Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti Íslands (Kristján Eldjárn) : Hinn 18. f. m. var gefið út svofellt bréf: „Forseti Íslands gerir kunnugt: Ég hef ákveðið, samkv. till. forsrh., að Alþingi skuli koma saman til fundar miðvikudaginn 10. október 1973. Um leið og ég birti þetta, er öllum, sem setu eiga á Alþingi, boðið að koma nefndan dag til Reykjavíkur, og verður þá Alþingi sett að lokinni guðsþjónustu í Dómkirkjunni, sem hefst kl. 13.30. Gjört í Reykjavík, 14. september 1973. Kristján Eldjárn. Ólafur Jóhannesson. Forsetabréf um, að Alþingi skuli koma saman til fundar miðvikudaginn 10. okt. 1973.“ Samkv. bréfi því, sem ég nú hef lesið, lýsi ég yfir því, að Alþingi Íslendinga er sett. Í dag minni ég á það enn sem fyrr, að til hinnar fornu og virðulegu löggjafarsamkundu sinnar lítur íslenska þjóðin um heill og forsjá landsins. Til þess er Alþingi, og til þess hefur fólkið í landinu kjörið fulltrúa sína á þing, og hingað beinist því hugur landsmanna í hvert sinn sem Alþingi er sett. Vér minnumst þess í dag, eins og oss er skylt að minnast þess alla daga, að störf vor, bæði mín og yðar, eru í senn forusta og þjónusta við þjóðina, sem hefur falið oss að fara með umboð sitt. Því ber að fagna, ef rétt er það sem margir hyggja, að landsmálaáhugi sé nú betur vakandi í landinu en oft hefur verið áður. Það er lífsmark, sem nauðsynlegt er heilbrigðu lýðræði og hvöt og styrkur stjórnmálamönnum í vandasömu starfi þeirra. Hingað beinist athyglin í dag, og þess er beðið með eftirvæntingu, hvernig til tekst um úrlausn ýmissa mála, sem þér eigið nú fyrir höndum að takast á við. Sú er venjan, að þegar í þingbyrjun liggur ljóst fyrir um margt, sem við þarf að glíma, gamlir kunningjar bíða í þingsölunum. En margt getur að höndum borið, sem enginn sá fyrir og öllum kemur jafnt á óvart. Í sögu Alþingis mætti sjálfsagt rifja upp mörg slík dæmi, bæði smá og stór. Á miðjum starfstíma síðasta þings gerðust þau tíðindi, sem einna sviplegust hafa orðið, þegar eldur kom upp í Vestmannaeyjum og lagði í eyði á einni nóttu þennan fagra kaupstað og blómlegu verstöð. Hér varð að snúast við einstæðum vanda með hröðum handtökum. Þar lögðu margir landsmenn holla hönd á plóg, en það lá þegar í stað í augum uppi, að slík feiknartíðindi hlutu að koma til kasta Alþ. og ríkisstj. Hér er ekki stund né staður til að fjölyrða um víðtæk áhrif Vestmannaeyjagossins á líf og örlög Vestmanneyinga og heimabyggðar þeirra. En ég nefni þennan atburð aðeins sem dæmi, að vísu óvenjulega hrikalegt, um það, sem skyndilega getur dunið yfir og í einu vetfangi krafist hiklausra aðgerða stjórnvalda. Slíkt er brýning til árverkni gegn óvæntum háska og áminning til samheldni og því meiri sem meira liggur við. Eldurinn í Vestmannaeyjum lætur eftir sig mörg sár, sem langan tíma tekur að græða að fullu. Engu að síður er það athyglisvert, að nú, aðeins 9 mánuðum síðar, er aftur komið á furðumikið jafnvægi og uppbygging er í fullum gangi. Þar hafa margir átt hlut að máli, og er rétt og skylt að nefna þar fyrst forustu Alþ. og ríkisstj. Allt ber það að þakka, sem vel var gert á hættunnar stund, og það geri ég nú, er ég minnist þessara atburða. Og ég nota þetta tækifæri til að fara viðurkenningarorðum um hlut erlendra manna, félaga og stjórnvalda, að því að létta oss vandann með margvíslegum vinarbrögðum. Það eru nágrannar vorir á Norðurlöndum fremstir í flokki, en að öðru leyti hlýðir ekki að nafngreina hér lönd og þjóðir, því að þar á ótrúlegur fjöldi hlut að máli. Það getur verið vandi að þiggja gjafir, en engum er minnkun að taka í framrétta hönd, þegar eitthvað bjátar á, svo fremi að hann sé þess albúinn að reynast ekki minni drengur, þegar vá er fyrir dyrum hjá öðrum, en hann sjálfur aflögufær. Slíkt er vissulega ásetningur vor, um leið og við þiggjum og þökkum stórgjafir á þessu ári. Það mál, sem ég hef vikið hér að, er ekki þingmál í þeim skilningi, að það liggi beinlínis fyrir þingi nú. Slíkt hið sama má segja um stórmál eins og landhelgismálið, sem Alþ. fjallaði giftusamlega um á næstsíðasta þingi. Það mál var áreiðanlega ofarlega í allra huga síðustu þingsetningu og jafnan síðan og ekki síst nú, þegar nýr möguleiki kann að hafa opnast til að ná bráðabirgðasamkomulagi til skamms tíma við þær þjóðir, sem mest hafa talið á hagsmuni sína gengið af vorri hálfu, en um þetta mál hefur góðu heilli verið sterk samstaða stjórnmálamanna, m. a. um að freista þess að ná slíku samkomulagi með sæmandi skilmálum. Mætti þjóðareining haldast, hverju sem fram vindur, því að á þann einn hátt nýtist allur styrkur vor, og mun ekki af veita. En þótt þessi máli liggi ekki fyrir Alþ. nú, eru þau, svo ólík sem þau eru, stórmál, sem verið hafa í huga og á vörum landsmanna undanfarna mánuði og eru það enn, og frá þeim liggja margir þræðir inn í sali Alþingis, bæði beint og óbeint, eins og alþm. munu vissulega gera sér fulla grein fyrir. Það mun því naumast þykja undur, þótt vikið sé að þeim hér nú. En því fer fjarri, að þau yfirskyggi allt annað. Enn sem fyrr gengur þjóðlífið sinn gang. Viðfangsefni hversdagsins reka hart á eftir með þörfum sínum og kröfum, sem koma saman eins og í brennidepli í starfi Alþ. Með hverju ári sem líður verður þjóðfélagið fjölbreytilegra, og að sama skapi verður verksvið Alþ. yfirgripsmeira og annasamara. Vér búum við gróandi þjóðlíf og höfum öll skilyrði til að gera þar á gott framhald. Alþ. er vel skipað og fulltreystandi til að sjá farsællega um fararbroddinn. Sú er ósk mín til yðar, að gifta fylgi störfum yðar, landi voru og þjóð til gagns og sóma. Ég bið yður að rísa úr sætum og minnast ættjarðarinnar. [Þingheimur stóð upp og forsætisráðherra Ólafur Jóhannesson, mælti: „Heill forseta vorum og fósturjörð. Ísland lífi.“ Þingmenn tóku undir þessi orð með ferföldu húrrahrópi.] Samkv. 1. gr. þingskapa ber nú aldursforseta að stjórna fundi, þar til kosning forseta Sþ. hefur farið fram, og bið ég aldursforseta, Hannibal Valdimarsson, 3. þm. Vestf., að ganga til forsetastóls.

Aldursforseti (Hannibal Valdimarsson) : Ég vil leyfa mér að bjóða þingheim allan velkominn til starfa og starfslið þingsins allt. Áður en þingstörf hefjast, vil ég minnast þriggja fyrrv. alþm., sem látist hafa frá lokum síðasta þings. Þeir eru Jónas Guðmundsson fyrrv. skrifstofustjóri, sem andaðist 4. júlí, 75 ára að aldri, Björn Kristjánsson fyrrv. kaupfélagsstjóri, sem andaðist 10. júlí, 93 ára að aldri, og Kristinn E. Andrésson rithöfundur, sem andaðist 20. ágúst, 72 ára að aldri. Jónas Guðmundsson var fæddur 11. júní 1898 á Skálanesgrund í Seyðisfjarðarhreppi. Foreldrar hans voru Guðmundur bóndi og útgerðarmaður í Brimneshjáleigu við Seyðisfjörð Jónasson bónda í Selási í Víðidal í Húnavatnssýslu Guðmundssonar og kona hans, Valgerður Hannesdóttir sjómanns á Hofsósi Gottskálkssonar. Hann stundaði nám í unglingaskóla á Seyðisfirði veturinn 1915–1916 og í Kennaraskólanum 1918–1920, lauk kennaraprófi vorið 1920. Næsta vetur stundaði hann nám í Kennaraháskólanum í Kaupmannahöfn fram að áramótum, en var kennari í forföllum við bændaskólann á Hvanneyri það sem eftir var vetrar. Haustið 1921 varð hann kennari við barnaskólann á Norðfirði og gegndi því starfi fram á árið 1933. Jafnframt var hann kennari við unglingaskólann á Norðfirði 1923–1933. Hann var síðan framkvæmdastjóri Fóðurmjölsverksmiðju Norðfjarðar 1932–1937 og Togarafélags Neskaupstaðar 1935–1938. Á árinu 1937 fluttist hann til Reykjavíkur og var framkvæmdastjóri Alþfl. 1938–1939. Eftirlitsmaður sveitarstjórnarmálefna var hann 1939–1953 og skrifstofustjóri í félmrn. 1946–1953. Hann var framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga 1945–1967 og forstjóri Bjargráðasjóðs Íslands 1952–1967. Auk aðalstarfa þeirra, sem hér hafa verið rakin, voru Jónasi Guðmundssyni falin fjöldamörg trúnaðarstörf á ýmsum sviðum, og verður nokkurra þeirra getið hér. Hann var oddviti hreppsnefndar Neshrepps í Norðfirði 1925–1928 og sat í bæjarstjórn Neskaupstaðar 1929–1937. Landsk. alþm. var hann á árunum 1934–1937, sat á 4 þingum alls. Hann átti sæti í Landsbankanefnd frá 1934–1938 og í bankaráði Landsbankans 1938–1946. Á árunum 1934–1935 átti hann sæti í mþn. um alþýðutryggingar og framfærslumál, og síðan var hann í mörgum stjórnskipuðum nefndum til að rannsaka og undirbúa löggjöf um margvísleg efni á sviði félagsmála. Hann var í stjórn Sölusambands ísl. fiskframleiðenda 1939–1943. Formaður Sambands ísl. sveitarfélaga var hann 1945–1967, í stjórn Bjargráðasj. Íslands 1946–1967 og í stjórn Lánasjóðs sveitarfélaga 1966-1970. Fulltrúi ríkisstj. Íslands á þingum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar var hann 1947–1952. Hann var stofnandi áfengisvarnarfélagsins Bláa bandsins 1955 og formaður þess fram á árið 1973. Jafnframt var hann formaður stjórnar Vistheimilisins í Víðinesi 1963–1973. Jónas Guðmundsson lét jafnan mikið að sér kveða á vettvangi starfa sinna og áhugamála. Störf að sveitarstjórnarmálum hóf hann á Norðfirði og var þá m. a. einn frumkvöðlanna í baráttu fyrir kaupstaðaréttindum til handa sveitarfélagi sínu. Síðar kom það í hans hlut að vinna áratugum saman mikið og árangursríkt starf í þágu sveitarfélaga landsins alls, bæði sem starfsmaður ríkisins og forustumaður í samtökum þeirra sjálfra. Hálfsextugur að aldri lét hann af starfi skrifstofustjóra í félmrn. að eigin ósk til að geta sinnt ýmsum öðrum hugðarmálum sínum jafnframt þátttöku og forustu í samtökum sveitarfélaga. Hann átti giftudrjúgan þátt í baráttu gegn áfengisbölinu með forgöngu sinni um stofnun AA-samtakanna og Bláa bandsins og rekstur dvalarheimila fyrir drykkjusjúklinga. Hann var afkastamaður við ritstörf, var ritstjóri nokkurra blaða og tímarita og samdi bækur, tímarits- og blaðagreinar um stjórnmál, dulspeki, áfengismál og málefni sveitarfélaga. Hann var harðskeyttur baráttumaður fyrir hugðarmálum sínum, hugsjóna- og framkvæmdamaður í senn. Björn Kristjánsson var fæddur 22. febr. 1880 á Víkingavatni í Kelduhverfi. Foreldrar hans voru Kristján bóndi þar Kristjánsson bónda í Ærlækjarseli í Öxarfirði og síðar á Víkingavatni Árnasonar og kona hans, Jónína Þórarinsdóttir bónda á Víkingavatni Björnssonar. Hann naut tilsagnar hjá alþýðufræðaranum Guðmundi Hjaltasyni nokkrar vikur í senn veturna 1890–1894, fékk tilsögn í ensku hjá Benedikt Kristjánssyni prófasti í Múla um nokkurra vikna skeið veturinn 1898–1899 og sótti eins mánaðar samvinnunámskeið á Akureyri 1916. Að þessu frátöldu var skólaganga hans engin. Hann var bóndi á Víkingavatni 1908–1916 og kaupfélagsstjóri á Kópaskeri 1916–1946. Veturna 1904–1905 og 1905–1906 ferðaðist hann tvívegis um mestallt landið sem aðstoðar- og eftirlitsmaður með útrýmingu fjárkláða. Hann var símastjóri og jafnframt bréfhirðingamaður og síðar póstafgreiðslumaður á Kópaskeri á árunum 1922–1957. Alþm. Norður-Þingeyinga var hann 1931–1934 og 1945–1949, sat á 9 þingum alls. Hann átti sæti í stjórn Sambands ísl. samvinnufélaga 1937–1959 og í síldarútvegsnefnd 1941–1961. Björn Kristjánsson ólst upp á fjölmennu sveitaheimili við menningarbrag og mikil umsvif og aflaði sér staðgóðrar menntunar af sjálfsdáðun auk þess stopula náms, sem áður er getið. Ferðir hans hálfþrítugs um nær allt land urðu honum drjúgar til fróðleiks um land og lýð. Hann var einn af stofnendum og stjórnendum ungmennafélags í sinni sveit. Um skeið var hann bóndi og undi því starfi vel. En hann var jafnframt áhugasamur stuðningsmaður samvinnuhreyfingarinnar og deildarstjóri í Keldunesdeild kaupfélagsins. Hálffertugur var honum falin forstaða Kaupfélags Norður-Þingeyinga, og naut það farsællar stjórnar hans um þriggja áratuga skeið. Hann sóttist ekki eftir vegtyllum, en aflaði sér með störfum sínum og framkomu trausts og vinsælda þeirra, sem við hann áttu skipti. Störf sín á Alþ. sem annars staðar vann hann með hógværð og festu. Eftir farsælan starfsdag átti hann langt og friðsælt ævikvöld. Kristinn E. Andrésson var fæddur 12. júní 1901 á Helgustöðum við Reyðarfjörð. Foreldrar hans voru Andrés bóndi þar Runólfsson skálda Runólfssonar og fyrri kona hans, María Níelsdóttir Becks bónda á Innstekk Kristjánssonar. Hann stundaði nám í Flensborgarskóla í Hafnarfirði 1918–1920 og lauk stúdentsprófi utanskóla frá menntaskólanum í Reykjavík 1922. Meistaraprófi í íslenskum fræðum frá Háskóla Íslands lauk hann 1928. Á árunum 1929–1931 var hann við framhaldsnám í þýskum bókmenntum í Kiel, Berlín og Leipzig. Hann var kennari við alþýðuskólann á Hvítárbakka 1927–1929 og kenndi einnig um skeið við kvennaskólann og iðnskólann í Reykjavík. Bókavörður í Landsbókasafni var hann 1931–1932. Árið 1934 gerðist hann frumkvöðull og forstöðumaður bókaútgáfunnar Heimskringlu, og 1937 var hann forgöngumaður um stofnun bókmenntafélagsins Máls og menningar. Hann var stjórnarformaður og lengst af framkvæmdastjóri þessara tveggja útgáfufélaga fram á árið 1971. Hann var ritstjóri Rauðra penna 1935–1939. Tímarits Máls og menningar 1940–1970 og Þjóðviljans 1946–1947. Landskjörinn alþm. var hann á árunum 1942–1946 og sat auk þess á Alþ. sem varamaður síðla árs 1950, átti sæti á 5 þingum alls. Í menntamálaráði var hann 1942–1946, í Alþingissögunefnd 1943–1956, í bankaráði Búnaðarbankans 1945–1949 og í íslenzk-dönsku samninganefndinni 1945–1946. Kristinn E. Andrésson lagði stund á bókmenntir í háskólanámi sínu heima og erlendis, og að námi loknu hóf hann afskipti af þjóðmálum sem byltingarsinnaður sósíalisti. Hann var hvatningar- og stuðningsmaður róttækra rithöfunda, vann að stofnun félags þeirra og kom verkum þeirra á framfæri með frumkvæði sínu um útgáfustarfsemi. Hann var bjartsýnn og stórhuga á því sviði og stýrði um langt skeið umfangsmikilli bókaútgáfu. Hæglátur var hann í dagfari, en laginn málafylgjumaður og þrautseigur baráttumaður. Hann var afkastamikill rithöfundur um stjórnmál, bókmenntir og önnur menningarmál. Löngum stóð styrr um ýmis störf hans á sviði þjóðmála og bókmennta, en hann var hugsjónum sínum trúr, stefnufastur eljumaður til æviloka. Ég vil biðja þingheim að minnast hinna látnu fyrrv. alþm., Jónasar Guðmundssonar, Björns Kristjánssonar og Kristins E. Andréssonar, með því að rísa úr sætum. -