Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EystJ): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 13. nóv. 1972. Lúðvík Jósepsson, 2. þm. Austf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna sérstakra anna mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Austurlandskjördæmi, Sigurður Blöndal skógarvörður, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Gils Guðmundsson, forseti Nd.“ Sigurður Blöndal hefur áður setið á þingi á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans verið samþykkt. Býð ég hann velkominn til starfa.

Ef litið er á Hvammstanga í Vestur-Húnavatnssýslu, þá blasir það við, að þar hefði getað orðið stórfellt tjón á húsum, ef gert hefði mikið frost, meðan staðurinn var algerlega rafmagnslaus. Það sem sagt blasir við, að þéttbýlisstaðir, sem aðeins fá orku úr einni átt og hafa enga vararafstöð, eru augljóslega mjög illa settir, því að ísingarveður af þessu tagi geta endurtekið sig hvenær sem er og þá kannske við verri aðstæður og meira frost en var í þetta sinn. Af þessum ástæðum hef ég leyft mér að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. iðnrh.: „1. Er ekki unnt að koma því til leiðar, að vararafstöð, sem sett var upp til bráðabirgða á Hvammstanga eftir ísingarveðrið mikla 27. okt. s.l., verði þar tilframbúðar? 2. Hve víða stendur svo á í þéttbýlisstöðum með yfir 300 íbúa, að ekki séu til varaaflstöðvar? Er ekki nauðsynlegt af öryggisástæðum að koma upp varaafli á þessum stöðum eða a.m.k. að tryggja, að í hverju kjördæmi sé færanleg dísilvél, sem setja megi upp með litlum fyrirvara?“

Heilbr: og trmrh. (Magnús Hjartansson): Herra forseti. Fyrri fsp. hv. þm. Ragnars Arnalds snýr að því, hvort ekki sé unnt að koma því til leiðar, að vararafstöð, sem sett var upp til bráðabirgða á Hvammstanga eftir ísingarveðrið mikla 27. okt. s.l. verði þar til frambúðar. Á árinu 1970 var gerð athugun á setningu 500 kw vararafstöðvar og jafnframt toppstöðvar í vesturhluta Húnavatnssýslu. Til greina komu tveir staðir, Hvammstangi og Reykjaskóli. Eftir athugun aðstæðna var stöðin sett upp á Reykjaskóla, og þjónar hún sem slík vesturhluta Húnavatnssýslu, Borðeyri og Ströndum. Lína til Hvammstanga frá greinistöð, sem fær orku úr tveimur áttum, þ.e. frá Laxárvirkjun og frá dísilstöð að Reykjaskóla, er um 6 km. Lína þessi hefur aldrei bilað þau 18 ár, sem hún hefur verið í notkun, fyrr en í fárviðri því, sem varð 27. okt. s.l. Dísilstöð sú, sem tekin var í notkun á Hvammstanga, meðan viðgerð raflínunnar fór fram, var á verkstæði Rafmagnsveitna ríkisins tilbúin til sendingar að Búðardal í Dölum, en þar var bráð nauðsyn á auknu afli. Þegar viðgerð á Hvammstanga var lokið, var dísilstöðin, sem hafði verið sett á bíl, flutt til annarra svæða, þar sem viðgerðir stóðu yfir. Þessi dísilstöð verður því ekki til frambúðar á Hvammstanga, heldur verður hún flutt til Búðardals eins og áformað var. Hins vegar hafa Rafmagnsveitur ríkisins fest kaup á 500 kw. færanlegri dísilrafstöð, sem nú er rétt ókomin til landsins. Verður henni valinn staður á Norðurlandi vestra. 2. fsp. er um það, hve víða standi svo á í þéttbýlisstöðum með yfir 300 íbúa, að ekki séu til staðar varaaflsstöðvar, og síðan er spurt, hvort ekki sé nauðsynlegt af öryggisástæðum að koma upp varaafli á þessum stöðum eða a.m.k. tryggja, að í hverju kjördæmi sé færanleg dísilvél, sem setja megi upp með litlum fyrirvara. Á þeim þéttbýlisstöðum, sem fsp. víkur að, eru mjög víða á landinu varaaflstöðvar. Er þar víðast hvar um dísilstöðvar að ræða. Það er almenn stefna raforkustjórnar landsins að vinna að því, að varaaflstöðvar verði tiltækar á öllum þéttbýlisstöðum. Unz því marki verður náð, er ætlunin að hafa færanlegar stöðvar, þar sem þess er mest þörf. Eru það einkum tvö landssvæði, þar sem skortir varaafl á tilteknum stöðum, þ.e. Norðurland vestra og Suðvesturland. Nú innan skamms verður bætt úr þörfinni á Norðurl. v. með færanlegri 500 kw. dísilstöð, eins og áður er að vikið. Á Suðvesturlandi verður síðan höfð færanleg varaaflstöð á sama hátt. Í öðrum landshlutum virðist ekki brýn nauðsyn færanlegra stöðva nú sem stendur. Þó að fsp. taki aðeins til þéttbýlisstaða með 300 íbúum eða fleiri, vil ég víkja nokkrum orðum að dreifbýlisveitunum, en þar er á ýmsum svæðum mjög mikil þörf á varaorku. Á stórum kúabúum, sem tengd eru samveitum með einföldum lögnum, er vá fyrir dyrum, ef línur bila og viðgerð tekur langan tíma. Þá eru m.a. brynningar og mjaltir mjög illa á vegi staddar. Rafmagnsveitum ríkisins er ljós þessi hætta. Þess vegna er haft í huga tvöfalt línukerfi eða hringtengingar. Þetta er almennt svar mitt við 2. fsp., en ég fór þess á leit við Rafmagnsveitur ríkisins, að þær sendu um þetta mál ítarlega grg., og liggur hún nú hér á borðum hv. alþm. Hún er lengri en svo, að þess sé nokkur kostur, að ég flytji hana hér, enda gerist þess ekki þörf, þar sem þm, hafa hana fyrir framan sig, en ég vil aðeins lesa upp stuttan kafla, sem er á bls. 6, þar sem eru greindar niðurstöður um varaafl í rafveitukerfunum. Þar eru í fyrsta lagi rafveitur sveitarfélaganna. „Sé Reykjavík og Kópavogi sleppt með um 94 þús. íbúa, eru viðhorfin sem næst þessi: 8 kaupstaðir og kauptún með 26500 íbúa eru með varaaflsvélar í einhverju formi. 8 kaupstaðir og kauptún með 26 þús. íbúa njóta varalínu í einhverju formi, oft mjög veiku, eins og t.d. Hafnarfjörður með 10 þús. íbúa. 5 kauptún með 4 þús. íbúa eru án varaafls.“ Í öðru lagi eru Rafmagnsveitur ríkisins. „30 kaupstaðir og kauptún með 13500 íbúa eru með varaaflsvélar, ýmist sem orkuver með fleiri vélum eða sérstakar vararafstöðvar. 8 kauptún með 4300 íbúa njóta varalína í einhverju formi. 15 kauptún með tæpa 3400 íbúa eru að mestu án varaafls. Sveitaveiturnar, sem ná til 20 þús. íbúa, eru að mestu án varaafls. Samkv. þeirri flokkun, sem hér er gerð, hafa rafvæddir íbúar landsins utan Reykjavíkur og Kópavogs varaafl sem hér segir: 40 þús. íbúar frá orkuverum, 30.3 þús. íbúar frá varalínum, 25–27 þús. íbúar hafa ekkert varaafl. Enda þótt þetta yfirlit sé að sjálfsögðu ekki nákvæmt, af því að hér er oft um matsatriði að ræða, hvort veita getur talizt hafa yfir að ráða varaafli eða ekki, gefur þetta nokkra hugmynd um núverandi ástand í þessu efni.“ Ég vil einnig leyfa mér að vitna í það, sem segir á bls. 8 um viðeigandi átak til úrbóta í þessu efni, en þar segir, að til þess þyrfti í fyrsta lagi að „koma upp nokkrum nýjum föstum varaaflstöðvum og skipta út þeim lélegustu, sem nú eru fyrir hendi og kallast varastöðvar“, og í öðru lagi að „koma upp hæfilegum fjölda færanlegra stöðva. Hér þarf mikið fé til, vart undir 40–50 millj. kr., ef verulegar úrbætur ætti að gera, og mun meira, ef gera ætti dreifbýlinu skil að marki. Þessi upphæð legðist á Rafmagnsveiturnar sem rekstrarbaggi, sem næmi 5–6 millj. kr. á ári eða 2–3% hækkun á raforkuverði, og eru þá sveitirnar að verulegu leyti óleystar, eins og áður getur. Þessar aðgerðir mætti þó taka í áföngum, og er t.d. núna að koma til landsins ein 500 kw. varavél. „flökkuvél“. Á fjárhagsáætlun næsta árs eru áætlaðar 8 millj. kr. til dísilvélakaupa, og er sú áætlun vafalaust of lág. Að verulegu leyti eru þetta ákvörðunaratriði.“ Og það er mergurinn málsins. Þetta eru að verulegu leyti ákvörðunaratriði. Þegar verið er að meta öryggi í þessu efni, reyna menn að sjálfsögðu að bera saman hæsta fáanlegt öryggi annars vegar og tilkostnaðinn hins vegar, og þær ákvarðanir, sem í verður ráðizt, eru auðvitað málamiðlun á milli. Og það er að sjálfsögðu í höndum Alþ. hverju sinni, hversu miklu fjármagni talið er unnt að veita til öryggisráðstafana af þessu tagi.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Mér virðist, að svör hans staðfesti þær aths., sem ég lét fylgja fsp. hér áðan. Það gerist ekki oft, að slíkir atburðir verða, en þegar þeir gerast, þá skapast mjög alvarlegt ástand. Ég held, eins og kemur fram í skýrslu rafmagnsveitnanna, að kjarni þessa máls sé, að það þarf að koma upp nokkrum nýjum föstum varaaflstöðvum og skipta út þeim lélegustu, sem nú eru fyrir hendi og kallast varastöðvar, eins og segir í skýrslunni. Og það þarf að koma upp hæfilegum fjölda færanlegra stöðva. Ég tek undir það, sem kom fram í svarinu, að hugsanlegt væri, að þetta gerðist í áföngum. En þetta þarf sem sagt að verða. Ég fagna því einnig, sem fram kom í svari ráðh., að ákveðið hefur verið að setja upp á Norðurl. v. færanlega 500 kw. stöð, sem komi í veg fyrir, að slíkir atburðir sem urðu nú í október endurtaki sig. Ég vil að lokum þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans og þá sérstaklega fyrir það ítarlega fskj., sem fylgír svari hans og undirbúið er af hálfu Rafmagnsveitnanna. Ég vona, að málið í heild verði athugað gaumgæfilega á grundvelli þessarar skýrslu með það fyrir augum, að nauðsynlegar úrbætur verði gerðar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 40 eftirfarandi spurningar til hæstv. samgrh. um framkvæmd samgönguþáttar Norðurlandsáætlunar: „a. Hve miklu fjármagni hefur verið varið til að framkvæma samgönguþátt Norðurlandsáætlunar á yfirstandandi ári? b. Hvað dvelur framkvæmdir ýmissa áætlaðra verkefna, t.d. á Ólafsfjarðarvegi norðan Hörgár? c. Hvað er áformað að framkvæma á Akureyrarflugvelli næsta ár? Verður viðbótarbygging við flugskýli tekin þá í notkun?“ Út af a-lið fsp. tel ég rétt að minna á, að við afgreiðslu framkvæmda- og fjáröflunaráætlunar á s.l. vori lagði ríkisstj. til, að varið yrði til þess að framkvæma samgönguþátt Norðurlandsáætlunar einungis 100 millj. kr. Þá var einnig gert ráð fyrir því í þessum till., að áætlunin skyldi aðeins ná til vegaframkvæmda á yfirstandandi ári. Hér var í fyrsta lagi um algera stefnubreytingu að ræða frá því, sem heimamenn og fyrrv. stjórnvöld höfðu markað um undirbúning áætlunargerðarinnar, sem var miðaður við, að samgönguþátturinn næði einnig til hafna- og flugmála auk vegamála. Í annan stað var hér um stórkostlegan niðurskurð að ræða frá því, sem Efnahagsstofnunin og síðar Framkvæmdastofnun ríkisins höfðu lagt til, að varið yrði til framkvæmdar samgönguþáttar Norðurlandsáætlunar árið 1972. Í tíð fyrrv. ríkisstj. var gengið út frá þeirri stefnu, að 45% framkvæmdaþarfar í vegamálum á Austfjörðum skyldi verða sú viðmiðun, sem fjáröflun á áætlunartímabilinu miðaðist við. Í samræmi við það var gert ráð fyrir að afla 300 millj. kr. til Austfjarðaáætlunar á 4 árum eða 75 millj. kr. á ári. En í till. ríkisstj. var, eins og ég sagði áðan, aðeins ætlað að verja 100 millj, kr. til hliðstæðra framkvæmda í Norðurlandsáætlun, sem þó nær yfir tvö kjördæmi auk Strandasýslu. Megn óánægja kom fram á síðasta þingi um þessa stefnu ríkisstj., og fékkst samþykkt heimild til að afla 120 millj. kr. til Norðurlandsáætlunar, þó þannig, að settar voru á lið, sem hlaut nafngiftina óskipt, 20 millj. kr. Ég vænti þess að fá greinargóð svör um það frá hæstv. ráðh., hvort þessu fé hefur verið varið til framkvæmda eða ekki á yfirstandandi ári. Út af lið b vil ég taka fram, að alls er áætlað að verja 14 millj. kr. á yfirstandandi ári, bæði samkv. Norðurlandsáætlun og vegáætlun, til þess að endurbyggja Ólafsfjarðarveg frá Hörgá að Reistará. Ekki verður annað séð en hér hafi eitthvað annað en fjármagnsskortur hamlað framkvæmdum, þar sem sáralítið hefur verið gert á þessum vegarkafla í sumar. Því er spurt: Hvað dvelur þessa framkvæmd? Í þriðja lagi hef ég leyft mér að spyrja hæstv. ráðh. um framkvæmdir á Akureyrarflugvelli. Enn þá heyrir slíkt að vísu ekki undir Norðurlandsáætlun formlega, en ég vænti þess, að þessu sé auðsvarað engu að síður, þar sem fjáröflunar- og framkvæmdaáætlunin hlýtur að vera vel á veg komin fyrir næsta ár. Á Akureyri er í smíðum viðbótarbygging við flugstöð, sem er hin brýnasta framkvæmd, því að þrengsli há nú allri afgreiðslu á flugvellinum. Um Akureyrarflugvöll fara nú yfir 50 þús. manns á yfirstandandi ári, að því er talið er, og aukning hlutfallslega meiri þar í farþegafjölda en víðast annars staðar á landinu.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Norðurl. e. hefur beint til mín spurningu í þremur bókstafsliðum, og verður þeim nú svarað. Framkvæmdum samkv. Norðurlandsáætlun í vegáætlun á þessu ári er ekki öllum lokið. Það er gert ráð fyrir, að til vegaframkvæmda verði varið 100 millj. kr. í samræmi við þá sundurliðun framkvæmda, sem tilgreind er í 6. lið 4 í vegáætlun 1972. Þær 20 millj. kr., sem tilgreindar eru óskiptar í þessari sundurliðun og bætt var við Norðurlandsáætlun við afgreiðslu vegáætlunar á Alþ. á s.l. vori, hafa ekki komið til framkvæmda, þar sem lánsfjár til þeirra hefur ekki verið aflað. Er það raunar vafamál. að unnt hefði verið að koma í verk framkvæmdum fyrir þessar 20 millj. kr., þó að fé hefði verið fyrir hendi, sökum lítils tíma til undirbúnings og skorts á mannafla og tækjum til framkvæmdanna. Þetta var svar við a-liðnum. Þá er það b-liðurinn: Hvað dvelur framkvæmdir ýmissa áætlaðra verkefna, t.d. á Ólafsfjarðarvegi norðan Hörgár?“ Í umr. um stefnu forsrh. á Alþ. hinn 17. þ.m. var gerð nokkur grein fyrir gangi helztu framkvæmda samkv. vegáætlun og þar með framkvæmda samkv. Norðurlandsáætlun. Var þess þá getið, að nú er unnið að lagningu Ólafsfjarðarvegar milli Hörgár og Reistarár og áætlað, að unnt verði að ljúka þeim framkvæmdum í vetur. Óvenjumiklar framkvæmdir einstaklinga og opinberra aðila á Norðurlandi hafa valdið því, að eigi hefur reynzt unnt að ljúka öllum áætluðum framkvæmdum samkv. vegáætlun yfir sumarmánuðina, sökum þess að tæki og mannafli hafa hreinlega ekki verið fáanleg í þeim mæli, sem þurft hefði. Má í því sambandi geta þess, að 6.5 km kafla af Ólafsfjarðarvegi, sem boðinn var út á s.l. ári og lokið átti að verða 1. ágúst s.l., er enn ekki að fullu lokið, og mun drátturinn að mestu stafa af því, að verktakinn hafi ekki getað fengið tæki og mannafla til þess að ljúka verkinu á tilsettum tíma. Framkvæmdir á Grenivíkurvegi á Svalbarðsströnd fyrir 6 millj. kr. hafa ekki verið hafnar. Er það í samræmi við ákvörðun Framkvæmdastofnunar ríkisins frá 12. maí um sundurliðun framkvæmda samkv. Norðurlandsáætlun, en þar er gert ráð fyrir því, að þessi fjárveiting megi ganga til þess að mæta því, sem á kann að vanta aðrar fjárveitingar vegna verðhækkana á öðrum framkvæmdum í Norðurlandsáætluninni, þar sem undirbúningi að lagningu þessa vegarkafla var mjög skammt á veg komið. Á fskj., sem ég hef hér, er heildaryfirlit um framkvæmdir í vegamálum samkv. Norðurlandsáætlun, en flestar þeirra upplýsinga, sem þar eru greindar, komu fram í umr. á Alþ, hinn 17. okt., en það fskj., held ég, að verði ekki tími til þess að lesa hér, og gæti þá fyrirspyrjandinn fengið þá skýrslu hjá mér. Þá er það c-liður fsp. Hann er um flugmál. í samgönguþætti Norðurlandsáætlunar fyrir árið 1972 er ekki veitt neitt til flugmála, og eru því framkvæmdir þær, sem nú eru í gangi á Akureyrarflugvelli, utan þeirrar áætlunar. Ekki er kunnugt um, hvort veitt verður fé af Norðurlandsáætlun til Akureyrarflugvallar næsta ár, en í till. flugráðs um framkvæmdir þar árið 1973 og af fjárveitingum til flugmálanna er mælt með eftirfarandi, en það eru vitanlega ekki öruggar endanlegar tölur, þó að till. séu um það nú frá flugráði: í fyrsta lagi lenging flugbrautar 3 millj., í öðru lagi flugstöð, framhaldsframkvæmdir, 3.5 millj. kr. og brautarbíll 0.7 millj., eða samtals 7.2 millj. kr. Það er búizt við því, að hægt verði að taka í notkun viðbótarbyggingu þá, sem nú er unnið að við flugstöð Akureyrarflugvallar á næsta ári. Þetta eru þau svör, sem ég get gefið hv. fyrirspyrjanda við spurningum hans, og kann að vera, að honum finnist þau ekki fullnægjandi, en svona standa málin, eftir því sem ég bezt veit.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. svörin. Í svari hans kom fram, að það er ekki ráðgert að framkvæma vegaframkvæmdir á Norðurlandi fyrir 20 millj. kr., sem Alþ. gerði þó ályktun um í formi Norðurlandsáætlunar á síðasta þingi. Þetta kom skýrt og ótvírætt fram í svari hæstv. ráðh. og ég get ekki látið hjá líða að harma það, að hæstv, ríkisstj. hefur ekki getað séð sér fært að framfylgja vilja Alþ. að þessu leyti. í svari ráðh. kom fram, að ýmsar aðrar framkvæmdir hafa tafizt. Ég gat þess, að 14 millj, kr. væru bæði á Norðurlandsáætlun og vegáætlun til framkvæmda milli Reistarár og Hörgár á Ólafsfjarðarvegi. En nú hefur aðeins verið framkvæmt þar fyrir tæpar 5 millj. kr., eftir því sem mér skilst. Það er komið nokkuð langt fram í nóv., þannig að mér sýnist, að það sé hæpið að fullyrða, að það sé hægt að ljúka þessari framkvæmd á þessu ári. Einnig kom fram í svari ráðh., að á Norðurlandi hefði vantað verkfæri til vegaframkvæmda. Það má vel vera, að það hafi verið svo sérstakt neyðarástand í þessum efnum á Norðurlandi eingöngu, en ég hef ekki orðið var við, að vegaframkvæmdir hafi tafizt annars staðar á landinu af þessum sökum, t.d. Austfjörðum. Þá vil ég fagna því, að það mætti ráða í það af svari ráðh., þó að hann tæki það skýrt fram, að hér væri aðeins um tillögugerð að ræða, að það yrði eitthvert verulegt átak gert á Akureyrarflugvelli á næsta ári. Það kom fram í svari hæstv. forsrh., að Norðurlandsáætlun yrði að þessu sinni látin ná til flugmála og 25 millj. kr. yrði varið til framkvæmda í flugmálum á Norðurlandi. Hann minntist að vísu ekki þar á Akureyrarflugvöll, en ég vænti þess, að þessum brýnu framkvæmdum á Akureyrarflugvelli verði lokið á næsta ári, þannig að það verði hægt að taka flugstöðina a.m.k. í notkun, sem er jafnmikil þörf á og ég gat um í minni frumræðu.



Herra forseti. Fyrir nokkru fengu ýmsir aðilar innan þings og utan í hendur skýrslu frá n., sem um árabil hefur rannsakað samgöngur um Hvalfjörð. N. hefur kannað helztu hugmyndir, sem fram hafa komið um bættar samgöngur um fjörðinn, t.d. bílaferju eða farþegaskip milli Reykjavíkur og Akraness, bílaferju yfir Hvalfjörð sjálfan, jarðgöng undir fjörðinn eða brú yfir hann og loks varanlegan veg fyrir fjörðinn. Niðurstaða n. er sú, að hagkvæmast sé að leggja hraðbraut með varanlegu slitlagi inn fyrir Hvalfjörð, en hugsanlegt sé einnig að hafa farþegaflutninga milli Akraness og Reykjavíkur t.d. með skíðaskipi eða með þyrlum. Þegar Alþ. fjallaði um vegáætlun áranna 1972–1975 snemma á þessu ári, var fjvn. skýrt frá niðurstöðu Hvalfjarðarnefndar, sem n. skilaði þó ekki frá sér formlega fyrr en nú nýlega. Í samræmi við þetta var ákveðið í vegáætlun að hefja á þessu áætlunartímabili framkvæmdir við hraðbraut fyrir botn Hvalfjarðar. Ákvörðun um framkvæmd þessa álits var því tekin meira en hálfu ári áður en álitið var fullgert ag birt. Þessi óvenjulegu vinnubrögð gefa tilefni til þess að spyrja hæstv. samgrh., hvort hann líti svo á, að með þessari ákvörðun Alþ. og samþykki ríkisstj. hafi álit Hvalfjarðarnefndar verið samþykkt, án þess að nokkrar umr. færu fram um það, í heild innan Alþ. eða utan. Ég spyr um þetta mál af því, að mér er kunnugt um nokkra óánægju með niðurstöðu n., aðallega á Akranesi, og hefur komið til tals að halda þar borgarafund um málið. Virðist vera eðlilegt, að álitið verði kynnt og rætt, áður en frekari ákvarðanir eru byggðar á því. Önnur spurning mín er, hvort hæstv. samgrh. hafi í hyggju að fara eftir till. Hvalfjarðarnefndar þess efnis, að fram fari frekari athugun á rekstri skips eða þyrlu til farþegaflutninga milli Akraness og Reykjavíkur. Ef það er ætlun ráðh., að slík athugun fari fram, hvernig verður hún framkvæmd og hvenær? Loks spyr ég, hvort hæstv. ráðh. sé fáanlegur til að láta slíka rannsókn einnig ná til nýrrar bílaferju milli Akraness og Reykjavíkur? Hvalfjarðarnefnd gerir ráð fyrir, að í framtíðinni verði ekki bílaferja milli þessara staða, eins og verið hefur í áratugi. Núverandi skip, Akraborg, flytur um 50 þús. farþega og mikinn fjölda bíla á ári hverju milli þessara staða. Skipið er mjög úr sér gengið, og rík ástæða væri að öðru jöfnu til þess að endurnýja það. Hvalfjarðarnefnd bendir á, að hraðbraut milli Akraness og Reykjavíkur muni stytta aksturstíma svo mjög, að ferja gæti varla keppt við veginn. Þess er þó að gæta, að með núverandi framkvæmdahraða verður varanlegur vegur ekki kominn frá höfuðstaðnum til Akraness fyrr en eftir rúmlega 12 ár, svo að þessi samanburður á því varla við strax. Ég vil því leyfa mér að vona, að hæstv. ráðh. láti áframhaldandi athugun á bifreiðaferju fylgja þeirri rannsókn á farkostum fyrir leiðina á milli Akraness og Reykjavíkur, sem enn verður að gera þrátt fyrir margra ára starf Hvalfjarðarnefndar.



Herra forseti. Hv. 8. landsk. þm. ber fram í fyrsta lagi þessa spurningu: „Er ráðh, sammála því, að með ákvörðun um lagningu hraðbrautar fyrir Hvalfjarðarbotn (sbr. vegáætlun 1972–1975), hafi Alþ. fallizt á þá skoðun Hvalfjarðarnefndar, að hafna beri hugmyndum um brú, jarðgöng eða ferju, en leggja veg með varnalegu slitlagi fyrir fjörðinn?“ Í bréfi Hvalfjarðarnefndar til samgrn., sem dags, er 20. sept. s.l. og pentað er með nál., kemur fram, að við gerð vegáætlunar fyrir árin 1972–1975 var fjvn. Alþ. gerð munnlega grein fyrir niðurstöðum n. í framhaldi af því var svo tekin inn í vegáætlun fyrir árin 1972–1975 fjárveiting til lagningar á hluta af væntanlegri hraðbraut fyrir Hvalfjarðarbotn. Þar sem hvorki kom fram ágreiningur í fjvn. um þetta atriði né við afgreiðslu vegáætlunar á Alþ., verður að líta svo á, að Alþ. hafi samþykkt þessa niðurstöðu n., og á þetta auðvitað bæði við hv. fyrirspyrjanda og ráðh. sem og aðra þm. Þá er önnur spurningin á þessa leið: „Ef svo er, ætlar ráðh. að framkvæma till. n. um, að rekstraröryggi og rekstrarafkoma farkosts til farþegaflutninga milli Akraness og Reykjavíkur verði könnuð til hlítar, þ. á m. skíðaskips og þyrlu? Sé svo, hvenær og hvernig á slík athugun að fara fram? Svo verður að líta á, að nú sé lokið þeirri athugun á samgöngumöguleikum um Hvalfjörð, sem Alþ. óskaði eftir, að framkvæmd yrði með þál. hinn 18. apríl 1967. Þar sem mjög skammt er liðið síðan álit Hvalfjarðarnefndarinnar var lagt fram, hefur rn. ekki gefizt tími til að athuga þá ábendingu, sem fram kemur í nál. um, að æskilegt væri að rannsaka sérstaklega tiltekna möguleika til fólksflutninga beint milli Akraness og Reykjavíkur. Má vel vera, að nánari athugun leiði í ljós, að æskilegt sé að láta fara fram sérstaka könnun á heppilegustu lausn á fólksflutningum beint milli Akraness og Reykjavíkur. Væri og eðlilegt, að samgn. Alþ. hugleiddu það mál í sambandi við ákvörðun á ríkisstyrk til sjóflutninga þessa leið í fjárl. ársins 1973, sérstaklega þar sem nú er vitað, að skip það, sem notað er til þessara flutninga, muni vart verða nothæft til þeirra í mörg ár enn. Þriðja spurning hv. þm. var á þessa leið: „Telur ráðh. rétt, að slík könnun verði einnig látin ná til frekari athugunar á nauðsyn og hagkvæmni nýrrar bifreiðaferju milli Akraness og Reykjavíkur, ekki sízt með tilliti til þess, að með núverandi framkvæmdahraða muni taka um 12 ár að fullgera hraðbraut fyrir Hvalfjörð til Akraness?“ Í áliti Hvalfjarðarnefndar kemur fram á bls. 63–64, að sérstök athugun var gerð á rekstri bifreiðaferju á milli Akraness og Reykjavíkur, og varð niðurstaðan sú, að mjög mikið vantaði á, að það fyrirtæki gæti talizt arðbært. Verði hins vegar horfið að því ráði að láta gera sérstaka athugun á fólksflutningum milli Akraness og Reykjavíkur, og það tel ég mjög eðlilegt, að gert yrði, þá virðist ástæðulítið að binda þá athugun fyrirfram við aðeins tvo gefna valkosti, en hvor tveggja þeirra kæmi þó áreiðanlega mjög til greina.

Engin færsla fannst.



Herra forseti. Síðustu árin hafa orkumál Norðlendinga verið mjög ofarlega á baugi. Hafa þær umræður fyrst og fremst snúizt um fyrirhugaða Laxárvirkjun. Hugmyndir manna um stórvirkjun í Laxá eru úr sögunni, og þar var um að ræða mál, sem fyrst og fremst var deilumál heimamanna, og af hálfu stjórnvalda, bæði af fyrrverandi núverandi iðnrh., var lögð fram lofsverð viðleitni í þá átt að sætta þá deilu. Eftir að það mál þróaðist í þá átt, sem ég gat um, að lausn á orkuþörf Norðurlands fengist ekki með þeim hætti, vaknaði að sjálfsögðu áhugi nyrðra á því að kanna aðra valkosti til þess að tryggja Norðurlandi nauðsynlega orku, því að það þarf auðvitað ekki að útskýra það fyrir einum eða neinum, að undirstaða atvinnulífs á hverjum stað og ekki sízt nyrðra, þar sem iðnaður er mikill. er að sjálfsögðu háð því, að nægileg orka sé til staðar, og orkuþörf Norðlendinga er á engan hátt fullnægt með viðunandi hætti, eins og er í dag. Norðlendingar hafa sýnt á þessu máli og þeim vanda, sem risið hefur, mjög mikinn skilning og víðsýni og hafa tjáð sig reiðubúna til þess að kanna alla valkosti í því efni. En þeir hafa að sjálfsögðu lagt á það mikla áherzlu, að endanlegar ákvarðanir verði ekki teknar varðandi lausn orkumála Norðurlands nema í samráði við heimamenn, og getur naumast nokkurn undrað það. Það virðist hins vegar vera svo, að af hálfu stjórnvalda hafi verið fyrirhugað að taka ákvarðanir, án þess að haft yrði slíkt samráð við Norðlendinga, sem þeir höfðu óskað eftir. Á s.l. vetri voru að tilhlutan forráðamanna Norðlendinga bornar fram óskir um, að sett yrði á laggirnar viðræðunefnd milli ríkisvaldsins og þeirra til þess að kanna hina ýmsu valkosti varðandi lausn á orkuþörf Norðlendinga. Held ég, að enginn geti annað sagt en að þetta hafi verið mjög sanngjörn ósk. Ástæðan til þess, að þessi fyrirspurn er fram borin nú, - sem í fljótu bragði virðist vera næsta þarflaust, þar sem hægt virðist vera að kynna sér það mál með öðrum hætti, - er sú, að því miður hefur ekki fengizt enn þá svar frá hæstv. iðnrh. - eða hafði ekki fengizt, þegar þessi fsp. var samin, - um það, hvort orðið yrði við þessum óskum Norðlendinga. En síðasta ósk þeirra um þetta efni er borin fram á nýafstöðnu fjórðungsþingi og hefur verið send okkur þm. Norðlendinga með bréfi frá framkvæmdastjóra Fjórðungssambandsins. Þar segir svo í Íok bréfsins, með leyfi hæstv. forseta: „Enn fremur er vakin athygli yðar, hr. alþm., á samþykkt fjórðungsráðs, þar sem ítrekuð er krafa um, að skipuð verði nefnd af ríkisstjórninni og Fjórðungssambandinu, sem gerir hlutlausa könnun á orkuþörf, orkuöflun og skipulagi á dreifingu orkunnar á Norðurlandi“ Þar sem ekkert svar hafði borizt frá hæstv. iðnrh. eða hæstv. ríkisstj. um, hvort orðið yrði við þessari ósk, sýndist mér eðlilegast, að það fengist skýrt og ákveðið hér á hinu háa Alþingi, þannig að það lægi fyrir, hvort ekki ætti að verða við þessari ósk Norðlendinga, og ef svo væri ekki, þá af hvaða ástæðum. Þess vegna hef ég leyf mér að leggja þessa fsp. fram.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Eins og hv. þm., Magnús Jónsson, tók fram, kom óskin um skipun n. til að taka upp byrjunarviðræður við Norðlendinga um raforkumál fjórðungsins fyrst fram fyrir rúmu ári, svo að mér finnst fsp. hv. þm. nokkuð síðbúin. Ég vil segja honum það, að ég legg ekki í vana minn að draga í heilt ár afgreiðslu mála, sem til mín er beint. Ástæðan fyrir því, að n. hefur ekki verið skipuð, er sú og sú ein, að þróunin hefur orðið miklu örari en Fjórðungssamband Norðlendinga gerði sér hugmyndir um í fyrra, og samráð stjórnvalda við ráðamenn á Norðurlandi eru komin miklu lengra en kemur fram við eina nefndarskipun. Núverandi ríkisstj. hefur, sem kunnugt er, beitt sér fyrir skipulagsbreytingu í raforkuiðnaðinum í þá átt að gera vald og áhrif heimamanna í hverjum landsfjórðungi miklu meiri en verið hefur til þessa. Þannig er gert ráð fyrir því, að í hverjum landsfjórðungi starfi sérstakt fyrirtæki að öflun raforku og meginflutningi hennar. Þessi fyrirtæki verði í eigu heimamanna að hálfu á móti ríkinu. Á sviði orkudreifingar hefur ríkisstj. mótað þá stefnu að stórauka áhrif heimamanna á stjórn og rekstur Rafmagnsveitna ríkisins og gera á þeim nauðsynlegar skipulagsbreytingar í því skyni. Er þess vænzt, að með því séu sköpuð skilyrði til þess, að dreifiveitur í eigu sveitarfélaga sjái sér hag í því að sameina héraðsveitur nágrannahéraða, eftir að heimamenn eru orðnir svo miklu ráðandi um rekstur þeirra. Þessum dreifiveitum yrði að sjálfsögðu í sjálfsvald sett, hvort þær notfæra sér slíkt tækifæri til aukinnar hagkvæmni í rekstri, enginn yrði til þess neyddur. Reynslan frá nágrannalöndunum bendir hins vegar eindregið í þá átt, að þróunin hér yrði eftir þessa skipulagsbreytingu í átt til stærri og hagkvæmari rekstrareininga í raforkudreifingunni. Það er markmið stefnumótunar ríkisstj. á þessu sviði að stuðla að þessari þróun og búa í haginn fyrir hana. Eitt megineinkennið á stefnu núv. ríkisstj. í raforkumálum og það, sem einkum greinir þá stefnu frá því, sem tíðkaðist í tíð fyrrv. ríkisstj., er einmitt, hversu mikið áhrif heimamanna í einstökum landsfjórðungum munu aukast frá því, sem verið hefur. Sú breyting er miklu stórfelldari en sú gamla hugmynd að skipa eina litla n. í mótun á stefnu sinni í einstökum atriðum leggur ríkisstj. áherzlu á að hafa sem nánast samstarf við heimamenn í hverjum landshluta. Þannig voru að tilhlutan iðarn. hafnar viðræður á s.l. sumri við aðila raforkuiðnaðarins á Norðurlandi og við fulltrúa Norðlendinga, þ. á m. Fjórðungssambands Norðurlands. Viðræður þessar hafa tveir embættismenn annazt af hálfu rn. Árni Snævarr ráðuneytisstjóri í iðnrn. og Jakob Björnsson prófessor, sem um næstu áramót mun taka við embætti orkumálastjóra. Þetta sýnir áherzlu þá, sem rn. leggur á samband við heimamenn í stefnumótun sinni, því að viðræður á þessu stjórnunarstigi fela vitanlega í sér miklu nánari tengsl stjórnvalda við íbúa Norðurlands en nokkur nefndarskipun. Þessum viðræðum er ekki lokið, en þess má geta, að undirtektir heimamanna hafa hvarvetna verið mjög jákvæðar, ekki aðeins á Norðurlandi, þar sem þessar viðræður eru hafnar, heldur einnig á Vestfjörðum og Vesturlandi, en ég hef í haust haft tækifæri til að ræða við forustumenn sveitarfélaga í þeim landshlutum. Ríkisstj. hefur, sem kunnugt er, tekið ákvörðun um að leggja orkuflutningslínu frá væntanlegri Sigölduvirkjun til Norðurlands. Sigölduvirkjun mun um tíma hafa orku aflögu frá markaðinum hér Sunnanlands, sem þá verður notuð til að mæta aukinni orkuþörf á Norðurlandi. Nú s.l. sumar var hafizt handa um samtengingu Norðurlands eystra og vestra í eitt raforkukerfi. Lýkur því verki áður en langt um líður. Með því er mest allt Norðurland orðið einn raforkumarkaður, og orkan frá Sigöldu kemur því að gagni öllum Norðlendingum, sem vantar orku. Ef þessi ákvörðun hefði ekki verið tekin, hefði orðið að vinna að tveimur virkjunum á Norðurlandi samtímis Sigöldu, sem allar hefðu haft ónotaða orku nokkurn tíma eftir lúkningu. Allir sjá, að slík vinnubrögð eru molbúaháttur, hvernig sem á málin er litið. Í þess stað er lögð áherzla á að koma þeim virkjunum, sem gerðar eru, sem allra fyrst í fulla nýtingu til þess að halda raforkuverði niðri. Það táknar, að hafa verður raforkumarkaðinn sem stærstan með samtengingu einstakra hluta landsins. Svo hefur verið farið að í öllum þróuðum löndum. Slíkar samtengingar geta leitt til miðstjórnar og ofstjórnar, ef ekki er verið á verði og skipulagsháttum raforkumála þannig fyrir komið, að ekki sé hætta á slíku. Stefnumótun ríkisstj. miðar einmitt að þessu, að nýta út í æsar kosti stórra kerfa og samrekstrar undir lýðræðislegum stjórnarháttum, er tryggja, að allir íbúar landsins njóti góðs af og geti haft sín áhrif. Þótt Norðurl. og Suðurl. verði þannig tengd saman, táknar það alls ekki, að ekki verði virkjað á Norðurlandi. Þvert á móti er nú lögð áherzla á virkjunarrannsóknir á Norðurlandi, Orkustofnun vinnur nú að rannsóknum og athugunum á virkjun Jökulsár á Fjöllum, Dettifoss, Skjálfandafljóts hjá Ísólfsvatni, Jökulsánna eystri og vestri í Skagafirði og virkjun Blöndu í Blöndudal, þ.e. í eigin farvegi aftur, þar eð virkjun hennar niðri í Vatnsdal er talin munu hafa óæskileg umhverfisáhrif. Auk þess hefur Orkustofnun nýlokið ítarlegri áætlun um jarðgufuvirkjanir á Kötlusvæðinu. Sumar þessara virkjana, svo sem Dettifoss og Blanda, eru taldar mjög álitlegar, en vel má vera, að um fleiri reynist svo einnig. Sameiginlegt flestum þessara virkjana er þó það, að þær mundu eiga mjög örðugt uppdráttar með norðlenzka raforkumarkaðinn einn sökum þess, hve stórar sumar þeirra yrðu. Þetta gerbreytist með tengingu við Suðurlandið með 10 sinnum stærri markað. Þá er það ekki lengur vandkvæðum bundið að fullnýta stórar og hagkvæmar virkjanir á Norðurlandi. Ríkisstj. hefur þannig með ákvörðun sinni um samtengingar beinlínis skapað grundvöll undir hagkvæmar stórvirkjanir á Norðurlandi. Af þessu má sjá, að hið væntanlega norðlenzka virkjunarfyrirtæki, sem ég geri mér vonir um, að verði stofnað fljótlega, mun ekki skorta verkefni, eftir að skilyrði hafa verið þar sköpuð. Nú er unnið af kappi að undirbúningi línulagningarinnar norður. Kappkostað verður að vanda sem bezt til hönnunar þessarar línu þvert yfir hálendi Íslands. Margar leiðir verða kannaðar, og hefur verið unnið að því síðan í fyrra. Vegna mikilvægis þessarar línu verður undirbúningur hennar að ýmsu leyti vandaðri en tíðkazt hefur um ýmsar háspennulínur hér á landi til þessa, og eru línurnar á Suðvesturlandi þar ekki undantekningar. Þannig verður í hönnun stuðzt við beinar mælingar á aðstæðum á sjálfu línustæðinu, á ísingu og veðurfari. Slíkt hefur ekki áður verið gert hér á landi. Tekið hefur verið upp samband við norska aðila, sem hafa langa reynslu af lagningu lína um hálendi, þ. á m. til vesturstrandarinnar í Noregi. Nú á næstunni munu ung hjón taka sér bólfestu í mælingarstöð á brún Eyjafjarðardals í nálega 900 metra hæð. Munu þau dveljast þar fram á næsta sumar og athuga daglega ísingarmyndun og veðurfar. Auk þessa eru áformaðar ýmsar athuganir á öðrum stöðum á hálendinu. Það verður því ekki á neinn hátt flaustrað af þessari línulagningu, þvert á móti verður hún rækilegar undirbúin en flestar eða allar aðrar línur hér á landi. Orkustofnun vinnur að athugun á samrekstri kerfanna norðanlands og sunnan, eftir að samtengingin er komin á. Verða rækilega kannaðir þeir möguleikar til nýtingar á orkuvinnslugetu, sem tengingin hefur í för með sér. Fljótlega þarf að gera sér grein fyrir því, hvernig virkjunum sunnanlands og norðan verður skynsamlega skipað í tímaröð, eftir að tenging er komin á. Þetta er m.a. nauðsynlegt til þess að ákveða, hver flutningsgeta línunnar eigi að verða í fyrsta áfanga, hvort betur borgi sig að hafa þá flutningsgetu sem mesta þegar frá upphafi eða auka við hana síðar. Margir möguleikar koma til greina um röð virkjana, svo sem: Sigalda, Dettifoss, Sultartangi, Hrauneyjarfoss, Blanda eða: Sigalda, Sultartangi, Hrauneyjarfoss, Dettifoss - eða: Sigalda, Jökulsárnar í Skagafirði, Sultartangi, Hrauneyjarfoss, Dettifoss - eða: Sigalda, Sultartangi, Dettifoss, Hrauneyjarfoss o.s.frv. Þetta verður nauðsynlegt að kanna ítarlega og ræða, þótt of snemmt sé á þessu stigi málsins að fara nánar út í þessi efni. Eins og ljóst verður af því, sem hér hefur verið rakið, hefur ríkisstj. nú þegar tekið upp stefnu, sem felur í sér það markmið, sem rætt er í fyrirspurninni, þ.e. mjög náið samstarf við heimamenn norðanlands um raforkumál. Þessi er stefna ríkisstj., og þær ráðstafanir, sem ég hef rakið, ganga miklum mun lengra í þessu efni og á myndarlegri hátt heldur en sú till., sem fyrirspurnin fjallar um.

Heilbr: og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Hér er ekki vettvangur til að fara út í neinar meiriháttar deilur um þessi mál. Ég vil aðeins í tilefni af því, sem hv. þm. Magnús Jónsson sagði hér áðan, lýsa yfir, að vissulega hefur núv. ríkisstj. markað nýja stefnu í raforkumálum. Það er staðreynd, sem ég vil á engan hátt víkjast undan að játa á mig, því að það höfum við sannarlega gert. Í þessari stefnumótun felst stóraukin aðild héraðanna bæði að orkuöflun, orkuflutningi og orkudreifingu, og ég hef orðið þess var, að þessi stefna fær mjög góðar undirtektir úti um land, m.a. á Norðurlandi. Ég geri mér vonir um, að það verði mjög fljótlega komið á laggirnar landshlutafyrirtæki, sem annist orkuöflun og orkuflutninga á Norðurlandi. Með því móti er gengið miklu lengra en talað er um í þeirri nefndarhugmynd, sem fram kom í fyrra og var ítrekuð núna af þeirri einu ástæðu, að Fjórðungssambandið ítrekaði fyrri samþykktir sínar um raforkumál. Á sama hátt er verið að endurskipuleggja Rafmagnsveitur ríkisins eða er ætlunin að gera það, þannig að þær fái stjórn í héraði, og einnig þetta er ánægjuefni úti um allt land, einnig á Norðurlandi. Á því er ekki nokkur vafi, að Norðlendingar almennt viðurkenna, að með þessari stefnu er verið að hafa miklu nánari samráð milli stjórnarvalda og Norðlendinga en áður hafa verið og að völd þeirra og áhrif verða allt önnur en þau hafa verið.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd. Það, sem skilur á um skilning heimamanna á Norðurlandi, og hæstv. ráðh. í þessum efnum, er það, að mér virðist, að hann segist vilja hafa samráð við þá, en neitar samt að skipa samstarfsnefnd við þá. Hann segist vilja hafa samráð við þá, en þeir leggja áherzlu á, að það sé leitað leiða heima fyrir til að afla þar orku, og benda á, að það sé þjóðhagslega betra og öruggara. Á sama tíma, sem þeir segja þetta, segir ráðh.: Ég ákveð að leggja línu norður. Þarna stendur hnífurinn í kúnni, og um þetta er misskilningur á milli Norðlendinga og hæstv. ráðh. í orkumálum. Hann hagar sér allt öðruvísi en hann segist ætla að haga sér um að hafa samráð við þá.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 61 leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. menntmrh.: „Húsfriðunarnefnd hefur lagt til við menntmrh., að húsaröðin við austanverða Lækjargötu milli Bankastrætis og Amtmannsstigs svonefnd Bernhöftstorfa, verði friðlýst samkvæmt þjóðminjalögum. Hver er afstaða ráðh. til þessarar till. nefndarinnar?“ Það er kunnara en frá þurfi að segja, að allmiklar deilur hafa risið á síðustu missirum um tilveru þessarar Bernhöftstorfu, sem stendur við Bankastræti, Skólastræti og Amtmannsstíg í Reykjavík. Hús þessi standa á lóð ríkissjóðs, og það mun hafa verið í tilefni af 50 ára afmæli stjórnarráðs á Íslandi 1954, sem stjórnvöld tóku þá ákvörðun að reisa stjórnarráðsbyggingu á þessari lóð. Sú bygging hefði það í för með sér, að Bernhöftstorfuna svonefndu þyrfti að rífa eða fjarlægja. Sú ákvörðun hefur kallað á mótmæli þeirra, sem telja, að með þeim ráðstöfunum yrði fórnað sögulegum minjum og yfirbragði þessa borgarhverfis, götumyndinni austan Lækjargötu, yrði spillt til mikils tjóns. Í því sambandi er bent á, að húsfriðunarnefnd, sem einróma hefur mælt með friðun og varðveizlu þessara húsa, hefur talið þessi hús vera mikil menningarverðmæti, sem undir engum kringumstæðum megi skemma, því að þarna sé einstakt tækifæri til að varðveita svolítinn hluta af yfirbragði Reykjavíkur um miðja 19. öld, eins og segir í áliti nefndarinnar. Jafnframt auknum skilningi á umhverfisvandamálum mannkynsins og umræðum um mengun og náttúruvernd hefur þeirri stefnu mjög vaxið ásmegin, sem leggur áherzlu á varðveizlu sögulegra bygginga, sérstæðra bargarhverfa og manneskjulegs umhverfis. Það má e.t.v. heimfæra þessi sjónarmið upp á þá vistfræðilegu pólitík, sem við fengum lexíu um hér í síðustu viku. Íslendingar hafa löngum borið virðingu fyrir minjagripum og heimildum frá frumbýlisárum þjóðarinnar, en mínna birt um varðveizlu muna eða verndun umhverfis, sem skoðazt geta sem heimildir um sögu og menningu síðari tíma. Smám saman hefur þó skilningur vaknað fyrir því, að þróunarsaga í lifnaðarháttum, menningarstraumum og umhverfismálum er ekki síður merkileg, þótt hún sé ekki frá landnámstíð. Viða má fínna slíkar heimíldir og söguminjar, enda þótt stundum hafi tillitssemi og varðveizlusjónarmið mátt sín lítils í samkeppninni við kappsfulla uppbyggingu nútíma þjóðfélags. Húsin og umhverfið austast í kvos gamla miðbæjarins í Reykjavík bera sina sögu. Þar er að finna afar merkilega heimild um byggingarstíl á síðustu öld. Menn geta deilt um, hversu þarft eða merkilegt starf hafi verið innt af hendi í þeim húsum, sem til eru af Bernhöftstorfunni, og sjálfsagt má gera lítið úr þeim „dönsku fúaspýtum“, sem halda þessum húsum uppi. En enginn getur neitað því, að sú húsalína, sem markast af stjórnarráðshúsinu annars vegar og menntaskólanum eða Íþöku hins vegar, hefur á sér sérstakt yfirbragð, sem setur sterkan og eftirminnilegan svip á þennan borgarhluta. Þessi húsaröð er elzta ósnerta húsaröðin í Reykjavík frá síðustu öld og er, eins og fyrr segir, bezta dæmið um byggingarstíl þeirra tíma. Þjóðminjavörður hefur gefið þá umsögn, að það væri til mikils sóma, ef takast mætti að vernda þessar menningarminjar á komandi tímum. Öll getum við verið sammála um, að menningarverðmæti megi ekki fara forgörðum vegna ótímabærra ráðstafana eða vegna þess, að hlaupið sé í framkvæmdir að óathuguðu máli. Framhlaup í þessu máli verða ekki aftur tekin. Því er þessi fsp. borin fram, að í sumar bárust þær fréttir að hæstv. ríkisstj. hefði ítrekað fyrri boð til borgarstjórnar Reykjavíkur um að gefa borginni byggingar þær, sem hér um ræðir til endurbyggingar í Árbæ, væntanlega með þeim ásetningi að hefja byggingu nýs stjórnarráðshúss á þessari lóð. Eins og fyrr segir, hefur húsfriðunarnefnd einróma lagt til að till. n. verði staðfestar af menntmrh., eins og lög um húsafriðun frá 1969 gera ráð fyrir. N. hefur margsinnis ritað ríkisstj., bæði fyrrv. og núv., erindisbréf, þar sem óskað er eftir,þessari staðfestingu, og síðast var það gert í sumar, en engin svör hafa borizt önnur en bréfaskrif ríkisstj. til borgarstjórnar Reykjavíkur, sem bera það með sér, að ríkisstj. hyggst halda sig við þá ráðstöfun, að Bernhöftstorfan verði rifin eða fjarlægð. Samkvæmt þjóðminjal. frá 1969 er það á valdi hæstv. menntmrh. að taka af skarið í þessum efnum, og því er spurt um afstöðu hans til þessa máls.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. svarið. Það kemur í ljós í svari hans, sem reyndar kemur mér ekki á óvart, að hann hefur á því ríkan skilning, að vernda þurfi slík verðmæti sem felast í þessum húsum, sem hér eru á dagskrá. Ég vænti þess eins, að hann fylgi þessari skoðun sinni eftir í þeirri aðstöðu, sem hann er í sem ráðh., og taki ákvörðun, sem hann hefur lögum samkvæmt umboð til, að þessi hús skuli friðuð. En það er ekki hægt að skilja þetta svar hæstv. ráðh. öðruvísi en svo, að enn þá sé eftir að taka ákvörðun um framtíð þessara húsa. Það væri vel, ef svo væri. En því er ekki að neita, að ég hef rökstuddan grun um, að sú ákvörðun sé þegar tekin og þá á annan veg en hugur okkar hæstv. ráðh. stendur til. Ég hef hér í fórum mínum bréf, dags. 26. júlí, sem forsrn. hefur sent borgarráði og undirritað er af hæstv. forsrh. Í þessu bréfi er minnt á ákvörðun ríkisstj., sem tekin var í maí 1964, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. hefur ákveðið að gefa Árbæjarsafni tvö þessara húsa, Bernhöftsbakarí ásamt tilheyrandi geymsluhúsum og hús það, sem nefnt er Gunnlaugsenshús og Smithshús. Ríkissjóður mun kosta flutning og uppsetningu húsa þessara við Árbæ. Gert er ráð fyrir, að húsin megi flytja á næsta ári, og verður flutningi og framkvæmdum hagað í samráði við forstöðumenn Árbæjarsafnsins.“ Þetta er sem sé ákvörðun frá 1964, en síðar segir í þessu bréfi, sem dags. er í júlí 1972: „Væntir rn. heiðraðs svars borgarráðs um afstöðu þess til téðrar ákvörðunar ríkisstj. við fyrsta hentugleika, enda stendur framangreint boð: Samkvæmt þessu bréfi fer ekki milli mála, hver tilgangur ríkisstj. eða hæstv. forsrh. er í þessu máli. Hann leiðréttir mig þá, ef ályktunin er röng hjá mér. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar, enda er ekki aðstaða til þess í stuttum fsp.-tíma. Ég vil aðeins láta þess getið, að ég hef í hyggju að fylgja þessu máli eftir á þann veg að bera hér fram þáltill. um, að hæstv. ríkisstj. endurskoði afstöðu sína eða ákvörðun um að reisa stjórnarráðsbyggingu á þessum stað. Ég geri ráð fyrir, að það standi helzt í mönnum, hvar byggja skuli þessa stjórnarráðsbyggingu. Það hefur legið fyrir ákvörðun um, að hún skuli staðsett á þessari umræddu lóð. Ef Alþ. tjáir vilja sinn í því efni, að vel megi færa til og byggja stjórnarráðshúsið annars staðar en á umræddri lóð, sé ég ekkert því til fyrirstöðu, að hægt sé að fylgja eftir skoðunum okkar hæstv. ráðh. um, að friða megi Bernhöftstorfuna.



Herra forseti. Svar mitt við fsp. hv. þm. er þetta: Þegar ég tók við störfum, lágu fyrir óafgreiddar í menntmrn. ýmsar till. frá húsafriðunarnefnd um friðun húsa í Reykjavík. Þar á meðal er húsaröðin meðfram Lækjargötu milli Hverfisgötu og Bókhlöðustígs, að undanteknu Gimli. Um þessi hús segir húsafriðunarn. m.a.: „Þarna er um einstaka byggðarheild að ræða, allt frá stjórnarráðshúsinu gamla og suður að Bókhlöðustig 2. Næsta hús við stjórnarráðshúsið er Bernhöftshúsið með bakaríinu, eitt fornfegursta hús sinnar gerðar, smíðað 1838. Síðan tekur við vörugeymsluhúsið, fallegt og stílhreint í einfaldleik sínum. En þá kemur Gimli, sem er það eina af þessum húsum, sem brýtur mjög í bága við byggðarheildina og tilheyrir allt öðrum tíma en hin húsin. Sunnan við Gimli er síðan húsið, sem Stefán Gunnlaugsson bæjarfógeti reisti og bjó í og síðar Guðmundur Björnsson landlæknir. Hann lét reisa turninn sunnan við húsið, sem að vísu er framandi þar, en er teiknaður af Rögnvaldi Ólafssyni arkitekt, fyrsta menntaða íslenzka arkitektinum, sem starfaði hér heima, og í sjálfu sér mjög smekkleg bygging. Sunnan við Amtmannsstíginn tekur síðan við í þessari sömu röð menntaskólinn, glæsilegasta timburhús og hin sögulegasta bygging, sem til er hérlendis, þar sem í er t.d. alþingissalurinn gamli. Sunnan menntaskólans er svo bókhlaðan, merkilegt steinhús og nátengt skólanum. En þessi röð endar síðan á húsinu Bókhlöðustíg 2, sem nýlega hefur verið gert við mjög smekklega og ætlunin er að láta standa til frambúðar. Þessi húsaröð er elzta ósnerta húsaröðin í Reykjavík. Húsin eru öll frá svipuðum tíma, frá því um miðja síðustu öld, að stjórnarráðshúsinu undanskildu og Gimli, en þar sem það er nú, stóð ekkert hús áður. Þessi hús hafa alla tíð sett mjög sterkt svipmót á Reykjavík, og velflestar gamlar yfirlitsmyndir af Reykjavík eru teknar með það fyrir augum, að þessi hús sjáist á henni.“ Eins og áður sagði, er till. um friðun þessarar húsaraðar ein af mörgum, sem húsafriðunarn. hefur gert og ekki hefur enn verið tekin endanleg afstaða til. Ég tel ekki rétt að taka eina af þessum till. út úr og lýsa afstöðu til hennar í umr. hér á Alþ., heldur mun ég fjalla um málið í heild og birta síðan niðurstöðurnar sem formlegar ákvarðanir í samræmi við ákvæði húsafriðunarkafla þjóðminjalaganna. Hins vegar vil ég við þetta tækifæri láta í ljós það almenna sjónarmið, að mér þykir hafa gætt nokkurrar sjónskekkju í almennum umræðum um friðun gamalla húsa. Ég tel, að þar hafi ýmsir lagt um of áherzlu á sögufrægð einstakra bygginga eða tilkomumikið útlit. Hins vegar hefur legið um of í láginni almennt menningargildi þess, að einkum í þéttbýli séu varðveitt mannvirki að því marki, að umhverfið veiti íbúunum og þá ekki sízt uppvaxandi kynslóð staðgóða hugmynd um byggingarsögu staðarins, samhengið í þróun verklegrar menningar, lifnaðarhátta og lífskjara í átthögum sínum. Án þessa umhverfisþáttar fæst ekki það lifandi samhengi hverrar kynslóðar við uppruna sinn og fyrirrennara, sem er forsenda þess, að rótfesta skapist. Til þess þarf umhverfisívaf, sem bendir aftur til fyrri kynslóða, engu síður en tengsl við bóklega menningu. Í breytingasamfélagi okkar daga er þörfin á að huga að varðveizlu mannvirkja - og þá frekar samstæðna en einstakra bygginga - ríkari en nokkru sinni fyrr. Hagkvæmnissjónarmið verða auðvitað að fá að njóta sín, en þau mega ekki vera einráð. Friðunarstarf í þágu lífandi menningarsöguþáttar í umhverfi okkar og eftirkomendanna tekst ekki, svo að vel fari, nema almennur skilningur skapist á því, að tilhlýðileg ræktarsemi við mannvirki frá líðinni tíð sé ekki sízti þátturinn í umhverfisvernd. Það er engum hollt, hvorki einstaklingi né samfélagi, að vilja ekki kannast við uppruna sinn.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. svarið. Það kemur í ljós í svari hans, sem reyndar kemur mér ekki á óvart, að hann hefur á því ríkan skilning, að vernda þurfi slík verðmæti sem felast í þessum húsum, sem hér eru á dagskrá. Ég vænti þess eins, að hann fylgi þessari skoðun sinni eftir í þeirri aðstöðu, sem hann er í sem ráðh., og taki ákvörðun, sem hann hefur lögum samkvæmt umboð til, að þessi hús skuli friðuð. En það er ekki hægt að skilja þetta svar hæstv. ráðh. öðruvísi en svo, að enn þá sé eftir að taka ákvörðun um framtíð þessara húsa. Það væri vel, ef svo væri. En því er ekki að neita, að ég hef rökstuddan grun um, að sú ákvörðun sé þegar tekin og þá á annan veg en hugur okkar hæstv. ráðh. stendur til. Ég hef hér í fórum mínum bréf, dags. 26. júlí, sem forsrn. hefur sent borgarráði og undirritað er af hæstv. forsrh. Í þessu bréfi er minnt á ákvörðun ríkisstj., sem tekin var í maí 1964, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. hefur ákveðið að gefa Árbæjarsafni tvö þessara húsa, Bernhöftsbakarí ásamt tilheyrandi geymsluhúsum og hús það, sem nefnt er Gunnlaugsenshús og Smithshús. Ríkissjóður mun kosta flutning og uppsetningu húsa þessara við Árbæ. Gert er ráð fyrir, að húsin megi flytja á næsta ári, og verður flutningi og framkvæmdum hagað í samráði við forstöðumenn Árbæjarsafnsins.“ Þetta er sem sé ákvörðun frá 1964, en síðar segir í þessu bréfi, sem dags. er í júlí 1972: „Væntir rn. heiðraðs svars borgarráðs um afstöðu þess til téðrar ákvörðunar ríkisstj. við fyrsta hentugleika, enda stendur framangreint boð: Samkvæmt þessu bréfi fer ekki milli mála, hver tilgangur ríkisstj. eða hæstv. forsrh. er í þessu máli. Hann leiðréttir mig þá, ef ályktunin er röng hjá mér. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar, enda er ekki aðstaða til þess í stuttum fsp.-tíma. Ég vil aðeins láta þess getið, að ég hef í hyggju að fylgja þessu máli eftir á þann veg að bera hér fram þáltill. um, að hæstv. ríkisstj. endurskoði afstöðu sína eða ákvörðun um að reisa stjórnarráðsbyggingu á þessum stað. Ég geri ráð fyrir, að það standi helzt í mönnum, hvar byggja skuli þessa stjórnarráðsbyggingu. Það hefur legið fyrir ákvörðun um, að hún skuli staðsett á þessari umræddu lóð. Ef Alþ. tjáir vilja sinn í því efni, að vel megi færa til og byggja stjórnarráðshúsið annars staðar en á umræddri lóð, sé ég ekkert því til fyrirstöðu, að hægt sé að fylgja eftir skoðunum okkar hæstv. ráðh. um, að friða megi Bernhöftstorfuna.



Herra forseti. Í sambandi við þessa fsp. vil ég gjarnan segja örfá orð. - Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, er það nær tveggja áratuga gömul ákvörðun, að stjórnarráðsbygging skuli rísa á lóðum ríkisins við Lækjargötu. Nokkurt fé hefur á hverju Alþingi hin síðari ár, að ég ætla, verið veitt til þessarar byggingar með þá ákvörðun í huga, þó að það hafi ekki verið tekið beinlínis fram í sambandi við fjárveitinguna, að á þessum stað skyldi stjórnarráðsbygging rísa. Munu nú vera í þeim sjóði um 20 millj. kr. Það hefur aldrei, svo að ég viti til. komið fram nokkur aths. á Alþ. um staðsetningu fyrirhugaðs stjórnarráðshúss. Hæstv. fyrrv. ríkisstj. lét teikna og gera líkan að stjórnarráðshúsi á þessum stað, sem hún bað formenn stjórnarandstöðuflokkanna líka að líta á. Það gerði ég fyrir mitt leyti, og lagði ég yfir hana blessun mína. Mér er ekki kunnugt um, að aðrir hafi gert við hana neinar aths. Viðvíkjandi þeim húsum, sem þarna standa, er þess að geta, að árið 1964 skrifaði hæstv. fjmrh., sem þá var, borgarstjórn Reykjavíkur og bauð henni að gefa húsin tvö, sem þarna standa, og flytja þau borginni að kostnaðarlausu upp í Árbæ. Þessu boði tók Reykjavíkurborg, og er fyrir hendi í stjórnarráðinu skriflegt svar frá Reykjavíkurborg, þar sem hún þiggur þetta boð með þökkum. Nú í sumar var spurzt fyrir um, hvort Reykjavíkurborg vildi ekki enn þiggja þessi hús með sömu skilmálum og áður. Þó gerð hafi verið teikning að þessu húsi og ég hafi engar sérstakar athugasemdir við hana að gera, vil ég lýsa því yfir, að ég fyrir mitt leyti er reiðubúinn til þess að láta gera nýja teikningu af stjórnarráðshúsi á þessum stað í samráði við skipulagsyfirvöld borgarinnar, þannig að tryggt sé, eftir því sem bezt verður á kosið, að þarna rísi fögur bygging, sem á við það umhverfi, sem er í kring. Hitt liggur í augum uppi, að það er ekki hægt fyrir ríkisstj. að leggja í þann kostnað að nýju, nema ákvörðun borgarstjórnar Reykjavíkur liggi fyrir um, að á þessum stað muni hún leyfa stjórnarráðsbyggingu eins og gengið hefur verið út frá áratugum saman. Úr því að verið var að spyrja um afstöðu manna, en ekki leita eftir upplýsingum, eins og ég held að fyrirspurnir eigi að fjalla sérstaklega um, vil ég láta afstöðu mína koma hér alveg skýrt og undandráttarlaust í ljós. Hún er sú, að ég vil halda fast við fyrri ákvarðanir um byggingu stjórnarráðshúss á lóðum ríkisins við Lækjargötu, og þá verða þessi hús að víkja. Ég er þess vegna andvígur friðun þessara húsa á þessum stöðum. Ég verð að segja það frá mínu leikmannssjónarmiði, þó að það hljómi kannske einkennilega í eyrum þeirra fagurkera, sem telja sig hafa vit á þessu öðrum fremur, að mér er engin eftirsjá að þessum húsum. Ég sé enga borgarprýði í þeim. Það er ástæðulaust annað en að segja þetta hreint út, og þetta meina miklu fleiri en láta í ljós. Þetta er skoðun yfirgnæfandi meiri hluta Reykvíkinga. Ég veit það. Ég tel, að þessi hús séu engin borgarprýði og það mundi fara ólíkt betur á því og verða myndarlegra við Lækjargötu, ef þarna risi fögur, smekkleg stjórnarráðsbygging, sem færi vel við þær byggingar, sem þá stæðu henni hvor til sinnar handar, annars vegar menntaskólinn og hins vegar gamla stjórnarráðsbyggingin. Ég tel það í sjálfu sér góðra gjalda vert af hv. fyrirspyrjanda að boða hér flutning þáltill. um þetta efni. Ég álít nefnilega, að það sé sjálfsagt, að Alþ. láti í ljós á ótvíræðan hátt, ef það hefur skipt um skoðun, breytt um stefnu í þessu frá því, sem verið hefur síðustu tvo áratugi. Ég hef hér lýst skoðun minni alveg afdráttarlaust, og mér þætti það æskilegt, að formenn annarra stjórnmálaflokka stæðu hér upp og lýstu skoðun sinni á því, hvort þeir hafa breytt um skoðun í þessu efni, t.d. þeir, sem sátu í fyrrnefndri hæstv. ríkisstj. og létu þá gera og ganga frá teikningu og líkani af þessum lóðum. Ég hef ekki lengri tíma hér og ekki tækifæri til þess að ræða þetta nánar í sambandi við þá þáltill., sem hv. flm. boðar. En ég vil taka það alveg skýrt fram, hver afstaða mín er í þessu efni, svo að það þurfi enginn að vera í vafa um hana. Ég vænti þess, að talsmenn annarra stjórnmálaflokka hér á Alþingi láti skoðun sína líka koma skýrt fram, hvort þeir hafa horfið frá þeirri stefnu, sem mörkuð var hér fyrir tveimur áratugum og hefur hvað eftir annað verið samþ. óbreytt á hv. Alþ.



Herra forseti. Á þingi 1970 var borin fram till. til þál. um skipulag vöruflutninga og jöfnun flutningskostnaðar. Flm. þessarar till. voru helmingur af þm. Framsfl. Þessi till. hlaut afgreiðslu síðla þess þings og var samþ. á Alþ. 5. apríl, efnislega eins og hún var flutt. Eina breyt., sem gerð var á till. í meðförum þingsins, var sú, að í staðinn fyrir að kjósa 5 manna milliþn. til að athuga þessi mál var ályktað að fela ríkisstj. að láta fara fram athugun í sambandi við þetta mál. Þar sem ég hef ekki heyrt neitt um framkvæmd þessarar till., þó að liðið sé rúmlega eitt og hálft ár frá því, að hún var samþ. hér af hv. Alþ., hef ég leyft mér að leggja fram fsp. í fjórum liðum: 1. Hvað hefur verið gert til þess að framkvæma þál. frá 5. apríl 1971 um skipulag vöruflutninga og jöfnun flutningskostnaðar? 2. Hverjir eru það, sem vinna að framkvæmd þessa máls og með hvaða hætti? 3. Hefur verið leitað samstarfs við helztu aðila flutningakerfisins og, ef svo er, hverjar eru undirtektir þeirra? 4. Hefur ríkisstj. tekið ákvörðun um að leggja ákveðnar till. fyrir Alþ. það, sem nú situr, til jöfnunar á flutningskostnaði, svo að allir landsmenn sitji við sama borð í þessum efnum?“ Ég ætla ekki að gera þessi mál að frekara umræðuefni, en bíða svars frá hæstv. ráðh. Ég vil aðeins, áður en ég lýk máli mínu, minna á það, að flutningur á vörum út á land er sífellt að verða þungbærari fyrir landsbyggðina á öllum sviðum. Það er mjög eftirtektarvert, þegar landbúnaðarafurðir eru fluttar úr strjálbýli inn í þéttbýlið, er þar um jöfnun flutningskostnaðar að ræða. Þar er sama verð, þó að búið sé að flytja þær vörur hundruð km. Þá spyr ég, hversu lengi á það fólk, sem býr úti á landi, að búa við það, að á þær vörur, sem fluttar eru úr þéttbýlinu og út um dreifðar tryggðir landsins, bætist óhæfilega hár flutningskostnaður á flestum sviðum. Eitt, sem till. fjallaði um, er skipulag flutninga, sérstaklega flutninga frá erlendum höfnum beint út á landsbyggðina. Við búum nú á árinu 1972 við það, að það eru nær engar fastar áætlunarferðir millilandaskipa frá erlendum höfnum til hafna úti á landsbyggðinni, og það ástand hefur farið ört versnandi á undanförnum árum.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Vestf. ber fram fsp. í nokkrum liðum um framkvæmd á þál. frá 5. apríl 1971 um skipulag vöruflutninga og jöfnun flutningskostnaðar. Þál. sú, sem spurzt er fyrir um, var flutt af Vilhjálmi Hjálmarssyni o.fl., sbr. þskj. 60 á 91. löggjafarþingi. Lagt var til í þessari till., að Alþ. kysi 5 manna milliþn. til þess að athuga vöruflutninga landsmanna og gera till. um bætta skipan þeirra. Skyldi stefnt að því að gera flutningakerfið sem hagkvæmast og hraðvirkast, en án óhæfilegs tilkostnaðar og leita leiða til jöfnunar á flutningskostnaði, svo að allir landsmenn gætu setið við sama borðið í þeim efnum, eftir því sem við yrði komið. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, var nokkur breyt. í meðferð málsins, því að allshn. Sþ., sem fékk málið til athugunar, gerði þá brtt., að í stað 5 manna milliþn. skyldi ríkisstj. falið, að láta fara fram hina umbeðnu athugun. Var till. þannig samþ. á Alþ. 5. apríl 1971 og send samgrn. 21, apríl 1971. Hér er, eins og öllum má vera ljóst, um allmikið grundvallarmál að ræða, en erfiðleikar og mismunandi kostnaður landsmanna við aðdrætti nauðsynja spretta að mínu áliti ekki fyrst og fremst af ástandi samgöngukerfisins, heldur af því innflutnings- og verzlunarfyrirkomulagi, sem landsmenn búa við. Nægir í því sambandi að benda á, að samkv. hagskýrslum mun a.m.k. 3/4 alls innflutnings landsmanna, miðað við verðmæti, vera landað í Reykjavík, en vörunum síðan dreift þaðan út um landsbyggðina. Þetta mundi vera svo, hvernig sem samgöngukerfinu væri háttað. Eins og réttilega er rakið í grg. með nefndri þáltill., hefur verið komið á jöfnunarverði á ýmsum vörutegundum, t.d. olíum og benzíni, tóbaki, áfengi, sementi og tilbúnum áburði, og einnig er flutningskostnaður innlendra landbúnaðarvara jafnaður út, eins og hv. fyrirspyrjandi gat um. Í öllum þessum tilfellum er um að ræða einkasöluvörur að meira eða minna leyti. Um almennar vörur gegnir allt öðru máli, þar sem þá er oftast um að ræða fjölmarga framleiðendur, innflytjendur eða seljendur sömu vörutegunda. Verðjöfnun verður þar vart komið við á sama hátt nema með óæskilega ströngum og víðtækum ríkisafskiptum, sem ég hygg, að allir yrðu ekki sammála um, og jafnvel gætu orðið til að draga úr nauðsynlegri samkeppni framleiðenda og seljenda bæði um verð og vörugæði. Af ríkisins hálfu hefur verið reynt að jafna þennan aðstöðumun, sem er milli fólks eftir fjarlægð frá aðalinnflutningshöfnum landsins. Með því að stuðla að ódýrum vöruflutningum á sjó hefur Skipaútgerð ríkisins haft það hlutverk í áratugi, einnig hefur Alþ. í vaxandi mæli styrkt rekstur flóabáta og í þriðja lagi styrkt nokkuð vöruflutninga með bifreiðum, einkum til þeirra byggðarlaga, sem ekki verður þjónað sjóleiðis. Til slíkra mála eru veittar á yfirstandandi ari 24.7 millj. kr. til flóabáta og vöruflutninga með bílum og 37.5 millj. kr. til greiðslu rekstrarhalla strandferðaskipanna, eða alls 62.2 millj. kr. Þetta er það framlag, sem Alþ. og ríkisstj. hafa ákveðið til jöfnunar á flutningskostnaði, en að öðru leyti hefur ekki verið mörkuð nein ákveðin stefna af hálfu Alþ. né neinnar ríkisstj. í máli því, sem þáltill. fjallaði um. Hinn 11. júlí s.l. sumar skilaði þriggja manna n. áliti til rn., en henni hafði verið falið að kanna umkvartanir Eimskipafélags Íslands h/f vegna misræmis, sem félagið taldi vera í skattheimtu hins opinbera af flutningum með skipum annars vegar og flugvélum og bifreiðum hins vegar. N. kannaði nokkuð flutningskostnað vara með skipum annars vegar og bifreiðum hins vegar til ýmissa staða á landinu. Hún sá fram á, að hér væri um miklu viðameira verkefni að ræða en svo, að umboð hennar næði til að framkvæma slíka athugun út í æsar. Taldi n. auk þess, þar sem n. var falið að rannsaka umkvartanir Eimskipafélagsins og félagið áttí þar að auki einn af þremur fulltrúum í n., að hún væri ekki fær um að vinna verkið á hlutlausum grundvelli. í framhaldi af þessu skipaði því rn. tvo embættismenn, Ólaf S. Valdimarsson skrifstofustjóra í samgrn. og Helga Ólafsson deildarstjóra í Framkvæmdastofnun ríkisins, en þeir áttu báðir sæti í ofangreindri n., og fól þeim að vinna að og skila grg. um, hvaða skipting milli vöruflutninga á landi, sjó og í lofti væri hagkvæmust frá þjóðhagslegu sjónarmiði, svo og hvaða ráðstafanir þyrfti að gera til að ná þessu marki, og skyldi þá höfð í huga mismunandi aðstaða fólksins í dreifbýlínu úti um landið Þessir menn voru skipaðir til starfans í septembermánuði, og hafa þeir fyrir nokkru byrjað athugun sína á þessu umfangsmikla og vandasama máli. Að sjálfsögðu munu þeir leita upplýsinga og samstarfs við helztu aðila flutningakerfisins, en öðruvísi verður svona athugun að sjálfsögðu ekki unnin. Hins vegar er hér um tímafreka og víðtæka athugun að ræða, ef gagn á að verða af niðurstöðunum, og verður því á þessu stigi ekki fullyrt um, hvenær þessir menu geta lokið þessu starfi. En það er mín skoðun, að þetta mál verði ekki fyrst og fremst leyst með umbótum eða breytingum á samgöngukerfinu, heldur sé þarna þörf á því að umbreyta verzlunar og viðskiptaháttum í landi okkar og jöfnuður fáist ekki að fullu, fyrr en svo hefur verið gert.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgmrh. þessi svör. Hins vegar verð ég að segja það, að ég harma, að framkvæmd þessarar þáltill. hefur gersamlega lent í undandrætti. Upptalning hæstv. ráðh. á því, hvað ríkið greiði til ákveðinna þátta samgangna, kemur þessu ekki við, það hefur ríkissjóður gert í fjöldamörg ár. Það er ekkert nýtt eftir samþykkt þessarar þáltill. Samgöngukerfið skiptir auðvitað höfuðmáli í sambandi við öll viðskipti við landsbyggðina. hað þróast ekki innflutningsverzlun úti um landið, ef fastar ferðir frá helztu viðskiptaborgum okkar erlendis eru varla fyrir hendi. Þá er auðvitað grundvöllur undir slíkri verzlun og viðskiptum á þessum stöðum brostinn, þannig að viðskiptin verða að fara fram í gegnum Reykjavík, eins og hefur verið, frá því að innflutningshöftin voru sett á sínum tíma. Áður var blómleg innflutningsverzlun viðast hvar um land. Ég harma því, að það hefur ekkert eða sama og ekkert verið gert til þess að framkvæma þessa till. Það verður að segja eins og er, að það er mikill munur á því, hvar fólk býr á landinu, hvort það býr úti um hina strjálu byggð landsins eða hér í Reykjavík. Það er hægt að hafa verðjöfnun á vöru, sem flutt er inn í tugþúsundtonnatali inn á þéttbýliskjarnann, en ef á að flytja iðnaðarvörur og aðrar vörur, sem er neyðzt til að flytja í gegnum aðalhöfn landsins út um landið, þá á að bæta við háum og miklum flutningsgjöldum og gera aðstöðu þess fólks erfiðari en ella. Stórsigur vannst, þegar jöfnunarverð á olíu var samþykkt hér á Alþingi, og það hafði mjög mikið að segja. Hitt má kannske segja, að hafi skipt minna máli, þegar ríkið vildi sýna réttlæti sitt með því að selja þá vöru, sem það græðir mest á, áfengi og tóbak, á sama verði á útsölustöðum úti á landi og í Reykjavík. Hitt er annað mál, að það hefur mátt bíða lengur eftir því að fá jöfnunarverð á sementi, sem Sementsverksmiðja ríkisins framleiðir. Ef hæstv. samgrh. fengi gefinn upp taxta Skipaútgerðar ríkisins á sementi og bætti við út- og uppskipun á það vörugjald, þá veit ég, að hann mundi fljótt sjá, hvílíkur aðstöðumunur er í sambandi við flutning á sementi og yfirleitt öllu byggingarefni út á land. Ég ætla ekki að orðlengja frekar um þetta - mál hér. Ég taldi sjálfsagt og eðlilegt að spyrjast fyrir um framkvæmd þessarar þál., en ég harma, að lítið sem ekkert hefur verið gert til bóta í þessum málum.



Herra forseti. Mér þóttu fróðlegar upplýsingar hæstv. ráðh. um þetta mál, en ég get ekki annað en látið í ljós undrun og hryggð yfir þeim seinagangi, sem verið hefur á framkvæmd þessarar þáltill. hjá fyrrv. og núv. ríkisstj. Ég vil nota tveggja mínútna ræðutíma minn til að vekja athygli á því, hversu þróun vöruflutninga á sjó á árunum 1960–1970 var neikvæð fyrir strjálbýlið, ef það mætti verða til leiðbeiningar fyrir þá menn, sem starfa að þessum málum. Frá 1930 til 1962 var hægt að fá svokölluð „gegnumgangandi“ vörufarmgjöld á allar viðurkenndar hafnir millilandaskipa eða strandferðaskipa, ef vörur voru þegar frá útlöndum skráðar á endanlegar ákvörðunarhafnir. Samtímis gátu stærri innflytjendur a.m.k. einnig fengið eigendur millilandaskipa til þess að veita „gegnumgangandi“ flutningakjör, þ.e. greiðslu umhleðslu í Reykjavík og greiðslu framhaldsstrandferðafarmgjalds samkvæmt umsömdum afsláttartöxtum fyrir ýmsa þungavöru, þó að henni væri ekki skipt til sendingar út á land fyrr en í Reykjavík. Þessi kjör náðu í mörgum tilfellum einnig til fóðurs, sem blandað var í Reykjavík. Í þessu fólst mjög þýðingarmikil verðjöfnun. Þetta kerfi var afnumið í þremur áföngum á árunum 1962–1968. 1. marz 1.968 boðaði Eimskip, að umhleðslukostnaður og framhaldsfarmgjöld yrðu ekki greidd fyrir vörur, sem í útlöndum yrðu skráðar til annarra hafna en til Reykjavíkur og Akureyrar. Síðan bættust svo Ísafjörður, Húsavík og loks Reyðarfjörður við þessar tvær hafnir. Skipadeild SÍS setur í seinni tíð skilyrði um tiltölulega mjög stóran vöruslatta, ef þessir hagkvæmu flutningar eiga að fást. Þessi þróun hefur orðið dreifbýlinu dýr. E.t.v. er orsök hennar m.a. sú, að skipafélög, sem hafa skip í millilandasiglingum, hafi verið knúin til þess á undanförnum árum að flytja ýmsar vörur, einkum þær, sem höfðu veruleg áhrif á vísitöluna, fyrir óeðlilega lágt gjald, og nauðvörnin hafi svo orðið niðurfelling „gegnumgangandi“ farmgjalda svokölluðu, sem þýddu stórfellda skattlagningu á atvinnulíf og neyzlu fólksins á ströndinni. Nýjasta dæmi, sem ég veit um, er, að 5 tonn af þilplötum, sem í haust áttu að fara til Austurlands og voru flutt frá Kotka til Reykjavíkur, fyrir 13 713 kr., tóku á sig 7718 kr. viðbótarkostnað vegna viðkomunnar í Reykjavík. M.a. á þessu sérstaka sviði þarf áreiðanlega að snúa við blaðinu, sbr. 4. lið þeirrar fsp., sem hér er til umr.



Herra forseti. Mér þykir rétt að vekja athygli á því, að á síðasta þingi lagði ég fram fsp. um framkvæmd þál. frá 5. apríl 1971, hinnar sömu og hér er rætt um, og þá heyrði ég á svari hæstv. ráðh., að lítið hefði verið gert eða ekkert, en hins vegar skildist mér, að framkvæmd yrði fljótlega hafin. Ég heyri, að eitthvað er unnið að þessu máli, en mér þykir hlýða að láta í ljós vonbrigði mín með það, – og tek undir með síðasta hv. ræðumanni og fyrirspyrjanda, - að lítið hefur unnizt og langtum hægar en ég hafði gert mér vonir um. Það er eflaust rétt hjá hæstv. ráðh., að það eru margir þættir, sem valda þessum ójöfnuði. Hann er gífurlega mikill, eins og fram kom hjá hæstv. síðasta ræðumanni. Það má vel vera, að það sé ekki fyrst og fremst samgöngukerfið sem slíkt, sem þarna ræður mestu, en það er sannfæring mín, að ýmiss konar framkvæmd á flutningi um landið er þarna mikill þáttur. Ekki er tími til að ræða þetta ítarlega í stuttri aths., en ég vil t.d. vekja athygli á því, að söluskattur er lagður á útskipun og uppskipun á flutningum út á land, og veldur það eitt út af fyrir sig töluverðri hækkun á vöruverði. Þarna er nefndur þáttur, sem er á valdi hins opinbera, og sýnist mér, að athugun og jöfnun á flutningskostnaði þurfi að ná til slíks alls, og vil ég leyfa mér að vona, að framkvæmd og athugun á þessu sviði verði hraðað.



Herra forseti. Tveir hv, þm. hafa harmað þann seinagang, sem sé á athugun þessa máls, og má vel vera, að það hefði verið æskilegt að ljúka því fyrr. En málið er engan veginn einfalt, og mér þætti afar vænt um, ef þeir hv. þm., sem vildu hafa hraða á afgreiðslu þessa máls, kæmu með góðar hugmyndir um lausn þess við þá embættismenn, sem nú vinna að málinu, ef það mætti verða til þess að hraða afgreiðslu þess. En staðreyndin er sú, að það er verið að vinna að því af tveimur embættismönnum, sem hefur verið falið að finna lausn á því, hvaða skipting á milli vöruflutninga á landi, sjó og í lofti kunni að vera hagkvæmust frá þjóðhagslegu sjónarmiði og einnig hvaða ráðstafanir þyrfti að gera til að ná því takmarki. Ég hygg, að þetta sé það, sem fyrir hv. fyrirspyrjanda vakir og flm. þáltill., sem þetta byggist á. Ég vona, að embættismennirnir komist að niðurstöðu með því að hafa náið samráð við aðila flutningakerfisins. Við nána athugun komst ég að þeirri niðurstöðu, að það væri til lítils að setja fulltrúa í n. frá aðalþáttum flutningakerfisins, það mundu aðeins verða uppgjörsfundir um sjónarmið hvers þeirra um sig á hverjum fundi, og ég taldi ráðlegra að setja í þetta embættismenn, sem hefðu síðan samráð við aðila flutningakerfisins. Og hvað sem bráðlæti manna líður, lýsi ég því yfir, að ég rýk ekki í að gera breytingar í þessu máli án athugunar og geri það ekki fyrr en niðurstaða frá þessum embættismönnum liggur fyrir.



Herra forseti. Ég fagna því mjög, að hv. 2. þm. Vestf. skuli hreyfa þessu máli hér á Alþ. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að sá aðstöðumunur, sem dreifbýlisfólk á við að búa í samanburði við þéttbýliskjarnann hér á Reykjavíkursvæðinu varðandi það að fá vöru og þjónustu á sambærilegu verði, er geysilegur. Ég er ekki í neinum vafa um, að dreifbýlishjarta hv. 2. þm. Vestf. hefur slegið jafn hratt til dreifbýlisins í þau 12 ár, er hann var í stjórnaraðstöðu, eins og það gerir nú. Og ég veit, að hann hefur hugsað á nákvæmlega sama hátt og hann gerir nú. En hann hefur ekki fengið því áorkað í þessi 12 ár, að neitt ynnist á í þessum efnum varðandi jöfnun á vöruverði og dreifingarkostnaði. Ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda og öðrum, sem hér hafa talað, að þarna er stórmál á ferðinni varðandi aðstöðumuninn, sem er úti í dreifbýlinu, miðað við það, sem gerist hér á Reykjavíkursvæðinu, og á þessu máli þarf að taka með röggsemi. Það var ekki gert í 12 ár undir viðreisn, en ég vona fastlega, að það verði gert á næstu mánuðum, - ég tala nú ekki um ár undir vinstri stjórn.



Herra forseti. Ég vil, að það komi alveg skýrt fram, hvað það er, sem ég er að harma. Ég er ekki að undrast, að það taki tíma að vinna þessi mál, heldur er ég að harma það, hversu mér virðist vera seint við brugðið. Mér virðist fyrrv. stjórn alls ekki hafa sinnt þessum verkefnum með skipun n. til þess að vinna að þeim, því að það er ekki einasta þessi þál., sem hér er rætt um, sem lá fyrir þá, heldur einnig þál., sem samþ. var ári áður og flm. var Björn Jónsson, um að athuga sérstaklega þessi mál með tilliti til atvinnurekstrar úti á landi. Eftir því sem ég skildi hæstv. ráðh., er það ekki fyrr en í sept. s.l., að það eru settir menn til að athuga þetta, og það harma ég. Ég er alveg sammála um, að það verður ekkert áhlaupaverk að koma hagkvæmu skipulagi á vöruflutninga innanlands. T.d. þarf að hefja vöruflutninga á sjó til eðlilegs hlutverks, eðlilegrar þátttöku, ef svo mætti segja, en með afnámi framhaldsfarmgjaldanna, sem ég vék að áðan, dró úr sjóflutningum með ströndum fram. Flutningarnir færðust yfir á aðrar leiðir, sem ég fullyrði að séu þjóðfélaginu óhagkvæmari. Sömu áhrif höfðu þær ráðstafanir, sem gerðar voru á sinni tíð að selja strandferðarskipin, áður en nýrra strandferðarskipa var aflað. Það olli oft og tíðum óreglu í ferðum og strjálli ferðum. Og einnig sá endalausi dráttur á úrbótum við höfnina í Reykjavík, á aðstöðu strandsiglinganna þar, í áratugi, liggur mér við að segja, átti sinn þátt í því að draga úr vöruflutningum á sjó og þoka þeim yfir í aðra farvegi. Hér ber allt að sama brunni, neikvæðar aðgerðir og aðgerðaleysi. Ég held, að menn verði að horfast í augu við þá staðreynd, að hliðstæður atvinnurekstur, t.d. við útgerð og fiskvinnslu, t.d. í iðnaði og landbúnaði, hvar sem hann er rekinn á landinu, verður að búa við svipuð flutningakjör, ef vel á að fara, og slíkt hið sama fólkið sjálft, sem þetta land byggir víðsvegar. Ég held, að það þýði ekkert annað en að horfast í augu við það, þó að það hafi gengið til á annan hátt um hríð, og einnig hitt, að auðvitað verðum við að gera okkur ljóst, að við íslenzka staðhætti verðum við að leggja mikla alúð við það og það kostar mikla vinnu og mikla fyrirhyggju í skipulagi að koma þessum málum í það horf, að viðunandi sé.



Herra forseti. Mér virtist á hv. 7. landsk. þm., að hann gerði sér ekki grein fyrir, um hvað hefði verið spurt hér. Það var beinlínis spurt um framkvæmd á þál. frá árinu 1971, og þá till. hefur sjálfsagt fyrrv. samgrh. haft undir höndum í eina tvo mánuði eða svo, en það kom fram í svari hæstv. samgrh. skýlaust, að það hafi ekkert verið aðhafzt í framkvæmd þessarar till. Nú vill svo til, að þeir, sem voru flm. hennar á sinni tíð, eru í hópi núv. stjórnarsinna, svo að það er ekki óeðlilegt, þótt hv. 5. þm. Austf. sé órótt. Mér virtist á sumu í svari hæstv. samgrh., að hann svararði í dúr, þegar hann var spurður í moll. Hann lét þess getið, að það væru tveir embættismenn að athuga, hagkvæmni á skiptingu flutninga á milli flugvéla, bifreiða og skipa. Ég fæ ekki komið því heim og saman, hvað þetta kemur beinlínis málinu við. Það getur verið einn þáttur þess, en ég get ekki séð, með hvaða hætti þetta getur verið einn aðalþáttur þess. Ég tel nauðsynlegt að skipuleggja það, hver skiptingin verði, en ég fæ ekki ráðið þá gátu, hvernig það á að vera aðallausn þess að koma á skynsamlegu skipulagi í þessum efnum og að dreifbýlismenn fái notið réttlætis í þessu efni. Greinilegt er, að hér þarf að taka til höndum, enda geri ég ráð fyrir, að svo verði gert innan skamms hér á Alþingi.



Herra forseti. Það er greinilegt, að það kemur við kaunin á hv. stuðningsmönnum fyrrv. ríkisstj., þegar er minnzt á það hér á hv. Alþ., hvað þeir hafa vanrækt á þeim rúma áratug, sem þeir sjálfir voru í ríkisstj., en koma nú hér upp og kvarta undan. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að karpa mikið um þetta mál. Þetta hefur brunnið jafnmikið á dreifbýlisfólkið þau 12 ár, sem viðreisnarstjórnin var við völd. 



Herra forseti. Ekki ætla ég heldur að efast um einlægni hv. 7. landsk. þm, í þessu máli. En ég spyr beinlínis, úr því að nú er komin að völdum vinstri stjórn í landinu, sem hefur fullan áhuga á þessu máli, hún hefur haft undir höndum samþykkt Alþ., sem mælir beinlínis fyrir um, hvað gera skuli: Hvers vegna framkvæmir hún þetta ekki og alls ekkert af því, sem henni er fyrirlagt að gera.