Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Í dag klukkan 10 árdegis fer fram umræða utan dagskrár um skýrslutöku af börnum við héraðsdómstóla. Málshefjandi er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir en hæstv. dómsmrh., Sólveig Pétursdóttir, verður til andsvara. Að þeirri umræðu lokinni fer fram umræða utan dagskrár um mennta- og rannsóknastofnanir í landbúnaði. Málshefjandi er hv. þm. Jón Bjarnason en hæstv. landbrh., Guðni Ágústsson, verður til andsvara.

Virðulegi forseti. Í morgunfréttatíma útvarps sl. fimmtudag greindi hæstv. félmrh. frá því að þær breytingar sem tóku gildi hinn 1. maí sl. á lögum um meðferð opinberra mála að því er varðar skýrslutökur á börnum vegna meintra kynferðisbrota hefðu haft þau áhrif að starfsemi Barnahúss væri í hættu og í það stefndi að því yrði lokað. Ástæðan er sú að lagabreytingin fól í sér að dómurum var falið að bera ábyrgð á skýrslutökum meintra fórnarlamba kynferðisafbrota í stað lögreglu eins og áður. Dómarar hafa hins vegar ekki notað Barnahús fyrir skýrslutöku heldur dómhúsin sjálf. Nýlega kom fram í fréttaviðtali við lögmann sem hefur verið réttargæslumaður margra barna sem sætt hafa kynferðisofbeldi að hann vissi til að í Héraðsdómi Reykjavíkur hefðu frá því í ágústmánuði verið tekin viðtöl við 15 börn, aðeins eitt í Barnahúsi. Í langflestum tilvikum hafa dómararnir sjálfir rætt við börnin og staðfest dæmi eru um að þeir hafi jafnvel verið íklæddir hempu við skýrslutökuna. Nú hefur verið samþykkt við afgreiðslu fjárlaga að veita héraðsdómstólum í Hafnarfirði og Akureyri fjárveitingu til að koma sambærilegri aðstöðu upp hjá sér og búast má við því að það sama verði upp á teningnum í þeim umdæmum og í Reykjavík. Því er ótti hæstv. félmrh. um að Barnahúsið líði undir loki ekki ástæðulaus. Hann hefur orðað það svo að ef dómarar kjósa frekar að smala börnum í dómhúsin í stað þess að nota Barnahúsið sé ekkert annað að gera en að loka því. Hér eru alvarleg tíðindi á ferðinni og ég efast um að það hafi hvarflað að nokkrum sem stóðu að afgreiðslu frv. til laga um breytingar á lögum um meðferð opinberra mála að tilgangurinn hafi verið sá að færa rannsókn kynferðisafbrotamála gegn börnum aftur í tímann og skapa aukna erfiðleika fyrir börnin. Forstjóri Barnaverndarstofu hefur sagt að ef Barnahúsið leggist af höfum við Íslendingar horfið frá því að vera með fullkomnustu skipan á rannsókn kynferðisafbrotamála til hinnar frumstæðustu í Evrópu. Barnahúsið markaði tímamót í meðferð kynferðisbrotamála á Íslandi. Í fyrsta sinn sameinuðust allir þeir opinberu aðilar sem bera ábyrgð á meðferð þessara mála undir sama þaki til þess að rækja hlutverk sitt þannig að best félli að velferð barna sem sætt hafa kynferðisofbeldi. Í stað þess að börnin þurfi að fara á margar stofnanir, segja sögu sína við marga ólíka aðila þurfa þau nú aðeins að fara á einn stað, í Barnahúsið. Þar eru sérfræðingar sem hlotið hafa sérþjálfun á þessu sviði erlendis í því að framkvæma skýrslutöku af börnum og veita þeim áfallahjálp og sálfræðimeðferð og aðstandendum þeirra einnig. Barnahúsið er sérstaklega hannað til að börnum líði vel í því. Innréttingar, húsgögn, litaval og leikföng eru til þess fallin að auka á vellíðan barnsins. Þetta byggir á niðurstöðum rannsókna sem sýna að nauðsynlegt er að draga úr kvíða barns ef takast á að fá það til að tjá sig. Það er deginum ljósara að ekkert dómhús í landinu getur nokkurn tíma komið í stað Barnahússins hvað þetta varðar, ekki heldur er varðar þá sérfræðiþekkingu og reynslu sem þar er til staðar. Hér er mjög alvarlegt mál á ferðinni og ég vil því, virðulegi forseti, beina eftirfarandi spurningum til hæstv. dómsmrh.: 1. Telur ráðherrann að það sé ekki skref aftur á bak við rannsókn kynferðisafbrotamála ef börn sem sætt hafa kynferðisofbeldi þurfa að fara á marga staði og hitta marga ólíka viðmælendur, t.d. vegna skýrslutöku, læknisskoðunar, greiningar og sálfræðimeðferðar sem óhjákvæmilega gerist ef Barnahús leggst af? 2. Fram kom í skýrslu Barnahúss að á fyrsta starfsári þess hafi verið tekin rannsóknaskýrsla af 60 börnum níu ára og yngri. Hvort telur hæstv. ráðherra líklegra að börnunum líði betur við slíka skýrslutöku í Barnahúsi eða dómhúsi? 3. Telur ráðherrann það ekki afturför við rannsókn kynferðisbrotamála að nú er hvergi tryggt að sérfræðingar annist skýrslutöku af börnum vegna meintra kynferðisbrota? 4. Telur ráðherrann það ekki skref aftur á bak að þeir sérfræðingar sem nú starfa í Barnahúsi og hafa þegar öðlast meiri reynslu en nokkurn tíma hefur safnast fyrir hérlendis með viðtölum við meira en 130 börn á sl. 12 mánuðum, séu ekki notaðir við framkvæmd skýrslutöku á börnum hjá dómstólum? 5. Telur ráðherrann það ekki skref aftur á bak ef sú þverfaglega samvinna á vettvangi Barnahúss með þátttöku barnaverndaryfirvalda, lögreglu, lækna og ríkissaksóknara undir sama þaki leggst af? 6. Telur hæstv. ráðherra að það sé ekki skref aftur á bak að heildarsýn tapast yfir fjölda og eðli kynferðisbrotamála gegn börnum þegar vinnsla mála fer fram á mörgum stöðum í stað Barnahúss? 7. Telur ráðherrann það ekki afturför ef sú sérhæfða ráðgjöf og fræðsla sem lögregla, barnaverndarnefndir, heilbrigðisstarfsfólk, kennarar og almenningur um allt land geta fengið í Barnahúsi hættir að standa til boða? 8. Hvar sér ráðherrann fyrir sér að börnum sem sætt hafa kynferðisofbeldi verði veitt áfallahjálp og sú sérhæfða meðferð sem þau þurfa ef Barnahúsið leggst af? 9. Hvar sér hæstv. ráðherra fyrir sér að foreldri og syst\-kini barna sem sætt hafa kynferðisofbeldi fái áfallahjálp og ráðgjöf sem þau þurfa ef Barnahúsið leggst af? 10. Hvar sér hæstv. ráðherra fyrir sér að læknisskoðanir barna sem sætt hafa kynferðisofbeldi fari fram ef Barnahúsinu verður lokað?

Hæstv. forseti. Ég verð að játa að sú umræða sem hér á að fara fram kemur nokkuð á óvart. Miðað við spurningar hv. þm. hlýt ég að velta því fyrir mér hvort hún hefði ekki heldur átt að beina máli sínu að hæstv. félmrh. því undir hans ráðuneyti heyrir barnaverndarstarf í landinu og málefni Barnahússins. Það sem snýr að mér og dómsmrn. er fyrst og fremst réttarfar í landinu, þar á meðal staða brotaþola og lagaákvæði sem gilda um meðferð opinberra mála. Ég hlýt einnig að spyrja hv. þm. á móti hvað sé svo aðkallandi í þessu máli að þörf sé á utandagskrárumræðu nú nokkrum dögum fyrir jól. Ég sé ekkert tilefni til þess. Ég hef aðeins tjáð mig um málefni Barnahúss á jákvæðan hátt, enda fer þar væntanlega fram mikilvæg barnaverndarstarfsemi. Þegar hv. formaður þingflokks Samfylkingarinnar kom að máli við mig tjáði hún mér að umræðan mundi beinast að yfirheyrslum barna fyrir dómstólum. Ég taldi rétt að verða við því, enda hef ég ávallt lagt mikla áherslu á velferð barna í okkar samfélagi og sú góða aðstaða sem komið hefur verið upp í Héraðsdómi Reykjavíkur til yfirheyrslna bætir vissulega réttarstöðu barna og fjölgar þeim úrræðum sem þeim stendur til boða í erfiðum og viðkvæmum málum. Hér höfum við því stigið stórt skref fram á við. Spurningar hv. þm. beinast hins vegar að takmörkuðu leyti að réttarfari eða stöðu brotaþola samkvæmt lögum sem Alþingi hefur samþykkt. Þess vegna hlýt ég að spyrja enn: Hvert er hið knýjandi erindi sem gerir þessa utandagskrárumræðu nauðsynlega? Er það kannski tillaga fjárln. sem Alþingi hefur samþykkt um sérútbúna yfirheyrsluaðstöðu í dómstólum landsins? Er verið að segja að auknu fjármagni til þess sé betur varið í eitthvað annað? Ég vil minna á að það er ekki lengra síðan en snemma í vor að samþykkt var á hv. Alþingi breyting á lögum um meðferð opinberra mála, m.a. um að lögreglu beri að leita atbeina dómara til að taka skýrslu af brotaþola þegar rannsókn beinist að kynferðisbroti og brotaþoli hefur ekki náð 18 ára aldri. Önnur ákvæði voru jafnframt samþykkt sem einnig miða að því að bæta stöðu brotaþola. Hér er því verið að bregðast við lagaskyldu og ég skyldi ætla að menn mundu fagna því að ákveðið hefur verið að verja meira fé í þennan málaflokk og að betri úrræði séu fyrir hendi varðandi skýrslutöku brotaþola í viðkvæmum málum. Ég vil undirstrika það að undirbúningur að gerð aðstöðunnar í Héraðsdómi Reykjavíkur hófst töluvert fyrr en undirbúningur að Barnahúsi. Í aprílmánuði 1996 fékkst heimild til að leigja húsnæði fyrir aðstöðuna og var unnið að verkefninu frá þeim tíma þar til aðstaðan var formlega opnuð í júní á þessu ári. Dómsmrn. voru fyrst kynntar hugmyndir um að koma á fót til reynslu í tvö ár svokölluðu Barnahúsi seinni hluta árs 1997, en þá þegar var undirbúningur að gerð sérútbúinnar aðstöðu í húsnæði Héraðsdóms Reykjavíkur kominn vel á veg. Þá vil ég benda á að aðstaðan var innréttuð samkvæmt ráðgjöf sálfræðings sem er sérfræðingur í þessum málum til þess að vera sem barnavænlegust og er það mál manna að vel hafi tekist til, enda er aðstaðan tæknilega mun fullkomnari en í Barnahúsi. Auk þess hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að dómarar geti kvatt sér til aðstoðar kunnáttumenn svo sem sálfræðing eða annan sérfræðing við skýrslutöku eins og gert er ráð fyrir í nýjum ákvæðum laga um meðferð opinberra mála. Það er alvarlegt mál að bera það upp að dómarar landsins sinni ekki sínu hlutverki eins og best verður á kosið. Ég treysti því og er reyndar fullviss um að þeir hafa ætíð hagsmuni barnsins í fyrirrúmi eftir því sem kostur er við meðferð jafnvandasamra mála og kynferðisbrotamála gagnvart börnum. Í þessu sambandi vil ég taka fram að ég tel að málflutningur talsmanna Barnahúss síðustu daga geti hugsanlega grafið undan trausti almennings á dómstólum og er það síst til þess fallið að bæta stöðu barna og ungmenna sem grunur leikur á að orðið hafi fyrir kynferðislegri misnotkun. Frá því að aðstaðan í Héraðsdómi Reykjavíkur var tekin í notkun hafa 17 skýrslutökur barna og ungmenna í þessum málum farið fram. Fjórar skýrslutökur voru í Barnahúsi og 13 í Héraðsdómi Reykjavíkur. Aðeins í sex málum af þeim 13 var um að ræða börn undir 12 ára aldri. Ég vil enn fremur benda á að aðstaðan í dómhúsi Héraðsdóms Reykjavíkur hefur víðtækara hlutverk en að vera einungis til skýrslutöku barna og ungmenna sem grunur leikur á að hafi orðið fyrir kynferðislegri misnotkun. Hún er nauðsynleg í nauðgunarmálum og öðrum kynferðisbrotamálum þegar fullorðnir brotaþolar eiga í hlut svo ekki sé minnst á sifjaspellsmál þegar brotaþoli hefur náð 18 ára aldri. Ef þessi sérútbúna aðstaða væri einungis fyrir hendi í Barnahúsi en ekki hjá dómstól, hvernig ætti þá að beita þessari heimild í nauðgunarmálum, öðrum kynferðisafbrotamálum og líkamsárásarmálum með góðu móti? Það verður fróðlegt að heyra afstöðu hv. þm. í því efni.

Herra forseti. Þegar við settum Barnahúsið á stofn var það gert í því skyni að reyna að hlífa fórnarlömbum eða meintum fórnarlömbum við enn frekari þjáningu eftir því sem unnt væri og það var gert með vitund dómsmrn. Ég undirstrika það að ég þráspurði eftir því þegar málið var á undirbúningsstigi og fékk að vita að dómsmrn. fylgdist með og gerði ekki athugasemdir við þessar framkvæmdir. Þar á að vera saman komin besta fáanleg fagþekking og besta fáanleg aðstaða til þess að fá hið rétta fram í þessum viðkvæmu málum án þessu að valda meintu fórnarlambi óþarfa þjáningu eða sálarkvöl. Nú hefur það komið í ljós að dómarar virðast ekki vilja nota Barnahúsið nema í tiltölulega mjög fáum tilfellum. Þeir geta sett dómþing í Barnahúsi ef þeir svo kæra sig um. En Barnahúsið kemur ekki að gagni nema yfirheyrslurnar fari þar fram og það sé notað. Það er alfarið á valdi dómaranna hvort starfseminni þar verður hætt og húsið tekið til annarra nota. Í blöðum í morgun var héraðsdómari á Akureyri nokkuð undrandi á þeirri forgangsröð sem þessi fjárveiting sem um hefur verið rætt bæri með sér. Dómari nokkur hefur látið í veðri vaka að nauðsynlegt væri að vera í dómhúsinu til þess að brotaþoli og delikventinn stæðu jafnfætis. Ég ansa nú ekki þessu. Ég vona að góð aðstaða sé í Héraðsdómi Reykjavíkur. Ég vona sannarlega að þar sé góð aðstaða til þess að vinna að rannsókn þessara mála. En ég teldi eðlilegt að bjóða hv. þm. sem áhuga hafa á að skoða Barnahúsið og þá aðstöðu sem þar er fyrir hendi, þá e.t.v. sérstaklega hv. allshn.

Herra forseti. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. dómsmrh. hafi skoðað Barnahúsið. Hæstv. ráðherra segir að á sinni könnu sé réttarfar og staða brotaþola. Um þetta snýst þetta mál, þ.e. stöðu brotaþola. Ég skal játa að ég þekkti ekki vel til starfsemi Barnahússins áður en þessi umræða kom upp en ég hef gert gangskör að því að kynna mér málið og hef m.a. heimsótt Barnahúsið, kynnst því hverjir stóðu að stofnun þess, hverjir skipuðu nefnd þar um, þ.e. ríkislögreglustjóri, ríkissaksóknari, lögreglustjórinn í Reykjavík, Barnaspítali Hringsins, barna- og unglingageðdeild Landspítalans, Félagsmálastofnun Reykjavíkur og Samtök félagsmálastjóra á Íslandi. Allir þessir aðilar eru sammála um að vel hafi tekist til og á erlendri grundu er þetta framtak Íslendinga viðurkennt. Ég held að þessi ákvörðun núna byggist annaðhvort á vanþekkingu eða misskilningi. Mér finnst þetta svo alvarlegt mál að ég ætla ekki að vera með miklar upphrópanir um það en ég legg til að Alþingi Íslendinga sameinist um að finna á því farsæla lausn. Fyrsta skilyrðið til að það nái fram að ganga er að menn kynni sér málin og ég hvet til þess að við gerum það öll.

Virðulegur forseti. Ég verð að játa að ég er hálfhissa á hæstv. dómsmrh., að hún skuli kveinka sér undan því að þessi umræða skuli fara fram. Ég vakti máls á þessu í umræðunni um fjárlögin og þá kom fram að í raun væri hægt að kippa grundvellinum undan Barnahúsinu. Ég er alveg klár á að það var hvorki meining fjárln. né þeirra sem þar komu að. Við verðum að hafa hagsmunir barnanna að leiðarljósi í jafnalvarlegum málum og hér er um að ræða. Fram hefur komið sáttatillaga í þessu máli. Hún er sú að börn undir 14 ára aldri verði yfirheyrð og rannsökuð í Barnahúsi en þau sem eru eldri fari í dómhús hér. Einnig hefur verið rætt um hvort þetta væri landsbyggðarmál, að svo mikið atriði væri að þetta færi út um byggðir. Svo er auðvitað ekki. Það er staðfest með viðtali í Degi í dag sem fjallar um þetta mál. Börn þurfa undir öllum kringumstæðum að koma hingað suður til sérhæfðra rannsókna á Barnaspítala Hringsins. Mér finnst að hæstv. dómsmrn. eigi að svara því, enda veit ég að dómsmrn. þekkir vel til allrar barnaverndarvinnu og hefur staðið sig með prýði þar, hvort henni finnist barnavinsamlegt að dómari í hempu sitji yfir börnum sem hafa orðið fyrir miklu áfalli og spyrji þau út úr um málið. Mér finnst þetta forneskjulegt og mjög mikið afturhvarf ef þetta á að gerast. Félmrh. upplýsti líka að það er hægt að setja dómþing í Barnahúsi. Þar er umhverfið vinsamlegt og ekkert því til fyrirstöðu. Ef við höfum gert rangt með þessum nýju lögum, að þetta verði að fara fram í héraðsdómi, þá verðum við bara að skoða það aftur. Ég lít þannig á málið. Markmiðið hlýtur að vera að bæta stöðu brotaþola. Barnahúsið er úrræði sem fagnað var um alla Evrópu og hefur verið gert að fyrirmynd annars staðar.

Herra forseti. Ég verð að lýsa undrun minni á því að utandagskrárumræðu um þetta efni sé krafist nú, mitt í desemberönnum þingsins. Tilgangurinn er reyndar ekki fullkomlega ljós. Er verið að mótmæla því að fjármunum sé ráðstafað til að bæta aðstöðu til yfirheyrslu við dómstóla landsins? Allir flokkar eiga fulltrúa í fjárln. Þar hefur málið vitanlega engri mótstöðu mætt. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefur ekki tjáð sig um málið í umræðum um fjárlög en krefst hins vegar sérstakrar utandagskrárumræðu. Með framlögum sem gera héraðsdómi Norðurlands eystra kleift að koma upp góðri aðstöðu til yfirheyrslu og skýrslutöku er verið að bæta þjónustu við börn á landsbyggðinni. Er það virkilega vilji hv. þm. að börn sem búa annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu þurfi að leggja í langt ferðalag vegna rannsókna á brotum sem beinast gegn þeim eða er tilgangurinn sá að gera athugasemdir við sjálfræði dómstólanna sem m.a. felst í forræði á málsmeðferð, svo sem um vettvang skýrslutöku? Megum við e.t.v. búast við tillögu um stjórnarskrárbreytingu sem leggur af sjálfstæði dómstólanna í framhaldinu? Eru þeir þingmenn sem hér hafa tjáð sig að mótmæla þeim breytingum sem Alþingi gerði á lögum um meðferð opinberra mála í vor? Þau lög voru sett til þess að bæta réttarstöðu brotaþola, m.a. samkvæmt ábendingum umboðsmanns barna. Breytingarnar fólu í sér að þegar grunur leikur á því að barn hafi verð beitt kynferðislegri misnotkun ber lögreglu alltaf að leita til dómara um skýrslutöku af barninu. Þetta ákvæði tryggir m.a. að börn þurfi ekki að lýsa reynslu sinni ítrekað fyrir ýmsum yfirvöldum en það getur verið þeim afar þungbær reynsla. Staðreyndin er sú að aukin áhersla á að bæta aðstöðu til yfirheyrslu í dómstólum landsins er fagnaðarefni. Það er fagnaðarefni að börn hafi nú fengið fleiri og betri úrræði en áður. Það er jafnframt fagnaðarefni að málsmeðferð fyrir dómstólum taki í auknum mæli tillit til þarfa þeirra barna sem orðið hafa fyrir erfiðri reynslu. Við höfum stigið skref fram á við. Það er kjarni málsins.

Herra forseti. Forsvarsmenn dómstólaráðs komu til fjárln. vegna málefna héraðsdómstólanna. Eitt af þeim málum sem þeir báru upp var að bæta aðstöðu við héraðsdómstólana til yfirheyrslu. Það var þannig lagt fyrir fjárln. að bæta þyrfti aðstöðu til yfirheyrslu yfir eldri aldursflokkum brotaþola sem lentu í þeirri skelfilegu reynslu sem þarna er um að ræða. Ég fullyrði að aðstaða brotaþola og réttindamál þeirra voru efst í huga fjárlaganefndarmanna þegar þessi fjárveiting var ákveðin. Í henni fólst engin stefnumörkun til að draga úr gildi Barnahússins. Við litum einfaldlega svo á að verið væri að bæta aðstöðu við dómstóla landsins með þessari fjárveitingu. Ég hafði síðan samband við Barnaverndarstofu og þeir sögðu mér frá tillögu þeirri sem komið var inn á áðan, að 14 ára og eldri yrðu yfirheyrðir við héraðsdómstólana. Ég endurtek það að í þessu fólst ekki stefnumörkun til að draga úr gildi Barnahússins, þvert á móti er þar unnið merkilegt starf. Ég tek undir það og vil eindregið hvetja til að hv. þm. hafi stöðu brotaþola fyrst og fremst að í huga í þessu máli og komist verði að niðurstöðu um málið sem tryggi stöðu þeirra. Það er aðalatriðið að mínu mati.

Herra forseti. Þetta er aðkallandi mál vegna þess að dómsmrh. er með gerðum sínum að gjörbreyta mikilvægri stefnu sem Alþingi var stolt af að taka. Af því að félmrh. vísaði til orða Héraðsdóms Norðurlands þá vil ég vísa til annarra orða hans, með leyfi forseta, er hann segir: ,,Hitt er svo annað mál að það eru afskaplega skiptar skoðanir meðal dómara um þessi lög, hvort það er eðlilegt að yfirheyrslur á rannsóknarstigi mála fari fram fyrir dómi sem er hrein afturför frá þróun í réttarfari undanfarinna ára.`` Herra forseti. Þetta mál er ekki byggðamál. Þegar svo alvarlegur atburður gerist þá verða bæði foreldrar og barnið að fara suður þar sem sérhæfða aðstoð er að fá. Það er alveg sama hversu góður viljinn er. Þessa sérhæfðu aðstöðu á öllum sviðum munum við aldrei geta byggt upp alls staðar á landinu. Þeir sérfræðingar sem þarna þurfa að vinna munu ekki verða á litlum stöðum til að mæta vonandi sem fæstum tilfellum í tímans rás. Ég vil líka benda á að í beinni fréttaútsendingu í gær hafnaði dómstólaráð því að leiðbeinandi reglur væru settar, t.d. um að börn eldri en 14 ára væru yfirheyrð af dómstólum en yngri en 14 ára nytu aðbúnaðar Barnahússins. Nei, þeirra mat er að hver dómari eigi að ráða hvort rannsóknarviðtal fari til Barnahúss. Þeir ætla líka að sérhæfa sitt fólk en þjóðin er búin að mennta og sérþjálfa í Bandaríkjunum tvo sérfræðinga í þessum sérstöku yfirheyrslum. Þá á hins vegar ekki að nota lengur. Herra forseti. Þetta er afskaplega alvarlegt mál og mér sýnist að það sé orðið að togstreitu á milli dómstóla og þeirra sem fara með barnaverndarmálin hvernig fara á með þessi litlu skinn sem hafa orðið fyrir verstu upplifun sem hægt er að hugsa sér í lífinu.

Virðulegi forseti. Það er merkilegt að hlusta á marga þá hv. þm. sem hafa tekið til máls í þessari umræðu. Það mætti ætla af málflutningi þeirra að sérstakt óheillaspor hafi verið að í Héraðsdómi Reykjavíkur hafi verið komið upp vandaðri og vel hugsaðri aðstöðu til að taka skýrslur af börnum sem grunur leikur á að brotið hafi verið gegn. Ég hefði talið eðlilegra að fagna því að sérstök alúð og áhersla hafi verið lögð í að sinna þörfum barna í réttarkerfinu og komið sé til móts við þau með fjölbreyttum úrræðum. Af þeirri umræðu sem hér hefur farið fram og af orðum ráðherra get ég ekki séð að fyrirhugað sé að leggja niður Barnahús. Ég vil vekja athygli á að aðstæður í Héraðsdómi Reykjavíkur eru mjög góðar og m.a. sniðnar að þörfum barna. Um er að ræða sérstakt skýrslutökuherbergi með spegilglugga, fullkomnum tækjabúnaði og ýmsu öðru sem gerir aðstæður þægilegar og afslappaðar. Reyndar verður ekki séð að mikill munur sé á þeirri aðstöðu og aðstöðunni í Barnahúsi sem einnig er prýðileg. Aðstaðan í Barnahúsinu er viðbót við það starf sem fer fram í dómstólunum. Það er gott að hún sé fyrir hendi en það hlýtur að vera matsatriði hverju sinni hvort skýrslur verði teknar af börnum í Barnahúsinu eða í dómstólunum sjálfum. Það fer eftir eðli mála, aldri og þroska barnsins. Slíkt mat er eðlilega í höndum dómara sem gætir þess að sjálfsögðu að málsmeðferð þjóni hagsmunum barnanna sem best. Að gefa annað í skyn er út í hött. Einnig er ástæða til að árétta að aðstaðan í Héraðsdómi Reykjavíkur er ekki aðeins hugsuð fyrir börn og ungmenni heldur einnig ýmsa aðra sem lögum samkvæmt þurfa að gefa skýrslu að meintum brotamanni viðstöddum. Það er augljóslega erfitt fyrir þolanda nauðgunar að gefa skýrslu sína fyrir framan hinn ákærða. Án aðstöðunnar sem fyrir hendi er í Héraðsdómi Reykjavíkur og fyrirhugað er að setja upp á Akureyri er ekki með góðu móti hægt að víkja sakborningi frá. Þetta er atriði sem ég tel mikilvægt að menn átti sig á.

Herra forseti. Það er fráleitt, ómanneskjulegt og út í hött að loka Barnahúsinu sem er það besta sem gerst hefur í barnaverndarmálum í marga áratugi. Þjónusta Barnahússins auðveldar ungum börnum að ganga í gegnum þá hræðilega erfiðu lífsreynslu sem kynferðisleg misnotkun er, martröð í lífi þessara barna. Hæstv. dómsmrh. getur auðveldað börnum þetta kvalræði, að ganga í gegnum kæru og meðferðarferli ef þau verða fyrir kynferðislegri misnotkun. Ég skora á hæstv. dómsmrh. að beita sér a.m.k. fyrir því að börn að 14 ára aldri sem beitt hafa verið kynferðislegri misnotkun verði áfram í umsjá Barnahússins. Það getur hún gert með því að beina til dómsmálaráðs að reglur verði settar þar að lútandi eða breyta núgildandi lögum þannig að lögregla og ákæruvald beri ábyrgð á skýrslutökunni. Hún getur a.m.k. beitt sér fyrir því að börn undir 14 ára aldri fái áfram skjól í Barnahúsinu. Ábyrgð hæstv. dómsmrh. er mikil að bregðast við í þessu máli. Þetta er ákall um að skjóli barna sem beitt hafa verið kynferðislegu ofbeldi verði ekki lokað. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir orð hans áðan. Hann er greinilega mikill stuðningsmaður Barnahússins og við hljótum að treysta á atbeina hans til að Barnahúsið fái áfram að sinna því verkefni sem það var upphaflega stofnað til. Ég fullyrði að enginn þingmaður sem greiddi atkvæði með lögunum um meðferð opinberra mála á síðasta þingi taldi sig vera að loka Barnahúsinu, miklu fremur að styrkja það. Það var skoðun allra, líka Barnahússins sjálfs, að við værum að styrkja það með þessu ákvæði í lögum um meðferð opinberra mála. Ég skora á hæstv. dómsmrh. að bregðast við þeim vilja þingsins sem hér kemur fram og áskorun sem fram hefur komið frá Barnaverndarstofu um að þetta hús fái að starfa áfram. Það væri hrein hneisa ef ekkert yrði að gert í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég harma að hæstv. dómsmrh. skyldi ekki hafa fyrir því að reyna a.m.k. að svara þeim spurningum sem fyrir hana voru lagðar. Eins og þeir fulltrúar sem hér hafa talað, a.m.k. tveir hv. þm. eða hv. þm. og hæstv. ráðherra, er ég hissa á því að þetta mál skuli vera tekið upp. En það gerði sér enginn grein fyrir því að þessi breyting væri í farvatninu með þeim samþykktum sem gerðar voru hér í vor, einfaldlega vegna þess að að undirbúningi að stofnun Barnahúss stóðu undirstofnanir dómsmrn. Og það hefur enginn verið í vafa á nokkrum tímapunkti að þetta er sú besta ráðstöfun sem gerð hefur verið fyrir ung börn sem hafa þurft að þola kynferðisafbrot. Það er enginn að rýra traust dómara. Enginn er að reyna að rýra traust íslenskra dómstóla. Það er einfaldlega verið að benda á þetta þó að lagabókstafurinn geti um jafnræði eins og segir í frétt í gær þar sem talað var við formann dómstólaráðs. Hann talaði um jafnræðirseglu, að hana mætti ekki brjóta. Það stendur auðvitað í lagabókstafnum. En horfið þið á lítið níu ára gamalt barn sem hefur mátt þola þennan glæp og fullorðna manneskju og talið um jafnræði þó herbergið sem þau eru yfirheyrð í sé á sama stað. Er það hægt? Nei. Og það að flytja börn utan af landi í Barnahúsið, að þetta sé eitthvert sérstakt landsbyggðarmál, þá er það er það. Það er landsbyggðarmál. Það er mál allra barna á landinu að Barnahúsið fái að sinna því hlutverki sem það var byggt upp til þess að sinna og í samstarfi allra aðila. Félmrh. á hrós skilið fyrir þetta framtak. Það ætti að vera þverpólitísk samstaða meðal okkar allra um að Barnahúsið fái að gegna sínu hlutverki.

Hæstv. forseti. Er hæstv. félmrh. að loka Barnahúsinu? Það er vissulega af hinu góða þegar hv. þingmenn ræða um stöðu barna í okkar þjóðfélagi en umræðan verður að byggjast á staðreyndum en ekki órökstuddum fullyrðingum eða villandi spurningum. Þeim hef ég reyndar svarað að öllu leyti hvað varðar málefni er snúa að mínu ráðuneyti. Ég vil ítreka að eftir þær breytingar sem gerðar voru á lögum um meðferð opinberra mála þá hefur réttarstaða barna og ungmenna sem eru brotaþolar í kynferðisafbrotamálum batnað til muna. Með því höfum við stigið stórt skref fram á við við rannsókn kynferðisafbrotamála þegar börn eiga í hlut. Vitnað var til viðtals við dómara á Akureyri áðan. Ég veit ekki betur en sá aðili hafi einmitt lagt áherslu á fjárveitingar til þessarar aðstöðu við Héraðsdóm Norðurlands eystra. Dómsmrn. eða dómsmrh. er ekki að breyta neinu hér varðandi Barnahúsið. Ég vil líka minna hv. þingmenn á sjálfstæði dómara í sínum störfum, m.a. til málsmeðferðar. Ég er hins vegar sannfærð um að þeir munu velja besta kostinn hverju sinni sem þjónar hagsmunum barnsins. Þessar breytingar eru ekki síst fram komnar vegna ábendingar frá umboðsmanni barna. Varðandi skýrslutökur af börnum þá fara þær fram í sérútbúnum herbergjum á lögreglustöðvum á hinum Norðurlöndunum en slíkri aðstöðu er komið fyrir við dómstóla hér. Því dæma sig sjálf þau ummæli sem höfð hafa verið eftir forstjóra Barnaverndarstofu í fjölmiðlum að ef dómararar ætli að yfirheyra ung börn í dómshúsum þá sé það frumstæðasta form í Evrópu. Ég tek það skýrt fram að skýrslutökur barna fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur fara ekki fram í réttarsal. Þær fara fram í sérútbúinni aðstöðu. Ýmsir hafa lýst áhyggjum af framtíð Barnahúss. Það vekur hins vegar furðu mína að tilvist þess skuli velta á því samkvæmt því sem fram hefur komið í fjölmiðlum að skýrslutökur af ungum börnum í meintum kynferðisbrotamálum fari ávallt þar fram. Það væri að jafnaði ein skýrslutaka á mánuði sem starfsgrundvöllur Barnahúss veltur á. Ég spyr því, hæstv. forseti: Er þessi málflutningur sannfærandi?

Herra forseti. Með nýsettum lögum um búnaðarfræðslu var kveðið á um að menntastofnanir landbúnaðarins á Hvanneyri í Borgarfirði og Hólum í Hjaltadal og Garðyrkjuskólinn á Reykjum í Ölfusi yrðu sérhæfðar og þeim færð aukin verkefni á sviðum bæði rannsókna og mennta. Þessar stofnanir allar sinna fjölþættu rannsókna- og menntunarstarfi fyrir íslenskan landbúnað og ört vaxandi dreifbýlisatvinnuvegi. Skógrækt ríkisins var flutt austur á Hérað í því augnamiði að stjórnsýsla, þróun og þjónustustarf yrði þar byggt upp af myndugleik. Landgræðsla ríkisins er í Gunnarsholti og gert var ráð fyrir að starf á vegum hennar yrði byggt þar upp. Bæði við Hólaskóla og Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri hafa verið gerðir árangursstjórnunarsamningar sem hnykkja enn frekar á því hvaða verkefni þessar stofnanir eiga að fást við. Á þessum menntastofnunum landbúnaðarins er unnið að margþættum vísindarannsóknum sem margar hverjar eru fremstar á sínu sviðis hérlendis og fyllilega frambærilegar á heimsmælikvarða. Ég skildi stefnu ríkisstjórnarinnar svo að hún fælist í að byggja upp og efla rannsóknir og þróunarstarf úti á landi og þekkingariðnaðinn eins og nokkur væri kostur. Hvað rannsóknastarfsemi á vegum landbúnaðarins varðar þá hélt ég að það væri ætlunin að tilfærslan færi fram á verkefnalegum grunni þannig að verkefni á vegum þessara stofnana yrðu byggð upp og hægt og bítandi og yrðu þau flutt með þeim hætti. Því skýtur skökku við þegar svar berst frá landbrn. við erindi frá sveitarfélögum frá Norðurlandi vestra um eflingu rannsókna á Norðurlandi vestra, sem hljóðar þannig herra forseti: ,,Enginn vafi er á því að æskilegt er að efla atvinnulíf á Norðurlandi vestra og ekki á því heldur að öflug rannsóknastarfsemi í þágu atvinnuveganna er eitt öflugasta tækið í þeirri eflingu. Vísindarannsóknir eru þó með þeim annmarka að til þess að marktækur árangur náist þarf helst að vera á einum stað mjög góður og fjölbreyttur tækjakostur og hópur hámenntaðra sérfræðinga. Þessu marki hefur verið stefnt að með stofnun Rannsóknastofnunar atvinnuveganna. Ekki virðist ráðlegt að brjóta þær upp og dreifa um landsbyggðina en ýmis verkefni sem þær vinna að mætti að sjálfsögðu vinna annars staðar, enda eru þess mörg dæmi svo sem tilraunareitir í Húnaþingi, silunga- og laxarannsóknir í ám sýslunnar og fleira.`` Herra forseti. Eðlilega veldur svona bréf titringi á menntastofnunum eins og háskólanum á Hvanneyri, Hólaskóla, Garðyrkjuskóla ríkisins og fleiri slíkum stofnunum úti á landi sem telja fyllilega að þær rannsóknir og vísindastörf sem þar er unnin séu virkilega samkeppnishæf við rannsóknir, ekki aðeins hér á landi heldur um allan heim. Á Reykjavíkursvæðinu er Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Tilraunastöð Skógræktarinnar á Mógilsá og Veiðimálastofnun. Verkefnum allra þessara stofnana, herra forseti, væri hægt að dreifa og koma fyrir á þessum stofnunum úti um landsbyggðina og styrkja þær og efla og ég taldi að það væri markmiðið í áföngum. En það er ekki aðeins þetta, herra forseti. Ég hef einnig undir höndum gríðarlega mikla skýrslu sem unnin er að frumkvæði ákveðinna forstjóra hjá Rannsóknastofnun atvinnuveganna á Keldnaholti og þar er ekki endilega verið að fjalla um það hvernig mætti best flytja rannsóknastarfsemi þessara stofnana út á landi og styrkja Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri, Hólaskóla, Garðyrkjuskóla ríkisins eða Háskólann á Akureyri. Nei, það er verið að kanna hvernig megi ráðast hér í stórfjárfestingar til að byggja upp rannsóknastofnanir í þágu landsbyggðarinnar eins og stendur á einum stað. Herra forseti. Við höfum leitað eftir svörum hjá ráðuneytunum um hvað þau vita af þeirri vinnu sem hér fer fram en þau hafa borið af sér nánast alla vitneskju af þessu. Því hef ég leyft mér, herra forseti, að bera fram spurningar til hæstv. landbrh.: 1. Hvernig hyggst ráðherra efla vísinda- og rannsóknastarf menntastofnana landbúnaðarins á Hvanneyri, Hólum í Hjaltadal og Garðyrkjuskólans á Reykjum í Ölfusi, styrkja Skógrækt ríkisins á Egilsstöðum og Landgræðsluna í Gunnarsholti? 2. Að hvaða frumkvæði og hverra var unnin skýrsla með upplýsingum fyrir væntanlega deiliskipulagsvinnu á Keldnaholti og hvað á þar að fara fram? 3. Hver er afstaða ráðherrans til yfirlýsingar ráðuneytisstjóra landbrn. þess efnis að vísindastarfi í landbúnaði sé best fyrir komið á höfuðborgarsvæðinu?

Hæstv. forseti. Það er sérstök ánægja fyrir mig sem landbrh. að fá tækifæri til að tala á Alþingi um málefni sem ástæða er til að vera stoltur af. Nýsamþykkt lög um búnaðarfræðslu gefa okkur öllum stórkostleg tækifæri til að vinna gagn fyrir land og þjóð. Í þeim lögum er markaður vegur framfara og sóknar í íslenskum landbúnaði. En vegurinn er ekki beinn og á honum eru hindranir. Þessi vegur hefur heldur enga endastöð. Þess vegna þurfum við auðvitað að standa vörð um þær sterku stofnanir sem hv. þm. minntist á. Í upphafi er rétt að skoða hvernig ráðuneytið hefur haft forgöngu um að fela stofnunum sínum verkefni. Ráðuneytið gekk í að gerður var verkskiptasamningur milli menntastofnana í landbúnaði. Það var gert til að auðvelda samstarf en um leið sérhæfingu þessara stofnana. Á Hólum er nú forusta í rannsóknum er tengjast íslenska hestinum, bleikju og bleikjukynbótum og ferðaþjónustu í sveitum. Þar eru nú starfandi vísindamenn í fremstu röð og hafa verk þeirra hlotið alþjóðlegar viðurkenningar. Þar eru erlendir háskólanemar í framhaldsnámi og við skólann er rekin af myndarskap sú íslensk skóladeild sem hefur mest aðdráttarafl fyrir útlendinga. Í Garðyrkjuskólanum að Reykjum í Ölfusi hafa um langa hríð verið stundaðar rannsóknir í garðyrkju og er langt komin uppbygging nýs tilraunagróðurhúss og að sjálfsögðu mun ráðuneytið fylgja því eftir að það nýtist búgreininni til heilla. Í heimi sívaxandi samkeppni í heimsviðskiptum er nauðsynlegt að styrkja þekkingargrunninn og það verður gert. Við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri hafa verið stundaðar margvíslegar rannsóknir til styrktar íslenskum landbúnaði. Þar er rekinn myndarbúskapur sem allur nýtist í rannsóknum og kennslu. Má þar nefna af handahófi loðdýrabúið, en ég mun láta kanna það sérstaklega hvað Hvanneyri varðar. Það er mikilvægt fyrir Landbúnaðarháskólann að skólinn verði styrktur til rannsókna. Það er ágætt að geta greint frá því hér að á milli Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri og Rannsóknastofnunar landbúnaðarins hefur undanfarið verið unnið að samningi um aukið faglegt samstarf öllum til heilla. Það samstarf felst m.a. í sameiginlegum mannaráðningum og samstarfi í rannsóknum á milli þessara stofnana. Þegar spurt er um rannsóknir í skógrækt og landgræðslu er ánægjulegt að geta þess að mikil gróska er í þeim rannsóknum. Í Gunnarsholti hefur á síðustu árum átt sér stað mikil uppbygging og eru ekki líkur á öðru en það starf haldi áfram. Svipaða sögu má segja af rannsóknum á Mógilsá. Ráðuneytið hefur mikinn metnað til að styðja við þessar rannsóknir áfram og mynda þannig öflugan þekkingarbrunn til handa þeim sem ætla sér þátttöku í landbótum og skógrækt á næstu öld. Hv. þm. minntist örlítið á tvær stofnanir sem ég vil hér koma að, en gerði þeim ekki stór skil. Þar á ég við framtíðaráform og metnað landbrn. og minn fyrir hönd Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og Veiðimálastofnunar. Það er vilji til þess að styrkja þessar stofnanir af hálfu landbrn. Ég upplýsi hér að sá mannauður sem saman er kominn í þessum tveimur síðastnefndu stofnunum er ómetanlegur fyrir landbúnaðinn. Þess vegna er mikill metnaður til þess að byggja þær upp. Varðandi fyrirspurn hv. þm. um Rannsóknarráð Íslands þá hefur það fyrir ríkisins hönd forræði á landsvæði á Keldnaholti. Þess vegna er skipulagsvinna sú sem þar hefur farið fram undanfarið unnin á ábyrgð þess og greidd af því. Ástæða þess að farið var í þarfagreiningu svæðisins er nauðsyn á uppbyggingu sameiginlegrar aðstöðu, svo sem lagnahúss. Allmargir aðilar voru spurðir um þarfir og áhuga á að tengjast vísindasvæðinu á Keldnaholti, þar á meðal landbúnaðarstofnanir. Þær stofnanir sem nefndar eru í því sambandi eru þrjár, þ.e. Landgræðslan, Skógræktin og Veiðimálastofnun. Landbrn. hefur ekki komið að þessu máli nema vegna Veiðimálastofnunar. Veiðimálastofnun flytur fljótlega úr því húsnæði sem hún er nú í og þá verða kostir þess að byggja upp á Keldnaholti bornir saman við aðra möguleika sem vissulega eru á borðinu. Vegna þessa vil ég segja að ég tel vel að þessu staðið og er sjálfsagt að þessi greining fari fram. En það þarf auðvitað að vinna úr þessu. Hvað bréf ráðuneytisstjórans varðar sem hér var minnst á, þá finnst mér ástæðulaust að snúa út úr því bréfi. Ráðuneytisstjórinn er þar fyrst og fremst að minnast á þær atvinnumálastofnanir sem eru á Keldnaholti. En ég er sannfærður um að ráðuneytisstjórinn styður eins og við í landbrn. að styrkja þær stofnanir sem hér hefur verið minnst á og auðvitað í rólegheitum að huga að flutningi á ýmsum verkefnum.

Herra forseti. Hér er í raun verið að ræða mál sem er aðeins hluti af mun stærra máli. Það liggur ljóst fyrir í þeirri skýrslu sem nokkrir hv. þm. hafa undir höndum að verið er að leggja grunn að því að reisa húsnæði sem mun þekja um 3,5 hektara á Keldnaholti. Rætt er um 17 stofnanir, nokkrar undir landbrn. en einnig undir mun fleiri ráðuneytum. Ljóst er að heimildir virðast a.m.k. vera af skornum skammti til að fara út í þessar framkvæmdir. Á fundum fjárln. var upplýst að ýmis fagráðuneyti könnuðust ekki við málið. Jafnvel er verið að ræða um það að þarna eigi sér stað flutningur stofnana sem eru nú staðsettar úti á landi. Það er líka umhugsunarefni í því ástandi, sem er nú í efnahagsmálum og þeirri miklu þenslu sem nú er á höfuðborgarsvæðinu, að unnið sé að því af opinberum aðilum að hella þar olíu á elda. Nauðsynlegt er að vitna til þess bréfs sem hv. þm. Jón Bjarnason minntist á frá ráðuneytisstjóranum, Birni Sigurbjörnssyni. Hér segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Vísindarannsóknir eru þó með þeim annmarka að til þess að marktækur árangur náist þarf helst að vera á einum stað mjög góður og fjölbreyttur tækjakostur og hópur hámenntaðra sérfræðinga.`` Hér virðist mér, herra forseti, vera talað tæpitungulaust. Mér sýnist, herra forseti, að þessi setning úr bréfi ráðuneytisstjórans sé í algjörri andstöðu við samþykkta þáltill. í byggðamálum fyrir árin 1999--2001 þar sem einmitt er rætt um það að dreifa slíkum rannsóknum um landið og efla þær. Herra forseti. Ég spyr: Hver er stefna hæstv. landbrh. og hver er stefna hæstv. ríkisstjórnar í þessum málum?

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa æ fleiri lýst því yfir að ekki sé skynsamlegt að færa ríkisstofnanir út á land. Ég er að vísu ósammála því en síðan hafa menn bætt því við að þess í stað eigi menn að færa verkefni út á land. Hér er einmitt verið að velta því fyrir sér hvort ekki sé hægt að færa verkefni af þessum toga út á land og ég vil hvetja hæstv. landbrh. til þess að reyna að styðja við þá viðleitni að færa verkefni af þessum toga út á land. Því er að vísu haldið fram að ekki sé hægt að gera það hvað varðar rannsókna- og vísindastarfsemi. Það er rangt. Ég vil benda á að öflugasta matvælarannsóknastofnun á Íslandi er Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, RF, og hún hefur einmitt gert þetta með mjög góðum árangri, hefur verið að byggja sig upp á síðustu árum einmitt með þeim hætti að efla starfsemina úti á landi. Menn eru þar þeirrar skoðunar að það sé forsendan fyrir því að hægt sé að ná vísindalegum árangri að starfa í sem bestum tengslum við atvinnulífið eins og það er hverju sinni á landinu. Varðandi RALA vil ég segja það sérstaklega að auðvitað eru mjög miklir möguleikar í því fólgnir að færa einstök verkefni þeirrar stofnunar út á land, inn í háskólastofnanirnar bæði á Hvanneyri og líka á Hólum. Það er líka fráleitt að ímynda sér að það sé forsenda fyrir öflugu rannsóknastarfi í landbúnaði að þar fari fram í nýjasta íbúðahverfi í Reykjavík. Allir sjá í hendi sér að það á að vera stefna okkar að reyna einmitt að styrkja og bæta og efla starfið í háskólunum á landsbyggðinni, háskólum landbúnaðarins og ég fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. landbrh. að unnið verði að því að reyna að færa þessi verkefni út á land og inn í háskólastörfin. Ég veit vel að alltaf þegar farið er að huga að því að reyna að færa verkefni af þessum toga út á landsbyggðina verða fyrir okkur bæði möppudýr og kerfiskarlar. Það er bara gömul reynsla og við stjórnmálamennirnir stöndum stundum frammi fyrir þessu gjörsamlega ráðþrota. Ég vil þess vegna hvetja hv. þm. sem hafa verið að tala fyrir því á undanförnum árum að efla rannsókna- og vísindastarfsemi á landsbyggðinni að við einhendum okkur í að reyna að styrkja líka þennan þátt rannsóknastarfsins í landinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir að taka upp þetta mál. Ekki er von að það gangi vel að dreifa starfsemi og stofnunum um landið ef ekki einu sinni starfsemi tengd landbúnaði getur farið fram utan höfuðborgarsvæðisins. Auðvitað er afstaða eins og kom fram í áður tilvitnuðu bréfi ráðuneytisstjóra landbúnaðarins með ólíkindum. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, herra forseti, að það væri kjörið tækifæri til þess og sérstaklega í landbúnaði að færa þessa starfsemi út til þeirra eininga sem eru starfandi á landsbyggðinni, sérstaklega háskólans á Hvanneyri og Hólaskóla, Garðyrkjuskólans í Hveragerði og það sama á reyndar líka við um höfuðstöðvar Skógræktar ríkisins á Egilsstöðum og Landgræðslunnar í Gunnarsholti. Auðvitað ber að stefna að því, herra forseti, að láta eitthvað gerast í þessum efnum. Hugmyndir af því tagi að þjappa starfseminni saman í stórbyggingu á Keldnaholtinu, sem ganga í þveröfuga átt, væru hrein uppgjöf gagnvart öllu því sem menn hafa verið að ræða um að reyna að dreifa þarna verkefnum og störfum. Hæstv. ráðherra verður að gera betur en að halda þjóðhátíðarræður í þeim stíl sem hann gerði áðan. Ef ekkert gerist og húskarlar hæstv. ráðherra sniglast í öfuga átt er ekki von á góðu. Það sagði við mig hámenntaður doktor, herra forseti, sem flutti norður til Akureyrar og hóf þar störf fyrir nokkru eftir nokkurra ára kennslu í amerískum háskólum að hann gerði engan greinarmun á því á grundvelli nútímatækni hvort hann flytti til Reykjavíkur, Akureyrar eða þess vegna Kópaskers. Hann hefði undrað sig á þeim heimóttarskap íslenskra vísindamanna sem hann hefði rekið sig á þegar hann kom heim eftir kennslu í nokkrum af stærstu háskólum Ameríku að það væri eitthvert vandamál að stunda vísindi sín eða vera í samskiptum við alþjóðlega vísindasamfélagið hvort menn byggju á Akureyri, Reykjavík eða á Kópaskeri. Því miður, herra forseti, er einhver landlægur ósiður í gangi í vísindasamfélaginu að ekki sé hægt að hugsa rökréttar hugsanir ef menn eru komnir eitthvað að ráði upp fyrir Ártúnsbrekku.

Herra forseti. Það er úrelt skipulag að stunda landbúnaðarrannsóknir í höfuðborginni. Þeim er miklu betur fyrir komið úti á landi. Það var eðlilegt fyrir 50 árum þegar rannsóknastarf var á frumstigi og sárafáir höfðu aflað sér menntunar og sérþekkingar. Nú höfum við marga sérfræðinga sem sumir hverjir eru jafnvel á heimsmælikvarða og þessi mannauður er ekkert jarðfastur á Kelduholtinu. Hann er reyndar til líka úti á landi. Tækjakosturinn er flytjanlegur einn. Það er tómt mál að vera að tala um byggðastefnu annan daginn og fjalla svo hinn daginn um að þjappa saman rannsóknastarfi á Keldnaholti sem betur færi að vinna úti á landi, verkefnum sem skiluðu miklu fremur gagnlegum árangri fyrir þjóðfélagið. Ég hefði sem ráðherra ekki liðið að þvílíkt bréf færi út úr ráðuneyti mínu eða ráðuneyti sem ég bæri ábyrgð á eins og það bréf sem ráðuneytisstjóri í landbrn. sendi sveitarfélögum á Norðurlandi vestra.

Á að afturkalla það?

Reka hann.

Herra forseti. Hér er góðu máli hreyft að ræða þetta á Alþingi. Þetta er enn eitt dæmið um það hvað skal flytja hingað suður til Reykjavíkur og sífellt erum við landsbyggðarmenn að koma í varnarbaráttu í varnarleik. Skemmtilegra væri að koma einhvern tíma og geta spilað almennilegan sóknarleik.

Hestamiðstöðin.

Hér er rifjað upp gott mál og það er rétt, hæstv. landbrh. með hestamennskuna, það er gott og ég vona að þú dugir vel í öðru. Ég vona að þú dugir t.d. vel við það að koma Veiðimálastofnun út á land.

Það ber að segja hæstv. ráðherra.

Aðalskrifstofa Veiðimálastofnunar er í Reykjavík. Hún má sannarlega vera úti á landi. Hér eru nokkur smáútibú úti á landi, á Hólum í Hjaltadal, í Borgarnesi og á Selfossi með einum manni, stofnanir í fjársvelti í spennitreyju. Þetta má að ósekju flytja út á land og væri mikil þörf á enda eru hér mest unnin rannsóknastörf við þjónustu og vötn úti á landsbyggðinni og sennilega þurfa menn að hafa dýra bíla og annað slíkt til að keyra út á land til að stunda þessar rannsóknir. Þessi hugmynd er eins og ég segi enn ein árásin á landsbyggðina. Það bréf sem ráðuneytisstjórinn í landbrn. sendi norður er með ólíkindum. Það skýrir kannski allt í þessu máli að ráðuneytisstjórinn, Björn Sigurbjörnsson, er fyrrverandi forstjóri RALA og mér sýnist og hefur sýnst að hann sjái ekki mikið upp fyrir Ártúnsbrekkuna. Það skyldi ekki vera ástæðan fyrir því að hann sendir þetta bréf og vill halda þessu svona? Það er eitt í viðbót. Loftskeytastöðvar hringinn í kringum landið hafa verið lagðar niður og þær hafa verið færðar upp í Gufunes. Þar segja menn að tæknibyltingin sé þannig að hún virki bara af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Að ræða hér um fjarskipti á eftir, það mikla frv. er táknrænt fyrir alla þessa vitleysu. Loftskeytastöðvar hringinn í kringum landið hafa verið lagðar niður. Enn eitt dæmið. Íslensk miðlun hefur verið að festa sig í sessi úti á landi. Þar eru eingöngu verkefni á vegum einkaaðila sem hafa verið flutt en ríkisvaldið situr eftir.

Herra forseti. Við 2. umr. fjárlaga fór ég nokkrum orðum um þessa áætlun á Keldnaholti og sagði frá því að mér byði í grun að hér væri enn einu sinni á ferðinni undirbúningur verkefna þar sem ætlað væri að Alþingi kæmi að gerðum hlut. Um er að ræða 17 stofnanir og þarfir þeirra fyrir húsnæði, 3,5 hektarar. Það mun kosta frá 5,2 til 5,5 milljarða að byggja þessi hús. Við afgreiddum fjárlög fyrir nokkrum dögum og allir voru sammála um að það væru margar viðvörunarbjöllur sem hringdu, það væru mörg rauð ljós sem blikkuðu, við þyrftum að fara mjög varlega, við þyrftum að gera allt sem við gætum til þess að draga úr þeirri þenslu sem er að magnast hérna. Ríkið yrði að ganga þar fram fyrir skjöldu, við yrðum að draga úr framkvæmdum eins og við mögulega gætum. Þessar hugmyndir sem eru unnar að frumkvæði nokkurra ágætra ríkisforstjóra eru náttúrlega fullkomlega galnar og koma beint gegn öllum þeim pólitísku yfirlýsingum sem hafa verið gefnar á undanförnum vikum. Við verðum að átta okkur á því að fjárveitingavaldið er á Alþingi. Það er ríkisstjórn og Alþingi sem taka þessar ákvarðanir. Um það eru lögin alveg skýr. Þess vegna má það ekki gerast að sú hefð og venja þróist að menn fari að marka stefnu og taka ákvarðanir sem hafa verulega efnahagslega þýðingu án þess að Alþingi komi þar nokkurn tíma nálægt. Ég skora á hæstv. landbrh. að hafa forustu um það að taka þessa Keldnaholtsskýrslu og henda henni í ruslatunnuna.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir að vekja athygli á þessu máli. Eins og kom fram í ræðu síðasta þingmanns er algerlega óviðunandi að unnið sé að stórfelldri uppbyggingu á Keldnaholti og að ráðagerðir séu uppi um uppbyggingu án þess að það komi nokkurs staðar fram, það sé verið að vinna þetta bak við tjöldin. Það er óþolandi að koma að slíku eftir á þegar allt er frágengið fyrir hv. Alþingi sem á þá að greiða það sem pakkinn kostar. Og eins og bent var á er þetta algjörlega gegn pólitískri yfirlýsingu núv. ríkisstjórnar. Verkefni RALA eru mörg og þau geta mörg hver hæglega farið út um land og hefðu átt að vera farin út um land. Það á að styrkja háskólana sem eru þegar starfandi, búnaðarháskólana og Háskólann á Akureyri. Það á að koma upp virku háskólanámi á Austurlandi og styrkja Skógrækt ríkisins til að stunda rannsóknir. Það þýðir lítið að fara í greiningu, vinna að skýrslum, gera úttektir, marka sér stefnu varðandi fjarvinnslu og ætla að byggja upp atvinnu á landsbyggðinni með fjarvinnslu þar sem grunnurinn að þeim störfum eru rannsóknir, ekki eingöngu þjónustustörf. Það eru rannsóknir og rannsóknirnar á að gera á þeim stöðum þar sem verkefnin eru og verkefnin eru út um allt land og ekki hér á höfuðborgarsvæðinu. Ef þetta er framtíðin verður að fara að byggja undir þessa framtíð.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir að vekja máls á þessu máli og þakka hæstv. landbrh. fyrir svör hans. Við eigum að sjálfsögðu að kappkosta að dreifa rannsóknum í landbúnaði um allt land í þær stofnanir sem þar eru. Ég nefni Garðyrkjuskóla ríkisins í Hveragerði. Við bárum gæfu til þess í síðustu fjárlagagerð að veita 10 millj. til uppbyggingar þar á gróðurhúsi sem verður miðstöð rannsókna varðandi ylrækt í landinu. Ég nefni stofnanir eins og Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri og Bændaskólann á Hólum. Allt eru þetta myndarlegar stofnanir sem ber að styrkja. Fyrir nokkrum árum bárum við gæfu til þess að færa Skógrækt ríkisins á Egilsstaði og um margt hefur þar mjög vel til tekist. Að vísu á Skógrækt ríkisins í miklum fjárhagslegum örðugleikum. Það kemur í raun og veru ekkert við staðsetningu þeirrar stofnunar. Landgræðsla ríkisins í Gunnarsholti er mjög myndarleg ríkisrekin stofnun. Þar fer fram afar fjölbreytt vísindastarf og í raun má segja að Landgræðsla ríkisins sé alltaf skrefinu á undan. Svo er fyrir að þakka mjög traustum stjórnanda þeirrar stofnunar. Ég sé fyrir mér að í framtíðinni geti t.d. í Gunnarsholti verið alþjóðlegt rannsóknasetur varðandi landgræðslu, uppgræðslu, eldfjallarannsóknir og jafnvel ferðaþjónustu. Það kom fram í umræðunni að stofnanir eins og Veiðimálastofnun eiga að sjálfsögðu að vera staðsettar úti á landsbyggðinni. Þó að litlir vísar séu t.d. á Selfossi og Borgarnesi þá á sú stofnun að vera staðsett úti á landsbyggðinni. Veiðimálastofnun sótti um fjárveitingu fyrir einu ári til þess að byggja upp í Reykjavík en við í fjárln. neituðum um þá fjárfestingu. Ég tek undir að það er pólitískt galið að byggja upp mörg þúsund fermetra rannsóknasetur á Keldnaholti. Við eigum að færa þessa starfsemi út á landsbyggðina.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur orðið og þakka mjög kröftugar undirtektir þingmanna sem hér hafa tekið til máls. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góðar undirtektir. En, herra forseti, mér fannst þær allt of linar. Ég bara segi það eins og er. Þetta er mál sem verður að taka föstum tökum því að kerfið er svo sjálfvirkt hér að þó að vel meinandi ráðherrar og þingmenn sitji, þá rekur það sig sjálft, byggir upp og framkvæmir óháð því hvað fjárveitingavaldið eða löggjafarvaldið segir. Þess vegna, herra forseti, er þetta allt of lint hjá hæstv. landbrh. Ég hefði viljað heyra hann segja: Við ætlum markvisst að taka þessi verkefni og flytja þau út á land. Ég bendi á að Hólar eru ein stærsta rannsóknastofnun á eigin vegum, á eigin ábyrgð utan Reykjavíkursvæðisins og svo er verið að byggja upp rannsóknastarfsemi á Akureyri. En það hefur háð Akureyrarskólanum að hann er með rannsóknastarfsemi sem er útibú frá stofnunum í Reykjavík. Eins er með háskólann á Hvanneyri. Þetta eru stærstu og öflugustu og mikilvægustu landsbyggðarstofnanirnar. Þess vegna, herra forseti, tel ég að þarna þurfi að taka miklu öflugar á, ekki bara henda í ruslafötuna eins og hv. þm. Einar Oddur sagði, heldur snúa við og keyra málin út. Það er engin lausn að henda í ruslafötu. Það verður að gera eitthvað meira og eftir því bíðum við. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs munum fylgja þessu máli enn frekar eftir, hæstv. landbrh., á þingi eftir áramót.

Hæstv. forseti. Best væri sjálfsagt að fylgja því eftir með að senda hv. þm. Jón Bjarnason aftur að Hólum til að vinna við þá merku vísindastöð sem þar starfar því að það þarf að hafa sterka menn í öllum þeim góðu einingum. Það er ljóst að hjarta mitt slær með því að styrkja þær stofnanir sem landbúnaðurinn á. Hér er ekki verið að þakka fyrir það sem gert hefur verið. Ég beitti mér sem formaður Lánasjóðs landbúnaðarins fyrir því að hann flytur á Selfoss í vor, í hið grónasta landbúnaðarhérað. Hestamiðstöð í Skagafirði er vísindastöð. Ég verð að segja að í þessu tvennu er alveg skýrt hver vilji landbrh. er í þessum málum. En við verðum samt að vinna að þessu faglega. Hér eru verkefni sem sannarlega eiga heima úti á landi. Verkefni eru innan Bændasamtakanna sem sannarlega eiga heima úti á landi. Við þurfum að byggja upp sterkar vísindastöðvar, ráðunautamiðstöðvar og því er það rétt sem ráðuneytisstjórinn segir að það þarf að vera sterk stöð eins og á Hólum --- þannig eru Reykir, Egilsstaðir og Gunnarsholt --- sem tekur við vísindamönnunum og störfunum. En ef ég sem landbrh. færi að sópa öllum þeim vísindamönnum sem starfa af heilum hug og drengskap fyrir íslenskan landbúnað í einn poka og bera þá út á land, þá er ég hræddur um að þeir sprækustu mundu klippa gat á pokann og fara heim aftur. Það væri skaði fyrir landbúnaðinn. Þess vegna þakka ég þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég vil hafa þingmenn með mér í þeirri vinnu sem fram undan er við að styrkja þessar stöðvar, styrkja landbúnaðinn með því að mennirnir sem þjóna honum standi úti á akrinum með bændunum, í náttúru landsins. Við megum heldur ekki gleyma því í þeirri umræðu að við eigum líka höfuðborg og þar býr fólk sem vill okkur vel.

Það er rétt.

Þess vegna vil ég ná samstöðu um friðsamlega vinnu í þessum málum. Ég treysti því. Ég læt þá orðum mínum lokið en segi við hæstv. félmrh.: Margt má af honum læra.

Lærir svo lengi sem lifir.

Herra forseti. Þessi brtt. gerir ráð fyrir því að peningalegar eignir Framleiðsluráðs landbúnaðarins, að upphæð 190 millj. kr., renni til Lífeyrissjóðs bænda. Sá sjóður stendur veikum fótum og ég held að það væri gustuk og skynsamlegt af hálfu hv. Alþingis að verja þessum fjármunum sem eru að mestu leyti eign bænda til lífeyrissjóðsins. Ég segi því já.

Virðulegi forseti. Ég vil að fram komi að ég er andvígur þeim breytingum sem er verið að gera á stjórn Byggðastofnunar með því að færa stofnunina undir eitt fagráðuneyti. Ég held að umræðan á Alþingi um breytingar á Byggðastofnun og hvernig það tæki væri hægt að nota til þess að efla landsbyggðina hefði átt að vera miklu markvissari. Ég mun því sitja hjá við heildaratkvæðagreiðslu en greiði atkvæði á móti þessari grein.

Hæstv. forseti. Allshn. sem fjallaði um þetta mál var sammála um að breytingin væri til bóta. Það er komið á stjórnsýslusambandi milli stjórnar og ráðherra og það er m.a. gert vegna ábendingar sem kom fram frá Ríkisendurskoðun.

Herra forseti. Í þessari málsgrein er lögð til sú ógæfulega skipan mála að hæstv. iðnrh. er einum falið að skipa sjö menn í stjórn Byggðastofnunar og aðra sjö til vara. Þetta held ég að sé versta útgáfan af nokkrum kostum sem í boði voru í þessum efnum. Eðlilegast hefði verið, herra forseti, að áfram væri þingkjörin og þverpólitísk stjórn fyrir þessari stofnun. En hafi menn af því áhyggjur, eins og mér skilst núna, að ekki hafi verið það sem kallað er á fínu máli stjórnsýslusamband milli ráðherra og stofnunarinnar, þá hefði verið eðlilegra að velja hinn kostinn og gera þetta að venjulegri ríkisstofnun sem heyrði beint og milliliðalaust undir ráðherra og án sýndarmennskustjórnar af þessu tagi sem er handvalin af einum póltískum ráðherra. Herra forseti. Ég spái því að gangi þetta eftir þá verði þetta upphafið að endalokum þessarar stofnunar sem einhvers sem máli skiptir í byggðamálum á Íslandi.

Hæstv. forseti. Í þessum málslið kemur fram að hæstv. iðnrh. skipar sjö menn í stjórn þessarar stofnunar sem segir ekkert um að það verði sjö framsóknarmenn eins og hv. þm. hefur reynt að koma á framfæri í umræðunni. Ég bendi á það að hv. þm. situr í stjórn Lánasjóðs landbúnaðarins, ekki kosinn af Alþingi heldur skipaður af landbrh., reyndar af hæstv. fyrrv. landbrh., Guðmundi Bjarnasyni. Hann er ekki valinn af Alþingi, hann er skipaður af ráðherra.

Herra forseti. Þessi brtt. sem er lögð fram af mér ásamt hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur og Ástu R. Jóhannesdóttur gengur út á það að ekki verði nema 25% af úthlutunum úr sjóðnum veitt til reksturs stofnana. Það er að okkar mati komið úr böndum hversu stór hluti Framkvæmdasjóðs aldraðra fer í rekstur en ekki til þeirra verkefna sem honum hefur verið ætlað, þ.e. bygginga, viðhalds og nú rannsókna á sviði öldrunarmála. Því harma ég það að þetta skuli ekki hafa verið samþykkt.

Herra forseti. Það er óeðlilegt að skerða framlag til brunavarna um 13 millj. kr. a.m.k., eins og hér er lagt til, ekki síst í ljósi þess að ýmsar kerfisbreytingar sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir hafa veikt og grafið undan öryggi í eldvörnum. Þar vísa ég sérstaklega til þess að stórlega hefur verið dregið úr rafmagnseftirliti og er ástand á því sviði víða mjög bágborið. Meðal annars í ljósi þessa er fullkomið ábyrgðarleysi að veikja enn frekar brunavarnir í landinu eins og ríkisstjórnin leggur til með þessu frv.

Herra forseti. Hér er á ferðinni það ákvæði sem heimilar að taka af ráðstöfunarfé Framkvæmdasjóðs fatlaðra nokkra fjármuni til að greiða kostnað við félagslega endurhæfingu og sömuleiðis kostnað vegna starfsemi stjórnar sjóðsins. Fram kom í umræðum að hér er ekki um umtalsverða fjármuni að ræða og við sem skipum minni hluta félmn. leggjumst ekki gegn því að framkvæmdasjóði sé heimilað að taka þátt í þessum kostnaði og munum því sitja hjá við þetta frv. en greiðum hins vegar atkvæði gegn því frv. sem kemur næst á dagskrá á eftir sem felur í sér hina miklu skerðingu á framkvæmdafé sjóðsins.

Herra forseti. Minni hluti félmn. leggur til að þetta frv. verði fellt. Skerðingin á mörkuðum tekjum Framkvæmdasjóðs fatlaðra er úr öllu hófi miðað við áætlanir hæstv. ríkisstjórnar. Aðeins er gert ráð fyrir því að um 150 millj. kr. verði til ráðstöfunar til nýframkvæmda af heildartekjum sjóðsins upp á a.m.k. áætlaðar 575 millj. kr. og er það þó líklegt að um vanmat verði að ræða. Þetta gerist, herra forseti, mitt í hinu margrómaða góðæri og þrátt fyrir að fyrir liggi mikil verkefni sem sjóðurinn sér sér ekki fært að sinna, bæði hvað varðar húsbyggingar og að stytta biðlista eftir húsnæðisúrræðum, hvað varðar þátttöku Framkvæmdasjóðs fatlaðra í mörgum öðrum brýnum framfaramálum á þessu sviði, svo sem að bæta aðgengi fatlaðra, viðhalda húsnæði, þátttöku í samstarfsverkefnum með félagasamtökum fatlaðra og fleira mætti þar telja. Þessi hraksmánarlega útreið á framkvæmdasjóðnum, herra forseti, er Alþingi ekki til sóma verði hún samþykkt hér.

Herra forseti. Í 6. og 7. gr. er verið að leggja til nýja skatta og nýjar álögur á sjófarendur og þar eru sérstaklega valdir út smábátaeigendur, eigendur báta meðfram ströndum landsins sem stunda veiðar eða stunda sjó. Það er skoðun mín að ákveðin grunnþjónusta varðandi öryggismál meðfram ströndum landsins eigi að vera kostuð og á ábyrgð ríkisins og ekki eigi að innheimta sérstakan skatt af þessum sjófarendum og smábátaeigendum. Því eru þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs á móti þeim sköttum sem þarna er verið að leggja til. Ég segi nei.

Virðulegi forseti. Þó að það frv. sem við greiðum hér atkvæði um sé að mestu leyti til bóta, þá er það einfaldlega þannig að þar sem almannahagsmunir rekast á hagsmuni Landssíma Íslands, þá eru hagsmunir Landssíma Íslands látnir ráða. Það er eins í þessu tilviki að fyrirtæki með 98% markaðshlutdeild þarf ársaðlögun til þess að aðlagast markaðnum. Virðulegi forseti. Við tökum ekki þátt í svona fíflagangi og sitjum hjá.

Virðulegi forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um eftirlitsstofnun á þessu sviði. Því háttar þannig til að hæstv. samgrh. er ætlað að fara með eignarhald ríkisins í því fyrirtæki sem ræður nánast öllum markaðnum. Honum er jafnframt ætlað að hafa eftirlit með þessum markaði. Við tökum ekki heldur þátt í svona fíflagangi og munum sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hluta iðnn. á þskj. 371 vegna þáltill. hæstv. iðnrh. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun á þskj. 216. Meginniðurstaða meiri hluta hv. iðnn. er sú að meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem fram komu á fundum hennar, að ætíð verði að líta á manninn sem hluta af náttúrunni og leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Það er meginniðurstaða meiri hluta hv. iðnn. og mun ég draga fram meginrökin síðar í ræðu minni. Ég vil þó áður, herra forseti, víkja að tveimur þáttum. Annars vegar starfi hv. iðnn. og vil ég þá fyrst nefna að strax á haustdögum, í september, hélt nefndin ásamt hv. umhvn. austur á land til þess að skoða málið í tengslum við þáltill. sem var þá ljóst að berast mundi inn á þingið. Í fylgd með báðum hv. nefndunum voru það sem kalla má færustu sérfræðinga á þessu sviði og jafnframt helstu hagsmunaaðilar. Segja má að þetta hafi verið semínar fyrir tvær þingnefndir og afskaplega góður grunnur að því starfi sem fram undan var. Ég leyfi mér að fullyrða, herra forseti, að sérhver nefndarmanna hv. iðnn. og hv. umhvn. hefur lagt gífurlega mikla vinnu í þetta mál síðan. Málið hefur verið til formlegrar og óformlegrar vinnslu síðan í september. Hv. iðnn. tók þá ákvörðun strax þegar málinu var formlega vísað til hennar að taka einn þáttinn af nokkrum og vísa til hv. umhvn., nefnilega þáttinn sem lýtur að náttúrufari. Hv. umhvn. skilaði síðan tveimur minnihlutaálitum og umsögn 3. minni hluta hv. umhvn. Til að gera langa sögu stutta gerir meiri hluti hv. iðnn. álit 1. minni hluta að áliti sínu, tekur undir það og vísar til þess í nál. sínu. Ég vil nota þetta tækifæri fyrir hönd hv. iðnn. að þakka nefndarmönnum í hv. umhvn. fyrir afskaplega vel unnið starf. Þá er rétt að vekja athygli á því að fjölmargar athugasemdir bárust á heimasíðu iðnn., hátt í tvö hundruð umsagnir. Eins og vænta mátti voru skoðanir skiptar í þeim umsögnum. Fjölmargir gestir, þeir skiptu tugum, komu á fund nefndarinnar, eins og gengur og gerist í viðamiklu starfi þingnefnda, og kynntu sjónarmið sín. Er þá ógetið, herra forseti, fjölda einstaklinga og samtaka sem hafa persónulega haft samband við einstaka þingmenn hv. iðnn. eða þá í gegnum tölvupóst til einstakra hv. þingmanna. Í annan stað, áður en ég vík að röksemdum fyrir meirihlutaáliti hv. iðnn. vil ég gera að umtalsefni nýlegan úrskurð skipulagsstjóra ríkisins vegna umhverfismats álvers í Reyðarfirði. Áður vil ég þó taka mjög skýrt fram, herra forseti, að þar er um tvö aðskilin mál að ræða, annars vegar álver í Reyðarfirði og hins vegar Fljótsdalsvirkjun. Þetta eru tvö sjálfstæð mál þó auðvitað séu tengsl þar á milli. Þar sem úrskurður skipulagsstjóra vegna álvers í Reyðarfirði hefur blandast inn í umræðuna vil ég fara nokkrum orðum um þann úrskurð. Rétt til upprifjunar ber að hafa í huga að hlutverk skipulagsstjóra við mat á umhverfisáhrifum er að fara yfir ólíkar og breiðar forsendur slíkra málum. Það lýtur ekki eingöngu að mengunarmálum heldur að öllum þáttum málsins, þar á meðal samfélagsþáttum málsins. Hins vegar er svo um að ræða starfsleyfi fyrir starfsemi eins og álver sem veitt er af Hollustuvernd ríkisins. Hlutverk Hollustuverndar er að safna gögnum frá framkvæmdaraðila og sérfræðingum og leggja mat á hvort skilyrði, einkum vegna mengunarþátta, séu uppfyllt. Þekkt er, herra forseti, og reynslan sýnir að skipulagsstjóri hefur, og það eru fordæmi fyrir því, vísað, einkum mengunarþættinum, yfir til starfsleyfis og kallað þar eftir frekari upplýsingum enda er það í sjálfu sér ekki órökrétt þar sem Hollustuvernd er sérfræðistofnun stjórnsýsluvaldsins til þess að skoða tiltekna þætti, þ.e. mengun. Stjórnsýslan hefur full tök á málinu meðan það er undir opinberri stjórnsýslustofnun. Í úrskurði skipulagsstjóra var þessum þáttum hins vegar ekki vísað til Hollustuverndar heldur aftur heim í hérað, ef svo má segja. Úrskurður skipulagsstjóra byggir á 13 atriðum. Herra forseti, 8--9 af þeim atriðum má telja að heyri undir Hollustuvernd og hefði að mörgu leyti verið eðlilegt að skipulagsstjóri vísaði þeim yfir til Hollustuverndar en ekki aftur heim í hérað enda eru fordæmi fyrir því, m.a. voru starfshættir þannig þegar Norðurálsstarfsleyfið var afgreitt. Ég ítreka að Hollustuvernd hefur tök á málinu og gefur ekki út starfsleyfi fyrr en að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Það hlýtur, herra forseti, að vekja spurningar hvers vegna málinu var ekki vísað yfir til Hollustuverndar eins og áður hefur verið gert. Þá hlýtur í annan stað, herra forseti, að vekja spurningar að skipulagsstjóri skuli hafa vísað málinu öllu til framkvæmdaraðila og m.a., eins og segir á bls. 56 í úrskurðarskýrslu skipulagsstjóra, að skipulagsstjóri hafi viljað skoða málið hvað varðar álver í Reyðarfirði, í þrepum en ekki einungis að líta á þetta sem 480 þús. tonna álver. Á bls. 56 í skýrslunni segir, herra forseti, að á það sjónarmið hafi ekki verið fallist. Herra forseti. Þetta er mjög vafasöm og hæpin fullyrðing með hliðsjón af því að í bréfi frá framkvæmdaraðila, undirrituðu af framkvæmdastjóranum Guðmundi Bjarnasyni, er farið sérstaklega fram á mat á áfangaskiptu álveri. Þar er þess getið að framtíðaráætlanir til lengri tíma litið snúist um 480 þús. tonna álver en megnið af bréfi framkvæmdastjóra snýst um 120 þús. tonna álver. Jafnframt kemur fram að formaður samráðshópsins hafi á fundi með skipulagsstjóra borið þau boð frá framkvæmdaraðila að óskað væri eftir mati á 120 þús. tonna álveri sérstaklega en síðar, ef og þegar ákvörðun lægi fyrir um 2. og 3. áfanga, yrði það mat gert sérstaklega. Það hlýtur að vekja upp spurningar, herra forseti, þegar því er haldið fram í skýrslu mikilvægs embættismanns að framkvæmdaraðilar hafi í raun ekki fallist á það sem þeir eru að fara fram á. Ég tek það mjög alvarlega því á fund hv. iðnn. kom skipulagsstjóri til þess að fjalla sérstaklega um þennan úrskurð. Hv. nefndarmenn spurðu sérstaklega um hvort ekki hefði komið til greina m.a. að vísa mengunarþættinum yfir til starfsleyfisins hjá Hollustuvernd. Því var í raun svarað neitandi þrátt fyrir þá staðreynd að skipulagsstjóri í sendi bréf í lok nóvember til Hollustuverndar og óskaði eftir frekari gögnum varðandi útgáfu starfsleyfis. Ég tek það alvarlega, herra forseti, þegar embættismaður leynir nefndarmenn upplýsingum og ég endurtek: leynir upplýsingum fyrir nefndarmönnum. Það liggur fyrir --- mér tókst að útvega það eftir þennan fund --- að Hollustuvernd svarar svarar bréfi Skipulagsstofnunar frá 18. nóv. 1999 þar sem Skipulagsstofnun, herra forseti, óskar eftir frekari umsögn Hollustuverndar ríkisins um 1. áfanga álvers í Reyðarfirði. Það bréf er dags. 18. nóv. 1999. Í svarbréfi Hollustuverndar, dags. 6. desember 1999, er niðurstaðan þessi, herra forseti: ,,Hollustuvernd ríkisins telur í ljósi fyrirliggjandi gagna unnt að hefja vinnu við gerð starfsleyfis þegar fullnægjandi umsókn liggur fyrir, og leggst ekki gegn því að heimilaðar verði framkvæmdir við 120.000 tonn/ár álver við Reyðarfjörð með ákveðnum skilyrðum:``  Herra forseti. Ég vil draga þetta fram, alveg óháð því í rauninni hvert málið er, vegna þess að það hlýtur að teljast grafalvarlegt þegar embættismaður, kallaður til þingnefndar til að veita upplýsingar um mál og er spurður sérstaklega um þessa þætti leynir þessum upplýsingum. Þær komu ekki fram þó að um þetta væri rætt sérstaklega á fundi hv. þingnefndar.  En nú mun ég, herra forseti, freista þess að færa rök fyrir því nál. sem hér var vísað til og er meginrökstuðningur meiri hluta hv. iðnn. fyrir þeirri niðurstöðu sem komist er að í meirihlutaálitinu. Ég vil þá fyrst segja, herra forseti, að forsenda fyrir skoðun og niðurstöðu okkar er sú að leyfi er til staðar, Landsvirkjun hefur leyfið lögum samkvæmt, með lögum frá 1981, og þar að auki með starfsleyfi útgefnu af þáv. iðnrh. árið 1991. Þar að auki má segja að vilji stjórnvaldsins hafi verið staðfestur með starfsleyfi til Landsvirkjunar með útgáfu starfsleyfis fyrir Fljótsdalslínu 1 árið 1994 og eru ekki nema rúm fimm ár síðan. Þetta er fyrsta forsendan og hvað varðar lagaákvæði telur meiri hluti hv. iðnn. eins og 1. minni hluti hv. umhvn. að lagaforsendur séu til staðar. Í annan stað hvað varðar forsendur liggur fyrir að innlendir fjárfestar og Norsk Hydro hafa óskað eftir því að fá að reisa álver í Reyðarfirði eftir þeirri tímaáætlun sem kynnt hefur verið og til þess þurfa þeir að fá afhenta orku ekki síðar en árið 2003. Það er forsenda þeirra samningaviðræðna. Í svari frá orkumálastjóra kemur fram að eina leiðin til þess að afhenda orku á þeim tímapunkti er að halda áfram framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun. Það er eina leiðin. Í þriðja lagi í forsendum okkar vil ég nefna að Landsvirkjun kaupir réttinn til virkjana fyrir 1,5 milljarða árið 1982 og hefur síðan fjárfest fyrir 1,5 milljarða í ýmsum rannsóknum og framkvæmdum í kringum Fljótsdalsvirkjun og nágrenni hennar. Herra forseti. Forsendur fyrir niðurstöðum okkar snúast um fimm þætti og mun ég nú reyna að hlaupa yfir þá. Í fyrsta lagi snýst þetta um efnahagsleg rök. Rétt er að hafa í huga að til allrar hamingju hefur ríkt hér bjartsýni í atvinnulífinu allt frá því 1995 eftir langt kyrrstöðutímabil þar sem stöðnum var í efnahagslífi okkar, atvinnuleysisstigið var hátt og almenn svartsýni í atvinnu- og efnahagslífi okkar. Til allrar hamingju hefur orðið viðsnúningur hvað þetta varðar. Það er líka, herra forseti, eitt af meginmarkmiðum hæstv. ríkisstjórnar að reyna að draga úr þeim reglulegu sveiflum sem komið hafa í efnahagslífi okkar og eiga fyrst og fremst rætur í tiltölulega fábreyttu atvinnulífi. Sveiflur í efnahagslífi hafa gjarnan fylgt sveiflum m.a. í fiskstofnum. Eina leiðin til þess að draga úr slíkum sveiflum, herra forseti, er að auka fjölbreytni í atvinnulífi og einn þeirra þátta er að nýta endurnýjanlegar orkulindir okkar. Rétt er að taka fram að eftir eitt til tvö ár mun draga úr þeim framkvæmdum sem nú eru í gangi og þeim fjárfestingum sem lagt hefur verið í á síðustu árum. Að óbreyttu mun þá skapast hér niðursveifla með venjulegum afleiðingum, svo sem atvinnuleysi og samdrætti á flestum sviðum. Það eru ein rökin fyrir þeirri niðurstöðu sem meiri hluti hv. iðnn. hefur komist að. Það er líka rétt að benda á það, herra forseti, eins og fram hefur komið, m.a. hjá Þjóðhagsstofnun, að með virkjuninni og þeim framkvæmdum sem henni fylgja má búast við verulegum breytingum í efnahagslífi okkar, m.a. allt að 1,2% aukningu í varanlegri þjóðarframleiðslu. Það skiptir gífurlega miklu máli fyrir efnahagslíf einnar þjóðar. Þá er líka vert að benda á það, herra forseti, að margfeldiáhrif af stóriðju, bæði virkjun og síðan tilheyrandi álveri eru gífurlega mikil. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að nefna örfá dæmi. Einungis í samstarfi við Ísal hafa sprottið upp minni fyrirtæki þar sem íslenskt mannvit hefur verið notað. Ég nefni t.d. ALTECH, fyrirtæki Jóns Hjaltalíns Magnússonar, sem hefur verið að selja kragaásetningarvélar fyrir álver til Noregs og búnað til þriggja annarra landa í álverum; málmsteypuna Hellu sem stendur í miklum útflutningi á skautlásum til álvera í Noregi og víðar; málmsteypu Jóns Þorgrímssonar; Kerfóðrun sem endurfóðrar ker fyrir álver í Sviss og hefur verið að vinna úr fyrirspurnum; verkefni raunvísindadeildar Háskóla Íslands sem hefur verið í þróunarverkefni með háskólanum í Nottingham í Bretlandi sem er m.a. kostað af enskum álframleiðanda; Stími sem hefur verið að vinna og framleiða skynjara fyrir steypurennur og selt til Ísals og fengið fyrirspurnir frá Bahrain, Kanada, Þýskalandi og Frakklandi; verkfræðistofu Hafliða Loftssonar sem hefur verið að þróa og framleiða stjórnkerfi fyrir álhæðaskynjara. Þannig má, herra forseti, áfram telja. Ég vil draga þetta fram vegna þess að þetta sýnir svo augljós margfeldiáhrif af álveri og stóriðju og eru þá ónefnd ýmis önnur störf sem varða t.d. verslun, hárskera og iðnaðarmenn á ýmsum sviðum. Þannig má áfram telja. Þetta eru hin efnahagslegu rök og má að lokum benda á þau jákvæðu áhrif sem Norðurál og stóriðja við Grundartanga hafa haft á Akranesi og næsta nágrenni. Svipuð er reynslan í Noregi. Þetta eru hin efnahagslegu rök. Herra forseti. Í annan stað vil ég nefna byggðarleg rök. Stóriðja er liður í byggðaáætlun okkar Íslendinga. Það kemur fram, herra forseti, hjá fulltrúum Byggðastofnunar að stóriðja hefur verið á stefnuskrá Byggðastofnunar um lengri tíma. Þess vegna mælist Byggðastofnun, sem er sérfræðistofnun stjórnvaldsins á Íslandi í byggðamálum, mjög afdráttarlaust með því að framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun haldi áfram og álver rísi á Reyðarfirði. Það kom jafnframt fram, herra forseti, hjá fulltrúa Byggðastofnunar að infrastrúktúr byggðar á Miðausturlandi er kominn niður undir hættumörk vegna stöðugs fólksflótta þaðan að undanförnu og telja að grípa þurfi strax til alvarlegra og harðra aðgerða til að snúa þeirri þróun við.  Herra forseti. Vitað er og það kom fram hjá nefndinni og hefur margsinnis komið fram í umræðum að til margra aðgerða hefur verið gripið en þær, herra forseti, hafa illu heilli ekki dugað. Því er í rauninni verið að hefja lífróður fyrir áframhaldandi byggð á Miðausturlandi. Rétt er að benda á, og það skiptir auðvitað máli, herra forseti, þegar stór hluti Austfirðinga og allar sveitarstjórnir á Austurlandi hvetja hv. alþingismenn til að samþykkja tillöguna vegna þess að það er mat heimamanna að þetta sé eina raunhæfa aðgerðin til að snúa þessari byggðaþróun við, til að efla aftur byggð og mannlíf á Austfjörðum. Rétt er að benda á að um hvert starf sem losnaði hjá Norðuráli sóttu 10 einstaklingar. Hins vegar er rétt að benda á það líka, herra forseti, að þetta er ekki eingöngu mál Austfirðinga. Það er þjóðhagslega mikilvægt fyrir okkur að halda uppi byggð um landið. Það er ekki þjóðhagslega hagkvæmt að byggð verði meira og minna öll á sömu þúfunni og fyrir því hafa margsinnis verið færð rök, m.a. í umræðum á hv. Alþingi. Þetta voru sem sé, herra forseti, byggðarökin sem hv. iðnn. færir fyrir niðurstöðu sinni. Í þriðja lagi vil ég nefna náttúrufarsþáttinn. Enginn gengur þess dulinn að með þeirri virkjun sem hér er til umræðu, herra forseti, eða öðrum virkjunum sem risið hafa hér á landi er verið að ganga á náttúruna. Enginn gengur þess dulinn. En spurningin er alltaf sú, hvað við erum tilbúin að færa miklar fórnir vegna þarfa mannfólksins, vegna þegna landsins? Þar er auðvitað vandinn sá að vega meiri hagsmuni fyrir minni og að finna þá mikilvægu meðalhófsreglu sem kann að vera einhvers staðar til. Í þessu sambandi hlýtur að vera dregið fram að í tvígang hefur Náttúruverndarráð, bæði 1981 og 1991, samþykkt að Eyjabökkum væri í rauninni fórnandi, m.a. var það liður í samkomulagi til þess að halda Þjórsárverum óspjölluðum ef þannig má að orði kveða. Þetta gerðist í tvígang. Vísindalegar forsendur hafa ekkert breyst frá því 1991, herra forseti. Það hafa verið stundaðar gífurlega miklar rannsóknir á Eyjabakkasvæðinu. Endalaust má deila um hvort þær rannsóknir eru nægar og endalaust má bæta við og nægir í því sambandi, herra forseti, að vísa til rannsóknanna á Mývatni sem hafa verið stundaðar í áratugi en auðvitað aldrei nægar. En einhvern tíma kemur að því, herra forseti, að taka þarf ákvörðun: hingað og ekki lengra. Það er í rauninni það sem hv. alþingismenn standa frammi fyrir núna. Ég vil aðeins nefna örfá atriði, m.a. svokallaða hrauka sem eru einstakt náttúrufyrirbrigði og mjög vafasamt að til séu alveg sambærileg náttúrufyrirbrigði þó bent hafi verið m.a. á svipað jarðfræðifyrirbrigði við Brúarjökul þó að það sé í umhverfi sínu ekki að öllu leyti það sama því ekki er votlendisgróður umhverfis hraukana hjá Brúarjökli. En það er alveg ljóst að hraukum verður fórnað. Hér í umræðunni hefur verið nefnd hætta á foki þegar dregur úr lóninu, sérstaklega á vorin og á sumrin þegar vatnshæð virkjunarlónsins er lítil og menn hafa dregið upp mjög dökka mynd af fokhættunni. Á það hefur hins vegar verið bent, herra forseti, og er nauðsynlegt að það komi fram, að í verstu vatnsárum er fokhættan jafnvel minni en hún er í dag. Í dag er töluvert fok af Eyjabökkum, einkum á haustin, en með lóninu færist rofstaðurinn til sem fokhætta mun stafa af og verður á verstu vatnstímum í rauninni minni en hún er í dag. Þetta er rétt að draga fram en þar að auki að benda á að frost fer ekki úr jörðu að öllu jöfnu við Eyjabakka fyrr en komið er fram í júlí og er lónið tiltölulega fljótt að fyllast eftir það. Engar plöntur eru á válista. 1% af álftastofni landsins verpir við Eyjabakka og er auðvitað þar af leiðandi ekki í hættu. Hvað varðar heiðagæsir hafa menn lýst ótta sínum, og er eðlilegt að lýsa honum, um að heiðagæsir, þ.e. geldgæsir sem eru í sárum við Eyjabakka vegna þess að þar hafa þær skjól og næringu, muni hverfa. Þá er rétt að benda á, herra forseti, að þetta eru geldgæsir. Þarna er ekki um varpstað gæsarinnar að ræða. Jafnframt hefur verið bent á að 1979 voru u.þ.b. 2.000 heiðagæsir, geldfuglar, við Eyjabakka, fóru síðan upp í 13.000 og hafa haldið sig í um 8.000 síðan. En í sumar sáust u.þ.b. 2.000 heiðagæsir á Blöndulóni, manngerðu uppistöðulóni við Blöndu. Af því hljóta menn að geta dregið einhverjar ályktanir. Komið hefur fram að hreindýrastofninn þar er ekki talinn í hættu, sérstaklega ef haft er í huga að aðveituskurðir sem voru upphaflega á teikniborðinu hafa horfið og aðveitan er núna í gegnum jarðgöng þannig að hreindýrin eiga mun greiðari aðgang um svæðið en áður var. Á hitt hefur svo verið bent, herra forseti, og skal engin dul dregin á, að fegurð Eyjabakkasvæðisins er mikil. Þarna er náttúrulegt víðerni sem er gífurlega mikils virði og á það verður ekki dregin nein dul. En þetta má lengi teygja og toga og nægir að benda á, herra forseti, könnun sem gerð var meðal erlendra ferðamanna sem fóru um Þjórsár- og Tungnaársvæðið fyrir þremur árum. Ef ég man rétt var úrtakið hátt í tvö þúsund manns og voru þeir spurðir hvernig þeir upplifðu Þjórsár- og Tungnaársvæðið með tilliti til víðernis og ósnortinnar náttúru. Svarið er athyglisvert, herra forseti, eða niðurstöður úr þeirri könnun, því að fæstir þeirra telja að mannvirkin þar hafi verið að þvælast fyrir þeim. Þeir telja sig upplifa svæðið sem ósnortna víðáttu. Ef menn hafa í huga erlenda ferðamenn frá erlendum stórborgum sem hingað koma þá er þar mikill munur á, að vera í miðju erlendra stórborga eða að þvælast um Þjórsár- og Tungnaársvæðið þrátt fyrir þau mannvirki sem þar eru, aukinheldur sem mannvirkin hafa orðið til þess að ferðamenn eiga greiðari aðgang um það. Jafnframt bendi ég á, herra forseti, að í sömu könnun töldu hinir erlendu ferðamenn tvennt vera til baga. Það var annars vegar mikill ágangur ferðamanna og hins vegar íslenska veðrið og við það fáum við sennilega seint ráðið. Herra forseti. Í fjórða lagi vil ég nefna öryggisatriði og fram hjá þeim verður ekki litið. Við höfum öll orðið vör við fréttir af ólgu bæði í Mýrdalsjökli og Eyjafjallajökli að undanförnu og meginþorri af raforkuframleiðslu okkar Íslendinga fer fram á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu sem er í örskotsfjarlægð frá Eyjafjalla- og Mýrdalsjökli. Við þurfum ekki mikið hugmyndaflug til að sjá hvað gerist við eldgos og þarf ekki annað en öskugos til þess að lama raforkuframleiðslu landsmanna á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu. Jafnháð og við erum, bæði í einkalífi og efnahagslífi okkar, raforku þá hygg ég að hér yrði mikið neyðarástand ef slíkt gerðist. Því hefur verið haldið fram og bent á að um 40% af nýtanlegu vatnsafli þjóðarinnar sé fyrir norðan Vatnajökul og það er þess vegna með öryggissjónarmið í huga mjög mikilvægt að líta til þess svæðis til að efnahagslíf og einkalíf okkar sé ekki of háð raforkuframleiðslu á einum og sama staðnum.  Í fimmta lagi nefni ég það sem við höfum nefnt siðferðilegar og alþjóðlegar skyldur okkar, þ.e. að hleypa erlendum aðilum að vistvænum orkugjöfum okkar. Mér þykir miður, herra forseti, að á stundum í umræðunni er tiltölulega lítið gert með þann siðferðilega þátt að hleypa erlendum aðilum að þeim endurnýjanlegu orkugjöfum sem við eigum hér. Hreinasta orka sem hægt er að fá til raforkuframleiðslu er vatnsorkan og væntanlega kemur gufuorkan þar á eftir. Þá er rétt að hafa í huga, herra forseti, að frá 1990 hafa rúmlega 80% allrar uppbyggingar og endurnýjunar álvera í heiminum átt sér stað utan OECD-landanna, þ.e. frá árinu 1990 sem eru viðmiðunarmörk í Kyoto-bókuninni. Hvert hafa þau álver sem hafa verið byggð frá því 1990 verið flutt, herra forseti? Þau hafa verið flutt til landa sem bjóða upp á kol og olíu sem orkugjafa, mengandi orkugjafa. Ég efa það ekki að allir sem um þetta mál fjalla séu miklir umhverfissinnar og láti sér umhugað um mengunarvarnir. Mengunarmál, sérstaklega losun gróðurhúsalofttegunda, er aldrei hægt að skoða öðruvísi en í hnattrænu samhengi. Við getum ekki horft á útblástur gróðurhúsalofttegunda sem staðbundna mengun. Við skynjum það og við vitum það og vísindin hafa sýnt það að áhrif útblásturs gróðurhúsalofttegunda hefur jafnvel áhrif á veðurfar út um allan heim. Íslendingar upplifa þetta í langvarandi sunnanáttum þegar iðnaðarpestin frá Evrópu berst hingað norður til hreina Íslands. Jakob Björnsson, fyrrv. orkumálastjóri, hefur skrifað afskaplega athygliverða grein og ég hvet alla hv. þingmenn til þess að lesa grein hans á heimasíðu iðnn. Hann hefur m.a. bent á rök fyrir því að með því að vísa fyrirhuguðu álveri í Reyðarfirði frá Íslandi og til Ástralíu t.d. eða Mósambík þar sem þessa dagana eru álver í uppbyggingu með kol og olíu sem verðandi orkugjafa, hafna uppbyggingu álvers á Íslandi og vísa því til kola- og olíuframleiðslu mundi útblástur gróðurhúsalofttegunda í heiminum aukast sem nemur sama magni og svarar til 15% minnkunar á heildarútblæstri okkar Íslendinga. Þetta finnst mér mikilvægt að hafa í huga. Það nemur 15% af heildarútblæstri okkar Íslendinga ef við vísum þessu frá og látum kol og olíu taka við. Herra forseti. Ég vil jafnframt vekja athygli á því að mengun af bílum sem meginsamgöngutækum okkar hér á Íslandi mun miðað við áætlanir verða rétt eftir aldamótin meiri en af stóriðju. Annar mjög stór mengunarvaldur hvað varðar gróðurhúsalofttegundir er svo fiskiskipaflotinn. Þar eru syndir okkar mestar og ég tel að sú orka sem hefur farið í umræðuna um Fljótsdalsvirkjun hefði að mörgu leyti betur verið komin í umræðu um að draga úr mengun af völdum bíla sem er meiri en frá stóriðjunni samkvæmt öllum áætlunum og síðan fiskiskipaflotanum. Þessir fimm þættir eru meginkaflarnir í rökum og forsendum hv. iðnn. fyrir niðurstöðu sinni. Ég vil aðeins stikla á örfáum atriðum til viðbótar. Ég hef þegar nefnt að meiri hluti hv. iðnn. telur að lagaforsendur séu til staðar, einkum út frá þeirri meginreglu í íslenskri stjórnsýslu að lög eru ekki afturvirk og vona ég að seint verði sá siður tekinn upp með tilheyrandi óvissu sem fylgdi því. Lögformlegt umhverfismat hefur gjarnan verið nefnt hér. Þá er rétt að benda á, herra forseti, að 1994 er gefið út starfsleyfi fyrir Fljótsdalsvirkjun án lögformlegs umhverfismats. Fyrir einu, tveimur árum voru hafnar framkvæmdir og lokið við virkjun á Nesjavöllum, glæsilegu húsi við Bláa lónið. Náttúruhús er í smíðum hér skammt frá Alþingi, í Vatnsmýrinni, sem er ákveðinn grundvöllur fyrir lífríki tjarnarinnar. Hitaveita Suðurnesja hefur til allrar hamingju verið að stækka og bæta við hverfli hjá sér. Í engu af þessum atriðum hefur, herra forseti, komið fram jafnhávær krafa um lögformlegt umhverfismat og um Fljótsdalsvirkjun og hefur þó Fljótsdalsvirkjun í rauninni allar lagaforsendur til þess. Við skulum aðeins velta fyrir okkur hvar þessi mannvirki sem ég taldi hér upp eru staðsett, þ.e. Nesjavellir, Bláa lónið, náttúrufræðihúsið og Hitaveita Suðurnesja. Þau eru nefnilega á suðvesturhorninu þaðan sem krafan um lögformlegt umhverfismat er svo hæst hvað varðar Fljótsdalsvirkjun. Herra forseti. Í öðru lagi hefur stundum verið nefnt að álver sé úrelt. Það sé úrelt starfsemi. Ég tel að ekki þurfi annað en að ræða við starfsfólk í álveri til að komast að hinu sanna þar. Ef menn horfa til framtíðar, hvers vegna eru stórfyrirtæki að fjárfesta í álveri? Ástæðan er augljós. Markaðurinn kallar á þau. Aukin ferðaþjónusta sem allar spár segja að eigi eftir að verða veruleg í heiminum öllum kallar á fleiri flugvélar úr áli. Aukin krafa um minni mengun frá bílum kallar á að bílaframleiðendur létti bílana og þess vegna kallar bílabransinn óhjákvæmilega á ál. Það er þess vegna rangt að segja að álframleiðsla sé úrelt og draga upp einhverja svarta mynd að slíkri starfsemi. Það er þörf til framtíðar fyrir ferðamenn og efnahagslíf heimsins að nota ál. Þess vegna er markaðurinn til staðar fyrir því.

Ekki gleyma hergagnaiðnaði.

Já, og svo er hergagnaiðnaðurinn. Við viljum nú, hv. þm., bæði þjóna ferðamönnum og létta bílana, geri ég ráð fyrir. Í þriðja lagi hefur verið fjallað um arðsemismatið á virkuninni og skrifaðar greinar og ræður haldnar um það þar sem menn hafa dregið mjög í efa að arðsemismatið sé rétt. Þá umræðu á ég, herra forseti, afskaplega erfitt með að skilja vegna þess að grunnpunkturinn er aðeins einn og hann hefur komið ítrekað fram bæði hjá stjórn Landsvirkjunar og forstjóra Landsvirkjunar. Landsvirkjun fer í þessa framkvæmd af því hún ætlar að græða á henni. Hún ætlar að hagnast á þessari framkvæmd. Ef ekki nást samningar um orkuverð sem Landsvirkjun telur að muni færa henni hagnað verða ekki samningar. Rétt er að minna á það að við erum hér einungis að skapa forsendur fyrir samningum. Við erum ekki að taka ákvörðun um að hér rísi álver. Þar á eftir að semja um ýmsa þætti og þá nokkuð marga. Eitt af því sem komið hefur fram í greinum um arðsemi virkjunarinnar og er svolítið villandi er að menn hafa reiknað arðsemina út frá mjög vafasömum forsendum svo ekki sé meira sagt. Það hefur meira að segja sést allt niður í 15 ára afskriftatími á Fljótsdalsvirkjun sem er algjörlega út í hött og nægir í því sambandi að benda á Sogsvirkjun sem er orðin 60 ára gömul og framleiðir meira rafmagn núna, 60 ára gömul, en hún gerði í upphafi vegna þess að tækninni hefur fleygt fram. Afskriftatíminn er a.m.k. 60 ár. Þá er rétt að hafa í huga að álverð hefur verið lágt að undanförnu en almennt er því spáð að það sé á uppleið. Um álverð er ekki samið á dagprísum. Um það er samið til langs tíma, a.m.k. til 15 ára. Því er rétt að skoða dæmið í heild sinni frá upphafi til enda. Meginreglan er sú að álverin fá lægra álverð í byrjun á meðan þau eru að greiða niður fjárfestingarkostnað en það hækkar síðan eftir því sem á samningstímann líður. Þess vegna er óeðlilegt að líta á þetta sem einhverja dagprísa og eðlilegt að skoða samningstímann í heild sinni. Þannig má áfram telja. Þannig mun vera ástatt um helminginn af þeirri orku sem Landsvirkjun selur til stóriðju í dag. Í fjórða lagi hafa menn hafa talað um að álverið sé þvílíkt skrímsli að íslenskur fjármagnsmarkaður muni ekki ráða við það. Viðræður standa yfir og hefur ekki verið gengið frá eignaraðildinni milli íslensku fjárfestanna og þeirra norsku. Fram kom hjá hv. iðnn. að allt upp í 40--50% eignaraðild Norðmanna væri í umræðunni. En það er alveg ljóst, herra forseti, hvað varðar stærðina að fyrirtækið er ekki stærra en svo að þegar eignaraðilar hafa lagt eigið fé fram þá þarf ekki nema um 2% af íslenska hlutabréfamarkaðnum til að dekka lánsþörfina fyrir álverinu. Fyrirtækið yrði ekki nema það níunda stærsta á Íslandi. Í fimmta lagi vil ég nefna tímann. Menn hafa sagt að okkur liggi ekkert á og að við ættum að fresta ákvörðuninni. En í rauninni stöndum við frammi fyrir því að fyrir liggur skýr ósk frá íslensku og norsku aðilunum um að þeir verði að fá svar strax. Þá er rétt að minna á, herra forseti, að virkjun þarf alltaf að vera a.m.k. einu ári á undan framkvæmdum í stóriðjunni eðli málsins samkvæmt. Það tekur lengri tíma að byggja virkjun og áður en í hana er ráðist þarf að vera búið að semja um orkuverð. Þess vegna er mikilvægt að geta svarað beiðni erlendra og innlendra fjárfesta um afhendingu orkunnar árið 2003. Þá er líka rétt að hafa í huga, herra forseti, að við bjuggum um tuttugu ára skeið við algera kyrrstöðu hvað varðar erlenda fjárfestingu. Frá 1995 hefur heldur rofað til. En þetta er í rauninni það eina sem er í farveginum og liggur nokkuð við núna. Eðli málsins samkvæmt er ferlið frá fyrstu viðræðum til framkvæmda afskaplega langt og það er mjög mikilvægt, herra forseti, að framkvæmdaraðilar, samningsaðilar, geti unnið í nokkuð öruggu starfsumhverfi í þessari grein eins og öðrum greinum. Þess vegna eru það mjög hæpin skilaboð til erlendra fjárfesta ef menn ætla að rifta samkomulagi svo að segja í miðjum klíðum. Ég ítreka það, herra forseti, að Orkustofnun segir Fljótsdalsvirkjun eina möguleikann til að afhenda orkuna árið 2003. Herra forseti. Menn hafa nefnt að rafmagnið gæti komið annars staðar frá og um tíma var norðausturhornið í umræðunni vegna jákvæðra fyrstu prófana á norðausturhorninu hvað varðar gufuafl. Síðan hefur, herra forseti, reyndar komið í ljós að gufumagnið reyndist ekki vera jafnmikið og fyrstu athuganir bentu til, þar er óvissa enda er eðli gufuaflsvirkjana þannig að þær verður að byggja upp í áföngum. Þær eru teknar í smáum þrepum. Hvert þrep er tekið fyrir sig til þess að sjá hvað svæðið þolir mikla virkjun og tekur þess vegna langan tíma. Þar að auki, herra forseti, mun það kosta um 15--20 millj. kr. á hvern km að leggja rafmagnslínu frá virkjun að þessari gerð. Það eykur einfaldlega kostnaðinn og eykur að sjálfsögðu á mengunina, þ.e. sjónmengun og jarðrask. Ber þá að hafa í huga að upphaflega stóð til að fara með aflið frá Fljótsdalsvirkjun þvert yfir hálendi Íslands á Keilisnes. Þannig var leyfið í rauninni upphaflega, þvert yfir landið. Herra forseti. Menn hafa nefnt fleiri atriði sem vafasöm í tengslum við virkjunina, m.a. að atvinnulífið á Austfjörðum þyldi þetta ekki. Því er í rauninni svarað m.a. af formanni útvegsmanna og sjávarútvegsins á Austfjörðum þar sem þeir gera sér grein fyrir áhrifum þess og hvetja eindregið til þess að í þessa virkjun verði ráðist þannig að álver kunni að rísa á Reyðarfirði. Það sama kemur fram hjá talsmanni og fulltrúa ferðaþjónustunnar á Austfjörðum. Þeir hvetja til þess. Atvinnulífið á Austfjörðum eins og samfélagið þar að mestu leyti virðist því vera tilbúið og hvetur til þess að af þessu geti orðið. Menn hafa nokkuð mikið velt upp neikvæðum hlutum. Ég fer nú að stytta mál mitt, herra forseti, en vil svona rétt í lokin benda á nokkur atriði sem fram komu á fundum hv. iðnn. og kalla má jákvæð atriði í tengslum við þessa virkjun, fyrir utan þau atriði sem þegar hafa verið nefnd, efnahagsleg, byggðaleg, öryggismál og öll þau rök. Það hefur fylgt virkjunum eins og hefur þegar sýnt sig og ágætur Austfirðingur sem fór með hv. umhvn. og iðnn. á Eyjabakka í haust sagði, að í sumar hefðu fleiri farið á Eyjabakka en samtals frá landnámstíð, m.a. vegna þess að menn hafa nú aðgengi að Eyjabökkum. Virkjanirnar hafa gert almenningi kleift að ferðast betur um hálendið og að njóta fegurðar landsins en ella hefði verið. Fyrir ýmsa skiptir það gífurlega miklu máli, þ.e. þá sem ekki eiga torfærutröll til að aka á eða hafa ekki fulla burði til gönguferða. Þá má benda á að í Bandaríkjunum eru uppistöðulón víða með eftirsóttustu ferðamannastöðum og útivistarstöðum almennings þar sem þeir dunda sér daglangt í náttúrunni við fiskveiðar og útiveru. Það má líka benda á að Bláa lónið í heimabyggð minni, líklega eftirsóttasti ferðamannastaður landsins, er í rauninni afsprengi stóriðju og ekkert annað og virðist ferðamönnum líka vel sem og Íslendingum. Ég vil líka benda á það sem mikill áhugamaður um veiði að Blanda er orðin ein fengsælasta laxveiðiá landsins. Eftir Blönduvirkjun dró úr jökullit og mjög svo lítt rómaðar veiðiaðferðir, sem stundaðar voru í Blöndu fyrir virkjun, hafa horfið og mun göfugri og fallegri veiðiskapur verið tekinn upp í kjölfar þess að Blanda er orðin ein gjöfulasta laxveiðiá landsins. Sömu áhrifum eru menn að spá hvað varðar Jökulsá. Geri ég ráð fyrir að bæði veiðimenn sem Austfirðingar horfi björtum augum til þess. Þá hefur verið bent á að með virkjuninni muni rennsli Lagarfljóts jafnast en það mun gerast reglulega að hlaup kemur í ána með tilheyrandi raski á náttúrufari í kringum Lagarfljót. Á það hefur verið bent með rennslismælingum og rannsóknum að rennslið muni jafnast með tilkomu virkjunarinnar. Hjá fulltrúum Landsvirkjunar kemur fram að Landsvirkjun hyggst í samstarfi bæði við sérfræðinga og heimamenn fara í landgræðslu, m.a. uppgræðslu á örfoka svæðum, fara í að reyna að ná upp gróðri á ýmsum hólmum í lóninu, taka þátt í Héraðsskógaverkefni með Austfirðingum, að endurgera votlendi með sérfræðingum, aðgerðir til þess að draga úr foki, styrkja gróður umhverfis lónið í þeirri von að gæsir muni njóta þess o.s.frv. Mótvægisaðgerðir Landsvirkjunar eru því miklar og eindreginn vilji kom fram hjá fulltrúum Landsvirkjunar til þess að vinna með sérfræðingum og heimamönnum að því að gera skaðann sem minnstan. En skaði verður auðvitað alltaf einhver á umhverfinu. Það fylgir mannskeppnunni, má segja. Herra forseti. Þeir fimm meginþættir sem hv. meiri hluti iðnn. dregur fram, þ.e. öryggisþátturinn, efnahagsþátturinn, byggðaþátturinn, hinar alþjóðlegu skuldbindingar og náttúrufarsþátturinn, eru þættir sem alla þarf að meta en ekki bara einn þeirra. Hafandi metið alla þessa þætti kemst meiri hluti hv. iðnn. að þeirri niðurstöðu að hann vegur meiri hagsmuni fyrir minni og mælir með samþykkt þáltill. Árekstrar eru óhjákvæmilegir, herra forseti, og árekstrar við náttúruna eru hluti af neyslusamfélaginu. Við þurfum að taka ábyrga afstöðu, sérhver þingmaður, þar sem horft er á myndina alla en ekki aðeins einn eða fáa hluta hennar. Ég efa ekki að sérhver sá sem kemur að þeirri ákvarðanatöku, sérhver hv. þm. er unnandi íslenskrar náttúru og náttúrunnar almennt. En hér er um fórnarkostnað að ræða og enginn skal taka þann rétt af hv. þingmönnum að vera unnendur náttúru. Þetta kann að vera síðasta deilan hvað þetta mál varðar því nú er unnið að því sem e.t.v. hefði átt að vera byrjað á fyrir nokkrum árum, þ.e. rammaáætlun, Maður, umhverfi, orka, þar sem verið er að skilgreina þessa þætti til lengri tíma litið, þ.e. þarfir efnahagslífsins og fólksins og möguleika okkar til að nýta náttúruna og hins vegar að varðveita náttúruperlur. Innan þriggja ára mun sú áætlun liggja fyrir þannig að þetta kann að verða síðasta verkið sem við deilum um. Þó er ólíklegt að deilum og skoðanaskiptum um nýtingu náttúrunnar ljúki nokkurn tímann. Herra forseti. Ég vil aftur leyfa mér að vísa til ágætrar greinar Jakobs Björnssonar, fyrrverandi orkumálastjóra, þar sem hann varpar því m.a. fram hvar við Íslendingar stæðum ef við hefðum ekki rafmagn. Hann dregur fram á nokkuð skemmtilegan hátt að við tökum rafmagn í dag sem nokkuð sjálfgefnum hlut af því að við höfum alist upp við að rafmagnið er í innstungunum. En hins vegar hefur það ekki alltaf verið svo hjá íslensku þjóðinni og Jakob Björnsson bendir m.a. á hvernig sveitafólk bauð virkjunarmönnum í árdaga rafvæðingar á Íslandi upp á kaffi og pönnukökur. Það var vegna þess að sveitafólk skynjaði þarna framfarir. Það skynjaði breytta tíma og von um betra líf. Það er að sumu leyti svipað sem á sér stað í dag. En við getum líka snúið þessu við. Hvernig verður íslenskt samfélag, hvernig verða viðbrögðin --- við þekkjum það þó ekki sé nema nokkurra mínútna rafmagnsleysi, hvað þá ef rafmagnsleysi yrði hér dögum saman? 
             Herra forseti. Rafmagnið er stór hluti af neyslusamfélaginu. Það er kannski kjarni alls þessa máls að Íslendingar eru þurftarfrekir. Við gerum miklar kröfur í neyslusamfélaginu. Neyslukröfur okkar Íslendinga eru mjög miklar. Við gerum líka miklar kröfur til velferðarsamfélagsins og við eigum að gera það. En neyslusamfélaginu fylgja óhjákvæmilega árekstrar við náttúruna vegna þess að til þess að standa undir þeim væntingum sem felast í neyslusamfélaginu þurfum við að halda uppi framleiðslu, við þurfum að halda uppi öflugu efnahagslífi sem kallar á orku. Skilaboð þjóðarinnar í rauninni hvað þennan þátt varðar eru augljós og allar neyslutölur sýna það. Við sjáum það hvað varðar húsbyggingar, innflutning á bílum, innflutning á rafmagnstækjum, ferðalög og þannig má endalaust áfram telja. Þær tölur eru gífurlega háar og fara hækkandi. Íslenska þjóðin er neysluþjóð og það er e.t.v. rótin að þessu öllu saman. Þeirri vitund verður hins vegar aldrei breytt með lögum. Þar þarf aðrar aðferðir til. Það tel ég, herra forseti, að sé kjarni málsins.

Hæstv. forseti. Í upphafi ræðu sinnar sagði hv. þm. ýmislegt og var með ásakanir á hendur skipulagsstjóra vegna þess að skipulagsstjóri hefur kveðið upp úrskurð um að fara skuli fram framhaldsmat á álverinu sem reisa á í Reyðarfirði. Þar eru þrettán atriði tínd til sem ástæður fyrir því að það þurfi á þessu mati að halda. Skipulagsstjóri upplýsir að honum hafi verið neitað um að meta fyrsta áfanga sér. Hv. þm. talaði um þetta líkt og hann væri með ásakanir á hendur skipulagsstjóra fyrir að hafa kveðið upp úrskurðinn. Þegar þeir hafa sjálfir klúðrað málum með þeim endemum sem raun ber vitni og gert það að verkum að Norsk Hydro getur ekki tekið afstöðu til málsins fyrr en eftir að fyrir liggur hver niðurstaðan verður um umhverfismat geta þeir auðvitað ekki komið þessu máli á skipulagsstjóra.

Herra forseti. Ég reyndi í upphafi ræðu minnar að vekja athygli á því sem ég tel mjög alvarlegt, að fullyrðingar stangast á, annars vegar í úrskurði og skýrslu skipulagsstjóra þar sem hann segir að framkvæmdaraðilar hafi neitað þeirri skoðun sinni að það ætti að áfangaskipta álverinu, þ.e. að taka 120 tonnin sérstaklega. Ekki þarf annað en að skoða bréfið, herra forseti, sem var upphaflega sent frá framkvæmdaraðila til að sjá að ekki fer milli mála að verið er að fjalla um 120 þús. tonna álver fyrst og fremst, hitt komi síðar. Ég var líka að reyna að draga það fram, herra forseti, að mér finnst umhugsunarefni hvers vegna skipulagsstjóra snerist hugur í málinu. Það gerðist greinilega. Hann talar fyrst um að það hafi verið skoðun sín að það ætti að fjalla um 120 tonna álver en segir svo við hv. iðnn. að hann hafi ekki treyst sér til þess. Það kemur fram á síðustu dögum sem skipulagsstjóri er með málið hjá sér. Mér finnst alvarlegt að skipulagsstjóri skuli ekki hafa upplýst iðnn. um bréf frá Hollustuverndinni sem mælir með því að vinna við útgáfu starfsleyfis fyrir 120 þús. tonna álver hefjist.

Hæstv. forseti. Ég get ekki séð að þetta þýði að skipulagsstjóri hafi leynt upplýsingum sem skiptu máli um hvort framhaldsendurmats hafi verið krafist. Það er aðalatriði málsins. Honum var neitað um að gera það með þeim hætti. Ég fer fram á að hv. þm. útskýri hvort hann hafi þarna leynt upplýsingum sem skipt hafi máli hvað þetta atriði varðar. Þeir eru augljóslega búnir að klúðra málinu því að Norsk Hydro getur aldrei tekið afstöðu til málsins fyrr en það liggur fyrir hvort þetta álver fái starfsleyfi sem þarf til að geta tekið afstöðu til framtíðar hvað alla áfanga málsins varðar. Þetta hlýtur að liggja í augum uppi. Þarna hafa menn hreinlega hlaupið á sig. 

Herra forseti. Þeir hafa klúðrað máli, sagði hv. þm. Þetta mál er ekki í höndum stjórnvalda. Það fer fram á milli skipulagsstjóra og framkvæmdaraðila. Þannig er gangur málsins lögum samkvæmt. Framkvæmdaraðili óskar eftir því með bréfi 21. sept. að fram fari úttekt og undirbúningur að 120 þús. tonna álveri í fyrsta áfanga. Herra forseti. Það er rangt að skipulagsstjóra hafi verið neitað um þessa heimild. Það er beinlínis óskað eftir úttektinni. Formaður samráðshópsins færir jafnframt þau boð framkvæmdaraðilans að þeir óski eftir mati á 120 þús. tonnum. Ég ítreka að mér þykir óeðlilegt að svar Hollustuverndar skuli ekki hafa verið upplýst þegar þetta mál er sérstaklega til umræðu á fundi iðnn.

Virðulegi forseti. Hér hefur hv. formaður iðnn. látið stór orð falla um einn af æðstu embættismönnum ríkisins. Mér finnst mjög alvarlegt að gera slíkt úr ræðustóli og spyr: Hvers vegna í ósköpunum, ef hann telur tilefni til svona ásakana, er ekki iðnn. kölluð saman og fjallað um málið á þeim grundvelli?

Herra forseti. Ég er nýkominn með í hendurnar þær upplýsingar sem mér tókst að fá frá Hollustuvernd. En ég vek athygli á því, eins og ég vék að í ræðu minni, að við erum fyrst og fremst að fjalla um Fljótsdalsvirkjun og iðnn. hefur nægan tíma til að skoða þetta mál eins og þingið að öðru leyti. Ef embættisfærslur eru vafasamar höfum við nægan tíma til að skoða þær. Ég varpa þessu fram vegna þess að umræðan hefur þróast eins og þetta væri eitt mál. Ég vek enn athygli á því að þetta eru tvö aðskilin og sjálfstæð mál.

Virðulegur forseti. Ég bendi hv. formanni iðnn., Hjálmari Árnasyni, á að það er litlum vandkvæðum bundið að kalla saman iðnn. hvenær sem er hér þessa síðustu daga. Það má heita að við vinnum út í eitt og séum hér allan sólarhringinn. En mér finnst ámælisvert og áhyggjuefni ef hátt settir opinberir embættismenn eru ásakaðir héðan úr ræðustóli á þennan hátt. Telur þá hv. formaður iðnn., Hjálmar Árnason, kannski ástæðu til að reka manninn?

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Árna Steinari Árnasyni að málið sem hér er til umfjöllunar er mjög alvarlegt, embættisfærslur háttsetts embættismanns. Í raun skiptir engu máli hvernig hann er settur. En það er líka, herra forseti, mjög alvarlegt að sitja á fundi hjá þingnefnd sem er að fjalla um tiltekið mál, þar sem þetta er sérstaklega gert að umræðuefni og þegar spurt er um samband og tengsl Hollustuverndar við skipulagsstjóra og aðkomu Hollustuverndar að því, þá sé bréfi Hollustuverndar, sem ég er nýbúinn að fá í hendur, leynt fyrir iðnn. Mér finnst það alvarlegt. 

Herra forseti. Hv. formaður iðnn. sagði í ræðu sinni: Verði ekki samið um viðunandi verð þá verður ekkert af virkjun. Nú hafa færustu hagfræðingar okkar verið að reikna út hvort virkjun geti orðið arðbær. Ég get ekki séð annað en að þeir sem hafa birt útreikninga sína komist allir að þeirri niðurstöðu að virkjun sem þessi í Fljótsdal geti ekki orðið arðbær. Því spyr ég hv. formann iðnn.: Hvert þarf orkuverð að vera svo af virkjun geti orðið? Það er grundvallaratriði að fólk viti út í hvað það er að fara og menn viti hvaða forsendur eru gefnar í sambandi við það hvort af virkjun verður eða ekki. Hversu hátt þarf orkuverðið að vera til þess að af virkjun verði?

Herra forseti. Í tilefni af þeim spurningum sem hv. þm. beinir til mín er rétt að vekja athygli á því að við erum hér í löggjafarsamkomu en við höfum falið framkvæmdarvaldinu ýmsa praktíska þætti svo sem að semja um orkuverð. Ég held ég kjósi að svara spurningunni þannig. Ég vék reyndar í ræðu minni m.a. að arðsemisþáttunum eins og fjallað hefur verið um þá í fjölmiðlum, síðast í gærkvöldi með yfirlýsingum frá stjórn Landsvirkjunar. Ég held ég kjósi að svara því á þann hátt að orkuverðið þarf að vera þannig að Landsvirkjun hagnist á málinu. Síðan er það mat Landsvirkjunar, stjórnar og forstjóra að ákveða hvenær Landsvirkjun telur sig hafa fengið það ásættanlegt verð að stofnunin hagnist á því. Ef þeir gera sig hins vegar seka um að semja af sér þá á að sjálfsögðu að draga þá til ábyrgðar. En ég ber fullt traust bæði til forstjóra og stjórnar Landsvirkjunar. Þeir hafa enda lýst því yfir hvert markmiðið er.

Herra forseti. Þetta var náttúrlega ekkert svar. Ekki nokkurt svar. Hversu lágt niður getum við farið með orkuverðið til þess að ekki verði tap á virkjuninni? Herra forseti. Ég ákveð að snúa spurningunni aðeins við: Hversu lágt getum við farið? Vitað er að orkuverð er frá 88 aurum upp í 1,20 kr. fyrir kílóvattstundina, við það hafa menn miðað í útreikningum sínum. Ef menn eiga að fara að taka afstöðu til þess hvort halda eigi áfram að virkja þarna verða menn auðvitað að vita hvort hér er um arðbæra framkvæmd að ræða eða ekki. Við þurfum að fá að vita hversu lágt Landsvirkjun getur farið til að ekki verði tap á virkjuninni. Herra forseti. Ég fer fram á að fá svör við þessu áður en menn taka afstöðu til þess hvort halda eigi áfram með virkjun í Fljóstdal.

Herra forseti. Það er alveg með ólíkindum að hv. þm. ætlist til þess að alþingismaður nefni orkuverð í samningaviðræðum milli Landsvirkjunar annars vegar og innlendra fjárfesta hins vegar. Hér er verið að blanda saman löggjafarvaldi og framkvæmdarvaldi. Svarið er mjög einfalt. Verkefnið er á hendi Landsvirkjunar og hún hefur sett sér eins og henni ber og er lögbundið að skila málinu þannig að hún hafi hagnað af því. Það er verðið og hv. þm. getur ekki ætlast til þess að fá annað svar því að samningarnir eru ekki í höndum þingsins. Varðandi það að hagfræðingar hafi fullyrt að verðið sé of lágt þá eru það sumir hagfræðingar. Hins vegar eru aðrir hagfræðingar, þar á meðal þeir sem bera ábyrgð á framkvæmd málsins, þ.e. stjórn Landsvirkjunar og reiknimeistarar þeirra, sem hafa aðrar forsendur en hagfræðingarnir sem hv. þm. vísaði til.

Herra forseti. Hv. þm. Hjálmar Árnason sagði í ræðu sinni áðan að hann teldi að þetta yrði hugsanlega síðasta deilumál varðandi virkjanir. Ég óttast að svo verði ekki, heldur sé þetta í raun upphafið að mjög heitum deilumálum framtíðarinnar. Hann vitnaði til framkvæmdaáætlunar ríkisstjórnarinnar, maður, nýting, náttúra, sem er mjög góð og við hefðum átt að vera farin í fyrir löngu. En úr því að farið er að vinna þetta þá er algert skilyrði að allar jökulárnar, þ.e. Jökulsá í Fljótsdal, Jökulsá á Brú og Jökulsá á Fjöllum séu inni í þessari áætlun. Ef það á að undanskilja þessi stórfljót í þessari áætlun þá er hún markleysa.

Herra forseti. Ég nefndi í ræðu minni að hugsanlega væri þetta síðasta deilan en dró svo í land með það. Ég bætti við að líklega munum við endalaust deila um árekstra manns og náttúru jafnvel þó rammaáætlunin liggi fyrir innan þriggja ára sem hún hefði auðvitað átt að gera fyrir nokkru en það hafði ekki verið gert. Við erum að vinna núna lögum samkvæmt. Svo lengi sem menn hafa tilfinningar til náttúrunnar munu verða deilur vegna óhjákvæmilegra árekstra milli manns og náttúru af því að mannskepnan er þurftarfrek.

Herra forseti. Ég vil spyrja hv. þm. hvort til standi að breyta framkvæmdaáætluninni og taka inn í hana stórfljótin svo hún verði marktæk og um hana náist frekari sátt. Hann nefndi líka lífsgæðakröfur okkar Íslendinga sem eru vissulega miklar og við höfum áhyggjur af því. Enda erum við að safna skuldum erlendis vegna óhóflegrar neyslu á ýmsum sviðum. Við getum uppfyllt og látið undan þessum kröfum en við getum vissulega haft áhrif á lífstíl með löggjöf. Við getum hætt að láta undan þessum kröfum með því að hafa ekki áfram stóriðjuáætlanir á dagskrá til að uppfylla endalausar kröfur um hagsæld og hagvöxt. Það er hægt að ná hagvexti með öðrum hætti sem ekki er eins þensluhvetjandi. Hvað gerum við, herra forseti, þegar búið er að beisla öll stórfljótin? Hvað gerum við þá?

Herra forseti. Ég hygg að langt sé í land og verði sennilega aldrei að við beislum öll stórfljót. Í stuttu andsvari er svo sem ekki hægt að fara út í vangaveltur um virkjunarmöguleika. Við eigum ýmsa vannýtta möguleika svo sem sjávarföll sem líklega er mjög umhverfisvæn aðgerð. Á Írlandi eru menn byrjaðir að virkja öldur í tilraunaskyni að því er virðist með mjög lofandi árangri. Við heyrðum nýlega fréttir af nýtingu vindorku. Að vísu er það umdeilt atriði. Vindmyllur valda mikilli sjón- og hávaðamengun o.s.frv. Hins vegar kann okkur hv. þm. að greina á. Ég er til í að fara í umræðu um neyslusamfélagið og græðgi okkar sem þjóðar. Ég er hins vegar jafnsannfærður um að við leysum það ekki með lögum. Það eru allsherjarumræður, pólitískar umræður sem þurfa að eiga sér stað. Vitund þjóðar verður aldrei breytt með lögum. Þar þarf samstillt átak margra aðila. Þingið kemur ekki eitt að því.

Herra forseti. Hér hafa gerst alvarlegir og ámælisverðir hlutir. Hv. formaður iðnn. kemur fram með ákaflega ósæmilegar og illa rökstuddar staðhæfingar gagnvart háttvirtum embættismanni sem ekki getur borið hönd fyrir höfuð sér. Við í minni hlutanum höfum rökstudda ástæðu til að ætla að hv. þm. Hjálmar Árnason fari hér með fleipur og ekki í fyrsta sinn í þessari umræðu. Herra forseti. Hv. þm. kemur í þennan stól og heldur því fram að skipulagsstjóri ríkisins hafi vísvitandi og aðspurður leynt tilteknum upplýsingum. Herra forseti. Þær upplýsingar varða að vísu ekki framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun heldur við álverið. Hv. formaður iðnn. kaus hins vegar að draga málið inn með þessum hætti. Hann fór með þessar dylgjur og sagði það afskaplega alvarlegt að sitja á fundi og leyna upplýsingum sem spurt væri um. Síðar virtist hv. þm. að vísu --- og það sýnir dylgjueðli ásakananna --- draga í land með því að segja: ef embættisfærslur eru vafasamar. Fyrst kemur hv. þm. og slær viðkomandi embættismann þungu höggi en dregur síðan í land og segir að það sé ekki alveg víst. Herra forseti. Það er alveg ljóst að hv. þm. kemur hér með nýjar upplýsingar inn í málið. Hann segir að iðnn. hafi verið leynd mikilvægum gögnum. Einnig er ljóst að hann hefur atað þennan embættismann auri án þess að hann eigi kost á að svara fyrir sig. Undir þessu, herra forseti, getur þingið ekki setið. Þess vegna er það krafa stjórnarandstöðunnar að þessum fundi verði frestað og kallað verði til fundar í iðnn. til að hægt sé að ganga úr skugga um hvort dylgjur hv. þm. eiga við rök að styðjast eða hvort hann er hér vísvitandi að misbeita þessum ræðustóli til að ráðast á starfsmann ríkisins sem flokkur hans hefur raunar lagt í einelti hingað til í þessu máli.

Herra forseti. Ég tek undir kröfur hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar um að þegar í stað verði gert hlé á þessum fundi og iðnn. þingsins komi saman til að ræða það sem hér hefur komið fram. Hv. þm. Hjálmar Árnason var með grófar og alvarlegar dylgjur um fjarstaddan mann. Hann sakaði hann um óheiðarleika. Þetta eru nánast ærumeiðandi yfirlýsingar. Mér er spurn: Hvers vegna leyndi hv. þm. Hjálmar Árnason iðnn. þessum upplýsingum? Er ekki eðlilegt að koma þessum upplýsingum á framfæri við hana ef þetta er svo mikilvægt? Ég tek undir þá kröfu, herra forseti, að þegar í stað verði gert hlé á þessum fundi og iðnn. kölluð saman til að ræða þessi mál.

Forseti vill benda á að hv. þm. Hjálmar Árnason vitnaði í gögn máli sínu til stuðnings.

Við viljum þá fá að sjá þessi gögn.

Forseti telur að hann hafi þar af leiðandi ekki sett fram óviðurkvæmilegar athugasemdir um þennan embættismann. Forseti sér ekki ástæðu til að fresta þessum fundi. Umræðunni verður haldið áfram.

Herra forseti. Ég er afskaplega undrandi og slegin vegna þess að formaður iðnn. er að vísa í fund sem haldinn var að minni ósk eftir að úrskurður var felldur um álverið. Ég hafði ekki hugsað mér að fjalla um álverið í ræðu minni í dag vegna þess að við erum fyrst og fremst að fjalla um Fljótsdalsvirkjun. En þannig háttar til að ég óskaði sérstaklega eftir því til að hafa hárréttar upplýsingar um það sem spurt var um á fundi iðnn. og bað um að fá á blaði frá Skipulagsstofnun. Ég er með það hér ef mér leyfist að lesa upp nokkrar setningar, með leyfi forseta: ,,Lagði Skipulagsstofnun til við framkvæmdaraðila í bréfi, dags. 28. sept. 1999 og á fundi með framkvæmdaraðila 29. sept. 1999`` --- og nú óska ég eftir að þingheimur hlusti vel --- ,,að tilkynnt yrði til stofnunarinnar frummat á umhverfisáhrifum 120 þús. tonna álvers og kynnt áform um fyrirhugaða stækkun. Á þetta sjónarmið var ekki fallist. Þann 12. okt. 1999 tilkynnti framkvæmdaraðili með bréfi`` --- takið eftir þessu, hv. þm. --- ,,þvert á tillögur skipulagsstjóra 480 þús. tonna álver í Reyðarfirði til skipulagsstjóra ríkisins og var framkvæmdin auglýst þann 15. okt. 1999.`` Þetta var góður fundur með þremur fulltrúum Skipulagsstofnunar sem svöruðu skilmerkilega öllu sem um var spurt. Mér fannst mikilvægt að fá þennan fund. Ég þakkaði formanni iðnn. fyrir að hafa orðið við þessari ósk. Ég er því afar hissa þegar ég hlusta á hv. þm. ata þennan embættismann auri. Okkur var sagt frá því í iðnn. að hann hefði sjálfur lagt til að menn kynntu ekki stærra álver en 120 þús. tonn en framkvæmdaraðilinn valdi annað.

Herra forseti. Ég tek undir þá beiðni að iðnn. verði kölluð saman. Hér er komin upp alvarleg deila á milli iðnn. og formanns hennar um aðkomu skipulagsstjóra ríkisins að þessu máli. Ég er hér með skýrslu eignarhaldsfélagsins Hrauns varðandi mat á umhverfisáhrifum 480 þús. tonna álvers. Þetta er frummatsskýrslan. Farið var fram á að öll fyrirhuguð stækkun yrði metin í einum pakka. Skipulagsstjóri óskaði eftir að fyrsti hlutinn yrði eingöngu tekinn. Á það var ekki fallist. Mig grunaði að þarna lægi fiskur undir steini þegar taka átti alla stækkunina á þessu stigi. Lög um mat á umhverfisáhrifum eru það ný og þetta er það mikið verkefni að hugsanlega yrðu önnur vinnubrögð notuð þegar kæmi að stækkunum álversins. Ég skil því alveg sjónarmið skipulagsstjóra að vilja taka fyrsta hluta. Það verður að fá úr því skorið hvernig þessi mál liggja. Ég tek undir það mat skipulagsstjóra að í svona stórum framkvæmdum sé eðlilegt að meta áhrifin í heild, virkjunina, línurnar, vegaframkvæmdirnar og álverið í einum pakka við mat á umhverfisáhrifum. Þá fær maður þessa heildarsýn. En lögin leyfa það ekki og það er eitt af mörgu sem við þurfum að skoða í lögunum varðandi breytingar. Þau leyfa það ekki í dag. Ég tek undir þá kröfu að iðnn. verði kölluð saman.

Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur og staðfesti að það sem hún las upp áðan frá fundi iðnn. með skipulagsstjóra er rétt. Hvorki skipulagsstjóri né fulltrúar hans á fundinum neituðu að svara nokkru sem spurt var um. Ég, herra forseti, fer fram á það sem fulltrúi í iðnn. að nefndin komi saman og fari í gegnum þau skjöl sem formaður iðnn. telur sig hafa í fórum sínum og staðfesti þær alvarlegu ávirðingar sem komu fram í máli hans þegar hann mælti fyrir meirihlutaáliti iðnn. Herra forseti. Ég krefst þess að fundinum verði frestað hér með og iðnn. komi saman og fari yfir þessa pappíra. Þetta eru mjög alvarlegar ásakanir sem hér eru á ferðinni.

Það stendur ekki til að fresta þessum fundi eins og forseti hefur þegar tilkynnt.

Herra forseti. Í máli hv. formanns iðnn. hefur komið í ljós að fyrir liggja gögn um mál sem ekki er hér á dagskrá, þ.e. álverið sjálft í Reyðarfirði. Það er fyrst og fremst verið að tala um gögn sem snúa að því máli en ekki því sem er hér á dagskrá, þ.e. Fljótsdalsvirkjun og framkvæmdir í kringum hana. Ég tel því, herra forseti, að krafa stjórnarandstöðunnar um að fresta þessum fundi eingöngu vegna þessa sé algjör óþarfi og útúrsnúningur. Ég tek undir með hæstv. forseta. Það sem formaður iðnn. sagði hér, hv. þm. Hjálmar Árnason, er skjalfest. Þetta eru ekki dylgjur heldur fyrst og fremst það sem komið hefur fram í gögnum um málið.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjálmar Árnason ber gríðarlega alvarlegar ásakanir á skipulagsstjóra í þessu máli. Það að hann skuli gera það í dag, 12 dögum eftir að bréfið er dagsett, er mjög alvarlegt mál. Ég ætla að beina þeirri spurningu til hv. þm.: Hvenær fékk hann þessar upplýsingar? Hafi hann vitað um þetta í marga daga án þess að kalla til fundar í hv. iðnn. þá er það mjög alvarlegur hlutur. Þá mætti draga af því þá ályktun að hann hafi beðið með að gera grein fyrir þessum upplýsingum til að setja þær fram í þessari umræðu í stað þess að gera eins og hv. formanni iðnn. ber að gera í umræðunni, þ.e. að kalla saman fund í iðnn. og láta reyna á það hvort þær ásakanir sem hann ber hér fram eru rangar eða réttar. Hv. þm. á að gefa skipulagsstjóra færi á að svara fyrir sig, virðulegi forseti. Hv. þm. verður að gera þingheimi grein fyrir því hvenær hann fékk þessar upplýsingar og hversu lengi hann hefur setið á þeim. Hvers vegna ákvað hann að setja þær fram í þessari umræðu í stað þess að kalla til fundar í hv. iðnn.? Hann skuldar þingheimi svar við þeirri spurningu, virðulegi forseti.

Herra forseti. Það er alvarlegt áhyggjuefni hvernig ríkisstjórnin og þá ekki síst hæstv. iðnrh. reynir að skapa þrælslund innan þeirra stofnana sem undir hann heyra. Ef menn leyfa sér að hafa sjálfstæða skoðun sem stríðir gegn skoðun stjórnarherranna þá fá menn þær trakteringar sem við höfum orðið vitni að hér. Alþingi Íslendinga getur ekki leyft svona vinnubrögð. Þegar menn eru bornir dylgjum af því tagi sem við heyrðum hér áðan og óskað er eftir því að hlé verði gert á þinghaldinu til að upplýsa málið þá fæ ég ekki annað séð, herra forseti, en eðlilegt sé að verða við þeirri ósk.

Forseti biður menn að milda skap sitt. Það líður að jólum og menn skyldu fara að vera mildir og ljúfir.

Kominn tími til að eyðileggja náttúru Íslands?

Herra forseti. Raunalegt er að sjá hv. þm. Hjálmar Árnason hér á kreiki í salnum með slitna brynju, sundrað sverð og syndagjöld, því hv. þm. liggur klofinn í herðar niður eftir þau orðaskipti sem hér hafa farið fram. Herra forseti. Það liggur ljóst fyrir eftir þær upplýsingar sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir færði inn í þessa umræðu að hv. þm. Hjálmar Árnason hefur orðið uppvís að því að fara með rangt mál, annaðhvort vísvitandi eða, eins ég kýs heldur að telja, af misgáningi. En hv. þm. á um tvo kosti að velja, að koma hingað eins og drengur góður og upplýsa það að honum hafi orðið á mistök og biðja þennan ágæta embættismann afsökunar á orðum sínum --- ég er viss um að menn verða við því --- eða þá að lýsa því hér yfir að hann vilji hafa fund í iðnn. til þess að fara yfir þetta mál. Herra forseti. Ég get til samkomulags fallist á að fresta ekki þessari umræðu heldur verði því lýst yfir annaðhvort úr forsetastól eða þá af hv. formanni iðnn. að haldinn verði fundur um málið áður en þessari umræðu lýkur á mánudaginn eða þriðjudag, þar sem skipulagsstjóra verði gert kleift að koma sínum málstað á framfæri. En það verður að gerast áður en umræðunni lýkur því að við þurfum auðvitað að fá botn í það í þessum sal hvaða meðulum hv. þm. Hjálmar Árnason telur réttlætanlegt að beita í þeirri baráttu sem hann virðist nú heldur betur hafa tapað, herra forseti. Undir liggur æra þingsins. Við þingmenn getum ekki setið undir því að einn úr okkar hópi komi fram með svona dylgjur og að það sé upplýst hér af einum hv. þm. úr nefndinni að hann hafi rangt fyrir sér. Í besta falli er hægt að segja að verulegur vafi sé í málinu og vegna þess að málið snýst um æru og embættisheiður fjarstadds embættismanns þá hlýtur hv. þm. að vera nægilega góður drengur til þess að fallast á að það minnsta sem hann skuldar í málinu sé að lýsa yfir að fundur verði haldinn áður en umræðunni lýkur.

Það er á mörkunum að þessi umræða snúist lengur um fundarstjórn forseta.

Hæstv. forseti. Til að taka af allan vafa um hvað við erum að fjalla þá vil ég segja að málið er allt opið. Það er ekki eingöngu verið að fjalla um Fljótsdalsvirkjun því eins og segir í upphafi till. til þál. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun, með leyfi forseta: ,,Á grundvelli fyrirliggjandi skýrslu um umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar, greinargerðar um orkuöflun fyrir álver í Reyðarfirði, skýrslu um þjóðhagsleg áhrif álversins og athugunar á samfélagslegum áhrifum þess lýsir Alþingi ...`` o.s.frv. ...

Hv. þm. fékk orðið til að ræða fundarstjórn forseta.

Já, forseta --- að hér verði rætt ekki eingöngu um Fljótsdalsvirkjun og þröng málefni henni tengd heldur verði málið tekið upp eins og hæstv. iðnrh. hvatti til, þ.e. að við tökum málið upp í heild og því er álverið hér á dagskrá líka.

Herra forseti. Ég hafði svolítið gaman af því þegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom upp og vitnaði til fyrri ræðu sinnar en kom síðan aftur og lýsti áhrifum þeirrar ræðu, þ.e. hvernig ég stæði óvarinn og með sundrað sverð o.s.frv. vegna áhrifamáttar 

Vegna ræðu Rannveigar.

Herra forseti. Ég hafna því að hér hafi verið um persónulegar ávirðingar að ræða. Ég hafna því, herra forseti. Ég vitnaði hér m.a. í bréf, opinber bréf sem lögð hafa verið fram og borist nefndinni m.a. Eitt bréf fékk ég þó síðar vegna þess að ég hafði sjálfur frumkvæði að afla þess og það er það sem ég lýsti að hefði vakið upp hjá mér verulegar spurningar um það hvers vegna við í hv. iðnn. vorum ekki upplýst um opinbert bréf frá opinberri stofnun. Ég dró það jafnframt fram, herra forseti --- og ég tel það ekki ávirðingar --- með því að skírskota til bréfa hvernig í fyrsta lagi framkvæmdaraðilinn er í rauninni að óska eftir því að matið verði miðað við 120 þús. tonn fyrsta kastið en vísar jafnframt til þess að á síðari stigum, ef og þegar kemur til frekari stækkunar, þá verði það tekið sérstaklega á grundvelli fyrsta áfanga. Það kemur svo jafnframt fram að fyrst telur skipulagsstjóri að hann hafi sjálfur óskað eftir því að fá að áfangaskipta verkinu en því hafi verið hafnað af framkvæmdaraðilanum. Og það stangast á við það sem stendur í upphaflegu bréfi. Það stangast á við það sem hefur komið fram í rauninni hjá öllum aðilum. Það kemur svo hins vegar, herra forseti, fram hjá skipulagsstjóra á fundi hjá hv. iðnn. að honum hafi síðan snúist hugur. Þetta segir hann fyrir framan alla hv. nefndina, þ.e. að hann hafi ekki treyst sér til að skilja á milli 120 þús. tonna álvers og 480 þús. tonna álvers án þess að viðhlítandi skýringar kæmu á því. Ég tel þetta ekki persónulegar ákúrur. Ég vek þessar spurningar upp og það er nægur tími til þess að fara yfir það mál, herra forseti. Við erum hér að fjalla um Fljótsdalsvirkjun fyrst og fremst, um það snýst þáltill. Hitt málið er ekkert farið frá okkur.

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta heldur dapurt, sérstaklega það að formaður iðnn. stendur í ræðustól Alþingis og snýst eins og nafur í gati í mjög alvarlegu máli. Hann hefur komið með þungar ásakanir á skipulagsstjóra ríkisins og gert embætti hans tortryggilegt á röngum forsendum. Hann hefur dregið fram vangaveltur sem skipulagsstjóri kynnti fyrir okkur að hefðu verið upphaflegar hugmyndir þeirra á stofnuninni um hvernig hefði átt að fara með álverið. En það sem skiptir máli eru beinu upplýsingarnar sem Skipulagsstofnun lagði fram á fundi iðnn. og ég óskaði eftir að fá skriflegar frá stofnuninni. Ég er með þær skriflegar í höndum frá stofnuninni. Herra forseti. Formaður iðnn. hlýtur að heyra illa vegna þess að ég las þær hér og ég óska eftir að þingmenn taki eftir: ,,Skipulagsstofnun lagði til við framkvæmdaraðila`` --- lesist Landsvirkjun --- ,,að tilkynnt yrði`` --- 29. september --- ,,til stofnunarinnar frummat á umhverfisáhrifum 120 þús. tonna álvers og að kynnt yrðu áform um fyrirhugaða stækkun.`` --- Þetta er tillaga Skipulagsstofnunar ríkisins til framkvæmdaraðila. --- ,,Á þetta sjónarmið var ekki fallist. Þann 12. október 1999 tilkynnti framkvæmdaraðili ...``

Hv. þm. hefur orðið til að ræða fundarstjórn forseta, ekki til að lesa upp úr gögnum.

Herra forseti. Þetta er stóra málið sem við erum að ræða hér. Þetta eru ekki sjónarmið mín eða skoðanir heldur ritaðar upplýsingar frá Skipulagsstofnun. Ég er að upplýsa þingið með það ... 

Forseti minnir á að þessi umræða á heima í umræðum um dagskrármálið en ekki um fundarstjórn forseta. Ég bið hv. þingmenn að halda sig við fundarstjórn forseta.

Herra forseti. Formaður iðnn. hefur kallað þetta yfir sig. Ég skil mjög vel að stjórnarmeirihlutinn vilji þagga niður rödd mína þegar ég er að upplýsa um þetta og það verða síðustu orð mín, herra forseti, að í bréfi frá framkvæmdaraðila, þ.e. Landsvirkjun, 12. október, óskar hún eftir að tilkynnt sé 480 þús. tonna álver og 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. 1. minni hluta iðnn. um þáltill. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun. Þingsályktunartillögu um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun var formlega vísað til iðnaðarnefndar 22. nóvember 1999. Í iðnaðarnefnd var samþykkt að vísa umfjöllun um náttúru svæðisins til efnislegrar umfjöllunar í umhverfisnefnd, en að iðnaðarnefnd fjallaði um aðra þætti málsins. Umhverfisnefnd skilaði álitum sínum 6. desember og eru þau fylgiskjöl með þessu nefndaráliti. Í iðnaðarnefnd og umhverfisnefnd voru settar fram óskir um að haldinn yrði opinn borgarafundur um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun en þeirri beiðni var alfarið hafnað af meiri hluta iðnaðarnefndar. Hinn 3. desember 1999 rituðu Kolbrún Halldórsdóttir, fulltrúi í umhverfisnefnd, og undirritaður, sem fulltrúi í iðnaðarnefnd, þingforseta bréf þar sem farið var fram á að opinn borgarafundur yrði haldinn. Meiri hluti forsætisnefndar hafnaði erindinu á fundi sínum 6. desember 1999. Á sameiginlegum fundi iðnaðarnefndar og umhverfisnefndar sem haldinn var miðvikudaginn 8. desember voru álit umhverfisnefndar kynnt. 1. minni hluti umhverfisnefndar leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir það álit rita Kristján Pálsson, Ásta Möller, Jónas Hallgrímsson og Gunnar Birgisson. 2. minni hluti umhverfisnefndar ítrekar það álit að fyrirhugaðar framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun fari í mat á umhverfisáhrifum samkvæmt gildandi lögum. Undir það álit rita Ólafur Örn Haraldsson, formaður nefndarinnar, og Katrín Fjeldsted. Þrír fulltrúar stjórnarandstöðunnar í umhverfisnefnd rituðu svohljóðandi bréf til formanns umhverfisnefndar: ,,Við undirritaðir nefndarmenn í umhverfisnefnd styðjum í einu og öllu álit og niðurstöðu formanns nefndarinnar, Ólafs Arnar Haraldssonar, og Katrínar Fjeldsted er varðar þingsályktunartillögu um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun, þskj. 216, 186. mál.`` Undir bréfið rita Össur Skarphéðinsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Kolbrún Halldórsdóttir. Því er ljóst að meiri hluti umhverfisnefndar er samþykkur því að Fljótsdalsvirkjun fari í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Herra forseti. Ég vil árétta það að það er mitt mat að meiri hluti umhvn. sé fyrir því að virkjunin fari í lögformlegt umhverfismat vegna þess að bréfið sem Össur Skarphéðinsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Kolbrún Halldórsdóttir skrifa, þar sem þau eru samþykk áliti Ólafs Arnar Haraldssonar og Katrínar Fjeldsted, skapar meiri hluta í umhvn. Umhvn. skilaði síðan ítarlegu áliti sem óþarft er að fara í gegnum á þessu stigi málsins. Á fundi iðnaðarnefndar mánudaginn 7. desember var tekið fyrir formlegt erindi frá undirrituðum þar sem farið var þess á leit að fulltrúar frá Norsk Hydro væru kallaðir á fund nefndarinnar. Erindið var tekið til atkvæðagreiðslu og felldi meiri hlutinn það. Á þingfundi sama dag kvaddi undirritaður sér hljóðs um störf þingsins og mótmælti afgreiðslu meiri hlutans, enda fáheyrt á Alþingi að nefndarmönnum sé neitað um að kalla fyrir málsaðila. Ég átel harðlega þessa málsmeðhöndlun í iðnn. Það er lykilatriði að fá að ræða við þá sem málið varðar og það er sérstakt lykilatriði að fá að tala við fulltrúa Norsk Hydro í þessu máli vegna þess að svipan á Alþingi, svipan sem notuð er til þess að taka ákvörðun núna er Norsk Hydro og óþolinmæði þess fyrirtækis að komast í gang. Þess vegna er eðlilegt að menn vilji fá skýringar á því hvers vegna þingið þurfi með hraði að afgreiða ályktun eða afgreiða frá sér tillögu um framhald á framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun með svo miklum hraði. Að fá Norsk Hydro inn í málið og yfirheyra þá um þeirra afstöðu var lykilatriði að mínu mati. Á fundi iðnaðarnefndar föstudaginn 8. desember óskaði minni hlutinn eftir því að þeir aðilar sem formlega, með rafrænum hætti, óskuðu eftir að koma á fund nefndarinnar væru kallaðir til. Meiri hlutinn felldi þá tillögu og bar við tímaskorti. Það er neyðarlegt að við hér á hinu háa Alþingi vorum að guma af því bara fyrir nokkrum vikum síðan að vera nýtískuleg og opna störf þingsins og nefndanna, aðallega nefndanna, gagnvart almenningi. Haldinn var blaðamannafundur með pompi og pragt þar sem hinum almenna borgara var gefinn kostur á því að tengjast beint inn til nefndanna og hafa áhrif á störf. Það er neyðarlegt að verða vitni að því að á sama tíma og við fáum gríðarleg viðbrögð utan frá með tölvupósti þá skulum við ekki geta brugðist við óskum þeirra þriggja, en á annað hundrað manns sem höfðu samband, sem óskuðu í tölvupósti formlega eftir áheyrn nefndarinnar. Því var neitað. Þetta tel ég mjög slæm vinnubrögð og alls ekki við hæfi. Ég vil einnig vekja athygli á því að þingnefnd og þingi er ekki sæmandi að afgreiða þessa tillögu þegar tvær tillögur liggja fyrir þinginu um aðra tilhögun á land- og orkunotkun í landinu. Ég vil nefna þær tillögur. Það er till. til þál. um stofnun Snæfellsþjóðgarðs, sem liggur fyrir umhvn., og þar er flm. Þuríður Backman og fleiri. Síðan liggur fyrir iðnn. óafgreidd tillaga um sjálfbæra orkustefnu. Báðar þessar tillögur byggja á þeirri hugsun að farið verði öðruvísi að í notkun á auðlindunum og því væri sjálfsögð virðing við þingið að taka þær til umfjöllunar fyrst, samþykkja eða fella eftir atvikum áður en þessi tillaga getur komið fyrir. Fyrir mig sem nýjan þingmann er þetta með ólíkindum. Ég held að svona málsmeðferð gæti ekki átt sér stað í einu einasta ungmennafélagi. Menn mundu taka hlutina í réttri röð. Tillagan um sjálfbæra orkustefnu, sem ég ætla sérstaklega að nefna hér, hún er um að: Alþingi álykti að fela iðnrh. að undirbúa í samvinnu við umhvrh. og þingflokka sjálfbæra íslenska orkustefnu sem hafi það markmið: a. að orka frá endurnýjanlegum orkugjöfum leysi innflutta orku af hólmi, b. að dregið verði markvisst úr orkusóun og losun gróðurhúsalofttegunda, c. að ríkulegt tillit verði tekið til náttúruverndar og umhverfis við áætlanir og ákvarðanir um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Forsenda þessarar stefnumótunar verði að Ísland gerist fullgildur aðili að Kyoto-bókuninni frá 12. desember 1997 við rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Á meðan þessi stefna er í mótun verði ekki ráðist í orkufrekan iðnað umfram það sem þegar hefur verið samið um og frestað að innleiða hér reglur Evrópusambandsins um innri markað í raforkumálum. Þáltill. þessi var flutt á 123. löggjafarþingi en varð ekki útrædd. Tillagan er nú endurflutt nokkurn veginn óbreytt. Sjálfbær orkustefna er ekki markmið í sjálfu sér heldur afar mikilvægur hlekkur í sjálfbærri þróun á jörðinni. Núverandi orkubúskapur heimsins er í miklu ósamræmi við hugmyndir um sjálfbæra þróun og leiðir okkur fyrr en varir í öngstræti. Rangar áherslur í orkumálum skapa hættur fyrir umhverfi jarðar, heilbrigði og heimsfrið. Í áherslum Sameinuðu þjóðanna sem tengjast Ríó-ferlinu er meðal annars lögð áhersla á eftirfarandi þætti til að stuðla að sjálfbærri orkustefnu: Orkusparnað og bætta nýtingu orku á öllum sviðum, ekki síst í þróuðum ríkjum. Umhverfisvæna orkugjafa, ekki síst endurnýjanlega orku og nýja og hreina tækni. Orkugjöld vegna mengunar og/eða reglur er takmarki losun mengandi efna. Afnám niðurgreiðslna til kjarnorku og hefðbundinna orkugjafa. Að heildarkostnaður, m.a. vegna umhverfis, verði sýnilegur og hluti orkufjárfestingar. Jöfnuð í aðgengi að orkuþjónustu og áhrif almennings á mótun orkustefnu. Forustu ríkisstjórna og opinberra aðila í að ryðja braut fyrir sjálfbæra orkustefnu. Áætlanir og aðgerðir þjóðríkja í þágu sjálfbærrar orkustefnu. Orka er eins og margoft var tekið fram að hv. formanni iðnn. undirstaða efnahagsþróunar. Yfir tveir milljarðar íbúa jarðar hafa ekki aðgang að rafmagni eða öðrum nútímalegum orkukerfum. Söfnun og brennsla þverrandi eldiviðar er hlutskipti hundruða milljóna og kemur einkum í hlut kvenna. Orka er lykill að því að út rýma fátækt, en orkusóun eins og hún viðgengst í þróuðum ríkjum er ógnun við umhverfi og jöfnuð. Þar eru niðurskurður í orkunotkun, bætt gæði í nýtingu orku í stað aukins framboðs og vistvænir orkugjafar mál mála. Þáltill. beinir athyglinni að íslenskum orkubúskap. Hér á eftir er bent á hvernig nýta megi endurnýjanlegar orkulindir markvisst til stuðnings sjálfbærri orkustefnu í stað þess að binda þær í mengandi stóriðju til langs tíma. Magn hagnýtanlegrar orku hérlendis. Íslendingar búa vel að endurnýjanlegum orkulindum að teknu tilliti til íbúafjölda. Hagkvæm nýtanleg vatnsorka hefur verið áætluð nema sem svarar til 30 teravattstunda ársframleiðslu rafmagns og jarðvarmi samsvarandi um 20 teravattstundum. Samtals eru þetta um 50 teravattstundir sem framleiðanlegar eru í landinu. Nefnd hafa verið langtum hærri fræðileg gildi um heildarmagn vatnsafls og jarðvarma sem hugsanlega mætti hagnýta að einhverju leyti síðar meir. Við þetta bætist vindorka og orka sjávarfalla sem ekki er farið að nýta að neinu leyti, svo og sólarorka. Síðar í máli mínu mun ég færa rök fyrir því að við eigum ekki að rasa um ráð fram og samþykkja þáltill. um áframhaldandi framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun. Út frá mörgum sjónarhólum þá er málið ekki fullunnið. Við eigum að staldra við. Eftir á að fara yfir efnahagsleg rök í málinu en einnig þarf að fara yfir stóru náttúrufarslegu málin. Áður en ég held lengra vil ég koma inn á þau atriði sem meiri hluti iðnn. nefndi sem meginrök fyrir tillögu sinni um að samþykkja áframhaldandi framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun. Nefndin lagði ríka áherslu á hin efnahagslegu rök. Um þau efast margir. Margir efast um að stóriðjustefna sé sá gullkálfur sem menn halda fyrir íslenskt samfélag. Við skulum átta okkur á því að áður en við fórum í síðustu þrjú stóriðjuverkefni, þ.e. Grundatangaverksmiðju, Norðurál í Hvalfirði og stækkun álbræðslunnar í Straumsvík, þá gætti hér stöðugleika í efnahagsmálum og að nokkru leyti líka í búsetumálum. Fyrir svo lítið efnahagskerfi sem Ísland er þá er ákaflega hæpið að margra mati, m.a. hafa sérfræðingar fjallað um það, að dæla slíku í efnahagskerfið á skömmum tíma. Þessi aðferð, að nota stóriðju og afleiddar framkvæmdir í virkjunum, er ekki yfir gagnrýni hafin eins og dæmin sanna. Fjórum árum eftir ákvörðun um síðasta stóriðjufasa þá stöndum við Íslendingar frammi fyrir gríðarlegum vanda sem að miklum hluta er vegna þessarar stóruppbyggingar. Það eru þensluáhrifin fyrst og fremst og afleidd áhrif þenslunnar vegna aukins peningamagns í umferð í svo litlu efnahagskerfi. Ég fullyrði að engri þjóð mundi detta í hug að dæla lánsfé í efnahagskerfið í svo miklum mæli sem við höfum gert nú á undanförnum árum. Hverjar eru afleiðingarnar? Vegna þessa erum að biðja um heildstætt mat á framkvæmdum, lögformlegt umhverfismat, öðruvísi vinnubrögð í þinginu. Við erum ekki að stjórna fyrirtæki. Hér á hv. Alþingi Íslendinga erum við að stjórna samfélagi. Þetta er ekki ísbúð og ekki heldur stjórnarfundur í ísbúð. Við verðum að taka heildstætt á málunum og þegar við tökum ákvarðanir þurfum við að gera okkur grein fyrir afleiðingunum. Stemmningin var þannig á Íslandi fyrir fjórum til fimm árum að hefðum við átt kost á því að fá eina til tvær stóriðjur í viðbót þá hefðum við sagt já, umyrðalaust. Ein hefði risið á Keilisnesi og magnesíumverksmiðjan helst líka. Bara eins mikið eins og hægt er á stuttum tíma. Þetta var svo gott allt saman. En það er nú öðru nær. Þensluáhrif síðustu innspýtingar stórra framkvæmda eru að koma fram núna. Stóraukinn viðskiptahalli, glymjandi bjöllur úti um allt hagkerfið, sem allir samþykkja, eru afleiðingar þessa í dag. Stórkostleg þensla í einkaneyslu og jafnvel tvöföldun á húsnæðisverði í höfuðborginni. Þetta kemur verst niður á þeim sem síst skyldi og skapar víða vandamál. Ákvörðun um slíka innspýtingu á þetta svæði hér leiðir ekki síst til gríðarlegra fólksflutninga. Menn sækja í flotið, það er bara lögmál sem allir verða að horfast í augu við. Við erum með á þriðja þúsund manns sem vegna þenslu, uppbyggingarinnar á höfuðborgarsvæðinu, flytja sig um set þangað sem dansinn er stiginn. En er það svona gott fyrir sveitarfélögin hér að taka við þessum fjölda, er þetta svo gott fyrir samfélagið? Afleiddur herkostnaður af þessari stefnu er sennilega tugir milljarða á ári. Borgarstjóri hefur upplýst og margir skrifað um að kostnaður sveitarfélaganna við að taka við fólki út af búferlaflutningum geti verið tíu til tólf milljarðar á hvert þúsund. Eru menn meðvitaðir um þetta þegar þeir slá stóru höggin og þykjast fínir menn að reka stóran bisness? Ég held ekki. Virðulegi forseti. Ég hef áður gagnrýnt hér úr ræðustól að hið háa Alþingi Íslendinga sé allt of upptekið af gæluverkefnum, uppbyggingu stóriðju o.s.frv. en ekki hinni heildstæðu samfélagsmynd. Við eyðum allt of litlum tíma í það. Ég sem nýr þingmaður hér upplifi það þannig að við séum frekar eins og á stjórnarfundi fyrir fyrirtæki en ekki að við séum að ræða um ramma fyrir samfélagið Ísland. Það er talað um byggðaleg rök, að þarna sé mikil framkvæmd sem styrkja muni byggðina fyrir austan. Frá mínum bæjardyrum séð er þetta algjör tálsýn. Miðað við margra reynslu gæti þetta meira að segja snúist í höndunum á mönnum. Þetta gæti orðið til að meiri fækkun verði en annars hefði orðið. Það hafa verið unnar mjög yfirborðslegar áætlanir og álitsgerðir um byggðaþáttinn af hálfu Byggðastofnunar og Nýsis. Þar hafa verið gerðar mjög yfirborðskenndar úttektir á áhrifum þessa á byggðina fyrir austan og mjög almennt orðaðar. Að margra mati, ég deili þeirri skoðun, er ákvörðun um það að byggja stórt orkuver og iðjuver fyrir austan ekki sú vítamínsprauta sem margir halda. Ég hef oft tekið dæmi af Blöndu. Við uppbyggingu Blönduvirkjunar og ákvörðunartöku um að byggja Blöndu voru margir heimamanna glaðir yfir því að fá framkvæmdirnar í sveitarfélagið. Það yrði þvílík vítamínsprauta að fá þessa stóru flottu virkjun. En hvað gerðist? Jú, nokkur umsetning var á svæðinu meðan verið var að byggja og vörubílstjórar og iðnfyrirtæki fengu vinnu en að langmestu leyti var aðflutt vinnuafl. En hvernig er staðan núna fyrir þetta svæði? Þetta er mesta láglaunasvæði á landinu. Þaðan flytur flest fólk í dag og virkjunin hefur alls ekki skilað neinu sem heitið getur fyrir þetta svæði. Ég held að ég fari með rétt mál þegar ég segi að það eru tvö störf á svæðinu sem eru tengd virkjuninni, annað á Blönduósi og hitt á Sauðárkróki, en síðan eru sex manns búsettir í Reykjavík og virkjuninni allri stjórnað með rafrænum hætti frá Geithálsi. Svona getur mönnum skjátlast þegar þeir tala um afleiðingu framkvæmda fyrir byggðarlagið. Ég er ansi hræddur um að það sé alvarlega vanmetið þegar menn tala um þau 200--220 störf sem skapist í þessu álveri og þar af er verið að tala um u.þ.b. 80 hálaunastörf, ég er ansi hræddur um það að mönnum hafi yfirsést með marga þætti. Það hefur t.d. ekkert verið kannað meðal Austfirðinga sem eru brottfluttir hve margir mundu geta hugsað sér að flytja heim aftur ef þeir fengju vinnu í álveri. Það hefur heldur ekkert verið kannað sérstaklega hjá starfsfólki fyrirtækjanna fyrir austan sem nú er í fullri vinnu --- og ég vil árétta að fyrir austan er ekkert atvinnuleysi, þangað er flutt inn fólk frá útlöndum, frá Rússlandi og Póllandi --- hvaða fólk mundi hugsanlega sækja um vinnu í álveri, hvort það væru tæknimenn frystihúsanna eða tæknimenn bræðslnanna o.s.frv. Þetta hefur ekki verið kannað. Fólk í hálaunastörfum í stóriðju af þessu tagi þarf ekkert endilega að búa á Austurlandi. Og hinar dreifðu byggðir, jafnvel stærri byggðakjarnar og stærri búsetusvæði en Austfirðir eiga í vandræðum með að fá og halda menntuðu fólki á staðnum, hámenntuðu fólki, vegna hins svokallaða makavanda. Það er oft þannig í rauninni að þeir sem eru langskólagengnir hafa oft og tíðum fundið sér maka sem hefur einhverja skólagráðu sem er hliðstæð því sem makinn hefur farið í gegnum, þó að það sé í annarri grein. Og norður á Akureyri eru viss vandamál í gangi í sambandi við það að makar prófessora, t.d. við háskóla, geta ekki fengið vinnu við sitt hæfi og þurfa því að hafa heimili í Reykjavík. Slík áhrif eru stórkostlega ofmetin að mínu mati og það þarf að fara í gegnum þennan þátt mála. Síðan er annar misskilningur á ferðinni, sem mér finnst vera gegnumgangandi, að uppbygging sjálfs orkuversins fyrir austan og síðan framkvæmdanna við álverið sem afleiðing fer fyrst og fremst í gegnum efnahagskerfið á höfuðborgarsvæðinu. Menn hafa ekkert verið að leyna því að þetta er í rauninni ekkert annað en aðferð til þess að viðhalda þenslunni og innspýtingu á lánsfé þannig að ballið í efnahagsmálunum geti haldið áfram enn um sinn. Menn hafa sagt hér fullum fetum, og hæstv. forsrh. dró ekki dul á það, að þegar framkvæmdir færu af stað í Fljótsdal og síðan uppbygging álversins í kjölfarið, væri það alveg á réttum punkti miðað við hvernig þenslan hefði verið á síðustu árum og innspýting á erlendu fé. Það er vissulega hægt að halda ballinu áfram enn um stund en hvenær ætla menn að horfast í augu við það að hér verður að jafna hlutina og fara að reka samfélag sem er vænt fyrir fólk en ekki bara fyrir þá sem vilja göslast í stórum höggum í iðnaðaruppbyggingu? Þetta er meginmálið. Það er meginmál hvenær við ætlum að horfast í augu við það að við erum að höggva allt of stórt með innspýtingu á lánsfé á allt of stuttum tíma. Kannski getur það gengið í fjögur, fimm, sex ár í viðbót ef menn hella sér út í þetta. En ætla menn þá að taka á vandamálinu og horfast í augu við raunveruleikann 2005 eða 2006? Þetta heldur ekki áfram svona. Það er tálsýn ef menn halda að þeir þurfi ekki að horfast í augu við þetta og samfélagið verður að átta sig á því. Þetta eru nákvæmlega hliðstæð dæmi, sem við erum komin inn í núna, og hjá manni sem hefur leiðst inn í að vinna til klukkan tólf á kvöldin til þess að redda sér aukaeyðslufé. Það er stórátak að vinda ofan af því ef menn vilja lifa hátt. Það er stórátak. En menn verða oftast að horfast í augu við að gera það annaðhvort vegna utanaðkomandi áhrifa eða þá vegna þess að menn endast ekki til þess. Ég vil leggja sérstaka áherslu á lífsstíl og lífssýn sem er stórmál. Það þarf ekki alltaf að snúa út úr, þegar talað er um að staldra við eins og ég hef oft gert, á þann hátt að menn vilji fara til baka í kúskinnskó. Þannig tala framkvæmdaraðilarnir og segja að við viljum fara að tína fjallagrös og ganga í kúskinnskóm. Þetta snýst ekki um það. Þetta snýst um nýja sýn, ný viðhorf, minnkun á eyðslu og bruðli og ágangi á náttúruna. Og við höfum öll skrifað undir þetta. Staðardagskrá 21, sem er núna í gangi hjá mörgum sveitarfélögum og þeim er raunar uppálagt að fara öll í gang með það, byggir á þessari hugsun. Á það að líðast að menn slái um sig hér í ræðustóli og segi: Við erum neyslusamfélag, við erum eyðslusöm, það er okkar eðli. Ég kaupi ekki slík rök og við megum ekki halda umræðunni áfram í þessum dúr. Þetta kemur fram hjá meiri hlutanum. Virðulegi forseti. Það sem stendur mest upp úr hjá meiri hlutanum er að hér er sýndarmennska í gangi. Raunar hefur maður á tilfinningunni að það að lúra yfir álitum, ritum vísindamanna o.s.frv. hafi haft harla lítinn tilgang vegna þess að hér er beitt hörðu meirihlutavaldi. Og menn ætluðu sér fyrir fram að fara í þetta. Það er mín upplifun á málinu. Þess vegna virkar það sem sýndarmennska að setja fram þál. um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun og það er sýndarmennska að fara efnislega ofan í hana og vera búinn að eyða hundruðum klukkutíma í það þegar maður upplifir það að aldrei stóð til í rauninni að hlusta á nokkurn mann.  
             Það sýnir best að ekki stóð til að hlusta á nokkurn mann þegar málum var stillt þannig upp að bréflegri ósk okkar um að fá málsaðilann, sem rekur svo mikið á eftir, til að koma á fund var neitað. Það er nú ekki nema tveggja og hálfs tíma flug milli Óslóar og Keflavíkur og mjög auðvelt hefði verið að verða við því. Og sérstaklega átti að verða við því þegar það voru meginrök allra aðila að keyra yrði málið áfram fyrir jól vegna þess að Norsk Hydro væri svo óþolinmótt að það gæti ekki beðið. Í kjölfarið á þessari neitun komu síðan yfirlýsingar frá Norsk Hydro um að þeir ætli nú hvort eð er sjálfir með sitt dæmi, með sinn enda, að fara í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Að vísu orða þeir það svo að þeir ætli að fara í frekara mat og það verður gert, virðulegi forseti. Og niðurstaðan er sú að að öllum líkindum er Norsk Hydro ekkert að pressa svo mikið. Niðurstaðan væri e.t.v. sú, ef við hefðum fengið að hitta þá, að þeir hefðu mjög vel getað sætt sig við að við færum í lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Það er nú bara staðreyndin. En meiri hlutinn ætlaði aldrei að hlusta á þetta vegna þess að honum var svo mikið í mun. Ég er hér með langa kafla um náttúrufarsþáttinn og rökstuðninginn fyrir því að við eigum ekki að eyðileggja Eyjabakka, og ætla ég að koma að honum í seinni ræðu minni. Frá mínum bæjardyrum séð erum við varla komin að því að þurfa að tala um að sökkva Eyjabökkum vegna þess að stóriðjustefnan sjálf, stóriðjan sem Eyjabakkar eiga að næra, --- ég held að ef við færum af alvöru ofan í hvernig sú umræða hefur þjónað okkur þá væri málið fellt þar en ekki út frá náttúruþættinum. Og samkvæmt mati á umhverfisáhrifum framkvæmda þá á náttúrlega að fara í þá umræðu fyrst, þ.e. hvort þetta henti samfélaginu. Eftir að hafa skoðað málin er ég sannfærður um að við erum að vaða reyk. Þetta eru miðstýrð brögð, þetta eru miðstýrðar aðferðir þeirra manna sem eru að selja núna öll ríkisfyrirtæki en eru raunar að beita nákvæmlega sömu vinnubrögðum í atvinnuuppbyggingu hér á landi og þeir gagnrýndu Ráðstjórnarríkin fyrir að gera, Stalín og fleiri. Í raun og veru er dæmið þannig. Og þar eigum við e.t.v. að staldra við í þessu máli. Halda menn að við værum að fjalla hér um virkjun Fljótsdals fyrir álver ef opinberir aðilar hefðu ekki komið að því? Þetta er framkallað í iðnrn. af her manna í stofnunum ríkisins, af her manna sem hefur það hlutverk og hafa sérhæft sig í gegnum árin vera sérfræðingar í að þefa uppi álver. Við erum búnir að standa í þessu í 15 ár. Þetta eru röng vinnubrögð. Og halda það síðan og stilla hlutum þannig upp hér í þinginu að það gerist ekkert annað í samfélaginu, ef við förum ekki í álver, er þvílík forheimska að það hálfa væri nóg. Halda menn að efnahagskerfið bara stoppi? Það er nú aldeilis ekki rétt. Og ágætu þingmenn, heiðvirtu þingmenn.

Ávarpa forseta.

Virðulegi forseti. Staðan er sú að meiri hlutinn hefur talað með skakkt bros, vinsemdarbros á vör um ferðaþjónustuna. Menn ætli nú allir í ferðaþjónustu, er sagt. Það var ekki fyrr en farið var að hreyfa því á allra síðustu mánuðum að aukningin í ferðaþjónustunni í fyrra er að gefa okkur 6 milljarða í útlendum peningum. 60% af raforkusölu Landsvirkjunar til stóriðju gaf okkur 3 milljarða, helminginn af aukningunni í ferðaþjónustunni. Og menn skulu ekki halda að það séu ekki margir aðrir möguleikar ef við víkjum frá stóriðjustefnunni. Allar aðrar þjóðir og ekki síst Ameríkanar viðurkenna og til er bunki af gögnum um það að litlu og millistóru fyrirtækin standa fyrir aukningunni á hagvextinum í samfélaginu. Það er staðreynd og hefur komið fram hér meira að segja í þinginu mörgum sinnum. Og það er á þeim grunni sem við eigum að ræða þessi mál. Við höfum líka séð út yfir heimsbyggðina að þeir sem tileinka sér grunnvinnslu, þeir sem vaða í hráefni, eiga nóg af hráefni til ráðstöfunar, eru ekki þeir sem efnast mest. Það er nú bara þannig. Það eru yfirleitt þau svæði, meira að segja innan Bandaríkjanna sem hafa minnst hráefni, sem eru mest efnuð. Það er hugvit mannanna sem býr til auð. Og þetta er spurning um það í hvernig farveg hið háa Alþingi setur þennan straum.  Ég tel t.d., og það hefur verið skrifað um það núna á mörgum undanförnum mánuðum, að vegna magnmennskuhugsunarinnar séum við ekki með það verð fyrir fiskafurðirnar sem bæri. Við erum að veiða 1,6--2 millj. tonn af fiski á ári. Danir veiða svipað magn en kannski óhagstæðari hlutföll, þeir eru með um 2 milljónir tonna. Danir fá virðisauka fyrir magn sitt sem nemur um 140--150 milljörðum, það fer eftir árum. Ef við einsettum okkur að fara í virðisauka af því tagi sem þar á sér stað með þróun vinnslunnar á hráefninu er það ærin stóriðja til margra ára og slík vinna er í gangi. En ef menn sitja úti um land og bíða alltaf eftir því að ,,þeir`` komi með eitthvað til þess að skaffa okkur, og látið þið mig vita það, ég þekki svanasönginn því að þessi söngur var í Eyjafirði og á Akureyri í tólf ár. Ætla ,,þeir`` ekki að fara að koma með álverið? Menn gera ekkert á meðan ef þeir eiga von á því innan sex til átta mánaða. En meginmálið er að stilla sig saman til þess að vinna úr þeim afurðum sem við eigum. Ég er hissa á hv. þm. Hjálmari Árnasyni, formanni nefndarinnar, vegna þess að hann hefur verið mikið í fjölmiðlum vegna þróunar á íslensku eldsneyti til orkugjafar. Það er stórmál fyrir okkur hvernig við nýtum auðlindirnar. Þær eru ekki ótakmarkaðar. Menn verða að átta sig á því að 480 þúsund tonna álver á Reyðarfirði, það er tvöföldun á orkuframleiðslu landsins sem þarf til þess að fóðra það. Hvað getum við hugsað okkur annað? Er það ekki hugsunin, hv. þm. Hjálmar Árnason, að hægt er að fara hina leiðina og það er hægt að spara í staðinn fyrir að eyða? Þessi umræða er algjörlega eftir í þinginu. Við eigum auðvitað að stefna að því að spara ef við sjáum t.d. fram á að hægt sé að þróa innlenda orkugjafa til að nota á bílana og ég tala nú ekki togaraflotann. Það er ekkert vafamál. En ef við förum í 480 þús. tonna álver á Reyðarfirði og notum til þess þá orku sem til þarf norðan Vatnajökuls erum við orðin uppiskroppa með orku sem við þyrftum að nota til annarra hluta í sparnaðarskyni. Hver er staðan í orkumálunum í dag? Er hún svo björt eða er hún svo góð? Við höldum það alltaf. Við erum ekkert með ódýrari orku en dísilkynt orka í Danmörku. Hér eru ótrúlegir prísar í gangi og það hefur ekkert verið sannað í umræðunni að við séum ekki að greiða mismun til stóriðjunnar með okkar perum. Við erum að láta stóriðjuna hafa orku á verði undir einni krónu en Rafmagnsveitur ríkisins borga um 3,20--3,30 á kílóvattstundina til þess að keyra orku inn á allt dreifbýliskerfið. Hvers konar búskapur er þetta? Er ekki eitthvað að? Það vill enginn upplýsa það. En ég tel mig vita af hverju enginn vill upplýsa það. Það er vegna þess að við erum að borga með þessu. Við erum að nota afskrifaðar virkjanir og jöfnun á því með því að borga með þessu. Af hverju er sú gjörsamlega óásættanlega staða nú að stór fyrirtæki í landinu eru að koma sér upp svartolíukötlum til þess að drífa starfsemina? Dæmi eru um það. Það eru líka dæmi um ný fyrirtæki sem eru nú allnærri Þjórsárvirkjunum sem fá ekki orku nema á einhverju uppsprengdu verði. Loðnubræðslurnar eru að borga 5 kr. og upp í 8 kr. á álagstímum á meðan stóriðjan borgar 98 aura. Virðulegi forseti. Ég hef farið vítt og breitt í framsögu minni. Ég ætla að fara meira efnislega og reyna að færa mig nær Fljótsdalsvirkjunarmálinu í seinni ræðu minni. En ég tel mjög mikilvægt að fara yfir þetta vítt og breitt. Sérstaklega vegna þess að ég held að menn hafi ekki lagt nógu mikla vinnu í að ræða stóriðjustefnuna. Ég held að við séum föst í henni og það sé vandamálið okkar. Við skulum átta okkur á því að það er ekki eins og ekki séu stór öfl á bak við sjoppuna. Hvað halda menn að sé af peningaöflum sem þurfa blátt áfram að nærast á áframhaldi þessara framkvæmda? Það er ekki ónýtt að vera í innflutningi á túrbínum. Það er ekki ónýtt að vera með arkitekta- eða verkfræðistofu. Það er ekki ónýtt að flytja inn efni af ýmsu tagi hvort sem það er stál eða annað. Það eru gríðarlegir hagsmunir í gangi sem keyra áfram, jafnvel rangar ákvarðanir. Við vitum þetta öll. En við hv. þm. eigum ekki að láta bjóða okkur að falla í þá gryfju að hafa ekki heildaryfirsýn. Ég get ekki fyrir mína parta stutt hluti sem ég veit út frá athugunum mínum og gögnum að eru að naga mig í hælana, það nagar af manni hinn endann. Það er ekki hægt að vinna á þennan hátt. Svona heildstæð vinna fer ekki fram hér. Það er flumbrugangur sem á sér stað. Ég hef að vissu leyti skýringu á því af hverju við vinnum svona. Það er vegna þess að við erum náttúrlega nýfrjáls þjóð og stjórnsýslulega höfum við kannski aldrei komist út úr því að það var Íslandsráðuneytið sem var flutt hingað á Austurvöll. Við erum svo ótrúlega samþætt framkvæmdarvaldinu og það er kannski þess vegna sem ég upplifi hv. Alþingi sem eins konar stjórnarfund fyrir fyrirtækið Ísland en ekki ,,forum`` fyrir samfélagslega umræðu þar sem við setjum leikreglur. Það er miður. Mér finnst það vera hart að á árinu 1999 skulum við ekki geta hafið upp þá umræðu að setja samfélagið allt í samhengi á þennan hátt sem ég tel bráðnauðsynlegt í þessu dæmi. Ég vil því leggja sérstaka áherslu á þetta vegna þess að hið lögformlega mat framkvæmda er náttúrlega bara verkfæri til að setja hlutina í svona heildstæðan búning. Það er hið lögformlega mat sem fer fram. Þess vegna eigum við að kappkosta að gera það. Það er alveg ótrúlegt að menn skuli ekki vilja vanda sig þegar við erum að fara út í mestu framkvæmd Íslandssögunnar, kannski nokkru sinni. Við erum að tala um framkvæmd kannski á þriðja hundrað milljarða þegar allt dæmið er komið undir. Hvers vegna sitjum við eða stöndum hér og segjum: ja, við ætlum nú bara að hleypa þessu í gang af því að okkur liggur svo á með þetta en allt annað sem við gerum fer í lögformlegt umhverfismat. Þetta stangast hræðilega á, virðulegi forseti. Það er einmitt þessi punktur með lögformlega umhverfismatið. Þjóðin skiptist mjög í tvo hópa í þessu máli eins og menn vita. Af hverju í ósköpunum á að sverfa til stáls eins og hér er látið gera? Af hverju fara menn ekki þá leið sem lög gera ráð fyrir og menn geta sætt sig við? Að vísu túlka menn hlutina þannig að þeir séu ekki bundnir af þessum lögum. En af hverju ekki, þó menn væru ekki bundnir af lögunum, að taka bara ákvörðun um að láta þetta fara í lögformlegt umhverfismat þrátt fyrir allt þegar menn vita hvernig landið liggur? Það er stóra málið. Síðan er rætt um skaðabótakröfur sem eitthvert stórmál. Það er ekki lengra á milli virkjunaraðilans og okkar hér en það að við eigum þetta nú að langmestu leyti, ríkið og síðan tvö stærstu sveitarfélögin. Það er ekki eins og verið sé að tala við eða semja við einhvern alls óskyldan aðila. Ég get ekki sætt mig við þá framsetningu að það þurfi að steyta á því. Auðvitað er hægt að semja um alla hluti í nýju ljósi. Virðulegi forseti. Ég hef talað fyrst og fremst út frá grunninum í þessu en ég hef sem sagt skrifað undir nál. sem eini fulltrúinn sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð á í iðnn. Ég ætla núna að fara í gegnum niðurlag álitsins, ég ætla að fara í gegnum álitið efnislega í næstu ræðu minni. Af framangreindum rökum sem ég hef leitt fram er ljóst að heildstæðu mati á framkvæmdum við Fljótsdalsvirkjun og mati á afleiddum framkvæmdum er verulega ábótavant. 1. minni hluti leggur því til að tillaga til þingsályktunar um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun verði felld og fram fari lögformlegt umhverfismat á öllum þáttum fyrirhugaðra framkvæmda. Vísað er til tillögu til þingsályktunar sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð lagði fram á 125. löggjafarþingi, þskj. 7, 7. mál, um mat á lögformlegum umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Fljótsdalsvirkjunar. Ég ætla aðeins að nefna áður en ég stíg úr ræðustóli, virðulegi forseti, þessar tvær till. til þál. Það er um stofnun Snæfellsþjóðgarðs og um sjálfbæra orkustefnu. Mér er í raun og veru misboðið að þær þáltill. skuli ekki hafa verið afgreiddar á undan þessari tillögu. Ég tel það grundvallaratriði vegna þess að hér er verið að leggja til aðra landnotkun og öðruvísi nýtingu orkunnar sem framleidd er í landinu. Það styrkir mann í því mati að það hafi aldrei staðið til að hlusta á nokkurn mann og það skipti í sjálfu sér ekki máli hvað við sem höfum öðruvísi sýn erum að hugsa um í þessu sambandi varðandi notkun orkunnar sem við erum að framleiða hér. Það er nefnilega algjör misskilningur eins og stjórnarmeirihlutinn hefur verið að reyna að halda fram að við séum andstæðingar þess að nýta orkuna og við viljum friða alla hluti. Þetta snýst um átök um það hvernig á að fara í hlutina og þetta eru nú engin smámál. En ég tek eftir því, virðulegi forseti, að hér eru svo sem ekki margir þingmenn viðstaddir í dag. Það voru mjög fáir frá stjórnarflokkunum. Ég hef tekið eftir að það er kannski miklu meira spennandi að sitja þingfundi og hlusta á málflutning þegar verið er að tala um 1,5 upp í 10 millj. en þegar verið er að tala um stjarnfræðilega peningaupphæðir sem menn eiga kannski erfitt með að hafa yfirlit yfir. Þetta er að vissu leyti áhyggjuefni líka. Ætli það sé ekki þannig, hæstv. forseti, að við ætlum að viðhafa eina ferðina enn svona Íslendingsháttinn á hlutunum og kasta okkur út í það og sjá hvernig gengur. Þetta eru ekki vinnubrögð sem duga þegar ný öld er rétt handan við þröskuldinn. Það er ekki bjóðandi að kasta okkur út í þetta stóra dæmi. Það getur verið svo afgerandi fyrir íslenska þjóð til framtíðar litið ef við stígum feilspor að við höfum okkur aldrei upp úr því ef við gerum þvílík efnahagsleg mistök að við ráðum ekki við það. Að svo mæltu lýk ég máli mínu, virðulegi forseti.

Forseti vill minna virðulega gesti hér á þingpöllum á að það tíðkast ekki að klappa hér eða gefa frá sér önnur hljóð.

Herra forseti. Hv. þm. Árni Steinar gerði hér að umtalsefni þrjá minni hluta umhvn. sem skiluðu áliti um þessa þáltill. iðnrh. og vildi meina að álit tveggja þingmanna í hv. umhvn., Ólafs Arnar Haraldssonar og Katrínar Fjeldsted, væri álit meiri hlutans vegna þess að þrír aðrir hefðu í rauninni stutt það álit og þar með væru komnir fimm, en álit það sem við fjögur sendum frá okkur væri þess vegna ekki álit 1. minni hluta. Mig langar til þess að spyrja hv. þm. að því hvort hann viti þá hvernig þeir þingmenn sem hann telur að hafi meiri hluta, Ólafur Örn og kó, ætli sér að styðja eða fella eða sitja hjá við afgreiðslu þessarar þáltill. sem er hér til umræðu. Það hefur nefnilega komið fram í iðnn. að þessir aðilar, þessir fimm aðilar eru ekki samstiga um það hvernig þeir ætla að greiða atkvæði um tillöguna þegar hún kemur til afgreiðslu í þinginu. Þar með er það nokkuð ljóst að álit þessara aðila  
            

Má forseti biðja hv. þingmenn um hljóð. Hér talar einn ræðumaður í einu.

Herra forseti. Ég heyri að þetta er mjög viðkvæmt umræðuefni og mjög þungt fyrir fólk að heyra sannleikann í þessu máli. Ég er einfaldlega að reyna að draga fram hvort hv. þm. hafi gert sér grein fyrir stöðu málsins þegar hann talar um álit umhvn.

Virðulegi forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir því. Ég hef öll þessi gögn í höndum eins og hv. þm. og ég les það út úr álitunum að hv. þingmenn Kolbrún Halldórsdóttir og Katrín Fjeldsted styðja þetta álit og þar með er kominn meiri hluti fyrir hugsuninni á bak við það. 

Herra forseti. Ég heyri að hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson hefur ekki hugmynd um hvernig þetta mál er vaxið. Það kom fram í iðnn. að Katrín Fjeldsted ætlar ekki að greiða atkvæði gegn þessari þáltill. 

Sammála um umhverfismat.

Virðulegi forseti. Ég held að við séum að misskilja hvorn annan. Ég er að tala um afgreiðslu umhvn. Ég tel að meiri hluti umhvn. sé samþykkur því og vilji að Fljótsdalsvirkjun fari í lögformlegt umhverfismat. 

Forseti minnir hv. þingmenn á að hér talar einn ræðumaður í einu.

Herra forseti. Ég þarf ekki að nota þrjár mínútur í það sem ég ætla að segja hér en ég vil bera það af mér og mótmæla því að hér komi upp þingmaður og lýsi því yfir hvernig ég ætli að greiða atkvæði við væntanlega afgreiðslu á þessu máli. Ég mótmæli því, herra forseti. Mér finnst það í hæsta máta óviðeigandi og biðst undan slíku.

Þú ert ekki að mótmæla ...

Herra forseti. Í dag stöndum við á Alþingi og slitinn hefur verið í sundur friðurinn. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar stendur svo fávíslega að málum að ósætti og heift sundra þjóðinni. Ráðamenn sem virða ekki tilfinningar fólksins til landsins og náttúrunnar en kynda ódrengilega og ósæmilega undir ósætti landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Þeir standa sjálfir fyrir mestu lífskjararöskun og menningarslysi á landsbyggðinni sem sögur fara af. Þjóðkjörnum fulltrúum er neitað um tíma, neitað um rök, neitað um upplýsingar í afdrifaríku máli sem varðar náttúruauðæfi, svimandi fjárupphæðir og byggðir sem eiga í vök að verjast. Þetta mál ríkisstjórnar Davís Oddssonar er ónýtt. Samt á að keyra það í gegn, gegn náttúru og umhverfi, gegn lýðræðislegum vinnubrögðum, gegn fólkinu í landinu. Þvílík fákænska, þvílík fásinna þegar upp rennur ný sól á nýrri öld. Herra forseti. Ég gagnrýni vinnubrögð stjórnvalda. Ég gagnrýni þau fyrir að hafa ekki skoðað hagkvæmari og minna viðkvæma kosti á þeim tíma sem hefur gefist frá því að síðast var verið að skoða virkjanir og álver. Allt frá árinu 1991 hefur legið fyrir tillaga frá Orkustofnun um Hraunavirkjun meiri. Fyrsti áfangi hennar yrði nægilega stór fyrir álver í Reyðarfirði. Orkuverð frá Hraunavirkjun yrði samkvæmt mati Orkustofnunar 15--20% lægra en frá Fljótsdalsvirkjun og hún gæti orðið tvöfalt stærri í heild. Sérstaklega verður að átelja harðlega þau forkastanlegu vinnubrögð stjórnvalda að láta ekki skoða ítarlega þennan kost og að ætla að sökkva Eyjabökkum án þess að nýta að fullu þá orkuöflunarkosti sem þarna eru fyrir hendi. Stórfelld fjárhagsleg áhætta fylgir þessari framkvæmd. Þeim sem er ætlað að taka þessa áhættu ...

Forseti vill minna hv. þingmenn á að það er einn fundur í þingsalnum og ekki fleiri.

Ég vil þakka forseta fyrir að vera röggsamur á forsetastóli. Það er hvimleitt þegar þingmenn halda fund með fagráðherranum á sama tíma og talsmaður þingflokks mælir fyrir aðalviðhorfi flokks síns.

Enn minnir forseti hv. þingmenn á að það er einungis einn þingfundur í gangi í einu.

Ég þakka forseta. Herra forseti. Það sem ég var að víkja að í inngangi máls míns er að stórfelld fjárhagsleg áhætta fylgir þessari framkvæmd. Íslenskum aðilum er fyrst og fremst ætlað að taka þessa áhættu. Þar má fyrst nefna Landsvirkjun en þar að auki lífeyrissjóði landsmanna og innlendar fjármálastofnanir. Um þetta berast æ fleiri vísbendingar. Margir virtir efnahagssérfræðingar hafa lagt fram útreikninga sem benda eindregið til þess að þetta verkefni geti ekki borið sig. Virðulegi forseti. Alvarlegt er að hlusta á formann iðnn. sem bætist í þann kór sem segir að hér séu átök á milli landsbyggðar og suðvesturhorns. Þetta er fáheyrður málflutningur. Aðalmálið og það stærsta er að hér á að fara í framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun án þess að fara að lögum sem Alþingi hefur sett um mat á umhverfisáhrifum og um það mun ræða mín að mestu leyti snúast hér í upphafi umræðunnar, herra forseti. Ég mun víkja að nefndaráliti Samfylkingarinnar en vil taka sérstaklega fram að umhvn. var falið að fjalla um umhverfisþátt þessa máls og að umhvn. skilaði áliti til iðnn. Það álit fylgir með nefndaráliti Samfylkingarinnar sem og bréf fulltrúa Samfylkingarinnar og vinstri grænna þar sem þeir taka undir álit Katrínar Fjeldsted og Ólafs Arnar Haraldssonar frá umhvn. þannig að álit þeirra er stutt í einu og öllu fimm þingmönnum. Herra forseti. Bréf fulltrúa vinstri grænna og Samfylkingarinnar hljóðar svo: ,,Við undirrituð nefndarmenn í umhverfisnefnd styðjum í einu og öllu álit og niðurstöðu formanns nefndarinnar, Ólafs Arnar Haraldssonar, og Katrínar Fjeldsted er varðar þingsályktunartillögu um framhald framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun.`` Undir þetta bréf rita Össur Skarphéðinsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Kolbrún Halldórsdóttir og gera þau með þessari málsmeðferð nefndarálit þeirra að sínu. Það er mjög mikilvægt að draga það fram í þessari umræðu að það álit sem hefur borist frá umhvn. er stutt meiri hluta nefndarinnar. Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að forustumenn ríkisstjórnarinnar eru ekki hér. Þeir eru handhafar þessa stóra máls. Þeir bera ábyrgð á því hvernig þetta mál kemur inn í þingið og hvernig það hefur verið borið fram fyrir þjóðina. Þegar ég tala um forustumenn ríkisstjórnarinnar þá er ég að tala um hæstv. forsrh., Davíð Oddsson, og hæstv. utanrrh., Halldór Ásgrímsson. Þeir virða í engu umræðuna sem hér fer fram og undirstrika með fjarveru sinni hversu lítilsigld þeim finnst sú þáltill. sem þeir lögðu fyrir þingið og hve lítið mark þeir taka á sjónarmiðum Alþingis varðandi þetta stóra mál sem þeir eru að keyra í gegn, ekki eingöngu í gegnum þingið heldur í ágreiningi við þjóð sína. Herra forseti. Ég mun nú víkja að áliti 2. minni hluta, þ.e. fulltrúa Samfylkingarinnar, en afstaða þingmanna Samfylkingarinnar til málsins er skýr. Gerð er krafa um að fram fari lögformlegt umhverfismat áður en endanlegar ákvarðanir eru teknar enda er ekki fallist á að svo gömul leyfi sem raun ber vitni liggi til grundvallar svo umdeildum framkvæmdum. Í samræmi við afstöðu Samfylkingarinnar til málsins lögðu þingmenn hennar fram breytingartillögu um að virkjunin færi í mat á umhverfisáhrifum. Við leggjum til að framkvæmdir hefjist ekki nema að fengnu jákvæðu mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna. Viðaukatillaga okkar við tillgr. þáltill. hljóðar svo, herra forseti: ,,... enda hefjist framkvæmdir ekki nema að fengnu jákvæðu mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna samkvæmt ákvæðum laga nr. 63/1993.`` Með hliðsjón af þessari afstöðu þingflokks Samfylkingarinnar lögðu þingmenn hennar einnig fram frumvarp um að öll virkjanaleyfi skuli háð umhverfismati. Í frumvarpinu, sem er um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum er lögð til sú breyting á ákvæði til bráðabirgða II í lögunum að taldar verði upp þær virkjanir sem skuli háðar mati á umhverfisáhrifum, enda falli þær undir skilyrði 5. gr. laganna um skyldu til umhverfismats. Þá segir í frumvarpi Samfylkingarinnar að aðrar virkjunarheimildir sem veittar hafa verið með lögum fyrir gildistöku laganna um mat á umhverfisáhrifum en eru ekki komnar til fullra framkvæmda árið 1999 skuli með sömu skilyrðum háðar mati á umhverfisáhrifum. Í grg. með frv. Samfylkingarinnar kemur fram að málið sé flutt í framhaldi af svari iðnrh. við fyrirspurn hv. þm. Sighvats Björgvinssonar um virkjunarleyfi og umhverfismat, en þar benti iðnrh. á að þó nokkur fjöldi virkjunarheimilda væri í lögum, sérstaklega lögum um raforkuver, sem taldar væru undanþegnar ákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum, þótt framkvæmdir væru ekki hafnar. Þessar lagaheimildir ná aftur til ársins 1947, en á árunum 1947--1956 setti Alþingi fjórum sinnum lög um ný orkuver Rafmagnsveitna ríkisins. Þessi lög væru enn í gildi og þar væri að finna ónýttar heimildir, en um litlar virkjanir væri að ræða. Þá kemur jafnframt fram í grg. með frv. að öllu alvarlegra sé að í lögum um raforkuver sé að finna virkjunarheimildir stórra raforkuvera eða heimildir til verulegra stækkana á eldri raforkuverum sem stjórnvöld telja undanþegin mati á umhverfisáhrifum um ókominn tíma. Einnig er þar bent á að undanfarin ár hafi orðið gífurleg viðhorfsbreyting meðal almennings til umhverfismála og til náttúruverndar. Það er í hæsta máta óeðlilegt að jafnvel áratuga gömul leyfi til virkjunar sem ekki hafa komið til framkvæmda skuli standa óhögguð þrátt fyrir breyttar kröfur samfélagsins. Slíkar framkvæmdir eigi og verði að vera metnar út frá umhverfissjónarmiðum sem gilda þegar framkvæmdir fara fram en ekki þegar leyfi var veitt, ef til vill mörgum árum áður, ef leyfisveiting og framkvæmdir haldast ekki í hendur. Með þessum þingmálum áréttar Samfylkingin að farið sé að lögum í stað þess að skýla sér bak við umdeilt bráðabirgðaákvæði í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Herra forseti. Ég sé sérstaka ástæðu til að taka það fram að mörg af þessum virkjanaleyfum sem er að finna í frv. Samfylkingarinnar eiga við svæði sem eru á suðvesturhorni landsins, ég sé sérstaka ástæðu til að undirstrika það miðað við þann málflutning sem hafður er uppi. Samfylkingin gagnrýnir harðlega þá málsmeðferð sem málið hefur fengið á Alþingi. Umfangsmesta þætti málsins, umhverfisþætti þess, var vísað til umhvn., eins og áður hefur komið fram, en önnur atriði voru rædd í iðnn. og fékk umhvn. innan við tveggja vikna frest til að skila iðnn. áliti sínu, ég held að það hafi verið rúm vika. Í áliti 2. minni hluta umhvn., sem fulltrúar Samfylkingarinnar í umhvn. styðja samkvæmt því sem þegar hefur komið fram hér og bréfi því sem ég hef lesið, kemur fram að vegna tímaskorts hafi ekki verið hægt að kalla til fleiri aðila eða leita eftir umsögnum sem skýrt hefðu betur ýmsa grundvallarþætti málsins. Megi þar m.a. nefna lagaleg atriði, gróðurfar, dýralíf, mat á arðsemi, m.a. með tilliti til verðmætis lands, náttúru og auðlinda, mat á öðrum nýtingarmöguleikum svæðisins o.fl. Meðal þeirra aðila sem leita hefði þurft álits hjá og umsagna eru óháðir lögfróðir aðilar, m.a. frá Háskóla Íslands, aðilar með sérþekkingu á útreikningum arðsemismats, m.a. frá Þjóðhagsstofnun, Umhverfisstofnun Háskóla Íslands o.fl., og náttúrufræðingar sem rannsakað hafa dýralíf og gróðurfar svæðisins. Þá hefði einnig þurft að kalla til aðila sem hefðu afgerandi áhrif á málsmeðferð umhverfisþáttarins. Meiri hluti iðnn. synjaði beiðnum um að umhverfisþætti málsins yrði fylgt eftir í iðnn., sem og því að leita álits sérfræðinga á gagnrýni Landsvirkjunar á álit umhvn. Ekki var heldur orðið við erindum þeirra aðila sem með tölvupósti óskuðu eftir að koma á fund nefndarinnar. Herra forseti. Mér finnst þetta sérstaklega ámælisvert miðað við stærð málsins og miðað við hversu mikilvægt það er í umræðunni að fá fram viðbrögð aðila sem eru með ólík sjónarmið í svo stóru máli. Stjórnarflokkarnir hafa forðast að ræða umhverfismatið og allur málabúnaður snýst um að fara fram hjá því. Í lögum um mat á umhverfisáhrifum segir m.a. í 1. gr., með leyfi forseta: ,,Markmið laga þessara er að tryggja að áður en tekin er ákvörðun um framkvæmdir sem kunna, vegna staðsetningar, starfsemi sem þeim fylgir, eðlis eða umfangs, að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfi, náttúruauðlindir og samfélag ...`` Í 7. gr. laganna segir: ,,Áður en hafist er handa um framkvæmdir sem lög þessi eða reglugerð samkvæmt þeim taka til skal framkvæmdaraðili senda skipulagsstjóra tilkynningu um fyrirhugaða framkvæmd þar sem fram kemur lýsing á framkvæmdinni, ráðgerðri hönnun og hugsanlegri umhverfisröskun og fyrirhuguðum ráðstöfunum til að draga úr henni og aðrar upplýsingar sem skipulagsstjóri telur nauðsynlegar.`` Mér finnst mikilvægt að þetta komi vel fram, herra forseti, sérstaklega í ljósi þeirra orðaskipta sem urðu hér í kjölfar ræðu formanns iðnn. fyrr í dag. ,,Skipulagsstjóri birtir innan tveggja vikna tilkynningu framkvæmdaraðila ásamt meðfylgjandi gögnum skv. 1. mgr. með opinberri auglýsingu.`` Þetta er tekið upp úr lögunum um umhverfismat og styður það sem hér kom fram fyrr í dag, að athugasemdum skuli skilað til skipulagsstjóra innan fimm vikna frá birtingu auglýsingar. Í 8. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Innan átta vikna frá því að skipulagsstjóri hefur birt tilkynningu framkvæmdaraðila skal hann kveða upp rökstuddan úrskurð um það hvort: a. fallist er á viðkomandi framkvæmd, með eða án skilyrða, b. ráðist skuli í frekara mat á umhverfisáhrifum. Þegar ákvörðun skipulagsstjóra liggur fyrir skal hún kynnt framkvæmdaraðila, leyfisveitendum og sveitarstjórnum sem hlut eiga að máli. Jafnframt skal birta hana opinberlega.`` Í 10. gr. laganna um mat á umhverfisáhrifum kemur fram að: ,,Í mati á umhverfisáhrifum skal tilgreina á viðeigandi hátt áhrif sem framkvæmdir og fyrirhuguð starfsemi kunna að hafa á menn, samfélag og menningu, dýr, plöntur og aðra þætti lífríkis, jarðveg, vatn, loft, veðurfar, landslag og samverkan þessara þátta. Þar skal gera sérstaka grein fyrir því hvaða forsendur liggi til grundvallar matinu. Innan tveggja vikna frá því að skipulagsstjóri hefur tekið á móti niðurstöðum mats á umhverfisáhrifum skal hann birta þær með opinberri auglýsingu. Athugasemdum skal skilað til skipulagsstjóra innan fimm vikna frá auglýsingu.`` Í 11. gr. kemur m.a. fram að innan átta vikna frá því að skipulagsstjóri hefur birt tilkynningu framkvæmdaraðila skal hann kveða upp rökstuddan úrskurð á grundvelli fyrirliggjandi gagna á þessum tíma. Í úrskurði felist að fallist er á viðkomandi framkvæmd, með eða án skilyrða, krafa sé gerð um frekari könnun einstakra þátta eða lagst gegn viðkomandi framkvæmd. Þegar úrskurður skipulagsstjóra liggur fyrir skuli hann kynntur framkvæmdaraðila, leyfisveitendum og sveitarstjórnum sem hlut eiga að máli. Almenningur skuli eiga greiðan aðgang að úrskurði skipulagsstjóra, svo og niðurstöðum matsins. Með því að tryggja að umdeild framkvæmd eins og virkjun í Fljótsdal fari í lögformlegt umhverfismat er verið að fylgja reglum sem tryggja aðkomu og andmælarétt borgaranna. Þessar reglur hefur Alþingi sjálft sett með lögum um mat á umhverfisáhrifum. Herra forseti. Alvarlegar ábendingar hafa komið fram hjá sérfræðingum sem komu á fund þingnefndanna um fullyrðingar í skýrslu Landsvirkjunar um skort á rannsóknum á gróðurfari og dýralífi. Fullyrðingar í skýrslu Landsvirkjunar um að ítarlegar rannsóknir á gróðurfari á lónstæði Eyjabakkalóns hafi staðið yfir með hléum frá 1975 standast ekki. Engar rannsóknir hafa verið birtar frá þessu svæði sem gerðar hafa verið eftir árið 1978. Skýrsla Ágústs H. Bjarnasonar grasafræðings, sem unnin var fyrir Landsvirkjun og fjallaði m.a. á gagnrýninn hátt um fyrri gróðurrannsóknir á Eyjabökkum, var ekki birt í fylgiskjölum með skýrslu Landsvirkjunar, þrátt fyrir að vera ein helsta heimild skýrsluhöfunda um gróðurfar á svæðinu. Fullyrðingar Þóru Ellenar Þórhallsdóttur, prófessors í grasafræði, um að skýrsla Landsvirkjunar endurspegli stöðu grasafræðilegrar þekkingar á Íslandi fyrir 20 árum og hún endurspegli hvorki nútímaþekkingu í plöntuvistfræði né verndunarlíffræði eru í fullu gildi. Í greinargerð sinni til iðnn. víkur Landsvirkjun sér undan því að svara málefnalega þeirri gagnrýni að nauðsynlegt sé að gera úttekt og rannsóknir á Eyjabakkasvæðinu í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru til slíkra rannsókna í dag. Náttúrufræðistofnun Íslands bendir í greinargerð sinni til umhvn. á að mjög takmarkaðar rannsóknir hafi verið gerðar á dýralífi á Eyjabökkum. Um sé að ræða rannsóknir sem gerðar voru sumrin 1979--1981 auk einnar viku vinnu sumarið 1975. Að öðru leyti sé um að ræða talningar á gæsum og hreindýrum á Eyjabökkum dagpart á sumri hverju. Sérfræðingar á sviði hreindýrarannsókna hafa látið í ljós það mat að ekki liggi fyrir nægilegar rannsóknir á fari og hegðun hreindýra á svæðinu til að hægt sé að meta með öryggi áhrif Eyjabakkalóns á hreindýrastofninn. Nýleg samantekt íslenskra og norskra sérfræðinga leiðir hins vegar líkur að því að áhrif virkjana norðan Vatnajökuls geti haft veruleg áhrif á stofninn. Herra forseti. Það er alveg ljóst með þessari yfirferð á skorti á rannsóknum sem og öðrum rökum fyrir umhverfismati, að það er umhverfismatið sjálft, og farið verði að því samkvæmt þeim lögum sem Alþingi hefur sett, sem leitt getur í ljós hvort gagnrýni sem fram kemur eigi við rök að styðjast eða hvort einhverjum rannsóknarþáttum sé ábótavant. Það hefur reynst gjörsamlega útilokað fyrir Alþingi að kynna sér málin og staðhæfingar ólíkra sjónarmiða með þeim hætti að nokkurt vit sé í því fyrir Alþingi að kveða upp úr um þau mál. Þegar ráðast á í framkvæmdir á svo viðamikilli framkvæmd á viðkvæmu svæði sem Eyjabakkasvæðið er verður að grípa til mótvægisaðgerða. Hugmyndir Landsvirkjunar um mótvægisaðgerðir á Eyjabakkasvæðinu til að bæta tap á gróðurlendum og búsvæðum fugla sem tíundaðar eru í greinargerð fyrirtækisins við álit 1. minni hluta umhvn. eru óljóst og almennt orðaðar þannig að mjög erfitt er að meta raunhæfni þeirra. Sama gildir um umfjöllun um slíkar aðgerðir í skýrslu Landsvirkjunar, Fljótsdalsvirkjun, umhverfi og umhverfisáhrif. Þær hugmyndir sem Landsvirkjun greinir frá og gagnast eiga fuglalífi á Eyjabakkasvæðinu, t.d. að búa til eyju eða eyjar í lóninu, sem og að styrkja náttúrulegan gróður meðfram strönd lónsins og að rækta gróður á jökulgörðum syðst í lóninu, eru samkvæmt erlendum rannsóknarniðurstöðum á sambærilegum aðgerðum ólíklegar til árangurs. Áhrif miðlunarlóns á gróður og jarðveg í Þjórsárverum, sem er ítarlegasta greinargerð sem ráðist hefur verið í hér á landi um umhverfisáhrif af völdum miðlunarlóna, er rit sem Þóra Ellen Þórhallsdóttir hefur ritað og þar kemur þetta mjög skýrt fram. Tilbúnar eyjar munu að öllum líkindum lítið sem ekkert gagnast heiðagæs. Vandamál heiðagæsanna verður ekki skortur á eyjum, heldur skortur á próteinríkri fæðu sem er þeim nauðsynleg til að komast af og ljúka fjaðrafelli. Allt helsta beitiland heiðagæsanna á Eyjabakkasvæðinu mun hverfa undir fyrirhugað miðlunarlón og eyðileggjast, liðlega 15 km 2 af próteinríkum votlendisgróðri. Vegna breytilegrar vatnshæðar í miðlunarlóninu má staðhæfa að nær ófært sé að skapa aðstæður fyrir votlendisgróður á eyjunum og skiptir engu hversu margar eða stórar þær yrðu. Vegna öldurofs má jafnframt búast við að eyjarnar rýrni og hverfi fyrr en seinna. Gera má ráð fyrir umtalsverðu rofi á mestallri strandlengju lónsins á tímabilinu júlí til október þegar vatnsborðsstaða er hæst í lóninu, bæði vegna vinds og ölduróts. Á nýja strandsvæðinu er núna ríkjandi þurrlendisgróður sem þolir ekki að blotna og þorna á víxl og því mun hann drepast og hverfa og gróðurvana belti myndast. Jarðvegurinn undir er víðast hvar leirkenndur framburður sem er einnig auðrofinn. Hér skiptir ekki meginmáli hversu bratt er upp frá ströndinni eins og gefið er í skyn í skýrslu Landsvirkjunar, en þar er notaður 7% halli sem þröskuldsgildi fyrir lítið eða mikið rof. Stór gróðurvana belti munu einmitt myndast þar sem land er flatt og hallar lítið. Engin reynsla er hér á landi af ræktunaraðgerðum til að sporna við strandrofi. Landsvirkjun hefur gert eina tilraun í þessa veru, þ.e. við Stóraversvatn í Þjórsárverum, en hún mistókst þar sem svæðið var ekki girt af og gæsir átu upp alla hnausana sem var plantað, samanber áðurnefnt rit Þóru Ellenar. Herra forseti. Ég vil líka geta þess að á fundi með Landsvirkjun kom fram að mikill freri yrði í lóninu fram undir byrjun júní á sumri hverju og þegar hækkaði í lóninu þá væri frerinn u.þ.b. að losna úr jörð og því væri eiginlega enginn tími sem fok gæti orðið á þessu svæði. Þetta er eitt af því sem hefur verið gagnrýnt. Menn óttast að vegna hins fíngerða jarðvegs verði fok á svæðinu þegar vatnsstaða er lág þar sem allur gróður hverfur vegna hárrar vatnsstöðu vatnsins. Þetta er eitt af þeim atriðum sem ekki var unnt að fá viðbrögð við í iðnn. Ekki var gefinn kostur á að kalla til þá sérfræðinga sem hefðu getað upplýst um þetta. Þeir sérfræðingar sem ég hef rætt við segja þó allir að frerinn og vatnshæðin breyti engu í þeirri gagnrýni sem þegar hefur komið fram. Samkvæmt samantekt Þóru sem tvímælalaust er helsti plöntuvistfræðingur hér á landi og með einna mesta reynslu á umræddu sviði er ljóst að uppgræðsluaðgerðir af hvaða toga sem er verða ávallt mjög erfiðar á strandsvæðum í miðlunarlónum hér á landi, sér í lagi í mikilli hæð þar sem sumur eru stutt og köld eins og á Eyjabakkasvæðinu. Landsvirkjun hefur haft nægan tíma til að semja skýra og ítarlega áætlun um mótvægisaðgerðir, en í stað þess ber fyrirtækið á borð ómótaðar hugmyndir þar sem fátt er fast í hendi. Krafa um slíka áætlun er ekki aðeins í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum heldur eðlileg í ljósi þess að aldrei áður hefur verið ráðist í jafn umfangsmikla framkvæmd sem raskar og eyðileggur eins víðáttumikið og fágætt votlendi í einu vetfangi á Íslandi. Vísbendingar sem byggjast á erlendri reynslu og á kringumstæðum hér á landi benda til þess að hugmyndir Landsvirkjunar og 1. minni hluta umhverfisnefndar um mótvægisaðgerðir á Eyjabakkasvæðinu séu ekki líklegar til að leiða til raunhæfs árangurs. Enn eru ekki öll leyfi til staðar. Sú staðreynd sýnir hve illa er staðið að undirbúningi þessa stóra verkefnis. Samfylkingin vekur athygli á athugasemdum skipulagsstjóra en hann bendir á að ekki liggi fyrir deiliskipulag af þeim svæðum sem framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun eru fyrirhugaðar á. Hann telur að þær kalli á gerð deiliskipulags, annars vegar fyrir aðkomu- og stöðvarhússvæði og hins vegar fyrir stíflustæði. Þar sem aðal- eða svæðisskipulag er ekki fyrir hendi er unnt að auglýsa deiliskipulagstillögu og ganga frá deiliskipulagi á grundvelli 3. tölul. bráðabirgðaákvæðis skipulags- og byggingarlaga. Skipulagsstofnun verður að samþykkja að auglýsa tillögu að deiliskipulagi og að fengnu samþykki hennar fer með auglýsingu og afgreiðslu deiliskipulagsins skv. 25. gr. skipulags- og byggingarlaga. Liggi staðfest svæðisskipulag fyrir getur sveitarstjórn auglýst tillögu að deiliskipulagi skv. 25. gr. sömu laga án meðmæla Skipulagsstofnunar. Telur skipulagsstjóri samkvæmt þessu að Fljótsdalshreppur þurfi að leita meðmæla stofnunarinnar vegna auglýsingar deiliskipulagstillögu fyrir aðkomu- og stöðvarhússvæði en Fljótsdalshreppur og Norður-Hérað geti auglýst deiliskipulagstillögu fyrir stíflusvæði á grundvelli svæðisskipulags miðhálendis. Þá vekur Samfylkingin athygli á því að skipulagsstjóri telur að skv. 36. gr. skipulags- og byggingarlaga þyrfti byggingarleyfi fyrir varanlegum húsbyggingum í tengslum við virkjanir, en það ætti m.a. við um stöðvarhús, íbúðarhús, mötuneyti og verkstæði. Þá upplýsti hann að byggingarleyfi væri ekki fyrir hendi fyrir húsbyggingum vegna Fljótsdalsvirkjunar. Enn fremur greindi hann frá því að framkvæmdaleyfi fyrir byggingu virkjunarinnar frá sveitarstjórn, samkvæmt þágildandi skipulags- og byggingarlögum, væru ekki til staðar, að undanskildu leyfi fyrir aðkomugöngum virkjunarinnar. Hjá skipulagsstjóra kom fram að hann teldi að aðrar framkvæmdir við virkjunina sem ekki væru byggingarleyfisskyldar, þar á meðal stíflugerð, vegir, veitur og efnistökustaðir, væru háðar framkvæmdaleyfi skv. 27. gr. skipulags- og byggingarlaga, að mati Skipulagsstofnunar. Reyndar er það svo, virðulegi forseti, að iðnrh. hefur staðfest að ekki séu öll leyfi fyrir hendi. Með hliðsjón af því hvaða áherslu ríkisstjórnin leggur á málið er furðulegt hve margir lausir endar einkenna allar hliðar þess. Í því sambandi vek ég athygli á lagaóvissunni. Í umsögn Aðalheiðar Jóhannsdóttur lögfræðings um málið kemur fram að hún telur að tengsl ESB-réttar og EES-réttar annars vegar og EES-réttar og íslenskra laga hins vegar séu vanmetin í athugasemdum við þáltill. Lögin um mat á umhverfisáhrifum hafi m.a. verið sett til þess að uppfylla tilteknar skuldbindingar í EES-samningnum. Þessar skuldbindingar sé að finna í tilskipun ráðsins um mat á áhrifum sem tilteknar framkvæmdir á vegum hins opinbera eða einkaaðila kunna að hafa á umhverfið. Í tilskipuninni sé hins vegar ekki ákvæði um það hvernig fara skuli með leyfi sem gefin voru út áður en hún kom til framkvæmda innan ESB 3. júlí 1988. Meðal annars vegna þessa hefur tugur dóma gengið þar sem ýmis ákvæði tilskipunarinnar hafa verið skýrð. Hefur dómstóll ESB í nokkrum dómum slegið því föstu að hafi formlega verið sótt um heimild til að hefja framkvæmdir eftir að tilskipunin kom til framkvæmda beri að meta umhverfisáhrif þeirra samkvæmt ákvæðum tilskipunarinnar. Í umsögn Aðalheiðar kemur hins vegar fram að ekkert þeirra mála sem dómstóllinn hefur dæmt í hafi að fullu verið sambærilegt við stöðuna í íslenskum rétti. Þá bendir Aðalheiður á að samkvæmt íslenskum rétti sé ekki sjálfgefið hvaða leyfi sé endanlegt leyfi til framkvæmda, sbr. orðalag 2. gr. laga nr. 63/1993, þar sem framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun og rekstur hennar séu háð nokkrum leyfum, m.a. virkjunarleyfi sem var gefið út árið 1991 og framkvæmdaleyfi í samræmi við 27. gr. skipulags- og byggingalaga, nr. 73/1997. Hún dregur í efa að rétt sé að líta svo á að virkjunarleyfið sé endanlegt leyfi. Jafnframt telur hún það eðlilegri lögskýringu, og frekar í samræmi við fyrirliggjandi dómafordæmi dómstóls ESB, að miða við framkvæmdaleyfi skv. 27. gr. skipulags- og byggingarlaga og að lögin um mat á umhverfisáhrifum eigi að gilda um framkvæmdina þar sem þetta framkvæmdaleyfi hafi ekki verið gefið út. Í grein um efni Ríó-sáttmálans sem Einar B. Pálsson prófessor skrifaði í Morgunblaðið 14. október sl. víkur hann m.a. að hinni svokölluðu varúðarreglu. Hún er ein af meginreglum umhverfisréttarins og ein af þeim grunnreglum sem samþykktar voru af öllum þátttökuríkjum Ríó-ráðstefnunnar um umhverfismál 1992. Hér er um að ræða reglu um varúð við undirbúning framkvæmda vegna hættu á skaðlegum umhverfisáhrifum sem felur það í sér að ef óttast er að fyrirhugaðar framkvæmdir eða starfsemi valdi skaðlegum umhverfisáhrifum skuli ekki ráðist í þær fyrr en sýnt er að svo sé ekki. Niðurstaða Einars er sú að í því máli sem hér er til umfjöllunar sé skylt að beita varúðarreglu Ríó-sáttmálans. Ekki eigi að ráðast í virkjunarframkvæmdir nema önnur lausn finnist sem ekki yrði talin hafa alvarleg eða óbætanleg umhverfisáhrif í för með sér. Herra forseti. Í sama streng tóku fulltrúar Umhverfisverndarsamtaka Íslands sem komu á fund umhverfisnefndar en þeir bentu á að þrátt fyrir að Ríó-yfirlýsingin væri ekki lagalega bindandi samningur væru öll þátttökuríki siðferðilega bundin af henni. Hins vegar hefði Ísland tekið upp í íslenska löggjöf varúðarregluna með aðild sinni að EES. Þá kom fram að tilskipun ESB gerði ekki ráð fyrir undanþágu sambærilegri og er að finna í ákvæði til bráðabirgða við lögin um mat á umhverfisáhrifum. Þeir töldu því að ákvæðið stangaðist algerlega á við þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands, ekki síst þar sem framkvæmdaleyfi hefði ekki verið gefið út, og yrði að teljast ógilt samkvæmt EES-rétti og skuldbindingum Íslands. Herra forseti. Frumskylda ríkisstjórnarinnar, þegar umræða um álver fór af stað, var að kanna fleiri virkjunarkosti á svæðinu. Það eru til fleiri möguleikar en núverandi virkjunaráform ef á annað borð á að virkja Jökulsá í Fljótsdal. Þeim hefur hins vegar verið lítill gaumur gefinn. Ég ætla að nefna þrjú atriði máli mínu til stuðnings. Það fyrsta er sameining Fljótsdals- og Hraunavirkjunar og ég tek sérstaklega fram að þar vísa ég í grg. frá Orkustofnun. Í greinargerð Orkustofnunar frá 2. des. 1999, sem send var umhverfisnefnd, er gerð grein fyrir virkjun Hraunavatns og hugmyndum um sameiningu Fljótsdals- og Hraunavirkjunar í eina virkjun, Hraunavirkjun meiri, með stöðvarhúsi í Suðurdal í stað stöðvarhúss í Norðurdal eins og fyrirhugað er með Fljótsdalsvirkjun. Ánni væri þá veitt austur fyrir Suðurdal og fram með honum og virkjað í mynni hans. Aðalmiðlun þessarar virkjunar væri á Eyjabökkum. Hraunavirkjun væri reiknuð sem áfangaskipt virkjun sem ekki væri þörf á að byggja í fullri stærð strax heldur væri hægt að laga hana að vexti markaðar, þótt fyrsti áfanginn þyrfti orkukrefjandi viðskiptavini. Vatninu væri veitt í ámóta löng göng og í Fljótsdalsvirkjun en kostir Hraunavirkjunar umfram Fljótsdalsvirkjun fælust í meira virkjuðu rennsli við svipaðan tilkostnað ef eingöngu væri tekið vatn á gangaleiðinni. Hagkvæmt væri að auka vatnsrennsli til virkjunarinnar með tveimur öðrum veitum. Hafa kostnaðaráætlanir tekið mið af því og er hún talin ódýr virkjunarkostur. Niðurstöður benda til þess að orkuverð frá Hraunavirkjun yrði 15--20% lægra en frá Fljótsdalsvirkjun og að mun dýrara yrði að nýta vatn af Hrauna-, Suðurfjarða- og Líkárvatnssvæðum ef það yrði nokkurn tíma gert. Í stuttu máli má segja að ýmis rök hnígi að því að hagkvæmara sé að virkja rennsli Jökulsár í Fljótsdal í Suðurdal en sá kostur hefur ekki verið kannaður til hlítar þrátt fyrir að hann hafi legið fyrir frá árinu 1991. Annar kostur sem ég vil nefna, virðulegi forseti, er Hálslón og Kárahnjúkavirkjun með veitu úr Jökulsá í Fljótsdal. Til er áætlun um Kárahnjúkavirkjun með Hálslóni sem aðalmiðlunarlóni en með veitu Jökulsár í Fljótsdal úr litlu inntakslóni og þá án miðlunar á Eyjabökkum sem yrði hlíft. Samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendisins hefur mælst til þess í greinargerð með svæðisskipulaginu að þessi kostur yrði athugaður nánar. Miðlunarvirki við Kárahnjúka yrðu að mestu leyti eins og frumhönnun Kárahnjúkavirkjunar gerir ráð fyrir en aðalstífla yrði 4 m hærri eða 189 m. Inntakslón Jökulsár í Fljótsdal yrði 2 km fyrir neðan Eyjabakkafoss og gert er ráð fyrir veitum bæði vestan og austan við ána. Jarðgöng frá Hálslóni og Jökulsá í Fljótsdal tengdust norðan Laugarár og þaðan yrðu aðrennslisgöng norður að Teigsbjargi. Áætlað er að afl þessarar virkjunar verði um 700 megavött og unnt væri að skipta verkinu í áfanga. Fyrst yrði Jökulsá á Brú virkjuð með Kárahnjúkavirkjun með 500 megavatta afli en síðar yrði rennsli Jökulsár í Fljótsdal tengt inn á aðrennslisgöngin og aflið aukið um 200 megavött. Þessi kostur væri óhagkvæmari en fyrirhuguð Fljótsdalsvirkjun og Kárahnjúkavirkjun, hvor í sínu lagi, með tilliti til orkunýtingar því að um 2,0--4,5% meiri orka fengist úr virkjununum hvorri fyrir sig. Kostnaður á orkueiningu yrði svipaður í báðum tilvikum. Kostur þessarar tilhögunar er að unnt væri að hlífa Eyjabökkum en óvíst er hvort vandamál verða vegna aurburðar í inntakslón við Jökulsá í Fljótsdal. Þessi leið er ekki talin henta þeim orkunýtingaráformum sem nú eru uppi þar sem uppsett afl í fyrri áfanga virkjunarinnar er mjög mikið. Þá er talið að ýmsar rannsóknir séu nauðsynlegar áður en endanlegt fyrirkomulag til verkhönnunar liggur fyrir. Með öðrum orðum, þessi kostur hefur ekki verið kannaður til hlítar þrátt fyrir að kostnaður á orkueiningu sé svipaður og miðað er við í núverandi virkjunaráformum. Í þriðja lagi vil ég, herra forseti, nefna Fljótsdalsvirkjun með Hraunaveitu meiri, en það gerði ég að vísu í framsöguræðu minni við fyrri umr. þessa máls. Unnt er að ná meira vatni af Hraunum til Fljótsdalsvirkjunar með breyttri tilhögun Hraunaveitu en með Sauðárveitu. Ég vil vekja sérstaka athygli þingmanna á því. Þetta kallar á meiri miðlun í Eyjabakkalóni vegna aukins aðrennslis til virkjunarinnar. Athuganir benda til þess að hagkvæmt verði að hækka stífluna við Eyjabakkalón um 3 m en við það stækkar yfirborð lónsins um 4 km 2 , verður mest 48 km 2 og miðlunin verður 625 gígalítrar í stað 500 gígalítra. Með þessari útfærslu yrði hægt að framleiða næga orku fyrir fyrsta áfanga álvers í Reyðarfirði en orkuframleiðsla fyrirhugaðrar Fljótsdalsvirkjunar nægir ekki til þess. Ég bið þingmenn um að taka eftir því að fram hefur komið að þennan valkost ætlar Landsvirkjun að skoða á sumri komanda eftir að Alþingi hefur afgreitt þáltill. um að hér skuli farið í þessa framkvæmd. En það er alveg ljóst að ef slík ákvörðun væri tekin fyrir fram þá yrði Fljótsdalsvirkjun að fara í umhverfismat. Augljóst er að ákvörðun á þessari stundu um þennan kost mundi skylda framkvæmdaraðilann til að óska mats á umhverfisáhrifum í samræmi við gildandi lög. Þess vegna mun þessi kostur fyrst koma til eftir samþykkt málsins hér á hv. Alþingi. Framkvæmdaraðilinn mundi aldrei sjálfur að eigin frumkvæði óska umhverfismats vegna þess að ef niðurstaða umhverfismats yrði sú að lakari kostur væri boðinn framkvæmdaraðilanum þá væri hann með ósk sinni um umhverfismat búinn að fyrirgera rétti sínum til skaðabóta við ríkisvaldið vegna breyttrar tilhögunar. Þessu verða menn að gera sér grein fyrir. Ég vil líka taka fram að með því að hækka stífluna og stækka lónið örlítið þá losnar framkvæmdaraðili við að virkja á öðrum stað og fara í miklar línuframkvæmdir á þessu svæði. Með því að hækka stífluna eftir að framkvæmdir hefjast kemst framkvæmdaraðilinn fram hjá slíku mati. Dæmi eru um að aðalstífla virkjunar hafi verið hækkuð eftir að framkvæmdir hófust. Jafnframt eru til dæmi um að stífla í virkjun sem hefur verið við lýði nokkurn tíma hafi verið hækkuð án umhverfismats. Nefni ég t.d. Blönduvirkjun þar sem stíflan var hækkuð um nokkra metra, þrjá ef ég man rétt, árið 1997. Um það vissi enginn enda fór ekkert umhverfismat fram. Þar var var bara ákveðið að hækka stífluna. Ég er ekki að halda því fram að sú framkvæmd hefði átt að fara í umhverfismat, það þekki ég ekki. En ég geri mér alveg grein fyrir því hver staðan er með Fljótsdalsvirkjun hvað þetta varðar. Ætla má að Landsvirkjun leiti allra leiða til að fá sem mesta orku út úr fyrirhugaðri Fljótsdalsvirkjun. Ástæða er til að ætla að stjórnvöld séu hér enn einu sinni að fara í kringum lög og reglugerðir í stað þess að meta þennan kost eðlilega með lögformlegu umhverfismati. Fyrr í dag gagnrýndi formaður iðnn. skipulagsstjóra harkalega í framsöguræðu sinni. Skipulagsstofnun hefur lokið athugun á frummati á umhverfisáhrifum 480 þús. tonna álvers í Reyðarfirði. Ég kýs, herra forseti, þar sem málflutningur minn er um Fljótsdalsvirkjun, að vekja í engu máls á álverinu sem slíku að öðru leyti en því sem það tengist efnislega umfjöllun minni um virkjunina. Það er mat skipulagsstjóra ríkisins að ekki sé stoð fyrir því í lögum um mat á umhverfisáhrifum að krefjast þess að tengdar framkvæmdir séu metnar í einu heildarmati. Hann telur þó að slíkt heildarmat mundi stuðla að markvissari vinnubrögðum og umræðu um fyrirhugaðar framkvæmdir af þeirri stærðargráðu sem hér er um að ræða. Orkuþörf 480 þús. tonna álvers ein og sér kallar á umfangsmiklar framkvæmdir við orkuframleiðslu sem fyrirsjáanlegt er að kunni að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif. Óvíst er hvernig orku til annarra áfanga en þess fyrsta verður aflað. Hins vegar hefur ríkisstjórnin undirritað yfirlýsingu þess efnis að hún muni reyna að tryggja orku til framhaldsáfanga. Skipulagsstjóri gerir vegna þessa kröfu um að ítarleg grein sé gerð fyrir jákvæðum áhrifum 480 þús. tonna álvers. Er þá átt við áhrif á byggð, samfélag og atvinnulíf á Austurlandi og landinu í heild. Einungis heildarmat á umhverfisáhrifum nátengdra stórframkvæmda gefur nauðsynlega sýn yfir alla þá þætti sem taka verður með í reikninginn þegar ákvörðun er tekin. Þær framkvæmdir sem tengjast álverinu og verða að fara í mat á umhverfisáhrifum eru, fyrir utan álverið sjálft á Reyðarfirði: raflínan frá Fljótsdalsvirkjun að álveri, virkjun í Bjarnarflagi eða Kröflu, raflína frá þeirri virkjun að álveri sem og höfnin á Reyðarfirði. Herra forseti. Viðkvæmasta hlið málsins er að það hefur verið kynnt sem byggðamál. Austfirðingar eru fórnarlömb loforða sem hafa vakið miklar væntingar og viðbrögð þeirra við stöðunni í dag eru afar skiljanleg. Upp úr 1980 fór sú umræða í gang á Austfjörðum að reist skyldi stóriðja á Reyðarfirði, kísilmálmvinnsla. Ekkert varð hins vegar af framkvæmdum þótt málinu væri haldið gangandi og ýmsum aðgerðum lofað af hálfu stjórnvalda. Nokkru seinna hófst umræða um álver, síðan væntingar um slípiefnavinnslu og svo álver aftur núna. Austfirðingar eru eðlilega orðnir þreyttir á loforðum stjórnvalda um stóriðju sem ekkert hefur orðið af. Þeir hafa viljað trúa því að stórrekstur af slíku tagi hefði víðtæk jákvæð áhrif fyrir byggðaþróun á Austfjörðum. Sú mikla byggðaröskun sem orðið hefur á undanförnum árum hefur ekki síður komið við Austfirði en aðra landshluta. Það er þess vegna þeim mun alvarlegra að stjórnvöld skyldu fara af stað með hugmyndir um virkjun og álver á Austurlandi og vekja þannig enn upp vonir um atvinnuuppbyggingu og að snúa mætti byggðaþróuninni við á þann hátt án þess að allir þættir málsins væru tryggðir. Í stað þess að undirbúa málið af kostgæfni og reyna þannig að koma til móts við mismunandi sjónarmið og koma í veg fyrir illvígar deilur hefur málinu nú verið teflt í algera tvísýnu vegna þess að stjórnvöld hafa þverskallast við að fara með Fljótsdalsvirkjun í umhverfismat. Þannig hafa stjórnvöld hugsanlega enn á ný klúðrað möguleikum Austfirðinga til uppbyggingar stóriðju með vinnubrögðum sínum.  Málið er nú rekið af hálfu stjórnvalda sem byggðamál og reyna þau að réttlæta það að virkjunin fari ekki í umhverfismat á þeim forsendum. Sú niðurstaða hefur hins vegar valdið miklum deilum í samfélaginu sem ekki sér fyrir endann á. Miðað við ummæli talsmanna Norsk Hydro má allt eins ætla að ef deilurnar um umhverfisþátt málsins verða enn harðari kippi þeir að sér hendinni. Þá er málið allt í uppnámi því að fyrirtæki sem annt er um orðspor sitt, ekki síst þau sem þurfa á góðu orðspori að halda í umhverfimálum, munu ekki koma að máli sem komið er í slíkan hnút. Það er því mjög ámælisvert að stjórnarflokkarnir skyldu vanrækja undirbúning málsins svo sem raun ber vitni og þeim ekki til málsbóta að réttlæta það klúður sitt á byggðaforsendum. Ef raunverulegur vilji var til að koma til móts við væntingar Austfirðinga áttu stjórnvöld að vanda undirbúninginn, ekki að tefla málinu í tvísýnu eins og orðið er. Það er ámælisvert. Hver er arðsemi þessa verkefnis sem leitað er stuðnings Alþingis við? Arðsemismat verkefnisins er vægast sagt umdeild. Ég ætla að eins að víkja að því örfáum orðum, herra forseti. Ef tekið er mið af þeim forsendum sem stjórnarmeirihlutinn hefur gefið sér í málinu er rétt að benda á að fram hafa komið alvarlegar athugasemdir við arðsemismat virkjunarinnar. Í grein Sigurðar Jóhannessonar hagfræðings í tímaritinu Frjáls verslun kom m.a. fram að allt að 13 milljarða kr. tap gæti orðið af Fljótsdalsvirkjun miðað við tilteknar forsendur. Þá hafa fleiri sérfræðingar fært rök fyrir því með útreikningum að virkjun sem þessi geti aldrei orðið arðbær. Þar sem forsendur eru ekki allar þekktar stærðir hlýtur þetta að vekja menn til umhugsunar um hvort málið hafi fengið nægilega skoðun. Í þessu stóra máli er afstaða Norsk Hydro sér kafli. Eins og fram kemur í áliti 2. minni hluta umhverfisnefndar telja íslensk stjórnvöld ekki á það hættandi að vinna málið lengur eða betur, hvað þá að setja virkjunina í lögformlegt umhverfismat. Í allri umræðunni hefur stjórnarmeirihlutinn hafnað lögformlegu umhverfismati, m.a. vegna þess að standa þurfi við allar dagsetningar gangvart Norsk Hydro. Yfirlýsingar Norsk Hydro síðustu vikur hafa hins vegar verið afar misvísandi. Upplýsingafulltrúi fyrirtækisins lýsti því efnislega yfir á fundi á dögunum með fulltrúum World Wide Fund for Nature að fyrirtækið vildi að tímaáætlunin sem gerð hefði verið stæðist. Það mundi hins vegar ekki þýða að fyrirtækið missti áhugann á að reisa álver ef Alþingi ákvæði að fram skyldi fara lög formlegt mat á umhverfisáhrifum. Daginn eftir kom hins vegar önnur yfirlýsing frá fyrirtækinu þar sem sagði að tafir á byggingu fyrirhugaðrar álverksmiðju á Reyðarfirði mundu, hvort sem þær stöfuðu af aðstæðum á alþjóðaálmarkaði eða einhverju öðru, auka hættuna á að ekkert yrði úr verkefninu. Nokkrum dögum síðar sagði aðalforstjóri Norsk Hydro, Egil Myklebust, m.a. í viðtali við dagblaðið Dagens Næringsliv að fyrirtækið ætlaði sjálft að meta umhverfisþættina og það yrði gert á fyrri helmingi næsta árs. Margir skoða þau ummæli í því ljósi að nú þyki Norsk Hydro heppilegt að hafa sett fram einhver varúðarorð til að eiga möguleika á að fara út úr málinu ef það verður pólitískt of heitt annaðhvort á Íslandi eða í Noregi. Við skulum ekki gleyma því að Norsk Hydro liggur undir ámæli heima fyrir fyrir það að ár hafa liðið frá því að þau lofuðu að endurgera, lagfæra eða endurbyggja þau álver sem eru farin að úreldast í viðkvæmum byggðarlögum út frá byggðasjónarmiði í Noregi. Vegna alls þessa er afar nauðsynlegt að fá fram afstöðu Norsk Hydro. Bæði í umhvn. og iðnn. voru lagðar fram formlegar óskir um að fá fulltrúa Norsk Hydro til fundar en því var hafnað í umhvn. sökum tímaskorts en í iðnn. var ekki talin ástæða til að kalla þessa aðila á fund. Þar hefði verið nægur tími. Herra forseti. Í áliti Samfylkingarinnar hafa rök fyrir umhverfismati verið reifuð og bent hefur verið á að verulega skorti á rannsóknir á gróðurfari og dýralífi á Eyjabakkasvæðinu. Engin skýr áætlun um mótvægisaðgerðir á svæðinu liggur fyrir, aðeins ómótaðar hugmyndir. Þá hefur sérstaklega verið bent á að skipulagsþáttur málsins sé umdeildur og óviss og sama er að segja um lagalega hlið málsins almennt. Nefnt hefur verið að aðrir virkjunarmöguleikar hafi ekki verið kannaðir til hlítar og einnig hefur verið bent á að arðsemismat sé umdeilt og ekki talið að nægilega hafi verið farið ofan í saumana á því. Jafnframt hafa byggðasjónarmið verið reifuð. Samfylkingin gagnrýnir málsmeðferðina á Alþingi sérstaklega, ekki síst að á það var ekki fallist að fulltrúar Norsk Hydro kæmu til fundar við umhvn. og iðnn. þrátt fyrir ítekaðar óskir þar að lútandi. Ljóst er að í umræðunni hér mun þeim álitaefnum sem ég hef hér gert grein fyrir í framsögu minni fyrir nál. Samfylkingarinnar verða fylgt eftir af þingmönnum Samfylkingarinnar sem hér munu tala og ef þörf verður á mun ég jafnframt sjálf fylgja þeim eftir í síðari ræðu. Herra forseti. Þetta er ein umdeildasta ákvörðun síðari ára. Menn greinir á um verðmætamatið sem felst í ákvörðun um að virkja án þess að ákveða fyrst hvaða svæði verði varðveitt fyrir komandi kynslóðir. Deilurnar sem rísa nú sem hæst eru um þá ákvörðun stjórnvalda að virkja án þess að framkvæma lögformlegt umhverfismat. Þekking almennings á miðhálendi Íslands og náttúruperlum þar er allt önnur en fyrir 10 árum, hvað þá fyrir nær 20 árum frá því virkjunarleyfið var veitt. Þess vegna, herra forseti, vísa ég allri ábyrgð á þessu máli á hendur ríkisstjórnar. Hún hafnar þeim leiðum sem að bestu manna yfirsýn mundu kalla fram haldbæra þekkingu og rök sem hægt væri að byggja rétta ákvörðun á. Hún þvingar Alþingi, skammtar þekkingu, upplýsingar og rök og knýr á með offorsi sem á enga stoð. Hún sýnir náttúruverðmætum fullkomna lítilsvirðingu og óbornum kynslóðum landsins algjört virðingarleysi. Ég bið alla landsmenn að hlusta. Við eigum ekki að ráða ráðum okkar í þessu afdrifaríka máli á svo frumstæðan hátt. Sjálfsvirðing þjóðar okkar er í húfi en hana hefur ríkisstjórn Davíðs Oddsson að engu og það er Davíð Oddsson, forsrh. þessa lands, sem ber ábyrgð á málinu.

Herra forseti. Það er alveg rétt sem fram kom hjá hv. þm. og því gera sér allir grein fyrir að hér er um umdeilt mál að ræða. Það sem þingið stendur frammi fyrir er að taka ákvörðun í málinu, hvort framkvæmdum skuli haldið áfram eða ekki. Þar skiptast menn í fylkingar eftir því hvar menn standa í pólitík. Ég ætla ekkert að fara að rifja upp fortíðina í þeim efnum hvað menn vildu gera áður, það skiptir ekki höfuðmáli. Hins vegar skiptir það mjög miklu máli þegar menn setja mál sitt fram í umræðunni að öllum forsendum sé haldið til haga, og ekki er ég að brigsla hv. þm. um að það hafi ekki verið gert. Ég tók eftir einum þætti í ræðu hv. þm. sem mér finnst rétt að taka hér upp í andsvari og það er um arðsemismatið af framkvæmdinni. Enginn deilir um að það er mjög mikill þjóðhagslegur ávinningur af framkvæmdunum. Hér er á ferðinni mjög stórt byggðamál, sem mun hafa afgerandi áhrif, ekki bara fyrir Austurland heldur fyrir landið í heild sinni og hér er líka um viðkvæmt umhverfislegt mál að ræða. Þegar málið er skoðað í heild skiptir auðvitað höfuðmáli hver verður arðurinn af orkusölunni. Af því að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir vitnaði til eins virts hagfræðings á því sviði, Sigurðar Jóhannessonar, hefur það verið gert opinbert og upplýst að þær forsendur sem hv. þm. gefur sér í útreikniningum sínum eru rangar. Það er þrennt sem er rangt. Í fyrsta lagi gefur hv. þm. sér ranga forsendu sem snýr að afkastagetu virkjunarinnar sem gengur út á 1.250 gwst. en afkastagetan er 1.400 gwst. Í öðru lagi eru afkastavextir eða reiknivextir virkjunarinnar líka rangir, sem hv. þm. gengur út frá, sem er 6%, en reynslan er sú að Landsvirkjun hefur verið að fá vexti sem eru allt upp í 4,8%. 
             En stærsti þátturinn er þessi, með leyfi forseta, aðeins eitt orð. Það er orkuverðið. Um það hefur ekki verið samið og þegar tekjurnar eru ekki ljósar og gjöldin eru nokkurn veginn ljós þá er ekki hægt að reikna út arðsemismat.

Ég tek alveg sérstaklega undir þau orð ráðherrans hversu mikilvægt það er að forsendur séu réttar og að þingmenn séu örugglega að gefa sér réttar forsendur. Þess vegna fannst mér svo mikilvægt þegar ég var búin að sitja heilan laugardag á fundi, bara með Landsvirkjun, og Landsvirkjun var búin að bera brigður á þá útreikninga sem lágu fyrir frá hagfærðingum, að nú fengi iðnn. að kalla þá hagfræðinga til og fá skoðanaskipti um þau ólíku sjónarmið sem lögð væru til grundvallar. Um það höfum við deilt m.a. hér hversu alvarlegt það er að iðnn. átti tíma á mánudeginum frá klukkan fjögur en það var lokað á að fá nokkurn mann í heimsókn til nefndarinnar og fundur felldur niður á mánudeginum og iðnn. gefið frí. Þess vegna hef ég þurft að kalla eftir viðbrögðum við gagnrýni Landsvirkjunar á eigin spýtur og ég hef gert það. Ég get fullyrt að sá hagfræðingur, sem ráðherra vísaði til, hefur gert grein fyrir því að jafnvel þó hann taki tillit til þessara breytinga úr 1.250 gwst. í 1.359 gwst. standi samt þau rök hans. Ég er líka með upplýsingar frá öðrum hagfræðingi sem nefnir þetta með ávöxtunarkröfuna af því að það er verið að tala um hana alveg niður í 3 eða 4%: ,,Ávöxtun ræðst af áhættu, ekki því hvort ríkið tekur lánin eða ekki og meðal\-ávöxtun á sambærilegum framkvæmdum á heimsmarkaði er 7,2%.`` Hann færir fullgild rök fyrir því sem ég hef hér getið um og ég ætla líka að minna á það, af því ég tók arðsemisþáttinn í mjög fáum orðum hér, að því máli verður fylgt eftir af þingflokki Samfylkingar síðar í umræðunni. En þær upplýsingar standast sem ég hef aflað mér og þurfti, herra forseti, að gera utan við iðnn. vegna vinnubragðanna hér.

Herra forseti. Ég er ekki að gera lítið úr þeirri miklu vinnu sem hv. þm. hefur lagt á sig við að kynna sér málið. Ég veit og þekki að það hefur hv. þm. gert. Þegar minnst er á 13 milljarða kr. tap og vitnað er í Sigurð Jóhannesson er gengið út frá röngum forsendum. Það er gengið út frá rangri afkastagetu virkjunarinnar og það er líka gengið út frá röngum reiknivöxtum af arðseminni. Segjum nú að við getum sæst á og gefið okkur forsendurnar sem eru kannski 5% afkastavextir virkjunarinnar og afkastageta, eða reiknivextir eru upp á 5% og afkastageta virkjunarinnar fari úr 1.250 gwst. á ári í 1.400 gwst., þá vantar einn meginþáttinn. Ég verð að syrja: Hvernig ætlar hv. þm. að reikna út eða einhver annar arðsemi af framkvæmdum þegar meginforsendurnar vantar, sem er söluverðmæti virkjunarinnar á hverju einasta ári? Þar gefa menn sér gömul orkuverð í gömlum orkusölusamningum og nýjum orkusölusamningum sem eru ekki farnir að skila sér að fullu í tekjum Landsvirkjunar. En það get ég fullvissað hv. þm. um að ekki verður gengið til samninga um raforkuverð nema það gefi fyrirtækinu arðsemi sem standi undir þeim kröfum sem eigendur fyrirtækisins hafa gert um að Landsvirkjun geti lækkað raforkuverð til landsmanna um 20--30% að raunvirði á fyrsta áratug næstu aldar.

Herra forseti. Aldrei mun ráðherrann heyra mig kvarta undan vinnu sjálfrar mín hér á þingi, ég er að gagnrýna vinnubrögð nefnda. Við skulum tala um orkuverðið. Alhæsta mögulegt orkuverð er sennilega 1,50 sem mundi skila 2% ávöxtun sem er allt of lágt. Hæsta raunhæfa orkuverð er kannski 1,20, það er orkuverð til nýrra álvera í Mósambík, Kína og Malasíu og enn þá lægra en það er að finna í þeim löndum. Hvernig ætlar ráðherrann að ráða við það að gera kröfur um almennilegt orkuverð þegar hann er búinn að kosta öllu til í átökum þjóðar sinnar til að knýja fram stuðning Alþingis, ekki einhverja ákvörðun heldur stuðning Alþingis við áframhaldandi framkvæmd sem þeir hafa framkvæmdaleyfið að að eigin mati og eru búnir að kosta öllu til, byrjaðir á undirbúningi framkvæmdar, eins og þeir segjast þurfa að gera með nokkrum fyrirvara og setjast síðan að samningaborði hvort sem það samningaborð verður við Norsk Hydro eða annan aðila sem kemur í staðinn, og ætla að knýja fram hækkað orkuverð? Viðsemjandinn mun hafa íslensk stjórnvöld í hendi sér. Þeir eru búnir að kosta svo miklu til, þeir geta ekki hætt við, þeir geta ekkert annað gert en halda áfram og selja, jafnvel það þótt kaupandinn að utan ætli ekki að leggja kannski meira til en 20% og það í tækniþekkingu. Þetta er vandi ríkisstjórnarinnar og þetta er sú hörmulega staða sem ríkisstjórnin hefur leitt fyrir þjóðina.

Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls lýstu þeir báðir yfir, hv. formaður iðnn. og hæstv. iðnrh., að allt yrði gert sem mögulegt væri til að auðvelda almenningi aðkomu að málinu. Ég lýsti því þá í ræðum mínum að þó að ég teldi að þetta væri ekki svona fullburða aðkoma borgaranna og þetta væri frekar veikburða andmælaréttur væri þetta betra en ekki neitt. Eitt af því sem hv. formaður iðnn. lýsti einmitt í fjölmiðlum var að menn gætu komið athugasemdum og óskum á framfæri í gegnum netið. Ég spyr þess vegna hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur eftirfarandi spurningar: Var það svo að einhverjir aðilar eða jafnvel fjöldi einstaklinga eða samtaka óskaði í gegnum netið eftir því að fá að koma á fund nefndarinnar en fékk ekki? Spurning mín grundvallast á því að í máli hv. þm. kom það fram sem mér var ekki kunnugt um áður að einhverjir hefðu óskað eftir fundi í gegnum netið en ekki fengið það. Það er mikilvægt að þetta komi fram vegna þess að þetta er enn einn naglinn í þá líkkistu sem hæstv. ríkisstjórn og stjórnarmeirihlutinn er búinn að leggja þetta mál í, vegna þess að flest það sem þeir sögðu að mínu viti hefur ekki staðist varðandi hina lýðræðislegu aðkomu þegnanna. Er það virkilega þannig að þrátt fyrir það sem hv. formaður iðnn. og hæstv. ráðherrar sögðu um að það ætti að veita andmælarétt í gegnum netið hafi menn sett fram óskir sem voru ekki uppfylltar? Það er ákaflega mikilvægt að þetta komi fram.

Herra forseti. Þetta er hárrétt. Ég lýsti því í upphafi að þetta væri leikrit sem væri sett á svið að iðnn. væri að kynna þessa aðkomu þegnanna að ákvarðanatöku við mál í nefnd. Mjög fljótt var upplýst að þau erindi sem á þann hátt mundu berast iðnn. yrðu ekki málsgögn, þau yrðu ekki tekin fyrir, þau yrðu ekki bókuð inn. Okkur var gefið upp netfangið og við þingmenn og aðrir þingmenn sem eru ekki í þessari nefnd mundu geta farið inn á vefinn og skoðað hvað fólk væri að segja eða biðja um. Lýðræðileg aðkoma? Nei. Andmælaréttur? Nei. Það var Ásta R. Jóhannesdóttir, þingmaður Samfylkingarinnar í nefndinni sem óskaði eftir því að öll erindin yrðu bókuð inn sem málsgöng. Eftir þá beiðni var ekki hægt annað en verða við henni. Við höfum farið yfir öll gögnin. U.þ.b. fjórðungur þeirra er með stuðning við virkjunina, 3 / 4 þeirra sem senda inn erindi eru að biðja um mat á umhverfisáhrifum. Allnokkrir eru að biðja um að fá að koma á fund iðnn. til að tjá hug sinn með upplýsingar sem þeir telja mikilvægar og því var neitað. Þessi erindi, sem ef ég man rétt, voru á annað hundrað hafa því ekkert að segja. Erindum, beiðnum um að koma á fund nefnar var neitað. Lýðræðisleg aðkoma? Nei. Andmælaréttur? Nei.

Herra forseti. Þessar upplýsingar eru ákaflega mikilvægar. Það er rétt að rifja upp að hv. þm. Hjálmar Árnason talaði í þá veru að þær ábendingar og þau gögn sem bærust frá borgurum landsins út af þessu máli gegnum netið hefðu auðvitað vægi í málinu og það var ekkert hægt að skilja hv. þm. hvorki í fjölmiðlum né í þinginu öðruvísi en að þessu yrði með einhverjum hætti svarað. Nú er það upplýst hér að það sem hv. formaður iðnn. sagði um þessi mál reyndist vera rangt. Maður er dálítið hissa, að ég ekki segi bara steinhissa að það skuli vera þannig að borgarar landsins séu ginntir til þess að koma á framfæri athugasemdum sínum með ummælum hv. þm. Hjálmars Árnasonar og loforðum um að þau verði gögn í málinu en þau eru ekki einu sinni tekin til umræðu í nefndinni. Til hvers í ósköpunum, herra forseti, var verið að plata fólk með þessum hætti? Hvers konar framkoma er þetta gagnvart borgurum í landinu? Ég mun auðvitað, herra forseti, ræða þetta ítarlegar við betra tækifæri í þingsal við hv. þm. Hjálmar Árnason því hann á ekki kost að koma upp hérna. En ég verð að segja að ég er aldeilis undrandi á þessum upplýsingum. Ég var meðal þeirra sem létu blekkjast, herra forseti, því að ég lét það meira að segja uppskátt hér í umræðum að ég teldi að þetta væri þó a.m.k. ófullburða lýðræði, ófullburða andmælaréttur. En nú kemur í ljós að meira að segja hann var fótumtroðinn og eins og allt annað sem þessir herramenn hafa sagt þá voru þetta bara leiktjöld, Pótemkintjöld, sem núna hefur verið svipt frá.

Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að þrátt fyrir að þessi réttur sem verið var að skapa með vefsíðunni og möguleikum almennings að koma sjónarmiðum sínum og óskum á framfæri við nefndir þingsins hafi verið fótumtroðinn hvað varðar vinnubrögð í nefndinni þá er ég samt mjög hlynnt því að við eflum bæði þennan þátt og annan í störfum nefndarinnar. Ég er mjög upptekin af því að við opnum nefndirnar þannig að umfjöllun í nefndum verði opin, að jafnvel verði hægt að halda sameiginlega fundi fleiri nefnda, kalla fjölmiðla til og láta þá fylgjast með störfum á Alþingi þannig að ég er mjög fylgjandi allri þróun í störfum þingsins. Í samræmi við það sem ég sagði í upphafi þegar ég lýsti vantrú minni á að verið væri að afgreiða þetta mál lýðræðislega í upphafi umfjöllunar iðnn. um Fljótsdalsvirkjun þá hefur allt gengið eftir sem þá var sagt, því miður.

Herra forseti. Vegna þeirra ummæla sem hér féllu um ólýðræðisleg vinnubrögð, blekkingaleik og annað í þeim dúr þá er þetta náttúrlega alveg með eindæmum undarleg framsetning á málinu. Það kom fram, og strax við kynningu, m.a. frá starfsmönnum Alþingis, hvernig heimasíður og vefur einstakra nefnda yrði notaður. Gögn þar eru varðveitt til sjö ára en þau verða ekki sjálfkrafa að formlegum fundargögnum nema einstakir þingmenn óski eftir því. Hver einasti þingmaður hverrar einustu nefndar á þann rétt og getur nýtt sér þann rétt að óska eftir því að gögnin verði lögð fram sem fylgigögn með máli. Frá þessu var greint þegar þessi aðferð var tekin upp og þess vegna botna ég ekkert í því hvers vegna hv. þingmenn sem hér töluðu tveir á undan mér eru að reyna að gera þessa aðferð tortryggilega. Hv. þingmönnum hefði verið í lófa lagið að leggja þessi gögn fram. Hitt er svo annað mál ...

Forseti vill að gefnu tilefni vekja á því athygli að þessi liður þingskapa, að bera af sér sakir, er nýttur til þess að gera það en ekki að halda áfram almennri umræðu um málið.

Ég er með þessu að bera af mér sakir, herra forseti.

Forseti óskar þess að hv. þm. stytti ræðu sína.

Hann mun gera það. Ég var þar kominn í máli mínu, sem fer nú að styttast, herra forseti, að þingmönnunum hefði verið í lófa lagið að leggja þessi gögn fram og ég geri jafnframt ráð fyrir því að þingmenn hafi kynnt sér það sem fram kemur á heimasíðunni. Þar að auki vitnaði ég í ræðu minni til fleiri umsagna, m.a. umsagna frá Austfirðingum, skriflegra umsagna frá Austfirðingum, tæplega þúsund talsins. Hér getur enginn talað í nafni þjóðarinnar. Jafnvel skoðanakannanir eru aðeins vísbendingar. En samkvæmt þeim skoðanakönnunum sem fram hafa komið þá virðist þjóðin þrískipt í þessu mjög viðkvæma máli.

Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir áliti 1. minni hluta umhvn. sem undirrita auk mín hv. þingmenn Ásta Möller, Jónas Hallgrímsson og Gunnar Birgisson. Eins og kunnugt er þá skiptist umhvn. í þrjár fylkingar í þessu máli þar sem ég ásamt þeim þrem sem ég taldi upp myndum 1. minni hluta. Síðan eru tveir í 2. minni hluta og 3. minni hluti lýsir yfir stuðningi við álit 2. minni hluta. En aðeins vegna þess að fram hafa komið efasemdir um að 1. minni hluti væri í rauninni ekki 1. minni minni hluti heldur væru hinir tveir meiri hluti þá vil ég bara segja að vegna þess misræmis sem hefur komið fram um afstöðu þeirra til málsins í heild sinni, þ.e. að hluti ætlar að sitja hjá og hluti í hinum hópnum ætlar að greiða atkvæði á móti, þá getur þetta að sjálfsögðu aldrei kallast neitt meirihlutaálit. Þó svo að hv. þm. Katrín Fjeldsted hafi komið hér áðan til að bera af sér sakir þá bar hún ekki af sér neinar sakir hvað þetta varðaði enda ekki nein sök í sjálfu sér. Þetta er bara einföld afstaða.

Þú skalt bara halda þig við þína eigin afstöðu.

Herra forseti. Það er nauðsynlegt að það sé á hreinu hvernig minnihlutaálit verða til í þessari sérstöku umræðu því að hún hefur komið fram ítrekað í fjölmiðlum og því er nauðsynlegt að fjölmiðlar geri sér grein fyrir hvernig hlutirnir eru vaxnir. Málefni Fljótsdalsvirkjunar hafa nefnilega tekið mjög mikið rúm í umræðu manna á meðal og ég er sannfærður um það, herra forseti, að sú mikla umræða sem hefur farið fram hefur orðið mjög til góðs fyrir umhverfis- og náttúruverndarfólk um allt land sem og landsmenn alla. Jákvæðir þættir þess eru þeir að almennt er vitneskja landsmanna um þau verðmæti sem hálendi Íslands býr yfir allt önnur og meiri en áður var og vitund okkar fyrir þeim meiri. Verðmæti hálendisins felst í fegurð þess og dulmagni sem veitir mönnum og málleysingjum skjól og ánægju. Það skapar þar að auki möguleika til þess að bæta efnahagslega velsæld þjóðarinnar með ferðamennsku og virkjun fallvatna til rafmagnsframleiðslu. Að mínu áliti getur þetta allt farið saman þó í sumum tilfellum breytist umhverfið vegna umsvifa mannskepnunnar. Síbreytileiki íslenskrar náttúru er okkur Íslendingum að sjálfsögðu kunnur af veðurfarslegum ástæðum eins og vegna vinda og sjógangs, vegna flóða og af framgangi eða hopi jökla. Við megum því ekki verða kaþólskari en páfinn þegar við tölum um náttúru og umhverfisvernd. Að sjálfsögðu verður að gæta raunsæis og sanngirni og tryggja að öll sjónarmið fái notið sín. Sem stjórnmálamaður tel ég það skyldu mína að vinna með þeim hætti og taka afstöðu í samræmi við það, afstöðu sem ég tel að tryggi best hagsmuni landsmanna allra. Ég tel mig ekki minni umhverfis- eða náttúruverndarsinna fyrir vikið en aðrir þeir sem nú berjast harðast gegn þeirri virkjun sem hér er til umræðu. Margir þeirra hefðu með sterkri stöðu sinni í þjóðfélaginu getað á fyrri stigum stöðvað þessa virkjun ef þeir hefðu haft áhuga á því. Herra forseti. Á liðnu sumri skoðaði ég sérstaklega málefni Fljótsdalsvirkjunar í ljósi þeirrar umræðu sem fram fór í kosningabaráttunni og í prófkjörum fyrir ári síðan. Það gerði ég með því að leita þangað sem mest þekking er saman komin um þetta sérstaka mál, þ.e. til sérfræðinga Landsvirkjunar og Náttúruverndar ríkisins. Þar að auki bjó ég að nokkurri þekkingu á þessu máli eftir setu mína í umhvn. á síðasta kjörtímabili þar sem umhverfismat fyrir þessa virkjun hefur verið til skoðunar og álit hafa legið fyrir um. Umhvn. fór svo í sérstaka ferð á fyrirhugaðan virkjunarstað þar sem aðstæður voru skoðaðar og í framhaldi af því var haldinn fundur með sérfræðingum og hagsmunaaðilum á Austfjörðum. Fyrir þessa ferð hafði nefndadeild Alþingis að mínu frumkvæði safnað saman miklum fróðleik um málið í heild sinni. Minn vilji hefur ávallt staðið til þess að ná sáttum í þessu máli milli Austfirðinga og náttúruverndarsinna. Þegar sætta skal ólík sjónarmið verða báðir aðilar að gefa eitthvað eftir af sínum óskum því annars verður engin sátt. Allir sanngjarnir menn vita mætavel að virkjun Jökulsár í Fljótsdal með lón á Eyjabökkum er löngu samþykkt mál og frágengið og þar með af náttúruverndarmönnum, Alþingi og ríkisstjórn, enda framkvæmdir við virkjunina hafnar ágreiningslaust fyrir löngu síðan. Lög um umhverfismat undanskilja þessa virkjun umhverfismati en um þá málsmeðferð var ekki heldur ágreiningur árið 1993. Samningar um álver á Reyðarfirði eru nú á lokastigi og því hillir undir það að draumur Austfirðinga rætist um stóriðju sem að þeirra mati mun styrkja mjög allt atvinnulíf Austfirðinga, styrkja fjórðunginn og stöðva fólksflótta af svæðinu. Þegar breyta á þessu ferli á síðustu metrunum er alveg ljóst að allir þurfa að vita að það sem gera á í staðinn verði jafnfast í hendi eða betra en það sem fyrir er. Það á að sjálfsögðu við um Austfirðingana því þeirra mál hafa verið rekin eðlilega og lögformlega. Skipulagsstjóri ríkisins hefur ekki efast um að virkjunin sé undanskilin umhverfismati. Það kemur fram í bréfi sem hann sendi Landsvirkjun 13. ágúst 1998 sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Eins og fram kemur í bréfi Landsvirkjunar hefur fyrirtækið leyfi fyrir 210 mw. virkjun frá árinu 1991. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði laga um mat á umhverfisáhrifum eru framkvæmdir samkvæmt leyfum útgefnum fyrir 1. maí 1994 ekki háðar mati á umhverfisáhrifum.`` Þetta er millikafli í bréfi frá skipulagsstjóra ríkisins og undir þetta ritar Stefán Thors.

Hvenær skrifaði hann þetta?

Þetta kemur fram í bréfi stíluðu 13. ágúst 1998. Fyrst hv. þm. Össur Skarphéðinsson spyr hvenær þetta sé skrifað þá skal ég lesa bréfið í heild sinni, herra forseti. Það er stílað á Landsvirkjun og hljóðar svo: ,,Efni: Mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar. Skipulagsstofnun hefur borist erindi Landsvirkjunar, dags. 31. júlí 1998, þar sem stofnuninni er boðið að koma á framfæri athugasemdum eða ábendingum um þá þætti eða efnisatriði, sem hún telji æskilegt að fram komi í mati á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar. Eins og fram kemur í bréfi Landsvirkjunar hefur fyrirtækið leyfi fyrir 210 mw. virkjun frá árinu 1991. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði laga um mat á umhverfisáhrifum eru framkvæmdir samkvæmt leyfum útgefnum fyrir 1. maí 1994 ekki háðar mati á umhverfisáhrifum.`` Þannig hljóðar fyrri hluti þessa bréfs, herra forseti, sem ég tel vera mjög mikilvægt innlegg. Bréf þetta hefur náttúrlega legið lengi fyrir og sýnir að skipulagsstjóri ríkisins hefur ekki efast um að þessi leyfi hafi legið fyrir og að virkjunin sé undanþegin umhverfismati og þar með lögformlega að verkinu staðið. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan fór ég yfir þetta virkjunarmál með færustu sérfræðingum landsins í því augnamiði að finna leiðir, ef þær væru til, svo hlífa mætti Eyjabökkum frá því að fara undir vatn.  Þegar þessi möguleiki er skoðaður við hliðina á Fljótsdalsvirkjun sést að hann getur sameinað það að beisla orku beggja fljótanna, Jökulsár í Fljótsdal og Jökulsár á Dal, sem um leið gæfi möguleika á að hlífa Eyjabökkum. Slíkar hugmyndir eru til staðar hjá Landsvirkjun og eru tæknilega útfærðar. Ljóst er þó að virkjað afl verður minna með því að veita Jökulsá í Fljótsdal í göng fyrir Jökulsá á Dal. Þó að þessi möguleiki sé til staðar hef ég ekki séð að vilji sé hjá náttúruverndarsinnum til að skoða þann valkost í staðinn fyrir Fljótsdalinn. Ef þessi kostur ætti að vera raunverulegur þyrfti hann að vera tilbúinn á réttum tíma fyrir álver í Reyðarfirði. Til að það sé hægt er ekki tími fyrir umhverfismat fyrir Kárahnúkavirkjun. Það skal reyndar viðurkennt að nokkrir umhverfissinnar eru því fylgjandi að skipta á þessu tvennu en enginn hefur viljað samþykkja þann kost án umhverfismats. Ýmsir náttúruverndarsinnar hafa reyndar með einum eða öðrum hætti lýst því yfir að þeir samþykktu aldrei virkjun við Kárahnúka hvort sem umhverfismat yrði jákvætt eða ekki. Má þar benda á yfirlýsingu Náttúruverndarsamtaka Íslands í umhvn. 3. des. sl., yfirlýsingar hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur og annarra. Síðan er hér ályktun frá aðalfundi NAUST frá 30. ágúst 1998. Þau virðulegu samtök, Náttúruverndarsamtök Austurlands álykta svo um virkjunarmál á Austurlandi, með leyfi forseta: ,,Aðalfundur Naust 1998, haldin að Reyðarfirði 30. ágúst ályktar eftirfarandi um virkjunarmál á Austurlandi: 1. Vatnaflutningar. Aðalfundurinn varar við öllum hugmyndum um samveitur vatnsfalla og flutning stórfljóta milli vatnasviða eins og m.a. er gert ráð fyrir norðan Vatnajökuls. Allsendis ófullnægjandi rannsóknir hafa til þessa farið fram á afleiðingum þess að veita Jökulsá á Dal til Lagarfljóts. 2. Jökulsá á Dal. Í ljósi þessa hvetur fundurinn til að allar forsendur vegna hugmynda um virkjun Jökulsár á Dal verði endurmetnar áður en lengra er haldið með rannsóknir og virkjunarundirbúning.`` Það er því ljóst, herra forseti, að af hálfu þessara aðila eru vatnaflutningar sem rætt hefur verið um ekki til umræðu. Í sjálfu sér kemur það ekki á óvart. Afstaða þeirra hefur lengi legið fyrir. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að ítreka þetta vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið um aðra kosti í staðinn fyrir Fljótsdalsvirkjun. Ég tel að þeir sem hafi reynt að fá fram aðra kosti af heilum hug hafi ekki fengið þær undirtektir sem þeir bjuggust við. Allir sanngjarnir menn hljóta þó, herra forseti, að sjá að það er lítil von um sættir. Eyjabakkarnir eru í raun ekki lengur aðalatriðið í þessu máli. Hér er um að ræða prinsippmál um umhverfismat. Það eru engar málamiðlanir í þessari stöðu. Þegar svo er komið er ekki nema ein leið eftir. Hún er sú að halda áfram því verki sem hafið er og reyna að ná fram lagfæringum og leggja lóð sitt á þá vogarskál svo draga megi sem mest úr umhverfisspjöllum umfram það sem þegar hefur verið gert. Herra forseti. Álit 1. minni hluta umhvn. er afrakstur mikils starfs okkar fjögurra til að kynna okkur málið. Ég vil draga fram eftirfarandi punkta úr áliti okkar fjórmenninganna, en þar leggjum við fram fjögur atriði sem við teljum að dregið gætu úr umhverfisspjöllum frekar en gert hefur verið. Ég vil taka fram að mjög mikið hefur verið gert frá árinu 1981 til að draga úr þeim umhverfisspjöllum sem fylgdu þessari virkjun. Í raun er þar engu saman að jafna. Við leggjum fram þessa fjóra punkta til þess að komast enn nær því að gera þetta að umhverfisvænni virkjun og þau fjögur atriði eru í fyrsta lagi að skoðað verði hvort árnar Hölkná, Laugará, Grjótá og Hafursá geti haldið rennsli sínu svo að varðveita megi fossa í þeim. Í öðru lagi að græða upp land í stað þess sem fer undir vatn. Í þriðja lagi að komið verði upp hólmum í lóninu sem verði friðland fugla. Í fjórða lagi leggjum við til að áætlað verði hvernig bregðast ætti við foki af bökkum lónsins. Við höfum fengið svar við þessu frá Landsvirkjun. Ég hef rætt við Landsvirkjunarmenn og þeir samþykkt að ég gerði grein fyrir eftirfarandi: a. Á meðan ferðatími stendur yfir verði fullt rennsli á Laugará. Landsvirkjun hefur einnig lýst því yfir að skurði sem fyrirhugaður hefur verið í hlíðum Snæfells til að ná vatni úr Hafursá verði sleppt og vatnið tekið í göngum í staðinn.  b. Landsvirkjun mun þegar hefja uppgræðslutilraunir m.a. á bökkum væntanlegs lóns fyrir gæsir í fjaðrafelli. Einnig verði kannaður sá möguleiki að græða upp land á öðrum stöðum til mótvægis, t.d. í Suðurdal þar sem gróðureyðing er mikil, m.a. til að endurheimta votlendi á uppþurrkuðu landi á Austurlandi. Einnig er til umræðu að styrkja Héraðsskógaverkefni á Austurlandi. c. Landsvirkjun mun strax næsta sumar hefja uppgræðslutilraunir á landi sem mynda mun hólma í væntanlegu lóni og gæti nýst sem varp- og beitiland fyrir fugla. Einnig verði nokkrir manngerðir hólmar í sama tilgangi gerðir úr efni sem kæmi úr aðrennslisskurðum að göngunum. d. Nákvæmlega er vitað hvernig brugðist verði við foki m.a. með því að dreifa möl yfir leirinn. Hér hefur heilmikið verið rætt um hvernig eigi að bregðast við hugsanlegu foki. Svör við því hafa borist, m.a. frá hv. framsögumanni iðnn., formanni nefndarinnar. Landsvirkjun hefur greint frá því að að þeirra mati verði fokið jafnvel minna eftir að þetta lón kemur en í raun er af náttúrulegum ástæðum í dag. Ástæðan fyrir því er einfaldlega sú að svæðið verði með það miklum frera langt fram á sumar að leirinn fjúki síður en þegar hann byrjar að þorna og klaka leysir þá verði lónið orðið það stórt að vatnið fari yfir þennan leir. Þannig yrði ekki um neitt fok að ræða. Þeir segja jafnframt: Ef fok verður þvert á það sem við höfum gert ráð fyrir þá verður möl dreift yfir leirinn þannig að hann fjúki ekki. Herra forseti. Með a-lið þessarar yfirlýsingar er tryggt að fallegustu fossarnir í þessum fjórum ám, fossarnir í Laugará, Stuðlafoss og Slæðufoss, verði með vatni yfir sumartímann. Það er mynd af báðum þessum fossum í skýrslu Landsvirkjunar. Fólk getur séð hvílík náttúrufyrirbrigði báðir þessir fossar eru.

Á hvaða blaðsíðu er það, Kristján minn?

Ég get flett því upp fyrir þig en ég er ekki með það hér, hv. þm., en að því væri einfalt að komast. Auk þessa mun skurður sá sem gert var ráð fyrir í hlíðum Snæfells til að ná Hafursánni hverfa. Ég veit að þessi skurður hefur verið mikill þyrnir í augum náttúruverndarsinna. Hann er opið sár í hlíðum þessarar perlu austfirskra fjalla. Margir náttúruverndarsinna sem ég hef heyrt í hafa lagt mikla áherslu á að losna við þessi lýti þannig að svona opin hindrun á vatnsrennsli úr Snæfellshlíðum verði ekki með þessum hætti. Ég tel að með þessum yfirlýsingum hafi þegar verið komið til móts við þessi sjónarmið og það lagfært sem menn töldu und í þessu fallega fjalli. Uppgræðsla á Austurlandi mun augljóslega fá mikla innspýtingu á næstu árum með uppgræðslu við lónið. Á hólmum munu fuglar ekki verða fyrir búsifjum og geta því unað sér þar áfram sem hingað til. Ég held að ef vel tekst til með uppgræðslu við lónið að þá muni gæsir jafnvel hafa meiri frið til beitar og meira öryggi til þess að flýja undan ásókn heldur en þær hafa í dag. Við höfum margoft séð það í sjónvarpi þegar þær flýja undan ágangi fréttamanna sem fljúga þarna yfir til þess að reyna að sjá þær í hópum einhvers staðar. Þær hlaupa þar upp um holt og hæðir til þess að reyna að komast undan. En ég get ekki séð annað en lónið ...  Herra forseti. Það er augljóst að með uppgræðslu er mjög auðvelt að bæta fyrir það gróðurlendi, það beitarland sem gæsin er að tapa. Einnig er hægt að bæta fyrir varpland álftapara, sem eru ekki mörg þarna, með hólmum sem þarna verða ræktaðir upp, hólmum sem Landsvirkjun hefur lýst yfir að verði búnir til úr efni úr skurðum og öðru. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að segja meira um fokið. Nú þegar er nóg um það sagt og mjög ítarlega sagt frá því í greinargerð frá Landsvirkjun, vegna efasemda frá 2. minni hluta um þetta mál og ég vísa til þess. Fyrsti minni hluti vill einnig benda á þá staðreynd að stórvirkjanir landsmanna eru flestar á eldvirkum og viðkvæmum svæðum og af því fyrirkomulagi er nokkurt óöryggi. Þessi virkjun telst ekki á slíku svæði og utan jarðskjálftasvæða. Að sjálfsögðu er Ísland allt viðkvæmt svæði en að þessu leyti er dreifing virkjana ásættanlegri með þessari virkjun. Staðsetningin stuðlar að eðlilegri dreifingu og meira rekstraröryggi á raforkukerfi landsmanna. Stækkun virkjunarinnar með stærra lóni, herra forseti, og meira aðrennsli er nú til skoðunar. Með litlum tilkostnaði má stækka þetta lón með Hraunaveitum og sú stækkun gæti orðið um 150 gígalítrar, sem mundi auka orkugetuna úr 210 megavöttum í 250 megavött, eða um 19%. Stækkun af þessari stærðargráðu gæti leitt til þess að virkjun í Bjarnarflagi vegna álsvers í Reyðarfirði, fyrsta áfanga, yrði óþörf og þar með tilheyrandi rafmagnslínur sem farið hafa fyrir brjóstið á fólki. Lónið þyrfti aðeins að stækka um 4 km 2 við þetta eða innan við 10%. Þessi stækkun mun fara í umhverfismat ef af verður. Ég endurtek að þessi stækkun mun fara í umhverfismat og fá þá meðferð sem lög um umhverfismat gera ráð fyrir þó svo að hluti hennar þurfi ekki að fara í umhverfismat eða sé undanskilinn henni samkvæmt lögum 1993. Ekki er vafi, herra forseti, í okkar huga sem skipum 1. minni hluta umhvn. á því að framkvæmdir við Fljótsdalsvirkjun styðjast við lög og umhverfismat á þeirri virkjun er undanþegið, samanber bráðabirgðaákvæði II í lögunum um mat á umhverfisáhrifum frá árinu 1993. Framkvæmdaleyfi til virkjunarinnar var gefið út af iðnrh. 1991 á sama hátt og gert hefur verið vegna virkjanaframkvæmda á hálendinu, samanber Blönduvirkjun, og án athugasemda. Þar sem framkvæmdaleyfi er eldra en breytingar á skipulags- og byggingarlögum um skipulagsmál sem og samnings um Evrópska efnahagssvæðið gilda þær ekki um þessa framkvæmd. Að okkar mati er framkvæmd þessa verks því með eðlilegum og lögformlegum hætti og ekkert sem bendir til annars en að af hálfu Landsvirkjunar hafi verið vel að undirbúningi verksins staðið. Þar má benda á rannsóknir, skýrslur og úttektir sem vísað er til í þeim greinargóðu gögnum sem fylgdu með þáltill. hæstv. iðnrh. Gögn Landsvirkjunar eru því bæði nákvæm og skýrslugerð þeirra góð. Byggðaþáttur málsins er að sönnu mjög mikilvægur og hefur verið rakinn hér af mörgum. Í raun viðurkenna allir að byggðaþáttur málsins er mjög ofarlega í hugum allra. Ískyggileg þróun fólksflótta af landsbyggðinni er afskaplega sár fyrir alla sem unna landsbyggðinni og það er því alveg ljóst í mínum huga ef við stöndum ekki við þau loforð sem gefin hafa verið Austfirðingum að þessu leyti án þess að þeir fái neitt í staðinn eru það svik. Ég gæti aldrei sætt mig við það að landsbyggðin yrði skilin eftir í þeim sárum sem þar ættu eftir að myndast. Því segi ég að meðan menn geta ekki gert neitt annað, meðan menn geta ekki tryggt neitt annað verðum við að halda áfram með þessa virkjun, með þetta álver, og þá held ég að við getum sagt að reynt sé með öllum tiltækum ráðum að bregðast við þeim landsbyggðarvanda sem við stöndum frammi fyrir. Það er miklu alvarlegra mál en fólk gerir sér almennt grein fyrir. Ég er hræddur um að ef þjóðin færi að safnast á þennan eina blett yrði stutt í það að þjóðarvitundin yrði ekki meiri en svo að tiltölulega auðvelt væri að komast á einhvern blett annars staðar í Evrópu.  Ég vil svo að lokum, herra forseti, segja það að eftir skoðun á þessu máli teljum við í 1. minni hluta umhvn. að þessa tillögu eigi að samþykkja óbreytta.

Herra forseti. Þetta var makalaus ræða og minnti helst á ræðu Lása kokks sem vildi láta flytja Esjuna af því hún byrgði fyrir útsýnið. En, herra forseti, hv. þm. fór rétt með það sem segir í bréfi Skipulagsstofnunar frá því í ágúst 1998. En í nóvember sama ár sagði skipulagsstjóri í bréfi til umhvn., með leyfi forseta: ,,Skipulagsstofnun telur að í ljósi breyttra viðhorfa og löggjafar í umhverfismálum sé eðlilegt að fram fari formlegt mat á umhverfisáhrifum framkvæmda sem háðar eru mati skv. 5. gr. laga nr. 63/1993 þrátt fyrir að þær falli undir bráðabirgðaákvæði II.`` Þetta vil ég að komi fram, herra forseti, þannig að það sé alveg ljóst hvaða álit skipulagsstjóri hefur á þessu máli. Síðan vil ég segja að það er þakkarvert að hv. þm. vill búa til manngerða hólma og skapa skjól fyrir gæsum en ég spyr hann: Ætlar hann ekki líka að slá niður stálþili í kringum hraukana? Einhvern tíma heyrði ég þá ágætu kenningu úr liði stjórnarinnar. Hvers vegna stígur hann bara ekki skrefið til fulls og byggir glerhýsi yfir þetta svæði?

Herra forseti. Mér finnst hv. þm. gera afskaplega lítið úr því vandamáli sem umhverfis- og náttúruverndarsinnar hafa verið að lýsa vegna þessarar virkjunar. Það hefur verið margtíundað að verið sé að eyðileggja beitiland og aðstöðu fyrir gæsir í fjaðrafelli. Þarna sé helsta skjól þeirra, þessa dýrastofns yfir ákveðinn tíma sumarsins. Reynt er að bregðast við því. Hv. þm. gerir bara grín að þessu öllu saman og þetta skiptir bara engu máli. Ég átta mig ekki á þessu. Er hv. þm. í rauninni að segja að þetta skipti engu máli, þessar gæsir geti bara farið eitthvert annað? Varðandi það hvað skipulagsstjóri segir í einhverju öðru bréfi, skipulagsstjóri segir náttúrlega svo margt um þetta mál að það er oft erfitt að henda beinlínis reiður á því hvað verið er að meina. En í þessu tilfelli, í þessu sérstaka bréfi, fer ekkert á milli mála að skipulagsstjóri efast ekki um að þessi virkjun þarf ekki að fara í umhverfismat og á það var ég að benda.

Herra forseti. Ég er bara svo hissa á málflutningi hv. þm. að mér er eiginlega orða vant. Nú kemur þessi hv. þm., sem hefur hingað til verið tiltölulega hlynntur verndun Eyjabakka, og lýsir því yfir að hann vilji ekki bara hleypa þeim undir vatn heldur vill hann hækka stífluna og þá er hann farinn að vernda virkjun í Bjarnarflagi sem allir vita að er á sérstöku náttúruverndarsvæði sem sérstök lög gilda um og þarf auðvitað að fara í umhverfismat og er fráleitt að hlaupi í gegnum það mat, herra forseti. En hv. þm. Hjálmar Árnason sagði fyrr í dag að hraukarnir á Eyjabakka væru einstæðir og það var rétt hjá honum. Nú langar mig að lesa stefnu ríkisstjórnarinnar sem birtist í riti sem gefið var út 1996 af Náttúruvernd ríkisins þar sem segir: ,,Kafli IV. Alþjóðlegar skyldur Íslands. 4.1. Verndun einstæðra jarðmyndana og landslags. Íslendingum ber skylda til að vernda sérstaklega jarðmyndanir og kerfi sem eru sjaldgæf eða óvenjuleg á heimsmælikvarða.`` Það liggur fyrir að hraukarnir eru einstæðir á heimsmælikvarða. Hvað segir hv. þm. við þessu? Ætlar hann bara svona einn, tveir og þrír, án þess að hugsa sig betur um, að kasta þeim undir vatn? Hvað finnst honum að hér sé að gerast? Erum við ekki að brjóta þennan samning sem ég var að lesa upp úr?

Herra forseti. Eins og hv. þm. veit eru þær samþykktir sem við höfum undirgengist hvað þetta varðar einungis samþykktir en ekki nein lög. Hann sem fyrrv. umhvrh., sem hefur með aðgerðum sínum eða aðgerðaleysi verið hluti af allri þessari framkvæmd, veit ósköp vel að þessir hraukar fara undir vatn. Ef hv. þm., sem umhvrh. á sínum tíma, hefði haft áhuga á að stöðva þetta þá gat hann gert það en hann gerði það ekki. Hv. þm. var einnig, ef ég man rétt, við fyrstu skóflustungu sem var tekin fyrir þessa virkjun og var mjög ánægður með þetta. Ég segi, herra forseti, mér finnst lítið leggjast fyrir hv. þm. þegar hann er að reyna að gera lítið úr þeim aðgerðum sem verið er að fara í út af þessari virkjun, og að við sem höfum virkilega lagt okkur fram eigum ekki svona ummæli skilin, herra forseti. Þegar við vorum að tala um Bjarnarflag var ég fyrst og fremst að benda á að með því að sleppa því að fara í þá virkjun erum við að losna undan línum um allt hálendið.

Herra forseti. Hv. þm. sagði áðan að hann hefði ekki fengið undirtektir við aðrar leiðir en Fljótsdalsvirkjun. Ég spyr hv. þm., herra forseti, undirtektir frá hverjum? Yfirlýst afstaða þessa hv. þm., Kristjáns Pálssonar, var fram á síðustu daga að ekki skyldi sökkva Eyjabökkum. Hvers vegna er hv. þm. fallinn frá fyrri hugmyndum sínum um að vernda Eyjabakkana, m.a. þannig að mæla með því að vatnasvið bæði Jökulsár í Fljótsdal og Jökulsár á Brú verði nýtt í Kárahnúkalóni? Nú er þessi hv. þm., sem var þessarar skoðunar, orðinn talsmaður stjórnarliðanna, talsmaður minni hlutans af stjórnarliðunum í umhvn. Hvernig skýrir hv. þm. þessa afstöðubreytingu, þennan viðsnúning í málinu, herra forseti?

Herra forseti. Ég taldi mig vera búinn að skýra það heilmikið í ræðu minni. Mig langar til þess að spyrja hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur að því, hvort hún væri tilbúin til að samþykkja Kárahnúkavirkjun án umhverfismats, vegna þess að hún spyr að því hvers vegna ég hafi breytt um skoðun. Ég hef út af fyrir sig ekkert breytt um skoðun. En ég hef aftur á móti ekki getað séð að önnur virkjun væri í stöðunni þannig að hægt væri að standa við þau áform að reisa álver á Reyðarfirði á þeim tíma sem um hefur verið talað. Það er einfaldlega ástæðan fyrir því að ég vil frekar fara út í að reyna að lágmarka skaðann af umhverfisáhrifum þarna og standa við þau loforð sem gefin hafa verið Austfirðingum því að í raun hafa engir viljað ljá máls á því að gera þá hluti sem þarf á réttum tíma svo við getum breytt um og verndað Eyjabakkana.

Herra forseti. Þetta er ótrúlegur málflutningur hjá þingmanninum. Að halda því fram að hann hafi ekki skipt um skoðun, búinn að vera að berjast fyrir því, og aðalmálflutningur hans í prófkjöri fyrr á árinu var að það skyldi vernda Eyjabakka. Núna er hann að flytja málið fyrir hönd stjórnarliðanna í minni hlutanum í umhvn. um að það skuli sökkva Eyjabökkum. Vissulega hefur hv. þm. skipt um skoðun. Maður gæti haldið að þarna hefði hv. þm. í fyrirrúmi máltækið: Ef þú getur ekki sigrað andstæðinginn þá skaltu ganga í lið með honum.

Herra forseti. Hv. þm. telur sig sleppa billega frá þessu. En hún svaraði ekki þeirri spurningu hvort hún mundi samþykkja það að Kárahnúkavirkjun væri án umhverfismats þannig að hægt væri að standa við loforð um atvinnuuppbyggingu á Austfjörðum. Hv. þm. lýsti því ekki yfir þannig að ég er alveg handviss um að hv. þm. var ekki tilbúinn í nokkurt einasta samkomulag. Hún svaraði þessu sjálf, herra forseti, og þess vegna segi ég: Í rauninni hefur enginn skipt um skoðun nema hugsanlega alþýðuflokksmennirnir sem lofuðu því á sínum tíma og margir af þeim komust inn á þing á sínum tíma vegna þess að það átti að virkja Fljótsdalinn til að byggja upp álver á Keilisnesi. Þá var allt í lagi að koma af stað Kárahnúkavirkjun og þótti öllum bara sjálfsagt. Hv. þm. ætti að rifja þetta aðeins upp þannig að hún kunni forsöguna. Það eru hv. þingmenn Samfylkingarinnar sem eru að breyta um skoðun en reyndar hefur ekki komið fram hvernig þeir ætla að greiða atkvæði.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort maður á að hlæja eða gráta að hlusta á náttúrufarslegar vangaveltur hv. þm. En ég ætla ekki að gera grín að þessum hugmyndum, ég veit að hv. þm. gengur gott eitt til að vilja bæta þann stórfellda skaða sem þarna verður. Ég hef sömuleiðis kynnt mér mjög rækilega líkurnar á því að þarna verði hægt að koma upp hólmum og setja þar þann próteinríka gróður sem gæsin mun sækjast eftir. Ég verð í þessu stutta andsvari að hryggja hv. þm. með því að til þess standa engar vonir að það muni takast enda kemur fram í því svari sem hv. þm. las að þarna er aðeins verið að lofa því að einhverjar tilraunir verði gerðar. Náttúrufræðingar, sem ég treysti betur en náttúrufarslegu mati hv. þm., segja mér að þetta muni því miður vera útilokað.

Herra forseti. Ég skil það ósköp vel að hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson viti ekki hvort hann eigi að hlæja eða gráta. En það er náttúrlega alveg ljóst að við höfum ekki komist að raun um það enn þá hvort hægt sé að rækta upp gróður á þessu svæði sem nýtist gæsum eða því dýralífi sem þarna er, sem eru fyrst og fremst þessir fuglar, gæsir í fjaðrafelli. Ég veit ekki betur, herra forseti, en að þessi fugl sé úti um allt land, á láglendi og úti um allar heiðar að éta gróður og það hefur ekki verið sannað að sá próteinríki gróður sem hv. þm. er að tala um sé sá eini sem að geti gagnast. Herra forseti. Ég bind miklar vonir við að hægt sé að byggja þarna upp svæði með góðum vilja sem nýtist því dýralífi sem þarna hefur verið því að ekkert hefur sýnt okkur að það sé ekki hægt.

Hæstv. forseti. Í svari hv. þm. birtist takmarkalaus vanþekking á gæsum og búsvæðum þeirra á miðhálendinu. Þetta minnir mig á þær hugmyndir sem komu fram þegar drekkja átti Þjórsárverum. Þá voru menn með þær hugmyndir að setja upp svæði sem gæsirnar áttu að gjöra svo vel að flytja sig til. Menn hættu við það og það mun koma í ljós að þrátt fyrir góðan vilja manna þá mun gæsin ekki láta að stjórn, þeirri stjórn sem hv. þm. vill setja fram. En ég neyðist til þess að bera hér af mér sakir vegna fyrri málflutnings þingmannsins og mótmæla því að hann kemur hér í ræðustól hvað eftir annað og lýsir einhverjum skoðunum yfir sem þingmenn hafi haft uppi í nefnd sem eru alrangar. Hann beitti sér hér fyrr í dag með sínum málflutningi fyrir því að gera það að umtalsefni að ég hefði flutt boðskap um það hvernig ég ætla að greiða atkvæði. Þetta eru ósannindi og ósæmandi að ...

Hvernig ætlarðu að greiða atkvæði?

Það er ósæmandi að flytja ósannindi hingað inn í þingsalinn úr nefndum.

Herra forseti. Ég verð að segja eins og er að ég er mjög hissa á málflutningi hv. þm. Ólafs Arnar Haraldssonar sem er nú skapstillingarmaður yfirleitt, að hann skuli leyfa sér að koma hér og tala um takmarkalausa vanþekkingu og svo að fullyrða það hér að engu hafi verið lýst yfir um afstöðu hans til þessa máls í hv. iðnn. 
             Meðflutningsmaður hv. þm. að áliti 2. minni hluta upplýsti í iðnn. að það hefðu verið mistök þeirra tveggja hv. þm. sem að þessu standa að ekki skyldi vera tekið fram að þeir ætluðu að sitja hjá í atkvæðagreiðslunni. Hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson sem sat við hliðina á hv. þm. Katrínu Fjeldsted sem sagði þetta, mótmælti því ekki. Ég skil því ekki hvers vegna verið er að bera af sér sakir út af þessu. Er nokkuð saknæmt í rauninni að segja hvaða afstöðu menn ætli að taka? Er þetta ótrúlega viðkvæmt mál? Ég verð bara að segja, herra forseti, að ég skil ekki upphlaupið út af þessu máli.

Herra forseti. Hv. þm. Kristján Pálsson styður það að Fljótsdalsvirkjun fari ekki í umhverfismat þó að mörg rök og staðreyndir styðji að virkjunin fari í gegnum það vinnuferli, m.a. vegna þeirra breytinga sem gerðar hafa verið á hönnun virkjunarinnar frá því að hún var heimiluð. Þetta eru jákvæðar breytingar en breytingar samt. Hann lýsir hér, upp úr bréfi frá Landsvirkjun, mótvægisaðgerðum sem Landsvirkjun mundi vilja fara í til þess að draga úr þeim áhrifum á umhverfið sem virkjunin mundi hafa. Allt eru það jákvæðar aðgerðir. En með því að setja virkjunina í mat á umhverfisáhrifum er með eðlilegu vinnuferli hægt að draga þetta fram og finna bestu lausnir. Ég skil því ekki þau vinnubrögð að á sama tíma og tekið er undir það að leita að mótvægisaðgerðum til að draga úr áhrifunum er jafnframt sagt nei við eðlilegu ferli.

Herra forseti. Hv. þm. Þuríður Backman var út af fyrir sig að lýsa yfir ánægju með það sem komið hefur fram um mótvægisaðgerðir og ég þakka fyrir það. Aftur á móti segi ég að það er alveg rétt hjá hv. þm. að ég mun greiða atkvæði með þáltill. umhvrh. sem þýðir að ég muni samþykkja fyrir mitt leyti að áfram verður haldið með framkvæmdina. Ég segi þá: Þýðir það þá að þeim sem ekki ætla að greiða atkvæði sé alveg sama um Eyjabakkana? Og þýðir það þá að þeir sem ætla að greiða atkvæði á móti viljir einir umhverfismat? Það er sagt að ég sé á móti umhverfismati. Ég hef aldrei sagt að ég væri neitt á móti umhverfismati. 

Herra forseti. Um þetta snýst nú málið, þ.e. að koma virkjuninni í þetta vinnuferli sem við höfum búið okkur til. Hv. þm. bendir hér á og les upp úr bréfi Landsvirkjunar að það sé mjög hagkvæmt að stækka virkjunina úr 210 upp í 250 mw. og þetta mundi stækka lónið um 4 km 2 og þá þurfi að setja það í umhverfismat. Af hverju ekki að gera þetta strax og finna þá jafnvel betri leiðir, aðrar leiðir? Af hverju að bíða með þetta þangað til búið er að framkvæma þetta svona? Af hverju að mála sig svona út í horn? Af hverju er ekki leitað að betri leiðum strax? Það er enginn að tala um það hér og nú varðandi þetta umhverfismat að þar með sagt séu eingöngu þeir sem eru á móti álveri sem heimti þetta mat. Það er fullt af fólki sem vill fá álver á Reyðarfirði en vill samt sem áður að virkjunin fari í þetta vinnuferli.

Herra forseti. Ég neyðist til þess að koma hingað til að bera af mér sakir vegna hins ótrúlega hugmyndaþróttar sem hv. þm. hefur sýnt hér í dag. Ég heyrði ekki betur en að hv. þm. hefði komið hérna fyrr í umræðunni og haldið því fram í sinni ræðu að ég hefði verið viðstaddur fyrstu skóflustungu Fljótsdalsvirkjunar, að því er mér skildist á hv. þm., og væntanlega tekið þátt í fagnaðarlátum þar að lútandi og að þar af leiddi að ég væri öllu þessu bixi hjartanlega sammála. Ég verð að hryggja hv. þm. með því að þó að í kolli hans vakni alls konar hugmyndir mismunandi góðar og ég sé aðdáandi sumra þeirra og aðdáandi hans að flestu leyti, að ég var nú ekki staddur þarna á þessum degi. Ég minnist þess ekki að ég hafi nokkru sinni verið viðstaddur fyrstu skóflustungu á mínum ferli nema einu sinni þegar verið var að taka fyrstu skóflustungu fyrir heilsugæslustöð úti á landi, en hún tengdist sannarlega ekki Fljótsdalsvirkjun þannig að ég vísa þessu algjörlega til föðurhúsanna og mælist undan því að hv. þm. geri mig að einhvers konar fórnarlambi þessa hugmyndaflugs sem hér brýst út eins og eldflaugasprengingar á gamlárskvöldi.

Herra forseti. Mér finnst hv. þm. Kristján Pálsson vera kominn hér í málþóf við þingmenn með því að espa okkur hér upp ítrekað til að bera af okkur sakir og ég verð að gera það, herra forseti. Hv. þm. Kristján Pálsson sagði áðan að ég hefði lýst því yfir að það hefðu verið mistök af 2. minni hluta umhvn. að lýsa ekki afstöðu til afgreiðslu málsins. En hv. þm. verður að hafa það í huga að við vorum ekki að skila álitinu inn til Alþingis eða inn í beina meðferð málsins heldur inn til iðnn.  Herra forseti. Í öðru lagi þá vil ég í annað skipti mótmæla því að hv. þm. Kristján Pálsson komi hér upp og lýsi því hvernig ég ætla að greiða atkvæði um þetta mál. Það er í hæsta máta óviðeigandi og ég mótmæli þessari aðferð þingmannsins og segi: Við spyrjum að leikslokum hvernig greidd verða atkvæði í þessu máli og það kemur í ljós við afgreiðslu málsins en ekki í ræðum þingmannsins hér.

Herra forseti. Ég vil gera athugasemd við það að hv. þingmenn skuli geta komið hér upp og borið af sér sakir en viðurkenni í rauninni allt sem um var að ræða. Ég kalla það ekki að bera af sér sakir. Það kalla ég að misnota aðstöðu sína undir þessum þingskapalið, þ.e. að bera af sér sakir.

Herra forseti. Ég hefði talið eðlilegt eftir þessi orðaskipti að hæstv. forseti minnti þingmenn á að trúnaður ríkir um það sem fram fer í nefndum þingsins, þau orðaskipti sem fara fram í nefndum þingsins. Því er í hæsta máta óeðlilegt að menn séu að ræða það hér í þingsalnum hvaða orðaskipti menn hafa átt í nefndum þingsins um persónuleg málefni. Það er í hæsta máta óeðlilegt. Ég hefði talið eðlilegt, herra forseti, að forseti minnti þingmenn á það því að greinilegt er að einhverjir virðast ekki vita að trúnaður skal ríkja um það sem fram fer í þingnefndum.

Vegna þessara orða hv. þm. vill forseti árétta og undirstrika að ekki hefur verið venja hér að bera orðaskipti, einstök orðaskipti í nefndum þingsins, inn í þingsal. Forseti vill að gefnu tilefni árétta það að góður og nægur tími gefst til þessarar umræðu. Ræðutími þingmanna er ótakmarkaður. Þeir geta komið tvisvar og rætt málið. Forseti vill því beina því til hv. þingmanna að þeir nýti þá heimild sína fremur en að fara þær leiðir sem hér eru farnar, þ.e. ræði hér efnislega málið undir liðnum um fundarstjórn forseta, fari kannski stundum í að bera af sér sakir fyrir ekki allt of hörð ummæli og skapi sér þannig tækifæri til ræðutíma umfram aðra þingmenn. Þessum almennu tilmælum vildi forseti koma til þingmanna að gefnu tilefni.

Hæstv. forseti. Þeir sem knýja hér fram þá þáltill. sem liggur fyrir um framhald Fljótsdalsvirkjunar án umhverfismats bera sinn þunga bagga á þunnum ís yfir dimm og djúp vötn og þeir eru ekki öfundsverðir af sinni vegferð því að öll rök mæla með því að staldrað verði við og farið með þessa mikilsverðu og óafturkræfu aðgerð í mat á umhverfisáhrifum. Það er sáttaboð sem lagt hefur verið fram bæði af stjórnmálamönnum, embættismönnum og þjóðinni að stórum hluta. Með því að hafna því er slegið á þessa útréttu hönd. Það liggur ljóst fyrir að náttúruverðmæti sem um er að tefla eru ekki aðeins mæld á mælikvarða Austfjarða eða Austfirðinga og ekki heldur á mælikvarða Íslendinga eða Íslands heldur er hér um náttúruverndargildi að ræða á heimsvísu. Við Íslendingar berum að þessu leyti ábyrgð gagnvart öðrum þjóðum og við eigum svo mikið undir virðingu annarra og samstarfi við aðra í umhverfismálum að við eigum ekki að höggva þegar við viljum að hlíft sé þegar við erum annars vegar. Við Íslendingar eigum gríðarlega mikið undir samkomulagi um verndun gegn mengun hafsins. Við eigum jafnvel lífsafkomu okkar þar undir. Vaxandi mengun þekkja allir, vegna þungmálma og þrávirkra lífrænna efna. Við eigum mikið undir því að loftslag haldist stöðugt en hér verði ekki röskun á slíku, hvorki með efnum né breyttu hitafari. Þarna eigum við samleið með norrænum þjóðum og þurfum sem fyrst að gera nákvæman samning við aðrar þjóðir um þetta. Þá þurfum við að geta sýnt að við berum ábyrgð á því sem okkur er til trúað. Með því að fórna Eyjabakkasvæðinu án þess að geta sýnt fram á að við höfum farið í þann lögformlega gjörning sem alls staðar í nágrannalöndum og raunar hér hjá okkur sjálfum er viðurkenndur, erum við að sýna öðrum þjóðum og almennum viðhorfum lítilsvirðingu og við getum ekki ætlast til þess að okkur sé hlíft þegar við biðjum um grið. Ósnortið land er takmörkuð auðlind og mun verða takmarkaðri eftir því sem lengra dregur. Manngerður heimur, náttúra sem hefur verið snortin, umturnað, eða raskað með einhverjum hætti, þau svæði fara vaxandi. Nægir að minna á eitt af okkar sáru tilvikum hér á Íslandi. Við hugsum e.t.v. ekki til þess þegar við göngum í gegnum Almannagjá að Drekkingarhylur var einu sinni allt öðruvísi en hann er nú. Hann var sprengdur upp á sínum tíma, þ.e. kletturinn þar sem hinar óhugnanlegu aftökur fóru fram. Síst vil ég halda minningu þeirra á lofti öðruvísi en að viðurkenna það að þarna er um sögulegan stað að ræða, stað sem sýnir það myrkur sem Íslendingar bjuggu við. Vegurinn er sömuleiðis sár í Almannagjá. En þarna var Drekkingarhylur eyðilagður til þess að koma þarna fyrir brú og vegi. Hversu gjarnan vildum við ekki að Drekkingarhylur væri ósnortinn? Hversu gjarnan vildum við ekki að gljúfrin í Soginu væru ósnortin? Þannig gæti ég haldið lengi áfram að telja. Manngert umhverfi er að vaxa á kostnað hins ósnortna. Þarna eigum við Íslendingar gimstein sem okkur er tiltrúað. Það kann að vera að við eigum að fórna honum vegna þess vanda sem menn telja að steðji að í byggðamálum. En að gera það án þess að þar fari fram mat eins og best gerist, er virðingarleysi sem okkur er ekki samboðið. Umhvn. hafði afar stuttan tíma til að vinna sitt verk. Um leið og við neituðum að fara með málið í lögformlegt ferli og tókum það úr höndum þjóðar, skipulagsyfirvalda og úr hinu lögformlega ferli, með því að nýta okkur þær undanþágur sem virkjunin hefur, þá vorum við líka að taka á okkur ákveðna ábyrgð hér í þinginu, ábyrgð til að vinna sómasamlega og vel að málinu. Og svo sannarlega höfum við lagt okkur fram, öll sem eitt. En því miður er málið stærra og flóknara og umfangsmeira að vöxtum en svo að við getum sagt við verklok hér í dag að við höfum unnið fullnægjandi og gott verk. Því fer víðsfjarri. Þó hafa rannsóknargögn okkar, rannsóknarferð og gestir sem til okkar hafa komið, upplýst eitt sem er óyggjandi. Hér er um gríðarlega verðmikil náttúruverðmæti að ræða sem hefðu þurft að fá mun meiri rannsókn. Annað hefur líka komið fram á þessum skamma tíma, þ.e. rannsóknirnar eru hvergi nærri nægar til þess að byggja hina afdrifaríku ákvörðun á sem hér verður tekin núna að nokkrum dögum liðnum, hvergi nærri. Við getum deilt að sjálfsögðu. Átti að rannsaka meira eða minna eins og það er orðað? Alltaf má rannsaka meira. En þetta á ekkert skylt við einhverja löngun mína eða vísindamanna eða embættismanna til að rannsaka í hið óendanlega. Það er ómótmælanlegt að fram hefur komið að rannsóknirnar standa hvergi undir hvorki þeim rannsóknum sem við teljum okkur sæma hér í þinginu né heldur því sem mundi vera viðurkennt í matinu á umhverfisáhrifum ef þetta hefði farið í þann gjörning. Þetta undirstrikar ekki endilega það að ég hafi rétt fyrir mér eða aðrir hafi rangt fyrir sér um hvort þarna eigi að virkja eða ekki. Það sýnir aðeins eitt sem er ómótmælanlegt, þetta mál þarf meiri tíma, þetta mál þarf meiri rannsókn. Við erum að hrapa hér að ákvörðun sem aldrei verður aftur tekin án þess að geta afsakað það með nokkrum hætti miðað við þær skömmu og fáu og gloppóttu rannsóknir sem fyrir liggja. Umhvn. fékk röska viku ef í virkum dögum er talið til þess að fara yfir gögn málsins, fá gesti til sín og ræða málið. Umhvn. fór inn á Eyjabakka til þess að skoða málið og skoðaði það sömuleiðis með mönnum fyrir austan. Það er ekki rétt sem hér hefur komið fram í umræðunni að það hafi eingöngu verið gert vegna væntanlegrar þáltill. sem hér er verið að ræða. Það var gert m.a. vegna þáltill. sem ekki hefur enn verið afgreidd í umhvn., þ.e. að Fljótsdalsvirkjun færi í mat á umhverfisáhrifum. En lítum aðeins á hvernig málið var unnið í umhvn. Lítum aðeins á gögnin. Mjög viðamikil gögn bárust. Engu að síður kom fram fjöldi ábendinga og reyndar framlagðar skýrslur sem enginn leið var að lesa eða engin leið var að afla. Ég nefni aðeins eina. Skýrsla um hreindýrastofninn lá ekki fyrir í nefndinni fyrr en undir það síðasta þegar engin tök voru á að kynna sér hana með neinum hætti eða bera hana saman við fyrirliggjandi rannsóknir. Við hefðum viljað fá mun fleiri gesti og ég vil nefna nokkra. Norsk Hydro er örlagavaldur hér í þessari umræðu. Það er vegna yfirlýsinga fyrirtækisins sem við stöndum hér og erum að afgreiða mál með þessum hraða sem mér hefur þó heyrst á ýmsum forsvarsmönnum virkjunarmála að þeir hefðu gjarnan viljað vera lausir við og viljað fara í mat á umhverfisáhrifum, en það hefði ekki verið hægt vegna þess að menn vilja ekki taka þá áhættu sem gæti skapast af því að biðja Norsk Hydro um að bíða. Þetta er að sjálfsögðu áhrifavaldur og örlagavaldur hér í þessari umræðu. Auðvitað áttum við að fá Norsk Hydro hingað til viðræðna við okkur alveg eins og hverja aðra. Og ég er ekki sammála þeim viðhorfum að þar með séum við að knékrjúpa fyrir þessu fyrirtæki, hvorki fyrir Norðmönnum né Norsk Hydro. Við erum Alþingi Íslendinga, elsta löggjafarvald í heimi. Við erum hér sjálfstætt fólk sem getum fengið hvern og einn sem okkur sýnist til viðtals ef okkur þykir svo henta, hvort sem hann er innlendur eða erlendur. Þar erum við ekki á neinum biðilsbuxum eða á hnjánum, heldur erum við í fullum rétti að biðja um upplýsingar. Við hefðum viljað spyrja Norsk Hydro um tvennt. Í fyrsta lagi: Hvernig eigum við að skilja misvísandi yfirlýsingar fyrirtækisins þegar fyrri yfirlýsing fyrirtækisins er ekki dregin til baka? Í öðru lagi hefðum við viljað spyrja Norsk Hydro um umhverfisstefnu fyrirtækisins, hvaða umhverfisstefnu fyrirtækið reki í sínu heimalandi og öðrum löndum og hvort fyrirtækið telji að rétt af því að taka þátt í slíku verkefni sem hér er um að ræða án þess að umhverfisstefna þess komi þar nokkuð nálægt. Og við hefðum viljað spyrja fyrirtækið hvort verið geti að það líti svo á að hér sé um tvær ólíkar aðgerðir að ræða, þ.e. annars vegar virkjunina og hins vegar álverið. Ég hef kynnt mér þessi mál, hvernig með þetta er farið í öðrum löndum, í nágrannalöndum okkar. Þar er litið á þetta mál í heild sinni, þ.e. álverið og virkjunina sem heild. Norsk Hydro ber hér ábyrgð. Norsk Hydro getur ekki komið hingað til Íslands og rekið hér einhverja gamaldags nýlendustefnu, þvegið hendur sínar og firrt sig allri ábyrgð í þessu og bent á íslensk stjórnvöld og Alþingi til endanlegrar ákvörðunar, eins og það komi hvergi nærri, á sama tíma og þeir sem eru í tengslum við fyrirtækið fara undan í flæmingi um að láta fyrirtækið svara hér fyrir afstöðu sína. Þetta náðist ekki og framhaldið þekkja allir. Iðnn. neitaði málinu. Við hefðum sömuleiðis viljað fá til okkar Þjóðhagsstofnun, ekki endilega vegna þess að við hefðum viljað rannsaka til hlítar arðsemisútreikninga. Við hefðum viljað spyrja Þjóðhagsstofnun um hvernig meta ætti náttúrufarsþátt málsins, hvernig meta ætti landið sem fer undir virkjunina og hvernig meta ætti auðlindina. Í fyrirvara sem Þjóðhagsstofnun gerir í málinu þegar hún fjallar um það, kemur fram í einni af fyrstu setningunum að undanskilinn sé náttúrufars- eða umhverfiskostnaður sem ég skil að sé fórnarkostnaður við náttúruna, þ.e. landið og auðlindin sjálf. Við hefðum viljað spyrja Þjóðhagsstofnun um þessi mál því að nú þegar, eins og allir vita, eru til aðferðir sem gera mönnum kleift að gera útreikninga af þessu tagi. Líka hefði mátt reyna að átta sig á hvað annað eða hvers konar önnur verðmæti mætti hafa á þessu svæði, ef því hefði verið þyrmt og það notað til annarra þátta. Til þessa vannst ekki tími. Við hefðum sömuleiðis viljað fá til okkar grasa- og plöntufræðinginn Ágúst H. Bjarnason sem var fulltrúi Landsvirkjunar og fékk það vandasama og ábyrgðarmikla verkefni að endurmeta þær fyrirliggjandi rannsóknir sem til eru og gera viðbótarrannsóknir til þess að styrkja gróðurfarsrannsóknirnar. Í skýrslu hans kemur hvorki fram í rannsóknargögnum né í almennum niðurstöðum að hann hafi komist inn á Eyjabakkasvæðið, enda segir hann það í skýrslu sinni. Hann hefur hins vegar látið koma fram að hann hafi komist inn á svæðið og það þykir mér ánægjulegt að heyra enda þó þess hafi ekki verið getið í skýrslunni. Við hefðum viljað vita hver viðhorf hans væru um þau efni og ég tek þann mann fyllilega trúanlegan og hefði gjarnan viljað heyra sjónarmið hans um þessi efni. Það vannst ekki tími til að gera þetta. Það hefur varpað óvissu og vafa í huga okkar umhverfisnefndarmanna, a.m.k. þeirra sem standa hér að 2. minnihlutaáliti, um lagastoð fyrir þessum gjörningi sem hér stendur til að afgreiða. Annars vegar höfum við mat skipulagsstjóra, sem er einhver veigamesta stofnun umhverfismála á Íslandi, og það er stutt með áliti í greinargerð iðnrh. sem öllum er kunnugt um og ég mun koma að á eftir. Lögfræðingar umhvrn. eru hins vegar á annarri skoðun. Þar að auki hefur vafa verið komið á framfæri um lögmæti þessa gjörnings miðað við Evróputilskipanir og samninga sem við höfum þar undirgengist. Nú ætlum við, herra forseti, að ganga hér til atkvæða um mál sem lagaóvissa ríkir um. Getum við farið í slíkan gjörning? Við vildum fá úr þessu skorið með því að fá til okkar gesti sem gætu eitthvað frekar um þetta sagt. Við vorum ekki að taka neina afstöðu í málinu, en við vildum fá óháða aðila sem gætu komið úr hvaða átt sem svo sem væri, óháða lögfræðinga. Háskóli Íslands hefur t.d. verið nefndur. Það var ekki hægt að gera þetta. Ég gæti haldið áfram lengi að telja, gögn, gesti og annað sem vantaði til þess að þetta mál væri unnið sómasamlega á þessari rösku viku sem við tókum í það. Herra forseti. Við þykjumst ætla að taka að okkur einhvers konar umhverfismat fyrir hönd þjóðarinnar á röskri viku. En til þess vannst ekki tími. Og þegar þessi tími var úti þá var enginn tími til ráðstöfunar til þess að fara í efnislega umræðu í nefndinni. Tíminn var úti. Eins og menn sjá á þeim ályktunum sem hér hafa komið fram frá umhvn., þá voru skiptar skoðanir um þetta. Engin tækifæri gáfust til þess að fara í djúpa umræðu um þann ágreining sem var á milli manna um málið. Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvaða kröfur menn gera hér til sjálfs sín. En ég get ekki sagt að ég hafi unnið þetta verk þannig að ég geti horft í augu þjóðarinnar, í augu kjósenda, í augu þess almennings sem hefur verið sviptur tækifærum að hafa hér lögbundin áhrif. Ég get ekki horft í augu sérfræðinga, manna sem ég veit að eru margir á heimsmælikvarða sem betur fer, og sagt við þá: Við tókum þetta af ykkur. Þið verðið að sætta ykkur við það. En við unnum þetta mál þannig að það er fullunnið og við getum tekið ákvörðun um það með afdrifaríkum hætti í Alþingi. Ég treysti mér ekki þess til að gefa slíka yfirlýsingu. Og ég undrast metnaðarleysi þingmanna, hæstv. forseti, sem telja að þetta verk sé vel unnið. Það er hvorki vel unnið með þeim rannsóknum og gögnum sem liggja fyrir og það er ekki vel unnið hér í Alþingi. Ég harma að málið skuli tekið hér til endanlegrar afgreiðslu í þessum búningi. Við höfum múrað okkur hér inni, innan við hina þykku veggi Alþingis. Úti stendur almenningur og vill fá að komast að þessu máli. En honum er haldið fyrir utan málið. Við gætum afsakað það ef við gætum gengið hér út og sagt að við höfum unnið þetta vel. En það getum við ekki. Allt þetta sem ég hef nú rakið þurfa menn ekki endilega að taka sem rök um að ekki eigi að virkja. En allir sem sitja hér og eru sanngjarnir og horfa með tærum huga til málsins, vita að ég er að mæla sannleika. Þetta mál er ekki í þeim búningi að við getum afgreitt það. Mál á að fara í mat á umhverfisáhrifum samkvæmt hinum lögformlega gjörningi. Virðulegi forseti. Þáltill. þessi er fyrst og fremst byggð á skýrslu Landsvirkjunar sem heitir Fljótsdalsvirkjun -- Umhverfi og umhverfisáhrif, enda er til þess vitnað. Sú skýrsla er unnin annars vegar á grunni fyrri rannsókna og síðan á rannsóknum sem gerðar voru í nokkurri skyndingu. Skýrslan er um margt prýðilega gerð og vil ég þar sérstaklega nefna kaflana sem snúa að mannvirkjagerðinni og jarðfræðikaflann. Þeir sýnast mér að séu allvel og jafnvel prýðilega vel unnir. En því miður er kaflinn um dýralíf og gróðurfar, kaflinn sem er mikilsverðastur, kaflinn sem hinn stóri styr stendur um, þar sem við erum einmitt að biðja um að sé þyrmt, vægt og skoðað, slakastur í skýrslu Landsvirkjunar. Þar er stærsta gatið í þessu máli í þeim búningi sem það er fært hér inn í þingið og það er svo alvarlegur hlutur að mat á umhverfisáhrifum hlýtur að vera hið eina svar. Meginmálflutningur allra þeirra stofnana sem komu til nefndarinnar og þau álit sem bárust frá sérfræðingum þar sem við báðum um að menn tækju afstöðu til efnislegra atriða í skýrslunni og skýrslunnar í heild, var sá að þessi skýrsla og ýmis efnistök hennar fullnægðu ekki þeim kröfum sem þyrfti að gera til þess að málið teldist fullmetið og stæðist ekki þær kröfur sem menn gera um mat á umhverfisáhrifum. Þar á meðal voru sérfræðingar og stofnanir á borð við skipulagsstjóra, Náttúrufræðistofnun Íslands, Náttúruvernd, Náttúruverndarráð. Til nefndarinnar komu félagasamtök sem mönnuð voru sérfræðingum, Landvernd, Náttúruverndarsamtök Íslands, Umhverfisverndarsamtök Íslands, Samtök útivistarfélaga og fleiri mætti telja. Hér er ekki tækifæri til þess að geta um öll þessi atriði enda koma þau fram í áliti 2. minni hluta umhvn. En ég vil aðeins tæpa á nokkrum atriðum. Skipulagsstjóri segir að það vanti framkvæmdaleyfi, deiliskipulag liggi ekki fyrir og byggingarleyfi liggi ekki fyrir. Þetta eru ekki léttvægir hlutir þegar skipulagsstjóri ríkisins kveður upp úr með þessum hætti. Skipulagsstjóri talar ekki aðeins um þessi leyfisatriði málsins heldur kemur að ýmsum efnisþáttum öðrum, svo sem að efnistöku og dreifingu efnis eru ekki gerð fullnægjandi skil í skýrslunni. Ekki er fullnægjandi grein gerð fyrir því hvar og yfir hvers konar land eigi að dreifa gíðarlegu miklu efni og þetta efni er tíu sinnum það magn, þ.e. það lágmark sem krefst mats á umhverfisáhrifum, tíu sinnum meira. Ekki er orð um það hvar á að dreifa því eða yfir hvaða land. Á hvað kallar þetta? Þetta kallar á mat á umhverfisáhrifum og þetta segir ekki einhver maður sem hefur dottið þetta í hug af illgirni, þetta er skipulagsstjóri ríkisins sem ég ætla að skjóta hér skildi fyrir. Ég hef unnið með skipulagsstjóra ríkisins í fimm ár og átt samstarf við hann um setningu flókinna laga, svo sem skipulags- og byggingarlaga, og ég fullyrði að þar fer vandaður embættismaður sem hefur yfirburðaþekkingu, er sanngjarn og sýnir embættisheiður að öllu leyti í sínum störfum. Og þau orð sem hafa fallið hér í dag eru í engu samræmi við samstarf mitt við þennan ágæta embættismann. Í máli og gögnum skipulagsstjóra kemur einnig fram að náttúrufarsrannsóknir eru ónógar og umsögn hans fellur í sömu átt og ég gat um áðan um dýralíf og gróður. Þá kemur einnig fram í máli og gögnum skipulagsstjóra að valkostir eru ekki reiknaðir út. Ef farið hefði verið í mat á umhverfisáhrifum þá hefðu að sjálfsögðu verið skýrðir ýmsir valkostir, aðrir kostir sem hefðu hlíft náttúrunni meir en Fljótsdalsvirkjun gerir í þeim búningi sem hún er núna. Í skýrslu Landsvirkjunar eru engir útreikningar sem sýna slíka valkosti. Þetta er mjög miður og sýnir muninn á hinum þrönga búningi sem málið kemur í til okkar og þeim búningi sem það hefði farið í ef það hefði farið í mat á umhverfisáhrifum, þar sem á að sjálfsögðu að bera saman valkosti. Allt kallar þetta á mat á umhverfisáhrifum. Allt kallar þetta á að staldrað sé við þannig að við önum ekki út í fenið nema vita hvar fast er undir fæti og hvað við getum leyft okkur. Herra forseti. Án þess að ég vitni sérstaklega til sérfræðinga, en slíkt er hægt bæði með þeim gögnum sem fyrir liggja og í því áliti sem ég tala hér fyrir, þá vil ég koma að dýralífsþættinum. Dýralífsþátturinn snertir annars vegar hreindýr og hins vegar fugla að langstærstum hluta. Þetta eru stærstu dýrastofnar sem eiga griðland á Eyjabökkum. Almennt má segja um dýralífsrannsóknirnar að þær eru að meginstofni til gamlar og grunnur þeirra er gamall og að því leyti sem rannsóknirnar hafa verið endurnýjaðar þá eru þær stopular og þær eru ekki gerðar samkvæmt þeim aðferðum eða með þau markmið í huga sem fullnægja þeim kröfum sem við gerum hér til þess að afgreiða þetta mál. Lítum aðeins á hreindýrin. Hreindýrarannsóknir voru gerðar fyrir nær 20 árum, en síðan hafa talningar yfirleitt farið fram einu sinni á ári, en nú undir hið síðasta einu sinni til þrisvar á ári. Og hvers vegna hafa þessar talningar verið gerðar? Þetta eru stofntalningar, talningar vegna veiði, vegna veiðiálags. En, virðulegi forseti, engar ferlirannsóknir hafa verið gerðar. Engar ferlirannsóknir um það hvaðan dýrin koma, hvert þau fara og hvernig þau hreyfa sig, hversu lengi þau staldra við á Eyjabökkum. Engar beitarrannsóknir hafa heldur verið gerðar. Síðasta sumar fór algjörlega forgörðum. Það var algjörlega vannýtt til rannsókna. Hefði nú ekki átt að ganga í það með GPS-mælingum að fylgjast með dýrunum þetta síðasta sumar sem hægt var að fylgjast með þeim? Það sýnir andvaraleysi framkvæmdaraðilans að slíkt skuli ekki hafa verið gert. Þessar aðferðir eru núna þekktar og auðveldar. Ég vil ekki segja að þær séu ódýrar. En miðað við þau ósköp sem við stöndum hér í, þá hefðu þær verið sjálfsagðar. Nú er verið að gera slíkar rannsóknir með GPS-tækjum á dýrum, m.a. á Hornströndum, þ.e. refarannsóknirnar, og fleira mætti telja. Fylgst er með farfuglum sem koma til landsins. Þessar rannsóknir með GPS-tækjum þekkja allir. En þetta var ekki gert. Þetta sýnir andvaraleysi. Ég ætla ekki að ásaka Landsvirkjun fyrir að þetta sé í illu skyni gert því Landsvirkjun hefur svo sannarlega margt vel unnið og gengið á undan með góðu fordæmi í frágangi mannvirkja og með mörgum hætti í umhverfismálum. En kröfurnar eru bara orðnar meiri núna. Kröfurnar eru orðnar meiri núna heldur en að menn geti nýtt sér gamlar rannsóknir sem gerðar eru með stofntalningum og að sumarið sé látið líða án þess að gera ferlirannsóknir. Virðulegi forseti. Af því ég tala um hreindýrin og það blasir við að virkjunum verður fjölgað á Austurlandi og á hálendinu upp af Austurlandi, þá vita allir að nærtækasta virkjunin verður Kárahnúkavirkjun. Og þá eru ekki aðeins farnir Eyjabakkar og beitilandið þar sem einn fjórði til einn þriðji hluti stofnsins hefur aðsetur og beit, heldur er burðarsvæðið líka farið, svæðið fyrir ofan Kárahnúka. Fróðir menn, sérfræðingar sem ég hef talað við, taka svo djúpt í árinni að þeir segja að við getum búist við því að þessi stofn sem lifir við jaðaraðstæður, ef ég má nota það orð, muni falla að stórum hluta, jafnvel hverfa alveg úr höndum okkar. Og þá erum við Íslendingar fátækari en áður. Ekkert af þessu var rannsakað núna í sumar. Það er metnaðarleysi að koma síðan með þessar rannsóknir hingað inn í þingið og metnaðarleysi hjá þingmönnum sem telja að þetta séu nægar upplýsingar til þess að taka ákvörðun. Þetta eru ekki nægar upplýsingar til þess að fara í mat á umhverfisáhrifum samkvæmt lögformlegum gjörningi þó að sérfræðingar mundu skerast í málið, hvað þá að því er varðar okkur sem erum fæst sérfræðingar á sviði náttúrufars og dýralífs sem þó eru hér til í þessum sal. Þá er þetta hvergi nærri fullnægjandi. Þetta kallar á mat á umhverfisáhrifum. Það liggur í augum uppi. Við getum deilt um það fram og til baka hvort hreindýrin voru tíu fleiri eða færri, hvort þau hefðu farið yfir Eyjabakkana á lengri eða skemmri tíma eða bitið þar lengur eða skemur. Við vitum þetta ekki. Við hreinlega vitum þetta ekki. Við eigum þess vegna að fara með þetta í mat á umhverfisáhrifum. Ég vil þá koma að heiðargæsinni. Menn tala stundum af mikilli óvirðingu, ekki endilega í þessum þingsal, í almennum orðum í þjóðfélagsumræðunni, um gæsir með svona heldur léttvægum tón en átta sig ekki á því, a.m.k. mætti það af orðum dæma, að heiðargæsin er mjög sérstakur og verðmætur fugl. Þetta er verðmætur fugl. Þetta er verðmætur dýrastofn sem við Íslendingar berum meiri ábyrgð á heldur en flestar aðrar þjóðir. Allir vita, og óþarfi er að tala um það úr þessum ræðustól, að heiðargæsin fellir fjaðrir á Eyjabökkum og hún þarf alveg sérstakar aðstæður til þess að fella fjaðrir. Þær eru taldar upp í skýrslu Landsvirkjunar þar sem vitnað er væntanlega í skýrslu Náttúrufræðistofnunar Íslands. Landið þarf að hafa nokkur skilyrði sem gera það að kjörlendi sem fellistað fyrir gæsina. Í fyrsta lagi þarf að vera greiður aðgangur að vatni því gæsirnar fella ávallt fjaðrir í grennd við vatn og leita þangað við aðsteðjandi hættur. Gæsin þarf að hafa víðsýni. Gæsin þarf að geta séð óvini sína á löngu færi og hingað til hefur óvinur gæsarinnar fyrst og fremst verið refurinn. Refnum hefur nú borist nokkur liðsauki úr öðrum áttum og ætla ég ekki að vera með neinar samlíkingar á því sviði. Gæsin þarf að hafa næg beitarlönd þar sem prótínrík fæða er til staðar. Þessa prótínríku fæðu er ekki alls staðar að hafa. Hana er einmitt að hafa á Eyjabökkum þar sem landið kemur seint undan snjó og grasið fær kjarna sinn og safa þegar áliðið er sumars einmitt þegar gæsin kemur og er í sárum og þarf því að hafa beitarland sitt á Eyjabökkunum. Þetta búum við ekki til. Gæsin þarf að hafa afskekkt svæði þar sem mannaferðir eru ekki tíðar á fellitímanum í júlí. En þá segja menn: ,,Ef þetta er orðið svona mikið ferðamannasvæði þá verður það að sjálfsögðu eyðilagt og á þá að banna ferðamönnum að koma þarna og þar fram eftir götunum? Eru menn ekki orðnir tvísaga í málinu?`` Er mönnum ekki ljóst að á viðkvæmum varpsvæðum fugla, eins og t.d. við Mývatn, eru mannaferðir takmarkaðar þegar fuglinn þarf helst á friði að halda? Þurfa menn að vera nokkuð hissa á því þó að mannaferðir yrðu þá takmarkaðar um skamman tíma á Eyjabökkum? Það þýðir ekki það sama og að við ætlum ekki að hleypa nokkrum manni þangað. Að sjálfsögðu þyrfti að taka tillit til þeirrar viðkvæmu náttúru sem þar er á þeim skamma tíma sem gæsin er þarna. Það má hafa langt mál um gæsina. Enginn veit hvað verður um gæsina og gæsastofninn þegar þessu landi verður fórnað undir vatn. Engar rannsóknir hafa verið gerðar á slíku. Til eru aðferðir sem náttúrufræðingar hafa sagt mér frá sem eru áhætturannsóknir þegar náttúrufari er raskað, það hafa engar slíkar rannsóknir verið gerðar og enginn tími til slíks. Allt kallar þetta á mat á umhverfisáhrifum. Ég vil að það komi fram í umræðunni að fellistaðir gæsanna sem uppfylla þessi skilyrði um kjörlendi, sem ég var að lesa hér upp, eru takmörkuð auðlind. Hv. þm. Kristján Pálsson kom hér og talaði um að að gæsin hefði marga staði á hálendinu. Það er rétt að því leyti að gæsin hefur mjög marga varpstaði, heiðagæsin hefur mjög marga varpstaði, verpir mjög víða, en fellistaðirnir eru fáir. Það er takmörkuð auðlind. Eyjabakkarnir eru einstakir hvað þetta varðar og allt gáleysislegt tal um heiðagæs eins og einhvern ómerkilegan dýrastofn hæfir ekki umræðunni. Því miður hef ég miklar efasemdir um þær upplýsingar að gæsin geti sætt sig við manngerð lón. Ég efast um að þar sé farið með rétt mál. Varðandi þær hugmyndir sem hafa komið fram um manngerða hólma þar sem gæsin á að taka sér bólfestu er hugsanlegt að þessir manngerður hólmar gætu nýst gæsinni til varps en sáralítið gætu þessir hólmar orðið fellistaður fyrir gæsina. Því miður. Ég hef kannað þetta hjá tveimur virtum náttúrufræðingum hérna og því miður er einfalt að segja það að ekki er hægt að binda vonir við þessa hólma. Kemur þar margt til, bæði stærðin og hið safaríka og prótínríka gras er ekki eins og húsagarður, þarna er um náttúrufarslegt ferli að ræða sem við eigum ekki auðvelt með að lífga með höndum okkar. Þar að auki eru allar líkur á því að rof verði gríðarlega mikið við þessa hólma þegar vatnsstaða er lág. Fleira gæti ég talið til sem náttúrufræðingar hafa sagt mér að muni að öllum líkindum verða þessari hugmynd að fjörtjóni. Í því bréfi og svari sem hv. þm. Kristján Pálsson las upp kemur fram hinn góði ásetningur, sem ég met hjá Landsvirkjun að gera tilraunir með þetta, en Landsvirkjun hefur ekkert fast í hendi og hvað þá heldur um að þarna takist að ná góðum árangri. Ég ætla ekki að fara neinum gáleysislegum eða kersknislegum orðum um þessar hugmyndir, ég held að þar liggi einlægur hugur að baki, bæði hjá þeim sem sett hafa þessar hugmyndir fram og eins líka hjá Landsvirkjum í þeim svörum. Maðurinn getur því miður ekki sagt gæsinni fyrir verkum, mönnum datt það síðast í hug þegar átti að sökkva Þjórsárverum hvort gæsin vildi ekki gjöra svo vel og færa sig á svæði sem átti að vera annars staðar en hurfu frá þeim hugmyndum. Hvernig eru gæsarannsóknirnar gerðar? Gæsarannsóknirnar eru að stofni til gamlar. Þær gæsarannsóknir sem hafa verið gerðar eru byggðar á talningum að stofni til einu sinni á ári, þó svo þær hafi verið styrktar í nokkur skipti og þær hafa verið gerðar eins og sá sem það gerði sagði, ég stalst til að gera þær um leið og ég taldi hreindýrin. Þetta er talning á stofninum, dagspart, einu sinni, tvisvar eða þrisvar á sumrin eftir atvikum, yfirleitt einu sinni á sumri. Dagspartur einu sinni til tvisvar til þrisvar á sumri. Engar beitarrannsóknir. Samt hefur stofninn stækkað stórlega. Talað er um að þarna séu nauðbitin svæði, engar rannsóknir á beitinni. Engar rannsóknir. Engar ferlirannsóknir. Engar rannsóknir á hvenær gæsin kemur, hvert hún fer, og ekkert áhættumat sett fram um hvað muni gerast. Þetta er stofn sem við berum ábyrgð á. Hvað kallar þetta á? Þetta kallar að sjálfsögðu á mat á umhverfisáhrifum. En þingmenn ætla að sætta sig við þessa algjöru eyðu um svo ábyrgðarmikið mál og greiða atkvæði án þess að virkjunin fari í mat á umhverfisáhrifum og telja rúma viku í rannsókn umhvn. vera næga til þess að taka þessa ákvörðun. Virðulegi forseti. Fleiri vafaatriði komu fram í umhvn. frá virtum sérfræðingum, sérfræðingum sem enginn efast um, hvorki umhvn. né annars staðar, og vil ég þar nefna eitt nafn --- Þóra Ellen Þórhallsdóttir, prófessor við Háskóla Íslands --- enginn efast um orð hennar og heiðarleika. Hún kom með margar ábendingar til nefndarinnar. Ein af þeim ábendingum sem prófessorinn kom með til okkar var að ekki væri með fullnægjandi hætti sýnt fram á í skýrslu Landsvirkjunar hvaða áhrif rof og fok gæti haft á Eyjabökkum. Þar er annars vegar byggt á nokkrum rannsóknum á Íslandi og sömuleiðis á bandarísku módeli en prófessorinn lagði fram skýr rök og gögn þess eðlis að við hljótum að efast um málið. Hvað kallar þetta á? Þetta kallar á rannsóknir, þetta kallar á mat á umhverfisáhrifum. Ég ætla aðeins að draga fram eina mynd, hún er ekki tekin upp til þess að vera með slagorð eða hrakspár. En, virðulegi forseti, í þurrum árum fara saman tveir áhættuþættir. Það fara saman tveir áhættuþættir, vatnsstaðan í lóninu verður lág og landið er þurrt sem kemur undan vatningu, eða þornar fljótt. Þetta eru kjöraðstæður fyrir rofi og fok. Hverjar eru ríkjandi vindáttir við þessar aðstæður? Það er suðvestanáttin sem kemur þurr og hlý og oft nokkuð hvöss yfir Vatnajökul og hvert ber hún leirinn og sandinn nema að sjálfsögðu niður eftir gróðurhulunni í átt til byggðarinnar? Við erum að tala um gjörólíkar aðstæður því sem við værum að tala um ef þetta land væri lægra en ekki í 650 metra hæð. Hérna erum við með jaðarsvæði sem hefur að sjálfsögðu teygt sig til hins ýtrasta. Halda menn að röskun á þessu jafnvægi hafi engin áhrif? Ég er ekki að spá því sem kann þó að gerast að þarna teygi sig sandtunga úr botni uppistöðulónsins niður eftir hinu gróna svæði. Þar segir einhvers staðar í góðum kafla eða í góðum gögnum, sem ég kem ekki fyrir mig að vitna í með fullri vissu á þessu augnabliki að þá sé hægt eða þá verði að grípa til mótvægisaðgerða og bregðast við. Því miður, hæstv. forseti, eru aðstæður við Eyjabakka þannig að mjög erfitt er að bregðast við með nokkrum hætti. Innan við lónið er jökullinn og það er mjög erfitt að bregðast við uppblæstri og foki við þessar aðstæður. Það er öllum kunnugt, sem hafa komið nálægt þessu máli að lónið fer allt niður í átta ferkílómetra og allir vita þá hverjar aðstæðurnar eru. Hafa þingmenn ekki komið að jökuljarðvegi, jökulleir, hafa þingmenn ekki séð þetta? Ég er alinn upp á svæði sem er ekkert langt frá slíkum svæðum, ég hef haft þetta fyrir augunum, ég veit alveg um hvað við erum að tala. Við erum að tala um gríðarlega áhættu á jaðarsvæði sem við eigum e.t.v. ekki kost á að takast neitt á við. Þó að af öðrum ástæðum sé og aðrar aðstæður ætla ég að minna menn á það hvernig hefur mönnum gengið að takast á við sandfokið við Dimmuborgir. Og hefur þó verið eytt býsna miklum peningum þar. Það er að vísu við aðrar aðstæður að etja en menn sjá það þegar jaðarsvæðin inn við Eyjabakka fara að rofna, þá er voðinn vís. Hvað kallar þetta á? Þetta kallar á frekari rannsóknir og mat á umhverfisáhrifum. Við höfum ekki þá þekkingu sem réttlætir svo afdrifaríka ákvörðun. Herra forseti. Ég hef lagt mitt til að minnismerki um hraukana hafi verið reist í þingtíðindum og þingskjölum. Hraukarnir eru jökulmyndanir eða áhrif jökuls sem eru einstæðir á heimsmælikvarða. Þeir mynduðust við þær aðstæður að undir lok síðustu aldar gekk jökullinn mjög hratt fram í gróið land. Þar urðu til hraukarnir, nokkurs konar jökulgarðar eða bylgjuhreyfing, sem er jafnvel hvergi að finna í allri veröldinni. Fregnir hafa borist án tilvitnana um að slíkir hraukar eða sambærilegir séu á Svalbarða. Engin gögn hafa verið lögð fram um það. Mér er sagt af náttúrufræðingum að hraukarnir á Íslandi séu annarrar gerðar. Mikið er lítillæti okkar þingmannanna og lítillæti okkar Íslendinga um leið og við eyðileggjum hraukana að við getum hallað okkur á hliðina og sofnað rólega og sagt: Við skulum nú ekki hafa áhyggjur af þessu, hraukarnir eru til á Svalbarða. Það er meira lítillæti en ég get sætt mig við. Þessu á að fórna, ekkert mat á umhverfisáhrifum, engin tilraun gerð til að athuga hvort hugsanlegt væri að hafa lónið minna og reyna að verja 4--5 innstu kílómetrana sem eru verðmætastir. Ég ætla ekki að taka upp hina bráðsnjöllu og kersknislegu hugmynd hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að reka stálhlið niður inn við hraukana en það er von að hv. þm. hafi komið með slíka hugmynd í framhaldi af náttúrufræðifyrirlestrum sem hér hafa verið haldnir í þinginu.  Virðulegi forseti. Þó að ég hafi rakið hér hvert atriðið á fætur öðru sem snertir viðkvæm og verðmæt náttúrueinkenni sem ekki eru rannsökuð þá er það þó ótalið sem verst er. Það eru gróðurfarsrannsóknirnar. Ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að mér brá mjög í brún á þeirri rúmu viku sem við höfðum málið til umfjöllunar í umhvn., að sjá hversu gloppóttar þær rannsóknir eru. Mér fannst alltaf að dýralífsrannsóknirnar væru það sem mestar áhyggjur þyrfti að hafa af. Ég vissi eins og ég hef rakið hér að þær eru gloppóttar en mér kom aldrei til hugar að svæðið hefði verið jafnlítið rannsakað frá gróðurfarslegu sjónarmiði og raun ber vitni. Ég ætla ekki að vera með neinar ásakanir. Ég efast ekki um að þeir sem gerðu rannsóknirnar hafi gert þær af heiðarleika og vandvirkni. Þar á meðal voru færustu sérfræðinga okkar og ég geri ekki lítið úr vilja Landsvirkjunar til þess að gera þær rannsóknir sem best úr garði. En virðulegi forseti, við skulum tala hér sannleika málsins. Grunnurinn í þessum rannsóknum er 20 ára gamall. Þar eru fyrst og fremst grunnrannsóknir sem byggja á tegundatalningum sem fram hafa farið og staðháttalýsing en engar vistfræðilegar rannsóknir eru gerðar og þær hafa ekki verið endurnýjaðar. Landsvirkjun fékk ágætan grasa- og plöntufræðing, Ágúst H. Bjarnason, til að meta fyrri rannsóknir og gera ítarlegri rannsóknir. Ég met þessa tilraun Landsvirkjunar mikils en skelfilegt er að vita til að við skulum ekki hafa ítarlegri rannsóknir frá síðasta sumri um Eyjabakkana, ekki síst verðmætasta svæði Eyjabakkanna, hið innsta og hraukana og eyjarnar. Það er hörmulegt að síðasta sumarið sem þessi gróður fær að lifa með nokkurri vissu án þess að nærri komi vinnuvélar hafi ekki verið notað betur, a.m.k. af náttúrufars- og sögulegum ástæðum ef ég má orða það svo. Ef Landsvirkjun hefði notað þetta sumar og ekki látið vatnavexti í einhverja daga koma í veg fyrir það að kortleggja þetta svæði og gert þarna rannsóknir, ekki með einum manni heldur með nokkrum vísindamönnum sem hefðu tekið svæðið rækilega til rannsókna, ef þá hefði komið í ljós að þetta svæði og gróðurfar væri eins og fyrir 20 árum, þó það væru ekki vistfræðirannsóknir heldur fyrst og fremst tegundatalningar, þá stæðum við betur. En, herra forseti, við erum tómhent. Okkur vantar upplýsingar um Eyjabakkana. Ég spyr hv. þingmenn: Treysta þeir sér til að styðja á hnapp og taka ákvörðun sem varðar svo mikilsvert svæði án þess að hafa ítarlegri gögn um gróðurfarið á Eyjabökkum en raun ber vitni? Hvað kallar þetta á? Þetta kallar á mat á umhverfisáhrifum. Ég held því ekki fram að það eigi ekki að virkja þarna en við ættum aðeins að gera það á grundvelli bestu þekkingar og með bestu aðferðum. Það er ekki gert. Niðurstaða okkar, virðulegi forseti, sem stöndum að 2. minnihlutaáliti umhvn. er því að Fljótsdalsvirkjun eigi að fara í mat á umhverfisáhrifum. Það er meginniðurstaða okkar og sú efnislega niðurstaða er studd af þremur öðrum þingmönnum. Þessir fimm þingmenn eru efnislega samhljóða um sitt álit. Þessir fimm þingmenn eru að sjálfsögðu fleiri en hinir sem skrifa á 1. minnihlutaálitið. Það er hin mikilvæga niðurstaða. Í nefndinni eru fleiri þingmenn sem standa saman um þetta. Ég harma að menn hafi komið hér hvað eftir annað og reynt að tortryggja þessa niðurstöðu. Ég harma það að hv. þm. Kristján Pálsson hefur ítrekað komið í ræðustól og látið að því liggja að ég hafi með einhverjum hætti látið afstöðu mína í ljós á fundi með iðnn. þegar báðar þær nefndir hittust, umhvn. og iðnn. Það eru ósannindi og ósæmandi bera í þingsal, að bera upp á menn orð sem ekki hafa verið látin falla.

Hver er afstaða þingmannsins?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Kristján Pálsson kallar enn eftir afstöðu minni hér í þingsalnum. Mér finnst að með þessu sýni hann vanstillingu í þessu efni. Mín afstaða mun birtast þegar þar að kemur. 
             Virðulegi forseti. Fundur umhvn. og iðnn. var mjög ánægjulegur. Þar fluttu menn mál sitt af rökfestu og tilfinningu. Það var ánægjulegt og ég vil þakka hv. iðnn. og formanni hennar, hv. þm. Hjálmari Árnasyni, fyrir þann fund. En að slíkur fundur væri upplýsingafundur um atkvæði manna, jafnvel þó einhver slík orð hafi fallið, og þau orð ætti að bera inn í þingsalinn sem afstöðu þingmanna eru vinnubrögð sem ég kannast ekki við í þinghaldinu. Ég frábið mér þennan málflutning. Meginatriði í áliti okkar er eftirfarandi: ,,Í ljósi þeirrar óvissu sem ríkir um umhverfisáhrif Fljótsdalsvirkjunar telur 2. minni hluti nefndarinnar nauðsynlegt að fram fari mat á umhverfisáhrifum hennar, samkvæmt gildandi lögum, svo að tryggt sé að bestu fáanlegu upplýsingar og rannsóknir liggi til grundvallar ákvörðuninni um að virkja Jökulsá í Fljótsdal. Telur 2. minni hluti að skorti á að fullnægjandi rannsóknir séu fyrir hendi. Þá telur hann ekki síður mikilvægt að allri lagaóvissu varðandi framkvæmdirnar verði eytt.`` Þetta eru meginatriðin í niðurstöðu okkar. Nál. liggur hér fyrir stutt af þremur þingmönnum auk hv. þm. Katrínar Fjeldsted og þess sem hér stendur. Álitið hefur styrk af þeim stuðningi sem er efnislega samhljóða. Samstaðan sem í því birtist er í samræmi við umfjöllunina í nefndinni og niðurstöðu þeirra þingmanna í umræðunum við fyrri afgreiðslu málsins. Virðulegi forseti. Ég ætla hér ekki að ræða frekar en þegar hefur verið gert um lagaóvissu málsins. Það tengist ekki aðeins framkvæmdaleyfi, deiliskipulagi og byggingarleyfi. Það tengist líka tilskipunum frá Evrópusamstarfinu og ég hygg að hv. þm. Katrín Fjeldsted muni gera því ítarleg skil. Nál. okkar er ítarlegt. Að baki því liggja gögn og meginniðurstaðan er sú sem hér hefur margoft verið endurtekin: Málið er ekki fullbúið til afgreiðslu í þinginu og á að fara í mat á umhverfisáhrifum. Virðulegi forseti. Mig vantar gögn sem ég ætlaði að lesa. Á borðinu mínu liggja lögin um náttúruvernd, náttúruverndarlögin liggja hér á borði sessunautar míns, ef ég má biðja hv. þingmenn og forseta afsökunar meðan ég geri málhvíld.

Það er sjálfsagt að bera pappír til hv. þm.

Mér þykir vænt um það. Starf einnar nefndar var í fjölmiðlum metið af einum hv. þm. í kílóum. Mér þótti það í stíl við margt sem við erum að gera hér. Rökin eru í kílóum. Virðulegi forseti. Ég vil vitna í náttúruverndarlögin. Náttúruverndarlögin tóku gildi 1. júlí 1999. Í 37. gr. er fjallað um sérstaka vernd og þar er mörkuð stefnan varðandi landsvæði eins og Eyjabakkana, með leyfi forseta: ,,Eftirtaldar landslagsgerðir njóta sérstakrar verndar og skal forðast röskun þeirra eins og kostur er:`` Virðulegi forseti. Ég óska sérstaklega eftir því að hv. formaður iðnn. veiti því athygli 

Formaður iðnn. er óvenjuathugull maður.

Þess nýt ég nú þegar ég les fyrir hann 37. gr. náttúruverndarlaganna sem við samþykktum. Það voru tímamótalög í umhverfismálum á Íslandi og mikill sómi að því að Alþingi samþykkti þau, en þar segir í 37. gr.:

Ég vil vekja athygli hv. þm. á að ef prentað mál er lesið skal óska eftir heimild forseta.

Virðulegi forseti. Ég óska eftir heimild til að lesa 37. gr. náttúruverndarlaganna en þar segir svo: ,,Eftirtaldar landslagsgerðir njóta sérstakrar verndar og skal forðast röskun þeirra eins og kostur er: a. eldvörp, gervigígar og eldhraun, b. stöðuvötn og tjarnir, 1.000 m 2 að stærð eða stærri,`` --- þetta á við um Eyjabakkana. ,,c. mýrar og flóar, 3 hektarar að stærð eða stærri,`` --- þetta á líka við um Eyjabakkana. ,,d. fossar, hverir og aðrar heitar uppsprettur, svo og hrúður og hrúðurbreiður, 100 m 2 að stærð eða stærri, e. sjávarfitjar og leirur.`` Virðulegi forseti. Þetta hefur ekkert með afturvirkni laga um umhverfisáhrif að gera eða stöðu Fljótsdalsvirkjunar í því samhengi. Þetta hefur með hin bestu lög að gera. Þetta gildir um þennan gjörning og þá röskun sem þarna mun valdið hvað sem öllum virkjunar- og framkvæmdaleyfum líður. Við erum að ganga gegn því sem er einn af burðarásunum í náttúruverndinni. Ég vitna síðan aftur í lok 37. gr., með leyfi forseta: ,,Leita skal umsagnar Náttúruverndar ríkisins og náttúruverndarnefnda áður en veitt er framkvæmda- eða byggingarleyfi, sbr. 27. og 43. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997, til framkvæmda sem hafa í för með sér röskun landslagsgerða skv. 1. mgr. nema fyrir liggi aðalskipulag samþykkt eftir gildistöku laga þessara þar sem umsögn skv. 33. gr. liggur fyrir.`` Virðulegi forseti. Ljóst er að aðalskipulag á Eyjabakkasvæðinu hefur ekki legið fyrir né liggur það fyrir nú. Við erum að ganga gegn náttúruverndarlögunum. Það ætla menn að gera blákalt. Ég vil ekki segja að menn geri það samviskulaust því ég veit að menn hafa ríkar ástæður og gera þetta ekki ógrátandi eða með glöðu geði. Það veit ég. En mat þeirra er annað en mitt, lífssýn þeirra önnur en mín. Þeir eru tilbúnir að samþykkja þessar framkvæmdir, þeir hv. þm., án þess að þær fari í mat á umhverfisáhrifum. Ég er ekki tilbúinn til þess. Hæstv. forseti. Ég hef enn ekki komið að nokkru sem ég vil gera að umtalsefni varðandi Eyjabakka. Við höfum skrifað undir og tekið fulla ábyrgð á alþjóðlegum samningum um náttúruvernd og náttúrufar. Með því að fara í Fljótsdalsvirkjun án mats á umhverfisáhrifum erum við að brjóta þessa samninga. Hv. þm. geta yppt öxlum og sagt: Þetta eru ekki bindandi samningar og við getum gert það sem okkur sýnist. Engu að síður höfum við, siðferðilega og að mörgu leyti öðru, undirgengist að virða þessa samninga. Þarna er um að ræða, án þess að ég hafi farið nánar út í þá, svokallaðan Ramsar-sáttmála og Bernarsáttmálann. Við höfum tekið þátt í Ríó-ferlinu og ég hef áður getið um tengsl þessa máls við Evrópusamþykktir. Gegn öllu þessum ætlum við að ganga. Við ætlum ekki að taka þátt í því starfi sem við höfum undirgengist í samráði við aðrar siðmenntaðar þjóðir. Ég er ekki að spá því að Íslendingar verði bannfærðir. Ég hef þó sótt nokkra fundi og ráðstefnur þar sem þetta mál hefur á einhvern hátt komið til umræðu. Furða manna er mikil og menn spyrja: Hvað dregur ykkur til þessa gjörnings án þess að fara í hið lögformlega mat? Hver er neyð ykkar Íslendinga? Knýr neyðin svo hart dyra hjá ykkur að þið verðið að beita þessum aðferðum? Mér hefur orðið fátt um svör. Virðulegi forseti. Ég hef getið um að meta þurfi þessa framkvæmd alla í heild, bæði álverið og virkjunina. Ég hef undanfarið verið í sambandi við umhverfisfræðinga og umhverfisstofnanir í nágrannalöndum okkar. Það er samdóma álit þeirra að horfa eigi á þetta í heild sinni og einnig horfa til þeirra virkjana sem óhjákvæmilega munu koma í framhaldi af þessu. Ég vitna til þess að í lok hins fræga Hallormsstaðafundar, þar sem gengið var frá samkomulagi við Norsk Hydro, var viðtal í Morgunblaðinu við þáverandi ráðuneytisstjóra og aðalsamningamann Íslands, Þórð Friðjónsson, í Morgunblaðinu. Þar getur hann þess að arðsemi virkjunarinnar muni minnka á næstu 10 árum og þá verði þörf á að stækka hana til þess að hún standi undir þeim arðsemiskröfum sem gerðar eru. Af langri reynslu tek ég fullt mark á orðum Þórðar Friðjónssonar. Þá hlýtur að verða spurt, jafnvel þó arðsemi virkjunarinnar færi ekki minnkandi: Hvar á að virkja næst? Það vita allir. Að öllum líkindum verður virkjað í Kárahnúkum. Að sjálfsögðu áttum við þá strax að horfa til enda þessa máls og meta Kárahnúkavirkjun líka. Við áttum að sjálfsögðu að klára Bjarnarflagið og línulögnina, allt í einu vinnuferli. Fram hjá þessu er líka gengið. Hvernig halda menn að staðan verði eftir 10 ár ef arðsemi virkjunarinnar dvínar? Hvar stöndum við þá, Íslendingar og íslenskir fjárfestar, ef jafnvel fé úr lífeyrissjóðum okkar er undir í málinu? Hvað halda menn að þá verði gert? Að sjálfsögðu verður ekki hægt að standa gegn því að fara í frekari virkjanir. Mat á umhverfisáhrifum mun sennilega litlu breyta þar um. Þá höfum við tekið tvo dýrmætustu hluta landslagsheildarinnar, Eyjabakkana annars vegar og Dimmugljúfur og Kárahnúkasvæðið hins vegar. Það er verulegur munur á lífsviðhorfum mínum --- ég vil þar telja mig í hópi allmargra þingmanna --- og viðhorfum annarra sem finnst manngert umhverfi sambærilegt og jafnvel eftirsóknarverðara en það ósnortna. Ég vitna ekki í einkasamtöl. Ég veit að oft gera menn sér leik í léttri stríðni og gamansemi. En menn sem telja Dimmugljúfur fegurri og aðgengilegri þegar þau eru orðin þurr að mestu leyti, að ágætt sé að hafa þau þannig vegna þess að þá sé hægt að ganga inn þau, sjá náttúruna í allt öðru ljósi en ég. Menn sem sjá fossana þeim mun betri sé hægt að stýra þeim með einhverjum búnaði eins og krana sjá verðmæti ósnortins lands allt öðruvísi en ég. Við þurfum að huga að þessu þegar farið er út í þessa framkvæmd. Við þurfum að huga að því að við erum að fara út í á þar sem við eigum ekki afturkvæmt til sama lands. Því miður er málatilbúnaðurinn þannig að menn eru komnir í dýpra vatn en stígvélin þola. Menn eiga ekki nokkra leið aðra en að koma sér út í álinn þar sem hann er enn dýpri. Ég spái því að menn verði býsna blautir og hraktir þegar þeir koma upp hinum megin, fátækari og kaldari en áður en þeir lögðu í þennan hörmulega leiðangur. Allt þetta kallar á mat á umhverfisáhrifum. Virðulegi forseti. Í samtölum okkar við sérfræðinga hefur orðið ,,landslagsheild`` verið notað hvað eftir annað, enda á það sér stoð í náttúruverndarlögum og í grunnhugsun um náttúruverndarmál. Einn sérfræðinganna sem heimsótti nefndina hefur orðað það svo að landslagsheildin við Eyjabakka hafi náttúruverndargildi á heimsmælikvarða. Nú er ég ekki að tala um fegurðarmat. Ég ætla ekki að rifja upp nein orð um fegurð í því samhengi. Hin ósnortnu víðerni, gróðurvana öræfin --- þó þar séu stingandi strá þó við sjáum þau ekki þegar við lítum yfir --- hin svarta heild, áin með gróðri sínum, jökulinn að baki og síðan hin ægifagra drottning Snæfellið ásamt gróðurþekjunni órofinni allt til sjávar, er landslagsheild sem án tilvísunar til fegurðar hefur náttúruverndargildi á heimsmælikvarða. Þó að ég viðurkenni að vatn sé ekki ljótt þá er virkjun og spjöll á þessari landslagsheild slíkt sár, slíkur skaði og missir fyrir okkur að við ættum að láta allar framkvæmdir á svæðinu fara í mat á umhverfisáhrifum. Hæstv. forseti. Þó að ég hafi getið um landslagsheildina án tillits til fegurðar ætla ég undir lok máls míns að koma að fegurð svæðisins. Hvers virði er fegurðin okkur? Hefur fegurðin gildi? Er hún verðmæti? Hvernig metum við verðmæti? Við getum horft í huga okkar, til tilfinninga okkar, jafnvel til efnislegs mats okkar á ljóðum, höggmyndum, málverkum og útsýninu úr húsinu okkar o.s.frv. Flest af því sem ég nefni er einmitt hægt að verðleggja, listaverkin og útsýnið úr húsinu. Þegar við horfum til fortíðar, til bókmennta okkar, til ljóða skáldanna og finnum fyrir þeirri hrifningu, þeim tilfinningum sem þar koma fram og að þær tilfinningar eigi samsvörun í brjósti okkar, þá finnum við að þó að við getum ekki verðlagt ljóð Íslendinga þá hafa þau gildi. Fegurðin hefur gildi. Þau gildi hafa lengra líf og jafnvel meiri en hin efnislegu. Menn hafa ekki viljað taka tilfinningar og fegurð inn í þetta vegna þess að yfirleitt er lítið gert úr þeim þáttum. En tilfinningar upplýstra og heilbrigðra manna eru ekki hugarórar heldur afrakstur heilbrigðrar skynsemi, heilbrigðs mats og heilbrigðrar hugsunar og samskipta manns við mann --- manns við náttúru. Með því að fara í þessa virkjun án þess að með nokkrum hætti sé litið til þessara atriða og án mats á umhverfisáhrifum er verið að gera lítið úr og vanvirða tilfinningar fólks. Allir þekkja tilvitnanir um fegurðina úr bókum og ljóðum, sögum og kvæði um. Eitt af því sem okkur hefur öllum komið til hugar þó ég muni ekki eftir því að nein hafi haft það á orði er tilvitnun í Heimsljós Halldórs Laxness. Ég vil leyfa hv. þm. sem staddir eru í salnum og öðrum sem heyra mál mitt að rifja þau orð upp með mér. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Þar sem jökulinn ber við loft hættir landið að vera jarðneskt en jörðin fær hlutdeild í himninum. Þar búa ekki framar neinar sorgir og þess vegna er gleðin ekki nauðsynleg. Þar ríkir fegurðin ein ofar hverri kröfu.`` Það er einmitt, virðulegur forseti, þessi tilfinning sem maður fær þegar maður stendur á Eyjabökkum. Þar ber jökulinn við loft og maður finnur fyrir tilfinningum sem ekki verða verðlagðar með kílóvattstundum eða peningum sem boðnir eru í skiptum fyrir þær tilfinningar sem fyrir borð eru bornar með virkjunum. Ég var á Eyjabökkum með iðnn. og umhvn. Ég hef reyndar komið þar áður. Ég hef oft og tíðum farið langar ferðir og verið einn úti í náttúrunni. Ég dró mig út úr hópnum á Eyjabökkum og hlustaði á náttúruna. Í því hef ég nokkuð langa reynslu og einmitt þessi þögn, óspillta víðátta og ósnortnu víðerni sem vekja hjá manni tilfinningu sem ég er ekki tilbúinn að selja nema svæðið verði metið og sýnd sú virðing sem því ber. En eins og fegurðin ríkir ofar hverri kröfu á Eyjabökkum þá ríkir hér á Alþingi, ofar hverri kröfu sem sett er fram, virðingarleysi fyrir almenningi, virðingarleysi fyrir íslenskri náttúru, virðingarleysi fyrir komandi kynslóðum og þeim kröfum sem við eigum að gera til sjálfra okkar, þegar við hrifsum réttinn til að klára lögformlegan gjörning úr höndum almennings. Ég get ekki afsakað það fyrir mér eða öðrum. Hv. þm. Kristján Pálsson og aðrir þingmenn munu komast að því hvernig ég greiði atkvæði þegar þar að kemur.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir allítarlega ræðu um einn anga þessa máls, þ.e. náttúrufarið og fegurðina. Hlutverk iðnn. var einmitt að bera þá þætti saman við aðra sem snerta þetta mál í heild sinni. Ég vildi varpa þremur spurningum til hv. þm. um leið og ég þakka honum hlý orð í garð iðnn. Ég ítreka þakkir til hv. umhvn. fyrir hennar þátt í málinu. Hv. þm. nefndi ítrekað í ræðu sinni að umhvn. hefði einungis haft eina viku til að skoða málið. Hefur þá hv. þm. gleymt þeim tíma sem báðar nefndirnar fengu í september? Hefur ekkert gerst í málinu síðan? Iðnn. vann töluvert og hefur unnið nánast stanslaust í þessu síðan. Í annan stað vil ég spyrja varðandi tímann: Hvað telur hv. þm. að taka þurfi langan tíma til að fá niðurstöðu og taka ákvörðun? Í þriðja lagi, herra forseti, vegna fullyrðinga um að almenningi hafi verið haldið frá: Hefur þingmaðurinn ekki orðið var við greinar, aðsent efni, tölvupóst eða fengið símhringingar o.s.frv. frá almenningi?

Virðulegi forseti. Já, mér er það ljúft að þakka hv. iðnn. fyrir ánægjulegt samstarf og sérstaklega fyrir ferðina góðu sem við fórum saman og höfðum mikið gagn af. Ég reyndi að haga orðum mínum svo áðan að það skildist að ég var að tala um þann tíma sem við höfðum til gagnaöflunar hér á þingstaðnum og til öflunar frekari gagna og til þess að fá til okkar gesti og síðan að meta þessi gögn. Ég geri ekki lítið úr að við höfðum skoðað málið frekar, það er rétt, en það var fjarri því nóg eins og ég rakti. Hvað þarf langan tíma? Ég treysti mér ekki til þess að kveða upp úr um hversu langan tíma þarf til þess að leysa ýmis þau álitaefni sem krefjast svara og ég rakti bæði um náttúrufar og lagaóvissu. En sá tími er þess virði að honum sé eytt miðað við þá gríðarlegu hagsmuni og þær miklu deilur sem eru uppi í þjóðfélaginu um þetta mál. 
             Ég verð að svara þriðju spurninguni síðar.

Herra forseti. Ég vil enn rifja upp ágæta ferð, tveggja sólarhringa semínar, hv. iðnn. og umhvn. þar sem m.a. var dreift mjög miklu magni af gögnum og við hlýddum á afskaplega fróðlega fyrirlestra helstu sérfræðinga sem tengjast þessu máli. Ég fullyrði að a.m.k. flestir ef ekki allir þingmenn, bæði hv. þm. iðnn. sem og umhvn., og ég taldi að svo hefði verið að ávallt síðan, hefðu unnið að þessu máli, bæði við gagnaöflun til þess að fá heildarmyndina sem og að hlusta á rödd almennings og það var í rauninni það sem ég var að reyna að draga fram og benda á, en að hér hefði ekki verið um eina viku að ræða. Það finnst mér beinlínis ekki vera rétt. 
            

Virðulegi forseti. Ég held að við hv. þm. Hjálmar Árnason séum alveg sammála um hvernig við unnum að málinu. Það er hárrétt að við fórum inn á Eyjabakka og fengum margvísleg gögn í þeirri ferð og þar fram eftir götunum. En ég tek fram að magn er ekki sama og gæði.  Almenningur átti sáralítinn kost á að koma að þessu máli nema í einhliða skeytasendingum til nefndanna og almenningur nýtti sér það. Þar var ekki um neitt kæruferli að ræða eða neina þá kynningu á málinu eins og ef skipulagsstjóri hefði kynnt málið með gögnum, teikningum og ... 

Herra forseti. Þingmaðurinn fór nokkrum orðum um málsmeðferð og gagnrýndi harðlega þann skamma tíma sem umhvn. hefði haft til ráðstöfunar við umfjöllun málsins. Mér þykir rétt í tilefni af þessu að taka fram að málsmeðferð í þinginu var ákveðin í samræmi við formann umhvn. og með samþykki hans.

Virðulegi forseti. Það samráð var fólgið í bréfi sem iðnn. sendi umhvn. Þar var sagt að við hefðum tíma til 6. desember til þess að kanna það mál. Það var það samráð sem haft var við umhvn.

Herra forseti. Formanni umhvn. má vera kunnugt um og má muna enn umræður í þingflokki framsóknarmanna um þetta efni.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa stórgóðu ræðu sem hér var flutt af hv. formanni umhvn. Ég legg áherslu á að herra forseti hafi hlýtt á hana mjög gaumgæfilega því að hún snertir mjög alvarlega störf þingsins. Hv. þm. og formaður umhvn. nefndi 24 atriði -- svo taldist mér til en þó missti ég held ég úr --- sem á skorti að hefðu fengið eðlilega umfjöllun og því þyrfti að fara fram lögformlegt mat á umhverfisáhrifum. Þessi atriði voru lagaleg, umhverfisleg, alþjóðleg og ekki síst um að nefndin hefði alls ekki fengið tíma til þess að fjalla um málið eins og sem stærð þess krefur. Ég bendi hæstv. forseta á þessi orð. Og ég spyr hv. formann umhvn.: Getur við ekkert gert til að koma vitinu fyrir þessa iðnn.?

Virðulegi forseti. Ég efast ekki um að hv. þingmenn í iðnn., eins og hv. formaður gat um áðan, meta þetta mál á einhvern hátt og hafa gert það í endanlegri afstöðu sinni í málinu. Það er einungis við það mat sem leiðir skilja. Meiri hluti iðnn. vill fara í áframhaldandi framkvæmdir án þess að fara í þetta mat. Öll þau rök sem ég rakti hér áðan og lífsskoðun mín bendir til þess að við eigum að fara í þetta mat, að við séum að fórna slíkum hagsmunum að við getum ekki gert það án mats. Þarna skilja leiðir milli mín annars vegar og þeirra. En hvað við getum gert annað en standa hér og geta ekki annað veit ég ekki.

Herra forseti. Ég hlýt að ítreka það að hæstv. forseti þingsins hafi hlustað á þessa ræðu hv. formanns umhvn. þar sem hann rakti lið fyrir lið að við værum að fremja lögbrot, að við værum að ganga á rétt, að við værum að ganga á siðferðislega vinnuvitund Alþingis, að umhvn. og Alþingi fengju ekki nægan og eðlilegan tíma til að fjalla um þetta stórmál. Herra forseti. Síðan er verið að nefna það hér að einstakir þingmenn séu þegar búnir að ákveða hvernig þeir ætli að greiða atkvæði og þess vegna skipti ekki máli hvað sagt sé. Ég bendi hæstv. forseta á að þingið þarf mun meiri tíma til að fjalla um þetta mál eins og formaður umhvn. leggur áherslu á.

Þar sem hv. þm. virðist hafa verið í andsvörum við forseta vil ég taka fram að þingið hefur að sínu leyti greitt fyrir störfum iðnn. og umhvn. með því að gera þeim mögulega vettvangskönnun eystra.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu beina þingmenn orðum sínum til forseta og það tel ég að hv. þm. hafi gert þó svo ég vissi að þær þakkir sem hann flutti voru ekki forseta ætlaðar heldur þeim sem hér stendur og vil ég endilega að þar fari ekki neitt á milli mála. Ég vil þakka þær undirtektir sem ég fékk frá hv. þm.

Herra forseti. Ég vil bara upplýsa að í umhvn. var ekki beðið um lengri frest til þess að fara yfir gögn málsins.

Þetta er rangt.

Ef hv. þm. vill hlusta þá var ekki 

Formlega?

Nei, það var ekki farið formlega fram á það.  
             Hér hefur verið gert mikið úr því að tvö álit, minnihluta\-álitin, hafi í rauninni myndað eitthvert meirihlutaálit og síðan hefur verið haft orð á því að ég hafi verið að bera eitthvað á torg sem hv. nefndarmenn í umhvn. sögðu í iðnn. um afstöðu sína til málsins og að það væri einstakt að slíkt væri gert.

Og sögðu ekki.

Hv. þm. Katrín Fjeldsted sagði þetta og hefur ekki þrætt fyrir það. Aftur á móti ætla ég að fá að lesa aðeins, herra forseti, úr smátilvitnun í þeirra eigin greinargerð þar sem þau vitna í upplýsingar um að Ágúst Bjarnason grasafræðingur 

Virðulegi forseti. Það er ómótmælanlegt að hv. þm. Kristján Pálsson hefur borið inn í þingsalinn orð um afstöðu mína um atkvæðagreiðslu, orð sem ég sagði aldrei. Ég gaf ekki neina skoðun upp á þessum fundi. Hann vildi draga einhverjar ályktanir af því að ég hefði setið við hliðina á öðrum þingmanni sem hann þóttist síðan geta vitnað í. Þetta er á móti öllum starfsreglum og ég hef engar upplýsingar gefið í iðnn. um þetta efni og ég mótmæli þessum málflutningi. Varðandi ferðir Ágústs H. Bjarnasonar grasa- og plöntufræðings þá vil ég benda á að hér er ekki um neinar kjaftasögur að ræða. Álit okkar gerir grein fyrir því sem stóð í skýrslu þess ágæta manns. Þar kemur ekkert fram um að hann hafi farið inn á Eyjabakka, ekki stafkrókur. Við fengum hins vegar að frétta að hann hefði farið þangað en þess er í engu getið í skýrslunni, hvorki í rannsóknarniðurstöðum né almennum ályktunum.

Ég vil bara segja, herra forseti, að mér finnst ómerkilegt af formanni umhvn. að taka kjaftasögur inn í álit sitt og segja það einhverjar yfirlýsingar frá fólki sem hafi komið á fund nefndarinnar. Og að ekki hafi verið greint frá afstöðu manna um einstök mál í nefndum er alveg út í bláinn. Það hefur oft komið fram hver afstaða manna er gagnvart málum. Skárra væri það líka. Þingmenn eru hér til að taka afstöðu. Hún er varla neitt leyndarmál eða er það, hv. þm. Ólafur Örn Haraldsson?

Hæstv. forseti. Við skulum hafa tvennt alveg ljóst. Á fundi iðnn. gaf ég ekki upp neina afstöðu til þessa máls og þaðan af síður hvernig ég mundi greiða atkvæði. Ég mótmæli þeim málflutningi að bera slíkt inn í þingsalinn og þá heldur að gera mér upp einhverjar skoðanir.

Er þetta viðkvæmt?

Í öðru lagi vil ég láta koma fram að í skýrslu Ágústs H. Bjarnasonar stendur að hann hafi ekki komist inn á Eyjabakka vegna vatnavaxta. 

Þetta hefur þá verið kjaftasaga.

Þetta kom sem sagt ekki fram í skýrslunni hans en kom e.t.v. fram síðar. Við höfum í engu haft hann að ómerkingi og ég virði það ef hann hefur farið þangað. En það kom með engum hætti fram og við höfum á engan hátt misgjört við þann ágæta mann.

Það stendur hérna í áliti 2. minni hluta.