Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. heilbr.- og trn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 110/1984, um breytingu á lögum nr. 59/1983, um heilbrigðisþjónustu. Nefndin hefur athugað frv. og mælir með að það verði samþykkt óbreytt eins og fram kemur á nál. á þskj. 275, en ég vil geta þess að þrír nm. skrifa undir með fyrirvara. Við höfðum sams konar mál til meðferðar á þinginu í fyrra og þá var farið fram á að frestur til að koma á þeirri skipan, sem lögin gera ráð fyrir, í Reykjavíkurlæknishéraði og heilsugæsluumdæmunum í Kópavogi. Garðabæ og Hafnarfirði yrði framlengdur til ársloka 1985. Hliðstætt er farið fram á núna, þ.e. að fresturinn verði lengdur til ársloka 1986. Það gilda í raun og veru alveg sömu rök um þetta mál og fram komu í fyrra og ég sé ekki ástæðu til að endurtaka þau, en ítreka að nefndin mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt og að nokkrir nm. skrifa undir með fyrirvara.



Herra forseti. Ég hef undirritað þetta nál. með fyrirvara. Eins og aðstæður eru nú er ekki um annað að tefla en að fresta framkvæmdinni eins og hér er gert ráð fyrir, en í því felst ekki að ég sé í grundvallaratriðum að taka undir að þessu eigi að fresta út í hið óendanlega. Ég veit að um það eru nokkuð skiptar skoðanir hvort menn skuli taka upp þá skipan, sem lögin gera í raun ráð fyrir, hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi menn að gera, a.m.k. á meðan fyrirkomulag er að öðru leyti í landinu eins og það er. Ég styð þetta frv. með þeim fyrirvara að menn skoði þetta mál nánar og reyni að komast að endanlegri niðurstöðu um hvernig skuli skipa þessum málum og ítreka þá skoðun mína að ég tel að eðlilegast sé að heilbrigðisþjónustan sé með sama hætti um allt land.



Herra forseti. Vegna anna þingsins skal ég ekki eyða miklum tíma í að lýsa því hér hvers vegna ég skrifaði undir nál. með fyrirvara. Við umræðu um sams konar mál á síðasta þingi gerði ég ítarlega grein fyrir skoðun minni á þessu máli. En ég get verið að því leyti sammála hv. þm. Kjartani Jóhannssyni að vitaskuld ber að fara eftir lögum um heilsugæslukerfið hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu, annars þarf að breyta þeim. Við umræðu á síðasta þingi lagði hæstv. þáv. heilbrrh. áherslu á að þessu máli yrði ekki frestað einu sinni enn, en efndirnar eru eins og hér blasir við. Ég sé ekki annað en að við séum neydd til að hleypa þessu frv. í gegn. Það er auðvitað enginn tími héðan af til að koma skipan á þessi mál. En það er alveg ljóst að það verður að fara að ganga eftir því hvort fyrirætlun hæstv. ráðh. sé að fara að lögum eða ekki.



Herra forseti. Eins og ég gat um við 1. umr. þessa máls tel ég að eðlilegast væri að nýju heilsugæslulögin tækju gildi fyrir Reykjavík strax um áramótin. Ég tel að ráðherra hafi haldið illa á þessu máli, það sé hið mesta klúður, og ég vil láta það koma fram að ég mun greiða atkvæði gegn málinu þegar það kemur til atkvæða eftir 2. umr.



Herra forseti. Efnislega er ég andvígur því kvótafyrirkomulagi sem þetta frv. gerir ráð fyrir, en með hliðsjón af því að hagsmunaaðilar hafa yfirgnæfandi lýst sig samþykka þeirri stefnu sem fram kemur í frv. mun ég ekki greiða atkvæði.



Herra forseti. Ég hef lýst þeirri skoðun minni áður, að ég tel að ekki nái nokkurri átt að vera að greiða atkvæði um stjórn fiskveiða á ári hverju og erfitt verði að gera svo öllum líki hverju sinni. Umræður þessar hafa einkennst allt of mikið af sérhagsmunum ákveðinna kjördæma. Eftir stendur að fiskveiðum verður að stjórna. Það má vel vera að þetta frv. leysi ekki allan vanda, en hingað til hef ég ekki heyrt neina þá tillögu sem betri er. Ég segi því já.



Herra forseti. Það hefur komið fram að með kvótakerfinu hafa menn ekki náð þeim tilgangi sem þeir sögðust stefna að þegar það var á sett. Það er því verið að framlengja kvótakerfið á fölskum forsendum. Ég tel að hér sé um að ræða varhugaverðasta og hættulegasta mál sem Alþingi hefur afgreitt sem muni stefna sjávarútveginum sem atvinnugrein og þeim byggðarlögum sem byggja á honum í stórkostlega hættu. Ég segi nei.



Herra forseti. Eins og ég lét koma fram við 2. umr. málsins tel ég grundvallaratriði að góð stjórn sé á fiskveiðunum. Þótt menn kunni að finna ýmsa galla á núverandi kerfi og ég sé ekki að öllu leyti við það sáttur verður að segjast að engin önnur tillaga hefur komið fram sem tekur því fram sem hér er lagt til að samþykkt verði. Með tilvísun í þetta segi ég já.



Herra forseti. Ég er efnislega andvígur því frv. sem hér liggur fyrir. Það þverbrýtur allar þær hugmyndir sem ég hef um eðlilega skiptingu á milli þess sem stjórnvöld eiga að aðhafast og þess sem atvinnuvegurinn sjálfur á að bera ábyrgð á. Ég tel að hér sé ekki um stjórnun að ræða í þeirri eiginlegu merkingu, heldur um hreina ofstjórn á grundvallaratvinnuvegi Íslendinga. Ég segi nei.



Herra forseti. Þegar kvótalögin voru sett í upphafi gagnrýndi ég harðlega lögin og alla málsmeðferð. Nú hefur verið komið að nokkru til móts við þessa gagnrýni þannig að innan marka þeirra laga sem hér eru til umræðu ætti að vera unnt að koma við óhjákvæmilegum sveigjanleika. Engu að síður vil ég ekki greiða þessu máli atkvæði. Ég tel eðlilegt að ríkisstjórnin beri ábyrgð á þessu máli í heild og greiði því ekki atkvæði. Jafnframt vil ég með afstöðu minni mótmæla stefnu sjútvrh. í sjávarútvegsmálum almennt. Þar er rekstrargrundvöllur að bresta, stórfellt tap blasir við, nauðungaruppboð á skipum eru mánaðarlegur viðburður og kaup fiskverkunarfólks er lægra en nokkru sinni fyrr. Hefur aldrei blasað við hrikalegri mynd í sjávarútvegi landsmanna en nú þrátt fyrir vaxandi afla og mikla eftirspurn á alþjóðlegum mörkuðum eftir útflutningsvörum Íslendinga. Þessari stefnu ríkisstjórnarinnar vil ég í þessari greinargerð mótmæla sérstaklega. Ég greiði ekki atkvæði. Frv. afgr. til Ed.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um Jarðboranir hf. eins og það birtist á þskj. 118. Frv. þetta hefur verið rætt allítarlega í Ed. Þá hefur frv. verið til umfjöllunar í fjh.- og viðskn. þeirrar deildar og var afgreitt samhljóða í nefndinni. Í samhljóða áliti frá nefndinni segir svo m.a.: "Nefndin hefur rætt málið og leitað álits fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga og Rannsóknaráðs ríkisins. Nefndin mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt með þeim fyrirvara að öll sveitarfélög njóti sambærilegra kjara í viðskiptum við þessa nýju stofnun, Jarðboranir hf." Í tilefni af fyrirvaranum í nál. um sambærileg kjör er rétt að vekja sérstaka athygli á 5. gr. frv., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: "Stjórn hlutafélagsins skal setja gjaldskrá fyrir þjónustu þá sem fyrirtækið innir af hendi. Gjaldskrá fyrirtækisins skal ákveðin þannig að tekjur af starfseminni standi undir rekstrarkostnaði, fjármagnskostnaði og skili eigendunum eðlilegum arði af hlutafé. Starfa skal sérstök samráðsnefnd skipuð tveimur fulltrúum frá félaginu og tveimur fulltrúum tilnefndum af Sambandi ísl. hitaveitna. Verkefni nefndarinnar er að vera vettvangur samráðs milli Jarðborana hf. og hitaveitna í landinu um fjárhagsleg og tæknileg málefni, svo og almenn samskipti við hitaveitur í landinu." Í skýringum við 5. gr. frv. segir m.a.: "Í greininni er lagt til að stjórn félagsins setji gjaldskrá fyrir þjónustu þá er félagið innir af hendi. Er þetta gert m.a. til að tryggja ákveðið jafnrétti notenda til þjónustu hjá fyrirtækinu. Þá er lagt til að starfandi verði við félagið sérstök samráðsnefnd stjórnar félagsins og Sambands ísl. hitaveitna." Samkvæmt þessu er ótvírætt að öll viðskipti verði samkvæmt gjaldskrá og með því er jafnrétti til þjónustu tryggt. Í þessu sambandi vil ég leggja áherslu á það sem fram kemur í frv. um kauprétt sveitarfélaga á hlutabréfum ríkisins í félaginu. Ég mun sem iðnrh. beita mér fyrir að slík sala fari fram. Aðalatriði málsins er að stofnað er nýtt félag um jarðboranir með aukinni þátttöku Reykjavíkurborgar. Reykjavíkurborg greiðir verulegt framlag til fyrirtækisins og verður fyrirtækið eftir félagsstofnun sterkt og öflugt hlutafélag. Hlutafélagsstofnunin er og viðskiptalega hagstæð eins og er rakið í grg. Jafnframt er sveitarfélögunum tryggður aukinn réttur til áhrifa á gang mála hjá fyrirtækinu. Er það skynsamleg skipan mála, sérstaklega þegar haft er í huga að helstu viðskiptafyrirtæki Jarðborana eru sveitarfélög og veitufyrirtæki þeirra. Nokkuð var á það deilt við meðferð í Ed. að samningar tækju gildi miðað við 1. júní 1985. Hafa ber í huga að hið nýja félag verður ekki stofnað fyrr en lög þessi hafa verið samþykkt. Hins vegar mun uppgjör milli stofnenda þá fara fram svo sem stofnun hlutafélagsins hefði farið fram 1. júní. Er þetta gert m.a. vegna þess að að viðsemjandi ríkisins, Reykjavíkurborg, gerði ákveðnar ráðstafanir í júní s.l. er miðuðust við að af stofnun slíks félags yrði. M.a. lét Hitaveita Reykjavíkur jarðbor ríkisins. Jötun, bora að Nesjavöllum í stað þess að láta gufuborinn Dofra, sem er að 50% í hennar eigu, bora. Hefði félagsstofnun ekki komið til hefði Reykjavík látið sinn bor njóta viðskiptanna. Lögin eru því ekki beint afturvirk þó að uppgjör miðist við tiltekinn dag. Mál þetta hefur dregist allmikið, þ.e. frá því s.l. vor. Nú er hins vegar nauðsynlegt að afgreiða málið þannig að ganga megi frá stofnun félagsins í upphafi nýs árs. Öllum má vera ljóst að starfræksla öflugs jarðborunarfyrirtækis er nauðsynleg forsenda áframhaldandi nýtingar jarðhita sem er og verður okkur mjög dýrmæt auðlind. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Ég flyt hérna lítið frv. sem er eiginlega endurtekning sams konar frv. frá því í fyrra og árin þar á undan um nokkurra ára bil. Það er árlega á ferð hér um þetta leyti árs og fylgir fjárlagafrv. Þetta er um framlengingu álagningarinnar á gjaldstofn útsvara og er um 2% gjald sem fer til sjúkratrygginga almannatrygginga. Þetta er mál sem hv. þm. kannast við og ég hygg að það þurfi ekki frekari skýringa við, en ítreka einungis að það þarf að fylgja afgreiðslu fjárlagafrv. og leyfi mér þess vegna að leggja til að því verði nú þegar að þessari umræðu lokinni vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir frv. sem felur í sér nánast leiðréttingu á lögum sem samþykkt voru á Alþingi að vori til 1984. Þá var samþykkt breyting á almannatryggingalögum til að tryggja mæðrum fleirbura lengra fæðingarorlof en öðrum. Það hefur komið í ljós við framkvæmd þessa að þegar svo stendur á að börnin eru veik eða það er um sérstök veikindi að ræða fram yfir þau forföll sem tilheyra sjálfri barnsfæðingunni hefur þessi lenging haft í för með sér að móðirin missir réttinn til þessa aukamánaðar vegna veikinda. Þetta hefur ekki komið í ljós fyrr en á slíkt tilfelli reyndi, sem mun hafa verið nú í haust. Til að leiðrétta það misrétti sem skapast af þessum ástæðum og var alls ekki ætlunin þegar þessi lög voru samþykkt er þetta frv. flutt nú. Ég leyfi mér að beina því til hv. nefndar sem málið fær að hún afgreiði það nú fyrir jólahlé. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Það getur verið að þetta sé hið ágætasta mál og ég skal ekki mæla gegn því efnislega, en ákaflega þykir mér einkennileg sú setning sem á að vera 1. gr. og tillaga er gerð um í 1. gr.: "Hvort foreldri sem er getur að ósk móður dvalist hjá barni sínu þann mánuð." Út úr þessu mætti lesa að ef móðirin óski eftir því sé augljóst að annaðhvort geti móðirin sjálf eða þá geti faðirinn, hvernig svo sem á stendur, dvalist hjá barni sínu. Ég get ekki séð að það geti ekki eitthvað annað komið í veg fyrir að annað hvort foreldrið geti dvalist hjá barni sínu. Ég legg til að þetta orðalag verði skoðað nánar í þeirri nefnd sem fær frv. þetta til umfjöllunar þannig að þetta verði skýrara og stangist ekki á við eðlilegan skilning sem maður getur í þetta lagt samkvæmt íslensku máli.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir: ) Herra forseti. Ég vil gjarnan skýra þetta. Orðið "getur" þýðir þarna sama og að viðkomandi hafi heimild til vegna ákvæða almannatryggingalaganna. Það segir sig sjálft að einhverjar aðrar ástæður, sem ekki koma tryggingalögum við, geta hindrað þetta, en gagnvart Tryggingastofnuninni þarf að liggja fyrir ósk móður um þetta. Það er ekki þar með sagt að faðirinn sé skyldugur til að vera heima heldur að ef ósk móðurinnar liggur fyrir hefur Tryggingastofnunin heimild til að greiða föður þennan mánuð ef því er skipta. Það dettur ekki niður rétturinn við það. Hugsum okkur t.d. þríbura sem allir eru veikir, þrjú kornabörn öll veik. Þá segir sig sjálft að annað hvort foreldra þarf að annast þau. Ég veit ekki hvort þetta nægir sem skýring, en það er ósköp algengt orðalag að það standi: viðkomandi getur þetta og þetta. Það þýðir að þá er heimild til þess vegna annarra ákvæða laganna.



Herra forseti. Mig grunaði svo sem að það væri eitthvað í þá veru sem hæstv. ráðh. var að tala um sem menn ættu við með þeirri grein sem hér hefur verið orðuð með svo furðulegum hætti. Ég legg þá til að menn noti það orðalag sem skilst rétt eins og ráðherra skildi það en ekki svo knúsað orðalag að enginn geti skilið það.



Herra forseti. Ég skal játa að það er hálfeinkennilegt að standa hér og skilja ekki almennilega þetta frv. Þar koma auðvitað til annir þm. þessa dagana. Breytingin sem varð á almannatryggingalögum varðandi fleirburafæðingar varð að lögum vegna frv. sem ég flutti sjálf og hélt ég þar af leiðandi að ekki gæti orðið um þá erfiðleika að ræða sem hæstv. ráðh. er að reyna að lagfæra hér. Í 11. mgr. 16. gr. stendur, með leyfi forseta: "Sé móður nauðsynlegt af heilsufars- eða öryggisástæðum að hefja töku fæðingarorlofs meira en einum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag skal hún eiga rétt á greiðslu skv. 6. mgr. og 7. mgr., þó aldrei lengur en fjóra mánuði." Ég hélt að það leiddi af sjálfu að hafi foreldrar fengið lengt fæðingarorlof vegna fleirburafæðingar stæði sams konar mánuður til boða. Ég skal fúslega viðurkenna, hæstv. ráðh., að ég hef ekki skoðað þetta vandlega sökum ótal annarra mála sem hér eru í gangi. Og þar sem ég á sjálf sæti í hv. heilbr.- og trn. lofa ég að gera það, en ég játa hreinskilnislega að ég sé ekki alveg augljósa þörf fyrir þessa breytingu. Komist ég að raun um að svo sé er mér ljúft og skylt að veita henni brautargengi gegnum hið háa Alþingi. En ég þóttist hafa athugað þetta svo gaumgæfilega þegar breytingin var lögð til og ég skrifaði mitt frv., að ég hélt að þessa gerðist ekki þörf. En ég held að ástæðulaust sé að ræða það mikið heldur bíða meðferðar í hv. nefnd.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Sannleikurinn er sá að orðalag 16. gr. er fortakslaust að fæðingarorlof skuli aldrei verða lengra en fjórir mánuðir. Tryggingastofnunin hefur þess vegna ekki getað framkvæmt þetta. Þó að það sé alveg ljóst að vilji löggjafans var í fyrra að þetta yrði ekki svona er orðalagið samt svo fortakslaust að það er nauðsynlegt að breyta því.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Það mál sem hér liggur fyrir er komið frá hv. Ed. og er flutt vegna þess alvarlega sjúkdóms sem upp hefur komið og borist því miður allvíða um lönd. Er hann í þessu frv. nefndur alnæmi eða í erlendri styttingu AIDS. Hér er um að ræða þvílíkan vágest sem við höfum á síðari árum ekki þekkt, ekki síðan menn fundu lækningu við alvarlegum sjúkdómum eins og berklum t.d. Berklar voru ólæknandi þegar berklavarnalögin voru fyrst sett. Að því leyti til má segja að svipað standi á og nú um alnæmi. Sama er að segja um sárasótt eða sýfilis. Það var ólæknandi sjúkdómur þegar lögin um varnir gegn kynsjúkdómum voru sett á sínum tíma. Sem betur fer horfir öðruvísi um þá sjúkdóma nú og auðvitað vonumst við til þess að vísindum fleygi svo fram að menn finni lækningu við þessum alvarlega sjúkdómi þó að ekki bendi, því miður, neitt til að það geti orðið á næstunni að sögn lækna. En auðvitað höfum við leyfi til þess að vona að svo verði þó. Hvað sem því líður munu læknar vera sammála um að hér sé um kynsjúkdóm að ræða vegna þess að algengustu smitleiðir eru með sama hætti og annarra kynsjúkdóma. En það gildir um þennan kynsjúkdóm eins og svo marga aðra að hann getur líka smitast við blóðgjöf og með öðrum hætti. Um þetta eru menn sammála. Það er þó misjafnt hvort menn hafa í löndum sérstök kynsjúkdómalög, eins og er hér á landi og víðar, eða hvort uppbygging löggjafarinnar er með öðrum hætti og ekki sett sérstök lög um kynsjúkdóma. Þar sem svo stendur á, eins og t.d. er í Bretlandi, hafa heilbrigðisyfirvöld enn þá rýmri heimildir til að ákveða sjálf hvernig með skuli fara þó að lögin tilgreini það ekki sérstaklega. T.d. er þar um það að ræða að upplýsingar um sjúkdóma og smitleiðir og heimildir til að leggja inn sjúklinga, í sumum tilfellum gegn vilja þeirra, fara eftir ákvörðun heilbrigðisyfirvalda á grundvelli víðtækrar heimildar í lögunum. Í bresku lögunum er fyrst tekið fram að fyrirkomulagið eigi að vera mjög frjálst, eins og á ýmsan veg sem þar er upp talið, en síðan er gerður fyrirvari um að "þegar nauðsyn beri til af læknisfræðilegum ástæðum eða til þess að koma í veg fyrir smitleiðir" sé heilbrigðisyfirvöldum gefið rýmra svigrúm til að grípa í taumana og haga bæði skráningu og innlögnum með þeim hætti sem þau ákveða sjálf. Í heilbrrn. hefur þetta frv. verið undirbúið eða öllu heldur af hálfu landlæknisembættisins. Í vor sem leið var bent á það af hálfu landlæknisembættisins að nauðsynlegt væri að hafa í lögum ákvæði um réttarstöðu manna gagnvart aðgerðum gegn útbreiðslu þessa sjúkdóms. Þegar menn höfðu athugað það mál betur þótti skynsamlegast og einfaldast að bæta þessum sjúkdómi í upptalningu kynsjúkdómalaganna á þeim sjúkdómum sem undir þau lög heyra. Einnig hefur verið bætt við þá upptalningu sjúkdómnum þvagrásarbólgu eða chlamydiae-sýkingum. Þetta tvennt yrðu breytingarnar á núgildandi lögum. Í núgildandi lögum eru ákvæði um brýna þagmælsku lækna og leynd á meðferð mála samkvæmt ósk sjúklinga, en þar er sams konar ákvæði og í bresku lögunum, en þar stendur: "nema brýna nauðsyn beri til af læknisfræðilegum ástæðum eða til að hindra útbreiðslu sjúkdóma". Ég hygg að flestir séu sammála um að nauðsynlegt sé að í löggjöf okkar séu ákvæði sem taki af tvímæli um réttarstöðu í þessu sambandi og einnig til þess að gera auðveldara að fylgjast með útbreiðslu þessa sjúkdóms. Það er eitt af því sem hlýtur að greiða fyrir því að við getum spornað gegn sjúkdómnum. Slíkt verk er verið að vinna í flestum löndum heims nú og skýrslum um það skilað til Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Auðvitað eigum við kannske hægara um vik en margar aðrar þjóðir vegna fæðar okkar. Þess vegna er líka hægara fyrir okkur að koma við ákvæðum laga þegar þess gerist þörf. Sum ákvæði þessara laga þarf vitaskuld ekki að nota nema í undantekningartilfellum, en ég er þeirrar skoðunar að það sé öryggisatriði fyrir heilbrigði manna á Íslandi að slík úrræði séu fyrir hendi. Það er eiginlega þrennt sem fram hefur komið um þetta mál sem mótbárur og er á misskilningi byggt. Í fyrsta lagi að Ísland sé eina landið í veröldinni sem telji AIDS vera kynsjúkdóm. Það er mjög alvarlegur misskilningur og þarf ekki að fara nánar út í það. Ég held að hv. þm. viti það. Í öðru lagi hef ég heyrt það á máli sumra manna að þeir telja að hér skipti einhverju höfuðmáli refsiákvæði laganna og segja sem svo: Hví skyldum við þurfa þessi lög þegar refsiákvæði almennra hegningarlaga eru fyrir hendi ef menn breiða út smitnæman sjúkdóm? Málið snýst ekki um þetta. Refsiákvæði almennra hegningarlaga eru miklu harðari en það sem er í þessum lögum. Í þessum lögum, eins og í öllum lögum þar sem skylda er felld á borgarana, eru jafnan einhvers konar refsiákvæði eða sektarákvæði. Það er í þessu tilfelli sektarákvæði ásamt þessum orðum: "nema þyngri refsing liggi við í öðrum lögum" og þá að sjálfsögðu í hegningarlögunum. Þetta er ástæðan fyrir ákvæðinu sem er mildara en hin almenna refsing í hegningarlögum. Þriðja atriðið sem menn hafa haft uppi sem mótbáru gegn þessu máli er ákvæði kynsjúkdómalaganna um skráningu sjúklinga. Okkar lög eru e.t.v. að því leyti til frábrugðin lögum sumra annarra þjóða um þetta efni að við erum með nákvæmara ákvæði í lögum en margar aðrar þjóðir sem hafa það í hendi sinni, samkvæmt rúmri heimild, hvernig skráningu er hagað. Þetta ákvæði hefur orðið til þess að á það hefur verið bent, m.a. hér í þingi, að lagaákvæðið kunni að vera svo nákvæmt að það geri einhverja feimnari en ella við að leita til læknis. Að vísu er það svo að þetta ákvæði, sem verið hefur um árabil í íslensku lögunum um varnir gegn kynsjúkdómum, virðist hafa reynst vel og aldrei verið um það kvartað að leynd hafi ekki verið haldið. Menn ættu að geta treyst því að svo verði áfram, enda hafa lögin borið góðan árangur. Lögin um kynsjúkdóma voru upphaflega sett 1932 svo að það er allnokkur reynd komin á þetta mál. Hitt er svo annað mál að ég tel að fundist hafi leið, og það er reyndar landlæknir sem hefur bent á hana, til að leysa úr þessu máli, þannig að þeir sem óttast sérstaklega eða hafa sérstaklega á móti orðalagi þessa ákvæðis í íslensku lögunum, um að skráð skuli með fæðingarnúmeri o.s.frv., ættu að geta vel við unað. Ég hygg að þeirra óskum sé algerlega fullnægt með þeirri hugmynd landlæknis að á eyðublaðið, sem ætlast er til að það embætti sendi öllum læknum, sé jafnframt skráð í sérstakan reit að þeir sjúklingar sem leita læknis vegna AIDS-smitunar eða athugunar á því geti, ef þeir óska þess, fengið fæðingarnúmer sitt skráð með sérstökum lykli sem væri eins konar dulmálslykill, það væri tiltekin reikniformúla sem eingöngu læknirinn og landlæknir vissu um. Ég veit satt að segja ekki hvernig væri unnt að tryggja rækilegri leynd en með þessu móti ef á annað borð á að vera hægt að fylgjast með útbreiðslu sjúkdómsins. Ég held að það væri miklu rækilegri leynd sem fælist í þessu en nokkurn tíma í þeim ákvæðum t.d. sem gilda um þetta í Svíþjóð. Svíar, sem mjög hefur verið vitnað til um þetta efni, haga sinni skráningu þannig að þegar maður leitar læknis til að kanna hvort hann hafi fengið smit af þessum sjúkdómi þarf hann ekki að skrá nafn sitt. Það er einungis skráð fæðingarár og hérað og viðkomandi læknir hefur nafnið. Honum ber hins vegar að gefa upp nöfn þeirra sem hann telur e.t.v. að hafi smitast af sér og af hverjum hann telur að hann hafi smitast. Þau nöfn eru skráð og þegar viðkomandi koma til rannsóknar eða eru kallaðir til rannsóknar er þar gerð miklu rækilegri skráning en nokkurn tíma væri gert ráð fyrir í íslensku lögunum og sérstaklega með þeirri framkvæmd sem ég hef nefnt að landlæknir væri reiðubúinn að framfylgja. Við gætum, að því er ég tel, gengið frá þessu máli á þann veg að nefndin tæki fram að hún teldi að framkvæmdinni ætti að haga með þeim hætti. Þetta tek ég fram í öllum þessum smáatriðum, herra forseti, vegna þess að ég hef orðið vör við að menn telja að hér kunni e.t.v. vera farið inn á nýja braut. Hér er hugmynd sett fram um það hvernig enn er hægt að milda þau ákvæði sem hér um gilda. Ég mun að sjálfsögðu setja reglur um það fyrir landlækni í þá veru sem ég hef nefnt ef nefndin í hv. Alþingi óskar þess. Þó að það sé auðvitað ekki löggjafaratriði finnst mér samt rétt að gera hv. þingmönnum grein fyrir þessu. Ég held, herra forseti, að ég þurfi ekki að hafa frekari orð um þetta. Það er misskilningur að í lögum séu ákvæði sem ná yfir þau atriði sem hér væri um að ræða. Jafnvel þó að linað væri á framkvæmd skráningar eru ekki úrræði í lögum til að framkvæma þær aðgerðir gegn útbreiðslu sjúkdóms sem kynsjúkdómalögin gera ráð fyrir. Mér er ljóst að þetta er mál sem margir hafa áhyggjur af og ég tel að heilbrigðisyfirvöldum og löggjafanum líka beri að gera þær ráðstafanir sem unnt er til að stemma stigu við útbreiðslu þessa sjúkdóms, það sé jafnt í þágu hagsmuna þeirra sem ekki hafa sýkst, hinna sem kunna að hafa smitast og mjög í þágu þeirra sem kallaðir eru áhættuhópar í þessu sambandi. Þess vegna tel ég að við megum ekki kynda undir þann misskilning að ekki sé unnt að halda fullkominni nafnleynd að þessu leyti til, og m.a.s. meiri en túlkun laga samkvæmt orðanna hljóðan yrði, með því að framkvæma skráninguna með þeim hætti sem landlæknir hefur stungið upp á að gert yrði. Ég tel að það sé alveg hægt innan ramma þessara laga og það gerbreyti málinu í ljósi þeirra raka sem fram hafa verið sett í sambandi við það. Það segir sig sjálft að hér er ekki um að ræða skrá sem gengur inn í almenna sjúkrahússkrá. Því fer fjarri, enda segir í lagagreininni að þetta sé sérstök skrá sem landlækni beri að halda til haga. Með því að einungis læknirinn og landlæknir hafi talnalykil að númerinu tel ég að þess sé gætt mjög rækilega að persónulegum upplýsingum sé haldið eins leyndum og unnt er. Það mundi líka afstýra því að menn væru með alls kyns getsakir, menn væru að geta sér til um eitt og annað. Ef menn vita að frá þessu er gengið með þessum hætti held ég að málið væri allt miklu öruggara fyrir alla, bæði áhættuhópana og allan almenning í landinu. Ég leyfi mér að leggja til, herra forseti, að þessu frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn. og ég ítreka að ég tel það öryggisatriði að slík lög séu sett sem fyrst.



Herra forseti. Mál það sem hér er á dagskrá er tvímælalaust eitt afdrifaríkasta mál sem fjallað verður um á yfirstandandi löggjafarþingi. Líf og heilsa þjóðar og varnir gegn lífshættulegum sjúkdómum eru öllum öðrum málum afdrifaríkari og því er ábyrgð hv. þm. mikil þegar rætt er um hvernig bregðast skuli við nýjum og áður óþekktum sjúkdómi sem nú herjar á mannkynið og engin lyf eru fundin við. Í þeirri umræðu eiga engir fordómar heima, heldur getur árangur í baráttunni við þennan nýja óvin verið undir því kominn að skynsemin ein ráði för og menn haldi stillingu sinni. Um það getur ekki verið ágreiningur á hinu háa Alþingi að allt sem í mannlegu valdi stendur verður að gera til að hefta útbreiðslu þessa skelfilega sjúkdóms og jafnframt til að styðja vísindamenn í baráttunni við hann. Hér er því einungis um það deilt hvernig það verður best gert. Um það urðu menn ekki sáttir í hv. Ed. Sú var því von okkar að hæstv. ráðh. hefði þá biðlund að mæla ekki fyrir frv. í hv. Nd. þegar svo miklar annir steðja að, en þar sem hún hefur nú mælt fyrir frv. verður ekki hjá því komist að hafa uppi andsvör. Frv. það sem liggur frammi á þskj. 101 ber þess glögg merki að lítt hefur verið til þess vandað. Það vekur athygli að grg. með svo mikilvægu lagafrv. skuli vera svo gjörsamlega snauð að upplýsingum um feril og eðli þessa banvæna sjúkdóms sem hér er um fjallað. Það er vægast sagt óvenjulegt að í þskj. sé prentaður stuttaralegur upplýsingabæklingur landlæknisembættisins eins og hann liggur fyrir handa almenningi í stað þess að frv. fylgdu ítarlegri læknisfræðilegar skýringar ásamt upplýsingum um hvernig nágrannaþjóðir hafa farið að í þessum vanda. Hafi þm. lítið fylgst með þeirri umræðu sem farið hefur fram víða um heim um alnæmi og viðbrögð við því eru þeir engu nær eftir lestur greinargerðarinnar. Hún er því engu þjóðþingi sæmandi eins og hún liggur fyrir og því síður nokkru heilbrigðisráðuneyti. Í hinu íslenska lagasafni er að finna nokkra lagabálka um varnir gegn hættulegum sjúkdómum. Má þar nefna farsóttalög frá 1958, sóttvarnalög frá 1955, lög um ónæmisaðgerðir frá 1978, berklavarnalög frá 1939, þrenn lög um varnir gegn holdsveiki frá 1898 og frá 1909, þá eru þar einnig lög til varnar gegn fýlasótt, hvað sem það nú er, frá 1940, en sá sjúkdómur mun lítt þekktur hér að mér skilst, og loks er þarna að finna lög um varnir gegn kynsjúkdómum frá 1978. Frv. það sem við fjöllum nú um felur einmitt í sér að alnæmi skuli falla inn í þau lög. Áður en ég vík nánar að því vil ég gefa þess að öll þessi lög þarfnast endurskoðunar eða nær öll með tilliti til breyttra tíma, og að mínu viti nægði að hafa einn lagabálk um hættulega sjúkdóma og varnir gegn þeim, rammalög sem landlæknir og heilbrigðisyfirvöld styddust við við útgáfu reglugerða um ráðstafanir sem nauðsynlegar eru hverju sinni þegar hættulegir sjúkdómar herja á. Þar verður faglegt mat að ráða ferðinni og sagan sýnir að mikill árangur hefur náðst í baráttunni við hættulega sjúkdóma hér á landi með góðri samvinnu heilbrigðisstétta og ráðamanna. Hinn nýi sjúkdómur, alnæmi, er um margt sérkennilegur. Við honum er engin lækning fundin og sjúklingur leitar ekki læknis fyrst og fremst vegna einkenna um hann, heldur af því að nokkuð er vitað hvernig hann smitast. Yfirgnæfandi líkur eru á að smithætta sé mest við samfarir karlmanna. Það er þess vegna ekkert óeðlilegt við að flokka hann undir kynsjúkdóma þó að um það megi vissulega deila. Hins vegar má spyrja hvort nauðsyn sé á að flokka hættulega sjúkdóma eftir eðli þeirra fremur en að ein lög gildi um þá og heilbrigðisyfirvöld meti svo hverju sinni hvernig best sé að bregðast við. Og einmitt í því tilviki sem hér um ræðir verður spurningin áleitin. Í lögum um varnir gegn kynsjúkdómum eru ákvæði sem skylda lækna til að tilkynna landlæknisembættinu um nafn og fæðingarnúmer hvers þess sem smit greinist hjá og jafnframt skal sjúklingur tilgreina hver hafi hugsanlega smitað. Skal þá haft upp á honum eða henni og gilda refsingarákvæði við að bregðast ekki við því samkvæmt vilja heilbrigðisyfirvalda. Nú er það svo að samlíf samkynhneigðs fólks er langt frá því viðurkennt fyrirbæri í samfélagi okkar þó að um slíkt hafi verið vitað frá því að saga mannkyns hófst. Stór hópur fólks fer því með þann þátt lífsins sem mannsmorð og er óljúft að hafa hann nokkurs staðar skráðan. Það er því ekki úr vegi að minna menn á till. til þál. sem hér liggur fyrir. 1. flm. hennar er hv. þm. Kristín Kvaran. Sú till. fjallar um mannréttindi eða öllu heldur bann við mismunun á réttindum samkynhneigðs fólks. Væri ekki úr vegi að hv. alþm. litu vandlega á það mál þegar fyrir því verður talað hér. Þetta fólk á ekki auðvelda daga í svo litlu samfélagi sem hér. Af því leiðir að samkynshneigt fólk verður alla jafna ekki þeirra forréttinda aðnjótandi að búa í sambýli við aðra manneskju og verður því að leita víðs vegar að félagsskap í meira mæli en aðrir. Með tilliti til að mjög langur tími getur liðið frá smitun alnæmis og þar til það greinist verður trúlega í mörgum tilvikum ærið erfitt að grafa upp hvaðan smit gæti stafað. Hætta er á því að skráningarskylda yrði fremur til að letja menn til að leita rannsóknar en til að hvetja þá og þá er lagafrv. þetta meira til skaða en gagns. Ég minntist áðan á að upplýsingar vantaði um viðbrögð nágrannaþjóða. Ég hef aflað mér um þau nokkurra upplýsinga. Svíar hafa sett lög sem kveða á um að læknir skrái einungis tvo fyrstu og fjóra síðustu stafi af 10 stafa nafnnúmeri þess sem rannsóknar leitar. Þar er því hægt að finna nafn í tölvu, en því aðeins að það sé nauðsynlegt. Svipuð regla gildir í Noregi. Í Bretlandi eru ströng ákvæði um fyllsta trúnað læknis og sjúklings og hið sama gildir í Þýskalandi. Í öllum þessum löndum er talið óhugsandi að sjúklingur tilkynni lækni um hugsanlegan smitbera sem síðan yrði leitaður uppi af yfirvöldum. Menn eru miklu fremur þeirrar skoðunar að með samvinnu og trúnaði við sjúkling og upplýsingum um hvernig hann getur best lifað lífi sínu geri sjúklingurinn sjálfur allt sem í hans valdi stendur til að hindra frekari smitun. Öll áhersla er lögð á samvinnu við fólkið í landinu en ekki lagaboð sem litla merkingu hafa og jafnvel neikvæð áhrif. Þess vegna, herra forseti, lýsi ég andstöðu minni við þetta frv. að svo komnu máli. Vel má vera að síðar verði nauðsynlegt að setja lög um varnir gegn alnæmi, en vanhugsuð lagasetning sem þessi þjónar engum tilgangi og er að mínu mati hættuleg. Minna má á það, sem margir virðast gleyma, að hér er ekki einungis um að ræða homma sem sérstakan áhættuhóp. Í okkar landi sem öðrum lifir fjöldi manna tvöföldu kynlífi, bæði með konum og körlum, auk þess sem fjöldi manna leitar á vit götukvenna sem reynst hafa smitberar. Þessir menn sækjast lítt eftir að verða skráðir hjá yfirvöldum þar sem allir Íslendingar vita hversu mikill misbrestur er á trúnaði starfsfólks sjúkrahúsa við sjúklinga. Ég leyfi mér að halda þessu fram og bið hæstv. heilbr.- og trmrh. að hlusta á þau orð, mín því að óteljandi dæmi eru um siðlaust slúður um sjúkdóma samborgara okkar sem rekja má beint til starfsmanna sjúkrahúsanna sjálfra. Skaðar ekki að minna yfirmenn þessara stofnana á að slíkt ætti auðvitað aldrei að geta gerst. En þetta gildir ekki minnst um þá sjúkdóma sem erfiðastir eru og mestir fordómar gagnvart, svo sem t.d. geðsjúkdóma, og mætti þá hugsa sér hver biti alnæmi einhvers samborgarans væri í skolta slefberanna. Hver getur því sagt sér sjálfur að menn, sem tekst að eiga venjulegt fjölskyldulíf þrátt fyrir annars konar kynlíf en algengast er, kæra sig lítt um að komast á skrár þeirra, enda ekki séð hvers hamingju það þjónar. Ótti minn, herra forseti, er að eðli þessa sjúkdóms, alnæmis, valdi því að fordómar hafi áhrif á viðbrögð við honum í stað þess að meginatriði málsins er hversu hættulegur hann er og að engin lyf eru við honum fundin. Ljóst er þó, og það ættu þeir hv. alþm. að vita sem stýra eiga velferð landsmanna á hverjum tíma og þar með að hafa þá víðsýni og skilning á mannlegu lífi og mannlegu eðli, að allt fólk lifir einhvers konar kynlífi og þess vegna erum við öll í hættu. Við erum öll áhættuhópur þó í mismiklum mæli sé. Það sem sumum þykir ógeðfellt í þessum efnum er öðrum fullkomlega eðlilegt. Það á engin áhrif að hafa á viðbrögð við lífshættulegum sjúkdómi sem öllum stafar hætta af þó að í mismiklum mæli kunni að vera. Það er okkur öllum fyrir bestu að samvinna náist milli landsmanna og yfirvalda, samvinna sem byggist á trúnaði og gagnkvæmri virðingu. Að lokum, herra forseti, vil ég leyfa mér að varpa fram hugmynd sem ég bið heilbrigðisyfirvöld að íhuga. Ísland er um margt æskilegur vettvangur rannsókna á ýmsum sjúkdómum og þar með á alnæmi. Lega landsins og mannfæð gera freistandi að rannsaka feril og útbreiðslu alnæmis á vísindalegan hátt. Sú er þess vegna hugmynd mín að leitað verði til alþjóðaheilbrigðisstofnana um fjárhagsaðstoð til að gera hér allsherjarrannsókn á einhverju árabili, þ.e. að hvert mannsbarn verði rannsakað á sama hátt og áður var unnið að berklarannsóknum með alkunnum og víðfrægum árangri. Íslendingar eiga vel menntaða vísindamenn með mikla reynslu svo að slíkt verkefni ætti að vera framkvæmanlegt. Við höfum þegar á að skipa vísindamönnum sem kunnir eru meðal annarra þjóða fyrir veirurannsóknir og hér gæti unnist ómetanlegt gagn fyrir mannkyn allt. Raunar hef ég orðað þessa hugmynd við landlækni og sagði hann "að heyrt hefði hann vitlausari hugmynd". Herra forseti. Hæstv. ráðh. hefur kynnt hér hugmyndir að skráningarformi vegna þess að henni hefur verið ljóst að andstaða er gegn frv. Ég hef kynnt mér þær hugmyndir sem þar eru uppi og tel þær satt að segja ekki til mikillar hjálpar. Ég held að þau ákvæði sem er að finna í lögum um varnir gegn kynsjúkdómum geri það samt sem áður að verkum að það verði þessu máli heldur til skaða en gagns að frv. það sem hér liggur fyrir nái fram að ganga. Herra forseti. Ég bið hv. alþm. að íhuga vandlega afstöðu sína til þessa máls áður en rokið er til að samþykkja frv., en jafnframt vara ég við að þetta mál verði erfitt deilumál hér á hinu háa Alþingi. Allir eru sammála um nauðsyn aðgerða. Málið snýst um hvernig best og skynsamlegast verði að því unnið að hindra útbreiðslu þessa skelfilega sjúkdóms. Það er aðalatriðið og það sem við ættum að vera hér um að fjalla.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir orð hv. 10. landsk. þm. Guðrúnar Helgadóttur þar sem hún átelur framsetningu þessa frv. af hálfu ráðuneytisins. Sú framsetning er auðvitað alveg með eindæmum og ég þarf ekki að hafa fleiri orð um það eða tíunda aftur það sem hv. síðasti ræðumaður talaði um í því sambandi, en vissulega ber að taka það til athugunar af hálfu ráðuneytisins. Herra forseti. Heilbrigðisyfirvöld í Bandaríkjunum hafa gefið veirusjúkdómnum AIDS eða ónæmistæringu þá einkunnargjöf að hann verði mesta hvatning sem heilbrigðisþjónustan fái út alla þessa öld. Þessi sjúkdómur kom fyrst fram árið 1981 og hefur í Bandaríkjunum einum saman höggvið til um 12 þús. manneskja og krafist um 5 þús. mannslífa, auk þess sem talið er að um 1 millj. Bandaríkjamanna hafi smitast. Þessi faraldur, eins og hann er oft nefndur nú orðið, hefur náð útbreiðslu um flestöll hin vestlægu lönd og er hvarvetna sem hann kemur við talað um miskunnarlausan sjúkdóm. Sagan greinir einnig frá mjög ítarlegri og öflugri rannsókn og tilraunum sem vakið hafa mjög miklar vonir og sem má jafnvel líkja við vísindalegt undur að mörgu leyti. Að því komum við til með að búa í baráttunni við marga aðra sjúkdóma þó svo að enn sem komið er hafi ekki tekist að ráða gátuna miklu um AIDS. Spurningarnar eru enn þá langtum fleiri en svörin sem fengist hafa út úr þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið hingað til og það er takmarkað sem er vitað fyrir víst. Ástæða þessa sjúkdóms hefur svo sem verið rakin hvarvetna í fjölmiðlum þó að það hafi ekki verið farið nákvæmlega út í það hér. Sjúkdómsvaldurinn er veira sem sérfræðingar kalla HTLV3. Veiran ræðst á og vinnur að niðurrifi ákveðinna mikilvægra frumna í hlutum af ónæmiskerfi líkamans, þ.e. þeirra sem varða hæfileika líkamans til þess að verjast smitun. Það veldur svo aftur því að sá smitaði, sjúklingurinn, verður altekinn alls kyns sjúkdómum eða öllu heldur að hann hefur ekki möguleika á því að verjast smitun - og þá á ég við sjúkdóma sem mannslíkaminn þróar að öðru jöfnu ónæmi gegn. Það eru slíkir venjulegir sjúkdómar sem einstaklingar sýktir af þessari veiru, HTLV3, hafa ekki nokkra einustu möguleika á að verjast. Svo skæð er þessi veira að fæstir þeirra sem smitast hafa lifa lengur en þrjú ár eftir að sjúkdómurinn hefur komið í ljós. Með leyfi herra forseta langar mig til að fá að lesa aðeins upp úr grein sem birtist í NT fyrir skemmstu. Þessi grein er eftir Guðna Baldursson og mig langar að grípa niður í hana þar sem millifyrirsögnin er: "Annars konar sjúkdómur." "Þegar maður smitast af einhverjum þeim sjúkdómi sem fellur undir lögin um varnir gegn kynsjúkdómum fer það saman að það er hagsmunamál hins sýkta að fá lækningu af sjúkdómnum sem fyrst og hagsmunamál annarra að hann hætti að vera smitandi. Þess vegna er það hverjum og einum hvatning að leita læknis ef minnsti grunur vaknar um smitun eða smithættu af kynsjúkdómi. Smitun af ónæmistæringarveirunni hefur allt öðruvísi afleiðingar á heilsu manns en smitun af "gömlu" kynsjúkdómunum. Langsamlega flestir sem veiran hefur komist í eru heilir heilsu og kenna sér einskis meins. Þeir eiga þess vegna ekki það erindi til læknis að losna við líkamleg óþægindi eða önnur einkenni af völdum smits. Þeir eiga heldur ekki það erindi til læknis að smitinu verði útrýmt úr líkamanum því að til þess eru engin ráð kunn enn. Tilefni fyrir þann sem verður ekki var neinna sjúkdómseinkenna til að láta lækna ganga úr skugga um hvort veiran hefur komist í hann er þá annað en að leita lækningar. Það sem honum gæti þótt skynsamlegt tilefni er þá það, að hann vill vita hvort hann gæti smitað aðra, hvort honum sé sérstaklega ráðlegt að fara vel með sig líkamlega og andlega svo að veiran nái síður að valda honum sjúkdómi, og síðast en ekki síst hvort honum sé óhætt að anda léttar vegna þess að enn sem komið er hafi veiran ekki komist í hann." Herra forseti. Er ráðherrann genginn úr salnum?

Nei, nei. Hún er í hliðarsal og hlustar á.

Gott. Hún komst einhvern veginn svo að orði áðan: Þessi lög þarf að setja í þágu þeirra sem ekki hafa sýkst, þeirra sem hafa sýkst og í þágu áhættuhópa. Mig langar sérstaklega til að vita á hvern hátt lögin eiga að bæta úr fyrir þeim sem hafa sýkst, af því að það var sérstaklega tekið til hér, og þegar í ofanálag var kveðið svo fast að orði hjá hæstv. ráðh. að segja sem svo að hún teldi það vera öryggisatriði að lögin yrðu sett vildi ég gjarnan einnig fá að vita á hvern hátt það er meint vegna þess að það kom ekki fram. Verið getur að mér hafi misheyrst og ég vona að mér hafi misheyrst þegar mér heyrðist að hæstv. ráðh. segði eitthvað á þá leið að þegar smitaður einstaklingur hefði komið til rannsóknar, og þar með fengið þá nafnleynd sem vonandi verður sem mest, yrði viðkomandi spurður að því hvaðan hann teldi sig hafa smitast og þeir sem hann gæfi upp yrðu að sjálfsögðu skráðir. Ég vona að þetta sé misheyrn hjá mér, en svona skildi ég þetta og verð að fá nánari skýringar á því á eftir hjá hæstv. ráðh. Í framhaldi af þessu langar mig til að vitna aftur í þá grein sem ég vitnaði í áðan eftir Guðna Baldursson og grípa niður þar sem millifyrirsögn er: "Settir í vanda." "Sú ráðabreytni að skylda lækna til að tilkynna landlæknisembættinu hverjir það eru sem ónæmistæringarveiran hefur komist í setur allan þennan fjölda manna í mikinn vanda. Langsamlega flestir hafa þeir haft það að leiðarljósi, að enginn sem þá þekkti vissi um þennan þátt í lífi þeirra, og oft líka að enginn sem um hann vissi þekkti þá að öðru leyti. Ef þeir vilja nú láta prófa hvort þeir hafa mótefni gegn veirunni standa þeir frammi fyrir því að ef það finnst fara þeir á skrá sem haldin er hjá opinberu embætti. Þá mun ákaflega mörgum þykja það skynsamlegri kostur, úr því að enga meðferð er að sækja til læknis, að láta ógert að fara í prófun sem leiddi hvort sem er ekki til neins, nema þá þess að nafn þeirra færi á skrá yfir menn sem hafa komist í snertingu við veiruna. Sjálfur getur maður farið vel með sig án sérstakrar hvatningar frá lækni og vegna þess að smithætta er gagnkvæm þarf maður hvort sem er að gæta þess að haga kynmökum sínum á "öruggan hátt". Það eina sem maður í þessari aðstöðu fer á mis við með því að fara ekki í prófun er léttirinn yfir að vera smitlaus. En vitneskjan um smitleysi getur samkvæmt eðli málsins einungis átt við liðinn tíma svo að ekki virðist sérstaklega rík ástæða til þess að hætta miklu hennar vegna. Hins vegar er mikilvægt að hafa í huga, ef skylt verður að skrá smitaða einstaklinga, að ekki verða öll sund lokuð til þess að gangast undir ónæmistæringarpróf án þess að eiga skráningu á hættu." Áfram segir, herra forseti, í þessari grein: "Íslendingar ættu þá að nýta sér að í flestum öðrum löndum hefur verið ákveðið að skrá ekki þá sem veiran finnst í. Auðvelt er fyrir þá, sem vilja fara þannig að, að afla sér upplýsinga um hvert beri að snúa sér." Herra forseti. Mér finnst í þessu sambandi mjög mikils virði að það verði ekki farið út í að reyna að koma þessu frv. til laga í gegn. Ég get ekki séð á þessu stigi málsins, samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum, að það leiði til neins nema kannske þess helst að fólk fari enn betur í felur en hingað til hefur verið, og alls ekki að það leiði til þess að fólk komi til skráningar. Það þarf að leggja upp úr sérstakri fræðslu- og upplýsingastarfsemi í þessu sambandi. Herra forseti. Er ráðherra farinn úr þingsölum?  (Heilbr.- og trmrh.: Rödd þm. hljómar nokkuð skært. Ég heyri það sem fram fer.)  Það er gott að vita til þess. Það er nú einhvern veginn svo að þegar verið er að tala við einhvern vill maður gjarnan fá að hafa viðkomandi innan sjónmáls, án þess að það sé endilega skilyrt.  (Heilbr.- og trmrh.: Ég hélt að þm. væri að tala við allan þingheim.)  Jú, alveg rétt, en þegar ég er sérstaklega að koma með hugmynd til úrbóta í þessum málaflokki, að mínu áliti, finnst mér mjög gott að hafa hæstv. ráðh. innan seilingar. Ég var þar komin að mér fyndist að það gæti verið réttara og eðlilegra í þessu sambandi að efla alla fræðslu og upplýsingar til áhættuhópanna og þá til þeirra hvers fyrir sig, auðvitað fyrst og fremst almenna fræðslu í framhaldi af þeirri sem nú þegar hefur komið fram en er að vísu mjög takmörkuð. Hún hefur þó skilað árangri í því sambandi að fólk hefur leitað til þess sérfræðingahóps sem er starfandi. En mér finnst að það þurfi að bæta úr mun betur og upplýsa og fræða hvern áhættuhóp sérstaklega fyrir sig. Ég hef í því samandi lagt fram brtt. við fjárlagafrv. þar sem ég legg til að inn komi nýr liður undir heilbrigðisþjónustu og að sérstakt fé verði lagt í það að fyrst rannsóknir og síðan fræðsla og upplýsingar hvers konar verði efldar að mun í þessu sambandi. Ég tel að það hljóti að verða mun áhrifaríkara en að reyna að koma þessu frv. í gegn og get ekki séð að það þjóni neinum tilgangi og þá síst fyrir þá sem eru nú þegar smitaðir. Með því að upplýsa og fræða væru að mínu mati meiri líkur til þess að ná til þeirra sem nú þegar eru smitaðir og ganga um og smita hugsanlega aðra og koma þannig í veg fyrir að smitun verði víðar. Með því að gera þetta með því móti sem er lagt til í þessu frv. finnst mér mest hætta á að fólk komi alls ekki vegna þess að það á yfir höfði sér skráningu, eins og margoft hefur komið fram. Þess vegna teldi ég það vera á allan hátt óskynsamlega að staðið. Ég vil, herra forseti, í því sambandi vitna aftur í þá grein sem ég er búin að vitna í tvisvar áður eftir Guðna Baldursson, með leyfi herra forseta. Þar kem ég að er milli fyrirsögnin er: "Skynsamlegar leiðir og óskynsamlegar." "Það hefur gleymst að gæta að hinum félagslega þætti í því viðfangsefni sem ónæmistæring er fyrir stjórnvöld. Það gengur ekki að horfa fram hjá því að mjög margir af þeim, sem eru í mestri hættu að smitast af veirunni, óttast það jafnvel meira en sjúkdóminn sjálfan að kunnugt verði um kynhegðun þeirra. Hlutverk heilbrigðisyfirvalda er að laða til samstarfs þá sem kunna að eiga smitun á hættu og þau verða að leggja sig óvenjulega mikið fram vegna þess að hér er um að ræða einstaklinga sem margir eru, af eðlilegum orsökum, afar tortryggnir gagnvart yfirvöldum. Yfirvöld þurfa því að hamra á öllu því góða sem þau ætla að gera fyrir þá sem hér koma við sögu. Þau verða að vinna ötult fræðslu- og upplýsingastarf. Þau verða að tryggja þeim sem reynast smitaðir, áður en á reynir, fyllstu vernd svo að þeir njóti mannréttinda, svo sem varðandi húsnæði og atvinnu. Læknar þeir sem starfa að vörnum gegn ónæmistæringu verða að fá að vera í aðstöðu til þess að heita hverjum sem til þeirra leitar í því sambandi algerum trúnaði. Trúnaður milli lækna og þeirra sem vilja sinna ónæmistæringarvörnum með því að koma til rannsóknar verður að vera tryggur og gagnkvæmur og honum má ekki spilla með óskynsamlegum lagaákvæðum. Ef úr verður að smitun af ónæmistæringarveiru falli undir lögin um varnir gegn kynsjúkdómum óbreytt verður Ísland eina landið í veröldinni þar sem skráning smitaðra verður með slíkum hætti sem þar er kveðið á um. Hvergi annars staðar hefur það hvarflað að heilbrigðisyfirvöldum að það væri ráð til þess að stemma stigu við útbreiðslu ónæmistæringarinnar að setja lög um skráningu nafna og um refsingar. Þvert á móti leggja þau áherslu á það að skráning komi ekki til greina, einmitt vegna þess að þau vita að annars yrði svo lítils árangurs að vænta." Herra forseti. Í þessu sambandi langar mig að koma aðeins að því þegar talað er um þá áhættuhópa sem helst eru tilgreindir. Þá er talið að um 80% af þeim sem séu í áhættuhópnum séu hommar. Ég hef ásamt fleiri hv. þm., eins og fram hefur komið í máli hv. 10. landsk. þm. Guðrúnar Helgadóttur, flutt þáltill. um afnám misréttis gagnvart samkynhneigðu fólki. Þá er einmitt þess að geta þar að efnisatriði þeirrar till. lúta að því að Alþingi lýsi vilja sínum til þess að misrétti gagnvart samkynhneigðu fólki eigi sér ekki stað hér á landi. Þar er einmitt lagt til m.a. að kannaðar verði lagalegar, menningarlegar og félagslegar aðstæður þess fólks og að það verði gerðar tillögur um úrbætur og nauðsynlegar aðgerðir til þess að misréttið gagnvart samkynhneigðu fólki hverfi hér á landi.

Má ég aðeins trufla hv. þm. í ræðu sinni? Þannig stendur á að hæstv. ráðh. er tímabundinn og hefur óskað eftir fjarvistarleyfi það sem eftir er þessa fundar. Ef hv. þm. vildi gera hlé á ræðu sinni hyggst ég fresta þessari umræðu og verða við óskum fleiri þm. um að ljúka fundi í fyrra lagi af ástæðum sem fólki mun kunnugt um.

Ég mun fallast á það, herra forseti. Umr. frestað.