Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Fyrir skömmu fylgdi hæstv. menntmrh. úr hlaði frv. til 1. umr. um almenningsbókasöfn. Það má ekki minna vera en að þessu frv. sé fagnað við fyrstu sýn. Á undanförnum árum og þingum hefur oft verið spurt eftir frv. af þessu tagi. Það hefur lengi verið beðið eftir ákvörðunum á þessu sviði. Fyrstu lög um almenningsbókasöfn voru sett árið 1955. Þau voru endurskoðuð, aukin og endurbætt árið 1963, lög nr. 22 frá 1963, og hafa gilt fram á þennan dag óbreytt að efni og formi. Á síðasta Alþ. kom fram frv. til l. um almenningsbókasöfn, en það varð ekki útrætt. Það er fróðlegt að bera þessi tvö frv. saman, frv. frá í fyrra og frv., það sem nú hefur verið lagt fram. Frv. það, er lagt var fram í fyrra, var 36. gr. samtals. Þar var rætt um miðbókasöfn, rætt um að í umdæmi hverra landshlutasamtaka sveitarfélaga skuli vera eitt miðbókasafn. Að öðru leyti virtist frv. vera byggt upp að töluverðu leyti á hugmyndinni um landshlutasamtök sveitarfélaga. Ég held að ýmsir hafi verið óánægðir með það frv., þ. á m. Bókavarðafélag Íslands og Samband ísl. sveitarfélaga, eftir því sem mér er tjáð. Það frv., sem nú er lagt fram, er aðeins 14 gr. Það er rammalöggjöf og virðist vera grundvallað á því skipulagi sem nú ríkir í skiptingu landsins í bæjar- og sýslufélög. T. d. er rætt á bls. 4, um 8., 9. og 10. gr. að rétt þyki að tengja sýslusjóði við rekstur og uppbyggingu safnanna. „Á undanförnum árum,“ segir þar, „hafa sumar sýslunefndir reynst héraðsbókasöfnum miklir máttarstólpar og allvíða eru sýslur eignaraðilar að góðum söfnum og bókhlöðum.“ Það er að sjálfsögðu oft álitamál hvað eigi að hafa frv. til l. ítarleg, en ég hygg þó að oftast fari betur á því að hafa lagafrv. stutt, en setja þeim mun fleiri ákvæði í reglugerð sem skipa þarf með ákvæðum á annað borð. Ég geri ráð fyrir því að um þetta frv., sem nú hefur verið lagt fram, séu skiptar skoðanir að einhverju leyti eins og jafnan er. En mér sýnist full ástæða til þess að fagna því þegar á þessu stigi og skoða það nánar. Ég tel í raun og veru og vil láta það koma fram að ekki hafi verið mjög rík ástæða til að gera meginbreyt. á löggjöf þeirri sem nú er í gildi. Þau lög eru fyrst og fremst úrelt hvað fjárframlög varðar og svo er um fleiri lög sem nú gilda á landi voru. Þetta hefur að sjálfsögðu háð mjög allri starfsemi bókasafna að undanförnu, sérstaklega í dreifðum byggðum og kauptúnum. En eins og við vitum er það algengt fyrirbrigði að kenna löggjöf um ef eitthvað skortir á um framkvæmd, t. d. fjárveitingar. Ráðandi stefna á undanförnum árum í þessum efnum hefur verið sú að efla héraðsbókasöfnin svo að þau verði fær um að annast bókasafnsþjónustu í dreifbýli í vaxandi mæli. Ég tel að þessi starfsemi hafi reynst heilladrjúg þar sem söfnin eru einhvers megnug og beri því að hraða þessari þróun eftir mætti á þeim grundvelli sem byggt hefur verið á til þessa. Sum héraðsbókasöfn hafa þegar reynst hlutverki sínu vaxin, en nauðsynlegt er að renna styrkari fjárhagsstoðum undir starfsemi þeirra. Það er fyrst og fremst þetta, hvað ákvæði l. frá 1963 eru orðin úrelt hvað fjárframlög varðar, sem valdið hefur því að mörgum hefur þótt brýna nauðsyni bera til að endurskoða þessa löggjöf. Þetta frv. fer að sjálfsögðu til n. og verður þar skoðað og athugað frá öllum hliðum og ætla ég því ekki að lengja þessa umr., en benda á að lokum að mestu máli skiptir að sjálfsögðu að l. reynist þannig úr garði gerð að þau stuðli að eðlilegri þróun þessara mála í framtíðinni.

Eins og fram kemur á þskj. 398 bendir n. á 6 atriði sem til athugunar þurfa að koma að hennar mati. Með þeim ábendingum vill hún að þessu frv. verði vísað til ríkisstj. til frekari skoðunar. Ég vil leyfa mér að lesa þessar ábendingar sem hljóða þannig: „1. Kanna þarf rækilega sambærilega löggjöf á hinum Norðurlöndunum og reynsluna af framkvæmd hennar. Athuga þarf að hve miklu leyti sú reynsla hæfir íslenskum aðstæðum og íslensku stjórnkerfi. 2. Vafasamt er að hafa í slíkri löggjöf eins ítarlega upptalningu á undanþágum og gert er í 2. gr. frv. Má nánast segja, að sá réttur, sem getið er í 1. gr., sé afturkallaður með undanþágum í 2. gr. og verði í raun mun þrengri en hann er í framkvæmd nú, án löggjafar. Að mati n. kemur til álita að sleppa slíkri upptalningu (2. gr.), en hafa undanþágurnar almennari. Eins og frv.er nú bera undanþágurnar aðalregluna ofurliði, 3. Fram þarf að koma, að upplýsingaskyldan geti verið mismunandi, með hliðsjón af því, hve veigamiklir hagsmunir eru í húfi. 4. Skilgreiningar skortir á ýmsum hugtökum, svo sem hvað sé stjórnvald og hvenær sú skylda hvílir á stjórnvöldum og ríkisstofnunum að skýra óumbeðið opinberlega frá störfum og vitneskju. 5. Í frv. er rætt um „skjöl“, en ekki er minnst á, að hægt sé að geyma vitneskju á annan hátt, svo sem á segulböndum, myndum, tölvum o. s. frv. Að þessu leyti virðist frv. vera of takmarkað. 6. N. telur eðlilegra að úrskurðarvald sé í höndum dómstóla en ráðh., sbr. 12. gr.“ Ég þarf ekki að fara mörgum orðum til útskýringar á þessum ábendingum. Það liggur fyrir að frv. í núverandi búningi hefur verið samið eða þýtt nánast nokkuð hrátt úr löggjöf annarra Norðurlanda og virðist ekki hafa verið gætt nægilega að því að einstakar gr. og einstök ákvæði lytu að íslensku stjórnkerfi eða íslenskum aðstæðum. Það hefur líka komið fram að sambærileg löggjöf á Norðurlöndum er nú til endurskoðunar og er sjálfsagt fyrir okkur, sem nú erum í fyrsta skipti að setja slíka löggjöf, að taka mið af þeirri endurskoðun og þeirri reynslu sem hinar Norðurlandaþjóðirnar hafa af löggjöf um þetta efni. Þá hefur aðalathugasemdin og aðalgagnrýnin komið fram á upptalningu á undanþágum í 2. gr. frv. Það er mat mjög margra embættismanna, sem n. hefur fengið umsagnir frá, að með slíkum undanþágum og svo nákvæmri upptalningu yrði tilhneiging hjá embættismönnum og stofnunum að leita að slíkum undanþágum og finna heimildir til þess að neita upplýsingum. Yrði þannig í raun minna um það að opinberir aðilar veittu upplýsingar frá því sem nú er. Um upplýsingaskyldu hefur skapast nokkur venja, ákveðin hefð, og það er mat margra að frv. mundi raska þessari hefð og upplýsingaskyldan yrði í reynd þrengd. Auðvitað er það ekki það sem að er stefnt með slíkri löggjöf. Þess vegna hefur komið til álita að fella niður svo nákvæma upptalningu eins og um ræðir í 2. gr., hafa þess í stað þessar undanþágur almennari og láta það vera síðan mat viðkomandi aðila og svo með áfrýjunarrétti, hvort stætt sé á að neita um upplýsingar þegar um þær er beðið. Þá hefur í því sambandi líka verið bent á að það sé eðlilegt og rétt að hafa mismunandi reglur um upplýsingaskyldu með hliðsjón af því hversu mikilvægir hagsmunir séu í húfi. Um það er ekki nægilega rætt í frv. og ekki heldur um það atriði, sem auðvitað kemur hér til álita, að embætti, opinberar stofnanir, veiti upplýsingar óumbeðnar. Oftast er viss skylda sem hvílir á opinberum stofnunum að láta frá sér fara upplýsingar um verkefni eða ákvarðanir, en það er ekki gert og liggur oft í þagnargildi ýmislegt sem skiptir almenning miklu máli. Væri sjálfsagt a. m. k. hugsanlegt að taka ákvæði inn í þetta frv., þessi lög, sem gerðu opinberum stofnunum að skyldu að veita upplýsingar um störf, um ákvarðanir, án þess að endilega sé beðið um það. Þá er bent á minni háttar atriði einsog það að frv. þurfi að vera nokkru víðara hvað snertir geymslu vitneskju eða þekkingar, því að nánast einvörðungu er talað um skjöl í frv., en ekki gert ráð fyrir því að hægt sé að geyma vitneskju á segulböndum eða í myndum og öðrum slíkum tækjum. Þetta þyrfti að athuga. Að lokum hefur komið fram mjög ákveðin gagnrýni á 12. gr. sem snertir áfrýjunarrétt og úrskurð æðra stjórnvalds. Þar segir í 12. gr.: „Hafi stjórnvald synjað tilmælum um afhendingu opinbers skjals og telji umsækjandi, að sá úrskurður eigi ekki stoð í lögum, skal honum heimilt eftir nánari reglum að kæra úrskurðinn til stjórnvalds í næstu embættisröð fyrir ofan stjórnvaldið, sem synjaði afhendingu skjalsins. Úrskurður ráðh. á þessu sviði er fullnaðarúrskurður.“ Það er nokkuð samdóma álit allra þeirra, sem um þetta hafa fjallað, svo og hefur það komið fram í umr. hér á þingi að menn vilja að þessi áfrýjunarréttur, þessi fullnaðarúrskurður, sé ekki í höndum ráðh., heldur gangi hann eðlilega leið í gegnum dómstóla sem mundu þá fjalla um efnið og úrskurða hvort upplýsingaskyldan sé fyrir hendi eða ekki. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða miklu frekar um þetta frv. Hér er athyglisvert mál á ferðinni, mál sem flestir, sem um það hafa rætt, eru sammála um að eigi rétt á sér. Löggjöf sem þessi væri til öryggis fyrir almenning og gott aðhald fyrir stjórnvöld. Hins vegar er vandi að útbúa þessa löggjöf, ekki síst þar sem við erum hér að stiga þetta skref í fyrsta skipti. N. er áhugasöm um framgang þessa máls og vildi fyrir sitt leyti ekki enn einu sinni láta þingi ljúka án þess að það væri tekið einhverjum fastari tökum en verið hefur að undanförnu og vildi því leggja fram þessar ábendingar. N. er ljóst að þær eru hvergi tæmandi og má kannske um þær deila en þær eru þó nokkur leiðarvísir fyrir hið háa rn. og fyrir hæstv. ráðh. til að fara eftir ef og þegar þetta mál er endurskoðað betur. Það er sem sagt till. n. að frv. sé vísað til ríkisstj. með framangreindum ábendingum.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég get eftir atvikum fellt mig við þá niðurstöðu sem hv. n. leggur til. að þessu frv. sé vísað til ríkisstj. til nánari skoðunar. Þetta er mál sem er þess eðlis að það er auðvitað seint of vel skoðað áður en reglur eru um það settar, og sjálfsagt má með lengri athugun og vandlegri meðferð á því gera það eitthvað betur úr garði en tekist hefur með þetta frv. Þegar löggjöf hefur verið sett um þetta efni á Norðurlöndunum hefur sá háttur verið hafður á, eins og ég hef greint áður frá, að þá hafði á undan farið löng athugun og n. unnið að því um nokkurn tíma og rannsóknir farið fram á þessu sviði stjórnsýslunnar sem ekki liggja fyrir hér hjá okkur. En ástæðan til þess að þetta frv. var lagt fram svo fljótt sem raun ber vitni um og samningu þess var hraðað svo sem kostur er var sú, að í þeirri þáltill., sem var ástæðan til þess að þetta frv. var samið, er beinlínis tekið fram og boðið að það skuli lagt frv. um þetta efni fyrir næsta Alþ. Í þessari þáltill., sem samþ. var á sínum tíma segir svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. til laga um“ o. s. frv. Það má auðvitað velta því fyrir sér hvort stjórnvöld eigi að taka svona fyrirmæli frá Alþ. hátíðlega eða hvort þau eigi að virða þau að vettugi og láta það dragast að sinna því verkefni sem þeim er falið. En það er a. m. k. af þessu hægt að draga þann lærdóm að það er varlegra fyrir hæstv. Alþ. að leggja ekki allt of ríka kvöð á stjórnvöldin um að gera það, sem Alþ. er að fara fram á, fyrir næsta Alþ., heldur gefa þá ríkisstj. nægilegt svigrúm til þess að kanna það mál og undirbúa löggjöf um það. En þó að ég geti fallist eftir atvikum, eins og ég sagði, á niðurstöðu þá sem n. hefur komist að, þá þykir mér rétt að fara um þetta mál fáeinum orðum áður en það er kvatt hér í d., og ástæðan til þess er sú að ég tel að umr. um þetta mál á Alþ. og þá miklu frekar utan þings hafi gætt mikils misskilnings. Hin ástæðan er sú að ég get ekki að öllu leyti verið ásáttur um þær ábendingar sem fram koma í nál. og þau rök sem niðurstaða þess er byggð á. Viðvíkjandi fyrra atriðinu virðist mér það hafa komið fram einkanlega utan þings, einkanlega hjá ákveðnum blaðamönnum, að þeir standi í þeirri meiningu að þetta frv. sé samið fyrir og vegna blaðamanna. Það kvað meira að segja svo rammt að því að í einum útvarpsþætti, sem fram fór um þetta mál, lét einhver sér þau orð um munn fara að það væri nánast hneyksli að þetta frv. hefði verið samið án þess að hefði verið leitað til blaðamanna áður. En þetta frv. er ekki fyrst og fremst samið vegna blaðamanna eða fréttamanna. Þetta frv. er ekki um neina fréttaþjónustu. Það er ekki um neina fréttamiðlun og hefur aldrei átt að vera það. Þetta frv. er fyrst og fremst liður í kerfi sem er um tiltekin réttarúrræði. Þetta á að tryggja rétt einstaklingsins, veita honum möguleika á því að fá upplýsingar um þau mál fyrst og fremst sem hann snerta, en líka er gengið lengra hér þannig að einstaklingur, hver sem er, getur fengið vitneskju um skjöl, enda þótt þau varði ekki hann sjálfan. En það hefur aldrei verið meiningin og hefur aldrei verið ætlunin að þetta væri sérstaklega sniðið fyrir blaðamenn eða fréttamenn og þess vegna engin ástæða út af fyrir sig að frv. um þetta efni mætti ekki semja og ætti ekki að semja án þess að þeir hefðu einir eitthvað um það að segja. Þetta frv. er, eins og ég sagði, fyrst og fremst til þess að tryggja rétt einstaklingsins, til að tryggja rétt einstaklingsins í þjóðfélagi þar sem hið opinbera gerist æ umfangsmeira og hann fjarlægist og á erfiðara en áður að fylgjast með í kerfinu. Og það er, eins og ég sagði, einn hlekkur í keðju sem þarf að vera fyrir hendi og þykir sjálfsagt að sé fyrir hendi í réttarþjóðfélögum. Þar á meðal er embætti umboðsmanns Alþ. sem þykir sjálfsagt og frv. var lagt fram á sínum tíma af mér sem forsrh. Það er líka liður í þeirri keðju að málskot til æðra stjórnvalds geti átt sér stað. Þetta eru mjög þýðingarmikil réttarúrræði fyrir einstaklinginn, að eiga þess kost að kynna sér skjöl, ekki síst ef málið varðar hann sjálfan. Og í því sambandi er ákaflega erfitt oft að segja til um það hvað er stórt og hvað er smátt. Það, sem getur verið smátt í augum fjöldans, augum þjóðarinnar, getur verið stórt í augum þess einstaklings sem málið varðar. Þess vegna getur verið erfitt að vega og meta það og sniða reglurnar eftir því hve miklir hagsmunir út af fyrir sig eru í húfi ef með því er átt við það að það séu almannahagsmunir sem þar eigi fyrst og fremst að ráða. Þennan leiða misskilning viðist mér ástæða til að leiðrétta og vona að menn skilji það og átti sig á því að það hefur ekki verið gengið fram hjá fréttamönnum í þessu efni og þetta frv. hefur aldrei verið sérstaklega sniðið upp á fréttaþjónustu eða fréttamiðlun. Hitt er annað mál að frv. er svo víðtækt að það veitir ekki einungis þeim einstaklingi, sem á hagsmuna að gæta í sambandi við skjal, aðgang að því, heldur öllum, og þar af leiðir að auðvitað hefur þetta líka sína þýðingu og getur skipt máli fyrir blaðamenn og fréttamenn að geta þannig átt kost á því, án þess að eiga sjálfir neinna sérstakra hagsmuna að gæta, að geta fengið aðgang að skjölum. Að því leyti til auðveldar þetta auðvitað upplýsingaöflun fyrir blöð og fjölmiðla eða getur gert það. En einmitt sums staðar hefur verið byrjað á þrengra sviði. T. d. voru dönsku lögin upphaflega sniðin með það fyrir augum að það væri bara sá einstaklingur sem málið varðaði sem gæti krafist upplýsinganna, en ekki aðrir. En þeir hafa síðar breytt sínum lögum og fært þau í víðara horf og ákveðið að hver sem væri gæti og ætti að eiga aðgang að þessum upplýsingum. Hitt er annað mál að lögin þar eru í endurskoðun og það er ekkert óeðlilegt að þar þurfi að breyta þeim eða að menn telji heppilegt að breyta þeim að fenginni reynslu. Annars er það svo að til viðbótar við dönsku lögin hafa nú verið gefnar út allítarlegar leiðbeiningar og hefði sá háttur væntanlega verið hafður á hér einnig ef orðið hefði af lagasetningu, af því að seint verða þessar reglur svo ljósar að það þurfi ekki að hafa frekari leiðbeiningar við. Þessar leiðbeiningar eru náttúrlega fyrir hendi og n. hefði getað fengið að kynna sér þær ef hún hefði óskað eftir því að sjá þær. Ég vil óska þess að þann mikla vind, sem hefur hlaupið í einstaka blaðamenn út af þessu frv., og öll þau stóryrði, sem þeir hafa látið út úr sér um það, gæti nú lægt eftir þær upplýsingar sem hér hafa verið gefnar og það geti legið alveg ljóst fyrir hver hefur verið tilgangurinn með þessu frv. og að þeir þurfi ekki að setja sig á jafnháan hest og áður í því sambandi, að telja að hér hafi einungis verið um að ræða að semja löggjöf fyrir þá. Í annan stað verð ég að láta í ljós það álit að ég tel að hv. allshn. hefði ekki átt að vera það ofraun að gera á þessu frv. þær breytingar sem hún taldi æskilegar og taka þá til greina þau sjónarmið sem fram höfðu komið í allmörgum umsögnum um það og flytja brtt. í þá átt ef hún vildi á þær fallast. Þarna er komið að nokkuð þýðingarmiklu art.riði sem oft ber á góma hér í þingsölum. Það hefur alloft verið haft á orði að Alþ. ætti ekki að vera afgreiðslustofnun fyrir ríkisstj., frv. frá ríkisstj. ættu ekki bara að renna í gegn viðstöðulaust heldur ætti Alþ. að kanna þau, kynna sér þau og gera á þeim þær breytingar sem það teldi við eiga. Ég er þessari skoðun samþykkur. Ég álít að stjfrv. þurfi ekki að vera þannig úr garði gerð að þm. geti bara rennt þeim niður eins og rauðgraut með rjóma, heldur sé það skylda þm. að fjalla um frv. í raun og veru, leggja í það vinnu og kanna þær umsagnir sem þeim berast og breyta þá eftir atvikum frv. í þá átt sem þær segja til um. Þetta held ég að hv. allshn. hefði getað gert í þessu tilfelli. Ég held að þær athugasemdir eða sú gagnrýni sem hefur komið fram á þessu frv. bæði innan þings og utan, hafi beinst að tveimur atriðum, að tveimur gr. í þessu frv. og ekki öðru. Það er 2. gr. sem þykir vera allt of umfangsmikil og geyma allt of margar undantekningar frá höfuðreglunni í 1. gr., og það er 12. gr. um það að ráðh. skuli hafa endanlegt úrskurðarvald þar um. Ég lít svo á að það hefði verið auðvelt fyrir n. að breyta í báðum þessum tilvikum. Ég hef lýst því yfir að ég legg ekkert upp úr því að ráðh. hafi endanlegt úrskurðarvald um þetta. Ég er fyrir mitt leyti alveg reiðubúinn og var reiðubúinn til þess að fallast á það. Það var ákaflega einföld breyting og hefði áreiðanlega ekki verið ofvaxið getu n. að gera hana því að til þess þurfti ekki að gera nema þá breytingu eina að segja bara að 2. málsgr. 12. gr. skyldi falla niður. Þá leiddi það af almennum reglum að eftir að búið var að taka það úr frv. heyrði endanlegt úrskurðarvald um þessi efni eins og önnur undir dómstóla. Hitt er svo annað mál, að það hefði kannske verið holt fyrir n. að athuga afleiðingarnar af því að leggja úrskurðarvald um efni sem þetta undir almenna dómstóla, gera sér grein fyrir því hvernig mál ganga hjá íslenskum dómstólum og hvort það hefði verið svo heppilegt og mikið réttaröryggi í því fyrir einstakling að fá rétt til að skjóta máli sínu til dómstóla. Það er hvort tveggja, að það kostar talsvert að reka mál fyrir íslenskum dómstólum, og hitt er þó ekki minna um vert, að það tekur oft nokkuð langan tíma þangað til endanleg niðurstaða er fengin í málum hjá almennum íslenskum dómstólum. En þessi mál, sem þarna er um að tefla, eru þannig vaxin að það er einmitt meginatriðið oft og einatt að fá upplýsingarnar strax, en þurfa ekki að bíða eftir þeim. Ég er ósköp hræddur um að það geti orðið af mörgum einstaklingnum talið hafa heldur takmarkað gildi að geta átt von á því eftir svona 4 ár að fá endanlegan úrskurð Hæstaréttar um það að hann ætti heimtingu á að fá að sjá eitthvert skjal sem stjórnvöld hefðu ekki talið rétt að veita honum aðgang að. Það er engum blöðum um það að fletta að úrskurð ráðh. er hægt að fá á miklu skemmri tíma. Ég fyrir mitt leyti álít að þó að það megi mín vegna gjarnan standa í lögum sem þessum að dómstólar skuli eiga um þetta endanlegt úrskurðarvald, þá sé það mjög ópraktískt, þá sé með því í raun og veru verið að gera það úrskurðarvald haldlítið. Ég held að ef menn vilja ekki sætta sig við það að ráðh. hafi endanlegt úrskurðarvald um þetta, - og ég get vel fallist á að þá skipan megi gagnrýna, - þá þurfi að setja upp sérstakan aðila, dómstól eða nefnd eða hvað sem menn vildu kalla það, sem hefði úrskurðarvald um þetta efni og skæri úr því og skæri úr því fljótt. En sem sagt, um þetta efni hefði ekki þurft að vera neinn ágreiningur og framgangur málsins hefði ekki á neinn hátt þurft að stranda á því. Það hefði vissulega verið auðvelt að fella þetta ákvæði niður, 2. málsgr. 12. gr. Hitt er svo annað mál sem menn segja varðandi 2. gr. Þeir segja að þar séu undantekningarnar svo margar að beri höfuðregluna í 1. gr. ofurliði. Já, undantekningarnar eru margar, þær eru 16 talsins, en ég fyrir mitt leyti held að það sé ekkert höfuðatriði hvort undantekningarnar eru settar upp í 16 liði eða eitthvað færri. Undantekningar í norsku lögunum eru t. d. 8 talsins, en ekki 16, en ég hygg að þær muni að mestu leyti svara til þeirra undantekninga sem er að finna í 2. gr., en þeim er steypt saman og vitaskuld hefði mátt fara þá leið um 2. gr. En hvers vegna eru þessar undantekningar hafðar svona sundurliðaðar þarna? Meiningin með því var og er einmitt sú að reyna að afmarka þær sem skýrast þannig að hverjum og einum megi vera ljóst hvenær hann má vænta þess að fá aðgang að skjali eða ekki. Með því að reyna að taka það svona skýrt fram, sem þó verður auðvitað aldrei tæmandi gert, þá álít ég að það sé í rauninni meira öryggi í því fyrir einstaklinginn að geta vitað það, hvenær hann á rétt á skjali eða ekki eða hvenær einhver undantekning á við. Það er miklu auðveldara heldur en ef það er talið upp í einhverjum almennum orðum hvenær skjal sé undanþegið upplýsingaskyldu. Sannleikurinn er sá að þetta mætti gera afskaplega einfalt og stytta 2. gr. og e. t. v. hefði mönnum litist þá betur á frv. Hún þyrfti ekki að vera lengri en 1. gr. Það hefði einfaldlega mátt setja hana þannig upp, að segja sem svo: Undanþegin upplýsingaskyldu samkv. 1. gr. eru skjöl er geyma efni sem samkv. lögum, hagsmunum þess opinbera eða einstaklinga eiga að fara leynt. - En með þessu væri matið í þessum efnum lagt á vald hlutaðeigandi stjórnvalds meira en góðu hófi gegnir. En n. þykir 2. gr. of umfangsmikil og undantekningarnar of margar og það er út af fyrir sig skoðun. En þá hefði að mínum dómi sú leiðbeining, sem n, lætur frá sér fara í nál., átt að vera um það hverjum af þessum undantekningum, sem upp eru taldar í 2. gr., sé ofaukið. Það er það sem hefði þurft að taka fram og það sem máli skiptir, að benda á hverjar af þessum undanþágum, sem eru taldar upp í 2. gr., megi missa sig. Það er enginn vandi að steypa þeim saman og setja þetta saman í 5 liði t. d. ef menn vilja. En hvaða atriði eru það í 2. gr., sem menn telja að undanþága frá upplýsingaskyldu þurfi ekki að koma til greina, það er það sem n. hefði átt að segja. Það er það sem hefði veitt leiðbeiningu fyrir þau stjórnvöld sem eiga nú að halda áfram að vinna að samningu þessa frv., en ekki segja bara með almennum orðum að undantekningarnar séu of margar, heldur hverjar undantekningar eigi að víkja, því að í 2. tölul. í nál. segir aðeins: „Vafasamt er að hafa í slíkri löggjöf eins ítarlega upptalningu á undanþágum og gert er í 2. gr. frv. Má nánast segja, að sá réttur, sem getið er í 1. gr., sé afturkallaður með undanþágum í 2. gr. og verði í raun mun þrengri en hann er í framkvæmd nú án löggjafar.“ Að mati n. kemur til álita að sleppa slíkri upptalningu í 2. gr., en hafa undanþágurnar almennari. Mundi nú hv. allshn. hafa gert sér grein fyrir því hvort hún væri með þessari stefnu að auka eða rýra réttaröryggi einstaklingsins? Sú stefna, sem ég fæ út úr þessari stefnuyfirlýsingu, er sú að það eigi að leggja það á vald og mat stjórnvaldsins án þess að það sé tekið fram sérstaklega hvenær undanþágan eigi að vera fyrir hendi. Ég skal ekki fara fleiri orðum í sjálfu sér um þetta, en ég vil aðeins víkja nánar að þeim röksemdum sem n. byggir álit sitt á, en endurtek það að með góðum vilja og á grundvelli þeirra umsagna, sem fyrir liggja frá hv. allshn., hefði hún getað samið brtt. við frv. og þannig sýnt að hún var þess betur umkomin en þeir sem sömdu frv., að ganga frá því á þá lund að það hefði verið frambærilegt. En ég ætla aðeins, eins og ég sagði, að víkja að þeim röksemdum sem komu fram í nál. og ég get ekki að öllu leyti fallist á. Þá vík ég fyrst að því sem segir í 2. lið, að þar sem sett er fram sú fullyrðing að með þessu verði upplýsingaskyldan í raun og veru þrengri en nú er í framkvæmd. Ég held að þetta fái ekki staðist. Ég held að það sé vafasamt að segja eins og hv. frsm. sagði að það hefði myndast hefð um upplýsingaskyldu hér í ýmsum tilfellum. Ég held að það hafi ekki myndast hefð um upplýsingaskyldu í þessum efnum sem hér er um að ræða, um aðgang almennings að skjölum í fórum opinberra stjórnvalda, nema þá í algjörum undantekningartilfellum og á takmörkuðu sviði. Ég veit að það er oft tíðkað og gert að ef einstaklingur sá, sem hlut á að máli, óskar eftir því að fá að sjá skjöl þau, sem mál hans varða, þá fær hann aðgang að þeim. En að það sé svo almennt að hver og einn geti gengið inn á skrifstofu stjórnarráðsins, inn á skrifstofur Reykjavíkurborgar og óskað eftir því að sjá skjöl um eitthvert efni, ég held að það þekkist ekki, sé alrangt. Hvorki einstaklingar, blaðamenn né neinir fá þann rétt. Til þess að slíkt komi til greina held ég að málið verði að varða þann einstakling sem í hlut á. Ég held þess vegna að það sé staðhæfing sem fer mjög fjarri raunveruleikanum að þetta frv., ef að lögum yrði eða hefði orðið, hefði þrengt þann rétt sem fyrir hendi er í þessu efni. Sannleikurinn er sá að það er ekki fyrir hendi neinn almennur réttur fyrir einstakling til aðgangs að skjölum hjá því opinbera, og það er það sem átti að reyna að lögfesta með þessu frv. og setja reglur um, reglur sem öllum er ljóst að verða að vera af ýmsum ástæðum háðar mikilvægum undantekningum, en geta samt sem áður gert sitt gagn og haft sína þýðingu. Þetta held ég að hljóti að hafa verið vanhugsað hjá n., að setja þetta fram, vegna þess að ég held að það standist ekki. Ég held t. d. að menn geti ekki farið almennt inn í skrifstofu útvarpsráðs og fengið upplýsingar um gang mála þar. Ég held að þeir geti ekki farið inn í skrifstofur Reykjavíkurborgar eða annarra sveitarfélaga og fengið afhent skjöl sem þar er að finna í skjalasafni. Það er alveg af og frá. Einungis ef málið varðar einstaklinginn sjálfan, þá getur stjórnvaldið - við skulum segja af góðmennsku sinni - gefið honum færi á að sjá það, en það er ekki skyldað til þess.  Varðandi 3. liðinn í nál., þá hef ég reyndar minnst á það áður, að þar sem segir: „Fram þarf að koma, að upplýsingaskyldan geti verið mismunandi með hliðsjón af því, hve veigamiklir hagsmunir eru í húfi,“ - ég hef áður minnst á að í þessu sambandi er það ákaflega vandasamt mat hvenær hagsmunir eru veigamiklir vegna þess að grunntónninn í þessu frv. er einstaklingurinn og hans réttur. Það, sem getur frá almannasjónarmiði verið ákaflega lítilvægt, það getur verið svo mikilvægt frá sjónarmiði einstaklingsins að það getur jafnvel raskað sálarfriði hans um lengri eða skemmri tíma ef hann fær ekki upplýsingar um það efni sem hann er að sækjast eftir og varðar hans mál. Þá segir í 4. lið: „Skilgreiningar skortir á ýmsum hugtökum, svo sem hvað sé stjórnvald og hvenær sú skylda hvílir á stjórnvöldum og ríkisstofnunum að skýra óumbeðið opinberlega frá störfum og vitneskju.“ Ég get ekki fallist á að það vanti í þetta frv. skilgreiningu á því hvað sé stjórnvald. Þá skilgreiningu er að finna í 3. gr. frv. alveg skýrum stöfum, 1. málsgr. að því er varðar stjórnvald ríkisins og 2, málsgr. að því er varðar stjórnvald sveitarfélaga, þannig að það er ekki svo. Það má kannske segja að þetta sé ekki alveg réttnefni á þessu frv., að tala um upplýsingaskyldu, vegna þess að það er gert ráð fyrir því að það sé ekki um upplýsingaskyldu að eigin frumkvæði stjórnvalds að tefla. Það er rauði þráðurinn í því og alltaf er gengið út frá því að það sé einstaklingur sem eftir verði að leita, verði að leita eftir því að fá aðgang að skjali. Það er ekki í þessu frv. um það að tefla að skylda stjórnvöld til þess að skýra af eigin hvötum opinberlega frá gerðum sínum og allra síst að leggja fram skjöl sem þau hafa í sínum vörslum. Það er allt annað mál og getur auðvitað verið fullkomlega réttmætt að gera þá kröfu til stjórnvalda að þau skýri opinberlega frá starfsemi sinni. Mörg stjórnvöld gera það reyndar með ítarlegum ársskýrslum. Margar stofnanir gera það með skýrslum. En auk þess mætti kannske minna á gamalt ákvæði, að vísu í lögum, þar sem einmitt er um að tefla skyldu opinberra starfsmanna til þess að gera grein fyrir þeirri starfrækslu sem þeir eiga að annast, og það er í lögum, ef ég man rétt nr. 14 frá 1932. Þar segir að opinberir embættismenn og sýslunarmenn séu skyldir til að flytja opinbera grg. einu sinni eða tvisvar á ári hverju í útvarpið um þá starfsemi sem þeir eiga að annast, og það er tilvalið fyrir hv. frsm., sem gegnir nú störfum varaform. útvarpsráðs, að athuga hvernig þessu hafi verið fylgt eftir í framkvæmd. Þetta er sérstaklega athyglisvert vegna þess að þessi skylda hvílir á þessum handhöfum hins opinbera valds, að gera þetta ókeypis. E. t. v. gæti útvarpinu orðið nokkur sparnaður að því að ganga ríkt eftir því að þessar grg. væru fluttar. Hitt er svo annað mál, hvort öllum þætti skemmtilegt á að hlýða. Ég hygg að það sé nokkuð langt síðan þessar grg. hafa verið fluttar. Eigi að síður stendur þetta ákvæði, að ég best veit, enn þá í lögum óbreytt. Ég held annars að þótt þetta sé fullrar athygli vert, spurningin um hvenær stjórnvald eigi af sjálfsdáðum að skýra opinberlega frá, þá eigi það ekki beint heima í þessu frv. Ég held að ef menn vildu setja ákvæði um það efni fyllri en eru í lögum um birtingu laga og stjórnvaldaerinda í lögum nr. 64 frá 1943, þá eigi slík ákvæði heima sem viðauki við þau lög og ætti þá að setja upp sérstaka deild þeirra tíðinda, alveg eins og gert var á sínum tíma þegar bætt var við einni deild þar sem milliríkjasamningar eru birtir. En ég held að það eigi ekki heima í sambandi við þetta frv. Í 5. lið segir að það sé rætt um skjöl, en ekki minnst á að hægt sé að geyma vitneskju á annan hátt, svo sem með segulböndum, myndum og tölvum. Þetta er alveg rétt, að frv. minnist ekki á annað en skjöl, og það er sjálfsagt meira en vafasamt og ég skal ekkert fullyrða um það hvort það yrði skýrt svo að þessi tæki, sem þarna eru nefnd, myndu falla undir það eða ekki, það gæti verið vafasamt. Það er vissulega athugunarefni að fella slíkt inn í og veita mönnum aðgang að því. Ég get fallist á það. En ég hugsa að það hafi ekki verið tekið með í þetta frv. af þeirri sök að það var frekar lítið farið að nota, held ég, slíkt á þeirri tíð sem þetta frv. var tekið saman. Mætti vera að mönnum hefði orðið þetta ríkara í huga á allra síðustu tímum bæði vegna útlendra og innlendra atburða. En eigi að síður getur verið ástæða til þess að taka það sjónarmið til athugunar og getur verið réttmætt að fella það inn í og láta hliðstæðar reglur gilda um það eins og gilda um skjöl. Þá vil ég að lokum aðeins minnast á það sem sumpart kom fram í framsöguræðu hv. frsm., en sumpart hafði komið fram áður í blaðaviðtali við hann í Morgunbl. sem birtist skömmu eftir að þetta nál. sá dagsins ljós. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sagði Ellert að þetta hefði einnig verið skoðun þeirra aðila sem gefið hefðu umsagnir um frv., sem sagt að undantekningarnar væru of margar. Væri þetta meginástæðan fyrir því að n. teldi sér ekki fært að mæla með frv. Þá sagði Ellert að n. hefði fundið ýmislegt annað athugavert, t. d. þýðingar svipaðra frv. á öðru máli, en virtust of hráar, það væri ekki reynt að staðfæra þær.“ Sama hugsun kom fram hjá hv. frsm. í framsöguræðu hans áðan að mér virtist, eða ég skildi það svo að hann væri að gefa í skyn að þetta frv. væri nánast þýðing á sambærilegum lögum öðrum. Ég held að þetta séu ómakleg ummæli í garð þeirra manna sem tóku þetta frv. saman. Ég held að það megi hverjum vera ljóst ef hann ber það saman við t. d. norsku lögin eða dönsku lögin að þetta frv. er ekki nein þýðing á þeim lögum enda þótt tekið sé fram í grg. með þessu frv. að það sé einkum sniðið eftir dönskum og norskum lögum. Ég held að það liggi í augum uppi ef frv. eru borin saman að þarna er ekki um neina þýðingu að ræða. Sjálfsagt er máli á frumvörpum oft ábótavant, en ég get ekki fallist á að á þessu frv. sé neitt verra mál, verri íslenska heldur en gengur og gerist þannig að mér finnst ómaklega sagt í garð þeirra manna sem frv. hafa samið. Það er ekki ástæða til þess að ég fari fleiri orðum um þetta þar sem örlög þessa frv. eru nú ráðin. Ég hef, eins og ég þegar hef tekið fram, fallist á að því væri vísað til ríkisstj. til nánari skoðunar. En það sem ég hef sagt hef ég þó viljað láta koma hér fram áður en málið væri afgr. með þessum hætti. Þó að ég fallist ekki á þær ábendingar sem settar eru fram í nál., þá verða þær að sjálfsögðu kannaðar. En ég held að það hefði verið æskilegt að hv. allshn. hefði kannað þetta mál öllu betur en mér virðist að hún hafi gert og byggt þar á eigin athugun, eigin dómgreind, en ekki látið um of stjórnast af þeirri golu sem vakin hefur verið upp um þetta frv. utan þingsalanna.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er um ráðstöfun gengismunar í þágu sjávarútvegsins samkv. l. nr. 2 frá 1975 og um ráðstafanir vegna hækkunar brennsluolíuverðs til fiskiskipa. Talið var að gengisbreytingin frá 14. febr. s. l. hefði verið nægileg til að skila sjávarútveginum í heild þolanlegri rekstrarstöðu. Hins vegar hefur öllum verið ljóst að eftir stóð óleystur vandi veiðigreinanna þrátt fyrir fiskverðshækkunina sem gerð var fyrir gengisbreytingu, en með henni var einkum tekið mið af því að tryggja sanngjarna hækkun á aflahlut sjómanna til samræmis við breytingar á tekjum annarra stétta og laga verðhlutföll milli fisktegunda og stærðarflokka að markaðsaðstæðum. Áætluð meðalverðhækkun fiskverðs er talin vera 14.5%, þar af fær bátaflotinn um 16.1%, minni skuttogarar 12.9% og stærri skuttogarar 10.3%. Í þessu sambandi vil ég geta þess að fiskverð hækkaði um 11% 1. sept. á s. l. ári, en hafði þá verið óbreytt frá 1. jan. 1974. Um langt skeið hafa fiskkaupendur orðið að greiða viðbótarverð á fyrsta flokks línufisk og var það ákveðið 75 aurar á kíló frá 1. jan. 1974, en hækkaði í 85 aura 1. sept. á s. l. ári og 1 kr. frá 1. jan. 1975. Á móti þessu hefur ríkissjóður greitt 40 aura á kg og hefur sú greiðsla verið óbreytt frá 1. jan. 1972, en var hækkuð um 50% eða í 60 aura frá síðustu áramótum. Eins og áður er sagt var óleystur vandi hjá veiðigreinum þar eð gengisbreytingin olli miklum kostnaðarhækkunum hjá útgerðinni, en auk þess höfðu viðskiptakjör útvegsins breyst mjög til hins verra vegna stórhækkaðs olíuverðs og mikilla hækkana á öðrum rekstrarvörum útgerðarinnar. Í árslok síðasta árs var verð á gasolíu til íslenskra fiskiskipa 5.80 kr. á lítra, en hækkaði í 8.20 kr. hinn 11. jan. s. l. eða um 2.40 kr. á lítra. Samsvarandi hækkanir urðu á öðrum tegundum olíu. Þessi hækkun hefði kostað útveginn um 387 millj. kr. á ári. Enn hækkaði olían hinn 19. febr. og þá í 11.70 kr. lítrinn til fiskiskipanna og hefði það kostað útveginn 564 millj. kr. Alls hefðu þessar tvær hækkanir á olíu valdið útveginum um 950 millj. kr. kostnaðarauka á ári. Með tilvísun til framangreindra atriða er frv. þetta flutt til að bæta hag veiðigreinanna með tekjutilfærslu frá vinnslugreinum og með ráðstöfun gengismunar í þágu útgerðarinnar. 1. gr. frv. fjallar um ráðstöfun gengismunar sem myndaðist vegna ákvörðunar Seðlabankans um breytingu á gengi ísl. kr. og vísa ég í því sambandi til 2. gr. laga nr. 2 frá 1975. Samkv. síðustu áætlun Seðlabankans, sem birt er með aths. þessa frv., er gert ráð fyrir að þessi gengismunur muni nema samtals 1644 millj. kr., en samkv. þessari gr. frv. er ráðstafað 1627 millj. kr. þannig að segja má að teflt sé á tæpasta vað. Heildargengismunurinn er um 1844 millj. kr. eins og kom fram í aths. með þessu frv., en samkv. ákvæðum 2. gr. l. um ráðstafanir vegna ákvörðunar Seðlabanka Íslands um breytt gengi krónunnar eru greiddar um 200 millj. kr. vegna hækkaðs flutningskostnaðar á þær afurðir, sem fluttar eru út og greiddar á hinu eldra gengi, og enn fremur til að mæta skakkaföllum sem áætluð eru eins og segir í aths. frv. Samkv. a-lið 1. gr. er lagt til að verja 75 millj. kr. til lífeyrissjóða sjómanna til að styrkja getu þeirra til að greiða lífeyri þeim sjómönnum sem lífeyrisgreiðslna eiga að njóta á þessu ári og næstu árum. Í sambandi við ákvörðun fiskverðs í febr. og setningu laga um ráðstafanir vegna breytingar á gengi ísl. kr. lýsti ríkisstj. því yfir að hún mundi beita sér fyrir því að 75 millj. kr. af gengishagnaði skv. 2. gr. l. yrði varið til eflingar lífeyrissjóðum sjómanna, einkum til þess að styrkja getu þeirra til að greiða lífeyri þeim sjómönnum, sem lífeyrisgreiðslna eiga að njóta á þessu ári og næstu árum, og til annarra umbóta á lífeyrisrétti sjómannastéttarinnar. Sjómenn eru nú að miklum meiri hl. sjóðsfélagar í Lífeyrissjóði sjómanna. Sjóðurinn var stofnaður með lögum árið 1958 og var upphaflega eingöngu fyrir togarasjómenn en síðar öðluðust undirmenn á farskipum einnig aðild að honum. Árið 1969 sömdu bátasjómenn og útvegsmenn um lífeyrisréttindi til handa bátasjómönnum frá ársbyrjun 1970 að telja og var þá lögum sjóðsins breytt með tilliti til aðildar bátasjómanna. Árið 1969 varð enn fremur um það samkomulag milli verkalýðsfélaga og vinnuveitenda að verkafólki í landi skyldi almennt tryggð aðild að lífeyrissjóðum. Í nokkrum byggðarlögum og landshlutum kusu bátasjómenn að eiga aðild að nýjum sjóðum, er þá voru stofnaðir, í stað þess að verða sjóðsfélagar í lífeyrissjóði sjómanna og voru af þeirri ástæðu sett ákvæði um undanþágur frá þátttöku í þeim sjóði. Eru nú 3 stórir byggðarlagasjóðir auk nokkurra smærri sjóða með bátasjómenn innan sinna vébanda, þ. e. Lífeyrissjóður vestmanneyinga, Lífeyrissjóður vestfirðinga og Lífeyrissjóður Austurlands. Höfuðvandamál allra þessara lífeyrissjóða eins og raunar íslenskra lífeyrissjóða almennt, er að sjálfsögðu verðbólgan. Með lögum nr. 49/1974, um lífeyrissjóð sjómanna, var kveðið á um nýjan grundvöll lífeyrisréttinda frá 1. jan. 1972 að telja og sjálfkrafa hækkanir næstu tvö ár, 1973 og 1974. Eftir það skyldu ákvarðanir um áframhaldandi hækkanir teknar með hliðsjón af fjárhagsstöðu sjóðsins og þeirri aukningu skuldbindinga sem hækkanirnar hefðu í för með sér. Hefur hækkun fyrir árið 1975 verið ákveðin í samræmi við till. sjóðsstjórnar. Í reglugerðum flestra lífeyrissjóða verkalýðsfélaga, sem hafa sjómenn innan vébanda sinna, er gert ráð fyrir takmörkuðum og skilorðsbundnum verðbótum á lífeyrisgreiðslur er ákveðnar skulu fyrir tiltekið tímabil í senn með hliðsjón af fjárhagsstöðu hlutaðeigandi sjóðs annars vegar og skuldbindingum þeim, sem af lífeyrishækkun leiðir, hins vegar. Hefur verið gert ráð fyrir að ákvarðanir um slíkar hækkanir skuli í fyrsta sinn teknar á yfirstandandi ári. Áður hefur gengishagnaði tvívegis verið varið til stuðnings lífeyrissjóðum sjómanna, þ. e. 25 millj. kr. með lögum nr. 52 frá 1974 og 15 millj. kr. með lögum nr. 106 frá s. l. ári. Af þessum 40 millj. hefur Lífeyrissjóður sjómanna fengið rúmlega 77%, áðurnefndir þrír byggðarlagasjóðir 19%, en afgangurinn hefur skipst á milli fjögurra smærri sjóða. Þau framlög, sem hér um ræðir, vega ekki þungt á móti þeirri verðrýrnun höfuðstóls sem lífeyrissjóðirnir hafa orðið fyrir af völdum verðbólgunnar undanfarin ár. Þeim er hins vegar ætlað að tryggja að greiðslur til lífeyrisþega, sem enn eru tiltölulega fáir, geti hækkað með hækkandi kauplagi og verði þannig að hluta verðtryggðar um nokkur næstu ár a. m. k., eða svo lengi sem framlögin endast. Frambúðarlausn vandamála lífeyrissjóðanna tryggja framlög þessi að sjálfsögðu ekki. Almennur eftirlaunaaldur hjá Lífeyrissjóði sjómanna er nú 65 ár, en heimilt er að hefja töku lífeyris fyrr að uppfylltum tilteknum skilyrðum um lengd starfstíma á sjó. Af hálfu sjómanna hefur verið lagt kapp á frekari lækkun eftirlaunaaldurs og er einkum átt við þetta atriði í yfirlýsingu ríkisstj. þegar minnst er á aðrar umbætur á lífeyrisrétti sjómannastéttarinnar. Til fróðleiks skal ég geta þess að þessar 40 millj., sem hafa verið til skipta til að bæta stöðu lífeyrissjóða sjómanna, hafa skipst þannig að hinn almenni lífeyrissjóður sjómanna hefur fengið 30 millj. 976 þús., Lífeyrissjóður Bolungarvíkur tæpa hálfa millj., Lífeyrissjóður vestfirðinga 2 millj. 656 þús., Lífeyrissjóður verkamanna á Hvammstanga 4 þús., Lífeyrissjóður stéttarfélaga í Skagafirði 164 þús., Lífeyrissjóður verkalýðsfélaga á Norðurl. v. 724 þús., Lífeyrissjóður Austurlands 2 millj. 288 þús. og Lífeyrissjóður vestmanneyinga 2 millj. og 700 þús. Þá er gert ráð fyrir því skv. b-lið þessarar 1. gr. að 950 millj. kr. verði varið til að létta stofnfjárkostnaðarbyrði eigenda fiskiskipa sem orðið hafa fyrir gengistapi vegna erlendra og gengistryggðra skulda. Gert er ráð fyrir að öll gengistryggð lán verði bætt, en það þýðir að lán Fiskveiðasjóðs, sem eru gengistryggð að hluta, munu njóta þessara bóta. Skv. athugun, sem gerð hefur verið, mun láta nærri að heildarupphæð þeirra lána, sem bætt verða skv. þessari gr., séu um 16 þús. millj. kr., en skv. því mundu gengisbæturnar verða tæp 6% af stofnupphæðinni. Talið er að eigendur fiskibáta muni fá um 41% af heildarupphæðinni en eigendur togara um 59%. Gert er ráð fyrir að þessar bætur verði greiddar á 3 árum frá 14. febr. s. 1. að telja og að Fiskveiðasjóður Íslands annist greiðslurnar í gegnum sérstaka stofnfjárreikninga. Þá er enn fremur gert ráð fyrir að þessum bótum veði þinglýst sem kröfum á þau skip sem veðsett eru til tryggingar viðkomandi láni, - kröfum sem ekki verði innheimtar nema við sölu skipanna. Verður þetta að teljast eðlileg ráðstöfun og munu verða settar nánari reglur hér að lútandi í samvinnu við Fiskveiðasjóð. Ég vil geta þess hér að lán Fiskveiðasjóðs vegna erlendra skipakaupa voru 181.7 millj. kr. á árinu 1972, en 1110 millj. kr. á árinu 1973, 1691 millj. kr. á s. l. ári og þau eru áætluð að vera um 2 400 millj. kr. á yfirstandandi ári. Sömu ár voru lán vegna innlendrar skipasmíði 538 millj. 1972, 615 millj. á árinu 1973, 428 millj. á árinn 1974, en nú eru áætluð lán á yfirstandandi ári vegna innlendrar skipasmíði hvorki meira né minna en 1120 millj. kr. Heildarútlán Fiskveiðasjóðs þessi ár voru 1263 millj. árið 1972, 2 milljarðar 249 millj. 1973 og 2 milljarðar 661 millj. á 5. 1. ári, en eru áætluð tæpar 4000 millj. á þessu ári. Samkv. þessum lið, b-lið, er enn fremur gert ráð fyrir því að sjútvrn. geti ráðstafað allt að 400 millj. kr. af heildarfjárhæðinni til lánveitinga í sjávarútvegi til 2–3 ára til að bæta lausafjárstöðu fyrirtækja skv. nánari reglum sem sjútvrn. setur. Er þetta ákvæði sett til að auðvelda úrvinnslu sem fram fer hjá bankakerfinu í því skyni að bæta lausafjárstöðu fyrirtækja í sjávarútvegi, en eins og kunnugt er eru sams konar ákvæði í lögum nr. 106 sem afgr. voru í des. á s. l. ári. Í sambandi við umrædda úrvinnslu hjá bankakerfinu vil ég geta þess að 15. þ. m. höfðu verið samþ. samtals 84 lánveitingar, samtals að upphæð 1005 millj. kr., og samfara því er reiknað með að fjárfestingarlánasjóðir veiti gjaldfrest á gjaldföllnum afborgunum samtals að upphæð 95 millj. kr. þannig að búið er að ráðstafa þegar um miðjan apríl 1100 millj. kr. til að bæta greiðslustöðu í sjávarútvegi. Í framkvæmd er stefnt að því að lán til skamms tíma og veltufjármunir standist á hjá viðkomandi fyrirtækjum. Það hefur valdið mér vonbrigðum hve seint þetta mál hefur unnist og hve afgreiðsla samþykktra lána hefur dregist hjá viðskiptabönkunum, en um þessi atriði verður enginn einn sakaður, þar er um margar samverkandi ástæður að ræða, en þessum málum verður flýtt eins og tök eru á. Skv. e-lið þessarar greinar er gert ráð fyrir að ráðstafa 300 millj. kr. sem óafturkræfu framlagi til Fiskveiðasjóðs Íslands. Fénu á að ráðstafa til að greiða fyrir lánveitingum sjóðsins til tækjakaupa og endurbóta á eldri fiskiskipum, en þörfin á þeirri lánafyrirgreiðslu er mjög vaxandi. Er þess vænst að þar með verði unnt að afgreiða slík lán jafnóðum og lánshæfar umsóknir berast sjóðnum, en s. l. 3 ár hafa útlán Fiskveiðasjóðs á þessu sviði verið þessi: 1972 198.7 millj. kr., 1973 192.8 millj. kr., 1974 211.3 millj. kr. og á þessu ári er áætluð fjármagnsþörf um 400 millj. kr. Skv. d-lið þessarar gr. á að bæta eigendum fiskiskipa það tjón sem þeir verða fyrir ef skip þeirra eru dæmd ónýt, enda sé tjónið ekki bætt með öðrum hætti. Hér er um gamla hugmynd að ræða, þ. e. um ellisjóð fiskiskipa eins og komist er að orði í bréfi Fiskveiðasjóðs á s. l. ári í sambandi við annað mál, en hér er um fyrsta framlag að ræða í þessu skyni, - framlag sem lagt yrði í sérstakan sjóð sem verður ætlað að sinna fyrrgreindu hlutverki og jafnvel því að kaupa skip sem fyrir aldurs sakir væru talin þjóðhagslega óhagkvæm til útgerðar. Um ráðstöfun þessa fjár verða höfð samráð við hlutaðeigandi samtök og Fiskveiðasjóð. Ég get ekki stillt mig um í þessu sambandi að minna á að í maí 1958 var stofnuð deild í Samábyrgð Íslands á fiskiskipum um tryggingar á bráðafúa í tréskipum og eigendur slíkra skipa skyldaðir til að tryggja skip sín gegn þessu tjóni. Fyrstu 10 árin voru komin 304 tilfelli af þess konar skemmdum og námu bótagreiðslur 213 millj. kr. Nú eru um 400 skip tryggð gegn bráðafúa. Þetta sýnir vel þörfina sem var á þeim tryggingum, og mér segir svo hugur að eins fari í sambandi við þá sjóðstofnun sem hér: er fyrirhuguð en auðvitað í allt of litlum mæli: Til Olíusjóðs fiskiskipa er gert ráð fyrir að verði varið 80 millj. kr. skv. e-lið þessarar gr. til að jafna greiðsluhalla sjóðsins til 15. febr. s. l., en þá er reiknað með að olíuhækkunin 11. jan. verði greidd niður þannig að olíuverð til íslenskra fiskiskipa verði hið sama og það var fyrir áramótin eða 5.80 á gasolíulítra og tilsvarandi verð á svartolíu. Olíusjóðurinn var stofnaður með brbl. nr. 87/1974, sbr. 4. gr., en hlutverk sjóðsins er, eins og öllum er kunnugt, að greiða niður verð á brennsluolíu til íslenskra fiskiskipa. Tekjur sjóðsins koma frá sérstöku útflutningsgjaldi sem er 5% af saltfiski og skreið og 4% af öðrum afurðum og voru þá áætlaðar 1230 millj. kr. miðað við heilt ár. Framan af árinu, eða frá 1. jan. til 31. maí, var ætlunin að leysa olíuvanda íslensku fiskiskipanna með sérstöku loðnuútflutningsgjaldi, sem með brbl. frá 11. jan. 1974 var ákveðið 5% af loðnuafurðum framleiddum það ár, sem reyndist svo fjarri því að duga, m. a. vegna verðfalls á loðnumjöli. Vitað var að greiðslustaða Olíusjóðsins yrði erfið um áramótin síðustu, enda þótt verðlag á olíu yrði óbreytt, en hækkunin 11. jan. gerir það að verkum að þessi greiðsla er óumflýjanleg. Miðað við óbreytt ástand hefur verið reiknað með að núverandi tekjustofnar Olíusjóðs skiluðu 1500–1550 millj. kr. á ári, en miðað við að greiða olíuna niður í sama verð á s. l. ári, eða 5.80 á lítra og tilsvarandi á svartolíu, er tekjuþörf sjóðsins talin vera um 2500 millj. kr. Skv. f-lið þessarar gr. er 100 millj. kr. ráðstafað til Tryggingasjóðs fiskiskipa til að bæta greiðslustöðu hans, eins og segir í aths. með frv. Tryggingarupphæð flotans hefur hækkað verulega, eða um 30% frá síðustu áramótum, og gert er ráð fyrir að iðgjaldaprósentan hækki nokkuð. Þrátt fyrir þessar hækkanir er gert ráð fyrir að tekjur sjóðsins muni nægja til greiðslu áætlaðra iðgjaldastyrkja miðað við greiðslugrunn, en þá er í reynd gert ráð fyrir 6 mánaða töf á greiðslu styrkjanna. Ég vil í þessu sambandi fara nokkrum orðum um greiðslutilhögun sjóðsins. Greiðslureglur til báta voru eins árið 1972 og 1973 þannig að sjóðurinn greiddi staðaliðgjöld skv. ákvörðun iðgjaldanefndar að frádregnum 6% vegna áætlaðra hafnleguendurgreiðslna vegna skipa yfir 100 rúmlestir. Vegna skipa undir 100 rúmlestum greiddi sjóðurinn 94% iðgjalda, þó aldrei meira en nettóiðgjald, þ. e. iðgjald að frádregnum endurgreiðslum vegna hafnlegu og uppistöðu. Enn fremur greiddi sjóðurinn 77% iðgjalda vegna bráðafúatryggingar. Miðað var við að skip hefði fullt úthald 270 daga á ári. Væri úthald skemmra lækkaði greiðslan hlutfallslega. Greiðslureglur voru að mestu þær sömu á s. l. ári, nema hvað ekki er talið til úthaldstímabils þegar bátur er til viðgerðar. Með bréfi sjútvrn., dags. 2. maí 1974, voru greiðslureglur fyrir árið 1974 ákveðnar og þar er ákveðin skerðing, sem snert getur alvarlega þau skip sem lítið afla eða skila litlu aflaverðmæti, og er það veigamesta breytingin frá eldri greiðslureglum. Umrædd skerðingarákvæði eru þess efnis að greiðslur skuli aldrei vera hærri en 10% af aflaverðmæti viðkomandi skips á árinu að greiðslu í stofnfjársjóð meðtalinni. Með þessu ákvæði var ætlunin að skapa aðhald, þannig að bátum með lítið aflaverðmæti en háu iðgjaldi yrði í minna mæli en áður haldið uppi á kostnað hinna sem skila meira aflaverðmæti. Með bréfi rn. frá 11. nóv. s. l. var þetta skerðingarákvæði rýmkað nokkuð og hækkað úr 10 í 15% skv. tilmælum L. Í Ú. og meðmælum stjórnarnefndar Tryggingasjóðs. Til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, deildar fyrir afurðir síldar- og fiskimjölsverksmiðja, er ætlað að verja 50 millj. kr. skv. g-lið þessarar 1. gr. til greiðslu verðbóta vegna loðnumjöls og fiskimjöls á vetrarvertíð 1975, en við ákvörðun loðnuverðs 23, mars s. l. var gefið fyrirheit um að 25 millj. kr. yrði ráðstafað af gengismun til sjóðsins til að verðbæta það mjöl sem framleitt yrði eftir þann tíma. Var það gert til að tryggja framhald veiðanna meðan veiðivon var. Ef það hefði ekki verið gert hefðu þau skip hætt loðnuveiðum 23. mars og því taldi ríkisstj. eðlilegt og rétt að gefa þetta fyrirheit um 25 millj. kr., enda held ég að það hafi alveg ótvírætt borgað sig fyrir þjóðarbúið. Skv. h-lið þessarar greinar á að verja 10 millj. kr. til rannsókna og styrkveitinga til þeirra fiskiskipaeigenda sem breyta vilja vélbúnaði skipa sinna þannig að þær brenni svartolíu í stað gasolíu. Svartolíunefnd var skipuð af sjútvrn. og hefur hún undir forustu Gunnars Bjarnasonar fyrrv. skólastjóra Vélskólans unnið ötullega að tilraunum og kynningu á notkun svartolíu sem orkugjafa í stað gasolíu í vélar í íslenskum fiskiskipum. S. 1. haust sýndu eigendur japönsku togaranna mikinn áhuga á þessu máli, enda höfðu tilraunir í einum af þessum togurum gefist vel. Félag þessara togaraeigenda óskaði síðan eftir aðstoð rn. til að breyta búnaði allra þessara togara þannig að þeir gætu brennt svartolíu í stað gasolíu, en fullyrt er að þannig megi spara verulegar fjárhæðir í olíunotkun. Ríkisstj. varð við þessum tilmælum og styrkti þessa aðila með 550 þús. kr. á skip úr gengishagnaðarsjóði 1974 til að gera þessar breyt. sem áætlað var að mundu þá kosta um eina millj. á skip. Fiskimálasjóður ákvað síðan að styrkja þessar tilraunir með 250 þús. kr. á skip. Umræddar breytingar hafa þegar verið gerðar á nokkrum þessara skipa og virðast eigendur mjög ánægðir og fullyrt er af kunnáttumönnum, sem fylgst hafa með tilraunum n. og athugunum, að vélarnar muni ekki bíða tjón af þessum sökum. Ýmsir aðrir skipaeigendur hafa nú sýnt þessu máli áhuga og þess vegna er gert ráð fyrir þessari greiðslu. Með l. nr. 106 frá s. l. ári, f-lið 9. gr., var ákveðið að verja 11 millj. kr. til orlofshúsa sjómannasamtakanna. Var auglýst eftir umsóknum um framlag eða styrki af þessu fé og hafa borist 6 umsóknir frá ýmsum samtökum sjómanna, en þær umsóknir eru nú til athugunar í rn. Ljóst er af þessum umsóknum að mikill áhugi og framkvæmdahugur er í sjómönnum og þess vegna er í i-lið þessarar greinar gert ráð fyrir að 12 millj. kr. til viðbótar verði varið til orlofshúsa sjómannasamtakanna. Eftirstöðvum gengismunarins, ef einhverjar verða, verður ráðstafað af sjútvrh. í samráði við ríkisstj., eins og alltaf hefur verið gert við þær eftirstöðvar sem hafa orðið af gengismun. 2. gr. þessa frv. fjallar um viðbótarútflutningsgjald sem á að renna í Olíusjóð fiskiskipa. Gjaldið á að reikna af fob-verði sjávarafurða sem framleiddar eru eftir 15. febr. s. l. þannig: 4% af fob-verði frystra afurða, skreiðar og löndunum veiðiskipa erlendis, 6% af fob-verði saltfisks og 2% af fob-verði fiskmjöls, karfamjöls, loðnumjöls, humar- og rækjumjöls, karfa- og síldarlýsis. Undanþegið þessu viðbótarútflutningsgjaldi er lagmeti og þær afurðir sem koma frá hvalveiðum, selveiðum og hrognkelsaveiðum. Með bráðabirgðaákvæði er allt mjöl og lýsi, sem framleitt er fyrir 1. okt. n. k., sömuleiðis undanþegið þessu gjaldi. Byggist það á lélegri afkomu þessara greina svo og því að við verðákvörðun á loðnu frá 16. febr. s. l. var teflt á tæpasta vað. Skv. aths. með þessu frv. er gert ráð fyrir að tekjuauki Olíusjóðs skv. ákvæðum þessarar gr. muni nema um 1450 millj. kr. á ári og er þá gengið út frá fob-verðmæti að upphæð 33 milljarðar 750 millj. kr. Í þessu sambandi má geta þess að hráefnishlutfallið af þessum, stofni er talið 45% eða um 27% af hlut útgerðarinnar og 18% af hlut sjómanna. Af umræddum 1450 millj. kr. kæmu þá um 798 millj. kr. frá vinnslu, um 391 millj. kr. frá útgerðinni og 261 millj. kr. frá sjómönnum, en öll rennur upphæðin til að bæta hag veiðanna. Vegna áðurnefnds bráðabirgðaákvæðis vegna mjöl- og lýsisframleiðslunnar má reikna með að þessi stofn lækki um allt að 5 milljarða, en auk þess ná þessi ákvæði ekki til afurða sem framleiddar eru til 15. febr. og reikna verður með að nokkuð af afurðum, sem framleiddar eru eftir þann tíma, hafi verið seldar og greiddar þegar frv. þetta verður orðið að lögum og kemur til framkvæmda. Óvarlegt er því að reikna með að tekjuauki Olíusjóðs verði meiri en áætluð útgjöld, en gert er ráð fyrir að Olíusjóður greiði niður olíuverðið til íslenskra fiskiskipa þannig að þau greiði sama verð og þau greiddu á s. l. hausti, en það eru 5.80 kr. á gasolíulitra og hliðstætt fyrir svartolíu. Eftir þessa breytingu næmi niðurgreiðsla á gasolíuverðinu samtals kr. 14.40 á lítra eða mismuninum á kr. 20.20 og 5.80. Um framkvæmd þessara niðurgreiðslna verða svo sett nánari ákvæði í reglugerð. Eins og fram hefur komið í því, sem ég hef nú sagt, er ljóst að reiknað er með að umrædd útflutningsgjöld verði innheimt af öllum afurðum, sem framleiddar hafa verið eftir 14. febr. og afreiknaðar verða á nýju gengi, öðrum en þeim sem hafa verið seldar og greiddar áður en frv. þetta verður að lögum. Ég vona að allir, sem hér eiga hlut að máli, sýni skilning varðandi þetta atriði enda þótt óeðlilegur dráttur hafi orðið á að þetta frv. væri lagt fram, - dráttur sem var algerlega óviðráðanlegur. Í sambandi við bráðabirgðaákvæðin hefur hér að framan verið rætt um 1. lið, að ekki skuli innheimta umrætt viðbótarútflutningsgjald af mjöli og lýsi, loðnu og síldarlýsi, sem framleitt er fyrir 1. okt. n. k. En um hin bráðabirgðaákvæðin vísa ég til aths. með frv., en þar segir um 2. ákvæði til bráðabirgða: „Við verðlagningu á loðnu til hræðslu á þeirri vertíð, sem nú er nýlokið, var ljóst þegar í upphafi að grípa yrði til innstæðna loðnuafurða í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins: Var þetta afleiðing þess mikla verðfalls sem orðið hafði á loðnumjöli frá síðustu vertíð. Skv. gildandi lögum og reglum Verðjöfnunarsjóðs er ráð fyrir því gert að greiðslur úr sjóðnum eða í hann skuli fara fram þegar framleiðsla verðjöfnunartímabils hefur verið greidd og gjaldeyri skilað. Nú er þannig ástatt að nokkur hluti framleiðslu loðnuvertíðarinnar er óseldur og afskipanir á því, sem selt hefur verið, mun að hluta til dragast fram á síðari hluta ársins. Þetta mun valda framleiðendum verulegum erfiðleikum þar sem beinn vinnslukostnaður, svo sem hráefni, vinnulaun og rekstrarvörur, verður að greiðast þegar við framleiðsluna. Vegna þessara sérstöku aðstæðna þykir rétt að veita heimild til fráviks frá gildandi reglu um greiðslur úr sjóðnum, eins og hér er gert, en það mundi létta nokkuð undir með loðnuverksmiðjunum. Sjóðsstjórnin mun að fengnu samþykki sjútvrh. setja um það reglur hvernig slíkar greiðslur skuli framkvæmdar.“ Um 3. lið í ákvæðum til bráðabirgða segir: „Sú loðna, sem á land var komin 16. febr. s. l. var greidd á eldra verði sem miðast við eldra gengi, og aðföng til vinnslunnar voru að verulegu leyti keypt með sama hætti á eldra gengi fyrir þennan tíma. Telst því sanngjarnt, að afurðir framleiddar úr loðnu, sem landað hefur verið fyrir 16. febr. s. l. greiðist á hinu eldra gengi.“ Um ráðstöfun gengishagnaðar má deila óendanlega, hvernig eigi að ráðstafa þessum gengishagnaði. Hér eru uppi margar skoðanir hvernig eigi að ráðstafa gengishagnaði og hefur mjög borið á því, einkum hjá útgerðarmönnum, að þeir telji að það eigi að ráðstafa gengishagnaði eftir aflabrögðum þannig að þau skip, sem mest fiska, fái mest af gengishagnaðinum. Ég er aftur þeirrar skoðunar að við verðum að taka mið af því hvað miklar erlendar skuldir hvíla á útgerðinni og á fiskiskipaflotanum og koma til móts við þá, sem fá á sig stórfelldar hækkanir vegna gengisbreytinganna, með þeim hætti sem gert var á s. l. vetri með þeim ráðstöfunum sem þá voru gerðar í sjávarútvegi og nú er lagt til að hér verði gert. Hér er um tvö mismunandi sjónarmið að ræða. Ef við tökum ekki tillit til þeirrar stöðu sem útgerðin er í hvað snertir erlendar skuldir hennar, þá auðvitað verður sá vandi óleystur. Þess vegna eru þessi ákvæði höfð á þennan hátt. Það er komið fyllilega til móts við bátaútgerðina með þessu því að gengistryggðu lánin verða bætt alveg eins og erlendu lánin, en gengistryggð lán Fiskveiðasjóðs eru að 3/5. Ég held að eftir atvikum sé ekki hægt að segja annað en að þessar till. séu mjög sanngjarnar um skiptingu. En þeir, sem vilja fara aðrar leiðir og hlusta ekki á neitt annað en sína skoðun, verða auðvitað eftir sem áður óánægðir, en það verður að hafa það. Í sambandi við fjáröflun til Olíusjóðsins má líka óendanlega deila um hvaða aðferð á að velja til að fjármagna á þann hátt að hægt sé að koma til móts við veiðarnar vegna þeirrar miklu hækkunar, sem þær hafa orðið fyrir, sérstaklega af völdum olíuhækkunar. Þá kemur að mínum dómi tvennt til: Í fyrsta lagi að breyta með lögum hlutaskiptunum. Ég hygg að enginn þm. vilji ljá máls á því að breyta hlutaskiptunum með lögum. Ég fyrir mitt leyti vil ekki leggja það til við Alþ. og því tel ég þá leið alls ekki koma til greina. Í öðru lagi var til sú leið að bæta ofan á fiskverðið ákveðinni prósentu sem færi óskipt til þess að mæta þessum verðhækkunum útgerðarinnar. Þá leið er vel hægt að fara, en henni var tekið mjög illa af sjómönnum, að fara inn á 11% fiskverðshækkun, eins og um var talað lengi vel. Þó að þeir séu óánægðir með þessar ráðstafanir á milli greina í sjávarútvegi, þá hygg ég að mér sé óhætt að segja að þessi leið, sem hér er lögð til að fara, sé þó skást að þeirra dómi. Hér er um það að ræða að það vantar fjármagn til útgerðarinnar. Það hefur alltaf þurft að gera hliðarráðstafanir, þegar gengisbreytingar hafa átt sér stað, til þess að bæta vinnslugreinunum upp þannig frá fiskvinnslunni. Hraðfrystiiðnaðurinn getur engan veginn bætt á sig þeim kvöðum sem koma af þessu aukna útflutningsgjaldi, og er að því stefnt að breyta greiðslum Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins þannig að auka hlutdeild Verðjöfnunarsjóðsins til hraðfrystiiðnaðarins um 400 millj. kr. Í upphafi þessa árs var þessum greiðslum breytt þannig að varið var til hraðfrystiiðnaðarins um 1130 millj. kr. Og nú þegar þetta frv. verður orðið að lögum, þá er reiknað með að auka það enn um 400 millj. og er þá teflt á tæpasta vað með frystideild Verðjöfnunarsjóðsins því þegar það hefur verið framkvæmt má segja að sú deild sé þurrausin. Oft hefur verið mikið talað um það hér, bæði innan þings og utan og í fjölmiðlum, hvað það sé óeðlilegt hvað sjóðakerfi sjávarútvegsins þenjist út. Það er byrjað sakleysislega á sjóðmyndun, en hún verður óviðráðanleg - eða illviðráðanleg réttara sagt - á tiltölulega skömmum tíma. En það er ekki eins auðvelt að komast út úr þessu sjóðakerfi og menn vilja halda og láta í veðri vaka. Ég er einn þeirra sem eru þeirrar skoðunar að þetta sjóðakerfi sjávarútvegsins sé orðið allt of mikið og ofvaxið, að það bíður margvíslegri spillingu heim að viðhalda slíku kerfi á þennan hátt. En þessu verður ekki breytt nema samningar náist um það að hlutaskiptum verði breytt á öllum fiskiskipaflotanum og tekið mið af þeirri breytingu sem er orðin í uppbyggingu fiskiskipastólsins og sjávarútvegsins almennt og þeim gífurlegu hækkunum sem hafa orðið á fjölmörgum rekstrarvörum sjávarútvegsins. Í sambandi við brbl. sem gefin voru út í haust, litlu eftir að þessi ríkisstj. tók við, kom það fram í umr. bæði við sjómenn og útgerðarmenn að við þyrftum að stefna að breyt. hvað þetta snertir og virtust allir hafa áhuga á því er ekki fyrr en fyrst nú við gerð síðustu kjarasamninga að aðilar vinnumarkaðarins, eða fulltrúar sjómanna og fulltrúar útgerðarinnar, koma sér saman um að skrifa ríkisstj. bréf þar sem þeir óska eftir því að ríkisstj. feli Þjóðhagsstofnuninni að láta fara fram endurskoðun á samningsfyrirkomulagi varðandi kerfisbreytingu á hlutaskiptum og afstöðu til sjóðakerfis sjávarútvegsins. Þessir sömu aðilar leggja til að n. verði skipuð undir forustu Þjóðhagsstofnunarinnar og að Sjómannasamband Íslands tilnefni tvo fulltrúa í þessa n., L. Í. Ú. tvo, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands tvo, Félag ísl. botnvörpuskipaeigenda einn, Alþýðusamband Vestfjarða einn og Alþýðusamband Austurlands einn, þannig að þessi n. verður, þegar þessir aðilar hafa tilnefnt sína fulltrúa, skipuð þegar í stað og að því er stefnt að hún ljúki störfum í síðasta lagi fyrir 1. des. Ef út úr þessu kemur það að samkomulag næst á milli þessara aðila um breytingu á samningsfyrirkomulagi og kerfisbreytingu á hlutaskiptum, þá er skapaður grundvöllur fyrir því að stórlækka eða leggja niður með öllu sjóðakerfi sjávarútvegsins. Ég fyrir mitt leyti mundi fagna því innilega ef slíkt samkomulag næðist, en það er ekki hægt, eins og ég sagði áðan, að gera það með lögþvingan á þennan hátt að breyta skiptaprósentunni í algeru stríði við sjómannasamtökin. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni en vil aðeins benda á það, að ef menn telja að það sé hægt að ná þessu fjármagni á hægari hátt en hér er lagt til, þá auðvitað koma þeir með sínar till. í þeim efnum. Undanfarnar ríkisstj. hafa allar átt það sameiginlegt að auka sjóðakerfið. Viðreisnarstjórnin jók sjóðakerfið hvað eftir annað með sérstöku álagi á fiskinn sem var fram hjá skiptum, fyrrv. ríkisstj. setti sérstakt gjald á loðnuafurðir til þess að greiða niður olíuhækkunina, og þannig hafa allir flokkar hér á þingi gert, þrátt fyrir margyfirlýstar skoðanir þeirra um að eyða og helst að leggja niður sjóðakerfið, og allar ríkisstjórnir troðið þessa sömu slóð, að setja á slík gjöld og á þann hátt að auka sjóðakerfið.  Virðulegi forseti. Ég vil að lokinni þessari umr. leggja til að þessu frv. verði vísað til hv. sjútvn.

Garðar Sigurðsson Hæstv. forseti. Enn á ný fáum við frv. lagt fram af hæstv. ríkisstj. um ráðstafanir gengishagnaðar, tvívegis með stuttu millibili. Það er búið að framkvæma stórar gengisfellingar og að því er sagt er í því skyni að bjarga atvinnuvegunum. Þessar gengisfellingar eru alveg í samræmi við þann hörmungarsöng, sem hæstv. ríkisstj. hefur sungið allt frá því hún tók við stjórnartaumunum í landinu. En ekki ber öllum saman um að hve miklu gagni gengisfellingarnar hafa komið fyrir atvinnuvegina. Eitt er þó víst, að þær hafa ekki orðið til þess að bæta hag útgerðarinnar í landinu enda hafa útgerðarmenn marglýst yfir því á opinberum vettvangi að þær hefðu ekki gert annað en valda útgerðinni tjóni. Nú stendur yfir mikið verkfall hjá stærri togurunum í landinu, - verkfall sem hefur í för með sér að afkastamestu atvinnutæki þjóðarinnar liggja bundin við hafnarbakkann, frystihúsin sem vinna úr afla þessara skipa, loka og stórlega dregur úr framleiðslu. Á þeim samningafundum, sem haldnir hafa verið milli sjómanna og togaraútgerðarmanna, hefur það sí og æ verið endurtekið af þeirra hálfu að þeir séu ekki aflögufærir um nokkurn skapaðan hlut. Í þessa frv., sem hér liggur fyrir, eru þó áætlaðar 950 millj. til þess að lækka erlendar skuldir togaranna, og í því frv., sem lagt var fram í haust af sama tagi, voru hvorki meira né minna en 600 millj. í sama skyni, og til bátaflotans og til þess að bæta afkomu skuttogaranna fóru annars vegar 250 millj. og hins vegar 230 millj. hins vegar eða samtals 1080 millj. sem bætast við þær 950 millj. sem eiga að koma út úr þessu frv., þ. e. a. s. það er komið nokkuð á 3 milljarð til þess að bæta stöðu þessara fyrirtækja. Samt segja þeir, sem hafa togarana bundna við bryggju í dag, að þeir eigi engan afgang og mannskapurinn geti ekki fengið krónu í viðbót. Ég minntist á það áðan að útgerðarmenn hefðu ekki verið ánægðir með þessar ráðstafanir, þeir hefðu ekki séð neinn hag í þeim stóru gengisfellingum sem skellt hefur verið yfir þjóðina með stuttu millíbili. Er þess skemmst að minnast að í Morgunblaðinu í gær er haft eftir Kristjáni Ragnarssyni álit Landssambands ísl. útvegsmanna. Og ég vildi, til þess að staðfesta það sem ég sagði um óánægju útvegsmanna, með leyfi forseta, lesa upp það sem Kristján hefur þar að segja, orðrétt. Þá segir Kristján: „Í aths. um frv. segir að hlutur útgerðarinnar og fiskverðshækkunin í ársbyrjun sé 900 millj. kr. En útgjaldaauki af völdum olíuhækkunar frá áramótum sé um það bil 1000 millj. kr. Auk þess er um stórfelldar hækkanir að ræða á öðrum sviðum útgerðarkostnaðar eins og á veiðarfærum, viðhaldi og verði skipa o. fl. Að undanförnu hefur mátt lesa í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins“, segir Kristján, „að um stórfellda fjármagnstilfærslu hafi verið að ræða til útgerðarinnar á undarnförnum mánuðum, og látið er að því liggja að þakklæti útvegsmanna til stjórnvalda hafi verið af of skornum skammti.“ Skyldi nokkurn undra þótt eitthvað hafi skort af þakklæti? Og enn segir Kristján Ragnarsson: „Nú fyrst er að koma fram frv. um ráðstafanir í sjávarútvegi sem gilda á frá 1. jan. þar sem gert er ráð fyrir stórfelldri aukningu á sjóðakerfi sjávarútvegsins, um allt að 11/2 milljarð kr., með álagningu nýrra útflutningsgjalda sem verja á til niðurgreiðslu á olíu, sem mun koma útgerðinni til góða. Að undanförnu hefur mikið verið um það rætt að nauðsyn beri til að afnema hið flókna kerfi er sjávarútvegurinn á við að búa, er allt byggist á innbyrðis tilfærslu í atvinnugreininni sjálfri. Ríkisstj. hafði tjáð útvegsmönnum að fiskverðið hækkaði um 11% með lögum ef bæta ætti útgerðinni hinar miklu kostnaðarhækkanir er gengisbreytingin olli og mundu útgerðarmenn þá greiða það olíuverð sem þeim er gert að greiða í dag. Þeir, sem vel öfluðu, myndu þá njóta tekna umfram útgjöld, og þeir, sem lítið öfluðu yrðu að greiða það sem á vantaði. Þessa hugmynd samþykktu samtök útgerðarmanna og lögðu áherslu á að þessi leið yrði farin. Af einhverjum ástæðum hefur ríkisstj. nú alveg skipt um stefnu og leggur nú áherslu á aukningu sjóðakerfisins sem hún hefur áður svo mjög fordæmt. Samtök útgerðarmanna hafa í meginefni lýst sig andvíg ráðstöfun gengishagnaðar vegna þess að þeim fjármunum er mjög misskipt meðal útgerðarinnar þrátt fyrir að þeir eru hennar eignir.“ Ég vildi aðeins láta það koma fram svo að ekki yrði um villst, að forstöðumaður útgerðarmanna á Íslandi lýsir algjörlega vanþóknun sinni á þessum aðferðum, þó að ég vilji taka skýrt fram að ég er ekki sammála formanninum Kristjáni Ragnarssyni um fjölmargt í þessari grein. En ég hlýt hins vegar að taka undir það að þetta frv., nú seint í apríl, er auðvitað allt of seint á ferðinni þar sem það á að gilda frá áramótum og er það furðulegur slóðaskapur af hæstv. ríkisstj. og sýnir einu sinni enn hversu fálmkennd og ráðvillt ríkisstj. virðist vera í öllum meginmálum. Við höfum sem sé fengið tvenn lög vegna tveggja gengisfellinga með stuttu millibili. Í fyrri lögunum frá því fyrir áramótin síðustu - þau voru rædd hér í hv. Alþ. - voru tekin af sjómönnum 5% af þeirra réttmæta hlut samkv. þeirra samningum í stofnfjársjóð, fiskverðið bundið fram að áramótum við hámark 11% hækkun, olíukostnaði sem nam a. m. k. 530 millj. velt yfir á bak sjómanna og gripið inn í frjálsa samninga o. s. frv. Með þessu frv. er nú ætlað, eins og ég gat um áðan, til þess að bæta þeim eigendum fiskiskipa sem hafa orðið fyrir gengistapi sitt tjón, að fara þar inn 950 millj. En það má skjóta því inn að með ráðstöfunum ríkisstj. hefur hvergi bólað á neinum aðgerðum til þess að bæta almenningi í landinu það gengistap sem hann verður fyrir á hverju heimili. Nú eru enn þá áætlaðar 400 millj. kr. til lána í sjávarútveginn. Samkv. þessum tvennum lögum er sú upphæð nú komin upp í 800 millj. sem á að breyta skuldum fyrirtækjanna í lengri lán, eða til 2–3 ára. Og í því sambandi mætti spyrja hæstv. ráðh. að því hversu háar upphæðir samtals hafi farið til þess að breyta vanskilaskuldum og skammtímalánum útgerðar og fiskvinnslu í landinu úr bankakerfinu undanfarin missiri. Og þar sem um svo geigvænlegar upphæðir er að ræða finnst mér lágmarkið að hæstv. ráðh. gefi Alþ. skýrslu um það hvernig þessum fjármunum hefur verið varið.  Það væri einnig fróðlegt í sambandi við þessar upphæðir, 800 millj., sem eiga að fylla í þessi vanskil fyrirtækjanna, fyrir þm. að vita hvort hæstv. ráðh. telur líklegt að þessir peningar skili sér svo að hægt verði að nota þá í því skyni sem þeir eru ætlaðir til, þ. e. a. s. til þess að greiða niður gengistap vegna hækkana ú skuldum þeirra, er skulda í erlendum gjaldeyri. Í þessu frv. eru vissulega gr. sem mér finnast nokkuð góðar, - greinar sem hefðu mátt sjást hér nokkru fyrr, og ég get ekki neitað því að ég er samþykkur ýmsum atriðum sem þarna koma frem. Þar má nefna t. d. b-liðinn í 1. gr. þar sem áætlaðar eru 50 millj. til þess að bæta eigendum fiskiskipa það tjón sem þeir verða fyrir þegar skipin eru dæmd ónýt og skipin ekki bætt með öðrum hætti. Ég gæti trúað að skynsamlegt væri að reyna smátt og smátt að efla einmitt þennan sjóð. Við, sem erum hér fulltrúar sjómanna, erum einnig ávægðir með það þegar við sjáum í slíku frv. upphæðir sem verja skal til lífeyrissjóða sjómannastéttarinnar og til aðstoðar við þá í orlofsmálum til þess að reisa orlofshús. En ef við tökum þessar tölur saman, þá er það ekki meira en sem nemur 87 millj. af 1 644, en gengishagnaðurinn, sem þarna á að skipta, nemur þeirri upphæð og mér sýnist öll skynsamleg rök mæla með því að sjómenn hljóti að eiga langtum stærri hluta í gengishagnaðinum en sem nemur þessum upphæðum. Ég vil þá aðeins víkja nokkrum orðum að 2. gr. frv., en þar er fjallað um sérstakt útflutningsgjald sem á að koma í viðbót við þær byrðar sem þessi atvinnuvegur stendur undir. Þar á að leggja 4% af fob-verði útfluttra sjávarafurða nema saltfisks og mjög, en á saltfiskinn á að leggja hvorki meira né minna en 6% og 2% á mjölið, að vísu með undantekningum sem koma fram í ákv. til brb. Í fyrra frv. var einnig um mikla hækkun á útflutningsgjöldum að ræða. Og ég hygg að það væri forvitnilegt fyrir þá hv. þm., sem ekki hafa kynnt sér þessa hluti, að þeir fengju að vita það frá hæstv. ráðh. hversu há útflutningsgjöldin eru og hversu há gjöldin öll, sem lögð eru á útflutninginn í sjávarútvegi, eru orðin eða verða með þessari hækkun. Það eru býsna stórar tölur. Ég vil einnig segja það, að með því að fara þessa leið, að leggja á þessi háu útflutningsgjöld, þó er í rauninni verið að koma í veg fyrir að hægt sé að hækka fiskverðið, þá er verið að koma í veg fyrir að sjómenn geti fengið eðlilegar kjarabætur. Og með þessari aðgerð eru sjómenn ennþá, ofan á það sem lagt var á þá með lögunum frá því fyrr í vetur, að greiða verulegan hluta olíukostnaðarins í viðbót. Hins vegar veit enginn nákvæmlega hver þróunin verður í verðlagsmálum á olíu. En það hlýtur hver maður að sjá að það getur ekki talist sanngjarnt að ein stétt manna greiði allan þennan olíukostnað. Það hefði verið eðlilegra að dreifa þeim olíukostnaði sem sjávarútvegurinn telur sig ekki geta staðið undir, láta þjóðfélagið greiða hann í heild í stað þess að útgerðin og sjómennirnir taki á sig sívaxandi bagga til þess að standa undir honum. Til þess þyrfti fiskverðið að hækka. En það ætti ekki að hækka með sama hætti og form. Landssambands ísl. útvegsmanna leggur til. Það, sem hann minntist á í grein sinni um fiskverðshækkun um 11%, það var fiskverðshækkun sem átti eingöngu að fara til útgerðarinnar og fara fram hjá skiptum. Það var fiskverðshækkun sem var með nákvæmlega sama hætti og lagt var á sjómennina að bera árið 1968. Það hafa auðvitað engir aðrir en íhaldsstjórnir látið sér detta í hug að haga sér svona. Með slíkum aðgerðum er auðvitað farið fram hjá því verði sem til skipta kemur, og það er ósköp eðlilegt frá sjónarmiði Kristjáns Ragnarssonar og Landssambands ísl. útvegsmanna að þeir séu ánægðir með að fá slíka fiskverðshækkun. En ég á við fiskverðshækkun sem kæmi útgerðarmönnum til góða að því leyti að útgerðin gæti notað hana til þess að greiða olíukostnaðinn, en að sjómenn fengju vissulega sinn hlut af. Og ég mun við frekari afgreiðslu þessa máls leggja til að fiskverð verði hækkað, og þá hækkar verð á fiski, sem enn eru möguleikar á að fá. 1 grg. frv. er hæstv. ráðh. að hrósa sér af þeirri geysilegu fiskverðshækkun, sem gerð var 14. febr. En við athugun á því hvernig sú hækkun á fiskverði kemur út hjá sjómönnum kemur í ljós á mjög mörgum bátum, að með því að hækka stærsta fiskinn svona mikið hækkar auðvitað fiskverð ekki til sjómanna vegna þess að mikill hluti af sjómönnum finnur hvergi þennan stóra fisk, enda lítið orðið eftir af honum. Þetta var sniðugt bragð hjá hæstv. ríkisstj., að ákveða svona myndarlega fiskverðshækkun á stóra fiskinum en hann er bara búinn.  Í grg. er sagt að fiskverðsbreytingin, sem gerð var 14. febr., komi til með að valda 1 500 millj. kr. hækkun á hráefniskostnaði fiskvinnslu á ári. Ég hef oft verið hrifinn af reiknimeisturum en ég skil ekki hvernig hæstv. ríkisstj. getur einfaldlega reiknað þetta dæmi vegna þess hvernig farið er að í ýmsum verstöðvum landsins. Mér er kunnugt um það t. d. að í Þorlákshöfn hefur netafiskur alls ekki verið stærðarflokkaður. Hann er borgaður allur sem stærsti fiskur á hæsta verði. Á Suðurnesjum sums staðar hefur fiskurinn ekki einu sinni verið gæðametinn, heldur allur borgaður sem fyrsta flokks fiskur jafnvel þó að hann sé hálfgerður skítur. Að reikna út þessa fiskverðshækkun alveg upp á krónu, það endar á tveimur núllum meira að segja, það held ég að sé meiri háttar afrek í reikningskúnst. Það hefur komið skýrt fram og er augljóst raunar, að gengisfellingarnar sem slíkar hafa ekki verið í þágu útgerðarinnar. Og með þessu frv. og frv. frá því í haust um ráðstafanir vegna gengisfellinganna, sem hafa dunið yfir með stuttu millibili í því gengisfellingaræði sem gripið hefur hæstv. ríkisstj., er verið að reyna að leiðrétta þau skakkaföll sem útgerðin hefur orðið fyrir vegna gengisfellinganna. En það er aðeins eitt sem hæstv. ráðh. gætir eins vel og sjáaldurs auga síns og það er að sjómenn fái ekkert út úr þessum ráðstöfunum. Þeim er ætlað að greiða vaxandi hluta af olíukostnaði í stað þess að afla tekna til þess með öðrum hætti sem útgerðin getur ekki staðið undir þó að hún hefði fengið hækkað fiskverð. Þess er enn vandlega gætt að kaup sjómanna hækki ekki og kannske er hæstv. ráðh. enn þeirrar skoðunar að kaup sjómanna sé enn svo óhóflegt að ruglað geti allan kaupsamanburð í þjóðfélaginu eins og hann hélt fram í ræðu sinni hér í haust og vakti mikla furðu um allt land. Kaup sjómanna er ekki hátt ef það er skoðað vel. Nú á þessari vertíð hafa í mínu plássi verið gerðir út, milli 60 og 70 bátar og það er áreiðanlegt að talsvert meira en helmingur þessara báta hefur ekki fiskað nema fyrir tryggingu og minna en það. Og hver er svo trygging sjómanna á mánuði fyrir þennan langa vinnutíma sem þeir leggja á sig? Hún er núna eftir hækkunina, sem þeir fengu um daginn 67 þús. kr. á mánuði. Það væri fróðlegt að vita, hvað það gerir mikið á tímann.  Ég mun að þessu sinni, við þessa 1. umr. frv., láta þetta nægja. En þar sem ég á sæti í þeirri hv. n. sem þetta frv. fer til, og á þess vegna kost á því að ræða málið nánar síðar, mun ég leggja fram og skýra þær brtt., sem ég mun þá koma með í þessu máli.



Virðulegi forseti. Þar sem ég á sæti í þeirri þingnefnd sem fær þetta mál til meðferðar mun ég ekki að þessu sinni fara um það mjög mörgum orðum þó að vissulega sé rík ástæða til. Ég mun einskorða mig við að benda á ákveðin atriði sem ég mun gera athugasemdir við í hv. sjútvn. þessarar d. þegar hún kemur væntanlega til starfa til þess að fjalla um þetta frv. Hitt vil ég benda á, að ríkisstj. hefur gefið sér mjög góðan tíma til þess að ganga frá þessu frv. því að ákvæði þess eiga að taka gildi frá og með 1. jan. s. l. Á þeim tíma hefur hæstv. ríkisstj. breytt því verulega frá sinni fyrstu gerð, a. m. k. ef marka má þær fregnir sem við stjórnarandstæðingar höfum fengið af því máli. Að sumu leyti til hefur sú breyting verið til bóta, að öðru leyti ekki. En ég vil eindregið vænta þess að þó að sjútvn. þessarar hv. d. þurfi e. t. v. ekki jafnlangan tíma til þess að átta sig á þessu máli og hæstv. ríkisstj. virðist hafa þurft, þá fái n. þó þann tíma sem henni nægir til þess að skoða það frv. sem hér liggur fyrir.  Báðar þessar gengisfellingar, bæði þessi sem nú var gerð og sú síðasta, voru gerðar að sögn ríkisstj. til þess að tryggja rekstrargrundvöll undirstöðuatvinnuvega þjóðarinnar. Staðreyndin er hins vegar sú og um það er ekki deilt, vegna þess að forsvarsmenn þeirrar atvinnugreinar hafa sjálfir tekið það fram skýrt og skorinort, að það eru mjög miklar líkur á því að þessar aðgerðir, gengisfellingin, hafi ekki gert undirstöðuatvinnugreininni í sjávarútveginum verra, að hún skyldi hafa verið gerð, heldur en ef hún hefði ekki verið gerð. Við vitum það allir hv. þm. að á undanförnum árum hefur verið keypt mikið af nýjum skipum til landsins. Flest þessara skipa hafa verið keypt með gengistryggðum lánum þannig að þarna er um mikinn skuldabagga að ræða á útgerðinni. Í hvert skipti sem gengi hefur verið breytt til þess að lækka verðgildi hinnar íslensku krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum hafa þessar skuldir útgerðarinnar hækkað í verði þannig að það er a. m. k. mjög vafasamt að gengislækkunin hafi orðið til bóta fyrir útgerðina í landinu. Það er mjög vafasamt að þeir fjármunir, sem t. d. er ráðgert að verja til útgerðarinnar samkv. þessu frv. sem hér er á ferðinni, geri nóg til þess að jafna það tap sem útgerðin hefur orðið fyrir af völdum endurtekinna gengisbreytinga. Ég a. m. k. dreg það mjög í efa. Og ég er ekki einn um það því að ég veit ekki betur en forsvarsmenn útgerðarinnar í landinu séu einnig þeirrar skoðunar. Annars er frv. þetta og þær ráðstafanir sem ríkisstj. hefur gripið til í sambandi við sjávarútveginn, mjög með sama markinu brennt og það sem hún hefur áður aðhafst. Hér er ekki um að ræða neina utanaðkomandi aðstoð til þessa undirstöðuatvinnuvegs þjóðarinnar. Það er eingöngu verið að taka úr einum vasanum og setja í annan. Það er eingöngu verið að taka upp millifærslu innan atvinnugreinarinnar sjálfrar - og meira en innan atvinnugreinarinnar, það er einnig verið að framkvæma töluverða millifærslu á fjármunum frá launþegum í þessum atvinnurekstri og yfir til atvinnufyrirtækjanna. Það er sami háttur sem hæstv. ríkisstj. hefur á þessu nú og hún hafði á sama máli siðast þegar hún felldi gengið. Þar sem talað er um að verið sé að tryggja rekstrargrundvöll sjávarútvegsins, útgerðarinnar þá e. t. v. fyrst og fremst, er það eingöngu fólgið í því að það er tekið úr einum vasa þessarar atvinnugreinar og sett í annan. Um aðra aðstoð við þennan atvinnuveg er ekki að ræða. Það, sem kemur fram í 1, gr. þessa frv. sem hér er til umr., er í stórum dráttum að verja gengishagnaði, sem að frádregnum kostnaðarliðum, svo sem vátryggingu og frakt og öðru slíku er 1 644 millj. kr., til þess að reyna að rétta nokkuð hlut útgerðarinnar aftur eftir þær ráðstafanir sem ríkisstj. greip til með gengisfellingu. Hér er verið að ráðstafa gengishagnaði að upphæð 1644 millj. kr. Vissulega má segja að þetta sé fundið fé að nokkru leyti, þessar 1644 millj. Þær skapast vegna breyttra ytri aðstæðna í málefnum útflutningsframleiðslunnar. Hins vegar megum við ekki gleyma því að þau verðmæti, sem þarna á bak við standa, eru sköpuð af aðilum í útgerð og fiskvinnslu og þá ekki aðeins atvinnurekendum í þessum atvinnugreinum, heldur einnig af launþegum, sjómönnum og fiskverkafólki, sem við þessa framleiðslu hafa starfað. Það er því réttlætiskrafa að ekki aðeins atvinnurekendurnir fái til sín eitthvað af því sem þarna hefur fundist, ef svo má að orði komast, heldur eiga launþegarnir í þessum atvinnurekstri ekki síður heimtingu á því að fá eitthvað til baka til sín. Hins vegar fer lítið fyrir því að það sé gert í þessu frv. Að vísu eru sjómönnum réttar nokkrar bætur eða alls að upphæð 87 millj. kr., 75 millj. kr. til lífeyrissjóða sjómanna samkv. staflið a og 12 millj. kr. til orlofshúsa sjómannasamtakanna samkv. staflið í. Það er hins vegar ekki ætlast til að fiskverkafólkið, sem átt hefur hlut að því að skapa þessi verðmæti sem standa á bak við gengishagnaðarsjóðinn, fái hans notið að neinu leyti. Þarna er sem sagt aðeins verið að gera ráðstafanir fyrir fyrirtækjaþáttinn sem stendur að baki þessarar verðmætasköpunar, en ekki látinn nema mjög óverulegur hluti af þessu fundna fé ganga til launþega í þessum atvinnurekstri. Ég sagði að ég ætlaði ekki að setja á langa tölu um þetta mál, en vil þó aðeins víkja að einstaka atriði. Þá kem ég fyrst að í 1. gr. staflið B þar sem segir svo með leyfi forseta: „ Sjútvrn. er heimilt að ráðstafa allt að 400 millj. kr. af heildarfjárhæð samkv. þessum lið.“ - þ. e. a. s. 950 millj. kr. fjárhæð - til lánveitinga í sjávarútvegi til 2–3 ára til að bæta lausafjárstöðu eigenda fiskiskipa og vinnslustöðva.“ Hér er um að ræða sama ákvæðið í þessu frv. og sett var í það frv. til 1. um ráðstöfun gengishagnaðar sem var til meðferðar á Alþ. fyrr í vetur. Afstaða mín var þá mörkuð í nál. og með brtt. sem við fluttum í minni hl. sjútvn. þessarar d., ég og hv. þm. Garðar Sigurðsson. Við gagnrýndum þetta ákvæði mjög harðlega. Við töldum það í hæsta máta óeðlilegt og raunar óæskilegt líka að pólitískur aðili, eins og hæstv. sjútvrh. væntanlega er, fái 400 millj. kr. til ráðstöfunar að eigin geðþótta til lánveitinga í útgerð án nokkurra fyrirmæla frá Alþ. um hvernig með eigi að fara. Við hv. þm. Garðar Sigurðsson gerðum þá till. um að þessi fjárhæð, sem einnig var 400 millj. kr. í gamla frv., yrði lækkuð nokkuð og að það yrði ekki sjútvrh. hæstv. sem ráðstafaði henni, heldur Fiskveiðasjóður sem væri hinn eðlilegi aðili til þess að ráðstafa fé eins og þessu. Þessi afstaða mín er enn óbreytt. Ég tel það enn með öllu fráleitt að láta sjútvrh., hver sem hann er, hvort sem hann er sjálfstæðismaður, Alþfl.-maður, Alþb.-maður, framsóknarmaður eða meðlimur í flakki Samtaka frjálslyndra og vinstri manna, - þá tel ég í fyllsta máta óeðlilegt að láta slíkan pólitískan aðila hafa fjármagn eins og hér um ræðir til geðþóttaráðstöfunar án þess að Alþ. gefi honum nokkur fyrirmæli um hvernig hann eigi að ráðstafa þessu fé. Við skulum gera okkur grein fyrir því að þær 400 millj., sem hér er rætt um, nema um 1/4 af gengishagnaðarsjóðnum eins og hann er áætlaður í þessu frv. Af þeim 1 644 millj., sem hér er um að ræða, fær hæstv. sjútvrh. til eigin geðþóttaráðstöfunar, án þess að nokkur fyrirmæli fylgi frá Alþ. um hvernig ráðstafa beri þessu fé, um 1/4 hluta upphæðarinnar. Fyrir nokkrum mánuðum hafði þessi sami maður, hæstv. sjútvrh., fengið 400 millj. kr. með svipuðum eða sambærilegum hætti þannig að á vetrinum hafa honum verið fengnar af Alþ. fyrirmælalaust 800 millj. kr. til ráðstöfunar að eigin geðþótta án þess að nokkur fyrirmæli fylgi um hvernig með skuli fara, þ. e. a. s. um það bil helmingur af gengishagnaðarsjóðnum eins og hann er áætlaður í þessu frv. Um það bil helmingurinn af gengishagnaðarsjóðnum, eins og hann er ákveðinn í þessu frv., hefur runnið til hæstv. sjútvrh. eins án þess að Alþ. hafi gefið honum nokkur fyrirmæli um hvernig hann eigi að ráðstafa þessu fé, og ég vil taka það mjög skýrt fram að ég hef ekki enn þá séð að opinberlega hafi verið nokkur grein gerð fyrir því hvernig þeim 400 millj. kr. sem hæstv. ráðh. fékk í jólagjöf, var ráðstafað af honum. Ég vil einnig taka það fram að ég mun spyrja eftir því í sjútvn. Nd., sem tekur þetta frv. til afgreiðslu, í fyrsta lagi hvort búið sé að ráðstafa öllu þessu fé, í öðru lagi hvernig því hafi verið ráðstafað, hverjir hafi fengið lán hjá hæstv. sjútvrh. út á þetta fé sem Alþ. afhenti honum án nokkurra skilmála og á hvaða skilyrðum þær lánveitingar hafi verið byggðar. Mér finnst sjálfsagt og eðlilegt að Alþ. fái slíka skýrslu frá hæstv. ráðh., og ég mun kalla eftir því að hann gefi hana og þá ekki endilega hér á þingi, heldur a. m. k. í þeirri n. sem þetta mál fær til meðferðar. Þá vil ég einnig benda á að það er beinlínis gert ráð fyrir því að þetta fé, sem hér um ræðir, þessar 400 millj., fari til lánveitinga í sjávarútvegi til 2–3 ára til að bæta lausafjárstöðu eigenda fiskiskipa og vinnslustöðva. Þarna er beinlínis verið að segja að þessum peningum eigi að verja til lánveitinga til fyrirtækja sem standa sig, að maður skyldi ætla, heldur miður en almennt gengur og gerist í sjávarútvegi. Og ég spyr: Erum við ekki að fara út á nokkuð varhugaverða braut þegar við ákveðum að lána í skammtímalán til slíkra fyrirtækja 800 millj. kr. á einu ári? Geta menn yfirleitt búist við því að fyrirtæki eins og hér er verið að ræða um, - fyrirtæki sem sýna lakari afkomu, minni arðsemi en útgerðarfyrirtæki í landinu yfir höfuð að tala og fiskvinnslufyrirtækin þá líka, geti tekið á sig til viðbótar 800 millj. kr. lánsbyrði á einu ári og staðið skil á þessu innan þriggja ára? Ég tel það a. m. k. mjög vafasamt, og ég tel að þá væri a. m. k. hentugra og æskilegra að verja þessu fé til fyrirtækja í sjávarútvegi og fiskvinnslu sem eru skynsamlega rekin, eiga nú í lánsfjársvelti, eiga erfitt með eðlilegar athafnir vegna þess að þau skortir fé. Þessum fyrirtækjum, sem eru skynsamlega rekin, má ekki hjálpa, en hins vegar á að taka sem samsvarar helming af gengishagnaðarsjóðnum, eins og hann er áætlaður samkv. þessu frv., til þess að veita lán væntanlega til fyrirtækja sem eru verr stödd en hin. Auðvitað geta verið margar ástæður fyrir því að þau séu verr stödd, en það getur einnig verið a. m. k. fyrir sum þeirra, sú einfalda ástæða að þau séu e. t. v. ekki eins vel rekin og gengur og gerist um fyrirtæki í sjávarútveginum. Ég vil sem sagt vara mjög eindregið við því að menn fari með svona mikið fé, 800 millj. kr. og feli einum pólitískum ráðherra algjört sjálfdæmi um það hvernig þessu fé skuli ráðstafað. Þar er ég ekki að ætla það að hæstv. núv. sjútvrh. sé verr treystandi til þess að fara með þetta fé en öðrum ráðh., sem kunna að taka við af honum eða hafa verið fyrir hans tíma. En mér finnst mjög óeðlilegt að pólitískur ráðh. fái sjálfdæmi um slíkar lánveitingar. Mér finnst mjög varhugavert að veita svo stóra upphæð í lán til fyrirtækja sem mér skilst a. m. k. af orðalagi b-liðar 1. gr. að séu fyrirtæki sem séu verr stödd fjárhagslega en önnur fyrirtæki í sjávarútvegi, m. a. vegna þess að þau séu ekki rekin jafn hentuglega og gengur og gerist og arðsemi þeirra því ekki jafnmikill. Ég vara sem sé eindregið við þessu og tek það fram enn einu sinni, að mér finnst að við alþm. eigum kröfu á því frá hæstv. ráðh. að fá að víta hvernig hann hefur varið þeim 440 millj. kr. sem honum voru afhentar um jólaleytið í vetur, og eftir því mun ég að sjálfsögðu ganga. Það er ekki svo að segja að það sé ekki ýmislegt sem til bóta horfi í þessu frv., ýmislegt sem menn ættu að geta sætt sig við. Ég vil sérstaklega nefna í 1. gr. staflið h sem gerir ráð fyrir því að varið verði 10 millj. kr. til rannsókna og styrkveitinga vegna fiskiskipa sem breyta vélbúnaði sínum til að geta nýtt svartolíu í stað gasolíu sem orkugjafa. Það má að vísu deila um hvort það sé rétt að taka fjárupphæð til slíkrar styrkveitingar úr gengishagnaðarsjóðnum sem við erum að ráðstafa fé úr hér í dag. En um hitt þarf ekki að deila, að þarna er um mjög þarfa framkvæmd að ræða sem vissulega þarf að fá fé til. Það er e. t. v. ekki óeðlilegt að það sé tekið af þessu fundna fé, ef ég má orða það svo. A. m. k. mun ég ekki gera athugasemdir við það þó að það verði gert. En ég vil einnig vekja athygli á því að það gætir töluverðs ósamræmis milli einstakra gr. í þessu frv. Í 1. gr., staflið g, er gert ráð fyrir að verja 50 millj. kr. til Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, deilda fyrir afurðir síldar- og fiskimjölsverksmiðja, til greiðslu verðbóta vegna loðnumjöls og fiskmjöls á vetrarvertíð 1975. Í c-lið 2. gr. er hins vegar gert ráð fyrir því að taka 2% útflutningsgjald af fob-verði sömu afurða. Í 1. gr. er sem sagt verið að styrkja þessa framleiðslu. Í 2. gr. er verið að skattleggja hana. Í 3. gr. kemur svo ákvæði til bráðabirgða sem hnekkir c-lið 2. gr. Þarna er því um töluvert mikið ósamræmi að ræða og ég fæ ekki séð, a. m. k. hafa engin rök komið fram um það að ætla megi að eftir 1. okt. 1976 verði staða fiskmjölsvinnslunnar í landinu eitthvað sterkari en hún er í dag. Ég ræddi um það á sínum tíma, þegar fyrra frv. var til afgreiðslu hér fyrr í vetur, að e. t. v. væri eðlilegra um atriði eins og þetta, þar sem afkoma einstakra vinnslugreina væri mjög slæm, að það yrði sett í lög heimild til sjútvrn. um að fella niður útflutningsgjaldið um ótakmarkaðan tíma, þ. e. a. s. á meðan svo stæði. Ég held að það væri rétt fyrir n. að athuga að breyta ákvæði til bráðabirgða í tölul. 1 í heimildagr. til rn., en ekki að binda það við ákveðna dagsetningu, eins og þar stendur, vegna þess að ég get ekki látið mér detta í hug að nokkur maður hér inni geti fullyrt að 1. okt. 1975 muni horfurnar vera farnar að batna stórlega fyrir fiskmjölsvinnsluna í landinu. Mér er það auðvitað alveg ljóst eins og öllum hv. þm. að það er talsverður vandi á höndum fyrir síldar- og fiskmjölsverksmiðjur og hefur verið nú u m nokkurt skeið. Hins vegar er það mitt álit að þessi vandi sé að talsverðu leyti okkur sjálfum að kenna. Það er mitt álit að hann sé að talsverðu leyti skapaður vegna þess að rangt hafi verið haldið á sölumálum þessarar framleiðslugreinar og þá einkum og sér í lagi á s. l. vetri. Ég ætla ekki að ásaka neinn öðrum fremur þar um, en e. t. v. væri athugandi fyrir okkur, sem hér erum inni, að reyna að stuðla að því að stofnuð yrðu á vegum þessarar vinnslugreinar sölusamtök með svipuðum hætti og eiga sér stað hjá hraðfrystiiðnaðinum og skreiðarframleiðslunni. Eðlilegast væri að viðkomandi aðilar stofnuðu slík sölusamtök að eigin frumkvæði. Hins vegar er ríkisvaldið talsvert stór aðili í þessari framleiðslugrein, síldar- og fismjölsvinnslu, svo að ef viðkomandi aðilar gera það ekki að eigin frumkvæði að reyna að koma sér saman um stofnun sölusamtaka til þess að samhæfa sölustarfsemina á þessum afurðum þá gæti ríkið eða öllu heldur ríkisfyrirtækin reynt að hafa frumkvæðið um að gera slíkt. Ég held að það fari ekki á milli mála að bæði Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og SÍF hafa starfað til mikils góðs í þjóðfélagi okkar, m. a. unnið mjög að stefnumótun í afurðasölumálunum. Og ég held að eftir reynsluna af loðnusölu og fiskmjölssölu og s. l. vetri veiti ekki af að eitthvað slíkt verði reynt að gera í sambandi við þá framleiðslugrein. Annar aðalþáttur þessa frv. felst í 2. gr. Þar er um að ræða að styrkja Olíusjóð fiskiskipa til þess að mæta þeim verðhækkunum sem orðið hafa á brennsluolíu. Þetta er auðvitað hægt að gera með tvennu móti, eins og hæstv. ráðh. raunar gat um í sinni framsögu: Annars vegar með því að heimila eðlilega fiskverðshækkun sem að sjálfsögðu ætti að skiptast á milli útgerðar annars vegar og sjómanna hins vegar. Mér datt ekki í hug að gera ráð fyrir öðru. Það er önnur leiðin. Hin leiðin er sú, sem hér er farin, að auka millifærsluna innan sjávarútvegsins, að auka þá millifærslu sem hingað til hefur verið mjög harðlega gagnrýnd. Það er mín skoðun að bæði sjámenn og raunar útvegsmenn einnig hefðu frekar kosið að fyrri leiðin yrði valin, þ. e. a. s. að heimiluð yrði eðlileg fiskverðshækkun, m. a. í kjölfar þeirra gengisbreytinga sem gerðar hafa verið. Það er sú hin eðlilega leið. Það er sú leiðin sem báðir aðilarnir gætu notið góðs af. Það er sú leiðin sem mundi geta stuðlað að sem eðlilegustum útgerðarháttum. En ríkisstj. velur hins vegar síðari leiðina. Því hefur verið harðlega mótmælt, ekki opinberlega af sjómönnum, en hins vegar opinberlega af samtökum íslenskra útvegsmanna, eins og kom fram í viðtali við Kristján Ragnarsson, formana LÍÚ, í Morgunblaðinu sem hv. þm. Garðar Sigurðason vitnaði í áðan. Það fer ekki á milli mála að menn óttast mjög áhrif þess millifærslukerfis sem nú er verið að byggja upp innan undirstöðuatvinnugreina þjóðar innar. Og það er ekki aðeins það sem verið er að gera með því að velja þessa millifærsluleið í staðinn fyrir leið fiskverðshækkunar. Það er ekki aðeins verið að velja á milli tveggja höfuðleiða til þess að leysa sama vandamál, heldur er einnig verið að leggja út á þá braut að láta sjómenn greiða stóran hluta af olíuverðshækkuninni til íslenskra fiskiskipa. Það liggur að sjálfsögðu ljóst fyrir, vegna þess að ef millifærsluleiðin hefði ekki verið valin, þá hefði verið hægt að hækka fiskverð og þá hefðu sjómenn fengið kjarabót. Með því að velja millifærsluleiðina og hafna fiskverðshækkuninni er komið í veg fyrir það að sjómenn fái þá kjarabót sem þeir ella hefðu fengið, sem hlýtur að þýða það að sjómenn eru látnir borga töluverðan hluta af olíuverðshækkuninni til fiskiskipa. Það er sem sagt ekki aðeins um millifærslu að ræða innan atvinnufyrirtækjanna, það er einnig um að ræða tilfærslu á fé frá launþegum í þessari atvinnugrein og yfir til atvinnufyrirtækja. Það má einnig deila um hvort þörf sé að ganga jafnlangt og gert er ráð fyrir í 2. gr. Í aths. með frv. er sagt að olíuverðshækkunin á árinu frá áramótum sé áætlað 1000 millj. kr. Í grg. með frv. er einnig sagt að síðasta fiskverðshækkun, sem gerð var í febrúarmánuði, hafi skilað útgerðinni í auknum tekjum um 900 millj. kr. Þá er einnig sagt í aths. með frv. að verði 2. gr. lögfest, þá muni hún skila Olíusjóði fiskiskipa í tekjur á ársgrundvelli 1450 millj. kr. Að þessum tölum athuguðum fæ ég ekki betur séð en þarna sé verið að setja meira fé og það töluvert meira fé inn í Olíusjóðinn heldur en ástæða er til að ætla að þurfi úr honum að greiða. Og er ástæða til þess að vera að byggja upp þarna einn sjóðinn enn sem hefur meira fé til ráðstöfunar en fyrirsjáanlegt er að hann þurfi á að halda? Það kann að vera að þetta sé ekki rétt skilið hjá mér, en svona kemur þetta þó fram í aths. með frv. Hafi ég farið rangt með þá óska ég vinsamlegast eftir því við hæstv. sjútvrh. að hann leiðrétti það og gefi þá frekari upplýsingar. Geri hann það ekki, þá er það að sjálfsögðu vegna þess að þarna er rétt með tölur farið. Það má deila um þetta atriði, um það hvort verið sé að leggja óhófleg gjöld á sjómenn, hvort verið sé að millifæra óeðlilega mikið fé innan atvinnugreinarinnar vegna olíuverðshækkunarinnar. En hitt er líka vafasamt, eins og ég sagði hérna áðan, hvernig að er farið. Hér er verið að setja upp mikið sjóðakerfi sem aðeins hefur það verk að vinna að færa á milli vasa innan einnar og sömu atvinnugreinar. Það, sem í raun er verið að gera í 2. gr., er að verið er að setja mismunandi gengisskráningu á mismunandi útflutningsafurðir, vegna þess að mishátt útflutningsgjald á hinar einstöku afurðir hefur auðvitað sömu þýðingu og sömu afleiðingar eins og misjöfn gengisskráning fyrir misjafnar afurðir. Það er verið að skera kúfinn ofan af einum þætti til þess að fylla lægðina hjá öðrum, og það er hætt við því að slíkar aðfarir stuðli m. a. að því að það verði ekki lengur eins eftirsóknarvert og ella að velja þá framleiðslu innan sjávarútvegsins sem hagkvæmust er. Þetta kerfi, kerfi millifærslna og tilfærslna, og hvers kyns fjármálalegar hókus-pókus aðferðir hafa lengi verið ær og kýr Framsfl. Þegar Framsfl. hefur verið í stjórn hafa yfirleitt ekki liðið mörg ár áður en hann er búinn að skapa slík millifærslubákn svo voldug að þau hafa verið á góðri leið með að kæfa eðlilegan atvinnurekstur í landinu því að eðli slíks millifærslubákns brýtur gersamlega í bága við öll viðtekin og eðlileg lögmál atvinnurekstrar. Þegar aðrir aðilar hafa getað losað atvinnulífið við þessar úreltu og fráleitu millifærsluaðferðir er eins og atvinnulífið í landinu varpi öndinni léttar. Á stuttum tíma verða þá miklar framfarir og æskilegar í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar eins og við höfum dæmi um. Það kemur því ekki á óvart þótt ríkisstj. með þátttöku Framsfl. leggi aftur inn á þessar brautir efnahagsstjórnunar sem allir frjálslyndir menn hafa fyrir löngu gert sér grein fyrir að eru úreltar og reyndar mjög viðsjárverðar. En hitt þykja mér meiri tíðindi, að ráðh. Sjálfstfl., þess flokks sem a. m. k. hingað til hefur talið sig vera málsvara frjálshyggju og frjálslyndis og aðhyllast nútímalega stjórnunarhætti í efnahags- og fjármálum, skuli nú koma fram með mál eins og þetta, þar sem ráð er fyrir því gert að mynda víðfemt millifærslubákn innan undirstöðuatvinnugreinar landsmanna, þvert gegn vilja hagsmunasamtaka þessarar atvinnugreinar. Ég verð að segja það að mikið hefur breyst hjá þeim sjálfstæðismönnum síðan þeir á sínum tíma áttu þátt í því með Alþfl. að ryðja úr vegi því fráleita og úrelta hafta-, leyfa- og millifærslukerfi sem Framsfl. hafði komið á fót og lá eins og mara á íslensku atvinnulífi. En þetta eru áhrifin af sambúð þeirra sjálfstæðismanna við framsóknarmenn í ríkisstj. Veldur hver á heldur, og í þessu efni fer víst ekkert á milli mála, hver á heldur, enda virðist það ekki hafa farið fram hjá ýmsum áhrifaaðilum innan Sjálfstfl. ef marka má ýmis skrif í málgögnum flokksins nú að undanförnu. Ég ætla svona rétt til áréttingar því, sem ég er nú að segja, að vitna í leiðara dagblaðsins Vísis frá 24. þ. m. þar sem að segir svo orðrétt, með leyfi forseta - titill forustugreinarinnar er: „Sorglegt stjórnarfrv.“ Forustugreinin hljóðar svo: „ Stjfrv. um ráðstöfun gengishagnaðar, sem lagt var fram á þingi upphafi vikunnar, er alvarlegt spor stigið aftur á bak. Í því felst ekki neitt fráhvarf frá fargani millifærslusjóðanna sem almennt hefur verið fordæmt að undanförnu. Var þó í upphafi undirbúnings frv. boðað að reynt yrði að draga að minna eða meira leyti úr millifærslukerfinu. Sjómenn og útgerðarmenn tóku undir þá stefnu með því að leggja til að skipuð yrði sérstök n. til þess að undirbúa afnám þessa kerfis og að hún ljúki störfum fyrir næstu áramót. Þrátt fyrir gefin fyrirheit og stuðning sjávarútvegsins stefnir frv. í öfuga átt, að aukningu millifærslufargansins. Í fyrsta lagi gerir frv. ráð fyrir nýju og misjöfnu útflutningsgjaldi á sjávarafurðir. Mjöl og lýsi eiga að greiða 2%, saltfiskur 6% og aðrar sjávarafurðir 4%. Með þessari mismunun er verið að draga úr því að fiskiðnaðurinn leggi aukna áherslu á arðbærustu vinnsluna. Í öðru lagi gerir frv. ráð fyrir að tekjurnar af útflutningsgjaldinu verði notaðar til að greiða olíu fiskiskipaflotans enn meira niður en áður hefur verið. Samkvæmt frv. á útgerðin aðeins að greiða kr. 5.80 eða um 30% af kr. 20.20 raunverði olíulítrans. Með þessari niðurgreiðslu er verið að draga úr því að menn spari olíu í útgerðinni. Að baki þessa hörmulega frv. er langt samningaþóf milli ólíkra sjónarmiða svo að líklegt er að það nái fram að ganga. En það er afar sorglegt, að hið gerspillta millifærslufargan skuli vera aukið einmitt núna þegar allir málsaðilar hafa komið auga á ókosti þess.“ Hér lýkur tilvitnun í annað aðalmálgagn Sjálfstfl., dagblaðið Vísi, frá 24. þ. m. Það fer ekkert á milli mála að stuðningsmenn Sjálfstfl. eru ekki ánægðir með þessi afrek hans. Það fer ekkert á milli mála að þeir telja að Sjálfstfl. sé að leggja út á mjög varhugaverða braut, flytja mjög hörmulegt frv., standa að sorglegu stjfrv., svo að vitnað sé aftur í orð dagblaðsins Vísis. Það hefur stundum verið sagt um Framsfl. að hann tyllti í hægri fót eða vinstri eftir því með hverjum hann ynni í það og það skiptið. En ég verð nú að segja eins og er að ef einhver sveiflast í skilningi sínum og stefnu í efnahagsmálum að þessu leytinu til, þá er það ekki Framsfl., heldur er það Sjálfstfl.



Herra forseti. Það er sjálfsagt alveg rétt sem hæstv. sjútvrh. sagði hér í framsögu fyrir þessu frv. að það væri fullkomin ástæða til að reyna að minnka sjóðakerfi sjávarútvegsins eins og það er nú. Hann sagði einnig að þrátt fyrir margar og fjálglegar yfirlýsingar allra stjórnmálaflokka um að stefna bæri að slíku, þá hefði sú orðið raunin að flestum ríkisstjórnum hefði orðið það á að bæta þar heldur við en að minnka, og vel má vera að þetta sé rétt. Ef ég man rétt er á það drepið í stjórnarsáttmála núv. hæstv. ríkisstj. að það eigi að endurskoða sjóðakerfi sjávarútvegsins með það í huga að fækka sjóðum og gera það kerfi auðveldara en það nú er. Mér sýnist að það frv., sem hér er nú til umr., svipaðs eðlis og frv. sem við fengum hér til umr. einnig fyrr á þessu þingi, stefni fremur í hina gagnstæðu átt, þ. e. að það auki heldur valdsvið sjóðakerfis sjávarútvegsins heldur en dragi úr því. Ég held að það komi engum á óvart þó að til þess sé vitnað nú við umr. um þetta mál að því hefur verið haldið fram og er haldið fram enn af forsvarsmönnum sjávarútvegsins, þ. e. a. s. útgerðarinnar, að þær gengisfellingar tvær, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur staðið fyrir, hafi ekki verið til þess gerðar að leysa vanda útgerðarinnar í landinu. Það sé meiri spurning um það hvort gengisfellingar þessar hafi ekki orðið til þess að auka á þann vanda sem útgerðin hefur átt við að stríða og á, eftir því sem sagt er, enn við að stríða. Það var vitnað áðan í ummæli formanns Landssambands ísl. útvegsmanna, Kristjáns Ragnarssonar, þessu til staðfestingar, og ég er þeirrar skoðunar að þessar gengisfellingar hafi fremur orðið til að auka þennan vanda heldur en að auðvelda hann. Mér sýnist að úr því frv., sem hér er til umr., hafi kannske verið dregnar skæðustu vígtennurnar miðað við það sem uppi munu hafa verið hugmyndir um í upphafi hjá hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkum. Á ég þar við það sem að sjómannastéttinni kemur til með að snúa. Það virðist hafa tekið alllangan tíma fyrir stjórnarflokkana að koma sér niður á sameiginlegan grundvöll sem þeir gætu staðið að að því er varðaði skiptingu þess fjármagns sem hér er um að ræða, og því er þetta frv. mjög seint á ferðinni og raunar miklu seinna en eðlilegt verður að teljast. Það má kannske segja að það sé þrennt í þessu frv. sem mér finnst ástæða til þess að fara hér um nokkrum orðum. Það er ljóst að hér er um að ræða skiptingu á fjármunum sem komið hafa til vegna gengisfellingarinnar sem gerð var í febr. s. l., gengisfellingar sem rýrði kjör sjómanna allverulega, og það verður því að teljast eðlilegt að við skiptingu á þessum fjármunum sé a. m. k. tekið verulegt tillit til sjómannasamtakanna í landinu. Mér virðist að það hafi verið heldur lítið tillit tekið til þessara sjónarmiða þegar frá þessari skiptingu var gengið því að af þessum rúmlega 1640 millj. er aðeins gert ráð fyrir að sjómannasamtökin fái um 87 millj. Mér finnst því að það sé full ástæða til þess að vekja athygli þeirrar hv. n., sem málið fær til meðferðar, á því - og það hefur komið fram fyrr í umr. - að full ástæða sé til þess að sjómannasamtökunum í landinu verði meiri gaumur gefinn og að þau fái stærri hlut af þessum fjármunum en þetta frv. gerir ráð fyrir. Í öðru lagi: Í sambandi við hækkun á útflutningsgjöldum er það raunar ljóst að með slíkri hækkun er a. m. k. verið að minnka þá möguleika sem kynnu að vera fyrir hendi til hækkunar á fiskverði til sjómanna. Ég held að öllum megi ljóst vera að full ástæða sé til þess að gefa því atriði gaum að fiskverðshækkun hlýtur fyrr en seinna að verða að koma því að tiltölulega lítil hækkun á fiskverði hefur átt sér stað miðað við hækkanir á öðrum sviðum sem orðið hafa í landinu á undanförnum mánuðum. Með slíkri hækkun á útflutningsgjöldum eru að mínu áliti minnkaðar verulega líkur á því að unnt verði að ná fram fiskverðshækkun til handa sjómönnum. Og svo er í þriðja lagi ráðstöfun þessara margumtöluðu 400 millj. kr. Þó að ég treysti núv. hæstv. sjútvrh. kannske öðrum fremur til þess að gæta réttlætis í meðferð slíkra útdeilinga á fjármunum, þá finnst mér of mikil rausn af hálfu Alþ., að láta einum ráðh. í té 800 millj. til útdeilingar á 7–8 mánaða fresti. Það er sagt að það þurfi sterk bein til að þola góða daga, og mér finnst því að það sé um of stórtækt hjá hæstv. sjútvrh. að ætlast til þess að Alþ. veiti slíka heimild til ráðstöfunar á jafnmiklum fjármunum og hér er um að ræða án þess að nokkrar skorður eða reglur séu settar fram af hálfu Alþ. með hverjum hætti eigi með þessa fjármuni að fara. Það var fyrst og fremst þetta þrennt sem ég vildi við 1. umr. þessa máls koma hér á framfæri. Eins og fram hefur komið hjá sumum ræðumanna áður eru nokkur atriði í þessu frv. sem ég á ekki von á öðru en að menn almennt séu sammála um. Það eru þessi þrjú atriði sem ég tel fyrst og fremst að þurfi að gefa frekari gaum við skoðun í n., og ég tel að sjómannasamtökin í landinu hljóti að eiga á því heimtingu, að þeim verði skilað stærri hlut af þessum gengishagnaði sem tekinn hefur verið af þeim með kjaraskerðingu. Nú fær n. málið til meðferðar og í þeirri n. eiga sæti framámenn í sjómannasamtökunum í landinu. Því verður að treysta því að þeir opni þennan möguleika til hagsbóta fyrir sjómannasamtökin til þess að endurheimta stærri hlut af því sem af þeim hefur verið tekið með ráðstöfunum núv. hæstv. ríkisstj. Og a. m. k. þar til annað sýnir sig treysti ég því að þessir einstaklingar, sem standa föstum fótum í sjómannasamtökunum, verði skeleggir málsvarar þeirra innan vébanda sjútvn. þessarar hv. d. sem málið fær til meðferðar. Mér finnst að hæstv. sjútvrh. mætti vel við una þó að hann fengi ekki annan 400 millj. kr. skammt til eigin ráðstöfunar við afgreiðslu þessa máls. Mér finnst einnig að það sé a. m. k. ástæða til þess að þingheimur fái um það vitneskju með hverjum hætti hinum skammtinum, fyrri 400 millj., hefur verið úthlutað. Ég er ekki á neinn hátt að sveigja að núv. hæstv. ráðh. þess efnis að hann hafi ekki gætt þar um réttlætis, en ég tel að þegar um svo mikla fjármuni er að ræða sé eðlilegt að a. m. k. Alþ. hafi um það vitneskju með hverjum hætti slíkum fjármunum er ráðstafað, og þar um á einu að gilda hvaða einstaklingur það er sem fer með embætti sjútvrh. Það var fyrst og fremst þetta sem ég vildi vekja máls á við þessa umr. Væntanlega gefst frekara tækifæri til þess að fjalla um aðra þætti málsins eftir að n. hefur um það fjallað og það kemur til 2. umr.

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Ég hef nú hlustað á ræður hv. þriggja þm., stjórnarandstæðinga. Ég skal játa það í hreinskilni að ég bjóst ekki við sérstaklega miklu í þessum ræðum þeirra, en þó bjóst ég við heldur meiri þekkingu en raun bar vitni og þó sérstaklega hjá hv. 8. landsk. þm. Allir hafa þeir talað um það hvað sjútvrh. hafi fengið óskaplega stóra upphæð til eigin ráðstöfunar eða ráðstöfunar að eigin geðþótta. Ég skal hugga þá alla í einu lagi, þessa ágætu hugsjónabræður, með því að ég hef ekki ráðstafað einni krónu og ætla ekki að gera. Það, sem hér er um að ræða og ég kom inn á í minni frumræðu, er að það fer fram núna „konvertering“ lána í sjávarútvegi sem var boðuð á s. l. hausti og hún fer fram í bankakerfinu. Það eru samstarfsnefndir Seðlabanka og tveggja höfuðviðskiptabanka sjávarútvegsins sem ráðstafa þessum lánum. Sjútvrn. á einn mann í þessari n. sem er nokkurs konar áheyrnarfulltrúi og fylgist með af hálfu rn. Varðandi þessar 400 millj. sem um var að ræða í vetur, þá er ákveðið að leggja fram 600 millj. kr. til þess að bæta að hluta eigendum fiskiskipa sem urðu þá fyrir gengistapi. Vegna þess að það er ástæðulaust að greiða inn í stofnfjársjóðinn um leið og þetta fjármagn verður til að öllu leyti, þá töldum við rétt að fá þá heimild í vetur að það mætti lána til 2–3 ára 400 millj. kr. í þessa „konverteringu“ lána sem að er unnið. Það stóð á því nokkurn tíma á hvern hátt ætti að ráðstafa þessum 400 millj. og það var vegna þess að ég vildi ekki ráðstafa þessum 400 millj. nema bankarnir tækju algerlega á sínar herðar að ráðstafa þessum peningum, lána þá út og tryggja endurgreiðslu á þessu tímabili. Hér er um fjármagn að ræða sem má segja að sé tekið traustataki í skamman tíma. Og þar við situr. Landsbankinn og Útvegsbankinn hafa tekið að sér að tryggja endurgreiðslu á því fé sem þeir lána í þessu augnamiði. Sama heimild er nú og það er ekkert víst að þessi heimild verði notuð að öllu leyti. Það fer alveg eftir mati bankanna hvort þeir lána þeim fyrirtækjum þessa fjármuni sem þeir lána ekki öðrum en þeim sem geta tryggt það að þetta fjármagn komi aftur á þessu tímabili. Það er því um algjöran misskilning að ræða hjá hv. ræðumönnum að ég standi í því að ráðsmennskast með þessi lán. Það hefur aldrei hvarflað að mér að taka slíka ábyrgð á mig að lána 400 millj., hvað þá heldur 800 millj., til Péturs og Páls og taka þá ábyrgð að þetta fé kannske vanti þegar á að greiða það eftir 2–3 ár. Nei, ég skal segja hv. þm. það að ég er miklu hyggnari maður en það að ég taki slíka ábyrgð á mig. Og það er algjör misskilningur hjá hv. 8. landsk. þm. að það sé fyrst og fremst verið að lána fjármuni til vafasamra fyrirtækja. Það er fyrst og fremst verið að koma mörgum ágætum fyrirtækjum á miklu fastari grunn en áður var, - fyrirtækjum sem eiga miklar eignir, en eiga í erfiðleikum hvað snertir lausafjárstöðu. Og þetta starf hefur átt sér stað núna að undanförnu og það er, eins og ég sagði áðan, búið að lána þegar 1005 millj. kr. og vanskilaskuldir við stofnfjársjóðina nema um 95 millj. kr. þannig að það er búið að lána fyrirtækjum 1100 millj. um miðjan þennan mánuð og þetta heldur áfram. Það er ekki nálægt því hálfnuð þessi „konvertering“ í sjávarútvegi. Þetta eru lán til 84 aðila sem ég hef ekki séð skrá yfir. Ég veit um örfáa aðila, sem hafa fengið afgreiðslu, en ekki heildina. En þannig er það og þetta heldur áfram með þessum hætti. Þetta sýnir hvernig sjávarútvegurinn stóð á s. 1. hausti. Lausaskuldirnar í sjávarútvegi og vanskil við stofnlánasjóðina voru gífurleg. Ég tala nú ekki um öll vanskilin við þjónustufyrirtækin, við iðnaðarfyrirtækin, sem vorn mörg komin að því að stöðvast og' úr þessu er verið að bæta með þessum hætti. Ég endurtek það að ég hvorki get né vil koma nálægt því að úthluta þessu fé eða breyta lausaskuldum útgerðaraðila í fast lán. Það verða þær stofnanir að gera sem með þessi mál fara. Hins vegar skal ég segja hv. þdm. að það var töluvert vandamál hvernig á þessu skyldi tekið, því að nú er það í raun og veru Seðlabankinn sem kaupir af viðskiptabönkunum skuldabréf sjávarútvegsins til þess að létta á stöðu viðskiptabankanna við Seðlabankann. Og það var lengi erfitt að komast að niðurstöðum hvernig þetta átti að vera í framkvæmd. Að lokum sömdu þessir aðilar um það sín á milli, viðskiptabankarnir og Seðlabankinn, að þetta yrði afgr. í gegnum Fiskveiðasjóð, sem sagt, Fiskveiðasjóður verður notaður til þess að lána, en Seðlabankinn auðvitað endurkaupir þessi lán þannig að hann einn fer að lokum með þau. Hv. ræðumenn hafa talað mikið um að sjómenn fái ekkert út úr þessum ráðstöfunum. Ég vil minna á það að tveir af þessum ræðumönnum voru stuðningsmenn fyrrv. ríkisstj. og þegar fiskverð var ákveðið frá 1. jan. 1974 var ósamið við alla aðra launþegahópa í landinu og það var gert nokkru síðar eða í febr. Það hafði í för með sér stórfellda hækkun til allra annarra í launum og stórfellda hækkun á flestum nauðsynjun. En þrátt fyrir það sá fyrrv. stjórn eða stuðningsflokkar hennar enga ástæðu til þess að hækka fiskverðið, hvorki til útgerðar né sjómanna. Það varð svo geigvænleg hækkun eftir kjarasamningana í febr. 1974 að það er talið að viðhald skipa hafi hækkað um 50–51% frá áramótum til aprílloka. Þetta segir a. m. k. nokkra sögu hvað snertir rekstrarafkomu útvegsins að fá slíka holskeflu yfir sig og enga hækkun á fiskverði. Að lokinni vertíð 1974 kemur verðstöðvun og er ákveðið að fiskverðið verði óbreytt þrátt fyrir allar þessar hækkanir og þessa miklu holskeflu. Og fiskverðið stóð óbreytt alveg fram til 1. sept. að það hækkaði um 11% eftir að núv. ríkisstj. tók við. Þetta er nú sannleikur málsins. Ég er ekkert að fara út í það eða gagnrýna frekar af hverju þetta var gert, af hverju var ekkert komið til móts við útgerðina í 8 mánuði á s. l. ári. En það er staðreynd og það sýnir rekstrarstaða og efnahagsstaða sjávarútvegsins að árið 1974 var hörmulegt ár í rekstri í flestum greinum sjávarútvegs, sérstaklega hvað útgerð snertir og hluta af vinnslunni. Hins vegar var afkoman mjög góð í saltfiskinum. Mér þætti gaman að spyrja hv. síðasta ræðumann að því, - það var framkvæmd gengislækkun á árinu 1972 af fyrrv. ríkisstj. og þá studdi flokkur þessa hv. þm. þá stjórn heill og óskiptur: Hvað fengu sjómannasamtökin mikið af gengishagnaðinum þá, 1972? Það væri fróðlegt ef þm. vildi nú segja þingbræðrum sínum og systrum frá því hvað sjómannasamtökin hafi fengið af þessum gengishagnaði. Sannleikur málsins er sá, að 1972 var engum gengishagnaði skipt. Þá sagði enginn neitt. Það er bara lán og var til ráðstöfunar uppi í sjútvn. Það fylgdi frv. um ráðstöfun gengishagnaðar og þá var þetta allt í besta lagi hjá þessum hv. fyrrv. stjórnarþm. Hv. 8. landsk. þm. talar mjög mikið um gengisbreytingarnar, gengisfellingarnar. Ég vil nú minna á það að þegar stjórnmálaflokkarnir voru að ræða saman á s. l. sumri mótmælti ekki einn einasti þeirra því, að ef hann færi í ríkisstj. væri ekkert annað fram undan en að lækka gengi krónunnar. Alþfl. var engin undantekning þar. Í sambandi við sjóðakerfið, - ég vil minna þennan þm. á, hann er nú svo ungur að árum og nýbyrjaður hér, en hann hefur nú verið að kynna sér mjög stjórnmálasögu og þá sérstaklega sögu flokks síns og flokkurinn er núna í endurhæfingu að því er hann segir sjálfur eða framámenn hans, - en ég vildi aðeins minna á það að Alþfl. fór með sjávarútvegsmál öll árin sem viðreisnarstjórnin sat. Þá var gerð gengisbreyting 1967 og önnur gengisbreyting 1968. Það voru gerðar ráðstafanir í sjávarútvegi bæði þessi ár. 1967 var talið að gengisbreyting mundi duga. Hún dugði ekki. Það varð verðfall samhliða stórkostlegri hækkun á tilkostnaði. Það varð að grípa aftur til gengisbreytingar 1968 og hún var ekki skorin við nögl, eins og við munum. Og hvað var gert? Fengu sjómennirnir hækkun á fiskverðinu eins og gengisbreytingin gaf möguleika á? Nei, alls ekki. Útgerðin fékk 17% ofan á fiskverðið án skipta. Það var engin sjálfstæðisráðh. þá í embætti sjútvrh. Það var meira að segja enn verandi þm. Alþfl. Hann gerði þetta ekki af fjandskap við sjómannastéttina, - alls ekki. Hann gerði þetta og þáv. ríkisstj. vegna þess, að gengisbreyting er ekki gerð fyrir sjávarútveginn eða fyrir útgerðina. Hún er gerð vegna þess að þegar verðgildi krónunnar er fallið, þá hefur að lokum verið játað staðreyndum og genginu breytt. Og vitaskuld njóta útflutningsgreinarnar fyrst og fremst hinna góðu áhrifa gengisbreytingar hverju sinni. Þá var tekið upp 17% gjald sem sjómenn mótmæltu, og það var gert vegna þess að ef hin góðu áhrif gengisbreytingarinnar hefðu komið inn í verðlagið í hækkuðu fiskverði til útgerðar og sjómanna, þá hefði það hleypt af stað kaupskriðuöldu hjá öllu öðru launafólki í landinu þannig að gengisbreytingin 1968 hefði á nokkrum vikum runnið út í sandinn. Þetta var á bak við þessa ráðstöfun þáv. sjútvrh. sem var úr Alþfl. Sama er nú um að ræða. Við verðum að taka mið af því hvað eru laun annarra þegna þjóðfélagsins, hvernig ástandið er í þjóðfélaginu, hvað við getum gengið langt hverju sinni. Ég held að það sé ekki hægt að saka núv. ríkisstj. um það að hún hafi ekki reynt að sýna eins mikla sanngirni og mögulegt hefur verið að gera við erfiðar aðstæður eins og við búum við í okkar þjóðfélagi. Það þýðir ekki, hvorki fyrir stjórnarsinna né stjórnarandstæðinga, að neita því að við búum við afar erfiðar aðstæður núna. Á sama tíma og þjóðir, sem við eigum margvísleg viðskipti og samskipti við, miklu ríkari þjóðir en við, verða að draga saman verulega, þar hefur verið atvinnuleysi nú að undanförnu, þá hefur þessari ríkisstj. tekist það, sem er mikilvægast af öllu, með þessum ráðstöfunum sínum, að hún hefur komist hjá því að hér bryddaði á atvinnuleysi. Og það er mikið afrek út af fyrir sig á sama tíma og atvinnuleysið er orðið allt upp í 10% í V.-Þýskalandi, einhverju auðugasta landi í veröldinni, í Bandaríkjunum, ég tala nú ekki um í Danmörku og víðar. Þetta held ég að megi líka líta á og hafa í huga. Það er ekki hægt að vera alltaf á uppboði með alla hluti. Og ég skal segja hv. 6. þm. Vestf. það að ef það hefðu verið 150 millj. í lífeyrissjóð sjómanna, þá hefði hann flutt nákvæmlega sömu ræðuna um það að sjómenn þyrftu að fá enn meira því að það er bara uppboð. Þm. er alltaf á uppboði. Það er það sem er.  Um eitt urðu þeir sammála, 8. landsk. þm. og Magnús Kjartansson og voru fljótir að reikna báðir. Magnús greip fram í fyrir honum og sagði að þetta frv. væri búið að vera í fjóra mánuði í undirbúningi. Gengisbreytingin átti sér ekki stað fyrr en um miðjan febrúar, og ég hefði nú alls ekki treyst mér til að ákveða ráðstöfun gengishagnaðar um áramótin eftir gengishreytingu sem ekki var vitað að yrði farið í og ekki var framkvæmd fyrr en um miðjan febr. En þeir skoðanabræður, Sighvatur Björgvinsson og Magnús Kjartansson, fundu út að frv. væri búið að vera 4 mánuði í meðförum. Það kom hér fram, held ég, 19. eða 20. apríl. En þannig eru nú margir útreikningar þessara herra og þess vegna tekur maður þá ekki allt of alvarlega. 8. landsk. þm. kom inn á það, að hann segir að í aths. við frv. sé gert ráð fyrir tekjuauka Olíusjóðs skv. ákvæðum þessarar gr. sem muni nema um 1450 millj. kr. Ég kom inn á það í framsöguræðu minni að gengið er út frá að fobverðmæti sjávarafurða nemi 33 milljörðum og 750 millj. kr. á ári. Hráefnishlutfallið af þessum stofni er talið vera 45%, eða um 27% af hlut útgerðar og 18% af hlut sjómanna. Ef við hefðum tekið 11% gjöld af fiskverðinu hefði hlutdeild sjómannsins verið miklu hærri. En við fórum inn á þá braut að leggja til að taka útflutningsgjaldið á síðasta stigi þannig að hlutdeild sjómannsins minnkar mjög verulega við það að hverfa frá að taka 11% af fiskverðinu. En dæmið lítur ekki eins illa út og menn halda í sambandi við fiskvinnsluna vegna þess að við tökum um 400 millj. úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins til þess að bæta hraðfrystíiðnaðinum þá hækkun sem hann verður að þola af þessari hækkun útflutningsgjaldsins. Ég held að það megi því segja að hér sé ekki um risavaxinn skatt að ræða. Og það er alveg rétt hjá hv. 8. landsk. þm. að hér er ekki verið að færa sjávarútveginum neitt. Hér er aðeins verið að færa á milli hinna ýmsu greina í sjávarútvegi. Ég held að það hafi verið hv. 6. þm. Sunnl. sem taldi að það hefði átt að afla fjár til Olíusjóðs eða til þess að bæta stöðu útgerðarinnar með því að leggja skatt á alla landsmenn, sem þeir tækju þátt í. Út af fyrir sig er það ekkert fjarri sanni að slíkt væri gert. En mér hefur skilist á æðimörgum að það sé nú ekki á bætandi að auka skattabyrðina á almenningi í landinu. Nú á að lækka beinu skattana. Það er ákveðinn vilji ASÍ að fara inn á þá braut. Þá er ekki nema um eitt að ræða, það er að hækka söluskattinn til þess að standa undir þessu. Vilja hv. stjórnarandstæðingar heldur fara inn á þá braut að leggja á söluskatt til þess að greiða niður olíu fyrir útgerðina? Ef þeir vilja það, finnst mér rétt að þeir láti frá sér heyra í þeirri n. sem fær málið til meðferðar. Ég vil benda á það að öflun fjár til Olíusjóðsins hefst ekki við áramót. Hún hefst ekki fyrr en þetta frv. er orðið að lögum. En skuldbindingarnar gagnvart útgerðinni ná allt til 11. jan., að fyrri olíuhækkunin á sér stað, og Olíusjóðurinn verður að greiða niður báðar þessar hækkanir. Það er tæpur milljarður sem hér er um að ræða, og tekjurnar af olíugjaldinu verða aldrei hærri en þessi útgjöld, það er alveg sjáanlegt. Við getum hiklaust dregið frá heildarútflutningnum um 5 milljarða vegna lýsis- og mjölframleiðslu sem engar tekjur koma af og ekki fyrr en 1. okt. Og þá er auðvitað ekki um neina verulega upphæð að ræða því að loðnuveiði hefst ekki aftur fyrr en á næsta ári svo að þetta er óverulegt gjald. Það má segja að það geti verið að sumu leyti eðlilegt að þetta gjald gæti komið á eftir nánari ákvörðun rn., eins og hv. 8. landsk. þm. ræddi um. En ég held að það sé ekkert áhorfsmál að það sé réttara að hafa þessa ákvörðun í hendi Alþ., og það er tekið mið af því. Hins vegar vitum við ekkert hvað verður verð á mjölafurðum 1. okt. Við vitum heldur ekkert hvernig saltfiskur eða frystur fiskur stendur þá. Við bara reiknum með og ákvörðum í þessu frv. Ef breytingar verða örar verður að finna nýjar leiðir og breyta. Það vitum við ekki um í dag. Þetta er áætlun sem við byggjum á þetta ár, og það er síst af öllu verið að taka meira fé í Olíusjóðinn en hann þarf að greiða út. Þar við bætist að frá áramótum hefur farið úr landi mikið af afurðum sem búið er að skila gjaldeyri fyrir og kemur ekki til greina að útflutningsgjaldið geti verkað aftur fyrir sig. Það tapast á þessu tímabili þannig að það þarf enginn að óttast að tekjur af þessu gjaldi til Olíusjóðsins fari yfir það sem gert er ráð fyrir að útgjöldin muni nema. Ég vil svo að síðustu taka það fram í sambandi við þessa heimild um 400 millj. fjárframlag sem er áætlað til að greiða niður erlend lán og gengistryggð lán að það hvarflar ekki að mér að nota þá heimild nema fyrir viðskiptabankana þannig að það séu þeir sem láni það fé og þeir einir og þeir verði jafnframt að ábyrgjast endurgreiðslu á þessu fjármagni til baka. Ég held að það sé engin hætta á því að ég fari út í neinar slíkar lánveitingar og hefur aldrei hvarflað að mér að gera það því að þessa hluti er ekki hægt að leysa nema í nánu samstarfi og samvinnu við bankakerfið. Ef bankarnir treysta ekki sínum viðskiptamönnum til þess að greiða þetta fjármagn á þessum skamma tíma, þá verður þetta fjármagn ekki látið til fyrirtækjanna. Á þessu stigi sé ég ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. En hitt er ljóst að það er erfitt eins og fyrri daginn að sætta sjónarmið í sjávarútveginum í þessum efnum. Það vill hver líta á sína hagsmuni frá sínu þrengsta sjónarhorni. Hvað snertir leiðarann, sem 8. landsk. þm. las úr Vísi, held ég að það sé þægilegt að skrifa svona leiðara og það er ákaflega mikilsvert atriði fyrir Vísi að fá ritstjóra Alþýðublaðsins til þess að lesa upp leiðara sína hér á Alþ. Þeir kannske geta þá skipst á ef þeir skrifa á sama hátt jafnskynsamlega um landbúnaðarmálin og þeir hafa löngum gert. Og þeir ætla nú að fara að bæta því við að skrifa og tala af svipaðri skynsemi um sjávarútvegsmál.

Frsm. (Pétur Sigurðsson) : Herra forseti. Sjútvn. hefur haft mál þetta til meðferðar og sent það til umsagnar allmargra aðila og er niðurstaða allra þessara aðila utan eins að mæla með samþykkt frv. Tveir aðilar gera þó nokkuð ítarlega grein fyrir skoðunum sínum og leggja til nokkrar brtt. Það eru Fiskifélag Íslands og Stýrimannaskólinn í Reykjavík. Einn aðili vill að frv. verði frestað og leggur mikla áherslu á að inn í það verði tekið ákvæði um skólaskip, en það er Farmanna- og fiskimannasamband Íslands. Félag íslenskra botnvörpuskipaeigenda mælir með frv., sömuleiðis Landssamband ísl. útvegsmanna. En í þessum tillögum eða aðfinnslum Stýrimannaskólans og Fiskifélags Íslands koma mörg þau hin sömu sjónarmið, og má segja að hv. sjútvn. hafi komið að mestu leyti til móts við skoðanir þessara tveggja aðila og þá kannske sérstaklega til móts við skoðanir Stýrimannaskólans. Þeir sem þar fjölluðu um málið eru kannske þeir sem best og mest vit hafa á þessum málum. Ég skal þá, vegna þess að áliðið er orðið dags, reyna að fara fljótlega yfir þær brtt. sem n. er sammála um að gera. Í 2. gr., í sambandi við markmið skólans, falli niður 5. og 6. liður, en efni þeirra liða má segja að finnist í öðrum gr. í frv. Þá er einnig lagt til að fella niður 3. gr. því að það kom fram í athugasemd frá Stýrimannaskólanum að það væri of bundið fyrir skólann að ákveða í lögum að nemendur Stýrimannaskóla hefðu lokið námi frá sjóvinnuskóla á fyrsta námsári. Við þessari ósk var orðið, en í stað þessa var 8. gr. nokkuð aukin og þar komið til móts við skoðanir Fiskifélag Íslands. Það kom líka fram hjá báðum þessum aðilum að ekki væri rétt að telja upp námsefni svo ítarlega sem gert er í 5. gr. frv., heldur væri réttara að láta það þróast með reynslunni, og þeir lögðu báðir til að þetta yrði ákveðið í reglugerð og féllst n. á það. Ég var búinn að minnast á 8. gr. áður. Þar er lagt til, að fastsetja ekki skólatímann 3 mánuði, heldur eins og þar segir: „Skólinn starfar allt að 10 mánuði á ári og skal skólatími yfirleitt skipt í þriggja mánaða námskeið.“ Skv. ábendingu Stýrimannaskólans er lagt til að í stað þess að í 9. gr. segir: „skal hafa lokið námi frá Stýrimannaskólanum í Reykjavík“ komi: hafi lokið annars stigs prófi úr stýrimannaskóla. Þetta er alveg rétt ábending því að að sjálfsögðu á maður með hið meira fiskimannapróf að geta veitt slíkum skóla sem sjóvinnuskólanum er fyrirhugað að vera forstöðu. Og svo breytti n. því einnig að binda þetta eingöngu við Stýrimannaskólann í Reykjavík. Stýrimannaskólarnir eru tveir og það er engin ástæða til þess að binda þetta aðeins við annan skólann. Svo má segja að meginbreytingin sé sú, að í frv. var lagt til að skólinn heyrði undir sjútvrn., en báðir þessir aðilar bentu á að réttara væri að skólinn heyrði undir menntmrn., m. a. vegna þess að allir aðrir skólar, sem veita fræðslu í sambandi við sjávarútveg, heyra undir menntmrn. Það varð úr að leggja þetta til og n. var sammála um þessa breyt. Sömuleiðis er lagt til að í stað þess að Fiskifélagið tilnefni fimmta manninn í skólanefnd, þá skipi ráðh. hann án tilnefningar. Eins og Fiskifélagið réttilega benti á má segja að allir hinir aðilarnir, sem eiga að tilnefna í skólanefndina, séu aðilar að Fiskifélagi Íslands og eigi flestallir fulltrúa í stjórn Fiskifélagsins. Ég sé, herra forseti, ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri, en eins og í nál. segir er n. sammála um að mæla með samþykkt frv. með þessum breyt., og þótt tveir nm. væru fjarverandi þegar málið var afgr., þá tjáðu þeir sig einnig samþykka afgr. málsins á þessum grundvelli.

Frsm. (Pétur Sigurðsson) : Herra forseti. Í grg., sem fylgir frv. þessu, segir svo, með leyfi forseta : „Við afgreiðslu frv. í sjútvn. Ed. í des. s. l. féll niður ofangreind breyt. á frv. en hún telst nauðsynleg til þess að ugglaus sé verkaskipting milli Framleiðslueftirlitsins og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins.“ Þar sem nm. voru sammála að koma til móts við þær óskir Ed. að leiðrétta mistök sem þar hefðu átt sér stað, þá leggur n, til að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Ellert B. Schram) : Herra forseti. Hv. félmn. hefur skilað áliti um frv. það sem ég leyfði mér að bera fram á þskj. 301, 163. mál. Frv. þetta var flutt til þess að greiða fyrir því að fasteignir sem væru reistar og notaðar í þágu tómstundaiðju, fengju lægri fasteignagjöld en þau fá nú. Var sérstaklega vitnað til hesthúsa og félagsheimila hestamannafélaga og skyldra fasteigna í grg. N. fjallaði um þetta frv., fékk umsagnir frá Landssambandi ísl. hestamanna og hestamannafélaga og Sambandi ísl. sveitarfélaga og komst að þeirri niðurstöðu að rétt væri að þrengja nokkuð orðalag greinarinnar eða frv., þannig að ekki færi milli mála hvað við væri átt, og líka breyta frv. á þann veg að hér væri um að ræða heimildarákvæði til handa sveitarstjórnum. Hljóðar þá brtt. svo: „Heimilt er sveitarstjórn að lækka eða fella niður fasteignaskatt af fasteignum sem einvörðungu eru notaðar til tómstundaiðju sem viðurkennd er af viðkomandi sveitarstjórn.“ Á þessa breyt. féllst n. öll svo og fulltrúar Sambands ísl. sveitarfélaga sem höfðu gert nokkrar athugasemdir við frv. í sinni upphaflegu mynd, af þeirri eðlilegu ástæðu að hér var um að ræða spón úr aski sveitarfélaganna. Það er mat þeirra að þetta sé mjög viðunandi eins og nú er frá því gengið af nefndinni. Í öðru lagi er bætt inn í þetta frv. breyt. sem felur það í sér að skipbrotsmannaskýli og sæluhús séu undanþegin fasteignagjöldum. Þessi breyt. var talin sjálfsögð og eðlileg og n. leggur til að þetta verði hvort tveggja samþ.