Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að skýrsla Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Samningur ríkisins við Microsoft – stjórnsýsluúttekt að beiðni Alþingis, hefur verið send stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til umfjöllunar, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa.

Forseta hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 279, um ferðakostnað, frá Birni Leví Gunnarssyni, á þskj. 284, um notkun ópíóíða, og þskj. 285, um aðgerðir vegna endómetríósu, báðar frá Diljá Mist Einarsdóttur og á þskj. 286, um tekjur ríkissjóðs vegna gjaldtöku fyrir heilbrigðisþjónustu, frá Ingu Sæland. Einnig hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 277, um ferðakostnað, frá Birni Leví Gunnarssyni og á þskj. 263, um íslenskukennslu fyrir útlendinga, frá Jóhanni Páli Jóhannssyni. Að lokum hafa borist bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 272, um ferðakostnað, frá Birni Leví Gunnarssyni og á þskj. 342, um riðu, frá Teiti Birni Einarssyni.

Forseti. Síðustu helgi var haldinn sérstakur blaðamannafundur til að tilkynna að ríkisstjórn Íslands væri ekki sprungin, þau vilja halda áfram vegna stórra áskoranna og fjölmargra verkefna, eins og hæstv. ráðherrar orðuðu það. En hvaða verkefna? Síðasta löggjafarþing var eitt það verkminnsta í manna minnum. Málin skiluðu sér seint og illa og á endanum náðist sátt milli stjórnarflokkanna um fátt annað en að slátra málunum þeirra. Og nú er komin upp aftur þessi staða að ríkisstjórnin hefur varla nein mál til að mæla fyrir. Í dag eru bara þingmannamál á dagskrá, mál sem allir vita að verða ekki að lögum og verkefnastaðan er svo fátækleg hjá ríkisstjórninni að það hefur verið biðlað sérstaklega til stjórnarandstöðunnar að halda hér uppi dagskránni með þingmannamálum sem munu svo drepast inni í nefndum. Hæstv. forseti. Hvað er eiginlega að frétta? Er kannski tímabært að hæstv. forseti banki aðeins í ríkisstjórnina og vekji hana þannig að hún geti farið að koma sér að verki?

Af þessu tilefni vill forseti segja að staða varðandi framlagningu mála er með svipuðum hætti og var á síðasta ári en forseti hefur vakið athygli á því að áform um að mál kæmu fyrr inn en ella hafa ekki enn þá skilað árangri. Það er ábending sem forseti hefur komið á framfæri og mun ítreka við hæstv. ríkisstjórn.

Herra forseti. Vegna þessara orða forseta um að nú sé staðan svipuð og á síðasta þingi er rétt að rifja það upp að á síðasta vorþingi fór allt í klessu. Það fóru engin mál í gegn nema eitt og eitt dagsetningarmál og EES-mál og það var út af deilum á milli stjórnarflokkanna. Maður veltir fyrir sér fyrir hvern þessi kyrrstöðuríkisstjórn starfar. Hver er það sem hagnast á aðgerðaleysinu? Hér er ekki farið í brýn mál sem skipta miklu máli fyrir almenning í landinu. Málefnastaðan er svona, forseti, að það eru komin 19 stjórnarmál af þeim 113 sem eiga að koma samkvæmt þingmálaskránni á þessu haustþingi og það eru bara 25 þingfundadagar eftir af haustþingi. 113 mál eiga að koma inn samkvæmt dagskránni, 19 eru komin. Það er ekkert að gerast, forseti.

Herra forseti. Ég tek til máls um fundarstjórn forseta. Alla jafna kvartar maður ekkert undan því þó að léleg ríkisstjórn sé ekki mjög dugleg að koma málum á framfæri. En það sem verkleysi þessarar ríkisstjórnar undanfarin ár hefur þó leitt í ljós er að það skiptir máli hverjir stjórna og það skiptir máli þegar dugleysið er algjört vegna þess að þá sitja eftir risamál sem varða íslenskan almenning. Ég er ekki bara tala um óðaverðbólgu og sturlaða vexti, ég er ekki bara að tala um ráðleysi í heilbrigðismálum, ég er að tala um kyrrstöðuna í orkumálum líka. Ég er að tala um loftslagsmálin. Ég er að tala um stöðuna í samgöngumálum landsmanna. Það er ekki hægt til lengdar að litla Alþingi við ríkisstjórnarborðið, þar sem takast á stjórn og stjórnarandstaða endalaust og ekkert gerist, ráði för og eftir situr íslenskur almenningur með engin svör við því hvernig taka á á stærstu úrlausnarefnunum. Þannig að ég tek undir þessa gagnrýni og kalla eftir að hér gerist eitthvað.

Virðulegi forseti. Það fór fram góð umræða um tillögu til þingsályktunar um fasta starfsstöð þyrlu Landhelgisgæslunnar á Akureyri hér í þingsal í gær, jákvæð og uppbyggileg umræða um mikilvægt mál sem varðar grundvallaröryggishagsmuni á þeim landsvæðum sem liggja fjærst höfuðborgarsvæðinu. Það er víðtækur stuðningur við málið hér á þingi. Ásamt þeim sem hér stendur eru 16 þingmenn á málinu. Þingsályktunartillagan gengur út á að fela dómsmálaráðherra að beita sér fyrir því að Landhelgisgæslan komi upp fastri starfsstöð fyrir eina af þyrlum sínum á Akureyri í samstarfi við hagaðila þar. Í nýrri rannsókn sem Björn Gunnarsson, yfirlæknir á sjúkrahúsinu á Akureyri og dósent við Háskólann á Akureyri, og fleiri hafa unnið kemur fram að besta leiðin til að efla björgunargetuna heilt yfir á landi sé að staðsetja þyrlu á Akureyri til viðbótar við þyrlu á Reykjavíkurflugvelli. Þyrlur eru öflug björgunartæki sem geta flýtt fyrir björgun úr erfiðum aðstæðum og í mörgum tilfellum geta þær verið eini kosturinn til bjargar. Í slíkum tilfellum getur stuttur viðbragðstími skipt sköpum og því mikilvægt að staðsetja þyrlur á fleiri en einum stað á landinu, m.a. í þeim tilgangi að stytta tíma til björgunar. Sama gildir um sjúkraflutning á einstaklingum með lífshættuleg veikindi eða áverka, oft af vettvangi alvarlegra slysa. Þar er mikilvægt að geta brugðist skjótt við, koma með sérhæfða aðstoð á staðinn og geta flutt veika eða slasaða á viðeigandi sjúkrastofnun innan þeirra tímamarka sem nauðsynlegt er. Mikilvægt er að á austurhluta landsins sé boðið upp á sömu þjónustu eins og við þekkjum í dag á vesturhluta landsins þar sem þjónustuhlutverkið er allt miklu betra og ekki hægt með neinum hætti að bera saman vestur- og austurhluta landsins í tengslum við þjónustustigið sem er veitt í dag. Úr þessu þarf að bæta sem allra fyrst.

Virðulegur forseti. Það er visst áhyggjuefni að við fáum upplýsingar um gríðarlega miklar kostnaðarhækkanir við svokallaða borgarlínu. Það þarf að leita skýringar á þessu. Borgarstjóri hefur m.a. nefnt sem skýringu að almennar hækkanir hafi orðið mjög miklar og útboð hjá Vegagerðinni séu að fara langt umfram kostnaðaráætlanir. Ég skoðaði þetta lauslega í dag og ef maður tekur útboð síðustu vikna hjá Vegagerðinni, stór og lítil, þá má segja að almennt séu þetta 70%, plús eða mínus, af kostnaðaráætlun sem verkin eru að fara á. Til að mynda átti núna stórt verk fyrir vestan að kosta um 1.300 millj. kr. en lægsta tilboðið var upp á 800 og eitthvað milljónir. Getur þetta legið í dýrari útfærslum, einhverjum flottræfilshætti þegar að því kemur að fara í þessar miklu framkvæmdir? Umræðan um svokallaða Fossvogsbrú, sem á að kosta 7,5 milljarða, vakti athygli mína. Nú er verið að ljúka verki í Þorskafirði á 260 metra langri brú, jafn langri þeirri sem er fyrirhuguð yfir Fossvog. Það er 2,5 km vegagerð í kringum þá brú, sem sagt fyllingar beggja vegna, og heildarkostnaður við það verk er 2 milljarðar og 78 milljónir. Það á að byggja jafn langa 260 metra brú yfir Fossvog fyrir 7,5 milljarða. Ef hönnunarsamkeppni er nefnd fá margir skrýtna tilfinningu vegna þess að það þykir margfalda kostnaðinn og það á til að mynda við þegar menn tala um alþjóðlega hönnunarsamkeppni um brú yfir Sundabraut, sem ég held að menn þurfi að skoða mjög vel. 

Forseta minnir á að ræðutími í störfum þingsins er takmarkaður við tvær mínútur.

Virðulegur forseti. Gleymdu hugmyndinni, sagði Þór Sigurgeirsson, bæjarstjóri Seltirninga, þegar tillaga borgarfulltrúans Lífar Magneudóttur var borin upp um að Reykjavíkurborg myndi sameinast Seltjarnarnesi og Mosfellsbæ. Svipað svar var að fá frá bæjarstjóra Mosfellsbæjar enda hefur það ekki verið á dagskrá í Mosfellsbæ að vilja sameinast hítinni í Reykjavík. En ég skil mjög vel að borgarfulltrúar í Reykjavík horfi til nágrannasveitarfélaganna þar sem ýmislegt virðist ganga mun betur í rekstri þeirra sveitarfélaga. Ég held að við ættum kannski frekar að huga að því að það kunni að vera hverfi innan Reykjavíkur sem myndu vilja sameinast öðrum sveitarfélögum. Ég hef til að mynda reglulega heyrt í Grafarvogsbúum sem kvarta sáran yfir því að vera hluti af Reykjavík og því kerfi sem þar er boðið upp á, myndu svo gjarnan vilja fá að koma yfir í fallegu Mosfellssveitina og heyra frekar undir bæjarstjórn Mosfellsbæjar. Og ég heyri það líka á íbúum á Seltjarnarnesi og bæjarfulltrúum þar að það er kannski möguleiki að fólkið í Vesturbænum myndi vilja sameinast íbúum Seltjarnarness í að bæta samgöngumálin þar sem Seltirningar og margir í Vesturbænum kvarta sáran yfir því að það sé algerlega lokað á þá þegar kemur að samgöngumálum og ekki við þá rætt þegar verið er að gera stórtækar breytingar sem hafa áhrif á samgöngur þeirra og öryggismál Seltirninga. Ég vil þá frekar beina því til hverfafélaganna í Reykjavík að huga að því hvort þau geti bara hreinlega sagt sig úr Reykjavík og óskað eftir því að koma inn í sveitarfélögin hér í kring sem virðast vera mun betur rekin en höfuðborgin okkar.

Herra forseti. Þessi ríkisstjórn er nú frekar lánsöm að eiga svona duglega stjórnarandstöðu eins og við erum. Í gær mælti ég fyrir hönd Flokks fólksins fyrir frumvarpi um leigubremsu og leiguþak og Flokkur fólksins hafði þann heiður að fá að vera einn á því frumvarpi þrátt fyrir að bjóða öllum öðrum að vera með. Í dag mæli ég fyrir frumvarpi sem vinnur gegn kjaragliðnun, um 62. gr. almannatryggingalaga sem á í rauninni lögum samkvæmt að fylgja almennri launaþróun í landinu. Það hefur ekki verið gert heldur oftar en ekki stokkið yfir í vísitölu neysluverðs. Á morgun mun ég mæla fyrir frumvarpi sem eldra fólk hefur kallað ítrekað eftir, um að hækka í rauninni frítekjumark og viðmiðun á lífeyrissjóðsgreiðslum þar sem eldra fólk, eftir að það hefur fengið 25.000 kr. úr sínum lífeyrissjóði, er skert um 65 aura á móti hverri einustu krónu eftir það. Það er í rauninni fáheyrt að nokkrir aðrir í samfélaginu séu sennilega skattpíndir um ríflega 80% af hverri krónu eftir að það hefur farið yfir 25.000 kr. í lífeyrissjóðnum sínum. Þannig að ég segi: Þessi ríkisstjórn er nú ansi lánsöm að eiga duglega þingmenn. Ég get ekki orða bundist í kjölfarið á ræðu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur sem gefur lítið fyrir Reykvíkingana hérna. Ég veit ekki betur en að Seltirningar og Mosfellingar séu að koma unnvörpum til að vinna í bænum í Reykjavík. Ég veit ekki betur en að maður hangi á rauðu ljósi endalaust stopp í umferðinni þegar strollan frá Mosfellsbæ er að koma hérna niður í bæ. Ég veit ekki betur. Ég held líka að það væri bara flott að við sameinuðum allan þennan kjarna. Í stað þess að vera að troða landsbyggðarbæjarfélögum með marga tugi kílómetra á milli hvers annars, að reyna að henda þeim í sameiningu, þá væri bara sómi að því að maður standi ekki með aðra löppina í einu sveitarfélagi og hina löppina í öðru sveitarfélagi og móist svo við því að bara hreinlega steypa þessu saman. Það væri kannski bragur að því.

Virðulegi forseti. Þingmannanefnd um norðurskautsmál fundaði á Egilsstöðum í gær. Þann fund sóttu rúmlega 20 manns, þingmenn og starfsmenn þjóðþinga frá Norðurlöndunum, Kanada og Bandaríkjunum. Þá sitja fulltrúar Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs fundina. Margir þátttakendur á þessum fundi munu í framhaldinu taka þátt í Hringborði norðurslóða. Áherslurnar í samstarfi þingmannanna snúast nú sem áður um þrjár stoðir sjálfbærni: Í fyrsta lagi þróun mannlífs á norðurslóðum og þar með málefni frumbyggja og velferð í samfélögunum, loftslagsbreytingar og sambúð manns og náttúru og loks sjálfbæra efnahagsþróun. Áhrif loftslagsbreytinga blasa nú við í öllum þessum löndum, hvort sem er með tíðari krapaflóðum á Austfjörðum eða gróðureldum í Norður-Ameríku. Á fundinum kynnti Morten Høglund formennskuáætlun Noregs í Norðurskautsráðinu og átti virkt samtal við nefndarmenn í gegnum fjarfundabúnað um samstarfið í víðu samhengi. Starfsmenn þeirra vinnuhópa Norðurskautsráðsins sem hafa starfsstöð á Akureyri kynntu vinnuna sem fram fer á þeirra vegum. Annars vegar er vinnuhópurinn sem hefur skammstöfunina CAFF, sem fjallar um viðhald líffræðilegs fjölbreytileika, bæði flóru og fánu, og hins vegar hópurinn PAME, sem fæst við umhverfisvernd og sjálfbæra nýtingu í hafinu. Á þessum fundum ræða þingmenn leiðir til að ná árangri í baráttu fyrir sameiginlegum hagsmunum íbúa við norðurskautið og kynna sér samfélögin þar sem fundað er hverju sinni, enda alltaf hægt að læra hvert af öðru. Í því skyni fengu gesti kynningu á orkumálum á Austurlandi, heimsóttu Fljótsdalsstöð og hitaveitu Múlaþings auk þess að fá innsýn í sjávarútveg og ýmsa uppbyggingu á ferðaþjónustu. Samtal milli þjóða hefur aldrei verið mikilvægara í því ástandi sem nú ríkir í heiminum.

Herra forseti. Þriðjudaginn 24. október er heilsdags kvennaverkfall á Íslandi og þá eru komin 48 ár síðan konur lögðu niður störf og mótmæltu um allt land með mjög eftirminnilegum hætti. Það er auðvitað sorgleg staðreynd að öllum þessum árum síðar séu konur enn í þeim sporum að þurfa að leggja niður störf og mótmæla en það er því miður veruleikinn. Í dag hafa konur 21% lægri atvinnutekjur en karlar. 40% kvenna verða fyrir kynbundnu ofbeldi á lífsleiðinni og samkvæmt nýjum þjóðarpúlsi Gallups um verkaskiptingu á heimili sinna konur í mun meira mæli heimilisstörfum en karlkyns makar þeirra. Þegar konur í gagnkynhneigðum samböndum voru spurðar um hvernig heimilisverkin skiptust á milli þeirra og maka sögðust 67% sinna þeim meira. Á sama tíma sögðust 12% karla sinna heimilisstörfum í meira mæli. Þegar kemur að umönnun barna sögðust 59% kvenna sinna þeim meira en karlkyns maki. 31% karla telja kvenkyns maka sinn sinna börnum sínum meira en einungis 2% kvenna telja karlkyns maka sinna börnum meira en þær. Þetta er auðvitað óboðleg staða, herra forseti. Um leið og ég hvet konur til að taka þátt næsta þriðjudag þurfum við karlar líka að taka þessa stöðu alvarlega. Við þurfum ekki síður að leggjast á árar til að breyta þessari ólíðandi stöðu. Við skulum sýna samstöðu með kröfum kvenna á þriðjudaginn og raunar alla daga. Óhjákvæmilega verða margir skólar og leikskólar óstarfhæfir og þess vegna vil ég hvetja feður, afa, bræður, til að gera ráðstafanir þennan dag og tryggja þátttöku kvenna í verkfallinu. Látum konur ekki einar standa í baráttunni fyrir jafnrétti.  
            

Hvað ætlar þú að verða þegar þú verður stór? Þetta er spurning sem okkur þykir eðlilegt að spyrja lítil börn, enda sýn þeirra oft bæði skemmtileg og skýr, og það er líka mikilvægt að koma því inn hjá þeim yngstu að það skiptir máli að velta framtíðinni fyrir sér. Unglingar fá þessa spurningu líka. Svarið er eðlilega öllu ígrundaðra, enda þau í alvöru farin að undirbúa framtíðina. Á ferðum Viðreisnar um landið undanfarið hefur rauði þráðurinn í samtölum verið skorturinn á skýrri framtíðarsýn hjá stjórnvöldum. Það skiptir litlu hvort rætt er um heilbrigðismál, samgöngumál, verðbólgu, sturlaða vexti eða orkumál, svo dæmi sé tekið, og þetta er alvarlegt. Stjórnmálaflokkar eða -menn sem hugsa til lengri tíma fá jafnvel á sig gagnrýni kollega fyrir, eins og einu tæki stjórnmálanna til að mæta helstu áskorunum séu tímabundnir plástrar sem helst á að fjármagna með skattahækkunum. Ég geri ekki lítið úr því að stundum þarf að plástra og það á sannarlega við vegna þess bráðavanda sem fjöldi heimila stendur frammi fyrir núna. En það er hins vegar fráleitt að hunsa það að þessi bráðavandi er síendurtekin afleiðing þess að hér hefur ekki verið brugðist við með skýrri sýn á það hvernig við tryggjum mikilvægan stöðugleika í efnahagslífinu til lengri tíma. Risasveiflurnar sem íslenskum heimilum er boðið upp á aftur og aftur eru ekki náttúrulögmál. Það eru plástrarnir sannarlega ekki heldur. Það hlýtur að vera eitt helsta hlutverk stjórnvalda að breyta þessu þó að það kosti átak og við þurfum síst af öllu á að halda ríkisstjórn sem á bara eitt svar þegar hún er spurð hvað hún ætli að gera þegar hún verður stór: Bara „chilla“ í þægilegum stólum. 
             
            

Virðulegur forseti. Það er óhætt að segja að húsnæðismarkaðurinn á Íslandi sé á krossgötum. Langtímaskortur á íbúðum hér á landi hefur valdið því að bæði leigu- og fasteignaverð hefur hækkað mikið. Það er aðeins ein leið til að koma í veg fyrir að leigu- og fasteignaverð haldi áfram að hækka óeðlilega mikið líkt og verið hefur á undanförnum árum. Sú leið er að auka framboð á húsnæði. Þar eru markmið innviðaráðherra um aukna húsnæðisuppbyggingu og þær aðgerðir sem gripið hefur verið til mikilvægt innlegg í þá vegferð. Hins vegar er það svo að húsnæðismarkaðurinn hefur fundið verulega fyrir aðgerðum Seðlabankans þar sem kaupendum hefur verið gert erfiðara um vik að komast inn á markaðinn og fjármögnun nýframkvæmda er orðin miklum mun dýrari, þvert á það sem við þurfum nú. Þegar allt er saman tekið hefur þetta letjandi áhrif á framkvæmdaraðila til að halda áfram framkvæmdum við íbúðir. Að þessu sögðu er ég fullmeðvitaður um þann línudans sem þetta er á tímum hárra vaxta og verðbólgu en núverandi ástand mun einungis leiða til hærra leiguverðs og auka þrýsting á mjög hátt fasteignaverð þegar núverandi ástandi slotar. Það er engum til góðs og að mínu mati er ljóst að gera þarf sérstakar ráðstafanir til að leysa þann hnút sem við stöndum frammi fyrir. Slíkt mætti gera með tímabundnum og sértækum lánaskilmálum hjá fjármálafyrirtækjum til að tryggja áfram nauðsynlega uppbyggingu. Með slíku myndu fjármálafyrirtækin að mínu mati rísa undir þeirri ábyrgð sem á þeim hvílir um þessar mundir. Þessu til viðbótar tel ég skynsamlegt að ráðast í nauðsynlegar lagabreytingar á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða sem myndi gera þeim heimilt að eiga meira en 20% í félagi sem myndi sinna fasteignaverkefnum fyrir lífeyrissjóði og gæti þar með styrkt okkur sem samfélag í því verkefni að hér á landi verði til traustur og heilbrigður leigumarkaður.

Virðulegi forseti, hv. þingheimur og kæra þjóð. Aldrei er góð vísa of oft kveðin. Þegar ég kom hérna í ræðustól um daginn þá sagði ég söguna af því þegar leikarinn sem lék Superman á sínum tíma lamaðist fyrir neðan háls. Robin Williams fór á spítalann, setti ávísun á borðið fyrir skrifstofustjórann og sagði: Ég borga brúsann. Ávísunin var óútfyllt. SÁÁ segja í umsögn sinni við fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar að frumvarpið feli í sér niðurskurð sem nemi 126 milljónum í meðferðum gegn áfengis- og vímuefnavanda. Hallinn á rekstri heilbrigðisþjónustu SÁÁ verður á þessu ári 520 og eitthvað milljónir. Ég spyr: Hvernig stendur á því, þar sem Vogur er sjúkrahús, að það þurfi að reka það með sjálfsaflafé? Það er ekki verið að reka Landspítalann með sjálfsaflafé eða aðra spítala. Þetta er ósanngjarnt. Slíkur halli getur ekki annað en leitt til umfangsmikillar skerðingar á þjónustu, svo mikilli að SÁÁ munu ekki geta staðið undir gildandi þjónustusamningum við Sjúkratryggingar Íslands. Sem dæmi er núgildandi samningur um lyfjameðferð við ópíóíðafíkn takmarkaður við 90 einstaklinga en á sama tíma eru 300 einstaklingar í meðferð. Þetta er mjög ósanngjarnt. SÁÁ eru komin að þolmörkum og geta ekki staðið undir þessum kostnaði. Heilbrigðiskerfið á Íslandi fær 353 milljarða á ári og þar af fara innan við 2 milljarðar í baráttuna gegn fíknisjúkdómum. Það er mjög ósanngjörn skipting vegna þess að fíknisjúkdómar eru þriðji stærsti dauðsvaldurinn á eftir krabbameini og hjartasjúkdómum og við segjum í Flokki fólksins: 

Herra forseti. Fjórða samantektarskýrsla vísindanefndar um loftslagsbreytingar var gefin út í morgun. Í skýrslunni kemur fram að loftslagsbreytingar eru byrjaðar að breyta náttúrufari og lífsskilyrðum fólks á Íslandi. Við verðum að umbreyta lífsháttum og umgengni okkar við náttúruna, draga úr losun gróðurhúsalofttegunda eins hratt og unnt er og aðlaga samfélagið þannig að það ráði við álagið. Áhrif loftslagsbreytinga í öðrum löndum geta svo skapað umtalsverðar kerfisáhættu hér á landi með áhrifum á fæðuöryggi og lýðheilsu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur bent á að loftslagsbreytingar séu stærsta heilsufarsógn sem mannkynið stendur frammi fyrir. En hér á landi, forseti, vantar forystu ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Það skortir ábyrgð og traust til að leiða mikilvægar og bráðnauðsynlegar aðgerðir, tímasettar og fjármagnaðar. Í ábendingum í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að mótvægis- og aðlögunaraðgerðir auki ekki misskiptingu í samfélaginu. Sé þess ekki gætt eykst hætta á að það dragi úr áhrifum aðgerða, þær missi marks og skapi jafn vel aðrar samfélagslegar áskoranir.“ Ég hef þrisvar mælt fyrir þingsályktunartillögu okkar í Samfylkingunni um að fela ríkisstjórninni að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til að tryggja réttlát græn umskipti. Kallað yrði þá eftir samráði verkalýðsfélaga, sveitarfélaga og atvinnurekenda. Markmiðið væri að koma í veg fyrir ójafnrétti sem hlotist getur af loftslagsvá og tryggja að græn umskipti ýti undir aukinn jöfnuð í samfélaginu ásamt því að fjárlög og fjármálaáætlanir endurspegli vilja Íslands til þess að standa við skuldbindingar sínar á alþjóðavettvangi í loftslagsmálum. 

Virðulegi forseti. Nú erum við í fjárlagavinnunni og erum eðlilega upptekin af þáttum eins og vergri landsframleiðslu, útgjaldaaukningu, aðhaldi og fjármögnun ýmissa málaflokka ríkisvaldsins. Vextir eru háir vegna verðbólgu og markmiðið er að ná verðbólgu niður. Því er gríðarlega mikilvægt að ríkið sýni ábyrgð. Nú er það markmið flestra ef ekki allra kjörinna fulltrúa að auka velsæld landsmanna en það getur verið flókið að meta farsæld út frá mismunandi forsendum og varla hægt að segja að allt sé frábært ef einungis er horft á afmarkaða þætti. Sem dæmi, virðulegi forseti, má segja að ef við horfum á samfélagið í kringum okkur er hagnaður fyrirtækis til að mynda ekki endilega mælikvarði á ánægju starfsmanna, launin okkar til að mynda eru ekki endilega mælikvarði á það hvernig börnunum okkar líður og ekki er verg landsframleiðsla alltaf mælikvarði á hamingju þjóðarinnar. Efnahags- og framfarastofnunin, OECD, tók t.d. upp hagvísa árið 2011 sem fanga margvíslegar víddir efnahagslegra og félagslegra framfara. Þar er verið að mæla velferð, umhverfisgæði, gæði opinberrar þjónustu, öryggi og aðgang að heilbrigðisþjónustu, svo eitthvað sé nefnt. Við Íslendingar höfum verið ofarlega á þessum mælikvarða á undanförnum árum og vorum í þriðja sæti árið 2020. Nýverið komu út lýðheilsuvísar embættis landlæknis og sýna þeir þróun heilsutengdra þátta milli landshluta og hvernig sú þróun er yfir tíma, alveg frábær vinna. Við eigum að taka meira tillit til þessara upplýsinga við fjárlagagerð, fjármálaáætlun og löggjöf almennt hér á landi. Ef við gerum þetta þá leggjum við enn sterkari grunn að velferð samfélagsins til framtíðar.

Herra forseti. Við höfum auðvitað mikið hér í þessum sal og úti í samfélaginu verið að ræða söluna á Íslandsbanka og þó einkum og sér í lagi hversu misheppnuð hún hefur verið á alla kanta og fengið falleinkunn hjá öllum þeim sem gefið hafa álit eða rýnt í það hvernig staðið var að framkvæmdinni. Við höfum hins vegar minna gert af því hér í þessum sal að ræða um það hvernig best væri að verja peningunum, vegna þess að þetta eru einskiptistekjur sem detta inn í ríkissjóð og um þær ættu að gilda aðeins önnur lögmál en þessar reglubundnu tekjur sem ríkissjóður hefur alltaf. Þetta eru 100 milljarðar á næstu tveimur árum sem gert er ráð fyrir í fjárlögum að selja í bankanum, þ.e. 50 milljarðar á næsta ári og 50 milljarðar á þarnæsta ári. Vaxtagjöld ríkissjóðs eru þriðji stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs. Við Íslendingar erum að borga mun hærri vaxtagjöld heldur en aðrar þjóðir hlutfallslega þrátt fyrir að skulda minna hlutfallslega en margar af þessum sömu þjóðum. Mér finnst því einboðið að þær tekjur sem detta inn vegna sölu á eignarhlutum í Íslandsbanka eigi að fara í það að greiða niður skuldir til að lækka þessi sömu vaxtagjöld og/eða í einhver mjög afmörkuð innviðaáform sem vanrækt hafa verið. Þetta finnst mér vera algjört lykilatriði og mér finnst að við þurfum að fara að færa umræðuna þangað. Ég hef reyndar talsverðar áhyggjur af því eftir að hafa hlýtt á forsætisráðherra hér í vikunni að hæstv. forsætisráðherra treysti sér ekki til þess að slá því föstu að það verði staðið við þau áform að selja hlut í bankanum á næsta ári. Og mér fannst hæstv. viðskiptaráðherra í fjölmiðlum í vikunni sömuleiðis vera að teikna upp einhver skilyrði sem ætti að vera eitthvað flókið að uppfylla á skömmum tíma, en þau skilyrði eru reyndar bundin í lögin sem um þetta gilda nú þegar. Ég er þeirrar skoðunar að við ættum að fara í eins almennt og opið útboð og hægt er strax á næsta ári og nýta fjármunina til að grynnka á háum vaxtagjöldum ríkissjóðs. Við greiðum hærri vexti, Íslendingar, og meiri heldur en þjóðir sem skulda hlutfallslega meira.

Virðulegur forseti. Í dag er alþjóðlegur dagur breytingaskeiðsins. Það er óhætt að segja að það sé ákveðin vitundarvakning varðandi breytingaskeiðið hér á landi. Þetta orð, breytingaskeið, hefur í gegnum tíðina verið mjög neikvætt orð og gjarnan tengt við eldri konur sem fá hita- og svitakóf og breytingar á blæðingum. En er þetta blessaða breytingaskeið bara það sem eldri konur ganga í gegnum og eru þetta einu einkennin? Ó nei. Einkenni breytingaskeiðsins geta verið ansi lúmsk og alls ekki þannig að við tengjum mörg þeirra við hormónabreytingar að fyrra bragði, t.d. kvíði, kláði undir húð, svimi, hitakóf, vöðva- og liðverkir, heilaþoka, minnisleysi, svefnleysi, algjört orkuleysi, svo fátt eitt sé talið. Því miður heyri ég meira um það að konur séu ranglega greindar með kulnun, með gigt eða þær jafnvel fengið þunglyndislyf en eru raunverulega að takast á við breytingaskeiðið. Það er mikilvægt að ræða þessi mál og átta sig á að konur geta byrjað á breytingaskeiðinu fyrir fertugt jafnvel þó að þær hafi enn blæðingar. Þetta tímabil er mörgum konum oft erfitt og því mikilvægt að geta rætt um þessi mál bæði heima og á vinnustað. Þetta er ekki nöldur heldur geta einkennin beinlínis verið lífshamlandi. En það er hjálp að fá. Mörgum konum reynist vel að fara á hormónauppbótarmeðferð á meðan aðrar kjósa að fara óhefðbundnar leiðir. Það er þó mikilvægt að halda því til haga að sumar konur upplifa breytingaskeiðið sem jákvæða reynslu. Þær finna fyrir aukinni vellíðan og frjálsræði, t.d. þegar kemur að kynlífi án blæðinga og þungunarhættu og sjá fram á rólegri og þægilegri tíma með meira jafnvægi og aukinni sálrænni vellíðan. Sjálf hef ég í tíma og ótíma rifið upp hurðir og glugga þar sem ég er í hitakófi og kæli um leið bæði heimilis- og samstarfsfólk. Ég hef líka fengið flest þeirra einkenna á þeim tíu árum sem ég hef verið á breytingaskeiðinu sem ég nefndi hér í upphafi og fæ sum enn þrátt fyrir að hafa valið hormónauppbótarmeðferð. En ég get sagt ykkur það að mínu heimilisfólki er hlýrra, enda mikill munur á mínum einkennum. Það er víða að finna fróðleik um þessi málefni og við eigum að vera ófeimin við að ræða breytingaskeiðið því að það skiptir okkur öll máli, ekki bara konurnar.  
            

Forseti. Á fyrri hluta 20. aldar upplifði heimsbyggðin tugmilljóna mannfall í blóðugum átökum í fyrri heimsstyrjöldinni. Tveimur áratugum síðar kom að annarri heimsstyrjöld. Sú heimsstyrjöld er töluvert frægari nú til dags, einkum vegna þeirra ofsókna og tilrauna til útrýmingar sem gyðingar þurftu að sæta af hálfu nasista. Þeir stríðsglæpir og hörmungar sem þar áttu sér stað voru tilefni þess að Sameinuðu þjóðirnar voru stofnaðar árið 1945. Markmiðið var að slíkur hryllingur myndi aldrei eiga sér stað aftur, sér í lagi með þöglu samþykki alþjóðasamfélagsins. Markmiðið var: Aldrei aftur. Í kjölfarið voru Genfarsamningarnir svokölluðu uppfærðir. Þetta eru reglur sem við sem alþjóðasamfélag höfum sett, reglur og viðmið sem eiga að gilda í átökum og koma til viðbótar almennari mannréttindasamningum og reglum. Fjórði Genfarsamningurinn kveður á um að hernaðaraðgerðir á milli þjóða beinist ekki að saklausum borgurum. Ísraelsher hefur ítrekað virt þessar reglur að vettugi rétt eins og þær komi honum ekki við, ekki aðeins í núverandi átökum heldur í gegnum ár og áratugi. Skilmerkilega merkt heilbrigðisstarfsfólk og fjölmiðlafólk hefur verið skotið á færi. Íbúðarhús, skólar og spítalar hafa verið sprengd í loft upp, almennir saklausir borgarar og börn. Í áratugi hefur ferðafrelsi fólks verið skert og brotið á grundvallarmannréttindum þess í daglegu lífi. Við, hið alþjóðlega samfélag, settum ákveðnar reglur eftir heimsstyrjaldirnar tvær til að tryggja að slíkar hörmungar ættu sér aldrei stað aftur en þegar á reynir virðast reglurnar gilda um sum ríki en ekki önnur. Við heyrðum réttilega ótal fordæmingar vestrænna ríkja á ofbeldi Hamas fyrir rúmri viku síðan. Þáverandi utanríkisráðherra Íslands fordæmdi aðgerðirnar opinberlega strax daginn eftir og ríkisstjórn Íslands tók undir, Ísland skyldi standa með alþjóðalögum. Lítið hefur hins vegar heyrst frá sömu aðilum um framferði Ísraelshers síðan þá eða áður ef út í það er farið  Forseti. Hvert fór loforðið um aldrei aftur? 

Herra forseti. 6. febrúar síðastliðinn átti ég hér orðastað í fyrirspurnatíma við heilbrigðisráðherra um aukinn fjölda svokallaðra umframdauðsfalla eins og Hagstofan kallar það. Hæstv. ráðherra kom dálítið af fjöllum gagnvart fyrirspurninni og ég er hér kominn í dag til að láta hann vita af því að í næstu viku ætla ég að spyrja hann um efni af svipuðum meiði. Það birtist grein í Morgunblaðinu í morgun sem Helga Birgisdóttir hjúkrunarfræðingur og ljósmóðir skrifar þar sem eru settar fram áleitnar spurningar varðandi Covid-tímabilið og bólusetningarsprautur sem þá voru veittar. Helga Birgisdóttir skrifar í þessari grein í Morgunblaðinu m.a. að heilbrigðisstarfsfólki beri skylda til að tilkynna til Lyfjastofnunar aukaverkanir nýrra lyfja. „Það var sjaldan gert“, segir í greininni. Áfram segir, með leyfi forseta: „Fólk sem hefur glímt við alvarlegar aukaverkanir sprautnanna segist ekki fá hlustun …“ og enn segir áfram, með leyfi forseta: „Ég spyr ykkur hjúkrunarfræðinga og ljósmæður hvort einhver umræða sé í gangi varðandi 80% aukningu á andvana fæðingum á Íslandi árið 2021 …“ og áfram segir, með leyfi forseta: „100% aukning var á andlátum barna innan eins árs aldurs þetta sama ár (sjá tölur Hagstofunnar).“ Ég vil hér, eins og ég sagði áðan, láta hæstv. heilbrigðisráðherra vita af því að í fyrirspurnatíma í næstu viku verður ráðherrann spurður út í þetta, með hvaða hætti sé verið að skoða þessa þætti og hvort einhverjar niðurstöður hafi fengist út frá því sem þegar hefur verið skoðað. Þetta geri ég til að reyna að fyrirbyggja að ráðherrann mæti hér og tali um fátt annað en veðrið og þakkir fyrir fyrirspurnina eins og svo oft vill verða. En þessu er hér með komið á framfæri.

Herra forseti. Ég er almennt seinþreyttur til vandræða og hef nú samþykkt ýmsar skýrslubeiðnir um alls konar. En hér staldra ég við og tel að þessi skýrslubeiðni sé algerlega ómarktæk og eigi ekki rétt á sér. Ef þarf að velta fyrir sér hver er ástæða verðbólgu þá er það alveg ljóst að samband verðlags og launa er ótvírætt. Við getum alveg farið yfir það. Þetta liggur fyrir. Við getum rifjað það upp á níunda áratugnum þegar laun hækkuðu um 1.300%. Þá hækkaði verðlag um 1.500%, kaupmáttur rýrnaði, verðbólgan árið 1983 fór í 86% á ári en þá voru verðhækkanir á þriggja mánaða fresti, launahækkanir á þriggja mánaða fresti um 15%. Þessi skýrslubeiðni á ekki rétt á sér og ég get ekki samþykkt hana.

Virðulegur forseti. Mér finnst ákveðin nýmæli að heyra að það standi til að greiða atkvæði gegn skýrslubeiðni og það er áhugavert að heyra að það er vegna skoðana hv. þingmanns á hagfræði. 

Herra forseti. Hér eru auðvitað lagðar fram ýmsar skýrslubeiðnir og þær eru misjafnlega gáfulegar og erfitt að svara þeim. Þetta er kannski ein af þeim og ég er ekkert saklaus í þeim efnum, ég skal viðurkenna það, en ég hef haft það sem reglu að standa ekki gegn því þegar þingmenn óska eftir skýrslum, jafnvel þegar ég tel að þær séu stórundarlegar og ég hafi mikla samúð með þeim starfsmönnum fjármálaráðs í þessu tilfelli sem þurfa að vinna þessa skýrslu. Samúð mín verður öll hjá starfsmönnum fjármálaráðuneytisins. Ég átti einu sinni fyrir einhverjum árum samtal við annan þingmann Pírata sem tók skýrslubeiðni sína aftur og lagfærði hana eftir ábendingar mínar og ég kunni því vel. En það verður ekki gert að þessu sinni. Ég ætla að sitja hjá.

Herra forseti. Ég ætla nú ekki að vera að munnhöggvast hér um hvað er rétt og rangt í þessu. Það liggur einfaldlega fyrir þegar eftirspurn er að aukast og framboðið, eða ekki, að þá leiðir það til hækkunar verðlags að öðru óbreyttu. Þetta liggur alveg fyrir og hvort sem hv. þingmaður var að vísa til erlendra fræðirita má alveg taka það fram að í vinnuskjali hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, þar sem er verið að velta þessu upp, er sérstaklega tekið fram að það sé ekki samhengi hér á milli í þessum efnum. Ég tel einfaldlega að þessi skýrslubeiðni, greinargerðin með henni, sé illa unnin, illa rökstudd og sé til þess fallin eiginlega að þyrla upp einhverju ryki þegar verið er að horfa á hver er meginorsök verðbólgunnar.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki betur en að hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hafi fundað með ýmsum fyrirtækjum sem selja hér vöru og þjónustu til að kanna einmitt gríðarlegar verðhækkanir sem hafa verið og hvort innstæða sé fyrir þeim og það er nú það sem er verið að kalla eftir. Eru þessar verðhækkanir sem við sjáum réttlætanlegar? Valda þær aukinni verðbólgu? Hversu mikill er þáttur þessara verðhækkana í verðbólgunni? Mér finnst fyllilega eðlilegt að skoða það - sér í lagi þegar þessi ríkisstjórn er sérstaklega dugleg við að skamma launafólk fyrir að vilja fá laun sem duga til framfærslu í dýrtíð, í verðbólgu sem þessari, og það á að bera allar byrðar út af verðbólgunni því við erum jú öll saman í þessu - hver þáttur fyrirtækja er í verðbólgunni. Mér finnst það nú bara réttlætismál.

Virðulegur forseti. Mér þykja þetta nú bara áhugaverðar umræður hérna og mig langar að vísa í það að fyrir einhverjum örfáum árum síðan tókum við, nokkrir þingmenn, einmitt upp á því að ræða hvort ekki væri ástæða til að breyta verklagi okkar hér á þinginu. Það er sem sagt hefð fyrir því að hér er lögð fram skýrslubeiðni. Það þarf bara nægilegan fjölda þingmanna og almennt samþykkir þingheimur skýrslubeiðni og þá er þessi vinna farin í viðkomandi ráðuneyti. Það er rosalega mikilvægur hluti af eftirlitshlutverki þingsins að geta látið slíka vinnu fara fram. Að sama skapi finnst mér bara eðlilegt áður en við greiðum atkvæði um slíkt að skýrslubeiðandi færi rök fyrir beiðni sinni og það sé allt í lagi að hér eigi sér stað smá umræða áður en farið er í atkvæðagreiðslu.

Virðulegur forseti. Óttaleg viðkvæmni er þetta nú fyrir því að hér sé unnin skýrsla og lagt mat á mismunandi orsakaþætti verðbólgunnar. Hvers vegna er þessi gríðarlega viðkvæmni gagnvart því frá þingflokki Sjálfstæðisflokksins? Ég held kannski að hv. þm. Teitur Björn Einarsson ætti að hringja aðeins niður í Seðlabanka Evrópu og skóla þar fólkið til sem hefur einmitt verið að flytja skýrslur og halda erindi um það sem kallað hefur verið hagnaðardrifin verðbólga. Ég held kannski að hv. þingmaður ætti líka að skóla aðeins til fólkið hjá Seðlabanka Bretlands sem hefur fjallað umtalsvert um þetta. Hér hafa ýmiss konar skýrslubeiðnir komið fram og það er nú sjaldgæft að þingmenn leggist beinlínis gegn þeim. En í þessu máli, í alvörunni, má ekki skoða það? Ef rétt reynist, ef það er svo að þetta er bara einhver bölvuð della í þessari skýrslubeiðni, er þá ekki bara ágætt að fjármálaráðuneytið með sína sérfræðinga jarði þá vitleysu í almennilegri skýrslu svo hv. þm. Teitur Björn Einarsson geti skálað fyrir því?

Forseti. Skýrslubeiðni er í rauninni stór fyrirspurn. Í staðinn fyrir 15 virka daga sem fyrirspurn hefur þá er meiri vinna á bak við skýrslubeiðni. Þar hefur framkvæmdarvaldið tíu vikur, sem almennt séð fer líka fram úr tímaáætlunum, til þess að svara. Þetta er, alveg eins og var sagt hérna, mjög mikilvægur hluti af eftirlitsskyldu og eftirlitshlutverki þingsins, að fylgjast með hvernig hið opinbera hagar sér. Já, það mætti kannski íhuga ýmislegt. Ég myndi vilja sjá fjölbreyttari form á fyrirspurnum heldur en bara fyrirspurnir eins og þær eru núna og skýrslubeiðnir. Þær yrðu tvímælalaust hluti af því líka en vel mætti bæta við viðameiri fyrirspurnum og jafnvel smærri fyrirspurnum og ýmsu svoleiðis. Það eru margir möguleikar í stöðunni en almennt séð eru skýrslubeiðnir þannig að það er ekkert rosalega mikil greinargerð þar á bak við. Það er bara skýrslubeiðnin eins og hún kemur fyrir og oft spyrjum við líka af því að það er umræða úti í samfélaginu einmitt um þetta og þá þurfum við líka að spyrja til þess jafnvel að afsanna að þetta sé staðan, til þess að við vitum hvað er í raun og veru satt. Er það orðrómurinn sem er hérna úti um að það sé hagnaðardrifin verðbólga eða ekki? Svarið, hvort sem það er með eða á móti, skiptir máli.

Forseti. Eins og hefur komið fram þá hefur skapast sú venja hér í þinginu að við samþykkjum skýrslubeiðnir hvert annars. Það er ekki bara vegna þess að við séum öll svo sammála og að okkur finnist allar spurningar svo skemmtilegar og frábærar. Það er vegna þess að það hefur almennt verið samhugur um að upplýsingar séu af hinu góða. Það sem vekur hins vegar athygli mína í þessari umræðu er að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins komi hingað upp einn af öðrum og mótmæli í rauninni þessari skýrslubeiðni. Hvað er verið að biðja um? Það er verið að reyna að finna upplýsingar. Við erum að óska eftir upplýsingum til þess að geta ráðið niðurlögum verðbólgunnar. Það er sérstaklega áhugavert í ljósi þess að hv. þingmenn og ráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa löngum talað um að þeir viti ekkert hvernig þeir eigi að ráða við þessa verðbólgu, þetta sé nánast eins og eitthvert náttúruafl hérna í þessu landi. Það er svolítið áhugavert að sömu aðilar séu ekki reiðubúnir að afla allra þeirra upplýsinga sem gætu komið að notum við að ráða niðurlögum verðbólgunnar. Ég segi ekki annað.

Virðulegur forseti. Hér legg ég ásamt fleirum fram skýrslubeiðni. Þetta er endurtekin skýrslubeiðni sem var lögð fram síðla á síðasta þingi og náðist ekki að klárast á þeim þingvetri. Ég veit að þessi vinna er í gangi í forsætisráðuneytinu en í ljósi þingskapa er talið eðlilegra að leggja hana fram aftur. Hún lýtur sem sagt að því að forsætisráðherra flytji Alþingi skýrslu um árangur í móttöku og aðlögun erlendra ríkisborgara. Við erum þarna að óska eftir heildstæðu yfirliti um hvernig börnum gengur í námi, hvernig þeim gengur í grunnskólum og hvernig þau skila sér í framhaldsskóla og háskóla eftir uppruna. Einnig er óskað eftir yfirliti um atvinnuþátttöku erlendra ríkisborgara, hvar þeir standa í launatíund og hver efnahagsleg og samfélagsleg áhrif erlendra ríkisborgara eru. Þá óskum við jafnframt eftir umfjöllun um hlutverk og árangur af hlutverki samhæfingarstjóra. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við fáum þessar upplýsingar. Ég veit að núna, frá því að við lögðum þessa beiðni fram fyrst, hafa komið fram frekari greiningar, til að mynda í mennta- og barnamálaráðuneytinu. Ég held að það sé nauðsynlegt að ná þessu saman í eina skýrslu og vonandi að þroska og þróa þá enn frekar þá umræðu sem við eigum að eiga hér í þingsal varðandi útlendinga og erlendra ríkisborgara, um hvernig við tökum á móti þeim og hvernig við tryggjum að hér búi allir við jöfn tækifæri.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, um að fjárhæðir fylgi launavísitölu. Með mér á málinu eru hv. þingmenn Flokks fólksins; ásamt mér þau Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Það skal tekið fram að öllum þingheimi var boðið að taka þátt og vera með okkur á þessu frumvarpi. Enginn sá sér ástæðu til að gera það þannig að þess vegna er það gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins sem mælir hér fyrir þessu frumvarpi: „1. gr. 62. gr. laganna orðast svo: Fjárhæðir almannatrygginga, frítekjumörk, svo og greiðslur skv. 42. gr. og fjárhæðir skv. 28. gr., skulu breytast árlega í samræmi við launavísitölu, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að áður hefur Flokkur fólksins mælt fyrir þessu frumvarpi á 150., 151., 152. og 153. löggjafarþingi. Við erum sem sagt að mæla fyrir málinu núna, fimmta löggjafarþingið í röð, fimmta löggjafarþingið í röð sem við erum að reyna að berja það í gegnum Alþingi Íslendinga að almannatryggingalögunum sé fylgt, að lögin séu ekki brotin. Við erum bara að óska eftir því að löggjöfinni sé fylgt og við viljum tryggja það með þessu frumvarpi. Einnig kemur fram í greinargerðinni að nú sé verið að leggja málið fram efnislega óbreytt en við höfum uppfært það með tilliti til breytinga sem orðið hafa á lögum um almannatryggingar frá síðustu framlagningu. Tvær umsagnir bárust t.d. um málið á 153. löggjafarþingi og þá frá Landssamtökunum Þroskahjálp og Öryrkjabandalagi Íslands. Öryrkjabandalag Íslands fjallar í umsögn sinni um þær alvarlegu afleiðingar sem hafa þegar raungerst vegna þess að kjör lífeyrisþega almannatrygginga hafa ekki fylgt almennri launaþróun. Landssamtökin Þroskahjálp lýstu yfir stuðningi við frumvarpið. Skv. 62. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, skulu greiðslur almannatrygginga, meðlagsgreiðslur skv. 42. gr. laganna og fjárhæð tekjutryggingar skv. 28. gr. breytast árlega í samræmi við fjárlög og skal ákvörðun þeirra taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Sú regla sem nú má finna í 62. gr., áður 69. gr., var upphaflega leidd í lög árið 1997 með því markmiði - og við skulum taka eftir því, hvert var markmiðið, hvert var markmiðið með reglunni árið 1997? Markmiðið var að reyna að tryggja að öryrkjar og ellilífeyrisþegar myndu njóta hækkunar á ráðstöfunartekjum í sama hlutfalli og almenningur. Þáverandi forsætisráðherra, Davíð Oddsson, sagði í þingræðu við 1. umræðu frumvarps þess er innleiddi 62. gr. í lög um almannatryggingar, orðrétt, með leyfi forseta: „Viðmiðunin á að vera við laun en engu að síður er settur annar lás sem á að gæta þess ef svo vildi til, sem við skulum vona að verði ekki á næstu árum, að launin hækki minna en verðlag eins og hefur nú komið fyrir.“ Í áliti minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarpið var einnig fjallað um sömu frumvarpsgrein, með leyfi forseta: „Yfirlýsingar forsætisráðherra í umræðum er þó tæpast hægt að túlka öðruvísi en þannig að orðalag 9. gr. frumvarpsins beri að skilja svo að bætur almannatrygginga og greiðslur skv. 59. gr. og fjárhæðir skv. 17. gr. skuli beinlínis fylgja launaþróun …“ Það er ekki svo langt síðan ég var laganemi við Háskóla Íslands þar sem berlega var okkur sérstaklega kennt að lesa í svokölluð lögskýringargögn sem fela það í sér: Hver er hinn raunverulegi vilji löggjafans með tiltekinni lagareglu? Hvað er löggjafinn að meina? Við höfum öll heyrt að það sé mismunandi eftir því hvaða lögmaður eða hvaða lögfræðingur fjallar um málið hvernig það er túlkað, og þetta er túlkað hipsum haps og hingað og þangað. Þess vegna er mikilvægt að greinargerðir með frumvörpunum okkar séu skýrar. Það getum við leitað í. Ef það er einhver vafi á því hvað liggur að baki lagareglunni sjálfri þá förum við í lögskýringuna. Við skoðum vilja löggjafans, skoðum vilja ákveðinna þingmanna eða stjórnmálaflokka sem eru að koma fram með frumvörpin og hvað þau eru raunverulega að biðja um, hvað þau eru raunverulega að segja og hvað þau vilja setja í lög. Í ljósi þess sem ég las - sem kemur fram í 1. umræðu með frumvarpinu sem var lagt fram árið 1997 af þáverandi forsætisráðherra, Davíð Oddssyni - liggur algjörlega á borðinu hver vilji löggjafans var. Vilji löggjafans var skýr. Þeir sem voru að fá greiðslur almannatrygginga áttu skilyrðislaust að fylgja launavísitölu í landinu. En ef svo vildi til að launavísitalan var lægri en vísitala neysluverðs þá átti að nota vísitölu neysluverðs þannig að þeir sem voru á almannatryggingagreiðslum ættu alltaf að fá að njóta vafans um það hvort væri hærra, vísitala neysluverðs eða launaþróun í landinu. En svo hefur borið við, svo einkennilegt sem það er, að undanfarin ár, mörg ár, þá hefur meginreglan verið sú að ríkisstjórnin, hæstv. fjármálaráðherra í þessu tilviki, hefur alltaf, undantekningarlítið, nánast undantekningarlaust, notað vísitölu neysluverðs þrátt fyrir að hún sé mun lægri en launaþróun í landinu, þrátt fyrir það, sem er þverbrot á vilja löggjafans á þeim tíma sem reglan var sett og þverbrot á lögunum eins og þau standa í dag, algerlega. Það sem við erum að reyna að tryggja hér í Flokki fólksins með þessu frumvarpi er að þessi öryggisventill sem gert var ráð fyrir í löggjöfinni 1997 verði skilyrðislaust virtur og hann verði festur algerlega skýrt og skorinort inn í lögin þannig að það verði ekki neitt matsatriði um það og einhver geðþótti fjármálaráðherra hverju sinni hvort verði miðað við launaþróun á almennum markaði eða vísitölu neysluverðs. Í reynd hefur framkvæmdin alltaf verið sú, eins og ég segi, að vísitala neysluverðs hefur verið látin ráða. Og hvað hefur þetta haft í för með sér? Jú, alveg gífurlega kjaragliðnun, þessa kjaragliðnun sem felur það í sér að þeir sem þurfa að reiða sig á greiðslur almannatrygginga hafa setið eftir á meðan launaþróunin hefur stigið ofar og ofar. Við skulum ekki gleyma því að eftir efnahagshrunið var grunnframfærsla þessa fátækasta hóps í landinu skert um 10%. Þá var því líka heitið að þetta yrði leiðrétt. Allir áttu að taka þátt í þeim erfiðleikum sem samfélagið var að ganga í gegnum í efnahagshruninu. Meira að segja þeir sem voru hér í sárri fátækt kvörtuðu ekki undan því. Þeir kvörtuðu ekki undan því að herða sultarólarnar enn frekar. Þeir gerðu það ekki. Þeir tóku þátt í þessu þótt erfitt væri, tóku þátt í því með öllum í samfélaginu að láta skerða tekjur sínar sem voru langt undir fátæktarmörkum, láta skerða þær til að taka þátt í því að brjótast út úr efnahagshruninu, enda var loforðið þannig að þetta yrði leiðrétt, þessi rýrnun, þessi kjaragliðnun þeirra og þessi lækkun á framfærslu, grunnframfærslu, yrði leiðrétt skömmu síðar eða um leið og við værum farin að sjá til sólar úr þessu efnahagshruni sem við vorum öll að glíma við. En hvað haldið þið að sé nú, virðulegi forseti, hvað haldið þið að sé nú komið upp úr hattinum? Að sjálfsögðu var það þannig að þau voru skilin eftir. Að sjálfsögðu var aldrei staðið við að leiðrétta þær skerðingar sem þau tóku á sig í góðri trú og án nokkurra mótmæla, að sjálfsögðu ekki, þannig að kjaragliðnunin sem hefur orðið núna er svo yfirgengileg að það kemur líka fram í umsögn Öryrkjabandalagsins við frumvarpið þegar ég mælti fyrir því á 153. löggjafarþingi að kjaragliðnun almannatrygginga var þá, árið 2022, frá því að þessi tími er, frá 2007 eða 2008, orðin 71.000 kr. á mánuði og munar um minna. Þar sem Alþingi fer með fjárstjórnarvaldið skv. 41. gr. stjórnarskrár og núverandi löggjöf felur Alþingi að ákvarða hækkanir bóta hafa dómstólar talið það falla utan hlutverks síns að dæma um það hvort rétt hafi verið staðið að hækkun bóta skv. 62. gr. laga um almannatryggingar. Þörf er á að leiðrétta ákvæði 62. gr. þannig að það tryggi með viðhlítandi hætti að kjör lífeyrisþega almannatrygginga fylgi ávallt launaþróun ef sú hækkun er hærri. Frumvarp þetta leggur til að hækkun fjárhæða almannatrygginga, sem og frítekjumarka, skuli framvegis fylgja launaþróun eins og hún kemur fram í vísitölu Hagstofu Íslands. Tenging bótafjárhæða við vísitölur þekkist í öðrum löndum, t.d. breytast fjárhæðir skaðabóta mánaðarlega í samræmi við lánskjaravísitölu, sbr. 15. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Verður að telja það fyrirkomulag sanngjarnt þar sem bætur greiddar á grundvelli laganna eiga almennt að koma í stað atvinnutekna sem öryrki getur ekki aflað sér eða ellilífeyrisþegi nýtur ekki lengur. Þá nýtur ríkissjóður aukinna tekna þegar laun hækka þar sem stofn tekjuskatts hækkar. Því er ákveðið samræmi á milli aukinna útgjalda ríkissjóðs og aukinna tekna. Áfram er lagt til að greiðslur hækki þó aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Þannig er tryggt að greiðslur lækki ekki skyndilega ef launaþróun er neikvæð. Virðulegi forseti. Mér er algerlega fyrirmunað að skilja hvernig í ósköpunum löggjafinn hefur komist upp með það, ríkisstjórnin í þessu tilviki, í upphafi hvers árs, þegar kemur að leiðréttingu greiðslna almannatrygginga, að sniðganga skýrar lagareglur sem þau settu hér sjálf árið 1997. Það er eiginlega algerlega með hreinum ólíkindum að sá þjóðfélagshópur sem höllustum fæti stendur í samfélaginu og á um sárast að binda skuli vera svona gjörsamlega settur hjá garði eins og við höfum orðið vitni að hér, alveg frá því að Flokkur fólksins var stofnaður til að berjast gegn þessu andstyggilega óréttlæti, þessari misskiptingu og þessari óafsakanlegu fátækt. Það er sárara en tárum taki að þurfa að koma hér upp eina ferðina enn, ár eftir ár eftir ár, til að óska þess að löggjafinn fylgi eigin lögum. Við höfum, alveg eins og Flokkur fólksins gerði áður, þegar löggjafinn braut á eldra fólki með því að skerða almannatryggingar þeirra vegna greiðslna frá lífeyrissjóðum - þegar eldra fólk fékk greiðslur úr lífeyrissjóði þá skertu almannatryggingar sínar greiðslur á móti. Sú staða var uppi árið 2017 þegar breytingar urðu á almannatryggingalögunum að það fórst hjá að færa það inn í löggjöfina að það væri heimilt að skerða almannatryggingar vegna greiðslna úr lífeyrissjóði. Það var móast hér við og látið í veðri vaka að þetta væri bara bull og það hefði mátt skerða. En viti menn, Flokkur fólksins fór í mál fyrir hönd eldra fólks og ríkissjóður þurfti að punga út hátt í 7 milljörðum kr. með vöxtum og vaxtavöxtum. Þá kom það berlega í ljós að eldra fólk er skert um a.m.k. 30 milljarða kr. á hverju einasta ári, sá þjóðfélagshópur sem við ættum að vera stolt af því að færa í rauninni á silfurbakka síðasta æviskeiðið inn í velsæld og vellíðan, þar sem efri árin okkar eiga að vera gæðaár en ekki ár kvíða, vonleysis og örbirgðar eins og við erum að sjá hér tugþúsundir vera heftar í. Við vitum að það eru 11.000 eldri borgarar sem eru í neðstu þremur tekjutíundunum, þar af 6.000 eldri borgarar í tekjutíundum 1–2. Þetta eru einstaklingarnir sem eru að fá um og undir 300.000 kr. á mánuði. Hver getur lifað af því? Þetta er fólkið sem þarf að velja á milli þess að borða eða fara og sækja lífsnauðsynleg lyf. Þetta er fólkið sem erjaði jörðina. Þetta er fólkið sem er búið að koma okkur þangað sem við erum komin í dag og þetta, virðulegi forseti, eru þakkirnar. Þakkirnar eru að brjóta löggjöfina, almannatryggingalöggjöfina, á þessum fátækasta þjóðfélagshópi. Við verðum að átta okkur á því að þetta er allt með vitund og vilja gert. Þetta er mannanna verk. Þetta er svívirðileg framkoma. Það er skammarlegt fyrir ríkisstjórnina að láta svona lagað viðgangast, þannig að við höfum ákveðið, við í Flokki fólksins erum búin að tala við tvo lögmenn til þess að láta fara í mál og skoða þetta mál fyrir okkur eins og við gerðum fyrir hönd eldra fólks á sínum tíma þegar var verið að skerða þau afturvirkt, íþyngjandi í algerri lögleysu og lögbroti. Þá ættum við líka að láta reyna á það hér hvort lögskýringargögnin í þessu tilviki og vilji löggjafans árið 1997 skipti bara engu máli og það sé hægt að ganga hér og traðka það niður á skítugum skónum eins og það skipti engu máli hvað við höfum samið og samþykkt. En þetta minnir mig á, þótt það sé önnur saga, og verð ég að nefna það, fyrst ég er að tala um almannatryggingar og allt það þá verð ég náttúrlega nefna það, að maður hefur upplifað alveg stórfurðulega framkomu hér sem ég gæti í rauninni ekki reynt að útskýra. Ég get ekki reynt að útskýra það því ég get ekki skilið það sjálf hvernig löggjafinn kemst upp með það einróma að samþykkja eitthvað eins og hagsmunafulltrúa eldra fólks, mikið gleðiefni, en svo kemur ráðherra málaflokksins og hendir þessu bara hreinlega í ruslið, vilji löggjafans fótum troðinn eina ferðina enn, þannig að maður veltir stundum fyrir sér: Hverjir halda þessir hæstv. ráðherrar eiginlega að þeir séu? Hafnir yfir lög og rétt, er það málið? Geta vaðið hér um eins og eldur um akur og gert bara nákvæmlega það sem þeim sýnist, hvort sem þeir hafa í rauninni umboð til þess eða ekki, hvort sem þeir hafa heimild í lögum til þess eða ekki? Ég segi bara, virðulegi forseti: Það er orðið löngu tímabært að láta akkúrat þá axla ábyrgð á gjörðum sínum - alltaf, ekki bara stundum.  
            

Forseti. Óréttlætið er fjölbreytt í lögunum og lagatúlkuninni sérstaklega, þetta með launavísitöluna eða launaþróun eins og hún er túlkuð, hvernig fjármálaráðuneytið fer með hana er bara verulega andstyggilegt. Það fer gegn allri almennri skynsemi að því er maður myndi halda þannig að ég þakka kærlega fyrir þetta frumvarp, með álíka frumvarp varðandi einmitt 62. gr. í almannatryggingalögunum til að útfæra hana á sama hátt og gert er fyrir þingmenn. Ef það er nógu gott fyrir þingmenn þá er það vonandi nógu gott fyrir alla aðra. Hv. þingmaður minntist einmitt á málið hérna sem hún sagði að Flokkur fólksins hefði farið í mál vegna sem leiddi til þess að það voru endurgreiddir 7 milljarðar til eldri borgara. En það er einmitt mál sem við tókum upp hérna, Píratar á þingi, og átti að lauma í gegnum þingið. Þegar við fórum að skoða betur og spyrja betur hvernig stæði á þessu, að það væri ekkert kostnaðarmat á bak við frumvarpið, þá kom það upp úr dúrnum að nei, ríkið er að græða á þessu, af því að það var að búa til í rauninni afturvirkar skerðingar sem urðu þá til staðar. Það eru nokkur önnur mál sem við erum að glíma við. Ég er mikið búinn að reyna að vinna það inni í fjárlaganefnd, og núna er það inni í velferðarnefnd, mál um það hvernig lífeyrisgreiðslur eldra fólks eru skertar, af því að það er í rauninni ekki heimild í lögum til að telja þær sem atvinnutekjur en Tryggingastofnun fer með lífeyrissjóðsgreiðslur eins og atvinnutekjur. Þar munar nú um minna líka þannig að pottur er víða brotinn í þessum málum og við þurfum að láta löggjöfina verða skýrari og í rauninni framkvæmd laganna verða samkvæmt vilja þingsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Ég verð bara að segja að hv. þingmaður og Píratar almennt hafa verið algerlega óþreytandi nákvæmlega að fylgjast með og reyna að sjá hvar pottur er brotinn í störfunum hér á þingi og þeir eiga heiður og sóma skilið fyrir það og ég veit að hv. þingmaður og Píratar eru algerlega í takti og ganga í takti við okkur í Flokki fólksins þegar kemur að því að berjast fyrir bættum hag þeirra sem höllustum fæti standa. Ég tek undir með hv. þingmanni einnig, sem er náttúrlega líka með arnaraugu inni í fjárlaganefnd, að það að lífeyrissjóðsgreiðslur okkar séu síðan metnar eins og atvinnutekjur og skattlagðar sem slíkar er náttúrlega alfarið síðasta sort. Við erum lögþvinguð til að greiða í lífeyrissjóði. Þetta eru okkar peningar og þegar við erum að fá þetta greitt eða erum að greiða af þessu þá eigum við ekki að greiða af þessu tekjuskatt, við erum búin að greiða tekjuskattinn af öllu heila klabbinu, ef ég er að skilja rétt, en ég sé að hv. þingmaður hristist allur þannig að ég er örugglega í einhverri villu og svima þannig að ég veit að í næsta andsvari þá leiðréttirðu þetta bara snarlega.

Forseti. Því var breytt fyrir nokkrum árum hvernig þetta er framkvæmt og nú á að vera tekið af tekjum í lífeyrissjóð fyrir skatt, á ekki að vera hluti af skattstofni, þannig að það eru í rauninni geymdar skattgreiðslur líka. Það kemur í rauninni út á eitt þegar allt kemur til alls hvort það er tekinn skattur af því fyrir eða eftir, eina í rauninni veðmálið sem er tekið í því er hvort það verður ávöxtun af þeim fjármunum eða ekki. En það kemur þannig út á sléttu þegar allt kemur til alls út af því að lífeyrissjóðakerfið er í rauninni hluti af ríkisapparatinu af því að það er tekið beint af launum í rauninni nákvæmlega eins og um skatt væri að ræða. Ég þakka bara Flokki fólksins kærlega fyrir málið og já, við erum alveg sammála um það einmitt að það þarf að tryggja grunninn, tryggja lágmarksframfærslu og gott betur, af því að það lifir enginn bara á strípaðri lágmarksframfærslu, því að þá er fólk akkúrat að skrimta í hverjum mánuði. Við megum ekki skilja fólk eftir þannig. Fólk verður að hafa eitthvert svigrúm til að hreyfa sig, eitthvert svigrúm til þess að nýta frelsi sitt til athafna. Það hefur fólk ekki ef það hefur áhyggjur af afkomu í lok hvers mánaðar. Ég þakka bara kærlega fyrir, og gerum betur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir síðara andsvar. Þegar við komum að því að ræða einmitt lífeyristekjurnar þá hefur verið ákall hjá Landssambandi eldra fólks um að frítekjumarkið vegna greiðslna úr lífeyrissjóði verði hækkað í samræmi við atvinnutekjur, þannig að í stað þess að það sé 25.000 kr. eins og það er í dag þá hafa þau ekki einu sinni farið fram á meira en að það verði fært upp í 100.000 kr. sem myndi gera mjög mikið fyrir eldra fólk. Eins og staðan er núna þá er um leið og þú ert kominn 1 kr. yfir 25.000 kr. úr lífeyrissjóðnum þínum þá eru almannatryggingarnar þínar skertar um 65 aura á móti hverri krónu eftir það. Þetta er ósanngjarnt kerfi og á morgun mun Flokkur fólksins mæla einmitt fyrir frumvarpi sem mælir fyrir um að hækka þetta frítekjumark úr 25.000 kr. frá greiðslum úr lífeyrissjóði upp í 100.000 kr. Það er í rauninni, eins og ég segi, þessi hóflega ósk eldri borgara. Í raun og veru ætti þessi tala ekki að vera undir 200.000 kr. eins og frítekjumark launatekna hefur verið fært upp hjá þessum þjóðfélagshópi akkúrat núna. En ég tek líka undir með hv. þingmanni að betur má ef duga skal og við getum tekið saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum, ef raunverulegur vilji er til að bæta hlutina, ef raunverulegur vilji er til að gera betur. En því miður, virðulegi forseti, þá virðist vera dálítið mikill skortur á því. Þess vegna verðum við að halda ótrauð áfram, áfram veginn bara og við gefumst aldrei upp þótt á móti blási og við trúum því að dropinn holi steininn og við trúum því að í lokin muni réttlætið sigra.

Virðulegur forseti. Við erum hér enn og aftur að mæla fyrir frumvarpi Flokks fólksins um breytingu á lögum um almannatryggingar (fjárhæðir fylgi launavísitölu). Auðvitað er alveg stórfurðulegt að við skulum vera að biðja löggjafann um að fara að lögum, svona einu sinni, en við erum ekki að gera það einu sinni heldur í fjórða, fimmta eða sjötta skiptið, a.m.k. fimmta skiptið. Það sýnir eindreginn brotavilja ríkisstjórnarinnar og löggjafans. Við erum enn einu sinni að fjalla um frumvarp til laga frá Flokki fólksins um að fjárhæðir fylgi launavísitölu. Ríkisstjórnir undanfarinna ára hafa beitt ótrúlegum blekkingum til að hækka ekki bætur almannatrygginga eins og önnur laun hafa hækkað, samkvæmt launavísitölu. Þær hafa notað ranga neysluvísitölu þegar þeim hentar og með einhverjum fáránlegum útreikningum hafa þær náð því með því að stórauka kjaragliðnun undanfarinna ára eða áratuga. Þegar neysluvísitalan ætti að hækka á þessu ári um 10,6% þá notar ríkisstjórnin þessi ótrúlegu bellibrögð og hækkar bætur almannatrygginga samkvæmt fjárlögum um 4,9%, hókus pókus, og með þessum brellum hverfa heil 6% í hækkun. Þeir ættu kannski frekar að vera í sirkus en löggjöf. Við upphaf staðgreiðslu 1988, þegar staðgreiðsla var tekin upp, voru lægstu bætur almannatrygginga skattlausar og fólk átti eftir allt að 30% af persónuafslætti til að nota t.d. fyrir lífeyrissjóðsgreiðslur eða aðrar tekjur. Hugsið um það. Síðan þá hefur kjaragliðnunin og fjárhagslega ofbeldið tekið á sig óhugnanlega mynd. Í dag eru lægstu lífeyrislaun almannatrygginga langt frá því að vera skattlaus. Þeir sem eru á lægstu bótum almannatrygginga eiga að borga frá 45.000 og upp í 70.000 kr. í skatt og eiga ekki 30% afgang af persónuafslætti upp í eitt eða neitt annað, eins og var hérna 1988 við upphaf staðgreiðslu. Á mannamáli er staðreyndin sú að í dag vantar vel á annað hundrað þúsund krónur eftir skatt á mánuði inn í flokk almannatrygginga. Það stendur skýrt í 62 gr. laganna, sem áður var 69 gr., að miða skal við launavísitölu en eingöngu neysluvísitölu ef hún er hagkvæmari. Þetta hefur aldrei verið gert og fáránleikinn liggur í því að frítekjumörk og persónuafsláttur hafa ekki heldur fylgt vísitöluhækkunum. Með því að taka allt úr sambandi hefur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn tekist að halda fólki í sárafátækt. Stór hópur fólks hefur ekki efni á að borga 2.000 kr. í dag aukalega fyrir t.d. sjúkraþjálfun. Svona fjárhagslegt ofbeldi er óþolandi og þess vegna höfum við í Flokki fólksins lagt fram frumvarp um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Ef við uppreiknum þetta frá 1988 þá er það upphæðin sem ætti að vera að greidd út í dag. Hvar liggur munurinn? Jú, munurinn liggur í því að persónuafsláttur hefur ekki hækkað, kjaragliðnunin hefur verið látin viðgangast og þannig hefur þeim tekist með auknum skerðingum að búa til þetta bil. Það er löngu kominn tími til þess að okkar verst setta fólk bíði ekki lengur eftir réttlætinu. Það á ekki að bíða einn dag lengur eftir réttlætinu því að þeirra tími er löngu kominn. Við höfum því miður rekið okkur á það að ríkisstjórnin fer ekki að lögum. Hún hækkar ekki samkvæmt launavísitölu, hún hækkar ekki frítekjumörk, styrki, bifreiðastyrki eða neitt eins og lög gera ráð fyrir, heldur lækkar lífeyrislaunin jafnt og þétt vegna kjaragliðnunar. Hugsið ykkur leikþáttinn og óvirðinguna. Ríkisstjórnin beitir brellum til að búa til eitthvað til að sleppa við að hækka samkvæmt lögum þá sem eru á lægstu lífeyrislaunum í landinu. Hún beitir brellum til að koma í veg fyrir að fólk sem er að reyna að tóra á 250.000 kr. útborguðum eftir skatt fái 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust í dag eins og það ætti að vera. Þarna munar heilum 150.000 kr. sem þeir hafa náð með brellum að hafa af veiku fólki og öldruðu. Inn í þetta kemur líka að eftir bankahrunið lækkuðu Samfylking og Vinstri græn lífeyrislaun almannatrygginga um 10% og lofuðu leiðréttingum strax ef betur áraði. En það var auðvitað svikið. Það er hluti af þessari kjaragliðnun. Þá hafa þeir oft lofað fögrum orðum um brottfall krónu á móti krónu skerðingum, en settu þær inn í búsetuskerðingarnar og lækkuðu þær niður í 65 aura á móti krónu. Það var nú öll gjafmildin, sérstaklega með þessa sérstöku uppbót sem er alger bölvun í almannatryggingakerfinu. Það hefði verið nær að festa hana í grunnlífeyrinum og hætta þessum leikþætti með skerðingarnar, bæði á sérstöku uppbótinni en líka á heimilisuppbótinni og fleiri hlutum. Þótt það yrði gert myndi það samt ekki ná upp í það að fylgja launaþróuninni. Þetta er ömurlegt kerfi sem hefur verið komið á og er varið af ríkisstjórn eftir ríkisstjórn. Við verðum að breyta því. Það á ekki að koma svona fram við veikt fólk og aldrað fólk, alls ekki. Við vitum að margir hafa það gott en það afsakar ekki að aðrir hafi það skítt í boði ríkisstjórnarinnar. Viðmiðunin á að vera við laun en engu að síður er settur annar lás sem á að gæta þess ef svo vildi til, sem við skulum vona að verði ekki á næstu árum, að launin hækki minna en verðlag eins og hefur nú komið fyrir. Það er auðvitað stórfurðulegt, ef maður fer að hugsa út í það, hvernig þeir hafa sett þetta upp miðað við að það ætti að vera skýrt og skorinort, eiginlega í samfestingi og með belti og axlabönd, að tryggt væri að ríkisstjórnin færi að lögum og myndi hækka samkvæmt launavísitölu eða launaþróun. En einhvern veginn tekst henni það ekki. Áðan var verið að ræða það sem við ætlum að mæla fyrir á morgun, frumvarp til laga um breytingu á lögum um frítekjumark vegna lífeyristekna, úr 25.000 kr. í 100.000 kr. Þetta er engin ofrausn. Ég held það hafi verið árið 2009 sem 25.000 kr. frítekjumarkið var sett á. Ef það væri uppreiknað samkvæmt vísitölunni þá væri það sennilega milli 40 og 50.000, svo að ég tali nú ekki um launaþróun; þá yrði það enn þá hærra. Þetta sýnir hvernig þeir fara að þessu. Þeir setja inn einhverja tölu og hreyfa svo ekki við henni í fjölda ára. Það þýðir lækkun. Ef þeir meina eitthvað virkilega vel þá ættu þeir að segja: Við ætlum að hafa 25.000 kr. frítekjumark sem hækkar að lágmarki samkvæmt neysluvísitölu á hverju ári og jafnvel samkvæmt launavísitölu, sem væri enn þá betra ef hún væri hærri. En það gera þeir ekki. Við vorum líka að tala um þær skerðingar sem koma fram í kerfinu. Við verðum að átta okkur á því hvers lags ótrúlegt fjárhagslegt ofbeldi skerðingarnar eru orðnar í þessu almannatryggingakerfi. Ég lagði fram fyrirspurn um það hvernig staðan væri og hvernig skerðingarnar kæmu út og staðreyndirnar liggja alveg fyrir. Á blaði sem ég er með, sem allir geta séð eða fundið á heimasíðu minni hjá Alþingi eða annars staðar í svörum, kemur skýrt fram að árið 2020 voru skerðingar á ellilífeyri 42 milljarðar og 468 milljónir, þetta var bara fyrir ellilífeyririnn árið 2020. Árið 2021 voru þetta 48 milljarðar og 135 milljónir. Þarna hefur strax verið hækkað um 6 milljarða, bara fyrir ellilífeyrinn. Árið 2022 var þetta 51 milljarður og 319 milljónir. Þarna hefur verið hækkað um 3 milljarða. Þetta sýnir okkur hvað er í gangi. Ef við tökum heildina, þ.e. örorkulífeyri, ellilífeyri, endurhæfingarlífeyri, örorkustyrk, tekjutryggingu, aldurstengda örorkuuppbót, heimilisuppbót ellilífeyris, heimilisuppbót örorku- og endurhæfingarlífeyris, sérstaka uppbót til framfærslu sem ég var að tala um áðan - bara hún ein veldur árið 2020 6 milljarða kr. skerðingu í kerfinu. Árið eftir er hún komin í 7 milljarða, hækkar um heilan milljarð. Árið þar á eftir er hún komin í 8 milljarða. Aftur er hækkunin upp á heilan milljarð. Sjáið þið mynstrið? Ef við tökum alla heildina í dag þá eru skerðingarnar árið 2020 62 milljarðar, 70 milljarðar árið 2021, 8 milljörðum hærri, og 75 milljarðar árið 2022, 5 milljörðum hærri. Þetta er það sem ríkisstjórnin er að gera. Þetta er þeirra réttlæti, að rétta fólki með annarri hendinni, taka með hinni og segja svo við fólk: Þið fenguð svo mikið. Þið megið þakka fyrir að fá öll þessi ósköp. Síðan gleymist líka það sem sýnir sömuleiðis fáránleikann í þessu kerfi, sem er hreinlega hægt að sjá hjá Tryggingastofnun ríkisins. Þar stendur skýrum stöfum, með leyfi forseta: „Um 74% lífeyrisþega, eða um 49 þúsund einstaklingar, fengu ofgreitt og þurfa að endurgreiða í samræmi við það, frá og með 1. september nk. Meðaltal þeirra sem skulda er tæplega 164.000 kr.“ Þetta eru 8 milljarðar 36 milljónir sem þau eiga að borga til baka. Sjáið þið samhengið í þessu öllu? Þessir 8 milljarðar koma hvergi fram í tölum þegar verið er að sýna fram á hversu gífurlegar hækkanir hafa orðið í kerfinu þegar fjármálaráðherra og ríkisstjórnin koma fram og segja: Við settum alveg svakalega mikið inn í kerfið, heil 10% á síðasta ári. En þessi 8 milljarða endurgreiðsla kemur hvergi fram. Þá á eftir að draga hana frá þessum 10%, auk skatta og annarra skerðinga. Þetta sýnir okkur svart á hvítu að ríkisstjórnin er ekki að hugsa á nokkurn hátt um hag fólks. Við verðum að átta okkur á því að það eru sérstök frítekjumörk á öllum hlutum í þessu stórfurðulega kerfi, eins og hefur líka komið fram í svari félags- og vinnumarkaðsráðherra til mín. Þar kemur líka fram að fyrir ellilífeyri almennt, eins og við vorum að tala um, er 25.000 kr. frítekjumark en skerðingin er 45%. Fyrir heimilisuppbótina er 25.000 kr. frítekjumark en 11,9% skerðingar. Á örorkulífeyri eru 38,35% skerðingar. Sérstaka uppbótin er komin upp í 65% skerðingar. Við erum líka með aldurstengdu uppbótina þar sem eru 25% skerðingar eftir ákveðna upphæð; 25% skerðingar eru á endurhæfingarlífeyri. Þetta er alveg endalaust í þessu kerfi. Það er alveg með ólíkindum að við skulum vera með svona stórfurðulegt kerfi þar sem þarf að búa til heilt tölvukerfi bara til þess að halda utan um það hvernig skerðingarnar fara fram. Það er ekki lengur fyrir nokkurn mann að ráða í kerfið. Bútasaumurinn er svo gjörsamlega orðinn algjör að það hefur enginn yfirsýn yfir þetta skrímsli. Það verður því bara að treysta á gervigreindina í tölvum til þess að reikna út hvort hlutirnir séu réttir, og hún segir annaðhvort já eða nei. Síðan ef fólk lendir í því að fá nei þá á það að verða að lögfræðingi og kæra úrskurðinn til úrskurðarnefndar velferðarmála. Því miður, eins og ég segi, er ég hræddur um að enn eina ferðina muni þessi ríkisstjórn brjóta lög og ekki hækka bætur eins og lög gera ráð fyrir.

Virðulegi forseti. Ég vil taka heils hugar undir með hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni. Þetta er mjög skringileg staða á vorum dögum, að maður skuli þurfa að vera að eiga í útistöðum við sjálft ríkið, sjálfan ríkissjóð sem aldrei hefur staðið betur í sögunni; 100 milljarðar umfram væntingar á þessu ári úr einni megingrein, ferðaþjónustunni, og að á þessum tímum þegar hækkandi vextir og verðbólga eru að hrjá venjulegt fólk meira en vera skyldi þá skuli menn þurfa að vera í útistöðum við löggjafann. Við vitum að margt af því sem við verðum að horfast í augu við í dag eru einhvers konar leifar af neyðarlögunum sem sett voru hér eftir hrun þegar allt var í rjúkandi rúst að menn töldu. Auðvitað voru fjölmörg mistök gerð á svo viðsjárverðum tímum en þau ætti að vera löngu búið að laga. En þetta er ekki nýtt af nálinni. Við sjáum að þegar okkur var kynnt til sögunnar hugtakið verðtrygging var allt logandi í samfélaginu og sparifé landsmanna að brenna upp. Þá var kynnt verðtrygging sem náði bæði til inneigna lífeyrissjóða og launa. Án þess að mikið færi fyrir því var klippt á það. Sá sem átti fjármagnið hélt því verðtryggðu eftir atvikum en launamennirnir voru skornir út. Það að Flokkur fólksins skyldi hafa þurft að fjármagna málshöfðun gegn íslenska ríkinu fyrir örfáum árum síðan og unnið hana, sem betur fer, er óttalegur smánarblettur á hinu íslenska lýðveldi, að stjórnmálaflokkur skuli vera að standa í slíku að stefna ríkinu. Þessi skerðingapólitík og „pólisía“ er í rauninni með öllu ólíðandi og ósæmandi. Aldrei hittir maður nokkurn mann sem er í rauninni sammála þessari stefnu eða talar fyrir henni en hún er eins og mein sem gerjar um sig einhvern veginn, hreiðrar um sig í þjóðarlíkamanum og mallar. Hvers vegna í dauðanum? Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég vil bara taka heils hugar undir það sem hér hefur verið sagt í dag af þessu tilefni. Við styðjum auðvitað heils hugar það frumvarp sem hér verður lagt fram á morgun og við eigum þá ósk heitasta að verða bænheyrð fyrir hönd þess þjóðfélagshóps sem fer stöðugt vaxandi og styttist í að verði um helmingur kjósenda. Kannski má vænta þess að eitthvað taki breytingum þegar sú tölulega staðreynd liggur endanlega fyrir.

Forseti. 31 manneskja hefur dáið af völdum eitrana vegna vímuefnanotkunar það sem af er þessu ári. Árið 2021 voru lyfjatengd andlát 46 en þau höfðu þá aldrei verið fleiri. Hér erum við að tala um neyðarástand og það er ótrúlega sorglegt að líf vímuefnanotenda skipti ekki meira máli en svo að stjórnvöld láti sér duga að skipa starfshópa og vona hið besta í stað þess að grípa til tafarlausra aðgerða til bjargar mannslífum. Við verðum að fara í skaðaminnkandi aðgerðir og við verðum að gera það strax með það að markmiði að koma í veg fyrir dauðsföll vegna þess að við getum gert það. Við getum farið í aðgerðir strax sem koma í veg fyrir dauðsföll. Vímuefnanotendur og aðstandendur þeirra hafa kallað eftir breytingum frá stjórnvöldum til fjölda ára. Rúmur meiri hluti þjóðarinnar er fylgjandi afglæpavæðingu neysluskammta, er fylgjandi því að hætta að refsa þeim sem nota vímuefni bara fyrir það eitt að nota vímuefni. Þörfin er brýn, forseti. Afglæpavæðingin bjargar mannslífum. Með leyfi forseta: „Við vorum 15 ára að prófa ný lyf í fyrsta skipti. Hann grátbað mig um að hringja ekki á sjúkrabíl þegar hann var að ofskammta því hann vissi að lögreglan kæmi með og sú tilhugsun var verri en dauði. Hann var kominn í flotta vinnu og ég vissi að ef hann endaði á sakaskrá gæti hann misst vinnuna. Ég þorði ekki að hringja fyrr en það var orðið of seint.“ „Hún var borin út úr íbúðinni og skilin eftir í snjónum neðar í götunni. Þessar mínútur hefði getað bjargað lífi hennar.“ Þessar reynslusögur vímuefnanotenda gefa skýra mynd af afleiðingum þess þegar vímuefnanotendur eru gerðir að glæpamönnum. Ungt fólk deyr vegna þess að enginn hringir eftir neyðaraðstoð. Þau þora því ekki þegar það er óvíst hvort þau muni þurfa að burðast með glæpamannastimpil ævilangt fyrir það. Þau hika ekki bara við að hringja á sjúkrabíl eða lögreglu heldur hika líka við að treysta læknum, við að treysta félagsráðgjöfum, sálfræðingum og sínum nánustu. Þau treysta ekki þeim sem segjast vilja hjálpa þeim því þau vita ekki fyrir víst hvort þeim verði refsað fyrir að segja satt og rétt frá. Refsingarnar koma í mörgum myndum, t.d. er þeim refsað í formi þess að fá ekki aðgang að verkjalyfjum út ævina þrátt fyrir sára þörf. Þetta eru raunveruleg dæmi um fólk sem hefur sótt sér aðstoð vegna vímuefnavanda, hefur verið flaggað í heilbrigðiskerfum og fær ekki aðgang að verkjalyfjum þrátt fyrir mjög sársaukafullar aðgerðir. Þeim er refsað með því að fá ekki vinnu eða missa vinnu, fá ekki áheyrn og fá ekki samastað í samfélaginu. Þetta eru raunverulegar afleiðingar og raunverulegar manneskjur sem hafa upplifað þessar afleiðingar. Forseti. Eitt fyrsta landið til að hætta að refsa vímuefnanotendum var Portúgal. Árið 2001 var samþykkt þar í landi að varsla neysluskammta allra vímuefna væri ekki lengur refsiverð. Ástæða afglæpavæðingarinnar þar í landi var heróínfaraldur sem reið yfir þjóðina. Eftir lagabreytinguna dróst heróínnotkun hjá ungu fólki saman um 28% á fyrstu fimm árum afglæpavæðingarinnar. Auk þess fækkaði dauðsföllum vegna vímuefnanotkunar mjög mikið. Ef við berum saman lyfjatengd dauðsföll á Íslandi og Portúgal er munurinn sláandi. Árið 2019 voru lyfjatengd dauðsföll tæplega 14 sinnum algengari hér á landi. Síðan þá hefur lyfjatengdum dauðsföllum á Íslandi fjölgað verulega, óhugnanlega mikið. Tékkar tóku líka þá ákvörðun að fara mannúðlegri leið í vímuefnamálum með því að afnema refsingar og þar hefur dauðsföllum vegna ofskömmtunar einnig fækkað. Tékkland hefur jafnframt mælst með lægstu tíðni dauðsfalla vegna ofskömmtunar í Evrópusambandinu. Forseti. Núverandi refsistefna veldur mannlegum harmleik á skala sem samfélagið allt finnur fyrir. Í stað aðgerða sem draga úr skaðsemi vímuefnaneyslu hafa stjórnvöld fylgst með fólki deyja, með fangelsum fyllast og biðlistum meðferðarúrræða lengjast. Fangelsismálastjóri, Páll Winkel, sagði í erindi sínu á síðasta lagadegi að hann teldi að ef menn hefðu aðgengi að efnum og aðstöðu til að nota þau refsilaust myndi fækka um 40% í fangelsum landsins. 40%. Þessi yfirlýsing Páls rímar við reynslu þeirra landa sem hafa afglæpavætt neysluskammta, sem hafa hætt þessari stefnu, að refsa fólki fyrir að nota vímuefni. Í Portúgal voru glæpir tengdir vímuefnaneyslu eins og rán, innbrot og þjófnaður mjög algengir en eftir afglæpavæðingu neysluskammta hefur þeim fækkað verulega. Í tveimur ríkjum Bandaríkjanna, Oregon og Washington, hafa neysluskammtar vímuefna nýlega verið afglæpavæddir og fyrstu tölur sýna að handtökum vegna fíkniefnavörslu hefur fækkað verulega en samhliða hefur engin aukning orðið á ofbeldisglæpum. Í stað þess að læra af reynslu þessara ríkja og stíga skref í átt til afglæpavæðingar hyggst ríkisstjórnin eyða 7 milljörðum í nýtt fangelsi á Litla-Hrauni og 350 milljónum í að fjölga fangelsisplássum á Sogni vegna þess að fangelsin okkar eru yfirfull. Þetta þarf ekki að vera svona. Í stað þess að dæla milljörðum í mannskemmandi fangelsi getum við byggt upp meðferðarúrræði sem grundvallast á því að vinna úr áföllum og bjóða upp á lausnir sem leysa sálfélagslega vandann sem veldur fíkninni. Það hefur sýnt sig að þegar við fjarlægjum glæpastimpilinn af fólki þá biður það um aðstoð fyrr. Þegar konur eru ekki lengur hræddar um að missa börnin sín, að börnin verði tekin af þeim, þá eru þær líklegri til að viðurkenna vanda og sækja um aðstoð fyrr. Að grípa fólk fyrr, á forsendum þess, bjargar lífum. Afglæpavæðing neysluskammta er ekki róttækt mál. Þetta er ekki róttækt mál sem þarf að hugsa sig um í tvö, þrjú, fjögur ár eða fleiri án þess að fara í aðgerðir. Að hætta að refsa fólki fyrir vímuefnanotkun er ekki róttækt, forseti. Í stað þess að jaðarsetja og refsa fólki þá stuðlum við að auknu öryggi fólks og tryggjum aðgang að heilbrigðisþjónustu fyrir fólk í neyð. Það er löngu orðið ljóst að það er nákvæmlega engin aðstoð eða forvörn falin í því að fangelsa, sekta eða taka efnin af fólki. Það skiptir engu máli hvort um er að ræða einstakling með fíknivanda eða ekki. Þegar við hættum loksins að heyja stríð gegn jaðarsettu fólki getum við sett orkuna og fjármagnið sem sparast með afglæpavæðingu í að bjarga lífum, í að tryggja það að unga fólkið okkar og bara allt fólk í samfélaginu treysti því að geta hringt í viðbragðsaðila, treysti því að geta opnað sig um neysluna sína og mögulegan vanda án þess að vera refsað fyrir það, án þess að vera stimplað sem glæpamaður. Við getum notað fjármagnið sem sparast með afglæpavæðingunni í að draga úr þjáningu, að aðstoða fólk við að vinna úr áföllum og græða sár. Það er samfélaginu okkar öllu til góðs og það er mín einlæga von að þingmenn ranki loksins við sér úr dáinu, muni að þeir eru flestir fylgjandi afglæpavæðingu og taki með okkur skrefið til fulls í þetta sinn. Við megum ekki við öðru ári í viðbót. Við megum ekki við því að bíða.

Forseti. Við hjálpum fólki ekki með því að refsa því. Það er mikilvægt og verður æ mikilvægara að vinda ofan af þeirri ómannúðlegu refsistefnu sem hefur verið hér við lýði í tugi ára, vinda ofan af þeirri þjáningu sem þessi stefna hefur valdið, lífunum sem hafa tapast og þeim kostnaði sem hefur hlotist fyrir samfélagið allt. Það hefur komið fram í máli fólks sem berst fyrir þessu máli að það sé orðið þreytt á að endurtaka sig. Við erum orðin þreytt á að endurtaka okkur. Það verður sérstaklega þreytandi að endurtaka sig, held ég, þegar verið er að endurtaka hluti sem engan greinir í rauninni á um. Málið sem við erum að ræða hér er nokkuð sem er algerlega sjálfsagt að flestra mati sem vilja raunverulega leysa vandann og þekkja til. Við erum ekki að leysa rétt vandamál með þessu og í rauninni ekki að leysa neitt vandamál með núverandi kerfi. Skaðaminnkun, sem er nokkuð sem ég held að öll séu sammála um að sé mikilvæg, og mikilvægt að sé í boði, snýst um að viðurkenna að fólk mun nota vímuefni hvort sem okkur líkar betur eða verr. Eins og við vitum og sjáum á þeim tölum og þeirri tölfræði sem hv. þm. Halldóra Mogensen fór t.d. yfir hérna áðan þá er refsilöggjöfin ekkert að koma í veg fyrir það að fólk neyti vímuefna. Hugmyndafræði skaðaminnkunar krefst þess hins vegar að við horfumst í augu við raunveruleikann og setjum lög og reglur í samræmi við hann vegna þess að okkur er annt um fólk og það skiptir okkur máli sem samfélag að koma í veg fyrir dauðsföll. Það gerum við með því að tryggja aðgengi að skaðaminnkandi úrræðum en forsenda þess að hægt sé að fara í skaðaminnkandi úrræði að nógu miklu marki er að við hættum að nota refsingar til að leysa vanda sem er í grunninn félagslegur. Hugmyndafræði skaðaminnkunar neyðir okkur til að hugsa lengra, horfa dýpra og þegar við áttum okkur á áföllunum sem liggja að baki vímuefnavanda fólks skiljum við hversu mikil vanþekking og hversu miklir fordómar felast í því að refsa vímuefnaneytendum. Það er ekki einungis mannúðlegri nálgun til að nálgast vandamálin að leita að rótum þeirra heldur hefur verið sýnt fram á það á ýmsum sviðum og í ýmsum skilningi að hin skilningsríka nálgun, að leita uppi rót vandans, er mun líklegri til að hafa áhrif til árangurs. Refsing er ein tegund ofbeldis. Í henni felst valdbeiting, nauðung, jafnvel líkamleg nauðung, með því að loka fólk inni og sums staðar er líkamlegu ofbeldi jafnvel beitt sem refsingu þó að við séum nú að mestu leyti hætt því hér á landi - að mestu leyti. En þrátt fyrir að við vitum betur, að ofbeldi sé gagnslítil og vond leið til þess að leysa ágreining og hafa áhrif á hegðun fólks, er það oft einhvern veginn enn þá það eina sem okkur dettur í hug. Ég veit að þau sem eru enn þá hlynnt refsistefnunni bera hag vímuefnaneytenda fyrir brjósti, sannarlega, en sjá ekki aðra lausn. Ég ætla ekki að útiloka það að við séum enn þá á þeim stað að stundum sé einhvers konar valdbeitingar þörf í samfélaginu til að stýra hegðun fólks, t.d. til þess að vernda annað fólk, en það gerist þegar öll önnur úrræði þrýtur, þegar við sjáum ekki aðra lausn og stundum er það þannig. En við ættum að vera búin að læra að ofbeldi, valdbeiting og refsingar eru ekki úrræði heldur úrræðaleysi. Stríðið gegn vímuefnum er stríð gegn fólki; fólki sem kýs að nota önnur vímuefni en þau sem eru seld í vínbúðinni og á barnum. Nauðsyn þess að afglæpavæða vímuefni hefur orðið skýrari. Hún er skýrari með hverjum deginum sem líður og ég ætla ekki að endurtaka allt það sem kom fram í máli hv. þm. Halldóru Mogensen áðan, þær tölur sem sífellt bætast við. Það er ekki eins og þörfin fari minnkandi með árunum, bæði með aukinni vanlíðan í samfélaginu og öðru og þeim úrræðum sem fólk leitar að við því en líka með þekkingu okkar. Við vitum miklu meira um orsakir hegðunar fólks heldur en endurspeglast í kerfinu sem við höfum byggt hérna upp. Það ætti því að vera orðið öllum ljóst, og ég held að það sé nú langflestum ljóst, að núverandi stefna sem gengur út á að banna vörslu vímuefna er í besta falli gagnslaus og í versta falli stórskaðleg. Fíkn er ekki eitthvað sem fólk velur sér. Fíkn er ekki siðferðis- eða skapbrestur. Hún er ekki heldur afleiðing slæms innrætis eða agaleysis. Ég ljáði máls á því í hópi fólks um daginn hvað það hefði komið mér á óvart hversu lítil viðbrögð það vekur þegar maður ber saman tölur yfir einstaklinga sem látast vegna lyfjaeitrana miðað við t.d. þann fjölda sem deyr í bílslysum eða á annan hátt. Fyrir nokkrum árum fjölgaði dauðsföllum í umferðinni mjög hratt og það var farið í algjört átak. Það var farið í átak og þeim hefur farið fækkandi síðan. Það var farið í átak til að koma í veg fyrir dauðsföll í umferðinni og ég hugsaði með mér: Af hverju stuðar það fólk ekki jafn mikið þegar maður segir að það séu 30, 40, 50 manns sem deyja, ungt fólk sem deyr - bara lífið er búið - á ári hverju vegna lyfjaeitrana? Þá var mér bent á það að hvort sem það er viljandi eða ekki þá lítum við kannski mörg svo á að það sé þeim að kenna. Það er að einhverju leyti undirliggjandi viðhorf sem við erum enn að vinna við að uppræta og skapar ákveðna fordóma í samfélaginu. Fordómar eru ekkert alltaf viljandi en eru líka grunnurinn að þessari refsistefnu. Refsistefnan og refsing í eðli sínu til að stýra hegðun fólks byggir á þeirri forsendu að fólk sé að velja að gera þetta frekar en eitthvað annað. Refsingunni er ætlað að fá þau til að velja að gera hitt og þar með er í rauninni verið að líta fram hjá því hvaða val fólk raunverulega hefur og hvers vegna; hvers vegna það velur að gera það sem það gerir. Fíkn er ekki hægt að lækna með refsingum, með aukinni þjáningu. Þvert á móti er fíkn viðbragð við þjáningu í mörgum tilvikum. Það er eðlilegt að við reynum að flýja þjáningu. Þegar okkur verkjar fáum við okkur verkjalyf. Okkur þykir það sjálfsagt. Þegar fólk þjáist andlega, t.d. sökum áfalla sem hvergi fæst aðstoð við - sem er annað sem hefur komið mér á óvart eftir að hafa verið að kynna mér heilbrigðiskerfið á síðustu vikum, það er í rauninni engin áfallameðferð í boði á mörgum stöðum þar sem hún ætti í rauninni að vera fyrsta skrefið - þá sækir fólk í aðrar leiðir til að deyfa sársaukann. Í stað þess að aðstoða manneskjuna þykir okkur sjálfsagt að refsa henni með því að taka af henni lyfin, sem er náttúrlega refsing í sjálfu sér, hvað þá að sekta eða mögulega fangelsa manneskjuna. Nei, samfélagið ætlar að aðstoða þessa manneskju með því að gera hana að glæpamanni, jaðarsetja hana, telja henni trú um að hún hafi valið rangt í lífinu og sé gölluð. Þetta er ekki það sem fólk þarf á að halda þegar það er í vandræðum og vanlíðan. Málið sem við erum að ræða hérna núna er fyrir löngu síðan orðið sjálfsagt mál, byggt á þeirri þekkingu sem við höfum og þeirri reynslu sem komin er á núverandi kerfi sem er ekki að virka. Ég trúi því að það sé samstaða um þetta mál hér á þinginu og það hefur svo sem verið mín tilfinning. Fyrir réttum sléttum tíu árum síðan þegar Píratar ljáðu máls á þessu upphaflega, í formi tillögu um að skoða þetta, þá þótti þetta róttæk hugmynd og algerlega út úr kortinu. En ég veit ekki betur en að skaðaminnkun og það að hverfa frá refsistefnu í vímuefnamálum sé orðið hluti af stefnu meira og minna allra stjórnmálaflokka á Íslandi í dag og umræðan hefur opnast. Við vitum betur og við eigum að gera betur.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Það sem mig langar að spyrja út í er atriði sem kemur fram í greinargerðinni þar sem er vísað til reynslu í Tékklandi. Ég spyr af því að í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að ráðherra verði veitt heimild í reglugerð til að ákveða í rauninni hvað er neysluskammtur. Í greinargerðinni kemur fram hver reynsla í Tékklandi hafi verið. Það hafi fyrst verið sett fram skilgreining í reglugerð en svo hafi stjórnlagadómstóll í Tékklandi komist að þeirri niðurstöðu að það væri ekki hægt að, eins og þar er sagt, skilgreina refsinæmi verknaðar í reglugerð. Þá er það spurning mín til hv. þingmanns, hver staðan kunni að vera uppi í þessum efnum í íslenskri löggjöf; hvort reglugerð framselji með þessum hætti of mikið vald til ráðherra. Það væri fróðlegt að eiga orðastað við hv. þingmann um þessi atriði. Þetta eru atriði sem ættu að koma líka til frekari skoðunar í meðförum þingsins en ég vildi vekja athygli á þessu.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Teiti Birni Einarssyni fyrir andsvarið, fyrir áhugann á þessu máli. Það er vitanlega þannig að löggjafinn hefur ákveðið svigrúm til þess að framselja ákveðið reglusetningarvald til ráðherra en þessu valdi eru sannarlega sett mörk og enn skýrari mörk og þrengri þegar kemur að refsilöggjöf og öðru. Þegar um ívilnandi þætti er að ræða þá er heimildin kannski víðari en eins og hv. þingmaður benti á þá eru þetta ákveðin lagatæknileg atriði sem ég geri ráð fyrir að verði vandlega skoðuð við meðferð frumvarpsins í nefndinni.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég held að þetta sé atriði sem þarf að gæta að, þ.e. hvaða vald hefur ráðherra til þess að afmarka svona veigamikinn þátt í þessu atriði, hvað er skilgreindur neysluskammtur. Og þá er spurningin: Komi það ekki fram er þá réttara að þingið setji alla vega einhvers konar ramma utan um það? Hér er settur rammi, að það séu tíu dagar. Gott og vel. En spurningin er hvort það sé ekki þörf á því að þingið afmarki þetta með einhverjum hætti þannig að þetta valdi ekki einhverri réttaróvissu um stöðu þessara einstaklinga hver refsilaus neysluskammtur er.

Forseti. Ég játa að spurning hv. þingmanns er mér eilítið óljós. Ef ég skil hana rétt þá varðar hún það að hvaða marki megi afmarka þessa heimild í reglugerð en ekki í lögunum sjálfum, ef ég skil spurninguna rétt. Hvað það varðar þá er þetta frumvarp unnið að portúgalskri fyrirmynd, fyrirmynd frá öðrum ríkjum. Hins vegar er það ekki þannig endilega að þessi mörk séu nákvæmlega þau sömu í öllum ríkjum og það er sannarlega ekki útilokað að mínu mati, ég tel það ekki útilokað að mati neins sem stendur að baki þessu frumvarpi, að eitthvað sem skilgreint er sem reglugerðarheimild í lögunum verði fært inn í lögin ef þess er þörf. Ég endurtek hins vegar að það getur verið að ég hafi ekki skilið fyllilega spurningu hv. þingmanns og hlakka til að eiga samtal við hv. þingmann um þetta við vinnslu málsins hér á þinginu.

Frú forseti. Þetta frumvarp sem hér er til umræðu er góðra gjalda vert. Ég kem hér upp til að fara stuttlega yfir það. Ég er sammála sjónarmiðum sem fram koma í þessu frumvarpi. Ég held að það sé öllum ljóst að núverandi refsistefna gagnvart þeim sjúkdómi sem við er að glíma, fíknisjúkdómnum, er algerlega gengin sér til húðar. Ég er fylgjandi því að við leitum allra leiða til að komast úr þeim hjólförum sem við erum í og höfum verið í í allt of mörg ár. Ef eitthvað er, frú forseti, þá er ég þeirrar skoðunar að það væri hægt að ganga miklu lengra. Ef þetta væri rætt almennt á hugmyndafræðilegum nótum er ég þeirrar skoðunar að það orkar mjög tvímælis og er vandkvæðum bundið að setja lög eða leggja bann og refsingar við einhverju sem er löstur í fari fólks. Ef við göngum þá leið hefur verið sagt að ef við bönnum allt sem telst vera löstur yrði enginn eftir til að fangelsa. Þetta snýr í grundvallaratriðum að því hvað frelsi er. Hvað er frelsi einstaklings? Ef gengið er út frá almennri skilgreiningu eða hugmynd um hvað frelsi er þá er það frelsi til að gera það sem þú vilt við líf þitt svo lengi sem þú skaðar ekki aðra. Það er grunninntakið og ég er að mörgu leyti fylgjandi þeirri hugmynd. Þegar kemur að fíkniefnum er ég þeirrar skoðunar að við séum að fást við sjúkdóm og meðhöndlun sjúkdómsins samkvæmt núverandi refsistefnu gengur ekki upp. Við þurfum að fást við þetta vandamál með réttum hætti, þ.e. í gegnum geðheilbrigðiskerfið til að lágmarka skaðann. Hvaða skaða erum við að tala um? Af hverju er þessi löggjöf í dag eins og hún er? Hún er eflaust sett af góðum hug, frú forseti. Hún er sett til þess að lágmarka tjón, minnka skaða og forða fólki frá því að valda sjálfu sér skaða og jafnvel öðrum í kringum sig. Þetta hefur auðvitað beina skírskotun til þeirrar áfengislöggjafar sem við höfum. Það er gjarnan rætt að áfengisfíkn sé sjúkdómur og valdi öðrum skaða, fólki í kringum þann sem er að fást við áfengis- eða fíknisjúkdóminn. Það geta verið nákomnir, börn á heimili o.s.frv. Almennt held ég að það sé samstaða um það og hið almenna viðhorf í okkar þjóðfélagi er nokkuð ríkt um að koma þeim sem höllum fæti standa til aðstoðar og hjálpar. Þegar við erum að fást við sjúkdóma og alvarlegar afleiðingar af ofneyslu áfengis er reynt að koma þeim einstaklingum til hjálpar. Ég tel einfaldlega að þegar um er að ræða fíkniefni sé enginn eðlismunur á því sem við er að eiga, það sé einfaldlega rétt að reyna að koma fólki til hjálpar en ekki læsa það á bak við lás og slá í fangelsum. Það dreg ég stórlega í efa að komi fólki til hjálpar. Frumvarpið miðar að því að skilgreina ákveðna stærð neysluskammta og þeir verða refsilausir. Eins og ég sagði í upphafi tel ég að þau sjónarmið sem frumvarpið byggir á, samanburður við önnur lönd sem hafa farið þessa leið, séu rétt nálgun á þeim vanda sem við er að eiga og ég get tekið fyllilega undir það að með þessu skrefi værum við ekki bara að fást við töluvert veigamikla lagabreytingu, framkvæmd og eftirfylgni þeirrar refsistefnu sem við er að glíma, heldur sjáum við á umræðu undanfarinna ára hvernig viðhorfið í samfélaginu er að breytast. Sama hvaða orð við notum um þetta, afglæpavæðingu eða skaðaminnkun, þá tel ég rétt út frá þeirri forsendu sem ég lagði til grundvallar í upphafi máls míns að núverandi refsistefna gengur ekki upp. Þetta er það sem ég vildi helst segja um frumvarpið og það verður spennandi að sjá þá meðferð sem það fær í meðförum þingsins og þá umræðu sem skapast um ýmis lagaleg atriði í málinu. Ég hef komið inn á það í andsvörum hér áður hvernig þetta er rétt stillt og annað slíkt. Það ætla ég svo sem ekki að gera að sérstöku umtalsefni en ætla að ljúka máli mínu á því að taka undir mat á ávinningi og því sem við er að eiga. Við værum með þessu að stíga skref þar sem við myndum hætta að refsa þeim sem eru haldnir ávana- og fíknisjúkdómi og koma þeim helst sem fyrst í viðeigandi úrræði og til aðstoðar. Ef það verður ofan á er alveg augljóst að þetta mun hafa margs konar áhrif í okkar réttarvörslukerfi, eiginlega í öllum þeim skrefum sem skipta máli. Þetta snýr að störfum lögreglu og að málum fyrir dómi og mun hafa afleiðingar á fangelsismál í landinu. En fyrst og síðast held ég að mesti ávinningurinn væri sá að við værum sannarlega sem þjóðfélag að koma þeim til aðstoðar sem aðstoðar eru þurfi.

Forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu og mér heyrist á öllu að við séum frekar sammála um hvað þurfi að gera, það þarf að afnema þessa refsistefnu, og er gríðarlega ánægjulegt að heyra það. Hv. þingmaður er í flokki sem er í ríkisstjórn og hefur þar af leiðandi mikil völd eða getur haft áhrif á breytingar á þeirri vímuefnastefnu sem hefur verið hér við lýði í allt of langan tíma. Nú er það svo að hæstv. heilbrigðisráðherra er með vinnu í gangi hjá sér að heildstæðri stefnu í skaðaminnkun. Ef niðurstaðan úr þeirri vinnu væri sú að það ætti að afglæpavæða vörslu neysluskammta þá velti ég því fyrir mér hvort hv. þingmaður telji líklegt að Sjálfstæðisflokkurinn myndi styðja þá ákvörðun. Eftir mín ár á þingi tel ég því miður ekki líklegt að málið mitt fari í gegn, eins óskandi og það væri af því að ég held að það sé eitthvað sem þurfi að samþykkja strax. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji líklegt að við náum að stíga þetta skref á þessu kjörtímabili. Mun þingflokkur hv. þingmanns styðja tillögu um að fara af braut þessarar refsistefnu sem hefur verið við lýði?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil byrja á því að segja að frá því að þáverandi heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, setti af stað vinnu í þessum efnum og skipaði starfshóp sem skilaði niðurstöðu sem unnið var út frá, þá hef ég verið hlynntur þessari nálgun, eins og ég reifaði í ræðu minni, og þeim sjónarmiðum sem liggja til grundvallar því að farin verði þessi leið þar sem við reynum að ná utan um þann veruleika sem við blasir, að núverandi refsistefna er einfaldlega ekki að skila þeim árangri sem að er stefnt. Núverandi refsistefna er ekki að draga úr neyslu fíkniefna og hún er ekki að koma fólki til aðstoðar. Ég get líka svarað hv. þingmanni á þá leið að komi slíkt mál frá hv. ríkisstjórn, þeirri góðu ríkisstjórn sem ég styð til góðra verka, er ég þess fullviss að það muni ekki standa á þingflokki Sjálfstæðisflokksins að leggja því lið að ná fram raunverulegum úrbótum. Ég held að það sé nokkurn veginn staðan, án þess þó að ég tali fyrir hönd annarra þingmanna með nokkrum hætti. Ég er eingöngu að lýsa minni eigin skoðun í þessum efnum.

Forseti. Já, það var einmitt fyrrum heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, sem fór í þessa vinnu í kjölfar þingsályktunartillögu Pírata sem var samþykkt, eða alla vega var Birgitta Jónsdóttir með á henni á sínum tíma. Mjög góð vinna kom úr því sem hefur tekið ótrúlega langan tíma að framfylgja. Fullt af atriðum átti eftir að vinna áfram og þetta mál stoppaði dálítið. Staðan núna er alvarleg. Kjarni ræðu minnar núna og áherslurnar og ástæðan fyrir því að ég er að leggja þetta mál fram í fimmta eða sjötta sinn er að staðan er mjög alvarleg í samfélaginu. Fólk er að deyja. Ótrúlega hátt hlutfall fólks hér á landi er að deyja úr ofskömmtun miðað við önnur lönd sem hafa farið þá leið að hætta refsistefnunni. Við sjáum það hér að fólk er ekki að hringja á aðstoð. Þetta eru ekki bara langt leiddir fíklar heldur líka ungt fólk sem er kannski að prufa sig áfram í einhverju partíi og lendir í mjög slæmum aðstæðum út af því að neytendavernd er engin þar sem vímuefni eru ólögleg. Fólk veit ekkert hvað það er að fá í vímuefnunum sem það kaupir og veit ekkert hvað það er að taka inn. Í fyrsta lagi er engin neytendavernd; kannski er ofskömmtun, kannski er eitthvert ofbeldi sem á sér stað í partíi, kannski er nauðgun eða eitthvað annað og þetta unga fólk treystir sér ekki ekki til að hringja í viðbragðsaðila út af því að það er hrætt við að lögreglan komi og refsi öllum. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sitt seinna andsvar. Ég get tekið undir áhyggjur hv. þingmanns af því sem hún rekur hér um afleiðingar af núverandi refsistefnu, hvernig hún stuðlar að því að við náum ekki, með þeim úrræðum sem ríkið hefur í gegnum heilbrigðiskerfið og félagskerfið, til þess fólks sem er í vanda, eins og hv. þingmaður var að lýsa hér. Ég get tekið undir þetta. Ég get líka tekið undir það að afleiðingarnar af núverandi ástandi birtast okkur auðvitað með ýmsum hætti, hvernig við náum ekki til fólks. Með því að stíga þetta skref - ég hef lýst því yfir að ég er sammála upplegginu sem kemur fram í þessu frumvarpi - er ég sannfærður um að við værum örugglega í betri stöðu til að ná til fólks, sérstaklega ungmenna í viðkvæmri stöðu, með fræðslu, forvörnum og aðstoð. Það er það sem skiptir öllu máli hér, frú forseti, að geta komið í veg fyrir að við séum að ýta fólki í undirheimana, sem ýta því frá samfélaginu og fólkinu sínu og í veröld sem er frekar ógeðfelld. Ég held að þetta sé lykilatriði í þessu máli og ég get alveg tekið undir það að vinnan sem hefur verið að eiga sér stað í heilbrigðisráðuneytinu og hjá hæstv. heilbrigðisráðherra - ég er alveg fylgjandi henni og það væri fróðlegt að sjá hvernig henni miðar því að hún hefur tekið langan tíma.

Forseti. Þetta er mjög merkilegt mál hérna í þinginu þegar allt kemur til alls. Á síðasta kjörtímabili fór þetta mál í atkvæðagreiðslu eftir 2. umræðu og þar var það fellt, merkilegt nokk, þrátt fyrir að allir sem kæmu upp í ræðustól lýstu sig fylgjandi þeim markmiðum sem kæmu fram í frumvarpinu. Þau töldu upp ýmsar ástæður fyrir því að þáverandi útgáfa frumvarpsins væri ekki nógu góð en hunsuðu á sama tíma að fyrir lágu breytingartillögur um frumvarpið sem tóku á öllum þeim atriðum sem voru nefnd sem ástæðan fyrir því að vera á móti frumvarpinu eins og það var lagt fram, af því að hv. þm. Halldóra Mogensen lagði mikið á sig til að vinna málið mjög vel í nefnd, kalla umsagnaraðila á fund til að útskýra fram og til baka hina ýmsu agnúa sem voru kannski á málinu; smáatriði, lagatæknileg atriði, útfærsluatriði og ýmislegt svoleiðis og lagði mikið á sig til að koma til móts við þær ábendingar og lagði þær allar fram í breytingartillögu við málið. Ýmsir stjórnarþingmenn komu hérna upp í ræðustól og sögðu að þau myndu ekki styðja málið af því að það vantaði þetta eða hitt sem var þó að finna í breytingartillögunum sem voru lagðar fram eftir nefndarvinnuna. Málið kom í atkvæðagreiðslu og var einfaldlega hafnað. Það var sagt: Nei, þetta mál fer út og við greiðum ekki einu sinni atkvæði um þessar breytingartillögur, þar sem breytingartillögurnar löguðu það sem var andmælt. Þá fær maður þessa tilfinningu, og þess vegna er þetta mál svona áhugavert í störfum þingsins almennt, að það skipti máli hvaðan gott kemur, að af því að þetta er ekki ríkisstjórnarfrumvarp þá sé ekki hægt að samþykkja það. Mér finnst það rosalega sorglegt því að það er alveg þvert ofan í þau vinnubrögð og þá grunnstefnu sem Píratar vinna samkvæmt; að það skipti ekki máli hvaðan gott kemur, það skipti ekki máli hver sé flutningsmaður því að ef hugmyndin er góð þá eigum við að samþykkja hana vegna þess einmitt að hún gerir betur fyrir samfélagið. Með þessu hugarfari rýnum við öll mál, meira að segja ríkisstjórnarmál. Við erum ekki á þeim buxunum að vera bara á móti málum af því að í prinsippinu finnist okkur einhvern veginn að við séum í stjórnarandstöðu og eigum þá að vera á móti öllu, eins og fyrrum stjórnmálamaður hérna á árum áður og fyrrum forsætisráðherra sagði í viðtali árið 2005, 2003 eða eitthvað svoleiðis. Það er bara eitur í okkar beinum að vera á móti málum bara til að vera á móti þeim. Við erum einungis á móti málum ef það eru málefnalegar ástæður fyrir því og þá sérstaklega á móti málum sem ganga á borgararéttindi fólks. Það er grundvallaratriði hjá okkur Pírötum að tryggja og efla og vernda borgararéttindi þannig að þegar fólk sér okkur hérna uppi í ræðustól þá er það mjög oft vegna þess að við erum einmitt að reyna að vernda og efla borgararéttindi, koma í veg fyrir að það sé verið að henda fólki á götuna t.d. Þetta mál, afglæpavæðing neysluskammta, er mjög áhugavert í þessu samhengi, að það virðist skipta máli hvaðan gott kemur, því að eins og ég segi þá hefur það farið í atkvæðagreiðslu í þinginu þar sem fólk almennt séð lýsti yfir stuðningi við markmiðin. En samt gerist ekkert, það hreyfist allt á snigilshraða og öll tilfinningin sem maður fær við nánari skoðun - það þarf nú að skoða þetta betur og skoða hitt betur, er sagt, en það er ekkert annað en fyrirsláttur til að tefja málið þannig að það gerist ekki, því að það eru ákveðnir aðilar, hagsmunaaðilar innan vissra embætta og stofnana, sem eru á móti þessu, að hluta til af mjög ómálefnalegum ástæðum. Það hefur heyrst frá lögreglunni t.d., í gegnum einhverjar svona bakrásir, að ef lögreglan hefur ekki þá heimild að taka neysluskammt, þá geti hún ekki sinnt víðtækari löggæslumálum varðandi fíkniefni, því að þetta snýst vissulega ekki um stórtæka fíkniefnasölu og þess háttar. Það er ekki það sem er verið að glíma við hérna. Það er enn þá ólöglegt, slík sala og því um líkt er ólögleg. Kannski finnst einhverjum það vera svona öfugsnúið að hugsa málið þannig, hvernig getur verið löglegt að vera með eitthvað sem er almennt séð síðan ólöglegt? En það snýst einmitt um það að þarna er um ákveðna friðhelgi einkalífs að ræða og rétt fólks til þess að ráða því hvað það lætur ofan í sig og á, á meðan glæpastarfsemin sem slík er síðan allt annað. Það er síðan annað mál í kjölfarið að hugsa um þessi mál vegna þess að þetta varðar ákveðna friðhelgi, hvort þetta sé eitthvað sem ætti að vera ólöglegt þegar allt kemur til alls, alveg á nákvæmlega sama hátt og áfengi var gert ólöglegt, og það virkaði bara alls ekki. Það er rosalegt vímuefni og rosalega skaðlegt. Það að banna það, sem var von fólks að myndi leysa vandann, gerði hann bara verri ef eitthvað er. Þekktustu glæpasamtök heimsins í kúltúrnum eru tengd áfengissölu, Al Capone t.d. í Bandaríkjunum, eitt þekktasta glæponanafnið, og það er aðallega vegna áfengissölu, og annarra brota vissulega sem tengjast því. En eitt leiðir af öðru hvað það varðar. Í nútímasamfélagi væri viðkomandi aðili kannski bara nýsköpunarfrömuður með lítið eða jafnvel stórt bruggfyrirtæki, og gerði það gott á löglegan hátt. Við þurfum í alvörunni að hugsa aðeins um þetta því að ég skil hvaðan fólk kemur með hræðsluna um áhrifin af vímuefnum, hvort sem það er kaffi, tóbak, áfengi, heróín eða hvað sem það er. Þau eru rosalega mismunandi, rosalega misskaðleg. En þegar allt kemur til alls þá er það jafnvel það að þau séu ólögleg sem gerir þau skaðlegri því að fólk leitar samt í þau ef það finnur fyrir þeim tómleika sem knýr það í einhvers konar efni. Ég held að við ættum að hugsa um það. En fyrsta skrefið sem við höfum verið að stíga er: Byrjum alla vega á því að fólk sem er veikt nú þegar - forvarnir eru síðan tvímælalaust annað atriði sem þarf að huga að bara almennt séð og miklu betur varðandi öll efni, lögleg eða ólögleg og hvernig sem það er. Byrjum alla vega á því að fólk sem er veikt, og jafnvel ekki veikt, eins og hefur lýst hérna - að það sé ekki ólöglegt að vera með svona tilraunastarfsemi eða að sinna fíkn og þess háttar. Ef fólk vill síðan lækningu eða aðstoð, eða hvernig aðstæður sem fólk upplifir sig í gagnvart þessum efnum, þá eigum við að sjálfsögðu að bjóða fram aðstoð okkar. Það er langbesta leiðin til þess að þetta sé ekki vandamál, því að alveg eins og við þekkjum kannski einna best með alkóhólismann þá gengur best að lækna hann hjá fólki sem vill leita sér hjálpar. Það þarf fyrst því að vandinn er til staðar, óháð því hvort eitthvað annað er þar undir. Ég vildi alla vega koma þessu að varðandi þetta mál sem slíkt, að tilfinning mín gagnvart þessu, hvernig meðhöndlun þingsins hefur verið hérna á síðasta kjörtímabili, er einhvern veginn sú að þrátt fyrir að fólk komi hér upp í ræðustól og segist vera sammála þessum markmiðum þá er það það í rauninni ekki þegar allt kemur til alls. Ég veit ekki alveg ástæðuna fyrir því. Það lítur út fyrir að það sé vegna þess að það sé bara ákveðin sjónhverfing, það sé í rauninni að segja þetta til að tala inn í ákveðnar skoðanir sem styðja þetta mál almennt séð, en að einhverjir aðrir hagsmunir sem þau meta betur án þess að segja það beint út ráði för og/eða það að það skiptir máli hvaðan gott kemur og þar af leiðandi er ekki talið vænlegt pólitískt séð að samþykkja mál þegar það kemur frá einhverjum öðrum en flokki úr ríkisstjórn.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um félagafrelsi á vinnumarkaði, mál 313 á þskj. 317. Ásamt þeim sem hér stendur þá eru meðflutningsmenn allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins að undanskildum ráðherra og hæstv. forseta. Málið var áður flutt á síðasta löggjafarþingi en hlaut ekki brautargengi og er nú endurflutt lítillega breytt. 74. gr. stjórnarskrárinnar tryggir öllum félagafrelsi. Við eigum öll rétt til að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þar með talið stjórnmálafélög og stéttarfélög, án þess að sækja um það leyfi. Skýrt er tekið fram í þessari grein stjórnarskrárinnar að engan megi skylda til aðildar að félagi en þó megi með lögum kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmætu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Þrátt fyrir þessi skýru ákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar er félagafrelsi því miður ekki virt á íslenskum vinnumarkaði. Almenn löggjöf takmarkar rétt manna til að velja sér félag eða standa utan félags og þar er gengið lengra heldur en í nágrannalöndum. Þegar mannréttindakafli stjórnarskrárinnar var lögfestur á árinu 1995 var mikilvægt nýmæli samþykkti í 2. mgr. 74. gr. Þar er kveðið á um rétt manna til að standa utan félags. Litlar eða engar breytingar hafa hins vegar orðið á vinnulöggjöfinni frá þessum tíma til að tryggja að þetta ákvæði nái fram að ganga og úrskurðir dómstóla virðast ekki hafa tekið mið af þessum breytingum. Vinnumarkaðslöggjöfin er í mínum huga barn síns tíma og í mörgu úrelt. Hún þrengir að félagafrelsi. Því er illa hægt að halda því fram að launafólk hafi raunverulegt frelsi til að ákveða hvort það standi utan stéttarfélags eða ekki. Þrátt fyrir að launamanni sé heimilt, samkvæmt orðanna hljóðan, að standa utan stéttarfélags hefur lagaumgjörðin með öðrum hætti í raun orðið til þess að valfrelsið er að nafninu til en ekki á borði. Dæmi um þetta eru lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna þar sem kveðið er á um skyldu ófélagsbundinna starfsmanna til greiðslu iðgjalds stéttarfélags sem hann ætti, eins og þar segir, að tilheyra. Það er rétt í þessu sambandi að benda á að á almennum vinnumarkaði gildir ekki þessi greiðsluskylda. Það er ljóst í mínum huga og flutningsmanna að það verður að breyta lögum þannig að launafólk utan stéttarfélaga sé ekki þvingað til að greiða iðgjald til félags sem það á enga aðild að líkt og gerist á opinberum vinnumarkaði, eins og ég sagði áðan. Markmið frumvarpsins er að tryggja rétt launamanna til að velja sér stéttarfélag og leggja bann við forgangsréttarákvæðum í kjarasamningum, vernda rétt launamanna til að standa utan verkfalla stéttarfélaga sem þeir tilheyra ekki og afnema og koma í veg fyrir greiðsluskyldu ófélagsbundinna launamanna sem þar sem þess er krafist í lögum. Þar er ég aftur að vitna til opinberra starfsmanna. Í raun má segja að 1. og 2. gr. frumvarpsins súmmeri þetta ágætlega upp þar sem segir að menn skuli hafa rétt til að stofna og ganga í þau stéttarfélög sem þeir kjósa og eru einungis háðir reglum hlutaðeiganda félags um inngöngu í það. Óheimilt er að draga félagsgjöld eða önnur gjöld af launum starfsmanns eða skrá hann eða félagsmann í stéttarfélag nema með skýru og ótvíræðu samþykki hans. Nái þetta frumvarp fram að ganga er óheimilt að skylda mann til að ganga í tiltekið stéttarfélag. Þá er vinnuveitanda óheimilt að synja umsækjanda um laust starf eða segja launamanni upp starfi á grundvelli félagsaðildar hans. Sama gildir um stöðuhækkun, stöðubreytingu, endurmenntun, símenntun, starfsþjálfun og námsleyfi. Þá verður jafnframt óheimilt að byggja ákvörðun um uppsögn, vinnuaðstæður eða önnur starfskjör launamanns á félagsaðild hans. Vinnuveitanda verður óheimilt að mismuna starfsmönnum sínum vegna félagsaðildar í tengslum við laun og önnur kjör enda sinni þeir sömu eða jafn verðmætum störfum. Frú forseti. Nái frumvarpið fram að ganga er Alþingi að tryggja að íslenskt launafólk búi við sömu réttindi og launafólk í þeim löndum sem við berum okkur gjarnan saman við. Frumvarpið er nú ekki róttækara en það. Sem sagt, það er verið að tryggja íslensku launafólki sömu réttindi og launafólk hefur í Danmörku, Noregi og Svíþjóð, svo dæmi sé nefnt. Þrátt fyrir að félagafrelsið njóti í raun ríkari verndar samkvæmt íslensku stjórnarskránni en gengur og gerist í mörgum öðrum löndum þá hefur almenn löggjöf gert það að verkum að réttur manna til að velja sér félag eða standa utan félags er mun takmarkaðri en í öðrum löndum. Stjórnarskráin tryggir eða á að tryggja þessi réttindi í orði en laga- og dómaframkvæmd hefur orðið önnur og kemur í veg fyrir að þessi réttindi séu á borði. Ólíkt öðrum vestrænum ríkjum hefur vinnumarkaðslöggjöfin hér á landi, eins og ég sagði áðan, ekki tekið fullnægjandi breytingum til að tryggja þetta félagafrelsi á íslenskum vinnumarkaði. Ég ítreka það að allir helstu lagabálkar vinnumarkaðslöggjafarinnar urðu að lögum áður en mannréttindakafli stjórnarskrárinnar var lögfestur hér árið 1995. Síðan hafa litlar breytingar orðið á þessum 27 árum eða svo og túlkun dómstóla virðist hafa verið óbreytt þrátt fyrir þau nýmæli sem tekin voru upp í mannréttindakafla stjórnarskrárinnar 1995. Það er þess vegna sem ég hef haldið því fram að gildandi vinnumarkaðslöggjöf gangi gegn þeim stjórnarskrárvörðu réttindum sem öllum Íslendingum eiga að vera tryggð, ekki síst íslensku launafólki á vinnumarkaði. Á Íslandi er nokkuð sem kallast forgangsréttarákvæði í kjarasamningum á almennum vinnumarkaði. Slík ákvæði ganga enn og aftur gegn félagafrelsi launafólks, enda má leggja þau að jöfnu við skylduaðild að stéttarfélagi þar sem fólk er í raun útilokað frá tilteknum störfum gangi það ekki í viðkomandi stéttarfélag sem hefur forgang samkvæmt kjarasamningum sem eru varðir með lögum. Nánast öll vestræn ríki sem mér er kunnugt um hafa bannað slíkt ákvæði, einmitt með vísan til félagafrelsis. Vandinn við forgangsréttarákvæði er sá að þegar kemur að því að ráða starfsmann skal sá sem er félagi í stéttarfélagi njóta forgangs. Þegar þær aðstæður kunna að skapast að segja þurfi upp starfsmanni eða starfsmönnum þá skal fyrst segja upp þeim sem er ófélagsbundinn en síðan þeim sem er félagi í verkalýðsfélagi. Þetta þýðir auðvitað í raun og það hljóta allir að sjá að til að verja rétt sinn er launamanni nauðugur sá kostur að ganga í verkalýðsfélag bara til að verja starfið, vegna þess að vinnuveitanda, launagreiðandanum, er ekki heimilt að beita mati við það og fara eftir hæfni og dugnaði starfsmanns þegar kemur að hugsanlegri uppsögn. Réttarstaða þess sem ákveður af ýmsum ástæðum að standa utan stéttarfélags, m.a. vegna þess að hann kann að vera ósáttur við það hvernig stéttarfélagið vinnur, kann að vera ósáttur við þá pólitík sem rekin er innan stéttarfélagsins, kann að vera sannfærður um að stefna forystu viðkomandi stéttarfélags gangi gegn hagsmunum hans, er þannig að honum er engu að síður sá kostur einn nauðugur, til að verja starf sitt og standa jafnfætis öðrum, að ganga til liðs við félagið. Takmarkanir á rétti borgaranna til að velja sér stéttarfélag eru ekki þess eðlis að almannahagsmunir eða réttindi annarra krefjist þess að skylda einstaklinga eða banna þeim að ganga í tiltekið stéttarfélag. Það er því nauðsynlegt að mati okkar flutningsmanna að tryggja launamönnum frelsi til að velja sér það stéttarfélag sem þeir treysta til að gæta hagsmuna sinna og vilja veita fjárhagslegan stuðning með greiðslu iðgjalds eða félagsgjalds. Svo er auðvitað óhjákvæmilegt að horfa til hins pólitíska eðlis stéttarfélaga sem birtist m.a. í kröfugerðum þeirra til stjórnvalda sem fela oft í sér kröfur um lagabreytingar eða pólitíska stefnumótun. Það kann að vera á rökum reist og vera eðlilegar kröfur en réttur einstaklingsins til að standa utan stéttarfélags er að þessu leyti samofinn skoðana- og tjáningarfrelsinu sem varið er í 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem við Íslendingar höfum skuldbundið okkur til að fara eftir. Þegar þetta frumvarp kom fyrst fram á liðnum þingvetri var það gagnrýnt m.a. út frá því að það myndi veikja verkalýðshreyfinguna og því var jafnvel haldið fram að því væri stefnt til höfuðs verkalýðshreyfingunni. Ég hafna öllum slíkum staðhæfingum vegna þess að ég er sannfærður um að þvert á móti séum við að styrkja verkalýðshreyfinguna vegna þess að verkalýðsfélög munu hafa alveg sérstaka hagsmuni af því að sannfæra launafólk um að hagsmunum þess sé best borgið með því að ganga til liðs við viðkomandi stéttarfélög. Þau muni leggja sig í líma við að gæta hagsmuna viðkomandi. Forysta verkalýðshreyfingarinnar mun skynja það að íslenskt launafólk fær meiri áhuga á réttindum sínum og kjörum og meiri áhuga á starfsemi verkalýðshreyfingarinnar en nú er og hættir að vera jafn afskiptalaust og mér hefur stundum virst vera og birtist m.a. í lélegri þátttöku þegar kemur að því að velja sér forystu. Viðkomandi launafólk mun taka sjálfstæða ákvörðun um að tilheyra félaginu og þegar það gerir það þá er ég viss um að það mun líta svo á að því beri líka skylda til þess að taka þátt í að velja forystu og móta stefnu og störf viðkomandi félags. Ég ætla líka að minna á að Evrópunefnd um félagsleg réttindi hefur ítrekað bent á að forgangsréttarákvæði eins og þau eru viðhöfð hér á landi gangi gegn mannréttindasáttmála Evrópu. Frú forseti. Ég lít þannig á að íslenska ríkinu, íslenska löggjafanum, beri svo rík skylda til að gæta að mannréttindum borgaranna að ekki verði hjá því komist að grípa til aðgerða þegar löggjöf gengur gegn þeim réttindum sem þeim eru tryggð samkvæmt stjórnarskrá, grípa til aðgerða með lagabreytingum eins og hér er lagt til. Þrátt fyrir að bæði jákvætt og neikvætt félagafrelsi sé kirfilega tryggt í stjórnarskránni, eins og ég hef vikið hér að margoft, hefur vinnumarkaðslöggjöfin ekki endurspeglað það frelsi. Markmið þessa frumvarps og okkar sem að því stöndum er að tryggja íslensku launafólki vernd, tryggja því frelsi, standa vörð um félagafrelsi íslensks launafólks. Ég vil að lokum líka taka fram að hér er lagt til að lögin taki til allra stéttarfélaga og vinnuveitenda á íslenskum vinnumarkaði, almennum og hinum opinbera. Á hinn bóginn kann að vera nauðsynlegt að ráðast í sérstaka lagasetningu og ég hygg að ég gæti jafnvel tekið sterkar til orðs og sagt: Það er nauðsynlegt að ráðast í sérstaka lagasetningu á þeim sviðum þar sem félagafrelsi er heldur ekki tryggt. Þetta á t.d. við um skylduaðild að lífeyrissjóðum, þ.e. þegar íslenskt launafólk er svipt þeim rétti að velja sér lífeyrissjóð sem ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir íslenskt launafólk. Eitt er að skylda menn að taka þátt í samtryggingarkerfi lífeyrissjóða og ég stend vörð um þá skyldu, en það er annað að skylda viðkomandi að greiða í ákveðinn lífeyrissjóð og svipta hann frelsinu til að velja sér lífeyrissjóð sem uppfyllir ákveðnar lagalegar skyldur. Það má líka benda á skylduaðild að Lögmannafélagi Íslands, sem a.m.k. einhverjir þingmenn hér þekkja vegna menntunar sinnar og starfa. Ég vitnaði hér í upphafi til þess að í 74. gr. stjórnarskrárinnar sé sagt að það megi þó skylda menn til aðildar að ákveðnu félagi ef almannahagsmunir krefjast en þau rök eiga ekki við þegar kemur að skylduaðild að Lögmannafélagi Íslands, a.m.k. hef ég þrátt fyrir töluverða leit ekki rekist á nein slík rök. Það skal tekið fram að þetta frumvarp nær ekki til þeirra laga en það kann að vera skynsamlegt, annaðhvort í framtíðinni eða jafnvel í vinnu þeirrar nefndar sem fær þetta mál til umfjöllunar, að skoða skylduaðild að Lögmannafélagi Íslands sérstaklega. Skylduaðild að lífeyrissjóðum er stærra mál og umfangsmeira og ég hef alltaf verið einn þeirra sem hafa hvatt til þess að menn fari af mikilli varúð þegar kemur að lífeyrissjóðunum sem ég lít á sem fjöregg okkar Íslendinga og til fyrirmyndar í flestu. Frú forseti. Ég vonast auðvitað til þess að þingheimur sé tilbúinn til að slást í lið með okkur þingmönnum Sjálfstæðisflokksins til að tryggja íslensku launafólki sömu réttindi og launafólk nýtur í öðrum löndum. Svo einfalt er þetta. Þetta er ekki róttækara en það að tryggja íslensku launafólki sömu réttindi og launafólki hefur í öðrum löndum sem við berum okkur svo gjarnan saman við. Að lokinni þessari umræðu, frú forseti, óska ég eftir að frumvarpið gangi til hv. velferðarnefndar.

Forseti. Ég fékk þá samlíkingu í hausinn þegar ég var að hlusta á hv. þingmann lýsa þessu frumvarpi að mikið væri nú gott að hafa ríkisstjórnarfrelsi. Segjum sem svo að ég hefði kosið Vinstri græna en þau fara síðan í stjórn með Sjálfstæðisflokknum og ég sé bara ósammála því og vilji ekkert þessa ríkisstjórn og ætla bara að segja mig frá því oki í rauninni sem sú ríkisstjórn setur á mig og ég vilji færa atkvæði mitt eitthvert annað. Smá samlíking í því einhvern veginn, þó að viðkomandi kjósandi sé ekki sammála forystunni hefur hann samt ekkert úrræði annað en að hlíta þeim lögum sem ríkisstjórnin kemur í gegn, þeirri skattheimtu og þess háttar sem er sett hér. Mér finnst það ekkert rosalega ólíkt þessu því að dæmin sem við höfum um það þegar félagafrelsið er á þann hátt að fólk geti staðið utan þessa sameiginlega apparats sem er að deila og semja um kaup og kjör sýna að í þeim löndum hefur réttindum hrakað eins og t.d. í Bandaríkjunum. 

Forseti vill áminna þingmenn um að virða tímamörk sem eru tvær mínútur í andsvörum.

Frú forseti. Ég verð að játa að ég bara veit ekki alveg hvernig ég á að svara fyrri hluta þessa andsvars hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Við höfum oft átt orðastað og ég hef nú yfirleitt reynt að krafla mig út úr hlutunum en ég segi bara: Ja, ef það væri skylduaðild að Vinstri grænum þá hef ég ákveðna samúð með hv. þingmanni, að hann væri óánægður. En það er auðvitað ekki þannig. Við búum hér, hv. þingmaður, í lýðræðissamfélagi, sem betur fer, og fólk gengur á kjörstað og kýs frjálsri kosningu og velur sér lista, lista hv. þingmanns eða ég vona að það verði fleiri sem velja þann lista sem ég stend fyrir, Sjálfstæðisflokkinn o.s.frv. Síðan er það nú bara þannig að niðurstaða kosninga hefur því miður leitt til þess að hér hefur aldrei komist á meirihlutastjórn heldur eru hér samsteypustjórnir. Það er auðvitað ófullkomleiki lýðræðisins. En það kemur mér satt að segja dálítið á óvart að hv. þingmaður skuli ekki í raun taka undir meginmarkmið þessa frumvarps. Ég hélt einmitt að það væri hluti af þeirri hugmyndafræði sem Píratar berjast fyrir að einstaklingurinn ráði sér sem mestu sjálfur og að löggjafinn eða aðrir, hvort heldur það eru verkalýðsfélög eða vinnuveitendur eða aðrir, hafi sem minnst um það að segja. Þess vegna hefði ég haldið að hv. þingmaður ætti að leggjast á árarnar með okkur í Sjálfstæðisflokknum og tryggja íslensku launafólki sömu réttindi og 

Forseti. Ég veit ekki af hverju hv. þingmaður las það endilega út úr orðum mínum. Ég sagði að ég væri alveg til í að skoða samverkandi kerfi í þessum lögum því að það þarf að gæta hagsmuna allra þarna og síðast en ekki síst þeirra sem hafa í rauninni minnst völd. Það er þegar allt kemur til alls stefna Pírata, að passa upp á að þeir sem eru valdaminni í öllum aðstæðum séu valdefldir gagnvart þeim sem eru valdameiri. Í þessum aðstæðum eru það yfirleitt atvinnurekendurnir sem eru með peninginn sem eru valdameiri þannig að þar tryggjum við ákveðinn rétt þeirra sem eru valdaminni til að geta náð fram sínu réttlæti þegar allt kemur til alls. Hvort þetta frumvarp nái því er ég ekki alveg viss um. Þó að ég skilji kannski markmiðið með því þá held ég að útfærslan sé tvímælalaust ekki hárnákvæm um að svo muni verða raunin. Ég skal alveg taka undir það, ég sé hvert markmiðið er, hver viljinn er, en ég held að þetta frumvarp muni ekki ná því markmiði af ýmsum ástæðum sem ég rakti hérna áðan, t.d. það hvernig það að standa fyrir utan getur grafið undan þessum samtakamætti sem býr til samstöðu þeirra valdaminni gagnvart þeim valdameiri. Það að hægt sé að velja á milli stéttarfélaga getur einmitt gefið þeim sem eru valdameiri tæki til þess að hafa áhrif á það hvernig þessi samtakamáttur virkar. Þannig að ég skil markmiðið en ég sé ekki að þetta frumvarp nái því og þó að það standi félagafrelsi í titlinum 

Frú forseti. Ég var orðinn dálítið ánægður með hv. þm. Björn Leví Gunnarsson í fyrri hluta svarsins en svo fór að halla aðeins undan vegna þess að mér fannst eins og hann væri að taka undir að það ætti að skoða þetta mál, hann væri fylgjandi svona markmiðunum en svo fór hann í einhvern veginn í gamlar skotgrafir sem menn fara stundum í. En allt í lagi. Ég ætla bara að benda hv. þingmanni á eitt varðandi það að valdefla þá sem standa lakar en aðrir. Nú er ekki lagaleg skylda á neinum launamanni á almennum vinnumarkaði að ganga í verkalýðsfélag. Það er ekki þannig. En það er þannig að í reykfylltum bakherbergjum þar sem atvinnurekendur setjast niður með verkalýðsforystunni er tekin ákvörðun um það í kjarasamningi að félagar í viðkomandi verkalýðsfélagi skuli hafa forgang um vinnu, þ.e. það er verið að ganga á rétt og skerða rétt þess sem hefur valið sér að standa utan félagsins og stendur þar af leiðandi höllum fæti. Ég er bara að biðja hv. þingmann að slást í lið með okkur og styrkja þetta fólk, 

Virðulegur forseti. Ég flutti langar ræður um þetta mál í fyrra og hef í sjálfu sér engu við þann málflutning að bæta. Ég ætla ekki að vera að skemmta skrattanum hér í dag en þetta er bara sama skaðræðisfrumvarpið og síðast; þingmál sem er til þess fallið að kippa fótunum undan sterkri verkalýðshreyfingu á Íslandi, grafa undan þáttum í vinnumarkaðslöggjöfinni sem hingað til hefur verið mjög breið sátt um og þáttum sem hafa lagt grunn að mikilli félagsaðild á Íslandi og þar með sterkri samningsstöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum. Eftir að mælt var fyrir málinu hér á síðasta löggjafarþingi bárust á annan tug umsagna frá stéttarfélögum og heildarsamtökum launafólks þar sem varað er eindregið við frumvarpinu og skyldi engan undra. En ef við lítum á björtu hliðarnar þá má kannski fagna því að í þessu frumvarpi birtist algerlega svart á hvítu hvar Sjálfstæðisflokkur nútímans stendur gagnvart verkalýðshreyfingunni á Íslandi og gagnvart ýmsum af grundvallarþáttum skipulags vinnumarkaðar hér á landi. Hér var einu sinni Sjálfstæðisflokkur sem sagði: Stétt með stétt. Hann skildi mikilvægi sterkrar verkalýðshreyfingar og skipulags vinnumarkaðar og leitaðist við með öllum ráðum að viðhalda sáttinni um þetta. Sá flokkur er ekki lengur til. Hann er minni í dag, bæði í hugsun og styrk, og einhvern veginn grunar mig að t.d. Ólafur Thors og Bjarni Benediktsson eldri myndu snúa sér við í gröfinni ef þeir sæju til hv. þm. Sjálfstæðisflokksins hér í dag. Við í Samfylkingunni stöndum með launafólki í landinu gegn frjálshyggjudellu Sjálfstæðisflokksins. Megi þetta frumvarp sofna svefninum langa í velferðarnefnd Alþingis. Góða nótt.

Frú forseti. Þessi ræða hv. þingmanns var stutt en líka efnisrýr. Hann kemur hingað upp og lýsir því yfir að hann sé andsnúinn þessu frumvarpi. Gott og vel. Ég skildi orð hans þannig að hann tali líka fyrir hönd Samfylkingarinnar. Ég er að reyna að átta mig á hvort hv. þingmaður er að tala fyrir því að það verði aftur tekin upp skylduaðild að stéttarfélögum landsins. Ef það er markmiðið að stéttarfélögin hafi marga félagsmenn, annars geti þau ekki sinnt mikilvægu hlutverki sínu, er þá ekki hreinlega rétt að mati hv. þingmanns að skylduaðild verði aftur tekin upp og félagafrelsi stjórnarskrárinnar þannig kastað fyrir róða? Skil ég málflutning hv. þingmanns í þá veru? Er hv. þingmaður sammála því sem kemur fram í dómi Mannréttindadómstólsins í máli Sørensens og Rasmussens gegn Danmörku þar sem forgangsáhrif í stéttarfélagi er lagt að jöfnu við skylduaðild? Er hann sammála því að það eigi að fara eftir dómum Mannréttindadómstóls Evrópu þannig að Ísland standi við skuldbindingar sínar samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu eða er hann á móti því? Kýs hann að hunsa þá niðurstöðu? Telur hann það nægjanlegt til að vega að félagafrelsi alls fólks, þar með launafólks, að tilgangurinn helgi meðalið? Þetta væri fróðlegt að fá að vita, frú forseti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hér gerir hann að umtalsefni dóminn í máli Sørensens og Rasmussens gegn Danmörku sem fór fyrir Mannréttindadómstól Evrópu árið 2006. Þar var deilt um það sem er kallað útilokunarákvæði, „closed shop agreement“, með leyfi forseta, og aðildarskyldu. Forgangsréttarákvæðin á Íslandi eru svolítið annars eðlis og bundin við að hæfir félagsmenn bjóðist. Ég hygg að farið sé ágætlega yfir þetta í umsögn Alþýðusambands Íslands um þetta frumvarp. Hvað varðar neikvætt félagafrelsi yfirleitt og það fyrirkomulag sem er við lýði á Íslandi þá get ég svarað því að ég og við í Samfylkingunni höfum ekki áhuga á að kollvarpa því fyrirkomulagi sem nú er ríkjandi, t.d. með því að taka beinlínis upp aðildarskyldu. Greiðsluskyldan sem nú er við lýði á sér þokkalegar stoðir í íslenskri stjórnskipan. Það var sérstaklega komið inn á það þegar gerðar voru breytingar á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar árið 1995 að neikvætt félagafrelsi, sem þar var lögfest kirfilega, ætti ekki að raska þessu fyrirkomulagi. Meira hef ég ekki að segja um þetta í bili.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég skildi hann þannig að Samfylkingin kjósi að berjast ekki fyrir því að skylduaðild verði tekin upp að nýju. En þá hlýt ég að spyrja: Fyrst Mannréttindadómstóll Evrópu leggur að jöfnu skylduaðild og forgangsréttarákvæði og nefnir sérstaklega Danmörku og Ísland í því samhengi, og er þá augljóslega að vísa til forgangsréttarákvæðis á íslenskum vinnumarkaði, hvernig stendur á því að Samfylkingin er á móti þeirri breytingu sem hér er verið að leggja til? Hvernig getur Samfylkingin og hv. þingmaður annars vegar verið á móti því að taka aftur upp skylduaðild - það má í rauninni vera skiljanlegt að Samfylkingin vilji það í ljósi þess sem þau hafa fram að færa hvað varðar stéttarfélög - en lagst svo gegn því að greiða úr því óréttlæti sem launafólk sem kýs að standa utan stéttarfélaga býr við þegar forgangsréttarákvæðum er beitt? Ég fæ þetta ekki til að koma heim og saman, frú forseti.

Virðulegur forseti. Það er einfaldlega ekki rétt að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi með einhverjum hætti slegið því föstu að greiðsluskylda feli í sér brot gegn neikvæðu félagafrelsi í þeim skilningi sem við erum að tala um hér í dag.

Forgangsréttarákvæði.

Er forgangsréttarákvæðið í Sørensen og Rasmussen?

Já.

Ekki sams konar ákvæði og er við lýði á Íslandi, það er alveg á hreinu. Að sama skapi hefur Alþjóðavinnumálastofnunin lagt ríka áherslu á að forgangsréttarákvæði séu heimil og þau hafa verið mjög sterkt og mikilvægt tæki hér á Íslandi til þess að tryggja skipulagðan vinnumarkað, samloðun og mikla félagsaðild. Ég vara eindregið við því að kollvarpa þessum reglum sem hafa reynst vel, skilað okkur sterkri verkalýðshreyfingu, mikilli félagsaðild og þar með sterkri samningsstöðu gagnvart atvinnurekendum. Það er engin tilviljun, virðulegi forseti, hve kaupmáttur hefur aukist mikið hér á Íslandi og hvað við stöndum að mörgu leyti vel. Það er ekki síst vegna þess að vinnumarkaðslöggjöfin, þótt sífellt sé verið að finna henni hitt og þetta til ama, hefur staðist ágætlega tímans tönn. Það er ekkert í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands né í mannréttindasáttmála Evrópu og þeim alþjóðlegu réttarheimildum sem er vísað til þegar við tölum um mannréttindi sem ætti að raska þessu fyrirkomulagi.

Frú forseti. Við ræðum hér um frumvarp sem ég verð að segja að mér hugnast alls ekki. Þetta frumvarp er flutt af stórum hluta þingflokks Sjálfstæðisflokksins og má kannski segja að sé kunnuglegt úr þeim ranni. Ég tel að við ættum ekki að fara í neinar grafgötur með það að frumvarpinu er stefnt gegn kjarnanum í hinu íslenska vinnumarkaðslíkani. Íslenska vinnumarkaðslíkanið hefur þróast með löggjöf frá Alþingi, með kjarasamningum á vinnumarkaði og með úrskurðum dómstóla, sérstaklega Félagsdóms. Lykilatriði þess er að þeir kjarasamningar sem stéttarfélögin gera gilda fyrir allt launafólk og alla atvinnurekendur á því starfssvæði þar sem stéttarfélagið starfar. Það er óháð því hvort einstakir atvinnurekendur eða launamenn eru félagsbundnir. Þetta tryggir að allt launafólk njóti ábata af kjarasamningum og öllum eru tryggð lágmarksréttindi. Þetta vinnur til að mynda gegn félagslegum undirboðum, fyrirbæri sem er vaxandi ástæða til að hafa áhyggjur af í heimi hins hnattvædda kapítalisma. Mér finnst þetta eitt og sér vera ein rök gegn þessu máli. Önnur mikilvæg stoð íslenska kerfisins er mikil aðkoma verkalýðsfélaganna varðandi það að halda utan um mikilvæg félags- og velferðarréttindi, svo sem hvers kyns menntunarsjóði, sjúkrasjóði og skráningu atvinnulausra. Verkalýðsfélögin reka einnig í samvinnu við atvinnurekendur hið almenna lífeyrissjóðakerfi, sem mörg samfélög sem horfa fram á síhækkandi meðalaldur horfa með öfundaraugum til. Ég hef áhyggjur af því að þessu fjöreggi þjóðarinnar og launafólks vilji flutningsmenn frumvarpsins fara að leika sér að og veikja. Það kerfi félagsaðildar að verkalýðsfélögum sem verið hefur við lýði hér á landi byggist á háu hlutfalli félagsbundinna og um það hefur verið víðtæk samfélagsleg sátt, sátt sem ég vona að við sem samfélag berum gæfu til að standa vörð um. Þetta frumvarp er lagt fram á tímum þar sem staða launafólks sem veikast stendur á atvinnumarkaði verður fyrir sífelldum árekstrum. Við höfum séð ríka tilhneigingu atvinnurekanda til að þrýsta starfsfólki sínu í stöðu verktaka, oft með gerviverktöku. Afleiðingin verður réttminna starfsfólk sem safnar sér minni réttindum og hefur minna félagslegt öryggisnet ef aðstæður breytast hratt. Með sívaxandi fjölda starfsfólks af erlendum uppruna með takmarkaða reynslu af íslenskum vinnumarkaði og veikara félagslegt bakland eykst enn hættan á misnotkun og kúgun. Verkalýðsfélögin hafa í mínum huga ekki verið eins mikilvæg í langan tíma. Ég tel að nú ættu metnaðarfullir þingmenn að leita leiða til að styrkja kjör launafólks, koma í veg fyrir að það sé hægt að komast upp með að brjóta á því, koma í veg fyrir launaþjófnað og gera allt sem hægt er til að styrkja stöðu fólks á vinnumarkaði en ekki veikja hana. Nái þetta frumvarp hins vegar fram að ganga þá veikir það stöðu launafólks gagnvart atvinnurekendum. Þess vegna ætla ég að vona að frumvarpið fari bara inn í nefnd og komi ekki þaðan út aftur, en ef það kemur út get ég ekki stutt það og mun greiða atkvæði gegn því.

Frú forseti. Ég var búinn að lofa því að lengja ekki þessa umræðu en ætla aðeins að segja örfá orð. Ég ætla að byrja á því að þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið hér til máls. Það kemur mér ekkert á óvart að við erum ekki alveg samferða í málinu, þó það nú væri, og gerir það málið bara skemmtilegra í mínum huga. Mér finnst málefnaleg umræða hér hafa verið einkennandi þó að ég taki ekki undir þau mótrök sem hafa verið sett fram. Hér komu til tals þær breytingar sem voru gerðar á 74. gr. stjórnarskrárinnar sem tóku gildi 1995. Það er rétt sem bent var á, að Alþýðusamband Íslands taldi að ákvæðinu væri beint gegn starfsemi stéttarfélaga í landinu. Til að koma til móts við það virðist stjórnarskrárnefnd hafa litið til athugasemda við gerð álits nefndarinnar við frumvarpið, en þar kemur fram að nefndin líti svo á að með frumvarpinu sé í engu verið að hrófla við núverandi réttarstöðu á vinnumarkaði að því er varðar forgangsréttarákvæði, greiðslu félagsgjalda eða önnur réttindaákvæði. Það var alveg kórrétt sem kom fram í máli hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar hér áðan. En þrátt fyrir framangreind ummæli í nefndaráliti stjórnarskrárnefndar, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, verður við túlkun á 74. gr. stjórnarskrárinnar að líta til túlkunar Mannréttindadómstóls Evrópu á 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, enda hefur sáttmálinn verið lögfestur með lögum á Íslandi. Jafnvel þótt þau lög njóti ekki stöðu stjórnskipunarlaga ber að túlka stjórnarskrána með hliðsjón af þeim mannréttindasáttmálum sem Ísland á aðild að, svo lengi sem þeir eru ekki ósamrýmanlegir ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það er óhætt að fullyrða að 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu er í fullu samræmi við 74. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar menn horfa til þess þá verður ekki hjá því komist að halda því fram að Ísland verði, eða við hér, að gera þær breytingar sem lagt er til í frumvarpinu og tryggja raunverulegt félagafrelsi, m.a. með því að banna forgangsréttarákvæði í kjarasamningum. Að öðru leyti, ólíkt vinkonu minni hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, vonast ég auðvitað til þess að hv. velferðarnefnd taki til við efnislega umfjöllun um málið og afgreiði það. Ef meiri hluti nefndarinnar leggur til að málið skuli fellt eiga menn að hafa burði til þess að afgreiða málið þannig út úr nefndinni. Ég mun hins vegar ekki hætta að berjast fyrir raunverulegu félagafrelsi fyrir íslenskt launafólk þó að mér takist það ekki í þetta skipti. Það hefur verið þannig, og það er reynsla okkar Sjálfstæðismanna, að oft hefur það tekið langan tíma og margar tilraunir að hola steininn og hrinda frelsismálum hér í gegn en á endanum höfum við yfirleitt haft árangur. Þannig njótum við t.d. meira fjölmiðlafrelsis hér á Íslandi og erum ekki undir einokun Ríkisútvarpsins, þótt margir hér í þingsal vildu að sá tími væri enn.

Virðulegi forseti. Tillaga þessi var áður flutt á 152. og 153. löggjafarþingi, 771. mál, og er nú endurflutt með smávægilegum breytingum á greinargerð. Umferð um Hellisheiði hefur aukist verulega á síðustu árum. Samkvæmt tölum frá Vegagerðinni fóru að meðaltali um 10.000 bílar yfir Hellisheiðina á dag árið 2022. Aukinn umferðarþunga yfir Hellisheiði má að einhverju leyti skýra með fjölgun ferðamanna, en nær 80% ferðamanna sem koma til landsins leggja leið sína um Suðurland og telja má víst að langflestir þeirra keyri yfir Hellisheiðina. Þó er ein af meginástæðum aukins umferðarþunga yfir Hellisheiði sú að vinnusóknarsvæði höfuðborgarsvæðisins hefur teygt anga sína langt austur fyrir fjall. Fyrir því eru fleiri en ein ástæða. Telja má að bættar samgöngur og skortur á húsnæði á höfuðborgarsvæðinu leiki þar hlutverk ásamt því að fólk kýs í auknum mæli að búa í smærri, rólegri samfélögum. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni hefur íbúum í sveitarfélögum fyrir austan fjall farið ört fjölgandi, en frá árinu 2014 hefur íbúum á Selfossi fjölgað um 3.053. Þá hefur á sama tímabili íbúum fjölgað um 868 í Hveragerði og svipaða sögu er að segja af fjölgun íbúa í Þorlákshöfn en fjölgun hefur orðið í öllum þéttbýliskjörnum á svæðinu. Samkvæmt mannfjöldaspá er útlit fyrir að íbúum þar komi enn til með að fjölga á næstu árum. Samhliða fjölgun íbúa er einnig orðið algengara að fyrirtæki flytji starfsemi sína frá höfuðborgarsvæðinu í umrædd sveitarfélög. Árið 2017 var gerð könnun á vinnusókn til höfuðborgarsvæðisins frá öðrum byggðarlögum á Suðvesturlandi. Könnun á vinnusókn til höfuðborgarsvæðisins frá Hveragerði, Ölfusi, Árborg og Flóahreppi sýndi að frá Hveragerði og Ölfusi komu 539 einstaklingar og voru konur 16% þeirra og karlar 37%, en frá Árborg og Flóahreppi komu 438 einstaklingar og voru konur 10% þeirra og karlar 20%. Því miður er ekki nýrri könnun að finna en ef fjöldi 18–80 ára íbúa árið 2023 er uppreiknaður miðað við sömu hlutfallstölur um vinnusókn og komu fram í rannsókninni eru alls 1.700 einstaklingar sem aka til höfuðborgarinnar til vinnu árið 2023. Þessar tölur sýna að stór hluti íbúa á þessu svæði sækir vinnu á höfuðborgarsvæðið og allar líkur eru á að þessi þessar tölur komi til með að hækka á komandi árum. Veður á Hellisheiði geta verið válynd og vegurinn lokast með skömmum fyrirvara með tilheyrandi vandkvæðum. Flutningsmenn telja mikilvægt að kanna alla þá kosti sem í boði eru til að bæta vegasamgöngur yfir heiðina. Það má velta fyrir sér hvort kanna mætti möguleika á því að setja hluta af veginum í stokk til að koma í veg fyrir síendurteknar lokanir á Hellisheiðinni þegar vetrarmánuðirnir standa yfir og snjóþyngsli eru mikil. Veginum yfir Hellisheiði var lokað í 26 skipti á árinu 2022 og frá áramótum 2023 og fram í maí var honum lokað í sjö skipti og nú er nýhafinn yfirstandandi vetur og veginum hefur þegar verið lokað einu sinni. Í síðustu viku mælti hæstv. innviðaráðherra fyrir samgönguáætlun fyrir árin 2024–2038 og fimm ára aðgerðaáætlun 2024–2028. Í henni er sérstaklega fjallað um vetrarþjónustu á vegum landsins og að hún sé ekki aðeins mikilvæg vöruflutningum því að áreiðanlegar samgöngur allan ársins hring geta skipt sköpum hvað varðar eflingu vinnusóknarsvæða. Í fyrravetur setti innviðaráðherra einnig af stað vinnu hjá Vegagerðinni hvað varðar endurskoðun á vetrarþjónustu og hvernig hægt sé að bæta hana, sem er vel því að góð vetrarþjónusta er lykilþáttur fyrir alla þá sem sækja vinnu á höfuðborgarsvæðið og í þeim hópi fjölgar gríðarlega hratt. Í ljósi aukins umferðarþunga, lokana og oft erfiðra veðurskilyrða tel ég mikilvægt að skoðað verði af fullri alvöru þá möguleika sem í boði eru til að bæta vegasamgöngur yfir vetrarmánuðina á Hellisheiði. Því er hér lagt til að innviðaráðherra skipi starfshóp sem verði falið að kanna allar mögulegar leiðir, því að markmiðið er ávallt að tryggja umferðaröryggi og bættar vegasamgöngur fyrir íbúa og fyrirtæki sem eru starfrækt á svæðinu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér í dag fyrir þingsályktunartillögu um Alexandersflugvöll sem varaflugvöll fyrir Keflavíkur-, Reykjavíkur-, Akureyrar- og Egilsstaðaflugvelli. Með mér á málinu er sem áður hv. þm. Miðflokksins, Bergþór Ólafsson. Málið kom fyrst fram á 144. löggjafarþingi, þá í flutningi Ásmundar Einars Daðasonar og hafði síðustu árin verið flutt af Sigurði Páli Jónssyni. Eins og orð mín gefa til kynna mæli ég ekki fyrir málinu í fyrsta sinn en ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að Alexandersflugvöllur sé hinn ákjósanlegasti kostur þegar litið er til varaflugvalla. Það er skemmst frá því að segja að ég lagði fram fyrirspurnir um málefnið sem varaþingmaður á síðasta kjörtímabili. Tillagan var áður lögð fram á 144., 150., 151. og 152. löggjafarþingi (720. mál). Tillögunni var breytt og hún lögð fram á 153. löggjafarþingi (159. mál) og gekk hún til umhverfis- og samgöngunefndar. Í umsögn byggðarráðs Skagafjarðar var undirstrikuð heppileg landfræðileg lega Alexandersflugvallar með tilliti til veðurfars og góðra lendingarskilyrða. Þá áréttaði byggðarráð Skagafjarðar að unnið hefði verið að endurbótum á vellinum af hálfu sveitarfélagsins. Þá myndu umbætur á vallarbúnaði enn frekar fækka dögum sem ekki væri mögulegt að lenda á vellinum sem eru nú þegar fátíðir. Sú umsögn var í takt við fyrri umsagnir sem borist hafa vegna tillögunnar og skyldra tillagna. Nú í þessari atrennu er málið lagt fram án efnislegra breytinga. Tillagan sjálf gengur út á að fela innviðaráðherra að gera ítarlega athugun á kostum þess að gera Alexandersflugvöll á Sauðárkróki að varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll og kynna hana með vorinu. Í greinargerðinni eru tilteknar helstu ástæður þess að flugvöllurinn þykir heppilegur valkostur sem varaflugvöllur. Meðal þeirra ástæðna er einstaklega góð landfræðileg lega Alexandersflugvallar með tilliti til jarðhræringa og/eða eldgosa sem hamlað geta flugsamgöngum. Ég tel mikla þörf á varaflugvelli þar sem aðstaða til lendingar og flugtaks eru sem bestar, ekki mjög fjarri Keflavíkurflugvelli og einnig flugvellinum á Akureyri og ljóst að aðrir flugvellir uppfylla þau skilyrði ekki eins vel. Alexandersflugvöllur á Sauðárkróki er aðeins 120 km frá Akureyri. Milli Sauðárkróks og Reykjavíkur eru um 295 km. Í gögnum frá Vegagerðinni frá árinu 2019 kemur fram að þjóðvegurinn frá Sauðárkróki til Reykjavíkur hafi aðeins verið lokaður í 0,7 daga á ári frá árinu 2011 á meðan þjóðvegurinn frá Egilsstöðum að höfuðborgarsvæðinu lokast í 2,5 daga á ári ef keyrð er suðurleiðin og næstum tíu daga á ári ef styttri leiðin um Norðurland er farin. Aðflug í Skagafirði er gott enda er fjörðurinn víður og lítið um hindranir. Völlurinn vísar í norður og suður sem eru einnig ríkjandi vindáttir í Skagafirði. Þá er staðsetning vallarins hagstæð með tilliti til snjóa og álags á flugbrautum. Heilt yfir er mikilvægt að við tryggjum öryggi samgangna, hvort sem er á jörðu, sjó eða í lofti. Þessi tillaga er liður í því að fjölga valkostum á þeirri vegferð. Að því sögðu vænti ég þess að tillagan fái góða og gegna vinnu í háttvirtri umhverfis- og samgöngunefnd.