Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Jónsson) Þegar málið var til 1. umr. hjer í deildinni, var hreyft efasemdum um það, hvort rjett mundi að leggja aukaútsvar á þessi erlendu fjelög. Jeg býst við því, að það sje einróma álit allra hv.þm., að í raun og veru sje það rjett, að erlend fjelög, sem hafa hjer arð, sjeu skattskyld. Efasemdirnar eru því ekki því viðvíkjandi, hvort rjett sje að skattskylda þau, heldur um hitt, hvort það muni vera óhætt. Hafa sjerstaklega verið dregin fram tvö atriði gegn skattskyldunni. Fyrra atriðið er það, að verði fjelögin skattskyld, muni þau reka vátryggingarstarfsemina á óheppilegri hátt en áður. Þau muni þá aðeins hafa hjer menn, er safni vátryggjendum, en fjelögin sjálf gefi út tryggingarskírteinin erlendis. Nú er svo kjveðið á í lögum frá 1913 um starfsemi vátryggingarfjelaga, að skírteinin skuli gefin út á íslensku, öll nema sjóvátryggingarskírteini, sem einnig megi vera á öðru máli - og að fjelögin skuli hafa hjer umboðsmann og varnarþing. Virðist því með lögum þessum algerlega trygt, að fjelögin geti ekki fært starfsemina í hið óheppilega form, sem óttast er. Hitt atriðið er miklum mun alvarlegra. Það er það, að ef sett sjeu hjer lög um skatt af vátryggingarfjelögum, sem ekki sjeu í samræmi við slík lög annarsstaðar í nágrannalöndunum, t. d. í Danmörku, þá muni fjelögin taka það illa upp og hækka að mun iðgjöldin. Og í lögum um sama efni frá 1910 er vitnað til þessa og það staðfest. Það þarf því ekki að taka það sjerstaklega fram, að slík fjelög eru háð tekjuskatti eftir lögunum frá 1922. Það er og í þágu þessara fjelaga að fá að starfa hjer, og á því ríkið lögum samkvæmt að setja reglur um tekjur þessara fjelaga, til þess að tryggja það, að þau komist ekki betur af eða standi betur að vígi en innlend fjelög. Í Noregi eru lög um það, að bæjarfjelög geti skattlagt slíka starfsemi auk þess, sem ríkið tekur af þeim skatt. Jeg hefi ekki náð í heimildir um, að til sjeu lög um þetta efni í Svíþjóð, en menn, sem þar eru kunnugir, hafa fullyrt við mig, að þetta sje eins þar og í Noregi. Á Englandi er það allörðugt fyrir erlend fjelög að fá að starfa. Þess er gætt þar, að þau komist á engan hátt betur af en innlend fjelög. Jeg hefi sjeð brjef frá lögmanni einum, sem var spurður um þetta, og er þar bent á, að öll slík fjelög verði að skrásetjast í sjerstökum skrifstofum, sem eiga að gæta hagsmuna landsmanna í þessum efnum og sjá um, að slík erlend fjelög sleppi ekki við að greiða neina þá skatta, sem innlend fjelög verða að greiða, eða komist á neinn hátt of vel af þar í landi. Það er því alveg óhætt fyrir okkur að samþykkja þetta frv. þess vegna, að við göngum í engu framar öðrum þjóðum í þessu. Við erum miklu fremur langt á eftir öllum öðrum þjóðum í þessu. Það eru flestar þjóðir, sem vernda svo vel hag þegna sinna, að þær gæta þess, að erlendir menn eða fjelög geti ekki rekið atvinnu eða neina aðra starfsemi í landinu með meiri rjetti eða betri aðstöðu en innlendir menn. Þess var óskað, að leitað yrði álits borgarstjóra Reykjavíkur um þetta mál, en það er auðvitað, að þess þarf vart að vænta, að hann viti meira en aðrir um þetta mál. Hann hefir brjeflega sent álit sitt um þetta mál og telur það æskilegt fyrir bæjarfjelagið, ef hægt væri að gera þessi fjelög útsvarsskyld. En á hinn bóginn er hann hálfhræddur um þetta sama, sem nú hefir verið á minst og sem sýnt hefir verið, að er ástæðulaust. Er það sýnilegt, að hann hefir ekki rannsakað þetta mál neitt sjerstaklega, en ræður aðeins til, að þetta verði ekki gert nema að vel athuguðu máli. Þetta, sem jeg nú hefi sagt, á jafnt við þessa hræðslu borgarstjóra og þær efasemdir ýmsra háttv. deildarmanna, sem vart varð við 1. umr. þessa máls. Það er vitanlegt, að þau erlend vátryggingarfjelög, sem hjer starfa, óska ekki eftir því að fá að borga þennan skatt. Það er eins með þau og aðra skattþegna, að þeim er ekkert um það gefið að þurfa að greiða mikla skatta. En að hinu er full ástæða til að gá vel, hvort með þessu sje hjer verið að íþyngja um of erlendum fjelögum, sem starfa hjer, svo þau hafi ástæðu til að kvarta undan því eða fái átyllu til þess að reyna að ná sjer niðri á okkur á einhvern hátt. Í brjefi því, sem jeg áðan gat um, víkur borgarstjóri að því, að þessi erlendu fjelög hafi nýlega lækkað iðgjöldin fyrir brunatryggingar. Þessu má alls ekki rugla saman við skattfrelsi þeirra, því þetta er af alt öðrum rótum runnið. Þegar vatnsveitan komst hjer á, lækkuðu brunabótagjöldin um 20%, og var það ekki vegna minni álaga á fjelögin, heldur af því, að nú varð brunahættan miklu minni, og því minni áhættan við að taka að sjer brunatryggingar. Nú á síðari árum hefir verið gert mjög mikið hjer í bænum til þess að efla slökkviliðið og útvega því betri áhöld, og er það nú orðið svo miklu betra en áður var, að því er ekki lengur saman jafnandi. Þá hefir og vatnsleiðslan verið aukin að helmingi nú alveg nýlega, og sem bein afleiðing af því einu áttu iðgjöldin að lækka að stórum mun, eins og þau nú hafa gert, en þó telja ýmsir, að þau hafi ekki lækkað eins mikið og rjett hefði verið. Þetta er alls ekki að skoða sem ívilnun af fjelagsins hálfu, heldur eiga iðgjöldin ávalt að lækka um leið og brunahættan minkar og tryggingarnar verða áhættuminni fyrir fjelögin. En þessu má alls ekki rugla saman við það, að fjelögin beri ekki þau sjálfsögðu gjöld til bæjar- og sveitarsjóða, þar sem þau starfa. Jeg býst við, að allir hv.þm. sjái nú, að við göngum hjer ekki feti framar en rjett er og venja er annarsstaðar, og að hjer er alls ekki verið að íþyngja erlendum mönnum eða fjelögum frekar en innlendum. Það er aðeins verið að tryggja það, að hjerlendri starfsemi verði ekki íþyngt svo, að hún standi ver að vígi en það, sem erlent er. Það er t. d. hart, að Sjóvátryggingarfjelag Íslands starfi hjer við erfiðari kjör en erlendir keppinautar þess. Það væri og sjálfsagt sem afleiðing þess, ef ekki fæst leiðrjetting á jafnsjálfsögðu máli og þessu, að fjelagið hætti að starfa, - gæfist upp. Þessu íslenska fjelagi er vel stjórnað og hagur þess er alls ekki slæmur, og gæti því vel staðið sig við að hætta að starfa þess vegna. En ef það á aðeins að skattleggja innlenda starfsemi, er engin von til þess, að menn vilji reyna að fást við slíka starfsemi, ef erlend fjelög - keppinautarnir - eru skattfrjáls. Að öðru leyti er löggjöf okkar á eftir löggjöf annara þjóða í þessu efni. Samkvæmt norskum lögum er hægt að ná í erlend skipafjelög, sem sigla þar með ströndum fram, og skattleggja þau í þágu bæjarfjelaganna, en hjer er þetta ekki hægt. Jeg vonast því til, að þó að menn hafi óttast, að þetta mál hafi að einhverju leyti eitthvað brostið á í undirbúningnum, þá sje nú allur sá ótti í burtu, er það hefir verið sýnt, að þetta hafði ekki við rök að styðjast, og því geta nú háttv.þm. samþykt þetta frv. alveg óhræddir þess vegna.

Ágúst Flygenring . Það stendur í greinargerðinni fyrir þessu frv., og er auk þess öllum vitanlegt, að þetta frv. er borið fram samkvæmt ósk Sjóvátryggingarfjelags Íslands, sem greiðir allhátt útsvar í bæjarsjóð, en hin fjelögin, keppinautar þess, eru laus við þessa kvöð. En þó að þetta frv. verði nú samþykt, er óvíst, að það bæti í nokkru hag Sjóvátryggingarfjelags Íslands. Verstu keppinautar þess eru ensk fjelög, sem hafa samstarf mikið sín á milli um tryggingar allar á fiskiveiðaflota Breta, en hjá þessum ensku vátryggingarfjelögum er og togaraflotinn íslenski endurtrygður. Þetta eru að vísu keppinautar íslenska fjelagsins og næst alls ekki til þeirra að því er útsvarsálagningu snertir, en auk þess er íslenska fjelagið í viðskiftum við þá um endurtryggingar. Íslenska fjelagið starfar á líkum grundvelli og samvinnufjelög að því er endurtryggingar snertir, en þeir, sem endurtrygt er hjá, eru öflugar erlendar bankastofnanir. Auk þessa eru hjer mörg önnur erlend fjelög, sem starfa hjer án þess að hafa hjer umboðsmenn og taka allar endurtryggingar íslenska fjelagsins; því þó að Sjóvátryggingarfjelag Íslands sje alinnlent fjelag, getur það ekki tekið á sig sjálft nema lítinn hluta af áhættunni við vátryggingarnar, en það mun alls ekki vera hægt að ná í neitt af þessum fjelögum til að leggja á þau útsvar. Þá efast jeg og um, að hægt sje t. d. að ná í þau fjelög, 4 eða 5, sem Trolle & Rothe eru umboðsmenn fyrir. Þau neita því, að þau hafi hjer umboðsmenn, en þau endurtryggja hjer öll, auk þess sem þau starfa og sem brunabótafjelög, sum af þeim. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir og bent á það, að ef lögð yrðu há útsvör á starfandi brunabótafjelög hjer, mundi það koma hart niður á okkur sjálfum í hækkuðum iðgjöldum. Fjelagið Danske Lloyd hefir hjer búsettan umboðsmann, og mætti því að vísu ná til þess, en öll hin fjelögin, sem jeg hefi nefnt, starfa hjer bak við tjöldin. Frv. þetta nær því alls ekki tilgangi sínum; það nær ekki til þeirra, sem helst skyldi ná í, og er því hætta á, að það yrði misrjetti úr, ef það yrði samþykt.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg verð að segja það, að háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) hefir ekki getað sannfært mig um það, að þetta frv. megi ganga fram án nokkurrar undanfarinnar rannsóknar. Háttv. nefnd hefir nú leitað umsagnar borgarstjóra Reykjavíkur, sem jeg veit því manna kunnugastan, hve langt má fara í þessum efnum, vegna þess, að hann hefir í mörg ár staðið í stöðugum samningum við ýms þessara fjelaga um brunatryggingar hjer í bænum. Háttv. 4. þm. Reykv. hefði skýrt þetta mál miklu betur, ef hann hefði lesið upp alt brjef hr. Knud Zimsens, í stað þess að láta sjer nægja að vitna til einstakra atriða í því. En mjer þykir þetta brjef borgarstjórans vel þess vert, að hv. deild fái að heyra það alt, og mun jeg því lesa það upp hjer, enda er það ekki prentað mál. Jeg vil og benda hv. deild á það, að borgarstjóri Reykjavíkur á hjer hagsmuna að gæta fyrir bæjarsjóð Reykjavíkur, og geti hann fengið nýja gjaldþegna til að greiða útsvar í bæjarsjóð Reykjavíkur, er þess ekki að vænta, að hann slái hönd sinni gegn því, ef það reyndist fært að ná í þessar tekjur fyrir bæinn. En í brjefinu segir svo: „Eftir eðli sínu virðist rjett, að öll vátryggingarfjelög, sem reka starfsemi hjer á landi, gjaldi útsvar til bæjar- eða sveitarsjóðs, en með því að svo er ástatt, að enn eru ekki til innlend fjelög, sem geta tekist á hendur allar þær margskonar vátryggingar, sem koma til greina, þykir mjer varhugavert að heimilað verði að leggja alment, ótakmarkað útsvar á erlendu fjelögin, því að þessi fjelög munu í heimkynnum sínum greiða útsvar, einnig af starfsemi sinni hjer. Skatturinn yrði tvöfaldur og mundi þá geta komið til greina, að iðgjöld hækkuðu, en fremur ber þó að keppa að hinu, að iðgjöld fyrir hverskonar vátryggingar geti lækkað. Ef litið er á brunabótafjelög, þá vil jeg geta þess, að mjer hefir nýlega tekist með samningum við sambandsfjelag allra slíkra fjelaga, sem hjer starfa, að fá iðgjöld fyrir lausafje lækkuð um 12½% hjer í borginni, og það er ekki vonlaust, að með framhaldandi samningaumleitunum megi takast að fá frekari lækkun, ef til vill einnig fyrir önnur hjeruð landsins. Verði nú lögleidd ótakmörkuð útsvarsskylda fyrir fjelögin, má eins búast við að iðgjöld verði hækkuð aftur. Brunabótafjelag Íslands, sem er eina innlenda brunabótafjelagið, mun ekki geta tekið að sjer allar tryggingar, enda heldur ekki fært um eitt að ráða upphæð iðgjalda, þar sem endurtryggingarfjelag eða fjelög þess ráða mestu um ákvörðun iðgjalda. Um líftryggingarfjelög er það að segja, að ekkert innlent fjelag er til, og sennilega á það nokkuð í land, að þessi trygging komist í innlendar hendur, en á meðan er hætt við, að erlendu fjelögin reyndu að ná útsvarsgreiðslu sinni aftur með hækkuðum iðgjöldum. Hinsvegar er líftryggingin svo mikið þjóðhagslegt velferðarmál, að sjálfsagt virðist að vinna að því, að iðgjöld geti verið sem lægst, svo almenningi sje ekki ókleift að tryggja líf sitt. Um slysatryggingar má segja hið sama og um líftryggingar, en um margskonar aðra tryggingarstarfsemi, svo sem bifreiðartryggingar, tryggingu gegn þjófnaði eða öðru tjóni o. s. frv., er nokkuð öðruvísi ástatt. Þá er enn sjóvátryggingin, og stendur þar öðruvísi á, þar sem öflugt innlent fjelag er fyrir. Mjer er að vísu ekki kunnugt um, hvort Sjóvátryggingarfjelag Íslands er þess megnugt að takast á hendur allar sjóvátryggingar, en býst samt við, að ekki sje mjög hætt við, að iðgjöld hækki, þótt erlendum fjelögum væri gert að skyldu að greiða hjer útsvar, ef innlenda fjelagið hækkaði ekki sín iðgjöld. Hvort sjóvátryggingarfjelagið er fært um að ráða iðgjöldum, er komið undir því, hvernig endurtryggingu þess er varið, en um það er mjer ekki kunnugt. Alþingi hefir nú til meðferðar frv. til laga um breytingu á ákvæðum tekjuskattslaganna um það, hvernig ákveða skuli tekjuskatt erlendra vátryggingarfjelaga til ríkissjóðs, og í fljótu bragði virðist hagkvæmt að fara eftir sömu reglum við álagningu útsvars, verði það lögleitt, og þarf að rannsaka þetta atriði. Í stuttu máli er það skoðun mín, að enda þótt það sje mjög æskilegt, t. d. fyrir bæjarsjóð Reykjavíkur, að fá nokkra nýja útsvarsgjaldendur, þar sem eru erlend vátryggingarfjelög, þá verði að fara varlega í því að svo stöddu að íþyngja fjelögunum með ótakmörkuðu útsvari, að minsta kosti brunabóta-, líftryggingar- og slysatryggingarfjelögum.“ Þetta segir þá herra borgarstjórinn, og er þetta einmitt það, sem jeg bjóst við. Jeg sje ekki annað en þetta svar hans bendi einmitt í þá átt, að málinu skuli skotið á frest til frekari og fullkominnar rannsóknar. Jeg hygg, að háttv. 4. þm. Reykv. geti ekki enn hafa rannsakað þetta mál nógu nákvæmlega, þrátt fyrir þessar upplýsingar hans úr 2 eða 3 löndum, sem hann kom með. Jeg hygg, að margt sje enn óupplýst af honum í tryggingarlöggjöf erlendra þjóða. En hvað um það, tryggingarstarfsemi er alstaðar skattskyld. En hjer er um það að ræða, hvort hægt sje að skattskylda þau fjelög, sem aðeins hafa hjer umboðsmenn, og tekur þetta til fleiri fyrirtækja en vátryggingarfjelaga. Það hefir hingað til verið litið svo á alment, að ekki væri hægt að skattskylda til sveitarsjóða fyrirtæki fyrir það eitt, að þau hafi búsetta umboðsmenn á einhverjum stað. Það hefir til þessa ekki þótt fært að leggja útsvör á erlend skipafjelög, þótt þau hafi afgreiðslur hjer og hvar um landið og starfi hjer allmikið. Sameinaða og Bergenska gufuskipafjelögin borga hjer ekkert til opinberra þarfa, þó þau hafi hjer umboðsmenn og sigli hjer í köpp við innlent fjelag.

En hvernig er þessu varið með Eimskipafjelag Íslands í Kaupmannahöfn?

. Eimskipafjelag Íslands starfar á alt annan veg í Kaupmannahöfn en þessi fjelög, sem jeg nefndi, starfa hjer. Eimskipafjelag Íslands hefir meira en afgreiðslu eina í Kaupmannahöfn; það hefir þar auk þess skrifstofu og starfar þar sem sjerstök deild af fjelaginu. Vitanlega verður það þess vegna að greiða bæði til bæjar- og ríkissjóðs þar, en það hefir náðst gott samkomulag um þetta við stjórnarvöld þar í landi, og verður þetta því ekki reiknað sem þungbær kvöð á fjelaginu. Sama mundi verða að gegna hjer, ef erlent fjelag setti hjer upp skrifstofu fyrir eigin reikning; það mundi verða skattskylt bæði í bæjar- og ríkissjóð hjer. Mjer hefir sem sagt skilist það á allri framkomu hv. 4. þm. Reykv., að hann hefir ekki gert sjer nógu ljósa grein, sem ekki er heldur von til, fyrir jafnflóknu og erfiðu viðskiftamáli sem þessu. Hjer á orðtakið gamla vel við: „Ekki veldur sá, er varar“, og vil jeg heldur, að Reykjavíkurbær missi af þessum útsvarstekjum en að þetta verði til þess, að öll tryggingariðgjöld hækki. Jeg vil og leyfa mjer að benda á, að þetta mál er borið fram á mjög óheppilegan og óviðfeldinn hátt, þar sem það er skjallega sannað, að frv. er fram komið og borið fram samkvæmt beiðni eins keppinauts hinna erlendu fjelaga, sem hjer starfa, og er því ekki heldur hægt að taka málið svo upp, að þessu fjelagi megi að gagni koma. Samkvæmt almennum rjettarreglum ætti beiðnin um þetta að hafa komið frá öðrumhvorum þeirra aðilja, sem hjer hafa hagsmuna að gæta í því efni, að skattskylda þessi fjelli ekki niður, ef tiltækilegt þætti að ná þessum greiðslum að lögum, þ. e. annaðhvort frá bæjarstjórn Reykjavíkur eða ríkisstjórninni. Þó frv. þetta yrði að lögum, mundi það ekki hafa nein bætandi áhrif á hag eða afstöðu Sjóvátryggingarfjelags Íslands, nema ef þessi útsvarsálagning yrði til þess, að iðgjöld hinna erlendu fjelaga hækkuðu og yrði til þess, að tekjur Sjóvátryggingarfjelags Íslands ykjust af þeim ástæðum.

Þetta er heldur ekki gert fyrir Sjóvátryggingarfjelag Íslands, heldur fyrir Reykjavíkurbæ

. Jeg var í nefndinni þegar henni var sent þetta frv., og var þá ekkert dult farið með það, hvaðan það væri komið. Jeg læt svo þetta mál útrætt af minni hálfu og hefi nú sett fram þær ástæður og aðvaranir, sem jeg áleit nauðsynlegt, að hjer kæmu fram, og getur háttv.þd. svo tekið þær ákvarðanir í þessu máli, sem henni þykja rjettastar vera, óátalið af mjer.

Tryggvi Þórhallsson Þó að hæstv. fjrh. (JÞ) sje nú sestur í helgan stein í þessu máli, verð jeg að ónáða hann, vegna þess að jeg varð of seinn til þess við 1. umr. þessa máls; en mjer kemur það afarkynlega fyrir sjónir, hvernig hæstv. fjrh. hefir snúist við þessu máli. Þegar hjer var fyrir þremur árum síðan rætt um skattfrelsi samvinnufjelaganna, sem þó eru ólík þessum fjelögum, hafði þessi sami hv.þm. á móti því, og var þó sýnt, að þau gyldu með því móti tvöfaldan skatt. En nú þegar beiðni er fram komin frá innlendu fjelagi um að rjetta hlut þess gegn erlendum keppinautum, rís hæstv. fjrh. öndverður upp móti þessu frv. og vill á engan hátt líða það, að stuggað verði nokkuð við þessum erlendu fjelögum, sem reka svo arðsama atvinnu hjer á landi. Jeg hefi lagst á móti því, að Reykjavíkurbær næði sjer í útsvarstekjur af Landsversluninni og öðrum slíkum þjóðþrifafyrirtækjum, en þegar erlend gróðafyrirtæki eiga í hlut, vil jeg sannarlega hjálpa til, að náð verði í skottið á þeim, þar sem hver eyrir af gróða þeirra færi ella út úr landinu. Tel jeg það vera beina skyldu Alþingis að hjálpa Reykjavíkurbæ til að ná útsvörum af þessum og öðrum því líkum fjelögum. Það er meira að segja svo, að hjer eru margar erlendar verslanir í bænum, en eigendur þeirra sitja í Kaupmannahöfn og þangað fer ágóðinn af versluninni. Jeg gæti fyrir mitt leyti gefið Reykjavík undir fótinn með það, að stuðla að því, að sjerstakur skattur yrði lagður á slíkar verslanir og styðja með því hina innlendu verslunarrekendur og þá kaupmenn, sem hjer eiga heima, því þeir nota það fje, sem verslunin gefur þeim í aðra hönd, til þess að veita fólki hjer atvinnu, þó ekki sje nema við það að gefa hjer út blöð, sem hvort sem er hafa ekki meiri áhrif en svo, að þau geta talist saklaus. Og loks vil jeg geta þess, út af því, sem hæstv. fjrh. sagði, að þessi útsvarsálagning gæti orðið til þess, að öll iðgjöld hækkuðu, að jeg álít svo mikla nauðsyn á því, að vátryggingarstarfsemin verði sem fyrst innlend, að það sje ekki nema gott, ef þessi skattur gæti flýtt fyrir því.

Frsm. (Magnús Jónsson) Jeg tók í fyrri ræðu minni fram flest af því, sem þörf var á, og greiddi úr ýmsum atriðum, sem vafi hafði helst leikið á um. En út af þeim umræðum, sem síðan hafa orðið, finn jeg ástæðu til að gera nokkrar athugasemdir. Það mun rjett, sem háttv. 1. þm. G.-K. (ÁF) sagði, að með þessu frv. yrði varla náð til allra, sem þörf væri á, en svo er jafnan með löggjöf sem þessa, að hún verður tæpast gerð svo úr garði, að einhverjir geti ekki smogið úr greipum hennar, og má vel vera, að með leppmensku og öðrum slíkum brögðum geti einhverjir komið sjer undan að greiða það, sem þeim ber að gjalda. Sýnir það, að löggjöfin er ekki nógu sterk. En þó sú yrði raunin á, þá er þó enginn vafi á því, að mikill fengur yrði að þessari löggjöf. Nú er það svo, að vátryggingarstarfsemin er stórt og mikið kerfi. Sjóvátryggingarfjelag Íslands verður t. d. að endurtryggja hjá erlendum fjelögum, svo nokkur hluti iðgjaldanna rennur út úr landinu, en nokkuð jafnar það sig upp með iðgjöldum erlendra fjelaga, sem endurtryggja hjá því, En þessi endurtryggingarstarfsemi er alstaðar skattfrjáls. Á hinn bóginn er enginn efi á því, að það var mjög þarft að stofna Sjóvátryggingarfjelag Íslands, eins og það var t. d. að sínu leyti þarft að stofna Eimskipafjelag Íslands. Og öll slík viðleitni, sem miðar að því að ná sem mestu af slíkri starfsemi úr höndum útlendinga á innlendar hendur, er fyllilega þess verð, að að henni sje hlynt. Hv. sami þm. gat þess líka, að t. d. Trolle & Rothe myndu neita því, að þeir hefðu umboðsmenn hjer. En hjer er ekki um nema tvent að velja, að fjelagið sje innlent, og er þá ekkert hægra en að ná til þess, eða það hafi löggilta umboðsmenn, sem þá er skilyrði fyrir, að það megi starfa hjer, samkv. lögum 1913. Þetta haggar því ekki neitt, sem frv. flytur, að leggja skatt á aðalumboð þeirra. Þá hefir hæstv. fjrh. ekki ennþá getað sannfærst, þrátt fyrir ítarlegar rannsóknir viturra manna og fróðra á þessu sviði. Og þó jeg sjálfur hafi kannske ekki mikið vit á þessum málum, eins og mjer virtist hann vera að gefa í skyn, þá hefi jeg þó ráðfært mig og borið mig saman við menn, sem mikla þekkingu hafa á þessum efnum, svo jeg gat hugsað, að álit þeirra mundi nema burtu helstu efasemdirnar, sem hann gengur með. Hjelt jeg ekki, að hann færi að fjandskapast við málið, heldur hitt, að hann hugsaði sem svo, að ekki veldur sá er varar, eins og hann líka tók fram. En ummæli hans hafa einmitt gefið mjer ástæðu til að rannsaka þetta mál ítarlegar en ella, og við það hefi jeg ennþá betur sannfærst um það, að í alla staði sje rjett til þess stofnað. Hæstv. fjrh. las upp brjef frá borgarstjóra Reykjavíkur. Vel má vera, að það hafi verið af brögðum gert, að bera mál þetta undir hann. Eins og kunnugt er, hefir borgarstjórinn undanfarið staðið í samningum við erlend vátryggingarfjelög, en undir slíkum kringumstæðum verða menn allra hræddastir og halda gjarnan að alt, sem gert er, verði til þess að spilla fyrir samningum þeirra. Hæstv. fjrh. sagði líka, að svarið hefði orðið alveg eins og hann hefði búist við. Annars leikur mjer ekki neinn hugur á að fara frekar út í þetta brjef; þrátt fyrir skörulegan lestur hæstv. ráðherra, þá held jeg, að enginn hafi getað komið auga á neitt í því, sem afsannaði það, sem jeg hefi sagt. Hinsvegar lýsti það helst einhverjum huldum ótta, eins og þar sem t. d. er talað um „ótakmarkaða útsvarsskyldu“ þessara erlendu fjelaga, sem leiði til þess, að iðgjöldin hækki. Það gæti hugsast, að ef svo færi, að fjelögunum væri sýnd stórkostleg ósanngirni, þá myndu þau kvarta. En jeg hefi alveg nýlega talað við mann, sem hefir á hendi umboð nokkurra erlendra vátryggingarfjelaga, og hann var ekki neitt hræddur við slíkar afleiðingar. Og þar sem þessi er venjan erlendis, þá verður varla sagt, að við sýnum neina sjerstaka óbilgirni, og meðan við göngum ekki lengra, þá má telja víst, að nóg fjelög sjeu til, sem myndu tilbúin til að taka upp þennan atvinnurekstur. - Sannleikurinn er sá, að við höfum í þessu efni verið alveg óþarflega eftirgefanlegir í samanburði við erlendar þjóðir. Það er meira að segja víst, að giltu hjer sömu lög um þetta eins og í Danmörku, þá hefði Sameinaða gufuskipafjelagið þurft að borga útsvar hjer og Eimskipafjelag Íslands vafalaust verið látið greiða útsvar í Kaupmannahöfn, þó það hefði ekki haft útibú þar. Og hvað brjef borgarstjórans snertir, þá er þar, eins og jeg hefi áður tekið fram, ótti, en engin gögn. Og hvað iðgjaldalækkunina fyrir Reykjavík snertir, þá orsakast hún af því einu, að brunamálum bæjarins er komið í betra horf en áður var. Vátryggingarfjelögin rannsaka með vísindalegri nákvæmni, hvað mikið gjald þau þurfa að taka, og þá er eðlilegt, að eftir því, sem öryggið vex, fari gjöldin lækkandi. Svo hefir það orðið hjer. Útsvarsskyldan er því óviðkomandi. Hitt er auðvitað mál, að það er í þágu hinna erlendu vátryggingarfjelaga, að við níðumst sem mest á okkar eigin fjelögum. En gróðinn af þessu fyrir Sjóvátryggingarfjelag Íslands yrði sá, að það stæði jafnt að vígi hinum hvað álögur þessar snertir. Það er ekki þar fyrir, að erlendu fjelögin þyrftu að hækka iðgjöldin. Afleiðingin yrði aðeins sú, að þau græddu í sama hlutfalli og okkar innlenda fjelag. Það er játað og viðurkent, að frv. þetta er borið fram eftir ósk Sjóvátryggingarfjelags Íslands; að minsta kosti get jeg trúað, að svo sje, þótt frv. sje ekki þaðan komið. En frá mínu sjónarmiði er engin goðgá í því, fremur en í því, að tekið er fyrir frv. frá Eimskipafjelagi Íslands um að leysa það undan útsvarsskyldu. Orsökin er sú, að fjelagið veit best um það sjálft, hvar skórinn kreppir. Annars er það þýðingarlaust að vera að karpa um þetta hjer. Jeg vænti, að hv. deild sjái, að það er engin hættubraut, sem verið er hjer að leggja út á. Þess vegna hefir heldur ekki tekist að koma með neinar skynsamlegar mótbárur gegn frv., og alt umtal um ósanngirni og ásælni gegn útlendum fjelögum í þessu máli er högg út í loftið.

Magnús Torfason Eftir því sem mjer skilst, myndi rjetta leiðin í þessu máli vera sú, að skattskylda sum af þessum erlendu fjelögum, en önnur ekki. Hinsvegar býst jeg ekki við, að það þurfi að óttast, að níðst verði um of á þessum fjelögum. Aðalaðsetur flestra þessara fjelaga er í Reykjavík, og á þá Reykjavík mest á hættu um að hækkuð yrtu iðgjöldin, ef farið væri að sýna þeim ósanngirni. Og þar sem flestir íslenskir botnvörpuskipaeigendur munu tryggja skip sín hjá erlendum fjelögum, þá hygg jeg, að þeir menn með öllu sínu fylgiliði sjeu svo ríkir og áhrifamiklir, að bæjarstjórn og niðurjöfnunarnefnd myndu taka tillit til þeirra í sínum tillögum, ef sú yrði raunin á, að þrengt væri kosti þeirra með of háum skatti á fjelögunum, sem þeir tryggja skip sín hjá. En þyki þetta ekki næg trygging gegn yfirgangi bæjarstjórnar, mætti koma að brtt. við frv. þetta við 3. umr., þess efnis, að samþykki atvinnumálaráðuneytisins þurfi til þess, að skatt megi leggja á þessi fjelög. Annars er jeg í öllu meðmæltur stefnu frv., þeirri, að styðja innlend fyrirtæki, og tel hverja slíka viðleitni góðra gjalda verða. Loks er eitt atriði, sem jeg vildi minnast á áður en jeg lýk máli mínu. Hjer hefir mikil áhersla verið lögð á það, hverjir væru erlendir siðir í þessum efnum, og má vel vera, að það sje mjög gott til leiðbeiningar. En hvers vegna var ekki á þetta minst í öðru máli, sem hjer hefir nýlega verið til umræðu og snerti mjög mikið hag ríkissjóðs! Jeg veit nefnilega ekki til, að nokkursstaðar hafi verið sá háttur upp tekinn að skattleggja ríkisstofnanir, og átt hefi jeg tal um það við kunnuga menn, og vita þeir heldur ekki til, að slíkt viðgangist nokkursstaðar. En þegar það mál var hjer á döfinni, þá var ekki verið að spyrja um, hvort það væri útlendur siður eða ekki.

Pjetur Ottesen Jeg hefi slegist í för með nokkrum hv.þm. og komið fram með eina vatill. við frv. þetta. Hún er um það, að lögð verði ný lína frá Hesti í Borgarfirði að Hóli í Lundarreykjadal. Jeg hefi leitað upplýsinga hjá landssímastjóra um vegalengdina og línustæðið, og hefir hann svarað fyrirspurnum mínum með svohljóðandi brjefi: „Frá Hesti að Hóli í Lundarreykjadal eru 14,5 km., þar af ný stauraröð 13,3 km., að Lundi um 2 km. styttri. Lína að Lundi mun kosta um 12 þús. krónur og um 2000 krónum meira að Hóli. Bygging þessarar línu virðist eigi bundin neinum erfiðleikum.“ Þetta er þá álit landssímastjórans um kostnaðinn við að leggja þessa línu, og er hann, eins og hv.þdm. sjá, ekki ýkjamikill. Þessi brtt. mín miðast við það, að ef línan er lögð til þessa staðar, þá er hún enn framar í dalnum. Þetta er þeim mun nauðsynlegra sem þarna eru bæði mjög slæmir vegir og sveitin afskekt, og því ómetanlegt gagn að geta komið þar við síma. Skal jeg svo ekki orðlengja þetta meira, en vonast til, að hv.þd. taki ekki ver þessari till. en öðrum, sem nú eru fram komnar.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Nefndin hefir tekið þetta frv. til yfirvegunar á ný, svo og jafnframt þær brtt., sem fram komu við 2. umr. og síðar. Nefndin hefir orðið þess vör, að fleiri hv.þm. hafa haft í hyggju að koma fram með brtt., þar á meðal eina um línu frá Seyðisfirði til Loðmundarfjarðar. Að því er þessar brtt. snertir, þá verður nefndin að vísa til nál. síns, en þar leggur hún á móti því, að samþ. nýjar símalínur, án þess að nægur undirbúningur hafi verið gerður og það meðal annars ítarlega rannsakað, hverjar leiðir eigi að fara í hverju einstöku tilfelli, og það þá sjerstaklega athugað, að línur sem seinna kynnu að verða lagðar innanhjeraðs, mættu komast í samband við þær línur, sem nú verði ákveðnar, með sem minstum kostnaði. Þótt landssímastjóri áætli lauslega kostnað slíkra lína, þá er þar um áætlun að ræða, sem ekki verður bygt á að fullu. Slíkar lauslegar áætlanir munu byggjast að mestu á vegalengdinni einni, enda ekki hægt að taka tillit til ýmsra erfiðleika, sem landslag, jarðlag og aðrar ástæður geta haft á kostnaðinn, nema farið sje um línustæðin af þeim, sem áætlunina gerir. Nefndin telur því rjettast, að þær till., sem hjer liggja fyrir, verði ekki samþ., heldur verði málinu vísað til stjórnarinnar, í því trausti, að hún feli landssímastjóra að rannsaka vandlega þessi línustæði við fyrsta tækifæri. Þetta er till. allra nefndarmannanna, að einum undanskildum. Um símalínuna að Núpi vil jeg sjerstaklega geta þess, að mjer er að vísu kunnugt, að auðvelt er að leggja þessa línu og ekki nema um eina leið að ræða. En þar sem ekki kemur til mála, að hún verði lögð á næsta ári, þá telur nefndin rjettast að láta hana fylgjast með hinum og vísa frv., ásamt brtt., til stjórnarinnar.

Sveinn Ólafsson Háttv. þm.N.-Ísf. (JAJ) hefir nú gert grein fyrir niðurstöðu nefndarinnar í stórum dráttum, og af því að jeg gat ekki orðið hinum nefndarmönnunum fyllilega sammála, er rjett, að jeg geri nokkra grein fyrir ástæðum mínum. Jeg er nefndinni sammála um það, að án frekari undirbúnings sje ekki rjett að taka upp þær nýju línur, sem nú er farið fram á, en mjer finst það bæði einarðlegra og drengilegra að halda áfram að fylgja því frv., sem nefndin var einu sinni búin að ljá fylgi sitt. Á jeg þar við símalínuna frá Mýrum að Núpi, sem nefndin hafði komið sjer saman um að mæla með við 2. umr. Að því er snertir hinar brtt., þá þætti mjer betur hlýða að bera fram till. til þál. um að skora á stjórnina að undirbúa þau mál undir næsta þing, en þetta ráð hefir nefndin þó eigi viljað taka upp. Jeg er hræddur um, að ef þannig koma fram till. af handahófi og símakerfið að mun fært út, í vændum um bygingu síðar, að þess verði ekki nógu vel gætt að leggja símalínur fyrst þangað, sem þörfin er allra brýnust, þar sem einangrunin er mest eða svo stendur á, að ilt er að komast í samband við lækni. Verð jeg að líta svo á, að besta lausnin á málinu sje, að stjórninni sje falið það á þennan hátt. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta, en læt mjer lynda, að atkv. skeri úr ágreiningnum milli mín og hinna nefndarmannanna. Jeg býst að vísu við, að meirihl. nefndarinnar sigri, en vildi aðeins með þessu gera grein fyrir afstöðu minni.

Ásgeir Ásgeirsson Þetta frv. hefir sætt næsta einkennilegri meðferð hjá hv. nefnd. Við 2. umr. lagði hún til, að það yrði samþ., en nú vill hún, að því verði vísað til stjórnarinnar. Jeg á mjög erfitt með að finna nokkra fullnægjandi ástæðu fyrir þessum sinnaskiftum hv. nefndar. Úr því hún fjelst á það við 2. umr., að rjett væri að samþ. þessa línu frá Núpi, og að engir verulegir örðugleikar væru þar á, þá var ólíklegt, að örðugleikarnir myndu vaxa nokkuð við 3. umr. Þessi afstaða háttv. nefndar er þeim mun undarlegri, þar sem hv.frsm. hefir lýst yfir því, að þessi lína þurfi ekki frekari rannsóknar við. Mun það einsdæmi, að nefnd hafi snúist svo milli umr., og væri vonandi, að sá siður yrði ekki upp tekinn. Jeg vona nú, að háttv. deild svari þessari tillögu nefndarinnar sem vert er, en geri sig ekki seka í sama hringli. Að endingu vil jeg svo þakka hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) fyrir afstöðu hans í málinu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Út af því, sem hv.frsm. (JAJ) sagði, þá vil jeg taka það fram, að stjórnin mun að sjálfsögðu láta landssímastjóra rannsaka þessi línustæði við tækifæri, - jeg segi við tækifæri, af því að jeg lít svo á, að ekki sje gerlegt að láta fara sjerstakar ferðir til þess eins að rannsaka línustæði eins og þetta, sem svo langt á í land hvort eð er, heldur verði að sæta ferðum, sem falla í öðrum erindum. Annars held jeg, að nýjum línum liggi ekki svo mjög á að komast á símalögin, þar sem búið er að ákveða, að enga línu skuli leggja í ár eða að ári, og á árinu 1926 er þegar búið áð ákveða nokkrar línur, sem ganga skuli fyrir. Jeg skal annars ekki leggjast neitt á móti þessari stuttu línu hv.þm. V.-Ísf., þar sem línustæðið er þegar fullrannsakað og kostnaður lítill. En að því er snertir það hringl hv. nefndar, sem hv.þm. V.-Ísf. kvartaði um, þá vil jeg benda á það, að það hefir oft komið fyrir, að nefnd hafi farið svo að, þegar viðbúið hefir verið, að kostnaðarauka mikinn leiddi af einhverri till., sem nefnd hefir mælt með áður. Kom þetta síðast fyrir nú við 3. umr. fjárlaganna, er hv.fjvn. tók aftur till. um styrkveiting til hrepps nokkurs af því að fram voru komnar beiðnir frá fleiri hreppum, sem nefndin sá sjer ekki fært að verða við.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Hæstv. atvrh. (MG) hefir sýnt fram á það, að nefnd getur af breyttum ástæðum orðið að breyta afstöðu til mála, eins og fjvn. gerði nú nýverið og allar nefndir hafa oftlega gert, og þarf jeg ekki að fara meir inn á það. Annars á jeg bágt með að skilja, hve áfjáðir sumir hv.þm. eru að fá þessar símalínur samþ. nú; höfuðgamanið getur vart orðið annað en að sjá þær á pappírnum, því eins og þegar hefir verið tekið fram, þá getur engin af þessum línum orðið lögð á næsta ári. Meðal annars skortir undirbúning í hjeruðunum, því þau verða að leggja til mestan skerf kostnaðarins. Að því er snertir línuna að Núpi, skal jeg endurtaka það, að nefndin hefði vissulega lagt til, að hún yrði samþ. nú, þar sem aðeins er um eina leið að ræða að því er línustæði snertir, en þar sem nefndin telur fullvíst, að með því að samþ. þessa línu komi fjölda margar aðrar línur, sem nefndin að svo stöddu ekki vill samþykkja að lögleiddar verði, þá verður hún nú af þeim ástæðum að leggjast móti þeirri línu, enda engu spilt um lagningu á línunni, þar sem fullvíst er, að hún verður alls ekki lögð á næstu árum. Hinsvegar ætti hv.flm. að vera fróun í því að hafa skýlaust loforð um fylgi við málið, þegar að því kemur, að til framkvæmda sje undið.

Ásgeir Ásgeirsson Þótt það kunni að vera ástæða til að fresta að taka ákvarðanir um línur, sem ekki hafa verið rannsakaðar, þá er fyrir því ekki meiri ástæða til að fresta því um hinar, sem rannsakaðar hafa verið. Landssímastjórinn veit alt, sem þörf er á, um línuna að Núpi. Ástæður hv.þm. (JAJ) gilda því aðeins brtt., en ekki frv. í sinni upprunalegu mynd. Að því er snertir orð hv.frsm. um það, að stöðin verði flutt að Gemlufalli, þá er það aðeins einni ástæðunni fleira til að hraða þessu máli, því með þessu lengdist fjarlægð Núps frá síma um helming. Hjer stendur auk þess svo á, að nú verður innan skamms sent skip á þessar slóðir með ýmiskonar flutning, og væri því kostnaðarlítið að senda það, sem til símans þarf, með þeirri ferð. Gæti því komið til mála að gera þessa línu innan skamms, ef þá fjárveiting fengist til. Ef það er dregið að koma línunni inn í símalögin, þá verður sennilega miklu dýrara að gera línuna, þegar að því kemur. Jeg sje ekki, að enn hafi komið fram nein skynsamleg ástæða fyrir því, að rjett sje að fresta samþ. frv. Hv. nefnd virðist staðráðin í að samþ. þetta á næsta þingi, en þá sýnist mjer eins gott að gera það í dag, sem annars yrði gert á morgun.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg verð, til þess að fyrirbyggja misskilning út af orðum hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að geta þess, að það er ekkert, sem bendir til þess, að unt verði að leggja þessa línu á næsta ári. Til þess þyrfti fjárveitingu í fjáraukalögunum næst, en jeg efast stórlega um, að fjárveiting í þessu skyni verði þá tekin upp.

Tryggvi Þórhallsson Jeg get talað af kunnugleik um eina af þessum línum, sem hjer er um að ræða, og vildi því leggja til þessara mála. Mig hefir annars furðað á því, sem hjer hefir borið við. Fyrst kemur fram till. um línu, sem er í alla staði vel undirbúin, en þegar komið er að því, að hún verði afgreidd út úr deildinni, þá rignir alt í einu niður öðrum till. um línur, sem eru með öllu óundirbúnar. Jeg get tekið það fram, að jeg hefði haft gilda ástæðu til að koma fram með eina slíka linu af hálfu kjördæmis míns, en mjer datt ekki í hug að gera það, fyrst hún var ekki undirbúin til fulls. Að því er snertir þá línu, sem jeg er kunnugastur, fram Lundarreykjadal, þá skal jeg taka það fram, að jeg efast um, að staðurinn sje rjett valinn.

Línan kemur með því móti lengra fram í dalinn

. Það er rjett, en hún er þar á næsta afskektum stað. Þar væri sneitt hjá þeim stað, Lundi, þar sem allar samkomur sveitarinnar eru haldnar, liggur í miðri sveit og er auk þess kirkjustaður. Þykist jeg og fullviss þess, að þetta sje ekki eindreginn vilji hjeraðsmanna, því jeg hygg, að þeir myndu fremur vilja leggja línuna að Lundi. Jeg vildi aðeins skjóta þessu fram, sem dæmi upp á það, að betra er að slík mál sjeu rannsökuð vel áður en teknar eru ákvarðanir um þau.

Pjetur Ottesen Það hefir verið borið fram af hv.frsm. og síðan af hv.þm. Str., að ekki væri rjett að samþ. símalínur, nema línustæði væru fyrst rannsökuð, og væri því best að vísa þessu máli til stjórnarinnar. Jeg veit ekki, hvort menn hafa veitt því eftirtekt, sem jeg las upp áðan úr brjefi frá landssímastjóra, þar sem hann lýsti yfir því, að þessi lína, sem jeg ber hjer fram, sje ekki bundin neinum erfiðleikum hvað það snertir. Er því frá því sjónarmiði engin ástæða til að vísa þeirri till. til stjórnarinnar. Að því er snertir orð hv.þm. Str., að þessi lína væri óundirbúin, þá veit jeg satt að segja ekki, hvað hann á þar við. Hlutaðeigandi sveitir hafa þó óskað eftir þessu, að málinu vel athuguðu, og hvað þurfum við þá framar vitna við? Hv. þm. Str. sagðist tala af kunnugleik, og kvað Lund aðalsamkomustað dalbúa, og þar væri prestssetur. En jeg vil þá benda hv.þm. á það, að svo verður ekki í framtíðinni, því jörðin hefir verið seld. Að endastöð línunnar sje best komin á Lundi, af því að sú jörð liggi í miðbiki dalsins, en svo sje ekki um þann stað, er nefndur er í brtt., Hól, þá kemur hjer til athugunar, að á Hóli er stöðin mjög miklu hagkvæmari þeim framdalabúum, sem erfiðasta aðstöðu eiga á allan hátt, og svo er, með því að hafa stöðina einmitt þarna, hægt að sameina hagsmuni annara við afnot dalbúa sjálfra af línunni. Undirbúningur þessarar till. er góður og gildur í alla staði. Hitt getur komið til álita síðar, hvort svona langt skuli farið. En um það verður ekki deilt, að fyrir þá, sem framar búa í dalnum og eiga við meiri samgönguerfiðleika að búa, er þó nokkuð betra, að símastöðin sje á Hóli en á Lundi.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil spyrja hv.þm. Borgf., hvort hann geti lagt fram umsögn Lunddælinga um það, hvort stöðin eigi að vera á Hóli fremur en Lundi. Mjer er ekki kunnugt um neina slíka umsögn. Og eg er viss um, að þeir vilja heldur, að hún sje á Lundi, sem í þúsund ár hefir verið miðstöð dalsins.

Pjetur Ottesen Óskir dalbúa ganga eindregið í þá átt að fá símann sem lengst inn í dalinn. En það er nokkru dýrara að leggja símann að Hóli en að Lundi, og af þessari ástæðu gætu þeir sætt sig við Lund sem símastöð, svona til að byrja með. Annars þarf jeg ekki að vera að svara hv.þm. Str. neinu frekar um vilja dalbúa í þessu efni; það fer á milli mín og þeirra, en snertir hann ekkert sjerstaklega, þó hann noti þetta nú sem ástæðu til að reyna að spilla fyrir málinu.

Jón Auðunn Jónsson Ummæli háttv.þm. Str. sanna það, að ekki er vert fyrir hv.þdm. að samþykkja nýjar línur, nema fram hafi farið rannsókn á símasvæðinu, svo trygging sje fyrir því, að öllu sje hagað sem best og notin fyrir almenning sjeu sem mest af línunum, um leið og gætt er allrar hagsýni um kostnað við lagning símanna. Og þó jeg sje kunnugur staðháttum á Vesturlandi, þá er ekki svo um alla. Og mjer er það ljóst, að ef þetta frv. nær fram að ganga í þessari hv. deild, þá mun það taka miklum breytingum hjá hv.Ed. og verða þannig þrætuepli milli deildanna. Og það er þó sannarlega annað þarfara að gera með tíma þingsins en vera nú að karpa um símalínur, sem ekki verða bygðar fyr en eftir mörg ár; þar við bætist, að víða er brýnni þörf á símum en þeim, sem hjer er um að ræða. Háttv. flm. (ÁÁ) sagði, að það stæði sjerstaklega á um símann að Núpi, því það línustæði þyrfti ekkert að athuga, það væri sjálfgefið. En landsímastjóri hefir nú sagt, að hann sæi heldur enga örðugleika á því að leggja línurnar, sem um getur á þskj. 360 og 387. En þetta þarf þó að athuga, bæði hvað lagningar kosta, og eins getur verið um fleiri bæi að ræða, þar sem komið getur til mála, að stöðvarnar sjeu settar. Þetta á þó ekki við um símann að Núpi. Jeg vænti því, að hv.þdm.samþ. till meirihl. samgmn. í þessu máli.

Jón Kjartansson Jeg vil undirstrika þá till. meirihl. samgmn., að málinu verði vísað til stjórnarinnar. Jeg kann illa við það, að verið sje á hverju þingi að samþykkja nýjar og nýjar aukalínur út á andnes og inn í afdali, meðan ekki er búið að ná því aðalmarkmiði að tengja saman höfuðlínurnar, sem eiga að ná í kringum alt land. Hjer má engin hreppapólitík komast að. Jeg get sagt það fyrir hönd minna kjósenda, Skaftfellinga, að þeir hafa að undanförnu látið sjer það lynda, vegna hins örðuga fjárhags, þó dragist að tengja saman aðallínuna sunnanlands. En ef haldið verður svona áfram að heimta hina og aðra smásíma, þá munu þeir áreiðanlega krefjast þess, að aðaltakmarki símalagninganna hjer á landi verði náð sem fyrst, áður en lengra er farið í því að byggja aukalínur. Og eins og nú standa sakir, tel jeg að sjálfsögðu rjettast að vísa þessu frv. til hæstv. stjórnar. Það er alveg þýðingarlaust að vera að samþykkja línur, sem vitanlega verða ekki lagðar fyr en seint og síðar. Því sjálfsagt er, að það gangi fyrir slíkum smálínum að ná aðaltakmarkinu: heildarsambandi símakerfisins hjer á landi.

Jón Sigurðsson Það hefir verið lagt einkennilegt kapp á það af þremur hv.þdm., hv.þm. Str., hv.þm. V.-Ísf. og hv. 1. þm. S.-M., að sýna fram á það, að þessi eina símalína í frv., Núpslínan, eigi fullkominn rjett á sjer, en aðrar ekki. Hún ein sje nauðsynleg og hana eigi að samþykkja, en vísa hinum til hæstv. stjórnar. Þetta gefur mjer ástæðu til þess að athuga það nokkru nánar, hvaða ástæður það sjeu, sem mæla svo sjerstaklega með þessari línu, fremur öllum öðrum. Jeg hefi ekki heyrt neina aðra ástæðu færða fram en þá, að þarna sje skóli og fjölmenni saman komið á þessum stað. En það útilokar ekki, að aðrir hafi eins mikinn rjett til síma, eða meiri auk heldur. Það má líka benda á það, að þetta línustæði hefir ekki verið rannsakað fremur en ýms önnur, sem nefnd eru í brtt. við þetta frv. Þó hv.þm. V.-Ísf. segi, að kunnugir menn viti, að ekki sje um aðra leið að ræða en þá, sem gert er ráð fyrir í frv. hans, þá þykir þessum sömu hv.þm. slík umsögn kunnugra ekki nægileg, a. m. k. ekki, þegar um aðrar línur er að ræða, og er þá ljóst, af hverjum toga slíkur málaflutningur er spunninn. Aftur hefi jeg ákveðin ummæli landsímastjóra fyrir því, að ekki sje um aðra leið að ræða fyrir símalínu þá, sem jeg hefi borið hjer fram með brtt. minni við þetta frv. Og jeg vil skjóta því undir dóm hv. deildar, hvort ekki sje eins þarft og nauðsynlegt að koma heilu, allfjölmennu sveitarfjelagi í samband við umheiminn, og þó fyrst og fremst í samband við lækni, sem annars er mjög erfitt að ná til að vetrarlagi, eins og að leggja síma handa þessum skóla. Jeg skal að endingu geta þess, að þótt óskir um þennan síma liggi ekki fyrir í þingmálafundargerðum, þá hafa þær verið fluttar á almennum sveitarfundi, og óskað eftir því, að línan yrði nálega helmingi lengri en hjer er gert ráð fyrir, því eins og jeg tók fram við 2. umr., vildi jeg af fjárhagsástæðum ekki fara fram á meira en að línan næði aðeins yfir heiðina, eða stystu leið til þess að hún gæti komið Skagamönnum að notum. Jeg er ekki með þessu að mæla á móti Núpslínunni. En jeg þykist hafa sýnt fram á, að það nær ekki nokkurri átt að staðhæfa, að hún sje eina línan af þeim, sem hjer ræðir um, sem eigi rjett á sjer.

Sveinn Ólafsson Jeg mun ekki tefja umræður mikið að sinni. En jeg verð að taka það fram hversvegna jeg hallaðist á sínum tíma að því að mæla með línunni frá Mýrum að Núpi. Eins og öllum er kunnugt, er á Núpi alþýðuskóli Vesturlands, stofnun, sem hjeraðsbúum er ant um, og mjer fanst þessi skóli illa settur án símasambands við umheiminn. Jeg býst við því, að samband hafi svipaða þýðingu fyrir þennan skóla eins og t. d. bændaskólana og Eiðaskóla. En þeir skólar hafa allir fengið símasamband, og það hefir verið kept að því, mjög eindregið, að koma þeim í það samband. Auk þess er þessi leið að Núpi örstuttur spölur og kostnaður við lagninguna því lítilfjörlegur. Af því að þarna er aðalmentastofnun hjeraðsins, þá er líklegt, að hjeraðsbúar mundu, svo sem dæmi eru til úr öðrum hjeruðum, ganga að því að leggja sjálfir fram meira fje en áskilið er hjeruðunum við venjulegar símalagningar, til þess að fá línuna bygða sem fyrst. Það hefir komið fyrir, að hjeruðin hafa lagt fram stundum 2/3 kostnaðar og stundum meira, þegar líkt hefir staðið á og hjer, er um örlitla vegalengd er að ræða. Mjer þykir ekkert ólíklegt, að þessi lína geti orðið bygð á næsta ári. Það er sem sje til á fjárlögum dálítil upphæð til viðgerða og efniskaupa. Og af þessari upphæð hefir stundum verið varið nokkru fje til nýbygginga, þegar sjerstaklega hefir staðið á og hjeraðsbúar hafa viljað leggja mikið kapp á að fá línu bygða. Þannig gæti þessi lína komið fljótt upp, án teljandi kostnaðar fyrir ríkissjóð, ef hæstv. stjórn vildi styðja hjeraðið til þess. Jeg legg áherslu á það, að það er meiri ástæða til þess að samþykkja þessa línu en aðrar þær línur, sem hjer hafa verið nefndar, og þær ástæður hefi jeg talið og þarf ekki að endurtaka neitt af þeim. En jeg vil endurtaka það, sem hjer hefir verið sagt um hinar aðrar línur, sem hv.þdm. hafa borið hjer fram, að rjett er, að stjórnin athugi þær og búi málið í heild sinni betur undir en ætla má, að hjer sje gert. Þörfin er vitanlega misjöfn fyrir símasamband, og það er enganveginn víst, að fult tillit sje tekið til brýnustu þarfanna í þessum brtt.hv.þm.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg vil þakka hæstv. atvrh. (MG) fyrir það, hve vel hann hefir tekið þessu frv. fyrir sitt leyti, en jafnframt skal jeg geta þess, að jeg taldi ekki neina vissu fyrir því, að Núpslínan yrði bygð árið 1925, heldur aðeins möguleika. Mjer er kunnugt um það, að áhugi hjeraðsmanna er svo mikill í þessu efni, að þeir vilja talsvert á sig leggja. Og þar sem um svo stutta leið er að ræða, þá er þeim ekki ókleift að leggja sjálfir fram svo mikið, að kostnaðurinn verði hverfandi fyrir ríkissjóð. Jeg veit til þess, að í sumar verður lögð stutt lína á ríkiskostnað, sem ekki stendur á fjárlögum. En eins og hv. 1. þm. S.-M. benti á, er til liður í fjárlögunum, sem ef til vill mætti verja í þessu skyni, þar sem er ekki um að ræða nema örfá þús. kr. Jeg bið hv.þdm. sjerstaklega að gefa því gaum, að hjer er um að ræða unglingaskóla, sem er mjög ódýr landinu. Og það er eini alþýðuskólinn, sem ekki hefir símasamband, að Hvítárbakkaskólanum undanteknum. Símasamband er ekki aðeins þeim til hagræðis, sem eiga heima á staðnum, heldur þeim öllum, sem eiga börn eða skyldmenni í skólanum, og ekki síst þeim. Þetta er því ekki hagsmunamál Núps eins, heldur alls Vestfjarðakjálkans. Jeg mun nú ekki eyða fleiri orðum um þetta mál, en það verð jeg að segja, að ólíkri meðferð sætir Staðarfell og Núpur, ef þetta frv. verður felt. Heim á Staðarfell var lagður langur sími, í því tilefni, að þar yrði seinna settur skóli, sem þó sennilega kemur seint. En á Núpi er skólinn þegar starfandi og hefir starfað mörg ár, en margfalt ódýrara er að leggja þangað síma. Jeg óttast ekki, eins og hv.þm.N.-Ísf., að hv.Ed. muni bæta svo mjög mörgu inn í frv., er það kemur til hennar, enda má þá slátra þeim breytingum hjer í þessari hv. deild seinna. Jeg sje því ekki fremur en áður neina ástæðu móti því, að frv. sje samþ.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg hefi skilið þingið svo, að tilætlun þess sje sú, að ekki verði bygðar neinar nýjar símalínur næsta ár. Og jeg held, að jeg hafi skilið það rjett. Hv. þm. V.-Ísf. hefir því enga ástæðu til þess að búast við því, að þessi lína verði tekin út úr, þó hún verði ekki dýrari en svo, þar sem, eins og hv.þm. (ÁÁ) veit, margar línur bíða enn óbygðar, sem þó hafa verið ákveðnar og samþyktar fyrir mörgum árum. Hv. 1. þm. S.-M. talaði um það, að stundum hefði verið klipið af ákveðnum lið á fjárlögunum til líkra þarfa. Jeg skal ekki neita því, að það hafi verið gert. En jeg ætla ekki að láta slíkt koma fyrir, því það er brot á tilætlun þingsins með fjárlögunum. Hv. þm. V.-Ísf. mintist á Staðarfellssímann, að hann hefði verið lagður án heimildar þingsins. Jeg mun ekki ljá mitt samþykki til þess, að slíkt verði endurtekið. Þá talaði einhver um það, að byggja ætti síma í sumar. Mjer er ókunnugt um það, og það hefir ekki verið ákveðið síðan jeg tók við stjórn, en hv. 2. þm. Rang. (KlJ) getur ef til vill upplýst um þetta.

Mjer er ekki kunnugt um það.

Fyrst hvorki jeg eða hv. 2. þm. Rang. (KlJ) vitum um þessar nýbyggingar símalína, getur þetta ekki verið nema Gróusaga.

Fjármálaráðherra (JÞ): Hæstv. atvrh. (MG) hefir raunar tekið af mjer ómakið, en þó vildi jeg minnast dálítið frekar á símalagningu í sumar, án heimildar í fjárlögum, sem hjer hefir orðið að umtalsefni. Jeg vil í þessu sambandi geta þess, að eitt mitt fyrsta verk sem ráðherra var að ávísa 123 þús. kr. til símalagninga árið 1923. En það ár voru heimilaðar til slíkra framkvæmda 20 þús. kr. á fjárlögum. Og jeg vildi mega óska þess, að sá, sem verður fjrh. eftir 12 mánuði hjer frá, þurfi ekki að verða fyrir slíku. Það er því betra fyrir hv.þm. V.-Ísf. að búast við því, að ekki verði eytt meiru fje til síma en veitt er á fjárlögum, nema þá til óhjákvæmilegs viðhalds og starfrækslu.

Hákon Kristófersson Þetta mál hefir nú verið skýrt svo rækilega, að jeg þarf þar engu við að bæta. Þó vil jeg undirstrika það, að þó eitthvað verði samþykt af þeim línum, sem á frv. standa, þá kemur ekki til nokkurra mála að þær verði lagðar á næstu árum, svo að því leyti er hjer um pappírslög að ræða. En í sambandi við ummæli hv.þm. V.-Ísf. um það, að setja ætti skóla að Staðarfelli, þá er mjer ekki kunnugt um, að svo hafi verið ákveðið. Og ef þetta á að skilja þannig, að hjer sje átt við skóla fyrir Vesturland, sem reistur sje fyrir gjöf frú Herdísar Benedictsen, þá mótmæli jeg því. Hvorki þing nje stjórn hafa nokkra heimild til þess að setja þennan skóla á stofn að Staðarfelli nje annarsstaðar með því að blanda gjöf frú Benedictsen saman við aðrar óskyldar gjafir.

Frsm. meirihl. (Jón Auðunn Jónsson) Það mun óhætt að fullyrða, að gengismálið sje það mál, sem nú á tímum veldur öllum hugsandi mönnum áhyggjum. Menn greinir, eins og kunnugt er, mjög á um það, hverjar sjeu orsakir lággengisins. Í flestum löndum hafa sjerfræðingar á fjármálasviðinu og lærðir hagfræðingar um árabil leitast við að leysa gátu þess og finna meðulin við því, og miklu fje og miklum starfskröftum hefir verið varið til þessara rannsókna, en niðurstöðurnar orðið næsta misjafnar. Það, sem þó má telja að hafi unnist á við allar þessar athuganir, er það, að menn hafa sannfærst um, að orsakir lággengisins sjeu margar og mismunandi í hinum ýmsu löndum, og að þar af leiðandi sje ekkert eitt ráð einhlítt við þessu meini. Það er þó talið nokkurnveginn sannað, að í flestum löndum sjeu þrjár höfuðorsakir lággengisins, og sem ráða þurfi bót á, ýmist hverri út af fyrir sig eða í sambandi hverja við aðra: 1. Ógætileg seðlaútgáfa. Að ofmikil seðlaútgáfa, einkum lítt gulltrygðra seðla, leiði til lággengis, mun nú alstaðar viðurkent, og í flestum löndum hafa einhver ráð verið fundin til þess að koma í veg fyrir ótakmarkaða seðlaútgáfu. 2. Halli á ríkisbúskapnum og þar með aukning á skuldum bæjar- og sveitarfjelaga. 3. Óhagstæður greiðslujöfnuður við útlönd eða að útfluttar vörur og verðmæti nægi ekki til borgunar á innfluttum vörum ásamt afborgunum og vöxtum af erlendum skuldum. Tvær fyrstu orsakimar, sem jeg hefi bent á, þurfa að leysast í sambandi hvor við aðra. Skal þetta skýrt í fám orðum. Til þess að seðlaútgáfan geti færst niður, verður að viðhafa nauðsynlegan sparnað í ríkisbúskapnum yfirleitt, fyrst að því er ríkissjóðinn snertir og einnig að því er við kemur bæjar- og sveitarsjóðum, og ástæðan er sú, að ef ríkisbúskapurinn er rekinn í stærri stíl og með meira fje en nauðsynlegt er í þrengstu merkingu, þá hlýtur hann annaðhvort að taka rekstrarfje frá atvinnuvegum landsmanna eða að leiða til meiri seðlaútgáfu en nauðsynlegt og holt er. Á árunum 1918–21 er sannanlegt, að leyfð hafi verið of mikil seðlaútgáfa, af því að ríkissjóður var ávalt í fjárþröng og stjórnin þessvegna samþykt seðlaaukningu, til þess að fá lán hjá bönkunum. Nú síðustu tvö árin hefir ríkissjóður tekið 3½ miljón króna lán, og bæjarfjelögin líklega um 1½ milj. kr. lán í bönkunum hjer, mest í Landsbankanum. Þessar stóru lántökur hins opinbera hafa dregið svo úr getu bankanna til að veita lán til atvinnuveganna, að mjög víða hafa stöðvast nauðsynlegar framkvæmdir á því sviði. Af þessum dæmum vona jeg, að hv.þdm. verði ljósar þær afleiðingar, sem ógætileg stjórn á fje ríkissjóðs og bæjarfjelaganna hafi beint á gengi íslensku krónunnar, auk þeirra óbeinu afleiðinga, sem það einnig hefir á þjóðarhaginn yfirleitt, svo sem t. d. í hækkandi sköttum til ríkis og bæjarsjóðs. Þá er það greiðslujöfnuðurinn við útlönd. Hjá okkur þýðir þetta út- og innflutningur, en hjá öðrum þjóðum getur verslunarjöfnuðurinn verið hagstæður, þrátt fyrir það, þó útflutningurinn sje minni en innflutningurinn. Ýmsar þjóðir hafa sem sje aðrar tekjur, t. d. af skipastól sínum og eignum erlendis, sem jafnað geta verslunarmismuninn. Afkoma ríkissjóðsins og bæjarsjóðanna getur haft áhrif á verslunarjöfnuðinn, ýmist með því að stofna beint til skulda erlendis, eða með því að stofna til skulda við innlenda banka og þar með knýja þá til lántöku erlendis. Þær eru margar og örlagaþrungnar afleiðingarnar af skuldasöfnun ríkis- og bæjarsjóðanna. Eins og komið er hjá okkur, þá er það ekki nægilegt, að við höfum eins mikið verðmæti í útfluttum vörum og innfluttum. Útfluttar vörur þurfa, að mínu áliti, að vera minst 6 milj. kr. meiri árlega nú í nokkur ár. Jeg geri ráð fyrir, að til vaxta og samningsbundinna afborgana af erlendum skuldum þurfi 3½ miljón árlega, og að útlendingar selji eða verki hjer afla, umfram það, sem þeir greiða í vinnulaun, um 2½ miljón árlega, en þær útflutningsvörur eru taldar með okkar útflutningsvörum í verslunarskýrslunum. Náist ekki þessi nauðsynlegi greiðslujöfnuður við útlönd, er óhugsandi að gengið lagist. Nú sem stendur er fult útlit fyrir, að þetta náist, en þó er sjálfsagt að gera þær ráðstafanir, sem hægt er, til þess að hjálpa og styðja gengið á íslensku krónunni. Það er enginn minsti vafi á því, að öll ofeyðsla, eða eyðsla umfram þarfir, og framkvæmdir, sem ekki gefa af sjer beinan arð, hjálpa til að halda við lággenginu, ekki síst, ef þessi eyðsla er framkvæmd af hinu opinbera. En hitt verður líka að játa, að eyðsla einstaklinganna, þó hún sje í smærri stíl, styður líka að lággenginu. Af þessum ástæðum er það, að sjálfsagt virðist, fyrst og fremst, að reyna að takmarka útgjöld ríkissjóðs, þar næst eyðslu bæja-, sýslu- og sveitarfjelaga, og þá eyðslu einstaklinganna, eftir því sem hægt er að koma því við. Mjer þótti leitt að heyra það, er einn háttv.þm., 2. þm. Rang., hjelt því fram hjer í deildinni fyrir nokkru, að bæja-, sýslu- og sveitarfjelögin ættu að vera ein um sínar athafnir, og ríkisvaldið ætti ekki að skifta sjer af framkvæmdum þeirra á neinu sviði. Það er nauðsynlegt, að ríkisvaldið hafi líka auga með, hverju fram vindur í fjármálum, einkum hinna stærri bæjarfjelaga. Því að ef þau geta ekki staðið straum af skuldum sínum, þá er flúið til ríkissjóðs. Og við vitum líka, að öll stærri lán eru vanalega fengin með ábyrgð ríkissjóðs. Jeg skal minna á, að ríkið hefir nú þegar ábyrgst lán fyrir Reykjavík og aðra kaupstaði, sem nema um 6 milj. kr., og geti þessi bæjarfjelög ekki staðið í skilum, verður ríkissjóður að hlaupa undir baggann, og hann mun mjög nýlega hafa neyðst til að greiða um 30 þús. danskar kr. fyrir eitt bæjarfjelagið, Hafnarfjörð. Af þessum ástæðum, og að gefnu tilefni, vil jeg hjer með lýsa því yfir, að sú er mín skoðun, að jeg teldi það óverjandi, að bæja-, sýslu- og sveitarfjelög væru látin algerlega einráð um fjármál sín. Auðvitað ætlast jeg ekki til, að ríkisvaldið grípi inn í bráðnauðsynlegar framkvæmdir í smærri stíl og dagleg störf þessara stofnana - síður en svo. Þá er það eyðsla einstaklinganna. Það er altaf viðkvæmt mál, þegar taka á fram fyrir hendur manna um það, hvers þeir neyti eða ekki, hvað þeir nota til daglegra þarfa eða ekki. En á tímum eins og þessum, þegar ekki virðist vera hægt að komast af án þess að taka eitthvað í taumana, hvað snertir eyðslu einstaklinganna, þá verður að gera það. Af þeim þrem ástæðum, sem jeg held að sjeu fyrir lággenginu, þá höfum við að miklu leyti ráðið bót á einni, þ. e. seðlaútgáfunni. Nú er verið að leggja grundvöllinn að því að ráða bót á annari, þ. e. stöðva tekjuhalla ríkissjóðs, og þá er sú þriðja, eða verslunarjöfnuðurinn, eða öllu heldur greiðslujöfnuðurinn við útlönd, og við viljum líka ráða bót á honum. Það mun nú hafa vakað fyrir flestum hv.þm., þegar þeir komu til þings í vetur, að þeir yrðu að takk til allalvarlega ráðstafana í því efni. En af því að orsakirnar og meðulin við þeim verða að haldast í hendur, verður að gjalda varhuga við því að rífa ekki niður á öðrum stað það, sem bygt er upp á hinum. Eins og öllum hv.þdm. er kunnugt, þá eru megintekjur ríkissjóðs bygðar á aðflutningsgjaldi eða tollum, beint eða óbeint. Um helmingur tekna ríkissjóðs byggist beint á aðflutningsgjaldi. En óbeint fær ríkissjóður meir en hálfar tekjur sínar á þann hátt. Því bæði eru tekjur af ríkiseinkasölunni runnar af innfluttum vörum, og eins er mikill hluti tekjuskattsins tilkominn af verslunararði, og þar með innfluttum vörum. Af þessari ástæðu hygg jeg, að ekki sje hægt að ganga eins langt í því efni að hefta innflutning á erlendum vörum eins og jeg og ýmsir fleiri óskuðu í upphafi. Því ríkissjóður mundi við það missa tryggustu og mestu tekjurnar. Sjerstaklega líka, þegar svo stendur á, að nauðsynjavörur eru lágt tollaðar og jeg held, að fæstir myndu vilja ganga lengra inn á þá braut að tolla þær til muna hærra. Jeg tel víst, og er þess fullviss, að flestir hv.þdm. gengu nauðugir að verðtollsfrv., sem samþ. var hjer fyrir nokkru, þó það tæki ekki mikið til nauðsynlegustu hluta, sem almenningur notar. En menn sáu þörf ríkissjóðs til að losna við tekjuhallann og koma jöfnuði á, og þar sem hagur ríkissjóðs stendur í nánu sambandi við gengið, verður að hafa fulla hliðsjón af ástæðum hans, og athafnir þingsins í haftamálinu hljóta því að miðast talsvert mikið við þessa stórmiklu þörf ríkissjóðs. Þá er önnur hlið á haftamálinu, sú, sem snýr að almenningi. Menn verða aldrei á einni skoðun um það, hver áhrif innflutningshöft hafa fyrst og fremst á verslunarjöfnuðinn, og eins á hag almennings. Jeg hygg, að þó minna sje gert að innflutningshöftunum en hugsað var í þingbyrjun, þá bæti það þó verslunarjöfnuðinn, en engum getum þarf að leiða að því, að höftin eru altaf til óþæginda fyrir almenning, en þó mest í svip, því menn finna ýmsar leiðir til að bæta út óþægindunum, þegar frá líður. En hitt er víst, að þeir, sem versta afkomu eiga á þessu landi, kaupstaðabúar og þeir, sem eiga heima í sjávarþorpum, verða harðast úti af innflutningshöftunum, og jeg hygg, að því verði ekki neitað, að þeir verði verst úti, sem erfiðast eiga. Þetta á við, ef innflutningshöftin eru mjög yfirgripsmikil, en ef þau ná aðeins til óþarfavarnings eða þess, sem að mestu leyti má án vera, þá snerta þau mest þá, sem besta getu hafa og geta veitt sjer meira en þeim er nauðsynlegt. Upp á móti þessum óþægindum vegur það, að með innflutningshöftunum er að minsta kosti stigið eitt spor í þá átt að bæta úr lággenginu. En jeg hygg, að innflutningshöftin verði altaf að meira eða minna leyti, ef þau eiga að vera ráð til viðreisnar genginu, að miðast við tekjuþörf ríkisins og ástand ríkissjóðs. Frv. það, sem hjer liggur fyrir hv. deild, um að banna innflutning á erlendum varningi, er að miklu leyti miðað við ónauðsynlegan varning. Það af nauðsynjavörum, sem í frv. er lagt til að bannað verði, vilja flm. veita undanþágur fyrir. Þó eru auðvitað nokkrar vörutegundir þar taldar, sem ágreiningur yrði um, hvort banna ætti eða ekki. Jeg veit, að öllum kemur saman um að banna innflutning á vörum, sem ekki eru nauðsynlegar; jeg hefi ekki heyrt neina rödd á hinu háa Alþingi á móti því. En menn greinir á um það, hvað langt skuli farið í því að hefta innflutning á vörum, sem taldar eru nauðsynlegar, og um það, hverjar þær sjeu, eru skoðanirnar víst jafnmargar og mennirnir. Þarfirnar eru líka misjafnar á ýmsum stöðum. Í landssveitunum mun hægt að komast af, án þess að brúka neitt til muna af erlendum varningi annað en kornvöru, sykur og ýmiskonar áhöld. En í sjávarþorpunum víkur þessu alt öðru vísi við. Þar er nauðsynlegt að brúka margfalt fleiri erlendar vörur, sjerstaklega fatnaðarvöru. Aðalágreiningurinn er um formið á framkvæmd haftanna. Við, sem höfum ritað undir álit meirihl., teljum best, að stjórnin hafi algerlega framkvæmdina á hendi. En hv. minnihl. vill aftur á móti setja lög, sem skilgreina og tiltaka, hverjar vörutegundir eru bannað. Jeg, og við í meirihl., erum nú hræddir um, að erfitt sje að ákveða með lögum allar vörutegundir, sem nauðsyn er á, eða verður að flytja inn, og þá ekki síður, hvað banna þarf, þegar framkvæmd laganna sýnir sig. Fyrst er það, að maður getur búist við, að bannvörurnar komi inn í landið í breyttri mynd, þ. e., að það sjeu sömu vörurnar að efni til, en með öðrum nöfnum og öðruvísi tilbúnar. Þessu er miklu auðveldara að afstýra, ef framkvæmdin er í höndum stjórnarinnar og hún getur gefið út reglugerð og breytt henni eftir þörfum. Auðvitað álít jeg, að tíðar breytingar sjeu ekki æskilegar. Eins er það okkar álit, að stjórnin verði að hafa til hliðsjónar tekjuþörf ríkissjóðs og fleiri ástæður, sem geta komið til greina, og er hægra fyrir stjórnina að mæta þeim með reglugerð en lögum, sem ekki er hægt að breyta á milli þinga. Hv. minnihl. vill komast hjá þessu, með því að láta landsverslunina versla með þær vörur, sem nauðsynlegt væri að undanþiggja banni, og að hún sjái um úthlutun þeirra til landshlutanna. Við teljum þetta fyrirkomulag alveg ótækt, því bæði þyrfti að auka starfskrafta við landsverslunina og setja þangað menn með sjerþekking á vefnaðarvöru, og ef til vill fleiru, og þó það yrði gert, þá er fyrirsjáanlegt frá upphafi, að um mikil mistök yrði að ræða og megna óánægju. Og það er ekki hugsanlegt, að þó um 1 eða 2 sjerfræðinga væri að ræða, að þeir gætu ráðið svo úr þessu sem þörfin krefði. Því sama vörutegundin þyrfti að vera breytt eftir staðháttum. Það væri ekki til neins að flytja eins dýr efni til fátækra verstaða og hingað til höfuðstaðarins, jafnvel þó um algengar vörur, t. d. tvistau og ullartau væri að ræða. Svo teljum við ekki rjett að binda meira fje í versluninni en nú er. Jeg vona, að ekki verði lengur um það deilt, að lögin frá 8. mars 1920 gefi stjórninni næga heimild til að hefta innflutning á vörum, eftir því sem nauðsynlegt er. Menn hafa deilt um það á fyrverandi þingum og eins nú, en jeg hygg, að deilunni sje lokið með reglugerð þeirri, sem fyrv. stjórn gaf út í síðastliðnum mánuði, og ekki hefir verið átalin af hinu háa Alþingi. Jeg skal ekki fara út í einstök atriði frv. fyrri en hv.frsm. minnihl (HStef) hefir mælt fyrir frv. Meirihl. fjárhagsnefndar, að undanskildum einum nefndarmanna (JakM), leggur til, af öllum þeim ástæðum, sem jeg nú hefi fært fram, að frv. verði afgreitt með þeirri rökstuddu dagskrá, sem við berum fram á þskj. 304.

Frsm. minnihl. (Halldór Stefánsson) Það hefir dregist nokkuð, að mál þetta kæmi til 2. umr., sumpart af ástæðum, sem kunnar eru frá umr. um verðtollsfrumvarpið, og svo af öðrum ástæðum, sem ekki þýðir að tala frekar um, en flestir munu skilja. Það kom brátt í ljós í nefndinni, að menn voru meira og minna sammála um, að gagnlegt væri að setja einhver höft á innflutning erlends varnings til landsins. En skoðanir manna skiftust aftur á móti um hitt, hversu víðtæk höftin skyldu vera og í hverju formi. Komu fram aðallega tvær skoðanir um það, í hverju formi höftum skyldi beitt, önnur vildi fara hátollaleiðina, en hin kaus fremur bann á innflutningi. Nú varð það að samkomulagi í nefndinni, að báðar leiðirnar skyldu farnar. Þessvegna bar nefndin í heild fram verðtollsfrv., og var svo frá því gengið, að formlega þurfti það engan veginn að reka sig á hreint aðflutningsbann. En þegar að því kom að ákveða, hvernig bannið skyldi framkvæmt, þá skiftust skoðanir nefndarmanna aftur, og fram komu enn tvær stefnur. Önnur var sú, að þingið ætti að ráða formi bannsins, ráða því, hvað bannað yrði að flytja til landsins og hvað ekki. Hin stefnan vildi fela hæstv. stjórn að ákveða þetta samkv. heimildarlögum frá 8. mars 1920. Mun jeg víkja að þessu atriði síðar, en fyrst drepa örlítið á brtt. okkar minnihl. nefndarinnar. Það er þá fyrst að segja, að við 1. gr. frv., upptalningu þeirra vörutegunda, sem skulu bannaðar, höfum við gert þær brtt. ýmist að fella úr eða bæta við. Þó höfum við meira gert að því að fella úr, og var það gert til að sveigja til, ýmist fyrir almenningsálitinu eða verðtollslögunum. Ætti frv. með þessum breytingum að vera aðgengilegra fyrir þá, sem þótti of langt gengið upphaflega. Önnur brtt. okkar er sú, að heimila landsverslun að flytja inn bannvörur, ef brýn nauðsyn kynni að reka til þess að einhverju leyti. Og brtt. II og III á þskj. 310 miða að því að tryggja hæfilegt verðlag á þeim bannvörum, sem fyrir kunna að liggja í landinu. Þessar till. eru einnig fluttar til samkomulags og í samræmi við þær mótbárur, sem frv. hefir sætt. Mun jeg smámsaman geta þessara brtt. nánar, en vil nú víkja nokkrum orðum að brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) á þskj. 212. Brtt. hans við 1. gr. getur ekki samrýmst tillögum okkar minnihlutamanna, og teljum við rjettara að samþ. okkar brtt. Um hinar brtt. hans er það að segja, að þær ganga í þá átt að girða fyrir of hátt verðlag, og fæ jeg því ekki betur sjeð en að þær sjeu samræmanlegar við þær brtt. okkar, sem jeg mintist á áðan, og stefna til hins sama. Munum við því ekki leggjast á móti brtt.hv.þm. (SvÓ), nema þeim, sem snerta 1. gr. Þær eru sumpart öryggi gegn háu verðlagi og sumpart fara þær fram á tekjuauka fyrir ríkissjóð. Mun eg þessu næst fara nokkrum orðum um hinar almennu mótbárur, sem fram hafa komið gegn frv. Við 1. umr. var strax bent á það, að ef frv. væri samþ., rýrðust tekjur ríkissjóðs eigi alllítið. Þessu verður ekki mælt í móti, en til þess að bæta ríkissjóði hallann gengum við að verðtollsfrv. Og þar sem það mun gefa ríkissjóði a. m. k. helmingi meiri tekjur en rýrnunin samkv. þessu frv. getur numið, þá er sú ástæða ekki lengur fyrir hendi. Þá var það sagt við 1. umr., að frv. væri árás á kaupmenn. Frá okkar hálfu, flutningsmanna, er ekki um neina slíka árás að ræða. Ef að frv. er árás, þá mætti ef til vill segja, að það væri árás á það verslunarform, sem hjer hefir lengi staðið og hefir þá annmarka, að í skjóli þess hefir vaxið óhæfilegurfjöldi kaupmanna, og að í skjóli þess hefir ennfremur verið flutt inn og haft á boðstólum óforsvaranlega mikið af alóþörfum varningi, sem engum er til gagns. Það má líka kanske segja, að frv. sje árás á það afskiftaleysi, að vilja ekki ráða bót á þessum annmörkum. Nei, frv. er engin árás á kaupmenn þessa lands, heldur er það borið fram af þjóðhagslegum ástæðum. Þó að frv. þetta hafi enn ekki verið mikið rætt í þinginu, þá hefir verið talsvert um það rætt, bæði nær og fjær, síðan það var borið fram. Hefir mönnum því gefist tækifæri á að kynnast þeim mótbárum, sem komið hafa fram gegn því, og vil jeg nú minnast dálítið á hinar helstu þeirra. Það hefir verið sagt, að frv. geti ekki náð tilgangi sínum, vegna þess, hversu mjög slík lög, bannlög, yrðu brotin. Þessvegna væri mjög varhugavert og tilgangslítið að samþykkja það, þar eð það aðeins ylli fleiri lögbrotum og meiri siðspillingu. Það er einkennilegt við þessa mótbáru gegn frv., að hún er einkum borin fram og haldið á lofti af þeim mönnum, sem best ganga fram í því að halda hlífiskildi yfir kaupmönnum. Því ef að þessi ummæli væru á rökum bygð, þá lýsa þau því vantrausti á heiðarleik kaupmanna yfirleitt, að jeg fyrir mitt leyti vil vísa þeim á bug. Við teljum kaupmenn yfirleitt svo vel hugsandi og heiðarlega borgara þjóðfjelagsins, að ekki sje rjett að hafna frv. af þessum ástæðum. Auðvitað kynnu slík bannlög að verða brotin eitthvað lítilsháttar, en ekki dugar að setja það fyrir sig, ef að heildarárangrinum verður að öðru leyti náð. - Annars ætti þessi ótti við lagabrot að gilda engu síður um verðtollinn en um bann á innflutningi, og verður því ekki sjeð, að þeir, sem hiklaust samþyktu þann toll, hafi nokkra ástæðu til að leggjast á móti þessu frv. - af hræðslu við lagabrot. Og eins og hv. 2. þm. Rang. (KlJ) tók rjettilega fram í umræðunum um verðtollsfrv. hjer á dögunum, þá er það tollalöggjöfin, sem hefir kent mönnunm að smygla vörum inn í landið og orðið þar nokkurskonar forskóli lögbrota, ef þau er nokkuð verulega að óttast. Það er því alveg ástæðulaust að gera mun á hættunni á lagabrotum, þegar um tolllög, og allra helst hátollalög, er að ræða annarsvegar, en hinsvegar bannlög, enda er gert ráð fyrir auknu eftirliti vegna verðtollsins. Strandlengjan er hin sama, og jafnerfitt að gæta tolllaga sem bannlaga. Hvötin til að brjóta er jafnrík, og jafnvel enn ríkari að brjóta tolllög, og er auðveldara að dylja þau brot. Þá hefir það verið borið fram gegn þessu frv., að það leiddi af sjer dýrtíð í landinu, ef það næði fram að ganga. Þessi mótbára er ástæðulítil, einkum þegar þess er gætt, að frv. sjálft, og brtt. okkar, setja skorður við því, að svo geti orðið, með ákvæðunum um verðlagsnefnd og sölubann á þær verslanir, sem gera sig sekar í því að selja óhæfilega dýrt. Jeg skal geta þess, að hugmyndin um sölubann er komin frá tveim frúm hjer í bænum, sem komu á fund okkar fyrir hönd einhvers kvenfjelags, skildist mjer, og ræddu við okkur um frv. á mjög skynsamlegan hátt, enda þótt þær væru okkur ekki sammála um einstök atriði. - Loks hníga brtt.hv. 1. þm. S.-M (SvÓ) einnig í þá átt að tryggja sanngjarnt verðlag á vörum í landinu, þó að frv. verði samþykt. Verð jeg að segja, að ekki er síður ástæða til að vera hræddur við óhæfilegt verðlag í skjóli verðtollslaganna, en þó að þetta frv. nái fram að ganga með breytingum okkar. Þá kem jeg að þeirri mótbáru gegn frv., að vöruskortur verði í landinu, ef það verður að lögum, því að það gangi ef langt í því að banna innflutning. Um þetta atriði má lengi deila. En jeg hefi þegar vikið að því, að við höfum, með brtt. okkar við 1. gr., sveigt talsvert til fyrir þessari skoðun, þar sem við höfum slept ýmsum vörutegundum, sem bannaðar voru í frv. upphaflega. Ennfremur eru til í landinu allmiklar birgðir þeirra vörutegunda, sem banna skal innflutning á samkv. till. okkar. Og þar sem ætlast er til, að bannið standi aðeins í 3 ár, má ætla, að þær endist langdrægt, svo að enginn skortur verði á algerlega nauðsynlegum varningi. Loks má benda á það, að við höfum í landinu mikið af innlendu efni, sem nota má - og nota á betur en tíðkast hefir síðustu árin. Og þetta er eitt hið veigamesta atriði í sambandi við þetta frv., að það á að laða menn og leiða og jafnvel knýja til að nota betur þau efni, sem til eru í landinu. En þrátt fyrir það, þó að við óttumst ekki vöruskort, þá leggjum við samt til, að heimila stjórninni að flytja inn bannvörur, gegnum landsverslun, ef knýjandi nauðsyn verður fyrir hendi. Við gerum reyndar ekki ráð fyrir, að til þessa þurfi að koma, heldur er þetta miklu fremur öryggisráðstöfun, til þess að koma í veg fyrir að ástæðulaus ótti grípi fólk, svo að það hlaupi til og kaupi þær vörur, sem bannaðar verða, af óþarflega miklu kappi og máske of háu verði. En til þess ætlumst við, að þessi heimild verði ekki notuð, fyr en brýn ástæða verður til - og teljum við harla ólíklegt að svo verði nokkurntíma. Þá vil jeg drepa á ágreining þann, sem varð í nefndinni um form haftanna, eða öllu heldur innflutningsbannsins, því að orðið „höft“ sýnist geta valdið og hafa valdið misskilningi, þar sem hátollurinn er í rauninni „haft“ líka. Þegar litið er á það, í hvaða tilgangi við ætlum að setja innflutningsbann á ýmsar vörur, og þegar alment er álitið, að bannið komi því aðeins að nokkru gagni, að það nái ekki eingöngu til algerlega óþarfs varnings, heldur verði það einnig að ná til vörutegunda, sem fólkið telur sjer þægindi að, ýmist sönn eða ímynduð, og þegar við ennfremur lítum á, að bannið á að fá menn til að leggja fram vinnu, orku og ástundun til þess að nota betur þau efni, sem fyrir hendi eru, þá verður ljóst, að slíkt innflutningsbann kemur því aðeins að notum, að því verði örugt framfylgt. Í því efni má ekki sýna neitt hik. Þegar maður ber saman þær tvær leiðir, sem nefndin hefir klofnað um, þá er það um heimildarlögin frá 1920 að segja, að þau eru of óákveðin og of sveigjanleg fyrir allri áleitni. Þetta er af sumum talinn kostur, hvað þau eru sveigjanleg, og má vera, að svo sje að nokkru leyti. En það er þó ennþá meiri ókostur, því að telja má það víst, að bannið verði fyrir mikilli áleitni, fyrst og fremst frá hálfu þeirra, sem eru á móti öllu slíku innflutningsbanni, og svo frá hinum, sem finst, að það snerti þægindi sín eða hagsmuni. Og þessir þættir mótstöðunnar hafa nóg ráð til þess að koma fram mótmælum sínum og óánægju sinni gegn banninu. Menn fá gerðar fjelagssamþyktir og jafnvel flokkssamþyktir, senda stjórninni áskoranir og fá blöðin til að ala á því áliti, að slaka þurfi að einhverju leyti til á banninu. Við höfum dálitla reynslu í þessum sökum, og hún segir okkur, hversu erfitt það er að standast slíka áleitni; en þegar slakað hefir verið til í einu atriði, þá er hætt við að það geti leitt til nýrra tilslakana. Stjórn, sem framfylgja ætti banni skv. heimildarlögum þessum, hefði sem sagt engan frið fyrir sífeldum áskorunum um tilslakanir - og ef nú er gert ráð fyrir því, að hún sjálf kynni að vera hikandi í áliti sínu um gagnsemi slíks innflutningsbanns, eða hversu víðtækt það skuli vera, þá er ekki ólíklegt, að hún myndi, þó ekki væri nema til að kaupa sjer frið, láta undan þessum áskorunum. Af þessum ástæðum teljum við árangurinn af því að beita nefndum heimildarlögum mjög tvísýnan, og ekki þann, sem þörf væri á. - Ef að þar á móti ákveðið er með lögum, hvaða vörur er bannað að flytja til landsins og hverjar ekki, þá er málið þar með komið í fastar skorður og ósveigjanlegar, þann tíma, sem bannið stendur. Og vitneskjan um það, að engra tilslakana væri von, myndi halda niðri áleitni manna við stjórnina, en hinsvegar vekja hugsun þeirra og viðleitni í þá átt að reyna að bjarga sjer sem best gegndi. Þessvegna nær frv. þetta betur en heimildarlögin frá 1920 takmarki því, sem stefnt er að. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að nál.hv. meirihl. nefndarinar á þskj. 340. Þar er byrjað að rekja málið líkt og við gætum gert, eins og eðlilegt er, þar sem báðir hlutar nefndarinnar eru sammála um, að innflutningsbanni skuli beita. Leiðirnar skilur fyrst, þegar að formi bannsins kemur: hvort nota skuli heimildarlögin frá 8. mars 1920, eða setja ný lög. Hv. meirihl. talar um sveigjanleika nefndra heimildarlaga, og telur hann kost, vegna þess, að ekki sje að vita, nema rjett væri að banna að flytja inn fleira en í frv. er talið, og svo vegna hins, að komið gæti fyrir, að bannaðar vörutegundir yrði fluttar inn eftir sem áður í breyttu formi eða undir öðru heiti, og þurfi stjórnin að hafa heimild til að fyrirbyggja slíkt. Jeg skal ekki neita því, að þetta er að vissu leyti rjett hugsað, en ekki er líklegt, að til þessa komi, og enda er auðvelt að gera við því. Þyrfti ekki annað en t. d. láta heimildarlögin frá 1920 halda gildi sínu jafnhliða þessum nýju lögum, eða þá að taka upp í frv. sjálft heimild fyrir stjórnina til þess að gera ráðstafanir, sem fyrirbygðu slíkt. Annars þykist jeg hafa sýnt fram á, að heimildarlögin hafa fleiri ókosti en kosti, samanborið við ný lög, og þarf því ekki að fara um það fleiri orðum. Í nál. eru taldir upp ýmsir ókostir á frv. Er hinn fyrsti sá, að ef til kæmi, þá myndi þurfa að auka mannahald við landsverslunina. Sje jeg ekki, að það ætti að teljast ókostur, ef því er haldið fram, sem sumir hv.þm. virðast gera, að bannið geti orðið til þess, að einstakir menn missi við það atvinnu sína. Getur ekkert komið sjer betur fyrir þá, en að þeirra sje þörf í landsverslunina. Þá hefir frv. verið talið það til foráttu, að það mundi valda ýmsum mistökum vegna ókunnugleika manna á vöruþörfinni og mistaka í vöruvalinu. En jeg hygg, að ekki væri um brýna þörf að ræða, ef landsmenn gætu ekki gert landsversluninni glöggva grein fyrir því, hvers þeir þörfnuðust. Gæti jeg frekar trúað því, að það yrði á engan hátt auðveldara en þennan að mæta þörfum landsmanna, auk þess sem líklegt væri, að hentugri og ódýrari vörur yrði þá fluttar inn. Þá er það sagt, að vörurnar mundu verða dýrari en ella. Jeg get ekki fallist á þá skoðun. Hygg jeg frekar, að þær verði ódýrari, því að þá er það á valdi landsverslunarinnar að ákveða verðið. Þá er ennfremur sagt, að verslunin eigi að vera frjáls að því er þær vörur snertir, er óhjákvæmilegt er að flytja inn. Þetta er gamla kenningin um frjálsa verslun, en á þá kenningu ætla jeg mjer ekki að deila hjer, þar eð þetta á hvort eð er að vera bráðabirgðaráðstöfun. Þá er á það minst, að innflutningur í gegnum landsverslun muni vekja tortrygni til þeirra manna, er undanþágu fái. Eftir tillögum okkar minnihlutamanna, þá á enginn sjerstakur að fá undanþágu. Þessi mótbára hittir því einmitt þá skipun, sem meirihl. vill hafa á um undanþágurnar. Þá segir loks í nál. meirihl., að ekki þurfi lengur að deila um það, að næg heimild sje til að banna innflutning eftir þörfum í heimildarlögunum, það sýni auglýsing sú um innflutningsbann, sem nú er í gildi. Um það er heldur alls ekki deilt; heimildin er næg eftir heimildarlögunum, ef ákveðinn þingvilji stendur að baki, og enda víðtækari en eftir frv. En það er formið á höftunum, sem um er deilt, hvort stjórninni verður falin slík ráðstöfun með heimildarlögum, eða hvort þingið sjálft samþykki ákveðin lög þar að lútandi. Eins og menn vita, þá hefir þjóðin látið uppi einróma álit sitt um það, að til varnar almenningshag bæri að banna innflutning á ýmsum vörutegundum, og hún hefir ætlast til þess, að þingið ákvæði, hverjar þær vörur skyldu vera. Er það lítilmótlegt fyrir þingið að ætla að skjóta sjer á bak við ríkisstjórnina í þessu efni. Tel jeg það heldur ekki rjett gagnvart stjórninni, því að hún mundi verða of mjög fyrir áleitni manna út af undanþágum, sem hún að öllum líkindum mundi verða að láta undan með. Jeg þarf ekki að minnast sjerstaklega á ræðu hv.frsm. meirihl. nefndarinnar. Hann rakti málið líkt og jeg mundi hafa gert, enda erum við að mestu sammála, nema um formið, en um það hefi jeg áður talað. Aðalágreiningurinn liggur í því, í hvaða formi eigi að setja þetta á, og því er ekki ástæða til að vera að fást um lítilsverðan ágreining um hin smærri málsatriði.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal þegar í stað taka fram, að mjer eru geðfeldust þau úrslit þessa máls, að samþykt verði hin rökstudda dagskrá, sem háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) hefir mælt fyrir, og að jeg tel þá lausn málsins heppilegasta, þegar á alt er litið. Eins og hv. deildarmenn munu minnast, lýsti jeg og hæstv. fjrh. (JÞ) því yfir hjer í deildinni, er verðtollsfrv. var á ferðinni, að innflutningshöftum mundi verða beitt eftir því sem samrýmanlegt væri hag ríkissjóðs, og vitaskuld er hugur minn í þessu óbreyttur, og get jeg því endurtekið þessa yfirlýsingu nú. Hitt virðist mjer aftur á móti auðsætt, að lengra er ekki fært að fara, því að það er ein af fyrstu skyldum þings og stjórnar að sjá um, að nú sje ekki lengur haldið áfram á hinni hálu og stórhættulegu tekjuhallabraut. Innflutningshöftin vil jeg reyna, af því að jeg tel þau geta orðið til þess að rjetta gengi hinnar ísl. kr. með því að draga úr erlendum kaupum. En mjer er það einnig ljóst, að einn þátturinn í viðreisn gengisins er einnig það, að hagur ríkissjóðs rjetti svo við, að vjer getum farið að afborga skuldir hans. Þessu má ekki gleyma. Það má ekki gleyma því, að til þess að bæta gengið er ekki til neitt allsherjarmeðal, enginn kínalífselixír eða voltakross nje annað kynjalyf. Til þess að laga það, þarf að hugsa um báða þessa þætti, þar dugar ekki að halda í annan og sleppa hinum. Og þetta hefir þingið ennfremur viðurkent hingað til. Það hefir viðurkent það með samþykt verðtollslaganna og með samþykt tollaukalaganna, að það verður að taka fult tillit til ríkissjóðsins. Nú er það svo, að enginn getur sagt um, hve mikil áhrif verðtollurinn kann að hafa á innflutninginn, en fyrst um sinn virðist mjer enginn efi á að hann valdi töluvert minni innflutningi, og dreg jeg það meðal annars af því, að margir, sem vörur hafa pantað, hafa komið til mín og óskað vottorðs um, að þetta eða hitt væri bannað að flytja hingað, til þess að geta notað það sem ástæðu til þess að losna við pantanir, því að þeir treystust ekki að flytja inn vegna tollsins, af ótta fyrir að þeir geti ekki selt, því að verslun mun yfirleitt vera dauf, nema að því er lífsnauðsynjar snertir. Ef vjer nú setjum lög eins og hjer er farið fram á, er það því auðsætt, að vel getur svo farið, að ríkissjóður verði fyrir mjög tilfinnanlegri tekjurýmun í tollum, tekjurýrnun, sem hann má alls ekki við. Hitt er sjáanlega miklu rjettara, að láta stjórnina hafa þetta mál með höndum, svo að auðvelt sje að aka seglum eftir vindi, þannig, að hægt sje að gæta hags ríkissjóðs og draga úr innflutningi eins og hann leyfir. Auk þessa hefir þetta fyrirkomulag annan kost, og hann er sá, að með þessu fyrirkomulagi, sem jeg nú hefi gert ráð fyrir og hin rökstudda dagskrá sömuleiðis, er hægt með framhalds- og viðbótarreglugerðum að bæta upp og lagfæra þá galla, sem kunna að vera á um höftin. Því er sem sje svo varið, að hversu vel, sem vandað kann að vera til frumsmíðar í þessu, leiðir reynslan í ljós, að einhverju er gleymt, sem taka mátti fyrir innflutning á, og eitthvað tekið með, sem ekki er alveg hægt án að vera. Til þess að bæta úr þessu, er reglugerðarleiðin mjög hentug, en lög óhentug. Jeg játa það, að með þessu er meira vald fengið stjórninni heldur en ef alt þetta er ákveðið í lögum, og þetta er ef til vill eitt nægilegt í augum þeirra, sem ekki treysta stjórninni til neins góðs. En þeir hinir sömu ættu að athuga það, ef þeir á annað borð vilja þessu máli vel, og þannig dettur mjer ekki í hug að efast um að sje hjá ýmsum andstæðingum stjórnarinnar, að mál þetta verði ekki svo rígbundið í lagaskorðum, að það hvorttveggja í senn nái ekki tilgangi sínum og verði svo óvinsælt, að sterk andúðaralda rísi gegn því þegar í byrjun, en svo mundi þetta verða, ef ekkert er hægt að slaka á klónni, þar sem reynslan sýnir þörf á því. Jeg hefi hugsað mjer framkvæmd þessa máls þannig, að ekki væri, nema þá að litlu leyti, heftar aðrar vörur en þær, sem hinn nýi verðtollur nær til, en aftur á móti svo mikið af þeim sem hagur ríkissjóðs leyfir. Sumar þessara vörutegunda hugsa jeg mjer alveg bannaðar, en sumar leyfðar með undanþágum, og er það bæði vegna ríkissjóðs og vegna þess, að um margar vörutegundir er það svo, að þær eru nauðsynjavörur að vissu marki, en ekki þörf á svo miklu sem inn er flutt. Sem dæmi get jeg nefnt egg og smjörlíki. Egg eru nauðsynleg handa sjúklingum, og brauðgerðarhús þurfa tegundir af smjörlíki, sem ekki er framleitt nægilegt af hjer á landi. Um það frv., sem hjer liggur fyrir, er þess að geta, að það fer að mínu áliti í sumu of skamt en í sumu of langt. Jeg sje t. d. ekki hvaða vit er í því að leyfa ótakmarkaðan innflutning á regnkápum, en banna t. d. alveg tilbúinn fatnað. Mjer er ekki ljóst, hvort prjónavörur falla undir frv., eða hvort leyfilegt er að flytja þær inn. Heklaðar vörur, kniplingar og þesskonar geta varla talist til vefnaðarvöru. Ennfremur sje jeg ekki ástæðu til að nema staðar við niðursoðið kjöt og fisk. Ætti það að vera hið sama, þó öðruvísi sje með farið. En hvernig er það með appelsínur og hnetur? Má neita um innflutning á þeim? Um kaffibætinn þarf ekki að ræða, þar sem fram er komin brtt. um hann. Jeg man ekki, hvort hv.frsm. minnihl. talaði um hana. Af kaffibætinum er greiddur hár tollur, og yrði það því mjög tilfinnanlegt fyrir ríkissjóð, ef innflutningur á honum yrði bannaður. Þó að nú sje hjer ein verksmiðja, er framleiðir þessa vörutegund, þá efast jeg um, að hún geti fullnægt eftirspurninni, og að öðru leyti finst mjer þetta óþarflega mikil vernd fyrir hana, að láta hana vera eina um hituna, þar sem hún borgar engan toll, en ríkissjóður fær 60 aura af hverju kg. af erlendum kaffibæti. Það getur verið nauðsynlegt að veita undanþágu með maltextrakt, vegna þess, að sjúklingum er oft ráðlagt að neyta þess sjer til heilsubótar. Þá er liðurinn, sem talar um reiðtygi, töskur og þesskonar varning úr skinni. Það álít jeg megi banna alveg. Um liðinn undir „1“ verð jeg að segja það, að þar væri hægt að ganga töluvert lengra. Það er vissulega engu síður ástæða til að banna gólfáburð og baðlyf, heldur en skósvertu. Allar þessar vörutegundir eru framleiddar hjer á landi. Ýmislegt fleira hefi jeg rekist á, t. d. legsteinar, jeg sje ekki neina ástæðu til að flytja þá inn í landið, því það má hæglega búa til fallega legsteina hjer á landi, og ættum við að geta látið okkar ástvini liggja undir íslensku grjóti ekki síður en útlendu. Svona mætti alllengi telja. Það er mikið yfirleguverk að finna allar vörutegundir, sem hægt er að banna eða takmarka innflutning á, en verður alls ekki ákveðið í fljótu bragði. Einmitt þessvegna er það svo hættulegt að lögbinda þetta. Jeg skil það vel, að þeir, sem ekki treysta þeim loforðum, sem jeg hefi gefið um þetta efni, haldi að muni verða eftir gefið í hvert skifti, sem farið verður fram á undanþágu, haldi að verði sama sem ekkert gagn að innflutningshöftunum. Jeg viðurkenni það, að það verði erfiðara að framkvæma innflutningshöft á þann hátt, sem jeg hefi lýst, en af því að jeg er jafnviss um, að það verður besta úrlausn málsins, vil jeg taka á mig byrðina, sem fylgir því, þó hún sje ekki sem þægilegust.

Klemens Jónsson Hv. frsm. meirihl. og minnihl. hafa þegar talað. Mætti því í raun og veru láta staðar numið með umræður, og ganga til atkvæða. Þó umræður verði langar og margorðar, býst jeg ekki við, að þær leiði í ljós neitt nýtt í þessu máli, og skyldi jeg fúslega sleppa því að ræða málið, ef aðrir hv.þm. vildu gera það sama.

Jeg vil gera það sama! JAJ: Jeg vil gera það sama!

Ef hv. deild er fús til þess, þá er jeg reiðubúinn. (Þögn). - Það lítur ekki svo út sem allir vilji falla frá orðinu, og held jeg því áfram. Jeg endurtek, að jeg býst ekki við, að hjer verði tekið fram neitt annað en það, sem hefir heyrst áður, ekki einungis á þessu þingi, heldur einnig oft áður. Jeg geri ekki heldur ráð fyrir, að jeg muni koma fram með neitt nýtt í málinu. En jeg hlýt, vegna fyrri stöðu minnar, að gera nokkra grein fyrir minni afstöðu til málsins, og svara því, sem komið hefir fram gagnvart mjer sem fyrverandi atvinnu- og samgöngumálaráðherra. Ræður, sem haldnar verða til og frá um þetta mál, munu vart breyta skoðun nokkurs þm. í hv. deild, því eftir því sem jeg veit best, liggja fyrir samningar innan flokkanna í þessu máli. Geri jeg því ráð fyrir, að hver þm. haldi sinni skoðun fram, hvað sem á gengur. Jeg get gengið inn á röksemdaleiðslu og almennar aths. háttv. meirihl. í nál. hans, í aðalatriðum; við erum í raun og veru á sama máli. Jeg get einnig fullkomlega skrifað undir það, að í lögum frá 8. mars 1920 felst næg heimild til að takmarka og banna innflutning, Enda hefi jeg sýnt þetta í verki, því annars hefði jeg ekki sjeð mjer fært að gefa út reglugerð um það efni fyrir mánuði síðan. En það gerði jeg að vilja og ósk þingsins, á meðan málið var ekki útkljáð endanlega. Jeg skal taka það fram, út af blaðagrein um þetta efni, að reglugerðin sje óbreytt frá þskj. 88, að þetta er alls ekki svo; auk þeirra vörutegunda, sem þar eru taldar, er bætt við ýmsum tegundum, sem nú eru bannaðar samkv. reglugerðinni frá 1921. Þetta sýnir að minsta kosti það, að sum blöðin hafa ekki einu sinni gert sjer það ómak að lesa málið niður í kjölinn, ekki nent að bera reglugerð mína saman við frv. Þetta sýnir líka nákvæmni og samviskusemi þeirra. Þó jeg hafi gefið þessa viðurkenningu um heimild stjórnarinnar frá 1920, verð jeg þó að álíta ný, ákveðin lög miklu æskilegri í þessu efni. Jeg persónulega treysti hæstv. atvrh. til að standa við loforð sín um það að beita höftum, eins og fært þykir ríkissjóðs vegna, og það því fremur sem mjer skildist á hæstv. ráðherra, að hann teldi það geta orðið „kabinet“-spursmál að beita þeim frekara.  (Atvrh., MG: Alveg rjett!)  En hæstv. ráðherra er ekki einráður um þessi mál; hann þarf að bera sig saman við embættisbræður sína um það. Jeg hygg, að jeg fari ekki með getsakir, þó jeg segi, að hæstv. fjrh. (JÞ) sje ekki sjerlega hlyntur innflutningshöftum. Um hæstv.forsrh. (JM) er ekki kunnugt í þessu efni; mjer vitanlega hefir hann ekkert látið uppi, hvorki til nje frá. En 1920, þegar haftalögin voru til umr., var hann alls ekki hrifinn af þeirri hugmynd. En margir menn, bæði utan þings og innan, hafa skift um skoðun síðan. 1921–22 var meirihl. þm. andvígur höftum, en nú er meirihl. þeim hlyntur. Má því vel vera, að hæstv.forsrh. (JM) hafa einnig skift skoðun. Tímarnir breytast og hugsunarhátturinn. Kann því vel að vera, að hæstv. atvrh. (MG) fái nægan styrk frá embættisbræðrum sínum. En ef það bregst, er tvísýnt, hvernig haftapólitíkin fer. Lagavegurinn yrði því miklu tryggari leið. Almenningur þarf líka strax að geta gengið út frá, hvað sje bannað og ekki bannað. Jeg skal að vísu játa, að lagaleiðin hefir einnig sína ókosti, svo sem hæstv. atvrh. hefir tekið fram. Aðalókosturinn er, að lögin eru ósveigjanleg og ekki hægt að gefa neinar undanþágur. Aftur á móti er það hægt með reglugerð að undanskilja ýmsar tegundir, sem tíminn kann að sanna að eru nauðsynlegar, og yfir höfuð að sveigja til. Eins og hæstv. atvrh. tók fram, er það bót málsins í því, sem minnihl. fer fram á, að ríkisstjórnin geti falið landsverslun að flytja bannvörur, sem skortur kynni að verða á. Þetta fyrirkomulag tel jeg mjög heppilegt, og vona, að hæstv. atvrh. beiti þessum ákvæðum, jafnvel þótt frv. yrði ekki að lögum. Hæstv. atvrh. (MG) kvað undanþágur nauðsynlegar. Það kann að vera rjett, en það er óþægilegt fyrir stjórnina. Hefði jeg átt að vera atvrh. áfram, myndi jeg miklu heldur hafa kosið að hafa lög bak við mig, heldur en aðeins reglugerð. En það er virðingarvert af hæstv. atvrh. að vilja taka á herðar sjer þann vanda og ábyrgð, sem samfara er því að framfylgja höftum með reglugerð einni. Enginn vafi er á því, að hann fær ótal beiðnir, sem koma honum í vanda. En hann er maður á góðum aldri og mun taka sjer þetta ljettara þessvegna. Því hefir verið haldið fram, að höftunum hafi verið fremur linlega framfylgt í minni stjórnartíð, og sjerstaklega upp á síðkastið. Þetta er algerlega rangt, eins og jeg þegar hefi margoft tekið fram. Reglugerðinni hefir aldrei verið eins stranglega framfylgt í minni stjórnartíð og frá því í október s. l. Fyrra ráðherraár mitt var henni framfylgt af sama manni og var í innflutningsnefndinni og nákvæmlega á sama hátt sem fyr, og eftir því sem þingið hafði lagt fyrir stjórnina að framfylgja henni. Þá eru nokkur einstök atriði. Jeg gat þess, að jeg hefði sett reglugerðina til þess að enginn innflutningur gæti átt sjer stað á óþarfavöru, meðan málið var ekki endanlega útkljáð, en þó var alls ekki meining mín að banna framvegis skilyrðalaust allar vörutegundir, sem þar eru nefndar, og tók jeg fram, að jeg myndi ekki greiða því atkv. í þinginu. Nokkrar af þeim eru taldar upp sem leyfðar í brtt. frá minnihl., t. d. höfuðföt, skófatnaður o. s. frv. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að frv. færi sumpart of langt og sumpart of skamt. Jeg er honum sammála um, að það er ómögulegt á stuttum tíma að finna nákvæmlega út, hvað skal banna og hvað leyfa. Og vafalaust yrði langsótt að vinsa úr og velja um vörur, og erfitt að fá samkomulag milli þingmanna. Jeg kannast við, að þetta er ókostur, sem mundi fylgja þessum lögum. Bendingar þær, sem hæstv. atvrh. (MG) hefir gefið um þessi efni, vil jeg athuga til 3. umr., því jeg vona, að frv. fái að ganga svo langt. Jeg er reiðubúinn að taka upp í frv. hverja þá breytingu, sem er á rökum bygð. Hæstv. atvrh. fanst hart að banna innflutning á kaffibæti; hann gæfi af sjer góðar tolltekjur, og hinsvegar yrði bannið til að gefa kaffibætisverksmiðjunni hjer alt of mikla vernd. Má vera, að verksmiðjan fullnægi ekki þörf vorri, þó að líklega mætti gera hana svo úr garði. Yrði sjálfsagt að leggja tolla á hana. Það er alls ekki meiningin að vernda iðnað einstaks manns án alls endurgjalds. Hæstv. atvrh. (MG) gat þess um vindlinga, að þeir gæfi miklar tolltekjur, því sú tóbakstegund væri mjög notuð. Þetta mun rjett vera, og það er einmitt það, sem vakir fyrir mjer, að þessarar tegundar er geysimikið neytt bæði af konum og körlum, ekki síst unglingum, en hún mun vera skaðlegasta tóbakstegundin, sem til er, og einmitt þessvegna er líka ástæða til að banna innflutning hennar. Hann skýrði frá, að strax væri farið að panta áhöld til að búa til vindlinga. Þeir verða aldrei reykjandi; þeir verða ekki til táls fyrir unga fólkið. Þá eru legsteinarnir. Þeir hafa hreint og beint gleymst. Sömuleiðis marmari. Yfirleitt er jeg hæstv. atvrh. (MG) sammála, nema hann álitur reglugerðarformið hentugra, þó það sje vandasamara. Jeg álít vandaminna að hafa lög, og betra fyrir þjóðina að vita þegar, hvað sje leyft og hvað bannað. Það hefir bólað á þeirri skoðun hjer í þinginu, svo sem hv.frsm. minnihl. tók fram, að frv. sje árás að kaupmönnum. Þetta er mjög fjarri sanni, já, fullkomin staðleysa. Jeg veit af eigin reynslu, að margir ágætir kaupmenn skilja þessa ráðstöfun vel og finst hún eðlileg. Fleira ætla jeg ekki að segja um þetta mál að svo stöddu. Hv. frsm. meirihl. (JAJ) virtist ekki samþykkur orðum mínum um það, að bæjarfjelög og sýslufjelög ættu að vera einráð með fjármál sín. Hann vildi, að ríkið hefði þar eftirlit. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir haldið hinu sama fram. Jeg verð þó enn að halda fram minni skoðun sem rjettri. Jeg hefi haldið þessu sjerstaklega fram um bæjarfjelögin, en þó einhver vafi kunni að vera um þau, þá er alls enginn vafi um sýslufjelögin. Í sveitarstjórnarlögunum, eins og þau komu frá milliþinganefnd og voru lögð fyrir þingið, voru ákvæði um það í 81. gr., að samþykkis stjórnarráðsins þurfi til ýmissa þýðingarmikilla athafna, t. a. m. lántöku. En þessi grein var feld burtu á þinginu 1905, með þeirri „motiveringu“, að sýslunefndirnar ættu að hafa einræði um þessi atriði.

Jakob Möller Jeg hefði getað fallist á það, sem hv. 2. þm. Rang. (KlJ) stakk upp á, að láta vera að segja nokkuð um málið, ef umr. gæti orðið sem fyrst lokið. Hvað margar ræður sem haldnar verða í dag, hefi jeg ekki trú á, að þær breyti neinu. Þó jeg hafi staðið upp, af því jeg hefi sjerstöðu í nefndinni, býst jeg ekki við að fá miklu áorkað um atkvæðagreiðsluna. Sjerstaða mín kemur fram í nál. meirihl. fjhn., sem sje, að jeg tel öll innflutningshöft ótímabær og tilgangslítil. þessa skoðun hefi jeg ávalt haft. Fyrst, þegar fór að brydda á haftastefnunni hjer, var sú alda uppi í heiminum. Nú er sú breyting á orðin, að aldan er alstaðar að falla. Menn eru alstaðar að hverfa frá innflutningshöftum, enda hefir hvergi orðið neinn árangur af þeim. Í Danmörku hefir innflutningshöftum að vísu verið haldið fram nú fram á síðustu tíma. En þó fór svo, að í nýafstaðinni kosningabaráttu þar í landi, þá veit jeg ekki til, að það mál hafi verið haft á oddinum að nokkrum mun. Meiningin með innflutningshöftum er auðvitað sú, að lagfæra gengið. Þegar gengishrunið kemur yfir menn, finst þeim það vera eitthvað óskiljanlegt fyrirbæri, og grípa til þeirra ráða, sem eru hendi næst, eins og innflutningshöftin virðast vera. En þó eru þau ekkert ráð. Ef hægt væri að takmarka innflutning á öllum vörum, mætti vænta einhvers árangurs. En það er nokkuð, sem er ómögulegt. Til þess yrði að koma á allsherjarskömtun undir ströngu eftirliti um land alt, og þó yrði ekki hægt að hindra, að peningar færu á annan hátt út úr landinu. Þótt ein vörutegund sje bönnuð, kemur eyðslan fram á annari, og menn eru engu nær. Um þetta eru mýmörg vitni á þingskjölunum. Þannig vill minnihl. nefndarinnar láta banna innflutning á cigarettum. Hið eina, sem af því leiddi, yrði aukinn innflutningur á smávindlum. Þannig vill sami hv. minnihl. láta banna innflutning á sætu kexi og kökum. Auðvitað yrði það til þess, að meira yrði flutt inn af ósætu. Sumum þykir það meira að segja betra. Og alstaðar mun bera að þeim brunninum, að eyðslan verður hin sama og áður, þótt eyðsluvörurnar verði aðrar. Auk þessa má líta á öll þau óþægindi, sem þetta mundi valda einstökum mönnum. Minnihl. vill veita undanþágur. Það er ómótmælanlegt, að slíkar undanþágur hljóta að kippa fótum undan tilgangi frv. Alt er því á eina bókina lært: tóm vonbrigði og hjegómi. - En enda þótt jeg hafi ekki trú á, að innflutningshöft geri neitt gagn í því efni að bæta gengið, hefi jeg þó viljað ganga svo langt, til samkomulags, að fallast á, að innflutningshaftalögin frá 1920 haldist, en þó með þeirri breytingu, að aðeins megi banna innflutning á ónauðsynlegum vörum. Að vísu má lengi deila um, hvað sje ónauðsynlegt og hvað ekki. Það hefir t. d. verið orðað hjer, að samkvæmt heimildinni í lögum frá 1920 mætti hefta innflutning á salti, þegar nægar birgðir væru til í landinu. Jeg vil því láta vísa þessu máli til stjórnarinnar, með alveg ákveðnum forsendum um það, hvaða vörum megi hefta innflutning á, þannig, að aðeins alónauðsynlegar vörutegundir komi þar til greina. Og má þó gera ráð fyrir því, að bagi geti orðið að því. Hjer hefir t. d. verið rætt um það, hvílík fjarstæða það sje að flytja inn marmara. Mjer er kunnugt um, að maður nokkur, sem bygði hús hjer fyrir skömmu, hafði stigann marmaralagðan eldhúsmegin, og þótti mörgum hin mesta furða. Þegar hann var spurður, hverju þetta sætti, svaraði hann, að það væri ódýrara en að dúkleggja.

Þetta er alveg rjett!

Þannig er af misskilningi hægt að stofna til aukinna útgjalda með því að hefta innflutning á því, sem ef til vill virðist óþarft fljótt á litið. En það er til alveg ákveðinn skilningur á því, hvað telja megi óþarfan varning í þessu sambandi. Þingið 1921 feldi úr gildi hin almennu innflutningshöft, sem framkvæmd höfðu verið þá um ársskeið, en heimilaði þó stjórninni að beita lögunum frá 8. mars 1920 gegn „ónauðsynlegum vörutegundum“. Samkvæmt þeim yfirlýsta vilja þingsins, að ekki yrði gengið lengra, gaf stjórnin síðan út reglugerð, þar sem upp voru taldar ónauðsynlegar vörur, sem innflutningur skyldi bannaður á, og tel jeg, að una megi við þá skilgreining, og með því fororði legg jeg til, að máli þessu verði vísað til stjórnarinnar, sbr. till. mín aftan við nál. meirihl. fjárhagsnefndar.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þetta frv., sem hjer er um að ræða, fer fram á að banna innflutning á ýmsum tollvörum. Jeg hefi athugað, hve mikil tekjurýrnun ríkissjóðs verður, ef frv. nær fram að ganga. Tillögurnar hafa að vísu gengið mislangt, en jeg hefi miðað við frv. með brtt. minnihl. Niðurstaða mín varð sú, að tekjurýrnunin á tollvörunum einum saman yrði um 450000 kr., ef miðað er við verslunarskýrslur frá 1921. Jeg hefi líka reynt að reikna þetta út eftir verslunarskýrslum frá 1922, en þær eru ekki svo fullkomnar ennþá, að hægt sje að komast að öruggri niðurstöðu. Vindlar og vindlingar eru þar t. d. gefnir upp í einu lagi. Þó virðist tollurinn heldur hærri samkvæmt þessum skýrslum. En jeg hygg samt, að 450000 kr. sje sú upphæð, er næst verður komist. Þar að auki mundi tapast einhver vörutollur, en um það tjáir ekki að fást. Hingað til hefir það ekki þótt fært, sökum fjárhags ríkissjóðs, að banna innflutning á tollvörum, enda sje jeg ekki, að hann megi við því. Og það er að minsta kosti alveg óverjandi að ætla að svifta hann þessum tekjum án þess að koma með tillögur í tæka tíð um að bæta honum þetta upp á annan hátt. Eins og kunugt er, lagði stjórnin fyrir Alþingi frv. um 25% hækkun á tollum og sköttum, sökum gengislækkunar. Þetta frv. er nú orðið að lögum. Það mun láta nærri, að það frv. auki tekjur ríkissjóðs um þá fjárhæð, er þetta haftafrv. vill minka þær um. Jeg fæ ekki sjeð, að hv. deild geti varið það, eftir að hún hefir afgreitt fjárlögin með lítilfjörlegum tekjuafgangi, að fara nú að lækka stórkostlega tekjur ríkissjóðs. Það er satt, að mikil þörf er á að rjetta við greiðslujöfnuðinn, og öllum skynsamlegum tilraunum í þá átt mun vel tekið. En hinu mun síður vera vel tekið að auka á tekjuhalla ríkissjóðs. Ef einhver ber það traust til núverandi stjórnar, að hún geti bætt hag ríkissjóðs, enda þótt hann sje sviftur tekjuaukum sínum, þá er það annaðhvort oftraust á núverandi stjórn eða vantraust á hina fyrverandi. Ef hv. deild vill fara þá leið að beita innflutningshöftunum, verður hún að taka svo mikið tillit til ríkissjóðs, að fella burtu tollvörur hans. Það má ekki bregðast, eins og jeg þykist hafa sýnt fram á.

Sveinn Ólafsson Jeg stend upp vegna þess, að jeg á hjer brtt. við frv. Háttv. frsm. minnihl. gat um brtt. mína á þskj. 212, og gaf í skyn, að 1. liður þeirra gæti ekki samrýmst aðaltill. minnihl. Jeg sje, að þetta muni vera rjett athugað, og lýsi því yfir, að jeg tek aftur 1. lið tillagnanna. Hinsvegar legg jeg mikla áherslu á, að 2. og 3. brtt. mín verði samþykt, því að mjer skilst, að vafasamur árangur muni verða af lögfestingu þessa frv., ef ekki verða sett í það svipuð ákvæði sem þau, er jeg legg til með þessum tillögum mínum, að sett verði. Í þeim eru einmitt öryggisráðstafanir, sem vantar í frv., gegn misferli í viðskiftum, og ákvæði um nauðsynlegt eftirlit, sem setja verður, þegar slíkt aðflutningsbann er lögleitt sem hjer er ráðgert. Sumt í till.hv. minnihl. kemur dálítið óþægilega við brtt. mínar, einkum brtt. við 4. gr. Sú tillaga virðist óþörf, ef mín brtt. verður samþykt, enda er hún fyllri. Báðar geta að vísu staðist, en þá mundi þurfa að víkja orðalaginu eitthvað til og hefla frv. við 3. umr. Svipað er um síðustu brtt.hv. minnihl. að segja, en slíkar misfellur má laga við 3. umr., og er það lítilfjörlegt formsatriði. Jeg skal þá leyfa mjer að víkja örfáum orðum að meðferð málsins, eins og það birtist hjer í hv. deild. Eftir undirtektum hv. meirihl. nefndarinnar má ætla, að hann sje í raun og veru hlyntur aðflutningshöftum. Virðist ekki vera mikill ágreiningur um annað en aðferðina, hvort styðjast skuli við lögin frá 8. mars 1920, eða lögfesta frv. það, sem fyrir liggur, eða annað svipað. Vitaskuld er sú skoðun enn uppi meðal nokkurra manna, að innflutningshöft sjeu tilgangslítil eða tilgangslaus, en jeg hygg, að þessi skoðun eigi ekki ýkjamarga formælendur hjer á þingi, auk hv. 3. þm. Reykv. (JakM). Að bann á aðflutningi ýmiskonar varnings muni verða tilgangslaust til þess að lagfæra gengi íslensku krónunnar, hygg jeg, að fáir geti skilið, ef menn íhuga það, að lággengið er ekki annað en fátækt þjóðarinnar, eða getuskortur til að greiða útlendar skuldir og útlendan varning, sem inn er fluttur. Af því leiðir hugsunarrjett, að til þess að efnahagurinn batni og fátæktin minki, þarf þjóðin að spara við sig. Þótt jeg reki þetta ekki nánar, virðist mjer ekki geta verið róttækur skoðanamunur um það, að þegar öllu er á botninn hvolft, er lággengið afleiðing ofmikillar eyðslu, sem ætíð leiðir til fátæktar. Það er að vísu rjett, að lággengi getur einnig verið vottur um lamað traust á þjóðinni út á við og ennfremur um vantraust hennar á sjálfri sjer, en þó verður það ekki hrakið, að í insta eðli sínu er það fátækt, afleiðing af kröggum, ekki aðeins ríkisins, heldur og einstaklinganna, því að vantraustið á gjaldgetu vorri er afleiðing fátæktarinnar, en ekki orsök hennar. En svo ber á milli um aðferðina, hver heppilegust sje. Hæstv. stjórn telur einfaldast að beita heimildarlögunum frá 1920, en miða þó ætíð við, hvað er haganlegast ríkissjóði og rýri minst tekjur hans. Gæti þá svo farið, ef alt ætti að miða við tekjur ríkissjóðs, að stjórnin sæi sjer ekki fært að banna neitt. Það er augljóst, að hve lítið sem bannað er, snertir það hag ríkissjóðs og rýrir tekjur hans. En þegar verið er að reyna að komast úr fátæktinni, verður spurningin um það, hvort rjett sje fyrir 1 milj. kr. tekjur að leyfa innflutning á óþörfum eða þá miður þörfum vörum fyrir 5 milj. kr. Ef svo væri á litið, að mótspyrnan gegn því að beita lögunum frá 1920 væri á því bygð, að þeir, sem kjósa heldur haftafrv., treystu hæstv. stjórn ekki til að fara með lögin frá 1920, þá er það ekki rjett á litið. Fremur væri ástæða til að líta svo á, að menn styðji þetta frv. af umhyggju fyrir hæstv. stjórn, því að þá, eftir lögfestingu þess, verður vandinn margfalt minni fyrir hana, heldur en ef beita á lögunum frá 1920. Það er vafalaust, að umvöndunin kemur á eftir, ef stjórninni tekst ekki að beita heimildarlögunum svo, að árangur sjáist af, og er hún þá vissulega miklum mun ver sett en hún mundi vera, ef þingið setti slík lög sem þetta frv. Það er auðvitað, að frestur er á illu bestur, og þá líka fyrir hæstv. stjórn að taka við aðfinslunum, en hún stendur áreiðanlega meira berskjölduð fyrir, þegar að því kemur, ef hún á að beita lögunum frá 1920 og svara til gerða sinna eftir þeim. Það er mjög eðlilegt, að hæstv. fjrh. (JÞ) leggi mikla áherslu á tekjurýrnun þá, sem mundi leiða af höftunum. Kemur það í ljós í hverju máli, sem varðar á einhvern hátt tekjur ríkissjóðs, að hann er þar mjög árvakur. Þetta er ekki ámælisvert, en þó má gera of mikið að því. Það má ekki líta einhliða á ríkissjóðinn, og ef um tvent er að velja, hag ríkissjóðs eða þjóðarinnar, þá er vafalaust miklu meira vert um hag og afkomu þjóðarinnar en ríkissjóðs, sem er ekki nema brot af eignum alþjóðar. Jeg skal svo ekki fara lengra út í þetta mál, því að margt hefir verið tekið fram af öðrum hv.þm., sem jeg vildi sagt hafa, og hefir hv. 2. þm. Rang. (KlJ) einkanlega svarað og andmælt ýmsum athugasemdum, sem gerðar hafa verið við frv. Þó skal jeg leyfa mjer að benda á, í tilefni af orðum hæstv. atvrh. (MG) og samanburði hans á þeim vörutegundum, sem bannaðar væru í frv., og öðrum, sem mætti banna, en væru ekki teknar í frv., að það tekst aldrei að skera algerlega fyrir rætur alls óþarfs varnings, hvort sem farið er eftir þessu frv. eða lögunum frá 1920. En takast mætti að fara svo langt, að það skifti ekki máli, hvort einstaka óþarfar vörutegundir komist undan. Sýnilega tekst aldrei að ná öllu, fyr en þá seint og síðarmeir, þegar reynslan hefir kent mönnum, en það mundi ekki verða fyr en í lok þess tímabils, sem þessu banni er ætlað að gilda, og mundi það þá litlu máli skifta.

Frsm. minnihl. (Halldór Stefánsson) Þegar það var orðað að slita umræðum, þótti mjer það alger óþarfi um jafn mikilsvert mál, þegar á það er litið, hve langar umræður eru um ýms smámál. Hinsvegar skal jeg ekki lengja mjög umræðurnar, hvorki tala langt mál nje gefa sjerstakt tilefni til andsvara. Jeg skal þá fyrst víkja að þeim orðum hæstv. atvrh. (MG), að traust landsfólksins til stjórnarinnar mundi miklu varða um afstöðu manna til þessa máls. Þetta er ekki aðalatriðið fyrir mjer. Jeg treysti hæstv. atvrh. (MG) allvel í þessu máli, og hefir hann gefið yfirlýsingu, sem gefur ástæðu til að treysta því, að hann muni framkvæma lögin frá 1920 og beita innflutingshöftunum allstranglega. En heimildarformið er miku erfiðara til framkvæmdar heldur en ákveðin lög um aðflutningsbann. Um aðfinslur hæstv. atvrh. (MG) við frv., að það gangi ýmist of langt eða of skamt, er það að segja, að þetta er jafnan álitamál, og má ef til vill til sanns vegar færa margt, er hann sagði. En það er engin ástæða til að vera andvígur frv., því að enn er tími til að auka við það eða draga úr, eftir því sem mönnum kemur saman um. Jeg hefi líka áður bent á aðra úrlausn á þessu, annaðhvort taka upp í frv. heimild fyrir stjórnina til þess að banna innflutning á fleiri tegundum en þar eru taldar, eða láta heimildarlögin frá 1920 standa óhögguð, þó að þetta frv. verði að lögum. Annars skal jeg ekki ræða um einstök atriði, sem hæstv. atvrh. (MG) nefndi. Jeg get tekið undir margt af því, sem hann sagði, og skal ekki standa á mjer að taka það til athugunar síðar við meðferð málsins, ef þess verður auðið. Jeg vil benda á, að það, sem kallað er fölsk kaupgeta, getur stafað af öðru en lánum; hún getur líka komið af auknum tekjum af tollum, og þó að það sje ef til vill ekki að öllu leyti það sama, þá er það þó nokkuð líkt. Jeg vil því taka undir með hv.frsm. meirihl. (JAJ), að aðalatriðið á að vera spámaður á tekjum ríkissjóðs, bæjar- og sýslufjelaga og einstaklinga, sparnaður á öllum sviðum. En frv. hnígur einmitt að því að reyna að fá framgengt meiri sparnaði en verið hefir. Þá vil jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. stjórn, hverjar tryggingarráðstafanir er auðið að gera um verðlag á vörum í landi hjer, með þeim heimildarlögum, sem hún vill beita. Jeg veit ekki, hvort slík heimild er til, sem beita mætti jafnframt lögunum. Í heimildarlögunum sjálfum eru engin slík ákvæði. Meðan ófriðurinn mikli stóð yfir, voru að vísu lög, sem heimiluðu að skipa verðlagsnefnd, en þau lög voru tímabundin við ófriðarástandið, og þori jeg ekki að fullyrða, hvort nokkur heimild er enn í lögum, er geti trygt menn gegn of háu verðlagi. Ef svo er ekki, er það bert, að þetta frv. er tiltækilegra en lögin frá 1920. Hæstv. fjrh. (JÞ) hafði rannsakað, hve miklu næmi sú tekjurýrnun, sem samþykt þessa frv. mundi baka ríkissjóði, og komst að þeirri niðurstöðu, að hún mundi vera um 450000 kr. Jeg skal ekki vefengja þetta, og væri lítt afsakanlegt að samþykkja slíkan tekjumissi, ef ekkert hefði verið gert til þess að afla nýrra tekna í staðinn. En þegar við í minnihl. gengum að verðtollsfrv., sem áætlað var að myndi gefa 1 milj. kr. tekjuauka, enda þótt bannaður yrði innflutningur að miklum mun, var það með það fyrir augum, að tekjurýrnun myndi verða af innflutningshöftunum. Er ekki víst, að það frv. hefði verið samþykt viðstöðulaust hjer í hv. deild, ef ekki hefði verið gengið að því með þessum skilningi af okkar hálfu. Annars virðist mjer auðheyrt, að nokkurt ósamræmi er á milli hæstv. ráðh. (MG og JÞ) um það, hversu víðtækt höftunum skuli beitt. Hæstv. fjrh. (JÞ) ætlast ekki til, að banninu verði beitt svo freklega samkvæmt heimildarlögunum, að af því stafi veruleg tekjurýrnun. En það er atriði, sem mjög mikið hefir verið gert úr, sambandið milli bannsins og tekjurýrnunarinnar. Virðist mjer hæstv. fjrh. (JÞ) líta nokkuð einhliða á málið og sjá lítið annað í þessu máli en tekjur ríkissjóðs. En margs er að gæta, og víðar er veikur hagur en ríkissjóðs, og það er það, sem þetta frv. á að reyna að bæta úr það á að leiða til almenns sparnaðar og nýtni á það, sem er fyrir hendi, losa bundið fjármagn, sem liggur í óþarflega miklum vörubirgðum, minka gjaldeyrisþörfina og jafnvel bæta atvinnuleysið með því að stuðla að auknum iðnaði innanlands, og má alt þetta gera án þess að draga úr framleiðslunni. Heildarhagurinn virðist ekki missa neins í, þó að eitthvað kynni að tapast úr ríkissjóði, því að hann hefir því betra tækifæri til að efla hag sinn sem hagur almennings, er undir stendur, er betri. Hæstv. fjrh. (JÞ) vildi skora á hv. deild að draga undan tollvörur, ef frv. yrði samþykt. Þetta gæti komið til álita; málið er ekki komið svo langt, að allar leiðrjettingar og lagfæringar geti ekki komist að. Jeg finn enga ástæðu til þess að víkja að ummælum hv. 3. þm. Reykv. (JakM). Það er alkunnugt, að skoðanir hans eru nokkuð sjerstæðar, og geri jeg ekki ráð fyrir, að betur gangi hjeðan af en hingað til að gera upp við hann. Hv. þm. virðist sem fyr gleyma því, að bannið á ekki að hafa þann einn árangur að hefta innflutning, heldur og fá menn til að nota ódýrar vörur og efla innlenda framleiðslu og hagsýni um það, sem eytt er og notað. Hv. þm. vildi telja þessa stefnu sem nokkurskonar átrúnað almennings, sem sprottinn sje af undirróðri blaða og einstakra manna. Nú hefir enginn betri aðstöðu en hv.þm. til að innræta almenningi skoðun sína. Hann ræður yfir fjöllesnu blaði, og er því undarlegt, að honum skuli ekki hafa tekist betur að fá almenning til þess að aðhyllast skoðun sína. En þó að menn hafi oft lítið álit á skoðun almennings, er hún þó oft rjett; hún er e. t. v. oft ekki síður bygð á tilfinningu en ályktunum af hugsunum, og þær geta oft ekki síður bent á rjetta leið. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um málið. Um það verður að fara sem auðið er. En það vil jeg taka fram að lokum, að verði frekar hallast að heimildarlögunum og árangur verði minni af banninu en líkur þykja til, þá er það ekki okkar sök, sem leggjum það til, að þingið ráði, en ekki stjórnin.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg býst við því, að þessi till. sje ekki svo flókin, að jeg þurfi langt mál henni til skýringar og fyrirgreiðslu. Kvenfjelagið „Hringurinn“ fer fram á að fá þjóðjörðina Kópavog til umráða, til þess að setja þar á stofn hressingarhæli fyrir berklaveikissjúklinga, sem ekki er þörf á sjúkrahælisvist. Þetta kvenfjelag hefir starfað í mörg ár, utan og innan Reykjavíkur, og lagt fram mikið fje til hjálpar berklaveiku fólki, sem ekki hefir getað verið í hæli, fyrir sakir fátæktar. Nú hefir fjelagið, eins og skýrt er frá í greinargerðinni, hugsað sjer að auka starfsemina með því að koma upp í Kópavogi hressingarhæli fyrir þá sjúklinga, sem orðnir eru svo hressir, að þeir þarfnast ekki vistar á Vífilsstöðum. En nauðsynlegt er að hafa hælið þar, sem hægt er að ná fljótlega í lækni, og þarna er það svo nærri Vífilsstöðum, að sjúklingarnir geta notið umsjár yfirlæknisins og annara lækna þar. Jörðin er fræg úr sögu vorri; hún er illfræg, þar sem einmitt í Kópavogi var þröngvað upp á oss einveldinu, og nærri lá, að Alþingi yrði flutt þangað, vegna þess, að höfuðsmennirnir nentu ekki að ríða austur yfir heiði, eða þótti það erfitt. Væri nú ekki nema vel til fallið að láta þessar illu endurminningar snúast upp í blessun fyrir marga bágstadda, og ættu sem flestir slíkir gamlir draugar frá niðurlægingartímum þjóðarinnar að verða endurbornir sem góðir fylgiandar. En þessi fræga jörð er frekar lítil og ljeleg og tekjur ríkissjóðs af henni ekki miklar. Þær munu vera um hálft annað hundrað krónur á ári. Segja mætti nú, að fjelagið munaði ekki mikið um að greiða þetta gjald. En jeg lít nú svo á, að eftirgjaldið sje aðeins lítið atriði í þessu máli. Einn hv.þm. stakk því að mjer, að í raun og veru væri sjálfsagt að gefa fjelaginu jörðina, ef það hjeldi þarna uppi hæli. En hvað sem því líður, er það smámál fyrir ríkissjóð, en stórmál fyrir þjóðina, að hælið komist á stofn. Skal jeg svo ekki eyða um þetta fleiri orðum.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil aðeins skýra frá því, að „Hringurinn“ sendi fjvn.Nd. erindi um þetta mál. En nefndin taldi það utan síns verkahrings. Þá skrifaði fjelagið stjórninni, og hún svaraði, að hún hefði ekkert vald til að ákveða um málið; til þess þyrfti samþykki þingsins. Af þessu er málið hingað komið. Annars er það að segja um þetta, að æfiábúð er á jörðinni, og þar fær hvorki þing nje stjórn um þokað. Tilætlun fjelagsins mun vera að reisa þarna lítið hæli í bráðina, með samkomulagi við ábúandann, og fá síðan jörðina, þegar hún losnar úr ábúð. Er jeg því fylgjandi, að landið verði við beiðninni. Hælið á fyrir sjer að vaxa og mundi spara landinu stórfje. Nú eru á Vífilsstöðum margir sjúklingar, sem í raun og veru þyrftu ekki vistina þar, ef til væri handa þeim svona hæli. Mundi það firra ríkissjóð ærnum útgjöldum, að svona hæli gæti tekið við sjúklingum, sem væri batnað svo, að þeir þörfnuðust ekki veru á Vífilsstöðum. En jeg tel óvarlegt að takmarka ekki umráðarjett fjelagsins. Tel jeg rjettast að fá fjelaginu jörðina aðeins til afnota um ákveðið árabil, en þó alls ekki lengur en það rekur þarna hæli. Með þessu skilyrði vil jeg verða við beiðninni. Svo gæti farið, að jörðin kæmist í mikið verð, og því rjett að setja eitthvert tímatakmark. Ef fjelagið hefði að þeim tíma loknum komið þarna upp myndarhæli, mundi engri stjórn koma til hugar að vísa því burtu. En það væri hugsanlegt, að landið vildi hagnýta sjer jörðina, t. d. taka part af henni til ræktunar, og er þá rjett að binda ábúðina við ákveðinn tíma.

Tryggvi Þórhallsson Af því að þetta er fyrri umr., vil jeg benda hv.flm. (MJ) á eitt athugavert atriði í þessu máli. Jeg er alls ekki á móti því, að orðið sje við beiðni fjelagsins, en jeg vil vekja eftirtekt á því, að þessi jörð er mjög svo mögur, meira að segja fádæma hrjóstrug. Vildi jeg skjóta því til flm. (MJ), hvort hann vildi ekki hafa orð á því við fjelagið, að rjettara væri að fá einhverja aðra jörð. Það eru örþrifaráð að setja slíkt hæli á stað, þar sem ómögulegt er að rækta neitt, umhverfið grjót og urðir. Eru það hreinustu vandræði, að fjelagið geti ekki einu sinni haft von um að afla sjer sjálft mjólkur á jörðinni. Það er kanske ekki rjett af þinginu, að gerast forsjá fjelagsins, en mjer fanst viðkunnanlegra að benda á þetta.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg þakka hæstv. atvrh. (MG) og hv.þm. Str. (TrÞ) fyrir undirtektir þeirra. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) sagði, skal jeg láta þess getið, að jeg er ekki svo fær til að dæma um það mál, að jeg geti nokkuð fullyrt. En nokkur skilyrði til ræktunar hafa mjer þó virst þarna. Býst annars við, að fjelagið sje ekki sjerlega ánægt með jörðina, en það mun hafa skoðað sig svo um, að það mun ekki telja á betra völ. Landið átti Arnarnes, en seldi það fyrir lítið verð, og er það illa farið, ef sú jörð hefði verið heppilegri til þessa. En þó að Kópavogur sje ef til vill ljeleg jörð, þá er henni ágætlega í sveit komið fyrir fjelagið til þessarar starfrækslu, og hugmyndin hjá því er ekki og getur ekki verið að reka þetta nema í smáum stíl, og má því með umbótum sjálfsagt gera jörðina hæfa til þess að bera það uppi. Viðvíkjandi því, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði, vil jeg geta þess, að mjer þykir ólíklegt, að jörðin komist í mikið verð, síst ef hún er jafnrýr og sagt er. En hitt er auðvitað sjálfsagt, að fjelagið haldi ekki lengur jörðinni en það rekur þar hæli. Um nauðsyn þessa máls held jeg að enginn þm. efist, og vona jeg því, að málið fái greiða afgreiðslu.

Ágúst Flygenring Jeg stend aðeins upp til þess að taka í sama streng og hv þm. Str. (TrÞ). Að mínu áliti er vert fyrir ríkið að veita því athygli, þegar einhver fjelög rísa upp, sem vilja ljetta byrðunum af ríkissjóði. Sem flest slík fjelög ættu að komast á stofn, sem með ráðum og dáð ynnu að nauðsynjamálum vorum. Og það er margreynt, að allar slíkar einkastofnanir, sem reknar eru af áhugamönnum, reynast bæði ódýrari og betri en ríkisstofnanir af sama tæi. Mjer finst því fyrir allra hluta sakir rjett, að ríkið greiði götu þeirra manna eða fjelaga, sem leitast við að ljetta af því og þjóðinni byrðunum. Það er alveg rjett, að landið í Kópavogi er fádæma ljelegt, miklu ljelegra en vera ætti, þar sem framtíðarstofnun á að reisast. En landið á á sömu slóðum afbragðsjörð, sem aðeins er leigð fyrir 300 krónur. Þar er vel bygt og hægt að hafa stórt bú. Jeg á þarna við Garða á Álftanesi. Er það hreinasta synd að fara svo með opinbera eign sem farið er með Garða. Þar væri einmitt jörðin fyrir þetta hæli. Jeg vildi aðeins benda á þetta, og þarf ekki meira um það að segja.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg get vel hugsað mjer það, að sú breyting gæti orðið, að Kópavogur yrði mikils virði, t. d. að þar gæti orðið að ræða um lóðasölu. Og því væri ekki rjett að láta jörðina af hendi, nema til ákveðins árafjölda. Annars held jeg, eins og jeg hefi áður tekið fram, að þing og stjórn mundu alls ekki hrekja hælið burtu, þegar það væri búið að búa um sig. Hv. þm. hafa minst á, að gott væri fyrir hælið að fá betri jörð. Jeg vil því minna á það, að landið á ýmsar aðrar jarðir hjer í grendinni, svo sem Hólm og Lambhaga. Um Garða er ekki að ræða, því að jeg býst alls ekki við, að presturinn vildi sleppa þeim.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg hefi náttúrlega ekkert á móti því, að stjórnin setji eitthvert tímatakmark. Garða býst jeg ekki við að fjelagið hafi látið sjer detta í hug. Það mun ekki hafa búist við að eiga kost á slíku höfuðbóli. Það er hverju orði sannara, sem hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) sagði, að slík viðleitni áhugasamra fjelaga er fyllilega verð þess, að ríkið mæti hana, og tel jeg sjálfsagt, að þingið verði við þessari beiðni.