Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 342, um riðu, frá Teiti Birni Einarssyni og á þskj. 431, um riðuveiki, frá Vilhjálmi Árnasyni.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu?  
             Atkvæðagreiðsla um lengd þingfundar mun þá fara fram á eftir óundirbúnum fyrirspurnum um leið og atkvæðagreiðslur verða um afbrigði.

Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.

Virðulegi forseti. Verðbólgan er ekki á niðurleið. Ef eitthvað er þá er hún að hækka. Við erum að sjá vexti halda áfram að vera í hæstu hæðum. Við erum að sjá ríkisstjórnina skila halla á fjárlögum til 2028, hið minnsta, við erum að horfa upp á í rauninni verklausa ríkisstjórn þegar kemur að aðhaldi í fjárlögum. Ef Viðreisn væri þar sem fjármálaráðherra er þá myndi Viðreisn leggja ofuráherslu á að sýna aðhald í ríkisrekstri, draga saman ríkisfjárlög áður en það verða settar álögur á heimilin í landinu, áður en við förum í þær reddingar að auka álögur í landinu. En auðvitað er það þannig að þessi ríkisstjórn fór í það bara nýlega að hækka skatta og núna um næstu áramót þá verður farið í enn eina skattahækkunina sem ríkisstjórnin ætlar að nota til að stoppa í og fylla upp í fjárlagagatið. Nú er desember að koma og alls staðar eru heimilin í landinu, fyrirtækin í landinu, að velta fyrir sér hverri einustu krónu - hvar á að forgangsraða? hvernig eigum við að forgangsraða? - ekki síst núna þegar desember er að detta inn með öllum þeim útgjöldum sem eru fyrirsjáanleg. Við erum hins vegar að upplifa 11% húsnæðisvexti og mesta umfang yfirdráttarlána í dag í sögulegu samhengi. Umboðsmaður skuldara segir þetta vera dulin vanskil. Heimilin í landinu eru sem sagt að forgangsraða í sínu heimilisbókhaldi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða samtal hefur ríkisstjórnin átt við ríkisstjórnarborðið? Hvaða forgangsröðun hefur átt sér stað við ríkisstjórnarborðið? Því eins og ég gat um áðan er eina forgangsröðunin hjá ríkisstjórninni einfaldlega að fara í það að hækka beint skatta, bæði nýlega og um næstu áramót. 

Herra forseti. Ég vil nú byrja á því að segja að það er bæði ánægjulegt en líka áhugavert - en nú beinir hv. þingmaður fyrirspurn til mín en ekki öfugt - að heyra þingmanninn leggja á það áherslu að aðhald þýði fyrst og fremst að draga úr útgjöldum, vegna þess að ég veit að hagfræðilega gengur upp að segja aðhald sé hvort tveggja, að sækja meiri skatta og draga úr útgjöldum. En mér finnst einhvern veginn eðli máls samkvæmt aðhald vera frekar að draga úr útgjöldum, þannig að ég er sammála hv. þingmanni í því að þegar talað er um aðhald þá sé talað um að draga úr útgjöldum en ekki að það sé hægt að fara í meiri háttar aðhaldsaðgerðir með því að sækja meira af annarra manna fé. Við erum í þessum fjárlögum að boða hagræðingu og hagræðingarkröfu upp á 17 milljarða. Það var tímabært. En það er alveg verkefni fyrir kerfin öll að finna út úr því hvernig því verður náð. Það er ekki lítill biti fyrir fólk, stofnanir, forstöðumenn o.s.frv., sérstaklega ekki þegar við setjum ekki hagræðingarkröfu á langstærstu útgjaldaliði ríkisins. Hins vegar hef ég verið þeirrar skoðunar, og það eru ekki nýjar fréttir, held ég, að útgjöld ríkisins séu gríðarlega mikil og það sé forgangsverkefni fyrir okkur, ef við ætlum að stuðla að sjálfbærum ríkisrekstri og geta staðið undir þeim dýru velferðarkerfum sem við viljum geta gert til langrar framtíðar, að hagræða enn frekar og huga að því í hvað við verjum fjármunum skattgreiðenda. Að það sé ekki einhver bylting í því á milli umræðna held ég að ætti ekki að koma neinum á óvart. Eftir mínar örfáu vikur í starfi hef ég auðvitað lagt mikla vinnu í það að kortleggja hvar möguleikar eru til að ná slíku fram. Þar skiptir líka máli að það styttist í vinnu við fjármálaáætlun og ég fagna því að hér séu bandamenn í því að horfa til leiða hvernig við getum farið betur með fjármagn skattgreiðenda.

Virðulegi forseti. Mér fannst ég greina ákveðna gagnrýni á forvera hæstv. ráðherra í starfi en látum það liggja milli hluta. Ég fagna því að hér er ráðherra sem ætlar að koma og tala um aðhald en ekkert heimili í landinu fer í flatan niðurskurð eins og þessi ríkisstjórn er búin að boða og skikka sínar stofnanir til að fara í. Hverri einustu krónu er velt fyrir sér og það er forgangsraðað og ef ríkisstjórn nennir ekki að forgangsraða eða treystir sér ekki til að forgangsraða þá er betra að hún segi það einfaldlega hreint út. Það er það sem við þurfum að heyra. Hvaða samtal hefur raunverulega átt sér stað við ríkisstjórnarborðið? Það eina sem mér finnst ég verða vör við er einfaldlega mjög útgjaldaglaðir ráðherrar úti um allar koppagrundir. Verðbólgan er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar í landinu. Háir vextir eru líka á ábyrgð ríkisstjórnarinnar í landinu. Auðvitað eru aðrir aðilar, vinnumarkaðurinn og Seðlabankinn, en það gengur ekki 

Herra forseti. Það er auðvitað ekki flatur niðurskurður þegar margir liðir eru undanskildir en þar sem er niðurskurður þá hefur nálgunin verið sú. En það er síðan sérstakt aðhald bæði á ráðuneyti og stofnanir þeirra. Ég er auðvitað ekki sammála því að það sé ríkisstjórnin sem einhvern veginn eigi þá miklu verðbólgu sem er í landinu og þar með er ég ekki að draga úr því hlutverki sem stjórnvöld hafa, fjárveitingavaldið o.s.frv. í því verkefni. En ef við greinum bara hvað það er sem keyrir áfram verðbólguna þá er það fyrst og fremst - eða vegur þyngst, ég ætla ekki að segja fyrst og fremst, þær miklu launahækkanir undanfarinna ára umfram framleiðnivöxt í landinu. Það væri mjög til bóta ef við hér ræddum meira um það hver verðmætasköpunin er á Íslandi per vinnustund og hvernig við náum henni upp. Hvernig ætlum við að stýra því til lengri tíma að auka verðmætasköpun 

Forseti minnir hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að ræðutími er takmarkaður í óundirbúnum fyrirspurnum, tvær mínútur í fyrri ræðu og ein mínúta í síðari ræðu.

Virðulegur forseti. Mig langar hér að beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra er varðar stefnu stjórnvalda gagnvart COP-ráðstefnunum, COP28 í þessu tilviki, sem hefst á morgun. Fyrir ráðstefnuna sem haldin var í Glasgow í lok árs 2021 var lagt fram skjal stjórnvalda sem stefnuskjal undir yfirskriftinni On the Path to Climate Neutrality. Ég bið hæstv. forseta afsökunar á því að segja þetta bara á ensku en skjalið er ekki til á íslensku þrátt fyrir að ítrekað hafi verið beðið um þýðingu á því. Þetta skjal var lagt fram fyrir COP26 í Glasgow. Fyrir umhverfis- og samgöngunefnd mættu síðan fulltrúar umhverfisráðuneytisins í aðdraganda ráðstefnunnar sem haldin var í Egyptalandi í fyrra, í nóvember 2022, og staðfestu að þetta skjal væri enn þá stefnuskjal stjórnvalda gagnvart því sem þar færi fram. Í umræðu um ráðstefnuna sem hefst á morgun spurði formaður Miðflokksins, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, umhverfisráðherra út í þessa skýrslu og spurði, með leyfi forseta, „hvort enn sé í gildi skýrslan sem skilað var fyrir“, eins og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kallaði það í gær, „26. lokatilraunina til að bjarga heiminum“. Og Guðlaugur Þór Þórðarson, hæstv. umhverfisráðherra, svaraði því til, með leyfi forseta: „Þessi skýrsla sem hv. þingmaður vísar í er ekki neins staðar notuð.“ - Er ekki neins staðar notuð. Það er sem sagt þessi skýrsla sem hefur í tvígang verið lögð fram sem stefnuskjal stjórnvalda gagnvart COP26 fyrst og síðan COP27. Ég spyr nú hæstv. forsætisráðherra hvort það hafi verið tekin ákvörðun um að leggja fram annað stefnuskjal, hvort ríkisstjórnin sé stefnulaus eða hvort þetta sé gert með einhverjum öðrum hætti í þetta skiptið úr því að þetta plagg hefur í tvígang verið lagt fram sem stefnuskjal stjórnvalda.

Forseti minnir hv. þingmenn á að vísa til annarra hv. þingmanna með þeim formála og ráðherra sem hæstv. og minnir líka á að það er einfalt mál að snara stuttri fyrirsögn á íslensku ef svo ber undir.

Herra forseti. Ætli það mætti ekki kalla plaggið, sem hv. þm. Bergþór Ólason vísaði í, vegvísi til kolefnishlutleysis? Hv. þingmaður spyr um stefnu stjórnvalda. Hún er auðvitað mjög skýr því að Alþingi Íslendinga, ekki bara ríkisstjórnin heldur Alþingi Íslendinga, hefur lögfest markmið um kolefnishlutleysi eigi síðar en 2040. Það er auðvitað sú stefna sem við vinnum samkvæmt, ásamt því sem við höfum skuldbundið okkur til að gera, m.a. með þátttöku í samningaviðræðum á loftslagsráðstefnum Sameinuðu þjóðanna. Af því að hv. þingmaður spyr um stóru málin fyrir þessa 28. ráðstefnu þá liggur það algerlega fyrir að stefna Íslands er sú að það er mikilvægt að halda sig við markmiðið um að hlýnun fari ekki umfram 1,5°C, markmið sem við Íslendingar gengumst undir í París undir forystu formanns Miðflokksins sem þá var hæstv. forsætisráðherra, enn fremur að Íslendingar standi með þeirri afstöðu að við stefnum að útfösun á notkun jarðefnaeldsneytis, sem er gríðarlega mikilvægt markmið og ég vona svo sannarlega að það skapist samstaða um það á þessari loftslagsráðstefnu, að niðurgreiðslum jarðefnaeldsneytis verði hætt. Allt rímar þetta við stefnu sem íslensk stjórnvöld hafa kynnt. Við leggjum sérstaka áherslu á málefni freðhvolfsins og hafsins, einfaldlega vegna okkar landfræðilegu legu, og við leggjum ríka áherslu á að undirstaða allra loftslagsaðgerða byggi á mannréttindum og jafnrétti. Það eru stóru línurnar í afstöðu Íslands fyrir þessa 28. loftslagsráðstefnu. Að sjálfsögðu er í fullu gildi það sem Alþingi hefur áður samþykkt, eins og að lögfesta markmið um kolefnishlutleysi, það stendur óhaggað. Við munum að sjálfsögðu fara yfir hvað við höfum gert í þeim efnum, t.d. með því að lögfesta lögin um hringrásarhagkerfið, en einnig um þau verkefni sem við höfum verið að vinna að hér, til að mynda um kolefnisbindingu sem á eftir að skipta æ meira máli í þessu verkefni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Má þá skilja það sem svo að það sé ekki neitt sjálfstætt plagg sem almenningur getur sótt í, jafnvel þótt á ensku sé, til að glöggva sig á annað en bara lagasafnið almennt og það sem hefur verið samþykkt hér í þinginu? Það er þá bara ágætt að það liggi fyrir að þetta plagg frá október 2021, sem tvisvar hefur verið stefnuplagg stjórnvalda gagnvart COP-ráðstefnunum, sé eins og hæstv. umhverfisráðherra orðaði það í gær: „Þessi skýrsla sem hv. þingmaður vísar í er ekki neins staðar notuð.“ En mig langaði að spyrja, af því að hæstv. forsætisráðherra er nú í raun ráðherra íslenskunnar þó að málefnum hennar sé kannski skipað annars staðar í ráðuneyti: Þekkir hæstv. ráðherra mörg dæmi þess að plagg sem þetta, sem gerir hvorki meira né minna en að ramma inn stefnu stjórnvalda gagnvart loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, sé ekki til á íslensku? Þekkir hæstv. ráðherra mörg slík dæmi? 

Herra forseti. Hv. þingmaður veltir fyrir sér upplýsingamiðlun um stefnu stjórnvalda en ég held að hún liggi nú líka mjög skýr fyrir. Ég nefndi hér áðan þær skuldbindingar sem íslensk stjórnvöld hafa undirgengist í samvinnu við Evrópusambandið og Noreg hvað varðar samdrátt í losun, þau sjálfstæðu markmið sem íslensk stjórnvöld hafa kynnt um samdrátt í losun á ábyrgð Íslands og það sjálfstæða markmið sem við höfum samþykkt hér á Alþingi um kolefnishlutleysi og raunar er Ísland eitt af fáum ríkjum í heiminum sem hefur gert það. Allt á þetta að liggja mjög skýrt fyrir. Ég vil segja það hins vegar að ég vona svo sannarlega að niðurstaða þessa fundar verði góð fyrir heiminn því að þetta er gríðarlega mikilvægt mál. Hvað varðar það hvort umrætt plagg, sem hv. þingmaður vitnar hér til, sé finnanlegt á íslensku þekki ég það einfaldlega ekki. Þetta er væntanlega plagg gefið út af umhverfisráðuneytinu. Almennt eru plögg Stjórnarráðsins gefin út á íslensku en að sjálfsögðu er mikið af efni einnig gefið út á ensku sem nýtt er í alþjóðlegu samstarfi.

Hæstv. forseti. Í gær flutti hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þinginu munnlega skýrslu um 28. loftslagsþing Sameinuðu þjóðanna sem hefst á morgun. Miklar vonir eru bundnar við COP28 og deginum ljósara að þar verða ríki heims að koma sér saman um mikinn og skjótan samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda eigi að vera einhver von um að halda hlýnun jarðar innan 1,5°C. Það er allt undir. Lífið eins og við þekkjum það á jörðinni er undir. Það olli mér djúpum vonbrigðum í umræðunni í gær að það fengust engin skýr svör frá hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um það hvað Ísland ætlaði að leggja til málanna í Dúbaí. Aðgerðaáætlun hefur ekki verið uppfærð eins og allir vita og það virðist enginn innan stjórnkerfisins vita hvernig eigi að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi þannig að lögfestum markmiðum verði náð. Því langar mig að nýta þetta tækifæri, forseti, til að spyrja hæstv. forsætisráðherra, leiðtoga þessarar ríkisstjórnar og ábyrgðarkonu hennar allrar: Hvað hyggst Ísland leggja til málanna á COP28? Hvernig hyggst ríkisstjórn Íslands sýna fram á samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda á næstu árum á COP28? Hvað hyggst ríkisstjórnin leggja til nýja hamfarasjóðsins, kenndur við Loss and Damage, á ensku, eða tjón og tap? Og hvernig ætlum við, íslensk þjóð, íslensk yfirvöld, að standa undir þeirri ábyrgð á COP28 að vera stórlosendur gróðurhúsalofttegunda en jafnframt kannski það ríki í heiminum sem er í bestum færum til að draga hratt og örugglega úr þeirri sömu losun? Ég hlakka til að heyra svör hæstv. forsætisráðherra.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrirspurnina. Þetta er mjög mikilvægur fundur og ég tek undir með hv. þingmanni að það eru mjög stór mál á dagskrá þessa fundar, hnattræn stöðutaka þar sem lagt verði mat á árangur ríkja. Það liggur fyrir fyrir fundinn að það þarf að herða verulega á aðgerðum, ekki bara á Íslandi heldur í heiminum öllum ef markmið Parísarsamningsins eiga að nást. Hv. þingmaður nefnir hér loftslagshamfarasjóðinn, um tap og tjón eða hvernig sem þýða á það. Það á að ræða tillögur um fyrirkomulag fjármögnunar og skilyrði til úthlutunar á þessum fundi og fyrr í dag voru tekin ákveðin skref, þ.e. það náðist ákveðin samþykkt um stofnun sjóðsins sem gerir það að verkum að það verður unnt að ræða um hann á leiðtogahluta loftslagsráðstefnunnar þannig að ég geri ráð fyrir því að gera grein fyrir því þar hver aðkoma Íslands verður að þessum sjóði. Þetta er að gerast mjög hratt. Hv. þingmaður spyr um afstöðu og ég tel að ég hafi að einhverju leyti farið yfir það hér áðan. Auðvitað stöndum við algjörlega föst við það markmið sem við undirgengumst í París um að halda hlýnun jarðar innan 1,5°C. Við höfum heyrt ákveðnar efasemdaraddir um það markmið víða um heim en við munum standa algjörlega föst á því og taka skýra afstöðu um útfösun á notkun jarðefnaeldsneytis og að niðurgreiðslum verði hætt. Ég nefndi hérna áðan freðhvolfið og hafið sem við höfum verið að leggja sérstaka áherslu á og meiri áherslu en margar aðrar þjóðir, ekki síst á hlutverk hafsins í því að draga úr losun. Það liggur alveg fyrir að aðgerðaáætlunin frá 2020 þarf að uppfæra og mér skilst að þeirri vinnu verði lokið öðru hvorum megin við áramót af hálfu umhverfisráðuneytisins.

Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Það er gott að heyra að loksins verði skilað uppfærðri aðgerðaáætlun þótt það hefði auðvitað verið miklu betra og eðlilegra að henni hefði verið skilað fyrir COP28 og reyndar löngu fyrr, því að við verðum að vita með hvaða aðgerðum sem stjórnvöld beita sér fyrir við ætlum að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það verða að vera almennar upplýsingar, það verður að vera skýr stefna og fyrir trúverðugleika Íslands á COP28 og í samfélagi þjóðanna þá skiptir líka máli að geta sagt full trausts frá því hvað er að gerast heima hjá okkur. Þess vegna hvet ég hæstv. forsætisráðherra til að tala skýrt í þeim efnum. Það verður fróðlegt að sjá hvert framlag Íslands verður til nýja hamfarasjóðsins. Það skiptir líka máli og auðvitað verður hann lykillinn, væntanlega, að árangri COP28. Og ég held að - útfösun jarðefnaeldsneytis, að sjálfsögðu. En er ekki komið að því, hæstv. forseti, að Ísland þurfi að beita sér fyrir því að ekki verði unnin meiri olía og gas úr jörðu?

Herra forseti. Já, þessi ríkisstjórn hefur talað mjög skýrt í þeim efnum að við munum ekki gefa út nein leyfi til olíuleitar í íslenskri efnahagslögsögu. Það liggur algerlega skýrt fyrir og við höfum haldið þeim sjónarmiðum á lofti á alþjóðavettvangi. Það eru auðvitað ýmis mál sem ég vonast til þess að við munum sjá árangur af á næstu árum sem eru nú komin til framkvæmda. Ég nefni sérstaklega löggjöfina um hringrásarhagkerfið sem í raun og veru er fyrst núna kannski að fara að skila þeim árangri sem við viljum sjá og finnum auðvitað sem erum farin að endurvinna okkar lífræna úrgang loksins, sem er auðvitað stór þáttur í að draga úr losun. En eins og ég hef svo sem ítrekað sagt þá verða loftslagsmálin ekki leyst með neinu einu og það hefur mikið verið rætt um orkuskipti í umræðum hér á þingi og þau eru að sjálfsögðu mjög mikilvæg og verða í brennidepli á loftslagsráðstefnunni. En það er svo ótal margt annað sem við þurfum að taka á og nálgunin við uppfærslu aðgerðaáætlunar er að nálgast þetta út frá ólíkum geirum, 

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra út í mál íslenskrar konu sem var handtekin í gær vegna beiðni norskra yfirvalda. Hvernig má það vera að íslensk stjórnvöld ákveði að framselja íslenskan ríkisborgara úr landi og út í algera tímabundna óvissu í Noregi þar sem dómsmál viðkomandi er ekki einu sinni komið á dagskrá? Markmið framsalsbeiðninnar er það eitt að tryggja að konan mæti fyrir dóm á tilteknum degi sem hefur eru ekki einu sinni verið ákveðinn. Konan hefur lýst því yfir að hún hugðist mæta í dómsal þegar þar að kæmi hvort sem er. Nú á þessari stundu þarf hún að dúsa í gæsluvarðhaldi á Hólmsheiði. Það getur vel verið að konan þurfi að dvelja í gæsluvarðhaldi í Noregi fram eftir næsta ári vegna þess að dómstólar eru ekki alltaf fljótir að setja mál á dagskrá. Ofan á allt eru að koma jól. Hvers vegna beita stjórnvöld ekki meðalhófi við framsal eigin þegna? Það þarf að tryggja að ekki sé farið í leit að fólki og handtöku þegar ekki liggur fyrir hvenær dómsmálið er á dagskrá í Noregi. Hvers vegna er auglýst eftir móður með nafni og mynd ólíkt því sem gengur og gerist þegar lögreglan auglýsir eftir þeim sem brjóta hegningarlög? Hverra hagsmuna er verið að gæta með þessu offorsi? Hvaða lög er verið að brjóta með því að hýsa drengina í sínu heimalandi?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn sem varðar mál einstaklings sem ég ætla bara að segja hér strax að ég er ekki með neinar nákvæmar upplýsingar um umfram það sem komið hefur fram í fjölmiðlum. Hvað varðar framsal til Noregs þá byggir það væntanlega á því að Ísland og Noregur eru með framsalssamning sín á milli sem er væntanlega fylgt í þessum efnum. Ef lög hafa verið brotin, eins og hv. þingmaður veltir hér upp í sinni fyrirspurn, þá er það að sjálfsögðu eitthvað sem þarf að taka til skoðunar af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra og dómsmálaráðuneytis. En ég verð bara að segja það, því miður, að ég þekki ekki nákvæm efnisatriði málsins og get alls ekki tjáð mig um það hvort að einhverjar reglur hafi verið brotnar því að ég þekki hreinlega ekki efnisatriðin. En að sjálfsögðu mun ég grennslast fyrir um þau í kjölfar þessarar fyrirspurnar hv. þingmanns. Ég leyfi mér þó að segja að svona mál eru auðvitað mjög flókin og viðkvæm. Þetta varðar forræðisdeilu, eins og ég skil fréttir málsins, sem er auðvitað gríðarlega flókið og viðkvæmt mál.

Virðulegur forseti. Ég endurtek: Hverra hagsmuna er verið að gæta með þessu offorsi? Hvaða lög er verið að brjóta með því að hýsa drengina í sínu heimalandi? Það sem skiptir öllu máli er að hafa í huga hagsmuni barnanna, að gera það sem er þeim fyrir bestu. Stjórnvöld verða ávallt hafa í hug barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Við verðum að virða vilja barnanna. Það er meginregla barnasáttmálans að börn eigi rétt á að tjá sig um eigin málefni. Það er jafnframt meginregla barnasáttmálans að gera það sem er barni fyrir bestu. Hver er vilji barnanna? Hefur hann verið kannaður af íslenskum stjórnvöldum? Munu íslensk stjórnvöld virða vilja barnanna eða senda þau brott úr landi gegn vilja þeirra?

Herra forseti. Væntanlega er lögreglan bundin af evrópsku handtökutilskipuninni í þessu máli, af því að spurt er hvaða lögum er verið að fylgja, og við erum auðvitað aðilar að henni. Ég ítreka að við erum með framsalssamninga við tiltekin ríki þannig að eðli máls samkvæmt er löggæslan á Íslandi bundin af slíkum reglum. Hins vegar tek ég undir með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að hagsmunir barna séu alltaf í fyrirrúmi í slíkum málum og að barnasáttmálanum sé fylgt þegar verið er að takast á við flókin mál. Þannig að ég get ekki sagt annað hér, af því að ég þekki ekki gjörla efnisatriði málsins, en að ég muni grennslast fyrir um þau í kjölfar fyrirspurnar hv. þingmanns.

Forseti. Heimsbyggðin hefur að undanförnu horft með hryllingi á innrásina á Gaza-ströndinni. Stöðugar árásir Ísraelshers síðustu vikur hafa leitt til dauða um rúmlega 15.000 íbúa Gaza, þar af um 6.000 barna. Þá er talið að á annað þúsund börn séu föst undir rústum heimila sinna. Það eru sláandi tölur. Til samanburðar eru það jafnmörg börn og búa í Hafnarfirði. Eins og gefur að skilja flýr fjöldi fólks þessar hræðilegar aðstæður og leitar skjóls í öðrum löndum. Stúlkan Asil er þar á meðal. Hún er nýorðin 17 ára og liggur á spítala í Kaíró. Búið er að taka af henni annan fótinn. Hún er brákuð, brennd og brotin. Fjölskylda hennar var drepin í sprengjuárás á Palestínu fyrir fjórum vikum síðan. Hún á ekki foreldra lengur, systir hennar og systursonur hafa verið myrt og heimilið eyðilagt. Hennar nánasti aðstandandi, bróðir hennar, býr á Íslandi og er að berjast fyrir því að fá systur sína hingað í öruggt skjól en að öllu óbreyttu verður hún send aftur til Gaza um helgina. Efnt hefur verið til safnana til að styrkja Asil, bæði vegna lyfjakostnaðar og ferðar til að sækja hana, en tekið er fram að hennar eina von sé að komast til Íslands. Þetta kemur fram í texta í tengslum við söfnun fyrir Asil. Hér á landi höldum við hins vegar áfram að senda fólk frá Gaza úr landi með því að beita Dyflinnarreglugerðinni. Þegar Rússland réðst inn í Úkraínu í fyrra var 44. gr. útlendingalaga virkjuð í fyrsta sinn sem heimilar fjöldavernd flóttamanna frá tilteknum svæðum. Það þýddi að það þurfti ekki að taka marga mánuði eða ár að fjalla um mál hvers og eins til að finna út hvort við gætum mögulega sent þau úr landi eitthvað annað. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort ekki væri eðlilegt að beita sömu aðferðum núna 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er alveg ljóst að það er skelfilegt ástand á Gaza og einmitt þess vegna hafa íslensk stjórnvöld verið að auka framlög sín til mannúðaraðstoðar á svæðinu, gert það núna tvisvar frá því að þessir atburðir hófust og talað mjög skýrt fyrir mikilvægi þess að kallað verði eftir vopnahléi og að veittur verði aðgangur fyrir mannúðaraðstoð inn á svæðið. Það hefur færst aukinn þungi í okkar málflutning eftir því sem þessum atburðum hefur undið fram. Við höfum sömuleiðis kallað eftir því að framganga ísraelskra stjórnvalda verði rannsökuð og við höfum kallað eftir því að alþjóðalög og mannúðarlög séu virt, þeim fylgja ekki bara réttindi heldur einnig skyldur. Við höfum líka veitt viðbótarframlag til Alþjóðlega stríðsglæpadómstólsins til þess að tryggja að hann geti sinnt sínu hlutverki. Hvað varðar flóttafólk og fjölskyldusameiningar er til ágætlega mótað verklag um þau málefni þar sem Rauði krossinn vinnur með umsækjendum í nánu samstarfi við Útlendingastofnun. Síðan ef umsagnir eru samþykktar kemur Vinnumálastofnun formlega að málinu og hefur samband við alþjóðastofnunina IOM til að tryggja framkvæmd slíkra sameininga. Hún er hins vegar flókin þegar um er að ræða ástand eins og við sjáum núna á Gaza og við þekkjum það líka af því að nú fyrst erum við í raun og veru að sjá þá Afgani, sem ákveðið var að taka á móti á sínum tíma, vera að skila sér til landsins, loksins eftir töluvert langan tíma. En þetta verklag eigum við og fylgjumst auðvitað mjög grannt með þeim málum sem sérstaklega heyra undir mögulegar fjölskyldusameiningar hér á landi.

Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svar sitt. Fjölskyldusameining er eitt en flóttamenn eru annað og ég var meira að biðja um að svara því hvort við værum til í að taka á móti fjölda flóttafólks eins og hefur verið gert fyrir þau sem koma frá Úkraínu. Nú eru 20 dagar liðnir frá því að Alþingi ályktaði að án tafar skyldi komið á vopnahléi af mannúðarástæðum á Gaza-svæðinu. Alþingi krafðist þess að alþjóðalögum væri fylgt í einu og öllu í þágu mannúðar, öryggis almennra borgara og verndar borgaralegra innviða. Hvernig hefur ríkisstjórnin fylgt þessari áætlun þingsins eftir? Í hvaða aðgerðir hefur verið ráðist á síðustu tæpum þremur vikum? Hefur verið skoðað að koma á viðskiptabanni á Ísrael eða hvort slíta eigi stjórnmálasambandi milli Íslands og Ísraels? Eða hefur þessi þingsályktunartillaga sem samþykkt var með öllum atkvæðum litla þýðingu í huga ríkisstjórnarinnar?

Herra forseti. Þessi yfirlýsing hefur í raun og veru mótað framgöngu íslenskra stjórnvalda frá því að hún var samþykkt. Það fyrsta sem gert var var að upplýsa bæði sendiherra Ísraels og sendiherra Palestínu um ályktun Alþingis. Í hana hefur verið vitnað síðan á alþjóðavettvangi. 10. nóvember var atkvæðagreiðsla í UNESCO þar sem var samþykkt ályktun um neyðaraðstoð til Gaza og einmitt vísað í þessa afstöðu sem birtist í ályktun Alþingis. Það var flutt yfirlýsing á fundi mannréttindastjóra Sameinuðu þjóðanna o.s.frv. Það væri eiginlega of langt mál að telja upp alla þá vettvanga þar sem hefur verið vísað í þessa ályktun. Hún hefur líka haft þau áhrif, sem ég vitnaði til áðan, að framlög Íslands til mannúðaraðstoðar hafa verið aukin eins og kveðið var á um. Ég nefndi viðbótarframlag til alþjóðlega stríðsglæpadómstólsins, enda er sérstaklega fjallað um það 

Virðulegur forseti. Ég verð að gera athugasemd við fundarstjórn hæstv. forseta. Auðvitað er forseti í þeirri stöðu að þurfa að leggja hér til atkvæðagreiðslu tillögu hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um að taka til 1. umræðu frumvarp til laga um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir sem er þriðja mál á dagskrá samkvæmt þeirri sem hér liggur fyrir. Þessari bók, það er ekki hægt að lýsa því öðruvísi, sem innifelur m.a. 14 ESB-gerðir, í kaupbæti við allt annað sem þarna kemur fram, var dreift hér seinni partinn í gær. Við þingflokksformenn fengum meldingu um þetta um kvöldmatarleyti og það á að taka hana hér til umræðu með afbrigðum í dag. Það er alveg forkastanlegt að mál eins og þetta sé að koma hér inn í þingið 11 dögum fyrir áætlaða jólafrestun þingsins, með kröfu um að það sé klárað fyrir áramót. Hvaða endemis della er þetta, burt séð frá því hver afstaða þingmanna er til málsins?

Herra forseti. Eins og sterklega má gera ráð fyrir þá er forseta kunnugt um að hann fundar einu sinni í viku að jafnaði með þingflokksformönnum til að skipuleggja þinghaldið. Ítrekað hafa komið beiðnir frá fulltrúum stjórnarandstöðunnar um það að mál komi nógu snemma inn í þingið til þess að það sé hægt að vanda vinnu við þau. Jafnframt höfum við kallað eftir því að fá að vita og heyra ef það eru einhver mál á leiðinni sem eru dagsetningarmál sem þarf að klára. Nú erum við að fá þetta risastóra mál, 56 blaðsíður, fjölmargar greinar, ofan í allt annað álag sem fylgir þessum tíma. Við þetta hlýt ég að gera athugasemd, herra forseti.

Herra forseti. Ég er komin hingað upp til að vara yður að leggja til það sem þér virðist ætla að gera hér og fæli í sér, að mínu mati, mestu hneisu þingsins í nærri fimm ár a.m.k. Brussel flokkurinn, sem við stofnun fyrir nærri 100 árum kallaði sig Sjálfstæðisflokkinn, ætlar nú að leggja það til að keyrðar verði í gegn 14 Evrópusambandsgerðir án eðlilegrar umræðu og þinglegrar meðferðar, mál sem varða m.a. hluti sem hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar höfðu varað sérstaklega við og talið með þeim erfiðustu sem EES-samningurinn hefði fært okkur. Ég efast um, hæstv. forseti, að jafnvel hinir hefðbundnu Evrópusambandsflokkar eins og Samfylkingin myndu standa að innleiðingu með þessum hætti og jafnvel ekki Viðreisn.  
            

Forseti. Ég tek hjartanlega undir með hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni. Píratar myndu alls ekki gera svona, ekki séns, í alvörunni. 

Virðulegur forseti. Ég tek bara heils hugar undir þetta. Þetta er stórfurðulegt mál, að það skuli vera að koma með þessar 56 blaðsíður inn í þingið á sama tíma og við erum að vinna mál fyrir Grindavík, nýbúin að klára launamálin og núna erum við að tala um leigumálin, og þá á að skella þessu allt í einu hérna inn. Ég gjörsamlega botna ekki í þessu. Svo er sagt að þetta sé dagsetningarmál. Þetta er ekki dagsetningarmál. Það tekur ekki gildi fyrr en allir eru búnir að samþykkja það þannig að við getum bara leyft þessu að fara fram yfir áramót og gert þetta vel og vendilega. Við þurfum ekkert að taka þetta fyrir í dag. Síðan á að fara að taka lengri fund. Það var hægt að hafa lengri fund í gær. Ég sé enga ástæðu fyrir því að við séum að djöfla þessu máli í gegn. Þetta er mál sem við þurfum að ræða vel og vendilega.

Forseti. Það virðist vera að þessu linni aldrei. Á meðan ég hef verið á þingi þá hefur það verið viðverandi vandamál að það er ætlast til þess að þingið klári bara einhver risastór mál á handahlaupum af því að við fáum málin ekki tímanlega frá ráðuneytinu. Við erum búin að vera hérna í marga mánuði með eiginlega engin mál frá ríkisstjórninni. Það er ekkert búið að vera að frétta af ríkisstjórnarmálum. Þingmannamál eru búin að halda þinginu gangandi. Svo þegar koma mál sem eiga að vera dagsetningarmál, risastór mál, 14 EES-gerðir, þá eigum við einhvern veginn að afgreiða það bara á handahlaupum af því að þetta er dagsetningarmál. Þetta býður upp á mistök og það er ólíðandi að það skuli verið unnið svona ófaglega. Ég skil ekki hvernig stendur á því að ríkisstjórnin, að ráðherrar geti ekki tryggt að mál þeirra komi til þingsins tímanlega til að við getum afgreitt þau á faglegan máta. 

Forseti. Við vorum búin að vara við þessu og tala um að við óttuðumst að þetta færi svona. Nú erum við búin að sitja auðum höndum í nokkrar vikur þar sem ríkisstjórnin hefur ekki verið að koma með málin sem hún var búin að tímasetja samkvæmt sinni eigin áætlun. Fyrir þessu geta verið ýmsar ástæður og mig langar til þess að giska á þrjár og ég hvet bara stjórnarþingmenn eða fulltrúa ríkisstjórnarinnar eða aðra til að segja mér hver ástæðan er ef hún er einhver af þessum þremur. Það fyrsta sem mér dettur í hug og kannski í besta falli er trassaskapur og frestunarárátta. Önnur ástæðan gæti hreinlega verið bara vanvirðing við þingið, að ríkisstjórnin líti á Alþingi sem einhvers konar afgreiðslubatterí fyrir þeirra mál, eða að hreinlega er verið bókstaflega að koma í veg fyrir lýðræðislega umræðu um málin.

Herra forseti. Af því að tíminn er takmarkaður þá náði ég ekki að koma inn á það sem ég vildi nefna sérstaklega í þessu samhengi. Nú eru 11 þingdagar eftir samkvæmt starfsáætlun Alþingis. Hérna er mál með innleiðingu 14 EES-gerða, 35 greina almenns eðlis, 50–60 bls. með greinargerð. Með hvaða hætti sér hæstv. forseti fyrir sér að umsögnum um þetta mál verði háttað? Á að gefa umsagnaraðilum um allan bæ tvo, þrjá daga til að gefa sínar umsagnir? Það er auðvitað ekki nokkur bragur á þessu og haganlegast væri held ég að hæstv. forseti tæki þetta mál af dagskrá hér en annars að við þingmenn sem hér sitjum í sal mótmælum þessu auðvitað bara og greiðum atkvæði gegn því að þetta tiltekna mál, sem er nr. 3 á dagskránni, verði tekið hér á dagskrá með afbrigðum.

Herra forseti. Það er nú kannski óþarfi af stjórnarandstöðunni að láta sem hér sé komin upp einhver glæný staða á þessum árstíma í þessum sal, að það komi nokkur fjöldi stjórnarmála fyrir fyrirframákveðinn frest sem er gefinn til þess að gera nákvæmlega það. Það er kannski ekkert sem kemur mikið á óvart í því. En málin eru auðvitað misstór og misumfangsmikil og krefjast auðvitað þeirrar vinnu sem þau krefjast og það er enginn í meiri hlutanum að boða það að málin verði ekki unnin með eins góðum hætti og nauðsynlegt er, þannig að það verður gert. Við í meiri hlutanum höfum bara verið að taka vítamínin okkar og erum til í þessa törn sem bíður okkar sem við vitum að bíður okkar alltaf fyrir þinglok fyrir jól. Ég á alla vega smáafgangs af mínum vítamínum ef ykkur vantar svona smábúst inn í næstu daga, það er bara sjálfsagt.

Herra forseti. Ég kem hingað upp aðallega til að þakka formanni Miðflokksins óvenjulega hlý orð í garð okkar í Viðreisn í dag, vel þegin skilaboð. En þetta er auðvitað alveg rétt sem komið hefur fram, gagnrýnin á þetta vinnulag. Auðvitað er það alþekkt og ekkert óeðlilegt við það að vinnulagið undir lokin, fyrir þinghlé um jól og á sumrin, sé mikið. En það má eitthvað á milli vera. Við gagnrýndum þetta í síðustu viku þegar við töluðum um fátæktina í málafjölda sem komið hefur frá þinginu vegna þess að við vissum þetta og vegna þess að við vissum að þetta snýst auðvitað ekki um álag á okkur. Þetta snýst um getu til að vinna málin svo að sómi sé að. Við þekkjum öll dæmi þess að mál hafa farið hér í gegn í flýti sem hefur síðan kallað á lagfæringu eftir lagfæringu. Þannig að það er svo sem að raungerast núna sem við bjuggumst við. Mér þykir það miður að þessi skilaboð frá framkvæmdarvaldinu hingað til þingsins skuli vera á þennan veginn vegna þess að ef eitthvað er ætti það að vera akkúrat á hinn veginn, að það sé framkvæmdarvaldið sem hlusti á það hvernig við hér sem stöndum að lagasetningunni viljum helst haga málum.

Hæstv. forseti. Ég er áhugamanneskja um losunarheimildir og notkun þeirra en geri mér fulla grein fyrir því að þetta er ekki einfalt mál og þarfnast mikillar vinnu og umsagnarferlis og alls þess sem hér hefur verið nefnt. Mig langaði bara að nefna það svona í ljósi sögunnar, hæstv. forseti, að það hefur ekkert verið neitt sérstaklega mikið að gera á löggjafarþingum, hvorki í vetur né í fyrra og það er kannski bara komið að því að við spýtum í lófana og fundum hér eins og fólk og gerum það sem gera þarf. Við höfum nægan tíma. Það eru ekki bara 11 þingdagar, það er heill mánuður eftir af þessu ári og okkur er engin vorkunn að vinna hér fram á Þorláksmessu og aftur á milli jóla og nýárs ef þess er þörf.  
            

Forseti. Við vinnum auðvitað þá vinnu sem þarf að vinna. Það er ekkert flókið við það. En þetta er ákveðið sjálfskaparvíti, þetta ástand sem hv. þm. Hildur Sverrisdóttir talaði hérna um áðan. Þegar ríkisstjórnin kemur með málin á síðustu stundu þá verður ástandið eins og það er. Það er verið að búa til álagspunkta. Og á álagspunktum, bara sögulega séð, þá höfum við séð það að mistök hafa átt sér stað í lagasetningu, mistök sem hafa kostað milljarða í dómsmálum - milljarða. Það eru þó nokkur enn sem vofa yfir okkur sem eru einmitt þannig, kláruð undir lok kjörtímabils eða undir lok þings. Þannig að það skiptir máli að ríkisstjórnin gefi þinginu góðan tíma til að klára og þá þarf að koma með málin tímanlega. Þetta er ekki flókið. Þetta ástand sem hér er talað um og gerist einhvern veginn reglulega, er búið til af því að ríkisstjórnin skilar seint og heimtar að þingið klári. Hættum því.

Herra forseti. Hér er ekki bara lögð til áframhaldandi innleiðing á færibandinu, hér er lögð til innleiðing með fallbyssu. Hvers vegna í ósköpunum vill þessi ríkisstjórn slá öll met í Evrópusambandsinnleiðingum og sýna meiri undirgefni gagnvart Evrópusambandinu heldur en nokkrir aðrir flokkar hafa gert, þar með talin fyrrnefnd Samfylking og Viðreisn? Undirgefni þessarar ríkisstjórnar gagnvart Evrópusambandinu virðist orðin takmarkalaus. Einhver sendi tölvupóst væntanlega á einhvern ráðherrann og rak á eftir þessu og þá er þetta keyrt hérna inn í þingið, 14 innleiðingar án eðlilegrar þinglegrar meðferðar, m.a. varðandi mál sem töldust þau erfiðustu sem frá Brussel hefðu komið að mati ráðherra í þessari ríkisstjórn. Ég bara skil það ekki, herra forseti, hvernig ég allt í einu finn mig í þeirri stöðu að flokkar sem hafa að mínu mati verið með Evrópusambandsþráhyggju árum saman eru allt í einu orðnir varfærnari hvað Evrópusambandið varðar og vilja sýna aðeins meiri festu en þessi ríkisstjórn.

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson varðandi það að auðvitað snýst þetta ekki um það að við höndlum ekki álagið. Þetta snýst um virðingu við þá málsmeðferð sem fer fram hér á þingi, og það er ekki bara við okkur þingmenn sem störfum hér, það er líka við umsagnaraðila og sérfræðinga úti í samfélaginu, bara við þjóðina eins og hún leggur sig. Það er áhugavert að hv. þm. Hildur Sverrisdóttir sé hissa á því að við séum hissa á þessu þar sem þetta séu nú bara alvanaleg vinnubrögð. Ég verð nú að taka undir það. En mig langar til að ítreka spurningu mína til meiri hlutans: Hver er ástæðan? Er það trassaskapur og frestunarárátta? Vanvirðing við þingið þar sem við erum bara afgreiðslubatterí fyrir hugmyndir ríkisstjórnarinnar? Eða er beinlínis verið að reyna að koma sér hjá lýðræðislegri umræðu um málin?

Forseti. Ég er dálítið hugsi yfir orðum hv. þingkonu Þórunnar Sveinbjarnardóttur um að við getum bara unnið hérna lengur. Ég tek alveg undir það, ég er alveg sammála. Við getum þannig séð unnið alveg fram að Þorláksmessu og milli jóla og nýárs, bara eins og venjulegt fólk gerir, og sjálfsagt og eðlilegt til þess að klára mikilvæg mál. Vandinn er að það er engum í þessu húsi jafn annt um að klára á tilsettum tíma þingstörfin og hæstv. forseta þingsins. Það hefur alltaf verið þannig að þegar er komin dagsetning á það að það eigi að klára þingstörf 15. desember þá er allt púður lagt í að klára á þeim tíma. Og ef það eru einhver mál sem þarf að klára þá eru þau bara keyrð í gegn. Þau eru keyrð í gegnum nefndina, rifin út án þess að fá nægilega góðan tíma í umfjöllun, þau eru samþykkt hér í þingsal af meiri hlutanum og svo koma í ljós mistök út af því að þau eru illa unnin í miklum flýti. Það er vandamálið. Ef við ætlum að klára þetta stóra mál og ætlum að fá mál hérna inn ellefu dögum fyrir tilsettan tíma þegar við eigum að klára þing fyrir jól þá finnst mér fínt ef forseti þingsins myndi vera gagnsærri með það að 

Virðulegi forseti. Mig langar undir þessum lið að minna á það að nýlega lýstu almannavarnir yfir neyðarástandi í Vestmannaeyjum. Ég tel mjög mikilvægt að þingið taki til umfjöllunar það ástand sem þar ríkir í vatnsmálunum og að við fáum skýrslu um þau mál, hvar þau standa, og að þingið verði upplýst um það hvernig staðan er á þessum málum úti í Eyjum vegna þess að staðan þar er grafalvarleg. Hún er grafalvarleg. Þetta er enn eitt áfallið sem er að ríða yfir þetta þjóðarbú ef verstu sviðsmyndir teiknast upp úti í Vestmannaeyjum. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur hér í þinginu að fá umræðu um þetta mál, að í næstu viku verði sérstök umræða hér í þessum sal og að þingið finni svigrúm til þess að ræða þetta mikilvæga mál um eina stærstu verstöð landsins þar sem tæplega 5.000 manns búa. Ef versta sviðsmyndin teiknast upp þá þyrftu þeir jafnvel að yfirgefa heimili sín og við þurfum að freista alls til að koma í veg fyrir að slíkt gerist.

Virðulegur forseti. Ég kem hér aftur upp og lýsi yfir vonbrigðum mínum með það með hvaða hætti þetta mál kemur hér inn í þingið og þá kröfu sem sett er fram um að málið sé klárað fyrir jólahlé þegar við blasir að 11 áætlaðir þingfundardagar, með deginum í dag, eru til ráðstöfunar nema breyting verði gerð á starfsáætlun, sem er auðvitað sjálfsagt, verði sú ákvörðun tekin. Þetta er risamál með 14 EES-innleiðingum sem á einhvern veginn að hraða hér í gegn, verður væntanlega gefinn mjög takmarkaður umsagnartími þeirra aðila sem leitað verður umsagna hjá, 14 innleiðingar, m.a. með flóknustu mál sem á fjörur Íslands hefur rekið frá Brussel. Ég mun greiða atkvæði gegn því að þetta mál verði tekið hér á dagskrá með þessum hætti, sérstaklega í ljósi þeirrar kröfu sem vofir yfir, að málið skuli klára fyrir þingfrestun nú í aðdraganda jóla.

Forseti. Maður ætti kannski að vera þakklátur fyrir það að hæstv. forseti Alþingis leggi ekki bara til að ráðherrarnir fái að afgreiða ESB-málin eins og þeir vilja. En stjórnarskráin kemur reyndar í veg fyrir það enn sem komið er. Þessi ríkisstjórn hefur sýnt það og sannar aldeilis nú að hún er tilbúin til að innleiða hvaða vitleysu sem er, hversu mikið sem málin skerða fullveldi þjóðarinnar, hversu langt sem þau skerða hagsmuni okkar. Hún er tilbúin að innleiða af áfergju hvað sem Evrópusambandið uppáleggur henni að gera, jafnvel mál sem ráðherrar hafa komið hér upp og lýst eindregnum efasemdum um sem hættuleg mál en á endanum þá ýta menn bara á græna takkann og samþykkja. Enn ein áminningin um að það fer ekki alltaf saman það sem þessir stjórnarflokkar segja og það sem þeir svo gera. Ég tel ótækt að taka þetta mál á dagskrá hér nú með þeim hætti sem hæstv. forseti leggur upp með.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um lögheimili og aðsetur, nr. 80/2018, breytingu á lögum um mannvirki, nr. 160/2010 og breytingu á lögum um brunavarnir, nr. 75/2000. Frumvarpið má rekja til þeirrar vinnu sem hófst í kjölfar þess voveiflega atburðar er Bræðraborgarstígur 1 brann þann 25. júní 2020. Þáverandi félags- og barnamálaráðherra setti á fót samráðsvettvang í formi starfshóps sem gaf út skýrslu í mars árið 2021. Í skýrslunni voru 13 tillögur lagðar fram til úrbóta í brunavörnum landsins. Sá sem hér stendur ákvað þann 22. apríl 2022 að skipa starfshóp til að fylgja eftir fjórum tillögum fyrri starfshóps félags- og barnamálaráðherra. Í fyrsta lagi tillögu nr. 6, að endurskoðaðar verði heimildir til fjöldaskráningar lögheimilis eða aðseturs í íbúðarhúsnæði; í öðru lagi tillögu nr. 9, sérstakt átaksverkefni Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, byggingafulltrúa og slökkviliðs vegna eldri timburhúsa; í þriðja lagi tillögu nr. 11, að metið verði hvort og í hvaða mæli heimilað skuli með lögum tímabundna aðsetursskráningu og búsetu í atvinnuhúsnæði sem uppfyllir kröfur um öryggi og í fjórða lagi tillögu nr. 12, að endurskoðaðar verði heimildir slökkviliðs og byggingafulltrúa til að leggja á stjórnvaldssektir vegna brota á lögum og til aðgangs að íbúðarhúsnæði til eftirlits. Fyrir lá við samningu frumvarpsins að ekki var þörf á að breyta lögum vegna tillögu nr. 9, um sérstakt átaksverkefni vegna eldri timburhúsa, og því er sú tillaga ekki meðal efnis þessa frumvarps en komin í framkvæmd. Frumvarp þetta miðar að því að koma til móts við tillögur nr. 6, 11, og 12 sem reifaðar hafa verið og nánar eru útfærðar í skýrslu starfshóps sem undirritaður skipaði þann 22. apríl 2022 eins og áður sagði. Skýrslunni var skilað í júní 2023 og er hún aðgengileg á vef ráðuneytisins. Markmið þessa frumvarps er fyrst og fremst að efla öryggi einstaklinga sem hafa fasta búsetu í atvinnuhúsnæði með því að fá upplýsingar um það hverjir hafi fasta búsetu í slíku húsnæði. Samkvæmt heimildum ráðuneytisins þá eru rúmlega 3.000 manns með fasta búsetu í atvinnuhúsnæði hér á landi sem er að mínu mati óásættanlegt. Þá er markmið frumvarpsins að efla öryggi viðbragðsaðila og brunavarnir í landinu. Brunavarnir í húsnæði sem þessu mættu vera betri en auka þarf úrræði stjórnvalda til að fá eigendur þessara húsa til að efla brunavarnir sínar og eins til að fá eigendur fasteigna almennt til að bæta brunavarnir. Virðulegi forseti. Rétt er að gera grein fyrir meginbreytingum á einstökum lagabálkum og mun ég byrja á því að gera grein fyrir breytingum á lögum um lögheimili og aðsetur, nr. 80/2018. Lagt er til að einstaklingum sem skráðir eru án tilgreinds heimilisfangs í sveitarfélagi verði heimilt að skrá aðsetur sitt í atvinnuhúsnæði. Almennt er óheimilt að hafa fasta búsetu í húsnæði sem uppfyllir ekki skilyrði 3. og 4. mgr. 2. gr. lögheimilislaga, þ.e. húsnæði sem er skilgreint sérstaklega sem íbúðarhúsnæði, og því er hér um allverulega undantekningarreglu að ræða. Það skal sérstaklega tekið fram að það er markmið ríkisins að fólk skuli ekki búa í atvinnuhúsnæði og því er sett sólarlagsákvæði í lögin og gert ráð fyrir að heimild þessi falli úr gildi árið 2030. Hver skráning mun þó aðeins gilda í eitt ár og þarf viðkomandi að endurnýja skráningu sína og mun Þjóðskrá Íslands aðstoða fólk við það með því að minna fólk á það með smáskilaboðum, í gegnum island.is o.fl. Það skal einnig tekið sérstaklega fram að þetta úrræði gildir aðeins um atvinnuhúsnæði en ekki frístundabyggð. Er á því byggt að þegar slökkvilið fer í brunaútkall í frístundabyggð er alltaf gert ráð fyrir því að það geti verið gestir í frístundabyggð, þ.e. að það sé fólk í húsunum, enda eru þau byggð fyrir slíkt, öfugt við atvinnuhúsnæði. Því var það mat mitt að það væri ekki sama þörf á þessu úrræði í frístundabyggð, a.m.k. að svo stöddu. Þá skal á það bent að stærsti fjöldi þeirra sem er skráður án tilgreinds heimilisfangs í sveitarfélagi býr í atvinnuhúsnæði og því brýnt að ná til þessa hóps. Þess skal getið að annar starfshópur er að störfum sem ætlað er að koma með tillögur um þann hóp sem hefur fasta búsetu í frístundabyggð en tillagna er að vænta. Í frumvarpinu er einnig gert ráð fyrir því að þinglýstur eigandi fasteignar geti ákveðið hversu margir einstaklingar geti verið með lögheimili á eign í sinni eigu. Þetta getur komið í veg fyrir að óviðkomandi einstaklingar skrái sig á eign án leyfis. Gert er þó ráð fyrir í frumvarpinu að eigendur fasteigna geti ekki misbeitt rétti sínum og skráð fólk út af eign á grundvelli þessarar heimildar, aðeins Þjóðskrá Íslands getur það. Þá eru heimildir Þjóðskrár Íslands til að skrá einstaklinga af eign efldar til muna ef of margir eru skráðir á eign. Þinglýstur eigandi þarf hins vegar ávallt að gera grein fyrir öllum íbúum áður en Þjóðskrá Íslands skráir einstaklinga af eign. Nú verður gerð grein fyrir þeirri breytingu sem lögð er til á lögum um mannvirki, nr.160/2010. Lögð er til sú breyting á lögum um mannvirki að bætt er við lögin heimild fyrir byggingafulltrúa til að leggja á stjórnvaldssektir. Þannig er gert ráð fyrir að embætti byggingafulltrúa geti lagt stjórnvaldssektir á einstaklinga eða lögaðila sem hefur leyfisskyldar framkvæmdir án leyfis. Ákvæðið er hefðbundið stjórnvaldssektarákvæði, til þess fallið að efla eftirlitsúrræði byggingarfulltrúa. Gert er ráð fyrir því líkt og segir í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð frumvarpsins að tilgangurinn sé ekki að ráðist verði í sérstakt átak við beitingu þessarar sektarheimildar þannig að sektað verði fyrir hvert mál sem kemur inn á borð byggingafulltrúa heldur ætti að taka mið af alvarleika brots. Þannig er gert ráð fyrir að reglunni sé beitt hóflega. Nú verður gerð grein fyrir þeim breytingum sem lagðar eru til á lögum um brunavarnir, nr. 75/2000. Stærstu breytingarnar eru þrenns konar. Í fyrsta lagi eru ákvæði 20. gr. laganna, um heimild til að afla dómsúrskurðar til inngöngu inn í íbúðarhús til brunaeftirlits, lagfærð. Slökkviliðið á höfuðborgarsvæðinu lét reyna á þetta ákvæði fyrir héraðsdómi Reykjavíkur í ár en kröfu slökkviliðsins var vísað frá dómi þar sem lagaákvæðið þótti ekki vera nægilega gott til að vera grundvöllur fyrir dómsúrskurð. Gerð er hér tilraun til að lagfæra ákvæðið. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar sem gera slökkviliðinu kleift að knýja á um úrbætur ef ekki næst í eiganda eftir ítrekaðar tilraunir til samráðs. Þannig getur slökkviliðsstjóri skipað öryggisvakt, knúið á um úrbætur og eftir atvikum lokað mannvirki ef ekki hefur náðst í eiganda eftir ítrekaðar tilraunir. Í þriðja lagi er lagt til að slökkviliðsstjóri geti lagt á stjórnvaldssektir. Í dag getur slökkviliðsstjóri lagt á dagsektir. Það úrræði hefur ekki reynst vel og reynst í raun slökkviliðunum kostnaðarsamt úrræði og ekki borið tilætlaðan árangur. Ákvæðið er gert á sömu forsendum og með sömu formerkjum og ákvæðið sem greint var frá fyrr í ræðu minni um sektarákvæði fyrir embætti byggingarfulltrúa. Aðrar breytingar á lögum um brunavarnir eru minni háttar og til þess fallnar að efla brunaeftirlit og samræma lög um brunavarnir við lög um mannvirki. Virðulegi forseti. Það eru miklir hagsmunir undir í þessu frumvarpi. Á höfuðborgarsvæðinu einu búa allt að 2.000 manns í atvinnuhúsnæði samkvæmt tölum frá Þjóðskrá Íslands í september síðastliðnum og eins og ég sagði fyrr í ræðu minni sennilega 3.000 á landinu öllu. Líkurnar á stórslysi aukast með hverjum degi sem líður og þau hafa því miður líka verið ótal mörg á síðustu mánuðum. Því er brýnt að slökkviliðið fái auknar heimildir til eftirlits og að stjórnvöld opni á heimildir fyrir þá borgara sem margir hverjir eiga þess ekki annan kost en að búa í húsnæði sem þessu til að geta skráð sig hjá stjórnvöldum hvar þeir búa. Það eykur öryggi íbúanna komi upp eldur í atvinnuhúsnæðinu sem fólkið býr í og eykur öryggi starfsfólks slökkviliðsins sem hefur meiri vitneskju um fjölda íbúa í húsnæðinu. Virðulegi forseti. Eftir að yfirvöld ákváðu að rýma þyrfti Grindavík í kjölfar þeirra náttúruhamfara sem dunið hafa yfir á Reykjanesi kom í ljós að ekki er heimild í lögum um lögheimili og aðsetur til að skrá aðsetur innan lands fyrir þá sem þurfa að flýja heimili sín vegna óviðráðanlegra aðstæðna svo sem náttúruhamfara, hryðjuverka og fleiri atriði að kröfu yfirvalda. Brýn nauðsyn er að halda utan um Grindvíkinga í skrám Þjóðskrá Íslands. Ég mun því fara þess leit, og geri það hér með, við hv. umhverfis- og samgöngunefnd, samfara vinnu við þetta frumvarp, að lagfæra lög um lögheimili og aðsetur í þá veru að koma því á laggirnar að geta búið til tímabundna skráningu fyrir Grindvíkinga á laggirnar, og er ráðuneyti mitt tilbúið til að aðstoða nefndina eins og kostur er, Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umræðu.

Virðulegur forseti. Við ræðum þetta frumvarp í fyrsta skipti. Það eru ákveðin atriði sem mér finnst ég þurfa að fá upplýsingar um áður en ég get sjálfur, prívat og persónulega, haldið áfram með þetta mál. Það fyrra varðar það að ef mig misminnir ekki þá voru haldnir fundir í vor með ráðamönnum og m.a. fulltrúum sveitarfélaga um það hvort þau væru samþykkt því að fólk fengi að búa í svokölluðu óleyfishúsnæði ef ákveðin skilyrði væru uppfyllt. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk í samtölum mínum við fulltrúa sveitarfélaga í framhaldi af þessum fundum sem áttu sér stað, eða kannski bara fundi, þá voru sveitarfélögin því mjög andvíg að það yrði gert. Bæði töldu þau að það væri verið að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögum og það væri í raun og veru búið að skipuleggja sveitarfélögin með þeim hætti að atvinnuhúsnæði væri á einum stað, íbúðarhúsnæði á öðrum stað og innviðirnir væru á einum stað en ekki á öðrum. Ég upplifði því ekki annað en að sveitarfélögin myndu bara ekki undir neinum kringumstæðum samþykkja að það væri gefinn einhver afsláttur af byggingarreglugerðum sem þau hafa sjálf þurft framfylgja í áratugi. Ég velti því þá fyrir mér er: Er þetta sama mál og þá var talað um og er verið að gera þetta í óþökk sveitarfélaganna?

Virðulegur forseti. Ég held að hv. þingmaður sé að blanda tveimur málum saman. Annars vegar er varðar tímabundnar heimildir til að koma fyrir fólki á flótta í húsnæði með sambærilegum hætti og ég nefndi það reyndar þegar ég mælti fyrir því máli bæði síðastliðið vor og aftur í haust að mál sem varðaði kannski sambærilegar heimildir eins og þetta mál myndi einnig koma inn. Það voru undanþágur frá skipulagslögum og undanþágur frá fleiri þáttum þó svo að það væri verið að heimila búsetu í húsnæði sem ekki hafði verið ætlað til íbúðarhúsnæðis áður. Hér er aftur á móti um að ræða allt annað mál. Þetta hefur verið unnið með sveitarfélögunum og ég veit ekki annað en að þau séu samþykk þessari útgáfu af þessu máli. Engu að síður er auðvitað verið að fjalla um heimildir til að heimila búsetu í atvinnuhúsnæði í báðum tilvikum, en hér er það gert með opnum augum. Við vitum að þetta er staðreynd í dag, það eru um 2.000 manns hér á höfuðborgarsvæðinu, sennilega 3.000 manns í heild sinni á landinu, í slíku húsnæði. Þetta er ekki eitthvað sem við segjum að sé gott. Við viljum þetta ekki og þess vegna er sólarlagsákvæði á þessu og þess vegna erum við að vísa til húsnæðisstefnunnar sem við mæltum fyrir og ræddum hérna í síðustu viku, sem vonandi mun skila okkur á þessum næstu sex til sjö árum að það verði meira framboð af húsnæði á réttum stöðum þannig að það sé ekki þörf á að nýta þetta atvinnuhúsnæði lengur. En til að koma böndum yfir það sem er í dag og ná slökkviliðinu, byggingarfulltrúa og heilbrigðiseftirliti á staðinn er farin þessi leið annars vegar að heimila aðsetur og hins vegar að gefa viðkomandi eftirlitsaðilum nægar heimildir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svar. Ég get svo sem alveg fallist á það að við verðum að hjálpa öllum til að hafa þak yfir höfuðið, það er bráðnauðsynlegt. Ég fagna því að sjálfsögðu að ráðherra segi að við viljum þetta ekki, þetta eigi þá að vera tímabundið. Ég upplifði það líka bara í umræðunni í gær, og eins og hæstv. ráðherra nefndi hér, að það þyrfti eitthvað svona að koma til bjargar stöðu Grindvíkinga vegna þess að sú staða er slæm og erfið úrlausnar. Það er erfitt að finna samastað fyrir heilt sveitarfélag og mun að sjálfsögðu taka einhvern tíma. En ég fæ smá hnút í magann þegar ég upplifi það að forsendan fyrir því að við getum staðið með Grindvíkingum eins og við myndum vilja sé að við samþykkjum þetta mál. Úrlausn til handa Grindvíkingum þarf að gerast hratt en ég hefði frekar viljað að það hefði verið sérstakt mál sem varðaði stöðu Grindvíkinga og við gætum verið að klára bara í þessari viku eða næstu, en við þurfum auðvitað talsverðan tíma held ég til að ræða þetta mál ofan í kjölinn. Þetta er stórt og mikið mál að fjalla um og auðvitað talsvert öryggismál. Við þurfum bara að rýna þetta verulega. Það skiptir máli að við erum búin að upplifa eldsvoða eftir eldsvoða sem hafa orsakað það að fólk hefur dáið. Ég vil því ekki vera ábyrgur fyrir því að við séum að gefa einhvern afslátt af öryggismálum fólks sem er í þeirri stöðu að geta ekki borgað 300.000, 400.000 í húsaleigu á mánuði.

Virðulegur forseti. Það sem ég nefndi með skráningu Grindvíkinga tímabundið er einfaldlega að ef við hefðum haft nægan tíma þá hefði það auðvitað verið hluti af frumvarpinu en nefndi að þar sem við erum með lögin hér opin þá munum við óska eftir samtali við nefndina um að forma þetta. Við eigum það formað en formsins vegna þá hefði það tekið allt of langan tíma ef við hefðum farið með það inn í gegnum vinnu við frumvarpið sjálft og tímalínan kannski ekki alveg með okkur, þannig að við teljum að það sé mikilvægt að taka það samtal upp við nefndina. Það breytir því ekki að nefndin getur alltaf gefið nefndarálit um það eina tiltekna atriði og lagt til inni í nefndinni og afgreitt. Það er í mínum huga ekki vandamál. Varðandi síðan frumvarpið í heild sinni þá veit ég að til að mynda slökkviliðið, ekki síst hérna á höfuðborgarsvæðinu, hefur kallað mjög eftir því að fá þessar auknu heimildir sem fyrst og ég held að ráðherra hafi verið svo bráður að taka undir það í einhverju samtali í við fjölmiðla í gær, en það er auðvitað ekki mitt að samþykkja það. Það er auðvitað bara þingsins að fara yfir það og sjá hversu fljótt og vel er hægt að afgreiða þetta. Ég vil bara hvetja þingið og nefndina til dáða og ef það er hægt að klára þetta hratt og vel þá skiptir það máli, það eru miklir hagsmunir undir. En auðvitað þurfa menn að vanda sig við þá vinnu.

Frú forseti. Það er ánægjulegt að sjá að hér er frumvarp sem snertir margt af því sem bæði slökkvilið og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafa verið að þrýsta á að sé gert til breytinga til að auka öryggi þeirra sem búa í óleyfisbúsetu í atvinnuhúsnæði. En því miður nær þetta frumvarp bara eins langt og það nær, þ.e. það tekur ekki á því að við erum að gefa afslátt af lögum og reglum sem kosta mannslíf. Það hlýtur að vera skrýtið að sjá í lögum að við erum að fjalla um hluti þar sem fólk er að gera eitthvað í óleyfi. Við erum í rauninni að gefa leyfi til að vera með óleyfi. Það hljóta að vera með skrýtnari lögum þegar við erum farin að setja lög um það sem fólk er að gera og við leyfum því að gera það ólöglega. En það er algerlega óverjandi að þúsundir einstaklinga þurfi að búa við hættulegar og ómannsæmandi aðstæður. Það er nú þannig að þeir sem búa í þessu húsnæði eru flestir hverjir ekki íslenskir ríkisborgarar og þeir íslenskir ríkisborgarar sem búa þarna eru oft þeir sem hafa hvað minnst á milli handanna. Maður spyr sig: Ef við hefðum þurft að upplifa jafnmörg dauðsföll íslenskra ríkisborgara í óleyfishúsnæði, væru ekki komnar hér alvöruneyðaraðgerðir og neyðarástand? Það að við séum ekki komin með leiðir og frumvörp til að tækla þetta, að fólk megi einfaldlega ekki og geti ekki og það sé hreinlega bannað að leigja út íbúð eða atvinnuhúsnæði til aðseturs á meðan fólk er að deyja við þessar aðstæður, er okkur Íslendingum til skammar.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður talar um að það sé ekki gott að koma hér og breyta lögum og heimila eitthvað sem er í óleyfi sem geti síðan valdið fólki tjóni. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni um það, enda er það ekki tilgangur þessara laga. Hér var settur starfshópur á laggirnar og síðan annar sem fór sérstaklega ofan í það og var gerð sérstök úttekt samhliða á því húsnæði sem hér er. Í ljós kom að meiri hlutinn af þessu húsnæði var í þokkalegu og betra ásigkomulagi og uppfyllti meiri kröfur en menn höfðu óttast. Engu að síður höfum við séð fjölmörg dæmi um hið gagnstæða. Þess vegna er svo mikilvægt að viðurkenna að hér eru á milli 2.000 og 3.000 manns, 2.000 hérna á höfuðborgarsvæðinu, væntanlega 3.000 í heild sinni, sem búa við þessar aðstæður. Þá er mikilvægt í mínum huga að segja: Hvernig ætlum við að bregðast við því? Hinn valkosturinn er að henda fólkinu út úr þessu húsnæði og láta það þá ekki hafa neitt húsnæði. Það finnst mér ekki góður valkostur. Við verðum að gefa okkur einhvern tíma í það. Ég vil þess vegna spyrja hv. þingmann hvort hann sé með einhverjar aðrar hugmyndir um það. Hér er verið að leggja til tímabundið að heimila þetta með kröfum um að uppfylla brunavarnir, um að uppfylla kröfur byggingarfulltrúa um íbúðarhúsnæði o.s.frv. Hér erum við, held ég, að reyna að ganga skynsamlega fram og algjörlega í anda þeirra tillagna sem það fólk sem best þekkir til lagði til í þessum starfshópi. En ég vildi bara koma hingað upp og segja: Hvað annað er hv. þingmaður með í huga um hvernig við eigum að bregðast við þessum vanda? Það er sannarlega hópur af fólki sem býr við þessar aðstæður. Eigum við þá ekki að reyna að lagfæra þær aðstæður en gera það tímabundið og á sama tíma byggja nægjanlega mikið húsnæði, því að það er jú lausnin?

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og spurninguna sem hæstv. ráðherra svaraði sjálfur í lokaorðum sínum, sem er einmitt að það þarf að byggja meira húsnæði. En því miður virðist ríkisstjórnin ekki vera með nægilega mikið af plönum og aðgerðum til að auka það sem er verið að byggja. Þvert á móti er ríkisstjórnin að draga lappirnar í því að eiga við verðbólguna og hátt vaxtastig, sem er akkúrat það sem stoppar að það sé verið að byggja húsnæði. Þannig að ég spyr bara ráðherra á móti: Hvað ætlar ráðherra að gera til þess að það sé farið að byggja hér af einhverju ráði en ekki bara segja: Við erum með starfshóp um þetta og hitt? Ég er hins vegar algerlega sammála hæstv. ráðherra þegar kemur að því að það sem hér í þessu frumvarpi stendur, það er allt af hinu góða. En það að við skulum þurfa að bíða í sjö ár eftir því að við útvegum fólki eitthvert annað húsnæði og við setjum einhverjar reglur sem banna algerlega að leigja út slíkt húsnæði, það er allt of langur tími að mínu mati.

Virðulegur forseti. Ég er ánægður að heyra að hv. þingmaður er sammála mér um að þetta frumvarp sé til bóta og taki á vandanum. Í mínum huga þarf ekkert að bíða í sjö ár ef þetta getur gengur hraðar. Sólarlagsákvæðið rennur hins vegar út þá, það má ganga miklu hraðar mín vegna ef það gengur þannig. Varðandi hraða uppbyggingu þá stöndum við sannarlega frammi fyrir erfiðum áskorunum í efnahagsumhverfinu, hárri verðbólgu, háum vöxtum, sem gerir það að verkum að markaðurinn dregur svolítið úr krafti sínum. En á sama tíma kallar þessi mikli efnahagsvöxtur á fólk og síðastliðna 20 mánuði hefur fjölgað hér um 20.000 manns eða sirka 1.000 manns á mánuði. Ég nefni þessa tölu vegna þess að ég var að tala um hóp sem er 2.000–3.000, þannig að á sama tíma og við erum að tala um þennan hóp þá er annar hópur sem hefur komið hingað til okkar á ekkert mjög löngum tíma, á um tveimur árum, sem er kannski tíu sinnum stærri. Hvað erum við að gera? Jú, við verðum að beita þeim tækjum og tólum sem við erum með. Við erum að setja fram skýra stefnu í þessari húsnæðisstefnu til lengri tíma. Það er verið að byggja 800 fleiri íbúðir á þessu ári og 1.000 á næsta og þarnæsta, þ.e. 2.800 fleiri íbúðir en ef ríkið væri ekki að gera neitt og menn treystu bara á markaðinn. Þannig að já, við erum því að gera ýmislegt. Við erum hins vegar svolítið að togast á við efnahagsástandið. Þess vegna er lykilatriði að ná niður verðbólgu með hófsömum skynsamlegum fjárlögum sem ég veit að félagar mínir í fjárlaganefnd eru að fara að leggja til hér og við munum fjalla um á næstu dögum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir seinna andsvarið. Ég held að vandamálið sé að við erum ekki að horfa nógu langt fram í tímann. Við búum til einhverjar stefnur en förum ekki í aðgerðir og þær aðgerðir eru heldur ekki fjármagnaðar. Það er einfaldlega ekki nóg að byggja 800 íbúðir á þessu ári og 1.000 næsta ári og 1.000 á þarnæsta. Það sem við þurfum að gera er að horfa á það, eins og hæstv. ráðherra sagði, að hingað er að koma fleira og fleira fólk vegna þess að hér er gott að lifa. Við erum ekki að fjölga okkur nóg þannig að það er eins gott að við séum að fá fólk hingað og við þurfum að miða okkar aðgerðir við það. Það þarf ríkisstjórnin að sýna í verki en ekki bara í einhverjum fallegum stefnum sem síðan eru ekki fjármagnaðar og aldrei er farið eftir.

Virðulegi forseti. Þetta er mikilvæg umræða og við tókum þetta spjall við ráðherra í umhverfis- og samgöngunefnd. Mér fannst þetta ráðast af lausnamiðuðum tímabundnum lausnum. Auðvitað er þetta ekki kjörástand. Þetta eru hálfgerð neyðarlög en þó, miðað við aðstæður eins og eru í dag þar sem er eftirlitslaust og ólöglega verið að raða fólki inn í húsnæði sem er ekki byggt sem íbúðarhúsnæði, þá tel ég altént til bóta að það sé komið lögum yfir það og öryggis- og eldvarnareftirliti í þessa tímabundnu neyðarúrræðislausn sem við erum að ræða hér. Ef hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson yrði skyndilega gerður að innviðaráðherra á morgun þá er alveg ljóst að hann myndi vilja byggja miklu meira húsnæði langt fram í tímann. En það breytir ekki því að við erum með vandamál núna sem þarf að leysa strax, tafarlaust. Það var enginn fyrirvari á þeirri ofboðslegu fjölgun á fólki sem hér helltist yfir okkur, bæði tengt ferðaþjónustunni og uppbyggingu í þjónustugeiranum, byggingargeiranum og öllum þeim geirum sem þarf að manna. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Hvaða ráð annað hefði hv. þingmaður viljað leggja til núna, með fullri virðingu fyrir langtímasýninni, en hún bjargar okkur ekki í dag? Hvernig myndum við leysa þetta betur en með því frumvarpi sem hér er til umræðu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég myndi að sjálfsögðu byrja með þessi lög. Rétt eins og ég hef sagt hér áður: Þetta eru góðir punktar sem slökkvilið og aðrir hafa sagt að sé mikil þörf á. Ég hefði kannski gengið jafnvel aðeins lengra í sumum hlutum og jafnvel sett hærri sektir á þá sem brjóta reglurnar og ýmislegt þess háttar. Hins vegar held ég að það sé mjög mikilvægt að sérstaklega sé horft til þess hverjir búa í raun í þessu húsnæði. Það eru, eins og ég sagði áður, útlendingar og það er fólk sem hefur hvað minnst á milli handanna, fólk sem lifir við fátækt. Þar þurfum við að fara í aðgerðir. Það er hægt að fara í aðgerðir eins og t.d. að setja takmörk á það hversu mikið húsnæði er í útleigu í gegnum hluti eins og Airbnb. Það er hægt að setja takmark eða hærri skatta á það ef þú átt fleiri en tvö húsnæði og ert að leigja það út. Það eru til alls konar aðgerðir sem við höfum séð í löndum í kringum okkur sem eru notaðar til þess að auka það hversu mikið magn af húsnæði er í rauninni laust en ekki notað undir bara ferðamenn og annað. Þetta eru allt saman leiðir sem hægt er að fara. Svo myndi ég fara í það að byggja fullt af húsnæði fyrir þá sem eru með minna á milli handanna. Það er t.d. núna búið að tilkynna það að ríkið ætlar að kaupa íbúðir í gegnum húsnæðisfélög, Bjarg og ég man ekki hvað hitt var, fyrir Grindvíkinga. Af hverju erum við ekki að gera það nákvæmlega sama fyrir þetta fólk og losa okkur við fólk úr iðnaðarhúsnæði?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir skjót og skýr svör. Ég hafði skilið hann þannig að hann væri ekki sérlega hrifinn af því sem hér stæði til akkúrat núna. Þess vegna ætla ég að spyrja hann sömu spurningar og hæstv. ráðherra var með: Hvað annað frekar en þetta? En ég sé á þessum svörum að hann teldist að líkindum fyllilega bær til að taka við embætti innviðaráðherra ef þannig skipuðust nú skyndilega veður í lofti eða eftir næstu kosningar. En ég ítreka líka það sem kom fram á fundi okkar með ráðherra í umhverfis- og samgöngunefnd að svona heimildir þekkjum við frá ýmsum nágrannalöndum. Við þekkjum frá t.d. Bandaríkjunum þessi frægu loft sem eru byggð, ekki sem íbúðir upphaflega en breytt í mjög aðlaðandi og spennandi valkosti fyrir ungt fólk, listafólk og fleiri, og ég bind vonir við að við getum gert gott úr þessu, gert áhugaverð rými úr þessu. Ég held að öryggisþátturinn sé sá mikilvægasti og að við búum hvergi til slysagildrur eða flækjufót varðandi það að komast út ef eitthvað brestur á. Þannig að ég er sáttur við þessa reddingu. Þetta er auðvitað til skammtímaredding í ljósi ýmissa ólíkra þátta sem hafa dunið hér yfir og fjölgað þeim sem hér dvelja alveg óheyrilega hratt og aðrar hugmyndir hefði ég ekki lagt fram sjálfur í þeim sporum sem hæstv. innviðaráðherra er. Ég þakka fyrir umræðuna og ég vonast til þess að þetta verður til blessunar og við sleppum við það sem við höfum því miður þurft að horfa upp á, slys og ógæfu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Ég held að hv. þingmaður ætti að kynna sér hvernig þessar aðstæður eru. Hér erum við ekki að tala um einhver falleg loft, eins og hv. þingmaður kallaði það, fyrir listamenn. Hér erum við að tala um það að búið er að taka iðnaðarhúsnæði og búa til örlítil tveggja, þriggja eða fjögurra fermetra herbergi sem fólk leigir dýrum dómum. Það er sko ekki einhver listamannaparadís. Ég held líka að áður en að ég tæki við innviðaráðuneytinu, eins og hv. þingmaður lagði til, myndi ég nú yfir góðum kaffibolla og kökum fara yfir starfið með núverandi hæstv. ráðherra, fá að vita hvort það sé nú skemmtilegt starf til að taka við. En ég ítreka það enn og aftur: Ég er hjartanlega sammála öllu því sem kemur fram í þessu frumvarpi og vona að það fái skjóta og góða afgreiðslu innan þingsins því að þetta er gott mál. En við megum ekki skýla okkur bak við það að við séum að laga öryggisreglur. Við þurfum að taka á þessu vandamáli sem er óleyfisaðsetur í atvinnuhúsnæði þar sem fólk er búandi, ekki bara við aðstæður sem eru hættulegar heldur líka algerlega ómannúðlegar.

Frú forseti. Mig langaði bara að koma hérna örstutt upp til að ræða þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um lögheimili og aðsetur, mannvirki og brunavarnir. Á sínum tíma eftir hinn hörmulega atburð á Bræðraborgarstíg átti ég samtal við þáverandi ráðherra húsnæðismála einmitt um þau mál og hvað væri í farvatninu til að lagfæra í rauninni það ástand sem hefur ríkt. Ég bara fagna þessu frumvarpi og tek undir með slökkviliðsstjóra á höfuðborgarsvæðinu sem orðaði það þannig að það væri afar brýnt að þetta mál færi frekar hratt í gegnum þingið. Ég sé alla vega ekki alla þessa annmarka sem einhverjir hafa reifað hér um þessi mál, en við vonum að umhverfis- og samgöngunefnd taki utan um það. Það sem er aðalmálið með þessa óleyfisbúsetu er að auðvitað vill enginn að fólk þurfi að búa við þær aðstæður enda er ekki, eins og segir hér og ráðherra fór yfir, gert ráð fyrir að þetta sé eitthvert framtíðarúrræði heldur bara verið að horfast í augu við þær staðreyndir sem við okkur blasa. Það hefur líka komið fram hjá slökkviliðsstjóra að flest þetta húsnæði sem er með þessa svokölluðu óleyfisbúsetu er í ágætisstandi en alls ekki allt og ekki einu sinni vitað um það allt saman. Það var aðeins innt eftir því í morgun á fundi velferðarnefndar hvort það væri til einhvers konar skrá eins og hér er nefnt og það er nú kannski hæpið að það sé hægt einhvern veginn að ná utan um það sökum þess hvernig þetta er. En ég alla vega tel að þetta sé mjög mikið til bóta og að þegar slökkviliðið hefur líka orðið auknar heimildir þá styrki þetta stoð þeirra til eftirlits og eftirfylgni. Auðvitað þurfa sveitarfélögin líka og þeirra nefndir sem eiga að fylgja eftir brunavörnum og öðru slíku að sjá til þess að það sé vitað hvar svona óleyfisbúseta er til staðar. Það sem er nefnt hérna og er mikilvægt, finnst mér, er að það fylgi engin réttindi og skyldur þessari aðsetursskráningu, af því það er ekki það sama og lögheimilisskráning. Við ræddum aðeins, af því við erum að fjalla um málið í velferðarnefnd sem snýr fyrst og fremst að Grindvíkingum og ráðherrann minntist á hér áðan, það sem varðar m.a. aðsetur í frístundabyggð og í rauninni er verið að tala þar líka um óleyisbúsetu. Ég velti því þá fyrir mér hér að velferðarnefnd taki þann póst til sín og bæti því inn í það mál sem hún er að fást við, af því að það er jú einangrað við Grindvíkinga og af því að við erum ekki að heimila hér búsetu almennt í frístundabyggð eða öðru slíku og ekki heldur í rauninni í óleyfisbúsetu nema fram til 2030. Til þess að hægt sé að afgreiða málið í velferðarnefnd þannig að það stangist ekki á við aðsetursskráningu eða lögheimilisskráningu og Þjóðskrána myndum við kannski flytja það frekar þeim megin frá. En að öðru leyti held ég að það sé ágætt. Hér er gripið niður í nokkrar umsagnir. Það er líka mikilvægt að fólk átti sig á því að þetta er ekki bara eitthvert stórt atvinnuhúsnæði sem um ræðir. Það er líka, eins og við þekkjum því miður, búið í geymslum fjölbýlishúsa, það er búið í bílskúrum og öðru slíku sem uppfyllir ekki endilega það sem það á að uppfylla. Þetta höfum við horft á til fjölda ára. Það er svo sem mjög margt undir. En ég vildi bara ítreka með þetta mál, ekki síst af því að ég fjallaði um þetta á sínum tíma þegar þetta vonda mál kom upp, að mér fannst ástæða til að fagna því að hér væri komið fram mál sem tæki utan um þetta með þeim hætti sem hér er gert. Ég vona svo sannarlega, og ég held að það sé mikilvægt almennt burt séð frá hinu málinu sem velferðarnefnd er að fjalla um, að ákall slökkviliðsstjóra og fleiri aðila eftir því að þetta verði afgreitt hratt og vel - ég vona svo sannarlega að umhverfis- og samgöngunefnd geti gert það um leið og að sjálfsögðu er fjallað um það af yfirvegun og til þess fengnir þar til bærir gestir sem þurfa að veita umsögn sína um málið.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir, ETS-kerfið. Í frumvarpi þessu er lagt til að kaflar og ákvæði núgildandi laga um loftslagsmál sem fjalla um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir, ETS-kerfið, verði færð í sérlög um ETS-kerfið. Tilgangurinn með þessari breytingu er að auka skýrleika og aðgreina betur löggjöf sem fjallar um ETS-kerfið frá öðrum ákvæðum laga um loftslagsmál, enda er löggjöf sem varðar ETS-kerfið eingöngu innleiðing á löggjöf sem hefur verið tekin upp í EES-samninginn. Í frumvarpi þessu verða jafnframt innleiddar þrjár EES-gerðir á sviði loftslagsmála sem breyta ETS-kerfinu. Um er að ræða í fyrsta lagi breytingu hvað varðar flugstarfsemi, tilskipun 2023/958 í, öðru lagi breytingar varðandi staðbundinn iðnað, sjóflutninga og byggingar, vegasamgöngur og smærri iðnað með tilskipun 2023/959, og í þriðja lagi eru gerðar breytingar á kröfum um vöktun, skýrslugjöf og sannprófun á losun skipafélaga í reglugerð 2023/957. Umhverfismál hafa verið hluti af gildissviði EES-samningsins allt frá gildistöku hans og hefur tilskipun 2003/87/EB um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir, ETS-tilskipunin, verið ein meginstoða umhverfislöggjafar Evrópusambandsins. Tilskipunin var upphaflega tekin upp í EES-samninginn og innleidd í íslensk lög árið 2007. Síðan þá hafa allar breytingar á tilskipuninni verið teknar upp í EES-samninginn og innleiddar í íslensk lög. Reglur ETS-kerfisins hafa gilt fyrir flugrekendur frá árinu 2012 og rekstraraðila í staðbundnum iðnaði á Íslandi frá árinu 2013 þegar álframleiðsla og járnblendi voru felld undir kerfið. ETS-kerfið er lykilbreyta hvað varðar að ná samdrætti í losun en um 40% losunar gróðurhúsalofttegunda á Íslandi fellur undir kerfið. Svona til þess að fara aðeins í grunnhugmynd ETS-kerfisins þá er í rauninni um að ræða þrjú kerfi sem við erum að vinna eftir. Fyrst er það LULUCF, sem er landgræðsla og skógrækt, og svo er það ETS-kerfið og þar erum við í samstarfi við EES-ríkin. ETS-kerfið er þannig þegar kemur að okkur að þar undir er millilandaflugið og millilandasiglingar og síðan stóriðjan. Hugsunin er sú að það sé sama hvar þú ert að reka stóriðjuna eða flugið á EES-svæðinu, hvort sem þú ert á Íslandi eða í Noregi, Belgíu, Frakklandi eða hvað það er, þú eigir að keppa undir sömu reglum. Sú fyrirmynd að fyrirtækin fái mengunarkvóta, upphaflega fyrirmyndin að því kemur reyndar frá í Bandaríkjunum en eitt af því sem er nefnt sérstaklega þegar er verið að tala um fyrirmyndir á þessu sviði er íslenska aflamarkskerfið. Þá er í rauninni hugsunin að minnka losun, út á það gengur þetta, þannig að upphaflega fá fyrirtækin endurgjaldslausan kvóta eða heimildir sem síðan annaðhvort minnka eða fyrirtæki munu þurfa að greiða fyrir þær. Þetta á að vera kerfi til þess að minnka losun, það er alveg skýrt, en það þýðir ekki að einstök fyrirtæki geti ekki gert eitthvað annað, þ.e. þau geta aukið losun en þau þurfa þá að greiða fyrir. Það kom á mbl.is mjög skýrt dæmi um þetta þann 27. nóvember síðastliðinn. Þar er frétt með fyrirsögninni: Innleiða breytingar sem minnka olíunotkun og losun. Þar er viðtal við forystumenn Eimskips sem fara yfir það að þeir séu að innleiða breytingar á gámasiglingakerfi félagsins með það að markmiði að einfalda siglingakerfið, fækka viðkomum í höfnum og stytta siglingaleiðir og þar með minnka kolefnislosun og lækka kostnað. Þetta er hvatinn sem er til staðar og þeir endurskipuleggja sínar siglingar og siglingaleiðir til að koma til móts við þetta og munu með þessu, ef marka má þessa frétt, fækka sigldum sjómílum um rúmlega 40.000, eða ríflega 5%. Auk þess mun olíunotkun minnka um 5.000 tonn og losun koltvíoxíðs minnka um 15.000 tonn, eða 7% . Borið saman við árið 2022 var samdráttur í olíunotkun þá tæp 11.000 tonn, eða 14%, þannig að þarna sjáum við í rauninni áhrifin af þessu fyrirkomulagi í raunheimum. Síðan er það þriðja kerfið, ESR-kerfið, sem er á beinni ábyrgð Íslands og er ekki til umræðu hér en ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér það vel vegna þess að það er nokkuð sem við þurfum að hafa augun á. Frá upphafi hefur íslenskt atvinnulíf sóst eftir að vera í þessu fyrirkomulagi vegna þess að menn hafa haft áhyggjur af því að ef við værum ekki í því fyrirkomulagi gæti orðið snúið fyrir okkur og erfitt að vera með séríslenskar reglur. Auk þess eru auðvitað fyrirtæki innan EES að keppa við fyrirtæki innan EES og það væri náttúrlega miklu meira flækjustig ef menn ætluðu að vera á einhverjum allt öðrum stað en þær þjóðir sem við erum í sem mestum samskiptum og oft samkeppni við, og þá er ég að vísa til EES-svæðisins. Þess vegna á þetta sér þessa löngu forsögu sem ég vísaði til áðan. Þetta var innleitt í íslensk lög árið 2007 og síðan komu flugrekendur inn 2012 og staðbundinn iðnaður, þ.e. álframleiðsla og járnblendi, árið 2013. Síðan hefur verið dregið úr heildarfjölda losunarheimilda í ETS-kerfinu jafnt og þétt frá upphafi kerfisins og breytingarnar nú fela í sér að dregið verður hraðar en áður úr heildarfjölda losunarheimilda í ETS-kerfinu til að tryggja frekari samdrátt í losun. Gildissvið kerfisins hefur nú verið víkkað enn frekar og mun frá árinu 2024 einnig ná yfir losun frá farþega- og flutningaskipum sem eru stærri 5.000 brúttótonn. Helstu breytingar í uppfærðum tilskipunum ETS-kerfi eru: Losun frá farþega- og flutningaskipum stærri en 5.000 brúttótonn verður felld undir kerfið í skrefum frá árinu 2024 til ársins 2026. Skipafélög munu árið 2027 þurfi að gera upp losun sína að fullu vegna losunar á siglingaleiðum innan Evrópska efnahagssvæðisins og losunar í höfnum, auk 50% losunar frá siglingum inn og út af Evrópska efnahagssvæðinu. Breytingarnar fela jafnframt í sér að úthlutun endurgjaldslausra losunarheimilda til flugrekenda verður hætt í skrefum frá árinu 2024 til ársins 2026. Íslensk stjórnvöld komust sem áður segir að samkomulagi við framkvæmdastjórn ESB síðastliðið vor um aðlögun Íslands við tilskipun (ESB) 2023/958 um ETS-kerfið í flugi. Aðlögun þessi felur í sér að: Ísland fær í fyrsta lagi sömu sérlausn og Malta og Kýpur varðandi 100% endurgreiðslu á verðmun á öllu sjálfbæru flugvélaeldsneyti og jarðefnaeldsneyti á flugvöllum á Íslandi. Ísland getur í öðru lagi framlengt núverandi kerfi úthlutunar endurgjaldslausra losunarheimilda út árið 2026 þegar endurgjaldslausri úthlutun losunarheimilda verður hætt innan EES. Íslandi verður því heimilt að viðhalda á árunum 2025 og 2026 úthlutun endurgjaldslausra losunarheimilda til flugrekenda sem svarar til allt að þeim fjölda losunarheimilda sem flugfélögin munu fá úthlutað á árinu 2024. Skilyrði úthlutunar er að flugfélögin skili kolefnishlutleysisáætlun til Umhverfisstofnunar. Aðlögun Íslands felur í þriðja lagi í sér innbyggt endurskoðunarákvæði sem mun varða veginn í viðræðum við Evrópusambandið um síðari breytingar á ETS-kerfinu. Gildissviði ETS-kerfisins er enn fremur breytt hvað varðar staðbundinn iðnað. Starfsstöðvar sem breyta framleiðsluferlum í þeim tilgangi að draga úr losun geta kosið að falla áfram undir kerfið þrátt fyrir að uppfylla ekki mörk tilskipunarinnar um uppsett afl. Markmið með breytingunni er að hvetja til frekari framþróunar í tækni sem losar lítið eða ekkert. Að auki verður úthlutun endurgjaldslausra losunarheimilda frá 2026 háð því að rekstraraðilar fjárfesti í tækni til að auka orkunýtni og draga úr losun. Virðulegi forseti. Íslensk stjórnvöld fylgdust náið með tillögum framkvæmdastjórnar ESB um breytingar á ETS-kerfinu og þá sérstaklega tillögu um breytingar á ETS-kerfinu í flugi því fyrirséð var að gerðin myndi leiða til skakkrar samkeppnisstöðu íslenskra flugrekenda og mögulega leiða til kolefnisleka. Stjórnvöld áttu af þessum sökum í viðræðum við framkvæmdastjórn ESB sem leiddi til samkomulags um aðlögun við tilskipunina fyrir Ísland sem lá fyrir um miðjan maí 2023. Gerðirnar tóku gildi innan Evrópusambandsins í júní 2023. Frá þeim tíma hafa íslensk stjórnvöld unnið að upptöku þeirra í EES-samninginn. Nú liggja fyrir drög að ákvörðunum sameiginlegu EES-nefndarinnar sem verða teknar fyrir á fundi nefndarinnar 8. desember næstkomandi. Það er áríðandi að gerðirnar verði leiddar í lög í síðasta lagi 31. desember 2023 til að samræmis verði gætt varðandi gildistöku á öllu Evrópska efnahagssvæðinu og hafa menn áhyggjur af því að það gæti lagaleg óvissa komið upp ef það verður ekki gert. Áríðandi er að tiltekin ákvæði hafi verið innleidd 1. janúar 2024 en þá tekur ETS-kerfi fyrir sjóflutninga gildi og ákvæði V til bráðabirgða við lög um loftslagsmál, um takmarkað gildissvið í flugi, rennur út. Þá er einnig mikilvægt að lögfesta vöktunarskyldu samkvæmt hliðstæðu ETS-kerfi um losun frá byggingum, vegasamgöngum og smærri iðnaði, auk þess sem tryggja þarf hagsmuni innlendra aðila sem falla undir og munu falla undir viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir. Umræddar gerðir voru kynntar fyrir umhverfis- og samgöngunefnd 23. október síðastliðinn og sendar utanríkismálanefnd til skoðunar þar sem þær kalla á lagabreytingar. Virðulegi forseti. Ég hef þá rakið meginefni frumvarpsins og tildrög þess að það er lagt fram nú. Ég vona að þessi umræða, bæði núna og í framhaldinu, verði til að upplýsa þing og þjóð um það fyrirkomulag sem við erum í og tókum fyrir þó nokkuð mörgum árum síðan ákvörðun um að taka þátt í. Ég held að það sé óhætt að segja að ástæðan fyrir því að menn gerðu það var vegna hvatningar frá íslensku atvinnulífi þar sem fyrirtæki vilja keppa á jafnræðisgrundvelli við þau fyrirtæki sem þau eru alla jafna að keppa við. Einn þáttur þessa ETS-kerfis er að þjóðríkjunum er heimilt að selja losunarheimildir og hafa af því tekjur til að nota í orkuskipti og annað slíkt og hefur fjármálaráðuneytið nú þegar, ég fer rétt með sem ég held að ég geri, fyrir hönd stjórnvalda selt ETS-losunarheimildir fyrir 14,7 milljarða, á undanförnum fimm árum. Þetta er því eitthvað sem við erum búin að taka þátt í nokkuð lengi og það væri stór ákvörðun ef við myndum gera einhverjar grundvallarbreytingar á því. Ef menn vilja fara í einhverjar slíkar breytingar þá hvet ég aðila til þess koma fram með hvaða valkostir eru þá fyrir hendi, hvað það er sem menn myndu vilja gera í staðinn, því að millilandaflug, millilandasiglingar og stóriðja, þetta eru allt saman fyrirtæki í alþjóðlegri samkeppni. Þess vegna er ETS-kerfið með þessum hætti. Hugsunin er sú að það sé samkeppni hér á svæðinu á meðan það sem er á beinni ábyrgð Íslands, t.d. varðandi losun, hvort það eru vegasamgöngur, fiskiskip eða landbúnaður, úrgangur og f-gösin og annað slíkt, er ekki háð sömu lögmálum. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að lokinni 1. umræðu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra framsöguna. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess að ráðherrann sagði hér áðan að áríðandi væri að málið kláraðist fyrir 31. desember 2023, sem þýðir í raun að áríðandi sé að málið klárist fyrir jólahlé þings núna í desembermánuði: Hvers vegna er málið að koma svona seint fram? Og þó að hæstv. ráðherra stýri auðvitað ekki umsagnarferli og meðferð nefndarinnar, hvaða tíma sér hæstv. ráðherra fyrir sér að hagaðilar fái til umsagna og þar fram eftir götunum í ljósi þess að málið er að koma fram núna? Í öðru lagi langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra út í flugið sem hann nefndi hér áðan og áhrifin á það. Undanþága eins og hún er útfærð rennur úr gildi í lok árs 2026. Mig langar til að biðja hæstv. ráðherra að útskýra fyrir okkur þingmönnum í stuttu máli hvað tekur við. Hvað svo fyrir flugið í því samhengi þegar þær undanþágur renna sitt skeið á enda? Í þriðja lagi langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra út í kostnað af málinu, en ég hef nú ítrekað gagnrýnt kostnaðarmat frumvarpa sem hér eru lögð fram í þinginu. Það segir á bls. 34 í bókinni sem hér liggur fyrir, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið að lögum mun það hvorki hafa í för með sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð né sveitarsjóði.“ En í sömu málsgrein segir áfram, með leyfi forseta: „Kostnaði vegna tímabundinna útgjalda verður mætt af fjárveitingum til stofnunarinnar í fjárlögum …“ Það er þá væntanlega Umhverfisstofnun sem þar um ræðir. Hvort er það: Engin útgjöld eða útgjöld? En það sem er áhugaverðara að heyra er með hvaða hætti mat hefur verið lagt á kostnað atvinnulífsins, fyrirtækja og sömuleiðis heimila í landinu af þeim 14 EES-gerðum sem hér er 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ástæðan fyrir því að þetta er komið fram núna er einfaldlega vegna þess að þetta var tilbúið í rauninni í viðræðum við ESB um upptöku nýs ETS-kerfis. Viðræðum ESB lauk í lok september og þá hófust menn handa en eins og hv. þingmaður veit var þetta kynnt fyrir hv. þingnefnd í október þannig að til þess akkúrat að koma í veg fyrir það sem hv. þingmaður er eðlilega hafa áhyggjur af, að menn hafi skamman tíma og vita ekki hvað þarna sé á ferðinni, þá held ég að það hafi verið skynsamlegt. Sömuleiðis af því hv. þingmaður vísaði í hagaðila þá er það alls ekki svo, eins og hv. þingmaður náttúrlega man, og hann talar um flugrekendur, að þetta komi þeim á óvart. Nú hafa farið fram mjög mikil samskipti, eins og ég rakti í framsögu minni, varðandi þær reglur eða undanþágur sem gilda fyrir íslenskt flug því að eðlilega hafa flugrekendur verið að fylgjast vel með þessu máli. Af því að hv. þingmaður vísar til áhrifanna og kostnaðarins og annars slíks þá er þetta sú vegferð sem við fyrir lifandi löngu tókum þátt í, eða fyrir nokkrum árum, og þegar menn skoða kostnaðinn þá verða menn líka væntanlega að skoða hver valkosturinn væri ef við færum einhverja aðra leið. Þessi fyrirtæki leggja mér vitanlega öll áherslu á að við tökum þátt í þessu fyrirkomulagi. Ef við ætlum að gera það með einhverjum öðrum hætti, að því gefnu að við ætlum að vera aðilar að Parísarsáttmálanum sem hv. þingmaður þekkir nú aðdragandann að, þá þurfum við að vera með eitthvert fyrirkomulag í því og þau hafa lagt áherslu á að við séum með sama fyrirkomulag og þau lönd sem við erum í mestum samskiptum við.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég ætla ekki að bæta við neinum spurningum heldur bara gefa hæstv. ráðherra svigrúm til að svara þeim spurningum sem hann svaraði ekki, sem eru annars vegar varðandi flugið eftir lok árs 2026 og hvað gerist svo gagnvart þeim flugrekendum sem hér starfa og hingað fljúga og hins vegar þetta atriði sem snýr að spurningunni um kostnað fyrir ríkissjóð. Það stangast á atriði í greinargerð innan sömu málsgreinar: Fellur til kostnaður á ríkissjóð eða ekki? Það er spurningin. Ég kem í ræðu minni hér á eftir inn á sjónarmið varðandi fyrirtæki og heimili.

Virðulegi forseti. Ég náði ekki að svara öllu því sem hv. þingmaður kom inn á en það er líka af því að hv. þingmaður talaði alltaf um 14 gerðir, þetta eru þrjár nýjar. Hinar hafa verið teknar upp áður í loftslagslögum. Varðandi það hvað gerist þegar þessi undanþága rennur út þá verður gildissvið ETS-kerfis í flugi, öllu flugi, einnig í flugi út fyrir EES og inn á svæðið. Á meðan ekki er samið um annað er fyrirkomulagið með þeim hætti. En þá væntanlega ættum við að geta verið búin að sjá einhverjar breytingar á því fyrirkomulagi sem við erum með núna. Þar er ég að vísa til þess að við erum að fara í mjög miklar breytingar þegar kemur að flugi og ýmsu öðru, vegna þess að það sem menn eru að fara í er að taka út jarðefnaeldsneyti og setja grænt eldsneyti í staðinn. Þetta hef ég hef sagt svona 500 sinnum í þessum ræðustól því mér finnst fólk ekki alltaf alveg átta sig á því. 

Ég vil biðja hæstv. ráðherra að virða ræðutíma.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í bráðabirgðaákvæði II sem fjallar um endurgjaldslausar heimildir vegna flugs, losunarheimildir sem flugfélögin fá. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Verða losunarheimildirnar sem flugfélögin fá ókeypis teknar úr potti sem ríkið gæti annars selt og haft tekjur af? Og hversu mikill ríkisstuðningur væri það? Er hæstv. ráðherra ánægður eftir alla þessa fundi íslenskra stjórnvalda með fólki í Brussel með að útkoman sé sú að íslenska ríkið megi úthluta losunarheimildum sem annars hefðu verið boðnar upp? Og að lokum: Er þessi aðlögun alveg 100% örugglega í hendi? Það er bara vísað í samkomulag við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins varðandi þessa aðlögun. Er alveg öruggt að hún sé studd af ráðinu og ef svo er, af hverju er það ekki nefnt í frumvarpinu?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þessi atriði eru ekki sett inn nema menn treysti því að þau muni ganga eftir. Ég ætla ekki að fullyrða varðandi einstaka orðalag en það sem hv. þingmaður er að segja er í rauninni kjarni málsins, að í stað þess að bjóða út þessar heimildir þá geta menn notað þær og fengið heimild til þess að setja þetta endurgjaldslaust til flugrekenda. Það er kjarninn. Varðandi það hvort sá sem hér stendur sé ánægður ekki er aukaatriði í þessu. Þetta er sú staða sem er uppi. Auðvitað verður að hafa það í huga að þessar heimildir eru hugsaðar til að styrkja tæknilausnir og styrkja fyrirtækin og efnahagslífið í því að fara þessar leiðir. Það þurfti hins vegar að ganga frá þessu með þessum hætti til að það væri tryggt að það væri heimilt að gera hlutina eins og þarna er tilgreint, þ.e. að láta þetta fara endurgjaldslaust til viðkomandi flugrekenda.

Herra forseti. Það hefði verið gaman ef hæstv. ráðherra hefði getað svarað spurningunni um það hversu mikill ríkisstuðningur felst í því að láta flugfélögin fá þetta endurgjaldslaust. Einnig langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Í frumvarpinu er verið að taka í lög tvær tilskipanir, 2023/958 og 2023/959, sem ekki hafa verið teknar upp í EES enn sem komið er. Er það ekki dálítið að hlaupa of hratt að vera að setja inn tilskipanirnar áður en þær hafa verið teknar inn í samninginn?

Virðulegur forseti. Það er rétt að nefna að aðlögun er í hendi, ég var kannski ekki nógu skýr í því áðan. Hún verður tekin fyrir 8. desember þegar gerðin verður tekin upp í EES-samninginn, þannig að 8. desember er dagsetningin þar. Hv. þingmaður veit það náttúrlega að ég get ekki sagt hvert virði uppboðsheimilda verður í framtíðinni. Ef einhver treystir til að segja sér það þá er er viðkomandi einstaklingur annaðhvort með skyggnigáfu eða gríðarlegt sjálfstraust varðandi það sem hann getur séð fyrir. Svo þarf náttúrlega að koma í ljós hve mörg flugfélög sækja um.

Virðulegi forseti. Nú hafa örlögin hagað því þannig okkar stærsti búhnykkur í atvinnulífinu byggir einmitt á flugi til og frá Íslandi eða til og frá Evrópu með viðkomu á Íslandi. Skil ég það rétt að nú sé búið að finna leið til að firra íslenska farþega auknum gjöldum af flugi sínu milli landa með einhvers konar heimildabraski, leyfi ég mér að segja? Og gildir hið sama um skipaflutninga, að þetta muni ekki bitna á vöruverði, þ.e. hækkuðum gjöldum sem íslensk fyrirtæki þurfa þá til að flytja hingað matvæli og nauðsynjavöru? Og þá spyr ég að lokum: Er hið fornfræga fyrirkomulag „hub“ eða millilendingarstaðurinn Ísland í einhverri hættu eða kominn í óvænta samkeppni kannski við Bretland sem þarf ekki að hafa áhyggjur af ETS í dag og sem gæti hugsanlega orðið sá millilendingarstaður, þ.e. Skotland eða Bretland, sem við höfum orðið og höfum miklar tekjur af? Bara svo að ég skilji þessar nýju forsendur rétt, því að til skamms tíma heyrðist nú heldur betur í bæði skipafélögunum og flugfélögunum yfir þessum álögum, hvenær sem þau myndu á dynja. En nú kann ýmislegt hafa breyst með samningafundum bak við tjöldin. - Bara þannig að það sé skýrt fyrir mér og þeim sem eru að hlusta.

Virðulegur forseti. Ég hygg að hv. þingmaður sé, ef ég man rétt, í hv. utanríkismálanefnd og fari þar yfir þessa fundi sem við eigum við erlend ríki. Það sem ég var að lýsa hér áðan var í rauninni bara frétt og viðtöl við forsvarsmenn Eimskipa sem voru að segja frá því að þeir eru að breyta sinni tilhögun, spara orku, minnka losun til að þurfa ekki að hækka gjaldskrá, ef ég skil fréttina rétt. Það er hugmyndin á bak við kerfið. Aðalatriði málsins er það að íslensk fyrirtæki séu að keppa á sama grundvelli og þau fyrirtæki sem þau eru að keppa við. Það er stóra málið. Þess vegna vildum við flest fara í EES, vegna þess að það þýddi það að við værum að keppa á jafnræðisgrundvelli og íslensk lítil fyrirtæki, sem stundum verða stór, þyrftu ekki að hafa áhyggjur af því að ríkin í þeim löndum sem við berum okkur saman við gætu t.d. niðurgreitt viðkomandi starfsemi í samkeppni við þau þannig að íslensku fyrirtækin ættu ekki möguleika þar. Þetta snýst um það, hugsunin bak við þetta á Evrópska efnahagssvæðinu er að fyrirtækin standi jafnfætis og séu að keppa á jafnræðisgrundvelli. Til þess er leikurinn gerður. Bretland er með sitt eigið viðskiptakerfi en menn líta náttúrlega sérstaklega til þess af þeirri ástæðu sem hv. þingmaður vísaði til, að við viljum ekki sjá það gerast að íslensk fyrirtæki, flugið í þessu tilfelli af því að hv. þingmaður vísaði í það - við viljum ekki að íslenskir flugrekendur eigi erfitt með að keppa við flug annars staðar frá vegna þess að viðskiptaumhverfi þeirra sé erfiðara en samkeppnisaðilanna. Það er svona kjarninn í þessu og til þess er leikurinn gerður.

Já, hér geta verið flókin álitamál á ferð. Það sem ég er að spyrja um er: Lenda þessi gjöld ekki hreinlega á íslenskum farþegum þegar við erum að fljúga almennt þrisvar, fjórum sinnum lengri leið milli borga Evrópu og okkar höfuðborgar hér, Keflavíkur, eða erum við að nýta okkur einhvers konar, hvað getum við sagt, sölu á aflátsbréfum til að niðurgreiða það? Heyrði ég það rétt að það sé partur af planinu? Mun þetta ekki bitna á íslenskum neytendum, þ.e. flugfarþegum frá og með 1. janúar 2027 með hærri gjöldum en við erum að borga í dag og mun þetta ekki bitna á íslenskum neytendum varðandi flutninga á aðföngum til landsins eða er verið að nota einhver kerfi til að firra íslenska neytendur þessum álögum? Og að endingu: Sjóðirnir sem þarna eru undir 

Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir fyrirspurnina. Varðandi aflátsbréfin svokölluðu eða upprunaábyrgðir - það er allt annað mál. Það er bara eitthvað sem íslensk orka … 

Frú forseti. Ég vil í byrjun ræðu minnar nefna stuttlega gagnrýni mína sem ég setti fram fyrr í dag varðandi tímasetningu framlagningar þessa máls, að við séum að ræða þetta í dag þegar 11 dagar eru eftir af starfsáætlun Alþingis fram að jólahléi. Það hlýtur að setja umsagnaraðilum og okkur sem hér störfum miklu þrengri skorður en ég tel nauðsynlegt vera í tengslum við svona umfangsmikið og afdrifaríkt mál, enda dregur hæstv. ráðherra umhverfismála í engu úr því hversu mikilvægt málið er, eðlilega, en gerir um leið kröfu um það að málið klárist núna fyrir áramót. Það að þetta hafi unnist með þeim hætti sem hæstv. ráðherra lýsti í andsvari áðan, að þetta hafi í raun ekki verið tilbúið til meðhöndlunar fyrr en undir lok september, ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt …  Flugstarfsemin var mikið rædd hér nýlega. Hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar lýstu því sem svo að þetta væri afdrifaríkasta mál, eins og það lá fyrir þá, sem rekið hefur á fjörur íslenskra stjórnvalda síðan EES-samningurinn var tekinn upp. Ég held að það sé alveg rétt. Það sem ég hef haft áhyggjur af er að þessi tímabundna aðlögun sem veitt er í gegnum árin 2025 og 2026 renni sitt skeið á enda og þá finni íslenskir flugrekendur sig í þeirri stöðu að þó að þeir falli undir sama regluverk og aðrir flugrekstraraðilar í Evrópu muni sú landfræðilega staða sem Ísland býr við valda umtalsverðu óhagræði fyrir flug til og frá landinu. Og þá gætum við fundið okkur í þeirri stöðu að bæði verð hækki og framboð minnki mögulega. Ég minni bara á það sem hæstv. ráðherra sagði í framsöguræðu sinni þegar hann lýsti viðtali í fjölmiðli við forstjóra Eimskipafélagsins sem sagði að viðbrögð fyrirtækisins hefðu verið þau að endurskipuleggja siglingarleiðir sínar sem kallaði fram samdrátt á sigldum mílum eða kílómetrum, ég man ekki hvora mælieininguna hæstv. ráðherra notaði, að siglingar færu niður um 5% og losun um 7%, ef ég man tölurnar rétt. En hvernig var þessu m.a. náð? Með því að fækka viðkomuhöfnum. Það var ein af aðgerðunum sem þurfti að grípa til til að ná þessu fram. Og ef við sjáum fram á eitthvað sambærilegt í fluginu, að þar þurfi að sópa fólki til víðar að þannig að menn taki bara lest til Kaupmannahafnar eða einhverrar annarrar borgar frá borg sem í dag er þjónustuð með beinu flugi - það eru svona hlutir sem menn hafa eðlilega áhyggjur af að þessar íþyngjandi reglur kalli fram. Hæstv. ráðherra kom inn á það í framsöguræðu sinni hér áðan, að það væri markmiðið með þessu að ýta undir það að græn orka knýi flugvélar áfram sem allra fyrst. Væri nú ekki ágætt að bíða eftir því? Auðvitað er hugsunin eflaust sú að það myndist sérstakur hvati til að ýta þeirri þróun áfram, en er skynsamlegt að á endanum beri fyrirtæki og heimili í Evrópu þann mikla herkostnað sem af þessu hlýst á meðan mestu mengunarvaldar heimsins, ef við horfum á losun þjóða, sitja til hliðar og allt að því hlæja að okkur í Evrópu? Ég held að það sé ekki farsælt og það getur ekki verið markmið í sjálfu sér, sérstaklega ekki fyrir þjóð sem á svona mikið undir góðum samgöngum, bæði á sjó og landi, að gera samgöngur dýrari og torveldari. Það getur bara ekki verið markmið stjórnvalda. Mér hefur því verið alveg fyrirmunað að skilja að íslensk stjórnvöld hafi ekki sótt þær undanþágur sem eru beinlínis skrifaðar inn í regluverkið sem snýr að siglingunum, að þær hafi ekki verið sóttar að fullu. Og meira að segja hafa hæstv. ráðherrar talað á þeim nótum - svo að því sé haldið til haga þá man ég ekki eftir að hafa heyrt hæstv. umhverfisráðherra tala með þeim hætti, en það hefur verið talað á þeim nótum að það sé bara óþarfi fyrir íslenskt efnahagslíf að sækja slíkar undanþágur. Það þykja mér ekki boðleg skilaboð þeirra sem hafa það að meginhlutverki að vernda hagsmuni lands og þjóðar. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á það áðan í andsvari að tvær þessara gerða hefðu ekki enn verið teknar upp í EES-samninginn. Það væri fyrirséð að það gerðist núna 8. desember, eftir rúma viku. Aftur að verklaginu við þetta, þ.e. hvað það blasir við að það þykir fullkomið formsatriði að þjóðþing stimpli ákvarðanir sem þessa, að þarna sé verið að taka þessa ákvörðun í sameiginlegu EES-nefndinni 8. desember og það er álitið gefið mál að þetta renni hér í gegn umræðulítið miðað við tímarammann sem skammtaður er. Ég minni á að það á eftir að ræða fjárlög í 2. og 3. umræðu áður en þing fer í jólahlé. Það kann ekki góðri lukku að stýra og auðvitað vekur það upp efasemdir um að þeir sem fyrir málinu tala hafi mikinn áhuga á að taka djúpa umræðu um það. Hæstv. ráðherra situr hér og ég er ánægður með það og hann tekur vonandi þátt í umræðunni áfram. En það breytir því ekki varðandi tímasetningar, að þær kalli á það að mál eins og þetta sé afgreitt hér í þessum mikla flýti. Það er ekki boðlegt. Hæstv. ráðherra kom inn á mikilvægi jafnræðis fyrirtækja og reksturs innan EES-svæðisins. Það má til sanns vegar færa og það er mikilvægt. En það verður líka að hafa í huga heildaráhrifin því að rekstur innan EES-svæðisins, innan Evrópusambandsins, innan þessa sameiginlega markaðssvæðis okkar, er auðvitað í samkeppni við þær þjóðir sem lítinn eða engan þátt taka í þessu. Nú er auðvitað á færibandinu einhvers staðar, og við fáum það væntanlega í andlitið hér á nýju ári, það sem ég kalla CBAM, með leyfi forseta: Carbon Border Adjustment Mechanism, held ég að það heiti á ensku, sem er einhvers lags landamæraaðlögun kolefnisgjalda, svo að ég reyni nú að þýða það. Þegar það regluverk hefur klárað sig af færibandinu þá hefur náðst fram það takmark stjórnvalda að heimili sem víðast, ekki bara í Evrópu, beri hærri endanlegan kostnað af þeim vörum og þjónustu sem þau þurfa að kaupa. Er það það sem við þurfum í árferði verðbólgu og þrengri kjara? Ég er ekki viss um það. Þessi áhrif verða auðvitað áhrifamest hjá þeim sem minnst hafa, sem hafa úr minnstu að spila, hvort sem það eru heimili í hverju landi fyrir sig eða þær þjóðir sem veikar standa. Þannig að ég er hræddur um að hér höldum við áfram á þeirri vegferð að reglulega komi upp sú staða að regluverkið hvert fyrir sig, þetta er auðvitað svo margþætt að þetta er fjölhöfða þurs orðinn, gangi raunverulega gegn þeim markmiðum sem því er ætlað að þjóna eða ná fram. Það er auðvitað þannig að þessi bók sem hér liggur fyrir upp á 56 bls. með kili, sem okkur er ætlað að afgreiða núna á nokkrum dögum, innifelur þannig regluverk að ég hvet bara hæstv. umhverfisráðherra til að leita leiða til að létta tímapressunni af afgreiðslu þessa máls. Það eru ekki bara þessar 56 bls., þarna eru þrjár nýjar gerðir hvar af tvær hafa ekki einu sinni verið kláraðar í gegnum sameiginlegu EES-nefndina enn sem komið er og síðan uppfærsla, gef ég mér, á öðrum 11 gerðum, samanlagt 14 sem eru tilgreindar hér í frumvarpinu sjálfu. Mér finnst flýtirinn sem þetta mál er undirorpið aðeins lykta af því þegar við fórum fram úr okkur hér á síðasta kjörtímabili og bönnuðum plastpoka löngu áður en regluverkið sem við höfðum asnast til að taka upp kallaði eftir því. Við eigum ekki að fara fram úr okkur í þessum efnum. Næg eru íþyngjandi áhrifin fyrir. Þess vegna ítreka ég það og óska eftir því að hæstv. ráðherra komi inn á það, komi hann hér í ræðu síðar í umræðunni, hvort eitthvað í þessu máli eins og það horfir við honum gæti fallið undir það að kallast gullhúðun regluverks, því að það er svo margþætt sem hér er undir. Það er eitthvað, ég hef ekki náð að glöggva mig á því, en þegar fulltrúar ráðherra mættu fyrir umhverfis- og samgöngunefnd þann 23. október, ég sat einmitt þann fund, þá var talað á þeim nótum að það væri eingöngu um tvær gerðir að ræða sem væru nýjar; 958/2003 og 959/2003, þannig að það væri ágætt að það kæmi fram hver sú þriðja er. Það stendur eflaust í frumvarpinu en ég hef ekki fundið í fljótu bragði hver sú gerð er sem hæstv. ráðherra nefndi hér sem þriðju gerðina af því að fulltrúar ráðherra töluðu eingöngu um tvær gerðir á þessum fundi með umhverfis- og samgöngunefnd 23. október 2023. Ég held að stóra myndin hvað flugið og siglingarnar varðar ætti auðvitað að vera sú að við leyfum lausnunum að þróast. Við skulum ekki leggja þennan íþyngjandi kostnað á, sem endar auðvitað hvergi annars staðar en hjá hinum endanlega neytanda, einstaklingnum, heimilum landsins sem kaupa vörur og þjónustu af þeim fyrirtækjum sem þessi kostnaður leggst á. Ég held að við ættum að forðast það að leggja slík viðbótargjöld á því að ég hef miklar efasemdir um að það flýti í raun framþróun þeirra grænu lausna sem umhverfisráðherra telur hér að þessi frumvörp ýti á eftir. Svona í endann verð ég auðvitað að minnast á belgíska tannlækninn sem keyrir um á stóra jeppanum sem engin þörf er fyrir á hans snjólausa svæði. Honum líður illa með losunina og getur keypt aflátsbréf. Þótt það tengist ekki þessu regluverki beint þá er það engu að síður sama undirliggjandi breytan sem snýr að því að menn kaupi sig frá því að leggja raunverulega sitt af mörkum til grænnar orkuframleiðslu því að belgíski tannlæknirinn sem kaupir aflátsbréf af Landsvirkjun hefur enga þörf fyrir það að þrýsta á um það við belgíska orkuframleiðendur að orkan sem hann fær þar verði grænni á morgun en hún er í dag. Því ítreka ég að við skulum reyna að flýta okkur hægt í þessu. Ég hvet umhverfisráðherra til að finna leið til að létta á tímapressunni sem hér er tilkynnt og að við göngum varlega um dyr aukins kostnaðar fyrir heimili og fyrirtæki í landinu hvað þetta varðar allt saman.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hann kemur inn á margt en ég vil samt sem áður segja að ég vil gjarnan taka djúpa umræðu um þessi mál og önnur. Ég kalla eftir því að meira verði um að ég verði fenginn í sérstaka umræðu um þessi grundvallarmál. Það er mjög langt síðan við tókum þetta ETS-kerfi upp og það hefur ekkert breyst í grundvallaratriðum. Ástæðan fyrir því að þetta kemur núna er að menn voru að sækja um aðlögun út af því sem hv. þingmaður hafði áhyggjur af. Menn hefðu alveg getað tekið þetta upp án aðlögunar fyrir löngu síðan. Ástæðan fyrir þessari svokölluðu tímapressu er ekki einhver kvikindisskapur heldur er hún fyrir íslenskt atvinnulíf því að það kæmi upp réttaróvissa ef við værum ekki búin að innleiða þetta um áramót. Svo sannarlega er engin gullhúðun og upprunaábyrgð, það er allt annað mál  Hv. þingmaður hefur áhyggjur af CBAM og mér finnst það gott. Við eigum að gera það. Við verðum alltaf að huga að því að Ísland er í miðju Atlantshafinu. CBAM gengur út á þær áhyggjur evrópskra atvinnurekenda, af því að allar þjóðir í Sameinuðu þjóðunum taka þátt í Parísarsáttmálanum, eins og hv. þingmaður vísaði í, að einhverjir séu ekki með sömu kröfur og evrópsk félög. Þetta gengur út á það að segja: Þið getið ekki mætt hingað og keppt við okkur og komið hingað á einhverjum allt öðrum forsendum. Ef þið uppfyllið ekki skilyrði eins og evrópsk félög, t.d. um flug í þessu tilfelli, þurfið þið að borga einhverra hluta vegna fyrir það svo að þið verðið ekki í betri samkeppnisstöðu heldur en evrópsku flugfélögin. Það er hugsunin á bak við CBAM.  
             Ég vil gjarnan ræða þetta á dýptina og ég held að það skipti mjög miklu máli. Ég skal vera með hv. þingmanni hér fram á rauða nótt ef svo ber undir því að það er mjög mikilvægt að við ræðum þetta út frá staðreyndum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Því miður stendur okkur ekki til boða að ræða þetta fram á rauða nótt vegna þeirra takmarkana sem þingsköp setja um 1. umræðu en við gerum það kannski við 2. umræðu ef hæstv. ráðherra mætir til hennar, sem ráðherrar gera allt of sjaldan. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka þátt í henni þegar þar að kemur, þó að eflaust muni þrengja að í tíma í ljósi almenns tímaskorts sem þetta mál finnur sig í. Hæstv. ráðherra talar hér um þau áhrif eða þann árangur sem ætlað er að ná fram með CBAM. Ég gef mér að það sé orðanotkunin um þetta kerfi, jöfnunarkerfi kolefnislosunar gagnvart landamærum EES og ESB. Það sem ég kom inn á í ræðu minni, svo það misskiljist ekki - gott og vel, ef ég skil það rétt er CBAM ekki partur af því regluverki sem hér er innleitt. Það er aftar á færibandinu og kemur síðar. En þá eru áhrifin sem orðið hafa þau að verð á vöru og þjónustu hefur hækkað fyrir alla þá sem neyta þeirra innan markaðssvæðisins, Evrópu í þessu tilfelli. Verð á allri þjónustu fyrirtækja sem bera þennan kostnað, allri þjónustu og vörum sem heimilin kaupa af þessum sömu fyrirtækjum hefur hækkað. Ég hef áhyggjur af því að einu raunverulegu áhrifin af öllu þessu regluverki verði að kostnaður og flækjustig aukist, það verði erfiðara fyrir lítil og millistór fyrirtæki að reka sig og það verði í raun bara stærstu fyrirtækin sem ráða við að mæta þessu fargani sem á þeim skellur.

Virðulegi forseti. Við ræðum væntanlega seinna þetta sem í íslenskri þýðingu heitir aðlögunarkerfi við landamæri vegna kolefnis. Það verður ekki bæði sleppt og haldið. Það liggur alveg fyrir að þetta fyrirkomulag hefur nú þegar haft þau áhrif að íslensk skipafélög eru að minnka sína losun. Til þess er leikurinn gerður. Af því að hv. þingmaður vísaði í þessa þriðju gerð, sem ég náði ekki að minnast á í fyrra andsvari, þá eru þetta breytingar á kröfum um vöktun, skýrslugjöf og sannprófun á losun skipafélaga, sem er nú þegar til staðar en er uppfærð og myndi ég ekki ætla að það væri pólitískt stórt mál. Stóra málið er að verið er að koma á fyrirkomulagi, við getum sagt hvatakerfi eða hvað það er, með það fyrir augum að fyrirtæki keppi á jafnræðisgrundvelli en verði með hvata til þess að minnka losun. Þegar t.d. munu koma allra handa tæknilausnir - þetta er bæði hvati til þess að fara í tæknilausnir, ef við tökum það dæmi, og þegar þær koma verða þær mjög eftirsóknarverðar. Til þess er leikurinn gerður. Við þekkjum þetta náttúrlega vel. Þetta heita orkuskipti og við Íslendingar erum búnir að fara í gegnum fyrstu og önnur orkuskiptin og sjáum ekki eftir því. Þegar við erum búin að fara í gegnum þriðju orkuskiptin eigum við, ef við höldum rétt á spilunum, að geta orðið sjálfum okkur næg um orku; íslenska, endurnýjanlega orku. Það verður góður dagur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra andsvarið. Ég fletti upp fréttinni sem hæstv. ráðherra vísaði í um viðtalið við forstjóra Eimskipafélagsins. Þar er beinlínis sagt að hluti af því að bregðast við þessum kostnaðarauka sé að fækka viðkomustöðum. Það er í flestu tilliti, alveg sama hvort við horfum til siglinga eða millilandaflugs, skerðing á þjónustuframboði og skerðing á þjónustu. Ég get ekki ímyndað mér að það sé í nokkru samhengi talið til bóta fyrir íslensk fyrirtæki sem fyrst og fremst nýta sér þessa þjónustu. Ég ætla að leyfa mér að vitna í orð forstjóra Eimskipafélagsins, með leyfi forseta. Á vef Ríkisútvarpsins, ruv.is, segir: „Vilhelm Þorsteinsson forstjóri Eimskips segir að sparnaðurinn nemi um 5 milljónum bandaríkjadala. Hann segir gagnrýni sína ekkert hafa með metnaðinn í umhverfismálum að gera né þörfina fyrir að draga úr losun heldur að benda á að mengunarkvótinn leggist þyngra á samfélag eins og Ísland en önnur.“ Þarna eru menn búnir að greina þetta eins og rekstur þeirra lítur út. Þá blasir það auðvitað við að landfræðileg lega Íslands orsakar það að þessi kerfi sem verið er að innleiða eins og á færibandi leggjast þyngra á íslensk fyrirtæki og heimili en önnur. Það eru skilaboðin. Í því samhengi eigum við að spyrna við fótum með öllum tiltækum leiðum. Ég get ekki séð að ríkisstjórn Íslands sé á þeirri vegferð nú um stundir.

Virðulegi forseti. Það kom skýrt fram í umræðum hér í gær um loftslagsmál að við ætlum okkur ekki að vera neinir eftirbátar í baráttu heimsins í loftslagsmálum en eitt stærsta verkefnið í þeirri vinnu er að lágmarka losun gróðurhúsalofttegunda. Frumvarp þetta sem við höfum hér til umræðu er einmitt til þess fallið að innleiða ETS-kerfi Evrópusambandsins í íslenska löggjöf og má segja að það sé heilt yfir jákvætt skref áfram og er það leið til að hvetja fyrirtæki til að losa minna. Hins vegar þurfum við að hafa í huga, eins og með allt regluverk sem gilda skal í fjölmörgum ríkjum, hvort sem þau eru stór eða smá, að vert er að staldra við og greina umfang þess og í rauninni þýðingu fyrir Ísland. Við Íslendingar eigum öll að beita okkur í beinni hagsmunagæslu fyrir landið því að við erum hvorki milljóna manna ríki né staðsett á meginlandi Evrópu. Ísland er 400.000 manna ríki, eyríki í Norður-Atlantshafi í talsverðri fjarlægð frá meginlandi Evrópu; ríki sem er að mestu knúið áfram með hreinum og sjálfbærum orkukostum. Vissulega fylgja þessu gallar og áherslur sem eru frábrugðnar hefðbundnum Evrópuríkjum. Því getur það hæglega gerst að ákvæði regluverks frá risastóru milliríkjasambandi sé ekki samið með sérstakar aðstæður fjarlægs eyríkis í huga. Hér eiga þau sjónarmið við að taka þurfi sérstakt tillit til okkar aðstæðna. Við viljum sinna okkar skyldum á sviði loftslagsmála en getum ekki virt að vettugi nauðsyn þess að flagga þeim atriðum sem henta ekki íslenskum aðstæðum. Hér hefur t.d. verið rætt mikið um flugið og það samkomulag sem hefur náðst en fleiri atriði geta haft talsverð áhrif á íslenskt atvinnulíf, hvað þá í brothættum byggðum. Tryggja þarf að íslensk fyrirtæki séu samkeppnishæf í sífellt minnkandi heimi og að reglur sem þessar komi ekki í veg fyrir tækifæri til frekari þróunar og eflingar atvinnulífs. Það er ekki nýtt af nálinni innan Evrópusambandsins að veita ríkjum sem liggja á ystu svæðum þess þar sem skilyrði eru önnur ákveðnar undanþágur og að ákveðin séu skilyrði eða lengri aðlögunartími þegar nýtt regluverk er samið. Þau kallast ystu svæði Evrópusambandsins sem eru fámenn eyríki staðsett langt frá meginlandi Evrópu þar sem fjarlægðin gerir aðstæður krefjandi. Margir Íslendingar þekkja Kanaríeyjar vel af eigin upplifun og myndu í fyrstu ekki telja Ísland og Kanaríeyjar eiga nokkuð sameiginlegt eða vera sambærileg svæði. Í heildarmyndinni eiga þessar eyjar samt sem áður talsvert sameiginlegt og þá sérstaklega hvað þessi skilyrði varðar. Kanaríeyjar eru dæmi um fámennt svæði, þó að þar búi um tvær milljónir manna, sem treysta á flug og siglingar líkt og við, sérstaklega hvað varðar vöruflutninga. Eyjarnar teljast meðal þeirra svæða sem þurfa aukinn stuðning vegna sérstakra aðstæðna sem taka þarf tillit til og heyra því undir ystu svæði ESB. Miðað við þær kringumstæður sem eiga við á þessum ystu svæðum, eins og m.a. á Kanaríeyjum, Asoreyjum, Madeira og Martinique, eru þau svæði lík Íslandi. Því má færa rök fyrir að heimfæra megi sömu heimildir á Ísland. Ef Ísland væri í Evrópusambandinu væri líklegt að við myndum heyra undir þessi ystu svæði sambandsins. Fyrir liggur ákvörðun Eftirlitsstofnunar EFTA þar sem fram kemur að heimilt er að veita ríkisaðstoð til svæða hér á landi utan stórhöfuðborgarsvæðisins sökum erfiðra efnahagsaðstæðna. Sem dæmi má nefna Norðausturland þar sem atvinnuskilyrði og efnahagsaðstæður eru krefjandi. Þar höfum við brothættar byggðir hér á landi sérstaklega í huga. Í frumvarpi þessu sjáum við m.a. kröfur á sjóflutning sem geta haft talsverð áhrif á vöruflutninga á sjó, flutning sem hefur talsverða þýðingu hér á landi og gæti reynst erfiðari í kjölfar umræddra breytinga. Það kemur því til álita hvort hægt sé að veita Íslandi undanþágur eða lengri aðlögunartíma í samræmi við það sem ystu svæði Evrópusambandsins njóta, enda eru aðstæður verulega sambærilegar eins og ég hef farið yfir, t.d. á reglum um vöruflutninga innan lands. Þau félög sem veita slíka þjónustu eru mikilvæg landsbyggðinni og stórtæk á atvinnumarkaði þar. Umrædd félög eru í sífelldri samkeppni á alþjóðamarkaði við stóra erlenda aðila sem hafa talsvert forskot nú þegar. Við megum því ekki auka það forskot án athugasemda af hálfu fulltrúa Íslands í milliríkjavinnu sem þessari því að þegar öllu er á botninn hvolft er enginn sem sinnir hagsmunagæslu okkar betur en við sjálf og því er mikilvægt að þetta sé alltaf skoðað til hlítar. Við eigum því að leita leiða til þess að gæta hagsmuna Íslands og íslensks atvinnulífs eins og best verður á kosið í þessari vinnu og finna leiðir og tillögur að mögulegum undanþágum sem stuðla að sanngirni gagnvart öllum viðkomandi aðilum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Í ljósi upphafsorða hv. þingmanns þar sem kom fram að við ætlum ekki að vera eftirbátar annarra þjóða í loftslagsmálum, sem ég held að sé svona meginþema flestra sem um þessi mál hugsa, langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji okkur vera það í einhverju samhengi sem kalli á sérstök viðbrögð. Ég er sammála því sem hv. þingmaður sagði að það verður oft þannig að kerfi, hvort sem það eru þessi kerfi eða einhver önnur, eru smíðuð utan um aðra hagsmuni heldur en eiga við um þjóð hér í miðju Atlantshafi. Þau eru miklu líklegri til að lúta að hagsmunum stórra meginlandsþjóða. Við þekkjum umræðuna um kerfið sem hér er undir sem gengur m.a. út á það í grunninn að troða fólki sem vill ferðast með flugvélum í járnbrautarlestir. Við eigum fáar slíkar. Þetta atriði sem hv. þingmaður byrjaði á, að við ætlum ekki að vera eftirbátar annarra þjóða í loftslagsmálum, telur hv. þingmaður í einhverju samhengi íslenska þjóð, íslensk fyrirtæki og íslenskt samfélag vera það?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir hans andsvar og þessa hugleiðingu um hvort við séum eftirbátar annarra þjóða þegar kemur að loftslagsmálum. Nei, að mínu mati erum við það alls ekki heldur erum við í aðdáunarverðri stöðu hvað varðar þessi mál með alla okkar grænu orku. Hins vegar er það mikilvægt að við höllum okkur ekki aftur í sætunum og gerum ekki neitt. Við verðum að halda áfram. Af því að hv. þingmaður fór í sinni ræðu hér áðan yfir ábyrgð annarra þjóða og losun þeirra er mikilvægt að hafa það í huga að aðrar þjóðir mega líka vissulega gera betur. En við eigum samt sem áður alltaf að líta í eigin barm og skoða hvað við getum gert frekar. Í umræðum í gær sem ég vitnaði til í mínu máli kom skýrt fram að það er afar mikilvægt að við séum að afla frekari grænnar orku til þess að geta farið í orkuskipti og sinnt atvinnulífinu og stækkandi samfélagi. Það var kannski meiningin í upphafi minnar ræðu að það væri mikilvægt að við séum á tánum og fylgjum hlutum eftir og séum ábyrg hvað þetta varðar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er sammála því sem hv. þingmaður sagði, að við sem þjóð værum í öfundsverðri stöðu vegna allrar þeirrar grænu orku sem hér verður til. Mig langar í því samhengi að spyrja hv. þingmann, sem er þingflokksformaður Framsóknarflokksins sem er einn þriggja stjórnarflokka, hvernig hv. þingmanni og þingflokksformanni þykir ganga hvað framleiðslu og eftir atvikum dreifingu þessarar grænu orku varðar. Það er tómt mál um að tala, eins og hæstv. ráðherra kom svo ágætlega inn á áðan, að það væri óskastaða að grænir orkugjafar kæmu í stað jarðefnaeldsneytis, t.d. í flugi og siglingum - til þess þarf að búa til grænu orkuna. Í þeim efnum hefur gengið vægast sagt brösuglega býsna lengi og nú hélt þessi ríkisstjórn upp á tveggja ára afmælið á öðru kjörtímabili sínu í gær, ef ég man rétt, frekar en í fyrradag. Hvaða augum lítur hv. þingmaður á orkuöflunargetuna sem fram undan er? Þá er ég ekki að spyrja um það hvort þriðja rammaáætlun hafi verið samþykkt hér heldur raunveruleg líkindi á því að við komumst áfram með græna orkuframleiðslu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og hugleiðingarnar varðandi orkuöflun hér á landi og tímann sem hún tekur. Ég hef verið frekar skýr í því máli um hvað mér finnst persónulega varðandi framganginn í þessu. Það er afar mikilvægt að þetta gangi hratt fyrir sig. Það hefur verið bent á það ansi lengi af orkufyrirtækjum að hér á Íslandi skorti orku. Við þurfum í rauninni að hafa skýra framtíðarsýn um það hvernig við ætlum að afla hennar. Af því að hv. þingmaður ætlaði ekki að fara inn í þriðju rammaáætlun þá er samt mikilvægt að nefna hana sem dæmi sem hefur verið leyst og var staðnað í níu ár í þinginu. Umræðan um hvernig rammaáætlunin er og ferlið þar held ég að kalli jafnvel á sérstaka umræðu því að þetta er flókið ferli og er kannski ekki alveg eins og var lagt upp með í upphafi. Varðandi dreifingu orkunnar þá tekur því miður of langan tíma að byggja upp byggðalínu og dreifikerfi raforku. Ef allt gengur eftir held ég að kaflinn frá Akureyri að Akranesi muni taka 10–12 ár, svo framarlega sem engar kærur koma og eitthvað svoleiðis. Það er allt of langt og þýðir það að leyfisveitingaferlið okkar er flókið og tímafrekt. Ég veit að hæstv. ráðherra er að vinna að því að einfalda leyfisveitingaferlið og stytta þann tíma, sem er afar mikilvægt. Hins vegar er líka mikilvægt að taka það fram að frumvarpið sem var samþykkt hér á síðasta vetri hvað varðar það að leyfa stækkanir virkjana á þegar röskuðum svæðum, sem gefur okkur aukna orku og fyrirtæki eru þegar farin að huga að, er afar mikilvægt fyrir okkur. En betur má ef duga skal og við eigum að leita allra mögulegra leiða til þess að afla orku hér á landi. Ég hef m.a. óskað eftir skýrslubeiðni hvað varðar mögulega stækkun á smávirkjunum um land allt á þegar röskuðum svæðum, af því að ég veit að margar smávirkjanir gætu nú þegar framleitt meira en hafa ekki leyfi til þess þar sem þær þurfa að vera undir 9,9 MW. Ég veit að það er í vinnslu núna í ráðuneytinu og verður fróðlegt að heyra hvað kemur út úr því.

Frú forseti. Ég tel rétt að byrja á að gera athugasemd við virðulegan forseta við með hvaða hætti þetta mál er komið hér skyndilega inn í þingið. Í þessari framgöngu ríkisstjórnarinnar felst í raun ótrúleg vanvirðing við Alþingi. Hér er kominn inn pakki af 14 innleiðingum, þar á meðal mál sem jafnvel ráðherrar í ríkisstjórninni höfðu á sínum tíma sagt að kæmi ekki til greina að samþykkja óbreytt. Slíkir hagsmunir væru í húfi, til að mynda varðandi þessi nýju gjöld á flugið, að Íslendingar gætu ekki leyft sér að fallast á það. Hvaða gjöld eru þetta? Jú, þau eru til þess ætluð að neyða Evrópumenn til að ferðast á milli staða með járnbrautarlest fremur en með flugvélum. Markmiðið liggur alveg fyrir hjá Evrópusambandinu. Það er ekkert verið að reyna að fela það þótt ríkisstjórn Íslands reyni að fela það fyrir almenningi hér. Markmiðið er að draga mjög verulega úr flugferðum, að því marki að hér á landi, miðað við áformin, myndi flug eftir ekkert svo mörg ár verða 25% af því sem það hefði orðið ella, 25%, fjórðungur, takist markmiðið með því að skattpína fólk í auknum mæli. Allt miðar þetta að því, eins og fleira sem höfum séð frá ríkisstjórninni, að færa okkur áratugi aftur í tímann, til þeirra tíma þegar einungis þeir efnamestu gátu leyft sér að fara til útlanda, þegar bara efnaðra fólk gat leyft sér að eiga bíl, fjölskyldubíl, og gengur út á að refsa fólki, refsa fólki fyrir velmegun, árangur og jafnvel bara að lifa sínu daglega lífi. Svo eru það nýju gjöldin, nýju skattarnir, refsiskattarnir vegna samgangna, vegna flutninga á sjó. Það mál var ekki áhugaverðara en svo að mati hæstv. ráðherra að ráðherrar komu fram opinberlega og sögðust ekki einu sinni ætla að reyna að sækja um undanþágur. Við þyrftum að gera okkar o.s.frv. Gera okkar hvernig? Jú, með því að refsa almenningi á Íslandi og láta hann borga hærri gjöld fyrir það að flytja vörur; fyrirtækin auðvitað, en allt endar þetta að lokum hjá almenningi. Svo kemur þessi ríkisstjórn með málið inn hér fáeinum dögum áður en þingstörf eiga að klárast, með afbrigðum, og vill keyra það í gegn án eðlilegrar þinglegrar meðferðar. Og hvers vegna skyldi það vera, frú forseti? Er það ekki vegna þess að ríkisstjórnin gerir sér grein fyrir því að þetta geti orðið erfið mál og hún sé að gera eitthvað af sér? Hún virtist gera það á sínum tíma þegar flugmálið sérstaklega var rætt hérna áður. Erfiðasta mál sem hefur komið frá ESB eða vegna EES-samningsins, sagði hæstv. núverandi fjármálaráðherra og fyrrverandi utanríkisráðherra, erfiðasta málið, kæmi ekki til greina að samþykkja það óbreytt. Svo var settur á svið leikþáttur hér fyrir fáeinum mánuðum síðan sem hæstv. núverandi fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra virtust hafa alveg einstaklega gaman af, þegar boðað var til mikillar Evrópuhátíðar hér í bæ, og kostnaðurinn mun nema 3 eða 4 milljörðum kr., til þess að sýna að Ísland væri merkilegt en kannski ekki hvað síst að íslenskir stjórnmálamenn ættu heima í hópi erlendra valdamanna. Þá þótti ekki við hæfi að vera með leiðindi eða vesen gagnvart Evrópusambandinu því að ekki var Ursula von der Leyen fyrr komin út úr flugvél á Reykjavíkurflugvelli, væntanlega einkaþotu eins og þeir sem tala mest um loftslagsmálin nýta gjarnan, en að tilkynnt var um það að náðst hefði samkomulag vegna flugmálsins. Hvernig var þetta samkomulag? Það gekk út á það að Ísland fengi frest, gamla trikkið. Ísland fær frest í 2–3 ár, reyndar eru það sömu 2–3 árin og eru aðlögunartíminn hvort eð er. En látum það liggja á milli hluta. Ísland fær þarna þennan aðlögunartíma. Og hvað gerist svo? Svo bara tekur við regluverkið sem hæstv. núverandi fjármálaráðherra var búinn að segja að Ísland gæti aldrei sætt sig við, vegna þess að sérfræðingarnir og aðrir hefðu sýnt fram á að þetta myndi rústa stöðu okkar sem millilendingarflugvallar, miðstöðvar flugs í Norður-Atlantshafi, myndi leggjast miklu þyngra á okkur heldur en nokkur önnur lönd, samkeppnislöndin, vegna þessarar sérstöðu Íslands. Hæstv. ráðherra heldur því fram að þetta allt saman gangi bara út á að við séum ekki í betri stöðu en aðrir, sem þýðir hvað? Við megum ekki nýta gæði landsins og megum ekki nýta staðsetningu landsins og þá samkeppnishæfni sem fylgir því, sérstaklega hvað flugið varðar, í rauninni þvert á móti. Við þurfum að setja okkur í verri stöðu en aðrir með því að fallast á þetta regluverk sem bitnar, eins og meira að segja ríkisstjórnin sjálf hafði útskýrt, alveg sérstaklega illa á Íslandi. Hæstv. ráðherra finnst mér vera orðinn ekki síðri afsakandi eða talsmaður valdsækni Evrópusambandsins og talar raunar ekki af meiri krafti fyrir því en hv. þingmenn til að mynda Viðreisnar og Samfylkingarinnar. Svo er kastað fram einhverjum óljósum skýringum á því hvers vegna menn ætli að láta sig hafa þetta. Ja, hugsanlega eftir 2026 þá verði einhverjar tækniframfarir búnar að leysa þetta. Trúir því einhver að árið 2026 verði menn almennt farnir að fljúga breiðþotum til og frá landinu á rafmagni? Það trúir því enginn. Það vita allir að það er algjörlega óraunhæft og það vita allir, meira að segja vissi ríkisstjórnin það sjálf, að þessar breytingar myndu bitna sérstaklega illa á Íslandi. En áfram skal haldið af hálfu þessarar ríkisstjórnar við innleiðinguna og jafnvel með brögðum eins og við sjáum beitt hér og nú, að reyna að keyra inn 14 innleiðingar á mettíma akkúrat þegar þingstörfum fer að ljúka fyrir áramót og eftir á að afgreiða fjárlög. Einhver væntanlega einhvers staðar hefur metið það sem svo að þetta væri algjörlega kjörið. Þingmenn hefðu þá ekki tíma til að ræða þetta og ríkisstjórnin gæti gert það sem hún vildi og hraðað innleiðingu Evrópureglna sem henta á engan hátt íslenskum aðstæðum. Það er svo margt í stefnu Evrópusambandsins á sviði loftslagsmála sem hentar alls ekki íslenskum aðstæðum og engir tilburðir hafa verið gerðir til þess af hálfu sambandsins að líta til íslenskra aðstæðna. En það er hlutverk íslenskra stjórnvalda að líta til íslenskra aðstæðna og taka þær ákvarðanir sem eru til þess fallnar að hámarka ávinning landsmanna, gæta hagsmuna þeirra út frá aðstæðum okkar. Þetta er ástæðan fyrir því að við erum ekki í Evrópusambandinu. Við viljum geta tekið ákvarðanir sem henta miðað við okkar aðstæður, ekki aðstæður Þýskalands eða einhvers annars ríkis eða einhverjar nýmóðins hugmyndir sem kunna að koma upp í Brussel og þær hafa verið margar skrýtnar hin síðari misseri. En ríkisstjórnin eltir þetta allt saman, ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna, sem gáfu sig einu sinni út fyrir að vera einhvers konar fullveldisflokkar. En það er liðin tíð. Nú ganga þeir fram fyrir hönd Evrópusambandsins af meiri hörku en ég hefði átt von á af hálfu Viðreisnar eða Samfylkingarinnar og fórna með því hagsmunum Íslendinga til mjög langs tíma. Við vitum ekki hversu lengi hagsmunum verður fórnað. Við vitum að það verður til mjög langs tíma og að þetta mun vinda upp á sig, því að hér er verið að opna flóðgáttirnar. Hér er verið að opna á það að Evrópusambandið fái að þróa þetta áfram og okkur beri þá að fylgja því, Evrópusambandið geti endurmetið hversu mikla refsiskatta eigi að leggja á almenning og Íslandi beri þá að fylgja því; með öðrum orðum verið að gefa eftir fullveldi landsins og það verða væntanlega ekki mörg ár í að við fáum að heyra það hér á Alþingi að við verðum einfaldlega að gera þetta eða hitt vegna þess að við höfum verið búin að skuldbinda okkur til þess. Hæstv. forseti kannast eflaust við slíkar skýringar sem oft eru nefndar og eiga alltaf að hringja viðvörunarbjöllum. En þetta er auðveldasta afsökun nútímastjórnmálamannsins eða -embættismannsins, að vísa í að hann langi kannski ekkert að gera það sem hann er að gera en við séum skuldbundin, þetta hafi verið samþykkt á sínum tíma, og í þessu tilviki þá væntanlega samþykkt á meðan þingheimur var upptekinn við fjárlög eða annað og fékk ekki einu sinni að velta hlutunum fyrir sér, ræða þá, kanna þá og fjalla um þá í nefnd. Eins og hæstv. forseti heyrir er ég bara svo undrandi að sjá hversu langt þessi ríkisstjórn þessara flokka er tilbúin til að ganga til að lúta valdi Evrópusambandsins og sýna í rauninni algjöra niðurlægingu gagnvart því sambandi og valdsækni þess, taka ákvarðanir sem ganga beinlínis gegn hagsmunum okkar Íslendinga og útskýra þær ýmist með því að við verðum að gera þetta því við erum byrjuð eða nota einhverja kunna frasa úr umræðunni um loftslagsmál á borð við það að við verðum að leggja okkar af mörkum þrátt fyrir að Ísland hafi lagt meira af mörkum til loftslagsmála en líklega nokkur önnur þjóð, sérstaklega með því að framleiða ál á umhverfisvænan hátt. En á tímum þegar umbúðirnar skipta öllu máli í stjórnmálaumræðu þá er litið fram hjá því og litið fram hjá heildarsamhenginu. Því legg ég áherslu á það, frú forseti, í þessari 1. umræðu þar sem tími er takmarkaður, að þingið taki nú af skarið og fjalli um þetta mál eins lengi og það telur þörf á, geri á því þær breytingar sem það telur þörf á og helst bara hafni þessu, hendi þessu aftur í fangið á ríkisstjórninni sem reynir að lauma þessu inn hér við lok árs, máli sem, eins og ég nefndi áðan, ráðherrar í ríkisstjórninni höfðu varað sérstaklega við og sagt að kæmi ekki til greina að við Íslendingar létum yfir okkur ganga. En í því eins og svo mörgum öðrum málum þessarar ríkisstjórnar er mikil gjá milli þess sem er sagt og þess sem er raunverulega gert. Við sjáum það aldeilis birtast núna þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs gengur fram af meiri hörku til að auka áhrif og völd Evrópusambandsins yfir Íslandi en jafnvel Viðreisn og Samfylkingin hefðu látið sér detta í hug og það núna rétt fyrir fullveldisdaginn, 1. desember. Ég hvet því Alþingi til að sýna að það skipti einhverju máli, að bregðast við, ekki leyfa ríkisstjórninni sem boðberum Evrópusambandsins að taka lýðræðislegt vald af kjörnum fulltrúum á Alþingi Íslendinga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir umræðuna sem mér fannst vera ágæt. Ég legg áherslu á það sem kom hérna fram í orðum margra hv. þingmanna að í þessu eins og öllu öðru þá þurfum við alltaf að gæta hagsmuna Íslands. Það gerir það enginn fyrir okkur. En það er líka lykilatriði, virðulegi forseti, ef menn ætla að gæta hagsmuna Íslands, að þá verða menn að setja sig djúpt inn í mál. Það er þannig sem menn ná árangri í hagsmunagæslu. Ef menn sjá eitthvað hér í þessu máli þess eðlis að íslenskum fyrirtækjum sé betur fyrir komið í öðru fyrirkomulagi en þessu þá eiga menn auðvitað að segja frá þeim valkosti og færa rök fyrir honum. Ég vona að hv. þingmenn noti nú tækifærið og tali við þá aðila sem örugglega koma fyrir hv. þingnefnd sem standa akkúrat í þessum rekstri, þessum samkeppnisrekstri. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram að við erum með sérstöðu. Við erum í miðju Norður-Atlantshafinu, eina ríkið innan EES sem er þar og við þurfum alltaf að hafa það hugfast þegar við erum að gæta hagsmuna okkar, hvort sem það er í EES-samstarfinu eða Norðurlandasamstarfinu eða hverjum þeim alþjóðasamtökum sem við erum í og tökum þátt í. Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér þykir miður hins vegar þegar hv. þingmenn snúa út úr því sem maður segir. En það er allt í lagi. Það sem ég var að reyna að gera, vegna þess að það skiptir máli að útskýra út á hvað þetta mál gengur, var að ég var að reyna að útskýra hvaða hvatar liggi að baki þessu fyrirkomulagi. Það liggur alveg - ef mönnum finnst það bara óskynsamlegt að við tökum þátt í Parísarsáttmálanum og tökum þátt í samstarfi með þeim ríkjum sem eru okkur næst þá eiga menn bara að segja það hreint út, ekkert að skafa af því. Ég sagði aldrei að hér kæmi einhver tæknilausn sem myndi leysa allan vanda. Ég var að segja að fyrirkomulagið væri hugsað þannig og allt þetta fyrirkomulag er til að ýta undir nýsköpun á þessu sviði og nýjar tæknilausnir. Ég get ekki lofað neinni tæknilausn en svo mikið veit ég, virðulegur forseti, að þær eru á fleygiferð. Svo mikið veit ég, virðulegur forseti, að í þessu umhverfi sem við höfum tekið þátt í eru að skapast miklir vaxtarbroddar í íslensku atvinnulífi sem ég hvet líka hv. alþingismenn til að kynna sér. Auðvitað þekkja menn Carbfix-verkefnið, það er oft á tíðum rætt hér, en nú er t.d. fyrirtæki sem heitir Running Tide orðið stærsta fyrirtæki í heimi þegar kemur að kolefnisföngun og er með starfsemi hér á Akranesi. Erlend fjárfesting í þessu fyrirtæki nemur nú þegar u.þ.b. 3 milljörðum kr. Þetta fyrirtæki er í viðskiptum við fyrirtæki eins og Microsoft og marga aðra mjög kröfuharða aðila þegar þessum málum kemur. Við erum að horfa á fyrirtæki eins og Vaxa Life sem er uppi á Hellisheiði sem er nú að velta um milljarði á ári en er að fara í þreföldun og fara á markað bæði í Bandaríkjunum og á Íslandi núna innan ekki langs tíma, ég held að það sé eftir mánuð, og er nú þegar með vottun fyrir kolefnisföngun og innan fárra ára eða stutts tíma, kannski ekki ára, mun það fanga sem nemur tíu milljónum tonna á meðan allur útblástur Íslendinga er um 14 milljónir. Ísland er í kjöraðstöðu til að hýsa svona starfsemi. Það er mjög ánægjulegt. Ég er svo sannarlega ekki með tæmandi upptalningu, enda myndi ræðutíminn ekki duga í að koma með upptalningu á þeirri nýsköpun og þróun og nýjum tæknilausnum sem eru í gangi bara hér á Íslandi. En svo er auðvitað úti í hinum stóra heimi mjög mikið að gerast í þessu. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta, virðulegi forseti, er að þegar við erum að hugsa um hagsmunamat Íslands, því að það eina sem skiptir máli eru íslenskir hagsmunir fyrir okkur alþingismenn, kannski ekki það eina en alla vega hlýtur það að vera það sem stendur upp úr, þá verðum við auðvitað að fylgjast með því hvað er að gerast og hvaða afleiðingar það hefur í för með sér. Nú er það þannig að við byggjum á mjög góðum grunni, þessum hugrökku kynslóðum sem börðust fyrir fullveldi og sjálfstæði, ekki bara þegar kom að viðurkenningu annarra þjóða heldur líka efnahagslegu sjálfstæði. Þær gerðu það m.a. með því að nýta græna orku. Það voru svo sem orkuskipti eitt að fara í vatnsaflið. Það var svo sannarlega ekki íslensk uppfinning þó svo að við höfum staðið okkur vel í því, en hitaveituvæðingin, orkuskipti tvö, er nokkuð sem fáir ef nokkrir voru að gera í áratugi á meðan við nýttum það með mjög góðum hætti. Nú erum við að fara í orkuskipti þrjú sem gerir það að verkum að það er ekki bara gott fyrir umhverfið, ekki bara efnahagslega heldur líka þjóðaröryggið. Þjóð sem er sjálfri sér nóg um græna, endurnýjanlega orku er þjóð sem er í góðri stöðu. Ég met það sem hvatningu þegar menn eru að segja að það vanti hér græna orku, sem ég hef margoft sagt frá því að ég tók við þessu embætti. Það sem maður tekur við er að það hefur afskaplega lítið gerst í 15 ár þegar kemur að því að framleiða græna raforku og þess vegna er komið að skuldadögum, það er ekki eitthvað sem þessi ríkisstjórn bjó til, og enn þá lengra tímabil er þegar við skoðum hitaveituna okkar. Ástæðan fyrir því að tveir þriðju hitaveitna í landinu horfa fram á stórar áskoranir er að það hefur lítið verið gert síðustu tvo áratugi í þessu sem við kannski teljum allt of sjálfsagt. Kannski þegar við hugsum um græna orku þá hugsum við fyrst og fremst um það að taka út olíuna fyrir verksmiðjurnar og taka út olíuna fyrir bílana og setja græna orku inn og það skiptir gríðarlega miklu máli en það er bara partur af þessu. Það að heimurinn, nágrannalöndin og heimurinn, sé að leggja áherslu á grænar lausnir, grænt hugvit, græna orku, það eru gríðarleg tækifæri fyrir okkur Íslendinga. Það er ánægjulegt að sjá að hér eru aðilar, bæði íslenskir og erlendir, sem hafa nýtt sér þau tækifæri, eru hér á Íslandi út af grænu orkunni okkar. Ég nefndi fyrirtækið Vaxa, það er hér út af jarðvarma. Sömuleiðis eru önnur fyrirtæki út af þessum tækifærum þannig að ég vona að við náum samstöðu um það að nýta þessi tækifæri, þjóð og komandi kynslóðum til heilla.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir hönd atvinnuveganefndar fyrir frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum. Þetta er mál 635 á þingskjali 541. Það er ljóst að mikil umframeftirspurn hefur verið eftir raforku hér á Íslandi á undanförnum árum. Orkuframboð hefur ekki náð að halda í við aukna eftirspurn. Raforkuvinnsla á Íslandi byggist á endurnýjanlegum orkugjöfum og er raforkukerfið hér á landi einangrað. Orkuvinnsla er því takmörkuð af stöðu orkuauðlinda hverju sinni og ekki mögulegt nema að takmörkuðu leyti að notast við jarðefnaeldsneyti eða flytja inn raforku líkt og mögulegt er í nágrannalöndum. Í ljósi mikillar eftirspurnar er því brýnt að tryggja raforkuöryggi heimila og minni fyrirtækja ef til skerðingar kemur. Ef ekkert er gert er ljóst að stjórnvöld skortir úrræði til að forgangsraða orku sem er í boði til heimila og minni fyrirtækja. Með öðrum orðum, orkuöryggi heimila og smærri fyrirtækja og stofnana, samfélagslegra mikilvægra stofnana, yrði ógnað og hætta væri á að ekki væri hægt að tryggja raforku til íslenskra heimila. Er því talin mikil þörf á því að tryggja raforkuöryggi til þessara aðila. Raforkukerfið á Íslandi er uppselt, mikil umframeftirspurn og ekki er hægt að verða við öllum beiðnum um raforkukaup. Eins og ég sagði áðan þá skortir þetta úrræði sem tryggir að raforka sem seld er á heildsölumarkaði rati til heimila og fyrirtækja annarra en stórnotenda. Með frumvarpinu er sem sagt með öðrum orðum verið að bregðast við ógn við orkuöryggi sem því miður er þegar komin upp. Í þessu sambandi er vert að benda á að það er mikilvægt að þeir aðilar sem selja raforku til stórnotenda séu búnir að tryggja sér raforku áður en stofnað er til slíkra skuldbindinga, eins og virðast hafa verið dæmi um, og að slíkar skuldbindingar verði ekki á kostnað afhendingar til heimila og smærri fyrirtækja. Við erum sem sagt með öðrum orðum að leggja til í þessu frumvarpi að komið sé í veg fyrir að kerfið sé ofselt án þess að ný orka komi inn, hún betur nýtt, og það verði aldrei á kostnað heimila. Hér er um bráðabirgðaákvæði að ræða, tímabundinn öryggisventil sem Orkustofnun getur gripið í fyrir heimilin þar til búið er að auka orkuöflun og finna langtímalausnir í fyrirkomulagi raforkuöryggis. Í þessu sambandi er líka vert að undirstrika það að þetta frumvarp er flutt að beiðni umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins en atvinnuveganefnd sameinaðist um að leggja málið fram. Ég vil þakka nefndarmönnum fyrir að bregðast við með þessum hætti. Öllum nefndarmönnum var ljóst að í óefni gæti stefnt og að nauðsyn lagasetningarinnar væri ljós. En jafnvel þótt lögð sé áhersla á að frumvarpið nái fram að ganga fyrir lok þessa árs er nauðsynlegt að frumvarpið fái efnislega meðferð í nefndinni og að kallað verði eftir umsögnum frá hagaðilum. Ég hygg að hv. nefnd þurfi hins vegar dálítið að bretta upp ermarnar þegar þar að kemur. Það er því ekki útilokað að frumvarpið taki efnislegum breytingum í meðförum nefndarinnar og mér er óhætt, held ég, frú forseti, að fullyrða að nefndarmenn eru þess fullvissir eða ganga að því með opnum huga að frumvarpið geti tekið breytingum eftir ábendingum og umsögnum sem berast. Það er einnig vert að vekja athygli á því að atvinnuveganefnd hefur til meðferðar frumvarp frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um breytingar á raforkulögum sem tengist í rauninni þessu máli. Þetta er mál 348 á þingskjali 355. Með því frumvarpi eru lagðar til breytingar á raforkulögum sem miða að því að styrkja raforkuöryggi almennings og forgangsröðun í samræmi við orkustefnu sem gefin var út af atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu í september 2020. Breytingarnar snúa að því að tryggja almenningi og smærri fyrirtækjum forgang komi til skömmtunar vegna óviðráðanlegra atvika, til að mynda vegna framboðsskorts, en það er ekki bráðabirgðaákvæði í þeim skilningi sem við erum að fjalla um í þessu frumvarpi hér. Í því frumvarpi er líka mælt fyrir um söfnun og miðlun upplýsinga varðandi raforkuöryggi á heildsölumarkaði sem og viðmið fyrir raforkuöryggi. Það hafa töluverðar athugasemdir borist og verið gerðar við þetta fyrirliggjandi frumvarp og á þessu stigi er óljóst hvort, hvenær og þá með hvaða hætti atvinnuveganefnd afgreiðir málið. Mér er, hygg ég þó, óhætt að fullyrða að það verður ekki undan því komist að tryggja að það verði lagaleg heimild til staðar á næstu mánuðum sem tryggir að söfnun og miðlun upplýsinga er varðar raforkuöryggi á heildsölumarkaði geti átt sér stað. Frú forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið gangi aftur til hv. atvinnuveganefndar til efnislegrar meðferðar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir ágæta framsögu og ekki síður fyrir að taka af skarið með að hv. atvinnuveganefnd óski eftir því að fá málið til þinglegrar meðferðar að lokinni 1. umræðu hér í þingsal. Mig langar til að hafa nokkur orð um þetta mál og þessa stöðu sem er uppi vegna þess að staðreyndin er sú að eftir býsna mögur ár í þessum málaflokki er atvinnuveganefnd að vinna að tveimur málum sem varða raforkuöryggi. Annars vegar er þetta mál, frumvarp sem nefndin flytur sjálf um breytingu á raforkulögum, mál nr. 541 á þingskjali 635, um forgangsraforku, og hins vegar er endurflutt frumvarp orkumálaráðherra frá því í vor um breytingu á raforkulögum, raforkuöryggi og um er að ræða mál númer X, stendur á mínu blaði sem þýðir nú líklegast að ég er ekki með aðalskjalið en það er aukaatriði. Hv. þm. Óli Björn Kárason fór yfir það áðan hvaða mál það væri. Það mál er sem sagt í þinglegri meðferð atvinnuveganefndar en tilgangur þess máls er samkvæmt greinargerð að styrkja raforkuöryggi almennings með forgangsröðun, þ.e. að tryggja almenningi og smærri fyrirtækjum forgang komi til skömmtunar vegna óviðráðanlegra atvika. Í því máli er líka mælt fyrir söfnun og miðlun upplýsinga varðandi raforkuöryggi á heildsölumarkaði sem og viðmið fyrir raforkuöryggi. Það atriði á sér ekki hliðstæðu í því máli sem við ræðum hér og ég ætla þá að láta umræðu um það tiltekna efnisatriði bíða umræðu um það mál. Aftur að fyrri hlutanum af máli ráðherra, þetta með að tryggja almenningi og smærri fyrirtækjum forgang komi til skömmtunar vegna óviðráðanlegra atvika. Það er margítrekað í þeim texta að þetta eigi við um óviðráðanlegar aðstæður, til að mynda vegna framboðsskorts - óviðráðanlegar aðstæður. Þetta orðalag kallar auðvitað strax á spurninguna hvort núverandi ástand orkumála á Íslandi flokkist sem óviðráðanlegar aðstæður. Það verður auðvitað hver að svara fyrir sig. Ég get svarað fyrir mig og sagt: Nei, það gerir það sannarlega ekki. En eftir sex ára eyðimerkurgöngu stjórnvalda í því skyni að tryggja raforkuöryggi, þar með talið heimila, raforkuframleiðslu, þá skil ég vel að stjórnvöld vilji reyna að mála stöðuna þannig upp að hér sé um óviðráðanlegar aðstæður að ræða. Í flutningsræðu sinni 26. október síðastliðinn rakti hæstv. ráðherra orkumála, Guðlaugur Þór Þórðarson, efni frumvarpsins ágætlega og er ekki ástæða til að orðlengja það hér. Undir lok ræðu sinnar sagði ráðherrann, með leyfi forseta: „… ég vil að gefnu tilefni upplýsa að Landsvirkjun hefur upplýst um að staða miðlunarlóna er slík að auknar líkur eru á að grípa þurfi til skerðinga í lok árs 2023 og á árinu 2024 ef vatnsstaðan breytist ekki til hins betra. Einnig eru komnar fram upplýsingar um að eftirspurn eftir grunnorku frá Landsvirkjun sé umfram framboð.“ Ráðherra beinir því þar með til atvinnuveganefndar að nefndin hafi hliðsjón af þessum nýju upplýsingum og taki til skoðunar hvort grípa skuli til frekari ráðstafana, eftir atvikum tímabundinna, til að tryggja fullnægjandi framboð á raforku til almennra heimilisnotenda og smærri fyrirtækja. Mér finnst ástæða til að nefna þetta sérstaklega hér og gera athugasemdir við það að hér sé verið að láta í veðri vaka að um sé að ræða óviðráðanlegar aðstæður og þess vegna þurfi að grípa til þess að atvinnuveganefnd, á sama tíma hún er með til umræðu og úrvinnslu mál frá ráðherra sem á að tryggja raforkuöryggi, sé að flytja hér þingmannamál og sem betur fer er það svo að nefndin er einhuga um það að vinna málið áfram en það fái ekki það mikla flýtimeðferð að við fáum ekki svör við nauðsynlegum spurningum. Þetta er heimatilbúinn vandi, frú forseti. Þá erum við sem sagt komin að þessu sem ég vildi ræða sérstaklega í tengslum við framlagningu þessa máls af hálfu atvinnuveganefndar. Ég er meðal flutningsmanna eins og fram hefur komið, enda ljóst að staðan er grafalvarleg. Þó svo að sú sem hér stendur hafi sitthvað að athuga við framgöngu stjórnvalda í orku- og öryggismálum þjóðarinnar þá er alveg ljóst að forgangurinn í þeirri stöðu sem nú er uppi liggur í því að tryggja orkuöryggi heimila og koma í veg fyrir mögulega, hugsanlega skerðingu á raforku til þeirra líkt og raunverulega er hætta á núna og hefur verið um einhvern tíma. Við þurfum hins vegar að tryggja nauðsynlega þinglega meðferð á þessu máli og umsagnir lykilaðila og því fagna ég því að framsögumaður hafi kallað málið inn á milli 1. og 2. umræðu. Ég talaði í upphafi um mögur ár þegar kemur að raforkuöryggi heimila. Frá árinu 2005, þegar breytingar voru gerðar á orkulögum, hafa heimilin ekki notið forgangs þegar kemur að sölu á raforku, ekki samkvæmt laganna bókstaf, og þegar raforkukerfið er til viðbótar hreinlega uppselt og vel það, eins og hefur verið staðan síðustu ár, þá er hreinlega verið að leika happdrætti með orkuöryggi heimilanna. Það þarf engin óviðráðanleg atvik til, bara sofandi stjórnvöld. Sögulega hefur svo verðlagning á raforku á heildsölumarkaði, þ.e. á markaði fyrir heimili og smærri notendur, verið hærri en á stórnotendamarkaði. Það hefur komið í veg fyrir leka á milli markaða, þ.e. að sölufyrirtæki raforku kaupi rafmagn af Landsvirkjun sem ætlað er heimilum og minni fyrirtækjum og selji áfram til stórnotenda. Frá lagabreytingunni 2005 hefur þessi staða verið ákveðin vörn og svo auðvitað sú staðreynd að kerfið hefur ekki alltaf verið uppselt. En nú er það staðan og því til viðbótar er verðið orðið það sama eða svipað á milli markaðanna, þ.e. á milli hins almenna markaðar, eða heildsölumarkaðar eins og það heitir, þar sem salan til heimila og minni fyrirtækja fer fram, og þess markaðar sem þar sem verið er að selja til stórnotenda. Þegar verðið er orðið svipað eins og nú er eftir endursamningu Landsvirkjunar við stórnotendur þá er enn meiri hætta á að heimilin verði út undan í samkeppninni um takmarkaða orku. Nú virðist vera að raungerast sú hætta að raforkan sé seld fram hjá heimilum, svo ég vitni aftur í orð ráðherra úr flutningsræðu um hitt raforkumálið, að komnar séu fram upplýsingar um að eftirspurn eftir grunnorku frá Landsvirkjun sé umfram framboð. Það má að því leyti til sanns vegar færa að það er núna sem þörfin á þessu lagafrumvarpi sem atvinnuveganefnd vinnur að er orðin aðkallandi. Þetta hefur verið fyrirsjáanlegt lengi, það hafa verið færi til að bregðast við þessu lengi. Nú eru stjórnvöld komin upp að vegg og nú þarf að bregðast við. Tímafresturinn er einfaldlega liðinn. Frumvarpið sem atvinnuveganefnd hefur sammælst um að leggja fram er hugsað sem tímabundin aðgerð til 1. janúar 2026, hefur vonandi fælingarmátt auk þess að stuðla að ábyrgri hegðun á markaði þar sem heimili og minni fyrirtæki eru í forgangi. En það er hins vegar mjög nauðsynlegt að fá nánari útskýringu á því hvað stjórnvöld, ráðherra orkumála og stjórnarmeirihlutinn hér telur að muni gerast í orkumálum þjóðarinnar fram til 1. janúar 2026. Það er eitt af því sem við munum forvitnast um í vinnslu nefndarinnar. Þetta frumvarp sem síðan er í vinnslu nefndarinnar frá ráðherra sem var lagt fyrir þingið í vor og svo aftur núna án þess að hugsunin hafi verið höfð á því að bæta þessu ákvæði inn í, þar eru úrræðin nú af allt öðrum toga, þ.e. að neyðarúrræði verður ekki virkjað fyrr en öll önnur úrræði hafa verið nýtt, eins og skerðanleg orka hjá stórnotendum, t.d. vegna vatnsskorts eða raunverulega óviðráðanlegra atvika eins og náttúruhamfara eða meiri háttar bilunar eða annars slíks, ekki sofandi stjórnvalda. Það er full ástæða fyrir þingið, atvinnuveganefnd, að bregðast við stöðunni og svo auðvitað fyrir þingið í heild líka. En það eru mikilvægar spurningar sem vakna hér sem þarf að fá svör við í vinnu nefndarinnar. Það er alveg ljóst að það er á okkar ábyrgð að tryggja orkuöryggi heimila, annars vegar með framleiðslu og síðan til að tryggja að heimilin njóti nauðsynlegs hlutar þeirrar framleiðslu sem er fyrir hendi. Það breytir ekki þeirri staðreynd að þetta mál kippir markaðnum að ákveðnu leyti úr sambandi. Ég er þeirrar skoðunar að fyrir því þurfi að vera mjög sterk rök. Þau hafa verið færð fram hér að ákveðnu leyti en við þurfum að hafa það algerlega skjalfest að þetta er ef ekki eina leiðin þá sannarlega besta leiðin og það mun ekki hafa neikvæð áhrif og neikvæða hvatningu, öfugan hvata til raforkuframleiðslu. Þetta eru bara spurningar sem við þurfum að spyrja og fá viðbrögð við. Ég ætla ekki að hafa frekari orð um þetta mál núna, tel í sjálfu sér ekki þörf á því, hef margt að segja en ég ætla að nota það svigrúm sem ég hef í vinnu atvinnuveganefndar til að leggja fram spurningar og fá svör og ég treysti því og hef enga ástæðu til að ætla annað en að atvinnuveganefnd sé einhuga um að vinna þetta mál þannig að sómi sé að og við getum lagt fram mál, hvort sem það er þetta óbreytt eða með nauðsynlegum breytingum til að inngrip okkar í markaðinn verði sem minnst en þó þannig að öryggi, rafmagnsöryggi, raforkuöryggi heimila og smærri aðila sé tryggt.

Virðulegur forseti. Það er sjálfsagt við þessi tímamót að velta aðeins fyrir sér hvernig það má vera að við séum komin á þennan stað í orkumálum, þessi þjóð sem býr við svo miklar auðlindir og möguleika á nýtingu grænnar orku að við erum meðal fremstu þjóða í heiminum. Við eigum meiri tækifæri en nokkur önnur þjóð og hingað erum við komin. Við þurfum að fara fram með frumvarp í þinginu til að verja hagsmuni heimila landsins og fjölskyldnanna, hornsteina samfélagsins, og lítilla fyrirtækja. Við höfum líka búið við þá stöðu á undanförnum árum að við höfum þurft að keyra mjög mikið af dísilvélum til raforkuframleiðslu með tilheyrandi kostnaði og tilheyrandi kolefnisspori, allt það á þessum tímum þar sem loftslagsmál eru í forgrunni í svo mörgu og hjá svo mörgum. Á sínum tíma varð mikil samstaða í þinginu þegar við samþykktum lög um rammaáætlun. Rammaáætlun var afgreidd í þinginu með öllum greiddum atkvæðum. Það var góður hugur í þinginu að reyna að ná víðtækri sátt um þessi deiluefni sem staðið höfðu um virkjanir, sérstaklega eftir að ákvörðun um Kárahnjúkavirkjun var tekin og hún var byggð fyrir austan. Í aðdraganda þess þegar lögin um rammaáætlun voru samþykkt á kjörtímabilinu 2009–2013 skilar verkefnisstjórn sem var þá undir stjórn Svanfríðar Jónasdóttur, bæjarstjóra í Dalvíkurbyggð, sem formaður, af sér tillögum um rammaáætlun. Ef maður skoðar tillögur þeirra sem þóttu mjög málefnalegar og vel undirbúnar, gríðarlega góð vinna hafði farið fram og mikla kynningar um land allt, er áhugavert að skoða þá vatnsaflskosti, fyrir utan alla jarðvarmakostina, sem þau nefna til sögunnar. Ég ætla að grípa niður í dæmi um kostina sem skora hvað hæst í vatnsaflskostum út frá röðun af sjónarhóli nýtingar og skora ekki eins hátt, og mjög lágt margir hverjir, út frá röðun af sjónarhóli verndar. Þarna gefur að líta Holtavirkjun. Þar reiknar þessi hópur með að sex, sjö árum seinna, árið 2016, verði fyrsta gangsetning Holtavirkjunar möguleg. Hvammsvirkjun, fyrsta gangsetning 2015. Skrokkölduvirkjun, fyrsta gangsetning 2018. Urriðafossvirkjun, fyrsta gangsetning 2016. Kjalölduveita, sem áður hét Norðlingaölduveita, fyrsta gangsetning 2014. Þarna er hönnun og undirbúningsvinnu og mati á umhverfisáhrifum að miklu leyti lokið eða komið mjög langt. Tungnaárlón, fyrsta gangsetning 2017. Bjallavirkjun, fyrsta gangsetning 2017. Ég hef ekki talið saman megavöttin en ég get haldið áfram: Skatastaðavirkjun, fyrsta gangsetning 2019. Þetta voru væntingarnar sem fyrsta alvörurammaáætlunin sem leit dagsins ljós bar með sér, það tímaferli sem menn sáu fyrir sér þegar vinnan var að hefjast um hversu langan tíma þessi mál myndu taka. Og nú, virðulegur forseti, er árið 2023. Því ári er að ljúka og við erum ekki komin lengra en þetta. Af hverju gerist það þegar væntingar þingmanna og þeirra sem stóðu að þessum undirbúningi og voru að vinna þetta voru með allt öðrum hætti? Við þyrftum ekki nema örfáa af þessum kostum virka í dag til þess að sú staða sem við okkur blasir væri ekki að raungerast, en hún er búin að blasa við lengi. Það kom tillaga um nýtingarflokk þar sem voru nokkrar vatnsaflsvirkjanir frá þessum hóp eftir að lögin höfðu verið samþykkt. Þá kom þessi tillaga fram en vegna tímabundins ákvæðis í lögunum hafði þáverandi hæstv. umhverfisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, látið gefa álit. Fólk gat skilað inn áliti á tillögunni áður en hún fór til þingsins. Þetta var sólarlagsákvæði á þessari grein í lögunum. Engan grunaði að málið yrði misnotað með þessum hætti af ráðherra Vinstri grænna. Ef maður les umsagnirnar sem bárust, sem voru á þriðja hundrað, eru þarna það sem maður getur kallað magnundirskriftir frá einstaklingum héðan og þaðan úr heiminum sem greinilega var safnað af andstæðingum virkjunarframkvæmda á Íslandi. Þetta þótti vera svo merkileg niðurstaða að nokkrum kostum í nýtingarflokki var kippt út og í raun kom bara einn vatnsaflskostur inn, Hvalárvirkjun á Vestfjörðum, sem er samkvæmt öllum útreikningum dýrasti vatnsaflskostur á landinu. Þess vegna er málið ekki komið lengra. Það var síðan á kjörtímabilinu 2013–2016 sem við reyndum að gera breytingar á þessu og fórum fram með tillögu frá atvinnuveganefnd um að fjölga verulega, eftir ákveðna hraðmeðferð á ákveðnum virkjunarkostum, þeim vatnsaflskostum sem færu í nýtingarflokk. Það ætlaði allt um koll að keyra hér. Grípa má niður í ummæli þingmanna Vinstri grænna, Samfylkingarinnar, Pírata og Bjartrar framtíðar frá þessum tíma þar sem þeir kalla þessa tillögu atvinnuveganefndar stríðshanska, algjöran stríðshanska á sviði umhverfismála, að friðurinn sé fullkomlega slitinn í sundur í þessum málum, að það sé ótrúlegur átakavilji af hálfu þessarar ríkisstjórnar að vilja rjúfa alla möguleika um sátt um virkjunarmál í landinu og færa umræðu um náttúruvernd aftur fyrir aldamót, að það sé algjörlega óskiljanlegt af hverju ríkisstjórnin vill fara í stríð um þetta mál. Svona töluðu þingmenn þessara flokka á þessum tíma og komu í raun í veg fyrir það að við gerðum skynsamlegar breytingar á árinu 2015 sem hefðu leitt til þess að við værum í allt annarri stöðu í dag. Stjórnarflokkarnir þá kláruðu ekki málið vegna þessarar miklu andstöðu og þeirra láta sem voru. Það er talað um að þeir flokkar hafi ætlað að rjúfa friðinn um þetta mál en það er áhugavert að lesa sögu Össurar Skarphéðinssonar, bók Össurar Skarphéðinssonar um stjórnarsamstarfið í vinstri stjórninni 2009–2013, þegar kemur að þessum málum þar sem hann gerir því mjög góð skil hvernig þetta mál var andlag hrossakaupa í þeirri ríkisstjórn. Þegar kom að því að semja um að halda áfram aðildarviðræðum að Evrópusambandinu voru kaupin þau að rammaáætlun færi í gegn eins og hún var og þessi lög um rammaáætlun yrðu samþykkt. Samfylkingin var þar tilbúin að skipta hagsmunum þjóðarinnar í orkumálum út fyrir það að aðildarviðræðum að Evrópusambandinu yrði haldið áfram. Hverjar eru svo afleiðingar þessa alls? Það sem þær breytingar sem gerðar voru hafa leitt af sér í verkefnisstjórninni sem tók við, verkefnisstjórn sem Svandís Svavarsdóttir, þáverandi umhverfisráðherra, skipaði nokkrum dögum fyrir kosningar áður en hún lét af embætti í umhverfisráðuneytinu, er að hún skipaði í hana fólk sem túlkaði lögin alls ekki með sama hætti og við sem höfðum unnið að þessu í þinginu og samþykktum þetta höfðum væntingar til. Það hefur þyngt allt ferlið verulega mikið, sérstaklega það hversu djúpt er farið í vinnuna við rammaáætlun. Þar er farið inn á það svið að meta virkjunarkosti í mörgum tilfellum eins og um sé að ræða umhverfismat framkvæmda en það segir alveg skýrt í nefndaráliti og reyndar í lögunum að nefndin leggi til ákveðnar breytingar sem skuli tryggja samræmi í þessu og það er alveg skýrt tekið fram að miða eigi við umhverfismat áætlana, vegna þess að umhverfismat framkvæmda fer fram þegar kosturinn er kominn í nýtingarflokk og menn ætla að fara af stað í framkvæmdir og útfærslu á þeim. Þetta hefur kostað verulegan tíma og haft í för með sér mikinn kostnað. Svo hefur heldur ekki verið unnið eftir því að meta efnahagsleg og félagsleg áhrif virkjana með sómasamlegum hætti. Það vannst ekki tími til þess á sínum tíma. Það er samt einn af þeim flokkum sem lögin gera ráð fyrir og þingið var algerlega sammála um að yrðu að liggja til grundvallar. Þegar við stóðum í þessum slag í kringum 2015 varaði ég mjög við þeirri sviðsmynd sem blasir við okkur í dag. Ég varaði við því að landið myndi verða orkulaust. Mér eru minnisstæð orð þingmanna, m.a. úr Samfylkingunni og Vinstri grænum, sem sögðu við mig: Jón, láttu ekki svona. Það er nægjanleg orka til á Íslandi. Þú þarft ekki að hafa neinar áhyggjur af þessu. Þá stóð fyrir dyrum mjög áhugavert verkefni uppi á Grundartanga, nýtt verkefni sem var reyndar mjög umhverfisvænt, umhverfisvænasta stóriðjan, ef stóriðju skyldi kalla, og það var ekki hægt að selja orku. Þannig hafa tækifærin, virðulegur forseti, á undanförnum árum runnið okkur úr greipum. Það hafa orkufyrirtækin og Íslandsstofa sagt okkur í nokkur ár, að í hverjum einasta mánuði berast tækifæri til Íslands sem hefðu getað skotið rótum fyrir framtíðarkynslóðir þessa lands með nýrri atvinnustarfsemi og nýrri verðmætasköpun á grundvelli grænnar orku og við værum miklu betur í stakk búin til að fara í orkuskiptin sem eru okkur svo mikilvæg, og fólk talar um að það þurfi að draga úr jarðefnaeldsneytisnotkuninni. Hvar við erum hefur sem sagt áhrif á loftslagsmálin. Þversögnin að tala um kolefnisjöfnun og vera svo andstæðingur virkjana og uppbyggingu grænna atvinnugreina er auðvitað kallandi. Byggðamál og byggðaþróun tengjast þessu líka vegna þess að það er einmitt þessi orka sem gefur okkur tækifæri til að búa til atvinnu og verðmætasköpun á þeim svæðum sem þess þurfa til að styrkja byggð. Hingað erum við komin, virðulegur forseti, og ég vona að þingið axli þá ábyrgð sem það á að gera í þessu máli og klári það. En áttum okkur á því að við þurfum að grípa til neyðarráðstafana í orkuöflun. Því segi ég það fullum fetum að það verður að taka út úr rammaáætlun ákveðna virkjunarkosti. 

Frú forseti. Mig langar að ávarpa hv. þingmann sem fer hér í stóru og smáu með sína söguskýringu á fortíðinni. Ég ætla ekki að gera honum það til geðs að elta ólar við hans lýsingu á þessu. Hann verður að eiga það við sig. Ég get sagt mína sögu einhvers staðar annars staðar en ætla að reyna að halda mig við efnisatriði málsins sem við erum að ræða, sem er jú ekki rammaáætlun eða afgreiðsla á henni, eða hvaða einstaka hv. þingmenn hafa þvælst fyrir í því máli, og frábið mér svona söguskýringar og ávirðingar í garð einstakra ráðherra VG, sér í lagi ef þeir eru ekki einu sinni hér til að svara fyrir sig. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann, í ljósi þess að hann dregur fram umræðuna um rammaáætlun, ferli sem er ætlað að gæta jafnvægis á milli verndar og nýtingar. Af ástæðu erum við þar og hv. þingmaður kom réttilega inn á ágreining sem sumir myndu segja að hafi logað í samfélaginu stafnanna á milli vegna einstakrar ákvörðunar um Kárahnjúkavirkjun. Eins og við þekkjum er hluti af þessu ferli að tryggja lýðræðislega aðkomu og skoðanaskipti fólks og þá spyr ég hv. þingmann: Þegar um málefnalegar athugasemdir er að ræða, eins og ég vil meina að sé þegar fólk yfir höfuð tjáir sig um einstaka mál, á þá að keyra áfram sama hvað, alveg sama hvernig er í pottinn búið? Hv. þingmaður talar um að við séum komin í þessa stöðu og hann hafi varað við því en það blasir við okkur hinum sem fylgjumst með og hlustum á umræðuna að ástæðan fyrir því að við erum að ræða þetta sérstaka mál er vegna væntrar lágrar stöðu í lónum á hálendinu, sömu lónum og veita okkur alla jafna það vatn sem framleiðir X mikið af raforku í senn. En við eigum jafn mikið að gera ráð fyrir því að upp geti komið þessar aðstæður í samfélaginu eða í náttúrunni að lónin fyllist ekki með þeim hraða sem vænt er. 

Virðulegur forseti. Ég skil ágætlega að hv. þingmaður vilji ekki ræða söguskýringuna en söguskýringin er til og hún stendur. Á að keyra áfram sama hvað? Nei, nei, þess vegna studdi ég rammaáætlun og þess vegna tók ég þátt í vinnunni við gerð laga um rammaáætlun og studdi það mál alla leið. Við höfðum væntingar um að það gæti leitt til þess að það yrði friður um þessi mál og við kæmumst áfram, en að það myndi þýða stórt stopp fyrir íslenskt samfélag datt mér aldrei í hug. Það er það sem er alvarlegt. Er þetta vegna lágrar stöðu lónum? Já, vatnsbúskapurinn er heldur aumari en við höfum oft upplifað en hann var líka svona í fyrra og getur verið svona í nokkur ár. Það var stundum talað um að hann yrði svona á tíu ára fresti en staðan er nú orðin þannig að eftirspurnin í kerfinu er svo mikil og hún hefur aukist svo mikið að það er minna borð fyrir báru. Raforkufyrirtækin gera ráð fyrir þessu í sínum áætlunum. Það var held ég árið 2013/14 sem Landsvirkjun setti fram mjög málefnalega áætlun um uppbyggingu virkjana til ársins 2040. Ein sviðsmynd í þeirri skýrslu gerði ráð fyrir því að við svöruðum þessari vaxandi eftirspurn sem kæmi en það hefur ekkert gengið eftir. Nú horfum við fram á það að þetta leiði til hækkunar á raforkuverði af því að, eins og kom fram áðan, stórnotendurnir eru að bjóða yfir heimilistöxtunum og ekki viljum við hækka raforkuverð til heimila. Við horfum upp á það að atvinnurekstur á viðkvæmum svæðum, eins og á Snæfellsnesi - fyrirtæki þar stendur frammi fyrir því ef það fær ekki lausn sinna mála að þurfa að segja upp 30–40 manns í þessum fámennu samfélögum fyrir jól. 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég skil ekki betur en svo að ég og hv. þingmaður séum alla vega sammála um mikilvægi þess að tryggja framgang þess frumvarps sem við stöndum og erum að ræða, sem hv. atvinnuveganefnd er öll sameinuð um að flytja í ljósi þeirrar stöðu sem upp er komin. Ég heyri ekki betur en að ég og hv. þingmaður séum líka sammála um að þetta er náttúruleg staða sem veldur því að lónsstaðan er svona lág, en ég fæ ekki alveg botn í það að við séum endilega á sömu línu um að eðlilegt sé að gera ráð fyrir því. Hv. þingmaður segir sannarlega að fyrirtækin geri ráð fyrir því í sínum plönum en í sömu setningunni talar hann um að eftirspurnin sé gríðarleg. Það vitum við. Er þá hv. þingmaður með öðrum orðum að segja, með vísan til fyrra samtals um það að vinnan við rammaáætlun gengur út á að gæta jafnvægis á milli nýtingar annars vegar og verndar hins vegar, ef ég skil hann rétt, að við eigum að verða við allri þeirri eftirspurn sem til landsins rekur?

Virðulegur forseti. Þetta eru neyðarlög og það er ekkert stórkostlegt að gerast í vatnsbúskapnum. Fordæmi eru fyrir þessu og auðvitað er gert ráð fyrir því af orkufyrirtækjum. Þess vegna eru ákvæði í samningum við stóriðjuna um að geta skert orku. Þess vegna eru menn að selja skerðanlega orku, jafnvel til minni fyrirtækja á ákveðnum tímum, af því að þeir vita að þessi staða kemur upp. Náttúran er ófyrirsjáanleg eins og hún er. Við gætum aldrei tekið á móti allri eftirspurn sem kemur. Við þurfum að velja og hafna. Í atvinnustefnu sem samþykkt var á kjörtímabilinu 2013–2016 afgreiddi atvinnuveganefnd einmitt þingsályktunartillögu iðnaðarráðherra þess tíma þar sem sagði að við værum komin með nóg af stóriðju í landinu - ég var formaður nefndarinnar þegar þetta var afgreitt og er alveg sammála því - en að nú skyldum við horfa á atvinnurekstur sem myndi nýta kannski 20, 30 og upp í 100 MW en ekki 500 eða 600 MW eins og stóriðjan þarf. Þannig sáu menn þetta fyrir sér, að við gætum svarað spennandi tækifærum um grænan iðnað í landinu sem dreifa mætti um landið til að styrkja stoðir byggðar, verðmætasköpunar og atvinnusköpunar í þessu landi. Það er ekki hægt. Slík tækifæri hafa siglt fram hjá okkur núna í nokkuð mörg ár með tilheyrandi efnahagslegum afleiðingum, eða hverjar gætu tekjurnar verið af slíkri starfsemi ef við hefðum haldið sómasamlega á málum hér á þingi og farið með það með þjóðarheill í huga? Þingið hefur að þessu leyti algerlega brugðist því hlutverki sínu að gæta að þessu. Vilji menn rannsóknarnefndir um það hvort einhver bankasala Íslandsbanka hefði getað skilað milljarði meira eða minna í ríkiskassann þá skulu menn setja rannsóknarnefnd um það hvað það kostar marga tugi milljarða á ári að menn hafi ekki haldið sómasamlega á málum.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir aldeilis prýðisgóða ræðu. Það er allt of sjaldan sem hlutir eru settir í samhengi í þingsal við þróun mála og söguna í raun. Það kom mér ekki á óvart að þetta kæmi dálítið við kaunin á hv. þingflokksformanni Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Orra Páli Jóhannssyni, fyrir hönd sinna ráðherra. Það sem ég vil spyrja hv. þingmann um, og aftur þakka ég fyrir þessa góðu yfirferð og samantekt og jafnvel enn betra andsvar rétt áðan: Nú er þetta samstarf stjórnarflokkanna búið að vara í á sjöunda ár og eru hér um bil tvö ár eftir af kjörtímabilinu. Sér hv. þingmaður fyrir sér, hafandi verið formaður atvinnuveganefndar á sínum tíma sem afgreiddi þessi mál og ráðherra í þeirri ríkisstjórn sem nú situr, að það sé raunverulega mögulegt að komast almennilega áfram hvað framleiðslu á nýrri grænni orku varðar og hvað varðar flutningskerfið á þessu kjörtímabili?

Virðulegur forseti. Svarið getur verið stutt og einfalt: Nei, ég er ekki bjartsýnn á að það geti gengið eftir nema þá að gripið verði til neyðaraðgerða eins og nú er gert í þinginu, sem er mjög mikilvægt. Við afgreiddum rammaáætlun. Hæstv. umhverfisráðherra kom með rammaáætlun inn í þingið og það tókst að klára hana. Það var út af fyrir sig áfangi eftir að rammaáætlun hafði ekki verið afgreidd í mörg ár. En það verður að hafa í huga að þetta var lægsti samnefnari og erum við þar með einn raunverulegan vatnsaflskost í nýtingarflokki. Jarðvarmakostirnir eru mjög umdeildir. Við getum talað um Eldvörp, Krýsuvík og slíka hluti sem eru í nýtingarflokki, sem er algerlega óraunhæft að fara í. Í Henglinum og á Hengilssvæðinu, Hverahlíðinni og víðar eru virkjunarkostir þar sem allt er orðið gjörbreytt og allar forsendur gjörbreyttar út af því hvernig eldvirkni er að aukast á þessu svæði. Þetta er auðvitað þjóðaröryggismál. Þetta er almannavarnamál og á grundvelli þess að þetta er þjóðaröryggismál ættum við í raun og veru að fara fram, eins og ég nefndi hér áðan, með tillögur um hraða uppbyggingu í vindorku. Hún hefði sennilega komið í veg fyrir svona skerðingar og hún getur byggst upp á miklu skemmri tíma heldur en vatnsaflsvirkjanir eða jarðvarmavirkjanir. Við þyrftum að höggva á hnútinn varðandi Hvammsvirkjun út af vatnatilskipuninni. Ég veit ekki hvaða embættismenn hafa gert mistök þegar það kom í ljós þegar hefja átti framkvæmdir við Hvammsvirkjun að vatnatilskipunin stoppar það. Það er sérstaklega kveðið á um að samráð skuli haft milli aðila, milli embætta og stofnana um vatnamálin í virkjunarmálum. Einhverjir hafa sofið á verðinum í því. Ég er ekki bjartsýnn að í þessari ríkisstjórn náum við einhverri skynsamlegri niðurstöðu um það að bregðast við þessari þjóðarvá sem við stöndum frammi fyrir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Því miður deili ég skoðun á þessu máli hvað mögulega uppbyggingu og framleiðslu á - ég er reyndar mjög oft sammála og yfirleitt sammála hv. þingmanni en því miður er ég er sammála mati hans um að ekki séu líkur til þess að vel gangi hvað aukna framleiðslu á grænni orku varðar á næstunni, með það í huga að þegar Hvammsvirkjun steytti á skeri fyrir ekki löngu síðan þá mætti helst lýsa því sem sigurstríðsdansi sem sumir fulltrúar samstarfsflokks í ríkisstjórn stigu til að fagna þeirri niðurstöðu. Sú mynd sem er að teiknast upp er að þessi ríkisstjórn sem nú situr klári tvö kjörtímabil, átta ár, þar sem ekkert mjakast í þessum efnum. Það mun taka nýja ríkisstjórn þegar þar að kemur, verði hún bærilega samsett, einhvern tíma að koma málum úr þeirri kyrrstöðu sem verið hefur. Aftur þakka ég fyrir þessa söguyfirferð sem fór fram áðan. Hún er nauðsynleg og mikilvæg fyrir þingheim að halda til haga vegna þess að hér hafa ekki allir setið kjörtímabilum saman eins og hv. þingmaður, og verði þau sem flest til viðbótar. Það breytir því ekki að ég deili þeirri skoðun hv. þingmanns að samstarf ríkisstjórnarinnar nú er ekki líklegt til þess að ná árangri næstu tvö árin, sitji hún í þann tíma.

Virðulegur forseti. Ég fer ekkert ofan af þeirri skoðun minni, og það má alveg deila um hana og ég geri ráð fyrir að þeir sem ég deili á séu ekki sammála mér, að það eru fyrst og fremst þingflokkar Vinstri grænna og Samfylkingarinnar sem bera ábyrgð á þessari stöðu. Sagan skrifar það allt frá því hvernig Össur Skarphéðinsson, þáverandi utanríkisráðherra, lýsir þessu í bók sinni sem hann skrifaði um það ríkisstjórnarsamstarf, sem er í dagbókarformi, þar sem hann lýsir hvernig vélað var um rammaáætlun. Þar með var sáttin auðvitað rofin. Hann vélaði um þetta við ríkisstjórnarborðið og var það skiptimynt í því að fá að halda áfram viðræðum um aðild að Evrópusambandinu. Þessi bók ætti að vera skyldulesning fyrir þingmenn, sérstaklega þessir þættir. En í sjálfu sér geta þingmenn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna verið stoltir af þessum árangri vegna þess að þetta er þeirra stefna. Það er fyrst og fremst fólk úr þessum flokkum sem spurði mig árið 2015 af hverju ég væri að hafa áhyggjur af þessu, það væri næg orka til á Íslandi. Ég taldi þetta fólk ekki vera í sambandi við raunveruleikann og reyndar hlustaði þetta fólk ekki á sjónarmið orkufyrirtækjanna og sveitarfélaganna. Við erum í sömu klemmunni varðandi dreifikerfi á orku um landið þótt aðeins hafi rofað til í því á síðustu þremur árum eftir tíu ára stopp. Jú, það eru leiðir til að bregðast við þessu. Þær jarðhræringar sem nú eru á Reykjanesi eiga að vera okkur áminning um það að við þurfum að dreifa raforkuframleiðslu okkar, efla dreifikerfið og dreifa raforkuframleiðslu okkar mikið um landið. 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á raforkulögum, forgangsorku. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir hans góðu ræðu hér á undan. Ég vil byrja á að fara í gegnum vinnu sem var kynnt haustið 2020, vinnu sem fór fram í tengslum við gerð orkustefnu til ársins 2050, Sjálfbær orkuframtíð. Með leyfi forseta, ætla ég að lesa inngang þess skjals. Það ber að hafa það í huga að allir átta þingflokkar þingsins komu að þessari vinnu og þessu góða skjali sem orkustefnan var. Þessi vinna tók um eitt og hálft eða tvö ár. Í skjalinu segir: „Í skjali þessu er sett fram tillaga að langtímaorkustefnu fyrir Ísland til ársins 2050. Orka varðar alla Íslendinga og kemur daglega við sögu í lífi landsmanna. Aðgengi að orku, jafnt varma, rafmagni og eldsneyti, er hluti af almennum lífsgæðum almennings og jafnframt forsenda þess að hana megi nýta sem aflgjafa til að knýja hjól atvinnulífsins. Verðmætasköpun af endurnýjanlegum orkuauðlindum er þannig ein af undirstöðum lífskjara á Íslandi. Orkuöryggi og tryggt orkuframboð er grundvallarþáttur í þjóðaröryggi Íslands. Orkuskipti, þar sem jarðefnaeldsneyti víkur fyrir endurnýjanlegum orkugjöfum, eru nauðsynleg til að vinna gegn loftslagsvánni sem er ein af stærstu áskorunum sem mannkynið stendur frammi fyrir. Með langtímaorkustefnu er stefnt að því að gæta hagsmuna núverandi sem komandi kynslóða. Þar er sjálfbær þróun höfð að leiðarljósi, sem endurspeglar jafnvægi milli efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta. Stefnan er uppbyggð með framtíðarsýn, leiðarljósum og meginmarkmiðum. Þá eru settar fram undirstöður sem mynda grundvöll stefnunnar. Þar er horft til allrar virðiskeðju orkunnar, frá auðlind til notanda.“ Þetta er ekki nýtt vandamál sem við erum að ræða hér. Það hefur margoft verið varað við því. Landsnet í skýrslu 2017 varaði mjög við því hvaða staða væri að koma upp og í hvað stefndi á næstu árum. Það verður að segjast eins og er að það sem Landsnet var að vara við fyrir fimm, sex, sjö árum er veruleiki sem er að skapast og við erum að kynnast núna. Í skýrslu Landsnets frá 2017, sem ber heitið Afhendingaröryggi og gæði flutningskerfisins – Frammistöðuskýrsla 2015, segir m.a. um áhrif veikrar byggðalínu á afhendingaröryggi: „Orsök margra truflana í flutningskerfinu hér á landi má rekja til þess hversu takmörkuð flutningsgeta byggðalínunnar er orðin, enda liðið á fjórða áratug frá því að lokið var við lagningu þessarar 132 kW hringtengingar frá Brennimel í Hvalfirði, norður og austur um land og suður í Sigöldu.“ Það er nákvæmlega þetta, það eru að verða 50 ár síðan þessi lína var byggð upp þegar við vorum að hefja stóriðju á Íslandi og byggðalínuhringurinn verður raunverulega til í tengslum við það verkefni og var gríðarlega mikilvægt verkefni og hefur verið það síðustu áratugi. En við erum farin að sjá á undanförnum árum og sérstaklega í aðventustorminum, veðrinu sem gekk yfir landið í desember 2019, mikilvægi þess að endurbyggja þessa línu. Þær framkvæmdir eru komnar af stað og Kröflulína 3 er komin frá Fljótsdalsstöð upp í Kröflu og Hólasandslína 3 er komin frá Kröflu til Akureyrar en það er eftir að framkvæma frá Akureyri og í Hvalfjörðinn, þ.e. Blöndulína 3 og Holtavörðulína 1 og 3, og svo er Suðurnesjalína frá Hafnarfirði og út á Reykjanestá. Af hverju tala ég um þetta? Vegna þess að þetta er lykilatriði til að nýta græna orku á Íslandi. Hér í máli áðan var farið yfir virkjanir og að framleiða orkuna sem er náttúrlega mikilvægt en það er líka mikilvægt að hafa flutningskerfi á bak við virkjanirnar. Það eru þær, flutningslínurnar, sem skapa öflugt kerfi til að flytja orku á milli svæða, sem er kjarninn, lykillinn að grænni orkuframtíð á Íslandi, nýta endurnýjanlega orkugjafa og skapa það öryggi sem við þurfum á að halda nú þegar við stefnum að því að raforkuvæða landið og hætta að nýta olíu og bensín. Við ætlum að nýta rafmagn, raforku, rafvæða landið. Lykillinn að því er flutningskerfið. Það sem við erum að upplifa núna varðandi lónin höfum við upplifað núna á síðustu árum og nú hefur Landsvirkjun gefið það út að það verði líka vandræði núna í vetur með lónin. Það er akkúrat þetta öfluga flutningskerfi sem hefði getað hjálpað okkur í þessu ástandi. Það var sérstaklega tekið fram í fyrravetur, veturinn 2021/2022, að væntanlega hefði öflugt flutningskerfi, ef það hefði verið komið upp, það sem verið er að byggja upp núna, komið í veg fyrir þá erfiðu stöðu nánast að fullu leyti sem skapaðist þann vetur. Það sem Landsnet var að vara okkur við 2017 og fleiri er bara vaxandi vandamál og mun stóraukast á næstu árum og mun gera það úr því sem komið er vegna þess að það er engin ný orka á leiðinni alveg á næstunni, miðað við hvernig gangurinn hefur verið í þessum þingsal og úti í samfélaginu við að koma þessum verkefnum af stað. Það hefur lítið verið gert síðan að Fljótsdalsstöð var tekin í notkun 30. nóvember 2007. Á morgun eru 16 ár síðan að hún var tekin í notkun. Jú, jú, það er búið að stækka Búrfell, það er komin virkjun sem við köllum Búrfell 2. Þeistareykjavirkjun hefur líka verið tekin í notkun á þessum tíma. Á þessum 15 árum eru þetta tvær, þrjár framkvæmdir sem hafa farið af stað. Stærsta einstaka vandamálið akkúrat núna er hversu veikt flutningskerfi raforku er. Það er fulllestað og tengingin á milli norður- og suðursvæðisins er gríðarlega stórt vandamál sem hefur gjörsamlega verið - ja, þessu hefur ekkert verið sinnt. Það hefur ekki verið mikil athygli á þessu máli í pólitíkinni eða stjórnsýslunni, sem er algjört lykilatriði. Það hefur verið lítill áhugi og þetta er allt að koma í bakið á okkur núna. Eins og ég sagði áðan þá eru orkuskiptin, rafvæðing landsins og mikilvægi flutningskerfis raforku og áfallaþol þess kerfis þjóðaröryggismál. Ef þetta kerfi stendur sig ekki, þegar við ætlum að hætta að nota bensín og dísil og annað jarðefnaeldsneyti eins og stefnt er að innan fárra ára og við ætlum að treysta fullkomlega á þetta kerfi, þá veit ég ekki hvað við ætlum að gera, miðað við þær hugmyndir og hvernig þessi umræða er í pólitíkinni sem snýr að flutningskerfinu. Það hefur raunverulega verið unnið gegn því að klára þær framkvæmdir á undanförnum árum. Við erum búin að sjá þetta, það hefur verið umræða í 15–20 ár. Við þekkjum þetta fyrir norðan. Það var ekki hægt að stinga pylsuvagni í samband í göngugötunni á Akureyri lengi vel. Það varð mikil breyting núna þegar Kröflulína 3 kom og Hólasandslína 3 en það þarf að gera betur. Ég vil síðan taka undir það sem kom fram í ræðu áðan um mikilvægi þess að við styrkjum orkuöflun á norðanverðu landinu, sem er reyndar mjög mikil í dag vegna þess að frá Blöndu og í Fljótsdalsstöð er uppsett afl yfir 1.000 MW sem er svipað og Landsvirkjun er að framleiða í Tungná og Þjórsá og Soginu. Þetta eru mjög álíka tölur en það verður að tengja þarna á milli. Það sem við erum að kynnast akkúrat núna með jarðhræringum og slíkum hlutum, sjáum áhættumatið, þá skiptir gríðarlega miklu máli að laga þessa stöðu. Það hefur líka komið fram, eins og ég kom inn á áðan og var í umræðunni hér í kvöld, hver vatnsstaða lónanna er. Það kemur á óvart hvað þetta virðist vera að gerast síendurtekið núna, stutt á milli. Þá er það nákvæmlega flutningskerfi raforku sem er í lykilhlutverki til að laga svona stöðu þegar hún kemur upp, hámarka orkunýtni og hámarka þessa mikilvægu auðlind sem við eigum sem er orka, raforka. Það hafa ákveðnir hlutir gengið í gegn. Rammaáætlun 3 náðist hér í gegn fyrir einu og hálfu ári og á sama tíma fór í gegnum þingið frumvarp um aflaukningu virkjana í Þjórsá. Þetta eru mjög mikilvæg mál eins og aflaukning virkjana, það að eiga við afltoppana, þótt það sé kannski ekki verið að framleiða mikið fleiri gígavattstundir yfir árið þá er þetta til þess að fara í gegnum afltoppana sem að einhverju leyti má segja að sé mál svolítið tengt flutningskerfinu en síðan er þetta samspil vatnsafls og vindafls og það er nauðsynlegt að hafa þetta afl í kerfinu. Við væntum þess að á næstu misserum og vonandi á nýju ári komi fram löggjöf um vindorku sem verður gríðarlega mikilvægt og stórt verkefni í þessu samspili vatnsafls, jarðvarma og vindorku með öflugu flutningskerfi og síðan að rammaáætlun 4 fari að koma þar sem er inni stærsti hluti af öllum þeim vindorkukostum sem hefur verið sóst eftir og búið er að meta mikið af þeim. Þetta þarf að koma. Við eigum miklu meiri kost á að koma framkvæmdum áfram í vindorkunni hratt og vel þegar það kemst vonandi á beinu brautina þó að það sé talað um, miðað við kerfið eins og það er byggt upp hjá okkur núna, að það sé samt sjö, átta ára ferli að koma upp vindorkuveri. Rétt í lokin, frú forseti. Það hefur ríkt ákveðið stórt stopp í raforkumálum þjóðarinnar á undanförnum árum. Það hefur gengið hægt hjá okkur. Það sem við erum að ræða hér snýr raunverulega að samkeppnishæfni landsins. Þetta snýst um góð lífskjör á Íslandi. Það hefur verið gæfa okkar Íslendinga síðustu 100 ár að rafvæða samfélagið, virkja vatnsaflið, nýta heita vatnið og svo eru þeir möguleikar núna sem snúa að vindorkunni. Við megum ekki vera kærulaus eða líta á þetta allt sem einhvern sjálfsagðan hlut. Það þarf að taka ákvarðanir sem snúa að þessu. - Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.

Frú forseti. Mig langar að stinga mér aðeins inn í þessa umræðu. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með henni. Við heyrðum áðan hv. þm. Jón Gunnarsson halda mjög svo áhugaverða ræðu og ég vil þakka fyrir hana og sömuleiðis það sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom með hér áðan. Það sem ég myndi kannski vilja nefna í þessu samhengi er að ég er sammála því sem kemur mjög skýrt fram í báðum ræðunum, þ.e. að þetta er spurning um þjóðaröryggi, þetta er þjóðaröryggismál, þetta er almannavarnamál. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál fyrir þjóðina og þetta er líka spurning um lífskjör eins og hér var sett fram áðan. Það er algerlega með ólíkindum að á meðan við erum að tala um orkuskipti þá þurfi að ræsa hér verksmiðjur með olíu sem þurrkar út allan ávinninginn af þeirri rafvæðingu sem þó hefur orðið í bílaflotanum. En það er staðan sem uppi er akkúrat núna og rétt er það sem hér hefur komið fram, að við þessu er búið að vara lengi. Íslendingar eru núna með þessa stöðu uppi og hún mun bara versna verði ekkert að gert. En mig langaði aðeins að spyrja hv. þingmann um ábyrgð Sjálfstæðisflokksins í þessu vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn velur sér auðvitað samstarfsaðila til að vinna með og það var auðvitað alveg fyrirsjáanlegt þegar þetta ríkisstjórnarsamstarf hófst fyrir sex árum síðan eða þar um bil að það yrði ekki mikið gert í raforkumálum með VG innanborðs, sem hefur jú komið á daginn. Hv. þm. Jón Gunnarsson fór alveg prýðilega yfir það og hann gerði nú nánast allt í þeirri ræðu til þess að strjúka VG öfugt. Hann átti bara eftir að lýsa því yfir að hann styddi ekki ríkisstjórnina lengur. Mig langar að spyrja hv. þm. Njál Trausta Friðbertsson: Ber Sjálfstæðisflokkurinn ekki svolitla ábyrgð á því þegar hann tekur þá afstöðu í þjóðaröryggismáli, þegar þjóðaröryggismál eru undir, að fara til samstarfs með flokki sem er algerlega hinum megin í skoðun? Verðum við ekki aðeins að líta til þess að menn 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er flókið mál og þau eru ansi mörg þessi málefni. En það sem gerðist í síðustu kosningum var að átta flokkar voru kosnir á þing og þetta var í raun og veru niðurstaða kosninganna. Við getum verið ósammála og einstakir flokkar hérna fram og til baka eins og við þekkjum og ef við tölum um samstöðu í minni hlutanum þá sjáum við það líka að það getur meira að segja verið erfitt að vera í minni hluta. Það er líka þetta niðurbrot í stjórnmálum Vesturlanda, þessi fjöldi flokka, þetta eru orðnar meiri samsteypustjórnir, fleiri flokkar og við erum að sjá þetta út um allan heim. Þetta er eitt af mörgum málum sem við erum að fást við. Fyrir sumum gæti þetta verið aðalmálið, fyrir öðrum er þetta ekki eins mikilvægt. En ég held að það sem er að gerast núna og ég held að hafi gerst eins og eftir aðventustorminn í desember 2019, er að það sé meiri skilningur á þessu og í umræðum um flutningskerfið ætla ég rétt að vona að það sé meiri skilningur á mikilvægi þess og hvað Ísland er háð því að hér sé öflugt flutningskerfi raforku. Þá á ég bæði við byggðalínuhringinn og svæðisbundnu kerfin og dreifiveituna sem Rarik og Orkuveita Vestfjarða og öll þessi fyrirtæki, hvað þau heita, eru með. Ég held að skilningurinn sé að aukast. Við erum með markmið í orkustefnu til 2050 sem ég talaði um áðan, þverpólitískt plagg sem allir átta flokkar þingsins á síðasta kjörtímabili og þessu hafa unnið að og eru sammála um að unnið sé eftir. Þar er þetta markmið: Við ætlum að stefna að orkuskiptum, við ætlum að stefna að því að rafvæða íslenskt samfélag. Þá er þetta lykilatriði. Þá þurfum við líka, ásamt þessu öfluga flutningskerfi, öfluga orkuframleiðslu vegna þess að það er töluvert á að treysta að láta gangverk íslensks samfélags ganga bara á raforku.

Frú forseti. Ég árétta það sem ég sagði áðan. Ég er í sjálfu sér mjög sammála því sem hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins í þessari umræðu hafa verið að segja svona í stórum dráttum. Mig langar reyndar að halda því til haga að við þurfum auðvitað að gæta að umhverfissjónarmiðum og öðru slíku. Við megum ekki missa sjónar á því. En það breytir því ekki að við þurfum að grípa til einhverra ráðstafana. Jú, þetta með flutningskerfið er eitt. Það er hægt að bæta ástandið aðeins í gegnum það. Við vorum, eins og hv. þingmaður nefnir, óþyrmilega minnt á það fyrir nokkrum árum síðan að það eru talsvert miklir veikleikar í kerfinu, öryggisveikleikar getum við sagt. En það er auðvitað líka hægt að bæta kerfið með þeim hætti að það geti flutt meiri raforku en það gerir í dag. Ég held að það sé í sjálfu sér ekkert mikill ágreiningur um það. Við erum sammála um að það þurfi að grípa til aðgerða og ég get svo sem alveg skilið þessa ræðu sem hér var flutt um það að flokkar verða auðvitað stundum að vera ósammála um hluti í ríkisstjórn og annað. En þetta mál er auðvitað ekkert smámál, þjóðaröryggismál, almannahagsmunamál, almannavarnamál eins og hv. þingmenn hafa bent á. Við erum búin að vera í þessum lás, vil ég meina, frá því að þessi ríkisstjórn var mynduð fyrir sex árum. Það hefur lítið þokast af því að flokkarnir eru ekki sammála. Gott og vel. Þá er það bara staðan. En nú erum við að horfa ítrekað upp á skerðingar. Við heyrum marga þá sem tala um að ekki þurfi að afla meiri orku vera mögulega að tala fyrir því að það sé hægt að loka bara einu álveri og losa þannig um orku. Ég átta mig reyndar ekki alveg á því hversu mikla fjármuni það myndi kosta íslenska ríkið að gera slíkt einhliða því þetta er auðvitað allt bundið í raforkusamninga, langa raforkusamninga, og þeir samningar eru dýrir. En mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann sjái einhver teikn á lofti um að það sem eftir lifir af þessu kjörtímabili verði hægt að stíga einhver raunhæf skref til að losa um. Ef við horfum t.d. bara á orkuskiptin þá er það auðvitað rosalega þungt þegar það allt saman 

Frú forseti. Svo þess sé nú getið af minni hálfu þá eigum við auðvitað að sinna umhverfislega þættinum vel, enda kom ég aðeins inn á sjálfbærnina út frá þeim þáttum sem tengjast henni og þar með skiptir umhverfislegi þátturinn máli og sjálfbærni. Það tekur langan tíma að framleiða orku. Þetta er langt ferli og við sjáum að það hefur verið að lengjast. Það höfum við séð í gegnum tíðina. Ég er reyndar þeirrar skoðunar varðandi þessi háleitu markmið núna um rafvæðingu samfélagsins, orkuskiptin og annað, eins og ég kom inn á margoft áðan, að grunnþátturinn í því að það geti orðið að veruleika er öflugt flutningskerfi raforku og til þess að vera með öflugt flutningskerfi raforku þarftu töluvert orkumagn fyrir fámenna þjóð, þú þarft mikla orku bara til að viðhalda slíku kerfi og flutningum. Ég hygg að það að byggðalínuhringurinn var settur upp hérna fyrir 50 árum, tengt stóriðju, hafi verið gríðarlega mikilvægt fyrir samfélagið. Ég gefst ekki upp á að minnast á bók Jóhannesar Nordals sem kom út fyrir síðustu jól, Lifað með öldinni. Þar er nú ansi margt útskýrt nákvæmlega um þetta, byggðalínuhringinn, stóriðjuna og þetta samspil kerfisins sem við höfum síðan notið í 50 ár. Ég held að það vilji enginn snúa aftur til þess tíma sem var fyrir 1970 eða 1974, 1975. En þetta er nefnilega vandamálið og þess vegna þarf svo mikla fyrirhyggju þegar um er að ræða orkumál og í pólitík þar sem sumir hugsa kannski bara til næstu kosninga og eiga erfitt með að hugsa um langtímamál og hafa einhverja skýra sýn á það hvernig hlutir þurfa að þróast. Það er kannski vandamál almennt í pólitík, hvort sem er á Íslandi eða annars staðar. Ég held að leiðarljósið sem við þurfum í raun og veru að nýta okkur sé orkustefnan til 2050 þar sem er mjög vel orðað hvernig við eigum að standa að málum.

Frú forseti. Þetta mál hér sem við ræðum er mikilvægt og ég fagna því að það hafi verið lagt fram. Hér fjöllum við um svokallaða forgangsraforku og hér er verið að bregðast við ástandi sem gerir það að verkum að það er ekki nægileg raforka til skiptanna og mikilvægt að tryggja heimilunum þann forgang sem þeim er nauðsynlegur og það er verið að gera það í þessu frumvarpi. Það hefur bara einu sinni verið þannig að heimilin í landinu hafa ekki haft lagalegan forgang þegar kemur að raforku og þetta frumvarp lýtur m.a. að því og það er ákaflega mikilvægt. Það er sem sagt verið að bregðast við stöðunni eins og komið hefur fram, þ.e. lágri stöðu miðlunarlóna fyrst og fremst en auk þess er mikil eftirspurn eftir raforku og í því ljósi er mjög brýnt að tryggja raforkuöryggi heimilanna og minni fyrirtækja, eins og segir hér í greinargerð. Ég fagna þessu frumvarpi en það sem mig langaði að ræða sérstaklega í tengslum við þetta frumvarp er einmitt það að við höfum engan veginn verið að standa okkur nægilega vel þegar kemur að því að greiða fyrir því að það verði aukin orkuframleiðsla í landinu vegna þess að, eins og kom fram ágætlega í þessari umræðu, það lýtur m.a. að þjóðaröryggi að það sé til nægileg raforka í landinu. Við sjáum það núna þegar náttúruhamfarirnar dundu yfir í Grindavík og um tíma var óttast mjög að orkuframleiðslan við Svartsengi myndi stöðvast. Og þó svo að hættan sé enn fyrir hendi þá er hún nú minni sem betur fer og von um að svæðið róist nú aftur en sú sviðsmynd var teiknuð upp að hugsanlega gætu um 30.000 manns misst raforku og hitaveitu. Raforkunni hefði kannski verið hægt að miðla með öðrum hætti en þá í gegnum Suðurnesjalínu sem hefur nú verið þrautaganga að koma á laggirnar. Það er að sjálfsögðu umhugsunarefni núna einmitt í þessum atburðum sem hafa verið að gerast á Reykjanesskaga að ef raforkan færi þar út sem framleidd er á svæðinu þá þyrfti náttúrlega að senda hana með Suðurnesjalínu til Reykjaness og þá höfum við línu sem þarf svo sannarlega að endurnýja. Það er búið að vera langt og strangt ferli sem vonandi sér nú fyrir endann á. Það er þó rétt að taka það fram að það hefur ekki enn verið samið við þá landeigendur sem eftir eru. En ég held að þarna verði ríkisvaldið líka að líta í eigin barm vegna þess að það er búið að vera margra ára ferli að reyna að koma þeirri línu í lag. Þar held ég að ríkisvaldið hafi ekki staðið sig nægilega vel í samningaviðræðum við landeigendur og það hafi verið gerð ákveðin mistök af hálfu ríkisvaldsins hvað það varðar og ekki hlustað á heimamenn og þeir jafnvel ekki virtir viðlits. Þetta er eitthvað sem við verðum að sjálfsögðu að laga. Auk þess er mikilvægt að hafa það í huga, og mig langar að ræða það í þessu samhengi, að ég tel að þetta ferli við það að hefja orkuframleiðslu sé allt of flókið. Það eru of margar stofnanir sem koma að þessum ákvörðunum og ég held að sé nauðsynlegt, og það hlýtur að vera hægt, að þessar stofnanir geti samræmt sig hvað varðar þessa verkferla, að þeir sem ætli sér að fara í orkuframleiðslu þurfi ekki að fara þessa þrautagöngu sem það er. Ég þekki það bara persónulega. Ég hef t.d. kynnt mér þessi mál í Skaftárhreppi. Þar hafa verið áform um orkuframleiðslu í Hverfisfljóti. Sú vinna hófst árið 2003 og nú er 2023 og það er ekki enn komið leyfi fyrir þeirri framkvæmd, sem er um rúmlega 9 megavött í raforkuframleiðslu, þannig að við erum að tala um 20 ára ferli, þrautagöngu að fá að framleiða raforku sem síðan nýtist landsmönnum og ég tala nú ekki um því heimasvæði í Skaftárhreppi. Hér er náttúrlega bara fyrirkomulag sem gengur ekki upp. Við verðum að átta okkur á því. Þetta hefur gríðarlegan kostnað í för með sér fyrir þá aðila sem vilja fara í orkuframleiðslu og gerir það að verkum að fólk gefst einfaldlega upp. Það bara gefst upp. Nú er það t.d. þannig að það þýðir í raun og veru ekkert að sækja um framkvæmdaleyfi fyrr en orkuframleiðsluleyfið liggur fyrir. Til að sveitarfélagið geti veitt framkvæmdaleyfi fyrir orkuvinnslu þá þarf orkuleyfið að liggja fyrir og svo eru menn bara í von og óvon um að það leyfi fáist. Það segir sig sjálft að það leggur enginn einstaklingur eða segjum bara landeigandi í slíka vegferð upp á von og óvon. Ég held að þetta samskiptaleysi sem ríkir á milli þessara ríkisstofnana sé svona stóra málið í þessu öllu saman sem við þurfum að laga. Við þurfum bara að laga þetta vegna þess, eins og hefur verið sagt hér og ég sagði hér áðan, að það verður að vera til næg orka í landinu út frá fyrst og fremst þjóðaröryggishagsmunum og auk þess erum við náttúrlega í þessum orkuskiptum sem er lögð gríðarlega mikil áhersla á og þau munu ekki eiga sér stað ef það er ekki til nein raforka í landinu, umframraforka til að sinna því. Við þekkjum virkjunarferlið í neðri hluta Þjórsár, hvernig það hefur allt saman tafist. Auðvitað er þetta mikill kostnaður fyrir þjóðarbúið varðandi virkjunarkosti sem eru í rammaáætlun og búnir að fara í gegn, það er samt allt lagt í það hjá ákveðnum aðilum að koma í veg fyrir að þeir verði nýttir. Ég held að það séu bara í þessu ferli of margar ríkisstofnanir sem hafa ekki samráð og þetta tekur allt of langan tíma. Það er nauðsynlegt að einfalda þetta ferli, frú forseti. Við erum að tala um kannski bara smávirkjanir sem eru 1–2 megavött. Þegar ferlið er orðið svona langt og strangt og kostnaðarsamt og upp á von og óvon um að jákvæð niðurstaða fáist þá leggur orðinn enginn í þennan kostnað. Ég held að menn sjái það alveg sjálfir. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu, ég vil bara leggja áherslu á það að við verðum að hafa í huga að það á ekki að koma í veg fyrir orkuframleiðslu í okkar orkuríka landi. Við höfum þetta ferli sem er rammaáætlun. Þar eru ákveðnir virkjunarkostir sem eru friðaðir og svo er nýtingarflokkurinn. Þetta er ferli sem við höfum sett á laggirnar og það ríkir um það sátt og þess vegna eiga þeir virkjunarkostir sem eru í nýtingarflokki að ganga hratt og vel fyrir sig vegna þess að það hefur náðst sátt um þá. Við erum hins vegar að sjá allt annað í þeim efnum. Auk þess vil ég bara taka undir það sem hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson sagði áðan um að við lítum á það sem sjálfsagðan hlut að hér sé bara næg orka og við lítum á hitaveituna sem sjálfsagðan hlut. En nú hefur það komið á daginn að nú eru hitaveitur margar hverjar komnar að þolmörkum við að anna eftirspurn eftir heitu vatni. Við sjáum það t.d. bara ef hitaveituframleiðsla færi út á Suðurnesjum hversu gríðarlega kostnaðarsamt það yrði fyrir samfélagið að bregðast við því með því að kynda dísilstöðvar og auk þess með raforku þá sjáum við hversu mikil verðmæti hitaveitan er og hún er gríðarleg lífsgæði. Þess vegna fagna ég sérstaklega, og rétt að nefna það hér, því átaki hæstv. umhverfisráðherra að auka fjármagn til hitaveiturannsókna. Það er mjög þarft verkefni og ég vil hrósa ráðherra sérstaklega fyrir það. Að þessu sögðu þá vil ég kannski bara bæta því við í lokin að við erum að horfa upp á það að t.d. fiskimjölsverksmiðjur sem gætu nýtt raforku til sinnar framleiðslu fá ekki raforku til þess og þar er verið að keyra dísilstöðvar með tilheyrandi kostnaði. Svo er þessi loftslagsávinningur sem fer síðan fyrir bí. Þannig að það sjá allir mikilvægi þess að nýta okkar náttúruauðlindir með skynsömum hætti og við þurfum að einfalda þetta kerfi þannig að við séum ekki að horfa upp á orkuskort í okkar orkuríka landi.

Forseti. Það er ansi mikið spjallað um orkuöryggi. Þetta er frumvarp um ákveðið orkuöryggi. Það er mjög gaman að nefna að þetta er afurð þriðja orkupakkans. Eitt af því sem er kveðið á um í þriðja orkupakkanum er hvað stjórnvöld geta gert til að tryggja örugga orku til heimila og smærri og meðalstórra fyrirtækja. Í rauninni er það skylda stjórnvalda að tryggja orku til heimila. Það er sérstaklega heimild í þriðja orkupakkanum til að útvíkka þá tryggingu til smærri og meðalstórra fyrirtækja. Það kemur mér því eiginlega á óvart að þetta frumvarp hafi ekki komið fyrr fram þegar allt kemur til alls og skuli vera núna frá atvinnuveganefnd bara í tiltekinn tíma. Þessi trygging hefði átt að vera komin fyrir löngu. Fólk er hér að tala dálítið um að við séum orkuríkt land og ýmislegt svoleiðis og að við verðum að tryggja það að við séum með næga orku. Við erum með miklu meira en næga orku. Hins vegar er það hvernig við notum hana pínu galið. Það þarf í alvörunni ekki nema að kippa einni stóriðju úr sambandi og þá er miklu meira en næg orka fyrir heimili og smá og meðalstór fyrirtæki og gengur það ansi langt upp í orkuskipti. Vandinn sem við erum að glíma við er í raun ákveðinn fortíðarvandi um það hvernig við byggðum upp orkunotkun á Íslandi, að stóriðjan fékk svona gríðarlega stóran hluta af orkuframleiðslunni. Í öðrum löndum er stóriðjan með 30–50% af orkunýtingu hvers lands að meðaltali. Við erum hérna í 85%. Það er einfaldlega efnahagslega glæfralegt að setja öll eggin í eina körfu hvað það varðar. Ég er ekki að segja að á morgun eigi bara að kippa út einhverri álverksmiðju eða því um líkt. Það eru samningar sem úreldast o.s.frv. og þannig myndum við væntanlega vilja ganga dálítið á stóriðjuna að mínu mati, af því að hún er einfaldlega of stór í efnahagskerfinu á Íslandi. Það er ekkert flóknara en það. Það væri miklu betri og hagkvæmari nýting á raforkunni, þessari raforku sem fer til stóriðjunnar, til smærri og meðalstórra fyrirtæki og t.d. til að tryggja orku til heimilanna. Heildar hagrænu áhrifin af smærri og meðalstórum fyrirtækjum eru miklu meiri heldur en af þeim stórnotendum sem eru nú að nota langmest af orkunni okkar. Ég fagna því þessu frumvarpi gríðarlega mikið. Því miður mun taka þó nokkur ár að vinda ofan af núverandi hlutfallslegri skiptingu orkunotkunar á Íslandi milli heimila og smærri og meðalstórra fyrirtækja og stóriðjunnar, sem er risinn á markaðinum. Það finnst mér vera fortíðarmistök sem við þurfum að vinda ofan af. Það getur vel verið að staðan verði þannig að meiri orkuframleiðsla muni vinna upp þann hlutfallslega mun sem er á milli stóriðjunnar og allra annarra, þ.e. að öll ný orkuframleiðsla fari ekki til stóriðjunnar heldur til hinna og vinni þannig upp hlutfallslega muninn. Það þyrfti rosalega mikla orkuframleiðslu til að ná þeim hluta upp í einhvers konar jafnvægi og það er bara ákveðinn fjöldi af sprænum sem hægt er að virkja. Það er bara ákveðin stærð af ýmsu öðru þar sem hægt er að setja vindorkuver og því um líkt. Það er ekkert að því að skoða fleiri möguleika, sjávarfallavirkjanir, vindorkuna líka og þess vegna sólarorkuna, meira að segja svona norðarlega. Framfarirnar þar eru rosalegar, svo ég tali nú ekki um það að maður krossleggur fingur fyrir tækniframfarir í samruna og þess háttar sem myndi bara úrelda vatnsorkuna nokkurn veginn á núll einni. Ég bind vonir við að þetta verði samþykkt fljótlega og verði varanlegt.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna og ítreka líka þakkir fyrir þá umræðu sem hér er að fara fram. Það er auðvitað ekki neitt sérstaklega gleðilegt tilefni á bak við þetta mál sem við erum að ræða hér en gefur okkur þó a.m.k. ágætistækifæri til að ræða um stóru myndina. Mér fannst hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fara alveg ágætlega yfir hana út frá sínum sjónarhóli. Hann kom inn á það í sinni ræðu að það væri framleidd mjög mikil orka í landinu en hún væri ekkert endilega að fara í réttu hlutina og talaði þar um hátt hlutfall orkunnar sem færi til stóriðjunnar. Það er vissulega rétt að það fer mjög hátt hlutfall orkunnar til stóriðjunnar. En það má líka benda á það í því samhengi að flutningskerfið okkar og margvísleg atvinnustarfsemi víða um landið væri ekki til ef ekki hefði verið farið í þetta, a.m.k. ekki með sama hætti og er í dag. En það er nú kannski ekki það sem ég ætlaði að gera að aðalatriði í þessu andsvari. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður nefndi það að hann væri ekki að tala um það að kippa einu álveri úr sambandi á morgun heldur er það auðvitað þannig að raforkusamningarnir renna út og þá væri mögulegt svigrúm til þess að hætta þá að selja orku til mögulega eins álfyrirtækis, ef við höfum það bara sem dæmi, eða þá að jafna hlutfallið með því að öll orka sem hér verður nýtt til viðbótar fari þá til smærri aðila. En mér hefur einmitt stundum fundist menn tala svolítið gáleysislega um þetta með álverin vegna þess að þetta eru risastórir vinnustaðir og þótt raforkusamningar losni eru þetta vinnustaðir sem eru algert hryggjarstykki á sínu svæði í raun og veru. Við getum nefnt á Akranesi og þar í kring og fyrir austan auðvitað á og svo erum við með eitt álver í Straumsvík líka sem er mikilvægur vinnustaður. Þannig að mig langaði að spyrja hv. þingmann: Sú leið sem hann nefndi, er hún ekki skynsamlegri, 

Forseti. Til að byrja með var mjög erfitt í rauninni að fá einhvern til þess að kaupa orku og uppbyggingin á vatnsaflsvirkjunum í upphafi var tvímælalaust þannig að það var bara leitað eftir einhverjum til þess að kaupa orkuna. Þar voru stórnotendur sem komu inn og hjálpuðu til við að byggja upp og það var mjög gott og nauðsynlegt. En síðan hafa hlutir þróast á sama hátt sem er áhugavert, það varð engin stefnubreyting í rauninni. Það var alltaf þannig að nýr stórnotandi kom og reddaði öllu, svona klassísk íslensk skyndilausn í staðinn fyrir að hugsa: Allt í lagi, hérna erum við með virkjunarkost. Í hvað ætlum við að nýta orkuna? Það er mjög auðveld lausn að setja bara eitt stórt stóriðjuálver, hvar sem það er, til þess að nýta alla orkuna og kalla það síðan eitthvert hryggjarstykki í atvinnu á því svæði, á meðan sama orka, nýtt í smærri og meðalstóran iðnað, myndi verða miklu viðameiri fyrir atvinnulífið á því svæði. Það er einfaldlega þannig. Þetta er léleg forsjárhyggja og það eimir enn þá af þessu upprunalega skipulagi, hvernig raforkukerfið byggðist upp, líklega af því að það er pínu dýrara að fara í framkvæmdina án þess að vera með öruggan og stóran og fjársterkan bakhjarl til að geta byrjað strax á að selja til. Þannig að nei, ég held í alvörunni að við ættum að breyta aðeins til og minnka stóriðjuna. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir svarið. Já, við kannski erum ekki alveg sammála um þetta en ég skil punktinn hins vegar alveg mætavel. Ég held að það sé meira en að segja það að ætla sér að endurnýja ekki samning við stórnotanda ef viðkomandi vill á annað borð halda áfram með starfsemina. Ég held að staðbundnir atvinnuhagsmunir hafi þar mikið að segja um veruleikann sem blasir við ef sú staða er. Ég er þeirrar skoðunar að við ættum að setja svolítinn kraft í að auka orkuöflun. Mig langar að taka það svolítið skýrt fram að við gerum það ekki bara með því að virkja með einhverjum hætti út um allar koppagrundir án þess að huga að umhverfissjónarmiðum eða slíkum þáttum. Ég held einfaldlega að það sé hægt að framleiða meiri orku í þessu landi og taka ágætt tillit til umhverfisþátta. Þetta þarf ekki að vera annaðhvort eða. Ég er kannski pínulítið að reyna að staðsetja mig á milli þeirra sem vilja ganga lengst í orkuöflun og þeirra sem vilja ganga lengst í vernd. Mig langaði að spyrja hv. þm. Björn Leví Gunnarsson um pólitísku stöðuna sem er í þessum málaflokki í dag. Nú erum við með ríkisstjórn sem er samsett, eins og við þekkjum, út frá þessum orku- og umhverfismálum þannig að það eru tveir flokkar sem alls ekki eru sammála. Í sjálfu sér er ekkert við það að athuga, þannig er nú bara pólitíkin og annað, en það væri ágætt ef hv. þingmaður væri til í að koma með pínulítið mat á því. Bara sú staða að við erum með svona ólíka flokka þegar kemur að afstöðu þeirra til umhverfismála og orkunýtingarmála hlýtur að gera það að verkum að öll sýn til framtíðar er alltaf mótuð af einhverjum, hvað á maður að segja, samnefnara sem næst þannig á milli en er ekkert endilega það besta fyrir samfélagið í heild. Það væri ágætt að fá hugleiðingar hv. þingmanns um það.

Herra forseti. Þetta eru mjög áhugaverðar vangaveltur um stjórnarsamstarfið og ferlið sem er í gangi í orkuiðnaðinum hérna. Nú var ákveðin söguskýring í fyrri ræðu hjá hv. þm. Jóni Gunnarssyni, hvernig allt hefði farið í frost og verið að semja um rammaáætlunina fram og til baka. Það var nú bara gert á síðasta kjörtímabili í þessari ríkisstjórn einmitt, að toga nýtingarflokk, biðflokk, verndarflokk, úrræði fram og til baka. Það er ekkert nema ákveðin hrossakaup þegar allt kemur til alls, eitthvað sem nær lægsta samnefnara. Það voru ákveðnar augljósar fórnir færðar í þeirri niðurstöðu. En það varð niðurstaða. Hversu góð niðurstaða það var er því miður orðið framtíðarvandamál því við sjáum einmitt hvernig niðurstöðurnar eru að koma út með umhverfismati og þessu stjórnsýsluapparati, t.d. vatnalöggjöfina og þess háttar. Mjög áhugavert að sjá hvernig þetta er að þróast. Ég held að okkur gagnist ekki þessi trukkapólitík sem hefur verið, að hver ráðherra í sínu ráðuneyti nái einhvern veginn að trukka sínum málum í gegn af því að sá ráðherra ber bara ábyrgð á þeim málaflokki og svo er bara störukeppni við ráðherrana í hinum ríkisstjórnarflokkunum: Ætlar þú að gera eitthvað í þessu? Það er ekkert rosalega holl pólitík þegar allt kemur til alls, það býr til rosalegan klofning og erjur sem mun taka langan tíma, held ég, að anda í gegnum og fá einhverja niðurstöðu í og sættir og í rauninni viðurkenningu á því að þar hafi verið illa farið með.

Frú forseti. Mér finnst þetta áhugavert. Maður fær sjaldan tækifæri til að heyra stefnu Pírata og Pírataflokksins í málefnum sem snúa að orkumálum þjóðarinnar, stóriðjunni, atvinnulífi og öðru þannig að mér fannst þetta áhugavert. Álverið fyrir austan, Fjarðaál, er gríðarlega mikilvægt fyrir Austurland og er alger forsenda að verða fyrir byggð á svæðinu. Þetta er kjölurinn í samfélaginu. Ég held að allir fyrir austan, almenningur, séu þar. 22% af heimilum á Austurlandi hafa einhvers konar launatekjur af þessu álveri, 22%, annaðhvort vegna þess að fólk starfar þar eða í gegnum verktakastarfsemi sem er víðtæk í kringum álverið. Síðan er það stefnan með uppbyggingu á flutningskerfinu. Ég minntist áðan á bók Jóhannesar Nordals, Lifað með öldinni, þar eru einmitt kaflar um þetta tímabil í kringum 1960 þegar verið er að stofna Landsvirkjun, hann er fyrsti stjórnarformaður Landsvirkjunar og var þar að mig minnir í 30 ár, kemur mjög sterkt að þessu. Það er mjög fróðlegt fyrir alla að lesa þessa kafla um hvernig þetta var, uppbyggingin á flutningskerfinu og mikilvægi síðan stóriðjunnar, hún er forsenda fyrir flutningskerfishringnum. Ef hún hefði ekki komið til værum við með allt annan rekstur, eyjarekstur, á þessum tíma. Þetta er alger forsenda fyrir því sem við þekkjum í flutningskerfinu í dag. Núna erum við efla það, ætlum að rafvæða samfélagið með öflugu kerfi og við ætlum að fara í orkuskipti. Það verður ekki gert nema með mjög öflugu kerfi og mikilli orku. Það sem skapar forsenduna fyrir því að við getum farið út í þetta er stóriðjan. Síðan er hægt að koma svo víða við, t.d. um samspil vindorku, jarðvarma og vatnsafls - það vill svo til að það er kannski hvergi hagstæðari eiginlega að framleiða orku í dag á grænum forsendum - og samspil þessara hluta með öflugu flutningskerfi.

Forseti. Já, hryggjarstykkið í lífinu fyrir austan. Ég skil alveg að það sé það núna en það hefði ekki þurft að vera það, það hefði verið hægt að byggja upp annars konar iðnað í kringum þessa orku sem er framleidd þarna. Ef það hefði verið gert hefði það þýtt aðeins meiri tilkostnað, aðeins meiri fyrirhöfn en það væri miklu blómlegra atvinnulíf, þori ég að fullyrða, af því að þetta er ákveðin áhætta, þetta er að setja öll egg í sömu körfuna. 22% hanga á einum aðila. Hanga á einu eldgosi, jarðskjálfta eða hvernig sem það er. Það er allt of mikil áhætta að setja öll egg í sömu körfuna. Staðan í orkumálum á Íslandi í dag er að alla vega 85% af orkunni fara í stóriðjuna. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að forsendan fyrir uppbyggingunni á dreifikerfinu hefur verið stóriðjan en hún hættir í rauninni að vera forsendan fyrir því, þörfin á því að halda áfram uppbyggingu á dreifikerfinu þegar hún er komin upp í svona 50% af orkunotkun. Þá eigum við, bara upp á jafnvægi að gera, að geta gert betur, þora að taka aðeins betri fjárfestingarákvarðanir til að huga að fjölbreytninni því það er fjölbreytnin þegar allt kemur til alls sem hefur gert íslenskt samfélag eins auðugt og það er í dag. Við erum ekki bara með sjávarútveginn í dag, það er líka orkan, það er líka ferðamannaiðnaðurinn, það er líka hugvitsiðnaðurinn. Það er fjölbreytnin sem kemur til með að skipta máli.

Frú forseti. Það er nákvæmlega þessi fjölbreytni sem var farin af stað í kringum 1960 með orkuframleiðslu, með samningunum við Alusuisse á sínum tíma, álverið kemur reyndar 1969, á því góða ári. Fyrir 1960 var bara sjávarútvegur og aftur sjávarútvegur og landbúnaður. Það var nákvæmlega markmiðið að fjölga atvinnugreinum. Síðan höfum við fengið fleiri greinar eins og ferðaþjónustuna og þetta er að taka á sig mynd. Ég held að það sé enginn að tala um að við ætlum að halda þessum hlutföllum sem snúa að stóriðjunni, að vera með þau í 80–85% eða 78% sem ég held að sé nýjasta talan. Við ætlum að taka þetta niður og það er það sem er að gerast. En við verðum að hafa í huga og það er stóra breytingin frá því að sjávarútvegurinn réð hér öllu varðandi efnahagslíf þjóðarinnar eins og á síldarárunum - álverið í Straumsvík kemur inn í það hrun og hafði mikið að segja, hjálpaði mjög til á sínum tíma - að núna síðustu ár hafa 8% verið sjávarútvegur, 8% ferðaþjónustan, fyrir utan Covid-árin, og ætli stóriðjan sé ekki með svona 3, 4%, á því bili. Þetta er gríðarleg breyting frá því sem áður var. Ég held að það séu allir sammála um það að við ætlum að koma með fjölbreyttari starfsemi, enda hefur verið talað á þeim nótum, fá fjölbreyttari græna starfsemi, grænan iðnað. En íslensk orkuframleiðsla á grænni orku, hvort sem það er vatnsaflið, jarðvarmi eða vindorka sem framtíðarorkuframleiðsla, er undirstaða, ein af helstu undirstöðunum fyrir lífskjörum þessarar þjóðar og þess að við búum við þau góðu kjör sem við búum við hér. Hitaveitan og þessir hlutir skapa þetta velsældarsamfélag sem við búum við á Íslandi og hafa haft gríðarleg áhrif á kjör landsmanna.

Herra forseti. Það er takmörkuð orka til staðar. Það er ekkert flóknara en það, alla vega eins og er, tækniframfarirnar eru ekki orðnar það miklar enn sem komið er. Við kannski vorum heppin að hafa ekki farið alla leið og virkjað allar koppagrundir af því að í ljós komu gríðarleg verðmæti í ósnortinni náttúru fyrir einmitt ferðaþjónustuna. Það er eðlilegt að passa aðeins upp á varúðina af því að í ósnortinni náttúru liggja gríðarleg auðæfi sem við kannski þekkjum ekki öll enn þá. Hins vegar er það mjög augljóst út frá hlutdeild stóriðju í orkunotkun á Íslandi að við gengum of langt. Það var vissulega nauðsynlegt skref til þess að byrja uppbyggingu en í kjölfarið áttum við að reyna að huga að fjölbreyttari notkun á orkunni því að þó að við séum komin með orku og sjávarútveginn og ferðaþjónustuna og hugvitið og þess háttar þá eru mjög fáir aðilar innan orkunotkunarinnar. Alveg eins og við segjum að það sé slæmt fyrir sjávarútveginn að það séu fáir aðilar, því fákeppni og einokun og þess háttar er alltaf slæmt fyrir alla, þá er erfitt að orkugeirinn á Íslandi sé í rauninni undir fáum aðilum kominn því ef og þegar eitthvað gerist þá er hrunið þeim mun stærra.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum sem hv. atvinnuveganefnd sameinast um og leggur fyrir þingið vegna aðstæðna sem eru fyrirséðar og eru okkur alls ekkert ókunnar. Bara til að rifja aðeins upp, þó að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hafi að einhverju leyti aðeins komið inn á það í sinni ræðu hér á undan mér, þá segir í frumvarpinu að við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Til að tryggja raforkuöryggi notenda raforku, annarra en stórnotenda, ber markaðsráðandi vinnslufyrirtæki að tryggja framboð forgangsraforku á heildsölumarkaði til notenda, annarra en stórnotenda…“ Það sem er innihaldið í þessu er það að tryggja að almenningur, fólkið í landinu, og smærri fyrirtæki hafi þann aðgang að raforku sem er nauðsynlegur þegar og ef, eða kannski að öllum líkindum þegar, til skerðinga kemur vegna þess að ekki er nægilega sterk staða í lónum. Þegar ég segi ekki sterk staða í lónum meina ég að ekki sé nægilegt vatn til að framleiða þá raforku sem búið er að ráðstafa einhvers staðar. Ég ræddi þetta áður í andsvari við hv. þm. Jón Gunnarsson og var að reyna að velta upp spurningum, sem ég er ekki viss um að ég hafi alveg fengið svar við frá hv. þingmanni en það er allt í lagi, um hvort þetta séu ekki aðstæður sem við verðum ekki bara að gera okkur grein fyrir heldur gera ráð fyrir. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að gert er ráð fyrir þessu að einhverju leyti í plönum þeirra aðila sem framleiða raforkuna og endurselja hana, þ.e. að til þess geti komið að staðan sé knöpp. Það er augljóst þykir mér, virðulegi forseti, að það er gengið aðeins of nærri línunum með akkúrat þetta þegar staðan er svoleiðis að við horfum hér fram á skerðingar og getum þá ekki gert ráð fyrir því að staðan sé þannig í lónunum í ár að hægt sé að tryggja, nema til komi sérstakt bráðabirgðaákvæði í lögum, forgang til heimilanna og smærri fyrirtækjanna í landinu. Þetta eru náttúrlega aðstæður, sveiflur sem við er að búast af hinni sömu náttúru og við reiðum okkur á þegar við öflum orkunnar. Skárra væri það nú að við reyndum að gera okkur aðeins grein fyrir því hvernig náttúrulegar sveiflur virka þegar við á annað borð reiðum okkur svona vel og mikið á náttúruna. Það má kannski færa fyrir því rök að við höfum ekki gert það þegar við verðum við gegndarlausum beiðnum um að afhenda raforku sem hugsanlega er ótrygg vegna þess að það getur verið lágt í lónum, svo að það sé sagt. Hér er þingmönnum tíðrætt um frekari orkuöflun og ég fann mig þess vegna knúinn til að koma upp þó að ég hafi, í upphafi alla vega, verið að vanda mig við að reyna að halda mig við efnisatriði málsins. En í ljósi þess að þingmönnum hefur verið tíðrætt um orkuöflun og sumir hverjir þrátyggja þá möntru, sem hefur flogið hér fjöllunum hærra, að hér sé nauðsynlegt að ráðast í stórfellda orkuöflun - hér voru einhvern tímann nefndar tölur um tvöföldun orkuöflunar, ég hef reyndar ekki heyrt mikið um þá umræðu akkúrat undanfarið - þá langar mig að benda á eitt. Vinna og afrakstur vinnu, sem ef ég man rétt var samstarfsverkefni Landsvirkjunar, umhverfisráðuneytisins og Orkustofnunar, nýleg skýrsla sem kom út sem var unnin af Dönum, ef ég tók rétt eftir, bendir á það sem hefur verið í þessari sömu umræðu um aukna orkuöflun eða þörf á aukinni orku, að með betri nýtingu á þegar framleiddri orku getum við náð um 8% út úr kerfinu, sumpart með tiltölulega litlum eða engum tilkostnaði, einhverjum hluta með einhverjum tilkostnaði, en þetta eru 8%. Til samanburðar nota heimilin í landinu, þau hin sömu og við erum að reyna að verja með bráðabirgðaákvæði sem er til umræðu í akkúrat þessum dagskrárlið hér, 5%. Horfum bara aðeins á þennan stærðarskala. Þetta eru lágar tölur og við eigum auðvelt með að bera þetta saman. Með betri nýtingu á orkunni sem við framleiðum nú þegar getum við náð í þá raforku sem vantar og gott betur. Einhvers staðar hefði nú þótt sómi að því, og ég hef nú stundum notað þau orð í þessum umræðum hér í þingsal, að fara vel með það sem við eigum. Við eigum gnægð af auðlindum, það er alveg rétt, en við höfum líka gengið mjög frekjulega um þær að mínu mati, af sömu eða sams konar frekju og yfirgangi og við sjáum afraksturinn af, ef það má orða það þannig, í því að maðurinn fer langt út fyrir getu jarðarinnar til þess að standa undir sér. Þetta er grunnurinn að áhrifum á loftslagsmálin, þetta er grunnurinn að hnignun líffræðilegs fjölbreytileika, þetta er grunnurinn að mjög mörgum vandamálum. Og ætlum við að leysa það með þeirri einu hugmynd að ráðast í stórfellda orkuöflun til viðbótar? Það er jú akkúrat hluti ástæðunnar fyrir því að við komumst í þessi vandræði, bara svo að því sé haldið til haga. Ég fagna alla vega þessari skýrslu sem ég vísa í hér og ef ég hjó rétt eftir í fjölmiðlum gerði Daninn sem vann skýrsluna líka þær athugasemdir að honum fyndist lítið um upplýsingar og mátti lesa í orð hans sem svo að Íslendingar hefðu greinilega ekkert verið að velta þessu mikið fyrir sér, með öðrum orðum, þeir ættu að fara bara vel með það sem þeir væru nú þegar að framleiða. Gott og vel, skýrslan liggur fyrir og ég held að það sé fullt tilefni til þess að horfa til hennar sem eins af þeim liðum sem við getum horft til þegar kemur til stöðu eins og er vænt núna, að ekki sé nægt rafmagn í pípunum fyrir það sem er í gangi eins og staðan er í dag. Og algjörlega sjálfsagt mál og ég heyri ekki betur en að þingmenn séu sammála því, þó að málið gangi aftur til nefndarinnar til frekari umræðu og það er gott og vel, að það sé nauðsynlegt að forgangsraða og tryggja það að heimilin og almennir notendur og smærri fyrirtæki fái nægt framboð af svokallaðri forgangsraforku komi til skerðinga. Hér hefur aðeins verið rætt um rammaáætlun og ég hét því í andsvari við hv. þm. Jón Gunnarsson að ég ætlaði ekki í söguskýringu á rammaáætlun en kannski er það ágætt vegna þess að það verkfæri sem komið var á hér fyrir um tíu árum síðan miðar að því, eins og ég sagði í andsvörum við hv. þingmann, að reyna að gæta að jafnvægi á milli verndar og nýtingar. Það hallar verulega á náttúruverndarsjónarmið í þessari umræðu um aukna orkuöflun í samfélaginu þykir mér og ég veit að ég er ekkert einn um þá skoðun. Það er ástæða fyrir því að þetta verkfæri er eina verkfærið sem við, eins og staðan er í dag, treystum til þess að reyna að vega og meta með þessum hætti. Áður fyrr, og ég minntist nú á það í mínu andsvari, stóðu fyrirrennarar okkar hér frammi fyrir því að taka ákvarðanir eða afstöðu til einstakra framkvæmda sem gjarnan splittuðu heilu samfélögunum og/eða voru, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom ágætlega inn á áðan, einhvers konar ein stór lausn. Hér bar orð og athafnir VG-liða á fyrri tíð á góma. Þá var nú ekki lítið grínið gert að okkur í VG, eða fyrirrennurum okkar þar, fyrir að hafa bent á það að við ættum ekki að setja eggin öll í sömu körfuna og við þyrftum að hugsa í lausnum og kannski eilítið frjálslegar, svo að ég noti mín eigin orð, og reyna að sjá fyrir okkur einhverja aðra möguleika og einhverjar aðrar hugmyndir en akkúrat eina staka lausn sem myndi leysa allt. Og á öllum þessum árum höfum við séð, til að mynda með aukinni nýsköpun og auknum stuðningi við nýsköpun, akkúrat þessa hluti raungerast. Ég tek undir orð hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar þegar hann segir hér að við eigum mýmörg tækifæri og mýmargar hugmyndir sem eru vel á veg komnar sumar hverjar og eru vaxandi stoð undir íslensku samfélagi. Hverju skila t.d. skapandi greinar inn í útflutningstekjur? Eru það ekki einmitt16%? Ekkert af þessu er svo orkufrekt að það þurfi að reisa heila virkjun fyrir það en sannarlega þurfa þessar greinar orku að nota. Vernd líffræðilegs fjölbreytileika og afstaða til verndar líffræðilegs fjölbreytileika og jafnvel endurheimtar á líffræðilegum fjölbreytileika er eitthvað sem fer sem betur fer vaxandi og hafa sum þeirra sem hafa velkst hvað lengst í þessum umræðum um umhverfismál, og þá loftslagsmál í seinni tíð, bent á að það sé í rauninni kannski brýnna og jafnvel meira aðkallandi verkefni heldur en loftslagsváin sem við erum þó öll, eða nær öll alla vega í þessum sal, orðin sammála um að sé mjög mikilvægt að ná tökum á og erum að leggjast á eitt með það. Vernd líffræðilegs fjölbreytileika er mál sem við verðum að ná skýrum tökum á og verðum að ná djúpum skilningi á til að leggja til grundvallar því þegar við tökum ákvarðanir eins og til að mynda það að ráðast í stórvirka orkuöflun. Ég fór yfir hér í ræðu, líklega í gær, alveg eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kemur inn á, þ.e. að ósnortin náttúra er líka verðmæti í sjálfu sér. Ég minnti þá á þær tölur sem okkur eru kunnugar, þ.e. að 43% af síðustu ósnortnu víðernum í Evrópu er að finna á Íslandi einu. Það eru verðmæti. Þau felast ekki bara í því að brjóta landið í aukna orkuöflun eins og kyrjað er víða. En ferlið er sannarlega flókið, þ.e. frá hugmynd til framkvæmdar, og það eru margar stofnanir sem koma að þessari vinnu eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á hérna áðan. En ferlið á að einhverju leyti líka að vera flókið. Er það eðlilegt að ég geti bara fengið hvaða hugmynd sem er, til að mynda að virkja ósnortna jökulá sem rennur að mestu leyti í farvegi eldhrauns sem nýtur verndar samkvæmt annarri löggjöf, og hún eigi bara sjálfvirkt að ná fram að ganga? Er það bara algerlega eðlilegt? Ég segi nei, það er bara ekkert eðlilegt að það nái fram að ganga án þess að að því komi fleiri aðilar en ég sem fékk þessa góðu hugmynd, svo að ég taki dæmi. Mat á umhverfisáhrifum er verkfæri sem við fundum ekki upp sjálf, Íslendingar, en erum svo lánsöm að hafa einmitt tileinkað okkur á grundvelli þess að vera áhangendur, skulum við segja, í Evrópusamstarfinu, þ.e. í gegnum okkar EES-samning. Af því að ég er að tala um ferlið og ferli rammaáætlunar í þessu samhengi er hér í þessum sal tekin ákvörðun annars vegar um það hvort skoða megi möguleikann á nýtingu einhvers kosts - ég legg áherslu á orðið skoða, það að virkjanakostur eða hugmynd að virkjun fari í eitthvað sem heitir nýtingarflokkur þýðir ekki, ef menn lesa lögin, að hann skuli virkja - eða að einhver kostur skuli fara í verndarflokk. Þar hins vegar segja lögin mjög skýrt: Hann skal líka vernda gegn orkuvinnslu. Annað lendir í biðflokki sem þarf að skoða betur og það er gert á forsendum sérfræðinga eins og við þekkjum. Þegar fyrir liggur ákvörðun þingsins um að eitthvað sé komið í nýtingarflokk, eins og sagt er, þá er akkúrat þetta ferli um mat á umhverfisáhrifum eftir. Þá er þessi vinna eftir sem við erum búin að binda í lög, eitthvað sem við treystum á til þess að ganga úr skugga um: Var þessi hugmynd yfir höfuð góð þó að Alþingi hafi afgreitt hana í nýtingarflokk? Það er eins og sumir aðilar geti ekki skilið hvert eðli verkefnisins er. Það er til að tryggja jafnvægi á milli verndar og nýtingar. Ég verð alltaf jafn hissa á því, virðulegur forseti, þegar afgreiðsla í nýtingarflokk á einhvern veginn að þýða að það eigi að virkja hlutaðeigandi kost. Hún bara þýðir akkúrat ekki það. Hins vegar raungerist það oft og verður að veruleika og það er bara hið besta mál vegna þess að undir liggur einhvers konar faglegt mat á því hvort hægt sé að nýta einhvern ákveðinn kost, eða í þessu tilfelli, svo að við tökum vatnsaflsvirkjanir, vatnasvið eða vatnssvæði, eða ekki. Ef það liggur fyrir ákvörðun þingsins, með rökum, að hér skuli þetta tiltekna vatnasvið og þessi tiltekna á og allar hugmyndir um virkjunarkosti teknar út af borðinu vegna þess að viðkomandi hugmynd fer í verndarflokk þá erum við búin að taka ákvörðun um það með friðlýsingu ráðherra í framhaldinu. Á ráðherranum hvílir skylda samkvæmt lögunum að gera það. Höfum það bara í huga að þó að ferlið sé flókið, eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á, og það séu margar stofnanir sem koma að þessu þá er það líka af ástæðu. Þegar ég fæ hugmyndina, hver sem hún er - og auðvitað eru allar mínar hugmyndir góðar, okkur þykir það öllum sjálfum, ekki satt, þegar við fáum góðar hugmyndir? - þá fæ ég aukaaugu á það og það er bara alveg sjálfsagt að mínu mati að við gerum það með ferli sem tekur vel utan um það og með skilvirkum hætti. Ég er ekkert að mæla því bót að eitthvað dragist úr hemju, bara alls ekki, en hins vegar að það sé gert með skilvirkum hætti og að við lútum þá líka þeirri niðurstöðu eða lögum okkur að aðstæðum. Virkjun er ekki það sama og virkjun, við gerum okkur grein fyrir því líka. Virðulegi forseti. Ég vil hér að lokum nota þessa mínútu mína af því að ég heyri í ræðum einstakra þingmanna að gefinn er ádráttur um eitthvað sem ég sagði hér á fyrstu metrum eftir að ég tók sæti sem þingmaður. Mér þykir gott að heyra að það eru fleiri farin að velta þessu fyrir sér. Á sama tíma og við tókum djarfar ákvarðanir um að ráðast í meiri háttar orkuöflun í þágu einhvers konar einnar framkvæmdar, segjum stóriðju á einhverjum stað, þá skipti það vafalaust mjög miklu máli á þeim tíma þegar ákvörðun var tekin og hún hefur sjálfsagt verið rétt þegar hún var tekin. Nú kalla ég eftir því þegar við horfum á loftslagsvána og mikilvægi orkuskipta og þess að við nýtum raforkuna sem við eigum til þess að mæta þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir, þessi heimur, af því að við höfum gengið svo gegndarlaust á gæðin, að við tökum jafn djarfar ákvarðanir. Byrjum alla vega á samtalinu um það; um að ráðstafa þegar framleiddri orku til þeirra verkefna þar sem er þörf á því. Tökum þessa umræðu og klárum okkur af henni 

Virðulegur forseti. Kannski spurning til hv. þingmanns: Er það eðlilegt að það taki 20 ár að leggja raflínu til að tryggja orkuflutninga um landið, til að nýta orku betur, græna orku sem er framleidd á Íslandi, til að auka orkunýtni kerfisins sem er lykilatriði? Hv. þingmaður kom inn á í sínu máli orkunýtni og ég er bara sammála um það. Þegar við vorum að taka heildarlöggjöfina um raforkulögin, ég var framsögumaður þess máls fyrir tveimur, þremur árum í atvinnuveganefnd, þá lögðum við mjög mikla áherslu einmitt á glatvarma, beintengingu við virkjanir til að nýta í grænni starfsemi og slíka þætti. Það er lykilatriði. Ég held að flestir Íslendingar séu sáttir við hvað hefur áunnist og hvert við erum að stefna, hvernig ætlum að fara með orkuna, en það er lykilatriði að nýta orkuna í grænu orkukerfi þar sem þú nýtir vatnsafl, jarðvarma og vindorku til að spila með öflugu flutningskerfi til að ná einmitt sem bestri orkunýtni í heildarkerfinu, það er nákvæmlega þetta. Samspil vatnsafls og vindafls getur skapað gríðarleg tækifæri á Íslandi, gríðarleg. Það kemur meira að segja í ljós þegar þetta er skoðað, þessar tvær myllur í hafinu við Búrfell, að nýtni af þeim vindmyllum er með því besta sem gerist, 40–45%, meðan á heimsvísu í vindorkunni er þetta hlutfall nýtni um 28%. Það vill bara svo til að framleiðsla á Íslandi með vindi getur verið mjög hagstæð, er á við okkar öflugustu og bestu vatnsaflskosti varðandi kostnað. Þannig að spurningin er: Er hv. þingmaður sammála mér um þessa orkunýtni kerfisins og samspil þessara þátta í gegnum orkuflutningskerfið og að þannig hámörkum við virðið fyrir íslenskt samfélag?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek alveg undir það sem hv. þingmaður er að segja um mikilvægi þess að tengingarnar séu í lagi og flutningskerfið standi undir því. Og þegar hv. þingmaður spyr hvort ég telji eðlilegt að það taki 20 ár að koma línu í gegn einhvers staðar með einhverjum hætti þá langar mig líka að rifja upp orð eða orðalag sem ég vona að ég hafi rétt eftir, sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sagði hér áðan og sjálfur hef ég notað þau í öðru samhengi: Ef það er einhver fyrirstaða fyrir því að hægt sé að leggja línuna þá hlýtur að þurfa að leggja sig í framkróka við að reyna að finna út úr því í hverju hún felst. Það getur ekki verið lausnin að keyra bara og keyra, við sjáum ekki að það hafi skilað okkur miklum árangri, að keyra hlutina svoleiðis áfram og í kaf að þú eiginlega kemst hvorki lönd né strönd. Til þess erum við með þessa ferla, til þess erum við með þetta virka samtal og samráð við íbúa og við hagaðila þegar það á við og það er mjög mikilvægt að vanda vel til verka í þessu svo við náum einmitt fram þessari samlegð. Þannig að já, ég er sammála hv. þingmanni um að það er mjög mikilvægt að við getum tryggt kerfið, tryggt tengingarnar á milli hinna mismunandi framleiðslustaða. En það þarf að gerast með sóma, skulum við segja, því það eru því miður of mörg dæmi þess að það hafi verið ruðst áfram í mikilli óþökk fólks og það er bara, held ég, algerlega liðin tíð að við getum beitt þannig aðferðafræði, aðferðafræði nautsins, ef ég leyfi mér að þýða það, virðulegur forseti.

Frú forseti. Ég held að það séu allir sammála því að 20 ára tími eða jafnvel lengur að koma upp raflínu sem er hluti af flutningskerfi raforku um landið sé allt of langur tími. Ég hygg að það sé jákvætt að Landsnet hefur breytt sinni stefnu og nálgun sem snýr að því hvernig eigi að koma samtalinu áleiðis. En það er mjög alvarlegt hvað það hefur tekið langan tíma, það er nákvæmlega þetta, þetta mikla þjóðaröryggismál sem græna orkan er og flutningur á henni um landið og nýting hennar. Og náttúrlega núna þegar við erum að fara í orkuskiptin og núna þegar þessi ákvörðun er tekin um kolefnishlutlaust Ísland 2040, þar sem við ætlum fyrst og fremst að treysta á rafvæðingu landsins, þá verður þetta flutningskerfi miklu, miklu mikilvægara út frá öryggissjónarmiðum heldur en við höfum þekkt hingað til. Þá getum við ekki brennt bara olíu við hliðina á okkur og hitað upp húsin eða hvað það er. Er hv. þingmaður sammála mér um mikilvægi þess að kerfið sé öflugt sem snýr að flutningskerfinu varðandi þau markmið sem við ætlum að ná í gegnum rafvæðingu Íslands og orkuskiptin og kolefnishlutlaust Ísland árið 2040?

Virðulegi forseti. Ég held nefnilega að þetta sé nú kannski ekki alveg einhlítt. Hv. þingmaður segir: Við ætlum að reiða okkur helst á raforkuna til að ná kolefnishlutleysinu. Það að ná tökum á loftslagsmálunum snýst líka um að tryggja bindingu og draga úr losun, draga úr losun eins og við lifandi getum. Það gerum við ekki bara með því að skipta út jarðefnaeldsneytinu. Það eru margir aðrir losunarþættir í samfélaginu sem við þurfum að vinna á. En rafmagnið er sannarlega eitt af því sem getur komið í staðinn fyrir það. Ég held ég hafi svarað hv. þingmanni hér áðan með það að ég er sammála því, já, að kerfið þarf að vera þannig úr garði gert að það stuðli að því að við getum nýtt raforkuna þar sem þarf að nota hana. Við getum til að mynda framleitt inn á kerfið og kerfið sé þá í stakk búið að taka við því þar sem það á við og til að mynda liggja fyrir einhverjar hugmyndir og/eða fýsilegir kostir. Við getum tekið dæmi í kringum Blöndu og Blönduvirkjun, þar eru tveir kostir sem ekki er hægt að ráðast í einfaldlega vegna þess að kerfið getur ekki tekið við þeim. Við hv. þingmaður þekkjum auðvitað þetta dæmi mjög vel. Þannig að ég er sammála því, já, en ég bara ítreka að það er einhver ástæða fyrir því að það er fyrirstaða og ég segi ekki ég held, ég veit það að tími nautslegra og svívirðilegra bragða í því að reyna að fá fólk á eina sveif er bara löngu liðinn. Samfélagið vill það ekki og sem betur fer eru teikn um allt aðra aðferðafræði hjá þeim sem véla með þessi mál og ég þakka fyrir það. Ég held því að við séum ekki að horfa upp á önnur 20 ár í þessu, svo ég segi það við hv. þingmann. En ég ætla samt að enda hérna á öðru, af því að hann talaði hér í löngu máli í fyrra andsvari um að vindorkan gæti skapað gríðarleg tækifæri. Það má vel vera að það sé rétt. En við vitum líka að hún getur skapað gríðarlegar ógnir. Við skulum ekki gleyma því þegar við fáum það mál til umræðu þegar að því kemur í þinginu. En við erum ekki að ræða það hér og ég ætla ekki að fara út í þá sálma.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, ágætisræðu. Ég vil koma inn á það sem hann nefndi hér, að kerfið eigi að vera þunglamalegt. Ég veit ekki hvort hann notaði það orð en það lá í augum uppi að hann vísaði til þess að kerfið ætti að vera þungt í vöfum og maður ætti ekki að geta tekið ákvörðun um að virkja heima hjá sér og það væri bara komið daginn eftir. Nú er þetta ekki svo. En við höfum náttúrlega þetta kerfi sem heitir rammaáætlun þar sem er búið að fara í gegnum langt og strangt kerfi þar sem er ákveðið hvað á að nýta og hvað á að vernda. Það ríkir sátt um það. En svo er hins vegar verið að reyna að koma í veg fyrir virkjunarkosti þar sem er þegar búið að ákveða að skuli vera virkjunarkostir í rammaáætlun. Engu að síður er verið að reyna að stíga ofan á það og koma í veg fyrir það. Við þekkjum dæmi þess. Ég ætla nú kannski ekki að fara í það hér. Hv. þingmaður nefndi virkjunaráform í Hverfisfljóti og ég þekki þar til og lýsti ég í minni ræðu þeirri þrautagöngu sem landeigendur þar hafa þurft að ganga í gegnum og það eru komin 23 ár. Það er búið að fylgja öllu ferlinu, umhverfismat og allt þetta sem krafist er og loksins á tuttugasta ári kemur framkvæmdarleyfið. Þá er það hópur umhverfissinna sem kærir það og málið allt sett í uppnám aftur eftir 20 ár. Mig langar bara að spyrja hv. þingmann að því hvort hann telji að það sé bara alveg eðlilegt að það séu svona hindranir í þessu ferli sem geti varað í 20 ár. Er eðlilegt að landeigandi sem hefur áhuga á því að hefja orkuframleiðslu, þjóðinni til hagsbóta, þurfi að bíða í 20 ár?

Virðulegur forseti. Ég þekki þetta mál ágætlega sem hv. þm. Birgir Þórarinsson er að spyrja út í en ég kýs hins vegar að fara ekki í tæplega tveggja mínútna ræðu efnislega ofan í atriði þess máls. Það get ég hins vegar og skal gera ef hv. þingmaður vill utan salar. En ég held að inntakið í spurningu hv. þingmanns hafi verið það hvort mér finnist eðlilegt að hlutir taki svona langan tíma þegar er verið að berjast í því. Þá ætla ég að svara svona: Mér finnst óeðlilegt ef upp kemur sú staða þegar fyrir liggur hugmynd sem þykir fýsileg til að mynda með afgreiðslu Alþingis í svokallaðan nýtingarflokk - það þýðir ekki að það eigi að virkja. Það þýðir að það þyki fýsilegt og megi skoða möguleikann á virkjun. Öll þessi málsmeðferð er að mörgu leyti eftir þegar þingið hefur klárað sig af ákvörðuninni. Ef upp koma málefnaleg rök fyrir því að hugmyndin sé þegar upp er staðið ekki góð - mér mun alltaf finnast hún góð sem höfundur hugmyndarinnar, því er ekkert að leyna, það verður alltaf svo - ef upp koma málefnalegar aðstæður, hvort sem það eru náttúruverndarsamtök sem benda á þetta og/eða eins og í þessu tilfelli þar sem hv. þingmaður vísar í yfirvöld sem draga það skýrt fram með röksemdafærslum og lögum, þá hljótum við og ég vil meina að við eigum að hafa hug og þor og þrek til að taka nýjar ákvarðanir. Það mættum við gera meira af hér þegar fyrir liggja nýjar niðurstöður og nýjar rannsóknir og nýjar upplýsingar sem sýna fram á að fyrri hugmynd sé ekki góð, en við höfum einhvern tímann verið þeirrar skoðunar að hún sé betri, þá eigum við að snúa af þeirri leið og taka nýja ákvörðun. Allar ákvarðanir eru réttar þegar þær eru teknar, sjáðu til.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður svaraði því nú ekki hvort hann teldi eðlilegt að bíða í 20 ár eftir því hvort það megi hefja orkuframleiðslu í sínu eigin landi. Ég vil taka það fram, hv. þingmaður, að ég er náttúrusinni og mér þykir t.d. hraun afar fallegt og það er afar fallegt Skaftáreldahraunið og í Skaftárhreppi. Ég hef gengið um þetta svæði þar sem eru fyrirhuguð virkjunaráform í Hverfisfljóti og ég hef séð meira að segja kort af þessu og ég get ekki séð að þetta sé mikið lýti í landinu þar. Við eigum náttúrlega líka að hugsa til þess að þarna eru landeigendur sem hafa búið alla sína ævi á þessum stað og auðvitað hafa þeir tilfinningar gagnvart landinu. Það má ekki draga það í efa.

Ég er ekki að því.

En þetta er líka fólk sem er kannski að hugsa um sitt lífsviðurværi og að nýta sínar auðlindir sem það á, þjóðinni til hagsbóta, áttum okkur á því. Við erum að fara í orkuskipti, við þurfum að framleiða meira rafmagn og þetta er loftslagsmál o.s.frv. Ég vil bæta við að þetta hefur þær afleiðingar, hv. þingmaður, að þeir sem hafa kannski hugsað sér að fara í, segjum bara litla raforkuframleiðslu, 1–2 megavött, sem er mikilvægt, smávirkjanir eru mikilvægar fyrir okkur og sérstaklega nú á tímum - heldur hv. þingmaður að þetta hvetji fólk til þess að fara í svoleiðis ferli þegar það horfir upp á margra ára bið með tilheyrandi kostnaði o.s.frv.? Og svo koma stjórnmálamenn og segja: Ja, kerfið á bara að vera þunglamalegt, það á bara að vera svona, þú átt bara að bíða og bíða. Nei, hv. þingmaður, ég held að þetta geti ekki staðist. Ég held að við verðum að endurskoða þetta ferli og ég ætla að vona að það verði niðurstaðan að við endurskoðum þetta kerfi. Það eru of margar stofnanir sem koma að þessu, það þarf að einfalda þetta kerfi. Ég er ekki að segja það að ef menn hafa hugmynd að virkjun þá eigi það að vera samþykkt daginn eftir en það á ekki að taka 20 ár að fá svo nei.

Virðulegi forseti. Ég held að ég skilji það sem hv. þingmaður er að meina, þ.e. hvort mér finnist þetta eðlilegt og ég var að reyna að svara hv. þingmanni þessu. Ég ætla ekki að fara efnislega inn í akkúrat þetta mál því að á því eru margir gallar og það eru margir vinklar og margar sögur af því. Geri ég ekkert lítið úr því að einhvers staðar hefur þetta þótt góð hugmynd. Ég er ekki að gera það. Ég er þeirrar skoðunar, hafandi lesið öll þessi gögn aftur á bak og áfram, að við erum bara að fá frekari dæmi og sannanir þess að þetta tiltekna mál er ekkert sérstaklega góð hugmynd. En gott og vel. Hv. þingmaður spyr hvort ég telji eðlilegt að hlutirnir geti tekið 20 ár. Það sem ég er að reyna að segja er að ef ég undirbygg hugmynd mína svo vel og gagnlega og er tilbúinn að laga mig að aðstæðum og hugsanlega því regluverki eða lögum eða lagaákvæðum sem mér var bara ekki kunnugt um þegar ég lagði af stað í vegferðina þá getur það tekið tíma. Það getur gert það. Það er kannski ekki í lagi að það taki 20 ár en ef hugmyndin er eftir 20 ár engu að síður enn þá, ég vil segja glórulaus, er hún þá ekki andvana fædd, hv. þingmaður? Er þá eitthvert vit í því að vera að keyra hugmyndin áfram? Þetta snýst ekkert um einhverja skipulagða andstöðu við góðar hugmyndir mínar, hv. þingmaður. Þetta snýst um það að við virðum þær upplýsingar og þau gögn og það sem fyrir liggur, þá aðila sem eru að reyna að ráða okkur heilt þegar við fáum alls kyns hugmyndir, margar þeirrar misvitrar. En vegna þess að ég endaði síðasta andsvar mitt á að segja að allar ákvarðanir væru réttar þegar þær eru teknar þá leiðrétti hv. þm. Óli Björn Kárason mig og sagði að því væri akkúrat öfugt farið. Allar ákvarðanir eru rangar þegar þær eru teknar. Það á kannski bara við í þessu tilfelli, hv. þingmaður.  
            

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem hér fer fram. Það er kannski ekki endilega hægt að segja að tilefnið sé gleðilegt, að við séum í þessari stöðu, en ég kann að meta hvernig verið er að bregðast við og ég vil þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir það framtak að koma með málið inn. Það virðist vera breiður stuðningur við að bregðast við þessari stöðu sem upp er komin. Þetta tryggir auðvitað heimilunum orku. Það leikur enginn vafi á því og veitir ekki af, enda er bent á það í greinargerðinni að á tímabili hafi staðan verið mjög erfið og í raun var orkuöryggi heimila og smærri iðnaðar ógnað. Þetta er auðvitað staða sem hlýtur að vera mikið umhugsunarefni fyrir okkur Íslendinga því að það hefur oft verið þannig í umræðunni að við höfum verið mjög ánægð með það að eiga svona mikið af grænni orku, höfum kannski tekið henni sem sjálfgefinni, en staðan er a.m.k. sú að það hefur þurft að skerða og afleiðingin er að allur ávinningur af þeirri rafbílavæðingu sem þó hefur orðið hefur verið étinn upp að því er fram kemur í fréttum. Þegar þarf að skerða orku fara menn að brenna jarðefnaeldsneyti. Sú staða vinnur auðvitað gegn okkar loftslagsmarkmiðum og það viljum við ekki. Ég verð að segja alveg eins og er að umræðan í þessum málum verður oft svolítið tilfinningaþrungin. Það er alveg eðlilegt. Það eru mjög ólík sjónarmið sem mætast í því þegar við erum að velta fyrir okkur hvernig við eigum að nýta auðlindirnar okkar. Í þessu tilfelli skarast í raun og veru tvær auðlindir, þ.e. annars vegar náttúran okkar hreina, fallega og ósnortna á mjög stórum landsvæðum og svo hitt sem er þá hvernig við sækjum orkuna úr fallvötnunum eða jarðvarmanum, eða þá með því að nýta vindinn. Það er auðvitað bara innbyggt inn í þetta að þetta verður svolítið tilfinningahlaðið. Það er ekki umræða sem við eigum að vera feimin við að taka. En við erum núna í orkuskiptum og það hefur verið forgangsmál hjá flestum að vilja styðja við þau. Menn getur greint á um það með einhverjum hætti hvaða leiðir eru bestar til þess og hvers konar markmið eigi að setja en flestir eru sammála um að það þurfi að stíga mjög markviss skref, bæði með því að breyta neysluhegðun okkar á einhvern hátt, í umræðunni má ekki gleyma að það er auðvitað tæki í þessu líka, og svo hvernig við sækjum orkuna og hvers konar orkugjafa við notum. Við erum auðvitað að reyna að koma öllu yfir í rafmagn og hefur ítrekað verið bent á það af þeim sem eru að vinna á þessum vettvangi - menn geta auðvitað deilt um magnið og allt það - að vegna þess hve orkuskiptin eru afturþung og hve mikið af orku þarf í stærri farartæki, flugvélar, stór skip og annað, sé ekki ráð nema í tíma sé tekið. Það vantar orku. Ég held að það megi alveg fullyrða það. Við getum náð einhverju af henni með betri nýtingu. Það er alveg rétt sem hv. þm. Orri Páll Jóhannsson kom inn á hér áðan að þar eru auðvitað heilmikil tækifæri. En ef við þurfum að virkja meira til þess að sinna orkuskiptunum þá gengur ekki þetta margra ára stopp sem hefur verið í gangi. Ég vil meina að ástæðan fyrir því stoppi sé auðvitað að stórum hluta samsetning þessarar ríkisstjórnar. Hún er náttúrlega eins og hún er. Ég er nokkuð sannfærður um að við eigum að geta aukið og bætt í raforkuframleiðslu á Íslandi án þess að það þýði að við séum að virkja út um allar koppagrundir eða eyðileggja stór landsvæði. Við eigum að geta náð þessu jafnvægi á milli nýtingar og verndar án þess að allt verði vitlaust í samfélaginu. Við verðum ofur einfaldlega öll að koma svolítið fordómalaus að þeirri vinnu. Við getum alveg rifjað upp hvernig umræðan var um Kárahnjúkavirkjun á sínum tíma. Ég var ekki þingmaður þá en man auðvitað mjög vel eftir því hversu hatrammar umræðurnar urðu og hversu miklar þær voru. Það er auðvitað mjög skiljanlegt. Þetta var risavaxin framkvæmd og það er ekki hægt að horfa fram hjá því að við færðum mjög miklar fórnir, náttúrufórnir, til þess að koma á þeirri virkjun. Sumir eru þeirrar skoðunar að þær fórnir hafi verið of miklar. Aðrir benda á að þær hafi verið miklar en gerðu það a.m.k. að verkum að íbúafjöldinn á Reyðarfirði tvöfaldaðist á einhverjum árum og stór hluti atvinnulífs á svæðinu reiðir sig með einum eða öðrum hætti á álverið. Þetta eru auðvitað bara hagsmunirnir sem eru í húfi. Það hefur verið nefnt aðeins í þessari umræðu að við séum að framleiða of mikið af orku sem fer beint til stóriðjunnar. Ég vil halda því til haga sem ég gerði áðan í andsvari og fleiri þingmenn hafa komið inn á, að það er a.m.k. hægt að færa mjög sterk rök fyrir því að við hefðum ekki byggt upp raforkukerfið okkar ef við hefðum ekki líka verið með einhverja stórnotendur til að byggja upp kerfið í kringum. Við getum alveg deilt um það hvort stjóriðjan eigi að vera svona umfangsmikil eða hvernig það er, en hún hefur þó að einhverju leyti gert það að verkum að við höfum getað byggt upp raforkukerfið eins og við þekkjum það í dag. Það sem ég myndi líka vilja nefna er að þegar við tölum um aukna orkuöflun verðum við að sjálfsögðu einnig að taka tillit til þess að það tekur oft langan tíma að rannsaka og undirbúa slík mál. Menn hafa aðeins verið að nefna í þessari umræðu að kerfið sem við erum með í kringum þetta sé þunglamalegt og það hafi tekið 20 ár að koma upp innviðum til að flytja rafmagn eða langan tíma að búa til virkjanir. Á móti hafa menn sagt að þessi kerfi eigi að hreyfa sig hægt, þetta þurfi að taka langan tíma ef almenningur, hagsmunaaðilar, félagasamtök og aðrir eiga að geta komið sínum sjónarmiðum að. Ég er alveg sammála því að við megum ekki bregðast við stöðunni sem við erum í núna og þeirri orkuþörf sem blasir við með því að kippa öllum okkar kerfum úr sambandi og reyna að gera allt til að stytta tímann svo mikið að við séum farin að gefa afslátt af einhverjum faglegum vinnubrögðum og því aðhaldi sem við viljum hafa úti í samfélaginu á verkefnið. Ég tek svolítið undir það sem hv. þm. Orri Páll Jóhannsson nefndi, að við þurfum að fara varlega í það. En við verðum samt að skoða möguleikann á því hvort ekki sé hægt að hraða þeim ferlum sem unnið er eftir. Það er hægt að nýta kerfin okkar betur en við erum að gera, til að mynda með því að laga flutningskerfið og fá vindorkuna inn með réttum hætti. Ég ætla hins vegar að vara við þeirri stemningu sem hefur myndast í kringum vindorkuna. Það eru ofsalega margar og stórkarlalegar hugmyndir á kreiki úti um allt land þar sem menn eru tilbúnir að fara af stað og sjá auðvitað fyrir sér mikla verðmætasköpun en við þurfum líka að flýta okkur hægt í þessu. Við þurfum að vera svolítið varkár í því hvar við ætlum að setja niður þessa starfsemi og það á ekki að vera sjálfgefið mál að hún dreifist með þeim hætti sem a.m.k. þær hugmyndir sem hafa komið fram virðast vera að ýta okkur í. Við þurfum því svolítið að vanda okkur þar. Í lokin langar mig að nefna að þetta er gagnleg umræða og við styðjum öll þetta mál. Þó að það sé auðvitað verið að bregðast við ákveðnu neyðarástandi skilar það af sér ákveðinni umræðu og mér hefur þótt mjög áhugavert að fylgjast með því hvernig stjórnarþingmenn hafa verið að tala saman hvor úr sínum flokknum, annars vegar þingmenn Sjálfstæðisflokksins og hins vegar þingmaður VG, sem hefur haldið á lofti sjónarmiðum síns flokks í þessu. Ég hlustaði til að mynda á ræðu hv. þm. Jóns Gunnarssonar þar sem hann fór yfir söguna út frá sínum sjónarhóli og get tekið undir mjög margt af því sem hann sagði. En ég tók eftir því í þeirri ræðu að hann sagði nánast og átti bara eftir að segja að hann væri hættur að styðja þessa ríkisstjórn vegna þess að hér hefði ekkert gerst í þessum málum í sex ár. Það lá alveg í orðunum að þetta stjórnarsamstarf væri ekki á vetur setjandi vegna þess að stoppið í orkuöflun væri að gera það að verkum að það ógnaði almannaöryggi, þetta væri almannavarnamál, þjóðaröryggismál og við þetta yrði ekki búið lengur. Staðan er náttúrlega sú að ríkisstjórnin er skipuð á þennan hátt og hún er með þingmeirihluta til að halda svona áfram. En það verður samt til þess að brýn þjóðþrifamál koðna svolítið niður og enda í einhverjum lægsta samnefnara sem skilar ekkert endilega samfélaginu áfram á besta staðinn. Ég held að þessi orkuöflunarmál séu enn eitt dæmið um að skipan ríkisstjórnarinnar kemur í veg fyrir það að góð mál geti orðið að veruleika. Ég er kannski pínulítið að reyna að staðsetja mig á milli þess sem hv. þm. Jón Gunnarsson hefur verið að segja í dag og hv. þm. Orri Páll Jóhannsson. Ég trúi því að við þurfum að setja kraft í orkuöflun en við getum ekki gefið afslátt af því að hugsa til náttúrusjónarmiðanna og í þessari stöðu megum við ekki algerlega ýta til hliðar því sjónarmiði og þeim sannindum að það eru ótrúlega mikil verðmæti, líka fjárhagsleg verðmæti, fólgin í náttúru okkar. Því megum við auðvitað ekki gleyma.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni og hans lokaorðum um verðmætin sem felast í náttúrunni okkar. Mig langar þó að nota tækifærið og biðja hv. þingmann sem hefur verið tíðrætt í ýmsum andsvörum og ræðum um einhverja óeiningu í ríkisstjórninni og að það gangi hvorki né reki vegna þess að ríkisstjórnin komi sér ekki saman um alla skapaða hluti, að leggja ekki til grundvallar því mati sínu orð eins þingmanns, hv. þm. Jóns Gunnarssonar. Það er óþarfi. Hér sitjum við skælbrosandi stjórnarþingmennirnir í salnum með hv. þingmanni og hann hefur enga ástæðu til að halda að þetta sé allt saman á einhverri niðurleið. Ég vil líka nota tækifærið og minna á að það var einmitt í tíð þessarar ríkisstjórnar sem 3. áfangi rammaáætlunar, sem hafði sannarlega ekki verið afgreiddur af þinginu, var afgreiddur. Ég vísa þessu lóðbeint til föðurhúsanna. Hv. þingmaður og aðrir þurfa ekki að hafa neinar áhyggjur af því að hér sé allt í einhverju stoppi þegar kemur að orkumálum. Mig langar hins vegar að nota tækifærið, vegna þess að ég endaði ræðu mína áðan á því sem ég hefði kannski átt að orðlengja örlítið frekar, að spyrja hv. þingmann út í það að á sínum tíma voru teknar stórar og miklar ákvarðanir, sumar kannski stórkarlalegar eins og hv. þingmaður sagði áðan, um að ráðast í meiri háttar orkuöflun til handa einhverri einni fabrikku eða einu stóriðjuveri. Það voru stórar og miklar ákvarðanir sem voru sjálfsagt réttar á þeim tíma. Deilir hv. þingmaður þeirri skoðun minni að nú séum við á þeim tímamótum í ljósi loftslagsvárinnar og þeirra krafna og skuldbindinga sem höfum undirgengist að kominn sé tími á að við endurskoðum hvernig við ráðstöfum þegar framleiddri orku og forgangsröðum henni í þágu þess að reyna að stemma stigu við loftslagsvánni?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og innleggið í þetta. Aðeins áður en ég svara seinni hlutanum: Já, já, menn eru auðvitað hlæjandi hér úr hvor úr sínum stjórnarflokknum. Auðvitað eru menn vinir hérna í þinginu og allt það en skoðanamunurinn og áherslumunurinn liggur ekki bara hjá hv. þm. Jóni Gunnarssyni. Það held ég að sé alveg óhætt að fullyrða. Þótt til að mynda hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson og hv. þm. Birgir Þórarinsson hafi orðað hugsun sína öðruvísi en hv. þm. Jón Gunnarsson fer ekkert á milli mála, þótt menn séu vinir hér á göngunum, að meiningarmunurinn er algjör og mikill. Ég minni á að hér var talað um að við værum í þeirri stöðu að ógna þjóðaröryggi, hvorki meira né minna. Það voru orð hv. þingmanna. Ef við stæðum frammi fyrir því vali, sem ég held að við stöndum ekki frammi fyrir, að loka álveri til að nota orkuna með öðrum hætti myndi ég ekki styðja það. Við getum heldur ekki gert það því að þetta er allt bundið í raforkusamninga. Þeir renna út og hvað gerum við þá? Eigum við að þrýsta á að starfsemin haldi ekki áfram jafnvel þótt orkukaupandinn myndi vilja halda henni áfram? Alls konar flækjustig myndu fylgja því, til að mynda að þessi fyrirtæki hafa gríðarlega mikla atvinnuhagsmuni á þeim svæðum þar sem þau eru eins og ég hef rakið hér í ræðu og andsvörum. Ég er alveg þeirrar skoðunar að sú orkuöflun sem bætist við og sú aukna nýting sem verður til eigi auðvitað að vera að fullu leyti í grænni hugsun. Ég myndi telja að það væri mjög æskilegt að hlutfall stóriðjunnar myndi minnka í heildarorkunotkuninni en það væri kannski frekar með því að við myndum framleiða meiri orku til að ýta undir hinn hlutann.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni andsvarið. Örlítið í framhaldi af þessu orðalagi með skoðanamuninn. Eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom réttilega inn á hefur þróunin í hinum vestræna heimi verið sú að hinum mismunandi flokkum og hreyfingum fjölgar og röddunum eftir því. Ég vil einmitt meina að það endurspegli vilja lýðræðisins að fólk með mismunandi skoðanir setjist við sama borð til að reyna að komast að einhverri niðurstöðu og ég tók dæmi um hvernig við gátum og gerðum það með sóma og sann þegar þessi sama ríkisstjórn afgreiddi 3. áfanga rammaáætlunar. Enn er ég ekki sammála því að það sé svo mikill skoðanaágreiningur að við komumst ekkert áfram, þótt það þjóni sjálfsagt pólitískum hagsmunum að halda því svolítið reglulega á lofti. Ég skil hv. þingmann þannig að hann sé ekki alveg sammála mér með það að endurskoðun á ráðstöfun þegar framleiddrar orku sé möguleiki heldur snúist þetta um aukna orkuöflun. Hv. þingmaður bendir hins vegar á hið augljósa, að verðmæti náttúrunnar er líka mikið og það eru auðvitað takmörk fyrir því hvað orkuöflunin getur vaxið. Það eru endimörk á vextinum. Hvernig eigum við þá í ósköpunum að mæta þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir í ljósi loftslagsvárinnar þegar við vitum að hluti vandans að við erum komin í þessa stöðu er vegna þess hvernig við höfum gengið gegndarlaust á gæðin, svo ekki sé talað um hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar sem miðar að því að reyna að mæta þörfum samtímans án þess að ganga á þarfir komandi kynslóða? Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að við getum komist á þessa braut án þess að ráðast í aukna orkuöflun ef við ætlum ekki að sameinast um að vert sé að taka umræðuna um að forgangsraða þegar framleiddri orku í þágu þess að ná utan um og koma í veg fyrir aukna loftslagsvá í heiminum?

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Ég hjó eftir því líka að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson talaði um að flokkum væri að fjölga út um alla Evrópu og allt þetta. Það er ofur einfaldlega staðan og ég deili ekki söknuði manna yfir þeim tíma sem hér var áður þar sem ægivald tveggja flokka yfir samfélaginu var óslitið og óskorað. Það er fínt að komið sé ágætisuppbrot í það. Mér sýnist hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson jafnvel vera sammála mér í því.  
             Ég trúi því að við þurfum að framleiða meiri orku til að standa í orkuskiptunum. En við þurfum líka að huga að því að nýta betur það sem við erum að gera og þurfum líka að leggja eitthvað á okkur til að minnka sóun og breyta lífsháttum og venjum þannig að við þurfum ekki að nýta jafn mikla orku. Það getur líka vel verið að einhverjar tækniframfarir verði til þess að það bætist við þá orku sem við höfum til ráðstöfunar án þess að þurfa að virkja meira. Ég er þeirrar skoðunar að ef núverandi stórnotendur orku vilja halda áfram starfsemi eftir að samningarnir renna út munum við vera í þeim pólitíska veruleika að hagsmunir samfélagsins af því að halda áfram með þeim hætti snúast ekki bara um loftslagsmálin heldur líka staðbundna atvinnuhagsmuni og annað í þeim dúr. Við þurfum líka að taka tillit til alls þess. Ég er ekki sammála hv. þingmanni í því að við förum svo létt í gegnum þessi orkuskipti án þess að framleiða meiri orku á Íslandi. Ég er algerlega sannfærður um að það er hægt að framleiða meiri orku á Íslandi án þess að ganga um of á náttúruna en ég tek að öðru leyti undir það sem hv. þingmaður segir, að við þurfum auðvitað að hegða okkur með þeim hætti að við séum ekki að ganga á rétt framtíðarkynslóða til að lifa eðlilegu lífi.

Frú forseti. Ég ætla svo sem ekki að lengja þessa umræðu mjög mikið en get ekki annað en komið hér upp sem formaður atvinnuveganefndar og komið aðeins inn á vissa þætti sem að þessu máli koma. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að flytja málið fyrir hönd allrar atvinnuveganefndar sem sameinaðist um að flytja þetta mál hér á hinu háa Alþingi. Það hefur verið farið ágætlega yfir það hvers vegna við erum á þeim stað sem við erum í dag. Það má sömuleiðis velta því fyrir sér og hefur verið mjög áhugavert að fylgjast með umræðunni sem hefur átt sér stað um raforkuöryggi. Við erum svona næstum því komin hér í umfjöllun um rammaáætlun en allt tengist þetta og mjög áhugavert að hlusta á þetta. Ég heyrði að hv. þm. Sigmar Guðmundsson hafði, held ég, þó nokkuð gaman af því að heyra þingmenn Sjálfstæðisflokksins og Vinstri grænna skiptast á skoðunum, og ég hafði það sömuleiðis, um það hvernig menn sæju hlutina fyrir sér, hvort við ættum að auka við virkjanir eða hvernig við gætum betur farið með og nýtt orkuna betur. Sömuleiðis hafa menn velt því fyrir sér hvort það ætti að loka álverum o.s.frv. En staðan er bara einföld eins og hún blasir við okkur í dag. Það er ákveðin punktstaða uppi. Það stefnir í að það verði ákveðinn skortur á framboði raforku og verkefni okkar, og það er það sem þetta frumvarp fjallar um, er að tryggja hag almennings. Það er stóra verkefnið í þessu máli, tryggja hag almennings fyrir því að hafa aðgang að forgangsorku sem er lykilatriði í því að halda uppi þeim lífskjörum sem við höfum byggt á. Gleymum því ekki að eitt af óskabörnum þjóðarinnar, getum við kannski kallað það, er Landsvirkjun. Þetta er eign almennings sem framleiðir hér orku og vitanlega á almenningur að sitja fyrir þegar kemur að nýtingu á raforku. Það verður þannig vonandi um ókomna tíð og þess vegna erum við að bregðast við með þessu frumvarpi. Hvernig sjá menn síðan framtíðina fyrir sér? Menn hafa velt því vel upp í umræðunni og ég get alveg skipt um fætur, stigið stundum til hægri og stundum til vinstri eins og ágætir miðjumenn gera stundum, þá stikla menn á stóru. En aftur á móti er það þannig í hlutarins eðli og þannig er ég nú bara sjálfur innbyggður að við eigum að reyna að nýta okkur þær auðlindir sem við höfum aðgang að. En vissulega þurfum við alltaf að ganga hægt um gleðinnar dyr hvað það varðar og hafa að leiðarljósi í því samhengi að við eigum að nýta þær auðlindir sem við höfum á sjálfbæran hátt. Náttúran á vissulega alltaf að vera í fyrsta sæti en stundum þurfum við að taka stór skref eins og við höfum gert í gegnum tíðina. Hv. þm. Orri Páll Jóhannsson komst þannig að orði, virðulegur forseti, að fara fram með nautshætti eða vera eins og naut í flagi. Sem betur fer eru flestir hættir að hleypa nautunum út og hafa þau bara innan dyra eins og staðan er í dag og ala þau þannig. Ég myndi ekki vilja orða hlutina þannig en vissulega held ég að öll okkar sem að þessu máli koma hugsum alltaf um náttúruna í fyrsta sæti og síðan er bara áherslumunur á því hversu langt við viljum ganga í því að auka við í raforkunni eða hvernig við viljum hafa það. Sumir tala um að auka lífsgæði og annað og við tölum hér reglulega um græn orkuskipti o.s.frv. Allt kostar þetta orku. Ég get ekki annað en komið að því, úr því að við erum farin að tala um rafmagn og orku yfir höfuð, að við Íslendingar framleiðum mikið af matvælum. Vissulega höfum við í gegnum aldir nýtt sjávarauðlindina og við þekkjum það með landbúnaðinn sömuleiðis, fiskeldi er einn af þeim þáttum og við þekkjum öll umræðuna um sjókvíaeldi og þá neikvæðu umræðu sem þar hefur skapast og sumir hafa t.d. gengið það langt að segja bara: Setjum þetta allt upp á land. Gott og vel. En hvað þarf til þegar við tölum á þann veg, förum þangað og framleiðum allan fisk upp á landi? Þá þurfum við fyrst og fremst orku. Það þarf orku til að knýja þær dælur sem við notum til að dæla upp bæði sjó og vatni og ágætt dæmi er t.d. ein stöð suður með sjó, skulum við segja, hún þarf 37 MW í sína framleiðslu, stöðin þar við hliðina þarf 25. Það var í fyrradag í fréttum að það var verið að gera samninga við aðra stöð sem þarf 5 MW. Við getum haldið svona áfram lengi og við þurfum orku til allra þátta í okkar lífi og við skrúfum ekkert svo einfaldlega fyrir hana. Það er auðvelt að standa hér uppi og segja: Heyrðu, við skulum nú bara breyta um lifnaðarhætti, horfum okkur nær, drögum úr þessu og drögum úr hinu. Það er gott og gilt markmið. En það hefur nú oft verið talað um það þegar menn ætla að beygja af einhverri leið að við séum að fara að snúa við olíuskipi og það þurfi töluverðan aðdraganda. Ég held að í þessu samhengi sé þetta miklu stærra olíuskip en svo að því verði snúið við á einu augabragði. Við þurfum í því samhengi væntanlega til framtíðar að horfa til þess að nýta frekar þá orkukosti sem ganga hvað minnst nálægt náttúrunni, ef við getum orðað það þannig. Það þarf væntanlega í framtíðinni að bæta töluvert mikið við, eins og sumir hv. þingmenn hafa komið inn á í sínum ræðum, ef við ætlum að halda þeim sama hraða og er á því samfélagi sem við búum í í dag, þeirri fólksfjölgun og þeirri auknu verðmætasköpun sem er í samfélaginu. Allt kallar það á orku. Við höfum talað um það hér á tyllidögum að auka matvælaframleiðslu, auka framleiðslu á grænmeti sem við ræktum í gróðurhúsum eða við ylrækt. Við þurfum orku í þetta allt saman. Það er, held ég, alveg sama hvar við drepum niður, við þurfum alltaf orku til okkar athafna í öllu sem við erum að gera. Í þessu samhengi erum við svo heppin, Íslendingar, að við getum horft til þess að við ætlum okkur að nýta græna orku og þá þurfum við kannski, og ekkert kannski, það er bara þannig, að stíga eitthvað inn í náttúruna einhverjum skrefum. En mikilvægt verður alltaf að ganga eins rólega inn í náttúruna og hægt er til framtíðar til að vernda ósnortna náttúru sem fyrir er. Virðulegur forseti. Að lokum vil ég bara þakka fyrir þessa umræðu og það verður síðan áhugavert fyrir atvinnuveganefnd að takast á við málið. Við komum til með að senda það út til umsagnar á morgun og fáum til okkar gesti. Eins og kom fram í framsögu hv. þm. Óla Björns Kárasonar er mjög líklegt að málið taki einhverjum breytingum í meðförum nefndarinnar og ég vænti þess sama góða samstarfs innan atvinnuveganefndar og hefur verið í allan vetur við úrvinnslu á þessu máli eins og öllum öðrum málum sem atvinnuveganefnd hefur tekið fyrir og fyrir það ber að þakka því að þetta er þvert á flokka og það standa allir flokkar sem eiga aðild að atvinnuveganefnd að því að leggja þetta mál fram og það er mjög mikilvægt. Það er líka, held ég, hluti af því hvað umræðan hérna í kvöld hefur verið áhugaverð og það hefur verið góð pólitík í þessu, ég held að það sé svolítið mikilvægt, góð pólitík sem eykur á góð skoðanaskipti og gerir það að verkum að vonandi skilum við góðri afurð af okkur fyrir jólin.

Forseti. Ég ætla ekki að lengja mál mitt mikið því það er búið að ræða ansi mikið um þetta mál. Reyndar finnst mér að ansi margt annað hafi verið rætt heldur en akkúrat þetta mál. Ég var farinn að halda að ég þyrfti kannski að rölta yfir á skrifstofu mína og ná í eintak af nefndaráliti fossanefndar frá 1917–1918 og lesa það hér upp þannig að ég tæki við söguskýringum eins og aðrir þingmenn. Mér fannst það vera orðið óþarfi því það sem við erum að fjalla um, eins og hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson nefndi, er að forgangsraða orku til einstaklinga og almennings. Það er mjög mikilvægt að við gerum það því ekki viljum við að við þurfum að hafa rafmagnslaust á ákveðnum tímum dags fyrir ákveðin svæði einfaldlega vegna þess að við eigum ekki nóga orku, sem er einmitt nokkuð sem ýmsir staðir í heiminum hafa þurft að gera. Þegar ég bjó í Afríku var það jafnvel venja að svo væri vegna þess að þar var ekki verið að framleiða nóg af raforku. Eins og ég sagði, frú forseti, ætla ég ekki að tefja þetta um of. Ég ætla heldur að reyna að drífa mig heim því það verður raforkulaust hjá mér frá miðnætti til kl. 2 í nótt, ekki vegna þess að það sé skortur á rafmagni, sem betur fer, heldur er verið að laga dreifilínurnar í kringum Svartsengi vegna varnargarðanna sem verið er að vinna og því fáum við ekki neitt rafmagn á Suðurnesjunum í tvo tíma. Það er allt í lagi. Við getum sætt okkur við það því það er til að verja Svartsengi. En ég vona svo sannarlega að svo þurfi ekki að vera á hverri nóttu eða á hverjum degi vegna þess að ekki sé nóg af rafmagni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. Frumvarpið felur í sér heildarlög um nýja stofnun, Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, sem er ætlað taka við hluta af verkefnum Menntamálastofnunar en mennta- og barnamálaráðuneytið við öðrum verkefnum. Aukin áhersla verður lögð á þjónustu, ráðgjöf og stuðning en greiningarverkefni, ytra mat og ýmis stjórnsýsluverkefni flytjast til ráðuneytisins. Með frumvarpinu er settur rammi um verkefni hinnar nýju stofnunar og fram kemur í greinargerð með því að nánar verði kveðið á um þau í lögum um fræðslu- og menntamál, þar á meðal í nýjum heildarlögum um skólaþjónustu sem eru í undirbúningi. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi á þskj. 630. Nefndarálitið er allítarlegt og ég ætla að koma aðeins inn á alla kaflana í því án þess að fara ítarlega yfir það. Frumvarpið var samið í mennta- og barnamálaráðuneytinu í samvinnu við þingmannanefnd um málefni barna og er liður í stefnumótun um farsæld barna sem er m.a. í samræmi við menntastefnu til ársins 2030. Frumvarpið tengist því öðrum umbótaverkefnum á þessu sviði. Í umsögnum sem bárust um málið var að jafnaði tekið vel í áform um að koma á fót Miðstöð menntunar og skólaþjónustu sem þjóni þremur skólastigum en jafnframt bent á að þau markmið sem að er stefnt náist fyrst þegar ný heildarlög um skólaþjónustu hafa tekið gildi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar árétta eftirfarandi sérstaklega og þar tek ég bara helstu áherslurnar í nefndarálitinu og fer yfir þær. Meiri hlutinn vill undirstrika nauðsyn þess að vinna við frumvarp til nýrra heildarlaga um skólaþjónustu, sem áætlað er að verði lagt fram á yfirstandandi löggjafarþingi, verði unnin í nánu samráði við sveitarfélögin þar sem verður nánar útfært hvað felst í framkvæmd skólaþjónustu. Málefni leik- og grunnskóla heyra undir sveitarfélögin sem ráða sjálf málefnum sínum eftir því sem lög ákveða, samkvæmt 78. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Mikilvægt er að til staðar verði skýr ábyrgðarskipting á milli ríkis og sveitarfélaga þegar kemur að þjónustu við börn. Þá fjallaði nefndin um starfsþróun og skólaþróun og kom m.a. fram í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga að þörf væri á að tilgreina hlutverk nýrrar stofnunar hvað varðar skólaþróun og starfsþróun kennara. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess og áréttar að stofnunin hafi hlutverki að gegna í starfsþróun starfsfólks skóla, þótt grunnmenntun, framhaldsnám og símenntun verði í höndum háskólanna. Lagaumgjörðin til framtíðar þarf að tryggja stefnumótun, yfirsýn, faglega forystu og utanumhald starfsþróunar til að tryggja samhæfingu námskrár, námsefnis og aðra skólaþróun. Einnig fjallaði nefndin um frístundastarf og vill meiri hlutinn árétta að ný stofnun starfar í þágu barna og ungmenna á sviði fræðslu- og menntamála um land allt. Ný stofnun á að geta stutt allt frístundastarf sem skilgreint er í gildandi lögum um grunnskóla og nær því til að mynda frístundaheimila og tómstunda- og félagsstarfs á vegum skólanna. Um þetta er fjallað í 33. gr. laga um grunnskóla. Þá fjallaði nefndin um námsgögn og er vísað í greinargerð með frumvarpinu til þess að Miðstöð menntunar og skólaþjónustu taki við verkefnum Menntamálastofnunar um námsgögn en að unnið sé að frekari lagabreytingum um námsgögn sem er fyrirhugað að leggja fram á Alþingi á yfirstandandi þingi. Meiri hlutinn telur brýnt að efla gerð og útgáfu fjölbreyttra námsgagna á margs konar formi fyrir nemendur á skólaskyldualdri og beinir því til ráðuneytisins að taka mið af þeim sjónarmiðum og ábendingum sem fram hafa komið í umsögnum við þetta mál og yfirstandandi vinnu vegna lagabreytinga þegar kemur að námsgögnum. Meiri hlutinn telur að námsgögn eigi að fylgja markmiðum um nám við hæfi, starf kennara og þróun náms og kennslu. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að vinnu vegna fyrirhugaðra lagabreytinga varðandi hlutverk Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu vegna námsgagna verði hraðað svo að Alþingi gefist svigrúm til að fjalla um frumvarp þess efnis á yfirstandandi þingi. Þá fjallaði nefndin um stafrænar lausnir í skólastarfi, sem eru auðvitað nátengdar námsgögnunum, og telur meiri hlutinn nauðsynlegt að brugðist verði við til að auka framboð og styðja við notkun á rafrænum og stafrænum lausnum í skólastarfi þannig að möguleikar menntatækninnar nýtist til fulls í íslensku skólakerfi. Það hefur aftrað framförum í nýtingu stafrænna lausna í skólastarfi að sveitarfélög sinni mati á áhrifum á persónuvernd hvert í sínu lagi, oft fyrir sama kennsluhugbúnaðinn. Augljós samlegðaráhrif séu af því að samræma þetta verklag sem og betri nýting fjármuna. Með því er verið að vísa til þess að mat á persónuvernd gæti farið fram hjá nýrri stofnun. Meiri hlutinn áréttar það sem fram kemur í minnisblaði mennta- og barnamálaráðuneytis til nefndarinnar, frá 14. nóvember 2023, um mikilvægi þess að miðlæg stofnun stuðli að því að öryggi og gæði kennsluhugbúnaðar sé tryggt á landsvísu. Með því er nefndin m.a. að taka undir ábendingu Sambands íslenskra sveitarfélaga um að nýrri stofnun verði falið það hlutverk að framkvæma fjölþætt mat á stafrænum lausnum fyrir skólastarf, þar með talið mat á áhrifum á persónuvernd, fyrir hönd ábyrgðaraðila vinnslu persónuupplýsinga þegar stafrænar lausnir eru innleiddar af hálfu skólastofnana. Slíkt myndi leiða til verulegs hagræðis fyrir skólastofnanir sem hafa til þessa hver um sig þurft að bera þungann af slíkri vinnu . Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að útfæra þetta nánar með hliðsjón af þeirri vinnu sem stendur yfir við endurskoðun á fyrirkomulagi útgáfu námsgagna. Þá er það persónuverndin sem er nátengd þessu og rétt að taka fram að í umsögn Persónuverndar um frumvarpið eru gerðar athugasemdir við vinnsluheimildir frumvarpsins og skilyrði fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga. Meiri hlutinn ítrekar að lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, gilda um alla vinnslu persónuupplýsinga hjá hinni nýju stofnun. Jafnframt er í umsögn Persónuverndar bent á að það sé skylda ábyrgðaraðila samkvæmt 29. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga að láta fara fram mat á áhrifum á persónuvernd, eins og ég fjallaði um fyrr. Meiri hlutinn tekur undir þetta og leggur áherslu á að ábyrgðaraðila, sem er í þessu tilviki Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, beri að framkvæma mat á áhrifum á persónuvernd áður en vinnslan hefst, líkt og lög um persónuvernd kveða á um. Að mati ráðuneytisins er ekki ástæða til breytinga á frumvarpinu á grundvelli ábendinga Persónuverndar og meiri hlutinn er sammála því mati ráðuneytisins. Meiri hlutinn undirstrikar mikilvægi þess að ávallt sé gætt að ákvæðum persónuverndarlaga, ekki síst þegar kemur að vinnslu persónuupplýsinga sem varða börn og nemendur á öllum skólastigum. Það er verkefni löggjafans að tryggja stjórnvöldum, sveitarfélögum og menntastofnunum fullnægjandi vinnsluheimildir í því skyni að þau geti sem best sinnt skyldum sínum í samræmi við ákvæði laga, aðalnámskrár, stefnu stjórnvalda og alþjóðleg viðmið. Vegna þessa leggur meiri hlutinn áherslu á og telur grundvallaratriði að Persónuvernd sinni lögbundinni ráðgjöf í samræmi við ákvæði persónuverndarlaga á fyrstu stigum frumvarpsgerðar til að tryggja að markmið um persónuvernd náist samhliða markmiðum laga hverju sinni. Meiri hlutinn hefur lagt mat á umsögn Persónuverndar og telur að heimildir nýrrar stofnunar til vinnslu persónuupplýsinga í tengslum við lögbundin verkefni hennar séu skýrar. Meiri hlutinn áréttar loks að það sé mikilvægt að Persónuvernd veiti ráðgjöf við yfirstandandi endurskoðun laga sem varðar framtíðarstefnumótun fyrir menntakerfið, ekki síst í því skyni að koma í veg fyrir réttaróvissu sem skapast hefur í skólaumhverfinu um miðlun persónuupplýsinga milli menntastofnana og innleiðingu stafrænna kennslulausna. Telur meiri hlutinn einsýnt að aukið samráð Persónuverndar við stjórnvöld sé til þess fallið að tryggja lögmæti vinnslu persónuupplýsinga varðandi börn sem njóta sérstakrar verndar. Er þá lokið umfjöllun um persónuverndina. Nefndin fjallaði um samvinnu og samráð við haghafa og dró fram mikilvægi heimilda til samráðs og samvinnu sem er mælt fyrir um í 3. gr. frumvarpsins og ítrekar að reglulegt og virkt samráð Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu við hagaðila er forsenda þess að stofnunin nái þeim árangri sem að er stefnt. Mikilvægt er að gagnsæi ríki um framkvæmd samráðs þó að ekki sé kveðið á um framkvæmdina í lögum heldur eru heimildir til samráðs til staðar. Þá er smákafli um framhaldsfræðslu og raunfærnimat. Það komu fram ábendingar um að ekki væri nægilega skýrt hvernig þeim verkefnum framhaldsfræðslunnar sem Menntamálastofnun hefur séð um verði sinnt ef frumvarpið verður að lögum, svo sem vottun námskráa og viðurkenning fræðsluaðila. Framhaldsfræðslan er nú á verksviði félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins og óskaði nefndin nánari upplýsingar þaðan. Kom fram að unnið er að heildarendurskoðun á framhaldsfræðslukerfinu og að gengið er út frá því að þær ákvarðanir sem Menntamálastofnun hefur tekið í tengslum við vottanir námskráa og viðurkenningu framhaldsfræðsluaðila haldi gildi sínu þrátt fyrir að stofnunin verði lögð niður. Meiri hlutinn tekur undir þennan skilning en leggur jafnframt áherslu á að fyrir gildistöku laganna liggi það fyrir af hálfu félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins hver sjái um vottun fræðsluaðila, vottun námskráa og birtingu námskráa í námskrárgrunni. Það er nauðsynlegt, jafnt fyrir símenntunarmiðstöðvarnar sem sjá um framkvæmd framhaldsfræðslunnar og einstaklingana sem nýta hana, að þetta liggi skýrt fyrir áður en að lögin taka gildi. Meiri hlutinn áréttar að ákvæði frumvarpsins hafa engin bein áhrif á framkvæmd raunfærnimats en vill engu að síður, í framhaldi af ábendingum í umsögnum, ítreka mikilvægi þess að tilteknum aðila verði falin forysta við þróun raunfærnimats. Eins leggur meiri hlutinn áherslu á mikilvægi samstarfs framhaldsfræðslunnar, framhaldsskólastigsins og háskólastigsins um þróun og framkvæmd raunfærnimats með hagsmuni þeirra einstaklinga sem nýta sér þessa leið í námi að leiðarljósi. Loks fjallaði nefndin um ákvæðið varðandi starfsfólk Menntamálastofnunar og beinir meiri hlutinn því til mennta- og barnamálaráðuneytisins og Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu að leita leiða til að draga úr áhrifum af niðurlagningu starfa gagnvart starfsfólki Menntamálastofnunar sem hlýtur ráðningu í ný störf hjá nýrri stofnun eða ráðuneytinu hvað varðar áunnin kjarasamningsbundin réttindi líkt og veikindarétt og möguleika á námsleyfi. Yfir þetta er farið í áðurnefndu minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar. Þá eru það breytingarnar sem nefndin leggur til sem eru minni háttar. Nefndin leggur til þá breytingu að gildistöku verði seinkað frá 1. mars 2024 til 1. apríl 2024. Aðrar breytingartillögur eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif og verða því ekki raktar hér. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, formaður, Birgir Þórarinsson, Dagbjört Hákonardóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Jódís Skúladóttir. Þá er Sigmar Guðmundsson áheyrnarfulltrúi samþykkur álitinu. Virðulegi forseti. Rétt í lokin þá langar mig að árétta nokkur atriði sem mér eru sérstaklega hugleikin varðandi þetta mál. Í fyrsta lagi er ég mjög ánægð með þá breytingu sem frumvarpið felur í sér, þar sem ætlunin er að setja á fót stofnun með þjónustuhlutverkið í fyrsta sæti þar sem leiðarljósið verður að veita skólum og kennurum þann stuðning sem til þarf við vinnu að farsæld og góðum námsárangri íslenskra barna, stofnun sem hefur forystuhlutverk við að innleiða aðferðafræði og tryggja aðgang að verkfærum eins og góðum námsgögnum og stafrænum lausnum sem þarf til að sem bestur árangur náist í menntakerfinu. Það er líka mikilvægt og ég trúi því að stofnunin muni einfalda vinnuna fyrir skólakerfið þannig að hún taki að sér ýmis verkefni sem nægjanlegt er að vinna á einum stað frekar en að hver skóli fyrir sig þurfa að vinna samhliða sömu verkin. Þetta á t.d. við um mat á námsgögnum og stafrænum lausnum þar sem mikilvægt er að það liggi fyrir samræmt gæðamat þar sem skólar geta borið saman og valið úr námsgögnum eða stafrænum lausnum sem búið er að meta með vísan til gæðamarkmiða námskráa og meta út frá áhrifum á persónuvernd. Slíkt myndi leiða til verulegs hagræðis fyrir skólastofnanir sem hafa til þessa hver um sig þurft að vinna mikið af þessari vinnu. Að lokum vil ég svo ítreka að frumvarpið er liður í innleiðingu á stefnu um farsæld barna og eitt mikilvægt púsl í heildarmyndina sem við höfum gefið okkur þrjú til fimm til að innleiða frá 1. janúar 2022 að telja.

Forseti. Frumvarpið felur í sér að leggja niður Menntamálastofnun og lögfesta ný heildarlög um nýja stofnun, Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. Heilt yfir virðist vera samstaða meðal hag- og umsagnaraðila um að þörf sé á þeim breytingum sem ráðuneytið leggur til með frumvarpinu. Helst hefur verið gagnrýnt hve seint var farið af stað með endurskoðun menntunar og skólaþjónustu. Mikilvægt er að stjórnvöld leiði málaflokkinn með raunverulegri stefnumótun, í stað þess að bregðast við þegar komið er í óefni. Því eru nokkur atriði sem ég tel að þurfi að koma inn á og halda til haga og þess vegna er ég með sérálit, þótt ég muni eflaust koma til með að styðja málið í atkvæðagreiðslu. Þrátt fyrir að aðilar séu sammála um nauðsyn þess að koma á fót stofnun með það hlutverk sem Miðstöð menntunar og skólaþjónustu er ætlað þá hefði verið mun æskilegra að hefja heildarendurskoðun menntakerfisins á öðrum brýnni þáttum. Í umsögn Kennarasambands Íslands er sagt að það skjóti skökku við að ný heildarlög um mennta- og skólaþjónustu séu sett áður en heildarlagarammi um þjónustuna sjálfa er lagður fram. Ný aðalnámskrá tók gildi 1. ágúst 2011. Innleiðing hennar hefur gengið brösuglega þar sem stuðning, fjármagn, yfirsýn og tilhlýðilegan tíma hefur skort. Það er óásættanleg staða fyrir kennara að þurfa að standa að innleiðingu án yfirsýnar og samræmingar. Án þess er ómögulegt að átta sig á hvort innleiðingin mæti markmiðum aðalnámskrár. Í umsögn Kennarasambandsins segir að verkefnum kennara hafi fjölgað mikið síðastliðin ár sem og allri umsýslu í tengslum við kennslu og umsjón nemenda í hverjum bekk og fjölda nemenda á hvern fermetra. Ánægja hagaðila með framlagningu frumvarpsins skýrist m.a. af því aðgerðaleysi sem litað hefur málaflokkinn. Hins vegar heyrast áhyggjur af því að þessi ólestur og skortur á heildarsýn á málaflokkinn verði ekki leystur með nýrri mennta- og þjónustustofnun einni og sér. Mikið álag er á kennurum og hætt við að þeir kulni í starfi miðað við núverandi starfsaðstæður. Sérstaklega er mikilvægt að huga að nýjum kennurum fyrsta starfsárið, að þeir fái handleiðslu og nægilegan stuðning. Ekki er síður mikilvægt að taka laun kennara til heildrænnar endurskoðunar í ljósi þess þýðingarmikla hlutverks sem þeir gegna við menntun barna okkar til framtíðar. Forseti. Í áliti mínu fjalla ég einnig um námsgögn og kennsluaðferðir og réttindi starfsfólks við það að verið sé að leggja niður þessa stofnun. Það liggur fyrir í nefndaráliti og ég ætla ekki að lesa það sérstaklega upp en vil tala aðeins um það að menntun er undirstaða framfara. Þetta er gífurlega mikilvægur málaflokkur. Menntakerfið verður að mæta þörfum nemenda á fjölbreyttan hátt í síbreytilegu og lýðræðislegu samfélagi. Námið þarf að aðlaga að þörfum nemenda svo að þeir geti menntað sig á eigin forsendum og að þekkingarsköpun sé ávallt höfð að leiðarljósi. Það er grundvallaratriði að börnin okkar verði búin undir heiminn sem tekur á móti þeim eftir skóla. Það á alltaf að hlusta á raddir barnanna okkar og efla lýðræðislega þátttöku þeirra í skólastarfinu með tilliti til aldurs og þroska. Nemendur ættu að hafa aðkomu að því hvað þeir læra og hvernig, frá grunnskóla og upp í háskóla. Með þeim hætti mætti fanga áhuga og athygli nemenda betur en gert er í dag, með því að þeir upplifi sig sem virka þátttakendur í eigin menntun. En það er ekkert síður mikilvægt að einstaklingar hafi aðgengi að menntun og endurmenntun á öllum skeiðum ævinnar. Við mótum menntastefnu til framtíðar er mikilvægt að horfa til framtíðarsamfélagsins og þeirra öru samfélagsbreytinga sem nú eiga sér stað. Aðferðafræði síðustu aldar mun ekki duga til. Hugsa þarf algerlega upp á nýtt hvernig við byggjum upp samfélag sem er í stakk búið til þess að tækla hin fjölmörgu vandamál nútímans sem við stöndum frammi fyrir. Byggja þarf upp menntakerfi fyrir sjálfbært samfélag sem getur tekist á við sjálfvirknivæðinguna og fjórðu iðnbyltinguna. Skapa þarf fleiri tækifæri fyrir framtíðarkynslóðir og sjálfbærni landsins með auknum stuðningi við nýsköpun. Ísland hefur tækifæri til að skipa sér í forystu sem þekkingarsamfélag til framtíðar. Það tækifæri er nauðsynlegt að nýta og hvet ég því ráðuneytið til að klára heildarendurskoðun á málaflokknum sem allra fyrst. Þó að þetta sé gott frumvarp, og ég held að þessi nýja stofnun muni vera mikið til bóta ef tekst að innleiða hana á þann hátt sem ætlunin er, þá endurtek ég að brýn þörf er á heildarendurskoðun á menntakerfinu okkar. Auðvitað hefði verið æskilegra að vera búin að fara í þá vinnu áður en þessi breyting, þessi nýja stofnun, kemur til. En úr því að þessi stofnun kemur fyrst verður hún vonandi til þess fallin að aðstoða við innleiðingu á nýrri hugmyndafræði í menntakerfinu og að styðja við kennara og gott menntakerfi.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu frá 2. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Ég flyt þetta nefndarálit fyrir hv. þm. Eyjólf Ármannsson. „Annar minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar styður almennt markmið frumvarpsins en leggur þó til að gerðar verði ákveðnar breytingar á því, sem lúta fyrst og fremst að því að stofnuð verði ráðgjafarnefnd skipuð vísindamönnum, einnig að hlutverk stofnunarinnar verði skýrt í 1. gr. frumvarpsins og að í 3. gr. frumvarpsins verði tekið fram að samráð skuli haft við foreldra þar sem við á í samráðsferli við ungmenni og börn. Í 1. gr. frumvarpsins, sem ber fyrirsögnina „Stofnun og hlutverk“, kemur fram að Miðstöð menntunar og skólaþjónustu sé þjónustu- og þekkingarstofnun sem heyri undir ráðherra og starfi í þágu barna og ungmenna á sviði fræðslu- og menntamála um land allt í samræmi við lög, stefnu stjórnvalda, bestu þekkingu og alþjóðleg viðmið. Það að starfa í þágu barna og ungmenna á sviði fræðslu og menntamála er ekki nægjanlega skýr skilgreining á hlutverki stofnunarinnar að mati 2. minni hluta. Því er lagt til að kveðið verði á um hlutverk miðstöðvarinnar með skýrum hætti með breytingu á 1. gr. frumvarpsins. Í núgildandi lögum um Menntamálastofnun, nr. 91/2015, er kveðið á um ráðgjafarnefnd sem forstjóri Menntamálastofnunar hefur sér til ráðuneytis. Nefndin er skipuð til fjögurra ára í senn og í henni eiga sæti sjö fulltrúar; tveir skipaðir án tilnefningar, einn samkvæmt tilnefningu Sambands íslenskra sveitarfélaga, einn samkvæmt tilnefningu Félags íslenskra framhaldsskóla, einn samkvæmt tilnefningu samstarfsnefndar háskólastigsins, einn samkvæmt tilnefningu Kennarasambands Íslands og einn samkvæmt tilnefningu Heimilis og skóla. Ekki er gert ráð fyrir sams konar nefnd sem verði hinni nýju stofnun til ráðgjafar. Annar minni hluti er þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að Miðstöð menntunar og skólaþjónustu geti leitað ráðgjafar, líkt og Menntamálastofnun, en að ráðgjöf í fræðslu- og menntamálum skuli byggjast á fremstu vísindum sem völ er á. 2. minni hluti leggur því til breytingar hvað varðar samráð og stofnun ráðgjafarnefndar. Mikilvægt er að slík ráðgjafarnefnd sé skipuð fremstu vísindamönnum sem völ er á. Nefndin gæti einnig veitt ráðherra ráðgjöf og upplýsingar um nýjustu strauma og rannsóknir á sviði uppeldis- og menntamála. Með þetta í huga leggur 2. minni hluti til að sett verði á fót nefnd vísindamanna og sérfræðinga sem veitt geti Miðstöð menntunar og skólaþjónustu ráðgjöf á breiðum grundvelli og upplýst hana um nýjar rannsóknir sem í gangi eru í heiminum á hverjum tíma sem og mikilvægar skýrslur alþjóðastofnana og ríkja um menntamál. Sem dæmi má nefna skýrslur UNESCO um mennta- og skólamál, t.d. frá síðastliðnu vori um skjánotkun barna, einnig kenningar og rannsóknir ríkja á sviði læsis. Slík þekkingarmiðlun yrði grundvöllur að stefnumótun stofnunarinnar og þjónustu hennar við skóla landsins. Stofnunin gæti þannig gegnt verkefnum sínum á faglegan og skilvirkan máta og í takt við fremstu vísindi, byggð á rannsóknum. Í umsögn Samtaka iðnaðarins og Samtaka menntatæknifyrirtækja er bent á að skýra þurfi betur hvert stjórnsýsluverkefni Menntamálastofnunar sem tengjast framhaldsfræðslu fari. Í umsögn ASÍ er lögð áhersla á að skýrt sé hvað verði um framgang þeirra verkefna Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins sem nú eru hjá Menntamálastofnun, þ.e. vottun námskráa framhaldsfræðslu og birtingu þeirra í námskrárgrunni, viðurkenningu fræðsluaðila, aðferðafræði raunfærnimats og viðurkenningu þess. Sambærilegar athugasemdir koma fram í umsögn Iðunnar fræðsluseturs. Í minnisblaði mennta- og barnamálaráðuneytis kemur fram að lögð sé áhersla á mikilvægi samstarfs og samræmis milli framhaldsfræðsluaðila og framhaldsskóla og að ráðuneytið eigi nú þegar í góðu samtali við félags- og vinnumarkaðsráðuneytið um það. Þjónustuhlutverk Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu sé vel til þess fallið að styðja við þetta. Ný stofnun muni geta þjónustað framhaldsfræðsluaðila þegar kemur að undirbúningi vottunar námsbrauta og viðurkenningu fræðsluaðila og veitt faglega ráðgjöf á sínu sviði til félags- og vinnumarkaðsráðherra, sem frá 1. febrúar 2022 hefur borið ábyrgð á vottun námsbrauta og viðurkenningu fræðsluaðila á grundvelli laga um framhaldsfræðslu. Þá vekur ráðuneytið athygli á því að þótt frumvarpið verði að lögum verði félags- og vinnumarkaðsráðherra áfram, skv. 15. gr. laga um framhaldsfræðslu, nr. 27/2010, heimilt að semja við félag eða fela öðrum ríkisaðila verkefni við vottun námskráa og námslýsinga. Annar minni hluti telur mikilvægt að framhaldsfræðsla í landinu fái þjónustu hjá hinni nýju stofnun og að hún falli undir menntamálaráðherra sem hluti af menntakerfi landsins og stjórnsýslu þess. Því leggur 2. minni hluti til að í lögum um hina nýju miðstöð verði fjallað um stjórnsýslu framhaldsfræðslu, þ.e. vottun námskráa framhaldsfræðslu og birtingu þeirra í námskrárgrunni, viðurkenningu fræðsluaðila, aðferðafræði raunfærnimats og viðurkenningu þess. Verði breytingartillagan samþykkt þyrfti jafnframt að gera samsvarandi breytingar á skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta með forsetaúrskurði líkt og venja er. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að verkefni Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu verði verulega frábrugðin verkefnum Menntamálastofnunar. Áherslubreyting felist í því að stofnunin verði þjónustustofnun en ekki stjórnsýslustofnun. Þó svo að mikilvægt sé að hafa öfluga þjónustustofnun við menntastofnanir á leik-, grunn- og framhaldsskólastigi verður ekki séð að nauðsynlegt sé að taka út stjórnsýsluhlutann, enda felst í honum mikilvæg þjónusta við þessi skólastig þótt þjónustuverkefnin eigi að vera í forgrunni gagnvart stjórnsýsluverkefnum. Annar minni hluti leggur einnig til breytingar hvað varðar samráð við foreldra barna og ungmenna. Í 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins kemur fram að Miðstöð menntunar og skólaþjónustu skuli hafa samráð við börn og ungmenni um verkefni stofnunarinnar. Þetta ákvæði er í takt við meginregluna um rétt barns til að láta í sér heyra, sbr. 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, barnasáttmálans. Í 1. mgr. 12. gr. barnasáttmálans kemur fram að taka skuli réttmætt tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur þess og þroska. Rétturinn er útfærður í 2. mgr. 12. gr. þar sem fram kemur að veita eigi barni tækifæri til tjáningar við hverja þá málsmeðferð sem varðar hagsmuni þess, annaðhvort beint eða fyrir milligöngu talsmanns eða viðeigandi stofnunar. Barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna hefur túlkað ákvæðið þannig að börnum ætti að vera veittur réttur til að tjá sig beint eins og kostur er. Ákvæði 28. gr. barnalaga, nr. 76/2003, fjallar um inntak forsjárskyldu foreldra en samkvæmt greininni eiga börn rétt á forsjá foreldra sinna. Þá ber foreldrum skylda til að gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns, sbr. 2. mgr. 28. gr. Foreldrum ber einnig að afla barni sínu fræðslu og stuðla eftir mætti að því að barn þeirra fái menntun í samræmi við hæfileika þess og áhugamál, sbr. 4. mgr. 28. gr. Í forsjárskyldunni er einnig lögbundið hlutverk foreldra til að hafa samráð við barn sitt áður en málefnum þess er ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til, sbr. 6. mgr. 28. gr. Sömuleiðis má líta til ákvæða laga um leikskóla, nr. 90/2008. Í 1. mgr. 9. gr. nefndra laga kemur fram að foreldrar leikskólabarna skuli gæta hagsmuna þeirra, hafa samráð við starfsfólk leikskóla og fylgjast með skólagöngu barna sinna. Svipað ákvæði er að finna í 18. gr. laga um grunnskóla, nr. 91/2008, og í 33. gr. b laga um framhaldsskóla, nr. 92/2008, þar sem fram kemur að skólastjórnendum og kennurum beri að eiga samráð við foreldra um hegðun, líðan og samskipti barna þeirra yngri en 18 ára. Foreldrum ber með sama hætti að eiga samráð við skólann um skólagöngu barna sinna. Í ljósi ofangreindra ákvæða skýtur það skökku við að ekki sé gert ráð fyrir samráði við foreldra barns í 3. gr. frumvarpsins. Slíkt samráð er nauðsynlegt svo að foreldrar geti sinnt lögmæltum forsjárskyldum sínum. Annar minni hluti nefndarinnar telur að heppilegra væri að útfæra ákvæði 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins á þann hátt að foreldrar eða forsjáraðilar verði þar með taldir svo að haft verði samráð við þá eftir því sem við á, enda samrýmist það betur rétti og skyldum foreldra til að veita barni leiðsögn við að beita rétti sínum til frjálsrar hugsunar, sannfæringar og trúar, sbr. 1. og 2. mgr. 14. gr. barnasáttmálans. Í umsögn Persónuverndar um frumvarpið kemur fram að af ákvæðum frumvarpsins og umfjöllun í greinargerð þess sé ekki ljóst hvernig námsmat á vegum Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu yrði framkvæmt, hvers vegna stofnuninni yrði nauðsynlegt að vinna persónuupplýsingar við að byggja upp og halda utan um námsmat eða hvort ná mætti sama tilgangi á grundvelli ópersónugreinanlegra gagna. Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 5. gr. frumvarpsins sé því óljóst hvort Miðstöð menntunar og skólaþjónustu yrði heimil vinnsla persónuupplýsinga vegna námsmats á grundvelli persónuverndarlaga. Í svari við skriflegum fyrirspurnum allsherjar- og menntamálanefndar áréttar Persónuvernd að öll vinnsla persónuupplýsinga verði að falla undir eitthvert af heimildarákvæðum 9. gr. laga nr. 90/2018, sbr. 6. gr. persónuverndarreglugerðar (ESB) 2016/679. Hvað varðar vinnslu persónuupplýsinga, sem mælt er fyrir um í 5. gr. frumvarpsins, eru það einkum vinnsluheimildir 3. tölul. og 5. tölul. 9. gr. laga nr. 90/2018 sem koma til skoðunar. Persónuvernd áréttar einnig að auk heimildar til vinnslu, skv. 9. gr. laga nr. 90/2018, þarf vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga einnig að uppfylla eitthvert af viðbótarskilyrðum 1. mgr. 11. gr. laganna, sbr. 2. mgr. 9. gr. reglugerðar (ESB) 2016/679, sem eru þar tæmandi talin. Eins og fram kom í umsögn Persónuverndar, dags. 18. október 2023, geta ákvæði 2. mgr. 5. gr. og 6. gr. frumvarpsins því ekki verið grundvöllur fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga nema þá og því aðeins að vinnslan uppfylli eitthvert þeirra skilyrða sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2018. Í greinargerð með frumvarpinu og athugasemdum við 5. gr. þess er ekki vísað til persónuverndarlaga og reglugerðar (ESB) 2016/679. Það er ekki heldur ljóst á hverju heimildin til vinnslu persónuupplýsinga byggist og með vísan til hvaða töluliðar 9. gr. persónuverndarlaga, sbr. 6. gr. persónuverndarreglugerðar ESB. Í framangreindu svari Persónuverndar kemur fram að einkum komi hér til skoðunar vinnsluheimildir 3. tölul. og 5. tölul. 9. gr. laga nr. 90/2018. Það eru vinnsluheimildir á grundvelli lagaskyldu annars vegar og almannahagsmuna hins vegar. 2. minni hluti felst ekki á að vinnsluheimild 5. gr. frumvarpsins byggist á lagaskyldu þar sem ákvæðið kveður á um heimild en ekki skyldu stofnunarinnar til vinnslu. 2. minni hluti telur að lagaákvæði um vinnslu persónuupplýsinga þurfi að samrýmast ákvæðum persónuverndarlaga og reglugerðar (ESB) 2016/679 og þá sérstaklega ákvæðinu um vinnsluheimild í 9. gr. laganna og 6. gr. reglugerðarinnar. Í umfjöllun um 5. gr. frumvarpsins hefði átt að vísa til tiltekinna vinnsluheimilda og færa frekari rök fyrir þeim tilvísunum. Það er ekki gert með nægjanlega skýrum hætti. Í umfjöllun um 5. gr. hefði mátt vísa til 5. tölul. 9. gr. persónuverndarlaga, nr. 90/2018, og fjalla um þá almannahagsmuni sem búa að baki heimild Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu til vinnslu persónuupplýsinga í starfi sínu og hvert markmið þeirrar vinnslu sé til hagsbóta fyrir menntun og skólastarf í landinu. Að framangreindu virtu leggur 2. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Við 1. gr. a. Í stað orðanna „alþjóðleg viðmið“ komi: fremstu alþjóðlegu vísindi. b. Við bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Hlutverk miðstöðvarinnar er að þjónusta menntastofnanir á leik-, grunn- og framhaldsskólastigi með það að markmiði að tryggja gæði í menntun og skólastarfi á þeim sviðum sem lýst er í lögum þessum. 2. Á eftir 2. gr. komi ný grein ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Vísindaráðgjafarnefnd á sviði menntamála. Vísindaráðgjafarnefnd á sviði menntamála skal vera Miðstöð menntunar og skólaþjónustu og ráðherra til ráðgjafar á sviði fræðslu- og menntamála barna og ungmenna. Ráðherra skipar formann til fimm ára í senn og skal hann vera framúrskarandi fræðimaður á sviðinu á alþjóðlega vísu með mikla reynslu af rannsóknum og fræðiskrifum. Ráðherra skal skipa aðra nefndarmenn, að tillögu formanns, sem eru fræðimenn, hver á sínu sviði. Vísindaráðgjafarnefnd skal funda tvisvar á ári og oftar ef þurfa þykir. Miðstöð menntunar og skólaþjónustu getur leitað álits hjá nefndinni um ákveðin málefnasvið á breiðum grundvelli og nefndin verið henni til ráðgjafar um langtímastefnumótun um starfsemi stofnunarinnar. Nefndin skal upplýsa árlega um rannsóknir í heiminum sem hún telur æskilegt að stofnunin kynni sér. Hún skal einnig upplýsa ráðherra um það sem hún telur að betur mætti fara í skólastarfi í landinu og gera tillögur til úrbóta. 3. Við 3. gr. a. Á eftir orðinu „ungmenni“ í 2. mgr. komi: og foreldra þeirra eða forsjáraðila eftir því sem við á. b. Við bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Miðstöð menntunar og skólaþjónustu skal hafa samráð við Vísindaráðgjafarnefnd á sviði menntamála.“

Frú forseti. Ég vil þakka framsögumanni málsins, Líneik Önnu Sævarsdóttur, kærlega fyrir góða yfirferð áðan. Að sama skapi vil ég taka undir með fulltrúa 1. minni hluta, hv. þm. Halldóru Mogensen; margt sem ég get tekið undir í hennar máli. Ég ákvað að vera með meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar á þessu ágæta máli í ljósi þess að við náðum að koma okkur saman um svona helstu meginstef sem okkur þótti skipta máli í nefndarálitinu. Þar kem ég náttúrlega bara úr því umhverfi sem ég hef verið í, sveitarfélagastiginu, varðandi það hvernig við vinnum með persónuupplýsingar í þessum málaflokki, menntaumhverfinu, og hvernig við náum að láta stofnanir njóta góðs af hver annarri innan menntakerfisins, hvort sem þær eru innan sveitarfélaga, hjá ríkinu eða mögulega stundum hjá þriðja aðila, þ.e. einkaaðilum. Varðandi umfangið á þeim verkefnum sem liggja fyrir hjá nýrri stofnun þá er ég þeirrar skoðunar að það sé almennt séð ómögulegt að njörva niður öll hugsanleg verkefni þessarar stofnunar á þessu stigi. Þetta er umfangsmikill málaflokkur. Mér finnst það ekki ómálefnaleg rök að leggja til grundvallar að það sé mikilvægt, hefði jafnvel verið æskilegt, að setja heildarlög um skólaþjónustu áður en þessi lög komu til skoðunar. Hins vegar fellst ég alveg líka á það að það sé mikilvægt að setja fyrst þessa stofnun á fót sem kemur að því að móta þessa sömu þjónustu. Ég held að þarna séum við einfaldlega að tala um ákveðna stjórnsýslulega bestun, ef ég má taka svo til orða, og ég legg það traust á þá vinnu sem við stöndum frammi fyrir hérna að ég lít ekki á það sem verkefni mitt að finna að því per se. Það er margt sem bendir til þess að nýja stofnunin muni hafa mjög mikla burði til að halda utan um þau verkefni sem þó liggja fyrir og eru nefnd í almennum athugasemdum greinargerðar og ég ætla ekkert að verja tíma okkar í að endurtaka það sem áður hefur verið sagt um þessi væntanlegu verkefni. Þau eru mikilvæg og þau eru ærin. Ég vona svo sannarlega að þetta verði til réttarbóta fyrir þau verkefni sem hér er staðið frammi fyrir. Ég verð samt sem áður að nýta tækifærið hérna og lýsa yfir miklum áhyggjum yfir því hvernig ríkisstofnanir vinna saman í aðdraganda jafn mikilvægrar lagasetningar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það komi inn umsagnir þegar fyrir liggja lagafrumvörp, sérstaklega þegar um er að ræða stór stjórnarmál, eða minni þingmannamál ef því er að skipta. Við sjáum að hagsmunasamtök og sveitarfélög nýta þennan vettvang og eiga að nýta þennan vettvang umsagnanna til að benda á það sem betur má fara, til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, koma fyrir nefndina og gera grein fyrir því hvað út af stendur í löggjöf. Þetta þekkjum við sem vinnum við það að setja lögin í landinu. Ég ætla bara að finna að því hér, ég fer ekki ofan af því, að athugasemdir hinnar sjálfstæðu stofnunar, hinnar mikilvægu stjórnsýslustofnunar, Persónuverndar, eru ekki til þess fallnar, að forminu til en ekki efninu, að búa til réttaróvissu um það hvað stofnuninni er tækt að gera, hvað henni er tækt að vinna með, í því skyni að framkvæma verkefni sín og þessi óvissa lekur niður til stofnananna hjá sveitarfélögunum, eða hjá ríkinu ef um er að ræða framhaldsskóla. Leikskólar, grunnskólar og framhaldsskólar líða fyrir þessa réttaróvissu ef hún er þá til staðar. Við sjáum það bara í þingsal í kvöld að það eru ekki endilega allir á eitt sáttir með það hvernig lagaheimildirnar eiga að virka í reynd. Ég held að það sé bara alls ekki æskilegt, svo ég taki vægt til orða, að það sé einhvers konar karp á milli ráðuneytis menntamála í þessu tilfelli og sjálfstæðrar stjórnsýslustofnunar, að vera að bítast um það hvernig löggjöf eigi að líta út. Það kallar auðvitað á vinnu, ég veit að ég er að fara fram á mikið þegar ég sem þingmaður í stjórnarandstöðu, eða bara almennt, fer fram á að það sé bara búið að eyða þessari óvissu um lagatæknileg atriði áður en frumvarp er lagt fyrir. Þetta kallar á mikla samvinnu. Við vitum alveg að Persónuvernd hefur lagt mjög mikla áherslu á persónuvernd barna og það er bara eðlilegt að við nefnum það aðeins hérna í þingsal. Það er meginfókus stofnunarinnar að unnið sé með forsvaranlegum hætti og fyrirsjáanlegum um persónuupplýsingar barna. Það er mjög virðingarvert markmið í sjálfu sér. Ég finn ekki að því efnislega. Mér finnst það ákaflega góð forgangsröðun. Ég hefði hins vegar haldið að það væri betra fyrir þau lög sem verða til í landinu að það liggi þá fyrir fyrirsjáanleiki um það nákvæmlega og skýr rammi um það hvernig stjórnvöld í þessu tilfelli vinna með persónuupplýsingar. Að skila því til þingnefndar að það sé ekki hægt að leggja mat á áhrif á persónuvernd eða vinnsluskrár eða efni frá ráðuneyti í aðdraganda lagasetningar er bara ekki í lagi og ég endurtek það sem hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á með það áðan. Ég er bara ákaflega vonsvikin yfir því að öflug stjórnsýslustofnun með djúpstæða þekkingu á málaflokknum hafi ekki getað sest niður, ég veit alveg að samtöl hafa átt sér stað, að það hafi ekki verið hægt að ná lendingu um það hvernig löggjöfin lítur út. Þetta veit ég að er daglegt brauð og dagleg verkefni stjórnsýslustofnana, þ.e. persónuverndarstofnana, á Norðurlöndunum. Þar sest fólk niður og reynir að vinna sig að niðurstöðu. Í þessu felst engin þjónkun við ríkisstjórnina eða menntamálaráðuneytið per se. Þetta er bara ábyrgðarhluti fyrir þá stofnun sem hefur þekkingu til að leysa úr því að það skapist einhver vafi um annars vegar tækar vinnsluheimildir, hvort sem það eru almennar eða viðkvæmar persónuupplýsingar, og svo hins vegar meginreglur laganna. Aftur segi ég að við erum að sýna þessari stofnun mikið traust með því að framkvæma verkefni sem hafa ekki verið njörvuð í stein. Það er ekkert óeðlilegt við það. En við sem höfum unnið í skólaþjónustunni vitum að þarna liggur bara kjarninn í skólastarfi. Það er kannski stóra nýlundan í þessu frumvarpi. Það er verið að móta nýtt umhverfi fyrir fagfólkið okkar þegar kemur að því að innleiða námsgögn, sérstaklega stafrænar kennslulausnir, og það verður að segjast eins og er að það er ekki alltaf óumdeilt hvaða efnistök skólar hafa í kennsluháttum, ef ekki hreinlega kennsluefni. Við sjáum það til dæmis í umræðunni sem skapaðist í haust varðandi hinsegin fræðslu og svo líka bara hreinlega kynfræðslu, efni sem hefur verið frekar óumdeilt í nokkuð mörg ár en hefur komið upp aftur sem ákveðið bitbein andstæðra póla. En það sem kannski fáir vita er að þetta er ekki það sem veldur hinum almenna kennara eða hinum almenna starfsmanni í menntakerfinu daglegum áhyggjum - það er að innleiða kennslulausn, það er að innleiða stafræna kennsluhætti, læra á upplýsingatækni og miðla þeirri þekkingu til barna sem þurfa að nýta þessa tækni í sínu daglega lífi þegar þau verða eldri. Mér finnst nauðsynlegt að við erum með tvær stórar ákvarðanir Persónuverndar sem varða kennslulausn sem heitir Seesaw. Þetta er annars vegar gagnvart Reykjavíkurborg í lok árs 2021 og svo var það Kópavogsbær sem fékk líka á sig stjórnvaldssekt í maí 2023. Af niðurstöðum þess verður að draga þá ályktun að það sé mat Persónuverndar að sveitarfélögunum, þ.e. grunnskólunum, sé ekkert í sjálfsvald sett að innleiða neinar kennslulausnir þar sem unnið er með persónuupplýsingar barna, jafnvel þótt það sé bara nafn nemandans. Við erum ekki að tala um að það sé verið að vinna með ítarlegar upplýsingar um fólk, enda er það kannski umdeilt, ég ætla ekki að fara „grundigt“ í nákvæmlega þessi mál, það eru áhöld um hvort verið sé að vinna með viðkvæmar persónuupplýsingar. Ég er reyndar ekki þeirrar skoðunar en það er aukaatriði. Persónuvernd segir bara að það sé ekki lagaheimild fyrir þessu og það eru bara ýmsir áhættuþættir þarna líka sem koma til skoðunar og ég segi bara alveg eins og er: Ef við ætlum að treysta algerlega á þetta umhverfi þá er ekki nóg að breyta bara þessum lögum sem við stöndum frammi fyrir núna, við þurfum að ráðast í heildarendurskoðun á námskrám og það er alveg ljóst að almenn markmiðsákvæði í leik- og grunnskólum og í aðalnámskrá eru nokkuð skýr en það nægir ekki í þessu tilfelli. Það er verkefni okkar á þingi að leysa úr þessari flækju, því þetta er mikil flækja og þetta veldur slíkum kvíða við dagleg störf margra kennara að þeim þykir mörgum orðið nóg um. Það eru of mörg dæmi þess að fólk hafi hreinlega hrökklast úr starfi vegna þess að það getur hreinlega ekki leitað sér upplýsinga um það hvernig á að gera þetta rétt, hefur bakað sveitarfélagi sínu sektargreiðslur og það treystir sér ekki til að halda áfram. Við getum eiginlega ekki unnið svona. Ég vona að það komist skila: Þetta er bein afleiðing af því að við eigum ekki samráð í upphafi lagasetningarferlisins. Svona raungerist óvissan. Hún kemur ekki í ljós fyrr en Persónuvernd grípur tækifærið þegar lausn er farin af stað af hálfu aðila sem innleiddi hana og segir: Aha, nú er kominn tími á prófmál. Ég segi bara: Þessari tilraunastarfsemi verður að ljúka, vegna þess að viðfangsefnið er mjög mikilvægt. Í þessu samhengi er nauðsynlegt að segja að Persónuvernd hefur haft nýtingu skýjalausna til athugunar um margra missera skeið, frumkvæðisathugun um Google sem hófst 2022 og varðar sem sagt grunnskólana í stærstu sveitarfélögunum. Ég geri mér ekki grein fyrir því hvar málið er statt. Það átti að koma niðurstaða úr því núna á haustmánuðum. Við erum enn þá að bíða niðurstöðunnar sem verður örugglega stefnumarkandi fyrir nýtingu á því fyrir grunnskóla því að við erum auðvitað öll af vilja gerð og ég held að það sé ekki til sá aðili sem vill ekki sýna metnað í þessu verkefni eða finnst tíma sínum illa varið í að gera nægilega grein fyrir vinnslu upplýsinga, hvort sem er í vinnsluskrá eða mati á persónuvernd í skólunum. Við vitum öll hvert andlagið er og hvernig mikil rýni á þessu mun skila sér í betri kennslu og meira upplýsingaöryggi fyrir börn en þá verðum við líka að fá leiðbeiningar um það hvernig á að gera þetta frá stofnuninni. Ég ætla að gera þá kröfu til þessarar ríkisstjórnar sem hér hefur tólin og tækin til að koma aðilum saman fyrr í lagasetningarferlinu og skapa nýja hefð um það hvernig við eigum samskipti í aðdraganda jafn mikilvægrar lagasetningar. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta í bili. Ég vona að ég muni í framtíðinni þurfa að tala sem minnst um núansa persónuverndarlöggjafarinnar hérna í ræðustól á þingi vegna þess að þetta finnst mér hreinlega vera verkefni framkvæmdarvaldsins, að finna út úr þessu, þó að ég vilji ekki útiloka neitt. En þessi umræða hérna um það hvort þessi lög fela í sér einhvers konar heimild eða skyldu til vinnslu persónuupplýsinga - okkar tíma er ekki vel varið. Við eigum að vera að fást við forgangsröðun fjármuna, efnislega umræðu um aðferðir og leiðir við vinnslu persónuupplýsinga en allur efi um það hvort hér sé um að ræða tæka vinnsluheimild - við verðum að geta náð sátt fyrr í ferlinu. Ég veit að ég fer mögulega fram á mikið. Að öðru leyti þakka ég fyrir ágæta samvinnu í þessu máli og ég hlakka til að fást síðan við þá vinnu sem lýtur að skólaþjónustunni vegna þess að þá held ég að við eigum eftir að takast mögulega á um einstaka atriði, en vonandi ekki.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. Þetta er mál sem dagaði uppi á síðasta þingi en ég met það svo að þá hafi ekkert verið málinu til fyrirstöðu. Ég trúi ekki öðru en að þetta mál nái fram að ganga í þessari atrennu. Ég hef fengið að sitja í þingmannanefnd um farsæld barna og þar hefur þetta verið rætt mjög ítarlega. Á einföldu máli snýst þetta um að sett verði á stofn Miðstöð menntunar og skólaþjónustu og Menntamálastofnun lögð niður. Með því á að ná því fram að ríkið taki að sér að veita aukna þjónustu við sveitarfélögin auk þess að sjá þeim fyrir besta námsefni hverju sinni, eins og segir í 4. gr. frumvarpsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Verkefni Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu eru m.a. að: a. styðja, efla og samhæfa menntun, skólaþjónustu og annað skólastarf um land allt, m.a. með almennri og sérhæfðri fræðslu, b. sjá nemendum í skyldunámi fyrir vönduðum og fjölbreyttum námsgögnum og öðrum nemendum eftir því sem stofnuninni kann að vera falið, c. byggja upp og halda utan um aðferðir og úrræði fyrir skóla sem styðja við skólastarf og skólaþjónustu, þar á meðal gæðaviðmið, verkferla, verkfæri, matstæki og önnur tæki til skimana og athugana á einstaklingum eða hópum, d. styðja við innleiðingu stefnumótunar stjórnvalda á sviði menntunar og farsældar barna og ungmenna, þ.m.t. menntastefnu og aðalnámskráa. Miðstöð menntunar og skólaþjónustu forgangsraðar verkefnum með hliðsjón af þörfum hverju sinni undir yfirstjórn ráðherra.“ Eins og gerist hafa fjölmargar umsagnir borist vegna þessa máls, eða alls 23, og það er eins og oft áður að umsagnaraðilar eru ekki alltaf sammála. Meðal umsagnaraðila er Alþýðusamband Íslands. Þar á bæ hafa menn áhyggjur af framhaldsfræðslunni sem færð var frá menntamálaráðuneytinu yfir til félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins við breytingu á skipan ráðuneyta árið 2022. Í álitinu segir, með leyfi forseta: „Í framkomnum drögum eru framhaldsfræðslu og þeim verkefnum hennar sem áður voru á höndum Menntamálastofnunar hvergi gerð skil og þeim ekki ætlaður staður innan nýrrar Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu.“ Ég gat ekki betur heyrt en að í nefndaráliti 1. minni hluta væri þetta nefnt og ég held að það þurfi að gaumgæfa vel hvernig eigi að sinna framhaldsfræðslunni til framtíðar því að hún skiptir auðvitað miklu máli. Ég vil taka undir þessar áhyggjur ASÍ af því að framhaldsmenntun skiptir fólk á vinnumarkaði miklu máli, sérstaklega þá sem hafa litla formlega menntun. Það er hætt við að ef þetta á að vera með þessum hætti geti framhaldsfræðslan lent utan garðs. Þess vegna er mikilvægt að við skoðum stöðu hennar. Þá hafa einnig hagsmunafélög starfsmanna Menntamálastofnunar, eins og BHM og BSRB, lýst áhyggjum af stöðu hennar og eðlilegt að þessi félög horfi til þeirra við breytingar sem þessar. Í umsögn BHM kemur fram að þau telja að hægt væri að ná sömu markmiðum á annan hátt, eins og segir í umsögn, með leyfi forseta: „BHM ítrekar enn og aftur þá afstöðu sína að markmiðum frumvarpsins er vel hægt að ná með vægari hætti og með jafnræði að leiðarljósi þar sem starfsfólki stendur til boða að fylgja verkefnum sínum til nýrrar stofnunar eða til ráðuneytisins. BHM hafnar því alfarið að það sé í samræmi við jafnræðissjónarmið að segja upp starfsfólki Menntamálastofnunar og gera því að sækja um að sinna áfram sömu verkefnum hjá nýrri stofnun. Hvetur BHM til þess að áformum ráðherra verði breytt þannig að tryggja megi réttarstöðu starfsfólks [Menntamálastofnunar]. Við þá breytingu verði horft til ákvæðis til bráðabirgða I í gildandi lögum um Menntamálastofnun þar sem segir að starfsfólki verði tryggð störf hjá nýrri stofnun en að það kynni að þurfa að hlíta breytingum á starfi eða starfsstigi í samræmi við nýtt skipurit og starfslýsingu. Verði það ekki gert er það lágmarkskrafa að mati BHM að tryggt verði að það starfsfólk sem sækir um og hlýtur starf hjá Miðstöð menntunar og skólaþjónustu haldi við umskiptin áunnum kjarasamningsbundnum réttindum frá störfum sínum hjá Menntamálastofnun.“ Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að leggja mat á hvora leið eigi að fara í þessu tilviki en legg áherslu á að reynt verði að ganga frá starfslokum af virðingu við þá sem ekki verður boðið starf hjá nýrri stofnun. Virðulegur forseti. Mig langar að lokum að nefna námsgagnagerð, sem er eitt af hlutverkum nýrrar stofnunar, eins og segir í 4. gr. frumvarpsins. Þar skiptir máli að börn fái námsgögn við hæfi. Það er vissulega áskorun að sinna því þar sem aðstæður og geta barna geta verið mismunandi og eru það. Því vil ég leggja áherslu á að horft sé til allra átta þegar kemur að námsgagnagerð. Þó að ný stofnun beri höfuðábyrgð á því að börn fái námsgögn við hæfi tel ég rétt að stofnunin leiti einnig til einkaaðila eftir námsgögnum. Við eigum fjölmarga sérfræðinga sem sinna menntun með ýmsum hætti og búa margir hverjir yfir þekkingu og tækni sem stofnun eins og þessi ætti að geta nýtt sér. Það þarf ekki allt að gerast inni á borði stofnana í opinberri eigu. Að því sögðu, virðulegur forseti, tel ég að þetta frumvarp sé af hinu góða og mun styðja það þegar málið kemur til afgreiðslu í þinginu.

Virðulegi forseti. Eins og stundum er sagt ætlar maður ekki að lengja umræðuna en af því að ég hef nú setið í þessari nefnd líka, þingmannanefnd um málefni barna, og þar sem þessi mál hafa verið ítarlega til umræðu í talsvert langan tíma fagna ég þessu frumvarp og að það sé fram komið. Þó að mörgu sé að hyggja, eins og hefur verið rætt í kvöld, þá get ég tekið undir að við þurfum að gæta að - ég ætla bara að stoppa stutt hér, það er margt sem hægt væri að ræða - framhaldsfræðslunni og fullorðinsfræðslunni. Eins og meiri hlutinn áréttar sannarlega í áliti sínu er mikilvægt að huga að samstarfi milli ráðuneyta hvað þetta varðar. Eins finnst mér mikilvægt, hafandi starfað sem náms- og starfsráðgjafi, varðandi raunfærnimatið, sem hér er nefnt og tekið vel utan um að mínu mati, að lögð verði áhersla á að þróa það matstæki. Það er gríðarlega mikilvægt þegar kemur að fullorðinsfræðslunni að það sé gert og það sé þá í samvinnu framhalds- og háskólastigsins. Svo líka varðandi iðn- og verknám sérstaklega, það þarf að halda áfram að þróa það líka þar. Mig langaði líka aðeins að nefna námsgögnin, af því að við höfum á því skoðun í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði að það skipti máli með hvaða hætti námsgögn eru framleidd og útbúin og að nemendur hafi aðgang að góðum námsgögnum. Þess vegna finnst mér gott að það sé tekið dálítið vel utan um það hér og áréttað að verið sé að vinna að frekari lagabreytingum um námsgögn og það eigi að leggja það mál fram á yfirstandandi þingi. Mér finnst mikilvægt að við ýtum á eftir því að það nái fram að ganga, að við séum ekki að fjalla um það næsta haust eða eitthvað slíkt heldur að við getum klárað það líka hér á þessu þingi samfara þessum málum sem við erum að vinna að í þágu menntunar og farsældar barna.

.Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir hönd allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum í þágu barna, samþætting þjónustu o.fl. fleira. Það geri ég í forföllum framsögumanns sem er Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir. Frumvarpið felur í sér breytingar á lögum á málefnasviði mennta- og barnamálaráðuneytis í því skyni að samræma þau og lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, nr. 86/2021, og styrkja umgjörð um þjónustu og snemmtækan stuðning í þágu barna. Jafnframt miðar frumvarpið að því að auka vægi réttinda barna og tryggja betra samræmi þeirra lagabálka sem um ræðir milli ákvæða samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem lögfestur var árið 2013, sbr. lög nr. 19/2013. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund gesti og það bárust umsagnir sem er farið yfir og greint frá í nefndaráliti sem liggur frammi á þskj. 640. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar vill nefndin árétta eftirfarandi: Með frumvarpinu er ætlunin að samræma annars vegar löggjöf um leikskóla, grunnskóla, og framhaldsskóla og íþrótta- og æskulýðslög og hins vegar lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, nr. 86/2021. Umsagnaraðilar voru almennt jákvæðir gagnvart markmiðum frumvarpsins en fyrir nefndinni komu einnig fram ábendingar um að samhliða lagabreytingum þurfi að styðja við og tryggja farsæld barna í framkvæmd, til að mynda í skólum og hjá íþróttafélögum. Nefndin fjallaði um þátttöku barna sérstaklega en það eru sem sagt lagðar til breytingar sem miða að því að samræma ákvæði laganna og ákvæði barnasáttmálans og miða þær breytingar sérstaklega af því að auka vægi þátttöku barna við stefnumótun. Áréttað er að við meðferð og úrlausn mála skuli tekið tillit til sjónarmiða og skoðana barns í samræmi við hagsmuni þess hverju sinni, sbr. ákvæði 12. gr. sáttmálans um þátttöku barna. Gæta þurfi að samræmi í framkvæmd með tilliti til aldurs og þroska barna og jafnra tækifæra til þátttöku á landinu öllu. Með 19. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 1. mgr. 13. gr. laga um grunnskóla með það að markmiði að tryggja þetta betur en í umsögn Reykjavíkurborgar er því velt upp hvort túlka megi breytinguna á þá leið að þrengt sé að merkingu ákvæðisins svo að um sé að ræða hagsmuni hvers og eins nemanda frekar en nemendahópsins. Það er sem sagt verið að velta því upp hvort hætt sé við að áhersla á lýðræðislegan rétt nemenda til að hafa m.a. áhrif á umhverfi sitt og nám tapist á kostnað einstakingsréttarins. Í minnisblaði mennta- og barnamálaráðuneytisins til nefndarinnar frá 23. nóvember kemur fram að ætlunin sé ekki að þrengja að rétti barns eða barna til að tjá sig um málefni sem þau varða heldur samræma orðalag við barnasáttmálann sem tryggir börnum víðtækan rétt til að tjá sig um málefni sem þau varða. Þar er jafnframt mælt fyrir um skyldu til að taka réttmætt tillit til skoðana þeirra í samræmi við aldur og þroska. Nefndin tekur undir mikilvægi þess, sem sagt að orðalagið sé eins og það er, þannig að ekki sé þrengt að rétti barna til að tjá sig og tekur þar með undir það sem fram kemur í minnisblaðinu frá ráðuneytinu. Nefndin fjallaði einnig um þjónustu í þágu barna. Í ljósi umsagna og ábendinga í umsögnum áréttar nefndin að um umgjörð þjónustunnar í þágu barna og hlutverk tengiliða, málstjóra og stuðningsteyma er fjallað í lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna og þess vegna er ekki sérstaklega fjallað um það í þessu frumvarpi. Einnig hefur verið gefin út reglugerð um tengiliði og málstjóra, sem er reglugerð nr. 1180/2022. Innleiðingartímabil laganna stendur enn yfir en frumvarpið sem hér er til umfjöllunar er einn liður í því að skýra framkvæmd verkefna og beitingu hugtaka þannig að þau séu samræmd í lögunum. Þá fjallaði nefndin um eftirfylgni og aðgengi að þjónustu sem tryggja þurfi samhliða lagasetningu, m.a. með fjármagni, og taka þurfi mið af raunverulegri stöðu barna við endurskoðun laga og stefnumótunar í þágu velferðar og farsældar svo unnt sé að tryggja samþætta þjónustu í raun og reynd. Í minnisblaði frá mennta- og barnamálaráðuneyti til nefndarinnar kemur fram að fjármagn hafi verið aukið til að þjónusta fleiri börn og draga úr bið eftir þjónustu og þá sé verið að endurskoða úrræði í málefnum barna með fjölþættan vanda í samvinnu við önnur ráðuneyti. Nefndin tekur undir að aukin samþætting þjónustu sem lögð er til í frumvarpinu muni stuðla að því að stytta bið barna eftir þjónustu. Þá fjallaði nefndin um íþrótta- og æskulýðsstarf og tekur undir ábendingar sem bárust m.a. frá Ungmennafélagi Íslands sem telur brýnt að styðja samræmt verklag innan íþróttahreyfingarinnar hvað varðar þjónustu við börn en ljóst er að stór hluti, mjög hátt hlutfall íslenskra barna sækir þjónustu í skipulögðu íþrótta- og æskulýðsstarfi. Í því samhengi beinir nefndin því til ráðuneytisins að skoða hvernig best megi tryggja samræmda þjónustu fyrir börn hjá íþróttafélögum um allt land, til að mynda með aðgangi að rafrænni gátt fyrir upplýsingaöflun úr sakaskrá vegna vinnu við íþróttastarf barna og ungmenna undir 18 ára aldri, sbr. 16. gr. íþróttalaga. Þessi umfjöllun gekk einmitt út á það hvernig væri hægt að tryggja ákveðin verkfæri til að íþróttahreyfingin gæti í rauninni unnið samræmt. Þá leggur nefndin til breytingar á frumvarpinu í vegna ábendinga frá Reykjavíkurborg þannig að lagt er til að í stað orðsins „nemendur“ verði notað orðið „börn“ í tengslum við tómstunda- og félagsstarf enda samræmist það betur hugtakanotkun í núgildandi lögum um grunnskóla. Leggur nefndin til breytingu þess efnis. Þá leggur nefndin til breytingar sem eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Birgir Þórarinsson, Halldóra Mogensen, Jódís Skúladóttir og Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, auk Dagbjartar Hákonardóttur sem ritar undir álitið samkvæmt heimild í 2. mgr. 29. gr. þingskapa. Þá er Sigmar Guðmundsson áheyrnarfulltrúi samþykkur álitinu.

Forseti. Í frumvarpinu er mat á kostnaðaráhrifum þess og þar er í raun bara vísað í fjárheimildir í fjármálaáætlun 2022–2026 og í fjárlögum 2022 þar sem er talað um 1,9 milljarða, eða svo, sem eru veittir til að standa straum af kostnaði hjá ríki og sveitarfélögum við innleiðingu verkefnisins. Nú hefur ítrekað komið upp úr dúrnum að þetta er mjög líklega vanáætlun á raunverulegum kostnaði þess að innleiða farsældarlögin í raun og veru ef það á að gera það með einhverjum sóma, en ekki bara af hálfum hug, til þess að ná virkilega markmiðum laganna. Lögin eru vel upp sett að langmestu leyti. Ég segi að langmestu leyti af því að ég geri ég ráð fyrir því að það þurfi alltaf að uppfæra eitthvað smá en ég hef enga sérstaka athugasemd um neitt þar, bara framtíðarþróun og svoleiðis. En það sem út af stendur er enn þá fjármögnunin. Mig langaði að velta því fyrir mér og spyrja hv. þingmann: Var fjallað um fjármögnun þessa frumvarps og þessara laga í umfjöllun nefndarinnar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni andsvarið. Það var ekki fjallað sérstaklega um fjármögnun innleiðingar farsældarlaganna í umfjöllun um þetta frumvarp að öðru leyti en því að það væri mikilvægt að ákveðnir þættir væru fjármagnaðir, enda leiðir sú samræming sem felst í þessu frumvarpi í sjálfu sér ekki beinlínis af sér kostnaðarauka heldur er búið að mæla fyrir um þau verkefni og meta kostnað af þeim verkefnum sem fylgdu því þegar farsældarlögin voru samþykkt. Það kann að vera ástæða til þess að allsherjar- og menntamálanefnd taki sérstaklega fyrir stöðuna á innleiðingu farsældarstefnunnar á einhverjum tímapunkti og þá einmitt líka stöðuna varðandi fjármögnunina. Það eru fleiri frumvörp á leiðinni til nefndarinnar sem tengjast innleiðingu þessarar stefnu. Auðvitað er þetta þannig að kostnaðurinn fellur til á mismunandi stöðum eftir því hvað við erum að tala um; fyrsta stigs, annars stigs eða þriðja stigs þjónustu. Það sem ég fór sérstaklega yfir hér úr nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar varðar samþættinguna og einmitt þar sem er bæði verið að einfalda þjónustu og hugsanlega líka draga úr kostnaðinum við að veita þjónustu á einum stað og samþætta þjónustuna fyrir einstaklinginn.

Forseti. Ástæðan fyrir því að ég spyr líka er að það eru að bætast við nýjar málsgreinar í lögin, t.d., með leyfi forseta: „Sveitarfélög skulu tryggja að þjónusta leikskóla sé samfelld og samþætt í þágu velferðar og farsældar barna.“ Líka það sem kemur t.d. í 4. gr. laganna: „Starfsfólki leikskóla ber að stuðla markvisst að velferð og farsæld barna.“ Það má vel vera að það sé einhver sparnaður í þessu þar sem verkefnin færast inn í leikskólann frá einhverjum öðrum stað og það fjármagn færist með en það er þá væntanlega kostnaðarauki fyrir sveitarfélögin ef það færist annars staðar frá, mögulega frá t.d. ríkinu. Það er kannski ógreinilegt hvaðan þjónustan og samþættingin er að færast en það er alla vega tvímælalaust aukinn kostnaður varðandi leikskólaþjónustu sveitarfélaga með þessum greinum, myndi maður áætla, tengt öllu öðru sem er í lögunum varðandi ábyrgð. Mér finnst alveg áhugavert að það hafi ekki verið pælt í kostnaðarmatinu samhliða þessu, sérstaklega eftir fyrri umferðina og gagnrýnina sem kom á farsældarlögin með tilliti til fjármögnunar. Við höfum ekki séð fulla innleiðingu enn þá en að gefinni reynslu, t.d. í málefnum fatlaðra þar sem kostnaðurinn var gríðarlega vanáætlaður, þá hefur maður alveg heyrt tölur sem bæta við nokkrum milljörðum ef í raun og veru á að ná að framkvæma lögin. Það er náttúrlega ekki nóg að skrifa lög og búa til réttindin. Ef það er síðan ekki verið að fjármagna það að geta sinnt þeirri þjónustu og þeim réttindum þá erum við í rauninni að gefa fólki falska von um að hlutirnir verði betri.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni annað andsvar en vil ítreka það sem áður var sagt að með þessari samræmingu sem hér á sér stað er ekki verið að bæta við nýjum verkefnum eða skilgreina nýtt hlutverk. Það hefur þegar verið gert. Mælt er fyrir samþættri þjónustu í farsældarlögunum. Það er einfaldlega verið að samræma þarna við lög um leikskóla. Með þessu er verið að samræma við það. Í sjálfu sér er ekkert nýtt hérna. Það er ekkert nýtt verkefni að bætast við með þessu frumvarpi. Eins og ég fór yfir í yfirferð yfir nefndarálit er búið að skilgreina meira að segja í reglugerð hlutverk tengiliða og málstjóra og það er búið að skilgreina þessa teymisvinnu annars staðar. Hér er því bara verið að tryggja að það sé ekki misræmi í lögum um leikskóla og lögum um farsæld barna.

Forseti. Ég ætla aðeins að tala um þetta frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum í þágu barna, samþættingu þjónustu. Ég vil byrja á að fagna því að það sé verið að ræða meira um að auka vægi þátttöku barna við stefnumótun og að við séum að gefa börnum meira vægi og hlusta á raddir barna um málefni þeirra, auðvitað með tilliti til aldurs og þroska barnanna. En mér finnst þetta bara mjög flott í sjálfu sér. Svo langar mig að koma inn á það sem umsagnaraðilar hafa aðeins verið að tala um en það er skortur á úrræðum. Farsældarlögin, eins og ég skil þau, miða svolítið að tengiliðum, málstjórum og að þetta sé allt í réttum farvegi. En það er svo erfitt að setja hluti í réttan farveg ef það eru engin úrræði sem taka við. Það er náttúrlega mikið ákall frá sveitarfélögum og líka frá sjúkrahúsum og öðrum um meira fjármagn til þess að vera með betri úrræði, fleiri úrræði og fjölbreyttari úrræði. En mér finnst mjög mikilvægt að við séum líka að hugsa svolítið um að færa þjónustuna nær í þessu samhengi og þar sem við erum að tala um farsæld barna og annað þá viljum við náttúrlega að þjónustan sé í þeirra nærumhverfi og að þjónustan sé kannski meiri í skóla- og leikskólaumhverfinu, að við hugsum aðeins út fyrir kassann og spyrjum: Hvernig viljum við hafa þetta? Viljum við ekki að börnin geti leitað líka til þjónustu fagaðila nær og getum við gert það á einhvern annan hátt? Mér finnst líka áhugavert að vita hversu mikið fjármagn hefur farið í innleiðingu laganna um farsæld og samþættingu þjónustu. Ég vil bara segja að mér finnst mikilvægt að þetta séu lög og mér finnst mikilvægt að það séu málstjórar og tengiliðar en ég velti því fyrir mér hvað sé brýnast á hverjum tímapunkti. Þegar miklir biðlistar eru eftir alls konar þjónustu, hvort sem það er sálfræðiþjónustu, þjónustu talmeinafræðinga, þjónustu eiginlega nánast hvaða fagaðila sem þú getur ímyndað þér sem þjónustar börn á einhvern hátt, er það þá ekki eitthvað sem við eigum að vera með núna sem mikilvægasta forgangsmálið hjá okkur, að bæta úr þjónustu? Við vitum að eitt ár í lífi barns er mjög langur tími þannig að það skiptir máli hvort það fær þjónustu talmeinafræðings á þessu ári eða næsta ári. Það skiptir bara mjög miklu máli fyrir fjölskyldur og fyrir börnin. Biðlistar og þjónustuleysi og úrræðaleysi er auðvitað eitthvað sem ætti að vera brýnasta málið hjá okkur. Auðvitað hefur maður líka heyrt að það séu kannski ekki nægilega margir fagaðilar til að sinna þjónustu. En þá þurfum við náttúrlega að hugsa um hvernig við eigum að koma til móts við það. Þurfum við að mennta fleiri? Hvernig eigum við að gera það? Við þurfum að hugsa um allar lausnir og hugsa út fyrir kassann. Þurfum við kannski að hafa fleiri fagaðila inni í skólanum, í nærumhverfinu, í leikskólanum, vera með þverfaglegri nálgun í nærumhverfi? Það er kannski það sem ég vildi segja og líka: Í hvað ætlum við að eyða fjármagni á hverjum tímapunkti? Það getur verið bara mjög alvarlegt mál að bíða eftir þjónustu í marga mánuði, hvað þá ár, fá ekki greiningar, fá ekki sálfræðimeðferð, fá ekki meðferð hjá talmeinafræðingi eða aðstoð. Mér finnst mikilvægt í umræðunni um farsæld barna og samþættingu þjónustu að það sé einblínt á þjónustu. Það er auðvitað þjónusta í því að vera með málstjóra sem tekur utan um fjölskyldur og tengiliði en úrræðin eru ekki eins og við myndum vilja sjá þau og oft eru úrræði ekki til staðar. Sama hversu marga tengiliði og málstjóra við erum með þá skortir það fagfólk oft úrræði. Þetta er það sem mig langaði að segja um þetta frumvarp til laga, en annars, eins og ég segi, er þetta bara flott og mikilvægt. En einnig hugsar maður: Hvað er mikilvægast á hverjum tímapunkti og hvernig ætlum við að bregðast við núna? Það er sérstaklega mikilvægt þegar við erum að tala um börn þar sem eitt ár, tvö ár, þrjú ár eru mun mikilvægari í lífi barna þar sem þroskinn, heilaþroskinn og kynþroski og allt er að fara í gang, heldur en hjá fullorðnu fólki. Eitt, tvö eða þrjú ár hjá okkur er aðeins öðruvísi. Þannig að mér finnst mikilvægt að það sé unnið hratt og vel í að bæta þjónustu fyrir fjölskyldur í landinu, börn á leikskólaaldri, ungmenni og fjölskyldurnar í heild.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tóbaksvarnir, nr. 6/2002. Með frumvarpinu er lagt til að innleiða í íslenskan rétt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/40/ESB um samræmingu ákvæða í lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi framleiðslu, kynningu og sölu á tóbaki og tengdum vörum og um niðurfellingu á tilskipun 2001/37/EB. Þá felur frumvarpið jafnframt í sér að mælt er fyrir lagastoð innleiðingar á framseldri tilskipun framkvæmdastjórnarinnar 2014/109/ESB um breytingu á II. viðauka við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/40/ESB með því að taka saman safn af myndaviðvörunum til að nota á tóbaksvörur, en ákvæði framseldu tilskipunarinnar verða innleidd í íslenskan rétt með reglugerð. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi á þskj. 637. Nefndin fjallaði um það markmið frumvarpsins að hafa áhrif á neyslu tóbaksvara meðal almennings og þá sérstaklega ungs fólks en huga þarf fyrst og fremst að hagsmunum barna og ungmenna þegar kemur að tóbaksvörum og forvörnum á því sviði. Með frumvarpinu er lagt til að það komi skýrt fram í markmiðsákvæði laganna að sérstaklega skuli unnið gegn tóbaksnotkun ungs fólk og að því að takmarka framboð á tóbaki og eftirlíkingu af tóbaki sem á sérstaklega að höfða til ungmenna. Að mati meiri hluta nefndarinnar er stigið stórt framfaraskref í tóbaksvörnum og unnið gegn tóbaksnotkun ungs fólks. Í umsögn umboðsmanns barna er bent á að betur færi á því að tilgreina börn sérstaklega í texta markmiðsákvæðisins í 1. gr. í stað þess að nefna einungis ungt fólk. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið umboðsmanns og bendir á að í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu er vísað til barna og ungmenna og leggur því til breytingu á 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins þess efnis að börnum verði bætt inn í þá grein. Þá sköpuðust töluverðar umræður í nefndinni um ákvæði frumvarpsins sem mælir fyrir um að óheimilt verði að setja á markað sígarettur og vafningstóbak með einkennandi bragði. Einkum var rætt um áhrif þess að bannað yrði að setja á markað sígarettur með einkennandi mentólbragði og hver gæti talist eðlilegur aðlögunartími að þeirri breytingu. Frumvarpið gerir ráð fyrir að óheimilt verði að setja á markað sígarettur og vafningstóbak með einkennandi bragði tólf mánuðum eftir gildistöku laganna. Bent var á að í aðfaraorðum tilskipunarinnar væri gert ráð fyrir að tóbaksvörur með einkennandi bragði ætti að taka af markaði í áföngum yfir lengri tíma til að gefa neytendum hæfilegan tíma til að skipta yfir í aðra vöru og er kveðið á um að tóbaksvörur með 3% eða meiri markaðshlutdeild fái fjögurra ára aðlögun að þessu ákvæði tilskipunarinnar. Með hliðsjón af því leggur meiri hlutinn til að ákvæði um að óheimilt sé að setja á markað tóbaksvörur með einkennandi bragði taki gildi 48 mánuðum eftir gildistöku laganna. Þá eru lagðar til minni háttar lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Magnús Árni Skjöld Magnússon, Guðmundur Ingi Kristinsson og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir.

Forseti. Mér finnst þetta dálítið áhugavert. Einkennandi bragð. Er þetta eitthvað öðruvísi, er ekki einkennandi bragð af áfengi? Hvað er einkennandi bragð af tóbaki? Hvað er einkennandi bragð af bjór? Má það ekki vera bláberjabjór? Hann var mjög vinsæll í Norður- Englandi þar sem ég bjó einu sinni. Mér finnst þetta mjög áhugavert mál þegar allt kemur til alls. Einhvern heyrði ég segja að það væri verið að snúa þessu aðeins við t.d. í Noregi þar sem það yrði að bæta við tóbaksbragði í veip, sem sagt að nikótínið yrði að hafa tóbaksbragð. Ég skil ekki alveg hvað er verið að gera hérna, í hvaða vegferð er eiginlega verið að fara. Ég er síðasti maðurinn sem mælir með tóbaki, algjörlega, en samt, ég skil alveg að fólk neyti tóbaks eins ógáfulegt og það er. Ég skil alveg að fólk neyti vímuefna eins og ógáfulegt og það getur verið eða áfengis, eins ógáfulegt og það er. Hver er hugsunin á bak við þetta? Maður veltir því fyrir sér, svona í samhengi hlutanna. Þetta er ákveðin vangavelta sem ég hef, mér finnst þetta áhugavert.

Virðulegi forseti. Varðandi þessa innleiðingu sem hér á sér stað og þetta bann við bragðefnum í tóbaki þá erum við að verða með síðustu löndum í Evrópu, EES-löndum, til að taka upp þetta bann í tóbaki. Síðan er auðvitað verið að vinna líka að alþjóðlegu banni á bragðefnum í nikótínvörum. Þetta er allt gert í forvarnaskyni og byggir á rannsóknum sem sýna fram á mjög mikla fylgni á milli efna sem breyta bragði af tóbaki og neyslu þessara sömu vara. Þetta kemur auðvitað dálítið mismunandi út eftir samfélögum en grundvallaratriðið er að bragðefni í tóbaki hafa áhrif á neysluna. Það er hægt að fletta bæði í alþjóðlegum rannsóknum og skýrslum, gögnum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og víðar til að fá grunninn að þessari tillögu.

Frú forseti. Ég átta mig alveg á því en vangavelta mín snerist ekki um það. Fólk hefur minnkað tóbaksneyslu sína á undanförnum árum en bara farið í önnur úrræði, ef það má orða það svo, sem eru þá með bragði. Við sem löggjafi þurfum þá væntanlega að elta þau úrræði og banna bragð þar o.s.frv. Vangavelta mín snýst ekki um upprunann og hversu óhollt tóbakið er og ýmislegt svoleiðis heldur að þeirri baráttu að löggjafinn sé einhvern veginn að ganga um með hamar og lemja á fólki fyrir að neyta ógáfulegra efna, huga ekki frekar að hinum endanum og reyna að höfða til fólks, að það sé kannski ógáfulegt að gera það eða að gera það alla vega á ábyrgan hátt. Ég skil vel að það sé rosalega hentugt að setja þann miða á að þetta sé til þess að koma í veg fyrir að börn séu að neyta þessara efna. Það er verið að reyna að gera það líka með klámefni á netinu, það má ekki dulkóða og það eiga að vera auðkenningar og ýmislegt svoleiðis til að koma í veg fyrir að börn geti horft á klám. Þessi miði er notaður til þess einmitt, þetta er allt gert til að vernda börnin. En það er einhvern veginn svo mikil leti því að þetta kemur til með að gerast. Fólk kemur til með að neyta tóbaks og/eða annarra og ógáfulegra vímuefna, kaffis eða hvað sem það er, og mér finnst mjög skrýtið að við hérna á löggjafarþinginu þurfum að ganga á eftir fólki sem er að neyta misgáfulegra efna og lemja með einhverjum lagahamri. Nei, má ekki, skamm, mátt ekki, en ef þetta er ekki með bragðefni, þá gjörðu svo vel, annars ekki. Það er þaðan sem hugsun mín kemur, ekki hver tilgangurinn sé, að útrýma þessu eða eitthvað svoleiðis. 

Forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið og biðst velvirðingar á því að hafa misskilið fyrra andsvar. Mér er það ljóst eftir seinna andsvarið að ég held að við verðum seint sammála um nálgunina í forvörnum. Ég tel forvarnir vera mjög margþætt verkefni. Þær snúast um fræðslu en þær snúast líka um aðgengi og það að hafa áhrif á hvaða efnum er í rauninni beitt, í þessu tilfelli, eða hvernig efnum er spilað saman til að örva neyslu á tiltekinni vöru. Það sem hefur verið nærtækt núna er þessi sprenging sem hefur orðið í neyslu á nikótínpúðum og ég tel mjög mikilvægt, svo það sé sagt, að löggjafinn taki á því þar sem ég tel það vera mikla ógn. Mjög sterkir nikótínpúðar liggja eins og hráviði út um víðan völl, getum við sagt, og eru bæði ógn við óvita, hvort sem þeir eru börn eða dýr sem fara um en svo auðvitað er neysla nikótínpúða hættuleg þeim sem þeirra neyta og gera sér oft og tíðum ekki grein fyrir styrkleika nikótínsins í sterkustu púðunum sem eru á markaði. Þar held ég t.d. að verði að setja takmarkanir.

Virðulegi forseti. Þetta mál er búið að vera til umfjöllunar í velferðarnefnd í dágóðan tíma, var á síðasta löggjafarþingi, 153. löggjafarþingi, og er hér aftur á þessu þingi, Ég er á því að þetta sé góð leið, hvort sem við viljum tala um forsjárhyggju eða hvað það nú er. Við erum gjarnan spurð að því hvaða meðul við höfum notað til að ná jafn langt í forvörnum og draga úr tóbaksnotkun eins og raun ber vitni. Við erum auðvitað meðal fyrstu þjóða til að innleiða viðvörunarmerki. Þegar ég fór að lesa í kringum þetta mál sá ég að það var síðan 1971 og þá fannst mér vera ótrúlega langur tími liðinn. Ég var í þeim hópi sem notaði talsvert mikið af þessari vöru, hvort heldur hún var með mentólbragði eða tóbaksbragði, og ég man þegar myndmerkingarnar komu fram og hvaða áhrif það hafði. Síðan var tekin ákvörðun um að tóbak mætti ekki sjást. Ég held að þetta allt skipti máli. Ég er alveg sammála því sem hér er nefnt, að taka upp einsleitar umbúðir og annað slíkt og ég held að þetta séu bara allt þættir í því að hjálpa til við að draga úr neyslu. Ég tel ekki að þetta séu fyrst og fremst miðaldra konur sem eru að reykja Salem eða Capri eða eitthvað þó að það sé eflaust stór hópur fólks sem er miðaldra sem neytir þessarar vöru. Nú er það svo að söluaðilar hafa vitað af þessu lengi en ástæðan fyrir þessum lengda tíma er kannski fyrst og fremst til þess að þeir sem neyta hafi þá rými til þess, kjósi þeir það, að skipta yfir eða jafnvel bara að hætta. Það væri náttúrlega langbest. Þess vegna er aðlögunartíminn lengdur hér að tillögu nefndarinnar. Ég held að það sé ástæða til að taka utan um þetta eins og hér var nefnt áðan. Við erum gjarnan að setja heimsmet í öllum sköpuðum hlutum. Við erum þjóð sem neytir ekki 3% vara með einkennandi bragði eða mentól eins og kemur fram í álitinu heldur svo margfalt meira, það er miklu stærri hópur hér sem neytir þessarar vöru. Það er eins með nikótínpúðana, við erum líklega önnur stærsta þjóðin, alla vega Evrópuþjóðin, sem er að neyta þeirra, þ.e. í magni. Ég er algjörlega á því að við verðum að ná utan um þetta. Ég hef miklar áhyggjur af þeirri vöru og líka í rauninni veipinu. En þessir púðar - bara síðast í vikunni frekar en rétt fyrir síðustu helgi var ungur piltur, 17 ára, kominn með eitrun og var fluttur inn á Landspítala. Styrkleikinn er jafnvel slíkur að það geta verið álíka mikil áhrif af einum púða, getur verið það í styrkleika, eins og af heilum tóbakspakka. Það er kannski eins og mörg hver átti sig ekki á því. En aðalmálið er auðvitað það að þetta er gríðarlega ávanabindandi og ég myndi vilja að ráðherrann tæki þetta upp og það þyrfti ekki að bíða eftir einhverju frá Evrópu til þess. Mér finnst ástæða til að við tökum utan um þetta. Ég hitti nú bara í gær konu í mínum stigagangi sem er leikskólakennari sem sagði að það færi gjarnan tími í það á morgnana að tína upp af skólalóðinni púða þannig að börnin héldu ekki að þetta væri tyggjó eða eitthvað og væru að stinga þessu upp í sig því þetta er, eins og við höfum heyrt og hér var nefnt, skilið eftir úti um allt. En þetta er svo dæmigert virðist vera fyrir okkur Íslendinga að taka allt svona með miklu trukki og dýfu. Það er áhyggjuefni að þetta færist einhvern veginn til, fyrst var það veipið, og það var einmitt þetta með bragðefnin og stundum með tóbaki og stundum ekki, og nú eru það þessir púðar sem tröllríða öllu. Það má vel vera að einhverjum finnist það vera of mikil afskiptasemi af hálfu ríkisins að taka utan um það með stífum hætti. Sumir eru á því að þetta eigi bara að fá að fjara út og deyja út með einhverjum kynslóðum sem eru að reykja og eru stærstu neytendur mentólsígaretta. En ég held að við eigum að hjálpa til og þess vegna er ég fylgjandi þessu máli og tel að þetta sé forvörn, ekki síður en annað sem við höfum gert þegar kemur að notkun á tóbaki.

Forseti. Það er alveg áhugavert þegar við höfum áhyggjur af öðru fólki og líðan þess og sérstaklega áhyggjur af því sem það ber sjálft ábyrgð á gagnvart sjálfu sér. Það er sérstaklega áhugavert þegar við förum að reyna að hafa áhrif á það hvernig fólk á að haga sínum eigin hugsunum og gjörðum og athöfnum, verð ég að segja. Ég skil alveg að það séu sett svona viðmið, eins og t.d. með tóbakið, að það sé ekki í sjónlínu og þess háttar. Öðruvísi aðgengi dregur ekkert úr frelsi fólks til að kaupa vöruna. En þetta er einhvern veginn af öðrum toga. Mér finnst áhugavert að reyna að pæla í einmitt svona samanburði eins og ég fór í í andsvarinu áðan, að óhollar vörur verði að vera vondar á bragðið, megi ekki vera góðar á bragðið eða eitthvað því um líkt, því að það er fullt af óhollum vörum sem eru ekkert endilega vímuefni. Það átti nú að vera sykurskattur hérna einhvern tíma fyrir langalöngu. Eigum við að setja einhvers konar takmarkanir á aðra matvöru sem er óholl? Kannski nærtækast, eins og ég nefndi áðan, er þá áfengi eða kaffi, þetta eru vímugjafar líka, og súkkulaði, merkilegt nokk. Ég hlakka, verð ég að segja, til atkvæðagreiðslunnar um þetta mál. Ég man eftir því þegar við greiddum atkvæði hérna um reykingarnar og veipið á veitingastöðum. Það fór fram og til baka á milli flokka hvernig skoðanir voru á því og endaði í rauninni með því - og breytingartillögum og þess háttar - að niðurstaðan var ekki samkvæmt stjórn og stjórnarandstöðu. Það var mjög áhugavert og verður áhugavert að sjá hvort atkvæðagreiðslurnar skiptist einhvern veginn upp innan flokka og milli stjórnar og stjórnarandstöðu í þessu máli. Ég held að þetta sé annars eðlis heldur en t.d. að takmarka aðgengi með tilliti til aldurs eða hvort efni séu á bak við eða inni í skáp eða frammi á gangi eða eitthvað því um líkt. Ég er ekki mikill stuðningsmaður reykinga og hvað þá óbeinna reykinga eins og það var, hryllilegur viðbjóður að mínu mati, en ég get að sama skapi alveg sagt að fólk má alveg vera ógáfað sín vegna svo lengi sem það hefur ekki skaðleg áhrif á aðra, sem óbeinar reykingar vissulega gerðu en veip t.d. síður og hvað þá nikótínpúðar, nema einmitt þegar þeir eru orðnir einhvers konar tyggjórusl, eins og var lýst hérna áðan, en það er ágætisviðmið um það hvernig má ekki rusla til á almannafæri. Það eiga að vera geymslur fyrir þessa afgangspúða í dollunum þannig að það er mjög merkilegt eiginlega að þær skuli ekki virka og þetta verði þá einhvers konar rusl út um allt í staðinn. Mér finnst það áhugavert en einhvern veginn ekki þess vert að banna bragð. Ég kemst eiginlega eiginlega ekki yfir hvað þetta er áhugavert. Alla vega, ég myndi ekki taka þessu mjög vel. Nei, ég ætla alveg örugglega að segja nei við þessu.

Virðulegur forseti. Hér hefur talsvert og réttilega verið komið inn á mikilvægi forvarna, mikilvægi þess að börn forðist tóbak í eins miklum mæli og hægt er. Það er hægt að taka undir það allt saman. Allt í þessu frumvarpi sem hefur með þá þætti að gera er vel hægt að taka undir. En það er enn í þessu frumvarpi það atriði sem ég verð að segja að er bara einhver helber vitleysa sem ég verð að fá að lýsa yfir undrun á að við séum enn eftir langan þingferil þessa máls að horfast í augu við að verði að öllum líkindum lendingin hér í lagatexta. Það sem ég er þá sérstaklega að tala um er það sem er talað um í frumvarpinu sem bann við einkennandi bragði á tóbaksvörum. Það sem er ofboðslega flókið og villandi í þessari umræðu er að það er annars vegar svo sjálfsagt og eðlilegt að taka undir og vilja sporna gegn bragðbætandi efnum sem myndu gera sígaretturnar meira spennandi t.d. gagnvart börnum, eins og súkkulaðisígarettur eða jarðarberjasígarettur eða eitthvað slíkt. Við skulum kannski ræða að það mætti halda utan um það í einhvers konar mengi og reyna að aðskilja þær frá einhvers konar nammihugrenningatengslum í hugum barna. En inn í það mengi sem einkennandi bragð er sett í þessu frumvarpi fellur sem sagt mentólbragð á tóbaki, mentólbragð sem fimmtungur reykingafólks á Íslandi kýs að nota í sinni tóbaksneyslu. Hér langar mig að koma með það innskot, forseti, að ég átti mig mætavel á því að kannski flestir sem á þetta hlýða hér hjá mér hugsa sem svo: Er ekki bara fínt fyrir þetta fólk að hætta að reykja? Er ekki bara fínt að banna sem mest hvað varðar reykingar? En þrátt fyrir að sú skoðun sé góðra gjalda verð þá er það ekki það sem við erum að tala um hér. Við erum að tala um að banna eina ákveðna sígarettutegund í rauninni, í þessu tilfelli Salem Lights og Capri bláan eins og mér hefur verið tíðrætt um, og því hvað slíkar tegundir hafa gert umfram aðrar er ósvarað og því er ekki svarað í þessu frumvarpi. Rökstuðningurinn fyrir því að börn leiti í þetta einkennandi bragð og mentól þá í rauninni hljóti að falla þar undir er langsóttur og fálmkenndur í besta falli. Og þrátt fyrir að mörgum finnist kannski allt í lagi að við séum einhvern veginn smám saman að fækka sígarettutegundum, hvort það sé ekki bara allt saman jákvætt, þá megum við ekki missa sjónar á því að hérna er bara verið að gera upp á milli fólks. Það er ekki verið að gæta að jafnræði fólks. Fólk hefur bara þann rétt að hafa mismunandi smekk á því hvers það kýs helst að neyta, hvernig það vill helst hafa það á bragðið. Það er þeirra réttur. Ef við ætlum að taka það valfrelsi af fólki verðum við alla vega að geta fært rök fyrir því af hverju við erum að taka það valfrelsi og að mínu viti svarar þetta frumvarp því alls ekki. Ég hef áður fjallað um þetta mál í lengra máli og það er kannski óþarfi að endurtaka það allt saman hér og nú. En fyrir mér er þetta hreinlega órökstutt og algerlega óþarft og nær í engu að sinna eða mæta þeim tilgangi sem er lagt upp með í frumvarpinu að öðru leyti. Mér finnst þetta vera aðför að saumaklúbbum landsins. Mér finnst þetta vera aðför að djammreykingum, sem eru þrátt fyrir allt partur af okkar samfélagi sama hvað fólki finnst um það á, gerð á órökstuddan og óþarfa hátt að mínu viti. Ég átta mig fullvel á því að EES er eitt mikilvægasta viðskiptasamband sem við eigum í. Ég átta mig líka á því að því fylgir oft að þurfa að innleiða hér hluti sem okkur þykja misgóðir. Ég hafði þó væntingar um, ég hafði einlægar væntingar um að horft yrði til þess að tilskipun sú sem frumvarp þetta byggir á er tæplega tíu ára gömul, hún er í rauninni úrelt. Reykingar hafa síðan þessi tilskipun var gerð minnkað af sjálfu sér, fólk reykir ekki í jafn miklu magni og áður, bara vegna forvarna og fræðslu. Það er það sem skiptir mestu máli þegar við erum að reyna að stemma stigu við tóbaksreykingum, forvarnir og fræðsla, gerum endilega meira af því. Þannig að tilskipunin er úrelt og hún er ofboðslega lítið rökstudd hvað varðar mentólþátt frumvarpsins. Ég hafði líka væntingar þar sem það er þannig að íslenskir reykingamenn eru hrifnari af mentólsígarettum en reykingamenn í öðrum löndum. Eins og ég sagði áðan mun hátt í fimmtungur reykingafólks verða fyrir því að þeirra vara verður ekki lengur til, vara sem er að mínu viti, og frumvarpið sýnir ekki fram á neitt annað, ekki hættulegri en hinar vörurnar í hillunum. Og ástæðuna fyrir því, herra forseti, tel ég því miður vera þá að hér er verið að bera á borð einhvers konar sýndarlýðheilsuaðgerð. Nú geta margir embættismenn tikkað í box um að þeir hafi núna verið að spyrna gegn því að börn byrji að reykja, geta kallað það harla gott dagsverk og farið að snúa sér að einhverju öðru, þegar staðreyndin er sú að það er ekki með nokkru móti hægt að halda því fram að börn byrji eitthvað sérstaklega meira að reykja mentólsígarettur frekar en aðrar sígarettur. Ég held að það hefði verið betra að einbeita sér að því sem raunverulega getur skipt máli í þessu, sem eru forvarnir og fræðsla, í staðinn fyrir að taka valkostina af þeim Íslendingum sem kjósa fara í góðra vina hópi út á svalir og fá sér eina sígó. Einhverra hluta vegna ætlar íslenska ríkið að banna þeim að velja þá tegund sem þeir myndu helst kjósa á þeirri stundu og ég get ekki stutt það. Mér finnst mjög vont að við ætlum að hleypa þessu svona í gegn og ég held að ég hafi farið stuttlega yfir helstu ástæður þess að mér finnst þessi lög ekki standast og ekki ná neinum þeim tilgangi sem er hér í mjög fallegum orðum ýjað að. Mér þykir þetta bara mjög leitt ef ég á að segja eins og er, herra forseti, og ekki þinginu til sóma. Þrátt fyrir að þetta sé eflaust smámál í hugum flestra er þetta samt ákveðið prinsippatriði. Við setjum ekki lög bara af því bara, þótt þau kannski hljómi vel, algjörlega burt séð frá því hvort þau nái einhverjum tilgangi, algjörlega burt séð frá því hvort það sé nógu vel rökstutt, algerlega burt séð frá því að fullt af fólki mun verða mjög leitt þegar þetta verður að lögum. Mér finnst að við eigum ekki að haga löggjöf okkar þannig. Ég mun ekki styðja þetta frumvarp og fyrir hönd Alþingis bið ég saumaklúbba landsins afsökunar á þessari vegferð hér og hvet þá til þess að fara að hamstra Capri bláan áður en það verður of seint.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yndislega ræðu, þetta var æðislegt. Takk kærlega fyrir. Saumaklúbbar Íslands - þetta er frábært. Ég bara tek hjartanlega undir hvert orð sem kom þarna fram. Það er nefnilega svo auðvelt að klæða svona mál í einhvern búning þess að það sé verið að bjarga börnunum en ég held að ræða hv. þingmanns hafi einmitt skýrt sýnt fram á að hvað þennan veg varðar þá kemur þetta í rauninni því máli ekkert við. Þetta er ekki í alvörunni til að vernda börnin. Það er eitthvað annað þarna á bak við. Það eru aðrar og betri leiðir til að vinna að forvörnum og fræðslu, sem sagt koma í veg fyrir að fólk velji ógæfulega hluti til að gera, í staðinn fyrir að nota stóra bannhamarinn og lemja á fólki og segja skamm þegar þetta er bara ákvörðun fólksins sjálfs. Þegar það skaðar aðra er það allt annað mál, allt annað mál, en þetta er ekki þannig tilfelli að mínu mati. Óbeinar reykingar skaða vissulega aðra en við erum með alls konar annað til að glíma við það og ef það væri í raun og veru eitthvað sem við værum að nálgast værum við að banna sígarettur almennt séð en ekki bara mentól. En við höfum ekki farið þangað, alveg eins og við höfum ekki bannað áfengi sem líka skaðar aðra, eins og þegar fólk er ölvað og þess háttar, af því að við segjum einmitt að það sé á ábyrgð fólksins sem drekkur en ekki áfengisins sjálfs. Þetta á við um fleiri vímugjafa. En mig langaði bara að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar sem ég veit nú ekki hvort er rétt að kalla andsvar.

Ekki andspurning.

Einmitt, þetta var kannski ekki andspurning. En ég þakka bara fyrir orð hv. þingmanns og tek undir þetta. Fyrst hann opnaði á bragðefni heilt yfir þá horfir maður auðvitað fljótt framan í ákveðinn tvískinnung í þessu. Það sem má nefnilega ekki gleyma er að sígarettur eru bannaðar börnum, þannig að það eitt og sér er fasti. Svo horfum við t.d. á áfengi sem er líka bannað börnum en það er til jarðarberjaáfengi. Svo enginn misskilji mig þá er ég ekki að mælast til þess að við förum að banna jarðarberjaáfengi en ég myndi halda að það væri talsvert líklegra og það væri meiri hætta. Ef fólk vill passa börn gagnvart öllu því sem getur mögulega komið fyrir þau og það sé gert einhvern veginn af hálfu hins opinbera, að það sé hlutverk þess, ef við erum á þeim stað í lífinu, sem ég er alla jafna ekki, þá þætti mér nú nærtækara að hafa áhyggjur af einhvers konar jarðarberjaáfengi en mentólsígarettum. Ég held að það sé líka það sem er svona frústrerandi við þetta mál, að svona mál fari í gegn þrátt fyrir að því fylgi bæði tvískinnungur og ákveðið tilgangsleysi í því hvað er verið að reyna að ná utan um þegar rökstuðningurinn er ekki meiri. Við eigum að gera betur en þetta.