Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þar sem þetta er fyrsti fundur hv. Ed. á nýbyrjuðu ári vil ég óska hv. þdm. svo og starfsfólki Alþingis alls velfarnaðar og heilla í störfum á nýju ári.



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um virðisaukaskatt á þskj. 252. Almennur skattur á neyslu hefur um langt skeið verið langstærstur tekjustofna ríkissjóðs. Það liggur því í augum uppi að fyrirkomulag og framkvæmd slíkrar skattlagningar skiptir gífurlega miklu máli, ekki einungis fyrir afkomu ríkissjóðs heldur og fyrir afkomu og velferð landsmanna allra og þróun atvinnuvega þjóðarinnar. Hugmyndir um að gerbreyta núverandi neysluskattskerfi hljóta því að teljast með mikilvægustu viðfangsefnum Alþingis og er þess því að vænta að það frv. um virðisaukaskatt, sem ég mæli nú fyrir, hljóti rækilega umfjöllun á þinginu. Eins og alkunna er er núverandi almenn neysluskattsinnheimta í formi söluskatts. Söluskattur hefur verið innheimtur hér á landi í einhverri mynd allt frá árinu 1945 að undanskildum árunum 1946 og 1947. Á árunum 1945–1960 var innheimtur fjölstigasöluskattur með mismunandi hætti og var hann nefndur ýmsum nöfnum, svo sem veltuskattur, söluskattur, innflutningssöluskattur, framleiðslusjóðsgjald, útflutningssjóðsgjald, farmiðagjald og iðgjaldaskattur. Skattstofnar voru ólíkir eins og nöfnin gefa til kynna. Ef dregnir eru saman meginþættir þess söluskattskerfis, sem í gildi var fyrir breytinguna 1960, má segja að söluskatturinn hafi verið fjölstigaskattur. Þessi skattur var lagður á alla sölu á hinum ýmsu stigum framleiðslu og dreifingar. Reyndist þetta kerfi mjög þungt í vöfum og erfitt að hafa raunhæft eftirlit með því undir lok gildistíma þess, m.a. vegna fjölda takmarkatilvika og erfiðleika á að draga skýr mörk milli skattskyldrar og skattfrjálsrar sölu. Með lögum nr. 10 frá 1960, um söluskatt, var gerð mikilvæg breyting á álagningu og innheimtu söluskatts hér á landi frá því sem áður hafði verið. Innheimta söluskatts grundvallast enn í dag á þeim lögum þótt gerðar hafi verið nokkrar breytingar á þeim. Söluskattur er nú lagður á andvirði seldra vara og þjónustu í innlendum viðskiptum og á innfluttar vörur til eigin nota eða neyslu innflytjanda eins og nánar er ákveðið í lögum og reglugerðum. Söluskatturinn er almennt bundinn við síðasta stig viðskipta eða sölu til neytenda og er því eins stigs söluskattur, en frá þeirri meginreglu eru þó nokkrar undantekningar. Söluskattur leggst einnig á fjölmörg aðföng fyrirtækja, svo sem fjárfestingu, orku og ýmsar óvaranlegar rekstrarvörur, og fæst í slíkum tilvikum yfirleitt hvorki endurgreiddur né frádreginn innheimtum skatti af sölu. Allir þeir sem selja eða afhenda í atvinnuskyni vöru eða verðmæti og allir þeir sem inna af höndum vinnu eða þjónustu eru skattskyldir með þeim takmörkunum sem lög og reglur ákveða. Þannig greiða t.d. fyrirtæki ríkis og sveitarfélaga söluskatt á sama hátt og aðrir söluskattsgreiðendur. Fjölmargar undanþágur eru nú frá hinni almennu söluskattsskyldu við sölu á síðasta viðskiptastigi. Ákvæði um þær er að finna í lögum, reglugerðum og einstökum ákvörðunum fjmrh. Ein meginforsenda þess að söluskattskerfi sem okkar geti orðið þjált og skil söluskatts örugg er að söluskattsskyldan sé almenn og undanþágum sé haldið í algeru lágmarki. Hér á landi eru undanþágur frá söluskattsskyldu orðnar svo margar að þær hafa þegar veruleg áhrif á alla framkvæmd kerfisins og öryggi þess. Undanþágum fer sífellt fjölgandi, en ásókn í undanþágur hefur vaxið mjög með hækkun söluskattshlutfalls. Undanþágurnar eiga sér stað með margvíslegum hætti. Þannig eru t.d. tilteknar vörutegundir og þjónusta undanþegnar söluskatti. Sala til tiltekinna aðila, svo sem endurseljenda og í vissum tilvikum til annarra aðila, er undanþegin og sala tiltekinna aðila eða atvinnugreina er undanþegin söluskatti. Þá er söluskattur af tilteknum vörum, tækjum og efnivörum endurgreiddur í vissum tilvikum. Í mörgum tilvikum er afa~ erfitt að ákvarða hvort sala er söluskattsskyld eða ekki. Á það t.d. við um sölu til ýmissa framleiðenda, en þá fer söluskattsskyldan eftir því hvort um er að ræða sölu á hráefnum eða óvaranlegum hjálparefnum til framleiðslu. Hin ýmsu undanþáguákvæði söluskattslaga og reglna valda mismunun í samkeppnisaðstöðu atvinnugreina og framleiðsluaðferða eins og uppsöfnunaráhrifin og hafa þessi áhrif söluskattsins að þessu leyti farið vaxandi með hækkun skatthlutfallsins. Ljóst er að neytendur beina vali sínu fremur að vörum og þjónustu, sem undanþegnar eru söluskatti, en þeim sem eru söluskattsskyldar. Þannig getur söluskattur haft áhrif á neysluvenjur sem leitt getur til óeðlilegrar eða óheppilegrar dreifingar framleiðsluaflanna. Sem dæmi um mismunun að þessu leyti má nefna að vinna við húsbyggingar og aðra mannvirkjagerð er undanþegin söluskatti fari vinnan fram á byggingarstað. Séu húshlutar hins vegar framleiddir í verksmiðju verður salan söluskattsskyld. Í þessu tilviki veldur söluskatturinn mismunun milli framleiðsluaðferða og kemur jafnvel í veg fyrir eðlilega vélvæðingu eða hagræðingu við framleiðslu, enda þótt nokkuð hafi dregið úr þessari mismunun með sérreglum um verksmiðjuframleidd íbúðarhús. Almennt má segja að erfitt sé að halda sölu á söluskattsskyldum og söluskattsfrjálsum vörum aðgreindri á smásölustigi. Þrátt fyrir þessa staðreynd hefur undanþágum frá söluskattsskyldu í smásölu sífellt fjölgað. Til að finna söluskattsstofninn hjá hinum ýmsu innheimtuaðilum þarf því að beita sérstökum reikniaðferðum sem aldrei verða nákvæmar en sífellt verða flóknari eftir því sem undanþágum fjölgar. Af þessu leiðir aukna fyrirhöfn, bæði fyrir þá sem innheimta söluskatt og standa skil á honum í ríkissjóð og skattyfirvöld, og erfitt er orðið fyrir hina söluskattsskyldu aðila að kunna skil á hinum fjölmörgu undanþáguákvæðum og sérreglum um söluskatt. Söluskatturinn er ekki hlutlaus þótt aðalreglan sé sú að hann sé eins stigs skattur. Hann leggst t.d. á ýmis mikilvæg aðföng fyrirtækja, svo sem orku, orkugjafa og viðhaldsþjónustu, auk þess sem hann er innheimtur af flestum fjárfestingarvörum. Af þessum ástæðum felur núgildandi söluskattskerfi í sér uppsöfnun skatts sem valdið getur m.a. ófyrirsjáanlegri mismunun á samkeppnisaðstöðu hinna ýmsu atvinnugreina. Áhrif uppsöfnunar geta þar með haft áhrif á val neytenda á neysluvörum og þau hafa tilviljanakennd áhrif á samkeppnisaðstöðu íslenskra framleiðsluvara bæði á erlendum og innlendum markaði í samkeppni við vörur framleiddar erlendis. Veigamiklir gallar eru á söluskattskerfinu hér á landi, eins og hér hefur verið rakið. Þar vega uppsöfnunaráhrifin og hin flóknu undanþáguákvæði þyngst, en söluskattskerfið hefur óneitanlega sína kosti. Framkvæmd söluskattskerfisins hefur verið afar ódýr og litlu hefur verið til kostað. Þegar gerður er samanburður á kostnaði við framkvæmd einstakra skattkerfa verður um leið að íhuga hvort ríkjandi framkvæmd á hverjum tíma fullnægir þeim kröfum sem talið er eðlilegt að gera til hennar, svo sem varðandi öryggi, eftirlit með skilum o.fl. Telja verður að svo hafi ekki verið að því er söluskatt og eftirlit með honum varðar, einkum með tilliti til hækkunar hans á síðustu árum og aukins mikilvægis í tekjuöflun ríkissjóðs. Af þessu leiðir að samanburður á kostnaði milli hinna ýmsu skattkerfa verður vart raunhæfur miðað við ríkjandi framkvæmd. Söluskattsskyldir aðilar eru hlutfallslega fáir miðað við heildarfjárhæð söluskattsins, en það er nokkur kostur. Því fylgir hins vegar nokkur áhætta að innheimta svo hátt söluskattshlutfall sem hér er gert á einu og sama viðskiptastiginu og hefur sú áhætta aukist með hækkun skatthlutfallsins. Af framansögðu er ljóst að núverandi söluskattskerfi er að mörgu leyti mjög gallað. Liggur raunar í augum uppi að við núverandi kerfi verður ekki búið til langframa nema með róttækum endurbótum á því. Þegar menn hafa hugleitt möguleika á slíkri endurskipulagningu neysluskattslagningar er eðlilegt að leitað hafi verið fyrirmynda hjá grannlöndum okkar í þessu efni. Er skemmst frá því að segja að í allflestum löndum Evrópu hefur virðisaukaskattsformið orðið fyrir valinu. Má raunar rekja þá þróun að verulegu leyti til stofnunar Efnahagsbandalags Evrópu. Markmiðið með stofnun bandalagsins var m.a. að stuðla að fríverslun landa í milli. Í upphafi var höfuðáhersla lögð á niðurfellingu innflutningsgjalda í viðskiptum milli aðildarríkjanna. Fljótlega varð þó ljóst að hin mismunandi skattkerfi þjóðanna voru hemill á sókn þeirra að settu marki. Samræming skattlagningar vöru eftir að hún er komin inn fyrir viðkomandi landamæri var ekki síður mikilvæg en samræming innflutningsgjalda. Aðildarríkin settust því á rökstóla um þetta efni og eftir áralangar viðræður og rannsóknir á hinum ýmsu skattkerfum var ákveðið árið 1967 að samræma neysluskattskerfi landanna á þann hátt að virðisaukaskattur yrði tekinn upp. Skyldi breytingin vera um garð gengin fyrir 1. janúar 1970. Þegar til kom varð þó af ýmsum framkvæmdaástæðum að veita rýmri tímamörk. Árið 1973 höfðu hins vegar öll ríki sem stóðu að stofnun Efnahagsbandalagsins tekið upp virðisaukaskatt. Sú samræming sem átti sér stað á neysluskattskerfum Efnahagsbandalagsríkjanna og þær rannsóknir sem fóru fram á skattamálum í því sambandi leiddi til þess að ýmsar Evrópuþjóðir, sem stóðu utan bandalagsins, tóku einnig upp virðisaukaskatt. Var virðisaukaskattur þannig t.d. bæði innleiddur í Noregi og Svíþjóð. Þrátt fyrir að virðisaukaskattur hafi verið innleiddur í flestum löndum Vestur-Evrópu er framkvæmd skattheimtu þó mjög mismunandi. T.d. er skatthlutfallið mjög mismunandi frá einu landi til annars svo og hvaða starfsemi er skattskyld og hver ekki. Í mörgum löndum Evrópu eru í gildi fleiri en eitt skatthlutfall eftir því hvaða starfsemi á í hlut og er fjöldi skatthlutfalla og flokkun einstakra tegunda af vörum og þjónustu á þessi skatthlutföll mjög mismunandi eftir löndum. Þó er lægsta hlutfallið undantekningarlaust á matvörum og öðrum nauðsynjavörum. Undanþágur á mismunandi skatthlutföll eru þó ekki í samræmi við þá hugmynd sem liggur að baki virðisaukaskatti. Auk þess skapar slík mismunun milli hinna ýmsu tegunda vöru og þjónustu torleyst vandamál við einfalda og réttláta framkvæmd skattheimtunnar. Í Danmörku, Noregi og Svíþjóð hefur því einungis verið notað eitt skatthlutfall og stefnan innan Efnahagsbandalagsins hefur verið sú að samræma reglur aðildarríkjanna, þannig að eitt og sama hlutfall gildi um alla starfsemi innan hvers aðildarríkis. En hvaða skilyrði þyrfti þá almennur neysluskattur, sem kæmi í stað, að uppfylla? Slíkur skattur þarf að vera hlutlaus gagnvart framleiðslu, dreifingu og neyslu. Hann má því ekki mismuna einstökum framleiðsluaðferðum, viðskiptaháttum eða atvinnugreinum og ætti að hafa sem minnst áhrif á almennar neysluvenjur. Einnig skiptir miklu máli að ákvörðun skatts og innheimta sé eins einföld í framkvæmd og kostur er, jafnt fyrir atvinnulífið sem ríkissjóð, og í því sambandi þarf skattstofninn að vera glöggt afmarkaður og ótvíræður. Til þess að skatturinn geti talist hlutlaus gagnvart atvinnulífinu eða dreifingu framleiðsluafla á hinar ýmsu framleiðslugreinar verður skattkerfið að hafa þá eiginleika að skattfjárhæð sé óháð fjölda viðskiptastiga, þ.e. óháð því hve vara fer um mörg viðskiptastig áður en endanlegum neytanda er náð. Hundraðshluti skattfjárhæðar af vöruverði verður að vera sá sami hvar sem kaupandinn festir kaup á vörunni og hver sem framleiðsluaðferðin er, svo sem hvort vara er handunnin eða verksmiðjuframleidd. Skattkerfið ætti þannig ekki að hafa nein áhrif á það við hvaða dreifingaraðila kaupandi kýs að hafa viðskipti og kerfið verður einnig að vera þannig úr garði gert að það hindri ekki eðlilega hagræðingu við framleiðslu eða dreifingu. Hlutleysi skattsins gagnvart almennu neysluvali felst í því að hann hafi ekki áhrif á val neytenda milli hinna ýmsu neysluvara. Því markmiði verður best náð með því að skatturinn breyti ekki verðhluttallinu milli neysluvaranna. Krafan um hlutleysi neysluskatts gagnvart utanríkisviðskiptum snertir bæði innflutning og útflutning. Að því er innflutning varðar felur hlutleysið í sér að skatturinn sé nákvæmlega jafnhár á innfluttri vöru og sams konar vöru sem framleidd er í landinu sjálfu og seld er á sama verði og hin innflutta vara. Varðandi útflutning verður að undanþiggja útflutningsvöru skatti til að algeru hlutleysi verði náð, þannig að skatturinn hafi ekki áhrif á samkeppnisaðstöðu íslenskra útflutningsvara á erlendum mörkuðum. Mikilvægi þess fyrir Íslendinga að skattkerfið sé hlutlaust gagnvart utanríkisviðskiptum fer vaxandi eftir því sem aðflutningsgjöld og viðskiptahömlur landa í milli minnka, en breytingum í þá átt hefur enn fremur fylgt samræming neysluskattskerfa flestra Vestur-Evrópuríkja þar sem utanríkisviðskiptin eru gerð óháð slíkum skatti. Ljóst er að verð á íslenskum útflutningsvörum, sem að einhverju leyti bera í sér söluskatt, getur átt erfitt með að keppa á erlendum mörkuðum við verð á framleiðsluvörum annarra þjóða sem eytt hafa áhrifum söluskatts á framleiðsluverði með breytingum á skattkerfum sínum. Þar sem virðisaukaskattsformið gefur möguleika á því alhliða hlutleysi sem að framan er rakið er ekki að undra að hann hafi verið mjög til athugunar á undanförnum árum hér á landi. Hafa tvær viðamiklar skýrslur verið samdar um málið að tilhlutan fjmrn., sú fyrri á árinu 1971 og hin síðari á árinu 1975. Haustið 1982 fól fyrirrennari minn í fjármálaráðherraembætti, Ragnar Arnalds, síðan hópi embættismanna að semja drög að lagafrv. um málið. Var þessu starfi haldið áfram í rn. eftir ríkisstjórnarskiptin vorið 1983 og lauk starfinu snemma vetrar. Í byrjun s.l. árs mælti ég síðan fyrir frv. til l. um virðisaukaskatt, en það hlaut litla umfjöllun í þinginu og dagaði uppi í þinglok s.l. vor, og er það frv. sem hér er til umr. að mestu óbreytt frá fyrra frv. þannig að þm. ættu nú þegar að hafa haft gott tækifæri til að kynna sér málið. Virðisaukaskattur er í sjálfu sér einungis annað form á söluskatti en hingað til hefur tíðkast hér á landi. Skatturinn er lagður á söluverð vöru og þjónustu á öllum viðskiptastigum. Skatturinn er fjölstigaskattur þar sem fyrirtækjum, jafnt á sviði frumgreina, úrvinnslugreina og þjónustugreina, er gert að innheimta skatt af heildarandvirði seldra vara og þjónusta. Skatturinn hefur hins vegar ekki margsköttun í för með sér því að við skil á skattinum í ríkissjóð mega fyrirtæki draga frá innheimtum skatti af heildarsölu þann skatt sem þau greiða við kaup á vörum og hvers konar aðföngum. Þannig skilar hvert fyrirtæki í ríkissjóð aðeins skatti af virðisaukanum sem hjá því myndast, þ.e. mismuninum á útskatti og innskatti. Orðið „virðisauki“ í þessu sambandi er fremur tæknilegt hugtak en hagrænt því að hér er ekki beinlínis átt við hinn hagræna virðisauka sem skapast í hverju fyrirtæki, heldur mismuninn milli ákveðinna stærða sem nánar er skilgreindur í þeim lögum og reglum sem um skattinn gilda á hverjum stað. Aðaleinkenni virðisaukaskattsins er að hann leggst í raun aðeins einu sinni á sama verðmæti hversu oft sem það gengur milli viðskiptastiga og verður hann því hlutlaus gagnvart söluverði til hins endanlega neytanda. Þessu marki er náð með frádráttarheimildinni á hverju viðskiptastigi sem ég nefndi áðan. Það er einkum þessi eiginleiki virðisaukaskattskerfisins sem skilur það frá öðrum söluskattskerfum þar sem uppsöfnunaráhrifa söluskatts gætir mismunandi mikið eftir því hve varan eða verðmætin fara um mörg viðskiptastig áður en hinum endanlega neytanda er náð. Til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt með upptöku virðisaukaskatts þarf hann að meginstefnu til að ná til allrar vöru og þjónustu. Eins og ég drap á áðan er mjög erfitt í framkvæmd að undanþiggja einstakar vörutegundir virðisaukaskatti á smásölustigi, eins og nú er gert í söluskattskerfinu, auk þess sem undanþága einstakra vörutegunda á fyrri stigum mundi skapa mikla framkvæmdaörðugleika. Frá tekjuöflunarsjónarmiði þess opinbera er og mikilvægt að skattskyldan sé sem almennust, en það gefur einnig möguleika á að beita lægra skatthlutfalli en ella. Víðtæk skattskylda hefur úrslitaþýðingu um framgang slíks kerfis og öryggi þess, en jafnframt er víðtæk skattskylda forsenda hlutleysis gagnvart neysluvali og framleiðsluaðferðum eins og áður er komið fram. Með hliðsjón af þessu er meginregla frv. sú að öll almenn sala á vörum og þjónustu er skattskyld. Ég vil ítreka það og leggja á það áherslu að hin almenna skattskylda er slíkur grundvallarþáttur varðandi framkvæmd virðisaukaskattskerfisins að telja verður hana forsendu þess að skynsamlegt sé að innleiða kerfið. Telji menn ekki fært að víkka skattskyldusviðið verulega frá því sem nú er í söluskattskerfinu væri verið að fara úr öskunni í eldinn með upptöku virðisaukaskatts. Þrátt fyrir þær áherslur sem ég hef hér lagt á víðtæka skattskyldu er tæknilega mögulegt að halda tilteknum afmörkuðum þáttum utan skattskyldunnar og í nokkrum tilfellum getur verið hagræði að því í framkvæmd. Í öllum þeim löndum sem tekið hafa upp virðisaukaskatt eru einhverjar undanþágur frá hinni almennu skattskyldu. Eins og áður hefur komið fram gera grundvallarreglur virðisaukaskattskerfisins ráð fyrir fullri undanþágu af sölu úr landi, en einnig er hugsanlegt að undanþiggja sölu á skýrt afmörkuðum vörum eða þjónustu sem ekki hefur í för með sér mismunun á samkeppnisaðstöðu eða erfiðleika í framkvæmd. Undanþágur frá virðisaukaskatti eru í grundvallaratriðum tvenns konar: Annars vegar er ákveðnum þjónustusviðum haldið algerlega utan kerfisins. Þessi þjónustusvið eru upptalin í 2. mgr. 7. gr. frv. Meðal þeirra má nefna þjónustu sjúkrahúsa og hliðstæðra stofnana, félagslega þjónustu ýmiss konar, þjónustu lækna og tannlækna, þjónustu banka og vátryggingarstarfsemi. Þessir aðilar verða að greiða innskatt af aðföngum og fá hann ekki frádreginn þar sem þeir innheimta ekki útskatt af þjónustu sinni. Þeir eru þannig ekki undanþegnir skattskyldunni þar sem þeir bera innskattinn, en undanþágan frá skráningarskyldunni mun í þessum tilvikum einfalda framkvæmd kerfisins án þess að fórnað sé öðrum umtalsverðum hagsmunum. Hliðstæðar reglur eru settar um smæstu rekstraraðila. Hinn meginflokkur undanþága flest í því að endurgjald fyrir tiltekna vöru eða þjónustu er við ákveðnar kringumstæður heimilt að draga frá heildarveltu við uppgjör skattsins. Þessar undanþágur eru taldar upp í 10. gr. frv. Meðal þeirra ná nefna vöru og þjónustu sem seld er úr landi, sölu skipa og loftfara og flutninga milli landa. Áhrif þessarar tegundar undanþágu eru mun víðtækari en hinnar fyrrnefndu þar sem þeir aðilar er hér um ræðir hafa í flestum tilvikum heimild til frádráttar á innskatti, þannig að engin uppsöfnun skatts á sér stað í verði hinnar undanþegnu vöru og þjónustu. Almenna reglan er sú að virðisaukaskattur er greiddur af allri sölu á vörum og þjónustu án tillits til þess hver kaupandinn er. Sala úr landi er þó undantekning frá þessari meginreglu. Hliðstætt því sem nú gildir um söluskattinn eru skráð fyrirtæki í raun undanþegin virðisaukaskatti af sölu úr landi. Þau fá einnig að draga innskatt af aðföngum frá innheimtum útskatti af sölu á innanlandsmarkaði eða fá hann endurgreiddan að svo miklu leyti sem hann er hærri en útskatturinn. Við skattlagningu á innfluttar vörur koma aðallega til tvær aðferðir. Önnur þeirra gerir ráð fyrir innheimtu virðisaukaskatts af öllum innfluttum vörum strax við tollmeðferð. En með hinni aðferðinni er skatturinn aðeins innheimtur af innflutningi til neytenda við tollmeðferð, en skráð fyrirtæki greiða ekki skatt við tollmeðferð innflutnings. Þegar fyrri aðferðin er notuð skiptir ekki máli hver innflytjandinn er því að skatturinn er innheimtur hvort sem um er að ræða neytanda eða skráð fyrirtæki sem flytur inn vöruna til endursölu. Þegar skráð fyrirtæki flytur inn vöru fær það virðisaukaskattinn, sem það greiðir við tollmeðferð, frádreginn útskatti af sölu og skilar mismuninum í ríkissjóð. Margt bendir til þess að fyrri aðferðin, þ.e. innheimta virðisaukaskatts strax við tollmeðferð, sé öruggari í framkvæmd hér á landi, m.a. með tilliti til þeirra erfiðleika sem á því eru að ákvarða við tollmeðferð vara til hvaða nota þær eru ætlaðar. Þetta vandamál er vel þekkt í núgildandi söluskattskerfi hér á landi. Er því gert ráð fyrir að hún verði lögleidd, sbr. ákvæði X. kafla frv. Heimild fyrirtækja til að draga innskatt af aðföngum frá útskatti af sölu er veigamesta einkenni virðisaukaskattskerfisins. Með henni er komið í veg fyrir tvísköttun eða uppsöfnun söluskatts í framleiðslu- og dreifingarkostnaði. Ef stefna á að algjöru hlutleysi virðisaukaskatts verður að fylgja þeirri grundvallarreglu að skráð fyrirtæki hafi heimild til að draga allan innskatt frá útskatti. Þess vegna er ekki nægilegt að frádráttarheimildin nái til innskatts af fullunnum vörum, sem keyptar eru í þeim tilgangi að selja þær aftur í óbreyttri mynd, eða hráefna og hálfunninna vara sem keyptar eru til frekari vinnslu. Heimildin nær til innskatts af hvers konar aðföngum, svo sem vélum, fasteignum, flutningatækjum, skrifstofuvélum og öðrum tækjum og efni sem á þarf að halda við reksturinn. Enn fremur nær heimildin til innskatts af öllum öðrum rekstrarkostnaði til að ná algjöru hlutleysi skattsins. Reglur um frádrátt á innskatti af kaupum á fastafjármunum, svo sem vélum, áhöldum og fasteignum, eru nokkuð mismunandi í hinum ýmsu ríkjum sem tekið hafa upp virðisaukaskattskerfið. Tvær aðferðir eru einkum notaðar. Önnur þeirra gerir ráð fyrir fullri frádráttarheimild á innskattinum um leið og kaup á fastafjármunum fara fram. Hin reglan dreifir hins vegar frádráttarheimildinni á nokkur ár frá því að kaupin fara fram, hliðstætt því sem gert er með afskriftum. Þar sem síðari aðferðin er notuð verða fyrirtækin að fjármagna virðisaukaskattinn þann tíma sem tekur að fá hann endurgreiddan eða dreginn frá útskatti. Í frv. er gert ráð fyrir að fyrrnefnda aðferðin verði notuð. Enda þótt meginreglan sé sú að heimilt sé að draga innskattinn frá útskatti við skil til ríkissjóðs er samt sem áður eðlilegt að takmarka frádráttarheimildina í nokkrum tilfellum. Kaup aðfanga eða kostnaður getur verið þess eðlis að ekki sé eðlilegt að veita fullan frádrátt á innskatti. Að sjálfsögðu er innskattur af einkaneyslu eiganda fyrirtækis ekki frádráttarbær. Sama gildir um vöru og önnur aðföng sem notuð eru til að greiða starfsfólki laun í hlunnindum eða með öðrum hætti. Réttmætt getur verið að takmarka frádráttarheimildina á fleiri sviðum en hér hefur verið nefnt og er það víða gert. Þar má nefna risnu, bifreiðakostnað og önnur útgjöld sem tengjast oft persónulegri neyslu eigenda eða starfsmanna. Eru takmarkanir af þessu tagi í 13. gr. frv. Þau fyrirtæki sem samkvæmt frv. er gert að innheimta virðisaukaskatt af sölu sinni verða að gera hann upp og skila honum í ríkissjóð á grundvelli skráningar í bókhaldi. Verður að telja að upptaka virðisaukaskatts í stað söluskatts muni hafa í för með sér aukna fyrirhöfn fyrir þau fyrirtæki sem innheimta skattinn. Stafar þetta af því að vegna frádráttarheimildarinnar á innskatti verður að gera meiri kröfur til bókhalds en nú er gert að því er varðar skráningu á gögnum um kaup á aðföngum. Er allítarlegar reglur um bókhald að finna í VII. kafla frv. Er þar m.a. lagt til að skattskil virðisaukaskatts miðist við afhendingartíma og bókhaldslega færslu vörunnar, en ekki peningalega greiðslu. Frv. byggir því á svonefndri reikningsaðferð eins og núverandi söluskattslög. Með sama hætti og nú á sér stað um söluskatt verða skráð fyrirtæki að gera skil á innheimtu virðisaukaskatts með ákveðnu millibili. Skilunum þurfa að fylgja upplýsingar um útskatt og innskatt á hverju greiðslutímabili. Skv. gildandi söluskattsreglum er aðalreglan sú að greiða skuli söluskatt mánaðarlega. Fellur hann í gjalddaga 15. næsta mánaðar eftir uppgjörsmánuð og er eindagi skattsins tíu dögum síðar. Vinna skattyfirvalda og framteljenda vex í hlutfalli við fjölda uppgjörstímabila. Að þessu leyti er því hagkvæmara að uppgjörstímabilin séu lengri og færri. Hins vegar hafa lengri uppgjörstímabil í för með sér lengri gjaldfrest á skattgreiðslum til handa fyrirtækjum og þar með minnkandi raungildi skatttekna ríkissjóðs. Auk þess verða skattfjárhæðir, sem fyrirtækin verða að greiða hverju sinni, hærri. Af því leiðir einnig að meiri sveiflur verða á innstreymi skatts í ríkissjóð og á greiðslugetu fyrirtækjanna. Á það ber hins vegar að líta að við upptöku virðisaukaskatts í stað söluskatts lækkar sú skattfjárhæð sem hverju fyrirtæki ber að skila í ríkissjóð. Með hliðsjón af þessum atriðum er lagt til í frv. að árlegum uppgjörstímabilum verði fækkað úr tólf í sex. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir breytingu á því að eindagi skattsins sé 25. dag næsta mánaðar eftir lok uppgjörstímabils. Lenging uppgjörstímabilsins með þessum hætti leiðir að sjálfsögðu til að tekjur ríkissjóðs minnka á því ári sem breytingin gengur yfir og benda lauslegar áætlanir til þess að tekjulækkun af þessum sökum gæti orðið um 8 til 10%. Landbúnaður og fiskveiðar hafa um margt sérstöðu sem leiðir til þess að eðlilegt virðist að lögleiða sérstakar reglur um virðisaukaskattsmeðferð þeirra. Báðar þessar greinar eru að mestu utan núverandi söluskattskerfis. Meiri hluti þeirrar fjölgunar gjaldenda sem verður við upptöku virðisaukaskattskerfisins kemur úr þessum tveimur greinum eða milli 5 og 6 þúsund gjaldendur. Ríður því á miklu að finna leiðir sem einfaldað gætu virðisaukaskattsuppgjör þessara aðila. Í IX. kafla frv. er að finna tillögur í því efni. Ef virðisaukaskatturinn næði til útgerðarinnar með sama hætti og annarra greina yrðu útgerðarfyrirtækin að innheimta fullan skatt af sölu til fiskvinnslunnar og skila honum í ríkissjóð að frádregnum innskatti. Fiskvinnslufyrirtækin fengju síðan þennan skatt endurgreiddan eins og annan innskatt vegna sölu úr landi. Vegna þess að afli útgerðarfyrirtækjanna fer að mestum hluta til vinnsluaðila sem síðan selja framleiðsluna úr landi en aðeins lítill hluti hans er seldur beint til neyslu á almennum markaði innanlands kemur mjög til greina að fara aðrar leiðir til uppgjörs á skatti útgerðarinnar. Hefur verið áættað að sá innskattur, sem leggjast mun á útgerðina vegna kaupa á skattskyldri vöru og þjónustu, nemi að meðaltali 10% af andvirði sjávarafla. Við kaup vinnslustöðvanna á afla er gert ráð fyrir að þær greiði verðmæti hans að viðbættum 10% skatti, en það svarar meðaltalsinnskattinum hjá útgerðinni. Innskattur og útskattur útgerðarfyrirtækja ætti því að verða nokkurn veginn jafnhár. Útgerðarfyrirtæki verða hins vegar að innheimta fullan skatt af sölu til annarra en vinnslustöðva. Hjá útgerðarfyrirtækjunum almennt er gert ráð fyrir uppgjörsskilum á hinum reglulegu skiladögum, en þeir sem smábátaútgerð stunda munu þó almennt einungis skila skýrslu einu sinni á ári. Um fiskvinnslu eru ekki settar aðrar sérreglur en þær er leiðir af sérstöðu útgerðar. Fiskvinnslufyrirtæki verða því að greiða útgerðinni 10% virðisaukaskatt ofan á verðmæti afla, en 21% skatt af öðrum aðföngum. Þar sem meginhluti framleiðslu fiskvinnslufyrirtækja er seldur úr landi er skattur ekki innheimtur af þeirri sölu. Fiskvinnslufyrirtækin fá innskatt sinn því að mestu endurgreiddan úr ríkissjóði að loknu hverju reglulegu uppgjörstímabili. Búrekstur er eina atvinnugreinin í landinu sem yfirleitt er ekki háð bókhaldsskyldu skv. ákvæðum laga um bókhald. Það verður því afar mikilvægt að laga virðisaukaskattskerfið þannig að landbúnaðinum að framkvæmd þess valdi ekki verulegri fyrirhöfn fyrir bændur og skattyfirvöld. Enn fremur má benda á að landbúnaðurinn hefur nokkra sérstöðu að því er varðar tímasetningu tekjustreymis, en tekjur bænda koma að verulegu leyti inn löngu eftir að rekstrarkostnaður fellur til. Segja má að í landbúnaði séu margar litlar rekstrareiningar sem selja nær allar afurðir sínar til fárra vinnslustöðva. Frá þeirri meginreglu eru fáar undantekningar. Framangreind atriði og reyndar fleiri eru þess valdandi að ástæða er til að huga að sérstakri meðferð landbúnaðarins í virðisaukaskattskerfi hér á landi, eins og í flestum öðrum löndum sem tekið hafa upp þetta kerfi. Í frv. er valin sama leið og lýst var hér að framan varðandi fiskveiðar. Áætlað hefur verið að innskattur í landbúnaði muni verða að meðaltali 9% af andvirði landbúnaðarafurða. Bændur innheimta útskatt frá vinnslustöðvunum sem nemur þessu meðaltalshlutfalli. Útskatturinn ætti því að verða svipuð fjárhæð og innskatturinn. Með þessum hætti fá bændur jafnaðan þann innskatt sem þeir hafa þurft að greiða af aðföngum sínum með útskatti innheimtum af vinnslustöðvum. Vinnslustöðvarnar greiða bændum því 9% í skatt sem telst innskattur stöðvanna og kemur til frádráttar þeim útskatti sem þær heimta við sölu á framleiðsluvörum sínum. Bændur eiga síðan að skila einni virðisaukaskattskýrslu fyrir hvert ár og skal hún fylgja skattframtölum þeirra fyrir það ár. Eftir álagningu þinggjalda ber þeim síðan að greiða það sem útskattur kann að hafa farið fram úr innskatti, en eiga rétt á endurgreiðslu mismunarins ef innskattur er hærri. Þar sem 9% útskatturinn á, eins og að framan greinir, að samsvara að meðaltali innskatti af aðföngum bænda er ekki við því að búast að hér verði um verulegar fjárhæðir til greiðslu eða endurgreiðslu að ræða. Við kaup á varanlegum rekstrarfjármunum getur þó tímabundið komið til allverulegra endurgreiðslna. Til að flýta fyrir þeim eru sett ákvæði í 30. gr. um heimild og stundum skyldu skattstjóra til að fallast á beiðni bænda (og smábátaútgerðarmanna) um skemmri uppgjörstímabil. Framangreind ákvæði um innheimtu bænda á 9% útskatti gilda einungis ef selt er til vinnslu- eða dreifingaraðila. Af sölu til annarra verða bændur að innheimta hið almenna söluskattshlutfall. Nemi slík sala 50% eða meira af heildarsölu viðkomandi fellur niður heimildin til árlegs uppgjörs og ber þessum aðilum að skila skýrslu og skatti á reglulegum gjalddögum. Skv. gildandi söluskattsákvæðum er sala bygginga og hvers konar fasteigna undanþegin söluskatti. Vinna við húsbyggingar og aðra mannvirkjagerð svo og vinna við endurbætur og viðhald þeirra er einnig undanþegin söluskatti. Undanþágan á þó ekki við um vinnu við framleiðslu byggingarvara eða byggingarhluta sem fram fer í verksmiðju eða verkstæði, heldur tekur hún einungis til þeirrar vinnu sem unnin er á byggingarstað. Söluskattsskylda við húsagerð og aðra mannvirkjagerð nær því einungis til efniskostnaðar við mannvirkjagerðina og þar með til þeirra hluta sem framleiddir eru í verksmiðjum eða unnið er að á verkstæðum. Sömu reglur gilda um viðhald mannvirkja. Ókostur framangreindrar undanþágu er sá, að söluskatturinn verður hærri á verksmiðjuframleiddum byggingarhlutum en þeim sem unnir eru með hefðbundnum byggingaraðferðum. Þessi ókostur er tilfinnanlegur og kann að standa í vegi fyrir hagræðingu í byggingariðnaði, enda þótt nokkuð hafi verið úr þessu dregið með sérreglum um verksmiðjuframleidd íbúðarhús. Er aðkallandi að bæta þar úr þannig að söluskatturinn valdi ekki mismunun eftir framleiðslu- og byggingaraðferðum. Vegna þess að áðurnefnd undanþága miðast við hvar vinnan fer fram getur verið afar erfitt fyrir byggingarfyrirtækin að ákvarða skiptingu milli söluskattsskyldrar og söluskattsfrjálsrar sölu. Enn fremur hafa skattyfirvöld litla möguleika til að sannreyna þá skiptingu með nákvæmni. Á þetta t.d. við um innréttingasmíði og uppsetningu þeirra sem yfirleitt fer fram bæði á verkstæði og byggingarstað. Þegar vinna og efni er selt í einu lagi, t.d. eftir tilboði, getur einnig orðið torvelt að ákveða skiptinguna milli efnis og söluskattsskyldrar vinnu annars vegar og undanþeginnar vinnu hins vegar. Við upptöku virðisaukaskatts hér á landi verða allir þeir sem reka sjálfstæða starfsemi í byggingariðnaði skráningarskyldir. Verða þeir að innheimta virðisaukaskatt af sölu sinni eins og aðrar greinar atvinnurekstrar. Ætla má að fjölgun gjaldenda verði rúmlega 1800 í þessari grein. Undanþága á sölu byggingarfyrirtækja frá virðisaukaskatti á hliðstæðan hátt og nú á sér stað í söluskattskerfinu hefur margvíslega ókosti í för með sér. Með því yrði vikið frá grundvallarreglum kerfisins með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Vandamálin við núverandi framkvæmd söluskattsins í byggingariðnaði yrðu þau sömu, og að svo miklu leyti sem hægt er að leysa þau yrði að gera það með sama hætti. Undanþágan hefur þann kost helstan að gjaldendur yrðu færri í kerfinu. Því er gert ráð fyrir í frv. að full skattskylda verði jafnt á vinnu við húsbyggingar og mannvirkjagerð sem á efniskostnað. Full skattskylda hefur í för með sér umtalsverða hækkun á byggingarkostnaði einkaaðila, ríkis og sveitarfélaga. Skráð fyrirtæki fengju hins vegar að draga innskattinn frá útskatti. Ætla má að ekki sé vilji til að haga skattlagningunni þannig að hún hafi í för með sér verulega hækkun á byggingarkostnaði íbúðarhúsnæðis. Þess vegna þarf að huga að öðrum leiðum til að vega á móti þessum hækkunum. Kemur þá helst til greina að veita fjármagni sem nemur tekjuaukanum af skattlagningunni á vinnu við byggingu íbúðarhúsnæðis til húsnæðismála, annaðhvort í formi aukins lánsfjármagns með hagstæðari kjörum en nú tíðkast eða í formi styrkja til húsbyggjenda. Rétt er að benda á að hér er um viðkvæm og erfið vandamál að ræða sem finna þarf fullnægjandi lausn á áður en virðisaukaskatturinn kemur til framkvæmda. Í frv. er gengið út frá því að virðisaukaskatturinn skili jafnmiklum tekjum og gjöld byggð á söluskattsgrunni gera nú. Hefur verið áætlað að til þess að ná þessu marki þurfi virðisaukaskatturinn að vera 21%. Er í aths. með frv. gerð rækileg grein fyrir því hvernig þetta skatthlutfall er áætlað og læt ég hér nægja að vísa um það efni til þess er þar stendur, en vil þó undirstrika að veigamiklir þættir þeirrar áætlunar hljóta að vera óvissu háðir. En í frv. er einnig gengið út frá því að hlutdeild Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í söluskattstekjum verði óbreytt frá því sem verið hefur. Það atriði varðandi upptöku virðisaukaskatts í stað söluskatts sem hvað viðkvæmast er eru líkleg áhrif söluskattskerfisbreytingarinnar á verðlag í landinu. Ýmis tormerki eru á því að segja nákvæmlega fyrir um hver þessi verðlagsáhrif verða. Í aths. með frv. er þó reynt að áætla þessi áhrif og eru niðurstöður þeirrar áætlunar að einkaneysla muni í heild hækka um 3.8%. Hækkun þessi er þó mjög misjöfn eftir einstökum þáttum einkaneyslunnar. Langmest yrði hækkunin eðlilega á þeim þáttum sem nú eru undanþegnir söluskatti, einkum á matvælum, og er áætlað að þar nemi hækkunin milli 18 og 19%-. Aðrir þættir mundu hækka minna, eins og t.d. útgjöld vegna húsnæðis, ljóss og hita um 2–3%. Flestir aðrir þættir einkaneyslunnar munu lækka nokkuð í verði. Eins og rakið er í athugasemdum með frv. eru þessi verðhækkunaráhrif þó líklega ofmetin. Einkum liggur í augum uppi að lækkun framleiðslukostnaðar innanlands vegna brottfalls uppsöfnunaráhrifa söluskatts muni skila sér aftur í lækkuðu vöruverði þegar frá líður. Í þessum efnum held ég að meginatriðið sé að ekki er stefnt að aukinni skattheimtu hins opinbera í heild með upptöku virðisaukaskatts. Skattbyrði landsmanna í heild verður því óbreytt eftir upptöku kerfisins. Skattarnir kunna hins vegar að dreifast með öðrum hætti en verið hefur hingað til. Ef mönnum sýnist að dreifing skattbyrðinnar eftir upptöku virðisaukaskattkerfisins sé óheppilegri en nú er, t.d. vegna hækkunar á matvælum, þá hvet ég þá til þess að skoða hvort ekki megi leiðrétta þann mun eftir öðrum leiðum áður en þeir dæma virðisaukaskattskerfið óalandi og óferjandi af þessum sökum. Þar sem virðisaukaskatturinn er fjölstigaskattur og frv. gerir ráð fyrir sárafáum undanþágum frá skattskyldu er ljóst að veruleg fjölgun verður á gjaldendum við upptöku kerfisins. Er áættað að fjöldi framteljenda til virðisaukaskatts verði 19 500 í stað 9000 í söluskattinum nú og er þar um ríflega tvöföldun að ræða. Tæpur helmingur þeirra sem framtalsskyldir yrðu við upptöku virðisaukaskatts fellur þó undir þær einföldu uppgjörsaðferðir varðandi landbúnað og smábátaútgerð sem ég rakti áðan. Er þar með dregið mjög úr þeirri aukningu á kostnaði og fyrirhöfn sem af fjölguninni mundi leiða. Fram til þessa hafa aðeins unnið 20–25 starfsmenn hjá skattyfirvöldum við störf er snerta eingöngu söluskattinn. Þessir starfsmenn hafa verið allt of fáir og hef ég nýlega heimilað 20 nýjar stöður skatteftirlitsmanna sem fyrst og fremst munu beina kröftum sínum að söluskattseftirliti. Með upptöku virðisaukaskatts má reikna með að enn þurfi að fjölga starfsmönnum nokkuð. Skattkerfisbreytingunni sjálfri fylgir talsverður kostnaður. Þar yrði fyrst og fremst um að ræða kostnað við margs konar undirbúning að breytingunni. Áður hefur þess verið getið að gjaldendum fjölgar og verða fyrirtæki að skila uppgjöri og greiða virðisaukaskatt sem nú greiða ekki söluskatt. Auk þess má búast við því að uppgjör á skatti verði yfirleitt nokkru viðameira fyrir fyrirtæki en uppgjör á söluskatti. Þessu veldur frádráttur innskatts og sérstök færsla hans í bókhaldi. Þetta ætti þó ekki að breyta miklu fyrir þau fyrirtæki sem nú selja bæði söluskattsskyldar og söluskattsfrjálsar vörur til neytenda og verða af þeim sökum að færa innkaup og sölu þessara vara aðgreind í bókhaldi. Þegar á heildina er litið verður að telja að virðisaukaskattskerfið hafi í för með sér kostnaðarauka bæði fyrir skattyfirvöld og gjaldendur. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið í grófum dráttum örfá meginatriði frv. Í þeim efnum hef ég orðið að stikla á stóru, enda málið einstaklega umfangsmikið. Kerfisbreytingu úr söluskatti á síðasta viðskiptastigi fylgja fjölmargir kostir, en slíkri breytingu fylgja einnig ókostir. Að mínu mati eru kostirnir þessir: Kerfið kemur í stað núgildandi söluskattskerfis, sem er stórlega gallað og erfitt í framkvæmd, og leysir sjálfkrafa ýmis vandamál söluskattskerfisins. Virðisaukaskattur stórbætir samkeppnisaðstöðu íslenskra atvinnuvega, jafnt á heimamarkaði sem við útflutning. Virðisaukaskatturinn er algjörlega hlutlaus gagnvart framleiðsluaðferðum, viðskiptaferli og neysluvali. Á móti þessu kemur að virðisaukaskattskerfið er flóknara og dýrara í framkvæmd en núgildandi kerfi, bæði fyrir ríkissjóð og þá sem skattinn innheimta. Þá er ljóst að kerfisbreytingin mun valda verulegum tilflutningi á skattbyrði á milli vöruflokka og þjónustu. Það liggur í augum uppi að þm. geta ekki mótað afstöðu til þess hvort kostirnir eða gallarnir séu þungvægari í svo flóknu máli sem þessu nema með rækilegri skoðun á frv. og mati á áhrifum þess og þeim möguleikum sem fyrir hendi eru til að bæta með öðrum hætti þá hækkun á einstökum þáttum einkaneyslu sem af samþykkt frv. kann að leiða. Ég legg til að málinu verði vísað til n. og legg á það áherslu að það fái þar rækilega umfjöllun. Hitt vil ég einnig benda á að eigi þess að vera nokkur kostur að innieiða kerfið um áramótin 1985–1986 þarfnast málið rösklegrar meðferðar í þinginu. Í aths. með frv. er lögð áhersla á að verulegan tíma þurfi til undirbúnings og er talað um ár frá samþykkt frv. í því sambandi. Ég tel að slíkur undirbúningur ætti að geta tekist á 8–9 mánuðum ef vel er á haldið, en dragist það fram á vorið að afgreiða málið er ljóst að ekki getur orðið um að ræða gildistöku frv. í ársbyrjun 1986. Ég vil einnig ítreka það, sem áður hefur komið fram í ræðu minni, að það er mitt mat og ríkisstj. að gera þurfi sérstakar hliðarráðstafanir, m.a. í tryggingamálum, samhliða því að virðisaukaskattur er tekinn upp til að bæta hag þeirra sem ætla má að þessi skattur bitni harðara á enn núverandi söluskattur. Er þar ekki síst átt við tekjulægri hópa í þjóðfélaginu, sem verja stærri hluta tekna en aðrir til kaupa á matvælum, sem nú eru undanþegin söluskatti en virðisaukaskatturinn mundi leggjast á. Þetta vildi ég leggja sérstaka áherslu á áður en umr. hefjast um málið á hv. Alþingi, en ríkisstj. mun síðar við meðferð málsins gera nánari tillögur um slíkar ráðstafanir. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu, en ég geri það að tillögu minni að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjh.- og viðskn. og 2. umr.



Virðulegi forseti. Ég skal viðurkenna að ég er illa lesinn í þessum fræðum og var t.d. ekki hér á þingi í fyrra þegar umr. fóru fram um málið þá. Fróðleg ræða hæstv. ráðh. nú er vissulega til að upplýsa margt, en einfaldaði ekki málið fyrir mér sem slíkt, svo flókið sem það er og margþætt. En vitanlega er skylt að bæta hér úr og lesa sér ærlega til, en vara sig á því að segja of mikið nú, allra síst um mörkin milli innskatts- og útskattsgreiðslna svo að dæmi sé tekið um ýmis hugtök sem þarna koma fram og eru manni býsna fjarlæg. Mér hefði hins vegar kannske verið nær að líta í þingtíðindi fyrra árs, þegar ég setti á blað í morgun fáein orð um skattamálin í heild, en það er of seint úr því að bæta nú. Hins vegar er rétt að taka það fram strax að hér er um eitthvert stærsta mál þessa þings að ræða sem vissulega þarf nána og vandlega athugun. Eflaust dugar ekki til það sem enn er eftir af þessu þingi til þess að fara ofan í þetta mál sem skyldi svo hægt sé að innleiða eins flókið kerfi um næstu áramót og hæstv. ráðh. var að vísa til áðan. Skattamál okkar í heild eru vissulega allrar umræðu verð og eitthvert algengasta umræðuefni í þjóðfélaginu. Margt hefur verið sagt um form skatta, réttlæti þeirra og þó fremur ranglæti þeirra. Misferli og undandráttur eru algeng orð í umræðunni og hrópandi dæmi hvarvetna úr þjóðfélaginu vekja athygli og umhugsun. Ég skal ekki við 1. umr. þessa máls nú, sem er í raun og veru önnur heildarkynning á þessu viðamikla máli, fara náið út í það. Málið fer til nefndar þar sem hv. þm. Ragnar Arnalds á sæti fyrir hönd Alþb. Hann er þessum hnútum gerst kunnugur og umfjöllun málsins og skoðun í n. er þar vitanlega í góðum höndum. Það er hins vegar mikið verk og vandasamt, eins og ég sagði áðan, að koma þessu máli þannig út úr n. að allir geti sæmilega við unað. Síðan er eftir að sjá hvernig framkvæmdin á þessu verður í heild sinni, því það sýnist mér á öllu, þrátt fyrir góðar upplýsingar í ræðu hæstv. ráðh. og í grg. með þessu frv., að það sé vægast sagt óljóst hvernig framkvæmd ýmissa þátta þessarar skattlagningar verði háttað. Ég vildi aðeins segja nokkur orð um skattamálin í heild. Fyrst kemur upp í hugann spurning um beina skatta og óbeina. Ég get ekki leynt minni skoðun þar. Það liggur fyrir nú að tekjuskattur skuli af lagður í áföngum. Tekjuskatturinn er ágætt tekjujöfnunartæki ef hægt hefði verið að vinna sig frá hinum stóru agnúum. Þetta ágæta tekjujöfnunartæki verður sem sagt ekki til staðar innan fárra ára ef svo fer fram sem horfir. Ég lýsi því enn yfir að tekjuskattsleiðin sé um margt eðlileg leið til tekjujöfnunar í þjóðfélaginu. Sú leið er farin víðast hvar til að jafna aðstöðu og láta þá hærra launuðu greiða hærra framlag til samfélagsins og jafna um leið út ákveðna tekjutoppa. Hjá okkur hefur þetta farið þannig að gerð hefur verið ein skattalagabreytingin af annarri. Allar hafa þær átt að hafa það að meginmarkmiði að ná betur til þeirra sem undan sleppa, en allt hefur komið fyrir ekki. Hið háa hlutfall manna með sjálfstæðan atvinnurekstur hér á landi miðað við ýmis önnur þjóðlönd er e.t.v. skýring á vandanum en hvergi fullnægjandi. Brotalamirnar hafa sem sagt hrópað til okkar og nú blasir uppgjöfin ein við. Tekjujöfnunartæki annarra þjóða mun hreinlega verða lagt hér niður. Við höfum gefist upp á því að ná til þessara aðila sem sloppið hafa við eðlilega hlutdeild í greiðslum til samfélagsins, gefist upp á að finna leiðir til úrbóta, til að gera tækið virkt, en erum þess í stað að leggja það niður. Ég tel það miður að mörgu leyti en get þó ekki bent á þær leiðir sem dygðu til að gera þetta tæki svo virkt sem öðrum þjóðum hefur tekist að gera það. Óbeinir skattar koma þá til sögunnar, eins og hæstv. fjmrh. benti á, í enn ríkara mæli. Neyslu- og þjónustuskattar eru í dag mjög hátt hlutfall hjá okkur en munu verða enn meira áberandi eftir að tekjuskatturinn hefur verið lagður af að fullu. Eignarskattaleiðin hefur líka komið til álita. Hún hefur verið mjög í sviðsljósi að undanförnu og hefur verið leitast við að einfalda tilhögun hennar. Ég tel sjálfsagt að kanna alla þá möguleika sem felast í eignarskattsleiðinni. En mér segja fróðir menn í þessum málum að möguleikar til hagræðingar og undanskots með ýmsum hætti séu þar líka til ekki síður en varðandi tekjuskattinn og að þær leiðir muni hinir raunverulegu stóreignamenn finna til að sleppa við eignarskattinn. Og þó að eignarskattsfyrirkomulagið geri skattsvikurum að sumu leyti erfiðara um vik en tekjuskattsleiðin þá eru margar smugur og leiðir fyrir þá sem einmitt þyrfti að ná til varðandi eignarskattinn. Ég segi því að eignarskattsleiðina þarf að kanna vel. En lausnarorð er sú leið ekki og erfitt verður sem fyrr að draga mörkin á milli eðlilegrar eignar, eðlilegs arðs af vinnu fólks í eignum og þess sem umfram má teljast og ber að leggja á stighækkandi skatthlutfall. En örfá orð um þessa leið sem hér er verið að leggja til, ágæti hennar og annmarka. Fljótt á litið sé ég ærna annmarka en kostir liggja í betri skilum, betra eftirliti, að sagt er. Vissulega er þetta skattfyrirkomulag þannig í framkvæmd að hver hefur í raun nokkra umsjón með hinum. Ég veit hins vegar ekki annað en ýmsar brotalamir hafi komið á þessari tilhögun fram í innheimtu og skilum í öðrum löndum sem þó eru þekktari fyrir betri skil á sköttum almennt en eru hjá okkur. Einhvern veginn leggst það svo í mig að okkar litla þjóðfélag kunningsskaparins geti boðið upp á meiri agnúa og verri skil og innheimtu á þessu en gerist annars staðar þar sem þessi skattur hefur verið tekinn upp þrátt fyrir þetta gagnkvæma eftirlit. Grunur minn er nefnilega sá að ekki muni auðvelt að búa svo um hnúta að öllu verði þar til skila haldið og allt verði sem skyldi. En um það er best á þessu stigi að hafa sem minnstar fullyrðingar. Auðvitað fer það eftir því hvernig að þessum málum verður staðið í heild, hvernig framkvæmdinni verður hagað og hvort í alvöru á að ná inn fullum skilum á þessum skatti og að því verði unnið á skipulegan hátt. En dæmi, sem við höfum frá öðrum skattformum hér á landi, m.a. varðandi söluskattsskilin, eiga a.m.k. að verða til þess að við förum að með gát, alhæfum ekkert og teljum okkur ekki trú um að við séum að finna leið til lausnar án allra agnúa af þessu tagi. Það kom reyndar fram í máli hæstv. fjmrh. hér áðan að því altækari og þyngri sem skatturinn væri, þeim mun meiri viðleitni og þeim mun meiri freisting væri til þess að komast undan fyllstu skilum, t.d. með undanþágum eða á annan hátt. Aðalhættan, sem ég sé í þessum skatti, er að hann muni að öllu óbreyttu og eins og hann kemur mér fyrir sjónir auka greiðslubyrði hins almenna launamanns þrátt fyrir allt. Það sýnist mér a.m.k. við fljóta skoðun á þessu máli. Ég held að við eigum að hafa það í huga að marggagnrýndar undanþágur frá söluskatti eru þess eðlis að yfirgnæfandi hluta að þær eru til þess að létta af þeim verst settu. Matvælin eru þar gleggst dæma. Ég nefni bara af handahófi ýmis hjálpar- og stoðtæki fatlaðra. Ég nefni einnig ýmsa þjónustu sem reyndar á að hluta til að undanþiggja virðisaukaskatti. En þessar undanþágur einnig á sviði heilsugæslu, menntunar og menningarmála ýmiss konar eru af hinu góða. Hér er um yfirgnæfandi meiri hluta undanþáganna, yfir 90%, að ræða þegar við tökum þær vörur sem undanskildar eru söluskatti einmitt vegna framfærslubyrðar heimilanna. En hitt er rétt að „absúrd dæmi“, sem hafa verið tekin og veifað hér úr ræðustólum á Alþingi, eru auðvitað jafnslæm en þau breyta ekki þessari heildarmynd, að undanþágurnar frá söluskattinum eru að langmestu leyti til þess að létta verulega framfærslubyrði þeirra sem erfiðast eiga. Mér segja líka þeir menn, sem koma nálægt verslun og reyndar þjónustu einnig, að það séu ekki þessar undanþágur sem séu aðalorsök slæmra söluskattsskila, þar komi allt annað til. Menn fullyrða - og ég býst við að það sé mikið til í því - að það sé þjónustusvið einkageirans sem fyrst og síðast veldur miklu um vanskil þessa skatts. Þar kemur þessi margfrægi kunningsskapur okkar til. Þarna er um þjónustustarfsemi af ýmsu tagi að ræða þar sem nógu miklu eftirliti verður ekki við komið og þar sem kunningsskapurinn blómstrar best. Ég efa nokkuð að þetta út af fyrir sig leysist með þessu nýja formi - einmitt á því sviði sem vankantar eru mestir í dag - þrátt fyrir það gagnkvæma eftirlit sem gert er ráð fyrir og á að hafa eitthvert aðhald. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar. En einmitt við þetta atriði staldra ég fyrst og skal láta nægja sem mín aðvörunarorð nú við 1. umr. Reyndar voru það býsna þung aðvörunarorð sem hæstv. fjmrh. mælti hér í lok sinnar ræðu varðandi ýmsa þá vöru sem nú verður lagður á virðisaukaskattur og mun koma til með að hækka verð þeirrar vöru og einnig þeirrar þjónustu að nokkru sem nú er undanþegin þessum söluskatti. Það er því greinilegt að hæstv. ráðh. hefur býsna miklar áhyggjur af einmitt þessum þætti. Og það er einmitt það sem ég bendi á að virðisaukaskatturinn eirir nær engu, ef svo mætti að orði komast, t.d. í hinum brýnu nauðsynjum að vissu marki í þjónustunni, eins og hæstv. ráðh. kom inn á hér áðan. Á brýnustu nauðsynjar mundi hann leggjast af fullum þunga og á sumt af þeirri þjónustu sem fólk verður óhjákvæmilega að nota sér. Ég endurtek það að margnefnt undanþágufargan söluskattsins, sem hæstv. ráðh. minntist einnig á, snertir fyrst og fremst hinar óhjákvæmilegu tegundir vöru og þjónustu sem fólkið með framfærslubyrðina, með litlu tekjurnar, nýtur framar öllum öðrum. Ég hlýt því að hafa uppi býsna miklar efasemdir um ágæti þessa skatts en vil að allt verði sem vendilegast skoðað ef verða mætti til þess að við kæmumst út úr þeirri sjálfheldu skattamála, mismununar og undandráttar, sem við erum í í dag. En máske eru það ekki ný tæki eða nýjar aðferðir sem vantar, máske er það fyrst og síðast að okkur vanti viljann til upprætingar og aðgerða gegn skattsvikum og undandrætti á eðlilegum skilum til samfélagslegra þarfa. Kannske er það einmitt þennan vilja sem okkur vantar í of ríkum mæli.



Virðulegi forseti. Þá er frv. til l. um virðisaukaskatt aftur komið á borð hjá hv. þm. Og eins og hæstv. ráðh. sagði í framsögu sinni þá er þetta umfangsmikið mál og það þarf gaumgæfilega umfjöllun í n. Þar sem ég á sæti í þeirri nefnd sem fær málið til meðferðar mun ég ekki hafa mörg orð hér um nú. Í n. mun okkur m.a. gefast færi á að meta kosti og galla þess skattheimtukerfis sem hér er mælt fyrir samanborið við núverandi söluskattskerfi og mun ég geyma mér umfjöllun þar um þar til nefndarstörfum er lokið. Það er einkum tvennt sem ég vil minnast á við 1. umr. málsins. Það er annars vegar umrædd og gífurleg verðhækkun á matvörum sem virðisaukaskatturinn virðist munu hafa í för með sér, en eins og fram kemur á töflu I á bls. 32 í grg. er áætlað að matvæli muni hækka um 18–18.9% við upptöku skattsins. Þetta er e.t.v. ofætlað að einhverju leyti, eins og ráðh. kom inn á í framsöguræðu sinni, þar sem framleiðslukostnaður matvörunnar gæti lækkað eitthvað en sennilega er ofætlunin ekki mjög mikil. Eins og öllum hv. þm. er kunnugt eru matvæli stærsti neysluþáttur þeirra sem lægstar hafa tekjurnar. Ég tel það gersamlega óverjanlegt nú á tímum stórfelldra kjaraskerðinga að setja á skatt sem hefur þvílíka hækkun á nauðsynjavörum í för með sér. Það eru einfaldlega stórir hópar fólks í þjóðfélaginu sem ekki geta axlað þessa hækkun og mér þykir það vera óhæfa ef Alþingi samþykkir álögur af þessu tagi eins og málum er nú háttað. Hæstv. ráðh. kom inn á þessi atriði í framsögu sinni áðan og var ljóst af orðum hans að hann er vakandi fyrir þessu atriði og ég vænti þess að við getum öll verið sammála um að að þessu þurfi að huga sérstaklega vel. Eitt langar mig til að nefna í þessu sambandi og það er að eftir því sem ég best veit gilda fleiri en eitt skatthlutfall víða í þeim löndum Evrópu sem tekið hafa upp virðisaukaskatt. Ég fæ í fljótu bragði ekki séð hvers vegna við getum ekki gert það hér líka þótt það kosti okkur sýnilega einhverja fyrirhöfn. Með mismunandi skatthlutföllum gætum við haldið verðhækkun matvæla og annarra nauðsynja niðri - og ég tel ákaflega brýnt að svo verði - eða þá að leita einhverra annarra leiða reynist þingmeirihluti fyrir því að taka upp virðisaukaskatt. Hitt atriðið, sem ég vil vekja máls á hér við þessa umr., er að ógjörningur er að skoða þetta mál eitt og sér. Það verður að skoðast í samhengi við aðra skatta og gjöld sem lögð eru á landsmenn. Frv. kveður á um að virðisaukaskattur skuli nema 21% og áhrif hans á verðlag sjáum við að einhverju leyti til á töflunum á bls. 32. Þetta skatthlutfall verður að meta í samræmi við aðrar álögur, skatthlutfall tekjuskatts, tolla o.s.frv. og einnig í samræmi við þróun kaupgjalds og verðlags í landinu. Að svo komnu máli er því að mínu viti lítið annað að gera en að bíða með málið og sjá hvað ríkisstj. hyggst gera í þeim málum sem þetta mál er angi af, í skattamálum, í tollamálum, í kjaramálum, í efnahagsmálum almennt. Þá fyrst er hægt að skoða þetta mál í samhengi og meta með framtíðarhorfur í huga áhrif þess á efnahag landsmanna og hvernig hagkvæmast og réttmætast er að haga þeirri skattheimtu sem hér um ræðir.



Virðulegi forseti. Það eru aðeins örfá orð að þessu sinni því að eins og komið hefur hér fram verður þetta mál skoðað í fjh.- og viðskn. og ég mun eiga sæti í þeirri n. Ég mun því ekki fjalla um einstök atriði frv., enda ekki undir það búinn nú. Þetta verða því aðeins almenn orð. Það hefur komið hér fram hjá hv. þm. að verstu gallar söluskattsfyrirkomulagsins eru hinar mörgu undanþágur sem eru frá söluskattinum. Þessar undanþágur gera allt eftirlit erfiðara en ella. Það er fullyrt í almennri umræðu í þjóðfélaginu að stórar upphæðir liggi hjá garði í skattheimtunni einmitt vegna þess hve undanþágurnar frá söluskatti eru margar. En það er líka rétt, sem fram hefur komið, að þessar undanþágur hafa menn ekki leyft að gamni sínu. Þessar undanþágur hafa verið notaðar til að létta undir með fólki á ýmsan hátt. Þær hafa verið notaðar til að lækka verð matvöru og lækka verð á nauðþurftum almennings. Þær hafa komið til góða fyrir barnmargar fjölskyldur sem þurfa að kaupa mikið af matvörum til heimilisnota. Hv. þm. hafa lýst hér áhyggjum sínum vegna þess að virðisaukaskatturinn er flatur skattur sem leggst á allar vörur. Ég mun í afstöðu minni til þessarar skattheimtu líta mjög til þess hvaða hliðarráðstafanir verði gerðar þegar hún tekur gildi og ef hún tekur gildi til að létta áhrif þessarar skattheimtu fyrir hina verst settu í þjóðfélaginu. Það gefur auga leið að 18–19% hækkun á nauðþurftum heimilanna, þ. á m. öllum matvörum eins og landbúnaðarvörum og öðrum nauðsynjum, er þungur baggi eins og í pottinn er búið nú. Ég mun því líta mjög til þess við meðferð þessa máls þegar þar að kemur. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram við 1. umr. málsins en mun að öðru leyti skoða málið þegar það kemur til n. til meðferðar.



Virðulegi forseti. Nú er rætt um virðisaukaskatt og hefur verið gert alllengi. Hugmyndir um breytingar á skattkerfinu eru lengi að velkjast í kerfinu og mér býður í grun að svo verði um nokkurt skeið enn. Ég tel hins vegar að það sé mikil ástæða til að breyta skattkerfinu mjög mikið hér á Íslandi og við í Alþfl. viljum gera það á þann hátt að leggja niður tekjuskatt og taka upp virðisaukaskatt. Það hvernig virðisaukaskattur verður er nokkuð sem þingið þarf að ákveða og við þurfum að taka afstöðu til í nefndum. Við eigum ekki að láta ótta við breytingar verða til þess að eyðileggja góð áform eða góð mál. Staðreyndin er sú að umræður um nýja skatta byggjast mikið á því að mönnum er það almennt ljóst hversu gífurlega er svikið undan skatti, hversu mjög götóttur skattur söluskatturinn er sem einstaklingar í kunningjaþjóðfélaginu sjá um að hafa að eigin geðþótta. Menn hafa óttast að ef virðisaukaskattur verði settur á, flatur skattur á allt, komi það illa við stórar fjölskyldur eða fátækt fólk. Ég tel að hægt sé að sníða þá agnúa af með öðrum ráðstöfunum. Alþingi á ekki að vera hrætt við að skoða þessi mál niður í grunn. Ef menn hafa þá skoðun, sem ég vænti að fleiri hafi en Alþfl.-menn, að gera eigi sérstakar ráðstafanir varðandi stórar fjölskyldur og þá sem hafa litlar tekjur til tekjujöfnunar, þannig að þessi skattur komi ekki sérstaklega illa niður á það fólk, þá er hægt að gera það. Ég fagna því að þetta mál er komið til umfjöllunar. Ég sé að vísu ekki fyrir mér að þessu verði komið á alveg á næstunni ef miðað er við fyrri reynslu af afgreiðslu skattamála. Það virðist taka ótrúlega langan tíma að koma á breytingum, ég tala nú ekki um ef þær eiga að vera til einhverra bóta. Það er náttúrlega hægt að setja þetta kerfi á í flaustri. En það er ekki af því góða og þá verður ekki séð fyrir því að þau markmið náist fram að skatturinn innheimtist betur og komi ekki sérstaklega illa við stórar fjölskyldur og fátækt fólk. Hér var rætt um undanþágur frá söluskatti. Það mun nú vera svo komið með þessar undanþágur að menn vita varla hvað þær eru margar. Það eru ekki nema sérfræðingar sem átta sig á því hvað undanþágur eru margar og til hvers þær eru. Ég er almennt þeirrar skoðunar að hvers konar undanþágur bjóði svindli heim. Hversu góð hugsun sem hefur verið að baki veitingu slíkra undanþága þá sé reyndin sú, eins og reyndar hefur komið í ljós af skattaframtölum, að undanþágur hafa komið þeim til góða sem hafa kunnað að spila á kerfið en hinum ekki. Ég tel að það eigi einmitt að forðast undanþágur í svona skattakerfi nema þær allra brýnustu. Það eigi að vera almennar reglur og síðan eigi að koma til löggjöf eða reglugerð um það hvernig með sérstaka hluti eigi að fara, en ekki að nota undanþágur frá skatti nema í allra minnsta mæli. Ég endurtek að ég tel ástæðu til að skoða þetta mál mjög vel. Við höfum lýst því yfir í Alþfl. að við viljum breyta sköttun, taka upp virðisaukaskatt og afnema tekjuskatt, og við munum vinna að því að svo verði gert. Þetta frv. fer nú til n. Þar munum við láta okkar sjónarmið í ljós. Vissulega getur svo farið að meiri hlutinn vilji hafa virðisaukaskattinn á annan veg en við viljum hafa hann. En við sjáum til og vonum að svo verði ekki.



Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mál, virðisaukaskattur, er hér til umr. Það er tvímælalaust tími til kominn að endurskoða söluskattskerfið sem við búum við. Hyggja þarf að í hvaða formi er hægt að komast hjá undandrætti undan söluskatti. Það hefur verið á allra vitorði um alllanga tíð að skattsvik væru gífurleg hér á landi. Virðisaukaskattur er sú leið sem nágrannaþjóðir okkar hafa valið til innheimtu óbeinna skatta. Þessi skattheimtuaðferð hefur reynst þung í vöfum, t.d. í Noregi, en heldur betur annars staðar, eins og t.d. nú er orðið í Danmörku eftir að agnúar hafa verið sniðnir af upphaflegu fyrirkomulagi. Ég get því miður ekki gert mér grein fyrir eftir hvaða kerfi þetta frv. er unnið eða hvort það tekur einhver mið af göllum sem fram hafa komið annars staðar en í nágrannalöndum okkar. En það veldur manni miklum áhyggjum samt sem áður að þetta kerfi skuli hafa svona gífurlega mikla hækkun í för með sér á matvælum, um 18.9%, en lækkun á drykkjarvörum og tóbaki. Það er íhugunarefni til hvers þarf að lækka tóbak. Fatnaður o. fl. mun lækka. Húsnæði, ljós og hiti mun hækka. Það er því ekki hægt að taka afstöðu til þessa frv. á þessu stigi vegna þess að þær leiðir, sem stjórnvöld ætla að kynna, hafa ekki komið fyrir okkar sjónir enn. Þess vegna er ekki hægt að taka afstöðu til þess nú hvort þetta er það kerfi sem velja skal, því að við verðum að koma til móts við þá sem hafa vart fyrir nauðsynjavörum nú í dag, hvað þá heldur ef þær mundu hækka um 18.9%, og húsbyggjendur sem vart standa undir afborgunum af sínu húsnæði. Ef á að fara að breyta lánakerfinu, þá þarf samt sem áður að borga þessi lán, svo að ég sé enga ástæðu til þess að hækka byggingarkostnað á íbúðarhúsnæði. Við erum í hærri kantinum, eða hæst á Norðurlöndum alla vega að því er varðar kostnað við eigið húsnæði og þyrftum því að velja leið sem yrði til þess að draga úr þeim kostnaði en ekki að auka hann. Hér kemur fram að það muni vera um 3.1% sem húsnæði, ljós og hiti hækkar við þessa breytingu. Þá er miðað við 21% virðisaukaskatt. Það kom fram hjá hæstv. ráðh. að virðisaukaskattur muni ekki auka tekjur ríkissjóðs heldur muni dreifast öðruvísi en nú er niður á neytendur. Ég ætla ekki að fara nánar út í þetta því að ég er ekki í þeirri n. sem var með þetta mál til umfjöllunar fyrir ári síðan og hef því ekki getað kynnt mér þetta nægilega rækilega. Engu að síður fagna ég því að málið skuli vera komið hér til umr. og mun kynna mér það mjög ítarlega. Ef á að breyta úr launaskatti yfir í óbeina skatta er þörfin enn meiri á öruggu innheimtukerfi. Mér finnst aðalatriðið að það sé öruggt í innheimtu, það séu færri undankomuleiðir til skattsvika, því að þá mun það afla ríkissjóði nægra tekna til þess að standa undir fjölskyldubótum eða öðrum ráðstöfunum til þess að létta undir með þeim sem þetta þyngir skattbyrðina á.



Virðulegi forseti. Það segir kannske sína sögu um hve mikið og flókið mál er á ferðinni að það var í höfuðatriðum tilbúið á síðasta þingi. Nú er fyrra misseri þessa þings lokið, kominn 30. janúar, og það er þá fyrst sem mælt er fyrir frv. Ég held að það sé ákaflega mikil bjartsýni að ætla að það þurfi u.þ.b. ár eða jafnvel ekki nema 8–9 mánuði til undirbúnings, eins og hæstv. fjmrh. taldi að væri kannske lágmarkstími, að þetta geti verið tilbúið um næstu áramót. Svo mörg atriði eru það sem hér koma til álita og svo margt er enn þá óljóst í sambandi við almenna skattastefnu hér á landi að ég held að það verði ekki með öllu slitið úr samhengi við hana. Ég fagna því þó að þetta frv. er komið fram og mjög ítarleg grg. og ákaflega skýr og efnismikil framsöguræða sem hæstv. fjmrh. flutti með frv. En það eru nokkur atriði sem ég vildi strax í upphafi vekja athygli á. Þetta mál fer að sjálfsögðu til nefndar og verður vafalaust rætt ítarlega bæði þar og í þingflokkum. En það eru nokkur atriði sem ég held að við þurfum að hafa í huga nú þegar. Það er í fyrsta lagi upphæðin. Þarna er gert ráð fyrir 21% skatti. Hæstv. fjmrh. sagði að þetta mundi þýða sömu eða svipaða upphæð og söluskatturinn skilar nú. Ég vil aðeins spyrjast fyrir um það hvort þetta sé raunhæft, hvort ekki sé raunverulega um hærri skatttöku að ræða með þessu frv. heldur en með söluskattinum eins og nú er. Í öðru lagi vildi ég nefna, og á það hefur þegar verið minnst, verð á matvælum. Það eru þá fyrst og fremst innlendu matvælin sem ég vildi spyrja um. Er gert ráð fyrir því að hækkun landbúnaðarvara verði mætt með auknum niðurgreiðslum eða með hækkuðum fjölskyldubótum? Eða í þriðja lagi með svo verulegum undanþágum að í raun og veru verði farið inn á sama kerfi og með söluskattinn? Þá vil ég einnig vekja athygli á því sem hæstv. fjmrh. sagði og kemur fram í grg. frv., að þetta muni þýða allmiklu meiri innheimtukostnað heldur en nú viðgengst við innheimtu söluskattsins. Hvað er gert ráð fyrir að þessi innheimtukostnaður sé miklu meiri en nú er og hve mörgum þarf að bæta við þá innheimtu? Það er rétt að vegna þess hve innflutningur er stór liður í efnahagslífi Íslendinga er innheimta virðisaukaskatts af innflutningi á mjög mörgum vörum tiltölulega auðveld. Eins styrkir þetta að sjálfsögðu útflutninginn. En ég held að við eigum samt sem áður að reyna að gera okkur grein fyrir því að það hefur ekki gengið of vel með söluskattsinnheimtuna. Og það er ekki bara vegna hinna fjölmörgu undanþága heldur einnig vegna þess að starfsfólk hefur vantað til að innheimta hann. Ég vildi því spyrja hæstv. fjmrh.: Hvað er ætlunin að bæta mörgum við í þessu starfi og hvaða upphæðir, hvaða kostnaðarauki er þarna á ferðinni? Ég held að öll atriði þessa skatts verði tekin til rækilegrar umfjöllunar hér í vetur. Ég vil þó leggja áherslu á að málinu verði ekki flýtt um of, heldur kannað mjög vandlega og farið mjög rækilega í saumana á þessu, eins og ég sagði í upphafi, og í samræmi við almenna skattastefnu í landinu.



Virðulegur forseti. Ég þakka þeim sem tekið hafa til máls fyrir þær góðu undirtektir sem framlagning þessa frv. um virðisaukaskatt fær hér. Þær góðu undirtektir lofa vonandi því að rækilega og fljótt verði unnið, en þó með gætni, að framgangi þessa máls. Frv. hefur verið í undirbúningi í fjmrn. nokkuð lengi og öðru hverju hafa þm. gert athugasemdir við að það væri ekki lagt fram. En sú mikla vinna sem forveri minn, fyrrv. fjmrh., Ragnar Arnalds, lagði í þetta til þess að skila verkinu var svo vel á veg komin að tiltölulega lítið átak var fyrir mig sem fjmrh. að leggja það fram. Frv. var lagt fram snemma á þessu þingi og hefur legið frammi það lengi að þm. hafa haft góðan tíma til að lesa það og kynna sér. Ef þeir ekki hafa gert það, þá er það ekki af tímaskorti, það er af einhverjum öðrum ástæðum. En það gæti náttúrlega leitt til tímaskorts við afgreiðslu málsins miðað við það að frv. nái fram að ganga fyrir næstu áramót. En ég vona að svo sé ekki. Til að svara hv. 9. þm. Reykv. vil ég vitna í ræðu mína áðan og endurtaka, með leyfi forseta, það sem ég sagði um prósentuálagninguna á virðisaukaskattinum: „Í frv. er gengið út frá því að virðisaukaskattur skili jafnmiklum tekjum og gjöld byggð á söluskattsgrunni gera nú. Hefur verið áætlað að til þess að ná þessu marki þurfi virðisaukaskattur að vera 21%. Er í aths. með frv. gerð rækileg grein fyrir því hvernig þetta skatthlutfall er áætlað.“ Þess vegna vísa ég til þess sem kemur fram í grg. með frv. Hitt er svo annað mál að nefnd verður að skoða hvort þessar áætlanir fjmrn. eru réttar eða ekki réttar. Frekara svar hef ég ekki á reiðum höndum hér. Þetta eru allt áætlanir sem þar koma fram. Þá er talað um innheimtukostnaðinn. Gert er ráð fyrir því að fjölga starfsmönnum skattrannsóknarstjóra nú um 20 nýjar stöður. Það er ekki með öllu vitað hvað mikið þarf að fjölga starfsmönnum, en þeim þarf að fjölga nokkuð. Ég gæti vel trúað því að það séu a.m.k. 10 stöðugildi sem þarf að bæta við þegar virðisaukaskattur er tekinn upp. Þá vil ég taka það fram í sambandi við fsp. um það hvort auka eigi niðurgreiðslur eða með hvaða öðrum hætti eigi að mæta þeirri hækkun á neysluvöru sem um getur í minni framsöguræðu, til þess að það fari ekkert á milli mála, að ríkisstj. gerir sér fulla grein fyrir þeim ábendingum sem koma fram hjá öllum þeim sem tekið hafa til máls á þessu stigi. Ég ætla líka að lesa niðurlagsorð ræðu minnar. Ég valdi þau sem niðurlagsorð til þess að reyna að stimpla þá mynd sem ljósasta á þessu stigi í hugum alþm. Þau hljóða þannig, með leyfi forseta: „Ég vil einnig ítreka það, sem áður hefur komið fram í ræðu minni, að það er mitt mat og ríkisstj. að gera þurfi sérstakar hliðarráðstafanir, m.a. í tryggingamálum, samhliða því að virðisaukaskattur er tekinn upp til að bæta hag þeirra sem ætla má að þessi skattur bitni harðar á en núverandi söluskattur. Er þar ekki síst átt við tekjulægri hópa í þjóðfélaginu, sem verja stærri hluta tekna en aðrir til kaupa á matvælum, sem nú eru undanþegin söluskatti en virðisaukaskattur mundi leggjast á. Þetta vildi ég leggja sérstaka áherslu á áður en umr. hefjast um málið á hv. Alþingi, en ríkisstj. mun síðar við meðferð málsins gera nánari tillögur um slíkar ráðstafanir.“ Og þessar ráðstafanir, ég undirstrika það, eru ekki endilega niðurgreiðslur heldur gætu allt eins orðið í gegnum tryggingakerfið eða á annan hátt. Ég vil svo aftur þakka virðulegum ræðumönnum fyrir góðar undirtektir og ég vona að málið fái skjóta en góða meðferð í nefnd.



Virðulegi forseti. Með frv. til l. um flutningsjöfnunarsjóð olíu og bensíns, sem hér er mælt fyrir, er stefnt að því að í stað verðjöfnunar á olíu og bensíni verði tekinn upp flutningsjöfnuður. Það er hins vegar gert ráð fyrir því að áfram gildi hámarksverð á þessum vörum. Breytingin er því fólgin í því að verði frv. að lögum verður ekki lengur óheimili að lækka verð á olíu og bensíni. Þetta gerir það kleift að hagkvæmni í viðskiptum leiði til hagkvæmara verðs. Frv. gerir þó ráð fyrir að söluverðið verði hið sama til sömu notenda og við sömu aðstæður hjá hverjum innflytjanda og útsölumönnum hans hvar sem er á landinu, þannig að verið er að auka á samkeppni milli olíuinnflytjenda. Við verðákvörðun á olíu og bensíni yrði skv. sérstökum útreikningi Verðlagsstofnunar tekin ákvörðun um flutningsjöfnunargjald sem rynni í svonefndan flutningsjöfnunarsjóð til að mismunandi flutningskostnaður hefði ekki áhrif á skráð útsöluverð eftir landshlutum. Í frv. er því byggt á sömu grundvallaratriðunum og í lögum um jöfnun flutningskostnaðar á sementi. Í verðjöfnunarlögunum er gert ráð fyrir verðjöfnun og hún nemur 1.5% af útsöluverði bensíns, 4.9% af útsöluverði gasolíu og 4.8% af útsöluverði svartolíu. Flutningsjöfnunargjald kæmi í stað verðjöfnunargjalds og gerir frv. ekki ráð fyrir skerðingu á jöfnun frá því sem nú er, en hagkvæmni í viðskiptum, sem ég hef vikið að, getur leitt til lægra verðs á olíu og bensíni. Að undanförnu hefur verið til athugunar með hvaða hætti unnt væri að koma fram lækkun á verði olíu og bensíns hér innanlands jafnframt verðlagningu sem fæli í sér hvata til lækkunar verðs með hagkvæmni í viðskiptum. Við verðákvörðun á olíu og bensíni í dag er um að ræða ellefu þætti til viðbótar við innkaupsverðið, m.ö.o. verðjöfnunargjald, þóknun banka af gjaldeyrisviðskiptum, innflutningsgjald af gasolíu og svartolíu, magntoll á gasolíu og svartolíu, landsútsvar af bensíni, gasolíu og svartolíu, verðtoll á bílabensíni, tollafgreiðslugjald á bílabensíni, veggjald af bílabensíni, söluskatt og loks vörugjald af bílabensíni, gasolíu og svartolíu. Nær allir þættirnir eru ákvörðunaratriði um tekjur ríkissjóðs, sveitarfélaga og þóknun banka auk verðjöfnunar. Með frv. þessu er leitast við að hafa áhrif á einn verðlagsþáttinn til lækkunar með því að skapa möguleika til verðsamkeppni á grundvelli aukinnar hagkvæmni í viðskiptum. Í byrjun janúar var fellt niður leyfisgjald bankanna af bensíni, gasolíu og svartolíu og var það ákvörðunaratriði viðskrn. Önnur gjöld, sem hafa áhrif á verð olíuvara, heyra ekki undir viðskrn. Af gjöldum bensíns vegur bensíngjald til vegagerðar þyngst, síðan söluskattur og tollar. Að sjálfsögðu er það innkaupsverð erlendis, svo og skráning hvers gjaldeyris, sem mest áhrif hefur á verðlagningu olíuvara hér á landi og auk þess skattlagning á bensín. Verðið hefur verið breytilegt og farið hækkandi undanfarna áratugi, auk þess sem mikil breyting hefur verið á dollar sem er sá gjaldmiðill sem olían er keypt fyrir. Frá 1950–1956 var olíu- og bensínverð tiltölulega stöðugt, en í kjölfar svonefndrar Súez-deilu 1956 hækkaði olíuverð um nálægt 50%. T.d. hækkaði tonn af gasolíu þá úr 21 dollar í 32. Um 1960 hafði verðið lækkað verulega á ný og fór áfram lækkandi næstu ár á eftir og var tonnið af gasolíu komið niður í u.þ.b. 18 dollara 1966. Í kjölfar sex daga stríðsins á árinu 1967 fór olíuverð smám saman hækkandi aftur og í lok ársins 1972 var tonnið af gasolíu komið í 33 dollara. Á árinu 1973 fjórfaldaðist olíuverðið og hækkaði tonnið af gasolíu í 122 dollara og hélst síðan allstöðugt til ársloka 1978. Á árinu 1979 þrefaldaðist verð til viðbótar, en þá fór tonnið af gasolíu upp undir 400 dollara. Síðan hefur verðið nokkuð lækkað aftur og um þessar mundir kostar tonnið af gasolíu um það bil 230 dollara. Þessa dagana hafa farið fram umræður um verð á olíu og bensíni. Tilefni þess er sú hækkunarbeiðni sem liggur fyrir Verðlagsráði frá olíufélögunum. Útreikningar í þessum málum eru allir til í viðskrn., þannig að sú nefnd sem þetta mál fær til meðferðar fær þær upplýsingar allar saman til þess að hún geti vandlega skoðað verðsamsetningu á olíu og bensíni og gert sér grein fyrir þessu máli eins og það liggur fyrir í dag. Þetta frv., sem ég hér hef mælt fyrir, er flutt til að reyna að ná fram samkeppni á milli þeirra sem flytja inn olíu. Til að tryggja að þeir sem mikið magn kaupa geti fengið hagkvæmari viðskipti, þá tel ég að þetta frv. sé til góðs og geti orðið fyrsti áfangi í því að vinna jákvætt varðandi álagningu á þessari mjög svo umdeildu vöru. Ég sé ekki ástæðu, virðulegi forseti, til að fjölyrða meir um þetta mál. Ég mun gera ráðstafanir til þess, í samráði við formann þeirrar nefndar sem fær þetta mál til meðferðar, að þeir aðilar sem gerst þekkja komi til viðræðna og þær upplýsingar sem fyrir liggja verði lagðar fram til þess að n. og hv. deildarmenn geti fengið allar þessar upplýsingar. Ég leyfi mér svo, virðulegi forseti, að leggja til að þessu frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Ég á þess að vísu ekki kost að fjalla efnislega um þetta frv. nema að litlu leyti, en þar sem ég reikna ekki með að eiga þess kost síðar að taka þátt í umfjöllun um þetta mál langar mig til að segja örfá orð. Hér er raunar um gríðarlega þýðingarmikið mál að ræða, ekki síst fyrir landsbyggðina og útgerðina í landinu sem er dreifð vítt um landið, og þess vegna full ástæða til að gefa þessu nokkurn gaum. Það sem ég rek fyrst augun í í sambandi við þetta frv. eru þau ákvæði sem er verið að breyta frá þeim reglum sem gilt hafa um olíu- og bensínverð í landinu, en mér skilst að ef þetta frv. verður að lögum falli niður það ákvæði, sem gilt hefur, að sama söluverð skuli gilda á olíu og bensíni um land allt. Þetta er út af fyrir sig mikið umhugsunarefni. Hins vegar sýnist mér að það sé gert ráð fyrir að sami seljandi hafi sama verð á sinni útsöluvöru, á olíu og bensíni, hvar sem hann selur hana, hvar sem er á landinu. Það sem kemur upp í hugann í sambandi við þetta er hvort þessi mál gætu þróast þannig að einn innflytjandi seldi bara bensín og olíu á tilteknu svæði, þar sem ódýrast er að dreifa þeirri vöru, og gæti þar af leiðandi haft lægra verð en hin olíufélögin hefðu sem mundu versla með þessa vöru út um allt land. Þetta kemur í hugann. Í 1. gr. er líka gert ráð fyrir að Verðlagsráð fjalli um flutningsjöfnunargjald í stað þess að viðskrh. hefur haft þetta í hendi sér fram að þessu, eftir því sem mér skilst. - Þetta er rangt hjá mér. En ég held að það hafi í sjálfu sér ekki skipt miklu máli því að mér sýnist að olíufélögin fái sínar hækkanir hver sem fjallar um það. Það hefur orðið reyndin. Hins vegar er ástæða til þess, þegar þetta frv. liggur hér fyrir, að fara örfáum orðum um flutning á olíu og bensíni um landið og það kerfi sem við búum við í þeim efnum. Við vitum hvernig það er. Þetta er þrefalt kerfi og leiðir örugglega til þrefalds verðs í sambandi við flutningsgjaldið. Við vitum hvernig það er með gasolíuskipin sem koma með olíuna út á land. Það kemur eitt skip og setur slatta af olíu á tank. Það getur komið annað skip daginn eftir og sett slatta af olíu á tank hjá öðru félagi. Það er tæpast hægt að ímynda sér að slíkt leiði til sparnaðar. Eins vita allir hvernig er með olíu- og bensínbílana sem elta hver annan sinn frá hverju olíufélaginu um þjóðvegi landsins. Það er þrefalda dreifingarkerfið sem þessu veldur. Það er öruggt mál að olían í þessu landi er töluvert mikið dýrari vegna þess þrefalda kerfis sem við búum við. En það er ekki bara það að flutningsgjaldið sé dýrara. Auðvitað er reksturinn líka miklu dýrari á því kerfi sem við búum við en ef hér væri aðeins um einn aðila að ræða sem dreifði þessum mikilsverðu vörum í landið. Og þetta leiðir líka til gífurlegrar offjárfestingar í bensínstöðvum vítt og breitt um landið, eins og allir þekkja og við blasir hvar sem maður fer um þjóðvegina, og reyndar ekki hvað síst á höfuðborgarsvæðinu. Mig langar til að nota þetta tækifæri til að fjalla aðeins um fyrirhugaðar bensínhækkanir sem nú munu verða á döfinni. Ég þóttist lesa í blaði áðan að nú stæði fyrir dyrum hækkun á bensíngjaldi vegna hækkunar á byggingarvísitölu um 70 aura. Svo skilst mér raunar að það liggi fyrir, eins og raunar kom fram hjá viðskrh. áðan, beiðni um stórfellda hækkun á gasolíu frá olíufélögunum. Mig langar til að spyrja að því hvort meiningin sé að hleypa þessum olíuverðshækkunum í gegn. Nú heyrast fregnir af því erlendis frá að olía sé að lækka í verði, en alltaf er hún að hækka í verði hér á landi. Líklega er olíuverð hvergi hærra í heiminum en einmitt hér. Hvað á að gera í þessum efnum? Er það virkilega rétt, sem kom fram hjá sjútvrh. í sjónvarpi í gær, að ríkisstj. ráði engu um olíuverð í landinu? Er það virkilega rétt að hún fái engu um það ráðið, jafnþýðingarmikinn málaflokk og hér er um að ræða? Kannske skiptir þó ekki máli hvort það er ríkisstj. eða Verðlagsráð sem fjallar um olíuverðshækkanir. Þó að ríkisstj. gæti haft þarna einhver áhrif á eru olíufélögin greinilega meðal óskabarna hennar og virðast fá sínu framgengt í þessum efnum. Það er eitt atriði enn sem mig langar til að nefna í sambandi við olíufélögin og það tengist frétt, sem ég las í blöðum nýlega, um að forsrh. hafi komið með þá hugmynd sem lausn á vanda útgerðarinnar að fella niður landsútsvar af olíufélögunum. Landsútsvarið er eina gjaldið sem olíufélögin greiða til sveitarfélaganna í landinu. Olíufélögin eru ein allra fyrirtækja í landinu undanþegin aðstöðugjaldi. Mér finnst það heldur langsótt leið, ef þetta er rétt skilið, að bjarga útgerðinni með því að fara þá leið að fella niður af olíufélögunum landsútsvarið. En það væri fróðlegt að heyra hvað viðskrh. hefði um þessar beiðnir olíufélaganna að segja, hvort það er virkilega meiningin að olíufélögin fái enn og aftur að hækka olíuverðið.



Virðulegi forseti. Það eru örfá orð út af því sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði. Það er rétt að olíufélögin hafa verið gagnrýnd fyrir sína fjárfestingu, fyrir fyrirkomulagið. Stundum hefur gagnrýni líka verið í þá átt að þau séu svo samstíg í öllu að ekki sé nokkur möguleiki á því að laða fram nokkra samkeppni þeirra í milli og þess vegna gildi sú regla að þau komi sér saman um hlutina og svo séu þeir látnir ganga fram. Það er dálítið erfitt að meta þetta og vega, en þessu frv. er ætlað að ná fram því sjónarmiði að á milli þessara félaga verði þó nokkur samkeppni. Hún á að geta orðið til þess að með hagkvæmni í flutningum, þegar um er að ræða mikil viðskipti, megi bjóða hagkvæmari kjör. Hins vegar er gert ráð fyrir því með flutningsjöfnunarsjóðnum að tryggt sé að sama verð sé skráð um land allt. Það verður þess vegna viðkomandi félags að veita afslátt af því fjármagni sem það ella ætlar sér til rekstrarkostnaðar hjá sjálfu sér. Verðjöfnunin í dag er ekki ákveðin af viðskrn. Það hefur ekki með neinar ákvarðanatökur að gera í þessum málum. Annars vegar er það Verðlagsráð sem ákveður taxta t.d. flutningaskipanna. Hins vegar er það flutningsjöfnunarsjóður þar sem olíufélögin eru í meiri hluta. Það er hér líka verið að minnka áhrif þeirra. Hér er þremur mönnum ætlað að stjórna tilfærslu á flutningsjöfnun. Einn er frá viðskrn., einn frá olíufélögum og einn frá Verðlagsráði. Þetta hefur frv. fram að færa. Það hefur verið sama verð um allt land allt frá 1953. Flutningsjöfnuninni er ætlað að tryggja að jafnvel þó að eitt félag selji aðeins olíu og bensín hér á þessu svæði verði verð á olíu og bensíni hér ákveðinn kostnaðarþáttur. Til þess að taka þátt í kostnaðinum við flutninginn út á land jafnar flutningsjöfnunarsjóður þessum fjármunum á milli félaga. Ef annað félagið flytur aðeins út á land koma fjármunir af sölunni héðan inn í flutningsjöfnunarsjóð og renna síðan til hins félagsins til að jafna út þann kostnað sem það hefur haft umfram það að vera með söluna á þessu svæði. Spurt var hvort ríkisstj. ætlaði að láta þær hækkanir ganga fram sem fyrirhugaðar eru, eins og þm. orðaði það. „Sem beðið hefur verið um“ er nú kannske réttara. Ég get ekki svarað þessu. Það er Verðlagsráð sem tekur ákvörðun um verðið á bensíni og olíu. Það er rétt, sem þm. hér sagði, að síðustu daga hefur heyrst að verðið á olíu fari lækkandi. Það er öllum ljóst að verkfall kolanámumanna í Brettandi hefur orðið til þess að hækka verð á svartolíu. Nú þegar það er að leysast, gæti orðið lækkun á olíuverði. Hann sagði líka að olía og bensín hefðu sífellt verið að hækka. Það varð undantekning á s.l. ári. Þá varð lækkun í eitt skipti. Þegar mikil lækkun varð á erlendum mörkuðum tókst að lækka hér einnig. Ég skal ekki mikið um það segja, en ég get sagt það hér að mér sýnast tilefnin til hækkunar frá því í nóvember ekki vera ýkjamikil því að það hafa ekki verið fluttir inn dýrari farmar en þeir sem dýrastir voru þá. Að vísu hefur breyting á gjaldmiðli varðandi svartolíu sín áhrif til hækkunar, en sjáum við fram á lækkun á verði svartolíunnar vegna lausnar á kolanámuverkfallinu í Bretlandi getur það haft þau áhrif að engin ástæða sé til að breyta verðinu. Olíuinnkaupajöfnunarreikningur er nefndur. Þegar breyting verður á verðinu erlendis, en það ekki látið koma fram hér, þá þýðir það það að í raun og veru er verið að selja olíuna og bensínið á of lágu verði og það er þá skrifað á sérstakan reikning hjá olíufélögunum sem hafa það í láni frá viðskiptabönkunum. Það er talið eðlilegt og rétt að þessi reikningur sé ekki það hár að tekið geti lengri tíma en 1–2 mánuði að leiðrétta hann. Það verður að sjálfsögðu og er ævinlega stefnt að því, en eins og stendur nú inniheldur verð á olíu og bensíni ákveðna fjárhæð til niðurgreiðslu á þeirri skuld sem er á innkaupajöfnunarreikningi í dag, hvort heldur það er á bensíni eða á olíu.