Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Á þessu þingi hafa farið fram nokkrar umræður um vanda loðdýrabænda og innan þingheims hefur komið fram góður skilningur á því að það þurfi með einhverjum hætti að rétta þeim hjálparhönd. Í framhaldi af umræðum á þingi var flutt hér frv. sem fól í sér lykil að drjúgri lausn á skuldavanda loðdýrabænda. En aðstæður greinarinnar, fyrst og fremst afar dapurleg þróun á mörkuðum fyrir loðskinn, hafa leitt til þess að fjölmargir bændur sem hófu loðdýraeldi hafa neyðst til að hætta þátttöku sinni í greininni og er útlit fyrir að sá hópur vaxi fremur en hitt. Eigi að síður er mikið fé fest í byggingum sem á sínum tíma voru reistar undir loðdýrin og þessar byggingar standa nú auðar, eru vannýttar. Margir bændur hafa því hug á að freista þess að nýta húsin undir annars konar rekstur jafnvel selja þau frá sér til manna sem telja þau nýtanleg í öðrum rekstri en þau voru upphaflega byggð fyrir. Á því er hins vegar hængur. Á sínum tíma voru fjárfestingarvörur til loðdýraeldis undanþegnar söluskatti þannig að bændur fengu söluskatt vegna efniskaupa til loðdýrahúsa endurgreiddan. Þetta átti sér stoð í lögum frá 1960 þar sem fjmrh. var veitt heimild til að fella niður eða endurgreiða söluskatt af fjárfestingarvörum til loðdýraeldis. Þessar heimildir nýtti embættið sér með reglugerð nr. 138 frá 1988. Hængurinn felst hins vegar í því, virðulegur forseti, að í 7. gr. þeirra reglna var kveðið á um að yrðu mannvirkin tekin til annarra notkunar en loðdýraræktar þá yrðu bændur að greiða ríkinu söluskattsendurgreiðsluna til baka. Það er auðvitað alveg ljóst að eins og staðan er í dag hjá loðdýrabændum þá gerir þetta þeim gersamlega ómögulegt að taka húsin undir aðra notkun, þeir hafa einfaldlega ekki efni á að endurgeiða söluskattinn. En það er hins vegar til leið fram hjá þessu, virðulegur forseti. Í 6. gr. reglugerðar nr. 138 frá 1988 er hinu opinbera veitt sérstök heimild til að leyfa eigendum loðdýramannvirkja að taka þau til annarrar notkunar án þess að endurgreiðslan komi til. Í ljósi þeirrar þröngu stöðu sem loðdýrabændur eru í þá hef ég beint því til hæstv. landbrh. hvort hann muni beita sér fyrir því að almennt leyfi til breyttrar nýtingar verði gefið út án þess að bændum verði gert að standa skil á andvirði söluskattsins.

Herra forseti. Það er rétt sem hv. fyrirspyrjandi segir að það voru miklir annmarkar á almennum notum loðdýrahúsa og átti það við einkum þegar hann lagði fram fyrirspurn sína hér á Alþingi að þetta mál hafði verið í veltingi milli ráðuneyta, en eins og nú er komið hefur greiðst úr þessum málum. Hinn 24. nóv. 1992 ritaði landbrn. bréf til fjmrn. þar sem þess var farið á leit að fjmrn. heimilaði að mannvirki sem reist höfðu verið til loðdýraræktar mætti taka til annarra nota án þess að til endurgreiðslu þess söluskatts þyrfti að koma sem veitt var undanþága til þegar húsin voru byggð. Fjmrn. svaraði þessu erindi með bréfi 18. febr. sl. eða nokkru eftir að fsp. hv. þm. kom fram, þar sem segir m.a.: ,,Í framhaldi af frekari athugun á málinu hefur fjmrn. endurskoðað fyrri ákvörðun sína og ákveðið að breyta þeim kvöðum sem um ræðir á þann hátt að um notkun og sölu þessara fasteigna gildi sömu reglur og nú gilda um varanlega rekstrarfjármuni sem keyptir hafa verið eftir gildistöku laga um virðisaukaskatt, sbr. 12.--15. gr. reglugerðar nr. 81/1991, um innskatt. Samkvæmt þeirri reglugerð ber að leiðrétta fenginn innskatt ef eignin er seld, leigð eða tekin til notkunar þar sem skattaðili hefur ekki innskattsrétt. Leiðréttingarskylda hvílir á eigninni í tíu ár og lækkar um 10% með ári hverju. Breyting þessi hefur það í för með sér að eigendur fasteigna sem umræddar kvaðir hvíla á geta nú tekið þær til annarra nota í skattskyldum rekstri án þess að til endurgreiðslu á söluskatti komi. Við sölu slíkrar fasteignar getur kaupandi yfirtekið leiðréttingarskylduna að því leyti sem hann hefur frádráttarrétt vegna hennar. Sala til skattskylds aðila getur því farið fram án þess að söluskatturinn endurgreiðist.`` Ég vil ítreka það að ég tel að afskipti hv. þm. af þessu máli hafi orðið til gagns og þakka honum fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að leggja fram þessa fsp. og enn fremur láta í ljós sérstaka ánægju með þau tíðindi sem hæstv. landbrh. flutti um það að sinnaskipti hafi orðið í fjmrn. Ég vil benda á að á síðasta ári lagði nefnd, sem sett var á laggirnar til að fjalla um vanda loðdýrabænda, fram sem eina af sínum tillögum að þeim kvöðum sem voru þinglýstar á eignir loðdýrabænda yrði aflétt til þess að auðvelda það að menn gætu farið að taka til annars brúks þær eignir sem menn stæðu uppi með að öðru leyti ónothæfar og höfðu verið byggðar fyrir loðdýraræktina. Sannleikurinn er sá að bændur eru einmitt á þessum missirum að hverfa til ýmissa annarra nýrra starfa og þær eignir sem eru á jörðum sem loðdýrabúskapur hefur verð stundaður á eru þessum bændum til einskis gagns nema þetta gerist sem hæstv. landbrh. hefur núna greint okkur frá. Það er mikið fagnaðarefni og mun örugglega eiga mikinn þátt í því að auðvelda mönnum aðlögun að nýjum tímum. Ég bendi á í þessu sambandi að fjölmargir bændur hafa hugsað sér að reyna að nýta loðdýrahúsin bæði fyrir vélageymslur og hesthús. Þessi sinnaskipti fjmrn. eru þess vegna mjög gott innlegg í það mál.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir mjög skýr svör og fyrir að hafa beitt sér í þessu efni til að breyta reglum þannig að loðdýrabændur geta nú tekið upp breytta nýtingu á þeim mannvirkjum sem þeir nýttu áður til loðdýraeldis án þess að þurfa að endurgeiða söluskattinn. Ég tek undir með hv. þm. Einari Kristni að það mun að sjálfsögðu auðvelda þeim mjög að nota húsin til annars en upphaflega var ætlað. Jafnframt liggur fyrir að nokkrir bændur eiga tök á að selja húsin frá sér. Það er auðvitað mjög nauðsynlegt miðað við þá þröngu stöðu sem þeir eru margir í. Þess vegna ítreka ég þakkir mínar til hæstv. landbrh. og velti því nú fyrir mér, virðulegi forseti, fyrst hann hefur svona góð tök á fjmrn., hvort ekki sé hægt að fá liðsinni hans í fleiri málum líka.

Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 799 til hæstv. samgrh. svohljóðandi: ,,Hvað er fyrirhugað til að bæta akvegasamband þéttbýlisstaðanna í Vestur-Barðastrandarsýslu við ferjuhöfnina á Brjánslæk?`` Það var ljóst á sínum tíma þegar ákveðið var að fara út í byggingu á nýrri Breiðafjarðarferju að sú framkvæmd var löngu orðin brýn. Bæði var aðbúnaður starfsfólks og farþega um borð orðinn í alla staði óviðunandi miðað við nútímakröfur fólks um aðbúnað á ferðalögum. Það var því mikil bylting á samgöngum íbúa Vestur-Barðastrandarsýslu þegar nýja ferjan kom og af þeim tölum sem framkvæmdastjóri Baldurs hf., Guðmundur Lárusson, gaf mér um fjölda farþega og bíla sem nýtt hafa sér ferjuna frá því hún kom í apríl 1990 er ljóst að um aukningu milli ára er að ræða. Þó stendur árið 1991 upp úr hvað það snertir. Samtals voru bílar árið 1990 6.012 í 860 ferðum og farþegar 20.016. Árið 1991 voru bílar samtals 7.269 í 836 ferðum eða 24 ferðum færri en árið 1990. Farþegar voru samtals 24.943. Árið 1992 fækkar ferðum enn eða í 784 og í kjölfarið fækkar bílum í samtals 6.647 og jafnframt farþegum í 21.985. Það er því spurning hvort ekki mætti fjölga þeim sem nýta sér ferjuna. Þá kemur fyrst upp hugsanlega bættur akvegur frá Patreksfjarðarbotni við Kleifaheiði um Barðaströnd að Brjánslæk. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér um ástand vegarins, þ.e. Barðastrandarvegar núna, þá er hann það slæmur að fólk hugsar sig tvisvar um áður en það leggur bílana sína í slíka ófæru. Þarna er bókstaflega hola við holu. Þegar ég spurði um Kleifaheiði fékk ég það svar að hún væri sem hraðbraut yfirferðar miðað við Barðaströndina svo menn geta ímyndað sér hvernig ástandið er. Ég ætla nú ekki að gerast mjög langorð um þennan eina vegarkafla en vil þó vekja athygli á ástandi hans og tel það brýna nauðsyn að þarna verði eitthvað gert. Þetta er þjóðbraut og með það í huga að þéttbýlisstaðirnir á sunnanverðum Vestfjörðum hafa hafið mikla uppbyggingu á ferðaþjónustu og auglýst þá þjónustu skiptir það miklu máli að sú uppbygging skili árangri. Með tilliti til þess er mikilvægt að vegir séu nokkuð greiðfærir yfirferðar svo ekki sé meira sagt.

Herra forseti. Fyrirspurnin fjallar um hvað fyrirhugað sé til að bæta akvegasamband þéttbýlisstaðanna í Vestur-Barðastrandarsýslu við ferjuhöfnina á Brjánslæk. Sú leið sem spurt er um nær frá Bíldudal um Tálknafjörð, Patreksfjörð og Barðaströnd til Brjánslækjar. Komið er bundið slitlag frá Tálknafirði inn í botn Patreksfjarðar auk nokkurs kafla á Barðaströndinni. Næsti áfangi sem taka átti fyrir var nýr vegur um Hálfdán á milli Bíldudals og Tálknafjarðar. Samkvæmt drögum að langtímaáætlun frá 1991 átti að ljúka honum á tveim fyrri tímabilum áætlunarinnar, þ.e. á árunum frá 1991--1998. Framkvæmdir hófust 1991 og allt útlit er nú fyrir að þeim verði lokið á næsta ári. Er það mun fyrr en áætlunin gerði ráð fyrir. Ástæður þess eru m.a. þær að Hálfdán var eitt þeirra verkefna sem tiltekið var að njóta skyldu þess viðbótarfjár sem ríkisstjórnin ákvað að verja til vegaframkvæmda á sl. hausti. Það má raunar bæta því hér við að það hefur verið ákveðið að stofna til hafnasamlags á Vestfjörðum hinum syðri, Patreksfirði, Tálknafirði og Bíldudal. Vegur yfir Hálfdán er auðvitað forsenda fyrir að það megi takast og af þeim sökum lagði ég sérstaka áherslu á að því verki yrði hraðað. Samkvæmt áðurnefndum drögum að langtímaáætlun átti vegurinn um Barðaströnd að verða næsti áfangi á eftir Hálfdáni og skyldi hann tekin fyrir á öðru tímabili eða á árunum frá 1995--1998. Kleifaheiðin milli Patreksfjarðar og Barðastrandar átti síðan að koma á þriðja tímabili áætlunarinnar eða um aldamótin. Ekki er á þessu stigi unnt að segja nánar til um tímasetningar þessara áfanga. Vegáætlanir næstu ára munu verða ákvarðandi í þeim efnum. En af þessu er ljóst að þessum tveim síðasttöldu vegarköflum verður verður enn um sinn að halda sem malarvegum. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið frá vegagerðinni var veikasti hluti Kleifaheiðar styrktur árið 1990. Á sl. ári var borið nokkuð ofan í innri hluta vegarins um Barðaströnd og hann rykbundinn. Á þessu ári er fyrirhugað að gera sams konar aðgerð á ytri hluta vegarins. Ég vil svo bæta því við það sem ég hef nú sagt að það ber mjög mikið á því í þeim umræðum sem nú eru um viðbótarfjármagn í atvinnuskyni að því er haldið fram að arðsemi vega hljóti að vera komið undir því að sem flestir bílar aki um veginn án þess að tillit sé tekið til annarra þátta. Ég held að það sé mjög skammsýnt sjónarmið og vil leggja á það ríka áherslu að það svæði sem hér er spurt um, suðurhluti Vestfjarða, er einmitt dæmigert svæði þar sem aðgerðir í vegamálum eru afgerandi um það hvort hægt sé að koma við þeirri samvinnu milli sveitarfélaga og innan atvinnusvæðis sem keppt er að með stækkun sveitarfélaga og ég vil raunar segja að sé forsenda fyrir því að blómleg byggð geti eflst á þessu svæði, að það séu greiðar samgöngur milli byggðarkjarnanna Bíldudals, Tálknafjarðar og Patreksfjarðar og greið leið á Brjánslæk til þess að komast inn á hringvegakerfið. En eins og hv. þm. er kunnugt er enn langt í land að unnt sé að halda vegagerð áfram frá Brjánslæk austur um í Reykhólahrepp. Ég álít því að þessi fsp. hafi átt hinn fyllsta rétt á sér og einmitt vakið athygli á því sem oft gleymist að við eigum enn margt ógert til þess að treysta atvinnusvæðin víðs vegar um landið til að draga þar bæði úr kostnaði við framkvæmdir og raunar heimilishald og um leið til að lækka framleiðslukostnað þeirra fyrirtækja sem starfa á þessum stöðum.

Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka þessa fsp. og svar hæstv. ráðherra þá vil ég vekja athygli á því að einmitt nú í sumar verður unnið að stórátaki í vegamálum á sunnanverðum Vestfjörðum með því að lokið verður uppbyggingu vegarins yfir Hálfdán. Hér er auðvitað um að ræða gríðarlega breytingu fyrir allt þetta svæði. Þetta undirstrikar hins vegar líka nauðsyn þess að við höldum síðan áfram við það að byggja upp veginn yfir Kleifaheiði og á Barðaströnd. Og eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda þá er býsna mikil umferð einmitt á þessum vegi. Ég vil vekja athygli á því að samkvæmt því sem fram kom í máli hennar þá aka 90 bílar alla daga ársins að meðaltali um þennan veg þrátt fyrir að hluta úr árinu er þessum vegi ekki haldið opnum nema hluta af vikunni. Það segir okkur að á mörgum tímum ársins, t.d. yfir sumarið er þarna gífurlega mikil umferð og þess vegna mikil nauðsyn að laga núna á næstu sumrum þá stuttu kafla en slæmu sem eru núna farartálmar á veginum. Ég geri mér grein fyrir að nokkur bið verður á því að hægt verði að leggja þarna varanlegt slitlag en nauðsynlegt er að hraða þess vegna á þeim tíma endurbótum og viðhaldi eins og hægt er af því fé sem við höfum til ráðstöfunar til þess arna.

Virðulegi forseti. Ég vil einnig þakka fyrirspyrjanda fyrir að benda á þetta og vekja athygli á þessu máli. Það er staðreynd að ekki var séð fyrir þegar farið var út í byggingu nýrrar ferju á þessari leið sem nauðsyn var orðin á hvaða áhrif það mundi hafa á umferðina þarna yfir. Þær spár sem gerðar höfðu verið um umferð í tengslum við nýja ferju stóðust ekki, þ.e. umferðin varð fimmföld á við það sem spáð hafði verið. Umferðin um þennan veg sem fyrirspyrjandi er hér að nefna jókst alveg gífurlega á síðustu tveimur til þremur árum. Það hefur auðvitað haft það í för með sér að viðhaldi vegarins hefur ekki verið sinnt nægilega vegna þess að ekki var gert ráð fyrir að hann mundi fara svo illa sem hann hefur gert. Það er nauðsynlegt að huga að þessu í framtíðinni og það verður að leggja í þetta talsvert mikið af viðhaldsfé nú í sumar, hjá því verður ekki komist.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. greinargóð svör. Við Vestfirðingar erum þakklátir fyrir það framkvæmdaátak og stórverkefni sem nú eru í gangi á Vestfjörðum. Ég er sannfærð um að ef þessir kaflar yrðu eitthvað lagaðir mundi það skila sér í aukinni umferð og betri nýtingu ferjunnar og vil leggja áherslu á það að hæstv. samgrh. taki tillit til þessa og beiti sér fyrir því að framkvæmdir á Barðastrandarvegi komi til álita svo fljótt sem unnt er. Að lokum vil ég ítreka þakkir til hæstv. samgrn. um leið og ég minni á að Baldur er þjóðvegur íbúa Vestur-Barðastrandar suður mestan hluta árs.

Herra forseti. Ég vil aðeins ítreka það sem ég sagði áðan að ég tel nauðsynlegt að flýta veginum til Brjánslækjar eftir mætti vegna þeirra miklu þýðingar sem hann hefur fyrir þetta atvinnusvæði. Það hlýtur mjög að koma til athugunar við endurskoðun á langtímaáætlun á næsta ári.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja spurningar fyrir hæstv. viðskrh. varðandi skipan samkeppnisráð, þá einkum og sér í lagi það hvernig á því stendur að hæstv. ráðherra kaus að skipa framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambands Íslands einn af ráðsmönnum. Í 6. gr. samkeppnislaga stendur svo: ,,Ráðherra skipar fimm menn í samkeppnisráð og jafnmarga til vara. Skulu þeir hafa sérþekkingu á samkeppnis- og viðskiptamálum og vera óháðir fyrirtækjum eða samtökum sem lögin taka til.`` Í frv., þegar það var lagt fram upphaflega, var þessu þessu nokkuð öðruvísi farið. Þá stóð í 6. gr., með leyfi forseta: ,,Í samkeppnisráði eru fimm menn. Skipar ráðherra þrjá þeirra, þ.e. formann ráðsins án tilnefningar, einn samkvæmt tilnefningu Alþýðusambands Íslands og einn samkvæmt tilnefningu Vinnuveitendasambands Íslands. Hæstiréttur Íslands skipar tvo menn í ráðið sem skulu hafa þekkingu á samkeppnis- og viðskiptamálum og vera óháðir fyrirtækjum eða samtökum sem lögin taka til.`` Í umsögn með 6. gr. með frv. eins og það var fram lagt stendur eftirfarandi: ,,Lagt er til að viðskrh. skipi formann samkeppnisráðs án tilnefningar en Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands tilnefni hvort sinn manninn. Hlutlausa aðild að samkeppnisráði er reynt að tryggja með því að fela Hæstarétti Íslands að skipa tvo menn og með því að krefjast þess að þeir skuli vera óháðir hagsmunum atvinnulífsins.`` Með öðrum orðum, það er alveg ljóst að eins og frv. var lagt fram á sínum tíma voru það þessir fulltrúar Hæstaréttar sem áttu að vera óháðir samtökum atvinnulífsins en fulltrúum VSÍ og ASÍ var beinlínis ætlað að vera þarna sem fulltrúum þeirra hagsmuna sem þeir gæta í störfum sínum. Það er ljóst af grg. með frv. Nú gerðist það í meðförum efh.- og viðskn. að nefndin ákvað að breyta þessari uppsetningu ráðsins og gera þá kröfu, ekki aðeins til tveggja fulltrúa skipaða af Hæstarétti, heldur allra fulltrúa í samkeppnisráði að þeir hefðu þessa sömu stöðu, væru óháðir fyrirtækjum og samtökum atvinnulífsins. Þess vegna eru það vonbrigði, svo ekki sé meira sagt að hæstv. viðskrh. skuli fara þannig að ráði sínu að skipa þrátt fyrir það annan af tveimur hagsmunaaðilunum í samkeppnisráð eins og það var miðað við frv. upphaflega og í raun og veru vanvirða þannig þá breytingu sem efh.- og viðskn. gerði á uppbyggingu ráðsins. Nú vill svo til að VSÍ eru samtök félaga og fyrirtækja, um 60 fyrirtæki eiga beina aðild að Vinnuveitendasambandi Íslands, þar á meðal nokkur stærstu fyrirtæki landsins eins og Flugleiðir og Eimskip ef ég man rétt, þannig að auðvitað er það svo að framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins er að nokkru leyti í vinnu hjá nokkrum stærstu fyrirtækjum landsins og það er með öllu fráleitt að hægt sé að halda því fram að hann falli ekki undir 6. gr. samkeppnislaganna eins og hún stendur nú. Þess vegna hef ég spurt hæstv. viðskrh. hvernig í ósköpunum standi á því að hann greip til þessa ráðs að skipa framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins í samkeppnisráð og hvort hann óttist ekki að deilumál muni rísa sökum vanhæfis framkvæmastjórans.

Hæstv. forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr hverjar séu helstu ástæður þess að ég hafi kosið að skipa framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambands Íslands, Þórarin V. Þórarinsson lögfræðing, einn fimm aðalmanna í samkeppnisráði. Einnig er spurt hvort ráðherra óttist ekki að álitamál kunni að rísa um hæfi framkvæmdastjórans, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna þess efnis að ráðsmenn skulu vera óháðir fyrirtækjum eða samtökum sem lögin taka til. Því er fyrst til að svara að við skipun hins nýja samkeppnisráðs var að sjálfsögðu reynt að finna til starfa í því einstaklinga sem eru til þess fallnir að marka hinu nýja ráði virðingu og áhrif í okkar samfélagi um leið og þeir væru óháðir fyrirtækjum eða samtökum sem lögin taka til. Þórarinn V. Þórarinsson er án alls efa slíkur maður. Hann sat í verðlagsráði og hefur átt mikinn þátt í þeirri jákvæðu þróun sem orðið hefur í starfsemi þess á síðustu árum með aukinni áherslu á eftirlit með samkeppnisþættinum í stað beinna verðlagsafskipta en hin nýja skipan samkeppnisráðs og Samkeppnisstofnunar er einmitt rökrétt framhald af þeirri þróun. Ég legg áherslu á það að Þórarinn er ekki fulltrúi þeirra samtaka sem hann starfar hjá í samkeppnisráði. Ég bendi líka á fortakslaus ákvæði 2. gr. laganna þess efnis að samkeppnislögin fjalla ekki um laun eða starfskjör launþega samkvæmt kjarasamningum sem er helsta verkefni Vinnuveitendasambandsins ásamt viðsemjendum þess. Því hefur verið haldið fram að störf Þórarins fyrir Vinnuveitendasambandið geri hann vanhæfan til setu í samkeppnisráði. Ég fellst alls ekki á þá skoðun. VSÍ er í forsvari í launasamningum fyrir nánast öll einkafyrirtæki á landinu með beinum eða óbeinum hætti. Þessi fyrirtæki eiga að sjálfsögðu í margvíslegri samkeppni sín á milli og samtökin gætu því ekki tekið afstöðu með einu fyrirtæki fremur en öðru án þess að gera þar upp á milli félagsmanna sinna eða aðila og lenda því í erfiðri aðstöðu gagnvart hluta þeirra. Ég nefni líka að VSÍ tók eindregna afstöðu með nýju samkeppnislögunum sem vafalaust eiga eftir að auka skilvirkni í okkar atvinnulífi og þar með styrk þeirra fyrirtækja sem samtökin gera kjarasamninga fyrir. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið veitir einnig hérlendum samkeppnisyfirvöldum möguleika til að vinna gegn erlendum samkeppnishömlum sem bitna á íslensku atvinnulífi. Framkvæmdastjórastaðan gerir Þórarin alls ekki vanhæfan til setu í ráðinu. Ég fellst ekki á þær röksemdir sem ég hef heyrt þar að lútandi. Það hefur m.a. verið vísað til nýuppkveðins dóms Hæstaréttar um vanhæfi fulltrúa heilbr.- og trmrn. í ákvörðun um lyfjaverð sem er til þess fallin að lækka kostnað ríkissjóðs á lyfjakaupum. Það er mjög erfitt að hugsa sér sambærilega afstöðu sem gæti komið upp í þessu tilfelli. Vinnuveitendasamband Íslands er ekki í samkeppni um sölu á vöru eða þjónustu nema þá að hér kæmi upp nýtt vinnuveitendasamband sem reyndi að laða til sín umbjóðendur með lægri félagsgjöldum og betri þjónustu. Komi slík dæmi upp verður að sjálfsögðu að fjalla um það. Ef samkeppnisráð þyrfti að fjalla um slíka samkeppni eða málefni fyrirtækis þar sem einhverjir ráðsmanna eða honum nákominn aðili ætti mikilla hagsmuna að gæta, þá væri að sjálfsögðu sá ráðsmaður vanhæfur í því sérstaka máli og mundi þá víkja úr sæti í því. Ég vil að lokum nefna það, hæstv. forseti, að eitt af verkefnum samkeppnisráðsins er einmitt að fylgjast með samkeppnishömlum sem felast í ýmiss konar sérlöggjöf eða stjórnarfyrirmælum og vekja athygli á þeim. Ég tel að sú einokun og samkeppnishömlur sem hér er um að ræða geti ekki síður verið skaðlegar einstaklingum og fyrirtækjum en þær samkeppnishömlur sem venjulega er fjallað um á opinberum vettvangi. Ég hafði þetta m.a. í huga við val á Þórarni í samkeppnisráðið að hann væri réttur maður til að vera þar á varðbergi. Við val manna í samkeppnisráðið reyndi ég að finna kraftmikla einstaklinga með þekkingu og reynslu, einstaklinga sem munu móta starf ráðsins á grundvelli hinna nýju laga, nýrra viðhorfa og tilkomu sameiginlegs markaðar EES sem Ísland verður brátt aðili að. Hver þessara einstaklinga var valinn með það í huga að hann væri líklegur til þess að leggja sig fram í starfi og leggja þar fram sína sérþekkingu og reynslu. Ég tel að það hafi tekist vel og veit að starf ráðsins mun verða til farsældar og vinna að framgangi bættra samkeppnishátta á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli og vil jafnframt láta þá skoðun mína í ljós að sú túlkun sem hér kom fram hjá hæstv. viðskrh. orkar mjög tvímælis að mínum dómi. Ég held að allir þeir sem lesa lögin og kynna sér hvað á bak við býr hljóti að sjá að það er mjög óeðlilegt að skipa í samkeppnisráð mann sem er framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands, hvað sem líður hans þekkingu og hæfileikum því Vinnuveitendasamband Íslands er hagsmunasamtök aðila atvinnulífsins og þau samtök fjalla um margt annað heldur en launasamninga. Þau hafa m.a. umsagnarrétt eða koma að flestum þeim málum sem snerta atvinnu- og viðskiptalíf landsmanna og það er einfaldleg óeðlilegt að maður sem er þar í forsvari skuli eiga að fjalla á hlutlausan hátt um samkeppnismál í landinu.

Virðulegi forseti. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að Þórarinn Viðar Þórarinsson uppfyllir tvímælalaust eitt af þeim skilyrðum sem hæstv. viðskrh. taldi upp áðan. Þar er á ferðinni kraftmikill einstaklingur, það er ekki nokkur vafi, maðurinn er bæði einstaklingur og kraftmikill. Að öllu öðru leyti er maðurinn vanhæfur til starfans eins og t.d. Neytendasamtökin hafa bent á í einróma samþykkt sinni og aðili að þeirri samþykkt er formaður Alþýðuflokksfélags Reykjavíkur, að ég best veit, Þorlákur Helgason. Það er því djúpstæður ágreiningur um þetta mál innan Alþfl., flokks hæstv. ráðherra, og sömuleiðis er mér kunnugt um það að fjöldinn allur af sjálfstæðisflokksmönnum, sem þó standa að þessari ríkisstjórn að öðru leyti, telur að þessi ákvörðun ráðherrans sé með ólíkindum eins og hún hefur verið ákveðin og þá sérstaklega eins og hún var rökstudd áðan. Þess vegna skora ég á hæstv. viðskrh. að láta það verða sitt næsta verk eftir þennan þingfund að leysa Þórarin Viðar Þórarinsson frá þessum trúnaðarstörfum, setja hann af í samkeppnisráði og skipa hæfan mann til verksins.

Hæstv. forseti. Ég vil taka það skýrt fram að þetta mál snýst ekki um þann einstakling sem hér á í hlut, Þórarin Viðar Þórarinsson. Hann er hinn mætasti maður og er ugglaust að mörgu leyti góðum kostum búinn til að sinna þessu starfi, en hann er í fullu starfi sem framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands. Vinnuveitendasamband Íslands er, eins og ég nefndi áðan, samtök bæði félaga atvinnulífsins en líka fyrirtækja því um 60 fyrirtæki eiga beina aðild að Vinnuveitendasambandi Íslands. Þar á meðal nokkur af stærstu fyrirtækjum landsins sem sum hver hafa einokunar- eða markaðsráðandi aðstöðu á sínu sviði viðskipta. Innan Vinnuveitendasambands Íslands ræðst vægi atkvæða af heildarlaunagreiðslum fyrirtækjanna eða veltuhlutfalli þeirra þannig að því stærri sem fyrirtækin eru þeim mun valdameiri eru þau innan Vinnuveitendasambandsins. Allt þetta skiptir máli þegar það er metið hvort það geti samrýmst þeim kröfum sem gerðar eru í 6. gr. samkeppnislaga að framkvæmdastjóri þessara samtaka sitji þar. Ég vil enn fremur nefna að efh.- og viðskn. gerði þá breytingu á frv. og Alþingi féllst á hana að fella út fulltrúa Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins og ákveða að þess í stað skuli allt ráðið skipað óháðum fulltrúum á faglegum grunni. Hæstv. viðskrh. er algjörlega að bregðast því hlutverki sínu að efna þessa breytingu, þennan vilja Alþingis í skynsamlegri skipan ráðsins. Það er auðvitað alveg ljóst. Eitt af hlutverkum hins nýja samkeppnisráðs á að vera að framkvæma úttekt á eigna- og stjórnunartengslum í íslenskum fyrirtækjum og ganga úr skugga um hvort þar sé að finna skaðleg merki hringamyndunar eða einokunar. Er það virkilega svo að starfsmaður stórfyrirtækjanna í landinu, Þórarinn Viðar Þórarinsson, sé heppilegur fulltrúi í samkeppnisráð sem á að standa að slíkri úttekt? Nei, auðvitað ekki. Hæstv. ráðherra tekur að mínu mati stóra áhættu gagnvart því að hann fái í hausinn málaferli um leið og hið nýja samkeppnisráð fer að sekta fyrirtæki eða fella úrskurði af einhverjum toga sem hafa áhrif á hagsmuni fyrirtækja. Ég ítreka því, ég tek undir áskoranir um að hæstv. ráðherra endurskoði þessa afstöðu sína og auðvitað væri þeim einstaklingi sem þarna á í hlut fyrir bestu að sjá að sér og biðjast undan því að hafa þennan kross á herðum.

Hæstv. forseti. Fyrst vil ég taka það fram að sú breyting sem gerð var í hv. efh.- og viðskn. á frv. til samkeppnislaga á 6. gr. frv. sem síðar varð 6. gr. laganna var gerð í góðu samkomulagi og reyndar að hluta til með tillögusmíð frá viðskrn. Þar er enginn meiningarmunur. Við erum vel sáttir við það og ánægðir með þá niðurstöðu sem þar fékkst. Ég vil líka leggja á það mjög ríka áherslu að sá maður sem hér hefur komið til umræðu sem einn ráðsmanna er ekki fulltrúi sinna samtaka í þessu ráði, hann er þar skipaður í krafti eigin verðleika. Hann eins og allir ráðsmennirnir fimm og varamenn þeirra uppfyllir þá kröfu sem gerð er í 6. gr. að þeir hafi sérþekkingu á samkeppnis- og viðskiptamálum og séu óháðir fyrirtækjum eða samtökum sem lögin taka til, eins og orðrétt segir í 6. gr., en að sjálfsögðu verður að lesa þá grein við hlið 2. gr. laganna þar sem segir fortakslaust, með leyfi hæstv. forseta: ,,Lögin taka ekki til launa eða annarra starfskjara launþega samkvæmt kjarasamningum.`` Það eru þessar tvær greinar laganna sem þarf að lesa saman þegar menn meta það sem hér er rætt. Ég vil að endingu segja það að hér er í raun og veru verið að efna til umræðu að ástæðulausu. Þessi ágæti ráðsmaður uppfyllir öll skilyrði laganna eins og hinir fjórir gera og varamenn þeirra.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hefur komið berlega í ljós að samskipti ríkisvaldsins og starfsmanna ríkisins hafa þróast mjög til hins verra enda er launakerfi ríkisins handónýtt. Nægir þar að minna á verkfall BSRB 1984, útgöngu kennara í Hinu íslenska kennarafélagi 1985, verkfall BHMR 1987 og síðast en ekki síst sex vikna verkfall BHMR 1989 sem lauk með samningi sem síðan var numinn úr gildi með bráðabirgðalögum í júlí 1990. Við þennan lista bætast mörg mál, bæði einstaklinga og stéttarfélaga sem endað hafa í hnút ef ekki fyrir dómstólum. Til að fá mynd af þeim samskiptum ríkisvaldsins og starfsmanna ríkisins sem komið hafa til kasta dómstóla spyr ég hæstv. fjmrh. eftirfarandi spurninga á þskj. 695: ,,1. Hversu mörg mál voru rekin fyrir dómstólum (þar með talinn félagsdómur) af hálfu ríkisins eða gegn ríkinu vegna kjarasamninga á árunum 1985--1992? 2. Í hve mörgum tilvikum tapaði ríkið málum sem snerta kjarasamninga fyrir dómstólum, hvaða mál var um að ræða og á hvaða dómstigi féllu þeir dómar? 3. Hversu mikið fé hefur ríkið orðið að greiða vegna dóma í kjarasamningamálum á tímabilinu 1985--1992, a. í málskostnað, b. til leiðréttingar launa?``

Hæstv. forseti. Það er kannski fyrst frá því að segja að það eru erfiðleikar á því að afmarka svarið en reynt hefur verið að skoða ekki einungis félagsdóm heldur einnig almenna dómstóla og þá verður uppi það vandamál hvenær slíkir dómar og slík mál snerta kjarasamninga og er það áreiðanlega háð mati þeirra sem skoða dóma hverju sinni. En ég hef þó reynt að svara þessari fsp. þannig að málaferlin taki bæði til félagsdóms og annarra dómstóla þar sem kjarasamningar voru í fyrirrúmi. Svarið er útbúið af starfsmannaskrifstofu fjmrn. Sem svar við fyrstu fsp. vil ég segja þetta: Samtals voru rekin fyrir dómstólunum 19 mál. Tvö mál voru rekin fyrir héraðsdómi og var öðru þeirra áfrýjað til Hæstaréttar. Í báðum tilvikum var fjmrh. stefnt og í því máli sem var áfrýjað áfrýjaði stefnandinn líka. 17 mál voru rekin fyrir félagsdómi. Þar stefndi ríkið einu sinni BHMR en BHMR eða aðildarfélög þess stefndi ríkinu tíu sinnum. BSRB stefndi ríkinu tvisvar sinnum og ríkið stefndi BSRB einu sinni. Ríkið stefndi ASÍ einu sinni og ASÍ stefndi ríkinu tvisvar. Þetta var yfirlit yfir þau málaferli, þessi 19 mál sem ég hef rakið. Önnur fsp. er um það í hve mörgum tilvikum tapaði ríkið málum. Svarið er: Í þeim tveimur málum sem höfðuð voru fyrir héraðsdómi voru í báðum tilvikum teknar til greina kröfur fjmrh. Í öðru málinu sem áfrýjað var til Hæstaréttar klofnaði rétturinn þannig að meiri hluti tók kröfu stefnanda, þ.e. BHMR, til greina en minni hlutinn tók kröfu stefnda, fjmrh., til greina. Fyrir félagsdómi voru kröfur fjmrh. teknar til greina sjö sinnum. Kröfur stéttarfélaga voru teknar til greina átta sinnum og tvisvar var fallist á kröfur beggja að einhverju leyti. Í þriðja lagi er spurt: Hversu mikið fé hefur ríkið orðið að greiða vegna dóma í kjarasamningamálum á tímabilinu 1985--1992, í fyrsta lagi vegna málskostnaðar og í öðru lagi vegna leiðréttingar launa? Ef við tökum fyrst útgjöld ríkisins vegna málskostnaðar, þá þurfti ríkið að greiða málskostnað, miðað við verðlag þess árs sem dómur gekk Í fyrsta lagi fyrir héraðsdómi: Í öðru málinu var málskostnaður felldur niður en í hinu bar hvor aðili um sig sinn hluta málskostnaðarins þannig að þar er ekki um útgjöld að ræða. Fyrir Hæstarétti var ríkinu gert að greiða 800 þús. kr. í málskostnað. Fyrir félagsdómi var ríkinu gert að greiða 630 þús. Á sama tíma hefur gagnaðilum verið gert að greiða 120 þús. kr. Ef litið er til leiðréttinga launa fyrst fyrir héraðsdómi. Engin útgjöld hafa orðið fyrir ríkið vegna dóma héraðsdóms. Ef litið er á hæstaréttardóma, þá er svarið á þá leið að vegna dóms Hæstaréttar, sem gekk 3. des. 1992, bar ríkinu að greiða 72 millj. kr. 4 þús. 198 kr. í launagjöld vegna 4,5% hækkunar á launum fyrir mánuðina september, október, nóvember og desember 1990 og janúar 1991 að frádregnum þegar greiddum hækkunum. Auk þess var ríkinu gert að greiða 37 millj. og tæplega 400 þús. kr. í dráttarvexti eða samtals kr. 109 millj. og 400 þús. kr. rúmlega. Sé litið til Félagsdóms, þá bar ríkinu að greiða vegna máls nr. 7/1987 1.838 þús. rúmlega vegna breytts dagvinnuþreps BHMR miðað við október 1987. Vegna máls nr. 4/1990 bar ríkinu að greiða 27,5 millj. til félagsmanna BHMR vegna hækkunar launa um 4,54% fyrir júlí og ágúst 1990 og vegna máls nr. 7/1992 bar ríkinu að greiða rúmlega 1.200 þús. kr. til leiðréttingar á launum kennara við sumarskóla Fjölbrautaskólans í Breiðholti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessi svör. Mér þykja þetta athyglisverðar upplýsingar sem hér koma fram en samkvæmt þessu hefur ríkið átt aðild að 19 málum fyrir dómstólum á átta árum. Það er matsatriði hvort það er mikið eða lítið, en ef samskipti ríkisvaldsins við sína starfsmenn væru með eðlilegum hætti og aðra þá sem koma að launamálum ríkisins, þá ættu ekki nein málaferli að eiga sér stað. Nú veit ég að það er erfitt að skilgreina það hvað snertir kjarasamninga. Ég komst að samkomulagi um það við þann sem vann þetta svar í fjrmn. að við slepptum dæmum þar sem menn hafa verið að deila við ríkið út af biðlaunum, eftirlaunum og ýmsu slíku. Það sem fyrst og fremst vakti fyrir mér var að fá yfirlit yfir þau dæmi þar sem einstaklingar eða félög hafa ekki séð aðra leið en leita til dómstóla vegna deilna af ýmsu tagi við ríkisvaldið. Í málum einstaklinga hefur það iðulega verið svo að það verður að heyja einkamál til þess að hægt sé að ná fram leiðréttingu. Heilu félögin geta ekki farið í mál og þannig var það í BHMR-deilunni. Það vekur að sjálfsögðu athygli hver niðurstaða BHMR-deilunnar varð því að á endanum var það ríkið sem beið stórskaða af þessum framgangi málsins, enda var þar um fráleita málsmeðferð að ræða af hálfu ríkisins með bráðabirgðalögum í því styrjaldarástandi sem ríkti milli ríkisins og BHMR. Það komu margháttaðar upplýsingar fram í svari hæstv. fjmrh. Það þarf að skoða þetta nánar og eflaust vakna fleiri spurningar eftir þá skoðun.

Hæstv. forseti. Vegna orða hv. fyrirspyrjanda vil ég taka fram að það verður sjálfsagt seint þannig að ekki verða uppi ágreiningsmál um mál eins og kjarasamninga. Ég hygg að það fyrirkomulag sem við notum hér á landi, sem er félagsdómur, sé ágætis aðferð til að skera úr ágreiningi er varðar kjarasamninga, þ.e. til skýringar á kjarasamningum. Ég hygg að ekkert sé óeðlilegt við það að stefnur séu eins og fram kom í svarinu. Það er ýmist ríkið eða viðkomandi félög sem stefna, nánast sitt á hvað, og álíka mikill fjöldi af málum. Hæstaréttardómurinn vegna Félags ísl. náttúrufræðinga, eða BHMR-deilan, sem einstaklingur rak hefur nokkra sérstöðu. Þar reyndi á ákvæði stjórnarskrár m.a. vegna bráðabirgðalaga. Ég held að menn ættu að fara nokkuð varlega í að túlka niðurstöðu dómsins. Hann var á þá leið að hvorugur aðilanna náði sínu fyllilega fram og við verðum að átta okkur á að þrátt fyrir það að ríkið hafi greitt þessa upphæð sem ég tilnefndi, þá voru kröfur BHMR miklu meiri og allt aðrar. Aðalatriðið er að þarna var um nokkurs konar prófmál að ræða og niðurstaðan varð sú að það yrði að fara að svokallaðri jafnræðisreglu. Við þann dóm verðum við að una að sjálfsögðu og ég held að eftir að sá dómur féll hafi samskipti ríkisins og þessara félaga sem betur fer batnað til mikilla muna. Það er sannarlega von mín að á næstunni verði hægt að gera samninga við þessa aðila án þess að grípa þurfi til löggjafans eins og gert var, ég leyfi mér að segja, illu heilli með a.m.k. þeim hætti sem gert var 1990 um sumarið. Þá er ég fyrst og fremst að tala um aðdraganda þess máls fremur en efnisatriði.

Virðulegi forseti. Ég ber hér fram fsp. til hæstv. fjmrh. um launakjör alþingismanna. Fsp. hljóðar svo: ,,Hvaða reglur gilda um launakjör ríkisstarfsmanna sem verða alþingismenn og halda sínu fyrra starfi á launum?`` Tilefni þessarar fsp. er sú kjararýrnun og atvinnuleysi sem almenningur í landinu býr við. Ríkið og vinnuveitendur hafa lýst því yfir að ekki sé svigrúm til neinna kjarabóta í núverandi efnahagsástandi. Við þessar aðstæður finnst mér rétt að reynt sé að varpa ljósi á hve víða í þjóðfélaginu það viðgengst að þetta fólk þiggi laun fyrir tvö eða jafnvel fleiri störf samtímis. Mér finnst rétt að það sé upplýst hvernig þessum málum er háttað á hinu háa Alþingi. Þó fsp. mín snúi eingöngu að launakjörum ríkisstarfsmanna sem taka sæti á Alþingi, þá vil ég að sjálfsögðu vekja athygli á hvort það sé algengt og þyki sjálfsagt að þingmenn starfi jafnhliða í fullu starfi úti á hinum almenna vinnumarkaði. Mér finnst rétt að ríkið og vinnuveitendur fari að líta til þeirra þjóðfélagshópa sem hafa haft svigrúm til að auka tekjur sínar mikið með því að gegna tveimur störfum samtímis og skapa sér þar með einnig meiri lífeyrisréttindi en almenningur getur gert. Þetta á auðvitað við um fleiri en alþingismenn en þeir eiga að vera fyrirmynd okkar hinna í starfi og sýna gott fordæmi.

Hæstv. forseti. Spurt er: Hvaða reglur gilda um launakjör ríkisstarfsmanna sem verða alþingismenn og halda sínu fyrra starfi á launum? Því er til að svara að þetta er lagaatriði og regluna er að finna í 11. gr. laga nr. 75/1980, um þingfararkaup alþingismanna, en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Nú gegnir alþingismaður starfi hjá ríki eða ríkisstofnun með þingmennsku. Skal hann þá njóta launa hjá ríki eða ríkisstofnun samkvæmt mati viðkomandi ráðuneytis, þó aldrei hærri en 50%.`` Þetta er orðrétt úr gildandi lögum sem hv. Alþingi hefur sett. Framkvæmdin á þessari grein er sú að þegar tilkynning berst frá skrifstofu Alþingis um að einstaklingar hafi tekið sæti á Alþingi, þ.e. ríkisstarfsmenn, eru föst laun hans felld út á móti þingfararkaupi. Greiðsla fastra launa getur síðar komið til berist skrifstofunni mat viðkomandi ráðuneytis í samræmi við lagagreinina. Með öðrum orðum er framkvæmdin á reglunni sú að launin eru felld út sjálfkrafa en ef ráðuneytið skrifar hins vegar bréf og segist hafa fallist á að viðkomandi ríkisstarfsmaður haldi launum allt að 50%, þá er farið að þeim úrskurði. Þetta gildir einnig um kostnaðargreiðslur, húsaleigu, bílapeninga og þess háttar sem tengist viðkomandi starfi ríkisstarfsmannsins og er þá sömuleiðis samkvæmt ákvörðun viðkomandi ráðuneytis. Varðandi aðra starfsmenn, þ.e. fólk sem kemur úr öðrum starfsgreinum og er ekki ríkisstarfsmenn, gilda þær almennu reglur að hið opinbera lætur sig málið ekki varða. Það er aðeins mál þingmannsins og kjósendanna hvort þeir halda launum annars staðar. Um slíkt hefur verið deilt víða um lönd og þekkt dæmi um það. Einnig er þetta gömul umræða um það hvort þingmennska sé í eðli sínu fullt starf eða ekki og ætla ég ekki að hefja þá umræðu hér, en það er alþekkt að margir þingmenn njóta tekna annars staðar en af þingmennskunni. Ég þori varla að nefna nokkuð í því sambandi en meðal þingmanna eru sem betur fer ýmsir listamenn sem hafa m.a. skrifað sögur og leikrit og fá tekjur af því og ég tel að það sé einungis þinginu til mikillar sæmdar. Einn þáttur þessa máls er líka sá að nokkrir starfsmenn ríkisins hafa haldið stöðum sínum á meðan þeir sitja á þingi en mér sýnist að á undanförnum árum hafi sú þróun átt sér stað að það sé erfiðara fyrir þá sem kosnir eru á Alþingi að halda viðkomandi stöðum, og t.d. prófessorsstöðu svo ég nefni dæmi og aðrar slíkar stöður sem menn hafa verið í. Þar er uppi verulegt vandamál því að við verðum að átta okkur á því að það er kannski stærsta vandamál þjóðarinnar að fá inn á Alþingi fók sem er tilbúið til þess að láta af störfum fyrir það óöryggi sem þingmenn þurfa að búa við. En eins og allir vita er þeim sagt upp störfum í kosningum og það eru einungis kjósendur sem kveða upp slíkan dóm. Ég veit að fsp. er ekki ætlað að láta umræður hefjast um þessi atriði en ég tel þó ástæðu til að nefna þau í tengslum við svar við þessari sjálfsögðu fsp.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir hans svör. Þau voru mjög fróðleg og kannski að sumu leyti eins og ég reiknaði með og vissi að einhverju leyti. En ég geri mér fulla grein fyrir því að auðvitað eiga alþingismenn eins og aðrir þjóðfélagsþegnar frí og geta spilað á gítar eða skrifað bækur eða eitthvað sem þeim líkar á þeim tíma. En mín spurning tók fyrst og fremst til þess vinnutíma sem við teljum vanalegan, frá klukkan átta til fimm. Þessi fsp. var fyrst og fremst ætluð til að vekja athygli á mismunandi aðstöðu launþega til að auka tekjur sínar. Stærsti hluti launafólks verður að láta sér duga einfalda dagvinnu og yfirvinnu ef hún býðst í þeim samdrætti sem ríkir. Ég lít svo á að laun alþingismanna séu síst of há fyrir ábyrgðarmikil störf sem oft eru vanmetin. En ég tel siðferðislega rangt að þeir séu í starfi annars staðar í þjóðfélaginu á meðan Alþingi situr að störfum og ég tel að þingmannsstarfið sé fullt starf og ég vona að fleiri þingmenn taki undir það sjónarmið hjá mér. Hins vegar, virðulegi forseti, tel ég nauðsynlegt að alþingismenn haldi góðum tengslum við atvinnulífið og nýti þinghlé og önnur þau tækifæri sem gefast til að kynna sér hin ýmsu störf úti í þjóðfélaginu. En ég vil bara biðja þingmenn í lokin að skoða þessi mál og velta fyrir sér hvað sé eðlilegt í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég er hér með fsp. til hæstv. fjmrh. um þungaskatt á dísilbifreiðar. Um síðustu áramót voru alls 136.197 bifreiðar í landinu. Þar af eru 14.714 dísilbifreiðar. Greiðslur hafa verið með nokkuð sérstökum hætti vegna þungaskatts þessara bifreiða og hefur það verið eigendum þeirra mjög óþénugt hvernig á er haldið. Spurningin er því svo: Er von á breytingum á fyrirkomulagi greiðslu þungaskatts af dísilbifreiðum frá því sem nú er þannig að þungaskattur verði greiddur af hverjum seldum olíulítra?

Hæstv. forseti. Eins og kunnugt er hefur ríkissjóður talsverðar tekjur af því að skattleggja bifreiðar sem nota dísilolíu. Skattlagningin byggir á lögum nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar með síðari breytingum. Um er að ræða þungaskatt sem er annaðhvort innheimtur sem fast gjald eða eftir því hve marga kílómetra viðkomandi bifreið er ekið. Það fyrirkomulag sem í dag gildir við skattlagningu dísilbifreiða hefur sætt talsverðri gagnrýni. Af þeirri ástæðu hef ég falið starfshóp að taka til athugunar hvort æskilegt sé að leggja niður innheimtu þungaskatts samkvæmt mælum en í stað þess verði tekið fast gjald af dísilbifreiðum og að auki gjald á hvern lítra af dísilolíu sem notuð er á bifreiðar. Starfshópnum er einnig ætlað að kynna sér möguleika á því að taka tillit til mengunar við skattlagningu eldsneytis. Gert er ráð fyrir að starfshópurinn skili tillögum sínum nú í sumar og einnig er ráð fyrir því gert að unnt verði að leggja fram frv. um þær breytingar á haustþingi 1993 og stefnt að því að breytt fyrirkomulag geti komið til framkvæmda á árinu 1994, vonandi um mitt ár. Til að nefna það hvaða upphæðir eru hér í húfi skal sagt frá því að það er áætlað að á þessu ári innheimtist 1,9 milljarðar, tæpir 2 milljarðar, af þungaskatti þegar árgjald og kílómetragjald er lagt saman. Það þarf ekkert að ræða hér um það vandamál sem skapast af innheimtunni eins og hún er og einnig hvers vegna þessum málum hefur ekki verið breytt en ástæðan er sú að dísilolían er skattlögð á bílum en ekki þegar sams konar olía er notuð við húshitun eða til þess að knýja áfram skip. þess vegna er talsverð hætta á misnotkun og hætta á því að sú olía sem ekki er skattlögð lendi í vitlausum tanki. Því getur komið til greina við lausn þessa máls að endurgreiðslur verði notaðar þannig að öllum eða svo til öllum verði gert skylt að greiða, þ.e. þeim þar sem hætta er á að landamerki séu heldur óskýr en endurgreiðslur síðan notaðar. Til þess að hægt sé að framkvæma þetta verður að vera gott samstarf við olíufélögin og eftir því samstarfi hefur verið leitað. Ég vil að lokum geta þess að nýlega breyttu Norðmenn sínu fyrirkomulagi frá því að vera svipað því sem er hér á landi yfir í það að vera gjald beint á olíuna og við getum að sjálfsögðu ýmislegt af því lært. Mér er kunnugt um það, hæstv. forseti, að þetta er mikið áhugamál, ekki síst bifreiðastjóranna, sérstaklega þeirra sem stunda flutninga og aka stórum bílum því það getur verið mjög erfitt að eiga við greiðslur á þungaskatti sem safnast oft upp og oft hætta á því að slíkir fjármunir lendi í almennum rekstri og séu svo ekki til reiðu þegar greiða þarf viðkomandi skatt. Þá er gripið til róttækra aðgerða eins og t.d. þeirra, sem nú fara fram, að klippa númer af bílum en allir vita að tekjur manna sem stunda störf eins og þau að aka vöruflutningabifreiðum eru stopular og verkefnin oft með þeim hætti að greiðslur koma í stórum slumpum. Ég vonast til þess, hæstv. forseti, að þetta svar gefi það sterklega til kynna að unnið er að þessum málum og vonandi fáum við viðunandi lausn þegar á næsta ári.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir hans svör. Svarið er mjög í þágu einstaklingsins vegna þess að það er rétt, eins og kom fram í hans máli, að þessar greiðslur og gjaldtökur af þeim sem stunda þennan atvinnurekstur, sendibílstjórar og aðrir þeir sem eru t.d. í þungaflutningum út á land t.d., eru þeim mjög óþénugar. Rétt er að benda á t.d. að eigandi sendibíls sem getur flutt rétt um tonn þarf að borga um 140 þús. kr. á ári. Þeir sem eru með mæla sem lesið er af þrisvar á ári þurfa síðan að standa skil á þungaskatti til tollstjóra innan 50 daga. Þá er oftar en ekki um verulegar upphæðir að ræða. Allt bendir þetta því til, eins og fram kom í svari fjmrh., að þetta sé á réttri leið. Ég endurtek það að vissulega þarf ríkið sitt en í allri innheimtunni má þó ekki gleyma þætti einstaklingsins og oftar en ekki er þetta mjög íþyngjandi og eins og kom fram í máli fjmrh., þá vilja þessar upphæðir safnast upp og það er einstaklingnum mjög þénugt ef breyting verður hér á sem ég treysti að megi fram ganga eins og kom fram í máli fjmrh.

Virðulegi forseti. Menntmn. Alþingis hefur nú til meðferðar frv. til laga um menntamálaráð og Bókaútgáfu Menningarsjóðs, en sú bókaútgáfa hefur nú verið lögð niður án lagaheimildar. Það er ljóst að Bókaútgáfa Menningarsjóðs stóð fyrir merkri starfsemi í útgáfu fagurbókmennta og fræðirita sem aðrir útgefendur ýmist treystu sér ekki til að standa að eða höfð ekki áhuga á. Nú er það spurning hvort og hvernig ríkisvaldið á að koma nálægt bókaútgáfu en að mínum dómi verður ekki hjá því komist að ríkið komi þar að ef við ætlum áfram að gefa út ýmis menningarrit sem seljast oft hægt en eru ómetanleg jafnframt því að vera mjög dýr í vinnslu. Í hugleiðingum mínum um bókaútgáfu á vegum ríkisins og hvernig beri að hátta henni, þá vöknuðu ýmsar spurningar og þá ekki síst sú hversu mikil bókaútgáfa á sér stað á vegum stofnana ríkisins. Því spyr ég hæstv. menntmrh. á þskj. 704 eftirfarandi spurninga: ,,1. Hversu margar bækur voru gefnar út á vegum ríkisstofnana (ríkisstjórnin þar með talin) á síðasta ári? 2. Hversu margar þessara bóka voru boðnar út til útgáfu?`` Nú má ljóst vera að það er auðvitað skilgreiningaratriði hvað er bók, hvað er bæklingur og hvað má kalla kver og ég eftirlæt í rauninni stofnunum ríkisins að skilgreina hvað þeir telja til bóka en ég bíð spennt eftir svarinu.

Herra forseti. Það er spurt: ,,1. Hversu margar bækur voru gefnar út á vegum ríkisstofnana á síðasta ári? 2. Hversu margar þessara bóka voru boðnar út til útgáfu?`` Samkvæmt upplýsingum frá Landsbókasafni Íslands voru 395 rit gefin út á vegum ríkisstofnana á síðasta ári. Þessi tala er þó kannski ekki fullkomlega nákvæm því að meðal þeirra stofnana sem Landsbókasafnið flokkar sem ríkisstofnanir eru nokkrar sem einungis njóta fjárframlaga frá ríkinu en eru ekki beint stofnanir þess. Ég nefni þar sem dæmi Slysavarnafélag Íslands. Á móti kemur að enn er eftir að flokka um það bil 100 rit sem komu út á síðasta ári og meðal þeirra gætu verið nokkur sem ríkisstofnanir hafa gefið út. Námsgagnastofnun, Háskólaútgáfan og ýmsar stofnanir háskólans stóðu fyrir bróðurpartinum af þeirri útgáfu sem hér um ræðir eða um það bil 290 rita. Ráðuneytin gáfu út samtals 51 bók, þar af fimm í samvinnu við Námsgagnastofnun. Aðrar stofnanir gáfu út eina til þrjár bækur. Þess má einnig geta að þriðjungur af útgáfu ríkisstofnananna voru rit upp á 5--48 síður. Hvað varðar seinni lið fsp., hversu margar þessara bóka voru boðnar út til útgáfu, þá er því nokkuð vandsvarað. Ef hv. þingkona á við útboð þar sem allir þættir útgáfunnar eru með taldir er naumast hægt að tala lengur um útgáfu viðkomandi stofnunar. Ef hins vegar er átt við útboð þar sem einstakir þættir útgáfunnar, svo sem prentun, dreifing, skrif eða þess háttar eru boðnir út, þá er ógerlegt að svara því nema óska eftir skýrslu um hverja einustu bók. Mér er þó kunnugt að ríkisstofnanir hafa í auknum mæli leitað eftir tilboðum í prentun, bókband og þess háttar til að halda kostnaðinum niðri. Aukið aðhald í rekstri ríkisstofnana hefur sjálfkrafa leitt til þess að forstöðumenn þeirra leita hagkvæmustu leiða, einnig í þessum málum. Í svari Háskólaútgáfunnar við þessari fsp. segir að það megi heita ófrávíkjanleg regla að leitað sé tilboða í allt prentverk sem unnið er á vegum eða fyrir tilstilli útgáfunnar. Í svari Námsgagnastofnunar við sömu fsp. segir að af 197 titlum af endurútgáfu prentaðs máls var 121 titill unninn að undangengnu útboði. Nákvæmar get ég því miður ekki svarað spurningum hv. þingkonu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör. Ég verð að segja það að þetta er mun meiri útgáfa en ég átti von á þó að ég geri mér grein fyrir því að bæði Námsgagnastofnun og aðrir skólar, þar með talinn Háskóli Íslands, gefa út töluvert mikið af ritum á sínum vegum en þetta er allveruleg útgáfa og skiptir þá litlu hvort við erum að tala um smárit eða allt upp í stærri bækur. Þetta sýnir mér að það er þörf á því að halda utan um þessa útgáfu og að hún eigi greiðan veg í gegnum kerfið og það sé staðið sómasamlega að þeim málum. Það kom fram í umræðum um menntamálaráð og Bókaútgáfu Menningarsjóðs að mín skoðun er sú að ríkið eigi í samvinnu við Háskóla Íslands og fleiri að stuðla að öflugri háskólaútgáfu vegna þess að það er um gríðarlega mismunandi útgáfur að ræða, bækur sem þarf að koma á framfæri en þurfa kannski ekki að sama skapi að vera eins vandaðar eða eins mikið í þær lagt og jafnan vill verða hjá almennum bókaútgáfum. Varðandi síðari spurninguna um útboð, þá skil ég það vel að henni er vandsvarað en það sem þar lá að baki var kannski fremur það hvort ríkið hafi falið öðru aðilum að sjá um útgáfu, gert samninga við útgáfur og annað slíkt líkt og t.d Reykjavíkurborg gerði varðandi útgáfu Reykjavíkursögunnar þar sem gerður var samningur við ákveðna bókaútgáfu. Handritið var tilbúið en bókaútgáfan sá um útgáfuna að öllu öðru leyti. Við höfum líka dæmi um þetta, samvinnu Alþingis og Sögufélagsins þar sem Sögufélagið sá um útgáfu þeirrar bókar sem gefin var út til að minnast 150 ára endurreisnar Alþingis Íslendinga.

Virðulegur forseti. Ég hef beint þeirri fsp. til hæstv. menntmrh. á þskj. 810 hvort til standi að endurskoða lög um Þjóðleikhús. Kemur þá tvennt til. Núgildandi lög um Þjóðleikhús eru frá 1978 og þegar eru mörg ákvæði í þeim sem eru löngu hætt að vera í takt við tímann. Svo mikið hefur rekstrarfyrirkomulag Þjóðleikhússins breyst að þau lög eru morandi í ákvæðum sem löngu eru úrelt. Vil ég þá nefna t.d. ákvæði sem snerta listdans og óperu sem er að mestu leyti komið út fyrir húsið. Listdansflokkurinn er búinn að fá sín eigin fjárframlög, er sjálfstæð stofnun og er ekki inni í Þjóðleikhúsi lengur. Eðli málsins samkvæmt hefur óperuflutningur að mestu leyti lagst niður í Þjóðleikhúsinu vegna þess að sú starfsemi hefur verið rekin annars staðar. Ýmis stöðugildi eru tilgreind í sambandi við þessa starfsemi og fleira mætti telja. Einnig er í þessum lögum t.d. grein um að Þjóðleikhúsið eigi að taka þátt í stofnun og rekstri leikmunasafns. Það er einkennilegt að þessi grein er búin að vera í lögum í 14 ár og mér vitanlega hefur aldrei verið gerður nokkur skapaður hlutur til þess að vinna að þessu máli og er þá kominn tími til að annaðhvort gera það eða hreinlega fella þetta út. Eins má nefna að í þessum lögum eru ákvæði um það að Þjóðleikhúsið eigi svo fljótt sem auðið er að koma sér upp öðru leiksviði. Það er ekki einungis svo að Þjóðleikhúsið hafi komið sér upp öðru leiksviði heldur hefur það komið sér upp þriðja leiksviðinu þannig að þetta eru bara örfá dæmi um hversu úrelt þessi lög eru. Í annan stað má nefna það að allt stjórnarfyrirkomulag í þessari stofnun er mjög úr takt við tímann. Víða eru nú uppi alls konar áform innan fyrirtækja um valddreifingu, svokölluð gæðaátök eru mjög mikið í tísku og er þá gjarnan talað um að það sé gert í samráði við starfsfólk og sé ekki síst til þess að kalla fram frumkvæði og hugmyndir starfsfólks. Nú háttar því svo til í þeirri stofnun sem fyrst og fremst á að byggja á sköpun og frumkvæði að það nýtist sáralítið sem ekkert sökum þess hvernig stjórnunarfyrirkomulag þessarar menningarstofnunar er. Fyrir nokkrum árum, nánar tiltekið árið 1989, stofnaði þáv. menntmrh. nefnd til þess að endurskoða þessi lög og var henni einnig falið að gera tillögur um framtíðarstefnu varðandi íslenska óperu og listdansstarfsemi og húsnæði fyrir þessa þætti íslenskrar menningar. Árangur þessarar nefndar birtist svo í lagafrv. sem lagt var fram á Alþingi árið 1989. Nú er ég ekki að segja að þau drög sem þá voru lögð fram séu endilega þau sem ætti að leggja fram aftur, enda er athyglisvert að koma að þeim nokkrum árum seinna og þá sér maður að jafnvel á svo stuttum tíma hafa margar tillögur sem voru í þessum lagadrögum úrelst og sýnir þá enn betur hversu mikil þörf er á að endurskoða þessi lög.

Herra forseti. Það er spurt hvort einhver áform séu uppi um að endurskoða lög nr. 58/1978, um Þjóðleikhús. Einfalt svar við þessari fsp. er já en ég bæti því við að undirbúningur að endurskoðun laga um Þjóðleikhús hefur staðið yfir um nokkurt skeið í ráðuneytinu. Það er ætlunin að endurskoða þjóðleikhúslögin í samhengi við lög um Sinfóníuhljómsveit Íslands og einnig Íslenska dansflokkinn og hugsanlega einnig í sambandi við Íslensku óperuna. Þótt hún sé ekki ríkisfyrirtæki, þá er um verulegan stuðning ríkisins við óperuna að ræða eins og kunnugt er. Ég bæti því einnig við að leiklistarlögin þarfnast endurskoðunar og um þessar mundir er verið að skipa nefnd til að endurskoða þau. Frá því að þau voru sett, árið 1977, hafa orðið miklar breytingar á leiklistarlífi hér á landi einkum vegna þess að atvinnuleikhópum hefur fjölgað mjög. Þess vegna tel ég rétt og nauðsynlegt að skoða þau mál í ljósi breyttra aðstæðna. Eins og málum er nú háttað er ljóst að það er ekki ráðlegt að skoða leiklistarlögin, þjóðleikhúslögin og starfsemi sinfóníuhljómsveitar, dansflokksins og óperunnar sem einstök lög hver fyrir sig heldur í samhengi með það fyrir augum sérstaklega að greiða fyrir samstarfi og samvinnu þessara aðila. Það mætti auðvitað nefna ýmis ákvæði í þjóðleikhúslögunum sem sérstaklega ætti að líta á í sambandi við endurskoðunina. Ég nefni þar stjórnskipan Þjóðleikhússins sem hv. fyrirspyrjandi nefndi reyndar í sinni ræðu, ráðningartíma þjóðleikhússtjóra, heimildir leikhússins til að leggja niður eða fjölga deildum og heimildir leikhússins til að afla tilboða í einstaka verkþætti og svo ýmis ákvæði sem eru í gildandi lögum en eiga ekki lengur við eins og raunar líka kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. hans svör. Það gleður mig að heyra að það sé í ráði að taka öll þessi mál upp til endurskoðunar og held ég að síst veiti af. Ég vil minna á að þeirri nefnd sem skipuð var 1989 var einmitt falið að fjalla um fleiri þætti í samhengi við endurskoðun þjóðleikhúslaga og gerði það með ágætum, held ég. Hvort sem mönnum líkar þær niðurstöður eða ekki, þá var einmitt tekið á málefnum óperunnar, sinfóníunnar, listdansflokksins og þjóðleikhúss. Ég vil undirstrika það við hæstv. menntmrh. að ef endurskoðun allra þessara laga stendur til þá er mikilvægt að það fólk sem starfar við þessar greinar komi að og að það sé hæfileg blanda af því fólki, ef við tökum Þjóðleikhúsið sem dæmi, sem starfar þar innan veggja og jafnframt atvinnufólki sem hefur komið að leiklist og starfar utan veggja Þjóðleikhússins svo það markist ekki af hagsmunum fastráðinna starfsmanna heldur að menn hafi víðsýni til að líta á málin í heild. Ég vona að hæstv. menntmrh. taki tillit til þess í öllum þeim nefndum, eða þeirri nefnd, hvort sem henni verður falið víðtækt valdssvið eða hvort stofnaðar verði fleiri nefndir, að hafa vel í huga að þeir sem starfa í viðkomandi greinum komi að við mótun þessara mála.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda að það er auðvitað nauðsynlegt við endurskoðun þessara lagabálka að þeir sem við þessi mál vinna, bæði utan og innan veggja Þjóðleikhússins, komi þar að verki. Ég mun leggja mig fram um að leita til þeirra aðila þegar gengið verður frá nefndaskipan um þessi efni.

Hæstv. forseti. Ég get ekki látið hjá líða þar sem ég á sæti í þjóðleikhúsráði að vekja athygli hv. þm. á því vegna þess að mér dálítið neikvæður tónn í hv. fyrirspyrjanda, að Þjóðleikhúsið hefur sl. ár notið þeirrar gæfu að sjaldan eða aldrei hefur aðsókn verið eins mikil og almenn á öllum verkum hússins. Ég hygg að stjórn leikhússins hafi lagt sig mjög fram að reyna að hagræða í rekstri og standa yfir breytingar vegna þessa. Ég treysti ekki núv. ríkisstjórn og hæstv. menntmrh. til þess að semja ný lög um Þjóðleikhús. Ég treysti þessu fólki ekki. Mig langar ekkert að einkavæða Þjóðleikhúsið. Ég held að það ætti að bíða betri tíma að endurskoða lög um Þjóðleikhús. Það er mjög góður rekstur nú í húsinu. Það er góður andi þar og ég held að fullyrða megi að núverandi þjóðleikhússtjóri hefur verið mikil lyftistöng fyrir húsið. Það er góður andi í þjóðleikhúsráði og við getum alveg komist af án endurskoðunar á lögum um Þjóðleikhús enn um sinn.

Virðulegi forseti. Nú er mjög mikið rætt um breyttar áherslur í okkar atvinnulífi og mikilvægi þess að fullvinna okkar afurðir, ekki síst að skapa aukin verðmæti úr okkar helstu auðlind, sjávaraflanum. Lausnarorðið er aukin matvælaframleiðsla og framleiðsla hágæðavöru til útflutnings sem kallar á menntun á þessu sviði. Fyrir tíu árum var gerður samningur milli Kópavogskaupstaðar og ríkisins varðandi skólamál. Í honum fólst m.a. að ríkið fékk einn grunnskólanna til afnota fyrir Menntaskólann í Kópavogi sem á þeim tíma var jafnframt breytt yfir í fjölbrautaskóla. Það var viðhorf heimamanna strax þá að ekki væri vænlegt að allir fjölbrautaskólar á svæðinu byðu upp á sömu eða svipaðar námsbrautir. Betra væri ef þeir sérhæfðu sig á ákveðnu sviði og byðu upp á mismunandi námsleiðir, sérstaklega á verknámssviði. Þegar reynt var að líta til framtíðar varð það sjónarmið ofan á að hinn nýi skóli mundi sérhæfa sig á matvælasviði. Þar væri okkar mesti vaxtarbroddur, þar væru ónýttir möguleikar, hreinleiki lands og sjávar gæfu gæðahráefni sem orðið gæti grunnur að nýrri framleiðslu. Þáv. menntmrh. skipaði nefnd til að annast grunnmenntun til starfa eða frekara náms á sviði matvælaiðnaðar og hótel- og veitingarekstrar. Ég er hér með í höndum nál. þeirrar nefndar, dags. í febrúar 1984. Þar er skilgreint nám í hinum fyrirhugaða skóla, bæði á bóknámssviði sem og matvæla- og hótelsviði. Þar er líka að finna undirritaðan samning um skólahald á framhaldsskóla- og grunnskólasviði í Kópavogi frá maí 1983 og um að koma upp húsnæði fyrir skólann. Þar kemur líka fram að á þessum tíma voru rúmlega 6% starfandi fólks í landinu við störf í matvælaiðnaði og yfir 8% í fiskiðnaði, en sá hópur gæti jafnframt nýtt sér menntun á matvælasviðinu. Áætlað námsframboð á þessum tíma var tveggja anna grunnnám í matvælagreinum, framhaldsnám fyrir þá sem stefna að sveinsprófi í matvæla- og hótelgreinum, einnar annar undirstöðunám fyrir þá sem hefja nám sitt í löggiltum iðngreinum, valnám fyrir þá sem stunda nám til stúdentsprófs og hyggjast leggja stund á líffræði eða matvælagreinar í háskóla, nám fyrir þá sem vilja starfa í matvælaiðnaði og kjósa stutt nám, verknámsskóli í eitt ár með áherslu á verksmiðjuframleidd matvæli, framhaldsmenntun fyrir stjórnendur í þessum greinum og fyrir starfsfólk í gestamóttöku á ferðaskrifstofum. Nú rúmum tíu árum seinna stendur opinn grunnur þar sem viðbyggingin átti að rísa sem ákveðin var og tengigangur risinn á milli við menntaskólann. Það er mjög mikilvægt að mennta fólk til að búa til hágæðavöru til útflutnings úr okkar hráefni eins og fram hefur komið, ekki síst með tilkomu EES-samnings og þeirra tollfríðinda sem bíða okkar þá á mörkuðum. Spurt er því: Hyggst ríkisstjórnin flýta byggingu húsnæðis fyrir matvælaiðjubraut Menntaskólans í Kópavogi?

Herra forseti. Það var gerður samningur, dags. 9. apríl 1991, milli menntmrn. og fjmrn. annars vegar og bæjarstjórnar Kópavogs hins vegar um byggingu skólahúsnæðis við Menntaskólann í Kópavogi fyrir matvælagreinar. Samkvæmt samningnum er gert ráð fyrir árlegum framlögum ríkisins til skólans að því tilskildu að fé fáist á fjárlögum til verkefnisins í samræmi við áætlunina. Fyrsta framlagið var greitt árið 1991, 16,1 millj. liðlega. Síðan er gert ráð fyrir árlegu framlagi 1992--2001 að báðum árum meðtöldum, að upphæð liðlega 48,5 millj. hvert ár á verðlagi í mars 1993. Samkvæmt þessu er hlutur ríkisins tæplega 502 millj. kr. í þessari áætlun en ríkissjóður greiðir alls um 77% byggingarkostnaðar. Þetta háa hlutfall er auðvitað til komið vegna þess að gert er ráð fyrir að Hótel- og veitingaskóli Íslands fái aðsetur í hinu nýja húsnæði, en þetta er sérskóli þar sem ríkissjóður greiðir stofnkostnað að fullu, sbr. 3. gr. laga 57/1988, um framhaldsskóla, með áorðnum breytingum. Til þess að svara fsp. beint þá er svar mitt það að ekki liggja fyrir áætlanir um að flýta byggingu húsnæðisins hvað hlut ríkisins varðar en ég vek athygli á 6. gr. samningsins þar sem segir: ,,Kjósi Kópavogskaupstaður að hraða ákveðnum þáttum framkvæmda umfram framkvæmdaáætlun sér hann um öflun þess viðbótarfjár sem til þess þarf og ber allan fjármagnskostnað af því.`` Ráðuneytinu er ekki kunnugt um áform af hálfu Kópavogskaupstaðar um að hraða framkvæmdum samkvæmt þessu ákvæði samningsins. Framkvæmdir við skólahúsnæðið standa þannig að framkvæmdum við fyrsta áfanga, stjórnsýsluálmu, lýkur væntanlega á komandi sumri og áformað er að bjóða út framkvæmdir við annan áfanga, kennsluhúsnæði, áður en langt um líður.

Hæstv. forseti. Ég þakka menntmrh. svar hans og vil benda á að um leið og veitt var fé til byrjunarframkvæmda skólans í Kópavogi þá var brugðist mjög skjótt við og það þótti mjög jákvæður viðburður enda hafði verið beðið eftir framkvæmdum við skólann í mjög langan tíma eins og kom fram í máli mínu. Það er auðvitað nokkuð sérmál en var litið á það sem mjög góðan kost til að samnýta tækjabúnað að Hótel- og veitingaskólinn kæmi þarna inn, en ef við ætlum í ríkum mæli að vinna gæðavöru úr okkar úrvalshráefni núna þá verðum við að fylgja því eftir með menntunarmöguleikum á þessu sviði. Þess vegna er það mitt mat að það eigi að veita framhaldsskólanum í Kópavogi forgang núna eftir öll þessi ár og opna möguleika til eflingar því. Það er eins og hefðbundnir framhaldsskólar hafi fengið forgang á liðnum árum og er ekki við viðkomandi menntmrh. að sakast um það, en það er alveg ljóst líka að sumir framhaldsskólar hafa risið mjög hratt eftir að samningar hafa verið gerðir heima í héraði um þau mál og væri vænlegur kostur ef það gerðist með þennan skóla í Kópavogi. Því þykir mér slæmt að heyra að ekkert slíkt sé á döfinni milli Kópavogs og menntmrh. og áhugavert að kanna áhuga heimamanna á slíkum samningi og hvort hann er mögulegur.

Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 853 til hæstv. menntmrh. svohljóðandi: ,,1. Hverjar eru framtíðarhorfur héraðsskólanna? 2. Er það stefna ráðherra að leggja þá niður? 3. Ef svo er, kemur 10. bekkur grunnskólans sjálfkrafa inn í grunnskólana þar sem 10. bekkur er ekki nú þegar?`` Þegar Héraðsskólanum í Reykjanesi var lokað mjög skyndilega urðu nokkrar umræður á Alþingi um framtíð skólans og ætti þingheimi að vera í fersku minni því þessi aðgerð snerti illþyrmilega okkur Vestfirðinga. Þá vorum við á engan hátt sátt við framgöngu þessa máls. En það þýðir lítið fyrir lítilmagnann að deila við dómarann. Rekstri skólans var hætt og nefnd sett á laggirnar sem gera átti tillögu um framtíðarnýtingu mannvirkja á staðnum sem eru hreint ekki svo lítil. Ég ætla ekki að rifja þessa umræðu neitt sérstaklega upp en það kom fram í umræðum á sínum tíma að yrði það niðurstaða nefndarinnar að þarna skuli skólahald hefjast að nýju þá verður það skoðað sérstaklega með tilliti til fjölda nemenda. En það má auðvitað segja að með þessum aðgerðum var rekstrargrundvelli kippt undan skólastarfi Héraðsskólans í Reykjanesi fyrir fullt og allt og það má ljóst vera að þegar aðgerðir sem þessar ganga eftir þá veikir það stöðu skólans meðal nemenda og þeir leita að sjálfsögðu annað. Lá þá beinast við að nemendur sæktu 10. bekk og framhald að Núpi í Dýrafirði. En einhverra hluta vegna skiluðu nemendur sér ekki þangað þannig að Núpsskóla var einnig lokað sl. haust. Þá er staðan þannig að enginn heimavistarskóli sem býður upp á 10. bekk er starfræktur á Vestfjörðum. Það má kannski segja að héraðsskólar í þeirri mynd sem þeir voru séu búnir að renna sitt skeið, en ég tel það alvarlegar aðgerðir að loka þessum skólum án þess að neitt annað komið til. Þá á ég við það að 10. bekkur komi inn í grunnskólana þannig að nemendur geti stundað sitt skyldunám í sinni heimabyggð því víða í hinum fámennari skólum hefur 10. bekkur ekki verið starfræktur. Það kostar að sjálfsögðu fleiri kennara í þá skóla því námsframboð í 10. bekk eykst töluvert samkvæmt námsskrá. Þetta tel ég vera heilmikið byggðamál og ég tala ekki um réttlætismál. Allir íbúar landsins ættu að hafa jafnan rétt til náms, hvar sem þeir eru staðsettir. Það er bara því miður ekki svo, a.m.k. ekki enn þá, en það hlýtur að vera stefna ráðuneytisins að framtíðin sé sú.

Hæstv. forseti. Fyrsta spurningin er: Hverjar eru framtíðarhorfur héraðsskólanna? Það verður að segjast eins og er að héraðsskólarnir virðast hafa lokið því hlutverki sem þeir höfðu áður og þeim hefur farið fækkandi á síðustu árum. Höfuðástæðan er sú að ekki hefur nægur fjöldi nemenda sótt um skólavist enda starfrækja sífellt fleiri grunnskólar alla bekki skyldunáms. Héraðsskólar sem eru starfandi á yfirstandandi skólaári eru þrír. Það eru Alþýðuskólinn á Eiðum, Héraðsskólinn að Skógum og Héraðsskólinn í Reykholti. Aðrir héraðsskólar sem áður voru starfandi hafa annaðhvort verið lagðir niður eða þeir hafa fengið nýtt hlutverk. Þannig var héraðsskólanum á Laugum í Reykjadal breytt í Framhaldsskólann á Laugum. Héraðsskólanum á Reykjum í Hrútafirði var breytt í skólabúðir og Héraðsskólinn á Laugarvatni var sameinaður Menntaskólanum á Laugarvatni. Héraðsskólinn á Núpi er ekki starfræktur á yfirstandandi skólaári vegna lítillar aðsóknar og sérstök nefnd fjallar nú um framtíð Héraðsskólans í Reykjanesi við Djúp eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda. Í öðru lagi er spurt hvort það sé stefna ráðherra að leggja skólana niður. Með lögum um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga frá 1989 var rekstur grunnskóla fluttur yfir til sveitarfélaga. Af þessum sökum er eðlilegt að takmarka grunnskólahald í héraðsskólum en þeir hafa alfarið verið kostaðir af ríkinu. Það er hins vegar ekki stefna mín að leggja skólana niður svo framarlega sem þeir hafa einhverju hlutverki að gegna en flestir hafa þeir reynt að hasla sér völl á framhaldsskólastigi. Að lokum er svo spurt hvort, ef skólarnir verði lagðir niður, 10. bekkur grunnskóla komi þá sjálfkrafa inn í grunnskólana þar sem 10. bekkur er ekki nú þegar starfandi. Þetta er háð ákvörðun viðkomandi sveitarstjórnar. Skv. 24. gr. laga nr. 49/1991, um grunnskóla, er bygging og rekstur grunnskóla verkefni sveitarfélaga. Grunnskólalög gera ráð fyrir heildstæðum grunnskóla fyrir 6--16 ára nemendur, þ.e. 1.--10. bekk sem meginreglu. Sveitarfélög geta sameinast um rekstur grunnskóla eða hluta grunnskóla, sbr. 25. gr. laganna. Lögin setja hins vegar vissar takmarkanir vegna 9. og 10. bekkjar. Ef 9. og 10. bekkur eru við skóla þá skal líta á þá sem afmarkaða bekki hvorn um sig þannig að ekki er gert ráð fyrir samkennslu árganga í þessum bekkjum. Einnig er í lögunum ákvæði um að nemendur skuli ekki vera færri en 12 að meðaltali til að starfræksla 9. og 10. bekkjar sé heimiluð. Þar sem svo háttar að ofangreint lágmark næst ekki getur ráðuneytið hins vegar veitt undanþágu frá þessu ákvæði, sbr. 76. gr. laga um grunnskóla. Þetta eru svör mín, hæstv. forseti, við þessum fsp. og ég vona að þau séu fullnægjandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Eins og hún sagði var mikið rætt á síðasta þingi um málefni Héraðsskólans í Reykjanesi. Ég hjó eftir því í svari hæstv. menntmrh. áðan þegar hann nefndi þá skóla sem væru starfandi að þeir eru á Austurlandi, Vesturlandi og Suðurlandi. Það er enginn á Norðurlandi og enginn á Vestfjörðum. Nú hefur verið talsverður samgangur á milli nemenda einmitt á Vestfjörðum og Norðurlandi þannig að mér finnst eins og þarna sé eyða í þessum héraðsskólamálum. Fyrirspyrjandi nefndi einnig sérstaklega að í framhaldi af því að skólinn í Reykjanesi var lagður niður var skólahald á Núpi einnig lagt niður. Hvernig var staðið að því þegar aðrir héraðsskólar sem hæstv. menntmrh. nefndi hér áðan voru lagðir niður? Þá fengu þeir um leið verkefni framhaldsskóla. Í gangi er nefnd sem á að finna starf fyrir Reykjanesskólann. Ég hef ekki heyrt um neitt slíkt fyrir Núpsskólann. Þarna er á báðum stöðun húsnæði sem ríkið á en er ekki notað til neinna hluta þannig að ég tel að menntmrh. þyrfti að svara því hvað fyrirhugað er með þetta húsnæði og hvort ekki er hægt að finna þessu húsnæði verðugt verkefni eins og annars staðar hefur verið gert.

Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra fyrir þeirra hlut að þessu máli, þá vil ég segja það að ég sit í þeirri nefnd sem hefur verið að endurskoða mál varðandi Reykjanesskóla. Þessa dagana er verið að leggja lokahönd á starf nefndarinnar með því að skrifa skýrslu sem ráðherranum verður afhent. Nefndin hefur ævinlega haft það að leiðarljósi að ganga þannig til verks í þessu máli að það yrði fundinn varanlegur grundvöllur fyrir það starf sem yrði komið fyrir í húsnæði Reykjanesskólans og það hefur verið lögð á það áhersla að finna nýtt hlutverk fyrir þennan skóla. Það var ljóst að því hlutverki sem skólinn hafði með höndum að vera hefðbundinn héraðsskóli var í raun og veru lokið. Þess vegna þurfti að finna nýjan starfsgrundvöll fyrir skólann. Það er það sem ég hygg að verði að vera verkefnið varðandi þessa héraðsskóla. Vegna breyttra þjóðfélagsaðstæðna verðum við að finna nýtt hlutverk fyrir þessa skóla. Ég vek athygli á því að ýmislegt sem fram kemur í áliti þeirrar nefndar sem hefur verið að vinna að endurskoðun menntastefnunnar í landinu getur orðið til þess að styrkja og koma að notum fyrir þessa skólastarfsemi og ég held að þegar vel er að gáð, þá geti einmitt skólastarf úti í strjálbýlinu fallið vel að ýmsu því sem menn eru að hugsa þar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. greinargóð svör og upplýsingar. Jafnframt þakka ég þær umræður sem hér hafa átt sér stað um málefni þetta og vænti þess að unnið verði að öflugri uppbyggingu skólastarfs um allt land, jafnt í þéttbýli sem dreifbýli.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jóna Valgerður Kristjánsdóttir benti á það að á Norðurlandi væri enginn héraðsskóli. Ég nefndi það að Laugaskóli hefði verið gerður að framhaldsskóla og varðandi Reykholtsskóla get ég upplýst það að það hefur komið fram umsókn frá skólastjóra um að Reykholtsskóli verði gerður að framhaldsskóla. Sú umsöng hefur ekki verið tekin til afgreiðslu í ráðuneytinu, en þar hefur hins vegar sérstaklega verið hugað að samvinnu milli Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi og Reykholts líkt og er um samvinnu milli Fjölbrautaskólans á Suðurlandi á Selfossi og Skógaskóla. Varðandi Núpsskóla er það rétt sem fram kom hjá hv. þingkonu að það hefur ekki verið sett af stað nefnd um framtíð Núpsskóla eða hvernig þau miklu mannvirki sem þar eru verða nýtt. Ég hef rætt það lítillega við formann nefndarinnar um Reykjanesskóla, hv. þm. Einar Kristin Guðfinnsson, og ég geri ráð fyrir að það verði sett á laggirnar nefnd núna alveg á næstunni til þess að fjalla um framtíð Núpsskóla og nýtingu mannvirkja þar.

Hæstv. forseti. Þegar frv. um stofnun embættis umboðsmanns barna var fyrst flutt á 109. löggjafarþingi voru flm. Guðrún Helgadóttir, Jóhanna Sigurðardóttir, Kristín S. Kvaran og Hjörleifur Guttormsson. Síðan var þetta frv. flutt fjórum sinnum og að lokum vísað til ríkisstjórnarinnar á þinginu 1992. Þá hafði þáv. hæstv. dómsmrh. og reyndar núverandi hæstv. sjútvrh. góð orð um að hann mundi beita sér fyrir því að þetta embætti yrði stofnað, en nú hefur það gerst með lögum um vernd barna og ungmenna, nr. 58/1992, að þessi málaflokkur heyrir ekki lengur undir dómsmrn. eins og þá var heldur hæstv. félmrh. Spurning mín er því einföld: Nú þegar hæstv. félmrh., sem var meðflm. minn á hinu upphaflega frv., er í þeirri stöðu að ráða hvað gert verður í þessu máli, vil ég spyrja hana og hef gert það hér á þskj. 772 eftirfarandi spurningar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hyggst félmrh. beita sér fyrir stofnun embættis umboðsmanns barna en frv. þess efnis var vísað til ríkisstjórnarinnar 15. maí 1992?`` Ég ætla ekki að fara að eyða hér tíma með því að rekja enn einu sinni ástæðuna fyrir áhuga mínum á þessu máli. Ég held að við vitum öll allt of vel hver þörf er fyrir styrkingu á málefnum barna í landinu og ég mun einhvern tíma seinna gera betri grein fyrir því, en spurning mín er sem sagt einföld: Stendur til að stofna þetta embætti?

Virðulegi forseti. Á síðasta löggjafarþingi var frv. Guðrúnar Helgadóttur um umboðsmann barna vísað til ríkisstjórnarinnar að tillögu meiri hluta allshn. Í álitsgerð meiri hluta allshn. kom fram að nefndin taldi rétt að málið yrði kannað nánar. Á meðal þeirra atriða sem rétt þótti að kanna var athugun frv. með hliðsjón af lögum um umboðsmann Alþingis, hvort fyrirhugað hlutverk umboðsmanns barna muni rekast á við hlutverk hins fyrrnefnda. Jafnframt kom fram það álit að sifjalaganefnd tæki mál þetta til skoðunar. Í ljósi þess var málinu vísað til ríkisstjórnarinnar eins og fyrr segir. Málinu var vísað af hálfu forsrn. til meðferðar dómsmrn. Þar af leiðandi hefur félmrn. sem slíkt ekki, eðli málsins samkvæmt, beitt sér í því. Fyrir stuttu áttum við dómsmrh. viðræður um stöðu málsins og áframhaldandi vinnslu þess. Urðum við ásátt um að málið yrði tekið til frekari meðferðar í félmrn. Í framhaldi af því barst mér svohljóðandi erindi frá dómsmrn.: ,,Dómsmálaráðuneyti og sifjalaganefnd hafa haft til athugunar frv. til laga um umboðsmann barna er síðast var lagt fram á 115. löggjafarþingi. M.a. gaf sifjalaganefnd allshn. Alþingis umsögn um frv. í maí 1992. Með vísun til viðræðna félmrh. og dómsmrh. að undanförnu og að höfðu samráði við sifjalaganefnd hefur dómsmrn. ákveðið að vísa frekari könnun málsins til félmrh., enda hlýtur það að teljast eðlilegt í ljósi þess að málefni um vernd barna og ungmenna heyra nú undir ráðuneyti hans. Í dómsmrn. liggja fyrir viðamikil gögn um embætti umboðsmanns barna, einkum frá Norðurlöndum, sem dómsmrn. mun að sjálfsögðu láta félmrn. í té verði þess óskað.`` Svo sem fram kemur í bréfinu hefur vinna dómsmrn. í málinu að undanförnu fyrst og fremst verið fólgin í gagnaöflun, einkum frá Norðurlöndum. Eins og kunnugt er hafa Norðmenn nú talsverða reynslu af störfum umboðsmanns barna en Noregur er eina þjóðin sem hefur sett á stofn slíkt embætti. Þá liggur nú stjfrv. fyrir sænska þinginu um stofnun embættis umboðsmans barna auk þess sem þessi mál hafa fengið umræðu í Danmörku og Finnlandi. Af þessum sökum er mikilvægt að kynna sér vel gögn frá þessum þjóðum áður en ákveðið er hvað gert er hérlendis. Ég hef lýst því yfir opinberlega að ég telji að við eigum að fylgja fordæmi Svía í þessum efnum og setja okkur það takmark að stofna til embættis umboðsmanns barna innan tveggja ára frá gildistöku Íslands á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem var í nóvember 1992. Þau tímamörk tel ég æskilegt vegna þess að í barnasáttmálanum eru ákvæði þess efnis að aðildarríki sáttmálans skuli skila eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna með framkvæmd sáttmálans skýrslu um framkvæmd í hverju aðildarríki fyrir sig, fyrst eftir að tvö ár eru liðin frá fullgildingu hans. Ég tel að það væri viðeigandi að fyrsta úttekt á framkvæmd sáttmálans á Íslandi yrði þannig gerð af umboðsmanni barna en ekki af stofnunum ríkisvaldsins sem eru ábyrgar fyrir framkvæmd hans. Með því ætti að vera tryggt að slík úttekt yrði hlutlæg og ríkisvaldið gerðist ekki dómari í sjálfs sín sök. Það eru að sjálfsögðu aðrar ástæður fyrir því að rétt er að gefa sér meiri tíma til að íhuga vel stofnun embættis umboðsmanns barna. Mjög þarf að vanda til slíks undirbúnings og margar athugasemdir umsagnaraðila við frv. verðskulda gaumgæfilega athugun. Nú þegar mál þetta hefur verið falið mínu ráðuneyti mun ég þegar hefjast handa um þá undirbúningsvinnu sem málið krefst. Ég mun á næstunni fela sérstökum starfshópi að vinna málið áfram og skila mér drögum að nýju frv. um stofnun embættis umboðsmanns barna. Von mín er sú að málið fái þann framgang að unnt reynist að leggja frv. fyrir næsta Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir jákvæð svör við fsp. minni og það er auðvitað ekki við hana að sakast. En kyndugt er það að nú eru liðin fimm þing síðan þetta mál var fyrst flutt og það hlýtur auðvitað að koma flm. undarlega fyrir sjónir að nú fyrst skuli hafa verið ráðist í af dómsmrn. að safna svo einföldum gögnum sem upplýsingum um þessi embætti á næstu Norðurlöndum. Hefðu þeir nú verið svo góðir að hringja í mig hefði ég getað lánað þeim þessi gögn og það hefði tekið stuttan tíma. Vegna orða hæstv. ráðherra get ég upplýst að umboðsmaður Alþingis hefur fyrir lifandi löngu látið í ljós álit sitt á þessu máli og mælti eindregið með því að embætti umboðsmanns barna yrði stofnað svo að varla þarf að vera að angra hann með frekari bréfaskriftum. Það liggja fyrir í þessu máli miklar og margar umsagnir og langflestar mjög jákvæðar. Og hér var auðvitað aldrei um neitt annað að ræða en hvort áhugi væri fyrir hendi að stofna þetta embætti eða ekki. Við leituðum til Fjárhags- og hagsýslustofnunar á sínum tíma og létum reikna út hvað þetta nýja embætti mundi kosta. Ég held að það séu tvö eða þrjú ár síðan, þá var talað um 5 millj., ekki var það nú meira og er nú ýmislegt kostnaðarsamara gert í þessu landi. Mergurinn málsins er sá að ég held að það sé alveg nauðsynlegt að koma þessu embætti á laggirnar. Það eru teknar of margar ákvarðanir hér á landi án minnsta tillits til velferðar barna og það er einmitt það sem þessi embættismaður á að annast. Og ég vænti þess nú að gagnaöflun sé lokið í málinu. Það má mjög svo gjarnan ræða við norska umboðsmanninn, enda var þetta frv. að verulegu leyti byggt á norsku lögunum. Thorgeirsen, umboðsmaður barna í Noregi, var hér á ferð fyrir ári síðan á vegum Barnaheilla og hélt ráðstefnur og fyrirlestra. Hans síðustu orð voru þau að hann vonaði að þetta frv. ætti eftir að verða að lögum og ég treysti því nú að hæstv. ráðherra vinni að því.

Virðulegi forseti. Fsp. þessi er ekki síst flutt vegna þeirrar umræðu sem varð sl. haust um vinnu barna og unglinga á vínveitingastöðum. Það verður að teljast í hæsta máta óeðlilegt að unglingar séu ráðnir í vinnu á vínveitingahúsum sem þeir í sumum tilvikum hafa ekki einu sinni leyfi til þess að sækja, enda kveður skýrt á um það í barnaverndarlögum að slíkt sé ekki heimilt. Þar af leiðandi hef ég leyft mér að leggja eftirfarandi fsp. fyrir félmrh.: ,,1. Á hvern hátt er fylgst með því að ungmenni, 18 ára og yngri, starfi ekki á vínveitingahúsum, sbr. ákvæði 3. mgr. 58. gr. laga nr. 58/1992, um vernd barna og ungmenna? 2. Hve mikið er um að brotið sé gegn ákvæðum laganna? 3. Hvaða viðurlögum er beitt í málum af þessu tagi?`` Ég ætla að lesa þessa 3. mgr. 58. gr. barnaverndarlaganna, en þar segir skýrt og skorinort, með leyfi forseta: ,,Ungmenni innan 18 ára aldurs mega ekki starfa á stöðum sem hafa leyfi til áfengisveitinga nema það sé liður í viðurkenndu iðnnámi.`` Þetta getur ekki verið skýrara. Samt virðist það vera nokkuð á reiki og var í umræðunni sem varð núna sl. haust. Í fyrsta lagi virtist það vera á reiki hvort slík ákvæði væru í lögum og í öðru lagi virtist það vera mjög á reiki hvernig ætti að framfylgja þeim. Mig langar, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér hluta af þeirri fjölmiðlaumræðu sem var þá og ekki síst finnst mér rétt að vekja athygli á svörum fulltrúa lögreglustjóra. Tilvitnunin er í dagblaðið Tímann laugardaginn 12. sept. sl.: ,,Dæmi eru um að mjög ungir krakkar séu ráðnir til vinnu á vínveitingahúsum. Tíminn hefur dæmi um það að 16 ára stúlkur séu ráðnar til vinnu í sal á vínveitingahúsum. Sigurður Guðmundsson sagði að fyrir nokkrum árum hefðu vínveitingahús verið með 12--13 ára stúlkur í vinnu. Signý Sen, fulltrúi lögreglustjóra, sagði að samkvæmt reglugerð sem sett var í samræmi við lög um vernd barna og ungmenna megi stúlkur yngri en 18 ára ekki vinna á stöðum þar sem ætla megi að siðferðiskennd þeirra sé misboðið. Ekki má selja ungmennum yngri en 20 ára áfengi og sagði Signý að hún vildi að vínveitingahús settu þá reglu að ráða ekki fólk yngra en 20 ára til starfa. Signý sagði hins vegar að hins vegar mættu 16 ára ungmenni, sem fara á samning hjá meistara, vinna á veitingahúsum.`` Í kjölfarið á þessari tilvitnun sem er nú lokið vil ég spyrja: Hvað er óljóst? Af hverju er bara verið að tala um stúlkur? Eru ekki þessi ákvæði skýlaus og er ekki hægt að fara eftir þeim?

Virðulegi forseti. Hvað varðar 1., 2. og 3. lið fsp. er því til að svara að á gildistíma laga um vernd barna og ungmenna sem féllu úr gildi um sl. áramót þótti skorta á skýr ákvæði í lögum til þess að rækja markvisst eftirlit af því tagi sem spurt er um og þar með beita viðurlögum þegar svo ætti við. Þar sem lagaákvæðin þóttu óljós verður vart svarað svo að vel fari 2. og 3. lið fsp. Með lögum nr. 58/1992, um vernd barna og ungmenna, sem tóku gildi um síðustu áramót eru komin skýr lagaákvæði um að ungmenni innan 18 ára aldurs megi ekki starfa á stöðum sem hafi leyfi til áfengisveitinga nema það sé liður í viðurkenndu iðnnámi. Viðurlög við því að brjóta ákvæðið er missir á leyfi til áfengisveitinga. Nú þegar hefur forvarnadeild lögreglunnar í Reykjavík hafið undirbúning að því að framkvæma eftirlit með því að þetta ákvæði sé haldið. Þar sem gildistími laga nr. 58/1992 er aðeins þrír mánuðir liggja ekki fyrir tölulegar upplýsingar um það hvort eða í hve miklum mæli hefur verið brotið gegn framangreindu ákvæði laganna né hvort beitt hefur verið viðurlögum af þeim sökum. Á gildistíma eldri laga um vernd barna og ungmenna var það að verulegu leyti háð samstarfsvilja veitingamanna við lögreglu og barnaverndaryfirvöld að ungmenni innan 18 ára aldurs væru ekki ráðin til starfa á veitingahúsum og skemmtistöðum. Að sögn lögreglunnar í Reykjavík var reynt að stuðla að því eftir mætti með tilmælum frá hendi svokallaðs vínhúsaeftirlits og væntanlega barnaverndarnefndar að ungmenni á framangreindu aldursskeiði væru ekki að störfum á veitingahúsum. Að sögn lögreglunnar mun yfirleitt hafa verið orðið við þeim óskum. Það mun hafa verið fremur sjaldgæft að ágreiningsmál eða kærur af þessu tagi kæmu til meðferðar lögreglu eða barnaverndaryfirvalda. Olli það erfiðleikum við meðferð þeirra mála sem upp komu hvað lagaákvæði voru óskýr. Engar kærur eða kvartanir af þessum toga hafa heldur komið fyrir barnaverndasrráð síðustu 10 ár a.m.k. Á hinn bóginn var í nokkrum tilfellum leitað álits eða túlkunar barnaverndarráðs á eldri lögum um dvöl barna og ungmenna á áfengisstöðum eða skemmtistöðum og um störf ungmenna á þessum stöðum sérstaklega í tengslum við iðnnám. Eins og nú háttar er eftirlit með dvöl ungmenna eða starfi þeirra á veitingastöðum í Reykjavík í höndum svokallaðs vínhúsaeftirlits. Áður fyrr starfaði það undir dómsmrn. en nú undir forvarnadeild lögreglunnar í Reykjavík. Fjórir menn sinna þessu sérstaka eftirliti með þeim 105 veitingastöðum sem starfræktir eru í Reykjavík. Þeim sem starfa að eftirlitinu nú hefur á sérstökum fundi lögreglunnar verið kynnt ákvæði núgildandi laga um að lagt sé bann við því að ungmenni innan 18 ára starfi á veitingastöðum. Dreifibréf hefur verið sent til allra veitingahúsa í Reykjavík sem og að lögreglan hefur látið útbúa veggspjöld þar sem þetta er kynnt. Það verður innan tíðar sent öllum veitinga- og skemmtistöðum borgarinnar. Um þessar mundir er starfandi nefnd dómsmrh. sem ætlað er að fjalla um framkvæmd reglna varðandi veitinga- og skemmtistaði þar sem m.a. verði fjallað um tilhögun á eftirliti með þessari starfsemi. Í reglugerð sem fyrirhugað er að setja með samvinnu barnaverndaryfirvalda við aðrar stofnanir, sbr. 6. mgr. laga um vernd barna og ungmenna frá 1992, verður væntanlega nánar fjallað um samstarf lögreglu og barnaverndaryfirvalda, þar á meðal með hvaða hætti þessir aðilar koma til með að rækja eftirlit með störfum ungmenna innan 18 ára aldurs á vínveitingahúsum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. svör hennar og fagna því að nú á að verða hér bragarbót á og ekki vanþörf á. Mér finnst það íhugunarefni að slík mál skuli ekki hafa komið til kasta barnaverndarnefndar eða barnaverndarráðs, kærur og þess háttar í ljósi þeirrar umræðu sem varð hér í haust, en þar kom m.a. fram mjög glögglega hjá forsvarsmönnum Félags starfsfólks í vínveitingahúsum að það hafi verið einhver dæmi þess að unglingar hafi beinlínis leiðst út í óreglu í kjölfarið á slíkri vinnu. Og auðvitað er mjög erfitt að sætta sig við að það skuli verið að skapa sérstakar aðstæður til þess að kannski setja unglinga í aukna áhættu. Það hafa einnig verið brögð að því að greitt hafi verið fyrir vinnu í vínveitingahúsum með áfengi sem út af fyrir sig er brot á sjálfsagt mörgum lögum, en það er mjög alvarlegt þegar það er jafnframt staðreynd að ungir og óharðnaðir unglingar hafi verið við störf á slíkum veitingastöðum þannig að ég held að það sé full ástæða til þess að fylgja þessum lagaákvæðum barnaverndarlaga fast og vel eftir og ég fagna því að mér heyrist á hæstv. félmrh. að hún hafi fullan hug til þess.

Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 835 til hæstv. félmrh. um greiðsluerfiðleikalán sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Mun ráðherra beita sér fyrir því að Húsnæðisstofnun ríkisins veiti greiðsluerfiðleikalán?`` Um ástæðu þess að ég legg fram þessa fsp. þarf varla að hafa mörg orð. Við búum við gerbreyttar aðstæður í okkar þjóðfélagi. Ráðstöfunartekjur hafa minnkað. Fólk missir atvinnuna í stórum stíl og er þar af leiðandi komið í gríðarlega erfiðleika með að standa í skilum með sínar fjárskuldbindingar. Auðvitað spilar þarna inn í að hér hafa vextir verið allt of háir á síðustu árum og það var t.d. fyrsta verk núv. ríkisstjórnar að hækka vexti. En ég ætla ekki að neita því að ýmsir hafa reist sér hurðarás um öxl og farið út í allt of miklar og glannalegar fjárfestingar og eins má nefna það að bankarnir hafa líka stundað glannalega útlánastefnu. En það breytir hins vegar ekki því að fólk er að missa ofan af sér húsin og aðrir eru í biðstöðu, bíða eftir því að ríkisstjórnin taki á þessu máli, trúa því að ríkisstjórnin geti ekki horft aðgerðalaus á allt þetta gerast þar sem hún ber að sjálfsögðu mikla ábyrgð á ástandinu, og hver græðir svo sem á þessum gjaldþrotum sem hafa í för með sér mikla óhamingju og oft og tíðum upplausn heimila? Ég býst við því að það þurfi að breyta lögum til þess að heimilt sé að veita greiðsluerfiðleikalán. Í gær rann út frestur til þess að leggja fram þingmál hér á hv. Alþingi þannig að þau verði tekin fyrir á þessu vorþingi án afbrigða en það bólaði ekkert á slíku máli frá hæstv. félmrh. og því er ég spennt að heyra hver svör hennar verða hér á eftir.

Virðulegi forseti. Þann tíma sem Húsnæðisstofnun ríkisins hefur veitt lánafyrirgreiðslu vegna greiðsluerfiðleika eða frá 1985 hafa samtals verið veitt 7.200 greiðsluerfiðleikalán. Heildarfjárhæðin er um 5,8 milljarðar á núverandi verðlagi. Þessi langvinni greiðsluvandi íbúðakaupenda varð til þess að sérstakt mat á greiðslugetu var sett sem skilyrði fyrir fyrirgreiðslu í húsbréfakerfinu þegar það var tekið upp árið 1989. Á sama hátt var greiðslumat gert að skilyrði fyrir möguleikum á kaupum á félagslegri íbúð þegar lög um félagslegar íbúðir voru samþykkt á Alþingi 1990. Þannig er mat á greiðslugetu í dag algert skilyrði fyrir lánafyrirgreiðslu í húsnæðiskerfinu. Höfuðmarkmið greiðslumatsins er að draga úr líkum á að íbúðakaup leiði til greiðsluvanda. Enginn dregur í efa að greiðslumatið á rétt á sér og hefur oft forðað fólki frá greiðsluvandræðum. Greiðslumatið getur hins vegar aldrei verið örugg trygging gegn vanskilum. Það er byggt á upplýsingum á tekjum á þeim tíma sem matið fer fram, en forsendur geta breyst. Ráðgjafarstöð Húsnæðisstofnunar sem hefur allt frá 1985 veitt almenningi ráðgjöf varðandi íbúðafjárfestingu og aðstoðað fólk í vanda við að endurmeta íbúðakaup. Ráðgjafar stofnunarinnar hafa því langa reynslu og yfirgripsmikla þekkingu á þessu máli. Athuganir ráðgjafanna benda til að jafnan séu mikil skammtímalán, aðallega hjá bönkum og sparisjóðum, helsta ástæða greiðsluvanda frekar en lán byggingarlánasjóðanna og sama gildir nú, enda hefur fyrirgreiðsla stofnunarinnar vegna greiðsluerfiðleika að stórum hluta hafnað í bankakerfinu. Úttekt sem gerð var á afgreiðslu greiðsluerfiðleikalána á árunum 1988 og 1989 leiddi í ljós að rúmlega helmingur eða 55% útborgaðra greiðsluerfiðleikalána fóru til greiðslu á vanskilum íbúðaeigenda og öðrum skuldum hjá bönkum og sparisjóðum. Um 10--20% fóru til greiðslu á vanskilum hjá Húsnæðisstofnun og svipað hlutfall til greiðslu vegna krafna frá lögfræðingum. Á undanförnum mánuðum hefur verið aukin ásókn í ráðgjöf hjá Húsnæðisstofnun ríkisins. Þá má greina að skilin á greiðslum til byggingarlánasjóðanna eru aðeins lakari en áður. Ef athuguð er staða hjá Byggingarsjóði ríkisins miðað við gjalddaga lána í febrúar sl. voru skilin 2% lakari en fyrir ári síðan. Um 63% afborgana höfðu skilað sér í febrúarlok saman borið við 65% í fyrra. Í árslok 1991 námu langtímaútlán Byggingarsjóðs verkamanna tæpum 20 milljörðum. Vanskil voru ríflega 1% af þeirri fjárhæð. Í árslok 1992 voru útlánin orðin ríflega 25 milljarðar og vanskilin aðeins hærri en áður eða 1,5% af útlánum. Sé hins vegar litið til þess hve margir eru í vanskilum við byggingarlánasjóðin miðað við 1. ágúst í fyrra eða fyrr kemur í ljós að 2.054 lántakendur hjá Byggingarsjóði ríkisins hafa ekki greitt af lánum sínum, þ.e. nærri 5% lántakenda. Hjá Byggingarsjóði verkamanna voru 651 lántakandi í vanskilum eða sem næst 14% lántakenda. Ég hef óskað eftir því að fram fari sérstök úttekt á ástæðum þessara vanskila hjá byggingarsjóðunum. Áður en gripið er til aðgerða er nauðsynlegt að athuga eðli og umfang þess vanda sem nú er við að etja og gaumgæfa vel möguleg úrræði. Ég tel ekki ástæðu til að grípa til almennra aðgerða varðandi greiðsluerfiðleika eins og áður hefur verið gert og ekki rétt að gefa tilefni til væntinga um það úti í þjóðfélaginu. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt að skoða sérstaklega strax hvaða aðgerðum má beita til að aðstoða fólk sem er í miklum greiðsluvanda vegna atvinnuleysis og mjög sérstakra erfiðleika. Á vegum félagamála-, fjármála- og viðskiptaráðuneytis er nú verið að athuga stöðu þessara mála og til hvaða aðgerða unnt er að grípa. Hjá Húsnæðisstofnun er nú unnið að greiningu á vanskilum lántakenda hjá byggingarlánasjóðunum og þróun þeirra. Lítið er vitað um vanskil einstaklinga hjá bönkum vegna íbúðalána en þau eru talin hafa aukist undanfarið. Athuga þarf hvernig hægt er að koma ráðum til fólks í vanda vegna tekjusamdráttar eða atvinnuleysis og auðvelda því að komast í minna og ódýrara húsnæði. Möguleikar til slíkra aðgerða eru betri nú með tilkomu húsbréfanna en var áður. Mikilvægt er að komið verði á samráði milli Húsnæðisstofnunar, banka og lífeyrissjóða um skuldbreytingar og endurskipulagningu fjármála hjá þeim sem verst eru settir vegna til að mynda atvinnuleysis og mikils tekjubrests. Þá þarf að kanna nánar þær aðferðir sem Norðmenn hafa notað til að greiða úr greiðsluvandamálum og kynntar voru hér á landi nýlega. Fleiri leiðir þarf að kanna til hlítar, t.d. hvort hægt er að fresta vanskilainnheimtu og koma í veg fyrir gjaldþrotameðferð meðan leitað er lausna á greiðsluvandanum. Fleiri atriði geta komið til skoðunar sem ástæðulaust er að tíunda nánar fyrr en niðurstaða liggur fyrir um færar leiðir til lausnar á þeim erfiðleikum sem blasa við íbúðakaupendum í dag.

Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur liggur það eitt til grundvallar að reyna að bæta hag þeirra manna sem eiga í erfiðum vanskilum með því að bera fram þessa fsp. sína. Þess vegna fannst mér það skjóta nokkuð skökku við að hún reyndi í sínu máli að gera þessa ríkisstjórn sem núna situr með einhverjum hætti ábyrga fyrir því og greindi frá að það væri hækkun raunvaxta sem ylli þessu að verulegu leyti og þessi ríkisstjórn hefði hækkað raunvexti þegar hún tók við völdum. Staðreyndin er sú að allan síðasta áratug hafa heildarskuldir heimilanna aukist verulega og ekki hvað síst meðan Framsfl. fór með forustu. Frá því 1981 hefur þessi skuldaaukning hins vegar orðið minnst árið 1992 eða 5,5%. Vitaskuld er það rétt að það er hækkun raunvaxta, það er lánskjaravísitalan og það er síðast en ekki síst það laka atvinnuástand sem við búum við núna sem veldur því að sennilega eru erfiðleikarnir ekki nærri því komnir fram að fullu. Það þarf að taka á þessum málum með einhverjum hætti og þess vegna hafa þingmenn Alþfl. lagt hér fram þáltill. um að sett verði lög um greiðsluaðlögun einmitt fyrir fólk sem er í þessum vanda.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem komið hefur fram að það vandamál sem við blasir núna á rætur að rekja allt til síðasta áratugar og það er sannarlega mjög alvarlegt mál á góðærisárunum 1980--1990 skyldu skuldir heimilanna vaxa jafnmikið og raun ber vitni og svo nú þegar þrengingar koma yfir þjóðina og þá heimilin líka, þá er viðnámsþol hinna lægst launuðu og heimilanna í landinu jafnlítið og raun ber vitni af því að heimilin komu jafnilla undan góðærinu og hér hefur komið fram. Það er mikilvægt að á skuldamálum heimilanna verði tekið og ég treysti hæstv. félmrh. best af öllum til þess að hafa um það forustu og trúi því að þær ráðstafanir sem hún er að undirbúa og komu fram í máli hennar eigi eftir að treysta þann grundvöll sem nauðsynlegt er að gera.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér rétt að það hafa hvað eftir annað orðið miklar kollsteypur í húsnæðismálum, m.a. vegna aðgerða ríkisstjórna á fyrri árum og þar er skemmst að minnast þess að 1983 var launavísitölunni kippt úr sambandi. 1986 var sett á fót nýtt kerfi í húsnæðismálum sem lenti í algeru þroti og var síðan reynt að taka á því en nú eru nýir þættir sem komnir eru til sögunnar sem eru atvinnuleysi og mikill samdráttur í vinnu og þar með tekjum og spurningin er hvernig eigi að taka á því. Ég vil taka undir það sem hefur komið fram í þessari umræðu að það er mjög brýnt að horfa á þessi mál í ljósi þess ástands sem nú ríkir og hvernig hægt verði að aðstoða það fólk sem er að lenda í vanskilum og erfiðleikum, en það á sér auðvitað rætur í fortíðinni og þeirri miklu verðbólgu og háu vöxtum sem hér hafa verið á undanförnum árum og á þetta þarf allt að horfa í samhengi.

Hæstv. forseti. Það er rétt sem kom hér fram hjá hv. 17. þm. Reykv. að mér gengur gott eitt til með því að leggja fram þessa fsp. Og þó ég nefndi það að hæstv. núsitjandi ríkisstjórn hefði byrjað á því að hækka vexti, þá er það ekki nema staðreynd. Ég skal líka taka undir það með hv. þm. að vextir voru einnig of háir í tíð fyrri ríkisstjórna. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin en það kom m.a. fram í hennar máli að það sé ekki rétt að gefa væntingar um greiðsluerfiðleikalán og það er þá í sjálfu sér gott að það liggur fyrir vegna þess að fólk er að bíða eftir því og er að vonast til að þetta yrði gert. Ráðherra talaði um samstarf um skuldbreytingar á milli banka og Húsnæðisstofnunar og það er atriði sem mér finnst mikilvægt og eins það að reyna með einhverju móti að koma í veg fyrir gjaldþrot og allar þær hörmungar sem því fylgja. Hv. 17. þm. Reykv. minntist hér á þingmál sem hann hefur lagt fram í gær ásamt öðrum hv. þm. Alþfl. og ég segi þá eins og hv. þm. að ég vona að honum gangi ekki nema gott eitt til með því að leggja fram þetta þingmál og ég styð það að sjálfsögðu. En það sem ég óttast er það að þó svo að þessi tillaga yrði samþykkt á þessu þingi, þá kæmi ekki lagafrv. fram fyrr en á haustþingi sem hugsanlega yrði þá samþykkt sem lög frá Alþingi fyrir áramót og þá yrði ekki hægt að grípa til aðgerða og þetta blessað fólk sem stendur í þessum erfiðleikum fengi ekki afgreiðslu í samræmi við þau lög fyrr en þá eftir um það bil ár og það er bara of langur tími. Þess vegna vil ég eindregið hvetja hæstv. félmrh. til þess að vinna hratt, og þó svo ekki verði farið út í það að veita greiðsluerfiðleikalán, þó er þetta samstarf um skuldbreytingar sem hæstv. ráðherra nefndi aðgerð sem verður að eiga sér stað og getur komið að gagni ef rétt er staðið að málum.