Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meirihl. (Ingvar Pálmason) Eins og sjest á nál.fjhn., hefir hún ekki orðið sammála um þetta frv. það er töluvert þýðingarmikið mál, því að með frv. þessu er farið fram á það, að ríkissjóður selji að líkindum þá stærstu og langverðmestu jarðeign, sem hann á enn óselda. Með lögunum um sölu þjóðjarða, frá 1905, er gengið inn á þá braut, að ríkið selji þær jarðir, sem það hefir átt um undanfarnar aldir. Um árangurinn af þeim lögum eru mjög skiftar skoðanir, en jeg hygg þó, að meginþorri manna líti svo á, að lögin hafi ekki náð tilgangi sínum, og ekki laust við, að margir líti svo á, að margar eignir hafi verið seldar lægra verði heldur en sanngjarnt var. Þetta gefur ástæðu til þess nú, þá er um sölu Vestmannaeyja er að ræða, að athugað sje rækilega, hvernig er með söluverðið. Eins og málið liggur nú fyrir hv. deild, skortir mikið á, að þær upplýsingar liggi fyrir, að þingmenn geti dæmt um verðmæti þessarar eignar. Það, sem meirihl. fjhn. hefir bygt á, er síðasta fasteignamat, en það getur verið varhugavert og ekki nógu tryggilegur grundvöllur til þess að byggja á, sjerstaklega þegar tillit er tekið til þess, hvað framkvæmdir allar í Vestmannaeyjum eru hraðfara. Það er því ekki að ástæðulausu, að meirihl. nefndarinnar lítur svo á, að tæplega sje gerlegt að taka nú fasta ákvörðun um þetta mál, eins og það horfir við. Eins og nál. meirihl. ber með sjer, er ætlast til þess, að útvegaðar verði nánari upplýsingar um málið áður en því verður ráðið til lykta. Það hefir verið minst á þjóðjarðasölu yfirleitt í sambandi við þetta mál, en hjer stendur öðruvísi á en viða annarsstaðar, þar sem hjer er það bæjarfjelagið, sem er kaupandi, en annars hafa það verið einstaklingar. Jeg vil ekki leggjast í móti málinu, en hinsvegar dreg jeg það í efa, að nauðsyn þessa sje eins brýn og hv.flm. (JJós) hefir sagt. Ber hjer á það að líta, að Vestmannaeyjabær verður ekki nema að nokkru leyti notandi eignarinnar. Hitt er og verður leigt öðrum. Og þá ber á hitt að lita, hvort Vestmannaeyjakaupstaður verður betri landsdrottinn heldur en ríkissjóður. Um það efast jeg. En sem sagt vil jeg þó ekki að svo stöddu taka ákvörðun á móti sölu, og meirihl. fjhn. hefir litið svo á, að það væri ekki rjett af þinginu nú, að ákveða sölu, og byggir þar á því, að nú vantar öll gögn til þess að geta ákveðið söluverð. Eins og jeg drap á áðan, þá er hið helsta, er fjhn. byggir álit sitt á, fasteignamatið. Það er nú rúmlega 630 þús. kr. á öllum Eyjunum. Mundi ef til vill margur segja, að þarna hefði legið nægileg gögn fyrir fjhn., en meirihluti hennar hefir ekki viljað fallast á það, því að slíkt mat getur altaf orkað tvímælis. Skal jeg þar, máli mínu til sönnunar, benda á Siglufjörð, sem vaxið hefir upp á skemri tíma en Vestmannaeyjar. Þar eru lóðir metnar á 1344 þús. kr., og virðist svo sem þar sje ekki gott samræmi í milli. Jeg skal engan dóm á það leggja, hvort lóðir í Siglufirði eru metnar of hátt, eða lóðir í Vestmannaeyjum of lágt. En sennilegt þykir mjer, að hjer sje hvorutveggja til að dreifa. Það er þó mín eigin skoðun, og tala jeg ekki þetta fyrir hönd fjhn. En jeg tel, að raunverulegt verðmæti Vestmannaeyjalóðanna sje hærra en fasteignamatið. Hjer er þó ekki á neinum föstum grundvelli að byggja, og þessvegna leggur meirihl. nefndarinnar til, að ítarlegri upplýsinga sje aflað um málið áður en föst ákvörðun sje tekin. Hv. minnihl. (JJós) hefir fallist á, að hjer sje ekki að öllu leyti byggjandi á núverandi eftirgjaldi af lóðum í Vestmannaeyjum. Í þess stað hefir hann viljað fara þá leið, að láta nýtt mat fram fara og semja um verðið á þeim grundvelli. En jeg lít svo á, og hygg, að meirihl. fjhn. sje mjer samdóma um það, að um sölu og verð Vestmannaeyja eigi Alþingi að taka síðustu ákvörðun. Jeg hefi þá í fáum orðum reynt að gera grein fyrir því, hvað valdið hefir, að meirihl. fjhn. leggur til, að mál þetta fái þá afgreiðslu, sem nefnd er í niðurlagi nál. á þskj. 289. Og jeg tel ekki ástæðu til, frá minni hendi, að lengja umr. frekar að þessu sinni. Þó vil jeg, áður en jeg sest niður, skjóta því til hæstv. atvrh. (MG), að jeg lít svo á, að hann hafi ekki athugað þetta mál sem skyldi. Hann sagði við 1. umr. þessa máls, að hann væri hlyntur því að selja Vestmannaeyjar og teldi rjettast, að þær væru þá seldar allar, og nefndi í því sambandi 250 þús. kr., sem mundi vera hæfilegt verð fyrir þær. Jeg tel það illa farið, að hæstv. atvrh. (MG) skyldi ekki athuga betur þá tillögu sína. Mjer er það fyllilega ljóst, að slíkt verð getur alls ekki komið til nokkurra mála, enda leit meirihl. fjhn. svo á. Jeg verð að líta svo á, að eins og málið liggur nú fyrir, þá sje ekki tímabært að ráða sölu Vestmannaeyja til lykta. En sem sagt, um þetta ætla jeg ekki að orðlengja frekar. Það eru fleiri, sem þurfa að tala, og vil jeg ekki tefja þá að óþörfu. Eins og málið liggur fyrir nú, þá á það ekki að ná fram að ganga. Það er illa undirbúið og margar nauðsynlegar upplýsingar vantar. Mjer virðist meirihl. fjhn. hafa fært svo góð rök fyrir þessu í nál. sínu, og jeg reynt að bæta við það með því, er jeg hefi nú sagt, og ræð því hv. deild að ráða ekki þessu máli til lykta á þessu þingi.

Frsm. minnihl. (Jóhann Jósefsson) Hv. frsm. meirihl. (IP) hefir nú reifað ástæður meirihl. fjhn. Og ástæðan fyrir því, að meirihl. nefndarinnar vill vísa málinu til stjórnarinnar - eins og gert hefir verið á svipaðan hátt áður í þessari hv. deild - er sú, að fullnægjandi upplýsingar liggi ekki fyrir hendi um verðmæti Eyjanna. Hann sagði, hv.frsm. meirihl. (IP), að mál þetta yrði að athugast grandgæfilega áður en ákvörðun yrði tekin um það, hvort selja eigi Vestmannaeyjum lóðirnar, sem kaupstaðurinn stendur á, eða ekki. Þessu neitar víst enginn, enda hefi jeg aldrei gert ráð fyrir, að hrapað yrði að sölu lóðanna athugunarlaust. En hitt finst mörgum ekki nema rjett og sanngjarnt - og það fleirum en Vestmanneyingum - að kaupstaðurinn eigi land það, er hann stendur á, og ráði því sjálfur. Jeg skal viðurkenna, að það sje ef til vill ekki rjett, að Alþingi ákveði lóðaverðið, enda höfum við minnihl.mennirnir borið fram brtt. í nál. á þskj. 271, þess efnis, að söluverðið ákveðist eftir mati þriggja dómkvaddra og óvilhallra manna, sem búsettir eru utan Vestmannaeyja. Það má vel vera, að brtt. sje ekki nógu ákveðin, en við töldum, að rjettara væri að taka það fram, til þess að tryggja betur, að engin óánægja rísi út af sölunni, að það yrðu að vera menn búsettir utan Vestmannaeyja, sem kvaddir væru í matsnefndina. Virðist mjer þetta síst óeðlilegt frá sjónarmiði þeirra manna, sem finna alt því til foráttu, að mál þetta lúkist á þann hátt, er Vestmannaeyingar óska. Hv. frsm. meirihl. (IP) drap lítilsháttar á fasteignamat Eyjanna, og brá þá svo við, að alt skalf og nötraði. undir fótum hans, þegar þangað kom. Hann sagði, að fasteignamatið væri ekki nægilega tryggur grundvöllur til þess að byggja á því lóðaverðið. Jeg get vel trúað, að honum finnist enginn grundvöllur nægilega traustur til þess að byggja á í þessu máli. Því að hann hefir sýnt sig mjög andvígan málinu og hirðir ekki um nein rök, sem fram eru borin af þeim, sem máli þessu fylgja. Og nú skal jeg fræða hann um það, að samkvæmt dómi þeirra manna, sem til þekkja í Vestmannaeyjum og víðar á landinu, þá er það álit þeirra, að lóðir Vestmannaeyja sjeu tiltölulega hærra metnar en annarsstaðar á landinu og þoli fyllilega samanburð við Siglufjörð, er hann taldi hærra metinn. Siglufjarðarkaupstaður hefir meira landrými, en fasteignamat hans þó lægra en Vestmannaeyjalóðanna. Hv. frsm. meirihl. (IP) kannaðist við, að hjer væri um annað að ræða en þjóðjarðasölu í venjulegri merkingu. Á þetta benti jeg líka við 1. umr. þessa máls, að slíkt væri alls ekki sambærilegt. Einstakir menn, sem kaupa þjóðjarðir, fá ótakmarkaðan eignarrjett yfir jörðinni og geta selt hana aftur eða ráðstafað á annan hátt, án íhlutunar þess opinbera, en bæjarfjelag Vestmannaeyja má samkv. frv. ekki selja lóðirnar aftur. Eiginlega vildi hv.frsm. meirihl. (IP) láta skína í gegn, að hann væri ekki mótfallinn frv., þó að hann hinsvegar sýndi það bæði í orði og æði, að hann vildi koma því fyrir kattarnef, eða kanske eigi að skilja framkomu hans sem svo, að hún sje öll gerð gegn betri vitund hans? Jeg viðurkenni, að fasteignamatið sje ekki nógu trygt, þessvegna er líka brtt. okkar minnihl., sem jeg nefndi áðan, borin fram. Við viljum, að öll gögn í málinu komi fram og matsmennirnir kynni sjer þau vel og rækilega og velji svo á milli. Reglan um þjóðjarðasölu er sú, að kynna sjer, hvort leigan hefir verið sanngjörn eða ekki og á hvora hliðina hefir hallast. Sama ætlumst við til, að gert verði í þessu máli, og ættu þá að koma fram þessar mörgu upplýsingar, er hv.frsm. meirihl. (IP) segir að vanti nú. Hv. frsm. meirihl. lauk ræðu sinni með því að vanda um við hæstv. atvrh. (MG) fyrir það, sem hann hefði lagt til þessara mála. Það er rjett, að hæstv. atvrh. hefir látið það álit í ljós, að hann gæti fallist á að selja bæjarfjelaginu í Vestmannaeyjum lóðirnar, en talið, að upphæðin, sem nefnd hefir verið - 250 þús. kr. - mundi ef til vill of lág. Annars er ekki mitt að svara fyrir hæstv. atvrh. Hann mun gera það sjálfur. Jeg hefi heldur ekki haldið því fram, að þetta verð, 250 þús. kr., væri það mesta, sem selja ætti fyrir, en hinsvegar væri ekki úr vegi að reikna, hvað sú upphæð væri lengi að tvöfaldast með því að leggja vextina við höfuðstólinn. Í nál. á þskj. 289 vitnar meirihl. nefndarinnar í það, að hún hafi fengið upplýsingar um, að lóðargjöldin í Vestmannaeyjum hafi 5-faldast nú á síðustu árum, og telur þessvegna ekki hægt að byggja á gömlu leigunum um verðmæti Eyjanna. Það er rjett, að síðasta ár hafa lóðargjöldin 5-faldast á nokkrum húsalóðum undir ný hús. Jeg hefi kynt mjer þetta mál og komist að þeirri niðurstöðu, að hjer sje aðeins um dutlunga stjórnarráðsins að ræða, sem stafar af þekkingarleysi þess og hirðuleysi um þetta mál, og sýnir, hvernig stjórnarráðið hefir altaf misskilið það. Einn góðan veðurdag er svo rokið í að 5-falda lóðagjöldin, þar sem því varð við komið. Og að þessu hafa menn þeir, er hyggja þurftu, svo orðið að ganga, til þess að geta fengið byggingu fyrir lóðunum. Jeg er ekki að segja, að það hafi verið ósanngjarnt að hækka lóðagjöldin eitthvað, t. d. að þrefalda þau, en hitt nær engri átt, að 5-falda þau svona alt í einu. Það, sem meirihl. byggir á í þessu efni, sannar því ekkert um verðmæti Eyjanna. Jeg veit ekki, hvort meirihl. ætlast til, að stjórnarráðið útvegi þessi plögg og leggi þau fyrir þingið, til þess að vinna úr þeim. Hver ætti að útvega skrá yfir allar bygðar lóðir í Vestmannaeyjum, og hver veit svo um, hvort ábúð stendur lengur eða skemur? Nei, þessi rannsókn meirihl. er ekkert annað en fyrirsláttur, og haldið fram eingöngu til þess að eyða málinu að þessu sinni. þau rök, sem minnihl. hefir borið fram í nál. sínu, eru þau einu hyggilegu og ættu að nægja öllum þeim, sem á annað borð eru ekki alveg steinblindir í málinu. Það er ekki margbrotið mál að skilja, að hjer er um ungan kaupstað að ræða, sem vill eiga land sitt sjálfur, eins og margbúið er að taka fram. Það fyrirkomulag er líka, af öllum þeim, er besta hafa þekkinguna á þessum málum, talið hið hollasta hverju bæjarfjelagi. Og eins og hæstv. atvrh. (MG) drap á, við 1. umr. þessa máls, þá er hjer um mikið fjárhagsmál að ræða fyrir Vestmannaeyjakaupstað, en útlátalítið fyrir ríkið að sinna þessum óskum bæjarfjelagsins.

Sigurður Jónsson Það er ekki margt, sem jeg ætla að segja, enda hafði jeg ætlað að sitja hjá þessum umr. og sýna með atkv. mínu afstöðu mína til þessa máls. En það, sem olli því, að jeg kvaddi mjer hljóðs, voru orð þau, sem fjellu hjá hv.frsm. minnihl. (JJós) um fasteignamatið síðasta. Hann sagði, að lóðir í Vestmannaeyjum væru hærra metnar en á Siglufirði. Jeg ætti nú að vera manna kunnugastur þessu atriði, hjer í hv. deild, þar sem jeg var einn þeirra 5 manna, er sæti áttu í yfirfasteignanefndinni. Við möttum lóðir kaupstaðanna hvers út af fyrir sig. Jeg veit, að lóðir Vestmannaeyja eru hærra metnar en á Seyðisfirði og í Hafnarfirði, en mun lægra en á Siglufirði, því að þar eru þær hærra metnar. Þetta ætti jeg að vita betur heldur en hv.frsm. minnihl. (JJós), þrátt fyrir umsögn þessara fróðu og kunnugu manna, er hann var að vitna til. Jeg held, að við höfum ekki rótað neitt við virðingu lóða í Vestmannaeyjum og á Siglufirði, enda var okkur ljóst, að þetta voru ungir bæir, sem voru að vaxa og stækka, og því eðlilegt, að lóðir þar væru hærra metnar heldur en í gömlum kaupstöðum, sem standa í stað, eins og t. d. Seyðisfjörður. Hv. frsm. minnihl. (JJós) hefir oft vikið að því, að það væru lítil útlát fyrir ríkissjóð að verða við þessum óskum Vestmanneyinga, og má vel vera, að svo sje, enda þykir mjer ekki ólíklegt, að svo verði einhverntíma. En eigi að selja þessar lóðir, þá verður að gæta hagsmuna ríkissjóðs, að hann ekki tapi. Sú upphæð, sem nefnd hefir verið, nær engri átt. Hún er mikils til of lág. Annars er jeg á móti því, að ríkið selji fasteignir sínar, og get því ekki ljeð þessu máli fylgi mitt. Jeg hefi frá því fyrsta að jeg fór að skifta mjer af þjóðmálum verið mótfallinn þjóðjarðasölu, og geri ekki ráð fyrir því, að öðlast aðra skoðun á því máli úr þessu.

Sigurður Eggerz Þar sem fasteignamatið á lóðunum nemur um 470.400 kr., en samkv. frv. er gert ráð fyrir að selja meginpartinn af þeim fyrir 200.000 kr., þá virðist mjer, að næg ástæða sje til frekari rannsóknar á verðmæti Eyjanna. Lóðargjaldshækkun stjórnarráðsins, sem er fimmföldun á lóðargjaldinu, hendir fast á, að fasteignamatið sje síst of hátt. Og þó að hv.þm. Vestm. (JJós) væri tekinn trúanlegur og þreföldun lóðargjaldsins talin hæfileg, þá sýnir sú gjaldhækkun, hvað verðmæti Eyjanna er mikið. Leigan yrði þá 30 þús. kr. í stað 10 þús. kr. nú. Og þar sem verðmætið nú í frv. er gert 200 þús., með tilliti til 10 þúsund kr. leigu, yrði það þá 600 þúsund, ef leigan væri þrefölduð, og er þá komið yfir fasteignamatsverð. Það viðurkenna nú allir líka, að fasteignamatið sje yfir höfuð of lágt, eins og hv. 2. landsk. (SJ) tók fram. Hjer í Reykjavík er t. d. vani að bæta 50% við fasteigamatsverðið, til þess að fá sannvirði húsanna, eins og tekið er fram í nál. okkar á þskj. 289. Alt bendir því til þess, að fasteignamatið á lóðum Vestmannaeyjakaupstaðar sje síst of hátt, heldur miklu fremur of lágt. Þá nýju leið í þessu máli, sem hv.frsm. minnihl. (JJós) benti á, að meta lóðirnar eftir dómi óvilhallra manna, eins og tíðkast um þjóðjarðir, tel jeg ekki sjerstaklega eftirsóknarverða að fara, og þann mikla kostnað, sem af því mundi leiða. Mjer finst sjerstaklega, að Alþingi megi á engan hátt sleppa því, að segja síðasta orðið um sölu eignar, sem er alt að 6–7 hundruð þús. kr. virði, en samkv. þjóðjarðasölulögunum ákveður stjórnarráðið verð eignanna, að fengnu matinu. Ef auk þess er svo sem hv.þm. Vestm. segir, að þetta mál sje alt í óreiðu frá hálfu umboðsstjórnarinnar, bæði frá fyrri og síðari tímum, þá er enn meiri ástæða til þess að krefjast rannsóknar, áður en málinu er ráðið til lykta. Jeg þykist vita, að hv.þm. verði fylgjandi dagskrá þeirri, sem meirihl. ber fram, svo margvíslegar ástæður hafa verið færðar dagskránni til stuðnings.

Frsm. minnihl. (Jóhann Jósefsson) Hv. 1. landsk. (SE) fór að ýmsu leyti ekki rjett með mín orð. Jeg hefi sagt, að alt lóðamálið í Vestmannaeyjum væri í óreiðu frá stjórnarráðsins hálfu. En jeg var hissa, að hv. 1. landsk., sem sjálfur hefir verið ráðherra, skyldi ekki vita, að þegar ætlast er til, að farið sje eftir lögum um þjóðjarðasölu, þá er ekki skylda að fara eftir fasteignamati. Og jeg sje ekki betur en að óvilhallir menn standi betur að vígi um að meta, heldur en þm. þótt þeir fái upplýsingar frá stjórninni. Hv. þm. (SE) vildi nota orð mín til þess að sanna, að þessi eign væri 6–700 þús. kr. virði. Jeg sagði það aldrei. En jeg sagði aðeins, að úr því að stjórnarráðið hækkaði leiguna, þá hefði kanske verið rjett að þrefalda hana, en ekki fimmfalda. Þá kom hann að ummælum mínum um eftirlitsleysi stjórnarinnar með Vestmannaeyjaumboðinu, og ljet sem hann undraðist það mjög. Honum ætti nú að vera það kunnugt úr sinni stjórnartíð, hvernig því er háttað. Jeg ætti ekki að þurfa að fræða hv.þm. (SE) um það.  Annars virðist hv. 1. landsk. hafa skift skoðun. Á þinginu 1921, þegar um það var rætt, hvort Siglufjörður fengi Siglufjarðareyri keypta, þá undirskrifaði hv.þm. svohljóðandi nál.: „ - - Nefndin lítur svo á, að bæjarfjelaginu sje það nauðsynlegt að geta ráðið sem mestu um leigu lóða og byggingu húsa í kaupstaðnum, og að sanngjarnt sje, að það fái ríflegan hluta af þeirri verðhækkun á landi, sem þar verður við stækkun bæjarins. - -“ (Alþt. 1921, A. 1306). Þetta er sama og jeg hefi haldið fram um Vestm.eyjar. En hv. 1. landsk. (SE), sem 1921 var sanngjarn, virðist hafa skift um skoðun nú. það kann að stafa af því, að hann hefir skift um starf síðan, að hann kemst nú hvergi úr fram fyrir tölum. Hann getur svo að segja ekki þverfótað fyrir hundruðum þúsunda og hálfum miljónum. En nú stend jeg á sama grundvelli og hann stóð 1921. Og það er sanngirnismál frá hálfu hvaða kaupstaðar sem er, að hann njóti sjálfur hagsmunanna af því, sem hann kann að hafa lagt fram til umbóta og mannvirkja. Þetta er rjetti grundvöllurinn, og það verður ekki fundin önnur betri ástæða fyrir því, að Vestm.eyjar fái keyptan þennan lóðarhluta. Hv. 1. landsk. (SE) heldur því fram, að dagskrá meirihl. sje svo sanngjörn. Jeg held sanngirnin eigi að koma fram í því, að hið háa Alþingi sinni kröfum bæjarfjelagsins og greiði á þann veg fyrir heilbrigðum viðgangi þess.

Forsætisráðherra (JM): Það er aðeins sem kunnugur maður, að jeg vildi segja fáein orð. Jeg hygg eflaust, að það sje best, að kaupstaðirnir eigi sjálfir það land, er þeir standa á og þurfa að nota. Og þegar þess hefir verið leitað á Alþingi, að kaupstaðir fái nauðsynlegt land, þá hefir því yfirleitt verið vel tekið. Svo var til dæmis um Hafnarfjörð og Ísafjörð. Þeim var selt land með svipuðum hætti og nú er farið fram á fyrir Vestm.eyjar. En þegar um Siglufjörð var að ræða, þá vildu menn ekki selja, af ótta við, að landið lenti í höndum útlendinga. Hjer er nú engin hætta á því. Af því leiðir, að þetta mál verður aðallega fjárhagsmál, og jeg held, að eina leiðin sje að selja eftir mati. Jeg hræðist það ekki, að selt verði ríkissjóði til tjóns; það verður hagur fyrir báða aðilja. Það hefir verið sagt, að leigan færi hækkandi. Það kann að vera, en langt verður þangað til að leigan af sumum lóðum, og það þeim, er einna eru dýrastar í sjálfum sjer og stærstar, hækki að mun. Jeg er því fylgjandi máli þessu. Mikið af þjóðeignum hefir verið selt einstökum mönnum. Jeg hefi að vísu verið mótfallinn því, að þjóðjarðir væri seldar einstökum mönnum. En hjer gildir ekki sama mótbára. Hv. meirihl. fjhn. er kanske ekki beint á móti því, að bæir fái eignarumráð yfir landi sínu, það er eftir sem áður opinber eign.

Sigurður Eggerz Mjer virtist hv.þm. Vestm. (JJós) verða erfitt að hrekja ummæli mín. Hann mótmælti ekki, að sanngjarnt væri að þrefalda leiguna, og þá kemur verðið alveg heim við það, sem jeg sagði. Þó að jeg undirbygði ræðu mína með tölum, þá gaf það ekki tilefni til að fyllast vandlætingu. Það fer hjer sem oftar, að sannleikanum verður hver sárreiðastur. Jeg var búinn að sanna, að Eyjarnar má ekki selja fyrir 200 þús., en að verðið muni sjálfsagt liggja fyrir ofan fasteignamat. Hv. þm. (JJós) þótti jeg rangfæra orð sín. Hann kvað alt verið hafa í „óreiðu“. Það er að minsta kosti eins fast að kveðið eins og jeg gerði. Hann komst heldur ekki allskostar vel frá því, að bendla mig við „óreiðu“. Því vitanlega hefir umboðið í Vestmannaeyjum altaf heyrt undir atvinnumálaráðuneytið, og jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. (JJós) ætli ekki forsætisráðherranum að vera með nefið ofan í öllu því, sem heyrir undir hina ráðherrana. Annars er það auðvitað bæjarfógetinn í Vestmannaeyjum, sem aðallega hefir farið með umboðið. Annars má vel vera, að óreiða sje á umboðinu, og er auðvitað sjálfsagt fyrir atvinnumálaráðuneytið að athuga það, en enn hafa ekki verið færðar sannanir fyrir óreiðunni. Hv. þm. sagði einnig, að jeg hefði verið fylgjandi sölu á Siglufjarðareyri. Það er satt. En hvar er ósamræmið? Jeg hefi ekki enn með atkvæði mínu neitað um sölu á Vestmannaeyjum. En jeg bið um upplýsingar áður en selt er. Og góður þingmaður getur maður verið fyrir kjördæmi sitt, þótt ríkissjóðnum verði dálítið hlíft. Að því er afstöðu mína til Vestmannaeyja snertir, þá hefi jeg oft og einatt stutt mál Vestmanneyinga, t. d. í björgunarskipsmálinu og mörgum fleiri málum, en sem þingmaður þjóðarinnar get jeg ekki slept úr höndum ríkissjóðsins svo stórri eign fyrir smápeninga. Hv. þm. (JJós) gat ekki sannað, að jeg færi skakt með tölur. Jeg gat margfaldað með þremur, bæði undan og eftir að jeg tók við því starfi, er nú hefi jeg. En ef það er eitthvað annað í sambandi við þetta starf, eða skipunina í það, sem hv.þm. (JJós) vildi hafa sagt, þá komi hann líka með það. Jeg vildi gjarnan fá tækifæri til að svara því einnig hjer. Jeg sje ekki, að neitt sje vítavert við það, þótt jeg tæki aðra afstöðu nú en 1921. Í stjórnarskránni stendur, að þingmenn eigi að fara eftir sannfæringu sinni. Hjer hefi jeg ekki breytt neitt aðstöðu minni. En ef jeg sæi eitthvað betur 1925 en 1921, þá gerði jeg það hiklaust. Dagskráin fer fram á ítarlega rannsókn á málinu. Að henni lokinni fær þingið að segja seinasta orðið um málið.

Jónas Jónsson Það vill vel til, að hæstv. atvrh., biður um orðið, því að jeg vildi einmitt segja fáein orð, sem aðallega eru spurning til hans. Blettur sá, sem farið er fram á að fá keyptan, er aðalkjarni Vestmannaeyja, og jeg sje enga ástæðu fyrir landið til þess, að eiga útskæklana, þegar aðaleignin er seld. Á fundi, sem haldinn var um þetta mál, ljet hæstv. atvrh. (MG) í ljós, að hann væri fús á að selja alla eignina fyrir 50 þús. kr. hærra verð en hv.þm. Vestm. hafði farið fram á, þ. e. fyrir 1/4 milj. kr. Síðan hefir komið fram, að þessi verðlagning hæstv. atvrh. getur ekki hafa verið vandlega hugsuð, og af því jeg býst við, að það þyki furðu sæta, að slíkt umtal um söluverð komi frá hæstv. stjórn, þá gef jeg hæstv. atvrh. tækifæri til að skýra þetta nánar. Það hefir ljóslega komið fram við umræðurnar, að þessi staður er miklu meira en 250 þús. króna virði. Má vel kalla hann hjartað í skákinni, því eftir stærð mun hann vera einhver dýrasti blettur á Íslandi. Það hlýtur að vekja undrun, ef hæstv. stjórn talar um verð eins og þetta, án nokkurrar rannsóknar. En svo lítur út sem hæstv. atvrh. vilji fyrir sitt leyti láta Eyjarnar af hendi fyrir þetta verð, 250 þús. kr. Þegar nefndin athugaði þá einu opinberu heimild um sölugildið, sem fyrir liggur um þetta efni, þá kom í ljós, að eftir fasteignamatinu hafa Eyjamar verið metnar nær því þrefalt á við þá upphæð, sem hæstv. atvrh. gerir sig ánægðan með. En það mat er alstaðar á landinu neðan við venjulegt söluverð, og munar það svo miklu, að þegar það er 560 þús. kr., er óhætt að álykta, að 1 miljón eða meira sje gott kaupverð. Því hefir raunar verið haldið fram, í viðtali við mig, að fasteignamat í Vestmannaeyjum væri hærra en annarsstaðar á landinu, en jeg geri ráð fyrir, að það hafi verið framkvæmt af kunnug um mönnum og eftir bestu samvisku. Það er kunnugt, að fasteignamatið er yfirleitt íhaldssamt, af því að eigendur vildu, að metið væri lágt. Þegar mat er gert, sem búist er við, að lagt verði til grundvallar við skattaálagningu, þá beinist öll hugarstefnan að því, að fá það ákveðið sem lægst. Hversu verðið er yfirleitt hátt í Vestmannaeyjum, sjest af einstökum dæmum um menn, sem hafa fengið framleigu hjá öðrum, er höfðu eldri samninga. Jeg hefi t. d. heyrt, að greidd hafi verið nokkur þúsund fyrir lóð, sem bærinn lagði veg yfir. Ef lóðirnar væru í einstakra manna eigu, þá yrði verðið líkt og hjer í miðbænum. Það stendur líkt á þar og á Siglufirði eins og hjer. Á þessum lóðum er rekin arðsöm atvinna, sem skapar hátt verð. Jeg held, að hæstv. atvrh. megi vera mjer þakklátur fyrir, að jeg hefi gefið honum tækifæri til að skýra frá, hversvegna hann telur sig fúsan að selja þessar lóðir svona ódýrt. Við nefndarmenn urðum að afla okkur betri upplýsinga. Við höfðum fasteignamatið, tilboð hv.þm. Vestm. (JJós) og undirtektir hæstv. atvrh. (MG). Auk þess fengum við að vita, að lóðagjöldin hefðu fimmfaldast síðustu árin. Að vísu hefir hv.þm. Vestm. sagt, að þar væri um að ræða neyðarkjör, og ekki mætti reikna út frá því. En kvartanir hafa engar heyrst, og leigan er ekki hærri en það, að við hjer í Reykjavík mundum telja okkur sæla, að þurfa ekki að borga meira fyrir lóðir hjer. Það er rjettast að láta öll plögg koma fyrir þingið. Þeir, sem lesið hafa umræður úr Nd., þegar þar var til meðferðar sala lóða á Siglufirði, vita, að þar voru viðhöfð sterk orð, og eftir þeim viðtökum, sem það mál fjekk, eru engar líkur til, að þetta nái þar samþykki, nema ákaflega skýr gögn sjeu fyrir hendi. Jeg vil nota tækifærið og skýra fyrir hæstv. atvrh. (MG), hvað fyrir okkur nefndarmönnum vakir, þegar við biðjum um upplýsingar. Við óskum eftir að fá glöggar skýrslur um einstaka leigusamninga, hvað háir þeir eru, hvað landið er stórt, hvað leigusamningurinn er til langs tíma, hve gamall leigutaki er, ef um lífstíðarrjett er að ræða o. s. frv. Það er síður en svo, að ástæða sje til þess fyrir Vestmanneyinga að vera óánægða. Landið hefir búið svo vel að þeim sem best má verða. Mjer er kunnugt um 2 lóðir þar, er önnur þeirra leigð á 40 kr. á ári, en hin 150. Við sölu mundu þessar lóðir fara fyrir tugi þúsunda. Er ekki ástæða fyrir menn með slík vildarkjör, að vera þakklátir landinu, sem svo vel hefir búið að þeim? Þó að Vestmanneyingar vilji ekki viðurkenna þetta, þá er samt sannleikurinn sá, að landið hefir verið gott við þá, en þeir ekki við landið. Þeir hafa í raun og veru ekki siðferðilegan rjett til framleigu. Landið átti að fá framkomna verðhækkun, sem farið hefir til fárra manna þar í Eyjunum. Jeg vil ekki grípa fram fyrir hendurnar á rannsókn á þessu máli, svo jeg skal ekki fara mikið út í það, hvernig hægt er að sameina þetta tvent, að hlúa að Vestmannaeyjum, en tryggja þó um leið, að sanngjörn verðhækkun og gróði af framleigu renni til landsins. Jeg geri ráð fyrir, að enginn vilji misbeita aðstöðu sinni svo, að landið verði svift þessari eign fyrir lítið. Þegar verið var að koma á höfninni í Vestmannaeyjum, þótti sjálfsögð skylda landsins að leggja fje í sína eigin eign, en þegar búið er að gera þetta, þykir rjett að gefa þessa eign, til þess að hægt sje að standa straum af höfninni, án styrks frá landinu. Þetta kemur dálítið einkennilega fyrir. Jeg þarf svo ekki að segja meira, nema ef hæstv. atvrh. (MG) gefur mjer ástæðu til þess.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer skilst ágreiningurinn í þessu máli vera um það, hvort fá eigi frekari upplýsingar viðvíkjandi söluverði Eyjanna. Annars hefir mjer heyrst á hv. 5. landsk. (JJ) og hv. 2. þm. S.-M. (IP), að þeir hafi ekki enn tekið afstöðu til þess, hvort selja skuli eða ekki. Þó er hjer verið að ræða um verðið. Jeg skil ekki, hversvegna nefndin getur ekki tekið hreina afstöðu til þess, hvort selja skuli, ef nægilega hátt verð fæst; það hefði hún átt að geta gert. Til hvers er að leggja fram öll gögn og afla upplýsinga um verðmæti Eyjanna, ef fyrirfram er ákveðið að selja ekki? Því hefir verið haldið fram, að þetta væri lítið rannsakað af stjórnarinnar hálfu. En að því verður að gæta, að þetta er þingmannsfrumvarp og að stjórnin hefir ekki verið beðin um neina rannsókn. Nefndin hefir kallað mig á einn fund og spurt um álit mitt, en alls ekki beðið um neina skýrslu. Það þýðir því ekkert að vera að tala um, að málið hafi verið litið rannsakað, eða að minsta kosti er það mál stjórninni óviðkomandi. Það hefir verið minst á þjóðjarðasöluna í þessu sambandi. Jeg viðurkenni, að þetta er skylt. En jeg hefi líka altaf verið með þjóðjarðasölu, af því að jeg hefi sjeð, að menn gera meira fyrir sínar eigin jarðir heldur en leigujarðir. Jeg var um eitt skeið móti sölu kaupstaðarlóða þeirra, sem ríkissjóður á, en jeg er meira og meira að hverfa frá þeirri stefnu og hallast að því, að rjett sje að selja kaupstöðunum lóðirnar. Og þetta byggi jeg á því, að reynslan sýnir, að ríkissjóður hefir tiltölulega mjög lítið upp úr lóðaeignum sínum, og veldur þar um miklu, hversu erfitt er að stjórna þessum eignum hjeðan úr Reykjavík, og hefir það einmitt komið fram á Vestmannaeyjum einna átakanlegast. Út af því, sem talað hefir verið um fasteignamat Eyja, þá játa jeg, að það er hærra en það, sem hjer er stungið upp á. Jeg veit ekki, við hvað það hefir verið miðað. En það getur ekki verið miðað við það, sem lóðirnar gefa af sjer til ríkissjóðs, heldur þá við söluverð leigurjettindanna manna á milli. En við það er ekki heimilt að miða í Vestmannaeyjum í þessu efni, ef ríkissjóður á að selja. Þá er ekki hægt að miða við annað en hvað ríkissjóður hefir upp úr Eyjunum nú og í fyrirsjáanlegri framtíð, því að hvað stoðar það ríkissjóð, þótt lóðarleigjandi, sem hefir fengið leigurjett til 80 ára, geti selt rjett sinn dýru verði? Ríkissjóður fær ekki undir neinum kringumstæðum meira en umsamda leigu. Hitt er eign leigutaka, eftir landslögum. Það má án efa saka undanfarandi stjórnir fyrir það, að þær hafi leigt lóðirnar til svo langs tíma gegn litlu endurgjaldi, en það bætir ekki úr, því að það verður ekki út skafið, að lóðirnar eru leigðar, og þegar ákveða á söluverðið, verður ekki hjá því komist að taka tillit til þessarar stórkostlega verðlækkandi kvaðar, sem á lóðunum hvílir í 70–80 ár. Þetta tillit tekur fasteignamatið ekki; það er ekki miðað við arð ríkissjóðs af Eyjunum, heldur við verðmæti leigurjettarins fyrir leigutaka. Og þetta er rjettur grundvöllur undir matinu, vegna þess, að hjer er um skattmat að ræða, en ekki mat til sölu. Það hefir verið sagt hjer, að Eyjunum hafi verið fremur illa stjórnað, og get jeg ekki annað en viðurkent það. Jeg segi þetta ekki til ámælis fyrv. stjórn eða núverandi, því að það er ómögulegt fyrir stjórnina að mynda sjer skoðun um lóð langt í burtu, hvort hún er leigð hæfilega dýrt. Í þessu tilfelli hlýtur stjórnin að fara eftir áliti umboðsmannsins í Vestmannaeyjum. Ef hann er ekki nægilega hagsýnn, þá fer eins og hjer hefir farið. Jeg veit ekki, hvað ætlast er til að stjórnin geri í þessu máli, ef frv. verður felt og rökstudda dagskráin líka, hvort þá er ætlast til, að stjórnin rannsaki málið og láti meta eignina. Væri gott að fá bendingu um þetta. Hv. 5. landsk. (JJ) sagði, að jeg á nefndarfundi hefði komið með tilboð um að selja Eyjarnar fyrir 250 þús. kr. Þetta er ekki rjett. Jeg hefi alls ekki heimild til þess að gera neitt tilboð. Jeg sagði, að það mundu renna á mig tvær grímur, ef boðin væri miljón. Hv. þm. (JJ) verður að hafa rjett eftir. Hv. þm. (JJ) sagði, að með þessu stórskaðaði jeg ríkissjóð, ef það gengi fram. En það kunna fleiri að reikna en hann. Eins og kunnugt er, hefir ríkissjóður nú upp úr Eyjunum verðmæti árlega, sem nemur 5% af 200 þús. kr. En ef þær væru seldar fyrir 250 þús. og gert ráð fyrir ca. 6% vöxtum, hvað yrði þá hagnaðurinn orðinn mikill, þegar núverandi samningar ganga úr gildi? Vill ekki hv.þm. (JJ) gæta að því? Hann gleymdi alveg þessu atriði, og það kalla jeg að reikna skakt. Enn má benda á, að meðan ríkið á Eyjarnar, verða gerðar miklu meiri kröfur til ríkissjóðs. Hann getur orðið að inna af hendi margvísleg gjöld, sem annars myndu sparast. Hv. þm. (JJ) sagði, að það væru sömu skilyrði fyrir verðhækkun á lóðum í Vestmannaeyjum og í miðbænum í Reykjavík, en það leyfi jeg mjer að efast um, svo lengi sem ríkissjóður lætur lóðir á leigu í Vestmannaeyjum fyrir svo lága leigu sem nú er. Þá sagði hv.þm. ennfremur, að ríkið hefði búið vel að Eyjaskeggjum, og það er alveg rjett, enda er mjer ekki kunnugt um, að þeir hafi nokkurntíma vanþakkað það, og ríkissjóður hefir verið miklu betri lánardrottinn fyrir Eyjaskeggja en sjálfan sig. Ef hyggilega hefði verið að farið, hefði verið hægt að hafa miklu meira upp úr lóðunum en gert hefir verið, og því hygg jeg, að betra sje fyrir Vestmannaeyjabæ að fá þessar lóðir, heldur en fyrir ríkissjóð að hafa þær, þótt þær hækki í verði. Þá var hv.þm. að tala um einhvern „juridiskan“ rjett, sem þeir hefði til framleigu, en ekki „moralskan“. Það skil jeg ekki, því ef maður hefir „juridiskan“ rjett til framleigu, hvað á þá að verða af þeim rjetti hans, þegar maðurinn deyr? Og ef svo væri, að hjer væri ekki um neinn lagalegan rjett að ræða, heldur einhverja siðferðislega skyldu, hvaða gagn væri að því? Menn fara í viðskiftum eftir sínum lagalega rjetti og engu öðru. Það þýðir því ekki að halda hjer fyrirlestur um það, hvað menn eigi að gera, eftir einhverjum siðferðislegum reglum, sem einhver maður býr til; það verður farið eftir landslögum, og eftir öðrum reglum getur þingið alls ekki farið.

Eggert Pálsson Það er eitt atriði, sem hefir dregist inn í þessar umræður, sem orsakar það, að jeg kveð mjer hljóðs. það er þjóðjarðasalan yfir höfuð að tala, hvort hún er rjett hugsuð og skynsamleg eða ekki. Jeg segi fyrir mitt leyti, að jeg hefi altaf fylgt þeirri stefnu, að rjettara væri að selja þessar þjóðjarðir alment, heldur en að ríkissjóður ætti þær. Hefir það vakað fyrir mjer, að með því að ábúandinn eignaðist jörðina, mundi hann frekar bæta hana, heldur en ef ríkið ætti. Jeg hefi þóst veita því eftirtekt, að einmitt þegar maðurinn hefir verið orðinn eigandi að jörðinni sjálfur, þá hefir það leitt til þess, að hann hefir farið að bæta hana, sem hann hafði ekki gert áður. Vitanlega er einnig sú leið til, að ríkissjóður, sem talað er um að sje svo góður landsdrottinn, leggi fram mestan hluta afgjaldsins til umbóta. Þá geta jarðirnar batnað, en þá skerðast um leið tekjurnar, sem ríkissjóður hefir af þessari eign sinni, svo að það verður tvíeggjað sverð. Þegar litið er á það fjárlagafrv., sem hjer liggur fyrir, sjer maður, að það eru yfir höfuð að tala sáralitlar tekjur, sem ríkissjóður hefir af þessum eignum sínum. Í fjárlögunum er eftirgjald eftir jarðeignir ríkissjóðs aðeins talið 33000 kr., þar með talin lóðargjöld í kaupstöðum landsins, Vestm.eyjum og máske fleirum. Og þegar maður heyrir það á aðra hlið, að lóðir ríkissjóðs í Vestmannaeyjum sjeu milj. kr. virði, þá dylst engum, að það eru æðilitlar tekjur, sem ríkissjóður hefir af þessum jarðeignum sínum. Á seinni árum hefir ríkissjóður selt nokkuð af þeim jörðum, sem hann hefir átt, og hefir það gengið í ræktunarsjóðinn; hve mikill hluti af jarðeignum hans það hefir verið, get jeg ekki sagt með vissu, en jeg ímynda mjer þó, að það, sem selt hefir verið af jarðeignum, síðan ræktunarsjóður fór að taka við því, sje ekki meira en helmingur á móts við það, sem ríkissjóður á eftir. En maður sjer þó, að vextirnir af ræktunarsjóði, sem er andvirði seldra þjóðjarða, eru samkvæmt fjárlagafrv. 25 þús. kr. Og sje þessi ágiskun mín nærri lagi, þá sjer maður það, að vextirnir, sem ríkissjóður hefir af því, sem selt hefir verið, eru talsvert meiri en af þeim þjóðjörðum, sem eftir eru. Viðvíkjandi þessu sjerstaka frv., sem hjer liggur fyrir, verða menn að gæta þess, að hjer stendur alt öðruvísi á en með þjóðjarðasöluna yfir höfuð að tala. Þegar þjóðjarðir hafa verið seldar, hafa þær oftast verið seldar í hendur einstakra manna, og það verður maður að viðurkenna, að sje frá einni hlið varhugaverðara, heldur en ef bæjarfjelagi er selt. Því að Alþingi hlýtur að meta það mikils, að afkoma öll fyrir þessum bæjarfjelögum sje sem allra best, þar eð hvert slíkt bæjarfjelag er svo mikill hluti af þjóðfjelaginu í heild sinni, en hver einstaklingur aftur á móti ekki nema örlítið brot. En þegar litið er á þessi bæjarfjelög, sem svo er ástatt fyrir eins og Vestmannaeyjum, þá dylst það ekki, að það er illa fyrir komið og mjög óheppilegt, að slíkir kaupstaðir skuli ekki eiga sig sjálfir. Við rekum okkur á það margsinnis, að við erum í talsvert miklum vanda staddir fyrir þetta. Nú liggur t. d. fyrir þessari hv. deild eitt frv., sem jeg býst við að geti skoðast sem vandamál. Það er frv. um að leggja skatt á lóðir á Siglufirði. Þessar lóðir eru eign ríkisins. Jeg skal taka það fram, að mjer finst það mjög eðlilegt, að þetta frv. komi frá Siglfirðingum; það er eðlilegt, að þeir vilji á einhvern hátt standast kostnaðinn af því að verja landið með því að byggja hafnargarða o. fl. Nú er ekki heimilt að taka gjald af þessum lóðum. En þeir vilja ná slíku gjaldi af landinu, svo sem venja er til annarsstaðar, og það er í rauninni mjög eðlilegt. En hinsvegar dylst engum, að það er dálítið óviðkunnanlegt, að kaupstaðir geti farið að leggja skatt á eignir ríkissjóðs. Jeg skal ekkert um það segja, hvernig þessu frv. muni reiða af. En hitt þykist jeg viss um, að ef þessi braut verður farin þarna, þá hljóti að koma að því sama hvað Vestmannaeyjar snertir. Vestmanneyingar yrðu þá líka að fá leyfi til að skattleggja hjá sjer lóðir, sem eru eign ríkissjóðsins. Þetta fyrirkomulag finst mjer að öllu leyti óviðunandi, og þessvegna er jeg fyllilega fylgjandi því, að selja Vestmanneyingum nægilegar lóðir fyrir sinn kaupstað, og það því fremur sem jeg hefi fylgt þjóðjarðasölustefnunni áður. Mjer virðist sem ekkert sjerlegt geti verið í húfi, hvað ríkissjóð snertir, þótt þessi sala væri heimiluð, og hinsvegar, að með því mundi mega losna við margvísleg óþægindi á báðar hliðar. Það hefir verið tekið fram, að hjer væri um svo mikið fjármagn að ræða - kanske um miljón króna - en það er nokkuð út í loftið talað. það er ekki hægt, þegar lóðirnar eru fyrirfram bundnar um margra ára skeið, að umhverfa þeim skyndilega í peninga. það verður að taka tillit til þeirra samninga, sem gerðir hafa verið. Hvort sem ríkið eða Vestmannaeyjabær ætti lóðirnar, þá yrði eigandinn að vera bundinn við þá samninga, sem gerðir eru. Og þessvegna er ekki hægt að gera ráð fyrir, að þessi eign sje eins mikils virði eins og ef engin bönd hvíldu á henni. En hitt er rjett, að þess verður æfinlega að gæta, að selja þessar eignir sem fylstu verði. Jeg get játað það, að því er snertir einstöku jarðir ríkissjóðs, sem seldar hafa verið, að þess hefir ekki verið gætt nógsamlega, að verðleggja þær nógu hátt. En til slíks ætti ekki að koma, að því er snertir sölu á þessari fasteign. Jeg býst við, að dómkvaddir menn, alveg óviðkomandi Vestmanneyingum sjálfum, verði kvaddir til. Og þá gæti maður vænst þess, að það mat yrði ekki hlutfallslega jafnlágt og á mörgum jörðum, sem seldar hafa verið, heldur þvert á móti fullkomið verð, sem bærinn gæfi fyrir lóðirnar og ríkissjóður biði engan skaða, hvorki í nútíð nje framtíð. Og svo verður í sambandi við þetta að gá að því, sem mjer virðist, að ekki hafi verið veitt nægileg athygli, að þetta mat er þó ekki annað en undirbúningsathöfn, þannig, að ef mat þessara manna virðist vera heldur lágt - en það getur maður treyst stjórninni til að meta og sjá - þá hefir hún það algerlega í sinni hendi, hvort selt er eða ekki, þar sem hjer er ekki nema um heimildarlög að ræða.

Frsm. meirihl. (Ingvar Pálmason) Jeg hefi ekki miklu að svara, því að hv. 1. landsk. (SE) og hv. 5. landsk. (JJ) hafa að miklu leyti svarað því, sem svara þurfti. Jeg heyrði hv.flm. (JJós) geta þess í upphafi ræðu sinnar, að þegar jeg hefði komið að fasteignamatinu, þá hefði sá grundvöllur skolfið líka. Já, jeg skal játa það, að jeg lít svo á, að eftir fasteignamatinu sje ekki hægt að fara, en jeg hefi þó tekið meira tillit til þess heldur en hv.flm. (JJós); annars er hjer ekki mikið um fasteignamatið að ræða. Jeg benti á það í fyrri ræðu minni, að samanborið við fasteignamat Siglufjarðar kemur fram ósamræmi í matinu á Vestmannaeyjum. Í Vestmannaeyjum er matið yfir 640 þús. kr., en á Siglufirði yfir 1 milj. og 300 þús. kr., en menn, sem komið hafa á báða staðina, líta svo á, að þar sje um allmikinn stærðarmun að ræða, þannig, að lóðir á Siglufirði eru að mun minni en í Vestmannaeyjum, auk þess sem Eyjarnar hafa allstórt óbygt land, bæði á heimaeynni og í úteyjum, og því verður maður að álita, að á Siglufirði sje mjög hátt matið, en í Vestmannaeyjum lágt að sama skapi. Þessu verður naumast mótmælt, enda höfum við borið okkur saman við menn, sem eru þessu máli mjög kunnugir, og þeir hafa kannast við, að þeir hefðu hugmynd um, að svo gæti verið. Þetta virðist mjer benda til þess, að fasteignamatið geti ómögulega verið of hátt á Vestmannaeyjum. Að öðru leyti hygg jeg, að hv.flm. hafi verið svarað. Þó vil jeg taka það fram strax, af því að hv.þm. (JJós) benti á það, hvort sem það var í ræðunni sjálfri eða innskot í ræðu einhvers annars hv.þm., að ef matið hjá hinni fyrirhuguðu nefnd, samkv. brtt.hv.flm., þætti of lágt, þá gæti stjórnin hækkað það. En það er nú einmitt það, að jeg vil ekki, að gefnu tilefni, eiga undir því, að stjórnin hækki matið, einmitt af því, að sá ráðherra, sem með þessi mál fer, hefir ótvírætt látið það í ljós við nefndina, að hann, fyrir sitt leyti, teldi 250 þús. kr. sæmilegt verð á þessum lóðum, og þá geta hv. deildarmenn skilið, að jeg get ekki bygt á því, þótt samkv. brtt. færi fram lágt mat á Vestmannaeyjum, að þá myndi stjórnin nokkuð fara að bæta úr því. Annars er ekki mikil ástæða til að ræða frekar um þetta mál. Mjer finst, að af nefndarinnar hendi hafi verið færð fullgild rök fyrir því, að eins og málið liggur nú fyrir, getur þingið ekki tekið fasta ákvörðun um söluverðið.

Það er enginn að fara fram á það.

Jú, það er enginn efi á því, aðeins er því svo fyrir komið, samkvæmt brtt. minnihl., að þingið á að afsala sjer rjetti til að geta tekið ákvörðun um það síðar. En því erum við meirihl. algerlega á móti. Við viljum ekki kasta frá þinginu ákvörðunarrjetti um söluverðið; það leggjum við áherslu á.

Hv. þm. (IP) ætti þá að koma með brtt. í þá átt, að þingið eigi að leggja samþykki sitt á það.

Jeg tel það ekki fullnægjandi, vegna þess, að það er ekki alveg víst, að það komi fram nægar upplýsingar til þess. Það eru einmitt upplýsingarnar, sem við viljum fá, til þess að Alþingi geti dæmt rjettlátlega í þessu máli. Hæstv. forsrh. (JM) gat þess, og jeg býst við, að það sje rjett, að salan á Siglufirði hafi dagað uppi vegna þess, að það var litið svo á, að það gæti verið um þá hættu að ræða, að eignin kæmist að einhverju leyti í hendur útlendinga. Mjer er nú spurn: Getur sú hætta ekki líka verið með Vestmannaeyjar? Jeg hygg, að svo geti jafnvel verið. Einnig sagði hæstv.forsrh., að nú væru leigðar nokkrar lóðir í Vestmannaeyjum svo háu verði, að ekki gæti komið til mála að hækka þær frekar, en hitt er og vist, að allmargar lóðir þar eru leigðar svo lágt, að vafalaust verður eftirgjald þeirra hækkað allmikið, þegar þær losna úr ábúð, og það hefir hv.flm. (JJós) líka játað, því að hann var að tala um, að það væri ekki ósanngjarnt, að þær væru hækkaðar þrefalt. Svo að það er áreiðanlegt, að eitthvað af lóðum í Vestmannaeyjum er leigt of lágt; það kom líka nokkuð fram hjá hæstv. atvrh. (MG), sem jeg mun víkja að síðar. Hæstv. atvrh. sagði, að sjer fyndist meirihl. nefndarinnar kasta þessu máli of snemma frá sjer. Jeg get ekki skilið þetta, því að mjer finst einmitt, að það, sem meirihl. nefndarinnar leggur til, sje það, að kasta því ekki frá þinginu og í hendur stjórnarinnar. Jeg býst við, að það liggi í orðum hæstv. ráðherra (MG), að honum þyki nefndin ekki hafa rannsakað það nógu rækilega. En það er til of mikils mælst af þingnefnd, sem hefir mörg störf með höndum, að hún geri það á einu þingi, þegar stjórnin hefir ekki gert það. Hæstv. atvrh. sagði, að það hefði ekki verið nein ástæða til fyrir stjórnina að rannsaka málið, vegna þess, að þetta væri ekki stjfrv., það væri flutt af þingmanni, og þetta því frekar verk nefndarinnar. En jeg verð að líta svo á, að þegar hæstv. atvrh. telur sig geta látið í ljós sína skoðun á málinu, þá verður að vænta þess, að hann hafi eitthvað verið búinn að rannsaka það, og á fundi hjá nefndinni lýsti hann yfir því, að hann fyrir sitt leyti teldi 250 þús. kr. sanngjarnt verð. Ímynda jeg mjer, að hæstv. ráðherra (MG) hafi bygt þetta álit sitt á einhverri rannsókn. En hitt skal jeg játa, að jeg tel þá rannsókn alt of litla. Þá sagðist hæstv. atvrh. ekki vita, við hvað fasteignamatið hefði verið miðað, en taldi líklegt, að það hefði verið miðað við einhverja sölu, sem farið hefði fram á lóðunum. En jeg verð að álíta, að slík sala hafi ekki getað átt sjer stað, þessvegna sje það útilokað, en hitt sönnu nær, að miðað hafi verið við það, sem matsmenn hafi talið hæfilegt söluverð á þeim tíma, ef selt hefði verið. En þá getur maður líka fyllilega haft leyfi til þess að draga af því þá ályktun, að það hafi þá ekki síður verið litið á frá sjónarmiði kaupanda heldur en seljanda. En þá bendir það frekar á, að matið sje fulllágt. Það kemur málinu ekki við, að minnast á, að hæstv. atvrh. kannaðist við það, að umboðsmenskan í Vestmannaeyjum hefði verið í ólagi, og er ekkert við því að gera. En jeg hygg, að ef stjórninni hefði verið kunnugt um það, þá hefði hún tafarlaust getað bætt úr því. En það getur náttúrlega hafa átt sjer stað, að ólagið hafi verið, en stjórninni ekki kunnugt um það. Annars finst mjer þetta ólag, sem sagt er, að sje á umboðsmenskunni í Vestmannaeyjum, styrkja málstað okkar, sem ekki viljum byggja álit okkar á því ástandi, sem nú er. þá mintist hæstv. atvrh. á það, að hv. 5. landsk. (JJ) væri ekki góður í reikningi, og sennilega þá ekki meirihl. í fjhn. heldur. Jeg skal ekki fást um þetta álit hæstv. atvrh. En ef ríkissjóður hefir ráð á að leggja til hliðar söluverð Vestmannaeyja og ávaxta það, hví skyldi hann þá ekki eins geta lagt afgjaldið til hliðar? Jeg sje því ekki, að orð hæstv. atvrh. (MG) um þetta sanni neitt hans mál, heldur hið gagnstæða. En að hægt verði að komast hjá kostnaði fyrir ríkissjóð af Eyjunum, ef þær verða seldar, er hin mesta fjarstæða, nema þá því aðeins, að þær yrðu gerðar að sjálfstæðu ríki.

Og gera Jóhann að konungi yfir þeim!

Þeir um það, Eyjaskeggjarnir, hvern þeir hefðu fyrir konung sinn. En ríkið losnar ekki við kostnaðinn af Eyjunum fyr. Nei, spursmálið er ekki um þetta, heldur hitt, á að selja Eyjarnar eða ekki? Og þá fyrir hvað mikið. Eins og meirihl. fjhn. hefir látið í ljós, verð jeg að telja hyggilegast að taka enga endanlega ákvörðun um það nú á þessu þingi, heldur skjóta því á frest til frekari athugunar. En því verð jeg að halda fram, að Alþingi eigi hjer úrskurðarvaldið. Hæstv. atvrh. sagði, að ef hyggilega væri á haldið, mætti hafa miklu meira upp úr Eyjunum en nú er gert. Þessi ummæli hæstv. ráðherra verð jeg að taka meirihl. nefndarinnar til inntekta. Því að eftir þessu er eiginlega ekkert til, sem hægt er að byggja sölu Eyjanna á, úr því að það er játað, að aldrei hafi verið haft eins mikið upp úr Eyjunum og hægt hefði verið, aðeins ef hyggilega hefði verið að farið. Jeg sje því ekki betur en öll þessi andmæli, sem fram hafa komið, styrki álit meirihl., en veiki álit hins. Þá vil jeg víkja örfáum orðum að hv. 1. þm. Rang. (EP). Hann mintist á þjóðjarðasöluna. Þar erum við tveir á andstæðri skoðun, og við það er ekkert að athuga. En hann mintist líka á, að fyrir þinginu lægi frv. um að heimila bæjarstjórn Siglufjarðar að leggja skatt á lóðir í kauptúninu. Og mjer skildist hann halda því fram, að ríkissjóður ætti að greiða þennan skatt. En jeg lít svo á, að þeir, sem nota lóðirnar eða hafa þær leigðar, eigi að greiða hann. Og jeg fyrir mitt leyti tel slíka heimild sanngjarna, til þess að bæjarfjelögin geti fengið gjöld af lóðum, sem oft eru mjög lágt leigðar. Og ef slíkt frv. lægi fyrir frá Vestmannaeyjum, myndi jeg fylgja því, eins og jeg fylgi frv. um slíka heimild fyrir Siglufjörð. Að síðustu vil jeg enda orð mín með því að undirstrika það, sem bæði jeg og meðnefndarmenn mínir eru margbúnir að taka fram, að þegar endanleg ákvörðun um sölu Vestmannaeyja verður tekin, þá verði hún bygð á samþykt Alþingis, en ekki á ákvörðun neinnar nefndar.

Jónas Jónsson Hæstv. atvrh. (MG) áfeldi okkur meirihl. nefndarinnar fyrir það, að við hefðum kastað málinu of snemma frá okkur. En við höfum fært full rök að því, hversu flókið þetta mál er, og að það getur leikið á mörgum hundruðum þúsunda fyrir landssjóð, hvernig með það er farið. Jeg held því, að hæstv. atvrh. ætti að vera okkur þakklátur fyrir, að við viljum vísa málinu í hans hendur, svo það geti orðið betur undirbúið undir næsta þing, svo að hægt sje þá að taka endanlega afstöðu um verð á þessu landi, ef til sölu kemur. Sá bálkur af ræðu hans, sem fjallaði um það, hvað umboði jarðeignanna væri illa stýrt, sannaði ekkert annað en það, að mikið ólag er í stjórnarráðinu á eftirlitinu með þessari eign. Má segja, að slíkt sje beinlínis játað af þeim, sem til þekkja, eftir að maður hefir heyrt hv.þm. Vestm. (JJós) segja sögur um þetta frá Vestmannaeyjum og hæstv. ráðh. (MG) bera tíðindin um það úr stjórnarráðinu. Það er ilt til þess að vita, einkum þar sem það að sjálfsögðu gefur mönnum grun um, að stjórnarráðið muni þá bregðast skyldu sinni og trausti í fleiru en þessu, og jafnvel að það, eins og því er skipað, sje alls ófært að stjórna landinu. því hvernig fer um stærri málin, þegar stjórnarráðið vanrækir að gera sæmilega leigusamninga um lönd sín og lóðir í Vestmannaeyjum eða annarsstaðar? Lýsing hæstv. atvrh. getur ekki orðið tekin öðruvísi en sem ásökun á stjórnarráðið, eins og það hefir verið í langan tíma. Þá get jeg ekki talið, að jeg hafi ennþá fengið fullnægjandi svar við fyrirspurn minni viðvíkjandi miljónarfjórðungnum. Dettur mjer nú í hug það, sem merkur kjósandi úr Skagafirði sagði um hæstv. ráðh. (MG). Hann sagðist aldrei leyfa sjer að þræta um neitt við hæstv. atvrh. (MG), sem honum væri móti skapi að viðurkenna, nema 2 eða 3 vitni væru viðstödd. Jeg hygg, að þessi maður sje kjósandi hæstv. ráðh. (MG), og þekkir hann vist vel. Þetta er stór ókostur á manni, og gæti hæstv. ráðh. í þessu efni lært mikið af stjettarbróður sínum, hæstv fjrh. (JÞ), sem kaupast við það, sem hann hefir sagt. Hæstv. atvrh. (MG) játaði, að hann hefði verið til með það að selja Eyjarnar fyrir milj. En þrátt fyrir þessa játningu er hann samt að reyna að flækja málið, og, ef unt er, að komast undan með pexi og útúrsnúningum frá orðum sínum í nefndinni. Annars sýnir þetta ekkert annað en það, að málið er illa undirbúið, svo illa, að stjórnin hefir ekki verið búin að átta sig á því, sem var að gerast, þegar hún vill láta eignir þessar fyrir fje, sem reynist rúmlega 1/3 af fasteignamati. - En ef þessi vanþekking ráðherrans (MG) eða athugaleysi hefir ekki verið ástæðan fyrir honum, þá mætti ef til vill hugsa sjer, að þarna hefði hæstv. ráðh. (MG) viljað stinga laglegri glaðningu að flokksbróður sínum, hv.þm. Vestm. (JJós), til að koma heim með, svo sem laglega fjöður í hattinum. Er eftir þessu um tvent að velja, sem skýringu á þessu fyrirbrigði, annarsvegar frámunalegt rannsóknarleysi, en hinsvegar svo frámunalegt kæruleysi, að slíks er ekki dæmi í þingsögunni. Hæstv. atvrh. (MG) hjelt því þá líka fram, að ekki væri svo óráðlegt að selja þetta land fyrir 250 þús. kr., því andvirðið, að viðbættum vöxtum og vaxtavöxtum, yrði ekki svo lítill sjóður, þegar tímar liðu. En hv. 2. þm. S.-M. (IP) hefir aftur á móti sýnt fram á, að þetta megi líka fá með því að eiga Eyjarnar áfram, en ávaxta leigurnar. En höfuðrökvillan hjá hæstv. atvrh. liggur þó í því, að Eyjamar sjálfar hækka mjög í verði, en andvirði þeirra ávaxtast aðeins með lágum peningavöxtum. Eða halda menn, að lóðir í kaupstöðum, sem eru í framför, hækki ekki meira í verði en höfuðstóllinn af andvirði þeirra? Það má vel vera, að hæstv. atvrh. (MG) hafi ekki skilið þetta. Hann er svo vanur að spara eyririnn en kasta krónunni. Hv. 2. þm. S.-M. (IP) hefir sýnt fram á, hver grýla kostnaðurinn við umboðið í Vestmannaeyjum sje. - Annars var ekki í gær verið að horfa í eyðslu landssjóðs, þegar verið var að auka reksturskostnað skólanna. Viðvíkjandi verðgildi Eyjanna fyrir ríkissjóðinn, þá er víst hægt að fullyrða, að allmargir leigusamningamir eru ólöglegir, og mætti laga þá til hagsmuna fyrir ríkið. Auk þess losnar eitthvað úr ábúð á ári hverju, og þannig má breyta samningunum smátt og smátt. Þá rennur það fje til landsins, sem nú fer til braskaranna. - Frá sjónarmiði Vestmanneyinga má það ef til vill teljast sanngjarnt, að leggja þau 10 þús., sem ríkið hefir nú upp úr Eyjum, til grundvallar söluverðinu. En þegar færðar hafa verið fram fullar líkur fyrir, að hafa megi með sanngjörnum hætti margfalt meira fje upp úr þeim, svo telja má, að fasteignamatið, sem þó er nærri þrisvar sinnum hærra en áætlaða söluverðið, sje alt of lágt, þá er ekki að furða, þó mönnum blöskri að heyra hæstv. ráðh. (MG) lýsa yfir því, sem hann er sannur að, að hafa sagt í þessu efni. Og hvernig sem málið er skoðað, þá getur það aldrei talist annað en ósvífni, að leyfa sjer að selja Eyjarnar undir hinu lága fasteignamati.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg held því fast fram, að verði Eyjarnar seldar, þá beri að selja þær allar, en ekki parta úr þeim. Hv. 5. landsk. (JJ) kveður mig hafa ávítað hv. nefnd fyrir að hafa kastað málinu frá sjer of snemma. Þetta er ekki rjett, enda lá það ekki í mínum verkahring að ávíta nefndina fyrir slíkt. Hitt skil jeg ekki, hversvegna hv. nefnd kom ekki fram með ákveðnar tillögur um það, hvort selja ætti eða ekki, því jeg veit nú, að ekki liggur annað til grundvallar þessu írafári hv. 5. landsk. (JJ) en það, að hann vill alls ekki selja. Hefði það verið vilji hv. meirihl. að selja, þá átti hann auðvitað að láta það koma fram í nál. eða till. sínum, en láta síðan málið bíða lausnar á verðspurningunni. Þetta hefði verið hrein aðstaða, en einmitt þessvegna mun hv. 5. landsk. (JJ) ekki hafa fallið hún í geð. Hv. 5. landsk. (JJ) varð skrafdrjúgt um ólagið í stjórnarráðinu og eftirlitsleysið með umboðsmönnum þjóðjarða, og bjó hann í því sambandi talsvert meira til en jeg eða nokkur annar hefir gefið honum ástæðu til. Þjónaði hann þar hinni alkunnu fýsn sinni, að mannskemma og níða, eftir bestu getu. Annars veit hann það víst, að leigusamningar þeir, sem hjer er um að ræða, eru gerðir til margra áratuga, og þeim verður þá ekki breytt.

Þeir kváðu sumir vera ólöglegir.

Það er mjer ókunnugt um, og hv. 5. landsk. (JJ) mun ekkert um þetta vita. Ef til vill eru sumir þeirra ekki staðfestir af stjórnarráðinu, en þeim, sem það eru, og svo mun vera um flesta þeirra, verður ekki rift. Annars ætti það ekki að vera torskilið mál, hve lítil sanngirni er að krefjast þess af mönnum í stjórnarráðinu, að vita í hvert skifti, hversu lóðir eru dýrmætar úti í Vestmannaeyjum. í þessu efni verður að treysta á bæjarfógetann, sem er umboðsmaður Eyjanna. Aðalákúrurnar hljóta því að falla á hann. Ennfremur er það að segja, að hjer er ekki um það að ræða, hvernig stjórn þessara mála eða annara hafi verið varið á liðnum tíma, heldur hitt, hvernig nú er í pottinn búið, og verður svo að útkljá málið eftir þeim gögnum, sem fyrir liggja. Það er eftirtektarvert um þennan hv.þm. (JJ), að þegar hann þykist þurfa að brigsla einhverjum um eitthvað, sem hann telur svo ósvífið, að það sje jafnvel sjer ósamboðið, þá segir hann ætið, að einhver eða einhverjir hafi sagt sjer það; Þessi aðferð hans er gamalkunn, það er aðferðin hennar Gróu gömlu á Leiti, og langsennilegast er, að hv. 5. landsk. (JJ) sje afkomandi hennar. Svo var það nú um þennan Skagfirðing, sem hann var að vitna í. Hann brast hugrekki til að segja þau orð svo sem þau kæmu frá eigin brjósti. - Annars voru vitni við í hv. nefnd, þegar jeg átti tal við hana, og hefi jeg ekki heyrt þeirra úrskurð um það, sem þar fór fram. Hinsvegar þykist jeg mega fullyrða, að hv. 5. landsk. (JJ) veit sjálfur, að það er ósatt mál, að jeg hafi komið með nokkur tilboð viðvíkjandi sölu á Eyjum. Hv. nefnd bað um álit mitt á málinu; jeg ljet það uppi, og það var alt og sumt. En af framferði hv. 5. landsk. (JJ) nú sje jeg það, að hann fer jafnrangt með, hvort sem vitni eru við eða ekki. Jeg man, að í nefndinni varð aðeins lauslegt umtal og ekkert annað. Og það er alveg óvanalegt, að draga fram í umræðum það, sem gerist í nefndum, því að ilt er að sanna, hvað þar hefir gerst.

Það eru tveir íhaldsmenn hjer, sem þar voru staddir; vilja þeir mótmæla?

Það veit jeg ekki; þeir ráða því sjálfir. Hv. þm. (JJ) sagði, að miljónarfjórðungur væri tæpur 1/3 af fasteignamati Eyjanna. Hjer stendur á þskj. frá þessum hv.þm., að fasteignamatið sje 630 þús. 250 þús. er því miklu meira en 1/3. Það verður hv. 5. landsk. (JJ) lítt að vopni, að gera mjer upp hinar illu hvatir, sem hann nefndi í sambandi við þetta mál, svo sem að jeg hafi ætlað að gefa þessa upphæð hv.þm. Vestm. (JJós). Hv. þm. gerir mjer upp sitt eigið hugarfar og ekkert annað. En það skal hv.þm. varast, því að jeg hugsa alt öðruvísi en hann. Þetta finst honum liggja næst sjer, en það liggur mjög fjarri mjer. Hv. þm. (JJ) er altaf að reikna út, hvað Eyjarnar geti hækkað í verði í framtíðinni. Þessu neita jeg alls ekki. En eftir sama hugsanagangi gæti maður aldrei selt neina eign, sem líkur væru til að hækkaði í verði. Minn útreikningur var miðaður við það, að ef selt væri fyrir 50 þús. hærra en eignin rentar sig, þá mundi sú upphæð verða að 60 árum liðnum 800 þús. Þá upphæð set jeg á móti verðhækkuninni, og finst þetta töluverður skildingur. Hinsvegar ræddi jeg alls ekki um, eins og hv. 2. þm. S.-M. (IP) gaf í skyn, að leggja alt söluverðið á vöxtu. Allir útreikningar hans voru því út í loftið. Hv. þm. verður að athuga það, að langflestir af þessum samningum um lóðir í Eyjum eru 5–8 ára gamlir, og þessvegna líður svo geysilangur tími, 70–80 ár, þangað til hægt er að hækka leiguna. En á meðan mundu þessar 50 þús. ávaxtast um þann tíma, er samningar standa. Geri jeg það að meðaltali 60 ár. Hv. 5. landsk. (JJ) fanst um að gera að fyrirbyggja, að nokkur maður hefði hagnað af því landi, sem hann kaupir, og er með hrókaræður um það, að seljendur eigi ætíð að fá uppborinn þann hagnað af eigninni, sem framtíðin gæti borið í skauti sínu. En til hvers er þetta tal, sem hvergi kemur nærri veruleikanum? Það verður að byggja á því, sem er, að lóðirnar eru leigðar til svo langs tíma sem jeg hefi sagt. Alt annað er tilgangslaus vaðall. Að jarðir losni úr ábúð árlega, er ekki rjett; þær eru svo fáar. En eins og viðast annarsstaðar munar ekki mjög mikið um leiguna eftir þær, hún er ekki sett svo hátt. Hv. þm. (JJ) er að hafa það eftir hv.þm. Vestm. (JJós), að það megi þrefalda leiguna. Jeg heyrði ekki orð hv.þm. Vestm., en jeg er fullviss um, að slíka endileysu hefir hann aldrei sagt. Því auðvitað er ómögulegt að hækka leiguna þvert ofan í gildandi samninga. Hv. 5. landsk. (JJ) kallaði það ósvífni að bera þetta frv. fram. Jeg tel mjer ekki skylt að svara þessu, það mun skrifast á reikning hv.þm. Vestm. (JJós), og býst jeg við, að hann kvitti fyrir eins og við á. Annars er það aðalatriðið fyrir mjer, eins og jeg tók fram við 1. umr., að jeg lít svo á, að það sje tiltölulega miklu meira virði fyrir Vestmannaeyjabæ að eiga þessa eign heldur en fyrir ríkissjóðinn. En gagn Vestmannaeyja er líka að ýmsu leyti gagn ríkissjóðs. Það er líka enginn efi á því, að þegar bæjarstjórnin í Vestmannaeyjum stjórnar þessari eign, verður henni miklu betur stjórnað. Undirstaðan og mergur þess, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni, var það, að söluverðið yrði ekki bygt á fasteignamatinu af ástæðum, sem jeg tilgreindi. Hv. 5. landsk. (JJ) reyndi ekki að vefengja þetta, heldur ræddi um ýms óviðkomandi atriði á víð og dreif, eins og hans er siður. Og útreikningum mínum svarar hann með því einu, að jeg sje vanur að spara eyririnn en kasta krónunni. Hvílík fyrirmyndarrök (!!!).

Frsm. minnihl. (Jóhann Jósefsson) Umræður fara að verða nokkuð langar, en jeg kemst ekki hjá því að koma við ýmisegt það, sem sagt hefir verið um málið. Þeir hafa allir, þessir hv.þm., sem mynda meirihl. nefndarinnar, staðið upp hver eftir annan og lagst mjög á móti. Hv. 1. landsk. (SE) var heldur kampagleiður yfir því, sem jeg hefi sagt um margföldun þá á húsalóðaleigunni, sem stjórnarráðið hefir ákveðið. Jeg sagði, að það hefði verið í hæsta máta ósanngjarnt af stjórnarráðinu, að hlaupa í það að fimmfalda leiguna á lóðum undir nýjum húsum aðeins, og það hæsta, sem maður gæti talið sanngjarnt, væri, að leigan eftir þær lóðir hefði verið þrefölduð. Hv. 5. landsk. (JJ) hefir borið það allmikið upp á hæstv. atvrh. (MG), að hann hafi verið að bjóða Eyjarnar til kaups í nefndinni. Þetta er alls ekki rjett, en hæstv. atvrh. fór þeim orðum um málið, að hann væri því ekki mótfallinn, að Eyjarnar væru seldar. Einnig mintist hann eitthvað á það, að verðið, sem tiltekið er í frv., þætti sjer heldur lágt. Jeg minnist þess ekki, að ráðherrann (MG) hjeldi fram neinu ákveðnu kaupverði.

Minnið er farið að slappast!

Nei, en jeg fullyrði ekki meira en það, sem jeg veit með vissu, og er að því leyti ólíkur hv. 5. landsk. Hv. 5. landsk. (JJ) taldi það ósvífni, að koma með frv. þetta inn í þingið - held jeg, að jeg hafi heyrt rjett. Þá ósvífni tileinkar hv.þm. þá auðvitað mjer og bæjarstjórn Vestmannaeyja. Jeg sje ekki, að hægt sje með rjettu að ásaka bæjarstjórnina, þó að hún fari fram á kaup á kaupstaðarlóðinni á þeim grundvelli, sem upphaflega var nefndur. Hæstv. ráðh. (MG) leiðrjetti það, sem jeg annars hefði þurft, sem sje útreikning hv. 5. landsk., þar sem hann komst að þeirri niðurstöðu, að 250 kr. væri ekki nema tæpur 1/3 af fasteignamatsverðinu. Auðvitað er það miklu meira. Í fyrri ræðu sinni kom hv. 5. landsk. (JJ) með ýms loðin mótmæli og mjög villandi ummæli að mörgu leyti, sem vitaskuld stafar af því, að hann er svo sáraókunnugur í Vestmannaeyjum. Og heimildarmenn hans þar eru annaðhvort ekki ábyggilegir, eða hv.þm. hefir tekið frámunalega vitlaust eftir því, sem þeir hafa sagt honum, og er það sanni nær. Samanburður hv.þm. (JJ) á leigu í Vestmannaeyjum og í miðbænum í Reykjavík er svo fáranlegur, að engri átt nær. Þá fór þessi hv.þm. mörgum orðum um það, að landið hefði farið svo vel með Vestmanneyinga undanfarin ár sem mest mætti vera. Jeg ætla ekki að fara að vanþakka neitt það, sem Vestmannaeyingum hefir verið vel gert, og hefi heldur ekki gert það. En á hinn bóginn er ekki hægt að segja, að landið hafi gert mikið fyrir þann kaupstað. Og jeg vil segja, að þeir menn, sem líta svo feykilega stórum augum á verðmæti Eyjanna og gera sjer glæsilegar vonir um, hvað þær geti orðið dýrar í framtíðinni, þeir ættu að eiga frumkvæðið að því, að landið skifti sjer meira af þessari þjóðareign en verið hefir. Það hefir verið lagt nokkurt fje til hafnarinnar; og jeg verð að segja, að það fje hefir landið fengið margendurgoldið, á þann hátt, sem jeg benti á við 1. umr. og í nál. minnihl., í afrakstri af atvinnulífi Eyjabúa. Að undanskildri höfninni hafa Eyjabúar orðið að gera sín mannvirki upp á eigin spýtur, leggja vegi, byggja bryggjur o. s. frv. Þeir verða sjálfir að standa straum af öllum opinberum framkvæmdum, nema þegar landið tók á sig af kostnaði við hafnargarða og ábyrgð fyrir láni til hafnargerðarinnar. Sjúkrahúsið, sem landið leigir af Frökkum, fær engan styrk, þótt víðsvegar annarsstaðar fái þau styrk. Svona mætti lengi telja. Hvað það snertir, að landið hafi hvað jarðaafgjöld og lóðaleigur snertir farið sjerstaklega vel með landseta sína þarna, á móts við aðra, má minna á það, að um 1874 var skipuð nefnd til þess að gera álitsskjal um skattamál landsins. Meðal annars má þar finna samanburð á því, hvað borgað sje í jarðarafgjöld víðsvegar á landinu; kemur þar í ljós, að jarðarafgjöld í Vestmannaeyjum eru langhæst, þá eru þau þar kr. 7.48 af hundraði, en alstaðar annarsstaðar lægri, sumstaðar ekki nema 2 kr. Þá eru verslunarlóðirnar. Það er sagt, að í Vestmannaeyjum sjeu þær leigðar fyrir lítið verð. Hið sama hefir átt sjer stað annarsstaðar á landinu, þar sem um gamlar og stórar verslunarlóðir er að ræða. Í álitsskjali þessu er gerð grein fyrir því, að grunnleiga Reykjarfjarðarverslunar sje 28 kr., Borðeyrarverslunar 54 kr., Skagastrandarverslunar 32 kr. og Raufarhafnarverslunar 24 kr. Þessi margumtalaða leiga á hinni gömlu Brydesverslunarlóð í Vestmannaeyjum, sem þykir svo lág, og er það reyndar, er 40 kr. Þótt jeg hafi ekki komið á þessa staði, sem jeg mintist á, þá ímynda jeg mjer, að stærðin sje ekki ósambærileg við gömlu verslunarlóðirnar í Vestmannaeyjum. En þau dæmi, er jeg tilfærði, sýna það, að leigur af Vestmannaeyjajörðum og lóðum hafa á engan hátt verið lægri en annarsstaðar á landinu, heldur hærri, og því ekki um það að tala, að Vestmanneyingar hafi sætt neinum vildarkjörum í þessu efni, samanborið við aðra landsmenn. Eitt var það sjerstaklega í ræðu hv. 5. landsk. (JJ), sem var svo villandi, að óhjákvæmilegt er að leiðrjetta það strax. það var ekki hægt að skilja hv.þm. öðruvísi en svo, að hann ætti við, að menn fengi verslunarlóðirnar fyrir litla leigu og hefðu leigt þær út aftur fyrir miklu hærra verð. Þetta á sjer alls ekki stað. Hv. þm. var að tala um þessar dýrmætu verslunarlóðir við höfnina. Það er algerlega röng staðhæfing, að hinir upprunalegu leigjendur hafi selt þær öðrum á leigu, og má þetta atriði þessvegna ekki standa ómótmælt. Þá mintist hv.þm. á það, að þegar landið væri búið að kosta höfnina, þá ætti að gefa Vestmanneyingum Eyjarnar. Jeg hefi þegar svarað þessu. Landið hefir fengið það margfaldlega endurgoldið, sem það hefir kostað til þessa verks. Því miður er þetta engin höfn enn sem komið er. Samt verða Vestmanneyingar að leggja á sig hafnar- og vörugjöld, sem eru meira en tvöfalt hærri en í Reykjavík, sem hefir ágæta höfn. Þá held jeg, að hv. 5. landsk. hafi loks í síðari ræðu sinni komið að höfuðástæðunni fyrir því, að hann er á móti málinu, þegar hann var að átelja hæstv. ráðherra (MG) fyrir það, að hann fylgdi frv. Hann hjelt því sem sje fram, að hæstv. atvrh. gerði þetta til þess að þm. Vestm. fengi fjöður í hattinn. Það er dálítið athugavert við þessa staðhæfingu hv.þm., því að hann hjelt því fram við 1. umr. málsins og kom að því aftur í dag, að frv. miðaði ekki til neinna hagsbóta fyrir einstaklinga í Vestmannaeyjum. Hvernig á þá þm. Vestm. að ávinna sjer nokkurt lof kjósenda sinna fyrir að bera málið fram, eins og hv.þm. gaf í skyn? Það virðist vera hugsanagangur hv.þm. (JJ), að af því að þm. Vestm. er flokksbróðir hæstv. atvrh. (MG), muni hann fylgja málinu. Margur hyggur mann af sjer, og verður af þessu sjeð, hvernig hann mundi snúast í málinu, ef frv. væri borið fram af flokksmanni hv. 5. landsk. Hv. þm. (JJ) byrjaði strax við 1. umr. á hógværum mótbárum og smávegis flækjum; síðan hefir hann fikað sig kringum málið eins og köttur kringum heitan graut, talið það ekki tímabært, ekki heppilegt, stundum ekki heppilegt fyrir landið og ekki fyrir einstaklinga í Vestmannaeyjum. Hv. þm. hefir með þessu atferli sínu sannað, að fyrir honum vakir ekki annað en það, að setja sig þversum gegn þessu sanngirnismáli Vestmanneyinga, og af aðdróttunum hans í garð hæstv. atvrh. má draga þá ályktun, að afstaða hans sjálfs, hv. 5. landsk.þm., markist einkum af því, að pólitískur andstæðingur flytur málið. Hvort þetta er rjett, mun sjást, þegar atkvæði verða greidd. Annars er það ákaflega gott, hvað það kemur fram hjá honum og öðrum hv.þm. í meirihl. nefndarinnar, að þeir hafi bjargfasta trú á því, að Vestmannaeyjar sjeu mjög dýrmætar og verði dýrmætari í framtíðinni. Er þá óhætt að treysta því, að þessir hv.þm. verði fúsir til þess að láta landið leggja í einhverjar framkvæmdir á þessum dýrmæta stað. Mjer þykir því vænt um það, vegna Vestmannaeyja, að mál þetta hefir komið til umr. í hv. deild. Það er ekki svo sjaldan, sem maður heyrir það - sjerstaklega frá hv. 5. landsk. (JJ) - að það sje ekki sjerstaklega mikið á þessum sjóþorpum að byggja. Það er annað hljóð í strokknum í dag. Þessi hv.þm., sem ekki hefir viljað sjá neitt gott annarsstaðar en í sveitunum, viðurkennir nú, að Vestmannaeyjar sjeu mjög dýrmætur blettur fyrir þjóðfjelagið og verði líklega enn dýrmætari í framtíðinni. Hv. 1. landsk. (SE) var nærri því farinn að halda stórpólitíska ræðu út af frekar meinlausum ummælum mínum um það, að stjórnarráðið hefði verið hirðulaus landsdrottinn við þessa landseta sína, Vestmanneyinga, og að ástandið hefði síst verið betra í ráðherratíð hv.þm. Hv. þm. (SE) hjelt stóra ræðu um þetta og skoraði á mig að fara út í eldhúsdagsumræður við sig; jeg býst ekki við, að það yrði til að flýta þessu máli, enda yrði alls ekki leyft að fara út í slíkt nú. Hv. þm. (SE) er fullviðkvæmur. Ef minst er á eitthvað í sambandi við fyrv. stjórn, þá er eins og hv.þm. finnist, að alt verði að snúast kringum hans pólitísku persónu. Um þennan hv.þm. má segja eins og hina tvo hv. nefndarmenn meirihl. nefndarinnar, að ástæður þeirra móti máli þessu eru svo sundurleitar og í mörgum atriðum óviðkomandi kjarna málsins, að undrum sætir. Þar er hver höndin upp á móti annari, sem von er, þar sem hver keppist við annan um að dylja hina sönnu ástæðu. Jeg held, að það sje ekki nema um eitt, sem minnihl. og meirihl. greinir á í þessu máli. Meirihl. vill ekki láta kaupstaðinn fá kauprjett á lóðinni, en minnihl. vill gefa kost á því á skynsamlegum grundvelli.

Sigurður Eggerz Hæstv. atvrh. (MG) spurði, hvernig fara ætti að, ef rökstudda dagskráin yrði ekki samþykt, hvernig stjórnin ætti þá að rannsaka málið. Verði dagskráin feld, þýðir það væntanlega ekki annað en það, að hv. deild telur enga ástæðu til rannsóknar. 60 ára útreikninginn veit jeg ekki, hvort jeg hefi skilið, en ef setja hefir átt á vexti andvirði Eyjanna, eða 250 þúsund kr., þá verður það auðvitað mikil upphæð eftir 60 ár. En þá er einnig að athuga það, að leigurnar mundu einnig verða stór upphæð eftir það tímabil, ef þær væru settar á vöxtu, auk þess, sem verðmæti eignarinnar hefði stigið á þessu tímabili. Ummæli hæstv. atvrh. (MG) í nefndinni, um Eyjasöluna, skildi jeg þannig, að honum þætti 250 þús. kr. ekki ósennilegt verð, en jeg hefi ekki á neinn hátt viljað halda honum föstum á þessum tölum, því að hann getur ekki hafa athugað málið nógu rækilega. Aðalatriði þessa máls er þetta: Á að selja Vestmannaeyjar fyrir sannvirði eða ekki? Jeg geri ráð fyrir, að við, fulltrúar þjóðarinnar, viljum heimta sannvirði fyrir Eyjarnar, ef til sölu kemur, og þessvegna er óhjákvæmilegt að láta rannsaka, hvað sannvirði þeirra er. Hv. þm. Vestm. (JJós) taldi sanngjarnt að þrefalda núgildandi eftirgjald Eyjanna, og á þeim grundvelli reiknaði jeg verðmæti þeirra 600 þús. kr., þegar leigumálarnir væru komnir í sæmilegt horf. Og við verðum að gæta þess, að enda þótt núgildandi leigusamningar eigi enn að vera í gildi um 20–50 ára skeið, þá er sá tími ekki langur í lífi heillar þjóðar. Þessvegna er enganvegin ósanngjarnt að miða verð Eyjanna við þrefalda hækkun eftirgjaldsins, ef sú hækkun er sanngjörn á annað borð. Meirihl. nefndarinnar hefir ljóslega sannað, að 200 þús. kr. söluverðið, sem stungið var upp á í frv., er fjarstæða, enda er hv.flm., þm. Vestm., nú fallinn frá þeirri tillögu og vill láta dómkvadda menn meta söluverðið, enda skuli Eyjarnar seldar fyrir það verð. Jeg verð að taka undir með hv.frsm. meirihl. (IP), að ekki getur annað komið til mála en að Alþingi taki endanlega ákvörðun um sölu Eyjanna og samþykki söluverðið. Hæstv. atvrh. (MG) hneykslaðist mjög á því, að meirihl. fjhn. skyldi ekki taka endanlega ákvörðun um, hvort hann yfirleitt vildi selja Eyjarnar fyrir. það verð, sem honum líkaði. Vel má vera, að meirihl. hefði getað tekið slíka ákvörðun, en verðið hlýtur þó altaf að hafa mikil áhrif á afstöðu manna til þessa máls. Svo hátt gæti t. d. orðið metið, að ástæðulaust væri að hleypa Vestmanneyingum í þær skuldir, sem af kaupunum stöfuðu. Yfirleitt er máli þessu þannig varið, að því meira sem um það er hugsað, því minni furða er á því, að menn skuli vilja fá það betur rannsakað, áður en endanleg ákvörðun er tekin um sölu Eyjanna.

Jónas Jónsson Háttv. þm. Vestm. (JJós) gat þess, að mjer þætti stundum lítið í sjávarþorpin varið, en þó vildi jeg nú heimta gullgildi fyrir Vestmannaeyjar. Jeg hefi auðvitað aldrei neitað því, að mikið verðmæti, mikið gull, bærist á land í flestum kauptúnum landsins, ekki hvað síst í Vestmannaeyjum, þó að jeg hinsvegar hafi ekki sjeð ástæðu til að hefja til skýjanna hin andlegu verðmæti, sem kaupstaðamenningin hefir upp á að bjóða. Það er tvent ólíkt, enda hefi jeg aldrei blandað því saman. Það er ofurskiljanlegt, að hv.þm. Vestm. sæki mál þetta fast, enda þótt hagnaður Vestmanneyinga af kaupunum kunni að verða mjög vafasamur, því þeir eru svo skammsýnir, margir hverjir, að halda, að kaupin muni færa þeim gull og gróða, og er engin furða, þó að hv.þm. (JJós) kunni því vel, að fá fallega fjöður í hatt sinn, til að sýna þessum háttv. kjósendum. En jeg hefi leitt rök að því, að kaup Eyjanna muni verða Eyjaskeggjum yfirleitt til lítillar blessunar, þegar miðað er við núgildandi leigumála Eyjanna. T. d. er mjer kunnugt um, að verslunarfjelag, sem hv.þm. (JJós) er hluthafi í, hefir nú ágæta lóð á leigu með svo vægum kjörum, að enginn einstaklingur myndi láta sjer detta í hug að leigja lóð með þeim skilmálum. Hv. þm. (JJós) ætti því manna síst að þakka sjálfum sjer, hversu ósleitilega hann nú berst fyrir sölu Eyjanna. Jeg hefi ekki sagt, að verslunarlóðirnar við höfnina væru framleigðar, enda hafa verslanirnar nóg við sínar lóðir að gera, og svo borgar sig ekki fyrir þær að hleypa keppinautum að lóðunum. En hins veit jeg dæmi, að aðrir hafa grætt stórfje á framleigu lóða í Vestmannaeyjum. Jarðamatið frá 1875 sýnir eingöngu, að peningalega talað eru Eyjarnar miklu meira virði en bv. þm. Vestm. vildi láta selja þær, enda sagði einn helsti íhaldsmaður í hv.Nd. við mig í dag: Hversvegna gefið þið Vestmanneyingum ekki Eyjarnar? Honum þótti, sem vonlegt var, svo óhæfilega lágt það verð, sem talað hefir verið um að selja fyrir. Það er alls ekki ósanngjarnt að bera saman lóðaverð hjer í miðbæ Reykjavíkur og í Eyjum, nema ef vera skyldi vegna þess, að landsdrottinn Eyjanna, íslenska ríkið, hefir varðveitt lóðirnar fyrir öllu braski, sem hefir óeðlilega hátt verð í för með sjer. En ef Eyjarnar verða seldar og lenda í „privatspekulation“, þá er grunur minn, að munurinn verði ekki mikill. Það sveif á þá, hæstv. atvrh. (MG) og hv.þm. Vestm. (JJós), að jeg skyldi telja það ósvifni, sjerstaklega af hæstv. ráðh. (MG), að tala um miljónarfjórðung fyrir Vestmannaeyjar. Við erum þrír úr fjhn., sem allir munum eftir því, að hæstv. ráðh. (MG) talaði um 250 þús. kr.  (Atvrh. MG: Ekki man hv. 1. landsk. (SE) eftir því.)  Jú, hann man það mjög vel líka, og hefir borið það hjer í dag. Eina ánægja hæstv. ráðh. (MG) er, að hv.þm. Vestm. (JJós) er svo góður við hann, að hafa gleymt þessu að nokkru leyti, hvort sem það minnisleysi undirmannsins verður nokkur veruleg brú til sáluhjálpar fyrir hæstv. ráðherra á sínum pólitíska dómsdegi. Hins vil jeg unna honum, að reyna að kasta dálitlum ljóma yfir afstöðu sína í þessu máli og bæta að nokkru úr rannsóknarleysi sínu, með því að neita því nú til hálfs, sem hann hefir áður sagt.

Atvinnumálaráðherra (MG): Hv. 5. landsk. (JJ) var spakari nú en í dag, er hann talaði, enda var jeg venju fremur harðorður við hann. Skal jeg minnast þess framvegis, að ekki tjóar að taka á honum með silkiglófum, ef maður vill halda honum dálítið í skefjum. Þó fór hann enn með rangt mál, þegar hann sagði, að mjer hafi gengið illa vitnaleiðslan. Upprunalega sagði hann, að jeg hafi boðið Eyjarnar fyrir 250 þús. kr., en nú hafa tveir hv.þm. úr fjhn. (SE og JJós) borið með mjer, eins og rjett er, að jeg hafi sagt, að renna myndu á mig tvær grímur, ef boðnar væru fyrir Eyjarnar 250 þús. kr. með 6% ársvöxtum. Hv. 2. þm. G.-K. (BK) hefir ekki tekið til máls, en jeg þykist vita, að hann muni líka rjett þessi orð min. það fer svo fjarri því, að hv.þm. Vestm. (JJós) hafi vitnað á móti mjer um þetta atriði, en hinsvegar hefir hann af góðum og gildum ástæðum verið mjög þungorður í garð hv. 5. landsk. (JJ), og sitja þau ummæli á honum, þar til hann hrindir þeim, sem honum mun veitast fullerfitt. Það er engin ný bóla, að hv. 5. landsk. (JJ) vitni í hitt og þetta, sem honum hefir verið sagt! í dag hefir t. d. einhver sagt honum, að nær væri að gefa Vestmannaeyjar en selja þær fyrir það verð, sem í frv. getur.

það var íhaldsmaður

. Það er undarlegt, að hv.þm. (JJ) skuli aldrei detta í hug að vitna eitthvað í sjálfan sig, og er engu líkara en að hann hafi ekki betri trú en aðrir á þeim heimildum. Annars get jeg ímyndað mjer, að þessi íhaldsmaður hafi bara verið að hæðast að hv.þm. (JJ), ef ummælin eru rjett höfð eftir, en hann tekið þau sem alvöru í hjartans einfeldni. Umrædd þreföldun á verði Vestmannaeyja kemur fyrst fram, þegar allir núgildandi leigusamningar eru útrunnir, en það verður ekki fyr en eftir mannsaldur eða meira, og verðum við þá sennilega allir komnir undir græna torfu. Og ef við eigum nú að reikna með öllum aðstæðum, sem þá verða, eins og hv. 5. landsk. (JJ) vill reyna, þá komumst við út í botnlausar öfgar, eins og eðlilegt er. Jeg vildi aðeins reyna að skýra fyrir hv.þm., að ef við legðum á vöxtu, þó ekki væri nema mismuninn á 1/4 milj. og höfuðstól eftir núgildandi eftirgjaldi Eyja, þá yrði sú upphæð orðin 800,000 kr. að þeim tíma liðnum. En þetta hefir hv. 5. landsk. (JJ) ekki getað skilið, og get jeg ekki að því gert.

Þetta er nú ekki svo djúpviturt.

Nei, það er alveg rjett; þetta er ofureinfalt mál. En þeim mun leiðinlegra er, að hv.þm. (JJ) skuli bresta skilning á því.

Frsm. meirihl. (Ingvar Pálmason) Mjer finst fremur lítið bera hjer á milli. Hæstv. atvrh. (MG) hefir viðurkent, að hafa nefnt 250 þús. kr., og öðru hefir ekki verið haldið fram en að hann hafi nefnt það verð, sem hugsanlegt væri að selja fyrir. Hæstv. ráðh. (MG) sagðist hafa hagað orðum sínum þannig, að á sig myndu renna tvær grímur, ef boðnar væru 250 þús. kr. fyrir Eyjarnar. Jeg sagði, að hann hefði ekki talið það verð ósanngjarnt, og við það stend jeg, enda þótt hv.þm. Vestm. (JJós) hafi gleymt þeim orðum.

Atvinnumálaráðhema (MG): Hv. frsm. meirihl. (IP) segir, að jeg hafi nefnt upphæð, sem jeg teldi rýmilegt verð fyrir Eyjarnar, en hv. 5. landsk. (JJ) sagði, að jeg hefði gert tilboð um sölu fyrir 250 þús. Það var þessi staðhæfing hv. 5. landsk. (JJ), sem jeg vildi mótmæla, og hefir nú hv.frsm. (IP) gengið á móti honum í vitnaleiðslunni, sem og eðlilegt er, þar sem hann fór með rangt mál, eins og stundum vill við brenna.