Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta. frv. er komið frá Ed. og mun hafa verið samþ. þar í þeim búningi, sem það hefur nú, og í samráði við landlækni. Allshn. þessarar d. leggur til, að það verði samþ. hér.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson): Þetta frv. er komið hingað frá Ed. Efni þess er, að ráðh. geti gert að skilyrði fyrir almennu lækningaleyfi, að kandidatar, sem lækningaleyfi fá, hafi gegnt störfum í læknishéraði eða aðstoðarlæknisstörfum í héraði í allt að 6 mánaða tíma. Hér hefur áður verið til meðferðar í d. frv., sem er borið fram í sama tilgangi, sem sé frv. það um aðstoðarlækna, sem nýlega hefur verið afgr. til Ed. Þessi frv. bæði voru fram borin í þeim tilgangi að bæta úr því ástandi, sem nú er í ýmsum læknishéruðum í strjálbýlinu, þar sem ýmist er, að héruðin eru læknislaus, af því að enginn hefur fengizt til að sækja um þau, eða að héraðslæknar geta ekki með nokkru móti fengið að fara frá störfum um stundarsakir, jafnvel þó að þeir hafi verið sjúkir, vegna þess að þeir hafa ekki fengið aðstoðarmenn. Frv., sem nýlega var samþ. um aðstoðarlækna, var heimild til að ráða þessa aðstoðarlækna. En svo gæti farið, að ekki fengjust menn til að sinna þessum störfum. Hefur mönnum þá jafnhliða verið ljóst, að mjög gæti verið æskilegt, að þeir, sem hefðu lokið læknisprófi, fengju nokkra æfingu sem héraðslæknar, ýmist undir umsjón regndari lækna eða í sérstökum héruðum. Því er lagt til í þessu frv., að heimilt sé að skylda kandídatana til að gegna slíkum störfum, og er ætlazt til, að þetta tvennt sé sameinað, að sjá fyrir læknum, þar sem þá vantar í héruð, og láta þá ungu lækna fá nokkra æfingu undir lífsstarf sitt. Landlæknir er því mjög meðmæltur, að þetta frv. nái fram að ganga, og hefur rætt málið við allshn. N. leggur til, að frv. verði samþ., en þess skal getið, að tveir nm. hafa flutt á þskj. 359 brtt. við 1. gr. Enn fremur skal ég geta þess, að hv. þm. Barð. hefur skrifað undir málið með fyrirvara, en ég hygg, að hann muni ekki ætla að flytja brtt., heldur sé fyrirvari hans í sambandi við eitthvað, sem hann vill taka fram. Flm. brtt. leggja til, að þessi skyldustarfstími kandídatanna verði færður niður í 4 mánuði og enn fremur, að bætt sé við ákvæði, sem tryggi, að þessir menn fái a.m.k. 500 kr. á mánuði auk dýrtíðaruppbótar. Má segja, að það sé ekki stórvægilegt, en þó verð ég að leggja á móti, að þær verði samþ. Ég þarf ekki að fara um það mörgum orðum, en vil benda á, að ákvæði um launakjör þessara manna eru í hinu frv., og sýnist þá ekki ástæða til að hafa þau einnig í þessu frv. Ég vil einnig benda á, að ef þessar brtt. verða samþ., þá þar í málið að fara aftur til Ed., en þar var um það nokkur ágreiningur, og gæti það því stefnt málinu í hættu, þar sem búast má við, að nú líði að þinglokum. Ég vil því leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Forseti (JörB): Hvorugur hv. flm. brtt. á þskj. 359 er viðstaddur. Tel ég því rétt að fresta þeim til 3. umr.

Er ekki bezt að fresta umr.?

Það yrði til að tefja málið, en mér skilst, að vilji sé fyrir, að það gangi fram.

Það er ákveðinn vilji sumra, að það gangi ekki fram:

Ég tel réttast, að þessari umr. sé lokið nú, en brtt. frestað til 3. umr., og vona, að menn geti orðið á það sáttir.

*Einar Olgeirsson: Ég minntist nokkuð á þetta mál við 1. umr. Mér virðist satt að segja, að þetta mál beri nokkuð mikinn keim af því, sem oft hefur verið uppi á teningnum nú upp á síðkastið, að menn vilji heldur fara þá leið að þvinga menn heldur en að ráða fram úr vandamálunum á þann hátt að semja við þjóðfélagsþegnana og gera þannig við þá, að þeir vilji taka að sér það, sem þjóðfélagið æskir af þeim. Ég vakti athygli á því, áður en málið fór til n., að með þessari lagasetningu væri verið að bæta þvingun ofan á þvingun, sem fyrir væri. Læknanemar, sem þarna eiga hlut að máli, eru einir allra stúdenta, sem útskrifast frá háskólanum, skyldaðir til að gegna um eins árs bil ákveðnum störfum, eftir að þeir útskrifast, og það eru þess vegna gerðar mjög miklar kröfur til þeirra af hálfu þjóðfélagsins til þess að tryggja, að þeir verði sem færastir í sinni grein. Þess vegna er ekki rétt að fara að bæta við þetta eina ár allt að 6 mánuðum. Og það er sérstaklega óréttmætt með tilliti til þess, að þeir verða að sæta þeim launum, sem eru það lág, að menn mundu ekki ráða sig fyrir þau, ef þeir væru frjálsir og sjálfráðir um það. Ég vil enn fremur vekja eftirtekt á því, að það er mjög óheppilegt fyrir sveitirnar, að farið sé svona að. Með því að reyna að þvinga nýútskrifaða lækna til að starfa allt að 6 mánuði í læknishéruðum úti um land fyrir laun, sem þeir mundu ekki líta við, ef þeir væru sjálfráðir, þá er verið að koma því skipulagi á, að í dreifbýlinu starfi þeir læknar, sem hafa minnsta reynslu, sem eru nýútskrifaðir og hafa því minnsta möguleika til að gegna þeim störfum, sem þeim er ætlað, því að auðvitað fara þeir burt, strax og þessir 6 mánuðir eru liðnir. Ég álít, að það hefði fyrst og fremst átt að vera verkefni n., sem fékk svona mál, að reyna að finna aðferð til að tryggja dreifbýlinu betri læknakost, en ekki að mæla með svona þvingunarl., sem eru í senn óheppileg fyrir læknanemana og fyrir þá, sem eiga að njóta aðstoðar þeirra úti í sveitunum. Ég sé, að n. hefur í raun og veru ekkert í þessu gert. Þegar annað mál, skylt þessu (50. mál), var hér til umr., var látið líklega með, að þetta mál mundi ekki koma aftur fram fyrir þessa d. En þegar það frv. er orðið að l. og ekki hægt að breyta því frekar, þá kemur þetta frv. aftur fram, og virðist eiga að fara í skyndi gegnum deildina. Ég sé, að hér eru komnar fram brtt. frá minni hluta allshn., sem miða að því að stytta þennan þvingunarvinnutíma og hækka launin nokkuð. Þessar brtt. miða í rétta átt, en það horfir dauflega með þær, ef hv. flm. koma ekki til að mæla fyrir þeim. Er því ekki gott að segja, hverjar undirtektir þær fá, enda er d. þunnskipuð. Mér sýnist, að allshnm. í heild hafi lítið gert til að finna lausn í þessu máli. Við 1. umr. málsins kom ég inn á galla læknaskipunarinnar, og menn virtust sammála um, að breyta þyrfti til, en frá n. hefur ekkert komið nema þessar brtt. frá minni hl. Mér finnst þetta vera slæm afgreiðsla, og ég álít rétt að fella frv. Það er búið að stíga nógu mörg spor til að koma á meiri og meiri þvingun í staðinn fyrir að reyna að koma á samkomulagi við þann hluta fólksins, sem um er að ræða í hvert sinn. Það er ekki heppilegt að halda áfram á þeirri braut, og ég held, að rétt sé að stinga fótum við og láta þetta frv. ekki ganga fram.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson): Ég get verið hv. 4. þm. Reykv. sammála um það, að með þessu frv. eða frv. tveimur sé ekki á æskilegasta hátt séð fyrir læknamálum dreifbýlisins. Mér er fyllilega ljóst, að það er ekki það æskilegasta, að þessi héruð fái lækna, sem eru nýkomnir frá prófborðinu og hafa kannske ekki að jafnaði stundað lækningar áður, en æskilegast er að tryggja þessum héruðum menn, sem hafa þekkingu og reynslu, en það stendur þannig á, eins og mörgum er kunnugt, að ekki virðist vera hægt að tryggja ýmsum læknishéruðum þá krafta, sem æskilegt væri. Þessi leið, sem hér er stungið upp á, er úrræði, sem menn vilja reyna, ekki af því að menn langi til þess eða telji það æskilegast, heldur af því, að annað virðist ekki vera fyrir hendi. Og það geta menn ekki komizt hjá að viðurkenna. Og það veit ég, að hv. 4. þm. Reykv. fæst líka til að viðurkenna, að nú er óþolandi ástand í stórum læknishéruðum hér á landi, þar sem mest er einangrunin og fólk hefur að ýmsu leyti minnsta möguleika til að bjarga sér, ef sjúkdómar eða slys koma fyrir. Það er óþolandi, að slíkum héruðum sé fyrirmunað að fá læknishjálp, og það er ekki vansalaust fyrir Alþ. að reyna ekki að ráða bót á því. Í þessu sambandi vil ég benda á, að hér er aðeins um heimildarl. að ræða, sem er ekki gert ráð fyrir að nota, nema menn fáist ekki til þessa starfa á annan hátt. En þar sem hv. 4. þm. Reykv. talaði um, að þyrfti að greiða svo góð laun fyrir þessi störf, að menn vildu taka þau að sér, þá er ég ekki viss um, að það sé einhlítt að greiða há laun. Það eru líka takmörk fyrir, hvað þingið telur, að fært sé að bjóða í laun fyrir eins manns starf. Ég held, að það sé ýmislegt annað, sem orkar eins mikið um, að menn fást ekki til að vera í þessum héruðum. Í frv. um aðstoðarlækna, sem nú hefur verið afgr. til Ed., þá er heimilt að greiða aðstoðarlæknunum allt að 400 kr. á mánuði, en eins og upplýst hefur verið í d., þá er ætlunin sú, að héraðslæknar, sem fá þessa menn, borgi þeim einnig nokkurt kaup, og verði samkomulag um, hvað það er mikið. Það er því engan veginn tilætlunin, að þessir menn eigi ekki að fá nema 400 kr. Ég held, að ég þurfi svo ekki að taka fleira fram. Ég vænti þess, að hv. 4. þm. Reykv. og aðrir góðir menn sannfærist um, að það verður að reyna að fara þessa leið og sjá, hvernig það gefst.

*Einar Olgeirsson: Ég skal ganga inn á, að þessi leið er oft þægilegust fyrir löggjafann. Það er brotaminnst að leysa vandann með því að þvinga menn til þess, sem gera skal. Hitt er erfiðari leið að leysa vandamálin í samræmi við almennt frelsi manna. Það kostar kannske meiri heilabrot og baráttu, en það er eina leiðin, sem er í samræmi við menninguna. En það er spor aftur á bak að setja l. eins og þessi. Hv. þm. N.- Þ. segir, að það sé ekki einhlít leið að hækka launin: Hann mun þó ganga inn á, að það sé þýðingarmikið atriði. Ég sé því ekki, hvað ætti að vera því til fyrirstöðu að reyna, a.m.k. eins mikið og hægt er, að fá menn í þessi störf með hærri launagreiðslum. Ég get því ekki séð, hvað hv. frsm. hefur við það að athuga að samþ. þá till., sem liggur fyrir, um lágmarkslaun við þessi störf. Hvað snertir það, hvernig hægt muni vera að fá menn til að gegna þessum störfum, þegar launin hafa verið hækkuð og þyrfti að yfirvinna það, að menn vilja ekki sitja í útkjálkahéruðum, af því að það sé leiðinlegt og erfitt, og vilji heldur vera í Reykjavík eða öðrum stöðum, þar sem þéttbýli er, þá álít ég, að einnig sé hægt að yfirvinna það, og var það nokkuð rætt í sambandi við 50. málið. Það mætti koma því þannig fyrir, að læknar, sem tækju að sér útkjálkahéruðin, hefðu forréttindi, þegar ætti að setja lækna í þau héruðin, sem eftirsóttust eru. Það er réttlátt, að þeir, sem hafa mest lagt á sig fyrir þjóðfélagið, gangi fyrir seinna meir, þegar veitt eru þau læknisembætti, sem eftirsóttust eru. Ég minntist á það við I. umr., hvort ekki þyrfti að grípa til róttækari ráðstafana en þeirra, sem nú eru á ferðinni, hvort ekki vær í rétt að launa lækna eingöngu af því opinbera, en láta alveg falla niður greiðslur til þeirra frá einstaklingum. Það eru slík atriði, sem þarf að athuga, hvernig eigi að ráða fram úr. Þetta er því ekki eingöngu óheppileg, leið, heldur kák, sem gerir skaða. Þetta er að setja bót á gamalt fat og láta það svo drasla í staðinn fyrir að taka málið til alvarlegrar athugunar, - taka það róttækt fyrir. En það koma engar till. fram um slíkt. N., sem hafði málið til athugunar, gerði ekkert í slíku. Ég veit ekki, hvort hægt er að búast við, að slíkar till. komi beint frá læknum. Ég býst við, að þaðan sé varla að vænta róttækra ráðstafana, og hygg ég því, að þær verði að koma frá Alþ.



Það þarf ekki alltaf að fordæma að setja bót á slitið fat. Það getur verið, að það sé betra en að láta flíkina vera rifna. Út af því, að allshn. hefði átt að rannsaka þetta mál nánar, þá hefur hún ekki haft mikinn tíma til þess. Hún er mjög störfum hlaðin og mun vera sú n., sem flest mál fær til meðferðar. N. hefur átt tal um þetta við landlækni. Hann hefur lagt eindregið með því, að þetta frv. verði samþ., að sjálfsögðu að athuguðu máli. Hv. 4. þm. Reykv. telur þessa leið mjög slæma, en sjálfur hefur hann ekki bent á neina færari leið. Hann segir, að hægt væri að setja l. um, að læknar, sem væru í útkjálkahéruðum ákveðinn tíma, sætu fyrir betri störfum, þegar um þau v æri að ræða. Það hefur oft verið talað um, að þetta væri eðlileg aðferð, en þó geta á því verið ýmsir gallar. Það er ekki víst, að heppilegt sé að fela lækni t.d. forstöðu fyrir stóru sjúkrahúsi í kaupstað, þó að hann hafi verið lengi í afskekktu héraði. Það er engan veginn gefið, að hann sé vel til þess fallinn, þó að hann kunni að hafa reynzt ágætur héraðslæknir. Það mun reynast erfitt í framkvæmdinni að láta þjónustualdur lækna ráða, þegar ráðstafa á betri læknishéruðum. Það er því engan veginn víst, að þessi regla yrði réttlátari eða betri á nokkurn hátt. Ég geri líka ráð fyrir, að kandídatar muni sætta sig við þau ákvæði, sem þegar er verið að lögfesta, þegar til framkvæmdanna kemur. Ég sé svo ekki ástæðu til að taka fleira fram um þetta mál.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Þetta mál er komið frá hv. Ed. Landbn. hefur athugað það og samþ. að mæla með því. Ég hef hins vegar leyft mér að koma með brtt. við það um að bæta inn í nýrri grein, um að framlengja þann tíma, er bændur geti innleyst þau veiðiréttindi, sem seld hafa verið frá jörðunum um 5 ár enn þá. Undanfarið hafa ýmsir, svo sem kunnugt er, seilzt eftir veiðiréttindum og skilið jarðirnar eftir veiðilausar. Þegar lögin voru sett 1932, fannst Alþingi sjálfsagt að koma í veg fyrir þetta, og var þá sett það ákvæði í l., að veiðirétt megi ekki skilja frá landi. Einnig, að bændur megi. krefjast þess að fá að innleysa veiðiréttinn eftir matsverði innan 5 ára frá útgáfu 1. Á þeim árum höfðu bændur ekki fjárhagslega getu til þess að innleysa þessi veiðiréttindi, svo að þegar fyrstu 5 árin voru liðin, var leitað til Alþingis, og það framlengdi tímann um 5 ár í viðbót. Nú eru ýmsir enn þá eftir, en þessi 5 ár liðin. Nokkrir menn hafa óskað eftir því við mig, að innlausnarrétturinn yrði enn framlengdur um 5 ár, og er það það, sem ég nú fer fram á. Vænti ég, að hæstv. Alþ. bregðist vel við þessari málaleitan og fallist á, að þetta verði gert.

* Frsm. (Steingrímur Steinþórsson): Ég má til, fyrir hönd landbn., að biðja hæstv. forseta að taka þetta mál af dagskrá. N. hefur enn ekki haft tíma til að taka til athugunar þær breyt., er hv. Ed. hefur gert við það.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason): Menntmn. sendi þetta frv. fræðslumálastjóra til umsagnar, og hefur n. sniðið till. sínar eftir áliti hans, eins og sjá má á nál. á þskj. 354. 1. brtt. er um það, að heimilt sé að greiða styrk lestrarfélögum í kauptúnum, þótt sýslubókasafn sé þar starfandi, ef það hefur eigi sams konar bókakost, en samkvæmt núgildandi l. er ekki heimilt að greiða slíkum lestrarfélögum styrk, vegna þess að svo var litið á, að menn gætu alveg eins notað sýslubókasafnið, ef það væri þar starfandi. Hins vegar mun það hafa sýnt sig, að þessi sýslu- eða amtsbókasöfn hafa annars konar bókakost en hentar fyrr almenning, og þess vegna koma þau ekki að þeim notum, sem til er ætlazt, og þá er rétt, að lestrarfélög á þessum stöðum geti orðið aðnjótandi þess styrks, sem til er ætlazt í l. um lestrarfélög og kennslukvikmyndir. B-liður 1. brtt. þarf engrar skýringar við. Í l. er ákveðinn tími ætlaður til að úthluta styrknum, en hér er lagt til, að það sé gert svo fljótt sem auðið er. 2. brtt. n. er við 1. gr. frv., sem sé sú, að í staðinn fyrir það, að í l. er talað um félagsmannagjöld, er hér talað um félagsmanna- og afnotagjöld og styrk úr hrepps- og sýslusjóði. Afnotagjöld eru gjöld þeirra manna, sem nota bókasöfnin og borga fyrir, en eru ekki félagsmenn. Enn fremur er hugmyndin, að hreppsfélög og sýslufélög styrki lestrarfélögin, og er gert ráð fyrir, að till,agið úr sjóðnum geti orðið eins og helmingur af þessum tekjum samanlögðum. Þó megi ekki greiða neinu félagi hærri fjárhæð en svarar 2 kr. fyrir hvern félagsmann, sem árgjald hefur greitt, eða 4 kr. á heimili. Ástæðan til, að óskað er eftir þessari breyt., er sú, að það sýndi sig, að það, sem lagt var fram úr ríkissjóði, gekk ekki alveg upp eftir þeim reglum, sem fylgt var við úthlutunina. Fari svo, að styrkurinn gangi ekki upp samkvæmt þeim reglum, sem hér á að samþ., þá er lagt til, að veita megi lestrarfélagi aukastyrk, miðað við bókakaup félagsins, útlán bóka og aðra aðstöðu. 3. brtt. þarf ekki skýringar við. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en vænti, að till. verði samþ.



Ég vil leyfa mér að þakka n. fyrir, að hún hefur afgr. þetta frv., og vænti þess, að það fái greiðan gang gegnum þingið. Ég hygg, að brtt. n. séu fremur til bóta, og get ég fellt mig við, að þær verði samþ., þó vil ég skjóta því til n. til athugunar fyrir 3. umr., hvort ekki væri rétt að athuga orðalagið í upphafi 2. brtt Það hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Úthluta skal tekjum sjóðsins milli lestrarfélaga, og má greiða hverju þeirra fjárhæð, sem nemur helmingi af samanlögðum félagsmanna- og afnotagjöldum og styrkir hrepps- og sýslusjóði. Mér skilst, að eins og þetta er orðað, þá gæti komið til mála, að sum félögin fengju engan styrk, en það mun ekki vera tilgangurinn. Þess vegna vil ég skjóta hví til n., hvort hún teldi ekki réttara að orða þetta á þann veg, að fénu sé úthlutað milli lestrarfélaga hlutfallslega eftir tekjum þeirra.



Herra. forseti ! Menntmn. hefur haft þetta frv. til athugunar og er ásátt um að æskja þess, að það nái samþykki hv. d., þó með lítils háttar breyt. við þrjár gr. þess. Í fyrstu gr. er gert ráð fyrir því sem skyldu að styrkja menn að vestan til náms hér heima. N. óskar eftir, að samkomulag geti orðið um það, að þetta yrði ekki bein skylda, heldur heimild fyrir kennslumálaráðh. N. telur þeta heppilegra, því að engin ástæða væri til að fullnægja þessu sen skyldu, ef t.d. enginn sækti um styrkinn. Hins vegar álít ég og n., að heimildin geri hér sama gagn og skyldan, því að ef umsókn um námsstyrk við háskólann kemur fram, yrði talin sjálfsögð skylda að verða við henni. Í gr. komi svo orðið kennslumálaráðherra í stað menntamálaráðherra. Í annan stað vill n. gera þá breyt. við 2. gr., að þar standi, að námsmenn fái greiddan hæfilegan kostnað í stað fulls kostnaðar, þar eð á einum tíma gæti það talizt óhæfilegt, er á venjulegum tímum væri hæfilegt. T.d. eins og sakir hafa nú staðið í vetur, hefði vart verið hægt að koma manni fyrir til húsa annars staðar en á gistihúsi, en ég teldi ekki rétt að græða þar allan kostnað, sem gæti orðið fleiri tugir króna á dag. Því er þessi varnagli settur um hæfilegan kostnað, sem væri í rauninni fullur kostnaður, borinn saman við það, sem aðrir þyrftu að sætta sig við á hverjum tíma. Ég vil bera fram í þessu sambandi, hvort ekki væri heppilegt, að stjórnin sæi um, að eitt herbergi á nýja stúdentagarðinum yrði. ánafnað Vestur-Íslendingum til þessara nota. Ég vil aðeins láta þessa getið hér, því að n. sýndist þetta þjóðráð, þótt það væri ekki tekið upp í nál. Þá er sú breyt. við 3. gr., að 4 ár komi í staðinn fyrir 5 ár, svo að ekki sé miðað við lengra árabil en tíðkast um líkar styrkveitingar. Mér þykir sómasamlegt að byrja með þessa gömlu, góðu reglu, að veita styrkinn í 4 ár. Ég hef þá, held ég, ekki fleira að taka fram f.h.n., en vænti þess aðeins, að frv. verði samþ.

*Bjarni Ásgeirsson: Ég þakka menntnn. afgreiðslu þessa máls, þótt hún hafi gengið fremur seint. Ég sé ekkert beinlínis á móti þeim breyt., er hún vill gera. Um breyt. á l. gr. sé ég ekki, að það skipti miklu máli, þótt hér sé aðeins um heimild, en ekki skyldu að ræða. Einnig get ég fallizt á breyt. við 2. gr., því að vitanlega er það ekki meiningin, að styrkveitingin yrði svo teygjanleg sem möguleikar væru annars fyrir. Brtt. við 3. gr. tel ég hæpnasta, því að 5 ar geta talizt venjulegur námstími, og auk þess kemur hér til greina, að eitthvað kynni það að geta tafið fyrir námsmönnum, að þeir væru ekki jafnleiknir í íslenzkunni eins og þeir landar, er hér eru bornir og barnfæddir. Ég geri þetta þó ekki að kappsmáli.