Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum leyfi ég mér með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að óska þess að 1. varaþm. Samfylkingarinnar í Reykjavík, Mörður Árnason, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Jóhanna Sigurðardóttir, 5. þm. Reykv.`` Mörður Árnason hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný. Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum leyfi ég mér með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að óska þess að varaþm. Framsfl. í Norðurl. e., Daníel Árnason framkvæmdastjóri, taki sæti á Alþingi á meðan. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Valgerður Sverrisdóttir, 2. þm. Norðurl. e.`` Kjörbréf Daníels Árnasonar hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hann hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Daníel Árnason hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna yfirlýsingar hæstv. forsrh. gagnvart Þjóðhagsstofnun en eins og þjóð veit hefur hæstv. ráðherra verið þunghöggur í garð stofnunarinnar síðustu dægur. Það má segja að yfirlýsingar hans í hennar garð hafi sannarlega vakið óskipta furðu. Tildrög málsins voru að stofnunin birti skýrslu þar sem bent var á að þrátt fyrir að margt jákvætt væri í þjóðarbúskapnum þá væri viðskiptahallinn vaxandi vandamál sem gæti haft alvarlegar afleiðingar fyrir framvindu efnahagslífsins. Hæstv. forsrh. gat ekki dulið gremju sína yfir því að opinber stofnun skyldi með þessum hætti dirfast að hafa aðra skoðun en hann á stöðu efnahagsmála. Hann átaldi stofnunina opinberlega fyrir að dansa ekki í takt við valsinn sem ómaði út um glugga Stjórnarráðsins. Hæstv. forsrh. klykkti síðan út með því að segja að stofnunin væri óþörf og hún mætti alveg missa sín. Er það tilviljun, herra forseti, að þessi yfirlýsing hæstv. forsrh. um að stofnunin megi missa sín komi í kjölfar þess að hann átelur stofnunina harðlega opinberlega fyrir glannalegt orðalag og ályktanir sem honum líkar ekki? Ég held að það sé augljóst, herra forseti, að þarna er hæstv. forsrh. að mæla stofnuninni út refsingu fyrir að rispa glansmyndina sem hæstv. forsrh. hefur ítrekað dregið upp og enginn má andmæla. Það er heldur ekki vansalaust, herra forseti, að starfsmenn stofnunarinnar fái tilkynningu um það í gegnum fjölmiðla að leggja eigi stofnunina niður. Svona gera menn ekki, hæstv. forsrh. Í ljósi þessara ummæla finnst mér að upplýsa þurfi þingið um tvennt: Í fyrsta lagi, fyrst hæstv. utanrrh. og útnefndur varaforsrh. er staddur hérna þarf hann auðvitað að upplýsa hvort Framsfl. og forusta hans ætli að taka þátt í þessum refsileiðangri á hendur Þjóðhagsstofnun. Í öðru lagi, í ljósi ummæla hæstv. forsrh., þarf að koma hér fram hvort þess sé að vænta að í kjölfarið muni koma fram á þessu þingi frv. um að leggja Þjóðhagsstofnun niður.

Herra forseti. Framganga hæstv. forsrh. í málefnum Þjóðhagsstofnunar er vægast sagt stórbrotin. Það er eiginlega ekki hægt annað en hrósa hæstv. forsrh. fyrir hugkvæmnina, að hafa þróað enn nýtt stig, einhvers konar hástig agavaldsins yfir embættismönnum og opinberum stofnunum. Nú er ekki lengur látið nægja að slá á fingurna á mönnum og segja: Svona gerir maður ekki. Það er ekki látið við það sitja að leiðbeina mönnum um hvað sé viðeigandi orðalag í áliti frá opinberri stofnun. Það er ekki látið nægja að hóta mönnum því að flytja þá ef þeir séu með óþægð, eins og alsiða hefur verið ef stofnanir eða opinberir embættismenn hafa ekki lotið vilja valdsins, þá er þeim hótað að þeir verði fluttir norður á Strandir eða austur á land. Nei, nú er komið nýtt hástig þessa tyftunarvalds og það er að leggja þá bara niður. Ef menn dirfast að vera með óþægð og múður þá verða þeir bara lagðir niður. Þetta er auðvitað alveg ótrúleg framganga, herra forseti, og segir allt sem segja þarf um þau viðhorf sem að baki liggja og hvernig stjórnin kýs að fara með vald sitt, svo ekki sé minnst á þessa dæmalausu framkomu í garð starfsmanna stofnunarinnar sem í hlut á, að búa við það að fá slíkar fréttir í kvöldfréttum eins og þarna gerðist. Nei, herra forseti, þessi framganga dæmir sig sjálf. Ég vil hins vegar koma að einni hugmynd sem ég tel að væri skoðunarverð og ekki síst nú í ljósi þess að hæstv. forsrh. er greinilega ekki hæfur til þess að vera yfirmaður Þjóðhagsstofnunar. Hún er sú að Þjóðhagsstofnun eða a.m.k. meginhluti starfsemi hennar verði færð til Alþingis. Það er að sönnu ekki alveg ný hugmynd og hefur stundum áður borið á góma, að Þjóðhagsstofnun sem öflug, óháð eftirlitsstofnun og fagstofnun á þessu sviði, væri betur komin í skjóli Alþingis eins og Ríkisendurskoðun og umboðsmaður Alþingis. Stofnunin gæti þannig betur sinnt sínu mikilvæga hlutverki. En að leggja hana bara niður sisona í geðvonskukasti er fráleitt, herra forseti.

Herra forseti. Ég man ekki betur en einhver maður hafi flutt menn frá Skógræktinni á sínum tíma. Sagt var að það hefði verið gert í refsingarskyni og væri kannski fróðlegt að rifja það upp einn góðan veðurdag. Varðandi hv. málshefjanda þá kom hann ekki neitt að efni máls frekar en fyrri daginn heldur fór bara upp í svona kjaftadálksstíl. Það sem um er að ræða í þessu sambandi er efnisleg umræða um Þjóðhagsstofnun. Ég var spurður um þetta í sjónvarpi og hafði ekkert frumkvæði að því. Hugkvæmur fréttamaður spurði mig um það. Ég tek undir með þjóðhagstofustjóra að það er ekki í takt við nútímann að halda upplýsingum leyndum og betra að svara spurningum hreinskilnislega eins og ég gerði. Þjóðhagsstofnun var sett á laggirnar í byrjun 7. áratugarins. Þá var þekking á efnahagsmálum tiltölulega lítil hér á landi eins og menn vita. Þá var ákveðið að safna þessari þekkingu á einn stað og sinna öllum verkefnum á þessu sviði, jafnt fyrir hið opinbera sem aðra í einni stofnun. Þetta gafst vel á sínum tíma og lengi vel. En á síðustu árum hafa orðið miklar breytingar í þessum efnum. Þekking á efnahagsmálum er orðin víðtæk og fjölmargir aðilar vinna að þessum málum nú og geta sinnt þeim. Helstu verkefni Þjóðhagsstofnunar eru að sjá um gerð þjóðhagsreikninga og skýrslu um atvinnuvegi, gerð þjóðhagsspár og útreikning í tengslum við þær og ýmsa útreikninga og upplýsingamiðlun bæði fyrir opinbera aðila og aðra. Það er langeðlilegast að þjóðhagsreikningar og atvinnuvegaskýrslur flytjist til Hagstofu Íslands, enda er þessi starfsemi nátengd þeim verkefnum sem Hagstofan sinnir. Í öðrum löndum er þessum verkefnum yfirleitt sinnt af hagstofum. Hagstofa Íslands er í dag mun öflugri stofnun en áður og vel í stakk búin til að taka við þessum verkefnum. Þjóðhagsspár eru nauðsynleg forsenda ákvarðana stjórnvalda í efnahagsmálum, einkum eru þær mikilvægar við gerð fjárlaga. Fjmrn. hefur eflt starfsemi sína á þessu sviði enda nauðsynlegt að það geti sem best lagt mat á þróun og horfur í efnahagsmálum vegna fjárlagagerðar. Þetta hefur verið í undirbúningi í samvinnu við Þjóðhagsstofnun, fjmrn. og Seðlabanka við gerð svonefnds þjóðarlíkans sem er helsta tækið við gerð þjóðhagsspár. Fjmrn. mun geta sinnt þessu verkefni í framtíðinni og miðlað upplýsingum eins og það gerir reyndar nú þegar að hluta til. Seðlabankinn rekur öfluga starfsemi sem m.a. lýtur að því að fylgjast með framvindu og horfum í efnahagsmálum og með nýjum seðlabankalögum verða lagðar meiri kvaðir á bankann um miðlun upplýsinga til almennings. Ég get komist að hér á eftir og mun þá bæta við nokkrum skýringum.

Herra forseti. Það má vel vera að rök séu fyrir því að gera einhverjar kerfisbreytingar á þessu sviði. Hins vegar skiptir verulegu máli hvernig það er gert og í þessu tilviki er mjög illa staðið að málum. Hæstv. forsrh. gagnrýnir þingmenn fyrir að tala hér í kjaftadálksstíl. Ég sé ekki betur af fréttaflutningi af málinu, herra forseti, en að áform hæstv. forsrh. hafi komið þjóðhagstofustjóra og fleirum sem starfa við Þjóðhagsstofnun fullkomlega á óvart. Hver er þá að tala í kjaftadálksstíl, herra forseti? Staðreyndin er sú að tónninn í skýrslu Þjóðhagsstofnunar er breyttur að þessu sinni. Hann er beittari, ákveðnari og lýsir meira sjálfstrausti en áður. Þjóðhagsstofnun spáir að þessu sinni nokkru meiri verðbólgu en Seðlabankinn og telur nauðsynlegt að taka verulega á í hagstjórn eigi ekki illa að fara. Stofnunin varar svo auðvitað við viðskiptahallanum eins og hér hefur verið komið inn á. Viðbrögð forsrh. eru að sjálfsögðu skoðuð í ljósi þessa aðdraganda. Hæstv. forsrh. svaraði því til fyrr í vikunni í umræðu á þinginu að opinber gagnrýni hans á Þjóðhagsstofnun bæri vott um sjálfstæði stofnunarinnar, herra forseti. Hann sagði sem svo: Mönnum er ekki bannað hér að prenta neitt fyrir fram. Nei, þeim er ekki bannað að prenta neitt fyrir fram en þeir verða hins vegar að þola opinbera gagnrýni og verða að þola að ráðamenn finni að orðalagi í kjölfarið á slíkum prentuðum gögnum. Herra forseti. Hvað gerist svo nokkrum dögum síðar? Næsta útspil hæstv. forsrh. er að hann hyggist leggja stofnunina niður. Það verður ekki litið fram hjá því, herra forseti, hvaða efnislegu rök sem kunna að vera fyrir áformum hæstv. forsrh. --- það er í rauninni efni í aðra umræðu --- að það hvernig staðið er að þessum málum er algerlega óþolandi. Hver er skilningur hæstv. forsrh. á því hvað sé sjálfstæð stofnun? Er það stofnun sem má segja hvað sem er og prenta hvað sem er en er síðan bara lögð niður í kjölfarið?

Herra forseti. Ég hef oftar en ekki gagnrýnt Þjóðhagsstofnun fyrir að þjóna ríkisvaldinu um of og talið að hún hafi ekki sýnt nægilegt sjálfstæði gagnvart ríkisstjórn sem hún á lögum samkvæmt að vera til ráðgjafar. Að sönnu á hún lögum samkvæmt einnig að vera Alþingi til ráðgjafar en hún heyrir undir forsrn. og á allt sitt undir því hvernig vindarnir blása þar á bæ. Nú bregður svo við að frá Þjóðhagsstofnun kemur úttekt sem varpar gagnrýnna ljósi á efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar en við eigum að venjast. Hvað gerist þá? Forsrh. er samstundis mættur í fjölmiðla til að lýsa því yfir að til standi að leggja stofnunina niður. Allt hlýtur þetta að verða okkur umhugsunarefni og þá hvernig komið er fyrir lýðræðinu í landi okkar, hvernig valdhafar fara með vald sitt. Við hljótum einnig að skoða þetta í ljósi annarra atburða. Það er full ástæða til að ræða þetta mál undir þessum dagskrárlið, um störf Alþingis, vegna þess að hvernig sem á málin er litið kemur þetta Alþingi við. Í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði finnst okkur eðlilegt að sá kostur verði kannaður að efla Þjóðhagsstofnun sem sjálfstæðan aðila sem heyri beint undir Alþingi. Það er lýðræðinu til góðs að hafa sem flesta aðila til að varpa ljósi á efnahagsmál þjóðarinnar. Forsenda þess er að sjálfsögðu sú að þessi stofnun verði losuð undan hæl manna sem virðast ekki alltaf kunna fótum sínum forráð á vettvangi lýðræðislegra samskipta.

Herra forseti. Mér finnst ótrúlegt að heyra málflutning stjórnarandstöðunnar í dag þar sem hún gerir því skóna þegar forsrh. er spurður einfaldra spurninga sem hann svarar af heiðarleika og svarar beint, að það tengist gagnrýni af hans hálfu á framsetningu Þjóðhagsstofnunar í spá núna á dögunum. Það kom fram fyrir löngu síðan, fyrir ári á ársfundi Seðlabankans, að það kæmi til greina að leggja Þjóðhagsstofnun niður. Hæstv. forsrh. hefur svarað því hér í dag að það sé ekki þörf fyrir stofnunina lengur og fært fyrir því fullgild rök.

Virðulegi forseti. Við þá nýskipan þjóðhagskönnunarmála sem hæstv. forsrh. hefur boðað þarf fleira að koma fram en þegar hefur komið fram í málinu. Það þarf t.d. að koma fram með einhverjum hætti hjá hæstv. forsrh. hver starfsstíll hinna ýmsu stofnana í hans veldi á að vera. Leggist Þjóðhagsstofnun niður vegna þess að þar ráði kaffihúsaspekingar, eins og sagt var á Stöð 2 um daginn, þá þarf að vera ljóst með hvaða starfsstíl Seðlabankinn á að viðhafa í þeim verkefnum sem hann tekur við af Þjóðhagsstofnun. Á hann að geta leyft sér glannaskap? Á hann sem sé að vera sjálfstæður? Á hann að geta sagt sannleikann? Varðandi þann hluta þessara þjóðhagsskýrslna eða þjóðhagsskýrslurnar sem á að flytja til Hagstofunnar, þá þurfum við líka að vita, og ekki síður Hagstofan, hvað hún getur leyft sér í því. Getur hún leyft sér sjálfstæði? Getur hún leyft sér glannaskap í umfjöllun? Getur hún sagt sannleikann? Síðan eru þau erindi sem eiga að fara til Hagfræðistofnunar háskólans. Er þá beðið um glannaskap? Er þá beðið um sjálfstæði? Fær hún að segja sannleikann? Þetta þarf hæstv. forsrh. að upplýsa á þeim tímum þegar bakherbergjanefndir og minnisblaðapólitík er tekin við af þokkalega lýðræðislegum stjórnarháttum í forsrn.

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert hvernig stjórnarandstaðan reynir að nálgast þetta mál. Í stað þess að fjalla um það efnislega sem maður hefði getað ímyndað sér að væri fullt tilefni til vegna þess að hér er verið að ræða um það að gera allverulegar breytingar, þá er reynt að gera málið sjálft eða aðdraganda málsins tortryggilegan. Það liggur fyrir og hefur komið fram í umræðunni, bæði hér í dag og einnig í fjölmiðlum á undanförnum dögum að þetta mál var í fyrsta sinn reifað af hæstv. forsrh. fyrir ári síðan. Ekki er reynt að hlusta á þessi rök. Nei, það er reynt að gera það tortryggilegt að farið hafi fram umræður um skýrslu Þjóðhagsstofnunar á síðustu dögum þó að fyrir liggi að hæstv. forsrh. greindi frá hugmyndum sínum um þessar breytingar á Þjóðhagsstofnun fyrir a.m.k. ári. Þetta er eftir öðru hjá hv. stjórnarandstöðu. Í stað þess að reyna að fjalla efnislega um mál er reynt að skauta fram hjá þessu og farið í það farið að reyna að gera hluti tortryggilega með því að svona ýja að því að annarleg sjónarmið liggi hér að baki í stað þess að reyna að fjalla um málið efnislega. Virðulegi forseti. Það hlýtur að vera a.m.k. til tilbreytingar hægt að fara fram á það við hv. stjórnarandstöðu að hún reyni að koma einhvern tíma að efnisatriðum máls í stað þess að reyna að forðast þau eins og þau gera í lengstu lög og alltaf hreint.

Herra forseti. Það skiptir ákaflega miklu máli í þessari umræðu að það komi fram hver afstaða hins stjórnarflokksins er. Hver er afstaða Framsfl. til þessarar háttsemi forustu Sjálfstfl. og ríkisstjórnarinnar gagnvart Þjóðhagsstofnun og starfsmönnum Þjóðhagsstofnunar? Hér erum við að deila á þau vinnubrögð sem höfð hafa verið í frammi. Það er rétt að rifja það upp sökum orða sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson lét falla hér að í fyrra var þetta reifað í tengslum við ársfund Seðlabankans. Þá varð það að niðurstöðu milli hæstv. forsrh. og þjóðhagstofustjóra að sett yrði niður nefnd til þess að skerpa starfs- og verkaskiptingu þriggja stofnana sem vinna á skyldum sviðum. Það átti að setja niður nefnd undir forsæti ráðuneytisstjóra hæstv. forsrh. Hvað hefur þessi nefnd haldið marga fundi? Hún hefur ekki haldið neinn fund. Hér er um algert gerræði og geðþótta\-ákvörðun hæstv. forsrh. að ræða. Það hefur ekki verið haldinn neinn fundur í þessari nefnd sem þjóðhagstofustjóri taldi að sjálfsögðu að mundi véla um framtíð sinnar stofnunar. Þetta er harðlega ámælisvert, herra forseti. Það er auðvitað ekki vansalaust að starfsmenn stofnunarinnar skuli bæði vera kallaðir af hæstv. forsrh. kaffihúsakarlar og fá að vita um afdrif stofnunarinnar í gegnum fjölmiðla. Það er þetta sem verið er að átelja hér, herra forseti. Mér finnst líka að það sem skiptir máli hérna séu þau vinnubrögð sem við erum að verða vitni að æ ofan í æ. Mér finnst að það gangi ekki að forusta ríkisstjórnarinnar skuli með þessum hætti skapa andrúmsloft þar sem opinberir starfsmenn þora ekki lengur að hafa skoðanir af ótta við að lenda undir hrammi ríkisstjórnarinnar. Mottóið er einfaldlega að verða þetta: Hafa skal það sem forsrh. vill en leggja stofnanirnar ella niður.

Herra forseti. Það er rangt að sett hafi verið niður formleg nefnd eins og hér er haldið fram. Það var hins vegar ljóst að allir þeir aðilar sem komu að þeim stofnunum sem í hlut eiga ættu að koma að málinu. Á undanförnu ári hefur ráðuneytisstjórinn í forsrn. rætt þessi mál við alla þessa aðila, ekki einu sinni, ekki tvisvar, heldur oft og þjóðhagstofustjóri hefur meira að segja skilað tillögum sínum varðandi þessi mál. Það er því alveg fráleitt að halda því fram að málið sé ekki rætt málefnalega. Að auki er það undarlegt fyrir mig að heyra að þjóðhagstofustjóri hafi ekki vitað um málið vegna þess að fram hafa farið viðræður við hann, margar viðræður við hann um hans launakjör og þar er vikið að hans starfslokasamningum. Ég átta mig því ekki alveg á þessari umræðu. En hvað er Þjóðhagsstofnun? Þjóðhagsstofnun er fyrst og fremst fólk, gott fólk, hæft og gott fólk. Auðvitað er meiningin að nýta starfskrafta þessa fólks. Auðvitað er það meiningin. En það er meiningin að nýta þessa krafta vel og spara um leið, að sameina þau verkefni sem eiga saman hjá Hagstofu og Þjóðhagsstofnun, sameina þau verkefni sem eiga saman hjá Seðlabanka og Þjóðhagsstofnun. Er það ekki meiningin að vera með sæmilega skaplegan ríkisrekstur? Er það ekki lagt til? Hefur ekki Þjóðhagsstofnun lagt það til sjálf? Þetta hefur verið í undirbúningi í heilt ár og hv. þingmenn vita það gjörla. Þess vegna er alveg út í hött að vera með þessar samsæriskenningar sem menn hafa. Þannig vill til að ég var spurður um þetta atriði sérstaklega í viðtalsþætti. Það er rangt sem hér er haldið fram að ég hafi mætt beint upp í sjónvarp til að tilkynna þetta. Ég var í viðtali um allt aðra hluti þegar fréttamaðurinn spurði um þennan þátt vegna þess að hann bar skynbragð á það sem hv. þingmenn sumir hverjir virðast ekki gera, að tímarnir hafa breyst. Þjóðhagsstofnun er ekki nú um stundir sú eina sem sér um spár. Bankarnir gera það. Undirstofnanir bankanna gera það. Atvinnurekendur gera það. Alþýðusambandið gerir það. Fjmrn. gerir það o.s.frv. Þetta hefur gjörsamlega breyst. Auðvitað eiga menn að laga sig að breyttum tíma en ekki hanga í fortíðinni gjörsamlega eins og menn gera hér og hafa ekkert nýtt fram að færa. Það kom ekki nein ný tillaga, aðeins samsæriskenningar, ekki ein ný tillaga. Það er athyglisvert.

Herra forseti. Í yfirlitsræðu minni um utanríkismál fyrir ári beindi ég einkum augum að samrunaþróuninni í Evrópu og tengingu Íslands við hana. Með því vildi ég hvetja til umræðu hér á Alþingi um þessa veigamestu hlið íslenskra utanríkismála. Að þessu sinni vil ég nota tækifærið til að ræða ferli sem ristir enn dýpra en samrunaþróunin í Evrópu. Hér á ég við þróun sem ýmist er kennd við alþjóðavæðingu eða hnattvæðingu. Þessi þróun mótar nú þegar með einum eða öðrum hætti flest stærri viðfangsefni okkar í ríkisstjórn og á Alþingi. Eins og með Evrópumálin í fyrra geri ég þetta að sérstöku umtalsefni hér á Alþingi í þeim tilgangi að hvetja til umræðna um málefni sem mun hafa úrslitaþýðingu fyrir þróun íslensks samfélags á komandi árum. Á sínum tíma skipaði ég starfshóp til þess að huga að framtíð Íslands með tilliti til alþjóðavæðingarinnar. Ég bað um að málið yrði kannað með sérstakri áherslu á nauðsynlega þróun efnahagsumgjarðar fyrir íslenskt atvinnulíf. Nefndin skilaði skýrslu sem utanríkisráðuneytið gaf út fyrir röskum tveimur árum. Þegar nefndin var skipuð horfði svo við að þrátt fyrir aukinn þrótt atvinnulífsins og verulegan vöxt í efnahagslífinu um nokkurra missira skeið var það áhyggjuefni að Ísland var eftirbátur nálægra ríkja hvað varðaði alþjóðavæðingu viðskiptalífsins. Síðan hefur margt breyst. Íslensk fyrirtæki hafa sótt fram á alþjóðavettvangi með vaxandi þrótti og íslenskt atvinnulíf er nú um margt betur búið til að nýta sér hin fjölmörgu tækifæri sem hnattvæðingin hefur skapað víða um heim. Afstaða manna hefur líka verið að breytast. Almennur skilningur er nú á því að framtíð okkar sé mjög undir því komin að við keppum af fullum þrótti á alþjóðlegum vettvangi. Á því er enginn vafi að við lifum nú eina af hinum stóru byltingum mannkynssögunnar. Umfang og dýpt þeirra breytinga sem nú eiga sér stað er erfitt að ýkja. Þess vegna er nauðsynlegt að nýta þau tækifæri sem okkur bjóðast á alþjóðavettvangi og verjast þeim hættum sem þar kunna að leynast. Þegar aðstæðurnar breytast með jafnörum og róttækum hætti þurfum við sífellt að endurmeta stöðu okkar. Það þýðir hins vegar ekki að kasta þurfi fyrir róða gömlum gildum og hugsjónum. Þvert á móti er nauðsynlegt að byggja aðlögun okkar að nýjum raunveruleika á traustum undirstöðum menningar okkar og menntunar. Stundum er sagt að við eigum ekkert val og að í reynd sé megineinkenni hnattvæðingar að valfrelsi einstakra ríkja um eigin mál fari sífellt þverrandi. Í því er ákveðinn sannleika að finna en um leið ákveðinn misskilning. Um leið og hnattvæðingin kallar á minni afskipti ríkisvalds og opnun landamæra þá kallar hún sumpart á sterkari ríki. Hnattvæðingin gerir auknar kröfur til stjórnvalda um farsælar, almennar og gagnsæjar reglur á fjölmörgum sviðum viðskipta og þjóðfélagsmála sem stjórnvöld hafi burði til að fylgja eftir af fullri einurð og sanngirni. Alþjóðakerfið byggist á samstarfi sjálfstæðra, fullvalda þjóðríkja, ekki á yfirþjóðlegu valdi. Þegar ríki hafa með sér samvinnu með það að markmiði að auka farsæld allra sýnist sumum að þau missi vald og forræði í eigin málum. En til hvers er óskorað vald og forræði ríkja ef það skerðir möguleika íbúa þeirra til framfara? Skuldbindandi samstarf þjóðríkja er forsenda fyrir eflingu markaðsbúskapar og aukinni hagsæld. Það þarf öflug þjóðríki og skipulegt samstarf þeirra á milli til að setja viðeigandi umferðarreglur og framfylgja þeim til að tryggja að markaðsbúskapurinn geti blómstrað á heimsvísu. Fyrirtækjum eða ríkjum má ekki mismuna að ástæðulausu og skilja þjóðir eftir í fátækt og umhverfið í ólestri. Um leið og sú vernd sem áður mátti finna í fjarlægðum og höftum á samskipti og viðskipti fellur burt verða stjórnvöld að sjá til þess að þau almennu skilyrði sem við búum atvinnulífi okkar og þjóðlífi séu eins góð og nokkur kostur er og samkeppnisfær við það sem önnur ríki búa við. Mistök í þeim efnum geta orðið dýrkeypt. Ríki geta farið ólíkar leiðir að því marki. Þannig hafa ríki með mjög ólíkar þjóðfélagsgerðir og áherslur í samfélagsmálum náð miklum árangri. Við þurfum ekki annað en að líta til Norðurlanda annars vegar og ríkja Asíu og Ameríku hins vegar til að sjá að hnattvæðingin krefst ekki sömu lausna alls staðar. Það er misskilningur á eðli hnattvæðingar að líta svo á að með henni dragi úr mikilvægi stjórnmála og hlutverki þjóðríkisins. En hlutverk þjóðríkisins er að breytast og skilningur stjórnmálamanna og annarra á þeim breytingum er forsenda skynsamlegra viðbragða. Fyrir fáeinum missirum var íslenskt atvinnulíf nokkuð á eftir atvinnulífi margra nálægra landa í alþjóðavæðingu. Margt hafði þó verið gert til að búa í haginn fyrir alþjóðavæðingu atvinnulífsins og hefur það starf haldið áfram. Ein helsta undirstaða þessara aðgerða var og er aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Umfram það hafa stjórnvöld skapað skilyrði fyrir alþjóðavæðingu atvinnulífsins með breytingum á fjármagnsmarkaði, í skattamálum, samkeppnismálum og í fleiri greinum. Á síðustu árum hefur mikilvægur þáttur í þessari stefnu verið efling utanríkisþjónustunnar og aðstoðar hennar við íslensk fyrirtæki. Á þessu ári verða tvö ný íslensk sendiráð opnuð í mikilvægum viðskiptalöndum okkar, Kanada og Japan. Útrás íslenskra fyrirtækja hefur verið umfangsmikil síðustu ár. Þar hafa menn oft rekið sig á, sumt hefur mistekist, en fleira hefur tekist og sumt með ólíkindum vel. Nokkur fyrirtæki í okkar smáa atvinnulífi eru nú orðin leiðandi í heiminum á þeim sviðum sem þau hafa valið sér. Enn fleiri standa sig vel í samkeppni á alþjóðavísu innan stórra atvinnugreina. Bein fjárfesting íslenskra fyrirtækja erlendis, sem fyrir fáum árum var aðeins tíundi hluti þess sem algengt var í ríkjum OECD, hefur margfaldast á nokkrum árum. Nú vinna um 11 þúsund starfsmenn hjá íslenskum fyrirtækjum erlendis, sem er þreföldun á fimm árum. Í eina tíð hefði vafalítið verið fundið að þessari þróun og sagt að það væri ekki hlutverk íslenskra fyrirtækja að sjá útlendingum fyrir atvinnu. Þessi sjónarmið hafa breyst og nú sjá flestir þetta sem tákn um styrk. Útvegsfyrirtæki í eigu Íslendinga stunda nú veiðar við strendur flestra heimsálfa og íslensk sjávarútvegsfyrirtæki selja framleiðslu sína um víða veröld í gegnum öflug markaðsnet sem þau hafa byggt á heimsvísu. Árangur íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja undirstrikar þau sannindi hnattvæðingarinnar að þau fyrirtæki sem ná bestum árangri á alþjóðavísu eru oftar en ekki þau sem byggja á sterkri stöðu heima fyrir. Hnattvæðingin krefst þess ekki að við förum að vinna við nýja hluti sem við þekktum ekki áður, heldur snýst hún þvert á móti um að sá geri hlutina sem kann þá best. Sú þekking sem er til í landinu er því grunnur að árangri á alþjóðavísu. Um leið er það fagnaðarefni að Íslendingum hefur tekist að tileinka sér og nýta verðmætaþekkingu á sviði tæknivæddustu atvinnugreina samtímans. Þessar greinar byggjast yfirleitt ekki á nýtingu náttúruauðlinda. Auðlindir okkar gáfu ákveðið forskot sem við höfum borið gæfu til að nýta. Í hinum nýju greinum atvinnulífsins höfum við náð frumkvæði með öðrum hætti, svo sem á sviði tölvutækni, hugbúnaðargerðar, líftækni, matvælatækni og erfðavísindum. Ýmislegt í menningu okkar, menntun og hugarfari virðist falla vel að þeim kröfum sem frumkvöðlar á þessu sviði þurfa að uppfylla og slíkt framtak byggir einnig á eldri sérþekkingu. Gamlar hömlur sem lega landsins hefur sett íslensku atvinnulífi eru í litlum mæli fyrir hendi í þessum nýju greinum. Þá má einnig virkja og styrkja þessa vaxtarbrodda efnahagslífsins með skynsamlegri stefnu stjórnvalda. Um leið og við getum glaðst yfir frábærum árangri margra íslenskra fyrirtækja erlendis þurfum við að tryggja þeim aðlaðandi starfsskilyrði heima fyrir. Við verðum að vinna að því af fullri einurð að halda þessum fyrirtækjum hér á Íslandi, því annars kunna tengslin við arðbærasta hluta starfsemi þeirra að rofna. Þeir sem best standa sig eiga allra kosta völ í heiminum. Við þurfum að huga að því í auknum mæli hvernig umhverfi við getum boðið þeim sem alls staðar eru velkomnir. Þetta á við um bæði fólk og fyrirtæki. Íslendingar eiga það flestir sammerkt að vera tengdir landi sínu sterkum böndum. En öflug íslensk fyrirtæki og sífellt fleiri Íslendingar eru boðnir velkomnir víða um heim. Fyrirtæki og stofnanir víða um lönd leita hvarvetna að sérþekkingu og vel menntuðu vinnuafli, og fólk losnar í vaxandi mæli úr tengslum við sín heimalönd. Um leið og íslensk fyrirtæki ná árangri erlendis og fleiri einstaklingar afla sér aukinnar menntunar og þekkingar á viðfangsefnum sem eru í eðli sínu alþjóðleg, viljum við halda sem mestum tengslum við fólkið okkar, við fyrirtækin okkar og viljum þátttöku þeirra í íslensku þjóðfélagi. Eitt af því sem við þurfum jafnframt að huga að er hvernig við getum aukið erlenda fjárfestingu á Íslandi, ekki síst á fleiri sviðum en hingað til. Um leið og íslenskt atvinnulíf hefur af miklum þrótti leitað uppi tækifæri erlendis sem koma okkur til góða hér heima hefur á það skort að erlend fyrirtæki leiti hingað til lands. Aukin erlend fjárfesting er okkur nauðsynleg af mörgum ástæðum. Hún eykur fjölbreytni atvinnulífsins, skapar ný atvinnutækifæri hér heima og eykur velmegun. Erlend fjárfesting á Íslandi og íslensk fjárfesting erlendis eru því tvær hliðar á sama máli. Hvort tveggja stuðlar að nýtingu þeirra tækifæra sem hnattvæðingin felur í sér, hvort tveggja er forsenda velmegunar á næstu árum, og hvort tveggja stuðlar að því að það geti farið saman að fólkið okkar verði sem gjaldgengast í veröldinni, en geti um leið með sem auðveldustum hætti valið Ísland sem sitt heimaland. Við viljum líka að fólk hafi sem mest og raunverulegast val um hvar á Íslandi það býr. Í þeim efnum er mikil tækifæri að finna í hnattvæðingunni, gagnstætt því sem stundum er haldið fram. Það er ekki eðli hnattvæðingarinnar að allir safnist saman á einn stað. Þvert á móti. Mikilvægi fjarlægða hefur minnkað og möguleikar til samskipta hafa aukist. Það skiptir æ minna máli hvar vörur eru framleiddar heldur að þær séu framleiddar þar sem það er hagkvæmast og af þeim sem best kunna til verka. Einkenni hnattvæðingar lúta einnig að því að opna möguleika til dreifðrar búsetu. En eins og með margt annað sem ég hef nefnt hér á undan er fátt sjálfgefið í þessum efnum. Menn þurfa enn að sigrast á fjarlægðum. Það sem hefur breyst er að möguleikarnir til að sigrast á þeim hafa vaxið. Samskipti við umheiminn koma ekki af sjálfu sér þótt tæknin sé fyrir hendi. Menn þurfa að leita eftir þeim og kunna til þeirra verka. Þau fyrirtæki sem náð hafa árangri á alþjóðavettvangi á síðustu árum eru ekki öll staðsett í stórborgum heimsins. Mörg eru staðsett í litlum samfélögum. Við eigum nokkur dæmi um slík fyrirtæki hér á Íslandi. Þeim þarf að fjölga og til þess eru aðstæður að skapast. Framtíð landsbyggðarinnar á Íslandi er án nokkurs vafa undir því komin að menn hafi áræði og þekkingu til að nýta þá möguleika sem felast í hnattvæðingunni. Þótt algeng gagnrýni á hnattvæðingu beinist að drottnun fáeinna stórfyrirtækja, þá hefur hún opnað möguleika til alþjóðaviðskipta fyrir smærri fyrirtæki. Jafnvel lítil fyrirtæki á afskekktum stöðum stunda nú alþjóðleg viðskipti með góðum árangri. Oft er þetta spurning um áræði, en alltaf spurning um þekkingu. Stjórnvöld geta með ýmsu móti auðveldað fyrirtækjum þátttöku í alþjóðaviðskiptum og sá stuðningur er oft mikilvægastur litlum fyrirtækjum. Um leið og utanríkisráðuneytið hefur kappkostað að byggja upp styrk til að aðstoða fyrirtæki á fjarlægum sem nálægum mörkuðum hefur ráðuneytið reynt að kynna þessa starfsemi sína sérstaklega á landsbyggðinni. Um landsbyggðina á Íslandi gilda sömu lögmál og um atvinnulíf landsmanna að öðru leyti. Forsenda framfara á næstu árum er nýting þeirra tækifæra sem hnattvæðingin hefur opnað. Tækifærin eru til staðar, það sýnir reynsla okkar og reynsla annarra. En við þurfum að sýna aukið áræði og hugvit til að finna þau og nýta. Um leið og hnattvæðingin hefur opnað mikil tækifæri þurfum við að vera vel á verði gagnvart vandamálum sem fjarlægðin skýldi okkur fyrir. Það eru ekki aðeins fyrirmyndarfyrirtæki sem hafa nýtt sér nýja samskiptatækni, greiðari samgöngur og frjálsara flæði fjármagns. Alþjóðlegir glæpahringir hafa notfært sér þessar nýju aðstæður. Ríki heims heyja nú stöðugt erfiðari varnarbaráttu gegn fíkniefasmygli og peningaþvætti. Smygl á fólki og mansal er einnig vaxandi vandamál með átakanlegar hliðar, rétt eins og fíkniefnasmyglið. Alþjóðleg samvinna fer vaxandi í þessum efnum og Íslendingar hafa leitast við að fylgjast sem best með. Ekki er síður mikilvægt að auknir möguleikar hafa opnast á svæðisbundnu samstarfi gegn glæpastarfsemi. Þátttaka Íslands í Schengen-samstarfinu er afar mikilvæg í þessu tilliti. Hún hefur opnað aukna möguleika á sviði lögreglusamvinnu við ríki Evrópusambandsins og stóraukið bolmagn Evrópuríkja til að hamla gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Þá hefur aðildin að Schengen meðal annars leitt til þess að gera má ráð fyrir að Ísland verði á meðal fyrstu ríkja til að gera samstarfssamning við Europol. Hvaða skoðun sem við höfum á hnattvæðingunni, þá er sú vernd sem fjarlægðin hefur veitt okkur að miklu leyti úr sögunni. Auknar hættur hér heima vegna alþjóðlegrar glæpastarfsemi eins og fíkniefnasmygls hafa ekki skapast vegna þátttöku okkar í hnattvæðingunni. Þróttmikið samstarf við aðrar þjóðir gefur hins vegar meiri möguleika til að bregðast við þessum hættum. Annað dæmi um vaxandi vá sem rekja má til auðveldari samgangna og samskipta er aukin og hraðari útbreiðsla ýmiss konar sjúkdóma. Smitsjúkdómar hafa aldrei virt landamæri eins og við þekkjum af gamalli og nýrri sögu. Hraðinn er hins vegar meiri en áður og í því felast nýjar hættur sem eingöngu er hægt að bregðast við með alþjóðlegu átaki. Umhverfismál koma öllum við og umhverfisvandinn sameinar og skerpir vitund okkar um að við eigum aðeins eina jörð og að hennar þurfi að gæta vel til að komandi kynslóðir megi einnig geta lifað góðu lífi. Okkur kemur við hvað menn eru að losa í sjóinn handan hafsins. Og okkur kemur við hvernig og hvort menn bregðast við loftmengun hinum megin á hnettinum. Ótti við hin svonefndu gróðurhúsaáhrif og mögulegar breytingar á veðurkerfum heimsins hafa knúið menn um allan heim til að hugsa þessi mál með nýjum hætti. Meðal þeirra sem berjast gegn hnattvæðingu eru fjölmennir hópar umhverfisverndarsinna sem álíta að vaxandi mengun og eyðileggingu náttúrunnar megi rekja til hnattvæðingar. Í þessu er nokkurn sannleik að finna, en oft er einnig um að ræða grundvallarmisskilning. Á því er enginn vafi að vaxandi samgöngur í heiminum og vaxandi velmegun víða um lönd sem rekja má til hnattvæðingar hafa aukið á losun mengandi efna í andrúmsloftið og aukið á þrýsting á viðkvæm vistkerfi víða um heim. Samhengið á milli vaxandi mengunar og hnattvæðingar er hins vegar ekki eins einfalt og ætla mætti. Gera verður greinarmun á því hvort verið er að tala um afleiðingar hagvaxtar eða hnattvæðingar. Ef menn vilja draga úr hagvexti til að draga úr umhverfisspjöllum er það sjónarmið út af fyrir sig. Ef menn vilja draga úr hnattvæðingu til að draga úr mengun hafa þeir sennilega rangt fyrir sér. Við getum séð það með því að líta í kringum okkur. Hvar er ástand umhverfismála verst í heiminum? Er það ekki einmitt í mörgum þeirra ríkja sem lengst voru lokuð fyrir alþjóðavæðingu? Hvar er ástand umhverfismála best? Er það ekki einmitt í nokkrum þeirra ríkja sem hafa af mestum þrótti tekið þátt í alþjóðasamstarfi og alþjóðavæðingu á öllum sviðum? Ég er ekki með þessu að halda því fram að hnattvæðingin bjargi umhverfinu. En hnattvæðing sem slík eykur ekki við umhverfisvandann. Umhverfisvandinn er ekki kominn til vegna hnattvæðingar og lausnir á umhverfisvandanum verða ekki fundnar án öflugs alþjóðlegs samstarfs. Barátta umhverfisverndarsinna er einmitt dæmi um það atriði. Sennilega er engin hreyfing eins hnattvædd og hreyfing þessara aðila. Ein af athyglisverðum leiðum til að draga úr loftmengun snertir okkur Íslendinga með beinum hætti. Þetta er leið sem jafnframt byggist á alþjóðavæðingu og öflugu alþjóðlegu markaðskerfi. Hér á ég við alþjóðlegan markað með svonefnda losunarkvóta sem getur stuðlað að því að iðnframleiðsla eigi sér stað þar sem orkan er hreinust og hagræðingin mest. Með öflugri alþjóðasamvinnu á þessu sviði má virkja alþjóðleg markaðsöfl til að rjúfa þau tengsl sem eru á milli hagvaxtar og aukinnar mengunar. Markaðsöflin sjálf eru blind fyrir umhverfinu. Markaðurinn sér ekki um þetta sjálfur. Hann er samt öflugt tæki sem stjórnvöld geta með víðtækri alþjóðlegri samvinnu virkjað í þeim tilgangi. Þetta á ekki aðeins við um losunarkvóta. Annað dæmi er alþjóðleg samvinna um afnám á niðurgreiðslum á orkugjöfum sem valda loftmengun. Þriðja dæmið er alþjóðleg samvinna um verðlagningu á eldsneyti sem miðast við skaðsemi viðkomandi eldsneytis fyrir umhverfið. Slíkar aðgerðir ryðja brautina fyrir þróun nýrrar tækni bæði í samgöngum og iðnaði og ýta undir notkun hreinna og endurnýjanlegra orkugjafa. Annað atriði varðandi tengsl hnattvæðingar og umhverfismála snertir íslenskt atvinnulíf með beinum hætti. Ég hef á alþjóðavettvangi reynt með ýmsu móti að benda á það samhengi sem er á milli ríkisstyrkja í sjávarútvegi, ofveiði og rányrkju á höfum heimsins. Tollar á fiskafurðir stuðla líka að rányrkju. Þeir hvetja sjávarútveginn til að leggja áherslu á magn frekar en gæði. Stöðugt verður ljósara hvað lífkerfi sjávar stendur víða tæpt, ekki síst vegna rányrkju síðustu ára og áratuga. Hnattvæðingin hefur opnað leiðir til að þrýsta á um lausnir í þessum efnum, bæði vegna aukinnar alþjóðasamvinnu og vegna þess að alþjóðamarkaðir með sjávarafurðir stjórna því að verulegu leyti hvernig ríki nýta sjávarauðlindir sínar. Því hef ég lagt ríka áherslu á að íslensk stjórnvöld beiti sér fyrir því á alþjóðavettvangi, og þá ekki síst innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, að markaðshöft í sjávarútvegi, eins og ríkisstyrkir og tollar, verði afnumin. Það er af og frá að bregðast eigi við þessum vandamálum með alþjóðlegri ofstjórn. Hnattvæðing krefst stundum hnattrænna lausna og stundum staðbundnari samvinnu. Það er ljóst að ekki verður komið í veg fyrir vaxandi mengun hafsins án hnattrænnar samvinnu. Um leið liggur fyrir að flestir fiskstofnar í hafinu eru ekki hnattrænir heldur staðbundnir. Ofveiði kallar því á staðbundnar lausnir en ekki hnattrænar. Ríkisstyrkir í sjávarútvegi og tollavernd eru hins vegar hnattræn vandamál. Um svæðisbundin mál eiga svæðisbundnir samningar við. Í sjávarútvegi eins og svo mörgu öðru skiptir mestu að virkja ábyrgð þeirra sem eiga mest undir farsælli lausn málsins. Þess vegna verðum við að vinna gegn hugmyndum um hnattræna stjórn fiskveiða og leggja þess í stað áherslu á svæðisbundna samvinnu á grundvelli úthafsveiðisamninga og svæðisbundinna stofnana. Eitt af einkennum, og kannski þversögnum hnattvæðingarinnar á síðustu árum, er að svæðisbundið samstarf ríkja hefur stórlega aukist. Menn hafa raunar stundum stillt þessu tvennu upp sem valkostum, hnattvæðingu og auknu svæðisbundnu samstarfi. Í því felst misskilningur á eðli málsins. Aukin svæðisbundin samvinna er oftar en ekki til komin sem viðbrögð við aukinni hnattvæðingu. Þannig má líta á samrunaþróunina í Evrópu á síðustu árum sem viðbrögð við hnattvæðingunni og sömu sögu er að segja um vaxandi svæðisbundið samstarf víðar um heiminn. Alþjóðaviðskipti hafa orðið frjálsari með árunum en mikið vantar á að hægt sé að líta á heiminn allan sem eitt opið viðskiptasvæði. Með vaxandi samkeppni á öllum sviðum hefur ríkjum orðið nauðsynlegt að stækka markaðinn fyrir eigið atvinnulíf og það hafa þau gert með þátttöku í svæðisbundinni samvinnu. Íslendingum tókst að tryggja hagsmuni sína að þessu leyti með EES-samningnum á sínum tíma sem veitir aðgang að stærsta og auðugasta markaði heimsins, sem er innri markaður Evrópusambandsins. Aðildin að EFTA og EES-samningnum skiptir sköpum fyrir þátttöku Íslands í hnattvæðingunni. Þetta hefur haft ómetanlegt gildi fyrir atvinnulífið og er í reynd ómissandi undirstaða fyrir þær gífurlegu framfarir sem hafa orðið í efnahagslífinu á síðustu árum. Miklar breytingar eiga sér nú stað í Evrópu. Ný aðildarríki bætast við Evrópusambandið á næstum árum og innan sambandsins verða örar og mikilvægar breytingar á fjölmörgum sviðum. Ný samstarfssvið hafa komið til og aðild Íslands að hnattvæðingunni tengist í vaxandi mæli samstarfi við ESB. Með öllu þessu verðum við að fylgjast af mikilli nákvæmni og einurð. Hér er um grundvallarhagsmuni íslensku þjóðarinnar að tefla. Þjóðarhagsmunir okkar í öryggismálum byggjast líka á svæðisbundnu samstarfi. Hugsjónin um hnattrænt öryggiskerfi fyrir allan heiminn, sem lá að baki stofnun Sameinuðu þjóðanna fyrir meira en hálfri öld, er enn fjarri því að verða að veruleika. Endalok kalda stríðsins hafa fært okkur í átt að þessari hugsjón en að henni verðum við að vinna áfram á grundvelli svæðisbundins samstarfs. Það öryggissamstarf sem Ísland tekur fullan þátt í hefur líka verið að þróast og þátttökuríkjum hefur fjölgað. NATO hefur annars vegar brugðist við nýjum tækifærum með stækkun bandalagsins og hins vegar með öflugu samstarfi við ríki utan bandalagsins. Þar má nefna Samstarf í þágu friðar með aðild fjölda ríkja sem áður voru í andstæðu hernaðarbandalagi, sérstök samstarfsráð við Rússland og Úkraínu og hið svonefnda Evró-Atlantshafssamstarfsráð. Þá er í deiglunni samstarf NATO og ESB um eigin varnarstyrk ESB en í því máli eigum við Íslendingar sérstakra hagsmuna að gæta sem við höfum fylgt einarðlega eftir á síðustu missirum. Auk samstarfsins innan NATO tekur Ísland virkan þátt í starfi Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, ÖSE, og í starfi Evrópuráðsins sem að sínu leyti vinnur mikilvægt starf að svæðisbundnum öryggismálum með áherslu á styrkingu lýðræðis í Evrópu og nágrenni álfunnar. Allt þetta svæðisbundna samstarf sem við höfum sinnt af kappi hefur gefið Íslendingum tækifæri til að gæta grundvallarhagsmuna okkar og hafa áhrif á margvísleg málefni sem við ella hefðum engan kost átt á að sinna nema með öflugri þátttöku. Fyrir litlar þjóðir gegna alþjóðastofnanir lykilhlutverki og er aðild að þeim forsenda þess að þær geti tekið virkan þátt í alþjóðamálum. Stærri ríki geta haft með sér öflugra tvíhliða samstarf, þótt við eigum margs konar tvíhliða samstarf við nálæg og fjarlæg ríki. En þess væri enginn kostur fyrir jafnlítið land og Ísland að koma að svo mörgum málum ef ekki kæmi til aðild að þeim styrku stofnunum sem við höfum borið gæfu til að eiga aðild að. Herra forseti. Í tíð minni sem utanríkisráðherra hef ég lagt áherslu á að auka sem mest þátttöku Íslands í þeim alþjóðastofnunum sem eru okkur mikilvægastar. Við verðum að taka þátt í starfi slíkra stofnana af fullri alvöru og kosta nokkru til. Við getum ekki reiknað með því að aðrir taki okkur alvarlega ef við gerum það ekki sjálf. Nú er ýmislegt í undirbúningi hvað þetta varðar. Á næsta ári tökum við að okkur að halda utanríkisráðherrafund NATO hér á landi. Þetta verður stærsti alþjóðlegi fundur sem haldinn hefur verið á Íslandi með þátttöku nær fjórðungs allra ríkja heimsins. Við höfum lýst yfir vilja til að taka sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna eftir nokkur ár og undirbúningur að framboði til þessarar langvaldamestu stofnunar Sameinuðu þjóðanna er að hefjast. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna er mikill fjöldi mikilvægra verkefna fram undan. Almennt verður þó að viðurkenna að stofnanakerfi Sameinuðu þjóðanna hefur ekki staðið undir því stóraukna álagi sem hnattvæðingin hefur í för með sér þótt starf samtakanna hafi eflst talsvert undir þróttmikilli stjórn núverandi framkvæmdastjóra, Kofi Annans. Það er vissulega íhugunarefni að ekki skuli hafa tekist að efla samtökin og sérstofnanir þeirra nægilega til að mæta þeim kröfum sem gera verður til þeirra í ljósi þess gífurlega vaxtar sem hefur orðið í alþjóðaviðskiptum, alþjóðlegum fjármagnshreyfingum, alþjóðlegum samgöngum og alþjóðlegum samskiptum yfirleitt. Veikleikar alþjóðakerfisins bjóða heim mörgum og alvarlegum hættum. Þeir koma líka í veg fyrir samvinnu um lausn á fjölmörgum alþjóðlegum vandamálum, allt frá fátækt og mannréttindabrotum til umhverfismála og tæknilegra úrlausnarefna. Minni ríki eiga enn meira undir því komið en þau stærri að það takist að efla alþjóðastofnanir á næstu árum. Af stórum verkefnum í náinni framtíð má einnig nefna að við höfum ákveðið að stórauka á næstu árum framlag Íslands til friðargæslu. Starf okkar á þessu sviði er tiltölulega nýtt af nálinni. Þau skref sem við höfum tekið á síðustu árum, og sú reynsla sem við höfum öðlast, hefur hvatt okkur, hvatt okkur til að axla aukna ábyrgð á þessu sviði. Unnið er að undirbúningi málsins af fullum krafti og er tíðinda að vænta af því starfi innan skamms. Er ætlunin að auglýsa fljótlega eftir fólki sem væri tilbúið að taka þátt í friðargæslu fyrir Ísland. Þróunaraðstoð Íslands hefur einnig verið efld á undanförnum árum og tekið á sig fastari mynd. Á þeirri braut viljum við halda áfram. Að undanförnu höfum við unnið að því að bæta aðstöðu okkar og um leið sýnt þá alvöru sem hér býr að baki með opnun íslensks sendiráðs í Mósambík. Við höfum kosið að beina aðstoð til nokkurra ríkja í sunnanverðri Afríku. Ríki Afríku hafa dregist aftur úr öðrum ríkjum heimsins á seinni árum. Hnattvæðingin hefur snert Afríkuríki hvað minnst. Fátækt Afríkuríkja felst því ekki í hnattvæðingunni, heldur þvert á móti í takmörkuðum möguleikum þessa heimshluta til að nýta sér þau tækifæri sem finna má í hnattvæðingu heimsviðskipta. Allt þetta starf að alþjóðamálum kostar auðvitað nokkurt fé. Því verður hins vegar ekki haldið fram að við eyðum fé til alþjóðamála umfram það sem sæmir vel efnaðri þjóð sem vill láta taka sig alvarlega á alþjóðavettvangi. Með virkri þátttöku á vettvangi alþjóðastofnana sem við erum aðilar að getum við bæði gætt hagsmuna og einnig lagt af mörkum okkar skerf. Virkt starf okkar á vettvangi þessara stofnana skilar meiru en framlagið segir til um. Öflug þátttaka lítilla ríkja á borð við Ísland í alþjóðastofnunum, svæðisbundnum stofnunum og í alþjóðasamstarfi yfirleitt er nauðsynleg til að hægt sé að gæta íslenskra hagsmuna í hnattvæddum heimi. Það sama gildir með þátttöku Íslands í alþjóðasamvinnu og þátttöku íslensks atvinnulífs á alþjóðamarkaði. Hjáseta gerir lítið annað en að svipta okkur sjálf tækifærum til að hafa áhrif á örlög okkar. Sá kostur er alltaf fyrir hendi að sitja hjá. En með hjásetunni breytum við engu öðru en okkar eigin möguleikum til ábata og góðra verka. Meðan sumir líta þannig á að í hnattvæðingunni felist margvíslegar hættur fyrir Ísland tel ég að í henni felist miklir möguleikar og sóknarfæri. Árangurinn veltur mest á okkur sjálfum og hvernig við vinnum úr tækifærunum. Íslendingar eru vel menntuð þjóð sem er meðvituð um eigin getu og vilja til að vera ávallt í fremstu röð meðal þjóða. Íslensku samfélagi hefur alltaf vegnað best, bæði í menningarlegu og efnahagslegu tilliti, þegar tengslin við útlönd hafa verið hvað mest. Það skiptir sköpum fyrir framfarir og velmegun á Íslandi hvernig okkur tekst til í alþjóðlegri samvinnu. Öflugt atvinnulíf sem stenst samkeppni á alþjóðamarkaði og virkt samstarf Íslands við önnur ríki sem tryggja jafnræði og tækifæri fólks og fyrirtækja er forsenda þess að íslenskri þjóð farnist vel á nýrri öld.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir ræðuna. Ég ætla þó ekki að nota tækifærið til að finna að eða ræða tiltekin atriði ræðunnar heldur vil ég taka upp eitt atriði sem hefur verið ofarlega á baugi á Norðurlöndunum og braust í gegnum fréttir á Íslandi í morgun. Í Ríkisútvarpinu í morgun var frá því greint að núna stæðu yfir samningaumleitanir milli Japans og Rússlands um tiltölulega umfangsmikla flutninga á geislavirkum úrgangi um Íshafið og að lokum niður Grænlandssund milli Íslands og Grænlands. Við vitum, herra forseti, að á þessu svæði er stöðugur ís. Það er bæði lagís og borgarísjakar. Það er hættulegt að fara um þetta svæði, enda er það svo að Japanir hyggjast stunda slíka flutninga fyrir atbeina rússneskra ísbrjóta. Það segir sitt um stöðuna á þessum hafsvæðum. Sigurður Magnússon, forstöðumaður Geislavarna ríkisins, sagði í útvarpi í morgun að þessir flutningar gætu verið ákaflega varasamir og hann tók svo djúpt í árinni að segja að ef einhvers konar slys yrðu meðan á þessum flutningum stæðu gæti það stórskaðað efnahagslega hagsmuni Íslendinga. Mig langar þess vegna að nota tækifærið, herra forseti, og að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann viti af þeim samningaumleitunum. Hvort utanrrn. hafi gripið til einhverra viðbragða og með hvaða hætti hann hyggst reyna að beita afli íslensku utanríkisþjónustunnar til þess að koma í veg fyrir að af þessum flutningum verði. Mér er kunnugt um, herra forseti, að Norðmenn hafa lagst harkalega gegn þessum flutningum og fram hefur komið að af þeim sökum er leið þessara skipa um Grænlandssund en ekki suður með Noregi. Utanríkisþjónustan hefur áður sýnt viðbragðsflýti þegar á hefur þurft að halda og þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Er hann þegar farinn af stað til að reyna að leggja stein í götu þessara skelfilegu áforma?

Herra forseti. Það fyrsta sem utanrrn. gerði varðandi þetta mál var að leita upplýsinga. Fengist hefur staðfest frá samgönguráðuneyti Japans að engar slíkar samningaviðræður eiga sér stað milli japanskra stjórnvalda og rússneskra stjórnvalda. Jafnframt hefur fengist staðfest frá opinberum yfirvöldum í Rússlandi að engar slíkar samningaumleitanir eigi sér stað milli þessara þjóða. Hvort einhverjar hugleiðingar kunni að vera uppi milli einstakra fyrirtækja hef ég ekki enn þá fengið upplýsingar um, en bæði japönsk og rússnesk stjórnvöld hafa borið þessa frétt til baka, sem betur fer, og ég tel ástæðu til að gleðjast yfir því, því að ef eitthvað slíkt væri í uppsiglingu, þá er alveg ljóst að bæði íslenska utanríkisþjónustan og utanríkisþjónusta margra annarra ríkja mundi bregðast mjög harkalega við.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýr svör í þessu efni. Það er alveg ljóst að ráðuneytið hefur haft pata af þessu og hefur fylgst með þessu. Samkvæmt lausafregnum af málinu hefur þetta mál ekki náð því enn að komast á formlegt viðræðustig milli ríkjanna. Málið er eigi að síður nægilega alvarlegt til þess að lögð hefur verið fram fyrirspurn í danska þinginu og henni var svarað þar í gær. Því miður hef ég ekki enn þá fengið efni þess svars en hvet hæstv. utanrrh. til þess að verða sér úti um það. Ég óttast það auðvitað, eins og efnahagsástandið er í Rússlandi, að þá geti hvaðeina gerst þar án þess endilega að ríkisstjórnin hafi fulla vitneskju um það. Þess vegna er sá möguleiki uppi að hér geti verið um að ræða einhvers konar samninga milli fyrirtækja sem ekki hafa náð upp á stig milliríkjasamninga eða viðskipta. Ég hvet þess vegna hæstv. utanrrh. til þess að láta ráðuneytið halda vöku sinni og reyndar dreg ekki í efa að svo mun gerast. Ég er sannfærður um að hér er um ákaflega mikilvæga hagsmuni að ræða fyrir Íslendinga. Það hlýtur að vera eitt mikilvægasta verkefnið á verkefnaskrá sérhverrar íslenskrar ríkisstjórnar að gera allt sem hægt er til þess að bægja mengun frá lífríki norðurhjarans og þar með lífríki Íslands og hafsvæðanna kringum landið, þ.e. ekki bara sökum þeirra efnahagslegu skyldna sem á okkur hvíla heldur höfum við líka skyldum að gegna gagnvart þessu lífríki heimsins sem er eitt hið viðkvæmasta sem um getur.

Herra forseti. Við munum að sjálfsögðu halda áfram að fylgjast með þessu máli en við höfum enga ástæðu til að efast um þau svör sem við höfum fengið. Mér er kunnugt um að þetta mál hefur verið til umfjöllunar í danska þinginu og þau svör sem þar voru veitt eru í samræmi við þau svör sem ég veitti hér. Ég mun að sjálfsögðu láta hv. þingmann fá afrit af þessum svörum sem ég hef hér í hliðarherbergi, en þau eru líka á upplýsingavef danska þingsins þannig að þingmenn geta náð þessum upplýsingum þaðan. Þar er líka að finna upplýsingar um heimildir alþjóðlegra fyrirtækja til að flytja efni sem þessi um alþjóðlegar siglingaleiðir sem eru um margt fróðlegar. Alveg er ljóst að það þarf harðari reglur og ákveðnari reglur til þess að takmarka flutninga á ýmsum eiturefnum en það er eitt þeirra viðfangsefna sem ekki verður leyst nema með alþjóðlegum samningum.

Virðulegi forseti. Ég þakka ágæta yfirferð hæstv. utanrrh. um helstu áherslur utanríkisstefnunnar. Nú kveður við annan tón í ræðu utanrrh. en á síðasta ári. Svo virðist sem viljandi sé horft fram hjá ýmsum stærri málum sem hafa verið í umræðunni á Alþingi, e.t.v. vegna þess að þau hafa fengið ákveðna afgreiðslu eða eru í biðstöðu, a.m.k. er alveg ljóst að þessi ræða er á engan hátt ögrandi fyrir samstarfsflokkinn. Í þetta sinn er ekki fjallað ítarlega um stöðu Evrópumálanna og öryggis- og varnarmála. Það þýðir samt ekki að þau mál séu ekki ofarlega á baugi því fullyrða má að þróunin í Evrópu á undanförnum mánuðum kalli á mun vandaðri umræðu en hingað til um kosti og galla aðildar að Evrópusambandinu. Á sama hátt er ljóst að hræringar á sviði öryggis- og varnarmála í Evrópu vekja umræðu um hvernig staða Íslands verði tryggð í því sambandi til lengri tíma litið. Allt á hins vegar sinn tíma og sú umræða bíður annarrar skýrslu. Áður en ég vík frá Evrópuumræðunni sem skautað er fram hjá í þessari ræðu utanrrh. hlýt ég að minna á að hæstv. utanrrh. opnaði sjálfur þá umræðu í skýrslu sinni á síðasta ári. Hann lýsti því yfir að gerð yrði fagleg úttekt á EES-samningnum, haft yrði samráð við ýmsa aðila í þjóðfélaginu sem sett hafa fram skoðun á Evrópumálunum. Fyrir liggur einróma ályktun þings ASÍ um að skoða ESB-málin auk þess sem ýmis samtök atvinnulífsins hafa sett fram skoðun með eða á móti þannig að aðilar vinnumarkaðarins virðast tilbúnir í umræðuna. En nú er ekkert slíkt nefnt. Hins vegar er sjónum Alþingis beint að alþjóðavæðingunni og vissulega er tímabært að ræða hvaða áhrif svokölluð hnattvæðing hefur eða getur haft fyrir landið okkar. Alþjóðavæðingin er ekki flóðbylgja illra afla þó að á henni séu ýmsar hliðar. Alþjóðavæðingin er samheiti yfir þær framfarir í samgöngum, tækni og viðskiptum sem eru að verða daglegur hluti af lífi okkar flestra. Íslendingar, hvort heldur er í afskekktri sveit hér innan lands eða á hinum helmingi hnattarins, geta á einfaldan hátt fylgst með beinni útsendingu af þessum þingfundi á tölvuskjánum sínum. Þetta hefði þótt óhugsandi fyrir örfáum árum. En slík tækni er áhrifamikill þáttur upplýsingasamfélagsins. Við getum valið hvernig við nálgumst þessar breytingar, tekið þeim með ólund, ótta og afturhaldi eða með jákvæðu hugarfari, litið á þær sem tækifæri fyrir okkur og freistað þess að gera okkur eins mikinn mat úr þeim og mögulegt er. Það er líka rangt að hafna alþjóðavæðingunni með því að setja þjóðríkið á stall. Þjóðríkið hefur verið okkur Íslendingum mikils virði og gerði okkur kleift að taka okkar mál í eigin hendur á sínum tíma. Flest ríki Evrópu eru hins vegar samansett úr fleiri en einni þjóð og því má ekki gleyma að þjóðríkið hefur verið öflugt kúgunartæki í höndum þjóðernismeirihluta í gegnum tíðina. Alþjóðavæðingin gefur okkur færi á að leysa þjóðernisminnihluta úr viðjum kúgunar meiri hlutans í þjóðríkjum um allan heim. Alþjóðavæðingin losar um ofurvald ráðandi afla á upplýsingaflæði og þekkingu og gefur hinum undirokaða fjölda nýja von og nýjan kraft. Þekking er lykilatriði til að íslensk fyrirtæki geti nýtt sér þau tækifæri sem alþjóðavæðingin býður upp á. Fjarlægðir og búseta fólks skipta minna máli en áður. Þessar aðstæður alþjóðavæðingar kalla hins vegar á að við endurskoðum það hvernig við veitum íslenskum fyrirtækjum aðstoð við markaðssókn á erlendum mörkuðum. Það er sérstaklega mikilvægt ef við getum tengt aðstoð útflutningsráðgjafar við ráðgjöf sem veitt er á byggðaforsendum. Við megum ekki gleyma því að mikilvægt er að styðja við útrás á sem flestum sviðum íslensks atvinnulífs, jafnt á höfuðborgarsvæðinu og úti um land. Við höfum fjölmargar stofnanir, viðskiptaþjónustu utanrrn., Útflutningsráð, Nýsköpunarsjóð, Iðntæknistofnun og Byggðastofnun, sem allar eiga að aðstoða fyrirtæki en á nokkuð ólíkum forsendum. Spyrja má: Erum við að gera nógu vel í þessu efni? Má ekki hagræða hér, einfalda boðleiðir með aukinni áherslu á atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni sem tengist markaðssókn á erlendum vettvangi? Er ekki kall tímans, herra forseti, að einfalda þessa stofnanauppbyggingu? Alþjóðavæðingin gerir til okkar kröfur. Hún þýðir ný tækifæri til að mennta sig og til starfa fyrir alla sem geta nýtt sér menntunartækifærin. Við verðum jafnframt að skapa sem bestar aðstæður fyrir þá hópa sem ekki eiga þennan aðgang. Þess vegna kallar alþjóðavæðing á öfluga velferðarstefnu. Þegar fjallað er um erlendar fjárfestingar í þessari skýrslu er átt við fjárfestingar okkar erlendis. Það er ekki nóg. Við verðum að skapa ramma um erlenda fjárfestingu í tengslum við alþjóðavæðinguna þannig að hún virki í báðar áttir. Í gær benti hagfræðingur Seðlabankans á að lífeyrissjóðir landsmanna væru með 22% af sínu fjármagni á erlendum skuldabréfamörkuðum sem áður var að öllu leyti ávaxtað innan lands. Hann gaf til kynna að ávöxtunin þá hefði verið eins konar tilflutningur milli vasa hjá okkur. Alþjóðavæðingin og frjálsar fjármagnshreyfingar hafa kallað á breytingar á peningastefnu okkar. Við getum t.d. ekki haft sömu fastgengisstefnu og áður og enduðum núna með eins konar flotgengi og verðbólgumarkmið. Engin þátttaka erlendra aðila er á gjaldeyrismarkaði. Hér starfa tvö til þrjú íslensk gjaldeyrisfyrirtæki, en ef við viljum opinn gjaldeyrismarkað þurfum við erlenda aðila inn. Sama gildir um hlutabréfamarkaðinn. Því er haldið fram að ef við ætlum að fá erlenda aðila hingað þá verðum við að afnema verðtrygginguna og þau ákvæði sem tengjast henni í ársreikningum íslenskra fyrirtækja, svo sem reikningsfærslur sem gera upp verðlagsþróun því þetta þekkist hvergi annars staðar. Útlendingar skilja þetta ekki og hætta sér ekki inn á flókinn markað hérlendis. Það er líka athyglisvert að aðilar í íslensku atvinnulífi hafa haldið því fram að krónan okkar sé léleg. Spyrja má hvaða áhrif sú umræða hafi á hugsanlega erlenda aðila sem koma vildu á íslenskan gjaldeyrismarkað. Það sem ég er að draga athyglina að er að við erum með þátttöku í aðra áttina. Við flytjum peningana okkar út en enginn flytur peninga inn. Og ég spyr: Hvað telur utanrrh. að þurfi að gera í þessum efnum? Hluti af því að opna fyrir fjárfestingar erlendra aðila eru sjávarútvegsfyrirtækin og þegar við fengum aðild að fjármagnsmörkuðum Evrópu gegnum EES-samninginn fengum við undanþágu fyrir sjávarútveginn. Í haust var rædd tillaga frá Samfylkingunni um að heimila erlendum aðilum að fjárfesta í fiskvinnslu. Utanrrh. sem tók þátt í umræðunum taldi að almenn samstaða væri um það mál og ástæða væri til að endurskoða lögin, að það kæmi fyllilega til greina að skylt yrði að landa öllum afla af Íslandsmiðum í íslenskum höfnum. Slíkt hefur verið gert annars staðar, t.d. í Bretlandi, og fengið viðurkenningu Evrópudómstólsins. Ráðherra kom þá inn á misvægið í verðbréfaeign Íslendinga erlendis og verðbréfaeign erlendra aðila hérlendis ásamt vandamálunum sem það skapaði í hagkerfinu. Ekkert bólar hins vegar á úrbótum og ég auglýsi eftir aðgerðum í þessum efnum. Herra forseti. Jón Sigurðsson forseti sagði í grein um verslunarfrelsi í Nýjum félagsritum árið 1843, með leyfi forseta: ,,En jafnframt og beðið er um verzlunarfrelsi þurfa landsmenn og að leggjast á eitt að afla sér þekkíngar á verzlunar-málefnunum, svo þeir geti vitað hag sinn og fengið skynbragð á að sjá hvað við tekur og hvers þeir þurfa að gæta, því ekki er neinum að vænta að steiktar krásir fljúgi í munn honum sofanda þó verzlanin verði laus. Atorku, sparsemi og kunnáttu þarf allstaðar og á öllum tímum ef vel á að fara, en því framar sem fleiri sækja að og keppast á, og því betur sem þeir eru mentaðir sem við mann keppa.`` Þessi orð eiga jafn vel við sem brýning til Íslendinga um að nýta tækifærin og hvernig skuli nýta þau tækifæri sem felast í frjálsum milliríkjaviðskiptum nú sem og fyrir 160 árum. Alþjóðasamstarf veitir okkur aðgang að þýðingarmiklum upplýsingum og dýrmæt tækifæri til samstarfs. Ég vil nefna Bellona-verkefnið sem fékk umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs á þinginu í Reykjavík í haust. Það var kynnt í Norræna húsinu nýverið. Þá fengum við að sjá að meðferð kjarnorkuúrgangs í næsta nágrenni Norðurlandanna og gjöfulla fiskimiða er eins og tifandi tímasprengja í okkar umhverfi. Mengun sem kemst í hafið berst með straumum sem þekkja engin landamæri. Þess vegna eigum við að starfa að umbótum með þeim þjóðum sem þurfa á aðstoð að halda. Í næstu viku verða þau mál rædd á þemaráðstefnu Norðurlandaráðs. Okkur ber að tryggja alþjóðlega sáttmála um vistkerfi hafsins og styðja úrbætur í löndunum við Eystrasalt og Barentshaf. Annað mikilvægt samstarf og nýlegt vil ég nefna. Það eru friðargæslustörfin sem jafnframt eru til skoðunar í Norðurlandaráði. Ég hef lesið tillögur og greinargerð starfshóps utanrrn. um þátttöku Íslands í alþjóðlegri friðargæslu. Þar er margt áhugavert að sjá og settar fram tillögur í átta liðum. Ég spyr hvort búið sé að afgreiða tillögurnar og hvort ríkisstjórnin ætli að hrinda þeim í framkvæmd og veita fjármagn til þessara aðgerða sem þar eru tíundaðar. Utanrrh. nefnir þróunaraðstoð okkar Íslendinga. Þar höfum við mikið verk að vinna. Við höfum heyrt að alþjóðavæðingin verði fyrst og fremst til að bæta hag þeirra sem vel eru settir fyrir. Það geta verið öfugmæli enda opnar hún tækifæri tækni og þekkingar fyrir hinn dreifða fjölda. En við verðum að gera okkar til að tryggja að hin fátækari ríki fái notið til fulls alþjóðavæðingarinnar og fái sín tækifæri. Ég vil minna á grein Kofi Annans, aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, í Morgunblaðinu á sunnudaginn. Hann minnti á þá hörmulegu staðreynd að við á Vesturlöndum höfum um áratuga skeið borið höfuðábyrgð á því að hneppa fátækustu ríki þriðja heimsins í fátæktargildru með fráleitum innflutningshömlum og ofurtollum á helstu framleiðsluvörur þróunarríkjanna, landbúnaðarafurðir. Hin iðnvæddu ríki leggja margfalt hærri tolla á landbúnaðarafurðir en á aðrar framleiðsluvörur þriðja heims ríkjanna og gjöldin hækka eftir því sem varan er meira unnin. Þróunarríkin eiga auðveldast með að framleiða landbúnaðarvörur þar sem til þeirrar framleiðslu þarf minnst fjármagn og tækniþekkingu. En við neitum þeim að njóta til fulls þess forskots sem þau eiga á því sviði. Kofi Annan nefnir dæmi um að innflutningsgjald á fullunnar kjötafurðir til Evrópusambandsins og Japans séu tvöfalt hærri en á óunnar afurðir, m.a. að hráu kaffibaunirnar eru fluttar inn með engum tolli en taka á sig sexfaldan toll ef þær eru brenndar í upprunalandinu. Grein Kofi Annans var ætluð til birtingar í erlendum fjölmiðlum svo við vorum svo heppin að hann nefndi ekki dæmi úr íslenskum eða norrænum veruleika. Hann nefndi dæmi af Evrópusambandinu en lét þess jafnframt getið að Evrópusambandið hefði tekið stórmannlegt skref við að afnema alla tolla og alla kvóta á allar útflutningsvörur fátækustu ríkja heims aðrar en vopn. Við Íslendingar viljum eðlilega verja heilbrigði og hollustu íslenskra dýrastofna og ekki er um það deilt að gæta verður ýtrustu varkárni. Hins vegar höfum við verið í fararbroddi í álagningu ofurtolla á afurðir til að skapa innlendri framleiðslu forskot. Við höfum ekki heldur auðveldað öðrum framleiðsluvörum þróunarríkjanna aðgang að íslenskum markaði. Grein aðalframvæmdastjórans er okkur því þörf áminning. Þróunarsamvinna er góðra gjalda verð en engin þróunaraðstoð er mikilvægari en sú að veita fátækum ríkjum möguleika til sjálfsbjargar. Það er jafnaðarstefna í reynd sem sýnir alþjóðavæðinguna í sinni bestu mynd þegar við gerum það. Það er sjálfsögð krafa, herra forseti, að Ísland tilkynni á ráðstefnu í Brussel eftir tvo mánuði um afnám allra tolla og kvóta á útflutningsvörur fátækustu ríkja heims.

Herra forseti. Aðeins vegna ummæla hv. þm. um að í ræðu minni væri verið að sneiða hjá umræðu um Evrópumálin, þá tel ég að svo sé alls ekki. Ég kem inn á mikilvægi þeirra í ræðu minni. Hins vegar hlýtur það að vera jafnljóst að í tiltölulega stuttri umræðu eins og þessari er ekki hægt að gera þeim málum ítarleg skil. Ég hef gert það áður á Alþingi og hér hefur farið fram ítarleg umræða um þessi mál. Ég tel að í sjálfu sér hafi ekkert nýtt komið fram í þeirri umræðu eða þeirri þróun sem dregur úr gildi þess sem ég hef áður sagt, bæði vegna þróunar Evrópusamstarfsins, þróunar EES-samningsins og þeirrar þróunar sem á sér stað innan EFTA. Það liggur alveg ljóst fyrir að hér eru miklar breytingar á ferðinni sem við Íslendingar þurfum að fylgjast mjög vel með. Vaxandi umræða er í þjóðfélaginu um þessi mál og framtíðarhagsmuni Íslendinga og ég tel afar þýðingarmikið að sú umræða haldi áfram að fara fram, bæði á hv. Alþingi og annars staðar í þjóðfélaginu. Að því er varðar fjárfestingar erlendra aðila á Íslandi þá liggur það fyrir að fjárfestingar erlendra aðila á Íslandi eru tiltölulega litlar og jafnframt er ljóst að of mikið útstreymi er úr íslensku hagkerfi til erlendra þjóða miðað við það sem inn kemur. Við þurfum því að leita leiða til þess að auka erlenda fjárfestingu hér á landi. Ég er þeirrar skoðunar og stend við það sem ég hef áður sagt varðandi hugsanlega endurskoðun að því er varðar sjávarútveginn. Það eru hins vegar viðkvæm mál og eðlilegt að það taki nokkurn tíma, en þau mál verða áfram til umfjöllunar.

Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því að ekki er hægt að koma inn á alla hluti og menn verða að velja úr í ræðu sinni. Það þurfum við líka að gera sem blöndum okkur í umræðuna og ég hefði svo sannarlega viljað koma inn á marga fleiri þætti. Ég var auðvitað að benda á áherslur ráðherrans í síðustu umræðu. Ég veit að flokkur ráðherrans hefur sett á laggir starfshóp um Evrópumál sem hefur skilað skýrslu. Það er minn flokkur líka að gera til að undirbyggja þátt sinn í faglegri umræðu þegar þar að kemur. Ég er að vekja athygli á því að þetta er að gerast á vettvangi flokkanna sjálfra og að sú umræða sem hér fór fram á sínum tíma um að opna umræðuna um EES-samninginn hefur ekki orðið á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Ég er fyrst og fremst að benda á það í stuttri umræðu en ætla að öðru leyti ekki inn í neina frekari umræðu um Evrópumál. Ég er ánægð að heyra viðbrögð ráðherrans varðandi erlenda fjárfestingu og ég geri mér alveg grein fyrir því að þau mál eru viðkvæm. En það er heldur ekki nógu gott ef við erum hér ár eftir ár að tala um hvað þurfi að koma til, því að við höfum lagt á okkur til að koma á alþjóðasamstarfi til þess að opna ný tækifæri. Ég er alveg sannfærð um að fátt hefur gert eins mikið fyrir atvinnulíf okkar og tilkoma EES-samningsins á sínum tíma sem ég trúði mjög á og vann að og ég er alveg sannfærð um að bæði störf og tækifæri sem orðið hafa til eru honum að þakka en það á eftir að gera ýmislegt meira. Eitt af því er að skoða erlendar fjárfestingar, að þær virki í báðar áttir. Við getum ekki lengi verið bara að ræða þau mál án þess að taka á þeim og setja þau lög sem mikilvægt er að setja hér.

Herra forseti. Þó að mikilvægt sé að auka erlendar fjárfestingar hér á landi, þá megum við heldur ekki vanmeta gildi erlendra fjárfestinga í landinu á undanförnum árum og mikilvægi þeirra í þeim hagvexti sem hér hefur orðið. Ég vil nefna í því sambandi stækkun álversins í Straumsvík, byggingu álversins á Grundartanga, stækkun járnblendiverksmiðjunnar, stofnun Íslenskrar erfðagreiningar sem að hluta til er fjármagnað með erlendu hlutafé og þær fyrirætlanir sem eru um álver á Austurlandi í samvinnu við íslenska aðila. Hér er að sjálfsögðu um erlenda fjárfestingu að ræða sem skiptir sköpum fyrir uppbyggingu hagkerfisins. Jafnframt má nefna fyrirætlanir um fiskeldi í sjó sem byggist að verulegu leyti á erlendri fjárfestingu þannig að sem betur fer hafa erlendir aðdilar verið að fjárfesta í íslensku atvinnulífi. Það sem ég hef sérstaklega viljað benda á er að æskilegt væri að auka fjölbreytni í slíkri fjárfestingu sem ég er alveg viss um að er til góðs fyrir íslenskt þjóðfélag. Hins vegar hafa ekki allir verið sammála um þessar fjárfestingar og verulegur andróður hefur verið gegn þeim. Þó að við séum almennt hlynnt því að auka hér erlendar fjárfestingar, þá hefur það samt kallað á verulega andstöðu gagnvart einstökum framkvæmdum.

Herra forseti. Í tilefni af þeim dæmum sem hæstv. utanrrh. tók þá vil ég nefna Íslenska erfðagreiningu, það er sérstök saga og við fórum að mínu mati öfuga leið. Við vorum ekki búin að setja lög sem sköpuðu nýtt umhverfi sem fyrirtæki gætu fótað sig í heldur settum við lög fyrir eitt fyrirtæki að einhverju gefnu tilefni og það er ekki sú aðferð sem ég vil sjá að Alþingi leggi fyrir sig. Ég veit allt um erlenda fjárfestingu í virkjunum og m.a. er það ein höfuðumræðan hverju sinni að það verði að ná erlendu fjármagni og fjárfestingu inn í landið og þess vegna verði að fara í risavirkjun og ofurálver eða hvað það er hverju sinni. Ég veit líka að þegar við fluttum út landhelgina, þá varð mikill hagvöxtur hjá okkur og einhver stærsta uppsveifla og sömuleiðis þegar virkjanirnar komu og ekki síst vegna þess að í millitíðinni var atvinnulífið einhæft og þá munar svo feikilega um að grípa til slíkra stórtækra aðgerða. En ef við ætlum að hafa það þannig að við tökum ekki á málum þannig að atvinnulífið geti orðið mjög fjölþætt og hér geti skapast samspil hvort heldur er á þessum markaði eða hinum, þá erum við alltaf bundin við það að einu tækifærin verða þau að grípa gæsina sem er þá í formi þess að stórfyrirtæki vill koma hingað með álver eða aðra slíka stóriðju og geri kröfu um virkjanir til að svo geti orðið. Ég er ekki að hafna því en ég vil miklu fremur að við skoðum það að þær virkjanir sem reistar eru séu smærri og falli að umhverfinu, jafnvel að þjóðgörðum. Það er hægt, og að við ráðum ferðinni sjálf en séum ekki að bregðast við einhverjum öðrum sem komi utan frá.

Herra forseti. Ég tel það ágæta tilbreytingu að ræða hæstv. utanrrh. að þessu sinni er byggð upp utan um hugtakið alþjóðavæðingu eða hnattvæðingu og öfugt við síðasta ræðumann sakna ég þess ekkert sérstaklega og finnst það ágæt tilbreyting að við ræðum einu sinni um utanríkismál þar sem eitthvað annað kemst að en Evrópusambandið og spurningin um stöðu okkar gagnvart því. Að mínu mati hefði að vísu að ósekju mátt minnast aðeins á nýjustu afurðina, Schengen-samkomulagið en það verður ekki öllu komið við.

Það er gert.

Það er lítillega gert já, og ég tel það í sjálfu sér ágætt að taka það á dagskrá. Ég verð að vísu að segja, herra forseti, að ég hefði gjarnan kosið að hæstv. ráðherra hefði glímt í leiðinni aðeins við að skilgreina hugtök og hvað hæstv. ráðherra flokkar undir fyrirbærið hnattvæðingu eða alþjóðavæðingu því þarna er misjafn sauður í mörgu fé. Mér sýnist oft að menn grauti þarna saman undir þessa regnhlíf, hnattvæðingu, óskyldum eða fjarskyldum hlutum svo sem frjálsum fjármagnsflutningum, tilkomu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og leikreglna þar, netinu, tölvutækninni, fjarskiptabyltingunni, nýfrjálshyggjunni, neoliberal-hagkenningum og ýmsu fleiru og þá er oft orðið erfitt að átta sig á því hvað snýr upp og hvað niður í slíkri umræðu. Hvað er það nákvæmlega sem menn eiga við þegar þeir tala um hnattvæðingu, pólitískt og hvað efnislegt inntak snertir? Svipað má segja um annað tískuhugtak sem hefur nokkuð riðið húsum undanfarin missiri, hugtakið nýja hagkerfið sem ýmsir telja reyndar að sé einmitt það sem er að gufa upp fyrir augunum á okkur í efnahagsmálum heimsins þessa mánuðina. Það hefur verið alveg ótrúlegt að fylgjast með því sem menn hafa reynt að heimfæra undir nýja hagkerfið. Svo reynist það ákaflega afsleppt hugtak þegar betur er að gáð. Hvað varðar alþjóðavæðinguna, þá verð ég einnig að segja að mér finnst hæstv. ráðherra skauta dálítið frjálslega yfir það mál og verulegrar oftrúar gæti t.d. á því að markaðsbúskapurinn sé endanleg lausn flestra mála, þar á meðal og einnig umhverfismálanna. Það er ekki síst það sem margir gagnrýnendur ákveðinna þátta svonefndrar hnattvæðingar benda á að þar séu menn að sigla í strand og ekki eru fréttirnar félegar sem við fáum einmitt þessa dagana af forustustórveldi heimsins og umhverfismálum. Hvað er það þá þegar aðeins betur er að gáð sem þarna er á ferðinni í hinni svonefndu hnattvæðingu? Jú, það eru kröfur um algert frelsi fjármagnshreyfinga, kröfur um algert frelsi til fjárfestinga, kröfur um algert frelsi til viðskipta með vörur og þjónustu. Margir segja að hnattvæðingin sé rangnefni sem slík. Hér eigi að tala um hnattvæðingu alþjóðlegu auðhringanna, þetta sé ,,corporate globalization`` en ekki hnattvæðing almennings á forsendum almennings og í þágu almennings og smáfyrirtækja. Ljóst er að um 30 alþjóðlegir auðhringar eru algerlega ráðandi aðilar í heimsviðskiptunum á þessu sviði. Aðrir segja, og það má vera jafngilt, að hér sé fyrst og fremst um hnattvæðingu áhættufjármagnsins að ræða, braskfjármagnsins sem leikur æ stærra hlutverk á hinum alþjóðlegu fjármálamörkuðum. Ég sakna þess t.d. að hæstv. utanrrh. skuli ekkert minnast á það fyrirbæri sem tekið er fyrir í þessu ágæta riti, braskfjármagnið, sem virðir engin landamæri, gefur lítið fyrir efnahagslegan stöðugleika einstakra ríkja og svæða eins og menn sáu í Asíu á sínum tíma. Ætli það séu ekki talsverðar aukaverkanir sem fylgja þá hinum jákvæðu þáttum alþjóðavæðingarinnar eftir því sem við erum sammála um að þeir séu til staðar og það eru þeir vissulega því að þetta er ekki svart-hvítt mál. Vissulega er margt jákvætt á ferðinni sem flokkað er undir þessa hnattvæðingu. Ég nefni þar tæknibyltinguna, upplýsingabyltinguna, auðveldari ferðalög og ýmsa möguleika sem almenningi og atvinnulífi opnast en einnig eru stórfelldar neikvæðar hliðar þessu samfara og það eru innstæður fyrir þeirri gagnrýni sem sett hefur verið fram á hnattvæðinguna af hálfu þeirra sem stóðu fyrir mótmælum í Seattle, Wash\-ington og Prag og það er ekki að ástæðulausu að franska Attaque-hreyfingin fer nú sigurför um heiminn og er stofnuð með þúsundum félagsmanna í hverju landinu á fætur öðru og andóf hennar gegn hinum neikvæðu afleiðingum hnattvæðingarinnar á víða sterkan hljómgrunn. Á þetta hefði hæstv. utanrrh. að mínu mati að ósekju mátt koma einnig inn á. Við getum ekki horft fram hjá þeirri gríðarlegu misskiptingu sem er einnig samfara hnattvæðingunni og hinu nýfengna frelsi fjármagnsins að þessu leyti. Vel að merkja, herra forseti, það er einn mikill misskilningur á ferðinni þegar menn tala um opnun og afnám reglna í ,,deregulation`` á erlendu máli. Þetta er ekki það nema að hluta til. Þvert á móti er líka verið að setja reglur en reglur á forsendum hverra? Á forsendum fjármagnsins og stórfyrirtækjanna. Þau vilja hafa sitt á hreinu. Í hverra þágu áttu reglurnar að vera samkvæmt maísamningnum sem takmörkuðu völd lýðræðislega kjörinna stjórnvalda og til að tryggja stöðu þeirra sem áttu fjármagnið, alþjóðaáhættufjármagnið og auðhringana? Það var á forsendum þeirra sem drífa þessa þróun áfram. Lítum aðeins á tölur um vaxandi misskiptingu í heiminum. Fyrir nokkru var talið að 480 milljarðamæringar, mældir í dollurum, væru til í heiminum. Væntanlega er þá Bill Gates í broddi fylkingar, þó er það dregið í efa því að sumir telja að auðugustu braskararnir eins og Soros og félagar séu jafnvel enn ríkari, það veit enginn. En þrír sannanlega ríkustu auðkýfingar heimsins áttu fyrir um ári hver fyrir sig meira en 48 fátækustu lönd heimsins. Eignir Bill Gates og þeirra sem eru í klúbbnum með honum voru meiri en samanlagður þjóðarauður 48 fátækustu landanna. Forstjórar í Bandaríkjunum, forstjórar bandarísku stórfyrirtækjanna hafa að meðaltali 418-föld laun starfsmanna sinna svo maður nefni eitthvað til að lýsa aðeins inn í þennan heim. Er þetta sú framtíð sem við ætlum gagnrýnislaust að skrifa upp á, þessi skipting jarðargæðanna, að einn einasti einstaklingur, duglegur og ágætur sem hann má vera, eigi á við 50 fátækustu þjóðríkin? Auðurinn safnast hratt á hendur 20% ríkustu einstaklinga og þjóða heimsins og 1% skaga sífellt hærra upp úr, 1% þeirra sem mest hafa á milli handanna í heiminum verða sífellt ríkari hlutfallslega borið saman við hina. Völdin eru að færast til. Völdin fylgja fjármagninu. Það dregur úr áhrifavaldi lýðræðislega kjörinna stjórnvalda í heiminum og unnið er að því að leggja þau niður með alþjóðasamningum og völdin færast upp á við frá almenningi og stjórnvöldum yfir til fjármagnseigendanna sem nýta þau í sína þágu. Að síðustu, herra forseti, hefur þetta búið til mikið af útlögum í samfélögunum. Um hálfur milljarður manna er í raun og veru útlagi í samfélaginu í dag, flokkast hvorki sem vinnandi né neytandi vegna þess að hvort sem heldur er reynt að mæla vinnuframlag þeirra eða neyslu, þá er það utan við kvarðann sem notaður er til mælinga, og næstum helmingur mannkyns dregur fram lífið á minna en tveimur dollurum á dag. Það er staðreynd. Næstum helmingur mannkyns hefur minna til framfærslu en 200 íslenskar krónur á dag. Þessar staðreyndir, herra forseti, verða ekki umflúnar hversu gjarnan sem við viljum staldra við hinar jákvæðu hliðar hnattvæðingarinnar og tækifærin sem í henni eru fólgin og það geta þau vissulega verið. En, herra forseti, ég held að það sé rétt að nálgast þetta þannig, eða ég geri það a.m.k. þannig. Ég er ekki á móti hnattvæðingu en mér er ekki sama hvernig þessir hlutir eru að gerast og mér er heldur ekki sama hvernig Ísland bregst við þeim, og ég vil ekki meðvitundarlausa uppáskrift upp á eitthvert fyrirbæri af þessu tagi bara af því að menn hafa tilhneigingu til þess í byrjun og að lítt athuguðu máli að nálgast það út frá jákvæðum formerkjum eða vilja endilega gera það. Tvennt vil ég nefna örstutt, herra forseti, úr ræðu hæstv. utanrrh. Það fyrra er kafli í ræðu hans um umhverfismál og hnattvæðingu. Mér finnst þar gæta mjög sérkennilegrar nálgunar. Þetta er nánast sami texti og hæstv. forsrh. --- ef fjölmiðlar hafa haft rétt eftir honum --- viðhafði norður á Húsavík að það væri mikill misskilningur að hafa fyrirvara á hnattvæðingunni og nýfrjálshyggjunni hvað varðaði umhverfismál því að staða umhverfismála væri einna best í þeim löndum sem lengst hefðu gengið í þá átt. Ég spyr hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh.: Er þá átt við Bandaríkin sem eru alger dragbítur á það að dregið sé úr losun gróðurhúsalofttegunda sem losa sjálf um þriðjunginn en eru núna að rjúfa þó þá viðleitni alþjóðasamfélagsins að koma þar böndum á sem menn bundu vonir við að væru í gangi? Gengur það upp, herra forseti, að þjóðin, sem losar langmest allra, eða 20 tonn á hvern íbúa borið saman við meðaltal í heiminum upp á 10--12 tonn og borið saman við 2 tonn á íbúa í þróunarríkjunum, geti hegðað sér svona? Þennan kafla gagnrýni ég. Ég vil einnig nefna örstutt þar sem hæstv. ráðherra fjallar um svæðisbundið samstarf ríkja og lýsa mig þar á hinn bóginn sammála hæstv. ráðherra. Ég held að það sé alveg hárrétt að hnattvæðingin kallar á aukna þörf fyrir og áherslu á svæðisbundið samstarf, bæði nærsvæðasamstarf og í eitthvað stærri heildum. Ég vil í því sambandi nefna tillögu, herra forseti, sem dreift hefur verið og ég er flutningsmaður að, sem fjallar um eflingu vestnorræns samstarfs og mótun íslenskrar nærsvæðastefnu. Ég tel að við Íslendingar eigum, m.a. sem viðbrögð af okkar hálfu við hnattvæðingunni og þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi, að efla starfsemi okkar og samstarf hið næsta okkur og líta þar bæði til Vest-Norðurlanda, en líka norðan- og norðvestanverðs Atlantshafsins. Vegna þeirra orðaskipta sem hér urðu fyrr um möguleg áform um að sigla með kjarnorkuúrgang um hafsvæði okkar vil ég spyrja hæstv. utanrrh.: Telur hæstv. ráðherra koma til greina að friðlýsa íslensku efnahagslögsöguna fyrir flutningum eiturefna og kjarnorkuúrgangs? Hér hefur verið margflutt í þinginu, herra forseti, frv. sem inniheldur m.a. slíka friðlýsingu gegn flutningi kjarnorkuúrgangs og kjarnorkukleyfra efna, sbr. 11. gr. frv. til laga um friðlýsingu Íslands við kjarnorku- og eiturefnavopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Ég veit að hæstv. utanrrh. er ekki stuðningsmaður annarra ákvæða í þessu frv. en fróðlegt væri að heyra hæstv. ráðherra svara því: Hver teldi hæstv. ráðherra að væri staða okkar ef við friðlýstum lögsöguna og veittum síðan engar undanþágur frá þeirri friðlýsingu aðrar en þær sem við neyddumst til að gera vegna alþjóðaskuldbindingar? Er ekki ástæða til að ætla að staða okkar væri þá þjóðréttarlega sterkari ef hér væru í gildi lög sem bönnuðu slíka flutninga um sérefnahagslögsögu okkar? Ég teldi ástæðu til að láta á það reyna. Ég hefði, herra forseti, eftir því sem tíminn leyfir, gjarnan viljað nefna ítarlegar stöðu mála í Bandaríkjunum eftir hina dæmalausu framgöngu Bush forseta og ríkisstjórnar hans, sem snýr gersamlega við blaðinu frá því sem lofað var í kosningabaráttunni og hefur maður varla séð annað eins, að hvert kosningaloforðið á fætur öðru er varla orðið kalt þegar hin nýja ríkisstjórn Bandaríkjaforseta svíkur það. Ég vil í öðru lagi nefna ástandið fyrir botni Miðjarðarhafsins og afstöðu ríkisstjórnar Íslands til þeirra óskapa sem þar eru að gerast. Ég fer fram á að hæstv. utanrrh. svari því hvort ríkisstjórn Íslands sé tilbúin til þó seint sé að ganga í hóp með þeim ríkjum sem fordæma framgöngu Ísraels á þessu svæði. Það er ekki eftir neinu að bíða. Það blasir við allri heimsbyggðinni að Ísraelsríki fer þarna fram með miklu ofbeldi og mikilli valdbeitingu og byggir þar á bakstuðningi Bandaríkjanna. Einnig hefði verið fróðlegt ef hæstv. ráðherra hefði í seinni ræðu getað komið örstutt inn á ástand mála í Írak þar sem loksins rofar til ef marka má fréttir um vilja til að endurskoða beitingu viðskiptabannsins. Vísa ég þá sérstaklega til frumkvæðis Norðmanna í öryggisráðinu sem er í raun samhljóða þeirri tillögu sem hefur margoft verið endurflutt hér og liggur fyrir þingi og er til umfjöllunar í utanrmn., að Íslendingar taki upp þá afstöðu að beita sér fyrir ekki öðru en endurskoðun á framkvæmd þessa viðskiptabanns. Herra forseti. Þessa þætti hefði verið fróðlegt að hafa tíma til að ræða nánar og auðvitað meginviðfagnsefnið sem ég tel ágætt að taka þannig fyrir, þ.e. hnattvæðinguna eða alþjóðavæðinguna, en ég verð að viðurkenna að mér er það mikið í hug í sambandi við það mál að það er ótal margt fleira sem ég hefði getað hugsað mér að ræða um það efni en ég kem hér að eða hef komið að á þeim tæpu 15 mínútum sem ég hef notað.

Herra forseti. Ég geri mér afskaplega vel grein fyrir því að í þeirri stuttu ræðu sem ég flutti til hv. Alþingis og í þeirri ræðu sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon flutti eru engin efni til að gera því stóra efni alger skil sem felst í hugtakinu hnattvæðing. Það má vel vera að það megi skilgreina þau hugtök betur en ég gerði í ræðu minni en það er a.m.k. tilraun af minni hálfu til þess að horfa á kosti og galla hnattvæðingarinnar í ljósi hagsmuna Íslands. Auðvitað eru bæði bjartar og dökkar hliðar á því sem við köllum hnattvæðingu en meginniðurstaða mín er sú að það skipti afskaplega miklu máli fyrir Íslendinga að vera virkir þátttakendur í því sem þar á sér stað. Í stuttu máli er þetta nútíminn. Þetta er þróun sem orðið hefur og mikil bylting. Það er okkur Íslendingum í hag að taka fullan þátt í því starfi sem þar á sér stað. Að því er varðar hinar dökku hliðar hnattvæðingarinnar tek ég undir með hv. þm. að þar eru ýmis vandamál sem við höfum ekki séð fram úr, t.d. í Afríku. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að þau vandamál leysum við ekki nema með alþjóðlegu samstarfi og almennt það sem hv. þm. nefndi hér, hvort sem það er á sviði umhverfismála eða annarra mála, m.a. það sem hann nefndi um Bandaríkin, leysum við ekki nema með samstarfi við Bandaríkin, og vonandi taka þau fullan þátt í því eins og önnur ríki heimsins. Bandaríkin hafa þar skyldur og ber að taka þátt í því eins og önnur ríki að mínu mati.

Herra forseti. Ég get verið sammála því að það hefði verið ákaflega gaman að geta rætt þetta mál ítarlegar og í raun og veru væru öll tilefni til að efna til myndarlegrar ráðstefnu þar sem menn hefðu tíma og tækifæri til þess að fara rækilega í gegnum þessi hnattvæðingarmál og stöðu Íslands í því efni. Mér fyndist t.d. tilvalið tilefni fyrir Alþingi og utanrrn. að standa sameiginlega fyrir einhverju slíku þar sem mönnum gæfist tími til að fara ítarlega yfir ýmsa þætti, skoða þetta frá báðum hliðum og leiða jafnvel fram sérfræðinga sem hafa verið að rannsaka ýmsa þætti þessara mála. Að sjálfsögðu er það þannig að Ísland getur ekki eitt og sér stöðvað þær breytingar og þá meginstrauma sem eru í gangi í heiminum. En það er jafnsjálfsagt að við höfum skoðun á þeim hlutum og við höfum meðvitund um það sem er að gerast á okkar sjálfstæðu forsendum en fljótum ekki viljalaus með þeim straumi hvert sem hann er að fara. Það er þrátt fyrir allt þannig að ég held að við eigum val um ýmislegt í þessum efnum, þ.e. annars vegar hvernig við beitum rödd okkar þar sem þessi mál eru á dagskrá í alþjóðasamstarfi og auðvitað er alþjóðasamstarfið mikilvægt, enginn vafi er á því í sambandi við umhverfismál og margt fleira, og svo hitt og ekki síður eigum við gagnvart okkur sjálfum og því hvernig við stöndum að málum að hafa sjálfstraust til að bera til að fylgja þar fram sjálfstæðri stefnu. Þetta mál og margir þessir hlutir sem við ræðum, hvort heldur undir fyrirsögninni umhverfismál, hnattvæðing eða annað, hafa gjarnan á sér þessar tvær hliðar. Annars vegar þá sem snýr út á við að alþjóðlegu samstarfi og viðfangsefnum sem leysast þar en hins vegar því sem snýr að okkur sjálfum. Þar er auðvitað ástæða til að gleyma ekki síst umhverfismálunum því að þar er að mörgu að hyggja hér innan lands eins og kunnugt er.

Herra forseti. Ég vil aðeins koma inn á það sem hv. þm. sagði í sambandi við Írak. Við Íslendingar fögnuðum því mjög mikið þegar Norðmenn tóku að sér að hafa forustu í þeim málum. Þar er sú almenna skoðun ríkjandi að fara þurfi nýjar leiðir í sambandi við viðskiptabannið og ekki hef ég dregið úr því á undanförnum árum því að aðalatriðið er að stöðva það að Saddam Hussein geti smíðað og þróað gereyðingarvopn. Norðmenn eru að vinna að þeim málum og við höfum haft ágætt samstarf við þá. Þetta kostar þá mikið fé. Áætlað er að þeir muni þurfa að leggja í kostnað allt að 350 millj. til að rækja þetta hlutverk sitt. Þess má geta að í dag standa um 400 milljarðar íslenskra króna ónotaðar á reikningum Sameinuðu þjóðanna samkvæmt ,,olíu fyrir mat`` áætluninni. Þá peninga væri að sjálfsögðu hægt að nota til að kaupa mat, lyf og kennslugögn fyrir íbúa Íraks en því miður hefur Saddam Hussein fremur kosið að halda áróðursstríðinu áfram og virðist kæra sig kollóttan um þjáningar íbúa landsins. Hér er því um mjög vandasamt mál að ræða. Vonandi tekst að finna nýjar aðferðir til að knýjan þennan aðila, Saddam Hussein, til að sinna því fólki betur. Það var aldrei hugmyndin með viðskiptabanninu að beina því gegn saklausum íbúum landsins heldur gegn framleiðslu þeirra gereyðingarvopna sem hann hefur staðið fyrir og eina markmiðið sem menn hafa haft er að stöðva þá framleiðslu.

Herra forseti. Því miður er það ekki og hefur aldrei verið nein huggun fyrir fólkið sem sveltur og deyr í Írak að hörmungar þess séu Saddam Hussein að kenna. Þó að einhverjar peningar séu til inni á reikningum hjá Sameinuðu þjóðunum sem reyndar er heilmikill ágreiningur um hvernig standi, þá gegnir sama máli. Það nýja í stöðunni er einmitt það að menn eru að hverfa frá því að nálgast málin með þessum útgangspunkti að frumkvæði Norðmanna sem ég fagna ákaflega og sýnir hvert gildi það getur haft að sjálfstæðar þjóðir þó smáar séu sem þora að hafa sjálfstæðar meiningar komist í aðstöðu eins og þá sem Norðmenn núna með aðild sinni að öryggisráðinu hafa, að þeir geta komið hlutunum á hreyfingu. Það sem þeim gengur til er að leita að breytingum á framkvæmd þessara viðskiptaþvingana gegn ógnarstjórn Saddams Husseins sem opna möguleika fyrir uppbyggingu og betri lífskjör fyrir almenning í Írak. Um það snýst málið og hefur allan tímann að mínu mati snúist um og hefur verið eina ástæða þess að ég hef hreyft þessu máli á Alþingi endurtekið, og flutt líklega sjö sinnum um það tillögur að Íslendingar taki upp þá stefnu á alþjóðavettvangi að gera nákvæmlega það sama og Norðmenn eru nú að reyna að gera, að skoða breytingar á þessum viðskiptaþvingunum þannig að þær bitni síður á saklausum almenningi en beinist með markvissari hætti að stjórnvöldum í formi t.d. vopnasölubanns, í formi þess að takmarka fjárfestingar og sölu á hátæknibúnaði og síðan öðrum aðgerðum sem menn vilja reyna þá að grípa til til að ná markmiðunum sem ætlunin var að ná með viðskiptabanninu en tíu ár og meira en tíu ár hafa sýnt að eru alls ekki að nást heldur kannski þveröfugt því að að flestra dómi hefur þetta því miður þjónað Saddam Hussein vel og hann er fastari í sessi en nokkru sinni fyrr. En vonandi bregður nú til betri tíðar og ég er bjartsýnn á að kannski bíði þessarar tillögu minnar að lokum þau örlög að hún fáist afgreidd hér í einhverri mynd.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hefur kosið að beina athyglinni að alþjóðavæðingu sem nú skapar í auknum mæli umgjörð um viðskipti í heiminum en hefur einnig haft djúp áhrif á stjórnmálaumræðu og stjórnmálaheimspeki. Þessi flötur á utanríkismálum er í raun og veru undirliggjandi á flestum sviðum utanríkismálaumræðunnar og því vel til fundið að beina athyglinni sérstaklega að honum í dag. Ekki er síst mikilsvert að meta stöðu Íslands í þeirri þróun. Hnattvæðing viðskipta hefur í mörgum tilfellum skapað ný tækifæri fyrir smáríki og komið þeim að vissu leyti út úr skugga risanna. Ég nefni sem dæmi að þjóðríki hafa leitað mismunandi leiða til þess arna að Írland telur sig einmitt hafa komist út úr skugga Stóra-Bretlands í gegnum samstarf sitt við Evrópuþjóðirnar innan ESB, enda hefur landið ausið úr þróunarsjóðum ESB í ríkum mæli og breytt efnahagsþróun ríkisins m.a. fyrir áhrif þessara sjóða. Annað dæmi um þetta er í raun og veru Ísland sem hefur ekki farið þá leið sem Írar hafa farið og ekki þegið af allsnægtarborði Evrópusjóðanna en hefur engu að síður styrkt stöðu sína í alþjóðlegum viðskiptum verulega. Að sjálfsögðu á aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu þátt í þessu en þó er þar um miklu flóknara samspil að ræða og þróunarferli því Íslendingar hafa gert sig mjög gildandi t.d. á sviði hátækni og hugbúnaðar nú á síðari árum og þau viðskipti beinast ekki síður í vesturátt og til Austurlanda fjær. Staða smáríkjanna byggist upp á flóknu samspili menntunar, heimssamgangna og grunngerðar og stöðu þessara smáríkja innan svæðisbundinnar samvinnu stofnana. Ekki er nokkur vafi á því að smáríkin eiga góðra kosta völ ef þau tryggja sterka grunngerð og fjölbreytilega menntun, ef þau skapa sér stöðu í svæðisbundnum samstarfsverkefnum og tryggja sér jafnframt mikilvægan sveigjanleika á alþjóðlegum vettvangi. Í þeim vandasama jafnvægisleik verða þjóðirnar að hasla sér völl og völlurinn er síbreytilegur. Aðlögunarhæfni er því eitt af því sem markar samkeppnishæfni þjóða í alþjóðavæðingunni. Og aðlögunarhæfni smáþjóða getur á margan hátt verið meiri en stórþjóðanna. Þetta hafa Íslendingar að vissu leyti sýnt með þeirri þróun sem hér á landi hefur átt sér stað á síðustu áratugum en þó alveg sérstaklega á síðustu tíu árum. En aðlögunarhæfni er aðeins einn af þeim eiginleikum sem sker úr um hæfni þjóða til að spjara sig í hnattvæðingunni. Sérstaða og stöðugleiki, bæði efnahagslegur og menningarlegur, skiptir líka miklu máli. Á tímum hnattvæðingar þegar hraði skiptir meginmáli, þegar viðskipti leita eftir alþjóðatungumáli og alþjóðlegum samkeppnisreglum, þegar flest er orðið samræmt og staðlað og þegar sérkenni hverfa verður sjálf stöðlunin og samræmingin, verður sjálft alþjóðaumhverfið og hraðinn sviplaus og leiðigjarn. Við þessar aðstæður öðlast menningarleg sérstaða sérstakt gildi og vaxandi gildi. Það er því tvíþætt verkefni sem Íslendingar verða að vinna ef þeir eiga að tryggja stöðu sína í alþjóðlegu umhverfi sem einkennist æ meir af hnattvæðingu og hraða. Um leið og þeir þurfa að rækta með sér viðbragðsflýti og aðlöðgunarhæfni þurfa þeir að rækta menningarlega og stjórnmálalega sérstöðu sína og styrkja undirstöður hvors tveggja. Alþjóðavæðingin leysir okkur því ekki undan neinum skyldum sjálfstæðs ríkis. Þvert á móti leggur hún á herðar okkur sem sjálfstæðs ríkis auknar skyldur. Ég vil geta þess sérstaklega vegna þess sem fram kom áðan í ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, þar sem hún beindi spjótum sínum að einhverju leyti gegn þjóðríkinu, að sá málflutningur virðist að einhverju leyti vera byggður á misskilningi. Ekki er hægt að nefna það sem rök gegn þjóðríkinu þó að ákveðnir einstaklingar í sögu mannkynsins hafi misbeitt þjóðlegum verðmætum og notað þjóðlega hugsun sem kúgunartæki. Við megum ekki gleyma því að þjóðleg menning átti líka þátt í því að mola niður Sovétríkin. Úr rústum Sovétríkjanna reis þjóðleg menning sem sterkt afl. Þjóðleg menning getur verið uppspretta framfara, sérstöðu og nýsköpunar og það hefur þjóðleg menning á Íslandi verið. Við eigum því ekki að leyfa harðstjórum sögunnar, harðstjórum fortíðarinnar og kynþáttafordómum að varpa neins konar skugga á menningarstarfsemi, á þjóðlega menningarstarfsemi því að hún er aflvaki meðal Evrópuþjóðanna og hún er viðurkennd sem aflvaki meðal Evrópuþjóða og þar á meðal af draumalandi hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, Evrópusambandinu. Það er því rétt að árétta þetta hér. Alþjóðavæðing eins og aðrir alþjóðlegir stjórnmála- og viðskiptastraumar bjóða Íslendingum upp á tækifæri en bjóða einnig upp á hættur. Það er ljóst og kemur mjög vel fram í ræðu hæstv. utanrrh. að við leysum ekki fiskveiðistjórnarmál okkar á alþjóðavettvangi þótt við höfum lagt grundvöll að því viðfangsefni með hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Við ætlum ekki heldur að stjórna nýtingu okkar eigin auðlinda hafsins með svæðisbundnu samstarfi Evrópusambandsþjóðanna þótt við viljum efla svæðisbundið samstarf þeirra þjóða sem hagsmuna eiga einkum að gæta á hafsvæðum sem við nýtum. Samfara hnattvæðingu eru ýmis vandamál sem nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir. Ég vil í þessari stuttu ræðu dvelja aðeins við tvö slík tilvik. Í fyrsta lagi er ljóst að áhrif viðskiptaaðila á þróun heimsmála hafa aukist og það er ekki háð nokkrum vafa að það hefur í bili dregið úr áhrifum stjórnmálamanna á ýmis mikilvæg málefni. Vil ég nefna sérstaklega í þessu sambandi orkumálin en í orkumálunum hefur það aukist og eflst að viðskiptaaðilarnir leggja allar helstu línur, taka þær ákvarðanir sem mestu skipta og ráða í raun mestu um stefnumörkunina, m.a. vegna þess að stjórnmálamenn í helstu iðnríkjum hafa lagt sig fram um að skapa sem best skilyrði fyrir frjálsa samkeppni á sviði orkumála. Afleiðingin er sú að víðast hvar í heiminum er gnægð orku til á sögulega frekar lágu verði. Hins vegar taka orkuframleiðendurnir og viðskiptaaðilarnir enn mjög takmarkað tillit til þess að flest stærstu umhverfismál heimsins má rekja til framleiðslu, dreifingar og neyslu orku og til úrgangs frá orkuiðnaði. Ekki verður séð að á þessum tengslum milli orkumála og umhverfismála sé tekið af mikilli festu, hvorki af aðilum atvinnulífsins sem ráða í raun ferðinni né af stjórnmálamönnum sem hafa minni tök á þessum málum nú en þeir höfðu fyrir rúmum 20 árum á tímum olíukreppunnar. Ein af vísbendingunum um þá þróun mála eru í raun og veru niðurstöðurnar í Kyoto sem skapa mjög veikan ramma utan um umhverfisvandann sem á rætur í orkuframleiðslunni. Enn einn veikleikinn í sambandi við aukin alþjóðleg viðskipti, sem er hluti af þessari hnattvæðingu, hefur nú komið í ljós í sambandi við viðskipti með landbúnaðarafurðir. Þau hafa aukist mjög verulega á innri markaðnum eftir að hann varð virkur. Þar hefur t.d. flutningur á lifandi dýrum stóraukist á síðasta áratug. Ég vil einnig nefna annan flöt á heimsvæðingunni sem ástæða er til að huga að. Það er sú staðreynd að þessi heimsvæðing sem svo er kölluð hefur skapað ákveðna farvegi eða meginvettvang. Því fylgir að utan þessa meginvettvangs eru jaðarsvæði sem athyglin beinist lítið að. Þau eiga á hættu að missa vald á málum sínum. Innan þessara svæða er t.d. mestur hluti þróunarlanda heimsins. Ísland er í þessum efnum að vissu leyti á milli vita, stendur með annan fótinn í þjóðbraut heimsviðskipta, er opið fyrir áhrifum og hefur tök á að virkja afl sitt í heimsþorpinu sér til hagsbóta, en á hinn bóginn er Ísland með fótinn á jaðarsvæðum heimskautanna þar sem upp safnast mengun sem á sér uppsprettu annars staðar. Þessi skipting heimsins í meginfarvegi og jaðarsvæði er umhugsunarefni fyrir okkur. Það er umhugsunarefni fyrir Íslendinga með hvaða hætti þeir geta tekið betur þátt í að beina athyglinni að þessum jaðarsvæðum. Þar eru fólgin verðmæti sem þeir eiga í raun og veru efnahag sinn og líf undir. Af þessu tilefni sé ég í dag ástæðu til að ræða vaxandi samstarf átta heimskautaþjóða sem hafa einsett sér að beina athyglinni að þessum jaðarsvæðum, efla þar vísindi og rannsóknastarfsemi, styrkja grunngerð og nýta sem best nýjustu tæknimöguleika til að gera þeim sem á svæðinu búa kleift að taka þátt í hnattvæðingunni og varpa jafnframt ljósi á þær hættur sem hnattvæðingunni eru samfara fyrir jaðarsvæðin. Hæstv. forseti. Sem fulltrúi Alþingis í þingmannanefnd um norðurskautsmál vil ég nota þetta tækifæri til að segja hv. þm. lítillega frá því sem er að gerast í samvinnu á sviði norðurskautsmála en þar er af nógu að taka. Fjórða þing þingmannanefndar um norðurskautsmál var haldið í Rovaniemi í ágúst sl. Þar komu saman fjölmargir sérfræðingar og fulltrúar ríkisstjórna, samtaka og háskólastofnana. Ráðstefnan fjallaði um starfsemi Norðurskautsráðsins en jafnframt sérstaklega um efnahags- og félagslega uppbyggingu á Norðurskautssvæðinu og fjármögnun sjálfbærrar þróunar. Einnig voru tvær skýrslur lagðar fram á ráðstefnunni, stöðuskýrsla um starfsemi stofnana og samtaka sem komu að norðurskautsmálum og skýrsla um uppbyggingu norðurskautssamstarfsins, samin af dr. Oran Young. Meginniðurstöður ráðstefnunnar er að finna í ráðustefnuyfirlýsingu sem samþykkt var einróma af þingfulltrúum aðildarríkjanna. Aðildarríkin að þessu samstarfi eru Kanada, Danmörk og Grænland, Finnland, Ísland, Noregur, Rússland, Svíþjóð og Evrópuþingið. Þessi yfirlýsing hefur nú verið send til Norðurskautsráðsins og ríkisstjórna norðurskautsríkjanna auk annarra viðkomandi stofnana. Í yfirlýsingunni eru þingmenn, ríkisstjórnir norðurskautsríkjanna og stofnanir Evrópusambandsins m.a. hvattar til að stuðla að félagslegri uppbyggingu á norðurskautssvæðinu, halda áfram stuðningi við Norðurskautsráðið og Barentsráðið og auka einnig samvinnu þessara tveggja stofnana. Í yfirlýsingunni kemur einnig fram að gerð þróunarskýrslu fyrir norðurskautssvæðið, á ensku Human Development Report for the Arctic Regions, sé eitt af forgangsverkefnum þingmannanefndarinnar. Í aðdraganda ráðstefnunnar var tillaga um þetta efni lögð fram af fulltrúum Íslands og Finnlands og hlaut hún góðar undirtektir á ráðstefnunni. Megintilgangurinn með skýrslugerðinni er að varpa ljósi á sérstöðu íbúa norðursins, þar á meðal á það hve háðir þeir eru nýtingu náttúruauðlinda, hve miklu þá varðar að vel sé gengið um náttúruna og hve umhverfismál heimsins skipta íbúa norðursins miklu. Herra forseti. Ég mun síðar á þessum fundi gera nánari grein fyrir störfum þingmannanefndar norðurskautssvæðanna og þeim vonum sem við þau störf eru bundnar.

Hæstv. forseti. Við lestur skýrslu hæstv. utanrrh. skaut upp í huga mínum einu orði: kyrrstöðu. Þrátt fyrir virðingarverða tilraun til að fjalla um hnattvæðinguna eins og hún leggur sig þá sakna ég þess, herra forseti, að ekki sé fjallað af meiri dýpt um þau málefni sem efst eru á baugi um þessar mundir, um umhverfismálin, um varnarsamninginn, um varnarstoð Evrópusambandsins og tengsl hennar við NATO, um ástandið í Makedóníu, í Ísrael, Írak og svo mætti reyndar lengi telja. Hæstv. umhvrh. komst svo að orði að umhverfismál kæmu okkur öllum við og umhverfisvandinn sameinaði okkur, gæfi okkur sömu sýn á jörðina sem er ein og við þyrftum að gæta hennar vel, m.a. til þess að komandi kynslóðir geti lifað hér góðu lífi. Undir þessi orð hæstv. ráðherra get ég tekið heils hugar. En eins og hæstv. utanrrh. veit er ekki nóg að segja A þegar lesa þarf stafróf umhverfisverndarinnar. Það þarf að lesa til enda og grípa til aðgerða sem duga. Það má með sanni segja að umhverfismálin séu í brennidepli í dag, herra forseti. Fyrr á þessum fundi var hæstv. utanrrh. spurður um siglingar um Íshafið og Grænlandssund með kjarnorkuúrgang. Ég hvet hæstv. utanrrh. til að kynna sér svar starfsbróður síns, Mogens Lykketofts, á danska þinginu. Þar kemur m.a. fram að lagaumgerð slíkra flutninga, bæði alþjóðleg og reyndar að því er virðist líka í Danmörku, virðist ekki fullnægjandi. Ég held að það sé óhætt að segja að hér séum við öll sammála um að ekkert okkar vilji að hægt sé að flytja kjarnorkuúrgang ellegar einhver þau vopn sem bera kjarnorkuodda eða annað inn í efnahagslögsögu landsins. Eins og við vitum nægir ekki að miða þessi mörk við efnahagslögsöguna eina heldur erum við raunar að tala um allt hafið, allt að norðurskauti. Önnur tíðindi ekki síður alvarleg berast okkur frá Bandaríkjunum. Þar hefur George Bush, nýr forseti Bandaríkjanna, snúið baki við loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna. Hann vill afmá undirskrift Bandaríkjanna af Kyoto-bókuninni og, herra forseti, ég held að það séu engar ýkjur að halda því fram að framtíð Kyoto-bókunarinnar sé óviss og í uppnámi. Nú er hið sanna andlit nýju stjórnvaldanna í Washington komið í ljós. Bush sagðist ætla að breyta andrúmsloftinu í höfuðborg Bandaríkjanna en líklega grunaði fáa að hann meinti það bókstaflega. Og hverjir skyldu svo fagna nýjustu yfirlýsingum Bandaríkjaforseta? Olíulobbíið ræður sér ekki fyrir kæti. Það hefur komið á daginn sem víða hefur verið ritað um í fjölmiðlum, bæði vestan hafs og annars staðar, að fjárfúlgurnar sem risafyrirtækin í olíubransanum greiddu í kosningasjóði forseta og varaforseta Bandaríkjanna hafa líklega skilað einhverju. Eins og þingheimur veit hafa íslensk stjórnvöld haldið til í svokölluðum regnhlífarhópi í Kyoto-ferinu. Þann hóp hefur Bandaríkjastjórn og fulltrúar hennar leitt, en m.a. Íslendingar, Norðmenn, Ástralir og Japanar fundið hagsmunum sínum best borgið þar í ferlinu. Mig langar að spyrja hæstv. utanrrh. hver séu viðbrögð ríkisstjórnarinnar við nýjustu tíðindum frá Bandaríkjastjórn. Mig langar í því sambandi að vísa í bréf sem var birt nú í morgun á fréttavefnum visir.is. Þar er sagt er frá bréfi sem Náttúruverndarsamtök Íslands hafa sent hæstv. utanrrh. og hæstv. umhvrh. og þau bæði spurð út í viðbrögð við afstöðu Bandaríkjaforseta. Það er mjög mikilvægt að afstaða þeirra komi hér fram skýr og skorinorð. Eins og við sem höfum verið að lesa fréttirnar í morgun af þessum málum höfum séð þá bregðast menn víða ókvæða við. Klaus Töpfer, framkvæmdastjóri Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna, sem var sérstakur heiðursgestur á umhverfisþingi hæstv. umhvrh. í janúarlok, hefur lýst vonbrigðum sínum með þessar yfirlýsingar og víða eru stjórnmálamenn áhyggjufullir yfir þessari þróun. Í dag skilst mér að Schröder, kanslari Þýskalands, eigi fund með Bandaríkjaforseta þar sem þetta mál mun vafalaust bera á góma. Fyrir utan að vera, að mínu viti, pólitískt hneyksli og hneisa fyrir yfirvöld í Bandaríkjunum þá hefur það komið á daginn sem ýmsir sögðu þegar loftslagsráðstefnan í Haag sigldi í strand í nóvember sl., að nú yrðu þau lönd sem hefðu raunverulegan pólitískan vilja til að minnka losun gróðurhúsalofttegunda einfaldlega að snúa bökum saman og ganga frá samkomulagi sem yrði því miður án þátttöku Bandaríkjanna, a.m.k. fyrst um sinn. Nú reynir á að íslensk stjórnvöld taki sjálfstæða ákvörðun um framhaldið. Það reynir á pólitískan vilja til þess að vera alvöruþátttakendur í alþjóðlegu samstarfi um umhverfismál, samstarfi sem skiptir okkur öllu máli og er engu minna mikilvægt en alþjóðlegt samstarf um að koma í veg fyrir mengun sjávar svo dæmi sé tekið. Eins og ég vék að í upphafi máls míns, tel ég upplegg hæstv. utanrrh. allra góðra gjalda vert, þ.e. að ræða áhrif hnattvæðingarinnar á stöðu lands og þjóðar, ekki síst með tilliti til hagsmuna íslensks atvinnulífs og fyrirtækja. En hnattvæðingin er miklu margslungnara fyrirbæri. Ég held að við þyrftum fyrst að skilgreina um hvað við erum að tala áður en við getum rætt það að einhverju gagni. Eftir að hafa hlýtt á þá sem um það hafa talað á undan mér þá heyrist mér að uppi séu ýmsar skoðanir um það meðal hv. þm. hvað hnattvæðingin þýði í raun. Á netinu má finna mörg þúsund skilgreiningar á fyrirbærinu. Þannig er auðvitað alveg ljóst að menn líta hana ekki sömu augum. Ég get t.d. ekki tekið undir vangaveltur hæstv. ráðherra um að fjölmennir hópar umhverfissinna berjist gegn hnattvæðingunni, m.a. vegna þess að vaxandi mengun og eyðileggingu náttúrunnar megi beinlínis rekja til hennar. Mengunin og eyðilegging náttúrunnar er afleiðing óheftra umsvifa mannsins, framkvæmdagleði sem ekki tekur tillit til umhverfisins, framkvæmda og framleiðslu sem ekki tekur mið af sjálfbærri þróun og lætur hagsmuni komandi kynslóða sig engu skipta. Slíkt hugarfar, herra forseti, réð ferðinni löngu fyrir tíma hnattvæðingarinnar. Hnattvæðingin sem ferli samskipta og fyrirbæris sem geri heiminn að einu óskiptu svæði viðskipta og pólitískra samskipta, hefur hins vegar opnað nýjar leiðir og nýja möguleika fyrir fólk og fyrirtæki, ekki síst fjölþjóðleg risafyrirtæki, til að nýta sér þessa kosti hnattvæðingarinnar og til þess að ganga enn verr um jörðina en hingað til hefur þekkst. Það góða í þessari stöðu er auðvitað að almenningur og umhverfisverndarsamtök geta nýtt sér þessa sömu kosti í baráttunni fyrir umhverfinu. Forsenda þess að það sé hægt er hins vegar að fólk hafi aðgang að upplýsingum og samskiptatækni tölvualdar. Og það er, eins og við öll vitum sem í þessum sal erum, langt frá því að þorri mannkyns hafi minnstu fosendur til að nýta sér kosti hnattvæðingarinnar. Því miður er það svo, hæstv. forseti, að í þeirri vissu og í því skjóli athafna fjölþjóðafyrirtækin sig, græða á tá og fingri sem er í sjálfu sér gott og blessað. En það er ekki sama til hvers er kostað í þeim efnum því ef staðið er að þeirri vöruframleiðslu án nokkurs tillits til hagsmuna launþega eða ábúenda, ef t.d. um jarðnæði er að ræða, þá er verr af stað farið en heima setið. Mig langar að nefna í þessu sambandi tvö vel þekkt dæmi þar sem olíufyrirtæki í Nígeríu hefur staðið í olíuborunum árum og áratugum saman og gengið þar um umhverfi og menningarminjar, held ég sé óhætt að orða, án þess að taka tillit til þeirra sem þar voru fyrir þegar fyrirtækið fékk leyfi til að bora þar. Framleiðendur íþróttavarnings margs konar sem er ekki síst vinsæll meðal neytenda á Vesturlöndum hafa einnig orðið berir að hraklegri meðferð á þeim sem framleiða þennan varning, oft við illan aðbúnað í Asíu. Herra forseti. Í vor verður varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna fimmtíu ára. Það sætir nokkurri furðu að hans skuli í engu getið í skýrslu hæstv. utanrrh. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvað líði samningum við Bandaríkjastjórn um bókunina við samninginn og hver séu samningsmarkmið íslenskra stjórnvalda í þeim efnum. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra noti tækifærið til þess að upplýsa þingheim um stöðuna í þessu máli. En einnig hef ég lagt hér fram ítarlega, skriflega fyrirspurn til hæstv. utanrrh. um þetta. Ráðherrann segir einnig að stjórnvöld hafi staðið í ströngu við að gæta hagsmuna Íslands í samstarfi ESB og NATO um varnarstoð Evrópusambandsins. Og hver er staðan í því máli, leyfi ég mér einnig að spyrja, herra forseti. Annað mál sem ég hefði gjarnan viljað ræða hér en kannski gefst frekar lítill tími til þetta kastið, er t.d. viðskiptabannið á Írak. Þar virðist góðu heilli formennska Norðmanna í nefndinni innan öryggisráðsins sem fjallar um það ætla að leiða til þess að loksins fari eitthvað að gerast í því máli og það sýnir okkur að það skiptir máli að hafa frumkvæði í utanríkismálum. Forusta Verkamannaflokksins í Noregi og Torbjørn Jagland, utanríkisráðherra þar, eiga heiður skilinn fyrir að hafa tekið á þessu máli eins og raun ber vitni. Það er nefnilega svo, herra forseti, að viðskiptabannið hefur ekki náð tilgangi sínum. Og ekkert bendir til annars en að óbreytt ástand muni aðeins auka þjáningu íbúa í Írak og festa Saddam Hussein enn frekar í sessi. Þetta ætti hið alþjóðlega samfélag að skilja áratug eftir að viðskiptabannið var sett á. Það er svo sannarlega kominn tími til þess að endurskoða það hvernig alþjóðasamfélagið beitir refsiaðgerðum gegn Írak því það er alveg ljóst að þær aðgerðir hafa hingað til komið niður á öllum öðrum en Saddam Hussein. Mig hefði einnig langað til þess að ræða lítillega ástandið í Palestínu. Intifada hófst þar á ný fyrir sex mánuðum síðan og nú hefur ný ríkisstjórn Ariels Sharons í Ísrael enn hert tökin á Palestínumönnum. Það má orða það þannig að heil þjóð sé beinlínis í herkví fyrir botni Miðjarðarhafs. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna bíður einnig fjöldi verkefna. Það gladdi mig og vonandi marga aðra að heyra að Kofi Annan, framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, hygðist leita stuðnings til þess að halda áfram í því starfi. Hins vegar þótti mér miður að heyra að Mary Robinson hefði ákveðið að hætta sem yfirmaður Mannréttindastofnunar Sameinuðu þjóðanna. En þegar hún tilkynnti þá ákvörðun sína tók hún m.a. fram að aðeins tveimur prósentum af því fjármagni sem Sameinuðu þjóðirnar hafa úr að spila sé varið til mannréttindastarfa. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að ég hafði ekki gert mér grein fyrir því hversu lítið hlutfall væri hér á ferðinni og ég hygg að við gætum lagt okkar lóð á vogarskálarnar til að koma þessu í betra horf.

Herra forseti. Mér er það hulin ráðgáta hvernig hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir túlkar orðið kyrrstaða. Hún sagði að ræðan einkenndist af kyrrstöðu. Ef það er kyrrstaða að hafa tekið þátt í alþjóðavæðingunni eins og íslensk stjórnvöld hafa lagt áherslu á á undanförnum árum þá veit ég ekki hvað kyrrstaða er. Og ef það er kyrrstaða að gera tilraun til þess að líta fram á veg og ræða hvernig við eigum að þróa okkar þátttöku þá veit ég heldur ekki hvað kyrrstaða er. Það má vel vera að hv. þm. líti á það sem kyrrstöðu að verja hagsmuni Íslands í sambandi við Kyoto-málið og koma þeirri skoðun á framfæri að það eigi að nýta endurnýjanlega orkugjafa, en ekki koma í veg fyrir það. Nú eru Bandaríkjamenn komnir fram með þá skoðun að það eigi jafnvel að auka notkun á jarðeldsneyti, sem ég tel mjög óheppilegt. En hv. þm. hefur barist fyrir því á hv. Alþingi að Íslendingar skrifuðu undir alla skapaða hluti umyrðalaust í þessum málum. Ef eitthvað væri til þess að kalla fram kyrrstöðu hér á landi þá er það nú það vegna þess að ef við getum ekki nýtt okkar auðlindir í framtíðinni, hvar erum við þá stödd? Og það sem er að koma fram í þessum málum nú um þessar mundir í Bandaríkjunum sýnir einmitt fram á hvað við höfum haldið vel á okkar málum. En ef við hefðum haldið á þeim eins og hv. þm. hefur haldið fram á Alþingi þá skal ég lofa henni því að það yrði kyrrstaða á Íslandi næstu áratugina.

Herra forseti. Ég fer ekkert ofan af því að stefnumótun hæstv. utanrrh. og sú skýrsla sem hér hefur verið kynnt einkennist af kyrrstöðu. Jú, það eru vangaveltur um hnattvæðinguna, hvað hún sé, hvernig hún hafi áhrif á atvinnulíf og starfsemi fyrirtækja á Íslandi og hvaða möguleika hún bjóði upp á til útrásar. En hún stefnir svolítið í eina átt eins og komið hefur fram áður í umræðunni. Ég verð að segja það alveg eins og er, herra forseti, að það er með ólíkindum að heyra hæstv. utanrrh. koma hér upp og segja að hv. þm., sú sem hér stendur, hafi einhvern veginn staðið í vegi fyrir því að við ætluðum að ná samkomulagi í Kyoto. Síður en svo. Málflutningur minn hefur alltaf einkennst af því að við ættum að taka þátt í því. Og það þýðir að axla byrðar, hæstv. utanrrh. Og það þýðir það að við felum okkur ekki undir regnhlíf Bandaríkjastjórnar í þeim málum. Enda sýnir það sig nú til hvers það getur leitt. Ætlar hæstv. utanrrh. að halda sig áfram undir regnhlífinni í þeim málum?

Herra forseti. Það er ekki mín stefna. Ég tel það ekki til framdráttar íslensku þjóðinni að vera alltaf að leita sér að andstæðingum. Við verðum að leita okkur að bandamönnum. Það vill svo til að Bandaríkjamenn og bandaríska þjóðin hefur verið ágætur bandamaður í þeim stefnumiðum sem við Íslendingar höfum haft í þessu máli. Við höfum unnið mjög vel með þeim. Hins vegar eru ýmsar blikur á lofti að því er varðar afstöðu Bandaríkjanna í þessum málum. Ég harma það. Það verður að sjálfsögðu rætt áfram í þeim hópi sem við höfum unnið í núna á næstunni. Hins vegar hefur komið fram að Bandaríkjamenn vilja áfram leita leiða til þess að draga úr loftslagsmengun í heiminum. Ég er ekki sannfærður um að þeir séu að stíga rétt skref. Þvert á móti. En okkur hefur gengið vel að vinna að okkar málum í þessu sambandi. Við höfum fengið sérákvæði í gegn af hálfu Íslands, sérákvæði sem hv. þm. hefur barist á móti, sérákvæði sem tryggir að mínu mati mjög hagsmuni Íslendinga til framtíðar. Og sem betur fer höfum aldrei fallist á þá kyrrstöðu sem hv. þm. og ýmsir aðrir þingmenn á Alþingi hafa boðað í þessum efnum, sem hefur verið að afsala sér þessum rétti og koma í veg fyrir að við getum nýtt þá miklu orku sem er hér á landi, þ.e. endurnýjanlega orku. Þetta hefur verið málflutningur hv. þm. Ég hef hlustað á hana skipti eftir skipti hér á Alþingi og ég tel að með þessu hafi hv. þm. verið með þann málflutning að Íslendingar ættu ekki að nýta þessa orku.

Herra forseti. Þetta er einfaldlega rangt hjá hæstv. utanrrh. Deilan hefur staðið um það hér í þingsölum á hvern hátt orkan er nýtt og til hvers.

Til hvers á að nýta hana?

Við sem höfum verið á móti þessari sérákvæðapólitík erum á móti því að við séum að fá sérstakar tilslakanir á alþjóðavettvangi til þess að geta byggt upp stóriðju. Um það hefur þessi deila alltaf snúist, hæstv. utanrrh., og ekkert annað. Hún snýst um það að Íslendingar lokist ekki inni í stóriðjupólitíkinni. Hvað á síðan að gera? Hver ætlar að greiða kostnaðinn af sérákvæðinu þegar þar að kemur? Hver ætlar að gera það? Hvað eru íslensk stjórnvöld að gera í samgöngugeiranum t.d.? Hvað með útblástur frá fiskiskipum? Hvað með útblástur frá bílum? Menn einblína á stóriðjuna og gleyma öllu hinu vegna þess að stóra lausnin árið 2001 er enn þá stóriðja og hún hefur m.a. valdið því að við höfum ekki getað farið inn í þessar umræður eins og ég hefði kosið. Hún hefur m.a. valdið því að við höfum verið í félagsskap við þær þjóðir sem losa mest og vilja, eins og komið hefur á daginn núna, ekkert gera til þess að draga úr losun heima fyrir. Það hefur komið skýrt fram í máli Bandaríkjaforseta. Hann ætlar, takk fyrir, ekkert að gera því það má ekkert gera sem gæti ekki hentað olíufyrirtækjunum. Þetta er ósköp einfaldur sannleikur og hann hefur svo sem legið fyrir lengi. En það er alveg rétt hjá hæstv. utanrrh. að nú eru blikur á lofti og við höfum ekki áður staðið frammi fyrir því að forseti Bandaríkjanna segi sig frá loftslagssamningnum.

Herra forseti. Hnattvæðing var meginumfjöllunarefnið í ræðu hæstv. utanrrh. Honum var tíðrætt um ágæti hennar og kallaði hana forsendu ýmissa framfara. Hann talaði um tækifærin sem í henni felast, fyrirmyndarfyrirtæki sem eflast vegna hennar og hagsældina sem af henni leiðir. Síðan varð honum tíðrætt um misskilning þeirra sem skilja málin á annan hátt og þegar kemur að umhverfismálunum, þá eru umhverfisverndarsamtök í huga ráðherrans haldin ekki bara misskilningi heldur grundvallarmisskilningi hvað varðar hnattvæðinguna. Herra forseti. Það er mikilvægt fyrir hæstv. utanrrh. að skilja það og gera sér grein fyrir því að skilningur hans á hnattvæðingunni byggir á hnattvæðingu fjármagnsins, hnattvæðingu markaðskerfisins, hnattvæðingu markaðsaflanna sem hann segir þó sjálfur að séu blind fyrir umhverfinu. Hæstv. ráðherra verður að átta sig á því að stórir hópar fólks um allan heim hafa mótmælt þessari tegund hnattvæðingar og reynt að vekja umræðu og skilning á annars konar hnattvæðingu, þ.e. hnattvæðingu félagslegs réttlætis. Herra forseti. Þetta fólk er ekki haldið neinum misskilningi. Þetta fólk hugsar bara öðruvísi en hæstv. utanrrh., hæstv. ríkisstjórn Íslands. Gildismat þessa fólks er einfaldlega annað og það er barnalegt af hæstv. utanrrh. að klifa á því að þeir sem eru ósammála túlkun ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar í málefnum hnattvæðingarinnar séu haldnir misskilningi. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir minntist áðan á grein sem Kofi Annan skrifaði og birtist í Morgunblaðinu fyrir nokkrum dögum. Í þeirri grein kemur vel í ljós hvernig sjónarmið víðsýnna manna stangast á við sjónarmið þau sem ríkisstjórn Íslands predikar um alþjóðavæðingu. Við höfum t.d. ekkert í höndunum varðandi skoðanir hæstv. ráðherra á því misrétti sem ríkir á milli þjóða austurs og vesturs eða hins iðnvædda hluta heimsins og hins sem ekki er eins iðnvæddur. Ráðherrann vill efla hátækniiðnað á Íslandi og laða til landsins erlend stórfyrirtæki sem þarf að búa sérstaklega ívilnandi skattaumhverfi en hver er skoðun hans á þeirri staðreynd að störf sem gefa mestan arð skuli öll unnin í vestrinu á meðan menn í öðrum heimshlutum geta ekki sinnt nauðþurftum sínum af þeim launum sem þeim standa til boða? Hver er ábyrgð okkar á því að flytja inn vörur frá löndum þar sem vinnuafli er haldið í þrældómi við að framleiða ódýrar vörur fyrir okkur ríka fólkið í vestrinu? Hver er skoðun hæstv. utanrrh. á því að í Vestur-Þýskalandi þurfi að greiða starfsmanni í bílaverksmiðju 50 mörk á klukkustund meðan laun í sambærilegum verksmiðjum í Austur-Þýskalandi eru 36 mörk, hjá Skoda-verksmiðjunum í Tékklandi 5 mörk og í Shanghai 1 mark? Hvaðan eru ráðherrajepparnir sem iðulega eru hafðir í lausagangi fyrir utan þetta hús sem við nú stöndum í og auka þar með á loftmengunina í nánasta umhverfi okkar, og hvað kostuðu þeir þegar þeir voru keyptir hér á landi og hver græddi á mismuninum? Úr því að ég minnist á ráðherrajeppana sem ganga í lausagangi, herra forseti, þá er kannski rétt að minna hæstv. utanrrh. á söguna af manninum í helgu bókinni sem var trúr yfir litlu. Herra forseti. Umhverfisvandinn sameinar og skerpir vitund okkar um það að við eigum aðeins eina jörð, sagði í ræðu hæstv. utanrrh. Það er sannarlega rétt og gleymum því þá ekki að 70 hundraðshlutar jarðarinnar eru huldir hafi, hafinu sem hýsir matarkistu þá sem mannkynið hefur misnotað og ofnýtt svo að nú er svo komið að Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna heldur því fram að 60--70% allra fiskstofna heimshafanna séu ofnýttir og margir þeirra í útrýmingarhættu. Á sama tíma leggjum við okkar lóð á vogarskálarnar með því að skella okkur í stórfellt þauleldi á laxfiski af erlendum uppruna við strendur Íslands, sem samkvæmt upplýsingum færustu vísindamanna getur haft skelfileg áhrif á villta laxastofna hafanna umhverfis, að ekki sé talað um þörungablómann sem ógnar lífríkinu umhverfis þauleldi á fiski og stafar að öllum líkindum af lífrænum úrgangsefnum frá eldinu sjálfu. Hver er skoðun hæstv. ráðherra á boðskap þeirra sem á alheimsvísu boða öfluga náttúruvernd og halda því fram að í henni felist sönn auðlegð andstætt auðlegðinni sem felst í hinni vestrænu peningahyggju? Okkur kemur við hvað menn eru að losa í sjóinn handan hafsins, sagði hæstv. ráðherra. Það er hverju orði sannara. En gerir hæstv. ríkisstjórn nægilega mikið til að stemma stigu við þeim ósóma sem viðgengst hjá einni af nágrannaþjóðum okkar sem stöðugt losar geislavirk efni út í hafið sem okkar eigin fiskstofnar synda í? Ráðherrann talar um þróttmikið samstarf þjóða í millum. Hvernig stendur þá á því, herra forseti, að enn fara bresk kjarnorkuyfirvöld fram á framlengingu á starfsleyfi Sellafield-stöðvarinnar í óbreyttu ástandi? Við höfum orðið vör við hávær mótmæli Norðurlandaþjóðanna en satt að segja saknar maður þess að viðbrögð ráðherra okkar séu með þeim hætti að nægilegur sómi sé að. Allt um það, ég ætla ekki að gera lítið úr þeim áhyggjum sem ég veit að hæstv. utanrrh. hefur af mengun hafsins, en ég spyr: Hvers vegna hefur öflug samstaða Norðurlandaþjóðanna ekki dugað til þess að fá kjarnorkuendurvinnslustöðvunum í Bretlandi lokað? Í því sambandi ítreka ég spurningu hv. 3. þm. Norðurl. e.: Er hæstv. ráðherra tilbúinn að beita sér fyrir því að hafsvæðið umhverfis Ísland verði friðlýst, lýst friðhelgt fyrir kjarnorku hvort sem um er að ræða vopn, vopnaflutning eða flutning á kjarnorkuúrgangi? Að síðustu er lífsnauðsyn að við gleymum heldur ekki því að við getum hvorki vakandi né sofandi verið án þess að anda að okkur andrúmsloftinu, eða eins og hæstv. ráðherra orðaði það, okkur kemur það við hvernig og hvort menn bregðast við loftmengun hinum megin á hnettinum. Herra forseti. Það er hverju orði sannara. Nýlokið er heitasta áratug sem mannkynið lifði á síðustu öld. Áhrif loftslagsbreytinganna eru áþreifanleg um alla jörð. Að minnsta kosti 13 þjóðir á smáeyjum í Kyrrahafinu eru nú þegar að berjast við rof sjávar á sandrifjum við eyjarnar. Kóralrif eru tekin að kalka og lífríkið í kringum þau að visna. Sameinuðu þjóðirnar gera það sem í þeirra valdi stendur til að hefta eyðimerkurmyndun vegna þurrka. Í nýjustu skýrslum stofnunarinnar kemur fram að 2,3 milljarðar manna standi nú frammi fyrir alvarlegum vatnsskorti og það er 60% hærra hlutfall en stofnunin hafði spáð í síðustu skýrslu þar á undan. Sömu sögu er að segja um allar spár og allar rannsóknir sem fjalla um áhrif hlýnunar lofthjúps sem stafar af kapphlaupi iðnvæddra þjóða eftir efnislegum gæðum sem okkur hefur verið kennt, herra forseti, að geri okkur svo hamingjusöm. Jöklar á Alpasvæðunum í Evrópu hafa hopað um helming síðan 1850 og okkur nægir auðvitað að líta til Vatnajökuls. Á óbeinan hátt hefur hlýnunin vegna gróðurhúsaáhrifanna aukið virkni ósoneyðandi efna sem enn er að finna í gufuhvolfinu. Nú mælist gatið á ósonlaginu yfir 44 þúsund ferkílómetrar að stærð og í fyrsta sinn í fyrra náði það yfir stór byggð svæði í Suður-Ameríku með ófyrirséðum afleiðingum fyrir þá sem þar búa nú. Því er jafnvel spáð að eftir 20 ár séu líkur á því að gat á ósonlaginu yfir norðurpólnum verði álíka stórt og það sem nú er yfir suðurskautinu. Samt var gripið til aðgerða fyrir mörgum árum að útrýma ósoneyðandi efnum af jörðinni. Herra forseti. Þannig getur sú losun sem fram fer í dag haft áhrif á lofthjúpinn okkar eftir 20 eða 30 ár, losunin sem við erum ábyrg fyrir í dag. Nú hefur Bandaríkjaforseti gefið út yfirlýsingu um að hann vilji bara ekkert með þessa Kyoto-bókun hafa. Hún geri ekkert annað en eyðileggja viðskiptahagsmuni Bandaríkjanna, en með þessum orðum, herra forseti, er hann að ganga erinda stórfyrirtækjanna í Bandaríkjunum, stórfyrirtækjanna um allan heim sem framleiða olíu og kol. En hann er líka, herra forseti, að ganga á bak orða sinna því í kosningabaráttunni lofaði hann öllu fögru, enda vissi hann að 73% Bandaríkjamanna telja hlýnun andrúmsloftsins alvarlega ógnun og 80% Bandaríkjamanna vildu í kosningabaráttunni að yfirvöld efndu til öflugra aðgerða til að draga úr losun. En það samrýmist ekki hagsmunum þeirra sem greiddu fyrir kosningabaráttu hans og föður hans á sínum tíma, herra forseti. Olíuiðnaðurinn hagnast ekki á því að Kyoto-bókunin taki gildi. Og í dag mótmæla þjóðir heims. Í morgun birtust í Washington Post kröftug mótmæli frá Japönum sem standa þó með Íslendingum, Bandaríkjamönnum, Norðmönnum, Áströlum og fleiri þjóðum undir regnhlífinni sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir nefndi hér áðan og spurði hæstv. utanrrh. hvort hann ætlaði að standa áfram undir, en hann gaf ekkert svar. En, herra forseti, það er nauðsynlegt að við fáum skýr svör við þessu frá hæstv. utanrrh. Ætlar hann að starfa áfram undir regnhlífinni með Bandaríkjamönnum? Hvernig ætla íslensk stjórnvöld að haga sér í Jóhannesarborg að ári liðnu? Ætla íslensk stjórnvöld að beita sér fyrir því að Kyoto-bókunin geti tekið gildi þó svo að Bandaríkin ætli ekki að vera með? Hver er stefna íslenskra stjórnvalda nú? Herra forseti. Við vitum að Bandaríkin, sem einungis teljast 4% mannkyns, losa 24% allra gróðurhúsalofttegunda og samtals losa iðnríkin 2 / 3 hluta þeirra gróðurhúsalofttegunda sem losuð eru út í andrúmsloftið. Þess vegna er eðlilegt og það er sanngjarnt að þessi ríki axli ábyrgð sína með því að draga úr útblæstri. Ekki að auka hann heldur draga úr. Það er eina ráðið. Það er ekkert annað ráð, herra forseti. Hvar ætlar hæstv. utanrrh. að skipa sér í raðirnar í framhaldi af þeim tíðindum sem okkur berast frá Bandaríkjunum? Hæstv. utanrrh. hefur lagt í það heilmikinn tíma og heilmikla orku að fá afslátt frá Kyoto-bókuninni fyrir Íslendinga með því að halda losuninni frá stóriðju utan Kyoto-bókhaldsins. Þessa framgöngu hefur Vinstri hreyfingin -- grænt framboð gagnrýnt harðlega og telur hana ekki bera vott um ábyrga stjórnun í þessum mjög svo erfiða málaflokki. Og Vinstri hreyfingin -- grænt framboð telur utanrrh. ekki hafa tekið þeim áskorunum sem að honum hefur verið beint varðandi málefnalega umræðu um þessi mál. Herra forseti. Því er spáð að árið 2050 gætu 200 milljónir manna verið komnar á vergang í heimalandi sínu ellegar flúnar til annarra landa vegna breytinga á loftslagi og bara á árinu 1999 er talið að 25 milljónir manna hafi verið fluttar milli landsvæða vegna áhrifa frá loftslagsbreytingum. Þá stafar einnig fjölbreytileika lífríkis á jörðinni stórfelld hætta af hækkun hitastigs og hver er ábyrgð Íslands í þeim efnum, herra forseti? Hún er bara talsverð. Ísland er aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um líffræðilegan fjölbreytileika og þess vegna er ástæða til að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvenær megum við eiga von á því að fari að finna stað í auknum mæli þeim samningi í íslenskri lagasetningu? Herra forseti. Það mátti skilja á máli hæstv. utanrrh. áðan í andsvari við hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur að búið væri að samþykkja sérákvæðið er varðaði Ísland í Kyoto-bókuninni. Varla á ráðherrann við þá útfærslu sem íslenska sendinefndin í Haag barðist svo ötullega fyrir að fá framgengt, en það er rétt að óska eftir svari við því í andsvari mögulega á eftir. Og í framhaldi af því: Hvað ætla íslensk stjórnvöld að gera ef sú útfærsla nær nú ekki fram að ganga á vettvangi samningsins? Og síðan hitt: Hefur ríkisstjórnin metið hvaða áhrif það muni hafa á aðra hagsmuni þjóðarinnar t.d. möguleika okkar á að hafa áhrif á mengun hafsins eða allt sem lýtur að þeim málaflokki? Eða þá hvaða áhrif það geti haft á viðskiptalega hagsmuni okkar í fiskiðnaði, að ekki sé talað um aðra matvælaframleiðslu? Herra forseti. Ísland er auðugt land. En ég er því miður ósammála hæstv. utanrrh. um að við séum að gæta alls þess auðs sem skyldi.

Herra forseti. Það er út af fyrir sig gott að við þessa umræðu koma fram andstæð sjónarmið um eðli hnattvæðingar og þýðingu hennar fyrir Ísland. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir leyfði sér að halda því fram að ég liti aðeins á hnattvæðingu með augum fjármagnsins og markaðarins. Ég held að það séu óbreytt orð hennar. Það er alls ekki rétt. Hins vegar erum við hluti af fjármálalegum heimi þar sem markaðsöflin eru allsráðandi. Að ætla sér að útiloka markaðinn og útiloka fjármagnið í einhverjum ímynduðum heimi hv. þm. er náttúrlega ekki að horfast í augu við raunveruleikann. Það kemur fram hjá hv. þm. að hún telur að náttúruvernd og nýting náttúrunnar fari alls ekki saman. Ég skil hana þannig. Það má ekki setja lax í sjó. Það má ekki virkja. Eða halda menn að Kárahnjúkavirkjun sé reist í þeim tilgangi að raflýsa Möðrudal? Það liggur ljóst fyrir að það er ekki hægt að reisa þá virkjun án stóriðju. Hv. þm. á þá ósk heitasta að við náum nú ekki samningsmarkmiðum okkar að því er varðar Kyoto og vill fá upplýsingar um hvað verði nú ef svo slysalega vildi til að Íslendingar kæmu því fram. Við erum að berjast að því af fullum krafti, hv. þm., að ná markmiðum okkar og erum vongóð um það þrátt fyrir bölsýni hv. þm. Ég bið hv. þm. sjálfa að svara þeirri spurningu hvað verði um íslenskt samfélag ef við getum ekki nýtt alla þá endurnýjanlegu orku sem sjálfsagt er að nýta hér á landi.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. dettur í þann pytt að koma með frasa sína í ræðustólinn þegar beðið er um málefnalega umræðu. Hann sakar mig um bölsýni sem ég á ekki til. Herra forseti. Það er ekki lífsspursmál fyrir Íslendinga að virkja hin miklu vatnsföll sín í þágu stóriðju. Það er ekkert í heiminum sem knýr okkur til að gera það. Hins vegar er sjálfsagt að við nýtum náttúruauðlindir okkar á sjálfbæran hátt. Herra forseti. Alheimssamfélagið hefur gefið út yfirlýsingu um það að vatnsaflsvirkjanir af þeirri stærðargráðu sem Kárahnjúkavirkjun er séu ekki sjálfbærar. Slíkar virkjanir eru andstæðar hugmyndinni á bak við sjálfbæra þróun. Þess vegna segir Vinstri hreyfingin -- grænt framboð: Nýtum vatnsafl okkar á annan hátt. Hvað eigum við eftir af vatnsorku, þegar búið er að virkja Kárahnjúkavirkjun, til að fara út í vetnissamfélagið sem Framsóknarflokkurinn lætur okkur stöðugt halda að hann vilji fara út í? Það verður ekkert eftir af þessu vatnsafli þegar búið er að koma upp risaálbræðslu á Austurlandi, stækka álbræðsluna uppi á Grundartanga og eyða öllum náttúrulegum vatnsaflsauðlindum okkar í stóriðjuna. Herra forseti. Af því hæstv. utanrrh. talar mikið um hugvit og þekkingu og tækniframfarir, af hverju leggja Íslendingar þá ekki sín lóð á vogarskálarnar að efla þær tækniframfarir? Í heiminum eru að störfum vísindamenn sem eru að reyna að finna upp efni sem leysa álið af hólmi. Herra forseti, ég þori að fullyrða það að eftir 30 ár verður ál orðið gamaldags efni.

Herra forseti. Hv. þm. segir að nýta megi orkuna með sjálfbærum hætti. Hún segir hins vegar að ekki sé hægt að nýta orkuna sem kemur frá Kárahnjúkavirkjun með sjálfbærum hætti til að framleiða ál vegna þess að ál muni verða úrelt í heiminum einhvern tímann í framtíðinni. Hún telur það hins vegar að nýta orkuna með sjálfbærum hætti að framleiða vetni. Er hægt að ætlast til þess að menn skilji þetta? Skiptir meginmáli til hvers raforkan er notuð? 

Herra forseti. Ekki ætla ég að gera lítið úr þeirri þörf sem mannskepnan hefur til að biðja guð að hjálpa sér. Ég tek undir þau orð hæstv. ráðherra þannig að við getum hérna beðið þess saman að guð hjálpi íslenskri þjóð. En við gerum það hvort á sínum nótum. Við verðum trúlega seint sammála um hvað sé framsýni og hvað horfi til framtíðar. Herra forseti. Hæstv. ráðherra talar með lítilsvirðandi tón um möguleika okkar til að koma á vetnissamfélagi, til að keyra samgöngutæki okkar á vistvænum orkugjöfum. Ég skil það svo. Hvað segir hann með því við sína eigin flokksmenn sem hafa gengið ötullega fram í baráttunni með því að tala fyrir vetnisframleiðslu á Íslandi? Hann talar með sömu lítilsvirðingunni við þá og hann talar við mig. Herra forseti. Það er raunhæft að Íslendingar, þessi menntaða og auðuga þjóð, gangi í broddi fylkingar við að efla tæknivæðingu samfélagsins. Það er ekkert að því. En tæknivæðingin þarf ekki að vera eins og hún hefur verið frá þarsíðustu aldamótum, þ.e. frá aldamótunum 1900. Það er hægt að horfa til nýrra tækniframfara núna og nýrra aðferða. Það hafa verið nefndar rennslisvirkjanir í sambandi við mögulega vetnisframleiðslu sem henta ekki í stóriðjunni, vegna þess að stóriðjan lýtur öðrum lögmálum en möguleg framleiðsla á vetni. Þess vegna á hæstv. utanrrh. ekki að gera lítið úr hugmyndum um að Íslendingar geti gengið í broddi fylkingar í nútímavæðingu samfélagsins. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Við hæstv. utanrrh. verðum ekki sammála um hvað eiginlegar framfarir eru og hvernig við eigum að stefna til framfara á Íslandi.

Herra forseti. Ég fagna hverju tækifæri sem ég fæ til þess að botna betur í orkuumhverfisstefnu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur. En það er að mörgu leyti erfitt. Mig langar til að spyrja hana, vegna þess að hún hefur talað af miklum hroka niður til Bandaríkjamanna sem orkusóða en hafið til skýjanna þær þjóðir sem samþykktu Kyoto-samkomulagið, eftirfarandi spurninga: Voru niðurstöður Kyoto-bókunarinnar og skuldbindingar hennar raunhæfar? Treysta ríkin sem samþykktu bókunina án fyrirvara sér til að standa við skuldbindingar sínar um minnkun á útblæstri á CO 2 ? Umræður í Evrópuþinginu í desember sl. sýna fram á að ESB-ríkin og þingið eru farin að horfa framan í raunveruleikann og átta sig á því að möuleikar sambandsins til þess að standa við skuldbindingar sínar í Kyoto eru að einhverju leyti bundnar við kjarnorkuframleiðslu innan sambandsins og möguleikann á að auka hana. Því væri gaman að fá viðbrögð þingmannsins við þessu. Í öðru lagi finnst mér þingmaðurinn rugla saman vetni sem orkugjafa og vetni sem tækni til að geyma orku. Það er ekki talað um vetni sem orkugjafa í þessum hugleiðingum um að koma á hinu svokallaða vetnissamfélagi. Það er talað um vetni sem orkugeymslutæki. Sennilega væri ekki síður hægt að framleiða vetni með jarðgasi og líklega er það ódýrasta aðferðin til að famleiða vetni, þ.e. með jarðgasi, en það mun að sjálfsögðu ekkert minnka útblástur.

Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti að ég lendi í því að þurfa að svara svipuðum spurningum frá hv. þm. Tómasi Inga Olrich. Auðvitað verður þræta okkar um þessi mál þræta um keisarans skegg. Hv. þm. segir að ég tali af hroka niður til Bandaríkjamanna sem umhverfissóða. Svar mitt við því er einungis að ég ætla mér ekki að sýna þeirri þjóð hroka fremur en öðrum þjóðum. En ég minni á að meira að segja Japanir, sem hafa unnið við hliðina á Bandaríkjamönnum á vettvangi Kyoto-bókunarinnar, hafa verið með mjög harðorðar yfirlýsingar í garð Bandaríkjamanna vegna þess að Bandaríkjamenn skuli vera að yfirgefa það sem hv. þm. vill kannski kalla sökkvandi skip. Það kemur fram í máli hv. þm. að hann er ekki trúaður á að Kyoto-bókunin sé raunhæf. Evrópusambandið og þjóðir heims hafa vissulega barist við þetta vandamál, hvort Kyoto-bókunin geti verið raunhæf eða ekki. Það er alveg sjálfsagt að við tökum á öflugan hátt þátt í þeirri umræðu. Þetta var eina ráðið sem menn fundu út árið 1992 og svo aftur 1997 í Kyoto að gæti mögulega leitt okkur eitthvað fram á veginn í þeirri viðleitni að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er viðurkennd staðreynd að það er hið einasta sem getur forðað okkur frá þeirri eyðileggingu sem blasir við vegna hlýnunar lofthjúpsins. Það er eina ráðið sem við höfum komið auga á og ég viðurkenni að stjórnmálamenn og ráðamenn þjóðanna í heiminum hafa verið máttlausir gagnvart þessum vanda. Hins vegar má líka segja að þeir hafi ekki tekið á á öllum þeim sviðum sem bókunin sýndi þó fram á að þeir yrðu að gera.

Herra forseti. Enn leiðir hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir það hjá sér að svara hinni raunverulegu spurningu. Hún felst í því --- það á við um Evrópusambandið en líka við um Japan --- að svigrúm þessara þjóða til að rita undir Kyoto-bókunina byggist á því að þær framleiða mikinn hluta af raforku sinni með kjarnorku. Hv. þm. getur talað hér, þegar hún dregur út kjarnorkuskúffuna, gegn Bretum vegna kjarnorkuframleiðslu þeirra. En þá gæti hún eins talað gegn Frökkum sem framleiða kjarnorku líka og losa úrgangsefni í sjóinn. Það er þessi framleiðsla beinlínis, sem hún virðist vera á móti, sem skapar svigrúm Evrópusambandsþjóðanna og Japan til að undirrita Kyoto-bókunina. Hún verður að svara þessu: Telur hv. þm. að hægt sé að auka svigrúm þjóða heimsins í orkumálum til kjarnorkuframleiðslu til að standa við Kyoto-bókunina?

Herra forseti. Vissulega er kjarnorkan vandamál. Það er kannski rétt að segja að Evrópusambandið geti keypt sér svigrúm í ákveðinn tíma með því að halda áfram að framleiða raforku með kjarnorku. Þó er ekki þar með sagt að þeir þurfi ekki að gera áætlanir um að hætta á endanum að framleiða raforku með kjarnorku. Það verða þjóðir heims að gera. Til þess þurfum við að setja öfluga hreyfingu af stað til að vinna orku í gegnum sólarorkuna og gegnum vetnið. Vetni getur verið umhverfisvæn geymsluaðferð fyrir orku. Það getur gefið okkur möguleika ásamt t.d. nýtingu sjávarfallanna. Það eru lærðar greinar skrifaðar í vísindatímarit um allan heim í dag um það hvernig hægt sé að virkja ölduhreyfingar í hafinu, þá er ég ekki að tala um flóð og fjöru heldur ölduhreyfingar úthafanna. Þar eiga Íslendingar sannarlega vannýtta auðlind. Það að kaupa svigrúm með kjarnorku til einhverra ára er eðlilegt. Auðvitað verður það að teljast eðlilegt. En hv. þm. talaði um Sellafield og að við vildum láta loka Sellafield. Hvers vegna vildum við láta gera það? Vegna þess að þar er geislavirkum úrgangsefnum sleppt út í hafið. Það er ekki gert í öllum kjarnorkuendurvinnslustöðvum. Kjarnorkuendurvinnslustöðvar eru mismunandi og þær eru mjög slæmar í Bretlandi. Eina ráðið sem við höfum til að geyma kjarnorkuúrganginn núna er að steypa hann hreinlega í steypuklumpa og búa til geymslustaði í jörðinni fyrir hann. En það á ekki að þurfa að gera það með því að hleypa neinu af þessu efni út í hafið. Á endanum er allur kjarnorkuúrgangur þess eðlis að við verðum einhvern tíma að horfast í augu við hann og afleiðingar af því að safna honum. Guð má vita hverjar þær afleiðingar á endanum verða.

Virðulegur forseti. Hér hefur verið rætt um heimsmál, umhverfismálin, þau vandamál sem uppi eru í heiminum vegna umhverfismála. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að nefna það sem ég tel verða eitt alvarlegasta umhverfismálið á næstu komandi árum, þ.e. vatnsskort í heiminum. Ég held að við þurfum að hafa miklar áhyggjur því. Ég hlýddi á ræðu Sádi-Araba á þingi Alþjóðaþingmannasambandsins þar sem þeir bentu sérstaklega á að sennilega yrði vatn næsta alvarlega átakatilefni milli þjóða. Ég vil ekki sleppa því að nefna það í þessari umræðu og koma því á framfæri að við þurfum að huga vel að þeim málum. Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirgripsmikla og ágæta ræðu að því leyti að hún kemur að fjölmörgum þáttum. Í yfirlitsræðu á síðasta ári voru reyndar, að mér fannst, skarpari áherslur varðandi Evrópumál. En nú er verið að fjalla um alþjóðavæðingu og þátttöku Íslendinga og aðkomu okkar að því viðfangsefni. Það ber að lýsa ánægju yfir því að þessi mál skuli rædd þó svo að ég hafi það á tilfinningunni að samstarfsaðilar hæstv. utanrrh. í ríkisstjórn vilji helst ekkert eða lítið af þessu vita, eða a.m.k. hafa það fyrir sig hvernig nálgast eigi þessi mál, hvort sem er í orði eða á borði. Það má e.t.v. segja að með lestri á milli línanna og vangaveltum um viðhorf Sjálfstæðisflokksins megi sjá að í þessari umræðu felast skörp skil á milli viðhorfa ríkisstjórnarflokkanna, þó svo að ekki sé kveðið mjög fast að orði í máli hæstv. utanrrh. í þessari ræðu. Það er að verða æ ljósara að Íslendingar verða að taka þátt í þeirri keppni sem fram fer á vettvangi alþjóðasamfélagsins, hvort sem um er að ræða á menntunarsviði eða hugviti, hátækni, matvælaframleiðslu eða í beinni samkeppni sem þýðir auðvitað bein samkeppni um lífskjör. Við höfum val. Við getum lokað okkur af í einangrun. Við getum tekið þátt á varfærinn hátt. Við getum einnig tekið þátt með beinni aðild að þeim stofnunum sem hafa hvað mest áhrif á gang heimsmálanna. En til þess tel ég að íslensk stjórnvöld verði að nokkru að breyta um stefnu. Komið hefur í ljós alls staðar þar sem Ísland á beina aðild á alþjóðavettvangi að sjónarmið Íslendinga hafa komist til skila og það hefur verið tekið tillit til sérstöðu okkar. Skoðun mín er sú að við getum haldið fyllra sjálfstæði með aukinni þátttöku á alþjóðasviði. En mér er ljóst að það verður að huga að mörgu áður en ákvarðanir þar um eru teknar. Herra forseti. Ég vil gera að umræðuefni einn þátt sem ég held að þurfi að gefa meiri gaum að á næstu mánuðum og missirum. Það varðar efnahagsmálin og stöðu okkar gagnvart helstu viðskiptalöndum okkar. Þessir nefndu þættir varða mestu um lífskjör okkar almennt og framtíðarhorfur okkar sem þjóðar. Það sem ég á við er tenging okkar við alþjóðlega peningamarkaði, staða krónunnar og þær sveiflur sem við höfum orðið að þola sem einstaklingar og þjóð á undanförnum missirum. Ég tel að ríkjandi ástand hafi skapað okkur veikari stöðu í alþjóðasamfélagi þó að áhrifanna hafi kannski ekki mjög orðið vart svona almennt séð. En ég vil þó benda á lántökur bankanna okkar erlendis og endurlán til einstaklinga. Og ég vil benda á lakari eiginfjárstöðu bankanna en verið hefur um langan tíma. Það eru alvarlegar ábendingar um að menn þurfi að fara að skoða málin. Ég tel, herra forseti, að ríkari ástæður séu fyrir okkur að meta hvort staða okkar sem þjóðar verði ekki sterkari með því að breyta um mynt, með því að breyta frá krónu í evru og lúta þeim lögmálum sem um þann gjaldmiðil eru. Það er ekki víst að fólk geri sér almennt grein fyrir því að með þeirri breytingu fellur dautt og ómerkt stjórntæki sem hér hefur verið við lýði um langan tíma, þ.e. verðtryggingarákvæði sem er sérstakt stjórntæki sem notað er í íslensku efnahagslífi en ekki hjá evru-þjóðunum. Ég velti að sjálfsögðu fyrir mér stöðu útflutningsatvinnugreinanna. Ég velti fyrir mér stöðu iðnaðarins og því sem ég nefndi fyrr í ræðu minni, um þátttöku og samkeppni í alþjóðasamfélaginu. Eins og ég hef sagt í þessari stuttu ræðu er ástæða að mínu mati til að endurskoða peninga- og gengisstefnu og um leið verðum við auðvitað að huga að auknu vægi ríkisfjármálastefnu í hagstjórn. Herra forseti. Ég hef velt fyrir mér stöðu heimilanna ef breytt yrði um gjaldmiðil frá krónu í evru. Að sjálfsögðu er mér ljóst að því fylgir miklu meira en bara það að breyta úr krónu í evru. Miklu meira fylgir með og það er ekki þess vegna sem ég get ekki haft um það mikið lengra mál að ég geri það ekki, heldur aðeins vegna þess að ekki gefst tími til þess að fjalla um það mjög nákvæmlega. En skoðun mín er sú að heimilin hefðu betri stöðu með þeirri breytingu og til lengri tíma litið. Ég tel að slík breyting mundi leiða til öryggis og festu, bæði í ríkisfjármálum og fjármálum fyrirtækja og heimila. Ástæða er til að velta fyrir sér ástandi heimilanna, skuldum heimilanna í þessu sambandi. Skuldir heimilanna við lánakerfið á liðnu ári jukust um 100 milljarða króna frá upphafi árs til loka ársins 2000. Skuldir heimilanna í árslok 1999 námu 511 milljörðum króna, en í lok ársins 2000 611 milljörðum króna. Það má sjá skýrt hvernig staðan er hjá heimilunum með því að vísa til yfirdráttar- eða hlaupareikningslána einstaklinga. Árið 1999 námu hlaupareikningslán 38 milljörðum, en ári síðar námu þessi sömu lán 54 milljörðum króna. Það er ástæða til að velta þessum málum fyrir sér í tengslum við alþjóðavæðingu og þátttöku Íslendinga í alþjóðavæðingunni. Það spilar mikið inn á efnahagskerfið sem við búum við. Þess vegna finnst mér ástæða til þess að spyrja hæstv. utanrrh. hvort í þeirri nefnd sem skipuð var á þingi Framsfl. til að fjalla um hugsanlega aðild Íslendinga að Evrópusambandinu, hafi verið sett sérstakt ljós á þessi málefni, gagnvart heimilum, fyrirtækjum og stöðu ríkisins, ef skipt yrði um mynt og allt sem því fylgir.

Herra forseti. Sú skýrsla sem skilað var af hálfu Framsfl. um Evrópumál er ekki hér til umræðu. En hún er löngu komin fram og er aðgengileg, hvort heldur á netinu eða annars staðar og ég reikna með því að hv. þingmaður hafi kynnt sér hana. Þar er að sjálfsögðu m.a. fjallað um evru-málin og þær miklu hræringar sem nú eru í peningamálum í heiminum. Ég ætla ekki að fara að fjalla sérstaklega um þau en er sammála hv. þingmanni um að sá mikli vaxtamunur sem er annars vegar hér á landi og í helstu samkeppnislöndum okkar, er mikið áhyggjuefni fyrir framtíð íslenskra atvinnuvega. Hvernig komið verður til móts við þann mikla vanda er flókið mál. Ríkisstjórnin hefur nýlega breytt um stefnu í vaxta- og gengismálum. Það held ég að sé skref í rétta átt og verði til þess að treysta stöðugleika í íslensku efnahagslífi. Ég tek undir það með hv. þm. að það þarf að halda áfram að fjalla um þessi mál, en vek hins vegar athygli á því að aðild að evrunni verður eingöngu í gegnum aðild Íslands að Evrópubandalaginu. Það er staðreynd sem mikilvægt er að hafa í huga þegar fjallað er um þessi mál.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svarið. Mér er ljóst að þetta kom fram í skýrslu að hluta til en ekki beint um evruna og evru-áhrifin. Ég gat ekki lesið það beint út heldur er mér alveg ljóst og hefur verið það lengi að til þess að skipta um mynt og yfir í evru, þá fylgir það með aðild að ESB. Ég tel að þau mál séu ekki nándar nærri því nógu vel könnuð og fleiri þurfa að gera það en sú ágæta nefnd sem var hér til umræðu. Ég hef nefnt hér tvisvar, þrisvar sinnum þetta sérstaka stjórntæki sem Íslendingar hafa, þ.e. verðtrygginguna, og ég hef áhyggjur af því að misgengi sé í verðtryggingunni. Það var reyndar leiðrétt fyrir þremur, fjórum árum. En það er kannski ástæða til þess að skoða þau mál aftur. Ég ræði þetta að sjálfsögðu út frá því að hér er hávaxtastefna. Hávaxtastefnu er haldið á lofti. Og þó svo að horfið hafi verið til baka um hálft prósent vil ég taka undir með þeim sem segja að það skref var of lítið og kannski alveg í síðasta lagi. En það þarf örugglega að stíga til baka mörg slík skref til þess að staða heimilanna hér á landi verði sambærileg við það sem er annars staðar í Evrópu.

Herra forseti. Ég hjó eftir því í málflutningi hv. þm. Gísla S. Einarssonar að hann talaði um að það gæti verið góður kostur að leggja niður krónuna og taka upp evruna, m.a. í því skyni að afnema verðtryggingu, sem væri þá í því fólgið. Ég vil spyrja hv. þm. hvort ekki séu til einfaldari aðgerðir til þess að afnema verðtryggingu á Íslandi en að taka upp evruna, jafnvel áður en við gengjum í Evrópusambandið, sem er nú ómögulegt reyndar. Í öðru lagi spyrja fulltrúar Samfylkingarinnar í þingsalnum Framsóknarflokkinn mikið um stefnu hans í Evrópusambandsmálum, en minna er hins vegar flutt af tíðindum af Evrópustefnu Samfylkingarinnar og væri nú fróðlegt að fá hv. þm. til að segja okkur nokkur tíðindi af þeim málum, vegna þess að einu sinni var nú svo komið fyrir þeim ágæta Alþýðuflokki að hann var með það á stefnuskrá sinni að ganga í Evrópusambandið, en síðan missti hann það merki niður þegar Samfylkingin var stofnuð og hefur ekki náð því upp aftur. Ég vil því gjarnan spyrja hv. þm. hvort hann geti flutt okkur einhverjar fréttir af Evrópustefnu Samfylkingarinnar? Að lokum vil ég gjarnan spyrja hv. þm. að hvaða leyti hagkerfi Íslands hefur sömu sveiflur eins og hagkerfi Evrópusambandsríkjanna sem eru í evrusvæðinu, því Bretarnir hafa t.d. talið að þeir gætu ekki gengið í evrusvæðið nema þessar sveiflur væru svipaðar í Bretlandi og þær eru á evrusvæðinu, og það eru þær ekki í dag. Íslenskar sveiflur í efnahagsmálum eru með allt öðrum hætti. Ég vil því gjarnan inna hv. þm. eftir því hvort hann telji að áhrifin verði lík og þau sem evrusvæðið og þróun evrunnar hafði á írskt efnahagslíf þegar verðbólga fór þar úr böndum og var raunar ekki hamin nema vegna þess að þróun á gjaldeyrismarkaði gagnvart Bandaríkjadollar varð aftur hagstæðari fyrir Íra.

Virðulegur forseti. Ég fagna hverjum þeim fylgismanni sem ég fæ í lið með mér til að skoða afnám verðtrygginga. Mér heyrðist hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich að það væri hægt með ýmsu móti. Ég vona að hann komi í lið með mér og þeim örfáu sem við þann draug vilja slást. Varðandi spurningu hv. þm. um stefnu Samfylkingarinnar í Evrópumálum eða aðild að Evrópusambandinu, þá eru þau mál í mjög nákvæmri og rækilegri skoðun hjá Samfylkingunni og hún mun gefa út skýrslu um niðurstöðu á þeirri athugun og mun byggja á því þegar þar að kemur að taka ákvörðun um hvort Samfylkingin telur ráðlegt að sækja um aðild vegna þeirra kosta sem því fylgja. Og einnig hvort við erum tilbúin að taka á okkur þá galla sem þar með fylgja. Ég er ekkert undrandi á því þótt mikið hafi gengið á, bæði í Bretlandi og annars staðar, varðandi það hvort menn vilja taka upp evruna. Við vitum sameiginlega um þau átök sem orðið hafa í Evrópulöndunum. Við munum eftir kosningunni í Danmörku. Og má segja að þar hafi kosningin ekki verið um evruna, heldur var það endurtekin kosning um aðild að ESB. Það má frekar segja það. Þeir hagfræðingar sem hafa fjallað um málið telja danskt samfélag betur komið með evru en með danskri krónu. Ég hef mikinn rökstuðning fyrir því. Ég hygg að það að skipta yfir, fara í ESB og taka upp evruna taki langan tíma, en ég vildi ekki sleppa þessu tækifæri til að hafa orð á þessum hlutum.

Herra forseti. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hv. þm. Gísla S. Einarssonar að ástæðulaust sé að fara yfir lækinn til að sækja vatn og ganga í ESB til að afnema verðtrygginguna. Það eru til einfaldari leiðir til þess. Að því er varðar evrusvæðið í heild, þá gætir nú einhvers misskilnings. Sá sem hér stendur var ekki að vitna til Dana í þessum efnum, heldur var hann að vitna til Íra, en írskt efnahagslíf var í miklum uppgangi þegar þeir urðu fyrir því að evrusvæðið í heild veiktist á gjaldeyrismörkuðum og það ýtti mjög undir verðbólguþróun hjá þeim. Það sem dró síðan úr þessu aftur var þróun á gjaldeyrismörkuðum sem skapaði evrunni aðeins sterkari stöðu, en það byggðist á því að staða efnahags Bandaríkjanna var hægt og rólega að veikjast. Við hefðum getað horft upp á þá þróun að efnahagsstjórn í Írlandi hefði farið úr böndum, eins og fjármálaráðherra Íra lýsti að væri að gerast. Hann tók það skýrt fram að það væri ekkert, bókstaflega ekkert, sem Írar gætu gert til að lagfæra þá stöðu. Og þá spyr ég: Hvað hefur hv. þm. fyrir sér í því að telja að ríkisfjármálin og heimilin mundu hagnast á því að við Íslendingar misstum öll slík stjórntæki á efnahagsmálum okkar eins og Írar töldu að þeir hefðu misst á þessum tíma?

Herra forseti. Sitthvað áhugavert kom fram í ræðu hæstv. utanrrh., ekki mjög margt, en ég vil byrja á að nefna tvö atriði sem mér finnst athyglisverð, áhugaverð og jákvæð. Fram kemur vilji til að efla eða auka framlag Íslendinga til friðargæslu, væntanlega á vegum Sameinuðu þjóðanna. Mér finnst þetta vera mjög jákvætt. Ég er því mjög fylgjandi að Íslendingar láti meira til sín taka á þeim vettvangi og vel til þess fallið að við leggjum okkar fram til að efla friðinn og hlúa að honum. Mér finnst þetta vera til góðs. Annað atriði sem ég tel einnig mjög jákvætt og kom fram í skýrslu hæstv. utanrrn. er ásetningur ríkisstjórnarinnar um að efla þróunarstarf, sérstaklega gagnvart sunnanverðri Afríku. Þetta finnst mér einnig vera ánægjulegt. Hins vegar er ég mjög ósammála þeim skilningi sem birtist í ræðu hæstv. utanrrh. á vandamálum þess heimshluta og ég vísa til sunnanverðrar Afríku. Mér kom reyndar nokkuð á óvart sú sýn sem þar birtist. Þar er vísað til hnattvæðingarinnar og Afríku sérstaklega. Í ræðu hæstv. ráðherra segir að hnattvæðingin hafi snert Afríkuríki hvað minnst. Það er náttúrlega ekki rétt. Hnattvæðingin á að sönnu margar hliðar. Á henni eru bæði jákvæðar og neikvæðar hliðar. Sú hlið sem hæstv. utanrrh. gerir einkum að umræðuefni í ræðu sinni, hnattvæðing fjármagnsins, viðskiptanna, hefur ekki komið sérlega vel við þennan heimshluta, en snert hann þó mjög. Afríka og sérstaklega sunnanverð Afríka hefur ekki farið varhluta af skuldakrísunni sem svo hefur verið nefnd og herjað hefur á fátækustu ríki heimsins. Staðreyndin er nefnilega sú að í gegnum hið alþjóðlega fjármagn sem flæðir um jarðarkringluna alla eru flutt mikil verðmæti frá þessum fátæku ríkjum til hinna ríkari. Þetta á sérstaklega við um Afríkuríkin. Um þetta eru til tölur sem oft hafa verið tíundaðar. Ég get nefnt eina. Samkvæmt upplýsingum frá Sameinuðu þjóðunum, í gagnasafni Sameinuðu þjóðanna hefur komið fram að á árabilinu 1993--1989 hafi meira fjármagn farið frá þessum fátæku ríkjum til ríkari hluta heimsins, sem nemur yfir 20.000 milljörðum króna. Verulegur hluti þessa fjármagns kemur frá Afríku. Það er því harla undarleg staðhæfing úr munni hæstv. utanrrh. að hnattvæðingin hafi ekki snert Afríku eða snert Afríku hvað minnst. Ég er ansi hræddur um að þeir sem hafa lagst yfir þessar tölur mundu ekki taka undir það. Nú er það svo að þessi þróunarríki sem stundum eru nefnd svo, fátækari hluti heimsins, fátæk ríki, reyna iðulega að reisa varnarmúra um óburðugan iðnað, þetta er nokkuð sem við höfum gert, síðan höfum við fellt þá múra eftir því sem framleiðslutækin hafa þróast og eflst og við sjálf orðið burðugri. Flokkur hæstv. utanrrh. hefur í áranna rás viljað standa vörð um íslenskan landbúnað svo dæmi sé tekið gagnvart erlendri fjöldaframleiðslu og fara hægt í sakirnar með alla markaðsaðlögun. Ég hef stutt þessi viðhorf. Við höfum verið þeirri stefnu fylgjandi í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði. Við höfum viljað vernda íslenskan landbúnað og huga að ýmsum þáttum, við viljum ekki láta markaðslögmálin ráða för, þó að við höfum ekki lagst gegn skynsamlegri markaðsaðlögun. Á einu sviði standa Íslendingar hins vegar flestum öðrum þjóðum framar. Það er á sviði sjávarútvegsmála. Hæstv. ráðherra segir að á alþjóðavettvangi hafi hann reynt með ýmsu móti að benda á það samhengi sem sé á milli ríkisstyrkja í sjávarútvegi, ofveiði og rányrkju á höfum heimsins. Hann bendir á að íslensk stjórnvöld hafi beitt sér fyrir því sérstaklega á alþjóðavettvangi og þá ekki síst innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar að markaðshöft í sjávarútvegi, eins og ríkisstyrkir og tollar, verði afnumin. Ég veit ekki hversu rétt sú staðhæfing hæstv. utanrrh. er að samhengi sé alltaf á milli ríkisstyrkja og ofveiði. Smábátabúskapur með einhverjum ríkisstyrkjum þarf ekki að vera skaðlegri umhverfinu og leiða til ofveiði en verksmiðjutogararnir á höfum úti sem ekki njóta neinna styrkja, nema síður sé. Mér finnst felast í þessu ákveðin trú á að markaðurinn hljóti að fara vel með umhverfið. Og auðvitað er það svo að sá sem hefur afkomu sína af auðlind er líklegur til að vilja gæta hennar, ekki síst ef hann telur sig verða háðan þessari auðlind um ókominn tíma. En það er einu sinni svo að fólk er hreyfanlegt og líka þeir sem eiga aðgang að auðlindum. Sú hætta er alltaf fyrir hendi að þeir fari um þær ránshendi og færi sig síðan um set þegar þær eru uppurnar. Það hefur ekki verið markaðurinn sem hefur gætt auðlinda Íslendinga í hafinu, það höfum við gert sameiginlega með því að takmarka aðgang að þeim auðlindum, m.a. með lagasetningu. Ég er einfaldlega að vara við alhæfingum í þessu efni. Styrkir geta verið til þess fallnir að bæta stöðu fámennra byggðarlaga og önnur sjónarmið kunna einnig að vera uppi, að styrkja atvinnulíf þegar það á í erfiðleikum svo dæmi séu tekin. Hins vegar gæti ég alveg tekið undir það að styrkir til stórra flota sem sækja í þverrandi auðlind, í fisktegundir sem eru í hættu, eru að sjálfsögðu skaðlegir. Sannleikurinn í þessu efni er því ekkert í svörtu eða hvítu. Ég vara við alhæfingum af þessu tagi og vara við því að Íslendingar gangi af offorsi fram fyrir skjöldu á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar eins og þeir hafa gert um árabil hvað þetta varðar. Annars er skýrsla hæstv. utanrrh. fremur í vangaveltustíl, þótt hæstv. ráðherra vilji undir lokin bera sig mannalega og segi að öllu gildi að menn taki afstöðu. ,,Hjáseta`` --- segir hér, með leyfi forseta --- ,,gerir lítið annað en að svipta okkur sjálf tækifærum til að hafa áhrif á örlög okkar. Sá kostur er alltaf fyrir hendi að sitja hjá. En með hjásetunni breytum við engu öðru en okkar eigin möguleikum til ábata og góðra verka.`` Sannast sagna finnst mér þessi skýrsla hæstv. utanrrh. vera ein allsherjarhjáseta. Ekki er tekið á málum sem brenna á heimsbyggðinni og eru til umræðu í þjóðþingum um heiminn allan. Ekki er minnst á Mið-Austurlönd og það neyðarástand sem þar ríkir. Írak er ekki til umræðu. Fjallað er almennt um hnattvæðingu án þess að í raun sé reynt að taka þar á nokkru máli. Innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar er nú rætt um framhald á GATT og GATT-samningum, hvernig skilgreina beri þjónustu og að hvaða marki eigi að fara með þá inn í alþjóðlegt viðskiptaumhverfi. Þetta eru álitamál sem brenna á heimsbyggðinni allri en hvergi er minnst á í ræðu hæstv. utanrrh. Ég sakna þessa. Á hinn bóginn eru almennar vangaveltur um alþjóðavæðinguna, á mjög almennum nótum án þess að taka á einstökum þáttum. Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn eru ekki til umræðu. Ég hef oft hvatt til þess að Íslendingar beiti sér innan þeirra stofnana og leggi sitt af mörkum til að hamla gegn því að fátækar þjóðir séu beittar ofríki varðandi ívilnanir endurgreiðslu lána. En við þekkjum það og höfum oft farið í gegnum það hér á Alþingi hvernig við höfum staðið okkur í því efni. Ég hef gagnrýnt hæstv. utanrrh. fyrir að beita sér ekki hvað þetta snertir. Ég vitna þar í ræður sem hann hefur flutt t.d. hjá Alþjóðabankanum og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, t.d. ræðu sem hann flutti í Hong Kong í septembermánuði 1997 þar sem hann hvatti til markaðsvæðingar og m.a. að stoðkerfi ríkja yrðu markaðsvædd. Þetta eru þær kröfur sem Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafa m.a. reist gegn þessum fátæku ríkjum sem er gert að endurgreiða lán. Og ég hef oft spurt eftir því hvernig skilmálum sé nú háttað en jafnan hefur orðið lítið um svör. Til sanns vegar má færa að það sé afstaða í sjálfu sér að segja lítið en fylgja jafnan öflugustu iðnríkjum heims að málum. Eins og ríkisstjórn Íslands hefur því miður kosið að gera, oft á ótrúlega ógagnrýninn hátt og stundum beinlínis, að því er mér finnst, af undirgefni. Þegar Íslendingar hafa á annað borð helst úr lestinni eða skorið sig úr, greint sig frá öðrum, hefur það ekki verið gert á þann hátt að tilefni sé til mikilla fagnaðarláta. Þar vil ég t.d. benda á hvernig við höfum staðið okkur á vettvangi OECD þar sem menn hafa reynt að reisa skorður við skaðlegri samkeppni í skattkerfum. Sú vinna hefur staðið um árabil. Hófst fyrir alvöru sumarið 1998 en í júlímánuði árið 2000, 26. júlí 2000, var samþykkt í ráðherraráði OECD skýrsla sem á enskri tungu heitir, með leyfi forseta, ,,Report on Progress in Identifying and Eliminating Harmful Tax Practices``. Þetta er alþjóðlegt átak til að reyna að koma í veg fyrir að þjóðir undirbjóði hverjar aðra í skattalegu tilliti og veiki þannig velferðarkerfin. Sú nefnd sem er að fjalla um þessi mál hefur nokkur ríki til sérstakrar skoðunar sem eru talin brjóta gegn þessu alþjóðlega átaki. Eitt þessara ríkja er Ísland. Það verkefni sem er til skoðunar þar byggist á lögum nr. 31/1999, um alþjóðleg viðskiptafélög. En ríkisstjórnin niðurgreiðir rannsóknastarf á vegum Verslunarráðs Íslands sem gengur í þá átt sem OECD er að reyna að beita sér gegn. 45 millj. kr. hefur verið varið til þessa verkefnis. Það sem OECD er að skoða hvort standist, í fyrsta lagi að mismuna atvinnufyrirtækjum með þessum hætti, erlendum fyrirtækjum er boðið upp á 5% skatt á móti 30% tekjuskatti sem innlendum fyrirtækjum sem axla þá ábyrgð að rísa undir einu samfélagi er ætlað að gera, það er mismunað í þessu efni. Einnig eru aðrir þættir sem þarna hafa komið til skoðunar. Ég hef tekið þetta upp á Alþingi. Þau mál heyra strangt til tekið undir hæstv. viðskrh. sem lýsti því í umræðu á Alþingi að lögin gætu mögulega talist skaðleg eins og það var orðað. En ég nefni þetta, herra forseti, sem dæmi um hvernig Íslendingar standa sig í hinni margrómuðu alþjóðavæðingu hæstv. utanrrh., Halldórs Ásgrímssonar.

Herra forseti. Nokkrir hv. þm. hafa komið inn á það í umræðunni að það sé margt sem þeir sakni í ræðu minni. Þannig hefur það ávallt verið, alveg frá því ég hóf að flytja slíkar ræður fyrir hv. Alþingi. Gefinn hefur verið ákveðinn tími til að fjalla um utanríkismál. Utanrrh. fær 30 mín. til að hafa hér framsögu, aðrir þingmenn fá 15 mín. Eðli máls samkvæmt er engin leið að fjalla um mörg af þeim málum sem ástæða væri til að fara yfir hér á Alþingi. Ekki er þar með sagt að mér sé eitthvað að vanbúnaði að taka í það tíma. Ég taldi hins vegar rétt að fjalla að þessu sinni um hnattvæðinguna og útskýra hvernig ég lít á þau mál, hvað mér finnst skipta máli, sumt með almennum hætti. Það er eins með það umfangsmikla mál að ekki er heldur tími til að vera með nægilega ítarlega umfjöllun á því til að gera öllu skil. Ég vænti þess að menn geti þá rætt í framhaldinu hvort ástæða sé til að taka frekari tíma til umræðu um ýmis mál sem ég hafði ekki möguleika á að fjalla um. En hv. þm. mega hins vegar ekki líta þannig á að utanrrh. eða utanrrn. vilji ekki fjalla um þau. Þetta er takmarkað form og þarf þá að endurskoða það og líta til þess ef menn vilja fá miklu ítarlegri umfjöllun, og það er allt af hinu góða að fara yfir það. Að öðru leyti vil ég svara ýmsu því sem hv. þm. kom inn á á síðari stigum.

Herra forseti. Reyndar er það svo að ríkisstjórnin er ekki viljug að taka öll mál hér til umfjöllunar og afgreiðslu og ég minni á enn eina ferðina að þáltill. um Írak hefur ekki fengist tekin til afgreiðslu í þinginu, enda þótt hún hafi verið flutt sjö sinnum. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að ekki er hægt að taka á öllum málum, ég virði það að sjálfsögðu. Útgangspunkturinn í þeirri ræðu sem hér var flutt er alþjóðavæðingin. Það sem ég sakna sérstaklega er að álitamál sem tengjast alþjóðavæðingunni og eru til umfjöllunar innan alþjóðastofnana skuli ekki reifuð betur en hér var gert. Ég vísa til þeirra samninga sem fram fara innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar t.d. um GATT. Ég vísa til þess starfs sem fram fer á vegum OECD. Og ég vísa til afstöðu okkar innan Alþjóðabankans, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, til hnattvæðingarinnar. Það er þetta sem ég er fyrst og fremst að gagnrýna, herra forseti.

Herra forseti. Ég og hv. þm. höfum skipst á skoðunum áður um Alþjóðabankann og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og ég vísa m.a. til þess. Að því er varðar Alþjóðaviðskiptastofnunina þá gagnrýndi hv. þm. mig fyrir að vera að berjast gegn ríkisstyrkjum í sjávarútvegi og fyrir afnámi tolla í sjávarútvegi. Ég hef sannfæringu fyrir því að slík stefna hefur stuðlað að rányrkju og ofveiði í heiminum. Það hefur ekki verið neitt vandamál fyrir okkur Íslendinga að aðskilja þessi mál frá stefnunni í landbúnaðarmálum. Þar gilda önnur lögmál. Þar gilda önnur viðhorf. Og það hefur ekki verið okkur nokkurt fótakefli í þeirri umræðu að viðhalda ákveðinni verndarstefnu í landbúnaðarmálum. Hins vegar er það svo að við erum þeirrar skoðunar að þarna geti Íslendingar einmitt lagt mikið af mörkum í umhverfismálum í heiminum. Að berjast fyrir því að heimshöfin séu nýtt með sjálfbærum hætti. Að berjast fyrir því að menn hætti að menga heimshöfin eins og gert hefur verið. Þar höfum við tekið mjög eindregna afstöðu í málum þar sem við höfum þekkingu og reynslu. Og við höfum verið teknir alvarlega og okkur hefur tekist, þrátt fyrir sterka andstöðu m.a. frá Evrópusambandinu, að þoka þeim málum áfram. Ég tel að þetta sé mikilvægt framlag af hálfu Íslendinga í þessum mjög svo þýðingarmiklu málum, ekki bara fyrir okkur, heldur alla heimsbyggðina vegna þess að fæðuöflun byggist að mjög miklu leyti á heimshöfunum.

Herra forseti. Það er alveg rétt að Alþjóðabankinn, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og Alþjóðaviðskiptastofnunin hafa oft komið til umræðu hér á þingi og við höfum oft skipst á skoðunum, ég og hæstv. utanrrh. um þau efni. En þau mál verða aldrei endanlega afgreidd vegna þess að við erum að tala þarna um ferli og ákvarðanir sem verið er að taka og breyta frá einum mánuði til annars. Og ég sakna þess að við fáum ekki að heyra hvaða hugmyndir eru uppi hjá íslenskum stjórnvöldum til þeirra breytinga sem eiga sér stað. Varðandi sjávarútveginn, þá var ég einfaldlega að vara við alhæfingum í því efni. Ég sagði að styrklausir stórflotar hefðu í sumum tilvikum stundað ofveiði og rányrkju og í sumum tilvikum væri stundaður vistvænn sjávarútvegur með smábátaflota þótt byggðarlögin nytu einhverra styrkja, fámenn byggðarlög. Við þekkjum það frá grannríkjum okkar og við þekkjum þetta líka frá fátækari ríkjum heims. Ég er að vara við alhæfingum í þessu efni. Og ég er að vara við því að Íslendingar gangi fram fyrir skjöldu á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um að settar verði algildar reglur í þessu efni. Mér finnst það ekki rétt. Mér finnst að Íslendingar eigi að endurskoða stefnu sína í þessu efni.

Herra forseti. Það voru aðeins nokkur atriði í viðbót sem ég ætlaði að koma nánar inn á og mér gafst ekki tími til í fyrri ræðu minni. Það fyrsta sem ég ætla þá að ræða er staða Íslands út frá svæðisbundnu samstarfi ríkja sem komið er inn á í ræðu hæstv. ráðherra, á bls. 14. Það bar svo við í því tilviki að ég lýsti mig í raun sammála nálgun hæstv. ráðherra hvað það varðar að ég held að enginn vafi sé á því að svokölluð hnattvæðing og alþjóðavæðing og mikið alþjóðlegt heimssamstarf hefur á hinn bóginn ýtt undir ýmiss konar svæðismyndun og bandalagamyndun ríkja sem eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta og liggja nálægt hvert öðru. Um þetta höfum við mýmörg dæmi frá síðasta áratug eða svo hér á Íslandi. Ætli það sé ekki á einum fernum vígstöðvum sem Íslendingar eru nú þátttakendur í svæðisbundnu samstarfi, einhvers konar samstarfi ríkja eða ríkjahópa, sem bókstaflega var ekki til fyrir 1990. Þar má nefna Barentsráðið, Eystrasaltsráðið, heimskautaráðið o.fl. Ég held að skynsamlegast sé að Íslendingar fari yfir stöðuna af sinni hálfu, út frá þeirri þróun sem orðið hefur að þessu leyti. Við getum þar litið til fordæma margra annarra þjóða, nálægra ríkja sem hafa einmitt endurskilgreint að ýmsu leyti framgöngu sína og skipt henni upp eftir því hvort um er að ræða svæðisbundið samstarf og til hvaða áttar það horfir. Flest nágrannaríki okkar hafa t.d. mótað sér sérstaka norðurstefnu sem tekur til samstarfs ríkja og svæða á norðlægum breiddargráðum. Þetta hafa Bandaríkjamenn gert, þetta hafa Kanadamenn gert, þetta hefur Evrópusambandið gert og fleiri þjóðir. Finnar hafa haft forgöngu um að afla hinni svokölluðu norrænu vídd eða norrænu hugsun innan Evrópusamvinnunnar fylgis og fleira mætti telja í þessum efnum. Ég vísa þá aftur til þáltill. sem hér hefur verið dreift á borð þingmanna, sennilega í gær. Það er 601. mál, till. til þál. um eflingu vestnorræns samstarfs og mótun íslenskrar nærsvæðastefnu. Ég ætla ekki að ræða hana efnislega að öðru leyti enda er hún ekki á dagskrá hér heldur almenn umræða um utanríkismál. Ég leyfi mér þó að vekja athygli á henni vegna þess að hún fellur að því sem komið er inn á í ræðu utanrrh. um svæðisbundið samstarf ríkja og varðar vissulega utanríkismál sem hér eru á dagskrá. Þetta er að mínu mati --- þar er ég að ég held sammála hæstv. utanrrh. --- alls ekki í mótsögn þó að sumir kunni að kjósa að stilla því þannig upp. Þörfin fyrir og áherslan á nærsvæðasamstarf og svæðisbundið samstarf er hluti af auknu alþjóðlegu samstarfi á heimsvísu. Það er einmitt mjög líkleg niðurstaða að menn leiti að ýmsu leyti eftir nánari samvinnu við þá sem næstir þeim eru þegar heimurinn opnast allur meira og minna og verður eitt hvað varðar pólitíska, viðskiptalega og efnahagslega samvinnu þjóða. Menningin hefur lítið verið rædd hér. Hins vegar væri ástæða til að halda eins og eitt stykki seminar um menninguna á tímum hnattvæðingar. Ekki eru áhyggjur manna minnstar á því sviði, af því að þar kunni ýmislegt að glatast ef menn gæti ekki að sér og heimsins bíði heldur flatneskjuleg stöðluð heimsmenning sem drekki staðbundinni menningu. Þá gerist það aftur á móti, eins og þróunin sýnir líka sem betur fer, að eftirspurn eftir því staðbundna eykst til mótvægis við hnattvæðinguna. Menn leggja meiri rækt við heimamenningu sína og hið svæðisbundna sögulega menningarsamstarf sem þeir eru hluti af, enda er öll menning í eðli sínu staðbundin. Ég held að við Íslendingar þurfum að skoða þá þróun, m.a vegna þess og þó ekki kæmi annað til en það að staða okkar er um margt mjög sérstæð í þessu efni. Landfræðileg lega Íslands er sú sem raun ber vitni. Við erum stödd á hnettinum, úti í miðju Atlantshafinu mitt á milli heimsálfanna og tilheyrum þeim í raun báðum að ýmsu leyti, a.m.k. jarðfræðilega. Að ýmsu leyti tilheyrum við þeim einnig sögulega, samgöngulega og menningarlega. Af þessum sökum tel ég tímabært að fara yfir þessi mál af Íslands hálfu og líta þá til allra átta, ekkert síður í vesturátt og norðurátt og svæðanna hið næsta okkur eins og austur um til Evrópu, jafnmikilvægt að sjálfsögðu og það er. Eitt má ekki bera annað ofurliði í þessum efnum og mér hefur á köflum þótt á skorta á, í hinni þungu Evrópuumræðu undanfarinna mánaða og missira, að menn muni eftir öðrum hlutum jafnframt og gleymdu þeim ekki, t.d. vestnorrænni og norrænni samvinnu, tengslum okkar vestur um haf og öðru í þeim dúr. Í öðru lagi, herra forseti, vildi ég á nýjan leik nefna þau tíðindi sem borist hafa vestan frá Bandaríkjunum um afstöðu Bandaríkjaforseta í umhverfismálum. Ég vonast til þess að hæstv. ráðherra geti komið inn á það í svörum sínum eða í seinni ræðum í umræðunni. Þau kalla á að menn taki þessi mál fyrir í nýju samhengi, ósköpin og þau ótíðindi sem þar hafa verið að gerast. Þetta er þeim mun svakalegra sem á borðum manna eru nánast glænýjar skýrslur, þar á meðal og ekki síst frá loftslagsráði Sameinuðu þjóðanna --- ég kýs að þýða það svo --- um áhrifin af hlýnandi loftslagi og gróðurhúsaverkan í lofthjúpnum. Þar eru nánast allar spár færðar til hins verra frá því sem áður var. Endurmat og endurreikningar færustu vísindamanna heimsins, 2000 talsins á vegum á annað hundrað ríkisstjórna sem að þessu samstarfi koma og verður tæpast sagt að auðvelt sé að ýta þeim aðilum út af borðinu bara af því að þeir hafi ekki sæmilegt vægi í þessum efnum, leiðir í ljós að þeir hafa því miður dekkt spár sínar, nánast að öllu leyti. Hlýnunin er sett innan mun hærri marka en áður var, frá 1,5--2 og upp undir 6° á Celsiuskvarða á hinni nýbyrjuðu öld. Áhrifin á vistkerfi jarðarinnar, á landbúnaðinn og matvælaframleiðsluna, eru nú talin mun alvarlegri og horfurnar verri en eldri spár gerðu ráð fyrir. Auðvitað er áfram þessi óvissa sem allir viðurkenna að er þegar spáð er fyrir um sveiflukennd fyrirbæri og flókin eins og eðliseiginleika lofthjúpsins og veðráttunar. Hins vegar er ekki hægt og ekki frambærilegt, þegar jafnvandaður undirbúningur liggur til grundvallar eins og af hálfu Sameinuðu þjóðanna að þessu leyti, að ætla að ýta því út af borðinu, t.d. eins og hæstv. forsrh. hefur ítrekað gert í ræðum, m.a. í áramótaræðu sinni, ef ég man rétt, fyrir ári. Hann virtist enn vera við sama heygarðshornið, hæstv. ráðherra, norður á Húsavík á ráðstefnu á dögunum með því að tala um að hvimleiðir menn væru alltaf að mála skrattann á vegginn. Kannski er það svo að hæstv. forsrh. eigi sér skoðanabróður sem gegnir viðlíka embætti vestur í Bandaríkjunum, þ.e. forsetanum þar. Það er ekki fagnaðarefni. Fróðlegt væri að heyra hvað ríkisstjórn Íslands segir um þessa stöðu. Eigum við þá kannski að hafa í sviga frammistöðu Íslands, þá sérstöðu Íslands sem ríkisstjórnin er að vinna að að fá viðurkennda og við höfum oft rætt áður og munum sjálfsagt gera áfram? Setjum það þá í sviga og berum spurninguna fram: Hvað finnst forráðamönnum Íslands á sviði utanríkismála um þessa stöðu almennt í heiminum? Hafa þeir kynnt sér nýjustu niðurstöður, loftslagsráðs Sameinuðu þjóðanna? Hafa þeir áttað sig á því hversu skelfilegar afleiðingarnar verða ef þróunin verður í líkingu við það sem þar er gert ráð fyrir og hvað finnst Íslendingum að gera beri í þeim efnum? Ég hefði einnig gjarnan viljað heyra hæstv. utanrrh. tjá sig aðeins um nýjustu atburði í Palestínu. Við erum hér að ræða utanríkismál almennt og það sem efst er á baugi í þeim efnum þó að fyrsta ræða ráðherrans hafi verið byggð upp með tilteknum hætti. Því er ekki að leyna að maður fyllist nánast skelfingu þegar maður hugsar til þróunar mála á síðustu mánuðum. Það er nánast ekki hægt að segja annað en Óslóarfriðarferlið sé gufað upp með öllu og ástandið sé jafnvel síst skárra heldur en það var fyrir daga þess þegar fyrri Intifata-uppreisnin var í algleymingi. Illskan í samskiptum aðila, ástandið, hörmungarnar og hin mannlega neyð er þar svo yfirgengileg að það tekur engu tali. Palestínsku þjóðinni, þeirri sem er innan hernumdu svæðanna, er haldið fanginni. Hægt og hægt er í raun verið að svelta þetta fólk í hel. Þar er öll efnahagsstarfsemi lömuð. Stór hluti íbúanna er án nokkurra tekna. Þeim er meinað að stunda þá vinnu sem þeir hafa haft, þurfi þeir að færa sig út fyrir svæðið til þess, og þar fram eftir götunum. Ég hef ekki áhuga á því, herra forseti, að kenna einum um fremur en öðrum þegar slíkir harmleikir verða. Sjaldan veldur einn þá tveir deila og oftast er það nú þannig í stríði að óhæfuverkin eru á báða bóga. En mér er ómögulegt að segja annað en það, sem er sannfæring mín eftir að hafa skoðað þetta, að heimsbyggðin verður að fá Ísraelsmenn til að horfast í augu við það að þeir eru sá aðilinn sem hefur tögl og hagldir á þessum svæðum og meðan þeir ekki breyti um afstöðu sé borin von að þar náist nokkur friður. Ég hefði viljað sjá að Ísland tæki upp harðari afstöðu í þeim efnum. Stundum er jafnvel enn haldið á lofti, kannski ekki með jafnmiklu stolti lengur og áður var, sögulegri aðild Íslands að tilurð Ísraelsríkis. En berum við þá ekki líka mikla siðferðilega ábyrgð á því sem þar hefur gerst síðan ef við viljum halda til haga okkar þætti í tilurð ríkisins? Hvernig hefur þessi rúma hálfa öld verið sem þetta ástand hefur staðið? Þriðja og jafnvel fjórða kynslóð Palestínuaraba elst upp í flóttamannabúðum í nágrannalöndunum og á sér enga framtíðarvon. Hátt í tvær milljónir Palestínuaraba búa innan girðinga í fangabúðum í Sýrlandi, Jórdaníu, Líbanon og víðar. Ástand þeirra sem enn búa innan landamæra Ísraels og á hernumdu svæðunum er eins og raun ber vitni. Ég minni aftur á þá spurningu sem ég bar upp til hæstv. ráðherra varðandi Írak og óska eftir að ráðherra tjái sig um frumkvæði Norðmanna í öryggisráðinu og mögulegan stuðning Íslands sem ég vonast eftir við það, t.d. í því formi að afgreiða þá tillögu sem hér hefur lengi legið fyrir um mjög hliðstæða nálgun, að menn taki upp viðleitni til þess á alþjóðavettvangi að endurskoða framkvæmd þessara viðskiptaþvingana. Ég fagna framboði Íslands til sætis í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Það hef ég reyndar áður gert. Eftir að hafa fylgst með því hvílíkum gríðarlegum fjármunum Norðmenn hafa varið, ekki bara til núverandi starfsemi, þ.e. til að stórefla sendiráð sitt í New York og ráðuneyti heima fyrir og kostað til miklu m.a. vegna sérstakra verkefna fyrir hönd öryggisráðsins, t.d. í eftirlit með málefnum Íraks, heldur komu einnig af því fréttir að þeir hefðu varið um 300 millj. kr., ef ég man rétt, til kynningar á framboði sínu til öryggisráðsins, þá verður væntanlega ekki hjá því komist að við kostum einhverju til. Ég veit svo sem ekki hvort Íslendingar ætla sér að vera jafnstórir í stykkinu en svo fremi sem það sé innan viðráðanlegra og hófsamlegra marka þá finnst mér að við eigum að fara í þetta framboð. Það er hluti af því að hafa sjálfstraust sem sjálfstæð þjóð og trúa á að við getum látið gott af okkur leiða á þeim vettvangi sem við viljum leggja okkar lóð á vogarskálar. Sameinuðu þjóðirnar og valdamesta stofnun þeirra, öryggisráðið, hlýtur að vera einmitt dæmi um slíkt.

Herra forseti. Út af þeim ummælum hv. þm. að við beindum ekki augum okkar í nægilegum mæli til annarra átta en Evrópu þá vil ég taka fram að ég tel að það standist á engan hátt. Við höfum lagt mikla áherslu á samskiptin vestur um haf, bæði við Kanada og Bandaríkjamenn. Þau hafa m.a. verið í tengslum við landafundina og við höfum átt mikil samskipti við Bandaríkin út af varnarsamstarfinu, út af NATO og svo mætti lengi telja. Við Íslendingar höfum beitt okkur sérstaklega fyrir því að styrkja norðursamstarfið. Við höfum verið forvígismenn á margan hátt umfram aðrar Norðurlandaþjóðir í þeim efnum. Við höfum lagt á það áherslu mjög lengi að Evrópusambandið komi að norðurstefnunni. Við fögnuðum því sérstaklega þegar Finnar tóku þetta mál upp í svipuðum anda og við höfum lagt áherslu á, m.a. í Norðurlandasamvinnunni. Við höfum ákveðið að taka að okkur formennsku í Norðurskautsráðinu frá og með árinu 2002 og leggja þar með áherslu á að við erum tilbúnir að leggja mikið á okkur og kosta nokkru til í sambandi við það mikilvæga samstarf. Ég tel einmitt að við höfum beint augum okkar til allra átta og Norðurlandasamvinnan hefur verið mikið grunnstef í utanríkismálum okkar. Inn á það get ég komið í margvíslegu samhengi, t.d. að því er varðar Írak, t.d. að því er varðar Palestínu og mörg önnur mál þar sem við höfum átt mikla samleið með hinum Norðurlöndunum.

Herra forseti. Ég var ekki í sjálfu sér að setja fram gagnrýni beint á framgöngu stjórnvalda eða íslenskrar utanríkisstefnu sem slíkrar í þessum efnum. Ég var að vísa til þess sem mér fyndist oft vanta í umræðuna um utanríkismál í almennu samhengi, sem hefði haft mikla tilhneigingu á undanförnum missirum til að beinast mjög að þessu eina, þ.e. Evrópusambandinu og tengslunum þangað. Mér er það vel ljóst og ég fagna því sem vel hefur verið gert í þeim efnum að horfa til annarra átta. Stofnun sendiráðs í Kanada og efld tengsl á nýjan leik, ýmislegt sem tengdist landafundaafmælinu og annað í þeim dúr er jákvætt, norðurheimskautssamstarfið þar sem Íslendingar eru virkir þátttakendur og m.a. hv. þm. Tómas Ingi Olrich nefndi í ræðu sinni og vestnorrænt samstarf sem við höfum vissulega lagt rækt við og ég held að við verðum ekki sökuð um að hafa sýnt neitt tómlæti. Allt er þetta mjög af hinu góða. Ég held hins vegar að líka á þessu sviði sé þörf fyrir og tímabært að fara yfir hlutina og velta fyrir sér þróun þessara mála áfram af okkar hálfu og hvernig við viljum standa að þessum hlutum. Það er það sem ég hef kosið að velja vinnuheitið Íslensk nærsvæðastefna til aðgreiningar frá því sem snýr að samstarfi á stærri svæðum eða heimsvísu. Ég held að einhvers konar mótun svæðishugtaks sem tæki til norðan- og norðvestanverðs Atlantshafsins og byggða á ströndinni beggja vegna Atlantshafsins og eyþjóðanna úti í Atlantshafinu væri verðugt verkefni að vinna að. Í raun byggir þetta dálítið á því að þróa og móta tiltekin svæðishugtök sem ramma af samstarfið í ákveðnum ríkjahópum. Það er það sem gerist með Barentráðinu, Eystrasaltsráðinu o.s.frv. og það var í þessar áttir sem ég var að vísa, herra forseti.

Herra forseti. Svæðisbundið samstarf er í mikilli þróun í heiminum. Ég er þeirrar skoðunar að það sé hvergi lengra komið en einmitt í okkar nágrenni. Norðurlandasamstarfið er einstakt í sinni röð. Það er m.a. ástæðan fyrir því hve Norðurlöndunum vegnar vel. Menn líta öfundaraugum til þess svæðasamstarfs sem við höfum verið að byggja upp og þróa, hvort sem það er á vegum Norðurlandaráðs, Eystrasaltsráðsins, Barentsráðsins eða Norðurskautsráðsins. Ástandið á Balkanskaga hefur m.a. ekki komið mjög til umræðu á Alþingi í dag. Það er eitt af þeim málum sem skiptir miklu fyrir Evrópu og heimsbyggðina hvernig kemur til með að leysast og þróast. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir að þau mál muni ekki enda farsællega nema svæðisbundið samstarf í þeim ríkjum komi til með að stóraukast, að það sé leiðin til þess að auka skilning, auka umburðarlyndi og virðingu fyrir mannréttindum og lýðræði. Þetta samstarf á afskaplega langt í land. Það er alveg ljóst að þessi ríki líta mjög til þess árangurs sem náðst hefur á norðurhveli jarðar að þessu leytinu til. Það er líka að mínu mati fagnaðarefni að Evrópusambandið lítur miklu jákvæðar til þessa svæðisbundna samstarfs en áður var. Þar tel ég að áhrifa Norðurlandanna gæti. Eftir að Finnar beittu sér mjög í þessu máli hefur komið upp nýr tónn frá löndum Evrópusambandsins og það er vel. Ég legg því á það áherslu og tek undir það með hv. þingmanni að við höldum áfram að þróa þetta samstarf. En ég tel að þar hafi margt verið vel gert.

Herra forseti. Mér sýnist að við hæstv. utanrrh. séum ekki ýkja ósammála um þetta og áttu svo sem ekki að vera efni til. Ég vona svo sannarlega að hæstv. ráðherra reynist hafa rétt fyrir sér og guð láti gott á vita að þeir tímar komi einhvern tíma að Balkanríkin geti farið að vinna saman á einhvern bróðurlegan hátt sem góðir nágrannar. En það verður maður þó að segja þegar maður skoðar stöðuna þar að ansi finnst manni langt í land að ýmsu leyti og kannski endar það þannig að sá gamli refur, Helmut Schmidt, reynist hafa rétt fyrir sér, að þetta svæði eigi a.m.k. 50 ára erfiðleika fram undan. Varðandi norrænt samstarf þá er hverju orði sannara að það er um margt mjög merkilegt, enda fordæmi víða að og síðan er samstarf sem hefur tengst við það eða vaxið út frá því. Þar vil ég nefna sérstaklega samstarf Norðurlandaráðs og Eystrasaltsríkjanna, baltnesku landanna. En þá verður líka að viðurkennast að það hefur verið talsverður þungi og talsvert mikil áhersla á að horfa út frá norræna samstarfinu í austurátt. Þetta hefur auðvitað verið rætt á vettvangi Norðurlandaráðs og fleiri en bara Íslendingar, Grænlendingar og Færeyingar hafa áhyggjur af þessu. Menn hafa svo sem oft á þessum umliðna áratug sem liðinn er frá því að hlutirnir tóku að breytast haft áhyggjur af því að við kynnum með vissum hætti að vera að einangrast hér svona úti á vesturkanti þessa norræna svæðis. Mótvægið við það held ég að eigi að vera að efla nærsvæðahugsun og samvinnu þar sem til viðbótar Íslandi, Grænlandi og Færeyjum koma að aðilar eins og Skotland, Kanada, Vestur-Noregur og fleiri, og það er til þess sem ég er að vísa til með Norður- og Norðvestur-Atlantshafssvæðinu. Að þessu gætum við unnið undir formerkjum einhvers sem við kölluðum íslenska nærsvæðastefnu.

Hæstv. forseti. Mig langar til að taka undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um mikilvægi svæðisbundins samstarfs ríkja. Í mínum huga getur slíkt svæðisbundið samstarf átt sér ýmiss konar form. Stundum er aðeins um nokkur ríki að ræða og stundum er um mörg ríki að ræða. Evrópa er eitt slíkt svæði. Innan hennar má finna ýmis ríkjabandalög eins og hv. þingmanni er fullkunnugt um þannig að vissulega þurfum við að horfa í þá átt og fleiri áttir, bæði í austur og vestur hvað svæðisbundið samstarf varðar. Mig langar líka til að taka undir hugleiðingar sem hér hafa komið fram um neikvæða þætti hnattvæðingarinnar og ekki síst flatneskju fjöldaframleiðslunnar sem henni fylgir. Það er þeim mun mikilvægara að ýta undir og viðhalda menningarlegri fjölbreytni á jörðinni. Hver þjóð á sína sögu. Hver þjóð hefur sína menningu að geyma og það er einmitt þannig nú á þessum hnattvæddu tímum að það sem hefur breyst er að hver þjóð er ekki endilega innan einna skilgreindra landamæra. Þess vegna er svo mikilvægt líka að vinna að menningarlegri fjölbreytni, ekki bara í samstarfi í millum ríkja heldur líka innan þjóðríkisins.

Herra forseti. Nú erum við svo sammála að það er til verulegra vandræða. Ég hef svo sem ekki mikið um þetta að segja annað en bara taka undir undirtektirnar. Ég vil þó kannski aðeins bæta því við að auðvitað er svæðasamstarf af margvíslegum toga, tekur til misstórra svæða o.s.frv., og það er kannski ákveðin þörf á því að menn skilgreini hugtök og skýri vel hvað þeir eiga við. Það samstarf sem ég var fyrst og fremst að ræða hér var samstarf fullvalda ríkja, þjóða og svæða sem getur verið með ýmsum hætti eins og við t.d. sjáum í heimskautasamstarfinu þar sem sjálfstæð þjóðríki, héruð eða fylki og sjálfsstjórnarsvæði eru öll saman í góðum félagsskap og er að mörgu leyti mjög merkilegt að kynnast. Evrópusambandið er hins vegar í mínum huga í raun meira en það sem maður mundi venjulega flokka undir svæðisbundið samstarf ríkja því þar er gengið mun lengra í þá átt að færa vald til sameiginlegra stofnana og samstarfsformið er farið að taka á sig miklu meiri einkenni ríkis en við erum yfirleitt að tala um, held ég, þegar við ræðum svona svæðasamstarf ríkja. Enda sagði merkur fræðimaður á þessu sviði við okkur sem vorum úti í Strassborg fyrir nokkrum dögum síðan og hlýddum á hann ræða um Evrópumál og svara spurningunni um sambandsríkið Evrópu, að hann teldi þetta úrelta umræðu því að í raun væri þetta þegar og fyrir alllöngu síðan orðið að mörgu leyti að sambandsríki, þetta væri allt saman bara spurning um nafngiftir en þegar menn hefðu komið sér upp sameiginlegum seðlabanka, mynt og væru á góðri leið með að fá sameiginleg landamæri o.s.frv., þá væri það eiginlega orðinn orðaleikur að velta fyrir sér spurningunni um sambandsríki eða ekki sambandsríki. Um menninguna erum við alveg hjartanlega sammála og ég endurtek bara það sem ég sagði áðan og ég á reyndar ekki höfundarrétt að heldur fyrrverandi menningarmálaráðherra Finna, Claes Anderson: Öll menning er staðbundin.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hér hefur farið fram í dag um utanríkismál. Það liggur alveg ljóst fyrir að ekki hefur verið tími til að ræða mörg mál. En það eru nokkur atriði sem beint hefur verið sérstaklega til mín sem ég ætla að gera að umtalsefni á þeim stutta tíma sem ég hef til umráða. Það eru loftslagsmálin, málefni Íraks, varnarsamstarfið og málefni Palestínu. Ég vil fyrst segja út af loftslagsmálunum að þær aðstæður sem nú hafa skapast vegna þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað í Bandaríkjunum hefur engu breytt um stefnu okkar Íslendinga í þessum máli. Við höfum miklu frekar styrkst í þeirri trú að við höfum verið á réttri leið í þessum efnum og munum áfram berjast fyrir því að við getum haldið áfram að nýta endurnýjanlega orku okkar. Við teljum að það þjóni hagsmunum íslensku þjóðarinnar, það þjóni þeim málstað sem verið er að berjast fyrir, að draga úr mengun í heiminum, og þess vegna beri að halda áfram á sömu braut. Síðasti fundur regnhlífarhópsins svokallaða var haldinn í Wellington 20.--23. mars. Þar kom fram að það ríkti allmikil óvissa vegna þess að Bandaríkjastjórn væri að endurskoða stefnu sína og ég tel að það ferli sé enn í gangi. Þá lá fyrir að tekinn var til starfa vinnuhópur undir forsæti varaforseta Bandaríkjanna til þess að marka nýja orkustefnu. Það þykir mjög líklegt að sú stefna, þegar hún sér dagsins ljós, verði hliðholl áframhaldandi áherslu á notkun jarðeldsneytis. Hins vegar er rétt að geta þess að ekki hefur verið alger samhljómur í málflutningi þeim sem komið hefur frá Bandaríkjunum upp á síðkastið, t.d. hefur fjármálaráðherrann, O'Neil, talað mjög jákvætt í loftslagsmálum að því er varðar Kyoto-samkomulagið og byggir þar m.a. á reynslu sinni sem fyrrverandi forstjóri Alcoa sem er eitt af stærstu álframleiðslufyrirtækjum í heiminum. Forstjóri Umhverfisstofnunar Bandaríkjanna, Christie Whitman talaði einnig á þessum nótum á fundi umhverfisráðherra átta helstu iðnríkja heims í Trieste fyrr í mánuðinum þó að á margan hátt sé óljóst hvert sé vægi forstjórans í þeirri stefnumörkum sem nú á sér stað. Það liggur alveg ljóst fyrir að það veldur vonbrigðum víða um heim ef Bandaríkjamenn ætla að heltast úr lestinni. Þeir hafa hins vegar tekið fram að þeir vilji vinna áfram af sinni hálfu í baráttunni gegn loftmengun og ég vænti þess að við það verði staðið. Við því má búast að þessi stenfubreyting þýði ákveðið bakslag í því samningaferli sem hefur átt sér stað þó erfitt sé að sjá það fyrir á þessari stundu. Þau ríki sem þarna hafa ráðið mestu um framvinduna eru ríki Evrópusambandsins, stærri ríki eins og stærstu iðnríki heims, t.d. Japan og fyrir liggur að á næstunni munu eiga sér stað viðræður milli þessara aðila til þess að átta sig á því hvernig þessu samningaferli verði komið á réttan kjöl ef Bandaríkjamenn ætla algerlega að endurskoða sína afstöðu. Ég tel hins vegar ekki rétt að fullyrða allt of mikið á þessu stigi. Þessi mál verða ekki leyst nema með samningum milli þjóða og Bandaríkjamenn hafa m.a. gefið það upp sem ástæðu fyrir sinni afstöðu að það sé ekki nægilega almenn þátttaka meðal ríkja heims í þessu ferli og þá vanti að tryggja með ákveðnari hætti þátttöku þróunarríkjanna í þessu ferli í framtíðinni. Að því er varðar málefni Íraks þá er í sjálfu sér ekki mjög miklu við það að bæta sem ég hef áður sagt. Við höfum stutt Norðmenn með afgerandi hætti í viðleitni þeirra til þess að finna nýjar leiðir í þessu máli. Það verður hins vegar að hafa það í huga þegar talað er um Noreg í þessu sambandi að stærstu þjóðir heims sem hafa verið í fararbroddi í þessu máli, eins og Bandaríkin og ríki Evrópusambandsins, fóru þess á leit við Norðmenn að þeir tækju frumkvæði í þessum málum og ynnu að því að fara nýjar leiðir í samráði við aðildarþjóðir Sameinuðu þjóðanna og Norðmenn eru nú að gera það. Þetta sýnir það, eins og hér hefur komið fram, að Norðmenn njóta trausts og ég tel að það hafi verið mjög gott að þeir hafi tekið þetta að sér. Það gerist m.a. vegna þess að þeir eiga aðild að öryggisráðinu og þeir eru tilbúnir til þess að nýta mannafla og fjármagn í þessu skyni og hafa þegar varið 350 millj. kr. til þessa verkefnis. Það sem hefur komið fram af þeirra hálfu fram að þessu eftir mjög ítarlega skoðun á þessu máli er að það þurfi að fækka þeim samningum sem viðskiptabannsnefndin situr á og afgreiðir ekki. Þeir telja sig hafa komist að því að flestir þessara samninga varði útflutning á vörum til Íraks en nýtist ekki við vopnaframleiðslu og þess vegna sé ástæða til að fækka á þessum lista. Þeir telja líka að það þurfi að stækka þann vörulista samkvæmt ,,olíu fyrir mat`` áætluninni sem ekki þurfi að sækja um útflutningsleyfi á til viðskiptabannsnefndarinnar. Og þeir telja að unnt sé að stytta þann lista yfir vörur sem bæði er unnt að nota í borgaralegum og hernaðarlegum tilgangi. Það eru svokallaðar ,,dual-use``-vörur. Ég veit ekki hvernig á að þýða það á íslensku. Það eru sem sagt vörur til tvíhliða nota sem eru á þessum listum. Rétt er að taka það fram að í viðræðum við Bandaríkjamenn hefur Powell utanríkisráðherra tekið þessum hugmyndum vel og hann hefur lagt á það áherslu á alþjóðavettvangi, m.a. í þeim umræðum sem hafa átt sér stað innan Atlantshafsbandalagsins, að viðskiptabannið eigi að beinast gegn harðstjóranum, gegn gereyðingarvopnunum, en ekki gegn fólkinu. Þannig hefur þetta viðskiptabann alltaf verið hugsað. En það þarf að hafa í huga að hér er um að ræða viðskiptabann af hálfu Sameinuðu þjóðanna og aðildarríki Sameinuðu þjóðanna þurfi að sýna samstöðu í þessu máli og þurfa að leita sameiginlega að úrlausnum og það erum við að gera nú undir forustu Norðmanna. Þetta gefur okkur Íslendingum tækifæri til þess að koma að þessu máli m.a. í gegnum Norðurlandasamvinnuna og við höfum stutt Norðmenn í þessu sambandi af heilum hug. Ég tek undir það með hv. þm. sem hér hafa talað að ástandið í Palestínu er afskaplega alvarlegt og ekki er hægt að hafa of sterk orð um það alvarlega ástand sem þar er. Hins vegar veit ég að hv. þm. er það jafn vel ljóst og mér að þar er um afskaplega flókið mál að ræða sem gengur út á það að tryggja öryggi palestínsku þjóðarinnar til framtíðar en jafnframt að skapa stöðugleika í Ísrael og Miðausturlöndum almennt. Að mínu mati hefur það lítið upp á sig að vera með fordæmingar í þessu sambandi þó að ég sé sammála því að Ísraelsmenn hafi oft og tíðum beitt mikilli hörku og óþarfri hörku í þessu máli. Mér er hins vegar ljóst að ekkert getur leyst þetta mál nema gagnkvæmir samningar þess fólks sem þarna lifir og þrátt fyrir allt eru slíkar friðarumleitanir enn þá í gangi og ég trúi því að ísraelska þjóðin muni leggja sig fram um að finna þarna lausn því auðvitað á hún mikið undir í þessu sambandi. Það er ekki aðeins Palestína heldur líka framtíð ísraelsku þjóðarinnar. Þetta mál á eftir að taka langan tíma og ekkert bendir til þess nú, því miður, að varanlegur friður sé að komast á. En að mínu mati er mikilvægast af öllu að koma samningaferlinu í gang þar sem frá var horfið fyrir ríkisstjórnaskiptin og sem betur fer hefur hinn harðskeytti forsætisráðherra sem nýlega er tekinn við sýnt meiri vilja en maður hefði talið í upphafi miðað við hans fyrri yfirlýsingar þó ég ætli ekki að fullyrða neitt um það á þessu stigi. Við höfum haft tækifæri til þess að fylgjast vel með þessu máli í gegnum starfsbræður okkar á Norðurlöndunum sem að sjálfsögðu hafa miklu betri aðgang að því en við Íslendingar höfum m.a. vegna beinnar þátttöku þeirra og sendiráða sem þeir hafa á þessu svæði. Herra forseti. Aðeins að lokum vil ég fagna því að þingmenn taka undir að Íslendingar hafa ákveðið að bjóða sig fram til setu í öryggisráðinu. Það er m.a. lykillinn að því að við komumst til meiri áhrifa í alþjóðamálum, lykillinn að því að við getum haft meiri áhrif á mál sem hv. þm. leggja áherslu á. En það gerum við ekki nema taka fullan þátt í samstarfi þessara þjóða og vera tilbúnir til að vera í öryggisráðinu. Um varnarsamstarfið er það að segja að viðræður milli Íslands og Bandaríkjanna eru ekki hafnar og ekki hefur verið ákveðið hvenær þær hefjast. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnaskiptin í Bandaríkjunum hafa skapað að því leytinu til nýjar aðstæður að þar er komið nýtt fólk sem þarf að setja sig inn í mál. Við höfum sýnt fulla þolinmæði og bíðum eftir því að þjóðirnar komist að sameiginlegri niðurstöðu um það hvenær þessar viðræður verði. Ég get í sjálfu sér ekki sagt meira um þetta mál því að það er ekkert nýtt í því. Við munum leggja á það áherslu í þessum viðræðum að varnir landsins verði tryggðar áfram. Við teljum þörf á ákveðnum lágmarksvörnum til að tryggja stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna og að þess vegna sé varnarsamningurinn og aðildin að Atlantshafsbandalaginu grundvallaratriði í þeirri tryggingu sem við þurfum þannig að hér séu góðar varnir, traustvekjandi varnir þannig að íslenska þjóðin geti búið við fullt öryggi. Ég treysti því að þetta samstarf haldi áfram eins og það hefur gert í 50 ár og við munum minnast þess í byrjun maí að 50 ár eru liðin frá því að Ísland og Bandaríkin tóku upp mjög farsælt varnarsamstarf.

Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir að það gagnast lítið að vera með fordæmingar varðandi málefni Palestínu. En svo var að Ísrael átti samúð þjóða í áratugi og ég fullyrði að þeir hafi fyrirgert henni hjá flestum í dag. Það eru bara staðreyndir sem liggja fyrir eftir það sem hefur verið að gerast. Ég kem upp til að lýsa ánægju minni með þá yfirlýsingu utanrrh. að Ísland muni styðja viðleitni Norðmanna og ég er mjög ánægð að heyra það í ræðu ráðherrans að það hafi verið --- ekki að ég hafi verið að fagna því að það hafi þurft eitthvert frumkvæði gagnvart Norðmönnum. Þeir fara með formennsku í refsiaðgerðanefndinni. En mér finnst það segja ákveðna sögu að stærstu ríki báðu Norðmenn að reyna að leiða tillögugerð í samráði við Sameinuðu þjóðirnar. Það segir manni að það er orðið áhyggjuefni hvernig þessi mál hafa þróast með Írak og það er alveg ljóst að stærstu þjóðir hefðu ekki verið að biðja þá um að reyna að skoða nýjar leiðir nema af því að menn vilja fara nýjar leiðar. Ég held því fram að Ísland geti gert meira en vera með viðleitni. Það getur sýnt pólitískan stuðning í þessu máli. Það er afskaplega undarlegt meðan við teljum okkur öll, og öll þessi lönd, bundin af niðurstöðum öryggisráðsins svo sem eins og með viðskiptabannið, að þá er ljóst að það hefur veikst vegna andstöðu Rússa og Frakka við það. Frakkar hafa verið að fljúga með fólk og e.t.v. gögn og bara tilkynnt það sisvona að nú hafi þeir flogið. Um leið og þetta er farið að gerast þá veikist bannið auðvitað og það veikist af því að menn hafa miklar efasemdir um að nokkurt réttlæti sé í því að halda áfram með svona aðgerðir.

Herra forseti. Í fyrsta lagi varðandi þau pólitísku tíðindi frá Bandaríkjunum, að ríkisstjórn Bush hyggist gefa Kyoto-bókunina upp á bátinn og bara einfaldlega hafna því að ganga til samstarfs eða halda áfram samstarfi á þeim grunni, þá hefði ég gjarnan viljað sjá miklu harðari viðbrögð af hálfu íslenskra stjórnvalda og mér finnst að menn eigi að finna til ábyrgðar sinnar og sameiginlegrar ábyrgðar varðandi framtíðarhorfur mannkyns og heimsins. En kannski má segja að ekki sé mjög hægt um vik þar sem Ísland er eitt örfárra ríkja sem ekki hafði einu sinni svo mikið sem undirritað bókunina, hvað þá staðfest hana. En menn geta svo sem haft einhverja sjálfstæða skoðun á málinu eftir sem áður. Varðandi Írak og í samræmi við það sem hæstv. ráðherra sagði að Íslendingar styddu eindregið frumkvæði Norðmanna, þá finnst mér tímabært að Alþingi Íslendinga taki þá af skarið fyrir sitt leyti og lýsi því yfir að það vilji að menn beiti sér fyrir endurskoðun á þeirri framkvæmd. Það er búið að biðja um afgreiðslu á tillögu sem gengur í þá átt einum sjö sinnum á Alþingi Íslendinga á jafnmörgum árum eða svo til og hefur ekki tekist enn þá, en ég hlýt að leyfa mér að lýsa yfir ákveðinni bjartsýni og trú á að nú væri hægt að sameinast um að a.m.k. einhverja örlitla vísbendingu í þá veru þó ekki væri meira. Og vegna þess að málið hefur verið á dagskrá Alþingis finnst mér að þingið ætti sóma síns vegna þó ekki kæmi annað til að binda einhvern endahnút á þetta mál þannig að það endi ekki afvelta ef svo vel vill til að einmitt það fari að gerast sem tillagan hefur alla tíð gengið út frá. Það hefur einmitt verið að endurskoða framkvæmdina og aldrei falið í sér að ekki væri áfram ástæða til að viðhalda vopnasölubanni eða öðrum slíkum aðgerðum. Varðandi ályktanir eða fordæmingu á framgöngu Ísraela í málefnum Palestínumanna, þá geta menn auðvitað sagt sem svo að það flytji ekki fjöll þó að litla Ísland geri ályktun eða láti í sér heyra í þeim efnum, en við eigum samt að gera það og við eigum að gera það einarðlegea í krafti þeirrar sannfæringar okkar að þarna sé ámælisverð framganga á ferð og ég hvet því til þess að íslensk stjórnvöld fjalli um það mál.

Herra forseti. Ég mæli fyrir skýrslu samstarfsráðherra Norðurlanda um störf norrænu ráðherranefndarinnar á árinu 2000. Danir fóru með formennsku í ráðherranefndinni það ár og var yfirskrift formennskuáætlunar þeirra: ,,Norrænu velferðarríkin: fagleg þekking, mannúðleg sýn.`` Markmið áætlunarinnar var að hvetja til umræðu um velferðarmál í víðum skilningi og framtíð norræna velferðarkerfisins í ljósi breyttrar aldursdreifingar og alþjóðavæðingarinnar. Undir þeim merkjum voru því bæði haldnar athyglisverðar ráðstefnur og gefnar út skýrslur um velferðarkerfið, norræna vinnumarkaðinn og um áhrif evrunnar á efnahag og velferðarkerfi Norðurlandanna. Þó að árleg fjárlög norrænu ráðherranefndarinnar nemi hátt á 8. milljarð íslenskra króna er megnið af því fé bundið í langtímaverkefnum og rekstri samnorrænu stofnananna. Þetta hefur á undanförnum árum verið gagnrýnt þar sem afleiðingin er að fjármuni hefur skort til nýrra áhugaverðra verkefna. Framkvæmdastjóra ráðherranefndarskrifstofunnar var því falið á árinu að leggja fram tillögur um breytingar á norrænu fjárlagagerðinni. Flestar þeirra tillagna sem lagðar voru fram eru um fjárlagatæknileg atriði og hafa sumar þeirra þegar verið teknar til framkvæmda en aðrar verða það bráðlega. Nokkrar tillagnanna krefjast þó frekari umfjöllunar og verður niðurstaða samstarfsráðherranna um þær lögð fyrir Norðurlandaráð sem ráðherranefndartillaga. Sú þeirra sem er veigamest er þess efnis að teknar verði upp samningaviðræður við stjórnir flestra norrænu stofnananna um gagngerar breytingar á rekstrarformi þeirra. Hún hefur verið send til umsagnar fagráðherranefndanna og stjórnar stofnananna en hlaut þar lítinn hljómgrunn. Samstarfsráðherrarnir hafa síðan fjallað um hana en ekki tekið endanlega afstöðu. Ljóst er þó að ólíklegt er að gengið verði eins langt og lagt var til hvað varðar breytingar á rekstri stofnananna. Ég tel almennt séð að starfsárið hafi verið jákvætt og árangursríkt, bæði hvað varðar sérstök áhugamál okkar Íslendinga og þegar á heildina er litið. Þrjár skýrslur sem allar snúa að stefnumótun í samstarfinu til lengri tíma voru lagðar fram og ræddar í ráðherranefndinni. Fyrsta vil ég nefna skýrslu hins svokallaða vitringahóps sem kallast ,,Norðurlönd 2000 -- umleikin vindum veraldar``. Þar eru lagðar til fjölmargar hugmyndir og tillögur um breytingar á starfsemi ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs í ljósi samfélagsþróunar á Norðurlöndum og þeirra breytinga sem vænta má vegna alþjóðavæðingar næstu ára. Skýrslan lá frammi á síðasta þingi Norðurlandaráðs í nóvember í Reykjavík. Í janúar sl. var síðan efnt til sameiginlegs fundar norrænu samstarfsráðherranna og Norðurlandaráðs. Á fundinum var m.a. ákveðið að eftirfylgni Norðurlandaráðs og ráðherranefndarinnar héldist í hendur og að sameiginlegar tillögur um nýjar áherslur og aðgerðir yrðu lagðar fyrir Norðurlandaráðsþing í nóvember 2001. Í skýrslu vitringahópsins svokallaða er að finna fjölmargar athyglisverðar tillögur um nýja málaflokka og samstarfsfleti sem taka mið af núverandi aðstæðum og framtíðarspá. Ég nefni t.d. hugmyndir þær sem þar eru lagðar fram um að gera þurfi samstarfið sveigjanlegra og taka m.a. upp þverfaglegt samstarf við önnur ríki og svæði en okkar hefðbundnu grannsvæði. Ég mun þar leggja mitt af mörkum til að hugmyndir um samstarf ríkjanna kringum Norður-Atlantshafið um umhverfis- og auðlindamál þess svæðis komi til framkvæmda. Fyrsti vísir að slíku er reyndar þegar fyrir hendi því við héldum árið 1999, á formennskuári Íslands, norræna ráðstefnu í Reykjavík um umhverfis- og atvinnuþróun og fleiri þætti sem sameiginlegir eru fyrir Norður-Atlantshafssvæðið. Ráðstefnuna sóttu fulltrúar frá skosku eyjunum og Kanada auk Færeyja og Íslands. Í framhaldi hefur verið boðað til ráðstefnu um verndun sjávar og sjálfbæra nýtingu auðlinda hafsins á Norður-Atlantshafssvæðinu og grannsvæðum þess sem umhverfis- og sjávarútvegsráðherrar Íslands, Grænlands, Færeyja, Noregs og Danmerkur munu sækja auk ráðamanna frá skosku eyjunum og Kanada. Einnig er vænst þátttöku frá Írlandi og Evrópusambandinu. Ég nefni einnig hugmyndir um að taka upp norrænt samstarf um mál tengd breyttri aldursdreifingu á íbúum Norðurlanda og fjölgun innflytjenda frá löndum utan Norðurlanda. Þessum þjóðfélagsbreytingum fylgja margvísleg ný vandamál sem ná þarf tökum á í tæka tíð. Á starfsárinu var einnig lögð fram tillaga um áætlun um sjálfbæra þróun á Norðurlöndunum til ársins 2020. Áætlunin sem hefur þegar verið kynnt ríkisstjórn verður til umræðu á þemafundi Norðurlandaráðs í byrjun apríl nk. í Ósló. Efni hennar og markmið snýr bæði að samnorrænum verkefnum og aðgerðum innan lands. Málefnið er eðli sínu samkvæmt þverfaglegt og mörg samstarfssvið koma að framkvæmdinni. Því voru það forsætisráðherrar landanna sem tóku frumkvæði að mótun stefnunnar. Eftirfylgnin er hins vegar á hendi samstarfsráðherranna þó að umhverfisráðherrar gegni þar lykilhlutverki. Ég tel þetta frumkvæði vera afar mikilvægt framlag til sjálfbærrar þróunar, ekki bara á Norðurlöndunum heldur á alþjóðavettvangi. Ef við nýtum þau færi sem gefast á að kynna þetta átak sem víðast er ljóst að fram kemur að Norðurlöndin eru fyrstu lönd heims sem taka sig saman um að búa til áætlun um sjálfbæra þróun. Þannig stöndum við fremstir í flokki á alþjóðavísu. Grundvallarhugsunin að baki hinnar sérstöku áætlunar okkar Íslendinga, Fólk og haf í norðri, sem við lögðum fram á formennskuári okkar 1999 er um margt sú sama og liggur að baki áætluninni um sjálfbæra þróun á Norðurlöndum. Við Íslendingar viljum með henni stuðla að því að hagsmunir þeirra sem byggja norðlæg strjálbýl svæði verði settir í fyrirrúm. Sjálfbær nýting náttúruauðlinda svæðisins skiptir þar sköpum auk sameiginlegra rannsókna á lífríki svæðisins og kynningar á lífskjörum íbúa þess. Því gefst kærkomið tækifæri til að fylgja áfram eftir formennskuáætlun okkar frá 1999, Fólk og haf í norðri, verði áætluninni um sjálfbæra þróun á Norðurlöndunum veitt brautargengi af Norðurlandaráði sem er afar líklegt. Eins og fram kemur í skýrslu þeirri sem ég tala hér fyrir var ýmsu af því sem við Íslendingar settum á dagskrá árið 1999 ekki hrundið í framkvæmd fyrr en árið 2000. Þess á meðal er viðamikið rannsóknarverkefni um samspil sjávarstrauma og loftslags sem Færeyingar áttu frumkvæði að, ráðstefna um skógrækt handan skógarmarka og ráðstefna um stöðu ungmenna á jaðarsvæðum. Eins er um víkingasýninguna glæsilegu sem sett var upp í Smithsonian-safninu í Washington í apríl og síðan flutt til New York. Hún er núna sýnd í náttúru- og vísindasafninu í Denver. Þá er afar ánægjulegt hve ráðherranefndin tók að sér mikilvægt hlutverk í eftirfylgni ráðstefnunnar Konur og lýðræði sem ríkisstjórnin hélt 1999 í Reykjavík í samstarfi við ríkisstjórn Bandaríkjanna og ráðherranefndarinnar. Ráðherranefndin hefur með höndum skráningu þeirra verkefna sem hleypt var af stokkunum í kjölfar Reykjavíkurráðstefnunnar. Jafnframt gegndi hún mikilvægu hlutverki við undirbúning ráðstefnunnar sem haldin var í Helsinki í mars 2000 og við undirbúning ráðstefnunnar sem haldin verður í Litháen í sumar en markmið þeirra beggja er að fylgja eftir Reykjavíkurráðstefnunni. Eins og menn muna var haldið fjölmennt norrænt ungmennamót, Menning og æska, í Reykjavík sumarið 2000 með umtalsverðum fjárstuðningi og aðstoð bæði frá ráðherranefndinni, ríkisstjórninni og öðrum opinberum aðilum hér á landi. Þá vil ég nefna málefni upplýsingasamfélagsins sem við Íslendingar og reyndar fleiri norræn lönd hafa lagt ríka áherslu á að sett verði á dagskrá norræns samstarfs. Sú staðreynd að þau mál eru á hendi mismunandi ráðherra í löndunum hefur valdið því að ekki hefur enn verið haldinn norrænn ráðherrafundur þó að ákvörðun um stofnun ráðherranefndarinnar hafi verið tekin snemma ársins 1999. Samstarfið milli viðkomandi embættismanna er þó hafið og drög hafa verið lögð að samstarfi ráðherranna. Auk þess hefur ýmis starfsemi byggð á upplýsingatækninni á síðustu tveimur árum verið tekin upp á vegum ráðherranefndarinnar. Þar nefni ég sérstaklega menntamál, rannsókna-, iðnaðar- og atvinnumál. Sú ákvörðun samstarfsráðherranna á starfsárinu að fagráðherranefndirnar skyldu bera ábyrgð á því hver á sínu sviði að jafnréttis skuli gætt í starfseminni er í samræmi við þá stefnu að nauðsynlegt sé að samþætta jafnréttissjónarmið við öll svið þjóðfélagsins til að árangur náist. Því vænti ég góðs af þeirri ákvörðun. Að lokum vil ég skýra frá því að formennskuáætlun Finna sem nú hafa tekið við forustu í samstarfinu var lögð fram á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í nóvember sl. Yfirskrift hennar er Nordbo 2001 eða Norðurlandabúi 2001 og helsta markmiðið er að setja hagsmuni einstaklingsins á Norðurlöndum í fyrirrúm í samstarfinu. Af því tilefni hefur þegar verið ákveðið að út verði gefin eins konar norræn réttindaskrá því réttindi eru lítils virði ef fólk veit ekki um þau. Auk skrárinnar verði gerð úttekt á þeim hindrunum sem enn standa í vegi fyrir því að Norðurlandabúar njóti sama réttar og heimamenn með það að markmiði að þeim hindrunum verði rutt úr vegi. Ég styð þetta framtak Finna heils hugar, enda er það í samræmi við stefnu okkar Íslendinga í samstarfinu. Þá vil ég, virðulegur forseti, að lokum nefna að samningar hafa tekist við Norræna félagið um að sjá um norræna þjónustusímann Halló Norðurlönd á Íslandi og flyst því þjónustan til Íslands innan tíðar. Sams konar samningar hafa verið gerðir annars staðar á Norðurlöndunum. Ráðherranefndin verður tengiliður þessarar þjónustu og mun sjá um gagnabanka fyrir starfsemina. Um nánari upplýsingar vísa ég til skýrslunnar sem að venju var gerð í samstarfi allra ráðuneyta og er afar efnismikil eins og þingmenn sjá. Að lokum vil ég þakka sérstaklega Íslandsdeildinni fyrir gott samstarf og lýsa ánægju með hversu vel tókst til með alla framkvæmd Norðurlandaráðsþingsins í nóvember. Það var Alþingi og Íslandsdeild Norðurlandaráðs til mikils sóma hvernig staðið var að því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir þessa skýrslu og fyrir ræðu hennar. Ég verð aftur á móti að lýsa því yfir að mér finnst miður að umræða um skýrslur um alþjóðasamstarfið skuli ævinlega fara fram að lokinni langri utanríkisumræðu. Umræðan um samstarfið, ég vil segja nærsvæðasamstarf okkar, fær þannig hvorki nægilegt kastljós á sig né að í henni taki þátt þeir sem ættu að skiptast hér á skoðunum. Það á ekki að vera þannig að við sem erum í Norðurlandaráði, í Evrópuráðinu eða í öðru erlendu samstarfi eigum að vera í salnum og tala saman. Við þekkjum það sem hefur verið að gerast en umræðunni hér, í þjóðþinginu heima, er ætlað að veita upplýsingar og varpa ljósi á hversu þýðingarmikið samstarfið er fyrir þá sem heima sitja og hafa ekki möguleika á því að kynna sér það nema með því að fylgjast með þennan eina dag á ári hverju sem við ræðum samstarfið. Þess vegna, herra forseti, óska ég þess og hef sett þá ósk fram áður að einhvern tíma mundum við setja þessar skýrslur um alþjóðastarf fyrst á dagskrána á einhverjum degi þar sem ljóst væri að fólk hefði tíma til að taka þátt í umræðunni og leggja mat á hvort það er þess virði að taka þátt í erlendu samstarfi. Menn mundu þá vonandi gera sér grein fyrir því að með því erum við ekki að eyða peningunum í vitleysu heldur er það veruleg fjárfesting sem skiptir máli fyrir okkur öll. Ég gerðist bara fyrir örfáum vikum þátttakandi í Norðurlandaráði. Ég hef starfað á vegum þess lengi í gegnum tíðina en ætla ekki að blanda mér í þá umræðu heldur ætla þeim það sem hafa verið þar undangengið ár. Ég hef hins vegar tekið þátt í öðru norrænu verkefni, þ.e. Norræna menningarsjóðnum. Mér finnst því fara vel á því að fara nokkrum orðum um hann og þýðingu hans, ekki síst fyrir okkur á Íslandi, undir þessum lið þegar hæstv. ráðherra hefur farið yfir skýrsluna um samstarfið. Staðreyndin er sú að Norræni menningarsjóðurinn hefur sennilega meiri þýðingu fyrir okkur hér á Íslandi en fyrir nokkurt hinna Norðurlandanna. Á öllum Norðurlöndunum eru svonefndir tvíhliða sjóðir milli tveggja landa. Þeir eru mjög sterkir á meðan það eru eingöngu fjórir litlir slíkir gagnkvæmir sjóðir milli tveggja landa hjá okkur. Allir fjórir, þessir tveggja landa gagnkvæmu sjóðir, veittu samtals fjármagn upp á 750 þús. danskar krónur til verkefna. Ef við berum það saman við einn af stærstu tvíhliða sjóðunum á hinum Norðurlöndunum, þ.e. menningarsjóð milli Svíþjóðar og Finnlands, þá deildi hann út 8 millj. dönskum krónum, bara þessi eini tveggja landa sjóður. Þetta segir okkur að Norræni menningarsjóðurinn er mjög mikilvægur fyrir Ísland sem á ekki í marga staði að leita eftir stuðningi við menningarverkefni. Umsóknum um framlög úr þessum sjóði hefur fjölgað um 50% á síðasta áratug. Aukning á því sem sótt er um er upp á 150% fyrir sama tímabil. Um það bil 800 gildar umsóknir berast á hverju ári en það er hægt að verða við óskum u.þ.b. 200 umsækjenda. Við getum aðeins sinnt fjórðungnum. Fjárhæðirnar sem sótt er um eru um 200 millj. en það er hægt að veita 25 millj. Þetta eru nokkurn veginn útlínurnar í Norræna menningarsjóðnum. Umsóknir frá Íslandi eru um það bil 4% af umfanginu en það er veitt fjármagn til umsókna sem nemur um 6% og fjármagnið fer upp í 12% af því sem veitt er. Við erum þannig að fá gífurlega mikinn stuðning til menningarverkefna á Íslandi úr Norræna menningarsjóðnum. Mér finnst mikilvægt, herra forseti, að koma þessu á framfæri í þessari umræðu. Eins og þeir sem starfa á þessu sviði vita er sjóðnum ætlað að veita fjármagn til menningarmála, rannsókna og menntamála. Um það bil 90% fara til menningarmála og 5% til hinna tveggja þáttanna. Fyrir utan það að veita fjármagn til verkefna sem sótt er um hefur sjóðurinn sjálfur ákveðið að fara í ákveðin verkefni og nota til þess nokkurt fjármagn, þ.e. að skoða málskilning á Norðurlöndum. Slík rannsókn fór síðast fram árið 1975 og frá því árið 1975 hefur ekki verið gerð nein rannsókn á stöðu tungumálanna hjá þjóðum Norðurlanda. Umræðan á Norðurlöndum um málskilninginn er fremur byggð á tilfinningu og getgátum en raunverulegri rannsókn. Það vantar þekkingu á því hvernig staðan er og hvernig þróunin hefur verið undanfarin 25 ár. Þessi nýja rannsókn mun þannig byggjast á fagrannsóknum frá 1975. Þetta er vísindaleg rannsókn sem sjóðurinn hefur hugsað sér að fara í. Rannsóknin á að ná til karla og kvenna á Norðurlöndum, til landsbyggðar og þéttbýlis, til ólíkra aldurshópa og innflytjenda sem eru ekki norrænir. Mér finnst þetta mjög mikilvægt verkefni. Evrópuráðið hefur lýst árið 2001 sem evrópskt málár eða tungumálaár. Það var reyndar ekki ástæðan fyrir því að sjóðurinn ákvað að hrinda þessu verkefni af stað. Það var ekki síður umræðan um að sjóðnum væri ætlað að taka fyrir sérstök verkefni og hafa frumkvæði en ekki bara veita fé til einstakra verkefna félagasamtaka eða menningarstofnana. Við höfum hugsað okkur að þetta verkefni gæti hafist í haust og yrði í gangi fram á sumarið 2003. Þetta hefur verið rætt á tveimur fundum í sjóðnum og hefur verið sagt frá því. Mér finnst því full ástæða til þess að segja frá þessu hér. Auk þessa hefur verið veitt fé til sérstakrar sýningar. Það gerði sjóðurinn nú í ársbyrjun. Þá var nokkuð mikið fé veitt til þess sem kallað er Vestnordisk Fangstkultur og á að varpa ljósi á þróunina í veiðimannasamfélögum Vestur-Norðurlanda. Færeyjar sóttu um fjármagn í sjóðinn til þessa verkefnis en verkefnið á síðan að vera farandsýning sem fer um Norðurlöndin og hugsanlega Eystrasaltslöndin. Þetta er feikilega áhugavert verkefni sem var mikils virði að fá fjármagn til úr sjóðnum og í umræðum um það kom aftur upp áhugi á því að veita árlega fjármagn til slíkra sérstakra sýninga. Það verður jafnframt skoðað í sjóðnum. Ég lít á þetta sem nýjungar í starfinu, a.m.k. á þeim tíma sem ég hef verið í sjóðnum. Fyrst og fremst kom ég hingað, herra forseti, til að veita upplýsingar um verkefni Menningarsjóðs Norðurlanda og hversu gífurlega þýðingarmikill hann er fyrir menningarlíf okkar á Íslandi.

Herra forseti. Mig langar aðeins að víkja að einu máli sem hefur verið unnið að á forsendum samþykktar ráðherranefndar Norðurlanda um áætlanir um verndun menningarminja og annars menningararfs sem skyldi vera einn af þremur meginþáttum umhverfisverndar. Landvernd hefur m.a. tekið upp á sína arma að fylgja því máli eftir. Á grundvelli samþykktarinnar er hafin vinna, þ.e. ákveðin áætlanagerð og hafa skapast væntingar í sambandi við verndun menningarminja og búsetu í Árneshreppi á Ströndum. Þar hafa bæði verið unnar áætlanir, tillögur og gerð ýmiss konar úttekt af heimafólki í samráði við Landvernd og fleiri aðila. Einnig hefur verið unnið, að því að ég best veit, í samstarfi og samráði við ráðherra í ríkisstjórninni. Einstökum ráðherrum sem þar eiga hlut að máli hefur í framhaldi af þessari vinnu og áætlanagerð verið ritað bréf þar sem óskað hefur verið eftir stuðningi við framhald á verkinu á grundvelli samþykktarinnar sem hæstv. ráðherra vitnaði einmitt til í ræðu sinni. Ég vil ítreka það sem hæstv. ráðherra vék að, að verndun menningarminja verði nátengd samfélögum og búsetu. Ég vil árétta að það er eitt þýðingarmesta verkefni samtímans fyrir framtíðina. Sú áætlun og þær hugmyndir sem unnið hefur verið að í tengslum við verkefnið í Árneshreppi tel ég að mörgu leyti nýstárlegar og fyllilega ástæðu til að þeim sé fylgt eftir, þær unnar frekar og þá í nánu samráði við heimafólk eins og verið hefur. Verkefnið hefur einnig kveikt ákveðnar væntingar sem sjálfsagt er að hafa í huga. Sjálfsagt eru fleiri samfélög hér á landi sem búa að merkilegri menningararfleifð en íbúar í þessum eina hreppi. Mér er það ljóst en engu að síður er staðan sú að þarna er virkilega þörf á að taka á með heimafólki við að standa vörð um þann menningararf og það samfélag sem þarna er. Það er afar þýðingarmikið fyrir landsmenn alla. Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. ráðherra sé kunnugt um starfið sem þarna hefur verið lagt af stað með. Ég vildi inna hæstv. ráðherra eftir því hvernig hún, sem ráðherra Norðurlandamála og samstarfsaðili á þeim vettvangi og sem ráðherra í ríkisstjórninni sem hefur þetta mál á borðum, lítur á stöðu þessa máls og framvindu þess.

Virðulegur forseti. Það er rétt sem hér kom fram í máli hv. þm. Jóns Bjarnasonar. Það hefur verið lögð áhersla á verndun náttúru- og menningarminja á norðurheimsskautssvæðunum. Það kemur fram í kaflanum Vinnunefnd um náttúruvernd, útivist og menningarumhverfi. Þau verkefni sem unnið er að samkvæmt áætluninni eru m.a. Staðardagskrá 21, náttúruvernd og ferðaþjónusta, umhverfisfræðsla og áhrif botnvörpu- og togveiða á lífríki sjávar. Ég vil koma því að í stuttu andsvari, fyrst hér var lögð fram spurning til mín varðandi Árneshreppinn, að Landvernd hefur kynnt þetta verkefni í umhvrn. Það eru margir kostir við það verkefni, að reyna að hlúa menningarsamfélagi. Hugmyndin var að gera það m.a. með því að styrkja veiðar, landbúnað, samgöngumál o.s.frv., þannig að þetta er mjög þverfaglegt verkefni. Upp í hugann koma hins vegar ýmsar spurningar eins og hvað menn geri við önnur svæði. Er í lagi að taka eitt svæði út? Það má vel vera að það sé í lagi. Ég veit að málið hefur fengið einhvers konar kynningu frá Landvernd í forsrn. og það er verið að skoða þetta verkefni. Það er ekki komin niðurstaða.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir viðbrögð hennar og jákvæða afstöðu hennar til verkefnisins sem ég vakti athygli á. Vissulega er vandasamt að gera slíkt verkefni á einu svæði án þess að það mismuni öðrum. En einhvers staðar verður á stórum þáttum að byrja. Hvort sem þeir eru stórir eða smáir þá verður alltaf að byrja. Ef við óttumst það að byrja, sem ég er alls ekki að gera hæstv. ráðherra upp, þá munum við ekki gera neitt. Þarna eru mikil menningarverðmæti í húfi fyrir nútíð og framtíð sem geta fljótt orðið forgengileg og menning okkar skroppið meira saman í einu vetfangi en við mundum vera sátt við. Ég fullyrði að þjóð okkar og menning væri fátækari ef ekki tekst að nýta þann mikla menningararf sem er að finna í þessu litla samfélagi. Ég hvet hæstv. ráðherra, sem ég heyri að ber hlýjan hug og góðan hug til þessa máls, að beita orku sinni og afli til að styðja að verkefni í þá veru sem Landvernd hefur beitt sér fyrir og tekið þátt í en miklu fleiri aðilar koma að og geta tengst.

Herra forseti. Í ræðu minni kynni ég skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs um norrænt samstarf. Norrænt samstarf er eitt allra mikilvægasta samstarf Íslands við erlend ríki, enda er löng hefð fyrir því. Það hefur reyndar komið fram í ræðum í dag um utanríkismál. Ég stikla á stóru í ræðu minni en einstaka þingmenn sem sitja í Íslandsdeild munu væntanlega kynna störf sín í Norðurlandaráði í umræðunni. Skýrsluna í heild sinni er að finna á þskj. 880 en þetta er 571. mál þessa þings. Frá árinu 1995 hefur Norðurlandaráð starfað á þremur meginsviðum, þ.e. Norðurlandanefnd, Evrópunefnd og nærsvæðanefnd. Auk þess starfar sérstök eftirlitsnefnd og forsætisnefnd í Norðurlandaráði. Frá árinu 1995 var flokkastarf aukið og forustuhlutverk Norðurlandaráðs eflt. Ráðið heldur árlega þing, þ.e. Norðurlandaráðsþing, sem er æðsti vettvangur ráðsins. Þá eru haldnar sérstakar þemaráðstefnur þar sem fyrir eru tekin ákveðin meginviðfangsefni norrænnar samvinnu. Enn eru skipulagsmál til umræðu í Norðurlandaráði og fer reyndar gríðarlegur tími og orka í þær umræður. Aldamótanefndin svokallaða var sett á fót 1999 undir forustu Jóns Sigurðssonar, forstjóra Norræna fjárfestingarbankans og fyrrv. iðn.- og viðskrh. Starf nefndarinnar hefur ýtt undir þessa umræðu en skýrsla nefndarinnar var kynnt og tekin fyrir á 52. þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík í nóvember sl. Skýrsla aldamótanefndarinnar verður tekin til ítarlegrar meðferðar innan ráðsins nú í ár. Gert er ráð fyrir að tekin verði ákvörðun um framtíðarskipulag Norðurlandaráðs og norrænnar samvinnu á 53. þingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn nú í haust. Ísland átti forseta ráðsins á síðasta ári en Sigríður Anna Þórðardóttir stýrði starfi Norðurlandaráðs sem forseti frá 1. janúar ársins 2000 fram til áramóta og var hún landi og þjóð til mikils sóma, enda stóð hún sig með miklum ágætum sem forseti ráðsins. Herra forseti. Næst sný ég mér að starfi Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Í byrjun ársins skipuðu Íslandsdeildina þau Ísólfur Gylfi Pálmason, Sigríður Jóhannesdóttir, Sigríður A. Þórðardóttir, Sighvatur Björgvinsson, Arnbjörg Sveinsdóttir, Hjálmar Jónsson og Steingrímur J. Sigfússon. Varamenn voru Árni Johnsen, Rannveig Guðmundsdóttir Drífa Hjartardóttir, Hjálmar Árnason, Ásta R. Jóhannesdóttir, Ásta Möller og Þuríður Backman. Hinn 2. október 2000 voru þingmennirnir endurkjörnir til setu í Norðurlandaráði og á fundi Íslandsdeildarinnar daginn eftir var Ísólfur Gylfi Pálmason kjörinn formaður og Sigríður Jóhannesdóttir varaformaður. Á 51. þingi ráðsins í Stokkhólmi í nóvember 1999 voru Sigríður A. Þórðardóttir, Sighvatur Björgvinsson og Ísólfur Gylfi Pálmason kjörin til setu í forsætisnefnd Norðurlandaráðs, Hjálmar Jónsson í nærsvæðanefnd, Arnbjörg Sveinsdóttir í Evrópunefnd og eftirlitsnefnd, Sigríður Jóhannesdóttir í Norðurlandanefnd og Steingrímur J. Sigfússon í Norðurlandanefnd. Á forsætisnefndarfundi í Jevnaker 9. desember 1999 var sú breyting gerð á skipan í nefndir að Steingrímur J. Sigfússon var færður úr Norðurlandanefnd í Evrópunefnd að ósk flokkahóps vinstri sósíalista. Þessi nefndarskipan hélst út starfsárið 2000. Alls kom Íslandsdeild Norðurlandaráðs saman til sjö formlegra funda auk margra óformlegra funda formanns, varaformanns og ritara. Á fundum voru ráðstefnur og fundir undirbúnir en stærsta verkefni Íslandsdeildar var undirbúningur og framkvæmd 52. Norðurlandaráðsþings sem haldið var 6.--8. nóvember sl., en þingið tókst í alla staði mjög vel. Íslandsdeild hélt einn fund með samstarfsráðherra Norðurlanda, Siv Friðleifsdóttur. Þar var m.a. rætt um Norðurlandaráðsþing, tillögur til norrænu fjárlaganna 2001 og Hallo Norden sem er upplýsingasími á vegum Norðurlandaráðs. Þá hélt nefndin fund með fulltrúum upplýsingaskrifstofu Norðurlandaráðs, norrænu ráðherranefndarinnar og Norðurlandaskrifstofu forsrn. Þar var m.a. farið yfir upplýsingamál, útgáfustarfsemi, heimasíðu, samskipti við fjölmiðla og samstarf landsdeilda. Það má í raun og veru segja að upplýsingakerfið hafi verið stóreflt á árinu 2000. Íslandsdeild þáði boð Norðurlandaráðs um að senda tvo þingfulltrúa á ráðstefnuna Barn Forum II en hv. þm. Hjálmar Jónsson, sem sat í nærsvæðanefnd og Sigríður Jóhannesdóttir, sem sat í Norðurlandanefnd, tóku þátt í þeirri ráðstefnu auk fimm íslenskra ungmenna á aldrinum 18--25 ára. Þessi ungmenni voru Sif Sigmarsdóttir, Kjartan Ólafsson, Bára Mjöll Þórðardóttir, Katrín Júlíusdóttir og Margrét Helga Ögmundsdóttir. Fréttamannastyrkir Norðurlandaráðs voru veittir á fundi Íslandsdeildar 15. júní 2000 en samanlagt var styrkupphæðin sem kom í hlut Íslendinga 90 þúsund danskar krónur. Óvenjufáar umsóknir bárust um styrkina og var því unnt að veita öllum umsækjendum styrk að þessu sinni. Eftirtaldir fréttamenn hlutu styrki: Brynhildur Þórarinsdóttur hlaut 100.000 kr, Broddi Broddason 95.000 kr., Eiríkur Stefán Eiríksson 100.000 kr., Pálmi Jónasson 135.000 kr., Helgi Þorsteinsson 100.000 kr. og Reynir Traustason og Róbert Reynisson saman 300.000 kr. Ekki er ljóst hvers vegna svo fáar umsóknir bárust þetta árið en auglýsing styrkja var hefðbundin. Hins vegar telur Íslandsdeildin rétt að endurskoða fyrirkomulag auglýsingar um fréttamannastyrki fyrir árið 2001 þannig að tryggt sé að náð verði til enn stærri hóps fréttamanna. Í skýrslu Norðurlandaráðs er næst vikið að starfi forseta ráðsins og mun hv. 3. þm. Reykn., Sigríður A. Þórðardóttir, gera grein fyrir því hér á eftir. Næst vík ég að starfi nefnda Norðurlandaráðs en forsætisnefnd Norðurlandaráðs er skipuð 12 fulltrúum flokkahópa sem kosnir eru á þingi Norðurlandaráðs og allir flokkahópar eiga fulltrúa í nefndinni. Hlutverk nefndarinnar er að hafa umsjón með starfseminni og fjallar nefndin á milli þinga um tillögur sem beint er til nefndarinnar. Af hálfu Íslandsdeildar sátu í nefndinni Sigríður A. Þórðardóttir frá flokkahópi hægri manna, hún stýrði einnig starfi nefndarinnar, Ísólfur Gylfi Pálmason frá flokkahópi miðjumanna og Sighvatur Björgvinsson frá flokkahópi jafnaðarmanna. Forsætisnefnd hélt alls sjö fundi á árinu og fór þar að auki í opinbera heimsókn til Moskvu. Forsætisnefndin fjallaði m.a. um skýrslu aldamótanefndarinnar ,,Norðurlönd 2000 -- umvafin vindum veraldar``. Ákveðið var að verðlaun Norðurlandaráðs verði frá árinu 2002 afhent við eina og sömu athöfnina en áður hafa verið þrjár athafnir tengdar verðlaunaafhendingu. Forsætisnefnd hélt aukafund á Hvolsvelli í maí og fjallaði um fjárlög Norðurlandaráðs en á þann fund mætti m.a. Sören Christensen, framkvæmdastjóri norrænu ráðherraskrifstofunnar. Nefndin kynnti sér starfsemi Sögusetursins á Hvolsvelli og var gerður góður rómur að þeirri heimsókn. Forsætisnefnd tók ákvörðun um undirbúning 50 ára afmælis Norðurlandaráðs. Gefin verður út sérstök afmælisbók sem geymir sögu Norðurlandaráðs frá árinu 1978--2002 auk ritgerða eftir stjórnmálamenn. Ráðið mun standa fyrir fjölmörgum atburðum í tilefni afmælisins, svo sem ritgerðarsamkeppni, átaki í upplýsingamálum, eflingu norrænnar menningar, kynningarstarfsemi o.fl. Einnig munu landsdeildir standa fyrir atburðum hver í sínu landi í samstarfi við norrænu ráðherranefndina, norrænu félögin og norrænu húsin í viðkomandi löndum. Ákveðið hefur verið að halda þemaráðstefnu á Íslandi árið 2002 í tilefni afmælisins. Forsætisnefnd hefur fjallað um endurbætt upplýsingakerfi ráðsins og kynningarblaðið Politik i Norden hefur verið stækkað og kemur út fjórum sinnum á ári. Upplýsinganefnd forsætisnefndar var lögð niður en Rannveig Guðmundsdóttir sat í þeirri nefnd. Dr. Sigrún Stefánsdóttir fjölmiðlafræðingur er upplýsingafulltrúi Norðurlandaráðs. Komið var á fót vinnuhópi til að fjalla um skýrslu aldamótanefndarinnar. Sighvatur Björgvinsson sat í þeirri nefnd fyrir hönd jafnaðarmanna. Breytingar hafa verið gerðar á nefndinni og nú situr Sigríður A. Þórðardóttir í henni fyrir hönd hægri manna í Norðurlandaráði. Vinnuhópurinn skilar skýrslu og tillögum um mitt þetta ár. Í Norðurlandanefnd sat Sigríður Jóhannesdóttir, varaformaður Íslandsdeildar, og mun hún gera grein fyrir störfum nefndarinnar á eftir. Á sama hátt sat Hjálmar Jónsson í nærsvæðanefnd og Steingrímur J. Sigfússon sat í Evrópunefnd en Arnbjörg Sveinsdóttir sat í eftirlitsnefnd eins og áður segir. Næst vík ég að verðlaunum Norðurlandaráðs en þrenn verðlaun eru veitt af hálfu Norðurlandaráðs. Bókmenntaverðlaun féllu í skaut danska skáldsins Henriks Nordbrandts fyrir ljóðabókina Drömmebroer. Tónlistarverðlaun hlaut finnska tónskáldið Kaija Saariaho en náttúru- og umhverfisverðlaun hlutu umhverfissamtökin Bellona í Noregi, en þau verðlaun voru einmitt afhent á Norðurlandaráðsþingi í Reykjavík í nóvember sl. Næst vík ég að ráðstefnum á vegum ráðsins. Alls voru fimm málþing haldin á vegum Norðurlandaráðs. Þau fjölluðu m.a. um baráttuna gegn eiturlyfjum. Það málþing var haldið í Helsinki. Þá var og haldið málþing um líftækni og lífsiðfræði í Stokkhólmi. Einnig var haldið málþing um menntamál í Ósló og svæðasamstarf í Torneå og að lokum var haldin ráðstefna eða málþing um kynþáttafordóma í Vesterås, en mikil umræða er um kynþáttafordóma á Norðurlöndum og heilmikið rætt m.a. um starf nýnasista og ýmislegt sem tengist fordómum í garð erlendra íbúa á Norðurlöndum. Þemaráðstefna Norðurlandaráðs árið 2000 var haldin í Kristjánsborg 6. og 7. mars undir yfirskriftinni Þekking og framfarir á Norðurlöndum --- stefnumótun fyrir 21. öldina. Markmið ráðstefnunnar var að draga fram meginspurningar eins og um eflingu Norðurlanda sem þekkingar- og hagvaxtarsvæðis, nýtingu nútímatækni til að auka menntun og atvinnutækifæri í dreifbýli, vinnumarkað framtíðarinnar og lífsgæði. Norræna ráðherranefndin stóð fyrir málþingi um evruna og norrænu velferðarríkin í Kaupmannahöfn í júní sl. 52. þing Norðurlandaráðs var haldið, eins og áður greinir, 6.--8. nóvember árið 2000 í Háskólabíói í Reykjavík. Þetta var í níunda sinn sem þingið er haldið á Íslandi. Íslandsdeild Norðurlandaráðs og alþjóðasvið Alþingis höfðu veg og vanda af undirbúningi og skipulagi og allri framkvæmd þingsins ásamt starfsmönnum Alþingis. Framkvæmd og skipulag tókst með miklum ágætum og er hlutaðeigandi aðilum þakkað af alhug. Meginefni þingsins auk hefðbundinna þingstarfa var Norðurlöndin og grannsvæðin og hvernig fylgja beri eftir tilmælum Norðurlandaráðs um samkeppnishæf Norðurlönd, lífsiðfræði og öryggi matvæla. Einnig var fjallað um stefnu í félags- og heilbrigðismálum innan Norðurlanda og Norðurlönd án landamæra. Næst vík ég að kosningum í nefndir og ráð fyrir árið 2001 á 52. þingi Norðurlandaráðs. Miðvikudaginn 8. nóvember fóru fram kosningar í nefndir og kjör forseta Norðurlandaráðs. Forseti var kjörinn danski þingmaðurinn Svend Erik Hovmand og tók hann við embættinu 1. janúar 2001. Sighvatur Björgvinsson var kjörinn til setu í forsætisnefnd, Sigríður A. Þórðardóttir, Ísólfur Gylfi Pálmason og Sigríður Jóhannesdóttir í Norðurlandanefnd, Arnbjörg Sveinsdóttir var kjörin í Evrópunefnd og eftirlitsnefnd, Steingrímur J. Sigfússon í Evrópunefnd og Hjálmar Jónsson var kjörinn í grannsvæðanefnd. Þá var Hjálmar Jónsson kjörinn til setu í kjörnefnd. Ísólfur Gylfi Pálmason var kjörinn til setu í eftirlitsnefnd Norræna fjárfestingarbankans fyrir tímabilið 1. maí 2001 til 30. apríl 2003. Rannveig Guðmundsdóttir var kjörin í stjórn Norræna menningarsjóðsins og Steingrímur J. Sigfússon til vara. Að kosningum loknum voru umræður um fjárlög fyrir árið 2001. Á þinginu var ákveðið að halda 53. Norðurlandaráðsþing í Kaupmannahöfn í 44. viku ársins 2001. Með skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs eru fylgiskjöl á bls. 13 og 14, alls 35 atriði um tilmæli, álit og ákvarðanir frá 52. þingi ráðsins. Herra forseti. Í lok ræðu minnar vil ég þakka fulltrúum Íslandsdeildar fyrir einstaklega gott samstarf. Fyrrverandi forseta Norðurlandaráðs þakka ég sérstaklega gott samstarf og einnig þakka ég varaformönnum Íslandsdeildar fyrir gott samstarf. Skýrsla Íslandsdeildar nær til 1. febrúar þessa árs. Síðan hefur Sighvatur Björgvinsson látið af þingmennsku og hætt störfum á Alþingi og einnig í þágu Norðurlandaráðs, en Sighvatur var mjög virkur, reyndur og áhugasamur um störf í Norðurlandaráði og hafði unnið þar um langa hríð. Í stað Sighvats kemur Rannveig Guðmundsdóttir en hún hefur víðtæka reynslu af störfum ráðsins og er Rannveig sérstaklega boðin velkomin til starfa. Að lokum þakka ég starfsmönnum alþjóðadeildar Alþingis, sérstaklega þó Einari Farestveit sem hefur verið ritari ráðsins á síðasta ári, en hann lætur brátt af störfum. Með þessum orðum læt ég lokið ræðu minni um skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs fyrir árið 2000.

Herra forseti. Á síðasta ári fór Ísland með formennsku í Norðurlandaráði. Það kom í hlut þeirrar sem hér talar að gegna forsetaembætti Norðurlandaráðs. Hlutverk forseta er einkum að leiða og samhæfa störf forsætisnefndar, stjórna fundum nefndarinnar og ekki síst að koma fram fyrir hönd Norðurlandaráðs gagnvart öðrum alþjóðastofnunum. Þá hefur forseti mikilvægu hlutverki að gegna varðandi stefnumótun í málefnum skrifstofu Norðurlandaráðs, auk þess að vinna náið með framkvæmdastjóra skrifstofunnar. Forseti sótti fjölmarga fundi og ráðstefnur erlendis fyrir hönd Norðurlandaráðs en allur kostnaður af störfum forsetans er greiddur af skrifstofu ráðsins. Eitt af fyrstu verkum forseta var að eiga fund með Marianne Jelved, formanni norrænu ráðherranefndarinnar, í Kaupmannahöfn í lok janúar. Þar var einkum rætt um störf aldamótanefndar og fjárlagagerð fyrir árið 2001. Ljóst var að veruleg endurskoðun á uppbyggingu fjárlaganna stóð yfir og mátti vænta þess að tillögur yrðu bornar fram um einhvern niðurskurð á fjárframlögum til einstakra stofnana og verkefna. Þá var rætt um skipulag Norðurlandaráðsþings í Reykjavík og hugmyndir ráðherranefndar um ný norræn verðlaun til aðila sem hefði skarað fram úr í málefnum innflytjenda. Skemmst er frá því að segja að forsætisnefndin hafnaði tillögu ráðherranefndarinnar hvað það varðar. Dagana 2.--4. mars fór forseti í opinbera heimsókn til Eistlands og átti m.a. fundi með Anders Tarand, formanni utanríkismálanefndar eistneska þingsins, og forsætisnefnd Eystrasaltsþingsins auk þess að kynna sér störf upplýsingaskrifstofu Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar í Tallinn sem stýrt er af Kalli Klement. Meðal þess sem fram kom var að upplýsingaskrifstofan er töluvert mikið notuð og greinilegt Eistar hafa mikinn áhuga á Norðurlöndunum. Forseti tók þátt í vorþingi Benelux-þingsins sem haldið var í Haag í Hollandi dagana 17.--18. mars. Fyrir upphaf þingsins átti forseti fund með forsætisnefndum Benelux-þingsins og Eystrasaltsþingsins og var m.a. rætt um megináherslur hverrar stofnunar fyrir sig komandi missiri. Að fundinum loknum var þingið sett. Í upphafi þess ávarpaði forseti Norðurlandaráðs þingið og fór yfir sjónarmið og áherslur Norðurlandaráðs á hina ,,norðlægu vídd`` í Evrópusambandinu, mikilvægi svæðasamstarfs og umhverfisverndar. Í lok apríl var forseti viðstaddur opnun víkingasýningarinnar í Washington. Þá sótti forseti ásamt nokkrum fulltrúum forsætisnefndar Norðurlandaráðs 16. þing Eystrasaltsþingsins sem haldið var í Tartu í Eistlandi 25.--27. maí. Þá tók forseti þátt í ráðstefnu um efnahagsmál sem haldin var í St. Pétursborg í Rússlandi 13.--17. júní og flutti þar ávarp auk þess að taka þátt í hringborðsumræðum. Í júlí sótti forseti þing Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu sem haldið var í Búkarest 6.--10. júlí. Um miðjan júlí fór forseti fyrir sendinefnd Norðurlandaráðs sem tók þátt í hátíðahöldunum í Brattahlíð á Grænlandi ásamt því að taka þátt í menningarráðstefnu Vestnorræna ráðsins sem haldin var í Qaqortoq. Í september tók forseti ásamt nokkrum fulltrúum Norðurlandaráðs þátt í ráðstefnunni Barn Forum II sem haldin var í Tallinn í Eistlandi. Í byrjun október fór forseti ásamt forsætisnefnd Norðurlandaráðs í opinbera heimsókn til Moskvu þar sem nefndin átti fundi með Seleznev, forseta Dúmunnar, og síðar Chilingarov, varaforseta Dúmunnar. Á fundi með varaforsetanum var því m.a. skýrt komið á framfæri við forsætisnefndina að Rússar óskuðu eftir beinni aðild að Norðurlandaráði. Þá fundaði sendinefndin með Stroev, forseta sambandsráðsins, Avdeev, fyrsta varautanríkisráðherra Rússlands, Rogozin, formanni utanríkismálanefndar Dúmunnar, og átti að lokum fund með Pivnenko, formanni fastanefndar Dúmunnar um norræn málefni. Í byrjun desember sótti forseti Norðurlandaráðs svo 17. þing Eystrasaltsþingsins sem haldið var í Vilnius í Litháen 7.--9. desember. Þar hitti hann m.a. að máli forseta litháíska þingsins, átti fund með forsætisnefnd Eystrasaltsþingsins og formanni fastanefndar sem fer með norræn málefni. Þá fór forseti nokkrum sinnum til fundar við framkvæmdastjóra Norðurlandaráðs og átti fundi með embættismönnum ráðsins. Ég hef nú stiklað á stóru í þessari yfirferð minni en það er ljóst að hápunkturinn í starfsemi Norðurlandaráðs er árlegt þing ráðsins sem á síðasta ári var haldið í Reykjavík. Skipulaging og umsjón Norðurlandaráðsþings hvílir á Íslandsdeild og alþjóðaskrifstofu Alþingis. Ekki þarf að orðlengja það að framkvæmd þinghaldsins tókst með miklum ágætum svo til þess var tekið af þátttakendum og ég vil við þetta tækifæri endurtaka þakkir til starfsfólks Alþingis fyrir frábærlega vel unnin störf sem voru landi og þjóð til mikils sóma. Á Norðurlandaráðsþinginu voru samþykkt stefnumið fyrir árið 2001 og þá er lögð áhersla á þróun norrænnar samvinnu, frið og öryggi í Evrópu, Norðurlönd sem forgangssvæði innan ESB, sjálfbæra þróun á Norðurlöndum, grannsvæðasamstarf og samstarf á Barents-, Norðurskauts- og Eystrasaltssvæðunum. Síðasliðið ár var annasamt ár hjá forseta Norðurlandaráðs. Bar þar margt til. Ýmsir stóratburðir og hátíðahöld settu svip sinn á árið 2000 sem mjög lærdómsríkt og ánægjulegt var að fá tækifæri til að taka þátt í. Stærsta verkefnið sem fram undan er í starfi Norðurlandaráðs er að vinna að tillögum um framtíð norræns samstarfs sem ætlunin er að leggja fyrir 53. þing Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn í haust. Vinnuhópur á vegum forsætisnefndar vinnur nú að tillögugerð í þessum efnum og kom saman til fyrsta fundar í síðustu viku. Sú sem hér talar á sæti í vinnuhópnum. Norrænt samstarf stendur á gömlum merg og hefur í tímans rás verið hryggjarstykkið í alþjóðlegu samstarfi okkar Íslendinga. Það hefur að sjálfsögðu tekið ýmsum breytingum í gegnum tíðina til að það megi sem best þjóna hlutverki sínu. Styrkur norræna samstarfsins liggur fyrst og fremst í stöðu samstarfsins í þjóðarvitund Norðurlandabúa og hinum sameiginlega menningararfi sem tengir okkur traustum böndum. Þetta tel ég vera einstakt í alþjóðlegu samstarfi. Við þá endurskoðun norræns samstarfs sem nú stendur yfir verða menn að hafa í huga að það er efni samstarfsins, innihaldð sjálft, sem er mikilvægast en ytri rammann verður síðan að sníða að því. Ljóst er að þjóðir Evrópu leggja í auknum mæli áherslu á svæðisbundið samstarf og samvinna Benelúx-landanna er glöggt dæmi um þetta. Það er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að Norðurlöndin standi þétt saman og efli samvinnu sína á alþjóðlegum vettvangi. Í Innansveitarkróniku Halldórs Laxness er sagan af brauðinu dýra. Þar segir frá stúlku sem send var út að sækja brauð úr hver og fannst loks eftir nokkurra daga hrakninga. Brauðið hafði hún látið óskert. Löngu síðar svaraði hún aðspurð hvers vegna hún hefði aldrei brotið sér mola af brauðhleifnum: ,,Því sem manni er trúað fyrir, því er manni trúað fyrir`` og: ,,Getur nokkur nokkurn tíma verið nokkrum trúr nema sjálfum sér?`` Þessi orð eiga vel við um dýrleika norrænnar samvinnu og er vert að hafa að leiðarljósi við endurskoðun hennar til framtíðar. Að lokum vil ég þakka hæstv. samstarfsráðherra, Siv Friðleifsdóttur, starfsfólki Norðurlandaskrifstofu forsætisráðuneytis, Íslandsdeild Norðurlandaráðs og starfsfólki alþjóðaskrifstofu fyrir ánægjulegt og árangursríkt samstarf á formennskuári Íslands í Norðurlandaráði. Sérstakar þakkir færi ég Einari Farestveit sem hefur verið vakinn og sofinn í því að þjóna okkur þingmönnum sem sitjum í Íslandsdeild Norðurlandaráðs.

Virðulegi forseti. Hjá hv. síðasta ræðumanni kom fram að samstarf Norðurlandaþjóðanna væri afar mikilvægt og að mikilvægt væri að þjóðirnar stæðu þétt saman. Ég geri alls ekki lítið úr mikilvægi þess en spyr hv. þingmann hvort rætt hafi verið innan Norðurlandaráðs eða á þeim vettvangi um mikilvægi þess að norrænar þjóðir stæðu saman annars staðar þar sem um samstarf er að ræða. Í Evrópuráðinu, á þingum og á ráðstefnum um hin ýmsu málefni, m.a. á sviði umhverfismála, hefur dregið verulega úr þessu samstarfi, sem var mjög náið áður. Það heyrir nánast til undantekninga ef haldnir eru sameiginlegir norrænir fundir um einhver sérstök mál til að mynda norræna samstöðu. Evrópusambandið spilar örugglega þar inn í en ég vil fá að heyra hjá hv. þm. hvort þetta hafi verið rætt og þá hvort einhver niðurstaða hafi fengist. Hefur Norðurlandaráðsþingið beint því til þingmanna sem starfa annars staðar eða embættismanna að standa fyrir auknu samstarfi Norðurlandaþjóðanna á öðrum sviðum en þarna?

Herra forseti. Þessi mál hafa vissulega verið rædd innan Norðurlandaráðs og á vettvangi forsætisnefndar þess. Það er alveg ljóst að þarna þurfum við að gera betur. Þetta hefur reyndar áður verið rætt hér í þinginu. Ég man að fyrir nokkrum árum þegar rætt var um samstarf Norðurlandanna á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þá virtist það staðreynd að dregið hefði úr því eftir að Svíþjóð og Finnland gerðust aðilar að Evrópusambandinu. Síðan hafa menn lagt áherslu á að lagfæra þetta á ný. Hins vegar er ljóst að framtíð norrænnar samvinnu verður til umfjöllunar á næstu mánuðum og þá verða m.a. þessi mál á dagskrá. Ég þori að fullyrða að hjá Benelúx-löndunum er um mjög náið samstarf að ræða. Þar fara menn ofan í smæstu smátriði jafnvel þó að þau lönd séu t.d. öll aðilar að ESB. Það kemur ekki í veg fyrir samstarfið. Ég veit ekki til þess að þau hafi á neinn hátt hugsað sér að draga úr sínu samstarfi. Það er engin spurning að Norðurlöndin hafa tækifæri í málum þar sem þau eru samstiga til þess að eiga mjög náið samstarf á alþjóðlegum vettvangi. Ég hvet svo sannarlega til þess. Hins vegar vil ég líka lýsa því að það hefur einnig verið rætt mjög mikið um að það þyrfti að tengja betur saman fagnefndir þjóðþinganna við aðra starfsemi á vegum Norðurlandaráðs.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þessi orð en ítreka að hagsmunir þessara ríkja fara ekki saman að sama skapi og þeir gerðu áður. Það hefur verið dálítið erfitt að horfa upp á það hvernig upp úr því nána samstarfi sem var milli Norðurlandaþjóðanna hefur flosnað, t.d. innan Evrópuráðsins og reyndar á þingum þar sem embættismenn koma saman, á ráðstefnum og annars staðar þar sem samstarfið var mjög náið. En það er ekki þannig lengur. Í Evrópuráðinu er nánast eina formlega samstarfið sem Norðurlandaþjóðirnar hafa fólgið í sameiginlegu og notalegu kokteilboði einu sinni á ári. Við þurfum að komast upp úr því fari til þess að hægt sé að taka á þessum málum. Noregur og Ísland eru orðin dálítið sér á parti sem norrænir samstarfsaðilar annars vegar og hins vegar eru Evrópusambandslöndin þar sem hinar Norðurlandaþjóðirnar taka þátt. Ég held að það væri vel þess virði að leggja aukna áherslu á þetta innan Evrópuráðsins og Norðurlandaráðsins, þ.e. hvernig þingmenn vinna saman á þessum vettvangi. Ég er sannfærð um að sérstaklega innan Evrópuráðsins væri hægt að ná enn meiri árangri ef Norðurlandaþjóðirnar ynnu meira saman en þær gera.

Herra forseti. Ég bendi á það að í skýrslu svokallaðrar vísra manna nefndar sem skilaði af sér í haust var lögð sérstök áhersla á að Norðurlöndin ættu að leggja sig fram um að tala einum rómi. Í kjölfarið var bent á að það væri kannski ekki alltaf hægt. Það má vel vera að svo sé og við verðum að átta okkur á því að við höfum valið okkur misjafnar leiðir í alþjóðlegu samstarfi. Ekki þarf annað en að minna á að þrjár þjóðanna eru í NATO en tvær eru utan NATO. Þrjár þjóðanna eru innan ESB og tvær eru aðilar að EES-samkomulaginu. Þannig er þetta auðvitað. Við höfum valið okkur mismunandi leiðir hvað varðar þetta alþjóðlega samstarf en ég er hins vegar ekki í vafa um að Norðurlöndin geti talað einum rómi á afar mörgum sviðum. Það er ekki nokkur spurning um að saman erum við miklu sterkari en hver þjóð fyrir sig og getum gert miklu meira ef við leggjum saman heldur en ef ekki væri.

Hæstv. forseti. Gerðar voru víðtækar breytingar á skipulagi Norðurlandaráðs árið 1995 og síðan hefur Norðurlandaráð starfað á þremur meginsviðum eins og hér var rætt fyrr í dag, þ.e. samvinnu innan Norðurlanda, samvinnu Norðurlanda og Evrópu og samvinnu Norðurlanda og nærsvæða. Af þessum þremur sviðum hef ég aðallega starfað á því sviði sem hefur með samvinnu innan Norðurlandanna að gera og er afskaplega sæl með það. Ég vil taka það fram í upphafi máls míns að ég er ein af þeim sem trúi á framtíð norræns samstarfs. Ég held að norrænt samstarf sé okkur ákaflega mikilvægt, ekki síst í þeirri stöðu sem við erum hér á Íslandi. Þar sem við erum utan ESB tel ég að norrænt samstarf, sérstaklega ef tekst að efla samstöðuna enn meir en hingað til hefur tekist, geti verið okkur mikilvægt í samskiptum við Evrópusambandið. Í tengslum við þær breytingar sem gerðar voru 1995 var forsætisnefnd Norðurlandaráðs einnig efld mikið. Gagnvart okkur Íslendingum fannst mér það koma þannig út að hún fengi nokkra yfirvigt. Það var eiginlega meginhlutinn af Íslandsdeildinni sem sat í forsætisnefndinni. Það hefur þó breyst eftir síðasta þing og er það vel. Í kjölfar áðurnefndra breytinga 1995 var vægi flokkasamstarfsins einnig aukið mjög. Það var eflt mjög fjárhagslega og það er í raun grunnurinn í skipulagningu starfsins eins og það er í dag. Ráðið heldur árlega þing og þemaráðstefnu og á þessum þingum er fjallað sérstaklega um mál sem snerta eitt eða fleiri af þremur meginviðfangsefnum norrænnar samvinnu. Ekki hefur tekist eins vel til og að var stefnt í að efla samstarf og samráð við önnur alþjóðaþingmannasamtök, einkum evrópsk. Verið getur að ástæða þess sé einkum að það dró úr vægi nefndastarfs þjóðþinganna innan Norðurlandaráðs við breytinguna og hefur það mjög verið gagnrýnt manna á milli. Innan Norðurlandaráðs heyrast stöðugt þær raddir að hverfa eigi aftur til þess skipulags sem áður var og auka sérstaklega vægi fagnefndanna. Það mundi í sjálfu sér kalla á bætt samstarf og aukinn þrýsting á að norrænt samstarf sé sem víðast í öðru erlendu samstarfi og auðvitað er það oft þannig. Ég veit að víða vinna Norðurlöndin mikið saman. Á liðnu hausti þegar ég sat á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna varð ég t.d. vör við mjög sterka samvinnu norrænu landanna. Auðvitað gerði það okkur Íslendinga, sem erum nú venjulega frekar fáliðaðir á svona samkundum, mun sterkari en ella hefði verið, að hafa þetta mikla norræna samstarf á bak við okkur. Menn hafa gagnrýnt nokkuð tímasetninguna á hinum stóru þingum Norðurlandaráðs, þ.e. að halda þau á haustin. Fólk talar um að það sé einmitt sá tími sem allra mest er að gera í þjóðþingunum. Fjöldamargir þingmenn eru þá bundnir yfir fjárlagavinnu og erfitt um vik að kalla saman fjölda manns til vinnu í útlöndum í marga daga. Hins vegar tókst ekki að ná samstöðu um að flytja þingið eins og áformað var um tíma. Það var ákveðið að halda það áfram á þessum árstíma. Síðasta ár voru miklar vonir bundnar við niðurstöður frá svokallaðri vísra manna nefnd, sem hafði verið skipuð af norrænu ráðherranefndinni undir stjórn Jóns Sigurðssonar bankastjóra. Hún átti að koma fram með nýjar hugmyndir um starfsemi Norðurlandaráðs og nýja framtíðarsýn. Ég held að ýmsir hafi orðið fyrir vonbrigðum þegar tillögur hinna vísu manna voru opinberaðar. Í heild má segja að þær hafi hentað nokkuð vel fyrir samstarf ráðherranefndanna enda var það ráðherranefndin sem blés til þessa nefndarstarfs. Hins vegar má segja að mjög hafi hallað á hið venjulega þingmannasamstarf innan Norðurlandaráðs í hugmyndum vísra manna nefndarinnar. Auðvitað voru margar ágætar hugmyndir þar innan um sem verða nýttar en ég ætla alla vega að vona að ekki verði farið í að endurskipuleggja norrænt samstarf þingmanna algjörlega eftir tillögum nefndarinnar. Á síðasta ári áttum við Íslendingar forseta Norðurlandsráðs. Sigríður Anna Þórðardóttir var kjörin forseti ráðsins í Stokkhólmi í nóvember 1999 og tók formlega við embættinu um áramót. Ég vil segja það hér að mér fannst Sigríði Önnu Þórðardóttur farast þetta ákaflega vel úr hendi. Það er mikilvægt, þegar við Íslendingar þurfum að gegna slíkum ábyrgðarstöðum innan þess erlenda samstarfs sem við tökum þátt í, að fólkið sem tekur það að sér gegni því af jafnmikilli kostgæfni og Sigríður Anna Þórðardóttir gerði. Hún vitnaði áðan í söguna um vinnukonuna í Mosfellssveitinni sem villtist með brauðin og snerti þau ekki, því eins og hún sagði: Því sem manni er trúað fyrir er manni trúað fyrir. Ég held að það megi einmitt segja um Sigríði Önnu Þórðardóttur í starfi hennar sem forseti Norðurlandaráðs, hún lagði hart að sér og gegndi því starfi vel. Ég vil þakka henni sérstaklega fyrir það. Íslandsdeildin hélt nokkra fundi á árinu og m.a. einn með Siv Friðleifsdóttur, samstarfsráðherra Norðurlanda, í ráðherrabústaðnum. Þar var m.a. farið yfir drög að dagskrá þings Norðurlandsráðs sem var auðvitað gríðarlegt verkefni sem Íslandsdeildin hafði á sinni könnu, auðvitað með ágætri aðstoð embættismanna þingsins og jafnvel ráðuneytanna. Þetta var sérstaklega erfitt þar sem þingið hafði verið stytt um einn dag og ramminn var þannig þrengdur gífurlega. Það hefði ekki verið hægt að koma svo mikið sem einum stuttum dagskrárlið þar inn með skóhorni og ég verð að segja að það kom mér eiginlega á óvart hve vel tókst til með þetta þing. Mér fannst búið að þrengja allt of mikið að þessu þingi með því að stytta það um einn dag, sérstaklega að frjálsu umræðunni. Segja má að þetta hafi haft þau áhrif að fólk tók þetta til sín og setti sig ekki á mælendaskrá á sama hátt og áður hefur verið. Það gerði sér grein fyrir því hversu tímaskorturinn var mikill og þess vegna gekk þingið náttúrlega snurðulaust fyrir sig. Ég tók þátt í starfsemi Norðurlandanefndar sem vinnur fyrst og fremst að hinu eiginlega norræna samstarfi, t.d. á sviði menningar og mennta, jafnréttismála og réttindamála. Unnið var eftir sérstakri vinnuáætlun á þessu starfsári, árinu 2000. Þar var fjallað um menningu, kvikmyndir, miðlun, tungumál, menntun og rannsóknir, félagslegar aðstæður, t.d. barna og unglinga, og jafnréttismál. Eins og allir heyra var þetta mikið prógramm og mörgu voru gerð skil með því að halda svokölluð málþing, m.a. var haldið málþing í Helsinki um baráttuna gegn eiturlyfjum. Haldið var málþing um líftækni og lífsiðfræði á vegum nefndarinnar í Stokkhólmi. Málþing um svæðasamstarf var haldið í Torneå/Haparanda, sem er varla hægt að segja hvort er í Finnlandi eða Svíþjóð en bæirnir eru auðvitað á landamærunum. Þessir tveir bæir, annar í Svíþjóð og hinn í Finnlandi, hafa gríðarlega mikið samstarf sín á milli yfir landamærin sem ýmislegt mætti læra af. Loks var haldin ráðstefna um kynþáttafordóma og óvild í garð útlendinga í Vesterås. Þessar ráðstefnur voru allar mjög góðar og mikilvægar fyrir þá þingmenn sem áttu þess kost að taka þar þátt. Ég verð þó að segja að það skortir nokkuð á að næg eftirfylgni sé eftir þessar ráðstefnur. Til dæmis er engin smuga fyrir þá þingmenn sem sækja ráðstefnurnar að segja frá því hér í þinginu sem þeir upplifa og verða áskynja á þessum ráðstefnum eða útdeila þeim pappírum sem þeir fá þar. Ég verð að segja að mér finnst að eitt af því sem þarf að taka á innan norræna samstarfsins sé að tryggja slíka eftirfylgni. Hið sama má kannski segja um annað erlent samstarf líka. Að lokum vil ég minnast á afhendingu umhverfisverðlauna Norðurlandaráðs sem fram fór í Háskólabíói í tengslum við þing Norðurlandsráðs, í hádeginu að sjálfsögðu því þar mátti engan tíma missa til neins. Norsku umhverfissamtökin Bellona hlutu þessi verðlaun og komu fyrir um tveimur vikum síðan til Íslands til að kynna mál sín hérna. Þau gerðu það á fundi í Norræna húsinu. Ég vildi óska að fleiri þingmenn og fleiri embættismenn hefðu sótt þann fund vegna þess að það var afar lærdómsríkt að sitja fundinn og heyra það sem þessir ungu menn höfðu fram að færa. Mér finnst að maður verði bara aldrei samur maður eftir. Ég vildi óska að sjónvarpið eða einhverjir aðrir fylgdu eftir komu þessara manna til Íslands og hefðu sérstaka kynningu á þessu verkefni. Þetta verkefni fjallar um umhverfismál á hafsvæði norðurskautsins og Norðvestur-Rússlands. Samtökin hafa einbeitt sér að hættu af geislamengun á Barentssvæðinu og starf þeirra hefur leitt til þess að fjölmörg alþjóðleg verkefni hafa verið sett í gang til að taka á umhverfismálum svæðisins, enda ekki vanþörf á. Maður skilur það eftir kynningu á þessu verkefni í Norræna húsinu um daginn. Ég vil þakka hæstv. samstarfsráðherra okkar Íslendinga, Siv Friðleifsdóttur, fyrir að standa að þeirri kynningu.

Herra forseti. Það eru fyrst og fremst tvö atriði sem ég ætla að koma hér aðeins inn á í tengslum við umræður um skýrslu um Norðurlandasamstarfið og Norðurlandaráð. Hið fyrra lýtur að hlutdeild minni í því. Ég sit í svonefndri Evrópunefnd Norðurlandaráðs sem er ein af þremur nefndum sem starfið er byggt upp á og er afsprengi þeirra breytinga sem gerðar voru á ráðinu í kjölfar ákvörðunar á þingi þess í Reykjavík 1995 eins og menn muna. Evrópunefndinni var auðvitað komið á undir áhrifum af þeim miklu breytingum sem þá gengu yfir í Evrópu og vara út af fyrir sig enn. Segja má að tvennt hafi aðallega drifið áfram þessar breytingar á Norðurlandaráði eða stjórnskipulagi þess. Annars vegar nýtilkomið sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna og væntingar manna um samstarf við þau ríki og Rússland í kjölfar þess að múrinn var fallinn og allar þær breytingar orðnar. Hins vegar voru það Evrópumálin sem menn töldu, og telja út af fyrir sig enn, að hlytu að verða talsvert til umfjöllunar á norrænum vettvangi einnig. Þetta leiddi til þess að þessar tvær nefndir, fyrir utan þá þriðju sem er Norðurlandanefndin sjálf, voru settar á fót og starfinu skipt upp með þeim hætti í Norðurlandanefnd sem er stærst, nærsvæðanefnd og svo Evrópunefnd. Evrópunefndin hafði margt á sinni könnu fyrstu missirin. Því er ekki að leyna að þá voru mörg verkefni sem menn töldu þörf á að taka fyrir. Nefndin beitti sér fyrir ráðstefnum um það sem efst var á baugi í Evrópusamstarfinu, Evrópusamrunanum, um niðurstöður Maastricht-fundanna, um upptöku evrunnar og myntbandalagið, um stækkunina til austurs og fleira mætti nefna. Nefndin hefur jafnframt á ýmsan hátt annan haft Evrópumál og ýmis tengd viðfangsefni uppi. Hitt er líka ljóst að það hafa að ýmsu leyti reynst minni innstæður fyrir því að byggja starfið á þessum grundvelli, a.m.k. hvað Evrópustoðina varðar, t.d. ber nokkuð á því að það sé heldur þunnskipað á dagskrá nefndanna núna. Auðvitað er ekki hægt að halda endurtekið ráðstefnur um sömu atburðina í Evrópumálum og nægjanlegt að halda eina ráðstefnu um stækkunina á nokkurra missira fresti o.s.frv. Því verður að segja það eins og er að þessi verkefnaskipting þarfnast á ýmsan hátt endurskoðunar. Öll meginviðfangsefni hinnar hefðbundnu norrænu samvinnu liggja hjá Norðurlandanefndinni og hún er með langa og mikla dagskrá en á köflum eru viðfangsefni Evrópunefndar og nærsvæðanefndar takmörkuð. Ég vil þó segja að starf Evrópunefndarinnar hefur verið ágætt og vel að því staðið. Það má enginn skilja mig svo að ég telji að tímanum hafi þar verið kastað á glæ. Engu að síður er ljóst að það er tilefni til að fara yfir skipulagið að þessu leyti. Það er einmitt á dagskrá núna og ég hygg að fleiri ræðumenn á undan mér hafi komið inn á það. Þegar betur er að gáð þá máttu menn kannski segja sér að það væri rétt að fara varlega í að breyta sjálfu grundvallarskipulagi þessarar norrænu samvinnu sem hafði staðið alllengi, byggt á málefnalegri uppdeilingu eða faglegri uppdeilingu í svið eða flokka þar sem nefndir endurspegluðu meginmálefnasvið, þ.e. menningarmálanefnd, félagsmálanefnd o.s.frv., þó að slíkar breytingar yrðu í umhverfinu sem urðu um og upp úr 1990 og hrintu af stað þessari umræðu um endurskipulagningu hinnar norrænu samvinnu á landfræðilegum grunni, að þær forsendur kynnu að reynast tímabundnari en menn kannski ætluðu og það er hygg ég það sem er að koma á daginn. Smátt og smátt verða ekki endilega tilefni til þess að aðgreina samskipti Norðurlandanna við nágrannalönd sín með þeim hætti sem hugsunin var á sínum tíma með nærsvæðanefndinni. Hið sama gildir um Evrópumálin. Það verða varla tilefni til þess að aðgreina þau landfræðilega eins og menn hugsuðu þarna á þessum tíma. Þá eiga menn að viðurkenna það að þegar betur er að gáð og í ljósi reynslunnar séu ekki forsendur til þess, a.m.k. ekki að viðhalda þessu fyrirkomulagi áfram, hvort sem menn láta nú liggja á milli hluta að segja að það hafi beinlínis verið mistök að fara út í þessar breytingar eða ekki. Þær voru reyndar gagnrýndar á sínum tíma af ákveðnum hluta þingmanna í Norðurlandaráði og uppi voru talsverðar efasemdir um að þær væru skynsamlegar, sem ég hygg að hafi nú flestar komið á daginn. Það var einkum þetta tvennt, herra forseti, sem ég ætlaði að ræða, þ.e. annars vegar hlutverk Evrópunefndar Norðurlandaráðs sérstaklega og síðan þessar stjórnkerfisbreytingar eða skipulagsbreytingar sem ég bind vonir við að takist að leiða til lykta farsællega á næstu mánuðum eða missirum þannig að aftur verði horfið að meira faglegri og málefnalegri aðgreiningu eða uppdeilingu starfsins. Ég held að það sé vænlegra og á það eigi að stefna. Mér sýnist reyndar líta alveg þokkalega út með að um það geti orðið sæmileg samstaða. Þá er ég líka bjartsýnn á að Norðurlandasamstarfið sé komið í gegnum þann brimgarð sem það hefur vissulega verið að sigla í gegnum síðustu tíu ár eða svo því auðvitað hefur Norðurlandasamstarfið ekki farið varhluta af því umróti öllu sem orðið hefur í alþjóðastjórnmálum og þá ekki síst í heimshluta okkar með þeim miklu breytingum sem orðið hafa af ýmsum toga í Evrópu. Það var ekkert sjálfgefið að við mundum horfa á það í sinni mynd inn í framtíðina, a.m.k. ekki í óbreyttu formi eða óbreyttu umfangi. En mér segir svo hugur um að ef mönnum tekst vel til með þær breytingar sem þá eru aftur fram undan á skipulagi samstarfsins, sé það komið á lygnari sjó og að ekki muni verða uppi miklar umræður um að slá það af eða draga úr umfangi þess eða gildi, enda engin tilefni til slíks. Ég held að við munum sjá á komandi árum, eða það er von mín að við munum sjá á komandi árum vaxandi áhuga á nýjan leik hjá þeim Norðurlandaþjóðum sem kannski hafa lagt minnsta orku í að sinna því núna upp á síðkastið af að mörgu leyti skiljanlegum ástæðum. Við skulum bara nefna það eins og það er að t.d. Svíar og Finnar hafa verið mjög uppteknir af nýfenginni aðild sinni að Evrópusambandinu og kannski hefur önnur samvinna haft meiri tilhneigingu til að mæta þá afgangi í bili. Danir sem hins vegar eru búnir að vera miklu lengur meðlimir í Evrópusambandinu hafa, eins og ég hef stundum orðað það, áttað sig á því að það er nú ekki sjálfvirk uppáskrift að því að leysa öll heimsins vandamál að vera með í Evrópusambandinu. Ég segi stundum að þeir séu komnir heim aftur, þ.e. áhugi þeirra á norrænni samvinnu sé meiri á nýjan leik en hann kannski var um skeið þegar þeir voru svipað og Svíar og Finnar eru nú, uppteknari af sinni nýlega tilkomnu aðild að Evrópusambandinu. Fari þetta nú svo, og sá sem hér talar reynist spámannlega vaxinn, að áhugi Svía og Finna glæðist á hinu klassíska eða hefðbundna norræna samstarfi Norðurlandaþjóðanna eða ríkjanna fimm og sjálfsstjórnarsvæðanna þriggja sem kannski taka breytingum og öðlast aukið sjálfstæði eða fullt sjálfstæði eins og frændur okkar Færeyingar á komandi árum þannig að fjölgi í hópnum, þá held ég að full ástæða sé til að vera bjartsýnn fyrir hönd norrænnar samvinnu. Það vil ég alla vega vera. Ég trúi á að hún hafi hlutverki að gegna og muni gera það áfram á tímum hnattvæðingar eða hvað menn vilja kalla það. Ég held að menn muni átta sig á því smátt og smátt að það breytir engu um gildi þess að rækta góð tengsl við sína næstu nágranna og það gildir fyrir Norðurlöndin. Samstaða þeirra, samvinna og samstaða í heiminum hefur tvímælalaust reynst þeim ákaflega vel og m.a. átt sinn þátt í því að áhrif þeirra og vægi á alþjóðavettvangi eru langt umfram það sem búast mætti við miðað við smæð þjóðanna sem til samans eru ekki nema eins og meðalríki eða þjóð að fólksfjölda í Evrópu. En enginn deilir um að norrænu ríkin til samans hafa haft umtalsverð áhrif og hafa á alþjóðavettvangi. Og hér fyrr í dag var einmitt til umræðu nýtilkomin aðild Norðmanna að öryggisráði Sameinuðu þjóðanna sem er eitt gott dæmi um afraksturinn af góðri norrænni samvinnu því hinar Norðurlandaþjóðirnar stóðu þétt á bak við Norðmenn í framboði þeirra til þess sætis. Herra forseti. Ég læt þetta duga af minni hálfu í umræðum um norrænt samstarf á þessu ári.