Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 890 er nál. frá meiri hl. landbn. um það, að meiri hl. leggur til að frv. verði samþykkt eins og það kom frá Ed. Undir þetta nál. skrifa fyrir utan mig hv. þm. Þórarinn Sigurjónsson, Skúli Alexandersson og Eggert Haukdal. Minni hl. hefur skilað séráliti. S. l. mánudag ræddi hæstv. landbrh. um þetta mál, þegar 1. umr. fór fram, og ég sé ekki ástæðu til þess að rifja það upp þar sem það er svo nýrætt hér í deildinni, en vísa til þess sem þar kom fram um þetta mál.



Herra forseti. Það frv. til l. um fóðurverksmiðjur, sem lagt var fram af hæstv. landbrh. í Ed. fyrr í vetur, hefur ekki komið til Nd. í því formi sem það var lagt fram og er aðeins stuttur kafli úr því sem okkur er sendur hingað í hv. deild til þess að fjalla um og beiðst samþykktar á. Landbn. þessarar hv. deildar gat ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins og vil ég gera nokkra grein fyrir afstöðu minni hl. þegar það kemur nú til 2. umr. Mér þykir rétt að geta um það hér í upphafi, að það mun hafa verið á árunum 1972–1973 sem sett var sérstök nefnd til þess að gera áætlun um uppbyggingu fóðurverksmiðja í landinu. Í henni áttu sæti menn annars vegar frá þeim fóðurverksmiðjum, sem þegar hafði verið komið upp, eða frá Landnámi ríkisins sem var umsjáraðili með þeim verksmiðjum, og að hinu leytinu frá Búnaðarfélagi Íslands. Ég held, að þessi nefnd hafi unnið mjög gott starf og hún hafi skilað - ég vil nú ekki segja nefndaráliti, en þó verður það sennilega kallað það. Þar voru ábendingar um það, hvernig skyldi staðið í framtíðinni að uppbyggingu slíkra verksmiðja. Það fyrsta, sem maður rekur augun í þegar yfir það er farið, er að eftir að nefndin hafði kynnt sér þær verksmiðjur, sem þá voru í gangi, kemst hún að þeirri niðurstöðu, að flest bendi til þess, að þessar verksmiðjur séu af þeirri rekstrareiningu sem sé ekki hin hagkvæmasta. Þeir leggja til að verksmiðjurnar verði stækkaðar til þess að geta skilað ódýrara fóðri og ódýrari framleiðslu. M. a. segja þeir: „Með hliðsjón af þessu leggur nefndin til, að þegar verði gerð áætlun um endurbyggingu verksmiðjunnar í Gunnarsholti þannig að eimingargeta hennar verði a. m. k. 10 tonn á klukkustund, sem svarar til ca. 4000 tonna framleiðslu og stefnt að því, að sú breyting geti orðið sem allra fyrst.“ Það var fljótlega horfið að þessum ráðum og verksmiðjan á Gunnarsholti stækkuð og endurbætt. Ég veit ekki til að neinn maður hafi dregið í efa að við þá aðgerð hafi rekstrarstaða þeirrar verksmiðju batnað mjög. Þegar þetta frv. kom til 1. umr. hér í hv. deild sagði ég fáein orð og gat þess, að það væri tvennt, sem þyrfti að taka afstöðu til þegar skyldi setja niður nýja verksmiðju, og ég vissi ekki til að enn hefði verið gert upp hvora leiðina ætti að fara. Ég gat um að það yrði annars vegar að fara eftir því, að verksmiðjan væri sem best staðsett þannig að hráefnisöflunin, uppskeran af jörðinni, yrði sem öruggust bæði að því er snertir magn og gæði fóðursins. Ef eftir því væri farið alfarið yrði varla hjá því komist að ýmsir þeir, sem þyrftu að nota framleiðslu slíkra verksmiðja, yrðu að flytja framleiðsluna nokkuð langan veg og þannig yrði án verðjöfnunar um verulegt misræmi að ræða milli þeirra sem þyrftu á framleiðslunni að halda. Hins vegar er svo það, hvort á að fara þá leiðina að dreifa verksmiðjunum sem mest um landið til þess að jafna flutningskostnað á þennan hátt, en eiga þá yfir höfði sér að til geti komið misjafnlega örugg hráefnisöflun. Á þetta bendir þessi nefnd einmitt á þessum sama tíma. Nefndin lítur svo á að við staðsetningu nýrra verksmiðja þurfi framar öðru að taka mið af tveimur afgerandi þáttum: annars vegar ræktunaröryggi, fullnægjandi landstærð og vinnslutíma og á hinn bóginn markaðssvæðum og flutningaleiðum. Í lok álits síns segir nefndin að hún telji rétt að unnið verði áfram að áætlunargerð um þessi mál og verði á þessu ári lögð aðaláhersla á að komast að því, hvaða stærð verksmiðju muni verða hagkvæmust hér á landi, og lokið verði við að gera 10 ára áætlun 1973–1974. Annað ártal er ekki á því plaggi sem ég hef hér, en það bendir til að nefndin hafi unnið fyrir þessi tímamörk. Ég verð að segja að mér kom það nokkuð á óvart þegar ég sá frv. sem upphaflega var lagt fyrir Alþingi í vetur, að í því skyldi ekki vera komið neitt sem ég get kallað svo inn á þessa meginþætti sem ég var núna að benda á að nefndin hefði fjallað um. Mig furðar enn þá meira á því fyrir þá sök, að einn af nm. á þessum tíma, sem gefa út þetta nál., er núv. hæstv. landbrh. Ég er svo mjög sammála fyrra áliti hans í þessu efni að mér sýnist að það þurfi nauðsynlega að binda það í lögum, að hverju verði farið um stofnun og staðsetningu þeirra verksmiðja sem upp þarf að byggja, og ég hefði vænst þess, að þetta hefði verið sett inn í frv. Ég tel fulla þörf á að við það sé staðið og það sé gert, því að í aths. með þessu lagafrv. er getið um það, að áhugi og að nokkru leyti ákvarðanir séu um að reisa þrjár verksmiðjur í viðbót við það sem þegar hefur verið gert, þ. e. í Hólminum í Skagafirði, í Saltvík nærri Húsavík og í Borgarfirði. Við, sem nú sitjum á Alþingi, sjáum að komin er á borð alþm. till. um stofnun fjórðu verksmiðjunnar í Mýrdal. Af þessari upptalningu um nýjar verksmiðjur, sem gert er ráð fyrir að koma upp eða menn hafa hugmynd um að reisa, verður ekki lesin nein stefna um það, hvora leiðina eigi að fara af þeim tveimur meginleiðum sem verður að velja um. Það er hvorki um að ræða, að þeim sé fyrst og fremst valinn staður með sem mestu öryggi vegna uppskerunnar né að þeim sé dreift þannig að það svari til sem hagkvæmastra flutningaleiða fyrir notendur framleiðslu þeirra. Á það sérstaklega við um verksmiðjuna sem till. er um að byggja upp í Mýrdalnum, því að þar eru aðrar verksmiðjur svo nærri að ekki er hægt að segja að gert sé ráð fyrir að dreifingarvandamál sé leyst með því að setja hana niður þarna. Þetta frv., eins og það kom fyrir Alþingi í vetur, var sent til Búnaðarþings til umsagnar. Búnaðarþing samþykkti umsögn á þá leið, að það mælti með að ríkisstj. fengi heimild til að ríkissjóður tæki þátt í hlutafélögum um stofnun og rekstur graskögglaverksmiðja svo sem fram kemur í I. kafla frv. Auk þess segir svo í ályktun Búnaðarþings: „Hins vegar telur þingið, að önnur ákvæði frv. þurfi nánari athugunar við, og leggur því til að þau verði ekki lögfest. - Búnaðarþing vísar til ályktunar sinnar frá 1981 um eflingu fóðuriðnaðar og felur stjórn Búnaðarfélags Íslands og nefnd þingsins um fóðuriðnað að vinna að þessu máli áfram.“ Til þess að menn séu ekki í vafa um það, við hvað er átt hér, vil ég kynna þá ályktun, sem gerð var á Búnaðarþingi 1981. Hún er á þessa leið, með leyfi forseta: „Búnaðarþing leggur áherslu á, að nýta beri innlenda orku í fóðuriðnaði, og telur tilraunir á því sviði meðal brýnustu verkefna. Þingið vill minna á þá aðstöðu til notkunar jarðhita í þessu skyni, sem er við fyrirhugaðar verksmiðjur í Saltvík, Vallhólmi og í Borgarfirði, beinlínis með það fyrir augum að nota jarðhita til þurrkunar, sbr. þáltill. þar um. Auk þess telur þingið, að vernd gegn óhóflegum innflutningi á kjarnfóðri og auknar rannsóknir á þýðingu og hollustu grasköggla sem fóðurbætis ásamt glöggum leiðbeiningum um fóðrun séu m. a. forsendur fyrir því, að íslensk fóðurframleiðsla komi að verulegu leyti í stað innflutnings á fóðri. Þingið leggur til, að endurskoðuð verði lög um grænfóðurverksmiðjur frá 1971, og kýs þriggja manna nefnd til þess.“ Sem einn af stjórnarmönnum Búnaðarfélags Íslands hlýt ég að verða við ályktun og áskorun Búnaðarþings um að fela stjórn Búnaðarfélags Íslands að hlutast til um að nefnd þingsins um fóðuriðnað vinni að þessu máli áfram, og ég vinn að því með því að leggja til að þessu frv. verði að nýju vísað til ríkisstj. Ég tel að því sé svo áfátt í mörgu efni að fullkomin ástæða sé til þess að vinna það upp á nýtt og með fyllri hætti, það sé fyllilega, eins og ég sagði áðan, í samræmi við óskir þeirra, sem þessara verksmiðja eiga að njóta í framtíðinni, að gengið sé að því á nýjan leik að byggja upp þetta frv. M. a. vil ég geta þess, að þó að hér sé gert ráð fyrir að þær þrjár verksmiðjur, sem þegar hefur verið tekin ákvörðun um að einhvern tíma verði byggðar, noti jarðhita við þurrkunina, þá held ég að mér sé óhætt að fullyrða að það hefur í raun og veru ekki verið gerð nein tilraun með það, með hverjum hætti er auðveldast og áhrifaríkast að nýta jarðhitann til þurrkunar. Ég veit ekki til að það hafi verið bent á aðra leið en þá að nota bandþurrkara. Sú aðferð hefur þann reginannmarka að það, sem léttara er af því efni sem verið er að þurrka, liggur í dálitlu lagi yfir bandþurrkaranum og ofþornar á meðan hitt verður að vera lengur á bandinu til þess að þorna. Ég furða mig nokkuð á því, að ekki skuli hafa verið gengið með alvarlegri hætti í það að gera tilraun með þurrkun sem væri eitthvað í átt við það sem notað er við kísilverksmiðjuna við Mývatn. Mér er sagt að það hafi tekið nokkurn tíma að komast niður á það, með hverjum hætti það yrði hagkvæmast. En ég veit ekki betur en það hafi orðið í góðu lagi. Það er sjálfsagt eitt og annað sem mér sýnist að þyrfti að vera í þessum lögum umfram það sem hefur komist inn í frv., en nú má segja að það fjalli fyrst og fremst um það, að ríkisstj. sé heimilt að taka þátt í stofnun hlutafélags og við staðarvalið beri að hafa í huga aðstöðu til hráefnisöflunar, orkuöflunar og nálægð markaða. Síðan er gert ráð fyrir því, hvernig skuli skipa stjórn slíkra mála, slíkra verksmiðja, sem er með öðrum hætti en er í núverandi verksmiðjum. Eitt er það þó sem ég veit til að þegar hefur verið ákveðið um eina verksmiðjuna sem ég tel að eigi að koma inn í frv. þegar það verður samþykkt, ef á annað borð á að halda sig við þá ákvörðun sem þegar hefur verið tekin. Og þá vil ég vitna til bréfs sem tveir hæstv. ráðherrar hafa skrifað 11. febr. s. l. Þar er í framhaldi af samningi um stofnun hlutafélags um byggingu og rekstur graskögglaverksmiðju í Vallhólmi í Skagafirði, þar sem gert er ráð fyrir að ríkissjóður eigi 75% hlutafjár, það er nú ekkert um það í lögum, en aðrir hluthafar 25%, lýst yfir af hálfu ríkisins að ríkissjóður muni bera kostnað af rafleiðslum og spennistöðvum til að koma raforku miðað við 500 kw. spennistöð til verksmiðjunnar. Verður kostnaðurinn greiddur sérstaklega af framlögum á fjárl., sem veitt eru til verksmiðjunnar, og er sú greiðsla óháð hlutafjárframlagi. Ef þetta á að vera reglan, sem mér þykir einsýnt að gera ráð fyrir, álít ég að það eigi að koma inn í frv. um leið og önnur fjármögnun er þar ráðgerð. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að lengja mál mitt frekar um þetta efni. Ég held að mönnum blandist varla hugur um að það er ástæða til að skoða þessi mál betur, og tillaga okkar í minni hl. er sú, að þessu frv. verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið er þetta frv., eins og það nú er, aðeins um hluta þess máls sem hér er um að tefla. Ljóst er að það þarf að setja víðtækari löggjöf um fóðuriðnað heldur en hér kemur fram, enda var gert ráð fyrir því þegar frv, var upphaflega lagt fram. Hluti af frv. hefur verið dreginn til baka, m. a. í samræmi við ábendingar Búnaðarþings og ábendingar úr þingnefnd sem um málið hefur fjallað. Því hefur verið yfirlýst af minni hálfu, að ég muni láta athuga þetta mál frekar á þessu sumri, þannig að gera má ráð fyrir að unnt verði að leggja málið að nýju og þá í víðtækara formi fyrir næsta Alþingi. Ég vil gefa þá yfirlýsingu hér, að ég mun um val manna í nefnd til þess að fjalla um þetta mál hafa samráð við þingflokkana til þess að greiða fyrir því, að þetta mál verði þannig undirbúið, þegar það kemur aftur til kasta Alþingis, að meiri líkur séu til að það hljóti samþykki hv. Alþingis í heild, eins og auðvitað er þörf á að gert verði. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla um það frekar hér, en ég vænti þess, að þessi yfirlýsing megi duga til þess að greiðara verði að koma fram þeim ákvæðum sem frv. hefur nú að geyma og eru í mínum augum mjög mikilvæg. Ég vil svo aðeins bæta því við vegna þess, sem síðast kom fram í máli hv. 2. þm. Suðurl., að varðandi yfirlýsingu okkar hæstv. fjmrh. varðandi framlög til rafstrengs, sem frægt er orðið, þá er ónotað fé frá fjárlögum 1981, 900 þús. kr., sem unnt er að nota í þessu skyni. Þessi rafleiðsla ásamt spenni er talin kosta 300–400 þús. kr., og mörg fordæmi eru fyrir því, að slíkar raflagnir séu kostaðar af ríki utan hlutafjárframlaga. Þetta vildi ég að kæmi hér fram þó að það hafi áður verið skýrt. Ég vænti þess, að orð mín megi verða til þess að greiða fyrir því, að frv. verði afgreitt eins og það liggur nú fyrir og tekin verði fyrir að nýju til athugunar ýmis önnur ákvæði um þetta efni sem nauðsynlegt er að lögfesta.



Herra forseti. Það blandast auðvitað engum hugur um það, að hér er um að ræða mikið mál sem skiptir landbúnaðinn verulega miklu máli, og einnig hitt, að fóðuriðnaðurinn í tengslum við landbúnaðinn á mikla framtíð fyrir sér. Einnig er það, eins og fram kemur í grg. með þessu frv. og aths. sem við það hafa verið gerðar, að feikilega miklir möguleikar eru í fóðuriðnaði við að bæta við þá framleiðslu sem fyrir er í landinu. Og ekki vil ég draga úr því, að sú almenna stefnumörkun, sem fram kemur í frv., er auðvitað jákvæð. Hitt hygg ég að sé aftur verra, að eins og þetta frv. kemur frá hv. Ed. eru á því feikilegir vankantar. Ég hygg að öllum séu þessir vankantar ljósir og þá einnig hæstv. landbrh. og að í ræðu sinni áðan hafi hann verið að gera tillögur um að framkvæmdin yrði með nokkuð öðrum hætti en lagagreinarnar gera ráð fyrir. Út af fyrir sig vil ég þakka það, með hverjum hætti hæstv. ráðh. tekur á þessu máli. En við verðum samt að athuga með hvaða hætti þetta gerist. Þannig er að það er lagt fram í hv. Ed. fyrr í vetur frv. til l. um fóðurverksmiðjur, en þar segir svo í 1. gr., með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. er heimilt að taka þátt í stofnun hlutafélaga um eignaraðild og rekstur fóðurverksmiðja sem eru í ríkiseign.“ M. ö. o. er um að ræða allverulegar takmarkanir, þó svo að þetta sé, eins og það stendur þarna, óvenjulega vítt lagaákvæði, því að eins og segir í aths. með þessu frv. eru hér á landi starfræktar 5 grænfóðurverksmiðjur, þ. e. í Gunnarsholti á Rangárvöllum, Stórólfshvoli, Flatey á Mýrum, Saurbæ í Dalasýslu og í Brautarholti, en sú verksmiðja ein er ekki nú í ríkiseign. Síðan eru í undirbúningi þrjár verksmiðjur, í Skagafirði, í Suður-Þingeyjarsýslu og í Borgarfirði, og loks hefur sem 305. mál þessa þings nú nýverið verið lögð fram till. til þál. um slíka verksmiðju í Vestur-Skaftafellssýslu. Eins og frv. var upphaflega flutt var um að ræða heimild til þess, að ríkisstj., - ég hygg að sé formlega rangt að vísu að tala um ríkisstj. í þessu sambandi, það mundi eiga að vera ríkissjóður, - en henni er heimilt að taka þátt í stofnun slíkra hlutafélaga um þær 4 verksmiðjur, sem fyrir eru og eru í ríkiseign, og lagaákvæðið hefði ekki verið víðara. Þó að svo hefði verið hefði hér verið um mjög vítt lagaákvæði að ræða. En svo gerist það, að eftir 2. umr. í Ed. kemur brtt. frá 1. minni hl. n., þ. e. Jóni Helgasyni og Davíð Aðalsteinssyni, sem er samþykkt og þar segir svo í 1. gr., með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. er heimilt að taka þátt í stofnun hlutafélaga, sem eigi og reki fóðurverksmiðjur.“ M. ö. o. opnar þessi frvgr. upp allar gáttir, hún veitir ríkisstj. heimild til þess að taka þátt í stofnun hlutafélaga um hvaða fóðurverksmiðju sem vera skal í tíma og rúmi og óbundinni framtíð. Ég held að það segi sig alveg sjálft um frv. eins og þetta, að hv. Alþingi getur ekki látið svona frv. frá sér fara. Í fyrsta lagi væri það í hæsta mála óvenjulegt, svo að ekki sé meira sagt, en í annan stað er ekki hægt að framselja vald með þessum hætti. Við skulum aðeins taka eitt dæmi. Hér hefur verið flutt till. til þál. um graskögglaverksmiðju og gott og vel, það er venjulegur gangur þessa máls. Ef þessi tillgr. verður samþ., þarf ekki lengur á slíkri þáltill. að halda. Þá getur ríkisstj. upp á sitt eindæmi hafist handa og ekki bara í Vestur-Skaftafellssýslu, heldur í hverri einustu sýslu og hverjum einasta hrepp hringinn í kringum landið. Það eru engar takmarkanir á því, hversu stór hlutur ríkisins megi verða. Hann má verða allt að 100%. Það eru engar takmarkanir á því, hversu margar verksmiðjur hér sé átt við. Eins og frv. var lagt fram af ríkisstj. upphaflega og var nógu frekt, þá var það þó bundið við þessar fjórar verksmiðjur sem fyrir voru í ríkiseign. Ég er ekki alveg viss um að meiri hl. í Ed. hafi verið nákvæmlega ljóst, eins og vill gerast í þessum hröðu vinnubrögðum, hversu víðar og opnar heimildir menn voru að samþykkja. Ég þykist geta sagt með nokkrum rétti, ekki síst eftir ræðu hæstv. landbrh. áðan, að það vakir auðvitað ekki fyrir honum eða ríkisstj. að nýta sér þessar galopnu heimildir eins og lögin gera ráð fyrir. Ég vil meta það og ekki vera að snúa út úr því með neinum hætti, enda engin ástæða til annars en að nálgast þetta með fyllstu kurteisi og meta það og skoða skjöl og gögn þar um. En málið er bara ekki svona einfalt. Þó svo þetta sé hugsun núv. hæstv. landbrh. og hann vilji eðlilega fá þessar heimildir sem fyrst til þess að geta gengið frá málum þar sem þetta horfir til vandræða nú um stundir, þá kemur auðvitað ríkisstj. eftir þessa ríkisstj., landbrh. eftir þennan landbrh., og allra handa breytt sjónarmið kunna að vera uppi í samfélaginu. Eins og hér er lagt til og ef þetta frv. yrði samþykkt, þá stæði í lögum þessi einfalda setning: „ Ríkisstj. er heimilt að taka þátt í stofnun hlutafélaga, sem eigi og reki fóðurverksmiðjur.“ - Það er án takmarkana, takmarkalaust. Ég segi fyrir mig og ég vil endurtaka það, að ég vil ekki vera að snúa út úr því, hvað vakir fyrir landbn., meiri hl. hennar, sem mælir með þessu frv., eða hæstv. landbrh. En ég vil segja það líka, að ég get ekki varið það fyrir samvisku minni að vera að veita um alla framtíð eða þangað til því verður breytt aftur svo opnar heimildir sem hér er um að ræða, hafandi ekki hugmynd um hverjir koma til með að framkvæma þetta í framtíð nær eða fjær. Ég vil undirstrika það og segi enn, ekki síst vegna ræðu hæstv. landbrh. áðan, að það er efalítið ekki þetta sem fyrir þeim vakir, það er ekki verið að biðja um þessar galopnu heimildir sem hins vegar frv. textinn hér gerir ráð fyrir. Eins og málin standa núna er hér till. frá minni hl. hv. landbn., sem hv. 2. þm. Suðurl., Steinþór Gestsson, hefur mælt fyrir, um að vísa málinu til ríkisstj., sem þýðir auðvitað að það frv., sem hér er, nær ekki fram að ganga. Ég tel að það væri hin rétta meðferð á þessu máli, en undirstrika um leið það sem ég hef áður sagt, bæði um þessa atvinnugrein í heild sinni og svo hitt, að ég ber fulla virðingu fyrir því, hvað að baki þessu frv. býr. En að öðrum kosti og verði ekki um annað samkomulag, þá boða ég það að flytja brtt. við 3. umr. málsins þar sem dregið verði úr þessu opna ákvæði, eins og það stendur nú í 1. gr. frv., vegna þess að ég tel það með engu móti verjandi gagnvart skattgreiðendum í þessu landi að ganga svo frá þessu máli. Ég vil enn vekja athygli á því, að eins og 1. gr. er, þ. e. án takmarkana hversu stór hlutur ríkisins á að vera, án takmarkana hversu margar þessar verksmiðjur kunna að vera, þá sé ég ekki betur en nákvæmlega í þessa veru séu hv. þm. Suðurl., nema hv. 2. þm. Suðurl., Steinþór Gestsson, þegar farnir að ganga á lagið að kynna mál. En verði þetta frv. samþ. eins og það nú stendur þarf enga slíka þál., þá er þetta ekki lengur mál Alþingis. Á undanförnum vikum hefur hv. Alþingi verið að fjalla um eignaraðild ríkisins að atvinnufyrirtækjum, kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, sykurverksmiðju í Hveragerði, steinullarfyrirtæki fyrir sunnan eða fyrir norðan, og menn getur greint á í hverju einstöku tilfelli. Hinn eðlilegi gangur er auðvitað sá, að ef hugmyndir eru um annaðhvort breytta eignaraðild, þar sem horfið er frá algerri ríkiseign og yfir í hlutafétagsform eða að ríkið stofni og reisi verksmiðju af þessu tagi, t. d. í Vestur-Skaftafellssýslu, þá er auðvitað hinn rétti gangur sá, að hér á Alþingi sé fjallað um sérhvert slíkt mál þegar það kemur upp. En hér er ekki verið að leggja það til. Hér er verið að leggja það til að því er þennan tiltekna iðnað varðar, að því er fóðuriðnaðinn varðar, að Alþingi selji allt slíkt vald frá sér í hendur ríkisstj., hver sem hún er og hver sem gegnir hlutverki landbrh. sem eðli málsins samkvæmt hefði þá forustu um þennan þátt. Það er þetta sem gengur ekki. Það er þetta sem stjórnkerfislega fær ekki staðist. Það er ekki hægt að binda bagga á skattgreiðendur með þessum hætti, hafandi ekki hugmynd um, hversu mikið það fjármagn er sem til þessarar starfsemi á að renna. Það er þess vegna, herra forseti, sem ég tel rétt að taka undir með minni hl. landbn. um að málinu verði vísað til ríkisstj., en að öðrum kosti verður að setja mikilvægar takmarkanir inn í frv. Hæstv. landbrh. gat um það, að þessi mál þyrfti að endurskoða í heild sinni, og hann boðaði það, að mér skildist, að ef guð lofaði mundu slíkar hugmyndir eða slíkt frv. verða flutt hér fljótlega á næsta þingi. Ein leið er til þess að tryggja að svo verði gert, ef það er talið nauðsynlegt að samþykkja þetta frv. vegna stöðu einhverra örfárra verksmiðja sem hér er um að ræða. Það er að setja sólarlagsákvæði inn í þessi lög, þ. e. að þau taki gildi en falli úr gildi t. d. um næstu áramót. Það hefði í för með sér að það er gersamlega tryggt, að ný löggjöf sjái dagsins ljós. Það er svo Alþingis á þeim tíma að ákvarða með hvaða hætti það verður gert. Herra forseti. Það stendur ekki til að halda uppi málþófi eða bregða fæti fyrir þetta mál á nokkurn hátt, en ég undirstrika það, að ég tel þetta mál vera stórhættulegt, eins og það er frá Ed. komið, og ítreka stuðning minn við það nál. sem fulltrúi minni hl. hefur mælt fyrir.



Herra forseti. Það er raunverulega illt að þurfa að standa að minnihlutaáliti eins og við höfum gert í minni hl. landbn. vegna þess frv. sem nú er til umr. Ástæðan fyrir því, að við höfum lagt til að frv. verði vísað til ríkisstj., er fyrst og fremst sú, að við teljum frv. um margt ærið götótt og gallað. Hv. þm. Vilmundur Gylfason hefur nú gert grein fyrir nokkrum þeim atriðum sem við höfum staldrað við í nefndinni, og það gerði raunar líka hv. þm. Steinþór Gestsson. Það, sem við Alþfl.-menn höfum haft við þetta frv. að athuga, er að hér er raunverulega verið að gefa út óútfyllta ávísun til handa ríkisstj. eða þeim ráðh. sem með þetta mál fer, þar sem frv. liggur nú þannig fyrir að ekkert er tekið fram um hámark á eignarhlut ríkisins í væntanlegum fóðurverksmiðjum né um fjölda þeirra verksmiðja sem þessi lög ná til. Það er af þeim sökum sem við höfum flutt það nál. sem hér liggur fyrir. Ég sagði áðan að það væri raunverulega illt að þurfa að vísa svo gagnmerku máli til ríkisstj. eins og það er að efla smíði fóðurverksmiðja hér á landi. Þetta er geysilega veigamikið og mikilvægt mál, ekki eingöngu fyrir bændur, eins og hér hefur komið fram, heldur fyrir þjóðina alla. Það er eytt óhemjulegum fjármunum og dýrmætum gjaldeyri til fóðurkaupa erlendis frá, og úr þeim kostnaðarlið þarf nauðsynlega að draga. Það kemur hins vegar á móti, að í fóðurverksmiðjum hér á landi, sem fyrir eru, er í sumum notað mikið af olíu sem auðvitað kostar gjaldeyri líka og kemur þar á móti. Það kemur fram í athugun, sem fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur gert, að innlenda fóðurvaran er heldur dýrari en sú erlenda þannig að þar þarf auðvitað að athuga frá tæknilegu sjónarmiði hvort hægt sé að gera þessa framleiðslu ódýrari en nú er og það væri unnt með notkun jarðhita. En veigamesta atriðið í sambandi við það, að við framleiðum grasköggla eða fóðurvörur almennt fyrir búfé, er e. t. v. það, að þannig verðum við óháðir öðrum þjóðum í sambandi við innflutning á þessum varningi. Það þarf ekki stórslys í viðskiptalöndum okkar, þeim sem við flytjum fóðurvöruna frá, til þess að við fáum ekki þennan nauðsynlega varning til landsins. Ég vil bara nefna sem dæmi það sem nú hefur gerst í Danmörku, þar sem komið hefur upp gin- og klaufaveiki. Síðan hún kom upp hefur ekki verið heimilt að flytja fóðurvörur hingað til lands frá Danmörku. Það er m. a. af þessari ástæðu að ég tel feikilega nauðsynlegt fyrir okkur að verða sjálfum okkur nógir með það fóður sem við þurfum að nota í landbúnaðinum. Ég heyrði hér yfirlýsingu hæstv. landbrh. og þótti vænt um hana. Ég hefði gjarnan kosið að hún hefði komið öllu fyrr, hún hefði komið áður en við fjölluðum um þetta mál í hv. landbn. Mér fannst þessi yfirlýsing hans mjög afdráttarlaus. Þar kemur fram viðurkenning á því, að það þurfi að endurskoða þessi lög. Ég vil segja fyrir mig persónulega, að eftir þessa yfirlýsingu hans gæti ég hugsað mér að íhuga málið nokkru betur ef tími gæfist til þess. Við erum hins vegar orðnir mjög tímanaumir hér með afgreiðslu allra mála, og ég vil þá beina þeirri spurningu til hæstv. landbrh., hvort hann sé tilbúinn að gefa þá yfirlýsingu hér í sambandi við þetta frv., að þessari endurskoðun, sem hann talaði um og hét að færi fram á þessum lögum og fóðurverksmiðjumálunum í heild, yrði lokið fyrir næstu áramót. Ég tel mjög nauðsynlegt að sú yfirlýsing liggi fyrir, ef menn ætla á annað borð að endurskoða afstöðu sína til þessa máls. Eins og ég sagði upphaflega liggur frv. núna þannig fyrir að það er vart sómasamlegt að afgreiða það án þess að einhverjar slíkar yfirlýsingar komi fram í málinu sem séu bindandi fyrir hæstv. ráðh. og hans rn., því að frv. og einkum og sér í lagi 1. gr. þess er þannig úr garði gerð frá höfundum frv. að þar er allt opið í alla enda og allar áttir og raunverulega, eins og ég sagði upphaflega, verið að gefa hæstv. ráðh. og ríkisstj. óútfyllta ávísun sem húnsíðan getur fyllt út eftir hendinni. Ég verð líka að segja það, að ég saknaði þess talsvert í umfjöllun hv. Ed. á þessu máli, að þar skyldi ekki leitað umsagna tæknifróðra manna. Ég tel að þarna sé á ferðinni svo mikið tæknilegt mál að þingið eigi nokkurn rétt á því að fá að vita hvaða afstöðu tæknifróðir menn hafa til þess, hvernig verksmiðjur eigi að reisa, hvað eigi að hafa sérstaklega í huga þegar þær eru undirbúnar o. s. frv. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að það var gefið út nál., mér er ekki kunnugt um dagsetningu þess, en það mun hafa verið fyrir árið 1973, álit samstarfsnefndar Búnaðarfélags Íslands og Landnáms ríkisins um grænfóðurverksmiðjur, og þar finnst mér gæta ótrúlegrar þversagnar í áliti nefndarmanna á þessum verksmiðjusmíðum. Þar segir m. a., með leyfi forseta: „Nefndin telur, að flest bendi til þess, að þessar rekstrareiningar séu ekki hagkvæmar, og vill í því sambandi vísa til greinargerðar“ o. s. frv., en hér er verið að tala um rekstur verksmiðjanna í Gunnarsholti og annarra svipaðra. Síðan segir, með leyfi forseta: „Með hliðsjón af þessu leggur nefndin til, að þegar verði gerð áætlun um endurbyggingu verksmiðjunnar í Gunnarsholti þannig að eimingargeta hennar verði a. m. k. 10 tonn á klukkustund, sem svarar til ca. 4000 tonna framleiðslu, og stefnt að því, að sú breyting geti orðið sem allra fyrst.“ Nú hefur þessi breyting orðið. Hins vegar segir í þessu nál. síðar, með leyfi forseta: „Verði byrjað með litla verksmiðju má benda á að í Lauftúni eru byggingar þar sem mætti koma fyrir sambærilegri vélasamstæðu og þeirri, sem nú er í Gunnarsholti. Þar þyrfti aðeins að byggja geymsluhús og gera breytingar á öðrum byggingum. Sá möguleiki gæti skapast að flytja tæki verksmiðjunnar í Gunnarsholti og setja þau upp á þessum stað yrðu fengin ný og stærri tæki í verksmiðjuna í Gunnarsholti.“ Ég held að hver maður, sem þetta les, hljóti að hnjóta um þetta orðalag, þar sem á einni bls. er sagt, að Gunnarsholtsverksmiðjan sé óhagkvæm vegna þeirrar stærðar sem hún er í, en síðar í álitinu er lagt til að reisa verksmiðju á öðrum stað af sömu stærð og jafnvel að nota vélar verksmiðjunnar í Gunnarsholti. Ég vona nú og treysti að þetta sé ekki sá andi sem að baki býr þegar menn eru að undirbúa smíði fóðurverksmiðja. Ég skal ekki lengja þessa umr., herra forseti. Ég vil draga saman í örfá atriði það sem ég hef nú sagt: Ég tel frv. í eðli sínu og í grundvallaratriðum mjög mikilvægt og tel mjög nauðsynlegt að frv. af þessu tagi fái framgang hér á hinu háa Alþingi. Þetta frv. er hins vegar meingallað, eins og hér hefur komið fram og ég tók fram við umr. um þetta frv. í landbn. En það er nú svo mikill hraði á afgreiðslu allra mála hér á hinu háa Alþingi, að það reyndist ekki unnt að reka þá varnagla, sem nauðsynlegt hefði verið, í þetta frv. til þess að setja hámarkstölu um hlutafjáreign ríkisins og fjölda þeirra verksmiðja sem frv. ætti að ná til. Ég harma raunverulega að nefndin skyldi ekki sjá sér fært að leysa málið á þennan hátt. Það hefði verið einföld og þægileg lausn og málið ekki þvælst fyrir þinginu á nokkurn hátt að ég tel. En landbrh. hefur gefið hér mjög veigamikla yfirlýsingu sem ég álykta að þm. hljóti að líta til þegar þeir taka afstöðu til þessa máls.



Ég kannast ekkert við þann hraða sem menn tala um á málum hér. Fá ekki allir orðið? Hefur ræðutími verið takmarkaður? Forseti hefur meira að segja boðist til þess að hafa hér næturfundi svo að menn gætu fengið að ræða málin í ró og makt.



Herra forseti. Það er fjarri því, að ég hafi verið að beina þessum orðum til forseta eða viljað særa hans mjúka geð. Ég var að tala um landbn. hv. deildar og hraða á störfum hennar.

Ég heyrði rétt til, að hv. þm. talaði um að það væri slíkur hraði á afgreiðslu mála hér í hv. deild.



Herra forseti. Í umr. hér fyrri nótt, þegar þessi hv. deild hafði lokið við að afgreiða frv. sem flutt hafði sá ágæti dm., skrifari þessarar deildar, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, lét hæstv. fjmrh. þess getið í umr. um annað mál, að þarna hefði deildin orðið sammála um að afgreiða vitlausasta mál sem til hennar hefði komið. Slíkt mat hefur nú ekki farið fram í fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar á þeim málum sem til deildarinnar hafa verið lögð. En ég er sannfærður um það, að ef slíkt mat væri látið fara fram í hv. fjh.- og viðskn. Nd. á þeim málum sem hún hefur fjallað um, þá mundu atkv. allra nm., án tillits til þess í hvaða flokki þeir sitja, falla á frv. um skattskyldu innlánsstofnana sem hér er til meðferðar. Það mál held ég að fjh.- og viðskn. mundi verða sammála um að kjósa vitlausasta mál sem hún hefði fjallað um á þessu þingi. Ég er nokkuð sannfærður um að hv. skrifari þessarar deildar, Ólafur Þ. Þórðarson, mundi verða sammála nefndinni væri hann spurður. Það er út af fyrir sig ekkert nýtt mál að það komi í hug núv. ríkisstj. og þá fyrst og fremst Alþb., að e. t. v. væri unnt að sækja fé í ríkissjóð með þeim hætti að skattleggja bankastofnanir, Seðlabanka Íslands eða innlánsstofnanir. Það hefur lengi verið staðföst trú Alþb., sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson lýsti hér oft úr ræðustól á Alþingi, að það, sem síst vantaði í okkar þjóðfélag, væru peningar, það væri til nóg af peningum á Íslandi til þess að sækja í hvaða viðfangsefni sem Alþb. og ríkissjóður hefðu hug á. Það virðist hins vegar hafa vafist nokkuð fyrir hæstv. fjmrh. að gera tillögur um, eftir að hann fékk nú að ráða hvert þessir peningar yrðu sóttir, hvar ætti að bera niður til að sækja þá peninga þar sem ekki hefði verið borið niður áður. Og ég verð að segja eins og er, að ég hef ekki orðið var við það, að hæstv. fjmrh. og flokki hans, Alþb., hafi hugkvæmst nokkuð nýtt í þessu sambandi. A. m. k. hafa einu úrræðin hjá Alþb. og núv. hæstv. ríkisstj., þegar hún hefur þurft á auknum peningum að halda, verið fólgin í því að sækja þá í sömu vasa og áður hafa greitt útgjöld ríkisins, þ. e. í vasa almenns launafólks. Ég verð ekki var við að nein stefnubreyting hafi orðið í fjáröflun ríkisins með tilkomu Alþb. eða öllu heldur þingmanns Alþb. í stól fjmrh., síður en svo. Nú virðist það vera helsta mál, sem Alþb.-menn hrósa sér af, að þeir sem stjórnendur ríkisfjármála séu íhaldssamari og afturhaldssamari í þeim efnum heldur en jafnvel nokkur sá maður sem valist hefur til sama starfs úr Sjálfstfl. Það virðist vera að blað Alþb., Þjóðviljinn, telji það Alþb. til sérstaks hróss, að það orð skuli liggja á hæstv. fjmrh. með réttu, að hann sé með íhaldssömustu mönnum sem í fjmrn. hafi komið. Það, sem áður fyrr voru skammaryrði í munni þessara hv. Alþb.-manna, eru nú orðin hrósyrði. Það, sem þeir helst hrósa sér af nú um stundir, er að hæstv. fjmrh. sé meiri Matthías í rn. heldur en Matthías Á. Mathiesen var í tíð ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, að hæstv. fjmrh. Ragnar Arnalds sé meiri og betri Matthías Á. Mathiesen en Matthías Á. Mathiesen var sjálfur. Þannig hefur nú farið fyrir endurhæfingu Alþb. í þessari ríkisstj. Vissulega ber að fagna þeirri endurhæfingu í ríkisfjármálum sem orðið hefur á Alþb. í núv. ríkisstj. En fyrr má nú rota en dauðrota. Það virðist vera hjá þeim Alþb. mönnum ýmist í ökkla eða eyra. En fyrr má nú vera en að endurhæfingin nái svo langt að þeir telji sér helst til gildis að vera afturhaldssamari en afturhaldið í stjórn ríkisfjármálanna. Það er að sjálfsögðu mál sem þeir verða að eiga við sína kjósendur, eins og stendur nú fyrir dyrum. Nú fara þeir væntanlega, hv. Alþb.-menn, senn hvað líður að uppskera það sem þeir hafa til sáð, og ekki verðum við andstæðingar þeirra varir við annað heldur en eftirtekjan og uppskeran sé í fullu samræmi við sáningarstarfið. Eins og ég sagði áðan er það engin ný hugmynd hjá Alþb., að það hljóti að vera til peningar í bönkunum sem hægt sé að nota til hinna ýmsu þarfa. Það er ekki langt síðan menn skemmtu sér yfir því, bæði hér á Alþingi og annars staðar, þegar þeim datt það í hug, Alþb: mönnum, að það mætti skattleggja og nota sem skattstofn þann ágóða sem þeir töldu að Seðlabankinn yrði fyrir þegar eign Seðlabankans í erlendum gjaldeyri væri uppfærð til nýs verðs í íslenskum krónum við gengisfall krónunnar. Það stóð lengi til og var oft ítrekað gerð um það till. af þeim Alþb. mönnum, bæði í ríkisstj. og í Þjóðviljanum, að sá mikli hagur, sem Seðlabankinn hefði af því að gjaldeyriseign hans hækkaði í íslenskum krónum við hverja gengisfellingu, sá ágóði Seðlabankans yrði skattskyldur í ríkissjóð. Þetta þótti mörgum vera harla einkennilegur máli að skilgreina ágóða Seðlabankans þar eð þetta mundi þýða að þeim mun meiri og þeim mun oftar sem gengisfellingar yrðu, þeim mun meira ætti Seðlabanki Íslands að hafa grætt og þeim mun meiri möguleika ætti ríkissjóður að hafa á að hafa hagnað af þessum ágóða Seðlabanka Íslands. Í margar vikur, jafnvel marga mánuði stóðu yfir deilur við Alþb. um þessi mál. En það virðist vera að endurhæfingin hjá Alþb. í fjmrn. hafi nú náð til Seðlabankans líka, því að nú halda þeir því ekki lengur fram, Alþb.-menn, að það sé stór ávinningur að því fyrir Seðlabanka Íslands að eiga fé í erlendum gjaldeyri í gjaldeyrishirslum sínum sem síðan hækki í íslenskum krónum í hvert skipti sem gengisbreyting er gerð til lækkunar á verðgildi íslensku myntarinnar og þannig skapist m. ö. o. stórkostlegur ágóði hjá Seðlabankanum vegna þess að krónutölurnar hækka, sem sýna gjaldeyrisinneign hans, og þessi ágóði eigi að renna í ríkissjóð. Þessar hugmyndir Alþb. manna að hafa þannig stórkostlegan fjárhagslegan ávinning fyrir ríkissjóð af hverri gengisfellingu með því að skattleggja gjaldeyriseign Seðlabankans hafa ekki heyrst nefndar nú í marga mánuði, og er það til vitnis um að endurhæfingin heldur áfram. Nú er hins vegar hugkvæmdin sú að hætta við áætlanirnar um að skattleggja gjaldeyriseign Seðlabankans og verðuppfærslu hennar í íslenskum krónum e. t. v. ekki hvað síst vegna þess að á síðasta aðalfundi Seðlabankans var frá því greint að viðstöddum öllum ráðherrum ríkisstj., að ágóði af rekstri Seðlabankans á s. l. ári hefði ekkí aldeilis verið jafnmikill og Alþb. hélt að mundi verða, heldur var Seðlabankinn þvert á móti rekinn á s. l. ári með tapi. Endurhæfing Alþb. í fjmrn. hefur þó borið þann árangur, að a. m. k. opinberlega telja þeir ekki líklegt til árangurs í tekjuöflunarskyni fyrir ríkissjóð að skattleggja töpin. M. ö. o.: menn í Alþb. hafa nú lagt Seðlabankann til hliðar, a. m. k. um stundir, en hefur hugkvæmst í staðinn að skattleggja annan hluta bankageirans, þ. e. viðskiptabanka og sparisjóði. Eftir þeim upplýsingum, sem við höfum fengið í fjh.- og viðskn., sem fjallað höfum um þessar hugmyndir hæstv. fjmrh. og ríkisstj., mun ákvörðunin um að framkvæma þessa skattlagningu fyrst hafa verið tekin í lok janúarmánaðar á s. l. ári. Þá eins og oft áður komst hæstv. ríkisstj. að niðurstöðu um svokallaðar efnahagsaðgerðir sem hún hygðist gera til þess að bjarga ekki bara heiðri og sóma Alþingis, eins og gert var þegar hæstv. forsrh. myndaði ríkisstj. sína, heldur ekki síður heiðri og sóma þjóðarinnar. Menn komust að þeirri niðurstöðu eins og oft áður, að til þess að hægt væri að velta öllum hlutum áfram um nokkurra vikna skeið til viðbótar, þá vantaði í ríkissjóð öllu meira fé en þar var fyrir. Þá var nærtækast að leita að því, hvaðan þá fjármuni mætti fá, og mönnum hugkvæmdist það, að þó nú væri ekki hægt að fá þá hjá Seðlabankanum með því að skattleggja rekstrartöp hans á s. l. ári, þá væri e. t. v. möguleiki að bera niður í viðskiptabönkum og sparisjóðum. Í lok janúarmánaðar s. l. var þannig tekin ákvörðun um það í ríkisstj., að þetta skyldi gert, viðskiptabankar og sparisjóðir skyldu skattlagðir um ákveðna fjárhæð. Síðan, þegar sú ákvörðun hafði verið tekin, var embættismönnum í fjmrn. falið að semja frv. um það, hvernig þessa skattheimtu ætti að framkvæma. Það gerðu þessir ágætu embættismenn í fjmrn. Það liggur þó fyrir og hefur ekki verið mótmælt, þrátt fyrir það að í fjmrn. starfi hinir mætustu menn, m. a. ýmsir þeir menn sem mesta og besta þekkingu hafa á skattamálum á voru landi, þá er þar enginn maður starfandi sem hefur sérþekkingu á skattlagningarmálum innlánsstofnana. Þessar stofnanir hafa ekki verið skattlagðar til tekjuskatts á Íslandi. Það er hins vegar gert í ýmsum nálægum löndum, en fjmrn. hefur ekki yfir að búa neinni sérþekkingu um þau mál þó svo þar séu margir mætir og góðir menn sem séu vel heima í öðrum þáttum skattamála. Einnig var því lýst yfir á fundum fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar, að sú sérþekking um skattamál innlánsstofnana, sem ekki er fyrir hendi í fjmrn., væri ekki heldur í öðrum stofnunum ríkisins. T. d. kom sú yfirlýsing frá bankastjórum Seðlabanka Íslands, að í starfsliði bankans væri næsta lítil þekking á þessum málum og næsta lítið hægt að leiðbeina fjmrn. eða Alþingi um hvernig best væri hagað skattlagningu á innlánsstofnanir. Mönnum bar saman um það, bæði seðlabankamönnum og höfundum frv. í fjmrn., að samningu frv. um skattskyldu innlánsstofnana hefðu menn þurft að vinna með miklum flýti og e. t. v. óeðlilega miklum hraða, a. m. k. óæskilega miklum hraða og án þess að hafa getað aflað sér nægilega haldgóðra upplýsinga um sambærileg mál í nálægum löndum til þess að styðjast við sem fyrirmyndir. Hv. formaður fjh.- og viðskn, þessarar deildar, Halldór Ásgrímsson, hefur endurvakið þann gamla og góða sið að birta í nál. öll skrifleg gögn sem fjh.- og viðskn. hefur fengið þegar hún hefur fjallað um tiltekin mál. Þetta mun hafa verið almennur siður í nefndarstarfi hér fyrr meir, að þegar nefndir skiluðu af sér tillögum sínum og afstöðu til tiltekinna málefna létu þær prenta í fskj. allar umsagnir sem til þeirra höfðu borist þannig að alþm. og almenningur, sem ekki eiga þess kost að sitja fundi þingnefnda, gætu fengið að sjá svart á hvítu hvert hefði verið framlag ýmissa hagsmunaaðila til þess máls sem á dagskrá hefði verið hverju sinni. Allar þær upplýsingar, sem fjh.- og viðskn. Nd. fékk um frv. til l. um skattskyldu innlánsstofnana, eru þannig prentaðar sem fskj. í nál. á þskj. 892. Þessi vinnubrögð fjh.- og viðskn. og formanns þeirrar nefndar eru að sjálfsögðu mjög lofsverð. Þessi vinnubrögð gera mönnum m. a. fært, almennum þm. og öllum almenningi, að skoða umsagnir og ábendingar sem nefndir þingsins hafa fengið um tiltekið málefni, og spara því eða ættu að geta sparað umr. hér á þingi. Ég vil í sambandi við tæknileg atriði þess máls, sem hér liggur fyrir, frv. um skattskyldu innlánsstofnana, sem ég hef lýst hér í örfáum orðum, vitna aðeins í og biðja menn að skoða fskj. sem eru með nál. á þskj. 892, til þess að menn geti sjálfir gengið úr skugga um hversu erfiðlega og hversu lítinn tíma öllu heldur menn í fjmrn. höfðu til þess að semja lög um skattskyldu innlánsstofnana í kjölfar ákvörðunar hæstv. ríkisstj. um að innlánsstofnanir og bankar og sparisjóðir skyldu greiða tiltekinn skatt til ríkisins. Það er t. d. mjög athyglisvert, að fjh.- og viðskn. berast í hendur mjög ítarlegar grg., fyrst frá Sambandi viðskiptabanka og Sambandi sparisjóða og í öðru lagi frá Seðlabanka Íslands, sem m. a. fela í sér ýmsar veigamiklar ábendingar um tæknilega útfærslu frv. sem m. a. stangast mjög á við gildandi reglur í skattamálum, ekki bara hérlendis, heldur stangast einnig mjög verulega á við þær reglur sem gilda um skattameðferð innlánsstofnana í öllum nálægum löndum. Í fjh.- og viðskn. Nd. gáfum við fjmrn. kost á að svara þessum ítarlegu ábendingum bankanna og Seðlabanka Íslands, og svar fjmrn. er prentað sem fskj. IV á bls. 14 í nál. Þar kemur í ljós, eins og við mátti búast, að embættismönnunum í fjmrn., sem hafa enga sérstaka sérþekkingu á málefnum innlánsstofnana og skattamálum þeirra, vefst tunga um tönn þegar þeir þurfa að svara ýmsum ábendingum sem fram hafa komið frá bönkum og Seðlabanka Íslands, og sumum aths. geta þessir aðilar hreinlega ekki svarað vegna þess að í fyrsta lagi eru aths. réttmætar og í öðru lagi skortir þá aðila, sem frv. höfðu samið, í senn sérþekkingu, jafnvel þá þekkingu sem bankarnir, Seðlabanki og viðskiptabankar, hafa yfir að búa á þessum málum, og einnig allar upplýsingar um hvernig sambærilegri skattheimtu er fyrir komið í nálægum löndum. Ég vil vekja sérstaka athygli hv. dm. á þessu svari fjmrn. við athugasemdum og ábendingum bankanna og Seðlabankans og hins vegar svari við því svari, sem Samband ísl. viðskiptabanka gaf og er dagsett 4. maí s. l., þar sem er m. a. bent á það, að í veigamiklum atriðum sé umsögn fjmrn. um aths. bankanna ekki neitt annað en fyrirsögnin ein um það sem um er spurt, en hv. rn. treystir sér að öðru leyti ekki til þess að gefa neitt svar við ábendingum viðskiptabanka og sparisjóða. Það er því samdóma álit, ekki bara viðskiptabankanna og sparisjóðanna og Seðlabanka Íslands, heldur einnig þeirra annars vegar og fjmrn. hins vegar, að smíði frv. sé öll meira og minna í skötulíki, í fyrsta lagi vegna þess, hversu stuttur tími gafst til samningar þessa frv., í öðru lagi vegna þess, að hér er lagt út á nýja braut sem engin sérþekking er fyrirfinnanleg á í fjmrn., og í þriðja lagi vegna þess, að enginn tími gafst til þess að hafa samráð að nokkru marki við viðskiptabankana og Seðlabankann né að skoða sambærilega skattheimtu í nálægum löndum. Niðurstaða fjh.- og viðskn. hefur verið sú að staðfesta þetta álit. Fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar hefur orðið sammála um að þetta álit viðskiptabankanna og Seðlabankans, sem fjmrn. treystir sér ekki til þess að mótmæla, sé rétt. Þess vegna hefur stjórnarmeirihl. í fjh.- og viðskn. gripið til þess óyndisúrræðis að samþykkja með hangandi hendi að afgreiða frv., fyrst og fremst vegna mjög afdráttarlausrar kröfu frá hæstv. ríkisstj. að það sé gert, meira að því er virðist til að bjarga andliti hæstv. ríkisstj. heldur en vegna þess að hún telji að afgreiðslan sé bráðnauðsynleg út af fyrir sig. En stuðningsmenn ríkisstj. í fjh.- og viðskn. Nd. gera þá breytingu að mæla svo fyrir í ákvæði með frv. að endurskoðun frv. skuli raunar hefjast sama dag og frv. taki lagagildi héðan frá Alþingi, og viðurkenna með því, að frv., eins og það er úr garði gert og eins og Alþingi á að afgreiða það, sé raunar hvorki hrátt né soðið. Þessi tæknilegu atriði í sambandi við gerð frv., sem aths. komu fram hjá bönkunum, hafa í raun verið viðurkennd af Alþingi þó svo að stuðningsmenn ríkisstj. hafi ekki viljað fylgja þeirri viðurkenningu eftir með því að fallast á þá till. okkar stjórnarandstæðinga, að réttasta meðferð þessa máls væri að sjálfsögðu að vísa frv. til ríkisstj., ekki vegna þess að við stjórnarandstæðingar séum andvígir því að framkvæma skattlagningu hjá bönkum og öðrum innlánsstofnunum, heldur vegna þess að komið hefur fram við meðferð málsins að ákvæðin um það, hvernig þetta skuli gert, eru allsendis óviðunandi vegna þess, hvað þau eru illa úr garði gerð. T. d., þó að það sé ástæðulaust að fara mjög ítrekað út í þá sálma vegna þess að þetta kemur mjög rækilega fram í fskj. með nál., þá vil ég aðeins benda mönnum á að það er gert ráð fyrir að innlánsstofnanir, bankar og sparisjóðir, verði einu stofnanirnar í landinu sem greiði staðgreiðsluskatt, greiði tekjuskatt í formi staðgreiðsluskatts í staðinn fyrir eftiráskatts. Það hefur alltaf verið við það miðað, þegar rætt hefur verið um staðgreiðslukerfi skatta, að það sé alveg ljóst að þá skattaprósentu, sem menn greiða af tekjum fyrra árs, sérstaklega í verðbólguþjóðfélagi eins og okkar, sé ekki hægt að yfirfæra óbreytta yfir í staðgreiðslukerfi, því að það hefði í för með sér stórkostlega þyngingu skattbyrða. Það er að sjálfsögðu mikill munur varðandi skattbyrði á því, hvort menn greiða t. d. helming tekna sinna, eins og þær voru í fyrra, í sköttum í ár eða hvort menn eru látnir greiða helming tekna sinna í skatta jafnóðum og þeirra tekna er aflað. Þegar horfið er frá eftirágreiðslukerfi yfir í staðgreiðslukerfi verður því að sjálfsögðu jafnframt að lækka skattprósentuna svo að skattbyrðin aukist ekki. Þegar ákvörðun er tekin um það af hæstv. ríkisstj., m. a. í þeim breytingum sem gerðar voru í Ed. Alþingis á frv. um skattskyldu innlánsstofnana, að setja þar á tímabundið staðgreiðslukerfi fyrsta ár gildistíma laganna, þá var engin hliðsjón höfð af því, að það þyrfti þá að samræma skattprósentuna staðgreiðslukerfinu. Þetta þýðir að það er ekki aðeins að bankar og innlánsstofnanir séu einu aðilarnir í þjóðfélaginu sem komnir eru á staðgreiðslukerfi skatta samkv. þessari breytingu, heldur eru þeir jafnframt látnir borga, verði þetta samþykkt, mun hærri prósentu af sínum tekjum í tekjuskatta heldur en aðrar stofnanir í þessu þjóðfélagi. Ég held að ekki sé raunverulegur tilgangur ríkisstj. að hafa einhverjar aðrar reglur um banka og innlánsstofnanir í þessu sambandi heldur en aðrar stofnanir. Þetta stafar eingöngu af því, að frv., eins og það var í heldur Alþingis búið, er hvorki hrátt né soðið, er allt í skötulíki og menn eru að reyna að bjarga afgreiðslunni í horn með einhverju móti, með alls konar bráðabirgðaákvæðum og endurskoðunarákvæðum sem þýða raunverulega ekki annað en það, að stjórnarmeirihl. er að lýsa yfir að frv. í núverandi mynd sé raunar ekki nothæft, en vill ekki viðurkenna það í afgreiðslu sinni á málinu vegna þess að það kynni að geta haft einhver áhrif til ills á álit og hróður hæstv. ríkisstj. Herra forseti. Því hefur haldið fram óbeint í þessari umr., að málið snerist um það, hvort bankar og aðrar innlánsstofnanir ættu að greiða skatt til ríkisins eða ekki. Það eru fjölmargir aðilar í okkar þjóðfélagi sem eru undanþegnir tekjuskattsgreiðslum til ríkissjóðs. Þessir aðilar eru að sjálfsögðu ríkissjóður sjálfur, ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki sem ríkissjóður rekur og ber ótakmarkaða ábyrgð á, enn fremur sýslu- og sveitarfélög svo og fyrirtæki og stofnanir sem sveitarfélög og sýslufélög reka og bera ótakmarkaða ábyrgð á, auk þess félög, sjóðir, stofnanir og fleiri aðilar sem um ræðir í 2. gr. tekju- og eignarskattstaganna frá 1981, ef þessir aðilar verja hagnaði sínum einungis til almenningsheilla og hafa það að einasta markmiði samkv. samþykktum sínum. M. ö. o. eru fjölmargir aðilar í þjóðfélaginu aðrir en bankarnir og sparisjóðirnir sem greiða ekki tekjuskatt og eignarskatt til ríkisins. Út af fyrir sig getur það verið réttmæt ákvörðun hjá hæstv. ríkisstj. að komast að þeirri niðurstöðu, að lögum verði breytt þannig að einhverjir þessara aðila, einn eða allir, viðskiptabankar og sparisjóðir alveg eins og einhverjir aðrir aðilar sem hér hafa verið taldir, verði sviptir þessum undanþágum frá tekjuskatti og taki til við að greiða tekjuskatta eins og önnur fyrirtæki í landinu án tillits til þess, hvernig um eignaraðild eða hlutverk sé farið. En hitt er mesti misskilningur, að halda því fram að viðskiptabankarnir og sparisjóðirnir séu alfarið undanþegnir sköttum og gjöldum til hins opinbera. Á árinu 1980 greiddu þessir aðilar samtals bæði skatta og gjöld að upphæð 16 millj. 292 þús. nýkr., þar að auki gjaldeyrisskatt, sem gjaldeyrisbankarnir tveir greiddu, sem nam á því ári 20 millj. 708 þús. nýkr., eða samtals um 36 millj. 990 þús. kr. í heild. Þessi gjöld, sem aðilarnir greiða til hins opinbera, eru í fyrsta lagi landsútsvar, sem kemur í stað aðstöðugjalds, í öðru lagi fasteignaskattur til sveitarfélaga, í þriðja lagi sérstakur skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði, í fjórða lagi launaskattur, í fimmta lagi lífeyristrygginga-, slysatrygginga- og atvinnuleysistryggingaiðgjöld og svo, eins og ég nefndi áðan, í síðasta lagi gjaldeyrisskattur. Það er því ekki réttur skilningur þegar látið er í veðri vaka að bankar og innlánsstofnanir greiði ekkert til sameiginlegra þarfa - þvert á móti. Þeir gera það, þessir aðilar, þó svo þeir séu í hópi þeirra fjölmörgu opinberu aðila, ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja, sem til þessa hafa verið undanþegnir tekjuskatti. Ég hef þegar bent á það og ætla ekki að ítreka það né endurtaka, að eins og frv. er úr garði gert hefur ekki verið höfð hliðsjón af fyrirkomulagi tekjuskattsheimtu eins og hún er af innlánsstofnunum í nálægum löndum. Tekjuskattsheimtan af íslenskum bönkum og sparisjóðum, eins og ríkisstj. gerir ráð fyrir að henni sé fyrir komið, er á allt annan veg en fyrirkomulagið sem gildandi er í þessum málum í öllum nálægum löndum. Þetta kemur fram í umsögnum Sambanda banka og sparisjóða sem eru birtar sem fskj. með áliti fjh.- og viðskn. Nd., og er þarflaust fyrir mig að fara fleiri orðum þar um. Menn geta séð það með því að fletta upp í þeim fskj. Þá hef ég einnig bent á það, sem einnig kemur fram í þessum fskj., að það er gerður mjög mikill munur á bönkum og sparisjóðum annars vegar samkv. þessu frv. og hins vegar öllum öðrum fyrirtækjum og stofnunum á Íslandi hvað tekjuskattsinnheimtu varðar, þannig að bönkunum og innlánsstofnunum öllum er gert að lúta allt öðrum reglum og strangari í sambandi við tekjuskattsgreiðslu sína heldur en öðrum stofnunum í þjóðfélaginu. Ég tek það fram, að mér finnst síður en svo neitt óeðlilegt við, að innlánsstofnanir greiði tekjuskatta eins og aðrar stofnanir og þær séu í hópi þeirra sem látnar séu greiða tekjuskatta eins og ýmis önnur fyrirtæki á okkar landi. Ég er einnig á þeirri skoðun, að það séu fleiri fyrirtæki, fleiri opinberir aðilar, sem nú eru undanþegnir tekjuskattsheimtu, sem eðlilegt væri að greiddu tekjuskatt einnig. En ég vil ekki að svo sé kastað höndum til ákvæða um hvernig skuli framkvæma slíka skattheimtu, að í fyrsta lagi sé ekkert tillit tekið til sérstöðu viðkomandi aðila, eins og gert er t. d. í öllum nálægum löndum þar sem þessar stofnanir eru skattskyldar, og ég er einnig andvígur því, að það sé verið að setja mjög frábrugðnar reglur um skattlagningu þessara stofnana miðað við þær reglur sem eru í íslenskum lögum um fyrirtæki almennt. Það nær t. d. ekki nokkurri átt, að hluti tekjuskattsgreiðenda í landinu sé látinn greiða staðgreiðslutekjuskatt á sama tíma og hluti tekjuskattsgreiðenda í þessu landi sé á eftirágreiðslufyrirkomulagi. Sama regla á að sjálfsögðu að gilda um alla. Menn verða að gera sér grein fyrir því, að þegar nýr aðili, sem áður hefur verið undanþeginn tekjuskattsheimtu, er tekinn inn í þetta kerfi og engin sérþekking er fyrirfinnanleg í landinu um skattlagningu slíkra stofnana í nálægum löndum, þá verða menn að leggja nokkuð að sér og vanda sig því lengi býr að fyrstu gerð. Reynsla okkar er sú hér á landi. Það getur verið mjög erfitt að koma fram jafnvel sjálfsögðum breytingum til þess að leiðrétta mistök sem stafað hafa af því, að í upphafi hafa menn ekki gert sér nægilega mikið far um að vanda verk sín. Við höfum allt of mikla og illa reynslu af slíku til þess að menn reyni ekki a. m. k. að vanda það sem varðar tekjuskattsálögur og breytingu á tekjuskattslögum, þegar á að taka nýja aðila til tekjuskattslagningar, ekki síst þegar um er að ræða aðila sem skipta allan almenning jafnmiklu máli og þær stofnanir sem hér er um að ræða. Herra forseti. Það er ákaflega ríkur misskilningur sem gætir oft í almennri umræðu á Íslandi um efnahagsmál. Fólk heldur oft að það hljóti að vera til einhverjir fjármunir í okkar landi hjá einhverjum. Venjulega er það alveg óskilgreint hvar þá fjármuni sé að finna sem sé hægt að meðhöndla eins og einhvers konar strandgóss, þ. e. fjármuni sem reki á fjörur manna án þess raunverulega að það þurfi nokkur að skapa þetta fé eða það komi við nokkurn þó af þessu fé sé tekið. Lengi vel var lítið á innlánsfé innlánsstofnana sem slíkt strandgóss. Það var eiginlega litið á sparifé fólks í bönkum sem það væri til frjálsrar ráðstöfunar fyrir alla þá aðila, sem á því þyrftu að halda, menn þyrftu ekki að gera sér neina rellu út af því, þó svo þeir, sem tækju þetta fé að láni, greiddu ekki nema hluta af raunverulegu andvirði þess til baka. Það var lengi vel í allri umræðu um bankamál og efnahagsmál í voru landi, litið á sparifé gamla fólksins og unga fólksins og barnanna, sem myndar meginhluta af innlánsfé í bönkum, sem slíkt strandgóss, það væri raunverulega enginn sem ætti þetta, heldur hefði það rekið einhvers staðar á fjörur og þeir, sem á þessum peningum þyrftu að halda, hvort sem það voru menn af minni kynslóð, sem voru að byggja þak yfir höfuð sér, eða þá menn í atvinnulífinu, sem þyrftu á rekstrarfé að halda fyrir fyrirtæki sín, - þeir ættu að geta gengið í þetta strandgóss eins og þeir kærðu sig um og ekki skilað til baka til sparifjáreigendanna nema hluta af þessu verðmæti og enginn ætti að leyfa sér að segja neitt. Með þessum hætti var efnahagslífinu í þessu landi lengi haldið uppi, með því að umgangast sparifé almennings eins og slíkt strandgóss. Það má með réttu halda því fram, eins og hefur verið gert, að sú kynslóð, sem nú er í blóma í þessu landi, hafi lifað lengi vel á því að stela aftur fyrir sig, haldið sér uppi á peningum sem kynslóðin, sem á undan gekk, hafði sparað sér saman og lagt fyrir til elliáranna. Menn byggðu atvinnufyrirtæki sín á þessu, menn byggðu húsin sín á þessu, að umgangast sparifé gamla fólksins, sem það hafði önglað sér saman með vinnu sinni og ætlað að geyma til elliáranna, eins og strandgóss af þessu tagi. Auðvitað hlaut þetta strandgóss að ganga upp, því að hvort sem mönnum líkar það betur eða verr verða menn að viðurkenna það, að peninga rekur yfirleitt ekki á fjörur heillar þjóðar án þess að hún þurfi neitt fyrir þeim að hafa. Og auðvitað komu þeir tímar þar sem strandgóssið í bönkunum, eins og það var kallað, gekk upp. Það eyðist sem af er tekið. Sparifé gamla fólksins hvarf, það brann upp á verðbólgubálinu, og fyrir þetta sparifé byggði mín kynslóð og aðrar þær kynslóðir, sem nú eru í blóma í þessu landi, sér þak yfir höfuðið og skilar ekki nema broti af þessu fé til baka. Og hvað var síðan gert þegar ekki var lengur hægt að ganga í þennan sjóð? Þá sneri þessi kynslóð, sem nú er í blóma í þessu landi, sér að því, þegar hún gat ekki lengur stolið aftur fyrir sig, af gamla fólkinu, - þá sneri hún sér að því að stela fram fyrir sig með því að lifa á lánum í erlendum bönkum sem börnunum okkar er ætlað að borga. Þannig hefur núlifandi kynslóð í rauninni haldið uppi lífskjörum sínum á því fyrst að ganga í sparifé gamla fólksins eins og strandgóss. Þegar það var ekki lengur hægt var snúið sér að útlendum bönkum. Þar eru slegin lán og börnunum okkar er ætlað að borga þau. Þau lán, sem hæstv. fjmrh. er nú að taka, koma ekki til greiðslu, fyrstu afborganirnar af þeim, fyrr en árið 2019 - og þá er allt í lagi. Þá er þess að vænta, að þeir, sem nú lifa eins og blóm í eggi í þessu landi, séu ekki lengur til. Hver á þá að borga lánin? Jú, það eru börnin okkar. Þurfum við að hafa áhyggjur af því? Þetta er útúrdúr, en meginatriði málsins er það, að fjármuni rekur ekki áfjörur fólks. Menn geta ekki haldið úti heilu þjóðfélagi á því að umgangast fjármuni eins og eitthvert strandagóss sem enginn á og enginn finnur þótt af verði tekið. Stofnanir eru dauðir hlutir. Byggingar eru dauðir hlutir. Stofnanir skapa engin verðmæti. Það er fólkið, hið lifandi fólk í landinu, sem skapar þessi verðmæti. Stofnanir borga enga skatta vegna þess að skattar eru greiddir af verðmætum sem skapast. Það er ekki hægt að skattleggja stofnanir frekar en það sé hægt að skattleggja styttuna hérna úti að baki mér eða myndastytturnar hér í Reykjavíkurborg. Þær skapa ekki verðmæti frekar, hvaða nafni sem þessar stofnanir nefnast. Verðmætin, sem skapast, verðmætin, sem verið er að tala um að skattleggja, það er lifandi fólk sem skapar þessi verðmæti, og þó að menn séu að reyna að nefna stofnanir sem einhverja milliliði til þess að greiða skatta, þá er það raunverulega fólk sem borgar skattana. Stofnanirnar eru bara milliliðir til þess hafðar að færa fjármuni frá einum til annars. Stofnanirnar skapa aldrei nein verðmæti. Stofnanirnar borga aldrei skatta. Það er fólk sem stendur á bak við verðmætasköpunina, og það er fólk sem greiðir skattana. Þegar menn tala um að stofnanir eins og viðskiptabankar og sparisjóðir eigi að greiða skatta, þá er það einfaldlega rangt, því að þær greiða ekki skattana. Þessar stofnanir eru dauðir hlutir sem ekkert skapa. Þeir, sem skattana greiða, er fólkið sem þessar stofnanir eru starfræktar fyrir. Það hafa Alþb.-menn hins vegar aldrei skilið. Þeir halda að það hljóti að vera til í samfélaginu eitthvað strandgóss, einhvers staðar hljóti einhverjir peningar að vera til sem hægt sé að ganga í og taka af eins og hverjum og einum þóknast án þess að komi við kaun nokkurs manns, vegna þess að þessir peningar séu strandgóss sem enginn skapar. Og þegar þeir tala um að skattleggja í þessu tilviki banka og innlánsstofnanir, þá segja þeir: það er ekki skattlagning á fólk, það er bara skattlagning á stofnanir. Við erum ekki að skattleggja fólk, við erum að skattleggja stofnun eins og Landsbanka Íslands, nánast húsið, - nánast eins og þeir héldu fram: Við erum ekki að skattleggja almenning í Reykjavík, við erum bara að skattleggja myndastytturnar á götum og á steinum og torgum. - En auðvitað verða menn að gera sér það ljóst, að það eru ekki stofnanir né dauðir hlutir sem borga skatta, sem skapa verðmæti, heldur fólk. Og þegar menn eru að tala um að skattleggja innlánsstofnanir og sparisjóði, þá er verið að tala um að skattleggja einhverja aðila, einhverja lifandi aðila sem á bak við þessar stofnanir standa. Hvaða aðilar geta það verið? Jú, það geta verið þeir sem eiga stofnanirnar sem menn eru að skattleggja, alveg eins og þegar menn skattleggja t. d. fasteign, íbúðarhús, þá eru menn í rauninni aðskattleggja þann sem á íbúðarhúsið, en ekki húsið sjálft, því að ekki skapar húsið nein verðmæti, ekki greiðir húsið nein gjöld, heldur sá einstaklingur sem er talinn eiga viðkomandi fasteign. Við getum m. ö. o. í raun, þegar menn tala um skattlagningu á innlánsstofnanir, verið að skattleggja eignaraðilana, þá sem eiga viðkomandi stofnanir. Menn geta verið að skattleggja ágóðann sem verður af starfsemi viðkomandi stofnana, en gengur ekki til eigendanna, heldur verður til þess að byggja upp fé viðkomandi stofnana eða fyrirtækja. Menn geta verið að skattleggja starfsfólkið sem vinnur hjá viðkomandi stofnunum, m. ö. o. að skattlagningin þýði það, að laun þeirra, sem við viðkomandi starfrækslu og atvinnurekstur vinna, lækki. Í síðasta lagi geta menn verið að skattleggja þá aðila sem eiga viðskipti við viðkomandi stofnanir, aðra aðila en ég hef hér talið upp. Allt eru þetta lifandi aðilar sem ég hef hér talið upp. Aðra aðila er ekki hægt að skattleggja heldur en einhvern af þessum. Og ef við lítum á hvaða aðilar af þessum það eru sem raunverulega eiga að greiða það gjald sem hér er til umr., þá hefur því verið haldið fram, að hér sé verið að skattleggja þann ágóða sem hefur safnast upp hjá innlánsstofnunum, viðskiptabönkum og sparisjóðum og mynda eigin fé þessara aðila, m. ö. o. að ekki sé verið að skattleggja eignaraðilana né heldur viðskiptaaðilana, heldur sé verið að skattleggja stofnanirnar og sá skattur verði borgaður af eigin fé þeirra, því fjármagni sem hefur safnast upp í viðkomandi stofnunum vegna starfrækslu þeirra. Er líklegt að eiginfjárstaða banka og lánastofnana sé þannig að líkur séu á því, að hægt sé fyrir þessar stofnanir að greiða umrædd gjöld af eigin fé. Það kemur mjög greinilega fram í þeim upplýsingum, sem við í fjh.- og viðskn. höfum fengið, að það var einkennandi fyrir sjöunda áratuginn og upphaf þess áttunda og framan af honum, að eiginfjárstaða allra innlánsstofnana, banka og sparisjóða versnaði mjög á þessum árum. Það var ákaflega eðlilegt. Á þessum árum var mjög mikil verðbólga á Íslandi, en útlán og innlán ekki verðtryggð. Afleiðingarnar hlutu að verða þær fyrir þær stofnanir, eins og banka og sparisjóði, sem sýsluðu með fé, að eigið fé þeirra minnkaði mjög ört, með sama hætti og raunverulegir fjármunir sparifjáreigenda, sem áttu inni í þessum stofnunum, minnkuðu mjög ört á þessu tímabili. Eigið fé viðskiptabanka og sparisjóða lækkaði mjög ört allan sjöunda áratuginn og fram yfir miðjan áttunda áratuginn. Síðan gerðist það sem hæstv. núv. ríkisstj. er ekki enn búinn að gera upp við sig hvort var illt eða gott, - síðan gerðist það, að fallist var á tillögur okkar Alþfl.-manna um verðtryggingu inn- og útlána, um að verðtryggja sparifé gamla fólksins í bönkum og tryggja að þeir, sem tækju lán, endurgreiddu lánin í sömu verðmætum. Stundum segja ráðherrar í hæstv. ríkisstj., eins og hæstv. sjútvrh., formaður Framsfl., sagði í sjónvarpsviðræðum fyrir einu og hálfu ári, að hann hefði sjaldan séð eftir öðru eins og því að hafa látið Alþfl. plata sig til þess að samþykkja verðtryggingarstefnuna, m. ö. o. hefði hann sjaldan séð eins mikið eftir öðru en því að hafa látið glepjast til þess að fallast á þær tillögur Alþfl., að gamla fólkið og aðrir þeir, sem eiga sparifé í bönkum, fengju verðtryggingu á sparifé sínu.  Þessi breyting, sem varð á verðtryggingarmálunum, hefur orðið til þess, að frá miðjum áttunda áratugnum og fram til þessa dags hefur eiginfjárstaða viðskiptabanka og lánastofnana verið að styrkjast þannig að þeir eru betur í stakk búnir núna til þess að greiða skatta og gjöld til ríkisins heldur en fyrir fjórum árum. En þá vaknar þessi spurning: Hverjir eru það sem hafa verið að styrkja eiginfjárstöðu bankanna? Það er fólkið, sem á sparifé í þessum bönkum, sem hefur orðið til þess, m. a. með því að leggja sparifé sitt inn í auknum mæli, að bankastofnanirnar hafa verið að styrkjast. Og hverjir eiga þá að njóta þess, ef svo er, að bankastofnanirnar hafa verið að styrkjast vegna þess að fólkið vill frekar ávaxta fé sitt í bönkunum nú heldur en áður? Það er þetta fólk. Það á að fá að njóta þess, en ekki hæstv. forsrh. Gunnar Thoroddsen og ríkisstj. Það væri a. m. k. harla einkennilegt öfugmæli ef maðurinn, sem kemur í sjónvarp og segir að það sé sú ákvörðun, sem hann sjái mest eftir, að hafa fallist á að verðtryggja innlánin, ef það er svo hann og hans ríkisstj. sem á að njóta þess ávaxtar sem af þeirri stefnu hefur hlotnast. Ef sanngirni ætti að gilda í þessum málum ættu þeir að njóta ávaxtanna af verðtryggingarstefnunni sem hafa borið uppi útlán bankanna og lánastofnananna, fólkið sem hefur viljað vista sparifé sitt í þessum stofnunum. Hvaða fólk er það? Það er ekki ríkissjóður. Ríkissjóður hefur engin önnur viðskipti haft við þessar stofnanir heldur en að skylda stofnanirnar til þess að veita sér lán. Það eru ekki heldur atvinnurekendurnir í landinu. Þeir eiga ekki spariféð sem stendur inni á viðskiptamannabókum sparisjóða og innlánsstofnana. Nei, það er ósköp venjulegt alþýðufólk, fólkið á götunni, sem á þessa peninga, - fólkið sem hefur með innlánsfé sínu styrkt bankastofnanirnar. Og það er það sem á að fá að njóta ávaxtanna. Við Alþfl.-menn höfum m. a. gert till. um það hér á Alþingi, hvernig eigi að hjálpa þessu fólki að fá að njóta þessara ávaxta af batnandi stöðu banka og innlánsstofnana. Við höfum flutt till. um að bankar og innlánsstofnanir, vegna þess að staða þeirra er orðin sterkari, taki að sér að styðja það fólk sem er að reyna að koma þaki yfir höfuðið á sér með sultarlánum hæstv. félmrh. og sultarlaunum sem flokkur hans hefur samið um fyrir þetta fólk, það fái að njóta ávaxtanna af öllu öflugra bankakerfi með fyrirgreiðslu í viðskiptabönkunum, lögboðinni fyrirgreiðslu til þess að koma húsnæði yfir höfuð sér. Það er sú stefna sem við Alþfl.-menn viljum fylgja um hvernig nýta skuli stöðu bankanna sem hefur verið að styrkjast undanfarin ár. Það á ekki að nýta þá stöðu fyrir ríkishítina eins og gert hefur verið og gerð er till. um að ítreka enn. Það á að nýta þá öflugu stöðu til þess að styðja fólkið í þessu landi sem á það sparifé sem hefur lagt grundvöllinn að því, að staða innlánsstofnananna hefur verið að styrkjast. Það er rétt og ég viðurkenni það fyllilega, að það eru meiri möguleikar á því að sækja einhverja fjármuni til bankanna með einum eða öðrum hætti núna en var fyrir 5 árum. Okkur greinir á um það, m. a. mig, minn flokk og hæstv. félmrh., að við viljum að fólkið í landinu fái að njóta þessarar styrku stöðu, þar sem hann vill að ríkissjóður fái að njóta hennar, - ríkissjóður sem enga aðild á að því að hafa skapað batnandi árferði í rekstri innlánsstofnana í okkar landi. En þá kemur líka að því að meta þá stöðu. Þrátt fyrir það að eiginfjárstaða bankanna hafi styrkst nokkuð að undanförnu, er hún þá orðin svo styrk að það sé ástæða til þess að ætla að hún þoli skattlagningu af því tagi sem hér er um að ræða? Það kemur í ljós, m. a. í upplýsingum frá bönkunum, sem við höfum hér fengið og ekki hafa verið dregnar í efa af fjmrn. né af þeim stjórnarsinnum, að eigið fé viðskiptabankanna sem hlutfall af heildarskuldbindingum nemur á árinu 1981 6.8%. Hefðu þá verið í gildi þau lög sem nú á að setja hefði eigið fé viðskiptabankanna sem hlutfall af heildarskuldbindingum aðeins numið 5.2%. Það er hlutfall sem er lægra en almennt er miðað við sem lágmark svo að segja megi að rekstur innlánsstofnana, banka og sparisjóða, sé hættulaus. Ríkisstj. hefur nýlega lagt fram hér á Alþingi frv. til l. um sparisjóði. Þar er gert ráð fyrir að ríkisstj. veiti ekki sparisjóðum starfsleyfi nema eigið fé þeirra sé a. m. k. 10% af væntanlegum skuldbindingum, undir það hlutfall megi eigið fé ekki fara. Verði frv. þetta að lögum mun eiginfjárhlutfall fimm stærstu sparisjóðanna í landinu vera um 9% af heildarskuldbindingum þeirra, rétt undir því. M. ö. o.: ef ætti að uppfylla skilyrðin, sem hæstv. ríkisstj. leggur til að verði samþykkt sem lög frá Alþingi, svo að óhætt sé að treysta því að sparisjóður geti fengið starfsleyfi, - ef ætti að uppfylla þau skilyrði mundi enginn af fimm stærstu sparisjóðum í landinu fá starfsleyfi hjá hæstv. ríkisstj. verði þessi lög samþykkt. Þessi staða bankanna og sparisjóðanna þýðir það, að ríkisstj. sjálf telur að sparifjáreigendum sé ekki óhætt vegna áhættusams rekstrar innlánsstofnana að eiga viðskipti við fimm stærstu sparisjóði landsins vegna þess að eiginfjárhlutfall þeirra sé lægra en óhætt sé áhættunnar vegna. Þetta segir að sjálfsögðu sína sögu um það, hvert er álit hæstv. ríkisstj. um þau skilyrði sem verði að setja sparisjóðunum fyrir starfrækslu. Hvernig getur það þá farið saman, að hæstv. ríkisstj. skuli leggja til aðgerð sem lækkar þetta eiginfjárhlutfall sparisjóðanna undir hættumörk, á sama tíma og hún leggur fram á Alþingi tillögur um að engin starfsleyfi verði veitt fyrir sparisjóðarekstri verði undir þessi hættumörk farið? Frv. um sparisjóði þýðir það, að ríkisstj. er að tilkynna viðskiptamönnum sparisjóðanna, að bankastarfsemi sé áhættusamur rekstur. Þeir, sem eiga fé sitt inni hjá bönkum og sparisjóðum, geta tapað þess fé sínu ef bankarnir fara á hausinn eða sparisjóðirnir hætta starfrækslu. Ríkisstj. telur að það sé ekki óhætt að veita slíkum stofnunum starfsleyfi ef eigið fé þeirra sé undir 10% af skuldbindingum. En jafnframt og hún segir þetta og lýsir þessu yfir leggur hún fram frv. sem mundi hafa í för með sér að eiginfjárhlutfall fimm stærstu sparisjóða landsmanna yrði undir þessum hættumörkum, sem að hennar áliti þýðir að það er áhættusamt fyrir fólk í landinu að eiga fjármuni sína á þessum sparisjóðum. Þetta sýnir eitt út af fyrir sig mat hæstv. ríkisstj. á því, hvort ætla megi að umræddir sparisjóðir og innlánsstofnanir geti greitt skatt þann, sem hér um ræðir, af eigin fé. Þá er út af fyrir sig næsta spurning: Ef ekki er ætlunin að innlánsstofnanirnar greiði skatt sinn af eigin fé sínu, hver er það þá sem á að greiða hann? Það gætu verið eignaraðilarnir. Hverjir eiga innlánsstofnanir í þessu landi? Allar stærstu innlánsstofnanir eru ríkisbankar. Ríkið á þær sjálft. Ef eignaraðilarnir eiga að greiða þennan skatt, þá þýðir það m. ö. o. að ríkissjóður er að leggja skatt á sjálfan sig, ríkissjóður er að leggja til að tekjur hans verði auknar með því að hann greiði skatt. Hvernig kemur það heim og saman við almenna skynsemi, svo að maður fari nú ekki lengra, almenna heilbrigða skynsemi, að það geti verið úrræði í tekjuvanda ríkissjóðs að leggja til að hann sem eignaraðili allra helstu lánastofnana í okkar þjóðfélagi taki að sér að greiða til sjálfs sín skatt í þeirra nafni? Ég held að ég þurfi ekki að fara fleiri orðum um þetta atriði til þess að sýna mönnum fram á hversu heimskulegt það er, ef það er ætlun hæstv. ríkisstj. að fyrst ekki sé ástæða til þess að ætla að bankarnir geti greitt þennan skatt af eigin fé sínu, þá verði það eignaraðilar bankanna sem skattinn greiða. Þá getur það einnig komið til greina í þriðja lagi eins og ég lýsti áðan, að það séu almennar rekstrartekjur sparisjóða og viðskiptabanka sem standi undir skattgreiðslu þessari, þ. e. þær almennu rekstrartekjur sem verða frá degi til dags, safnast ekki fyrir í formi eigin fjár, heldur eru til ráðstöfunar. Í okkar þjóðfélagi er það Seðlabanki Íslands sem á að annast eftirlit með viðskiptabönkum og öllum lánastofnunum og fylgjast nákvæmlega með stöðu þessara aðila og gera síðan tillögur um ákvarðanir vaxta og vaxtamismunar þannig að hag þessara stofnana sé borgið. Auðvitað verður hag þessara stofnana að vera borgið, því að ella er hætta á að þeir sem byggja þessar stofnanir upp, þeir sem eiga sparifé inni hjá bönkum og sparisjóðum, tapi sínu. Ef banki eða sparisjóður getur ekki staðið undir rekstri sínum, þá er það ekki einhver stofnun í þjóðfélaginu sem tapar peningunum, heldur allir þeir aðilar sem eiga fjármuni inni á viðskiptareikningum við viðkomandi stofnanir. Bankastjórn Seðlabanka Íslands, sem er eftirlitsaðili með bankakerfinu, kom á fund fjh.- og viðskn. Nd. Hún sagði um afkomu bankanna á s. l. ári að sú afkoma væri nokkuð misjöfn, sumar innlánsstofnanirnar hefðu gengið nokkuð vel á því ári, en aðrar miður. Alvarlegasta ástandið, sagði seðlabankastjórnin, að væri þó hjá hinum minni innlánsstofnunum í hinum dreifðu byggðum landsins, hjá litlu sparisjóðunum. Þeir gáfu okkur þær upplýsingar, að þessir litlu sparisjóðir hefðu ákaflega lítil rekstrarútgjöld, vegna þess að mikill hluti af þeirri starfsemi, sem þar færi fram, væri unninn af áhugaaðilum í sjálfboðavinnu sem aldrei kæmu laun fyrir. Þetta væru stofnanir sem starfræktar væru e. t. v. fyrir næsta nágrenni, lítil kauptún, lítið byggðarlag eða sveit, væru opnar kannske 1–2 tíma á degi hverjum og gæsla þeirra í höndum aðila sem gerðu frekar af þegnskap heldur en áhuga á endurgjaldi að starfrækja þessar stofnanir, þannig að mjög verulegur hluti af þeirri vinnu, sem þarna færi fram, væri vinna sem aldrei væri greitt neitt fyrir, heldur væri unnin í sjálfboðavinnu. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri gaf okkur þær upplýsingar, að hjá öllum minni og meðalstórum sparisjóðum væru mjög alvarleg vandamál að koma í ljós. Hann sagðist hafa greint fjh- og viðskn. Ed. frá þessu á fundi hennar þegar Ed. fjallaði um það frv. sem hér er á ferðinni. En seðlabankastjóri tók fram að frá því að þær upplýsingar hafi verið gefnar fyrir nokkrum dögum og þangað til hann kom á fund fjh.- og viðskn. Nd. hefði Seðlabankinn aflað sér enn frekari gagna um raunverulega rekstrarafkomu banka og sparisjóða á s. l. ári og þær viðbótarupplýsingar hefðu því miður bent til þess, að vandamál sérstaklega litlu og meðalstóru sparisjóðanna væru miklu alvarlegri en þá í Seðlabankanum hefði órað fyrir áður. Ég skrifaði orðrétt eftir seðlabankastjóranum hvað hann sagði. Hann sagði: „Jafnvel án þeirrar skattlagningar, sem hér um ræðir, er staða margra þessara innlánsstofnana, minni og meðalstórra sparisjóða, mjög tvísýn þannig að líkur eru á að til sérstakra aðgerða þurfi að grípa til þess að koma í veg fyrir mjög alvarlega erfiðleika í rekstri þessara sparisjóða.“ Hvað er seðlabankastjóri að segja með þessum orðum? Hann er að vara við því, að staða margra þessara litlu sparisjóða úti um land sé orðin svo varasöm að það geti verið að þessir sjóðir séu í hættu ef ekkert sé að gert. Hann bætti við orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Að mínu áliti er mjög varhugavert að auka nú þennan vanda með skattlagningaráformum.“ Þegar seðlabankastjórinn var spurður að því, að hve miklu leyti mætti mæta þeirri skattheimtu, sem hér um ræðir, með hugsanlegri jákvæðri rekstrarafkomu þessara stofnana á s. l. ári, þá sagði hann að þegar hann ræddi um þau miklu vandamál sem væru að skapast hjá mörgum þessara innlánsstofnana af minni gerðinni, þá gæfi auðvitað auga leið að þar með væri hann að lýsa yfir að ekki væri þess að vænta að þeir gætu staðið undir þessum skattlagningum. Og hvað varðaði sparnað í rekstri þessara stofnana lagði hann mjög einfalda spurningu fyrir okkur í fjh.- og viðskn. Það fer auðvitað eftir því, sagði hann, hversu fúsir forráðamenn þessara stofnana eru að auka ógreidda vinnu sína í þeirra þágu. Ef starfsmenn þessara sparisjóða úti um land eru tilbúnir til þess að gefa laun sín, þau litlu laun sem þeir hafa fyrir það að starfrækja þessar stofnanir, þá má vel vera að þessar stofnanir geti risið undir þessum kostnaði, öðruvísi ekki. Sjálfsagt má ýmislegt spara í starfrækslu bankanna eins og við þekkjum þá hér á Reykjavíkursvæðinu. En það er alveg ástæðulaust að láta þessi viðvörunarorð seðlabankastjórans um afkomu hinna minni útlánastofnana úti um land fram hjá sér fara. Hann fullyrti í viðræðum við okkur í fjh.- og viðskn., að samþykkt þessa frv. væri ákaflega varhugaverð með hagsmuni þessara stofnana fyrir augum, með hagsmuni þeirra fyrir augum sem hafa ákveðið að varðveita sparifé sitt í þessum litlu innlánsstofnunum. Og hann bætti því við, seðlabankastjóri, að með sama hætti og hann hefði fengið frekari upplýsingar um rekstrarafkomu bankanna frá því að hann gekk á fund fjh.- og viðskn. Ed. þar til hann gekk á okkar fund, þá hefði hann einnig orðið sér úti um frekari upplýsingar um líklega afkomu þessara lánastofnana á yfirstandandi ári og því næsta, og hann sagði einnig orðrétt að horfur fyrir yfirstandandi ár væru ískyggilegar. Ég vænti þess, að engum hugkvæmist svo mikið sem að leggja eyrun að því, að það sé tilætlun hæstv. ríkisstj. að innlánsstofnanirnar eigi að greiða þennan skatt með því að lækka launin við starfsfólk sitt þannig að það sé starfsfólkið sem í rauninni greiði skattinn. Það var aðeins möguleiki sem nefndur var, einn af mörgum sem á var bent af seðlabankastjórn og bankastjórum viðskiptabankanna að gæti komið til mála þegar leitað væri að þeim sem skattinn ættu að greiða. En auðvitað kemur engum til hugar að það eigi að mæta áhrifum þessa frv. með því að lækka laun fólksins í bönkunum, enda eru bankarnir skuldbundnir til þess að greiða starfsfólki sínu þau laun sem samið var um í frjálsum kjarasamningum milli aðila. Og þá er bara einn aðili eftir sem getur komið til greina að láta greiða þann skatt sem hér um ræðir. Hvaða aðili er það? Það eru viðskiptamenn bankanna. Hvernig yrði það gert? Jú, það yrði gert annaðhvort með því að hækka útlánsvexti, þ. e. hækka vextina sem lántakendur eru látnir greiða, eða þá með því að halda útlánsvöxtum óbreyttum, en lækka innlánsvextina og afnema verðtryggingu á sparifé. Þetta er sú leið sem seðlabankastjórinn lýsti yfir á fundi fjh.- og viðskn. Nd. að væri nánast óhjákvæmileg. Hann lýsti yfir að í kjölfar samþykktar þessa frv. væri nánast óhjákvæmilegt að reikna með því, að í kjölfar frv. mundi fylgja annaðhvort hækkun útlánsvaxta eða lækkun innlánsvaxta, m. ö. o. að bilið milli útlánsvaxta og innlánsvaxta mundi aukið. Um hversu mikið? Um 0.7–0.9%. Þetta er m. ö. o. niðurstaða bankaeftirlitsins ef kalla má Seðlabankann þá stofnun. Seðlabankinn er sú stofnun sem á að tryggja að hagsmunir fólksins, sem á sparifé sitt inni í lánastofnunum, séu tryggðir þannig að fólk þurfi aldrei að óttast um að sparifjárinnistæður þess verði að engu vegna þess að lánastofnanir standi ekki undir skuldbindingum sínum. Hlutverk Seðlabankans er að tryggja þetta. Þessi aðili, Seðlabankinn, á því að gera tillögur um vaxtaákvarðanir til ríkisstj. sem séu þannig að fólkið í landinu, sem á sparifé í bönkum, megi treysta því, að það sé örugglega varðveitt. Þessi eftirlitsaðili, Seðlabankinn, tillöguaðilinn um vaxtamál, fór yfir öll þau atriði, sem ég hef hér farið yfir, um hvaða aðili gæti hugsanlega greitt þennan skatt sem látið er í veðri vaka að bankar og lánastofnanir eigi að greiða, og niðurstaða hans varð þessi. Það er ekki um annað að ræða, eins og mál horfa við, en að gera ráð fyrir að skatturinn sé greiddur með því að auka mismun innlánsvaxta og útlánsvaxta, að skatturinn sé greiddur annaðhvort af fólkinu, sem á sparifé sitt í bönkum, með því að verðtrygging sparifjárins verði rýrð að sama skapi, eða af því fólki, sem tekur lán í bönkum, með þeim hætti að útlánsvextir verði hækkaðir að sama skapi. M. ö. o.: Seðlabankinn lýsir yfir að hann muni í framhaldi af afgreiðslu þessa máls gera till. um hækkaða vexti. Niðurstaðan er sú sem ég hóf mál mitt á, að það er ekki hægt að skattleggja dauða hluti, það er ekki hægt að skattleggja stofnanir eða byggingar. Það er fólk sem greiðir þessa skatta. Og eins og málin horfa við núna þegar búið er að leita að öllum þeim aðilum sem hugsanlega geta greitt þann reikning sem hér er verið að búa til, þegar búið er að leita að öllum þeim aðilum, þá er það ekki nema einn sem eftir stendur. Það eru viðskiptamenn bankanna. Það er fólkið í landinu, sem á sparifé sitt inni í bönkunum, eða fólkið í landinu, sem þarf að njóta fyrirgreiðslu þessara lánastofnana. Skatturinn leggst á það. Á þetta vildi ég aðeins benda og enn ítreka þær ábendingar til þess að reyna enn einu sinni að koma mönnum í skilning um að það eru engin verðmæti til í okkar samfélagi sem hægt er að líta á sem einhvers konar strandgóss, sem hefur rekið á okkar fjörur, og hægt er að ganga í án þess að það komi við einn eða neinn. Slíkt fjármagn er ekki til. Slíkur aðili er ekki til. Allir þeir skattar og öll þau gjöld, sem á eru lögð í okkar samfélagi, sama hvað þau eru kölluð, sama hver er látinn í veðri vaka að eigi að greiða það, - allt þetta eru skattar og gjöld sem lifandi fólk borgar, fólkið í landinu, sama hvað viðkomandi frv. eða tillaga heitir. Herra forseti. Menn hafa veitt því athygli undanfarnar vikur, að það hafa verið mikil átök í ríkisstj. Átökin hafa verið á milli Alþb. annars vegar og Framsfl, hins vegar, og margt annað, sem gerst hefur hér í þingi, hefur horfið í skugga þeirra átaka. En það eru þrír aðilar í þessari hæstv. ríkisstj. Hluti Sjálfstfl. er í forsæti þessarar ríkisstj., hæstv. forsrh. og fylgisveinar hans sem í ríkisstj. sitja. En eins og jafnan þegar átök verða í stjórnarherbúðunum er þessi þriðji aðili, þetta þriðja hjól undir vagni, aldrei nefndur. Sá þriðji aðili er aldrei til í þessari ríkisstj. þegar ósamkomulag verður. Hann hefur aldrei neina skoðun, þessi þriðji aðili. Hann er aldrei nefndur til málsins. Það heyrist aldrei í blöðum, útvarpi eða sjónvarpi að hann sé á fundum. Það eru þingflokksfundir hjá Framsfl. Þar er rætt við formann þingflokks eða formann flokks að fundi loknum. Menn bíða með óþreyju og spenningi eftir að fá að vita hvaða ákvarðanir þar eru teknar eða hvaða niðurstaða verður þar. Sama máli gegnir um Alþb. Þar bíða menn í ofvæni eftir þingflokksfundum, eftir viðræðufundum í þeim herbúðum, og menn tala þar við formann flokks, formann þingflokks, ráðh. o. s. frv. En það hefur enginn lengur áhuga á því einu sinni að spyrja um þriðja aðilann: Hvar er Gunnar? Hvað vill Gunnar? Af hverju eru Gunnar og Pálmi ekki á fundi? Hvar er Friðjón? Hvað segja þeir? Hvað vilja þeir? Hvert er framlag þeirra til málsins. Menn eru gersamlega hættir að spyrja um þetta. Þeir hafa aðeins einu hlutverki að gegna í þessari ríkisstj. Það hlutverk er að bíða eftir að hinir komi sér saman. Og þeir hafa aðeins eina tillögu í þessari ríkisstj., og það er að þessir aðilar tveir, Framsókn og Alþb., verði að koma sér saman því að samkomulag verði menn að gera. Að forsrh. hafi einhverja till. um það, hvert eigi að vera efni slíks samkomulags, nei, hann hefur enga skoðun á því. Hann hefur bara eina skoðun: að það verði að vera samkomulag. Samkomulagið getur byggst á till. Alþb. Samkomulagið getur byggst á till. Framsfl. Samkomulag getur byggst á till. sem er soðin upp úr meiningum þessara tveggja flokka. En að forsrh. hafi skoðun á málinu, að þeir. ræðist við, sjálfstæðismennirnir í ríkisstj., nei, það er alveg af og frá. Þeir hafa enga aðra skoðun en þá, að það verður að gera samkomulag.  Í Kristnihaldi undir Jökli, 41. kafla, er fjallað um viðgerð hraðfrystihúsanna, og það mætti lesa sem viðgerð atvinnulífsins eða viðgerð efnahagsmálanna, ef menn vildu vera láta. Það segir m. a. svo, með leyfi hæstv. forseta orðrétt, þar sem ræðast við séra Jón Prímus og umboðsmaður biskups. Séra Jón segir: „Ef ekki á að gera alla upp fyrir skuldum undireins, þá verður að koma sér saman um eitthvað, sama hvað það kostar, sama hvaða bölvuð vitleysa það er: samkomulag verður að vera. Menn verða til að mynda að koma sér saman um að peningar hljóti að vera einhvers staðar - hjá þeim ríku ef ekki vill betur, í bönkunum .... Umbi: Ég hefði þó haldið að fyrsta skrefið væri að koma sér saman um að eitthvað sé satt og reyna síðan að lifa eftir því í félagi. Séra Jón  Umbi: Á þá bara að hafa skáldlegt hugarflug í staðinn fyrir réttlæti. Séra Jón  Umbi: Samkomulag um hvað? Séra Jón  Herra forseti. Ég held að ég hafi þessi orð mín ekki öllu fleiri. Ég held að ég sé búinn að komast að raun um það, eftir hvaða lífsreglum hæstv. forsrh. starfar. Hæstv. forsrh. er Jón Prímus íslenskra stjórnmála.



Herra forseti. Þetta frv. hefur verið um nokkra hríð fyrir fjh: og viðskn. þessarar deildar, og þar hefur verið farið eftir óskum nm. um að kalla á fund nefndarinnar og fá þau gögn, sem nm. vildu fá fram, og hef ég ekkert við þau vinnubrögð að athuga. Það var gefinn nokkuð sæmilegur tími til þess að kynna sér bæði efni þessa máls og viðbrögð þeirra sem frv. skiptir fyrst og fremst máli, þó að vitaskuld skipti það hinn almenna viðskiptamann banka og sparisjóða mestu þar sem hér verður fyrst og fremst lagt á þeirra herðar að standa undir þessum sköttum. Ég held að það sé ómaksins vert að geta lítillega stefnu núv. hæstv. ríkisstj. Hún er öll horfin núna. En í málefnasamningi, sem þeir félagar komu sér saman um 8. febrúar 1980, segir að verðbótaþáttur vaxta hækki ekki 1. mars það ár og fari síðan lækkandi með hjöðnun verðbólgu, í stað hárra vaxta verði unnið að útbreiðslu verðtryggingar og lengingu lána. Í kjölfar þessa kom stefnuræða forsrh. haustið 1980 og þar segir: „Um útlán viðskiptabanka þarf meginstefnan að vera sú, að þeir láni ekki út meira en sitt eigið ráðstöfunarfé, en grípi ekki til yfirdráttar í Seðlabanka, sem þýðir að jafnaði aukna seðlaprentun og vaxandi verðbólgu, nema alveg sérstakar aðstæður krefji og þá um stutta stund.“ Í ræðu forsrh., sem hann flutti á gamlársdag 1980, segir hann um vexti: „Vaxtakerfið verði endurskoðað í heild með einföldun fyrir augum og dregið verði úr þörf fyrir vaxtamismun með hækkun á þjónustugjöldum banka og sparisjóða.“ Þetta er táknrænt fyrir núv. ríkisstj., að það sem ráðh. segja í öðru orðinu taka þeir aftur með hinu. Jú, það átti að lækka vextina en hækka aftur þjónustugjöld banka og sparisjóða. Ég held að það skipti ekki höfuðmáli fyrir þá, sem lán taka, hvað vextirnir eru, heldur hitt, hvað þeir verða að borga fyrir vexti og þá þjónustu sem lánastofnanir veita. Vextirnir, sem hver og einn verður að greiða, eru í raun og veru það sem lánastofnunin tekur af honum. Í stefnuræðunni, sem flutt var 22. okt. 1981, segir forsrh.: „Tekist hefur að verðtryggja flestar tegundir inn- og útlána á þessu ári“ - þrátt fyrir það að vextir hafi tvívegis verið lækkaðir á árinu. Þá voru lækkaðir víxilvextir um 1%, en þjónustugjöldin hækkuð sem því nam og betur þó, en á sama tíma var að verulegu leyti tekið fyrir víxilútlán svo að það hefði verið enn auðveldara fyrir ríkisstj. að lækka víxilvexti enn meira því að þeir höfðu engin áhrif eða sáralítil áhrif á kostnað við lántökur almennings. Og menn voru í stefnuræðunni 1981 afskaplega ánægðir með árangurinn af stefnu ríkisstj., því að forsrh. segir enn fremur í þessari stefnuræðu: „Almenningur getur nú lagt fé sitt fyrir án ótta við rýrnun þess af völdum verðbólgu.“ Og enn bætir hann við: „Þetta hefur dregið úr þeim verðbólguhugsunarhætti sem verið hefur landlægur hér um árabil.“ Nú er alveg hætt að hugsa um verðbólgu á Íslandi eftir þessu. Ekki er nú liðið nema rúmlega hálft ár. 27. jan. á þessu ári er sagt í kaflanum, sem ríkisstj. sendi frá sér, skýrslu um aðgerðir í efnahagsmálum: „Aðhald í peningamálum verði aukið með ýmsum ráðstöfunum og látið ná til allra þátta sem áhrif hafa á þróun útlána og peningamagns. M. a. verði sveigjanlegri bindiskyldu beitt í þessu skyni. Lagt verði að innlánsstofnunum að gæta ítrasta aðhalds í útlánum þannig að þau verði í samræmi við efnahagsstefnuna. Unnið verður að því að draga úr fjármagnskostnaði, m. a. með lækkun vaxta í samræmi við hjöðnun verðbólgu.“ Þetta er síðasta plaggið sem kemur frá ríkisstj. um vaxtamálin, um aðgerðir ríkisstj. í því að lækka vexti í þjóðfélaginu. Allir vita hver árangurinn hefur orðið. Í þessu sama plaggi er sagt um áramót: „Lagður verði skattur á banka og sparisjóði.“ Á fund fjh.- og viðskn. komu þeir menn sem unnu að samningu þessa frv., og ég spurði þá að því, hvenær þeim hefði verið fengið þetta verkefni í hendur. Þeir sögðu að þeim hefði verið fengið þetta verkefni í hendur 27. jan. Nú hefur ríkisstj. lagt á það mikla áherslu, hvað hún ætli að marka áhrifaríka stefnu til langframa á öllum sviðum. Ákvörðun, sem hún tekur um áramótin 1981–1982 um að leggja slíkan skatt sem þennan, er ekki komið lengra en það, að verkefnin eru færð til þessara manna, sem eiga að vinna þau, 27. jan. Ríkisstj. hefur lagt fram ýmis stefnuatriði til öflunar fjár fyrir ríkisstofnanir, eins og um svokallaðan orkuskatt, sem skýrt var frá við framlagningu lánsfjáráætlunar og frv. til lánsfjárlaga. Það frv. hefur aldrei komið fram, aldrei verið nein samvinna eða samkomulag um það á milli Alþb. og Framsfl. Ég get tekið undir það sem síðasti ræðumaður sagði, að það er grátlegt til þess að vita, að aldrei eru nefndir þrír menn sem sæti eiga í ríkisstj. Það er aldrei talað nema um þessa tvo stríðandi flokka innan ríkisstj., Framsfl. og Alþb. Loksins ná þessir flokkar saman um að leggja þennan skapnað hér fram, frv. til l. um skattskyldu innlánsstofnana. Nm. stjórnarandstöðu í fjh.- og viðskn. vildu fá ýmsar fleiri upplýsingar en þær, sem starfsmenn í ráðuneytum og við framkvæmd skattamála gátu gefið, og sömuleiðis umfram þær upplýsingar, sem fram komu frá samtökum banka og sparisjóða, og þess var farið á leit, að tveir ráðherrar kæmu á fund nefndarinnar, hæstv. viðskrh. og hæstv. fjmrh. sem leggur þetta frv. fram. Aðspurður sagði hæstv. viðskrh. að þessari skattlagningu yrði mætt með tvennum hætti: Annars vegar með því að hækka útlánsvexti eða lækka innlánsvexti nema hvort tveggja sé, sem yrði aðallega til þess að mæta þessum skatti sem þýðir nýjan skatt á atvinnulífið, nýjan skatt á almenning, á þá sem þurfa að taka lán og hafa tekið lán. Síðan bætti hann við til þess að fegra nokkuð málstað ríkisstj.: Þessum nýju útgjöldum verður líka mætt með miklu aðhaldi og sparnaði í bankakerfinu. - Ég hef verið einn af þeim mönnum sem hefðu gjarnan viljað spara og veita meira aðhald í kerfinu, ekki eingöngu bankakerfinu, heldur einnig í ríkisstofnunum. Þetta er að verða útslitið orð, þetta aðhald og sparnaður, því að það fylgir þessu ekkert. Báknið þenst út, það blæs út með hverjum degi sem líður. Það er alltaf verið að fjölga starfsmönnum ríkis og ríkisstofnana og er ekkert lát á því. Nú hefur hæstv. viðskrh. gegnt sínu embætti frá því að núv. stjórn var mynduð og hæstv. núv. félmrh. þar áður, og ég hef ekki orðið var við að það hafi verið ríkjandi neitt aðhald í sambandi við rekstur banka. Það eru svo gífurlegar bankabyggingar í landinu og útþensla í þeim efnum að undrum sætir og þá ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég held að það sjáist ákaflega vel í þeim fskj., sem fylgja frv. Samkv. lögum um sérstakan skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði greiða viðskiptabankarnir á árinu 1980 í skatt af skrifstofu- og verslunarhúsnæði, sem byggt er, hvorki meira né minna en 1 millj. 792. þús. kr. og sparisjóðirnir 301 þús. kr. Ætli þessi upphæð sé ekki með sama áframhaldi örugglega tvöfölduð núna? Þetta er nú allt aðhaldið sem veitt er. Það er sjáanlegt á öllu að hér er verið að flytja frv. um einn nýjan skattinn enn sem kemur ekki á bankana. Það er látið líta svo út að bankarnir eigi að borga hann. Hann kemur á viðskiptamenn bankanna eins og viðskrh. viðurkenndi á fundi nefndarinnar. Það er enn ný skattlagning á atvinnulífið í landinu og á allan almenning. Það er enn verið að rýra kjörin til þess að seðja gírugheit fjmrh. og ríkisstj. sem reynir ekki á neinn hátt að halda í horfinu eða sýna aðhald, nema taka það sér í munn öðru hvoru. Það er eftirtektarvert, að þegar ríkisstj. vill fá afgreidd mál og leggur áherslu á það, og það gerir ríkisstj. á hverjum tíma, þá var það venja áður að ráðherrar, sem voru að ýta við afgreiðslu mála, hlýddu á umr. og hlýddu á aths. Nú höfum við 10 ráðherra, einn er erlendis, og það situr ekki einn einasti þeirra inni í þingsalnum. Þeir mega ekki vera að þessu. Farfuglarnir eru komnir flestir. Sumir farfuglarnir eru um það bil að koma. En nú liggur á að ljúka þinginu því að það eru aðrir farfuglar sem eru að fara, og það eru farfuglarnir sem eiga að sitja hér í ráðherrastólunum, en sitja ekki. Þeir eru að fara núna hver á fætur öðrum frá landinu, enda full ástæða til að fara. Það er allt að stöðvast og það er allt hér á hverfanda hveli. En hvort þeir kaupa eða láta borga undir sig nema aðra leiðina, sem væri mjög hyggilegt af þeim að gera, það veit ég ekki.  Ef við lítum á það atriði sem menn tala um, að það séu engir skattar lagðir á banka eða innlánsstofnanir í landinu og þess vegna. sé alveg sjálfsagt að leggja nú nýjan skatt á, þá er það rétt, að tekju- og eignarskattar hafa ekki verið lagðir á, enda segir það í lögum um bæði Landsbanka, Útvegsbanka, Búnaðarbanka og aðra banka, einkabankana líka, að svo skuli ekki gera. En heildarskattar, sem lagðir eru á viðskiptabankana á árinu 1980, eru upp á 14 millj. 606 þús. og á sparisjóðina 1 millj. 686 þús. M. ö. o. eru skattar til sveitarfélaga og ríkisins lagðir á viðskiptabankana og sparisjóðina upp á 16 millj. 292 þús. sem skiptist þannig, að það er landsútsvar tæpar 2.5 millj., fasteignaskattar til sveitarfélaga nema sömu upphæð og eins og ég sagði áðan sérstakur skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði sem nemur tæplega 2.1 millj. og launaskattur sem nemur rúmlega 5.8 millj. kr. Lífeyristryggingar, slysatryggingar og atvinnuleysistryggingar og vinnueftirlitsgjald, sem lagt er á allan atvinnurekstur í landinu, nema tæplega 3.5 millj. Hér er því um töluverða skattlagningu að ræða, enda eðlilegir skattar og réttlætanlegir, bæði landsútsvarið, fasteignaskattur til sveitarfélaga, launaskatturinn, meðan hann er lagður á, og sömuleiðis tryggingaskattarnir. Hins vegar má segja að sérstakur skattur á skrifstofu- og verslunarhúsnæði sé ranglátur, og því var lofað hátíðlega, einkum af framsóknarmönnum, að þetta yrði ekki gert nema í 1–2 ár, en síðan ætti að hverfa frá því. En það hefur verið svikið eins og fleira í þeim herbúðum. Ég held að menn deili ekki um það, að eigið fé viðskiptabanka þurfi að vera altmikið og fara helst vaxandi sem hlutfall af heildarskuldbindingum. Ef þessi vöxtur hefur verið mjög mikill á undanförnum árum væri e. t. v. hægt að segja að það mætti leggja þennan skatt á bankana sjálfa. En við skulum aðeins líta á þá töflu sem fylgir nál. minni hl. n. og er úr skýrslu sem nefndinni barst frá viðskiptabönkunum. Þar sést að frá 1976 lækkar eigið fé banka eins og Landsbankans, sem er langstærsti viðskiptabankinn, úr 5.9% 1976 í 5.3% 1981. Þetta er þróunin þegar tekið er tillit til hlutfallsins af heildarskuldbindingum bankanna. Það er aukning aftur í Útvegsbankanum. Hins vegar hef ég ekki samanburð fyrir sama tímabil og kemur fram í þeim tölum sem ég nefndi um Landsbankann, en þar hefur aukningin farið úr 3.2% í 9.7%. Í Búnaðarbanka hefur einnig orðið nokkur aukning frá árinu 1978, en engin nú síðasta árið, eða í 8.3%. Í Iðnaðarbankanum hefur orðið lækkun frá 1976 úr 8.9% í 8.4%. Í Verslunarbankanum hefur orðið aukning úr 4.4% í 9%. En þegar við lítum á viðskiptabankana, á meðaltalið, þá höfum við það ekki nema frá 1978, 5.5% í 6.8%, en eftir tekjuskatt fer það niður í 5.2%. Þetta segir sína sögu og er ekki björgulegt í sambandi við þá þróun sem þarf að vera varðandi stöðu bankanna og eigið fé þeirra sem hlutfall af heildarskuldbindingum. Ríkisstj. segir: Við þurfum að auka bindiskylduna, við þurfum að auka aðhald bankanna til útlána, taka meira af ráðstöfunarfé þeirra. - Því minna geta þeir lagt af mörkum til þess að sinna atvinnulífinu og hinum almenna borgara í þjóðfélaginu. Og nú er svo komið að það er ríkjandi lánsfjárkreppa í landinu og atvinnulífið stendur með þeim hætti, að það hefur orðið að grípa til sérstakra aðgerða sem þó hafa engan veginn gengið nógu langt eins og allir vita. Stefna ríkisstj. fyrsta árið var sú, að gengið þyrfti að aðlagast útflutningskjörum og útflutningi landsmanna, og þá gekk atvinnulífið nokkuð sómasamlega miðað við það, að enginn megi hafa neitt umfram það sem minnst þarf. En svo kom ógæfan með ákvörðun á gamlársdag 1980 þegar var ákveðið að festa gengið og láta sem engan varðaði um það, hvernig atvinnulífinu reiddi af. Verðbólgan var mæld niður og opinberar skýrslur sýna að það var minnkandi hraði verðbólgu á öllu því sem var innan marka vísitölu. Allt annað óð áfram. Framleiðslukostnaður jókst um 50–60% í flestum greinum. Við fluttum inn eins og óðir værum allt sem erlent var til landsins, seldum það á undirverði, jukum þann veg eyðsluna með því að flytja á undirverði erlendar vörur til landsins, en á sama tíma hnignaði samkeppnisiðnaði þannig að margar iðngreinar voru við það að gefast upp. Sum fyrirtæki gáfust gersamlega upp í þessari óheillastefnu sem stjórnin tók upp í árslok 1980. Í sjávarútvegi voru erfiðleikarnir líka miklir nema í tilteknum greinum vegna mjög hagstæðra markaðsáhrifa. Það, sem bjargaði að vissu leyti miklu, var að dollarinn styrktist mjög á þessu tímabili, en um 70% af útflutningi okkar seljum við í dollurum. En ef ég man rétt eru ekki nema um 30% af innflutningi í dollurum. Við héldum veislu á árinu 1981 eða réttara sagt bauð ríkisstj. til þeirrar veislu. Hún borgaði ekkert í veislunni, enda hefur hún ekkert að borga, en veislan stóð allt árið. Sá, sem borgaði veisluna, var atvinnureksturinn í landinu. Eftir stóð atvinnurekstur í óskaplegum vanda og þegar veislunni lauk á gamlársdag s. l. sáu a. m. k. einhverjir í ríkisstj., - ég skal ekki segja hvort Jón Prímus hefur séð það, - en einhverjir hafa séð að nú væri ekki hægt að halda áfram stefnu gamla Prímusar, gengið þyrfti að aðlagast þeim tilkostnaði sem væri við framleiðsluna, við útflutninginn, og það þyrfti líka að láta verðlag á innfluttum vörum vera á sannvirði, en drepa ekki innlendan iðnað. Og þetta hefur nú gerst síðan gengisaðlögun var tekin aftur upp. En gengislækkanir eru auðvitað ekki til þess að bjarga neinu. Þær eru aðeins staðfesting á því sem er að gerast í þjóðfélaginu. En það er líka nauðsynlegt að staðfesta þegar verðbólgan er jafnhrikaleg og hún er í þessu landi. Eftir að núv. ríkisstj. hefur setið í rúm tvö ár er ástandið þannig að það er stórversnandi hagur allra fyrirtækja í landinu. Einstöku markaðir eru ótryggir, og við það getur vesalings stjórnin ekki ráðið, enda verður ekki að henni vegið í þeim efnum. Hún hélt því í upphafi síns valdatíma að auka mætti þjóðarframleiðslu, en þjóðarframleiðslan hefur dregist verulega saman, og það er eingöngu fyrir áhrif þeirra stjórna, sem voru á undan vinstri stjórninni 1978, sem þessi þjóð hefur lifað við þau lífskjör sem hún hefur haft fram til þessa. Það var þó einkum verk þeirrar stjórnar sem sat 1974–1978, því að aðgerðirnar, sem hún beitti sér fyrir með útfærslu í 200 mílur, aðgerðirnar, sem hún beitti sér fyrir til að losna við útlendinga úr íslenskri fiskveiðilögsögu, eru það sem við höfum lifað á síðan. Lengi vel fiskuðu útlendingar um 50% af heildarbolfiskafla okkar. Þessu höfum við náð og við höfum aukið bolfiskveiðarnar verulega. Bara aukningin á bolfiskveiðunum hefur gert það að verkum, að verðmætið er ívið meira en allt það verðmæti sem loðnan gaf okkur þegar mest var. Loðnan var mikil búbót. Nú hefur sú veiði hrunið og mjög mikið áhorfsmál hvort eigi að leyfa nokkra slíka veiði á þessu ári. Enn stafar að okkur ný hætta þrátt fyrir 200 mílna fiskveiðilandhelgi. Við heyrðum í gærkvöld fregnir af því, að stór rússneskur verksmiðjufloti væri að veiða karfa utan 200 mílna á mjög djúpu vatni, miklu dýpra vatni en við Íslendingar veiðum á. Það eru þrír stofnar af karfa hér við landið, tveir stofnar sem við höfum veitt, annar er djúpsjávarkarfi, sem við köllum, sem fer út á dýpi til að gjóta, en þriðja stofninn, sem er aðallega á þessu mikla dýpi, höfum við ekki nýtt til þessa. Ef þessi mikla veiði er sá djúpsjávarstofn sem við höfum verið að veiða, þá er okkur stórfelld hætta búin. Mér hefði þótt fróðlegt, því að þetta mál, sem við erum að ræða, skiptir miklu, þetta eru almenn efnahagsmál, að heyra hver eru viðbrögð ríkisstj. við þessu máli. Samstarfsnefnd var skipuð á árinu 1978 á milli Sovétríkjanna og Íslands um fiskverndun og samstarf þessara þjóða um fiskveiðar. Það væri fróðlegt að vita það, ef ráðherrar mættu vera að því að hlusta og svara, hvort íslenska ríkisstj. ætli ekki að bregðast við og fara þess á leit við Sovétríkin að þessi nefnd haldi fund um þetta alvarlega ástand.

Ég verð að biðja hv. ræðumann að fresta ræðu sinni. Klukkan er hálffimm og komið að fundartíma Sþ.

- [Frh.]