Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (KlJ): Um leið og jeg legg þetta frumvarp fyrir hv. deild mun það þykja tilhlýðilegt, að jeg fylgi því úr hlaði með nokkrum orðum. Fjárlagafrv. fyrir 1925 er aðallega bygt á útkomu ársins 1922, því að það var samið fyrir áramót 1924, og því ómögulegt að nota árið 1923 nema aðeins til hliðsjónar, útkomuna 9 mánuði ársins. Eitthvað lítið mundi tekjuhliðin hafa breyst, ef fullkomin uppgerð fyrir alt árið hefði legið fyrir hendi, er frumvarpið var samið, eins og síðar verður drepið á. Það er ógerningur að semja fjárlagafrumvarp, sem á nokkru viti sje bygt, án þess að taka tillit til útkomunnar undanfarin ár. Hvað langt eigi að fara aftur í tímann, getur verið álitamál; mjer hefir fundist nægilegt að fara aftur til 1920, og það kemur þá þegar í ljós, að öll árin síðan hefir verið tekjuhalli árlega og hann gífurlegur. Þegar jeg fór, í sambandi við frv., sem verður lagt fyrir þingið innan fárra daga, að athuga þetta mál, taldist mjer svo til, að árið 1920 hefði hann numið 2% miljón, árið 1921 rúmum 2 miljónum og 1922 tæpum 2 miljónum, eða alls á 3 árum um 6% miljón. En jeg trúði ekki þessu og fór að rannsaka málið á ný, og fanst þá, að draga mætti frá ýmsar upphæðir, afborgun á lánum einkum, en lengra niður en í undir 4 miljónir komst jeg þó ekki. En nú hefir háttv. 1. þm. Reykv. (JÞ), sem ítarlega hefir rannsakað alt fjárhagsástandið, komist að þeirri niðurstöðu, að tekjuhallinn væri enn meiri en jeg hafði í fyrstu áætlað hann, nefnilega árið 1920 2,2 miljón, 1921 2,6 og 1922 2,6 eða alls 7,4 miljón, tæpri miljón hærra en jeg hafði áætlað, og vil jeg alls ekki vefengja þær tölur, en hvaða tölur, sem teknar eru, þá er þetta gífurlegur tekjuhalli; þar við bætist svo halli á árinu 1923, 1 miljón 381 þús. kr. Hann er það eftir bráðabirgðaskýrslum, og jeg býst ekki við, að hann verði minni. Tekjuhallinn þessi ár er því 5½ miljón til 8½ miljón, eftir því hvaða tölur maður tekur. Það sjá allir, að þetta getur ekki gengið til lengdar; það hlýtur að leiða til gjaldþrots innan skams. Um það geta ekki verið skiftar skoðanir, svo að óþarft virðist að fjölyrða frekar um það. Þegar jeg tók við fjármálaráðherraembætti seint í apríl í fyrra, var mjer það ljóst, að fjárhagurinn var mjög bágborinn, en að hann væri jafnslæmur og hann var í raun og veru, hafði jeg enga hugmynd um þá; annars hefði jeg vissulega ekki tekið í mál að takast það embætti á hendur. Þegar svo þinginu um sama leyti tókst að fá vilja sínum framgengt um það, að stjórnin legði fyrir frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 1923, sem aldrei skyldi verið hafa, lýsti jeg fjárhag landsins nokkuð og taldi það óhugsandi að komast af án þess að taka lán, og það hefir reynst nauðsynlegt til bráðabirgða, því oft hefir verið örðugt að komast yfir mánaðamót, og mun það að vísu hafa komið fyrir áður, en samt hefi jeg oft um mánaðamót hugsað um, hvað Árni gamli landfógeti hefði sagt um það að hafa ef til vill einar 20–30 þúsund kr. í sjóði, þegar fyrstu dagar mánaðarins voru liðnir. Hann, sem ekki var vel rólegur nema hann hefði yfir 100 þús. kr. minst í sjóði, og þó hljóðuðu fjárlögin þá varla upp á meira en á aðra miljón króna árlega. Aðalhjálpin á þrengslatímunum kom frá Landsverslun, því að hún greiddi 435 þús. kr. meira en áætlað var. Það var skuld, sem ríkissjóður átti og varð að nota sem eyðslueyri, í stað þess að nota það til afborgana á sínum eigin lánum. Þegar mjer var orðið ljóst, eftir miðjan júní, hvernig ástandið var í raun og veru, ákvað jeg að draga úr öllum verklegum framkvæmdum, að svo miklu leyti, sem það var hægt, en það munaði ekki að verulegu ráði, bæði af því, að þá var þegar búið að vinna mikið, sumstaðar nálega alt, sem vinna þurfti, og annarsstaðar var ekki hægt að hætta alt í einu, nema með stórskaða. Þar við bættist svo, að verkamenn höfðu sumstaðar reitt sig á að hafa þessa vinnu alt sumarið og hafnað annari vinnu, t. a. m. kaupavinnu. Lá því ekki annað fyrir en sultur og eymd, ef tekið væri alveg fyrir vinnuna, og því neyddist jeg til að láta vinna meira en jeg hafði til ætlast, einkum við Flóaáveituna. Sparnaðurinn við þessar ráðstafanir varð því 1923 ekki eins mikill og hann hefði getað orðið, ef til þeirra hefði verið gripið fyr. En það tekur altaf nokkurn tíma að setja sig alveg inn í fjárhag landsins, og það jafnvel fyrir mann honum kunnugan, eins og jeg þykist vera. Aftur á móti gerði jeg í haust ráðstafanir til, að engar símalínur yrðu bygðar á þessu ári samkv. heimild í 13. gr. D. III. núgildandi fjárlaga, og að því er vegagerðir snertir, þá er það samkomulag milli mín og vegamálastjóra, að mjög lítið verði unnið í sumar að framhaldsbyggingu flutningabrauta og þjóðvega, en nauðsynlegt viðhald er óhjákvæmilegt, og það verður framkvæmt. Fyrir þessar ráðstafanir ætti því að sparast talsvert fje á þessu ári og tekjuafgangur að verða á fjárlögunum 1924, ef tekjuáætlunin reynist nokkurn veginn ábyggileg. Auk þess geri jeg auðvitað ráð fyrir, að þau verk, sem heimilt er að vinna samkvæmt sjerstökum lögum, verði ekki framkvæmd í ár. Þau átti að framkvæma fyrir lánsfje, en það fje var þegar fyrir löngu, fyrir tveim árum, uppgengið þegar núverandi stjórn tók við. Á jeg hjer sjerstaklega við Flóaáveituna. Með þetta ástand fyrir augunum, sem jeg hefi nú lýst, samdi jeg frumvarpið fyrir 1925 með talsverðum tekjuafgangi. Jeg hefi talið það eina skilyrðið fyrir því, að geta komist á rjettan kjöl aftur, að fjárlögin verði ekki einungis tekjuhallalaus, heldur með talsverðum tekjuafgangi. Þessu verður náð með því tvennu, að tekjuhliðin sje áætluð svo varlega, að full vissa sje fyrir því, að tekjurnar komi inn, og hinu, að dregið sje úr útgjöldunum sem mest má verða. Þegar þess er nú gætt, að tekjurnar eru áætlaðar 7., milj., að þar frá dragast tæpar 2 miljónir til afborgana og vaxtagreiðslu af lánum ríkisins, að flestar útgjaldagreinar fjárlaganna eru lögboðin gjöld, embættislaun eða útgjöld til stofnana, spítala o. s. frv., þá er auðsætt, að það eitt er hægt að spara sem ekki er beinlínis fyrirskipað í lögum að greiða, en það verða þá aðallega verklegar framkvæmdir, vegagerðir, símalagningar og þessháttar, enda munar mest um það. Þótt það hafi verið mjer sárnauðugt að leggja niður allar slíkar framkvæmdir, þá hefi jeg ekki sjeð annars kost, eins og frumvarpið ber með sjer. Jeg hefi slept gersamlega öllum verklegum framkvæmdum árið 1925, en nauðsynlegu viðhaldi hefir ekki þótt hlýða að sleppa. Þær einu verulegu verklegar framkvæmdir, sem eftir frv. geta þá orðið, verða Búnaðarfjelagið og Fiskifjelagið að annast, og er þó klipið af tillagi til þeirra fjelaga. Jeg skal fúslega játa það, að auðvelt hefði verið að strika alveg út ýmsa bitlinga og styrki í 15. gr., því þar hafa staðið árum saman styrkir, sem vissulega var ekki upphaflega ætlast til, að stæðu til langframa, en það er hvorttveggja, að niðurfelling slíkra bitlinga hefir ekki mikinn sparnað í för með sjer og að erfitt er að vinsa úr, hverjir megi fjúka og hverjir standa. Þess vegna hefi jeg lítið hróflað við þeim, en mun sem þingmaður greiða atkvæði með hverri þeirri breytingartillögu, sem miðar til þess að minka eða fella það, sem jeg kalla bitlinga. Jeg skal því næst eins og venja er til gefa yfirlit yfir útkomu ársins 1923. Það er auðvitað aðeins bráðabirgðauppgerð, bygð á upplýsingum frá innheimtumönnum ríkissjóðs. Hún getur auðvitað ekki verið alveg nákvæm, en það ætti aldrei að muna miklu: T ek j u r. Áætlun Reikningur Kr. Kr. Kr. Fasteignaskattur Tekju- og eignarskattur Aukatekjur Erfðafjárskattur Vitagjald Leyfisbrjefagjöld Útflutningsgjald 210000,00 900000,00 250000,00 55000,00 150000,00 10000,00 600000,00 225051,00 884967,00 296612,00 43900,00 196097,00 14282,00 863448,00 Flyt .... 2175000,00 2524357,00 Tekjur Áætlun Reikningur Kr. Kr. Kr. Flutt .... 2175000,00 2524357,00 Áfengistollur 250000,00 471905,00 Tóbakstollur 500000,00 429758,00 Kaffi- og sykurtollur 800000,00 811372,00 Vörutollur 1000000,00 1052101,00 Annað aðflutningsgjald 60000,00 110986,00 Gjald af konfekt og brjóstsykursgerð .. 20000,00 16000,00 Stimpilgjald 500000,00 321810,00 Lestagjald af skipum 40000,00 36600,00 Pósttekjur 400000,00 386258,00 Símatekjur 1075000,00 1036000,00 Tóbakseinkasala 200000,00 200000,00 Skólagjöld 5000,00 7200,00 7404347,00 Eftirgjald eftir jarðeignir ríkissjóðs .... 30000,00 ca 45000,00 Tekjur af kirkjum Tekjur af silfurbergsnámunni í Helgu- 50,00 » » staðafjalli 10000,00 10000,00 Tekjur af skipum 150000,00 181846,00 236846,00 Tekjur af bönkum 250000,00 52153,00 Tekjur af Ræktunarsjóði Vextir af bankavaxtabrjefum samkvæmt 20000,00 24948,00 lögum nr. 14, 1909 40000,00 34204,00 Væntanlega útdregið af þeim brjefum . . Arður af hlutafje (100000 kr.) í Eim- 15000,00 35900,00 skipafjelagi Íslands 6000,00 » » Vextir af innstæðum í bönkum 5000,00 5129,00 Greiðslur frá Landsversluninni 240000,00 675000,00 827334,00 Óvissar tekjur 20000,00 97951,00 Endurgreidd skyndilán til embættismanna 400,00 » » Endurgreiddar aðrar fyrirframgreiðslur 2000,00 5607,00 103558,00 Tekjur af áfengisversluninni » » 280000,00 Skiftimynt Tekjuhalli .... » » 106200,00 386200,00 1381296,00 Kr. 7813450,00 10339581,00 Gjöld. Áætlun Reikningur Kr. Kr. Kr. Greiðslur af lánum ríkissjóðs: Vextir 729400,41 1000352,00 Afborganir 879913,54 948904,00 Framlag til Landsbankans 100000,00 100000,00 2049256,00 Borðfje konungs 60000,00 » » 60000,00 Til alþingiskostnaðar og yfirskoðunar landsreikninga 223000,00 » » 246274,00 Ráðuneytið, ríkisfjehirðir o. fl 182280,00 180699,00 Hagstofan 47800,00 46300,00 Sendiherra, utanríkismál og ríkisráðskostnaður 67500,00 75610,00 302609,00 Dómgæsla og lögreglustjórn 439820,00 379804,00 Ýmisleg gjöld 163600,00 314436,00 694240,00 Læknaskipunin 695556,00 » » 644992,00 Póstmál 422900,00 421839,00 Vegabætur 330940,00 383856,00 Samgöngur á sjó 300000,00 247900,00 Hraðskeyta- og talsímasamband 766100,00 1066000,00 Vitamál 120600,00 159893,00 2279488,00 Andlega stjettin 295308,28 379233,00 Kenslumál 1009880,00 947014,00 1326247,00 Til vísinda, bókmenta og lista 219150,00 » » 206626,00 Til verklegra fyrirtækja 561920,00 » » 505977,00 Til skyndilána handa embættismönnum og lögboðinna fyrirframgreiðslna 4000,00 » » >> Eftirlaun og styrktarfje 202660,99 » » 178008,00 Óviss útgjöld 100000,00 » » 128399,00 Fjárgreiðslur samkv. lögum, fjáraukalögum og þingsályktunum » » » » 1503465,00 Gengismunur á greiðslum erlendis áætlað » » » » 214000,00 Kr. 7922329,22 » » 10339581,00 Sje nú þetta yfirlit athugað, þá kemur það í ljós, að þessir tekjuliðir í 2. gr. hafa farið fram úr áætlun: Vitagjald um 46 þús. krónur, útflutningsgjald um 263 þús. krónur, áfengistollur um 222 þúsund kr., vörutollur um 52 þús. kr. og annað aðflutningsgjald um 50 þús. kr.; alls hækkun á þessum liðum 633 þús. kr. Hinsvegar hafa þessir liðir orðið undir áætlun: Tóbakstollur um 70 þús. kr., stimpilgjald 179 þús. kr., símatekjur 39 þús. kr.; alls lækkun á þessum liðum 288 þús. kr. Aðrir liðir hafa reynst nokkuð svipaðir áætlun. Allar tekjur eftir 2. gr. fjárlaganna voru áætlaðar 7025 þús. kr., en reyndust eftir þessari bráðabirgðauppgerð 7404 þús. kr., svo að því leytinu er útkoman góð. Tekjur eftir 3. gr. hafa farið lítið eitt fram úr áætlun. Um 4. gr. er það að segja, að þar voru tekjur af bönkum áætlaðar 250 þús. kr., en reyndust aðeins 52 þús. kr. Aftur á móti voru greiðslur af Landsverslun áætlaðar 240 þús. kr., en urðu 675 þús. kr.; þar af má telja um 50 þús. kr. hagnað af steinolíuversluninni. Verður því útkoman eftir þessari grein 827 þús. kr., í stað 576 þús. kr. eftir fjárlögunum. Loks skal jeg geta þess, að tekjur af áfengisverslun hafa orðið 280 þús. kr. og innborgað er í skiftimynt liðugar 106 þús. kr. Að því er útgjöldin snertir, þá hafa þessir liðir farið fram úr áætlun: Vextir af lánum áætlaðir 729 þús. kr., urðu full miljón. Er það vafalaust gengislækkuninni að kenna, að því er útlend lán snertir. Alþingiskostnaður áætlaður 227 þús. kr., varð 246 þús. Gefur þetta mjer tilefni til þess að beina þeirri ósk til hæstv. forseta að viðhafa alla sparneytni. Væri það gott til eftirdæmis, ef þingið og þingmenn gengju á undan öðrum með allskonar sparnaði, enda er jeg sannfærður um, að það má spara á ýmsum liðum við alþingishaldið. Ýmisleg gjöld 11. gr. B. áætluð 163 þús. kr., en urðu 314 þús. kr., eða nærri tvöfalt hærri en áætlað. Það var vitanlegt, að þessi gjöld mundu reynast alt of lág. Á þessum lið er burðareyrir og embættisskeyti, sem altaf eru of lágt áætluð, og landhelgisgæsla, sem var mjög aukin í fyrra eftir ósk landsbúa. Vegabætur hafa farið liðugar 53 þús. kr. fram úr áætlun og hraðskeyta- og talsímasamband 300 þús. fram úr áætlun. Jeg skal strax skýra frá því, hvernig á því stendur. Árið 1922 var veitt til ákveðinna símalína 167 þús. kr., en á því ári voru keyptir staurar í þær fyrir 40 þús. kr., en afgangurinn, 127 þús. kr., var notaður og borgaður út 1923. í fjárlögunum 1923 voru veittar til bæjarsímans í Reykjavík 68 þús. kr. til starfrækslunnar, en þar að auki var notað til stækkunar kerfisins hjer, jarðsíma, miðstöðvarborðs og áhalda, um 100 þús. kr.; það sem er umfram, um 70 þús. kr., gekk til flutnings stöðvarinnar á Akureyri (10 þús. kr.) og til viðbóta og viðhalds stöðvanna. Kostnaður við vitamál fór tæpar 40 þús. kr. fram úr áætlun. Gjöld til andlegu stjettarinnar (14. gr. A.) fór 84 þús. kr. fram úr áætlun. Loks urðu greiðslur samkvæmt lögum (Flóaáveitan), fjáraukalögum og þingsályktunum 1½ miljón kr., eða rúmlega tekjuhallinn á árinu. Það sjest á þessu yfirliti, að árið 1923 hefði borið sig og vel það, ef ekki hefði þurft að greiða af tekjum ársins stórar upphæðir samkvæmt sjerstökum lögum, sem nota átti lán til, og ef fjáraukalögin fyrir 1923 hefðu aldrei komið fram. Jeg gat þess áðan, að tekjuhliðin í fjárlagafrv. 1925 væri bygð á afkomunni 1922, en eftir að nú er búið að fá yfirlit yfir tekjurnar 1923, vil jeg athuga, hvort tekjuhliðin 1925 muni reynast ábyggileg samkv. útkomunni 1923. Það sjest fljótlega, að yfirleitt munu tekjurnar vera sæmilega varlega áætlaðar. Þó eru einstakir liðir, sem jeg vafalaust hefði áætlað lægri, t. a. m. reyndust aukatekjur árið 1923 296 þús. kr., en eru hjer áætlaðar 300 þús. kr., og er það fullhátt; þótt þessi tekjugrein sje reyndar æðióviss og flögrandi, fer mikið eftir árferðinu. Sama má segja um kaffi- og sykurtollinn, að hann er fullhátt settur í samanburði við afkomuna 1923, en einkum á þetta þó við vörutollinn. Hann varð einungis 1 milj. 62 þús. 1923, en er áætlaður nærri 200 þús. kr. hærri í fjárlagafrv. 1925. Jeg skýt því til fjárveitinganefndar að athuga sjerstaklega þennan lið gaumgæfilega. Aftur á móti kynni einhverjum að virðast, sem útflutningsgjaldið sje óþarflega varlega áætlað, þar sem það reyndist 1923 163 þús. kr. hærra en ráðgert er eftir fjárlagafrv. En af öllum tollum er þetta gjald einmitt hið allra óvissasta, svo að jeg álít ógerning að raska við því. Aftur á móti er jeg ekki frá því, að áfengistoll og tóbakstoll mætti hækka eitthvað lítillega, miðað við útkomuna 1923. Jeg hygg því, að af þessu yfirliti hljóti öllum að vera það ljóst, að hafi ekki fyr verið þörf á að spara, þá sje það þó nauðsynlegt nú, já, alveg lífsskilyrði; en það má þá ekki vera aðeins í orði, heldur líka á borði, og þessi sparnaður ætti einkum að koma fram í fækkun embætta, sem vissulega má víða við koma, ef nokkur alvara lægi bak við alt sparnaðarhjalið. En hvernig eru þá framtíðarhorfurnar yfirleitt og sjerstaklega ef nú er gengið alvarlega inn á sparnaðarbrautina? Jeg verð að segja það, að jeg hefi altaf verið fremur bjartsýnn en hið gagnstæða. Árið sem leið var fremur gott bæði til lands og sjávar víðast um landið, og tekjurnar reyndust yfirleitt fyllilega eins og áætlað var. Það voru útgjöldin, sem voru og urðu alt of mikil. Nú er útlitið langt frá slæmt. Veturinn hefir verið mjög góður, að minsta kosti hjer sunnanlands, og útlit með fisksölu ágætt. Það er mikil eftirspurn eftir fiski og er þegar búið að selja mikið af honum fyrirfram fyrir ágætt verð, Hinsvegar hefir ekki enn tekist að fá neina lagfæringu á hinum gífurlega kjöttolli, sem Norðmenn hafa skelt á okkur. Það hefir ekki skort góð orð og fögur loforð af þeirra hálfu, en það hefir ennþá orðið minna úr efndunum. Nú er þó komið svo langt, að frumvarp um einhverja ívilnun verður lagt fyrir Stórþingið nú næstu daga, en hvert innihald þess er, eða hvort það er einhverjum skilyrðum bundið, er með öllu ókunnugt um enn. Verði þetta mál lagfært innan skamms, er þungri byrði ljett af þjóðinni. Það sem þá amar oss mest nú, er hið sífallandi gildi íslenskrar krónu og hið hraða fall hennar, sem orsakar dýrtíð í landinu á mjög tilfinnanlegan hátt. Útgjöld ríkisins hækka við verðfallið á flestum sviðum, sumpart beinlínis með afborgunum og vaxtagreiðslu á erlendum lánum. Þó vjer borgum miljón af árlega, þá lækkar krónan svo til næstu afborgunar, að skuldin er nálega sama eftir sem áður, og þar sem áður nægði t. a. m. 1000 kr. til vaxtagreiðslu erlendis, þarf nú nálega tvöfalda upphæð. Sumpart kemur þetta óbeinlínis fram við það, að flest innanlandsgjöld hækka vegna hækkandi vöruverðs, sem aftur er bein afleiðing af verðfalli krónunnar, t. a. m. dýrtíðaruppbót á launum embættismanna, starfsmanna og verkamanna, aukinn rekstrarkostnaður opinberra stofnana og fyrirtækja m. m. Margir hafa spurt um, hvernig á þessari miklu gengislækkun standi og því hefir verið svarað á ýmsa leið. Jeg skal til upplýsingar um það taka fyrst fram hvað sambandsþjóð vor, Danir, segja um þetta efni. Þegar danska krónan fór að falla í verði, var fundur haldinn í Kaupmannahöfn á síðastliðnu ári til þess að ræða um verðfall krónunnar. Fundurinn var skipaður fulltrúum fyrir ríkisstjórnina, bankana, atvinnuvegi, þjóðhagsvísindi o. s. frv.; yfir höfuð völdustu mönnum í Danmörku. Fundurinn lauk störfum sínum í byrjun nóvember og kom þá fram með álit sitt og tillögur, sem samþyktar voru í einu hljóði nema af 3 fulltrúum landbúnaðarins og einum ráðherra, sem stöðu sinnar vegna vildi ekki binda sig og stjórnina fyrirfram í málinu. Fundurinn komst að þeirri niðurstöðu, að ástæðurnar til verðfallsins væru tvær. 1. Svonefnd „Inflation“, þ. e. of mikil seðlaútgáfa af peningaseðlum, án þess að vera gulltrygðir eða eftir að þeir hættu að vera það. Slík aukning seðlaumferðarinnar örvar löngun einstaklinganna til að kaupa, og þar með eyðslusemina hjá einstaklingum, sveitarstjórnum og þeim, sem með fjárveitingarvaldið fara. 2. Svokallaður „negativ“ verslunarjöfnuður, þ. e. meiri innflutningur erlendra vara en útflutningur innlendra framleiðsluvara. Þessar ástæður taldi fundurinn aðalástæður, þótt þær kynnu að vera fleiri. Til þess að halda uppi genginu kom fundurinn fram með þá aðaltillögu, að koma upp gengisjöfnunarsjóði að upphæð 5 milj. sterlingspunda. Átti að nota hann til þess með kaupum og sölum á erlendri mynt á hentugum tímum að koma í veg fyrir óeðlilega gengisbreytingu vegna brasks (spekulationar). Þessi tillaga var samþykt og lánið var tekið í Englandi, en um sama leyti og það var tekið var leiðandi grein um þessa lántöku í heimsblaðinu Times, og því spáð þar, að þetta ráð myndi eigi einhlítt, og það hefir líka komið á daginn. Danska krónan hefir hríðfallið síðan, einkum nú síðustu vikurnar, og 2/3 hlutar lánsins eru að sögn nú alveg glataðir, en hvort það sje rjett, þori jeg ekki að fullyrða. Álit og tillögur um málið eru í blaðinu Börsen 2. nóvember f. á. Mundu nú ekki vera sömu ástæðurnar hjer? Jú, vissulega. Þegar Íslandsbanki var stofnaður, var þjóðbankinn danski beðinn um álit sitt um, hve mikla seðlaupphæð þyrfti hjer í landi. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að 30 kr. á mann yrði að teljast hæfilegt. Á þessu var svo bygt, að bankanum var leyft að gefa út 2½ miljón auk þeirra ½ miljónar, sem Landsbankanum var heimilt að gefa út, það voru liðlega 30 kr. á mann. En hefir þessari eðlilegu seðlaútgáfu verið haldið? Nei, óekki. Eðlilega gat þessi seðlaútgáfa ekki haldist eftir því sem viðskiftin jukust, en seðlafúlgan reyndist lengi nægileg. 1914, tíu árum eftir stofnun bankans, var hún mest 2,2 milj. auk ¾ milj. Landsbankaseðla, altsvo enn normal. 1915 komst hún upp í 3,8 milj., 1916 upp í 5,2 milj. Þá byrjar braskið. Hærra mátti hún tæplega fara. 1917 er hún 5,4 milj., eða svipuð og áður. 1918 er hún 7,2 milj., hæst, en 1919 kastar fyrst tólfunum, þá er hún 11,1 milj., eða um 110 kr. á mann. Þetta er regluleg „Inflation“, og það er enginn vafi á, að þarna er aðaluppsprettan að öllu okkar núverandi peningaóláni. Þá var hverjum sem vildi veitt stórlán til allskonar brasks, og þegar seðlahrúgan var þrotin, var óðara bætt við miljón ofan á miljón. Nú er aftur farið að draga inn seðlana, og 1. febr. voru liðugar 5 milj. úti af Íslandsbankaseðlum, auk Landsbanka, og getur það ekki talist óhæfilegt. Við erum í þessu atriði áreiðanlega á góðri leið og komnir langt áleiðis á henni. Önnur aðalástæðan er líka hjer til, nefnilega sú, að miklu meira hefir verið flutt inn af útlendri vöru en af innlendri út. Væri verslunarjöfnuður eða meira útflutt en innflutt, mundi krónan halda sínu gildi og jafnvel stíga. Það er enginn vafi á því, að gengishallinn stafar mikið eða mest af því, að svo fór eftir stríðið, að útfluttar vörur úr landinu nægðu ekki til þess að borga innfluttar vörur (þar á meðal skip) og afborganir og vexti af lánum, sem tekin höfðu verið utanlands. Á árunum 1909–1918 átti Íslandsbanki vaxandi innieign í bönkum erlendis um hver áramót, og í árslok 1918 var innieign bankans erlendis tæpar 6 miljónir, sem var óbreytt 30. júní 1919, en 31. desember 1919 var komið svo, að bankinn skuldaði erlendis tæpar 7 miljónir. Hagurinn gagnvart útlandinu hafði því frá árslokum 1918 til ársloka 1919 versnað um ca. 13 milj. kr. Upp úr því byrjuðu erfiðleikarnir á yfirfærslum árið 1920, og í framhaldi af þessu ástandi byrjaði gengishallinn sumarið 1921, sem stafaði af því, hve skuldirnar við útlönd voru orðnar miklar, en það átti aftur rót sína að rekja til þess, að innflutningurinn hafði numið miklu meira en útflutningurinn. Síðan hefir á hverju ári vantað sjálfsagt yfir 5 milj. til þess að útflutningurinn gæti borgað innfluttar vörur, vexti og afborganir til útlanda, og þetta ástand helst enn. Afleiðingarnar eru vaxandi skuldir utanlands, þar af leiðandi vaxandi vaxta- og afborganagreiðslur til útlanda. Nú virðist útflutningur og innflutningur til landsins vera þannig, að enginn afgangur sje af verði útflutningsvaranna til vaxta- og afborganagreiðslu, en það þýðir, að skuldirnar við útlönd vaxa stöðugt, sjálfsagt um ca. 5 til 10 milj. kr. á ári, og meðan svo gengur, heldur íslenska krónan áfram að falla. Til þess að koma þessu á rjettan kjöl, þyrfti að koma málinu í það horf, að verð innfluttrar vöru yrði 5 til 10 miljónum kr. að minsta kosti fyrir neðan það, sem fæst fyrir útfluttar vörur. En vjer þurfum raunar ekki að vera að brjóta heilann um hverjar ástæðurnar eru. Það er helbert „factum“, að íslenska krónan hríðfellur og það mjög ört á allra síðustu tímum. Hún eltir fall dönsku krónunnar, þótt ekki sje það glögt og skilmerkilegt, að svo þurfi að vera. En hver eru nú ráð til þess að hefta lækkunina? Ekki vantar það, að blöðin hafi ekki flutt margar greinar um það, en ekki hafa þær verið sammála, sem heldur ekki er von, því að meiri fjármálavitringar en vjer erum velflestir eru mjög ósammála um leiðina. Þannig tóku Danir, sem eiga marga ágæta fjármálamenn, stórt lán á síðastliðnu hausti, samkvæmt tillögum þeirrar nefndar, er jeg drap á, til þess að halda uppi gildi dönsku krónunnar, en allir vita, að það hefir gersamlega mishepnast. Mikill hluti lánsfjárins er horfinn og danska krónan hefir hríðfallið síðan. Það eru ýmsir hjer heima, sem hafa haldið sama ráði fram, en það sýnir sig, að það er að minsta kosti ekki einhlítt. Jeg verð að játa það hreinskilnislega, að jeg er ekki gáfaðri en það, að jeg hefi oft ekki skilið hugleiðingar þær, sem hafa birst í blöðunum, og þau ráð, sem þar hafa verið gefin. Því hefir verið haldið fram, að þing og stjórn ættu að byrja á rjetta endanum í þessu máli, og rjetti endinn hefir verið að stöðva lækkunina, en á hvern hátt ætti að byrja og hvaða ráðum ætti að beita, hefir venjulega verið lítið eða jafnvel ekkert minst á. Jeg býst nú við, að þingið vilji fá að heyra, hvaða ráð stjórnin hafi hugsað sjer til þess eigi aðeins að forðast frekari lækkun, heldur líka til að hækka gengið aftur, og jeg tel þá þessi ráð: 1. Fjárlagafrumvarpið fyrir 1925, ef það nær fram að ganga með svipuðum tekjuafgangi og jeg hefi gert ráð fyrir. 2. Þá mun jeg eftir örfáa daga leggja fram frv. um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að innheimta ýmsa tolla og gjöld með 25% gengisviðauka. Frumvarp þetta er tilbúið og prentað. Þessi hækkun er nauðsynleg, því eftir því sem krónan lækkar, minkar verðgildi hennar. Skuldirnar standa ístað eða jafnvel vaxa. 3. Ef það virðist vilji þingsins, með lögum að hindra innflutning á ónauðsynlegri vöru. Jeg hefi sama sem tilbúið lagafrumvarp í þessa átt. Það eru að vísu til lög frá 8. mars 1920, sem heimila ríkisstjórninni að takmarka eða banna innflutning á óþörfum varningi. Jeg skal játa það, að það hefði verið unt að banna innflutning í talsvert stærri stíl en gert hefir verið. En hinsvegar er þess að gæta, að meiri hluti Alþingis á undanförnum þingum var eindregið mótfallinn auknum innflutningshöftum, eins og berlegast kom í ljós á þinginu 1922, og jeg áleit það því óhæfu að brjóta gegn yfirlýstum vilja Alþingis. Eigi haftapólitík að hafa nokkurn kraft, verður hún að vera yfirgripsmikil, undanþágulaus og standa lengi, að minsta kosti ein 3 ár. Jeg býst við, að þetta mál komi hjer til umræðu fljótlega í einhverri mynd. Jeg hefi nú í sem fæstum orðum lýst fjárhagsástandinu, og það er ekki glæsilegt; þvert á móti er það ískyggilegt í mesta máta, og það er alt undir því komið, að stjórn og þing sjeu nú alveg samtaka um að spara alt það, sem hægt er, að forðast öll ónauðsynleg útgjöld og jafnvel öll útgjöld, nema þau, sem eru alveg óhjákvæmileg. Verði þau samtök, þá hefi jeg góða von um, að takast megi að rjetta við fjárhaginn á fáum árum; svo bjartsýnn er jeg. Jeg geri nú ekki ráð fyrir, að þessi stjórn muni sitja lengi við völd úr þessu, en jeg vil samt taka það skýrt fram, að jeg mundi ekki taka í mál að sitja í stjórn áfram, ef fjárlagafrumvarpinu fyrir 1925 verður breytt í neinu verulegu frá því, sem það er lagt fyrir, að því er útkomuna snertir, en hinsvegar er jeg sem þingmaður reiðubúinn til að styðja hverja stjórn, sem kann að verða, í öllu því, er að sparnaði lýtur. Að endingu skal jeg taka það fram, að fjáraukalagafrumvarpið fyrir 1923 er tilbúið og verður lagt fram næstu daga; þar er ekki um stóra fjárupphæð að ræða, liðugar 46 þús. kr. En fjáraukalögum fyrir yfirstandandi ár má þingið aldrei búast við frá mjer, hvort sem jeg sit skamt eða lengi hjer frá í ráðherrasæti.

Bjarni Jónsson Jeg gat að vísu ekki gert mjer fyllilega í hugarlund, hvað hæstv. fjármálaráðherra (KlJ) myndi nú segja, en þó hafði jeg hugsað mjer, hver myndi verða aðalþátturinn í máli hans, þá er jeg hafði litið lauslega yfir nokkrar greinar frv. þessa. Jeg veit, að bæði hann og hæstv. samstjórnarmaður hans, og svo einnig aðrir háttv.þm., eru hjer saman komnir í þeim einlæga ásetningi að bjarga þessu landi - með því að bæta hag landssjóðs og væntanlega landsmanna. En þess er hjer að gæta, að hagsmunir ríkissjóðs og hagsmunir þjóðarinnar fara ekki ávalt saman. Skal jeg þar til dæmis taka, að á undanförnum þingum hefir það stundum komið fyrir, að þingið þyrfti að hlaupa undir bagga með nauðstöddum hrepp eða sýslu. Hefir það þótt vænlegra heldur en að bíða með hjálpina þangað til í algert óefni væri komið. Því að, eins og flestir munu játa, reynist það oftast ljettara að verja falli heldur en að reisa á fætur, eftir að fótanna er einu sinni mist. Nú sje jeg ekki betur, úr því að mönnum virðist útlitið svo skuggalegt, en að það gæti komið fyrir á árinu 1925, að ríkissjóður yrði að hlaupa einhversstaðar undir bagga á svipaðan hátt. Þá eru bjargráð við menn, t. d. dýrtíðarvinna, sem stundum hefir veitt verið og má enn verða, óhjákvæmileg. Og enn hjálp við atvinnuvegi. Það geta t. d. talist alveg nauðsynleg bjargráð við þjóðina, að studd sjeu atvinnufyrirtæki eins og útgerðin, t. d. með ábyrgð, ef ella er örvænt um, að þeim verði haldið áfram. Þá lít jeg einnig svo á, að það geti talist sjálfsagður þjóðarbúhnykkur, að ríkið gangi í ábyrgð fyrir nýstofnaða innlenda tryggingarsjóði, svo sem lífsábyrgðir, brunabætur og sjóvátryggingar. Getur mitt hreppstjóravit ekki betur sjeð en að óráðlegt sje fyrir jafnskarpskygna fjármálamenn sem vjer erum að láta fje vort streyma þannig að óþörfu út úr landinu, og ekki bætir það gengi krónunnar. Þá er ennfremur að leggja fje í framkvæmdir til atvinnubóta, þegar svo stendur á, að menn lenda í atvinnuþroti, annaðhvort fyrir óhöpp eða af fyrirhyggjuleysi, en seint mun ríkissjóður láta menn deyja drotni sínum úr sulti, án þess að hlaupa undir bagga. Slíkar atvinnubætur yrðu aðallega vegagerðir, sjúkrahússmíð, símalagningar og þess háttar. Auðvitað er þetta neyðarúrræði, en þó myndu menn að jafnaði veita fje til þessa, enda ber að meta framar nauðsyn þjóðarinnar en hag ríkissjóðs. Þá skal jeg nefna liðsinni til samgöngubóta; er jafnan í fjárlögum ætluð álitleg upphæð í þessu skyni og jafnan við aukið, ef þörf þykir á. Fyrir skömmu áttu Íslendingar engin skip, og þótti hlægileg ef þeir ætluðu að eignast skip, þar sem enginn kynni að sigla. Þó sýndu landsmenn þann dugnað að stofna Eimskipafjelag Íslands með almennum samtökum, svo það má kalla þjóðareign, þó ekki sje það ríkiseign, nema að litlu leyti. Síðustu árin hefir fjelagið siglt í köpp við erlend fjelög, er bjóða niður flutningsgjöldin. Hin erlendu fjelögin standa þar ólíku betur að vígi, þar sem þau geta valið um viðkomustaði, en íslensku skipin verða að þræða inn á hverja vík, til þess að sækja hálfan ullarpoka eða kindarkrof. Þó sýna landsmenn ekki fjelaginu þá ræktarsemi, að þeir láti það sitja fyrir aðalflutningum sínum, heldur skifta jöfnum höndum við erlendu fjelögin, og ef til vill framar. Nú þótt landsmenn kunni ekki skil á sínum eigin hag um nokkurra ára skeið, getur ríkissjóður á engan hátt setið hjá og horft á þann misskilning verða fjelaginu að falli, heldur verður hann að hlaupa undir bagga og hjálpa fjelaginu og bjarga með því miklu meiri hagsmunum þjóðinni til handa heldur en hjálpinni nemur. Jeg nefni þessi dæmi einungis til þess að sýna fram á, að það tvent fer ekki altaf saman, að bjarga hagsmunum þjóðarinnar og láta tekjur og gjöld ríkissjóðs standast á. Jeg sje það á fjárlagafrv. og ræðu hæstv. fjrh. (KlJ), að megnið af þessari þjóðarhjálp er lagt í sölurnar til þess að forðast halla og fá nokkurn afgang. En það er enginn vandi fyrir stjórn eða þing eða hvern, sem vera skal, að gæta hags ríkissjóðs, ef hann á að vera sem sparisjóðsbók, þar sem standa á heima það, sem inn er lagt, við það, sem út er tekið. Allur vandinn er þá að taka aldrei meira út en inn er látið. Sparisjóðsbókin getur staðið hallalaus, þótt eigandinn drepist úr sulti. Til þess að alt standi heima þarf ekki annað en niðurskurð, og sje um það eitt hugsað, getur þing og þjóð látið skrásetja sig sem Sláturfjelag Suðurlands nr. 2. Hitt hygg jeg fremur verkefni þings og stjórnar, að sjá svo um hag ríkissjóðs, að hann geti unnið aðalverk sitt, að vera alstaðar og ætíð til taks að styðja og hjálpa, þegar ríður á, þjóðinni til hagsbóta. En það er öllu meiri vandi en hitt. Þetta er ekki mælt sjerstaklega til hæstv. stjórnar, heldur til allra þeirra manna, sem bjarga vilja þjóðinni með niðurskurði, en það er sú leiðin, sem flestir munu vilja fara til þess að bjarga þjóðinni. En þeim skal jeg benda á, að niðurskurðarleiðin er ekki heldur trygg. Hvernig sem fjárlögin eru úr garði gerð og hve glæsilegar sem tölurnar eru, getur alt farið norður og niður engu að síður. Þó að tekjurnar verði jafnháar áætluninni að krónutali, geta þær orðið verðgildisminni, eins og reynsla síðustu ára hefir sýnt. Jafnframt verður að bæta upp verðfallið, og þegar önnur hliðin fer þannig upp um leið og hin fer niður, skilst mjer, eftir mínu hreppstjóraviti, að alt muni gliðna í sundur. Það er því ekki einhlítt að skera niður. Það verður því að taka upp aðra aðferð, sem er tryggari, og sú eina, sem komið getur að haldi, er jeg vil kalla að festa tekjurnar. Festa krónuna, eða þá reikna tekjurnar eftir öðru verðmæti. Krónan getur þá dinglað fram og aftur eins og hún vill, þegar þessi fasti verðmælir heldur sjer. Ráðið til þessa ætti að vera auðfundið. Norðmenn hafa t. d. tekið gullkrónuna og fest tekjurnar á þann hátt. Sama gætum vjer gert. Jeg veit ekki með vissu, hvers virði gullkrónan muni vera nú, en eftir dollaraverðinu fyrir nokkrum dögum ætti hún að standa í hjer um bil kr. 2,20. Ef þær upphæðir, sem nú standa í fjárlögum, yrðu innheimtar í gullkrónum, myndu tekjurnar aukast um meira en helming. Jeg veit nú ekki nema mönnum kunni að finnast þetta óþarflega mikill tekjuauki og ónauðsynlegt harðræði við landsmenn, enda ætti þessi aðferð að vera óþörf fyrir þjóð, sem hefir vanist á að reikna í landaurum í meira en 1000 ár. Það ætti ekki að koma neinum á óvart, þó að vjer tækjum upp þessa aðferð til þess að reikna með föstu verðgildi, sem vjer kunnum einir af öllum þjóðum. Til þess að tryggja landssjóð fyrir verðfalli á tekjum hans á þessum fjárl., nægir að reikna núverandi tekjur hans í álnum og margfalda síðan á komandi árum með hlutfallinu milli þeirrar álnar, sem nú gildir, og þeirrar, sem gildir næsta ár á undan því, sem áætlunin er gerð fyrir. Þá verður hlutfallið af : an þar sem a merkir alin, n líðandi ár, en f ártalið x-1, en x er árið, sem áætlunin er gerð fyrir. Ef þetta væri ákveðið, mætti stöðva tekjugildið, svo að það verði aldrei minna en nú er til ætlast. Það er nú að vísu svo, að þessi fjárlög eru samin með það fyrir augum, að þau gildi fyrir árið 1925. En ákvæðin, sem tekjurnar eru teknar eftir, stafa frá ýmsum árum. Ættum vjer því að ganga feti framar og festa ekki tekjurnar í samræmi við það, sem nú er áætlað, heldur taka tillit til verðmætis þeirra, þegar hver og einn tekjustofn var ákveðinn. Tekjustofna þá, sem ákveðnir eru með lögum eldri en 1914, mætti margfalda með hlutfallinu milli meðalálnarinnar fyrir síðasliðið ár, sem er 137, og meðaltals meðalálnanna síðustu 20 árin fyrir 1914, en það er 53. Tekjustofna, sem ákveðnir eru síðan 1914, mætti margfalda með hlutfallinu milli 137 og meðalálnar hvers árs, og koma þá hlutföllin: fyrir árið 1914 137:60 - - 1915 137: 61 - - 1916 137:92 - - 1917 137:99 - - 1918 137:115 - - 1919 137:144 - - 1920 137:195 - - 1921 137:189 - - 1922 137:157 Við þetta mundu sumir tekjustofnarnir hækka, en aðrir, sem samþyktir hafa verið síðastliðin 4 ár, lækka. En þyki mönnum þetta of flókið, mætti reikna allar tekjur framvegis eftir hlutfallinu milli síðasta árs og meðaltals síðastliðinna 30 ára, en það yrði 137:89. Með því að reikna þannig, yrði aðalupphæð teknanna eftir þessu frv. á elleftu miljón kr. Þetta, sem jeg nú hefi sagt, er bygt á því, að hver og einn tekjustofn á að sjálfsögðu aldrei að verða verðminni heldur en það þing ætlaðist til, er samþykti hann. Með þessu mótinu verða tekjurnar stöðvaðar eða festar, svo að þær ættu að hrökkva fyrir útgjöldunum, án þess að til niðurskurðar þurfi að koma. Og þó greiðir enginn meira en löggjöfin ætlaðist til, þegar lögin voru sett. Nú er það sýnt, að við þetta myndu útgjöld ríkissjóðs og aukast nokkuð. En eigi þá að bæta hag ríkissjóðs, getur hver og einn sagt sjer sjálfur, að tekjuaukinn verður að koma einhversstaðar að. Verði leitað þeirra bragða, að skera niður, kemur hann líka einhversstaðar að, sem sje frá hinum skornu mönnum. Jeg skal nú sýna dæmi þess, hversu varhugaverður niðurskurður getur verið og gagnslítill. Heyrt hefi jeg, að sumir menn vilji skera niður heimspekisdeild Háskólans. Þar vinna nú 6 menn, sem hafa um 5000 kr. hver að meðaltali. Samkvæmt gamalli venju þykir ekki sæmandi að kasta embættismönnum fyrirvaralaust út á klakann, og myndu þessir menn því njóta biðlauna fyrstu árin, sem svara myndu 2/3 embættislauna þeirra. Sparnaðurinn yrði því fyrst í stað einar 10000 kr. árlega. Til móts við þessa upphæð kemur nú margt annað. Nú stunda 6 menn nám í þessari deild. Þessir menn yrðu að fara utan til að halda áfram námi sínu. Auðvitað yrðu þeir ekki lægra settir en aðrir íslenskir stúdentar, sem nema erlendis þær greinir, sem ekki er kostur að nema hjer. Þeir fengju því 1200 kr. árlega hver um sig, og það í danskri mynt, og er þá komið hátt upp í þessar 10000 kr. Munurinn er sá, að þetta fje fer út úr landinu, í stað þess að láta kennarana njóta þess. Við þetta bætist, að það fje, sem piltarnir þurfa sjer til lífsuppheldis umfram styrkinn, verður að flytja úr landi í dönskum krónum, og er það síst til þess að bæta gengið. Þá er og rjett að geta þess, að nú gjalda þeir fyrir fæði og húsnæði í Reykjavík, sem einhver kann að hagnast á. Þetta er gott dæmi þess, hve lítill sparnaður er að slíkum niðurskurði. Þó að 10 embættismenn verði settir á sveitina í stað þess að leyfa þeim að þjóna embættum sínum, bætir það í engu hag landssjóðs eða þjóðarinnar. Nema menn legðu þá beinlínis niður við trog og mannaket væri í háu verði erlendis og ótollað. Eins og jeg hefi tekið fram, yrðu tekjurnar hærri, ef svo væri reiknað, sem jeg hefi nú greint. En álögurnar kæmu þá niður nákvæmlega á þann hátt, sem löggjafinn ætlaðist til í upphafi. Gjaldendur nytu ekki gengisgróðans og ríkissjóður tapaði ekki á honum. Ríkissjóður hefði þá nægilegt fje til þess að standa sómasamlega straum af útgjöldum sínum og tilkostnaði, og gæti hlaupið undir bagga með þeim atvinnugreinum, sem þyrftu opinbers styrks í bili. Þingið á ekki að koma saman eingöngu til þess að bæta hag þjóðarinnar með reikningslegum jöfnuði á fjárlögunum, heldur einnig með viturlegum lögum. Það á þingið að telja höfuðskyldu sína og þykjast eiga erindi til þess á hverju ári, því að enginn er svo vitur, að hann geti spáð í 2 ára eyðu, eins og nú er ástatt. Það á fyrst og fremst að sjá um að skapa ekki drepandi kyrstöðu í landinu, með því að neita um fje til nauðsynlegra athafna, heldur gæta þess, að blóðrás þjóðfjelagsins, framkvæmdirnar, stöðvist ekki, svo að alt, sem til framfara horfir, gangi ekki eins vel, heldur betur en áður. Hæstv. fjrh. (KlJ) drap á eitt atriði, sem sjálfsagt er, að þingið láti til sín taka, en það er að bæta gengi íslensku krónunnar. Jeg hygg, að menn muni vera á einu máli um það, að lántaka sje ekki einhlít til þess að stöðva fall krónunnar. Fyrir nokkrum árum hefði það ráð verið ærið til þess að koma í veg fyrir gengishrun, áður en það hófst. Árið 1920 skoraði jeg á stjórnina að taka lán, því að þá var einsætt, að fje það, er þeir menn skulduðu bönkunum, sem ekki gátu selt síld sína, hlaut að standa fast um langan aldur, og varð því ekki notað til þess að styðja, atvinnuvegina eða greiða erlendar skuldir. Það er þetta tjón, sem menn búa að enn þann dag í dag. Menn mega ekki furða sig á, þó að þjóðarbúskapinn muni um minna en mikinn hluta eins árs framleiðslu, sem brást svo algerlega, að jafnvel varð að greiða stórfje fyrir að kasta afurðunum í sjóinn. Þetta tjón lætur nú til sín finna, og bætur þess verða ekki gripnar upp úr engu. Bankarnir verða fyrst og fremst fyrir þessu tjóni, þeir tapa fje sínu, eða það stendur fast um langan tíma. Úr þessu hefði verið bætt, ef lán hefði verið tekið í tíma, meðan lánstraust landins var gott, í stað þess að bíða þangað til þjóðin var komin í gapastokkinn og lánið fjekst ekki nema með miklum eftirgangsmunum og ókjörum. Þetta hefir miklu frekar valdið hruni krónunnar en seðlaútgáfan. Þó að það sje að vísu rjett, að of mikil seðlaútgáfa geti verið hættuleg fyrir gengið, get jeg ekki fallist á, að hún hafi nokkurn tíma verið hófi meiri hjer á landi. Seðlaútgáfan hefir komist upp í rúmar 11 milj. króna, en árið 1914 var hún 3¼ milj. kr. Þá var krónan ekki meira en fjórðungs ígildi við það, sem hún var 1914, og ef ferfölduð er seðlaútgáfan þá, koma út tæpar 13 milj. kr., sem er meira en úti var af seðlum, þegar mest var. - Það eru skuldirnar og kröfurnar á menn, sem felt hafa gengið, því að þegar erfitt fór að verða með yfirfærslur, þá tóku menn að selja þær og færa niður verð þeirra. Hitt er aftur á móti mjög vafasamt, hversu auðvelt sje eða með hverju móti hægt sje að rjetta gengið við aftur. Nú hafa ýmsir danskir menn keypt talsvert af íslenskum krónum og keypt fisk fyrir, og taka þá auðvitað allan hagnað í sínar hendur. Má vel vera, að þeir reyni að lækka íslensku krónuna sem mest, þegar gjalddagi kemur, og væri þá mikið í það varið fyrir oss, ef vjer gætum sett krók á móti bragði. Mjer er ekki vel kunnugt um muninn á innfluttum og útfluttum vörum, en tel víst, að hann sje ekki svo mikill, að rjettlætt fái gengislækkunina. Mikið gagn gæti af því flotið, ef hægt væri að fá þjóðina til að spara. En það er ekki löggjafarmál. Alþingi er ekki húsbóndi þjóðarinnar. Það er undir vilja þjóðarinnar sjálfrar komið, hvort hún vill hætta að lifa um efni fram. Lærist henni það ekki og vilji hún ekki spara við sig, getur vel komið til mála, að grípa verði til innflutningshafta, en það er neyðarúrræði. Svo er þá líka á það að líta, hvað það sje, sem banna beri innflutning á. Ekki framleiðir land vort alt, sem þjóðinni er nauðsyn á. Það er því ekki nóg að þingmenn ræði um þetta í hornum og skúmaskotum, heldur þyrfti nefnd að setjast á rökstóla, sem skipuð væri fulltrúum allra atvinnuvega, og auk þess konu og lækni. Vel gæti jeg ímyndað mjer, að svo færi, að sparnaðurinn við þetta reyndist sýnu minni en menn gera sjer í hugarlund. Og meira en lítið hlyti örugt tolleftirlit að kosta oss, svo stórt og vogskorið sem land vort er. Öllu heppilegra myndi það reynast að hækka að mun tollinn á óþarfa varningi og þeim vörutegundum, er menn vildu hefta innflutning á, því að með því væri ríkissjóður betur settur, og þó auðmenn einir hefðu þá efni á að klæðast silki og safala, þá væri það huggun fyrir oss hina, að þeir hefðu þurft að gjalda drjúgan toll í ríkissjóð fyrir það skart. Jeg vil nú ekki bæta mörgum fleiri skraddaraþönkum við þetta, þó enn þá sjeu eftir ýms atriði, sem benda mætti á, svo sem það, að nota betur innlend hráefni og kenna mönnum að búast sem mest að sínu. Myndi það reynast hyggilegt, að komið yrði hjer upp vönduðum sútunarsmiðjum og klæðaverksmiðjum. Vantar talsvert á, að þessar iðngreinar sjeu komnar í rjett horf. Þetta áttu aðeins að vera almennar athugasemdir viðvíkjandi fjárlögunum, og hefi jeg komið með þær vegna þess, að mjer hefir alloft verið borin á brýn bruðlunarsemi á fje landsins, ekki síst ef vísindi og listir áttu í hlut. Vita það þó allir menn, að slíku verður hjer ekki haldið uppi án stuðnings hins opinbera. Og þó jeg viti, að fjármálamenn þingsins muni koma með margvíslegar tillögur og snjallar, fjárhag landsins til viðreisnar, og jeg efa ekki, að háttv.þm. sjeu hingað komnir með einlægan vilja til þess, þá vildi jeg þó ekki láta undan falla að koma með þessar athugasemdir, sem nokkurskonar veganesti handa háttv. fjárveitinganefnd, þar sem jeg mun ekki að þessu sinni, sem stundum að undanförnu, dvelja dagvistum með þeim, sem nú fjalla um fjárlögin.

Forsætisráðherra (SE): Það er ekki nema von, að menn furði sig á tekjuhalla þeim, sem orðið hefir á þessu ári, og mun svo hjer sem oftar, að eftir á má sjá ýmislegt, sem betur hefði mátt fara og hægt hefði verið að varast. Allir munu t. d. nú ljúka einum munni upp um það, að rjett hefði verið strax á fyrstu stríðsárunum að gera meira til þess að sjá ríkissjóði fyrir fleiri tekjuaukum. Að vísu var þegar á árinu 1915 bætt við einum nýjum tekjuauka, verðhækkunartolli, sem skyldi gilda til jafnlengdar 1917. Þessi tekjuauki nam árið 1915 kr. 178201.03 - 1916 - 523588.99 - 1917 - 241734.00. Á mesta gróðaárinu, 1916, var svo aðeins bætt við smávægilegum tekjuauka. Á aukaþinginu 1917 fluttu þm. í þessari háttv. deild tekjuaukafrv. Mjer er þetta sjerstaklega minnisstætt sökum þess, að síðast á því sama þingi tók jeg við fjár- málastjórninni. Jeg flutti þá ekki nein tekjuaukafrv. hjer; til þess vanst ekki tími. En hinu barðist jeg fast fyrir, að þetta nýja frv. yrði einnig látið ná til ársins 1916, sem var, eins og áður er sagt, eitthvert mesta gróðaárið af öllum stríðsárunum. En til þess að bregða upp mynd af hugum manna þá, skal jeg geta þess, að um þetta nauðsynlega atriði stóð þá hörð rimma. Þessi tekjuskattur gaf þó landinu allmiklar tekjur á stríðsárunum. Á árinu 1918 flutti stjórnin allmörg tekjuaukafrv., svo sem 1. frv. um stimpilgjald, 2. - um hækkun á vörutolli, 3. - um dýrtíðar- og gróðaskatt. Hið fyrst nefnda frv. gaf landssjóði þegar á árinu 1918 í tekjur kr. 253231.03 og 1919 kr. 1153176.12, og varð þannig til þess, að niðurstaða ársins 1919 varð óvenjugóð. Þessi sami tekjuauki hefir einnig síðan reynst landssjóði drjúgur. Á árinu 1920 nam hann kr. 1762839,67, en á árinu 1921 kr. 1181990,75, en þá mun einnig hafa verið bætt við stimpilgjaldi af innfluttum vörum, sem á komst á þinginu 1920og síðar verður vikið að. Vörutollshækkunin gaf einnig álitlegar tekjur, en hvað miklu gróða- og dýrtíðarskatturinn nam hefi jeg ekki getað sjeð, því hann mun hafa verið talinn undir tekjuskattinum. Árið 1919 var með bráðabirgðalögum, útgefnum í maí þ. á., lagður tollur á síldartunnur og mun hann hafa gefið af sjer um 1 milj. kr. En erlendar þjóðir undu honum mjög illa. Á þessu sama ári flutti fjhn. að tilhlutun stjórnarinnar frv. um toll á kolum og salti, til þess að vinna upp halla af verslun með þessar vörutegundir. En skattar þessir voru mjög illa þokkaðir og mættu mjög mikilli mótspyrnu. Sama ár var einnig hækkaður tollur á aðfluttum vörum og útflutningsgjald af síld hækkað, og mætti það sömuleiðis allmikilli mótspyrnu. Nokkur tekjuaukafrv. komu þá einnig frá þm., svo sem vitagjaldshækkun o. fl. Árið 1920 lagði stjórnin fyrir þingið frv. um viðauka við stimpilgjaldslögin, en á því ári í mars ljet jeg af fjármála- stjórninni og núverandi 1. þm. Skagf. (MG) tók við. Þetta frv. var þó samþykt. Á þinginu 1921 voru svo skattalögin endurskoðuð, en eftir niðurstöðu ársins 1923 virðist sem tekjurnar hafi ekki aukist við það. Jeg hefi nú aðallega dvalið við það tímabil, sem jeg bar ábyrgð á fjármálastjórninni, og mjer virðist, eftir því sem tekið hefir verið fram, að óhætt sje að fullyrða, að stjórnin hafi á því tímabili verið vel vakandi yfir því að afla landssjóði tekna. En víst er um það, að ekki var það vinsælt að berjast fyrir tekjuaukum þau árin, og mörgum þótti þeir vera æðinærgöngulir atvinnuvegunum. Og jeg get ekki í því sambandi stilt mig um það, að vitna í ræðu, sem andstæðingur minn, hinn góðkunni ágætismaður Pjetur Jónsson, fyrv. ráðherra, flutti um leið og jeg skilaði fjármálunum úr mínum höndum. Máske þykir einhverjum óviðkunnanlegt, að jeg skuli vitna í hana, þar sem í henni er hrós um fjármálastjórn mína, en þar sem jeg úr öðrum áttum hefi mátt sæta ýmsum hnútum, sem jeg hefi ekki skeytt að bera af mjer, enda ekki ráðið yfir neinum blaðakosti, þá hika jeg ekki við, með leyfi hæstv. forseta, að lesa smákafla úr henni. Ræðan er í Alþt. 1920, B. bls. 226–227: „Jeg verð að lýsa ánægju minni yfir því, hve hæstv. fjrh. (SE) hefir gefið glögga og greinilega skýrslu um fjárhag landsins. Það er heppileg venja, sem hann hefir tekið upp, að láta þm. í tje á hverju þingi yfirlit yfir tekjur og gjöld síðustu ára, og er síst vanþörf á að geta áttað sig á ástandinu í hvert skifti“. Jeg minnist á þessi orð í ræðunni til þess að sýna, að jeg leitaðist við af öllum mætti að gera mönnum í byrjun hvers þings kunnugt alt fjárhagsástandið, og held jeg að jeg hafi fyrstur tekið þá reglu upp. - Þá talar þingmaðurinn um áhuga minn á að afla landinu tekna og bætir svo við: „En þó jeg meti mikils þennan áhuga og geti varla áfelst hæstv. fjrh. (SE) fyrir að bera fram þetta frv., þá er mjer næst að halda, að áhuginn fari að verða um of, eða hæstv. fjrh. (SE) hætti við um of að líta á það eitt, að afla tekna; minna á það, með hvaða móti það er gert. Þó útlit sje fyrir einhvern halla á þessu ári, þá held jeg að ekki sje of djarft teflt, þó hann sje látinn eiga sig til næsta þings“. Og enn segir svo í niðurlagi ræðunnar: „Hæstv. fjrh. (SE) má ekki taka þessa ræðu mína svo, sem jeg væri að andmæla þeirri fjármálastarfsemi hans og viðleitni til að afla landssjóði tekna, svo að hrökkvi fyrir útgjöldum. Jeg met hana mikils, og jeg er honum sammála um það, að aðalreglan eigi að vera sú, að hvert ár beri sig. En hitt tel jeg vafaatriði, hvort samþykkja eigi varhugaverða tolla, til þess að fylgja reglunni út í ystu æsar“. Þessi ummæli háttv. þingmanns, sem var allra manna gætnastur í fjármálum, sýna, hvað örðugt var á þessum tímum að átta sig á hinni miklu tekjuþörf, sem var fyrir höndum, og sýnir, hve þeir voru fáir, sem vissu, hvar vjer stóðum. En þetta er nú aðeins um aðra hliðina, tekjuhliðina. Hin hliðin, útgjaldahliðin, er öllu alvarlegri. - Á árinu 1918 var allmikill tekjuhalli, eins og jeg hafði bent þinginu á, að mundi verða, enda var tekjuaukafrv. stjórnarinnar þá enn ekki farið að verka. 1919 er aftur á móti tekjuafgangur, svo útkoma tímabilsins 1918-1919 verður í raun og veru ekki eins slæm og við hefði mátt búast, - þó líklega ca. 1 milj. kr. tekjuhalli. En frá mínu sjónarmiði var sú gæfan mest, að á árinu 1919 hafði tekist að stöðva tekjuhallann. Er mjer óhætt að segja, að á þinginu 1919 voru þm. mjög stórhuga. Það var eins og öllum fyndist alt fært og mest væri um vert að framkvæma sem mest. Þá komu lög um brúargerðir og húsagerðir, lög um launahækkun embættismanna, sem raunar voru eðlileg og sjálfsögð, og fleira mætti telja. Jeg varaði þá þingið mjög fastlega við tekjuhallanum á fjárlögunum og þeim ýmsu hliðargötum, sem verið væri að búa til, og benti á, að þær götur gætu reynst landinu helst til dýrar. Sagði jeg þinginu það, að með þessu væri grundvöllurinn lagður að margföldum landssjóðsskuldum. Má lesa þessar aðvaranir alstaðar í Þingtíðindunum. Í stefnuskrárræðu minni í fjárlögunum fyrir árin 1920 og 1921 vjek jeg að fjórum atriðum, sem fylgja bæri: 1. að ná öllu, sem tapast hafði á salt- og kolaverslun, með tollum. 2. að selja vörur landsverslunarinnar eins fljótt og hægt væri, án þess að skaða landsverslunina. 3. að hraða tekjuaukum stjórnarinnar til þess að vinna upp væntanlegan tekjuhalla á árinu 1919. 4. að tryggja, að á móti væntanlegum tekjuhalla árin 1920–1921 komi svo miklar tekjur, að enginn halli verði á þessum árum. Jeg sagði þá, að ef þetta yrði gert, þá bæri jeg engan kvíðboga fyrir fjárhagnum, en ef þingið ætlaði sjer hinsvegar að greiða tekjuhallann 1920–1921 með lánum, þá færi það gálauslega að ráði sínu og þá færu horfurnar að verða verulega slæmar. (Alþt. 1919, B. bls. 43). Og við 3. umr. fjárlaganna í Nd. sagði jeg meðal annars: „Þetta þing hefir lagt grundvöll til þess, að skuldir landsins, eins og þær voru á undan stríðinu, margfaldast á nokkrum árum.“ (Bls. 319). Jeg veit, að enginn láir mjer, þó að jeg víki að þessu nú, þar sem mjet á þessu þingi var mjög oft brugðið um afturhaldssemi. En þó að jeg hafi tekið þetta fram. þá ber það þó engan veginn að skilja svo, að jeg með því sje að kasta steini á hið háa Alþingi nje á þá aðra, sem að þessum málum hafa staðið. Aðalorsökin til þess fjárhagshalla, sem vjer með sorg hljótum að horfa á og sem veldur oss mestra áhyggna, er auðvitað hinir óhagstæðu tímar, sem vjer höfum ekki getað varast. Og það eru fleiri þjóðir en vjer, sem hafa sömu reynsluna. Lítum vjer til Evrópu, þá sjáum vjer, að nálega allar þjóðir liggja í fjárhagslegum sárum, og lítum vjer aftur nær, til sjálfra vor, þá sjáum vjer, hversu fjölmargir einstaklingar, hinir gætnustu menn, sem taldir voru hinir bestu fjármálamenn, hafa orðið fyrir hinum ógurlegustu skakkaföllum. Og t. d. Eimskipafjelag Íslands, þetta óskabarn þjóðarinnar, sem átt hefir í stjórn sinni ýmsa þá menn, sem þjóð vor hefir treyst best, það rjeðist í ýmislegt, sem menn nú áfella og ekki skilja, eins og t. d. stórbyggingu, sem því hlýtur að vera ofvaxin. Eitthvað svipað mun vera hægt að segja um bæjarfjelag Reykjavíkur. En einmitt að þetta ástand er ekki aðeins ríkjandi meðal vor, heldur alstaðar í heiminum, sýnir það, hversu erfitt muni vera að finna bjargráðin við hinu fjárhagslega hruni. Viðleitni stjórnarinnar til þess að rjetta við tekjuhallann hjá oss sýnir sig nú í fjárlagafrv. því, sem hún leggur fyrir þingið og hæstv. fjrh. (KIJ) hefir gert grein fyrir með svo miklum skörungsskap. Og þar sem jeg veit, að hjá öllum þorra þm. muni vera einlægur vilji til þess að gera nú eitthvað alvarlegt til þess að rjetta við fjárhaginn, þá vona jeg, að þeir lofi frv. að fara í gegnum þingið með þeim tekjuafgangi, sem á því er. Um breytingar á einstökum liðum þess gerir minna til. En þetta er ekki nóg; aðrir hlutir eru enn verri viðureignar, nefnilega verðfall íslensku krónunnar. Aðalmeinið er hið lága gengi peninga vorra, og meðan svo er hlýtur fjárhagur lands vors að vera þröngur. Eins og hæstv. fjrh. tók fram, er nú leitað ýmsra ráða erlendis til að lækna gengismeinin, en í raun og veru eru engin önnur ráð til en að gera innflutninginn minni en útflutninginn. Jeg hefi hingað til eigi verið mikill innflutningshaftamaður, en ef engin önnur ráð finnast til þess að rjetta fjárhag vorn, skal jeg nú standa fast með þeim. Vegna þess að bankarnir hafa á ýmsan hátt dregist hjer inn í umræður, skal jeg með ánægju nota tækifærið til þess að láta þess getið, að báðir bankarnir vinna nú saman í mikilli eindrægni og leitast við að aðstoða hvor annan í því að ráða fram úr fjárhagsvandræðunum. Bönkunum hefir verið ámælt fyrir lækkun gengisins. Jeg álít þau ámæli ekki rjettmæt. Það get jeg upplýst, að bankarnir hafa gert mikið til þess að halda genginu uppi og tap þeirra á gjaldeyri síðasta ár mun nema mörgum hundruðum þúsunda. Bankarnir eru á þeirri skoðun, að gera þurfi einhverjar alvarlegar ráðstafanir til þess að stöðva gengið, og þeir ráða til innflutningshafta í einhverri mynd. Þess má geta, að Landsbankinn hefir nýlega tekið um 200 þús. sterlingspunda lán í London, með ábyrgð ríkisstjórnarinnar, og er það ætlað til styrktar atvinnuvegunum. Vakti það fyrir bankanum að gera nú alvarlegar ráðstafanir til þess, að þetta yrði seinasta lánið, sem hann þyrfti að taka.

Fjármálaráðherra (KlJ): Jeg þar ekki að fylgja þessu fjáraukalagafrv. úr hlaði með mörgum orðum. Ástæður þær, sem fyrir því liggja, má, eins og venjulegt er, finna í landsreikningnum 1922 og athugasemdum við hann, sem jeg vona, að hv.þm. hafi nú fengið. Það eru aðeins tvö atriði, sem jeg vildi minnast á. Eins og sjest á 5. gr. d-lið, þá hefir fjárveitingin til hraðskeyta- og talsímasambands farið allmikið fram úr áætlun. Um þetta atriði skrifaði jeg landssímastjóra brjef og bað hann um upplýsingar um ástæðurnar fyrir þessu. Hann hefir nú svarað aftur í mjög ítarlegu brjefi, sem jeg hefi hjer meðferðis, og verður fjhn. að sjálfsögðu gefinn kostur á að kynna sjer það. Þó má geta þess, að aðalhækkunin liggur í því, að þessi liður hefir jetið aftur fyrir sig, ef svo má að orði kveða, þannig, að talsvert af áætlunarfjenu frá 1921 hefir ekki notast það ár, en komið til útborgunar á næsta ári, 1922. Hitt atriðið, sem jeg vildi leyfa mjer að minnast á, er út af aths. yfirskoðunarmanna á bls. 70, gr. 34 í landsreikningnum, að rjettara hefði verið að leita aukafjárveitingar fyrir nokkrum gjöldum, sem talin eru í gr. 11, b. En þar sem m. a. sum af þessum gjöldum eru í eðli sínu lögboðin, þá fæ jeg ekki sjeð, að þetta sje rjett. Og jafnvel þó að það hafi viðgengist áður, þá er mín skoðun sú, að þó að eitthvað, sem er rangt, hafi tíðkast, þá sje ekki nauðsynlegt að halda því áfram. En jeg beini athygli hv.fjhn. að þessu atriði, því verði hún sammála hv. endurskoðunarmönnum, verður að koma þessum upphæðum inn í frv. Finn jeg svo ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um frv. þetta, en leyfi mjer að leggja það til, að því verði vísað til fjhn.

Fjármálaráðherra (KlJ): Um frv. þetta sje jeg ekki þörf á að fjölyrða og get í öllu vísað til athugasemdanna með frv. Það er í sama formi og vant er, nema hvað það nú nær aðeins yfir 1 ár. Um nánari sundurliðun hinna einstöku greina get jeg vísað til landsreikninganna. Legg jeg svo til, að frv. þetta fari til fjhn.