Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) Þetta frumvarp, sem hér liggur fyrir, er ekkert nýmæli hér á alþingi. Það er að mestu leyti bygt á þeim grundvelli, sem lagður er með lögum um alþýðustyrktarsjóði 1890 og síðar voru endurbætt 1897. Í lögunum var ákveðið, að byrja skyldi útbýting úr þessum styrktarsjóði að 10 árum liðnum frá stofnun hans, og hefir það nú verið gert síðan árið 1900. Þessi styrkur hefir að vísu verið nokkur hugnun fyrir ýms gamalmenni, en annars hefir hann ekki komið að neinu verulegu gagni enn sem komið er, og hefir ekki vakið mikla eftirtekt. Hér er öðru máli að gegna um þetta frv., því gagnsemi þess verður miklu meiri og styrktarsjóðunum verður veitt meiri eftirtekt. Lögin stefna í þá átt, að styrkja alþýðusjóðina með því að hækka gjaldið til þeirra og fjölga gjaldendum. Þetta er gjört með því að lækka aldurstakmarkið úr 20 niður að 18 ára aldri, og skylda alla til að greiða til sjóðanna. Ennfremur er það nýtt atriði í lögunum, að landsjóður leggur fram fé eftir vissu hlutfalli við gjaldendur, og síðasta og helzta breytingin, að nú eiga eftir þessu frumv. eingöngu gamalmenni rétt á að fá styrk úr sjóðunum. Nefndin hefir orðið sammála um, að rétt sé að samþykkja frumv. Í öllum aðalatriðum, en finst einungis rétt að víkja við hinu og þessu, og skal eg að því leyti benda til nefndarálitsins. Þegar frumv. var lagt fyrir Nd. á síðasta þingi, var eingöngu hugsað um ellistyrk af hálfu stjórnarinnar. Málið var vandlega rætt og að lokum breytt í því aðalatriði, að gjöra styrkinn að öryrkjastyrk, þannig, að láta lögin ná til heilsubilaðra manna líka, það er með öðrum, að styrkja menn á hvaða aldri sem vera vildi. Nefndin hefir af kynnum úti um land og af samtali við menn þózt hafa orðið þess áskynja, að menn vildu halda því fyrirkomulagi, sem hefir verið, að ekkert aldurstakmark væri sett, sem þó í framkvæmdinni hefir orðið þannig, að aðallega hafa gamalmenni verið styrkt. Fyrir því hefir nefndinni þótt rétt að fara nokkurn meðalveg milli stjórnarinnar og Nd. síðasta alþingis, svo að aðallega séu gamalmenni styrkt, en megi þó, þegar sérstakar ástæður eru til, hjálpa mönnum á öðrum aldri, án þess að hún hafi fyrir það séð nauðsyn á að breyta fyrirsögninni, eins og gjört var í Nd., en vill láta hana þannig benda einnig á það sem er aðaltilgangurinn. Nefndinni þykir athugavert að hækka tillögin til sjóðanna svo mikið, sem frv. fer fram á. Tillagið var áður 1 kr. á karlmönnum og 30 aur. á kvennmönnum, en á nú að vera 2 kr. og 1 kr. Þetta er varhugavert af því, að það kemur niður á svo mörgum nýjum gjaldendum, sem eru lítt færir að bæta við sig nýjum álögum. Eg skal taka t. d. marga þurrabúðarmenn, sem eru að basla við að klekja upp 3-4 börnum; þeir ættu þá að greiða 3 kr. Þetta er of hátt, og mundi þykja tilfinnanlegt fyrir þá, sem hafa ekki átt að borga þetta áður. En nefndin vildi nokkuð bæta úr þeirri rýrnun, sem lækkunin hefði í för með sér, með því að haga útbýtingu úr sjóðnum á annan hátt. Nefndin leggur til að ekki verði útbýtt eins miklu og frumv. fer fram á, sem sé að verja ekki nema ½ þess, sem greitt er í sjóðinn af hálfu landsmanna, til styrks í stað 2/3 í frumv. Þetta gerir að verkum, að það legst að drjúgum mun fljótar til sjóðsins, svo að hann á þann hátt áður en langt um liði yrði eins öflugur og styrkurinn eins mikill, eins og eftir stjórnarfrumv. Eg skal benda á, að eftir frumv. yrði tillagið til sjóðsins á ári hverju að meðtöldu gjaldi landsjóðs 79,500 kr., en eftir tillögu nefndarinnar 57,750 kr. Í nefndarálitinu stendur 57,500, en það er prentvilla. Af tillögum landsmanna er eftir frumv. ætlast til að 1/3 leggist við sjóð inn, það eru kr. 17,667, en eftir tillögum nefndarinnar er ætlast til að ½ leggist við sem eru 19,875 kr. eða sem næst 2208 kr. meira, þegar ekki er tekið tillit til vaxta, sem fyrst í stað yrðu nokkuð meiri en eftir frumv. En með þessu móti mundi sjóðurinn vaxa fljótt svo að hægt væri að veita úr honum eins ríflega og ella. Neðri deild síðasta þings ákvað hlutfallið í framlögum landsjóðs þannig, að hann legði fram 1/3 móts við gjaldendur eða helming af tillagi þeirra. Að því hefir nefndin hallast, og þegar gjaldið er 1,50 kr. fyrir karl og 75 aur. fyrir konu verður það sem næst 50 aur. fyrir hvern gjaldanda eða alls 18,000 kr. eins og í stjórnarfrumv. Þetta er það sem eg í aðaldráttum vildi segja fyrir hönd nefndarinnar, og skal eg nú að eins stuttlega víkja að þeim breyttill., sem nefndin hefir látið fylgja áliti sínu. Það er fyrst breyt.till. við 2. gr. Hún felur ekki annað í sér en skýring á því, hvað ber að skilja við »félausir menn«. Annars er þar engin efnisbreyting af hálfu nefndarinnar. Í annari breyttill. fer nefndin fram á að lækka tillag gjaldenda til sjóðsins, og stingur jafnframt upp á því, að þetta ákvæði sé haft í sérstakri grein, sem svo yrði 3. gr. Með breyt.till. við 4. gr. vakti það fyrir nefndinni, að eins og hún er orðuð í frumv. leggur hún skylduna að semja skrá yfir gjaldskylda menn á presta og lögreglustjóra, í stað þess að þeir eiga að eins að gefa nauðsynlegar skýrslur nefndunum sem skrárnar eiga að semja. Breyt.till. við stafl. a. og b. í 5. gr. miða að því, að gjöra orðalagið samhljóða því, sem stendur í hinum stafliðunum, þar er »styrktarsjóður«; en ellistyrktarsjóður nægir að standi í upphafi greinarinnar. Um 6. breyt till. er það að segja, að hjú eiga heima hjá húsbændum sínum, sem eiga að greiða gjald fyrir þau, þótt þau hafi verið meiri eða minni part af árinu á framfæri hjá öðrum, t. d. lánuð burt til annara. Nefndin vill því að þessi orð í frumv. falli burt. Breyt. á stafl. e. stafar af því, að oft stendur svo á, að menn, sem eru í fastri þjónustu hjá kaupmönnum, halda sjálfir jafnvel stór heimili, og nefndinni þótti eðlilegast að slíkir menn greiddu tillög sín sjálfir. 8. breyt.till. er að eins til skýringar, en það felst engin efnisbreyting í henni. Því að þó fátækur húsráðandi verði ekki talinn fær um að borga neitt til sjóðsins, þá ættu samt lausamenn, sem kynnu að vera á vist með honum, að sjálfsögðu að greiða tillag sitt sjálfir. Aðalbreyt.till. eru við 11. og 13. gr., en um þær hefi eg talað áður. Eg skal því ekki fjölyrða frekar um þetta að sinni og vona að eins, að háttv. deild taki þessar breyt.till. til góðrar íhugunar.

Gunnar Ólafsson Þetta er mikilsvert mál, sem hér liggur fyrir, og vildi eg að sem bezt yrði til þess vandað í alla staði. Eg get vel felt mig við flestallar breyt.till. nefndarinnar. En viðvíkjandi breyttill. við 11. gr. skal eg þó taka fram, að hún er að mínu áliti ekki til bóta. Eg sé ekki betur en að sjóðurinn geti veitt 2/3 af árstekjunum svo sem frumv. gjörir ráð fyrir. Hann ætti að vaxa nægilega ört samt sem áður, því að samkvæmt þessu frumv. aukast tekjurnar um helming eða vel það. En þetta er mér nú ekki sérlegt kappsmál. Hitt þykir mér vera aðalatriði, hvernig heimt er til sjóðsins, og held eg að því mætti haga betur á annan hátt en frumv. gjörir ráð fyrir. Eg vildi helzt að menn á unga aldri, t. d. um tvítugt, skyldu greiða til sjóðsins eitt skifti fyrir öll einhverja ákveðna upphæð, karlmenn mættu t. d. borga 50 kr. og konur 25 kr. Á þeim aldri eru menn jafnaðarlegast einhleypir og vinna fyrir háu kaupi. Og þegar þess er gætt, að menn eyða mestu til óþarfa á þeim aldri, þá er ekki ástæða til að ætla að þeir yrðu mun fátækari að ári liðnu, þó þeir yrðu að greiða þetta fé til sjóðsins í stað þess að eyða því á annan veg til óþarfa, margur hver. Þegar þess er og gætt, hve margir heimilisfeður eru fátækir og munar um alt, eins og sést á því hvað oft er kvartað er undan sköttum og skyldum, þá mun fáa iðra þess að hafa losast við þetta gjald, áður en þeir áttu fyrir heimili að sjá og á meðan þeir voru hraustir heilsu. Þetta er ekki svo lítil gjaldaviðbót fyrir menn með stórri ómegð, sem oft og tíðum geta verið meira eða minna heilsubilaðir þar að auki. Á þess konar fólki kæmi eflaust sá gjaldmáti, sem eg gat um áðan, léttast niður. Ef menn væru látnir borga í eitt skifti fyrir öll, þá mundu þau lög, sem nú gilda um styrktarsjóði fyrir alþýðufólk eiga að vera í gildi enn um allmörg ár að því er þá snertir, sem komnir eru yfir tvítugt; þeir héldu áfram að greiða gjaldið eftir þeim lögum sem nú eru í gildi. Eg vil ekki beint bera fram breyttill. í þessa átt, heldur að eins vekja athygli nefndarinnar og deildarinnar á þessu atriði.

Lárus H. Bjarnason Frumvarp þetta var rætt rækilega í neðri deild 1907, og er því ekki ástæða til að vekja þær umræður upp aftur nú, það því síður, sem stjórnin og nefndin hér í deildinni hafa tekið upp að meiru eða minnu leyti ýmsar af breytingum þeim, sem neðri deild lagði áherzlu á 1907. Sérstaklega get eg úr því sem komið er verið nefndinni þakklátur fyrir 11. breytingartillöguna, breyt.till. við 13. gr. Þar hefir nefndin hallast á sveif neðri deildar um það atriði, sem mestum ágreiningi olli 1907 milli hæstv. ráðherra og meiri hluta neðri deildar. Stjórnin hélt því fram, að styrkurinn eftir frumv. ætti eingöngu að ganga til þurfandi, ellihrumra manna, en neðri deild vildi láta hann renna jafnt til allra, er væri frá verki vegna sjúkdóms, elli eða annara ósjálfráðra orsaka. Oss neðri deildar mönnum, sem börðust fyrir þessu, fanst sanngjarnt að allir, sem legðu fram gjald til sjóðsins, ættu að geta gjört sér von um styrk úr sjóðnum, ef þeir þyrftu á að halda, enda myndu menn þá verða ljúfari til að gjalda í sjóðinn og lögin að öllu leyti vinsælli. Hitt myndi valda tregðu, því að því miður hefðu menn ekki bréf upp á að ná 60 ára aldri, enda ekki sjáanlegt, að elli út af fyrir sig ætti að vera rétthærri til styrkþágu heldur en sjúkdómar eða aðrar ósjálfráðar ástæður. Nefndin hefir því bætt frumv. að mínu áliti, þar sem hún heimilar að veita heilsubiluðum fátæklingum styrk, þótt ekki séu 60 ára, en bundið þessa heimild of við borð, þar sem hún heimtar »sérstakar, knýjandi ástæður«. Eg vil því skjóta því til nefndarinnar, hvort ekki mætti fella orðið »knýjandi« burt úr viðaukatill. við 13. gr., þótt ekki gjöri eg það að neinu kappsmáli, því að það orð hefir líka »tog«.

Sigurður Hjörleifsson Þó mál þetta hafi verið rætt og athugað áður á þingi, væri þó ekki vanþörf á því, að það væri athugað nákvæmlega líka í þetta sinn. Nefndarálitið fer fram á tvær verulegar breytingar frá því sem gert er ráð fyrir í frumv. stjórnarinnar. Fyrst er sú breyting, að færa gjaldið til sjóðsins um ¼ niður úr því sem gert er ráð fyrir í frumv. stjórnarinnar. Og í öðru lagi á að úthluta minna úr sjóðnum en tiltekið er í frumv. Eg skal lýsa yfir því, að eg hallast fremur að ákvæðum frumv. í hvoru tveggja þessara atriða, og tel að breyting nefndarinnar bæti ekki heldur spilli. Þegar þess er gætt, hve kaupgjald er orðið hátt hér á landi, - og það fer alt af hækkandi, - og hins vegar hve lítið af því fé, sem fólk vinnur fyrir, loðir við það, þá verður það að álítast heppilegt, að gjaldið til þessa sjóðs sé svo hátt sem í frumv. segir, og því fé vel varið, sem lagt er í sjóð til styrktar ellinni. Það mun ef til vill verða sagt, að gjaldhæðin sé tilfinnanleg og muni koma hart niður á sumum, en það verður nú ekki við öllu séð. Hvað hitt snertir, um útbýtingu úr sjóðnum, þá get eg ekki annað séð, en að sjóðurinn mundi vaxa hæfilega ef þeim ákvæðum væri fylgt, sem í frumv. standa. Eg get heldur ekki verið samdóma um þá breyting, sem nefndin gerir ráð fyrir, að hafa sjóðinn að nokkru leyti til öryrkjastyrks. Það væri að vísu rétt og mannúðlegt að styrkja menn, sem annars yrðu að lenda á sveit fyrir sjúkdóms sakir. En eg vil halda reglunni hreinni og ekki láta nota þennan sjóð, sem ætlaður er til ellistyrks, til slíkra styrkveitinga. Eg hefði fult eins gjarnan kosið að aldurstakmarkið hefði verið sett nokkru hærra, t. d. 65 ár eða jafnvel 70. Síðar mætti svo færa sig upp á skaftið og lækka aldurstakmarkið, þegar sjóðurinn yxi og yrði auðugri. Í þessa átt væri réttara að breytingamar gengju nú fyrst um sinn, en ekki að slaka til, eins og nefndin vill gera. Eg sé ekki hvernig þessi sjóður ætti að geta, þegar er hann fer á stað, styrkt svo og svo marga, sem farið hefir verið fram á hér. Eg ætla mér ekki að bera fram neina breyt.till. um þetta atriði, en kasta því að eins fram til athugunar nefndarinnar og deildarinnar.

Jósef Björnsson Það hafa komið hér fram ýmsar mótbárur og athugasemdir við frumv. og nefndarálitið. Eg er einn úr nefndinni, og skal leyfa mér að fara nokkrum orðum um það, sem sagt hefir verið. Eg vil fyrst víkja að ræðu háttv.þm. V.-Sk. Hann taldi rétt að úthluta strax meira af styrknum en nefndin vill, því óskir manna og nauðsyn á að fá styrk úr sjóðnum yrðu ríkari heldur en á því að sjóðurinn vaxi. Eg er þm. ekki samdóma um þetta. Framsögum. hefir bent ljóslega á það, að ef úthlutað yrði minna úr sjóðnum í bráð, mundi hann vaxa örar en með því fyrirkomulagi, sem stjórnin hefir hugsað sér. Og þá mundi ekki líða á löngu áður en meira mundi nást til úthlutunar. Hvað snertir uppástungu háttv.þm. um að menn greiddu t. d. 50 kr. og 25 kr. á tvítugs aldri eitt skifti fyrir öll, þá skal eg að eins gera þá athugasemd, að mér er fullkunnugt um, að í sveitum er margt fólk á tvítugs aldri svo efnalítið, að því mundi veitast fullerfitt að snara út þessari upphæð. Auk þess er þetta gjörbreyting á grundvelli frv. Það er líka óathugað, hvort sjóðurinn mundi vaxa svo fljótt með þessu fyrirkomulagi. Eg er auðvitað ekki mótfallinn því, að þetta verði tekið til athugunar, en eg býst ekki við að nefndin eða deildin muni hallast að því. Það gladdi mig, sem háttv. 5. kgk. þm. sagði um breyt.till. nefndarinnar við 13. gr. frv., að hún væri góð og nytsöm. Það gladdi mig af því að eg veit að það mundi mælast illa fyrir til sveita, að tekið væri fyrir alla útgreiðslu úr sjóðnum til manna, sem ekki væru fullra 60 ára, t. d. lúinna, heilsubilaðra manna. Eg get líka hugsað mér, að einhvern tíma gæti verið svo ástatt einhversstaðar, að engir styrksþurfar væru til yfir sextugt, en hins vegar væru menn rétt innan við sextugt, slitnir og þrotnir að heilsu og fullkomlega þurfandi einhverrar hjálpar; en eftir stj.frumv. mætti ekkert borga þeim út úr þessum sjóði, heldur yrðu þeir að fara á sveit, hve nauðugt sem þeim væri það, og missa svo mannréttindi sin. Þetta gæti og orðið til þess að bægja þeim frá að geta fengið ellistyrk um nokkurra ára bil, þegar þeir hefðu náð ákveðnum aldri, þó þeir væri hans í alla staði verðugir. Út af ræðu háttv.þm. Ak. skal eg láta það í ljós, að eg er mótfallinn tillögum hans og tel sjálfsagt, að háttv. deild muni ekki fallast á þær. Hann vill að styrkurinn verði að eins ellistyrkur, sem þar að auki á að verða bundinn að eins við háan aldur, en ekkert við þörf né verðleika. Hann vill að engar ástæður séu teknar aðrar til greina en nægilega hár aldur. Með því móti næði styrkurinn til allra manna eldri en 65 ára, og yrði þá beinlínis ellieftirlaun og ekki annað. Þetta hygg eg að sé óheppilegt, eins og ástatt er hjá oss. Stjórnin hefir heldur ekki fylgt þessu, heldur hinu, að menn væru styrksins verðir og þurfandi.

Ráðherra (H. H.) Eg fæ ekki séð, að breyt.till. nefndarinnar séu til bóta á frumv. Ástæðan fyrir því að eg get ekki hallast að tillögum nefndarinnar er ekki sú, að eg álíti ekki að aðrir en gamalmenni geti verið fullmaklegir til styrks úr þessum sjóði, heldur er ástæðan sú, að það mundi dreyfa gjaldþoli sjóðsins um of. Styrkveitingarnar yrðu svo margar, að lítið gagn yrði að þeim; það yrði ekki annað en kák, og það vildi eg ekki að væri. En þegar sjóðnum vex fiskur um hrygg, þá má alt af rýmka um starfsvið hans. Eg held að breyt.till. sé hættuleg, því að sveitarstjórnirnar mundu sumar hverjar setja styrkinn í þá, sem liggja við sveit, og með því móti yrði sjóðurinn lítið annað en viðbót við sveitarsjóðinn. En stjórnin vildi styðja lúin og heilsubiluð gamalmenni, og einkum hjálpa þeim, sem svo eru innrættir að þeir vilja ekki á sveit fara. Eg skal ekki tefja umræðurnar, en að eins láta þá ósk í ljós, að breyt.till. verði ekki samþ.

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) Eg get verið ánægður með undirtektir háttv. deildar í öllum aðalatriðum. Háttv. 2. þm. Skagf. hefir svarað mestu af því sem hefir fram komið gegn málinu, og tekið þannig ómakið af mér. Eg skal að eins víkja stuttlega að því, sem háttv.þm. V. Sk. vildi hafa að tillög til sjóðsins yrðu goldin eitt skifti fyrir öll; þá er þar til að segja, að slíkt er aðferð ríkra manna, en eg býst að það muni koma fátæklingum betur að borga lítið í einu. Eg skal þakka háttv. 5. kgk. þm. undirtektir hans í málinu; honum er það sérstaklega mjög vel kunnugt, því að hann var einmitt framsögum. þeirrar nefndar, sem hafði málið til íhugunar í Nd. á síðasta þingi. Eg skal fúslega spyrja meðnefndarmenn mína, hvort þeir vilji taka tillögu hans um að fella burtu orðið »knýjandi« til greina.

Sigurður Hjörleifsson Þessi lög ættu að vera þannig, að þau veittu öllum mönnum eftirlaun, er þeir hefðu náð vissum aldri. Mér virðist það fögur hugsjón, því allir þeir, sem gjalda til þessa sjóðs, ættu að fá styrk úr honum, ef þeir þörfnuðust. Það leiðir af sjálfu sér, að aldurstakmarkið verður að vera í samræmi við gjaldþol sjóðsins. Mér finst, að það sé mjög leiðinlegt fyrir menn, að þurfa að biðja um fé úr sjóðnum, því það sem menn ættu að hafa til brunns að bera til þess að fá féð væri, að þeir væru duglegir, reglusamir, sparsamir o. s. frv. Það er leiðinlegt að þurfa að leggja þetta mál undir atkv. hreppsnefnda, en þó getur verið að réttast sé að lögin fari í þessa átt. Ætti eg fyrir mitt leyti að velja á milli stjórnarfrumv. og nefndarfrumv., tæki eg stjórnarfrumv. hiklaust fram yfir.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Síðan nefndarálitið kom út, hefir nefndin komið sér saman um breyt. í málinu og leggur því til sem breyt.till., að aftan við 3. gr. stjórnarfrumv. bætist: þó skal greiða aðflutningsgjald, er ræðir í 1.-5. tölul. 1. gr., af vörum þeim er flytjast til landsins eftir 24. febr. 1909. Annars leggur nefndin það til, að frumv. sé samþ. að öðru leyti og hefir fallið frá að láta tollhækkunina ná til allra vínbirgða, sem fyrir liggja, er lög þessi öðlast gildi, því að slíkt gæti lent á mönnum, sem fengið höfðu birgðir sínar fyrir mörgum árum. - Það er engin minsta ástæða fyrir kaupmenn eða aðra, að halda því fram, að þessi hái tollur geri það að verkum, að þeir geti ekki keypt eins í stórkaupum, því að þeir þurfi að borga tollinn. Það þurfa þeir alls ekki strax, ef þeir vilja hagnýta sér lögin um tollgeymslu. Nefndin vonar, að mál þetta með þeim breyt., sem þegar eru gerðar, fái góðan byr hjá háttv. deild.

Jón Magnússon Eins og málinu nú horfir við frá nefndinni get eg ekki verið því samþ. í alla staði. Það er spánný leið, sem nefndin vill fara í þessu máli, svo ný og einkennileg, að hún ekki þekkist neinstaðar í allri tollpólitík heimsins, að tollur sé lagður á vörur, eftir' að þær eru komnar inn fyrir tolltakmörkin, og aðflutningstollur greiddur af þeim, enda væri slíkt mjög ósanngjarnt og ranglátt. Það væri eins og hér stendur á, nokkurskonar hegning á menn, sem þó reka leyfða atvinnu. Hví á þá líka að skilja undan tóbakstollinn? Hví eiga ákvæðin um hann ekki alveg eins að ná aftur fyrir sig í tímann, ef slík regla að öðru leyti væri heppileg? Já, og því þarf endilega að taka til 24. febr. en ekki t. d. þann dag, sem lögin verða samþ.? Eg legg því til, að stjórnarfrumv. sé samþ. óbreytt, því að breyting nefndarinnar gerir óvissu í réttarástandinu í landinu.

Jón Sigurðsson Það vakti fyrir nefndinni, að með breytingarákvæðum hennar væri að nokkru leyti girt fyrir það misrétti, sem eiga mundi sér stað, ef tollhækkunin legðist að eins á vín, sem flyttist inn eftir að lögin gengu í gildi, því að sumir hafa fyrirfram fengið að vita, að lög þessi voru í aðsigi og því getað pantað til fleiri ára, en aðrir aftur á móti ekki. Nefndinni var einmitt kunnugt, að sumir myndu hafa haft veður af þessum lögum, og því hefir hún lagt til, að lög þessi skuli ná yfir allar vínbirgðir, sem fluttar eru inn eftir 24. febr. Að þetta ákvæði sé ósanngjarnt eða ranglátt fæ eg eigi séð, því að það kemur eingöngu niður á mönnum, sem hafa ætlað að ná í vínbirgðir, áður en lögin gengu í gildi, en hins vegar vill nefndin ekki halda því lengur fram, að sá nýi tollur leggist á allar birgðir, sem fyrir liggja á staðfestingardegi laganna, því að það gæti komið niður á mönnum, sem hefðu birgðir frá fyrri árum. Annars hélt nefndin, að gegnum ritsímann mundi vera hægt að fá staðfestingu konungs, svo að lagasmíði þetta hefði getað hlaupið sem fyrst af stokkunum, en hæstv. ráðh. hefir talið ýms vandkvæði á því, en með því að nefndinni hins vegar finst ástæða til, að vinda bráðan bug að þessu máli, því að annars geta kaupmenn búið sig svo undir, að lögin komi ekki til að fá neina verulega þýðingu - að minsta kosti ekki í bráð - þá leggur nefndin fastlega með að tollhækkunin reiknist strax frá 24. febr.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) Eg ætlaði að svara háttv.þm. Vestm. (J. M.). Hann spurði, hví tollhækkunin á tóbaki hefði ekki líka verið miðuð við 24. febrúar. Eg skal geta þess, að það kom líka til umtals í nefndinni, en henni þótti ekki ástæða til þess, því að tóbak - nema reyktóbak - er þess eðlis, að það geymist ekki lengi óskemt og því ekki hætt við, að það verði keypt í stórum stíl til lengri tíma, og að því er reyktóbak snertir þá kynni reyndar að hafa verið meiri ástæða til að taka það með, en það vegur þó varla mikið í þessu máli. Því næst spurði h. þm. Vestm. (J. M.), hví nefndin hefði tekið til þennan dag (24. febr.) en ekki þann dag, sem lögin væru samþykt. - Það var af því, að nefndin leit svo á, að vel gæti svo farið, að menn, til að losast við þennan nýja háa toll, myndu innan þess tíma taka til sín birgðir frá útlöndum fyrir fleiri ár, já svo mikið, meira að segja, að það gæti nægt þeim alt þangað til vínsölubannið kæmist á 1911 eða 1912, og myndi tökin þá verða þau, að landssjóður hefði ekkert gagn af allri þessari tollhækkun á vínföngum. Eg vona því að allir viðurkenni, að sjá þurfi fyrir, að eigi verði á þann veg farið í kringum lögin.

Jón Magnússon Það hlýtur að vera spaug hjá háttv. framsm. (J. Ól.), er hann heldur því fram, að kaupmenn mundu byrgja sig upp af þessum vörutegundum til þriggja ára nú þegar. Eg fyrir mitt leyti álít ekki, að þeir mundu geta það, vegna peningaleysis. Það mundi vera hámarkið, ef einhverjir gætu birgt sig til eins árs, enda mundi það ekki borga sig að birgja sig upp til margra ára, vegna þess, að það áfengi, sem mestur gróði er í að selja, rýrnar töluvert við geymsluna, og vörur eru ekki hafðar í tollgeymslu svo árum skiptir. Annars er óþarfi að ræða lengi um þetta; málið er ljóst, og það sem eg tel athugaverðast við breyt.till. er þetta, að verði hún samþykt, þá er þingið komið á mjög athugaverða braut, og miður trygga fyrir réttarmeðvitund landsins.

Framsögumaður (Jón Ólafsson) H. þm. Vestm. (J. M.) heldur, að ekki náist tilgangur nefndarinnar, vegna þess, að kaupmenn muni ekki hafa efni á, að birgja sig til fleiri ára. Eg held að framleiðendur mundu verða fúsir á að veita lán, einkum og sérstaklega þegar þannig stendur á, eða senda vínið í umboðssölu. Það er rétt, að birgðirnar rýrna við geymsluna, en þær batna líka mjög mikið við að liggja á tré. Það væri viðurhlutamikið ettir dómi háttv.þm. Vestm. (J. M.), að láta lögin verka mikið aftur fyrir sig. En eg vil taka það fram, að tillagan um daginn, var varhugaverðari sökum þess, að hún gat breytt rétti manna. Þegar tekið er tillit til þessa verður líkt ástatt með þetta, eins og var með bittertollinn á sínum tíma.

Flutningsmaður (Jón Ólafsson) Þetta er mjög stutt og óbrotið frumv. og vona þessvegna, að það gefi ekki tilefni til andmæla í háttv.þd. Eg vil þegar taka það fram, að það er leyft að fá undanþágu frá lýsingum, þegar menn kvongast, ef það er presturinn, sem gefur hjónin saman. En um borgaralegt hjónaband er öðru máli að gegna, því að þar er engin lagaheimild til að veita slíkar undanþágur, og verður því að festa upp um það auglýsingar t. d. á götuhornum, svo að heita má að hjónaefnin verði »að hengja sig« í þrjár vikur, áður en þau eru gefin saman. Þetta frumv. fer fram á, að menn fái leyfisbréf til borgaralegs hjónabands með sömu reglum og borgun, er tíðkast við önnur hjónabönd. Einnig finst mér sanngjarnt, að ósk hjónaefnanna um það, hvenær brúðkaupið skuli fara fram, sé af yfirvaldinu tekin til greina eftir föngum. Eg vona að það sem farið er fram á í frv. sé svo sanngjarnt, að það mæti ekki mótmælum.

Jón Þorkelsson Eg vil spyrja, hvort þessi lög sem vitnað er til, séu ekki frá 22. sept. 1899, því eg veit að háttv. flutnm. muni vera það kunnugt. Eg hefi rannsakað þetta, og veit að þessi lög finnast ekki á prenti  (Jón Ólafsson: Það er skrifstofa þingsins, sem hefir fundið þessi lög, og þau eru frá 22. (ekki 28.) sept. 1899.)

Gunnar Ólafsson Það lítur ekki út fyrir að uppástunga mín fái mikinn byr hér í deildinni, enda ekki von að menn átti sig á þessu í fljótu bragði, þar sem uppástungan fer nokkuð í aðra átt, en hingað til hefir þótt hlýða að halda. Það var og mín meining að eins að opna augu hv. þingmanna fyrir þessum vegi á greiðslunni til sjóðsins. Eg get ekki séð, að slíkur greiðslumáti yrði að eins á færi efnaðra manna, eins og háttv. þingm. V.-Ísf. sagði, heldur og engu síður hinna, því að eins og eg tók fram áðan, vinna menn yfirleitt fyrir svo háu kaupi á þeim aldri, sem hér er um að ræða, að þeim ætti flestum að veitast létt að gjalda það. Og eg er þess full viss, að á efri árum æfinnar mundi margur óska þess, að hafa int gjaldið af hendi, þá er hann var ungur og hafði ekki fyrir neinum að sjá. En þar sem þessi uppástunga mín nær eigi fram að ganga í þetta sinn, eftir því sem mér virðist, þá fjölyrði eg ekki um hana frekar.