Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að með bréfi dagsettu 30. nóvember sl. hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði í 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um þróun lyfjakostnaðar 2008–2010 og Háskólann á Hólum. Þá hefur forseti með bréfi dagsettu 1. desember óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 3. málslið 8. mgr. 45. gr. þingskapa, að hún fjalli um skýrslu forsætisráðherra um meðferð og framkvæmd ályktana Alþingis 2010.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins til að vekja athygli á tveimur eða þremur þáttum. Í fyrsta lagi er ljóst að inn í þingið koma mjög mörg stjórnarfrumvörp afar seint sem setur störf þingsins í nokkuð uppnám nú á síðustu dögunum fyrir jól og mun augljóslega gera okkur erfiðara fyrir að halda þær tímaáætlanir sem starfsáætlun þingsins gerir ráð fyrir. Ég veit ekki hvers vegna stjórnarfrumvörp koma svona seint. Hugsanlega er það vegna þess að ágreiningur hefur verið um mál milli flokkanna eða innan flokkanna, því geta aðrir svarað, en það vekur hins vegar athygli að tekin er 1. umr. um fjölmörg mál sem sagt er að liggi á og það er kominn 2. desember. Í annan stað ætlaði ég að vekja athygli á því að gert er ráð fyrir að þriðja og síðasta umræða um fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar fari fram næstkomandi þriðjudag. 2. umr. fjárlaga sem lauk í vikunni benti til þess að fjölmargir þættir eru ókláraðir enn þá varðandi frumvarpið og sá tími sem hv. fjárlaganefnd ætlar sér til að klára málin er augljóslega allt of skammur. En hvers vegna er slík pressa sett á fjárlagafrumvarpið, hv. þingmenn? Augljóslega vegna þess að ríkisstjórninni eða forustumönnum hennar liggur á að klára fjárlagafrumvarpið vegna þess eldfima ástands sem nú ríkir innan ríkisstjórnarinnar. 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Kæri forseti. Ég ætla að leyfa mér að ávarpa þingheim í gegnum þig. Ég þekki margt ágætisfólk, bara svona venjulegt fólk, og mér blöskrar orðið að ég fæ alls staðar sömu spurninguna: Er þetta ekki skelfilegur vinnustaður sem þú ert á? Ég svara: Af hverju heldurðu það? Nú, það er fíflagangurinn þarna og heimskan og dónaskapurinn sem þarna ríkir í upphafi hvers einasta þingfundar undir nafninu Störf þingsins eða Óundirbúnar fyrirspurnir. Það er með þeim hætti að við getum ekki ímyndað okkur að nokkrum venjulegum manni sé líft þarna inni.  Ég hef farið yfir það sem verið hefur hér í gangi undanfarna daga þar sem ekki einasta hafa verið fúkyrði af því tagi sem menn taka sér ekki í munn, svo sem að líkja andstæðingum sínum við bandamenn Saddams Husseins og yfirgengilegur dónaskapur af fleira tagi er svo blöskranlegur að venjulegu fólki er varla líft í þingsalnum. Ég vek athygli á því að í salnum eru myndavélar og það er ekki stóri bróðir sem fylgist með okkur heldur þjóðin sem velur okkur til verka. Ég fullyrði að við höfum ofboðið þjóðinni með þessari heimsku og einkum og sér í lagi með nýja smábarnaleiknum sem hefst hér á hverjum einasta degi og heitir Frúin í Hamborg.  
            

Forseti vill enn minna þingmenn á að virða tímamörk. Ræðutíminn er tvær mínútur undir þessum lið.

Virðulegi forseti. Ég efast ekki um að það muni auka virðingu þingsins þegar hv. þingmenn koma hingað upp og kalla hver annan fífl en ég ætla ekki að taka þátt í því. Ég ætla að spyrja hv. þm. Helga Hjörvar, formann hv. efnahags- og viðskiptanefndar, um hluti sem ég hef mjög miklar áhyggjur af. Hv. þm. Helgi Hjörvar, sem ég vil hrósa fyrir formennsku í efnahags- og viðskiptanefnd því að mér hefur fundist hann vera sanngjarn formaður og vilja gera hlutina vel, fjallar nú ásamt okkur hinum um skattalagabreytingar í nefndinni. Við höfum fengið fjölda gesta og komið hefur í ljós að flækjustigið í skattalögunum núna hefur skapað gríðarlega mikinn vanda, búið er að breyta skattalögum 140 sinnum frá því að þessi hæstv. ríkisstjórn tók við. Það er alveg ljóst að við eigum alveg eftir að svara spurningum um hvaða áhrif það hefur til dæmis að festa í sessi auðlegðarskatt, þann eignarskatt, því að það gerum við með því að framlengja hann. Komið hefur fram í nefndinni að fólk hefur flust úr landi vegna þess skatts. Það þýðir að við missum skatttekjur, ekki bara auðlegðarskatttekjur heldur líka tekjuskatt, neysluskatt og meira að segja erfðafjárskatt. Við erum heldur ekki búin að fjalla um hvaða áhrif það hefur til frambúðar að skattleggja viðbótarlífeyrissparnaðinn og ég held að allir sem um það hafa fjallað telji að það muni eyðileggja það skattform. Ég hvet hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar til að tryggja 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir góð orð í minn garð og vil um þær áhyggjur sem þingmaðurinn lýsir segja þetta: Fjöldi þeirra breytinga sem gerðar hafa verið á skattkerfinu endurspegla fyrst og fremst tvennt: Annars vegar að hér voru stunduð víðtæk undanskot frá skatti og um langt árabil var ekkert gert til að loka ýmsum smugum í skattkerfinu, m.a. á grundvelli þeirrar víðtæku skýrslu sem var lögð fram um miðjan síðasta áratug. Þess vegna þurfti með nýrri ríkisstjórn að ráðast í að loka þessum smugum og breyta ýmsum þáttum sem menn höfðu hagnýtt sér í skattkerfinu. Í öðru lagi þurfti að auka mjög tekjur ríkissjóðs og það var auðvitað ekki hægt að leggja það á einn hóp heldur var farið í að láta það koma sem jafnast niður. Þess vegna þurfti að fara í fjölmörg gjöld og skatta og það skýrir að mörgu leyti fjölda breytinganna. En það er mikilvægt að hafa lögin til stöðugrar endurskoðunar, leitast við að einfalda málin eins og kostur er og mæta því með breytingum ef áhrifin eru neikvæð. Þingmaðurinn hefur áhyggjur annars vegar af auðlegðarskattinum og hins vegar af séreignarsparnaðinum og breytingunum á honum og varanlegum áhrifum þess. Í fyrsta lagi er rétt að hafa í huga að breytingin sem nú er ráðgerð á séreignarsparnaðinum er einmitt lögfest sem tímabundin og ég tel að ekki sé ástæða til að hafa áhyggjur af varanlegum áhrifum þess á kerfi sem hefur um 200 milljarða í sjóðum. Ég held að það sé alveg klárt að það mun vel standast það þó að dregið sé tímabundið úr sparnaði í því. Hvað auðlegðarskattinum viðvíkur er mikilvægt að fylgjast með því hvort auðmenn flytja í ríkum mæli frá landinu. Við gerðum það fyrsta árið og það kom í ljós að þeir sem borga auðlegðarskatt flytja í minna mæli frá Íslandi en landsmenn almennt. Helmingi lægra hlutfall auðmanna flutti á fyrsta árinu eftir hrun frá landinu en almenningur almennt 

Frú forseti. Ég vil fjalla um málefni St. Jósefsspítala m.a. vegna umfjöllunar Fréttatímans í dag en hún sýnir að mínu mati enn og aftur hversu illa ígrunduð og vanbúin sú ákvörðun var að loka St. Jósefsspítala. Það er ekki búið að kortleggja neitt hvernig framhaldið var á heilbrigðisþjónustunni sem veitt var þar og svo margt fleira. Ég ítreka enn og aftur að það var vond ákvörðun og illa ígrunduð en það kallar á mun lengri umræður en bara tvær mínútur í púlti. Ég vil, vegna orða formanns fjárlaganefndar annars vegar og hins vegar vegna orða 1. varaformanns fjárlaganefndar um fangelsismál og fangelsisbyggingar, segja að í mínum huga er ljóst að fara þarf betur yfir uppbyggingu fangelsismála varðandi uppbyggingu á Hólmsheiði, varðandi framtíð kvennafangelsis o.s.frv. Ég held að það þurfi ekki bara að fara yfir það fjárhagslega heldur líka faglega og það þarf að gera áður en hv. fjárlaganefnd lýkur umfjöllun sinni um fjárlagafrumvarpið fyrir 3. umr. Þess vegna mun ég sem nefndarmaður í allsherjar- og menntamálanefnd óska eftir því að sú nefnd komi saman áður en fjárlaganefndin lýkur afgreiðslu sinni á fjárlögum til að fara betur yfir málið. Ég greini enn og aftur ágreining meðal stjórnarliða í þessum málum eins og svo mörgum öðrum. Með fullri virðingu fyrir hæstv. innanríkisráðherra og ágætum embættismönnum innan kerfisins tel ég engu að síður að málið sé þannig búið að við þurfum að fara betur yfir málið til að horfa á fangelsismál í heild sinni og til lengri tíma. Þess vegna fer ég fram á þennan fund í allsherjar- og menntamálanefnd.

Virðulegi forseti. Við upphaf kjörtímabilsins voru kallaðir saman í stóra nefnd hagsmunaaðilar og fulltrúar stjórnmálaflokka til að fara yfir kvótakerfið. Nefndin skilaði viðamikilli skýrslu og hefur síðan borið nafnið sáttanefndin. Efnahags- og viðskiptanefnd hefur nú ákveðið að setja í gang vinnu við að kanna möguleika á að draga úr vægi verðtryggingar og kannski verður þetta sáttanefndin hin síðari. Á þessum málum, eins og mörgum öðrum, höfum við misjafnar skoðanir en hins vegar eru þingmenn úr öllum flokkum sammála um að dýpka umræðuna og setja fram kosti og galla viðkomandi málefnis og reyna að komast að viðunandi lausn. Þessi vinnubrögð eru til eftirbreytni og mætti iðka víðar í stjórnmálum á Íslandi. Til dæmis tel ég að við eigum að nálgast vinnu við rammann, framtíðarstefnu í bankastarfsemi og gjaldmiðilsmálin með svipuðum hætti. Við eigum að styrkja umræðuhefðina, freista þess að skiptast á skoðunum með málefnalegri hætti en oft er gert í þessum þingsal og um leið læsa okkur ekki í ákveðnum stefnum eða skoðunum heldur vera opin gagnvart vandamálunum og freista þess að leysa þau þannig að sjónarmið sem flestra fái notið sín. Þannig hefði ég til dæmis kosið að unnið hefði verið að málefnum Grímsstaða á Fjöllum. Sum okkar eru áhugasöm um erlenda fjárfestingu, þá sérstaklega fyrir norðan og þá sérstaklega í ferðaþjónustu, meðan aðrir setja fyrir sig stærð landsins sem um ræðir, þjóðerni kaupandans eða hvort nauðsynlegt sé að kaupa landið yfirleitt. Við getum haft misjafnar skoðanir á þessu, virðulegi forseti, en við eigum að freista þess að setjast niður og sjá hvort hægt sé að komast að lausn sem tæki tillit til og sætti sem flest ólík sjónarmið. Það hefði verið eðlilegt í þessu máli sem öðrum að aðilar hefðu sest niður og kannað hvort flötur hefði verið til samstarfs þar sem þessum ólíku sjónarmiðum sem ég reifaði áður hefði verið mætt. Ég tel að við eigum að láta á það reyna áður en við tökum ákvarðanir hvort við getum náð saman í stórum álitaefnum þar sem hagsmunir og sjónarmið sem flestra fái notið sín.

Hæstv. forseti. Í tilefni þess að á morgun er alþjóðadagur fatlaðs fólks minni ég á nokkur atriði sem við þurfum að aðgæta frekar. Það er meðal annars staða samnings um réttindi fatlaðs fólks. Árið 2007 var samningurinn undirritaður af hálfu Íslands og þá lýstu íslensk stjórnvöld eindregnum vilja til að innleiða samninginn og að því er unnið. Sú vinna hefur verið í gangi en það er komið að þeirri stöðu núna að við þurfum að taka ákvörðun um það með hvaða hætti við ætlum að innleiða samninginn. Það er hægt að gera með tvennum hætti, annaðhvort að samningurinn verði fullgiltur eins og gert hefur verið annars staðar á Norðurlöndunum, þ.e. með fullgildingu, eða með lögfestingu. Við þurfum að taka ákvörðun um það hvaða stöðu við ætlum að gefa þessum samningi og gera það hið allra fyrsta. Ég bendi á mikilvægi þess að taka ákvörðun um með hvorum hætti við ætlum að gera þetta. Annað sem ég bendi á eru landamærahindranir á milli Norðurlandanna í réttindum fatlaðs fólks. Örorkulífeyrisþegar hafa lent í því í auknum mæli að geta ekki nýtt réttindi sín ef þeir flytja milli Norðurlandanna. Við höfum mismunandi lög um réttindi fatlaðs fólks og við höfum mismunandi réttindi hvað varðar atvinnumarkaðinn. Þetta skarast og þegar fólk flytur á milli Norðurlandanna missir það réttindi sín. Þetta er mjög alvarlegt og kemur illa niður á þeim hópi sem lendir í þessu. Ég veit að það er verið að skoða þessi mál, og það á milli Norðurlandanna, 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Magnúsi Orra Schram fyrir ræðuna. Hún var mjög góð. Ég kem upp til að vekja athygli á frumvarpi sem er komið fram um frávik frá lögum um skatta og gjöld vegna styrkja úr sjóði er fjármagnar aðstoð við umsóknarríki Evrópusambandsins. Þetta er býsna langt og mikið nafn á ívilnunarfrumvarpi til þeirra sem ætla að nýta þessa styrki. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram að tilefnið sé að þann 8. júlí 2011 árituðu fulltrúi íslenskra stjórnvalda og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins rammasamning um þessar reglur. Hvar er þessi samningur  Ég er búinn að fara fram á það að þessi samningur verði kynntur í utanríkismálanefnd sem fái hann til umfjöllunar og ég ætlast til þess að það verði gert strax eftir helgi. Það er algjörlega óþolandi að vera alltaf í því að reyna að grenja fram gögn frá þessari ríkisstjórn eins og við þekkjum úr Icesave-ævintýrinu öllu saman og fleiri málum. Núna verður þessi samningur að koma, það er ekki hægt að sitja undir þessu, frú forseti. Ég hvet frú forseta til að taka í lurginn á þeim sem halda þessu leyndu fyrir okkur.

Virðulegi forseti. Nú er að verða ár liðið síðan við fluttum málefni fatlaðs fólks frá ríki til sveitarfélaga og er alveg þess virði að ræða það þar sem á morgun er alþjóðlegur dagur fatlaðs fólks. Til að fylgja þessum yfirflutningi eftir hefur verið starfandi samráðsnefnd sem fundar mjög reglulega og ég er svo heppin að eiga sæti í henni ásamt mörgu góðu fólki. Segja má að almennt hafi yfirfærslan gengið vel. Það fjármagn sem fylgdi málaflokknum virðist í raun og veru hafa orðið til þess að öll þjónustusvæði fá aukningu á fjármagni til að sinna þessari þjónustu þannig að samningurinn virðist út af fyrir sig hafa verið ágætur. Sveitarfélögin hafa staðið sig mjög vel. Þau hafa auðvitað verið óörugg í nýju hlutverki en það óöryggi er greinilega á undanhaldi, og mikinn metnað má víða greina þar sem sveitarfélögin og þjónustusvæðin sinna þessum málaflokki afar vel. Í morgun kom ég beint af fundi samráðsnefndarinnar þar sem við fórum meðal annars yfir skýrslu frá réttindagæslufólki. Í frumvarpinu sem var samþykkt hér var hlutverk þess stóraukið sem og starfshlutfall þess sem virðist svo sannarlega vera að skila sér. Staðan var þannig að til að geta viðhaldið þessu vantaði 20,5 milljónir til að við gætum haldið þessari góðu þjónustu réttindagæslumannanna áfram og ég verð að segja að það vakti verulega athygli mína í atkvæðagreiðslu um fjárlagafrumvarpið fyrir nokkrum dögum að einungis fjórir þingmenn utan stjórnarliðsins treystu sér til að styðja þá fjárveitingu. Allir aðrir treystu sér engan veginn til að styðja þessa 20,5 milljóna fjárveitingu sem stuðlar að því að þjónusta við fatlað fólk og réttindi þess hefur stóraukist á öllum þjónustusvæðum. Ég verð að viðurkenna að stór orð um niðurskurð í velferðarmálum verða heldur máttlaus þegar það er skoðað. 
            

Frú forseti. Ég ætla að ræða um hóp fólks sem lítið er ræddur á Alþingi, nokkuð stóran hóp sem stendur undir lánveitingum til fjölskyldnanna í landinu sem og fyrirtækja. Ég er að tala um sparifjáreigendur. Mig langar til að spyrja hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar, Helga Hjörvar, um stöðu þessa hóps. Fyrst spyr ég um umtalið, þessi hópur er yfirleitt kallaður fjármagnseigendur og það er ljótt fólk í sölum þings. Síðan vil ég nefna „fyrirlitningu“ bankanna á þessum viðskiptavinum sínum með því að greiða þeim lága vexti. Hjá Landsbankanum í hæsta lagi 2,5% ef menn eiga meira en 5 milljónir í 5% verðbólgu. Þessir 2,5% vextir eru skattaðir um 20% þannig að 2% sitja eftir í 5% verðbólgu. Ég kalla þetta fyrirlitningu bankanna á þessum hópi. 80% af innlánum eru óverðtryggð og það er skattað með 20% þrátt fyrir að það séu neikvæðar tekjur. Síðan er spurningin um tilviljunarskattlagningu. Það kom í ljós að vegna mistaka, að mínu mati, bera skuldabréf, húsbréf og spariskírteini sem eru innleyst núna 20% skatt samkvæmt ákvörðun ríkisskattstjóra 13–14 ár aftur í tímann. Þetta er tilviljunarskattlagning því að það vissi enginn af þessu og þetta var ekkert kynnt. Vextirnir hafa áhrif á bætur almannatrygginga og svo eru þessar innstæður ótryggðar. Innlánstryggingakerfið er handónýtt, það er engin ríkisábyrgð á þessu og fólk verður að treysta því að bankarnir standi. Þess vegna hringir í mig fjöldi fólks sem er með peningana sína í bankahólfi, jafnvel upp undir 10 milljónir, og segist hafa af þessu miklar áhyggjur. Þetta er undirstaða lánveitinga. Ég man þá tíð að fólk fékk engin lán neins staðar.

Virðulegur forseti. Sparnaður er dyggð, sparnaður er forsenda þeirra fjárfestinga sem við þurfum á að halda, aflvaki þeirra hluta sem gera þarf. Það höfum við oft áður rætt, við Pétur Blöndal, og ég deili áhyggjum hans af ávöxtun sparifjár í landinu, kannski ekki síst því að fyrir utan það sem hann nefndi skerðum við í allt of ríkum mæli bætur fólks vegna fjármagnstekna. Það umhverfi er orðið þannig að það er beinlínis orðið hvetjandi fyrir fólk til að taka út innstæður sínar. Ég tek enn og aftur undir það með hv. þingmanni að þetta ástand má ekki vera viðvarandi, en það þurfa ýmsir að leggja ýmislegt á sig nú um stundir í íslensku samfélagi, því miður. Vegna orða hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar áðan um IPA-styrkina er rétt að benda hv. þingmanni á að hann þarf ekki að bíða hér fram eftir helgi. Þetta er opið og lýðræðislegt ferli og í þinginu hefur samningnum auðvitað verið dreift. Við sitjum saman í hv. utanríkismálanefnd og ég veit ekki betur en að að minnsta kosti tvisvar sinnum hafi verið sagt frá þessum samningi í nefndinni. Sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar hélt ég í upphafi þings opinn fund með fjármálaráðherra um þingmálaskrá hans fyrir veturinn þar sem getið var um þetta frumvarp. Nefndarmenn höfðu öll færi á því að spyrja út úr um það svo það á ekki af þeim sökum að koma neinum á óvart. Efni málsins á heldur ekki að koma neinum á óvart. Heimurinn hefur ákveðið að sendiráð og alþjóðastofnanir njóti gagnkvæmra skatthlunninda. Slíkra hlunninda hefur til dæmis Atlantshafsbandalagið notið hér án þess að nokkur hafi gert athugasemdir við það sem og ýmsir norrænir sjóðir. Hið sama gildir um IPA og sendiskrifstofur okkar í öðrum löndum. Menn geta verið á móti þessu alheimsfyrirkomulagi og viljað breyta því í heild sinni, en meðan við viljum ekki greiða skatta af starfsemi okkar erlendis er eðlilegt 

Frú forseti. Ég ætlaði að fá að bregðast stuttlega við tveimur atriðum sem hafa komið fram í þessari umræðu, annars vegar frá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur sem ræddi fangelsismál og mikilvægi þess að fram færi stefnumótun á sviði fangelsismála. Ég álít að um langt skeið hafi verið unnið að stefnumótun í fangelsismálum þjóðarinnar, nú af hálfu Fangelsismálastofnunar og innanríkisráðuneytisins og þar áður af hálfu dómsmálaráðuneytisins allt frá því að Björn Bjarnason gegndi embætti dómsmálaráðherra. Vissulega hefur mikil vinna á undanförnum árum verið unnin um stefnumótun í því efni. Við erum núna komin á þann stað að þurfa að fara að taka ákvarðanir um uppbyggingu fangelsis. Ég held að allir þingmenn geti verið sammála um mikilvægi þess að taka slíkar ákvarðanir á næstunni. Menn geta að sjálfsögðu haft mismunandi skoðanir á því hvar það á að gerast og hvað fangelsið þarf að vera stórt, en fagfólk á þessu sviði hefur lagt tillögur sínar fyrir innanríkisráðuneytið sem hefur komið þeim til þingsins. Þær hafa meðal annars verið til meðhöndlunar í fjárlaganefnd sem fyrst og fremst skoðar fjárlagaþátt málsins en tekur engar faglegar ákvarðanir um hvar fangelsið á að vera. Ég tel að þetta mál sé í eðlilegum farvegi og við munum að sjálfsögðu ræða það við 3. umr. um fjárlög. Síðan vildi ég stuttlega nefna það sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson kom inn á um skattalega meðferð á styrkjum frá Evrópusambandinu. Það mál er þannig vaxið að því er snýr að utanríkismálanefnd að utanríkisráðherra hefur lagt fram þingsályktunartillögu sem einnig var á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar strax í haust. Það er alsiða að lagðar séu fram þingsályktunartillögur til staðfestingar á samningum sem gerðir eru á alþjóðasviði og sú þingsályktunartillaga mun að sjálfsögðu koma til meðferðar í hv. utanríkismálanefnd eins og allar aðrar slíkar. Þingmaðurinn þarf ekki að óttast að fá ekki svigrúm til að ræða það mál 

Virðulegur forseti. Eins og oft undir þessum dagskrárlið eru mörg mál undir. Ég vil byrja á því að gera athugasemd við ræðu hv. þm. Þráins Bertelssonar sem skammaðist út í þetta fyrirkomulag hér og fór um það og okkur samþingmenn sína frekar ósmekklegum orðum til þess að, miðað við ræðu hans, reyna að auka virðingu þingsins. Mér fannst það frekar undarlegur málflutningur. Ég tel mjög nauðsynlegt að við höfum þennan vettvang þar sem við getum tekið upp þau mál sem eru á dagskrá hvers dags í stjórnmálum í þjóðfélaginu vegna þess að hér tökum við á þeim málum sem upp koma. Ég vil líka víkja nokkrum orðum að ræðu hv. þm. Magnúsar Orra Schrams. Ég get tekið undir með honum að mörgu leyti um að í því starfi sem unnið var í svokallaðri sáttanefnd voru að mörgu leyti viðhöfð vinnubrögð sem eru mjög til fyrirmyndar. Í tilfelli þess máls sem tekið var fyrir þar var rætt um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu og allir hagsmunaaðilar, allir stjórnmálaflokkar og fulltrúar ólíkra sjónarmiða í þjóðfélaginu, voru leiddir saman til að komast að niðurstöðu sem svo varð. Ég mæli með þessum vinnubrögðum. Við sjálfstæðismenn tókum þátt í því af fullum heilindum og áttum aðild að þeirri sátt sem náðist. Þess vegna skýtur óneitanlega skökku við hvernig málið hefur svo verið unnið í framhaldinu. Það er kannski þar sem mig greindi á við hv. þingmann. Það er gott og blessað að setja á laggirnar nefndir til að heyra ólík sjónarmið en það verður þá að vera tryggt að þegar niðurstaðan er komin og komið að því að vinna málið lengra verði tekið tillit til þessara ólíku sjónarmiða. Það hefur ekki verið gert í fiskveiðistjórnarmálinu og þess vegna er það mál í því öngstræti sem það er í núna.

Virðulegi forseti. Þegar þingmenn langar til að láta á sér bera í fjölmiðlum, t.d. í eins og einnar mínútu innslagi í útvarpi eða umfjöllun í vefmiðlum, er eitt ráð algjörlega óbrigðult og það er að móralísera um það hversu ómögulegt þingið sé og þingmennirnir afleitir og gera það á kostnað starfsbræðra sinna. Þetta hefur reynst algjörlega óbrigðult og þeir sem hafa notað þetta ráð hafa alltaf komið nafni sínu á framfæri í fjölmiðlum. Ég geri ráð fyrir að það hafi verið tilgangur hv. þm. Þráins Bertelssonar áðan. Hann hafði uppi svona móralíseringar gagnvart okkur öðrum þingmönnum og tölti svo út úr þingsalnum eins og hinn besti vekringur eftir að hafa komið þessu sjónarmiði sínu á framfæri. Ég tek hins vegar undir það með hv. þingmanni að við eigum að reyna að forðast stóryrði og fúkyrði. Þarna virtist mér hv. þingmaður setja sig í spor gömlu marxistanna sem ástunduðu skipulega sjálfsgagnrýni. Ég ætla að fullyrða að enginn hv. þingmaður hefur komist með tærnar þar sem hv. þm. Þráinn Bertelsson hefur hælana þegar kemur að fúkyrðum og stóryrðum. Ég gæti nefnt ýmis dæmi um það, bæði úr ræðustóli Alþingis og ekki síður í ógeðslegum frammíköllum hans stundum þegar þingræður hafa verið fluttar. Það sem hv. þingmaður gerði var að kveinka sér undan því að rædd væru óþægileg mál fyrir ríkisstjórnina. Við vitum að ríkisstjórnin er óstarfhæf þessi dægrin vegna innbyrðis deilna sem snúast um að gera tilteknar breytingar á ríkisstjórninni. Þá er það rangt sem haldið hefur verið fram úr ranni VG að þetta sé einkamál þess flokks sem eigi að útkljá í reykfylltum bakherbergjum flokksins, það er óhjákvæmilegt að þetta mál komi hér til umræðu vegna þess að það hefur 

Frú forseti. Ég þakka fyrir að fá að komast hér að, Hreyfingin er enn þingflokkur á Alþingi. Mig langar að ræða fangelsismál og þá afstöðu formanns fjárlaganefndar að bygging nýs fangelsis sé stórpólitískt mál. Fangelsismál eru í vondri stöðu og hafa verið það í áratugi á Íslandi. Það eru ákveðnar ástæður fyrir því. Niðurstaðan er að fangar komast ekki í afplánun, það er vont fyrir fangana, það er vont fyrir samfélagið og dómar fyrnast. Lagalegt samfélag á Íslandi hrynur ef refsingar eru ekki fullnustaðar, við skulum bara gera okkur grein fyrir því. Ef menn geta farið hér um víðan völl og framið glæpi og þurfa ekki að gjalda fyrir þá hrynur samfélag laga og réttar. Það að gera þetta mál stórpólitískt er skammarlegt. Hér er um að ræða, eins og margoft hefur komið fram í þingsölum, kjördæmapot sumra þingmanna Suðurkjördæmis sem líta á ógæfusömustu menn samfélagsins sem verslunarvöru í eigin endurkjöri. Og það er skammarlegt að þurfa að hlusta á þetta dag eftir dag. Það hefur ítrekað komið fram hjá sumum þingmönnum kjördæmisins að þeir vilja eitt risafangelsi í sínu eigin kjördæmi í atvinnusköpunarskyni. Slíkt fangelsi er óhagkvæmt, það er óhentugt og það er ekki gott fyrir fangana, það er ekki gott fyrir starfsfólkið og það er ekki gott fyrir samfélagið á svæðinu. Fangavarsla er með neikvæðustu störfum sem hægt er að hugsa sér og því fjölbreyttari úrræði og fjölbreyttari fangelsi sem til eru, því betra. Þá er hægt að víxla mönnum og föngum og reyna að gera eitthvað betra við þá en að hafa þá alla innilokaða í sama stóra fangelsinu. Frestun á úrlausn vanda fanga og hvítflibbaglæpamanna ýtir undir samfélag ótta og það er ekki það sem fólk á Íslandi vill. Við stöndum frammi fyrir því að hugsanlega munu útrásarvíkingar eða fjárglæframenn þurfa að fara í afplánun, en þeir munu ekki komast í afplánun vegna þess að fjöldi þingmanna vill ekki að þeir fari í afplánun og það er skammarlegt.

Frú forseti. Það er athyglisvert að umræður nú á jólaföstu snúast mjög um hvar vista eigi dæmda menn, hvort ósakhæfir skuli vistaðir á Sogni í Ölfusi eða við sundin blá inni á Kleppi, og hvar reisa eigi nýtt fangelsi, á Hólmsheiði, á Eyrarbakka eða á Suðurnesjum. Í ljósi þeirrar umræðu er eðlilegt að spurt sé hvort réttargeðdeild og fangelsi séu fyrst og fremst vinnustaðir, hvort aðalatriðið sé að eftirlit og umönnun þess ógæfusama fólks sem dæmt hefur verið til vistunar á viðeigandi stofnun, eins og það heitir, eða til fangelsisvistar, skaffi öðrum vinnu og þá hvar. Ég ætla ekki að ræða það, ég hef hins vegar óskað eftir því að ræða við hæstv. velferðarráðherra um þá sem málið snertir mest, Sognsmálið snertir mest geðsjúka afbrotamenn sem hlotið hafa dóma. Kastljós sjónvarpsins rifjaði það upp í októbermánuði síðastliðnum hver aðdragandinn hefði verið að stofnun Sogns 1992 og það var sannarlega svört saga. Í tveimur eftirminnilegum Kastljóssþáttum var rifjað upp hversu herfilegur aðbúnaður ósakhæfra fanga var hér á landi fyrir ekki svo mörgum árum, manna sem dæmdir voru fyrir alvarleg afbrot, þar á meðal morð, en voru ekki ábyrgir gerða sinna sökum alvarlegrar geðsýki eða geðveilu. Hegningarlög voru og eru skýr hvað þetta varðar, slíka menn ber að vista á viðeigandi stofnun og setja þeim tilsjónarmenn sem eiga meðal annars að fylgjast með því að skjólstæðingar þeirra séu ekki vistaðir á slíkri stofnun lengur en nauðsyn krefur. Kastljós upplýsti hins vegar að það var að engu haft, að minnsta kosti 14 ósakhæfir fangar, einstaklingar, fengu ekki umönnun eða hjúkrun við hæfi fyrir 1992 en voru ýmist vistaðir í fangelsi eða sendir úr landi, þar á meðal á illræmt réttargeðsjúkrahús í Noregi, Reitgjerdet í Þrándheimi. Jafnvel þótt þessir einstaklingar hefðu áður dvalið langdvölum á Kleppi vegna sjúkdóma sinna var þeim neitað um læknishjálp eftir dóminn og hreinlega vísað á dyr í heilbrigðiskerfi landsmanna. Það er svartur blettur á íslenskri heilbrigðissögu, sagði Ólafur Ólafsson, fyrrum landlæknir, í Kastljósi um ástandið áður en opnað var á Sogni. Þegar heilbrigðisyfirvöld, ráðherrann Sighvatur Björgvinsson og landlæknir Ólafur Ólafsson, ákváðu að taka þessa einstaklinga heim til Íslands neituðu geðlæknar enn að taka við þeim og því varð til ný sjálfstæð réttargeðdeild á Sogni eftir gífurlegar deilur heima í héraði og í heilbrigðiskerfinu öllu. Fáfræði um geðsjúkdóma og fordómar gagnvart geðsjúkum réðu þar ferð en því miður virðist það svo við þessa upprifjun að það hafi ekki verið illa upplýstur almúginn sem fór þar fremstur í flokki heldur þeir sem hvað mest menntaðir voru í geðlæknisfræðum þeirra tíma. Öllum má ljóst vera að það var ekki aðeins læknaeiðurinn sem brotinn var og beygður, eins og fyrrverandi landlæknir vék að, og 64. gr. hegningarlaga um viðeigandi vistun, heldur voru öll mannréttindi brotin á þessu fólki. Þess beið útlegð, frelsissvipting langt frá ættingjum og vinum, í ókunnu landi og í ókunnu málumhverfi þar sem það var jafnvel ólað niður á hverjum degi. Hér heima tók ekki betra við, alger einangrunarvist í eins fjandsamlegu umhverfi og hugsast getur fyrir fársjúkt fólk og án allrar læknisþjónustu. Í ljósi þessarar ljótu sögu er mikilvægt að fjalla opinskátt um hvernig aðbúnaður ósakhæfra fanga er núna. Því spyr ég hæstv. velferðarráðherra hvernig réttindi þeirra sem sjúklinga eru tryggð um leið og öryggis þeirra og annarra er gætt. Ég spyr líka hversu margir slíkir ósakhæfir fangar eru í dag, karlar og konur. Frú forseti. Það fer ekki hjá því að við þurfum líka að spyrja okkur sjálf hvernig þetta gat gerst. Hvaða skýringar eru á því að þessir varnarlausu einstaklingar fengu ekki vistun við hæfi allt fram til 1992? Norðmenn lokuðu Reitgjerdet 1978 og settu af stað ítarlega rannsókn á því sem þar fór fram og við höfum verið að gera upp fortíðina hvað varðar vistun barna og ungmenna á fyrri tíð. Því spyr ég: Hefur ráðherra hug á því að láta rannsaka hvað fór úrskeiðis hjá yfirvöldum heilbrigðis- og fangelsismála gagnvart ósakhæfum einstaklingum fram til 1992?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka upp þessa umræðu og fyrir að fara ágætlega yfir söguna og það sem fjallað hefur verið um á undanförnum dögum og vikum um hvernig staðið var að málum áður fyrr þar til réttargeðdeildin á Sogni var opnuð í október 1992. Þeir einstaklingar sem dæmdir hafa verið ósakhæfir er þeir frömdu alvarleg voðaverk eru um leið dæmdir til vistunar á viðeigandi stofnun sem er í flestum tilfellum á Íslandi réttargeðdeildin á Sogni. Ábyrgð á vistun þeirra og meðferð fellur þar með undir velferðarráðuneytið og í því felast auðvitað skilaboð, þ.e. velferðarráðuneytið fær þessi mál af því að litið er á einstaklingana sem sjúklinga en ekki sem fanga og þá er ætlast til að þeir fái viðeigandi meðferð sem slíkir. Um þessa einstaklinga gilda lög um heilbrigðisþjónustu og lög um réttindi sjúklinga. Ábyrgðin á rekstri réttargeðdeildar var áður í höndum Heilbrigðisstofnunar Suðurlands en árið 2009 var reksturinn falinn geðsviði Landspítalans og lýtur deildin faglegri stjórn réttar- og öryggisdeildar þess sviðs. Réttindi þessara ólánsömu einstaklinga eru einnig tryggð í almennum hegningarlögum þar sem kveðið er á um að tilsjónarmaður skuli skipaður og að hann hafi eftirlit með því að dvöl einstaklingsins á stofnun sé ekki lengri en þörf er á. Getur tilsjónarmaðurinn farið fram á að mál viðkomandi sé tekið upp að nýju í héraðsdómi. Hafa þess háttar mál verið borin upp í Héraðsdómi Suðurlands. Við þann málflutning liggur fyrir álit yfirlæknis Sogns um ástand sjúklingsins og úrskurður dómarans leiðir síðan til útskriftar eða áframhaldandi vistunar. Með því er tryggt að viðkomandi dvelji ekki á lokaðri réttargeðdeild lengur en nauðsyn krefur. Varðandi öryggi, aðbúnað og umönnun sjúklinga á réttargeðdeild byggist það á þeirri aðstöðu sem deildinni er búin, húsakynnum, mönnun fagfólks og faglegri kunnáttu starfsmanna. Þessir þættir eru síðan undir faglegu eftirliti landlæknis eins og á öðrum heilbrigðisstofnunum. Vistun sjúklinga á Sogni er þeim annmörkum háð í dag sem m.a. hefur komið fram í rökstuðningi framkvæmdastjóra geðsviðs Landspítalans, að helstu vandamálin sem blasa við séu óhentugt og óöruggt húsnæði með takmarkaðan fjölda rýma. Þar er staðsetningin gagnrýnd, þ.e. hvað hún torveldar endurhæfingu og einnig að hún býður ekki upp á nægjanlegt öryggi vegna fjarlægðar ef á auknum mannafla þarf að halda í bráðatilvikum. Verkferlar hafa mótast af einangrun frá annarri geðþjónustu og svo hafa menn líka bent á rekstrarlega óhagkvæmni af staðsetningunni. Það eru allt saman hlutir sem komið hafa fram og við munum fjalla betur um síðar. Hv. fyrirspyrjandi spyr hversu margir dvelji núna á réttargeðdeild. Það eru fimm innlagðir sjúklingar á réttargeðdeildinni á Sogni. Allt eru það karlmenn á aldrinum 25–45 ára og meðalaldurinn er 31 ár. Á rýmkunarskilyrðum í samfélaginu eru í dag ein kona og tveir karlmenn. Þessir sjúklingar eru undir nánu eftirliti göngudeildar réttargeðdeildar sem staðsett er á Kleppi. Þeir eru strax kallaðir inn aftur á réttargeðdeildina ef þeir brjóta skilyrði losunardóms. Tveir karlmenn hafa losnað undan skilyrðum losunardóms á þessu ári og annar þeirra losnaði raunar í gær. Þess utan eru tveir karlmenn á áframhaldandi eftirliti vegna fyrri sögu þótt þeir séu lausir undan dómsskilyrðum. Þeir sem eru á rýmkunardómi hafa undanfarin ár alltaf verið fleiri en sem nemur lausum plássum sem er erfið staða ef grípa þarf til bráðainnlagnar. Hv. málshefjandi spyr síðan um hvort hugmyndir séu um að rannsaka fortíðina í þessum efnum vegna þess að hér kom fram, og hefur komið fram í fjölmiðlum, að báglega var staðið að þessum málum alveg þar til að réttargeðdeildin var stofnuð. Einnig var komið inn á þann faglega ágreining sem um málið var á sínum tíma þar sem menn töldu að af nauðung þyrfti að fara út fyrir bæinn vegna ágreinings fagaðila á höfuðborgarsvæðinu. Við getum komið betur inn á það. Ekki hafa verið lögð drög að því að fram fari sérstök rannsókn á þessu tímabili, a.m.k. ekki enn þá, og ég hef ekki tekið afstöðu til þess hvort tilefni sé til þess. En auðvitað munum við fylgjast með umræðunni og skoða það og ræða við viðkomandi aðila í framhaldi af þeirri umfjöllun sem átt hefur sér stað síðustu vikur.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. frummælanda Álfheiði Ingadóttur fyrir að taka þetta mál á dagskrá. Hér er um að ræða alveg sérstaklega viðkvæman málaflokk sem er, má segja, á landamærum annars vegar réttarvörslukerfisins og hins vegar heilbrigðiskerfisins. Ég tala um viðkvæman málaflokk sérstaklega vegna þess að þarna er um að ræða hóp sjúklinga sem virðist að jafnaði eiga sér fáa málsvara, það eru fáir sem sýna þessum hópi áhuga og taka upp málstað þeirra og hagsmuni. Áreiðanlega er það hluti af skýringu á því hvers vegna jafnseint var brugðist við hér á landi og þessum málum komið í þokkalegt horf, og rakið hefur verið. Ég held að við stofnun réttargeðdeildarinnar á Sogni hafi mikið framfaraskref verið stigið og miðað við þær upplýsingar sem ég hef hefur árangurinn af starfi þar verið býsna góður. Starfsemin hefur skilað miklum árangri. Í þessum efnum, eins og svo mörgum öðrum, verða menn auðvitað stöðugt að vera með augun opin fyrir því hvað hægt er að gera betur, bæði faglega og fjárhagslega, en án þess að ég ætli að ræða staðsetninguna sérstaklega, hún kemur til umræðu á eftir, vil ég segja að ákvarðanir í þessum efnum verða menn að taka af yfirvegun, á málefnalegum forsendum og af varfærni vegna þess um hversu viðkvæman málaflokk er að ræða.

Frú forseti. Ég tek undir síðustu orð hv. þm. Birgis Ármannssonar í þessari umræðu, auðvitað eigum við fyrst og fremst að hugsa um hagsmuni þeirra sem þurfa að sætta sig við að vera vistaðir þarna þegar við fjöllum um þá starfsemi sem nú er og eins þá starfsemi sem menn vilja sjá um þessa ósakhæfu sakamenn. Fram að þeim tíma, áður en Sogn var stofnað, var ástand þessara mála með miklum hörmungum á Íslandi. Menn þurftu að berja það í gegn með ansi miklum hávaða og krafti að það væri sett á laggirnar eins og fram hefur komið og rifjað var upp í fréttum nýverið. Sagan í þessu máli er okkur Íslendingum ekki til mikils sóma. Staðreyndin er sú að á þeim 19 árum sem Sogn hefur verið starfrækt hafa farið þar í gegn um 50 sjúklingar, þ.e. sem lagðir hafa verið inn, og 44 útskrifaðir og með mjög góðum árangri. Enginn hefur verið endurdæmdur og með hliðsjón af því er óhætt að tala um 100% árangur af meðferðinni. Það er líka hægt að segja að á þeim tíma, eftir 1992, 90% af starfstímanum, hafa verið þar sjö sjúklingar, þ.e. fullt hús, og meira að segja voru í nokkur ár of margir, átta eða níu, en miðað við lönd eins og Norðurlöndin hafa menn talað um að það þyrftu að vera 11 pláss á slíkri réttargeðdeild. Unnið hefur verið faglegt mat en þá var skipaður hópur fjögurra manna sem fór yfir hvað skynsamlegast væri að gera í þessari starfsemi, að byggja hana upp á Kleppi, á nýjum stað eða að byggja hana upp á 

Forseti. Ég vil byrja á að þakka frummælanda og ráðherra fyrir þessa þörfu umræðu. Það var sárt að horfa á þann Kastljósþátt sem frummælandi vitnaði til áðan. Við þurfum að sýna hugrekki og að fara vel ofan í saumana á þessum málum, skoða söguna og rýna í það í hvaða farvegi þessi mál voru hjá okkur. Það er margt sem minnir á mál vistheimilabarna í þessari umræðu, við þurfum að skoða þá sögu, við þurfum að gera hana upp og horfast í augu við þessa skelfilegu fortíð, læra af henni og sjá til þess að svona nokkuð geti aldrei gerst aftur.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir að taka upp það viðkvæma mál sem við ræðum hér. Það er mjög mikilvægt að við mótum stefnu varðandi meðferð og ábyrgð á ósakhæfum afbrotamönnum. Fyrir höndum stendur að byggja nýtt fangelsi, það er mikilvæg framkvæmd, en það er ekki síður mikilvægt að móta stefnu um það hvernig vista skuli ósakhæfa afbrotamenn og ekki síður hvað varðar heilbrigðisþjónustuna sem þeir eiga að njóta. Það er mikilvægt að það sé alveg fastmótað hjá okkur hvernig tryggja skuli réttindi ósakhæfra manna, hvernig tryggja eigi öryggi starfsmanna og almennra borgara, hvernig eigi tryggja heilbrigðisþjónustu og hvernig tryggja eigi að vistun á lokaðri réttargeðdeild sé ekki lengri en nauðsyn krefur vegna sjúkdómsins. Það var því mikilvægt sem þeir gerðu saman, fyrrverandi ráðherra Sighvatur Björgvinsson og landlæknir, að höggva á þann hnút sem verið hafði í stjórnsýslu okkar. Ábyrgðinni var velt á milli kerfa, dómskerfisins og heilbrigðisþjónustunnar. Frammi fyrir því stöndum við nú og ég tel mjög mikilvægt að meta það út frá faglegum sjónarmiðum og alþjóðlegum skuldbindingum sem við höfum undirgengist, eins og mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna, um að velja staðsetningu. Verið hafa miklir fordómar gegn geðsjúkdómum. Þeir hafa minnkað, sem betur fer, en ósakhæfir brotamenn 

Frú forseti. Það er ástæða til að taka undir þakkir til málshefjanda og þátttakenda í umræðunni af því að það er mikils vert að líta til fortíðar og læra af henni um leið og hugað er að því hvernig við viljum koma þessum málum fyrir í framtíðinni. Aðbúnaður og meðferð geðsjúkra afbrotamanna hefur tekið stakkaskiptum frá því fyrir örfáum áratugum. Þar voru þáttaskil með tilkomu réttargeðdeildarinnar á Sogni fyrir rétt um 20 árum og hefur það verið rakið í fjölmiðlum undanfarið, m.a. í viðtölum við fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Sighvat Björgvinsson, sem lyfti grettistaki og leiddi það mál til farsællar og góðrar niðurstöðu út úr mjög harkalegum deilum. Það er rétt sem fram kom áðan, þetta er vandmeðfarin umræða, það er bæði erfitt og óheppilegt að þurfa að takast á um meðferð og úrræði fyrir geðsjúka afbrotamenn á pólitískum vettvangi. Alls konar sjónarmið vilja blandast inn í það og öðrum er brigslað um annarleg sjónarmið, en það sem skiptir mestu um starfrækslu slíkrar deildar eins og rætt er núna um varðandi Sogn, og við munum ræða hérna á eftir, er auðvitað velferð þeirra sem þar eru vistaðir og batahorfur þeirra. Árangurinn af starfinu er, eins og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson ræddi alveg ljómandi vel áðan, að mörgu leyti undraverður á þessum 20 árum. Þess vegna þurfa að liggja mjög máttugar, faglegar forsendur fyrir ákvörðun um að breyta því fyrirkomulagi sem svo vel hefur reynst. Auðvitað skiptir þar mestu hvernig gengur og hvernig er staðið að aðbúnaði þessa fólks. Það stangast nefnilega á við áætlanir um að flytja réttargeðdeildina frá Sogni, við niðurstöðu starfshóps í þessum málum fyrir fimm árum sem komst að því að heppilegast væri að halda þessu áfram. En það ræðum við betur á eftir.

Frú forseti. Það er hægt að taka undir margt sem sagt hefur verið úr þessum stóli vegna þessa máls sem tengist ósakhæfum afbrotamönnum eða einstaklingum. Í rauninni get ég tekið undir það sem bæði hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson sagði og ekki síður hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson. Ég vek athygli á því að menn geta verið ósakhæfir vegna tveggja atriða, annars vegar vegna þess að menn hafi ekki náð sakhæfisaldri sem er 15 ára og hins vegar að menn hafi verið dæmdir ósakhæfir. Ég vek líka athygli á öðru í tengslum við unga afbrotamenn sem eru sakhæfir, það eru einstaklingar sem eru 15–18 ára. Það er nokkuð drjúgur hópur einstaklinga á þessum aldri sem meðal annars barnaverndaryfirvöld og barnaverndarnefndir eiga að hafa afskipti af. Ég vek athygli hæstv. velferðarráðherra, af því að hann ber líka ábyrgð á barnaverndarnefndum, á að skoða til hlítar hvernig ungum afbrotamönnum reiðir af sem eru rétt komnir yfir sakhæfisaldurinn, 15, 16 ára - við vitum að það er nokkuð stór hópur, 15, 16, 17 ára sem þarf á því að halda. Skoða þarf hvernig barnaverndaryfirvöld eða félagsmálayfirvöld fylgjast með þessum mönnum þegar þeir eru komnir í fangelsi. Hvaða réttindi hafa þeir þegar þeir eru komnir inn? Hvernig er þeim fylgt eftir? Þótt maður geti verið fylgjandi hörðum refsingum, og refsingum almennt, er það sem við viljum ná fram með vistun, bæði inni í fangelsi og líka á deildum eins og á Sogni, að þegar einstaklingarnir koma út séu þeir betri og hæfari til að takast á við það samfélag sem við búum í. Það skiptir mestu máli að við getum gert einstaklingana að betri mönnum. Þess vegna beini ég því til hæstv. velferðarráðherra 

Virðulegi forseti. Það er hægt að taka undir með flestum sem hér hafa talað og það er rétt sem fram kemur að umræðan um þetta málefni er mjög þörf, enda ætlum við að ræða það í tveimur lotum. Það sem mér er efst í huga núna er hvort heildarmyndin á þessum málaflokki sé nógu skýr og hvort þar sé þeirra meginhagsmuna gætt sem við höfum rætt um, þ.e. hagsmuna þessara einstaklinga. Ef við höfum einhverjar efasemdir um það verður að sjálfsögðu farið yfir það. Hv. þm. Þuríður Backman sagði réttilega áðan að spurningin væri þessi: Hvernig skal vista ósakhæfa? Í þeirri nefnd frá 2006 sem nefnd hefur verið kom fram að líklega væri best að byggja áfram upp á Sogni, á sama stað. Það var tillaga hennar. Þar er væntanlega horft til heildarmyndarinnar þar sem hagsmunir einstaklinganna, mannréttindi þeirra, aðbúnaður og eins öryggi starfsmanna eru höfð í fyrirrúmi. Það held ég að við þurfum að hafa að meginstefnu, að reyna að samræma þessi sjónarmið öll, þ.e. að aðbúnaður sé sem bestur, hann sé á þeim stað þar sem einfaldast er að byggja hann upp og að umhverfið sé þannig að þar séu bæði þeir sem þar eru vistaðir sem og starfsfólk örugg í umhverfi sínu.

Forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu um málaflokk sem mér finnst mjög mikilvægur. Ég tek undir það sem fram kom í máli hv. þingmanna Björgvins G. Sigurðssonar og Sigurðar Inga Jóhannssonar og mér er eiginlega fyrirmunað að skilja út frá árangrinum sem náðst hefur á Sogni - nú hristir hv. þm. Margrét Tryggvadóttir höfuðið - en samkvæmt  Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort raunin sé að hin rekstrarlega óhagkvæmni vegi þyngra en annað eða hvað það er nákvæmlega á mannamáli sem gerir það að verkum að talið er betra að hafa þessa starfsemi í Reykjavík, á Kleppi, en á Sogni. Síðan langar mig að taka undir mikilvægi þess að hafa hér almennilegar umræður um úrræði fyrir unga fanga því að ég hef tekið eftir því að margir þeirra fá mjög litla eftirfylgni og stuðning eftir að þeir eru komnir í fangelsi með sér mun eldri afbrotamönnum.

Frú forseti. Hv. velferðarnefnd hefur nú á tveimur fundum fjallað um málefni barna og ungmenna 14–24 ára og við eigum áreiðanlega eftir að halda tvo, þrjá fundi um þau málefni enn, þar á meðal um þá sem vistaðir eru í fangelsum og á upptökuheimilum. Það málefni sem við ræðum hér, aðbúnaður ósakhæfra fanga, snýst ekki um kerfið sem slíkt og má ekki gera það. Það snýst heldur ekki um atvinnusköpun í kringum umönnun og eftirlit með því fólki og það snýst heldur ekki um sparnað. Geðsjúkir hafa átt sér fáa málsvara í gegnum tíðina. Þeim hefur að vísu fjölgað, en dæmdir ósakhæfir afbrotamenn hafa í rauninni ekki átt sér neina málsvara í samfélaginu. Komið hefur fram ný aðferðafræði, við getum kallað það nýja meðferð, og batahorfur geðsjúkra hafa gjörbreyst á þeim 20 árum sem við tölum aðallega um hér. Endurhæfing og eftirfylgd skipta mestu máli og tengsl við fjölskyldu og samfélag skipta líka miklu máli. Einangrun og að óla menn niður er ekki lengur boðlegt. Ég gleymdi að þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir góð svör, ég byrjaði á unga fólkinu. Það er alveg ljóst að orðið hefur mikil breyting á með tilkomu réttargeðdeildarinnar og að bara fimm einstaklingar skuli vera vistaðir þar núna en sjö utan hennar segir mikið um hve margt hefur breyst í meðferð og umönnun ósakhæfra brotamanna á þessum tíma.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa málefnalegu umræðu um málefni ósakhæfra afbrotamanna. Það hefur nefnilega komið skýrt fram í umræðunni að það sem skiptir mestu máli er að muna hvern verið er að þjónusta og hvernig við gerum það best. Hv. málshefjandi Álfheiður Ingadóttir vakti einmitt athygli á því að það snýst um réttindi, það snýst um öryggi, það snýst um aðbúnað og umönnun og það snýst um endurhæfingu, tengsl við fjölskyldur og annað. Það hefur komið ágætlega fram, og við munum væntanlega fjalla betur um það á eftir, að það sjónarmið sem mikill meiri hluti manna barðist fyrir á sínum tíma, árið 1992, þ.e. að hafa þessa þjónustu á höfuðborgarsvæðinu, sem sagt nálægt annarri þjónustu í heilbrigðisþjónustunni, varð undir þá og þau sjónarmið eru að verða ofan á aftur. Það eru fyrst og fremst fagleg sjónarmið sem ráða í sambandi við breytingu á þessu máli þó að tækifæri hafi gefist núna þegar menn þurftu að stokka upp ýmsa þjónustu á Landspítalanum vegna hagræðingar. Vakin hefur verið athygli á nokkrum öðrum málum sem er mikilvægt að við höldum til haga. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir vakti athygli á barnaverndarmálum og ungum afbrotamönnum. Þar hafa úrræðin ekki alltaf verið eins og við hefðum viljað hafa þau, þ.e. samkvæmt bestu mannréttindareglum. Þar hafa verið notuð meðferðarheimili en eins hefur verið um vistun í fangelsum að ræða. Oft er það valkvætt, viðkomandi einstaklingar hafa fengið að hafa áhrif á það. Ég mun koma betur inn á það á eftir sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir spurði um varðandi reksturinn og staðsetninguna vegna þess að þá fjöllum við sérstaklega um Sogn. Þar munum við líka ræða þann árangur sem menn hafa bent á sem er ekki eins ótvíræður og menn hafa látið í veðri vaka. 

Frú forseti. Mig langar að grípa aðeins niður í ræðu ráðherra í sérstakri umræðu um málið þegar hann sagði að ástæðan fyrir því að geðlæknar og fleiri tækju málið upp núna væri sú að menn hefðu skipt um skoðun frá því fyrir 20 árum þegar þeir vildu alls ekki hafa þessa starfsemi hjá sér. Það er sem sagt í raun ekki flokkspólitík eins og við þekkjum en það er pólitík, um er að ræða mismunandi skoðanir einstaklinga. Ef við förum aðeins yfir málið í fljótheitum hafa menn frá því að Sogn var stofnað 1992 eðlilega farið yfir það nokkrum sinnum. Þann 9. janúar 2006 skipaði þáverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra Jón Kristjánsson fjögurra manna starfshóp til að gera úttekt á núverandi húsakynnum og vinna frumathugun á stækkun og endurbótum. Í hópnum voru tveir sérfræðingar úr ráðuneytinu, framkvæmdastjóri Heilbrigðisstofnunar á Suðurlandi og yfirlæknir réttargeðdeildarinnar á Sogni. Svo ég vitni í skýrsluna hélt hópurinn tíu fundi með starfsfólki og vistmönnum á Sogni auk þess sem farið var í þriggja daga kynnisferð til Danmerkur og Noregs, skoðaðar fjórar réttargeðdeildir, tvær í hvoru landi. Einnig var hópurinn í sambandi við yfirlækni réttargeðlæknastofnunar Svíþjóðar og fékk þar nytsamlegar upplýsingar. Ekki þarf að rifja það upp hver aðdragandinn var, það var gert í Kastljósi nýlega þannig að ég ætla að sleppa því. En svo ég vitni aðeins í skýrsluna sem þó er bara fimm ára gömul, var farið þar yfir húsnæðismálin. Úrbætur hafa verið gerðar en of fá rými eru til staðar og engin fyrir bráðatilfelli. Deildinni hefur verið breytt þannig að tvö pláss eru fyrir bráðadeildir, þarna rúmast sjö manns með góðu móti en menn hafa miðað við að það þurfi að vera ellefu. Húsnæðinu var á ýmsan hátt ábótavant og sumu er ekki hægt að breyta vegna þess að ekki er hægt að breikka ganga eða þess háttar en búið er að laga ýmislegt af því sem sneri að því. Aðstaða til náms, kennslu og líkamsræktar er allt komið í fínt lag sem og öryggismál þannig að það er sannarlega búið að gera mikið. Sett var út á vinnuaðstöðu starfsmanna en tekið var fram að hún hefði að mati starfsmanna aldrei hamlað starfi þeirra. Niðurstaðan varð sú, svo hratt sé farið yfir sögu, að árangur er óneitanlega mjög góður. Gríðarlega mikið hefur verið fjallað um hvar þessi starfsemi eigi að vera. Niðurstaða vinnuhópsins, þessara fjögurra sérfræðinga, var sú að nauðsynlegt væri að hér á landi væri rekin réttargeðdeild. Menn vildu reyndar fara upp í 20 rými í heild af því að þeir bjuggust við að þörfin mundi aukast eins og gerst hefur á Norðurlöndum. Það var einnig niðurstaða starfshópsins að heppilegast væri að halda starfseminni áfram á Sogni með því að byggja við núverandi húsakost og endurbæta og endurinnrétta þau hús sem fyrir voru. Að því var stefnt á þeim tíma. Vegna niðurskurðar, og það verðum við að spyrja hæstv. ráðherra um sem ber ábyrgð á þeim ákvörðunum, segja menn allt í einu: Nú skulum við færa starfsemina. Það hefur engu að síður komið fram að stofnkostnaðurinn við færsluna er 70–80 milljónir á næsta ári og áætlaður sparnaður - ég segi áætlaður af því að hann er ekki í húsi fyrr en sýnt hefur verið fram á hann - er eitthvað um 40 millj. kr. Það er því verið að tala um aukinn kostnað á næsta ári, á því erfiða rekstrarári 2012, upp á 30–40 millj. kr. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann geri sér grein fyrir því. Ég spyr líka hæstv. ráðherra hvort hann þekki ekki niðurstöðuna úr skýrslunni 2006. Æskilegt er, ef menn vilja gera endurmat á því, að búa til aftur faglegan hóp, fara yfir málið og kanna hvort það sé þá skynsamlegt að skipta um skoðun. Á það kannski að vera pólitískt mat? Þá er ég ekki að tala um flokkspólitískt mat heldur pólitískt mat forstöðumanna á hverjum tíma á því hvar slíkar stofnanir skuli niður komnar alveg óháð þeim árangri sem náðst hefur á Sogni. Ég held að það sé eitthvað sem við verðum að fara yfir. Síðan er hægt að fara yfir ákveðna hluti í ferlinu eins og það þegar forstöðumaður geðsviðs Landspítalans fór austur á Sogn, kallaði starfsmenn saman og sagði eftir hálftíma eða klukkutíma: Ég hef engan tíma til að vera hérna en það á að færa stofnunina 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda umræðuna. Fyrir réttum 20 árum stóð mikill styrr um byggingu og staðsetningu réttargeðdeildar. Áður höfðu ósakhæfir sjúklingar verið vistaðir á réttargeðdeildum á Norðurlöndum, einkum á Vestervik í Svíþjóð undir stjórn íslensks læknis. Urðu lyktir málsins þær að fyrir valinu, þegar menn fóru að skoða hvort hægt væri að færa þetta heim, varð Sogn í Ölfusi. Við valið á staðsetningunni var gengið gegn ráðleggingum eina menntaða réttargeðlæknis Íslands á þeim tíma sem sagði raunar upp störfum sem yfirlæknir réttargeðdeildarinnar í kjölfarið. Þá kom upp þessi faglegi ágreiningur sem ég var að minnast á áðan sem er ekki geðþóttaákvarðanir heldur var slagur á þeim tíma um hvað hentaði best þessum einstaklingum. Á hinn bóginn hafði þáverandi forstöðumaður á Kleppi þá afstöðu að meðferð geðsjúkra og ósakhæfra afbrotamanna færi alls ekki saman, þ.e. að fyrst og fremst ætti að líta á ósakhæfa afbrotamenn sem afbrotamenn en ekki sem sjúklinga. Fyrir 20 árum var það einnig enn viðtekið að gott gæti verið að staðsetja réttargeðdeildina úti í sveit fjarri mannabyggðum, meðal annars lágu þar að baki þær skoðanir að umhverfið væri mannbætandi og að öryggissjónarmiðum væri betur mætt með fjarlægð frá þéttri byggð. Síðan þá hafa öll nálæg lönd fallið frá þessari stefnu og af faglegum, öryggislegum og rekstrarlegum ástæðum flytjast nú réttargeðdeildir inn á eða í næsta nágrenni við almennar geðdeildir og þannig hefur þróunin verið á þessum síðustu 20 árum. Tilkynnt var um flutning réttargeðdeildarinnar frá Sogni að Kleppi í október. Segja má að með þeirri ákvörðun hafi loks verið stigið það skref sem faglegir stjórnendur og velunnarar vistmanna þar hafa beðið eftir, enda lengi legið fyrir óskir um þennan flutning. Með flutningnum yrði öryggi þjónustunnar bætt sem og meðferð skjólstæðinga deildarinnar. Þá sé aukin geta til að taka á móti þeim einstaklingum sem dæmdir eru til meðferðar á réttargeðdeild og um leið, sem auðvitað má ekki gera lítið úr þó það eigi ekki að vera aðalatriðið, getur rekstrarkostnaður lækkað til lengri tíma um um það bil 45 millj. kr. á ári. Til grundvallar þessu faglega mati á fýsileika flutningsins lá rökstuðningur og ástæða er til að halda til haga að Evrópunefnd um varnir gegn pyntingum og ómannúðlegri meðferð gerði þegar árið 1999, í skýrslu sinni, athugasemdir við Sogn og taldi að heppilegra gæti verið til lengri tíma að flytja þjónustuna til Reykjavíkur til að bæta faglegt starf. Geðhjálp gerði skýrslu í apríl 2008 þar sem miklar áhyggjur voru látnar í ljósi af vanvirðingu, valdníðslu og vöntun á faglegri meðferð. Árið 2008 lét þáverandi heilbrigðisráðuneyti vinna álitsgerð um Sogn eins og hér hefur komið fram, um aðstæður þar. Páll Matthíasson, þáverandi yfirlæknir á réttar- og gjörgæsludeild í London og núverandi framkvæmdastjóri geðsviðs LSH, vann það álit. Í framhaldinu varð raunar sú breyting, sem kom fram fyrr í umræðunni, að yfirstjórnin á Sogni var færð frá heilbrigðisstofnunum á Suðurlandi yfir til geðdeildarinnar á Landspítalanum. Þá hafði geta stofnunarinnar til að sinna þessu verkefni stöðugt verið í faglegri skoðun. Sérstakt mat var gert af faglegum stjórnendum Sogns í byrjun árs 2011 með aðkomu landlæknis og varð niðurstaða sem fyrr að nauðsynlegt væri að flytja starfsemi deildarinnar til Reykjavíkur. Skilaði framkvæmdastjóri geðsviðs velferðarráðherra minnisblaði þess efnis í janúar, löngu áður en við fórum í þessa umræðu um sparnað. Draga má niðurstöðu þessara aðila saman í að mælt var með flutningi á Klepp af faglegum sjónarmiðum og af mannúðar- og rekstrarlegum sjónarmiðum og hefur ákvörðuninni verið fagnað af Geðhjálp, fagdeild geðhjúkrunarfræðinga og fleiri aðilum. Meginástæður flutningsins eru þær, sem ég hef áður tæpt á, að samhliða þeim verði einnig umtalsverður fjárhagslegur ávinningur. En þess má geta, af því að spurt er um upphæðir í þessu samhengi, að það er rétt að menn töluðu um 45 millj. kr. þegar allt væri komið til. Stofnkostnaðurinn á Kleppi er, eins og réttilega hefur verið nefnt hér líka, 74 millj. kr. en ljóst er að hann vinnst upp á mjög skömmum tíma og ef það gengur eftir að menn geta selt húsnæðið á Sogni þá mun það flýta fyrir að ná þessu yfir. Spurt var í opnun á þessu máli hvort um væri að ræða framtíðarlausn, með því að færa þetta inn á Klepp. Því svaraði Landspítalinn mjög afdráttarlaust já. Þótt ýmsar aðrar hugmyndir hafi verið uppi þá er þarna um að ræða framtíðarlausn og miklu betri aðstöðu en verið hefur á Sogni auk þeirrar faglegu þjónustu sem hægt er að veita í samrekstri við þá deild sem þar er fyrir. Þess vegna hef ég stutt að þessi breyting eigi sér stað, af öllum fyrrnefndum ástæðum.

Virðulegur forseti. Það kom fram í þessari umræðu, og í síðustu sérstöku umræðu sem fór fram hér á undan, að ákvarðanir í þessum málaflokkum eigi að taka af varfærni og af yfirvegun. Þessi ákvörðun um að flytja Sogn var ekki tekin af varfærni og alls ekki af yfirvegun. Hún var tekin í miklum flýti alla vega eins og það lýtur að þeim sem sinna þessari þjónustu og þeim sem njóta hennar. Hæstv. ráðherra hefur upplýst að í janúar hafi legið fyrir rökstuðningur fyrir þessu. Ég spyr hæstv. ráðherra: Af hverju voru starfsfólki Sogns ekki kynntar þessar niðurstöður? Af hverju var það ekki tekið með inn í þá vinnu sem greinilega hefur verið farið í eftir þetta við að flytja starfsemina? Ég er ekki að gera lítið úr þeim fagmönnum eða þeim faglegu sjónarmiðum sem liggja að baki, en það sem ég skil ekki í þessu máli er það að árið 2006 er gerð úttekt á þessu. Árið 2011 er henni kastað til hliðar án þess að önnur fagleg úttekt sé birt. Það er þess vegna sem við nokkrir þingmenn, 11 þingmenn, höfum farið fram á það við hæstv. velferðarráðherra að þessari ákvörðun verði frestað á meðan gerð verði þessi úttekt til að tryggja að við séum að stíga rétt skref. Svo er annað í þessu máli sem ég get ekki látið hjá líða að nefna og það er framkoman við starfsfólkið sem margt hvert hefur unnið þarna í fjölda ára, en starfsmannavelta hefur verið mjög lítil - þegar því er kynnt þetta er sérstaklega tekið fram að það geti fengið störf á nýrri deild. Það er samt sérstaklega tekið fram að þau fái ekki greitt fyrir akstur, 

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég vil árétta það sem ég sagði áðan: Við skulum gæta okkar á því að horfa hvorki á fangelsismál né umönnun geðsjúkra afbrotamanna sem atvinnuspursmál heima í héraði. Góður árangur hefur orðið í meðferð geðsjúkra, ekki bara á Sogni heldur í öllu samfélaginu eins og ég sagði áðan. Spurningin er: Getum við gert betur? Getum við gert betur fyrir þann hóp sem þarna er um að ræða? Ég velti því fyrir mér hvort betra er að nýta sér ný úrræði eins og eftirfylgd, eins og endurhæfingu í öðru umhverfi en í góðu fjallalofti uppi í sveit svo að ég bara tali hreint út um það, ég bara velti því fyrir mér. Ég tel hins vegar að menn eigi að ræða það hversu mikilvæg þessi staðsetning er, ekki út frá atvinnusjónarmiði heldur út frá því hvernig fólki líður þarna og hvort því getur liðið betur annars staðar. Mér finnst þetta snúast um það fyrst og fremst. Síðast en ekki síst er mjög mikilvægt að menn eigi ekki heimili um aldur og ævi inni á lokaðri deild eða lokaðri stofnun. Lög um réttindi sjúklinga og 64. gr. hegningarlaga tryggir ósakhæfum brotamönnum tilsjónarmann. Sá á að fylgjast með því hvort menn geta losnað, eru hæfir til að losna og það hefur verið. Það hefur orðið af því. Menn þurfa slíkan tilsjónarmann vegna þess að oft og tíðum hafa menn brotið allar brýr að baki sér og öll tengsl við sína fjölskyldu, það er enginn sem getur hugsað um þá. Maður hlýtur að spyrja: Hver hefur eftirlit með tilsjónarmönnunum í þessu tilliti? Frú forseti. Við skulum horfa til mannúðarsjónarmiða og til þess hvort við getum gert betur í þessum efnum.

Forseti. Í ályktun sem Geðhjálp sendi frá sér í haust kemur fram að félagið hafi um áraraðir barist fyrir því að réttargeðdeildinni á Sogni yrði lokað í þeirri mynd sem hún hefur starfað. Eins og kom fram í máli ráðherra gerði Geðhjálp úttekt á Sogni fyrir þremur árum. Í ljós kom að aðbúnaður var ekki eins og best verður á kosið og í ályktuninni frá Geðhjálp er talað um algera vanhæfni stofnunarinnar til að endurhæfa geðsjúka brotamenn. Þetta eru stór orð. Fagdeild geðhjúkrunarfræðinga hefur einnig lýst yfir stuðningi við að starfsemin á Sogni verði færð yfir á Klepp. Þar telja þeir að betur sé hægt að tryggja faglega þjónustu, bæði við sjúklinga en ekki síður við aðstandendur þeirra. Auk þess er mun auðveldara að tryggja öryggi, bæði sjúklinga og starfsfólks á Kleppi, auðveldara að færa starfsfólk á milli deilda og meðferðin ætti að verða betri. Þessi sjónarmið og ákaflega góður fundur sem við þingmenn Suðurkjördæmis áttum með stjórnendum Landspítala og geðsviðs þess nægði til að sannfæra mig um að flutningur réttargeðdeildarinnar frá Sogni er gott skref, skref í rétta átt. Þessi flutningur er á faglegum forsendum og ég styð hann þrátt fyrir að vera 10. þm. Suðurkjördæmis. Hagsmunir sjúklinga verða alltaf að vera í fyrirrúmi og ég tel að svo sé í þessu tilfelli. Þetta er veikasta fólkið okkar og það verður að vera í fyrirrúmi í þessari umræðu.

Frú forseti. Einstaka þingmenn hafa komið upp í dag í þessari umræðu en ekki síður í fyrri umræðum og dylgjað um að annarleg sjónarmið liggi að baki hjá þingmönnum Suðurkjördæmis þegar þeir fjalla um fangelsismál eða réttargeðdeildina á Sogni. Það finnst mér afar ósmekklegt. Í sambandi við það sem hér hefur verið rætt um staðsetninguna þá ætla ég að vitna í þessa skýrslu frá 2006. „Núverandi húsakostur er á fallegum og friðsælum stað í Sogni í Ölfusi með miklu víðsýni rétt utan alfaravegar en rúmlega hálftíma akstursfjarlægð frá Reykjavík. Þessi staðsetning gefur möguleika á meira frjálsræði og heimilislegra umhverfi en hægt væri að viðhafa ef deildin væri staðsett í þéttbýli. Staðsetningin auðveldar einnig öryggisgæslu og lögreglan á Selfossi er í næsta nágrenni og kemur með stuttum fyrirvara ef á þarf að halda. Fjarlægð frá almennum geðdeildum og stoðdeildum sjúkrahúss er hins vegar viss ókostur.“ Er það nú lykilatriði hvort menn keyra í 40 mínútur eða 15 mínútur innan bæjar í Reykjavík því að Kleppur er sannarlega ekki byggður á aðalstöðvum Landspítalans. Það þarf að fara á milli, geðlæknarnir eru ekki á deildunum allan daginn. Ef ég vitna aðeins í minnisblað sem við fengum og fjallað var um frá starfsmönnum á Sogni, þá segja þeir: „Sjúklingarnir hafa sjálfir sagt hversu gott það er að ganga með öryggisgæslumönnum í náttúrunni í kringum Sogn og fylgjast með dýralífi og útsýni þar án áreitis. Á Sogni er lítil starfsmannavelta og hafa starfsmenn verið lengi í starfi og hafa því mjög mikla reynslu og þekkingu sem er mikilvæg fyrir sjúklingana sem eru vistaðir til langs tíma. Á Sogni er eina sérfræðireynslan og þekkingin á meðferð ósakhæfra afbrotamanna á Íslandi.“ Það er staðreynd og þær tölur sem ég vitnaði til, um þann fjölda sem þar hefur farið í gegn og ekki verið endurdæmdur, það er líka staðreynd. Það hlýtur þá eitthvað að hafa verið gert gott á þessum stað, það segir sig sjálft.

Frú forseti. Það er nefnilega rétt sem hefur komið fram í umræðunni í dag að hún er vandmeðfarin. Það er ákaflega auðvelt að gera hana tortryggilega á hvorn veginn sem er. Andmæli okkar, margra þingmanna úr mörgum flokkum og mörgum kjördæmum, við flutningi og krafa okkar um frestun hans þar til fagleg úttekt á rekstri og reynslu af 20 ára starfi réttargeðdeildarinnar liggur fyrir er mjög málefnaleg nálgun í þessu máli. Það sem liggur afstöðu okkar til grundvallar, og er leiðarstefið, er reynslan af rekstri réttargeðdeildarinnar á þessum 20 árum eins og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson rakti ljómandi vel. Á 19 árum hafa 50 sjúklingar verið lagðir inn og 44 útskrifaðir með mjög góðum árangri. Væri reynslan ekki góð hefði álit hins faglega starfshóps fyrir einungis fimm árum verið annað en það var, þ.e. að byggja við deildina. Allir heilbrigðisráðherrar á þeim tíma studdu það álit að bæta við 20 rúma deild og að starfsemin yrði áfram á Sogni með viðbyggingu við húsakostinn. Það var mjög afdráttarlaus niðurstaða faglegs starfshóps og úttektar á rekstrinum og stöðunni þá og áður en endanleg ákvörðun verður tekin viljum við sjá aðra úttekt, óháða, sem annaðhvort styður þessa eða kemst að annarri niðurstöðu þannig að ákvörðunin verði byggð á faglegum forsendum. Auðvitað erum við öll sammála um að það eina sem skiptir máli sé að velferð sjúklinganna, hinna geðsjúku afbrotamanna sem þarna eru vistaðir, verði höfð í öndvegi og fyrirrúmi og að umönnun við þá sé með besta mögulega móti. Það er líka það sem blasir við í rekstrinum í dag. Árangurinn af starfsemi réttargeðdeildarinnar virðist vera framúrskarandi góður og þess vegna spyr maður: Er eitthvað unnið með því að flytja hana í burtu þó að menn telji mögulegan en þó afar takmarkaðan fjárhagslegan ávinning af því? Það skiptir bara engu máli. 

Virðulegi forseti. Það á ekki að vera dagskipun háð hvar á landinu heilbrigðisþjónusta og gæsluþjónusta er. Þannig háttar hins vegar til með þá ákvörðun sem stefnt er að með Sogn. Það er dagur og nótt, munurinn á sálarheill, að búa við heimilisbrag fremur en stofnanabrag. Einn af lykilkostunum á Sogni er að þar er vinsamlegt umhverfi, náttúruríkt og hlýlegt. Auðvitað skiptir atvinnuþátturinn í dæminu miklu máli, ekki bara með tilliti til starfsfólks heldur líka með tilliti til vistmanna. Reynsla af starfi starfsfólksins á Sogni hefur verið afar góð og þakkarverð. Það er þannig sem menn eiga að vinna, reynslan er dýrmætur skóli og hefur skilað miklum árangri á Sogni. Það var gerð aðför að Sogni fyrir tæpum fjórum árum. Þá átti að flytja Sogn á geðdeildina við Landspítalann, það átti að kosta 800 milljónir og þótti ekki mikið í augum sérfræðinganna þá. Síðan er gerð atlaga að Sogni nú þegar það á að flytja Sogn að Kleppi. Hæstv. ráðherra talar um að það kosti 78 milljónir en það er rangt. Ég veit ekki hvaða orðaleiki menn eru með í kringum upplýsingar til ráðherra, þessi kostnaður er um 300 milljónir. Það skiptir máli, en aðalatriðið er samt að það er verið að færa þarna reynsluríkt samfélag og 

Forseti biður hv. þingmenn um að ljúka máli sínu þegar bjöllunni er hringt. 
            

Virðulegi forseti. Í þessari umræðu langar mig að byrja á því að segja að almennt þurfum við að fjalla mun meira um geðheilbrigðismál og gera þeim hærra undir höfði í allri umræðu um heilbrigðismál almennt og aðbúnað geðfatlaðra. Eins og ýmsir hafa sagt skiptir öllu máli að setja sjúklingana og hag þeirra í forgrunn, það skiptir höfuðmáli í þessum efnum. Þegar kemur að aðbúnaði sjúklinga, hvort sem er á sviði geðheilbrigðismála eða annarra heilbrigðismála, eigum við stjórnmálamenn auðvitað að hlusta en ekki fyrirskipa. Við eigum að hlusta á fagfólkið, við eigum að hlusta á sjúklinga, við eigum að hlusta á þá sem gerst til þekkja og hafa á þessum málum bestu faglegu þekkinguna. Þá vil ég leyfa mér, virðulegur forseti, að vitna meðal annars í Pál Matthíasson, framkvæmdastjóra geðsviðs Landspítalans, sem segir að með því að færa þessa starfsemi þróist tækifæri til að bæta þjónustu við sjúklinga og tryggja betur öryggi þeirra. Undir þetta tekur, eins og fram hefur komið, fagdeild geðhjúkrunarfræðinga, undir þetta tekur líka Sigurður Páll Pálsson yfirlæknir sem segir að hann telji þetta rétta framtíðarþróun og til hagsbóta fyrir sjúklinga. Hið sama segja sjúklingar sjálfir, fólk sem þekkir til, Geðhjálp, þ.e. að þetta verði til þess að bæta þjónustuna við geðfatlaða. Að sjálfsögðu er ekki með þessu verið að gera lítið úr þeim árangri sem hefur náðst og þeirri uppbyggingu sem hefur átt sér stað. Ég tek undir að 

Enn og aftur minnir forseti á tímann.

Forseti. Er skynsamlegt að skipta um skoðun í þessu máli og styðja við að starfsemi Sogns verði lögð af? Ég hef komist á þá skoðun að þeir sem eru velunnarar ósakhæfra fanga og fagaðilar hljóti að vita betur en ég. Kallað er eftir að úrræði fyrir ósakhæfa fanga sem þurfa á meðferð að halda séu bæði mannúðlegri og heilsteyptari og verði til þess að flýta fyrir bata. Sú þróun sem á sér stað í úrræðum í þessum vandasama málaflokki er vissulega til bóta. Ég tek undir að mér finnst mikilvægt í ljósi nýja Íslands að fram fari fagleg úttekt áður en til þessarar lokunar kemur. Síðan bendi ég jafnframt á að víða er pottur brotinn varðandi stuðning við aðstandendur geðsjúkra. Loks langar mig að benda á þetta nýyrði, geðfatlaðir, sem ég kann alls ekki við því að það þýðir að viðkomandi getur aldrei orðið heill að nýju, geðsjúkur þýðir að maður getur orðið heill að nýju.

Frú forseti. Ég þakka þeim þingmönnum og hæstv. ráðherra fyrir ræður sem voru málefnalegar að stærstu leyti. Það er rétt sem fram hefur komið að þó nokkrir hafa fjallað um málið og stutt þá ákvörðun sem okkur virtist hafa verið tekin í miklum flýti og byggð fyrst og fremst á niðurskurðartillögum. Nú hefur ráðherra upplýst að hann hafi undir höndum upplýsingar frá því fyrr á þessu ári þar sem menn lögðu þetta til. Það hefði verið æskilegt að fá þá umræðu fyrr. Það er hins vegar ekki rétt að allir í þessum geira séu sammála um að þetta sé til bóta. Formaður Geðlæknafélags Íslands telur til dæmis að starfsemin eigi að vera áfram á Sogni. Það er ekkert nýtt að innan þessa heilbrigðissviðs séu menn með skiptar skoðanir. Það eru einfaldlega geðheilbrigðislegar og fræðilegar pólitískar ástæður sem valda því að menn hafa mismunandi skoðanir á því hvort þetta sé skynsamlegt. Staðreynd er að þessi starfsemi er búin að vera þarna í 19 ár. Margir hafa bent á, ekki síst í þessari sérfræðingaskýrslu frá 2006 sem ég hef vitnað dálítið í, starfsmenn og sjúklingar sjálfir, að þetta hafi gert þeim gott og hafi virkað vel. Þess vegna er ákaflega mikilvægt að menn hendist ekki af stað og taki skyndiákvörðun vegna þess að þeir sem nú hafi forsvar fyrir þessum málaflokki vilji gera þetta. Eigum við aftur að færa þessa starfsemi til ef við fáum annan forstöðumann með aðra skoðun eftir fimm ár? Það getur ekki verið rétt. En ýmislegt getur auðvitað gerst á 20 árum. Það var hins vegar ekki traustvekjandi að forstöðumaðurinn skyldi láta hafa eftir sér í fjölmiðlum á þessum tíma að svona starfsemi ætti ekki að reka úti í haga. Það er ekki traustvekjandi þegar slík rök virðast vera á borðinu vegna þess að staðreyndin er sú að með því að hafa þessa starfsemi á þessum stað hefur árangurinn orðið allverulegur. Af þessum 50 sem þarna hafa verið vistaðir, og 44 hafa útskrifast, hefur enginn komið inn aftur og það hlýtur að teljast mjög góður árangur. Það er líka staðreynd að fjöldinn af þeim sem þarna hafa farið út hefur verið í góðu samstarfi og sambandi við gæslumenn og stjórnendur, hafa komið þangað og eins verið í símasambandi. Ég ítreka að lokum, frú forseti, að sú þingsályktunartillaga sem var lögð fram af 11 þingmönnum - að vísu er merkilegt að í gær greiddu fimm þeirra ekki atkvæði gegn því að selja Sogn og leggja peningana til Klepps. Þeir verða að eiga það við sína samvisku. Það er mikilvægt þegar svona alvarlegt mál er til umfjöllunar að við förum varlega og göngum faglega til verks. Það er á ábyrgð ráðherrans 

Enn og aftur er klukkan í borðinu ekki örugg, hún hljóp eitthvað fram og til baka.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu sem hefur verið málefnaleg og vil taka fram strax í upphafi að þó að menn hafi gagnrýnt hv. þingmenn Suðurkjördæmis fyrir að taka þetta mál upp finnst mér ekkert athugavert við það. Það er eðlilegt og sjálfsagt að þeir fylgi málinu eftir og fari með það fyrir nefndir eins og gert hefur verið og leiti upplýsinga um með hvaða hætti er staðið að málum. Þegar menn ræða um að ekkert samráð hafi verið haft við starfsfólk verður að taka það fram að fagfólkið á Sogni tekur þessa ákvörðun. Allir þeir sem leiða Sogn, hafa verið þar og koma frá Landspítalanum eru að taka þessa ákvörðun. Þetta eru þeirra tillögur. Varðandi skýrsluna sem hér hefur ítrekað verið rædd vantaði í þá umræðu, og ég held að það sé talan sem hv. þm. Árni Johnsen nefndi, að kostnaðurinn við endurbygginguna á Sogni hljóp á hundruðum milljóna. Það liggur fyrir og er komið langt með framkvæmdir varðandi breytingar þar sem áætlað er að þetta verði 74 milljónir og plús flutninginn upp á 3 milljónir þannig að menn reikna með að ná því. Það er líka til mikils að vinna ef við getum náð tvennu í einu, að bæta faglegu þjónustuna og gæta hagræðingar. Ég ætla alls ekki að gera lítið úr því að gott starf hafi verið unnið á Sogni. Þar hefur verið ágætt og vel þjálfað starfsfólk og vonandi nýtist það að einhverju leyti í framhaldinu á nýjum stað. Varðandi árangurinn er hann ekki eins afdráttarlaus og hér er sagt. Menn segja að enginn hafi komið inn aftur, en hvað varð um þessa einstaklinga? Ég vona að við fáum skýrslu um það fljótlega þannig að menn geti þá haft uppi á borðinu þá þætti sem þar voru til skoðunar. Það eru fagleg rök fyrir þessari nýju réttargeðdeild. Aðbúnaður fyrir sjúklinga verður betri, það er aukið öryggi starfsmanna og sjúklinga, aukin geta til að sinna lögboðnu hlutverki og það eru menningarrök sem varða það að hafa tengingu við fagfólkið, vera í nánu samstarfi við nærumhverfið og samnýta þá þjónustu sem fyrir er á Kleppi. 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 43/1999, um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi, með síðari breytingum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar hér á landi. Markmið þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu eru í fyrsta lagi að tryggja áframhaldandi stuðning vegna þess að þessi lög renna sitt skeið á enda nú um áramótin. Það er vilji okkar að þetta kerfi verði áfram enda hefur það gefist vel. Með þessu frumvarpi er verið að tryggja að svo megi verða eða til ársins 2017, þ.e. næstu fimm árin. Í megindráttum viðhöldum við núgildandi kerfi sem menn þekkja til að það verði hér áfram við lýði næstu fimm árin. Enn fremur eru með frumvarpinu lagðar til breytingar sem miða að því að gera núgildandi kerfi skilvirkara og jafna enn frekar samkeppnisstöðu íslensks kvikmyndaiðnaðar gagnvart sambærilegri starfsemi í öðrum ríkjum. Þá er með frumvarpinu lagt til að eftirlitsheimildir stjórnvalda með endurgreiðslunum verði auknar. Þannig er t.d. lagt til að nefnd sem annast endurgreiðslur samkvæmt lögunum geti í því skyni að staðreyna kostnaðaruppgjör óskað eftir viðeigandi upplýsingum frá skattyfirvöldum og óskað eftir aðgangi að bókhaldsgögnum félagsins. Mörg ríki innan EES hafa líkt og Íslendingar tekið upp í landsrétt sérstakar reglur um styrki vegna kvikmyndaframleiðslu og því er svo farið að kvikmyndaframleiðsla nýtur ríkisstuðnings í mörgum ríkjum Evrópu. Það er meðal annars vegna þessa sem nauðsynlegt er að frumvarp þetta nái fram að ganga því að að óbreyttu falla endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar hér á landi niður um áramótin. Þær breytingar sem hér um ræðir eru háðar samþykki Eftirlitsstofnunar EFTA í samræmi við EES-samninginn þar sem kerfið felur í sér ríkisaðstoð. Við gerð frumvarpsins var haft samráð við ESA og bíða breytingartillögur frumvarpsins samþykkis þeirra en ekki er heimilt í samræmi við málsmeðferðarreglur ESA að veita vilyrði fyrir endurgreiðslu framleiðslukostnaðar fyrr en endanlegt samþykki stofnunarinnar liggur fyrir. Gildandi endurgreiðslukerfi var komið á árið 1999 og hefur það því verið við lýði í um það bil 11 ár óbreytt nema að því leyti að endurgreiðsluhlutfallið hefur hækkað frá 12% upphaflega upp í 14% og síðan á árinu 2009 fór það upp í 20%. Reynsla stjórnvalda af þessu fyrirkomulagi hefur almennt verið jákvæð. Fyrirkomulag endurgreiðslna er með þeim hætti að útborganir falla aðeins til eftir að framleiðslu verkefna er lokið og fjárhagslegt uppgjör hefur farið fram. Þá hefur þegar verið staðið skil á sköttum og skyldum vegna starfseminnar en uppgjörsupplýsingar úr nýlegum verkefnum benda til þess að endurgreiðslan sé lægri en nemur skatttekjum ríkisins af einstaka verkefnum. Virðulegi forseti. Svo að ég fari örstutt yfir þetta ágæta kerfi okkar og hverju það hefur skilað á undanförnum árum þá byggir kerfið á því að iðnaðarráðuneytið veitir framleiðanda efnisvilyrði fyrir endurgreiðslu gegn því að gild umsókn hafi verið send til ráðuneytisins. Þegar framleiðslu er lokið sendir framleiðandi staðfestingu á að skilyrði laganna hafi verið uppfyllt og þá eru 20% af framleiðslukostnaði verkefnisins endurgreidd. Í lögunum er gert ráð fyrir að fresta megi greiðslu ef fjárheimildir eru ekki til staðar en þó er skylt að standa við þau vilyrði sem gefin hafa verið. Virðulegi forseti. Þegar við tökum saman hvernig þessar endurgreiðslur hafa verið á undanförnum árum sést vel hversu breytilegar þær geta verið og mun ég skila ítarlegri úttekt á því með þessu frumvarpi til atvinnuveganefndar. Ef við tökum dæmi þá kom á árinu 2005 kúfur í innlendri kvikmyndaframleiðslu en árið eftir var aðeins lokið við tvö innlend verkefni. Árið 2005 var því frekar stórt og það stærsta í sögu þessa verkefnis ef frá er talið árið í ár sem ætlar að verða það allra stærsta. Á þessu ári má sjá skýr merki um mikla aukningu í kvikmyndagerð. Í lok septembermánaðar höfðu 315 milljónir verið endurgreiddar og miðað við þær upplýsingar sem ráðuneytið hefur aflað er útlit fyrir að þær skuldbindingar sem koma til greiðslu á síðasta ársfjórðungi geti numið um 400 millj. kr. til viðbótar. Skýringar á þessari aukningu á árinu eru tvíþættar. Annars vegar er um að ræða mikla fjölgun innlendra verkefna þar sem framleiðendur hafa verið að ljúka mörgum verkefnum sem hafa tafist í vinnslu vegna vandkvæða við fjármögnun eftir hrunið hér á landi árið 2008. Það sést glöggt þegar samanburður er gerður að árið 2008 voru lítil umsvif og undanfarin tvö ár eru í lægri kantinum. Það má því segja að á árinu 2011 hafi snjóhengja fallið í innlendum verkefnum í þessu samhengi, en þau voru uppsöfnuð. Hins vegar er um að ræða verulega aukningu erlendra verkefna miðað við fyrri ár. Á árinu 2011 er útlit fyrir að endurgreiðslur vegna erlendra verkefna nemi rúmum 200 millj. kr. sem er hærri fjárhæð en nokkru sinni frá því að endurgreiðslur hófust í þessu kerfi og tífalt hærri fjárhæð en árið áður. Horfurnar fyrir árið 2012 eru þær að aðeins er útlit fyrir að tvö til þrjú innlend kvikmyndaverkefni verði í framleiðslu og að fjárhæð endurgreiðslna vegna þeirra dragist því verulega saman milli ára. Hins vegar er áhugi erlendra framleiðenda að aukast og er von til þess að þeirra þáttur haldi áfram að vaxa líkt og gerðist á þessu ári. Sem dæmi má nefna að umsókn hefur verið skilað vegna sjónvarpsþáttarins Game of Thrones, eins og menn hafa heyrt getið um í fjölmiðlum, sem var tekinn upp í desember og mun að öllu óbreyttu kalla á endurgreiðslu upp á 40 millj. kr. í janúar á næsta ári. Virðulegi forseti. Ég tel að þessi mikla aukning hér á landi í erlendum verkefnum á þessi sviði séu áhrif hækkunar endurgreiðslunnar úr 14% í 20% sem núverandi ríkisstjórn stóð fyrir á vordögum 2009. Virðulegi forseti. Til að menn átti sig á því hvað býr að baki þessum upphæðum eru þessar endurgreiðslur hlutfall af ákveðinni veltu verkefnanna innan lands. Sem dæmi er um að ræða, miðað við spár okkar á því hvað fellur til núna á síðasta ársfjórðungi ársins 2011, endurgreiðslur upp á 352 millj. kr. en að baki þeim eru tæplega 2,5 milljarðar í umfangi innan lands. Þetta eru gríðarlega góðar fréttir fyrir okkur Íslendinga, fyrir íslenskt efnahagslíf, fyrir íslenska kvikmyndagerð yfirleitt og íslenska menningu hinnar skapandi greinar. Á bak við þá upphæð sem kemur inn í fjárlög er því gríðarleg velta. Virðulegi forseti. Ég ætla að taka dæmi um eitt verkefni af því að við höfum verið spurð og þar að auki hefur fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins haldið því fram í umsögn, sem er ein sú merkilegasta sem ég hef nokkurn tíma séð með frumvarpi og hef ég setið á þingi alllengi, en kostnaðarumsögnin er ekkert annað en pólitík þar sem áralöng andstaða við þetta kerfi kemur fram, og dylgjað er með það aftur og aftur að ekki komi inn tekjur fyrir þessum 20% inn í ríkissjóð heldur fari meira út en komi inn. Vegna þessa óskuðum við eftir raundæmi um það hvernig eitt slíkt verkefni hefur komið út hér á landi. Leikstjórinn Ridley Scott kom með verkefnið til landsins nú í sumar og var tekin kvikmynd við rætur Heklu og við Dettifoss. Umsókn í endurgreiðslukerfið barst iðnaðarráðuneytinu í júní sl. ásamt fullnægjandi fylgigögnum. Verkið kom því inn á árinu en ekki var hægt að gera ráð fyrir því í áætlunum ársins í ár vegna þess skamma fyrirvara sem á innkomu verkefnisins var. Voru starfsmenn innlends framleiðslufélags sem stofnað var vegna verkefnisins um 230 á meðan á tökum stóð hér á landi. Þessir aðilar fengu dagpeninga, verktakagreiðslur og laun sem voru að fullu skattlögð á Íslandi. Launagreiðslur námu gróflega um 150 millj. kr. Auk þess var keypt þjónusta og önnur umsvif fyrir um 550 millj. kr. sem bókfærð voru sem framleiðslukostnaður innlends framleiðslufélags. Gróflega metið er fjárhæð staðgreiðslu, tryggingagjalds og óendurkræfs virðisaukaskatts um 150 millj. kr. Það er fjárhæð sem innlenda framleiðslufélagið hefur þegar staðið skil á til ríkisins vegna verkefnisins. Að óbreyttu má gera ráð fyrir að um 100 millj. kr. komi til endurgreiðslu vegna þessa verkefnis og komi til útborgunar snemma á árinu 2012 til innlenda framleiðslufélagsins sem sótti um endurgreiðsluna vegna þessa verkefnis. Má áætla að velta félagsins vegna verkefnisins hafi numið rúmlega 700 millj. kr., beinar greiðslur til ríkisins voru um 150 milljónir og til baka vegna 20%-endurgreiðslunnar fara 100 milljónir. Fullyrðingin í kostnaðarmati fjármálaráðuneytisins á því ekki við rök að styðjast samkvæmt þessari samantekt. Virðulegi forseti. Það þarf líka að koma fram að starfsmenn erlends framleiðslufélags sem voru á launaskrá erlendis voru um 250 en þeir starfsmenn fengu auk þess dagpeninga sem námu um 30 millj. kr. og má gera ráð fyrir því að þeir hafi ráðstafað þeim að verulegu leyti hérlendis. Þá eru ótalin ýmis margfeldisáhrif svo sem launakostnaður og umsvif ýmissa birgja og þjónustusala sem voru viðriðnir verkefnið. Virðulegi forseti. Ég tek með þetta dæmi vegna þeirrar umræðu sem hefur skapast sökum umsagnar fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins um kvikmyndagerð og þessar endurgreiðslur. Það er ekkert launungarmál að þar hefur verið andstaða við þetta kerfi meira og minna frá því að ég fór að fylgjast með því. En þeir eiga ekki að vera í atvinnupólitík, þeir eiga að gefa upp staðreyndir. Í kostnaðarmati eins og því sem fylgir þessu frumvarpi hefði það sem ég var að fara yfir hér áðan átt að koma fram af þeirra hálfu en ekki órökstuddar dylgjur og fullyrðingar. Virðulegi forseti. Ég ætla að fara í gegnum þetta kostnaðarmat og svara ákveðnum þáttum sem þar koma fram. Í fyrsta lagi segir þar, með leyfi forseta: „Upphaflegur tilgangur laganna var að beita tímabundnum aðgerðum til að auka áhuga erlendra kvikmyndafyrirtækja á starfsemi hér á landi og laða að erlenda aðila til að framleiða kvikmyndir eða sjónvarpsefni hér á landi.“ Aftur drep ég niður þessu tengdu: „Reyndin hefur verið að hlutdeild innlendra framleiðenda í framleiðslustyrkjunum sem veittir hafa verið til þessa er um 85%.“ Síðan segja þeir: „Lögin virðast því ekki hafa náð þessu markmiði og virðist reynslan því ekki gefa tilefni til þess að þau verði framlengd í þeim tilgangi.“ Virðulegi forseti. Það er rétt að þetta styrkjakerfi er til þess fallið að laða erlend kvikmyndaverkefni til landsins og án þess mundu þau efnahagslegu umsvif sem slíkum verkefnum fylgja ekki verða og mundu án vafa dragast verulega saman. Hins vegar er því hvergi í markmiðssetningu laganna haldið fram að þeim sé einvörðungu beint til erlendra verkefna eins og má skilja af orðalagi í kostnaðarmatinu. Raunar var slíkt óheimilt samkvæmt evrópskum ríkisstyrkjareglum en heimilt að styrkja verkefni sem ekki eru bundin við þjóðerni. Þá er líka, virðulegi forseti, vandséð hvernig megi halda því fram að lögin hafi ekki náð markmiði sínu þegar innlend atvinnustarfsemi á sviði kvikmynda- og sjónvarpsframleiðslu hefur eflst verulega m.a. með tilstuðlan laganna. Ég verð að drepa niður á öðrum stað í kostnaðarmatinu sem er ekkert annað en pólitísk skoðun einstaklinga á þessu kerfi, sem ég tel að þeir ættu betur að láta okkur þingmönnum það eftir. Þar segir, með leyfi forseta: „Þess var vænst að tekjur ríkissjóðs af veltu sem erlendir kvikmyndaframleiðendur kynnu að færa til landsins gætu vegið upp útgjöldin við styrkina. Úttekt sem gerð var á þessu var byggð á 12% endurgreiðslu framleiðslukostnaðar. Hins vegar má telja vafasamara að tekjur ríkisins af innfluttri viðbótarveltu frá erlendum aðilum svari til útgjalda við núverandi 20% endurgreiðsluhlutfall.“ Ég fór yfir dæmi af verkefni hér áðan, virðulegi forseti, sem sýnir að þetta er ekki rétt fullyrðing, hún er bara ekki rétt. Þess vegna finnst mér með hreinum ólíkindum hvernig menn geta komist að slíkri niðurstöðu. Ég leyfi mér að efast um allar forsendur þessa kostnaðarmats miðað við þennan veikleika í því. Virðulegi forseti. Mikilvægt er að hafa í huga að fjármögnun kvikmyndaverkefna hefur í auknum mæli snúist um alþjóðleg og stór verkefni íslenskra fyrirtækja á þessu sviði sem eru sjaldnast einvörðungu fjármögnuð af innlendum aðilum. Þess vegna er ekki hægt að greina svo skýrt á milli innlendra og erlendra verkefna. Um það get ég tekið dæmi af hinni glæsilegu teiknimynd Þór sem nýverið var frumsýnd og fékk verulegt eiginfjárframlag erlendis frá, enda er verkefnið að mig minnir írskt, þýskt og íslenskt, og eiginfjárframlag vegna Latabæjarverkefnisins er nú komið í hendur erlendra aðila ásamt eignarhaldinu. Þá sækja kvikmyndir að jafnaði í erlenda sjóði og koma með það fjármagn til landsins. Vert er að nefna minnisblað, sem ég mun skila inn til hv. atvinnuveganefndar með þessu frumvarpi, frá Ágústi Einarssyni prófessor. Hann hefur gert mjög viðamikla úttekt á stöðu kvikmyndagerðar hér á landi og skrifaði nýverið um hana bók, þar sem kemur fram að erfitt sé orðið að greina á milli innlendra og erlendra verkefna hér á landi enda sé fjármögnun kvikmynda í miklu meiri mæli fjölþjóðleg en áður. Sjóðir Evrópusambandsins, Media, og Evrópuráðsins, Eurimages, hafi til að mynda undanfarin ár styrkt kvikmyndagerð hérlendis um álíka fjárhæð og nemur endurgreiðslunum á kostnaði og eru þau framlög langt umfram það sem Íslendingar leggja til þessara sjóða. Þessi mikla þátttaka í fjármögnun erlendis frá undirstrikar mikilvægi kvikmyndaiðnaðarins, virðulegi forseti, í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Þar af leiðandi er ekki sjálfgefið að gera skýran greinarmun á innlendum og erlendum verkefnum þegar kemur að efnahagslegum áhrifum þeirra. Úttektin sem vísað er til í áðurnefndri tilvitnun í kostnaðarmatið var gerð af Hagfræðistofnun árið 2004. Sú úttekt setti fram almennan grundvöll fyrir efnahagslegum áhrifum laganna sem á þeim tíma miðuðu við 12% endurgreiðslu og tók m.a. inn í myndina margfeldisáhrif þessa styrkjakerfis. Ekkert í þeirri vinnu bendir með skýrum hætti til þess að efri mörk styrkja sem skiluðu ríkinu efnahagslegum ábata liggi undir 20%, ekki neitt. Virðulegi forseti. Ég tel gríðarlegan veikleika liggja að baki þessu kostnaðarmati og að menn hafi verið of uppteknir af að sýna andstöðu sína gegn kerfinu fremur en reyna að komast til botns í þessum málum. Upplýsingar um einstök verkefni benda þvert á móti til þess að þótt verulegur nettóafgangur geti verið á stöðu ríkisins við 12% endurgreiðslu geti líka verið um afgang að ræða við 20% þótt það sé ekki endilega markmið laganna sjálfra heldur að byggja upp iðnaðinn. Á enn öðrum stað ætla ég líka að drepa niður í kostnaðarmatinu. Víða er hægt að koma við. Þar segir að telja megi vafasamt að ríkisstyrkt innlend framleiðsla sjónvarpsefnis og kvikmynda skili ríkissjóði tekjum að ráði umfram það sem ella væri og sem vegi að marki upp kostnaðinn við styrkina. Ég var búin að svara þessu, frú forseti. Í matinu segir áfram: „Bæði má ætla að starfsemin og sú velta sem í henni felst ætti að miklu leyti að geta farið fram án styrkja vegna eftirspurnar samfélagsins eftir efninu og einnig að annars væri hluti þeirra sem að þessu hafa starfað að sinna störfum í öðrum atvinnugreinum sem greiði álíka skatta og skyldur.“ Hér er því haldið fram að ef endurgreiðslukerfisins nyti ekki við mundi umsvif í kvikmyndagerð ekki dragast saman og verkefnin yrðu fjármögnuð með öðrum hætti. Hér þarf að greina milli innlendra og erlendra verkefna. Það má ganga út frá því að erlend verkefni mundu nánast alfarið falla niður ef hætt yrði við þetta endurgreiðslukerfi. Á árinu 2011 nema þau í veltu fyrir íslenskt efnahagslíf ríflega 1 milljarði kr. sem ekki hefði komið til að öðrum kosti. Í tilfelli innlendrar framleiðslu er þessi samanburður villandi að því leyti að ekki er tekið tillit til þess hvernig kvikmyndverkefni eru fjármögnuð, þ.e. að þau sæki stærstan hluta fjármagns í styrki sem koma að verulegu leyti erlendis frá. Fjármögnun þessara verkefna með aukinni markaðseftirspurn og eiginfjárframlagi eins og vísað er til er því fremur langsótt. Í minnisblaði Ágústs Einarssonar kemur fram að ársverk í kvikmyndaiðnaði eru 750 og árleg velta um 10,5 milljarðar. Endurgreiðslukerfið hefur trúlega þar margfeldisáhrif frekar en hægt verði að fella það niður og veltan verði óbreytt eins og haldið er fram í kostnaðarmatinu. Halda menn það í alvöru? Það er líka merkilegt að slengja slíku fram án þess að rökstyðja það. En það sem mér þykir verst í þessu er að menn skuli leyfa sér að segja „að annars væri hluti þeirra sem að þessu hafa starfað [þ.e. í kvikmyndagerð] að sinna störfum í öðrum atvinnugreinum sem greiði álíka skatta og skyldur“. Hvað þýðir þessi setning? Er fjárlagaskrifstofan í kostnaðarmati farin að segja við fólk í kvikmyndagerð að það eigi að finna sér eitthvað annað að gera, fara að starfa við eitthvað annað? Ég verð bara að segja að ég hef aldrei vitað annað eins. Mér finnst þetta kostnaðarmat fyrir neðan allar hellur. Það er okkar alþingismanna að fjalla um málið og taka ákvarðanir um það með hvaða hætti við viljum styðja við íslenskt atvinnulíf. En yfir slíku í kostnaðarmati, virðulegi forseti, á ég ekki til eitt aukatekið orð. Annars staðar verð ég að bera niður líka. Þar kemur fram að það kunni „að vekja upp spurningar um sjálfbærni slíkra verkefna“, eins og segir orðrétt í kostnaðarmatinu og held ég áfram að vitna í matið, með leyfi forseta: „… og um mismunun gagnvart margvíslegum öðrum atvinnugreinum, t.d. hugbúnaðargerð eða laxeldi svo dæmi séu tekin. Tilgangurinn með slíkum sértækum styrkjum af hálfu ríkisins hlýtur því ávallt að þurfa að byggjast á gildum rökum og vandaðri úttekt á árangri eða ábata.“ Virðulegi forseti. Atvinnugreinin starfar á bæði viðskiptalegum forsendum og á sviði lista og menningar þar sem ríkisstyrkir eru almennt með öðrum hætti en í beinum samkeppnisrekstri. Stuðningur við viðskiptahlið og fjármögnun greinarinnar hefur átt þátt í að byggja upp þessa öflugu atvinnugrein með 750 ársverkum og 10,5 milljarða kr. ársveltu. Samanburður við beina ríkisstyrki til annarra greina í beinum samkeppnisrekstri virðist hvorki taka inn í myndina eðli atvinnugreinarinnar né fyrirkomulag þessara mála í nágrannalöndum okkar. Ég vil minna á, virðulegi forseti, að sitjandi ríkisstjórn hefur tekið þá ákvörðun að styðja við atvinnulíf á Íslandi á breiðum grunni. Við höfum búið til verkfæri eins og Allir vinna sem þýðir í raun og veru nákvæmlega það sama og það sem hér er á ferðinni þar sem verið er að styðja við verkefni og hvetja til að farið sé í verkefni sem ella hefðu ekki orðið. Annað verkefni, annað tæki, hefur líka verið skapað sem eru svokölluð nýsköpunarlög og fela það í sér að örva rannsóknir og þróun innan fyrirtækja. Það er ekki langt síðan við fengum að vita að þaðan hefði tæplega hálfur milljarður farið til baka til fyrirtækja í nýsköpun á þessu ári í gegnum skattkerfið. Munurinn er einfaldlega sá að í þessu endurgreiðslukerfi er farið í gegnum fjárlögin vegna þess að það er greitt eftir á þegar skattauppgjör og annað slíkt hefur farið fram en í hinum kerfunum tveimur, Allir vinna og nýsköpunarlögunum, er verið að gera þetta um leið og skattauppgjör fer fram. Sá er munurinn, virðulegi forseti. Markmiðið er það sama, þ.e. að örva atvinnulíf á breiðum grunni með ívilnunum. Virðulegi forseti. Ég gæti haldið hér langt mál til viðbótar um þetta en ég ætla að láta staðar numið og nota síðustu mínútur mínar í ræðustóli til að fara yfir aðra þætti kostnaðarmatsins þar sem fjallað er um að farið hafi verið umfram fjárheimildir á árinu 2011. Þar segir að nú liggi fyrir að á árinu 2011 hafi iðnaðarráðuneytið greitt út framleiðslustyrki sem séu verulega umfram fjárheimildir. Því er til að svara að greiðslur iðnaðarráðuneytisins á árinu 2011 vegna endurgreiðslu framleiðslukostnaðar kvikmynda og sjónvarpsefnis nema um 320 millj. kr. Fjárheimild ársins 2011 ásamt yfirfærðri stöðu frá árinu áður nam 200 millj. kr. og í fjáraukalögum sem nú hafa verið samþykkt á Alþingi var samþykkt heimild að upphæð 120 millj. kr. Greiðslustaða ríkisins vegna þessa verkefnis er því innan fjárheimilda. En það er rétt að staðan innan ársins fór tímabundið umfram heimildir. Þar var um mistök að ræða. Greiðslur voru hins vegar stöðvaðar strax og það kom upp og fjármálaráðuneytinu var gert viðvart og óskað eftir viðbótarfjárheimild til að bregðast við. Staða ársins 2011 er því sú að greiðslur námu um 320 millj. kr. og fjárheimildir einnig. Í þessu frumvarpi, virðulegi forseti, er haldið áfram með þá reglu að séu fjárheimildir ekki fyrir hendi og fáist ekki sé hægt að fresta útgreiðslu. Iðnaðarráðuneytið getur ekki frestað vilyrðum eða tekið upp einhvers konar dynti í þeim efnum eða valið verkefni inn í kerfið eftir smekk. Ráðuneytið fylgir bara lögum um hvernig það á nákvæmlega að gerast. Hins vegar getum við frestað útgreiðslum yfir á næsta ár og svo verður áfram. Að því leytinu til höfum við ákveðna stjórn á því með hvaða hætti þessar greiðslur fara fram þannig að ekki þurfi að vera mikil óvissa fyrir ríkissjóð. Virðulegi forseti. Í kostnaðarmatinu er sagt: „Þannig eru horfur á að skuldbindingar ríkissjóðs vegna framleiðslustyrkja í kvikmyndaiðnaði árið 2011 stefni í að verða um 700 millj. kr. eða nálægt því að vera 450% hærri en fjárveiting fjárlaga ársins.“ Hér þarf að huga að því hvaða tölur er verið að bera saman. Ef litið er til greiðslugetu ríkisins á árinu 2011 verða 320 millj. kr. greiddar út. Það er í samræmi við samþykktar fjárheimildir. Ef litið er til umsvifa þeirra verkefna sem gætu komið til greiðslu er besta mat á þessum tímapunkti um 650–700 millj. kr. á árinu 2011 sem er veruleg aukning frá fyrri árum. Þarna er um að ræða eins og ég nefndi áðan snjóhengju sem skapaðist vegna aukinna umsvifa í greininni en ekki er útlit fyrir að verði viðvarandi. Hlutfallið 450% er þannig fengið með því að bera saman lægstu mögulegu heimild ársins, þ.e. 150 millj. kr., án yfirfærðrar stöðu sem vitað var að yrði yfirfærð frá árinu á undan við hæstu mögulegu veltu sem ekki stóð til að greiða út. Þetta hlutfall eitt og sér vísar í mikil umsvif í greininni en ekki greiðsluskyldu ríkisins innan ársins. Hins vegar er ljóst að ef á að halda þessu kerfi áfram þarf ríkið að vera reiðubúið að standa við skuldbindingar sínar. Í því tilliti þarf að líta til þess að þegar skuldbindingarnar koma til greiðslu er fjármögnun og framleiðslu verkefna að fullu lokið og efnahagslegra áhrifa þeirra í atvinnulífinu hefur þegar gætt og eru að fullu komin fram. Það þýðir að aukin velta hefur þegar skilað ríkinu auknum tekjum sem eru m.a. til komnar vegna þessa kerfis. Í kostnaðarmatinu að lokum, virðulegi forseti, segir: „Þannig er árlega tekin áhætta af því að erlendir kvikmyndaframleiðendur kynnu að færa til landsins stór verkefni með mikilli veltu sem gætu krafist talsverðra fjárframlaga úr ríkissjóði umfram tekjur þótt þjóðarbúið geti vissulega notið góðs af því.“ - Skilur einhver þessa setningu? Það er alveg ljóst að aukið umfang kvikmyndaframleiðslu t.d. á þessu ári var ekki fyrir séð. Um var að ræða mörg verkefni sem höfðu verið í undirbúningi frá því fyrir hrun og voru fullgerð sem skapaði greiðsluskuldbindingu á móti útgefnum vilyrðum. Hins vegar er alveg ljóst að færri verkefni koma á næsta ári. Endurgreiðslur vegna erlendra verkefna koma aðeins til eftir að staðið hefur verið skil á sköttum og skyldum hérlendis vegna þeirra og því má efast um að slík verkefni falli undir það að vera óhagstæð röskun í íslensku efnahagslífi og ríkisfjármálum. Virðulegi forseti Ég fór yfir það áðan, eitt verkefni frá Bandaríkjunum sem kom óvænt inn í landið í júní í sumar var með 750 millj. kr. veltu, 150 millj. kr. voru greiddar í skatta og gjöld og af þeim ætlum við að greiða um 100 millj. kr. til baka. Þetta er gríðarleg röskun fyrir þá sem lifa í excel-veröldinni, en fyrir okkur hin sem viljum fá hreyfingu á samfélagið, sem viljum atvinnusköpun  Að þessu sögðu, virðulegi forseti, legg ég til að þetta mál fari til atvinnuveganefndar 

Virðulegi forseti. Ég verð að segja fyrir mína parta að hæstv. ráðherra kom inn á það í máli sínu að á þeim tíma sem hún hefur setið á Alþingi hafi hún aldrei séð aðra eins umsögn um nokkurt frumvarp frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Ég verð þá að koma því að að ég hef heldur aldrei heyrt aðra eins ræðu hjá nokkrum hæstv. ráðherra um umsögn, eins og hér var verið að fjalla um. Nú þekki ég ekki efni málsins en mér fannst mjög sérkennilegt að hlusta á ræðu hæstv. ráðherra, sérstaklega þegar hún talaði um að þar væru starfsmenn, þ.e. innan fjármálaráðuneytisins, sem væru í einhvers konar pólitík, þetta væri bara pólitískt álit eða umsögn fjárlagaskrifstofunnar. Ég verð því að staldra aðeins við vegna þess að fjárlagaskrifstofan heyrir að sjálfsögðu undir hæstv. fjármálaráðherra og hann ber að sjálfsögðu ábyrgð á sínu ráðuneyti. Ég verð að viðurkenna án þess að ég ætli að leggja mat á hvað er rétt eða rangt í þessu máli, ég hef bara engan grunn eða þekkingu eða aðgang að gögnum til að meta það, að mér finnst hæstv. ráðherra hafa farið dálítið bratt í þessa umræðu, sérstaklega þar sem um þá var fjallað sem geta ekki komið hingað og varið sig. Það er bara mín skoðun. Mér finnst hún hafa farið mjög bratt í það. Ég vil þá spyrja hæstv. ráðherra að einu sem er það fyrsta sem kemur upp í huga mér. Þegar þessi umsögn frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins kom fram, hafði hæstv. ráðherra þá samband við þá aðila sem skrifuðu þá umsögn? Talaði hæstv. iðnaðarráðherra við hæstv. fjármálaráðherra? Gerði ráðherra hugsanlega þær athugasemdir og kom hún með þau gögn sem hæstv. ráðherra fór yfir í máli sínu og benti á máli sínu til stuðnings, þar sem hún hakkaði þetta í sig og taldi þetta pólitíska umsögn? Hafði hæstv. iðnaðarráðherra samband og ræddi hún sérstaklega við hæstv. fjármálaráðherra um umsögnina? Ræddi hæstv. iðnaðarráðherra við starfsmenn ráðuneytisins sem skrifuðu umsögnina og ef svo var, hvers vegna var þá umsögninni ekki breytt áður en mælt var fyrir frumvarpinu?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður heldur því fram að ég hafi farið bratt í það að svara þessari umsögn. Ég vitnaði í tiltekna þætti í kostnaðarumsögninni og ég hlýt að mega sem ráðherra málaflokksins og sem þingmaður á þingi sem styður þetta kerfi svara þeim fullyrðingum sem ég tel vera rangar sem þar koma fram. Ég hlýt líka að mega svara matskenndum fullyrðingum úr kostnaðarmatinu og ég hlýt líka að mega svara því þegar koma beinlínis fram pólitískar skoðanir á því með hvaða hætti svona löguðu eigi að vera fyrir komið hér á landi. Það er okkar vinna, ekki annarra, ekki þeirra sem eru að leggja kostnaðarmat á svona frumvörp. Þess vegna varð ég að standa hér og svara þessu og án þess að ég fái við það ráðið er þetta lagt fram sem fylgiskjal með því frumvarpi sem ég mæli fyrir, þannig að ég hlýt að verða að svara þessu. Ég tel ekki að ég hafi farið bratt í nokkurn skapaðan hlut. Ég las tilvitnaðar setningar og hlýt að hafa leyfi til að svara þeim. Virðulegi forseti. Frumvarpið var að sjálfsögðu kynnt fjármálaráðherra og ríkisstjórn og ég gerði við þetta verulegar athugasemdir á þeim vettvangi og gerði það við fjármálaráðherra. Hann hefur það hins vegar til síns máls í því að hann vill ekki segja fjárlagaskrifstofu sinni til. Hún þarf að hafa ákveðið frelsi í störfum sínum til að koma sínu mati á framfæri enda væri það óeðlilegt að fjármálaráðherra hefði puttana í því með hvaða hætti frumvörp eru metin. Það er afstaða hans í málinu og ég virði hana. Þess vegna gerist það að ég verð að svara því hér með þessum hætti. Virðulegi forseti. Starfsmenn mínir í iðnaðarráðuneytinu reyndu líka að koma öðrum upplýsingum til starfsmanna fjármálaráðuneytisins en það skilaði ekki öðrum árangri en þeim að þetta kostnaðarmat stóð þrátt fyrir margar athugasemdir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það sem ég benti á var að mér fannst hæstv. ráðherra fara bratt í umræðuna af því að hún ræddi um fólk sem skrifaði umsögnina og hélt því fram að það væri pólitískt sem þar er skrifað. Það fólk getur ekki varið sig hér. Ég verð að segja fyrir mína parta að ég er ekki að leggja mat á það hvort þetta er rangt eða rétt og hvor hefur rétt fyrir sér. Ég er ekki að leggja mat á það. En ég gagnrýni hæstv. ráðherra fyrir að fara fram með þessum hætti gagnvart embættismönnum sem geta ekki varið sig hér og þá hlýtur það að vera, eða ég geng út frá því að minnsta kosti, að þeir aðilar hafi þá einhver mótrök sem þeir geta ekki fært fram hér í þingsal þegar verið er að ræða þetta mál. Þess vegna finnst mér mjög óeðlilegt hvernig þetta hefur gerst, en ég skil hins vegar þær athugasemdir og það sem hæstv. fjármálaráðherra gerir, að hann sé ekki með einhverjar skipanir til undirmanna sinna. Það er mjög skiljanlegt og eðlilegt. En ég geri alvarlegar athugasemdir við það að þegar farið er fram með þessum hætti og mjög stór orð, að mér finnst, höfð um einstaka embættismenn um að þeir séu með pólitískar skoðanir sem móti vinnu þeirra, þá hlýt ég að spyrja mig: Er það þá svo í öllum málum? Er hægt að ganga út frá því með þá embættismenn sem gefa umsögn um lagafrumvörp, sem ég les mjög vandlega á hverjum tíma, að ég geti þá ekki treyst því hér eftir að unnið sé faglega?

Virðulegi forseti. Í því kostnaðarmati sem ég fjallaði um voru engar tölur um hin efnahagslegu áhrif á samfélagið, ekki ein einasta. Það voru engar tölur. Þær tölur sem lagðar hafa verið fram voru tölur sem við í iðnaðarráðuneytinu sóttum og ég fór yfir áðan hverju það skilaði til þjóðarbúsins. Það sem ég gagnrýni er að fjögurra blaðsíðna kostnaðarmat skuli innihalda setningar á borð við þá sem ég fór yfir áðan, með leyfi forseta, „að annars væri hluti þeirra sem að þessu hafa starfað að sinna störfum í öðrum atvinnugreinum sem greiði álíka skatta og skyldur“. Virðulegi forseti. Það eru svona setningar í þessu kostnaðarmati sem gefa okkur alþingismönnum fullt tilefni til að gagnrýna með hvaða hætti frumvörp eru metin sem hingað eru komin í þingið. Fyrir mér er þetta pólitík, 

Forseti vill biðja hv. þingmenn og hæstv. ráðherra að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir framsögu hennar og þá tillögu sem liggur hér til meðferðar. Ég fagna þessu framtaki og nálgun mín í þessu verkefni er að við beitum þeim tækjum og tólum sem við höfum til að styrkja iðngrein sem er vaxandi, skilar miklum tekjum og arði til samfélagsins. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur metið efnahagsleg áhrif þessara laga og áhrif þeirra á ríkissjóð og hefur komist að því að ríkissjóður ber að öllum líkindum ekki byrði vegna endurgreiðslnanna þar sem skatttekjur ríkissjóðs vegna kvikmyndagerðar eru hærri en sem nemur endurgreiðslunum. Þetta finnst mér algert lykilatriði í málinu. Ofan á þetta getum við svo rætt ítarlega önnur áhrif sem felast í þessari endurgreiðslu, svo sem til kynningar og til stuðnings ferðaþjónustu í landinu. Það eru óbein áhrif. Ég mundi gjarnan vilja eiga orðaskipti við ráðherra um hvort hér sé eitthvert módel sem væri hægt að færa yfir á aðrar greinar vegna þess að ég tel að í gegnum skattkerfið séum við að kalla fram mikla skilvirkni í stuðningi við atvinnulífið til að styðja við þær atvinnugreinar sem eiga mikla vaxtarmöguleika. Við sjáum að víða um heim eru stjórnvöld að beita skattalegum hvötum til að styðja við vaxtarfyrirtæki, til að styðja við rannsóknar- og þróunarstarf, til að laða til sín fyrirtæki og til að laða til sín störf. Þannig er skattalegum hvötum beitt til að styrkja atvinnulífið og ekki síst styðja við efnilega sprota sem geta svo smátt og smátt gert gagn og staðið undir störfum sjálfbært til framtíðar, því að ég held að með því að hjálpa fyrirtækjunum fyrstu skrefin getum við stuðlað að sjálfbæru atvinnulífi.

Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um þetta. Ég held til dæmis að bara þau þrjú verkfæri sem ég nefndi áðan, það sem hér um ræðir, þ.e. endurgreiðsla út af kostnaði vegna kvikmyndagerðar, verkfæri eins og Allir vinna sem hefur verið til þess fallið að ýta af stað verkefnum við t.d. endurbætur á húsnæði, hafi skilað mjög góðum árangri og svo ekki síst verkefni, svokölluð nýsköpunarlög, sem sýna að þau skila gríðarlega góðum árangri inn í mjög lítil fyrirtæki á sínum upphafsárum. Svo dæmi sé tekið líta fyrirtæki svo á að það kerfi hjálpi þeim og að þeir fjármunir sem koma í gegnum þær endurgreiðslur í gegnum skattkerfið verði til þess að þau geti haldið áfram, þau geti haldið starfsmönnum og það verði auðveldara fyrir þau að fjármagna sig. Þetta eru góðar fréttir sem við fáum víða að úr atvinnulífinu, frá litlum sprotum, þar sem við erum að fá vitnisburð þeirra aðila um að þessi kerfi séu að virka. Við eigum að búa til hvata fyrir atvinnulífið, við eigum að búa til hvata fyrir nýja starfsemi og við eigum að gera það á breiðum grunni. Það getur kallað á það að við getum ekki reiknað út upp á krónu fram í tímann hvernig slíkt umfang skilar sér af því að með þessum hvatakerfum erum við líka að búa til meiri veltu. Við erum að búa til meira umfang hjá viðkomandi sviði og það er eflaust erfitt að reikna það út fyrir fram. En við hljótum að fagna því ef þessi verkfæri skila okkur auknum umsvifum. Þess vegna höfum við stutt það að fara þessar leiðir og ríkisstjórnin hefur lagt á það mikla áherslu að búa til svona hvatakerfi eins víða og því verður við komið.

Virðulegi forseti. Mig langar að taka dæmi um Kanada sem hefur farið í margvíslegar aðgerðir til að laða til sín fyrirtæki í tölvuleikjaiðnaði. Ég skoðaði persónulega Tækniþróunarsjóð og komst að því að tvö fyrirtæki, sem hafa fengið mikinn stuðning í gegnum Tækniþróunarsjóð frá upphafi og hafa hvort um sig fengið um 100 millj. kr., hafa á sínum starfstíma greitt til ríkissjóðs í formi opinberra gjalda þrisvar til fjórum sinnum þá upphæð. Eru þau fyrirtæki í dag að greiða samsvarandi upphæð og þau fengu í styrk í upphafi árlega í opinber gjöld. Ég man það sjálfur þegar ég rak mitt eigið fyrirtæki, lítið fyrirtæki, að mér þótti það mjög blóðugt í upphafi þegar fjármunir voru af skornum skammti hversu stór hluti af þeim tekjum sem fyrirtækið skapaði sér fór í opinber gjöld. Hver sá stuðningur sem við getum veitt atvinnulífinu til að vaxa og dafna er til því góðs en við eigum að gera betur í þeim efnum og þá sérstaklega í því sem liggur hér til grundvallar.

Virðulegi forseti. Þarna kom hv. þingmaður við viðkvæman blett á þeirri sem hér stendur vegna þess að ég hef alltaf litið öfundaraugum til Kanada. Þeir hafa náð gríðarlega góðum árangri akkúrat á þessu sviði og ég tel að við eigum að horfa þangað í meira mæli. Þeir ganga meira að segja svo langt að þar eru fylkin að keppa sín í milli og bjóða mjög hagstæð skilyrði fyrir fyrirtæki í uppbyggingu. Það er ansi blóðugt fyrir okkur hér á landi ef við erum með gott kerfi fyrir upphafsferil lítilla fyrirtækja, upphafsferil hugmynda í gegnum Tækniþróunarsjóð og annan stuðning sem hér hefur verið nefndur, að horfa síðan á eftir þeim fyrirtækjum úr landi þegar þau eru vaxin úr grasi til landa þar sem skilyrði eru hagstæð. Þess vegna er það rétt, og ég tek undir með hv. þingmanni, að við eigum á öllum tímum að horfa mjög gagnrýnin á okkur sjálf þegar kemur að þessum málum og vinna að því á hverju einasta ári að gera betur og það tel ég að sé okkar verkefni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa frásögn. Ég verð að taka undir það að það sem fram kom í ræðu hæstv. ráðherra um umsögn fjárlagaskrifstofunnar hlýtur að vekja okkur þingmenn til umhugsunar, ekki bara gagnvart þessu frumvarpi heldur kannski gagnvart frumvörpum yfirleitt, með hvaða hætti hún er fram sett. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram á bls 3. að við gerð frumvarpsins var haldinn fundur með fjármálaráðuneyti, mennta- og menningarmálaráðuneyti og Kvikmyndamiðstöð Íslands og farið var yfir málin. Maður hlýtur því að undrast það í ljósi þess að hæstv. iðnaðarráðherra og þeir sem að frumvarpinu komu hafa lagt sig í líma við að kalla til jafnt mennta- og menningarmálaráðuneytið sem fjármálaráðuneytið til að kynna hugmyndir að þessu frumvarpi og þær breytingar sem hér eiga sér stað að engu að síður kemur þessi umsögn frá fjárlagaskrifstofunni sem er að mínu mati, frú forseti, algjörlega með endemum. Ég ætla ég ekki að leggja mat á hvort hún er rétt eða röng en hún er algjörlega með endemum vegna þess að ekkert í henni styður frumvarpið, ekkert. Fyrir okkur sem hér sitjum hlýtur það að vera í hæsta máta óeðlilegt og í hæsta máta sérkennilegt fyrir þingmenn að taka afstöðu til frumvarpsins því að ekki sitja allir í þeirri nefnd sem frumvarpinu verður vísað til. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Er ekki rétt að þetta frumvarp fari til að minnsta kosti þriggja nefnda, þ.e. til atvinnuveganefndar, til allsherjar- og menntamálanefndar og til fjárlaganefndar, þannig að sem flestir komi að og geti heyrt að minnsta kosti sjónarmið fjárlagaskrifstofunnar með frumvarpinu? Ég tek undir, frú forseti, það er mikilvægt fyrir okkur að styrkja kvikmyndaiðnaðinn á Íslandi eins og verið er að gera hér og lagt var til með lögunum frá 1999, 

Virðulegi forseti. Það var meðal annars þess vegna sem ég ákvað að halda þá tölu sem ég hélt áðan um kostnaðarmatið. Það var til að koma sjónarmiðum okkar um þetta mál á framfæri vegna þess að við ráðum ekki við það að þessi kostnaðarumsögn fylgi með án talna en hún er hins vegar full af fullyrðingum sem við teljum ekki standast. Það var ástæðan fyrir því og ég vildi að þingheimur, sem hefur fengið frumvarpið í hendur og á að greiða um það atkvæði, vonandi fyrir jól, heyrði okkar sjónarmið. Mér finnst það algjört lágmark. Virðulegi forseti. Síðan vil ég nefna aðeins varðandi það fyrsta sem hv. þingmaður nefndi, um að haft hefði verið samráð við mennta- og menningarmálaráðuneytið og fjármálaráðuneytið. Það rétt og það er vegna þess að í þeirri vilyrðanefnd, sem tekur umsóknirnar til skoðunar samkvæmt lögum, eiga sæti fulltrúar fjármálaráðuneytis, mennta- og menningarmálaráðuneytis, Kvikmyndamiðstöðvar auk iðnaðarráðuneytis. Að þessu hefur verið unnið hjá þessum ráðuneytum og alla tíð, frá árinu 1999, hefur þetta verið samvinnuverkefni þessara þriggja ráðuneyta, þ.e. í nefndinni sitja fulltrúar þeirra. Þessi nefnd tók síðan að sér að fara í gegnum lögin og koma með ábendingar um það sem betur mætti fara og flest af því skilar sér í því frumvarpi sem liggur fyrir núna. Það er samráðið sem ég á við hér. Við höfum átt mjög gott samstarf við fjármálaráðuneytið um þessi verkefni allt fram á þennan dag enda þótt kostnaðarmatið sé með þessum hætti. Ég valdi einfaldlega að svara þessu hér vegna þess að það var búið að dreifa frumvarpinu til allra þingmanna án þess að við hefðum getað svarað þessu beint til allra en við munum að sjálfsögðu gera það í nefndinni.

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Ég endurtek spurningu mína sem ég tel að hafi ekki verið svarað: Er ekki rétt að frumvarpið sem slíkt fari til fleiri nefnda en atvinnuveganefndar, er ekki rétt að það fari til menntamálanefndar og fjárlaganefndar eða telur hæstv. ráðherra nægjanlegt að atvinnuveganefnd sendi það, hugsanlega, til umsagnar hinna tveggja nefndanna?

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé kannski atvinnuveganefndar að ákveða það en mitt eða annarra nefnda að óska eftir því að fá það til umfjöllunar. Ég ætla ekki að leggja mat á það en ég er hlynnt því að sem flestir kynni sér efni þessa máls. Ég vil að við náum sameiginlega þeirri niðurstöðu að framlengja þetta kerfi núna fyrir jól þannig að það geti verið áfram við lýði frá áramótum eins og það hefur verið og verður til áramóta og við getum áfram tekið á móti verkefnum eins og sjónvarpsþáttunum Game of Thrones og öðrum verkefnum sem hingað koma og vekja mjög jákvæða athygli á landi og þjóð sem er afar jákvætt og dýrmætt fyrir ferðaþjónustuna. Hvað sem þarf til til að svo megi verða að þingmenn fái sem mestar upplýsingar þá skal ég ekki liggja á liði mínu og ég mun líka skila þó nokkrum skýrslum um árangur af þessu verkefni og þessu kerfi til þingsins með frumvarpinu á næstu dögum.

Forseti. Frá árinu 2006 hefur eitt af lögbundnum hlutverkum íslenskrar málnefndar verið að álykta árlega um stöðu íslenskrar tungu. Málnefndin hefur síðan sent frá sér slíka greinargerð fjórum sinnum í tæka tíð fyrir fæðingardag Jónasar Hallgrímssonar 16. nóvember og fjallar um nýjan þátt hverju sinni. Þetta eru merkilegar ályktanir, ágætlega rökstuddar og vel samdar, koma við öllum sem tala íslensku og eru til marks um ágætan árangur af málræktarstarfi Alþingis og ríkisstjórna síðustu ára, ásamt íslenskri málstefnu sem málnefndin samdi og þingið samþykkti. „Enn þá er efndanna vant þegar heitið er komið“, eins og Jón Vídalín sagði, úr lögunum frá því í vor nr. 61, um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls. Forseti. Ég legg til að við tökum upp þá venju að ræða árlega um stöðu tungunnar á grunni þessarar ályktunar frá Íslenskri málnefnd og ég held að rétti tíminn til þess sé um miðbik nóvembermánaðar í tengslum við viðburði og hátíðir sem fram fara á fæðingardegi Jónasar, degi íslenskrar tungu. Þá umræðu virðist hægast að skipuleggja samkvæmt 52. gr. þingskapalaga þannig að ráðherra menningarmála legði ályktun málnefndarinnar fram sem skýrslu til Alþingis. Ég beini þessu hér með til forseta og til mennta- og menningarmálaráðherra, hæstvirtra beggja, til umhugsunar og ákvörðunar. Aftur að ályktuninni um stöðu tungunnar 2011. Í ár hafa málnefndarmenn beint sjónum að lestrarkunnáttu barna og bóklestri. Kannanir sýna að það dregur úr áhuga og færni hjá börnum til lestrar. Þetta gerist hjá sjálfri bókaþjóðinni, einmitt árið sem hún var heiðursgestur bókamessunnar góðu í Frankfurt, jafnvel þótt ekkert lát sé á bókaútgáfu eins og við verðum ágætlega vör við þessar vikurnar. Í nýlegri könnun um lestrarvenjur 15 og 16 ára unglinga er meðal annars spurt um bækur sem þeir lesi sér til skemmtunar, þ.e. einkum umfram skólabækurnar. Hlutfall íslenskra unglinga sem aldrei gera þetta, lesa aldrei neitt sér til skemmtunar, er hærra en Evrópumeðaltalið þótt ótrúlegt sé. Það er 23%, næstum fjórðungur. Þetta er auðvitað alvarlegt, ekki síst í ljósi þeirrar niðurstöðu annarra fræðimanna að lesskilningi hrakar með minni lestri og lesskilningur varðar síðan almenna hæfni til leiks og starfa. Minni bóklestur og þar með minni þjálfun og minni færni í íslensku getur þannig leitt til þess að börnum gangi verr í námi og verr við almenna lífsleikni. Þá er skammt í félagslegar tengingar, en ýmsir þykjast nú greina að á Íslandi nútímans sé að verða til nýr hópur af fátæku fólki sem stendur frammi fyrir þröskuldum og hindrunum af menningarlegum toga, ekki síður en efnalegum. Íslensk málnefnd nefnir í ályktun sinni margt sem vel er gert í þessum efnum jafnframt hinu sem á vantar. Á degi íslenskrar tungu nú í nóvember dróst athygli alveg sérstaklega að menntun kennara í þessu sambandi vegna þess að um hana er rætt í ályktuninni en ekki síður vegna þess að Anna Þorbjörg Ingólfsdóttir flutti um þetta hvasst erindi á málræktarþingi. Staðan er af einhverjum undarlegum ástæðum sú, forseti, að kennari getur útskrifast frá sjálfum Háskóla Íslands, á því sviði sem áður hét Kennaraháskóli Íslands, án þess að hafa lagt neitt á sig við íslenskunám. Ég veit vel að um þetta stendur talsverð deila á menntavísindasviði, en ég tel líka að hlutur íslensku í kennaramenntun sé ekki einkamál þeirra sem á hverri stundu starfa á þessu sviði í háskólanum. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra á að taka af skarið í þessum efnum og fjallar vonandi sérstaklega hér á eftir um samskipti sín við ráðamenn kennaranámsins í Háskóla Íslands. Forseti. Íslensk tunga er sem betur fer við góða heilsu. Hún lifir samt ekki nema við viljum það. Eitt af því skrýtna við tungumál er að það tekur bara eina kynslóð að deyja. Íslenskan er arfur okkar sem við verðum að flytja fram til heiðurs hinum horfnu í landinu og til grundvallar og lífsfyllingar þeim sem eftir koma. Íslenskan er þess vegna okkar mál í fleiri en einum skilningi. 
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir að hefja þessa umræðu og vil byrja á því að lýsa þeirri skoðun minni að mér líst mjög vel á tillögu hans um að það verði fastur viðburður að við ræðum hér ályktun Íslenskrar málnefndar og hvernig íslenskri málstefnu vindur fram. Eins og við munum var þingsályktun um íslenska málstefnu samþykkt á Alþingi 12. mars 2009. Meginmarkmið íslenskrar málstefnu er að treysta stöðu íslenskrar tungu í samfélaginu og tryggja að hún verði áfram notuð á öllum sviðum samfélagsins eins og hv. þingmaður fór ágætlega yfir í ræðu sinni. Í málstefnunni er lýst í 11 köflum hvert ástand tungumálsins sé á mikilvægum sviðum þjóðlífsins og hvernig horfurnar séu, markmið eru sett og Íslensk málnefnd leggur svo til aðgerðir sem má nota til að ná þeim. Í nýrri ályktun Íslenskrar málnefndar er ekki síst fjallað um íslenskukennslu og íslenskunám. Ég vil minna okkur sem hér erum á að í kaflanum um leik-, grunn- og framhaldsskóla í íslenskri málstefnu er einmitt rætt um að efla þurfi kennslu í íslensku í grunnskólum og gera hlutdeild móðurmálsins hér á landi líkari því sem tíðkast í nágrannalöndum okkar. Þessum tilmælum hefur verið fylgt. Nú hefur hlutfall móðurmálskennslu verið aukið í viðmiðunarstundaskrá fyrir nýja aðalnámskrá grunnskóla sem sett var á þessu ári. Hlutfall móðurmálskennslu fer úr 16,1% upp í 18,08%, svo það sé nú nægilega nákvæmt, og færist þá meira í átt til þess sem við sjáum annars staðar á Norðurlöndum. Annað lykilatriði í málstefnunni er að íslenskukennslan þurfi að standa undir nafni og íslenskukennarar eða kennarar í grunn-, leik- og framhaldsskólum þurfi að hafa trausta kunnáttu í íslensku. Í málstefnunni segir að námskrár menntavísindasviðs Háskóla Íslands og hug- og vísindadeildar Háskólans á Akureyri taki ekki nægilega mikið mið af þessu veigamikla hlutverki og lýst er áhyggjum af því að dregið hafi úr íslenskunámi í kennaranámi hér á landi. Ákveðinn misbrestur hefur orðið í þessum málum því kennaranemar geta nú lokið námi án þess að hafa fengið eitt námskeið í því sem við köllum íslensku á háskólastigi. Nokkrir íslenskuáfangar eru hins vegar í kjarna grunnskólakennaranámsins við Háskólann á Akureyri og því er málum ólíkt háttað hjá þeim tveimur stofnunum sem mennta kennara. Ég vil greina frá því, í ljósi þess að hv. þingmaður spurði um samskipti ráðherrans við menntavísindasvið Háskóla Íslands, að í janúar 2011 beindi ég þeim tilmælum til menntavísindasviðs að taka tillit til ábendinga Íslenskrar málnefndar sem vörðuðu kennslu og menntun kennara í íslensku á leik-, grunn- og framhaldsskólastigi. Þau tilmæli voru send í kjölfar ábendinga um að ekki hefði verið brugðist nægilega vel við ákvæðum í íslenskri málstefnu frá 2009 um hlut íslenskunnar í kennaranámi. Um þetta er enn rætt, getum við sagt, innan háskólans og innan menntavísindasviðs. Ég held hins vegar að ýmislegt í umhverfinu sýni okkur að mjög mikilvægt er að þessi mál verði tekin föstum tökum. Við gátum fagnað því að þegar niðurstöður síðustu PISA-könnunar frá árinu 2009 voru birtar, sáum við að lesskilningur stefndi upp á við en eigi að síður sjáum við líka að rannsóknir benda til þess, eins og hv. þingmaður nefndi í upphafi máls síns, að börn og ungmenni lesa æ minna sér til skemmtunar. Mjög margt spilar þar inn í. Þegar skyggnst er undir yfirborðið, til að mynda í PISA-könnuninni, sjáum við að skólinn hefur þar vissulega áhrif en líka að áhrif foreldra eru gríðarleg, bókaeign heimila og annað slíkt. Ég lít svo á að hlutverk skólans sé að tryggja að allir fái sömu tækifæri til að geta lesið sér til skilnings, gagns og ánægju. Það eigi að vera markmiðið þó að það gangi kannski aldrei fullkomlega vegna þess að aðstæður manna eru að sjálfsögðu misjafnar. Ég tel því mjög mikilvægt að við skoðum þessi mál sérstaklega, ekki síst í ljósi þess að í nýrri námskrá er læsi einn af sex grunnþáttum sem ástæða er til að leggja sérstaka áherslu á, allt frá leikskóla upp í framhaldsskóla. Þetta snertir hins vegar mál sem snýr að því hvaða frelsi háskólar hafa til að haga málum sínum sjálfir. Við sjáum til að mynda að mjög mikil umræða er í alþjóðasamfélaginu um hvernig við skipuleggjum kennaramenntun og hvaða kröfur við gerum til hennar, bæði á vettvangi OECD, Evrópusambandsins, Evrópuráðsins og Alþjóðlegu kennarasamtakanna. Ég held að þá skipti mjög miklu máli hvaða skilaboð löggjafinn og hið pólitíska vald hefur fram að færa varðandi kennaramenntun, til að mynda hvað varðar þessi mál. Það stendur fyrir dyrum að ég fundi á næstunni með forsvarsmönnum menntavísindasviðs til að ræða skipulag kennaramenntunar og þar mun ég líka færa fram þau skilaboð sem ég fæ hér í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom hjá hv. frummælanda er þjóðtungan sameiginlegt mál landsmanna. Í íslenskri málstefnu stendur líka að stjórnvöld skuli tryggja að unnt verði að nota hana á öllum sviðum þjóðlífs. Allir sem búsettir eru hér á landi skulu eiga þess kost að læra og nota íslensku til almennrar þátttöku í íslensku þjóðlífi, svo sem nánar er mælt fyrir í sérlögum. Hvernig ætlum við að ná slíkum árangri, virðulegi forseti? Við þurfum að mennta kennara, kennara sem geta örvað og hvatt leik-, grunn- og framhaldsskólanemendur í að lesa og öðlast skilning á því tungumáli sem við köllum íslensku. Við þurfum líka að styðja við innflytjendur og að móðurmálið þeirra verði virt vegna þess að með því styrkjum við þá í að læra íslensku og nota hana í samfélagi okkar. Virðulegur forseti. Ég sagði við þyrftum kennara sem gætu vakið áhuga á íslensku máli, en menntun þeirra verður líka að vera með þeim hætti að þeir geti ræktað málið meðal nemenda sinna og með nemendum sínum. Menn verða að hafa í huga að íslenskan er ekki bara nauðsynlegt tæki til náms og tjáningar, hún er líka tæki til sköpunar og uppspretta mikillar ánægju. Hæstv. ráðherra sagði að staða móðurmálskennslu í kennaranámi, t.d. á Norðurlöndum, væri misjöfn en hún er hvergi jafnrýr og á Íslandi. Því verður að breyta. En það verður hins vegar að fara fram af hálfu þeirra sem ráða, menntamálayfirvalda, háskólanna og þeirra sem standa að kennaramenntun í landinu, sérstök stefnumótun um kennaramenntunina. Hvernig viljum við hafa hana? Á hvað viljum við leggja áherslu? Við Íslendingar hljótum að leggja áherslu á tungumálið okkar, á íslenska þjóðtungu sem er uppspretta ánægju, gleði, lista og sköpunar.

Virðulegur forseti. Framsóknarflokkurinn hefur ályktað sérstaklega um íslenska tungu. Við teljum að hana þurfi að styrkja og viðhalda þurfi tungumálinu og þróa það. Við ályktuðum um þetta á síðasta flokksþingi. Við höfum talsvert miklar áhyggjur af því að lesskilningi hrakar. Maður heyrir það sérstaklega þegar unglingar tala að bæta þarf mikið þá umgjörð sem börn búa við. Ég vil þá taka fram að þetta er sameiginlegt verkefni margra sem þurfa að koma að því að bæta málfar íslenskra barna og lesskilning. Þar er fjölskyldan auðvitað í broddi fylkingar, skólarnir. Ég vil líka tiltaka Ríkisútvarpið, bæði sjónvarp og útvarp, það er gríðarlega mikilvægt að talað sé fallegt íslenskt mál bæði í útvarpi og sjónvarpi. Það er líka mikilvægt vegna þess að lesskilningi hefur því miður hrakað. Maður veltir því þá fyrir sér hvort það séu innihaldslitlir frasar að halda því fram að Ísland sé mikil bókmenntaþjóð og hvort við getum montað okkur af því að taka upp íslensk nýyrði o.s.frv. þegar maður sér að lesskilningi hrakar. Mikilvægt er að finna aðferðir sem henta börnum við lestur. Það hefur sýnt sig að svokölluð lesbretti henta sérstaklega vel, m.a. drengjum. Og það er ágætt að minnast á lesbretti í þessu samhengi af því að hv. málshefjandi, Mörður Árnason, og hv. þm. Helgi Hjörvar stóðu fyrir því að þrýsta á það að lesbretti yrðu lækkuð í verði svo og rafbækur og fyrir það ber að þakka. Það er gríðarlega mikilvægt að umgjörðin verði þannig að börn læri betra íslenskt mál og auki lesskilning sinn. Við erum á eftir miðað við PISA-kannanir, bæði undir meðallagi í stærðfræði og náttúrufræði. Lesskilningi hrakar, börn hér á landi lesa minna en börn í Evrópu, þannig að við þurfum virkilega að taka okkur á.

Forseti. Ég deili áhyggjum Íslenskrar málnefndar á minnkandi bóklestri og dvínandi lesskilningi barna og unglinga. Í námi mínu í bókmenntafræði lagði ég sérstaka áherslu á barnabókmenntir, greiningu þeirra og hlutverk. Á þeim tíma hafði engin íslensk barnabók hlotið tilnefningu til íslensku bókmenntaverðlaunanna, hvað þá hlotið þau. Barnabækur mættu afgangi og höfundar þeirra voru vart taldir alvöruhöfundar. Mikið hefur áunnist í því að auka virðingu fyrir barnabókum, en mér finnst vanta nokkuð upp á skilning manna á því hvernig best sé að kenna lestur svo börn og unglingar læri virkilega að njóta lestursins. Lausnin er þó kannski einfaldari en marga grunar. Við þurfum að leyfa þeim að lesa eitthvað sem þau vilja lesa, sem þau hafa áhuga á. Sem foreldri hef ég orðið fyrir gríðarlegum vonbrigðum með þann bókakost sem krakkarnir mínir hafa komið með heim úr skólanum þegar þau hafa verið að æfa sig í lestri. Sumt hefur hreinlega verið óbærilega leiðinlegt, svo það sé sagt. Ég hef stundum haldið því fram að íslenskur bókamarkaður sé áttunda undur veraldar. Hann er smár, fáir tala tungumál okkar, hann er mjög lítið styrktur af hinu opinbera miðað við til dæmis Norðurlöndin, en mikið er gefið út af góðum og áhugaverðum barnabókum á íslensku. Ég held að það mundi bæði styrkja lestur og lesskilning barna sem og barnabókaútgáfu, sem er nauðsynleg, að gefa skólunum í auknum mæli tækifæri til þess að uppfæra bókakostinn með því að leita til þeirrar blómlegu bókaútgáfu sem hér er.

Virðulegi forseti. Vandi íslenskunnar er ein birtingarmynd þess meginvanda íslenska skólakerfisins að það er gjá á milli þessa kerfis og þeirra nemenda sem það á að þjóna. Sú gjá birtist með skýrustum hætti í því að allt að 30% nemenda í framhaldsskólum hverfa frá námi án þess að ljúka því. Vandi íslenskunnar birtist meðal annars í því að stór hluti nemenda, sérstaklega drengir, lesa ekki bækur sér til ánægju, væntanlega af því að þeir hafa ekki áhuga á því. Hvernig eigum við að bregðast við því? Eigum við að fjölga tímum í íslensku? Gera íslenskuna að keppnisgrein með verðlaunafhendingu? Útvega öllum nemendum spjaldtölvur svo þeir þurfi ekki að handfjatla gamaldags innbundnar bækur? Beita boðum, bönnum, formælingum eða jafnvel hótunum? Eða eigum við kannski að tala við nemendurna sjálfa, rannsaka með skipulegum hætti hvað veldur áhugaleysi þeirra á bóklestri? Hvað veldur námsleiðanum? Hvað veldur því að þeir hverfa á brott frá námi? Eru kennsluaðferðirnar, námsgögnin og uppbygging námsins nægilega miðuð við þarfir nemenda á 21. öldinni, þessari öld margmiðlunar, rafrænna boðskipta, sprengingar í framboði afþreyingar og síaukinna krafna samfélagsins um endurmenntun og framþróun færni og þekkingar? Vísað er í mikilvægi rannsókna í þessari ályktun Íslenskrar málnefndar. Þar segir að rannsaka þurfi hvað geri börn og unglinga að áhugasömum lesendum og virkja þurfi lestrarhesta til jafningjafræðslu. Við þurfum jafnframt og jafnvel enn frekar að rannsaka hvað veldur því að nær fjórðungur íslenskra barna í 5.–7. bekk les aldrei bækur sér til skemmtunar. Sami vandi er út um allt í okkar opinbera kerfi, hann er ekki einskorðaður við skólakerfið. Okkur hættir til að hafa vit fyrir fólki án þess að hafa það sjálft með í ráðum. Í skólakerfi þar sem brottfall er með því hæsta sem þekkist í Evrópu, þar sem íslenska og bóklestur eiga undir högg að sækja, er algjört lykilatriði að við leggjum okkur fram um að greina raunverulegar orsakir vandans, skilja afstöðu nemendanna og umfram allt að hafa fulltrúa þeirra við borðið þegar við tökum ákvarðanir um aðgerðir til að snúa þróuninni til betri vegar.

Virðulegi forseti. Frá því að land byggðist hefur rétt um ein milljón manna átt íslenska tungu að móðurmáli samtals. Það segir okkur að þetta tungumál er lítið og þar af leiðandi í meiri hættu en tungumál stórra og voldugra þjóða. Íslensk tunga hefur alltaf verið í hættu og hugsanlega er hún í meiri hættu í dag en oft áður. Reyndar er það svo að á þeirri öld sem íslenskar gullaldarbókmenntir voru skrifaðar ímynda ég mér að bóklestur þjóðarinnar sjálfrar hafi verið í lágmarki því að þá voru engar bækur til nema skinnhandrit sem ekki var á færi annarra en auðmanna að búa til. Nú til dags tekur fólk til sín upplýsingar, ekki aðeins með lestri, heldur á margvíslegan annan hátt. Þetta hefur áhrif á stöðu íslenskrar tungu. Það er mikill siður hér að kenna íslenskukennurum og skólum fyrst og fremst um að íslenskri tungu er stundum misþyrmt, meira að segja hérna á hinu háa Alþingi heyri ég henni misþyrmt næstum því daglega, en þetta er ekki mál kennaranna eingöngu. Ég lærði mína íslensku af umhverfi mínu. Kennarar mínir kenndu mér stafsetningu. Bestu kennarar mínir bentu mér á bókmenntir sem ég gæti lesið til að auðga málþekkingu mína. En orsakirnar eru svo margar að það duga engar skyndilausnir. Þess vegna fagna ég því að við ræðum í framtíðinni einu sinni á 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir að hefja þessa umræðu. Ég vil einnig þakka honum fyrir að hafa verið óþreytandi að tala máli íslenskunnar í þessum sal. Ég vil taka undir með honum um að við hefjum umræðu hér árlega um stöðu íslenskunnar. Mér finnst við hæfi að miða þar við fæðingardag Jónasar Hallgrímssonar. Það er alveg ljóst og ætti að vera flestum kunnugt sem hafa farið í gegnum langskólanám eða hafa haft áhuga á því að lesa og mennta sig að til þess að ná árangri í hvaða fagi sem er skiptir gríðarlega miklu máli að hafa vald á sínu eigin móðurmáli. Það er lykillinn að tungumálanámi. Það er raunar lykillinn að öllu því námi sem við tökum okkur fyrir hendur að hafa traust tök á móðurmálinu. Það hlýtur því að vera rökrétt framhald þess þegar litið er til kennaramenntunar að þar eigi móðurmálið að hafa verðskuldaðan sess. Ég vil því - af því að hæstv. menntamálaráðherra vildi hlusta eftir því sem fram kæmi í þessari umræðu - styðja hæstv. menntamálaráðherra í því að brýna forsvarsmenn kennaramenntunar til þess að móðurmálið fái það vægi sem því ber. Ég vil einnig, af því að við gerum hér að umtalsefni lestur barna, varpa því fram til hugleiðingar hvort ekki væri fróðlegt að heyra hvernig lestri eldri kynslóða sé háttað í landinu og um mikilvægi foreldra þegar kemur að því að hvetja börn til bóklesturs. Það eru ekki einungis börnin sem þurfa að lesa, við þurfum að lesa alla okkar ævi og við þurfum að rækta íslenskuna alltaf. Það væri fróðlegt að fylgjast með því og fá upplýsingar um hvort íslenskunni hafi þá hrakað með þeim hætti hjá okkur sem eldri erum að við séum farin að lesa minna en áður var gert og hvað hægt sé að gera til að hvetja landsmenn alla til að rækta íslenskuna framtíðinni til heilla.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir að vekja máls á því máli sem við ræðum hér. Líkt og aðrir ræðumenn vil ég taka undir það með hv. þingmanni að rétt sé að ræða hér að minnsta kosti einu sinni á ári stöðu íslenskrar tungu og þá samþykkt sem við erum að ræða að verði gerð. Ég held að það sé vel við hæfi. Við vitum auðvitað öll að aðgangur að bókum og tækjum til að lesa bækur og slíkt er misjafn á heimilum. Ég var því mjög sammála ræðu hv. þm. Skúla Helgasonar áðan um að við ættum að íhuga mjög vandlega hvernig hægt sé að auka málskilning og lestur og fara í gegnum þá hluti alla hvernig við getum varðveitt tunguna. Ég held að það mætti gera einmitt með því að rannsaka umhverfið og aðferðir, fara í gegnum allan þann strúktúr og pakka sem er í kringum okkur, því að líkt og bent hefur verið á þurfa svo margir aðilar að koma að ef við ætlum að gera gangskör í þessu máli. Ég velti því líka fyrir mér þegar ég hugsa til baka - það er kannski ekki við hæfi, ég veit það ekki - til sjónvarpslausu fimmtudagskvöldanna þegar maður las bækur vegna þess að það var ekkert annað að gera. Ég er kannski ekki að leggja til að farið verði aftur til baka til þeirra tíma, en mér finnst hins vegar mjög skemmtilegt að vita til þess að yngstu synir mínir liggja uppi í rúmi á kvöldin hjá móður sinni fyrir norðan og lesa bækur áður en þeir fara að sofa. Það er eitthvað sem ég held að hvetja ætti til, að foreldrar hvetji börn sín til að lesa meira, hvort sem það er gert á gamaldags pappír eða með nýjustu tækni eins og sumir þingmenn eru að gera einmitt núna.

Forseti. Ég þakka þátttakendum í þessari umræðu fyrir framlag sitt. Ég tel að framlagið og þessi umræða sýni að það er þörf á þessu, ég segi nú ekki einu sinni í mánuði eða einu sinni í viku en að minnsta kosti einu sinni á ári á þeim grunni sem löggjafinn hefur búið til með því að skipa Íslenskri málnefnd að semja þessa ályktun. Ég þakka líka fyrir mjög jákvæð viðbrögð við þessari tillögu minni um að þetta verði gert. Kannski tvennt sem mér finnst hafa komið hér fram. Það er auðvitað þetta um skólann. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Þráni Bertelssyni - eða hvort það var hæstv. menntamálaráðherra Katrín Jakobsdóttir - að það þýðir ekki að æpa alltaf á skólann, hann kemur ekki í staðinn fyrir foreldra, og hjá Þráni, hann kemur ekki í staðinn fyrir umhverfið, það er rétt. Það er hins vegar þannig að við ráðum svolítið yfir skólunum en minna yfir umhverfinu og eiginlega ekkert yfir foreldrunum. Svo er það auðvitað líka þannig að skólinn á að vera útjafnarinn. Hann á að vera sá sem lyftir þeim sem verst standa, þeim sem koma frá erfiðustu heimilunum. Hann á að veita mönnum jöfn tækifæri til þátttöku í lífinu, börnunum og hinum fullorðnu. Á hitt er svo bent og hafa ýmsir gert, Siv Friðleifsdóttir hv. þm. meðal annars, að það er komin ný tækni. Við stöndum auðvitað á ákveðnum þröskuldi nýrra tíma með rafbækurnar og lesbrettin. Ég held að það sé alveg klárt að sumum hentar það betur. Til dæmis hefur verið bent á að lesbrettin eða lestölvurnar geti nýst börnum sem eiga við lesblindu að stríða eða slíka erfiðleika, þannig að það er auðvitað mjög spennandi. Ég þakka svo hæstv. menntamálaráðherra fyrir afskipti hennar af málinu hingað til og segi þetta: Mér skilst að námið sé 300 einingar eða hvað þetta heitir og 120 þeirra séu fráteknar fyrir sérfræðina, 120 fráteknar fyrir hina miklu aðferðafræði sem kennarar þurfa að kunna og þá eru 60 eftir fyrir íslensku og kannski fyrir stærðfræði líka. Þegar þetta mál vaktist upp fóru einmitt stærðfræðikennarar og stærðfræðiáhugamenn 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með öðrum og þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Mig langar að nefna nokkur atriði. Í fyrsta lagi sjáum við jákvæða þróun í því að lesskilningur stefnir aftur upp á við. Þegar við horfum á þetta í lengri tíma samhengi erum við enn ekki búin að ná þeim árangri sem við hefðum viljað ná en við höfum farið talsvert upp á við ef við berum saman niðurstöður 2009 við árið 2000. Við skulum líka muna eftir því að það er auðvitað búið að vinna talsvert mikið þróunarstarf úti í skólasamfélaginu í lestrarkennslu og læsismálum. Það má ekki vanmeta það þó að við sjáum kannski ekki árangurinn af því strax. Mjög mikið af nýjungum er í gangi hvað varðar lestrarkennslu, til að mynda er verið að prófa núna tilraunakennslu með einmitt lesbrettum í grunnskólum til að sjá hvernig þau virka. Ég hef hins vegar ákveðna trú á því sem hv. þm. Margrét Tryggvadóttir nefndi, að eitt eru tækin en síðan skiptir inntakið auðvitað máli, þ.e. að áfram séu búnar til skemmtilegar bækur og skemmtilegt lesefni fyrir börn og ungmenni þannig að þau hafi áhuga á að lesa. Við getum líka verið ánægð með það að við eigum marga góða höfunda. Ég tek undir með henni þegar hún bendir á að barnabækur fá miklu minna vægi en svokallaðar fullorðinsbækur. Þeim er ekki hampað á sama hátt. Þær fá ekki Nóbelsverðlaun í bókmenntum og þær fá ekki Norðurlandaverðlaun í bókmenntum. Þetta er auðvitað athugunarefni þegar við veltum fyrir okkur stöðu þessara bóka sem skipta samt svo miklu máli ef við viljum horfa til læsis og lestrar barna og ungmenna því að þau hafa alltaf áhuga á góðum sögum. Þau fá kannski sögurnar með öðrum hætti núna en þau fengu þær, þau fá þær mun fremur í gegnum myndmál, kvikmyndir, sjónvarpsefni, en þau hafa áhuga á góðum sögum og þá skiptir máli að þau hafi aðgang að þeim. Ég þakka fyrir umræðuna. Ég mun eins og ég sagði áðan funda á næstunni með forsvarsmönnum menntavísindasviðs og bera þeim tóninn héðan úr umræðunni, að það sé mikill áhugi á því hvernig við skipuleggjum þetta nám til framtíðar litið og að þar verði litið til málstefnunnar.

Frú forseti. Ég þakka fyrir það frumvarp sem fram er komið og snýst um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Ég þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir mjög góða og sanngjarna ræðu sem hún flutti hér áðan og vék þar að nokkru sem er óhjákvæmilegt að koma að í sambandi við þetta mál, þ.e. þeirri dæmalausu umsögn sem fylgir frumvarpinu frá fjármálaráðuneytinu, nánar tiltekið fjárlagaskrifstofu. Það er mjög mikilvægt fyrir þingið, ekki bara í þessu máli heldur í öllum málum, að fá góðar og skynsamlegar umsagnir sem hægt er að treysta að verulegu leyti og eru unnar af hlutleysi. Því miður get ég ekki sagt neitt af þessu um þessa furðulegu umsögn, sem útskýrði þó fyrir mér marga hluti því að í henni kemur fram magnaður óvilji í garð þessarar mikilvægu starfsgreinar. Þetta rökstyð ég með því að hvergi í umsögninni er minnst á þær tekjur, þá veltu og þá ferðamenn sem þessi starfsemi laðar til landsins, það er ekki vikið orði að þeim ársverkum, þeirri atvinnu sem þessi grein skapar og endurgreiðslurnar auka í miklum mæli. Hvers lags umsögn er það sem snýst um það á mörgum blaðsíðum að rakka niður frumvarp sem umsögninni er ætlað að fjalla hlutlaust um? Til að særa ekki næmar tilfinningar kollega míns, hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar, vil ég náttúrlega taka fram og undirstrika að hér er aðeins talað um fjármálaskrifstofu fjármálaráðuneytisins en ekki minnst á einstök nöfn og þótt flestir í þessum sal þekki fingraför höfundar eru engin nöfn nefnd enda er því miður fjarverandi sá sem ætti kannski að útskýra fyrir okkur hvernig á þessari umsögn stendur, en það er fjármálaráðherra. Íslensk kvikmyndagerð er stóriðjan meðal íslenskra listgreina. Það er alveg stórmerkilegt í landi okkar, sem sumir halda að sé menningarland, að það skuli vera komið árið 2011 þegar nefnd skilar loksins af sér skýrslu og bendir á að íslenskir listamenn og þeir sem starfa í hinum skapandi greinum séu ekki aumingjar upp til hópa sem ekki nenni að vinna venjulega vinnu heldur vilji lifa á ríkinu til að gera það sem þeim sjálfum finnst skemmtilegt. Þessi merkilega skýrsla um stöðu hinna skapandi greina í íslensku efnahagslífi er tímamótaverk og gjörbreytir eða gæti gjörbreytt þeim mikilvæga þætti sem menningin gegnir í þjóðfélagi okkar þegar menn fara að átta sig á því í vaxandi mæli hvílíkt efnahagslegt gildi menningin hefur. Menning er hins vegar mjög dýrt sport. Frægur íslenskur rithöfundur, einn af okkar bestu rithöfundum, Indriði G. Þorsteinsson heitinn, sagði einu sinni að mér áheyrandi að dýrasta sport sem Íslendingur gæti veitt sér væri að skrifa bækur, það væri dýrara en að veiða lax. Að vísu hafa laxveiðileyfi nokkuð hækkað frá þeim tíma þegar þessi ummæli féllu en það er enn jafnmikil efnahagsleg fórn og áður að skrifa bækur. Ef við lítum aðeins á listamenn sést að til þess að gerast listamaður á Íslandi þarf að afsala sér öllum eða nær öllum möguleikum á því að verða nokkru sinni efnahagslega sjálfstæður einstaklingur. Svoleiðis er það, það er ekkert öðruvísi. Þeir sem fást við list hér eiga möguleika á því að fá starfslaun listamanna. Þau eru óviss tekjuliður og veitt lengst til þriggja ára í senn. Þau nema 300 þús. kr. á mánuði og til að fá þessi laun þurfa rithöfundar eins og aðrir listamenn að uppfylla einhver gæðaskilyrði sem úthlutunarnefndir setja. Efnahagslegt sjálfstæði geta íslenskir listamenn eingöngu öðlast með því að skara svo mikið fram úr í grein sinni að þeir skari einnig fram úr á alþjóðavettvangi. Ekki hafa margir íslenskir listamenn náð því að slá í gegn erlendis enda er fjarri því að það sé eðlilegt markmið og tilgangur íslenskra listamanna að slá í gegn utan lands. Auðvitað er erindi listamanna fyrst og fremst við umhverfi sitt, nærsamfélag sitt, þjóð sína og þeir eru færri sem stefna frá upphafi á ferli sínum að því að slá í gegn erlendis. Við vorum að ræða um stöðu íslenskrar tungu svo að það hittist vel á að þessi umræða skuli koma í beinu framhaldi vegna þess að ég gleymi aldrei þessum orðum sem Matthías Johannessen, skáld og þáverandi ritstjóri Morgunblaðsins, sagði við mig einu sinni: Lokaorrustan um framtíð íslenskrar tungu mun fara fram á hvíta tjaldinu. Ég held að það sé mikið til í þessu hjá Matthíasi enda glöggur maður að mjög mörgu leyti. Íslensk kvikmyndagerð telur u.þ.b. 750 ársverk og veltir 10,5 milljörðum að því er talið er. Framlög til þessarar greinar eru hverfandi lítil. Þessi grein er ekki rekin með niðurgreiddu rafmagni. Hún er ekki rekin með því að henni séu afhentar auðlindir þjóðarinnar á borð við fiskimið eða eitthvað því um líkt til þess að notfæra sér að vild, þannig er það ekki. Menn hafa yfirleitt ekkert annað að byggja á en eigið hugvit, framtakssemi og ákveðinn vilja til að brjótast áfram í þeirri grein sem er sennilega sú grein sem hvað ómögulegast er að standa í og fá til að ganga upp fjárhagslega á okkar litla landi. Lengi hefur af hálfu íslenskra stjórnmálamanna og embættismanna ríkt mjög lítill skilningur á mikilvægi kvikmyndagerðar, þessarar greinar sem hefur byggst upp í landinu úr engu á undanförnum áratugum. Um mikilvægi kvikmyndagerðar er hægt að hafa langar tölur. Ég ætla bara að benda á það eitt að ein af ástæðum þess að enska er stærsta tungumál heimsins í dag er sú að í Bandaríkjunum er miðpunktur alþjóðlegrar kvikmyndagerðar og hún fer fram á enskri tungu. Hollywood hefur friðsamlega sigrað stærri landsvæði og málsvæði en legíónir Rómaveldis gerðu á sínum tíma. Erlendar kvikmyndir hafa mikil áhrif á málvitund og málkunnáttu hverrar þjóðar. Þess vegna eru stórþjóðir eins og Þjóðverjar, Frakkar, Spánverjar og Ítalir mjög ákveðnar í því að standa vörð um tungumál sín þó að í augum Íslendings líti þessi tungumál út fyrir að vera ósigrandi og standa að eilífu. Þetta er m.a. gert með því að allt erlent kvikmyndaefni, ekki bara handa börnum heldur handa öllum, er hljóðsett á viðkomandi tungumál. Á þessu hafa Íslendingar ekki efni. Við höfum ekki efni á að standa vörð um okkar litla tungumál. Nú er það orðið of seint vegna þess að menn rækju upp ramakvein ef hljóðsetja ætti Hollywood-myndir á íslensku hér á landi vegna þess að allir eru orðnir enskumælandi af því að horfa á þessar sömu kvikmyndir á ensku þannig að mikilvægt tækifæri hefur glatast. Ég sagði áðan að í kvikmyndagerð væru 750 ársverk. Í kringum Kárahnjúkavirkjun og þá álbræðslu sem er afleiðing hennar eru með afleiddum störfum 1.500 ársverk. Þessi framkvæmd kostaði tugi milljarða, þessi framkvæmd klauf þjóðina, þessi framkvæmd er enn umdeild, þessi framkvæmd er enn eins og myllusteinn um háls Landsvirkjunar en forstjóri hennar kvartaði nýverið undan því að arðsemi virkjunarinnar væri fyrir neðan allar hellur.  Ef iðnaðarráðherra fyrir nokkrum árum hefði ekki haft þann skilning á nútímanum til að bera að hefja endurgreiðslu á hluta þess fjár sem varið er til kvikmyndagerðar hérlendis væri kvikmyndagerð hér á landi snöggtum minni. Þess vegna furða ég mig enn og aftur á þessari furðulegu umsögn úr sjálfu fjármálaráðuneytinu þar sem hvergi er að finna skilning á því að ef einhver aðili kemur með 100 milljónir og býðst til að versla við mann, eiga viðskipti við mann, láta 100 milljónir inn í fyrirtæki manns og maður getur veitt fólki atvinnu, tekið út 30–40% arð og það eina sem farið er fram á fyrir þessi gígantísku viðskipti er 20% afsláttur - ég kalla það góð viðskipti ef einhver vill versla við mig og koma og skipta við mig ef ég veiti honum bara 20% afslátt. Það er ekki eins og Ísland, sem er fallegt og merkilegt land, sé sérstaklega heppilegt til kvikmyndagerðar. Eins og ég sagði áðan er háborg kvikmyndagerðar heimsins Hollywood í Kaliforníufylki í Bandaríkjunum. Ástæðan fyrir því er tiltölulega einföld: Þar er heimsmálið, enska, talað og þar að auki eru veðurfræðingar nokkurn veginn alveg óþarfir á því svæði vegna þess að þar er góðviðri oft dögum saman, jafnvel oftar en á Akureyri. Ég fagna þessu frumvarpi, ég fagna skilningi iðnaðarráðherra á því að handverk og skapandi greinar eða listir þurfi að eiga sér efnahagslegar forsendur til að skila auði í þjóðarbúið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og athyglisverða sem ég hlustaði á með mikilli athygli. Við erum algjörlega með sama skilning á því hvað það þýðir að vera með skattalega hvata til að búa til störf og atvinnu í landinu, alveg sama hvað atvinnugreinin heitir. Það er tvennt sem mig langar að spyrja hv. þingmann um. Í fjáraukalögum sem við samþykktum um daginn voru settar 8,5 milljónir til aðalskrifstofu ráðuneytisins til að fara í stefnumótun í kvikmyndagerð. Satt best að segja fannst mér það vera dálítið há upphæð miðað við heildarupphæðina sem lögð er í Kvikmyndaskólann. Því langar mig að spyrja hv. þingmann hver skoðun hans sé á því máli, hvort nauðsynlegt sé að fara í þá vinnu í ráðuneytinu - þetta er í menntamálaráðuneytinu, ég sá að hæstv. iðnaðarráðherra brá við þetta, en þetta er til menntamálaráðuneytisins. Við þekkjum allar þær deilur sem urðu í kringum það að tryggja framtíð Kvikmyndaskólans. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann telji í fyrsta lagi þörf á þessu og í öðru lagi hvort það sé ekki vel í lagt á aðalskrifstofu ráðuneytisins þegar verið er að hlúa að iðngreininni og skólanum eins og gert er. Því finnst mér þessi tala frekar há. Eins vil ég spyrja hv. þingmann um eitt, það kemur reyndar fram í umsögn fjármálaskrifstofunnar, ég ætla ekki að fara djúpt í það hér, en mig langar að spyrja hv. þingmann um það sem kemur fram þar. Það er þetta tvöfalda kerfi - menn hafa nú bent á að hugsanlega sé betra að hafa það einfaldara - þ.e. annars vegar þessir verkefnastyrkir og hins vegar endurgreiðsla. Hver er skoðun hv. þingmanns á því? Væri ekki betra að hafa kerfið einfaldara til að hafa betri heildaryfirsýn yfir hlutina. Hver er skoðun hv. þingmanns á þessum tveimur hlutum?

Frú forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Ásbirni Óttarssyni, merkilegar fyrirspurnir sem ég skal reyna að svara með mikilli ánægju. Ef ég tek þá síðari fyrst - og þó, það borgar sig reyndar ekki að flækja þetta, við skulum hafa þetta einfalt. Sú fyrri snýst um það hvernig mér lítist á að verja 8,5 milljónum til stefnumótunar sem eigi að fara fram í menntamálaráðuneytinu, er það ekki rétt? Mér líst í sjálfu sér ágætlega á það svo fremi sem eitthvað vitrænt kemur út úr því en það er náttúrlega undir hælinn lagt. Ef það skilningsleysi sem ríkt hefur í því lykilráðuneyti í garð kvikmyndagerðar, ég ætla ekki að tala um aðrar listir eða handverk, þ.e. ef þekking og skilningur kemst á annað plan við þá stefnumótun er þetta sáraódýrt og mun skila sér þúsundfalt, ég lofa því. En ef ekki, þá getur vel verið að þetta sé til einskis. Hin spurningin - ég á aðeins 32 sekúndur eftir svo ég næ ekki að svara henni fyrr en í seinna andsvari mínu en ég skal byrja. Tekjustofnar frá hinu opinbera til kvikmyndagerðar eru tveir. Það eru annars vegar framlög frá Kvikmyndasjóði gegnum Kvikmyndamiðstöð og hins vegar þær endurgreiðslur sem við erum núna að ræða um. Nú ætla ég að leyfa hv. þingmanni að koma aftur í seinna andsvar og svo skal ég klára að svara honum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og hlakka til að hlusta á seinni hluta svars hans í seinna andsvarinu. Ég spurði út í þær 8,5 milljónir til aðalskrifstofu menntamálaráðuneytisins til stefnumótunar og ef ég skil hv. þingmann rétt er til mikils að vinna ef skilningur ráðuneytisins mun aukast gagnvart þessari grein, skólanum og þeirri þekkingu, sem skilningsleysi hefur ríkt gagnvart í ráðuneytinu, þá telur hann þeim fjármunum vel varið. Ég spyr af því að ég, eins og hv. þingmaður veit, sit í hv. fjárlaganefnd og ég sé nefnilega þessi merki á svo mörgum öðrum liðum. Þetta á ekki bara við um Kvikmyndaskólann, þetta á til að mynda við um það átak sem verið er að fara í, þ.e. að efla grænt hagkerfi, sem er allt í einu í forsætisráðuneytinu en mér fyndist eðlilegra að væri í iðnaðarráðuneytinu. Síðan eru 10 milljónir klipptar af því til að fara í umsýsluna á aðalskrifstofunni. Ég hef verið hugsi yfir því og spurði dálítið um það í hv. fjárlaganefnd. Mér finnst að við verðum að passa að það fjármagn sem við viljum setja í ákveðnar greinar, alveg sama hvaða nafni þær nefnast, skili sér að fullu en ekki að sogaður verði hluti af því inn í stjórnsýsluna ef ekki er þörf á því. Auðvitað getur það verið í sumum tilfellum, en ég tel að fara þurfi mjög varlega í þetta. Ég ítreka að það vakti sérstaka athygli mína að yfirumsjón og framkvæmd græna hagkerfisins og grænu starfanna skuli vera undir forsætisráðuneytinu. Það ætti auðvitað að mínu viti, það er mín skoðun, að vera í iðnaðarráðuneytinu svo að heildarsýn væri yfir það sem sneri að atvinnuuppbyggingu. En þetta er gert svona og það var ástæðan fyrir því að ég spurði um þetta sérstaklega. Mér fannst þetta líka hátt miðað við það framlag sem Kvikmyndaskólinn fær, 8,5 milljónir, miðað við það sem heildarframlögin eru, en ég hlakka til að heyra seinni hluta svars hv. þingmanns.

Forseti. Ég ætla að ljúka við að svara seinni fyrirspurninni úr fyrra andsvarinu. Ég var búinn að nefna fyrri tekjustofninn í kvikmyndagerð sem er úthlutaður styrkur frá Kvikmyndasjóði. Ekki nóg með það, fái kvikmyndaframleiðandi styrk úr Kvikmyndasjóði hér heima opnast gáttir að sjóðum víðs vegar í veröldinni, einkum og sér í lagi í Evrópu að sjálfsögðu, svo að mjög líklegt er að þegar íslensk mynd er frumsýnd sé hún framleidd að meiri hluta til fyrir erlent fjármagn. Þetta er eins og bankahrunið nema þetta er löglegt. Við fáum peninga erlendis frá,  Hinn tekjustofninn eru þessar endurgreiðslur og ég fór yfir það áðan að mér finnst það vera góður díll fyrir íslensku þjóðina. Segjum að Ridley Scott, einn frægasti kvikmyndagerðarmaður heims fyrr og síðar, komi hingað og eyði hundruðum milljóna, að hann fái þá eitthvað pínulítið eða 20% til baka af hluta þess fjár sem afslátt fyrir að koma hingað í staðinn fyrir að fara til Noregs eða Nýja-Sjálands eða eitthvert annað þar sem líka er ósköp fallegt. Ég held því að hver króna sem varið er til kvikmyndagerðar komi með einum eða öðrum hætti inn í landið aftur. Til dæmis sér þýskur túristi eða amerískur ferðamaður sem hefur séð íslenska mynd í sjónvarpi að á Íslandi býr tiltölulega siðuð þjóð og að þar þurfi hann ekki að óttast um líf sitt. Þetta framlag íslenskrar kvikmyndagerðar fær kvikmyndagerðin aldrei goldið nema hér sitji iðnaðarráðherrar sem hafa skilning á því hvernig peningar streyma fram og aftur um þjóðfélög og í augnablikinu höfum við slíkan iðnaðarráðherra og fyrir það er ég þakklátur vegna þess að það er ekki sjálfgefið.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir að koma með þetta frumvarp inn í þingið því að ég held, alla vega miðað við það sem ég hef náð að lesa í frumvarpinu, að þetta sé einfaldlega mjög gott mál, að verið sé að laga þessa umgjörð, gera hana skýrari og með þeim hætti að hægt er að breikka þá stofna sem geta komið til endurgreiðslu. Þessi hluti af kvikmyndagerðinni er gríðarlega mikilvægur, hann er mikilvægur á svo margan hátt og í rauninni mikilvægari mörgum öðrum þáttum en eingöngu kvikmyndagerð. Ræðan var samt svolítið merkileg áðan hjá hv. þm. Þráni Bertelssyni um Landsvirkjun og um fjármálaskrifstofuna, sú umfjöllun. Ég verð að leyfa mér að segja - ég ætla ekki að fara út í mikla virkjanaumræðu undir liðnum kvikmyndagerð - að sá ágæti forstjóri sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni tekur að sjálfsögðu við skilaboðum úr sama ráðuneyti og þessi sérkennilega umsögn kemur frá og spurning hvort trúverðugleikinn sé svipaður á báðum stöðum. Þessi umsögn sem hæstv. ráðherra gerði hér vel skil og fór mjög ítarlega yfir er vitanlega alveg með endemum svo ekki sé meira sagt. Vera kann að umræðuna um umsögnina sé hægt að nálgast á ýmsan hátt, en ég tek undir með hæstv. ráðherra að það er mjög sérkennilegt að fá svona umsögn sem hreinlega lítur út eins og hún sé skrifuð í einhverju fýlukasti en það er kannski ekki rétt að segja slíkt. Ég held hins vegar að það sé mikilvægt fyrir okkur, frú forseti, án þess að reyna að hefta þá sem þurfa að skrifa umsagnir, að reyna að taka út einhverjar pólitískar - þá meina ég kannski atvinnupólitískar skoðanir eins og þarna koma fram. Þetta er mjög sérstakt. Í 1. gr. er verið að skýra þann kostnað eða þá hluti sem geta komið til endurgreiðslu, það er mjög gott að fara í gegnum þetta á þennan hátt. Endurgreiðslan, 20% - eða á það að vera eitthvað meira eða eitthvað minna? Á því getum við haft skiptar skoðanir. Ég hef verið fylgjandi því að jafnvel ætti að hækka þetta örlítið en get alveg tekið undir að það þyrfti kannski ekki að gera því að við megum passa okkur líka á því að landið verði ekki einhvers konar - ja, ég veit ekki hvað á að kalla það - afsláttarland þar sem hlutirnir skilja ekkert eftir sig. Þar erum við náttúrlega komin að því sem margir hafa rætt um, að styrkir til kvikmyndagerðarinnar, hvort sem það er akkúrat þessi endurgreiðsla eða beinir styrkir, skila sér margfalt í samfélagið. Það er ekki hægt að horfa á frumvarpið eða þessi mál án þess að nefna að það að mynd sé tekin í íslenskri náttúru, á Íslandi, sýnd í sjónvarpi eða auglýsingar sýndar um allan heim, er einhver besta landkynning sem við fáum á íslenskri náttúru, sem er eitt helsta aðdráttaraflið í ferðaþjónustu. Tekjur af kvikmyndagerð eru nokkrar, góðar beinar tekjur, og það sem kemur af afleiddum störfum eða sem aukaafurð í gegnum ferðaþjónustu eða slíku er mjög mikið, fullyrði ég. Bent hefur verið á hversu mörg störf eru í kvikmyndagerðinni, ég ætla ekki að fara í gegnum það, þetta er ágætlega rökstutt allt saman. Það er eitt í 4. gr. sem ég velti aðeins fyrir mér, sem ég hvet nefndina til að fara í gegnum, og það er þetta 20 millj. kr. mark. Jú, það er ákveðinn kostnaður sem felst í því að fá uppáskrift endurskoðanda en ég er ekki viss um að við eigum að gefa einhvern afslátt af því þó svo að það sé einhver kostnaður því að það er mikilvægt fyrir okkur að allt þetta kerfi sé mjög trúverðugt og við stöndum ekki uppi með það að vera eitthvað að slugsa með fjármuni þó að þeir séu undir 20 milljónum. Ég held að menn ættu að skoða þetta og þetta er ekki þannig mál að það eyðileggi frumvarpið eða neitt svoleiðis. Af því að við vorum að tala um íslenska tungu þá kemur fram í athugasemdum við 3. gr., þ.e. þar stendur: „Í 4. mgr. 4. gr. laganna er með pósitífum hætti talið upp efni …“ Það getur vel verið að þetta sé gott íslenskt orð, pósitíft, en ég hefði haldið að þarna ætti að standa: með jákvæðum hætti. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni. Ég vona að nefndin fari hratt en vel yfir frumvarpið og það hlýtur að vera freistandi fyrir nefndarmenn að kalla fulltrúa fjármálaráðuneytisins á sinn fund til að fara aðeins yfir sérfræðiþekkingu þeirra á kvikmyndagerð.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja ræðu mína þar sem ég endaði í andsvari við hv. þm. Þráinn Bertelsson. Hann sagði að mjög mikilvægt væri að hafa hæstv. iðnaðarráðherra sem skildi atvinnulífið. Ég tek undir þessi orð hv. þingmanns. Ég tel að hæstv. iðnaðarráðherra sé ein af fáum í hæstv. ríkisstjórn sem skilja almennt atvinnulífið og nauðsyn þess að setja súrefni þar inn til að geta staðið undir velferð í landinu. Ég verð þó að taka fram, virðulegi forseti, áður en ég fer efnislega í málið, að haustið 2009 kom upp sama staða, menn voru að setja upphæðir í fjáraukalög vegna þess að gert var ráð fyrir að meiri pening þyrfti til til að standa við lög um endurgreiðslu til kvikmyndagerðar. Þegar fulltrúar kvikmyndagerðarmanna komu á fund hv. fjárlaganefndar lögðu þeir fyrir nefndina æðigóð gögn að mér fannst og ég las mjög gaumgæfilega þar sem bent var á mikilvægi endurgreiðslnanna og styrkjanna. Eins og hv. þm. Þráinn Bertelsson kom inn á í seinna andsvari sínu, þá þurfa kvikmyndagerðarmenn, til að geta sótt um styrki erlendis, að hafa fengið þá viðurkenningu og í raun gæðastimpil frá íslenskum stjórnvöldum eða forsvarsmönnum Kvikmyndasjóðs sem felst í styrkjunum. Það mættu fleiri taka sér þetta til fyrirmyndar og gera eins og þarna er gert þegar menn sækja um fjármagn til ríkissjóðs. En ég verð þó aðeins að halda áfram með það sem ég nefndi í orðaskiptum mínum við hæstv. iðnaðarráðherra áðan. Mér fannst hæstv. iðnaðarráðherra fara töluvert bratt í ræðu sinni þar sem hún sagði …

Forseti hvetur til þess að það sé aðeins einn fundur í salnum.

Það er mjög æskilegt, takk fyrir virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra hélt því fram að umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins væri í raun og veru pólitísk yfirlýsing og pólitískt plagg. Þó að hæstv. ráðherra nefndi í sjálfu sér engin nöfn, og ég er ekki að halda því fram að hún sé að vega að einstökum einstaklingum, hefði ég talið heppilegra að óskað væri eftir því að hv. atvinnuveganefnd eða hv. fjárlaganefnd kallaði eftir frekari rökstuðningi því að hæstv. ráðherra nefndi til gögn og töluverðar upplýsingar sem hún benti á að væru á skjön við það sem kæmi fram í umsögninni. Það er mjög mikilvægt, virðulegi forseti, að við getum treyst umsögnum sem þessum. Sú spurning situr eftir í huga mér þegar við upplifum svona hluti, þ.e. þegar því er haldið fram að umsögn fjármálaskrifstofu ráðuneytisins sé pólitísk, hvort slíkum umsögnum megi treysta. Fjármálaskrifstofan gefur umsagnir um öll lagafrumvörp og ég les þær mjög gaumgæfilega þar sem ég á sæti í hv. fjárlaganefnd. Standist þessi skoðun hæstv. iðnaðarráðherra þá setur það ekki einungis spurningarmerki við þetta frumvarp heldur öll þau frumvörp sem lögð eru fram og fjárlagaskrifstofan gefur umsögn um. Ég hefði talið heppilegra að hv. atvinnuveganefnd mundi kalla eftir þessum upplýsingum frá fjármálaskrifstofunni, og ég efast ekki um að það verði gert, og mundi biðja þá einstaklinga sem standa á bak við þetta álit að gefa skýringar og bregðast við ummælum hæstv. ráðherra. Það er ekki gott að þeir sem skrifa þetta álit geti ekki brugðist hér við og svarað fyrir þau rök sem þeir færa fyrir álitinu. Ég vil að það komi algerlega skýrt fram að ég hef ekki haft tækifæri til að kynna mér þetta þannig að ég get ekki lagt mat á hvað sé rétt í þessu, ég hef engan grunn til þess. En ég staldra hins vegar við þetta og mér finnst stærsta spurningin eftir þetta vera sú hvort við eigum að lesa umsagnir fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins um frumvörp, hver sem þau eru, með þeim hætti að í þeim gætu verið einhver pólitísk skilaboð. Ég vil þó líka taka undir það sem hæstv. iðnaðarráðherra benti á í andsvari við mig að auðvitað er ekki eðlilegt að hæstv. fjármálaráðherra sé að skipta sér af umsögninni og hafa áhrif á hana. Ég er alls ekki að mælast til þess. Ég held hins vegar að það sé mjög mikilvægt að frumvörp komi ekki fram með þessum hætti og ferlið endi með því að hér séu höfð uppi stór orð. Ég vil þá koma inn á eitt, virðulegi forseti, sem ég held að sé mjög mikilvægt að við ræðum. Ég hef rætt það töluvert hér að miðað við hvernig þetta kerfi virkar getum við aldrei náð tökum á ríkisfjármálunum. Það getur ekki gengið að þegar við samþykkjum fjárlög á hverjum tíma, þá séu í raun og veru einhver önnur lög sem hugsanlega ganga þeim framar, þ.e. lög sem segja til um það hvernig við ætlum að styrkja atvinnuuppbyggingu eða rekstur stofnana eða hvað það nú heitir. Þannig munum við aldrei ná aga í ríkisfjármálum. Ef Alþingi samþykkir að veita fé til ákveðins málaflokks, sama hvað hann heitir, í þessu tilfelli endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar, sem er kannski hækkaður um hundruð milljóna í fjáraukalögum þá verður að vera alveg á hreinu hvernig það á að gerast. Það er algerlega útilokað að samþykkt séu fjárlög upp á ákveðnar tölur, eins og í þessu tilfelli til endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar, en reyndin sé síðan sú að það þurfi allt aðrar og meiri upphæðir til að standa við gefin loforð. Það er mjög mikilvægt að hæstv. ráðherra og þeir sem fara með þessi mál geri sér grein fyrir því að allir verða að fara að fjárlögum, annars hefur það engan tilgang að fjalla um fjárlög. Hér ræða menn hvort það eigi að fara 5 millj. kr. eða 10 millj. kr. til heilsugæslustöðva, heilbrigðisstofnana, menntastofnana og þar fram eftir götunum en síðan erum við með eins konar opna heimild þar sem við bregðumst við eftir á. Það er mikilvægt að skilaboðin um það eftir hverju er unnið séu alveg á hreinu. Er verið að vinna eftir sérlögum um ákveðna þætti eða fjárlögum? Ef það er ekki á hreinu er mín skoðun sú að þá munum við aldrei ná tökum ...

Forseti vill ítreka beiðni sína um að hér standi einn fundur í sal.

Takk fyrir það, virðulegur forseti. Hér voru þrír fundir í það minnsta. Það er nú oft sagt að karlmenn geti bara gert eitt í einu, og ég get ekki bæði talað og hlustað í einu, þannig að ég þakka hæstv. forseta fyrir að koma ró í salinn. Þegar fjallað er um fjárlög og verið að taka ákvarðanir um fjárútlát ríkissjóðs er mikilvægt að það sé alveg á hreinu til hvaða málaflokks viðkomandi upphæðir eiga að renna en ekki að við sitjum uppi með það að eftir á komi beiðnir um stórar upphæðir. Öðruvísi getum við aldrei náð tökum á ríkisfjármálunum. Þetta er eitt af því sem kemur fram í skýrslu fjárlaganefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings 2009. Þar gera menn sér grein fyrir því að ef við ætlum að ná tökum á ríkisfjármálunum í heild sinni verðum við að breyta um vinnubrögð á mörgum, mörgum stöðum. Það varðar sérstaklega sértekjur og markaðar tekjur og hægt væri að halda langar ræður um það hversu mikilvægt er að ákveðnar stofnanir séu reknar innan þeirra fjárheimilda sem Alþingi samþykkir en ekki að við notum fjáraukalögin til þess. Fjáraukalögin eru hugsuð til að bregðast við því sem kemur óvænt upp á og er ekki hægt að sjá fyrir við gerð fjárlaga. En svona hefur þetta þróast á undanförnum áratugum. Þetta snýst ekki um núverandi stjórnvöld heldur bara það agaleysi sem verið hefur í ríkisfjármálum. Það er búið að þróa lokafjárlög og ríkisreikning í það að vera eins konar aukafjáraukalög. Þar koma fram upplýsingar sem, eins og ég benti á í ræðu minni um daginn, standast í raun og veru ekki reglur um hvernig eigi að fara með fjármál ríkisins gagnvart fjárreiðulögum af því að ákvörðun hefur verið tekin um að eyða peningunum, það er búið að ráðstafa þeim. Ef hv. Alþingi telur að ekki séu rök fyrir aukafjárveitingunum og er ekki tilbúið að samþykkja þær er samt búið að ráðstafa þeim, það er ekki hægt að bregðast við. Ef við breytum ekki þessum vinnubrögðum munum við aldrei ná þeim aga í ríkisfjármálum sem er mjög mikilvægt að náist núna. Ég held að enginn í þessum sal deili um það hversu mikilvægt er að geta lokað fjárlagagatinu. Við getum verið sammála um að við erum að greiða blóðpeninga í vaxtagjöld, það er reiknað með að þau verði upp undir 80 milljarðar á næsta ári. Það er gríðarlega mikilvægt að geta notað þá peninga í velferðarkerfið og uppbyggingu á innviðum samfélagsins. Þess vegna er brýnt að taka þessa umræðu og það verði rætt í hv. atvinnuveganefnd og hv. fjárlaganefnd hvernig menn vilja að þetta virki, akkúrat eins og í því tilfelli sem við fjöllum um hér, hvort það séu fjárlögin sem virka en ekki einhver önnur lög um ákveðna þætti. Það er gríðarlega mikilvægt að það sé gert. Ég vil hins vegar taka það sérstaklega fram að þegar fulltrúar úr iðnaðarráðuneytinu hafa mætt til fundar í fjárlaganefnd, hafa þeir iðulega gert hv. fjárlaganefnd grein fyrir því hvernig staðan er og ekki sé búið að greiða út þær endurgreiðslur sem hugsanlega er búið að samþykkja og mönnum hefur verið gerð grein fyrir því að til þess að lántakandi geti greitt þær út samkvæmt lögum um endurgreiðslu þá þurfi annaðhvort að koma til fjáraukalaga eða hugsanlega til fjárveitingar á næsta ári. Um þetta hefur verið staðinn styrkur vörður og það ber að þakka, þó svo að kannski hafi gerst eitthvert ákveðið slys á stuttu tímabili sem ég ætla ekki að gera veður út af hér. En þetta er gríðarlega mikilvægt. Þetta kemur líka fram í skýrslu sem hv. fjárlaganefnd skilaði til þingsins, við öll sem sátum í nefndinni, ellefu talsins, vorum sammála um þetta. En síðan höfum við í raun og veru ekki tekið skýrsluna til umfjöllunar hér á þingi, sem er mjög bagalegt, skýrslan kom fram á vorþinginu. Það er svo mikilvægt að við fylgjum því eftir að gera þessar breytingar, einmitt til að ná tökum á ríkisfjármálum. Ég vil líka minna á, og ég held að allir hv. þingmenn eða að minnsta kosti flestir þingmenn séu meðvitaðir um það, að þegar menn eru að taka á því vandamáli sem fylgdi í kjölfar efnahagshrunsins og loka þurfti mjög stóru gati í ríkisfjármálunum, að það er alltaf erfiðast að loka síðasta kaflanum í þeim hluta. Þá er búið að fara í allar þær aðgerðir sem menn telja hægt að fara í, hvort heldur það er niðurskurður eða skattahækkanir eða annað. En þá er mikilvægt að menn standi saman og bregðist ekki í því hlutverki sínu að ná tökum á ríkisfjármálum í heild sinni. Ég ætla ekki, eins og ég hafði ætlað mér eftir að hafa lesið frumvarpið í gærkvöldi, að fjalla efnislega meira um það sem kemur fram í umsögn fjárlagaskrifstofunnar því að ég vænti þess að sú efnislega umræða fari fram í nefndinni. Ég sé engan tilgang í því og það er ekki málinu til framdráttar eða neinum að takast á um einhverja hluti sem hvorki er hægt að fullyrða um né fullvissa sig um að séu eins og þeir eru. Ég bind miklar væntingar við að hv. atvinnuveganefnd fari yfir málið og kalli til sín, sérstaklega í ljósi þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað, fulltrúa frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins til að fara yfir þetta. Fyrst formaður þeirrar nefndar situr í þingsal held ég að það væri til umhugsunar fyrir hv. nefnd að fela hugsanlega hv. fjárlaganefnd að fara yfir umsögn fjárlagaskrifstofu ráðuneytisins ef þeir telja þörf á því. Ég tel að minnsta kosti mjög mikilvægt að farið sé yfir þennan hluta og leiðréttur misskilningur ef hann er fyrir hendi, svo við lendum ekki í því að ræða um eitthvað sem við vitum ekki nógu mikið um við 2. og 3. umr. heldur getum rætt þetta á vitrænum nótum.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi, með síðari breytingum. Það er undantekning frá hefðbundnum skattalögum og reglum um álögur fyrir atvinnugreinarnar. Ég er þar af leiðandi á móti þessu og hef alltaf verið vegna þess að það á ekki að vera þingmanna eða ráðuneytis að meta hvaða atvinnugreinar eru arðbærar og hverjar eiga rétt á sér, ekki kvikmyndagerð frekar en annað. Það er mjög margt sem hægt er að gera á Íslandi. Við getum til dæmis farið að veita skattafslátt fyrir ferðaþjónustu á veturna sem gæti verið afskaplega skynsamlegt og sennilega enn arðbærara en þetta, vegna þess að þar er verið að nýta fjárfestingu sem ekki er nýtt á veturna og það er mjög óarðbært. Allar svona undantekningar koma niður á öðrum greinum. Síðan er má benda á það í þessu samhengi að við erum að skera niður til dæmis í starfsemi bæði skóla og heilbrigðisstofnana á sama tíma og það minnkar að sjálfsögðu getu ríkisins til að standa við það. Mér skilst að ríkissjóð vanti aur þessa dagana og þurfi víða að skera niður og hækka skatta á atvinnugreinar sem ekki njóta svona forréttinda. Það er eitt sem ég vildi koma inn á í þessu sambandi. Þann 9. ágúst síðastliðinn birtist viðtal við hv. þm. Þráin Bertelsson. Þá setur hann skilyrði fyrir stuðningi við fjárlögin og segir beint út að verði kvikmyndagerð ekki styrkt og ekki leyst úr fjárhagsvanda Kvikmyndaskóla Íslands á sanngjarnan hátt, muni hann ekki styðja fjárlögin. Ég veit ekki hvernig maður á að skilja þess háttar yfirlýsingar. Það var í ágúst þegar fjárlögin voru í smíðum. Nú kemur í ljós að framlög til kvikmyndagerðar eru aukin mjög víða í frumvarpinu. Er samasemmerki þarna á milli, vegna þess að ríkisstjórnin stendur mjög tæpt? Hvað gerist ef fleiri stjórnarliðar setja slík skilyrði fyrir atkvæði sínu? Þá gætu fjárlögin orðið ansi götótt, sérstaklega ef menn yrðu stórtækari en þetta í því að verðmeta stuðning sinn. Mig setti hljóðan þegar ég las þessa frétt og vona að það sé ekki og verði nú ekki reglan í stuðningi við fjárlagafrumvarpið og að slíkt sé ekki að finna annars staðar í fjárlögunum. Það er annað sem ég vildi gjarnan ræða. Ef menn ætla sér á annað borð að styðja svona aðgerð er það dálítið ankannalegt að þegar endurgreiða á kostnað eða skatta sem ríkið tekur sé sett þak á endurgreiðsluna, vegna þess að væntanlega er þetta tekjur í ríkissjóð. Þetta eru viðskipti sem koma frá útlöndum. Eftir því sem umsvifin eru meiri, þeim mun meiri verða tekjur ríkissjóðs. Þess vegna er ankannalegt að setja þak á endurgreiðsluna sem er þá um leið þak á tekjurnar. Ég hef reyndar ekki séð það og orðin er breyting á gjaldinu frá því sem upphaflega var en ekki er verið að endurgreiða skatta eða tekjur ríkissjóðs af þessari atvinnugrein, heldur er verið að endurgreiða kostnað innan lands. Þá er það orðinn hreinn og klár stuðningur við greinina og ekki lengur um það að ræða að ríkissjóður hafi tekjur sem hann endurgreiðir svo til viðkomandi atvinnugreinar. Þar af leiðandi á ekki við að setja þak á gjöldin sem er um leið þak á tekjurnar, eins og áður sagði. Hv. nefnd sem fær þetta til skoðunar mun væntanlega skoða hvaða samhengi er á milli þeirra tekna sem ríkissjóður hefur í heild sinni af þessari atvinnugrein og hvort þær tekjur eru ekki örugglega hærri en gjöldin sem verið er að endurgreiða. Ég stóð lengi vel í þeirri meiningu, og ég held að þannig hafi það nú verið hugsað upphaflega, að þarna væri verið að endurgreiða skatta, en hér kemur fram að verið er að endurgreiða kostnað, þ.e. hugsanlega miklu meira en skattana. Ég er í meginatriðum á móti svona löguðu. Ég tel að ríkissjóður eigi frekar að létta á öllum fyrirtækjum og mætti gjarnan gera það með þessum hætti, það mundi nú aldeilis verða vítamínsprauta í atvinnulífið og er þá jafnræði tryggt á milli fyrirtækja. Það er mjög ankannalegt að maður sem ætlar að fara út í eitthvað sniðugt í ferðaþjónustu og þarf að taka áhættu, að hann þurfi að borga fulla og síhækkandi skatta á meðan annar sem ætlar að búa til kvikmynd fái hluta af framleiðslukostnaðinum endurgreiddan. Ég hugsa að margur atvinnuvegurinn mundi gjarnan vilja vera í þeirri stöðu, frú forseti.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar og lyfjalögum. Frumvarp sama efnis var lagt fram á 139. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Frumvarp það sem lagt var fram á síðasta þingi hefur nú verið endurskoðað og gerðar á því nokkrar breytingar, m.a. með tilliti til umsagna sem bárust heilbrigðisnefnd Alþingis. Áður en ég geri grein fyrir einstökum breytingum á efnisþáttum frumvarpsins ætla ég að segja í stuttu máli frá kjarna þessa máls, meginmarkmiði frumvarpsins og hvaða breytingar það mun hafa í för með sér verði það að lögum. Það er grundvallaratriði að frumvarpinu er ekki ætlað að leiða til sparnaðar í sjálfu sér. Meginmarkmiðið er að taka upp kerfi sem er einfaldara og réttlátara en nú gildir, kerfi sem eykur jöfnuð, mismunar ekki sjúklingum eftir því hvaða sjúkdóma þeir glíma við og ver þá sem mest þurfa á lyfjum að halda fyrir háum kostnaði. Gangi áformaðar breytingar eftir munu flestir verða varir við þær, en ekki á sama hátt. Þeir sem oft eru veikir, nota lyf að staðaldri eða þurfa tímabundið á mjög dýrum lyfjum að halda munu greiða minna fyrir lyfin en áður. Þeir sem alla jafna þurfa lítið á lyfjum að halda munu greiða meira en þeir hafa gert hingað til. Nefna má raunveruleg dæmi um útgjöld öryrkja sem nú greiðir um 170 þús. kr. á ári fyrir lyf. Í nýju kerfi mundi þessi sjúklingur greiða 45 þús. kr. á ári, þ.e. 125 þús. kr minna en núna fyrir sömu lyfjanotkun. Það munar um minna. Fjárhæðir sem ég nefndi hér eru samkvæmt reglugerðardrögum sem fylgja frumvarpinu og eru reiknaðar út frá magn- og kostnaðartölum ársins 2010. Með nýja kerfinu er gert ráð fyrir að sjúkratryggðir greiði lyfjakostnað að fullu upp að ákveðnu þaki. Þegar þakinu er náð tekur við stighækkandi þátttaka sjúkratrygginga í lyfjakostnaði hins sjúkratryggða, þ.e. greiðsluþátttaka sjúkratryggðs fer stiglækkandi eftir því sem lyfjakostnaður hans eykst á 12 mánaða tímabili eins og hér er lýst. Almennt greiðir fólk að fullu fyrir lyfin sem keypt eru á 12 mánaða tímabili fari samanlagður kostnaður ekki yfir 22.500 kr. Hjá elli- og örorkulífeyrisþegum, börnum og þeim sem eru á atvinnuleysisskrá er hámarkið lægra, um 15 þús. kr. Kaupi fólk lyf í apóteki eftir að þessum hámarksfjárhæðum er náð greiðir það einungis 15% af verði þeirra á móti 85% niðurgreiðslu sjúkratrygginga. Í næsta þrepi greiðir fólk aðeins 7,5% af verði lyfs. Þegar hámarkskostnaði er náð og fólk fær lyfjaskírteini greiðir það ekkert fyrir þau lyf sem keypt eru á umræddu viðmiðunartímabili. Í frumvarpinu er kveðið á um heimild lækna til að sækja um lyfjaskírteini fyrir sjúklinga sína við aðstæður sem eru sérstaklega tilgreindar í meðfylgjandi reglugerðardrögum. Almennt gildir þá að eftir að sjúklingur hefur greitt að hámarki 64.875 kr. vegna lyfja greiðir hann ekkert fyrir lyf umfram þann kostnað innan 12 mánaða tímabils. Hámarkið hjá elli- og örorkulífeyrisþegum, börnum og atvinnulausum með lyfjaskírteini eru 45 þús. kr. Kerfið er þannig uppbyggt að mikill minni hluti sjúklinga nær þessu hámarki á 12 mánaða tímabilinu. Þetta er vegna þess að eftir að fyrrnefndu greiðsluþaki er náð greiða sjúkratryggingar svo hátt hlutfall af lyfjaverðinu. Þegar sjúklingurinn hefur greitt upp í 64.875 kr. hámarkið er samanlagður lyfjakostnaður hans og sjúkratrygginga orðinn 520 þús. kr., en hjá einstaklingi með 45 þús. kr. hámarkið er samsvarandi tala 370 þús. kr. á ári. Það er hins vegar þessi minni hluti sjúklinga sem við viljum verja fyrir of háum kostnaði sem þeir verða fyrir í óbreyttu kerfi. Ég vil að það komi skýrt fram að allur þorri sjúklinga sem nær tilgreindu kostnaðarhámarki mun fá lyfjaskírteini þegar um þau er sótt hratt og örugglega, enda verður afgreiðsla þeirra rafræn. Því kunna einhverjir að segja að eðlilegra væri að slík skírteini væru gefin út sjálfkrafa án umsóknar þegar hámarkinu væri náð. Við hefðum vissulega getað farið þá leið, en gerum það ekki af ástæðum sem eru vel ígrundaðar og með skýr markmið að leiðarljósi. Eins og margir hv. þingmenn vita er fjöllyfjanotkun þekkt vandamál hér á landi, þ.e. þegar sjúklingar nota mörg lyf samtímis með tilheyrandi hættu á óheppilegum milliverkunum. Oft leiðir skoðun í ljós að hægt er að fækka lyfjum hjá sjúklingum, jafnvel þannig að þeir hafa af því verulegan heilsufarslegan ávinning. Með ákvæði um að sækja þurfi um lyfjaskírteini gefst kostur á að fara yfir fjöllyfjanotkun hjá sjúklingum þegar um slíkt er að ræða áður en lyfjaskírteini er gefið út. Þá verður skoðað í samráði við lækni viðkomandi hvort og þá hvaða breytingar megi gera með hagsmuni sjúklingsins að leiðarljósi. Fyrirsjáanlegur ávinningur af þessu fyrirkomulagi er því tvíþættur þar sem því fylgir heilsufarslegur ávinningur að draga úr fjöllyfjanotkun jafnframt því sem fjármunir munu sparast með minni lyfjanotkun. Hæstv. forseti. Ég fer nú yfir einstaka efnisþætti frumvarpsins og þær breytingar sem gerðar hafa verið frá því frumvarpi sem lagt var fram á síðasta þingi. Helsta breytingin er sú að sett hefur verið inn nýtt ákvæði sem kveður á um að Sjúkratryggingum Íslands sé heimilt að reka sérstakan lyfjagreiðslugrunn, en ákvæðið er sett inn samkvæmt ábendingu Persónuverndar. Einnig er kveðið á um breytingar á lyfjalögum sem feli í sér aukinn aðgang að lyfjagagnagrunni til að stuðla að virkara eftirliti, m.a. með lyfjanotkun sjúklinga og lyfjaávísunum lækna. Til að koma til móts við umsagnir og gera 1. gr. skýrari er nú kveðið á um að gjald fyrir lyf skuli vera lægra hjá öldruðum, öryrkjum og börnum og tilgreint er að gjald fyrir lyf verði hlutfallsgjald og þrepaskipt eftir uppsöfnuðum lyfjakostnaði sjúkratryggðs á tilteknu tímabili. Enn fremur er gert ráð fyrir því í drögum að reglugerð að fjárhæðir verði endurskoðaðar árlega til að hlutfall kostnaðar milli sjúklinga og greiðsluþátttaka sjúkratrygginga haldist að mestu óbreytt á milli ára. Þá munu S-merkt lyf ekki falla undir nýtt greiðsluþátttökukerfi eins og gert var ráð fyrir í fyrra frumvarpi, en nokkrir umsagnaraðilar höfðu lýst yfir áhyggjum af því að dýr og vandmeðfarin lyf, sem má segja að tilheyri þjónustu sjúkrahúsa, féllu undir nýtt greiðsluþátttökukerfi væru þau notuð utan sjúkrahúsa. Í gildandi kerfi miðast greiðsluþátttakan við hverja einstaka lyfjaávísun þar sem sjúkratryggður einstaklingur greiðir ákveðið hlutfall kostnaðarins. Ekkert hámark er á heildarlyfjakostnaði sjúkratryggðra sem getur því orðið mjög hár. Kerfið er einnig flókið þar sem greiðsluþátttaka er mismikil eftir því hvaða lyfjaflokk er um að ræða. Það verður því að segjast sem er að fáir, en um leið of margir, sjúklingar greiða háar upphæðir á hverju ári vegna lyfjakostnaðar þar sem núverandi greiðsluþátttökukerfi sjúkratrygginga ver þá ekki nægilega. Það er þetta sem við viljum breyta. Lyfjakostnaður sjúklinga ræðst af tegund og fjölda lyfja sem þeir taka og getur verið mjög mismunandi eftir sjúkdómum. Lyf við vissum sjúkdómum eru niðurgreidd að fullu en lyf við öðrum sjúkdómum lítið eða jafnvel ekkert niðurgreidd af sjúkratryggingum. Í þessu felst að núverandi greiðsluþátttökukerfi mismunar sjúklingum eftir því hvaða sjúkdómur hrjáir þá. Hæstv. forseti. Eins og ég sagði í upphafi er tilgangurinn og markmið nýs greiðsluþátttökukerfis að útbúa réttlátara kerfi sem ver sjúklinga betur fyrir háum útgjöldum vegna lyfja en núverandi greiðsluþátttökukerfi gerir. Ég ætla nú að lýsa í megindráttum áformuðum breytingum. Breyttu greiðsluþátttökukerfi er ætlað að jafna greiðsluþátttöku milli sjúkratryggðra með því að fella í einn flokk öll lyf sem sjúkratryggingar taka þátt í að greiða. Þannig verður stuðlað að jafnræði milli sjúkratryggðra óháð sjúkdómum sem og hagkvæmari lyfjanotkun þar sem sjúkratryggðir munu hafa beinan hag af því að velja lyf á hagkvæmu verði. Nýtt kerfi mun ekki hafa í för með sér sparnað fyrir ríkissjóð eins og áður hefur verið sagt heldur er um að ræða tilfærslu og breytingar á núverandi kerfi í þágu þeirra sem mest greiða fyrir lyf, ásamt því að einfalda og auka gagnsæi greiðsluþátttökukerfisins. Til að bregðast við háum upphafsgreiðslum í einstaka tilfellum verður boðið upp á greiðsludreifingu með svipuðum hætti og gert hefur verið annars staðar á Norðurlöndunum. Þá kemur til greina að minnka það magn lyfja sem afgreitt er hverju sinni. Einnig má nefna styrktarmöguleika fyrir þá tekjulægstu samanber reglugerð um endurgreiðslu á umtalsverðum útgjöldum sjúkratryggðra vegna læknishjálpar, lyfja og þjálfunar, nr. 355/2005, og reglugerð um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri, nr. 1052/2009. Öryrkjabandalagið hefur bent á að uppfæra þurfi viðmiðunarfjárhæðir í reglugerðinni frá árinu 2005 og bendir á að þær séu allt of lágar. Unnið er að því að mæta þeirri ósk í velferðarráðuneytinu þó að ekki liggi fyrir með hvaða hætti. Þá má nefna að komið er betur til móts við barnafjölskyldur með því að börn undir 18 ára aldri með sama fjölskyldunúmer samkvæmt skilgreiningu þjóðskrár skuli teljast sem einn einstaklingur. Lyf sem sjúkratryggingar taka ekki þátt í að greiða verða áfram án greiðsluþátttöku. Þó er gert ráð fyrir að sýklalyfjum verði bætt inn í greiðsluþátttökukerfið sem einnig kemur sér vel fyrir barnafjölskyldur. Í breyttu kerfi verður greiðsluþátttaka ekki mismikil eftir lyfjaflokkum eins og verið hefur heldur falla lyfin að meginstefnu til öll undir sömu reglur, þ.e. í sama flokk. Þetta þýðir færri greiðslumerkingar, tvær í stað fimm, og sjúkratryggingar taka annaðhvort þátt í greiðslu tiltekinna lyfja eða ekki. Gert er ráð fyrir að það fyrirkomulag að sjúkratryggingar taki almennt einungis þátt í greiðslu hagkvæmustu pakkninga í ákveðnum lyfjaflokkum haldist óbreytt enn um sinn, enda hefur það fyrirkomulag sparað verulega fjármuni undanfarin tvö ár. Eins og fram hefur komið er miðað við að læknir sæki um lyfjaskírteini fyrir sjúkling sinn þegar hámarksgreiðslu á 12 mánaða tímabili er náð. Í tengslum við útgáfu lyfjaskírteina gefst tækifæri til að fara yfir fjöllyfjanotkun, eins og áður sagði, hafa samband við viðkomandi lækni og óska eftir leiðréttingu sé tilefni til þess. Einnig er kveðið á um það í þessu frumvarpi að Sjúkratryggingar Íslands fái aðgang að lyfjaupplýsingum úr lyfjagagnagrunni landlæknis í samræmi við eftirlitshlutverk sitt. Búast má við að stór hluti skírteinaútgáfu verði vegna sjúkratryggðra í langtímalyfjameðferð sem náð hafa hámarksþrepi í greiðsluþátttökukerfinu. Að öðru leyti verður fyrirkomulag lyfjaskírteinaútgáfunnar að mestu óbreytt. Þó munu bætast við skírteini vegna geðrofslyfja til einstaklinga með geðklofa. Forsendur fyrir nýju greiðsluþátttökukerfi eru að Sjúkratryggingar Íslands haldi utan um greiðslustöðu sjúkratryggðra og að upplýsingar um greiðslustöðu þeirra liggi fyrir við afgreiðslu lyfseðla í lyfjabúðum. Stofnunin þarf að halda rafræna gagnagrunna yfir þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru til að reikna út greiðsluþátttöku sjúkratrygginga og gjald sjúkratryggðs við kaup á lyfjum. Aðlaga þarf hugbúnaðarlausnir þessum breytingum og tryggja að þær séu í samræmi við ákvæði laga um persónuvernd. Breytingar á aðgangi Sjúkratrygginga Íslands, lækna og einstaklinga að upplýsingum úr lyfjagagnagrunni landlæknis sem kveðið er á um í frumvarpi þessu eru aðkallandi. Gert er ráð fyrir að læknir fái aðgang að lyfjaupplýsingum einstakra sjúklinga til að geta rakið lyfjasögu þeirra í þeim tilgangi að auka öryggi, bæta meðferð og sporna við fjöllyfjanotkun. Einnig er gert ráð fyrir að einstaklingar fái aðgang að lyfjaupplýsingum sínum. Með greiðu aðgengi einstaklinga að eigin lyfjaupplýsingum má minnka hættuna á mistökum við lyfjatöku og lyfjakaup. Allur aðgangur að lyfjagrunninum verður veittur samkvæmt skýrum vinnureglum landlæknis og undir hans eftirliti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að lögin taki gildi 1. janúar 2012, en vegna þess tíma sem áætlaður er fyrir kynningar á fyrirhuguðum breytingum og vegna vinnu við nauðsynlegar breytingar á hugbúnaði er gert ráð fyrir að hið nýja greiðsluþátttökukerfi verði komið í gagnið sex mánuðum eftir gildistöku laganna. Með frumvarpinu liggja drög að reglugerð um hið nýja greiðsluþátttökukerfi lyfja. Greiðsluþak í lögunum er miðað við magn og kostnaðartölur síðasta árs. Þegar lögin taka gildi verður nauðsynlegt að miða greiðsluþak við fjárlög og nýjustu rauntölur. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og treysti því að það fái verðuga og málefnalega umfjöllun. Eins og ég sagði í upphafi er með þessu lagt til einfaldara og réttlátara kerfi sem eykur jöfnuð, mismunar ekki sjúklingum eftir sjúkdómum og bætir stöðu þeirra sem þurfa vegna veikinda sinna mest á lyfjum að halda en bera þyngstu byrðarnar í núgildandi kerfi. Við hljótum öll að vilja breyta því í þessa veru. Leyfi ég mér því, hæstv. forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar og lyfjalögum, þ.e. greiðsluþátttöku í lyfjakostnaði. Þetta er mjög jákvætt frumvarp. Sérstaklega ber að fagna því að með fylgir reglugerð þar sem kveðið er á um hvernig þessu skuli háttað. Hins vegar gæti þetta verið jákvæðara ef allur kostnaður væri tekinn með, en það er það sem ég ætla að spyrja ráðherrann um. Í fyrsta lagi: Hvað gerist þegar kerfið byrjar núna 1. janúar? Munu þá allir borga lyfin sín upp að þessum mörkum sem talað er um, 45 þús. kr., þannig að ríkissjóður borgi engin lyf í janúar og febrúar? Ég hef ekki séð það í frumvarpinu. Það má samt vel vera að einhvers staðar sé ákvæði um að gömul reynsla komi þar til, reynsla þeirra sem hafa borgað lyf í nóvember og desember á þessu ári. Í öðru lagi spyr ég: Var annar kostnaður við heilbrigðisþjónustu skoðaður í þessari nefnd? Sumir sjúklingar borga ekkert fyrir lyfin sem eru þá ókeypis, þ.e. lyf sem eru beint tengd sjúkdómi eins og krabbameinslyf, en menn borga þá að sjálfsögðu fyrir önnur lyf sem eru ótengd sjúkdómnum. Síðan borga menn alls konar annan kostnað sem getur orðið umtalsverður, vegna sérfræðilækna og alls konar tækja og tóla sem menn þurfa að fara í. Svo eru aðrir sjúklingar sem nota bara lyf, þurfa ekki á sérfræðilæknum að halda og þurfa lítið að fara í rannsóknir og slíkt. Gigtarsjúklingar skilst mér að séu þar á meðal þó að ég þekki það ekki nákvæmlega. Spurningin er: Getur ekki myndast ný mismunun í því að nú borga allir jafnt fyrir lyfin en mjög mismunandi fyrir þjónustuna af því að hún er mismunandi? Svo ætla ég að spyrja í hinu andsvarinu um börnin.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal tæpir á nokkrum málum sem er mjög mikilvægt að ræða í framhaldinu, í fyrsta lagi þessu með að þarna tökum við aðeins á lyfjunum en það hefði þurft að taka allan lækniskostnaðinn og reyna að jafna hann með einhverjum öðrum hætti en er í dag. Það er alveg rétt sem hefur komið fram, menn borga oft verulega háar upphæðir fyrir heimsóknir til sérgreinalækna og vaxandi dagdeildarþjónustu. Það getur vel verið, eins og hv. þingmaður kemur að, að þar geti orðið mismunun. Það ætti þó í sjálfu sér ekki endilega að færast til, það jafnast á alla í lyfjunum. Svo er annað verkefni sem verður að fara í í framhaldinu, þ.e. að jafna kostnaðinn hvað varðar aðra sjúkrahúsþjónustu. Það þarf að fara heildstætt yfir þetta. Þetta hefur verið gert. Hv. þingmaður sat meðal annars í nefnd sem vann að þessu á sínum tíma og sú vinna er alls ekki töpuð. Menn hafa bara talið mikilvægt að taka þetta skref til að byrja með, hitt er að nokkru leyti flóknara. Varðandi það hvenær tímabil hjá hverjum og einum hefst er gildistaka frumvarpsins að vísu 1. janúar en síðan er spurningin hvenær búið verður að gera kerfið tilbúið eins og kom fram í ræðu minni. Það tekur sex mánuði að undirbúa það og þá verður það auglýst með góðum fyrirvara. Þess vegna er talað um á 12 mánaða tímabili en ekki á árinu, þetta miðast ekki við áramót heldur það hvenær lyfjataka hefst. Þegar menn byrja á lyfjum jafnast það næstu 12 mánuðina upp að ákveðnu þaki. Hv. þingmaður tæpti líka á öðru sem er viðkvæmt að sumu leyti, því að ákveðnir sjúkdómar voru flokkaðir á sínum tíma með öðrum hætti en aðrir, t.d. krabbameinssjúkdómar. Þess vegna hafa þeir verið með ókeypis lyf. Hið sama hefur gilt um sykursjúka, en þar er einmitt verið að leiðrétta á milli flokka. Það er ekki eðlilegt að gera mun á því og gigtarsjúkdómum, hjartasjúkdómum og öðru slíku. Þetta kemur misjafnlega niður, en þakið á að tryggja að allir ráði við þetta.

Frú forseti. Það er rétt, þetta mun jafna lyfjakostnað milli sjúklinga. Það er að sjálfsögðu réttlætismál því að það er nokkuð sama fyrir sjúklinginn fjárhagslega af hvaða sjúkdómi hann þjáist og það ber að vernda hann gegn fjárhagslegum útgjöldum til að þau verði ekki óbærileg. Það sem vantar þá inn í þetta er annar heilbrigðiskostnaður sem getur orðið umtalsverður, sérstaklega þegar sjúkrahúsin eru farin að nota göngudeildir meira. Meira að segja skurðaðgerðir taka örstuttan tíma og menn ganga svo heim en þurfa að koma reglulega í viðtal á spítalann og þá er tekið gjald í hvert skipti. Það getur orðið umtalsvert. Ég er hræddur um að nýr ójöfnuður myndist. Varðandi það hvenær þetta taki gildi sé ég ekki annað en að lögin öðlist gildi 1. janúar og þá fari þetta að virka. Spurningin er: Hvenær hófst tímabilið hjá hverjum og einum sem þarf lyf í janúar og febrúar og mars? Hófst það þegar lögin tóku gildi eða hófst það fyrr og er þá bakreiknað? Ég sá ekki lausn á því en samt má vel vera að hún sé til. Hv. velferðarnefnd sem ég sit í finnur væntanlega á þessu einhverja skynsamlega lausn þannig að ríkissjóður borgi eitthvað fyrir lyf í janúar og febrúar, en sé ekki algjörlega stikkfrí í þeim efnum. Börnin eru metin sem einn hópur innan fjölskyldunnar. Þetta var rætt mikið í þeirri nefnd sem ég sat í á sínum tíma, að það væri eðlilegra að tengja börnin við annað hvort foreldranna vegna þess að við erum að horfa á heimilisútgjöld. Ef hjón með eitt barn lenda í hámarkinu, öll þrjú, er það dágóður peningur og það getur orðið ansi mikið högg, sérstaklega ef þetta verður núna í janúar og febrúar. Ef lyfjakostnaður lendir á þeim öllum geta það 

Hæstv. forseti. Ég held að það sé rétt sem hv. þingmaður segir, það þarf að fara yfir þessar dagsetningar og nákvæmlega hvernig innleiðingin verður. Ég treysti á að velferðarnefnd geri það. Ég veit að málið er í góðum höndum hjá hv. þingmanni og fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Álfheiði Ingadóttur, sem þekkir málið mjög vel enda er það búið að vera lengi í vinnslu og er núna flutt í annað skipti í þinginu. Það hefur verið rætt um fjölskyldugjöld. Ég held að það sé líka atriði sem velferðarnefnd eigi að skoða, þ.e. hvort það sé ástæða til að tryggja einhver heildarútgjöld á fjölskyldu sem slíka eða hvort þarna er fyrst og fremst reynt að hjálpa barnafjölskyldum sérstaklega með því að telja öll börnin sem eru á sama heimilisfangi sem einn aðila ef þau eru undir 18 ára aldri. Ég held að það sé mikið réttlætismál. Það má segja að fleira í frumvarpinu rétti stöðu barna. Ef sýklalyfin bætast við eru börnin þeir aðilar sem nýta best sýklalyfin og borga þau að fullu í dag. Ég held að þetta séu réttar ábendingar. Það er full ástæða til að skoða þetta vegna þess að hugmyndin er að reyna að verja fjölskyldur gegn háum útgjöldum. Í frumvarpinu er sérstaklega tekið á börnunum og þau látin hafa forgang í því ljósi að það getur orðið býsna mikill kostnaður ef þrjú börn fara öll upp í 45 þús. kr. markið til viðbótar við tvo foreldra. Ef börnin eru yngri en 18 ára eru það í mesta lagi þrír sem greiða. Það er full ástæða til að skoða tímasetninguna, þ.e. hvenær innleiðingin kemur. Þetta gildir sérstaklega um þá sem eru í stöðugri notkun og munu koma inn af fullum þunga frá þeirri dagsetningu sem kemur. Vonandi þurfa flestir í landinu ekki að borga neitt í lyfjakostnað, allir þeir sem við vitum ekki hvenær koma inn á árinu. Auðvitað þurfa margir sáralítið að borga í lyfjakostnað og þannig verður það áfram. Það borgar enginn fyrir lyf sem hann notar ekki.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, og lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum. Ég held að það sé ástæða til að fagna þessu frumvarpi. Unnið var að því á síðasta þingi. Eins og hæstv. ráðherra sagði voru þær umsagnir og athugasemdir sem fram komu lagðar fram á því þingi og teknar til skoðunar og frumvarpið þá betrumbætt í þá veru eins og umsagnir ýmsar hverjar lögðu til sem og hv. heilbrigðisnefnd. Það er rétt að fagna því í fyrsta lagi að megintilgangur þessa frumvarps er að koma á nýju greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga Íslands í kostnaði vegna lyfja. Það sem skiptir kannski meginmáli er að með því er verið að koma á jafnræði óháð sjúkdómum. Ég held að leggja verði verulega áherslu á það og halda því á lofti vegna þess að svo hefur ekki verið. Það hlýtur að skipta meginmáli þegar ríkið tekur annars vegar þátt með einum eða öðrum hætti í greiðslu á lyfjum að fólki sé ekki mismunað vegna þess sjúkdóms sem það einhverra hluta vegna hefur fengið. Ég fagna því að áherslan sé lögð á jafnræði í greiðsluþátttöku óháð sjúkdómum. Mig langar líka, frú forseti, að leggja áherslu á annað sem ég tel að skipti verulegu máli. Hér er kveðið á um heimild Sjúkratryggingastofnunar til þess að reka lyfjagreiðslugrunn sem talinn er, eins og stendur á blaðsíðu 13 í frumvarpinu, „forsenda þess að breytt greiðsluþátttökukerfi sé skilvirkt. Lyfjagreiðslugrunnurinn mun til að mynda innihalda þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru til að reikna út greiðsluþátttöku sjúkratrygginga og notenda við kaup á lyfjum.“ Þetta er því ekki aðeins til hægðarauka fyrir sjúkratryggingar heldur getur þetta líka verið til hægðarauka fyrir sjúklinginn til að geta sjálfur fylgst með því hvaða lyf hann er að taka og hvernig þeim er ávísað á hann. Þar að auki geta læknar fylgt því eftir hvernig lyfjum er ávísað til einstakra sjúklinga. Ég held, frú forseti, að þeir þrír þættir sem ég hef hér nefnt skipti verulegu máli. Mig langar hins vegar í ljósi þess að við erum að ræða lyf almennt að velta þeirri spurningu upp við hæstv. velferðarráðherra Guðbjart Hannesson hvort ekki sé ráð samhliða þessu að fara í skoðun á stórum pakkningum og þeirri miklu sóun sem getur einmitt verið vegna þessara stóru pakkninga. Þegar sjúklingur er t.d. settur á lyf getur hann fengið allt að 100 töflum. Það kemur í ljós eftir að teknar hafa verið um það bil tíu töflur hvort aukaverkanirnar eru slíkar að skipta þarf um lyf hjá sjúklingnum og þá er pakkningunni með 90 töflum hent vegna þess að búið er að opna hana og þó að ekki sé búið að hrófla við nema kannski einu bréfi er öllu hent. Mætti ekki skoða hvort pakkningar í upphafi gætu verið minni á meðan verið væri að kanna hvernig lyfið verkar á sjúklinginn? Ég held og mér er sagt að það sé töluverð sóun á lyfjum og þar af leiðandi sóun peninga vegna þessara þátta. Frú forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frumvarp. Ég sat í hv. velferðarnefnd sem vann og ræddi við menn og tók á móti umsögnum. Síðan hefur hæstv. velferðarráðherra fengið verkefnið í sínar hendur og lagfært. Ég tel að það sé af hinu góða. Við getum hins vegar alltaf gert betur. Næsta skref verður væntanlega að taka alla þjónustu við hina sjúku og greiðsluþátttöku sjúklings hvað það varðar hvar sem er í kerfinu. Ég held að það yrði fyrst og fremst gott til að auka kostnaðarvitund okkar notendanna og til að halda utan um fyrir hönd ríkisins hvernig peningum er varið í heilbrigðisþjónustu almennt. Frú forseti. Ég tel að þetta frumvarp sé af hinu góða. Ég vona að hv. velferðarnefnd sem fær það til skoðunar fari í gegnum þá þætti sem hér hafa verið nefndir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir orð hennar sem og hæstv. velferðarráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps. Ég tek undir með hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur að veigamiklar breytingar á frumvarpinu hafi verið til góðs. Ég vil sérstaklega nefna að í lögunum, ef af verður, verður skýrt tekið fram að það muni vera og eigi að vera ólík greiðsluþátttaka þeirra sem eru sæmilegrar heilsu og hinna sem eru börn, öryrkjar eða lífeyrisþegar. Það tel ég mjög mikilvægt. Það sem kveikti í mér að koma upp í andsvar við hv. þingmann var það sem hún sagði um kostnaðarvitundina og pakkningarnar. Vissulega er mikil sóun vegna pakkninganna. Mig langar að benda á í því sambandi að á Grænlandi eru öll lyf ókeypis. Afhending lyfja fer þannig fram að það eru nánast taldar ofan í sjúklingana þær töflur sem þeir þurfa beint á skrifborði læknisins í heilsugæslunni. Þar á ekki ein einasta tafla að fara til spillis. Þar er fullyrt að það margborgi sig að hafa þennan háttinn á fremur en þann sem viðhafður er hér. Við getum líka séð hvernig Færeyingar, frændur okkar, fara að með lyfjaskömmtun. Það mun vera eitt apótek hér á landi sem hefur vélbúnað eða tækjabúnað til að búa til dagskammta og jafnvel klukkutímaskammta, þrjá skammta yfir daginn, af lyfjablöndum, ólíkum töflum, sem menn þurfa að taka til hægðarauka en ekki síst til sparnaðar. Þess vegna vil ég taka undir sem hv. þingmaður sagði. Þetta eru hlutir sem við eigum að skoða til sparnaðar í kerfinu. Þetta frumvarp er ekki til sparnaðar heldur til 

Frú forseti. Það er rétt sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir segir að þetta frumvarp er til jöfnunar en ekki til sparnaðar. En þar sem hv. þingmaður er nú formaður í hv. velferðarnefnd og fær verkefnið í sínar hendur væri ekki úr vegi, miðað við það sem hún sagði, að samhliða því að auka jöfnuð yrði líka horft til þess hvort hægt væri að spara, ekki veitir af. Ef við ætlum með þessum jöfnuði að efla kostnaðarvitund okkar, notenda þjónustunnar, gæti verið af hinu góða að fara samhliða í sparnað. Á Grænlandi er áhugavert hvernig utan um þetta er haldið, hvar lyfin eru ókeypis, sem er þá væntanlega vegna þess að lítil sem engin sóun er vegna stórra pakkninga og þess að einhverjar aukaverkanir gera það að verkum að fólk getur ekki neytt þeirra lyfja sem það er látið fá í upphafi. Ég hvet hv. formann velferðarnefndar, Álfheiði Ingadóttur, til að taka þessa sparnaðarhugmynd til athugunar samhliða því að tryggja að jöfnuður ríki hér eins og fram kemur í þessu frumvarpi.

Hæstv. forseti. Í öðru andsvari fór hv. þm. Álfheiður Ingadóttir í rauninni yfir þau mál sem spurt var um hér varðandi stóru pakkningarnar. Ég held einmitt að það sé afar mikilvægt að menn breyti þessu sérstaklega í byrjun því að þegar verið er að prófa ákveðin lyf er það oft þannig, maður hefur sjálfur lent í því, að lyf virka ekki, maður fær jafnvel höfuðverkjaköst eða eitthvað slíkt, og þá er eins gott að maður sitji ekki uppi með þriggja mánaða skammt sem er aðeins notaður í tvo, þrjá daga. Það er hluti af því og ein af mögulegum leiðum að spara fyrstu greiðslu og þá einmitt að minnka skammtana og spara með þeim hætti. Hér var talið upp hverjir það eru sem greiða minna en aðrir, þ.e. börn, öryrkjar og ellilífeyrisþegar, en það má ekki gleyma því að atvinnuleitendur eru líka þar á meðal, mér finnst skipa mjög miklu máli að þeir séu taldir með. Varðandi sparnaðinn að öðru leyti í lyfjum hefur náðst verulegur árangur með breytingum sem fyrrverandi heilbrigðisráðherrar hafa gert í samráði við Sjúkratryggingar Íslands. Mjög áhugaverð skýrsla frá Ríkisendurskoðun er um þá þróun hvernig mönnum hefur tekist að ná niður lyfjakostnaðinum. Við munum reyna að gera það áfram, ekki með þessari breytingu heldur almennt með því að fara í gegnum hvernig skammtar eru og hvaða lyf eru sett í forgang, að notuð séu samheitalyf þar sem það er hægt og stýrt með þeim hætti til sparnaðar. Ég hvet eindregið til þess og veit að skýrsla Ríkisendurskoðunar um lyfin verður tekin til umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir þessar upplýsingar. Ég brýni enn og aftur fyrir hæstv. velferðarráðherra, hv. velferðarnefnd og formanni nefndarinnar að horfa til þess eins og hæstv. ráðherra sagði að fyrstu skammtar verði í það minnsta minnkaðir og horft til þess sparnaðar sem af því hlýst. Ég brýni það fyrir hæstv. ráðherra, hv. velferðarnefnd og formanni hennar.

Frú forseti. Þetta frumvarp hefur verið rætt nokkrum sinnum eða alla vega flutt áður þannig að umræðan hefur að vissu marki átt sér stað. Þetta eru að sjálfsögðu tryggingar, það er verið að tryggja fólk fyrir útgjöldum, of miklum útgjöldum, þannig að það nær ágætlega því markmiði gagnvart lyfjakostnaði heimila. Ég vil byrja á því að tala um börnin. Mér finnst kerfið sem hér er sett upp, um að börn í sömu fjölskyldu skuli talin sem einn einstaklingur, jákvætt ef fólk á mörg börn en það er ekki jákvætt ef um er að ræða hjón með eitt barn. Þá teljast þau sem þrír einstaklingar og geta lent í því að borga þrisvar sinnum 45 þús. kr. og meira að segja þrisvar sinnum 68 þús. kr., ef ég man rétt, sem er umtalsverður kostnaður fyrir eina fjölskyldu. Sérstaklega þar sem þetta gæti allt fallið til á einum eða tveimur mánuðum ef fjölskyldan veikist öll í einu, sem gerist oft bæði vegna smithættu innan fjölskyldu og annars. Það er ákveðin samtenging þarna á áhættunni og því gæti þetta allt fallið til á einum mánuði og verið nánast óbærilegt. Ég held að hv. nefnd ætti að skoða þetta með börnin, hvort ekki væri betra að tengja þau við foreldrana og jafnvel hækka mörkin eitthvað þannig að þetta hafi meira ígildi tryggingar fyrir fjölskylduna en ekki endilega fyrir einstaklinginn. Þegar rætt er um að alls konar annan kostnað, sem er umtalsverður í öllu heilsukerfinu, er greiðsluþátttakan í heild sinni 17% ef ég man rétt, 30% í lyfjum, en í heild greiða sjúklingar 17%. Það er á ýmsu formi. Þetta eru flutningar, sjúkraflutningar, blóðsýni og rannsóknir, tæki og skannar, ómtæki og annað slíkt sem kostar. Svo eru það heimsóknir til sérfræðinga. Hver heimsókn kostar sitt og er greitt fyrir slíkt í dag með mismunandi hætti sem enginn skilur, alla vega ekki ég. Ég skil það ekki, ég hef spurst fyrir um það nokkrum sinnum, það er alltaf jafnfróðlegt þegar maður byrjar að hræra upp í kerfinu en maður hættir því nú fljótt. Það sem er jákvætt í þessu líka, fyrir utan það að reglugerðin liggur þarna fyrir, er lyfjagagnagrunnurinn. Mér skilst að í dag geti fólk fengið lyf frá tveimur eða fleiri læknum, jafnvel ótal mörgum læknum, og lyf sem hugsanlega geta verið mjög skaðleg ef þau eru tekin saman, og hver læknir veit ekki hvað hinn er að gefa. Þetta getur náttúrlega verið bráðhættulegt og getur jafnvel leitt til dauðsfalla vegna þess að öll lyf hafa aukaverkanir og þau geta líka haft mjög skaðlegar verkanir séu þau notuð saman. Hér er verið að taka á þessum vanda, ég vona að hann sé leystur að því leyti að læknir sem ávísar lyfi viti hvaða lyf sjúklingur hans hefur verið að taka jafnframt frá öðrum læknum. Þetta er mjög jákvætt. Svo fær fólk líka að vita hvað það hefur fengið af lyfjum. Ég held að þetta sé mjög jákvætt. Mér finnst stundum, frú forseti, að persónuverndin sé komin út í öfgar, þegar hún er farin að beinast gegn einstaklingnum sjálfum sem á persónuupplýsingarnar. Það er orðið dálítið skrýtið ef maður getur ekki fengið upplýsingar um sjálfan sig. Mér skilst að það sé þannig í dag að á sumum sviðum geti menn ekki fengið upplýsingar um sjálfa sig, sem mér finnst alveg grundvallaratriði, því að hvern er verið að verja í persónuvernd nema persónuna sjálfa? Hún hlýtur að mega vita hvað um hana hefur verið skrifað eða hvað er geymt um hana. Ég held ég hafi þetta ekki mikið lengra. Það sem mætti skoða ef menn fara að taka allt heila kerfið eru tannlækningar, að taka þær inn í það, kannski ekki að fullu en mér finnst þurfa að skoða það. Þetta er óskaplegur biti, eins og tannréttingar barna sem oft og tíðum eru læknisfræðilega nauðsynlegar, stundum ekki, stundum eru þær fegrunaraðgerðir sem geta líka verið sálfræðilega nauðsynlegar. Það er ekki gaman að vera með skakkt bit, sérstaklega fyrir unglinga sem eru viðkvæmir fyrir því. Þannig að fegrunaraðgerð hjá þeim getur verið læknisfræðilega nauðsynleg af sálfræðilegum ástæðum. Ég vildi gjarnan að menn skoðuðu tannlækningar því að tannheilsa íslenskra barna er mjög slæm og fer versnandi að mér skilst. Hér er mikil sykurneysla og það væri fróðlegt að skoða þessi sykurfíkn. Mér finnst að Lýðheilsustöð ætti að berjast gegn henni og vonandi með jafngóðum árangri og þegar hún barðist gegn tóbaksreykingum sem skilaði ótrúlega góðum árangri, því að reykingar hafa minnkað mikið hjá yngra fólki. Það er mjög jákvætt og sýnir að hægt er að gera hlutina með því að höfða til skynsemi fólks frekar en með boðum og bönnum og sköttum og tollum. Hér er tekið upp danska kerfið. Það hefur kosti og galla. Gallinn er sá að menn geta lent í óverulegum lyfjakostnaði, lyf sem kostar 500 kall, og þá fer hann að tikka. Í lok tímabilsins geta menn lent í miklu áfalli, fara kannski í þetta hámark sem er 60 þús. kall, jafnvel þrír í fjölskyldunni og þá getur þetta orðið 180 þús. kall. Ef sjúkdómurinn heldur áfram inn í næsta mánuð geta menn verið að borga tvöfalt á örstuttum tíma út af sama sjúkdómi í rauninni og lenda í því að borga mjög háar upphæðir. Ef þetta er þriggja manna fjölskylda, hjón með eitt barn, sem lendir t.d. í bílslysi, sem er tengd áhætta, og öll mikið veik í kjölfarið, slösuð, og hafa kannski fengið kvefpest 11 mánuðum áður þá byrjar tímabilið að tikka. Þá lenda þau öll í hámarki á þessum eina mánuði og í framhaldinu, ef sjúkdómurinn heldur áfram í næsta mánuði, borga þau aftur 180 þúsund. Þetta geta orðið 360 þús. kr. fræðilega séð á einungis tveimur mánuðum sem getur verið ansi mikill biti fyrir eina fjölskyldu. Þetta eru ókostir sem eru þekktir við danska kerfið. Ég vildi bara koma þeim að þannig að fólk viti af því. Það er ekki rétt að þetta kerfi auki ekki kostnaðarvitund, því að það eykur vissulega kostnaðarvitund. Fram að því að menn ná þessu hámarki, upp að 25 þús. kr. eða hvað það er, borga þeir að fullu, og ef menn kaupa lyf á þeim tíma skiptir verulegu máli hvort lyfið kostar 10 þús. kall eða 5 þús. kall. Þá munu menn segja - vonandi, ef kostnaðarvitundin er nógu sterk, það sem hefur kannski vantað hjá þessari þjóð er kostnaðarvitund yfirleitt - við lækninn: Heyrðu, ég ætla bara að fá fimm töflur hjá þér af því ég ætla að athuga hvort ég þoli þetta og svo kem ég aftur og fæ fimm töflur í viðbót. Þessar fimm töflurnar mundu þá kannski kosta þúsundkall í staðinn fyrir 5 þús. kall sem sjúklingurinn mundi borga allar til að byrja með, í byrjun tímabilsins. Þetta er vissulega mjög kostnaðarhvetjandi að þessu leyti. Og fyrir þá sem lenda aldrei í hámarkinu er þetta mikil kostnaðarvitund. Það er vonandi rjóminn af þjóðinni sem lendir ekki í hámarkinu. Þetta kerfi mun vissulega hvetja fólk til þess að eyða ekki peningum í þetta frekar en annað. En þá komum við að hinni almennu kostnaðarvitund þjóðarinnar.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langa ræðu en vil þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir þá vinnu sem hann hefur lagt í endurskoðun á því frumvarpi sem lagt var fram á síðasta þingi. Ég tel að það sé mjög eðlilegt að það taki meira en eitt þing að afgreiða mál af þessu tagi og sé í rauninni af hinu góða að við höfum náð að staldra við og nýta okkur vel þær miklu og góðu umsagnir sem komu um fyrra frumvarpið. Hér er um að ræða algjöra kerfisbreytingu sem snertir viðkvæman málaflokk og greiðsluþátttöku sjúklinga í lyfjum. Ég fagna því að við gáfum okkur tíma og hvernig útkoman varð á því frumvarpi sem nú liggur fyrir. Ég ætla ekki að fara neitt frekar út í það en tel að núverandi velferðarnefnd hafi gott veganesti úr fyrri umsögnum til að vinna úr sem þetta frumvarp hefur tekið mið af. Aðeins þessu til viðbótar, af því hér var rædd greiðsluþátttaka lyfja sem eru lyfseðilsskyld, þá skiptir auðvitað miklu máli að flokkun á lyfseðilsskyldum lyfjum sé með þeim hætti að almenningur sé sáttur við hana og þeir sem ávísa lyfjunum, þ.e. læknar. Sýklalyfin voru tekin út á tímabili og ekki niðurgreidd. Ég tel að það hafi verið röng ákvörðun á sínum tíma því að ávísun lyfja fer jú eingöngu í gegnum hendur lækna. Að mínu mati hefði verið mikilvægara að hreinlega endurmennta lækna til að fara betur með ávísanir á sýklalyf. Ég ætla að vona að þetta tímabil og í raun og veru viðhorfsbreyting líka hafi orðið til þess að þrátt fyrir að sýklalyfin séu tekin undir hér verði það ekki til þess að farið verði að ávísa þeim frekar en gert er í dag. Það er mikilvægt að við höldum áfram að auka samheitalyfin og getum verið inni á norrænum markaði þannig að samheitalyfin verði ódýrari. Ég get ekki stillt mig um að minna enn og aftur á rafræna sjúkraskrá sem er náttúrlega læknum og meðferðaraðilum mikið hald og traust, eykur öryggi í meðferð sjúklinga og ávísun lyfja. Það næsta sem ég tel að við þurfum að einhenda okkur í er að koma á rafrænni sjúkraskrá til að fylla upp í þá heimild sem nú er veitt með þessu frumvarpi að koma á miðlægum lyfjagreiðslugrunni. Ég ætla ekki að fara neitt frekar út í þann grunn, en það var meðal annars það sem vantaði í fyrra frumvarpið að mínu mati og þær breytingar á lyfjalögum sem hér eru lagðar til þannig að það væri alveg skýrt hvert markmið frumvarpsins væri. Þetta er byrjunin. Við munum halda áfram og læra af reynslunni og koma þessu greiðsluformi yfir á aðra heilbrigðisþjónustu. Það er verkefni sem bíður okkar. Ég óska velferðarnefnd velfarnaðar í vinnslu þessa máls og vona að okkur gangi vel að afgreiða þetta frumvarp eins og það er unnið núna.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar. Í frumvarpinu er lagt til að gildistökuákvæði um að Sjúkratryggingar Íslands annist gerð samninga við heilbrigðisstofnanir í eigu ríkisins og við sveitarfélög og aðra sem reka hjúkrunarheimili verði frestað um eitt ár, eða til 1. janúar 2013. Samkvæmt lögum um sjúkratryggingar skal sjúkratryggingastofnun, Sjúkratryggingar Íslands, semja við heilbrigðisstofnanir, sveitarfélög, sjálfseignarstofnanir, fyrirtæki og einstaklinga um kaup á heilbrigðisþjónustu og greiða veitendum heilbrigðisþjónustu endurgjald samkvæmt samningi. Í samræmi við það annast Sjúkratryggingar Íslands nú gerð samninga sem áður voru á hendi samninganefndar ráðherra og samninga sem heilbrigðisráðuneytið gerði áður. Lögin tóku gildi 1. október 2008 en gert var ráð fyrir að ákvæði um samninga við heilbrigðisstofnanir í eigu ríkisins og samninga við sveitarfélög og aðra sem reka hjúkrunarheimili kæmu til framkvæmda eigi síðar en 1. janúar 2010. Gildistöku þeirra ákvæða hefur tvívegis verið frestað og taka þau að óbreyttu gildi 1. janúar 2012. Í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar er nú unnið að flutningi málefna aldraðra til sveitarfélaga og er stefnt að því að flutningurinn komi til framkvæmda 1. janúar 2013. Því þykir eðlilegra að ákvarðanir um fyrirkomulag samninga og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og skilgreiningu heilbrigðisþjónustu sem veitt verði á hjúkrunarheimilum verði teknar í tengslum við undirbúning flutnings málaflokksins til sveitarfélaga og er gert ráð fyrir að Sjúkratryggingar Íslands komi að þeirri vinnu. Þegar er búið að skipa vinnuhóp til að vinna að því og eiga Sjúkratryggingar þar fulltrúa. Því er lagt til að gildistökuákvæði laganna um samninga við sveitarfélög og aðra sem reka hjúkrunarheimili verði frestað til 1. janúar 2013. Af því leiðir að framlengja þarf heimild ákvæðis til bráðabirgða IV til ákvörðunar á daggjöldum vegna hjúkrunarrýma með reglugerð. Lagt er til að sú heimild verði sömuleiðis framlengd um eitt ár. Eins og fyrr greinir kom ákvæði laganna um samninga sjúkratryggingastofnunar við heilbrigðisstofnanir sem reknar eru af ríkinu að óbreyttu til framkvæmda 1. janúar 2012. Frá þeim tíma ætti sjúkratryggingastofnun, samkvæmt 39. gr. laganna, m.a. að semja við Landspítala, Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og svæðisbundnar heilbrigðisstofnanir um kaup á heilbrigðisþjónustu og greiða þeim endurgjald samkvæmt samningi. Í athugasemdum við 39. gr. laganna kemur fram að sjúkratryggingastofnun taki við því hlutverki sem heilbrigðisráðuneytið hefur sinnt á sviði samningsgerðar við heilbrigðisstofnanir og fjárveitingar til heilbrigðisstofnana. Nú er ljóst að enn vantar talsvert á að Sjúkratryggingar Íslands séu í stakk búnar til að semja við heilbrigðisstofnanir í eigu ríkisins um alla heilbrigðisþjónustu sem þær veita. Í IV. kafla laga um sjúkratryggingar er að finna ítarlega lýsingu á fyrirkomulagi og aðferðafræði samningsgerðar og eftirfylgni. Margháttaðar kröfur um uppbyggingu og þróun eru gerðar til Sjúkratrygginga Íslands og þeirra aðila sem gert er ráð fyrir að þær semji við. Við núverandi aðstæður hefur stofnunin ekki yfir að ráða nauðsynlegum mannafla og fjárveitingum til að þær geti sinnt að fullu því hlutverki sem þeim er ætlað samkvæmt kaflanum. Með vísan til framangreinds þykir rétt að fresta enn um sinn gildistöku ákvæða um samninga við sveitarfélög og aðra sem reka hjúkrunarheimili og um samninga við heilbrigðisstofnanir í eigu ríkisins. Lagt er til að gildistöku verði frestað í eitt ár. Jafnframt er lagt til að ákvæði til bráðabirgða IV, um heimild til ákvörðunar á daggjöldum vegna hjúkrunarrýma með reglugerð, verði framlengt til sama tíma. Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið er frestun lokaáfanga á flutningi samningsgerðar til Sjúkratrygginga Íslands eina breytingin sem felst í frumvarpinu og hef ég nú gert grein fyrir ástæðum frestunarinnar. Ég legg áherslu á að þar sem lagt er til að ákvæði sem annars tekur gildi 1. janúar 2012 verði frestað um eitt ár er nauðsynlegt að frumvarpið verði að lögum á haustþingi. Leyfi ég mér því, hæstv. forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hæstv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Frú forseti. Ég hlýt að vekja athygli á misræmi sem er í annars vegar framsögu hæstv. ráðherra og hins vegar því frumvarpi til laga sem prentað er á þskj. 435, 359. mál, þar sem í máli ráðherra kom skýrt fram að gerð væri tillaga um að fresta gildistöku tiltekinna ákvæða um eitt ár, sem sagt frá 1. janúar 2012 til 1. janúar 2013. Í báðum tillögugreinunum á þskj. 435 er talað um dagsetninguna 1. janúar 2014 og í greinargerð er talað um tvö ár. Ég reikna með, frú forseti að þar hafi orðið þau mistök að ekki sé búið að prenta skjalið upp, en taldi nauðsynlegt að vekja athygli á þessu.

Hæstv. forseti. Ég hafði nú ekki tekið eftir því að gamla skjalið væri enn þá inni, því að það er rétt að upphaflega ætluðum við að hafa þetta til tveggja ára en svo þótti rétt að við tækjum ákvörðun um hvernig við byggðum upp sjúkratryggingastofnun. Ákveðið var að fresta því í eitt ár og er greinargerðinni breytt lítillega þannig að við skulum reyna að tryggja að rétt skjal fari í dreifingu. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir að ekki hefði náðst að leiðrétta það eins og óskað hafði verið eftir.

Virðulegur forseti. Ég verð að segja að það frumvarp sem liggur fyrir veldur mér vonbrigðum. Mér er minnisstæð atkvæðagreiðsla á lokadögum í desember þegar ég m.a. samþykkti að frestur á þeim lögum sem við ræðum hér yrði framlengdur til 1. janúar 2012, í þeirri trú að farið yrði í að vinna verkefnið. Það er ljóst að það hefur ekki verið gert. Þess vegna hlýt ég, frú forseti, að lýsa vonbrigðum mínum með að árið 2011 hafi ekki verið nýtt í þá vinnu sem lagt var upp með og fara átti í þegar frumvarpið var samþykkt í desember 2010. Hæstv. velferðarráðherra lýsti því yfir að til stæði að færa málefni aldraðra yfir til sveitarfélaga, þess vegna hefði verið tekin sú ákvörðun að fara ekki í þessar breytingar eða klára verkefnið fyrr en fyrir lægi með hvaða hætti það yrði gert. Mig langar af því tilefni aðeins að ræða málefni aldraðra, vegna þess að flutningur málefna aldraðra til sveitarfélaga er annað og meira en eingöngu spurning um hjúkrunarrými eða dvöl á hjúkrunarheimilum. Það eitt að ræða hjúkrunarrými og hvernig greiða eigi fyrir slík rými er mjög sérhæfður þáttur í málefnum aldraðra. Það kann að vera að hægt hefði verið að ganga frá því einu vegna þess að hér stendur, með leyfi forseta: „Nú er ljóst að enn vantar nokkuð upp á að Sjúkratryggingar Íslands verði í stakk búnar að semja við heilbrigðisstofnanir í eigu ríkisins, svo og sveitarfélög og aðra er reka hjúkrunarheimili.“ Til eru samningar í dag við þá sem standa utan ríkisgeirans og reka hjúkrunarheimili. Það eru sjálfstætt starfandi stofnanir og sjálfseignarstofnanir. Ég velti því fyrir mér: Af hverju var ekki hægt að fara ofan í saumana á þessum samningum og skoða þá sérstaklega? Ljóst er, frú forseti, að þetta ár, 2011, sem nýta átti í verkefnið hefur ekki verið nýtt og hér liggur fyrir frumvarp um frestun um eitt ár til viðbótar, til 2013. Ég lýsi yfir vonbrigðum mínum með að árið hafi ekki verið notað til þessa en geri ekki athugasemdir við frumvarpið að öðru leyti.

Hæstv. forseti. Ég heyri að hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir lýsir yfir vonbrigðum sínum með að þetta skuli ekki hafa náðst á þessu ári. Ég vek þó athygli á því að tillagan eins og hún var lögð fram fyrir ári var til þriggja ára af því að menn ætluðu sér lengri tíma, en það varð samkomulagsatriði að við mundum taka ár í þetta og reyna á þeim tíma að átta okkur á því hvernig við gætum náð þessu. Það má segja að við endurtökum það núna, svo því sé haldið til haga. Það er alveg rétt að tilfærsla málefna aldraðra til sveitarfélaga er ekkert einfalt mál, en sá nýi hópur sem vinnur nú í þeim málaflokki reynir að aðskilja þjónustu sem fer inn á hvert heimili og síðan sjúkraþjónustu. Þessar tegundir þjónustu þarf að greina að og þar þurfa miklu fleiri að koma að í stefnumótuninni og allri undirbúningsvinnunni en Sjúkratryggingar Íslands. Það er því ekki aðeins spurning um formið, að sjúkratryggingar geti tæknilega ráðið við þetta. Þó verður að geta þess að til að fullnusta það sem lagt var af stað með þegar ákvörðun um Sjúkratryggingar Íslands var tekin 2007, þá var reiknað með að færa þangað til starfsmenn bæði frá landlækni og ráðuneyti og það hefur ekki verið gert. Ég viðurkenni það hreinskilnislega og það hefur komið fram áður að við höfum verið að meta stöðu Sjúkratrygginga Íslands af því að við höfum ekki haft mikið svigrúm til að bæta við þjónustuna og endurmeta rekstur stofnunarinnar. Sú vinna er enn þá í gangi þannig að ég tel rökrétt að við reynum að fresta þessu um eitt ár til að fá frekara svigrúm til að búa til þá umgjörð sem við viljum að verði varðandi samninga, eins til að gera heilbrigðisáætlun og stefnumótun í málaflokknum áður en menn færa samningana yfir til tæknilegs aðila.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir svarið. Það sló mig reyndar ögn hvað hann sagði um Sjúkratryggingar Íslands, að menn væru í raun að velta fyrir sér sjúkratryggingum. Einhver þarf að inna af hendi það verkefni sem sjúkratryggingar inna af hendi, því er ekki að leyna, og það var ljóst að þegar greint var á milli í almannatryggingakerfinu, Sjúkratrygginga annars vegar og Tryggingastofnunar hins vegar, ríkti allhressileg andstaða í hópi í það minnsta Vinstri grænna við málið. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að það eigi aftur að færa þetta saman þar sem við ræddum og samþykktum frumvarp rétt áðan þess eðlis að Sjúkratryggingar eigi að koma upp lyfjagagnagrunni og þess háttar til að halda utan um greiðsluþátttöku í kostnaði notenda við lyfjakaup. Skildi ég hæstv. ráðherra rétt, að hann væri að velta fyrir sér starfsemi Sjúkratrygginga eða að færa verkefnið frá Sjúkratryggingum aftur á annan stað í ráðuneyti eða eitthvert annað, eða hvað átti hæstv. ráðherra við þegar hann talaði um að verið væri að skoða Sjúkratryggingar? Í dag eru Sjúkratryggingar í það minnsta af tæknilegum ástæðum ekki í stakk búnar til að sinna því verkefni sem þeim var falið með lögum 2007 vegna þess að starfsmenn frá landlæknisembættinu og ráðuneytinu sem færa átti til samkvæmt þeim lögum hafa ekki verið fluttir til. Hvað átti hæstv. ráðherra við þegar hann sagði að verið væri að skoða Sjúkratryggingar?

Hæstv. forseti. Nú er liðinn tími frá því að þessi lög voru samþykkt, komið á fjórða ár, og ég óskaði eftir því að farið yrði yfir hvernig reynslan hefði verið af sjúkratryggingunum hingað til, hvað þyrfti til að ljúka uppbyggingu Sjúkratrygginga miðað við frumvarpið og hvernig það liti út í framhaldinu. Þessi vinna hefur verið í gangi en að vísu höfum við unnið við óeðlilegar aðstæður vegna þess að við höfum ekki haft svigrúm til að byggja neitt upp í kringum þessa starfsemi eða að bæta neinu við. Við höfum í raun skorið niður rekstur Tryggingastofnunar og Sjúkratrygginga á þessu tímabili eins og allt annað í samfélaginu meðan við erum að aðlaga okkur nýjum veruleika varðandi tekjur og útgjöld. Það er sú vinna sem farið hefur fram. Í því hefur ekki falist nein stefnumótun enn þá um hvað tekur við eða hvort fyrirkomulagið verður óbreytt áfram varðandi Sjúkratryggingar og Tryggingastofnun. Ég vil gjarnan fá svigrúm til að ljúka þeirri vinnu, enda finnst mér mjög eðlilegt ef við ætlum að fara leiðina til enda eins og lagt var upp með 2007, og takið eftir hvaða ár ég nefni, að við vitum hver kostnaðurinn er og hvenær við munum eiga fyrir því að gera þetta. Sumir segja að hægt sé að færa til starfsfólk og það eigi að duga til að sinna verkefninu. Ég hef sjálfur verið ósáttur við það, þ.e. samhengið á milli þess sem ráðuneytið leggur upp með og þess hvaða grundvöll eigi að leggja til samninga. Síðan taka Sjúkratryggingar við og þær eiga að semja. Ég vil búa til eitt teymi úr þessu og tryggja að menn vinni í sama liðinu til að ná árangri í samningum. Það er auðvitað gríðarlega mikið og vandasamt mál og skiptir mjög miklu máli hvernig til tekst. Það er eiginlega það eina sem liggur í orðunum, engin stefnumótun hefur átt sér stað í framhaldi af þessum athugunum sem þó eru að hluta til enn þá í gangi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir svarið. Hann vakti athygli á ártalinu sem hann nefndi, 2007. Ég tel ekki, þrátt fyrir að komið hafi fram frumvarp og gerðar hafi verið breytingar og skipti með því frumvarpi, að kostnaðarhlutdeild hafi aukist eða farið fram úr áætlun þó að það hafi verið gert á árinu 2007. Það var einfaldlega verið að aðskilja sjúkratryggingar og almennar félagstryggingar. Þessir tveir þættir voru að mati þeirra sem stóðu að því frumvarpi ólíkir og áttu ekki heima á sama stað, þess vegna voru þættirnir aðgreindir. En ég get fallist á það með hæstv. ráðherra að stefnumótun, vinna og skoðun um hvað gera megi betur, hvort heldur er í ríkisrekstri eða í hvaða rekstri sem er, að það skiptir máli. Ég fagna því að hæstv. ráðherra skuli ætla að fara yfir það og leggja á borðið niðurstöður um hvernig hlutunum verði best fyrirkomið, hvort skynsamlegt sé að færa þessa starfsemi aftur undir einn hatt eða hvort einstök verkefni eigi frekar heima á einum stað en öðrum. Þá liggi að baki því betri rökstuðningur en ég tel að hafi verið þegar Lýðheilsustöð og landlæknisembættið voru sameinuð og verkefni færð á milli. Þau voru ekki sameinuð í raun, önnur stofnunin var lögð niður og verkefni hennar færð til þannig að þar var ekki nægur rökstuðningur að mínu mati. Ég óska hæstv. velferðarráðherra góðs gengis í því verkefni sem hann ætlar sér í hvað þetta varðar.