Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Brtill. (þskj. 227) við 1. gr.samþ. með 10 shl. atkv. 1. gr. þar með fallin. 2. gr. samþ. með 9 shl. atkv. Brtill. við 3. gr.samþ. með 10 shl. athv. 3. gr. þar með fallin. 4., 5., 6., 7., gr.samþ. með 9 shl. atkv. Brtill. við 8. gr.samþ. með 9 shl. atkv. 8. gr. með áorðinni breytingu samþ. með 9 shl. atkv. 9. gr. samþ. með 9 shl. atkv. Brtill. við 10. gr.sþ. með 9 atkv. gegn 1. 10. gr. þar með fallin. Fyrirsögnin sþ. án atkv.gr. Frumv. vísað til þriðju umr. í einu hljóði,

Lárus H. Bjarnason Eg skal að eins leyfa mér að stinga upp á að sett verði 3 manna nefnd í málið að lokinni umr. 1. umr. lokið.

Gunnar Ólafsson Eins og háttv. deildarmenn muna, var þetta mál tekið út af dagskrá hér í deildinni um daginn, eftir bendingu frá hæðstv. ráðherra. En nú hefi eg komið fram með breytingartillögu, þar sem lagfært er þetta atriði, sem hæðstv. ráðherra benti á. Auk þess kem eg með breytingartillögu um merkin, því að þegar eg fór að athuga þau betur, sýndist mér þau rangt tilfærð eftir örnefnum. En eins og eg hefi breytt þeim hygg eg, að örnefni séu rétt tilfærð og stefnum rétt lýst, og vil leyfa mér að leggja til að breytingartillagan verði samþykt.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Fyrir hönd fjárlaganefndarinnar skal eg fara nokkrum orðum um þær breyt.till., sem fram hafa komið við frv., og tek eg þær í sömu röð sem þær standa. 1. brt. er um að veita stjórnarráðinu heimild til að selja Miklaskála. Tilboð hefir verið gert í húsið og kaupin nokkurn veginn afgerð af stjórnarráðinu, en heimild þarf til sölunnar frá þinginu. Nefndin mælir með þessu og gengur út frá því vísu, að þingd. samþykki það. Næsta till. er á þgskj. 265, tilkomin út af fjárveitingu til háskólans, sem samþykt var við 2. umr. Eg álít nú, að engin þörf hafi verið, eins og fjárhag landsins er háttað, að fara strax að rjúka í að veita fé til háskóla, og mig furðar á því, að bændur skuli greiða atkvæði með slíku. Það er annað mál um Reykvíkinga, sem vænzt geta frama og fjárauka fyrir sig sjálfa eða ættingja sína og venzlamenn við það. En eg býst ekki við, að við þetta verði ráðið, og því er meirihluti nefndarinnar með breyt.tillögunni, sem fer fram á það, að háskólinn byrji 1. október í stað 17. júní, eins og samþykt var við 2. umr. Átti það að vera til minningar um vorn mikla þjóðskörung Jón Sigurðsson. Eg get ekki séð, að minning þessa merkismanns græði nokkuð við það, að menn hirði laun sín, eti og drekki upp á landssjóðs kostnað í 3½ mánuð. Breyt.till. á þgskj. 277 er svo til komin, að við 2. umr. var samþykt 4500 kr. fjárveiting til brúar á Hölkná. Eg gat ekki svarað flutningsm. þeirrar fjárveitingar þá, af því að umr. voru skornar niður. Nú leggur nefndin til, að landið veiti 3000 kr. til brúar á nefnda á, eða ?, en ? leggi sýslan eða hreppurinn, sem áin rennur um. Áin er ekki á þjóðveginum, heldur á aukapóstvegi, og ber því landssjóði engin skylda til að veita fé til brúarinnar. En af því að áin er ill yfirferðar og seinasta þing veitti fé til brúar á á nálægt þessari, sem ekki getur komið að fullum notum, nema Hölkná verði brúuð, þá vill nefndin veita þessa ívilnun. Þá er hér breyt.till. á þgskj. 278, sem er náskyld annari breyt.till., er kom fram áður hér í deildinni og féll við 2. umr. Það var till. um eftirlaun til ekkjufrúr Þóru Melsteð, 500 kr. fyrir árið 1910, en 600 kr. fyrir árið 1911. Nefndin hefir nú ekki átt kost á að ræða þetta, en hafði þó hugmynd um að það mundi koma fram, og þá hefir mér og meirihl. fjárlagan. komið saman um að lækka þennan lið niður í 400 kr. Það er alkunnugt, að hér er um sæmdarkonu að ræða, sem unnið hefir mikið og gott starf sjálf, og er auk þess ekkja góðs og merks manns. En þinginu hefir áður farist mjög vel við þann mann, og það er þó ekki ástæða til þess að óska frekari eftirlauna handa ekkjunni, að maðurinn hefir verið hálaunaður meðan hann lifði. Ekki ástæða til að gera neinn rétthærri, þótt vel hafi verið farið með hann áður. Það kom fram hjá háttv. flutningsm. þessarar till., að konan væri gömul og óvíst að hún þyrfti styrks með oftar, ef hann fengist ekki nú. Eg álít líka, að það sé sanngjarnt, að hún fái 400 kr. þetta ár, þótt það hafi ekki verið sannað, að hún sé sérlega þurfandi. Það eru sómasamleg eftirlaun handa ekkju, sem ekki á fyrir neinum að sjá, einkum ef litið er til eftirlauna margra embættismanna vorra. Einungis vildi eg þá óska yfirlýsingar háttv. flutningsm. um það, hvort hann vilji ekki gera sig ánægðan með þetta, og heimta ekki meira á fjárlögunum. Ef svo er, þá er eg ánægður og vil mæla með því við háttv. deild, að hún veiti þessar 400 kr. Svo er breyt.till. á þgskj. 279 frá háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.), sem er að mestu leyti uppvakningur frá 2. umr. Munurinn er að eins sá, að þá var farið fram á 400 kr., en nú 350 kr. Mér er nú ekkert kappsmál um þessa breyt.till. Eg veit það, að þörf muni vera fyrir þetta fé til að greiða fyrir ferðum í Austur-Skaftafellssýslu. En það var bent á það við 2. umr., að þessa upphæð mundi mega fá af því fé í gildandi fjárlögum, er veitt er til gufubáta og mótorbátaferða. Þessu mætti koma að á fjárl. Eg get nú ekkert fullyrt um það, hvernig nefndin muni taka í þetta, en eg sé að því er haldið til streitu, og vil því ekki fyrir hönd nefndarinnar vera að mæla á móti því. Þá er breyt.till. á þgskj. 281. Það er um byggingarstyrk til kvennaskólans á Blönduósi. Þessi till. er hingað komin á síðustu stundu, svo að fjárlagan. hefir eigi haft tíma til þess að bera sig saman um hana. Eg tala því hér einungis fyrir sjálfan mig. Og eg verð að segja, að eg hefði kunnað betur við það, ef þetta hefði verið kallað styrkur til skólahússbyggingar, því að annars binda menn hendur sínar, ef þetta verður samþykt. Fjárl.nefndin hefir enn ekki tekið afstöðu til kvennaskólamálsins, hún hefir ekki haft tíma til þess, en hún hefir samþykt í tillögum sínum við fjárl. 10-12 þús. kr. lánsheimild til skólahúss á Blönduósi, og í samræmi við það hefði þessi breyt.till. átt að orðast. Af þessum ástæðum get eg eiginlega hvorki verið með þessu né móti. Þá eru nú ekki eftir fleiri breyt.till., nema ein á þgskj. 284, sem ekki er nema orðabreyting, og sem eg álít alveg rétta.

Sigurður Sigurðsson Eg hefi leyft mér ásamt tveim öðrum háttv.þm. að koma fram með breyt.till. á þgskj. 265, viðvíkjandi háskólanum. Breyt.till. fer fram á það, að háskólinn taki ekki til starfa fyr en 1. okt. og fjárhæðin miðuð við það. Eg hafði ætlað mér að minnast á þetta atriði, háskólann, við 2. umr. fjáraukalaganna, en umræðurnar voru þá, eins og kunnugt er, skornar niður. En undir umræðunum benti háttv, 2. þm. Rang. (E. J.) á það, að ástæðulaust væri að ákveða laun handa kennurum háskólans yfir sumartímann frá 17. júní til 1. okt. , þann tíma, er engin kensla ætti sér stað, og er það rétt athugað. En afstaða mín til þessa máls er sú, að eg álít að háskólinn hefði átt að hvíla þetta næsta fjárhagstímabil. Það er svo margt annað, sem kallar að og síður þolir bið. Eg hefi hvergi orðið var við neinar óskir um að háskólanum yrði komið á fót svo brátt, nema hér í Reykjavík. Úti um landið láta menn sig það engu skifta, þótt það drægist um nokkur ár, að hann tæki til starfa. Flestir munu telja það skaðlaust landi og lýð, þótt svo yrði, og óneitanlega hefir það allmikil útgjöld í för með sér að stofnsetja skólann. Launaviðbótin ein nemur 15-20 þús. kr. á ári. Það munar um minna. Fyrir það fé mætti brúa 3-4 smáár, eða byggja 4-5 rasta braut. Hér er ekki um neina brýna þörf að ræða, að koma skólanum á fót, síður en svo. Það eru að eins nokkrir reykvíkskir embættismenn og embættislausir menn, sem er það kappsmál, að háskólinn byrji sem fyrst. Það er launaviðbótin og launavonin hjá þessum mönnum, sem kallar að, og ekkert annað. - Við 2. umr. var viðhaft nafnakall um fjárveitinguna til skólans. Það hefir átt að knýja menn til að vera með henni. Það hreif. Fjárveitingin var samþykt, og það með allmiklum atkvæðamun. Það eru þeir háttv.þm. Dal. (B. J.) og háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), sem mest hafa gengist fyrir þessari háskólastofnun á þessu þingi. En nú er mér sagt, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sé orðinn linari í sókninni, en áður, og vilji nú helzt að stofnun háskólans sé frestað. Hvað veldur þeim sinnaskiftum? - Eg sé líka hér er komin breyt.till. við breyt.till. okkar þrímenninganna, þar sem farið er fram á að fella í burtu 4. deild háskólans, og mér er sagt að þessi till. eigi rót sína að rekja til háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), en um það skal eg ekkert fullyrða. En gagnvart þessari breyt.till. vil eg segja það, að eg hefi ávalt litið svo á, að það yrði einmitt þessi 4. deild háskólans, er héldi nafni hans á lofti út á við. Og ef það er annars meiningin, að háskólinn eigi að hefjast nú í ár, þá virðist mér fara bezt á því, og vera í mestu samræmi við tilgang háskólalaganna, að allar deildir hans taki til starfa undir eins. Ef 4. deildinni er slept, heimspekisdeildinni, og að eins sameinaðar - á pappírnum - hinar 3 deildirnar: læknaskólinn, lagaskólinn og prestaskólinn, þá virðist mér eins gott að fresta alfarið stofnun háskólans. Annaðhvort er að fresta stofnun skólans, eða búa svo um, að allar deildir hans geti byrjað undir eins. Og mín skoðun er nú sú, að stofnun háskólans hefði átt að bíða, bæði þetta ár og næsta fjárhagstímabil. En ef hann á að byrja á annað borð, þá virðist mér lang eðlilegast, að allar deildir skólans taki til starfa samtímis.

Jón Magnússon Eg vildi víkja með nokkrum orðum að breyt.till. minni á þgskj. 278 um styrkinn til frú Þóru Melsted. Eg talaði nokkur orð fyrir samskonar till. við 2. umr., og álít ekki þörf á að taka hér upp aftur það sem eg sagði þá. Eg skal að eins minna á það, að hér á ekki einungis í hlut ekkja heiðursmanns, sem þing og þjóð hefir verið samdóma um, að unnið hafi til sérstakrar viðurkenningar fyrir starf sitt í almanna þarfir, heldur og kona, sem á það sjálf skilið, að henni sé sómi sýndur fyrir margra ára ósérplægna starfsemi til sannra þjóðþrifa, því að frá því árið 1858 hefir hún sífelt lagt fram alla sína krafta í þjónustu málefnis, sem alþingi hefir ætíð talið mjög þarft, en það er kvennaskólamálið. Hún kom því máli fyrst á hreyfingu, og síðan lagði ekki einungis hún, heldur og maður hennar að miklu fram krafta sína í þarfir þess á síðari árum. Það er vitanlegt, að fjárhagur þeirra hefir verið heldur þröngur alla æfi. Samt sem áður réðst þessi maður í það, að byggja stórt og dýrt hús handa kvennaskólanum, auðvitað mest í skuld, og af þessu leiddi það, að hann gat ekki séð svo vel fyrir ekkjunni, sem hann vildi, gat t. d. ekki lagt fé í ekknasjóð. En hann treysti því stöðugt, að alþingi mundi sjá það við hana. - Eg sé nú að háttv. fjárlaganefnd hefir ekki fundið ástæðu til þess að virða þetta svo sem að neinu. Eg veit þó, að stjórnin hefir álitið, að konu þessari bæri lagalega um 220 kr. lögmælt eftirlaun, og hefir úrskurður hennar fallið í þá átt. Hér er nú ekki um annað að ræða, en dálitla viðbót í örfá ár. - Þar sem h. framsm. (B Þ.) spurði, hvort eg vildi eigi þiggja fyrir hennar hönd 180 kr. viðbót í ár, móti því að sleppa öllu frekara tilkalli, - þá skil eg ekki, hvernig mönnum dettur í hug að koma fram með annað eins. Þetta gæti verið hreinasti búhnykkur fyrir þingið, nema hún eigi því skemur eftir ólifað. Ef hún lifir nokkur ár enn, sem eg vona að verði, þá er henni þetta strax á næstu árum 200 kr. skaði. Þegar eg sá till. fjárlaganefndar um þessa niðurfærslu, þá datt mér fyrst í hug að taka tillögu mína aftur, heldur en að þiggja svo litla viðbót, en eg gerði það ekki, því að eg vissi að þegar er þörf aukins styrks. Það er satt, að þessi kona á dálítið í kvennaskólahúsinu, sem eitthvað kynni að fást fyrir, ef það seldist, en nú sem stendur er sú húseign fremur til byrði, en hitt. Sannast að segja hélt eg, að menn mundu veita þetta ljúflega, svona lítið, og það þegar konan er komin fast að níræðu. Og þótt það sé satt, að hagur landsins sé þröngur, þá er það ekki svo, að mjög muni um 3-400 kr. meira eða minna. En eitt vil eg taka fram: Þessi kona hefir þegar ráðstafað öllu eftir sinn dag til almennings þarfa. Eg verð að segja það, að eg á bágt með að betla, þegar undirtektirnar eru svona stirðar og viðurkenningin svona lítil, en eg get ekki skilið, hvað háttv. fjárlaganefnd gengur til, nema ef vera skyldi það, að hún áliti að hér eigi engin viðurkenning við, af því að kona á í hlut. Mér er nær að halda, að hefði það verið karlmaður, þá hefði varla heyrst nokkur rödd á móti þessu. Og ef það er alvara hjá háttv. fjárlagan., að halda fram sinni viðbót, þá vil eg heldur leggja til, að alt sé tekið aftur. Það verða þá vonandi einhver önnur ráð til þess að hjálpa þessari konu á einhvern annan hátt þann stutta tíma, sem hún á eftir ólifað.

Forseti: Eg skal geta þess til athugunar háttv.þm. við atkv.gr., að brtill. á þgskj. 284 er tekin aftur af flutningsm.

Bjarni Jónsson Það var þessi breyt.till. viðvíkjandi háskólanum, ásamt þeim fögru orðum, er háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) fylgdi henni úr garði með, sem knúði mig til þess, að þreyta háttv. deild með nokkrum orðum, þótt eg ætlaði mér ekki að tala meira að sinni. Hann talar svo oft, sá háttv.þm. um lærða menn og tilgang þeirra til hins og þessa, og gefur jafnvel í skyn, að eg og aðrir lærðir menn ætlum okkur allir að verða kennarar við þennan háskóla. Eg held, að þótt við yrðum það allir, og þótt við hefðum allir þennan eina háttv.þm. að lærisveini, þá yrði samt efamál, hvort hann yrði nokkru betur að sér, þegar hann kæmi frá þeim síðasta, en þegar hann kom til þess fyrsta En því vil eg beina til allra, eldri og yngri, lærðra og ólærðra, að það kemur dálítið hjákátlega við, að vera sí og æ að hamast að þessum lærðu mönnum, þar sem það kemur aldrei fyrir, að nokkur þeirra sjálfra minnist þess. Eg þekki engann, sem ofmetnist af því, og geri lítið úr öðrum, ólærðum, mönnum. Því fer svo fjarri, að jafnvel þessi háttv.þm. hefir einmitt á þessu þingi verið tekinn upp í tölu lærðra manna af öðrum háttv.þm., og álít eg það ekki nema vel til fallið um jafn sprenglærðan búfræðing og hann er. Það er undarlegt, þegar hann er að tala um alla þá spillingu, er leitt hafi af lærðum mönnum hér á þinginu. Það sýnist eins og hann hafi ekki vitað það, að maðurinn, sem situr við hlið hans - maðurinn, sem er traust hans og athvarf í öllum málum - að hann er líka lærður maður. Hann hefir líklega ekki tekið eftir því, af því að hann veit að hann er bóndi, annars hefði hann ef til vill farið gætilegar, því að þaðan hefir hann þó alt hið bezta, sem hann hefir til málanna lagt. Og þótt eg ætli mér ekki að fara að gjalda honum nú alt það, sem hann hefir sagt í garð okkar lærðu mannanna, af því viti og snild, sem honum er í munn lagin, þá get eg ekki stilt mig um að segja það, að eg álít það óvirðingu og ósamboðið þessu þingi, að menn séu sí og æ að halda kjörfund hér í deildinni. Því að hvað á alt þetta hjal að þýða um eyðslusemi og kröfur lærðu mannanna? Hvað getur það verið annað en það, að hér sé verið að mælast til þess við kjósendur í Árnessýslu, að þeir taki sparnaðarmanninn Sigurð búfræðing fram yfir hina eyðsluseggina? Eg skal nú hverfa frá þessu, en eg vona að þessi háttv.þm. láti nú lærðu mennina í friði fyrst um sinn, annars kann að vera að svo megi brýna deigt járn, að bíti. Og þótt hann sé mikill maður, og tali oftar en við allir til samans, þá gæti svo farið, að hann ætti fult í fangi, ef allir lærðir menn í deildinni vildu leggja í það, að þakka honum fyrir síðast. En viðvíkjandi tillögu þeirri, sem sami h. þm. Árn. hefir borið fram, þess efnis að laun háskólakennara byrji 1. okt. en ekki 1. júní, þá er það mér ekkert kappsmál. Hitt er það, þótt eins og þm. sagði, það ykji ekki á virðingu Jóns Sigurðssonar, þótt háskólakennararnir borðuðu fyrir landsfé þennan tíma, þá er þó á hitt að líta, að það sýndi að minning Jóns Sigurðssonar ætti einhvern stað í pyngju manna við hliðina á hjartanu. En tillaga sú, er eg ber hér fram leysir alla hnúta. Þá verður háskólasetningin helguð minningu Jóns Sigurðssonar, en laun kennaranna sparast til 1. okt. þ. á. Eg hefi áður látið í ljósi, að háskóli væri eitthvert hið bezta fyrirtæki, sem landið gæti í ráðist; en auðvitað kostar það eitthvað, eða vill háttv. 2. þm. Árn. benda mér á, sem til framfara horfir, sem fæst fyrir alls ekki neitt, og það kemur fyrir lítið, að gaspra um framfarir; þær fást aldrei, hvorki veraldlegar né andlegar fyrir ekkert, hvorki hér né í öðrum löndum, og það er áreiðanlegt, að það situr illa á þeim mönnum, sem tala um sjálfstæði þessa lands, að telja eftir hvern eyri, sem til þess gengur að vinna að því, og eitt hið versta verk, sem eg þekki er það, þegar verið er að slá á aumustu strengi þjóðarinnar með því að reyna að gera það ægilegt, hversu mikið hún þurfi að borga fyrir sjálfstæði sitt og mentun. Hver á að borga fyrir það, að borgarar þessarar þjóðar eigi kost á að verða þjóðlega mentaðir og sjálfstæðir menn? Hver nema þjóðin sjálf. En eg skal ekki tefja tímann með þessu.

Björn Jónsson Mér datt í hug, þegar eg sá breytingartillögu um að færa niður eftirlaun frú Þóru Melsteð, að eitthvað meira en lítið mætti hann vera bágborinn fjárhagurinn, ef brýna nauðsyn bæri til að fara svona með þessa stórmerkilegu konu, sem vafalaust er hin langmerkasta kona, sem lifað hefir í þessu landi, síðan alþingi hið nýja tók til starfa. Þessi kona, sem með kostgæfni og samvizkusemi hefir um 40 ára skeið unnið meira og betra verk í þarfir þjóðfélags vors, en nokkur önnur kona á þessu landi; með hana á nú að fara svo, að hún komist því nær á vonarvöl í ellinni - mjög hárri elli - því að hún er nú komin fast að níræðu. Mér getur ekki annað en flogið það í hug í þessu sambandi, hversu undarlegt það virðist, að sama löggjafarþingið, sem í hitteðfyrra veitti einum heiðursmanni, ónefndum þó, sem að vísu hafði verið framkvæmdarmaður, en einatt haft há laun fyrir starfa sinn og átti enga kröfu til eftirlauna, þetta sama þing veitir honum þá 4000 kr. eftirlaun, og án þess eg lasti það í minsta máta, þá finst mér hitt furðanlega hégómlegt, að heyra nú sömu mennina vera að yrðast um það, hvort þessari konu, sem á engan hátt er ómerkari en maðurinn, sem eg gat um, séu veittar 400 til 600 kr., og þetta gera hinir sömu menn, sem látast í orði kveðnu unna jafnrétti karla og kvenna og halda fagrar ræður um, að kvenfólk sé jafnvel gefið og karlar. Það er sýnilegt, að alt þeirra hjal um þá hluti eru tóm orð, orð, orð - - eins og skáldið sagði (Shakespeare). Mér er það óbærileg tilhugsun, ef þetta þing gerir það fáheyrða drengskaparbragð(!) að láta þessa konu ekki fá þennan lítilfjörlega eftirlaunaauka og eg skil ekki, að nokkurt mannsbarn á landinu geti misvirt það, þó vel sé farið með þessa konu, en þúsundum manna mun gremjast, ef þinginu ferst illa og óverðuglega við hana. Eg hafði lofað því við 2. umr. þessa máls, að gefa skýrslu um kostnað við utanför síldarmatsmannsins á Akureyri. För hans til Vesturheims stafaði af því að síldarveiðaútgerðarmenn á Akureyri höfðu farið þess á leit við matsmanninn og tjáð sig um það við stjórnina, að mjög svo æskilegt væri, ef hægt væri að senda þangað skynbæran mann til þess að komast þar í markaðssamband með síld, og til að kynna sér alla meðferð síldarinnar þar og hvernig haganlegast væri að senda hana þangað. Árangurinn af förinni hefir orðið sá, að breytt hefir verið til um verkun á síld, sem þangað hefir átt að fara, og eins hefir síðan verið tekið upp annað og rétt lag til að koma síldinni þangað. Áður hafði síldin verið send í stórum förmum í einu, en það sýndi sig nú að vera mesta óráð, því þegar hún kemur vestur verður að geyma hana í ís, þangað til hún selst, á svo og svo löngum tíma, en það hefir mikinn kostnað í för með sér. Hér er því alls eigi um fjáreyðslu að ræða, eins og sumir hafa viljað halda fram, heldur fjárframlag eftir eindregnum tilmælum viðkomandi manna til þess að efla og bæta einn af meiri háttar atvinnuvegum landsins. Og þegar þess er gætt að ferð þessi kostaði manninn, sem hana fór - enginn annar bauðst - um 2000 kr., þar af fékk hann 1300 kr. úr landsjóði, en 6-700 kr. borgaði hann sjálfur, þá má segja, að fáum krónum hefir verið betur varið, því síldin hefir selst miklu betur síðan og þar að auki er fenginn geysistór markaður, sem áður var lítt þektur. Eg vildi ekki láta undir höfuð leggjast að gefa þessa skýrslu, en hvað deildin vill gera við þetta mál, hvort hún vill lögsækja mig, eða hvað hún gerir ræður hún að sjálfsögðu.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Viðvíkjandi því sem háttv.þm. Barð. (B J.) sagði um eftirlaun frú Þóru Melsteð og um það, að fjárlaganefnd færist ekki vel við hana, þá átti eg sízt von á slíkum orðum úr þeirri átt. Fjárlaganefnd fórst þó betur við hana en fyrverandi ráðherra, sem gleymst hafði að setja hana inn í fjáraukalögin. Aðfinsla hans því ekki á rökum bygð. Hins vegar álít eg að þinginu farist fullvel við þessa að allra dómi mjög svo góðs verðu kona, ef það lætur hana fá 400 kr., einkum þar sem fjárlaganefndin þykist vera viss um, að efnahagur hennar sé ekki eins bágborinn, eins og af er látið; hún á þó stóra húseign hér í bænum, sem hlýtur að vera mikils virði.

Hálfdán Guðjónsson Eg ætla að eins að segja fáein orð um breyt.till. á þgskj. 281, um fjárframlag til þess að endurreisa kvennaskólann á Blönduósi. Eg veit að öllum þm. er kunnugt um, hversvegna þessi tillaga er fram komin, sem sé vegna þess, að skólinn brann á síðastliðnum vetri. En þótt nú þetta óhapp vildi til, þá hafa Húnvetningar nú samt ákveðið að endurreisa skólann og halda honum áfram. Það hefir verið svo nú nokkurn tíma, að þessar þrjár sýslur norðanlands hafa hver haft sinn skóla. Eyfirðingar gagnfræðaskóla, Skagfirðingar bændaskólann á Hólum og Húnvetningar kvennaskólann á Blönduósi. Samskonar óhapp og fyrir okkar skóla í vetur, kom fyrir skóla Eyfirðinga fyrir nokkrum árum, þegar skólahúsið brann á Möðruvöllum í Hörgárdal, en þrátt fyrir það datt engum í hug að leggja þann skóla þá niður og svifta Eyfirðinga þannig skólanum; þvert á móti var skólinn endurreistur og umbættur, svo hann er nú fullkomnari en hann var áður. Dálítið svipað kom fyrir hjá Skagfirðingum, Þar þurfti að byggja skólahús, þó varð það ekki ofaná að svifta þá skólanum af þeim sökum, heldur var húsið bygt og Skagfirðingar fengu að halda sínum skóla, eins og Eyfirðingar sínum skóla. En nú er kvennaskólinn, uppáhaldsstofnun allra Húnvetninga, brunninn, en áhugi þeirra á því að hlynna sem mest að þessari mentastofnun brann ekki um leið, og eg vona að undirtektir þingsins í þetta mál verði þær, að hann þurfi ekki að slokkna. Svo mikill var áhugi þeirra, að strax og skólinn var brunninn var kallaður saman sýslufundur fyrir báða sýsluhelmingana og þar var það einróma vilji allra að ráðast þegar í að reisa hann aftur, ekki eins og áður, heldur miklu betri og vandaðri og hafa húsið úr steinsteypu. Það var þegar í stað leitað til landsverkfræðingsins, að fá áætlun um hvað slíkt verk mundi kosta. Hann samdi lauslega áætlun og gerði ráð fyrir 25 þús. kr. kostnaði við að reisa gott steinsteypuhús. Til þess að standast þann kostnað hrekkur vátryggingargjaldið, sem var 19 þús., fyrir utan innanstokksmuni, ekki til. Í þessari áætlun er að eins um húsið sjálft að ræða og þess ber líka að gæta, að skuld hvíldi á gamla skólahúsinu, svo að ekki er til fyrirliggandi nema um helmingur alls kostnaðarins. Það varð því að leita til landssjóðs og er ekki farið fram á mikið, þótt þess sé vænst, að hann leggi fram ¼ kostnaðarins, einkum þegar þess er gætt, að skólinn á Blönduósi var ekki eingöngu fyrir Húnavatnssýslu, heldur var hann og talsvert sóttur úr öllum fjórðungum landsins. Eg vænti þess, að sýslan sjálf sjái um það sem á vantar og skil ekki í, að nokkrum þyki til of mikils mælst, þegar Húnvetningar halda uppi 3 hornum, að landssjóður lyfti undir það 4. Það er engum efa bundið, að hefði skólinn ekki brunnið nú, var framtíð hans trygð. Hann komst í svo fastar skorður á seinasta þingi í sambandi við annan kvennaskóla, að við gátum verið óhræddir um hann. Eg vona nú, að háttv.þm. noti ekki brunann til þess að særa þá menn, sem skólinn er kærastur. Húnvetningar sitja nú á sýslufundi, því að fundurinn í vetur var aukafundur, og eg veit að þeir leggja eyrun að því, sem hér gerist. Eg vona að þau verði málalok, sem þeim séu til fagnaðar. Eg hygg það sé ekki ofmælt, að Húnvetningar hafi ekki síður en aðrir lagt bæði menn og fé til menningarmála landsins og væri því ómaklegt að neita þeim um um hjálp til þess að koma upp aftur brunarústum þessa óskabarns síns.

Björn Jónsson Það er að eins stutt athugasemd. Eg hélt, að virðulegum framsögumanni (B. Þ.) væri kunugt um það, að það var fyrir slysni, að styrkurinn til frú Þóru Melsted stóð ekki í frv. stjórnarinnar. Það stafaði af því, að frá frv. var gengið, eins og kunnugt er, á tveim stöðum. Eg varð ekki var við það, fyr en það var of seint fyrir mig að setja það inn í frumvarpið, nefnilega þegar eg var farinn frá völdum.

Jón Magnússon Það er að eins stutt athugasemd. Háttv. framsm. (B. Þ.) sagði, að engar sannanir lægi fyrir um, að kona þessi væri fátæk. Það er nú alt af örðugt að sanna slíkt, en eg get þó skýrt frá því, að þegar búi Páls heitins Melsteð var skipt í sumar urðu eftir á pappírnum handa ekkjunni 6-7000 kr., sem stóðu að mestu í kvennaskólahúsinu gamla fullhátt metnu. Og allir vita, að sem stendur er ekki fljótgripið til 6-7000 kr., sem standa í húseign í Reykjavík. Aðrar sannanir eru ekki fyrir höndum. Annars skil eg ekki, hvernig mönnum getur dottið í hug, að kona þessi sé efnuð. Á hverju hefði Páll heitinn Melsteð átt að auðgast, sem alt af lifði við lág laun. Nei. Hún á ekki annað en húsið og fremur lítið af innanstokksmunum og hefir ekki annað að lifa af en eftirlaun þau, sem alþingi veitir henni og hún á satt að segja fulla heimting á.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eg skal geta þess, að mér var ekki kunnugt um það slys, sem háttv.þm. Barð. (B. J.) gat um. Viðvíkjandi því, sem háttv.þm. Vestm. (J. M.) sagði um, að erfitt væri að sanna, að kona þessi væri mjög fátæk, þá skal eg geta þess, að eg tók það að eins fram, sem eg hafði heyrt menn segja um efni hennar, og annað ekki. Enda þykist eg hafa það frá kunnugum mönnum, að hún sé svo efnum búin, að 400 kr. væri nægileg og sómasamleg eftirlaun handa henni.

Benedikt Sveinsson Háttv. fjárlaganefnd hefir komið fram með brt. á þgskj. 277 og leggur þar til, að fjárframlagið til þess að brúa Hölkná í Þistilfirði sé fært niður í 3000 kr. úr 4500 kr. og landssjóður beri ekki meira en ? hluta kostnaðarins við brúargerðina. Brtill. byggist á því, að hér sé eigi um þjóðveg heldur um aukapóstveg að ræða. En þó að svo sé, þá fyrirbyggir það alls ekki, að landssjóður kosti brúna. Greining vegalaganna á þjóðvegum og öðrum vegum er á margan hátt ósanngjörn. Um mörg héruð liggur þjóðvegur þver og endilöng, en í öðrum héruðum er enginn þjóðvegur. Það sjá allir, að úr fjárveitingunum verður hið stakasta ranglæti, ef undantekningar eru ekki gerðar við og við. Eg vil benda á það, að þetta hérað er fátækt, víðlent og strjálbygt og mun alls eigi vera fært um að leggja fram ? hluta kostnaðarins við brúargerðina. Þegar ennfremur er á það litið, hve lítið héraðið hefir fengið úr landssjóði og þetta er eina beiðnin þaðan, sem fram kemur á þessu þingi, þá er sannarlega ekki ósanngjarnt, að héraðið fái þessar 4500 kr. Mörg önnur héruð fá stórfé á ári til ýmsra fyrirtækja, sem sýslurnar sjálfar leggja ekki eyrisvirði til. Eg get líka gefið mönnum þær upplýsingar, að þó að brtill. nefndarinnar verði feld, sem eg vona, þá verða aukin útgjöld fyrir landssjóð til brúargerðanna í Þistilfirði samt ekki meira en 3000 kr., því að eftir því sem landsverkfræðingurinn hefir sagt mér, þá gengu 1500 kr. af við brúargerðina á Sandá, og má verja þeim til þessarar brúar. Eg býst því fastlega við, að deildin sýni þá sanngirni, að fella þessa brtill. nefndarinnar.

Stefán Stefánsson Eg vil að eins geta þess í sambandi við brtill. á þgskj. 281, þar sem farið er fram á 6000 kr. fjárveitingu til að reisa að nýju kvennaskólann á Blönduósi, að fyrir þinginu liggur framboð frá Eyfirðingum um 6000 kr. til kvennaskólabyggingar við Eyjafjörð; höfum við þingmenn sýslunnar afhent fjárlaganefndinni símskeyti um þetta efni, er barst okkur fyrir fáum dögum. Eins og kunnugt er, var þar settur á stofn fyrsti kvennaskóli á Norðurlandi, sem varð að hætta fyrir nokkrum árum vegna fjárskorts, en frá þeim tíma á stofnunin í sjóði fyrir seldar eignir, sem fyllilega nemur þessari upphæð. Einnig býðst sýslan til að leggja fram árlegan styrk til kvennaskólans verði hann aftur reistur þar á stofn, og þá væntanlega fyrir alt Norðurland. Upphæð styrksins tel eg víst að yrði svo rífleg frá hálfu sýslufélagsins, sem það frekast mundi sjá sér fært, og mjög ósennilegt, að nokkurt annað sýslufélag gengi lengra til samkomulags um það atriði en Eyfirðingar, því þeim var mjög ant um skólann og vilja koma honum upp aftur ef mögulegt er. Eg þykist nú mega ganga að því sem vísu, að allir þm. sjái mun á því, hve miklu heppilegri að öll afstaða er fyrir skóla, sem á að vera fyrir alt Norðurland, í Eyjafirði en í Húnavatnssýslu. Eg hafði hugsað mér að koma fram með tillögu í þessa átt á fjárlögunum, en þar sem atkvæðagreiðsla um skylt efni liggur nú fyrir til atkvæðagreiðslu, vildi eg vekja athygli hv.þm. á þessu tilboði Eyfirðinga.

Framsögum. (Ólafur Briem) Nefndin hefir á þgskj. 155 komið fram með yfirgripsmiklar breyt.till við frv. og skal eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um þær. Að því er snertir fyrstu breyt.till. við 1. gr. frumv., áleit nefndin að halda ætti fast við grundvallarreglu vegalaganna, að því er snertir viðhald flutningabrauta og að þess vegna væri ekki ráðlegt að gera neina þá breytingu, er skapað gæti fordæmi. Nefndin leit svo á, að með 1. gr. frumv. væri langt gengið í þá átt, en breytingartillaga nefndarinnar aftur á móti fer miklu skemra, þar sem aðeins viðhald flutningabrautarinnar austur að Ingólfsfjalli er látin hvíla á landssjóði, en í frumv. er farið fram á, að landssjóður skuli kosta hana austur að Rangá. Með þessari tillögu gefur nefndin til kynna, að hún vill ekki að grundvallarreglu vegalaganna sé raskað. Það er að eins álitamál, hvort landssjóður eigi að kosta viðhald brautarinnar austur að Reykjum í Ölfusi, eins og ákveðið er í gildandi vegalögum, eða austur að Grímsnesbrautinni við Ingólfsfjall. Þetta munar 12 kílómetrum og yrði viðhaldskostnaðurinn á þessari vegalengd 900 kr. á ári. Það sem hér er um að ræða er, að landssjóður taki að sér að greiða þessar 900 kr. á ári, að Árnessýsla taki að sér viðhaldskostnaðinn á brautinni milli Ölfusárbrúar og Þjórsárbrúar, en að Rangárvallasýsla verði laus allra mála við þennan kostnað. Þetta er ekki allskostar ósanngjarnt, því að enda þótt Árnessýsla hafi fengið meira fé til vegagerðar en nokkur önnur sýsla á landinu, þá væri þessi kvöð þó næsta þung, ef henni væri ekki létt að nokkru. Eg skal ennfremur geta þess, að nefndin er mótfallin breytingartillögu þeirri, er háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) hefir komið fram með við frumv. þetta. Önnur breyttill. við 1. gr. frumv. frá háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) á þgskj. 233 lýtur að því, að viðhaldsskylda Rangárvallasýslu á flutningabrautinni milli Ölfusárbrúar og Þjórsárbrúar falli ekki niður fyr en 1. jan. 1914. Þetta er mál milli Árnes- og Rangárvallasýslna, og eg býst við að hv.þm. þeirra komi sér saman um það. Þá hefir nefndin komið fram með breyt.till. við 2. gr. frv., og fer tillagan fram á, að flutningabrautir séu skoðaðar af tilnefndum mönnum, áður en afhending fer fram, og að allir gallar á þeim séu endurbættir samkvæmt tillögum landsverkfræðingsins og úrskurði stjórnarráðsins. Þetta er líkt því sem nú gildir, þar sem verkfræðingurinn skal skera úr, hvort flutningabrautir skuli afhentar sýslunum og dæma um, hvenær þær eru svo úr gerði gerðar, að þær verði afhentar. Breyt.till. nefndarinnar við 2. gr. fer fram á, að hin fyrirskipaða skoðun á flutningabrautum, áður en að þær eru afhentar sýslunefndum, sé svo síðarmeir höfð til hliðsjónar við það, hvernig viðhaldsskyldunni sé fullnægt af héraði því, er hlut á að máli. Breytingartillögurnar við 3. og 4. gr., tölulið 3-7, á þgskj. 155 lúta að því, að hreppsvegasjóðsreikningurinn sé feldur burt sem sérstakur reikningur, en að hreppsvegagjaldið renni beint í sveitarsjóð, og að úr honum sé einnig greiddur kostnaður við hreppsvegabætur. Sömuleiðis er í þeim breyttill. farið fram á, að ekki að eins hreppsvegagjaldið, heldur einnig sýsluvegagjald, skuli greitt sem persónugjald af hverjum einstökum verkfærum karlmanni 20-60 ára, en sýsluvegagjaldið ekki eins og nú greitt af aukaútsvörum eftir efnum og ástæðum. Nefndinni þótti ekkert sérlega varhugavert við þetta, heldur taldi það vel gerlegt að leggja ekki að eins hreppsvegagjald, heldur einnig sýsluvegagjald á alla verkfæra menn. Og enn hefir nefndin gert þá breyt.till., að eindagi á hreppsvegagjaldi skuli vera 31. desember, en ekki á vorhreppsskilum, eins og verið hefir. Gjalddagi á sveitarútsvörum er 31. des. og sparar það því óþarfa fyrirhöfn og léttir innheimtuna, að öll sveitargjöld séu greidd á sama tíma. Hér við bætist einnig, að ýmsir hreppsbúar, bæði bændur og vinnumenn, geta verið fluttir burtu úr hreppnum nokkru fyrir vorhreppsskil, annaðhvort í fardögum eða á vinnuhjúaskildaga og því erfitt að ná í þá, ef þeir eru fluttir langt burtu. Nefndin hefir ekki gert fleiri efnisbreytingar við frumv. Eg skal taka það fram, að í 5. gr. frv. er farið fram á að nema úr gildi 55. gr. vegalaganna frá 1907. Og er nefndin því samþykk, að sérréttindi þau, er verzlunarstaðir, sem eru hreppsfélög út af fyrir sig, hafa samkvæmt nefndri lagagrein til þess að vera lausir við nokkurn hluta sýslusjóðsgjaldsins, skuli falla burtu. En með því að eg gerði grein fyrir því nýmæli við 1. umr. þessa máls, skal eg ekki fjölyrða um það nú.

Framsögum. (Bjarni Jónsson) Eg vona að hin háttv. deild verði nefndinni sammála um, að frumv. þetta sé gott og nauðsynlegt. Allar aðrar þjóðir tryggja háskóla sína með því að veita þeim einum rétt til embætta, sem leyst hafa af hendi próf við þá. Undantekning er að eins gerð, þegar nafnfrægir vísindamenn eru kvaddir til kennaraembætta, þótt útlendir séu. Þessari reglu er fylgt um öll Norðurlönd, ekki síður en annars staðar, og svo varkárir eru t. d. Danir í þessu efni, að kandídatar frá læknaskólanum héðan hafa ekki veniam practicandi þar í landi, og það þótt vitanlegt sé, að íslenzkir kandídatar hafa reynst vel á sjúkrahúsum í Khöfn og gengið þar óátalið í stað danskra kandídata. En hér á landi hefir það farið fjarri, að hinar æztu mentastofnanir væru lögverndaðar; þvert á móti hafa kandídatar frá háskólanum hingað til haft forgangsrétt til embætta hér á landi. 2. eink. háskólamanna í guðfræði og læknisfræði hefir verið látin jafngilda 1. einkunn héðan. Þegar lagaskólinn var stofnsettur, brugðu Íslendingar þó út af þessari furðulegu reglu, og í reglugerð hans er mælt svo fyrir, að eigi geti aðrir fengið lögfræðingsembætti hér á landi en þeir, sem tekið hafi próf við hann. Frumv. það, sem hér liggur fyrir, á nú að girða fyrir, að háskólinn íslenzki verði markaður sama fyrirlitningarmarki, sem hinar eldri mentastofnanir, prestaskólinn og læknaskólinn, og að Íslendingar þannig driti í sitt eigið hreiður. Enda verða væntanlega allir samdóma um, að slík lög séu háskólanum nauðsynleg, því að hann yrði oss til vanvirðu, en ekki til sæmdar, ef þeir sem þar lúka námi væru gerðir réttlægri við embættaveitingar en menn, sem leyst hafa próf af hendi við aðra háskóla. Samkvæmt frv. geta útlendingar eða þeir sem lokið hafa prófi við útlenda háskóla ekki orðið embættismenn hér á landi, nema hvað landstjórnin getur veitt útlendum mönnum kennaraembætti við háskólann eftir tillögum háskólaráðsins, og útlendir læknar geta fengið leyfi til að stunda lækningar hér á landi, ef þeir fá meðmæli frá læknadeild háskólans. En auðvitað er undanþága þessi ekki bundin við neitt einstakt land, útlendir læknar og háskólakennarar, sem hér fengju embætti gætu t. d. eins vel verið tyrkneskir eins og danskir. Það er allsendis ástæðulaust að láta danska háskólann hafa nein forréttindi hér á landi; að vísu skal því ekki neitað, að hann er mjög fullkomin mentastofnun, en þó munu háskólar hinna Norðurlandaþjóðanna fyllilega jafnast við hann. Og ekki ættu danskir háskólakandídatar að njóta hér forréttinda fremur fyrir það, að Danir veita ekki læknum héðan lækningaleyfi í Danmörku, þótt þeim sé um fátt tíðræddara, en að Ísland sé hluti Danaveldis. Það er líka annað mikilsvert atriði í þessu máli, að þeir Íslendingar, sem fara til útlanda til þess að afla sér fullkomnari mentunar, en hér getur fengist, leiti ekki allir til sama háskólans, heldur dreifist víðar um mentalönd álfunnar. Á þann hátt mundi íslenzk menning verða fjölbreyttari og þekking annara þjóða á landinu og þjóðinni aukast. Það er mikilsvert, að sem flestum verði kunnugt, að Íslendingar eru sjálfstæð menningarþjóð, og að vér þó þrátt fyrir alt erum einráðir um mentamál vor. Það verða aðrar þjóðir að vita, ef þær eiga að viðurkenna rétt vorn til þess að verða fullvalda þjóð, en það er sameiginlegt takmark vor allra, hvern flokk sem við fyllum. Að lokum vil eg óska, að frv. fái að ganga mótmælalaust og með öllum atkv. til 2. umr., því að þessi lög eru sjálfsögð.

Frams.m. (Sigurður Sigurðsson): Brtill. hafa engar komið fram við tillöguna, nema ein á þgskj. 285. Hún er fólgin í því, að meter sé breytt í stiku, fermeter í ferstiku o. s. frv. Eg hefi ekki átt kost á að ráðfæra mig við landbúnaðarnefndina um þessa brtill., og get því ekki sagt, hvernig nefndin muni taka henni. En sjálfur er eg henni mótfallinn og mun greiða atkvæði á móti henni. Orðið meter er nú orðið rótgróið í málinu og því miklu eðlilegra að nota það en önnur orð, sem einstakir menn hafa verið að mynda. Sem sagt, eg tek þetta fram að eins frá mínu sjónarmiði, en ekki í umboði nefndarinnar.

Bjarni Jónsson Eg verð að játa, að eg á það að þakka vinsamlegri bendingu háttv. meðflutningsmanns míns að þessari brtill., að eg varð var við, hvílíkt skrípi hér er á ferðinni. En úr því mér var bent á það, skal það ekki mótmælalaust af minni hálfu, að móðurmál vort sé atað með slíkum óþverra. Þegar um það er rætt, að byggja út útlendum orðum, sem eru nýsloppin eða eru að sleppa inn í íslenzkuna, þá er algengt, að menn spyrji, hvers vegna vér ekki getum tekið upp þessi orð, eins og forfeður vorir hleyptu ýmsum útlendum orðum inn í málið, t. d. orðunum: prestur, biskup o. s frv. En því er auðvelt að svara. Forfeður vorir voru að vísu ágætir menn, en í þessu sást þeim yfir og væri oss sæmra að líkja eftir þeim í einhverju öðru. Ennfremur spyrja menn oft, hvers vegna ekki sé farið fram á að útrýma öllum þessum gömlu útlendu orðum úr málinu, úr því menn amist við hinum nýju. En allir ættu að geta séð, að mismunur er á orðum, sem eru orðin mörg hundruð ára gömul í málinu og þess vegna rótgróin, og orðum, sem eru nýsloppin inn og næstum því eingöngu notuð af mönnum, sem hafa gaman af að sýna menningarþroska sinn á þann hátt. Eg get ekki skilið, að þeir grísklatnesku kentaurar, sem hér ræðir um, eigi að hafa neinn sérstakan rétt á sér. Latneska orðið mille þýðir þúsund, gríska orðið kilioi þýðir hið sama, en í hinu útlenda orðakerfi er mille látið deila, kilioi margfalda (millimeter, kilometer). Í hinu íslenzka orðakerfi, sem við Guðm. Björnsson landlæknir mynduðum, var talan látin deila, er hún var forskeyti, en margfalda er hún var skeytt aftan við orð (þúsundstika, stikuþúsund). Það er bágt að gizka á, hvers vegna þessi heiti ættu ekki að geta orðið Íslendingum jafntöm sem hin útlendu heiti, sem í sjálfu sér eru ófær orðskrípi. Og ekki tjáir að bera það fyrir sig, að ókleift sé að útrýma slíkum orðum; áður sögðu menn t. d. jafnan cigar, en nú er vindill í hvers manns munni. Nei, kerfi okkar Guðm. Björnssonar var að vísu gott, en það hafði þann ókost, að allir skildu það og þess vegna töldu sumir það óhæft, því að margir halda, að ekkert geti verið nýtilegt nema moldviðrið eitt. Sumir þykjast líka fjarska miklir menn, þegar þeir eru að hreyta úr sér þessum útlendu orðum; það er ekki lítill sómi að kunna svo vel að apa útlendinga! Þó munu flestir góðir menn vera sammála um, að hér sé um nauðsynjamál að ræða, enda hefir ráðherra sá, er nýlega fór frá völdum, reynt að koma föstu skipulagi á alt þetta orðakerfi. Allir játa, að meter fari illa í íslenzku máli.  (Sigurður Sigurðsson: Í tillögunni stendur hvergi meter)  . Jú, hér stendur meter á einum stað og ef það er prentvilla, þá er það prentvilla, sem verður að standa, því að þetta er síðari umr. Þar að auki er orðið stika nú orðið fast í málinu; allir skilja við hvað er átt og er því óþarfi að gera sér grýlur úr slíku. Rúmstika þarf ekki skýringar við, þó mætti eins vel nota orðið teningsstika. Eg get ekki skilið annað, en að menn alment fari að sjá, að full ástæða er til að standa á verði gagnvart slíkum orðskrípum. Það tjáir ekki að vitna í dæmi annara þjóða, þar hafa þessar grísk-latnesku ófreskjur komist inn fyrir löngu og sitja því nú eins og goð á stalli. Þó gera nú t. d. Þjóðverjar alt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að víkja þessum álfu orðum (eða álfa orðum) úr málinu, og það jafnvel í svo hávísindalegri fræðigrein sem læknisfræðinni. Vér ættum að hafa þá föstu venju að reyna altaf að þýða öll þau útlend orð, sem smeygjast vilja inn í málið; þótt illa takist í fyrstu, þá lánast það ef til vill síðar. Enn vil eg minnast á eina röksemd, sem eg hefi heyrt flutta gegn nýyrðum. Hún er sú, að ef vér ekki tökum upp þessi útlendu orð, þá verði mönnum erfiðara að læra dönsku. Slík ósköp eru á borð borin í röksemda stað! Og svo vill svo illa til, að íslenzkan afbakar þessi orð, svo þau fljótt verða ókennileg, og er því þessi röksemd einkisverð einnig af þeirri ástæðu. Eg hefi oft haft tækifæri til þess að tala um þetta fyr, en hér á þingi veit eg ekki til, að þetta hafi verið vítt sem skyldi, síðan Guðm. Björnsson var alþingismaður. Hann gerði það og gerði það vel, svo sem vænta mátti af honum, málfróðum manni og orðhögum. Eg skal svo ekki orðlengja frekar um þetta, en ef eg mætti vera ráðunautur háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), þá vildi eg ráða honum til, að leggja meiri rækt við móðurmál sitt, en þessi tillaga ber vott um.

Jón Ólafsson Herra forseti! Þegar litið er á 2. bls. till. sést, að þar kemur orðið meter fyrir 5 sinnum í nefnifalli, en 31 sinni í öðrum föllum. Brtill. á þgskj. 285 fer fram á að breyta meter í stiku í tveim tilfellum; hin eiga víst að haldast. Hér er ekki að velja milli lögboðinna eða heimilaðra heita. Hver sem vill má tala um hundþunga, seitil eða dreitil o. s. frv. En hin heitin eru lögboðin með metralögunum og háttv.þm. Dal. (B. J.) verður að sætta sig við, að hann varð undir í því máli. Nú vil eg spyrja hann um, hvort honum finst ástæða til að breyta tveimur af öllum þessum heitum, en láta hin haldast. Mér finst þetta skrípaleikur, að vera að rífa tvö heiti út úr metrakerfinu og leggja þau út í þessari þingsáltill. Hví kemur hinn háttv.þm. ekki með frv. og þýðir þar í öll heiti metrakerfisins. Þetta kemur raunar lítið þessu máli við. Eg nota jafnan útlendu heitin, get ekki lært hin og vil ekki læra þá sérvizku; þau eru svo hjákátleg. En það væri hlægileg niðurstaða, að rífa þessi 2 heiti út úr kerfinu og íslenzka þau.

Bjarni Jónsson; Tillaga mín fer fram á það, að breytt sé alstaðar í þingsáltill. útlenda orðinu meter og afbökunum af því, sem þar í finnast og sé það gert í öllum föllum. Þetta eiga allir að geta skilið, að leiðréttingin er fólgin í því að setja inn íslenzku heitin. Tilgangurinn er ekki sá, að tína til allar prentvillur þingsáltill., því að segja má, að hún sé ein prentvilla frá upphafi til enda. Það er undarlegt að heyra hjá háttv. 2. þm. S. Múl. (J. Ó.), að hann geti ekki lært íslenzku heitin í stikukerfinu, maður, sem nýlega hefir gefið út kenslubók í íslenzku og fengið styrk þar til. Þetta segi eg ekki til þess að rýra þekkingu mannsins, heldur til að sýna, hversu honum er tamt að tala þvert um hug sér. Sami hv.þm. taldi mér liggja nær að koma með sérstakt frv. um þýðingu á stikukerfinu. Það ætti eg að gera og mundi gera, ef eg óttaðist ekki, að andi hans svifi til mikið yfir vötnunum. Mér þætti vænt um, ef maður svo fróður um íslenzka tungu yrði til að styðja mig um það. Ella er mér óskiljanlegt, hvernig hann fer að gefa út næstu kenslubók í íslenzku og nota önnur eins skrípi. Annars er engin fyrirhöfn að breyta þessu. Heitin geta engum misskilningi valdið; þau eru lögheimiluð. Þess ber og að gæta, að þetta er að eins þingsályktunartill., og þótt heitin kæmu ekki heim við eldri lög, þá er þingið bært að breyta þeim, og sýnir með breytingunni, að það vill ekki hlíta hinum eldri lögum í þessu.

Framsm. (Sigurður Sigurðsson) Hin fyrri ræða háttv.þm. Dal. (B. J.) er naumast svaraverð. Hún var ekkert annað en mótmæli gegn ímynduðum ástæðum, sem einhverntíma höfðu átt að vera færðar fram gegn þessari skoðun þingmannsins um heitin á metramálinu, en sem aldrei hafa komið fram hér. Annars eru heitin í samræmi við núgildandi lög. »Meter« kemur að vísu að eins tvisvar fyrir í tillögunni, og er prentvilla. Eg fyrir mitt leyti geri breytingartillöguna að engu kappsmáli, en mun samt greiða atkv. á móti henni.

Bjarni Jónsson Að eins örstutt fyrirspurn til háttv. 2. þm. Árn. (S. S.). Í þingsáltill. stendur í 2. lið: »Jarðabætur eru lagðar í dagsverk þannig: a. Túnasléttur 50 fermetra«. Á nú 50 að teljast nafnorð og stýra eignarfalli í fleirtölu, það er fermetra, eða er fermetra nefnifall í fleirtölu?

Framsm. (Sigurður Sigurðsson) Eg hefí aldrei gefið mig við málfræði, og ætla mér ekki að fara út í málfræðis-diskussionir við háttv.þm. Dal. Eg veit, að hann kann meira í málfræði en eg, en það situr illa á honum að vera að hella sér út yfir menn, sem minni málaþekkingu hafa en hann. Eg veit ekki hvorum munntamari er danskan, mér eða honum, þótt hann sé á vörunum alt af að níða Dani og það, sem danskt er. Það er einn h. þm., sem notar oft orðið »ofurmenni«. Það orð finst mér eiga mjög vel við hv.þm. Dal. (B. J.), hann er »ofurmenni« - í munninum.