Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 27. október 1982. Þar sem ég vegna veikindaforfalla mun ekki geta sótt þingfundi á næstunni óska ég þess, að 1. varamaður Framsfl. í Reykjavík, Haraldur Ólafsson dósent, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum. Ólafur Jóhannesson, 5. þm. Reykv.“ Haraldur Ólafsson hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og þarf því eigi að rannsaka kjörbréf hans. Býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Fyrir liggur frv. til l. um breytingu á lögum um orlof, nr. 87 frá 24. des. 1971. Ég hef mælt fyrir svona frv. áður og tel því ástæðulaust að fara mörgum orðum um það. Frv. er þó að nokkru breytt frá því í fyrra þar sem við flm. höfum ákveðið að fara fram á það að verkafólk fái sams konar orlof og gerist meðal opinberra starfsmanna. Því hefur orðið viðbót í tillögu okkar er hljóðar svo: „Starfsmaður, sem unnið hefur samfleytt í 10 ár hjá sama atvinnurekanda eða náð hefur 40 ára aldri á því orlofsári sem gjaldfallið er, skal auk lágmarksorlofs samkv. 1. gr. þessarar gr. fá þrjá daga í orlof, og sá, sem unnið hefur hjá sama atvinnurekanda í 18 ár eða náð 50 ára aldri, skal enn fá þrjá daga til viðbótar.“ Í 2. gr. segir í framhaldi af þessu: „Atvinnurekandi skal greiða í orlofsfé 10.17 % af launum vegna þeirra sem rétt eiga á lágmarksorlofi. Við 10 ára starf eða 40 ára aldur hækkar orlofsfé í 11.59% og við 18 ára starf eða 50 ára aldur hækkar orlofsfé í 13.40%“. Þetta er viðbót frá því sem verið hefur undanfarin þing, en till. okkar um lengingu orlofs hefur ekki náð fram að ganga. Það hefur verið andstaða gegn því, málið hefur verið svæft og við höfum ekki náð því fram. Ástæða fyrir þessum tillöguflutningi er sú; að verkafólk hefur verið mjög óánægt með það að njóta ekki sömu orlofskjara eins og gengur og gerist annars staðar. Fólki er fortalið að það hafi 24 daga í orlof, en þá hafa laugardagar verið taldir með. En menn vinna ekki laugardagana og hafa þess vegna hvort sem er frí á laugardögum og því hafa menn talið út í hött og úrelt reyndar að telja þá sem orlofsdaga. Þetta óréttlæti höfum við viljað afnema. Nú hefur okkur bæst greinilegur liðsauki, þar sem í loforðalista ríkisstj. kemur fram að hún hyggist beita sér fyrir þessu, að vísu nokkru dýrara en okkar frv. gerir ráð fyrir nú. Ég sá rétt áðan að verið var að dreifa frv. til l. um sama efni og fyrri hluti okkar till. gerir ráð fyrir, og maður skyldi þá vona að samstaða verði innan ríkisstj. um þá hluti. Það er ekki sýnt hvort svo er, en mig langar til að víkja þeirri spurningu að þeim sem geta svarað hvort samstaða er um þessa hluti í ríkisstj. Auðvitað erum við flm. mjög kátir yfir því að gengið hafi verið til liðs við okkar skoðanir í ríkisstj., þótt ekki hafi það verið gert fyllilega, því að við teljum alveg rökrétt að verkafólk fái sama orlofsrétt og opinberir starfsmenn, alls ekki minni en þeir hafa. Ætti að vera auðvelt fyrir alþm. að samþykkja að þeir sem hafa unnið lengi hjá sama atvinnurekanda fái nokkra umbun með lengingu orlofs. Það er það sama og fulltrúar ríkisvaldsins hafa samið við starfsmenn sína um. Ég minni á að því lengra sem líður á þing og því lengur sem dregst að afgreiða þessi mál, því minna verður orlofið á næsta ári. Fyrir hvern mánuð, sem þetta dregst, minnkar orlofið um 1/12 og því verður að flýta afgreiðslu þessara mála. Við leggjum að sjálfsögðu mikla áherslu á að frv. okkar verði samþykkt því að það gefur launþegum mun meiri rétt en tilgreint er í frv. ríkisstj. Hún hefur að vísu gengið nú til liðs við okkur, fallist á okkar skoðanir og verkalýðshreyfingarinnar og fari svo áfram, þá þarf ekki lengur að bíða en til næsta vetrar að þeir stjórnarliðar telji sig geta samþykkt 2. gr. okkar frv., sem er launþegum miklu meira virði en það sem þeir eru nú að bera fram. Ég vil að það komi fram að fjölmörg verkalýðsfélög hafa sent til mín sem flm. og til félmn. áskorun um að samþykkja það frv. sem við hófum verið að berjast fyrir, og Alþýðusambandið samþykki á þingi sínu hinu síðasta einróma að mæla með samþykkt till. okkar um lengingu orlofs. Ég er fullviss um að umræðan innan verkalýðsfélaganna og áskoranir verkalýðsfélaga á Alþingi og aðra hefur orðið til þess að þetta mál var tekið upp í loforðalista ríkisstj. En ég legg enn áherslu á að sú till. sem við erum hér að flytja gengur lengra, færir launþegum í raun meiri rétt, færir fólki jafnrétti á við opinbera starfsmenn.



Herra forseti. Ég flyt þetta frv. ásamt þm. Salome Þorkelsdóttur, Agli Jónssyni og Lárusi Jónssyni. Þetta frv. felur í sér að þrengd er heimild til fóstureyðinga. Samkv. gildandi lögum er fóstureyðing heimil af þrenns konar ástæðum, þ.e. í fyrsta lagi af félagslegum ástæðum, í öðru lagi af læknisfræðilegum ástæðum og í þriðja lagi ef konu hefur verið nauðgað eða hún orðið þunguð sem afleiðing af refsiverðu atferli. Með frv. þessu er lagt til að fella niður að félagslegar ástæður geti heimilað fóstureyðingar. Af þessu leiðir aðrar breytingar sem frv. felur á sér. Það er skoðun flm. að félagslegar ástæður eigi ekki að réttlæta fóstureyðingu. Í fyrsta lagi eru félagslegar ástæður ákaflega rúmt og teygjanlegt hugtak. Í öðru lagi á að bæta úr félagslegum ástæðum með öðrum hætti en að tortíma mannlegu lífi. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir að félagslegar ástæður heimili fóstureyðingu þegar ætla má, eins og það er orðað, „að þungun og tilkoma barns verði konunni og hennar nánustu of erfið vegna óviðráðanlegra félagslegra ástæðna“. Í lögunum er svo að finna leiðbeiningar um það, til hvers skuli tekið tillit við mat á því hvað er „of erfitt“ í þessu sambandi og hvað eru „óviðráðanlegar félagslegar ástæður“. Þar er tiltekið sem ástæða fyrir fóstureyðingum að konan hafi alið mörg börn með stuttu millibili og skammt sé frá síðasta barnsburði. Samkv. þessari reglu getur fóstureyðing verið heimil þó að heimilisástæður séu góðar og heilsufar gott á heimilinu. Ef barnið er ekki velkomið í heiminn af einhverjum ástæðum skal lífi þess tortímt ef óskað er. Þá er önnur leiðbeiningarreglan sú, að fóstureyðing geti verið heimil ef konan býr við „bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu“. Og þriðja leiðbeiningarreglan er sú, að fóstureyðing geti verið heimil „þegar konan getur ekki vegna æsku eða þroskaleysis annast barnið á fullnægjandi hátt“. Tvær síðustu leiðbeiningarreglurnar byggjast vissulega á félagslegum ástæðum. Enginn neitar því að bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis á heimili eða þroskaleysi móður geti skapað félagslegt vandamál. En spurningin er, hvernig á að bregðast við þeim vanda. Það á ekki að gera með því að veita heimildir til fóstureyðingar. Félagslegan vanda á að leysa með félagslegum ráðstöfunum. Með lögum nr. 25 frá 22. maí 1975 voru heimildir til fóstureyðingar rýmkaðar. Afleiðingarnar hafa ekki látið á sér standa. Fóstureyðingum hefur fjölgað ískyggilega. Skráðar fóstureyðingar hér á landi á hverjar 1 000 konur á aldrinum 15–49 ára voru árið 1965 1.8, árið 1970 2. 1, árið 1975 5.9, árið 1976 6.7, árið 1977 8.4, árið 1978 8.4 einnig og árið 1979 10.2. Á tímabilinu 1962–1970 voru skráðar 61–109 fóstureyðingar á ári. Á árinu 1975 eru fóstureyðingar 308, árið 1976 367, 1977 456, 1978 453 og 1979 563. Þetta er reynsla okkar af því að heimila fóstureyðingar af svokölluðum félagslegum ástæðum. Þegar núgildandi lagaákvæði voru sett um fóstureyðingar árið 1975 bar 1. flm. þessa frv. fram brtt. við frv. að lögum þessum, þar sem lagt var til að fóstureyðingar yrðu ekki heimilaðar af félagslegum ástæðum. Brtt. náði ekki fram að ganga. Þessa brtt. hefur 1. flm. tekið upp á ný á þrem þingum í formi frumvarpa til laga sem voru samhljóða því sem hér er nú lagt fram. Þá hlutu frv. ekki afgreiðslu. Þess er nú freistað enn á ný að leggja málið fyrir Alþingi í trausti þess, að það nái nú fram að ganga. Fyrir þrem árum bar hátt umræður um velferð barnsins. Þess var vænst að barnaár Sameinuðu þjóðanna yrði okkur einhver hvatning í þessu efni. Hvað hefði verið háleitari hugsjón en að þjóðin hefði sett sér á þessu barnaári það markmið að ekkert íslenskt barn væri óvelkomið í þennan heim af félagslegum ástæðum. En barnaárið leið án þess að til slíks kæmi. Í öllum umræðunum hér um velferð og rétt barnsins gleymdist helgasti rétturinn, rétturinn til lífsins. Hinir mörgu einstaklingar og félagasamtök, sem létu til sín heyra, véku ekki að því að létta á fargi fóstureyðinganna. Það var aðeins gert í lofsverðum undantekningartilfellum. En þó það væri þagað þunnu hljóði hér á landi um þau grundvallarmannréttindi, sem rétturinn til lífsins er, þá var það síður en svo að slíkt gerðist hvarvetna annars staðar. Þannig var t.d. í tilefni barnaársins samþykki á þingi Evrópuráðsins 3. okt. það ár ítarleg ályktun um velferðarmál barnsins. Ályktun þessi kveður m.a. á um að vernda skuli rétt sérhvers barns til lífs frá því að getnaður á sér stað. Í ályktun þessari er skorað á ráðherranefnd Evrópuráðsins að hefjast þegar handa um gerð Evrópusáttmála um þau réttindi barnsins sem ályktunin fjallar um. Við Íslendingar erum aðilar að Evrópuráðinu svo sem kunnugt er. Okkur varðar því um hvað gerist á þeim vettvangi. Þetta frv. er því m.a. eðlilegt andsvar við því sem þar er að gerast. Mörg fleiri dæmi mætti taka erlendis frá er sýna harðnandi andstóðu gegn fóstureyðingum og vissa tilhneigingu til að þrengja heimildir til að eyða fóstri. Þetta er ekki að ófyrirsynju. Þetta er vegna hinnar hörmulegu reynslu sem fengist hefur víða um lönd af frjálsum fóstureyðingum eða rúmum heimildum til fóstureyðinga. Það var því fullkomin öfugþróun sem átti sér stað hér á landi með setningu laga nr. 25 frá 1975. Með frv. þessu er því lagt til að bregða á annað ráð. Það er lagt til að þrengja heimildir til fóstureyðinga. Frv. felur í sér að fóstureyðingar verði ekki heimilaðar af félagslegum ástæðum. Enginn neitar samt að félagsleg vandamál eru fyrir hendi. Bágar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis á heimili eða þroskaleysi móður, getur skapað félagslegt vandamál. En spurningin er, hvernig á að bregðast við þeim vanda. Það á ekki að gera með því að veita heimild til fóstureyðingar. Þjóðfélag, sem leyfir fóstureyðingar af félagslegum ástæðum, litur fram hjá hinum raunverulega vanda, sættir sig við óleyst vandamál. Félagslegur vandi verður ekki leystur nema með félagslegum ráðstöfunum. Það vill svo til að í þessu landi búum við við víðtæka almenna tryggingalöggjöf og margs konar opinbera aðstoð í félagslegu tilliti. Við teljum okkur standa allframarlega í þessum efnum og erum stundum harla ánægð með það sem áunnist hefur á síðustu áratugum til lausnar hinum ýmsu félagslegu vandamálum. En satt er það, að mörgu er enn ábótavant og að ýmsu þarf að hyggja. Betur þarf að gera í málum barnshafandi kvenna, svo sem varðandi fæðingarorlof og mæðralaun. Barnaheimilum þarf að fjölga og bæta við vöggustofum, dagvistarheimilum og leikskólum. Það þarf að bæta félagslega þjónustu og ráðgjöf við barnshafandi konur svo að þær fái mætt tímabundnum erfiðleikum. Það þarf að beita almannavaldinu og samhjálp þjóðarinnar um land allt, jafnt í strjálbýli sem í þéttbýli, til aðstoðar við þá konu sem býr við slæmar heimilisástæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu, svo að barnið, sem hún gengur með, verði velkomið í þennan heim og góður aðbúnaður þess sé tryggður. Ekkert annað er til lausnar þeim vanda sem um er að ræða. En þetta kostar fjármagn. Samt eru það smámunir, sem ekki eru til að hafa orð á, samanborið við hið óbætanlega tjón, sem blóðfórnir fóstureyðinganna valda nú hinni fámennu íslensku þjóð, sem þarfnast mest af öllu fleiri handa til að halda uppi sjálfstæðri tilveru sinni. Við Íslendingar vinnum skipulagsbundið á ýmsum sviðum til að forða slysum og bjarga mannslífum. Við teljum að einskis megi láta ófreistað í þessum efnum. Þá viljum við öllu til kosta og mannslífið aldrei metið til fjár. Þar sem við beitum okkur í þessu efni höfum við líka náð árangri. Samt sem áður teljum við aldrei nóg að gert meðan mannslíf glatast af slysförum. Við fyllumst hryggð og teljum þjóðarógæfu að missa mannslíf af þessum orsökum. Það hvílir sorg yfir sjóslysum og umferðarslysum. Á síðasta ári, árið 1981, fórust 17 manns í sjóslysum og drukknuðu og 27 manns glötuðu lífinu í umferðarslysum þetta sama ár hér á landi. Þessu höfum við orð á og teljum að enn verði að herða róðurinn til að forða slysum og bjarga mannslífum frá bana. Við látum hverja ógæfuna í umferðar- og sjóslysum verða okkur hvatningu til að gera betur til að vernda mannslífið. Við unum því ekki að á síðasta ári skulum við hafa misst 17 mannslíf í sjóslysum og drukknunum og 27 mannslíf í umferðarslysum. En hver eru hins vegar viðbrögð okkar við að missa á einu ári 547 mannslíf í fóstureyðingum? Á síðasta ári, árinu 1981, voru framkvæmdar 547 fóstureyðingar hér á landi. Það er hljótt um þessar fórnir. Það fer lítið fyrir frásögnum eða fréttum af þessum voveiflegu staðreyndum. Samt hlýtur þetta að nísta hvern mann inn í merg og bein ef hann sinnir þessari hugsun. En hvað er gert til varnar þeim mannslífum sem hér er fórnað? Það fer lítið fyrir því. Hvað er gert til að bjarga mannslífum á þessum vettvangi? Það er horft aðgerðalaust á ástandið sem fer versnandi frá ári til árs. Er ekki kominn tími til aðgerða? Tíma sinnuleysis, áhugaleysis og aðgerðaleysis á nú að ljúka. Íslendingar hafa sérstöðu í ýmsum efnum og svo er ekki síst að því er varðar áhrif fóstureyðinga á fólksfjölda í landinu. Í sumum löndum, og þá einkum þeim fjölmennustu, er fólksfjölgun eitt meginvandamálið sem við er að glíma. Fólkinu fjölgar þar um of miðað við efnahag, félagslegar aðstæður, náttúruauðlindir og hagnýtingu þeirra til mannsæmandi lífskjara, jafnvel þótt takmarkaðar kröfur séu til lífsins gerðar. Áhrif fóstureyðinga á fólksfjölda í slíkum ríkjum eru oft sett í samband við offjölgunarvandamál, sem þar er við að stríða, þótt það breyti engu um eðli þess verknaðar sem felst í fóstureyðingum. Hins vegar er þessu þveröfugt farið hjá okkur Íslendingum. Áhrif fóstureyðinga hér á landi á fólksfjöldann hljóta að vera mikið alvörumál. Íslenska þjóðin hefur því sögulega hlutverki að gegna að halda uppi í þessu landi sjálfstæðu ríki með öllu sem því fylgir. Í þessu efni höfum við sérstöðu vegna fámennis þjóðarinnar. Okkur finnst þetta sjálfsagt og eðlilegt og getum ekki hugsað okkur annað en að halda okkar sjálfstæðu tilveru. En það hljóta samt að vera takmörk fyrir því hvað fámennið leyfir. Einhvers staðar eru takmörkin fyrir því, hve margar hendur þarf til að geta haldið uppi sjálfstæðu ríki og hagnýtingu auðlinda okkar til lands og sjávar. Ef farið er niður fyrir þessi mörk er í húfi að þjóðin megni að halda uppi sjálfstæðu ríki með þeim skyldum sem því fylgja. Það er í húfi að þjóðinni haldist á hinum miklu auðlindum sínum, ef hún hefur ekki bolmagn til að hagnýta þær í þurfandi heimi. Sjálf tilvera hinnar íslensku þjóðar er þá í húfi. Að þessu er skylt að huga þegar rætt er um áhrif fóstureyðinga hér á landi á fólksfjölda þjóðarinnar. En hvað sem þessu líður, svo alvarlegt sem það er fyrir þjóðarheildina, varðar frv. þetta fyrst og fremst einstaklinginn, siðferðilega afstöðu og lífsskoðun. Hér er gengið út frá að fétagslegar ástæður geti aldrei réttlætt fóstureyðingu. Þetta leiðir af því, að það er um mannslíf að tefla þegar rætt er um eyðingu fósturs. Það er grundvallaratriði, að þetta mannslíf hefur rétt til þess að vera borið í þennan heim. Réttinn til lífsins verður að viðurkenna. Það er siðferðileg skylda að varðveita líf, jafnvel líf ófædds barns. Fóstureyðing á því ekki að koma til greina nema líf móður sé í fyrirsjáanlegri hættu, eða telja megi auðsætt að barnið verði svo vangefið að ekki verði komist hjá að gripa til örþrifaráða, eða konan hafi orðið þunguð af refsiverðu atferli. Það er á þessum forsendum sem frv. þetta er flutt. En fóstureyðingar eru ekki einungis brot á rétti hins veika og varnarlausa mannlega lífs í móðurkviði. Þær fela í sér hættuna á þjóðfélagslegri upplausn. Ef þjóðfélagið viðurkennir að fólk geti notið hamingju, ánægju og unaðar, en það þurfi ekki að bera afleiðingarnar ef það vill það ekki, þá er það sama þjóðfélag að kippa stoðunum undan sjálfu sér og stefnir til hruns. Þá duga ekki jafnvel félagslegar ráðstafanir. Þá getur til þess komið að jafnvel eigin geðþótti og makræðissjónarmið ráði því, hvort mannlegu lífi er tortímt eða ekki. Fjárhagur og félagsleg aðstoð verður þá aldrei einhlít vörn í þeim vanda, því að það er ekki einungis um félagslegt vandamál að ræða, heldur siðrænt vandamál. Til þarf að koma lífs- og manngildismat á siðferðilegum grunni. Oft liggur leiðin til varanlegrar hamingju í gegnum andstreymi, að ófríska konan ali barn sitt og lifi með því og fyrir það. Þau eru óteljandi dæmin um börn, sem hafa fengið góða umönnun og gott veganesti út í lífið, þótt efni hafi verið af skornum skammti. Jafnvel ríkidæmi er engin trygging fyrir því að aðhlynning og uppeldi fari vel úr hendi. Það verður að byggja á því lífs- og manngildismati sem er undirstaða íslenskrar menningar og arfleifðar. Samkvæmt því mati er rétturinn til lífs undirstaða allra annarra mannréttinda. Það er aftan úr grárri forneskju að ætla af félagslegum ástæðum að breyta hér nokkru um. Langt er nú liðið síðan aflagður var sá siður að heimila barnaútburð hér á landi. En barnaútburðurinn var heimilaður af félagslegum ástæðum þeirra tíma, ómegð, fæðuskorti og öðrum framfærsluvandamálum. Ef fóstureyðing hefði á þeim tíma verið framkvæmanleg með sama hætti og nú hefði sú aðferð vafalaust verið notuð í stað barnaútburðar. Það var nefnilega ekki sama hve lífið hafði langt fram gengið þegar því var tortímt. Samkvæmt Grágás var ekki heimilt að bera út barn eftir að það hafði fengið næringu. Þá hét það morð og varðaði við lög. En verknaðurinn var heimill og löglegur ef barnið hafði ekki fengið næringu. Okkur finnst slík lög og reglur nú víðs fjarri. En árið 1975 setjum við samt lög, sem heimila að mannlegu lífi sé tortímt af félagslegum ástæðum, og um lögmæti þess fari eftir því hvað þroska þessa lífs sé langt komið. Hér var stigið spor um langan veg aftur á bak, því að félagslegar aðstæður eiga aldrei að geta heimilað tortímingu mannlegs lífs, á hvaða þroskastigi sem það er. Kristilegar siðgæðishugmyndir leiddu til afnáms hins forna siðar um tortímingu mannlegs lífs af félagslegum ástæðum. Síðan hefur þjóðin á löngum ferli við harðæri og áþján megnað að halda í heiðri þau lífsviðhorf sem liggja þessu til grundvallar. Það væri kaldhæðni örlaganna ef þjóðinni ætti ekki að takast þetta á mestu velmegunar- og velgengnistímum sem hún hefur búið við. Með frv. þessu er þess freistað að svo megi verða. Ég gat þess áðan að frv. þetta er nú endurflutt. Ég gat þess að ég hefði áður verið einn um hituna sem flm. Ég gat þess einnig í upphafi að nú værum við flm. fjórir. Mér þykir ákaflega mikilvægt að nú skuli svo vera komið, að ég er ekki lengur einn flm. að þessu frv., heldur hefur nú komið vaskt lið til aðstoðar og til baráttu í þessu mikilvæga máli. Ég hef ástæðu til þess að ætla að það sé ekki einungis innan veggja þessarar hv. deildar sem í ljós kemur aukið fylgi og baráttuvilji fyrir því máli sem hér er flutt. Ég hef ríka ástæðu til þess að ætla að það sé á vissan hátt spegilmynd af þeirri þróun sem er að gerast úti í þjóðlífinu. Ég tel engan vafa á því að það séu alltaf fleiri og fleiri sem eru að gera sér ljóst hvílík óhæfa það er að ætla sér að leysa svokölluð félagsleg vandamál með fóstureyðingum. Ég hef ástæðu til þess að ætla að um leið og æ fleira og fleira fólk gerir sér grein fyrir þessu, þá sé líka æ fleira og fleira fólk þess albúið að berjast fyrir þessum málstað og leiða hann til sigurs. Þegar ég hef þetta allt í huga, þá leyfi ég mér, herra forseti, að vænta þess að þetta frv. fái nú afgreiðslu á því þingi sem við nú sitjum. Það er sannarlega kominn tími til þess að hv. alþm. láti af því sinnuleysi, áhugaleysi og aðgerðarleysi sem um of hefur einkennt í þessu máli. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lokinni þessari umr. að óska þess, að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa um þetta mál nema örfá orð. Við höfum áður rætt það hér oft í þessari hv. deild og er litlu við það að bæta sem fram hefur komið áður. Ég vil þó aðeins segja þetta. Á sínum tíma var þetta mjög rætt hér í þingi. Það var einmitt samflokksmaður hv. þm. Þorv. Garðars, Matthías Bjarnason, þáv. heilbr.- og trmrh., sem leiddi þetta mál til lagasetningar 1975. Þá eins og nú voru skoðanir mjög skiptar. Í raun voru pólarnir þá algerlega frjálsar fóstureyðingar annars vegar og hins vegar nær algert bann við fóstureyðingum. Í meðferð þingsins þá var unnið gott starf að eðlilegri málamiðlun sem flestir gátu sætt sig við. Ég man að ég tók virkan þátt í umræðu og athugun þessa máls og hafði um það vissar skoðanir sem lítið hafa breyst. Þar með er ekki sagt að ég skilji ekki og virði viðhorf annarra, sem e.t.v. ganga í öfuga átt, jafnvel þveröfuga átt. Margt í röksemdafærslu hv. 1. flm. um mannhelgi og virðingu fyrir lífinu get ég svo sannarlega tekið undir, og ég efa ekki andartak þá alvöru sem þar býr að baki hjá hv. 4. þm. Vestf. Ég dreg heldur ekkert úr kristilegum siðgæðishugmyndum um mannhelgi. En því miður hefur þó farið svo, að sá hluti þjóða sem kallar sig kristna og kennir sig við siðgæðishugmyndir kristninnar hefur verið víðs fjarri mannhelgi og virðingu fyrir réttindum til að lifa. Miskunnarleysið og drápsfýsnin hefur ekki verið minni hjá þeim sem þannig hafa í orði sagst játa kristna trú, því miður. Það er hins vegar rétt hjá hv. 1. flm. að samkvæmt kristnum siðgæðishugmyndum ætti mannhelgi að vera öllu ofar. En breytnin sýnir bara annað og ólíkt grimmúðlegri og ómannúðlegri kenndir en við erum hér að ræða gagnvart þessum afmarkaða þætti mannhelginnar. Um þetta þykist ég vita að við séum sammála, en andspænis þessum myrku staðreyndum stöndum við. Annars væri það efni í ærna umræðu almennt um lífið og tilveruna og trúarhugmyndir almennt, sem ég ætla ekki út í hér af þessu tilefni, þar sem flm. leggur aðaláherslu á þennan bakgrunn kristilegrar kenningar. Ég veit að þar talar hann beint út frá hjartanu og ég virði skoðanir hans í því svo sannarlega. Vissulega er hér vandrataður meðalvegur og það gera flm. sér ljóst, því að frv. þeirra er um þrengingu, færri fóstureyðingar, en alls ekki um bann við hvaða aðstæður sem er. Okkur var líka ljóst, sem stóðum að lagasetningu 1975, að þarna yrði erfitt að rata meðalveginn. Ekki síst kom það þá glögglega fram í orðum þáv. heilbrmrh., Matthíasar Bjarnasonar, sem hann mælti hér í deild einmitt varðandi það mál og ég var að glugga í núna í hádeginu. Ég held að áhersla allra, þá sem nú, hafi að því beinst að með ýtrustu gát skyldi gengið fram og síst væri hér um að ræða mál sem ekki þyrfti athugunar við og hennar vandlegrar í hverju einslöku tilfelli. Ég held að öllum hafi verið ljóst að aukin og bætt ráðgjöf og bestu upplýsingar færustu aðila hefðu hér úrslitaþýðingu um alla framvindu, og því var einmitt við þessa lagasetningu lögð sérstök áhersla á það. Hvernig til hefur tekist má eflaust deila um endalaust og ekki treysti ég mér í dómarasætið hvað einstök tilfelli varðar og hvaða mörk hefur verið miðað við. Ég vil satt að segja ekki dæma um það á neinn máta, þó að ég efist ekki um að í ýmsum tilfellum hefði mátt öðruvísi að málum standa, eins og allt orkar ævinlega tvímælis þá gert er, og þá kannske ekki síst þegar um svo viðkvæm mál er að ræða. Ég ætla hins vegar enn staðfastlega að ekki sé út í fóstureyðingu farið nema ástæður séu ærnar, og ef rétt ráðgjöf og fræðsla og aðstoð hvers konar, læknisfræðileg sem félagsleg, kemur til hljóti enn að vera um algert neyðarúrræði að ræða. Ég neita að trúa öðru um íslenskar konur, sé rétt að staðið um alla framkvæmd þess lagabálks sem við samþykktum 1975. Það er einmitt þess vegna, vegna þess trausts sem ég ber til þeirra, að ég tel að ákvörðunarrétturinn endanlegi, þegar öll mál hafa við yfirvegun verið upp gerð, og í samstarfi við færustu aðila á sviði heilsugæslu og félagsráðgjafar, að sá ákvörðunarréttur eigi að vera konunnar sjálfrar. Ábyrgð hennar er mikil vissulega, en á hana treysti ég. Hlýt ég enn að undirstrika þessa meginlinu í minni skoðun. Ég legg hins vegar enn sem fyrr mikla áherslu á það að við 5ll skilyrði sé staðið til fullnustu, að öll ráðgjafarþjónusta sé rækt, og síst stendur á mér að bæta hinar fétagslegu aðstæður þannig að þær verði hverfandi valdur í þessu. Brýnast er því kannske að gera aðstæðurnar sem allra bestar og hefja ráðgjöfina til öndvegis meira en nú er gert, þannig að forsendur málamiðlunarlaganna, sem ég leyfi mér að kalla svo, frá 1975, forsendur þeirra, sem öll framkvæmd þeirra á að byggjast á, séu uppfylltar svo sem framast er unnt. Að því skulum við öll hjálpast.



Herra forseti. Ég get verið stuttorður. Ég tel það frv., sem nú liggur fyrir um breytingar á lögum um fóstureyðingar, þannig vaxið, að ekki komi til greina að samþykkja það. Mér finnst allt of fortakslaust að fella niður það ákvæði, er kveður á um félagslegar aðstæður, því að við vitum að það sem til greina kemur í svona málum er meira en læknisfræðilegar ástæður og meira en það hvort konu hafi verið nauðgað. Ég tel að þeir sem vilja fella niður félagslegar ástæður geri sér vart grein fyrir því hve félagslegar ástæður geta stundum verið nöturlegar og hversu mikill ábyrgðarhluti það er að þvinga konu til að eiga barn sem hún vill ekki eiga eða aðstæðnanna vegna á mjög erfitt með að eiga. Ég tel að grundvallarafriðið eigi að vera það að konan ráði því sjálf hvort af þessu verður eða ekki, en það þarf og að vera í lagi að ráðgjöf samkv. lögum sé rækt, að henni sé sinnt. Ég leyfi mér að efast um að svo sé gert í dag. Því þarf að breyta. Ég lýsi áhyggjum mínum af því hversu fóstureyðingum hefur fjölgað. Annaðhvort er það vegna þess að félagslegar ástæður hafa orðið verri eða þá að of frjálslega er farið með þessa hluti. Sýnist mér að viturlegra væri að fara ofan í það, kanna hvort þau ákvæði laganna er fjalla um ráðgjöf séu ræki sem skyldi. Það heyrist í útlandinu, kannske mest hjá félagslega vanþróuðum ríkjum, að banna eigi fóstureyðingar. Kirkjan hefur fjallað mikið um þetta, þ.e. kaþólska kirkjan, en hún er þekkt fyrir annað en frjálslyndi og fyrir annað en að setja félagslegar þarfir fólks í öndvegi. Ég get aftur á móti samþykkt það frv. sem fjallar um að breyta lögum um almannatryggingar svo að árleg mæðralaun hækki og reynt sé með auknu fjármagni að gera félagslegar aðstæður betri. Ég held þó að slíkar ráðstafanir muni ekki nægja, en það mun kannske verða spor í rétta átt. Ég tek undir það, að ég virði skoðanir þeirra sem eru andvígir þeim lögum sem nú gilda og ber virðingu fyrir þeirra tali um mannhelgi og virðingu fyrir lífinu. En ég hygg að menn geri sér ekki grein fyrir því hversu mikil ábyrgð fylgir því að neyða konu til að eiga barn, sem hún á e.t.v. mjög erfitt með að eiga vegna félagslegra ástæðna. Þær geta verið verri en nokkrar læknisfræðilegar ástæður, verri en nokkuð annað.



Herra forseti. Eins og fram kom í máli 1. flm. þessa frv. er þetta í fjórða sinn sem frv. er flutt hér á Alþingi og þar til nú hefur 1. flm. þess, hv. 4. þm. Vestf., verið eini flm. slíks frv. Nú hefur honum bæst liðsauki. Ég er einn af þeim þm. sem setja nafn sitt við þetta frv. Það geri ég til þess að fram komi stuðningur minn við málefnið. Það er e.t.v. auðveldara að tjá samþykki sitt og stuðning við viðkvæmt mál með þögninni, að vera einn af hinum þögla meiri hluta sem sumir vilja meina að sé til varðandi þetta málefni. En ég tel drengilegra að gera það á þann hátt að það komi fram, að hv. 4. þm. Vestf. leikur ekki einleik í þessu máli á hv. Alþingi, að það eru fleiri þeirrar skoðunar, vegna þeirrar reynslu sem komin er af löggjöfinni sem leyfði rýmkun á heimild til fóstureyðinga, að þörf sé á að endurskoða þessi mál og reyna að snúa þróuninni við. Ég tel ekki þörf á að fara efnislega út í það sem frv. felur í sér, 1. flm. þess hefur gert því máli ítarleg skil, en ég vil aðeins ítreka þá ósk að í ljósi þeirrar reynslu sem fengin er verði gerð tilraun til að endurskoða þessa löggjöf og snúa þróuninni við. Það er það sem þetta frv. felur í sér. Mér fannst það koma fram hjá báðum hv. ræðumönnum, sem hér hafa lýst sig efnislega andvíga þessu frv., að það sé einmitt félagsleg ráðgjöf sem sé frjálslega farið með, það sé sá þáttur í lögunum sem geri það að verkum að farið sé nokkuð frjálslega með þessi mál og þróunin hafi orðið sú sem raun ber vitni. Vissulega er það rétt, að það eru skiptar skoðanir um hver ástæðan er, og skiptar skoðanir á þessu máli. Og vissulega virðum við hvert annars skoðanir þó við séum ekki á sama máli. En ég vil taka undir ósk 1. flm. frv., að það fái a. m. k. meðferð Alþingis, að það verði afgreitt í gegnum þingið, þannig að menn fái þá tækifæri til þess að koma fram í dagsljósið með sínar skoðanir hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Það mál sem hér er til umræðu er hið merkasta. Ég hef áður, á fyrri þingum, tekið þátt í umræðum um þetta efni. Ég vil taka undir margt af því sem komið hefur hér fram og vil lýsa því yfir strax í upphafi að ég tel þetta mál þess eðlis að það eigi að fá þinglega meðferð. Ég held að sá reynslutími, sem orðinn er af lögunum um fóstureyðingar, sé orðinn það langur og ýmislegt hafi komið fram sem réttlæti það að málið sé tekið til meðferðar. Ég viðurkenni fúslega að orðin „félagslegar ástæður“ eru ákaflega óljós. Það þyrfti að skýra nokkru betur í frv. hvað við er átt, til þess að unnt sé að nota þetta af skynsemi, og sérstaklega þó að samræmi sé í þeim ákvörðunum sem teknar eru um fóstureyðingar. Það er augljóst mál að við erum hér öll sammála um fóstureyðingar, ég vil undirstrika það. Í raun og veru er enginn andvígur fóstureyðingum. Það kom mjög skýrt fram í framsöguræðu hv. 4. þm. Vestf. að hann telur, að vissum skilyrðum fullnægðum, að fóstureyðing sé réttlætanleg. Það sem um er deilt er hvaða aðstæður það eru. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni á hinu háa Alþingi, að ég held að það þurfi að vera langtum skýrari ákvæði um þessi efni í lögunum. Það er varla hægt að legg ja það á nokkra nefnd, hversu valinkunnir aðilar sem að henni standa, að ákveða upp á eigið eindæmi, kannske með mjög óljósum reglum og lagaákvæðum, hvenær fóstureyðing skuli leyfð og hvenær ekki. Í ljósi þess held ég að fara þurfi nokkuð aðra leið en hér er bent á. Það þarf að taka lögin öll til endurskoðunar. Það þarf að gera þau langtum skýrari en þau eru nú. Ég vil einnig benda á að það atriði sem ég tel að einkum hafi farið úr böndunum í sambandi við framkvæmd laganna er að manni sýnist sem svo, að fóstureyðing komi oft og tíðum í stað takmörkunar á barneignum. Ég vil fara örfáum orðum um þetta atriði. Enginn vafi er á að einhver hluti af þeirri geigvænlegu aukningu, sem orðið hefur á fóstureyðingum, stafar af því að þær eru núna opinberar. Það er búið að svipta af þeirri dulu forboða og leynifóstureyðinga sem tíðkuðust hér áður fyrr og menn vita um. Við þekkjum áreiðanlega öll dæmi um slíkt. Sumt af því er þannig til komið. Hitt er þó atveg öruggt mál, að hin nokkuð svo óljósu ákvæði laganna hafa stuðlað að því að fóstureyðingum hefur fjölgað fram yfir það sem nokkur bjóst við og fram yfir það sem ég tel eðlilegt. Og þá er komið að því atriði sem ég held að þurfi að taka til rækilegrar umfjöllunar og endurskoðunar í sambandi við lögin. Það er fræðslan, kynferðisfræðsla í landinu. Það er kynferðisfræðsla frá grunnskóla og upp úr. Það er alveg furðulegt að enn þann dag í dag ríkir alveg ótrúleg hjátrú og fordómar og villukenningar í sambandi við kynferðismál. Ég veit dæmi þess frá unglingum, sem ég hef haft tal af og haft fregnir af, að þar eru í gangi alls konar kenningar, alls konar ráðleggingar, sem ekki hafa við nokkurn veruleika að styðjast, eru hreinlega rangtúlkanir á ýmsum læknisfræðilegum atriðum. Þessa hlið málsins held ég að við þurfum að athuga mjög vel og heilbrigðisyfirvöld eiga að láta það mál til sín taka. Þá er eiginlega komið að lokaorðum. Ég ætla ekki að hafa þetta annað en örfáar vísbendingar, lýsa afstöðu minni til málsins. Ég tel að málið eigi að fá þinglega meðferð. Ég tel að fóstureyðingalöggjöfina eigi að endurskoða. Ég tel að skilgreina eigi miklu nánar er gert er hvað félagslegar aðstæður eru, þannig að það liggi ljósar fyrir en nú er hvaða forsendur þurfa að vera fyrir hendi til þess að fóstureyðing eigi sér stað. Ég vil taka undir það sem hv. 2. þm. Austurl. og hv. 3. landsk: þm. sögðu, að lokaákvörðunin hlýtur að vera konunnar. En það er ákaflega mikilvægt að sú ákvörðun sé tekin á réttum forsendum, að konan hafi haft möguleiká á því að athuga málið, ræða það og kynna sér öll atriði þess áður en sú ákvörðun er tekin.



Herra forseti. Aðeins örfá orð um það frv. sem er hér til umr. og felur í sér verulega þrengingu á heimild til fóstureyðinga. Hv. 1. flm. bauð mér að gerast meðflm. sinn að þessu frv. Ég afþakkaði reyndar það góða boð, gerði það sumpart vegna þess að ég tel mig ekki nógu kunnugan þessum málum, hafði ekki fyrir fram kynnt mér nægjanlega vel ástandið í þessum málum og hverjar aðstæður geta legið að baki. Mér er hins vegar ljóst, þegar ég les þetta frv. og af því sem ég hef síðan kynnt mér varðandi þessi mál, að hér er um virkilegt vandamál að ræða. Ef við litum á tölulegar upplýsingar, sem koma hér fram í grg. með frv., um að árið 1979 hafi verið unnar 563 fóstureyðingar - og hefur aukist á hverju ári þar á undan - má sjálfsagt leiða líkur að því, að á seinustu árum, 1980, 1981 og 1982 hafi þetta enn aukist, þó að ekki séu hér upplýsingar um það og ég hafi þær ekki á takteinum. Ef við skoðum þessa tölu, þá kemur í ljós að hér er um að ræða meira en tvær fóstureyðingar á dag, ef við tökum vinnudaga, þ.e. mánudag til föstudags. Mér er kunnugt um að á flestum sjúkrahúsum, þar sem fóstureyðingar eru gerðar, er þetta gert einu sinni í viku eða hálfsmánaðarlega og þá eru það kannske 10 eða jafnvel 20 fóstureyðingar sem unnar eru í einu. Ég hef líka reyndar frétt það að einmitt þá daga sem þetta er gert sé á þeim deildum sjúkrahúsanna nánast örtröð. Þetta hlýtur að vekja mann til umhugsunar um hvað þarna er raunverulega að gerast. Hins vegar vil ég taka undir það-og reyndar tók hv. 5. þm. Reykv. af mér ómakið - að e.t.v. sé nokkuð langt gengið að fella alveg niður heimildina til þess að félagslegar ástæður geti legið að baki ef framkvæma þarf fóstureyðingu. Mér sýnist miklu fremur, eins og hann benti réttilega á, að það þurfi að endurskoða ákvæði laganna, sem fjalla um félagslegar aðstæður, hverjar þær skuli vera sem heimila þessa aðgerð, og jafnframt hvernig hægt sé að framkvæma það, fylgjast með því og framkvæma það á eðlilegan og sanngjarnan hátt. Félagslega ráðgjöf þarf vafalaust að auka í þessu sambandi líka og sjá til þess að hún sé rétt unnin og veitt. En ég vil eindregið undirstrika það, að ég álit rétt og eðlilegt að frv. þetta fái efnislega meðferð þingsins - og þá jafnframt að í þeirri meðferð og þeim umræðum sem fylgja komi fram þær upplýsingar sem við þurfum á að halda til þess að geta tekið efnislega afstöðu til málsins. Við þurfum að fá nánari upplýsingar um framkvæmd þessara mála, hvernig að þessu er staðið og hverjar hinar raunverulegu félagslegu ástæður séu sem að baki liggja. Ég vildi aðeins leggja áherslu á þetta: Ég tel að hér sé e.t.v. nokkuð langt gengið, að fella algjörlega niður þessa heimild, og legg fremur ríka áherslu á að athugað sé hvort ekki er hægt að þrengja nokkuð þessa heimild í lögum til fóstureyðinga með því að kanna hvaða félagslegar ástæður liggja aðallega að baki og hvernig við getum staðið þannig að málum að við getum með sóma sætt okkur við þetta.



Herra forseti. Ég vil þakka ræðumönnum öllum fyrir þátttöku í þessum umr. Ég þarf ekki að vík ja að því sem hv. 4. landsk. þm., meðflm. minn, sagði, en það voru að sjálfsögðu góðar ábendingar, sem þar komu fram, og ég þarf ekki heldur að ítreka þær. Hins vegar er ýmislegt í því, sem aðrir ræðumunn sögðu, sem ástæða væri að víkja að. Ég efast ekki um. ég geng út frá því að allir ræðumenn séu mér sammála um að of mikið sé gert af fóstureyðingum. Ég geng líka út frá því að þeir séu mér sammála um að eitthvað þurfi að gera til þess að fækka fóstureyðingum. En okkur greinir á um ýmis veigamikil atriði, hvernig á að gera það. Og sumt af því sem kom fram í ræðum þessara hv. þm. er þess eðlis að ég get ekki látið það sem vind um eyru þjóta. Ég kem þá fyrst að því sem hv. 2. þm. Austurl, sagði. Hann minntist á að það hefðu verið miklar deilur um þessi mál þegar og áður en lögin 1975 voru sett. Þetta vitum við allir, okkur er það öllum ferski í minni. Hv. 2. þm. Austurl. sagði að frv. það sem samþykki var og gert að lögum 1975 hafi verið málamiðlun milli ólíkra skoðana. Þetta er líka rétt. Hv. þm. vék sérstaklega að þáv. heilbr.- og trmrh., Matthíasi Bjarnasyni, í þessu sambandi. Það er rétt að hann beitti sér fyrir málamiðlun í þessum málum, og frv. sem samþykkt var 1975 var að forminu til ekki um frjálsar fóstureyðingar eins og frv. sem fyrirrennari hans í ráðherrasæti heilbrigðis- og tryggingamála hafði lagt fram og mælt með. Hins vegar var það svo, að fyrrv. heilbrmrh., fyrirrennari Matthíasar Bjarnasonar, tók þátt í umr. um frv. 1975 og hann var að forminu til óánægður með frv. Hann sagði efnislega á þessa leið: En gott og vel, þetta mun þýða í framkvæmd sama og frjálsar fóstureyðingar. Og því miður hefur framkvæmdin orðið slík, að það hefur staðist sem þessi fyrrv. ráðh., Magnús heitinn Kjartansson, sagði um þetta mál. Það var rétt ályktað hjá honum. Það er það sem hefur skeð, að í framkvæmd hafa þessi lög þýtt frjálsar eða nær frjálsar fóstureyðingar á Íslandi. Menn hafa verið að tala um að það þyrfti að fá upplýsingar um framkvæmd laganna. Það er lítið handbært í því efni og ég held að það sem á skortir séu ekki upplýsingar, heldur það að draga ályktanir af þeim upplýsingum, sem við höfum handbærar, ef menn vilja bæta úr því ástandi sem nú er. Samkvæmt lögunum er gert ráð fyrir því, að áður en fóstureyðing megi fara fram verði að liggja fyrir skrifleg rökstudd grg. tveggja lækna, eða læknis og félagsráðgjafa sé eingöngu um félagslegar ástæður að ræða. Það þarf að liggja fyrir rökstudd skrifleg grg. Ef ágreiningur er, ef konan vill ekki hlíta niðurstöðu þessarar nefndar, þá getur hún vísað málinu til landlæknis og yfirnefndar. Síðustu upplýsingar sem ég hef um þetta handbærar hér hjá mér eru frá 1979. Þá hafði engin áfrýjun komið til landlæknis eða yfirnefndarinnar, engin, nema eitt árið komu upp tvær, en þá stóð svo á að konurnar, sem þar áttu hlut að máli, voru að fara fram á fóstureyðingu í annað sinn á sama ári, það hafði engum verið áfrýjað. Hvað þýðir þetta? Þýðir þetta það að konurnar hafi látið sér segjast og ekki notað þennan áfrýjunarrétt eða hefur þeim verið neitað um fóstureyðingu? Ég held að enginn, a.m.k. þeirra sem eru framkvæmd þessara mála kunnugir, láti sér slíkt til hugar koma. Það verður fyrst og fremst dregin sú ályktun að ekki sé um neinar neitanir að ræða. Og það er ekki einungis að ekki sé um neinar neitanir að ræða, heldur gengur þetta þannig eftir færibandi að það er ekki einu sinni leitað til þessarar undirnefndar. Þetta eru nú framkvæmdirnar. En ég vil taka það fram að þetta á við fóstureyðingar þegar fóstur er innan við 12 vikna og flestar fóstureyðingar eru á því tímabili. Ég held að við þurfum ekki að velta mikið vöngum yfir því hvers vegna fóstureyðingum hefur fjölgað svo mjög sem raun ber vitni um síðan þessi lög voru sett. Þeim hefur fjölgað - mér liggur við að segja og ég hygg að það sé rétt - eingöngu vegna ákvæðisins um að heimila fóstureyðingar af félagslegum ástæðum. Af fóstureyðingum, sem eru um 550 á ári, - því miður hefur mér láðst að koma með skýrslu þar sem þessar tölur eru teknar upp - eru 20–30 fóstureyðingar af læknisfræðilegum ástæðum og álíka margar af bæði læknisfræðilegum og félagslegum. Hinar eru allar eingöngu af félagslegum ástæðum. Það mætti halda hér áfram að gefa ýmiss konar upplýsingar til stuðnings þeirri fullyrðingu, sem ég hef hér haldið fram, að fóstureyðingar á Íslandi eru nú frjálsar eða svo gott sem frjálsar. Þetta frv. felur í sér að banna fóstureyðingar af félagslegum ástæðum. Hv. 5. þm. Reykv. gat þess að við flm. frv. værum ekki alfarið á móti fóstureyðingum. Við viljum leyfa fóstureyðingar af læknisfræðilegum ástæðum og ef kona hefur orðið þunguð af refsiverðum verknaði. En ég skildi hv. þm. þannig, að vegna þess að við vildum ekki útiloka fóstureyðingar, þá væri það viðfangsefnið að ákveða hvar mörkin ættu að vera. Og auðvitað er það. Við teljum að eðlilegustu mörkin séu þau að fóstureyðingar af félagslegum ástæðum séu ekki leyfðar. Það er greinilegt og það er á þeirri forsendu að félagsleg vandamál verða ekki leyst nema með félagslegum ráðstöfunum. Hv. 3. landsk. þm. sagði að það væri ábyrgðarhluti að þvinga konu til þess að eiga barn eða fæða barn sitt. Það er enginn verknaður að sjálfsögðu til þess að fagna, en þvingunum verður nú víða að beita, og ef það er ekki réttlætanlegt að beita þvingunum til þess að verja mannslíf, hvenær ætti það þá að vera réttlætanlegt? Ég tek mér í munn þetta orð hv. ræðumanns, þvinga. Ég held nú að í lífinu, í raunveruleikanum liggi málið ekki þannig fyrir. Það er hægt að telja konu hughvarf án þess að hún sé þvinguð, og það sem mest er um vert, ef fátækt er ástæðan fyrir óvilja hennar til þess að fæða barnið, vegna þess að hún telji að hún geti ekki séð forsvaranlega fyrir því, þá held ég að ekki sé neitt að lasta eða óttast í þessum efnum. Ég held að menn verði að hafa þetta í huga þegar menn ræða um þetta. Ég vona að ég sé ekki minni forsvarsmaður frelsis en hver annar, sem hér hefur talað, og það situr síst á mér að gera lítið úr því. En það er eitt frelsi sem ég er á móti. Ég er á móti frelsi eins til þess að hefta frelsi annars. Það er það sem hér er um að ræða. Og það er frelsi til þess sem er mikilvægast, það er frelsi til þess að mega lifa. Það er á slíkum viðhorfum sem þessum sem þetta frv. byggist. Ég vænti þess að eftir því sem menn hugleiða betur það vandamál, sem við eigum við að stríða, og það skelfilega ástand, sem er í þessum málum í dag, verði menn fúsari til samvinnu um að bæta þetta ástand. Ég segist vænta þess. Það er vegna þess að ég geng út frá að hv. ræðumenn líti á fóstrið sem mannlegt líf, en ekki eins og eitthvert kýli, sem sé tekið með venjulegri læknisaðgerð, því ef við lítum þannig á þetta værum við ekki að ræða sérstök lög um fóstureyðingar. Ég held ég ræði ekki frekar um einstök atriði sem fram komu. Hv. 2. þm. Austurl. sagðist hafa mikla trú á íslenskum konum. Ég efa ekki að hann hafi það. Ég tel mig líka hafa mikla trú á íslenskum konum. Ég hef þá trú á íslenskum konum að það verði þeim ekki óyfirstíganlegt að gegna sínu móðurhlutverki og að við þurfum ekkert að óttast í því efni, allra síst þegar við leggjum okkur fram, eins og við flm. þessa frv. viljum að gert sé, með félagslegri aðstoð eins og fram kemur í fylgifrv. með því frv. sem við nú ræðum. Hv. 5. þm. Reykv. talaði um að lögin væru ekki nógu skýr. Ég held að það sé misskilningur. Ég held að lögin séu vel skýr. Að vísu er eitt- og það tók ég fram í minni ræðu hér fyrr - að það er óljóst í sumum tilvikum hvað á að túlka sem félagslegar ástæður, það er rétt. Ég held að það verði alltaf óljóst og að aldrei verði í þeim skilningi hægt að gera lögin skýr nema með þeim ráðum, sem við flm. leggjum til, að útiloka allar félagslegar ástæður sem heimild til fóstureyðingar. Herra forseti. Ég sagði í mínum upphafsorðum að ég þakkaði hv. þm. sem hafa tekið til máls í þessum umr. Við erum ekki sammála sumir í mjög þýðingarmiklum atriðum, en þessar umr. hafa verið málefnalegar. Ég óttast ekki málefnalega meðferð á þessu máli hér í hv. deild og þeirri nefnd, sem fær þetta mál til umfjöllunar, að þá megi ekki vænta þess að frv. geti fengið jákvæða afgreiðslu. Herra forseti. Ég vil segja þingheimi frá því sem ég hvíslaði í eyra hæstv. forseta. Ég mundi, þegar ég var að flytja mína ræðu, að hv. þm. Davíð Aðalsteinsson, form. heilbr.- og trn., hafði spurt mig í gær hvort umræður um málið færu fram í dag. Ég sagði honum að ég mundi verða vestur á fjörðum, en hann lagði áherslu á að geta fengið að taka þátt í þessum umr. Ég hef því óskað eftir að umræðunum yrði ekki lokið, heldur frestað, svo að Davíð Aðalsteinsson fái tækifæri til þess að taka þátt í þeim.

Ég mun verða við þessari ósk. Umræðu um dagskrármálið er því frestað og málið tekið út af dagskrá.