Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfason Jeg vil leyfa mjer að stinga upp á, að frv. sje vísað til allsherjarnefndar, að þessari umr. lokinni.

Magnús Kristjánsson Jeg kann ekki við það, að mál þetta gangi umræðulaust í gegnum þessa háttv. deild; tel jeg það ofþýðingarmikið til þess og álít fulla ástæðu til, að það sje tekið til rækilegrar athugunar. Býst jeg við, að frv. þetta sje fram komið út af till. þeirri, er áður var samþykt og afgreidd til stjórnarinnar, um að undirbúa mál þetta fyrir þingið. En jeg fyrir mitt leyti hefi ekki enn þá sjeð eða sannfærst um ávinninginn af því, þótt landsstjórnin tæki að sjer einkasölu, hvort sem er á steinolíu eða öðrum vörutegundum. Hygg jeg, að til sjeu aðrar leiðir miklu heppilegri til þess að ná því takmarki, sem stefnt er að í frv. Þar að auki mundi einkasala engu öðru koma til leiðar en því, sem einmitt nú á sjer stað, sem sje því, að landsstjórnin hafi til vörutegundir og versli með þær og haldi þeim í sanngjörnu verði, þegar verslunarfjelög eða einstakir menn, sem með vöruna versla, halda henni í alt ofháu verði. En þessu takmarki, að tryggja landsmönnum sanngjarnt verð á ýmsum vörutegundum, virðist mjer að verði náð með því fyrirkomulagi, sem nú sje á landssjóðsversluninni, sem þó ekki útilokar frjálsa samkepni. En það er annað, sem athuga þarf í þessu máli. Það er, hvort tilgangur frv. sje ekki ef til vill sá að útvega landssjóði tekjur. Ef svo skyldi vera, þá verð jeg að álíta, að hjer sje að eins um grímuklætt skattafrv. að ræða, og virðist það ekki úr vegi, að því sje gaumur gefinn þegar í byrjun, að hjer er um háan skatt að ræða, sem lenda mundi mestallur á einum atvinnuvegi landsins. Þess vegna mun jeg leyfa mjer við næstu umr. að koma fram með brtt. við 3. gr. frv., þannig lagaða, að lækka skuli eða fella niður með öllu fjögra kr. gjaldið, sem þar er um að ræða. Í þessari sömu gr. frv. er annað ákvæði, sem líka er athugavert. Þar stendur, að selja skuli olíuna fyrir það verð, er liðlega svari innkaupsverði og öllum kostnaði. Þetta ákvæði er mjög svo rúmt og ótakmarkað, og getur gjaldið orðið 6 kr. eða meira af hverri tunnu, án þess að brotið sje í bág við ákvæði þessi. Gerum nú ráð fyrir, að verðið væri 30 kr. tunnan. Er það eðlilegt verð, ef miðað er við það, sem var fyrir stríðið. Þá mundi fjögra kr. gjaldið vera því sem næst 14%, og væri nú síðara ákvæðinu fylgt og liðlega reiknaður kostnaður allur, þá gæti svo farið, að gjaldið yrði 20 % og þar yfir. Við nánari athugun kemur það í ljós, að skattur þessi er tilfinnanlega hár. Á vjelskipi, sem hefir 30-50 hestöfl, mundi hann nema frá 500-1000 kr. á ári. En nú kunna menn að segja, að þetta komi ekki fram sem neinn skattur, því að landsstjórnin muni geta boðið svo miklu betri kjör en aðrir, sem verslað hafa með vöruna. En fyrir því er engin sönnun, og ekki hefir reynslan staðfest það enn sem komið er. Býst jeg eins við hinu, að hin sterku fjelög, sem hafa haft olíuverslunina á hendi, muni geta skapað landsstjórninni verð, svo að hún geti ekki selt svo ódýrt, að hagur sje að. En fari nú svo, þá er skatturinn svo þungur, að engin sanngirni getur með því mælt að íþyngja þannig einum atvinnuvegi. Þess vegna mun jeg, eins og jeg hefi áður sagt, leyfa mjer að koma með brtt. við frv. við næstu umr.

Guðjón Guðlaugsson Mjer finst sessunautur minn, háttv.þm. Ak. (M. K.) vera helst til einhliða í máli þessu. Hann leggur alla áhersluna á skattahliðina á málinu. Mjer fyrir mitt leyti finst skatturinn alls ekki hár og álít ekki heldur, að hann sje aðaltilgangur frv. Alt er undir því komið, hvort hann er útgjaldaauki fyrir kaupendur eða ekki. Og áreiðanlega er svo til ætlast með frv., að hann verði það ekki. Olían á ekki að verða dýrari, þrátt fyrir þetta fjögra kr. gjald, heldur en hún yrði, ef aðrir útveguðu hana. Og jeg hefi þá trú, að svo geti orðið, ekki þó af því, að landsstjórnin komist að betri kjörum en aðrir, heldur af því, að landsstjórnin mundi ekki hugsa um hærra álag en þetta fjögra kr. gjald, en einstakir menn mundu aftur á móti tæplega láta sjer nægja það, sem því svarar, í sinn eigin vasa. Þá virðist mjer betra, að landsstjórnin selji, þótt greiða verði ákveðinn skatt, heldur en hitt, að sætta sig við óákveðið álag seljenda. Þetta álít jeg að beri að athuga, áður en frv. er látið mæta mótmælum frekar. Í ððru lagi tel jeg það mjög áríðandi, að athugað sje í tíma, hvort landsstjórnin muni geta uppfylt þarfirnar, ef hún fengi einkasöluheimildina, og ef svo reynist ekki, þá yrði sleginn varnagli við því í tíma og öðrum leyfð sala á steinolíu, því að það er sú vara, sem alls ekki er hægt án að vera, og er því betra að sæta illum kaupum en án að vera.

Magnús Kristjánsson Jeg hefi ekki neitt sjerstakt að athuga við ræðu háttv. 4. landsk.þm. (G. G.). Jeg vil að eins taka það fram aftur, að eftir orðalagi frumv. er það alls ekki útilokað, að gjaldið geti orðið hærra en 4 kr. Fyrirkomulag það, sem nú er, álít jeg best og tryggast, nfl. að stjórnin versli eftir því, sem þörf þykir og föng eru á, og sýnist ekki vera neitt því til fyrirstöðu, að þeim hætti sje haldið áfram. Það er fyrst eftir margra ára reynslu, sem það gæti komið til mála að koma á einkasölu. Þá get jeg ekki betur sjeð en að það sje hreinn óþarfi að ákveða fast gjald fyrirfram. Landsstjórnin hefir hingað til gætt þess að leggja hæfilegt gjald á vörur þær, sem hún hefir verslað með, og mundi hún sjálfsagt halda við þeirri venju, án allra lagaákvæða. Annars er það mín skoðun, að öll verslun eigi að vera frjáls, að svo miklu leyti sem frekast er unt, og þá fyrst eigi að grípa til einkasölu, þegar frjáls samkepni nægir ekki til þess að halda við sanngirni í verðlagi vörunnar.

Karl Einarsson Jeg vil leyfa mjer að gera það að tillögu minni, að málinu verði vísað til fjárhagsnefndar.

Magnús Torfason : Jeg leyfi mjer að stinga upp á, að frv. sje vísað til allsherjarnefndar, að þessari umr. lokinni.

Flm. (Halldór Steinsson) Þetta mál fekk svo góðar undirtektir við 1. umr., að jeg hefi fylstu ástæðu til að ætla, að það hafi gott gengi áfram. Það þótti ekki ástæða til við 1. umr. að vísa málinu til neinnar fastanefndar, og ef háttv. deild sjer ekki ástæðu til þess nú, þá vil jeg að eins mælast til þess, að það fái að ganga fram til 3. umr.

Flm. (Kristinn Daníelsson) Mig langar að biðja hv. deild að taka þessu frv. vel. Það er að vísu ekki stórmál, sem hjer er um að ræða, en þó áríðandi á sínu sviði. Þegar því var ljett af prestunum hjer í Reykjavík, með lögum 1901, að taka manntalið, var þeim þó gert að skyldu að halda sálnaregistur eftir sem áður. En það hlaut að verða kák eitt og hálfverknaður, og er furða, að þetta skuli hafa haldist fram á þennan dag. En betra er seint en aldrei, og er nú svo komið, að menn finna, að ekki má við svo búið standa lengur. Málið er hingað komið að tilhlutun hagstofunnar og prestanna, og gerðist jeg flutnm. þess, meðal annars af því, að jeg hefi, sem prófastur, verið við það riðinn og tekið á móti skýrslum prestanna. Komu þær altaf mjög miklu seinna en vera átti, og frá fríkirkjuprestinum fylgdi jafnvel sú athugasemd, að ekki væri hægt að ábyrgjast áreiðanleik skýrslnanna. Hjer eru fleiri söfnuðir. En manntalinu er ekki skift eftir því, og verða prestarnir því að vinna úr skýrslunum og greina sundur, og er þá mjög hætt við, að ruglingur geti á komist. En ótækt má það heita, að slíkar skýrslur sjeu ver úr garði gerðar hjer í sjálfum höfuðstaðnum en úti um sveitir. Aðalatriðið er því það að losa prestana við að halda sálnaregistur, með því að það er í raun og veru ofætlun, þar sem þeir eru svo mörgum störfum hlaðnir, en verkið er seinlegt og getur aldrei orðið svo vel af hendi leyst, sem skyldi. Í öðru lagi er farið fram á, að hagstofan fái árlega eftirrit af manntalsskýrslunum til að vinna úr, og er mjer kunnugt um, að hún er fús á að taka verkið að sjer. Vona jeg svo, að háttv. deild taki máli þessu vel og leyfi því að ganga til 2. umr.

Karl Einarsson Bjargráðanefndin hefir leyft sjer að koma með viðaukatill. við till. á þgskj. 139, um kolanám. Þessi þingsályktunartill. er að eins bending til stjórnarinnar um, að kolavinslan komi að sem bestum notum, þar sem nauðsyn á kolum er brýnust. Það hefir sem sje borið töluvert á því, að vörur, sem landsstjórnin hefir útvegað, hafa borist um of á einn stað, og hefir oft verið ýmsum erfiðleikum háð að ná þeim þaðan og þangað, sem þörfin á vörunum var brýn. Þetta ætti ekki að þurfa að eiga sjer stað um kolin, og vonast jeg því til, að háttv. deild samþ. þessa viðaukatill.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg finn ástæðu til að benda á það hjer, eins og í háttv.Nd., að þó að landsstjórnin vilji gera alt sitt til þess, að þingsályktunartillagan komi að sem bestum notum, þá er lítið útlit fyrir nægilegan árangur af þeirri viðleitni, og vafasamt, að kleift verði að bæta að fullu úr kolaskortinum. Menn skyldu því ekki treysta um of á kolin og vanrækja í því trausti að afla sjer annars eldiviðar. Um áskorun þá, sem felst í þingsályktunartillögunni, er það að segja, að með því að aðalkolanámið er á Tjörnesi, þá er miklum erfiðleikum bundið að geyma þar kolabirgðir. Þar að auki er höfnin vond og stjórnin hefir að eins stórskip til þess að flytja kolin. En hingað til hafa einstakir menn annast kolaflutninginn á eigin skipum, og vonandi verður framhald á því. Jeg vil þess vegna ekki, að landsstjórnin sje skylduð til að hafa eigin skip sín til flutninganna, heldur væri æskilegt, að kolin yrðu flutt á smærri skipum. Viðaukatillöguna mun ekki heldur eiga að skilja þannig, að ekki megi flytja kolin í hverja höfn á landinu sem vill. Jeg vil þá loks benda á þessi tvö atriði, að kolavinslan mun varla nægja eldiviðarþörf landsmanna, og að stjórnin mun reyna að flytja kolin á skipum, sem hentug eru til slíkra flutninga.

Karl Einarsson Jeg skal geta þess, vegna orða hæstv. ráðherra (S. J.), að nefndin leggur enga áherslu á það, að stjórnin flytji kolin á eigin skipum, heldur vill hún þvert á móti, að hún sjái um, að smærri skip annist flutningana. Það leiðir auðvitað af sjálfu sjer, að kolin eiga að fara til ýmsra smáverslunarstaða og kauptúna, og mundu lítil skip hentugri til þess að flytja kolin á slíka staði.

Flm. (Eggert Pálsson) Þetta frv., er, eins og allir sjá, stutt, og jeg hafði ekki heldur búist við, að það þyrfti langa framsögu eða meðmæli. Mjer finst, að þetta frv. sje svo ljóst, að auðvelt sje að átta sig á því í fljótu bragði. Frv. miðar til þess að tryggja hina fjárhagslegu hlið kirknanna í þessu landi; hjer eru þau lög, að öllum forráðamönnum kirkna, sem ekki eru bændaeign, er skylt að leggja fje það, sem kirkjurnar hafa afgangs, í hinn almenna kirkjusjóð. Samkvæmt ársreikningi sjóðsins árið 1915 var hann 148002 kr. og nokkrir aurar, svo að jeg geri ráð fyrir að láti nærri að segja megi, að hann sje um 150,000 kr. En fyrir þessum, eftir okkar mælikvarða mikla, sjóði stendur, mjer vitanlega, engin trygging. Sú trygging, er stendur á bak við þennan sjóð, er eingöngu ráðvendni, fyrirhyggja og forsjálni biskupsins. Það er auðvitað góð trygging í sjálfu sjer, því að biskuparnir hafa til þessa sýnt það, að þeir hafa borið mikla umhyggju fyrir sjóði þessum og mjög vel með hann farið, og jeg fyrir mitt leyti geri mjer fulla von um, að núverandi biskup muni sýni sömu árvekni og fyrirhyggju sem fyrirrennarar hans, að því er sjóð þennan snertir, svo að það, að jeg ber fram þetta frv., stafar ekki af ótta fyrir hinu gagnstæða. En hitt er annað mál, að aðrir, sem þekkja ekki persónulega, eða jafnvel og jeg, þessa góðu hæfileika biskups vors, geta ef til vill borið nokkurn ótta fyrir því, að þessu sje ekki sem tryggilegast fyrir komið. Og það því fremur geta einhverjir þóst hafa ástæðu til að óttast slælega stjórn á sjóði þessum, þar sem allir vita, að biskupinn hefir ekki haft og hefir ekki enn neitt fyrir störf sín og ómak fyrir honum. Kostnaðurinn, sem færður er á síðasta reikningi sjóðsins, var 40 kr., og af því er auðsjeð, að biskupinn hefir ekkert fyrir starf sitt í þarfir sjóðsins. Líka er þess að gæta, að þótt menn gangi út frá því, að biskup geri alt til þess, að sjóðnum sje sem best borgið, þá getur þó ýmislegt fyrir komið, sem hann getur ekki gert við, sem valdi því, að kirkjur, sem lagt hafa fje í sjóðinn, bíði skaða. Það getur við borið, að kirkja farist; hún getur fokið eða brunnið og söfnuðurinn algerlega leyst upp. Og er þá ljóst, að fje það, sem lánað er slíkri kirkju, hlýtur að tapast, og það tap verður þá að leggja á aðrar kirkjur landsins, eins og nú standa sakir. En óneitanlega er það hart aðgöngu að skipa kirkjum að leggja fje sitt í þennan sjóð, sem ekki veitir hærri vexti en sparisjóðir alment, og verða jafnframt að sæta því, að eitthvað af því kunni, af framangreindum orsökum, að tapast. Því að gefinn hlutur er það, að verja mætti fjenu þannig, að það gæfi meiri arð en nú, og væri jafnframt enn þá betur trygt. Það virðist því ekki nema sjálfsagður hlutur, fyrst að kirkjum er gert það að skyldu að leggja fje sitt í sjóð þennan, þá sje svo vel um hann búið, að full trygging sje fyrir því, að fjeð tapist ekki að neinu leyti. Mjer virðist það því ofureðlileg krafa, að landssjóður taki að sjer ábyrgðina á fje þessu, og það því fremur þegar þess er gætt, að hjer hjá oss er enn þjóðkirkja, sem landssjóður hefir tekið að sjer að halda uppi. Mál þetta er svo einfalt, að jeg efast um, að vísa þurfi því til nefndar. En eftir efni þess mundi það eiga best heima í allsherjarnefnd, ef til kæmi. En að svo komnu máli geri jeg það ekki að tillögu minni, að því verði vísað til nefndar; tel það með öllu óþarft, jafnljóst sem það sýnist liggja fyrir. Vona jeg svo, að málið fái að ganga sem greiðast sína leið, Bæði gegnum þessa umræðu og aðrar, sem það á eftir.