Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Í 2. mgr. 52. gr. þingskapa segir: „Þá skal og útvarpa innan tveggja vikna frá þingsetningu stefnuræðu forsrh. og umr. um hana, en eftirrit af ræðunni skal afhent þm. sem trúnaðarmál eigi síðar en viku áður en hún er flutt.“ Forsrh. telur, að eins og nú er ástatt sé þetta ákvæði ekki framkvæmanlegt og sé því nauðsynlegt að veita afbrigði um frestun stefnuræðunnar þar til síðar á þessu þingi er ný stjórn hefur verið mynduð.



Herra forseti. Alþingi kemur nú saman við næsta óvenjulegar aðstæður að nýloknum kosningum. Þar eð ríkisstj. er starfsstjórn, er bíður myndunar nýs ráðuneytis, er engan veginn eðlilegt að flutt sé stefnuræða eins og fyrir er mælt í 52. gr. þingskapa. Ég hef því farið fram á við hæstv. forseta, að leitað verði afbrigða varðandi þetta atriði, og hafa þau þegar verið veitt. Engu að síður tel ég óhjákvæmilegt að ég gefi þinginu nokkra skýrslu um stöðu mála og mun ég nú gera það. Núv. ráðuneyti Alþfl. var myndað 15. okt. s.l. Naut það takmarkaðs stuðnings Sjálfstfl., fyrst og fremst til að rjúfa þing og efna til alþingiskosninga á þessu ári. Kosningarnar fóru sem kunnugt er fram 2. og 3. des. Að þeim loknum var megintilgangi ríkisstj. fullnægt og hinn 4. des. lagði ég fyrir forseta Íslands lausnarbeiðni fyrir ráðuneytið. Féllst forseti á beiðnina, en fól stjórninni að starfa áfram uns nýtt ráðuneyti yrði myndað. Sú atburðarás, sem gerst hefur síðan þing var rofið um miðjan okt., á sér varla hliðstæðu í íslenskri stjórnmálasögu. Ýmislegt, sem gert er þessa dagana, getur því orðið að fordæmi, og væri hollt ef þingflokkar og þm. hefðu það í huga. Sá háttur hefur oftast verið hafður á, að nýkjörið Alþ. komi ekki saman fyrr en mynduð hefur verið ríkisstj. Að þessu sinni hagar svo til, að fjárlög fyrir komandi ár hafa ekki verið afgreidd. Af þeim sökum bar ríkisstj. skylda til að kalla þingið saman svo fljótt sem auðið var og var það gert. Þá bar ríkisstj. og skylda til að leggja fram fjárlagafrv. fyrir árið 1980 og hefur það einnig verið gert. Mun fjmrh. væntanlega gera þinginu nánari grein fyrir því. Vegna þess að jól eru á næsta leiti verður óhjákvæmilegt að fresta þinginu n.k. föstudag eða laugardag og verður væntanlega flutt þáltill. um það að höfðu samráði við þingflokka. Allmörg mál verður þingið að afgreiða fyrir áramót. Þar ber fyrst að nefna greiðsluheimild fyrir ríkissjóð, því að varla verða fjárlög afgreidd á einni viku. Þá renna allmörg gildandi lög út um áramót og ber nauðsyn til að endurnýja þau. Það er von mín að þingheimur sameinist um að ljúka afgreiðslu þessara mála fyrir vikulok svo að komist verði hjá þingfundum á milli jóla og nýárs. Þar eð núv. ríkisstj. er starfsstjórn, sem aðeins situr þar til ný stjórn hefur verið mynduð, mun hún ekki leggja fram þjóðhagsáætlun í upphafi þessa þings svo sem kveðið er á um í efnahagsmálalögunum frá aprílmánuði s.l. Það var raunar gert á síðasta þingi og er því ekki ástæða til að leggja fram nýja áætlun, síst af öllu af ríkisstj. sem hefur svo takmarkað verkefni. En ég tel engu að síður rétt að fara nokkrum orðum um ástand og horfur í efnahagsmálum og þann vanda sem við er að glíma á næstunni, um leið og ég vík stuttlega að þeim aðgerðum sem ríkisstj. hefur gripið til á undanförnum vikum og tengjast efnahagsvanda líðandi stundar. Það er ekki ný bóla, að útlitið í íslenskum efnahagsmálum sé óvissu háð. Þó held ég að sjaldan á seinni árum hafi efnahagshorfur verið svo óráðnar sem nú. Er þar fyrst að nefna, að stjórnarmyndun er óráðin og almennir kjarasamningar á næsta leiti. Efnahagsástandið í umheiminum er afar ótryggt um þessar mundir og hefur dregið verulega úr hagvexti á þessu ári í helstu iðnríkjum heims. Verðbólga og atvinnuleysi hafa samtímis farið vaxandi í mörgum ríkjum. Þessi öfugþróun í efnahagsmálum í heiminum hefur mætt á þjóðarbúi Íslendinga fyrst og fremst með þeim hætti að olíuverðhækkun hefur orðið hér miklu meiri en hjá öðrum. Opinbert verð á hráolíu, sem mestu ræður um innflutningsverð annarra ríkja á Vesturlöndum, hækkaði um 60% frá des. 1978 til hausts 1979. Á sama tíma hefur hins vegar skráð verð á Rotterdam-markaði á unnum olíuvörum, sem ræður okkar verði samkv. viðskiptasamningum, hækkað um meira en 150%, og að meðaltali verður innflutningsverð á olíu til Íslands á þessu ári ríflega tvöfalt hærra í erlendri mynt en 1978. Útlit virðist fyrir að verð á öðrum innflutningi hækki um 9% eða líkt og útflutningsverðlag í heild. Olíuvörurnar vega svo þungt að viðskiptakjörin í heild rýrna að meðaltali um 10–11% á þessu ári. Í lok ársins standa viðskiptakjörin líklega 3–4% undir ársmeðaltali 1979. Eins og nú horfir er alls ekki hægt að reikna með viðskiptakjarabata á næsta ári og eru því miður fremur horfur á frekari rýrnun þeirra. Einkum virðist útlitið fyrir almenna olíuverðsþróun í heiminum vera óefnilegt. Rýrnandi viðskiptakjör munu þannig skerða raungildi þjóðarframleiðslu um 3–3.5% 1979 og um 1% 1980 og olíureikningur þjóðarbúsins hækka úr 12% í 24% af öllum vöruinnflutningi. Árið 1978 var olíuinnflutningurinn um 20 milljarðar kr., en á núgildandi verði og gengi 70–80 milljarðar kr. Um þessar mundir lætur nærri að allur viðskiptakjarabatinn, sem við nutum fram til 1973 og endurheimtum að mestu 1977 og 1978, sé genginn til baka og viðskiptakjörin séu í reynd óbreytt frá 1970. Við því er búist að þjóðarframleiðslan vaxi um 2.5 % á árinu 1979, en vegna versnandi viðskiptakjara munu þjóðartekjur hins vegar minnka um 1%. Framleiðsluaukningin er heldur meiri en ætlað var í ársbyrjun, einkum vegna þess að fiskafli mun sýnilega aukast um 7–8% í stað 2–3% í fyrri spám, og skiptir aukning þorskafla þar mestu máli. Framleiðsluaukning í iðnaði er talin munu verða um 5% í ár, en landbúnaðarframleiðslan mun dragast saman, e.t.v. um 4–6%. Nokkur samdráttur verður í byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð, eða 4%, en í flestum öðrum greinum er framleiðsla talin svipuð eða ívið meiri en 1978. í heild er framleiðsluaukningin 2–3 %, og er það minni hagvöxtur en í fyrra. Raunar er það minna en meðalhagvöxtur síðustu 10 árin, en á þeim tíma hefur þjóðarframleiðsla okkar á mann vaxið um nálægt 4% á ári til jafnaðar. Þegar horft er til næsta árs virðast því miður ekki miklar líkur á framleiðsluaukningu. Gera verður ráð fyrir að sókn í þorskstofninn og loðnustofninn verði háð strangari takmörkunum en á þessu ári, eins og nauðsynlegt er til að varðveita afrakstursgetu þessara mikilvægu nytjafiskastofna. Þar með kynni sjávarafurðaframleiðslan að skreppa nokkuð saman á árinu 1980. Hins vegar er á næsta ári að vænta framleiðsluaukningar hjá álveri og járnblendiverksmiðju, og gæti sú viðbót við útflutninginn dugað til að vega upp samdrátt í sjávarfangi þannig að útflutningsframleiðslan yrði jafnmikil 1980 og 1979. Af þessum tölum er ljóst að svigrúmið til aukningar þjóðarútgjalda er hverfandi. En allar eru þessar tölur mjög óvissar og gætu brugðið til beggja átta. Það, sem fyrst og fremst veldur óvissunni, er vitanlega verðbólgan og olíuverðsþróunin. Þetta tvennt eru stærstu vandamálin sem við er að glíma. Um þessar mundir er verðbólguhraðinn um 55–60% á ársgrundvelli, og þurfum við að fara allt aftur til ára fyrri heimsstyrjaldamarinnar til að finna jafnháar tölur. Horfurnar fram undan eru því ekki bjartar. Verðbólguvandinn er nú orðinn svo yfirþyrmandi að hann skyggir á öll önnur vandamál. Þess vegna er brýnt að allir, og þó fyrst og fremst við sem hér sitjum, geri sér glögga grein fyrir orsökum verðbólgunnar, horfist í augu við þær staðreyndir, sem við blasa, og fari fyrir alvöru að takast á við þennan bölvald, sem stendur í vegi fyrir bættum lífskjörum okkar allra. Við verðum að viðurkenna, að aðgerðir stjórnvalda á síðustu árum hafa ekki verið þess megnugar að draga úr verðbólgu. Skýringin á þessu ári er sú sama og mörg undangengin ár, - fyrst og fremst sú, að það hefur hvorki tekist að stjórna ríkisfjármálunum né peningamálunum né heldur hefur nægu aðhaldi verið fylgt á sviði verðlags- og launamála. Erlendar lántökur hafa farið úr böndum, lánveitingar til framkvæmda hafa farið fram úr áætlun og þannig mætti lengi telja. Þessi verkefni bíða úrlausnar á þessu þingi, og er brýnt að tekið verði á þeim sem allra fyrst. Það er nú komið á daginn, að síðasta ríkisstj. hefði átt að gera heildaráætlun í efnahagsmálum til nokkurra ára um framkvæmd jafnvægisstefnu í samráði við samtökin á vinnumarkaðinum, fyrst og fremst samtök launafólks. Jafnvægisstefna í anda sanngirni er eina færa leiðin út úr þeim ógöngum sem þjóðarbúskapurinn hefur komist í. Við Alþfl.-menn höfum í kosningabaráttunni á liðnu ári gert ítarlega grein fyrir jafnvægisstefnu þeirri í efnahagsmálum sem við teljum að ein geti með farsælum hætti leyst þessi margvíslegu aðsteðjandi vandamál. Þetta er enn okkar skoðun og við munum reyna að vinna henni fylgi innan þings sem utan, innan ríkisstj. eða, utan. Nú er mikilvægast í íslenskum stjórnmálum að mynduð verði stjórn sem er reiðubúin til að takast á við efnahagsvandann án alls lýðskrums. Nú duga engin lausatök. Ríkisstj. Alþfl. mun þann tíma sem hún situr gera það sem hún getur til þess að koma í veg fyrir að vandinn ágerist, og það er tilhæfulaust, sem einhvers staðar hefur verið haldið fram, að vandinn hafi aukist fyrir tilverknað hennar. Ríkisstj. hefur tekið ákvarðanir um samræmda afgreiðslu fyrirliggjandi beiðna um verðhækkanir með verulegri takmörkun á hækkunum, þannig að engu sé spillt fyrir þá stjórn sem við málum tekur þegar nýtt rn. verður myndað. Af sama toga eru ýmis mál sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir á sínum stutta starfstíma, og má þar nefna brbl. um 2% hækkun lægstu launa frá 1. des. s.l., er miða að því að vernda kjör þeirra sem rýrastan hlut hafa, en þessi löggjöf ætti að auðvelda kjarasamninga á næsta ári. Þá hefur ríkisstj. freistað þess að bæta olíuviðskiptakjörin með því að ná fram breytingum á olíuviðskiptum við Sovétríkin og leita nýrra leiða í olíukaupum sem munu koma þjóðinni til góða þegar á næsta ári. Ríkisstj. hefur einnig beitt sér fyrir framkvæmd efnahagslaganna, þannig að lánstími sé lengdur og greiðslubyrði dreift yfir lánstímann samhliða verðtryggingu í áföngum, svo sem gert var ráð fyrir í þeim lögum. Þetta eru nokkrir þættir í framkvæmd jafnvægisstefnu í efnahagsmálum, en vissulega þarf mörgum sinnum meira til. Um þetta mun ég þó ekki fara fleiri orðum á þessu stigi máls míns, en vísa til frv. og till. er ríkisstj. leggur fyrir þingið þessa dagana. Mörg þeirra er óhjákvæmilegt að afgreidd verði fyrir árslok til að tryggja snurðulausa framkvæmd á ýmsum sviðum, einkum í ríkisfjármálum. Önnur frv. fjalla um ýmis umbótamál, sem ráðh. Alþfl. hafa látið undirbúa og eiga stoð í stefnu flokksins, og munu þau að sjálfsögðu fá eðlilega afgreiðslu eftir því sem unnt er á þinginu, þótt hin brýnni málin verði að sjálfsögðu að ganga fyrir. Ég ítreka svo að lokum von mína um að þm. og þingflokkar sameinist um að afgreiða í þessari viku þau mál sem krefjast afgreiðslu fyrir áramót. Enn fremur læt ég í ljós þá von mína, að stjórnarmyndun takist sem allra fyrst og þjóðin hljóti trausta og staðfasta ríkisstjórn. Fyrir 30 árum, eftir haustkosningarnar 1949, sagði Sveinn Björnsson, þáv. forseti, þessi orð í þingsetningarræðu, en þau eiga ekki síður við í dag: „Málum vorum er svo komið vegna verðbólgu, dýrtíðar, of mikils framleiðslukostnaðar, of hárra ríkisútgjalda, of hárra skatta og tolla o.s.frv., að erfitt er að sameinast um það, á hvern hátt skuli fram úr ráðið.“ Mér finnst þessi rök frekar vera rök fyrir því að stjórnarmyndun þoli enga bið en fyrir því að langan tíma þurfi til stjórnarmyndunar, sem aftur leiðir af sér langa töf á aðkallandi störfum þings og stjórnar.



Herra forseti. Við framsóknarmenn gerum ekki aths. við það og höfum reyndar samþykkt að stefnuræðu er frestað. Sömuleiðis gerum við enga aths. við það, að þjóðhagsáætlun er ekki lögð fram á þessum fundum Alþ., enda vekjum við athygli á því, að ítarleg jóðhagsáætlun var lögð fram af fyrrv. hæstv. forsrh., Ólafi Jóhannessyni, og hygg ég að litlu sé við hana að bæta. Þar er gerð ítarleg úttekt á þjóðarbúinu og horfum. Við munum einnig stuðla að því, að þau mál fái framgang á þingi sem nauðsynleg eru fyrir þjóðarbúið. Verður að sjálfsögðu að meta það í hverju tilfelli sameiginlega af flokkunum og munum við taka þátt í því. Ég vil hins vegar lýsa efasemdum mínum um þá hugmynd að fresta þingi og tel réttara að ákveða þinghlé. Það stendur ekki á okkur framsóknarmönnum að mæta til þings strax eftir slíkt þinghlé yfir hátíðarnar, enda sýnist mér af ýmsu að það kunni að teljast nauðsynlegt. Ég ætla svo að þessum orðum loknum að snúa mér með fáeinum orðum að því sem er aðalinnihald í ræðu hæstv. forsrh., þ.e. ástandi og horfum í efnahagsmálum. Hæstv. forsrh. lýsti ástandi og horfum í efnahagsmálum. Það er allt rétt, en þetta lá allt saman fyrir t.d. í ágúst s.l. þegar innan fyrrv. ríkisstj. hófust ítarlegar umr. um hertar aðgerðir í efnahagsmálum. Ég hygg að staðreyndin sé þó sú, að þetta ástand hafi töluvert versnað síðan. Ég er ekki með þeim orðum að kenna núv. ríkisstj. um það. En ég hygg að í kosningabaráttu og við þá minnihlutastjórn sem við búum hafi þegar verið sýnt að þetta ástand mundi versna. Við framsóknarmenn bentum á þetta þegar við lögðumst gegn því að efnt yrði til kosninga á þessum tíma. Við töldum og teljum enn, að þá hefði verið réttara að sameinast um hertar aðgerðir í efnahagsmálum til þess að bægja frá þeim vandræðum sem voru augljós og eru orðin enn þá augljósari nú og ég þarf ekki að endurtaka, þau hafa verið talin upp af ýmsum, m.a.nú af hæstv. forsrh. Það var af þessari ástæðu sem í fyrri ríkisstj. hófust umr. um það sem ég vil kalla hertar aðgerðir í efnahagsmálum. Ætla ég að fara nokkrum orðum um þær og m.a.að rekja þá útfærslu sem við framsóknarmenn höfum lagt til grundvallar í þeim umr. um stjórnarmyndun sem nú fara fram. Ég vil þó áður taka fram, út af orðum hv. 1. þm. Reykv. um aðgang að gögnum, að ég hef síður en svo nokkuð við það að athuga að allir þingflokkar fái aðgang að þeim almennu upplýsingum sem Þjóðhagsstofnun hefur útbúið og afhent viðræðunefndinni, slíkt er sjálfsagt. Hitt er svo annað mál, að það er að sjálfsögðu á valdi einstakra flokka hvort því er dreift, sem þeir leggja fram í þessum viðræðum, eða því áliti sem Þjóðhagsstofnun kann að gefa að þeirra ósk um slíkar till. einstakra flokka. Við höfum talið réttara, meðan á þessum viðræðum stendur, að dreifa slíku ekki almennt. Við framsóknarmenn sögðum þegar í ágúst, að nauðsynlegt yrði að taka töluvert harðar á í efnahagsmálum ef takast ætti að halda þeim markmiðum sem höfðu verið sett. Þetta stafaði m.a.af því ástandi, sem skapast hafði í alþjóðamálum og rakið hefur verið og kemur fyrst og fremst fram gagnvart okkur í þeirri gífurlegu olíuverðshækkun sem yfir okkur hefur dunið. Við lögðum þá áherslu á að við vildum gera þetta í samráði við launþega þessa lands, við vildum gera þetta án þess að það leiddi til atvinnuleysis og við vildum gera þetta þannig og á þeim tíma að unnt væri að sýna fram á batnandi lífskjör þegar til framtíðarinnar er lítið. Við töldum jafnframt nauðsynlegt að í slíkum aðgerðum yrði kaupmáttur lægri launa tryggður. Við gerum okkur að sjálfsögðu ljóst, að ef mæta á öllum þessum skilyrðum mun ganga hægar að ná verðbólgunni niður, en við teljum það mikilvægara en harðar og óvissar aðgerðir sem leiða til atvinnuleysis, hörku á vinnumarkaði og eru þar að auki mjög óvissar um árangur. Nú höfum við í þeim viðræðum, sem fram hafa farið, útfært þessar till. töluvert ítarlega og ætla ég ekki að fara nákvæmlega í það í öllum atriðum, en um þær hafa orðið töluverðar umr., m.a. í blöðum í morgun. Í Morgunblaðinu er fjallað um álit Þjóðhagsstofnunar þannig að nauðsynlegt er að leiðrétta. Við leggjum í umræðugrundvelli okkar áherslu á grundvallaratriði þau sem ég nefndi áðan og viljum að sú ríkisstj., sem mynduð verður, setji sér markmið. Við höfum lagt til að markmiðið verði að koma verðbólgunni niður fyrir 30% á ársgrundvelli 1980 og 18% á ársgrundvelli 1981. Út frá þessum markmiðum göngum við í till. okkar. Við leggjum jafnframt til leiðir að þessum markmiðum og tökum þar á hinum ýmsu þáttum sem mikilvægastir eru í viðureigninni við verðbólguna. Við leggjum áherslu á að ríkissjóður verði rekinn hallalaust. Við teljum ekki kleift að hækka skatta frá því sem nú er, og leiðir það til þess að skattheimtan verði innan við eða um 29% af þjóðartekjum. Við leggjum áherslu á að rekstur ríkissjóðs verði bættur, m.a. með því að draga úr þeim halla sem er á ríkissjóði fyrri hluta árs. Við teljum jafnframt nauðsynlegt að fundið sé svigrúm til þess að verja nokkru fjármagni til að styrkja ríkissjóð og jafnframt til þess að styrkja kaupmátt lægri launa sem þátt í launamálastefnu ríkisstj. Um þennan þáttinn í tillögum okkar framsóknarmanna segir Þjóðhagsstofnun orðrétt, að þær tillögur séu „hóflega aðhaldssamar.“ Þetta er rétt. Við höfum gert okkur far um að skoða hvers kyns verðbólgan er. Vafalaust er að verðbólga hér á landi hefur á undanförnum árum breyst töluvert frá því að vera þensluverðbólga í að vera víxlverkandi verðbólga. T.d. benda tölur um einkaneyslu til þess. Aukning á einkaneyslu hefur dregist saman ár eftir ár. Aukningin var um 6% 1976, en 1.5% 1978. Engu að síður er verðbólgan að sjálfsögðu blanda af þessu tvennu, og þess vegna teljum við að aðhald verði engu að síður að vera í ríkisfjármálum. En við teljum þó unnt að beita ríkissjóði að nokkru leyti til þess að ná viðunandi stöðu í atvinnumálum og kjaramálum. Í fjárfestingarmálum teljum við að fjárfestingin geti orðið á milli 25 og 26% af þjóðartekjum. Þetta er nokkur aukning frá því sem er á yfirstandandi ári. En við teljum ákaflega mikinn mun á því, til hvers fjármagnið er notað. Að sjálfsögðu verða erlend lán að takmarkast við greiðslugetu þjóðarinnar. Var endurgreiðslan á síðasta ári um 14.1%. Það er hæfilegt almennt séð. Við teljum þó að þetta megi auka eitthvað, ef þess er vandlega gætt að slíkar lántökur séu til framleiðsluaukningar eða gjaldeyrissparnaðar og sé fyrst og fremst varið til kaupa á vélum og erlendum hlutum sem ekki leiða til óeðlilegrar þenslu í þjóðarbúskapnum. Þau drög, sem liggja fyrir að lánsfjáráætlun, gera ráð fyrir 25.8% fjárfestingu af þjóðartekjum. Þau gera jafnframt ráð fyrir erlendri lántöku um 80–85 milljarða. Við teljum að sú erlenda lántaka sé of mikil og þurfi að draga þar nokkuð úr og eigi að gera það með auknum innlendum sparnaði. Ég veit að ýmsir telja að draga beri úr fjárfestingu, en orkuframkvæmdir eru mjög stór hluti sem við teljum að eigi að hafa forgang. Um þennan þáttinn segir Þjóðhagsstofnun jafnframt, að þarna sé um auknar framkvæmdir að ræða og því ekki í þeim aðhald að þessu leyti frá því sem var 1979. Vísa ég til þess sem ég sagði áðan um það. Í peninga- og lánamálum teljum við að til lítils sé að setja ákveðinn hundraðshluta í lög um hvað peningamagn megi aukast í umferð. Ég held að það standist satt að segja ekki. Hins vegar er alveg ljóst, að ríkisvaldið verður ætíð að vera tilbúið til þess að beita þeim tækjum sem það á tiltækt til þess að peningamagn aukist ekki óeðlilega umfram það sem almennar verðlagshækkanir eru í þjóðfélaginu. Við leggjum áherslu á að sú vaxtastefna, sem fylgt hefur verið, verði vandlega skoðuð. Við teljum að óráðlegt sé að hækka vexti og verðtryggingu frá því sem nú er, en viljum hins vegar að verðtrygging og verðbólga mætist fremur með ákveðinni áfangahjöðnun verðbólgunnar. Hins ber þó að gæta í þessu sambandi, að áreiðanlega er mjög nauðsynlegt eins og nú stendur að leita leiða til þess að létta greiðslubyrði af atvinnuvegunum. Þar stefnir í strand, m.a. vegna þess að ákvæðum laga um stjórn efnahagsmála o.fl. frá 10. apríl hefur ekki verið framfylgt. Lenging lána hefur ekki orðið eins og þar hefur verið ætlast til, og það er rétt, sem kemur fram í fréttum, t.d. frá forsvarsmönnum frystiiðnaðarins og útgerðar, að rekstrarlán hafa alls ekki aukist eins og gera verður ráð fyrir með auknum kostnaði. Þarna er brotalöm á sem verður að leiðrétta. Einnig virðist óeðlilegt að lán til fiskiðnaðarins séu bundin byggingarvísitölu eins og gert er. Ég hygg að töluvert svigrúm sé til þess að létta a.m.k. greiðslubyrði verulega af atvinnuvegum landsins. Um þetta má einnig segja að það sé hóflega aðhaldssamt. Vitanlega er hægt að ganga lengra og þrengja meira að, en eiga á hættu atvinnuleysi og stöðvun. Það getum við allir séð í hendi okkar. Það viljum við framsóknarmenn ekki. Við viljum jafnframt taka á verðlagsmálunum þannig að setja ákveðið hámark á leyfilegar verðhækkanir ársfjórðungslega. Okkar till. voru og eru að þetta hámark verði 8% til 1. mars, 7% til 1. júní, 6% til 1. sept. og 5% til 1. des. Ljóst er að þegar er mikið af verðlagi komið út sem brýtur þessi mörk og því ræðst alls ekki við þetta nú á þessum ársfjórðungi. Við höfum þó talið rétt að halda þessum mörkum eftir sem áður, eins og við höldum því grundvallarmarkmiði að ná verðbólgunni niður fyrir 30% á ársgrundvelli. Ég kem nú að því sem segja má að sé niðurstaða af þeirri úttekt sem Þjóðhagsstofnun hefur gert og hefur verið mjög rangtúlkuð og ég tel mér því nauðsynlegt að ræða nokkuð. Þjóðhagsstofnun telur að ekki verði unnt að ná hækkun framfærsluvísitölu niður í 8% 1. mars, af því að svo mikill þungi sé á verðhækkunum. Ekki var gripið í taumana þegar í nóv. og þak sett á þær eins og við vildum og Alþfl.-stjórnin gerir raunar núna. Hún hefur sett 9% þak á verðhækkanir, sem er sú tala sem við nefndum þegar í nóv. og hefði betur verið gert þá að sjálfsögðu. Því telur Þjóðhagsstofnun að þrátt fyrir þessa viðleitni hækki framfærsluvísitala um 10–11% 1. febr. n.k. Hagstofan gerir sér vonir um nokkru minni hækkun, en yfirleitt hefur slíkt farið fram úr áætlun og því ráðlegast að hafa þá töluna sem hærri er. Þjóðhagsstofnun telur að vegna þess þunga, sem er, muni taka eitthvað lengri tíma í upphafi að komast niður í umrædda áfangahjöðnun verðbólgunnar. Þjóðhagsstofnun segir í áliti sínu, að í árslok ætti með þessu móti verðbólgan á ársgrundvelli að vera komin niður í 37–38%, en ekki 40–45 eins og skýrt var frá í Morgunblaðinu í morgun að yrði eftir áramótin. Og vitanlega er hraði verðbólgunnar kominn töluvert neðar, niður í kringum 32–33 %. En það mikilvægasta, sem ég sé í þessari úttekt, er að Þjóðhagsstofnun telur jafnframt, að ef markvisst er unnið á þessari braut verði verðbólgan komin niður í 20% í lok ársins 1981 á ársgrundvelli. Í raun og veru er mikilvægara, sýnist mér, að ná verðbólgunni niður markvisst og geta staðið við þau grundvallaratriði, sem ég nefndi í upphafi máls míns, en ráðast á hana með einhverjum látum, einhverju áhlaupi og hafa óvissuna alla fram undan. Við erum að sjálfsögðu tilbúnir að skoða leiðir til þess að ná verðbólgu niður hraðar og það væri æskilegt, enda verði þá þeim markmiðum, sem ég nefndi áðan, ekki stefnt í óeðlilegan voða. Við leggjum á það höfuðáherslu í þessum hugmyndum okkar að leitað verði samkomulags við launþega um launastefnu, og ég vil leyfa mér að segja að hvaða ríkisstj. sem er mynduð hlýtur að leita eftir slíku samkomulagi, ef henni er annt um árangur af aðgerðum sínum. Við leggjum til að leitað verði samkomulags við launþega um takmarkanir á launahækkunum ársfjórðungslega, eins og ég hef áðan rakið um verðlag, en við leggjum jafnframt áherslu á að náist það ekki verði sá mismunur bættur með félagslegum umbótum, með skattaívilnunum eða að öðrum leiðum sem menn koma sér saman um, þannig að kaupmáttur lægri launa verði tryggður í hæfilegu stigi miðað við það sem hann hefur verið. - Ég skal ekki segja hvað hann á að vera. Það á að vera athugunaratriði. Kaupmáttur launa verkamanna var að meðaltali á árinu 1979 116.4%, en á síðasta ársfjórðungi 1979 er hann 113.1 miðað við 100 í janúar 1977. Ég gæti vel ímyndað mér að unnt væri að tryggja kaupmátt einhvers staðar þarna á milli, ef menn fara ekki of hátt upp eftir launaskalanum. Til þess eru ýmsar leiðir að sjálfsögðu. Ég vil jafnframt vekja athygli á því í þessu sambandi, þegar litið er á kaupmáttartölur, að kaupmáttaraukning hinna ýmsu stétta í þjóðfélaginu er ákaflega mismunandi. Kaupmáttaraukning hjá opinberum starfsmönnum, miðað við 100 í janúar 1977, er 127 borið saman við 116 hjá verkamönnum. Þarna er um mikinn mun að ræða sem vitanlega gerir málið stórum erfiðara gagnvart þeim sem hafa orðið á eftir, en stunda oft og iðulega sömu vinnu. Þetta er stórt vandamál sem menn ættu að hafa í huga. Í niðurstöðum Þjóðhagsstofnunar um þessar till. okkar framsóknarmanna segir, að án þess að tekið sé tillit til þeirra aðgerða, sem við teljum nauðsynlegar til að tryggja kaupmátt lægri launa, verði kaupmáttarskerðingin um 5–6% árið 1980 og 3% á árinu 1981. Verði hins vegar bætt um 1% - við leggjum til 2% - þá verði kaupmáttarskerðingin á árinu 1980 4–5%, en engin á árinu 1981. Hins vegar skal tekið fram, að árið 1981 er ákaflega erfitt í öllum slíkum útreikningi. Þarna er miðað við meðalkaupmátt ársins 1979, sem er 116.4 hjá verkamönnum, eins og ég sagði áðan. Með 1% lagfæringu, eins og er í síðara dæminu, verði kaupmáttur svipaður og hann er síðasta ársfjórðung 1979. Í þessu sambandi er einnig rétt að vekja athygli á þeirri kaupmáttarskerðingu sem mun verða ef ekkert er að gert. Samkv. áætlun Hagstofunnar er þegar í farvatninu kaupmáttarskerðing 1. mars sem nemur 2% frá framfærsluvísitölu. Hagstofan telur að framfærsluvísitala hækki um 10%, en verðbótavísitala um 8%, þannig að þótt ekkert sé gert verði kaupmáttarskerðing á næsta ári um 4–5% að mati sérfræðinga. Í niðurstöðunum segir orðrétt: „En eitt er víst, að miklum örðugleikum er bundið að ná verðbólgunni niður í það, sem sett er sem markmið till., á skemmri tíma en hér er reiknað með,“ þ.e.a.s. 30% 1980, og 18% 1981. Þarna er að sjálfsögðu um að ræða að standa við þau markmið sem menn hafa sett sér. Það er skoðun okkar framsóknarmanna, að þannig beri að vinna að hjöðnun verðbólgunnar. Ég skal ekkert um það segja, hvort samstaða næst í þeim viðræðum sem nú fara fram. Ljóst er að það hriktir í og er margt sem bendir til að litlar líkur séu til þess að stjórnarmyndun takist. Á það hlýtur að reyna allra næstu daga. Það er hins vegar einlæg von mín, að þær tilraunir, sem gerðar verða, endi með því að takist að mynda þingræðisstjórn, því að það er þjóðinni nauðsynlegt. Ég er í engum vafa um að stuðningsmenn þeirra þriggja flokka, sem nú ganga til viðræðna, hafa með atkv. sínu að mjög miklum meiri hl. óskað eftir því, að vinstri stjórn yrði mynduð. Þetta er okkar mat og er byggt á mörgum viðtölum við menn. Því er það skoðun mín, að reyna beri á það til hins ítrasta hvort málefnasamstaða næst, en þó ekki það lengi að slíkt verði til að tefja fyrir öðrum möguleikum á stjórnarmyndun. Ég mun því ekki halda föstu því umboði, sem ég hef, langt umfram þennan dag. Hvaða ríkisstj. sem verður mynduð verður að ráðast gegn verðbólguvandanum og verður að gera það á þann máta, að mínu mati, að ekki leiði til mikilla erfiðleika vegna atvinnuleysis og vegna átaka á vinnumarkaði. Þá hygg ég að niðurstaðan verði eitthvað á þann veg sem ég hef rakið.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur óskað eftir því að vera leystur undan þeirri kvöð að flytja hér stefnuskrárræðu. Ég tel sjálfsagt að fallast á að leysa hann undan þeirri skyldu eins og á stendur og allt er í pottinn búið. Hitt er vert að hafa í huga við þetta tækifæri, að núv. hæstv. ríkisstj. er við völd og starfar hér á ábyrgð tveggja flokka, Sjálfstfl. og Alþfl. Alþfl. sprengdi samstarf Alþb., Framsfl. og Alþfl. á haustmánuðum, eins og öllum er kunnugt, og síðan mynduðu Sjálfstfl. og Alþfl. nýjan meiri hl. hér á Alþ. Þessir flokkar bera alla ábyrgð á því stjórnleysisástandi sem nú er ríkjandi. Þeir hikuðu að vísu við að taka höndum saman og mynda stjórn eftir fall vinstri stjórnarinnar og stefndu þjóðinni út í nýjar kosningar. Nú hafa þær farið fram. Er vandinn minni að kosningum loknum? Er ekki ljóst að myndun nýrrar ríkisstj. er flóknara verk og erfiðara en nokkru sinni fyrr? Er ekki ljóst að verðbólga hefur stóraukist á þeim tíma sem liðinn er síðan vinstri stjórnin fór frá? Er ekki Í jóst að kosningar hafa síður en svo auðveldað lausn þeirra vandamála sem fyrir liggja? Kjarni stjórnarkreppunnar, sem ríkir í íslenskum stjórnmálum, er sá, að einn stjórnmálaflokkanna, þ.e. núv. ríkisstj.-flokkur, Alþfl., hefur átt í miklum vandræðum með að gera það upp við sig á undanförnum misserum hvort hann ætlaði í hægri stjórn eða vinstri stjórn. Flokkurinn hikaði lengi vel eftir kosningarnar 1978, en hafnaði að lokum í vinstri stjórn. Hann sprengdi þó vinstri stjórnina einu ári síðar og gerði þá bandalag við Sjálfstfl. um ríkisstj. og nýjar kosningar. Það bandalag stendur enn. Að vísu eru fulltrúar Alþfl. í vinstristjórnarviðræðum þessa dagana og segja þar fátt, hafa engar till. lagt fram, en nú orðið dylst varla nokkrum manni að Alþfl. stefnir tæpast í vinstri stjórn. Í gær tryggði Alþfl. að Sjálfstfl. fengi fjóra menn kjörna í fjvn. Í miðjum vinstristjórnarviðræðum kaus Alþfl. að fjölga fulltrúum flokks, sem hefði átt að lenda í stjórnarandstöðu ef viðræður um stjórnarmyndun hefðu borið árangur, á kostnað væntanlegs samstarfsflokks. Í morgun var haldinn fyrsti fundur utanrmn. Við lögðum þar til, hv. þm. Steingrímur Hermannsson og ég, að kosningu formanns yrði frestað. En fulltrúi Alþfl. hafði ákveðna skoðun á þessu máli. Hann lýsti því yfir, að Alþfl. hefði ákveðið að styðja hv. þm. Geir Hallgrímsson, formann Sjálfstfl., til formennsku í n. Fór þá kosning fram og hlaut hv. þm. Geir Hallgrímsson 4 atkv., fulltrúa Sjálfstfl. og Alþfl., en Steingrímur Hermannsson, formaður Framsfl., hlaut 3 atkv. fulltrúa Framsfl. og Alþb. Bandalag Alþfl. og Sjálfstfl., sem myndað var í okt. í haust, stendur því áfram, það getur engum dulist. Þessir flokkar bera nú sameiginlega alla ábyrgð á núverandi stjórn og núverandi stjórnleysisástandi, hversu lengi sem það á eftir að standa. Ég tel ekki rétt að flytja hér stefnuskrárræðu af hálfu míns flokks, þar sem þetta eru ekki stefnuskrárumr., en ég vil hins vegar fara örfáum orðum um skýrslu hæstv. forsrh. Vissulega væri ástæða til að gera úttekt á störfum þeirrar stjórnar Alþfl. og Sjálfstfl. sem verið hefur hér við völd seinustu tvo mánuði. En skýrsla hæstv. forsrh. gefur varla tilefni til þess að hafa þar mörg orð um. Störf þeirrar stjórnar hafa fremur öðru einkennst af heldur yfirborðslegum kosningaáróðri og ýmiss konar sýndarmennsku í stjórnarathöfnum, eins og við var að búast, svo að stuðningsflokki stjórnarinnar, Sjálfstfl., mun hafa verið nokkur raun að horfa upp á, a.m.k. þegar flugeldasýning stjórnarinnar hefur staðið sem hæst. Ég vil nefna hér eitt dæmi um þetta, þótt málið sé í sjálfu sér heldur lítilfjörlegt. Þetta dæmi er ákvörðun núv. hæstv. ríkisstj. um að afsala sér hækkun vísitölubóta á laun daginn fyrir kosningar 1. des. s.l. Það var ekki seinna vænna! Ég tel líka rétt að rifja það upp, að á s.l. vori lögðum við ráðh. Alþb. í þáv. stjórn til að þak væri sett á vísitölubætur yfir ákveðnu marki. Þessa till. fluttum við aftur og aftur í þáv. ríkisstj., en án árangurs. Samstarfsflokkar Alþb. - og þá sérstaklega Alþfl. og ráðh. hans - neituðu að fallast á breytta skipan þessara mála. Við gerðum það sem sagt að till. okkar, að enginn hálaunamaður fengi meiri hækkun vísitölubóta en næmi þeirri upphæð sem kæmi á svo sem eins og tvöföld verkamannalaun, en þessi upphæð var á s.l. vori u.þ.b. 360–370 þús. kr. Þetta virtist sjálfsögð ákvörðun, en allt kom fyrir ekki. Ráðh. Alþfl. höfnuðu algerlega þessum till. og þess vegna hafa hálaunamenn, m.a. ráðh., fengið margfaldar uppbætur á laun sín við hvern vísitöluútreikning á við þá lægst launuðu. En auðvitað var það svo í fullkomnu samræmi við allt annað að einmitt þeir sömu menn, sem ákveðnast stóðu gegn nokkrum breytingum á vísitölugreiðslum til hálaunamanna á s.l. vori og sumri, skyldu taka sig til einmitt daginn fyrir kosningar og afsala sér hækkun á þeim greiðslum. Nú eru kosningar afstaðnar og mögulegt ætti að vera fyrir hæstv. ráðh. Alþfl. að taka ákvörðun án þess að vera mjög þjakaðir af óttanum við yfirvofandi kosningar. Þær verða varla fyrr en í vor. Nú væri því fróðlegt að fá svör við því frá hæstv. forsrh., hvernig þessum málum verður háttað um næstu mánaðamót, ef stjórnin verður þá enn við völd. Hæstv. forsrh., Benedikt Gröndal, drap áðan á þá sjálfsögðu ákvörðun núv. ríkisstj. að tryggja hækkun lægstu launa 1. des. s.l. með brbl. þannig að lægri launin hækkuðu til jafns við hærri laun. Ekki ber að vanþakka þessa ákvörðun, sem hefði örugglega verið tekin í hvaða ríkisstj. sem hefði verið við völd. Hins vegar er rétt að minna hér á hvernig þetta misræmi skapaðist milli lægri og hærri launa. Þegar afgreiðsla efnahagslaga var á lokastigi hér á Alþ. á s.l. vori lagði Alþb. sérstaka áherslu á að þeim lægst launuðu yrði hlíft við 2% kjaraskerðingu af völdum versnandi viðskiptakjara sem aðrir tækju á sig. Alþfl. barðist mjög hart á móti þessu, svo að við lá að stjórnin færi frá einmitt af þessum sökum. En hann sætti sig þó við þetta að lokum með því skilyrði að skerðing á lægstu laun félli ekki alveg niður, heldur væri frestað um sex mánaða skeið. Þetta varð málamiðlunarniðurstaða, m.a. í þeirri von að viðskiptakjörin færu aftur batnandi síðar á þessu ári. En það varð ekki. Alþfl. var því ósköp einfaldlega með útgáfu brbl. að hverfa frá fyrri kröfum sínum og þar með að viðurkenna villu sína frá s.l. vori, og vissulega ber að þakka fyrir það. Hæstv. forsrh. boðaði hér áðan, að flutt yrði till. um greiðsluheimild til handa hæstv. ríkisstj. þar til ný fjárlög hefðu verið afgreidd. Auðvitað er það ein versta afleiðingin af því að kosningar skyldu vera ákveðnar í desembermánuði, að bersýnilegt er að ekki verða fyrir hendi fjárlög í byrjun næsta árs. Ég hef séð drög að till. um greiðsluheimild af þessu tagi. Ég tel það augljósan ágalla á þessum drögum að um er að ræða ótímabundna heimild sem ríkisstj. er veitt. Ég tel ekki koma til greina að við Alþb.-menn stöndum að ótímabundinni heimild til núv. ríkisstj. til að greiða af ríkisfé. En vissulega verður ekki hjá því komist að einhver greiðsluheimild sé fyrir hendi í byrjun næsta árs, og þar sem við verðum að vænta þess að þing komi fljótlega saman eftir nýár tel ég að heimild til nokkurra vikna ætti að nægja. Auk þessa þarf að sjálfsögðu að athuga hvaða mál eru hér til afgreiðslu og þola alls ekki frekari bið. Við Alþb.-menn munum að sjálfsögðu greiða fyrir afgreiðslu mála hér á Alþ. eftir því sem brýn nauðsyn krefur. Að öðru leyti verður að fresta afgreiðslu mála fram á nýtt ár um leið og þingfundum er frestað. En ég tek undir það, sem kom fram hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni áðan, að ég tel eðlilegra undir þessum kringumstæðum að fresta Þingfundum fremur en gert verði nú formlegt þinghlé. Á því er allmikill munur, eins og flestir munu þekkja. Ljóst er að mikil óvissa ríkir nú í íslenskum stjórnmálum. Verðbólga er mikil og verður að gera átak til að draga úr henni með samræmdri áætlun til tveggja eða þriggja ára. Hins vegar vil ég að endingu eindregið vara við þeim hugmyndum, sem nú eru mjög á sveimi, að beita samdrætti í framkvæmdum og stórfelldri kjaraskerðingu í baráttu við verðbólgu, því að það væri sannarlega að fara úr öskunni í eldinn að bæta atvinnuleysi og miklum ófriði á vinaumarkaði ofan á það ástand sem fyrir er.



Herra forseti. Þessar umræður hafa tekið á sig dálítið sérstakan svip, einkum og sér í lagi vegna þess að þær hafa orðið nokkurs konar skýrsla hv: þm. Steingríms Hermannssonar um gang þeirra mála sem þ jóðin bíður nú spennt eftir að fá að vita um, en það er: Hvernig endar stjórnarmyndunartilraun hans? Það var skilið við það mál hér í hálfkveðnum vísum, þannig að mér finnst ástæða til þess, þar sem við höfum enn nægan tíma, alla vega til kl. fjögur, að spyrja hv. þm. nokkurra spurninga í þeirri von að hann komi í þennan ræðustól og gefi frekari og ítarlegri svör við ýmsum áleitnum spurningum. Spurningarnar eru til komnar vegna þeirra ummæla hans, að hann teldi litlar líkur á því að tækist að koma saman vinstri stjórn og, eins og hann orðaði það, sumir segðu að allar líkur væru á því að það tækist ekki. Og hann bætti því við, að líkast til mundi hann skila málum af sér á morgun eða næsta dag. Annað var ekki að heyra á ummælum hv. þm. Af þessu tilefni er ástæða til að spyrja um það, hver sé hinn raunverulegi ágreiningur í sundurgreindum liðum á milli þeirra þriggja flokka sem nú eru að gera tilraun til stjórnarmyndunar. Í öðru lagi: Hvað hefur breyst frá því að hv. þm. Steingrímur Hermannsson hóf tilraunir á grundvelli kosningasigurs Framsfl., sem hann taldi að væri ávísun á vinstri stjórn? Hvað hefur breyst frá þeim tíma og til dagsins í dag? Í þriðja lagi: Hvort er það Alþfl. eða Alþb. sem ekki vill vinstra samstarf? Það er ástæða til að spyrja um þetta og fá skýr svör, en ekki hálfkveðnar vísur. Hv. þm. Ragnar Arnalds lýsti hér skoðunum sínum á þingræðinu, en í þeim.kom fram að hann taldi ákaflega eðlilegt að minni hl. þings ætti meiri hl. í fjvn. Þessi skilningur er kannske til marks um það, hvernig hann og flokksmenn hans telja að þingið eigi að vera samansett í deildum eftir að búið er að kjósa það í almennum kosningum. Í Ed. tóku tveir þingflokkar sig saman og komu í veg fyrir hugsanlegan stjórnarmyndunarmöguleika milli Sjálfstfl. og Alþfl. með því að fá 10 menn saman í deildinni.  Ég ætla ekki að fara að gera að umtalsefni efnisatriði sem komu fram í ræðu hv. þm. Steingríms Hermannssonar, það voru allt gamalkunn atriði. Það var þó athyglisvert, og á það vil ég leggja áherslu, að heyra að hann taldi kjaraskerðingu í formi lægri kaupmáttar meðallauna vera óumflýjanlega á næsta ári. Síðan kom í ræðustól næstur á eftir hv. þm. Ragnar Arnalds og sagði að slíkt mundi aldrei koma til greina að áliti Alþb. Ber að skilja þetta svo, að það sé Alþb. sem hafi eyðilagt stjórnarmyndunartilraunir Steingríms Hermannssonar eða eru einhverjir aðrir maðkar í mysunni? Ég held að þjóðin vilji fá skýr svör um þetta, og ég skora á hv. þm. Steingrím Hermannsson að gera henni ljóst hvernig þessum málum er háttað á þessari stundu.