, að kvenfjelagið hefir sparað landssjóði mikið fje með því að halda skólanum uppi með sjerstakri framsýni og sparnaði. Jeg sje, að til undirbúnings Norðurlandsskólanum eru ætlaðar 2000 kr. Jeg skal síst telja það eftir, en vil að eins benda á, að allur styrkurinn til Ísafjarðarskólans nemur ekki þessari undirbúningsfúlgu. Háttv. frsm. (E. P.) gat þess, að því síður væri ástæða til að hækka þennan styrk, sem í ráði væri að leggja alla skóla niður í vetur. Því er til að svara, að þingið hefir einmitt hækkað styrkinn til annara skóla vegna dýrtíðarinnar. En dýrtíðin kemur vitanlega niður á þessum skóla jafnt sem öðrum, og yrði hann þá út undan, að sínu leyti líkt og símastöðin í Vestmannaeyjum átti að verða. Mjer skildist á háttv.frsm. (E. P.), að nefndin hefði ekki þorað að leggja til, að styrkurinn yrði hækkaður, þar eð hana hefði brostið kunnugleika. Vona jeg nú, er jeg hefi lýst hag skólans og starfi hans, að háttv. nefnd geti fallist á hækkunina með góðri samvisku. Hin brtt., sem jeg er flm. að, er á þgskj. 830, við 21. gr., að Ísafirði sje veitt 90 þús. kr. lán úr viðlagasjóði til raflýsingar. Er sú tillaga í samræmi við það, að Patreksfirði er veitt 55 þús. kr. lán í sama skyni. Jeg skal geta þess, að það er ekki tilætlun Ísfirðinga að nota þessa heimild, nema mjög mikið batni í ári, og býst jeg við, að þessi lánveiting verði fremur á pappírnum heldur en verkið komi til framkvæmda á þessu fjárhagstímabili. Er því óhætt að samþykkja tillögu þessa, eins og líka háttv. fjárveitinganefnd hefir lagt til að gert verði. 19. brtt. nefndarinnar, á þgskj. 811, við 13. gr. E. I. a., fer fram á, að laun vitamálastjóra verði hækkuð um 200 kr. á ári, úr 4000 kr, í 4200 kr. Þessari brtt. get jeg ekki gefið atkvæði mitt, sjerstaklega eftir að hafa heyrt ástæður háttv.frsm. (E P.) fyrir henni. Jeg álít sem sje hollast að hafa Íslendinga til að sinna störfum okkar. Og þá ekki síst þeim störfum, sem þannig eru vaxin, að menn þeir, sem þeim eiga að sinna, verða að vera nákunnugir högum vorum og landsháttum. Einnig býst jeg við því, að settur verði sjerstakur hafnarverkfræðingur fyrir alt landið, og yrði þeim störfum þá ljett af þessum manni, er ekki var í upphafi ætlast til að hann gegndi, enda veit jeg ekki til, að hann hafi neina sjerþekkingu í þeim greinum. Jeg hafði búist við því, að hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) gæfi deildinni upplýsingar um fjárhag landsins. Það er ef til vill til ofmikils mælst, því að þótt hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) gangi að vísu ekki í barndómi enn þá, þá er hann þó svo nýr af nálinni, að hann hefir ef til vill ekki getað kynt sjer, hvernig fjárhag landsins væri komið, eins vel og hann hefði óskað. En gott væri þó að fá einhverjar upplýsingar í þessu efni.

Fjármálaráðherra (S. E): Hv. deild er kunnugt um það, hve stuttur tími er síðan jeg tók við embætti. Jeg hefi því ekki getað athugað fjárhag landsins eins ítarlega og æskilegt hefði verið. Jeg vil einnig leyfa mjer að taka fram, að fyrirrennari minn gaf nákvæmt yfirlit yfir fjárhag landsins um leið og hann lagði fjárlagafrv. fyrir þingið. Sje jeg því ekki ástæðu til að drepa á nema fáein atriði. En fyrst vil jeg leyfa mjer að lýsa yfir því, sem öllum háttv. þingmönnum að vísu er kunnugt, en jeg vildi þó að sæist í Alþingistíðindunum, að hin nýafstöðnu ráðherraskifti stafa ekki af neinum ágreiningi milli hins fráfarandi ráðherra og Sjálfstæðisflokksins. Hins vegar vildi Sjálfstæðisflokkurinn ekki skorast undan þeirri ábyrgð að taka þátt í stjórn landsins á þessum erfiðu tímum. Samkvæmt landsreikningnum fyrir árið 1914 er tekjuhallinn á því ári kr. 311,307 95 En í landsreikningnum er fært til jafnaðar fje, er lagt var til landsverslunarinnar - 394,315 85 Er því tekjuhallinn á því ári kr. 705,623 80 Tekjuafgangur á árinu 1915 er samkvæmt landsreikningnum - 129,769 52 Tekjuhalli er því á fjárhagstímabilinu 1914-1915 kr. 575.854 28 En frá honum má aftur draga þá upphæð, er lögð hefir verið til landsverslunarinnar á því tímabili, og var hún 1914 kr. 394,315 85 og árið 1915 - 131,645 60 kr. -525,961 45 Eru þá eftir kr. 49,892 83 En samkvæmt svörum stjórnarinnar við athugasemdum endurskoðenda landsreikninganna virðist mega hækka þennan tekjuhalla um kr. 21,946 01 er stafa af skakkri sjóðsuppgerð hjá landsfjehirði 1914, og enn fremur um - 52,680 83 sem stafar af því, að sú upphæð hafði verið tekin út af innieign landsverslunarinnar í Íslandsbanka árið 1915, til afborgunar og vaxtagreiðslu af láni landssjóðs frá 1909, en það var þeim ókunnugt um, er útgjaldahlið landsreikninganna samdi - 74,626 84 og verður tekjuhallinn á fjárhagstímabilinu þá í raun og veru kr.124,519 67 Tekjuafgangur hefir orðið á árinu 1916, eftir því sem næst verður komist kr. 298,778 00 og virðist þá tekjuafgangur á árunum 1914-1916 vera alls kr. 174,258 33 En þessar tölur skýra að eins frá hag landssjóðs í þrengra skilningi. Landssjóður hefir varið miljónum til vörukaupa og skipa, og hefir þá eins mikla þýðingu að fá að vita, hvað þeim reikningum líður. Í gær gat jeg þess, hver hagur landsverslunarinnar var 1. maí síðastliðinn. Get jeg ekki að svo stöddu gefið frekari upplýsingar um það atriði. En þó get jeg bætt því við, að landssjóður hefir orðið að binda sig mjög miklum lánum. Víxlar hafa verið teknir til skipakaupa, er nema ca. kr,2,360,000, og verslunarvíxlar eru að upphæð um kr. 2,800,000. Auk þess hefir verið tekið lán í Kaupmannahöfn, kr. 3,500,000. Á móti þessum lánum - hjer eru ekki gömlu föstu lánin - eru vitanlega miklar eignir, 3 skip, Villemoes, Borg og Sterling, og miklar birgðir af verslunarvörum, en hve miklar hefi jeg ekki enn getað rannsakað. En þessar skuldir, þótt eignir sjeu miklar á móti, sýna, að landið hefir reynt töluvert á lánstraust sitt, og eins hitt, að skuldum þessum er mjög illa fyrir komið. Og þegar litið er á fjárlagafrv. fyrir árin 1918-1919, sem nú liggur fyrir háttv. deild, má búast við alt að einnar miljónar kr. tekjuhalla. Jeg segi þetta ekki til þess að mála ástandið með ofsvörtum litum, enda býst jeg við, að þótt fjárhagur landssjóðs sje þröngur, þá hafi landið grætt á ófriðarárunum. Jeg tek þetta að eins fram til að færa mönnum sönnur á, að ástæða er til að fara eins varlega á ýmsum sviðum og frekast er unt. Hins vegar hefi jeg ekki, á þessu stigi málsins, sjeð mjer fært að bera fram brtt. í þá átt að lækka útgjöldin, veit, að slíkar tillögur mundu engan byr fá, því að flestir liðirnir eru nú fastráðnir, en þær breytingartillögur, sem komið hafa fram hjer í háttv. deild nú, skifta ekki svo máli, að þær hafi, hvernig sem um þær fer, veruleg áhrif á hag landssjóðs. Og sje jeg ekki ástæðu til að eyða tíma í að tala um hverja breytingartillögu fyrir sig, en mun með atkvæði minu sýna afstöðu mína til þeirra. En það vil jeg taka fram, eins og jeg vjek að áðan, að mjer virðist skuldum landssjóðs ekki vel fyrir komið; mjer virðist hann vera ofmikið bundinn við víxla og dýr hlaupandi lán, og mjer virðist hann, eins og stendur, fullbundinn við bankana hjer. Að því ber og að gæta, að ef þrengir að atvinnuvegum, sjerstaklega sjávarútveginum, þá eiga bankarnir örðugra aðstöðu, og ef landssjóður bindur bankana ofmikið, þá þrengja þeir að kosti einstaklinganna. Mjer virðist því, að landssjóður verði að reyna að fá sjer stórt lán með hagkvæmum kjörum, ekki að eins til að losa sig við víxlana, heldur einnig til að tryggja framtíð landsins á þessum örðuga tíma. Að þessu vil jeg reyna að vinna af fremsta megni, en hvernig það tekst veit jeg ekki.

Guðjón Guðlaugsson Jeg vil ekki segja, eins og háttv. þingm. Ísaf. (M. T.), að jeg sje svo óheppinn að eiga hjer tvær breytingartillögur við fjárlögin. Jeg tel það hvorki hepni nje óhepni; það er gert með frjálsum og fúsum vilja, en hepni eða óhepni er ekki annað en það eitt, sem ekki er hægt að ráða við. Jeg vil fyrst minnast á brtt. mína við 15. gr. 20. c, um að sá liður falli niður; það er með öðrum orðum, að eigi verði nú eytt 40 þús. kr. til þess að auka við byggingu þá, sem reist hefir verið uppi á Skólavörðuholtinu, fyrir hið svonefnda listasafn Einars Jónssonar. Jeg hefi athugað það, að svo lítur út, sem fjárveitinganefndir beggja deilda hafi haft þá reglu að taka ekki upp í fjárlögin fjárveitingar til fyrirtækja, er krefjast aukins kostnaðar fyrir útlent efni, en til þessarar byggingar þarf mikið útlent efni, sement, og ef hún verður bygð nú, þarf að leggja út fyrir það fje, og viða það að landinu, og mun margt vera meiri þarfaflutningur og brýnni þörf fyrir en sement til þessa. En svo ber líka að gæta þess, að sement er nú margfalt dýrara en það hefir verið nokkru sinni áður, og væntanlega miklu dýrara en það verður í framtíðinni, svo að það er óheppilegt og fjárhagslegt tap að kaupa meira af því nú en beinlínis er nauðsynlegt. Og að þetta hafi verið stefna fjárveitinganefndanna skilst mjer vera bert, þegar litið er á það, að þær vilja láta fresta t. d. brúargerðum o. fl. slíku, er útlend efni, svo sem sement, þarf til, og ólíku þarfari eru þó brúargerðir en þetta, og rjettara að verja fje til þeirra. Jeg lít svo á, en það getur verið að það sje fáfræði, að þetta sje eitthvert hið óþarfasta verk, sem peningum hefir verið varið til nú í langan tíma, og að til fyrirtækis þessa hafi stofnað verið með lítilli, eða engri fyrirhyggju. Byrjað var á því að leggja fram 4000 kr. til þessa fyrirtækis, og var þá sagt af talsmönnum þess, að sú upphæð nægði, en nú, þegar verst stendur á, erfiðast er með fje og efni dýrast, þá er farið fram á að bæta við 40000 kr. í þessu skyni. Þetta sýnir ljósast, hversu fyrirhyggjan er mikil, og hversu rjett áætlun talsmanna þessa máls var. En svo er ekki nóg með þetta. Auk þessara fjárframlaga hafa einstakir menn verið gintir til að leggja fram stórfje til þessarar byggingar, alls 19400 kr.; eftir því sem jeg hygg, og fram kom undir umræðum málsins í háttv.Nd., þá á ekki að endurgreiða þeim neitt af fjárframlögum sínum af þessum 40 þús. kr., sem hjer eru veittar. Og ekki gerir þetta fyrirtækið glæsilegra eða forsjálegra. Ef menn vilja gæta að upphafi þessa máls, þá er það svo, að þingið tók að styrkja ungan mann og óreyndan til náms, og það styrkti hann án þess að það vissi með vissu, hvernig hann mundi reynast, en þótt það gerði það, þá getur það ekki verið skuldbundið til þess að ala önn fyrir honum eða ausa út fje til hans fyrirhyggjulaust ár eftir ár og má ske öld eftir öld. Því að ekki er alt búið þótt húsið verði bygt; einhvern rekstrarkostnað þarf við það á ári hverju. Og þótt húsið komist upp, þá er mikið eftir samt; það þarf að gera það vel notandi og fagurt á að líta, og það skyldi ekki undra mig, eftir því áframhaldi, sem verið hefir á þessu máli, þótt næst yrði farið fram á 400 þús. króna fjárveiting í því skyni, og gott ef það dugir. Það er margt, sem eftir er að gera við húsið; það er sett niður uppi við Skólavörðu, innan um tómt eggjagrjót, á einhverjum ljótasta staðnum, sem til er í Reykjavík, að öllu öðru en því, að hann liggur hátt og í fjarlægð frá miðbænum - máske til þess, að það verði síður skoðað, - og það kostar stórfje að gera svo að útbúnaði kringum húsið, að það verði fagurt á að líta og girnilegt til fróðleiks. Það er alveg einstök sjerviska að velja slíkan stað handa húsinu; það er eins og fávitar, óvitar eða ofvitar hafi hjer ráðið, og hugsað um það eitt að ausa út fje. Og svo þarf náttúrlega að höggva allar myndirnar í marmara, og ætli að þá þurfi ekki nokkrar miljónir? Og þetta hús er bygt að eins yfir eitt myndasafn, en ekki yfir flokk mynda eða fleiri söfn. Þarna verða ýmsar góðar myndir, en líka margar leiðar og ljótar. En hvernig færi nú, ef upp risi meðal vor enn þá stærri myndhöggvari? Hvað ætti þá að gera? Því svara talsmenn þessa máls vitanlega svo, að þá eigi að byggja aðra byggingu - þeir geta ekki annað, ef þeir eiga að vera sjálfum sjer samþykkir - og þá byrja á því að veita til þess 4 þús kr., sníkja síðan út 19 þús. kr., rúmar þó, fá svo veittar 40 þús. og loks 400-500 þús. kr., eða hamingjan má vita hve mikið. Svona er gangur þessa máls; ekki er hann glæsilegur eða fagur til afspurnar. Vegna þess, að þetta er skuggalegasti liðurinn í fjárlögunum, þá hefi jeg viljað koma fram með þessa brtt., þótt jeg heyri á undirtektum háttv.frsm. fjárveitinganefndarinnar (E. P.), að hún eigi ekki að ná samþykki. Jeg hefi samt viljað láta í ljós skoðun mína á þessu efni, og það þeim mun fremur, sem jeg hefi ekki áður haft tækifæri til þess. Og þeim mun rjettara er að samþykkja tillögu mína, þar sem nú er dýrtíð á allar lundir, og fram hefir komið tillaga um að veita fólki dýrtíðarhjálp, með því að selja eina vörutegund langt undir verði, og hjálpa með því að lána fje, sem vitanlega er tvísýnt að endurgreiðist. Það hafa verið strikuð út ýms nauðsynjafyrirtæki, og að vera þá að moka út fje til þessa, tel jeg lítt til gagns eða sóma fyrir landið. Jeg get ekki annað en litið svo á, sem það sje ótilhlýðilega farið með peninga. Og þótt landssjóður hafi kastað út 4 þús. kr. í þessu skyni, og leitt sje, að byrjað hefir verið á verkinu, þá er þó betra að hætta áður en lengra er komið. Máltæki eitt hljóðar svo: Það er betra að stíga í eldinn en standa í honum. Það á fyllilega við um þetta. Jeg býst við því, að sá verði endir þessa máls hjer í háttv. deild, að till. sú, er háttv.þm. Snæf. (H. St.) hefir borið fram, um að heimila stjórninni að fresta framkvæmd verksins, verði samþykt. Jeg get felt mig við þá tillögu, og að líkindum mun á sama standa, hvort mín tillaga eða þessi verður samþykt, því að skapnaður sem þessi gengur altaf aftur. En eigi nenni jeg að taka tillögu mína aftur, því að eigi tek jeg mjer svo nærri, þótt hún falli, þótt leitt sje það ætíð þegar rjett mál verður að lúta í lægra haldi, en greiða mun jeg atkvæði tillögu háttv.þm. Snæf. (H. St.), eftir að mín er hnigin í valinn. En það hljóta allir að sjá, að bygging þessi er til leiðinda í alla staði, valinn versti og dýrasti tími til að koma henni á fót og hrúgað niður á auðnulítinn, óheppilegan stað, sett þarna eins og ný Steinkudys, í stað hinnar gömlu, er upp var rifin. Þá er hin brtt., er jeg hefi gert við 20. lið 16. gr., um fjárveitingu handa erindreka Fiskifjelagsins erlendis. Í frv., eins og það kemur frá hv.Nd., er gert ráð fyrir að veita 4000 kr. hvort árið í þessu skyni, en jeg er nú það stórtækari en hv. Nd, að jeg vil færa styrkinn upp í 8000 kr. á ári. Jeg veit, að það hafa margir gert sig ánægða með minna en það, að styrkir til þeirra væru hækkaðir um helming, en eftir orðum háttv. framsm. (E. P.) þá er því ekki að heilsa hjer, því að hann vill, fyrir hönd fjárveitinganefndar, láta hækka styrkinn upp í 12000 kr. hvort árið, og segir, að það sje gert með tilliti til ferðakostnaðar og uppihalds. En jeg hygg, að 8000 kr. nægi fullkomlega til þess, og mjer skilst, að ef erindrekinn ferðast eitthvað í þágu sjerstakra atvinnuvega, þá geti sú atvinnugrein greitt honum ferðakostnaðinn eða þennan 4 þús. kr. mismun. Jeg veit, að við, sem störfum að landbúnaðinum, höfum gert svo, og lögðum 1% á kjötið í því skyni, og jeg býst ekki við, að sjávarútvegurinn þyrfti að setja slíkt gjald hærra hjá sjer en l%0, því að þar er um svo miklu stærri tölur að ræða. Og svo datt mjer í hug, að úr því að háttv.Nd. feldi tillögu um 12 þús. kr. fjárveiting til þessa, þá væri þessi hv. deild ekki það ólík henni, að henni þættu 8000 kr. nægja og gæti aðhylst það. Hvað það atriði snertir, að landbúnaður geti síðar fengið slíkan erindreka, þá ljæ jeg því ekki eyru. Fyrst og fremst fer jeg ekki í neinn metnað milli landbúnaðarins og sjávarútvegarins, og í öðru lagi hygg jeg, að landbúnaðurinn þurfi ekki fyrst um sinn frekari erindreka en hann getur sjálfur greitt, og jeg frábið mjer allan metnað á milli þessara atvinnuvega. Jeg legg ekkert kapp á það, hvort þessi tillaga nær fram að ganga eða ekki, en mjer finst hún vera sanngjörn leið og stilt svo við hóf, að líklegt sje, að bæði þeir, sem eru með 12 þús. kr., og þeir, sem eru með 4 þús. kr., geti felt sig við hana. Á eina brtt.hv. fjárveitinganefndar vildi jeg minnast og gera þar grein fyrir skoðun minni, þótt jeg að öðru leyti láti mjer nægja að gera það með atkvæði mínu. Er það brtt. nefndarinnar um Flensborgarskólann. Jeg er þar á sama máli og hv. 2. þm. G.-K. (K. D.), að mig undrar það, að háttv. fjárveitinganefnd skyldi koma fram með þessa tillögu. Jeg álít, að það sje gersamlega rangt hjá nefndinni, að þessi skóli sje sveitaskóli; hann er landsskóli, en ekki fyrir einstakan hrepp eða sýslu, og þótt skólinn kunni að vera notaður meir úr sveitum þeim, er þar liggja að, en úr fjarlægari sveitum, þá er rangt að segja, að hann sje sýsluskóli fyrir það. Slíkt hið sama mætti þá segja um gagnfræðaskólann á Akureyri, því að mest mun hann vera sóttur af Eyfirðingum og Suðurþingeyingum, og allmjög mun muna á sókn þeirra í skólann og t. d. Sunnlendinga. En báðir skólarnir hafa líkum skyldum að gegna, og rjett til að veita nemendum viðtöku, hvaðan sem þeir eru af landinu, og Flensborgarskólinn mun öllu fremur vera gagnfræðaskóli Vestfirðinga en Akureyrarskólinn. Og jeg lít svo á, sem tillaga þessi sje þeim mun ástæðuminni, sem fullkomin reynsla er komin um það, að Flensborgarskólinn hefir reynst vel, og því ástæðulaust að krefjast þess, að Hafnarfjarðarkaupstaður, eða annað sýslufjelagið af tveimur, er liggja að honum, leggi fram fje til hans. Skóli þessi hefir reynst vel; hann hefir útskrifað pilta, sem hafa, eins og piltar frá Akureyrarskólanum, án frekara skólanáms, gengið inn í hinn almenna mentaskóla með góðum vitnisburði. Það er því óeðlilegt og óheppilegt, að þingið fari að gera þær kröfur til skólans, sem gætu orðið honum til skaða.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg skal ekki lengja ræður mjög mikið, enda má það ekki, ef háttv. deild á að ljúka 2. umræðu í dag, enda er jeg því ekki vanur. Jeg vildi sjerstaklega minnast á 13. gr. og 16. gr. fjárlaganna. Um brtt hv. fjárveitinganefndar við 13. gr. vil jeg taka fram, að þær eru ekki neitt stórvægilegar. Jeg hefi í flýti farið yfir þær, og mjer finnast þær stiltar við hóf, og ekki hægt að komast af með minna fje. Sjerstaklega vil jeg taka það fram, að hækkun á fje til vitamálastjórans er á rökum bygð, og vænti jeg því, að það nái fram að ganga. Jeg skal ekki blanda mjer í deiluna um Flensborgarskólann - það stendur öðrum nær - en jeg man ekki eftir því, að það væru færð nokkur rök fyrir því í hv.Nd., að hjer væri um landsskóla að ræða. Við 16. gr. hefir sú breyting komið fram, að styrkurinn til húsmæðranámsins - undirbúningur undir forstöðu skólans - verði veittur síðara árið, og sje jeg ekki betur en að við það megi una, enda hefir hv. nefnd ekki lagt á móti því. Um 45. brtt. á þgskj. 811 hefir þess verið getið, að hún sje að eins orðabreyting, og eftir mínum skilningi er þar ekki heldur um neina verulega efnisbreytingu að ræða, að eins bætt við einu atriði um tilsögn í endurskoðun reikninga. Mun jeg því greiða atkvæði með brtt. þessari. Þá er brtt. 811,46., um erindreka Fiskifjelagsins. Í stjórnarfrv. voru áætlaðar 4000 kr., en fjárveitinganefnd Nd. bar fram brtt. um hækkun upp í 12000 kr. Var það felt með litlum atkvæðamun. Jeg lít nú svo á, að full ástæða sje og brýn nauðsyn til að styðja fjelag þetta með erindreka, sjerstaklega til Vesturheims, þar sem miklar líkur eru til, að opna megi góðan markað. Og þegar þess er gætt, að 12000 kr. eru litlu notadrýgri nú en 4000 kr. áður, vegna dýrtíðarinnar, þá álít jeg varhugavert að fella þessa till. nefndarinnar, þótt betra væri en ekki að samþ.brtt.háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) á þgskj. 854, um að styrkur þessi verði 8000 kr. Jeg vil því mæla með þessari brtt. nefndarinnar, því að hjer er að ræða um starf, sem er vandasamt og erfitt, en hefir verið illa launað, eins og víðar hefir viljað við brenna. Þá er till. á þgskj. 833, frá háttv. 2. þm. G. K. (K. D.), sem fer fram á, að veita fyrv. vitaverði Jóni Helgasyni 500 kr. styrk hvort ár. Það má ef til vill segja, að þetta sje gustukastyrkur. Slík hjálp hefir nú samt oft verið veitt áður, og jeg þykist vita, að þetta sje góður drengur, sem þreyttur er orðinn á þörfum störfum í þjónustu landsins. Þykir mjer því vel sæma að veita honum styrk þennan. Vil jeg svo enda mál mitt, á líkan hátt og aðrir, með því, að jeg muni sýna afstöðu mína til einstakra liða með atkv. mínu.

Halldór Steinsson Jeg á hjer þrjár brtt., en get verið stuttorður um þær, sjerstaklega þegar tvær þeirra hafa fundið náð fyrir augum háttv. fjárveitinganefndar. Jeg ætla þó að drepa stuttlega á þær í röð. Brtt. á þgskj. 840, við 15. gr. 20. d., fer fram á, að bætt sje aftan við liðinn um 40,000 kr. fjárveitingu til listasafns Einars Jónssonar þeirri aths., að stjórninni heimilist að fresta fjárveitingunni meðan stríðið stendur og efni og vinna verða ekki ódýrari. Mig furðar á, að stjórnin skyldi ekki setja þá athugasemd í frv. strax. En ekki er svo að skilja, að jeg líti eins á mál þetta og hv. 4. landsk.þm. (G.G.). Jeg er algerlega á því máli, að landið reisi húsið, en verði þó að láta það bíða þangað til betur blæs og efni leyfa, svo framarlega sem safnið liggur ekki undir skemdum. Líka mætti, ef nauðsyn krefði, leigja hús fyrir safnið um nokkurn tíma, og væri það betra en að ausa út stórfje á þessum erfiðu tímum. Og jeg lít svo á, að þótt till. sje orðuð að eins sem heimild, þá leggi hún þó þá skyldu á stjórnina, að fresta verkinu meðan ekki batnar í ári. Þá er brtt. á þgskj. 841. Hún fer fram á, að bætt sje þrem orðum við athugasemdina um ferðastyrk dr. Helga Jónssonar, grasafræðings, að á eftir orðunum »eftir reikningi« komi: er stjórnarráðið úrskurðar. Líta mætti svo á, að með upphaflegu athugasemdinni væru engar skorður settar þeim reikningi, en ef orðum þessum er bætt við, getur því ekki orðið til að dreifa. En þótt þessi orð kunni að þykja óþörf, þá ákveða þau þó skýrt og greinilega það, sem áður var óákveðið. Jeg vil því leyfa mjer að halda fast við, að þessi till. verði samþ. Þriðja brtt. mín er á þgskj. 842 og fer fram á að hækka styrkinn til Guðmundar Hjaltasonar um 200 kr. á ári. Þegar jeg fór yfir 15. gr. fjárlaganna og sá, hverjum þar var ætlaður styrkur og hve mikill, þá duldist mjer það ekki, að sá maður var ranglæti beittur. Jeg þekki manninn lítið sem ekkert. Hefi heyrt hann halda þrjá fyrirlestra um mismunandi efni, og duldist mjer það þá ekki, að hann er skapaður til að vera fræðari lýðsins. Eins og kunnugt er hefir hann átt við þröng kjör að búa. Hann fór ungur út í heiminn, komst til Noregs, og vegna þess, að hann var góðum gáfum gæddur, tókst honum að afla sjer þar góðrar mentunar, sem komið hefir að miklu gagni síðar, bæði honum sjálfum og mörgum öðrum. Hann hefir nú ferðast um landið í mörg ár og haldið fyrirlestra um margs konar efni, því að maðurinn er sjerlega fjölhæfur. Og athugavert er það, að fyrirlestrar hans hafa verið ágætlega sóttir; bendir það ótvírætt á, að eitthvað hefir þótt til þeirra koma. Þá má líka geta þess, að Ungmennafjel., sem enn þá eru hjer í æsku, eiga honum mikið að þakka. Hefir hann verið þeirra stoð og stytta. Hv. frsm. (E. P.) gat þess, að hann mundi láta sjer nægja 800 kr. En hver getur sagt um það? Hann hefir að vísu ekki farið bónarveg til fárveitingarnefndarinnar og ekki heldur til mín nje neins annars þm. En háttv. nefnd ætti að geta sett sig inn í það, að 800 kr. eru engin laun, þar sem þetta er aðalstarf hans. Og ef þingið samþ.brtt. mína, þá sýndi það um leið, að það metur starfið einhvers og vill styðja mentun íslensku alþýðunnar. Um till. nefndarinnar þarf jeg ekki að fjölyrða. Mun sýna afstöðu mína til þeirra með atkv. mínu. Brtt. háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) um að styrkja fyrv. vitavörð Jón Helgason er jeg alveg samþykkur. Eftir skjölum þeim, er hjer liggja frammi, hefi jeg komist á þá skoðun, að hann hafi verið beittur misrjetti af vitamálastjórn og landsstjórn, og álít jeg, að ekki væri oflangt farið, þótt áskorun væri gerð til stjórnarinnar um að taka málið upp aftur. Að minsta kosti væri styrkur þessi ekki ofmikil viðurkenning á ranglæti því, sem hann hefir verið beittur.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Háttv. þm. Snæf. (H. St.) minti mig á eitt atriði, sem mjer láðist að geta um áðan. Það var 39. brtt. á þgskj 811, sem jeg get ekki verið með. Hún fer fram á að taka 600 kr. styrkinn af Frímanni B. Arngrímssyni síðara árið. Þessi maður er vel gáfaður og hefir áhuga á mörgu, sem að gagni mætti verða, svo sem notkun rafmagns o. fl. Leitar hann nú styrks þessa til að ferðast um landið og safna jarðar- og steintegundum og leggja þær síðan fram til rannsóknar. Nú getur hann alls ekki komist af með minna en 2 ár til ferða þessara og rannsókna, og bersýnilegt er, að ekki er ofreiknaður ferðakostnaðurinn á 600 kr. hvort árið. Mannsins vegna álít jeg það ekki til ofmikils mælst, að einu sinni komi í ljós, að þjóðin vilji sinna áhuga hans, og verði það sýnt með því að láta hann hafa styrk þennan óskertan. Jeg mun því ekki greiða atkv. með þessari brtt. nefndarinnar.

Kristinn Daníelsson Út af orðum þeim, sem hæstv. fjármálaráðherra (S. E) sagði um ráðherraskiftin, þá voru þau sjálfsagt á rökum bygð, en mega ekki skiljast sem hula á, að augu kunni að vera opnari eftir en áður fyrir göllunum á þannig samsettri stjórn af öllum flokkum til frambúðar. Jeg get lýst þakklæti mínu til háttv. þingdm. fyrir undirtektir þær, sem brtt. mínar hafa fengið. Þó hefi jeg ásett mjer að taka aftur till. á þgskj. 831, um styrk til Kjósarhrepps, og till. á þgskj. 833, um styrk til Jóns Helgasonar, í því skyni að koma með þær aftur í öðru formi við 3. umr. Geri jeg það í samráði við háttv. fjárveitinganefnd. Er það gert vegna þess, að hæstv. forseti hefir tjáð mjer, að hann telji sig ekki geta, samkvæmt þingsköpum, leyft þeim aðgang aftur, ef þær verða feldar nú. Vona jeg svo, að hæstv. forseti taki þetta til greina við atkvgr.

Framsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Jeg hefi tiltölulega litlu að svara, því að fáir hafa tekið til máls, og till. nefndarinnar litlum mótblæstri mætt. Jeg þarf því ekki mikið að verja fyrir hennar hönd. En eðlilegt er, að menn hafi staðið upp til þess að mæla með brtt. sínum. Skal jeg nú minnast á þær í þeirri röð, sem formælendur þeirra tóku til máls. Fyrstur var háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.). Um brtt. hans á þgskj. 831 og 833 þarf ekki að ræða frekar, þar sem þær eru teknar aftur. Um brtt. á þgskj. 832 er ekkert að segja heldur, því að um hana er engin ágreiningur. Þá er eftir brtt. hans á þgskj. 838, um að hækka skáldastyrkinn. Skýring hans var sú, að hækka bæri styrkinn við Guðm. skáld Guðmundsson með tilliti til þess, að hækkað er við Einar skáld Hjörleifsson. Guðm. Guðmundsson er að vísu þaðan upp runninn, að jeg stend mig illa við að mæla á móti honum, en þó álít jeg, að samanburður geti ekki átt sjer stað á milli þessara tveggja manna. Einar Hjörleifsson er orðinn aldraður maður, og þótt kraftar hans sjeu enn óskertir til skáldskapar og geti enn varað langa tíð, þá hljóta þeir að fara þverrandi á öðrum sviðum, er að því stefna að bjarga sjer. En Guðm. Guðmundsson stendur upp á sitt besta til hvers sem vera skal. Skáldskaparstefnan verður líka að koma til athugunar. Einar er söguskáld, en Guðm. ljóðskáld. Nú er það engin óvissa, hvort betur muni borga sig. Söguskáldið hefir ekkert nema ritlaunin, sem lág hljóta að verða hjer í fámenninu. Ljóðskáldið getur aftur á móti unnið sjer inn peninga á ýmsan hátt með gáfu sinni. Þess eru líka mörg dæmi, að hagyrðingar hafa aflað sjer fjár, við ýms tækifæri, með ljóðum sínum. Jeg get því ekki sjeð, að þessir menn þurfi að fylgjast að við styrkveitinguna. Þá er sami háttv.þm. (K. D.) óánægður með till. nefndarinnar um Flensborgarskólann; sömuleiðis hefir háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) fundið hvöt hjá sjer til þess að verja skólann gegn þessari árás, sem svo er kölluð. En þetta er alls ekki árás, heldur miðar það til þess að tryggja skólann sem best. Og jeg lít svo á, að þeir, sem ekki geta verið með till. þessari, beri ekki hag skólans fyrir brjósti, heldur hag Hafnarfjarðar og Gullbringusýslu. Ef þetta er borið saman við það, sem venja er með aðra kaupstaðarskóla, þá getur tillagið alls ekki kallast hátt. Eins og gefur að skilja stendur þessi till. nefndarinnar í sambandi við það, að þessi hjeruð hafa skólans mest not. Ef athugaðar eru skýrslur skólans, kemur það í ljós, að skólaárið 1916- 1917 hafa sótt hann 19 nemendur úr Hafnarfirði og 7 úr Kjósar- og Gullbringusýslu af 57 nemendum alls. Tæpur helmingur allra nemenda hans hefir því verið úr þessum hjeruðum. Háttv. þingm. (K. D.) benti á það, að Kjósarsýsla ætti eins að styrkja skólann og Gullbringusýsla. En eftir skólaskýrslunni hefir ekki verið nema einn einasti nemandi úr Kjósarsýslu, og verður því Gullbringusýsla frekar skylduð til að leggja eitthvað af mörkum. Því var haldið fram af sama háttv.þm., og líka af háttv. 4. landsk.þm. (G. G.), að líta bæri sömu augum á Flensborgarskólann og Akureyrarskólann. En það er ekki rjett, vegna þess, að hjer er annar skóli, gagnfræðadeild Mentaskólans, sem samstæður er gagnfræðaskólanum á Akureyri. Og jeg er ekki í neinum vafa um, að ef landið hefði ótakmörkuð eignarforráð yfir Flensborgarskólanum, og svo væri álitið, að hann væri samstæður gagnfræðadeildinni hjer, þá mundi ekki þessum tveimur skólum vera haldið uppi til lengdar, hvorum við hliðina á öðrum. Það ber þess vegna ekki að skoða Flensborgarskóla sem fullkominn landsskóla, eins og t. d. Akureyrarskólann eða gagnfræðadeild Mentaskólans. Því að ef skoða bæri hann sem slíkan, þá lýsti það fávisku af hálfu þings og stjórnar að halda uppi tveim samskonar skólum, hvorum við annars hlið. Enda vitum vjer, að Fiensborgarskóli er stofnaður með gömlu gjafabrjefi, sem ekki er hægt að breyta. Jeg get ekki skilið, að þessar tillögur fjárveitinganefndar sjeu tilræði við skólann. Nefndin hefir litið svo á, að forstöðumönnum skólans mætti einmitt þykja vænt um þær, og að Hafnarfjörður og Gullbringusýsla mættu sjá sóma sinn í að styrkja lítið eitt þennan myndarlega skóla. Um brtt.háttv. þingm. Ísaf. (M. T) er það eitt að segja, að þar er ekki um annað að ræða, sem á milli ber, en þessa 200 kr. hækkun til húsmæðraskólans á Ísafirði, og gefur að skilja, að jeg get ekki sem framsögumaður lagt krafta mína fram til þess að berjast um jafnlitla fjárhæð, - slíkt mætti skoða sem að deila um keisarans skegg. En fjárveitinganefndin verður samt að standa þar við sínar gerðir. Hún leit svo á, að hjer væri ekki um brýna nauðsyn að ræða, og ræða háttv. flutnm. (M. T.) hefir ekki sannfært mig um hið gagnstæða. Hann lýsti því, hversu mikið gagn væri að þessum skóla og hversu mikils góðs mætti vænta af honum í framtíðinni. Og efast jeg ekki um, að sú lýsing sje rjett. En þess ber þó jafnan að gæta, að oft er lítt mark takandi á meðmælum manna með sínum eigin málstað; þá er oftast alt gott og blessað.  (M. T.: Jeg skal muna eftir háttv. framsm. (E. P.), er hann kemur með till. frá sjálfum sjer)  . Þá skal jeg víkja mjer að háttv. 4. landsk.þm. (G. G.). Orðum hans um Flensborgarskólann hefi jeg þegar svarað. Þá lagði háttv. þingm. (G. G.) það til, að 15. gr. 20. d. - 40000 kr. til listasafnshússins - falli burt, og verð jeg að segja, að jeg er ekki algerlega mótfallinn þeirri tillögu fyrir mitt leyti, og mundi hiklaust greiða henni atkvæði mitt, ef ekki væri þegar búið að eyða miklu fje til þessara efna. Því að þegar þessum litlafingri var smeygt inn í fjárlögin, að taka á móti og flytja heim listasafn Einars Jónssonar, var jeg á móti því. En það reynist hjer sem annars staðar, að þegar búið er að segja a, þá verður líka að segja b. Nú hafa verið lagðar 19,400 kr. til þessa húss frá einstökum mönnum, og hver veit, nema þessar 40,000 kr. sjeu að meira eða minna leyti bundnar? Vjer getum eins vel gert ráð fyrir því. Því að, eins og háttv. þingm. (G. G.) man, var upphaflega gert ráð fyrir þessari fjárveitingu í fjáraukalögunum. Og menn gera sjer oft von um, að þeir megi treysta því, sem þar stendur. Það gæti þess vegna komið sjer bagalega, ef þessi liður yrði feldur nú. - En samt skal jeg geta þess, að þetta er að eins ágiskun mín. - En jeg býst við, að reyndin verði sú, eins og háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) gat til, að þó að þessi liður yrði feldur að þessu sinni, þá muni hann ganga aftur, og þá finst mjer varnaglinn í till.háttv. þingm. Snæf. (H. St.) vera nægilegur. Þá gat sami hv.þm. (G. G.) um fjárveitinguna til fiskierindrekans. Í brtt. sinni fer hann fram á, að þessum manni sjeu veittar 8000 kr. hvort árið. Hann kannast samt við það, eins og nefndin gerði líka ráð fyrir, að 8000 kr. mundu ekki nægja til þess, að þessi maður geti lifað sómasamlegu lífi, tekist á hendur ferðalög og rekið vel starf sitt erlendis. En fyrir honum vakir hitt, að viðbótarinnar megi afla á annan hátt. Og í því sambandi benti hann á það, að um stutt skeið hefði erindreki samvinnufjelaganna verið fyrir landbúnaðinn, og hefði verið kostaður af samvinnufjelögunum. En jeg álít, að hvort sem um samvinnufjelög í land- eða sjávarsveitum er að ræða, þá sje í eðli sínu rangt, að þau kosti manninn af sínu eigin fje. Því að gagnið, sem þessir menn kunna að vinna, rennur ekki einvörðungu til þessara fjelaga, heldur verður það alþjóðargagn. Þess vegna eiga þessir menn að vera kostaðir af alþjóð. Enda mundi þetta alt koma í sama stað niður, að því er til landssjóðs kemur. Því að ef Fiskifjelagið greiddi erindrekanum viðbótina, mundi afleiðingin af því verða sú, að landssjóður yrði að auka tillag sitt til Fiskifjelagsins að sama skapi. Því að síst mun fjelagi þessu vera ætlað tillag um of í fjárlögunum; að minsta kosti mundi fjelagið ekki vilja kannast við það. Háttv. þingm. Snæf. (H. St.) þarf jeg fáu að svara. Brtt. hans á þingskj. 840 og 841 hefir fjárveitinganefndin gefið meðmæli. Það er að eins brtt. hans á þingskj. 842, um að hækka styrkinn til Guðmundar Hjaltasonar, sem nefndin hefir ekki getað tjáð sig meðmælta. Þessi hækkun er vitanlega ekki mikil. En þrátt fyrir það, að nefndin viðurkennir þennan mann góðan og nýtan á sínu sviði, þá hefir hún samt ekki getað hallast að þessari hækkun. Jeg hygg líka, að það sje gagnstætt hugsunarhætti þessa mæta manns, að landssjóður ausi út styrkhækkun til hans. 800 kr. eru að vísu ekki mikil fjárhæð; en það er samt töluvert fje í samanburði við þann styrk, sem hann byrjaði með og var þá þakklátur fyrir. Mjer er illa við að mæla á móti þessari hækkun, því að hlutaðeigandinn er þarfur maður og vel hugsandi og hefir gert mikið gagn. En jeg hygg samt, að hann sje ekki óánægður með þann styrk, sem hann hefir haft, og því síður með þessar 800 kr., sem eru þó 200 kr. hærra en eru í núgildandi fjárlögum. Það er lögmál lífsins, að þeir eru nægjusamastir, sem geta komist af með lítið. Hæstv. atvinnumálaráðherra fann að því, að nefndin hefði felt niður styrkinn til Frímanns Arngrímssonar síðara árið. Jeg skal ekki deila um það. Jeg lít svo á, að vel kunni að vera þörf á styrk til þessa manns. En hins vegar get jeg ekki gert mjer von um mikinn árangur af störfum hans, þó að liðurinn hljómi vel í eyrum.

Guðjón Guðlaugsson Jeg þarf ekki að svara háttv. framsm. (E. P.) mörgu Jeg heyri, að hann er í raun og veru á sömu skoðun og jeg um brtt. mína á þgskj. 836, og jeg vorkenni honum, að hann, sem fleiri, vill reyna að bera »myki« að þessum ófrjóa stofni, ef ske kynni, að hann fyrir það bæri einhvern ávöxt. Jeg býst nú reyndar við, að ávöxturinn verði aldrei betri en það, að mannvirki þetta, að ytra áliti, verði ekki þjóðinni til vansa, en saga þess verður það þó altaf. Þess ber líka að gæta, að kostnaðurinn til þessarar stofnunar verður annar og meiri en sá, að koma upp húsinu. Þegar húsið hefir verið reist, og einhver telur sjer fært að skoða gripina, sem í því eiga að verða geymdir, þarf sjálfsagt einhvern þjóðsagnafræðing til þess að standa fyrir sýningunni, því að mörg líkneskin eru steypt upp úr gömlum þjóðsögnum, og eins og vjer vitum þá eru þær ekki allra meðfæri. Einnig þarf þessi maður að vera fær í erlendum tungumálum, til þess að geta leiðbeint útlendingum, sem þangað kynnu að koma, ef þeir þættust svo skóaðir, að þeir gætu gengið í þetta ódáðahraun, eða lagt í það sóma síns vegna. Þá skal jeg minnast ofurlítið á Flensborgarskólann. Háttv. framsm. (E. P.) sagði, að það liti svo út, sem jeg hefði fremur hagsmuni Hafnarfjarðar fyrir augum en gagn skólans. En á það ber þá að líta, að þetta er ekki hjeraðsskóli, og þess vegna virðist mjer, að ekki geti komið til mála, að Hafnarfjörður greiði tillag til hans. Þeir hafa aldrei skoðað hann sem sinn eigin skóla, fremur en skóla, sem allur almenningur hefir gagn af. Vjer getum þess vegna átt það á hættu, ef þeir verða skyldaðir til að greiða skólanum tillag, að þeir neiti því, og að þá verði að loka skólanum. En þar sem þm. (E.P.) sagði, að í skólanum hefðu verið 7 nemendur úr Gullbringu, þá er það tilviljun ein. Næsta vetur gætu komið 7 nemendur úr Ísafjarðarsýslu, því að, eins og vjer vitum, er það algengt, að ef einhver ætlar að stunda nám við einhverja námsstofnun, fylgjast fleiri með honum úr hjeraðinu. Þetta kenni jeg vel af Ólafsdalsskólanum. Stundum voru flestir nemendurnir þar úr Dalasýslu, en oft var líka meiri hluti þeirra utan þeirrar sýslu. Þetta er því tilviljun ein. Þess vegna álít jeg alveg rangt að skylda Gullbringusýslu og Hafnarfjörð til þess að greiða tillag til skólans. Þá hefði eins mátt leggja Kjósarsýslu þessa skyldu á herðar. Jeg skal ekki halda því fram, að Flensborgarskólinn sje alveg hliðstæður gagnfræðadeild Mentaskólans eða Akureyrarskólanum. En jeg veit dæmi til, að hann hefir unnið sama gagn og þeir. Piltar, sem lokið hafa prófi við Flensborgarskóla, hafa oft komist upp í lærðu deild Mentaskólans, án frekari undirbúnings, eða með mjög litlum undirbúningi. Jeg álít því mikinn skaða orðinn, ef skólanum yrði lokað, enda þyrfti þá að stækka gagnfræðadeild Mentaskólans, því að einhversstaðar yrðu þeir 60 nemendur að vera, sem eru í Flensborgarskóla. En jeg hygg nú, að þar sjeu nógu margir nemendur fyrir. Og loks skal jeg taka það fram, að jeg held, að áhrif þau, sem nemendur verða fyrir í Flensborgarskólanum, sjeu fult eins holl og áhrifin, sem þeir mæta í gagnfræðadeild Mentaskólans, ef þeir hugsa ekki um frekara nám.

Kristinn Daníelsson Hv. frsm. (E. P.) sagði, að jeg hefði sagt, að Flensborgarskólann væri alveg hliðstæður Akureyrarskólanum. En þetta hefi jeg aldrei sagt. En hitt bar jeg saman, að gagnið, sem þessir skólar gerðu, væri líkt. Því að nemendur hafa farið úr Flensborgarskólanum inn í lærdómsdeild Mentaskólans, án svo sem nokkurs frekari undirbúnings, á sama hátt og nemendur Akureyrarskólans, að öðru en því, að þeir hafa orðið að taka próf. Það bar jeg einnig saman, að landið tekur nú að sjer skóla á Austurlandi, með stofneign líkri þessa skóla, og er að stofna húsmæðraskóla á Norðurlandi. Þess vegna virðist mjer, það ærið kynlegt, að á sama tíma skuli Flensborgarskólanum vera sýnt þetta tilræði. Jeg kalla þetta tilræði við skólann, því að mjer er vel kunnugt um, að Gullbringusýsla getur ekki greitt, og mun ekki greiða, skólanum þetta tillag, en án þess getur skólinn ekki haldið áfram, þar sem hann gæti einkis landssjóðsstyrks notið, nemu þessu skilyrði væri fullnægt. Nemendur skólans eru úr öllum fjórðungum, jeg vil jafnvel segja, úr öllum sýslum landsins. Og virðist mjer þess vegna sanngjarnast, að landið styrki skólann. Jeg þarf ekki að bæta fleiru við orð hv. 4. landsk.þm. (G. G), sem talaði mjög hlýlega og viturlega í garð skólans.

Frsm. fjárhagsnefndar (Halldór Steinsson) Jeg veit ekki, hvort það er heppilegt að hraða fjárlögunum eins mikið og hjer er gert. Með þessu móti er ekki unt fyrir þingmenn að fá tíma til þess að átta sig á brtt. þeim, er fram koma, og mjer eða fjárhagsnefndinni hefir ekki unnist neinn tími til að athuga tillögu þá, er hjer liggur fyrir um tekjubálkinn. Jeg verð því að geyma mjer rjett til að tala um hana síðar. Annars væri æskilegt, að málið væri tekið út af dagskrá eða fundi frestað.  (Margir þingmenn: Sjálfsagt að fresta fundi)  .

Forseti: Samkvæmt óskum háttv. þingmanna fresta jeg fundi til kl. 4 í dag.

Frsm. fjárhagsnefndar (Halldór Steinsson) Það hefir orðið samkomulag milli mín og háttv.flm. (Jóh. Jóh.), að hann skýrði fyrst mál sitt, áður en jeg talaði um brtt. hans.

Forseti: Jeg tel rjett, að fylgt verði nú við þriðju umræðu fjárlaganna sömu reglu og gert var við aðra umræðu, þannig, að tekjubálkurinn verði ræddur fyrst, og síðan gjaldabálkurinn.

Jóhannes Jóhannesson Jeg á brtt. á þingskjali 876, sem fer í öfuga átt við allar hinar brtt. Hún miðar nefnilega ekki til þess að auka útgjöld landssjóðs, heldur hins gagnstæða, að auka tekjurnar, og það ekki að óverulegum mun. Skal jeg nú í fám orðum gera grein fyrir því, hvernig á henni stendur og málinu er varið. Árið 1904 fjekk Valdemar Petersen, stórkaupmaður í Kaupmannahöfn, yfirlýsingu frá stjórnarráði Íslands um það, að tilbúningur hjer á landi á »bitteressens«, sem hann kallar »Kínalífselixír« kæmi ekki í bága við lögin frá 12. jan. 1900, um bann gegn tilbúningi áfengra drykkja. Bjó hann síðan til heilmikið af elixír þessum hjer á landi, til þess að komast hjá að greiða aðflutningsgjald af honum, sem þá var búið að leggja á innflutning allskonar bittervökva, en greiddi auðvitað aðflutningsgjald af vínanda þeim, sem notaður er í elixírinn. Með lögum frá 16. nóvember 1907 var lagt sjerstakt gjald á allskonar bittergerð og þau lög látin gilda aftur fyrir sig, þannig að þau náðu einnig til þess bittervökva, sem búið var að búa til áður en þau voru sett. Eftir þessu var það samróma álit þings og stjórnar, að Kínalífselixír V. Petersens bæri eigi að telja til áfengis, og að lög þau, er gilda um tilbúning og sölu áfengis, næðu ekki til hans, enda var hann seldur af kaupmönnum um land alt, hvort sem þeir höfðu áfengissöluleyfi eða ekki, fram til ársloka 1915, og fann ekki nokkur maður að, því að elixírinn hefir aldrei, svo að jeg viti, verið notaður sem áfengi. Það enda ekki hægt, af því að í honum er svo mikið af öðrum efnum, einkum niðurhreinsandi, að ekki er hægt að neyta hans óblandaðs nema í dropatali, og sje hann blandaður með vatni eða öðru en áfengi, verður blandan að vera svo dauf, til þess að hún sje drekkandi, að áfengisins, sem í elixírnum er, gætir alls ekki. Elixír þessi hefir verið mikið notaður sem læknislyf hjer á landi, og mun alment höfð trú á honum sem slíku. Tollurinn af honum er ? krónu af hverri 3/16 líterflösku og fellur í gjalddaga um leið og elixírinn er tekinn úr tollgæslu, sem hann er í, undir umsjón lögreglustjórans á Seyðisfirði, og hefir landssjóður haft um 5000 kr. hag á sölu hans árlega undanfarin ár. Með úrskurði, dagsettum 17. nóvember 1915, á athugasemd við bittergjaldsreikning tjeðs lögreglustjóra fyrir árið 1914, hefir stjórnarráðið talið sölu á elixír þessum óheimila kaupmönnum og öðrum, eftir 1. gr. laga 30. júlí 1909 (bannlaganna), og var því allri sölu á honum hætt í árslok 1915. Enn fremur lítur stjórnarráðið svo á, að V. Petersen beri að greiða toll af elixírnum, er hann verði fluttur af landi burt. Þar sem V. Petersen hafði fengið stjórnarráðsyfirlýsingu um það, að tilbúningur elixírsins hjer á landi kæmi ekki í bága við bannlögin gegn tilbúningi áfengis, frá 1900, áður en hann bjó til elixírinn, og þingið hafði staðfest þennan skilning stjórnarráðsins með því að tolla elixírinn, og þar sem elixírinn auk þess fram til ársloka 1915 var seldur átölulaust, sem hver önnur vara, þá verður ekki annað sjeð en að Petersen sje nú mjög hart leikinn, þar sem sala þeirra hjer um bil 60000 3/16 líterflaska, sem hann á enn óseldar hjer á landi, er algerlega bönnuð. Elixírinn er leyndarlyf, og því ekki tekinn upp í lyfjaskrána. Geta læknar og lyfsalar því ekki heldur selt hann. Þá þykist allur almenningur og hart leikinn, er sala elixírsins er bönnuð. Eins og jeg gat um áður hafa menn alment trú á honum sem læknislyfi, þótt leyndarlyf sje. Um það get jeg borið; því að síðan salan var bönnuð hafa margir hvaðanæfa af landinu snúið sjer til mín, sem lögreglustjóra á Seyðisfirði, um undanþágu frá sölubanninu, og í fyrra sumar sneri bóndi úr Árnessýslu sjer til stjórnarráðsins og bað um undanþágu, en allir hafa fengið afsvar. Tjeður bóndi bað um 10-20 flöskur handa syni sínum magaveikum. Segir hann elixír þennan hið eina, sem hafi bætt hann, og hafi drengurinn þó áður verið búinn að leita margra lækna og vera lengi undir læknishendi, en árangurslaust. Loks verður landssjóður hart úti, ef sölubanninu verður fram haldið. Það borgar sig nefnilega ekki fyrir V. Petersen - að minsta kosti ekki meðan farmgjöldin eru há - að flytja elixírinn út og greiða af honum tollinn. Verði sölubanninu því haldið áfram, neyðist hann til að hella elixírnum niður, því að það er dýrt fyrir hann að leigja hús árum saman til að geyma elixírinn í, auk ábyrgðargjalds og umsjónarmannslauna. En um leið og elixírnum er helt niður missir landssjóður 40000 kr. spón úr askinum sínum, sem hann á löglegt tilkall til. Til þess að bæta úr því harðræði, sem V. Petersen og öllum almenningi er sýnt, og til þess að firra landssjóð 40 þús. kr. tekjumissi, hefi jeg borið fram brtt. á þingskjali 876. Vænti jeg, að ekki einasta háttv. deild, heldur alt þingið, fallist á, að jeg flyt hjer rjett og sanngjarnt mál, er málavextir eru orðnir því kunnir, og að það væri hreinasta fjarstæða - að jeg viðhafi ekki sterkari orð - að hafna nú á tímum tekjuauka þeim, sem hjer er í boði.

Frsm. fjárhagsnefndar (Halldór Steinsson) Háttv. þm. Seyðf. (Jóh. Jóh.) hefir gert grein fyrir till. sinni um að leyfa að selja Kínalífselixír og afla landssjóði með því 20 þús. kr. tekna á ári. Það má segja um Kínalífselixírinn, að hann sje meinlítill og gagnslítill, en það er alkunna, að alþýða manna hjer á landi hefir talsverða trú á honum, og að trúin getur flutt fjöll. Jeg hygg því, að notkun elixírsins gæti í einstöku tilfellum orðið til bóta, ef hann er rjett notaður. En fá meðul eru svo meinlaus, að ekki geti orðið til skaða, ef þau eru misbrúkuð. Það hefði því verið eðlilegasta leiðin að heimila lyfsölum að hafa elixírinn til sölu, undir umsjón lækna, en að fleygja honum út um landið eftirlitslaust tel jeg alveg ófært. Auk þess er það eftir mínu viti brot á bannlögunum, því að í elixírnum eru 50% af alkóhóli, en slíka vökva má ekki selja án lyfseðla, samkvæmt ákvæðum bannlaganna. Og þótt það sje bagalegt fyrir mann þennan að liggja með birgðirnar hjer á landi, og hins vegar sjeu margir, sem neyta vilja elixírsins, þá sje jeg samt ekki fært að fara eftir till. þessari, þar sem hún brýtur í bág við gildandi lög.

Jóhannes Jóhannesson Út af orðum háttv.þm. Snæf. (H. St.) vil jeg geta þess, að jeg hefi borið mig saman við landlækni um mál þetta. Hefir hann tjáð mjer, að hann teldi ófært að taka bitterinn í lyfjaskrá, sökum þess, að hann heyrir undir þau lyf, er kallast leyndarlyf. Mjer hefði verið kært að fara þá leið, sem háttv.þm. Snæf. (H. St.) benti á, en sú leið er ófær af þessum ástæðum. Eins og kunnugt er hefir bitter verið seldur hjer á landi eftirlitslaust í fjöldamörg ár, en ekki hefi jeg heyrt eitt einasta dæmi þess, að menn hafi neytt hans sem áfengis, eða hann gert mein á annan hátt. Hann var meira að segja seldur hjer til ársloka 1915, löngu eftir að bannlögin gengu í gildi. Það væri því engin nýlunda, þótt leyft væri að selja þessar 60000 flöskur eftirlitslaust. Jeg tel það vafasamt, að það kæmi í bága við bannlögin þótt svo væri gert, þar sem bæði stjórn og þing hafa lýst yfir þeirri skoðun, að hjer væri ekki um áfengi að ræða, með því að hefta ekki sölu bittersins fyr en í árslok 1915. Og jeg geri ekki ráð fyrir, að nokkur bannmaður hjer sje svo ofstækisfullur, að hann, af þeim ástæðum, vilji svifta landið þessum 40000 kr. tekjum. Þess ber líka að gæta, að bannlögin gilda að eins um það, sem flutt er inn í landið, en bitter þessi er búinn til hjer. En þótt nú svo væri, að þetta væri talið koma í bága við bannlögin, þá fyrirbyggir athugasemdin, sem liðnum fylgir, allan vanda, því að með henni er þá veitt heimild til undantekningar frá bannlögunum. Jeg hefi borið mig saman við hæstv. forsætisráðherra, og telur hann þessa leið vel færa.

Frsm. fjárhagsnefndar (Halldór Steinsson) Jeg er ekki lögfræðingur, en get þó ekki betur sjeð en þetta sje brot á bannlögunum, þar sem bitter þessi inniheldur 50% af alkóhóli, en slíka vökva er bannað að selja án lyfseðla. Mjer finst það ekki þurfa að koma neinu ofstæki við, hvort menn eru með eða móti þessu. Þótt það sje ekki algengt, að menn hafi drukkið sig ölvaða í meðali þessu, þá býst jeg við, að miklar líkur sjeu til þess, að það verði notað í þeim tilgangi, ekki síður en aðrir vökvar, sem menn nú neyta í því skyni, þótt sumir þeirra geti engan veginn lystugir kallast. Af því, sem enn er fram komið, hefi jeg ekki getað sannfærst um, að þetta sje ekki brot á bannlögunum, og get jeg því ekki greitt atkv. með till.

Eggert Pálsson Jeg segi fyrir mitt leyti, að ef svo yrði álitið, sem brtt. þessi væri brot á bannlögunum, þá mun jeg ekki greiða atkvæði með henni. Og ef menn gætu drukkið sig kenda í bitter þessum, sjer að skaðlausu og án þess að spilla heilsu sinni, þá yrði því ekki neitað, að það væri brot á bannlögunum að leyfa, að hann væri seldur. En nú finnast mjer upplýsingar þær, sem fram eru komnar í málinu, benda í þá átt, að slíkt sje ekki mögulegt. Það eru til ýmsir vökvar, sem menn neyta til þess að verða ölvaðir, en jafnframt verða mönnum að heilsutjóni og bannlögunum er ekki ætlað að ná og geta ekki náð yfir. Jeg lít því svo á, að heimfæra megi bitter þennan undir áfengi, sem spilt er til drykkjar, en er þó leyft að selja. Og með það fyrir augum mun jeg geta greitt till. atkvæði. Hættan við að selja bitterinn mundi því ekki verða meiri en hættan við að selja ýmsa aðra áfenga vökva, sem þannig eru gerðir óhæfir til drykkjar. Og þar sem gætileg nautn þessa meðals virðist geta bætt heilsu manna, þótt ekki sje nema fyrir trúna eina, þá finst mjer ekki ástæða til að útiloka almenning frá neyslu þess, og það því síður, þar sem það á hina hliðina veitir landinu tekjur allmiklar, sem ekki fást með öðru móti. Jeg sje því ekki ástæðu til að vera á móti því, að heimild þessi verði veitt, svo sem brtt. fer fram á.

Kristinn Daníelsson Mjer þykir leitt að geta ekki hallast að till. þessari, þar sem svo virðist, sem hilli undir tekjur allmiklar, ef hún yrði samþykt. Því er haldið fram, að þetta ríði ekki í bága við bannlögin, og að bitter þessi sje samsettur af þeim efnum, að enginn þoli að neyta hans í óhófi sem áfengis. En ekki get jeg annað en borið á móti því, að bitter þessi hafi ekki verið notaður sem áfengi. Jeg hefi, meira að segja, verið bæði sjónar- og heyrnarvottur að því, að menn hafa keypt hann í því skyni. Hvernig þeim mönnum hefir orðið af nautn hans veit jeg ekki. Eitt af því, sem sjerstaklega hvetur mig til þess að vera á móti till., er það, að mjer þykir hörmulegt til þess að vita, að fólk skuli vera að kaupa slík svikalyf, sem eftir orðum læknanna koma engum að liði, nema ef vera skyldi fyrir trúna á þau. Mjer hefir gramist mjög að sjá fátækan almúgann fleygja út stórfje fyrir ýms leyndarlyf, og það gladdi mig, þegar þessi Brama- og Kínapest tók að rjena, og jeg hygg ekki gott til þess, ef hún legðist aftur yfir landið. Jeg verð að segja það, að jeg sá eftir aurunum úr sveitarsjóði þeim, er jeg átti að gæta, sem beðið var um í því skyni að kaupa slík lyf. Það var leiðinlegt að neita um þá, en enn þá leiðinlegra að fleygja þeim út í slíkan hjegóma. Það kann að vera rjett, að það sje bagalegt fyrir manninn, ef birgðir þær, er hann á hjer, verða til ónýtis. En þó hygg jeg, að hann sje búinn að græða miklu meira en því nemur, af almenningi hjer. Jeg hefði að vísu ekkert á móti því að fá þessar krónur í landssjóð, en þegar alls er gætt, hygg jeg að þær yrðu ofdýru verði keyptar.

Magnús Kristjánsson Jeg get ekki sagt, að hjer sje um stórmál að ræða. Þó finst mjer, ef hægt er með þessu móti að útvega tekjur, að þá sje ábyrgðarhluti að hafna því. Jeg lít svo á, að með því væri fulllangt gengið, þrátt fyrir það, þótt mönnum hætti til þess hjer að leyfa sjer að gerast fjárráðamenn annara og hafa jafnvel áhrif á það, hvers menn neyta. Jeg efast ekki um, að hv.þm. Snæf. (H. St.) hafi flutt ræðu sína af sannfæringu, en því er nú einu sinni svo varið, að læknum hættir til að hafa óbeit á öllum leyndarlyfjum. Ef til vill er það ekki altaf að ástæðulausu, en oft mun vera ofmikið úr því gert. En reynslan er sannleikur, og því verður ekki neitað, að mörgum hefir orðið gott af að neyta slíkra lyfja. Jeg geri því ekki mikið úr þeim mótbárum gegn till., að það geti orðið mönnum að heilsutjóni að neyta lyfsins; slíkar mótbárur geta verið góðar og gildar frá hans sjónarmiði, þar sem þessir hleypidómar eru nú einu sinni svona ríkir hjá læknunum. Þá var sjerstaklega tvent, sem jeg vildi benda á. Í fyrra lagi það, að úr því að löggjöfin veitir mönnum heimild til atvinnurekstrar, þá verður því ekki neitað, að það er illa að farið, þegar komið er aftan að mönnum, þeim óvörum, og stóreignir þeirra gerðar verðlausar, eins og hjer á sjer stað. Og líklega mundi hver einasti íslenskur borgari þykjast harðrjetti beittur, ef fyrir slíku yrði. Í öðru lagi virðist mjer það hreinn og beinn Molbúaháttur, ef jeg má viðhafa slík orð, að hafna þessu. Og ástæður þeirra, sem móti mæla, get jeg alls ekki talið svo veigamiklar, að þær nægi til þess að hafna till., sem bæði getur orðið til þess að afla tekna og bæta úr rangsleitni, sem framin hefir verið gegn eiganda birgðanna. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um málið, en verð að álíta það, vægast sagt, hlægilegt að fella till., vegna ástæðna þeirra, sem þegar eru fram komnar.

Frsm. fjárhagsnefndar (Halldór Steinsson) Jeg get ekki fundið neitt hlægilegt við það, þótt till. þessi yrði feld. Háttv. þm. Ak. (M. K.) kvaðst ekki furða sig á því, að jeg væri á móti henni, vegna þeirrar óbeitar, sem læknar hefðu alment á öllum leyndarlyfjum. Jeg þykist þó ekki hafa gefið neina ástæðu til þeirrar ályktunar í ræðu minni. Jeg taldi elixírnum miklu fremur nokkuð til gildis. Jeg sagði, að hann væri meinlítill og gagnslítill, en það er annað en gagnslaus. Jeg gat þess líka, að þess væru dæmi, að hann kæmi að gagni, ef menn tryðu á hann. Aðalatriðið í mótbárum mínum var ekki óbeit á lyfinu, heldur hitt, að jeg verð að vera því mótfallinn, að lyf, sem geta spilt heilsu manna, verði seld allri alþýðu hindrunarlaust. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hjelt því fram, að líta bæri á lyf þetta sem hvert annað áfengi, sem óhæft er gert til drykkjar. En hæpið finst mjer að samþ.till. með það fyrir augum. Enda er það alkunna, að slíkrar vöru er neytt til drykkjar, og tel jeg alls ekki heppilegt að auka tölu þeirra lyfja, sem þannig geta orðið til þess að spilla heilsu manna. Þar að auki er jeg enn þá á sömu skoðun og áður, að þetta stefni á móti anda bannlaganna, og mun jeg því ekki greiða till.atkv. mitt.

Magnús Torfason Það var þessi »Molbúi« hans nafna míns, háttv.þm., Ak. (M. K.), sem herti á mjer að standa upp. Jeg er einn af þeim, sem eru á móti till., og vildi jeg gera stutta gr. fyrir því. Jeg vil þá láta þess getið, að það eru fleiri en Valdemar Petersen, sem ættu að eiga heimtingu á að fá bættan skaða, sem af því leiddi, að bönnuð var sala á lyfi þessu. Til eru margir menn úti um land, sem liggja með birgðir af því, sem gerðar voru upptækar; meðal annara hefi jeg allmikið undir höndum. En enga ástæðu finn jeg til þess að fara nú að ýta undir ásókn manna í lyf þetta, einmitt þegar þeir eru farnir að sætta sig við að vera án þess. Fyrst eftir að salan var bönnuð komu margir til mín að biðja um glas og glas, en slíku er alveg hætt nú. Sjerstaklega vil jeg þó leggja áherslu á það, að með því að leyfa söluna er haft fje út úr fátæku fólki, og það svo að allmiklu nemur. Jeg get ekki talið það rjettmætt, að landssjóður afli sjer tekna með slíku móti, og naumast getur það heitið samboðið sæmd þingsins. Það mætti eins setja eina milliþinganefndina enn til þess að finna upp einhvers konar »Voltakross« til þess að græða fje á í landssjóð. En ef sala væri leyfð á þessu lyfi, finst mjer, að leyfa ætti einnig sölu á »bitter« yfirleitt. En það var hjer um árið, að læknir ráðlagði mjer að neyta bitterblöndu, mjer til heilsubóta, og gerði jeg það uns bannlögin gengu í gildi, en varð þá að hætta vegna þess, að svo var litið á, að óleyfilegt væri að selja hann lengur.

Framsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Brtt. þær, sem fjárveitinganefndin hefir leyft sjer að koma með, eru hvorki margar að tölu nje víðtækar að efni. Að tölu eru þær að eins 5. 1. brtt., sem á við 13. gr. A. 2., fer í þá átt að færa niður fje það, sem áætlað er til póstflutninga, úr 80,000 í 68,000. Jeg get ímyndað mjer, að hv. deild komi þessi niðurfærsla á óvart. Frv. hafði farið í gegnum tvær nefndir, fjárveitinganefnd Nd. og Ed. og verið samþ. í Nd. með þessum 80,000 kr. En nú kemur fjárveitinganefnd hjer alt í einu, og svo að segja á síðustu stundu, með till. um 12 þús. kr. lækkun á þessum lið. Það býst jeg við, að háttv.þm. muni virðast þurfa skýringar. En svo stendur á þessu, að póstmeistarinn fór upphaflega fram á það við stjórnina, að hún ætlaði 80,000 kr. hvort árið til póstflutninga, í stað 68 þús., er verið hefir. Hann gerir þannig grein fyrir þessari hækkun, að hún standi í sambandi við dýrtíðina og sje ætluð til þess að greiða póstum skakkafall, sem þeir kunni að verða fyrir af henni. Vitanlega hafði fjárveitinganefnd Nd. ekkert við þetta að athuga. Henni þótti eðlilegt, að þessi útgjaldaliður yrði hærri en hann hefir verið hingað til, og svo leit einnig fjárveitinganefnd Ed. á þetta mál. En nú hefir formaður bjargráðanefndar lýst yfir því á síðustu stundu, að nefnd sú ætlist til, að í frv. um dýrtíðaruppbót embættismanna komi dýrtíðaruppbót til pósta, er ekki nemi minnu en þessum 12,000 kr., og gerir fjárveitinganefndin ráð fyrir, að þingið samþykki þetta, og verður þá þar af leiðandi óþarft að ætla þessar 12,000 líka í fjárlagafrumvarpinu. Það er líka óviðkunnanlegt að láta þessa einu dýrtíðaruppbót standa í fjárlagafrumvarpinu, en allar hinar dýrtíðaruppbæturnar í sjerstökum lögum. Nefndinni fanst betur fara á, að allar dýrtíðaruppbæturnar standi í einu og sömu lögunum. Þá hefi jeg skýrt frá ástæðunum til þessarar lækkunar, og hygg jeg, að jeg þurfi ekki að eyða fleirum orðum að henni. Vona jeg, að öllum háttv. þingdm. sje nú ljóst, hvernig á þessari till. fjárveitinganefndarinnar stendur. Þá er 2. brtt., sem er að eins athugasemd, er nefndinni virtist rjett, eftir atvikum, að skotið væri hjer inn, sem við aðra liði, þar sem farið er fram á fjárveitingar til einhverra sjerstakra starfa, svo sem vita, brúargerða, símalagninga o. s. frv. Þetta var eini liðurinn, sem slíka athugasemd vantaði við, og fanst nefndinni rjett að setja hana við þennan lið, sem alla aðra samskonar liði. Þá er 3. brtt. nefndarinnar, sem miðar til hækkunar. Þar er farið fram á, að launin við Mentaskólann hækki um 400 kr. á ári. Svo stendur á þessari hækkun, að rektor Mentaskólans hefir borið sig upp undan því, að við þá breytingu, sem varð, er fyrsti kennari skólans fluttist úr skólahúsinu, hafi ýms störf viðvíkjandi skólanum flust yfir á sig, sem meðal annars eru fólgin í því að strika og skrifa við í prófbókum skólans og ýmsu fleiru. Hafi svo mikil störf verið á sig lögð með þessu, að hann þykist eiga rjett á að fá dálitla launaviðbót. Og fjárveitinganefndinni fanst ekki sanngjarnt að slengja svo miklum störfum á einn mann, án þess að honum yrði greidd einhver uppbót. Þess vegna hefir hún lagt það til, að launin skuli hækkuð um 400 kr. Þá er 4. brtt., sem einnig miðar til dálítillar hækkunar. Þar er farið fram á að veita Þórbergi Þórðarsyni, málfræðinema, 600 kr. hvort árið, til þess að safna fornum og sjaldgæfum orðum úr íslensku alþýðumáli. Þessi piltur er að allra dómi mjög efnilegt málfræðingsefni og hefir ágæt meðmæli frá háskólakennurum sínum, Birni M. Ólsen, Bjarna frá Vogi, Alexander Jóhannessyni og Holger Wiehe. Þeir ljúka allir lofsorði á þennan pilt og telja víst, að ef hann fengi þennan styrk, mundi það að miklu gagni geta komið. Hugsun hans er sú að ferðast um landið á sumrum og safna fágætum orðum, sem annars mundu deyja og gleymast úr málinu. Hugsar hann til að koma þessu síðan í eitt safn og leggja það til Landsbókasafnsins, þar sem það á að vera geymt til afnota handa þeim, sem fæst við að semja íslensk-íslensku orðabókina. Dr. Björn M. Ólsen segist hafa sjeð dálítið orðasafn hjá honum, einkum af Vesturlandi, og kveður hann svo að orði, að sjer lítist mjög vel á það. Þá er 5. brtt., sem er að eins orðabreyting. Hún miðar að því að lagfæra fyrirkomulagið á 18. gr., og nefndin boðaði þessa breytingu í nál. fyrir fjárlagafrumvarpinu. Geta háttv. þingdm. nú borið um, hvernig þeim líst á þessa breytingu. Nefndinni fanst þetta fyrirkomulag líta smekklegar út og vera greinilegra en það var í fjárlagafrumvarpinu. Það er sýnilegt, að ef fyrirkomulagið á þessari grein hefði verið látið standa óbreytt framvegis, eins og það var í fjárlögunum, mundi það verða óaðgengilegra að finna í því hina einstöku liði. Um þessa breytingu er í raun og veru ekkert fleira að segja. En sakir þess, að »útkoman« kemur ekki alveg heim við 18. gr., eins og hún var upphaflega, þykist jeg þurfa að skýra breytinguna dálítið nánar, og það geri jeg best með því að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, greinargerðina fyrir brtt. þessari, sem er á skjali, er liggur hjer fyrir framan mig. Og hljóðar hún svo: Aðalupphæð greinarinnar, eins og hún var eftir 2. umræðu í deildinni, er: kr. 191,196 94 Frá þessari upphæð dragast: 1. Eftirlaun Þorgríms læknis Johnsens, sem nú er dáinn, en þau voru bæði árin: - 3,172 40 2. Uppeldisfje drengsins Jóns Baldurs Jónssonar, hjeraðslæknis í Hróarstunguhjeraði Jónssonar, en hann dó í fyrra úr mislingum á Seyðisfirði: - 160 00 Alls: - 3,332 40 Þá er eftir af aðalupphæðinni - 187,864 54 En við þessa upphæð bætist svo: 1. Hækkanir á tveim prestsekkjum, svo að styrktarfje þeirra standi á heilum krónum a. Ástu Þórarinsdóttur úr 129,94 kr. upp í 130 kr. sem gerir bæði árin: - 0 12 b. Ragnheiðar Jónsdóttur úr kr. 105,40 upp 106 kr., sem gerir bæði árin . - 1 20 Alls: - 1 32 2. Eftirlaun ekkju Þorgríms Johnsens, Soffíu, sem stjórnarráðið hefir ekki reiknað nákvæmlega út, en sagt, að væru um 400 kr.; þau eru hjer áætluð þannig, að öll upphæðin í þeim flokki, embættismannaekkjur og börn, stendur á heilum tug króna, og verða þannig bæði árin: kr; 806 14 Viðbótin gerir þá alls: - 807 46 Verður þá aðalútkoman á greininni: - 188,672 00 En við þessa breytingu verður lækkun í fjárlagafrumvarpinu, sem nemur: - 2,524 94 sem stafar aðallega af fráfalli þessara tveggja manna. Þá hefi jeg skýrt frá öllum þeim brtt. nefndarinnar, sem fyrir liggja. En þá skal jeg snúa mjer að brtt. frá einstökum mönnum. Þar er fyrst brtt. á þingskj. 890, sem er frá fjármálaráðherra (S. E.). Hún fer fram á styrk til skrifstofuhalds handa sýslumönnum og bæjarfógetum utan Reykjavíkur. Þetta mál hefir legið fyrir báðum fjárveitinganefndum þingsins. Málaleitun í þessa átt kom fyrst til fjárveitinganefndar Nd. Var hún þá að vísu í ófullkomnara gervi en hún er nú, enda sendi nefndin stjórninni hana til umsagnar. En stjórnin sendi hana fjárveitinganefnd þessarar háttv. deildar. En nefndin vildi ekki gerast frumkvöðull að þessum styrkveitingum, en lýsti yfir því, að hún mundi eigi verða þeim mótfallin, ef hæstv. stjórn vildi bera hana fram. Þá er brtt. á þingskj. 879. Hjer er farið fram á þriðjungi lægri styrk en gert var við 2. umr. fjárlaganna. En sú styrkbeiðni var þá tekin aftur. Jeg get lýst yfir því fyrir hönd nefndarinnar, að meiri hluti hennar var brtt. þessari meðmæltur. Næst er brtt. við 13. gr. A. 1. b. 1., á þingskj. 889. Þessi brtt. er komin frá atvinnumálaráðherranum og miðar að því að hækka laun póstafgreiðslumanna í Reykjavík, og nemur sú hækkun 1300 kr. á ári. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv. atvinnumálaráðherra muni gera grein fyrir, hvernig þessi hækkun eigi að koma niður, og bíð jeg því eftir að fá að vita, hvernig hann hugsar sjer, að þessi hækkun eigi að koma niður á hvern einstakan póstafgreiðslumann. Mjer er óhætt að segja, að atkvæði fjárveitinganefndarinnar um brtt. þessa er algerlega óbundið, og er því ástæðulaust að óttast, að nefndin verði móti henni sem heild. Þá er brtt. frá háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) á þingskjali 886. Þetta er að eins athugasemd, sem fjárveitinganefndin gerir hvorki að mæla með nje móti. Jeg tel þessa athugasemd hafa litla þýðingu sem slíka í frv. Jeg álít, að betra hefði verið, að þessi athugasemd hefði, svo sem einskonar bending, því að annað er hún ekki, falist í sjálfu nefndarálitinu. Nefndin lítur svo á, að þó að þessi athugasemd standi í frv., þá verði að greiða styrkinn, hvort sem fjelögin leggja áherslu á þetta atriði eða ekki. Hins vegar sjer nefndin þó ekki neitt á móti þessari athugasemd. Þá er brtt. á þingskj. 883. Af því að brtt. þessi er þannig fram komin, að hún er frá einum nefndarmanna, sem er málinu sjerstaklega kunnugur, vildi nefndin, að hann bæri hana fram sjerstaka. En nefndinni var hins vegar ljóst, hvað um var að ræða, og jeg get lýst yfir því fyrir hennar hönd, að hún var brtt. fremur meðmælt en hitt. Þá er brtt. á þingskj. 882., frá háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.). Þessi brtt. fer fram á að veita Jóni Helgasyni, fyrverandi vitaverði, 1000 kr. f. á. Við 2. umr. fjárlaganna bar sami háttv.þm. fram brtt., sem fór fram á 500 kr. hvort árið handa manni þessum. En svo mun mega líta á, að sú brtt. mundi ekki hafa haft byr hjer í deildinni, með því að það hefði mátt gera ráð fyrir, að þetta yrði áframhaldandi styrkur, enda tók hv.þm. (K. D.) hann aftur. En sakir þess, að hjer er farið fram á 1000 kr. annað árið, þá mun tilgangurinn með því vera sá, að styrkbeiðandinn njóti ekki styrks til langframa. Nefndin hefir komið sjer saman um, að atkvæði hennar skuli óbundið um þennan lið. Þá er brtt. á þingskj. 881, sem fer fram á 1000 kr. hvort árið til stórstúku Goodtemplara. Um þessa brtt. er það sama að segja og um brtt. næstu á undan, að nefndin hefir komið sjer saman um, að atkvæði hennar skuli vera óbundið um hana. Fleiri brtt. liggja ekki fyrir, og læt jeg því hjer staðar numið að þessu sinni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg ber fram brtt. á þingskj. 890. Hún fer fram á styrk til skrifstofuhalds handa sýslumönnum og bæjarfógetum utan Reykjavíkur. Ástæðan til þess, að brtt. þessi er fram komin, er brjef, sem sýslumaðurinn í Húnavatnssýslu sendi fjárveitinganefnd Nd., og fer hann þar þess á leit, að sjer sje veitt fje til skrifstofukostnaðar. Sýnir hann fram á, að hann þurfi að kosta svo miklu fje til skrifstofuhalds, að ekki verði nema 1500 kr. eftir af launum þeim, sem honum eru ætluð. Fjárveitinganefnd Nd. fanst sjálfsagt að taka þessa styrkbeiðni til greina. En jafnframt áleit hún sjálfsagt að veita sýslumönnum yfirleitt fje til skrifstofuhalds. Í fyrsta lagi er það vegna stríðsástandsins í heiminum, að sýslumenn og bæjarfógetar á landinu hafa mist miklar tekjur, nema bæjarfógetinn í Reykjavík, sem hefir miklar aukatekjur; þótt þær ef til vill sjeu ekki eins miklar og áður, eru allra annara miklu minni. En aftur á móti hafa störfin, sem hvíla á þessum embættum, aukist ár frá ári, og það hefir við gengist, að störfum hefir jafnt og þjett verið bætt á þá, án þess að tekið væri nokkurt tillit til launa þeirra. Auk þess er þess að gæta, að þessi árin, sem nú standa yfir, er skrifstofuhald margfalt dýrara en áður; það gera kolin, sem til skrifstofuhaldsins þarf, meðal annars. Þá skal jeg leyfa mjer að láta þess getið, hvað skrifstofukostnaðurinn hefir numið miklu, eftir því sem sýslumenn hafa gefið upp, er dýrtíðaruppbótin var reiknuð út fyrir þá. Skrifstkostn. Föst laun. kr. kr. Í Mýra- og Borgarfj.sýslu 1200 3500 - Snæfellsnessýslu 1300 3000 - Dalasýslu 760 2500 - Barðastrandarsýslu 1580 2500 - Strandasýslu 600 2500 - Húnavatnssýslu 1326 3500 - Skagafjarðarsýslu 600 3000 - Þingeyjarsýslu 1400 3500 - Norður-Múlasýslu 2800 3500 - Suður-Múlasýslu 2300 3000 - Skaftafellssýslu 1064 3000 - Rangárvallasýslu 775 3000 - Vestmannaeyjasýslu 1600 2000 - Árnessýslu 2765 3500 - Gullbringusýslu 2570 3500 Þegar litið er á alt þetta og þegar litið er á föstu launin og á aukatekjurnar, er sýslumenn hafa, þá sjest, að fáein embætti eru vel launuð, en flest svo, að lítt sæmilegt er, og auk þess hafa aukatekjurnar brugðist nú. Þegar svo er litið á það, að allur kostnaður við embættin muni verða langtum hærri næstu ár en verið hefir, og að þessir embættismenn gegna mörgum stórum og umsvifamiklum embættum, að þeir hafa á hendi allar fjárheimtur landsins, þá sjá allir, að ekki má við svo búið standa um launakjör þeirra. Hjer er að eins að ræða um bráðabirgðaaukning, sem ráðuneytið hefir fallist á að veita fyrir næsta fjárhagstímabil. Ef menn líta með sanngirni á þetta, þá munu menn komast að sömu niðurstöðu, að ómögulegt sje annað en að taka þetta til greina, og að þessum embættismönnum verði að veita skrifstofufje. Þingið gerir líka kröfur um, að öll störf þeirra gangi sem hraðast, en þá verður það líka að sjá um, að þessir embættismenn hafi svo mikið skrifstofufje, að það geti orðið. Eins og jeg tók fram áðan þá gegna þessir menn þýðingarmiklum störfum. Þeir verða að vinna sem mest sjálfir og spara allan kostnað sem mest, en þeim verður þá erfitt að láta alt ganga eins fljótt og heimtað er. Vona jeg svo, að háttv. deild taki vel í þetta og samþykki þessa breytingartillögu, sem að eins fer fram á að veita þessum embættismönnum lítilfjörlegan skrifstofukostnað á þessum erfiðu tímum.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg ætlaði lítið eitt að minnast á brtt. fjárveitinganefndar við 13. gr. fjárlaganna, lækkunina á póstflutningafjenu. Það vakir fyrir mjer, að það muni kannske vera hæpið að samþykkja lækkunina, því að þótt líta megi á málið eins og háttv.frsm. nefndarinnar (E. P.) tók fram, þá er þess að gæta, að hækkunin er samt ekki mikil frá því sem verið hefir, en hins vegar líklegt, að póstflutningar aukist með landpóstum, og þar af leiðandi þurfi fleiri hesta og meiri tilkostnað. Jeg vek að eins athygli á þessu vegna þess, að mjer fyrir mitt leyti finst hæpið að samþykkja þessa brtt., því að það mun koma á daginn, að ekki veiti af þessu fje. Till. nefndarinnar á þgskj 880, undir tölulið 4, get jeg verið meðmæltur, og það því fremur, sem þessi háttv. deild hefir lækkað næsta liðinn á undan, orðabókarstyrkinn. En þessi till. miðar til þess að greiða götu málsins og auka þann forða, sem vjer eigum til geymslu tungu vorrar. Fyrir 5. tölulið á þgskj. 880 vil jeg láta nefndinni í ljós þakklæti mitt. Greinin verður á þann veg miklu skýrari og formið á henni aðgengilegra en áður var. Þá vildi jeg fara nokkrum orðum um brtt. mína á þgskj. 889. Jeg veit, að mörgum muni þykja hækkunin nokkuð mikil, frá því sem hún var í núgildandi fjárlögum, að menn muni furða sig á, að hækkað sje enn um 1300 kr. Fyrir fjárveitinganefnd hefir legið skýrsla frá póstmeistaranum, sem fer nokkru lengra en jeg hefi farið hjer. Lýsing póstmeistara sýnir ljóslega, hve erfið kjör póstmanna hjer hafi verið; þeir hafi mist heilsuna og orðið svo að hröklast burt, störf þeirra orðið svo mikil, að það sje ekki tiltök, að þeir geti leitað sjer aukaatvinnu annarsstaðar. Jeg vil enn fremur benda á það, að starfskraftar þeirra þriggja elstu póstmanna, sem póstmeistarinn hefir nú, væri ekki hægt að fá aftur með jafnri mannatölu, ef þeirra misti við. Til þess myndi þurfa í byrjun minst helmingi fleiri menn, svo að það væri fjárhagslegur skaði að missa þá. Það er ætlast til, að þessi viðbót lendi aðallega hjá þremur elstu póstmönnunum. Þorleifur Jónsson, sem er þeirra elstur, á að fá 3000 kr., en hinir tveir, Páll Steingrímsson og Óli Blöndal, 2800 krónur hvor. Þá eru eftir 200 krónur, sem ætlast er til að gangi til tveggja yngri manna við póstafgreiðsluna, sem ekki hafa eins langan vinnutíma. Jeg held, að póstmeistarinn sje alþektur að því að vera mjög varkár maður í peningaefnum og mjög ant um hag póststofunnar, og því megi vænta þess, að það sje ekki að ástæðulausu farið fram á þessa hækkun, heldur sje það af því, að mönnunum sje ekki lífvænt með þeim launum, sem þeir hafa, en á hina hliðina áreiðanlegt, að póststofan hefir best af því, að þessi hækkun fáist. Jeg mun svo ekki frekar skýra frá afstöðu minni til sjerstakra till. einstakra þingmanna, nema að eins drepa lítið eitt á brtt. á þgskj. 882. Jeg þykist skilja, að hún sje nú í þessu formi komin með tilliti til þess, sem jeg benti áður á, og ætti að verða þess valdandi, að menn fylgdu henni. Þetta, sem hjer ræðir um, er hjálparstyrkur í eitt skifti fyrir öll, og það sjest best á því, eins og hv. framsm. (E. P.) tók fram, að upphæðin er sett á eitt ár og því ekki verið að hugsa um framhaldsstyrk frá fjárhagstímabili til fjárhagstímabils. Jeg vænti þess, að hv. deild sýni það við atkvgr., að hún vilji hlynna að því, að póstmeistarinn hjerna geti haldið starfsmönnum sínum, þeim er nú eru, með því að gera launakjör þeirra viðunandi.

Kristinn Daníelsson Jeg hefi komið með þrjár brtt., og er ekki mikið um þær að segja. Tvær þeirra er mönnum kunnugt um, því að jeg bar þær áður fram við 2, umr. Jeg vil að eins leyfa mjer, að láta í ljós þakklæti mitt til hv. framsm. nefndarinnar (E. P.) fyrir hlýleg ummæli hans um þær. Þá vildi jeg minnast á till. mína um læknishjálp til Kjósarhreppsbúa. Jeg breytti henni í það form, sem hún er nú komin í, með því að mjer skildist svo, að hún hefði þá meira fylgi hjá nefndinni og hv. deild. Sama er að segja um brtt. á þgskj. 882, styrkinn til Jóns Helgasonar. Jeg breytti henni líka í þetta form eftir bendingu hv. nefndar- og deildarmanna. Þessi styrkur verður þá að eins fyrra árið, til þess að sýna, að þetta eigi ekki að vera árleg greiðsla, eins og ef til vill hefði mátt skilja af till., eins og hún lá fyrir síðast. Svo er jeg með nýja brtt. á þgskj. 881. Það er um styrk til stórstúku Goodtemplara á Íslandi, 1000 kr. hvort árið. Jeg hefi litið svo á, að það væri sjálfsagt, að þessi brtt. kæmi hjer fram, því að það myndi í raun og veru alls ekki vera tilgangur þingsins að svifta stórstúkuna þessum styrk, sem hún hefir nú notið um margra ára bil, enda stóð þessi styrkur í tveim útgáfum fjárlaganna á þessu þingi í Nd., en við 3. umr. þar komst - jeg veit ekki fyrir hvaða tilvik - þessi breyting að, sem hv. deild er kunn, og hún að nokkru leyti leiðrjetti við síðustu umr. málsins. Svo sem kunnugt er var breytingin í því fólgin, að í stað stórstúkunnar var settur sá maður, sem hefir haft mest starf á hendi fyrir regluna hjer á landi. En eins og jeg sagði get jeg ekki ímyndað mjer, að það hafi verið tilgangur þingsins að svifta þetta heiðursfjelag þeim styrk, sem það um mörg ár hefir notið. Jeg hygg, að allir viðurkenni, hve miklu góðu það hefir komið til vegar í aðaláhugamáli sínu, þótt sumir vilji í þeim efnum fara aðrar leiðir en það. Jeg hygg, að allir kannist við það góða, sem það hefir gert, þótt það hafi unnið það eftir sínum reglum. En fyrir utan aðaltakmark sitt, útrýming áfengisbölsins, hefir fjelag þetta altaf haft með höndum mikið mannúðar- og menningarstarf, sem jeg skal þó ekki fara út í að lýsa að sinni. Sjálfur hefi jeg að vísu aldrei verið templar, en þó haft nóg tækifæri til þess að kynnast og fylgjast með starfsemi fjelags þessa. Að fara nú að svifta stórstúkuna þessum styrk held jeg að ekki geti talist maklegt nje nein ástæða til þess, því að söm er þörfin og sömu verðleikarnir eins og áður; er þetta hvorttveggja vegna þess, að hún heldur enn þá uppi fullu starfi sínu í öllum greinum þess, og ef mönnum kynni að finnast hún hafa nokkuð dregið úr því um sinn, fyrir bannlögin, þá hygg jeg, að menn hljóti að játa, að einnig að því er til þeirra tekur hafi reglan enn þá eðlilega verkefni fyrir höndum. Þetta er öllum svo kunnugt mál, að jeg þarf ekki að þreyta menn á lengri ræðu; jeg hefi kann ske sagt óþarflega mikið, en vona samt, að hv. deild taki þessu máli vel og drengilega.

Guðmundur Ólafsson Jeg á eina smábrtt. á þgskj. 886; jeg þarf ekki að segja mikið um hana. Háttv. frsm. fjárveitinganefndar (E. P.) hefir minst hennar hlýlega, en hann hjelt, að hún myndi gera lítið gagn, einkum af því, að hún stendur í frv.; hefði verið betra, að hún stæði í áliti nefndarinnar. Jeg skal ekki deila um það; máske hún geti samt gert nokkurt gagn, þar sem hún er, ef hún verður samþykt. Hún verður vonandi til þess að hvetja fjelög þau, er styrkinn eiga að hljóta, til þess að gera eitthvað í þessu efni. Jeg er á sama máli og háttv.frsm. (E. P.) um það, að ekki geti annað komið til mála en að styrkurinn verði alveg eins útborgaður, hvort sem fjelögin gera mikið eða lítið nú í þessu máli, en ef þau leggja stund á og hvetja menn til þess að bæta prjónlesið, þá tel jeg það vel farið. En þótt jeg sje ekki heimilisiðnaðarfjelögunum persónulega kunnugur, þá held jeg þó, að þau hafi fremur notað útlent efni í ýmsa þá hluti, sem frekar hafa verið til þæginda, heldur en að nokkur arður hafi verið af þeim. Jeg veit, að öllum háttv.þm. er kunnugt um, að þessi iðnaður, prjónlesið, er talsvert notaður til útflutnings enn þá, þótt miklu meira væri það áður, en verðlagið á því sýnir best, hve það er dæmalaust óvandað, því að menn fá mjög lítið fyrir það. Jeg leit í verslunarskýrslu fyrir árið 1913; þar sjest, að prjónles hefir verið flutt út fyrir kr. 14207.00 alls, og er verðið á hinum einstöku tegundum sem hjer segir: Tvíbandssokkar parið á 72 au. Eingirnissokkar - - 82 - Hálfsokkar - - 52 - Belgvetlingar - - 34 - Fingravetlingar - - 53 - En þá hefir ullarpundið sjálfsagt verið eina 80 aura eða meira, og er þá auðsjeð, að ekki hafa menn þá fengið mikið fyrir vinnuna, en auðvitað er, að ef iðnaður þessi tæki framförum, þá gæti það orðið til þess að hækka hann mikið í verði, og jafnframt til að auka eftirspurnina. Það er meira að segja svo, að hjer er flutt inn prjónles, t. d. færeyskar peysur, sem allir þekkja; það er áreiðanlega ekki svo vönduð vinna á þeim, að ekki væri hægur hjá að komast upp á að útbúa þær, og það alt eins vandaðar og þessi innflutta vara er. Það, sem enn fremur ýtti undir mig að koma fram með þessar till., var það, að nú kvað vera mjög erfitt fyrir þessi fjelög að útvega hið útlenda efni í þá hluti, sem þau hafa til þessa aðallega lagt stund á að búa til. Virðist því ekki nema sjálfsagt, að þau snúi sjer þá að þeim hlutum, sem nota má innlent efni til, sem auðvelt er að útvega nú. Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum um þessa till., en leyfa mjer að vænta þess, að till. verði samþykt.

Karl Einarsson Jeg á brtt. á þgskj. 883, þar sem farið er fram á, að veittar sjeu 3300 kr. til endurgjalds hafnarsjóði Vestmannaeyja fyrir útlagðan kostnað við rannsókn á hafnarstæði í Vestmannaeyjum og undirbúning hafnargerðar. Á þingi 1911 voru í fjárlögunum veittar 4000 krónur til þessarar rannsóknar, og var þá búist við hafnargerð, sem kostaði um 60 þús. krónur. Fje þessu var varið þannig, að sýslunefndin sneri sjer til landsstjórnarinnar og bað hana að útvega sjer verkfræðing til þess að framkvæma rannsóknina og gera áætlun um kostnað hafnargerðarinnar. Landsstjórnin varð við beiðni þessari og útvegaði nefndinni verkfræðing, sem svo framkvæmdi þetta verk; en það kostaði kr. 7305,64, eins og reikningur hafnarsjóðs Vestmannaeyja fyrir árið 1913 ber með sjer. Árangurinn af þessari rannsókn varð sá, að samin voru lög og samþykt, sem heimiluðu sýslunefndinni hafnargerð í Eyjunum, og var þá gengið út frá þessum undirbúningi og bygt á þessum áætlunum, enda var ráðist í fyrirtækið, eins og kunnugt er. Þegar beiðnin um fjárveitingu til rannsóknar hafnarstæðisins var borin fram í þinginu 1911, sjest á framsögu málsins, að sanngjarnt er talið, að landssjóður kosti rannsóknina, og er þessu svo vel tekið, að enginn andmælir því, en annar þingmaður mælir með tillögunni, og hún svo samþykt. Þar sem nú rannsóknin varð svo mun dýrari en búist var við, en það stafaði einungis af því, að rannsóknin var ítarlegri og hafnargerðaráætlunin stærri og því dýrari, þá vænti jeg, að háttv. deild verði við þessari beiðni, sem sýslunefndin í Eyjum sendi þinginu 1914. Að málið kom þá ekki fram var af því, að fjáraukalögin voru feld í háttv.Nd., en svo láðist mjer á þinginu 1915 að bera beiðnina fram fyr en svo seint (við eina umr. fjárlaganna í Ed.), að háttv. deildarmenn sumir vildu ekki setja fjárveitinguna inn, þar sem háttv.Nd. þá ekki, ein út af fyrir sig, gat átt kost á að taka ákvörðun um málsatriði þetta. Jeg vona, að þetta sje nægilegt til skýringar þessu, og vænti, að hv. deild sje það ljóst, að hjer er um sanngirni að ræða, að minsta kosti. Fyrst að jeg stóð upp á annað borð, vildi jeg leyfa mjer að minnast örfáum orðum á brtt. á þgskj. 890. Sumir kunna ef til vill að líta svo á, sem þetta mál snerti mig persónulega, og þess vegna eigi jeg ekki að greiða atkv. um það. Jeg get ekki litið svo á. Málið snertir heila stjett manna, og finst mjer því, að jeg geti ekki skorast undan að greiða atkv. um það. Hjer er um allar sýslur landsins að ræða, að Reykjavík einni undanskilinni, og er það af þeirri skiljanlegu ástæðu, að samþ. hafa verið lög hjer á þinginu um skiftingu bæjarfógetaembættisins, og er þar gert ráð fyrir sjerstökum skrifstofukostnaði til hvors mannsins fyrir sig. Jeg vildi að eins taka þetta fram til þess að fyrirbyggja misskilning.

Magnús Torfason Mig langar til að minnast með örfáum orðum á brtt á þgskj. 890, sem snertir mig persónulega að nokkru. Jeg skoða þetta ekki, þó að samþ. verði, sem neina dýrtíðarhjálp eða launaviðbót, heldur sem endurgreiðslu á skrifstofukostnaði, sem landið er skyldugt að bera. Þegar launalögin frá 1875 voru samin, var gengið út frá því, að þau föstu laun, sem þá voru ákveðin, væru sæmileg, en ónauðsynlegt þótti að hafa nokkurt sjerstakt skrifstofufje, sökum þess, að skrifstofukostnaður var því nær enginn. Nú er það á allra vitorði, að störfum þessara embættismanna hefir fjölgað stórum, svo að segja ár frá ári. Hefði því verið eðlilegt, að haldið hefði verið áfram á sömu brautinni og lagt var inn á með Reykjavík, sem sje að veita sjerstakt skrifstofufje. En því hefir ekki verið að heilsa, heldur hafa sýslumönnum og bæjarfógetum verið ætlaðar sjerstakar aukatekjur, í sambandi við aukin störf og aukna ábyrgð. Nú hafa þessar aukatekjur fallið niður alstaðar utan Reykjavíkur, og lít jeg þess vegna svo á, að það sje skylda löggjafarvaldsins að bæta þetta upp. Að því er mig persónulega snertir þá ætla jeg ekki að greiða atkv. um brtt., en láta það ráðast, hvort þeir óhlutdrægu menn, sem hjer eiga atkv. um málið, líta svo á, að um fulla sanngirniskröfu sje að ræða eða ekki, og samkvæmt því lýsi jeg yfir því, að ef úrskurður hæstv. forseta skyldi falla á þá leið, að jeg sje skyldur að greiða atkv., þá mun jeg greiða atkv. móti till. Jeg vil ekki draga fje í minn vasa með atkv. mínu.

Fjármálaráðherra (S. E): Jeg vil að eins taka það fram, í sambandi við brtt. á þgskj. 890, um skrifstofufje til sýslumanna, að hjer er alls ekki um neinn bitling að ræða. Ef svo væri, þá væri það algerlega óhæfilegt af stjórninni að koma fram með annað eins á þessum tímum. Hún hefir litið á málið frá alt öðru sjónarmiði. Hún lítur svo á, að það sje óhamingja fyrir landið að launa mönnum svo illa, að þeir geti ekki rækt fyllilega skyldustörf sín. Hvorki þing nje stjórn geta gert fullkomnar kröfur til embættismanna, sem eru svo illa launaðir, að þeir hafa ekki nægilegt til nauðsynja lífsins. Og jeg vil sjerstaklega taka það fram, að jeg álit það stórhættulega braut að ætla mönnum, sem hafa stórkostlegar fjárinnheimtur með höndum, svo lítil laun, að þeir eigi erfitt með að draga fram lífið. Eins og jeg er sannfærður um, að það er óheppilegt að auka mjög embætti í landinu, eins er jeg viss um, að það er hættulegt að launa illa. Ef embættismönnum eru ekki bætt launin neitt upp, þá eru þeir neyddir til að fara að fást við annarleg störf - fara að »spekulera«. Og jeg hygg, að mönnum dyljist ekki, að hollara verður að hafa starfskrafta þeirra óbundna, og geta þá gert þess meiri kröfur. Jeg er þakklátur háttv. deildarmönnum fyrir það, að brtt. hefir sætt svo litlum mótmælum, og hygg jeg það stafa af því, að mönnum sje ljóst, að hjer sje um nauðsynjamál að ræða.

Halldór Steinsson Jeg lýsi yfir því, að jeg er að mestu samþykkur brtt.háttv. fjárveitinganefndar og mun greiða þeim atkvæði mitt. Um brtt. einstakra þingmanna ætla jeg ekki að tala, en mun greiða atkvæði á móti meiri hluta þeirra. Þó er ein brtt., sem jeg get ekki greitt atkvæði á móti án þess að skýra frá því, hvers vegna jeg geri það. Það er brtt á þgskj. 890, um skrifstofufje sýslumanna. Jeg viðurkenni, að laun sýslumanna eru altof lítil, en jeg hefi áður lýst yfir því, að jeg vil ekki láta taka einstakar stjettir út úr og bæta kjör þeirra, því að það getur orðið til þess að tefja fyrir almennum bótum á launakjörum embættismanna. Fyrir þessa sök eina verð jeg að greiða atkvæði á móti brtt.hæstv. fjármálaráðherra (S. E.).

Guðjón Guðlaugsson Það voru orð háttv.þm. Ísaf. (M. T.) í sambandi við brtt. á þgskj. 890, sem komu mjer til þess að standa upp. Mjer finst skilningurinn á fjárveitingunni skifta hjer mestu máli, en síður upphæðin sjálf. Ef jeg á að geta greitt brtt. atkvæði, þá verður það eingöngu með þeim skilningi, að hjer sje um fullkomna dýrtíðaruppbót að ræða. Jeg vil ekki, að litið verði á, að þessi fjárveiting eigi að ganga þegjandi inn í næstu fjárlög, sem launaviðbót, því að það er alveg rjett, sem háttv.þm. Snæf. (H. St.) sagði, að ótækt er að taka sjerstakar stjettir út úr embættismannahópnum, þar sem við borð liggur að athuga launakjör embættismanna í heild sinni. Það yrði eingöngu til þess að tefja framgang þess máls. En mikil sanngirni mælir með því að veita þessa upphæð sem bráðabirgðaráðstöfun að eins. Jeg heyrði, að hæstv. fjármálaráðherra (S. E) tók það fram, að hjer væri ekki um neina bitlinga að ræða. Jeg þurfti alls ekki að fá að vita það, heldur hvort sanngirni mælti með því að veita þessa upphæð, vegna dýrtíðar. Jeg vildi þess vegna gjarnan fá aftur að heyra skýringu hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) og umsögn hans um það, hvort hjer væri eingöngu um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, sem ætlast væri til, að eingöngu ætti að gilda þetta fjárhagstímabil. Um aðrar brtt. ætla jeg ekki að tala, en mun sýna með atkvæði mínu, hverjum augum jeg lít á þær.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil taka það fram, að stjórnin ætlast vitanlega að eins til, að hjer sje um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, sem jeg þykist hafa rökstutt að þörf sje á. Flestir sýslumenn hafa nú mist mikinn hluta af tekjum sínum vegna ófriðarins. Svo er t. d. um Múlasýslur báðar, Eyjafjarðarsýslu, Vestmannaeyjasýslu og Ísafjörð o. fl. Þau embætti, sem voru vel launuð áður, eru nú illa launuð. En þrátt fyrir það er skrifstofukostnaðurinn mjög svipaður, og verður ekki hjá því komist að bæta það upp. Sýslumenn, sem hafa 2-3000 kr. í tekjur, verða að gjalda 1000 kr. í skrifstofukostnað, og afleiðingin af því hlýtur óumflýjanlega að verða sú, að þeir reyna að minka kostnaðinn og láta störfin þá ganga hægara. Alþingi leggur stöðugt á þá nýjar byrðar, og er mikill vafi á því, að heppilegra sje að spara launin, svo að öll afgreiðsla mála verði fyrir þá sök að tefjast úr hófi. Annars er svo að sjá, að Alþingi virðist sjálfsagt, að allir aðrir starfsmenn landsins fái sjerstakt skrifstofufje, ef þeir þurfa þess með. Hjer er orðalaust samþykt skrifstofufje til vegamálastjóra, vitamálastjóra, póstmeistara o. s. frv., en það er eins og komið sje við hjartað í sumum mönnum, þegar minst er á sýslumennina. Og þegar litið er á, hve störf þeirra eru margbrotin, þar sem þeir hafa dómsstörf auk allskonar umboðsstarfa, þá verður því ekki neitað, að þessi ráðstöfun er í alla staði rjettmæt, ekki síst þegar þess er gætt, að nú fer allur ferðakostnaður að sjálfsögðu hækkandi, auk þess sem eldsneytiskostnaður er nú að verða gífurlegur. Það verður ekki komist hjá því að samþykkja brtt., ef menn ætla sjer ekki beinlínis að hafa rangsleitni í frammi við þessa menn. Hvað viðvíkur fyrirspurn háttv. 4. landsk.þm. (G. G.), þá get jeg endurtekið það, að ráðuneytið lítur svo á, sem hjer sje eingöngu um bráðabirgðaráðstöfun að ræða.

Framsm. fjárveitinganefndar (Eggert Pálsson) Jeg ætti ekki að þurfa að vera langorður í þetta sinn. Brtt. nefndarinnar hafa ekki sætt neinum verulegum mótmælum, en hins vegar hafa ýmsir háttv. deildarmenn látið það í ljós, að þeir væru þeim fylgjandi. Hæstv. atvinnumálaráðherra gat þess, að hann væri sjerstaklega þakklátur fyrir brtt við 18. gr. Þetta er að vísu engin efnisbreyting, en eingöngu orðabreyting, sem betur þótti fara á. Hins vegar var svo að heyra á hæstv. atvinnumálaráðherra, að honum þætti miður um 1. brtt. nefndarinnar um lækkunina á póstflutningi. En um hana er það annars að segja, að þetta er einungis áætluð upphæð, sem vitanlega þokast til eftir ástæðunum, svo að það er engin hætta á ferðum, þótt hún sje færð niður. En á hina hliðina var uppfærslan, sem stjórnin gerði í frumvarpinu, gerð sem dýrtíðaruppbót. Sje hún numin hjeðan burt, færist hún yfir í sjálft dýrtíðaruppbótarfrumvarpið. Og það þótti nefndinni viðkunnanlegra. Um brtt.hæstv. atvinnumálaráðherra, sem fer fram á að hækka laun póstafgreiðslumanna, get jeg lýst yfir því, að nefndin í heild sinni er ekki á móti henni. Hins vegar get jeg ekki ábyrgst, hvernig atkvæði hvers einstaks nefndarmanns um hana kunna að falla. Það er rjett hjá hæstv. atvinnumálaráðherra, að póstmeistarinn hefir farið fram á það, að afgreiðslumenn fengju laun sín miðuð við tillögur milliþinganefndarinnar. Og fjárveitinganefnd Nd. bar fram brtt. um, að laun þeirra yrðu hækkuð, svo sem þar er stungið upp á. En brtt. sú var feld, og vildi nefndin hjer þess vegna ekki taka hana upp í sama formi, því að hún bjóst við, að hún yrði þá aftur feld í háttv.Nd. Nú hefir hæstv. atvinnumálaráðherra farið nokkurskonar milliveg með breytingu þessa, svo að ekki er víst, að hún eigi aftur sömu afdrifum að mæta í háttv.Nd. Jeg álít þess vegna, að óhætt sje að samþykkja hana hjer, og geri ráð fyrir, að háttv.Nd. geti fallist á það. En yfirleitt vildi jeg, að ekkert kæmist hjer að, sem líklegt væri til þess að valda ágreiningi á milli deildanna hjeðan af, svo að fjárlögin þyrftu eigi að fara í sameinað þing, er ekki mundi leiða til neins sparnaðar.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Þetta mál, sem bjargráðanefnd Ed. hefir fjallað um, er orðið svo þekt hjer á þingi, að eigi er þörf langrar innleiðsluræðu eða útskýringar. Það lá fyrir síðasta þingi, og var þá mikið rætt, og svo var það mikið rætt nú í háttv.Nd., og auk þessa er, frá almennu sjónarmiði, gerð grein fyrir því í áliti nefndarinnar. Það er svo einfalt og augljóst mál, að allir, er hafa föst laun, sem greidd eru með peningum og ákveðin fyrir stríðið, verða miklu harðara úti en aðrir, að það þarf engrar útskýringar. Það sjá allir, sem sjá vilja. Það er líka svo auðskilið fyrir hvern mann, að starfsmenn þjóðarinnar eiga, eins og starfsmenn fjelaga, einstakra stofnana eða manna, rjettmæta kröfu á því, að þeir eigi við sæmileg kjör að búa, og að laun þeirra sjeu bætt vegna dýrtíðarinnar, að það þarf ekki útskýringar. Og jeg er sannfærður um það, að alþýða manna hlýtur að skilja það, að það er ekki annað en fylsta rjettlæti, að vinnuveitendur, hvort sem það er landssjóður eða einstakir menn, bæti starfsmönum sínum verðfall peninganna, eða með öðrum orðum taki tillit til dýrtíðarinnar. Jeg ætla ekki að eyða orðum í að rekja nál.; býst við, að allir háttv. þingdm. hafl kynt sjer það. Þær almennu ástæður, sem þar eru tilfærðar, eru svo augljósar, að allir hljóta að sjá, að málið hefir við rök að styðjast. Jeg mun því ekki fara fleirum orðum um það, frá almennu sjónarmiði, fyr en þá ef mótmæli koma fram. Nefndinni kom saman um, að eftir öllum ástæðum hefði síðasta þing, aukaþingið í vetur, farið mjög nærri sanni í meðferð sinni á þessu máli, þar sem það hefði reynt að sýna embættismönnum sanngirni, með því að veita þeim dýrtíðaruppbótina, en þó um leið tekið tillit til þess, hve þjóðin er fátæk og illar ástæður allar nú. Það virðist því, að þingið hafi rammað þar á rjettan stig með tilliti til hvorstveggja. En það er ekki nema eðlilegt, að embættismennirnir verði varir við dýrtíðina, eins og aðrir, þrátt fyrir uppbótina. Það væri ekki heldur rjettlátt gagnvart öðrum að bæta þeim upp að fullu hnekki þann, er af ástandinu leiðir. Það er ekki heldur líkt því, að farið sje fram á það í frv. stjórnarinnar, og þá því síður í frv. þessu, sem nú liggur fyrir. Meiri hluti nefndarinnar, 4 af 5, varð sammála um, að frv. þetta færi það skemsta, sem hægt er að fara í máli þessu. Meiri hlutinn áleit, meira að segja, að frv. færi ofskamt, og vildi helst breyta því í sama horf og það kom frá stjórninni. En af tilhliðrun við háttv.Nd. þorði hann hvorki nje vildi ríða á tæpasta vaðið og gera svo mikla breytingu, því að betri er hálfur skaði en allur og betra er, að frv. fái að ganga fram, þótt ekki fari það nógu langt, heldur en að þingið yrði fyrir þeim vansa að fella mál þetta, sem er bæði rjettlátt og mikilvægt. Í till. nefndarinnar er ýmislegt, sem fer fult svo langt í sparnaðaráttina og frv. gerir, en aftur á móti er sumstaðar dýpra tekið í árinni að því er útgjöldin snertir, og miðar það í þá átt, að sanngjarnari verði uppbótin og ekki eins stór stökk eins og eru í frv. Áður en jeg fer út í einstakar till. nefndarinnar, vil jeg benda á villu, sem er efst á bls. 1392 í A-deild. Þar stendur, að 10. og 11. brtt. nefndarinnar eigi við 3. og 4. gr., er verði 2. gr., en á að vera: er verða 2. og 3. gr. Þetta er að eins skökk tilvitnun, sem laga þarf. Þá er önnur villa á sömu bls. í 11. línu að ofan. Þar stendur: »sem var hærra launaður«, en á að vera: sem var lægra launaður. Fyrstu 2 brtt. þurfa ekki skýringar við. 1. brtt. fer fram á að fella niður orð, sem óþörf eru. Það eru orðin »að muna« í 1. málsgr. 1. gr. 2. brtt. fer fram á að bæta aftan við 1. tölulið 1. gr. tilvitnun í 4. gr. Er það gert til skýringar, en getur annars ekki nein breyting talist. Brtt. 3 á líka við 1. gr. Hún er talsverð efnisbreyting og fer fram á, að slept verði við úthlutun dýrtíðaruppbótar þeim mönnum, sem nefndir eru í 18. gr. fjárlaganna. Nefndinni virtist það ekki skylda að bæta þeim mönnum upp, sem annaðhvort njóta styrks eða fá eftirlaun, því að hvorugt er veitt sem starfslaun. Það færi því fram úr »principi« þessara laga, sem er að uppfylla skyldur, að veita þessu fólki dýrtíðaruppbót. Annars mun nefndin ekki gera þetta atriði að neinu kappsmáli. Þá er 4. brtt. Hún leggur til, að bætt verði við 4. tölul. 1. gr. athugasemdum presta. Athugasemd þessi hefir talsverða fjárhagslega þýðingu, bæði fyrir þá og landssjóð. Hún fer fram á, að frá dýrtíðaruppbót presta dragist sami hundraðshluti af afgjaldi kirkjujarða, sem metið er til peninga upp í laun þeirra, eins og dýrtíðaruppbót þeirra er reiknuð eftir. Viðaukatill. þessi stendur aftur í nánu sambandi við brtt. 5, við 6. lið 1. gr. 2. málsgr., sem nefndin leggur til að falli burt. Nú eru prestarnir næstum einu launamennirnir, sem nokkra framleiðslu hafa, þar sem þeim eru látnar í tje góðar jarðir, og þær jarðir eru oft oflágt metnar til afgjalds. En slíkt verður auðvitað ekki tekið með í reikninginn hjer. Að líkindum stafar þetta lága mat af því, að matsmenn hafa verið í góðum kunningsskap við þá, sem metið er hjá, því að enginn vill missa embættismann sinn úr sveitinni. Það virðist því undarleg staðhæfing, að alþýðan geti ekki þolað það, að sæmilega og rjettlátlega sje við embættismennina gert. En þótt jarðir þessar hafi ekki verið metnar oflágt í upphafi, þá er þess að gæta, að þær hafa hækkað í verði síðan metið var. Setjum nú svo, að jörð hafi verið metin til 500 kr. afgjalds áður, en sökum þess, að jörðin stígur í verði og vegna verðfalls peninganna, má segja, að afgjaldið sje nú orðið ? lægra en það var áður, eða ekki nema 200 kr. Það er auðskilið, að jarðirnar stíga í verði, þar sem hægt er að hafa á þeim sömu framleiðslu og áður, en sú framleiðsla er orðin meir en tvöfalt arðvænlegri. Tökum t. d. jörð, sem getur framfleytt 200 ám; áður voru þær 15 króna virði hver, en nú 40 króna virði. Þetta er ákaflega einfalt og auðskilið. Þessar eru þá ástæðurnar fyrir aths., að þar sem hlunnindi þau, er þeir hafa af ábýlisjörðum sínum, hafa vaxið meir en það, sem dýrtíðaruppbót nemur af þeim hluta launanna, sem afgjaldið nemur, þá þykir ekki rjett að veita þeim dýrtíðaruppbót úr landssjóði af þeirri upphæð. Vona jeg, að allir sjái, að full sanngirni mælir með þessu. Þá er 5. brtt., við 1. gr., að fella niður það ákvæði, að þeim, sem framleiðslu hafi, svo að nokkru verulegu nemi, greiðist engin dýrtíðaruppbót. Ástæðan fyrir þeirri breytingu er sú, að algerlega er ómögulegt að framfylgja ákvæðinu nema af handahófi, og ekki mundi það vera rjettilega gert nema í tíunda hverju tilfelli, og ekki nema einn af hundraði mundi vera ánægður með það eftir á. Jeg lít líka svo á, að landssjóði komi það ekkert við, þótt sýslunarmenn hans hafi með dugnaði og framsýni komist í álnir og geti rekið einhverja framleiðslu, meðan þeir vanrækja ekki skyldustörf sín hennar vegna. Að minsta kosti mundi engin atvinnuveitandi taka tillit til þess. Og hver einasti húsbóndi mundi frekar kjósa þann vinnumann, sem kann til verka og er vel fataður og heldur saman reitum sínum, heldur en hinn, sem öllu sóar jafnóðum og ekki á spjör á sig. Það er líka alkunna, að verslanir taka snauða menn, til að byrja með, í þjónustu sína, en eftir því, sem þeim mönnum eykst fje fyrir sparsemi sína og dugnað, eru laun þeirra hækkuð og ekki dregin af þeim dýrtíðaruppbót, þótt þeir hafi orðið einhverju úr að spila. Yfirmenn þeirra munu miklu fremur gleðjast yfir því, að þeir sýni það í verkinu, að þeir hafi átt góða húsbændur. Nú mætti það ósvinna heita, ef hægt væri að segja um þingið, að það gerði ver við verkamenn landsins en þolanlegur húsbóndi við þjóna sína. Auk alls þessa er það ekki til neins að setja það í lög, sem ekki er hægt að framfylgja. Jeg vona því, að háttv. þingdm. hafi sannfærst um, að nefndin hefir sjeð rjett í þessu atriði. Þá er 6. brtt., við 1. gr., að í stað 3500 kr. komi 4000 kr. Sú breyting kemur fram við breytinguna við 3. gr., sem verður 2. gr. Sama er að segja um 7. brtt., við 1. gr., að í stað 2000 kr. komi 2450. Báðar þessar breytingar miða að því að koma í veg fyrir stökk það, sem er í útreikningi uppbótarinnar í frv. Eftir þeim útreikningi kæmust sumir þeir, er enga uppbót fá, niður fyrir þá, er lægra eru launaðir og fá dýrtíðaruppbót. En slíkt er ógerningur, ef gengið er út frá því, að launahæðirnar sjeu upphaflega hlutfallslega rjettar. Nefndinni þótti það líka oflágt að miða við 2000 kr. hjá einhleypum mönnum, en 3500 kr. hjá hinum, þannig að þeir launamenn fengju enga uppbót. Þá er 9. brtt., að fella burt 2. gr. frv. Nefndinni virtist sú gr. óþörf og sá ekki, hvaða rjettlæti gæti í henni falist, því að sje maður skipaður í embætti á eigin ábyrgð, þá ber honum auðvitað dýrtíðaruppbótin, en sje maður ráðinn eftir samningi og gegni embættinu á ábyrgð þess, er embættið á að hafa, þá er öðru máli að gegna, og gæti það leitt til málaferla, ef löggjöfin færi að grípa inn í slíka frjálsa samninga. Þá kemur að 10. brtt. nefndarinnar við 3. gr. frv. Meiri hluti nefndarinnar er að vísu ekki alls kostar ánægður með hana, en vildi þó ekki breyta þeirri grein meir, vegna tilhliðrunar við háttv.Nd. Breytingin er líka til allmikilla bóta og kemur í veg fyrir hið óeðlilega stökk, sem kemur fram, ef farið er eftir frv. Lágmarkið er hið sama, 1500 kr., og veitast af þeirri upphæð 40% í uppbót. Síðan fer uppbótin lækkandi um 1¼% við hverjar 100 kr., sem launahæðin hækkar um, þar til launahæðin er kominn upp í 4600 kr. Af þeirri upphæð veitist 1¼%. Síðan engin uppbót af hærri launum. Aftur á móti er hámarkið í frv. 3500 kr., sem 10% veitist af, en síðan ekkert af hærri upphæð. Það þótti nefndinni altof stórt stökk, og er komið í veg fyrir það með brtt. Jeg verð því að álíta, að útreikningur nefndarinnar sje í alla staði heppilegri og rjettlátari. Í sambandi við það, að nefndin vildi miðla málum við háttv.Nd., að hækka ekki dýrtíðaruppbótina úr 40% upp í 50% fyrir þá, sem lægst eru launaðir, leyfði nefndin sjer að bera þá brtt. fram, að þeir menn, er ættu að sjá fyrir framfæringum, börnum eða gamalmennum, fengju 70 kr. með hverjum, í stað 50 kr., sem í frv. er ákveðið. Nefndin vildi með því bæta það ofurlítið upp, hve lág dýrtíðaruppbótin er að hennar dómi. En þegar menn gæta að ástandinu, sem nú er, munu víst flestir sjá, að þessi styrkur er ekki nema örlítill hluti, svo sem ? hluti, af því, sem þarf til að framfæra þá, er hjer eiga hlut að máli. Nefndinni virtist eigi fært að fara skemra, áleit þetta sanngjarnt. Því að það er áreiðanlegt, að fjölskyldumenn verða harðast úti. Nefndin áleit fremur rjett að ljetta undir með þeim heldur en með einhleypum mönnum, jafnvel þótt jeg sje fyrir mitt leyti mótfallinn því, að þeir sjeu sjer í flokki. Þeir eiga eins mikla heimtingu á uppbót, ef á rjettinn er litið. En þar sem fjeleysi landssjóðs er annars vegar, var sá kosturinn tekinn að líta fremur á þörf manna en rjettmætar kröfur. 12. brtt. nefndarinnar fer fram á að bæta inn í frv. nýrri grein, er heimilar landsstjórninni að verja eftir tillögum póstmeistara alt að 20 þús. kr. á ári úr landssjóði til dýrtíðaruppbótar handa póstum. Liður þessi var kominn inn í fjárlagafrv. En nefndinni virtist hann fremur eiga heima hjer. Og að þessi upphæð er hærri en upphæðin í fjárlagafrv. stafar af því, að í fjárlagafrv. var póstum auðvitað ekki veitt uppbótin fyrir árið 1917, heldur að eins árin 1918 og 1919. Þótti því rjettast að taka liðinn alveg út úr fjárlagafrv. Ef nokkrir þurfa uppbótar með, þá eru það póstarnir. Ef dýrt er að lifa fyrir þá, er sitja heima, þá verður þeim margfalt dýrara, sem þurfa að ferðast. Allur ferðakostnaður hefir hækkað gífurlegar í verði en flest annað, bæði hey, hestar og greiðalaun. Fáist þessi uppbót ekki, myndi það verða til þess, að fæstir póstar myndu fást til að halda áfram starfi sínu. Ef til vill mætti segja, að póstar sjeu ekki embættismenn, heldur sjeu laun þeirra að eins samningsatriði milli þeirra og póststjórnarinnar. Geti því póststjórnin boðið stöðurnar upp. Jeg hygg það varhugavert. Póststarfið er svo þýðingarmikið og ábyrgðarmikið starf, að vart mun rjett að taka undirboði á því - taka óvana menn með óvana hesta, í stað æfðra manna, er sýnt hafa með skyldurækni sinni og dugnaði, að þeir eru alls góðs maklegir. Einnig ber á það að líta, að margir þeirra eru ófærir til annarar vinnu, Jeg get nefnt Vesturlandspóstinn sem dæmi, til sönnunar þessu. Jeg hygg, að hann gæti ekki fengið aðra vinnu, en á hinn bóginn er hann álitinn mjög dugandi póstur. Við að gegna einhverjum sjerstökum starfa geta menn orðið ónýtir til annara starfa. Þetta þarf alþýða manna að láta sjer skiljast. Embættismenn þurfa oftast að kosta sig í 10-12 ár við nám sitt. Ef þeir eru svo kvaldir í embætti sínu og verða að flæmast úr því, geta þeir verið orðnir ófærir til annara starfa, er þeir hefðu getað tekið að sjer áður. Alþýðumenn ættu því að sýna embættismönnum sínum fulla sæmd og sanngirni í orði og verki. 13. og síðasta brtt. nefndarinnar fer fram á að fella burt 8. grein frv. Nefndin áleit hana óþarfa. Í 1. grein stendur sem sje: »Fyrst um sinn, og meðan verðhækkun sú, sem nú er á lífsnauðsynjum, stendur, eða breytist eigi að verulegum mun, þannig, að lífsnauðsynjar lækki að mun í verði, veitir« o. s. frv. Þarna er tekið fram, að lögin falli úr gildi, þegar ástandið breytist til batnaðar. Og óþarfi er að taka það fram, að lögin skuli falla úr gildi þegar næsta reglulegt Alþingi kemur saman, verði ástandið ekki orðið betra. - Þegar þingið kemur saman, getur það breytt lögunum, lækkað uppbótina, ef dýrtíðin rjenar, eða hækkað hana, ef dýrtíðin eykst og landssjóður hefir efni á því.

Guðmundur Ólafsson Mjer bar það á milli við háttv. meðnefndarmenn mína, og skrifaði því undir nefndarálitið með athugasemd, að jeg gat eftir atvikum sætt mig við frv. í þeirri mynd, sem það kom í frá háttv.Nd. Jeg áleit uppbótina sæmilega; hún þyrfti ekki nauðsynlega að vera hærri, ekki síst þar sem þeir, er hlut eiga að máli, hafa á þessu ári fengið greidda ríflega dýrtíðaruppbót fyrir árið 1916. Mjer fanst ekki óeðlilegt, að uppbótin væri heldur lægri nú. Ekki vegna þess, að hennar væri síður þörf, heldur af þeim ástæðum, er nú skal greina. Í vetur stóð hagur landssjóðs svo miklu betur en nú, að hann skuldar jafnmargar miljónir nú og hann átti hundruð þúsunda þá, og þótt miklu af því fje hafi verið varið til skipakaupa og annara nauðsynja, og því ekki orðið beinn eyðslueyrir, er það ekki handbært nú. Þá var sagt, að við ættum fjeð fyrirliggjandi og gætum varið því til uppbótar handa starfsmönnum landsins. Og einnig höfðu menn orð á því, að verðhækkunartollurinn hefði verið samþyktur með þetta fyrir augum á þinginu 1915, en því neita jeg algerlega Háttv. deild mun og kunnugt, að hagur alþýðu, sem áreiðanlega á að greiða uppbót þessa einhvern tíma, er ekki eins góður og í vetur, og horfurnar fyrir hana jafnvel enn ískyggilegri en fyrir embættismenn. Einn álitlegasti bjargræðisvegurinn, síldveiðin, hefir brugðist. Ekki er heldur útlit fyrir það, að vörur þær, er bændur framleiða, verði í jafnháu verði sem síðastliðið ár. Þegar hagur þjóðarinnar er jafnþröngur sem nú, og það svo, að óumflýjanlegt þykir, að Alþingi geri öflugar ráðstafanir til þess, að landssjóður hlaupi undir bagga með almenningi og veiti hagkvæm lán til langs tíma, og jafnvel úthluti miklu af einni vöru, kolum, án endurgjalds - þegar þannig er komið hag fjöldans, verður ekki álitið ósanngjarnt að ætlast til þess af embættismönnum og sýslunarmönnum þjóðarinnar, að þeir sjeu ekki eins kröfuharðir og þeir mundu ella vera, og telji sjer skylt að taka sinn þátt í kjörum hennar og takmarka launakröfur sínar sem má. Jeg veit líka með vissu, að mörgum þeim mönnum, sem eiga að verða þessarar uppbótar aðnjótandi, er ljúft að taka verulegan þátt í kjörum alþýðunnar, þótt ekki verði því neitað, að aðrir þeirra krefji freklega rjettar síns og láti sig annað engu skifta. Háttv. frsm. (G. G.) kvað það hafa vakað fyrir nefndinni að gæta fylsta rjettlætis. Þingið gætti ekki fylsta rjettlætis í vetur og hefir ekki heldur gert það nú. Menn hafa ekki fengið rjetta uppbót. Þá hefðu hinir hæst launuðu átt að fá hæstu upphæðina hlutfallslega, ef gengið er út frá því, að launin hafi verið nokkurn veginn hæfileg áður. Háttv. frsm. (G. G.) sagði, að þingið í vetur hefði synt á milli skers og báru, af því að þjóðin væri fátæk. Það er rjett. Ástæðan var sú, að þingið sá sjer ekki fært að fara rjettustu leiðina. Gat að eins hjálpað embættismönnum til þess að komast sæmilega af. Þá lýsti háttv.frsm. (G. G.) yfir því, að nefndinni hefði fallið betur í geð frv. stjórnarinnar en frv. Nd. En til þess að koma sjer ekki út úr húsi hjá háttv.Nd. hefði hún ekki breytt frv. í þá átt að hækka uppbótina. Jeg veit ekki, hvernig háttv.Nd. metur þessa tilhliðrunarsemi. En jeg hygg, að henni muni fátt um hana finnast, þar sem meiri hluti háttv. bjargráðanefndar hefir þó borið fram allmargar og miklar brtt. við frv. og það svo, að brtt. eru mun fleiri en greinar frv. Enn fremur kvað háttv.frsm. (G. G.) meiri hluta nefndarinnar hafa sparað að nokkru leyti fyrir landssjóðs hönd. Jeg fæ nú ekki sjeð, hverjar af brtt. á þgskj. 892 fara í sparnaðaráttina. Háttv. frsm. (G. G.) láðist að taka það fram, hverjar þær væru. Í frv. háttv.Nd. er ákveðið, að af 1500 kr. launum skuli greiðast sem uppbót 40%, af 2500 kr. 25% og af 3500 kr. eða minna 10%. En í brtt. er farið fram á að greiða 40% af 1500 kr., 30% af 2300 kr., 20% af 3100 kr. o. s. frv. Í þessu virðist mjer ekki liggja neinn sparnaður. Þá hygg jeg það ekki heldur vera til sparnaðar að greiða uppbót af öllum launum, sem nema alt að 4600 kr., í stað þess, að hv.Nd. samþykti 3500 kr. sem hámark. Þá mun lítið sparast við það að greiða 70 kr. með framfæringi hverjum, í stað 50 kr. Þá tók háttv.frsm. (G. G.) það fram, að landssjóð skifti það engu, hvort embættismenn landsins hefðu nokkra framleiðslu eða ekki. Það fæ jeg ekki skilið. Ef betur er ástatt fyrir þeim, er framleiðslu hafa, þá kemur það þingi og landssjóði við, þegar um það er að ræða að bæta svo upp kaup þessara manna, að þeir geti lifað sómasamlega. En hitt er rjett, að erfitt mun að skilgreina, hverjir hafi framleiðslu að mun og hverjir ekki. Háttv. frsm. (G. G.) hjelt því fram, að einhleypum mönnum ætti helst að gera jafnhátt undir höfði og öðrum. Þetta hefir nefndin ekki gert, og sannar það, að hjer er ekki að ræða um það, hvað sje rjettmætt, heldur hvað komast megi af með. Jeg hygg, að jeg þurfi ekki að drepa á fleiri atriði að sinni. Jeg hefi sýnt fram á, að brtt. fara fram á talsverða hækkun, og að hjer sje um það að ræða, hvað sómasamlegt sje að veita, en alls ekki um það að gera öllum jafnt undir höfði.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) hafði dálítið við brtt. að athuga, eins og við var að búast, þar sem hann gat ekki skrifað undir nál. og átti ekki þátt í brtt, Háttv. þm. (G. Ó.) áleit dýrtíðaruppbótina í vetur sanngjarna af því, að landssjóður hafi þá verið færari um að veita hana. En sanngirnin getur ekki stafað af þeirri ástæðu, heldur af hinu, að menn hefðu frekar þurft hennar þá en nú. En það mun öllum skiljanlegt, að þörfin verður því meiri, sem dýrtíðin eykst. Og háttv.þm. (G. Ó.) getur ekki neitað því, að dýrtíðin hefir aukist, og þá ætti uppbótin einnig að vera meiri. Háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) gat þess oftlega, að þingið sýndi ekki rjettlæti hvort sem væri. En getur háttv.þm. (G. Ó.) ekki sjeð, að miklu munar, hvort reynt er að fara nálægt rjettlætiskröfunni, eða menn fara langt frá henni. Háttv. þm. (G. Ó.) reynir að fara svo langt frá rjettlætiskröfunni, sem hann telur sjer fært, en við, hinir nefndarmennirnir, viljum fara sem næst henni og fjarlægjast ranglætið sem mest. Jeg hygg, að flestir aðrir en háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó.) hljóti að skilja, að órjettlætið getur verið á mismunandi háu stigi. Háttv. þm. (G. Ó.) mintist á sparnað nefndarinnar. Jeg gat um, að nefndin hefði komið með 2 brtt. til samkomulags, er færu fram á lítilfjörlegan sparnað. En jeg sagði, að dýrtíðaruppbótin væri nær sanni eftir brtt. heldur en eftir frv. Við gengum þess ekki duldir, að brtt. hækka heldur uppbótina og styrkinn til framfæringa. Brtt. voru því ekki bornar fram til þess að spara fje landssjóðs, heldur í þeim tilgangi að minka ósæmilegt ranglæti þingsins sjálfs. Háttv. þm. (G. Ó.) vill ekki minka það í þessu máli. Hreppapólitík, er verður að ranglæti, er sá ágalli, sem fylgir háttv.þm. (G. Ó.), og hefir komið fram í þessu máli og fleiri málum, t. d. því máli, sem næst verður rætt um (dýrtíðarhjálp). Jeg sje ekki, að háttv.þm. (G. Ó.) hafi fært nein rök fyrir máli sínu, og hygg jeg, að jeg þurfi ekki að svara ræðu hans frekara.

Guðmundur Ólafsson Jeg þarf ekki að segja mikið, því að þetta er ekki í fyrsta sinni, sem háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) lýsir mjer hjer fyrir háttv. deild, og jeg læt mig það engu skifta. En líklega er hann rjettlátasti maður í þessari háttv. deild, því að altaf hefir hann rjettlætið á vörunum. Hann skýrði svo starf háttv. nefndar, að hún hefði verið að spara fje landssjóðs, en nú segir hann, að hún hafi verið að spara ranglæti þingsins. En það er nú nokkuð sitt hvað, ranglæti Alþingis og landssjóður.

Eggert Pálsson Jeg ímynda mjer, að öllum háttv.þm. finnist hjer vera úr vöndu að ráða, líkt og mjer, og því fremur aukast vandræðin fyrir okkur, sem nú eigum við að greiða atkvæði um mál þetta, þar sem tíminn er afarnaumur til þess að hugsa um það. Útkoman á þessu máli verður hin sama og átti sjer stað í vetur, að það var ekki fyr en á allra síðustu stundu, að málið barst upp til þessarar deildar, og því afarnaumur tími til þess að afgreiða það. Þetta er mjög tilfinnanlegt, þar sem hjer er um mjög þýðingarmikið mál að ræða. Í vetur var það svo, að þrátt fyrir það, að jeg greiddi atkvæði með þingsályktunartillögunni í þessari háttv. deild, sem einnig náði samþykki sameinaðs þings, þá var jeg engan veginn ánægður með hana. Jeg gat þess þá þegar við framsöguna hjer í deildinni, en þá voru ekki nema tveir kostir fyrir hendi, annaðhvort að samþykkja þingsályktunartill., eins og háttv.Nd. hafði skilið við hana, eða þá að samþykkja till. fjárveitinganefndar Nd., sem við höfðum líka fyrir okkur. Og af þessum tveim kostum geðjaðist mjer betur að till. fjárveitinganefndar heldur en að þingsályktunartill., eins og gengið var frá henni í Nd. Jeg sagði þá, að málið væri með báðum aðferðunum, sem fyrir lágu, gert altof flókið, og er jeg enn á sömu skoðun. Jeg hygg, að einfaldasta leiðin væri sú, að veita ákveðna »procent«- upphæð af ákveðinni krónutölu framan af launum hvers einstaks manns, t. d. 50% af fyrstu 1500 krónunum, sem hver einstakur maður hefði í kaup, og þaðan af lægra, en enga uppbót af því, sem þar lægi fyrir ofan. Með því móti dylst engum það, að málið yrði miklu einfaldara, og eigi að eins það, heldur einnig miklu rjettlátara, því að þessar 1500 krónur eru það, sem hver einn ver vitanlega til brýnustu lífsnauðsynja sinna. Og er þá ekki nema eðlilegt, að uppbótin væri greidd af þeim, en hitt, sem liggur þar fyrir ofan, væri látið afskiftalaust, þannig að engin uppbót væri greidd af því. Vitanlega kannast jeg við það, að þetta er lítið, en við verðum að líta á það, að kringumstæður landssjóðs eru knappar; hann á ekki hægt með að róta út fje, eins og þeir, sem reka stórverslanir; þá munar ekkert um það, þótt þeir greiði hátt kaup sínum fáu starfsmönnum, og vinna það aftur upp með ýmsu móti. En eins og nú er stenst landssjóður ekki við það að greiða það til fullnustu, sem rjettlátt og sanngjarnt er. Jeg veit, að þeir, sem hafa há laun, bera alveg sömu uppbót frá borði og þeir, sem lág laun hafa, ef minni tillögu væri fylgt, en það gengur ætíð svo, að mismunur verður á launum hvort sem er, og hinir, sem lægra eru launaðir, mundu ekki sjá ofsjónum yfir því, þó að þeir, sem hærra eru launaðir, fengju sömu launauppbót og þeir. Við verðum að ganga út frá því, að launin, eins og þau eru nú, sjeu rjettlát, því að ef við viðurkennum, að þau sjeu ranglát, eins og þau eru, þá væri sjálfsagt að taka allan launabálkinn fyrir og reyna að gera hann rjettlátan. En með því að greiða »procentvis«, eins og stungið er upp á eftir báðum þessum tillögum, sem fyrir liggja, bæði frv. og brtt. nefndarinnar, næst ekkert rjettlæti, því að ef grundvöllurinn, sem á er bygt, skoðast ekki sem rjettlátur, verður sama órjettlætið áfram, þótt »procentunum« sje bætt við. En nú liggur engin brtt. fyrir í þessa átt, sem jeg hefi bent á að fara mætti og fara ætti, og jeg veit ekki, hvort jeg get komið því við að flytja hana til 3. umr. Jeg gerði það að vísu ekki í þeirri von, að hún næði fram að ganga, heldur til þess að gefa háttv.þm. kost á að greiða atkvæði um hana. En það verð jeg að segja, að mjer finst meira rjettlæti felast í sumum brtt, sem fyrir liggja, heldur en frv., sjerstaklega 4. og 5. brtt. nefndarinnar, sem, eins og háttv.frsm. (G. G.) sagði, verða að skoðast í sambandi hvor við aðra. Þetta hygg jeg rjettlátara hjá háttv. nefnd, því að, eins og það stendur í frv., er það alveg óframkvæmanlegt. Það dregur alla dýrtíðaruppbót af þeim, sem nokkra framleiðslu hafa til lands eða sjávar, sem nokkru nemi. Slíkt ákvæði er eigi að eins ranglátt, heldur einnig lítt framkvæmanlegt, vegna þess, að það er enginn fær um að kveða upp dóm um það, hvað nokkru nemi. Þess vegna álít jeg, að þessi brtt. nefndarinnar miði til bóta. Aftur á hina hliðina finst mjer 11. brtt. nefndarinnar vera óþörf; jeg álít, að nægilegt spor hafi verið stigið í þá átt með því, sem háttv.Nd. gerði, að veita 50 krónur fyrir hvern framfæring, og því óþarft að hækka það. Aftur á móti er jeg l2. brtt. gersamlega samþykkur, enda er, eins og áður hefir verið tekið fram, sjálfsagt, að sú brtt verði samþykt. Jeg hleyp svo yfir hinar aðrar brtt. nefndarinnar, vegna þess, að jeg felli mig ekki við þær, nje heldur við 3. gr. frv., eins og hún liggur fyrir, en samt er það svo, að þegar til atkvæðagreiðslu kemur, þá býst jeg við, að jeg verði neyddur til að hallast að öðru hvoru. Og finst mjer þá rjettara að láta frumvarpsgreinina standa, því að það er þýðingarlaust frá minni hálfu að greiða atkvæði með brtt. við hana, sem jeg er eigi heldur ánægður með, og allra helst þar sem jeg hefi í hyggju að koma fram með brtt. við greinina alla við 3. umr.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það er nú svo komið tíma dags og í raun og veru einnig tíma þingsins, að það er heppilegra að spara sem mest öll orð. Hitt er lakara, að það er einnig svo varið tímanum, að maður verður má ske að spara athugun, þótt stórmál komi fram á síðustu stundu fyrir þessa háttv. deild, og þá með brtt., sem tæplega getur kallast að háttv. deildarmenn geti athugað neitt nákvæmlega. Þess vegna er það líka athugavert, að umr.hv. deildarmanna hafa verið þannig vaxnar í þessu máli nú, að maður skyldi halda, að þetta væri 1., en ekki 2. umr., þegar verið er að tala um grundvöll málsins. En þetta er eðlilegt, af þeirri ástæðu, sem jeg tók fram, að háttv. deild hefir ekki gefist kostur á að athuga málið nema lítið eitt. Þegar jeg athuga meðferð háttv. deildar á málinu og ber það saman við frv., sem kom frá Nd., þá dylst mjer eigi, að nefndin hefir leitast við að breyta ekki frv. nema svo, að þær breytingar, sem hjer kynnu að verða samþyktar, næðu einnig fram að ganga í háttv.Nd. Þetta sýnir, að sú skoðun, sem komið hefir fram í Nd., að þessi deild leitist við að sýna ráðríki í fjármálum, er ekki á rökum bygð. Það hlýtur að vaka sú skoðun fyrir þinginu, að þungamiðja fjármálanna sje hjá háttv.Nd., og jeg held, að þessi háttv. deild hafi ekki misskilið það. Jeg vildi taka þetta fram nú til skýringar, því að hjer er ekki um neinar stórvægilegar breytingar að ræða, fjárhagslega skoðað, og því síður grundvallarlega. Það var eitt mörgum orðum og miklum tíma til að tala um, hvort þetta væri uppbót eða hjálp, og get jeg ekki annað sjeð en að háttv. deild hafi skilist, að það væri svo, að það mætti fremur kalla uppbót en hjálp. Þetta er líka svo frá landsstjórnarinnar hálfu, þótt það verði minna en ætlað er, við meðferð þingsins á málinu. Fyrir mitt leyti hallast jeg í raun og veru meir að skoðun háttv. 1. þm. Rang. (E. P.), enda hefir það einnig komið til tals með stjórninni, að eðlilegast væri að gefa uppbót af nokkrum fyrstu hundruðum launanna, hvort sem launin væru há eða lág. Það er, með öðrum orðum, að bæta upp það, sem nefna mætti þurftarlaun hvers manns, en stjórnin sá sjer ekki fært að leggja það til, þegar litið var á, hvernig þingið skildist við málið á síðastliðnum vetri. Jeg skal ekki blanda mjer inn í deilu háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) og háttv. 2. þm. Húnv. (G. Ó ), þó að mjer virðist, að hinn fymefndi hafi þar rjettara fyrir sjer. Meiningin væri þá, að launalögin, meðan þau væru í gildi, yrðu að skoðast nokkurn veginn rjettlát, því að svo verður að líta á, að þingið telji ekki annað rjettlátara en þau gildandi lög. En með því að svona er liðið á tímann, þá virðist mjer, að málið megi ekki eyðileggjast fyrir þref og þjark og því verði að beygja af, þó að menn verði ekki að öllu leyti ásáttir. Jeg býst við að greiða atkv. með flestum brtt. nefndarinnar, þó ekki með 11. brtt., því að hún færir málið þó enn þá fjær því, sem jeg vildi kalla rjettlætisgrundvöll í því. Jeg hefi svo ekki meira að segja og mun ekki aftur taka til máls um þessi atriði. Jeg skal að eins taka það fram, að mjer virðist, að betra væri að greiða lægri prósentur yfirleitt heldur en að vera að bæta inn í frv. ýmsum nýjum, svo að segja ómögulegum, ákvæðum í framkvæmdinni.

Guðmundur Ólafsson Háttv., 4. landsk.þm. (G. G.) þótti mjer farast óhöndulega orð um sparnaðinn. Jeg sje nú ekki betur en að þrennskonar sparnaður hafi vakað fyrir meiri hluta nefndarinnar, eftir því sem háttv. framsögum. hennar (G. G.) segist frá. Í fyrsta lagi sparnaður á fje, í öðru lagi sparnaður á ranglæti og í þriðja lagi sparnaður á vilja þingsins, og verð jeg að segja, að hið síðasttalda var þó verst til fundið, en í því einu hefir víst háttv. nefnd náð fyllilega tilgangi sínum.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal ekki lengja umræður mikið um þetta mál. Tíminn er stuttur og lítill kostur hefir verið á að athuga það rækilega nú, og, eins og háttv. þingmönnum er kunnugt, átti jeg engan þátt í undirbúningi þess. En eftir því, sem jeg hefi skilið háttv. nefnd, þá hefir hún viðurkent rjettmætar kröfur embættismanna til dýrtíðaruppbóta og sýnt viðleitni í að uppfylla þær. Sú leiðin, að fara sem minst fram yfir það, sem samþ. var í háttv.Nd., virðist mjer hyggileg, þar sem tíminn er orðinn svo afmarkaður, og stórvægilegar breytingar gætu orðið til þess, að hefta framgang málsins. En þá væri ver farið en heima setið. Jeg býst því við að greiða atkv. með brtt. nefndarinnar. Þó er ein þeirra, sem jeg get ekki felt mig við. Það er sú, sem fer fram á, að þeim, sem nefndir eru í 18. gr. fjárlaganna, verði engin dýrtíðaruppbót veitt. Jeg skildi háttv.frsm. (G. G.) svo, að nefndin legði litla áherslu á þetta atriði, Það getur verið rjett, að það rjúfi »princip« frv. að taka þessa menn með. En þegar litið er yfir þessa grein fjárlaganna, sjest það, að ekki myndi það vera mikill útgjaldaauki fyrir landssjóð að veita þeim mönnum dýrtíðaruppbót, en hins vegar er þörfin óvíða meiri en einmitt hjá því fólki, sem þar er talið. Þar eru t. d. fátækar ekkjur, sem eiga við erfið kjör að búa á allan hátt, og gamlir duglegir menn, sem búnir eru að eyða kröftum sínum í þarfir lands og þjóðar, t. d. gamlir póstar og fleiri heiðursmenn. Jeg álít því, að fult rjettlæti mæli með að taka þetta fólk með. Jeg vildi að eins benda á þetta til athugunar.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil leyfa mjer að lýsa yfir því, að nefndin tekur 3. brtt. aftur.

Frsm. (Hannes Hafstein) Fjárhagsnefndin hefir, í samráði við fjölda þm., leyft sjer að koma fram með frv. þetta, í stað till., sem flutt var í Nd. Að svo komnu, sje jeg ekki ástæðu til að ræða frv. frekar, en vil að eins óska þess, fyrir nefndarinnar hönd, að það fái að ganga til 2. umr.

Forsætisráðherra (J. M.) Eftir tilmælum fjárhags- og fjárveitinganefndar, ætla jeg ekki að vekja umr. um mál þetta nú, við 1. umr., því að ekki mun veita af tímanum til fjárlaganna. Jeg vildi að eins áskilja mjer rjett til andmæla við 2. umr. frv., eins og við 1. umr. væri.

Forseti: Eins og háttv. þingdeildarmönnum er kunnugt hefir starfstími Alþingis verið framlengdur til 10. sept. En þar eð þingstörfum getur ekki orðið lokið fyrir þann tíma, vil jeg leyfa mjer að fara þess á leit við hæstv. forsætisráðherra, að hann framlengi starfstíma þingsins til 15. sept.

Forsætisráðherra (J. M.) Samkvæmt umboði og í nafni hans hátignar konungsins framlengi jeg starfstíma Alþingis til 15. sept. næstk., að þeim degi meðtöldum.