Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Mig langar í minni seinni ræðu að fara aðeins dýpra ofan í tvo þætti sem ég ræddi í gær. Frekar en að skoða efnahagsástandið almennt þá boraði ég mig ofan í orku- og umhverfismálin og loftslagsmálin sem falla þar undir. Mig langar að byrja á því að ræða hér að við þurfum að veita stuðningi markvissar þangað sem hann gerir mest gagn, að beita ívilnunum þar sem ívilnana er þörf. Tökum nokkur dæmi. Bílaleigurnar, sem fengu milljarðsstuðning til að kaupa rafbíla á þessu ári á sama tíma og þær skila milljarðahagnaði, er þörf til að veita sérstaklega fjárhagslega hvata til að fá þau fyrirtæki til að kaupa rafmagnsbíla frekar en jarðefnaeldsneytisbíla eða erum við kannski komin á þann stað að þurfa að hrinda í framkvæmd því sem ríkisstjórnin segist ætla að gera sem er að banna nýskráningu bensínbíla? Samkvæmt aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum á það að gerast 2030, sem var kynnt með pompi og prakt fyrir fjórum, fimm árum sem mjög róttæk aðgerð en er núna að koma í ljós að leiðir eiginlega af sjálfu sér. Markaðurinn verður bara farinn 2030. Ef við ætlum að láta stjórnvöld beita sér í þágu grænna umskipta þarf að færa þessi tímamörk nær okkur. Við þurfum að stefna að því að banna nýskráningu dísil- og bensínbíla, segjum 2025. Hvað gerum við síðan í millitíðinni þegar það vantar mögulega ný ökutæki til að fylla það skarð sem myndast? Það er einmitt það sem hefði átt að ræða á þessum fimm árum þar sem stjórnvöld voru búin að ákveða að banna nýskráningu bensín- og dísilbíla. Það nefnilega vantar svo mikið að setja fast mark, að fastsetja að nú skuli hætt að nýskrá ökutæki af þessari gerð, og setjast síðan niður með þeim sem málið snerta; setjast niður með bílasölum, bílaleigum, olíufyrirtækjum - ætli það megi ekki tala við þau líka? - setjast niður með þeim og segja: Hér er markmið stjórnvalda fyrir samfélagið allt. Hvernig getum við náð þessu saman? Í staðinn erum við með markmið í aðgerðaáætlun sem ekkert hefur verið gert til þess að stefna beinlínis að. Það er bara beðið með að útfæra það í lögum einhvern tímann seinna. Væntanlega er það í tíð næstu ríkisstjórnar sem það á að gerast. Fyrir vikið er innflutningur á bensín- og dísilbílum of mikill. Jú, við erum, eins og hefur verið bent á, næstduglegust að nýskrá hreinorkubíla í heimi en við erum líka bara fjári dugleg að nýskrá alla hina bílana. Það er aðeins farið að síga niður en engu að síður voru - nú þarf ég að muna tölurnar, forseti. Á síðasta ári voru nýskráðir um 13.000 bílar ef ég man rétt. Eigum við að segja að 40% hafi verið rafmagnsbílar? Mig minnir það. Meiri hlutinn gekk fyrir jarðefnaeldsneyti. Þessu þurfum við að flýta og við þurfum að spyrja okkur hvort það að gefa bílaleigum milljarð sé endilega skilvirkasta leiðin til að ná þessu markmiði. Svo hafa ívilnanir líka verið í fréttum síðustu daga vegna úthlutunar úr Orkusjóði sem fyrir helgi veitti styrki upp á í kringum milljarð. Þar af rann þriðjungur til býsna stöndugra fyrirtækja. Samherji, Arnarlax og Ísfélag Vestmannaeyja skiptu sín á milli þriðjungi af úthlutuninni, tóku um 300 milljónir til sín til þess að endurnýja tækjakost og ekki endilega þannig að hann verði algerlega hreinorku. Arnarlax fékk t.d. styrk til að útbúa sláturbát með tvinnvél sem þýðir að jú, vissulega gengur hún fyrir rafmagni að einhverjum hluta en einhver og jafnvel töluverður hluti orkunnar verður fenginn með bruna jarðefnaeldsneytis. Þessi upphæð er kannski ekkert gríðarlega stór en þetta er líka upphæð sem fyrirtæki sem skila milljarðahagnaði á ári ættu kannski bara að geta axlað sjálf sem hluta af samfélagslegri ábyrgð sinni og því að taka saman þátt í því að ná þeim grænu markmiðum sem við viljum ná sem samfélag. Svo að við setjum þessar upphæðir í samhengi þá eru 300 millj. kr. jafn mikið og ríkið er að verða af í virðisaukaskatti á reiðhjólum og rafmagnsreiðhjólum á ári nema þar erum við að tala um þúsundir einstaklinga sem njóta þess. Nú er ég ekki með kolefnisútreikninginn, ábataútreikninginn, í hausnum enda efast ég um að hann hafi nokkurs staðar verið gerður í stjórnkerfinu en það kæmi mér ekki á óvart að fólkið sem fær litla styrki til að kaupa sér góð reiðhjól og rafmagnsreiðhjól, og leggur þar með mengandi bílnum sínum dagsdaglega, að samanlagt skili það væntanlega töluvert meiri samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda en þessi þrjú stórfyrirtæki sem fengu sömu upphæð og allir þessir einstaklingar. Það er bara eðlilegt að hvetja atvinnulífið áfram en mér finnst eðlilegt að við hvetjum almenning meira áfram. Þess vegna held ég að við ættum að skoða þessar ívilnanir til reiðhjóla- og rafmagnsreiðhjólakaupa og hækka þar öll viðmiðunarmörk eins mikið og við getum. Núna er hámarkendurgreiðsla virðisaukaskatts á rafmagnsreiðhjóli, ef ég man rétt, 96.000 kr. sem þýðir að ef hjólið er komið yfir hálfa milljón ertu farinn að greiða til ríkisins virðisaukaskatt af hjólinu. Rafmagnsreiðhjól, þau góðu, þau sem fólk notar í öllu slabbi, öllum stormum, allt árið um kring, þau kosta orðið hálfa og heila milljón, hvað þá ef við erum að tala um farmhjólin sem við sjáum fjölskyldur nota til að ferja tvo krakka á bögglaberanum eða vera með - hvað köllum við þetta? Þetta er ekki skott heldur svona geymslupallur framan á þar sem er hægt að geyma vörur, geyma börn, geyma eiginmann á leiðinni heim af skralli. Þetta eru hjól sem kosta eina, eina og hálfa, tvær milljónir. Þau eru farin að slaga hátt í verðið á mjög ódýrum bíl en þjóna líka sama hlutverki. Þau ná utan um allar þær þarfir sem fólk hefur fyrir samgöngutæki án þess að gera sömu kröfur til samgönguinnviða og bílar gera, án þess að valda hér umferðarteppu á morgnana, án þess að slíta malbiki og valda svifryksmengun, vegna þess að þetta eru allt vandamál sem rafbílar eru jafn slæmir með og bensínbílar. Þó að við losnum við losun gróðurhúsalofttegunda með því að skipta yfir í rafbíla stendur eftir að við þurfum að fækka bílum, sérstaklega í borgarumhverfinu, og það gerum við best með því að hjálpa almenningi, einstaklingum, að kaupa hjól. Þetta er ekkert flóknara, vegna þess að leiðirnar til að taka þátt í grænum umskiptum eru svo ofboðslega einfaldar. Flest kunnum við að hjóla. Flest getum við gengið á milli staða. Þau okkar sem geta þetta og vilja eiga að fá hvatningu til þess frá hinu opinbera í miklu meiri mæli en er í dag. Þetta var nú bara fyrsta atriðið sem ég ætlaði að fara yfir af tveimur þannig að ég held að ég verði að láta þar við sitja. Ætli ég komi hinu þá ekki bara að í 2. umr. Mig langar rétt að lokum að benda forseta á breytingartillögur sem lagðar hafa verið fram af þingflokki Pírata hér við 1. umr. sem snúa að þessum málum ýmsum. Þar er t.d. gerð tillaga um að styðja Strætó og aðrar almenningssamgöngur til orkuskipta. Strætó hafði Orkuskiptasjóð fyrir Covid sem þurfti að éta af til að komast í gegnum afleiðingar Covid þannig að hann nýttist ekki til orkuskipta. Þarna skulum við stíga inn og afhenda Strætó 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilega ræðu. Ég er alveg sammála að auðvitað þurfum við að gera miklu betur í að beina í ívilnunum þangað sem þeirra er þörf og svo sannarlega hér á höfuðborgarsvæðinu eigum við að fara að setja miklu meira púður í að gera fólki kleift að nýta sér bara reiðhjól eða það að ganga. Þessi nýju rafmagnshjól eru auðvitað ekkert hjól á sterum, þetta er eiginlega bara nýtt samgöngutæki. Mig langar að ræða aðeins við þingmanninn um hvort við hugsum hlutina alltaf alveg til enda þegar við erum að tímasetja markmið, það er nauðsynlegt að setja tímasett markmið en hvort við hugsum þau nógu langt. Ég held að við séum ekki alltaf að tryggja fólki möguleikana á því að breyta hegðun sinni og neyslu. Við eigum nýtt og skemmtilegt orð sem heitir flugviskubit sem vísar til þess að almenningi líður illa ef hann getur ekki hegðað sér skikkanlega í þágu náttúrunnar. Við höfum jafnvel séð einstök sveitarfélög hreykja sér af því að vera að rafvæða hafnir og tala þá um að þau séu með eitthvert frumkvæði. Þau eru vissulega með frumkvæði en frumkvæðið kemur vegna þess að þeim er gert það kleift vegna þess að tengikerfið okkar er bara þannig. Önnur sveitarfélög hafa bara engan möguleika á því. Annað sem mér dettur í hug er varðandi einmitt þessa rafmagnsbíla og vistvænni bíla. Það er enginn bíll vistvænn en vistvænni bílar, skulum við segja, það eru bara mjög stórir skallablettir víða um land þegar kemur að möguleikum á því að hlaða og tengja. Og ef hinn frjálsi markaður getur ekki leyst það sér þingmaðurinn fyrir sér að við getum t.d. fengið Landsnet eða eitthvert opinbert apparat til að grípa inn í þar sem er markaðsbrestur og a.m.k. lækka þá tengigjöldin þannig að fyrirtækin geti auðveldlegar sett upp víðar tengistöðvar?

Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Það eru tvö atriði þarna sem mig langaði sérstaklega að koma inn á. Í fyrsta lagi varðandi flugviskubitið. Nú er hv. þm. Akureyringur og þarf þess vegna vinnu sinnar vegna að fljúga til Reykjavíkur, er stórnotandi á flugi. Það er eiginlega ekkert mikið annað í boði. Við erum búin að byggja upp samgöngukerfi þar sem þú getur annaðhvort farið á einkabíl á milli Akureyrar og Reykjavíkur eða þú getur flogið. Hvorugt er „ideal“ kostur. Það er strætó hins vegar sem gengur þarna á milli. Hvað er hann, tíu klukkutíma eða átta?

Átta.

Átta klukkutíma og kostar ekkert svo mikið minna en flugmiði. Munurinn er eiginlega bara furðulega lítill. Við þurfum að endurhugsa almenningssamgöngur um allt land, einhvers konar strætó á sterum sem getur bundið í alvöru saman landshlutana. Af hverju förum við ekki að skoða næturstrætóa eins og eru í Noregi? Ef þú býrð einhvers staðar um miðjan Noreg þá geturðu bara farið í strætó að kvöldi og leggst þar í rúm og þér er ekið til Óslóar. Þangað koma næturstrætóar af öllu landinu, skila fólki til Óslóar, það getur gert það sem það þarf að gera yfir daginn og tekur svo næturstrætó heim aftur. Þetta er alla vega valkostur sem fólk ætti að hafa. Síðan varðandi hleðsluinnviðina fyrir rafbíla, sem ég er algerlega sammála um að séu ekki komnir á þann stað sem þeir ættu að vera, þá getum við horft til ESB. Í Brussel er verið að ganga frá reglum um gæði stofnvega þar sem ákveðinn þéttleiki á 

Herra forseti. Ég er hjartanlega sammála og það er rétt að ég er stórnotandi á flugi og bý hér 90% af mínum tíma, ferðast hingað og bý hérna lengst af, ekki vegna þess að ég hafi áhuga á því eða vilji það heldur vegna þess að ég þarf það. Það beinir kannski pínu sjónum okkar að vandamálinu sem við erum búin að byggja upp og tekur auðvitað rosalega langan tíma að vinda ofan af en við þurfum að fara að hugsa um. Árið 1900 bjuggu 7% íbúa landsins í Reykjavík, 11% á höfuðborgarsvæðinu. Í dag er hlutfallið 37, 8% í Reykjavík og 70% á höfuðborgasvæðinu sem þýðir að byggðaþróun hérna hefur eiginlega verið algerlega stjórnlaus. Þetta er ekki fyrirkomulag sem við hefðum viljað sjá og hefðum viljað stuðla að. Það er ekkert land í Vestur-Evrópu sem er svona. Það er rétt að það er næturstrætó í Noregi en hins vegar réðust Norðmenn í það fyrir nokkrum áratugum að byggja markvisst upp Bergen, Tromsø, Þrándheim, Stafangur sem mótvægi við Ósló þannig að svona miðaldra karlar eins og ég getum jafnvel fækkað ferðum okkar til höfuðborgarinnar og allur almenningur þurfi ekki alltaf að vera að fara þangað. Þannig að ég held að við verðum að fara að huga að því. Ég veit að það er áratugalangt verkefni en við þurfum einhvern veginn að stöðva þessa þróun vegna þess að þetta er ekki skynsamleg uppbygging á landi. Hún er það bara engan veginn og kallar á svo mikið af vandamálum. Ofan á allt umferðaröngþveitið hér, sem stafar bara af því að fólk þarf að komast á milli staða, bætast náttúrlega við þúsundir manna á hverjum einasta degi sem þurfa að sækja þjónustu hingað en hefðu getað gert það í heimabyggð. Þannig að við þurfum til skamms tíma að huga að þessum þáttum sem hv. þingmaður kom inn á og ég styð hann fyllilega í því en til áratuga þurfum við að snúa við þessari byggðaþróun.

Herra forseti. Ég verð nú bara að taka undir með hv. þingmanni. Þessi skekkja í búsetumynstri býr náttúrlega til ekki bara óhagræði heldur líka alls konar flöskuhálsa í kerfinu. Það að vera með þungamiðju alls heilbrigðiskerfisins á höfuðborgarsvæðinu er ekki „ideal“ form á því kerfi. Í rauninni er þetta á landsvísu bara sami vandi og við er að eiga á höfuðborgarsvæðinu þar sem öll byggð er austan megin en vinnustaðir vestan megin á nesinu. Skölum þetta upp á landið allt og þá er fólk farið að flakka á milli póla með sama hætti. Fyrir nokkrum árum fannst mér ég vera voðalega fyndinn þegar ég velti því upp hvað við myndum við gera þegar Íslendingar yrðu milljón manns, mér fannst það eitthvað svo fjarstæðukennt en nú erum við allt í einu að verða 400.000. Við þurfum bara að gera eitthvert plan fyrir milljón og það plan getur ekki verið að drita fólki niður í sömu dreifingu 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Það er prýðileg hugmynd að Landsnet komi að því einmitt að tengja vegakerfið þannig að hægt sé að fara um á rafmagnsbíl um landið. Það eru gloppur - réttilega á bent. Ég held líka að við höfum báðir verið á þeim fundi Umhverfisstofnunar þar sem við sáum á grafi gríðarlega jákvæðan og merkilegan árangur Íslendinga í að rafbílavæðast. Það var glæsilegt á heildina litið þangað til Covid var afstaðið og bílaleigubílarnir, sá floti fór af stað. Þá hrundi nú sómi okkar dálítið því að þeir voru mestan part náttúrlega langfjölmennasti bílaherinn. Við vorum orðin ansi grá eftir grænkuna sem við hlutum meðan Íslendingar voru að aka um á sínum rafmagnsbílum. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að hvata sé þörf. Ég lít á milljarðinn sem fór til bílaleiganna til að reyna að fá þær inn á grænu línuna sem góða fjárfestingu. Ég er ansi hræddur um að það sé ekkert svo mikill munur á okkur og dýrunum. Það þarf sykurmola eða klapp á kollinn eða hvatningu til að breyta, til að kenna okkur ný trix. Hundurinn þarf einhvers konar verðlaun til að standa á tveimur fótum og stíga dans, eins og við sjáum á samfélagsmiðlunum í dag. Þannig að ég myndi gefa í þar. Ég myndi gefa í varðandi bílaleigurnar og telja þá vel varið peningum og ég myndi gjarnan vilja koma að því sem ég hef lagt fram í frumvarpi núna í annað og senn þriðja sinn að við séum ekki bara með hvata á jörðu og í lofti heldur á legi líka, þ.e. að við séum með hvata fyrir skipaflotann að taka upp rafrænt eldsneyti. 

Herra forseti. Fyrst varðandi hver það er sem ætti að byggja upp þéttriðið net hraðhleðslustöðva um landið. Ég er ekkert viss um að það sé endilega Landsnet en það er spurning hvort Landsnet gæti haft eitthvert svona - nei, kannski væri það Orkustofnun frekar sem ætti að stýra þar málum. Framkvæmdaraðilinn gæti síðan verið einhver veitufyrirtæki. En þetta eru allt útfærsluatriði. Mér finnst skipta máli í þessu að við setjum niður eitthvert skýrara plan. Það er heilmikil þróun að eiga sér stað. Við sjáum að olíufyrirtækin eru t.d. farin að breyta sínum bensínstöðvum hér á höfuðborgarsvæðinu í hleðslustöðvar, þau sjá að þar liggur framtíðin. En við erum samt enn þá með gloppur á þjóðvegunum úti um landið þar sem markaðurinn er kannski ekki jafn skýr. Það leiðir náttúrlega til þess að fólk í dreifðari byggðum getur ekki tekið þátt í grænum umskiptum með sama hætti og við sem búum hérna í þéttbýlinu. Þótt þau glöð vildu þá eru þau bara ekki með aðstöðuna til að hlaða þegar þau fara á milli staða. Þetta er eitthvað sem þarf að bæta úr. Varðandi bílana þá tók Ísland mjög vel við sér í rafbílavæðingu en vandinn er að Ísland er líka enn þá rosalega duglegt að fjölga bensín- og dísilbílum. Samhliða rafbílavæðingunni hefur því ekki átt sér stað samdráttur í hinum bílunum sem hefði þurft og það er dálítið knýjandi vandamál. Fyrir ári kynnti Orkustofnun orkuskiptalíkan sitt og einn af fyrirlestrunum var undir yfirskriftinni: Er pláss fyrir einn bensínbíl til viðbótar? Þau bara hentu því inn í líkanið og svarið var nei, 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sitt innlegg. Mér væri nokk sama hvort það væri Landsnet eða Orkustofnun eða hver sem væri sem tæki þessi hleðslumál að sér. Ég held mig fast við þá skoðun að hvata sé þörf, bæði varðandi einkabílana, þ.e. fjölgun rafbíla, og fækkun annars konar bíla. Það er því miður þannig að hér eru margir uppljómaðir af grænu byltingunni og þeirri framtíðarsýn en ég er ekki viss um að þorri landsmanna sé kominn þangað. Ég segi enn og aftur: Hvata er þörf. Ég held að við eigum að horfa til þess í fullri alvöru, úr því að það hefur ekki fengist rönd við reist gegn þeim tugmilljarða álögum á flug sem nú blasa við frá og með þarnæsta ári og á sjó líka, að nýta okkur þá peninga sem eru 

Herra forseti. Jú, hvata er þörf en það mega ekki bara vera hvatar. Ég held að við megum sletta latínu í ræðustól en hagfræðingarnir hjá Alþjóðabankanum tala stundum um „bonus malus“-kerfi, að til þess að ná fram hröðustu breytingum á kerfum þurfi bæði að vera með hvata og einhvers konar, ég vil ekki kalla það refsivönd en það er eitthvað öfugt við hvata. Þannig nærðu fram hámarksáhrifum. Varðandi rafbílana t.d. eða orkuskipti í vegasamgöngum þá erum við bara búin að vera með bónushlutann, við erum bara búin að leggja til styrki til ýmissa fyrirtækja, við erum búin að vera með ívilnanir hjá þeim sem kaupa hreinorkubíla. Hin hliðin hefur algerlega verið vanrækt og fyrir vikið hefur þetta verið nokkuð útgjaldaþungt fyrir ríkið. Eðlilegra hefði kannski verið að trappa í rólegheitum upp kolefnisgjöld á mengandi bílana og nota þær tekjur til að styðja við uppbygginguna hinum megin og ekki bara beint í vasa bíleigendanna heldur til að byggja upp innviðina sem þarf að stóla á. Það sem við, sem hið opinbera, þurfum líka að gera er að við þurfum að byggja upp valkostina. Ef við viljum koma fólki ekki bara út úr bensínbílum heldur rútubílum almennt þá þurfum við að gera fólki það kleift með því t.d. að hraða framkvæmdum við borgarlínu eins og við getum og með því að byggja upp strætókerfið hér á höfuðborgarsvæðinu og um allt land eins mikið og við getum samhliða því. Leið 55 til Keflavíkur er uppáhaldsdæmi okkar sumra um leið sem ætti að vera hryggjarstykkið í strætókerfi á Íslandi en er það ekki. 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir mjög áhugaverða ræðu. Hann kemur hér inn á risamál sem skiptir okkur gríðarlegu máli, bæði núna og til lengri tíma. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að þetta er leiðin sem við munum fara og erum komin á, þ.e. að skipta út þessum jarðefnaeldsneyti. Ég staldraði aðeins við þegar hann fór að tala um að færa eða mörkin frá 2030 til 2025, einfaldlega vegna þess að nú bý ég t.d. úti á landi, í Norðvesturkjördæmi, ferðast þar mikið og jafnvel vestur á firði ansi oft og ég væri alveg tilbúinn í það að taka undir tillögu með hv. þingmanni um að færa þetta til 2025 ef ég gæti tryggt að ég kæmist á milli staða 2025. Eins og kom áðan fram er þetta net hleðslustöðva ekki orðið nægjanlegt. Það er ekki orðið nægilega þéttriðið til þess að þetta sé gerlegt í dag. Þetta er stóra vandamálið og þetta er það sem maður heyrir fólk í mínu kjördæmi, sem langar að fara á rafmagnsbíl, tala um, að þó að þróunin sé klárlega í rétta átt, að batteríin séu að stækka og verða öflugri, þá vanti svolítið upp á þarna. Ég held að það sé eitthvað sem við gætum tekið okkur saman um að berjast fyrir, að við fjölguðum í þessu neti hraðhleðslustöðva og reyndum að ýta því áfram og færum svo í að pressa á hitt markmiðið.

Herra forseti. Á þessu ári er búið að nýskrá 7.645 bíla sem ganga fyrir bensíni eða dísil að öllu eða einhverju leyti. Þessir bílar verða flestir alveg í fínu lagi 2025, 6, 7, 8. Þeir verða flestir í fínu lagi 2030. Á síðasta ári voru svona bílar sem voru nýskráðir yfir allt árið, af því að hérna erum við náttúrlega bara að tala um árshlutatölur, 12.000 talsins. Það er bara heill hellingur til af bílum sem munu vera fullboðlegir næstu árin þó að við myndum hætta að flytja inn og nýskrá bensín- og dísilbíla. Spurningin er: Ætlum við að leyfa nýskráningu á 12.000 bensín- og dísilbílum á ári í ár og næsta ár og eitthvað á þessum skala alveg til 2030 sem síðan verða hér á götunum til 2040 og spúa út koltvísýringi sem við þurfum að ná niður fyrir þann tíma? Við þurfum að gera allt; við þurfum að byggja upp hleðslunetið og við þurfum að búa í haginn fyrir öll umskiptin. Við þurfum að gera þetta allt samhliða. Við getum ekki beðið eftir því að allt verði tilbúið til að geta síðan tekið í gikkinn. Það ætti ekki að vera mikið mál, held ég, að flýta banni við nýskráningum bensínbíla vegna þess að það er til nóg af þeim á götunum í dag. Eins og ég segi: Þetta var frekar skýr niðurstaða þegar Orkustofnun kynnti orkuspárlíkanið. Þetta snýst bara um það hvort við ætlum að standast skuldbindingar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni gott andsvar. Ég hef alveg skilning á því að við þurfum að ná okkar markmiðum. Ég hef fullan skilning á því og ég skal koma í þá baráttu með hv. þingmanni. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort það sé raunhæft að fara þá leið sem hv. þingmaður talar um. Ég er alveg sammála því að þeir bílar sem við erum að kaupa núna verða örugglega nothæfir til 2030 og jafnvel sumir til 2040. Það er nú kannski ekkert sérstaklega björt sviðsmynd fyrir íbúa landsbyggðarinnar að þurfa þá að fara að kaupa notaðar bifreiðar, af höfuðborgarsvæðinu mögulega meðan íbúar höfuðborgarsvæðisins geta farið í umboðð og keypt sér nýja. Þetta er kannski ekki alveg í anda minnar byggðastefnu en ég skil hvert þingmaðurinn er að fara. Ég held að við þurfum bara að reyna að tala okkur niður á einhverja niðurstöðu sem er raunhæf og við getum sætt okkur við. Varðandi bílaleigurnar - örlítið, ég veit að ég er kominn yfir tíma, forseti. 

Herra forseti. Ef við hugsum okkur bara aðstæðurnar sem við erum að búa til fyrir fólkið sem kemur á eftir okkur, fólkið sem tekur við búi hérna ef við klúðrum loftslagsmálunum, þá held ég að það að keyra um á aðeins eldri bílum en við myndum vilja sé léttvæg fórn og eitthvað sem við þyrftum að skoða með opnum huga, hvort sem við búum á höfuðborgarsvæðinu eða landsbyggðinni. Svo er náttúrlega markmiðið ekki bara að skipta út mótornum í ökutækinu, það er líka að breyta samgöngumynstrinu þannig að ökutækjunum fækki. Við þurfum ekki bara hreinni bíla, við þurfum færri bíla. Þar er höfuðborgarsvæðið í sérstaklega góðri aðstöðu til að 

Virðulegi forseti. Hvað hefur gerst í sumar meðan við Alþingismenn vorum í fríi? Vextir hafa haldið áfram að hækka, verðbólgan er enn þá miklu meiri en í löndunum í kringum okkur og tikkaði upp í síðustu mælingu. Verðbólguvæntingar hafa nær ekkert þokast niður á við. Ráðherrar tala um efnahagsmálin eins og áhorfendur en ekki stjórnendur og sjálfur fjármálaráðherra, hæstv. fjármálaráðherra, hann er bara búinn að kúpla sig út úr glímunni við verðbólguna. „Ekki í verkahring ríkisfjármálanna,“ sagði hann, og biður þannig Seðlabankann um að hækka vexti enn þá meira. Þetta eru skilaboðin sem hæstv. ráðherra er að senda. Ég er ekki viss um að það finnist einn einasti fjármálaráðherra í Evrópu sem talar og hegðar sér með þessum hætti. Og hver ber skaðann? Hver ber skaðann af þessu ábyrgðarleysi æðsta manns hagstjórnar í landinu? Jú, það eru heimilin og fyrirtækin, fólkið í landinu sem finnur fyrir því hvernig matarkarfan hækkar og afborganir af húsnæðislánum rjúka upp frá mánuði til mánuðar. Ríkisstjórnarflokkarnir eru uppteknir við að hnakkrífast innbyrðis um hitt og þetta, hvalveiðar, útlendingamál, en það sem þau virðast vera alveg hjartanlega sammála um er þessi skaðlega efnahagsstefna, þetta ævintýralega skeytingarleysi gagnvart kjörum fólks. Hv. þm. Kristrún Frostadóttir fór vel yfir stóru myndina í ræðu sinni um fjárlögin hér í gærmorgun og ég hef ekki miklu við þann málflutning að bæta. Ég vil þó gera athugasemdir við það hvernig hæstv. fjármálaráðherra ræðir um ríkisfjármálin bæði hér í þingsal og í fjölmiðlum. Ég vil til að mynda benda á að þegar hæstv. fjármálaráðherra hreykir sér af afkomubata, að allt sé á fleygiferð og afkomubatinn sé meiri en áður var gert ráð fyrir, þá er hann í rauninni að hreykja sér af ofþöndu hagkerfi, monta sig af verðbólgufroðu. Seðlabankinn hefur hins vegar bent á að afkomubati ríkisins frá því að kórónuveirufaraldurinn gekk yfir hefur verið minni en ætla hefði mátt út frá sögulegu sambandi efnahagsumsvifa og afkomu ríkisins. Þetta er ekki til marks um að haldið hafi verið vel á stjórn efnahagsmála og raunar er það svo að fjármálaráð, óháður sérfræðingahópur um opinber fjármál, orðar það sem svo að sýnd hafi verið „lausung í fjármálastjórn“. Það segir sig sjálft að þegar ríkisfjármálin gera minna til að sporna gegn verðbólgu þá þarf Seðlabankinn að gera meira og nú er svo komið vaxtastigið í landinu er auðvitað komið út fyrir allan þjófabálk. Ég held að við hljótum að geta verið sammála um það. Gagnrýni okkar í Samfylkingunni á þessi fjárlög er samhljóða gagnrýni okkar á fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar í vor. Hér vantar afgerandi aðgerðir til að verja heimilin í landinu fyrir áhrifum af hækkandi verðlagi og skörpum stýrivaxtahækkunum, aðgerðir sem þyrfti að sjálfsögðu að fjármagna með auknu aðhaldi, til að mynda á tekjuhlið ríkisfjármálanna. En ríkisstjórnin má ekki til þess hugsa. Stjórnarliðar sjá rautt, sjá gamaldags sósíalisma, sem er orðasambandið sem var notað hér í gær, og hlaðborð skattahækkana, sem er nú falleg myndlíking, þegar við í Samfylkingu hvetjum t.d. til þess að þjóðin fái aukna hlutdeild í auðlindarentunni í sjávarútvegi og að stigin verði varfærnisleg skref til jöfnunar á skattbyrði launa og fjármagns, þó það nú væri. Þá sjá stjórnarliðar rautt og gamaldags sósíalisma. Við í Samfylkingu höfum kallað látlaust eftir því að ríkisstjórn og Alþingi sýni frumkvæði til að stuðla að friði á vinnumarkaði, fyrirbyggja ófrið á vinnumarkaði, koma í veg fyrir að verkalýðshreyfingin þurfi að sækja nær allar sínar kjarabætur gegnum launaliðinn. Þetta er meðal annars hægt að gera með því að efla tilfærslukerfin okkar, með leigubremsu og réttarbótum í þágu leigjenda, með auknum stuðningi við lág- og millitekjuheimili með miklar skuldir. Það er ekki að finna í þessum fjárlögum, og raunar er forseti ASÍ búinn að stíga fram í fjölmiðlum og segja að fjárlögin geri ekkert fyrir komandi kjarasamninga. Hann segir, með leyfi forseta: „Þau eru að leggja álögur á fjölskyldurnar í landinu. Það er tekjuhliðin hjá þeim. En það er lítið sem snýr að því að byggja undir kerfi sem við höfum kallað eftir varðandi kjaraviðræður. Ég sé ekki hvernig það er að gerast.“ Helstu pólitísku tíðindin í þessu frumvarpi eru þau að aðhaldsráðstafanir, afkomubætandi aðgerðir sem áður voru óútfærðar og var ekki ljóst hvernig myndu skiptast á gjalda- og tekjuhlið, eiga allar að lenda útgjaldamegin í anda hægri stefnu Sjálfstæðisflokksins. Ég held að við þurfum aðeins að staldra við þetta. Ríkisstjórnin er núna að reyna að selja fólkinu í landinu þá hugmynd að hér sé bara verið að skera niður einhvern lúxus efst í kerfinu en að það eigi að verja framlínuna og grunnþjónustuna. Hæstv. forsætisráðherra sagði í stefnuræðu sinni á miðvikudag, með leyfi forseta: „Grunnþjónustan verður varin og styrkt þar sem þörf er á.“ Og hæstv. fjármálaráðherra sagði í stefnuræðu sinni þegar hann talaði um 5 milljarða hagræðingu í launakostnaði: „Það mun því koma til talsverðrar fækkunar stöðugilda í ríkiskerfinu, bæði í gegnum starfsmannaveltu og eftir atvikum með uppsögnum. Vörður verður þó áfram staðinn um framlínustarfsemi, m.a. á sviði heilbrigðismála, löggæslu, dómstóla og menntunar. Við teljum að þar sé ekkert svigrúm fyrir slíkar aðgerðir.“ Ég las svo frétt í gær á vef RÚV þar sem talað er um „17 milljarða aðhald í æðstu stjórnsýslu“. Þetta er auðvitað misskilningur, enda engin leið að ná fram 17 milljarða aðhaldi á málefnasviði sem telur innan við 3 milljarða að umfangi. Skoðum betur hér á eftir þetta 17 milljarða aðhald, en fyrst vil ég vekja athygli á alveg ævintýralegum tvískinnungi í málflutningi hæstv. fjármálaráðherra um ríkisfjármálin. Þegar Samfylkingin lagði til tekjuöflunaraðgerðir, aðhaldsaðgerðir á tekjuhlið ríkisfjármála upp á 17 milljarða í umræðu um fjármálaáætlun í vor og líka í umræðu um fjárlög rétt fyrir síðustu jól, þá fannst hæstv. fjármálaráðherra varla taka því að tala um þær, þetta væri svo lítið að umfangi, bara 17 milljarðar. Hann sagði, með leyfi forseta: „Þeir sem koma með tillögur um að gera eitthvað minna en 25 milljarða eru ekki að leggja neitt markvert til í baráttunni gegn verðbólgu. Þeir sem ekki geta lagt fram tillögur hér á þinginu um að auka aðhaldið og draga úr hallanum sem nemur svona hálfu prósenti af landsframleiðslu eru eiginlega ekki marktækir í umræðunni.“ Svo mörg voru þau orð fjármálaráðherra þann 9. júní 2023. Hvað gerist svo örfáum mánuðum seinna, þann 25. ágúst? Jú, þá rýkur hæstv. fjármálaráðherra til og heldur sérstakan blaðamannafund um að hann hafi ákveðið að ráðast í aðhaldsaðgerðir upp á 17 milljarða. Og þegar hv. þm. Kristrún Frostadóttir gagnrýnir útfærsluna á þessu aðhaldi hér í gær, gagnrýnir að hún eigi öll að koma útgjaldamegin og bitna á samneyslunni, þá segir hæstv. fjármálaráðherra, með leyfi forseta: „Það er gert lítið úr því að hér sé komið fram með 17 milljarða hagræðingaraðgerðir. Þetta er jafngildi þess að segja: 17 milljarðar skipta bara engu máli í stóra samhengi hlutanna. Þetta er að tala með óábyrgum hætti um opinber fjármál.“ Hér er hæstv. fjármálaráðherra búinn að snúa sér í ótrúlegustu hringi og í raun bæði búinn að dæma sjálfan sig ómarktækan í umræðu um ríkisfjármál og skamma sjálfan sig fyrir að tala með óábyrgum hætti um opinber fjármál. Svona geta nú hlutirnir verið kúnstugir. En að 17 milljörðunum sjálfum. Af rekstrargjöldum eru þetta 9,6 milljarðar á að spara í ríkiskerfinu og það er mjög upplýsandi tafla á bls. 132 í greinargerð fjárlagafrumvarpsins sem ég hvet þingmenn til að skoða. Þar kemur fram hvernig þetta aðhald skiptist niður á málaflokka. Tökum eftir að það er í heilbrigðismálum og menntamálum sem á að ná fram langmestum sparnaði, um 2 milljörðum í hvorum málaflokknum fyrir sig og þar af er helmingurinn í formi minni launakostnaðar, m.a. vegna fækkunar á starfsfólki. Það segir sig auðvitað sjálft að svona aðhald bitnar á grunnþjónustu. Þetta sést glöggt þegar maður skoðar einstök málefnasvið í greinargerð fjárlagafrumvarpsins. Tökum bara sem dæmi framhaldsskólastigið sem er mikið í umræðunni núna vegna áforma ráðherra um að klessa saman ólíkustu menntastofnunum á sérkennilegustu forsendum. Heildargjöld málefnasviðsins lækka um 506 milljónir á föstu verðlagi milli ára. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, var ómyrkur í máli um þessa fjársveltistefnu gagnvart framhaldsskólastiginu í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra hér í fyrradag, með leyfi forseta: „Það er því miður ekki langt í að erfitt verður eða ókleift að auka við stuðning við skóla og nemendur sem þess þurfa. Við stöndum þannig frammi fyrir því að einhverjir skólar munu í náinni framtíð mögulega ekki geta sinnt lögbundinni þjónustu eða menntun vegna fjár- eða húsnæðisskorts, til að mynda til þess að mæta aukningu í starfs- og verknám.“ Það sem var þó kannski enn meira sláandi í hans ræðu var það sem á eftir kom: „Fáist ekki nýtt fjármagn og ef við þurfum að velja milli farsældar og jöfnuðar meðal barna, og mæta þeim áskorunum sem ég nefndi, eða að viðhalda rótgrónum stofnunum þá þurfum við að forgangsraða í þágu barna.“ Hér birtist mjög skýrt hvernig hægri pólitík ríkisstjórnarinnar er að setja grunnþjónustuna í spennitreyju. Ráðherra kemur hér til Alþingis og segir: Annaðhvort þarf ég að fórna sjálfstæðri tilvist menntastofnana til að ná fram sparnaði eða við þurfum að gefa afslátt af farsæld barna. Þetta er auðvitað bara birtingarmynd þess að það er ekki samstaða í ríkisstjórn um sterka samneyslu. Við erum með flokk í fjármálaráðuneytinu sem finnst til að mynda mikilvægara að halda fjármagnstekjusköttum lægri heldur en þeir eru á hinum Norðurlöndunum, lægri en þeir eru t.d. í Bretlandi og í flestum Evrópuríkjum, og að halda auðlindagjöldum lágum heldur en að styrkja grunnþjónustuna. Og Framsóknarflokkurinn og Vinstri græn láta þetta bara yfir sig ganga. Framsóknarflokkurinn er t.d. búinn að slaufa stóra kosningaloforðinu sínu frá 2021. Þá lofaði flokkurinn því að ríkið myndi, með leyfi forseta, „styðja við frístundir barna með 60.000 kr. greiðslu til allra barna á ári óháð efnahag“. Þau skrifuðu greinar þar sem tekin voru dæmi um að fyrir þriggja manna fjölskyldu yrðu þetta 180.000 kr. á ári óháð efnahag. Það væri kannski hægt að skilja það vegna þenslunnar í efnahagslífinu að fresta svona aðgerðum en hvorki fjárlagafrumvarp né fjármálaáætlun til næstu fimm ára gerir ráð fyrir þessum vaxtarstyrk, að þetta loforð verði efnt, og það þótt við séum núna einmitt í þeirri stöðu að æ fleiri heimili eiga erfitt með að ná endum saman. Samkvæmt nýlegri úttekt Vörðu –rannsóknarstofnunar vinnumarkaðarins getur þriðjungur einstæðra foreldra ekki greitt kostnað vegna tómstundastarfs barnanna sinna. Og eins og ég sagði í umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra: „Það er óréttlátt að barn fái ekki að æfa íþróttir eða læra á hljóðfæri vegna fjárhagsstöðu foreldra sinna.“ Við viljum ekki að samfélagið sé þannig og það þarf ekki að vera þannig. Tölum meira um aðhaldið. Skoðum hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu. Þar lækka heildarútgjöldin um meira en 3 milljarða, þar af um 303 milljónir vegna sértækra aðhaldsráðstafana. Skoðum heilsugæsluþjónustuna í landinu, þar er aðhaldskrafa upp á 320 milljónir. Það er ekki einu sinni hægt að hlífa t.d. aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum og framkvæmd hennar við útgjaldalækkun, við aðhaldi. Það á að nota þessa þjónustu sem eins konar „böffer“ í hagstjórnaraðgerðum. Fjárheimild til byggingar nýrrar heilsugæslustöðvar á starfssvæði Heilsugæslunnar á Akureyri er lækkuð um 650 milljónir, fjárheimild til byggingar nýrrar heilsugæslustöðvar á starfssvæði Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja er lækkuð um 200 milljónir. Skoðum sjúkrahúsþjónustuna. Þar er verið að skella 723 milljóna aðhaldi á spítalana, þ.e. Landspítala og Sjúkrahúsið á Akureyri. Framkvæmdum við nýja legudeild við Sjúkrahúsið á Akureyri er frestað. Og ef við skoðum almenna sjúkrahúsþjónustu, heilbrigðisstofnanir vítt og breitt um land, þá er þar lækkun um 440 milljónir frá gildandi fjárlögum, m.a. 83 milljóna aðhaldskrafa og frestun á framkvæmdum við Sjúkrahúsið á Selfossi. Svona er verið að kroppa hér og þar í almannaþjónustuna og þar af leiðandi er auðvitað ekki rétt að það sé verið að hlífa algerlega framlínunni og grunnþjónustunni og bara verið að skera niður einhvern lúxus. Og eins og ég sagði hér áðan, það er ljóst þegar kemur að rekstrargjöldum þá á að ná fram mesta aðhaldinu í heilbrigðis- og menntamálum. Þetta er bara staðreynd þegar við skoðum greinargerðina og skoðum til að mynda þessa töflu sem ég minntist á hér áðan. Og þetta blasir auðvitað við þegar hæstv. barna- og menntamálaráðherra mætir hér lúpulegur fyrir þing og segist þurfa að velja á milli þess að geta staðið vörð um farsæld barna, lögbundin hlutverk gagnvart börnum annars vegar og sjálfstæðri tilvist rótgróinna menntastofnana hins vegar. Ríkisstjórnin kýs með öðrum orðum að setja aðhaldið á samneysluna og almannaþjónustuna frekar en að ráðast í sanngjarna og skynsamlega tekjuöflun, hlaðborðið hans frænda míns, hv. þm. Teits Björns Einarssonar, eins og við í Samfylkingu höfum talað fyrir. Virðulegi forseti. Ég mun fjalla sérstaklega um almannatryggingar og þróun á greiðslum Tryggingastofnunar milli ára í annarri ræðu, hvort sem það verður um fjárlögin hér á eftir eða í umræðum um fjárlagabandorminn í næstu viku. Hér vil ég láta nægja að segja það að það er algerlega óþolandi staða að ár eftir ár hækki ellilífeyrir og örorkulífeyrir minna en launavísitala og lágmarkslaun. Það er brot gegn lagafyrirmælum 62. gr. almannatryggingalaga, áður 69. gr. Þessa kjaragliðnun lífeyris og launa verður einfaldlega að stöðva. Ég ætla ekki að orðlengja þetta sérstaklega. Hvort sem litið er til heilbrigðismála, menntamála eða velferðarþjónustu í víðasta skilningi þess orðs, þá er alveg ljóst að næsta ríkisstjórn á ærin verkefni fyrir höndum.

Herra forseti. Hv. þm. Jóhann Páll bregst við orðum mínum hér í gær þar sem ég gagnrýndi stórfelldar skattahækkanir og áform Samfylkingarinnar eftir ræðu hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur. Hann nefnir það sérstaklega að það eigi að fara og skoða veiðigjöldin en áður hafði hv. þm. Kristrún Frostadóttir talið upp ýmsa skatta sem á að hækka á fólk og fyrirtæki. Það sem er alveg sérstaklega vitlaust í þessum nýju hagstjórnarfræðum Samfylkingarinnar er að Samfylkingin boðar stórfelldar hækkanir á fólk og fyrirtæki til að bæta í millifærslukerfin, til að auka útgjöld ríkissjóðs svo að fyrirtækin þurfi ekki að borga fólki hærri laun. Þetta er eitthvað á þá leið, herra forseti, þessi nýja hagstjórnarfræði Samfylkingarinnar. Gott og vel það er ágætt að hún leggur spilin á borðið með þessum hætti. En hv. þingmaður nefnir veiðigjöldin sem eru að fara hækkandi og verða 12,2 milljarðar á næsta ári; hækkandi af því að þau eru í tengslum við afkomu fyrirtækjanna í greininni og hækka og lækka eftir henni og það skiptir máli hvað er veitt mikið. Það er augljóslega stór breyta. En mig langar að spyrja sérstaklega: Hvað ætlar Samfylkingin að hækka veiðigjöldin mikið? Hvað ætlar hún að hækka veiðigjöldin mikið og hvernig reiknar hún það út, hvernig fær hún út hver auðlindarentan af fiskveiðiauðlindinni er? Hver er hækkunin?

Forseti vill minna á að ávarpa ber þingmenn með fullu nafni eða nefna kjördæmi og kjördæmisnúmer en ekki nefna bara skírnarnafn.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að hvetja frænda minn, hv. þm. Teit Björn Einarsson, til að kynna sér keynesíska hagstjórn og kynna sér þær leiðir sem voru farnar hér, ekki bara á eftirstríðsárunum heldur langt fram eftir 20. öld í flestum ríkjum, ekki bara í norrænum ríkjum, heldur líka í Þýskalandi, Frakklandi, Bretlandi og víðar, til að halda aftur af óhóflegum launakostnaði fyrirtækja, m.a. í gegnum sterk tilfærslukerfi. Þetta er auðvitað gamalkunnugt. Hér er Samfylkingin ekki að finna upp hjólið. Ég hvet t.d. hv. þingmann til að lesa ágæta bók eftir hagfræðinginn Barry Eichengreen sem heitir Economic Growth in Europe since 1945 eða eitthvað slíkt, þar sem fjallað er ítarlega um þetta. Ég ætla líka að minna hv. þingmann, frænda minn, á það hvaða flokkur það er sem hækkaði hér flöt gjöld á fólk og fyrirtæki upp úr öllu valdi um síðustu áramót við samþykkt fjárlaga ársins 2023 þegar krónutölugjöld voru svo gott sem verðtryggð upp í topp. Ætli það hafi ekki verið 6 milljarðar eða svo sem þannig voru teknir sérstaklega af lágtekju- og millitekjuheimilum og litlum fyrirtækjum. Annars spurði hv. þingmaður um veiðigjöldin. Það eru til rannsóknir þar sem hefur verið slegið mati á auðlindarentuna í sjávarútvegi. Ég held að flestum beri saman um að meta hana á sirka 50 milljarða; einhvers staðar á bilinu 40–50 milljarða. Ég tel að stórútgerðin í landinu, þessar allra stærstu útgerðir séu alveg aflögufærar. Við höfum notað sem viðmið 

Teitur Björn Einarsson og hefur til þess eina mínútu. Frú forseti. Það er sagt að maður velur sér vini en maður getur ekki valið sér í hvaða frændgarði maður er. Ég gagnrýndi Samfylkinguna í gær fyrir gamaldags sósíalisma. Og hvað gerir hv. þingmaður? Hann kemur hér og vísar í yfir 100 ára gamla sósíalíska hagfræði, keynesismann, til að réttlæta nýju hagstjórnarfræði Samfylkingarinnar. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að staðfesta orð mín og gagnrýni um þennan gamaldags sósíalisma. En ég þakka líka hv. þingmanni fyrir svarið og að upplýsa um það hvað Samfylkingin leggur til grundvallar þegar hún ætlar að fara að hækka skatt á sjávarútveg án þess að hafa það í tengslum við afkomu greinarinnar, vísa í einhverjar rannsóknir. Það er þá bara ágætt að Samfylkingin er að fara að hækka skatt á landsbyggðina. Hún er að fara að hækka skatt á fólk og fyrirtæki hringinn í kringum landið sem stendur í framleiðslunni, 

Virðulegur forseti. Ég vil benda hv. þingmanni á að formaður hans eigin flokks hefur auðvitað talað sérstaklega um mikilvægi þess að ástunda hér sveiflujafnandi hagstjórn í anda keynesisma. Það hafa samstarfsflokkarnir í ríkisstjórn líka gert. Hér virðist hann vera á einhvers konar jaðarskoðun sem ég er nú bara feginn að er ekki meiri hluti fyrir í þessum þingsal. Veiðigjöldin. Ég held að sé eðlilegt að veiðigjöld fylgi að einhverju leyti afkomu í sjávarútvegi en það þýðir ekki að við eigum að gefa afslátt af virkri þjóðareign þar sem stærri hluti auðlindarentunnar rennur í ríkissjóð og er þá m.a. hægt að nýta til að byggja upp innviði við sjávarþorpin.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Eins og við var að búast fór hann víða og auðvitað ástæða til enda ræðum við hér fjárlagafrumvarpið. Það sem ég hjó eftir í hans málflutningi og fannst kannski standa upp úr eru þessar rangfærslur í heilbrigðismálum. Við höfum aldrei sett meiri fjármuni í heilbrigðismál heldur en akkúrat nú. Við erum að auka fjármagn til heilbrigðismála einmitt í þessum fjárlögum, eins og hefur verið gert reglulega í tíð þessarar ríkisstjórnar. Við erum að stórefla heilbrigðiskerfið, við erum búin að semja við sérfræðilækna, við erum að einbeita okkur m.a. að heilsugæslunni. Hún er að sjálfsögðu að fá aukningu. Getur þingmaðurinn ekki verið sammála mér um að við séum á réttri leið? Einkarekstur er m.a. einn af þeim þáttum sem tekist hefur verið á um í umræðunni um heilbrigðismálin og það væri áhugavert að fá að vita hvar Samfylkingin stendur, m.a. varðandi einkareksturinn og hvort hún sé einhuga í þeim efnum. Það sem stendur upp úr eru rangfærslurnar, frú forseti, og að mér heyrist einhvers konar tilraun til að gera lítið úr því hversu vel okkur gengur að efla heilbrigðiskerfið. Við erum á þessari vegferð og getur þingmaðurinn ekki tekið undir það að við erum einmitt að stíga skref í rétta átt á hverju ári í að efla heilsugæsluna, heilbrigðiskerfið og velferð fólks?

Virðulegur forseti. Hér er talað um rangfærslur. Það sem ég sagði um lækkun útgjalda til ákveðinna verkefna er bara beint upp úr þessu plaggi hérna, fjárlagafrumvarpi og greinargerð þess. Hv. þingmaður getur bara flett þessu öllu upp, getur skoðað nákvæmlega hvað ég sagði, flett nánast orðrétt sömu setningum upp, fundið þær í þessu ágæta plaggi. Já, það er verið að auka framlög til heilbrigðismála, þó það nú væri. Mikið af því fer í nýjan spítala, sem er vel. Það breytir því ekki að það ríkir kerfislægur vandi í heilbrigðiskerfinu vegna viðvarandi vanfjármögnunar og manneklu. Það eru langir biðlistar eftir þjónustu, það hefur skort á samhæfingu og að þjónusta sé veitt á réttu þjónustustigi. Hv. þingmaður talaði hér um einkarekstur. Einkarekstur í heilbrigðiskerfinu er staðreynd. Samfylkingin ætlar ekki að breyta því. Samfylkingin ætlar ekki að skrúfa fyrir einkarekstur í heilbrigðiskerfinu, svo sannarlega ekki. Það sem hefur hins vegar vantað upp á er að það sé almennilegt eftirlit með þessum einkarekstri. Þar hefur t.d. sjúkratryggingastofnunin ekki haft burði til að sinna sínu hlutverki, enda sagði fyrrverandi forstjóri Sjúkratrygginga sig frá því hlutverki einmitt með þeim orðum að stofnunin væri í raun ófær um að sinna lögbundnum skyldum vegna vanfjármögnunar. Þannig að ef ætlunin er að nýta peninga í heilbrigðiskerfinu vel - það er ekki bara hægt að dæla peningum endalaust í heilbrigðiskerfið, það þarf líka að nýta peningana vel. Þess vegna höfum við t.d. kallað eftir innri endurskoðun á Landspítala. Það hefur strandað á fjármálaráðuneytinu sem hefur enn ekki sett reglugerð og viðmið sem nauðsynleg eru til þess að koma upp slíku eftirliti. Ef við ætlum að nýta peninga vel þá þurfum við einmitt að styrkja rekstur Sjúkratrygginga. Það mun kannski kalla á einhver útgjöld til skamms tíma en borga sig margfalt til lengri tíma til að stuðla að betri nýtingu fjármuna.

Frú forseti. Ég er einmitt að lesa sama fjárlagafrumvarp og þingmaðurinn. Fjórtán milljarðar eru að fara núna í viðbót inn í heilbrigðiskerfið okkar og það er alveg rétt sem hér kemur fram, það er m.a. til þess að reisa spítala; stærsta framkvæmd sem við höfum staðið í að ég held bara í sögunni og verður ánægjulegt að sjá hann rísa, umtalsvert betri umgjörð undir þessa veigamiklu starfsemi. Ég hjó eftir því í málflutningi þingmannsins að það virðist þá vera kominn einhugur um það, ef ég skil hann rétt, að einkarekstur geti verið skynsamlegur í heilbrigðiskerfinu. Þá er kannski mín seinni spurning varðandi andsvarið: Á það við heilsugæslur úti á landi til að mynda? Er Samfylkingin fylgjandi því að auka einkarekstur heilbrigðisstofnana, heilsugæsla um landið?

Virðulegur forseti. Aftur hvet ég hv. þingmann til að lesa fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Það sem ég sagði hér er ekki rangfærslur. Þetta er nánast orðrétt upp úr plagginu. Heildarútgjöld til hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu lækka um þrjá milljarða. Á heilsugæslu, sem hv. þingmaður nefndi, er aðhaldskrafa upp á 320 milljónir. Það er verið að fresta t.d. uppbyggingu á starfssvæði heilsugæslunnar á Akureyri, lækka þar um 650 milljónir. Svona mætti lengi telja. Eins í sjúkrahúsþjónustu, 723 milljóna aðhald. Það þýðir ekki að það sé ekki verið að auka fjármuni til heilbrigðisþjónustu almennt, enda náðust samningar við sérgreinalækna og verið að byggja nýjan spítala þannig að því hélt ég að auðvitað hvergi fram. Varðandi einkareksturinn þá er það svo sem ekkert nýtt að Samfylkingin er ekki á móti einkarekstri almennt þegar kemur að heilbrigðisþjónustu. Það hins vegar ekkert sérstakt kappsmál hjá Samfylkingunni 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þetta var áhugavert og hér hvetur hv. þingmaður stjórnarliða til að lesa fjárlagafrumvarpið. Við lesum það augljóslega með ólíkum gleraugum og þegar sagt er að verið sé að auka í heilbrigðisþjónustu þá er nú dapurlegt að fara niður í hvern og einn málaflokk. Við vitum það. Þetta er risavaxinn málaflokkur. Það er verið að gera gríðarlega vel, búið að hækka framlög til heilsugæslunnar um 37% með sérstökum átökum. Auðvitað er það þannig að innan hvers málaflokks þarf svo líka að forgangsraða og þá gerist það á milli ára að eitthvað lækkar hér og annað hækkar í staðinn og þannig virkar þetta kerfi. Í þessum umræðum um fjárlög hef ég haft svolítið gaman af hinni hástemmdu og hugsanlega ótímabæru kosningabaráttu Samfylkingarinnar En mig langar að spyrja hv. þingmann út í veiðigjöld. Ef hann hefur nú lúslesið fjárlagafrumvarpið þá sér hann að þar er hækkun. Það er verið að vinna markvissa og faglega vinnu í matvælaráðuneytinu undir yfirskriftinni auðlindin okkar þar sem verið er að vinna að hækkun veiðigjalda. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig myndi hann gera þetta? Hvernig myndi Samfylkingin fara í þá vegferð að hækka veiðigjöld? Er það bara út frá eigin brjóstviti eða myndu þau hugsanlega gera eins og matvælaráðherra, að taka samtalið við alla aðila, hafa þetta tengt byggðunum í landinu og gera þetta á faglegum og vísindalegum grunni?

Virðulegi forseti. Ég óska Vinstri grænum góðs gengis við að hækka veiðigjöld. Eins og ég sagði áðan þá hefur auðlindarentan í sjávarútvegi verið metin um 45–50 milljarðar að umfangi og eðlilegt að drjúgur hluti hennar skili sér til ríkisins. Ég held að Samfylkingin muni ekki fara þá leið Vinstri grænna að mæta einhvern veginn inn í ráðuneyti og vita ekkert hvað þau ætla að gera og þurfa einhvern veginn að vera með heilu starfshópana til að finna út úr því heilu og hálfu kjörtímabilin Þessi ríkisstjórn er búin að sitja hérna í hvað, það eru að verða komin sex ár, þannig að það er löngu tímabært að ná árangri hér. Varðandi heilbrigðismálin þá er auðvitað það sem ég var að gagnrýna í minni ræðu ummæli bæði hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra um að það sé verið að verja framlínuna, að aðhaldið sé ekki að koma niður á heilbrigðiskerfinu og menntamálunum. Það er gefin sú mynd að það sé bara verið að skera niður einhvern lúxus efst í kerfinu. En þegar nánar er að gáð þá er verið að ná fram mesta sparnaðinum, mesta rekstraraðhaldinu, í heilbrigðismálum og menntamálum. Jú, það er m.a. til að skapa rými fyrir aukin verkefni. En það þýðir samt líka að það er verið að fresta ákveðnum framkvæmdum við legudeild o.s.frv., t.d. á Akureyri. Það þýðir að það er harðari aðhaldskrafa á ákveðnar stofnanir sem mun gera þeim erfiðara um vik að sinna fólki. Það þýðir ekki að það sé ekki almennt verið að auka fjármuni til heilbrigðismála, guð minn almáttugur og þó það nú væri. En engu að síður er verið að kroppa hér og þar í almannaþjónustuna og ég óttast að þessar aðgerðir muni bíta svolítið í skottið á sér.

Virðulegi forseti. Já, ég fékk það í rauninni staðfest sem ég óttaðist, og hv. þingmaður staðfestir það hér, að honum hugnast ekki leið Vinstri grænna og hæstv. matvælaráðherra, að byggja hækkanir í sjávarútvegi af okkar sameiginlegu auðlind sem í dag er 33% af reiknistofni til ríkisins. Nú er verið að hækka það og það er gert í gríðarlega öflugri og faglegri vinnu. Hv. þingmaður staðfesti það, þau ætla ekki að gera það. Þau ætla að mæta með brjóstvitið af því að þau kunna þetta og geta þetta, þau þurfa ekki að taka samtalið og bara mæta og hækka veiðigjöld með einu pennastriki. Ef við erum í lýðræðisríki og ef við erum í fjölflokkakerfi og ef við erum ekki öll nákvæmlega sammála um leiðina eða niðurstöðuna, hugnast þá þingmanninum þessi aðferð, að þeir sem stýra landinu viti bara best, þurfi ekki að taka samtalið, 

Virðulegi forseti. Nú er auðvitað hv. þingmaður svolítið að slást við einhverja strámenn hérna, að láta eins og hennar flokkur hafi einhvern einkarétt á því að byggja á faglegri vinnu og samtali við fólk þegar ég segi að við ættum kannski ekki að bíða heilu og hálfu kjörtímabilin og vera bara með einhverja samtalshópa að störfum, í staðinn fyrir að mæta undirbúin til leiks. Mikið af þessu samtali er eitthvað sem er eðlilegt að eigi sér stað fyrir kosningar. Það er eðlilegt að flokkar mæti til leiks og viti nokkurn veginn, séu a.m.k. með einhverja heildarsýn á það hvernig eigi að gera hlutina sem svo er hægt að bera undir og eiga samtal um við hagsmunaaðila og þar fram eftir götunum.

Matvælaráðherra framkvæmir þá stefnu.

Já, eins og ég segi og hef sagt hér, ég óska ykkur góðs gengis við að ná fram auknum veiðigjöldum. Við í Samfylkingunni höfum talað fyrir því að það sé sérstaklega gert með m.a. álagi á stærri útgerðir, það er sú leið sem hefur hugnast okkur best, enda eru þær svo sannarlega aflögufærar.

Frú forseti. Þrátt fyrir að þingmenn meiri hlutans og jafnvel ráðherrar hafi komið hér upp hver á fætur öðrum og sagt okkur að það sé ekkert að marka þetta plagg og félagasamtök úti í bæ séu skömmuð fyrir að vekja athygli á því sem þar stendur af því að það er ekki alveg eins og hlutirnir eiga að vera, þá ætla ég samt að benda á þá hluti í þessu plaggi sem ég tel að segi okkur sitthvað um stefnu og athafnir þessarar ríkisstjórnar. Hv. þm. Kristrún Frostadóttir talaði um það í ræðu sinni í gær að þessi niðurskurður og stefna sem birtist þarna í fjárlögum skorti pólitík. Hún talaði um að það væri engin pólitík í þessu. Það er í rauninni verið að skera niður út í loftið. Það er bara verið að skera niður til að skera niður, ekki til að forgangsraða til framtíðar eða eitthvað slíkt. Mér fannst nú svolítið skemmtilegt hvernig hún komst að orði þegar hún sagði að það væri engin pólitík í því að reka stjórnsýsluna af því að það eru allir sammála um að það sé skynsamlegt að gera það. Þrátt fyrir að það skorti pólitíska sýn í þetta skjal, í þetta frumvarp þá sýnir það samt svolítið pólitík þessarar ríkisstjórnar sem er að mörgu leyti mjög reaktíf. Hún er reaktíf á eigin framkvæmdir. Hvað á ég við með því? Þessi ríkisstjórn virðist taka ákvarðanir, og kannski orsakast þetta að einhverju leyti af þeim ólíku pólum sem mynda þessa ríkisstjórn og þeim málamiðlunum sem þurfa að eiga sér stað, en það er svolítið eins og það sé eitthvað sem gerist og annað ekki og afleiðingarnar eru einhver áhrif á fjárlögin, á útgjöld og tekjur ríkisins. En þar birtast líka áherslurnar og við sjáum það ágætlega í þessum fjárlögum. Þarna er það sem ég ætla að leyfa mér að kalla „random“ niðurskurð og flatar aðhaldskröfur út í loftið, af því við þurfum svo mikið að spara en sums staðar eru aukin útgjöld og það er ekki vegna þess að við höfum ákveðið að já, þetta sé það sem við viljum verja peningunum okkar í, heldur vegna þess að ríkisstjórnin hefur tekið ákvarðanir og í krafti meiri hluta síns á þingi samþykkt löggjöf, örugglega fleiri en eina, þótt ein sé mér sérstaklega hugleikin, sem stórauka útgjöld ríkisins í eitthvað sem ég held að okkur langi ekkert til þess að vera að eyða peningunum okkar í. Þessi útgjöld eru þannig afleiðing af stefnu ríkisstjórnarinnar þó að það sé engin stefna á bak við þessa fjármálaáætlun og þetta fjárlagafrumvarp, eins og hv. þm. Kristrún Frostadóttir vakti athygli á með skemmtilegum hætti. Þessi útgjöld eru afleiðing af stefnu ríkisstjórnarinnar sem er í ofanálag byggð á ranghugmyndum, og nú ætla ég bara að taka það dæmi sem mér er þekktast: Síðastliðið vor, nánar tiltekið þann 15. mars, samþykkti meiri hlutinn hér á þingi breytingar á lögum um útlendinga. Það mátti skilja á máli þeirra sem studdu það frumvarp og það mál að það þyrfti að ráðast í þessar aðgerðir vegna þess að við værum að eyða allt of miklum peningum í útlendingamál. Það skýtur skökku við vegna þess að þessar breytingar gera ekkert annað en að auka útgjöld ríkissjóðs til útlendingamála. Ekki til þess að hjálpa fólki, alls ekki, þvert á móti fer þorri þess kostnaðar í það sem við getum kallað hæliskerfið, bara svo við tölum mannamál, fer í það að reyna að halda fólki frá landinu, koma því í burtu af landinu og senda skilaboð um að það sé ekki velkomið. Það eru útgjöldin, það er það sem þessir peningar fara í. Hæstv. fjármálaráðherra nefnir töluna 15 milljarðar, 15,3 milljarðar segir hann að fari í útlendingamál að þessu sinni. Þetta eru svakalegir peningar. Það er ekkert langt síðan, mér finnst eins og það séu hreinlega nokkrar mínútur síðan, ég stóð hérna uppi í pontu talandi um 6 milljarða og mér blöskraði. Þetta eru aukin útgjöld og þau munu stóraukast á næstunni. Það stendur reyndar í fjárlögunum að það sé verið að tala um tímabundið aukið framlag en það hefur líka verið þannig síðustu tíu árin með þessari stefnu ríkisstjórnarinnar, alltaf tímabundið aukið framlag til þess að reyna að koma fólki í burtu af þessu landi, fólki sem við þurfum á að halda. Þessar breytingar á lögum um útlendinga sem voru gerðar í vor snerust hins vegar ekkert um sparnað. Þær snerust ekkert um það að skera niður í ríkisútgjöldum, að hætta að eyða peningum í uppihald á fólki sem á ekki rétt á að vera hérna eða annað slíkt, eins og mátti skilja á ræðum þingmanna meiri hlutans og jafnvel ráðherra, heldur snerust þessar breytingar fyrst og fremst um að senda skilaboð; það átti að reyna að fá fólk til að hætta að koma hingað. Vandinn við þetta er þessi: Þorri þeirra útlendinga sem koma hingað og leita verndar eru flóttamenn, eru raunverulegir flóttamenn. Það er ekki bara mín skoðun og það er meira að segja ekki bara skoðun mannúðarsamtaka eða annarra, þótt líklega myndu fleiri falla undir þá skilgreiningu heldur en þá sem ríkisstjórnin byggir á og stjórnvöld byggja á, því að samkvæmt þeim lögum sem við höfum hér og við vinnum eftir hér, sem þó eru ansi þröng, þá voru 92 af 3.591 umsækjanda í efnismeðferð sem voru ekki taldir eiga rétt á stöðu flóttamanns eða mannúðarleyfi, 92 af 3.591. Þetta er ekki stór hluti. Þetta eru þeir einstaklingar sem fá efnismeðferð umsóknar sinnar hér á landi. Alvarlegustu breytingarnar á þeim lögum sem voru gerðar núna í vor voru þær að það var ákveðið að hætta að veita fólki þjónustu sem er búið að fá synjun og neitar að fara af landinu. Í upphafi voru þetta 20–30 manns af 4.000–4.500. Þetta kostar milljarða á milljarða ofan, þessi stefna. Það kostar sannarlega sitt að halda fólki uppi sem má ekki vinna, má ekki sjá um sig sjálft, er ekki heimilt að bjarga sér sjálft. Það sannarlega kostar sitt en það kostar langtum minna en það kostar meðalmanninn að draga fram lífið vegna þess að þetta er algjör lágmarksþjónusta. Einhver benti mér á það hversu skakkt það er að tala um þjónustu, þetta er bara lögfræðilegt hugtak. Við erum að tala um algjör lágmarksbjargráð. Við erum að tala um að fólk hafi þak yfir höfuðið og smá hafragraut til að borða á morgnana. Það er ekki verið að tala um neinar steikur, humra eða vín. Þrátt fyrir að fólk sé í erfiðri stöðu og fái synjun hérna er það lítill hluti sem fer ekki. Ég endurtek: Lítill hluti, mjög lítill hluti. Langflestir sem sækja um eitthvað og eiga ekki rétt á því hugsa með sér: Ok, ég á kannski aðra möguleika einhvers staðar annars staðar - og fara þá og leita þeirra möguleika. Það gerum við líka flest sjálf. Það er lítill hluti sem telur á sér brotið, sem telur sig engu að síður, þrátt fyrir að stjórnvöld séu þeim ósammála, mögulega ranglega, ekki geta farið heim og gera það ekki. Reyndar er fólk í langflestum tilvikum þegar svo ber undir flutt gegn vilja sínum, bara í járnum. Það er handtekið og flutt upp í flugvél og flutt. Ég veit ekki hversu margir starfsmenn stoðdeildar ríkislögreglustjóra fylgja hverjum einstaklingi, ég man það ekki og held að það sé reyndar misjafnt eftir aðstæðum, en það er það sem er oftast gert. Þetta er gert ef það er hægt að flytja fólk til einhverra Evrópuríkja og þetta er hægt að gera þegar þarf að flytja fólk til ríkja sem Ísland er með endurviðtökusamninga við og annað slíkt, sem eru nokkur. Svo eru ákveðin ríki þar sem eru engir slíkir endurviðtökusamningar og ríkin taka ekki við fólki í slíkum nauðungarflutningum. Þetta eru ekkert rosalega mörg lönd, þetta eru ekkert rosalega margir einstaklingar og sannarlega ekki stórt hlutfall af þeim sem hingað leita. Hins vegar er einn einstaklingur í þessari stöðu sannarlega of mikið, ég vek athygli á því. Þetta hljómar alltaf eins og mótsögn, við erum að tala um að þetta séu svo fáir einstaklingar en þeir eru samt of margir vegna þess að einn er einum of mikið. Það sem er að gerast núna er að þessum einstaklingum var hent á götuna. Þau voru svipt skítuga herberginu þar sem þau bjuggu með þremur öðrum af alls konar þjóðerni og öllum kynjum, fólk með alls konar trú og í alls konar aðstæðum. Þau voru svipt 8.000 kr. sem þau fengu á viku og möguleikanum á að fá tönn dregna úr sér ef hún skemmist. Þetta er þjónustan sem fólk var svipt. Því var hent út á götu, út á guð og gaddinn og sváfu - og sofa, vonandi þó enginn enn þá - í hraungjótum. Þeir einstaklingar sem eru ekki hérna úti á Austurvelli eða í hraungjótum þurfa ekki að vera þar vegna aðkomu hjálparsamtaka og einstaklinga sem hafa gripið inn í fyrir hönd stjórnvalda til að halda fólki lifandi hérna, svo við séum ekki með það deyjandi úti á götu. Þetta var markmiðið en þessi breyting var byggð á því að það væri svo hræðilega vont að vera að eyða öllum þessum peningum í að halda uppi fólki sem á að fara heim til sín þannig að við tökum þjónustuna af þeim, til þess að þau fari bara heim til sín. En hvað gerist? Þau gera það ekki. Það kom út skýrsla um þessi mál í Danmörku, að ég held árið 2021, en við erum einmitt að herma eftir Danmörku með svona leiðir. Danir eru reyndar komnir skrefinu lengra en hæstv. dómsmálaráðherra hefur lýst því yfir að hún vilji stíga það skref með sérstöku ævifangelsi fyrir þessa einstaklinga. Það sem gerist þarna er að fólki er hent á götuna og það fer ekki. Einhver fóru af landinu en það er ekkert sem bendir til þess að þau hafi farið heim til sín. Einstaklingar sem telja sig ekki geta farið heim til sín reyna að komast eitthvert annað. Þeir lenda sennilega á götunni einhvers staðar annars staðar, í öðru Evrópuríki. Þessi lög eru því byggð á röngum forsendum. Þau eru byggð á ranghugmyndum. En það sem þessi skýrsla sýndi sem kom út í Danmörku, af því að nú eru Danir líka með þetta kerfi, var að mjög lítill hluti fólks fer, enda eru afleiðingarnar mjög skýrar. Í Danmörku eru búðir, svokölluð búsetuúrræði með takmörkunum eins og við viljum kalla það þótt þetta sé bara lífstíðarfangelsi fyrir saklaust fólk þar sum þeirra eru opin að hluta en önnur ekki. Þarna alast börn upp. Þarna eru skólar. Þarna getur fólk meira að segja unnið við hitt og þetta. Það hafa myndast svona hliðarsamfélög af því að einstaklingar fara ekki. Þetta er náttúrlega rándýrt. Það er rándýrt að halda úti þessum úrræðum og það er enn dýrara að halda úti úrræðum þar sem fólk á að vera lokað inni, eins og sumir vilja hafa það, vegna þess að öryggisgæsla og annað er eitt það dýrasta sem við rekum. Þannig að þetta snýst alls ekki um sparnað, bara alls ekki neitt. Þetta eru ekki margir einstaklingar í stóru myndinni en sannarlega allt of margir, eins og ég hef tæpt á. Þær hugmyndir sem eru hérna uppi eru enn þá dýrari en fyrirkomulagið sem var við lýði, sem var þannig að fólk var með þessa lágmarksgrunnaðstoð þangað til eitthvað, þangað til það fann einhver úrræði, önnur ríki. Jafnvel Ungverjaland og Pólland, sem eru þekkt fyrir að vera með einna hræðilegustu stefnuna gagnvart útlendingum í Evrópu og þótt víðar væri leitað, veita fólki kost á því að fá einhvers konar dvalarleyfi, sækja um einhvers konar dvalarleyfi eftir ólögmæta dvöl, sannarlega að 10–12 árum liðnum en það er meira en við erum að gera. Það er meira en við erum að bjóða. Við höfum sannarlega skítamixað þessi mál hingað til. Hingað til hafa einstaklingar verið hérna jafnvel í tíu ár. Ég veit um dæmi þess að fólk hafi verið hér í tíu ár og algerlega fallið milli þilja. Það er réttindalaust og getur ekki unnið, getur ekki gert neitt og lifir bara í algerri eymd. Tíu ár af lífi þess eru farin út um gluggann þegar íslensk stjórnvöld vakna allt í einu og sjá að kannski þurfa þau að finna einhverja aðra lausn en þá að ganga út frá því að fólk geti bara drifið sig heim, sem það getur ekki. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að þetta er áskorun fyrir stjórnvöld og þetta er vandamál og við erum ekkert fyrst til að glíma við það vandamál að geta ekki framfylgt ákvörðunum sem stjórnvöld taka. Það eru hins vegar til aðrar leiðir en þær leiðir sem við erum að reyna hér og við þurfum ekkert að finna upp hjólið í þeim efnum til að glíma við það. Hverju er ég í rauninni að reyna að koma á framfæri hérna? Ég er að reyna að útskýra að þetta er rándýrt fyrir íslenska ríkið. Þetta hefur engin áhrif á þorra þeirra sem hingað leita. Það er ekkert sem bendir til þess að þetta muni eitthvað fækka fólki sem kemur hingað vegna þess að flestir sem koma hingað eru að flýja stríð í Úkraínu, eru að flýja aðstæður í Venesúela, eru að flýja ákveðnar aðstæður og geta komið hingað, þetta eru einstaklingar sem geta komið hingað án vegabréfsáritunar. Það er ekkert sem sendir þessum einstaklingum nein skilaboð. Þetta er mjög lítill hópur sem mun ekki koma til Íslands og það verður þá bara vegna þess að við erum svo vond við útlendinga. En það sem verra er: Skilaboðin sem þetta sendir eru eingöngu þau - og þau fara til alls heimsins og til allra sem búa á Íslandi líka - að við séum vond við útlendinga. Við viljum ekki útlendinga, við viljum ekki fólk og sérstaklega ekki fólk af ákveðnum uppruna. Þetta eru skilaboðin sem þetta sendir, að við séum reiðubúin að henda fólki út á guð og gaddinn ef það drífur sig ekki heim. Hvort sem fólk óttast að verða flutt eða ekki þá eru þetta skilaboðin og þessi skilaboð eru grafalvarleg. Það sem ríkisstjórnin er að gera þarna er að skapa hættu í samfélagi okkar, hættu sem við eigum að vera að berjast gegn. Við eigum að vera að snúa þessari þróun við. Það er ekki verið að spara neina peninga með þessu. Það er ekkert við þetta sem bætir samfélag okkar með neinum hætti, hvorki fjárhagslega né með öðrum hætti. Okkur vantar fólk. Ég held að það hafi margkomið fram að Ísland vantar fólk og þorri þeirra einstaklinga sem koma hingað og sækja um vernd fá hana, oft mjög fljótt þegar þau koma frá ríkjum sem eru talin í hættu, eins og Úkraínu. Íslensk stjórnvöld eiga að mörgu leyti hrós skilið fyrir það hvernig tekið var, og er, á móti Úkraínufólki en þetta er fólk sem fer mjög fljótt út í lífið og við sjáum að mörg þeirra eru nú þegar að byggja upp líf sitt og annað. Sannarlega erum við að glíma við áskoranir varðandi innviði og annað á Íslandi en við vitum vel að það hefur ekkert með þennan hóp að gera. Þessi hópur er brotabrot þar. Það eru þúsundir einstaklinga sem flytja til Íslands árlega frá Evrópuríkjum án þess að spyrja kóng eða prest. Það eru þúsundir Íslendinga sem flytja til baka árlega. Það eru milljónir ferðamanna sem koma hingað á ári. Þetta eru byrðarnar á innviðunum. Við erum að glíma við það og við eigum að vera fókusa á það. Hvað ef við tækjum þessa 15 milljarða sem við erum að setja í einhver skilaboð sem gera ekkert annað en að auka hatur og pólaríseringu í samfélaginu, gera ekkert til að fækka því fólki sem kemur hingað, gera ekkert til að minnka útgjöld ríkissjóðs til framtíðar - hvað ef við tækjum þessa 15 milljarða, hættum þessari vitleysu og gerðum þetta eins og við vorum að gera þetta? Þetta var þolanlegt kerfi að mörgu leyti, þótt það sé óþolandi að þurfa að segja það og það sé alltaf verið að ganga nær og nær þolmörkunum hjá manni. En hvað ef við tækjum þessa 15 milljarða og notuðum þá í innviðauppbyggingu? Hvað við tækjum eitthvað af þessum 15 milljörðum og notuðum í það sem er verið að skera niður í þessu fjárlagafrumvarpi; að kenna fólki íslensku, tryggja aðgang fólks að íslenskukennslu? Það þarf að taka það út, 240 milljónir ef ég man rétt, rétt tala er í breytingartillögu okkar Pírata þar sem við erum að leggja til að íslenskukennsla verði ekki skorin niður. Þessi stefna er svo arfavitlaus á allan hátt. Okkur vantar fólk. Fólk er ekki kostnaður og það er engin hámarksstærð á samfélögum. Fjölmenning skapar áskoranir, hún gerir það, en fjölmenning er engin ógn nema við búum ógnina til. Og við erum að búa ógnina til með þessum fjandsamlegu skilaboðum. En það eru ekki útlendingarnir sem verða reiðir við það að við séum að senda þeim vond skilaboð, nei, við erum að ýta undir hægri öfgaöfl. Við erum að gefa þeim rödd, gefa þeim „platform“ sem hatast við þessa hópa, sem hafa haft vit á því að þegja hingað til. Það er það sem við erum að gera og það er ógnin sem við erum að skapa með þessari stefnu. Við sjáum það hreinlega hjá lögreglunni sjálfri, lögreglan sjálf er að tala um það. Hún segir að það séu engin merki um einhver íslömsk öfga-eitthvað, hryðjuverka-eitthvað, engin merki. Það eru hins vegar mörg merki um mikla hættu sem steðjar að samfélagi okkar og þetta er ein helsta ógnin, vegna öfga hægri afla. Þið sjáið hvernig er verið að hóta hinsegin fólki á Íslandi í dag. Og ég get sagt ykkur að þið vitið ekki helminginn vegna þess að það er ekki alltaf gagn að því að opinbera það sem er í gangi, því að maður vill ekki veita því meiri athygli. En þetta er skelfileg staða og það er búið að vera algjörlega ógeðslegt að fylgjast með hvernig hefur verið talað um hinsegin fólk í fjölmiðlum á síðustu dögum. Og þetta er engin tilviljun, þetta er ekkert óvart. Þetta er vegna þess að það er verið að gefa þessum öflum byr undir báða vængi. Það er þarna sem áskorunin liggur þegar samfélag okkar verður fjölmenningarsamfélag og það sem við þurfum að gera er að standa vörð um samfélag okkar eins og við höfum byggt það upp. Hvernig gerum við það? Við gerum það ekki með því að senda hatursfull skilaboð og eyða milljörðum í það í þokkabót. Við gerum það með því að tryggja tungumálið okkar. Hvað er það sem gerir okkur að þjóð? Hvað er það sem gerir Ísland að Íslandi og er það sem við erum svo hrædd við að missa? Það er tungumálið. Það er sagan okkar. Það er náttúran. Það eru mannréttindin. Það er réttarríkið sem við höfum byggt hérna upp, friðurinn, dýrðin. Þetta er það sem við eigum að vera að passa upp á en við erum að gera öfugt, við erum að vinna gegn eigin menningu með því sem við erum að gera. Við erum að skemma hana innan frá. Það eru ekkert útlendingar sem eru að eyðileggja þetta samfélag heldur erum við að gera það sjálf af ótta og það er óþarfi. Ég ætlaði nú alls ekkert að koma hérna og halda reiðilestur um útlendingamál þótt margar ræður mínar fari gjarnan í þá átt, heldur vildi ég fyrst og fremst í þessu samhengi benda á það að útgjaldaaukningin sem við sjáum í þessu fjárlagafrumvarpi er ekki vegna þess að við erum að reyna að hjálpa mörgum. Hún er ekki vegna þess að við erum svo góð við flóttamenn, það er öfugt, það er vegna þess að við erum að fara í öfuga átt. Hér er nóg af störfum, hér er nóg pláss og okkur vantar fólk. Þá ætla ég aðeins að vinda mér í aðra sálma. Eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á í ræðu sinni í gær þá er ekki nóg að það séu mörg störf hér því að það eru engin störf á dauðri jörð. Og nú erum við komin út í enn aðra sálma. Hvað er það sem tryggir samfélag okkar? Við getum alveg gleymt öllu ef við erum ekki með réttindin okkar en við getum enn frekar öllu gleymt ef það er ekki hægt að lifa á jörðinni. Það sem er mjög sláandi að sjá í þessu fjárlagafrumvarpi, og ég er kannski að einhverju leyti að endurtaka það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sagði í ræðu sinni í gær en ég tel það bara aldrei of oft sagt sem skiptir máli, er að það eina sem þessi ríkisstjórn er að gera eða þykist vera að gera í loftslagsmálum eru þessi orkuskipti. Í þessu fjárlagafrumvarpi er hins vegar, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á í nokkuð nákvæmu máli, í rauninni verið að falsa upplýsingar með því að færa tölur úr einum lið yfir í annan til að láta líta út fyrir að við séum að auka fjárframlög til loftslagsmála. Og það er sannarlega til loftslagsmála í merkingunni rafmagnsbílar handa ríkum. En gefum þeim kredit, það er verið að setja mikla peninga í það að sem flest geti keypt sér Teslu þótt það nái vitanlega ekki til þeirra sem mest þurfa á að halda heldur til þeirra sem væru alveg til í að eiga Teslu til viðbótar við bensínbílinn, því miður, en það er svo sem önnur og lengri umræða. Það er sem sagt ekki verið að auka framlög hvað þetta varðar, og reyndar sýndi hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fram á að það er verið að minnka framlög með því að færa tölur sem voru áður í útgjaldaliðnum. Hvernig getur það verið í útgjaldaliðnum? Jú, með því að fella niður ákveðin gjöld, það er veittur afsláttur - fyrirgefið í tekjuliðnum, og það er fært yfir í útgjaldaliðinn þannig að t.d. afsláttur sem við vorum að veita sem kostaði X, það erum við núna bara að veita í framlögum. Það er bara verið að færa til, það er ekki verið að auka framlögin neitt og að því er virðist er verið að minnka þau. Það sem meira er, og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á það líka, sem sýnir metnaðarleysi og stefnuleysi í þessu plaggi og í því sem ríkisstjórnin er að gera, þá er ekkert búið að reikna út, það er ekkert búið að meta. Það er ekkert verið að meta hvaða áhrif þessar aðgerðir, eða ekki-aðgerðir, munu hafa á markmið ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Við erum með einhver markmið um X minnkun á losun, sem að því er virðist er að fara í öfuga átt og mun engan veginn nást á næstu árum, sennilega vegna þess að það er ekkert plan, það er engin áætlun. Líkt og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á þá er eðlilegt til þess að ná slíkum markmiðum, þú ert með töluleg markmið, að það sé gerð úttekt á því hverju sinni þegar það er farið í einhverjar aðgerðir hvaða gagn það gerir. Gerir það eitthvert gagn og hvaða gagn gerir það og hversu mikið? Hvað þurfum við að gera til þess að ná þessum markmiðum? Það er ekkert í gangi. Losun hefur aukist ef við lítum til síðustu ára, í besta falli staðið í stað um tíma, og ekkert sem bendir til þess að við séum að fara að ná þeim markmiðum sem við höfum sett okkur. Enda eru markmiðin bara sett eins og kannski allt annað, út í loftið, eins og niðurskurðurinn allur, út í loftið með krosslagða fingur: Sjáum hvað gerist, við ætlum að gera þetta og gerum það bara einhvern veginn. Þetta er kannski svolítið íslenskt. Kannski er þetta íslenska menningin sem við erum svo hrædd um að spillist með of mörgum útlendingum. Og hvað er lagt til hér? Ekkert. Það er ekkert lagt til til að leysa þetta vandamál. Ég ætla að láta staðar numið hér í bili þótt ég gæti sannarlega staðið hér í allan dag og bölsótast yfir stefnuleysinu.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Hún tók nú stóran hluta af henni undir málaflokkinn útlendingamál. Það kemur mér svo sem ekkert á óvart. Við hv. þingmaður áttum gott samstarf í allsherjar- og menntamálanefnd lungann af síðasta þingi og ræddum þennan málaflokk ítarlega. Eins og þingmaðurinn veit þá er ég mikill stuðningsmaður innviðauppbyggingar og ég hjó eftir því í ræðu hennar að hún kastaði því fram sem hugmynd að það væri hægt að leysa um málaflokkinn og setja það fjármagn sem nú er að fara í verndarkerfið í innviðauppbyggingu. Mín spurning snýr að því hvort ég geti fengið kannski nánari skýringar á pælingum þingmannsins. Það liggur fyrir að við erum með verndarkerfi. Það kostar 15 milljarða og hafa útgjöld til þess sannarlega aukist eins og við þekkjum, enda hefur náttúrlega stórlega stækkað sá hópur sem sækir hér um alþjóðlega vernd og við reynum að sinna þeim hópi faglega og vel. Það er svona mín spurning til þingmannsins, hvernig mætti útfæra það og kannski leiða mig inn á réttari brautir vegna þess að það er alltaf ástæða til að gera betur og hagræða, finna fjármagni nýtilega staði í kerfinu. Þannig að gott væri að fá útskýringar þingmannsins á því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er svolítið þannig að þegar maður lifir og hrærist í einhverjum málaflokki þá fer maður að taka svo mörgu því sem maður veit sem algerlega augljósu og gefnu. Ég ætla kannski bara að svara þessu með því að fara yfir það í hvað þessir 15 milljarðar fara. Kostnaðurinn við að halda uppi hæliskerfi, þetta er kannski - ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa spurningu. Þetta er misskilningur sem þarf kannski að leiðrétta oftar. Hann fer ekki í að hjálpa fólki. Þessi kostnaður fer í málsmeðferð hjá Útlendingastofnun. Það eru lögfræðingar og aðrir sem sinna meðferð umsókna. Það eru tekin viðtöl og annað slíkt. Stærsti liðurinn held ég að sé uppihald einstaklinga, umsækjenda um alþjóðlega vernd. En hvers vegna þarf að halda þeim uppi? Það er ekki vegna þess að þeir bara geti ekki unnið og eigi svo bágt og séu komnir hérna til þess að leggjast á velferðarkerfið. Nei, það er vegna þess að þeir mega ekki vinna. Meðan einstaklingur er að bíða eftir svari við umsókn sinni þá má hann að jafnaði ekki vinna. Þá þarf að sjálfsögðu að halda fólki lifandi og sem betur fer erum við enn þá öll sammála um það þó að, eins og ég nefndi hérna áðan, það sé alltaf verið að færa hjá manni mörkin. Málsmeðferðartíminn er allt of langur. Hvar er stysti málsmeðferðartíminn í þessum málum? Hann er langstystur í þeim málum þar sem þykir augljóst hver niðurstaða umsóknarinnar á að vera. Þetta átti við um tíma hjá einstaklingum frá Sýrlandi, einstaklingum frá Úkraínu, einstaklingum frá Venesúela og svo sannarlega ákveðnum löndum þar sem það er svona, hvað eigum við að segja, neikvæð flýtimeðferð, sem átti við einstaklinga t.d. frá Balkanríkjunum. Ef einstaklingur sækir um sem er danskur ríkisborgari þá fer hann í flýtimeðferð og það tekur mjög stuttan tíma. Málin taka lengri tíma ef við ætlum að segja nei, það tekur lengstan tíma að segja nei. Það tekur marga, marga mánuði og svo er það kært og það fer til kærunefndar útlendingamála og allan þennan tíma þarf að halda fólki uppi. 

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir tilraunir til að útskýra þetta aðeins fyrir mér. Ég furða mig aðeins á þessari nálgun. Við erum sammála um það, ég og hv. þingmaður, að málsmeðferðartíminn er allt of langur. Ég held að flestir sem hafa kynnt sér þennan málaflokk séu sammála því. Leiðir til þess að stytta hann eru vel þegnar og það er sannarlega eitthvað sem er partur af þeirri mannúð sem á að vera innan kerfisins. Kerfið kostar samt sem áður fé og við viljum tryggja að þeir sem sækja inn í hælisleitendakerfið fái þá þjónustu sem þeim ber samkvæmt lögum, m.a. talsmann, húsaskjól, uppihald o.s.frv. til þess að það sé mannsæmandi á meðan mál þeirra er tekið fyrir. Síðan kemur annaðhvort já eða nei út úr því. Því fólki sem fær nei ber að fara af landi brott. Ef það fólk sinnir samvinnu við stjórnvöld þá missir það enga þjónustu meðan á því stendur. Hvernig hægt sé að draga úr kostnaði og hvað þá um 15 milljarða kr. sé ég ekki í svipinn nema þá að við leggjum verndarkerfið niður að einhverju leyti og tökum upp einhvers konar öðruvísi fyrirkomulag. Þá mögulega gæti ég séð fyrir mér að það væri hægt að skera ansi mikið niður í málaflokknum þannig. Er það pæling þingmannsins, svo ég tali nú bara hreint út, að við við leggjum verndarkerfi að einhverju leyti þá til hliðar og tökum bara óheft hér við fólki sem vill koma til landsins 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni eftirfylgnina. Ég skildi ekki almennilega þær hugmyndir sem hv. þingmaður var að stinga upp á eða spyrja hvort væru eitthvað sem mér hugnaðist, mér þótti þær ruglingslegar. En ég ætla að svara þessari spurningu með þessum hætti: Þegar einstaklingur fær jákvæða niðurstöðu þá fær hann annaðhvort stöðu flóttamanns, svokallaða viðbótarvernd, eins og frægt er orðið, eða dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Þetta eru þrjú dvalarleyfi sem fólk er að sækja um. Þetta eru dvalarleyfi, fólk er að sækja um dvalarleyfi, það er í rauninni ekki að sækja um neitt annað. Þetta eru þær þrjár umsóknir sem eru skoðaðar þegar fólk sækir um svokallaða alþjóðlega vernd. Þegar fólk fær jákvætt svar um eitthvert af þessum leyfum þá fær það dvalarleyfi til eins til fjögurra ára og svokallað óbundið atvinnuleyfi. Það þýðir að þeim er ekki bara frjálst að vinna hvar sem þeim sýnist, í hvaða hlutfalli sem þeim sýnist, heldur geta þau líka stofnað sitt eigið fyrirtæki eða unnið sjálfstætt. Með öðrum orðum, einstaklingum gefst færi á að fara bara og sjá um sig sjálfir, finna sér íbúð, finna sér vinnu, hefja lífið. Ef við gerðum þetta á skemmri tíma þá held ég að það myndi spara fjölmarga milljarða. Vandinn er sá að þegar við segjum nei, t.d. - ég ætla að koma með eina tillögu: Hættum að senda fólk sem er með stöðu flóttamanns í Grikklandi til Grikklands, hættum að senda fólk til Ítalíu, hættum þessu vegna þess að þetta eru einstaklingarnir sem munu kæra málið vegna þess að þetta eru hræðilegar ákvarðanir. Það er verið að senda fólk í hræðilegar aðstæður. Þetta er löng málsmeðferð. Dyflinnarmál, þar sem á að senda fólk til annarra ríkja í Evrópu, taka marga mánuði vegna ákvæða Dyflinnarreglugerðarinnar. Ef við myndum ekki beita Dyflinnarreglugerðinni, t.d. í máli einstaklings frá Sýrlandi og taka málið til efnismeðferðar í stað þess að senda hann til Spánar, segjum að þetta væri Sýrlendingur, þá gæti hann fengið dvalarleyfi á einum degi í stað þess að það taki eitt og hálft ár að afgreiða málið hans vegna þess að það eru tímafrestir fram og til baka og við getum ekki ákveðið og það er kært fram og til baka og öll þessi vitleysa. 

Virðulegur forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka fyrir þær umræður sem átt hafa sér stað um fjárlagafrumvarpið frá því að það var lagt fram. Í mínum huga eru fjárlög hvers árs eitt það mikilvægasta sem við erum að fjalla um hverju sinni því að þar erum við auðvitað að forgangsraða þeim fjármunum sem eru til skiptanna og erum þá að velta fyrir okkur í hvað við ætlum að eyða þessum peningum sem teknir eru inn í ríkissjóð í formi skatta. Það skiptir máli hvernig við ráðstöfum þeim og þar erum við kannski bara alla daga að velta fyrir okkur hvernig slík forgangsröðun á að vera. Við erum hér í 1. umræðu um fjárlög og kannski ekki mikil mynd komin á hver hin endanlega þörf verður því að það á eftir að rýna þetta alveg niður í eindir í hverri nefnd fyrir sig, fá inn í nefndirnar gesti til að fjalla um það sem að þeim snýr og vonandi kemur eitthvað vitrænt út úr því. Þegar ég sá fjárlagafrumvarpið fyrst þá fannst mér nú svona áferðarlega eins og það liti nú ekkert sérlega illa út. Hallinn væri ekki nema 40 milljarðar og það væri kannski alveg hægt að sætta sig við slíkt þegar veltan væri einhverjir 1.500 milljarðar. Við værum þá með halla upp á kannski 2% og við værum ekkert alveg að fara í kaf út af því. En svo er auðvitað hægt að skoða ýmsa hluti. Hvað er það, eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur verið að tala um, sem hefur gert það að verkum að staðan er að batna? Er það vegna þess að við erum að búa til nýjar leiðir eða eru að verða hér einhverjar kerfisbreytingar sem eru að stuðla að auknum bata? Hvað er það? Svo þegar maður fer að skoða þetta þá sér maður auðvitað bara að mikil þensla í samfélaginu er að orsaka auknar tekjur ríkissjóðs og á sama tíma eru þessar auknu tekjur líka að valda ákveðnum vandamálum. Þrátt fyrir að búa til einhvern afkomubata fyrir ríkissjóð hefur aukin þensla þær afleiðingar í för með sér að hér ríkir mikil verðbólga og það hefur haft verulega neikvæð áhrif á mörg heimili í landinu en ekki bara heimili heldur fyrirtæki og jafnframt er auðvitað ríkissjóður að greiða margfalt hærri vexti en annars þyrfti. Þetta bítur í skottið hvert á öðru og veldur manni áhyggjum hafandi upplifað svona sveiflur upp og niður, ekki bara einu sinni heldur oft og mörgum sinnum. Það er eins og það sé bara innbyggt í íslenskt samfélag að við séum stundum uppi á toppnum og allir í svaka stuði og víman alveg að drepa okkur af því að það er svo gaman en svo förum við niður í lægðir til þess á milli. Þetta er ekki gott að búa við og erfitt fyrir fólk sem er kannski að eyða aleigu sinni í að fjárfesta í húsnæði, takandi lán, að sjá kannski eignamyndun sína bara hverfa vegna þess að verðbólga eykst hér langt umfram það sem eðlilegt getur talist. Þegar maður skoðar þessar tölur, horfandi á ríkissjóð sem er að gjaldfæra vaxtagjöld upp á 110 milljarða - það má kannski deila um það hvort sú tala sé rétt, vegna þess að það eru lífeyrisskuldbindingar og eitt og annað í þessu. En ef maður tekur þetta bara svona gróft reiknað, 110 milljarðar á 1.700 milljarða skuld, þá væru það vextir upp á 6,5%. Ef við gætum nú bara komið vöxtunum niður um þriðjung, 2 prósentustig, þá værum við farin að sjá tugi milljarða bara þar, sem væri þá hægt að ráðstafa í eitthvað annað betra en að vera að greiða vexti. Það sama gildir auðvitað um fyrirtækin sem þurfa þá að velta auknum vaxtagreiðslum út í verðlag og það sama gildir um heimilin sem eru þá að berjast við að ná endum saman. Það eru sorglegar frásagnir af ungu fólki sem er að missa aleigu sína vegna þess að það ræður ekki við að greiða afborganir af lánum. Það sér séreignarsparnaðinn sinn sem var lagður inn í lánin hverfa vegna þess að lánið hefur vaxið langt umfram það sem eðlilegt getur talist. Séreignarsparnaður unga fólksins okkar í dag er kominn í hendur fjármagnseigenda, unga fólksins sem hefði átt að safna þessum séreignarsparnaði til efri ára, ákvað að fjárfesta í húsnæði en er að tapa séreignarsparnaðinum sínum af því að verðbólgan er svo mikil. Þá veltir maður fyrir sér hvað er til ráða. Mig langar bara að vera hérna uppi í pontu og leggja eitthvað til af því að ég hlustaði á ansi frjóa umræðu í morgun um loftslagsmál og það gleður mig þegar maður sér og heyrir þingmenn tala í lausnum og horfa á möguleikana á því að reyna að betrumbæta eitthvað. Ég gat ekki betur heyrt á þeim þingmönnum sem tóku þátt í þeirri umræðu en að það væri bara fullt af hugmyndum sem hægt væri að fara í að skoða sem gætu orðið til góðs. Hér töluðu menn líka um milljón manna Ísland. Það er kannski eitthvað sem við þurfum að horfa til, að okkur sem þjóð er að fjölga og við þurfum að laga okkur að breyttum aðstæðum til framtíðar, hugsa ekki bara um það sem við ætlum að gera á morgun eða á eftir heldur hvernig við ætlum við að skilja við þetta samfélag til barnanna okkar. Ég er að verða gamall karl og það skiptir mig máli hvernig börnunum mínum og unga fólkinu mínu reiðir af, að það þurfi ekki alltaf að vera í sömu súpuskálinni og ég alla mína ævi. Það er kominn tími til að við förum að búa til umhverfi sem ungt fólk getur þrifist í. Það skiptir máli. Við erum alltaf að tala um óstöðugleika. Mig langaði bara að nefna það hér að verðbólga verður ekki til af sjálfu sér. Verðbólga er mannanna verk. Við búum til verðbólgu með verðbreytingum. Ef það eru engar verðbreytingar þá verður engin verðbólga. Ef engir hlutir hækka þá eykst verðbólga ekki. Þetta er bara ekkert flóknara en það og þessu áttuðu menn sig á þegar þjóðarsáttarsamningarnir voru gerðir 1990. Þá var búið að vera ástand svo áratugum skipti þar sem víxlverkanir launa og verðlags héldu áfram endalaust og endalaust. Við erum einhvern veginn komin í þessa stöðu núna. Verðvitund er að minnka, fólk áttar sig illa á því hvað er að gerast og við bara siglum einhvern veginn áfram. Það er auðvitað hinn bitri sannleikur í þessu. Ég gagnrýndi það mjög í fyrra þegar fjárlög voru lögð fram með nánast vísitölubindingu á krónutölubreytingar vegna þess að ríkissjóður hafði reynt að horfa til 2,5% verðbólgumarkmiða Seðlabankans, að reyna að vinna að því að verðbólga færi ekki umfram þau markmið sem Seðlabankinn hafði sett. Einhvern veginn finnst mér að við eigum núna að fara að horfa til þeirra, að við tökum þátt í því, landsmenn allir; fyrirtæki, launþegahreyfingin, ríkissjóður, að koma verðbólgunni niður. Það er hægt að koma verðbólgunni niður. Við þurfum bara að ákveða það og við þurfum að vera saman í liði til að gera það. Sú breyting verður að núna á ekki að fara í vísitölubindingu krónutöluhækkana í fjárlagafrumvarpinu og það er vel. Núna á að gera þetta þannig að það á að leggja til 3,5% hækkun á krónutölubreytingum í fjárlagafrumvarpinu. Eigum við ekki bara að horfa á þá tölu, þjóðarsátt um 3,5%? Hvernig væri það, þjóðarsátt um 3,5%? Komum verðbólgunni niður í 3,5% á þessu ári, ekki einhver 6% eins og vænta má. Þetta getum við. Við þurfum bara að gera þetta. Við eigum hundruð milljarða í gjaldeyrisvarasjóði. Við getum fest gengið. Fyrirtæki geta auðvitað bundið sínar verðlagsbreytingar við 3,5%. Ríkissjóður og sveitarfélög geta bundið sínar hækkanir við 3,5% og launþegahreyfingin getur komið og sagt: Ef allir taka þátt þá getum við sammælst um að hækka laun um 3,5% þannig að við förum ekki yfir 3,5%. Þannig gætum við komið verðbólgunni niður nánast á augabragði eins og gert var í þjóðarsáttarsamningunum 1990. Það þjónar engum tilgangi að standa hér og gagnrýna hvert annað endalaust, drullandi á bakið á hvert öðru. Við þurfum að leggja lið í þessari baráttu til þess að ná þeirri stöðu sem við viljum að sé hér á Íslandi. Það vita sjálfsagt flestir mína skoðun. Ég tel til framtíðar að það sé ekki hægt að byggja á þeim grunni sem nú er verið að byggja á og hef lengi verið þeirrar skoðunar. En á meðan mín ósk rætist ekki þá vil ég geta unnið að því og stuðlað að því að hér ríki einhver meiri stöðugleiki en ég hef verið að upplifa í gegnum tíðina. Það skiptir okkur máli, fyrir unga fólkið okkar, hvort það muni borga 3%–4% í vexti á þessu ári eða 7%. Þetta getur ráðið því hvort fólk haldi húsnæðinu sínu eða ekki, þannig að ég held að það sé nauðsynlegt núna - það þýðir ekki að koma hér eins og hæstv. fjármálaráðherra og segja: Aðilar vinnumarkaðarins verða bara að semja um kaup og kjör. Það gengur ekki. Þetta er bara þríliðað, það verða allir að leggja sitt af mörkum ef þetta á að ganga upp. Það öfunda okkur allir, alls staðar í heiminum, af þessu norræna vinnumarkaðsmódeli sem hefur gilt í Skandinavíu en ekki nema að litlum hluta hér. En oft og tíðum hefur þetta gengið, að ríkisvaldið, atvinnurekendur og launþegar hafi talað saman og komist að einhverri sameiginlegri niðurstöðu sem skiptir máli. Það skiptir máli hvaða skatta við erum að borga. Verðlagsbreytingarnar í fjárlagafrumvarpinu skipta máli. Verðlagsbreytingarnar í verslununum skipta máli. Allt þetta talar sama tungumálið og við þurfum að sammælast um að tala sama tungumálið og vera ekki alltaf í þessum umkenningaleik vegna þess að niðurstaðan er alltaf sú að við getum þetta ef við bara viljum þetta.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir sína ræðu og kannski sérstaklega seinni hluta hennar. Við hv. þingmaður höfum nú tekist á við ýmislegt saman, m.a. á sveitarstjórnarstiginu þegar kemur að þörf á aðhaldi. Um þetta frumvarp sem við ræðum hér eru sannarlega skiptar skoðanir en ástæðan fyrir að ég nefni aðallega seinni hluta ræðunnar er þessi samvinnutónn sem hv. þingmaður kemur með varðandi verðbólgu. Mér finnst hann mjög áhugaverður, mikilvægur. Ég held að ég geti tekið heils hugar undir það að það er ekki skynsamlegt að hér séu allir að skylmast og raunverulega enginn að horfa í sömu átt eða ganga í takt. Komandi kjarasamningar eru okkur gríðarlega mikilvægir til að ná stöðugleika, ná niður verðbólgu og vissulega held ég að ríkisvaldið hafi þar hlutverk. Við getum síðan velt fyrir okkur hvort ríkið eigi að koma með einhverjar slíkar lausnir eða innkomu áður en kannski er búið að setjast niður. Formaður Samfylkingar nefndi hér við tilefni stefnuræðu forsætisráðherra einhvers konar fyrir fram kjarapakka og að fjárlagafrumvarpið myndi kannski gefa þann tón. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki eðlilegt að aðilar vinnumarkaðarins setjist niður og reyni að ná sáttum og auðvitað kemur ríkisvaldið eitthvað þar að og síðan á lokametrunum eins og oft hefur þekkst, þá komi ríkisvaldið að til að tryggja það að samningar náist. Það er kannski mín fyrsta spurning hér, hv. þingmaður, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Sá háttur hefur lengi verið viðhafður, að aðilar vinnumarkaðarins hafa samið um kaup og kjör og það verið skilyrt á þann hátt að það verði skrifað undir ef ríkið komi svo með þetta eða hitt. Þannig hafa kjarasamningar áratugum saman oftast gengið fyrir sig. Á þessum tímapunkti þá held ég að við þurfum einhverja drastískari umræðu heldur en bara það aðilar vinnumarkaðurinn, setjist niður og ríkið komi að borðinu á seinni stigum. Ég held að það þurfi umræðu strax af því að þetta er stórt og mikið mál að fara að berjast við verðbólguna á þann hátt að við leggjumst öll saman á árarnar. Ég sé ákveðna viðleitni í þessu fjárlagafrumvarpi til að koma til móts við óskir verkalýðshreyfingarinnar, m.a. hvað varðar hlutdeildarlán og stofnframlög. Þetta skiptir auðvitað máli og er bara gott innlegg inn í þær umræður sem eru að fara fram fljótlega. En ég held að við þurfum að gera meira. Það er alltaf verið að tala um að við þurfum að taka upp eitthvert norrænt samningalíkan en hluti af norrænu samningalíkani er norræn velferð. Hún þarf að vera til staðar hér og þess vegna verður ríkið að vera við borðið þegar menn ræða það hvernig við ætlum að ná utan um þetta sameiginlega. Það skiptir máli að við séum öll samstiga í þessu ef við ætlum að ná þeim árangri sem við viljum að náist og við getum náð ef við förum öll saman í verkefnið.

Frú forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir að eiga þessi orðaskipti við mig. Þetta er gríðarlega mikilvægt verkefni og á þessum örfáu dögum sem liðnir eru af þessu þingi þá held ég að ég hafi heyrt frá nánast hverjum einasta þingmanni að mikilvægasta verkefnið núna sé að ná niður verðbólgu og í kjölfarið vöxtum. Þingmaðurinn fór m.a. yfir í sinni ræðu þau áhrif sem það hefur á þá sem verst eru staddir og þá sem hafa m.a. farið inn á fasteignamarkað á undanförnum tveim, þrem árum þar sem hækkunin þar hefur verið veruleg. Þetta er eitthvað sem skiptir íslensku þjóðina og velferðarkerfið, og raunverulega öll okkar kerfi, gríðarlega miklu máli á þessum tímapunkti. Þegar lífskjarasamningar voru gerðir var m.a. svona hnýtt saman, ekkert endilega formlegu samkomulagi heldur að einhverju leyti heiðursmannasamkomulagi um það að m.a. sveitarfélög myndu ekki hækka meira en 2,5% sín gjöld og okkur tókst alveg gríðarlega vel að ná utan um kjarabætur þannig að við höfum séð verulegan kaupmátt á undanförnum árum. Það er staðreynd. Auðvitað gefur á bátinn varðandi þann kaupmátt þar sem verðbólga hefur vaxið verulega. En ég fagna þessum hugmyndum. Ég held að þetta sé eitthvað sem við þurfum að vinna þverfaglega. Við þurfum að vinna þvert á flokka og við þurfum að reyna að ganga í takt. Mín lokaspurning er kannski þessi: Telur þingmaðurinn að við séum og höfum kannski nógu mikinn félagslegan þroska til að ná þessum árangri? Hefst það ekki m.a. hjá okkur kjörnum fulltrúum hér sem gáfum tóninn varðandi þá hækkun sem stóð til á síðasta þingi og við ákváðum að hún yrði 2,5% 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar hér. Við höfum nú unnið ágætlega saman í gegnum tíðina, ég og hv. þingmaður, hafandi verið saman í bæjarstjórn Reykjanesbæjar og náð ágætisárangri við að ná utan um þann rekstur sem þar er. Ég er eiginlega bara að verða það gamall að ég nenni ekki alltaf að vera að rífast um einhverja hluti. Af hverju reynum við ekki bara að finna einhverja niðurstöðu? Hver getur niðurstaðan verið? Á ég að fara að rífast yfir því að einhver sé að fá þetta og hitt? Ég vil að börnin mín og unga fólkið okkar búi í umhverfi þar sem fólk getur þrifist og verið öruggt. Hvernig gerum við það? Með því að búa til stöðugleika og þá þýðir ekkert að vera alltaf komandi hér og kenna hver öðrum um, en við verðum þá öll að segja: Já, ég ætla að vera í liðinu. Það þýðir ekkert fyrir suma að segja: Jú, kannski. Við verðum öll að vera í liðinu ef við ætlum að ná árangri. Það verða allir að leggjast á eitt um það að við ætlum að koma verðbólgunni niður. Við vitum að það hafa verið gerðir samningar eins og þjóðarsáttarsamningarnir sem drápu verðbólguna. Það er hægt. Af hverju ætlum við að vera hér að glíma við 7–8% verðbólgu á næsta ári? Hvernig dettur okkur það í hug? Af hverju tökum við ekki bara á? Það er bara miklu betra fyrir íslenskan almenning að geta lækkað afborgunarbyrðina um 100.000 kr. á mánuði heldur en að fá 50.000 kr. launahækkun á mánuði. Það er bara miklu betra og við þurfum að horfa á þetta. Fólk þarf líka að fá að vita: Hvað fæ ég út úr þessu, að ég sé ekki að koma með launahækkanir sem rugga bátnum? Svo eru sveitarfélög sem eru núna að fara að gera fjárhagsáætlanir fyrir næsta ár og ætla að setja einhverjar 5% hækkanir inn í þetta.