Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef nýverið skýrt frá því í báðum deildum Alþingis, að ríkisstjórnin bíði tillagna frá Landssambandi ísl. útvegsmanna og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna um, hvaða verð þessir aðilar teldu nauðsynlegt, að bátaútvegurinn fengi fyrir afla sinn og frystihúsin fyrir vinnslu sína til þess að rekstur þessi yrði hallalaus. Lýsti ég því yfir, að fyrr en slíkar tillögur lægju fyrir, væri ríkisstj. að sjálfsögðu ekki auðið að átta sig á, hverjum tökum bæri að taka málið, og þ. á m. hvort hægt mundi að tryggja með bráðabirgðaráðstöfunum, að útgerð gæti hafizt upp úr áramótum eða hvort bíða yrði róttækari ráðstafana í samræmi við fyrirætlanir Sjálfstfl., ef hann hefði náð meiri hluta á Alþingi við kosningarnar í haust. En það er mikið verk og vandasamt að ganga endanlega frá slíkum tillögum. Jafnframt gat ég þess, að vel mætti svo fara, að ríkisstj. treystist ekki til að gera tillögur til Alþingis í þessum efnum fyrr en henni hefði unnizt nokkur tími til að athuga álitsgerð útvegsmanna og frystihúsaeigenda og ræða málið við þessa aðila. Er það og kunnara en frá þurfi að segja, að undanfarin ár hafa samningar um þessi efni staðið yfir vikum og mánuðum saman milli stjórnarinnar og útvegsins, áður en stjórnin treystist til að flytja álit sitt og tillögur inn á Alþingi. Hinn 15. þ. m. bárust stjórninni tillögur Landssambands ísl. útvegsmanna, en tillögur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna ekki fyrr en í gær. Ríkisstjórnin hefur þess vegna, enn sem komið er, tæplega getað gert sér tölulega grein fyrir því, hvaða baggar væru bundnir ríkissjóði, ef ábyrgð yrði tekin samkvæmt þeim óskum; er nú hafa verið bornar fram. En þó virðist málið liggja nægilega skýrt fyrir til þess, að stjórnin telur rétt að tilkynna Alþingi, að henni sé ekki auðið, án frekari rannsókna og samninga, að gera ákveðnar tillögur um viðunandi lausn. Þessu til rökstuðnings eru meðal annars eftirfarandi staðreyndir: 1) Afkoma ríkissjóðs á árinu 1949 hefur orðið miklu lakari, en gert var ráð fyrir, er fjárlög voru sett. Hefur orðið greiðsluhalli, sem nemur mörgum tugum milljóna, og mun hæstv. fjmrh. ræða það og skýra í fjárlagaræðu sinni í dag. 2) Í fjárlagafrv. því, er nú liggur fyrir Alþingi, er ekkert ætlað til verðuppbóta á útfluttri framleiðsluvöru landsmanna, enda er það eindregin skoðun Sjálfstfl. og raunar margra annarra, að hverfa verði af þeirri braut. 3) Kröfur útvegsins eins og þær liggja fyrir mundu kosta ríkissjóð yfir 95 milljónir króna, samkvæmt bráðabirgðaútreikningum fiskábyrgðarnefndar, og er þá gert ráð fyrir sama aflamagni og verðlagi á erlendum markaði sem á þessu ári. Veit ég að vísu, að útvegsmenn mundu sætta sig við eitthvað lægra verð, en útreikninga sína hafa þeir byggt á því, að ábyrgðarverðið hækki úr 65 aurum í 104 aura fyrir kílóið af slægðum fiski með haus. En hitt er jafnvíst, að án mikillar hækkunar bæði sjómönnum og útvegsmönnum til handa getur útvegurinn ekki hafizt. Sést það bezt á því, að frá því að fiskábyrgðarlögin voru sett í árslok 1946, hefur vísitalan hækkað allverulega. Hefur þó verið varið mörgum milljónatugum úr ríkissjóði til að greiða hana niður. Jafnframt hafa orðið miklar grunnkaupshækkanir. - Samkvæmt skýrslu, er ég hef fengið frá Vinnuveitendasambandi Íslands, nema þær víða milli 20 og 30% og allt upp í 42%, auk aukinna fríðinda. En ákvæðisvinnutaxtar hafa á þessu tímabili hækkað mjög mikið. Sem dæmi nefni ég, að hækkun þessi er í Reykjavík við fiskþvott frá 51–63% og við síldarsöltun 32%. Af þessu sést, að kapphlaupið milli kaupgjalds og verðlags hefur haldið mjög hratt áfram. Verður því ekki komizt hjá að rétta hag útvegsins. Skal ég aðeins nefna, að þótt hækkunkröfur útvegsins yrðu ekki teknar til greina nema að hálfu leyti, mundu útgjöld ríkisins af slíkri ábyrgð samt verða yfir 70 millj. kr. Mun reynast ærið erfitt að benda á nýja skatta fyrir þessum útgjöldum, þótt eigi yrðu meiri en 70 millj. kr., hvað þá 95 milljónir. Þá hafa útvegsmenn og borið fram óskir um sömu gjaldeyrisfríðindi sem þeir urðu aðnjótandi á þessu ári, sem og að fríðindi þessi yrðu látin ná til fleiri vörutegunda. 4) Sem kunnugt er, hafa nær allir hinna eldri togara legið við festar nú um langt skeið, sakir undangengins hallarekstrar þeirra. Nú hefur Landssamband ísl. útvegsmanna borið fram óskir um aðstoð þessum skipum til handa og jafnframt sýnt fram á, að fiskframleiðslan er allmiklu ódýrari á þeim, en vélbátunum. Ef verðuppbótaleiðin yrði farin, er hæpið, að auðið yrði að vísa þessum óskum á bug, en yrðu þær teknar til greina, mundu útgjöld ríkissjóðs enn aukast um milljónatugi. - Rétt þykir og að geta þess, að Landssamband ísl. útvegsmanna hefur skýrt stjórninni frá því, að mikill halli hafi orðið á rekstri margra nýsköpunartogaranna að undanförnu, svo að afkomuhorfur þessara nýtízku fyrirmyndarskipa eru nú einnig orðnar uggvænlegar, ef ekki rætist fljótt úr og betur en líkur benda til. 5) Fyrir Alþingi liggja nú margvíslegar kröfur um aukin útgjöld ríkissjóðs, þ. á m. um 20% bráðabirgða kauphækkun til starfsmanna ríkisins. Er það í samræmi við framkvæmdir fyrrv. stjórnar á þingsályktun frá 18. maí síðastl. Verður vart hjá þeim útgjöldum komizt, enda ekki þess að vænta, að starfsmenn ríkisins uni því lengur að vera einir settir hjá, þegar allar aðrar stéttir fá hækkanir og sumar árlega. Það er ófrávíkjanleg krafa Sjálfstfl., að fjárlög verði afgr. greiðsluhallalaus, enda vitað, að án þess er ekki hægt að stöðva vöxt dýrtíðarinnar, en síðustu þrjú árin hefur skort um 175 milljónir króna á, að svo hafi verið. Ríkisstjórnin getur því ekki, án þess að henni gefist tími til nokkurrar íhugunar á þessu viðhorfi, sem án efa er skuggalegra en menn hafa átt von á, gert rökstuddar tillögur til Alþingis um, hversu snúizt skuli við því. Mun ríkisstjórnin þó vegna hinnar brýnu nauðsynjar á því að forðast drátt á málinu viðhafa allan þann hraða, sem auðið er. Mun stjórnin vinna sleitulaust að því, ásamt sérfræðingum þeim, er hún hefur sér til aðstoðar. Hlé á fundum Alþingis um jólin er á þessu stigi málsins sízt til tafar, enda hafa hæstv. forsetar Alþingis ákveðið fundarhlé í samráði við stjórnina. Stjórnin mun leggja tillögur í málinu fyrir Alþingi svo fljótt sem auðið er eftir áramótin, hvort heldur sem þær hníga að bráðabirgðalausn sem undanfara róttækari tillagna eða hinar síðarnefndu verða lagðar fram, og þá eins fljótt og við verður komið án slíks undanfara. Ég hef talið rétt og raunar skylt að bregða upp þessari ófullkomnu mynd úr atvinnu- og fjármálalífinu í því skyni, að þingmönnum og þjóðinni allri gefist kostur á að virða hana fyrir sér. Tillögur þær, er ríkisstjórnin mun bera fram, ber að skoða í ljósi þessara staðreynda. Leyfi ég mér að vænta þess, að Alþingi geri sér ljóst, að nú ríður meira á samhentu liði til þess að ráða fram úr örðugleikunum en brigzlyrðum og metingi um, hvort betur eða miður hafi reynzt heilræði eða bjargráð eins eða annars.

forseti (StgrSt): Hv. alþingismenn. Utanbæjarþingmenn hafa mjög eindregið óskað eftir því við forseta, að hlé verði á fundum Alþingis um jólin, eins og venja hefur verið. Forsetar sneru sér til hæstv. forsrh. og tjáðu honum, að þeir hefðu löngun til þess að verða við þessum óskum, ef ríkisstj. teldi ekki þörf vera á, að þingið héldi áfram störfum yfir hátíðirnar. Ríkisstj. kvaðst fyrir sitt leyti ekki óska eftir því, að fundir yrðu haldnir í Alþingi milli jóla og nýárs, þar sem hún gerði ekki ráð fyrir, að tillögur í aðkallandi vandamálum yrðu tilbúnar til þess að leggjast fyrir Alþingi fyrr, en upp úr áramótum. Þess vegna er ákveðið. að þinghlé, sem væntanlega verður gefið, er lokið er störfum í deildum Alþingis í kvöld eða nótt, verði til 4. jan. 1950. Næsti fundur verður haldinn miðvikudaginn 4. jan. 1950, en verður að öðru leyti boðaður með dagskrá. Ég vil leyfa mér að óska hv. utanbæjarþingmönnum, sem nú halda heim til átthaga sinna og ástmenna, góðrar heimfarar og góðrar heimkomu. - Alþingismönnum öllum óska ég gleðilegra jóla og nýárs. Þá vil ég óska þess og vona, að við hittumst öll heil til starfa, þegar fundir hefjast hér á nýju ári.



Herra forseti. E`,g vil leyfa mér fyrir hönd allra alþingismanna að þakka hæstv. forseta góðar óskir í garð þm., og vil ég fyrir hönd þeirra óska honum gleðilegra jóla og góðs árs. Tökum allir undir þær óskir, að við megum hittast heilir til nytsamlegra starfa á nýju ári, og vil ég biðja hv. þm. að standa á fætur til að taka undir þær óskir. - Þm. risu úr sætum.

Forseti (StgrSt): Ég vil þakka hæstv. forsrh. góðar óskir í minn garð og endurtek mínar fyrri.



Herra forseti. Háttvirtu hlustendur. Vegna þess, að stjórnarskipti urðu 6. þ. m., hefur það komið í minn hlut að þessu sinni að gera grein fyrir afkomu ríkissjóðs undanfarið og skýra frumvarp það til fjárlaga, sem fyrrv. fjmrh. hefur lagt fyrir Alþingi. Ég mun ekki á þessu stigi bera fram neinar breytingar við frv., en mun ræða það síðar við hv. fjvn. í samræmi við þá stefnu í fjármálum ríkisins, sem ég tel að eigi að fylgja eins og sakir standa og síðar kemur fram í þessari ræðu. Ég mun skipta ræðunni í þrjá höfuðkafla og gera í fyrsta lagi grein fyrir afkomu ársins 1948, því næst mun ég gefa bráðabirgðayfirlit um afkomu yfirstandandi árs og að síðustu ræða frv. til fjárlaga 1950 og ýmsar ráðstafanir í sambandi við fjárhag landsins og fjárhagsástandið yfirleitt. Stefna ríkisvaldsins í fjármálum hefur áhrif á allt atvinnu- og fjármálalíf landsins. Þess vegna er nauðsynlegt við slíkt yfirlit sem þetta að geta myndað sér ljósa skoðun um það, hvernig fjármálastefna ríkisvaldsins undanfarið hefur verið og hvaða áhrif hún hefur haft í atvinnu- og fjármálum þjóðarinnar. Það er svo hlutverk Alþingis að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til leiðréttingar því, sem aflaga kann að fara, svo að ekki sé tefit hagsmunum þjóðarinnar í hættu. Ríkisreikningurinn 1948: Ég mun fyrst gera grein fyrir afkomu ársins 1948. Reikningur fyrir það ár liggur nú fyrir og verður afhentur fjvn. til athugunar, eins og venja er til. Það, sem einkennir afkomu þessa árs, er, að rekstrarreikningur sýnir rúmlega 8 millj. kr. hagnað, en sjóðreikningur sýnir mikinn halla, eða 69 millj. kr., sem er að mestu leyti raunverulegur greiðsluhalli fjárlaganna, þegar frá er dregið lán til ýmissa fyrirtækja af Marshallláni, er nemur rúmlega 12 millj. kr. Þessi mikli greiðsluhalli stafar af margs konar greiðslum, sem ríkissjóður hefur neyðzt til að standa straum af, og kem ég að því síðar. Rekstrartekjur ársins voru áætlaðar kr. 221411150, en urðu 264697827, eða kr. 43286677 fram yfir áætlun. Rekstrarútgjöld urðu kr. 25647123500, í stað áætlunar fjárlaga kr. 22108417100, og var greitt umfram áætlun kr. 3538706400. Verður því rekstrarhagnaður aðeins kr. 822659200. Tekjur í einstökum greinum urðu sem hér segir: 2. grein. Skattar og tollar. Fjárlög Reikningur Umfr. fjárlög Tekju- og eignarskattur 40000000.00 58016928.03 18016928.03 Stríðsgróðaskattur (hluti ríkissjóðs). 3000000.00 4256764.63 1256764.63 Vörumagnstollur 18000000.00 22924012.13 4924012.13 Verðtollur 60000000.00 58048675.03 =1951324.97 Innflutningsgjald af benzíni 4000000.00 3556636.71 =443363.29 Gjald af innl. tollvörum 3000000.00 5749343.83 2749343.83 Söluskattur 19000000.00 16741352.13 =2258647.87 Fasteignaskattur 600000.00 692003.90 92003.90 Lestagjald af skipu 120000.00 243406.00 123406.00 Bifreiðaskattur 3300000.00 3544387.14 244387.14 Aukatekjur 1600000.00 2044318.50 444318.50 Stimpilgjald 4000000.00 5311889.22 1311889.22 Vitagjald 800000.00 853974.86 53974.86 Leyfisbréfagjald 150000.00 102977.28 =47022.72 Erfðafjárskattur 300000.00 605841.81 305841.81 Veitingaskattur 1000000.00 2694522.84 1694522.84 158870000.00 185387034.04 26517034.04 - Endurgr. tekjur, fellt úr eftirst. og hækkun eftirst 6876727.24 6876727.24 Kr.158870000.00 178510306.80 19640306.80 3. grein A. Tekjur af rekstri ríkisstofnana. Fjárlög Reikningur Umfr. fjárlög Landssíminn 694500.00 2483340.72 1788840.72 Áfengisverzlunin 42000000.00 52893255.92 10893255.92 Tóbakseinkasalan 17500000.00 23685338.64 6185338.64 Ríkisútvarpið og viðtækjaverzl. 937185.00 1681555.93 744370.93 Ríkisprentsmiðjan 314749.00 238897.15 =75851.85 Trésmiðjan 16291.00 13182.91 =3108.09 Áburðarsalan 178299.94 178299.94 Grænmetisverzlunin 133107.55 133107.55 Landssmiðjan 145318.11 145318.11 Ríkisbúin: 194382.88 194382.88 61462725.00 81646679.75 20183954.75 - Halli póstsjóðs 714081.53 714081.53 Kr. 61462725.00 80932598.22 19469873.22 3. grein B. Tekjur af fasteign (Arnarhváll) 10000.00 3254.45 =6745.55 4. grein. Vaxtatekjur 968425.00 1805186.51 836761.51 5. grein. Óvissar tekjur 100000.00 3446481.53 3346481.53 Tekjur samtals 221411150.00 264697827.51 43286677.51 Gjöldin urðu svo sem hér segir: Fjárlög Reikningur Umfr. fjárlög 7.gr. Vextir. 5363543.00 6457513.73 1093970.73 8. – Forsetaembættið 287482.00 330412.24 42930.24 9. – Alþingiskostnaður 1515576.00 2238799.51 723223.51 10. – I. Stjórnarráðið 2845450.00 3558096.79 712646.79 10.–II. Hagstofan 359751.00 337909.45 =21841.55 10. - III. Utanríkismál 1386100.00 2822173.21 1436073.21 11. – A. Dómgæzla og lögreglustj. 10433184.00 12012411.01 1579277.01 11. – B. Opinbert eftirlit 853105.00 2483543.61 1630438.61 11. – C. Kostn. v/innh. tolla og skatta 4681383.00 5485357.95 803974.95 11. – D. Sameiginl. kostn. við embættisrekstur 850000.00 1318903.02 468903.02 12. – Heilbrigðismál 10222490.00 11994410.54 1771920.54 13.–A. Vegamál 21491100.00 25224155.78 3733055.78 13. – B. Samgöngur á sjó 3342000.00 5504126.63 2162126.63 13. – C. Vitamál og hafnargerðir 8703790.00 7410719.86 =1293070.14 13. – D. Flugmál 1810825.00 2312257.90 501432.90 14. – A. Kirkjumál 3274550.00 3583769.77 309219.77 14. – B. Kennslumál 27355313.00 29495489.84 2140176.84 15. – A. Söfn, bókaútgáfa og listir 2579965.00 2670207.63 90242.63 15.–B. Rannsóknir í opinb. þágu 3811758.00 3731400.10 =80357.90 16.–A. Landbúnaðarmál 16783187.00 17069223.78 286036.78 16. – B. Sjávarútvegsmál 1013500.00 1005676.54 =7823.46 16. – C. Iðnaðarmál 651220.00 563720.00 =87500.00 16. – D. Raforkumál 5110000.00 5696807.23 586807.23 17. – Félagsmál 25642840.00 25290067.64 =352772.36 18. – Eftirlaun og tillag ti1 lífeyrissjóða 5216059.00 5928066.86 712007.86 19. – I. Dýrtíðarráðstafanir 55000000.00 65175024.37 10175024.37 19. – II. Óviss útgjöld 500000.00 2056192.75 1556192.75 22. – Heimildarlög 987008.07 987008.07 Sérstök lög 1294531.87 1294531.87 Þingsályktanir 129519.21 129519.21 Væntanleg fjáraukalög 2303738.55 2303738.55 221084171.00 256471235.44 35387064.44 Rekstrarhagnaður 326979.00 8226592.07 Kr. 221411150.00 264697827.51 Um tekjubálkinn í einstökum atriðum er þetta að segja: Skattar: Tekju- og eignar- og stríðsgróðaskattar hafa farið verulega fram úr áætlun, eða rúmlega 19 milljónir. Hins vegar mun söluskatturinn hafa staðizt áætlun, þótt 2 milljónir hafi ekki komið fyrr, en á reikning 1949. Fasteignaskattur og bifreiðaskattur hafa vel staðizt áætlun. En erfðafjárskattur og veitingaskattur eru hvor um sig helmingi hærri, en áætlað var. Tollar: Verðtollurinn hefur ekki alveg náð áætlun, og munar þar um 2 milljónum. Stafar þetta af því, að innflutningurinn hafði á árinu dregizt meira saman, en búizt hafði verið við, einkum innflutningur þeirra vara, sem mestan bera verðtoll. Vörumagnstollurinn hefur aftur á móti orðið hærri, en áætlað var og nemur hækkunin um 5 millj. kr. Innflutningsgjald af benzíni varð 31/2 millj. kr. í stað 4 millj., sem áætlað var. Gjald af innlendum tollvörum fór 2.7 millj. fram úr áætlun, sem stafar af tollhækkun á þessum vörum, sem fór fram á árinu. Aðrar tekjur, svo sem lestagjald af skipum, vitagjald og stimpilgjald, hafa farið nokkuð fram úr áætlun, sömuleiðis aukatekjurnar. Tekjur af rekstri ríkisstofnana: Segja má, að flestar ríkisstofnanir hafi skilað meiri rekstrarhagnaði, en áætlað var, og fer hagnaðurinn samtals rúmlega 20 millj. kr. fram úr áætlun. Áfengisverzlunin skilaði 59.2 millj. kr. hagnaði í stað 42 millj. kr., sem áætlað var. Tóbakseinkasalan skilaði 23.7 millj. kr., í stað 17.5 millj. kr. Landssíminn og ríkisútvarpið skiluðu mjög verulegum tekjuafgangi. Póstsjóður sýndi 714 þús. kr. rekstrarhalla, en á fjárl. var ekki gert ráð fyrir rekstrarhalla. Um gjaldabálkinn skal ég taka eftirfarandi fram, til skýringar á einstökum greinum: 7. gr. Vextir af lánum, umframgreiðsla kr. 1.093.970.73, stafar af auknum vöxtum vegna lausaskulda ríkissjóðs. Lausaskuldirnar voru í ársbyrjun 80.9 millj. kr., en voru í árslok 93.2 millj. kr. 9. gr. Alþingiskostnaður, umframgreiðsla kr. 723.223,51, stafar af vaxandi útgjöldum Alþingis og lengra þinghaldi, en árið áður. Árið 1947 stóð þing í 176 daga, en árið 1948 í 220 daga. 10. gr. Stjórnarráðið, umframgreiðsla kr. 712.646.79, stafar að nokkru leyti af hækkuðum vinnukostnaði hjá nokkrum ráðuneytum, sérstaklega félmrn., 131 þús., og ýmsum öðrum kostnaði ráðuneytanna (309 þús.). 10. gr. Hagstofan. Þar er reikningur lægri en fjárlög, sem nemur 22 þús. kr. Mér finnst skylt að taka það fram um þessa stofnun, að hún er mjög til fyrirmyndar um það, hvernig hún heldur sér innan þeirra marka, sem fjárlög setja um útgjöldin. 10. gr. Utanríkismál, umframgreiðsla kr. 1436073.21, stafar að nokkru leyti af vaxandi kostnaði við flest sendiráðin, af auknum kostnaði við þátttöku í alþjóðaráðstefnum og samninga um milliríkjaviðskipti og af kostnaði við húsnæði sendiráðsins í London. 11. gr. A. Dómgæzla og lögreglustjórn, umframgreiðsla kr. 1.579.227.01, stafar af auknum lögreglukostnaði, auknum kostnaði við landhelgisgæzlu (830 þús.), ásamt nokkrum smærri liðum. 11. gr. B. Opinbert eftirlit, umframgreiðsla kr. 1.630.438.61. Aukinn kostnaður kemur fram hjá bifreiðaeftirliti ríkisins (203 þús.), hjá eftirliti með skipulagi bæja (108 þús.), matvælaeftirliti (96 þús.). En rétt er að geta þess, að þessar eftirlitsstofnanir fá tekjur móti kostnaði. Kostnaður við eftirlit með viðskipta- og verðlagsmálum er þessi: Fjárhagsráð ................ kr. 914.499.38 Viðskiptanefnd .............- 887.427.76 Verðlagseftirlit ................ -62751.93 Skömmtunarskrifstofa.....-016.044.83 Kauplagsnefnd .............. - 15.089.20 Samtals kr. 3.460.513.10 Frá dregst, tekjur .......... –2.043.654.72 Kostnaður umfram tekjur.... kr. 1.416.858,38, sem kemur fram sem aðalumframgreiðsla á 11. gr. B. 11. gr. C. Innheimta tolla og skatta. Umframgreiðsla kr. 803974.95, liggur að mestu leyti í hækkuðum kostnaði við skattanefndir (615 þús.) og auknum rekstrarkostnaði skattstofunnar (116 þús.). 11. gr. D. Sameiginlegur kostnaður við embættisrekstur, umframgreiðsla kr. 468903.02, stafar af hækkun á símakostnaði og burðargjöldum hjá embættismönnum og opinberum stofnunum. 12. gr. Heilbrigðismál. Umframgreiðsla kr. 1771920.54. Útgjöld til berklavarna hafa farið kr. 580 þús. fram úr áætlun, styrkur til sjúkra manna og örkumla 833 þús. kr. fram úr áætlun. Umframgreiðsla á þessum tveimur liðum nemur 1.413 þús. kr. Laun héraðslækna hafa farið 177 þús. kr. fram úr áætlun, ásamt nokkrum smærri liðum. Annars má segja, að útgjöld séu innan rekstraráætlunar í reikningum spítalanna og heilsuhælanna, en tekjuáætlun þessara stofnana hefur reynzt of há, og því halli á rekstrinum nokkru meiri, en áætlað hafði verið. Til heilsuverndarstöðva í kaupstöðum hefur verið greitt 55 þús. kr. umfram áætlun. Hins vegar hefur ekki verið greitt nema 200 þús. af 300 þús. kr. fjárveitingu, til byggingar fjórðungssjúkrahúss á Akureyri. 13. gr. A. Vegamál. Umframgreiðsla kr. 3733055.78. Stafar það nær eingöngu af því, að viðhald og endurbætur vega hafa farið mikið fram úr áætlun, eða samtals rúmar 4 millj. kr. Hins vegar hafa ekki verið notaðar nokkrar fjárveitingar til brúargerða, sem koma til frádráttar. 13. gr. B. Samgöngur á sjó. Umframgreiðsla kr. 2162126.00. Tapið á rekstri strandferðanna hefur orðið miklu meira, en áætlað hafði verið. Áætlunin var 2,4 millj. kr., en rekstrarhallinn reyndist 4,6 millj. kr. Þess er þó að geta, að hagnaður af rekstri olíuflutningaskipsins „Þyrils,kr. 796.440.00, er dreginn frá tapi strandferðaskipanna, sem hefur þá raunverulega verið 5.4 millj. kr. 13. gr. C. Vitamál, hafnargerðir. Þar hafa útgjöldin reynzt 1.3 millj. kr. lægri en áætlað var. Stafar það af því, að fjárveitingar hafa víða ekki verið notaðar til fulls. Enn fremur vegna tekna af áhaldaleigu o.fl., 627 þús. kr., sem ekki er gert ráð fyrir í fjárl. 13. gr. D. Flugmál. Umframgreiðsla kr. 501.432.00. Stafar það af hækkun á stjórnarkostnaði og sameiginlegum kostnaði 187 þús. kr., ásamt ýmsum öðrum kostnaðarliðum, sem fara fram úr áætlun. Fyrning er færð með 371 þús., sem ekki virðist tekið í fjárlög. Hins vegar er ekki notað 90 þús. af fjárveitingu til rekstrar fjarskiptistöðvar, og talsverður hluti af fjárveitingu til viðhalds flugvalla utan Reykjavíkur,. Tekjur af flugvöllunum hafa farið fram úr áætlun, en hins vegar hefur vaxið kostnaður við flugumferðarstjórn. 14. gr. A. Kirkjumál. Umframgreiðsla kr. 309219.00, sem stafar af auknum kostnaði við endurbætur á gömlum íbúðarhúsum á prestssetrum og of lágt áætlaðri verðlagsuppbót. 14. gr. B. Kennslumál. Umframgreiðsla kr. 2140176.00. Verðlagsuppbót kennara í föstum skólum hækkar um kr. 2257885.00, sem stafar af vantalinni verðlagsuppbót (sjá fjárlagafrv. 1949). Styrkur til byggingar barnaskóla, ekki notað nema 2,2 millj. af 3,5 millj. fjárveitingu. Endurgreiðsla á 1/4 af kostnaði barnaskóla hefur orðið 1,1 millj. í stað 0,7 millj. kr. áætlati. Grunnlaun héraðs- og gagnfræðaskóla, ásamt dýrtíðaruppbót, hefur hækkað um 400 þús. kr., og hluti ríkissjóðs af öðrum kostnaði þeirra skóla um 643 þús. kr. Hins vegar hefur ekki verið notað 655 þús. kr. af fjárveitingu til stofnkostnaðar héraðs- og gagnfræðaskóla. Að öðru leyti virðist ekki um stórvægilegar breytingar að ræða frá áætlun fjárlaga á þessari grein. 16. gr. Landbúnaðarmál. Umframgreiðsla kr. 286.036.00. Jarðabótastyrkurinn hefur farið 626 þús. kr. fram úr áætlun. Hins vegar voru ekki notaðar að fullu fjárveitingar til fyrirhleðslu Þverár (175 þús. kr.), til vélasjóðs (70 þús.), til skóggræðslu (82 þús.) og til byggingar nýrra mjólkurstöðva (88 þús.). 16. gr. D. Raforkumál. Umframgreiðsla kr. 586.807.00 Mismunur kemur fram bæði á áætluðum tekjum og gjöldum, en heildarmunur er ekki mikill. Fjárveiting til nýrra raforkuframkvæmda (styrkur til stofnkostn. héraðsveitna) fór nærri 700 þús. kr. fram úr áætlun. Annars virðist ekki sérstök ástæða til að gera að umræðuefni ýmsa liði greinarinnar í þessu yfirliti. 17. gr. Félagsmál. Greiðslur á þessari grein eru nokkru lægri, en áætlun fjárlaga, sem var 25,6 millj. kr., en greiðslurnar námu 25,3 millj. kr. Yfirleitt eru greiðslurnar að mestu í samræmi við fjárlögin. Af fjárveitingu til byggingarsjóða kaupstaða og kauptúna hefur ekki verið notað 270 þús. 18. gr. Eftirlaun og tillag til lífeyrissjóða. Umframgreiðsla kr. 712.007.00. Mismunurinn liggur í hærra framlagi til lífeyrissjóða en áætlað hafði verið, og nemur það 421 þús. kr. Stafar af of lágri áætlun. Enn fremur verðlagsuppbót á greiðslur úr lífeyrissjóði embættismanna, 210 þús. kr., sem ekki er gert ráð fyrir í fjárl. 19. gr. Dýrtíðarráðstafanir. Umframgreiðsla kr. 10.175.024.00. Þessi liður hefur jafnan verið nokkuð lauslega áætlaður, og var veitt í fjárl. 55 millj. kr. í einu lagi til alls konar dýrtíðarráðstafana. Ég vil því skýra frá því, hvernig þessi útgjöld sundurliðast. A. Innanlandsneyzla: Endurgr. v/ kjötneyzlu 20/9 '45 til 20/9 '46 11160.55 - - 20/9 '46 til 20/9 '47 72671.15 - - 20/9 '47 til 20/9 '48 21369455.90 21453287.60 Til verðlækkunar á kjöti (framleiðsluráð landb.>. 4576047.92 26029335.52 Til verðlækkunar á mjólk. 4744146.06 - - „ísl. smjöri 3305193.28 - - „erl. - 3780439.81 - - „smjörlíki 4046914,90 - - „kartöflum 2003389.58 - - „saltfiski 701725.85 44611145.00 B. Útflutningsuppbætur: Kjötframleiðsla haustið 1947 3766502.88 Ull, framleiðsla 1943-1945 1036652.20 Fiskábyrgð vegna framl. 1947 692374.80 - - - 1948 13799934.49 Vetrarlýsi 1947-1948. 1268415.00 20563879.37 Samtals kr. 65175024.37 Greiðslur samkvæmt heimildarlögum. Samtals 987 þús. Af því eru stærstu gjaldaliðirnir: Til ferjuhafna . .. . .. . ... 120 þús. – byggingar sjóm.heimilis í Vestm. . . 100 - brimbrjóts í Bolungavík . ....... 355 Vegna vegabóta í Rauðasandshreppi ... 100 (í viðurk.skyni fyrir björgunarafrek) Greiðslur skv. sérstökum lögum 1.3 millj. kr. Stærstu gjöldin undir þessum lið eru þessi: Lög nr. 98 '33, um prestakallasjóð . . 108 þús. Lög nr.114'40, um lífeyrissj. ljósmæðra 163 – Lög nr. 7 '45, um jarðr.samþ. í sveitum 139 – Lög nr. 24 '45, um flugvelli og lendingarstaði fyrir flugvélar .... 155 – Lög nr. 27 '45, um eyðingu á rottum .. 252 – Lög nr. 128 '47, um fiskábyrgðarnefnd 96 – Greiðslur vegna þingsályktana, 129 þús. Stærsta greiðslan er vegna byggingar Breiðafjarðarbáts, 100 þús. Hitt er kostnaður vegna Alþingissögu og smákostnaður vegna fiskflutninga. Væntanleg fjáraukalög, 2.3 millj. kr. Stærstu liðirnir eru þessir: Bessastaðir: Viðhald mannvirkja .. .. 129 þús. - Viðgerð kirkjunnar ........................ 212 – Viðhald prestssetra .......................121 – Dýpkunarkostn. á Rifi .. .. ............. 240 – Flutningskostn. á síld 1947–48....... 421 – Kostn. við undirbúning tunnuverksm. 149 – Tap á farþegaakstri, Hafnarfj.leið .... 293– - - - Norðurleið ..................... 166 – Auk þess eru ýmis gjöld vegna alþjóðasamtaka, er nema 173 þús. kr. Eignahreyfingar samkv. 20. gr. Eins og áður er sagt, varð rekstrarafgangur 8.2 millj. kr. Allur greiðsluhalli fjárlaganna, sem varð 69 millj. kr., stafar því frá greiðslum á 20. gr., sem sýnist hafa runnið til eignaaukningar hjá ríkinu og ríkisstofnunum, eða sem lán til ýmissa aðila, sem ríkissjóður hefur þurft að veita stuðning, beint eða óbeint. Hér fer á eftir sundurliðun á tekjum og gjöldum 20. gr.: Inn: Fjárlög Reikn. I. Fyrningar. 1646100.00 3415533.60 II. Útdregin verðbréf 100000.00 84900.00 III. Endurgr. fyrirframgreiðslur frá árinu 1947. 10000.00 730000.00 IV. Endurgreidd lán. 50000.00 1115085.84 V. Andvirði seldra eigna 1118215.O~U VI. Innb. ýmsar innstæður 289630.45 VII. Tekin lán: a. Innlend. 48044100.00 b. I Bandaríkjunum (Marshalllán) 12231529:84 VIII. Auknar lausaskuldir 16389102.98 IX. Innborgað fé til geymslu 5204309.47 Kr. 1806100.00 88622407.14 Út: I. Afborganir lána: Fjárlög Reikn. a. Ríkissjóðslán 10778025.00 3403745.46 b. Lán ríkisstofnana 689100.00 568946.61 II. Eignaaukning landssímans. 4100000.00 3827590.75 III. Til bygginga á jörðum ríkisins og til jarðakaupa 300000.00 442858.15 IV. Til viðbótarhúsnæðis ríkisspítalanna 1530000.00 1245000.00 V. Til byggingar fávitahælis 200000.00 VI. Eignaaukning vitamála 1000000.00 876937.26 VII. Til flugvallagerða og lendingarbóta. 1550000.00 1004070.98 VIII. Til byggingar menntaskóla f Reykjavík 250000.00 IX. Til byggingar heimavistarhúss við Menntask. á Akureyri 550000.00 357500.00 X. Til byggingar íþróttakennaraskóla 200000.00 130000.00 XI. Til byggingar þjóðminjasafns 500000.00 1375000.00 XII. Til bygg. skólastjórabúst. á Hólum 65000.00 65000.00 XIII. Til byggingar ráðsmannsbústaðar á Hvanneyri 100000.00 95000.00 Aðrar byggingar 491358.77 591358.77 XIV. Til byggingar bændaskóla í Skálholti 250000.00 225000.00 XV. Til byggingar varðskipa 850000.00 423609.25 XVI. Til bygginga á prestssetrum 900000.00 751393.19 XVII. Til bygg. emb.búst. fyrir héraðsdómara 500000.00 916885.00 XVIII. Til byggingar á Reykjum í Ölfusi 50000.00 202386.79 XIX. Til byggingar útihúsa á prestssetrum 100000.00 XX. Til byggingar sjómannaskóla 850000.00 502500.00 XXI. Til samábyrgðar Ísl. á fiskiskipum 1500000.00 450000.00 XXII. Til byggingar Arnarhváls 1150000.00 XXIII. Til byggingar og kaupa á strandferðaskipum 5334397.45 XXIV. Til byggingar rannsóknarstöðvar á Keldum 700000.00 XXV. Til byggingar landshafna 1103000.00 XXVI. Til húsbyggingarsjóða ríkisfyrirtækja 1596837.62 Fjárlög 1950 (1. umr.). Fjárlög Reikn. XXVII, Önnur eignaaukning ríkisfyrirtækja (reks~trarfé o. fl.). 3986072.48 XXVIII. Keypt verðbréf 134350.00 XXIX. Keyptar ýmsar eignir 1533650.00 XXX. Veitt lán 34165018.35 XXXI. Veitt lán vegna ábyrgða. 6690593.90 XXXII. Auknar innstæður hjá ýmsum 3983536.62 X~~XIII. Greitt af lausaskuldum. 4095902.75 XXXIV. Greitt af geymdu fé 5989837.67 XXXV. Fyrirfram greitt vegna fjárlaga 1949 1377722.01 Kr. 26807125.00 89200701.06 Æskilegt væri að gefa nánari skýringu á verið mætt greiðsluhallanum. Enn fremur ýmsum gjaldaliðunum, en vegna þess, að það sundurliðun á liðunum „veitt lán“ og „veitt mundi verða of langt mál, ætla ég að láta nægja lán vegna ábyrgða.“ að gefa skýrslu um það, á hvern hátt hefur Yfirlit um greiðsluhalla ríkissjóðs 1948. Greiðslur úr ríkissjóði skv.20. gr. námu: Samkvæmt fjárlagaliðum 17359782.21 Utan fjárlaga 71840918.85 89200701.06 Innborgað í ríkissjóð samkvæmt 20. gr.: Samkvæmt fjárlagaliðum 6463734.44 Innborgaðar ýmsar innstæður 289630.45 Innborgað fé til geymslu 5204309.47 11957674.36 77243026.70 - Rekstrarhagnaður. 8226592.07 69016434.63 Þessum greiðsluhalla var mætt með lántökum: A. Föstum innlendum lánum: Hjá Tryggingastofnun ríkisins. 9000000.00 Lán vegna bygginga landshafna 1087000.00 Eignakönnunarbréf. 9180000.00*) Happdrættislán (A-flokkur) 15000000.00 Lán í Landsbankanum vegna smíði strandferðaskipa 8000000.00 Lán í Búnaðarbankanum v/byggingarsjóðs. 4000000.00 Lán vegna. ýmissa bygginga 702100.00 48044100.00 B. I Bandaríkjunum (Marshalllán $ 1830327.41) 12231529.80 C. Lausaskuldum: Hjá Handelsbanken í Kaupmannahöfn 412180.00 Auknar innstæður ýmissa hjá sendiráðunum. 959241.83 Nefnd setuliðsviðskipta. 1725000.00 Víxillán hjá Tryggingastofnun ríkisins 1000000.00 - - Búnaðarbanka. 610000.00 - - Útvegsbanka 450000.00 Aukinn yfirdr. á hlaupar. í Landsbanka 10575910.19 – – Útvegsbanka. 656770.96 16389102.98 76664732.78 *) Upphæð þessi var lögð inn á hlr. í bönkunum í sérstöku augnamiði, og í árslok 1948 stóðu þar eftir. =7648298.15 Kr. 69016434.63 Sundurliðun á liðnum „veitt lán“ 1948: Þar ætla ég að lesa upp helztu upphæðirnar. Það er lán til Ræktunarsjóðs Íslands kr. 2.500.000.00, lán til Byggingarsjóðs í Búnaðarbanka kr. 4.899.785.70, lán til ýmissa fyrirtækja (Marshallfé) kr. 12.231.529.80, lán til útvegsmanna vegna síldveiða 1947 kr. 5.000.000.00, lán til Reykjavíkurbæjar vegna húsabygginga kr. 4.800.000.00, lán til Ísafjarðarkaupstaðar vegna húsabygginga kr. 200.000.00, lán til bygginga dieselrafstöðva kr. 250.000.00, lán til framkvæmda í Höfðakaupstað kr. 325.000.00, lán til bátasmíði innanlands kr. 851.627.97, lán til Tunnuverksmiðju ríkisins kr. 243.876.54, lán til Ferðaskrifstofu ríkisins kr. 202.000.00, lán til smjörkaupa kr. 1.468.704.93, lán til útflutnings á hrossum kr. 641.004.60, lán til hreinsun,ar Hvalfjarðar kr. 213.000.00, sem er nú víst vafasamt, hvar á að koma. Og svo eru ýmsar smærri upphæðir í þessari sundurliðun, sem ég hirði ekki að lesa. Þá koma „veitt lán vegna ábyrgða“. Í þeirri sundurliðun eru stærstu liðirnir þessir: Hafnargerð á Skagaströnd kr. 176.523.53, Siglufjarðarkaupstaður - Skeiðsfossvirkjun - kr. 621.168.37, Siglufjarðarkaupstaður - Rauðka - kr. 101.340.00, Síldarverksmiðjur ríkisins kr. 43.881.22.16, Andakílsárvirkjun kr. 262.365.00, greiðslur vegna síldarútvegsins 1948 kr. 625.627.75, og svo eru nokkrar smærri greiðslur. Í árslok 1948 voru skuldir ríkisins svo sem hér segir: I. Innlend lán 67798043.01 II. Dönsk lán 4429894.91 III. Lán í Bandar. (Marshalllán) 12231529.80 IV. Erl. lán v/ ríkisfyrirtækja 648945.00 V. Lausaskuldir 93253236.05 VI. Geymt fé 20018181.01 Samtals kr. 198379829.78 Ég hirði ekki um að lesa sundurliðun á þessu, enda tel ég það ekki nauðsynlegt. Skuldir ríkisins í árslok 1947 námu 130 millj. kr. Skuldirnar hafa því á árinu 1948 aukizt um 68 millj. kr. Af því er lán í Bandaríkjunum 12.2 millj. kr., sem ríkissjóður er aðili að, en lánað hefur verið aftur að mestu leyti til byggingar framleiðslutækja, er eiga að standa straum af láninu. Hin eiginlega skuldbinding er því um 56 millj. kr., sem gera má ráð fyrir, að ríkissjóður verði fyrst um sinn að leggja sér á herðar að mestu leyti, þótt ýmislegt af því eigi að teljast afturkræft. Ég vil í þessu sambandi benda á, að skuldaaukningin er aðallega falin í lántökum innanlands. Skuldaaukningin erlendis er Marshalllánið, 12.2 millj., og yfirdráttarlán í dönskum banka, 412 þús. kr. Með því, sem að framan er sagt, þykist ég hafa gert allýtarlega grein fyrir afkomu ársins 1948. Ég tel ástæðulaust að láta fylgja því frekari athugasemdir. Vegna þess að nú er nærri ár liðið frá því þessu fjárhagsári lauk, mun ég ekki rekja neinn samanburð á því og ástandi líðandi stundar, heldur víkja að því að gefa bráðabirgðayfirlit um fjárhagsafkomu þessa árs og ræða það viðhorf, sem nú er um afkomu ríkissjóðs og mestu varðar. Nú liggja fyrir tölur um tekjur og gjöld ríkissjóðs á þessu ári fram til nóvemberloka. Af þeim má mikið ráða um afkomu ársins, og verður hér reynt að gera sér grein fyrir helztu atriðum. Skattar. Gert er ráð fyrir, að tekju- og eignarskattur, ásamt tekjuskattsviðauka, verði á þessu ári um 47 millj. kr. og fari því um 7 millj. kr. fram úr áætlun. Stríðsgróðaskatturinn verður hins vegar ekki nema 4.8 millj. kr. eða 1.2 millj. kr. undir áætlun. Tollar. Vörumagnstollurinn er búizt við að verði mjög nálægt áætlun. Verðtollurinn verður talsvert undir áætlun. Í nóvemberlok er þessi tollur aðeins 48 millj. kr. og nær sjáanlega ekki þeim 64 millj. kr., sem gert er ráð fyrir í fjárlögum. Er því gert ráð fyrir, að 10 millj. kr. skorti til þess að áætlunin standist. Tekjur dýrtíðarsjóðs. Gert er ráð fyrir, að tekjur dýrtíðarsjóðs verði í samræmi við áætlun, nema söluskattur af bifreiðum. Sá skattur hefur brugðizt og verður aðeins 1.4 millj. kr., í stað 5 millj. kr. Vöruleyfisgjöld eru áætluð 1.4 millj. kr., þegar frá hefur verið dreginn kostnaður við viðskipta- og verðlagsmál, sem er áætlaður 2.1 millj. kr. En þessi kostnaður er of lágt áætlaður, sem meðal annars má sjá af því, að hann varð 3.4 millj. kr. 1948. Ríkisstofnanir. Í fjárl. eru tekjur af rekstri ríkisstofnana áætlaðar 70 millj., en útlit er fyrir, að þær komist a.m.k. upp í 75 millj. kr., og er aukningin aðallega hjá áfengisverzlun og tóbakseinkasölu. Áætlað er nú, að tekjur ríkissjóðs á árinu 1949 verði sem hér segir: 1. Tekju- og eignarskattur og tekjuskattsviðauki. ca. kr. 47000000.00 2. Stríðsgróðaskattur, ríkissjóðshluti - 2400000.00 3. Vörumagnstollur. - 23000000.00 4. Verðtollur. ca. kr. 54000000.00 Þar af til dýrtíðarsjóðs. - 12000000.00 - 42000000.00 5. Innflutningsgjald af benzíni - 9500000.00 6. Gjald af innlendum tollvörum - 6000000.00 7. Fasteignaskattur. - 600000.00 8. Lestagjald af skipum - 250000.00 9. Bifreiðaskattur - 3000000.00 10. Aukatekjur - 1800000.00 11. Stimpilgjald - 4500000.00 12. Vitagjald - 900000.00 13. Leyfisbréfagjald. - 100000.00 14. Erfðafjárskattur. - 300000.00 15. Veitingaskattur. - 2000000.00 16. Útflutningsleyfisgjald - 300000.00 17. Tekjur dýrtíðarsjóðs samkvæmt lögum: a. Af tolltekjum. kr. 12000000.00 b. Söluskattur - 36000000.00 c. Leyfisgjald. - 10500000.00 d. Söluskattur bifreiða - 1400000.00 ca. kr. 59900000.00 18. Ríkisstofnanir - 75000000.00 19. Aðrar tekjur - 2000000.00 kr. 280550000.00 Gjöldin áætlast eftir því, sem nú verður næst komizt: 7. gr. Vextir áætlað kr. 7500000.00 8. - Forsetaembættið. - - 350000.00 9. - Alþingiskostnaður - - 2500000.00 10. - I. Ríkisstjórnin - - 3800000.00 10. - II. Hagstofan - _ 300000.00 10. - III. Utanríkismál - - 3000000.00 11. - A. Dómgæzla og lögreglustjórn - - 12000000.00 11. - B. Opinbert eftirlit - - 1000000.00 11. - C. Kostnaður við innheimtu tolla og skatta - - 5750000.00 11. - D. Sameiginlegur kostnaður við embættisrekstur - - 1300000.00 12. - Heilbrigðismál - - 14000000.00 13. - A. Vegamál - - 28000000.00 13. - B. Samgöngur á sjó - - 5500000.00 13. - C. Vitamál og hafnargerðir - - 7500000.00 13. - D. Flugmál - - 2250000.00 14. - A. Kirkjumál - - 3500000.00 14. - B. Kennslumál - - 30000000.00 15. - A. Til opinberra safna o. fl. - - 2600000.00 15. - B. Til rannsókna í opinbera þágu - - 3500000.00 16. - A. Landbúnaðarmál - _ 21500000.00 16. - B. Sjávarútvegsmál - - 1200000.00 16. - C. Iðnaðarmál - - 750000.00 16. - D. Raforkumál - - 5000000.00 17. - Félagsmál - - 25000000.00 18. - Eftirlaun o.fl. - - 6000000.00 19. - 1. Til dýrtíðarráðstafana. - - 70000000.00 19. - 2. Til stuðnings bátaútveginum - - 7000000.00 19. - 3. Óviss útgjöld - - 2000000.00 Greiðsla samkvæmt heimildarlögum, sérstökum lögum og væntanlegum fjáraukalögum - - 7000000.00 ca. kr. 279300000.00 Áætlun þessi er gerð samkvæmt því, sem Freðfiskur: tekjur og gjöld hafa reynzt til nóvemberloka, Fyrir seldan fisk ca 15,8 millj. kr. og bætt við því, sem líklegt er, að enn sé ógreitt, Fyrir óseldan fisk - 2,6 millj. kr. það sem eftir er ársins. Áætlunin gerir ráð fyrir Geymslukostnaður - 1,6 millj. kr. umframgreiðslum á flestum gjaldaliðum, en á þessu stigi er ekki auðvelt, enda tilgangslítið, Samtals 20 millj. kr. að gera nánari grein fyrir yfirgreiðslum í ein- Ísvarinn fiskur (bátafiskur) : stökum atriðum. Fyrir seldan fisk . 2,5 millj. kr. Dýrtíðarráðstafanir. Erfitt er enn sem komið er að ákveða, hve miklu. dýrtíðarsjóðsgreiðslurnar Samtals 2,5 millj. kr. muni nema, og getur áætlun þeirra Saltfiskur: gjalda ekki orðið nákvæm. Útgjöldin eru áætluð Fyrir seldan og óseldan fisk ca. 5,9 millj. kr. að nemi: Rýrnun 3,1 millj. kr. 1. Til verðlækkunar innanlands 33,5 millj. kr. 2. Vegna fiskábyrgðar 32,0 millj. kr. Samtals 9 millj. kr. 3. Lækkun kostnaðar við framleiðslu sjávarafurða Uppbætur samtals áætlað: (5. gr. 1. nr. 100 1948) 5,0 millj. kr. Freðfiskur 20 millj. kr. Ísvarinn fiskur 2,5 millj, kr. Saltfiskur 9 millj. kr. 70,5 millj. kr. Tunnufiskur 0,2 millj. kr. eða um 7 millj. fram yfir áætlun. Greiðsla vegna fiskábyrgðar sundurliðast Samtals 31,7 millj. kr. Auk þess er krafa vegna umboðslauna frá Sölusambandi íslenzkra fiskframleiðenda, sem nemur um 2 millj. kr. fyrir árin 1947–49. Á 19. gr. var veitt 6,5 millj. kr. „til stuðnings bátaútveginum vegna veiðibrests 1948“. Yfirgreiðsla á þessum lið verður um 500 þús. kr. Af greiðslum samkvæmt heimildarlögum, 4,3 millj. kr., er hæst fjárhæðin til síldarverksmiðjanna, 3,3 millj. kr., til greiðslu á tapi vegna Hvalfjarðarsíldar 1947–1948. Niðurstaðan á rekstrartekjum og rekstrargjöldum ríkissjóðs, samkvæmt áðurnefndum áætlunum, er sú, að reksturinn stendur alveg í járnum. Er þá eftir að athuga greiðslujöfnuðinn í sambandi við tekjur og gjöld á 20. gr. Um þau útgjöld er þetta að segja: Í nóvemberlok höfðu verið greiddar um 14,8 millj. í afborganir af föstum lánum, en fjárl. gera ráð fyrir 16,5 millj. kr. í þessu skyni. Hér er um fastákveðnar greiðslur að ræða, og verður því ekki komizt hjá að reikna með því, að enn séu ógreiddar 11/2 millj. kr. í afborganir. Vegna ábyrgða ríkissjóðs hefur þegar af illri nauðsyn verið greitt 4,2 millj. kr. Má búast við, að þessi liður verði ekki undir 4,5 millj. kr. Sundurliðast hann þannig: Síldarverksmiðjur ríkisins .... kr. 1.541.750.00 Siglufj.kaupst. vegna rafveitu - 722.939.00 Siglufj.kaupst. vegna Rauðku .. - 304.480.00 Gr. v. Búðaness h/f Stykkish. . . - 400.000.00 Byggingarsamvinnufél. Ólafsv. - 2.960.00 Andakílsárvirkjunin .... ... - 618.690.00 H/f Ísborg, Kaldrananeshreppi - 69.160.00 Vegna hafnargerða ýmissa bæjarfélaga .................... - 559.523.00 Kr. 4.219.502.00 Til bygginga á jörðum ríkisins hefur verið greitt kr. 240.000.00, og fer sá liður líklega um 50 þús. kr. fram úr áætlun. Til byggingar varðskips renna sjálfsagt þær 2 millj. kr., sem áætlaðar eru, enda mestur hluti þeirra þegar greiddur. Fjárveitingin til ríkisspítalanna má helta fullnotuð, og sama er að segja um fjárveitingu til vitabygginga. Til flugvallargerða hefur verið greitt kr. 830 þús., en ætla má, að fjárveitingin verði fullnotuð. Til skólabygginga o.fl. hefur verið greidd 1 millj. kr. af 1,4 millj. kr. í fjárveitingu, og er ekki við að búast, að neitt sparist af fjárveitingu þessari. Fjárveitingar til bygginga á tilraunastöðvum verða sennilega notaðar að fullu, en helmingur þeirra er þegar greiddur. Greiðslur vegna bygginga á prestssetrum hafa þegar farið 60 þús. kr. fram úr fjárveitingu. Fjárveitingin til byggingar farþegaskýlis vegna tolleftirlits verður notuð öll og enn fremur fjárveitingin til byggingar héraðsdómarabústaða. Í stuttu máli sagt, þær 31 millj. kr., sem gjaldahlið 20. gr. fjárl. gerir ráð fyrir í ár, koma allar til gjalda, en auk þeirra hafa verið greiddar 180 þús. kr. til viðbótar við Arnarhvál og kr. 950 þús. til þess að ljúka byggingu þjóðminjasafns, kr. 350 þús. til byggingar landshafnar í Njarðvík og kr. 230 þús. til tilraunastöðvar á Skriðuklaustri. Enn fremur hefur ríkissjóður þegar veitt og innt af hendi lán að fjárhæð rúmlega kr. 8 millj., og eru stærstu liðirnir vegna smíði 10 togara í Bretlandi og vegna smjörkaupa. Áætlað er, að 20. gr. komi þannig út: 773 dálkur 1. Greiðslur samkv. fjárlögum .. 31 millj. 2. Umframgreiðslur ....................2 3. Veitt lán .................................8 – 41 millj. 4. Tekjur ................................ 5 millj. 36 millj. Ef þessi áætlun stenzt, sem að framan er lýst, þá verður sjóðsyfirlit þannig: Inn Út Rekstrartekjur ...... 280 millj. Tekjur á 20. gr. .... 5 – Rekstrargjöld ....... 279 millj. Gjöld á 20. gr. ...... 41 – -Greiðsluhalli ........ 35 – 320 millj. 320 millj. Af þessum greiðsluhalla er, eins og áður er sagt, 8 millj. í veittum lánum á árinu. Þessi. lán eru svo sem hér segir: Til dieselrafstöðva .. ....... 360.000.00 Til framkvæmda í Höfðakaupstað. 100.000.00 Embættislán .. . ........... 47.300.00 Bráðabirgðalán erlendis . ...... 53.856.00 Til bátabygginga innanlands ........ 395.000.00 Vegna smíði 10 togara . . . . . .. 2.899.675.00 Vegna smjörkaupa ....... ........ 2.809.832.00 Vegna lýsisherzluverksmiðju ....... 496.297.00 Hreinsun Hvalfjarðar ................... 100.000.00 Vegna tunnuverksmiðja ríkisins ... 146.273.00 Vegna viðgerðar á Sævari . . . . . .288.386.00 Vegna tjóns af hernaðarvöldum .... 95.817.00 Ýmsar fyrirframgreiðslur ............. 404.818.00 8.197.254.00 Eins og þessi skrá ber með sér, eru endurgreiðslur á mörgum liðum mjög vafasamar, þótt ekki sé hægt að taka þær inn í rekstrargjöld ríkissjóðs, fyrr en afgert er, að fjárhæðirnar fáist ekki endurgreiddar. Greiðsluhalli. Greiðsluhalli ríkissjóðs á þessu ári samkvæmt ofanrituðu verður að áætlast 35 millj. kr. Til þess að mæta þessum halla hafa verið tekin föst lán að upphæð 13 millj. kr. Þarf þá enn að auka skuldir ríkissjóðs um 22 millj. til þess að standa undir öllum útgjöldum ársins. Það, sem athyglisvert er um afkomu þessa árs fyrir utan þá alvarlegu fjárhagserfiðleika, sem yfirlitið bendir til, er sú staðreynd, að nú í fyrsta sinn í mörg ár hafa tekjurnar reynzt lægri, en áætlun fjárlaga. Þetta sýnir betur en flest annað, að útfallið er byrjað og tekjustofnarnir standa ekki lengur á jafntraustum grunni og áður. Að endingu skal ég taka fram, að í þeim gjöldum, sem hér hafa verið áætluð fyrir allt árið, hefur verið gert ráð fyrir uppbótum á laun embættismanna samkvæmt þingsályktun frá 18. maí 1949, að viðbættri 1 millj., sem greitt hefur verið umfram, eða samtals 5 millj. Fjárlagafrumvarpið 1950. Ég kem þá að þriðja höfuðkafla þessarar greinargerðar, sem fjallar um frv. til fjárl. fyrir árið 1950. Frv. þetta er samið og lagt fram af fyrrv. fjmrh. og túlkar því að sjálfsögðu í höfuðatriðum stefnu fyrrv. stj. um afgreiðslu fjárl. Ég hef ekki hugsað mér á þessu stigi að gera aths. eða breyt. við einstakar gr. frv. og mun því skýra það á venjulegan hátt, eins og það liggur fyrir. Hins vegar mun ég síðar, ef fyrir mér liggur að hafa frekari afskipti af því, koma fram með breyt. á því, í samvinnu við fjvn. eða á annan hátt, meðan frv. liggur fyrir þinginu. Stefnu ríkisstj. um afgreiðslu fjárl. mun ég gera grein fyrir í stórum dráttum í niðurlagi þessarar ræðu. Rekstrartekjur ríkissjóðs á árinu eru áætlaðar 263 millj. á móti 284 millj. í fjárl. þessa árs, eða um 21 millj. lægri. Rekstrargjöld eru áætluð 226 millj. í stað 256 millj. á þessu ári. Mismunurinn er um 30 millj. Rekstrarafgangur er áætlaður 37,7 millj., en greiðsluafgangur á sjóðreikningi 4,5 millj. Sú lækkun, sem fram kemur á tekjunum, stafar af lækkun tekna af sköttum og tollum, nákvæmlega 20 millj., og er mismunurinn aðallega fólginn í því, að nokkrir liðir af tekjum dýrtíðarsjóðs árið 1949 eru ekki teknir upp í frv. (15,2 millj.), enn fremur, að áætlun um verðtollstekjur hefur lækkað um 6 millj. Lækkun gjaldanna stafar aðallega frá lækkun á 19. gr., óviss útgjöld (dýrtíðarráðstafanir), sem hefur lækkað um 37 millj. Hins vegar hafa ýmsir aðrir gjaldaliðir hækkað, og mun ég koma að því síðar. Lækkun á útgjöldum til dýrtíðarráðstafana er eðlileg afleiðing þeirrar óvissu, er enn ríkir um lausn þessara mála, og fjárþörfin til slíkra ráðstafana fer eftir þeim ráðstöfunum, sem Alþingi kann að gera. Um tekjubálk frv. er þetta að segja í aðaldráttum: Skattar. Gert er ráð fyrir, að tekju- og eignarskattur ásamt tekjuskattsviðauka muni á þessu ári reynast samtals um 47 millj. Skattar af hátekjum hafa farið stöðugt minnkandi, sem stafar af erfðri afkomu sjávarútvegsins og lækkandi tekjum í verzlun og iðnaði. Mjög er farið að bera á því, að innheimta skattanna er nú erfiðari en áður, og má í því efni benda á, að greiddir skattar í nóvemberlok þessa árs eru 10 millj. lægri, en á sama tíma í fyrra. Hefur ekki þátt fært að áætla þessa skatta hærra en 40 millj., eins og nú er í fjárl., og má þó búast við, að það sé fullhátt. Álagður stríðsgróðaskattur á þessu ári hefur orðið minni en áætlaður var, og þess vegna hefur ekki verið talið fært að áætla hlut ríkissjóðs á næsta ári meira en 2 millj. kr. Tollar. Verðtollurinn er stærsti tekjuliður ríkissjóðs. Hefur hann á þessu ári brugðizt mjög verulega, svo að nú er gert ráð fyrir, að hann muni reynast 10 millj. lægri, en áætlað var. Stafar þetta af miklum samdrætti í innflutningi þeirra vara, sem verðtollur er aðallega greiddur af. Það hefur því ekki þótt annað fært en að lækka nokkuð áætlun um tekjur af þessum lið á næsta ári. Það er þó alveg komið undir gjaldeyrisástandinu og flokkun þessa innflutnings, hvort áætlunin, 58 millj., fær staðizt. Vörumagnstollurinn hefur reynzt öruggari og mun á þessu ári standast áætlun. Hefur því þótt fært að áætla hann 23 millj., eins og hann verður þetta ár. Gjald af innlendum hollvörutegundum hefur verið hækkað um 1,5 millj. í samræmi við reynslu þessa árs, en sú áætlun stenzt því aðeins, að þau fyrirtæki, sem tollurinn hvílir á, fái nægileg hráefni til starfrækslu sinnar. Að öðru leyti eru áætlaðar tekjur líkt og er í fjárl. þessa árs, nema bifreiðaskattur og veitingaskattur eru báðir hækkaðir. Er þó vafasamt, hvort þessar hækkanir fá staðizt, þegar litið er á útkomu þessara skatta á þessu ári. Tekjur af ríkisstofnunum. Tekjur af ríkisstofnunum hafa verið lækkaðar í heild um nálega 2 millj. frá áætlun gildandi fjárl. Landssíminn er eina stofnunin, sem gert er ráð fyrir, að skili auknum hagnaði. Rekstrarhagnaður áfengisverzlunarinnar hefur verið áætlaður um 3 millj. lægri en nú. Ekki er gert ráð fyrir, að póstsjóður sé rekinn með halla, en vafamál má það þó teljast, þar sem búizt er við miklum halla af rekstri póstsins á þessu ári. Að öðru leyti vísast til skýringa, sem fylgja tekjubálkafrv. Um gjaldabálk frv. er þetta að segja: 7. gr. Vextir af lánum ríkissjóðs eru áætlaðir tæpum 2 millj. kr. hærri en í núgildandi fjárl. Stafar þetta af því, að föst innlend lán hafa aukizt á árinu og allmikill hluti af dollaraláninu frá 1948 kom fyrst til útborgunar á þessu ári, og voru því ekki áætlaðir vextir af þeim hluta lánsins, þegar gengið var frá fjárl. fyrir árið í ár. Vextir af lausaskuldum eru hins vegar áætlaðir jafnháir sem í ár, og mun sízt af veita. 10. gr. Kostnaður við stjórnarráðið er áætlaður nokkru hærri, en í ár, vegna fjölgunar starfsfólks og aldurshækkana á laun, kostnaður við utanríkismál hækkar einnig nokkuð, og munar þar miklu um gengishækkun þá á dollar, sem varð gagnvart krónunni í haust, en hún orsakar hærra framlag í íslenzkum krónum til sendiráðanna í Washington og Moskvu. 11. gr. A. Margir liðir þessarar gr. hækka lítils háttar, en aðrir standa í stað. Aðalhækkunin er áætluð um kostnað við landhelgisgæzlu, kr. 280.000,00, en alls er gr. um 450 þús. kr. hærri, en núgildandi fjárl. 11. gr. B. Þótt niðurstöðutala gr. sé ekki miklu hærri í frv. en núgildandi fjárl., er þó kostnaðurinn á henni áætlaður miklu hærri, einkum kostnaður við fjárhagsráð, viðskiptanefnd og skömmtunarskrifstofu, enda var sá kostnaður allt of lágt áætlaður í fjárl. Nú er gert ráð fyrir, að öll vöruleyfisgjöldin gangi til greiðslu þessa kostnaðar, og er vafamál, að þau hrökkvi til. 11. gr. C. Kostnaður við innheimtu tolla og skatta hækkar töluvert. Hann er of lágt áætlaður í fjárl., enda lægri en hann var í fjárlfrv. fyrir árið 1949, sem þó mun varla hafa áætlað kostnaðinn nógu háan. 12. gr. Kostnaðurinn við heilbrigðismál er nokkru hærri í frv. en í núgildandi fjárl., og munar þar mestu um styrk til sjúkra manna og örkumla samkvæmt l. nr. 78 1936, sem er áætlaður 350 þús. hærri, en í ár. Hins vegar er reikningsskekkja í niðurstöðutölu gr., og á hún að vera 450 þús. kr. hærri en í frv. stendur. Þetta hefur áhrif á yfirlitið og rekstrarafganginn. 13. gr. A. Frv. leggur til, að veittar verði jafnháar fjárhæðir til nýrra akvega. og til viðhalds þjóðvegum sem í ár. Til brúargerða 1.283 þús. lægri fjárhæð, en annars er gr. svo til óbreytt. 13. gr. B. Styrkur til flóabáta og vöruflutninga er lækkaður frá núgildandi fjárl., enda er nú skipakostur ríkisins svo góður við strandferðir, að ekki virðist þurfa að styrkja flóabátaferðir svo mikið sem undanfarið. 13. gr. C. Greinin er áætluð tæpum 1,9 millj. kr. lægri en í fjárl., og stafar það af því, að frv. veitir ekki nema 250 þús. kr. til áhaldakaupa móti 500 þús. kr. í ár. Til hafnarbátasjóðs er ekki áætlað meira en lögboðna framlagið, 300 þús. kr., í stað 1.500 þús. kr. í ár, og framlag til ferjuhafna, 410 þús. kr., er fellt niður. 13. gr. D. Kostnaður við flugmál er áætlaður svipaður sem í ár, en á móti þessum kostnaði koma tekjur af flugvöllum og endurgreiðslur erlendis frá. 14. gr. B. Kostnaður við skólana er yfirleitt áætlaður nokkru hærri, en í núgildandi fjárl., og stafar það að miklu leyti af hækkandi verðlagi almennt. Hluti ríkissjóðs af kostnaði við héraðs- og gagnfræðaskóla er nú áætlaður 5,45 millj. í stað 3,2 millj. í fyrra, en þá áætlaði fræðslumálastjórnin þennan kostnað allt of lágt. Veldur þetta mestu um hækkun á gr., sem er um 3,5 millj. hærri, en í núgildandi fjárl. 16. gr. A. Jarðræktarstyrkirnir eru áætlaðir nokkru hærri, en í núgildandi fjárl., en aðalhækkunin á þessari gr. er 1,5 millj. kr., sem kostnaður við sauðfjárveikivarnir er áætlaður hærri, en í ár. Eru fjárskiptabæturnar ráðgerðar um 2,2 millj. hærri á næsta ári, en hins vegar nokkrir aðrir kostnaðarliðir sauðfjárveikivarnanna felldir niður eða lækkaðir. 19. gr. Um 19. gr. er það að segja, að á þessa gr. er aðeins tekin væntanleg greiðsla vegna verðlækkunar á vörum innanlands, 33,5 millj., eins og sú framkvæmd hefur kostað á þessu ári, svo sem hér segir: 1. Verðlækkun á kjöti ................... 7 millj. 2. Kjötuppbætur til framleiðenda .. 6,5 – 3. Verðlækkun á mjólk ................. 5,5 – 4. Verðlækkun á smjöri ................ 8,5 – 5. Verðlækkun á smjörlíki ........ ....3,3 – 6. Verðlækkun á saltfiski .............. 0,7– 7. Verðlækkun á kartöflum ............. 2 – Samtals 33,5 millj. Eins og hag ríkissjóðs er nú komið, er sýnilegt, að finna þurfi aðrar leiðir, en greiðslur úr ríkissjóði, til að tryggja hallalausan rekstur sjávarútvegsins á næsta ári, og þess vegna er ekki gert ráð fyrir útgjöldum í frv. í þessu skyni. Hér er aðeins nefnt hið helzta, sem á milli ber, er fjárlfrv. fyrir árið 1950 er borið saman við núgildandi fjárl., en ýmsar nánari upplýsingar eru í aths. við frv., og vísast til þeirra til frekari skýringa. Til viðbótar því, sem þegar hefur verið sagt, þykir mér rétt að gera nokkra grein fyrir framkvæmdum, sem ríkissjóður hefur haft forgöngu um og annazt fjárreiður. Á ég þar við togarakaupin, kaup á Svíþjóðarbátum og byggingu báta innanlands. Togarakaupin. Eins og kunnugt er, lét ríkissjóður árið 1945–46 smíða 32 togara í Bretlandi, sem síðan voru seldir hér innanlands til útgerðarfélaga og bæjarfélaga. Til þess að veita hagkvæm lán út á þessi skip og aðrar nýbyggingar var stofnlánadeildin sett á stofn með 100 millj. kr. stofnfé. Enn þá hafa þessi kaup ekki verið gerð upp til fulls, og nokkur hluti þeirra er enn þungur baggi á ríkissjóði, vegna þess að 7 togarar gátu ekki fengið lán úr stofnlánadeildinni, og þurfti ríkissjóður því að taka að sér þessi lán og skuldar nú í Landsbankanum á sérstökum reikningi 171/2 millj. kr., sem hann verður að greiða 7% vexti af, en fær ekki nema 21/2% vexti af lánunum frá kaupendum skipanna. Eins og kunnugt er, stendur ríkissjóður í ábyrgð fyrir skipunum gagnvart stofnlánadeildinni og verður að mæta vanskilum, ef einhver verða. Nú mun verða gerð gangskör að því að fá þessi viðskipti gerð upp og færð úr bókum ríkissjóðs. Ríkissjóður á erfitt með, eins og nú standa sakir, að taka að sér lánveitingar í stórum stíl vegna byggingar togaranna og fiskibátanna, og verður því að finna viðunandi lausn á því máli. Auk þess er hér um að ræða mikla hækkun á vaxtabyrði ríkissjóðs vegna þessara lána, sem nemur 600–700 þús. kr. á ári. Um hin síðari togarakaup ríkissjóðs er það að segja, að ríkissjóður hefur þegar lagt út þeirra vegna 3,6 millj. kr., sem skuldað er á sérstökum reikningi í Landsbankanum. Útlit er fyrir, að ríkissjóður verði að leggja fram mikið fé vegna þessara kaupa, og verður ekki hjá því komizt að leysa ríkissjóðinn undan þeirri kvöð með einhverjum hætti. Kaup Svíþjóðarbátanna. Þessum viðskiptum er ekki lokið enn. Af skipum þeim, er keypt voru, eru 4 enn óuppgerð við ríkissjóð, og hefur hann í þeim bundið fé, er nemur 2 millj. kr. 13 bátar fengu ekki lán úr stofnlánadeild, og neyddist ríkissjóður til að lána þessum bátum gegn stofnlánsskuldabréfum 7,4 millj., sem geymd eru í Landsbankanum, en bankinn hefur ekki veitt lán út á. Er þetta því bein greiðsla úr ríkissjóði, sem aukið hefur lausaskuldir hans, og verður hann að greiða af þessu fé talsvert hærri vexti en hann fær frá kaupendum bátanna. Er sá mismunur um 100 þús. kr. Auk þess nema eftirstöðvar ógreiddar af ýmsum bátum 257 þús. kr. Bátasmíðin innanlands. Á árinu 1945 var samið um smíði á 26 vélbátum innanlands af mismunandi stærðum. Bátarnir eru allir seldir, en af þeim eru ekki fullgerðir og afhentir nema 16 bátar. Vegna þessarar bátasmíði og vélakaupa er nú skuld við ríkissjóð, er nemur 6 millj. kr. Enn er óséð, hvernig ríkissjóður sleppur frá þessum framkvæmdum. Hann hefur neyðzt til þess að taka víxla frá kaupendum sem greiðslu á 2,5 millj. kr., og má telja vafasamt, hversu mikið innheimtist af þeirri fjárhæð. Ekki verður neitt fullyrt um það nú, hvort þær 6 millj., sem bundnar eru í bátum, sem óafhentir eru, og óseldum aflvélum, fást að fullu greiddar. Má vafalaust búast við einhverjum vanhöldum. Um það er ekki heldur hægt að segja, hvort nægileg lán fást út á bátana, svo að ríkissjóður fái endurgreitt það, sem hann hefur lagt út. Ríkisábyrgðir. Ábyrgðir hlaðast stöðugt á ríkissjóðinn vegna margvíslegra lagaheimilda og ályktana Alþingis. Sumar þessara ábyrgðarheimilda, svo sem ábyrgðir til byggingarsamvinnufélaga, eru ótímabundnar, og engin tímatakmörk sett um heildarfjárhæð þá, sem ríkissjóður má taka að sér í sambandi við þessar framkvæmdir. Vegna þess, hvað ríkissjóði er heimilað að ábyrgjast mikinn hluta af kostnaðarverði húsanna, hefur myndazt afar mikil eftirspurn um lánsfé í þessu skyni. Núverandi ábyrgðir vegna byggingarsamvinnufélaganna nema 47 millj. kr. Ábyrgðir vegna hafnarframkvæmda eru nú 40 millj. kr. Vegna nokkurra þessara ábyrgða hefur ríkissjóður orðið að greiða á þessu ári um 1/2 millj. kr. Ábyrgðir vegna raforkuframkvæmda sveitar- og bæjarfélaga nema nú 51 millj. kr. Eins og áður er greint, verður ríkissjóður að greiða talsvert fé vegna vangreiðslu tveggja virkjana, en að öðru leyti hefur ekki enn komið til alvarlegra vanskila. Á það hlýtur að verða lögð megináherzla af hálfu ríkissjóðs, að sveitar- og bæjarfélög, sem fengið hafa ríkisábyrgð fyrir virkjunum sínum, sjái um, að reksturinn sé látinn bera sig. Ríkisábyrgðir nema nú samtals í lok þessa árs 329 millj. kr., og er það 12 millj. kr. hærra, en í árslok 1948. Þriggja ára greiðsluhalli. Undanfarin þrjú ár hefur greiðsluhalli fjárl. verið sem hér segir: 1947 .......................... 71 millj. kr. 1948 ..... ................... 69 - – 1949 (áætlað) ............35 - – Samtals 175 millj. kr. Þessi hallarekstur, gífurlegur á íslenzkan mælikvarða, ógnar öllu fjárhagskerfi landsins og bindur í stöðugt vaxandi mæli hið raunverulega rekstrarfé atvinnuveganna. Auk þess stofnar þessi stöðugi greiðsluhalli frá ári til árs fjármálum ríkisins í yfirvofandi hættu. Ég segi það í fullri alvöru og af óhagganlegri sannfæringu, fyllilega meðvitandi þeirrar ábyrgðar, sem á mér hvílir, að verði nú ekki stungið við fótum og þessi þróun stöðvuð, þá verður þess ekki langt að bíða, að þetta litla land brjóti skip sitt á þeim boðum, sem fram undan rísa. Alþingi og þjóðin öll hefur undanfarin ár stjórnað málum sínum af meiri bjartsýni og minni varúð, en efni stóðu til. Landsmenn hafa af miklum stórhug aukið tækni sína og framleiðsluhæfni til lands og sjávar. En jafnframt hafa allar stéttir þjóðfélagsins aukið svo kröfurnar um lífskjörin, að sú atvinnutækni, sem landsmenn hafa verið að byggja upp, fær ekki staðið undir kröfum þeirra sjálfra. Af þessum sökum er nú öll útflutningsframleiðsla landsins orðin óarðberandi. Við þetta bætist svo sú staðreynd, sem ekki fær lengur dulizt, að þjóðin hefur af bjartsýni sinni reist sér hurðarásinn um öxl í framkvæmdum og uppbyggingu. Hún hefur færzt of mikið í fang á of skömmum tíma. Hún hefur ráðizt í framkvæmdirnar án þess að gera sér fyllilega grein fyrir því, hvort stakkurinn hæfði vextinum. Of mikil fjárfesting á of skömmum tíma. Fjárfesting þjóðarinnar undanfarin ár og allt til þessa dags hefur verið gífurlega mikil í samanburði við efnahag hennar. Talið er, að nettó fjárfesting (viðhald ekki talið) í hlutfalli við þjóðartekjur hafi verið 1947 .............. 35% af þjóðartekjunum 1948 .............. 28% - – Til samanburðar á nettó fjárfestingu hér og í nokkrum nágrannalöndum vorum, skal ég taka þetta fram: Hundraðshluti þjóðartekna 1938 1947 1948 Ísland ................ 13 5 28 Noregur .............. 15 24 22 Danmörk ............ 8 11 11 Holland .............. 10 12 11 Svíþjóð ................ 9 13 10 Bretland ......... .. 8 9 9 Athugun hefur verið gerð á því, hversu mikill hluti fjárfestingarinnar stafi af beinum framkvæmdum ríkisvaldsins, og er hún þannig: 1947 97 millj. kr., 18% af heildarfjárfestingu 1948 79 - - 19% - – 1949 67 - - 18% - – Á undanförnum árum hafa Íslendingar að líkindum varið miklu stærri hluta af þjóðartekjum til fjárfestingar, en nokkur önnur þjóð í Evrópu. Það eru mjög ákveðin takmörk fyrir því, hversu þjóðin getur gengið langt í því efni án þess að komast í erfiðleika, ef fjárfestingin er ekki greidd með utanaðkomandi fé. Ef fjárfestingin fer yfir eðlileg takmörk, verður þurrð á neyzluvörum, en rekstrarfé þjóðarinnar festist í framkvæmdunum. Fjárfestingin er nú orðin svo þungur baggi á þjóðinni, að hún getur ekki lengur undir honum risið. Með sama áframhaldi vofir yfir, að fjárhagskerfið gliðni sundur undan þunganum, enda ber fjárhagsástand ríkissjóðs þess greinilega merki. Áhrif fjárfestingarinnar koma fram í sívaxandi kröfum á hendur ríkissjóði um fjárframlög og ábyrgðir, en afleiðingin er aukning lausaskulda ríkisins og vaxandi útlán bankanna. Of mikil fjárfesting í landinu á skömmum tíma er beint og óbeint meginástæðan fyrir greiðsluhalla ríkissjóðs síðustu árin, og hún á sinn öfluga þátt í vaxandi verðbólgu í landinu. Þjóðin verður að sníða sér stakk eftir vexti í þessum efnum sem öðrum. Fyrsta skrefið til að ná eðlilegu jafnvægi í þessum málum er, að Alþingi og framkvæmdavaldið geri nú þegar ráðstafanir til þess að halda fjárfestingu. ríkisins og opinberra aðila innan þeirra takmarka, sem sparnaður þjóðarinnar og efnahagur segir til um á hverjum tíma. Það, sem nú kallar mest að, er að ljúka því, sem þjóðin hefur færzt í fang, svo að full nýting fáist af þeim miklu verðmætum, sem nú eru í smíðum og ófullgerð eru að meira eða minna leyti. Mistökin, sem gerð hafa verið, eru þau, eins og ég gat um áður, að of mikið hefur verið ráðizt í, á of skömmum tíma. Lausaskuldir ríkisins. Lausaskuldir ríkisins, eins og þær eru nú, eru fullkomið áhyggjuefni. Við þær bætast svo lausaskuldir ríkisfyrirtækja, sérstaklega síldarverksmiðjanna, sem nema tugum milljóna króna. Þessar skuldir leggjast með miklum þunga á lánsstofnanir landsins, sérstaklega á Landsbankann, og valda nú þegar erfiðleikum á að halda uppi eðlilegri lánastarfsemi til atvinnuveganna. ríkið sjálft skuldar nú Landsbankanum bráðabirgðalán á ýmsum reikningum, er nemur yfir 100 millj. kr. Má þar til nefna yfirdrátt, sem nú stendur í 55–60 millj. kr., fiskábyrgðarreikningur 8 millj. kr., verðuppbætur á útflutningsvörur og aðstoð við síldarútveginn 10 millj. kr., toganakaup ríkisins (eldri) 18 millj. kr. og fleira, sem ég hirði ekki að telja upp. Óhjákvæmilegt er að gera sér ljósa þá staðreynd, að annaðhvort verður að gerast, að greiða þessar lausaskuldir eða koma þeim öllum í samningsbundið form á einn veg eða annan. Jafnframt því, sem ríkissjóður hefur safnað lausaskuldum í stórum stíl, hefur hann sjálfur gerzt lánveitandi. Það hefur að vísu oft orsakazt af illri nauðsyn, en einnig að talsverðu leyti vegna beinnar tilhlutunar Alþingis. Má í þessu sambandi nefna togarakaupin og bátakaupin. Enn fremur síldarverksmiðjur ríkisins, sem ríkissjóður hefur orðið að veita lán 1948 og 1949, er nemur um 6 millj. kr. Stafar þetta af erfiðleikum verksmiðjanna vegna nýbygginga, sem urðu eins og kunnugt er óhemjulega dýrar. Verksmiðjurnar skulda af þessum sökum í Landsbankanum 18 millj. kr., eins og áður er sagt, sem er óumsamin skuld og háir vextir eru greiddir af. Það er verkefni, sem ekki verður komizt hjá að leysa, að koma öllum byggingarskuldum verksmiðjanna á fastan grundvöll. Líkt stendur á með önnur fyrirtæki, sem ríkissjóður ber ábyrgð á. Er brýn og aðkallandi nauðsyn að fá hreint borð í þessum efnum, en sé ekki látið reka á reiðanum. Ríkissjóður mun á þessu ári greiða yfir 70 millj. kr. í dýrtíðarráðstafanir, eins og áður er sagt. Af því eru 32 millj. kr. vegna fiskábyrgðarinnar, til þess að tryggja rekstur bátaflotans á þessu ári. En vegna vaxandi verðþenslu á árinu stöndum vér nú andspænis þeirri staðreynd, að til þess að tryggja rekstur bátaflotans með ríkisframlagi á næsta ári, þyrfti meira en að tvöfalda framlag þessa árs. Þetta sýnir aðeins, hversu geigvænlegt öngþveitið er, sem styrkjastefnan er að leiða þjóðina út í. ríkissjóður hefur ekkert bolmagn til þess að bera þessa byrði, og ég þekki engar venjulegar skattaleiðir til að afla fjár í þessi útgjöld. Ósamræmið í efnahagsmálum þjóðarinnar er orðið svo mikið, að efnahagskerfl landsins hefur ekki lengur þol til að standa gegn því, að allt hallist nú á ógæfuhliðina, ef haldið er áfram á þeirri braut, sem undanfarið hefur verið gengin. Ekkert annað, en róttækar ráðstafanir til þess að jafnvægi komist á í efnahagsmálum landsins getur leyst vandann. Stefna löggjafarvaldsins í fjármálum og í afgreiðslu fjárlaga leggur að verulegu leyti grundvöllinn að því ástandi, sem ríkjandi er á hverjum tíma í atvinnu- og fjármálum þjóðarinnar. Ástandið í efnahagsmálunum byggist því fyrst og fremst á aðgerðum Alþingis. Vegna þeirrar stefnu í fjármálum, sem Alþingi hefur aðhyllzt undanfarin ár, hefur reynslan orðið sú, að skattabyrði landsmanna hefur aukizt ár frá ári. Nýir skattar og tollar hafa verið lagðir á til þess að standa undir stöðugt hækkandi gjöldum ríkissjóðs vegna verðþenslu innanlands og vaxandi styrktarframlaga til atvinnuveganna. Þetta er eins og margt annað á rangri leið. Mörgum hættir við að álykta, að skattarnir gefi ríkissjóði því meiri tekjur, sem þeir eru hærri. Þetta er rangt að því leyti, að óeðlilega háir skattar, eins og hér eru nú, geta orðið að átumeini í þjóðfélaginu, sem tærir þann stofninn, er allt hvílir á, framleiðslu þjóðarinnar og efnahagsstarfsemi. Ef skattarnir svipta atvinnureksturinn öllum möguleikum til að bera nokkuð úr býtum til viðgangs og framtaks, þá hverfur smátt og smátt hvötin til framsóknar og atvinnurekstrinum hrakar. Það hlýtur því að verða einn þátturinn í uppbyggingu heilbrigðs efnahagsástands, að komið sé á skynsamlegu skattakerfi, er ekki stendur atvinnuvegunum fyrir þrifum. Eins og nú er komið hag ríkisins og vegna þeirrar verðbólgu, sem enn er að vaxa, er aðeins ein leið til skynsamlegrar afgreiðslu fjárlaganna. Það er sú leið að afgreiða þau frá þinginu með tekjuafgangi á sjóðsreikningi, byggt á raunhæfum og nákvæmum áætlunum á tekjum og gjöldum. Ég mundi segja, að þetta sé ekki aðeins eina skynsamlega leiðin, heldur einnig sú leið, sem Alþingi ber skylda til að fara, eins og nú er komið. Ef þingið uppfyllir þessa skyldu, þá er það jafnframt ótvírætt hlutverk og skylda hverrar ríkisstjórnar, sem fjárlögin á að framkvæma, að fylgja þeim nákvæmlega, út í yztu æsar, hindra allar greiðslur utan fjárlaga og halda með hörðum höndum niðri kostnaði við allan rekstur ríkisins. Engin stjórn kafnar í vinsældum, sem slíkt framkvæmir, en hún vinnur þjóðinni ómetanlegt gagn. Þetta er fyrsta skrefið til að lagfæra efnahagsástandið í landinu. Kostnaðurinn við rekstur ríkisins er orðinn mikill. Öllum er ljóst, að áður en langt um líður verður nauðsynlegt að draga úr þessum kostnaði. Það hefur verið gagnrýnt réttilega, að starfsmannafjöldi ríkisins aukist ár frá ári, og hefur því verið haldið fram, að þetta stafi að verulegu leyti af því, að vinnutíminn sé of stuttur. Sýnilegt er, að ekki verður hjá því komizt að taka þetta ásamt öðru til athugunar í sambandi við lækkun á rekstrarkostnaði ríkisins. Hins vegar verður ekki fyrir það synjað, að starfsmannafjöldinn hefur einnig aukizt vegna síaukinna afskipta ríkisins um atvinnurekstur landsmanna. Ef hægt væri að losa þjóðina við eitthvað af þeirri íhlutun, þá mætti létta talsverðum þunga af ríkissjóði í sambandi við rekstrarkostnaðinn. Frá mínu sjónarmiði er útlitið í dag í fjármálum og afkomu ríkisins í fáum orðum þetta: Vegna greiðsluhalla ríkisins undanfarin 3 ár hafa safnazt lausaskuldir, sem nú nema yfir 100 millj. kr. Þessar skuldir hvíla þungt á aðallánsstofnun landsins og gera erfiða eðlilega lánastarfsemi til atvinnuveganna. Frekari aukning lausaskulda vegna áframhaldandi hallarekstrar mundi setja fjármálakerfið í yfirvofandi hættu. Kvaðir á ríkissjóð vegna undanfarandi fjárfestingar í landinu, hallarekstrar atvinnuveganna og margs konar ríkisábyrgða fara hraðvaxandi. Vaxandi erfiðleikar eru um sölu á útflutningsvörum landsins og verðið er fallandi. En af gjaldeyriserfiðleikum vegna minnkandi útflutningsverðmætis hefur orðið samdráttur í öllum innflutningi, sem aftur hefur áhrif á atvinnurekstur í landinu og tekjur ríkissjóðs. Af þessum sökum eru þeir tekjustofnar í hættu, sem ríkissjóður byggir mest afkomu sína á. Við afgreiðslu fjárlaga næsta árs væri óvarlegt að taka ekki tillit til þessara staðreynda. Slíkt væri með öllu óverjandi, ef nokkurs á að meta hagsmuni og framtíðarheill þjóðarinnar. Stefna ríkisstjórnarinnar í afgreiðslu fjárlaga og meðferð fjármála er í höfuðatriðum þessi: 1. Fjárlög séu afgreidd með tekjuafgangi á sjóðsreikningi, en tekjur og gjöld áætlað af raunsæi og varúð, svo að stöðva megi skuldasöfnun ríkisins. 2. Fjárfestingu ríkisins sé á þessu ári haldið innan þröngra takmarka og gjöld ríkisins séu miðuð við brýnustu nauðsyn. 3. Lagasetning, sem felur í sér útgjöld fyrir ríkissjóð, taki ekki gildi fyrr en gjöldin eru tekin í fjárlög. 4. Nýjar heimildir um ríkisábyrgðir eða gjöld úr ríkissjóði séu ekki gefnar svo neinu nemi, þangað til efnahagsástandið lagast. 5. Ríkissjóður sé leystur frá framkvæmdum, sem ekki snerta sjálfan ríkisreksturinn, eftir því sem frekast er kostur og svo fljótt sem verða má. 6. Leitazt sé við að greiða lausaskuldir ríkissjóðs hið allra fyrsta með sérstökum ráðstöfunum, en jafnframt sé gerð gangskör að því að koma lausaskuldum ríkis og ríkisstofnana í föst lán, eftir því sem með þarf. Að þessu vill ríkisstjórnin vinna og heitir á alla góða menn að styðja hana til þess, að svo megi verða.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ég mun ekki nota þá stund, sem ég hef til umráða, til þess að rekja í einstökum atriðum fjárlagafrv. það, sem hér er til 1. umr., enda er það í engu verulega frábrugðið því, sem verið hefur síðustu árin, og boðar enga breytingu á ríkjandi stjórnarstefnu. Ég mun hins vegar ræða almennt um fjárhagsástæður þjóðarinnar og þá möguleika, sem hún hefur til þess að lifa sæmilegu lífi, hér í þessu landi. Það er orðinn mikill siður stjórnmálamanna, og málgagna hinna ráðandi stjórnmálaflokka í þessu landi, að mikla í augum fólksins þá fjárhagslegu örðugleika, sem þjóðin eigi við að etja. - Allt á að vera í kaldakoli. - Í ræðu og riti keppast menn við að útmála það öngþveiti, sem ríki í efnahagsmálum þjóðarinnar - jafnvel talað um yfirvofandi ríkisgjaldþrot. - Atvinnu,vegirnir eru taldir vera komnir alveg í þrot - og engin leið að halda uppi höfuðframleiðsluatvinnuvegum þjóðarinnar, nema með stórfelldum styrkjum. Af þessu er svo venjulega dregin sú einfalda ályktun, að fólkið almennt eyði allt of miklu - kröfur manna til lífsins séu miklu meiri en framleiðsla þessa fátæka og hrjóstruga lands geti undir risið atvinnuvegirnir geti ekki borið það kaupgjald, sem krafizt er - gjaldeyrisöflunin hrökkvi naumast fyrir nauðþurftum þjóðarinnar af aðkeyptum varningi o.s.frv., o.s.frv. Menn verði að láta sér skiljast, að ekki megi eyða meiru en aflað er, og svo er auðvitað eina úrræðið: Að almenningur spari meira, allir verði að færa fórnir til þess að koma fjármála- og atvinnulífi þjóðarinnar á „heilbrigðan grundvöll“, gera atvinnuvegina „rekstrarhæfa“ og sjálfum sér nóga. Ég vil leyfa mér að nota tækifærið við þessa fjármálaumræðu hér á Alþingi til þess að spyrja: Er íslenzka þjóðin í raun og veru svona illa stödd fjárhagslega? Er íslenzka þjóðin kannske núna fyrst - eftir allt það, sem á daga hennar hefur drifið - að komast á vonarvöl? Er framleiðslugeta þjóðarinnar ekki nægilega mikil til þess að standa undir núverandi lífskjörum þess fólks, sem vinnur framleiðslustörfin og önnur þjóðfélagslega nauðsynleg störf ? Ég held, að ekki verði með nokkrum rétti komizt hjá því að svara öllum þessum spurningum ákveðið neitandi. Íslenzka þjóðin er nú, á síðustu árum, miklu auðugri en hún hefur nokkurn tíma áður verið. Framleiðslugeta þjóðarinnar er nú í dag margföld á móts við það, sem hún var fyrir aðeins einum áratug síðan - svo ekki sé farið lengra aftur í tímann. Þjóðartekjurnar hafa undanfarin ár verið upp undir það tíu sinnum hærri, en þær voru árið 1938 - og má þá gera ráð fyrir, ef tekið er tillit til verðlagsbreytinganna, að þær séu nú um það bil helmingi hærri en þá. Gjaldeyrisöflunin hefur stóraukizt hin síðustu ár - eftir að hin stórvirku framleiðslutæki nýsköpunarinnar komu til kastanna - og hefur gjaldeyrisöflunin undanfarin ár verið um það bil helmingi meiri á hvert mannsbarn í landinu heldur en hún var árið 1938, þó tekið sé tillit til þeirrar verðhækkunar, sem orðið hefur á aðfluttum vörum til landsins. Það mun ekki vera til nokkur þjóð í öllum heiminum, sem aflar sér nálægt því eins mikils erlends gjaldeyris - miðað við fólksfjölda - eins og íslenzka þjóðin hefur gert undanfarin ár. - Bretar, sem eins og kunnugt er eru meðal mestu viðskiptaþjóða heimsins, hafa t.d. haft gjaldeyristekjur á hvern íbúa, sem nema aðeins um 40% þeirra gjaldeyristekna, sem Íslendingar hafa haft. Sem sagt: Íslenzka þjóðin er miklu auðugri, en hún hefur nokkurn tíma áður verið. Framleiðslugeta hennar hefur margfaldazt á síðustu árum. Kaupmáttur þjóðarteknanna er nú tvöfaldur á móts við það, sem var fyrir aðeins einum tug ára. Árleg gjaldeyrisöflun þjóðarinnar er hlutfallslega miklu meiri en nokkurrar annarrar þjóðar. Samkvæmt þessum staðreyndum ætti fjárhagur þjóðarinnar að standa með hinum mesta blóma. Atvinnuvegirnir - með sinni miklu framleiðslugetu - ættu að vera öruggir. Lífskjör fólksins, sem aflar hinna háu þjóðartekna, ættu að vera með ágætum og afkoma þess örugg. En er þetta þá svo? Er hagur ríkisins, lífskjör fólksins og afkoma atvinnuveganna í samræmi við þær staðreyndir um verðmætisframleiðslu þjóðarinnar, sem ég áðan nefndi? Nei, því miður ekki. Í því efni ríkir þvert á móti hið mesta ósamræmi - og, að því er snertir lífskjör fólksins og afkomu atvinnuveganna, mikið ranglæti. Barlómurinn um fjárhagslegt getuleysi þjóðarinnar er, út af fyrir sig, falskur og óraunhæfur. Hið margumtalaða „fjármálaöngþveiti“ er hins vegar fólgið í ranglátri og óeðlilegri skiptingu verðmætisframleiðslunnar milli þjóðfélagsþegnanna og atvinnugreinanna - og fjárflótta frá framleiðsluatvinnuvegunum til starfsgreina, sem engin verðmæti skapa, heldur eru byrði á framleiðslunni og þeim, sem framleiðslustörfin stunda - svo ekki sé talað um fjáröflunarstarfsemi, sem með einum og öðrum hætti er beinlínis sviksamleg við þjóðfélagið. Um afkomu ríkisins ætla ég ekki að fjölyrða - læt mér nægja í því efni að undirstrika það, sem einnig kom berlega fram af ræðu hæstv. fjmrh. þrátt fyrir svartsýnistón hans, að það er auðvitað alveg fráleitt, að fjárhagur ríkisins gefi nokkurt tilefni til þess að vera að tala um yfirvofandi ríkisgjaldþrot. Það er að vísu rétt, að á síðasta stjórnartímabili hafa safnazt talsverðar skuldir ríkissjóðs, sem, samkvæmt upplýsingum í ræðu hæstv. fjmrh. áðan, nema nú rúmlega 200 millj. króna. En í fyrsta lagi eru þessar skuldir ekki stórvægilegar á móts við eignir ríkisins, enda orðnar til vegna eignaaukningar aðallega, en að sumu leyti vegna lána til nýsköpunarframkvæmda, og í öðru lagi eru þær að langmestu leyti innanríkisskuldir - og þá fyrst og fremst við lánsstofnun, sem er eign ríkisins sjálfs. Jafnvel þótt menn væru svo svartsýnir að halda, að ríkissjóður muni ekki geta greitt þessar skuldir, sem ekki er ástæða til að ætla, ef stjórnarvöldin vilja taka peninga þar, sem þeir eru til, þá mundi þó ekki gerast annað en það, að samansparaður gróði einnar ríkisstofnunar eyddist vegna annarrar starfsemi ríkisins. Þessar ríkisskuldir þurfa þess vegna ekki að verða þjóðinni nokkur fjötur um fót. Um lífskjör fólksins er hins vegar meiri sögu að segja. Ég hef áður getið þess, að þjóðartekjurnar hafi vaxið mjög undanfarin ár. En það er ástæða til að rekja þetta nokkru nánar. Árið 1938 eru þjóðartekjurnar taldar vera 144 millj. kr. og 1939 155 millj. kr. - Árið 1940 fer áhrifa styrjaldarinnar að gæta hér, og hækka þá þjóðartekjurnar upp í 259 millj. kr. Á styrjaldarárunum hækka þær svo jafnt og þétt, og árið 1945 eru þær komnar upp í 960 millj. króna. Vöxtur þjóðarteknanna á þessu tímabili stóð, eins og allir vita, í sambandi við styrjaldarreksturinn og dvöl hinna erlendu setuliða hér, og hlutu þjóðartekjurnar því að sjálfsögðu að réna aftur að mjög verulegu leyti, eftir að styrjaldarástandinu lauk - nema aðrar og nýjar aðgerðir kæmu til. Svo kom fyrsta heila friðarárið - árið 1946 - og þjóðartekjur okkar Íslendinga minnka ekki, þótt styrjaldarástandinu sé lokið, heldur vaxa meira, en á nokkru einu ári styrjaldartímabilsins - eða um 260 millj., upp í 1.220 milljónir króna. Hverju sætti þetta? Hvaða öfl voru hér að verki, sem ekki aðeins fylltu upp í skarð hinna „ónormölu“ og tímabundnu tekna styrjaldaráranna, heldur juku þar að auki þjóðartekjurnar meira en nokkurn tíma áður hafði orðið? Það voru öfl nýsköpunarinnar - sem nú höfðu beint verulegum hluta af samanspöruðu fé þjóðarinnar frá styrjaldarárunum til framleiðsluatvinnuveganna, í formi stórvirkra og fullkominna atvinnutækja, og jafnframt opnuðu nýja, víðáttumikla og hagkvæma markaði fyrir ört vaxandi útflutningsframleiðslu þjóðarinnar. Þetta er óhrekjandi sönnun um gildi nýsköpunarinnar fyrir þessa þjóð - og þá jafnframt um þýðingu þess, að sá stjórnmálaflokkur, sem átti frumkvæðið að henni - Sósíalistaflokkurinn - skyldi vera nógu sterkur með þjóðinni til þess að knýja nýsköpunarstefnuna fram, svo sem gert var - þó að betur hefði þurft að gera í ýmsum efnum. Allt níðið um nýsköpunina og bullið um það, að núverandi fjárhagsöngþveiti sé afleiðing nýsköpunarstefnunnar, haggar ekki þessari staðreynd. Árið 1947 er nýsköpunarstjórnin að vísu farin frá völdum, en allt það ár streyma til landsins nýsköpunartogararnir, sem hún hafði látið byggja - og þjóðartekjurnar halda áfram að vaxa, og komast það ár upp í 1.320 millj. króna. Svo fer aftur að halla undan fæti. Árið 1948 lækka þjóðartekjurnar um 100 millj. kr., enda hefur þá nýsköpunin verið stöðvuð og gloprað niður þeim nýju, hagkvæmu mörkuðum, sem opnaðir höfðu verið, á meðan Sósiallstaflokkurinn tók þátt í stjórn landsins. En ég var að tala um lífskjör fólksins - og því miður er það svo, að í hagkerfi auðvaldsins eru þau engan veginn í réttu hlutfalli við þjóðartekjurnar. Að vísu hafa vinnustéttirnar bætt hag sinn mjög verulega á því tímabili, sem þjóðartekjurnar hafa vaxið svo mjög sem ég þegar hef lýst. En það hefur þó síður en svo orðið án fyrirhafnar, heldur fyrir harða baráttu verkalýðssamtakanna. Og kjarabæturnar hafa engan veginn fylgt eftir vexti þjóðarteknanna. Þannig var það t.d., að allt fram á árið 1942 - þegar þjóðartekjurnar höfðu meira en fjórfaldazt frá því fyrir stríð - voru kjarabætur launþega algerlega hindraðar. Á þessu tímabili urðu engar hækkanir á grunnkaupi verkamanna. - Fyrsta stríðsárið var engin verðlagsuppbót greidd á kaupið. Síðan var greidd uppbót samkvæmt vísitölu ársfjórðungslega, eftir á, - sem þýddi, þegar verðlagið og vísitalan var ört stigandi, að menn fengu raunverulega greiddan aðeins nokkurn hluta verðhækkunarinnar. Árið 1941 var farið að reikna verðlagsuppbótina mánaðarlega, - en eftir á, eins og áður. Þegar svo fór verulega að brydda á því, að verkamenn vildu ekki sætta sig við það lengur að sitja við svo skarðan hlut, gripu stjórnarvöldin til þess ráðs að banna með lögum allar hækkanir á grunnkaupi verkamanna. Til þess að hindra það, að verkafólk fengi nokkurn hlut í margfaldri hækkun þjóðarteknanna, var ekki hikað við að svipta verkalýðssamtökin grundvallarrétti þeirra: réttinum til að semja við vinnukaupandann um verð vinnuorkunnar. En þar með brast líka boginn. - Árið 1942 knúðu „Dagsbrúnar“-menn fram, í banni laganna, verulega hækkun á grunnkaupi, eða úr kr. 1.45 á klst. upp í kr. 2.10. Þar með var brautin brotin. Og þegar jafnframt tókst að gera Alþýðusamband Íslands að öflugu baráttutæki verkalýðsins, undir forustu sósíalista, var sókninni haldið áfram til vaxandi hluttöku verkalýðsins í hinum stórauknu þjóðartekjum. Eftir þetta hefur árlegt meðaltal vinnulauna í almennri dagvinnu, samkvæmt samningum verkamannafélagsins „Dagsbrún“, verið sem hér segir: Árið 1943: kr. 5.40 á klst.; 1944: kr. 6.38; 1945: kr. 6.76; 1946: kr. 7.62; 1947: kr. 8.54; 1948: kr. 8.40; 1949: kr. 8.82 á klst. Kauplækkunin árið 1948 stafaði af því, að „fyrsta ríkisstjórn Alþfl. á Íslandi“ batt vísitöluna við 300 stig - og tók þar með aftur upp aðferðina að greiða launþegum aðeins nokkurn hluta vöruverðshækkananna. Á þessu líðandi ári unnu svo verkalýðssamtökin þetta upp að nýju með hækkun grunnkaups, svo sem kunnugt er. Nú eru háttvirtir hlustendur ef til vill farnir að hugsa sem svo, að þessi skýrsla mín um hækkandi vinnulaun sé röksemd fyrir þeim kenningum, sem ég drap á í upphafi máls míns, haldið fram af fjármálaspekingum borgaraflokkanna og málpípum stóratvinnurekenda og braskara, þ.e., að kröfur fólksins um kaup og kjör séu meiri, en framleiðslugeta þjóðarinnar risi undir. Þetta er þó engan veginn svo. Þótt verkalýðssamtökin hafi knúið fram verulega hækkun vinnulauna, þá hefur sú hækkun samt sem áður ekki nálægt því haldizt í hendur við hækkun þjóðarteknanna. Skal þetta nú sannað með tölum: Eins og áður er sagt, hækkar ekki grunnkaup, á umræddu tímabili, fyrr en haustið 1942. - Ef síðan er lagt til grundvallar það árlega meðaltal vinnulauna, sem ég lýsti hér að framan, og það borið saman við þjóðartekjurnar á sama tíma, verður niðurstaðan þessi: Kauphækkun Hækkun frá árinu þjóðart. 1938 1938 Ar 1943: 273% 492% - 1944: 340% 562% - 1945: 366% 567% - 1946: 425% 747% - 1947: 489%a 817%a - 1948: 479% 747% Af þessu sést mjög glöggt, að hækkun kaupgjaldsins, sem í þessu tilfelli er nokkuð nálægt því að vera réttur mælikvarði á auknar tekjur verkamanna, vegna þess, að á þessu tímabili var yfirleitt um stöðuga atvinnu að ræða, er alltaf miklu minni en hækkun þjóðarteknanna. Þegar svo er vitað, að á kreppuárunum fyrir síðustu heimsstyrjöld var hlutur verkamanna í þjóðartekjunum svo rýr sem frekast mátti verða, þá er augljóst mál, að ekki er hlutur þeirra í þjóðartekjunum nú svo mikill, hlutfallslega, að það geti verið þjóðarbúskapnum og framleiðslustarfseminni nokkurt ofurefli, ef engir aðrir sætu við rífari og óverðskuldaðri hlut. Við þetta bætist svo það, að „fyrsta ríkisstjórn Alþfl. á Íslandi“ hefur á síðustu þremur árum seilzt freklegar en nokkurn tíma áður hefur verið gert í vasa launþeganna, eftir tekjum til að standa undir skriffinnskubákni og bitlingahjörð ríkisins. Nægir í því sambandi að nefna það, að á stjórnarárum hennar hafa tollar og óbeinir skattar á fjárlögum hækkað úr 56 millj. kr. og upp í 175 milljónir - eða meira en þrefaldazt. Grunnkaupshækkanir þessara síðustu ára hafa því aðeins verið til þess að vega upp á móti þessum álögum - ásamt vísitölubindingunni. Sem sagt: Það eru ekki kaupkröfur verkafólksins, sem ofþyngja atvinnulífinu. Þjóðartekjurnar undanfarin ár sýna, að framleiðslugeta þjóðarinnar fær prýðilega risið undir þeim lífskjörum, sem alþýða þessa lands býr við. Samt er það staðreynd, að atvinnuvegunum er íþyngt mikið um of. Það er sem sé til allmikill fjöldi manna, sem gerir æði miklu meiri kröfur til launa fyrir athafnir sínar - illar og góðar- heldur en þessir heimtufreku verkamenn, sem sagt er að séu að keyra allt í strand. Þó að það sé á allra vitorði, að í skattaframtölum þeirra manna, sem umsvifamikinn og margþættan rekstur hafa, komi ekki til reiknings hver króna, sem þeim hefur áskotnazt, þá er samt ýmsan merkilegan fróðleik að finna í skattskránum. - Þannig ber skattskrá Reykjavíkur það með sér, undanfarin ár, að t.d. árið 1946 gefa 100 framteljendur hér sjálfir upp, að skattskyldar tekjur þeirra það ár hafi verið ekki minni en 25 millj. króna, þ.e.a.s. 250 þús. kr. að meðaltali á hvern um sig. Árið 1947 gefa 100 hæstu framteljendurnir upp enn þá meiri skattskyldar tekjur - eða sem svarar að meðaltali 260 þús. kr. á hvern um sig. Að sjálfsögðu er svo talsvert mikill fjöldi framteljenda, sem hafa mjög háar tekjur, þótt þeir nái ekki þessu marki þeirra 100 hæstu. Og hvaðan eru svo þessar geysiháu tekjur teknar? Auðvitað eru þær, þegar allt kemur til alls, teknar af framleiðslunni - hinni einu raunverulegu uppsprettu verðmætismyndunarinnar. Það eru þessar óhófstekjur nokkurs hluta þjóðarinnar, sem liggja eins og mara á framleiðsluatvinnuvegunum, en ekki kaup „Dagsbrúnar“-mannsins, sem með því að vinna erfiðisvinnu alla virka daga ársins getur komizt upp í 20 þús. kr. árstekjur, í stað þess, að hver fimm manna fjölskylda ætti að hafa ca. 50 þús. kr. árstekjur, ef þjóðartekjunum væri jafnt skipt. Ég þarf ekki að eyða tíma til þess að lýsa því hér, hvernig þessi ofsagróði, sem ég áðan nefndi dæmi um, verður til. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hann verður einkum til í innflutningsverzluninni - og athöfnum, sem standa í sambandi við hana, enda orðin alkunn sú öfugþróun, að svo þýðingarmikil undirstöðustarfsemi sem framleiðsla til gjaldeyrisöflunar er að verulegu leyti rekin með tapi - meðan þjónusta eins og það að umsetja þennan gjaldeyri í ýmiss konar varning gefur ofsagróða. Ef í stað þess að greiða svokallaða styrki úr ríkissjóði til þeirra, sem starfa að gjaldeyrisframleiðslunni, væru gerðar stjórnarfarslegar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir arðrán verzlunar og viðskipta á framleiðslugreinunum, þá mundi framleiðslan standa örugglega á eigin fótum, með þeirri miklu framleiðslugetu, sem þjóðin nú býr við. Þjóðartekjurnar undanfarin ár sanna þetta. Það er hins vegar skipting þjóðarteknanna, sem er ekki aðeins ranglát, heldur einnig þjóðhættuleg. Og hér er komið að kjarna málsins. Það er mikið talað um nauðsyn þess að leysa vandkvæði útflutningsatvinnugreinanna. En átökin í því efni snúast um það: Á hverra kostnað skal þetta gert? - Hvort heldur verkamannsins, með sínar í hæsta lagi 20 þús. kr. árstekjur, eða heildsalans, með 250 þús. árstekjur, og enda þar yfir. Öll stjórnarstefna fyrrv. hæstv. ríkisstj. í innanlandsmálunum mótast af tilraunum hennar til þess að leysa málið á kostnað launþeganna. Eins og ég gat um hér að framan, hefur hún meira en þrefaldað tolla og óbeina skatta á neytendunum - til þess að geta greitt úr ríkissjóði hina margumtöluðu framleiðslustyrki. Það er mikil kaldhæðni örlaganna, að Alþfl. skyldi, að nafninu til, hafa forustu slíkrar ríkisstj. og að Alþfl.-manni skyldi sérstaklega vera falið það ráðuneyti, sem heildsalarnir eiga alla hagsmuni sína undir. En þrátt fyrir þessa viðleitni tókst fyrrv. ríkisstj. ekki að leysa vandann. Og það af góðum og gildum ástæðum. Í fyrsta lagi er ekki hægt að leysa vandamál framleiðslunnar með því að ráðast á lífskjör þess fólks, sem framleiðslustörfin vinnur. Ég hef þegar sýnt með tölum, hversu hlutur þess í þjóðartekjunum er lágur. Jafnvel þótt hann væri lækkaður til hins ýtrasta, mundi það ekki veita framleiðslunni neitt framtíðaröryggi, ef hún ætti áfram að búa við núverandi arðrán verzlunarinnar. Í öðru lagi eru verkalýðssamtökin, sem betur fer, það sterk, að þau hafa velt af sér þeim árásum, sem í þessu efni hafa verið gerð á launþegana - og það munu þau gera einnig eftirleiðis. Vandamál framleiðslunnar er þess vegna enn jafnóleyst sem áður. Og það verður ekki leyst, svo lengi sem litlum hluta þjóðfélagsþegnanna er leyft að hrifsa til sín, svo sem nú er, ljónspartinn af framleiðsluverðmætunum. Það verður ekki leyst fyrr, en það fæst leyst á kostnað hinna ríku. Önnur lausn er ekki til. Við höfum nú fengið nýja ríkisstjórn - ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins. Sízt af öllu mun hún framkvæma lausn framleiðsluvandamálanna á kostnað hinna ríku. Þessi ríkisstj. er þvert á móti ógrímuklæddur fulltrúi þeirra stórgróðamanna og fyrirtækja, sem sjúga merg og blóð úr útflutningsframleiðslunni. - Í viðskiptamálunum, sem í þessu efni eru afgerandi, hefur „þarfasti þjónninn“ verið leystur af hólmi, af húsbóndanum sjálfum. Þessi ríkisstj. mun því svo lengi sem henni endist ævi, halda áfram að skara eld að köku afætulýðsins á kostnað framleiðslustarfseminnar, - hvaða krókaleiðir sem reynt verður að velja. Fjárhagsvandræði framleiðslunnar verða hins vegar ekki leyst á kostnað stórgróðamannanna, nema þeir flokkar, sem hér á löggjafarsamkomu þjóðarinnar fara með umboð vinnustéttanna í landinu, taki höndum saman um slíka lausn. Sósíalistaflokkurinn hefur tjáð sig reiðubúinn til slíks samstarfs. Hann hefur boðizt til að taka, að sínum hluta, á sig ábyrgðina af lausn þess vanda, sem við er að glíma - gegn því að snúið verði af braut árásanna á lífskjör fólksins, en framleiðslunni skapaður starfsgrundvöllur með því að afnema okrið, sem hún á nú við að búa. Alþýðuflokkurinn virðist hins vegar enn vera fastráðið hjú íhaldsins, þó að hann hafi lækkað í tign. Þjónusta hans við stórgróðavaldið undanfarin ár er nú launuð með því, að Sjálfstfl. tryggir honum áframhaldandi bitlinga fyrir allt foringjaliðið, enda mun Sjálfstfl. að fenginni reynslu telja það öruggasta ráðið til þess að halda þessum piltum í vistinni. Og Framsóknarflokkurinn, sem mestan hávaðann hefur gert út af okrinu og spillingunni í verzlun og viðskiptum, flokkurinn, sem í nýloknum alþingiskosningum stórjók fylgi sitt á skrafl um gagngera stefnubreytingu í fjárhags- og viðskiptamálunum - á hreystiyrðum um harðvítuga baráttu gegn okraravaldinu og verzlunarspillingunni, hann virðist nú fara sér furðu hægt í þessum efnum og una því ótrúlega vel, að kosningasigur hans hefur snúizt upp í algera valdatöku okraranna, sem hann þóttist ætla að leggja að velli. Því „vinstra“ samstarfi, sem nú er nauðsynlegra, en nokkru sinni fyrr, til þess að leysa viðfangsefni framleiðslu og viðskipta í samræmi við hagsmuni þjóðarheildarinnar - og samkvæmt hinni miklu og vaxandi framleiðslugetu þjóðarinnar - verður þess vegna ekki komið fram nema fólkið, sem falið hefur þessum flokkum umboð sitt, skapi sjálft þá vinstri fylkingu, sem geri eitt af tvennu: Beygi forustumenn þessara flokka til hlýðni við vilja og óskir hins vinnandi fólks til sjávar og svelta eða velti þeim úr vegi ella.



Í 42. gr. stjórnarskrárinnar segir svo, að fjárlagafrv. fyrir næsta fjárlagaár skuli liggja fyrir strax og reglulegt Alþingi hefur tekið setu. Þetta ákvæði er sett vegna þess, að vitanlegt er, að starf hvers reglulegs Alþingis er fyrst og fremst að undirbúa og afgreiða fjárlög fyrir næsta ár. Þetta er tímafrekt starf og vandasamt. Ef störf Alþingis eiga ekki að dragast óþarflega lengi, verður hvert þinghald að byrja þegar á því að vinna að fjárlagaafgreiðslunni. Þessu ákvæði stjórnarskrárinnar hefur líka verið framfylgt allt fram á síðustu ár. Ég minnist þess, að eitt sinn í tíð Eysteins Jónssonar sem fjármálaráðherra voru liðnir 5 dagar frá setningu Alþingis og fjárlagafrumvarpið eigi komið fram, að þingmenn, hver á fætur öðrum, risu upp og mótmæltu kröftuglega þessu stjórnarskrárbroti. Fjárl. frv. var líka lagt fram daginn eftir. En því miður hefur þetta breytzt eins og fleira til hins verra. Nú á seinni árum hefur oft orðið óeðlilega langur dráttur á því, að frv. hafi verið lagt fram og umræður hafizt og því vísað til nefndar. Í dag er 20. desember, og hinn venjulegi starfstími Alþingis á árinu liðinn, og nú fyrst er frv. til 1. umr. og verður í dag væntanlega vísað til nefndar, að umræðunni lokinni. Það er ekki venja, að þingnefnd byrji að vinna að málum fyrr en búið er að vísa þeim til nefndar, enda er það svo, að fjvn. hefur ekki enn þá fjallað um frv., og sýnt er, að nefndin mun ekki halda einn einasta fund um fjárlagafrv. á þessu ári, þegar Alþingi í raun og veru á að vera búið að afgreiða fjárlög fyrir næsta ár. Þetta er gersamlega óviðunandi ástand og getur haft hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir afgreiðslu fjárlaga, eins og dæmi sanna hin síðari ár. Ég skal að vísu játa, að núv. hæstv. fjmrh. hefur nokkra afsökun í því, hve stutt er síðan hann tók það starf að sér, en hins vegar er frv. samið og undirbúið af hæstv. atvmrh., sem var fjármálaráðherra, og hefði verið eðlilegt, að hann hefði lagt það fram strax í þingbyrjun og fylgt því úr hlaði. Fljótt á litið virðist fjárlagafrv. að sumu leyti vera hagstæðara fyrir afkomu ríkissjóðs, en niðurstöðutölur gildandi fjárlaga. Rekstrartekjurnar eru að vísu ekki áætlaðar nema 263 millj. kr., en eru á fjárlögum yfirstandandi árs 284 millj., og eru því 21 millj. kr. lægri í frv. en í fjárlögum, og rekstrarútgjöldin samkvæmt frv. 225 millj. móti 256 millj. kr. í fjárlögum, og mismunurinn því 31 millj. kr. og rekstrarafgangur því áætlaður 10 millj. kr. hærri en á gildandi fjárlögum. En þegar betur er að gáð, verður annað upp á teningnum, þá kemur í ljós, að á frv. eru allmiklar breytingar frá þessa árs fjárlögum. Mesta breytingin er sú, að samkvæmt frv. er nú áætlað til dýrtíðarráðstafana 331/2 millj. móti rúmlega 71 millj. kr. á þessu ári, og lækkar það útgjaldahlið frv. um tæpar 38 millj. kr. Þegar farið er yfir tekjuliði frv., sést, að þar eru allmiklar breytingar frá gildandi fjárlögum. Vegna lækkunar á framlagi til dýrtíðarráðstafana eru felldir niður úr frv. nokkrir liðir, sem í fjárlögum runnu til dýrtíðarsjóðs, svo sem leyfisgjöld samkv. 29. gr. dýrtíðarlaganna, að upphæð 10.2 millj., og söluskattur bifreiða, áætlaður 5 millj. kr., o.fl., alls rúmar 16 millj. kr., sem fellt er niður af tekjum dýrtíðarsjóðs. Aftur á móti er söluskattinum, að upphæð 36 millj. kr., haldið. Enn fremur var 12 millj. kr. af tolltekjum látið renna í dýrtíðarsjóð í núgildandi fjárlögum. Það eru því 48 millj. kr., sem í núgildandi fjárl. voru áætlaðar til dýrtíðarráðstafana, en eru nú færðar til rekstrarútgjalda ríkisins. Þegar sú upphæð, 331/2 millj. kr., sem samkvæmt 19. gr. er til dýrtíðarráðstafana, er dregin frá 48 millj., verða eftir 141/2 millj., sem nú á að verja til venjulegra rekstrarútgjalda ríkisins, en var í ár notað til dýrtíðarráðstafana, en eiga nú samkvæmt frv. að vega á móti lækkandi tekjuáætlun og auknum rekstrarútgjöldum. Enn þá hækka rekstrarútgjöldin samkv. frv. allverulega, og skal ég aðeins nefna örfá dæmi því til sönnunar. Útgjöld samkvæmt 10. gr., þ.e. til ríkisstj. og utanríkisþjónustu, eru áætluð 800 þús. kr. hærri í frv., en í fjárlögum þessa árs. Útgjöld samkv. 11. gr., þ.e. til dómgæzlu, innheimtu skatta og tolla o.fl., eru áætluð 1.2 millj. kr. hærri, en í fjárlögum. Útgjöld samkv. 14. gr., þ.e. til kirkju- og kennslumála, eru áætluð 3.5 millj. kr. hærri, en í fjárlögum. Vaxtagreiðslur ríkissjóðs samkv. 7. gr. eru áætlaðar á næsta ári rúmar 9 millj. kr. til þeirra hluta, en voru um 7 millj. Hækkun er því um 2 millj. kr. Sú hækkun talar sínu máli um skuldaaukningu ríkissjóðs á árinu, sem er að líða. Til verklegra framkvæmda er á frv. áætluð nokkru lægri upphæð, en í fjárlögum þessa árs. T.d. er á frv. ekki áætluð nema 1 millj. Til raforkuframkvæmda í stað 2 millj. kr. á þessu ári. Rúmlega 1 millj. kr. lægri fjárhæð er áætluð til brúargerða í frv. en á þessu ári, og svo er um fleira. Ég hef þá í stórum dráttum lýst fjárlfrv. því, er hér liggur fyrir. Auðséð er, að um enga stefnubreytingu er að ræða frá fyrri árum. Rekstrarútgjöldin fara enn þá hækkandi, framlög til verklegra framkvæmda í þágu atvinnuveganna lækkandi, vaxtagreiðslur og skuldasöfnun ríkisins ört hækkandi. Það er látið síga á ógæfuhlið. Eins og ég gat um hér að framan, er í frv. aðeins gert ráð fyrir 331/2 millj. til dýrtíðarráðstafana. Á að verja þessum millj. samkvæmt frv. eingöngu til niðurgreiðslu á neyzluvörum innanlands, og í athugasemdum við frv. segir, að í frv. sé ekki gert ráð fyrir neinu fé úr ríkissjóði til fiskábyrgðar eða annars stuðnings við sjávarútveginn og fjmrn. liti svo á, að finna verði aðrar leiðir til þess að tryggja hallalausan rekstur sjávarútvegsins. Hverjar þær leiðir eru, sem hér er átt við, er mér ekki kunnugt um, því að enn þá hefur ekkert heyrzt frá hæstv. ríkisstj., hvað hún leggi til, að gert verði, en af ummælum hæstv. forsrh., er hann viðhafði á Alþingi nú fyrir skömmu, var helzt að heyra, að ríkisstj. mundi til að byrja með að minnsta kosti fara troðnar slóðir í þessum málum, og hægt er við, að ekki verði hægt á næsta ári að komast hjá stórfelldum fjárframlögum úr ríkissjóði til stuðnings sjávarútveginum. Það er að minnsta kosti vitað, að afkoma sjávarútvegsins hefur aldrei verið lakari en nú, svo að auðsætt er, að grípa verður til stórvægilegra ráðstafana, ef bátaútvegurinn á ekki að stöðvast nú eftir áramótin. Í skýrslu frá formanni Landssambands ísl. útvegsmanna, sem birt var í blöðum nú fyrir skemmstu, segir svo, að rekstrargrundvöllur fyrir útgerð íslenzkra fiskiskipa sé ekki fyrir hendi, miðað við tilkostnað og afurðaverð, og fullkomið öryggisleysi ríki nú í þessum málum. Enn fremur segir í þessari sömu skýrslu, að allur vélbátaflotinn sé flakandi í skuldasárum, allflestir eldri togararnir liggi nú bundnir við festar og hinir nýju togarar berjist nú í bökkum og séu margir þeirra reknir með fjárhagslegu tapi. Þetta er ófögur lýsing á öðrum aðalatvinnuvegi þjóðarinnar, en hún er víst því miður sönn. Í fjárlögum þessa árs var gert ráð fyrir milli 30–40 millj. kr. útgjöldum til fiskábyrgðar og niðurgreiðslu á kostnaði samkvæmt dýrtíðarlögum við framleiðslu sjávarafurða, þetta hefur allt verið fellt, eins og áður segir, úr frv. Ekki hefur heldur verið gert ráð fyrir neinu framlagi til afla- og hlutatryggingasjóðs, eins og þó mun hafa verið lofað, enn fremur engin upphæð verið tekin í frv. vegna bráðabirgðalaga frá í sumar, að upphæð 21/2 millj. kr. til styrktar síldveiðibátum. Það er því sýnt, að á frv. vantar yfir 40 millj. kr. til sjávarútvegsins, þótt ekki sé gert ráð fyrir meiri stuðningi á næsta ári, en á þessu yfirstandandi ári, en þó er fullyrt af kunnugum, að miklu hærri upphæð þurfi að verja í þessu skyni á næsta ári, ef að haldi á að koma. Samkvæmt upplýsingum hæstv. forsrh. má gera ráð fyrir 70–80 millj. kr. í þessu skyni, verði sömu leiðir farnar og áður. Fjmrh. tók í sama streng. En það er meira blóð í kúnni. Í lok síðasta Alþingis var samþykkt, eftir að búið var að afgreiða fjárlög, þáltill. um heimild fyrir ríkisstj. að greiða allt að 4 millj. kr. sem launauppbót til starfsmanna ríkisins á árinu 1949. Upphæð þessi svaraði til 8,33% launahækkunar á öll laun starfsmanna ríkisins fyrir árið 1949. En í meðferðinni hjá fjmrn. varð niðurstaðan sú, að upphæð þessi var greidd sem mánaðaruppbót, 1 millj. kr. á mánuði, og svarar það til 20% kauphækkunar á laun starfsmanna ríkisins. Þegar Alþingi kom saman í haust, var búið að greiða 5 millj. kr. í þessu skyni, eða 1 millj. kr. meira en Alþingi hafði heimilað. Eitt hið fyrsta, er lagt var fyrir Alþingi í haust, var þáltill. um heimild fyrir ríkissjóð að halda áfram að greiða uppbætur úr ríkissjóði til opinberra starfsmanna, þar til fjárl. verði afgreidd. Einhvern tíma hefðu það þótt tíðindi, ef Alþingi afgreiddi svona stórfelld útgjöld til. launagreiðslu með einfaldri þingsályktun. Fullvíst er talið, að tillaga þessi verði samþykkt nú fyrir áramótin. Fyrsti flutningsmaður hennar er einn af gæðingum hæstv. ríkisstj., og þetta mun sennilega verða fyrsta og eina bjargráðatillagan, sem samþykkt verður á Alþingi nú fyrir áramótin, undir handleiðslu hinnar nýju hæstv. ríkisstj., og má segja, að ekki lofi fyrsta gangan neinu góðu. Þetta þýðir 12 millj. kr. aukin útgjöld ríkissjóðs í hækkuðum launum á næsta ári, en það verður meira, því að það er vitanlega ekki annað hægt en hækka líka eftirlaun, örorku- og ellilaun. um sömu upphæð og nemur það fyrir ríkissjóð ekki minni upphæð en 3–4 millj. kr., enda eru þegar komnar fram tillögur á Alþingi í þá átt. Tillögur þessar munu því auka ríkisútgjöldin um 15–16 millj. kr., og virðist þó vera nóg fyrir. Vel get ég fallizt á, að kjör hinna lægst launuðu starfsmanna séu heldur kröpp, miðað við húsaleiguokur og svartamarkaðsbrask, en ástandið hjá atvinnuvegum vorum og kaup og kjör og að ýmsu leyti öryggisleysi með vinnu nú á næstunni geta ekki réttlætt svona mikla kauphækkun hjá launastéttunum, enda munu. í kjölfar þessara hækkana koma kröfur um hækkað kaupgjald hjá verkalýðnum og ný dýrtíðaralda flæða yfir landið og torvelda mjög allar aðgerðir í dýrtíðarmálunum. Það er fullvíst, að ef á að afgreiða á þessu þingi greiðsluhallalaus fjárlög, verði þingið að afla nýrra tekna, er nemi 80–100 millj. króna. Hvar á að taka þetta fé? Tekjuáætlun frv. virðist mér svo háspennt, að ekki sé að vænta. neinna umframtekna, eins og svo oft áður hefur bjargað, meðan atvinnulífið var í fullum blóma, þvert á móti sýnist nú vera eftir útliti í gjaldeyrismálum þjóðarinnar teflt á fremstu nöf, og hætt við, að sumir tekjuliðir, eins og t.d. verðtollurinn, séu allt of hátt áætlaðir. Ekki er heldur hægt að lækka frá því sem nú er á frv. til verklegra framkvæmda í þágu atvinnuveganna. Það er lífsnauðsyn fyrir þjóðarbúskapinn, að unnt sé að halda uppi raforkuframkvæmdum, síma- og vegalagningum, hafnarmannvirkjum o.fl. í ekki smærri stíl en undanfarandi ár, og svipað má segja um flest að, sem nú er í frv., að erfitt verður að fá það numið í burt. Á síðasta þingi í þinglokin, þegar sýnt var, að um 40 millj. kr. vantaði til þess að fá greiðslujöfnuð á fjárlögin, voru lagðir nýir stórhækkaðir tollar á nauðsynlegustu hluti, eins og benzín, bifreiðagúmmí, heimilisvélar og fleira, sem nú er að sliga atvinnuvegina. Ég hygg, að flestir hv. alþingismenn hafi þá verið á einu máli um það, að ekki væri unnt að halda áfram á þeirri braut á næsta ári. Enda er það svo. Mælirinn er nú orðinn fullur, atvinnulíf landsmanna meira og minna í rústum, launastéttirnar þarfnast hærri og hærri launa til þess að geta hamlað á móti sívaxandi dýrtíð. Það er ekki lengur hægt að halda áfram á sömu braut. Hinar troðnu leiðir eru orðnar ófærar. Við verðum að snúa við, það er ekki lengur unnt að ýta erfiðleikunum á undan sér, það verður að horfast í augu við staðreyndirnar. Framsfl. hefur oft undanfarið varað við hættunni og bent á afleiðingar af stefnu, eða réttara sagt stefnuleysi undanfarinna ára í fjármálum og atvinnuháttum þjóðarinnar, en það hefur aldrei fengið nægilegan hljómgrunn, hvorki innan Alþingis né utan. Fjármálastjórn undanfarandi ára hefur verið mjög veik. Þar hefur aldrei verið um neina forustu eða stefnu að ræða. Æðsti ráðgjafi þjóðarinnar í fjármálum hefur sí og æ skotið sér á bak við gerðir þingsins, í stað þess að leiða það, og erfiðleikum ýtt úr vegi í bili með nýjum skuldasöfnunum og síhækkandi álögum. Þetta er ekki lengur hægt, hér verður að verða stefnubreyting. Það verður að segja þjóðinni nakinn sannleikann og viðurkenna, að of djarft hefur verið siglt í mörgu nú undanfarin ár. Einstaklingar og stéttir geta ekki sí og æ gert sívaxandi kröfur til ríkisheildarinnar. Við verðum nú fyrst og fremst, hver einstakur, að gera auknar kröfur til sjálfra okkar, og allir þjóðhollir menn, innan þings og utan, hvað sem þeir heita og hvar í flokki sem þeir standa, verða að sameinast um það að bjarga þjóðinni úr því fjárhagslega öngþveiti, sem hún er nú í. Þótt ríkiskassinn sé tómur, þá hafa miklir fjármunir safnazt fyrir hjá einstaklingum. Þetta fé verður að nota til alþjóðarþarfa og viðreisnar atvinnuvegunum. Lækka verður húsaleiguokrið og svartamarkaðsbraskið, bæði verzlunarástandið og viðskiptalífið, svo að nokkuð sé nefnt. Ef vér glötum fjárforræði voru, þá fer fleira á eftir. Það er skylda okkar að bjarga okkar fjárhagslega og pólitíska frelsi. Enn þá er það hægt, en til þess þarf sameiginlegt átak allrar þjóðarinnar.



Herra forseti. Góðir hlustendur. 1942 var háð örlagarík barátta um það, hvort verðbólgan skyldi óhindruð fá að flæða hér yfir. Framsfl. barðist á móti því. Hann vildi stöðva dýrtíðina, eins og hún var þá, og taka sem mest af stríðsgróðanum í vörzlu ríkisins, sem notaði hann svo eftir stríð til alhliða umbóta. Framsfl. varaði þá og ætíð síðan við þeim voða, sem fljótt mundi verða fyrir dyrum, ef dýrtíðin fengi óhindruð að flæða yfir landið, og taldi, að erfitt mundi síðar að ætla sér að ráða við, hvert sú flóðbylgja bæri þjóðina. Hann varaði einnig við því óheilbrigða kapphlaupi og þeirri spillingu í viðskipta- og fjármálalífi þjóðarinnar, sem skefjalaus verðbólga mundi leiða af sér, og sýndi fram á, að sú viðureign gæti ekki endað nema á einn veg: að þeir ríku yrðu ríkari og þeir fátæku fátækari. Svo fór í þessu efni, að stefna Framsfl. beið ósigur. Aðvaranir hans voru að engu hafðar og allar flóðgáttir dýrtíðarinnar opnaðar. Sú ráðstöfun varð fljótlega undirstaða hvers konar lausungar, jafnt í stjórnmálum sem atvinnu- og viðskiptamálum, og leiddi til þess 1944, að hin svokallaða nýsköpunarstjórn var mynduð. Frá upphafi til endaloka hélt þessi stjórn trúlega verndarhendi sinni yfir skefjalausu kapphlaupi um svokallaðan stríðsgróða og lét mjög afskiptalaust margs konar viðskiptasiðleysi, sem þessu kapphlaupi fylgdi. Og hún virtist láta þetta viðgangast vitandi vits um, að hér yrði ójafn leikur. Þeir æfðustu og haldsterkustu á þeim leikvangi hlutu að geta sópað til sín meira, en bróðurpartinum, og svo leit út sem til þess væri leikurinn gerður. Meðan þessu fór fram var athygli þjóðarinnar leidd að öðru. Var þá hampað margs konar umbótalöggjöf, en ekki um það hirt að skapa henni fjárhagsgrundvöll. Það varð hlutverk annarrar ríkisstjórnar að afla fjárins til framkvæmda margra þessara mála, en sum hafa ekki komizt í framkvæmd vegna fjárskorts og önnur lifað á nástrái svo að segja frá degi til dags. - Fyrir nýsköpunarstjórninni virtust ýmis þessi umbótamál aðeins vera nauðsynlegt ryk í augu almennings. Þess var ekki óskað, að fólkið sæi, hversu mjög stjórnarathöfnum var hagað til hagsbóta fyrir spákaupmennsku og brask. Þegar stjórninni var bent á, hversu óþolandi væri, að fáeinum einstaklingum liðist að sópa til sín miklu af hinum svokallaða stríðsgróða, svaraði forsætisráðherrann því, að sér mundi ekki verða mikið fyrir að seilast inn í rottuholurnar - eins og hann orðaði það - til þess að sækja féð. Í annað sinn, þegar svo var komið, að þessi sami forsrh. treysti sér ekki lengur að telja þjóðinni trú um blessun dýrtíðarinnar, lagði hann áherzlu á það, að auðvelt yrði að ráða niðurlögum hennar þegar þurfa þætti. Þá létti mörgum frómum sálum í flokki þessa forsrh., sálum, sem hlustuðu á varnaðarorð Framsfl. og óttuðust allt gáleysið. Og þá hófst átrúnaðurinn á hina frelsandi hönd, sem með einu pennastriki mundi laga misfellurnar áður en of seint yrði. Í árslok 1946 var svo komið fyrir bátaútvegi landsmanna, að alger stöðvun var fyrir dyrum. Útvegsmenn færðu rök fyrir því, að síðan verðbólgunni var sleppt lausri 1942, hefðu þeir alltaf verið að tapa og væru nú að þrotum komnir. Niðurstaðan varð sú, að skömmu áður en sú stjórn, sem ber ábyrgð á því ástandi, sem hæstv. fjmrh. var að lýsa, nýsköpunarstjórnin, hrökklaðist frá völdum, varð Alþingi að samþykkja allt að 50% hærra ábyrgðarverð en útlit var fyrir að fiskurinn seldist á í markaðslöndunum. En ekki sótti Ólafur Thors þá féð í rottuholurnar né greip til hinna auðveldu úrræða sinna gegn dýrtíðinni. Stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar, sem tók við af nýsköpunarstjórninni snemma árs 1947, var tilraun til að koma á betri og farsælli stjórnarháttum en ríkt höfðu í tíð fráfarandi stjórnar, og til að bjarga því, sem bjargað yrði, í atvinnu- og viðskiptamálum þjóðarinnar. Í því efni var við svo mikla erfiðleika að etja, að ekkert var nauðsynlegra, en að fá þjóðina til að horfast í augu við þá staðreynd, að efnahagsmálum hennar væri svo komið, að mikil hætta væri búin, og jafnvel í voða stefnt, ef ekki væri einhuga snúið af þeirri braut, sem þá hafði verið farin um árabil. Hér skipti fyrst og fremst máli, að stjórnmálaflokkar þeir, sem að þessari stjórn stóðu, ynnu saman að viðreisnarmálunum af fyllsta trúnaði við þau úrlausnarefni, sem fyrir lágu. Það bar strax mikið út af, að slík viðhorf væru til staðar hjá ráðandi mönnum í Sjálfstfl., og skal það játað, að nokkur mannraun hefði það verið að snúa svo strax við blaðinu. Þeir fundu, að með því hefðu þeir játað, á hvaða villigötur þeir höfðu verið búnir að leiða þjóðina, og hversu nýsköpunarstjórnin hefði blekkt hana, og vegna flokkshagsmuna var þeim slíkt ofraun. Þetta kom ljóst fram skömmu eftir valdatöku stjórnar Stefáns Jóh. Stefánssonar. Ólafur Thors lýsti þá yfir í fjálglegri ræðu stuðningi sínum við þessa nýmynduðu stjórn, en tilkynnti jafnframt alþjóð, að allt væri í lagi um hagi hennar, hin nýja ríkisstjórn tæki við öllu í blóma í krafti fjármála- og atvinnumálastefnu nýsköpunarstjórnarinnar. Hann kvað þjóðina vera að ganga inn í óvenjulega glæsilegt tímabil með árlega gjaldeyrisöflun upp undir 800 millj. kr. Því hafði einnig fyrr og síðar verið haldið fram, að hinir marglofuðu nýsköpunartogarar mundu reynast það flotholt, sem öllu mundu bjarga, því að þeir væru þeirrar náttúru, að fátt mætti verða rekstri þeirra að fjárhagslegu grandi vegna tæknilegra yfirburða fram yfir fiskiskip annarra þjóða. Þá er þess ekki síður að minnast, hver afstaða blaða Sjálfstfl. var í þessum efnum. Morgunblaðið þreyttist aldrei á að birta með stórum fyrirsögnum lofgerðarsöng nýsköpunarmannanna, en þegar sjálfstæðismaðurinn í fjármálaráðherrastólnum tók sig til og talaði varnaðarorð til þjóðarinnar um ástand og horfur, var slíkt að jafnaði birt á lítt áberandi stöðum í blöðum flokks hans. Fyrsta boðorð sjálfstæðismanna virtist vera: dýrð Ólafs Thors og hagsmunir flokksins og síðan þjóðin. Því fór sem fór fyrir stjórn Stefáns Jóh. Stefánssonar um úrlausn aðalvandamálanna. Og Alþfl. á þar einnig sína sök, enda hefur hann nú um langt skeið ástundað pólitík, sem væri sem árekstraminnst við Sjálfstfl. Um Kommúnistaflokkinn þarf ekki að fjölyrða í þessu sambandi. Hann var í stjórnarandstöðu og vinnubrögð hans slík gegn öllum viðreisnartilraunum, sem hæfði sundrungarstefnu hans og húskarlaskyldu foringjanna við húsbændurna í austri. Framsfl. reyndi í lengstu lög að þola þetta samstarf við Sjálfstfl. og Alþfl., í þeirri von, að að lokum fengist samstarf um einhverja raunhæfa baráttu við dýrtíðina. Þegar slíkt reyndist vonlaust og samstarfsflokkarnir létu sér vel líka eða jafnvel áttu þátt í að brjóta sitthvað niður, sem áunnizt hafði, þá var þolinmæði Framsfl. þrotin og brottför ráðherra hans úr ríkisstjórninni ákveðin. Og afleiðingar þess voru kosningarnar s.l. haust. Framsfl. getur eftir atvikum látið sér mjög vel líka úrslit þessara kosninga. Þótt mikið vantaði á, að þau, yrðu á þann veg, sem þjóðinni mátti fyrir beztu verða, þá bentu þau ótvírætt og ákveðið til þess, að hún tekur í vaxandi mæli undir kröfu Framsfl. um heiðarlegt stjórnarfar og raunhæfar tilraunir um aðgerðir gegn dýrtíðinni. Hvað hefur svo gerzt í stjórnmálunum síðan að liðnum kosningum? Það helzt, að mynduð hefur verið hrein flokksstjórn Sjálfstfl., þess flokks, sem ásamt kommúnistum ber mesta ábyrgð á því, hvernig nú er komið fyrir þjóðinni. Þess flokks, sem að margra dómi ætti að vera úr leik um stjórnarforustu, þar til honum hefur auðnazt að afplána eitthvað af því, sem hann hefur brotið af sér gagnvart þjóðinni. Má vera, að hann vilji nú reyna að bæta úr og telji tíma til kominn, að foringinn sýni hin skjótu úrræði, sem hann eitt sinn lét svo mikið af, að fyrir hendi væru þegar þurfa þætti. Eitthvað mun þó standa á úrræðunum, því að við valdatöku þessarar hæstv. ríkisstj. tilkynnti forsrh., að fyrst um sinn yrðu farnar „troðnar slóðir“. Ekki bólar á pennastrikinu, en hæstv. ríkisstj. er eitt þankastrik. Jólin og jólafríið er í nálægð, og engar tillögur um úrræði né tekjuöflun í sambandi við þau komnar fram. Og þó þarf bátaflotinn að byrja veiðar strax upp úr áramótunum. Það er svo svart útlit fram undan, að það þarf því miður meira en svona stjórn til að veita viðunandi viðnám, hvað þá að færa eitthvað til betri vegar, enda mun hún meira til orðin fyrir náð þjóðhöfðingjans, en traust þjóðarinnar. Ef athugað er ástandið, þá eru staðreyndirnar þessar: Gömlu togurunum hefur fyrir löngu verið lagt vegna þess, að ekki er grundvöllur fyrir að reka þá, og sama vofir nú jafnvel yfir sumum nýsköpunartogurunum. Síldarútvegurinn hefur dregizt saman og þarf skuldaeftirgjafir, sem nema milljónatugum. Bátaútvegurinn þarf síaukna aðstoð. Í ár má búast við, að hún nemi beint og óbeint milli 30 og 40 millj. kr., og að óbreyttum aðstæðum þarf sennilega að bæta við tugum milljóna á næsta ári. Verzlunarjöfnuðurinn við útlönd mun á þessu ári verða óhagstæður um 80–100 millj. kr., og nú hafa átt sér stað miklar hækkanir á erlendum vörum, og yfir vofir meira eða minna verðfall á útflutningsvörum okkar. Af þessum ástæðum er ekki annað sjáanlegt, en að um stórlega minnkaðan innflutning verði að ræða vegna skorts á gjaldeyri og þar af leiðandi skortur á nauðsynlegum vörum. Ríkissjóður er sokkinn í skuldir og ábyrgðir og það svo mjög, að árlegar greiðslur vaxta og áfallinna ábyrgða eru ískyggilega farnar að nálgast það, sem árlega er ætlað á fjárlögum til nýbyggingar vega, brúa og hafnarmannvirkja. Og með því að fara „troðnar slóðir“ er ekki annað sjáanlegt, en að enn þurfi stórkostlega að auka álögurnar, ef fjárlög næsta árs eiga að afgreiðast hallalaus. Er þá reiknað með auknum útgjöldum vegna aðstoðar til atvinnuveganna og launauppbót til starfsmanna ríkisins, sem að meðtöldum sennilegum hækkunum á eftir- og ellilaunum getur nálgazt svipaða upphæð og venjuleg fjárlög fyrir stríð. Auk þess verður að óttast verulega rýrnun tollteknanna vegna óhjákvæmilega minnkandi innflutnings. Þetta eru fyrst og fremst syndagjöld verðbólgunnar og stjórnarfars nýsköpunaráranna. Ástandið er svo ískyggilegt, að mörgum ofbýður, og fjárhagshrun og hvers konar eymd getur dunið yfir, ef ekki tekst giftusamlega til. - Það þarf heiðarleg samtök og ódeiga forustu, sem leitar að varanlegum og farsælum úrræðum til bjargar atvinnuvegunum, sem allt hvílir á. Og jafnhliða þarf að gera réttlátar ráðstafanir á öllum öðrum sviðum, svo að forðast megi óeðlilega lífskjaraskerðingu almennings. Þessa kröfu mun þjóðin nú gera til Alþingis. Ef til vill stöndum við nú á þeim vegamótum, þar sem úr verður skorið, hvort gæfuleysi okkar er svo mikið, að erfiðleikarnir, sem við er að stríða, verða okkur að fótakefli og fjötur um fót næstu kynslóða. Slíkt væri sjálfskaparvíti, sem þrátt fyrir allt þarf ekki að henda, ef vel er að málunum staðið.



Herra forseti. Þessi tími, 15 mínútur, sem mér er ætlaður til andavara, gefur að sjálfsögðu ekki tilefni til að fara langt út í málin. Ég tel ekki ástæðu til að svara hv. talsmanni kommúnista hér neinu. Öll málfærsla hans var eins og venja er til hjá þeim félögum, utanbókarlærdómur kommúnista, innflutt vara að mestu, sem leysir engin vandræði þjóðarinnar. Hv. þm. Ísaf. álasaði Sjálfstæðisfl. fyrir, hvernig fjármálastjórn ríkisins hefði farið úr hendi á undanförnum árum, og vildi láta líta svo út sem sá flokkur bæri einn ábyrgð á öllu, sem miður hefur farið í þeim efnum. En ég bendi þessum hv. þm. á, að hans flokkur hefur verið í stjórn allan umræddan tíma, eins og Sjálfstæðisfl., og ber því ekki síður ábyrgð á þessum málum en öðrum, þótt fjármálaráðherrarnir hafi verið sjálfstæðismenn. Hv. 1. þm. Rang. vítti það, hve fjárlagafrv. hefði verið lagt seint fyrir þingið. Ég get vel tekið undir þau ummæli hans, fjárlagafrv. á að leggja fram þegar í upphafi þings. En í haust stóð sérstaklega á, því verður ekki neitað. Ráðherrar Framsfl. höfðu rofið stjórnarsamstarfið og báðust lausnar strax áður en þing kom saman, og hér var því aðeins bráðabirgðastjórn við völd um það bil er þing kom saman. Síðan þessi stjórn, sem nú situr, var mynduð, eru, aðeins tvær vikur, og síðan hefur tíminn verið notaður til að taka saman það yfirlit um fjármál ríkisins, sem ég hef nú gefið hér. Það er skoðun mín, að ekki sé ástæða til að sakast um, að þetta yfirlit hefur ekki verið lagt fram fyrr, og alveg er það fráleitt að ásaka hæstv. fyrrv. fjmrh. fyrir að koma ekki með þessa ræðu, það hefur ekki tíðkazt, að aðrir flytji fjárlagaræðuna en sá, sem í embættinu er, þegar ræðan er flutt. Hv. 2. þm. N-M. flutti hér nokkra gamla Tímadálka, sem oft hafa verið hraktir, og getur hann því ekki búizt við, að hann verði tekinn mjög alvarlega eða svarað miklu. Aðeins skal hv. þm. bent á, að bjargráð flokks hans hafa nú sýnt sig í verki. í ársbyrjun 1947 settust framsóknarmenn í ráðherrastólana og lofuðu að stöðva kapphlaupið milli verðlags og kaupgjalds. Árangurinn er nú kominn í ljós. Hann er m.a. sá, að kaupgjaldið hefur víða verið hækkað um 20–30%, og allt upp í 42%, svo sem hæstv. forsrh. upplýsti hér á Alþ. í dag. Jafnframt hefur vísitalan stórhækkað, þrátt fyrir það að milljónatugum hefur verið varið til niðurgreiðslu á henni. Að öðru leyti þykir rétt að minna þennan hv. þm. á, að strax og framsóknarmenn voru staðnir upp úr ráðherrastólunum 1942, réðust þeir á sínar eigin tilraunir til að stöðva dýrtíðina. Og loks er þessi hv. þm. minntur á, að það var Framsfl., sem rauf sambandið milli kaupgjalds og afurðaverðs á árinu 1940 og hrinti með því dýrtíðarflóðinu af stað. Flokkur þessa hv. þm. ætti því öllum öðrum flokkum síður að bera aðra sökum vegna dýrtíðarinnar. Umræður hafa færzt, eins og vænta mátti, inn á dýrtíðarmálið og lausn þess, og kemst ég ekki hjá því að svara því nokkru. Framsóknarmenn sýna nú í ræðu og riti, að þeir séu mjög hneykslaðir á því, að ríkisstj. skuli ekki nú þegar, tveimur vikum eftir að hún tók við störfum, hafa komið með fullkomna lausn, sem Framsfl. og aðrir flokkar þingsins hafa verið að glíma við síðastliðinn áratug. Hneykslun þessara manna er enn eftirtektarverðari fyrir þá sök, að forustumenn flokksins hafa setið í ríkisstjórn undanfarin ár, og á þeim tíma hefur engin varanleg lausn veríð tekin til meðferðar, heldur hefur öllu verið haldið fljótandi með bráðabirgðaráðstöfunum, og verðbólgan hefur á þeim tíma farið hraðvaxandi, með þeim árangri, að greiðsluhalli ríkissjóðs þennan tíma hefur orðið 175 millj. kr. og framleiðslukostnaður útvegsins á þessum sama, tíma aukizt stórkostlega. Í staðinn fyrir, að ríkissjóður hefur á þessu ári styrkt bátaútveginn með 37 millj. kr., mundi þurfa hvorki meira né minna en nær 60 millj. í viðbót á næsta ári, samkvæmt núverandi kröfum útvegsmanna, eða alls yfir 95 millj. kr., sem þá yrði að afla ríkissjóði nýrra tekna fyrir. Það er ekki að furða, þótt hv. þingmenn Framsfl. þykist undrandi yfir því, að hin nýja ríkisstj. skuli ekki þegar hafa leyst málið, daginn eftir að hún vissi um allar kröfur útvegsins, málið, sem hann og aðrir hafa verið að glíma við í mörg ár. Hæstv. forsrh. gaf skýrslu til þingsins um þetta mál í dag og sagðist hafa fengið í gær að vita endanlega um allar kröfur útvegsins í sambandi við rekstur hans á næsta ári. Ef reiknað er með fyllstu kröfum, sem útvegurinn hefur sett fram, þá er um að ræða nær 60 milljónir, sem ríkissjóður þyrfti að bæta við þann styrk, sem greiddur verður á þessu ári. Ef til vill má fá þessar kröfur eitthvað lækkaðar. En það tekur tíma og verður ekki gert á einum degi að fá rétta og raunverulega mynd af því, hvernig málið stendur. Það tók margar vikur á síðasta ári. En þó að sú vitneskja lægi fyrir, hvers útvegurinn í raun og veru þarfnaðist sem lágmarks, þá væri þó eftir að leysa þann vanda, hvernig ætti að greiða þau gífurlegu gjöld, aldrei lægri en 65–70 millj. kr., sem útvegurinn þarfnast nú, ef hann á að halda áfram á næsta ári að starfa með ríkisstyrk. Þeir geta talað digurbarkalega um ráðleysi og stefnuleysi ríkisstj., sem sjálfir hafa sýnt, að þeir hafi ráð undir rifi hverju og séu færir að leysa hvern vanda. En stjórnarferill framsóknarmanna undanfarandi ár hefur ekki sýnt, að þeir geti djarft úr flokki talað í þessu efni. Þeir hafa ekki bent á nein ráð og ekki reynzt færir um að leysa neinn vanda. Ríkisstj. hefur tekið við málunum í því ástandi, sem þau eru nú í, komin úr höndum þeirra framsóknarmanna, sem mest geipa nú um, að aðrir leysi þau ekki, án undirbúnings og án tafar. Ég skal ekkert um það segja á þessari stund, hvað reynt verður að gera til þess, að útvegurinn stöðvist ekki. Ríkisstj. mun vinna að því, meðan hv. þingmenn hvíla sig yfir jólin. En enginn skyldi láta sér til hugar koma, að hér sé um að ræða auðveldan og skemmtilegan leik, sem ekki þurfi nema herzlumuninn til að framkvæma öllum til velþóknunar og ánægju. Mál þetta er nú, eins og komið er, eitthvert örlagaríkasta vandamál, sem legið hefur fyrir þingi og stjórn að leysa síðastliðinn áratug. Það verður hvorki leyst með fávíslegum slagorðum né tilefnislausum og klunnalegum árásum á ríkisstj. Það verður heldur ekki leyst með skömmtunarseðlum, sem á að breyta í innflutningsleyfi, né með stóríbúðaskatti, sem rekur alþýðufólk út af heimilum sínum. En slík eru ráðin sem Framsfl. ber fram fyrir þjóðina. Þetta mál verður aðeins leyst, ef þjóðin lætur sér skiljast það, að atvinnulíf hennar, fjárhagur og framtíðarafkoma er í stórkostlegri og yfirvofandi hættu, og að raunverulega er aðeins ein lausn til, sú eina lausn, að koma á jafnvægi í efnahagsstarfsemi landsins. En sú starfsemi er nú öll komin úr skorðum og í fullkomið öngþveiti, vegna þess að allir hafa til þessa, einstaklingar og stéttir, hugsað um það eitt að skara eld að sinni köku og sýnt fullkomið ábyrgðarleysi gagnvart öllum öðrum sjónarmiðum. Ef lausn þessa vandamáls, sem nú stendur fyrir dyrum, verður af þjóðinni sjálfri gerð að sandi og ösku í höndum þeirra, sem slíka lausn eiga að framkvæma, þá kveður þetta þjóðfélag upp örlagadóminn yfir sjálfu sér - dóm upplausnar og gjaldþrots.



Ég er á móti því, að frekari uppbætur verði greiddar en nú hefur þegar verið gert á þessu ári, og er því á móti aðaltill. og þessari till., en ég tel þessa till., ef henni er greitt atkv., staðfesta aðaltill. og segi því nei.



Þar sem öruggt er, að starfsmenn ríkis og bæja eru betur settir en verkamenn, sjómenn og bændur, og þar sem enn fremur er ljóst, að ekki er fé fyrir hendi til greiðslu launauppbóta, tel ég ábyrgðarleysi að samþ. að þessu sinni launahækkun í nokkurri mynd og segi því nei.



Um samþykkt þeirrar till., sem Alþ. lagði blessun sína á í tíð fyrrv. stj., þá vil ég minna á, að ég var á móti þeirri till., og ég er á móti þeirri aðferð og þeim grundvelli, sem sú ríkisstj. lagði við afgreiðslu málsins, og segi því nei.



Með tilvísun til grg. hæstv. fjmrh. greiði ég ekki atkv. Brtt.131,2 kom ekki til atkv. - 120, 1. mgr. felld með 22:15 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÁkJ, ÁS, BrB, EOl, FRV, GJ, HelgJ, JS, JÁ, LJós, PZ, PO, SG, SkG, StgrA. nei: ÞÞ, ÁÁ, ÁB, BSt, BBen, BÓ, SÓÓ, EmJ, FJ, GTh, GÞG, ErlÞ, HG, IngJ, JóhH, JPálm, KK, KS, LJóh, ÓTh, RÞ, StJSt. VH, BÁ, EystJ, GG, HÁ, HermJ, JJós, JG, JörB, PÞ, SB, StgrSt greiddu ekki atkv. 3 þm. (JR, SÁ, StSt) fjarstaddir. 3 þm. gerðu grein fyrir atkv.:



Herra forseti. Þótt ég sé á móti uppbótum til opinberra starfsmanna, þykir mér sem upphæðin verði minni, ef þessi till. verður samþ., og segi já.



Herra forseti. Með þeim skilningi, að með orðunum „til bráðabirgða“ sé aðeins átt við til áramóta, segi ég já. Brtt. 120, 2. mgr. samþ. með 13:11 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÁkJ, ÁS, BrB, EOl, FRV, JÁ, JörB, KK, LJós, PZ, RÞ, SG, StgrA. nei: ÞÞ, ÁB, BBen, BÓ, FJ, GJ, IngJ, JPálm, JS, ÓTh, PO. ÁÁ, BSt, BÁ SÓÓ, EmJ, EystJ, GG, GTh, GÞG, HÁ, ErlÞ, HG, HelgJ, HermJ, JóhH, JJós, JG, KS, LJóh, PÞ, SB, SkG, StJSt, VH, StgrSt greiddu ekki atkv. 3 þm. (JR, SÁ, StSt) fjarstaddir. 8 þm. gerðu grein fyrir atkv.:



Herra forseti. Ég kem ekki auga á, þegar búið verður að samþ. hér á eftir 20% uppbætur á t. d. 45 þús. kr. tekjur, hvernig hægt er að neita uppbótum til þeirra lægst launuðu, og segi því já.



Herra forseti. Ég vil ekki taka afstöðu um þetta atriði fyrr en séð eru fyrir úrslit um aðalmálið og greiði ekki atkvæði.



Herra forseti. Ég tel fyllstu sanngirni að samþ. þessa till., ef aðaltill. verður samþ., sem þó ekki er búið að gera enn. Hins vegar tel ég, að þetta eigi að taka fyrir við afgreiðslu fjárl., og segi því nei.



Herra forseti. Ég tel rétt, að þeir, sem á eftirlaunum eru, fái uppbætur, en tel hins vegar ekki rétt að blanda því saman við uppbætur til opinberra starfsmanna, heldur taka það fyrir í sambandi við afgreiðslu fjárl., og mun þá fylgja því. Auk þess tel ég ekki viðeigandi af hæstv. forseta, hvernig hann hagar atkvgr. um þessa till. á þskj. 120. Ég greiði því ekki atkv.



Herra forseti. Ég vil ekki taka afstöðu til þessarar till. fyrr en ég sé, hvernig aðaltill. er afgreidd. Ég greiði því ekki atkv.



Herra forseti. Ég hygg, að synjun þessarar till. sé eitthvað það óréttlátasta, sem hægt er að gera í þessu máli. Mér finnst það líka harla léttvæg rök, sem hv. þm. eru hér að færa sér til málsbóta fyrir því að greiða atkv. á móti þessari till., að ekki hafi verið unnt fyrir hæstv. forseta að bera brtt. á þskj. 120 upp í tvennu lagi, eða að minnsta kosti ekki seinni hlutann fyrr en aðaltill. hafi verið samþ. Ég er því ákveðinn í að styðja það fólkið, sem á við þrengstan kost að búa, og segi þess vegna já.



Herra forseti. Ég viðurkenni fúslega, að gild rök má færa fyrir uppbótargreiðslum til þessara manna, ef aðrir hærra launaðir fá þær. En með brtt. á þskj. 120 er blandað saman alveg óskyldum málum, því að aðaltill. staðfestir aðeins bráðabirgðalausn. Þótt ég því greiði atkv. með aðaltill., þá sé ég mér ekki fært að greiða þessari till. atkv. og segi því nei.



Herra forseti. Meðal annars af því, að ég tel, að þessi till. fái ekki staðizt í sambandi við aðaltill., greiði ég ekki atkv.

Forseti (StgrSt) : Út af fyrirspurn hv. þm. Barð. vil ég taka fram, að það er ekki á valdi forseta að skýra framkvæmd till., heldur í valdi þeirrar hæstv. ríkisstj., sem við henni tekur. Till., svo breytt, samþ. með 25:19 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ErlÞ, HG, JóhH, JJós, JÁ, KS, LJóh, LJós, ÓTh, RÞ, SG, StJSt, StgrA, ÞÞ, ÁkJ, ÁÁ, ÁS, BBen, BrB, EOl, EmJ, FRV, FJ, GTh, GÞG. nei: HelgJ, IngJ, JG, JPálm, JS, KK, PZ, PÞ, PO, SkG, VH, ÁB, BSt, BÁ, EystJ, GG, GJ, HÁ, StgrSt. HermJ, JörB, SB, BÓ, SÓÓ greiddu ekki atkv. 3 þm. (JR, SÁ, StSt) fjarstaddir. 4 þm. gerðu grein fyrir atkv.:



Herra forseti. Ég tel, að launahækkun fyrir þetta ár sé gerður hlutur, og tel því eðlilegt, að laun þau, sem hér um ræðir, séu greidd þannig til áramóta. En jafnóeðlilegt tel ég að samþ. ákvæði um launauppbót fyrir næsta ár. Hins vegar finnst mér enn, eins og ég tók fram í vor, að þeir, sem samþ. þetta, beri ábyrgð á því, og tek þess vegna ekki þátt í atkvgr.



Herra forseti. Ég vil taka það fram út af þeim ummælum, sem hv. þm. Str. lét hér falla, að ég tel ekki, að með samþ. þessarar þáltill. sé verið að ákveða eitthvað um framtíð, heldur aðeins að halda óbreyttum launagreiðslum eins og þær hafa verið 1949 í 2–3 mánuði í viðbót. Ég vil sem sagt ekki slá neinu föstu um launagreiðslur 1950, en segi já.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa þeirri skoðun minni, að ég tel samþykkt þessarar till. sem siðferðislega ákvörðun Alþingis um að greiða uppbætur til uppgjafastarfsmanna, sem og er staðfest af meiri hl. Alþ. Einnig skoða ég hana sem uppörvun af hálfu Alþ. til almennra launahækkana í landinu, og í síðasta lagi sem yfirlýsingu Alþ. um, að ræða hæstv. fjmrh. hafi verið markleysa ein. Ég segi já.



Herra forseti. Ég færði sterk rök fyrir því í umræðunum um þetta mál, að ekki ætti að samþ. þessa till. Ræða hæstv. fjmrh. nú í dag hefur enn fremur sannað, að rök mín eru rétt og að óverjandi er að auka nú greiðslur ríkissjóðs með samþykkt þessari. Ég vænti þess því, að þótt till. verði samþ., þá neiti hæstv. ráðherra að taka við henni, og segi nei.



Ég vísa til yfirlýsingar, sem ég gaf fjvn. í gær, og greiði því ekki atkv.



Herra forseti. Þar eð samþykkt þessarar till. hefði það í för með sér, að upphæðin til opinberra starfsmanna mundi lækka, segi ég nei.