Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Samkomulag er um tilhögun umræðunnar, sbr. 2. mgr. 55. gr. þingskapa. Fyrri ræðumaður hvers þingflokks í nefndinni hefur allt að 45 mínútur í fyrra sinn og 20 mínútur í síðara sinn. Aðrir nefndarmenn hafa allt að 30 mínútur í fyrra sinn og 10 mínútur í seinna sinn. Formenn stjórnmálaflokkanna hafa allt að 30 mínútur í fyrra sinn og 10 mínútur í síðari umferð. Aðrir þingmenn hafa allt að 20 mínútur í fyrra sinn og 10 mínútur í seinna sinn. Andsvör verða leyfð frá upphafi umræðunnar. Hefst nú umræðan og til máls tekur hv. 4. þm. Suðurk. Atli Gíslason, formaður þingmannanefndarinnar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.

Frú forseti. Ég mæli fyrir skýrslu þingmannanefndar um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem er viðamikið plagg eins og þið sjáið og henni fylgja ítarleg fylgiskjöl sem rakin eru í skýrslunni. Eins og kemur fram á efnisyfirliti á bls. 1 í skýrslunni er hún mjög ítarleg, 191 blaðsíða, og þar er gerð grein fyrir efnistökum okkar sem ég vík að síðar í máli mínu. Eins og kunnugt er urðu íslenskt þjóðarbú og íslenskur efnahagur fyrir gríðarlegu áfalli 6. október 2008 þegar stærstu bankarnir féllu, þrír einkabankar, og ríkið yfirtók rekstur þeirra. Í kjölfar þess samþykkti Alþingi að koma á fót sérstakri rannsóknarnefnd sem skipuðu Páll Hreinsson hæstaréttardómari, Tryggvi Gunnarsson, umboðsmaður Alþingis, og Sigríður Benediktsdóttir hagfræðingur. Í inngangi að skýrslu okkar er gerð grein fyrir verkefnum þessarar skýrslu. Enn fremur var kosinn sérstakur vinnuhópur um siðferði. Í honum sátu Vilhjálmur Árnason prófessor, Salvör Nordal, forstöðumaður Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands, og Kristín Ástgeirsdóttir, framkvæmdastýra Jafnréttisráðs, og skilaði hópurinn skýrslu sinni með viðauka þann 12. apríl sl. Töf varð á vinnu nefndarinnar um tvo mánuði, reyndar eitthvað lengur en það þýddi að ráðrúm þingmannanefndarinnar varð tveimur mánuðum styttra og vinnan frá því að við hófum störf hefur verið mikið kapphlaup við tímann. Okkur hefur tekist þetta. Það var eiginlega ekki ljóst fyrr en á föstudagskvöldið eða seinni part föstudags að það næðist og kann ég meðnefndarmönnum mínum einskærar þakkir fyrir einbeitta og málefnalega vinnu sem ég vík að síðar. Ég mun eflaust þakka þeim mun oftar í ræðu minni. Ég verð að segja að þeir sérfræðingar sem unnu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis eru allt yfirburðamenn á sínu sviði. Það eru færustu sérfræðingar sem við höfum á að skipa. Þess vegna hef ég tekið mikið mark á niðurstöðum skýrslunnar og allri umfjöllun í heild sinni vegna þess að ég geng að því sem vísu að jafnvalinkunnugt fólk og þarna skipaðist til verka skili af sér faglegum, vönduðum vinnubrögðum eins og það temur sér í öllu sínu starfi hvar sem það er á vettvangi þjóðlífsins. Í kjölfar þessarar skýrslu 12. apríl var á grundvelli laga skipuð sérstök þingmannanefnd, skipuð þingmönnum úr öllum þingflokkum. Hana skipa auk mín Unnur Brá Konráðsdóttir, sem var varaformaður, Birgitta Jónsdóttir, Eygló Harðardóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Magnús Orri Schram, Oddný G. Harðardóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Sigurður Ingi Jóhannsson. Síðustu tvær vikurnar starfaði Margrét Tryggvadóttir með nefndinni í forföllum Birgittu Jónsdóttur. Þessir nefndu þingmenn eru meðflutningsmenn á skýrslunni en það er vel að merkja ákaflega lofsvert og merkilegt í þingsögunni að það skuli hafa myndast einhugur um mál eins og þetta. Það var ekki alltaf auðvelt en við tókum til okkar gagnrýni sem kom fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um stjórnmálamenningu á Íslandi, umræðuhefð. Við unnum það málefnalega. Auðvitað vorum við ekki alltaf sammála en málefnaleg var vinnan, við komumst að niðurstöðu með heiðarlegri, beinskeyttri, málefnalegri umræðu. Og hvert einasta orð í þessum texta, sérstaklega í niðurstöðuköflunum, var rætt og meitlað og hugsun mikil bak við það. Verkefnum þingmannanefndarinnar er lýst í blöðunum og er gerð grein fyrir því á bls. 2. Við höfðum tvenns konar hlutverk: Annars vegar að skila Alþingi þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir, að mæla fyrir um hugsanlegar úrbætur á lögum á grundvelli þess og enn fremur áttum við að taka afstöðu til ráðherraábyrgðar sem við ræðum sérstaklega og ég var að vona að smitaði ekki gagnmerka vinnu í umræðum þingmanna í dag. Ég vona að við höldum okkur við og einbeitum okkur að umræðum um skýrsluna og geymum okkar ráðherraábyrgðina þar til við fjöllum um þingsályktunina. Það var samdóma álit okkar nefndarmanna að slík umræða mætti ekki trufla þá framtíðarsýn sem liggur í því plaggi sem við ætlum að einbeita okkur að í dag. Ég legg sérstaka áherslu á það og ég hygg ég færi hér fram skilaboð frá þingmannanefndinni allri um það. Ég hef sagt að aðalatriðið í vinnu þingmannanefndarinnar var þessi skýrsla, þessi efnistök. Hitt málið var - ég get svo sem sagt aukaafurð, ég hef verið gagnrýndur fyrir það, en við fengum þann kaleik, og það hefur reynst okkur öllum erfitt, að vinna það verk sem snýr að ráðherraábyrgðinni og Alþingi. Það hefur ekki verið auðvelt fyrir neitt okkar og síst þá sem standa frammi fyrir því að þurfa að taka afstöðu til flokkssystkina sinna eða flokksfélaga sem þau hafa starfað með árum eða áratugum saman. Ég geri mér fulla grein fyrir þeim erfiðleikum og ég vænti þess að þingmenn geri sér fulla grein fyrir því. Hver sem niðurstaðan verður svo er hún unnin í þessum sama anda þó að skilið hafi leiðir um niðurstöður. Við gerðum þetta af hreinni og fullri samviskusemi og einurð. Í skýrslunni er sagt frá vinnu þingmannanefndarinnar. Við höfum fundað 54 sinnum frá því um miðjan janúar sl. og við höfum fundað frá 17. ágúst sl. alla daga, öll kvöld. Það eru ekki bara fundirnir sem hafa átt sér stað heldur hefur verið ótrúleg heimavinna á öllum nefndarmönnum því að það er ekki nóg að funda, það þarf að undirbúa fundi, það þarf að lesa, það þarf að skipuleggja næsta dag og mér fannst alveg undravert og sýna óskaplegan styrk þingsins, mér fannst það sýna glöggt hvað við getum hérna inni, hvernig okkur tókst á þessum tæpum þrem vikum að klára skýrsluna í því horfi sem hún er. Ég hefði kosið að hafa einhverja daga í viðbót, ég neita því ekki. Það verða eflaust einhverjar villur sem koma upp. Strax klukkan 3 eftir að síðasta hönd hafði verið lögð á skýrsluna rak ég augun í villu sem ég mun gera grein fyrir. En menn verða að virða það til betri vegar þótt einhvers staðar gæti ónákvæmni eða einhvers staðar séu skekkjur. Það verður bara að vera þannig. Ég hef sagt um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að hún hefði e.t.v. getað orðið 500 bls. styttri ef tóm hefði gefist til að samhæfa niðurstöður í bindum vegna þess að niðurstöður rannsóknarnefndarinnar bergmála eða endurspeglast nánast í öllum bindum skýrslunnar. Ég kem betur að því síðar. Við höfum farið yfir alla texta og meitlað þá og við nutum aðstoðar ótrúlega margra sérfræðinga. Ég ætla ekki að telja þau upp, þau eru nefnd á bls. 3, en ég vil þó þakka þeim sérstaklega sem mest unnu fyrir okkur, þ.e. Jónatani Þórmundssyni, Ragnhildi Helgadóttur og Sigríði Friðjónsdóttur. Fleiri komu að en ég nefni þau ekki, en öllum sem nefnd eru þarna þakka ég sérstaklega. Við veltum við hverjum einasta steini, við svöruðum öllum álitum, við fórum tvisvar, þrisvar yfir erfiðustu álitamálin. Ég get ekki hætt þakkarræðu minni og verð að lýsa aftur yfir því að Alþingi hefur styrk og getu til að vinna í anda þess sem við tileinkuðum okkur og kemur fram í skýrslu rannsóknarnefndar, sérstaklega vinnuhóps um siðferði. Sú umgjörð sem við höfum á þingi er eiginlega ótrúleg og það sýnir að okkur tókst að vinna þessa skýrslu hversu duggott starfslið þingsins er, ritarar á nefndasviði og allt starfslið, og okkur hefur verið veitt skínandi umgerð um alla þessa vinnu. Við sitjum oft undir mikilli gagnrýni, Alþingi sætir oft ósanngjarnri gagnrýni að mínu mati. Svipurinn sem fólkið í landinu fær af þinginu er ekki allsendis réttur. Hér koma sjónvarpsmenn upp í byrjun funda þar sem er svolítill - ég segi ekki sandkassaleikur en mjög áríðandi umræða en þar birtist oft sýn almennings á þingið. Það er minni eftirfylgni og athygli sem beinist að umfjöllun um einstök lagafrumvörp og ég tala ekki um umfjöllun þingmanna í nefndum sem er yfir höfuð til fyrirmyndar. En við þurfum að endurvekja traust Alþingis og ég kem betur að því síðar. Einnig er gerð grein fyrir bréfum sem við höfum sent og bréfum sem við höfum móttekið. Það féll niður, og féll reyndar niður í athugasemdatexta, bréf sem nefndin sendi forseta Íslands, svarbréf frá honum og viðbrögð siðanefndar eða vinnuhóps um siðferði við gagnrýni forseta Íslands og ég kem að því síðar. Þetta er inngangskafli. Síðan fjöllum við um meginniðurstöður nefndarinnar flokkaðar eftir málefnasviðum, tillögur um rannsóknir og síðan fylgir þingsályktun og í IV. kaflanum er útdráttur. Við byrjuðum á að vinna þennan útdrátt við hvert einasta bindi og tókum þar saman niðurstöður. Við greinum frá niðurstöðum og ályktunum rannsóknarnefndar Alþingis, tókum afstöðu til þeirra undir hverjum kafla. Þegar það var búið tókum við efnisniðurstöður okkar saman í einn kafla saman og síðan röðuðum við þeim undir málaflokka sem birtust í skýrslunni. Það var mikil vinna en hún var afar þarft verk því að á einum stað er hægt að finna allar meginniðurstöður unnar upp úr köflunum. Ég nefni það til að mynda varðandi kaflann um fjármálafyrirtæki að þegar búið var að taka saman niðurstöðupunkta úr öllum bindum sátum við uppi með hartnær 40 niðurstöðupunkta. Margir þeirra voru eins en þegar við vorum búnir að þjappa þeim saman og taka þá saman undir eitt enduðu þeir í 14–15. Það var gríðarleg vinna. Fyrst urðum við að verða sammála um niðurstöður við hvern útdrátt eða hvert bindi og síðan þurftum við, þegar við voru búin að þjappa þessu saman, að ná niðurstöðum um meginniðurstöðuna og það gekk ótrúlega vel. Ég hafði það að leiðarljósi í allri þessari vinnu við þessa skýrslu og í allri vinnu minni sem formaður að ná samstöðu og einhug, að ná vinnulagi sem siðanefndin bendir okkur á að vinna eftir og það tókst í meginatriðum um þessa skýrslu. Einstök atriði hafa þingmenn sett í neðanmálsgreinar en það var samstaða nánast í gegnum alla skýrsluna. Það var mitt verkefni. Ég gat auðvitað farið aðra leið sem var auðveldari, að sprengja þetta allt upp í deilum. Það var líka hægt á köflum. Ég tók þá leið halda málamiðlun og það tókst, ég vík betur að því síðar. Þannig gerðum við þetta og skiptum svo upp í málefnasvið, í fyrsta lagi Alþingi, síðan fjármálafyrirtæki, eftirlitsaðila, stjórnsýslu og svo kafla um siðferði og samfélag. Það er nauðsynlegt og þarft verk og afar brýnt fyrir skoðun í framtíðinni á þessu. Þessi samantekt er mjög brýn. Nú ætla ég að fara yfir þessar meginniðurstöður en ítreka að þær eru dregnar saman úr niðurstöðum þingmannanefndarinnar úr hverjum kafla og skýrslunni, þannig að skýrsla rannsóknarnefndarinnar og niðurstöðurnar í útdráttunum standa. Það er meginstefið í öllum niðurstöðum okkar í útdráttunum að við erum sammála þeim og leggjum til að þær verði í meginatriðum, eins og við orðum það, lagðar til grundvallar við úrbætur í löggjöf, þannig að stóra niðurstaðan er þessi: Við föllumst á niðurstöður skýrslu rannsóknarnefndarinnar í meginatriðum og þær eru í meginatriðum lagðar til grundvallar. Þarna erum við að leggja upp forsendur fyrir löggjafarvinnu en þar sem við erum með mismunandi stjórnmálaskoðanir þá greinir okkur auðvitað á um hvaða leiðir eigi að fara en forsendurnar eru þarna. Það er svo pólitískt úrlausnarefni hvers flokks að velja leiðir sem fullnægja þeim forsendum sem við setjum fram og komast að niðurstöðu. Þannig er vinnan. Við áttum ekki sem nefnd tök á því að semja löggjöf um fjármálafyrirtæki, þingskapalög eða annað slíkt. Það bara gekk ekki eftir. Þetta vildi ég taka fram. Tímans vegna verð ég auðvitað að stikla á stóru. Við í nefndinni höfum skipulagt okkur nokkuð, þannig að hver nefndarmaður mun gera sérstaklega grein fyrir einhverju ákveðnu málefnasviði en hafa auðvitað frelsi til að tjá sig um allt. Ég hef ekki verið svo skipulagður eða einrænn að ég hafi stýrt því hvað hver segði eða neitt slíkt, því fer fjarri, en þetta var skipulagt svona. Ég ætla að byrja á Alþingi og staldra aðeins við þann þátt. Þar kemur fram að í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er sett fram gagnrýni á störf og starfshætti Alþingis og mikilvægt að bregðast við henni. Meginniðurstaða okkar er sú að það verði að auka sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu og auka fagmennsku við undirbúning löggjafar. Þetta er auðvitað gamalkunnugt stef en nú má það ekki hljóma sem stef lengur, nú verður þetta að fara að komast í framkvæmd. Það má segja að þetta sé sjálfstæðisyfirlýsing Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það er kominn tími til að iðka þrískiptingu ríkisvaldsins, eins og hugmyndafræðingar þeirrar þrískiptingar lögðu upp með á sínum tíma. Við viljum að Alþingi taki starfshætti sína til endurskoðunar og við segjum það. Það eru kannski stór orð, það verður hver að meta það, ég var reyndar svolítið feiminn við stóru orðin, eins og ég er oftast. En við segjum að við viljum ekki að Alþingi sé verkfæri í höndum framkvæmdarvaldsins. Og á það legg ég þunga áherslu í þeim kafla, sem ég kem að núna, og ég óska eftir því, og það eru eindregin tilmæli mín til þingmanna, að í umræðunni um þessa skýrslu í dag og í væntanlegri umræðu um þingsályktunartillögur á morgun stundum við þá umræðu sem skýrsla rannsóknarnefndarinnar og þá sérstaklega skýrsla vinnuhóps um siðferði leggur mikla áherslu á. Við segjum: „Þingmannanefndin telur fulla ástæðu til að taka alvarlega gagnrýni í umfjöllun vinnuhóps um siðferði um íslenska stjórnmálamenningu og leggur áherslu á að draga verði lærdóm af henni. Alþingi á að vera vettvangur umræðu sem tekur mið af almannahagsmunum. Góð stjórnmálaumræða næst fram með því að láta andstæð sjónarmið mætast þar sem byggt er á staðreyndum og málin eru krufin til mergjar. Íslensk stjórnmál hafa ekki náð að þroskast nægilega í samræmi við það. Stjórnmálaumræður á Alþingi hafa einkennst um of af kappræðum og átökum og því þarf að efla góðan góða rökræðusiði á Alþingi. Mikilvægt er að Alþingi ræki umræðuhlutverk sitt og sé vettvangur lýðræðislegra og málefnalegra skoðanaskipta. Alþingismönnum ber að sýna hugrekki, heiðarleika og festu í störfum sínum. Brýnt er að Alþingi og alþingismenn endurheimti traust þjóðarinnar með orðum sínum og athöfnum.“ Þegar ég las skýrslu siðahópsins í fyrsta skipti varð þetta mér mikið umhugsunarefni. Ekki það að þetta kæmi mér á óvart, þvert á móti. Ég var varamaður á þingi 2003–2007 og hef verið aðalmaður frá 2007 og ég hef margsinnis upplifað þetta, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu. Ég er ekki að tala til einstakra þingmanna núna heldur er ég að tala til þingheims alls, þar með til flokksmanna minna og allra, að hver og einn hér í salnum íhugi þá gagnrýni sem við fáum á okkur og fari eftir henni. Kannski er það í dag sem við förum í prófið, kannski er prófraunin okkar í dag og á morgun hvort okkur takist að taka upp þessa stjórnmálamenningu, þessa umræðusiði. Ég er ekki að víkjast undan kraftmikilli gagnrýni, því fer fjarri, en við skulum forðast það að fara ofan í skotgrafir. Við skulum ræða þetta plagg hér og þingsályktunartillöguna sem kemur til umræðu síðar málefnalega, af festu, af hugrekki og heiðarleika og af einlægni. Þetta er prófraun á það hvort við viljum taka upp nýja siði eða ekki. Fyrir mér er það prófraun. Ég ætla ekki að fara nánar í þær úrbætur sem við leggjum til varðandi Alþingi, þetta stendur þarna skýrt og skorinort og ekkert verið að skafa af hlutunum, en ég vil þó segja að ég legg áherslu á að þingið má ekki vera verkfæri í höndum framkvæmdarvaldsins. Dæmin um það eru mýmörg. Það hefur ný stjórnarandstaða e.t.v. upplifað og stjórnarþingmenn frá því að ný ríkisstjórn tók við völdum og það upplifði ég margsinnis sem varamaður á þingi og sem fastur maður á þingi frá 2007 í stjórnarandstöðu, margsinnis. Meira að segja í tilvikum sem voru svo alvarleg að ég hélt að þau gætu ekki gengið eftir hérna og ég ætla ekki að nefna þau. Það eru líka ákveðin táknræn atriði sem varða samskipti þingsins við ráðherra sem eru umhugsunarefni, ávörp til þeirra, aukinn réttur þeirra til að grípa inn í umræður, ræðutími þeirra. Við köllum ráðherrana hæstvirta en okkur háttvirta. Þetta eru táknræn atriði. Ég er ekki að leggja mikið upp úr þessu, ég er bara að reyna að sýna sviðið. Þar eru atriði sem við þurfum að huga að. Það hefur líka gerst í störfum nefndarinnar, og ég verð að víkja að því, að framkvæmdarvaldið hefur truflað störf hennar. Það gerðist á vorþingi í fyrsta skipti og þá má eiginlega segja að starf nefndarinnar hafi meira og minna - ég segi ekki riðlast en við áttum í miklum erfiðleikum vegna þess að nefndarmenn þurftu að sinna öðrum skyldustörfum vegna mikils fjölda mála. Það gerðist líka nú á haustþinginu þar sem fram voru komin loforð og vilyrði um að þingmannanefndin ætti sviðið á haustþingi, það var samdóma niðurstaða forsætisnefndar og forustumanna stjórnmálaflokkanna. Það gerðist ekki, við áttum ekki sviðið eins og ég hélt að mundi verða, og það varð til þess að í tvígang í síðustu viku kallaði ég forseta þingsins á fund nefndarinnar og gerði grein fyrir gagnrýni minni á þetta. Það sem gerðist var að haldinn var fjöldi nefndafunda, bæði á þriðjudag og miðvikudag, sérstaklega á miðvikudag, um málefni sem voru í ágreiningi inni á þinginu og við vorum í þann mund að missa okkar traustustu ritara í þau störf, það tókst að koma í veg fyrir það. Ef ekki hefði tekist að koma í veg fyrir það og miðað við hversu lítinn tíma við höfðum er ég ekki viss um að við sætum hér í dag og ræddum þessa skýrslu. Þetta fannst mér vont en að þessu sögðu skal ég ítreka það að gagnrýni mín beinist ekki að þeirri umgjörð sem þingmannanefndinni var veitt, alls ekki, við fengum góða umgjörð, það var allt gert fyrir okkur sem við báðum um, við fengum alla þá sérfræðinga sem við vildum. En þarna birtist mér í verki þessi ágalli eða skortur á sjálfstæði þingsins, hvernig framkvæmdarvaldið getur tekið fram fyrir trekk í trekk. Það gerðist líka á síðustu dögum og ég er kannski ekki að fara með rétt mál - þeir leiðrétta mig þá - en ég heyrði að á síðustu stundu, eftir að nefnd hafði skilað af sér áliti um skipulagslög, hafi komið fram breyting frá ráðuneytinu. Þá þurfti nefndarfund um það og þá þurfti að taka sviðið af þingmannanefndinni. Þessi dæmi sitja ekkert í mér, ég nefni þau sem dæmi en ekki sem einhverja harkalega gagnrýni. Ég nefni þau sem dæmi til að skýra þá sjálfstæðisyfirlýsingu þingsins sem felst í þessari skýrslu. Það er alveg ljóst að í skýrslu rannsóknarnefndarinnar kemur fram verulega hörð gagnrýni á starfsemi fjármálafyrirtækja og við tökum undir hana í einu og öllu og jafnvel bætum við hana, ef eitthvað er. Við tökum það fram að stjórnendur og eigendur stærstu bankanna bera auðvitað mesta ábyrgð á hruninu. Það var líka niðurstaða rannsóknarnefndarinnar. Við tökum fram að samfélagið verði að geta treyst því að stjórnvöldum og eigendum fjármálafyrirtækja sé treystandi fyrir almannafé. Þá eigi ekki að setja óreynda menn í að stýra fjöreggi sparifjáreigenda og almennings í landinu, óreynda menn sem enga reynslu hafa af bankaumhverfi. Það er óþekkt úti í hinum stóra heimi. Það er ótrúlega margt í skýrslunni sem bendir ekki bara til slæmra vinnubragða, þess sem ég kalla lagasniðgöngu, vanvirðingu fyrir lögum og stórfelldra brotalama. Allt þetta gekk fram. Ég sagði einhvern tíma þegar sagt var að endurskoðendur hefðu brugðist og að laga þyrfti lagaumhverfið, að ég væri ekki viss um það. Auðvitað þarf að breyta einhverju þar en skyldur endurskoðenda eru alveg klárar. Það liggja fyrir dómar Hæstaréttar frá því um og í kringum 1990 - sem ég þekki reyndar mætavel því að ég var sérstakur saksóknari í þeim málum, þannig að einhverja þekkingu hef ég á því - þar sem endurskoðendur voru dæmdir fyrir hluti sem þeir svo aftur verða uppvísir að nú, þannig að lagaheimildirnar og annað var fyrir hendi. Niðurstaðan er sú varðandi alvarleika þessa máls, og það er alvarlegt, að það er búið að vísa þeim til sérstaks saksóknara í stórum stíl, bæði eigendum og stjórnarmönnum í stóru bönkunum og fleirum. Þetta er kannski hugarfarið í framkvæmd, þessi pólitíska lömunarveiki sem lýst er, skortur á kjarki, að nýta ekki eftirlitsheimildir sínar, FME til að mynda. Þegar kemur að eftirlitsaðilunum, þá er sama gagnrýnin, sami áfellisdómurinn sem við tökum undir og með vinnu endurskoðenda, skortur á því að meta og greina umfang vandans. Hver var í því? Enginn. Við gagnrýnum líka harðlega ákvarðanir Seðlabanka Íslands og lánveitingar Seðlabankans á árinu 2008. Sérstaklega finnst mér það sjálfum ámælisvert að eftir að viðvörunarljósin fóru að blikka svona skært, þau voru ekki gul, þau voru rauð frá ársbyrjun 2008 og fram á haust, skyldi ríkið, þ.e. Seðlabankinn, lána 300 milljarða gegn veðum sem ekki voru haldbær og þurfti ekki mikla sérþekkingu til að sjá það, rétt sæmilega skoðun. Við tökum stjórnsýsluna fyrir líka og þar er aftur því miður áfellisdómur ítarlega rökstuddur og heiðarlega fram settur. Vel að merkja þegar við erum að gagnrýna Alþingi og eftirlitsstofnanir og stjórnsýslu beinist sú gagnrýni líka að okkur sem sátum í þessari þingmannanefnd að hluta til, við erum þar líka í sjálfsgagnrýni. Við undanskiljum okkur ekki ábyrgð, hún er þarna. En þessi áfellisdómur er að stjórnsýsluna skortir formfestu og verklag og það skiptir máli vegna smæðar samfélagsins og verk- og ábyrgðarsvið voru óskilgreind. Það sem mér finnst verst í þessu eða með því verra er hvernig ráðherraábyrgðarkeðjan rofnaði, þ.e. hvernig ráðherrar gengu inn á verksvið annarra ráðherra, þeir voru ekki á gráu svæði heldur fóru þeir inn á verksviðið, héldu frá upplýsingum. Og ef menn rýna í það þegar ráðherraábyrgðarkeðjan rofnar þá er vegið að undirstöðu þess lýðræðislega skipulags sem þjóðin býr við. Það er líka vegið að sjálfstæði Alþingis og möguleikum Alþingis til að iðka eftirlitsskyldu sína. Ef ráðherra er haldið fyrir utan ákvarðanatöku, hvernig getur hann þá sinnt skyldum sínum gagnvart Alþingi? Við skoðuðum það í nefndinni og höfðum af því miklar áhyggjur en það sem ég tel vera brot er ekki heimfært undir sérstakar lagagreinar svo refsingu varði. Það er eitt af því sem við leggjum til að verði endurskoðað, þ.e. lögin um landsdóm og ráðherraábyrgð. Vel að merkja tel ég það vera í ágætislagi. Það þarf að laga ráðherraábyrgðarlögin og svo þarf að svara því umhugsunarefni hvort landsdómur eigi yfir höfuð að vera til. Við tökum ekki beinlínis afstöðu til þess, við vísum því til annarra. En inn í ráðherraábyrgðarlög þurfa að koma ákvæði sem leggja refsingu við því að rjúfa ráðherraábyrgðarkeðju, að vega að undirstöðum lýðræðislegs skipulags. Og það þarf að mínu mati líka að koma ákvæði um sannleiksskyldu inn í ráðherraábyrgð, þ.e. sannleiksskyldu ráðherra - nú tala ég ekki fyrir hönd nefndarinnar. Ráðherrar mega ekki komast upp með að segja þinginu ósatt, að komast upp með það án annarrar ábyrgðar en þá væntanlega pólitískrar sem oft er erfitt að framfylgja í íslensku þjóðfélagi. En ef sannleiksskyldan gagnvart þinginu er ekki virt er líka vegið að undirstöðu lýðræðislega kerfisins. Allt voru þetta umhugsunarefni fyrir mig. Kaflinn Siðferði og samfélag er merkilegur kafli. Við setjum ekki lög um siðferði en við tileinkum okkur siðferði og eiginlega allt það sem gerðist á þessum tíma var andstætt því sem ég held að flestöll okkar, ef ekki við öll erum alin upp við. Það þarf ekki að finna upp hjólið varðandi þau gildi sem við erum alin upp við, þau hafa margbirst, t.d. í heimspeki og siðfræði. Við vikumst undan þessum gildum eða horfðum fram hjá þeim í taumlausri neysluhyggju og óráðsíu. Við vorum einhvern veginn blind. Þetta þarf að skoða. Við þurfum að taka upp siðferðiskennslu og gildakennslu í skólum, það þarf að taka upp siðareglur hjá sem flestum starfsstéttum, það þarf að samtvinna siðferðislega hugsun og gildi allt frá leikskólum og upp í háskóla. Allar fagstéttir þurfa að tileinka sér siðferðislega hugsun. Þetta er áhyggjuefni. Ég ætla svo að víkja að einu sem ég var mjög gagnrýndur fyrir í vinnu nefndarinnar, það er að skýrslunni fylgir kynjafræðileg greining á skýrslu rannsóknarnefndar. Það er ekki þannig að ég hafi ætlað að búa til einhverja kynjafræðilega skýrslu sem viki öðru til hliðar og yrði aðalatriðið en skýrsla rannsóknarnefndar aukaatriði. Það er alls ekki svo. En mér fannst vanta það sjónarhorn á skýrslu rannsóknarnefndar og ég vona að þegar menn lesa þessa skýrslu lesi þeir hana með opnum hug, fordómalaust, og ég vona líka að blaðamenn geri henni þannig skil að þeir afvegaleiði ekki umræðuna og geri hana tortryggilega, eins og tillaga mín var gerð á sínum tíma í fjölmiðlum, heldur horfi á með opnum huga. Ég er kannski að segja við fjölmiðla og okkur öll að við ættum fremur að horfa á það jákvæða og halda því á lofti, því að það eru oft fleiri hlutir í málum en hinir neikvæðu. Og það er svo einkennilegt að þegar svona skýrsla er unnin reyna menn að tína ýmislegt út úr henni en við skulum horfa á það jákvæða. Þetta er stórmerkilegt plagg og það horfir til framtíðar, það er aðalatriðið í því sem við ræðum. Ég ætla líka að segja að þessi skýrsla, eins og ég hef sagt áður, er öflugur vitnisburður um styrk Alþingis. Afraksturinn af þessum meginniðurstöðum, sem eiga síðan þræði inn í niðurstöður okkar í útdráttum og inn í meginniðurstöður og ályktanir rannsóknarnefndar, birtast í tillögu til þingsályktunar. Ég leyfi mér að vísa til formálans, sem er að mínu mati merkilegur, og þeirrar löggjafar sem þarna kemur fram. Við biðjum þar um að starfshættir þingsins verði teknir til endurskoðunar. Við gagnrýnum íslenska stjórnmálamenningu alvarlega, að hún sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum og eigendum fjármálafyrirtækja og að eftirlitsstofnanir hafi brugðist. Í síðasta punktinum bendum við á að við skulum öll, ekki bara þingheimur heldur fagstéttir og aðrir úti í þjóðfélaginu, líta í eigin barm, horfa á okkur út frá þeirri gagnrýni sem þarna kemur fram. Lögin, þar sem við viljum breyta þeim forsendum sem ég nefndi, eru síðan talin upp. Það sem ég er hvað stoltastur af í þessari þingsályktunartillögu er að við leggjum til að kosin verði sérstök nefnd á vegum Alþingis sem hafi eftirlit með úrbótum á löggjöf sem þingmannanefndin leggur til í skýrslu sinni að verði hrint í framkvæmd. Miða skal við að þeim úrbótum verði lokið fyrir 1. október 2012. Það þýðir á mannamáli að skýrslan eigi ekki að fara ofan í skúffu og rykfalla heldur eigi að fylgja henni eftir. Þetta er gríðarlega þýðingarmikið atriði og ég vænti þess að verði þessi tillaga samþykkt muni forsætisnefnd leggja fyrir þingið í upphafi haustþings tillögu þar að lútandi um breytingu á þingsköpum. En vel að merkja, þingsköpin eru öll í umræðu og frú forseti hefur lagt upp frumvarp þess efnis að það sé lagt til á þingi. Ég býst við að það verði lagt fram strax en ég hygg að þessi breyting ætti að koma strax inn og beini því til forsætisnefndar að slíkt frumvarp komi fram á haustþingi að því gefnu að þingsályktunartillagan verði samþykkt. Ég ætla síðan að endingu að hlaupa á nokkrum atriðum í útdráttunum. Þau eru ekki mörg en ég ætla að byrja á bls. 17, bara rétt að kynna vinnuaðferðina og verklagið til sögunnar. Í III. kafla er útdráttur úr meginefni rannsóknarskýrslunnar, mjög styttur, og við höfum haft hana mjög stutta yfir höfuð nema örfáa kafla en við höfum mikið af neðanmálsgreinum þar til að auðvelda lestur þannig að menn geti lesið frá þessari skýrslu og meginniðurstöðunum fram og til baka inn í rannsóknarnefndarskýrsluna. Síðan höfum við tekið fyrir niðurstöður og ályktanir rannsóknarnefndar Alþingis. Þeim höfum við reynt að halda til haga í heild sinni þannig að þær birtist allar. Síðan koma á bls. 18 ályktanir okkar og afstaða okkar til niðurstaðna rannsóknarnefndarinnar. Eins og ég sagði áðan tökum við undir þær allflestar og leggjum til að þær verði í meginatriðum lagðar til grundvallar við úrbætur í löggjöf. Það er staðlaður texti sem kemur fyrir út um allt. Á bls. 25 er atriði sem ég ætla að gera að umtalsefni. Þar segir neðarlega á blaðsíðunni að þingmannanefndin telji ekki ásættanlegt að stefnuyfirlýsingin hafi ekki verið rædd ítarlega innan stjórnarflokkanna og endurmetin þegar á samstarfið leið og sífellt fleiri viðurlög kviknuðu um ofvöxt bankanna í hlutfalli við íslenskan veruleika. Síðan er talað um endurskoðun. Ég var með þessa einu bókun ásamt hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur um það sem er neðanmáls. Það var af því tilefni að Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagði fram í mars 2005 afar ítarlega greiningu á efnahagsástandinu á hartnær 100 blaðsíðum þar sem greint var frá þeim hættumerkjum sem uppi voru. Þar höfðu menn til hliðsjónar þau hættumerki sem komu upp við erfiðleika fjármálafyrirtækja á Norðurlöndunum, í Svíþjóð og Finnlandi í kringum 1994, ef ég man rétt. Við vöruðum við þessum hættumerkjum og mér fannst það fullmikið sagt líka í skýrslunni vegna þeirrar bókunar sem lögð var fram á fjórum þingum, síðast sem frumvarp. Hér vil ég geta þess, ég hafði það ekki tiltækt í bókun eða neinu slíku, að aðrir þingmenn innan dyra höfðu uppi aðvörunarorð. Ég ætla ekki að nefna þá en ég held að ekki sé hallað á neinn þótt ég nefni Einar Odd Kristjánsson heitinn sem hafði margsinnis hér í ræðustól, sem ég var vitni að sem varaþingmaður, uppi aðvörunarorð. Þau beindust þó fyrst og fremst að Seðlabankanum, en þessa vildi ég geta í athugasemdarnótu og það má kannski álasa Vinstri hreyfingunni – grænu framboði fyrir að sjást yfir að senda rannsóknarnefndinni þessar ályktanir. Þær voru mjög ítarlegar, þetta voru 80–90 blaðsíður, hagfræðileg og efnahagsleg greining á stöðunni, gríðarlega mikið unnið plagg. Næst er fjallað um einkavæðingu bankanna þriggja á bls. 28 og á bls. 30 og 31 eru þrjár bókanir um einkavæðinguna og hvort að rannsaka eigi hana. Ég hef legið undir ámælum vegna þess að nafn mitt sem ekki stendur þarna virðist æpa á fjölmiðla og það hefur verið gert að umtalsefni, m.a. í Silfri Egils í gær. Ég tók ekki afstöðu, ég skilaði auðu. Á því eru tvær meginskýringar: Í fyrsta lagi vildi ég halda samstöðunni endalaust. Það var samstöðuhugsun mín sem gekk í gegnum allt. Það var þá eina ágreiningsatriðið í skýrslunni sem hefði komið til atkvæða á þingi í tillöguflutningi og smitað inn í umræðuna í dag. Samstaða og einhugur réðu því að ég ákvað að skila auðu og ég bið menn að meta það við mig, bæði þá sem vildu fara af stað með rannsókn og hina sem vildu það ekki. Ég vil líka segja að þeir þingmenn sem mæla fyrir um slíka rannsókn eru í fullum færum til að gera það á komandi haustþingi. Í ljósi þessa sá ég ekki ástæðu til að fara inn í annan hópinn og mynda meiri hluta 5:4. Það er ástæðan. Við ræddum þetta auðvitað innan nefndarinnar en það gerði vinnuna að því leyti erfiðari um þetta málefni að fram kom yfirlýsing frá forsætisráðherra, sem féll í grýttan jarðveg hjá sumum, án þess að ég ætli að segja mína skoðun á því, þess efnis að ef nefndin kæmist ekki að þeirri niðurstöðu að rannsókn færi fram mundi hæstv. forsætisráðherra fara fram með slíka tillögu. Auðvitað eru hæstv. forsætisráðherra og allir þingmenn í salnum í færum til að gera það á haustþingi. Það réð afstöðu minni. Ég mun, þegar og ef slík tillaga kemur fram, að sjálfsögðu taka afstöðu til hennar. Ég vil víkja að bls. 165. Þar á undan eru reyndar ályktanir rannsóknarnefndar Alþingis frá bls. 160, um mistök eða vanrækslu ráðherra. Þar eru taldir upp þrír ráðherrar, forstjóri Fjármálaeftirlits og bankastjóri Seðlabankans. Nefndin skilaði frá sér þremur niðurstöðum, ekki bókun, um það, þ.e. fimm þingmenn. Sá sem hér stendur, Birgitta Jónsdóttir, Eygló Harðardóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Sigurður Jóhannsson tóku undir niðurstöðu rannsóknarnefndar þess efnis að tilgreindir fyrrverandi ráðherrar hafi gert sig seka um vanrækslu. Sama gilti um afstöðu okkar til Fjármálaeftirlits og seðlabankastjóra. Afstaða hv. þm. Magnúsar Orra Schrams og Oddnýjar G. Harðardóttur var á þá leið, eins og ég skil hana, að þau taka undir niðurstöður rannsóknarnefndarinnar um þrjá en ekki einn. Afstaða hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur og Unnar Brár Konráðsdóttur var sú, og ég vona að ég fari ekki rangt með það þó að ég segi það með þessum hætti, að það væri ekki í verkahring nefndarinnar að taka afstöðu um þetta. Ég ætla ekki að fjalla um það á þessu stigi málsins. Ég hef skoðanir á þessu og slíkt en ég ætla ekki að fjalla um þessa vanrækslu núna. Ég get ekki lagt hv. þingmönnum orð í munn en ég hefði viljað tengja þessa niðurstöðu málflutningi og umræðum um þingsályktunartillöguna þannig að umræða okkar í dag verði smitlaus af niðurstöðum og ágreiningi um ráðherraábyrgð. Enda var það svo í nefndinni, af því að við komum að þessum kafla, að við afgreiddum hann og ræddum hann nákvæmlega samhliða ráðherraábyrgð samkvæmt ráðherraábyrgðarlögum. Það gerðum við vegna tengingarinnar þarna á milli. Það er auðvitað órofatenging þó að auðvitað sé mismunandi skilningur á vanrækslu samkvæmt ráðherraábyrgðarlögum annars vegar eins og hún mætti rannsóknarnefnd Alþingis og hins vegar samkvæmt reglum um ráðherraábyrgð. En ég hefði kosið að við mundum ræða þennan þátt málsins undir umræðum um ráðherraábyrgð vegna þess hve nátengt það er og leyfa skýrslunni, þessu gagnmerka plaggi, að eiga einn dag eða umræðu vegna þess að við horfum þar til framtíðar. Við erum í svo mikilvægu verkefni, líklega mikilvægasta verkefni sem þingið hefur staðið frammi fyrir alla tíð. Það er álit mitt, ég tala hér ekki fyrir hönd annarra nefndarmanna í þingmannanefndinni, ég tek það skýrt fram. Næst er það bls. 170. Þar er mjög merkilegur kafli, þ.e. útdráttur úr skýrslunni um siðferði og starfshætti og þar eru efnistökin þau að á bls. 170 tekur vinnuhópurinn upp lærdóma. Við segjum á bls. 171: „Um afstöðu þingmannanefndarinnar til framangreindra lærdóma vinnuhóps um siðferði vísast til meginniðurstaðna þingmannanefndarinnar, sbr. kafla 2.5, Siðferði og samfélag.“ Þetta er ekki alls kostar rétt í skýrslunni vegna þess að ábendingar siðferðishópsins endurspeglast líka í umfjöllun um Alþingi, fjármálafyrirtæki, eftirlitsstofnanir og stjórnsýslu. Ég sé það af því að ég las þetta í gær að þarna vorum við heldur ónákvæm vegna þess að fjölmargar ábendingar vinnuhópsins lúta að þeim meginmálaflokkasviðum sem við fjölluðum um. Þetta er gagnmerkt plagg en ég vil vekja athygli á villu á bls. 180–181 sem varð varðandi hlut forseta Íslands. Ég vísa til þess sem vinnuhópurinn segir eða til útdráttarins, en við upphaflega útgáfu féll niður bókun sem átti að vera þarna. Ég rak augun í það kl. 3 á laugardeginum og þá var það orðið of seint, þá var hún farin í prentun. En á heimasíðu Alþingis …  Ég nefni þetta, ég ætla ekki að lesa það sérstaklega, en sem kunnugt er andmælti forseti harkalega áliti vinnuhópsins í útvarpsviðtali á síðdegisstöðvum fjölmiðla. Hann tilfærði þar það sem hann kallaði, ef ég man rétt, 16 rangfærslur og vinnuhópur um siðanefnd tjáði sig um það. Þetta eru skjöl sem fylgja. Við leggjum þetta upp eins og það er lagt upp í bókuninni. Við tökum ekki afstöðu en ég vil þó segja að vinnuhóp um siðferði varð á að rangfæra nokkra hluti sem hann taldi ekki breyta neinu um niðurstöðu sína. Í niðurlagi bréfsins, eftir að hafa beðist velvirðingar á þessum mistökum sem vinnuhópnum urðu á varðandi Al-Thani ferð með einhverju flugi og fleira, áréttar vinnuhópurinn hver hafi verið tilgangur skoðunar bréfa forsetans. Að lokum tekur vinnuhópurinn sérstaklega fram að rangfærslur breyti engu um ályktanir sínar og niðurstöður. Það látum við síðan standa og það er hvers og eins að leggja saman tvo og tvo eða að fá útkomu úr þessu. Við erum búin að leggja saman og setja strikið undir. Ég hef þá lokið þessari umfjöllun minni og ótrúlega lítið syndgað á tímann. Að meginstefnu hefur þetta verið kynning á skýrslunni. Aðrir ræðumenn þingmannanefndarinnar geta þá farið markvissar í einstök atriði og ég veit að þeir munu gera grein fyrir einstökum köflum hennar. Frú forseti. Yfirferð minni er lokið en verkefnið fram undan er stórt. Okkar bíða gríðarleg verkefni við að útfæra þessa skýrslu. Það var strembið og hefði ekki tekist nema vegna þess að hópurinn starfaði og tileinkaði sér aðferðir sem vinnuhópur um siðferði bendir á. Við hefðum getað verið í skotgröfum og þá værum við komin kannski á fyrstu 10 eða eða 20 blaðsíðunum, búin með 1. bindið. En þetta tókst, það hefði aldrei tekist nema með þessu góða samstarfi, með opnum og hreinskiptum skoðanaskiptum. Þetta hefði heldur ekki tekist ef við hefðum ekki notið starfsumgjarðar Alþingis og enn og aftur nefni ég sérstaklega þátt ritara Alþingis en aðstoð þeirra var ómetanleg. Enn og aftur þakka ég meðnefndarmönnum mínum kærlega fyrir. Þetta var erfitt en þetta var jafnframt ánægjulegt. Takk fyrir mig.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Atla Gíslasyni, formanni nefndarinnar, fyrir framsöguna og þann ágæta tón sem mér finnst hann setja fyrir umræðuna sem er fram undan í dag og næstu daga. Jafnframt er ástæða til að þakka nefndarmönnum öllum. Ég vil láta þess getið, vegna þess að formaður nefndarinnar vék að því í máli sínu að nefndin hefði unnið þetta mikla verk undir nokkurri tímapressu, að af minni hálfu hefði vel komið til greina að framlengja tímann ef nefndarmenn hefðu talið þess þörf. Formaðurinn kom víða við í máli sínu og er mjög knappur tími til að koma með athugasemdir en mig langar til að bera undir hv. formann nefndarinnar, Atla Gíslason, álitaefni sem snúa að landsdómi. Hann vék að því í máli sínu hvort rétt væri að fella úr gildi löggjöfina eins og komið er inn á í skýrslunni 

Frú forseti. Ein mínúta nægir mér ekki til að veita hv. þm. Bjarna Benediktssyni svör mín við því. Þetta er langt og mikið álitamál. Það er að mörgu að huga og ég hygg að þetta kalli á sérstaka umræðu sem er þó fyrir utan þessa. Engu að síður finnst mér, án þess að ég leggi fram tillögu, að þetta fyrirkomulag eigi að koma til endurskoðunar. Við eigum að taka hreinskiptna umræðu um hvort þetta kerfi gangi eða ekki. Fræðimenn á þessu sviði sögðu okkur að lögin sem samin voru 1963 hefðu verið ótrúlega góð á sínum tíma og stæðust ákaflega vel tímans tönn en þó verður samt að íhuga þetta. Í lögunum um landsdóm og lögunum um ráðherraábyrgð er gerð ákaflega góð grein fyrir því af hverju þetta fyrirkomulag er svona. Og þau rök eru færð fram af Ólafi Jóhannessyni. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir viðbrögð við spurningunni. Mig langar til að koma aðeins inn á nokkur önnur atriði í stutta síðara andsvari mínu. Í fyrsta lagi kom hann inn á að Seðlabankinn hefði á árinu 2008 haldið áfram lánveitingum og mat nefndarinnar væri að þar hefði hann farið óvarlega. Engu að síður liggur fyrir að það sem fjármálakerfið þurfti helst á að halda á árinu 2008 var aukið aðgengi að lausafé. Þess vegna eru framkvæmdir seðlabanka um alla Evrópu í takt við það sem Seðlabankinn var að gera á þessum tíma. Jafnframt finnst mér lítið tillit tekið til þess í umræðunni að með neyðarlögunum voru veðin sem Seðlabankinn tók í auknum lánveitingum sínum á árinu 2008 gerð verðlaus. Gæti hv. þingmaður komið aðeins inn á það? Og rétt í restina, vegna þess að hv. þingmaður kom inn á það sem hefur verið í umræðunni frá útgáfu skýrslunnar um einkavæðingu 

Frú forseti. Ég áleit það hlutverk mitt í inngangsræðunni að kynna til sögunnar þetta verk, þessa skýrslu. Ég fór yfir hana almennt, fór yfir vinnulag og annað slíkt. Ég las upp brotabrot úr einhverjum köflum sem eru niðurstaða nefndarinnar og ég vænti þess að nefndarmenn muni síðan í nefndinni útlista þessar hugmyndir. Þetta er svo stórt mál, hv. þm. Bjarni Benediktsson, að ég get ekki - það eru mínar takmarkanir að geta ekki svarað því á einni mínútu. Ég vona að hv. þingmaður virði það við mig en ég mun væntanlega koma hér upp í seinni umræðu, ég á víst 20 mínútur, og þá kemur hugsanlega fram meira af minni pólitísku greiningu á stöðunni.

Frú forseti. Ég þakka hv. nefndarformanni framsöguna og mun fjalla nánar um efni ræðu hans á morgun. Þó er eitt atriði sem ég hefði áhuga á að spyrja út í. Hann kom inn á umræðu um einkavæðingu bankanna, hvort hefði átt að rannsaka hana enn á ný. Fulltrúar Framsóknarflokksins í nefndinni vildu þar ganga lengst, töldu sig vera komna með allar þær upplýsingar sem þyrfti til að lýsa yfir mjög harðri gagnrýni á það hvernig staðið var að því, enda kemur fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að búið er að kanna það mál í þaula. 

Frú forseti. Ég gleymdi að þakka þakkir hv. þm. Bjarna Benediktssonar og hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. 
             Ég er aftur kominn í þá stöðu að þurfa að ræða atriði sem eru erfið og ítarleg. Það varð niðurstaða mín í nefndinni að við kæmumst ekki lengra með þetta. Málið er ekki þar með dautt. Það er athyglisvert að heyra hv. þm. Bjarna Benediktsson leggja upp að málið gæti vissulega komið til skoðunar og að við fyndum þá fleti á einkavæðingunni sem þyrfti hugsanlega að kafa betur til botns í. Til þess gafst nefndinni hreinlega ekki tími, til þess hefði þurft að fara mjög nákvæmlega í öll skjöl Ríkisendurskoðunar sem þó liggja fyrir í þessu máli. Á þessu er ítarlega tekið í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Við þurfum kannski að finna þau atriði sem rannsóknarnefndin 

Frú forseti. Ég skil vel afstöðu hv. nefndarformanns enda verkefni nefndarinnar fyrst og fremst að kanna það sem olli hruninu. Og eins og kemur fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er ýmislegt annað sem hefur gerst í samfélaginu á liðnum árum og áratugum sem væri kannski áhugavert að skoða og einkavæðing bankanna er eitt af því. Nú geri ég ráð fyrir að einhvern tímann aftur verði fyrirtæki einkavædd og þá er gagnlegt að hafa sem mestar og bestar upplýsingar um það hvað getur farið úrskeiðis í slíku ferli og hvernig best er að standa að því. Um leið og við rannsökum enn á ný einkavæðingu bankanna á sínum tíma væri að sjálfsögðu tilvalið að rannsaka líka það sem aldrei hefur verið rannsakað sem er seinni einkavæðing bankanna. Þar er mjög mörgum spurningum ósvarað. Væntanlega getum við þá sammælst um að setja saman nefnd til að fara í rannsókn á einkavæðingarferli, hvernig að því er staðið og hvernig best megi gera það.

Frú forseti. Ég ætla bara að segja það hér hreint út að meginverkefni þingmannanefndarinnar var framtíðin, að draga lærdóma af fortíðinni - að fortíð skal hyggja þegar framtíð skal byggja. En fyrst og síðast beindust augu okkar til framtíðarinnar, að draga lærdóm af því sem miður fór í fortíðinni.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. formanni þingmannanefndarinnar, Atla Gíslasyni, fyrir góð störf og allri nefndinni fyrir þá skýrslu sem hér er til umræðu í dag. Ég tel að þar sé unnið vandað og þarft verk sem við þurfum öll að taka mjög alvarlega á næstu vikum og mánuðum. Mig langar að nota þennan stutta tíma til að spyrja hv. þm. Atla Gíslason um nánari rökstuðning á þeim atriðum sem tengjast þeirri þingsályktunartillögu sem er í skýrslunni og á sérstaklega við þau atriði sem nefnd eru þar um endurskoðun löggjafar. Í dæmaskyni langar mig að biðja hv. þingmann að nefna hvaða atriði í stjórnarskrá lýðveldisins hann telur þurfa endurskoðunar við. Ég vil sömuleiðis biðja hann um að nefna hvaða atriði hann telur að þurfi endurskoðunar við í lögunum um ráðherraábyrgð og landsdóm. Hann nefndi hér í andsvari áðan, hv. þingmaður, að lögfræðingar hefðu komið fyrir nefndina sem teldu þessa löggjöf standast tímans tönn. 

Frú forseti. Ég nefndi það í ræðu minni varðandi ráðherraábyrgðina að ég teldi þurfa að skoða hana, þá átti ég við út frá einstökum atriðum. Ég tel að hún hafi verið tímamótaverk og standist tímans tönn. Það eru þó atriði þar inni sem þarf að skoða og réttmæt gagnrýni hefur komið fram á. Ég vil nefna eitt dæmi, þ.e. 10. gr. a-lið, sem við byggjum ekki á, hún er ekki talin standast nútímaþróun mannréttinda um skýrleika refsiheimilda. Fræðimenn eru hins vegar sammála um að 10. gr. b-liður standist fullkomlega. Ég nefni það sem dæmi, en það eru fleiri slíkir hnökrar. Alþingi vann gagnmerka vinnu varðandi endurskoðun á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar á sínum tíma. Það sem ég og nefndin erum e.t.v. fyrst og fremst að hugsa um, og nú tala ég samt fyrir sjálfan mig, er það sem snýr að Alþingi, það er það sem snýr að forseta Íslands, þættir þar. Það eru þættir sem varða þjóðaratkvæðagreiðslur, aðkomu þjóðarinnar að mikilsverðum 

Ég þakka hv. þm. Atla Gíslasyni fyrir þessi svör, þau voru eins skýr og hægt er að ætlast til á þessum örstutta tíma. Mig langar að taka fram annað dæmi úr skýrslunni sem vekur athygli mína og það er sú niðurstaða þingmannanefndarinnar að Seðlabanki Íslands hafi ekki haft nægar upplýsingar til að meta rétt stöðu Glitnis þá örlagaríku daga þegar ákvörðun var tekin um að ríkið mundi taka bankann yfir. Hvaða upplýsingar eru það sem þingmannanefndin telur að bankann hafi skort í þessu efni og hver er efnisleg niðurstaða nefndarinnar varðandi það hvort þessi örlagaríka ákvörðun var rétt eða röng?

Frú forseti. Það er kannski ef maður horfir á þetta vítt virtist engin stofnun í þjóðfélaginu hafa heildaryfirsýn yfir kerfisáhættu og slíkt, og við leggjum til að slíkri stofnun verði komið á fót. Hún var til í eina tíð undir nafninu Þjóðhagsstofnun. Það virtist ekki heldur vera flæði milli eftirlitsstofnana um upplýsingar. Það fór ekki fram - og einhver sagði það alvarlegasta þáttinn í þessu - heildargreining á ástandinu. Það þarf ekki annað en lesa skýrslu rannsóknarnefndarinnar um þessa örlagaríku Glitnishelgi til að leita skýringa þar. Það skorti greiningu og mat, það skorti faglegan grundvöll til að taka þessa ákvörðun.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa yfirferð. Ég held að við séum sammála um að það er mjög mikilvægt að allir þingmenn í þessari þingmannanefnd nái sameiginlegri niðurstöðu um meginefni skýrslunnar. Hún verður að verða okkur veganesti inn í framtíðina og það er mikilvægt að við einbeitum okkur að þeim þáttum sem leiða okkur áfram, fram veginn. Mig langar í framhaldi af þeim andsvörum og þeim orðum sem hv. þm. Atli Gíslason hafði, sér í lagi um landsdóm. Ég veit að hv. þm. Atli Gíslason hefur í störfum sínum sem lögmaður haft sérstakan áhuga á því hvernig mannréttindaþáttum er fullnægt og þeim skilyrðum sem öllu máli skipta þegar menn eru sóttir til saka. Mig langar að spyrja hv. þingmann að því hvort hann telji, þótt hann hafi sagt að landsdómur hafi staðist tímans tönn, að landsdómur uppfylli nútímaskilyrði og þær kröfur sem við gerum hvað varðar mannréttindi fyrir dómi eins og að honum er búið í lögum nú.

Frú forseti. Nú finnst mér niðurstaða þingsályktunartillögu okkar um ráðherraábyrgð, landsdóm og annað vera farin að smitast inn í umræðuna. Ég hefði kosið að svara þessum spurningum öllum þegar umfjöllunin fer fram um þá þingsályktunartillögu, mér finnst það eiga saman, og halda þessu máli - ég er ekki að gera lítið úr þeim, þvert á móti, ég mun svara þeim þá í þeim umræðum. Eitt vil ég þó segja, að ég sem þingmaður og lögmaður með langa reynslu í þessum málum hefði aldrei lagt upp með þessa þingsályktunartillögu varðandi ráðherraábyrgðina nema ég teldi hana standast mannréttindi.

Hæstv. forseti. Það er óhjákvæmilegt að við hv. þingmenn spyrjum um einstök efnisatriði skýrslunnar. Það er eðlilegt að við fáum svör og getum rætt þessa hluti, ráðherraábyrgð og landsdóm. Við verðum að geta rætt þau efnisatriði sem þarna er um að tefla. Þetta eru það mikilvægar ákvarðanir sem fram undan eru, bæði atriði sem varða skýrsluna - hér var talað um einkavæðingu o.fl. í andsvörum. Við verðum að geta átt hérna eðlileg skoðanaskipti um þessi mál. Ég hygg að það sé almennt skoðun manna að þær meginreglur í sakamálarétti sem við höfum verið að þróa á undangengnum árum séu nú með nokkuð öðrum hætti en sú löggjöf sem samþykkt var árið 1963, að ég hygg, um landsdóm, og á auðvitað rætur að rekja til 19. aldar hugsunar í réttarfari. Ég held að það skipti máli fyrir okkur að taka þessa umræðu hér heiðarlega og spyrja okkur að því hvort við höfum virkilega haldið 

Frú forseti. Það er útilokað að halda uppi málefnalegri, upplýstri og faglegri umræðu á mínútu um þetta stóra mál. Ég bið aftur um það að þetta verði rætt í samhengi við þingsályktunartillögu um ráðherraábyrgð þegar hún verður lögð fram. Þar er samhengið, þar mun ég gera grein fyrir þessum álitaefnum með ítarlegum hætti. Ég vek líka athygli á því að á öllum þessum álitaefnum er tekið í mjög ítarlegri greinargerð með þingsályktunartillögunni. Ég bara biðst undan því að þurfa að svara þessu hér en ég er sammála hv. þingmanni að umræðan er óhjákvæmileg og ég mun ekki víkjast undan henni.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir þakkir formanns nefndarinnar, hv. þm. Atla Gíslasonar, til samnefndarmanna minna í þingmannanefndinni. Þetta hefur verið mikil vinna, langir dagar, mikill lærdómur sem við höfum öll fengið út úr því að hafa setið í þessari nefnd og fengið það hlutverk að móta tillögu að viðbrögðum Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Hlutverk okkar litaðist að sjálfsögðu af efni og því uppleggi sem rannsóknarnefnd Alþingis var falið með lögunum sem sett voru um þá nefnd árið 2008. En verkefni rannsóknarnefndarinnar voru helst þau að leita sannleikans um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna og tengdra atburða og það hvort rekja mætti vandann til innlendra aðstæðna eða hvort íslenskt samfélag væri fórnarlamb alþjóðlegrar fjármálakreppu. Rannsóknarnefndinni var falið að kanna hvort ríkisvaldinu hefði á einhvern hátt brugðist bogalistin og leggja fram skýrslu um það. Þegar ákveðið var að fara af stað í þessa vinnu varðandi rannsóknarnefndina var ekki farin sú leið sem 39. gr. stjórnarskrárinnar býður upp á að búa til sérstaka þingmannanefnd til að gera rannsóknina heldur var talið rétt að skipa rannsóknarnefnd sérfræðinga til að gera það. Fimm meginmarkmið voru með þessari vinnu: Allar upplýsingar kæmu fram varðandi málið og álit sérfræðinga á ástæðum áfallanna. Þá var mjög mikilvægt talið, eitt af fimm meginatriðunum, að tryggja að málsmeðferðin yrði réttlát í garð þeirra sem mundu sæta rannsókn. Það var talið mjög mikilvægt að nefndarmenn í rannsóknarnefnd Alþingis væru sjálfstæðir og óháðir. Það var mikilvægt að rannsókninni yrði hraðað eftir föngum og mikilvægt að tryggja að niðurstaða mundi fá einhverja meðferð. Í upphaflegu lögunum var gert ráð fyrir því að forseta Alþingis og formönnum þingflokka yrði falið að vinna úr niðurstöðum rannsóknarnefndar Alþingis. Því var breytt í þinginu rétt fyrir áramótin síðustu þar sem lagt var upp með að í stað þess að þingflokksformenn og forsetar Alþingis færu með þetta verkefni yrði kosin nefnd 9 þingmanna til að fara yfir skýrsluna. Verkefni þingmannanefndarinnar eru greind í lögunum og er fjallað um þau í 15. gr. laganna og jafnframt er ítarlegt nefndarálit sem fjallar um verkefni þingmannanefndarinnar. Í nefndarálitinu, sem fylgdi lagabreytingunni, var ljóst að þingheimur taldi verkefnið umfangsmikið og vandasamt og að það félli undir eftirlitshlutverk þingsins sem engin fastanefnd hefur með höndum miðað við núverandi skipulag þingsins. Viðfangsefni þingmannanefndarinnar yrði að fylgja eftir ábendingum rannsóknarnefndarinnar varðandi breytingar á lögum og reglum. Þetta er gríðarlega mikilvægt atriði og eitt af þremur grundvallarverkefnum nefndarinnar. Þá er þingmannanefndinni falið að fjalla um hvaða lærdóm hægt sé að draga af efnahagsáföllunum og eftir atvikum móta afstöðu til ábyrgðar. Það eru þessir þrír þættir sem við vorum helst með til skoðunar, þ.e. hvaða lögum og reglum þarf að breyta miðað við skýrslur rannsóknarnefndar Alþingis, og þá væntanlega til að tryggja að álíka hlutir gerist ekki aftur, hvaða lærdóm við getum dregið af skýrslu rannsóknarnefndarinnar og í þriðja lagi að móta afstöðu til ábyrgðar en eins og menn vita verða ræddar á morgun eða á næstu dögum þingsályktunartillögur um það málefni. Ég vil koma á framfæri sérstökum þökkum til starfsmanna þingsins sem hafa stutt okkur í nefndinni gríðarlega vel og jafnframt til yfirstjórnar þingsins. Það er ljóst að okkur hefði ekki tekist að skila á réttum tíma nema af því að mjög vel var haldið utan um okkar vinnu og við fengum það liðsinni sem við óskuðum eftir. Eins og fram kom í máli formanns birtist í niðurstöðum okkar hörð gagnrýni á Alþingi. Það er ljóst að við í þingmannanefndinni teljum að breyta þurfi starfsháttum í þinginu. Við teljum að þingið sé ekki nægilega sjálfstætt í vinnubrögðum sínum og það halli allt of mikið á það að framkvæmdarvaldið reyni að stýra öllu án þess að þingið sjálft taki frumkvæðið. Þess vegna er í mínum huga aðalverkefni okkar, nú þegar við höfum farið yfir skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þegar þingmannanefndin hefur lagt fram sína skýrslu, að tryggja það með öllum ráðum að við tökum sjálfstæði okkar alvarlega í þinginu. Það er okkar grundvallarniðurstaða og að mínu mati ein sú mikilvægasta sem við í þingmannanefndinni komumst að. Við sem erum í þingmannanefndinni erum flestöll með stutta þingreynslu en okkur er ljós sú staðreynd að frumvörp frá ráðuneytunum koma mjög seint inn í þingið eins og við upplifðum í vor þannig að þingheimur allur og nefndir eru á sprettinum á vorin til að reyna að klára mál. Þetta er vinnulag sem er ekki til fyrirmyndar og við teljum að því verði að breyta. Það er gríðarlega mikilvægt að allir líti í eigin barm og þar eigum við alþingismenn og þingið sjálft að vera í fararbroddi. Við teljum jafnframt varðandi þingið að það sé mikilvægt að taka alvarlega gagnrýni siðferðishópsins sem jafnframt starfaði samhliða rannsóknarnefnd Alþingis, um íslenska stjórnmálamenningu, og leggja áherslu á að draga lærdóm af henni. Við höfum ekki eytt miklum tíma í þingsalnum, frá því að ég kom í þingið, í að ræða um siðferði í stjórnmálum. Það er einfaldlega mikið hjá okkur að gera og þetta mál hefur kannski ekki beint komið upp nema í tengslum við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. En þetta er eitthvað sem við verðum að tileinka okkur að íhuga á hverjum degi þegar við erum að taka ákvarðanir og skoða þær ákvarðanir sem við erum að taka með þeim gleraugum. Þetta er eitthvað sem við eigum að tileinka okkur og það er rétt, sem kom fram í máli hv. þm. Atla Gíslasonar, formanns nefndarinnar, að það er tillaga um það í niðurstöðum siðferðishópsins að leggja meiri áherslu á að búa til námsefni á þessu sviði og reyna að koma meiri íhugun varðandi þessi málefni inn í skólakerfið. Jafnframt leggjum við í þingmannanefndinni fram þá niðurstöðu okkar að alþingismönnum beri að sýna hugrekki, heiðarleika og festu í störfum sínum. Brýnt sé að Alþingi og alþingismenn endurheimti traust þjóðarinnar með orðum sínum og athöfnum. Ég vil koma fram þeirri ósk minni að næstu daga sem verða eflaust erfiðir - við erum að glíma við mjög stór, viðamikil og erfið mál, persónuleg mál í mörgum tilvikum - að við reynum að horfa svolítið á þessi leiðarljós sem við leggjum hér fram, reynum að tileinka okkur þessa nálgun á viðfangsefni. Við erum öll fullfær um að takast á með rökum og skulum einbeita okkur að því næstu dagana. Við tökum það jafnframt fram í þingmannanefndinni að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis stendur sem sjálfstætt verk þrátt fyrir okkar vinnu og það er einfaldlega okkar að draga fram meginatriðin. Við tökum útdrætti úr öllum bindum skýrslunnar til að einfalda og auðvelda mönnum að nálgast kjarna málsins. En engu að síður verða menn alltaf að fletta upp í rannsóknarskýrslunni sjálfri til að komast að niðurstöðu um það hvert fruminntak þess sem rannsóknarnefndin er að fjalla um hverju sinni er, að hvaða niðurstöðum hún kemst. Mig langaði í kjölfar ræðu formanns, sem fór allítarlega yfir uppbyggingu vinnu okkar, að fara sérstaklega yfir þingsályktunartillöguna sem er sameiginleg í þessu plaggi og allir finna á bls. 15 í þingskjalinu, skýrslunni okkar. Þessi þingsályktunartillaga er um margt frábrugðin þeim þingsályktunartillögum sem við höfum venjulega til umfjöllunar í þinginu. Hún er í rauninni þrískipt eða fjórskipt, mundi ég segja. Í fyrsta lagi er kaflinn þar sem við erum að taka saman þá meginlærdóma sem við teljum að þingið eigi að draga af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þar eru dregin saman í nokkrum orðum þau meginsjónarmið og þeir meginlærdómar sem við teljum að okkur beri að draga af því sem gerðist. Þarna er orðalag sem einhverjum kann að þykja harkalegt, þarna eru sterkar ályktanir dregnar en engu að síður fannst okkur mikilvægt að tala hreint út, og einfaldlega segja á íslensku hvað það er sem við eigum við. Í fyrsta lagi leggjum við til að Alþingi álykti að skýrsla rannsóknarnefndarinnar sé vitnisburður um þróun íslensks efnahagslífs og samfélags undanfarinna ára og við teljum mikilvægt að skýrslan verði höfð að leiðarljósi í framtíðinni. Þetta er okkar fyrsti punktur og hann felur það í sér að við ætlum okkur að læra af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Það er okkar fyrsti meginpunktur. Í öðru lagi viljum við að Alþingi álykti að brýnt sé að starfshættir þingsins verði teknir til endurskoðunar og mikilvægt sé að Alþingi verji og styrki sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk. Þetta er jafnframt mikilvægur punktur, sem ég var aðeins búin að koma inn á, en ég vek athygli á því að við tölum þarna um grundvallarhlutverk en í kaflanum um Alþingi, meginniðurstöður okkar um Alþingi, kemur fram að við teljum brýnt að sett verði ákvæði í stjórnarskrá um hlutverk Alþingis. Það er sú umfjöllun sem við höfum haft sérstaklega varðandi stjórnarskrána sem er svo í hlutanum þar sem tiltekið er hvaða löggjöf við teljum þarft að breyta. Þetta er einfaldlega liður í því að byggja upp traust á þinginu, að allir séu með það skýrt í huga hvert hlutverk þingsins er þannig að enginn eigi að velkjast í vafa um það, með því að lesa stjórnarskrána, að það er þingið sem hefur ákveðið hlutverk. Í þriðja lagi leggjum við til að Alþingi álykti að taka verði gagnrýni á íslenska stjórnmálamenningu alvarlega og að dreginn verði af henni lærdómur. Þetta er, eins og ég sagði áðan, gríðarlega mikilvægur þáttur í því að byggja upp traust milli þings og þjóðar. Í skýrslu siðferðishópsins, sem starfaði samhliða rannsóknarnefnd Alþingis, er ítarleg umfjöllun um þetta og ég tel mjög brýnt að menn kynni sér þá umfjöllun og hún verði okkur jafnframt leiðarljós inn í framtíðina. Þá viljum við að Alþingi álykti að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum, stjórnmálamönnum, stjórnsýslu, verklagi og skorti á formfestu. Þetta eru ansi stór orð en engu að síður er algerlega ljóst, miðað við þær afleiðingar sem urðu af þeim efnahagsáföllum sem dunið hafa yfir þjóðina, að þetta er yfirlýsing og afstaða sem við í þingmannanefndinni gátum öll verið sammála um. Vissulega er það rétt að það sem fór miður var ekki allt jafnslæmt, það voru ekki bara slæmir hlutir sem gerðust. En engu að síður er það svo, þegar svona stórir atburðir verða, að það er pólitísk ábyrgð þeirra sem eru við stjórnvölinn á hverjum tíma sem kemur til skoðunar og við erum að lýsa henni yfir hér. Þá teljum við rétt að Alþingi álykti að stjórnendur og helstu eigendur fjármálafyrirtækja á Íslandi beri mesta ábyrgð á bankahruninu. Þetta er gríðarlega mikilvægt og fyllilega í samræmi við helstu niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur skýrlega fram að það eru þessir aðilar, stjórnendur og helstu eigendur fjármálafyrirtækjanna, sem bera mesta ábyrgð á því sem gerðist, því sem fór úrskeiðis. Þá teljum við rétt að Alþingi álykti að eftirlitsstofnanir hafi brugðist. Það er ljóst að þær stofnanir ríkisins, Fjármálaeftirlitið og Seðlabanki Íslands, náðu ekki að beita þeim valdheimildum sem þeim var falið í lögum til að sporna við því sem hér gerðist. Farið er yfir hlut eftirlitsstofnana í löngu máli í köflunum sjálfum en ég vek sérstaka athygli á kaflanum um eftirlitsstofnanir í meginniðurstöðum þingmannanefndarinnar. Stóri þátturinn í því er í rauninni sá sem endurspeglast svo í 3. tölul. í 2. kafla í þingsályktunartillögunni að við teljum rétt að fram fari stjórnsýsluúttekt á Fjármálaeftirlitinu og Seðlabanka Íslands og á grundvelli þeirrar úttektar verði metnir kostir og gallar þess að sameina starfsemi stofnananna í þeim tilgangi að tryggja heildaryfirsýn yfir kerfisáhættu, fjármálalegan stöðugleika og ábyrgð á samræmingu viðbragða. Það er algerlega ljóst að þessi heildaryfirsýn var ekki til staðar og matið á kerfisáhættunni var einfaldlega ekki til staðar. Þegar við horfum til framtíðar og einsetjum okkur að læra af því sem hér gerðist er þetta staðreynd sem við verðum að horfa á. Þetta þurfum við að bæta og endurskoða eftirlitskerfið okkar og þarna er tillagan um það. Við viljum einnig að Alþingi álykti að mikilvægt sé að allir horfi gagnrýnum augum á eigin verk og nýti tækifærið sem skýrslan gefur til að bæta samfélagið. Hér eru flestallir þættir samfélagsins undir. Við fjöllum í meginniðurstöðum okkar um mjög marga þætti samfélagsins, m.a. háskólasamfélagið og fræðasamfélagið sem verður að okkar mati að líta í eigin barm og það kemur fram í kafla nr. 2.5 um siðferði og samfélag. Varðandi fræðasamfélagið tökum við fram að taka verði alvarlega þá gagnrýni sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Það þurfi að endurskoða ákvæði laga um háskóla og laga um opinbera háskóla, einkum með tilliti til fjárhags skólanna og stöðu og hlutverks starfsmanna þeirra í þeim tilgangi að tryggja betur frelsi háskólasamfélagsins og fræðilega hlutlægni. Hvetja þurfi háskólamenn af ólíkum fræðasviðum til að taka þátt í opinberri umræðu og styrkja með því tengsl fræðasamfélagsins, atvinnulífsins og hins almenna borgara. Þá teljum við jafnframt nauðsynlegt að efla siðfræðilega menntun allra fagstétta á Íslandi og umræðu um gildi siðareglna. Varðandi fjölmiðla þá teljum við þá leika lykilhlutverk í lýðræðissamfélagi með því að upplýsa almenning. Við teljum að þeir eigi að vera vettvangur gagnrýninnar þjóðfélagsumræðu og veita nauðsynlegt aðhald. Við teljum mikilvægt að fjölmiðlar haldi í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur, mannréttindi og frelsi til orðs og skoðana. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kom fram alvarleg gagnrýni á að íslenskir fjölmiðlar náðu ekki að rækja þetta hlutverk sitt í aðdraganda bankahrunsins og undir það mat rannsóknarnefndar Alþingis tökum við í þingmannanefndinni. Þá leggjum við til að forsætisnefnd, viðkomandi nefnd um Alþingi, stjórnlaganefnd og forsætisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnarinnar verði falið að ráðast í umfangsmiklar lagabreytingar. En jafnframt leggjum við til að sérstakri þingnefnd verði falið að fylgja því eftir að þær lagabreytingar verði að veruleika. Hér verðum við að tryggja það, við sem hér sitjum, að það sé þingið sem hafi meginhlutverki að gegna varðandi endurskoðun á þeirri löggjöf sem þar greinir. Það er mín skoðun. Þingið á að taka frumkvæðið og þingið á að sýna styrk sinn og sjálfstæði sitt í því að taka frumkvæði í því að leggja til breytingar á löggjöf og taka þátt í því af fullu afli að móta löggjöf. Við sýndum það í félagsmálanefnd í sumar, þegar við vorum meðal annars að fjalla um skuldavanda heimilanna, að þingnefndir hafa burði til að búa til löggjöf. Þær hafa fulla burði til þess. Það verður reyndar langur dagurinn og löng viðvera á nefndasviði eins og við í þingmannanefndinni þekkjum en þetta er hægt. Ég held að við sem höfum boðið okkur fram til að gegna störfum í þinginu, í kjölfar þessa bankahruns, eigum öll að vera meðvituð um að mikla vinnu þarf til að breyta þeirri löggjöf sem nauðsynlegt er til að koma í veg fyrir frekari efnahagsáföll og við eigum einfaldlega að einhenda okkur í þá vinnu. Við höfum sýnt það í tveim nefndum þingsins, samkvæmt minni reynslu, að þetta er fyllilega hægt, í félagsmálanefnd og nú í þingmannanefndinni. Þetta eru meginþættirnir og meginlærdómurinn sem ég hef farið yfir sem felast í tillögu til þingsályktunar sem við leggjum fram um meginniðurstöður skýrslunnar. Ég ætla ekki að telja upp þá löggjöf frekar en ég hef gert en vil vekja athygli á 2. kafla þingsályktunartillögunnar - ég hef þegar minnst á úttektina sem við teljum rétt að ráðast í á Fjármálaeftirlitinu og Seðlabanka Íslands. Jafnframt leggjum við til að fram fari sjálfstæð og óháð rannsókn á starfsemi lífeyrissjóða á Íslandi frá setningu laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Í kjölfar þess fari fram heildarendurskoðun á löggjöfinni á þessu sviði. Það kom fram hjá rannsóknarnefnd Alþingis að þeim gafst ekki færi á því að fara í þessa rannsókn. Við í þingmannanefndinni teljum rétt að leggja þetta til. Jafnframt leggjum við til í þingsályktunartillögunni að fram fari sjálfstæð og óháð rannsókn á aðdraganda og orsökum falls sparisjóðanna á Íslandi. Nú hef ég farið yfir þingsályktunartillöguna sem inniheldur meginniðurstöður okkar og ég vonast til þess að þingmenn verði duglegir að blanda sér í umræðuna um hana. Ég vonast að sjálfsögðu til þess að þingheimur standi heils hugar á bak við tillögurnar sem þingmannanefndin leggur til. Ég virði það fyllilega að hér eru þingmenn bundnir við sína eigin sannfæringu. Við í þingmannanefndinni reyndum að vinna sem ein heild að komast að sem bestri niðurstöðu. Ég er stolt af því að okkur hafi í öllum megindráttum tekist að halda hópinn og sýnt það að með rökræðu og að ræða okkur niður á lausnir náðum við að koma saman þessu heildstæða plaggi sem ég bind miklar vonir við að komi til með að verða ákveðin viðspyrna hjá okkur hér í þinginu og komi okkur áfram inn í framtíðina. Það þurfum við að gera. Nú liggur niðurstaðan fyrir og þá er ekkert annað eftir en að einhenda sér í að vinna eftir þessu. Mig langar, áður en ég held lengra, að vekja athygli á orðum sem rannsóknarnefnd Alþingis viðhefur um dóm sögunnar. Þannig er þegar maður er í vinnu sem þessari og horfir til baka og reynir að dæma verk annarra eða ákvarðanir sem teknar eru undir miklu álagi o.s.frv. að þá er sagt að afskaplega auðvelt sé að vera vitur eftir á. Þessu megum við ekki gleyma. Þetta kemur fram í 1. bindi rannsóknarnefndar Alþingis, kafla 1.8 sem heitir Horft til baka, og ég ætla að vitna hér í, með leyfi forseta: „Stundum er sagt að auðvelt sé að vera vitur eftir á. Aðstaðan er vissulega önnur þegar horft er til baka og tóm hefur gefist til að draga saman og vega og meta gögn og upplýsingar í ljósi þess sem síðar gerðist. Þetta á ekki síst við þegar um er að ræða afdrifaríkar ákvarðanir sem teknar hafa verið við erfiðar aðstæður í kapphlaupi við tímann. Víst er að engin mannanna verk eru fullkomin. Öll erum við í þeirri stöðu að geta séð betur eftir á hvernig rétt hefði verið að bregðast við þegar afleiðingar slíkra ákvarðana eru fram komnar. Við rannsókn eins og þá sem rannsóknarnefnd Alþingis er ætlað að sinna skiptir hins vegar miklu að upplýsingar sem birtar eru og ályktanir sem af þeim eru dregnar taki sanngjarnt og eðlilegt tillit til þess hverjar voru aðstæður á hverjum tíma og hvað þeir sem að ákvörðunum komu eða sýndu af sér athafnaleysi þekktu til aðstæðnanna og fyrirliggjandi upplýsinga. Til að gæta sanngirni verður að hafa þetta í huga varðandi efnistök í skýrslunni og þegar sú gagnrýni, sem þar kemur fram, er lesin.“ Mig langar til að gera þessi orð að mínum. Þetta hugarfar reyndum við að tileinka okkur þegar við fórum yfir skýrslu rannsóknarnefndarinnar, reyndum að setja okkur inn í þær aðstæður að núna höfum við meiri upplýsingar en þeir sem tóku ákvarðanir á sínum tíma. Í þingmannanefndinni var talsvert fjallað um eitt málefni, einkavæðinguna. Allítarlega er fjallað um hana í 1. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis . Rannsóknarnefnd Alþingis nálgast umfjöllunina þannig að verkefni nefndarinnar var að varpa skýru ljósi á aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna og þar af leiðandi er sjónarhorni hennar beint á atburðina rétt fyrir hrun. Engu að síður taldi rannsóknarnefndin rétt að huga að því hvernig staðið var að einkavæðingunni og draga fram þau atriði við framkvæmd einkavæðingarinnar sem geta varpað ljósi á það hvernig rekstur bankanna fór í október, þ.e. fall bankanna. Rannsóknarnefndin beindi athugun sinni að ákveðnum atriðum sem snerta undirbúning og ákvarðanatöku um sölu á hlutum Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands. Rannsóknarnefndin tekur fram að hér er ekki um heildarúttekt á einkavæðingunni að ræða, heldur voru þau atriði skoðuð sem vörðuðu það sem hún taldi að gæti hafa haft áhrif á fall bankanna 2008. Þingmannanefndin ályktar sameiginlega um einkavæðinguna og ég tel rétt að vekja athygli á þeim sameiginlegu ályktunum vegna þess að þær virðast því miður hafa farið fram hjá einhverjum. Þær er að finna á bls. 30. Við tökum undir niðurstöður og álit rannsóknarnefndar Alþingis og teljum að þær verði að leggja í meginatriðum til grundvallar úrbóta á löggjöfinni. Við tökum hér fram, með leyfi forseta: „Það er mat þingmannanefndarinnar að skýrsla rannsóknarnefndarinnar sé áfellisdómur yfir verkferlinu við sölu ríkisbankanna og vinnubrögðum þeirra ráðherra sem voru í forsvari við einkavæðingu bankanna.“ Hérna segjum við stór orð sameiginlega. Þessa yfirlýsingu teljum við okkur geta gefið á grundvelli þeirra gagna sem liggja fyrir í málinu. Jafnframt bendi ég á orðalagið í þingsályktunartillögu okkar sem er að finna á bls. 15. í skýrslunni. Þar leggjum við til að Alþingi álykti að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum o.s.frv. Þetta eru stór orð sem við í þingmannanefndinni teljum okkur geta staðið við á grundvelli rannsóknarinnar sem þegar hefur farið fram á einkavæðingunni. Þá ályktum við jafnframt á bls. 30, með leyfi forseta: „Þingmannanefndin tekur undir ályktanir rannsóknarnefndarinnar að Alþingi hafi ekki sett framkvæmdarvaldinu nægilega skýr skilyrði við einkavæðingu Búnaðarbanka Íslands og Landsbanka Íslands. Einnig hafi verið gerð stór mistök af hálfu framkvæmdarvaldsins í ferli einkavæðingar bankanna þegar fallið var frá upphaflegum kröfum um dreifða eignaraðild, faglega reynslu og þekkingu við val á kaupendum og þegar bankarnir voru báðir seldir á svipuðum tíma við erfiðar markaðsaðstæður. Þingmannanefndin telur að ríkisstjórn hvers tíma þurfi að marka opinbera stefnu um hvort og þá með hvaða hætti standa eigi að sölu og einkavæðingu ríkisfyrirtækja.“ Þetta er yfirlýsing og ályktun frá þingmannanefndinni. Þá koma til bókanir þar sem hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, Magnús Orri Schram, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Birgitta Jónsdóttir lögðu til að gerð yrði sérstök rannsókn á því hvernig staðið var að einkavæðingu bankanna. Frá okkur hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur kemur svohljóðandi bókun, með leyfi forseta: „Þingmennirnir Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Unnur Brá Konráðsdóttir telja í ljósi skýrslu rannsóknarnefndarinnar og skýrslu Ríkisendurskoðunar um einkavæðingu helstu ríkisfyrirtækja árin 1998–2003, og minnisblaða Ríkisendurskoðunar um sölu bankanna, að frekari rannsókn á einkavæðingarferlinu við sölu ríkisbankanna skili samfélaginu engu.“ Þetta er afstaða okkar og sannfæring mín í þessu máli. Jafnframt tökum við fram að það sé hæpið að halda því fram að ekki hafi verið fagþekking til staðar við einkavæðingu bankanna þar sem HSBC, einn stærsti banki heims, var þar aðalráðgjafi og erfitt að taka undir að hann búi ekki yfir fagþekkingu. Einhvers staðar verðum við að segja að við höfum rannsakað nóg. Við í þingmannanefndinni leggjum til að Alþingi álykti að stjórnvöld hafi brugðist. Við ályktum sjálf í þingmannanefndinni að skýrsla rannsóknarnefndarinnar sé áfellisdómur yfir verkferlinu við sölu ríkisbankanna og vinnubrögðum þeirra ráðherra sem voru í forsvari fyrir einkavæðingunni. Þetta eru stór orð en ég tel mál að linni varðandi þetta atriði. Það eru ekki allir sammála mér, menn munu eflaust gera grein fyrir sínum skoðunum. Ég vil jafnframt vekja athygli á því vegna orða minna áðan um sjálfstæði Alþingis að við í þingmannanefndinni sendum bréf til fyrrum ráðherra þar sem við óskuðum eftir því að þeir skrifuðu okkur bréf ef þeir vildu koma einhverjum upplýsingum á framfæri. Við fengum svar frá hæstv. forsætisráðherra. Hún kom því að í bréfi sínu, sem undir venjulegum kringumstæðum ættu að skoðast sem einhvers konar andmæli ráðherra sem sátu í fyrri ríkisstjórnum, að það væri skoðun hæstv. forsætisráðherra að eðlilegast væri að þingmannanefndin hefði frumkvæði að því að fullnaðarrannsókn á einkavæðingarferlinu færi fram. Þarna er skjalfest dæmi um það að framkvæmdarvaldið reyndi að skipta sér af því hvað þingmannanefndin var að gera. Þetta truflaði mig í störfum mínum í nefndinni, mér fannst þetta ekki viðeigandi. Ég vonast til þess að í framtíðinni verði skilin á milli framkvæmdarvaldsins og Alþingis skýrari en þetta dæmi sýnir okkur. Ég tel þetta ekki til fyrirmyndar og vona að þetta hafi einfaldlega verið misskilningur á erindi okkar. Svo ég klári þetta varðandi einkavæðinguna, þá lýsti fyrrverandi forsætisráðherra Geir H. Haarde því yfir í ræðu á landsfundi Sjálfstæðisflokksins að stærstu mistök sjálfstæðismanna sem tengjast bankakerfinu og hruni þess hafi verið gerð við einkavæðingu bankanna, með því að falla frá stefnumörkuninni sem ákveðin var um dreifða eignaraðild. Ég tel því að öll kurl séu komin til grafar. Pólitískri ábyrgð hefur verið lýst á hendur fyrri stjórnvöldum. Í einhverjum tilvikum hafa forustumenn flokkanna lýst yfir pólitískri ábyrgð flokks síns. Ef einhverjir hér í þingsalnum telja nauðsynlegt að leggja fram tillögu um frekari rannsókn á þessu ferli þá legg ég til að hv. þingmenn geri það. Þá geta þeir kortlagt með hvaða hætti það ætti að gerast. Ég tel ekki að þörf sé á því til að upplýsa málið frekar. Þá vil ég víkja að frekari tillögum okkar um einkavæðinguna, sameiginlegum tillögum okkar í þingmannanefndinni. Við vorum sammála um ályktanir okkar að öllu leyti varðandi einkavæðinguna, að öllu leyti öðru en því hvort ætti að fara fram frekari rannsókn. Með leyfi forseta: „Þingmannanefndin telur að Alþingi beri að lögfesta rammalöggjöf um sölu og einkavæðingu ríkisfyrirtækja og eftirlitshlutverk Alþingis sé þar tryggt. Það er sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að á næstu árum og áratugum er stefnt að því að selja og/eða einkavæða fyrirtæki sem hafnað hafa í ríkiseigu vegna bankahrunsins. Jafnframt telur þingmannanefndin að ríkisstjórn hvers tíma þurfi að marka opinbera stefnu um hvort og þá með hvaða hætti selja eigi og/eða einkavæða ríkisfyrirtæki.“ Þetta er tillaga okkar um einkavæðingu ríkisfyrirtækja. Það hefði verið mikilvægt að þessar tillögur hefðu verið komnar fram þegar síðasta einkavæðing bankanna átti sér stað. Ef einhverjir ætla að rannsaka einkavæðingu bankanna á tímum fyrri ríkisstjórna þá tel ég fulla ástæðu til að rannsaka einnig einkavæðinguna sem nýverið átti sér stað. Þá ályktum við, með leyfi forseta: „Þingmannanefndin telur einnig að huga verði að heildarlöggjöf um opinber hlutafélög í samræmi við ábendingar umboðsmanns Alþingis í ársskýrslum embættisins. Jafnframt verði að skoða löggjöf um önnur félagaform.“ Hér tölum við um félagaréttinn í heild sinni sem þarf að fara yfir í kjölfar efnahagshrunsins. Við í þingmannanefndinni leggjum fram viðamiklar ályktanir um einkavæðinguna. Við drögum af þeim mikinn lærdóm og við leggjum fram harðorða gagnrýni á fyrrverandi stjórnvöld. Það þarf ekki að segja meira um það því allir eru sammála um þetta. Mig langar aðeins að víkja að atriði er varðar vanræksluhlutann og þann þátt sem rannsóknarnefnd Alþingis fjallar um í 7. bindi. Það kemur fram á bls. 165 í okkar skýrslu að menn voru ekki sammála um hvernig ætti að afgreiða þennan þátt málsins. Mig langar að gera grein fyrir afstöðu minni og hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur í málinu, því þingmannanefndinni var falið ákveðið hlutverk. Okkur var falið það hlutverk að draga lærdóm af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, koma með tillögur og úrbætur að löggjöf, skoða hvaða löggjöf þyrfti að breyta og jafnframt móta afstöðu til ábyrgðar í málinu að því marki sem það fellur undir hlutverk þingsins. Þinginu er falið ákveðið hlutverk með lögunum um ráðherraábyrgð. Eins og ég sagði áðan þá er fjallað um það í sérstökum þingskjölum sem verða til umræðu síðar í vikunni. Við töldum að það væri ekki hlutverk okkar að fara ofan í stjórnsýslumatið sem rannsóknarnefnd Alþingis var sérstaklega falið að fjalla um og taka afstöðu til vanrækslu og mistaka í þessu sambandi. Jafnframt tökum við fram í afstöðu okkar að þingmannanefndin sendi sérstökum saksóknara bréf til þess að taka af öll tvímæli um að nefndin hygðist ekki fjalla sérstaklega um ábyrgð annarra en ráðherranna. Það var skilningur okkar að það hafi ekki verið innan okkar verksviðs sem bréfið var sent. Niðurstaða setts saksóknara var sú að umfjöllunarefni og ályktanir rannsóknarnefndarinnar gefa að svo stöddu ekki tilefni til að efna til sakamálarannsóknar á hendur seðlabankastjórum, forseta eða forstjóra Fjármálaeftirlitsins. Þetta kemur fram í afstöðu okkar. Ég tek það skýrt fram að þetta er afstaða mín og hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur. Ég tel rétt að vekja athygli á afstöðu okkar eins og hv. þm. Atli Gíslason gerði hér á undan. Virðulegi forseti og ágæti þingheimur. Meginniðurstöður okkar eru þær að fall bankanna hafi fyrst og fremst verið bönkunum sjálfum að kenna, stjórnendum þeirra og helstu eigendum sem er fyllilega í samræmi við niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis. Við teljum að það þurfi að fara í viðamikla endurskoðun á eftirlitsstofnunum ríkisins. Við leggjum til nálgun í því efni með áherslu á að heildaryfirsýn náist yfir kerfið auk þess að skýra verkferla o.s.frv. Við teljum jafnframt að stjórnvöld hafi brugðist. Við teljum gríðarlega mikilvægt að stjórnvöld búi yfir viðbúnaðaráætlun svo hægt verði að bregðast við í erfiðum aðstæðum eins og þegar efnahagsáföll dynja yfir. Það má alveg hafa til hliðsjónar verklagið sem tíðkast við aðrar viðbúnaðaráætlanir. Sem betur fer eigum við starfsmenn hjá ríkinu sem sinna almannavörnum sem sinna viðamiklum viðbúnaðaráætlunum. Það er gríðarlega mikilvægt að æfa þær. Í tillögum okkar kemur fram að til eigi að vera viðbúnaðaráætlanir og jafnframt skuli æfa þær. Ég sé að hv. þm. Kristján Möller, fyrrverandi samgönguráðherra, situr hér í salnum. Hann kannast væntanlega við viðbúnaðaráætlanir varðandi flugslys. Reglulega fara fram flugslysaæfingar, annars vegar er um að ræða skrifborðsæfingar, þar sem menn sitja við ímyndaðar aðstæður og reyna að átta sig á því og skýra verkferla; hver á að fara með hvaða hlutverk o.s.frv. Þetta er einfaldlega áætlun sem einnig á að vera til um efnahagsáföll. Þetta er mikilvægur þáttur fyrir stjórnvöld, en það eru fleiri atriði til skoðunar. Ég veit að hv. meðþingmenn í þingmannanefndinni ætla að fjalla betur um kaflann um stjórnsýsluna sem ég hef ekki farið yfir og auk þess kaflann um eftirlitið og fjármálamarkaðinn - svo að sjálfsögðu um siðferðið. Þetta eru í megindráttum línurnar sem við leggjum. Ég tel mikilvægt að við horfum fram á við frá þessum punkti og notum tækifærið til uppbyggingar. Þjóðin á það skilið. Þjóðin vill að þingmenn á Alþingi sýni að þeir viti að þörf er á uppbyggilegum aðgerðum. Við megum ekki eyða allri okkar orku í að rannsaka og skoða fortíðina. Það er nauðsynlegt. Hins vegar verðum við að snúa okkur að því að ráðast í þær lagaumbætur sem við leggjum til. Við verðum að einsetja okkur að læra af mistökum fortíðarinnar. Ég tel að það eigi enginn að vera feiminn við það að játa á sig mistök. Allir menn gera mistök, það er það sem gerir okkur mannleg. Það versta sem maður gerir þegar maður gerir mistök er að þora ekki að biðjast afsökunar. Það er mikilvægt að við hættum að vera feimin við það. Við lærum af mistökum okkar. Höldum áfram að byggja upp okkar góða samfélag. Við í þingmannanefndinni höfum öll lært mikilvæga lexíu af þessari miklu vinnu. Við höfum ekki bara lært það að við, fulltrúar allra stjórnmálaflokka hér í þinginu, getum komist að sameiginlegum niðurstöðum um erfiðustu deilumálin í íslenskri pólitík síðustu árin. Að meginstefnu til komumst við að sameiginlegri niðurstöðu varðandi þessi stóru og miklu mál. Það var tekist á en við sem erum flestöll með stutta þingreynslu lærðum af þessu mikla og góða lexíu. Við sjáum að það er hægt að viðhafa önnur vinnubrögð hér í þinginu en þeir sem hafa gengið götuna á undan okkur segja að eigi að fara. Ég tel að við eigum að vera hugrökk eins og þingmannanefndin leggur til í sínum ályktunum og hlusta betur á sjónarmið hvers annars. Við verðum að taka tillit til þess að ekki eru allir alltaf sammála, en hins vegar næst besta niðurstaðan þegar menn takast á og ræða málið til mergjar. Það er mikil vinna fram undan. Ég vonast til þess að þingið fallist á tillögu okkar um að sérstakri nefnd verði falið eftirlit með því að tillögur þingmannanefndarinnar verði að veruleika. Ég tel það gríðarlega mikilvægt. Ég hef séð drög að frumvarpi á breytingum um þingsköp Alþingis þar sem m.a. eru lögð drög að því að sérstök stjórnsýslueftirlitsnefnd verði hér í þinginu. Ég tel þetta gríðarlega mikilvægt. Þangað til sú nefnd kemst á laggirnar, ef það verður einhvern tímann samþykkt, má ekki vera tómarúm. Við í þingmannanefndinni leggjum mikla áherslu á að haldið verði vel utan um þessar tillögur. Þeim verður fylgt fast eftir. Fram undan er viðamikil vinna. Það er ekki seinna vænna að hefjast handa við breytingarnar sem nauðsynlegar eru. Ég vonast til að þingheimur taki vel í það að fela ákveðinni þingmannanefnd þetta hlutverk. Þegar maður eyðir mörgum vikum, ég tala nú ekki um mánuðum, í að lesa skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er ekki laust við að maður verði stundum dapur og neikvæður. Í dag er ég full bjartsýni þegar ég fjalla um skýrslu þingmannanefndarinnar. Ég er full bjartsýni að við í þinginu ráðum við verkefnið að horfast í augu við fortíðina. Ég er full bjartsýni. Ég veit líka að íslenska þjóðin hefur alla burði til þess að komast í gegnum þessi efnahagsáföll. Við þurfum að vera hugrökk. Þetta verður erfitt. Fram undan er nauðsynlegur niðurskurður í fjárlögum ríkisins. Það eiga allir eftir að finna fyrir honum. Ef við vitum að tilgangurinn er sá að skapa betra samfélag, koma okkur upp úr vandanum, þá munu allir leggjast á eitt og við komum sterkari undan þeirri miklu vinnu. Ég tel mikilvægt að reglur samfélagsins hvetji til framtaks og framfara, á því munum við byggja framtíð okkar. Ég tel að það eigi að vera okkar leiðarljós. Þrátt fyrir að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé dapurleg á mörgum köflum þá er hún jafnframt holl lesning fyrir okkur öll. Það er mikilvægt að við pökkum henni ekki ofan í skúffu eftir yfirferð þingmannanefndarinnar, heldur höfum við hana uppi við, allavega þangað til breytingunum sem lagðar eru til hefur verið hrint í framkvæmd. Ekki síður til þess að læra af mistökunum. Þetta er ekki fyrsta alþjóðlega fjármálakreppan sem ríður yfir heimsbyggðina. Það er athyglisvert hve mikil áhrif hún hafði á nánast öll ríki heimsins. Það er vegna þess að menn eru svo fljótir að gleyma. Það er þetta mannlega eðli sem við ráðum aldrei við og viljum ekki reyna að ná utan um með löggjöf eða slíku. Við verðum að læra af reynslunni og kenna börnunum okkar að það er ekkert hættulegt að horfast í augu við fortíðina, játa mistök og halda áfram. Ég vil jafnframt benda hv. þingmönnum á að það kemur margt merkilegt fram í skýrslu vinnuhópsins sem forsætisnefnd fól að fara yfir lagareglur um eftirlit þingsins. Skýrslan liggur frammi og var dreift í þinginu fyrir ári. Í skýrslunni eru lagðar til miklar breytingar varðandi þingsköpin. Þær eru að hluta til komnar í drög að frumvarpi sem forsætisnefnd er að skoða. Þetta er mikilvæg vinna sem við höfðum til hliðsjónar í þingmannanefndinni. Við fengum Bryndísi Hlöðversdóttur til þess að fara yfir Alþingiskaflann með okkur. Hér er jafnframt fjallað um lögin um ráðherraábyrgð og landsdóm sem komið hefur til umræðu. Ég tek undir með hv. formanni nefndarinnar, Atla Gíslasyni, að það á betur við þegar við förum að ræða þann þátt málsins. Skýrslan sem við höfum í höndunum er nægilega efnismikil til þess að verðskulda heila ræðu. Ég vonast til þess að umræðurnar verði í sama 

Frú forseti. Trúr þeirri stefnu að hafa ekki flokksræði að leiðarljósi fer ég í andsvar við hv. þingmann og þakka henni og þingmannanefndinni allri fyrir frábært starf. Ég hef athugasemdir við það sem ég kalla „loðmullu“ varðandi hlutverk Alþingis. Alþingi verji og styrki sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk. Hvað segir þetta manni? Ekki neitt. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni Sjálfstæðisflokksins fyrir andsvarið. Ég játa það að mér hefði aldrei dottið það í hug þegar ég sá að hv. þingmaður bað um andsvar að hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins færi í andsvar við mig, en að sjálfsögðu er ég hér sem þingmaður þjóðarinnar þegar ég fjalla um þessa skýrslu. Varðandi Alþingi þá teljum við þetta enga loðmullu. Við teljum mikilvægt að ráðist verði í að styrkja sjálfstæði þingsins með öllum ráðum. Það stendur yfir endurskoðun á þingskapalögum. Við leggjum til að sérstök lög um rannsóknarnefndir verði lögfest. Við tökum fast til orða varðandi oddvitaræði sem við í þingmannanefndinni erum lítt hrifin af. Það þarf að brjóta á bak aftur þau vinnubrögð að oddvitar ríkisstjórnarflokkanna taki 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Þau voru reyndar ekki mjög ákveðin. Ég spurði þriggja spurninga og fékk ekki svör við þeim. Hér segir að það séu stjórnendur og helstu eigendur fjármálafyrirtækja á Íslandi sem bera mesta ábyrgð. Það er aldrei minnst á matsfyrirtækin sem gáfu bönkunum þetta mat AAA, hæsta mat sem hægt er að veita. Þannig lokkuðu þeir fjármagn til Íslands í því mæli sem ég kalla að vitleysingarnir lánuðu vitleysingunum. Þeir bera líka gífurlega ábyrgð þeir sem lánuðu þessa miklu peninga til Íslands sem komu aldrei til Íslands reyndar, þeir fóru allir beint út aftur. Það hefur ekki heldur verið rannsakað. Þessir peningar fóru í fjárfestingar um alla Evrópu og komu íslensku efnahagslífi ekkert við. Hér hefði allt farið á annan endann ef 40 millj. á hvern íbúa hefðu streymt inn í landið. Ég vil að menn skoði líka þessa ábyrgð. Einnig vil ég að menn skoði veiluna í hlutabréfaforminu sem ég kom inn á í 

Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli hv. þm. Péturs Blöndals á því að í skýrslunni er í neðanmálsgrein vitnað til þess frumvarps sem hv. þingmaður hefur lagt fram varðandi gegnsæ hlutafélög, ég man reyndar ekki akkúrat í augnablikinu á hvaða blaðsíðu það er, en það er hægt að  Varðandi matsfyrirtækin þá er ég einfaldlega mjög sammála hv. þingmanni um að þau og vinnubrögð þeirra hafi brugðist. Á niðurstöðum þeirra voru margar ákvarðanir stjórnvalda í aðdraganda hrunsins byggðar. Ég tel að það hafi ekki mikið breyst á þeim bænum varðandi vinnubrögð enda erum við enn að hlusta á álit þessara sömu matsfyrirtækja. Ég tel að við ættum aðeins að fara ofan í saumana á því með hvaða hætti þessi virðulegu matsfyrirtæki hafa breytt vinnubrögðum sínum, hvort þau hafi farið í svona naflaskoðun eins og við Íslendingar erum í hér í dag. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir ræðu sína og eins framsögumanni þingmannanefndarinnar hér áðan. Í dag er mjög merkilegur dagur. Þeim var báðum tíðrætt um mikilvægi þess að Alþingi nyti sjálfstæðis og að það þyrfti að gera hér margar og miklar breytingar til að styrkja lagasetningu. Eins og þingmenn vita hef ég verið mikill talsmaður þess eftir að ég tók sæti á Alþingi þannig að þetta rímar alveg við skoðanir mínar á því. Mig langar því til að spyrja þingmanninn, og þetta er kannski aðeins skylt spurningu hv. þm. Péturs Blöndals hér áðan: Hvað finnst þingmanninum um það að eftir hrunið hafi forsætisráðherra skipað hóp sem átti að leggja til úrbætur, raunverulega á undan starfi þingmannanefndarinnar, sem leiddi til þess að stofnuð var lagaskrifstofa í forsætisráðuneytinu í júní 2009 sem hrifsar til sín 

Hæstv. forseti. Vinnuhópurinn sem forsætisráðherra skipaði til að fara yfir stjórnsýsluna var eflaust ágætur. Hins vegar leið manni á stundum eins og forsætisráðuneytið og forsætisráðherra sérstaklega væru að reyna að taka verkefnið svolítið af okkur í þingmannanefndinni og reyna að hafa áhrif - eins og ég fór aðeins yfir í ræðu minni - á störf nefndarinnar, þetta er mín persónulega skoðun. Það truflaði mig aðeins í störfum mínum, ég skal játa það. Að sjálfsögðu á lagaskrifstofa, ef hennar er þörf, sem ég tel reyndar að sé, að vera hjá Alþingi. Ég tel að það sé mjög mikilvægt og vil hrósa hv. þingmanni fyrir að hafa lagt fram það frumvarp sem liggur fyrir þinginu. Hins vegar þarf það að fara í ákveðna endurskoðun og ákveðna yfirlegu, helst hjá þingmönnum allra flokka svo að þar náist niðurstaða sem allir geti verið sáttir við. Að sjálfsögðu á hún að vera hjá þinginu en ekki 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargóð og skýr svör því að þetta erum við þingmenn allir sammála um en framkvæmdarvaldið sem nú starfar virðist því miður ekki vera á sama máli. Eins og þingmaðurinn kom inn á, hef ég lagt fram frumvarp um lagaskrifstofu Alþingis. Þegar það frumvarp kom til umfjöllunar í allsherjarnefnd var forsætisráðuneytið búið að skila inn umsögn við frumvarpið þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: „Ekki er vænlegt að þróa tvær aðskildar lagaskrifstofur annars vegar á vegum Stjórnarráðs Íslands og hins vegar hjá Alþingi með áþekkt hlutverk. Með því væri hætta á ósamræmi, tvíverknaði og bágri nýtingu sérþekkingar.“ 
             Frú forseti. Þarna lýsir forsætisráðuneytið því yfir að það ætli ekki að sleppa tökum á löggjafanum með þeim hætti að Alþingi sjálft eigi að setja lögin. Ef hv. þingmaður vill aðeins fara 

Hæstv. forseti. Í þessari ágætu tilvitnun sem hv. þingmaður Vigdís Hauksdóttir las upp fyrir okkur sjáum við kristallast þann yfirgang sem framkvæmdarvaldið sýnir þinginu. Nú er ég ekki bara að tala um núverandi ríkisstjórn, ég er að tala um sögu okkar. Þess vegna tökum við sterkt til orða í þingmannanefndinni varðandi þessi atriði. Þrátt fyrir að hv. þm. Pétri Blöndal þyki ekki nóg að gert þá er þetta einfaldlega vinnulag sem við verðum að breyta. Ég tel að eftir því sem ég las rannsóknarskýrsluna betur hafi ég orðið þess fullvissari með hverri blaðsíðunni að þetta væri einn af þeim grundvallarþáttum sem við yrðum að taka á. Ég einfaldlega hlakka til að taka þátt í þeirri vinnu með þeim áhugasömu þingmönnum sem blanda sér hér í umræðuna. 
            

Virðulegur forseti. Ég fagna því að vera hér í dag og þakka þingmönnum í þessari þingmannanefnd kærlega fyrir alla vinnuna og formanni nefndarinnar og öllum sem að komu. Þessi skýrsla er rós í hnappagat Alþingis. Mig langar til að beina spurningu til hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur. Hreyfingin lagði á sínum tíma til að fjallað yrði um þau atriði í skýrslu rannsóknarnefndarinnar er snúa beint að Alþingi sjálfu, alþingismönnum og stjórnmálaflokkum, af nefnd sem yrði skipuð fólki utan þingsins sem mundi svo leiðbeina þingnefndinni í störfum sínum vegna þeirra aðstæðna sem skapast þegar þingmenn einir þurfa að rannsaka félaga sína. Telur hv. þingmaður í ljósi reynslunnar að það sé heppilegt fyrirkomulag að alþingismenn sjálfir rannsaki störf Alþingis, störf alþingismanna og ráðherra og störf stjórnmálaflokka eða væri slíkt betur komið annars staðar?

Hæstv. forseti. Ég kýs eiginlega að skipta svari mínu í tvennt á þeim stutta tíma sem ég hef. Varðandi ábyrgð er snýr að sakamálum og þeim atriðum sem snúa að ábyrgð ráðherra og ekki eru til umræðu í dag tel ég einfaldlega það fyrirkomulag sem við höfum í löggjöf okkar ekki heppilegt og ég tel að það beri að taka til endurskoðunar. Það er ein af tillögum þingmannanefndarinnar. Við reyndar nálgumst ekki þá hugmynd um endurskoðun öll á sama hátt en ég tel að það þurfi að taka þetta allt saman til endurskoðunar með tilliti til mannréttinda og þeirrar þróunar sem hefur átt sér stað í sakamálaréttarfari á undanförnum árum og áratugum. Varðandi það hvort við þingmenn séum réttu mennirnir til að fjalla um önnur atriði, þá fór rannsóknarnefnd Alþingis í rannsóknina sjálfa. Okkur var falið að móta viðbrögð Alþingis og vissulega var það á tíðum erfitt 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið, þetta er svo stuttur tími. Ég sakna svolítið umfjöllunar um þetta atriði í skýrslunni, þ.e. þegar kemur að því að rannsaka alþingismenn og Alþingi sjálft, með hvaða hætti er hægt að gera það öðruvísi en þessi þingnefnd gerði? Vegna þess að þetta eru mjög viðkvæm atriði og þau snerta manns eigin félaga. Gæti hv. þingmaður hugsað sér fyrirkomulagið hvað þetta varðar með öðrum hætti? Og þá með hvaða hætti væri hugsanlega hægt að fara yfir þessi mál?

Hæstv. forseti. Rannsóknarnefnd Alþingis fór yfir þau rannsóknaratriði sem henni var falið að gera. Þingmannanefndinni voru ekki faldar neinar beinar sjálfstæðar heimildir til rannsóknar þannig að það var ekki þannig að við værum í hlutverki rannsakandans heldur var hlutverk okkar að draga ályktanir af niðurstöðum rannsóknarnefndar Alþingis. Það er auðvitað hægt að gera þetta öðruvísi, stjórnarskráin okkar býður upp á þá leið að skipuð sé rannsóknarnefnd alþingismanna. Það var ekki valið að fara þá leið. Ég tel að það hafi verið gæfuspor að það voru þó óháðir sérfræðingar sem unnu að skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og ég tel að það hafi verið gott. Hins vegar eru, eins og hv. þingmanni er kunnugt um, nú fyrirliggjandi drög að breytingum á lögum um þingsköp Alþingis þar sem er lagt til að sjálfstæð eftirlitsnefnd verði til hér í þinginu. Ég tel að í ljósi þess hvernig það hefur 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir mjög gott yfirlit og ekki síst fyrir þann bjarta tón sem hún sló í lok ræðu sinnar sem ég held að sé okkur öllum mjög hollur og góður í dag. Mig langar til að gera að umræðuefni og spyrja hv. þingmann út í tvo af þeim liðum sem eru í tillögu til þingsályktunar þar sem annars vegar stendur, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að brýnt sé að starfshættir þingsins verði teknir til endurskoðunar.“ - Og aðeins síðar kemur: - „Alþingi ályktar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum, stjórnmálamönnum og stjórnsýslu, verklagi og skorti á formfestu.“ Ég verð að viðurkenna að mér eru þessir starfshættir, verklag og skortur á formfestu afar ofarlega í huga og langar til að spyrja hv. þingmann hvort það hafi komið til umræðu í nefndinni hvernig við í raun og veru stígum næstu skref til að það geti orðið að veruleika, að við lögum þetta.

Hæstv. forseti. Við förum bæði yfir starfshætti Alþingis í meginniðurstöðum okkar sem eru hér fremst og síðan eru önnur atriði dreifð um skýrsluna sjálfa, í umfjöllun um bindin. Það er ekki bara eitt bindi rannsóknarnefndarskýrslunnar sem fjallar um Alþingi þannig að þetta er svolítið púsl. En við litum jafnframt til þeirrar skýrslu sem gerð var varðandi eftirlitshlutverk Alþingis og í henni koma fram margar tillögur og hún liggur frammi hér í þinginu. Jafnframt fengum við Bryndísi Hlöðversdóttur til að gera stutt minnisblað þar sem gerð var tilraun til að draga fram helstu atriði til úrbóta sem rannsóknarnefndarskýrslan sjálf benti til og það minnisblað fylgir í viðauka. Ég vísa til þess vegna þess að ég hef svo stuttan tíma. Varðandi starfshættina er það náttúrlega ekki boðlegt að við alþingismenn höfum ekki þann tíma sem þarf til þess að fara yfir frumvörp sem berast frá ríkisstjórninni. Það er í raun aðalatriðið. 
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ábendingarnar. Það verður að segjast eins og er að þetta er dálítið mikið efni til að fara yfir á stuttum tíma. Ég fagna því mjög að það séu sem sagt ákveðnar ábendingar eða ákveðnar leiðir, að við höfum ekki bara markmið hér heldur líka ákveðnar leiðir og ég mun kynna mér þær betur. Ég vona svo sannarlega að það verði eitt af því sem vinna bæði rannsóknarnefndarinnar og þingmannanefndarinnar mun skila okkur, að hér fáum við eða tökum upp nýtt og bætt vinnulag sem er í raun og veru við hæfi þessarar virðulegu stofnunar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jónínu Rós Guðmundsdóttur fyrir þetta andsvar. Þar sem ég svaraði bara annarri spurningunni í fyrra andsvari mínu ætla ég að fara aðeins yfir í kaflann varðandi stjórnsýsluna. Í þingsályktunartillögunni kemur fram að við viljum að Alþingi álykti að skýrsla rannsóknarnefndarinnar sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum, stjórnmálamönnum, stjórnsýslu og skorti á formfestu. Þá er kafli í meginniðurstöðum okkar um stjórnsýsluna þar sem er reynt að draga saman þessi helstu atriði. Jafnframt er mörg atriði að finna í bindunum sjálfum eða umfjöllun um niðurstöður okkar úr bindunum sjálfum þar sem við teljum að þessi skortur á formfestu hafi valdið því að ákvarðanir voru ekki teknar á grundvelli nægilega upplýstrar stöðu. Þetta er gegnumgangandi í skýrslunni og við tökum frekar sterkt til orða og segjum að þingmannanefndin telji að skýrsla 

Frú forseti. Þingmannanefnd Alþingis skilar nú af sér afrakstri vinnu sinnar. Í upphafi máls míns þakka ég samnefndarmönnum mínum fyrir gott samstarf á liðnum mánuðum, frá 15. janúar sl. Oft var tekist á um einstaka þætti í skýrslunni, það hvessti oft og tíðum ef svo má að orði komast, en engu að síður náðum við að ræða hlutina, komast að samkomulagi, virða einstök sjónarmið og ná skynsamlegri lendingu. Ég vil sömuleiðis þakka starfsmönnum Alþingis fyrir frábæra samvinnu á undanförnum missirum. Nú skilum við af okkur og mikil umræða verður að sjálfsögðu um þá þingsályktunartillögu sem er um afstöðu okkar til ráðherraábyrgðar en því má ekki gleyma að mikil vinna fór í yfirferð á skýrslu rannsóknarnefndar og skýrsluna sem hér liggur fyrir. Ég mun ekki í ræðu minni í dag rekja sjónarmið mín hvað varðar ráðherraábyrgðina. Sú skýrsla mun verða til umræðu á vettvangi þingsins síðar og ég kem þess vegna ekki nema óbeint inn á ábyrgð stjórnmálamanna í ræðu minni. Ef ég stikla á stóru ætla ég fyrst að fjalla um ályktanir þingmannanefndar um fjármálafyrirtæki en taka síðar á öðrum þáttum, svo sem einkavæðingu, viðbúnaðarmálum og ábyrgð Alþingis og stjórnmálamanna. Víkjum þá talinu að fjármálafyrirtækjum. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram hörð gagnrýni á starfsemi fjármálafyrirtækja. Þingmannanefndin telur að stjórnendur og aðaleigendur fjármálafyrirtækja beri mesta ábyrgð á fjármálahruninu. Ljóst er að fjármálastarfsemi á Íslandi einkenndist að verulegu leyti af slæmum viðskiptaháttum og vanvirðingu við lög og reglur sem kom m.a. fram í háttalagi eigenda og stjórnenda gagnvart eftirlitsstofnunum og stjórnvöldum. Ljóst má vera af skýrslu rannsóknarnefndar að fjölmargt í starfsemi bankanna hafi leitt til verulegs tjóns fyrir almenning og hluthafa. Til dæmis er gagnrýnivert hvernig bankarnir kölluðu fram óeðlilega eftirspurn eftir hlutabréfum í sjálfum sér og gáfu með því misvísandi upplýsingar um eftirspurn. Þá átelur þingmannanefndin harðlega misnotkun bankanna á peningamarkaðssjóðum. Það er mat þingmannanefndarinnar að stjórnendur og eigendur íslenskra fjármálafyrirtækja hafi skort tilfinningu jafnt fyrir siðferðislegri sem samfélagslegri ábyrgð. Í ljósi niðurstaðna rannsóknarnefndar Alþingis leggur þingmannanefndin til að marka þurfi opinbera stefnu um fjármálamarkaðinn og að í henni komi fram skýr framtíðarsýn um hvers konar fjármálamarkaður eigi að vera hér á landi. Slík opinber stefna styrkir tilgang og markmið löggjafarinnar og eykur skilning og virðingu fyrir þeim reglum sem gilda um fjármálamarkaðinn. Nauðsynlegt samfara þessu er svo að löggjöf um fjármálafyrirtæki og kauphallir verði endurskoðuð. Í tillögum þingmannanefndar er ítarlega farið yfir tillögur að lagabreytingum sem snerta fjármálafyrirtæki og ætla ég ekki að fara yfir einstaka þætti hér og nú en hafa ber í huga að ný lög um fjármálafyrirtæki voru samþykkt á Alþingi í fyrravor en endurskoðun á lagarammanum er hins vegar ekki alveg lokið. Um það vorum við sammála, nefndarmenn í viðskiptanefnd, sem bárum það frumvarp fram í fyrravor. Engu að síður stigum við þá stór og mikilsverð skref í rétta átt. Ég ítreka að þingmannanefndin ályktar að nauðsynlegt sé að stefnumótun fari fram um það hvers konar fjármálakerfi samrýmist stærð og þörfum þjóðarbúsins, hvert eigi að vera hlutverk ríkisins í rekstri fjármálafyrirtækja til framtíðar, hvert við viljum hafa fyrirkomulag innstæðutrygginga, innleiðingu EES-gerða og hvers konar aðlögun að íslenskum aðstæðum og eftirlit viljum við hafa með fjármálafyrirtækjum. Þingmannanefndin tekur það sérstaklega fram að mikilvægt sé að tekin verði afstaða til þess hvort aðskilja eigi innlánsstofnanir og fjárfestingarbanka annars vegar og hins vegar innlenda og erlenda starfsemi. Skipulag fjölþjóðlegrar bankastarfsemi, ef hún mun byggjast á nýjan leik hér á landi, yrði þannig að annars vegar hefðum við fjárfestingarbanka og viðskiptabanka og hins vegar erlenda starfsemi aðskilda frá innlendri starfsemi. Þetta er hugmynd sem hreyft var í nefndinni og er allrar athugunar verð. Þingmannanefndin er einnig sammála um að stjórnendur Landsbankans beri mesta ábyrgð á alvarlegum afleiðingum Icesave-reikninganna sem áttu ríkan þátt í hruni fjármálakerfisins á Íslandi og að það hafi verið ámælisvert að hefja og halda áfram söfnun innlána frá almenningi á nýjum mörkuðum árið 2008. Þingmannanefndin er sammála um að stjórnendur Landsbankans hafi ekki stýrt bankanum af þeirri ábyrgð sem ætlast hefði mátt til og að ekki hafi gætt samfélagslegrar ábyrgðar í störfum þeirra. Mig langar næst að víkja tali mínu að einkavæðingunni. Það er sameiginlegt mat allra nefndarmanna í þingmannanefndinni að skýrsla rannsóknarnefndar sé áfellisdómur yfir verkferlinu við sölu ríkisbankanna og vinnubrögðum þeirra ráðherra sem í forsvari voru við einkavæðinguna. Ljóst er að ferlið var ógagnsætt þegar á hólminn var komið og olli tortryggni þar sem stöðugt hefur verið ýjað að pólitískum helmingaskiptum. Slíkt var í meira lagi óheppilegt þegar um var að ræða jafnmikilvægar stofnanir í samfélaginu og raun bar vitni. Auk þessa tekur þingmannanefndin undir ályktanir rannsóknarnefndar um að Alþingi hafi ekki sett framkvæmdarvaldinu nægilega skýr skilyrði við einkavæðingu Búnaðarbanka og Landsbanka, að stór mistök hafi verið gerð af hálfu framkvæmdarvaldsins í ferli einkavæðingarinnar þegar fallið var frá upphaflegum kröfum um dreifða eignaraðild, faglega reynslu og þekkingu við val á kaupendum og þegar bankarnir voru báðir seldir á svipuðum tíma við erfiðar markaðsaðstæður. Í framhaldi af þessu vil ég vekja athygli á bókun þingmannanna Oddnýjar Harðardóttur, Magnúsar Orra Schrams, Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur og Birgittu Jónsdóttur sem leggja til að gerð verði sérstök rannsókn á því hvernig staðið var að einkavæðingu bankanna. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega vísa til 1. bindis, bls. 228 í rannsóknarnefndarskýrslunni en þar segir orðrétt, með leyfi frú forseta, að nefndin „hefði ekki látið framkvæma heildarúttekt á einkavæðingu Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands eða tengdum málefnum“. Af þeim sökum er það mat fyrrgreindra þingmanna að framkvæma beri ítarlega rannsókn svo fullljóst verði hvernig staðið var að áðurnefndri einkavæðingu. En ef horft er til framtíðar og við veltum fyrir okkur einkavæðingu eða sölu ríkisfyrirtækja var þingmannanefndin sammála um að ríkisstjórn hvers tíma þyrfti að marka opinbera stefnu um hvort og þá með hvaða hætti ætti að standa að sölu og einkavæðingu ríkisfyrirtækja. Við teljum að Alþingi eigi að lögfesta rammalöggjöf um hvernig eigi að standa að slíkum þáttum og að eftirlitshlutverk Alþingis sé þar tryggt. Þetta teljum við sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að á næstu árum og áratugum er stefnt að því að selja og/eða einkavæða fyrirtæki sem hafnað hafa í ríkiseigu vegna bankahrunsins. Jafnframt telur þingmannanefndin að ríkisstjórn hvers tíma þurfi að marka opinbera stefnu um hvort og þá með hvaða hætti selja eigi og/eða einkavæða ríkisfyrirtæki. Mig langar næst að víkja aðeins að viðbúnaðarmálum en rannsóknarnefnd telur að mikið hafi skort á að unnið hafi verið að þeim á skipulegan og vandaðan hátt. Nefndin tekur þó fram að ekki sé hægt að fullyrða að þótt vandað hefði verið betur til viðbúnaðarvinnu á árinu 2008 hefði verið hægt að bjarga íslensku bönkunum frá falli. Við vitum það öll sem hér stöndum að grunnurinn að fallinu var í raun og veru lagður á árunum eftir 2003. Hins vegar tekur rannsóknarnefndin það skýrt fram að vandaður undirbúningur hefði verið til þess fallinn að draga mun meira úr því tjóni sem fall bankanna orsakaði. Íslensk stjórnvöld hefðu þá einnig verið í stakk búin til að móta sér fyrr stefnu um mörg af þeim álitaefnum sem taka þurfti af skarið um og hefðu því haft betri forsendur til að svara fyrirspurnum frá t.d. breskum og hollenskum yfirvöldum á krítískum tíma. Í þeim dæmum sem rannsóknarnefndin tekur af samráðshópi um fjármálastöðugleika sem leggja átti drög að viðbúnaðaráætlun eru gegnumgangandi stef sem sýna alvarlega veikleika í íslenskri stjórnsýslu og óvandaða stjórnsiði í aðdraganda bankahrunsins. Þar er sérstaklega tekið fram frumkvæðisleysi og áhersla á ábyrgð annarra, sjálfstæði eða ofríki embættismanna gagnvart stjórnmálamönnum, slæm áhrif pólitískra ráðninga, skortur á faglegum vinnubrögðum, ósjálfstæði gagnvart fjármálalífi og pólitísk lömunarveiki. Þannig er hægt að skýra slæleg vinnubrögð í íslenskri stjórnsýslu með almennu agaleysi eða skorti á grundvallarreglum sem þrífast við skilyrði smæðarinnar. Því má segja að smæð samfélagsins skapi forsendur fyrir fyrirgreiðslupólitík. Ég vil draga sérstaklega fram þennan skort á formfestu vegna þess að svo virðist sem stjórnmálamenn og embættismenn geri ekki ráð fyrir því að þurfa síðar að gera grein fyrir þeim ákvörðunum sem þeir tóku. Þess vegna er skortur á formfestu og slæleg gagnafærsla almennt innan kerfisins og þeim vinnubrögðum verðum við að ýta út og taka upp meiri formfestu. Mig langar næst að víkja aðeins að Icesave og samskiptum við erlend stjórnvöld. Rannsóknarnefndin telur það gagnrýnivert að íslensk stjórnvöld skuli ekki hafa sinnt því að útskýra skýrt fyrir breskum stjórnvöldum hver afstaða þeirra væri gagnvart skuldbindingum tryggingarsjóðsins. Tengist það því hversu lengi íslensk stjórnvöld voru að gera það upp við sig hvaða stefnu bæri að taka en nánar er vikið að því í kafla 17 í rannsóknarskýrslunni. Íslensk stjórnvöld virðast vanrækja að útskýra bæði forsendur og hina pólitísku stefnu sem tekin var með neyðarlögunum fyrir breskum og hollenskum stjórnvöldum. Rannsóknarnefndin telur að íslenskum stjórnvöldum hafi að lágmarki borið að fela utanríkisþjónustunni að útskýra meginsjónarmið sín fyrir þeim eftir lokun markaða 6. október 2008 þegar frumvarpið var lagt fyrir Alþingi úr því að ráðherrar ákváðu að ræða ekki milliliðalaust við ráðamenn þeirra ríkja þar sem íslensku bankarnir voru umsvifamestir. Sérstaklega var þetta brýnt gagnvart breskum og hollenskum ráðamönnum. Rannsóknarnefndin segir að það hafi verið til þess fallið að hleypa aukinni hörku í samskipti þjóðanna að íslensk stjórnvöld létu þetta undir höfuð leggjast. Að mati þess sem hér stendur hefði mátt með betri undirbúningi af Íslands hálfu forðast harkaleg viðbrögð erlendra ráðamanna og þá stífni sem einkenndi uppgjör á skuldbindingum vegna erlendra innstæðueigenda. Það er mitt mat að ef betur hefði verið staðið að undirbúningi af Íslands hálfu hefði mátt forðast að lenda með Icesave-málið í jafnlæstri stöðu og síðar varð með tilheyrandi tjóni fyrir land og þjóð. Mig langar næst að víkja máli mínu að Alþingi. Þingmannanefndin er sammála um að Alþingi eigi að vera vettvangur umræðu sem tekur mið af almannahagsmunum. Góð stjórnmálaumræða næst fram með því að láta andstæð sjónarmið mætast þar sem byggt er á staðreyndum og málin krufin til mergjar. Íslensk stjórnmál hafa ekki náð að þroskast nægilega í samræmi við það. Stjórnmálaumræður á Alþingi hafa einkennst um of af kappræðum og átökum og því þarf að efla góða rökræðusiði á Alþingi. Mikilvægt er að Alþingi ræki umræðuhlutverk sitt og sé vettvangur lýðræðislegra og málefnalegra skoðanaskipta. Þingmannanefndin er einnig sammála um að alþingismönnum beri að sýna hugrekki, heiðarleika og festu í störfum sínum og það sé brýnt að Alþingi og alþingismenn endurheimti traust þjóðarinnar með orðum sínum og athöfnum, þ.e. þingið á að vera vettvangur rökræðu sem tekur mið af almannahagsmunum með upplýstri umræðu sem byggð er á staðreyndum. Þingið á ekki að vera vettvangur fyrir rökræður sem settar eru á svið til að hafa áhrif á kjósendur í gegnum fjölmiðla. Slík stjórnmál eru nánast dæmd til að vera ófagleg því að niðurstöður ráðast af aflsmunum fremur en góðum röksemdum sem byggjast á traustum upplýsingum. Það er skoðun þess sem hér stendur að þingið ræki ekki umræðuhlutverk sitt vegna ofuráherslu á kappræður þar sem þekking og rökræður víkja fyrir hernaðarlist og valdaklækjum. Umræður sem þessar hafa engin djúpstæð áhrif heldur eru eingöngu til þess að veikja traust á okkur stjórnmálamönnum. Í þessum sal skortir að umræðan sé byggð á staðreyndum þar sem menn leitist við að brjóta málin til mergjar og komast að réttri niðurstöðu. Slík umræða er óspennandi fjölmiðlaefni samanborið við aðra umræðu þar sem menn bíða spenntir eftir næstu leikjum í refskákum stjórnmálamanna eða ráðherrakapli. Hér er ábyrgð stjórnmálamanna mikil en ekki síður ábyrgð fjölmiðla. Ljóst má vera að stjórnmálamenn gerðu margvísleg mistök í aðdraganda bankahrunsins. Stjórnmálamenn sýndu ítrekað ógagnrýna samstöðu með bankamönnum og færðu ábyrgðina með því yfir á almenning. Gagnkvæmt traust ríkti á milli þessara aðila, bankamanna og stjórnmálamanna. En það á ekki að vera hlutverk stjórnmálamanna að taka stöðu með fjármálafyrirtækjum til að telja umheiminum trú um að fyrirtækin standi vel, nema stjórnvöld hafi fyrir því haldbærar upplýsingar og traust rök. Hér ber ekki að vitna í opinberar skýrslur því að ljóst má vera af lestri rannsóknarskýrslunnar að lykilstjórnmálamenn fengu upplýsingar sem bentu til annars. Að mínu mati voru þetta slæleg vinnubrögð því að ráðandi aðilar fengu upplýsingar um að vandi væri á höndum. En um leið er það mín skoðun að þeim sömu hafi verið ljóst að hugmyndafræði þeirra gat ekki gengið upp. Kjarni þeirrar hugmyndafræði var að hvorki mætti hefta krafta athafnamanna né þrengja svigrúm þeirra með regluverki eða eftirliti. Vöxtur fjármálakerfisins var þannig rökrétt afleiðing af stefnu stjórnvalda á Íslandi en ráðandi aðilar áttu hins vegar erfitt með að bregðast við þegar hættumerkin fóru að birtast. Viðurkenning á því að vandi væri á höndum var einfaldlega of stór biti til að kyngja og þess vegna þráuðust menn við að grípa til aðgerða, lykilmenn í eftirlitsstofnunum og lykilmenn í ríkisstjórn. Slíkt hefði verið viðurkenning á því að illa hefði verið staðið að stefnunni sem var búið að leggja á undanförnum árum. Þannig var athafnaleysið algjört og tjónið mun meira en þurfti. Það er skoðun þess sem hér stendur að ábyrgð stjórnmálamanna á því sem aflaga fór sé mikil. Þeir eru fulltrúar þjóðarinnar sem hún treystir fyrir fjöreggi sínu og því er mikilvægt að þeir rísi undir því hlutverki. Grunnur fulltrúalýðræðisins verður að vera trúnaður, traust, gagnsæi og heiðarleiki. Grunsemdin ein hjá almenningi er næg til að trúnaðarbrestur verði og því verða stjórnmálamenn ætíð að haga orðum sínum og athöfnum út frá trúnaðarskyldum sínum við land og þjóð. Nokkuð virðist hafa skort á að stjórnmálamenn hafi hagað störfum sínum í samræmi við þau gildi. Hagsmunir almennings verða ávallt að vera hafðir að leiðarljósi en það sem viðgengist hefur í styrkjum til stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna er einn þáttur í þeim trúnaðarbresti sem varð. Svo stjórnmálamenn megi öðlast traust þjóðarinnar að nýju er brýnt að skýrar reglur verði settar um styrki og fjármögnun stjórnmálaflokka. Frú forseti. Mig langar að vitna til orða Vilhjálms Árnasonar prófessors í grein sem hann kallar „Siðvæðing stjórnmála“. Hann segir, með leyfi forseta: „Í grundvallaratriðum eru viðfangsefni stjórnmálamanna af siðferðilegum toga eða val verkefna, skilgreining forsendna og ákvörðun um hvort niðurstaðan sé nothæf. Sjálfa tæknivinnuna í ferlinu eiga aðrir að vinna. Stjórnmálamenn þurfa því ekki að vera lögfræðingar, viðskiptafræðingar, hagfræðingar eða stærðfræðingar, heldur þurfa þeir fyrst og fremst að vera siðferðislega vel þroskaðir einstaklingar. […] Það eina sem góður stjórnmálamaður þarf að hafa til að bera er skilningur á þeim þáttum sem stuðla að farsæld þjóðarinnar, hæfni til þess að yfirvega þau mál sem varða almannaheill, og lagni við að koma þeim í framkvæmd. Þessi dómgreind verður ekki lærð eins og hvert annað fag, heldur mótast hún af reynslu og byggist á almennri yfirsýn fremur en sérþekkingu.“ - Tvenns konar skyldur eru þær helstar sem stjórnmálamenn verða að hafa í fyrirrúmi - „Annars vegar að þjóna umbjóðendum sínum af fullri ábyrgð og heilindum;“ - þ.e. svokölluð frumskylda - „hins vegar að koma heiðarlega og kurteislega fram við andstæðinga sína og samherja í stjórnmálum.“ - bróðurskylda - „Fyrri skyldan er frumskylda stjórnmálamannsins […]“ - hún er - „gagnvart almenningi og gagnvart starfinu sem slíku, því hæfni stjórnmálamannsins ræðst af því hvernig hann þjónar almenningi. Þess vegna eiga skyldur hans gagnvart samstarfsmönnum að lúta frumskyldunni. Þannig byggir bróðurskyldan á frumskyldunni. Að öllu jöfnu þýðir þetta að gott samstarf milli valdsmanna greiði fyrir því að þeir sinni stjórnmálaskyldum sínum. En í sérstökum tilvikum þýðir þetta að stjórnmálamenn verði að veita hver öðrum gagnrýnið aðhald.“ Þetta felur t.d. það í sér að þegar hollusta gagnvart flokksbróður og þjónusta við almannaheill rekast á ætti bróðurlega skyldan að víkja fyrir frumskyldunni sem er skyldan við almenning. Það er skoðun þess sem hér stendur að þingmenn ættu vandlega að íhuga þessi orð á næstu dögum. Frú forseti. Að lokum vil ég segja þetta: Það var meðvituð ákvörðun þingflokka að setja nýja þingmenn í það verkefni að skoða rannsóknarskýrslu Alþingis, til að draga af henni lærdóm og koma með tillögur að breytingum byggðum á honum. Skynsamlegt þótti að velja til þessa starfs þingmenn sem ekki voru á vettvangi þegar hrunið átti sér stað. Þeir væru þar með ekki vanhæfir til að takast á við verkefnið. Nauðsynlegt væri að þingmennirnir sem skoðuðu söguna væru ekki hluti af henni. Þessum þingmönnum væri best treystandi til að skoða fortíðina til að gera hana upp og þeir hinir sömu væru um leið best til þess fallnir að draga lærdóm af og móta stefnu. Þetta á þá væntanlega við alla hluti starfsins, bæði hvað snertir umræðuna um ráðherraábyrgð og annan lærdóm af skýrslunni. Það hvessti oft í nefndinni, oft og tíðum vorum við ósammála og það var tekist á en okkur tókst hins vegar að komast að niðurstöðu um hvað við viljum sjá gerast á vettvangi eftirlitsstofnana og fjármálakerfis, hvernig við viljum breyta vinnubrögðum stjórnsýslunnar og, það sem ég tel langmerkilegast, hvernig við viljum byggja upp Alþingi, umræðuhefðina og vinnubrögðin. Frú forseti. Við höfum nú gott tækifæri til að gera miklar breytingar. Skýrsla rannsóknarnefndar er ítarleg úttekt á því sem aflaga fór og þess vegna er mikilvægt fyrir alla að nýta tækifærin sem hún gefur til að betrumbæta okkar samfélag. Skýrsla þingmannanefndarinnar byggir á þessari skýrslu og í henni eru lagðar til breytingar til betri vegar. Stjórnmálamenn eiga að vera í fararbroddi þessara breytinga. Þeir eru fulltrúar þjóðarinnar sem hún treystir fyrir fjöreggi sínu og er mikilvægt að þeir rísi undir því hlutverki á umbrotatímum. Ég vona að innlegg mitt hér hafi varpað ljósi á það hvernig ég tel best að við alþingismenn tökum á verkefninu sem fram undan er.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það er rauður þráður í tillögum þingmannanefndarinnar og í þeim ræðum sem fluttar hafa verið á hennar vegum nú í dag að bæta þurfi störf þingsins og að bæta þurfi vinnubrögðin á þingi, gera þingið sjálfstæðara gagnvart framkvæmdarvaldinu, og þar fram eftir götunum. Um það hefur talsvert verið rætt. Ég stend nú í pontu og það eina sem ég veit um komandi viku er hvað er í matinn í mötuneytinu, það er það eina sem mér hefur verið sagt. Ég held að það séu hjörtu í matinn á morgun og gott ef það er ekki grænmeti á fimmtudaginn. Við ræðum hér gríðarlega alvarlegt mál, við segjumst ítrekað ætla að bæta störf þingsins. Aftur og aftur förum við í alvarleg og yfirgripsmikil mál með sama ófaglega hættinum og áður. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig sjái hann fyrir sér í anda þeirra tillagna sem hann mælir fyrir 

Forseti biður hv. þingmenn að virða ræðutíma.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvar hans. Mín skoðun er sú að það mál sem hér er á dagskrá og þau mál sem við munum taka á dagskrá á næstu dögum þurfi ítarlega umræðu. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir þeirri stöðu sem þingmenn eru í núna þegar þeir fá í hendur þau plögg sem við í þingmannanefnd höfum legið yfir vikum, ef ekki mánuðum saman. Ég tel mjög skynsamlegt að þingið taki allan þann tíma sem það þarf til þess að móta sér afstöðu. Einstaka þingmaður þarf að móta sér afstöðu í þessum mikilsverðu málum. Ég tel að við eigum að taka okkur nægan tíma til þess. Það er mjög mikilvægt að þingmenn fái að móta afstöðu sína án þess að vera undir tímapressu vegna þess að þær ákvarðanir sem við þurfum að taka hér á næstunni þurfa menn að hafa í maganum, enda eru þær stórar og miklar.

Frú forseti. Ég biðst afsökunar á æðibunuganginum, hann er kannski orðinn manni eðlislægur eftir að hafa unnið hérna um skeið. Ástæðan fyrir því að ég vek máls á þessu er sú að við tölum ítrekað um að draga þurfi lærdóm af fortíðinni til þess að geta unnið betur í framtíðinni, en við megum ekki gleyma nútíðinni, við megum ekki gleyma samtímanum, hvernig við vinnum einmitt núna. Í vor spurði ég t.d. hæstv. fjármálaráðherra hvort oddvitar ríkisstjórnarflokkanna héldu fundargerðir. Svarið var nei. Ég veit ekki hvort það hefur breyst. Það er eitt af því sem við gagnrýnum núna. Það er enginn tími betri til þess en núna að byrja að haga okkur betur. Þess vegna spyr ég: Hvernig stendur á því í svona yfirgripsmiklu máli að enn og aftur skuli maður standa á mánudegi í upphafi þingviku og ekkert vita hvenær við ætlum að taka ákvarðanir í þessu máli? Eitt er á hreinu, ég ætla ekki að standa hérna á miðvikudaginn og eiga 

Forseti vill ítreka að þingmenn virði ræðutíma.

Ég vil bara ítreka fyrra svar mitt. Ég er hjartanlega sammála hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni. Það þarf að taka ítarlega og góða umræðu á vettvangi þingsins. Þingmenn þurfa að geta aflað sér gagna, lesið skýrslur og minnisblöð þau sem þingmannanefndin hafði til grundvallar í ákvörðun sinni og kalla til sín gesti, vegna þess að hér þarf að vanda vel til verka.

Frú forseti. Ég kem í ræðustól til að lýsa ánægju minni með þessa skýrslu, sérstaklega með það að búið sé að draga saman niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis varðandi fjármálakerfið, en í nýju skýrslunum var mjög erfitt að fá yfirsýn yfir þá gagnrýni sem rannsóknarnefndin hafði á fjármálakerfið og jafnframt þær tillögur sem hún gerði. Ég fagna líka þeim tillögum sem þingmannanefndin leggur fram. Ég sé að tími minn er mjög naumur. Frú forseti. Ég ætla að spyrja hv. þm. Magnús Orra Schram út í fullyrðingu sem er á bls. 25. Þar segir þingmannanefndin að stjórnmálamenn verði að vera tilbúnir að axla þá ábyrgð að breyta stefnu sinni í samræmi við stöðu efnahagslífsins á hverjum tíma. Í ljósi þess að við búum 

Forseti vill minna þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það ratar þar inn þar sem við fjöllum um tvennt, annars vegar þau mistök sem gerð voru þegar allir stjórnmálaflokkarnir lofuðu skattalækkunum á krítískum tíma í þjóðarbúsrekstri okkar þegar allir voru sammála um að óskynsamlegt hefði verið að fara í skattalækkanir. Við vísum einnig til þess að í stefnuskrá Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks, ríkisstjórnar 2007, er talað um að menn ætli að halda áfram að stuðla að vexti bankanna, en smátt og smátt fá menn upplýsingar um að það sé ekki skynsamlegt. Menn verða stundum að taka ákvarðanir þrátt fyrir að þær séu ekki vinsælar meðal almennings þegar þeir hafa upplýsingar um að bregðast þurfi við þeim. Það er inngangurinn, en ég ætla að fá að svara hv. þingmanni í seinna andsvari mínu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er rétt að niðurstaða þingmannanefndarinnar kemur eftir að búið er að gagnrýna skattalækkanir á þenslutíma. Nú búum við við samdráttarskeið og höfum neyðst til þess að fara út í skattahækkanir, m.a. til þess að ná niður halla á ríkissjóði á mjög skömmum tíma. Við erum sem sagt núna að fara í aðhaldssama stefnu í ríkisfjármálum, eins og það er kallað, og aðhaldssama stefnu í peningastefnumálum sem er stefna sem ætti fyrst og fremst að beita á þensluskeiði en ekki á samdráttarskeiði. Við ættum að vera með lausbeislaða peningamálastefnu og lausbeislaðri stefnu í ríkisfjármálum ef við mundum draga þann lærdóm sem þingmannanefndin 

Frú forseti. Ég legg ekki sama skilning í það sem þingmannanefndin ályktar. Það væri mjög vinsælt að hækka ekki skatta og fresta því að taka á rekstri ríkissjóðs en ég held að það væri röng stefna eins og mál standa í dag vegna þess að vaxtakostnaður ríkissjóðs er að sliga þjóðarbúið. Fimmta hver króna sem við öflum fer í vexti. Við verðum bara að búa við það að við þurfum að skera niður og afla tekna svo lengi sem þjóðin getur staðið undir því. Mín skoðun er hins vegar sú að við eigum að stíga mjög varlega til jarðar í öllum skattahækkunum að svo komnu máli en horfa frekar á útgjöldin og reyna að herða beltið um eitt gat í viðbót.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Magnúsi Orra Schram kærlega fyrir hans mikla og fórnfúsa starf í rannsóknarnefndinni sem skilaði frábæru starfi. Einnig vil ég þakka honum fyrir mjög góða og yfirgripsmikla og líka heimspekilega ræðu. Við ræðum hér um framtíðina, við skulum gera okkur grein fyrir því. Ég vil líka undirstrika og taka undir það sem hv. þingmaður sagði um að menn ættu að ræða kosti og galla mála, ekki bara eina hliðina. Þess vegna langar mig til að vita eftirfarandi: Telur hv. þingmaður að einhver hafi vitað hrunið fyrir fram? Við vitum núna að það varð hrun. En vissu menn það rétt áður? Ég minni á að rétt fyrir hrun Kaupþings sögðu margir hér á göngum þingsins að nú væru tveir bankar fallnir en sem betur fer mundi Kaupþing standa - degi áður en hann féll. Síðan er það spurningin, hann sagði að menn gæfu ekki upplýsingar. Ég kem kannski inn á það 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel ekki, svo ég svari spurningu hans, að neinn þingmaður eða stjórnmálamaður hafi vitað af hruninu fyrir fram. Það sem við fjöllum hins vegar um í okkar skýrslu og það er mín persónulega skoðun er að það er gagnrýnivert hversu illa var staðið að viðbúnaði, hversu illa var staðið að mati á greiningu á þeirri áhættu sem var fyrir séð. Við vitum að fjölmargir aðilar höfðu upplýsingar um að hættuástand var fram undan. Í febrúar var mönnum gert ljóst að bankarnir hefðu lausafé til níu mánaða, til október. Það gekk eftir. Hins vegar kemur skýrt fram í niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar og við drögum það fram í okkar skýrslu að það sem er ámælisvert er skorturinn á viðbúnaði.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessi svör sem voru ágæt. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni að menn hafi vitað í febrúar/mars hvernig staðan var og það kemur líka fram. Spurningin er sú: Hvernig bregðast menn við? Ef menn hefðu gefið upplýsingar um það strax hefði viðkomandi banki - bingó - farið á hausinn. Það er einmitt það sem gerðist. Það sem velti Kaupþingi voru í rauninni ummæli bresks ráðherra. Þau veltu Kaupþingi einum eða tveim dögum seinna. Það var ekki mjög auðvelt að bregðast við í svona stöðu. Auk þess sem menn áttu samskipti við erlenda aðila sem sáu bara ekki vandann eins og við sáum hann, við sáum hann ekki eins og þeir sáu hann eða ráðamenn okkar. Þetta er mjög erfið staða að standa í og menn þurfa að átta sig á því þegar þeir dæma svona eftir á, eftir að tjónið hefur orðið. Svo sagði hv. þingmaður að hugmyndafræðin gengi ekki upp. Ég er ekki sammála því en get því miður ekki rökstutt það núna, ég geri það á eftir.

Ég vil bara ítreka það hér og nú að ég er sammála því mati hv. þingmanns að ef menn hefðu verið of opinskáir að tala um vandann hefði það vissulega getað leitt til þess að einhver banki hefði fallið. Hins vegar veltir maður því fyrir sér: Hvar hefðum við verið stödd ef fjármálaáfallið hefði átt sér stað um vorið, í febrúar eða mars, eins og það gerðist í október? En ég ítreka það sem ég sagði í fyrra andsvari mínu að áfellisdómurinn er fyrst og fremst um skort mati á greiningu. Svo var það kannski ekki bara breskur aðili sem felldi banka, kannski átti íslenskur seðlabankastjóri þar einhvern hlut að máli.

Forseti vill minna þingmenn á að ávarpa forseta í upphafi máls síns.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans sem var mjög góð. Eins vil ég nota þetta tækifæri til að þakka öllum þeim hv. þingmönnum sem sátu í þessari nefnd og unnu gott og mikið starf. Hv. þingmaður kom oft inn á það í ræðu sinni að það væri mjög eðlilegt að við breyttum umræðustílnum á Alþingi í það að við bærum virðingu fyrir skoðunum hvers annars, að við hættum þessum kappræðustíl og ættum hér upplýsta og góða umræðu. Því langar mig að spyrja hv. þingmann, af því að það kemur fram í þingsályktunartillögu frá nefndinni og þar eru taldar upp breytingar á löggjöf sem þurfi að gera og er m.a. nefnd upplýsingalöggjöfin. Í ljósi þess að ég hef frá því ég kom inn á þing fyrir rúmu ári reynt að fá upplýsingar um á hvaða kjörum lánasöfn nýju bankanna voru færð yfir frá gömlu bönkunum - ég hef ekki fengið þær upplýsingar í hendur enn þá þótt ég sé starfandi þingmaður - vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann sjái það fyrir sér að þessum vinnubrögðum verði breytt til að þingmenn geti þá tekið þátt í upplýstri umræðu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir orð hans í garð allra nefndarmanna sérstaklega vegna þess að við níumenningarnir höfum, held ég, lagt mikið á okkur í þessu starfi. Hann spyr sérstaklega um stöðuna á uppgjöri við lánasamninga þegar bankarnir voru seldir eða keyptir. Nú verð ég bara að viðurkenna skort á þekkingu á þeirri upplýsingalöggjöf sem um ræðir. Ég átta mig ekki á því hvort við getum með einhverjum hætti fengið upplýsingar um þessa stöðu vegna þess að þetta voru einkaaðilar úti í bæ og þá er spurningin hver er staða ríkisins í þessu máli og hver er skylda framkvæmdarvaldsins til að gefa upplýsingar. Ég verð bara að viðurkenna að ég hef ekki þá þekkingu á málinu til að geta fullyrt um það. Það leiðir líka orðræðuna að stöðu Alþingis og stöðu alþingismanna, hvernig við erum í stakk búin til að afla þeirra upplýsinga sem við viljum, hvort sem það eru þessar upplýsingar eða einhverjar aðrar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég vil að það komi fram að ég ætlaðist ekki til þess að hv. þingmaður þekkti þessa löggjöf sérstaklega. Það sem ég varpaði fram var að ég er búinn að leggja fram bæði munnlega og skriflega fyrirspurn um þær forsendur sem voru fyrir hendi þegar menn færðu lánasöfnin á milli nýju og gömlu bankanna, þ.e. hver í raun og veru væri afskriftageta nýju bankanna til heimilanna í landinu, og ég hef ekkert fengið, eins og kannski er ekki neitt nýtt hér í þingsal, nema útúrsnúninga við munnlegu fyrirspurninni en í skriflegu fyrirspurninni var einmitt vísað til upplýsingalaga. Það sem ég var kannski fyrst og fremst að kalla eftir er hvort hv. þingmaður taki undir það sjónarmið að þingmenn hafi, til að geta átt hér upplýsta og málefnalega umræðu, þau gögn sem þeir þurfa að hafa til þess einmitt að fjalla um málin á upplýstan og málefnalegan hátt. Ekki hvort hv. þingmaður þekki þessi lög sérstaklega, heldur hvort hv. þingmaður sjái þetta fyrir sér. Mikilvægast er að við lærum af þessu og nýtum þetta gagn sem nefndin var að skila af sér.

Frú forseti. Mig rekur minni til þess að einhver hluti þeirra upplýsinga sem hv. þingmaður vekur máls á hér hafi komið fram á vettvangi efnahags- og skattanefndar. Ég verð að viðurkenna að ég man ekki alveg hvort þær voru bundnar svo miklum trúnaði eða að hluta, það þarf bara að kanna, en eitthvað þessu skylt kom þar fram. Það er alveg ljóst að við leggjum mikið upp úr því í skýrslunni að styrkja stöðu Alþingis, að þingmenn geti verið sjálfstæðir í vinnubrögðum og fái meiri aðstoð við sín verk til að styrkja stöðu sína gagnvart framkvæmdarvaldinu og geti haft betri forsendur til að taka betri og sterkari umræðu í þessum sal.

Virðulegi forseti. Ég ætla í upphafi máls míns að nefna hvernig þingmannanefndin fór yfir þetta verkefni, níu manna þingmannanefndin sem fékk það erfiða verkefni að fara yfir skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og vega og meta hvaða lærdóma við gætum af henni dregið og komið með tillögur til úrbóta. Eins og fram hefur komið höfum við skipt með okkur verkum að tala fyrir einstökum hluta skýrslunnar. Í minn hlut kemur að tala almennt um skýrsluna og engan einn þátt sérstaklega. Ég vil þó nefna að ég mun einna helst fjalla um stjórnsýsluna og siðferðihlutann en ég mun einnig nefna aðra þætti í þingsályktunartillögunni sem er lokaafurð skýrslu okkar þar sem koma fram tillögur til þingsins um úrbætur. Einnig mun ég lítillega koma inn á ráðherraábyrgð þó svo að ég geymi umræðu um hana til þess tíma þegar þingsályktunartillagan um hana verður lögð fram. Virðulegi forseti. Ég held að sé rétt að við rifjum það upp að við erum í fordæmalausum aðstæðum. Þær aðstæður sem sköpuðust á haustdögum 2008 voru með þeim hætti að við höfum ekki upplifað annað eins. Það er ástæða þess að rannsóknarnefnd Alþingis var sett á laggirnar til að rannsaka hvað hefði farið úrskeiðis. Í kjölfarið horfum við fram á það að um 40% heimila í landinu séu tæknilega gjaldþrota. Það er hrun í landsframleiðslu og neikvæður hagvöxtur. Einstakar atvinnugreinar eins og byggingargeirinn hafa hrunið. Það er atvinnuleysi og landflótti. Það er því ekki að ástæðulausu eða litlu tilefni sem rannsóknarskýrsla Alþingis varð til. Og það er ekki af litlu tilefni sem okkur í þingmannanefndinni var falið að leita leiða til að fara yfir skýrsluna og finna leiðir til úrbóta sem skynsamar væru. Skýrslan er í átta bindum, siðferðihlutinn sem fylgdi er í 8. bindi. Mig langar í sambandi við innganginn að nefna einn þátt sem kemur málinu beint við og lesa má um í rannsóknarskýrslu Alþingis þar sem fjallað er um stöðuna, með leyfi forseta: „Rannsóknarnefndin telur að um mitt ár 2007 þegar erlend innlán bankanna voru orðin sjöföld að stærð gjaldeyrisvaraforðans og skammtímaskuldir þjóðarbúsins námu tífaldri stærð gjaldeyrisvaraforðans hafi verið komin síðasta raunhæfa tækifærið til þess að sporna við þessari þróun með virkum hætti án þess að illa færi. Hvorugt var gert á þessum tíma. Þegar fram í sótti hafði það afdrifaríkar afleiðingar fyrir fjármálastöðugleikann hér á landi.“ Þetta má sjá í 1. bindi rannsóknarskýrslunnar, kafla 4.5.6.3. Mig langaði að nefna þetta vegna þess að hv. þingmaður Magnús Orri Schram og félagi minn í nefndinni nefndi það hér að við gætum rekið hrunið aftur til ársins 2003 en hér kemur það beinlínis fram að við erum að tala um mitt ár 2007. Umfjöllun rannsóknarnefndar Alþingis og rannsóknir hennar voru á ýmsum sviðum, til að mynda varðandi einkavæðinguna sem ég ætla að koma örlítið inn á, eftirlitslausan vöxt bankakerfisins, eftirlitsgeirann, fjármálageirann og viðtöl við ráðherra og embættismenn. Niðurstaða þessa rannsóknarhluta alls er auðvitað sláandi, því hver sem var og allir sem einn, getum við sagt - enginn taldi sig bera ábyrgð á fjármálafallinu, hruni bankakerfisins. Ábyrgðin væri einhvers annars. Þetta er auðvitað sláandi niðurstaða úr svo umfangsmikilli rannsókn. Ég nefndi einkavæðingu bankanna og langar að lesa úr skýrslu okkar með leyfi forseta: „Rannsóknarnefndin bendir á að heimildin sem Alþingi afgreiddi til sölu á ríkisbönkunum hafi verið algerlega opin og að hún hafi skilið eftir allt mat og stefnumörkun í höndum framkvæmdarvaldsins. Athugasemdir sem komu fram í greinargerð með frumvarpinu til söluheimildarinnar um stefnu stjórnvalda við einkavæðinguna, svo sem um dreifða eignaraðild og aðkomu erlendra aðila, hafi ekki sama gildi og sett lög.“ Þetta má lesa um í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis í 1. bindi. Og áfram, með leyfi forseta: „Að mati rannsóknarnefndar er atburðarásin við einkavæðinguna og lyktir hennar, þar á meðal samskipti og störf Fjármálaeftirlitsins, einkennandi fyrir skort á festu og eftirfylgni með fjármálamarkaðnum.“ Þetta má einnig sjá í 1. bindi. Aðrir nefndarmenn hafa bent á samstöðu þingmannanefndarinnar við að átelja þessi vinnubrögð. Það var síðan mat okkar fulltrúa Framsóknarflokksins að við þessar aðstæður væru komnar nægilegar upplýsingar til að setja punkt aftan við verkið. Búið væri að átelja þetta, allir væru sammála um það og við þyrftum að komast áfram í lífinu og læra hvar við eigum að setja punkt við ákveðna hluti. Ég vil þó segja það hér, og ég mun koma aðeins inn á það aftur seinna í máli mínu, að ef samstaða myndast um að skoða einkavæðinguna í heild sinni, ef menn telja að það skili einhverju, þá mun ekki standa á mér og væntanlega ekki framsóknarmönnum, eins og fram hefur komið í umræðunni. Ég vil þó nefna það að í heild sinni er skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis bakspegill. Við erum að líta til baka yfir farinn veg. Þar hefur verið rannsakað eins margt og menn komust yfir. Í raun og veru má líta svo á að skýrslan sé sá grunnur sem við þurfum að byggja á til framtíðar, þar er þekkingin á því sem gerðist og lýsing atburðarásar í tímaröð og fleira. Jafnframt er vegið og metið það sem gert var og eins það sem látið var ógert. Þar er mörgum málum fjölmargra aðila vísað til sérstaks saksóknara til frekari rannsóknar vegna gruns um lögbrot og sýnir það í hnotskurn alvarleika málsins alls. Í skýrslunni tókst okkur þingmönnunum sem betur fer að ná samstöðu um flesta hluti. Mig langar að nota tækifærið hér og þakka formanni nefndarinnar og nefndarmönnum öllum fyrir góða vinnu og hafa náð þessu vinnulagi, vinnulagið er ástæðan fyrir því að við náum svona víðtækri sátt. Ég vil líka, eftir að hafa eytt talsverðum tíma af árinu í að kynna mér skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, hrósa henni og lýsa því yfir að ég get tekið undir allflest atriði sem þar koma fram. Ég vildi óska þess líka fyrir hönd þingmannanefndarinnar að skýrslu okkar verði eins vel tekið og skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þó eru nokkrir hlutir sem koma fram í skýrslu rannsóknarnefndarinnar sem menn hafa bókað sínar séráherslur við. Einkavæðingin var einn þeirra og ég mun koma aðeins inn á hana aftur. Varðandi Íbúðalánasjóð og þá þenslu sem rannsóknarnefnd Alþingis gagnrýndi, langar mig að nefna einn þátt sem við ræddum um hvort æskilegt væri að skoða. Það er að útlán Íbúðalánasjóðs hafi haft mikil þensluhvetjandi áhrif. Við teljum mörg hver að það sé nokkuð orðum ofaukið. Í því ljósi er rétt að nefna að útlán bankanna á þeim tíma voru á stærðargráðunni 500 milljarðar á meðan útlán Íbúðalánasjóðs voru um 50 og ekkert útlánanna var yfir 20 milljónir. Fyrst voru það 18 milljónir og svo rétt rúmlega 20. Þannig að þensluhvetjandi áhrif bankanna voru auðvitað margfalt meiri. Það sem lá í gagnrýni rannsóknarnefndarinnar og kemur fram í einni af ályktunum hennar er að það hefði þurft að grípa til sambærilegra aðgerða við bankana og gert var við Íbúðalánasjóð. Með einum eða öðrum hætti hefði þurft að stöðva það að þeir gætu lánað svona háar upphæðir, að ekki væri þak á upphæðunum og að veðhlutfall væri tekið upp. Mig langar að vitna í skýrslu okkar, með leyfi forseta: „Rannsóknarnefndin telur að athuga beri hvort veita ætti Seðlabankanum heimild til að setja reglur um hámark veðhlutfalla og/eða stýra veðhlutföllum með tilliti til eignaverðs og tekna þannig að „hámarkshlutfallið sé lækkað í uppsveiflum og hækkað í niðursveiflu“ svo auka megi virkni peningastefnunnar til þess að slá á þenslu í þjóðfélaginu.“ Þetta má lesa um í 1. bindi. Það eru því nokkrir hlutir sem við þurfum virkilega að fjalla um. Einn þáttur sem við höfum fjallað talsvert mikið um í þingmannanefndinni, sem er hugsanlega efni í rannsókn ef við förum í frekari rannsókn á einkavæðingunni, er innleiðing EES-reglna og EES-gerða. Það má svo sem segja að almennt tökum við þær inn dálítið hráar oft á tíðum. Það er gagnrýnt harðlega í rannsóknarskýrslunni. Við tökum það reyndar upp á nokkrum stöðum í þingmannanefndinni. Mig langar að renna yfir tvær ályktanir rannsóknarnefndarinnar, með leyfi forseta, eins og stendur í skýrslu okkar: „Það er niðurstaða rannsóknarnefndarinnar að sú stefna sem var fylgt við innleiðingu EES-gerða um starfsemi fjármálafyrirtækja hér á landi, þ.e. að nota ekki svigrúm sem fólst í gerðunum til þess að setja sérreglur almennt, í þeim tilgangi að bæta samkeppnisstöðu íslenskra fjármálafyrirtækja og með því draga sem mest úr séríslenskum ákvæðum, hafi leitt til þess að almennt var ekki horft til þess hvort ástæða þætti til aðlögunar á reglunum fyrir Ísland. Þá bendir rannsóknarnefndin einnig á að mögulegt hafi verið að endurskoða löggjöfina á hverjum tímapunkti þegar reynsla komst á virkni hennar.“ Þarna er vísað í 5. bindi rannsóknarskýrslunnar. Og áfram, með leyfi forseta: „Rannsóknarnefndin kemst að því að auknar starfsheimildir fjármálafyrirtækjanna vegna breytinga á lögum samkvæmt EES-samningnum hafi aukið áhættu í rekstri bankanna verulega og er þar sérstaklega bent á heimild til að reka fjárfestingarstarfsemi samhliða viðskiptabankastarfsemi án þess að frekari kröfur hafi verið gerðar um eigið fé fjármálafyrirtækjanna. Af þessum sökum hafi fjármálafyrirtækin verið illa í stakk búin til að mæta þeim erfiðleikum sem upp komu á alþjóðlegum fjármálamörkuðum árið 2008.“ Þarna er vísað í 8. bindi. Það hefur reyndar komið fram, og við veltum því fyrir okkur og beinum því til þingsins að velta því fyrir sér, hvort rétt sé að aðskilja starfsemi viðskiptabanka og fjárfestingarbanka eins og til að mynda er í Bandaríkjunum. Í Evrópu er þetta samkrull leyft og kom þar af leiðandi inn til okkar með EES-samningnum. Við höfum líka velt því fyrir okkur hvort aðskilja eigi með beinum hætti innlenda starfsemi banka og erlenda til að reyna að tryggja að atburðir eins og við höfum upplifað gerist ekki aftur. Þá hafa menn á alþjóðamarkaði fjallað um eigið fé og reglur um það og fleiri eru að velta þeim hlutum fyrir sér. Þingmannaskýrslan sem við leggjum hér fram má segja að taki við rannsóknarskýrslunni sem er, eins og ég nefndi áðan, baksýnisspegillinn. Þingmannaskýrslan stendur síðan við það að meta hvaða lærdóma við eigum að draga af rannsóknarskýrslunni og hvaða lagabreytingar við eigum að fara í eða rannsóknir og úttektir. Yfir það hafa félagar mínir farið í nokkrum orðum. Það var mjög mikilvægt að þingmannanefndin var samstiga og ég er stoltur af því að við gátum náð saman um flest mál. Þó, eins og fram hefur komið, sýna einstakar fáar bókanir, fáein frávik, að auðvitað erum við ekki sammála um allt. Við vorum sammála og samstiga í vinnunni um þá þætti sem koma fram í rannsóknarskýrslunni og lýsa sér í hörðum áfellisdómi og alvarlegum ávirðingum á starfshætti Alþingis, verklag og óformfestu stjórnvalda, og áður hefur verið minnst á fjármálafyrirtækin. Þegar við segjum stjórnvöld eigum við bæði við framkvæmdarvaldið og stofnanir ríkisins. Það er líka ákaflega mikilvægt að þingmannanefndin er samstiga í þeim tillögum sem eru lagðar fram um endurbætur, þ.e. hvernig við ætlum að horfa til framtíðar, því það er lykilatriðið. Skýrsla þingmannanefndarinnar er einmitt leiðarljós til framtíðar á meðan skýrsla rannsóknarnefndarinnar er baksýnisspegillinn sem fær fram þá þekkingu sem við þurfum til að líta fram og við eigum að fara að líta fram. Þingmannanefndin tekur undir þann áfellisdóm yfir þá stjórnmálamenningu, eða eigum við kannski að segja ómenningu, síðustu ára og áratuga sem viðgengist hefur. Sú þróun sem hefur tekið langan tíma hefur skilað sér í svokölluðu oddvitaræði sem lýsir sér m.a. í minna lýðræði, persónulegum átökum og heift í stjórnmálaumræðunni. Stjórnmálaumræðu sem einkennist af hólmgöngu og karpi en skortir faglega rökræðu. Í því sambandi er rétt að minnast á lög um ráðherraábyrgð en væntanlega verður rætt um ráðherraábyrgðina á morgun eða næstu daga. Umræða um hana byggist einmitt á því að draga lærdóm af því sem gerðist og reyna að koma í veg fyrir endurtekningu. Í því sambandi vil ég nefna að við höfum í þinginu á síðastliðnum mánuðum og árum, jafnvel eftir hrun, gagnrýnt bæði oddvitaræði og einstaka ráðherra fyrir að koma í þingið og segja okkur ekki satt. Velta þarf því fyrir sér hvað ráðherraábyrgðin stendur fyrir og hvort við ætlum að halda áfram á sömu braut og við vorum á hér á árum áður. Hvernig fáum við ráðherra hvers tíma til að opna augu sín fyrir ábyrgð sinni? Ekki síst var mikilvægt að þingmannanefndin var bæði samstiga og sammála um að Alþingi mundi verja og styrkja grundvallarhlutverk sitt sem eftirlitsaðili. Það er eitt af grundvallaratriðum okkar. Í raun má segja að lærdómurinn sem þingmannanefndin dregur sé að nauðsynlegt sé að Alþingi taki aftur til sín það vald og frumkvæði sem það hefur misst til framkvæmdarvaldsins á síðastliðnum árum og áratugum. Það þarf hugrekki til að standa og segja þessa hluti, að gagnrýna bæði Alþingi og stjórnvöld og átelja vinnubrögð þeirra harðlega eins og kemur fram bæði í rannsóknarskýrslunni og hjá þingmannanefndinni. Það þarf hugrekki til að taka það vald og frumkvæði til sín. Ég held að þingið, Alþingi, verði að sýna þann kraft og það þor sem þarf til. Þegar við tölum um vald erum við auðvitað fyrst og fremst að tala um sjálfstæði í löggjöf. Við erum líka að tala um hvernig eftirlitshlutverk þingsins kemur fram. Ég vil nefna sem dæmi um frumkvæði valdsins í löggjöf, af því maður er nú kannski mest upptekinn af því sem gerist síðustu dagana hjá manni, þá var ég sem fulltrúi í umhverfisnefnd að vinna að nýrri löggjöf um skipulagslög. Það var mjög áhugaverð vinna þar sem þingið og nefndin tóku mikið frumkvæði. Það náðist mikil sátt í nefndinni um hvaða leiðir ætti að fara. Þær hugmyndir voru framkvæmdarvaldinu ekki endilega að skapi. Þegar við vorum komin hingað í lokin til að afgreiða málið, kom framkvæmdarvaldið inn. Það var erfitt að sleppa valdinu. Við þurfum að hafa hugrekki til að ganga alla leið. Sem dæmi um eftirlitið eða eftirlitsleysið má nefna að þegar hingað koma skýrslur, til að mynda frá Ríkisendurskoðun, fara þær ekki til neinnar sérstakrar nefndar. Þær eru kannski lagðar fram í fjárlaganefnd en ekki er skylda að fjalla um þær. Hér vil ég minna á að við getum lært af ýmsum nágrönnum okkar hvernig hlutirnir eru, til að mynda í Noregi. Þingmannanefndin átti möguleika á að kynna sér ítarlega hvernig stjórnskipunareftirlitsnefnd norska þingsins vinnur og átti fundi með henni, og velti m.a. fyrir sér pólitískri ábyrgð og ráðherraábyrgð og einnig eftirlitshlutanum, að láta þá aðila sem skila skýrslum koma fyrir nefndina og farið sé yfir það á formlegan hátt. Fram hefur komið að slíkar tillögur hafa verið lagðar fram í þinginu frá forseta og forsætisnefnd um breytingar á nefndaskipan eða breytingar á þingsköpum. Síðast en ekki síst er þingsályktunartillagan sem við endum skýrslu okkar á, áskorun um að allir líti í eigin barm og velti fyrir sér, í ljósi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, hvað megi betur fara hjá manni sjálfum, hjá einstökum starfsstéttum sem viðkomandi starfar í, í þeirri orðræðu sem maður viðhefur sjálfur og fleira mætti nefna. Ég held að það verkefni verði okkur erfiðast. Að læra af reynslunni er harður skóli sem margir eiga erfitt með. Hér er rétt að staldra við. Við verðum á einhverjum tímapunkti að geta farið í harða orðræðu um átakamál, pólitíska ábyrgð og slíka hluti, án þess að fara svo langt að um sé að ræða einhverjar nornaveiðar. Við megum ekki fara þá leið. Við megum heldur ekki horfa stöðugt í baksýnisspeglinum. Við verðum á einhverjum tímapunkti að fara að horfa fram. Bókun þess sem hér stendur og Eyglóar Harðardóttur um einkavæðinguna var tilraun til að við mundum móta okkur nýja stefnu þar sem við gætum sagt: Það liggja öll helstu álitamál málsins fyrir. Það er ljóst að ráðherrarnir sem stóðu fyrir því báru mikla pólitíska ábyrgð. Við getum lokið því með bókun og haldið síðan áfram. Eða ætlum við að halda stöðugt áfram í að rannsaka mál og viðhalda mjög erfiðri og átakamikilli orðræðu um mál sem gerðust fyrir átta, tíu, tólf, fimmtán árum? Hversu lengi ætlum við að halda áfram á þann hátt? Við verðum á einhverjum tímapunkti að finna aðferð til að ljúka málum, pólitískum erfiðum málum. Við höfum sagt að frekari rannsókn skili engu. Hún skilar engu til að mynda hvað varðar ráðherraábyrgð, það vita allir. Það getur hins vegar vel verið að það megi segja sem svo um þá ráðherra sem sitja undir ámæli að einn ráðherra beri meiri ábyrgð en annar. Hvort það skilar samfélaginu einhverju, efast ég um. Það getur skipt þá ráðherra auðvitað máli. Ég mun ekki, eins og ég sagði fyrr, leggja stein í götu þess ef menn vilja fara þá leið. Ég bið þingheim að velta því fyrir sér með hvaða hætti hann ætlar að ljúka átakamálum í framtíðinni, því þetta er ekki það síðasta sem við munum taka harða orðræðu um. Mig langar að nefna hérna dálítið um siðferði. Okkur var það hugleikið, enda fjallar 8. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um það. Sérstakur hópur skoðaði siðferði og það er áhugaverð lesning fyrir alla. Við verðum að velta fyrir okkur hvernig við getum í raun og veru aukið siðferðisstyrk samfélagsins. Þar erum við væntanlega að tala um að komast inn í skólakerfið. Við erum að tala um einkalíf fólks og vinnu. En í öllum þessum hlutum verðum við stjórnmálamenn að ganga á undan. Umræðan hér í dag og næstu daga verður að einkennast af því. Það verður horft til þess hvernig við högum okkur við þá umræðu sem hér fer fram. Það þýðir ekki að halda því fram að það verði að styrkja og auka siðferðisstyrk þjóðarinnar ef við getum ekki tileinkað okkur það í orðræðunni hér í þinginu. Það er hjóm eitt ef við stöndum ekki við þau orð. Þingmannanefndinni, okkur öllum níu, er ljóst að sameiginleg undirstaða þekkingarinnar, sem kemur fram í rannsóknarskýrslunni að sé grundvöllur nýs og betra siðferðis, er rökræða en ekki karp. Umræða um siðferði og siðareglur sem endi með því að sem flestir setji sér slíkar reglur. Þetta hljómar mjög leiðinlega. Þetta hljómar eins og það sem við höfum oft gagnrýnt Skandinava fyrir, hvað þeir eru uppteknir af reglum, formfestu. Sumir segja skandinavískt kjaftæði. En það er ekki þannig. Þetta er nauðsynlegt tæki til þess að þróa samfélag okkar. Umræða um það sem gerst hefur er ekki það mikilvægasta og reyndar eitthvað sem okkur ber að forðast sem allra mest að festast í. Nú er tíminn til að horfa fram á við, hvernig lögum við það sem var ábótavant? Það var margt, við getum verið sammála um það og erum sammála um það. Síðan verðum við að einhenda okkur í aðgerðir. Við verðum að breyta lögum og reglum til að tryggja að ekki fari aftur á sama veg eftir nokkur ár eða áratugi. Við verðum að tileinka okkur meiri formfestu og fagmennsku, þótt okkur finnist það leiðinlegt. Vandi fylgir vegsemd hverri, stendur einhvers staðar. Margir þjóðfélagshópar í samfélagi okkar hafa lengi verið uppteknir af því að þekkja réttindi sín, gera kröfur um það sem þeir eiga skilið. En færri hafa því miður haft jafnmörg og hávær orð um skyldur sínar. Við þingmenn erum þar ekki undanskildir. Það eru ýmis mál sem okkur eru falin og við verðum að standa bæði undir vegsemdinni en valda líka vandanum og muna eftir ábyrgðinni sem fylgir störfum okkar. Ráðherrar, og nú kem ég enn inn á þá umræðu sem við munum væntanlega vera í hér á morgun og næstu daga, verða að átta sig á því, hvort sem þeir eru þingmenn sem taka við ráðherradómi eða utanþingsráðherrar, og gera sér ljóst að það hlutverk er sérstakt starf í stjórnsýslunni. Þeir eru ekki lengur pólitískir þingmenn með áherslur og völd heldur fyrst og fremst starfsmenn með ríkar ábyrgðarskyldur í þjónustu fyrir land og þjóð. Það er síðan hægt að flétta pólitískar áherslur inn í stefnu framkvæmdarvaldsins með samþykki Alþingis. Við ræddum það til að mynda og félagar mínir í þingnefndinni hafa rætt það hér að við þurfum að setja rammalöggjöf í þinginu til þess að ferillinn sé klár, til að mynda um það með hvaða hætti einkavæðing og sala ríkisfyrirtækja á að fara fram. Síðan mundi hvert stjórnvald móta stefnu á grundvelli þess ramma sem til væri á hverjum tíma eftir því hvaða stefnu það stjórnvald hefði. Þá er komin nægileg formfesta til að hlutirnir gangi upp. Ef við horfum til skýrslu rannsóknarnefndarinnar getum við sagt, í stystu útgáfu, að ábyrgðin liggi hjá bönkunum sjálfum, helstu eigendum þeirra og yfirstjórnendum. Virðingarleysi þeirra við að halda lög og reglur er best lýst með: Það sem ekki er bannað er leyft og það sem er bannað en enginn fylgist með eða tekur í taumana með er hægt að komast upp með. Ég nefndi þetta áðan. Það má segja að það hafi verið munurinn á menningunni á Íslandi og annars staðar, til að mynda á Norðurlöndum. Þessi setning hefur verið mér hugleikin í nokkra áratugi: Það sem ekki er bannað má. Það er hér á landi, en ytra, til að mynda í hinum skandinavísku formfestulöndum, er gjarnan litið svo á að allt sé bannað nema það sé leyft. Þetta kemur ákaflega skýrt fram við lestur skýrslu rannsóknarnefndarinnar um hegðan fjármálafyrirtækjanna og helstu stjórnenda og eigenda þeirra. Framkomu þeirra aðila við yfirvöld og eftirlit í öðrum löndum var lýst með að þar færu menn sem virtu engar reglur og héldu að hægt væri að tala sig fram hjá öllum hlutum. Þar rakst ómenning þeirra á vegg formfestu, reglugerða og hefðar, hluta sem skorti á hérlendis. En það komu auðvitað fleiri við sögu, eftirlitsaðilar brugðust, eins og fram kemur í kynjafræðiskýrslunni á bls. 57, með leyfi forseta: „Á einföldu máli má segja að bankamenn segi: Það stoppaði okkur enginn. Á meðan stjórnvöld og eftirlitsaðilar segja: Enginn lét okkur stoppa þá. Ábyrgðinni er þar með varpað fram og til baka í hinni stjórnlausu samkeppni.“ Sú stefna og menning sem ríkti á þessum tíma endurspeglaðist í því að eftirlitsiðnaðurinn væri óskapnaður sem yxi stöðugt og eftirlit ætti ekki að íþyngja fyrirtækjum. En það voru fleiri aðilar en eftirlitið. Við höfum farið hér yfir stjórnsýsluna eða stjórnvöld. Þar eru ályktanir og niðurstöður rannsóknarnefndarinnar harðorðar og við gerum þær síðan að okkar í þeim kafla. Þar er hreint út sagt rætt um að þetta sé áfellisdómur yfir íslenskri stjórnsýslu og enn á ný skortur á formfestu, enginn axlar ábyrgð, skortur á viðlagaundirbúningi og þessi harða gagnrýni á oddvitaræðið. Það er sorglegt að lesa 19. og 20. kafla í 6. bindi rannsóknarskýrslunnar þar sem formleysið, ábyrgðarleysið, skortur á verkferlum, allt þetta stendur einhvern veginn upp úr bókinni eins og klippimyndir í bók sem opnast þegar maður opnar hana. Stundum verður maður hálfþungur yfir þessum lestri. Formleysi og skortur á verkferlum eru hlutir sem við höfum oft sagt að séu kostir samfélags okkar. Við höfum bara notað önnur orð yfir það. Við höfum kallað það sveigjanleika. Við höfum kallað það stuttar boðleiðir vegna tengsla, sem þýðir í raun fljótari afgreiðsla. Staðreyndin er sú að vegna smæðar samfélagsins, vegna þessara fjöltengsla margra, vegna kunningjasamfélagsins, er enn mikilvægara en í stærri samfélögum að viðhafa formlegri samskipti, þ.e. fundargerðir, minnispunkta, fyrir fram ákveðna verkferla og fleiri slíka hluti. Mér hefur verið tíðrætt um formfestu og ég held að okkur þingmönnum þingmannanefndarinnar verði það hér í dag, kannski næstu daga. Mörgum mun þykja leiðinlegt að framfylgja þessum tillögum þingmannanefndarinnar. Nú nota ég orðið leiðinlegar aftur, vegna þess að það er ástæða fyrir því að við höfum ekki gert þetta, okkur finnst þetta óþægilegt og leiðinlegt, það er miklu þægilegra að sleppa þessu. Menn munu halda því fram að kerfið verði þyngra og svifaseinna, en það þarf alls ekki að vera svo. Formfestan getur skilað sér í skilvirkni. Það gæti einmitt verið þannig og ég þekki dæmi þess. Ég rakst á mann í gær sem hafði átt samskipti við Íslandsstofu og þar sem þá manneskju var ekki að finna sem hafði áður séð um málið og þá gat enginn leyst úr málinu, því það er alltaf bara einhver einn sem sér um þetta. Þar er hvergi bókað hvað á að gera. Þar voru engir listar til, engir verkferlar þannig að það urðu allir að bíða þangað til annaðhvort sumarfríið var búið eða starfsmaðurinn fannst. Þetta gengur ekki í opinberri stjórnsýslu. Ég ætla að enda hér á nokkrum atriðum um Alþingi og siðfræði. Það er að nokkru leyti endurtekning á því sem ég sagði áðan. Við hér á Alþingi verðum að tileinka okkur þekkingu á siðfræði. Við verðum að setja okkur siðareglur. Ég heyrði það í einhverjum ljósvakamiðli í morgun að menn voru að gera grín að því og spurðu: Af hverju gera menn það þá ekki? En orð eru til alls fyrst. Við verðum að nefna siðareglurnar fyrst, áður en þær verða settar. Við verðum að halda umræðunni á háu plani, ekki síst hér í dag og næstu daga. Hún verður að vera hófstillt. Hverju skilar háreystin okkur? Hverju skila ljótu orðin? Við hljótum að geta komið okkar sjónarmiðum fram án þess að vera með slíkt orðfæri. Umræðan þessa dagana á að skila okkur af stað inn í framtíðina, eins og ég hef margsagt í þessari ræðu. Við eigum að hætta að horfa í baksýnisspegilinn. Við eigum að tileinka okkur aðferðir til þess að ljúka erfiðum pólitískum málum og halda áfram. Mig langar til að nefna að það eru til aðrir hlutir. Við getum lært af öðrum. Það er nú hreint út sagt stefna framkvæmdarvaldsins að tileinka sér margt sem fer vel fram á Norðurlöndunum. Sjálfur tel ég að það sé margt skynsamlegt sem við getum tekið upp þaðan, þótt við þurfum nú ekki að taka allt hrátt og ómelt. Mig langar til að nefna að sambærilegar nefndir, stjórnskipunar- og eftirlitsnefndir þingsins, ef þær verða settar á í framtíðinni, munu þurfa að fjalla um álitamál sem varða pólitíska ábyrgð og ráðherraábyrgð og þá verðum við að kunna að ljúka málum án þess endilega að ganga alla leið. Í svokölluðu Tamíla-máli var einn ráðherra dreginn fyrir landsrétt eða landsdóm. Aðrir ráðherrar voru skoðaðir og ákærðir og máli þeirra lauk með því að þingið lýsti yfir vanþóknun á störfum þeirra en taldi ekki þörf á að ganga lengra. Það eru til leiðir til að ljúka málum. Niðurstöðu þingmannanefndarinnar í sambandi við vanrækslu sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar hefur verið lýst hér. Ég lýsti því í upphafi máls míns að ég tel skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis vera vel unnið plagg og eitt af því sem ég gat vel sætt mig við og tekið undir var niðurstaða þeirra í vanræksluhlutanum er varðaði einstaka ráðherra og eins stjórnendur Seðlabankans og forstjóra Fjármálaeftirlitsins. Við verðum, svo ég ítreki það enn og aftur, að forðast hefnigirni. Við verðum að forðast stórar yfirlýsingar. Við verðum að treysta réttarríkinu og dómstólum, þar þurfum við að sýna þolinmæði. Hluti af því að hér ríki sanngirni og réttlæti í samfélaginu og mönnum líði eins og þeir búi við fullkomið réttlæti og sanngirni er að þau mál sem nú eru hjá sérstökum saksóknara fari þá leið sem þau þurfa að fara og við eigum að bíða eftir því. Að lokum langar mig að nefna það hér að við eigum að hafa hugrekki til þess verks sem við göngum til. Við eigum að vera jákvæð og bjartsýn. Tækifærin eru óteljandi. Við eigum að horfa til framtíðar. Við eigum að hafa trú á okkur sjálfum og trú á því að við getum unnið á þann hátt, sem ég held að við öll sem höfum talað hér til þessa úr þingmannanefndinni höfum talað um, og ég er sannfærður um að þeir sem á eftir mér koma muni tala á sömu nótum og reyna að koma því inn að við tileinkum okkur þá orðræðu og umræðu hér í þinginu. Að lokum vil ég þakka formanninum Atla Gíslasyni og nefndarmönnum öllum og sérstaklega starfsmönnum nefndasviðs fyrir mjög gott samstarf. Það hefur á köflum auðvitað verið erfitt og tekið á á ýmsum sviðum, en ég held að ég megi segja að við höfum náð lendingu sem við getum flestöll sætt okkur mjög bærilega við.

Frú forseti. Ég vil byrja á að taka undir þær þakkir sem hafa verið færðar til þingmannanefndarinnar hér úr ræðustól í dag, til formanns hennar og allra nefndarmanna, og þakka þeim ræðumönnum þingmannanefndarinnar sem þegar hafa tekið til máls fyrir hve málefnalegir þeir hafa verið og hve vel mál þeirra hefur verið fram sett. Ég vil spyrja hv. þingmann Sigurð Inga Jóhannsson eftirfarandi spurningar: Telur hann að nægar leiðbeiningar komi fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um hvernig eigi eða eigi ekki að einkavæða banka eða önnur opinber fyrirtæki til þess að óþarft sé að gera frekari rannsókn á einkavæðingu bankanna? Síðan vil ég einnig spyrja: Í þingsályktunartillögunni kemur fram að það eigi að auka sjálfstæði þingsins. Mig langar að heyra frá hv. þingmanni hvort hann telji að til greina kæmi að aðskilja löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið með skýrari hætti heldur en gert í dag, t.d. með því að ráðherrar fari út af þingi meðan þeir gegna ráðherraembætti. 
            

Virðulegi forseti. Þar sem tími minn er knappur ætla ég að fara hratt yfir sögu, þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni andsvarið og svara strax seinni spurningu hans. Varðandi hvort það komi til greina að skýra mörk á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds með því að ráðherrar víki tímabundið af þingi sem þingmenn er mér það mjög að skapi. Það er stefna framsóknarmanna þannig að ég tel að það kæmi vel til greina. Varðandi það hvort næga leiðbeiningu sé að finna í rannsóknarskýrslu Alþingis um hvernig við eigum að stunda sölu og einkavæðingu ríkisfyrirtækja tel ég að svo sé ekki. En það má nefna nokkra hluti eins og að gefnar hafa verið út skýrslur af OECD, Ríkisendurskoðun hefur margítrekað farið yfir slík mál og komið með leiðbeiningar. Hv. þingmaður nefndi líka sjálfstæði þingsins og ég tel að þingið eigi einmitt að fara yfir það og velta því fyrir sér hvernig slík rammalöggjöf eigi að líta út.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Mig langar í framhaldi af þessu að inna þingmanninn eftir því hvort hann væri þá tilbúinn til þess, ásamt væntanlega fleiri þingmönnum, að leggja fram tillögu um að fela þinginu að vinna tillögur um með hvaða hætti standa eigi að einkavæðingu í framtíðinni, ég held að það gæti verið ágætislausn. Mig langar líka á þessum stutta tíma sem ég hef, að taka heils hugar undir hugmyndir þingmannsins um formfestu, hvað hún er mikilvæg. Mig langar af því tilefni að nefna það sem einn gamall lærifaðir minn sagði þegar ég var í námi hér heima, um skráningarskyldu og mikilvægi þess að menn punktuðu hjá sér og skrifuðu niður það sem þeir væru að gera. Hann sagði einfaldlega: Það sem ekki hefur verið skrifað hefur ekki verið gert.

Frú forseti. Ég þakka góð orð hv. þingmanns í minn garð. Varðandi hvort ég sé tilbúinn að standa að einhverri reglusmíð eða lagasmíð um einkavæðingu eða að setja þá rammalöggjöf sem nauðsynleg er, þá er ég það að sjálfsögðu og vona að allir þingmenn séu það líka. Ég vil ítreka að það er líka mikilvægt, fyrir utan það að setja rammalöggjöf, að ríkisstjórnir á hverjum tíma marki sér þá stefnu. Við getum auðvitað tekið það upp núna þó að það sé kannski svolítið óþægilegt, en það eru oft erfiðir tímar, það eru oft gerðar neyðarráðstafanir og menn hafa oft ekki undirbúið neina verkferla. Við einkavæðum og seljum ríkisfyrirtæki hægri, vinstri án þess að hafa nokkra stjórn á því. Ég veit ekki til þess að ríkisstjórnin hafi stefnu, hún hefur alla vega ekki stjórn.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka þingmanninum fyrir ágæta og málefnalega yfirferð og ræðu. Það er eitt atriði sem ég vildi inna hann eftir sem kom fram í máli hans, það kemur einnig fram í skýrslu nefndarinnar, bæði á bls. 6, þar sem fjallað er um meginniðurstöður og ályktanir nefndarinnar og er jafnframt vikið að á bls. 73 og varðar innleiðingu svokallaðra EES-gerða í íslenskan rétt og þinglega meðferð þeirra. Af því að nefndin leggur áherslu á að vinnulag verði bætt í þeim efnum spyr ég þingmanninn hvort nefndin hafi fengið til umfjöllunar eða rætt reglur um þinglega meðferð EES-mála? Þær voru samþykktar í forsætisnefnd í ágústmánuði sl. og fyrirhugað er þær að taki gildi 1. október nk. þar sem verið er að reyna að tryggja betri meðferð þessara mála hjá Alþingi, m.a. með aðkomu fleiri fagnefnda og með því að utanríkismálanefnd og þingmannanefnd EFTA fundi sameiginlega um EES-mál. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni andsvarið og tækifærið til þess aðeins að ræða þetta frekar því að auðvitað tæpum við á ýmsu án þess að ræða til hlítar þó að ræðurnar séu nægilega langar sumar hverjar. Það er rétt hjá hv. þingmanni, við höfðum til hliðsjónar þetta frumvarp eða þær hugmyndir sem þarna komu fram og töldum að þar væri margt nægilegt. En eins og í mörgum öðrum málum gátum við ekki tímans vegna farið yfir einstök mál til hlítar og velt því fyrir okkur hvort nægilega langt væri gengið heldur vildum við beina þeim tilmælum til þingsins að það tæki þessa hluti til skoðunar. Í því sambandi langar mig að nefna að við töldum að Alþingi þyrfti að hafa virkari aðkomu að þessu og að það þyrfti í ríkari mæli að taka tillit til smæðar landsins, smæðar markaðarins og fámennisins hér, 

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Þetta eru reglur sem áformað er að taki gildi 1. október nk. Að vísu er gert ráð fyrir því í reglunum sjálfum að þær verði endurskoðaðar fyrir 1. október 2011 þannig að kannski fæst þá einhver reynsla á þessar breyttu reglur á næsta þingi. En mér finnst mikilvægt ef nefndin hefur í fórum sínum eitthvað eða hefur rætt einhverja sérstaka tiltekna þætti að þeim væri þá komið á framfæri við þingið og við utanríkismálanefnd og aðra þá sem fjalla um EES-málin til þess að menn geti haft þær til hliðsjónar þegar þeir meta reynsluna af þessum breyttu reglum. En það er sannarlega gert ráð fyrir því í þessum reglum að aðkoma þingsins sé þéttari og á fyrri stigum en gert hefur verið til þessa og einnig að einstakar fagefndir þingsins fái þingmál sem varða EES-samninginn til umfjöllunar á sínu fagsviði, sem hefur verið lítið um til þessa eftir því sem ég best veit.

Frú forseti. Ég held að þetta sé í sjálfu sér ágætt verkferli, að komnar séu fram reglur sem okkur var kunnugt um í þingmannanefndinni. Við erum með ábendingar sem koma fram í skýrslunni og í einstökum köflum þar sem fjallað er um innleiðingu EES-gerða, sem væri þá snjallt að hafa til hliðsjónar við endurskoðun þessara reglna fyrir 1. október að ári. Mig langar líka að taka undir að nauðsynlegt er að fleiri komi að þessu. Ég árétta að þetta er dálítið flókið verkefni. Í vetur eða sl. vor samþykktum við nokkrar slíkar EES-gerðir er vörðuðu matvælafyrirtæki og í kjölfarið komu 25 reglugerðir, bunkinn var held ég svona hár. Ég bara spyr þingheim allan og alla þá sem hlusta: Hver las þetta?

Virðulegi forseti. Ég byrja á því að þakka þingmannanefndinni fyrir mikið og prýðilegt starf. Það er ánægjulegt að standa hér og sjá annan brag á Alþingi en verið hefur langalengi. Ég þakka jafnframt hv. þm. Sigurði Inga Jóhannssyni fyrir yfirgripsmikla og málefnalega ræðu svo sem þær hafa verið fleiri hér í dag. Mig langar að spyrja hann að því, sem er kannski það mikilvægasta: Hvernig sér hann nákvæmlega fyrir sér þá umbótaáætlun sem þarf að fara fram á næstu vikum og mánuðum? Maður óttast að þetta týnist í einhverju orðagjálfri nýrra skýrslna um vanda Alþingis. Hvernig sér hann þá breytingu á störfum Alþingis nákvæmlega fara fram innan þingnefnda og í samskiptum þings og forsætisnefndar?

Virðulegi forseti. Ég þakka góð orð og andsvar hv. þm. Sigmundar Ernis Rúnarssonar. Ef ég hefði tíu tíma gæti ég sjálfsagt svarað því með hvaða hætti umbótaáætlunin á að fara fram en stysta útgáfan af því er að við höfum hug á því, þingmannanefndin, og settum það þar af leiðandi inn í þingsályktunartillöguna, að kosin skuli eftirlitsnefnd sem fari strax að fylgjast með því hvort unnið sé samkvæmt þeirri áætlun sem við segjum að eigi að vera lokið eða í það minnsta komin í fullan gang 1. október 2012. Það yrði þá á verksviði þeirrar nefndar að fylgja því eftir hvort hlutirnir fari af stað. Það er mjög mikilvægt að ekki verði tómarúm þar á milli, að sú nefnd geti farið að starfa strax því að tíminn er naumur. Það er margt sem við ætlum að breyta, það er margt sem við þurfum að breyta og okkur 

Frú forseti. Vitaskuld verðum við að leggja mikla áherslu á að skýrsla þingmannanefndarinnar verði virt og notuð hér innan þings, að hún verði til þess að breyta andrúmsloftinu á þingi og skapa hér ný og betri vinnubrögð. Þess vegna finnst mér og væntanlega fleirum í þessum sal mjög mikilvægt að þessar umbótatillögur fari í ákveðið og gott ferli. Mig langar að spyrja hv. þm. Sigurð Inga Jóhannsson sérstaklega um þátt nefndanna í þessu starfi vegna þess að ég tel að starf þingnefnda sé einn merkilegasti partur þingmennskunnar, en margur úti í samfélaginu heldur að þingstarfið fari einungis fram hér í þingsal. Svo er aldeilis ekki eins og við þekkjum hér inni. Hvernig sér hv. þingmaður starf þingnefndanna breytast og þá kannski sérstaklega með tilliti til þess meirihlutaræðis 

Frú forseti. Þetta er verkefni sem við þurfum að fara í. Við veltum því fyrir okkur og erum með nokkrar tillögur þar að lútandi. Auðvitað byggir það á því að sjálfstæði Alþingis verði meira og að þar verði meira frumkvæði. Ég nefndi það í ræðu minni að við þyrftum að hafa hugrekki til að taka það frumkvæði og þau völd til okkar sem löggjafarþinginu ber að hafa. Í því sambandi leggjum við m.a. til að nefndaskipan í breyttum þingsköpum - án þess að við höfum farið nákvæmlega ofan í það - taki sem dæmi meira hliðsjón af þörfum löggjafarvaldsins en ekki af þörfum framkvæmdarvaldsins. Það er lykilatriði að nefndir þingsins taki frumkvæði að því að hefja þá löggjöf sem við leggjum til að menn samþykki í þingsályktunartillögunni sem fylgir skýrslunni. Þá held ég að við séum komin vel á veg.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigurði Inga Jóhannssyni fyrir góða ræðu og hans miklu störf í nefndinni. Mig langar að spyrja hv. þingmann um það, vegna þess að við erum búin að ræða í eitt og hálft ár, alveg síðan ég kom á þing - margir hafa komið hér upp, bæði stjórnarþingmenn og stjórnarandstöðuþingmenn - um mikilvægi þess að breyta störfum þingsins hvað varðar umræður, hvað varðar sjálfstæði þingsins. Og ef maður fer í núið sést að lítið eða ekkert hefur breyst. Ég bind miklar vonir við þessa skýrslu sem mjög góð samstaða náðist um. Ég fagna henni og tel hana vera gott og merkilegt plagg. Vegna þess að það kemur fyrir í tillögu nefndarinnar að sérstakri nefnd á vegum Alþingis verði falið að fylgjast með úrbótum á lagaumhverfinu og því sem þarf að breyta, langar mig að spyrja hvernig hv. þingmanni mundi lítast á að þingmannanefndin sæti áfram og tæki það eftirlitshlutverk að sér vegna þess að samstaðan er góð í nefndinni. 

Frú forseti. Ég get tekið heils hugar undir orð hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar og ég þakka honum góð orð í garð nefndarinnar. Maður gæti alveg fyllst svartsýni yfir því að við værum hér í tilgangslausri orðræðu og síðan gerðist ekkert meir því að við höfum auðvitað talað um marga af þessum hlutum áður. Þess vegna var ég að reyna að ítreka það í ræðu minni hversu mikilvægt það var að þingmannanefndin var samstiga í þessum aðgerðum sínum öllum hvað þetta varðaði. Ég get alveg tekið undir þá tillögu hv. þingmanns, þó svo að við sem höfum starfað í þingmannanefndinni séum kannski búin að fá nóg í bili, að á margan hátt sé skynsamlegt og eðlilegt að fela einmitt þessari nefnd eftirlit með því sem hún er búin að vera að vasast í, en við skulum alla vega skoða það með opnum huga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég geri mér grein fyrir því álagi sem verið hefur á nefndinni undanfarnar vikur og mánuði. Hún á svo sannarlega skilið að fara aðeins í frí. En ég tel að fenginni þessari litlu reynslu minni hér á Alþingi að breytingarnar muni ekki ganga það skart fyrir sig að það muni drekkja nefndinni í viðfangsefnum á næstu vikum. Ég segi þetta í fullri einlægni og fullri alvöru, virðulegi forseti, vegna þess að mér finnst það mjög mikilvægt, og mikill áfangasigur í því fólginn, að nefndin skyldi komast að einróma niðurstöðu um skýrsluna. Ég er dálítið hræddur um að þegar við förum að ræða þessar þingsályktunartillögur falli skýrslan í skuggann og af því hef ég áhyggjur. Ég tel því mjög skynsamlegt og eðlilegt að þessi ágæta nefnd, sem er vel mönnuð og vel skipuð, hafi þetta eftirlit. Nefndin er búin að leggja í alla þessa vinnu, leggja til þessar breytingar og er best til þess fær að fylgja þeim eftir með aðhaldi gagnvart framkvæmdarvaldinu og okkur þingmönnum. Ég ítreka enn og aftur þá spurningu hvort hv. þingmaður 

Frú forseti. Takk fyrir að endurtaka þá spurningu, hún gleymdist. Ég held einmitt að það gæti verið skynsamleg leið til þess m.a. að sýna vinnuna hér á Alþingi í öðru ljósi og opna þá umræðu sem þarf að vera um uppbygginguna sem við verðum að fara í, ég held að við séum öll sammála um það. Ég held að við getum líka orðið sammála um að það var svo margt sem fór aflaga og þarf að bæta að okkur er ekki til setunnar boðið. Því fleiri sem koma að því máli því betra. Ef þjóðin er með okkur í því í gegnum slíka opna umræðu held ég að við höfum annars vegar fengið aðhald, sem er fólgið í því, og hins vegar að stjórnsýslan verði opnari og þá vonandi betri.

Frú forseti. Mig langar að þakka öllum sem komu fyrir nefndina sem og nefndarmönnum og starfsfólki nefndasviðs kærlega fyrir mjög fróðlegt og gagnlegt samstarf. Ég ætla að fjalla um 8. hefti skýrslu rannsóknarnefndar þar sem siðferði og starfsháttum í tengslum við fall íslensku bankanna 2008 eru gerð skil á mjög ítarlegan og beinskeyttan hátt. Áttunda hefti skýrslu rannsóknarnefndarinnar tæpir á öllum öðrum heftum skýrslunnar, þó er sjónarhorn siðferðiskaflans mjög afdráttarlaust í að benda á skort á siðferðisþreki víða í samfélagi okkar sem hefst í efstu lögum samfélagsins og smitast niður í grasrótina. Í raun má segja að verið sé að leggja til að samfélagið gjörvallt verði siðvætt. Það er að sjálfsögðu eitthvað sem tekur langan tíma. Til að hægt sé að skilja hvað laga þarf er nauðsynlegt að skoða ofan í kjölinn hvar brestirnir liggja svo að hægt sé að læra af öllum þeim misbrestum sem skýrsla rannsóknarnefndarinnar bendir á svo umbúðalaust og undanbragðalaust. Ég mun stikla á stóru um helstu niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis sem birtist í 8. hefti skýrslunnar. Það var ánægjulegt að þingmannanefndin tók undir nánast allt sem þar var kallað á og er kallað lærdómar í niðurstöðu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Frú forseti. Í inngangi 8. heftis er almennt vikið að viðhorfum samfélagsins til siðferðislegrar hugsunar. Þar segir: „Siðferðisleg hugsun hefur átt erfitt uppdráttar m.a. vegna þess að ákveðið viðmiðunarleysi hefur verið ríkjandi um ágæti markmiða og vantrú á rökræðu um þau. Slík afstaða býr í haginn fyrir að sérhagsmunir þrífist á kostnað almannahagsmuna en það er eitt megineinkenni á því hugarfari sem ríkti hérlendis í aðdraganda bankahrunsins.“ Vík ég þá að samfélagslegri ábyrgð og lúxuslífinu: „Í þessum kafla er tekið fram að bankarnir hafi verið stórtækir í stuðningi sínum við íslenskt samfélag og menningu, ekki síst íþróttir. Þessir styrkir hafi verið mjög til þess fallnir að styrkja ímynd fyrirtækjanna. Þá er vikið að óhóflegum boðs- og veiðiferðum bankanna og „munaðarlífi“ auðmannanna sem þeir reyndust í mörgum tilvikum ekki borgunarmenn fyrir. Er talið að það lýsi siðferði óhófs, flottræfilsháttar og drambs sem gangi þvert á þau gildi sem lengstum einkenndu íslenskt samfélag á 20. öld. Vinnuhópurinn dregur þá ályktun að bankarnir hafi breitt úr sér á uppgangstíma þeirra og umturnað ekki aðeins íslensku viðskiptalífi heldur samfélaginu öllu. Miklum fjármunum hafi verið útdeilt undir merkjum samfélagslegrar ábyrgðar sem oftar en ekki tengdist beint markaðssetningu bankanna. Talið er að í umræðu um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja sé hins vegar mikilvægast að huga að beinni ábyrgð viðskiptalífsins og að stjórnendur þeirra geri sér grein fyrir því siðferðislega samspili sem fyrirtæki eiga við samfélagið. Mikilvægast sé að þau geti ekki skotið sér undan ábyrgð á eigin starfsemi og þeirri áhættu sem henni fylgir, í stað þess að gera kröfu um að þau skipti sér af málefnum sem snúa ekki beint að þeirra rekstri.“ Það sem er kallað hér eftir í þessari ræðu minni „lærdómar vinnuhóps um siðferði“ eru sem sagt lærdómar vinnuhópsins en ekki þingmannanefndarinnar en þingmannanefndin tók heils hugar undir: „Þrátt fyrir að ekki sé dregið úr mikilvægi þátttöku fyrirtækja í samfélagslegum verkefnum er mikilvægt að almenningur sé meðvitaður um muninn á samfélagslegri ábyrgð fyrirtækja og fjárútlátum sem einkum er ætlað að styrkja ímynd fyrirtækjanna. Íhuga þarf alvarlega að setja fyrirtækjum viðmið um það hve mikla fjármuni þau geta veitt í formi styrkja og gjafa til viðskiptavina og ótengdra aðila. Mikilvægt er að gegnsæi ríki um slíka styrki.“ Í kaflanum Stefnumótun og samskipti: smæð í alþjóðlegu samhengi segir, með leyfi forseta: „Í þessum kafla er fjallað um þá stefnumótun sem bjó að baki starfsemi bankanna og hún skoðuð í samhengi við alþjóðlegt fjármálalíf og smæð hins íslenska samfélags. Farið er yfir ýmsar upplýsingar sem varpa ljósi á sjálfsmynd þeirra sem stjórnuðu bönkunum og stóðu að „útrásinni“. Þá er vikið að hugmyndinni um að Ísland yrði alþjóðleg fjármálamiðstöð og áhersluna á vöxt bankanna sem oft birtist í grimmri samkeppni þeirra innbyrðis í útlöndum. Minnt er á að íslensku bankarnir hafi starfað í alþjóðlegu umhverfi og tekið mið af starfsháttum sem tíðkuðust víða um lönd. Hins vegar virðist hafa gleymst að þeir komu frá örríki sem hafði lítinn raunverulegan styrk til að standa með þeim þegar gefa fór á bátinn. Ekki virðist hafa verið jarðvegur fyrir umræðu um stærð bankanna og möguleika á flutningi þeirra úr landi. Þá er fjallað almennt um samskipti manna á leiksviði fjármálalífsins og innbyrðis tengsl þeirra. Vinnuhópurinn kemst að þeirri niðurstöðu að uppsveiflan í samfélaginu á tímum góðærisins hafi ekki aðeins blásið upp efnahagskerfið heldur einnig oflæti hér á landi. Ýmsir töldu að þeim væru allir vegir færir og þeir væru miklu stærri og sterkari en raunin var. Íslensk fjármálafyrirtæki færðust allt of mikið í fang, einbeittu sér að því að vaxa ógurlega í stað þess að muna að menning er að gera hlutina vel. Það gleymdist að styrkja innviðina og vinna úr þeim verkefnum sem menn höfðu tekið sér fyrir hendur. Þegar syrti í álinn haustið 2008 tók sundurlyndi, vantraust og ringulreið völdin sem gerði samhæfðar aðgerðir ómögulegar.“ Áfram segir: „Íslendingar þurfa að gera sér grein fyrir stöðu þjóðarinnar í alþjóðlegu samfélagi og hvaða mörk fámennið setur þeim. Fámenni getur verið bæði styrkleiki og veikleiki. Stuttar boðleiðir geta bæði verið kostur en einnig bitnað á faglegum vinnubrögðum þegar boðleiðir eru óformlegar.“ Þá víkur sögunni að hrunadansinum. Fjallað er um viðbrögð stjórnenda bankanna eftir að óveðursskýin tóku að hrannast upp í fjármálaheiminum sumarið 2007. Bent er á að lítil merki hafi þá verið um það í efnahagslífinu að draga þyrfti saman seglin enda almenn neysla þá í hámarki og bankarnir buðu í lúxusferðir. Árið 2008 hafi verið farið að hrikta alvarlega í fjármálastoðunum og vaxandi óþols farið að gæta meðal innherja og starfsmanna bankanna og þeir hafi viljað losa um eigur sínar í þeim. Á sama tíma voru peningamarkaðssjóðir auglýstir sem örugg fjárfesting þó að eignasamsetning þeirra breyttist. Sparifé landsmanna var á þann hátt nýtt til að halda fyrirtækjum með lífsmarki. Helsta uppspretta fjármagns þegar hér var komið sögu voru innlán Landsbanka og Kaupþings erlendis. Vinnuhópurinn dregur þá ályktun að eftir því sem nær hafi dregið bankahruninu hafi áhættan í auknum mæli verið færð heim til Íslands og þaðan yfir á almenning. Bankarnir hafi brugðist við öllum merkjum um veikleika með því að setja upp pótemkíntjöld til að draga athyglina frá þeim erfiðleikum sem að steðjuðu. Stjórnendum virðist hafa verið fullljóst þegar leið á árið 2007 að verulega hefði sigið á ógæfuhliðina og lítið þyrfti til að kerfið hryndi til grunna. Við tók hrunadans sem stóð þangað til Lehman-bankinn féll í Bandaríkjunum og allt traust hvarf á fjármálamörkuðum. Enginn var fær um, eða hafði kjark til, að grípa í taumana fyrr. Bent er á að hugsanlega hafi enginn viljað bera ábyrgð á því að fella svo brothætt kerfi og hafi því ómeðvitað beðið eftir að höggið kæmi að utan. Næst verður fjallað um stjórnsýslu, stjórnsiði, stjórnmál, starfshætti og sjálfstæði eftirlitsstofnana: Vinnuhópurinn fjallar um mikilvægi öflugs ytra eftirlits á vegum stjórnvalda með fjármálastofnunum. Er því haldið fram að svo að bankar þrífist þurfi þeir sterkt ríkisvald sem bakhjarl. Tryggingakerfi innlána eykur áhættusækni og því verði eftirlitsstofnanir að vera grimmir varðhundar almannahagsmuna andspænis sérhagsmunum fjármagnsaflanna. Þá sé það fjárfestum í hag að eftirlitsstofnanirnar séu öflugar því að það sé vísbending um gæði fjármálakerfisins. Spurt er hvort þær opinberu stofnanir sem áttu að annast eftirlitið hér á landi hafi verið nægilega sjálfstæðar gagnvart fjármálastofnunum. Tekið er fram að skilyrðum sjálfstæðis megi lýsa út frá persónulegum þáttum, svo sem hugrekki til að sinna ströngu eftirliti og færni til að greina stöðu bankanna. Þeim megi líka lýsa út frá stofnanabundnum þáttum og starfsskilyrðum, svo sem valdheimildum, mannafla og fjárhag. Eigi eftirlitsstofnun að geta rækt hlutverk sitt þurfi hvort tveggja að vera til staðar. Fjallað er almennt um starfshætti og viðhorf hjá Fjármálaeftirlitinu til eftirlitshlutverksins og því velt upp hvort smæð samfélagsins og kunningjatengsl hafi torveldað það. Bent er á dæmi vegna innlánsstarfsemi Landsbankans í Hollandi sem og vegna Icesave-reikninganna í Bretlandi. Vísbendingar eru tíundaðar um að Fjármálaeftirlitið hafi nálgast viðfangsefni sitt út frá þröngri lagahyggju. Enn fremur vísar vinnuhópurinn til tilvika þar sem fyrirsvarsmenn eftirlitsstofnana lýstu yfir trausti á íslensku bönkunum. Vinnuhópurinn telur að aðgerðir Seðlabanka Íslands til að fá Landsbankann til að færa Icesave-innlánsreikningana yfir í dótturfélag hafi verið ómarkvissar og óformlegar. Svo virðist sem menn hafi ekki treyst sér til að beita sér af hörku í málinu og litið svo á að Seðlabankinn hefði ekki beinar heimildir til þess. Vinnuhópurinn telur það ekki rétt þar sem hægt hefði verið að hóta bindiskyldu. Enn fremur er vikið að samstarfi eftirlitsaðila sem virðist hafa einkennst af stirðu upplýsingaflæði og áhyggjum af valdmörkum. Vinnuhópurinn dregur þá almennu ályktun að bæði Seðlabanki Íslands og Fjármálaeftirlitið hafi brugðist meginhlutverkum sínum í aðdraganda bankahrunsins. Eftirliti með einstökum fjármálastofnunum hafi verið verulega áfátt og ekki hafi tekist að tryggja fjármálastöðugleika í íslensku efnahagskerfi. Eftirlitsstofnanirnar sýndu ekki nægilegt sjálfstæði gagnvart stóru íslensku viðskiptabönkunum og nýttu sér ekki valdheimildir sínar sem skyldi. Á því séu bæði persónulegar, hugmyndafræðilegar og stofnanabundnar skýringar, ekki hafi verið vænlegt að líta á bankana sem samherja í baráttunni gegn slæmum viðskiptaháttum. Lagahyggja var áberandi bæði í starfi Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans þar sem heildarsýn skorti. Þá er talið að fyrirgreiðsla Seðlabankans við viðskiptabankana þegar líða fór á árið 2008, án þess að ganga úr skugga um greiðslugetu þeirra og hversu traust veð þeirra væru, verði að teljast óábyrg meðferð almannafjármuna. Stofnanirnar hafi fengið villandi upplýsingar frá bönkunum en hafi ekki gengið nægilega úr skugga um trúverðugleika þeirra. Bankarnir hafi verið látnir njóta vafans en hagsmunir almennings fyrir borð bornir. Lærdómar vinnuhóps um siðferði: „Styrkja þarf faglega innviði, upplýsingakerfi og lagaheimildir Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans sem geri þeim betur kleift að rækja skyldur sínar og gæta almannahagsmuna. Fjármálastofnunum verði aldrei aftur leyft að vaxa umfram getu eftirlitsstofnana til þess að sinna skyldum sínum með raunhæfum hætti. Stærð fjármálastofnana þarf að taka mið af smæð þjóðarinnar. Sporna þarf gegn aukinni lagahyggju meðal þeirra fagstétta sem starfa í eftirlitsstofnunum með bættri menntun þeirra og starfsþjálfun.“ Frú forseti. Síðan kemur kafli þar sem fjallað er um stjórnsýsluna. Í þessum kafla bendir vinnuhópurinn á að skilvirkni, hagkvæmni og heiðarleiki í stjórnsýslunni varði hagsmuni almennings. Höfuðviðfangsefni opinberrar stjórnsýslu sé að skapa borgurunum skilyrði til þess að lifa farsælu lífi. Þau skilyrði varði bæði réttarríkið, sem á að tryggja borgurunum jafnræði og sanngirni, og velferðarríkið sem er ætlað að tryggja öryggi og afkomu borgaranna. Bent er á að stjórnsýslan starfi í mikilli nálægð við hið pólitíska vald. Sú nálægð geti skapað hagsmunaárekstra og spillingu. Smæð samfélagsins skapi ákveðnar forsendur fyrir fyrirgreiðslupólitík. Þessu sé unnt að mæta með setningu siðareglna í opinberri stjórnsýslu. Þeim sé ætlað að skerpa siðferðilega fagvitund starfsmanna, skýra meginskyldur þeirra gagnvart almenningi og auka sjálfstæði þeirra gagnvart stjórnmálamönnum. Bent er á að innra aðhald sé óaðskiljanlegur þáttur í réttnefndri fagmennsku í opinberri stjórnsýslu. Í þessu samhengi fjallar vinnuhópurinn sérstaklega um starf samráðshóps forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands. Telur vinnuhópurinn að í störfum samráðshópsins megi greina ákveðin stef sem sýni alvarlega veikleika í íslenskri stjórnsýslu og óvandaða stjórnsiði í aðdraganda bankahrunsins. Þessi stef eru eftirfarandi: 1. Frumkvæðisleysi og áhersla á ábyrgð annarra. 2. Sjálfstæði eða ofríki embættismanna gagnvart stjórnmálamönnum. 3. Slæm áhrif pólitískra ráðninga. 4. Skortur á faglegum vinnubrögðum. 5. Ósjálfstæði gagnvart fjármálalífinu og ótti við að valda áfalli. 6. Pólitísk lömunarveiki. Vinnuhópurinn dregur þær ályktanir að margvíslegir brestir í stjórnsýslunni hafi orðið til þess að vinna samráðsnefndarinnar skilaði sáralitlum árangri. Ráðherrar virðast hafa verið illa upplýstir um gang mála og þeir báru sig heldur ekki eftir upplýsingum. Fyrir vikið sinntu ráðherrar heldur ekki upplýsingaskyldu sinni gagnvart þinginu. Telur vinnuhópurinn að sú skylda hvíli á ráðherrum að afla upplýsinga hjá embættismönnum og þeir geti ekki skýlt sér bak við vanþekkingu. Í krafti stöðu sinnar eða hlutverks beri þeir höfuðábyrgð á að gæta öðru fremur almannahagsmuna sem leiðtogar landstjórnarinnar. Þá hafi vantraust milli einstaklinga í stjórnkerfinu truflað upplýsingaflæði og mikið skort á eðlileg samskipti milli ráðherra. Verulega hafi skort á að gengið væri úr skugga um stöðu mála og að mikilvægar ákvarðanir væru vel undirbúnar og rökstuddar. Illa hafi verið haldið utan um fundargögn og skráningu atburða. Stjórnmálamenn og embættismenn hafi staðið sem lamaðir frammi fyrir bankakerfi sem leyft var að vaxa langt umfram getu stjórnvalda til að ráða við það. Kjarkleysi og skortur á frumkvæði einkenna viðbrögð þeirra. Telur vinnuhópurinn að þó að þetta megi skýra með slæmri embættisfærslu og vanþroskuðum stjórnsiðum hljóti oddvitar stjórnarflokkanna, helstu fagráðherrar og ráðuneytisstjórar þeirra að bera mesta ábyrgð á því hvernig haldið var á málum í stjórnkerfinu. Lærdómar vinnuhóps um siðferði: „Efla þarf fagmennsku og stórbæta vinnubrögð innan stjórnsýslunnar, svo sem með vandaðri gagnafærslu og skýrari boðleiðum milli embættismanna og stjórnmálamanna. Stjórnmálamenn og embættismenn þurfa að setja sér siðareglur sem draga fram og skerpa þá ábyrgð og þær skyldur sem felast í störfum þeirra. Efla þarf þá hugsun meðal stjórnmálamanna að starf þeirra er öðru fremur þjónusta við almannaheill. Takmarka þarf pólitískar ráðningar innan stjórnsýslunnar við aðstoðarmenn ráðherra, eins og kveðið er á um í lögum. Skerpa þarf ákvæði um ráðherraábyrgð, svo sem með því að skýra upplýsingaskyldu ráðherra gagnvart Alþingi og ríkisstjórn.“ Næst verður vikið að samskiptum stjórnmála og efnahagslífs. Vinnuhópurinn vekur athygli á því að með alþjóðavæðingu viðskiptalífsins fari stjórnvöld í auknum mæli að líta á hlutverk sitt sem þjónustu við mikilvægar atvinnugreinar frekar en að veita þeim aðhald. Á sama tíma sækist viðskiptalífið æ meir eftir afskiptum af stefnumótun og lagasetningu. Tvenn hagsmunasamtök, Viðskiptaráð og Samtök fjármálafyrirtækja, reyndu eftir mætti að hafa áhrif á lagasetningu um fjármálastarfsemi. Lögðu þau áherslu á að lagaumgjörð viðskiptalífsins væri ekki íþyngjandi, stjórnsýsla væri einföld og að skattar lækkuðu. Bent er á að fín lína geti verið milli þess að búa atvinnugreinum hagstæð skilyrði og þess að þjónusta viðskiptageirann. Fjallað er um stefnu stjórnvalda varðandi bankana og framkvæmd hennar frá 1999 og fram að hruni bankanna og farið ofan í einstök atriði í því efni. Bent er á að stjórnvöld hafi lítið leitað eftir faglegri úttekt á stöðu fjármálalífsins og bent er á niðurlagningu Þjóðhagsstofnunar árið 2002 í því sambandi. Vikið er að viðleitni stjórnmálamanna til að sýna íslensku bönkunum samstöðu út á við með yfirlýsingum um að þeir stæðu vel þó að ekki lægi fyrir vitneskja sem var nauðsynleg til að meta hana. Það er afstaða vinnuhópsins að þrjú atriði einkenni viðbrögð stjórnmálamanna við gagnrýni erlendra aðila á stöðu bankanna. 1. Vísað er til skýrslna hagfræðinga. 2. Gagnrýni er oft rakin til vanþekkingar, óvildar og öfundar. 3. Vandinn er greindur öðru fremur sem ímyndarvandi sem bæta þurfi úr með samstilltu átaki stjórnmálamanna og fulltrúa viðskiptalífsins. Traust virðist því hafa ríkt milli stjórnmálamanna og aðila í fjármálalífinu. Bent er á að það sé ekki hlutverk stjórnvalda að taka sér stöðu með fjármálafyrirtækjum til að telja umheiminum trú um að þau standi vel nema stjórnvöld hafi fyrir því haldbærar upplýsingar og traust rök. Bent er á að þær skýrslur hagfræðinga sem stjórnvöld voru gjörn á að vísa til hafi verið fjármagnaðar af Viðskiptaráði en gagnlegt hefði verið að hafa sjálfstæða stofnun á borð við Þjóðhagsstofnun til þess að þjóna stjórnmálamönnum á þessum tíma. Í skýrslunni er enn fremur gerð athugun á styrkjum og fríðindum frá viðskiptabönkunum þremur til stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna. Af þeirri athugun megi ráða að fjölmargir stjórnmálamenn og samtök þeirra hafi þegið styrki frá bönkunum og er enginn stjórnmálaflokkur fyllilega undanskilinn. Það sé alvarlegt mál í lýðræðisríki að almannaþjónar myndi með þessum hætti fjárhagsleg tengsl við fjármálafyrirtæki. Almennt dregur vinnuhópurinn þær ályktanir að stefnumótun um fjármálakerfið hafi verið lítilfjörleg og einkennst helst af hugmyndum um afnám íþyngjandi eftirlits svo að fjármálastofnanir sæju sér hag í að vera og vaxa hér á landi. Ekki hafi verið brugðist við tillögum sem hefðu gert eftirlitsaðila betur í stakk búna að setja fjármálafyrirtækjunum mörk. Skortur hafi verið á sjálfstæðri ráðgjafarstofnun um efnahagsmál. Þá hafi helstu ráðamenn sýnt bankamönnum ógagnrýna samstöðu og gengið erinda þeirra víða um lönd. Margir þeirra brugðust illa við erlendri gagnrýni á bankana og féllu í þá gryfju að rekja hana til öfundar eða óvildar eða telja vanda bankanna einkum vera ímyndarvanda. Framganga margra stjórnmálamanna beri vott um skort á fagmennsku og gagnrýnni hugsun. Þá hafi fjölmargir stjórnmálamenn og stjórnmálasamtök þegið styrki frá bönkunum sem hafði ekki hvetjandi áhrif á stjórnmálamenn til að veita þeim aðhald og kynna sér stöðu þeirra betur með almannahag að leiðarljósi. Lærdómar vinnuhóps um siðferði. „Styrkja þarf faglegt bakland stjórnkerfisins til að auðvelda stjórnmálamönnum að sækja sér hlutlæga ráðgjöf og fá áreiðanlegar upplýsingar. Þar með væri jafnframt dregið úr líkum á illa grunduðum ákvörðunum stjórnvalda. Setja þarf skýrar reglur um styrki til stjórnmálamanna og um gegnsæi í bókhaldi stjórnmálaflokka. Leita þarf leiða til þess að draga skýrari mörk á milli fjármálalífs og stjórnmála. Ekki er líðandi að gæslumenn almannahagsmuna gangi erinda einkafyrirtækja með þeim hætti sem gert var í aðdraganda bankahrunsins. Stjórnmálaflokkar þurfa að vanda mun betur til stefnumótunar svo kjósendur átti sig betur á þeim valkostum sem þeir standa frammi fyrir.“ Næst verður vikið að íslenskri stjórnmálamenningu. Í upphafi þessa kafla er talið að eitt einkenni stjórnmálamenningarinnar hér á landi sé að foringjar eða oddvitar flokkanna leiki lykilhlutverk en hinn almenni þingmaður sé atkvæðalítill. Bent er á að þar sem stjórnsiðir séu slæmir og stjórnkerfið veikt geti sterkir stjórnmálamenn verið varasamir. Í foringjaræði verði hlutur löggjafarþingsins einkum að afgreiða mál sem undirbúin hafa verið í litlum hópi lykilmanna. Þannig gegni þingið formlegu löggjafarhlutverki sínu, en bæði umræðuhlutverkið og eftirlitshlutverkið sé vanrækt. Vinnuhópurinn telur að íslensk stjórnmál hafi ekki náð að þroskast í samræmi við hugsjón lýðræðisins þar sem þingið er hugsað sem vettvangur rökræðu um almannahagsmuni. Stjórnmálin hafi þvert á móti oft einkennst af kappræðu og átökum þar sem markmiðið er að sigra andstæðinginn og sannfæra áheyrendur. Slík stjórnmál séu nánast dæmd til að þess að vera ófagleg því að niðurstöður ráðast af aflsmun fremur en góðum röksemdum sem byggjast á traustum upplýsingum. Í þessu sambandi er bent á að í aðdraganda bankahrunsins hafi Seðlabankinn haldið fundi með oddvitum stjórnarflokkanna en að þeir hafi hvorki séð ástæðu til að upplýsa ríkisstjórnina um stöðu mála, ekki einu sinni fagráðherra viðskipta, né þingið. Vinnuhópurinn tekur fram að meginverkefnið sé að styrkja stjórnkerfið, leggja rækt við ríkið, svo að það geti gætt betur almannahagsmuna og varist ágangi sérhagsmuna. Styrkur lýðræðisins velti á því að grundvallarinnviðir lýðræðislegs samfélags séu traustir svo að almenningur geti reitt sig á að mál séu faglega unnin, ákvarðanir vel ígrundaðar og öll meðferð almannavaldsins sé hófsöm og sanngjörn. Í skýrslunni er vikið að þeirri tilhneigingu íslenskra stjórnmálamanna að bregðast við gagnrýni með því að vísa til sakamannareglunnar, sem felur í sér að þeim sé sætt uns sekt er sönnuð, en ekki heiðursmannareglunnar, þar sem ráðamenn taka afleiðingunum af því að stjórnsýsla á þeirra vegum hefur brugðist á einn eða annan hátt með því að segja af sér. Þá er bent á kosti þess ef stjórnmálamenn settu sér siðareglur en með því lýstu þeir því yfir við almenning á hvaða siðferðilega mælikvarða þeim finnst sanngjarnt að verk þeirra séu metin. Vinnuhópurinn kemst að þeirri niðurstöðu að Alþingi hafi ekki náð að rækja eftirlitshlutverk sitt með handhöfum framkvæmdarvaldsins með öflugum hætti. Það er rakið til þess að stjórnarmeirihlutinn á hverjum tíma styður ríkisstjórnina og því er það í raun stjórnarandstaðan ein sem veitir ríkisstjórninni aðhald. Vísað er til ábendinga um að raunhæfasta leiðin til að efla þingið sé að styrkja stjórnarandstöðuna. Þó er talið að meginforsenda þess að aðhaldshlutverkið verði öflugra sé að „hernaðarlist kappræðunnar“ víki fyrir upplýstum skoðanaskiptum og að vettvangur rökræðna verði treystur. Ein leið til þess sé að efla fastanefndir þingsins. Á það er bent í skýrslunni að takmarkaður pólitískur áhugi hafi verið á því á árunum fyrir hrun að hrinda af stað könnun á valdi í íslensku samfélagi eins og lagt var til á Alþingi. Meginniðurstöður vinnuhópsins um stjórnmálamenningu hér á landi eru að hún sé vanþroskuð og einkennist af miklu valdi ráðherra og oddvita stjórnarflokkanna. Þingið ræki illa umræðuhlutverk sitt. Megináhersla sé lögð á kappræðu á þingi þar sem þekking og rökræður víkja fyrir hernaðarlist og valdaklækjum. Þingið sé líka illa í stakk búið til að rækja eftirlitshlutverk sitt, m.a. vegna ofríkis meiri hlutans og framkvæmdarvaldsins, sem og skorts á faglegu baklandi fyrir þingið. Þá sé skortur á fagmennsku og vantrú á fræðilegum röksemdum mein í íslenskum stjórnmálum. Þá hafi andvaraleysi verið ríkjandi gagnvart því í íslensku samfélagi hvernig vald í krafti auðs safnaðist á fárra hendur og ógnaði lýðræðislegum stjórnarháttum. Lærdómar vinnuhóps um siðferði: „Leita þarf leiða til þess að styrkja siðferðisvitund stjórnmálamanna og auka virðingu þeirra fyrir góðum stjórnsiðum. Í því skyni þyrftu þingmenn meðal annars að setja sér siðareglur og skýra þar með fyrir sjálfum sér og almenningi hvernig þeir skilja meginskyldur sínar og ábyrgð. Draga þarf úr ráðherraræði og styrkja eftirlitshlutverk Alþingis. Efla þarf góða rökræðusiði meðal þjóðarinnar og kjörinna fulltrúa hennar. Í því skyni þyrfti að vinna skipulega að því í skólum landsins að búa nemendur undir þátttöku í lýðræðissamfélagi með þjálfun í málefnalegri rökræðu og skoðanaskiptum. Taka þarf stjórnarskrána til skipulegrar endurskoðunar í því skyni að treysta grundvallarinnviði lýðræðissamfélagsins og skýra betur meginskyldur, ábyrgð og hlutverk valdhafa.“ Næst verða samfélagið og samfélagssýnin reifuð. Í þessum kafla er vikið að megineinkennum þess sem vinnuhópurinn kallar hugmyndafræði afskiptaleysisins og hvernig hún birtist í íslensku samfélagi í aðdraganda bankahrunsins. Þar er vísað til ýmissa ummæla ráðamanna og dregin sú ályktun af þeim að kjarni hugmyndafræðinnar hafi verið að ekki mætti hefta kraft athafnamanna eða þrengja svigrúm þeirra með íþyngjandi regluverki og eftirliti. Í skýrslunni er talið að vöxtur fjármálageirans og veikt aðhald með honum hafi því ekki verið tilviljanakennd yfirsjón heldur rökrétt afleiðing af stjórnarstefnunni. Vinnuhópurinn vísar enn fremur til þeirra hugmynda sem koma fram í skýrslu Viðskiptaráðs Íslands, „Ísland 2015“, sem unnin var í samvinnu við áhrifafólk í íslensku viðskiptalífi, háskólum og menningarstofnunum og hafði því nokkuð víðfeðmt bakland í samfélaginu. Í henni hafi birst ákveðin samfélagssýn og stefnan verið sett á að Ísland yrði „samkeppnishæfasta land í heimi“. Þar sé lögð áhersla á samdrátt hins opinbera, einkavæðingu ríkisfyrirtækja og stofnana, fækkun ráðuneyta og lækkun skatta. Regluverkið um rekstrarumhverfi fyrirtækja þyrfti að vera einfalt og skilvirkt þar sem skilvirkni birtist eiginlega sem skrauthvörf fyrir afskiptaleysi. Vinnuhópurinn fjallar um þær hugmyndir sem voru ofarlega á baugi hjá Viðskiptaráði um frelsi sem birtist öðru fremur í formi afskiptaleysis. Í tengslum við það er bent á mikilvægi siðferðislegrar sjálfsstjórnar og ábyrgðar einstaklingsins og skynsemi hans og þroska til að fara vel með frelsið. Minna hafi farið fyrir umræðu um þessa þætti. Bent er á að reynsluleysi starfsmanna hafi einkennt bankana og óraunhæft hafi verið að ætla að þar gæti orðið til sterk innri menning sem gæti staðið undir trúverðugu sjálfsprottnu regluverki. Í skýrslu vinnuhópsins er vísað til þess að í fjármálalífinu hafi einkum verið lögð áhersla á mannkosti eins og kraft og áræðni sem kennd var við djörfung og hugrekki. Eiginlegt hugrekki sé eins konar rotvarnarefni sálarinnar, það verji menn gegn spillingu því að í krafti þess standi þeir óbilgjarnir á því sem er rétt að gera andspænis freistingu, ótta eða hópþrýstingi. Áræðni sem sést ekki fyrir kallist hins vegar fífldirfska sem er löstur og leiðir til ófarnaðar. Þessir eiginleikar verði ekki kostir nema þeir séu virkjaðir í hófi og góðu skyni þar sem hugað er að afleiðingum athafnanna. Vakin er athygli á því að fyrirtækjamenning sem leggur upp úr miklum hraða og örum breytingum einkennist af óskýrum vinnureglum og laði að sér og geti af sér áhættusækna einstaklinga sem eru reiðubúnir að taka skjótar ákvarðanir sem byggjast á litlum upplýsingum. Dyggðir og lesti verði að skoða í ljósi þess kerfis sem ala þau af sér. Vandinn liggi fremur í samfélagsgerðinni og mikilvægt sé að móta stjórnkerfi sem lágmarki áhrif breytilegra mannkosta og lasta á afdrif samfélagsins. Þá er bent á að orðræðan um ímynd Íslands hafi verið mjög fyrirferðarmikil í aðdraganda bankahrunsins. Þar voru hugmyndir um sérstöðu og ágæti Íslendinga áberandi og það átti sinn þátt í því að stór hluti þjóðarinnar varð sleginn eins konar blindu á hættumerkin. Það virðist hafa verið trú margra að hægt væri að breyta veruleikanum með ímyndarvinnu sem endurspeglaðist í möguleikanum á að „tala“ markaðinn bæði upp og niður. Í því samhengi leggur vinnuhópurinn áherslu á það að fræðasamfélagið gæti þess að halda til haga viðmiðunum gagnrýninnar rökræðu sem hindri að fræðin sjálf hafni í viðmiðunarleysi sem geti kynt undir þeim spunaveruleika og valdhugsun sem réð ríkjum í íslensku samfélagi og gerði það að verkum að ímyndarsmíð varð mikilvægari en raunveruleikaskyn. Vinnuhópurinn kemst að þeirri niðurstöðu að hugmyndafræði afskiptaleysisins hafi búið í haginn fyrir takmarkalítinn vöxt bankanna og í anda þess hafi verið lögð áhersla á að íþyngja ekki fjármálafyrirtækjum með ströngu eftirliti. Framtakssömum en reynslulitlum einstaklingum í viðskiptalífinu var gefið mikið svigrúm til að nota hæfileika sína sem var lýst fjálglega í ræðu og riti. Þær lýsingar voru til marks um drambsemi sem einkenndi m.a. ímyndarskýrslu á vegum stjórnvalda. Þetta átti sinn þátt í því að ekki var hljómgrunnur fyrir aðvörunarorð í aðdraganda bankahrunsins. Lærdómar vinnuhóps um siðferði: „Sporna þarf gegn hugmyndafræði afskiptaleysisins með raunhæfri fræðslu um takmarkanir markaðarins og mikilvægi öflugs eftirlits með honum. Glæða þarf skilning á hlutverki ríkisstofnana í því að skapa skilyrði fyrir öflugt atvinnulíf, réttarríki og velferðarsamfélag. Leggja þarf rækt við raunsæja, ábyrga og hófstillta sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar sem byggist á þekkingu og skilningi á menningu okkar og samfélagi. Þjálfa þarf gagnrýna hugsun og efla læsi borgaranna á hvers kyns áróður og innstæðulausa ímyndarsmíð.“ Víkur þá málinu næst að þætti fjölmiðlanna. Í þessum kafla er bent á að til þess að borgararnir geti ræktað frelsi sitt til að láta að sér kveða í samfélaginu þurfi þeir að hafa greiðan aðgang að góðum upplýsingum um samfélagið. Þar skipta vandaðir fjölmiðlar sköpum. Vakin er athygli á þríþættu hlutverki fjölmiðla, aðhaldshlutverki, upplýsingahlutverki og umræðuhlutverki. Bent er á mikilvægi sjálfstæðra ritstjórna og að eignarhaldið á fjölmiðlum sé gagnsætt, einnig á mikilvægi kjara- og starfsaðbúnaðar fréttamanna og fagvitundar þeirra og fagmennsku. Vakin er athygli á þeirri hættu að blaða- og fréttamenn ástundi ákveðna sjálfsritskoðun en talin er meiri hætta á slíku í smáu samfélagi þar sem fjölmiðlar eru í fárra eigu og atvinnumöguleikar fjölmiðlafólks takmarkaðir. Þá er bent á að í þeim samfélagsbreytingum sem urðu hér á landi hafi valdið sjálft tekið breytingum. Það birtist ekki einungis að ofan með beinum afskiptum heldur einnig í formi umbunar og „aðlöðunar“. Hætt er við að fjölmiðlamenn hafi ekki verið eins viðbúnir þessari birtingarmynd valdsins. Það er mat vinnuhópsins að lítil viðleitni hafi verið af hálfu fjölmiðlanna að greina gagnrýni erlendra matsfyrirtækja og greiningaraðila með sjálfstæðum hætti. Þá er í skýrslunni fjallað um störf og hlutverk upplýsingafulltrúa fjármálafyrirtækja sem og vanda fjölmiðla við að fá upplýsingar frá fyrirtækjunum. Bent er á að umhverfið fyrir gagnrýna greiningu hafi ekki verið gott og erfitt hafi verið fyrir fámennan hóp blaðamanna að sjá í gegnum þá ímyndarhlið og spuna sem einkenndi upplýsingagjöf frá bönkunum. Þá hafi jarðvegur fyrir gagnrýni á íslenska fjármálakerfið verið hrjóstrugur. Enn fremur er gerð almenn grein fyrir meginniðurstöðum fjölmiðlagreiningar sem Rannsóknarsetur um fjölmiðlun og boðskipti við Háskóla Íslands gerði að beiðni vinnuhópsins. Vinnuhópurinn dregur þær ályktanir af athugun sinni á þætti fjölmiðla í aðdraganda hrunsins að þeir hafi ekki auðsýnt nægilegt sjálfstæði og hafi ekki verið vakandi fyrir hættumerkjum. Sjálfsritskoðun virðist hafa verið útbreidd, m.a. vegna þess hve atvinnutækifæri fjölmiðlamanna eru takmörkuð. Í aðdraganda bankahrunsins áttu fjölmiðlar stóran þátt í því hve umræða um fjármálafyrirtækin var bæði umfangsmikil og lofsamleg. Fjölmiðlar eru taldir hafa verið vanbúnir að mæta annarri og vinsamlegri birtingarmynd valdsins. Upplýsingafulltrúar fjármálafyrirtækjanna eru taldir hafa gert sitt til að skekkja myndina fyrir fjölmiðlum og embættismenn í stjórnkerfinu og margir sérfræðingar í háskólum voru ófúsir að tjá sig um viðskiptalífið. Þetta gerði fjölmiðlum erfitt um vik að afla upplýsinga og greina þær. Þá var jarðvegur fyrir gagnrýni ekki frjór. Lærdómar vinnuhóps um siðferði: „Leita verður leiða til að efla sjálfstæða og hlutlæga fjölmiðlun með því styrkja bæði fagleg og fjárhagsleg skilyrði fjölmiðlunar. Styrkja þarf sjálfstæði ritstjórna og setja eignarhaldi einkaaðila á fjölmiðlum hófleg mörk. Skylt ætti að vera að upplýsa hverjir séu eigendur fjölmiðla á hverjum tíma svo almenningur geti vitað hverjir eigi fjölmiðil og lagt mat á hvort þar sé fylgt fram sjónarmiðum eigenda. Efla þarf menntun blaða- og fréttamanna og skapa þeim skilyrði til sérhæfingar í einstökum málaflokkum. Brýnt er að stétt blaða- og fréttamanna efli faglega umræðu og fagvitund meðal félagsmanna. Koma þarf á faglegu eftirliti með fjölmiðlum sem hafi það að markmiði að tryggja að þeir ræki af ábyrgð hlutverk sitt í lýðræðisríki og verndi almannahagsmuni.“ Þá vík ég að uppáhaldskaflanum mínum um samstöðu og samábyrgð. Í þessum kafla er þeirri spurningu velt upp hvort „við“ séum öll ábyrg á grundvelli félagslegrar samábyrgðar sem hugar að því hvernig einstaklingar og hópar stuðla að því að viðhalda hugsunarhætti, hegðunarmynstri og verðmætamati sem býr í haginn fyrir tiltekna starfsemi. Í þessu sambandi er bent á að í lýðræðisríkjum beri borgararnir ábyrgð á réttilega kjörnum stjórnvöldum. Hins vegar er það forsenda þess að borgararnir geti axlað þessa ábyrgð vel að þeir búi við góð skilyrði til upplýstrar skoðanamyndunar. Á því voru alvarlegir misbrestir. Nánar er fjallað um forsendur þessarar spurningar og talið eðlilegt að horfa fram á veginn frekar en aftur þegar rætt er um sameiginlega ábyrgð þjóðarinnar. Ábyrgð hennar felist því einkum í því að draga víðtæka lærdóma af því sem gerðist, kynna sér staðreyndir málsins og ræða þær málefnalega. Vinnuhópurinn bendir á að hin mikla einkaneysla og skuldsetning heimilanna hafi haldist í hendur við hugmyndafræði eftirlitsleysisins en þar er hugmyndin um hinn fullvalda neytanda sett í öndvegi. Hins vegar bendi nýlegar rannsóknir til þess að lífsánægja eða lífshamingja fólks hafi ekki aukist í takt við aukna neyslu. Þá víkur vinnuhópurinn að félagslegum umskiptum í íslensku samfélagi á síðari árum sem í skýrslunni eru kennd við markaðshyggju. Ný og jákvæð viðhorf gagnvart auðsöfnun og meðferð fjár hafi skotið rótum í samfélaginu. Enn fremur er vikið að fjárhagslegum stuðningi bankanna við menningarlífið. Er neyslusamfélagið og markaðsvæðing menningarlífsins talin til marks um hve samofinn vöxtur og viðgangur bankanna hafi verið margvíslegum þáttum í íslensku þjóðlífi. Hættan við þessa þróun hafi verið tvíþætt. Annars vegar að ekki séu virt nægilega þau mörk sem þurfa að vera milli viðskiptalífsins og annarra sviða samfélagsins og hins vegar að hún geti stuðlað að andvaraleysi samfélagsins. Kemst vinnuhópurinn að þeirri niðurstöðu að í þessu efni hafi riðlast mörkin milli hins opinbera og einkageirans sem greiddi fyrir því að fjármálamenn fengu óvenjuháan sess í íslensku samfélagi. Í nafni samfélagslegrar ábyrgðar styrktu þeir margvíslega menningarstarfsemi en vanræktu hina réttnefndu og ríku ábyrgð sem felst í því að stefna ekki þjóðinni í hættu með áhættusamri bankastarfsemi. Lærdómar vinnuhóps um siðferði: „Ef takast á að byggja upp öflugra samfélag þarf öll íslenska þjóðin að draga lærdóma af hruni bankanna og tengdum efnahagsáföllum. Mikilvægt er að leita sátta í samfélaginu, en það mun ekki gerast nema þeir einstaklingar sem mesta ábyrgð bera verði látnir axla hana. Ef einblínt er á sekt einstakra manna er líklegt að við missum bæði sjónar á flóknu samspili einstaklingsathafna við félagslega, menningarlega og efnahagslega þætti og að við förum á mis við þá lærdóma sem draga þarf af svo miklum atburðum. Þjóðin þarf að endurskoða þá neysluhyggju sem hér hefur verið ríkjandi og gerði það að verkum að áfallið varð mörgum fjölskyldum og einstaklingum þungbærara en ef meiri hófsemd væri í lífsmáta. Íslendingar verða að læra að draga skýrari mörk á milli þeirra verkefna sem eðlilegt er að fela opinberum aðilum annars vegar og einkaaðilum hins vegar. Í skólum landsins þarf að styrkja ábyrgðarkennd nemenda gagnvart samfélaginu, efla gagnrýna hugsun og vitund þeirra sem borgara í lýðræðissamfélagi (sbr. ákvæði laga um að búa nemendur undir þátttöku í lýðræðissamfélagi).“ Hér á eftir mun ég svo rekja meginniðurstöður þingmannanefndarinnar sem tengjast 8. hefti skýrslunnar og ber heitið Siðferði og samfélag. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er ítarleg úttekt á því sem aflaga hefur farið í íslensku samfélagi og þess vegna er mikilvægt fyrir alla að líta í eigin barm og nýta það tækifæri sem skýrslan gefur til að bæta samfélagið. Í skýrslunni er flest tekið fyrir, stjórnmál, forsetaembættið, viðskiptalíf, stjórnsýsla, fjölmiðlar, fræðasamfélagið og siðmenning. Ábyrgð stjórnmálamanna á því sem aflaga fór er mikil. Þeir eru fulltrúar þjóðarinnar sem treystir þeim fyrir fjöreggi sínu og því er mikilvægt að þeir rísi undir því hlutverki. Grunnur fulltrúalýðræðisins verður að vera trúnaður, traust, gagnsæi og heiðarleiki. Grunsemdin ein er næg til þess að trúnaðarbrestur verði og því verða stjórnmálamenn ætíð að haga orðum sínum og athöfnum út frá trúnaðarskyldum sínum við land og þjóð. Nokkuð virðist hafa skort á að stjórnmálamenn hafi hagað störfum sínum í samræmi við þau gildi. Hagsmunir almennings verða ávallt að vera hafðir að leiðarljósi. Það sem viðgengist hefur í styrkjum til stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna er einn þáttur í þeim trúnaðarbresti sem varð. Svo að stjórnmálamenn megi öðlast traust þjóðarinnar að nýju er brýnt að skýrar reglur verði settar varðandi styrki og fjármögnun stjórnmálaflokka og einnig að gagnsæi ríki. Vinnuhópur um siðferði bendir á að starfsemi margra aðila í viðskiptalífinu einkenndist um of af því að líta svo á að það sem ekki var beinlínis bannað væri þar með leyfilegt. Þingmannanefndin telur að sporna verði við svo þröngri lagahyggju og líta frekar til anda laga í heild. Fræðasamfélagið verður að taka alvarlega þá gagnrýni sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Endurskoða þarf ákvæði laga um háskóla og laga um opinbera háskóla, einkum með tilliti til fjárhags háskólanna og stöðu og hlutverks starfsmanna þeirra, í þeim tilgangi að tryggja betur frelsi háskólasamfélagsins og fræðilega hlutlægni. Hvetja þarf háskólamenn af ólíkum fræðasviðum til að taka þátt í opinberri umræðu og styrkja með því tengsl fræðasamfélagsins, atvinnulífsins og hins almenna borgara. Nauðsynlegt er að efla siðfræðilega menntun allra fagstétta á Íslandi og umræðu um gildi siðareglna. Siðfræði og heimspeki ættu að vera sjálfsagður hluti alls náms á öllum skólastigum, sem og gagnrýnin hugsun, rökræður og fjölmiðlalæsi. Í því skyni þarf að ýta undir þróun í kennslu og námsgagnagerð. Fjölmiðlar leika lykilhlutverk í lýðræðissamfélagi með því að upplýsa almenning, vera vettvangur gagnrýninnar þjóðfélagsumræðu og veita nauðsynlegt aðhald. Þá er mikilvægt að fjölmiðlar haldi í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur, mannréttindi og frelsi til orðs og skoðana. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram alvarleg gagnrýni á að íslenskir fjölmiðlar náðu ekki að rækja þetta hlutverk sitt í aðdraganda bankahrunsins. Ábyrgð fjölmiðla sem fjórða valdsins er mikil en þar hlýtur ábyrgð Ríkisútvarpsins að vega þyngst. Mikilvægt er að búa svo um hnútana að Ríkisútvarpið geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu sem öflugur fréttamiðill og vettvangur fræðslu, menningar og skoðanaskipta. Þá verður að gera þá kröfu á hendur Ríkisútvarpinu að það beiti sér öðrum fremur fyrir vandaðri rannsóknarblaðamennsku. Nefndin bendir á að fram hefur farið endurskoðun á lögum um fjölmiðla en telur engu að síður brýnt að byggt sé á ályktunum og niðurstöðum skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Rétt er að minna á að ábyrgð almennings er mikil og því að vera borgari fylgja ekki einungis réttindi heldur einnig skyldur. Svo langar mig til að hvetja allan almenning til þess að fara á blaðsíðu 15 í þessu ágæta hefti, í kafla sem heitir Skýrsla þingmannanefndarinnar. Þar er það sem ég er einna stoltust af varðandi þá vinnu sem við tókum að okkur og er tillaga til þingsályktunar um margvíslegar breytingar. Ég sakna þó eins hlutar sérstaklega og það er að heildstæð úttekt á stjórnsýslu landsins fari fram.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir innlegg hennar í umræðuna og held áfram að hrósa allri nefndinni fyrir hvað hún hefur tekið skemmtilega á umræðum um skýrsluna og um vinnu sína alla. Þau okkar sem hafa í sér döngun, tíma eða vilja til að sitja og hlusta á ræðurnar læra eitthvað nýtt í hverri ræðu og það er ekki endilega það sem gerist þegar maður situr undir orðræðunni í þingsal og því ber að fagna. Mig langar að spyrja hv. þingmann sérstaklega varðandi styrkjaumræðuna og fjármálaumræðuna, um styrki til stjórnmálaflokka: 1. Hvaða leiðir sér hv. þingmaður til að koma í veg fyrir tengsl fjársterkra aðila, einstaklinga eða lögaðila, við stjórnmálamenn og stjórnmálaflokka? 2. Getur þingmaðurinn séð fyrir sér að opinberir styrkir kæmu í staðinn eða þá óbeinir opinberir styrkir svo sem útsendingartími í ljósvakamiðlum eða eitthvað þess háttar, þannig að stjórnmálasamtök hefðu tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri á jafnréttisgrundvelli?

Frú forseti. Ég þakka þessar spurningar. Við í Hreyfingunni vorum afar ósátt við hin nýju lög sem komu um fjármál flokkanna því að það átti í raun eftir að ákveða hvernig taka ætti á því máli. Mér finnst áhugavert að það voru formenn flokkanna en ekki þingmenn sem unnu að þessu máli og tóku ákvarðanir um það, það var allt of lítil umræða um þetta mál. En það er sem sagt haldið áfram með þetta gagnsæisleysi. Nú getur fyrirtæki eða einstaklingur borgað 200 þús. án þess að þurfa að gefa það upp - þið verðið að afsaka að ég er dálítið óskýr, ég er svo lasin. Vilhjálmur Árnason, sem sá m.a. um siðferðisþátt skýrslunnar, kvað mjög sterkt að orði þegar hann var inntur eftir því hvar viðmið einstaklings í pólitík væri til að þiggja peninga, hvar grensan væri. Hann sagði: Það er engin grensa. Einstaklingar í pólitík eiga ekki að þiggja beina fjárstyrki frá fyrirtækjum. Ein hugmyndin var t.d. að hægt væri að vera með sjóð inni í flokkunum sem mundi útdeila fé til einstaklinga í staðinn fyrir að það væru bein fjárframlög frá fyrirtækjum. Varðandi útsendingartíma t.d. í sjónvarpi eða í útvarpi finnst mér mjög það góð hugmynd og þyrfti verulega mikið að styrkja þann þátt því að ekki hafa verið neinar skýrar reglur um það nema í aðdraganda kosninga. Það hefur þá oltið á áhuga stjórnmálaflokkanna og þá er það yfirleitt þannig að stærstu flokkarnir gera það sem þeim sýnist og er best fyrir þá og þeir eiga víst nóg af peningum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur svörin. Mér finnst leiðinlegt að heyra af veikindum hennar og ég vona að hún nái sér sem fyrst. En varðandi styrkina, sæi hv. þingmaður til að mynda mun á því að styrkir fyrirtækja til einstaklinga innan stjórnmálaflokka væru algerlega sléttaðir út eða að ekki væri lengur heimild fyrir þeim, og jafnframt að nafnbirting væri á öllum styrkjum yfir 1.000 kr. eða 2.000 kr., mjög lágri upphæð, til þeirra sem styrktu flokkana eða einstaklinga?

Frú forseti. Það er mikið talað um að við þurfum meira gagnsæi og sagt hefur verið í rökræðunni að enginn mundi ganga svo langt í löndum sem við miðum okkur við að krefjast skilyrðislauss gagnsæis á upphæðum, kannski niður í 10 þúsund, þannig að ekki sé verið að telja fram kaffisjóðina. En málið er að við eigum eftir að siðvæða okkur. En þangað til við verðum búin að fara í gegnum siðvæðinguna - það er mikið rætt um það í skýrslu rannsóknarnefndarinnar og almennt talað um það í samfélaginu að við séum óvenjuósiðvædd - þarf aðhaldið að vera meira, á meðan við lærum það. Við virðumst vera frekar vanþroskuð á því sviði. Ég held að það sé mjög mikilvægt að ekki séu veittir beinir styrkir frá fyrirtækjum til einstaklinga í pólitík, alla vega eins og staðan er í dag. Miðað við hvað við erum frjó og framsækin þjóð hljótum við getum fundið einhverja lausn á því. Ég skora á þingheim að taka þessa umræðu og það verður hluti af þeirri uppbyggingu sem við þurfum að fara í. Ég skora líka á okkur að fara strax í gegnum siðvæðingu þingsins og setja okkur siðareglur sem allra fyrst.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann sömu spurningar - en ég vil byrja á því að þakka henni og nefndinni allri, eins og ég hef reyndar þegar gert, fyrir frábært starf sem menn hafa sinnt af mikilli ábyrgð og vinnusemi. Ég dáist að því hvað nefndin hefur komist yfir mikið. - Mig langar að spyrja hv. þingmann sömu spurningar og ég spurði hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur. Hér stendur að mikilvægt sé að Alþingi verji og styrki sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk. Þessi setning segir mér ekki neitt, frú forseti. Ég spyr hv. þingmann sem er nýr á þingi: Er eðlilegt að öll frumvörp á Alþingi sem verða að lögum, alla vega öll meginfrumvörpin, þau stærstu - einstaka þingmannafrumvarp flýtur með - séu samin og þeim ritstýrt í ráðuneytunum hjá framkvæmdarvaldinu? Hefði ekki verið eðlilegt að koma inn á þetta í þingsályktuninni að Alþingi eða nefndir Alþingis semji sem og ritstýri öllum frumvörpum sem verða að lögum? Síðan er það önnur spurning. Í fjárlögum er það iðulega þannig að Alþingi felur ríkisstjórninni að reisa hundakofa eða eitthvað úti um allt, að byggja brýr o.s.frv. Hver skyldi bera ábyrgð á þeim framkvæmdum? Getur Alþingi gagnrýnt sjálft sig fyrir þá framkvæmd? Að lokum er spurningin um hæstv. ráðherra sem ég talaði um, sem jafnframt eru þingmenn - hér situr reyndar einn: Er eðlilegt að framkvæmdarvaldið sitji og greiði atkvæði með frumvörpum og hafi meira að segja þingstyrk upp á þriðjung þeirra sem þarf til að samþykkja frumvarp á Alþingi? Það er ekki minnst á þetta í skýrslunni sem er annars góð. Ég vildi spyrja hv. þingmann að þessu.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir frábærar spurningar. Ég verð að taka undir þessa punkta hv. þingmanns og byrja á ráðherrunum. Að sjálfsögðu finnst mér ekki eðlilegt að við sem eigum að heita löggjafarvaldið - svo koma ráðuneytin og skrifa lögin. Síðan mæta ráðherrarnir í þingsal og reyndar er hæstv. utanríkisráðherra einna duglegastur af öllum ráðherrunum við að sitja hérna í þingsal með okkur þannig að hann er næstum því þingmaður.  Auðvitað ættum við að semja fleiri lög og það hefur sem betur fer lagast mjög mikið síðan ég kom inn á þing. Það hafa miklu fleiri þingsályktanir og lög farið í gegn en áður.  Ég verð víst að svara þessu með fjárlögin næst þegar ég kem í ræðustól.

Frú forseti. Einhvern tímann spurði danskur maður frá Danske Bank: Hvaðan koma peningarnir sem Íslendingarnir eru með? Enginn hefur svarað þessu enn þá - nema ég í frumvarpi um gagnsæ hlutafélög  Þetta hefur ekki verið rætt, hvorki ræddi rannsóknarnefndin það né hefur þingmannanefndin gert það. Ég tel þetta mjög mikilvægt vegna þess að svo hrynur öll spilaborgin og þá kemur í ljós að ekkert er inni í henni. Það var aldrei neitt inni í henni. Samt er þetta gjörsamlega löglegt og þetta er um allan heim, frú forseti, þessi veila er ekki bara á Íslandi. Þessi veila er um allan heim, þetta er mjög algengt í Japan og Kóreu, og Þýskalandi þar sem Deutsche Bank á meiri hlutann af öllu þýsku atvinnulífi og öll stærstu fyrirtæki Þýskalands eiga í Deutsche Bank. Ég vildi gjarnan að þessari spurningu yrði svarað og að menn mundu nenna að setja sig inn í þessa einföldu röksemdafærslu þar sem ég bjó til 30 fyrirtæki sem voru galtóm en sýndu öll eigið fé og öll voru óháð, enginn samstæðureikningur og ekki neitt. Þetta var meginuppistaðan í spurningu danska mannsins: Hvaðan komu peningarnir sem Íslendingar áttu? Svarið er: Þeir voru ekki til. En þeir voru sýndir, það var lánað út á þá og matsfyrirtækin gáfu gott mat út á þá.

Frú forseti. Ég hvet hv. þm. Pétur Blöndal til að senda mér þessa ágætu skýrslu sína og ég mun lesa hana af athygli. Ég vissi hreinlega ekki af henni, en hef grunsemdir um að þetta tengist einhverju sem ég hef kallað spagettí-viðskipti og er stundum kallað krosseignatengsl eða skeljar. Eyjar eins og Tortóla og Cayman eru gjarnan notaðar til að búa til svona gervifélög og hefur maður einmitt tekið eftir ótrúlegri hugarfærni í að búa til nöfn á þessi fyrirtæki. Það mætti halda að þessir ágætu menn væru skáld í hjarta sínu. Einhvern veginn finnst mér óþægilegt að lesa nöfnin, þau gefa til kynna virðingarleysi fyrir fjármunum og slíku. Varðandi ábyrgð þingsins í tengslum við fjárlög er mjög margt sem við þurfum að skoða. Þetta sem þú nefnir er alveg þess virði að skoða. Ég held að við þurfum nánast að byrja frá grunni og skoða okkur inn í innsta kjarna. Ég verð að segja að ég átti t.d. von á miklu verri umræðum í dag, ég verð að hrósa þingmönnum fyrir að hafa setið á strák sínum og haldið sig innan þeirra marka sem óskað var eftir að við yrðum, að við mundum veita þessari skýrslu athygli okkar. Ég fagna því að okkur er ekki alls varnað. - Ég er svo lasin að þið verðið að afsaka hvað ég á erfitt með að hugsa skýrt. Ég held að við séum á réttri leið þó að við eigum enn langan veg eftir.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér skýrslu þingmannanefndar sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, tillögu til þingsályktunar um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem lögð var fram 12. apríl 2010. Þingmannanefndin sem sett var á stofn með lögum nr. 146/2009 og kosin á Alþingi 30. desember 2009 er skipuð níu þingmönnum úr öllum þingflokkum og er sú sem hér stendur í þeim hópi þingmanna sem falið var að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, draga lærdóm af efnahagshruninu og leggja fram tillögur til úrbóta á lögum og reglum. Nefndinni er veitt heimild til þess að leggja til rannsóknir og úttektir á vegum Alþingis og er ætlað að taka afstöðu til þeirra mála er falla undir hlutverk þingsins. Afrakstur þeirrar vinnu er sú ítarlega skýrsla og þingsályktunartillaga sem hér er til umfjöllunar og lýsir meginniðurstöðum og ályktunum þingmannanefndarinnar. Þingmannanefndinni var einnig falið það hlutverk að fjalla um framgöngu ráðherra í aðdraganda efnahagshrunsins og leggja í framhaldinu mat á það hvort tilefni væri til málshöfðunar fyrir landsdómi fyrir brot á lögum um ráðherraábyrgð samkvæmt 13. gr. laga um landsdóm, nr. 3/1963. Sú niðurstaða liggur fyrir og verður tekin til umfjöllunar síðar þegar fjallað verður um tillögu til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherrum. Þingmannanefndin fékk á sinn fund gesti og naut sérfræðiaðstoðar fagaðila eins og fram kemur í skýrslunni auk ómetanlegrar vinnu nefndasviðs Alþingis. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka þeim fyrir og þeim samnefndarmönnum mínum sem voru í nefndinni og sérstaklega fyrir góða verkstjórn hv. þm. Atla Gíslasonar. Tillaga til þingsályktunar um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sýnir að þingmannanefndin hefur lagt sig alla fram um að mæta þeim áfellisdómi sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um stjórnsýslu landsins með tillögum að úrbótum. Því reynir nú á Alþingi að rísa undir hlutverki sínu og ábyrgð, gera viðeigandi lagabreytingar og framkvæma það sem þingsályktunartillagan felur í sér. Því er mikilvægt að þráðurinn slitni ekki á milli rannsóknarnefndar Alþingis og Alþingis sjálfs. Meginniðurstöður og ályktanir skýrslunnar eru flokkaðar í eftirtalda kafla: Alþingi, fjármálafyrirtæki, eftirlitsaðila, stjórnsýslu, siðferði og samfélag og rannsókn og úttektir. Ég mun hér gera að meginmáli mínu kaflann um siðferði og samfélag, horfi þar til umfjöllunar vinnuhóps um siðferði og starfshætti í 8. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og dreg í framhaldi af því þann lærdóm og þær ályktanir sem þingmannanefndin kemst að niðurstöðu um um það bindi. Í 8. bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er sérstaklega horft til þess hvort skýringu á falli íslensku bankanna megi að einhverju leyti finna í starfsháttum og siðferði. Samfélagsleg ábyrgð fjármálafyrirtækja gagnvart almennum viðskiptavinum, viðskiptalífinu og samfélaginu í heild er gífurlega mikil. Bankastarfsemi byggist á trausti. Bankarnir nutu víðtæks trausts og brugðust því. Fjármálafyrirtæki gegna mikilvægu hlutverki í samfélaginu og geta aldrei orðið einkamál þeirra sem að þeim standa. Þess vegna er í alþjóðlegum viðmiðum um fjármálafyrirtæki lögð áhersla á að eigendur og stjórnendur hafi ekki aðeins nauðsynlega þekkingu á starfseminni heldur líka mikla dómgreind og séu traustir og heiðarlegir. Einkavæðing ríkisbankanna á sínum tíma sýnir mikilvægi þess að verklagsreglur séu skýrar og að áhersla sé lögð á vönduð vinnubrögð og gagnsæi. Fjórir hv. þingmenn þingmannanefndarinnar, þau Magnús Orri Schram, Oddný G. Harðardóttir, Birgitta Jónsdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir, leggja til að sérstök rannsókn fari fram á því hvernig staðið var að einkavæðingu bankanna og að ítarleg rannsókn verði framkvæmd svo fullljóst verði hvernig staðið var að einkavæðingunni. Aðdragandi bankahrunsins lýsir sér í siðferðilegu gjaldþroti lykilstjórnenda bankanna í sjálftöku ofurlauna, kaupréttarsamningum og bónusgreiðslum til starfsmanna fjármálafyrirtækja sem gengu langt úr hófi fram. Eitt af því sem einkenndi útrásartímann var að launamunur, stéttaskipting og ójöfnuður óx hröðum skrefum. Þingmannanefndin leggur til að óheimilt verði að lána starfsmönnum fjármálafyrirtækja fé til kaupa á hlutabréfum með veði í bréfunum og telur að lögbinda eigi ákvæði sem setji strangari skorður við fyrirkomulagi á launa- og lífeyrisgreiðslum til starfsmanna fjármálafyrirtækja sem leitt geti til aukinnar áhættusækni í rekstri þeirra. Viðbrögð stjórnenda bankanna við þeim óveðursskýjum sem tóku að hrannast upp í fjármálaheiminum sumarið 2007 bentu ekki til þess að draga þyrfti saman seglin, heldur buðu bankarnir í lúxusferðir. Árið 2008 var farið að hrikta alvarlega í stoðum fjármálaheimsins og vaxandi óþols farið að gæta meðal innherja og starfsmanna bankanna sem vildu fara að losa um eigur sínar á þeim tíma. Á sama tíma voru peningamarkaðssjóðirnir auglýstir sem örugg fjárfesting þó að eignasamsetning þeirra hefði breyst. Sparifé landsmanna var á þann hátt nýtt til að halda fyrirtækjum gangandi. Ljóst er að skammtímahagsmunir stærstu eigenda bankanna hafa vegið þyngra en langtímahagsmunir fyrirtækja og samfélags. Vöxtur fjármálafyrirtækjanna var án fyrirhyggju og einkenndist af oflæti og óhófi. Ljóst er að afleiðingar af stofnun Icesave-reikninganna eru eitt sorglegasta dæmið um að stjórnendur Landsbanka Íslands brugðust samfélaginu. Þeir brugðust með ábyrgðarleysi og siðferðisleysi og alvarlegar afleiðingar þess eru ljósar fyrir íslenskt samfélag. Viðskiptalífið einkenndist um of af því að líta svo á að að það sem ekki væri beinlínis bannað væri leyfilegt. Þingmannanefndin telur að sporna verði við svo þröngri lagahyggju og líta frekar til anda laganna. Stjórnsýslan starfar í mikilli nálægð við hið pólitíska vald. Sú nálægð getur skapað hagsmunaárekstra og leitt til spillingar. Þessu er hægt að mæta með því að setja siðareglur í opinbera stjórnsýslu sem væri ætlað að skerpa á siðferðilegri fagvitund starfsmanna, skýra meginskyldur þeirra gagnvart almenningi og auka sjálfstæði þeirra gagnvart stjórnmálamönnum. Starf samráðshóps forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands sýnir alvarlega veikleika í íslenskri stjórnsýslu og óvandaða stjórnarsiði í aðdraganda bankahrunsins. Þar vil ég nefna frumkvæðisleysi og áherslu á ábyrgð annarra, sjálfstæði eða ofríki embættismanna gagnvart stjórnmálamönnum, slæm áhrif pólitískra ráðninga, skort á faglegum vinnubrögðum, ósjálfstæði gagnvart fjármálalífinu og ótta við að valda áfalli og að lokum pólitíska lömunarveiki. Margvíslegir brestir í stjórnsýslunni urðu til þess að vinna samráðshópsins skilaði litlum árangri. Ráðherrar virðast hafa verið illa upplýstir og þeir báru sig heldur ekki eftir upplýsingum. Þar af leiðandi sinntu þeir ekki upplýsingaskyldu sinni gagnvart þinginu. Sú skylda hvílir á ráðherrum að afla upplýsinga hjá embættismönnum og eiga þeir ekki að geta skýlt sér á bak við vanþekkingu. Í krafti stöðu sinnar og hlutverks bera þeir höfuðábyrgð á að gæta öðru fremur að almannahagsmunum sem leiðtogar landsstjórnarinnar. Það vantraust sem skapaðist á milli ráðherra og einstaklinga í stjórnkerfinu truflaði upplýsingaflæðið og eðlileg samskipti á milli ráðherra. Verulega skorti á að gengið væri úr skugga um stöðu mála og að mikilvægar ákvarðanir væru vel undirbúnar og rökstuddar. Illa var haldið utan um fundargögn og skráningu atburða. Stjórnmálamenn og embættismenn stóðu sem lamaðir frammi fyrir því að bankakerfinu var leyft að vaxa langt umfram getu stjórnvalda til að ráða við það. Kjarkleysi og skortur á frumkvæði einkenndi viðbrögð þeirra. Slæmar embættisfærslur og vanþroskaðir stjórnsiðir hafa hér eitthvað að segja en fyrst og fremst bera oddvitar stjórnarflokkanna, helstu fagráðherrar og ráðuneytisstjórar mesta ábyrgð á því hvernig haldið var á málum í stjórnkerfinu. Athygli vekur að þeir einstaklingar sem rannsóknarnefnd Alþingis sendi bréf þar sem þeim var gefinn kostur á að skila inn athugasemdum sínum um hvort viðkomandi hefði sýnt vanrækslu eða gert mistök í skilningi laga nr. 142/2008 lýstu allir því viðhorfi sínu að ekki hefði verið um mistök eða vanrækslu að ræða í skilningi þeirra laga. Vísað var á ábyrgð annarra stofnana, ráðherra eða embættismanna sem hefðu átt að fara með tiltekið verkefni, sinna eftirliti eða viðfangsefninu af hálfu ríkisins. Þingmannanefndin telur gagnrýnivert að samráðshópur forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands hafi ekki byggt starf sitt á þeim upplýsingum, greiningum og fagþekkingu sem þó lágu fyrir í aðdraganda bankahrunsins. Ljóst er að skort hefur á skýra verkaskiptingu og ábyrgð á framkvæmd verkefna. Miðlun upplýsinga til ráðherra hefur ekki verið í föstum skorðum og viðkomandi ráðherrar hafa ekki tekið afgerandi á viðfangsefnum hópsins. Grunnur fulltrúalýðræðis verður að vera trúnaður, traust, gagnsæi og heiðarleiki því að grunsemdin ein er næg til þess að trúnaðarbrestur verði. Því verða stjórnmálamenn ætíð að haga orðum sínum og athöfnum út frá trúnaðarskyldum sínum við land og þjóð. Hagsmuni almennings verður ávallt að hafa að leiðarljósi. Það sem viðgengist hefur í tengslum við styrki til stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna er einn þáttur í þeim trúnaðarbresti sem varð. Svo stjórnmálamenn megi öðlast traust þjóðarinnar að nýju er brýnt að skýrar reglur verði settar um styrki og fjármögnun stjórnmálaflokka og að gagnsæi ríki. Þingmannanefndin telur rétt að alþingismenn setji sér siðareglur og vinni að því að endurheimta traust þjóðarinnar með orðum sínum og athöfnum. Styrkur lýðræðisins veltur á því að grundvallarinnviðir lýðræðislegs samfélags séu traustir svo almenningur geti reitt sig á að mál séu faglega unnin, ákvarðanir vel ígrundaðar og öll meðferð almannavaldsins hófsamleg og sanngjörn. Mikilvægt er að tryggja sjálfstæði háskólanna gagnvart fjárhagslegum hagsmunum. Fjárhagsleg tengsl íslenskra háskóla og stóru bankanna á árunum 2003–2008 voru til staðar og fengu háskólarnir umtalsverða styrki frá bönkunum. Þingmannanefndin telur að fræðasamfélagið verði að taka alvarlega þá gagnrýni sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Endurskoða þarf ákvæði laga um háskóla, nr. 63/2006, og laga um opinbera háskóla, nr. 85/2008, einkum með tilliti til fjárhags háskólanna og stöðu og hlutverks starfsmanna þeirra í þeim tilgangi að tryggja betur frelsi háskólasamfélagsins og fræðilega hlutlægni. Hvetja þarf háskólamenn af ólíkum fræðasviðum til að taka þátt í opinberri umræðu og styrkja með þeim hætti tengsl fræðasamfélagsins, atvinnulífsins og hins almenna borgara. Nauðsynlegt er að efla siðfræðilega menntun allra fagstétta og umræðu um gildi siðareglna. Siðfræði og heimspeki ættu að vera sjálfsagður hlutur í námi á öllum skólastigum, sem og gagnrýnin hugsun, rökræður og fjölmiðlalæsi. Í því skyni þarf að ýta undir þróun í kennslu og námsgagnagerð. Þáttur fjölmiðla í aðdraganda hrunsins sýnir að þeir hafa ekki sýnt nægilegt sjálfstæði og ekki verið vakandi yfir þeim hættumerkjum sem hrönnuðust upp. Sjálfsritskoðun virðist hafa verið útbreidd og áttu fjölmiðlar stóran þátt í því hve mikil og lofsamleg umræðan var um fjármálafyrirtækin. Lítil viðleitni var af hálfu fjölmiðla til að greina gagnrýni erlendra matsfyrirtækja og greiningaraðila af sjálfstæði. Ímyndarsköpun og spuni einkenndu upplýsingagjöf bankanna. Fjölmiðlum reyndist oft erfitt að afla upplýsinga og jarðvegur fyrir gagnrýna umfjöllun um fjármálakerfið var ekki frjór. Þingmannanefndin telur að fjölmiðlar leiki lykilhlutverk í lýðræðissamfélagi með því að upplýsa almenning, vera vettvangur gagnrýninnar þjóðfélagsumræðu og veita nauðsynlegt aðhald. Þingmannanefndin telur því mikilvægt að fjölmiðlar haldi í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur, mannréttindi og frelsi til orðs og skoðana. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram alvarleg gagnrýni á að íslenskir fjölmiðlar hafi ekki náð að rækja þetta hlutverk sitt í aðdraganda bankahrunsins. Þingmannanefndin telur ábyrgð fjölmiðla sem fjórða valdsins mikla og að þar vegi ábyrgð Ríkisútvarpsins þyngst. Mikilvægt er að búa svo um hnútana að Ríkisútvarpið geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu sem öflugur fréttamiðill og vettvangur fræðslu, menningar og skoðanaskipta. Þá verður að gera þá kröfu á hendur Ríkisútvarpinu að það beiti sér öðrum fremur fyrir vandaðri rannsóknarblaðamennsku. Nefndin bendir á að fram hefur farið endurskoðun á lögum um fjölmiðla en telur engu að síður brýnt að byggt sé á ályktunum og niðurstöðum skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Einnig er rétt að minna á ábyrgð almennings, hún er mikil og því verða borgarar að huga að því að því fylgja bæði réttindi og skyldur að vera borgari. Hér hef ég stiklað á stóru í þeim hluta skýrslunnar sem fjallar um siðferði og samfélag. Hann kemur í raun inn á alla þætti skýrslunnar með einhverjum hætti. Þingmannanefndin lét vinna skýrslu um kynjafræðilega greiningu á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem er fylgiskjal II með skýrslunni. Samfélagsleg umgjörð í aðdraganda bankahrunsins var þannig skoðuð út frá sjónarhorni kynjafræðinnar, svo sem efnahagsstjórn, atvinnustefna og skattstefna. Einnig eru skoðaðar mikilvægar ákvarðanir, m.a. um einkavæðingu bankanna. Jafnframt er fjallað um atburði og sjónarmið út frá hugtökum kynjafræði og sýnt fram á hvernig hugtökin einstaklingur, frelsi og þjóðerni tengjast hugtökunum kyngervi, karlmennska og kvenleiki. Þá er fjallað um stigveldi karlmennskunnar og hvernig hugarfar, ákvarðanataka og hugmyndir um hæfni taka mið af karllægum sjónarmiðum. Þingmannanefndin telur greinargerðina mikilvægt framlag til jafnréttisumræðu á Íslandi. Þingmannanefndin hefur lagt það til grundvallar í vinnu sinni að draga lærdóm af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og bendir á leiðir til úrbóta. Nú reynir á hlutverk Alþingis að hrinda í framkvæmd og taka til greina þær ályktanir og tillögur sem koma fram í þingsályktunartillögu um viðbrögð Alþingis við skýrslunni. Við getum ekki horft til framtíðar nema gera upp fortíðina og efnahagshrunið og draga lærdóm af þeirri græðgi, spillingu, ógagnsæi og agaleysi sem einkenndi aðdraganda hrunsins. Þingmannanefndin hefur leitast við að skila vandaðri vinnu sem vonandi verður liður í því uppgjöri sem fram þarf að fara milli þings og þjóðar og getur orðið þáttur í að byggja upp gagnkvæmt traust að nýju og verða vegvísir til framtíðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og störf hennar í nefndinni og tek undir margt af því sem kom fram í máli hennar, reyndar ekki allt. Ég geri mér miklar vonir um að þessi skýrsla nýtist okkur til breytinga í þinginu. Ég ætla ekki að fara að telja upp þær tillögur sem koma þar fram en mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sjái fyrir sér að þær breytingar verði sem við erum að kalla eftir. Ég þarf varla að rifja það upp að það er margsinnis búið að ræða hér í þingsal þörfina á breytingum og rannsóknarskýrsla Alþingis er löngu komin fram. En það hefur ekkert breyst í störfunum að mínu viti eða mjög lítið og framkvæmdarvaldið hefur í raun og veru ekki breytt neinu í starfsháttum. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann: Sér hv. þingmaður fyrir sér að þetta plagg sem ég bind miklar vonir við, ég tel skýrsluna mjög góða, muni nýtast okkur til breytinga? Eða verður þetta bara einhver froðuumræða í nokkra daga, allir jákvæðir, allt eigi að gerast og svo gerist bara ekki neitt? Ég hræðist það. Mig langar að velta þessu upp við hv. þingmann. Eins vil ég spyrja hv. þingmann, af því að hún talaði um það í ræðu sinni að það væri mikilvægt að mál væru faglega unnin og ég er algjörlega sammála hv. þingmanni í því, um þrjú atriði sem komu strax upp í huga minn og tengjast hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, en það eru mjög umdeildar ákvarðanir sem hæstv. ráðherra tók: Í fyrsta lagi reglugerðin í sambandi við strandveiðarnar, í öðru lagi að gefa rækjuveiðarnar frjálsar og í þriðja lagi takmarkanir á dragnótaveiðum. Ég spyr hv. þingmann: Kynnti hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þessar ákvarðanir sínar í þingflokki Vinstri grænna áður en hann tók þær?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Varðandi fyrri spurningu hv. þingmanns um það hvað við eigum að gera með þetta plagg, hvort við munum fylgja því eftir eða hvort þetta verði eitthvað sem ekki verði gert meira með. Ég tel það fyrst og fremst undir okkur þingmönnum sjálfum komið eins og allt annað. Einhvers staðar segir í auglýsingu „ekki gera ekki neitt“. Ég held að í þessu sambandi verðum við að líta á þetta sem tækifæri og tímamót til að gera breytingar en auðvitað fer það alltaf eftir þingmönnum sjálfum hversu fylgnir sér þeir eru við að halda á lofti þeim þörfu og brýnu málum sem koma fram í þingsályktunartillögunni. Ég held að myndast hafi svo góð samstaða í þingmannanefndinni að í öllum þingflokkum verði gert allt sem hægt er til að halda þessu á lofti og líka að sett verði á laggirnar nefnd sem fylgi því eftir að þessu verði hrint í framkvæmd og sett tímamörk. Ég hef bara þá trú að við munum hafa dugnað til að fylgja því eftir sem þarna er bent á og treysti því. Varðandi útfærslur á reglugerðum og öðru því um líku og hvort hæstv. sjávarútvegsráðherra hafi gert þingflokknum grein fyrir þeim málum, þá tel ég að það sé efni fyrir aðra umræðu og ætla ekki að fara út í þá sálma við þessa umræðu. Ég er bara ekki með svör við því á takteinum og mun ekki ræða það í þessu andsvari mínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið, alla vega fyrri hlutann. Ég er reyndar mjög óánægður með seinni hluta svars hv. þingmanns.  Ástæðan fyrir því að ég kallaði eftir svörum frá hv. þingmanni um hvort hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefði kynnt þessar ákvarðanir í þingflokknum var sú að hv. þingmaður sagði í ræðu sinni að það væri mjög mikilvægt að málin væru faglega unnin og rædd og öll skýrslan fjallar jú um það að stærstu leyti að styrkja Alþingi og innviði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Um það erum við öll sammála og það er í raun og veru ekki að breytast neitt í dag með þessari ríkisstjórn. Þess vegna kallaði ég eftir því. Þessar þrjár aðgerðir hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra komu strax upp í kollinn á mér, þær voru mjög umdeildar og mjög vitlausar að mínu viti, hvernig þær voru gerðar. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég verð að ítreka það í þessari hófstilltu umræðu að ég mun ekki svara þessari spurningu hér og nú en það gefst örugglega tækifæri til þess síðar meir. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að allir, ráðherrar og þingmenn, þurfa að skoða hvernig þeir haga sínum málum og við þurfum öll að vanda okkur. Það eru eflaust ýmsir ósiðir í stjórnkerfinu sem allir þurfa að horfa til og þar er enginn undanskilinn. En varðandi þau mál sem hv. þingmaður nefndi þá ætla ég ekki að tjá mig efnislega um þau eins og ég sagði áður.

Virðulegi forseti. Við ræðum skýrslu þingmannanefndar sem sett var á laggirnar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Við stöndum hér til að læra af fortíðinni og horfa til framtíðar. Við stöndum hér, þingmenn, á Alþingi Íslendinga til að læra og til að breyta þeim starfsháttum sem við höfum viðhaft um áratugaskeið - tala ég nú eins og ég hafi setið hér árum saman en hef setið stutt - en lítið hefur breyst. Satt best að segja er það dapurt hve lítið hefur breyst í verklagi og starfsháttum Alþingis þrátt fyrir hrun, þrátt fyrir skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og það verkefni sem við stöndum frammi fyrir, að byggja Ísland upp að nýju úr þeim rústum sem urðu í efnahagshruninu. Þetta er meginmarkmið þingmanna, að læra, draga lærdóm af, breyta starfsháttum, vinna að nýju traust og trúnað þjóðarinnar og einhenda sér í lagabreytingar til hagsbóta fyrir íslenska þjóð. Virðulegi forseti. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 er þungur áfellisdómur yfir starfsemi stærstu fjármálafyrirtæki landsins og starfshætti sem fengu að viðgangast í íslensku viðskiptalífi. En skýrslan, frú forseti, leiðir einnig í ljós alvarlegar brotalamir í stjórnkerfinu og mikið andvara- og fyrirhyggjuleysi ríkisstjórna og eftirlitsstofnana síðustu árin fyrir hrun og eftir hrun. Sá lagarammi sem sniðinn var fyrir íslenskt fjármála- og atvinnulíf reyndist í veigamiklum atriðum gallaður og á því ber Alþingi mesta ábyrgð. Í dag er það verkefni sérstaks saksóknara að rannsaka starfsemi bankanna og fyrirtækja á undanförnum árum. Hlutverk hans er að sækja alla þá til saka sem með einum eða öðrum hætti gengu í berhögg við lög. Enginn vafi leikur á því í mínum huga að háttsemi innan fjármálakerfisins, einstakra fyrirtækja og fyrirtækjasamsteypa leiddi öðru fremur til falls íslensku bankanna. Rannsóknarnefnd Alþingis telur að stjórnendur og stærstu eigendur bankanna hafi öðrum fremur borið ábyrgð á hvernig fór haustið 2008. Um það verður ekki deilt hér en eins og áður segir fellur það utan verksviðs þingmannanefndarinnar og er í höndum sérstaks saksóknara. En það verður einnig, frú forseti, að hafa í huga þegar við ræðum rannsóknarskýrslu Alþingis, þegar við ræðum niðurstöður í skýrslu þingmannanefndarinnar að alþjóðleg fjármálakreppa reið yfir heiminn með skelfilegum afleiðingum fyrir mörg lönd og hin alþjóðlega fjármálakreppa magnaði ástandið hér á landi og átti stóran þátt í því kerfishruni sem varð. Virðulegi forseti. Þingmannanefndin er sammála helstu efnislegu niðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis en ég vek athygli á því að ágreiningur hlýtur að vera um matskenndar niðurstöður og þá ekki síst er varða efnahagsmál og áhrif pólitískrar stefnu í ríkisfjármálum. Slíkur ágreiningur hefur hins vegar ekki - og ég ítreka það, frú forseti, hefur hins vegar ekki komið í veg fyrir samstöðu í nefndinni um atriði sem mestu varðar til framtíðar. Frá því að fjármálakerfið hrundi á Íslandi hafa stjórnvöld gripið til margvíslegra ráðstafana. Sumt hefur verið fálmkennt og án nokkurrar skýrrar stefnu en öðru hefur miðað í rétta átt. Augljóst er að Alþingi hefur ekki tekið forustu í þeim efnum heldur hefur löggjafarsamkoman þvert á móti beðið eftir viðbrögðum og tillögum framkvæmdarvaldsins. Veikleiki löggjafans gagnvart framkvæmdarvaldinu hefur þannig æ betur komið í ljós eftir því sem lengra líður frá hruni fjármálakerfisins. Þingmannanefndin lýsir áhyggjum sínum vegna þessa enda er það þungamiðja tillagna nefndarinnar að gera löggjafann óháðan og sjálfstæðan gagnvart framkvæmdarvaldinu. Nefndarmenn eru eindregið þeirrar skoðunar að ósjálfstæði löggjafans og oft og tíðum yfirgangur framkvæmdarvaldsins á undanförnum áratugum hafi leitt til þess að lagasetning hafi ekki verið með þeim hætti sem almenningur á heimtingu á. Alþingi brást og sinnti ekki því aðhaldshlutverki sem því er falið gagnvart framkvæmdarvaldinu og þess vegna verður Alþingi að breyta vinnubrögðum sínum við setningu laga um leið og sjálfstæði þess er tryggt. Virðulegur forseti. Þegar þeirri spurningu er svarað hvort hægt hefði verið að koma í veg fyrir hrun íslenska bankakerfisins haustið 2008 er ekki nægjanlegt að horfa til athafna eða athafnaleysis stjórnvalda síðustu mánuðina fyrir hrun. Það er ótækt, frú forseti, rætur vandans liggja dýpra en svo. Ekki verður annað séð en að alvarleg mistök hafi verið gerð við einkavæðingu Búnaðarbanka Íslands og Landsbanka Íslands þegar horfið var frá þeirri stefnu stjórnvalda að setja hámark á eignarhlut einstakra hluthafa og tengdra aðila. Sú stefnubreyting sem varð í kjölfar töluverðra pólitískra átaka varð til þess að fámennur hópur náði öllum völdum innan íslenska fjármálakerfisins og afleiðing þess er rakin ágætlega í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Það má vel leiða rök að því að stefnubreyting ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks í þessum efnum eigi stóran þátt í hvernig fór, þeirrar ríkisstjórnar sem hér sat frá 1999–2003. Frú forseti. Ég vil sjálf taka fram að ég tel einkavæðingu bankanna hafa verið af hinu góða vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að ríkið eigi almennt ekki að vasast í fyrirtækjarekstri af hvaða toga sem það kann að vera og stjórnmálamenn eiga aldrei undir nokkrum kringumstæðum að geta verið með puttana í bönkunum, hvorki í setu bankaráða né á öðrum sviðum. Ég vil taka það fram, frú forseti, að ég tel að rannsókn á einkavæðingu Búnaðarbanka Íslands og Landsbanka Íslands muni ekki leiða í ljós neitt sem okkur hér á þinginu sem og í samfélaginu öllu er ekki þegar kunnugt um. En ég vil jafnframt láta þess getið að ég mun ekki standa í vegi fyrir að slík rannsókn verði gerð eða ef einhverjum dytti í hug að láta fara fram rannsókn á því hvernig bankarnir sem komust í ríkiseigu í lok október 2008 voru færðir í einkaeigu árið 2010, ég mun heldur ekki standa í vegi fyrir slíkri rannsókn. Ég mun heldur ekki standa í vegi fyrir þeirri rannsókn að skoðað verði hvernig Landsbanki Íslands, sem er að fullu í ríkiseigu, seldi Framtakssjóði lífeyrissjóðanna stór fyrirtæki út úr Landsbankanum. Eftir allt sem við höfum talað um fram til dagsins í dag og við erum að ræða um í skýrslu þingmannanefndar um niðurstöður rannsóknarskýrslu Alþingis hefur sáralítið sem ekkert breyst. Og ef við ætlum að kalla á rannsókn fortíðarinnar skulum við kalla á rannsókn nútíðarinnar. Frú forseti. Í ljósi þess hvernig fór fyrir íslenska fjármálakerfinu öllu er vert að benda á að aðild Íslands að EES-samningnum opnaði íslenskum fjármálafyrirtækjum dyr að öðrum mörkuðum og það eru sterkar vísbendingar um, eins og ég hef áður rakið, að skipulag og fjárhagslegur styrkur íslenskra banka hafi ekki verið með þeim hætti að skynsamlegt hafi verið fyrir íslenska banka að ráðast í þá miklu útrás sem EES-samningurinn gerði þeim kleift að fara. En það er hvergi, frú forseti, hvorki í rannsóknarskýrslu Alþingis né í skýrslu þingmannanefndarinnar sem við áteljum þá stóru erlendu banka sem galopnuðu lánalínur til íslenskra fjármálafyrirtækja. Við höfum heldur ekki tekið á verklagi matsfyrirtækjanna né á gölluðum álagsprófum sem lutu alþjóðlegum stöðlum. Allt þetta er vert frekari skoðunar þegar farið verður í breytingar á löggjöf um fjármálafyrirtæki á hinu háa Alþingi. Virðulegi forseti. Skýrsla þingmannanefndarinnar er verðugt framtak og gott innlegg í þá umræðu sem við eigum eftir að eiga í samfélaginu og inni á þingi um það með hvaða hætti við viljum breyta samfélagi okkar, gera það betra eins og sumir segja, án þess að við vitum kannski akkúrat hvað við eigum við þegar við segjum betra. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er ekki bara áfellisdómur yfir fjármálafyrirtækjum í landinu og hún er ekki bara áfellisdómur yfir þinginu og hvernig það hefur starfað, hún er áfellisdómur yfir stjórnvöldum og stjórnmálamönnum almennt, hún er áfellisdómur yfir stjórnsýslunni og því verklagi og skorti á formfestu sem við þurfum svo nauðsynlega á að halda. Það er skelfilegt að lesa í gegnum skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og sjá að formfesta innan íslenskrar stjórnsýslu á meðal íslenskra ríkisstjórna er engin. Skráning upplýsinga liggur lítt fyrir. Verklag er ekki ljóst. Tímamörk eru sjaldan gefin og skýr ábyrgðarsvið eru engin. Allt þetta skiptir okkur í þessu litla samfélagi, Íslandi, meira máli en í öðrum og stærri samfélögum. Þetta er grunnur að því að við getum betrumbætt samfélagið, að við getum treyst því og trúað að þær ákvarðanir sem eru teknar séu byggðar á ferli sem er rekjanlegt. Virðulegi forseti. Ákvarðanatöku fylgir ábyrgð. Það er sérlega dapurt að lesa í gegnum skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og sjá að 147 aðilar sem komu fyrir nefndina töldu sig ekki bera ábyrgð og vísuðu hver á annan. Það segir meira um íslenska stjórnsýslu en mörg orð. Þess vegna er það algerlega ljóst í mínum huga að íslensk stjórnsýsla hvort heldur er í ráðuneytum, hjá sveitarfélögum eða í stofnunum á vegum ríkisins eða Alþingis verður að taka breytingum, hún verður að taka miklum breytingum, hún verður eiginlega að byrja frá grunni. Þeir sem vinna í stjórnsýslunni, af því að stundum er sagt að Alþingi sé ekki stjórnsýslan því að Alþingi setur lögin sem öðrum er ætlað að fara eftir sem og alþingismönnum að sjálfsögðu sjálfum, hvort heldur hjá ríki eða sveitarfélögum, skynja ekki alltaf hlutverk sitt, þeir eru í vinnu fyrir borgarana hvort heldur það er í nærsamfélagi sveitarfélagsins eða stórsamfélaginu Ísland. Og við þingmenn á sama hátt, þó að stjórnsýsla nái ekki til okkar erum líka í vinnu fyrir stórsamfélagið Ísland. Það er mikilvægt að við lærum af þessum þætti sem svo glögglega fór úr skorðum og lesa má í rannsóknarskýrslu Alþingis og þingmannanefndin tekur heils hugar undir að við lærum af því. Öðruvísi náum við að mínu mati aldrei að bæta hvorki kerfið sem við ferðumst um í né samfélagið í heild sinni. Ég sagði að skýrslan væri áfellisdómur yfir stjórnvöldum. Hvað eru stjórnvöld? Oftar en ekki hefur maður í huga að það séu ríkisstjórnir, sveitarstjórnir, borgarstjórn, bæjarstjórnir. Það eru stjórnvöld. Það eru aðilar sem taka beinar ákvarðanir sem varða aðra og þess heldur þarf sú ákvarðanataka að vera byggð á greiningu og mati, skýrum upplýsingum og ábyrgðasviði þeirra sem þær taka. Við gagnrýnum í skýrslu þingmannanefndarinnar svokallað oddvitaræði. Innan þess eru oftar en ekki og ekki alltaf formenn stjórnmálaflokka. Formenn stjórnmálaflokka sem sitja í ríkisstjórn skipta meira máli en oddvitar stjórnmálaflokka í stjórnarandstöðu eða er það svo? Það er ekki svo. Oddvitaræði stjórnarandstöðuformanna getur alveg orðið jafnvont og oddvitaræði þeirra sem stýra ríkisstjórn. Oddvitaræði er einfaldlega vont og á nákvæmlega sama hátt og flokksræði er skelfilegt. Við áteljum oddvitaræðið vegna þess að við segjum og dæmin sýna að mikilvægar ákvarðanir ekki bara í núverandi ríkisstjórn, fyrrverandi ríkisstjórn og ríkisstjórn þar á undan heldur í mörgum öðrum ríkisstjórnum hafa verið teknar af tveimur aðilum og jafnvel ekki bornar undir ríkisstjórnina sjálfa. Það er verklag, frú forseti, sem var óásættanlegt og er óásættanlegt. Við gagnrýnum líka og leggjum hins vegar til tillögur fyrir Stjórnarráðið af því að oftar en ekki hefur mönnum orðið tíðrætt um pólitískar embættisveitingar ekki bara lögmanna eða hæstaréttardómara eða þessa eða hins, heldur líka pólitískar ráðningar inni í ráðuneytunum. Við leggjum til að settar verði sérstaklega reglur um það að þegar ráðherrar komi í ráðuneyti geti þeir haft með sér sína pólitísku samráðsmenn en það sé tryggt að þeir komi og fari með ráðherranum, því að miðað við það sem ég sagði áðan um stjórnsýsluna þá er afar brýnt að innan ráðuneytanna verði byggð upp mikil og góð fagþekking, hún er fyrir hendi en hún verði byggð upp enn frekar, sem ráðherrar sem koma þangað inn geta treyst að sé fyrir hendi. Þeirra er síðan að leggja sínar pólitísku línur í hverju ráðuneyti sem þeir svo sinna. Ráðherrar fara og ráðherrar koma og með þeim fer hirðin. Þannig á það að vera og fagþekkingin verður áfram í ráðuneytunum óháð því hver kemur inn næst. Við segjum, frú forseti, í skýrslu okkar og þar erum við sammála skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að eftirlitsaðilarnir hafi brugðist. Stjórnsýslan brást líka þar. Þar eru samskipti manna eiginlega að mörgu leyti öllu verri en rekja má innan ríkisstjórnar. Það er brýnt að í lögum og reglum sé skýrt með hvaða hætti ætlast er til að stjórnsýslan starfi. Við áteljum samskipti forstjóra Fjármálaeftirlitsins og bankastjórnar Seðlabankans við erlenda aðila vegna þess að það er engin formfesta í þessum samskiptum. Það er ekki rekjanlegt hvar og hvenær og hvernig. Við segjum líka eins og stendur að mig minnir, frú forseti, á bls. 9 í skýrslu þingmannanefndarinnar að við teljum að eftirlitsstofnanirnar hafi m.a. brugðist vegna þess að það var ekki skýrt hvaða stofnun hafi haft það mikilvæga hlutverk að hafa heildarsýn yfir kerfisáhættu, yfir fjármálalegan stöðugleika og ábyrgð á að samræma viðbrögð stjórnvalda við mögulegu fjármálaáfalli. Við leggjum til, frú forseti, að þegar að lokinni stjórnsýsluúttekt á Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitinu verði vegnir og metnir kostir þess að sameina þessar stofnanir með einum eða öðrum hætti og að skýrt verði hvaða stofnun hefur það hlutverk sem ég nefndi áðan. Mín skoðun er sú, herra forseti, að það eigi að vera í höndum Seðlabanka Íslands. Ég sagði í upphafi að það skipti meginmáli að við drögum lærdóm af þeim skýrslum sem gerðar hafa verið í aðdraganda hruns og eftir hrun, skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og skýrslu þingmannanefndarinnar sem fékk það hlutverk að fjalla um rannsóknarskýrsluna og koma með tillögur að lagabreytingum sem eru margar og miklar. Ég treysti því, frú forseti, að þingmenn, formenn þingnefnda, forsætisnefnd taki á sig rögg og fari yfir þær tillögur sem eru að lagabreytingum og láti það verða sitt fyrsta verk á nýju þingi sem kemur saman í október að fara í þessar breytingar, gera gangskör að því að fara yfir allar þær tillögur sem hér er lagðar til. Það kann að vera að menn hafni ýmsu en þá er það líka allt í lagi verði það gert með rökum. Í lok rannsóknarskýrslunnar, 7. bindi, er rætt um vanrækslu. Ég er þeirrar skoðunar að mörg mistök og stór hafi verið gerð, margt hefði getað verið gert með öðrum hætti þegar maður sér það á þeirri tímaleið sem rannsóknarskýrslan leiðir mann í gegnum. Og þá er auðvelt að líta til baka og segja: Ef þetta hefði verið gert á þessum stað og hitt á hinum staðnum þá kannski og ef. Frú forseti. Á bls. 228 í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis stendur, með leyfi forseta: „Í þessu sambandi telur nefndin ástæðu til að undirstrika að það getur að hennar mati ekki verið skilyrði fyrir ályktun um að maður hafi sýnt af sér vanrækslu, t.d. við opinbert eftirlit með fjármálastarfseminni eða við stefnumörkun á því sviði, að sýnt þyki að aðgerðir þær eða ráðstafanir sem nefndin telur að honum hafi borið að hafa frumkvæði að hefðu einar og sér getað stuðlað að því að koma að öllu leyti í veg fyrir fall bankanna og tjón sem af því leiddi fyrir íslensku þjóðina. Hvorki rannsóknarnefndin né aðrir aðilar geta fullyrt um að beint orsakasamhengi sé á milli vanrækslu um slík atriði og þess fjármálaáfalls sem hér varð haustið 2008 né slegið því föstu hver innbyrðisþýðing hinna samverkandi þátta sem leiddu til þess hafi verið.“ Í þessu ljósi og af því að ég í hjarta mínu er sannfærð um og þess fullviss að allir ráðherrar í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar á árunum 2007–2009 hafi verið að gera það sem þeir töldu skynsamlegast og best þá get ég ekki, frú forseti, hvorki tekið undir ályktun um vanrækslu né heldur málshöfðun á hendur ráðherrum fyrir brot framin af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Virðulegi forseti. Það er okkar að draga lærdóm af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og einnig þeirri skýrslu sem þingmannanefndin skilar, að taka til skoðunar ályktanir og niðurstöður þessara tveggja skýrslna til þess að við sem sitjum í þessum sal getum að nýju öðlast traust og trúnað til að okkur auðnist, frú forseti, að bæta samfélag okkar allra.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir mjög hreinskiptna og heiðarlega ræðu. Eins og hennar er von og vísa dró hún ekkert undan í sínum skoðunum eða afstöðu. Fyrst ég er komin í pontu vil ég líka þakka fyrir vinnuna við skýrsluna og nefndarmönnum öllum. Við höfum stigið stórt skref fram á við í kjölfar hrunsins en það er alveg ljóst að mikið verk er óunnið. Hv. þingmaður sagði það sína skoðun að það væri ekki nóg að vísa til nokkurra mánaða fyrir hrun, eins og ég held að hún hafi orðað það, þegar menn ætluðu í uppgjör við hrunið. Ræturnar lægju dýpra. Um það er ég henni hjartanlega sammála. En hvar liggja þær rætur að mati hv. þingmanns? Ég sakna þess svolítið í umfjöllun hennar hvaða hlutverki pólitík og hugmyndafræði gegna í aðdraganda hrunsins. Að mínu mati er alveg ljóst að það var tiltekið hugmyndakerfi, ákveðin hugmyndafræði, sem leiddi íslenskt fjármálakerfi og stjórnmálalíf í efnahagshrunið. Hugmyndakerfi og -fræði sem kennd eru ýmist við nýfrjálshyggju eða markaðshyggju og markaðsvæðingu og byggja á því að markaðurinn bæði stjórni þróun samfélagsins og hafi sjálfkrafa eftirlit með sjálfum sér. Þar af leiðandi átti ekki að leggja neina áherslu á eftirlitsþætti og jafnvel þar sem lög kváðu á um slíkt þótti ekki ástæða til að fylgja þeim eftir. Ég vil spyrja hv. þingmann um álit á þessari kenningu sem er býsna viðtekin í samfélaginu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir fyrirspurnina í andsvari hennar. Ég get ekki, frú forseti, fallist á að hugmyndafræði hafi leitt til falls bankanna. Ég get ekki verið sammála því að stefna og gildi sjálfstæðisstefnunnar hafi valdið hruni bankanna. Ég get ekki tekið ábyrgð á því að inn í bankana fóru og völdust óábyrgir áhættusæknir einstaklingar sem kunnu ekki, frú forseti, að fara með það frelsi sem þeim var falið og báru enga ábyrgð. Í mínum huga er alveg ljóst að í þeim lífsskoðunum sem ég hef um frelsi einstaklingsins til orðs og athafna fylgir ábyrgð og á því verða menn að taka hver og einn. En að hugmyndafræðin ein og sér hafi leitt til falls, á það get ég ekki fallist. En ábyrgðarleysi þeirra sem réðu bönkunum var algert.

Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir svarið. Það kann vel að vera að stefna og gildi Sjálfstæðisflokksins sem slíks hafi ekki leitt okkur í hrunið. Svo mikið þykist ég þekkja til stefnu þess flokks að í henni sé fólgið margt annað en það sem ég nefndi, markaðsvæðing og nýfrjálshyggja. En því er ekki að neita að á undanförnum árum hefur sú stefna, sú hugmyndafræði, yfirskyggt flest annað í stefnu hans. Hugmyndafræðin um frelsi einstaklingsins er auðvitað markverð og góð og það er rétt að öllu frelsi fylgir ábyrgð. En sú hugmyndafræði sem ég nefndi og dró til ábyrgðar fyrir hruninu kristallast í því að menn máttu og áttu að fara sínu fram svo lengi sem markaðurinn þoldi það. Það var markaðarins, leikreglurnar voru settar af markaðnum sem slíkum og allt skyldi út á torgið, ganga þar kaupum og sölum. Eftirspurnin var meira að segja skipulega búin til. Ef það er eitthvað sem markaðurinn stjórnast af er það eftirspurn og framboð. Lykillinn að fallinu var m.a. það að falsa markaðinn. En það var allt í lagi svo lengi sem markaðurinn „regúleraði“ sig sjálfur eða hafði eftirlit með sjálfum sér. Þetta er kannski ekki mikið andsvar lengur heldur samtal en ég hlýt þá að spyrja hv. þingmann: Ef þetta er ekki hugmyndafræði og ef þetta er ekki stjórnmálamannanna og stjórnvaldanna, hvað átti Alþingi, sem að mati þingmannsins brást líka, að gera til að koma í veg fyrir hrunið?

Frú forseti. Leikreglur hljóta að byggjast á lögum og reglum. Þar sem ég þekki til á dálítið öðru sviði, í handbolta og knattspyrnu, eru leikreglurnar skráðar. Brjóti menn og konur skráðar reglur og stundum óskráðar fá þau gult eða rautt spjald og sum eru rekin af velli. Á sama hátt, eins og ég sagði áðan, hefði Alþingi Íslendinga átt að skoða lög um fjármálamarkaði og taka til þar. Okkar er að setja lögin og ef um ráðherra er að ræða, að semja á stundum reglugerðir sem markaðurinn og aðrir eiga að fara eftir. Þetta verður aldrei frá Alþingi tekið. Ég er sammála hv. þingmanni Álfheiði Ingadóttur að þeir sem spiluðu á leikvelli markaðarins hefðu fyrir lifandis löngu átt að vera búnir að fá gult og rautt spjald. Þeirra er ábyrgðin mest og vonandi sjáum við einhvern tíma að þeir þurfi að sæta ábyrgð.

Virðulegi forseti. Til umræðu er skýrsla sú sem nefnd þingmanna gerði samkvæmt lögum til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, taka afstöðu til niðurstaðna hennar og draga af henni lærdóm og móta tillögur af viðbrögðum Alþingis. Í skýrslunni er m.a. fjallað um stjórnsýsluna. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir fór ágætlega í gegnum hana áðan og ég ætla að bæta við. Það er mat þingmannanefndarinnar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir íslenskri stjórnsýslu, yfir verklagi hennar og skorti á formfestu. Mat, greining og áætlanagerð er sneri að fjármálakerfinu og öðrum grundvallarhagsmunum ríkisins og þjóðarinnar hafi ekki verið til staðar sem sé afar gagnrýnivert og á engan hátt í samræmi við hvernig þjóðir með þróaða fjármálamarkaði og stjórnsýslu eigi almennt að haga starfsháttum sínum. Þingmannanefndin leggur til ýmislegt til úrbóta. T.d. að fundargerðir ríkisstjórnarinnar verði skýrt skráðar og birtar opinberlega. Það stuðli að gegnsæi og auðveldi Alþingi eftirlitshlutverkið með framkvæmdarvaldinu. Viðkvæm mál eða önnur málefni er lúta trúnaði yrðu þá skráð í trúnaðarmálabók. Þingmannanefndin leggur því til að svipað vinnulag verði haft í ríkisstjórn og gert er í sveitarstjórnum þar sem fundargerðir eru settar á heimasíðu sveitarfélaganna og íbúar geta fylgst með hvað er til umræðu og þeim ákvörðunum sem teknar eru. Þetta er gert í anda lýðræðis og gegnsærrar stjórnsýslu. Þingmannanefndin mælir einnig með því að fundargerðir séu haldnar á öðrum fundum, svo sem á fundum oddvita stjórnarflokka, og ákvarðanir skráðar þó ekki sé lagt til að þær fundargerðir séu gerðar opinberar. Þó að oddvitar stjórnarflokka fundi og ráði ráðum sínum, undirbúi málefni og taki sameiginlegar ákvarðanir í mikilvægum málum geti þeir fundir ekki einir og sér leyst ráðherra undan þeirri skyldu að taka fyrir mikilvæg málefni á ríkisstjórnarfundum. Í 17. gr. stjórnarskrárinnar segir að ríkisstjórnarfundi eigi að halda um nýmæli og mikilvæg stjórnarmálefni og ráðherrar geti óskað eftir því að bera upp mál og þá verði fundað um þau. Þessi grein stjórnarskrárinnar á að sjá til þess að mikilvæg mál séu rædd og kunn öllum ráðherrum í ríkisstjórninni. Mikið umhugsunarefni er að stærð bankanna og sú hætta sem stafaði af þeim fyrir efnahag landsins hefði ekki verið rædd sérstaklega í ríkisstjórn. Hvaða mikilvæga mál hefði frekar átt að ræða í ríkisstjórn á árinu 2008 en einmitt þetta stóra vandamál? Enda þótt hver ráðherra fari sjálfstætt með málefni sem undir hann heyra samkvæmt málefnaskiptingu innan Stjórnarráðsins verður í samræmi við stjórnarskrána að gera ráð fyrir að mikilvæg stjórnarmálefni séu tekin til umræðu í ríkisstjórn þannig að aðrir ráðherrar hafi tækifæri til að bregðast við og hafa áhrif á stefnumörkun ríkisstjórnar og ráðuneytis síns. Því hefur verið haldið fram að stuttar boðleiðir í litlu landi geti verið kostur, mál gangi hratt fyrir sig og það sé oftast gott en sérstaklega í viðskiptum. Vegna smæðarinnar flýti kunningjatengsl stundum fyrir ferlinu og það sé vel. Við höfum búið við virðingarleysi fyrir lögum og reglum og skilningsleysi á hvað felist í að vera fámenn þjóð. Mikið er um óformleg samskipti í stjórnsýslu okkar. Í skýrslu þingmannanefndarinnar er bent á að einmitt vegna smæðar samfélagsins skipti formfesta, skráning upplýsinga, verkferlar og tímamörk og skýr ábyrgðarsvið enn meira máli en í stærri samfélögum. Gegnsæi og rekjanleiki er nauðsynlegur í litlu landi þar sem kunningjatengsl liggja víða. Styrkja þarf þá umgjörð sem gerir embættismönnum auðveldara að stunda góða stjórnsýslu. Við þurfum að gera átak hvað þetta varðar, breyta lögum og reglugerðum til að styðja bætta stjórnsýslu og festa betur vinnulag í sessi. Skrifræði - segja sumir þegar krafan um skráningu fundargerða, upplýsinga, tillagna og varðveisla gagna kemur fram - menn verða að geta tjáð sig frjálst á fundum án þess að allt sé skráð. Einhverjum gæti fundist skráning fundargerða, þar sem helstu álitamál og niðurstöður koma fram, íþyngjandi. En finnst mönnum ásættanlegt að á fundi eftir fund í Seðlabankanum séu aðeins til drög að fundargerðum? Þær séu ekki kláraðar eða leitað eftir samþykki fundarmanna fyrir þeim minnispunktum sem þó voru skráðir á fundum þar sem fjallað var um stór hagsmunamál þjóðarinnar? Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar kemur fram að á fundum bankastjórnar og ráðherra hafi ekki verið sá háttur hafður á að bankinn afhenti ráðherranum skjal þar sem teknar hefðu verið saman upplýsingar ásamt mati bankans á þeim og tillögum að ákvörðunum settar fram þar sem við átti. Á sumum þessara funda voru fluttar mjög alvarlegar fréttir. Þess ber þó að geta að svo virðist sem ráðherrar hafi ekki heldur gert kröfu um skriflega framsetningu upplýsinga og tillagna frá bankanum þegar þeim hafði munnlega verið gerð grein fyrir þýðingarmiklum upplýsingum. Þetta vekur líka furðu og slík vinnubrögð eru með öllu óásættanleg. Eitt gleggsta dæmið um formleysi stjórnsýslunnar er atburðarásin svonefnda Glitnishelgi í lok september 2008 þegar munnlegar tillögur voru lagðar fram og misskildar af þeim sem við tóku. Leggja þarf ríka áherslu á formfestu þegar ákvarðanir eru teknar og innleiða meiri aga í vinnubrögð til að stuðla að vandvirkni og góðum stjórnsýsluháttum. Þetta er ekki síst mikilvægt þegar taka þarf ákvarðanir undir álagi, t.d. þegar stjórnað er í neyðarástandi eins og ríkti hér haustið 2008. Starfshópur hefur starfað á vegum forsætisráðuneytisins og skilaði skýrslu í maí sl. þar sem fjallað var um viðbrögð stjórnsýslunnar við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Í þeirri skýrslu er undirstrikað mikilvægi þess að tilmælum og ábendingum rannsóknarnefndarinnar sé fylgt og er vinna þegar hafin við breytingar á lögum á grundvelli þessarar skýrslu. Bryndís Hlöðversdóttir, forseti lagadeildar Háskólans á Bifröst, var þingmannanefndinni innan handar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og hún kannaði m.a. hvernig styrkja mætti eftirlitshlutverk Alþingis út frá þeim lærdómum sem draga mætti af skýrslu rannsóknarnefndarinnar og skýrslu vinnuhópsins sem forsætisnefnd fól að fara yfir núgildandi lagareglur um eftirlit þingsins með framkvæmdarvaldinu. Jafnframt var Bryndísi falið að fara yfir starfshætti Alþingis og gera tillögur að breytingum þar að lútandi frá því sem fram kemur í skýrslunni. Athyglisverðar tillögur hennar fylgja skýrslu þingmannanefndarinnar sem nú er til umræðu sem viðhengi. Sums staðar í stjórnsýslunni er mikilvægara að skýra verkferla en að breyta lögum. Það er ekki síður mikilvægt verkefni að skýra verkferla en að gefa lagaheimildir þar sem þær vantar en valdið liggur hjá þinginu, þ.e. að setja lög sem breyta stjórnsýslunni til batnaðar. Ef þingið gerir það ekki er við það sjálft að sakast. Íslensk stjórnvöld voru vanbúin til að mæta þeirri yfirvofandi hættu sem íslenska bankakerfið stóð frammi fyrir. Það skorti mikið á að unnið hefði verið að viðbúnaðarmálum ríkisins á skipulegan og vandaðan hátt. Slíkur viðbúnaður hefði ekki komið í veg fyrir fall bankanna haustið 2008 en hann hefði verið til þess fallinn að draga úr því tjóni sem fall bankanna orsakaði. Það var nefnilega þannig að hætta myndaðist frá því áhætta var tekin. Hún myndaðist ekki við fall krónunnar eða við fall bankanna. Áhættan var tekin, mikið var lagt undir en áætlanir skorti um viðbrögð ef allt færi á versta veg. Virðulegi forseti. Það hlýtur að vera sjálfsögð krafa að stjórnvöld hafi tiltæka viðbragðsáætlun við fjármálaáfalli. Reyndar held ég að flestir íbúar þessa lands hafi gert ráð fyrir því að viðbragðsáætlun væri til og reyndar einnig að áætlun væri til um aðgerðir til að draga úr hættunni á fjármálaáfalli. Slíkar áætlanir þurfa að innihalda verkferla, skýra verkaskiptingu og ábyrgðarsvið, auk upplýsinga um við hvaða aðstæður eigi að virkja einstakar stofnanir ríkisins. Menn þurfa að vita til hvaða úrræða á að grípa ef í ljós kemur að eitthvað er í ólagi. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis segir, með leyfi forseta: „Þegar stærð fjármálakerfis lands nemur t.d. þrefaldri þjóðarframleiðslu þess hafa lögbær yfirvöld landsins burði til þess að setja fjármálakerfinu leikreglur og hafa eftirlit með því að þeim sé fylgt. Þegar stærð fjármálakerfis lands nemur aftur á móti nífaldri þjóðarframleiðslu þess verður viðsnúningur á þessu. […] Ekki verður annað séð en að bæði Alþingi og ríkisstjórn hafi skort burði og þor til að setja fjármálakerfinu skynsamleg mörk. Öll orka virðist hafa farið í að halda fjármálakerfinu gangandi. Það var orðið svo stórt að ekki var hægt að taka áhættuna af því að aðeins hluti þess félli.“ Bankastjórn Seðlabanka Íslands hafði frá nóvember 2007 verulegar áhyggjur af stöðu bankanna. Þrátt fyrir það var þeim áhyggjum aðeins komið óformlega á framfæri. Mikið skortir á að samskipti milli bankastjórnar Seðlabankans og stjórnvalda hafi verið eðlileg og í samræmi við góða stjórnsýslu. Ein leið til að hafa hömlur á bönkunum var að auka bindiskylduna. Þess vegna sætir það furðu að Seðlabankinn þrátt fyrir allar sínar áhyggjur af vexti bankanna hafi afnumið bindiskylduna í mars 2008. Kannski taldi Seðlabankinn þetta gamaldags úrelt úrræði. Bindiskyldan var lækkuð, að sögn, til að laga hana að reglum Evrópusambandsins þó að þeim bæri engin skylda til þess, en menn gleymdu því að Evrópusambandið er stærra en Ísland. Bankakerfið hér var of stórt fyrir Ísland og nýta hefði átt þau úrræði sem þó voru tiltæk til viðspyrnu. Fjármálaeftirlitið var of bjartsýnt, ef svo má segja, miðað við þau gögn sem það hafði. Það var ekki í stakk búið til að takast á við öra stækkun bankanna. Eftirlitið var í reynd nánast óframkvæmanlegt vegna vaxtar fjármálakerfisins á stuttum tíma. Þar vantaði upp á reynslu starfsmanna Fjármálaeftirlitsins og fjármagn til að bregðast við umhverfi sem breyttist og óx mjög mikið á fáum árum. Rannsóknarnefnd Alþingis bendir á að Fjármálaeftirlitið hafi túlkað heimildir sínar rúmt þannig að það nýtti ekki þær heimildir sem það hafði sem skyldi. Það beitti ekki valdi sínu þó rík ástæða hefði verið til og miklir almannahagsmunir í húfi. Þingmannanefndin mælir með því að stjórnsýsluúttekt verði gerð á Fjármálaeftirlitinu og einnig á Seðlabankanum. Að þeirri úttekt lokinni ætti að taka ákvörðun um hvort hyggilegt sé að sameina þessar stofnanir. Við breytingu á lögum og umgerð eftirlitsstofnana þurfum við að afmarka hlutverk þeirra og skilgreina hvaða upplýsingar þær þurfa til að geta rækt hlutverk sitt og hvaðan upplýsingarnar eiga að koma. Einnig þarf að fylgja til hvaða úrræða sé hægt að grípa ef eitthvað fer úrskeiðis en svo virðist sem Seðlabankinn hafi ekki skynjað hlutverk sitt og ekki heldur nýtt heimildir sínar til að láta til skarar skríða. Ef staðan var svona slæm eins og Seðlabankinn vildi vera láta af hverju nýtti hann þá ekki heimildir sínar til að snúa ferlinu við? Verkaskipting Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka var óljós. Seðlabanki taldi að Fjármálaeftirlitið ætti að hafa eftirlit með einstökum stofnunum og láta Seðlabanka vita um stöðuna ef það hefði rökstuddar áhyggjur af henni. Áhættan óx sem sagt á meðan ágreiningur var um hlutverk eftirlitsstofnana. Það er algerlega ljóst að skýra þarf verkferla og reglur og lagaheimildir þurfa að vera fyrir hendi þannig að eftirlitsstofnunin sinni hlutverki sínu. Eftirlitsstofnun þarf að hafa tiltæk tæki og tól, bæði tæknileg og lagaleg, til að við getum treyst því að mat hennar á stöðu fjármálakerfisins sé rétt og að hún nýti vald sitt til að stöðva starfsemi sem ekki uppfylli viðmið þeirra. Við verðum að ákveða hvernig eftirlitskerfi við viljum hafa og hvaða heimildir við ætlum að veita því kerfi. Í uppeldisfræðinni og stjórnunarfræðum er afskiptaleysi talið skaðlegra en ofríki. Það sama tel ég að hafi sýnt sig varðandi bankana, allt frá einkavæðingu Búnaðarbanka Íslands og Landsbanka Íslands. Það viðhorf að eftirlit megi ekki íþyngja fjármálafyrirtækjum og hefta vöxt þeirra var ráðandi. Afskiptaleysið varð skaðlegt og tjón þjóðarinnar var mikið. Menn töldu að vöxtur bankakerfisins væri af því góða og það er kannski þess vegna sem vöxturinn var ekki haminn. Ljóst er að innra kerfið réð ekki við vöxtinn sem fór fram úr gæðakerfi bankanna. Viðhorfið var að eftirlit væri slæmt, afskiptaleysið væri mikilvægt til að bankarnir gætu um frjálst höfuð strokið og vaxið án afskiptasemi eftirlitsstofnana. Þeir skiluðu miklu fé í ríkissjóð og héldu þannig uppi velferð þjóðarinnar. Það er einnig nauðsynlegt að skýra hvernig eftirliti ráðherra er háttað með sjálfstæðum stofnunum. Hvernig er eftirlit með sjálfstæðum stofnunum frábrugðið eftirliti með öðrum stofnunum sem undir ráðuneytin heyra? Varla getur það aðeins verið með þeim hætti að ráðherrann skipi stjórn og fái síðan sendar ársskýrslur. Það er umhugsunarvert hvernig þetta umhverfi er hvað varðar Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann. Ef Fjármálaeftirlitið kemst að þeirri niðurstöðu að starfsemi bankans sé ábótavant þá á það að láta Seðlabankann vita og þagnarskylda hvílir yfir þeim upplýsingum. Ætti bankamálaráðherrann ekki að fá sömu upplýsingar? Þingmannanefndin og rannsóknarnefnd Alþingis mæla með að ein stofnun verði sett á laggirnar til að setja saman þjóðhagsspá. Við teljum mikilvægt fyrir þjóðina að hlutlaus aðili sé aðeins í því að spá og gefa ráð til Seðlabanka og Stjórnarráðs. Vegna þess að okkur skorti slíka stofnun var greiningardeildum bankanna gert hærra undir höfði og spár þeirra voru oft til umræðu og lagðar til grundvallar. Um tillögu um rannsókn á einkavæðingu bankanna var ekki einhugur eins og fram hefur komið í dag. Mér finnst afar mikilvægt að farið sé gaumgæfilega yfir það ferli og lærdómar af því dregnir og notaðir við einkavæðingu fyrirtækja í eigu ríkisins eða þeirra sem hafa lent í eigu þess við bankahrunið. Við munum leggja til að slík rannsókn fari fram. Menn hafa spurt um stöðu formanns þingmannanefndar og sagt: Af hverju tók hann ekki afstöðu? Af hverju kom hann í veg fyrir að tillaga um rannsókn á einkavæðingu bankanna yrði ein af tillögum nefndarinnar? Staðreyndin er sú að atkvæði hans hefði ekki skipt máli. Vegna ágreinings í þingmannanefndinni varð tillagan ekki ein af okkar. Við stöndum að baki þeim tillögum sem allir eru sammála um í nefndinni. Hvað hv. þm. Atli Gíslason hefði gert hefði ekki skipt máli að þessu leyti. Um allar þær tillögur sem lagðar eru fram í þingsályktunartillögu þingmannanefndarinnar er einhugur. Það er einhugur um hvern staf sem stendur í skýrslunni. Félagar mínir í þingmannanefndinni hafa rætt um siðferði og umræðuhefð í dag og ég tek undir orð þeirra. Ég legg einnig til að á öllum skólastigum verði lögð enn ríkari áhersla á að nemendur tileinki sér gagnrýna hugsun og æfi rökræður og fjölmiðlalæsi. Ég hvet skólastjórnendur og kennara landsins til að nýta sér undirbúning fyrir stjórnlagaþing og niðurstöður þess til að koma af stað líflegum umræðum á öllum skólastigum um lýðræði og almenn mannréttindi. Vinnan í þingmannanefndinni hefur verið afar lærdómsrík. Til okkar hafa komið sérfræðingar og gefið góðar ráðleggingar og starfsfólk nefndasviðs veitt nefndinni ómetanlega aðstoð. Hafi það góða fólk bestu þakkir fyrir. Í skýrslu nefndarinnar sem hér um ræðir ríkir sátt, eins og ég sagði áðan, og engin tillaga rataði inn sem ekki hafði stuðning allra nefndarmanna. Nú er vandinn sá að umræða um slíkar skýrslur er aðeins ein en það er mín skoðun að þingsályktunartillagan sem fylgir skýrslunni ætti að fara í aðra umræðu og til þingmannanefndarinnar á milli umræðna. Eftir umræður um skýrsluna kann að vera að fram komi rökstuddar tillögur um breytingar á þingsályktunartillögunni og þær þurfi þá að ræða í nefndinni. En ég óska sem sagt eftir því að þingsályktunin sem fylgir skýrslunni sem er til umræðu fari til þingmannanefndarinnar og verði afgreidd í þinginu eftir aðra umfjöllun í nefndinni, eins og ég geri ráð fyrir að farið verði með þingsályktunartillögur um ráðherraábyrgð. Nefndin færi þá yfir umræður og tæki ákvörðun um hvort gera ætti breytingar á tillögunum og tæki þá einnig til alvarlegrar skoðunar hvort þeir fundir ættu að verða opnir, þ.e. fundirnir sem haldnir yrðu á milli umræðna, einhverjir af þeim. Að lokum vil ég þakka öllum nefndarmönnum samvinnuna sem var mjög góð og lausnamiðuð. Engar pólitískar skotgrafir voru myndaðar við samningu skýrslunnar heldur unnu nefndarmenn að verkefninu af heilum hug. Skoðanir voru að vísu skiptar um ýmis mál en okkur tókst að tala okkur niður á þær tillögur sem fram komu í skýrslunni og það eitt er áfangasigur í vinnulagi okkar alþingismanna. En vonandi eigum við eftir að vinna þá fleiri í framtíðinni þegar við tökum öll höndum saman til að breyta til að mynda þeirri umræðuhefð sem hér hefur skapast. En þegar kom að ráðherraábyrgðinni skildu leiðir, enda ekki um þannig mál að ræða að nefndin kæmist að sameiginlegri niðurstöðu með málamiðlunum. Um ráðherraábyrgðina verður fjallað síðar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða yfirferð. Ég vil líka þakka henni eins og öðrum fyrir mjög fórnfúst og gott starf í þessari þingmannanefnd sem ég held að sé ómetanlegt. Einmitt það að menn skuli hafa náð sameiginlegri niðurstöðu í þessari sýn til framtíðar held ég að sé afskaplega mikilvægt fyrir þjóðina. Ég tek undir það að allt ferlið er aðdáunarvert, það að Alþingi skuli hafa samþykkt tillögu um rannsóknarnefndina, að hún skuli hafa komið með þessa frábæru skýrslu og síðan hafi þingmannanefndin unnið úr skýrslunni hugmyndir til framtíðar, og held að sagnfræðingar framtíðarinnar, eftir 50–60 ár, muni telja framlagið mjög verðmætt og einsdæmi. Ég er mjög ánægður með þetta ferli eins og heyrist. Samkvæmt þingsköpum fær skýrslan eina umræðu en ekki tvær eins og tillögur til þingsályktunar. Mér finnst það mjög slæmt og legg til að ef það er ekki heimilt samkvæmt þingsköpum samþykkjum við afbrigði við þingsköp til að þessi þingsályktunartillaga fari til nefndar. Ég hef nefnilega hug á því að gera breytingartillögu við þessa þingsályktunartillögu og skerpa sérstaklega á hlutverki Alþingis, taka nákvæmlega fram hvað menn eiga við með orðunum um grundvallarhlutverk og að Alþingi verji og styrki sjálfstæði sitt. Ég legg til, frú forseti, að það verði borið undir þingið að veita afbrigði frá þingsköpum. Gjaldþrotið var í rauninni gjaldþrot æskunnar - allir gerendur voru meira og minna undir fertugu - og ekki bara það heldur gjaldþrot karlmennsku æskunnar. Þegar bankarnir voru sameinaðir voru gamlir starfsmenn reknir kerfisbundið.

Virðulegi forseti. Hafi verið spurning í máli hv. þingmanns hef ég misst af henni. Ég tek hins vegar undir það sem hann sagði, akkúrat vegna þess að ég hef grun um og hef heyrt að þingmenn vilji skoða tillögurnar vel og leggja aðrar hugmyndir í púkkið. Ég vonast því til að reglur verði sveigðar þannig að þingmannanefndin fái þingsályktunartillöguna og breytingartillögur sem henni fylgja hugsanlega aftur inn í nefndina og að við fáum aðra umræðu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að gefa mér færi á því að koma í annað andsvar því að nú koma vonandi spurningarnar. Ég spyr hv. þingmann hvort þingmannanefndin og rannsóknarnefndin líti á Ísland sem eyland. Það er eiginlega ekkert fjallað um útlönd í þessari skýrslu, það er eins og sökin sé öll innan lands og ekkert komi að utan. Ég ætla að spyrja hv. þingmann hvort framvirkir samningar eins og þeir eru viðhafðir í útlöndum hafi komist til tals þar sem sama olíutunnan er seld og keypt 10 þúsund sinnum, hvort bindiskylda í heiminum sem er mjög lág sé eðlileg, þ.e. bankarnir geti þá spólað upp eigið fé, hvort veilan í hlutabréfaforminu sem ég nefndi, sem ég tel vera eina aðalástæðuna fyrir hruninu, hafi komið til umræðu í nefndinni. Menn gátu með löglegum hætti notað hlutabréfaformið til að spóla upp eigið fé og hagnað og síðan þegar áfallið varð hrundi þetta allt saman eins og spilaborg og ekkert sat eftir. Komst þetta til tals? Þetta eru alþjóðlegar reglur. Ísland er nefnilega ekki eyland. Þegar Icesave-reikningurinn fór í gang í Bretlandi og síðan Hollandi þótti hann tær snilld, ekki bara á Íslandi heldur mátu matsfyrirtækin Landsbankann hærra en hina íslensku bankana vegna þessarar snilldar. Komst ábyrgð matsfyrirtækjanna til tals í nefndinni og ábyrgð þeirra sem lánuðu svona gífurlega peninga til Íslands? Peningarnir komu samt ekki til Íslands því að þeir fóru beint aftur út. Ísland var notað sem miðstöð til að taka við peningum og dreifa þeim út um heiminn, þar á meðal Icesave. Ég held og fullyrði að lítið af Icesave-peningunum hafi nokkurn tímann komið til Íslands.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr hvort við höfum ekki rætt framvirka samninga, að bindiskylda væri lág og hlutabréfaformið, um Icesave og ábyrgð matsfyrirtækja. Jú, ég get staðfest að við ræddum þetta allt saman. Ísland er að vísu eyja þótt við séum kannski ekki eyland í þeirri merkingu sem hv. þingmaður lagði í það orð. Við fórum yfir þetta allt saman. Þó að bindiskyldan sé regla í Evrópusambandinu bar okkur ekki skylda til að taka hana upp - en það var gert. Ábyrgð matsfyrirtækjanna er mikil og allt er þetta sambland af því sem gerist hér heima og því sem gerist í útlöndum, eftirlitsleysi, stjórnvöld, að við litum á fjármálakerfið sem vaxandi atvinnugrein sem skilaði miklu til þjóðarinnar og héldi uppi velferð og skilaði ef ég man rétt jafnmiklu og það kostaði að reka háskólakerfið allt saman. Þetta er sambland af þessu öllu og yfir þetta fórum við margsinnis og síðan yfir niðurstöður okkar í skýrslunni.

Forseti vil geta þess vegna fyrirspurna um málsmeðferð þegar um er að ræða þingmál sem þetta, skýrslu með þingsályktunartillögu í lokin, að forseti getur ávallt frestað umræðunni og það er unnt að skoða málið í nefnd þó að málinu sé ekki vísað til nefndar.

Virðulegi forseti. Ég líkt og aðrir nefndarmenn vil byrja mál mitt á að þakka kærlega fyrir samstarfið innan nefndarinnar. Ég vil sérstaklega þakka formanni nefndarinnar, hv. þm. Atla Gíslasyni, fyrir frábæra stjórn og þolinmæðina þegar við vorum að strögglast yfir einstaka orðalagi og hvar við ættum að setja punkta. Ekki síst hefur starf okkar sýnt hversu ótrúlega duglegt og flott starfsfólk við höfum á Alþingi. Við getum aldrei þakkað þeim nógu mikið fyrir alla aðstoðin sem þau veittu okkur í þessari vinnu. Eins og aðrir nefndarmenn höfum við hugsað okkur að skipta þessu á milli okkar en ég vil samt koma inn í andsvar hv. þm. Péturs Blöndals þegar hann spurði um lánveitingar og lánshæfisfyrirtækin. Þó að ég hafi ekki ætlað að fjalla um það var það eitt af því sem við veltum fyrir okkur. Við teljum fyllstu ástæðu fyrir hluthafa bankanna og slitastjórnina að fara í mál við þá sem lánuðu bönkunum þessa peninga, vegna þess að upplýsingar voru greinilega á markaði. Það endurspeglaðist t.d. í skuldatryggingarálaginu á bönkunum að ekki væri allt í lagi þó að þeir væru með þessa lánshæfiseinkunn. Það eru fordæmi fyrir þessu í Bandaríkjunum og ég veit núna að - við höfum heyrt fréttir af því að Glitnir er í málaferlum vegna skuldabréfaútgáfu í Bandaríkjunum. Hluthafar gætu íhugað að fara í málaferli. Mér skilst að hluthafar Enron eða WorldCom hafi farið í mál við bankana sem lánuðu fyrirtækjunum svona óvarlega og höfðu þar með áhrif á hlutabréfaverðið. Það gerði það að verkum að það varð meira aðlaðandi að kaupa hlutabréf í þessum fyrirtækjum. Þetta er eitt sem var rætt í tengslum við þetta. Ég vil taka undir allt sem hv. þm. Oddný Harðardóttir talaði um í sambandi við Fjármálaeftirlitið, Seðlabankann og um opinberar eftirlitsstofnanir. Það sem mig langaði til að tala um er hinn hlutinn af eftirlitinu, þ.e. endurskoðendur. Ég hef haft mikinn áhuga á þætti endurskoðenda í hruninu. Það fór fram töluverð umræða um endurskoðendur og löggjöf sem varðar endurskoðendur þegar við fórum í gegnum síðustu breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki. Þar gerðum við nokkrar breytingar á lögunum um starf þeirra fyrir fjármálafyrirtæki. Rannsóknarnefndarskýrslan sýnir að endurskoðendur brugðust. Opinberar stofnanir sem hafa eftirlit með fyrirtækjum treysta á þetta eftirlit endurskoðenda. Ef tölulegar upplýsingar sem koma frá fyrirtækjunum eru rangar verður eftirlitið hjá eftirlitsstofnunum, Fjármálaeftirlitinu og Seðlabankanum ómarkvisst. Ef þú setur rusl inn færðu rusl út. Þetta sáum við endurspeglast í mati og álagsprófum Fjármálaeftirlitsins. Þarna voru settar inn upplýsingar sem virtust benda til að þess að árshlutauppgjörin sem gerð voru um mitt ár væru hreinlega röng. Mat á eignum frá því um mitt ár og þar til bankarnir fóru á hausinn í október var gígantískt, það hlýtur að hafa verið eitthvað að. Annaðhvort voru þeir ekki að vinna vinnuna sína eða eitthvað annað. Það er það sem rannsóknarnefndin komst að. Hún taldi sig hafa ástæðu til þess að vísa málum endurskoðenda bankanna til sérstaks saksóknara. Þar er í gangi sakamálarannsókn á athæfi þeirra og störfum. Ég vil hins vegar benda á tillögur okkar um það að viðskiptanefnd endurskoði lög um endurskoðendur, að farið verði í gegnum löggjöfina. Við erum ekki að segja að löggjöfin hafi verið gölluð en hins vegar þarf að skoða hvernig við getum tryggt sjálfstæði þeirra og óhæði gagnvart þeim sem þeir vinna fyrir. Þetta gildir ekki bara fyrir endurskoðendur fjármálafyrirtækja heldur líka fyrir endurskoðendur sem vinna fyrir hlutafélög. Hlutaféð á að auka traustið, auka gagnsæið á hlutabréfamarkaði og fá fólk til þess að þora að fjárfesta í fyrirtækjum. Síðan kemur að hinum þættinum, það er eftirlit með störfum endurskoðenda. Nú er það þannig að eftirlit með störfum endurskoðenda er fyrst og fremst í höndum þeirra sjálfra. Miðað við þær niðurstöður sem við sjáum í rannsóknarnefndarskýrslunni þá dugar það eftirlit ekki. Þess vegna kemur fram ábending um að horfa til lagabreytinga. Bandaríska þingið fór einmitt í svona lagabreytingar eftir að WorldCom, Enron og Tyco hneykslin riðu yfir. Þar var mikið samkrull á milli endurskoðenda og stjórnenda fyrirtækjanna. Komið var á stofn sjálfseignarstofnun, Public Company Accounting Oversight Board, sem fékk víðtækar heimildir til þess að hafa eftirlit með störfum endurskoðenda. Hún er fjármögnuð eins og Fjármálaeftirlitið, gjald er tekið af endurskoðendum. Það er athyglisvert að horfa á hvernig þeir skipa stjórn stofnunarinnar. Í henni sitja fimm stjórnarmenn. Seðlabankinn og fjármálaeftirlitið tilnefna í stjórnina en af þessum fimm mega aðeins tveir vera löggiltir endurskoðendur. Þeir mega ekki hafa starfað sem slíkir síðustu fimm árin til að tryggja óhæði þeirra gagnvart stéttinni. Þeir verða að hafa þekkingu en tryggja þarf óhæðið vegna þess að þeir eru eftirlitsaðilar sem eru ekki á vegum ríkisins heldur er þetta sjálfstæð stofnun á vegum einkaaðila. Önnur róttæk tillaga er að Fjármálaeftirlitið fái heimildir til að skipta út endurskoðendum, stjórnendum og stjórnarmönnum undir ákveðnum kringumstæðum sem við mundum skilgreina. Ég hef velt því fyrir mér. Ef skipaðir hefðu verið tilsjónarmenn með bönkunum strax í janúar eða febrúar, hefði staðan orðið önnur þegar þeir komust á endapunktinn? Hefði verið farið betur með hagsmuni hluthafa og innlánseigenda? Reynslan er sú hvað varðar rekstur fyrirtækja í fjárhagsörðugleikum að menn halda áfram svo lengi sem þeir geta og einhver lætur þá hafa pening. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu um að setja á stofn ráðgjafarstofu fyrir fyrirtæki í fjárhagsörðugleikum. Eitt af meginhlutverkum hennar er að ráðleggja fyrirtækjaeigendum hvenær þeir eigi að hætta og einnig aðstoða opinberar stofnanir hvenær setja skuli endapunktinn. Það er ekkert erfiðara fyrir stjórnendur eða eigendur en að horfast í augu við það að þetta gengur ekki lengur. Þetta sáum við skýrt hjá Landsbankanum. Svo lengi sem einhver innlánseigandi var tilbúinn til að opna reikning í bankanum voru stjórnendur bankans tilbúnir að halda áfram. Það er einnig mikilvægt að auka samstarf og samhæfni. Það eigum við eftir að gera þó svo við höfum gert miklar breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki. Við eigum eftir að skoða störf regluvarða og skoða enn betur hlutverk innri endurskoðenda. Við eigum líka að tryggja samstarf og samhæfni við Fjármálaeftirlitið, að þeir hafi góðan aðgang að Fjármálaeftirlitinu. Þetta tel ég mjög mikilvægt. Ég vil líka koma inn á það hvernig hlutirnir gengu fyrir sig hjá eftirlitsaðilum. Nefndin tókst á um eitt orð eða tvö. Það var þegar við veltum fyrir okkur samskiptum Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans við bankana. Tilfinningin var sú að Fjármálaeftirlitið fór í það hlutverk að vera pennavinur fyrirtækjanna. Þeir skrifuðu bréf og fengu svona la la svör. Þeir skrifuðu annað bréf. Ef þeir uppgötvuðu að eitthvað stórlegt var að fóru þeir í vettvangsathuganir. Þeir fylgdu þessu aldrei eftir með þeim valdheimildum sem þeir höfðu. Þeir hafa heimildir til þess að vísa málum til lögreglunnar. Þegar áhættuskuldbindingar eru orðnar óeðlilegar eiga þeir að vísa því til lögreglunnar. En íslenska fjármálaeftirlitið hélt áfram að skrifa bréf. Það var líka sláandi að Landsbankinn sá að þetta virkaði mjög vel gagnvart Fjármálaeftirlitinu þannig að þeir tóku upp sömu taktík og fjölguðu pennavinum sínum. Þeir eignuðust einnig pennavini hjá breska fjármálaeftirlitinu og síðan hollenska seðlabankanum sem fer með fjármálaeftirlitið þar. Þeir pennavinir sem voru ekki alveg jafnjákvæðir gagnvart þessum bréfaskriftum og vildu sjá einhverjar aðgerðir - fóru m.a. fram á tryggingar. Ég held að það sé örugglega rétt hjá mér, að haft var eftir Sigurjóni Árnasyni að boðið hefði verið ákveðið veðlánasafn. Síðan var spurt hvort það væri eitthvert gagn að þessu og svarið var: Já, það mundi örugglega enginn samþykkja þetta nema íslenska fjármálaeftirlitið. Öll önnur fjármálaeftirlit hefðu aldrei samþykkt þessar tryggingu, enda reyndist það svo vera að það var ekki íslenska fjármálaeftirlitið sem stöðvaði Landsbankann heldur það breska. Það þurfti hryðjuverkalög til. Annað sem ég tel vera mikilvægt og hefur aðeins verið komið inn á það í fyrri ræðum og andsvörum. Ég stoppaði við það þegar hv. þm. Pétur Blöndal kom upp og talaði um að bankahrunið hefði verið gjaldþrot karlmennskuæskunnar. Ég fékk þetta að vísu ekki samþykkt í tillöguna en ég ætla að koma því á framfæri hér að það er mikilvægt að þeir sem stjórna eftirlitsstofnunum hafi svolítið grátt í vöngum, það kemur oft ákveðin reynsla með árunum. Það er kannski ekki þannig að við getum skrifað það inn í lagatextann en það þarf að vera þannig að stjórnendur sem fara með mikilvægar valdheimildir og gæta almannahagsmuna farið vel með þetta vald og þeir geti sýnt einurð í sínum störfum. Þeir þurfa að hafa reynslu af því að beita valdi, ekki að skrifa bréf. Það er greinilega fullt af fólki hérna á Íslandi sem er ágætt í að skrifa bréf. Við þurfum hins vegar fólk sem er tilbúið að beita valdi. Það er þannig á Íslandi að okkur er hvorki vel við valdbeitingu né að hlýða boðum og bönnum. Lítið dæmi um þetta er að uppi í háskóla, þar sem ég hef verið að taka námskeið, stendur fyrir framan hverja einustu kennslustofu að bannað sé að fara með mat og drykk inn í kennslustofurnar. Síðan gengur maður inn og á hverju einasta borði er popp eða kók og á næsta borði samloka. Ég tel að það sé ástæða fyrir háskólann að rífa niður þessi skilti eða gera eitthvað í þessu. Þetta eru skilaboð um að það sé í lagi að hunsa reglur. Ég skal taka annað dæmi varðandi sjálfa mig. Ég skila bókasafnsbókum alltaf of seint. Ég tel mig þurfa að taka á þessu vegna þess að á bókasafninu eru ákveðnar reglur. Það er ástæða fyrir þessu. Það er einhver annar sem vill lesa þessa bók og því á maður að fylgja settum reglum. Þetta agaleysi er eitthvað sem við þekkjum öll. Við höfum öll talað um að agaleysi sé einkenni íslenskra barna. Við ölum börnin okkar upp án þess að aga þau. Það var kannski einna helst í skólanum að maður hlýddi sundlaugarverðinum enda hlýtur hann að hafa farið á sama agastjórnunarnámskeið og hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir, sem er sérfræðingur í því. 
             Þetta er eitthvað sem samfélagið þarf að velta fyrir sér. Hvort það sé agaleysið sem þarna endurspeglast. Við þurfum öll að hugsa um hver ábyrgð okkar sé. Að lokum varðandi eftirlitsstofnanirnar þá vil ég ræða um Seðlabankann. Það fór svo margt úrskeiðis hjá Seðlabankanum. Við stöndum frammi fyrir því, samkvæmt mati ríkisendurskoðanda, að tap Seðlabankans á veðlánum sem veitt voru í gegnum hin svokölluðu ástarbréf sé væntanlega í kringum 395 milljarða. Ríkið vonast til að innheimta í kringum 150–200 milljarða af upphæðinni, um 50% ef við erum mjög jákvæð. Það hefur komið fram í fréttum undanfarið að slitastjórn Sparisjóðabankans hefur hafnað kröfu ríkisins sem yfirtók þessi veðlán frá Seðlabankanum upp á 200 milljarða. Þeir vísa m.a. til þess að þeir telji að Seðlabankinn hafi brotið lög og reglur sem Seðlabankinn setti fyrir starfsemi sína. Ef þetta er rétt er ekki hægt að lýsa því hversu alvarlegt málið er. Ef dómstólar munu staðfesta þetta mat slitastjórnar Sparisjóðabankans er um gígantískar upphæðir að ræða. Við gætum byggt þrjár Kárahnjúkavirkjanir fyrir þessa peninga. Það hugnast ekki hæstv. fjármálaráðherra en við gætum byggt þrjár í viðbót. Við gætum fengið 17 nýjar Hörpur í Reykjavík fyrir þessa peninga. Ég skil ykkur. En endapunkturinn er að við gætum eignast 111 Landeyjahafnir, allar fullar af sandi, fyrir þessa peninga. Setjum þetta í samhengi við hversu gígantískir fjármunir þetta eru. Að það skuli leika vafi á því að Seðlabanki Íslands hafi framfylgt sínum lögum og reglum sem leiddi til tæknilegs gjaldþrots bankans. Mig langar að nefna þrjár bókanir sem koma fram og ég tel sérstaka ástæðu til að ræða. Hvað varðar fjármál ríkisins er bókun frá Vinstri grænum þar sem þeir bentu á og lögðu síðan fram þingsályktunartillögu um hvað ætti að gera í ríkisfjármálunum. Mér finnst þetta einmitt vera dæmi um það hversu mikilvæg stjórnarandstaðan er. Þó að hún segi eitthvað sem okkur finnst óþægilegt þarf ekki að vera að hún segi ósatt. Það skiptir miklu máli að þeir sem fara með stjórnina á þinginu og finnist stjórnarandstaðan vera óþolandi, gangi út og andi og hugsi: Ókei, kannski er eitthvað í þessu, kannski er þetta eitthvað sem við ættum að skoða. Þess vegna er svo mikilvægt að við endurskoðum stöðu stjórnarandstöðunnar á þingi og styrkjum hana. Hennar hlutverk er að halda utan um lýðræðið og styðja við það. Stjórnarandstaðan er aðhald stjórnvalda. Varðandi einkavæðinguna þá hefur verið töluverð umræða um þessar bókanir varðandi einkavæðinguna. Ég tek undir það sem áður hefur komið fram að ef þarf að afla frekari upplýsinga til þess að komast að niðurstöðu um að ekki var í lagi hvernig staðið var að einkavæðingarferlinu, þá skulum við rannsaka það. En við verðum þá líka að skoða heildarmyndina. Rökstuðningur minn fyrir því að ég taldi ekki ástæðu til þess að fara í sérstaka rannsókn er að þó að rannsóknarnefnd Alþingis bendi á að skýrslan sé ekki heildarúttekt á einkavæðingunni, heldur beinist hún fyrst og fremst að þeim þáttum sem nefndin taldi að varpað gæti ljósi á það sem seinna gerðist í hruninu, þá bendir hún á að fyrir liggja umtalsverðar rannsóknir. Með leyfi forseta, ef ég fæ að vitna í skýrsluna segir: „Gögn og upplýsingar varðandi framkvæmd þeirrar sölu“ - og þá er verið að vísa til ríkisbankanna - „hafa að verulegu leyti þegar verið opinberuð og fjallað um þau í fjölmiðlum, bæði með almennum hætti og um einstaka þætti.“ Síðan vísa þeir til skýrslu Ríkisendurskoðunar um einkavæðingu ríkisfyrirtækja, skýrslu framkvæmdanefndar um einkavæðingu sem og ýmis minnisblöð sem Ríkisendurskoðun hefur tekið saman. Þarna er ekki upptalin sú umfjöllun sem komið hefur fram í fjölmiðlum, minnisblöð sem stjórnarandstaðan lét taka saman um þetta og ýmis önnur gögn. Rannsóknarnefndin reyndi að skýra ákvarðanirnar sem voru teknar við einkavæðinguna. Þeir kölluðu eftir frekari gögnum og yfirheyrðu tvo af þeim ráðherrum sem sátu í ráðherranefndinni um einkavæðingu og Steingrím Ara Arason, sem sagði sig úr framkvæmdanefnd um einkavæðingu á þessum tíma. Það var síðan niðurstaða mín og hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar, eftir að hafa farið yfir þessi gögn, að bóka eftirfarandi, með leyfi forseta: „Þingmennirnir Sigurður Ingi Jóhannsson og Eygló Harðardóttir telja að í ljósi niðurstaðna skýrslu rannsóknarnefndarinnar, skýrslu Ríkisendurskoðunar um einkavæðingu helstu ríkisfyrirtækja árin 1998–2003 og minnisblaða Ríkisendurskoðunar um sölu bankanna að frekari rannsókn á sölu bankanna skili samfélaginu engu. Að mati þingmannanna var sala og einkavæðing ríkisbankanna rétt ákvörðun, en verklagið og atburðarásin við einkavæðingarferlið var hins vegar ekki til eftirbreytni. Þingmennirnir taka því undir þær ávirðingar sem fram koma í skýrslu rannsóknarnefndarinnar um verklag við sölu og einkavæðingu ríkisbankanna, Búnaðarbanka Íslands og Landsbanka Íslands. Þingmennirnir telja að þeir ráðherrar sem stýrðu einkavæðingarferlinu við sölu Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands beri á því fulla pólitíska ábyrgð og lýsa yfir vanþóknun sinni á störfum þeirra við það ferli.“ Minn rökstuðningur fyrir þessu er sá að það var rangt að þrýsta á að selja báða bankana á sama tíma undir erfiðum markaðsaðstæðum. Sú ákvörðun virðist fyrst og fremst hafa verið vegna þrýstings frá Framsóknarflokknum. Ég tel einnig að rangt hafi verið að samþykkja þessa opna heimild fyrir sölunni á bönkunum en heimildarákvæðið var svohljóðandi, með leyfi forseta: „Heimilt er að selja hlutafé ríkissjóðs í Landsbanka Íslands hf og Búnaðarbanka Íslands hf.“ Frumvarpið var lagt fram af þáverandi viðskiptaráðherra og samþykkt af meiri hluta framsóknarmanna og sjálfstæðismanna á Alþingi. Síðast en ekki síst var það ákvörðunin um kaupendurna, tengsl þeirra við stjórnarflokkana voru óþægileg og það hefði átt að gera ráðamenn varkára við söluna. Í ljósi tengsla Framsóknarflokksins gegnum söguna við samvinnuhreyfinguna, sem ég er mjög stolt af, var samsetning S-hópsins sérstaklega erfið. Þar voru m.a. Samvinnulífeyrissjóðurinn og Samvinnutryggingar. Það er jafnframt niðurstaða mín þrátt fyrir að engar upplýsingar liggi fyrir að lög hafi verið brotin við einkavæðingarferlið. Alþingi sagði einfaldlega: Þið megið selja þessa banka. Og það var það sem ráðherrarnir gerðu, nákvæmlega það, þeir seldu ríkisbankana. Punktur. Almennt gáleysi, já. Of mikið traust, já. Pólitísk tengsl hugsanleg, já, en ekki lögbrot. Til þess að um lögbrot hefði verið að ræða hefði þurft að vera vitund eða grunur um hættuna, meðvitað gáleysi, nálægð hættu eða umfang tjóns. Á þeim tíma voru engar upplýsingar fyrirliggjandi um að starfsemi bankanna gæti ógnað heill ríkisins. Hvorki voru brotin lög né stjórnarskráin. Því skipta fyrningarákvæði ráðherraábyrgðarlaganna engu máli, ekki hvað varðar ráðherra í fyrsta ráðuneyti Geirs H. Haardes, ekki frekar en hæstv. forsætisráðherra eða hæstv. utanríkisráðherra og fleiri sem voru í ráðuneytum Geirs H. Haardes. Vitund um hættuna verður að vera til staðar. Ekkert af því sem við gerðum í nefndinni var auðvelt. Í bókun minni fjalla ég um störf félaga minna. Fyrrverandi viðskiptaráðherra hefur að mörgu leyti verið fyrirmynd mín í stjórnmálum. Hún er samviskusöm, feiknadugleg, vel gefin og hefur náð einstökum árangri sem kona og einstaklingur í stjórnmálum. Það er sorglegt að þetta ferli skuli skyggja á öll góðu verkin sem þessir ráðherrar skilja eftir sig á þriggja áratuga ferli. Það breytir ekki mati mínu að verklagið og atburðarásin við einkavæðingarferlið var ekki til eftirbreytni. Þeir ráðherrar sem stjórnuðu bera því fulla pólitíska ábyrgð og það hafa þeir sjálfir sagt. Mér voru sérstaklega hugleikin orð hv. þm. Magnúsar Orra Schram í umræðunni fyrr í dag þar sem hann talaði um frumskyldu okkar þingmanna. Hann sagði að frumskylda okkar væri við almannahagsmuni. Við yrðum alltaf að hafa í huga fyrir hverja við störfuðum. Við höfum líka skyldum að gegna gagnvart félögum okkar í stjórnmálunum, á þingi og í flokkunum. Þegar við þurfum að velja á milli er það frumskyldan sem gildir. Við þurfum öll að horfast í augu við þetta. Það er einmitt það sem ætlum að gera á næstu dögum. Við ætlum að horfast í augu við frumskyldu okkar alþingismanna. Skýrslan er stór áfellisdómur og við verðum að læra af henni. Vald verður að fylgja ábyrgð og ábyrgð verður að fylgja valdi til þess að hægt sé að stjórna, til þess að samfélag okkar fúnkeri. Það er auðvelt að gleyma því þegar við komum á þing hvað við fáum mikið vald. Við mætum í vinnuna, tökumst aðeins á í þingnefndum, förum upp í pontu og rífumst. Við gleymum því að þetta er ekki bara vinna. Við erum kjörnir fulltrúar. Við fáum mikið vald og mikla ábyrgð þegar við erum kjörin á þing og við þurfum að gera okkur grein fyrir því að við höfum þetta vald hvort sem við erum í stjórnarandstöðu eða í stjórn. Þjóðin treystir okkur fyrir velferð sinni. Við förum með fjöregg þjóðarinnar og vorum minnt óþyrmilega á það árið 2008. Ekkert verkefni sem við sinnum er einfalt eða auðvelt. Við aukum skerðingu á örorkubótum og skyndilega á eldri maður ekki fyrir mat. Við setjum lög um fjármálafyrirtæki og einstaklingur er dæmdur í fangelsi samkvæmt þessum lögum. Við lokum ríkisstofnun og fjöldi fólks missir vinnuna. Við afnemum fresti um uppboð og fólk missir heimili sín. Við setjum lög um líf fólks frá vöggu til grafar. Við þurfum að nálgast öll verkefni af hugrekki, heiðarleika og festu. Við megum ekki vera hrædd að ræða erfið mál, takast á við þau og horfast í augu við staðreyndir. Það er okkar hlutverk. Þjóðin kaus okkur til þess að sinna þessum verkefnum. Því verðum við að standa okkur. Ég vona svo sannarlega að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis, sem byggist á einni umfangsmestu rannsókn Íslandssögunnar, og skýrsla þingmannanefndarinnar geti orðið okkar leiðarljós til framtíðar þannig að við höfum þetta alltaf í huga.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir ágæta ræðu og alveg sérstaklega niðurlagið, það var alveg stórglæsilegt. Ég minni á að við hv. þingmenn gætum sett ríkisstjórnina af fyrir kvöldmat og við getum gert mjög margt ef vilji er fyrir hendi, ég geri nú ekki ráð fyrir að það sé vilji til þess. En vald okkar er mjög mikið, ríkisstjórnin situr í okkar skjóli. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni lögin um sölu bankanna. Hvar skyldu þau hafa verið samin? Lítil spurning. Síðan ræddi hún dálítið um ástarbréfin og ég ætlaði að koma inn á þau. Það er dálítið erfitt að dæma ákveðna stöðu fyrir og eftir atburði. Fyrir hrun vissi enginn, allra síst ég og enginn sem ég umgengst, að bankarnir færu allir saman á hausinn, sparisjóðirnir líka og Straumur og ég veit ekki hvað. Það vissi enginn. Meira að segja degi fyrir fall Kaupþings voru menn að tala um að það væri mjög slæmt að tveir bankar færu á hausinn en að Kaupþing mundi standa þetta af sér. Nú vitum við að það varð hrun. Getum við yfirleitt dæmt um þá stöðu? Ég minni á að bankar um allan heim, í Bandaríkjunum sérstaklega, fengu aðstoð ríkisvaldsins til þess að bæta úr lausafjárstöðu sinni. Ástarbréfin voru snilldaraðferð til þess að leysa úr lausafjárvanda bankanna með því að tengja saman smærri fjármálafyrirtæki og þau stóru af því að menn reiknuðu ekki með þeim ósköpum að allt félli eins og það gerði.

Virðulegi forseti. Það var ýmislegt á þessum tíma sem menn töldu vera snilld, jafnvel tæra snilld. Hvað þetta varðar kemur það mjög skýrt fram í rannsóknarskýrslunni að þó að ég og hv. þingmaður vissum ekki hver staðan var vissi Seðlabankinn það. Ekki nóg með að Seðlabanki Íslands hefði þessar upplýsingar, Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafði þessar upplýsingar, Seðlabanki Hollands hafði þessar upplýsingar, Seðlabanki Bretlands hafði þessar upplýsingar og Seðlabanki Evrópu hafði þessar upplýsingar, ef við horfum til tímabilsins frá því sirka febrúar 2008 fram til hrunsins. Vandinn var bara sá að þeir sem áttu að gera eitthvað neituðu að trúa þessu, þeir neituðu að horfast í augu við þær upplýsingar sem við fengum. Að vísu er þetta aðgerð, þetta er athöfn. En það virðist vera undirliggjandi, sem við gagnrýnum mjög í ályktunum okkar og rannsóknarnefndin gagnrýnir einnig mjög, að ekki hafi legið fyrir neinar faglegar greiningar á því sem menn gerðu. Ég held hins vegar að þegar tekin var ákvörðun um það í síðustu vikunni, t.d. að breyta innlánum í forgangskröfur, horfðust menn í augu við að það þýddi að þessi veð yrðu nánast einskis virði. En þeir töldu að þessu væri til fórnandi til þess að tryggja innstæður innstæðueigenda upp á 1.200 til 1.300 milljarða. Það var kostnaðurinn við það plús síðan það sem við eigum eftir að sjá, hvort það tengist líka Icesave. En þessar upplýsingar voru til staðar. Það er það sem ég var að reyna að segja í lokaorðum mínum, að þegar óþægilegar upplýsingar koma eða þegar óþægileg mál koma fram getum við ekki hunsað þau. Við þurfum að vera 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar en minni á að á sama tíma dældi bandaríska ríkið ómældum peningum inn í bandaríska banka, nokkuð sem ekki hefur verið gert upp enn þá. Það var krafa tímans, að ríkin leystu lausafjárvanda fyrirtækjanna, bankanna. Breska ríkið hefur sett þvílíkar upphæðir inn í sína banka. Það er ekki leyst hvernig það verður borgað. Það var krafan hér á landi, að íslenska ríkið leysti þennan vanda og hann var leystur svona. Auðvitað hefðu menn getað sagt: Við gerum ekki neitt, og þá hefði hrunið kannski orðið þrem, fjórum mánuðum fyrr. Þá hefði umræðan hér verið á þessa leið: Af hverju gerðu menn ekki neitt? Og meira að segja málsóknir um það þar sem menn eru kærðir fyrir að hafa ekki gert neitt, að hjálpa ekki bönkunum yfir þessa lausafjárkrísu sem hefði varað kannski í einhverja mánuði. Það er vandinn, það er svo erfitt að dæma eftir á þegar við vitum að hrunið varð. Skýrslan segir okkur að það var bara ekki nógu vel unnið, við sjáum það eftir á. Við sjáum það líka að hollenska fjármálaeftirlitið og hollensk yfirvöld vissu hvað var að gerast þegar Icesave-reikningarnir voru stofnaðir í maí 2008, þá vissu þeir það. Af hverju í ósköpunum stoppuðu þeir það ekki með lögum sínum og heimildum? Og af hverju voru menn alltaf að bíða? Menn sömdu fram og til baka, kröfur breska fjármálaráðuneytisins voru þvílíkar ef flytja ætti Icesave-reikningana yfir í breskt fyrirtæki eða breska banka að það var nánast útilokað að uppfylla þær, það hefði þurft að leggja allar innstæðurnar inn einhvers staðar. Þetta er því mjög margþættur vandi en ég er alveg sammála þeirri niðurstöðu nefndarinnar að menn unnu ekki nógu kerfisbundið.

Frú forseti. Ef farið hefði verið í þessa kerfisgreiningu, ef menn hefðu skoðað hvað var að gerast. Og ef maður les t.d. rannsóknarnefndarskýrsluna er það meira að segja spurning hvort þau geri sér alveg nógu vel grein fyrir því að þetta var ekki bara lausafjárvandi heldur líka eiginfjárvandi. Það er það sem ég held að hafi gert það að verkum að menn voru alltaf að reyna að leysa lausafjárvandann í Seðlabankanum, vegna þess að þeir gerðu sér ekki grein fyrir þessu. Svo virðist sem Fjármálaeftirlitið hafi verið úti að aka en vandinn var bara sá að eigendur bankanna gengu um bankana eins og þetta væri þeirra eigin sparibaukur. Það litla fé sem þeir settu inn voru þeir búnir að taka út aftur. Það var ekkert þarna á bak við.  Það var hins vegar svo margt annað sem menn hefðu getað gert. Það var talað um að kröfur t.d. breska fjármálaeftirlitsins hafi verið erfiðar og ekki hægt að koma til móts við þær, en það er líka ýmislegt sem rannsóknarnefndin bendir á að Landsbankinn hefði getað gert. Hann hefði getað dregið úr innlánssöfnuninni, 

Forseti. Við ræðum hér skýrslu þingmannanefndar sem var falið að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Við í Hreyfingunni áttum bara einn fulltrúa í nefndinni, hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, en ég hljóp í skarðið fyrir hana sem fastur varamaður, fyrst í vor en svo aðallega nú á lokasprettinum. Það skal tekið fram að ég er hálfgert lúxuskvikindi í þessari nefnd. Ég tók afskaplega lítinn þátt í vinnslu þeirra tveggja þingsályktunartillagna sem lagðar voru fram jafnhliða skýrslunni og verða hér á dagskrá síðar í vikunni. Af þeim kaleik er ekki létt að bergja og hann var ekki minn þótt ég verði eins og allir aðrir þingmenn að taka upplýsta ákvörðun þegar kemur að atkvæðagreiðslu. Minn starfi var að vinna að þessari skýrslu sem ég tel gagnmerkt rit og það leiðarljós sem okkur hefur skort. Ég er afskaplega þakklát fyrir að hafa fengið tækifæri til að taka þátt í þessu starfi með þingmannanefndinni. Þegar ég bauð mig fram til starfa á Alþingi var það einmitt vinna af þessu tagi sem ég hélt að þingið væri að fara í. Ég hélt að það væri kristaltært að þau vinnubrögð og það verklag sem áður hefði tíðkast gengju ekki lengur. Ég trúði að með nýju fólki kæmu ný vinnubrögð. Þess í stað upplifði ég að það er nánast eins og við sitjum við færibandið og afgreiðum hvert frumvarpið á fætur öðru eins og þorskana þúsund. Völd þingsins hafa mér einna helst sýnst felast í því að geta flækst fyrir eða stöðvað færibandið stutta stund. Svo heldur framkvæmdarvaldið áfram að moka yfir okkur þorskum sem við þurfum að flaka og skima án þess að hafa á þeim of flóknar skoðanir. Í þingmannanefndinni ríkti einmitt sá samhugur og góða vinnulag sem ég sakna úr þinginu sjálfu. Ég ætla ekki að segja að þetta sé eitthvað einstakt, ég held raunar að slíkur vinnumórall sé regla frekar en undantekning hjá flestum sæmilega vel starfandi fyrirtækjum, félögum og stofnunum. Fólk tekur almennt höndum saman, setur sér sameiginleg markmið og vinnur að þeim, en það virðist teljast til tíðinda að þingmenn úr öllum flokkum geti unnið saman sem einn maður. Nú höfum við fyrirmynd - þetta er hægt ef viljinn er fyrir hendi. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. formanni nefndarinnar, Atla Gíslasyni, sem og öðrum nefndarmönnum fyrir vel unnin störf, vinnusemi, ósérhlífni og hugrekki. Verkefni nefndarinnar var ekki auðvelt og sá hluti sem hér er ekki til umræðu tekur auðvitað mest á sálartetrið. Það skyldi enginn halda að nefndarmenn hafi fengið einhverja útrás fyrir gremju eða hefndarþorsta í því starfi. Ég vil einnig þakka sérlega flinku starfsfólki nefndasviðs og skjaladeildar Alþingis. Án þeirra hefði þetta ekki verið hægt. Starf nefndarinnar er ekki fullkomið og það sem háði nefndinni einna helst var sá stutti tími sem henni var ætlaður til að skila niðurstöðum því að frestur til að skila af sér lengdist ekki þótt rannsóknarnefndin sjálf skilaði seinna en gert var ráð fyrir. Í hraðanum leynast hættur og eftir á að hyggja sakna ég þess að í þingsályktunartillögunni er ekki beðið um heildstæða stjórnsýsluúttekt á öllu Stjórnarráðinu eða í það minnsta efnahags- og viðskiptaráðuneytinu sem og forsætisráðuneytinu og fjármálaráðuneytinu. Eitt af því sem nefndin gagnrýnir er Alþingi sjálft. Ég hafði efasemdir um að þingið sjálft hefði yfir að búa nægilegri fjarlægð, yfirsýn og sjálfsgagnrýni til að takast á við það verkefni að gagnrýna sig, þingmenn sína, og koma með tillögur að úrbótum. Það tókst þó að einhverju leyti þótt ef til vill vanti á að gerð sé grein fyrir því með hvaða hætti þingið og þingmenn bera ábyrgð. Nefndin er hins vegar sammála um að þingið sé of veikt og að það þurfi að taka völdin aftur í sínar hendur. Í framsöguræðu sinni fyrr í dag sagði hv. formaður nefndarinnar að skýrslan væri sjálfstæðisyfirlýsing Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það er hún, og nú er það hlutverk okkar að fylgja því eftir. Alþingi á ekki að vera stimpilpúði framkvæmdarvaldsins, því þurfum við að breyta. Nefndin var einnig sammála um að umræðuhefðin hér í þinginu yrði að batna. „Alþingi er í ruglinu,“ orðaði hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir það á eldhúsdegi í vor. Því verðum við líka að breyta. Eftir að hafa starfað í því góða andrúmslofti og þeim einhug sem ríkti í nefndinni var það töluvert áfall að setjast inn í þingsal á miðvikudagsmorgun í síðustu viku og fylgjast með dagskrárliðnum störfum þingsins sem á slæmum degi, eins og á síðasta miðvikudagsmorgun, líkist meira uppistandskeppni áhugamanna en þjóðþingi sem sómi er að. Mér flaug í hug að verkefnið væri vonlaust, mér féllust hreinlega hendur, slíkur var framgangur hv. þingmanna og hæstv. ráðherra. Frú forseti. Það getur enginn breytt Alþingi nema við sem sitjum hér. Ég vil minna á orð Mahatma Gandhis sem sagði að við yrðum að vera sú breyting sem við vildum sjá. Næstu dagar, vikur, mánuðir og ár verða sífelld próf fyrir þingið. Hvernig tekst okkur að vinna eftir eigin skýrslu? Hvernig mun okkur takast að tileinka okkur bæði ábendingar rannsóknarnefndarinnar sem og þingmannanefndarinnar? Hvernig tekst okkur að verða breytingin sem við viljum sjá? Nú þarf þingið að verða stærra og sterkara en einstakar persónur og leikendur á sviðinu. Mikilvægt skref í þá átt er að þingmenn, allir sem einn, setji sér siðareglur. Siðareglur eru ekki eitthvað sem maður finnur á netinu og afritar og birtir á heimasíðunni sinni. Í því tilliti skiptir sú vinna og hugsun sem lögð er í gerð reglnanna ef til vill meiru en útkoman. Mikilvægt er að hver og einn líti í eigin barm og hugsi um hvort eitthvað í störfum hans megi betur fara. Frú forseti. Ég hef ekki sett mér siðareglur frekar en flestir aðrir þingmenn en hyggst gera það áður en nýtt þing kemur saman nú í október. Ég vona að þessi skýrsla verði sá leiðarvísir að breytingum sem þjóðin kallar öll eftir. Stjórnmál eiga ekki að vera einkamál stjórnmálamanna. Þau koma okkur öllum við, borgurum þessa lands. Ég vil benda á að í því að vera borgari felast ekki eingöngu réttindi heldur líka skyldur. Íslenskir borgarar bera einnig ábyrgð á því hruni sem hér varð. Fæst okkar voru nægilega gagnrýnin á samfélagið. Þar er ég ekki undanskilin því að þótt ég hafi verið gagnrýnin á sumum sviðum, t.d. að mynda gegn hömlulausri virkjunargleði og þenslu í orkuiðnaði og gegn þeirri neysluhyggju sem mér fannst einkenna íslenskt samfélag, kom ég ekki auga á hættuna sem vofði yfir íslensku bankakerfi. Verkefni okkar nú er að hindra með öllum tiltækum ráðum að slík hætta geti byggst upp aftur. Í skýrslu þingmannanefndarinnar er að finna góða kafla þar sem farið er vel yfir hvernig bæta þurfi fjármálakerfið og styrkja eftirlitsaðilana. Þar er tæpt á fjölmörgum atriðum sem brýnt er að laga eins fljótt og auðið er. Marka þarf opinbera stefnu um fjármálamarkaðinn og að í henni komi fram skýr framtíðarsýn um hvers konar fjármálamarkaður eigi að vera hér á landi. Við verðum að vita hvert við stefnum svo að við vitum hvernig við ætlum að komast þangað. Slík opinber stefna styrkir tilgang og markmið löggjafarinnar og eykur skilning og virðingu fyrir þeim reglum sem gilda um fjármálamarkaðinn. Þingmannanefndin ályktar að nauðsynlegt sé að stefnumótun fari fram um hvers konar fjármálakerfi samrýmist stærð og þörfum þjóðarbúsins, hvert eigi að vera hlutverk ríkisins í rekstri fjármálafyrirtækja til framtíðar, hvers konar fyrirkomulag við viljum hafa á innstæðutryggingum, hvernig við ætlum að innleiða EES-gerðir og laga að íslenskum aðstæðum og hafa eftirlit með fjármálafyrirtækjum. Nauðsynlegt er að löggjöf um fjármálafyrirtæki og kauphallir verði endurskoðuð og leggur nefndin til fjölmargar tillögur sem margar hverjar eru róttækar, svo sem að það sé skoðað í fullri alvöru hvort skilja eigi á milli innlánsstofnana og fjárfestingarbanka og skoða erlenda starfsemi sem og samstæðufélaga. Það hefur ekki verið gert í Evrópu til þessa en í ljósi þess að ekkert ríki í Evrópu hefur orðið eins illa fyrir barðinu á fjármálakreppunni og Ísland er rétt að við minnkum áhættuna með öllum tiltækum ráðum. Við verðum að sníða okkur stakk eftir vexti og við getum ekki leyft okkur að taka gagnrýnislaust upp regluverk annarra þjóða. Þá á ég ekki við að við höfnum samstarfi, t.d. við aðrar Evrópuþjóðir. Því fer fjarri og ég held að það geti einmitt verið hentugt að taka upp enn nánara samstarf við aðrar þjóðir, svo sem við rekstur kauphallar og tryggingarinnstæðusjóð fjárfesta. Grundvallaratriði er að við skoðum alltaf hvað okkur hentar á gagnrýninn hátt. Þingmannanefndin telur einnig mikilvægt að styrkja löggjöf um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði. Við viljum endurskoðun á ýmsu öðru í löggjöfinni og leggja sérstaka áherslu á ýmis atriði, svo sem að lögfestar verði reglur um skjalagerð, tryggingar og lánveitingar til eignarhaldsfélaga. Takmarka verður heimildir forstjóra fjárfestingarfélaga til að stunda fjárfestingar á eigin vegum. Skýra verður reglur um eigið fé til að takmarka áhættu. Skýra þarf heimildir til að gera framvirka samninga. Setja verður skorður við samþjöppun áhættu í íslenska fjármálakerfinu. Skylda verður fjármálafyrirtæki til að setja sér reglur og birta upplýsingar um gjafir, kostun og styrki. Styrkja þarf löggjöf innra eftirlits fjármálafyrirtækja og aðgengi þeirra að Fjármálaeftirlitinu. Herða ber reglur um tengda aðila og skýra reglur um skráningu á eignarhaldi. Þá telur þingmannanefndin athugandi hvort Fjármálaeftirlitið eigi að hafa virkar valdheimildir til að skipta út stjórn, stjórnendum og ytri endurskoðendum fjármálafyrirtækja ef áhættustýring og rekstur eftirlitsskylds aðila er með þeim hætti að hagsmunum innstæðueiganda og annarra lánardrottna er stefnt í hættu. Frú forseti. Þetta eru þau atriði sem hægt er að laga með lagasetningu. En hvernig tryggjum við að fólk fylgi lögum? Hvað getum við gert til að auka virðingu ekki bara bankamanna og alþingismanna heldur alls almennings fyrir lögum og reglum? Stundum er eins og það viðhorf að lög megi brjóta svo lengi sem enginn sjái til sé ríkjandi á Íslandi. Kannski er það arfur frá Þorgeiri Ljósvetningagoða. En nú eru aðrir tímar og það er mikilvægt að við öll fylgjum reglum og lögum, berum virðingu fyrir réttarríkinu og áttum okkur á því að gerðir okkar í dag geta haft áhrif á framtíð allra landsmanna. Við verðum að vera breytingin sem við viljum sjá.