Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil fyrst þakka fyrir það umburðarlyndi að umr. um þetta mál var frestað í sólarhring til þess að færi gæfist á að kanna möguleika á flutningi brtt. Sú brtt. hefur verið flutt á þskj. 462 og er flutt af okkur hv. þm. Pétri Sigurðssyni. Þessi brtt. felur í sér, að þau lög, sem hér um ræðir, sem eru lög um bann við ofbeldiskvikmyndum, jafnframt því sem þau þegar öðlist gildi, svo sem venja er í flestum tilvikum, falli úr gildi við árslok 1987. M. ö. o., beitt sé því sem stundum er kallað „sólarlagsaðferð“ við lagasetningu. Ástæðan, eins og hér kom fram í gær, fyrir flutningi þessarar brtt. er auðvitað ekki sú, að menn hafi við það að athuga, vegna þeirra sérstæðu aðstæðna sem skapast hafa með tæknibyltingu í myndvarpi, að þetta frv. sé flutt. Því valda sérstæðar aðstæður og við þeim þarf að bregðast, svo sem bæði hæstv. ráðh. og hv. flm. á vegum menntmn. hafa gert ráð fyrir. En engu að síður, þegar menn eru að leggja til boð og bönn af þessu tagi, sem ævinlega eru hættuleg, t. d. á sviði menningarmála. þá verða menn auðvitað að fara sér afar hægt og verða að vera varir um sig vegna þeirrar hættu að fyrr en varir hafi hinn upphaflegi tilgangur lagasetningarinnar gleymst, en í staðinn séu komin kannske opinber ráð eða nefndir, sem fari jafnvel býsna geyst í því að skilgreina hvað kunni að vera ofbeldi, svo að nokkuð sé nefnt. Það er auðvitað deginum ljósara hvað fyrir lagasmiðum vakir að þessu sinni, en þegar þær sérstæðu aðstæður, sem þessu valda, eru liðnar hjá kann hinn upphaflegi tilgangur að hafa gleymst og lögin öll að fá á sig aðra mynd. Þetta geta menn og eiga menn að óttast og af þeim ástæðum, herra forseti, er hér lagt til að 5. gr. frv., þ. e. gildistökugrein þess, orðist svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi og gildi til ársloka 1987.“



Herra forseti. Ég vil enn á ný þakka hv. menntmn. fyrir fljóta og góða afgreiðslu á þessu máli og hef í rauninni ekki neinu sérstöku að bæta við það sem ég hef áður sagt um þetta frv., bæði í framsöguræðu minni í upphafi og einnig nú þegar það var rætt við 2. umr. Ég vil einnig þakka hv. síðasta ræðumanni, hv. 4. þm. Reykv., fyrir að hafa tekið efnislega undir efni þessa frv., og ég finn ekki að það sé neinn sérstakur ágreiningur milli okkar í sambandi við þetta frv. í sjálfu sér. Hins vegar hefur honum þótt ástæða til að flytja hér brtt., sem að vísu sýnist ekki mikil eða stór í sniðum og ég get vel fallist á það í sjálfu sér að svo er ekki. Í sjálfu sér getur ekki skaðað þetta mál neitt endanlega þó að þessi brtt. yrði samþykkt. Hins vegar fæ ég ekki séð að þetta sérstaka ákvæði, sem hv. þm. hyggst beita þarna, þessi sérstaka löggjafaraðferð, breyti stórlega í sambandi við þetta mál og að því leyti til sé ég ekki ástæðu til að mæla með þessari brtt. En ég hvet til þess enn og aftur að þetta frv. verði samþykkt og vil þakka fyrir þá meðferð, sem það hefur fengið í n., og þær góðu undirtektir, sem deildin hefur sýnt þessu frv.



Herra forseti. Ég vil, eins og þeir ræðumenn sem um þetta mál hafa talað hér, taka undir það, að að sjálfsögðu hljóti allir að vera sammála því, að við þessum ofbeldismyndum beri að setja slíkar hömlur að þær komist helst ekki á þann markað sem við höfum fyrir vídeómyndir hér innanlands. Ég fæ hins vegar ekki séð að það sé fyrirbyggt með þessu frv. Ég vil reyndar hefja mitt mál með því að segja, að það er fulldjúpt í árinni tekið hjá hæstv. menntmrh. þegar hann þakkar allri menntmn. fyrir stuðning við málið því að ég fæ ekki séð annað á þskj. en það sé aðeins lítill meiri hl. n. sem hefur staðið að afgreiðslu þessa máls. En nóg um það. Til n. bárust mjög ítarlegar aths. frá aðilum. Í fyrsta lagi frá aðilum sem hafa fyrst og fremst í huga að fyrirbyggja að þessar myndir komist til barna og reyndar alls almennings vegna þeirra tengsla sem hljóta að vera á milli möguleika unglinga og barna að komast í slíkt myndefni, ef fullorðnir hafa það. En í öðru lagi komu fram mjög ítarlegar aths. um framkvæmd þessa máls. Það er pólitískt skipuð nefnd, það er nefnd skipuð af ráðh. sem á að fá nokkurs konar ákvörðunarvald og dómsvald í hendur um hvaða efni sé flutt inn og hvað heyri undir hugtakið sem verið er að móta með þessari lagasetningu. Aðilar sem þekkja til innflutnings slíkra mynda bentu á það og óskuðu eftir því, að þau tvö frv. sem liggja fyrir hv. Alþingi til umfjöllunar og athugunar væru skoðuð saman, það frv. sem liggur fyrir Ed. og 1. flm. að er hv. þm. Eiður Guðnason og það frv. sem hæstv. ráðh. flytur hér í hv. Nd. Ég hefði talið mjög æskilegt að þetta hefði verið gert og að sjálfsögðu getur sú nefnd sem fær málið til meðferðar í Ed. gert það ennþá, hv. menntmn. þeirrar deildar. Ég óska eftir því, og mun koma þeirri ósk minni á framfæri við þá n., að nefndin taki bæði frv. til athugunar um leið. Ég þykist vita að það verði gert. En ég tel að það sé margt að varast í sambandi við samþykkt þessa frv. og ég er ekki viss um hvort það samræmist því starfi sem við vinnum hér á Alþingi að við séum að afhenda ólöglærðum skoðunarmönnum rétt til að framfylgja bönnum og hvort við eigum að vera að framselja nokkurs konar dómsvald til þeirra. Ég held að þetta sé á móti og samræmist illa þeirri réttarvitund sem Íslendingar búa við, að löggjafinn leggi þær skyldur á herðar þegnunum að þeir eigi ekki að fremja það sem saknæmt getur talist en þegnarnir geti hins vegar ekki gert kröfu til þess að fá vitneskju um það fyrirfram hvers konar athæfi sé þeim óheimilt og hvað sé saknæmt, en það er ekki hægt fyrir innflytjendur samkv. þessu frv. Þá vil ég benda á að það stendur ekki í sambandi við þetta frv. þó að það hafi komið fram miklar og harkalegar aths. í garð þeirra sem með þessi mál fara fyrir hönd framkvæmdavaldsins um það hvernig sjálfsögðum lagaskyldum í sambandi við tolla, söluskatt og verslunarleyfi er framfylgt. Því hefur verið haldið fram hér á Alþingi og er haldið enn fram, að af ríkissjóði séu hafðar stórmiklar tekjur með þessari starfsemi eða ýmsum þáttum þessarar starfsemi, sem rekin er á hinum frjálsa markaði. Fleira er mjög athugavert í þessu frv., t. d. í sambandi við kostnað sem hlýtur að leiða af framkvæmd þessara laga. Ég er ekki viss um að það sé rétt að leggja hann á þann aðila sem kannske einn er nefndur til í þessu tilfelli. Að sjálfsögðu ætti framkvæmd laganna að vera á kostnað ríkissjóðs fyrir hönd þegnanna allra. En ég endurtek það, að ég styð þá brtt. sem hv. þm. Vilmundur Gylfason hefur haft forgöngu um að flytja. Ef þetta frv. gengur áfram í gegnum Ed. og verður samþykkt sem lög frá Alþingi tel ég einmitt rétt að reynslan leiði í ljós hvort frekari breytingar þurfi að gera. Ég tel að þessi aðferð geti verið góð í mörgum tilfellum, þegar ágreiningur er uppi um framkvæmd vissra mála, að það geti verið gott ákvæði að eftir ákveðinn tíma skuli vera búið að endurskoða lögin áður en skylt er að leggja þau aftur fyrir Alþingi til samþykktar að nýju.



Herra forseti. Þeir nm., sem skrifuðu undir nál. þess efnis að mæla með því að þetta frv. yrði samþykkt, höfðu fyrst og fremst í huga að það hefur komið fram í fréttum og frásögnum að ýmis myndbönd hafa verið flutt til landsins sem hafa salt að segja afskaplega ömurlegt gildi frá flestum sjónarmiðum. Tilgangurinn á bak við það frv. sem hér liggur fyrir er að koma í veg fyrir að slík slys hendi oftar. Það má auðvitað alltaf deila um það, hvort rétt sé að reyna að vernda allan almenning fyrir sóðalegum kvikmyndum og ruddalegum, en ég held að fyrir því liggi fullmægjandi upplýsingar að slíkar myndir geti verkað skaðlega börn og unglinga og spillt fyrir þroska þeirra, þannig að ég er í engum vafa um að við verðum að gera einhverja tilraun til að sporna við því að klúrar ofbeldiskvikmyndir flæði yfir landið. Ég vil í annan stað vekja athygli á því, að í þessu frv. er gert ráð fyrir því í aths. að innflytjendur, framleiðendur eða dreifingaraðilar og sýnendur kvikmynda greiði kostnaðinn við skoðun þeirra almennt, en hins vegar ekki sá sem skoðunar beiðist eins og nú er. Ég skil þessi orð í grg. svo, að það sé ætlunin að leggja á almenn gjöld vegna innflutnings myndbanda til að standa undir nauðsynlegum kostnaði við skoðun kvikmyndanna. Ég hef svo ekki meira um þetta að tala. Sólarlagsaðferðum Vilmundar, hvort sem þær eru nú í pólitík eða lagasetningu, hef ég ekki miklar áhyggjur af og mun að sjálfsögðu greiða atkv. gegn þeirri brtt. sem hann flutti hér.



Herra forseti. Í framhaldi af orðum síðasta hv. ræðumanns vil ég aðeins segja, að sá kjarni sem fram gekk af hans munni er ástæðan fyrir því af hverju maður telur stundum að svona lagasetningu beri að forðast eða a. m. k. megi vera mjög hræddur við hana. Hann ræddi um innfluttar kvikmyndir sem hættulegar væru frá ýmsum sjónarmiðum. Kjarni málsins er sá, að það er ekki til nema einn endanlegur dómari um það, hvað almenningi hentar í þessum efnum og öðrum skyldum, og það er almenningur sjálfur. Og ef við erum að tala um hluti eins og menningarstig er auðvitað aðeins einn endanlegur dómstóll og mælikvarði á það, hvert menningarstig er og með hverjum hætti, og það eru þeir sem menningarinnar neyta og njóta. Sú haftahugsun, sú menningarlega haftahugsun, sú forsjárhyggja, sem fram kom í máli síðasta hv. ræðumanns, það er nákvæmlega þetta sem menn hafa ástæðu til að óttast þegar til lengri tíma er litið. Ég undirstrika að þetta er eitt mál. Annað mál er hitt, að tilteknar fáar kvikmyndir, sem hér hafa verið fluttar inn, hafa kannske haft skaðleg áhrif á þá sem ungir eru og sem fyrir vikið hafa verið að sjá hluti sem óhollir og óheilbrigðir geta talist fyrir æsku sakir. Það er allt annað mál. En mér heyrðist einmitt að í síðustu ræðu hv. þm. hafi verið saman dregið í örstuttu máli nákvæmlega það sem óttast ber við lagasetningu af þessu tagi. Sannast sagna verður maður hræddur ef einhver lesari Alþingistíðinda fer í framtíðinni að draga dóm af því hvað þessi lög þýði af ræðu hv. síðasta ræðumanns. Á þessu, herra forseti, vildi ég vekja athygli eftir síðustu ræðu. Því brýnna er að „sólarlagsaðferðinni" sé beitt vegna þess að hinn endanlegi dómari um almenningsheill í þessum efnum og öðrum er ekki hv. þm. Halldór Blöndal, heldur almenningur sjálfur.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja þessa umr. miklu lengur, en mig langar þó til að koma með nokkrar ábendingar fyrir hv. þd. til athugunar. Í frv. segir að bannið sem hér um ræðir nái ekki til kvikmyndar vegna listræns gildis hennar. Nú langar mig að spyrja hv. menntmnm.: Hver á að dæma um hvað sé listrænt ofbeldi? Eru það stjórnendur menntamála þjóðarinnar, hverjir eru það? Sjónvarpið? Þetta bann nær ekki til sjónvarpsins. Eigum við ekki að gefa íslenskum foreldrum kröfurétt á sjónvarpið, ef það sýnir ofbeldiskvikmynd sem að mati foreldra skaðar börn þeirra? Mat manna á þessu og öðru er ákaflega breytilegt. Við skulum taka sem dæmi skoðanir almennings á því hvað felst í orðinu „klám“. Hv. þm. Halldór Blöndal sagði í framsöguræðu sinni, með leyfi forseta, á þessa leið: „Við teljum í menntmn. að þetta orðalag sé nægilega skýrt til þess að það taki til svokallaðra klámkvikmynda. Við teljum að þar sé um misþyrmingar á mönnum að ræða og teljum að slíkar kvikmyndir felist innan þeirrar skilgreiningar sem hér er gefnu á orðinu „ofbeldiskvikmynd“.“ Nú liggur fyrir að það sem fyrir nokkrum árum var talið klám í kvikmyndum þykir í dag eðlilegt að sýna sem eðlileg samskipti karls og konu. Ég veit satt að segja ekki hvernig menntmn. þessarar hv. deildar fær þessu komið undir ofbeldi. Ég verð að biðjast velvirðingar á því, en ég skil það ekki.



Herra forseti. Það leikur ekki vafi á því, að það er mikil þörf á að takmarka eða reyna að draga úr innflutningi og sýningum á hvers konar ofbeldiskvikmyndum. Þessu er ég auðvitað algerlega sammála, eins og allir hugsandi menn hljóta að vera. Hins vegar hef ég þá aths. að gera við það frv., sem hér er til umr., að ég tel að það sé betra að láta ógert að setja ákvæði í lög sem er ljóst að ekki er hægt að framfylgja. Ég held til dæmis að það sé ekki nokkur leið að framfylgja banni við innflutningi á ofbeldismyndum. Það er alveg ljóst að þvílíkur hópur manna ferðast til og frá Íslandi á hverju ári að það yrði að æra óstöðugan að leita uppi allar þær kassettur sem þetta fólk óneitanlega hlýtur að flytja með sér inn í landið. Ég er sannfærður um að ofbeldi leiðir af sér ofbeldi. Sjálfur hef ég orðið vitni að ofbeldisstyrjöld í heilan mánuð og veit nokkuð hvað ég er að tala um. Ég vil hins vegar benda hæstv. ráðh. þm. á það, að fram hefur verið lagt í Ed. hins háa Alþingis frv. til l. um breyt. á lögum nr. 53/1966, um vernd barna og ungmenna. Þar þykir mér vera farin miklu geðslegri leið í þessu máli. Þetta frv. er flutt af hv. þm. Eiði Guðnasyni og Kjartani Jóhannssyni, þar sem ráð er fyrir því gert að ráðherra tilnefni, að fengnum tillögum barnaverndarráðs, sérstaklega þar til hæfa menn til 5 ára í senn til þess að annast skoðun kvikmynda sem sýndar eru í kvikmyndahúsum og úrskurða um sýningarhæfni kvikmynda sem seldar eru eða leigðar á myndböndum eða myndplötum. Fyrir mínu smekk og mitt geðslag tel ég þetta miklu affarasælli aðferð en þá sem talað er um í frv. hæstv. ráðh. Ég skal hins vegar alveg játa að þær ofbeldismyndir sem hafa komið hingað til lands eru þess eðlis að auðvitað hefði þurft að vera hægt að stöðva innflutninginn á þeim með öllum ráðum. Vil ég þá nefna t. d. þá kvikmynd, sem sérstakt tillit var tekið til í Noregi og Svíþjóð fyrir nokkrum vikum, þar sem þótti sannað að Indíánakona hefði raunverulega verið myrt svo að kvikmyndagerðarmenn gætu tekið mynd af því og gert um það kvikmynd. Þetta eru þvílíkir skelfingaratburðir að það tekur engu tali og segir okkur í stuttu máli langa sögu um siðferði homo sapiens. En boð og bönn orka stundum tvímælis. Ég hefði haldið að vegna þeirrar gagnrýni, sem hefur komið fram, sum með réttu, önnur af þeim toga spunnin að ég tek ekki mark á henni, um að þetta jaðri við að tjáningarfrelsinu í landinu sé ógnað, hefði verið hægt að fara betri leið, þ. e. leið eftirlits, en ekki banna. Ég hef yfirleitt ekki trú á bönnum og ég hefði talið miklu æskilegra, eins og í till. hv. þm. Eiðs Guðnasonar kemur fram, að sett hefði verið í þetta nefnd sérfróðra manna, sem hefði haft eftirlit með þessu og gæti þá tekið úr umferð þær myndir, sem óheppilegar þættu á hverjum tíma, ef menn kæmust að því að þær væru sýndar annaðhvort í heimahúsum eða á opinberum stöðum. Hér er talað um og segir, með leyfi forseta, að „sala, dreifing og sýning mynda af þessu tagi er bönnuð í íslenskri lögsögu frá gildistöku laganna.“ - „Ofbeldiskvikmynd“ merkir í lögum þessum kvikmynd, þar sem sérstaklega er sóst eftir að sýna hvers konar misþyrmingar á mönnum og dýrum eða hrottalegar drápsaðferðir.“ Þá er talað um að brot gegn ákvæðum þessara laga varði sektum eða varðhaldi allt að 12 mánuðum. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé svipað því og menn ætluðu sér að leysa áfengisvandann með því að banna innflutning á áfengi. Við munum hvernig það tókst til hér á landi hér fyrr á árum. Ég er sannfærður um að ef menn vilja skoða ofbeldiskvikmyndir gera þeir það hvort sem það er bannað með lögum eða ekki. Ég held að það sé miklu betra að reyna að koma á ströngu eftirliti, en um leið styð ég auðvitað allar tilraunir í þá átt að draga úr sýningum á þessum kvikmyndum, sem í fyrsta lagi eru mannskemmandi og kalla í öðru lagi fram ofbeldi eins og ofbeldi kallar ævinlega fram ofbeldi.



Herra forseti. Það verða umr. um þetta mál og er ekkert við því að segja. En þessar umr. hafa orðið allmiklar og menn hafa lýst sjónarmiðum sínum fyrr í þessum umr. Það er kannske nokkuð seint að koma með athugasemdir við 3. umr. og hætt við að menn séu að velta fyrir sér svipuðum spurningum og menn hafa verið að gera strax í upphafi, þegar þetta mál kom fram og var rætt við l. umr. Menn spyrja sig t. d. þeirrar spurningar, hvort tjáningarfrelsið sé skert með þessu frv., en mér virðist að niðurstaða allra þeirra, sem eru að velta vöngum yfir þessu, sé sú, að svo sé ekki og að menn skilji réttum skilningi það sem stendur í 1. gr. þessa frv., þar sem orðið „ofbeldiskvikmynd“ er skilgreint. Og ég fæ ekki betur séð en allir sem hér tala, séu nokkurn veginn klárir á því hvað í þessu felst. Það sem fyrst og fremst felst í þessari skilgreiningu er það, eins og segir berum orðum og varla er hægt að misskilja, að „ofbeldiskvikmynd" merkir kvikmynd þar sem sérstaklega er sóst eftir að sýna hvers kyns misþyrmingar á mönnum og dýrum eða hrottalegar drápsaðferðir. Kjarni málsins er sá, að það þarf að vera aðalmótívið með myndinni að sýna og sækjast eftir því að sýna hrottalegar drápsaðferðir af verstu gerð, þannig að það er nokkuð augljóst hvað hér er átt við. Ég lýsti þessu nokkuð í frumræðu minni og benti einmitt á það, sem segir í 1. gr. ennfremur, að bannið tekur ekki til kvikmynda, þar sem sýning ofbeldis telst eiga rétt á sér vegna upplýsingagildis kvikmyndarinnar eða vegna listræns gildis hennar. Það er sem sagt augljóst mál að það er ekki verið algerlega að banna kvikmyndir þó að fjallað sé um ofbeldi í kvikmyndunum eða jafnvel ofbeldi sé sýnt. Og við vitum að það eru til listrænar myndir sem óneitanlega eru meira og minna með ofbeldissenum, eins og t. d. Hitchcockmyndirnar sem frægar eru og fleiri af slíku tagi, og vissulega má sjá margar allhrottalegar slagsmálasenur og annað í myndum sem engum manni dettur þó í hug að banna. Það sem verið er að banna eru vitanlega þessar - ég vil taka svo stórt upp í mig og segja: þessar viðbjóðslegu og algerlega ólistrænu kvikmyndir, sem á boðstólum eru og ýmsir seilast til að hafa til sýnis á heimilum sínum. Ég vil taka það fram að slíkar myndir eru aldrei mér vitanlega sýndar í kvikmyndahúsum í landinu, vegna þess að kvikmyndahúsaeigendur hafa sín siðaboð að sjálfsögðu. Ég held að það sé nokkuð hægt að treysta því. Þeir hafa sín siðaboð og gera ekki tilraunir til þess að koma með slíkar myndir inn á hinn almenna kvikmyndamarkað. Það er verið að laumast með þetta fyrst og fremst við vídeódreifinguna. Fyrst og fremst er verið að koma þessu inn á heimilin, og vissulega mun það vera svo í mörgum tilfellum að fullorðið fólk hefur þetta með höndum og sýnir það fyrir sig og ætlast ekki til þess að börn sjái þessar myndir og ég geri ráð fyrir að í flestum tilfellum sé það svo að fullorðna fólkið reynir að varna því að börn hafi þessar myndir undir höndum eða komist yfir þær, en hitt er alveg jafnvíst, að allar athuganir, sem gerðar hafa verið, bæði í Ameríku og á Norðurlöndum, sem við þekkjum til, benda til þess að þessar vídeóspólur með þessu hrottalega kvikmyndaefni séu í umferð meðal barna, jafnvel ungra barna og unglinga, þannig að þetta rennur fram hjá allri gæslu heimilanna, gæslu yfirvaldanna og hvers konar gæslu sem hægt er að hugsa sér. Það segir held ég í aths. við þetta frv. einhvers staðar, og er þar vísað til manna sem um þetta fjalla, fjölmiðlafræðinga, að sjónvarpið sem slíkt, hið venjulega sjónvarp, kalla menn fjölskyldumiðil. Fjölskyldan safnast um þennan miðil í heild og allir horfa á efni hans og geta nokkurn veginn treyst því yfirleitt að sjónvarp flytji boðlegt efni sem öll fjölskyldan getur horft á. Hins vegar hafa menn nefnt vídeóspólurnar, vídeótækin, eins konar hópmiðil og þá er átt við að það eru tilteknir hópar sem rotta sig saman til að horfa á kvikmyndir og þá stundum laumulega. Það er einmitt það sem gerist í þessu tilfelli, að börn og unglingar verða sér úti með ýmsum hætti um þessar kvikmyndir og koma sér fyrir einhvers staðar þar sem þeir geta horft á þær, t. d. á heimilum þar sem foreldrar eru ekki til staðar eða fullorðið fólk til þess að hafa gæslu á hendi. Þetta er sú aðferð sem beitt er í þessu tilfelli, og ég er alveg sannfærður um það, að ef mikið af þessum myndum verður í gangi í landinu og þær komast inn í landið og komast inn á heimilin munu börnin auðvitað halda áfram að sækjast í þessar myndir. Ég vil taka það fram hér mjög skýrt, eins og ég er búinn að gera reyndar í hverri ræðunni á fætur annarri, að ég er í hjarta mínu mjög hræddur við allt sem heitir sensúr, alla ritskoðun sem við köllum, hvort sem það nær til ritaðs máls eða kvikmynda. Ég er mjög hræddur við það efni og vil síst af öllu gerast forgöngumaður fyrir slíku. Hins vegar þýðir ekkert að vera að stinga höfðinu í sandinn eða gera sér upp sérstakar skoðanir eða góðan hug í þessu efni. Við verðum að líta raunsætt á þessi mál og viðurkenna að það er ekki alltaf hægt að komast hjá því að beita eins konar ritskoðun og/eða eftirliti með því efni sem á boðstólum er fyrir almenning og þá sérstaklega fyrir börnin og jafnvel unglingana. Þetta höfum við reyndar viðurkennt hvað kvikmyndir varðar, ég held frá fyrstu tíð, og kvikmyndahúsaeigendur hafa sætt sig við þessa skoðun, gengist undir þessa kvöð á sinni atvinnustarfsemi. Ég held að þetta hafi yfirleitt farið vel úr hendi og ég sé því ekki að það sé á nokkurn hátt óeðlilegt þó að aðrar tegundir kvikmynda og kvikmyndatækni verði líka að lúta þeim boðum og bönnum sem kvikmyndahúsaeigendur verða að sætta sig við menn sem þó eiga atvinnu sína að verja í þessu og gegna að sjálfsögðu mikilvægu hlutverki í okkar menningarlífi þar sem kvikmyndahúsin eru og sýningar kvikmynda eru. Ég held því að við ættum ekki að deila mjög mikið um þetta mál hér, heldur gera eins og hv. menntmn. hefur gert, þ. e. þeir menn sem á fundi voru þegar menntmn. hélt sinn fund, að leggja til að þetta frv. verði samþykkt án breytinga. Ég vona að það geti orðið. Þessar umr. held ég að séu ekki endilega jákvæðar í þessu máli. Ég held að það sé miklu mikilvægara að við reynum að sameinast um að koma þessu máli fram efnislega og að það geti farið til Ed. og fengið þar sömu meðhöndlun sem það hefur fengið hér nú. En ég hlýt þó að segja að lokum að það er hverju orði sannara, og það held ég hafi komið skýrt fram hjá mér í frumræðu minni þegar ég mælti fyrir þessu frv., að framkvæmd þessa, ef að lögum verður, er vissulega mjög vandasöm. Mér er fyllilega ljóst að framkvæmdin á þessu er mjög vandasöm ég þar verður ekki hjá því komist að setja um framkvæmdina reglugerð, sem ég fúslega viðurkenni að er vandasamt að semja. En það má samt sem áður ekki fæla okkur frá því að taka afstöðu til þessa máls og vera annaðhvort með eða móti þeim voða sem af því hlýst að hafa slíkar ógeðslegar kvikmyndir í gangi og inni á heimilum fólks, eins og hér er um að ræða. Ég held að við ættum að þora að hafa á þessu skoðun og vera annaðhvort hreint með því eða á móti. Ég hygg að besta aðferðin verði sú, eins og ég hef reyndar komist að raun um fyrir mína eigin athugun og með flutningi þessa máls, að altækt bann, ef svo má segja, sé rétta leiðin í þessu, jafnvel þó að ég viðurkenni það, sem hv. 6. þm. Norðurl. e. var að nefna hér, að vissulega verður framkvæmdin erfið. En við megum ekki láta það ógna okkur. Hv. þm. vísaði til meðferðar okkar á áfengum drykkjum og talaði um að eitt sinn hefði bann verið hér algert á innflutningi áfengis. Það er hverju orði sannara, þó að hvorugur okkar muni það nú í reynd vegna þess að það er svo langt síðan að við munum hvorugur hvernig það gekk fyrir sig, þó að við þekkjum það nokkuð af sögunni, og menn eru engan veginn sammála um hvernig það bann hafi gengið fyrir sig. Það vita allir að þetta bann var stórlega brotið og það var bruggað í landinu á þessum tíma og allt það. Við vitum það. Hins vegar er það held ég alveg ljóst að á þessum tíma var drukkið miklu minna áfengi en nú. Áfengisvandamálið var miklu minna í landinu á þessum tíma, þegar svo var, en nú er. Það er alveg ljóst að svo var. Ég vil líka nefna að við höfum býsna stranga áfengislöggjöf um margt. Það er mikið af boðum og bönnum í okkar áfengislöggjöf, þó að um þá áfengislöggjöf megi svo sannarlega deila því að hún er auðvitað full af alls konar hræsni. Það er annað mál. En eitt af því sem bannað er í þeim lögum er bruggun í heimahúsum. Við vitum samt sem áður, eða mér er sagt svo og ég hygg að flestir kannist við það, að bruggun í heimahúsum á Íslandi er þó nokkur þrátt fyrir þetta bann, enda hefur það verið svo að jafnvel hafa innflytjendur með dugnaði sínum og áhuga á því að koma góðum varningi til fólks séð um að bruggefni og bruggtæki eru flutt inn í landið, og yfirvöldin hafa ekki séð sér fært að banna þetta þó að allir viti í sjálfu sér að það er ekki verið að brugga einhvern liðónýtan Egilsbjór á heimilunum, sem eiga þessi tæki, heldur roksterkan áfengan bjór. Þannig er auðvitað ljóst að það er oft erfitt að framfylgja lögum fyllilega og/eða bönnum sem sett eru í lög. Það er rétt. En jafnvel það eigum við ekki að óttast. Við verðum aldrei svo helgir og heilagir, homo sapiens, eins og hv. þm. sagði, að við höldum ekki áfram að vera örlítið spilltir og fullir af löngun til að brjóta lög. Ýmis lög eru nú þannig, að þau hafa aldrei kannske fengið fulla staðfestu í almenningsálitinu. Slík lög eru brotin. En ég held að það eigi naumast við um það sem við erum að tala hér um núna, bann við ofbeldiskvikmyndum. Ég held að það hafi ekki unnið sér sömu hefð og t. d. áfengisdrykkja, sem homo sapiens hefur stundað núna miklu lengur en elstu menn muna a. m. k. og jafnvel ágætir sagnfræðingar eins og vinur minn hv. 4. þm. Reykv. þekkja. Ég veit ekki hvað margir eru búnir að vera að drekka sig fulla í mörg árþúsund, ég veit það ekki, en það er víst orðinn afar langur tími. Það er komin eins konar hefð á það, og það hefur aldrei fyllilega fengið staðfestingu í hugum margra að ekki væri heimilt að hafa áfengi um hönd og ákaflega erfitt að framfylgja þar bönnum. En það getur hreint ekki átt við ofbeldiskvikmyndir, síst af öllu þær ofbeldiskvikmyndir sem nú eru fluttar inn til landsins á þessum dæmalausu vídeóspólum, sem er hálfheilagt orð, og hafa ekki unnið sér neinn þann sess að ekki sé óhætt fyrir okkur Íslendinga að taka þar í taumana strax og banna þetta með altæku banni, ekki bannsins vegna og ekki vegna þess að við séum slíkir bannvösólfar, heldur af því að við viljum vernda okkar börn og okkar unglinga fyrir skaðlegum áhrifum þessara viðbjóðslegu mynda. Þess vegna vona ég það reyndar, að hv. þm. fallist á að þetta frv. verði að lögum og verði afgreitt héðan frá deildinni og síðan afgreitt til hv. Ed. og geti orðið þar að lögum. Ég held að þó að það sé vafalaust hægt að hugsa sér einhverjar breytingar á frv. væri æskilegt að þær yrðu ekki gerðar. Slíkt gæti orðið til þess að tefja framgang þessa máls. Ég er ekki viss um að það væri okkur alþm. til verulegs sóma ef við reyndum ekki nú að nota lagið og koma nokkurri reglu á þetta mál.

Forseti (Sverrir Hermannsson) Hæstv. menntmrh. gat þess, að of miklar umr. hefðu farið fram um þetta mál. Það vill svo til að svo er alls ekki. Þessu máli var útbýtt á síðasta ári í hv. deild. Það gengur athugasemdalaust til nefndar. Það kemur frá nefnd athugasemdalaust og er lagt til að það verði samþykkt. En það er fyrst við framhald 3. umr. að menn sjá ástæðu til að gera aths. svo að um munar og taka málið efnislega til meðferðar og tala sig meira en dauða. Ég veit ekki betur en ég eigi að vera hér í þjónustu m. a. hæstv. ríkisstj. til að koma fram málum hennar tugum saman áður en þingi lýkur, en samt þykjast menn hafa efni á því að verja tímanum í þessar umr. endalaust. Ef þessu fer fram sem nú horfir hlýt ég að taka þetta mál endanlega út af dagskrá.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að benda þeim á það báðum tveim, hæstv. forseta deildarinnar og ráðh., að 3. umr. fer að sjálfsögðu fram samkv. þingsköpum og við erum hér til þess að ræða mál og ræða þau ítarlega. Ég bendi ennfremur á að ég og hv. þm. Vilmundur Gylfason flytjum brtt. við þessa umr. og erum m. a. að rökstyðja þá brtt., sem við höfum fulla heimild til samkv. þingsköpum og íslenskum lögum. Og hæstv. ráðh., sem hafði orð á því að hér væri verið að efna til umr., er búinn að tala jafnlengi og allir aðrir ræðumenn í Nd. um þetta mál. Ég hef verið að benda á ónákvæmni, sem hefur komið fram, og við erum að rökstyðja að frv. eigi að fá þá meðferð sem við leggjum til. Ég tek aðeins eitt atriði til viðbótar til þess að sýna fram á þetta svo að hæstv. ráðh. viti um það. Það stendur í t. gr. frv. að þetta bann taki ekki til kvikmynda sem hlotið hafa viðurkenningu skoðunarmanna. Ég met það fólk, sem samdi þetta frv., ákaflega mikils. Sumar persónur þekki ég persónulega og hef bestu kynni af þeim, en hér hefur þeim yfirsést. Það eru framleiddar kvikmyndir, sem hafa verið sýndar hér heima, þar sem ákveðnir kaflar myndarinnar eru gerðir fyrir viss lönd í heiminum, og fer það eftir þeim skoðunarreglum sem gilda í viðkomandi löndum. Til Íslands hafa kvikmyndahús ekki flutt aðrar kvikmyndir en þær sem fylgja hinu strangasta eftirliti og síðan er skoðað hér heima af íslenska kvikmyndaeftirlitinu og þá oft til viðbótar klippt úr þessum myndum. Samkv. þessu frv. verða myndir með því nafni sem er á þeirri kvikmynd sem hér hefur verið sýnd ekki skoðaðar aftur. Aðrir innflytjendur, sem flytja inn myndbönd, geta tekið þá útgáfuna sem er óþokkalegust og flutt hana inn og haft hana á markaði hér á Íslandi án nýrrar skoðunar.



Herra forseti. Þetta frv. fjallar um það að framlengja heimild Dvalarheimilis aldraðra sjómanna til að starfrækja happdrætti. Heimildin á að gilda til ársloka 1994. Nefndin hefur fjallað um efni frv. og mælir einróma með því að það verði samþykkt.



Herra forseti. Félmn. hefur haft til meðferðar frv. til I. um kaupstaðarréttindi til handa Ólafsvíkurhreppi. Nefndin fjallaði um og sendi frv. til umsagnar og fékk umsagnir frá dómsmrn. og sýslumanni Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu. Að athuguðu máli komst nefndin að þeirri niðurstöðu að rétt væri að leggja til breytingu á 2. gr. frv. þar sem stendur að stofnsett skuli sérstakt fógetaembætti í kaupstaðnum, en leggja til að í stað þessi komi: Sýslumaður Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu skal jafnframt vera bæjarfógeti kaupstaðarins. Þetta er gert með hliðsjón af sams konar breytingum sem gerðar voru í þeim sveitarfélögum sem fengið hafa kaupstaðarréttindi á liðnum árum, og vísað þar til Grindavíkurkaupstaðar, Dalvíkur, Eskifjarðar, Seltjarnarness og Selfoss. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að rétt væri að hafa sams konar aðferð við þetta mál, að leggja ekki til að stofnað verði til nýs fógetaembættis, heldur að sýslumaður á viðkomandi svæði yrði jafnframt bæjarfógeti í Ólafsvíkurkaupstað. Jafnframt er undirstrikað með grg. frv. að öll réttindi, sem þessu fylgja, flytjist til þessa staðar, svo að öll opinber skjöl og veðmálabækur séu á staðnum til daglegrar notkunar og slík þjónusta almennt. Herra forseti. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þessari einu brtt.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hl. hv. félmn., sem mælir með því að frv. verði samþykkt, en það felur það í sér að lækka fasteignagjöld af sumarbústöðum. enda eru sumarbústaðir aðeins notaðir hluta af árinu. Það er óþarfi að fara fleiri orðum um þetta mál, en ég vil vekja athygli á því að undir nál. skrifa sex af sjö nm. hv. n., en þrír þeirra með fyrirvara. Hv. þm. Alexander Stefánsson skilar séráliti. Ég leyfi mér að benda á að í hans áliti kemur það fram að réttara sé að létta álögum af sumarbústaðaeigendum með því að fella niður gjald til sýsluvegasjóðs af sumarbústöðum. Um þetta var rætt í n., en meiri hl. taldi að það væri sérstakt mál og ætti ekki heima sem brtt. við það frv. sem til umr. var og umfjöllunar í nefndinni. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en vænti þess að deildin samþykki frv. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem varðar tekjustofna sveitarfélaga. Ég er einn af þeim sem hafa haldið því fram, að sveitarfélögin ættu sjálf að ráða yfir sínum tekjustofnum og það hljóti að vera á valdi hverrar sveitarstjórnar fyrir sig að veita afslátt eða lækka álagningu á þessu gjaldi, fasteignagjaldi. Við vitum mörg dæmi þess, að sveitarfélögin hafa gert það. Þetta mál hefur verið til meðferðar hér á Alþingi oftar og ég vil benda á það sérstaklega að stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, sem skilaði áliti um þetta mál, lagði eindregið til - bæði nú og eins áður þegar þetta mál hefur verið til umr. - að þetta frv. yrði ekki að lögum. Það hafa komið umsagnir frá fleirum í sambandi við þetta mál, m. a. frá hreppsnefnd Kjósarhrepps, sem mælti eindregið gegn frv. og færði fyrir því margvísleg rök sem ástæða hefði verið til að rekja hér, en til að tefja ekki tímann mun ég ekki gera það. Ég tek fram í mínu nál. að ég hafi vissa samúð með sumarbústaðaeigendum. Ég tel að leiðrétta þurfi þær álögur sem á þeim eru. Og ég vil benda á að eins og hér liggur fyrir eru sumarbústaðir, sem byggðir eru á vegum stéttarfélaga, launþegahreyfingarinnar í landinu, þegar undanþegnir þessum gjöldum. Svo er einnig um nokkra fleiri aðila. Ég hef bent á það að eðlilegra væri að létta álögur á sumarbústaðaeigendum að því er varðar sýsluvegasjóðsgjald og gæti rökstutt það nánar. Ég hef þegar fært það í tal í samgn., sem fjallar núna um vegalögin, og einmitt í dag er verið að gera útreikning á því hvað þetta gjald vegur þungt í sýsluvegasjóð. Ég geri ráð fyrir því að það komi í ljós þegar nál. frá samgn. í því máli kemur fram. Það er miklu eðlilegri leið að þar sé gerð leiðrétting gegnum löggjöf, en að sveitarfélögin sjálf ráði hvað þau gera með sína ákveðnu tekjustofna, sem þau eiga eðlilega að ráða yfir. Herra forseti. Ég legg því til að þetta frv. verði fellt.



Herra forseti. Ég er sammála þeim rökum sem flutt hafa verið fyrir því frv. sem hér er á dagskrá. En við megum ekki gleyma því, að það má ekki ganga svo langt að sveitarfélögin telji sig beinlínis tapa á því fjárhagslega að leyfa byggingu sumarbústaða innan sinna vébanda. Ég er hræddur um að svo langt sé gengið ef farið er ofan í 1/4, eins og hér er talað um. Því er ég með brtt., herra forseti, um það, að í staðinn fyrir 1/4 komi 1/2%. Hún er í vélritun og ég mun leggja hana fram.

Forseti (Sverrir Hermannsson) Hv. 5. þm. Suðurl. boðar skrifl. brtt. Hv. 4. þm. Vesturl. tekur til máls. Ég vil benda hv. 5. þm. Suðurl. á að umr. mun vera að ljúka og hann á þess kost að flytja brtt. við 3. umr. Ef till. verður ekki komin fram áður en þessari umr. lýkur mundi hún verða tekin til 3. umr.



Herra forseti. Ég vil taka undir þá skoðun hv. 1. þm. Vesturl. að það sé ekki rétt að Alþingi sé að skipta sér af því hvaða leiðir sveitarfélög velja til þess að afla sér tekjustofna. En ég vil jafnframt lýsa því yfir að ég hef fulla samúð með þeim aðilum sem eiga sumarbústaði vítt og breitt um landið. Á þá eru lögð ansi mikil gjöld. Með þeirri till. sem hér er til umr. er býsna langt seilst. Svo sem 1. þm. Vesturl, upplýsti er einnig til meðferðar á hv. Alþingi till. um að fella gjöld af sumarbústöðum í sambandi við sýsluvegaskatt. Ég tel það miklu fýsilegra að sú leið verði farin. Það verður að viðurkenna að sá skattur er óeðlilegur og ranglátur vegna þess að sýsluvegir að þessum sumarbústaðabyggðum eru mjög lítið gerðir. Aftur á móti verða sveitarfélögin að halda ýmissi þjónustu uppi vegna þessara sumarbústaðabyggða. Ég teldi því eðlilegt að meðan mál um sýsluvegaskattinn er í athugun í samgn. verði beðið með að afgreiða þetta mál. Ég tel að það væri mjög góð lausn fyrir sumarbústaðaeigendur ef það fengist í gegn að gjöld til sýsluvegasjóðs verði felld niður af sumarbústöðum. Þá mætti hitt óbreytt standa, þ. e. tekjurnar til sveitarfélaga.



Herra forseti. Mér þykir vænt um að heyra þá miklu samúð sem sumarbústaðaeigendur allt í einu njóta meðal þm., sem hafa legið á þessu máli frá því að það var flutt hér á fyrstu þingdögum. Ég veit ekki hvar frv., sem ríkisstj. hafði lofað verkalýðshreyfingunni að fylgja fram á þessu þingi, stendur í meðferð þingsins í dag. Ég veit ekki hvort það er komið frá nefnd eða hvort það liggur enn í nefnd. En nú er boðið upp á það af þeim mönnum sem eru andstæðir þessu frv. okkar fjórmenninganna að rífa það áfram, vegna þess að það sé sanngjarnara og leggi meiri kvaðir á sumarbústaðaeigendur heldur en það sem við nú ræðum. Ég vil undirstrika það, að ég beitti mér fyrir flutningi þessa frv. vegna þess að það er réttlætismál. Það er ekkert réttlæti í því að Alþingi Íslendinga mismuni þegnunum á þann hátt sem hér er gert, að íbúar í einu sveitarfélagi eigi að njóta miklu meiri réttinda, minni skattlagningar heldur en þeir sem hafa komið sér upp sumarbústað í sama héraði og dvelja þar kannske 2–3 mánuði á hverju ári. Ég er mikill stuðningsmaður þess að bændur efli sínar aukabúgreinar, en að gera okkur þéttbýlisbúa að aukabúgrein því er ég algerlega á móti. Ég bendi á það að í íslenskum lögum, samþykktum hér á Alþingi, segir að þeir sem búa, hafa atvinnu af sínu búi, reka atvinnurekstur í sínu sveitarfélagi, borgi af fasteignamati íbúðarhúsa 1/2%. En af öðrum fasteignum, þ. á m. sumarhúsum, eiga utanhéraðseigendur, sem þar dvelja kannske einn, tvo eða í mesta lagi þrjá mánuði á ári, að borga 1% . Mér finnst réttlætismál að þetta verði 1/4% miðað við ársbúsetu þeirra sem borga 1/2% . Ég mun því halda mig við þessa till. og verða á móti þeirri brtt. sem hér hefur verið fram borin af hv. þm. Magnúsi H. Magnússyni. Ég tek undir það með þeim sem hér hafa talað um sýsluvegasjóðsgjaldið, að það er auðvitað alveg jafnóréttlátt og óeðlilegt og ranglátt, eins og hv. þm. Skúli Alexandersson komst að orði. Ég vænti þess því að þessir tveir hv. stuðningsmenn ríkisstj., sem hafa talað þannig um frv. sem ríkisstj, hefur lagt fram, kalli þá sem skjótast eftir að það verði samþykkt á þessu þingi, og ég skal verða með fyrstu mönnum til þess að rétta höndina upp með samþykkt þess. En að halda því fram að sveitarfélög, þar sem mikill fjöldi sumarhúsa þéttbýlisfólks er, hafi mikinn kostnað af þjónustu vegna þeirra, því mótmæli ég harðlega. Sú þjónusta er í algeru lágmarki þar sem ég þekki til. Að ég tali nú ekki um sýsluvegasjóðsgjaldið. Í fyrsta lagi hafa viðkomandi sýslur ekki lagt þessa vegi. Þeir eru lagðir af þeim aðilum sem eiga sumarhúsin, jafnvel á einkajörðum þeirra þar sem sumarhúsin eru, en samt sem áður er tekinn skattur af þeim í þennan svokallaða sýsluvegasjóð. Og það er ekki einu sinni hægt að fá viðkomandi aðila til að renna yfir vegina að vorlagi eða sumarlagi. Það fæst ekki ofaníburður ofan í vegina úr þessum sýsluvegasjóði, hvað þá meira, þannig að þetta er auðvitað alveg sama óréttlætið eins og hitt. Ég hef heyrt talað um nokkrar af þeim röksemdum sem hafa komið fram m. a. frá hreppsnefnd Kjósarhrepps. Það væri vissulega verðugt að taka hverja og eina þeirra röksemda fyrir og ræða ítarlega. Ég veit ekki til þess að landbúnaður hafi stöðvast vegna sumarbústaða eða gott gróðurlendi hafi verið tekið undir sumarhús. Hins vegar er mér kunnugt um að tekin hafa verið örreytisholt og hraunbreiður undir þessi hús og slíkt land hafi verið ræktað upp af viðkomandi þéttbýlisfólki. En að það hafi sett einhvern hemil á búrekstur á jörðunum. ég mótmæli þeim fullyrðingum. Ég treysti á þá réttlætiskennd, sem virðist nú uppi meðal alþm. í sambandi við þá sem búa víðs vegar um landið, að þetta réttlæti verði líka látið ná til þeirra þéttbýlisbúa, sem koma sér upp sumarhúsum af litlum efnum og eiga lítið jarðnæði þar í kring og rækta það upp á þann veg að sómi er að, og að þetta frv. verði samþykkt óbreytt. Það er flutt af þm. úr öllum flokkum Alþingis. Þegar það var flutt var Bandalag jafnaðarmanna ekki komið á koppinn.



Herra forseti. Aðeins örstutt aths. Ég held að það sé mikill misskilningur hjá hv. 1. landsk. þm. að við sem mælum gegn því að létta þessum skatti af sumarbústöðum séum að fjandskapast við þetta fólk. Ég vil aðeins benda á það, sem er aðalrökstuðningur minn í þessu máli, að ég álít að sveitarfélögin sjálf eigi að ráða yfir þessum tekjustofni og löggjafinn á ekkert að vera að skipta sér af því meir. Þetta er sjálfstæður tekjustofn sveitarfélaga og þau eiga að ráða því sjálf hvort þau gefa afslátt af þessu gjaldi eða ekki. Mörg þeirra gera það. Hitt er svo annað mál, að ég er sammála hv. þm. um það, að sýsluvegasjóðsgjaldið er umdeilanlegt. Þar erum við alveg á sama máli. Ég vil fella það niður af sumarbústaðaeigendum vegna þess að það er viðurkennt að sýsluvegir eru yfirleitt ekki lagðir að sumarbústöðum, nema þá þeim sem eru undanþegnir fasteignasköttum. Það liggur fyrir líka. Ég treysti því að hv. þdm. fari ekki að hrófla við tekjustofnum sveitarfélaga. Þau eiga að hafa þá í friði og ráða því sjálf hvernig þeim er hagað.



Herra forseti. Ég tel vera fyllstu ástæðu til þess að afgreiða þetta mál og tek undir þær röksemdir sem komu fram hjá 1. landsk. þm. Það má ugglaust deila um það hvort það eigi að vera fjórðungur eða hálft prósent, eins og kemur fram í brtt. hv. þm. Magnúsar Magnússonar. Vegna orða síðasta ræðumanns, hv. þm. Alexanders Stefánssonar, þá er það auðvitað misskilningur, sem kemur fram hjá honum, að hér sé verið að ráðstafa tekjustofnum sveitarfélaga. Hér er verið að ákvarða hverjir tekjustofnarnir skuli vera. Það er gert með lögum og hefur ætíð verið gert með lögum. Alþingi hefur ætíð sett lög um þau atriði, en síðan hafa sveitarstjórnirnar auðvitað haft fullan ráðstöfunarrétt yfir slíku, nema - og nú vona ég að hv. þm. hlusti - nema þegar um það er að ræða að ríkisvaldinu er sigað á viss sveitarfélög og gert að skyldu að taka þessa tekjustofna til þess að greiða með þjónustu, eins og t. d. hjá Strætisvögnum Reykjavíkurborgar. Þá er verið að ráðstafa tekjum, en ekki með þessum hætti. Þetta er alveg tvennt ólíkt, sem verið er að tala um. Annars vegar er verið að setja lög um það hverjir tekjustofnar skuli vera, en þegar það hefur verið gert eiga auðvitað sveitarfélögin að ráðstafa þeim tekjum sem sveitarfélögin fá. Þess vegna gætir æði mikils misskilnings í þessu máli. Það skiptir auðvitað ákaflega miklu máli að þau sjónarmið sem hv. þm. Alexander Stefánsson kom fram með, sem eru alveg hárrétt, nái fram að ganga. Ég vænti stuðnings hans í því, því að nú er í nefnd í Nd. mál, sem er brtt. við frv. til l. um breyt. á lögum um verðlagsmál, þar sem gert er ráð fyrir því að verðlagsyfirvöld geti ekki skyldað sveitarstjórnir til að greiða með opinberri þjónustu eins og gert er hér í Reykjavík. Um það snýst það mál sem hv. þm. fjallaði um. En auðvitað getur Alþingi ætíð sett lög um hverjir tekjustofnarnir skuli vera.



Herra forseti. Þetta frv. gerir ráð fyrir því að framlengja sérstakan skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði á þessu ári. Sams konar frv. var fyrst flutt að mig minnir haustið 1978 og kom til framkvæmda á árinu 1979. Síðan hefur þessi skattlagning verið viðhöfð. Sjálfstfl. lýsti yfir fullri andstöðu við þennan skatt þegar slíkt frv. var fyrst flutt og skoðun okkar er óbreytt og hefur verið síðan. Við teljum óeðlilegt að leggja sérstakan skatt á húsnæði fyrir einhverja eina ákveðna atvinnugrein í landinu. Því höfum við verið andvígir þessu frv. Auk okkar skrifar undir þetta nál. fulltrúi Alþfl., Magnús H. Magnússon. Alþfl. lýsti því yfir fyrir ári síðan að hann vildi lækka þennan skatt um helming á þessu ári, því að þegar þessi skattur hafði upprunalega verið lagður á hafði verið reiknað með að hann yrði til mjög skamms tíma. Flokkurinn hafði svo tekið ákvörðun um að greiða atkv. gegn skattinum á árinu 1983. Við skipum því meiri hl. í fjh.- og viðskn. í þessu máli. Leggur þessi meiri hl. n. til að frv. verði fellt.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. minni hl. fjh.- og viðskn. á þskj. 474. Ég þarf að sjálfsögðu ekki að hafa mörg orð um þetta. Frv. fjallar um sérstakan skatt á verslunar- og skrifstofuhúsnæði. Þetta er gamall kunningi. Þessi skattur var í fyrsta skipti lagður á 1979 og hefur verið í gildi síðan. En til að gera þetta sem styst, þá mælir minni hl. fjh.- og viðskn. með því að frv. verði samþykkt. Minni hl. skipa auk mín hv. þm. Halldór Ásgrímsson og Guðmundur J. Guðmundsson.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir stjfrv. til I. um Landsvirkjun. Með því er gert ráð fyrir að lögfesta ýmsar þýðingarmiklar breytingar sem varða skipulag raforkuvinnslu og raforkuflutnings, sem undirbúnar hafa verið m. a. af eignaraðilum Landsvirkjunar, þ. e. ríkinu, Reykjavíkurborg og Akureyrarbæ. Flutningur þessa frv. er eins konar lokaþáttur í starfi sem unnið hefur verið að um margra ára skeið á vegum iðnrn. Ég tel rétt, áður en vikið er að meginefni frv., að bregða ljósi á nokkra þætti í þróun raforkumála, sem varða þessi efni, og leyfi mér þá að vitna til fyrrv. orkumálastjóra, Jakobs Gíslasonar, sem skipt hefur þróun raforkumála í landi okkar fram að þeim tíma sem Landsvirkjun var stofnuð, á árinu 196~, í tvö 30 ára tímabil. Fyrra tímabilið, 1904-1934, kallar Jakob Gíslason frumbýlingsárin. Á því tímabili byggðu sveitarfélög hvert fyrir sig litlar rafstöðvar og ráku rafveitur sem takmörkuðust við einstök sveitarfélög. Á þessum árum voru stofnaðar 38 rafveitur. Uppsett afl þeirra var samtals um 5 mw. og langsamlega stærsta rafstöðin var Elliðaárstöðin með 3.2 mw. afli. Orkuvinnsla var við lok þessa tímabils árið 1934 um 10 gwst. á ári. Síðara tímabilið, 1934-1964, kallar Jakob samvirkjunar- eða samveitutímabilið. Það einkenndist af samtengingu einstakra rafveitna og byggingu virkjana fyrir slík samtengd svæði. Stærstu framkvæmdir á þessu tímabili voru Sogsvirkjun fyrir Suðvesturland og Laxárvirkjun fyrir Norðurl. e. Í lok þessa tímabils voru átta samveitusvæði á landinu auk þess sem hvert kauptún hafði sína dísilrafstöð. Uppsett afl rafstöðva landsins var árið 1964 um 150 mw. og árleg orkuvinnsla um 650 gwst. Þriðja tímabilið í raforkusölu landsins telur Jakob Gíslason hefjast með stofnun Landsvirkjunar árið 1965. Kallar hann það landsvirkjunar- eða landsveitutímabilið. Stofnun Landsvirkjunar var á sínum tíma hugsuð sem sameining Sogsvirkjunar og Laxárvirkjunar í eitt fyrirtæki, sem gert var ráð fyrir að samtengt yrði og hefði það hlutverk með höndum að annast meginraforkuöflun og flutning raforku. Þó fór svo, vegna ólíkra sjónarmiða nyrðra og syðra, að orkuveitusvæði Landsvirkjunar takmarkaðist í reynd af hinu samtengda svæði frá Vík í Mýrdal til Borgarness og eigendur urðu aðeins tveir, ríkið og Reykjavíkurborg. Í lögunum um Landsvirkjun frá 1965 með breytingum samkv. lögum nr. 36/1969 og 37/1971 voru veittar heimildir til þriggja stórvirkjana á Þjórsár-Tungnaársvæðinu, þ. e. Búrfells-, Sigöldu- og Hrauneyjafossvirkjana. Jafnframt voru sett ný lög um Laxárvirkjun þar sem ríkið er 35% eigandi á móti Akureyrarbæ og heimild er veitt fyrir 12 mw. viðbótarvirkjun í Laxá við Brúar. Raunar er í þeim lögum heimild fyrir ríkið að gerast helmingseigandi að Laxárvirkjun á móti Akureyrarbæ. Í landsvirkjunarlögunum frá 1965 eru þó ákvæði sem veita Laxárvirkjun einhliða rétt til að ganga í Landsvirkjun, sbr. 17. gr. laga um Landsvirkjun. Frá því að lögin um Landsvirkjun voru sett hefur fyrirtækið byggt þær þrjár stórvirkjanir, sem heimild var veitt fyrir í lögunum frá 1965, fyrst Búrfellsvirkjun með 240 mw. afl, þá Sigölduvirkjun með 150 mw. afl og loks Hrauneyjafossvirkjun með 210 mw. afl. Til að flytja raforkuna frá þessum virkjunum til notenda hafa verið lagðar öflugar 220 kw háspennulínur. m. a. Búrfellslína I og Búrfellslína 11 og síðast Hrauneyjafossana. sem svo er kölluð, frá Sigöldu um Hrauneyjafoss að Brennimel í Hvalfirði. Á sama tíma hafa verið byggðar eða aukið við eftirtaldar vatnsaflsstöðvar í öðrum landshlutum. Á Vestfjörðum er um að ræða stækkun Mjólkárvirkjunar úr 2.4 mw. í 8. 1 mw., á Norðurlandi stækkun Laxárvirkjunar úr 12.5 mw. í 20.5 mw. og stækkun Skeiðsfossvirkjunar úr 3.2 mw. í 4.9 mw. Á Austurlandi bygging Smyrlabjargaárvirkjunar með 1 mw. afli og Lagarfossvirkjunar með 7.5 mw. afli. Á Vesturlandi stækkun Andakílsárvirkjunar úr 3.5 mw. í 7.9 mw. Þá hefur og verið hafist handa um virkjun gufuafls á þremur stöðum á þessu tímabili: Við Bjarnarflag með um 3 mw. afkastagetu, við Kröflu þar sem afköstin eru nú um 20 mw., en vélaafl fyrir hendi fyrir allt að 60 mw., og við Svartsengi þar sem um er að ræða gufuaflsstöð með 8 mw. afl. Á þeim svæðum þar sem virkjanlegt vatnsafl hefur ekki verið fyrir hendi eða ekki nægt til að fullnægja raforkuþörfinni þurfti að framleiða raforku með olíu. Þetta olli miklum kostnaði við orkuöflun. einkanlega eftir olíuverðshækkunina 1973 og síðar, og ýtti á eftir samtengingu hinna smærri orkuveitusvæða við hin stærri. Þannig tengist Snæfellssvæðið og Búrfellssvæðið landskerfinu og einnig svæðið í Vestur-Skaftafellssýslu við Kirkjubæjarklaustur og grennd. Kerfið á Norðurlandi vestra tengdist Laxárvirkjunar kerfinu og við það tengdust einnig Skeiðsfosskerfið og byggðarlög í Norður-Þingeyjarsýslu. Á Austurlandi voru Borgarfjörður eystri og Vopnafjörður tengdir aðalraforkukerfinu í landshlutanum. Í samtengingu orkuveitusvæða munar þó mest um svokallaðar byggðalínur. Lagning þeirra hófst árið 1974 með byggingu Norðurlínu frá Brennimel í Hvalfirði til Akureyrar. Bráðabirgðatenging Norðurlínu var gerð í des. 1976 og lokið við línuna í nóv. 1977. Síðan hefur að heita má sleitulaust verið unnið að framkvæmdum við aðrar byggðalínur. Kröflulína milli Kröfluvirkjunar og Akureyrar var tengd í apríl 1977. Austurlína frá Kröflu að Hryggstekk í Skriðdal var tengd í des. 1978, Vesturlína frá Hrútafirði að Mjólkárvirkjun var tengd í okt. 1980 og Suðausturlína frá Skriðdal til Hornafjarðar var tengd 1981. Nú er unnið að Suðurlínu frá Hornafirði um Prestsbakka á Síðu að Sigöldu og að þeirri framkvæmd fullgerðri verður orkuveituhringnum lokað. Hér hefur verið rakið að nokkru það helsta sem gert hefur verið í framkvæmdum við raforkuöflun og raforkuflutning frá stofnun Landsvirkjunar til þessa dags. Nú standa mál þannig, að heita má að allt landið sé samtengt í eitt orkuveitusvæði. Uppsett afl í vatnsaflsstöðvum er nú um 750 mw. auk 25 mw. í jarðgufustöðvum og 125 mw. í olíustöðvum, sem fyrst og fremst eru varastöðvar. Orkuvinnsla er áætluð um 3600 gwst. á þessu ári, en orkuvinnslugeta hins samtengda kerfis með uppsettu afli. sem hér var rakið, er talin vera um 4000 gwst. á ári. Eftir að lögin um Landsvirkjun og Laxárvirkjun voru sett 1965 voru sett ný orkulög nr. 58/1967, þar sem m. a. var fjallað almennt um raforkuvinnslu, raforkuflutning og raforkudreifingu. Að settum orkulögum 1967 var næsta skref stjórnvalda vegna skipulags raforkumála að Magnús Kjartansson, þáv. iðnrh., setti á fót nefnd um raforkumál í nóv. 1971, eins og það var orðað, til að fjalla um skipulag orkuöflunar og orkudreifingar hérlendis og semja frv. til l. um þessi efni. Í nefndinni áttu sæti sjö menn undir forustu Jakobs Gíslasonar þáv. orkumálastjóra. Nefnd þessi lagði til, eins og orðað var í áliti, að fyrsta skrefið til endurskoðunar á skipulagningu á raforkuöflun og raforkudreifingu hérlendis verði það, að ríkisstj. leggi fyrir Alþingi till. til þál. um raforkumál. Í till. þessari til þál., sem lögð var fyrir Alþingi 19. apríl 1972, segir m. a. um meginraforkuvinnslu og raforkuflutning: „Stefnt skal að því að öll meginraforkuvinnsla og raforkuflutningur í landinn verði í höndum eins aðila. að því að raforkukerfi einstakra landshluta verði tengd saman og að því að verð á raforku verði sem næst því að vera hið sama um land allt.“ Markmiðum þessum skyldi ná í áföngum með því að raforkuvinnslufyrirtæki í hverjum landshluta sameinuðust í landshlutaveitur, sem hefðu með höndum raforkuvinnslu, raforkuflatning og heildsölu til dreifiveitna. Þessi landshlutafyrirtæki skyldu vera sameign ríkissjóðs og þeirra sýslu- og sveitarfélaga á svæðinu sem þess óskuðu og verðmæti legðu fram. Eignarhluti ríkissjóðs skyldi þó aldrei verða minni en 50% í slíkum fyrirtækjum. Í samræmi við þáltill. þessa var nefndinni í okt. 1972 falið að athuga möguleika á stofnun Norðurlandsvirkjunar, sem þá var talið vera orðið tímabært mál. Ýmsar leiðir voru kannaðar til að stofna slíkt fyrirtæki sem sameignarfyrirtæki ríkisins og sveitarfélaga, en ógerlegt reyndist að ná samstöðu um það mál. Stofnun landshlutafyrirtækja var til umr. og athugunar í öðrum landshlutum, einkum á árunum 1975–1978, en þau áform hafa hvergi komið til framkvæmda nema á Vestfjörðum, þar sem stofnað var Orkubú Vestfjarða, sem tók til starfa 1. jan. 1978. Hinn 17. jan. 1977 skipaði þáv. iðnrh., Gunnar Thoroddsen, nefnd átta manna undir forustu Þorv. Garðars Kristjánssonar alþm. til að endurskoða orkulög og gera tillögur um heildarskipulag og yfirstjórn orkumála, eins og það var orðað í skipunarbréfi. Nefnd þessi skilaði áliti í okt. 1978 í formi frv. til orkulaga, til laga um Rafmagnseftirlit ríkisins og til laga um Jarðboranir ríkisins. Að því er varðaði þann þátt er sneri að orkuvinnslu klofnaði nefndin í afstöðu sinni. Meiri hl. hennar stóð að till. um að stefnt skyldi að stofnun eins fyrirtækis, landsorkuveitu, sem hefði með höndum alla meginraforkuvinnslu og flutning raforku eftir meginorkuflutningskerfi landsins til sölu til almenningsrafveitna og stórnotenda. Fyrirtæki þetta skyldi vera eign ríkisins og þeirra rafveitna sveitarfélaga sem vildu gerast eignaraðilar. Minni hl. nefndarinnar taldi það hlutverk Landsvirkjunar hins vegar að reisa og reka raforkuver, en sérstökum landshlutafyrirtækjum væri það heimilt í viðkomandi landshlutum. Stofna skyldi sérstakt samvirkjunarráð til að vera vettvangur samvinnu milli Landsvirkjunar og landshlutafyrirtækja. Hinn 6. okt. 1978 skipaði ég sem iðnrh. nefnd átta manna undir forustu Tryggva Sigurbjarnarsonar verkfræðings til að gera tillögur um á hvern hátt vænlegast væri að ná fram því stefnumiði þáv. ríkisstj. að koma á fót einu landsfyrirtæki er annist meginraforkuframleiðslu og raforkuflutning um landið eftir aðalstofnlínum. Nefnd þessi skilaði áliti í febr. 1979 og lagði til að stofnað yrði landsfyrirtæki úr þáverandi Landsvirkjun, Laxárvirkjun og 132 kílóvolta byggðalínum. Í framhaldi þess skipuðu bæjarráð Akureyrar, borgarráð Reykjavíkur og iðnrn. samninganefndir væntanlegra eignaraðila í mars 1978. Samninganefndir þessar náðu samkomulagi um sameignarsamning á grundvelli nál. um útvíkkun á starfssviði og eignaraðild Landsvirkjunar og um frv. til nýrra laga um Landsvirkjun. Samninganefndirnar undirrituðu þennan samning hinn 6. júlí 1979. Hann var síðan staðfestur af ríkisstj. og bæjarstjórn Akureyrar, en náði ekki fram að ganga í borgarstjórn Reykjavíkur. Þegar þessi niðurstaða lá fyrir í nóv. 1979 samþykktu eigendur Laxárvirkjunar að halda áfram undirbúningi að sameiningu Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar á grundvelli gildandi laga um Landsvirkjun. Í framhaldi af þeirri samþykkt tilnefndu eignaraðilar Landsvirkjunar, ríkið og Reykjavíkurborg, hvor sína viðræðunefnd til viðræðna við fulltrúa Laxárvirkjunar. Niðurstaða þeirra viðræðna var að hinn 12. des. 1980 var undirritað samkomulag um sameiningu Laxárvirkjunar við Landsvirkjun og skyldi það taka gildi hinn 1. júlí 1983, en frá 1. jan. 1981 skyldi rekstur fyrirtækjanna samræmdur. Hinn 27. febr. 1981 var síðan undirritaður nýr sameignarsamningur um Landsvirkjun af fulltrúum eignaraðilanna þriggja og hann staðfestur. Í lögum um raforkuver nr. 60 frá 1981 er ríkisstj. heimilað að semja við Landsvirkjun m. a. um að reisa og reka Blönduvirkjun, Fljótsdalsvirkjun og Villinganesvirkjun. Í grg. sem lögð var fram með frv. til þeirra laga var ennfremur tekið fram að eðlilegt væri að leitað yrði samninga við Landsvirkjun um að fyrirtækið tæki einnig við meginstofnlínum landsins sem eignar- og rekstraraðili. Í ágúst 1981 skipaði ég sem iðnrh. nefnd fjögurra manna undir forustu Tryggva Sigurbjarnarsonar verkfræðings til viðræðna og samninga við Landsvirkjun, en Landsvirkjun tilnefndi af sinni hálfu fjögurra manna nefnd undir forustu dr. Jóhannesar Nordals stjórnarformanns Landsvirkjunar. Niðurstaðan af starfi nefndar þessarar var að hinn 1 l . ágúst 1982 var undirritaður og síðan staðfestur samningur milli ríkisstjórnar Íslands og Landsvirkjunar um virkjunarmál, yfirtöku byggðalína o. fl. Þar er gert ráð fyrir að Landsvirkjun taki að sér að reisa og reka sem sína eign Blönduvirkjun, Fljótsdalsvirkjun og Villinganesvirkjun og yfirtaki jafnframt rannsóknir, hönnun og undirbúningsframkvæmdir við þessar virkjanir af Rafmagnsveitum ríkisins og Orkustofnun. Einnig yfirtekur Landsvirkjun 132 kílóvolta byggðalínuna af ríkinu til rekstrar og eignar. Með gerð samnings þessa hefur orðið grundvallarbreyting á hlutverki og starfssviði Landsvirkjunar. Hlutverk Landsvirkjunar hefur þannig vaxið í að reisa og reka öll meiri háttar raforkuver í landinu og annast raforkuflutning milli landshluta. Starfssvæði fyrirtækisins verður nánast landið allt. Með þessum samningi skuldbindur Landsvirkjun sig til að selja raforku í heildsölu samkv. sömu gjaldskrá til allra landshluta og er þetta atriði eitt hið þýðingarmesta úr þessum samningi. Hið breytta hlutverk og starfssvið Landsvirkjunar gerir það eðlilegt að sett séu ný og endurskoðuð lög um fyrirtækið. Í sameignarsamningnum um Landsvirkjun frá 27. febr. 1981 var m. a. ákvæði til bráðabirgða, þar sem aðilar lýstu samkomulagi um að vinna á aðlögunartímabilinu fram til 1. júlí 1983 að endurskoðun á fyrirkomulagi á stjórnarkjöri Landsvirkjunar og nauðsynlegri lögfestingu á samkomulagi þeirra þar að lútandi. Með hliðsjón af ofangreindum samningum leitaði iðnrn. eftir því í samhljóða bréfum til Akureyrarbæjar og Reykjavíkurborgar, dags. 28. okt. 1982, að sveitarfélögin tilnefndu fulltrúa til viðræðna um endurskoðun laga um Landsvirkjun. Jafnframt tilkynnti iðnrn. að það hefði tilnefnt af hálfu ríkisins til viðræðnanna fjóra menn, Tryggva Sigurbjarnarson verkfræðing, Helga Bergs bankastjóra, Kristján Jónsson rafmagnsveitustjóra og Halldór J. Kristjánsson lögfræðing sem ritara. Í framhaldi af bréfi þessu voru tilnefndir til viðræðnanna auk ofangreindra: Af hálfu Reykjavíkurborgar Davíð Oddsson borgarstjóri, Birgir Ísl. Gunnarsson alþm., Sigurjón Pétursson borgarfulltrúi og Kristján Benediktsson borgarfulltrúi. Af hálfu Akureyrarbæjar Valur Arnþórsson kaupfélagsstjóri, Jón G. Sólnes fyrrv. alþm. og Helgi Bergs bæjarstjóri. Nefndirnar komu saman til fyrsta fundar 22. nóv. 1982 og héldu alls níu formlega viðræðufundi. Hinn síðasta þann 28. jan. 1983. Á þeim fundi var undirrituð sameiginleg bókun nefndanna um samkomulag um frv. það til l. um Landsvirkjun sem ég hér mæli fyrir. Ég vík nú að helstu nýmælum samkv. frv. en þau eru: Lögfest eru ákvæði hins nýja sameignarsamnings um eignarhlut eignaraðila, sem samkv. sameignarsamningnum frá 27. febr. 1981 verður þannig: Ríkissjóður á 50%. Akureyrarbær á 5.475% og Reykjavíkurborg á 44.525% . Eignarhlutdeildin er byggð á sérstöku mati á eignum Laxárvirkjunar og Landsvirkjunar, sem framkvæmt var í tengslum við samkomulag eignaraðila um sameiningu fyrirtækjanna frá 12. des. 1980 og miðast matið við verðlag 1. nóv. 1980. Samkv. matsgerðinni var eignarhlutur aðila þannig: Ríkissjóður 48.40%, Reykjavíkurborg 45.95% og Akureyrarbær 5.65%. Eignarskipting þessi var lögð til grundvallar sameignarsamningi aðila frá 27. febr. 1981. Í 3. gr. sameignarsamningsins er ákvæði um að ríkissjóði sé heimilt að auka eignarhlut sinn í 50% með því að leggja fram fjármuni eða yfirtaka skuldir að fjárhæð 70 millj. 137 þús. kr. Fjárhæðin miðast við dagsetningu matsgerðarinnar, þ. e. 1. nóv. 1980, og leiðréttist í réttu hlutfalli við breytingar á byggingarvísitölu. Við gerð samningsins frá 11. ágúst 1982 varð að samkomulagi milli ríkisstj. og Landsvirkjunar að hluti af greiðslu fyrirtækisins fyrir byggðalínur, sem samkv. matsgerð voru seldar á 437.5 millj. kr. miðað við verðlag l. jan. 1982, skyldi greiðast með skuldajöfnun við framlag ríkisins vegna 50% áframhaldandi eignaraðildar ríkissjóðs að Landsvirkjun samkv. 3. gr. sameignarsamningsins. Sú greiðsla studdist ennfremur við 17. gr. laga nr. 59/1965 um Landsvirkjun, sem heimilar ríkisstj. að ákveða að ríkissjóður leggi Landsvirkjun til nýtt fjárframlag, þannig að helmingseign verði tryggð við sameiningu fyrirtækjanna. Fjárhæð skuldajöfnunarinnar var á verðlagi 1. jan. 1981, miðað við byggingarvísitölu 909, 117.8 millj. kr. Skuldajöfnunin kemur til framkvæmda 1. júlí 1983, þ. e. við sameiningu Laxárvirkjunar við Landsvirkjun. Eftir sameiningu Laxárvirkjunar við Landsvirkjun og yfirtöku Landsvirkjunar á byggðalínum og með því að samið hefur verið um að Landsvirkjun taki að sér að reisa og reka næstu stórvirkjanir hefur orðið grundvallarbreyting á hlutverki og starfssviði Landsvirkjunar. Hlutverk fyrirtækisins verður þannig að reisa og reka öll meiri háttar raforkuver í landinu og annast raforkuflutning milli landshluta. Starfssvæði fyrirtækisins verður nánast landið allt. Ákvæðunum um tilgang fyrirtækisins er því breytt til samræmis við þessa breytingu. Kveðið er á um tilgang fyrirtækisins að hafa með höndum meginhluta orkuöflunar og heildsölu raforku í landinu. Jafnframt er aukin skylda Landsvirkjunar til að hafa með viðunandi öryggi tiltæka nægilega raforku til þess að anna þörfum viðskiptavina sinna á hverjum tíma. Með hliðsjón af hinu þýðingarmikla hlutverki Landsvirkjunar við raforkuöflun er í frv. lagt til að fyrirtækið verði skyldað til að gera samninga við aðra raforkuframleiðendur um samræmingu á rekstri raforkuvera, svonefnda samrekstrarsamninga, en tilgangurinn með gerð slíkra samninga er m. a. sá að tryggja sem best heildarhagkvæmni raforkuvinnslunnar í landinu. Í núgildandi lögum um Landsvirkjun er starfssvæði fyrirtækisins nefnt orkuveitusvæði. Í frv. er lagt til að starfssvæði fyrirtækisins verði nefnt orkusvæði til aðgreiningar frá hugtakinu orkuveitusvæði, sem mun þá fyrst og fremst eiga við um starfsemi orkufyrirtækja sem dreifa orku til notenda í smásölu. Er með þessu ætlað að auðkenna starfsemi fyrirtækisins, þ. e. að hafa með höndum meginraforkuöflun og raforkuflutninginn í landinu, svo og heildsölu raforku. Orkusvæði Landsvirkjunar er skilgreint sem landið allt, eftir því sem raforkuver fyrirtækisins, stofnlínur og aðveitustöðvar ná til. Höfuðstólsframlög Landsvirkjunar eru annars vegar stofnframlög, sem eigendur hafa lagt til fyrirtækisins frá upphafi og munu leggja til fyrirtækisins við sameiningu Laxárvirkjunar við Landsvirkjun l. júlí 1983, og hins vegar sérstök eiginfjárframlög eigenda, sem eigendur hafa lagt til fyrirtækjanna til viðbótar við stofnframlögin. Í frv. er lagt til að ef til komi arðgreiðsla til eigenda skuli hún ákveðin sem hundraðshluti af hinum sérstöku eiginfjárframlögum. Til ársloka 1982 námu eiginfjárframlögin til Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar alls 288 924 729 kr. á verðlagi 1. nóv. 1982, sem sundurliðast sem hér segir: Frá Akureyrarbæ 2 484 187 kr., frá Reykjavíkurborg 142 889 465 kr. og frá ríkissjóði kr. 143 551 077. Hér hafa eiginfjárframlögin verið færð til verðlags 1. nóv. 1982 eftir vísitölu byggingarkostnaðar. Eru þar meðtalin framlög ríkisins til Landsvirkjunar að fjárhæð 13 341 686 kr. vegna Hrauneyjafossvirkjunar og sams konar framlag Reykjavíkurborgar að sömu fjárhæð, í báðum tilvikum lögð fram eftir 1. nóv. 1980. Til samræmis við skuldbindingu Landsvirkjunar samkv. samningum 11. ágúst 1982 og samkv. sameignarsamningnum frá 27. febr. 1981 er lagt til að lögfest verði að sama gjaldskrá skuli gilda um afhendingu rafmagns til almenningsrafveitna frá athendingarstöðum fyrirtækisins sem nú eru í öllum landshlutum. Að öðru leyti eru ákvæði um að stjórn Landsvirkjunar setji gjaldskrá fyrir fyrirtækið, að fengnum tillögum Þjóðhagsstofnunar, óbreytt frá gildandi lögum. Þrátt fyrir óbreytt ákvæði í landsvirkjunarlögum um setningu gjaldskrár er ljóst að Landsvirkjun - eins og önnur fyrirtæki - lýtur almennum lögum um verðlagningu vöru og þjónustu í landinu, sem sett kunna að verða, hvort sem slík löggjöf nær til verðlagningar almennt eða til verðlagningar á orku. Frv. um það efni hefur raunar nýlega verið flutt og er til athugunar nú í hv. iðnn. Ed. Samkv. 1. gr. frv., sem hér er mælt fyrir, eru óbreytt ákvæði þess efnis að eigendur eru í einfaldri ábyrgð fyrir öllum skuldbindingum fyrirtækisins. Sem fyrr er gert ráð fyrir því að Landsvirkjun sé heimilt að taka lán til þarfa fyrirtækisins og taka ábyrgð á greiðslum og skuldbindingum í sama skyni. Til að tryggja ábyrgð eignaraðila á skuldbindingum vegna Landsvirkjunar þarf eins og áður samþykki þeirra hvers fyrir sig hverju sinni, fari skuldbindingar fram úr vissu marki. Til þessa hefur verið miðað við ákveðna upphæð, sem ákveðin var árið 1965 10 millj. gkr. á ári, að meðaltali á 5 ára tímabili. Fjárhæð þessi er nú úrelt, þar sem í lögum um Landsvirkjun nr. 59 frá 1965 var ekki gert ráð fyrir að hún fylgdi verðlagsbreytingum. auk þess sem hún þarf að hækka að raungildi ef hún á að hafa raunhæft gildi með hliðsjón af auknum umsvifum fyrirtækisins. Hefur því orðið að ráði að leggja til að ákveða umrædda viðmiðun sem 5% af endurmetnum höfuðstól. þ. e. bókfærðu eigin fé í lok næstliðins árs. Endurmetinn höfuðstóll fyrirtækisins var í árslok 1982 3.7 milljarðar kr. og 5% af höfuðstól eru því 185 millj. kr. Þegar samþykki eignaraðila er nauðsynlegt fyrir skuldbindingum samkv. ofangreindu er lagt til að samþykki ríkisins sé háð staðfestingu bæði iðnrh. og fjmrh. Í framkvæmd hefur iðnrh. hingað til veitt umræddar staðfestingar, en eðli málsins samkv. er talið rétt að iðnrh. og fjmrh. eigi hér sameiginlega hlut að máli. Með sameiningu Laxárvirkjunar við Landsvirkjun og yfirtöku Landsvirkjunar á byggðalínum og nýjum virkjunum samkv. lögum um raforkuver nr. 60 frá 1981 verður starfssvæði Landsvirkjunar nánast landið allt. Landsvirkjun er því og verður meginorkuöflunarfyrirtæki landsmanna og snertir vöxtur þess og rekstur hagsmuni allra landsmanna. Það er því talið rétt að gera ráð fyrir vissum möguleikum fyrir útvíkkun á eignaraðild að Landsvirkjun frá því sem nú er. Í frv. er því lagt til að sýslufélög, sveitarfélög, samtök þeirra og sameignarfélög þeirra geti gerst eignaraðilar að Landsvirkjun með eftirgreindum skilyrðum: 1. Tilkynna skal það stjórn Landsvirkjunar með 12 mánaða fyrirvara. 2. Sá sem eignaraðildar óskar skal taka á sig þær skuldbindingar sem fylgja eignaraðild að Landsvirkjun. 3. Sá sem eignaraðildar óskar skal leggja fram verðmæti er nema skulu minnst 1% af endurmetnum höfuðstól Landsvirkjunar í upphafi þess árs er eignaraðild kemur til framkvæmda. En 1% af endurmetnum höfuðstól er nú 37 millj. kr. Verði eignarhlutur ríkisins undir helmingi vegna tilkomu nýs eignaraðila er kveðið svo á að ríkisstj. skuli leggja Landsvirkjun til nýtt fjárframlag eða taka að sér greiðslu skulda, þannig að tryggð verði helmingseign af hálfu ríkisins. Leiði fjölgun eignaraðila til þess að nýr eignaraðili eigi jafnan eða stærri hlut en sá aðili sem minnstan hlut á við gildistöku laga þessara er lagt til að skipan stjórnar verði tekin til endurskoðunar. Er þá gert ráð fyrir því að stjórnarmönnum sé fjölgað án þess þó að stjórnarhlutdeild raskist milli ríkisins annars vegar og sveitarfélaganna hins vegar. Með tilliti til þess að Landsvirkjun mun starfa í öllum landshlutum er lagt til að komið verði á föstum samráðsvettvangi við samtök sveitarfélaga í hinum einstöku landshlutum um málefni fyrirtækisins. Í frv. er lagt til að haldinn verði ársfundur Landsvirkjunar í aprílmánuði ár hvert með þátttöku fulltrúa landshlutasamtaka sveitarfélaga, þar sem kynntar verði áætlanir og afkoma Landsvirkjunar og þar sem fulltrúar sveitarfélaga geta komið sjónarmiðum um málefni Landsvirkjunar á framfæri. Hér er um mikilvægt nýmæli að ræða, enda verður að telja nauðsynlegt að hafa slíkan samráðsvettvang eigenda og samtaka sveitarfélaga til að ræða málefni Landsvirkjunar, svo sem um afkomu fyrirtækisins, áform varðandi framtíðarverkefni, öryggi í orkuvinnslu og raforkuflutningi og atriði er varða raforkuverð. Samkv. frv. er lagt til að fjórir menn frá hverjum eiganda sitji ársfundinn og fjórir frá hverjum hinna einstöku landshlutasamtaka sveitarfélaga auk stjórnar og forstjóra Landsvirkjunar. Í frv. er lagt til að stjórnarmönnum verði fjölgað um tvo, úr sjö í níu, og skal stjórnarkjör fara þannig fram: Sameinað Alþingi kýs fjóra stjórnarmenn hlutfallskosningu, borgarstjórn Reykjavíkur kýs þrjá stjórnarmenn og bæjarstjórn Akureyrar kýs einn. Sameiginlega skipa eignaraðilar níunda manninn og skal hann vera formaður stjórnarinnar. Nái eignaraðilar ekki samkomulagi um skipun formanns skal hann skipaður af Hæstarétti. Þá er lagt til að kjörtímabil stjórnar verði stytt úr 6 árum í 4 ár. Með það fyrir augum að styrkja tengsl milli yfirstjórnar orkumála og Landsvirkjunar er gert ráð fyrir að ráðherra orkumála skipi fulltrúa til setu á stjórnarfundum. Með samþykkt laga nr. 60/1981 um raforkuver og samþykkt þál. um virkjunarframkvæmdir og orkunýtingu frá 6. maí 1982 hefur tekist víðtækt samkomulag um næstu meiri háttar vatnsaflsvirkjanir, m. a. um virkjanaröð. Í frv. er því lagt til að felld verði inn í lóg um Landsvirkjun ákvæðin í lögum nr. 60 frá 4. júní 1981 um raforkuver, þar sem kveðið er á um að Landsvirkjun reisi og reki Blönduvirkjun, Fljótsdalsvirkjun og Villinganesvirkjun, og þá að fengnu leyfi ráðherra orkumála samkv. 7. gr. frv., en í þeirri grein er að finna óbreytt ákvæði frá lögum um Landsvirkjun nr. 59 frá 1965, að því er varðar virkjunarleyfi. Landsvirkjun þarf því sem fyrr leyfi þess ráðherra sem fer með orkumál til byggingar nýrra raforkuvera og meginstofnlína. Um heimild Landsvirkjunar til að gera þær ráðstafanir á vatnasvæðum raforkuvera sinna sem nauðsynlegar þykja til að tryggja rekstur þeirra á hverjum tíma, m. a. með stíflugerðum og vatnsveitum, og um heimild Landsvirkjunar til að reisa eldsneytisrafstöðvar fer eftir lögum um raforkuver. Herra forseti. Hér hefur verið reynt að bregða nokkru ljósi á helstu þætti þróunar raforkumála síðustu ára og ræddar helstu framkvæmdir í raforkumálum frá því að lög um Landsvirkjun voru sett árið 1965. Jafnframt hefur verið vikið að skipulagsmálum raforkuiðnaðarins og þeirri vinnu sem átt hefur sér stað á s. l. áratug til að treysta og samræma stjórn raforkumála í landinu. Þá hefur verið gerð grein fyrir þeim samningum sem tekist hafa um Landsvirkjun og starfsemi hennar á s. l. tveimur árum og því frv. til I. um Landsvirkjun sem hér er mælt fyrir og undirbúið var af nefndum á vegum eignaraðila að Landsvirkjun, eins og áður er fram komið. Jafnframt hefur verið gerð grein fyrir helstu nýmælum frv., sem miða að því að lögfesta ýmsar þýðingarmiklar breytingar, er varða skipulag raforkuvinnslu og raforkuflutnings. Með hliðsjón af því að nýr sameignarsamningur um Landsvirkjun tekur gildi 1. júlí 1983 er lögð áhersla á að reynt verði að afgreiða frv. þetta á yfirstandandi þingi. Ég vænti þess að það megi takast, þar sem víðtækt samkomulag hefur verið haft um undirbúning þessa máls og það milli þeirra aðila sem það mest varðar, en eðlilegt er að sjálfsögðu að hv. alþm. vilji kynna sér þetta viðfangsmikla mál, sem lagt var fyrir þingið í byrjun þessarar viku. Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að votta þakkir þeim fjölmörgu sem unnið hafa að undirbúningi þessa máls og þeirra samninga sem eru undirstaða þess frv. sem hér er fram lagt. Að lokinni 1. umr. legg ég til að frv. þessu verði vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Þegar þetta frv. til I. var rætt í borgarstjórn Reykjavíkur nýlega gerði ég þá aths. við það, að það samkomulag sem verið var að lögfesta var gert milli Akureyrarbæjar, ríkisins og Reykjavíkurborgar á allt öðrum forsendum en þessi lög gera ráð fyrir. Þá var gerður samningur og samstarfssamningur milli ríkisins og umræddra sveitarfélaga um hlutafélag, sem skyldi rekið sem slíkt. Síðan hafa verið sett lög um Landsvirkjun, um byggingu orkuvera og rekstur orkuvera, þannig að sá sameignarsamningur sem var gerður á milli þeirra aðila sem ég gat um getur tæplega orðið undirstaða undir slíku ríkisfyrirtæki, sem hér er nú verið að stofn. til, þrátt fyrir samþykkt borgarstjórnar. Ég mun því greiða atkv. gegn þessu frv. m. a. vegna þess að ég tel óeðlilegt að einstök sveitarfélög, eins og t. d. Reykjavíkurborg eða Akureyrarbær, séu eignaraðilar. Eignaraðilar, sem hafa út af fyrir sig ekki mikið að segja en taka á sig ábyrgð langt umfram það sem eðlilegt er, miðað við það að Landsvirkjun er að verða ríkisfyrirtæki og á þess vegna að vera 100% ríkiseign. Réttast hefði verið að ríkið keypti bæði Akureyrarborg og Reykjavíkurborg út úr þessum samstarfssamningi. Ég ætla ekki að halda hér langa tölu, en ég ætla þó að benda á nokkra punkta, t. d. í 10. gr., svo að ég stikli á stóru. Ég ætla að taka betur til máls á seinni stigum. þegar frv. hefur lengið meðferð í nefnd, og sjá hvernig það lítur þá út. Í 10. gr. er gert ráð fyrir að aðrir aðilar en eignaraðilar komi saman á landsfund eða eins konar ársþing fyrirtækis, sem þeir eru alls ekki að neinu leyti ábyrgir fyrir rekstrarlega eða lántökulega séð. Ég tel það algerlega óeðlilegt, þó svo að þetta sameignarfyrirtæki svokallað eigi að selja sína framleiðslu í öllum landshlutum. Þá vil ég benda á atriði í 12. gr. Og ég bið hæstv. ráðh. að taka mjög vel eftir því sem ég segi nú, vegna þess að það er algerlega óeðlilegt og ég tel siðlaust, eins og hv. 4. þm. Reykv. tekur svo oft til orða. Í þessu tilfelli á það við. Ég ætla að bíða þar til hæstv. ráðh. heyrir örugglega mál mitt. Það stendur, með leyfi forseta, í 12. gr.: „Stjórn Landsvirkjunar ræður löggiltan endurskoðanda til að endurskoða og staðfesta reikninga fyrirtækisins.“ Ég tel það algerlega óviðeigandi og alls ekki Alþingi sæmandi að stjórn fyrirtækis sem þessa ráði sjálft þá endurskoðendur sem eiga að fara yfir reikninga og endurskoða störf þess. Það er í lögum eins og er og ég hef bent á það hér. Það er líka í seðlabankalögunum. Það þarf að breyta þessari 12. gr. þannig, að Alþingi ráði löggilta endurskoðendur til þess að fylgjast með rekstri fyrirtækisins. Það á náttúrlega ekki að ræða það hér, en sama á við um Seðlabanka Íslands. Á þetta legg ég mjög mikla áherslu. Þá er í 13. gr. talað um að stjórn Landsvirkjunar setji sjálf að fenginni tillögu Þjóðhagsstofnunar gjaldskrá fyrir Landsvirkjun. Það er út af fyrir sig allt í lagi ef ekki væri sagt neðar í sömu grein að slíkir samningar megi ekki að dómi ráðh. valda hærra raforkuverði til almenningsveitna en ella hefði orðið. Þarna er verið að færa hugsanlegan taprekstur eða hækkunarkostnað frá Landsvirkjun yfir á hinar einstöku rafveitur, þ. e. viðskiptavini Landsvirkjunar, án þess að rafveiturnar, viðskiptavinir Landsvirkjunar, megi hækka hlutfallslega raforkuverðið til neytenda. Það er algerlega útilokað að hægt sé að samþykkja slíkt. En þannig hefur það verið og þessu þarf að breyta. Þá segir í 14. gr. með leyfi forseta: „Landsvirkjun er heimilt að taka lán til þarfa fyrirtækisins og að taka ábyrgð á greiðslum og öðrum skuldbindingum í sama skyni“. Áfram þarf ekki að lesa frekar. Þetta er alveg fráleitt vegna þess að sveitarstjórnir tvær eru eignaraðilar að hálfu, Reykjavíkurborg annars vegar og Akureyrarbær hins vegar, og að gefa Landsvirkjun sjálfdæmi um að ráðstafa á þann hátt sem hún hefur gert fjárhagsáætlunum sveitarfélaganna er fyrir neðan allar hellur Þessu vil ég mótmæla hér. Þessu hef ég mótmælt í borgarstjórn Reykjavíkur. Ég hef þær upplýsingar frá ábyrgum embættismanni borgarinnar að skuldir Landsvirkjunar séu nú um helmingur af heildarskuldbindingum íslenska ríkisins erlendis. Að vísu var þetta leiðrétt á fjh.- og viðskn.fundi nýlega af forstjóra Landsvirkjunar. þar sem hann viðurkenndi að skuldir Landsvirkjunar væru kannske rúmlega 30% af heildarskuldum þjóðarinnar erlendis. En sá sami forstjóri gaf þessum ábyrga embættismanni borgarinnar það upp, að heildarskuldir Landsvirkjunar væru um 7 milljarðar ísl. kr., sem er þá um helmingur heildarskulda þjóðarinnar erlendis. Þetta nær náttúrlega ekki nokkurri átt. Og það sem er að ske núna allra síðustu daga er að Landsvirkjun hefur tekið 400 millj. kr. erlent lán alveg nýlega og lánveitendur erlendis taka ekki lengur Landsvirkjun sem góðan og gildan lántakanda. Ábyrgð fyrirtækisins og eignaraðila er ekki lengur talin fullnægjandi nema til komi viðbótartrygging frá eignaraðilum, sem eru ríki og höfuðborg. þess efnis að eignaraðilar sjái til þess að viðkomandi lán verði örugglega greitt ekki síðar en 6 mánuðum frá gjalddaga. Þetta kemur einfaldlega til af því að það er alveg ljóst að Landsvirkjun sem slík er rekin með miklu tapi og lánveitendur sjá að hún getur ekki undir neinum kringumstæðum staðið í skilum með afborganir og vexti af þeim lánum sem þegar hvíla á fyrirtækinu. Þess vegna krefjast lánveitendur nú viðbótartryggingar frá höfuðborginni og frá ríkinu sjálfu. Þetta er alveg augljóst. Við erum ekki lengur góðir lántakendur, sem þýðir að Reykjavikurborg sem eignaraðili verður að taka á sig sinn hlut, sem er tæp 46% af þessum viðbótarskuldbindingum, og Akureyri 5%, eins og gefur að skilja, því að fyrirtækið stendur ekki sjálft undir þessu. Ég get fullvissað virðulegt Alþingi um það, að fjárhagsáætlun Reykjavíkurborgar stendur ekki undir þessum skuldbindingum. Ef þær halda áfram að falla á fyrirtækið og eignaraðilar þurfa að standa í skilum, sem er alveg augljóst að þeir þurfa að gera vegna þess að fyrirtækið er rekið með tapi þá nægja ekki þrjár fjárhagsáætlanir Reykjavíkurborgar til að standa undir þessum kvöðum þó að enginn peningur fari annað en í að greiða skuldir Landsvirkjunar. Nú er það svo, að skuldum Landsvirkjunar er velt áfram á sama hátt og nýlega er byrjað að velta skuldum ríkisins áfram. með nýjum og nýjum skammtímalánum. Þetta kostar allt peninga og þar af leiðandi aukast skuldirnar, aukast kvaðirnar á eignaraðilum í staðinn fyrir að minnka á gjalddögum. Þetta er náttúrlega alveg óþolandi vítahringur. Eins og kemur hér fram í frv., er Reykjavíkurborg beint ábyrg fyrir 45% af kvöðunum. Síðan er Reykjavíkurborg, miðað við höfðatölu Reykvíkinga í heildaríbúafjölda landsins, ábyrg fyrir þeim 50% sem ríkið á, svo að við skulum bara átta okkur á því hvað er að ske hér. Ég er búinn að segja alveg nóg til þess að menn sjái í stórum dráttum á hvaða rökum ég er á móti þessu frv. Ég vil undirstrika og ítreka að fyrirtæki, sem er svona rekið, á að sjálfsögðu alls ekki að vera undir endurskoðendum sem stjórn þess ræður sjálf. Það hlýtur að segja sig sjálft. Þó að engin önnur breyting fáist á þessu frv. en bara sú, þá ætti Alþingi með því móti að geta fengið hlutlausara mat á reikningum fyrirtækisins. Hitt er svo alvarlegra umhugsunarefni, að sá maður sem í senn er stjórnarformaður þessa fyrirtækis og seðlabankastjóri landsins - og enginn hefur betra yfirlit yfir heildarskuldir landsins og heildargreiðsluþol - skuli koma fram í sjónvarpi og segja: Það eru vondir stjórnmálamenn sem eru að sökkva landinu í erlent skuldafen - í staðinn fyrir að það er hans staða að segja: Hingað og ekki lengra, þegar hættumerki eru á lofti um erlendar lántökur. Og ef þá er ekki farið eftir hans ráðum, sem kannske er sá eini sem hefur fullkomið yfirlit yfir erlendar lántökur því að allt gengur þetta með einhverjum hætti í gegnum Seðlabankann, þá á hann bara að segja af sér á þeim forsendum að vondir stjórnmálamenn, sem hann er að vitna í, séu þrátt fyrir hans aðvörunarorð að koma landinu dýpra og dýpra í það fen sem hann sagði að við værum að sökkva í þegar við hann var talað á fundi fjh.- og viðskn. í gær. Ég vil því leggja áherslu á það við hæstv. ráðh., sem hefur kynnt þetta mál með sínum venjulega góða og mjúka málflutningi þegar hann þarf að fá eitthvað stórt í gegn, að ég vara við þessu frv. og mun greiða atkv. gegn því hér á hv. Alþingi eins og ég gerði í borgarstjórn Reykjavíkur.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, Jóhann Einvarðsson og Guðrún Helgadóttir. Þetta frv. felur í sér þá einu breytingu, að starfsmenn fræðsluskrifstofa geti gerst aðilar að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins með samþykki stjórnar sjóðsins. Í dag hefur stjórn lífeyrissjóðsins heimild til að veita aðild starfsmönnum bæjar-, sýslu- og hreppsfélaga og stofnana sem þeim tilheyra og sérstakan fjárhag hafa. starfsmönnum landshlutasamtaka sveitarfélaga og ýmsum fleiri, en starfsmenn fræðsluskrifstofa eru ráðnir af fræðsluráðum. Fræðslustjóri er hins vegar embættismaður ríkisins, en fræðsluráð er kosið af landshlutasamtökum sveitarfélaga. Þess vegna eru starfsmenn fræðsluskrifstofa hvorki ráðnir af ríkinu né sveitarfélögum, þótt þeir séu í raun opinberir starfsmenn. Rekstrarfé fræðsluskrifstofa kemur úr ríkissjóði og frá sveitarfélögum eða samtökum þeirra. Það hefur verið leitað eftir því við stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins að starfsmenn fræðsluskrifstofa fengju aðild að sjóðnum, en lagaheimild skorti til þess að stjórnin geti heimilað aðild. Vegna þessa er þetta frv. flutt, til þess að stjórn sjóðsins geti veitt umræddum starfsmönnum fræðsluskrifstofa aðild að sjóðnum. Verðtrygging, sem slíkri aðild fylgir, yrði að sjálfsögðu greidd af því fjarmagni sem fræðsluskrifstofur hafa til umráða. Þarna er ekki um fjölmennan hóp að ræða, um það bil 25 manns. Telja verður sanngirnismál að þessir aðilar fái þessa aðild. Þeir hafa til þessa borgað í Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda hjá fjmrn. Þótt skammt sé til þinglausna vona ég að samkomulag verði um afgreiðslu þessa máls, þannig að frv. geti öðlast samþykki nú á þessu þingi. Ég legg til, herra forseti, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð vegna þess að ég vil láta afstöðu mína koma fram. Ég sé enga ástæðu til þess að lækka fasteignagjöld á sumarbústöðum og hafa þessar litlu tekjur af fámennum og fátækum sveitarfélögum. Þeir sem hafa efni á því að eiga sumarbústaði ættu að gera borgað þessar 100 kr. fyrir að fá að búa þar og vera og valda meira og minna mikilli umferð og beinu og óbeinu ónæði. Þarna er um ákaflega litlar upphæðir að tefla í langflestum tilfellum og ég undrast þegar forustumenn verkalýðsfélaga, hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson og hv. þm. Pétur Sigurðsson, eru að kveinka sér undan því að greiða þessa smámuni úr sínum sjóðum, sem áreiðanlega eru nógu feitir til þess að borga fasteignagjöld þessum hreppum. Ég sé ekkert eftir því þó að þeir taki nú upp budduna einstaka sinnum, þessir herramenn, því að þeir eiga nóg af peningum.



Herra forseti. Ég vil taka undir það sem minni hl. þessarar n. hefur lagt hér fram. Ég vil ekki viðurkenna að það sé eðlilegt að lækka fasteignagjöld sem hafa verið lögð á sumarbústaðaeigendur, bæði á sumarbústaði og lóðir. Þetta er, eins og hér hefur komið fram, á misskilningi byggt. Mér sýnist að ýmislegt sem sveitarfélögin þurfa að sjá um sé ekki tekið með í reikninginn þegar lagt er til að þetta gjald, sem sumarbústaðaeigendur eiga að borga, verði lækkað. Ég vil minna á að t. d. fellur í hlut sveitarfélaganna að sjá um brunavörslu. Ef kviknar í sumarbústað eru það fyrst og fremst sveitarfélögin sem eiga að koma til og sjá um að slökkvibíll sé til reiðu. Ég tel líka að það hafi verið sveitarfélaga, a. m. k. þar sem ég þekki til, að sjá um ýmiss konar aðra vörslu og þjónustu svo sem sorpeyðingu. Því hefur verið komið á sveitarfélögin að hirða um það a. m. k. á sumum stöðum. Ég vil benda á það líka, að það hefur komið í ljós að sums staðar er því miður ekki nægilega sinnt um umhirðu á girðingum og öðrum þeim mannvirkjum sem eru í kringum sumarbústaði og það hefur þá gjarnan skapað erfiðleika og vandamál, t. d. hvað varðar fjárgæslu. Það hefur jafnvel farið svo, að kindur hafa fest sig í vír. Hefur auðvitað komið á sveitarfélögin að sjá um að greiða úr þessu. Það má minna á fleiri þætti í sambandi við þetta mál. En mér finnst óeðlilegt að fasteignagjöldin verði lækkuð. Ég get tekið undir með þeim sem hafa hér bent á að það væri vel til athugunar að fella algerlega niður sýsluvegasjóðsgjaldið. Þetta er ekki það hár tekjuliður fyrir sýslurnar að það er tæplega að það borgi sig að innheimta gjaldið, hvað þá meira. Og ég vil segja að þar sem ég þekki til, og hef verið í sýslunefnd, hefur verið gert töluvert að því að hefla vegi heim að sumarbústöðum og eins líka að bera ofan í vissa vegi, en það hrökkva ekki langt í því skyni þær krónur sem sumarbústaðaeigendur hafa borgað í sýsluvegasjóðinn. Þess vegna vil ég segja að ég gæti vel fylgt því að sýsluvegasjóðsgjaldið væri lagt niður, en ég er eindregið á móti því að að minnka hlut sveitarfélaga eins og meiri hl. n. leggur til að verði gert með því að ákveða fasteignagjöld á sumarbústaði með lögum.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. félmn. um frv. um málefni fatlaðra. Þetta frv. hefur fengið mjög ítarlega umfjöllun í n., bæði á þessu þingi og eins á síðasta Alþingi eða 104. löggjafarþingi, þegar það var fyrst lagt fram. Á því þingi gerði félmn. við það margar brtt. og skilaði nál. um málið, en lengra en til 2. umr. komst málið ekki á því þingi. Þegar málið var á nýjan leik lagt fram á yfirstandandi Alþingi hafði það tekið þeim breytingum að upp voru teknar inn í frv. allar brtt. félmn. frá fyrra þingi og frv, lagt fram í þeim búningi, en sem fskj. með frv. voru lagðar fram brtt. frá samráðsnefnd um málefni fatlaðra, sem fjallað hafði um málið á milli þinga. Hefur nefndin haft þær brtt. til hliðsjónar nú við afgreiðslu málsins í nefndinni, auk þess sem málið var á nýjan leik sent til fjölmargra aðila til umsagnar, eins og fram kemur í nál. félmn. nú. Áður en ég geri grein fyrir brtt., sem félmn. flytur á sérstöku þskj., er rétt að geta þess, að einstakir nm. lögðu til við umfjöllun nefndarinnar um málið ýmsar aðrar brtt. við nokkrar greinar frv., sem ekki náðist samstaða um í n. En til þess að ná samkomulagi um málið nú á þessu Alþingi og freista þess að fá afgreiðslu, jafnvel þótt einstakir nm. væru ekki fullkomlega sáttir við ýmis ákvæði frv. varð það þó niðurstaða n. að afgreiða málið úr nefndinni með sameiginlegum brtt., sem fluttar eru á þskj. 426. Í því sambandi má nefna að gildistaka laganna er ekki fyrr en 1. jan. n. k., nema ákvæðis til bráðabirgða, sem nefndin leggur til að taki gildi strax. Ýmis ákvæði frv. krefjast nokkurs undirbúnings. svo sem að koma á fót og skipa svæðisstjórnir á hverju svæði og skipa stjórnarnefnd, auk þess sem á fjárlögum á yfirstandandi ári er ekki gert ráð fyrir þeim kostnaði sem af frv. leiðir. Því gefst tækifæri á næsta Alþingi að gera breytingar á einstökum greinum, sem einstakir nm. leiða hjá sér á þessu stigi málsins að gera brtt. um. til að freista þess að ná samkomulagi í deildum þingsins og afgreiða málið nú fyrir þinglok. Ég vil þá gera grein fyrir brtt. n. Í fyrsta lagi telur n. rétt að þar sem málefni fatlaðra heyra undir þrjú rn. samkv. frv. sé eðlilegt að úrskurði um ágreiningsatriði sé vísað til ráðh. sem það mál heyrir undir sem ágreiningurinn stendur um. Í 1. tölul. í brtt. er lagt til að 1. mgr. 3. gr. orðist svo: „Nefndin úrskurðar ágreiningsatriði, sem upp kunna að koma vegna framkvæmdar laga þessara, en vísa má þeim úrskurði til viðkomandi ráðh.“ Félmn. leggur til að í 3. tölul. 6. gr. sé bætt inn ákvæði um námsráðgjöf, en í þeirri grein er talin sú þjónusta sem á að vera á hverju svæði. Í 6. gr. frv. er talin upp sú þjónusta sem stefnt skuli að að sé á hverju svæði. Þar er tekið fram að veita skuli fötluðum þjónustu á almennum stofnunum eftir því sem unnt er, og er það auðvitað meginreglan, að eftir því sem við verður komið fái fatlaðir þjónustu á almennum stofnunum. En í 7. gr, eru taldar upp þær stofnanir sem eru fyrir fatlaða. Í grg. með frv. er skilgreint hvað við er átt með hverri stofnun, sem þar er upp talin, en nánari skilgreining hefði þó þurft að vera á 5. tölulið um meðferðarheimili. Þar er einkum átt við heimili fyrir börn og unglinga með geðrænar truflanir eða aðrar meiri háttar fatlanir. Heimili af þessu tagi eru m, a. ætluð börnum og unglingum sem þarfnast dvalar um lengri tíma. Einnig má benda á varðandi skóladagheimili að það hefði þurft nánari skilgreiningar við í grg., en hér er átt við dagvistunaraðstöðu fyrir börn á skólaskyldualdri sem geta lítið eða ekkert séð um sig sjálf og ekki þykir ástæða til eða allsendis ófært að hafa á almennum skóladagheimilum. Í 8. gr, er fjallað um umsóknir og vistun á stofnunum fatlaðra, og er þar ákvæði um að svæðisstjórn á viðkomandi svæði mæli með vistun á stofnunum fatlaðra að höfðu samráði við forstöðumann stofnunar og Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Nefndin leggur til að í stað „Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins“ komi: viðkomandi greiningar- og ráðgjafaraðili. - Þykir rétt að binda samráð ekki eingöngu við Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, enda gæti í einhverjum tilfellum greining og meðferð á fötluðum einstaklingum farið fram á hinum einstöku svæðum, sem ráð er fyrir gert í frv., og verið í höndum sérfræðinga utan Greiningarstöðvar ríkisins. Gera má þó ráð fyrir að í flestum tilfellum verði samráðsaðili Greiningarstöð ríkisins. Sama á við um 10. gr., en þar er lagt til að í stað „Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins“ komi: viðkomandi greiningar- og ráðgjafaraðili. Í 14. gr. frv. er fjallað um tilkynningarskyldu, en þar segir, með leyfi forseta: „Komi í ljós einkenni eftir fæðingu, er benda til þess að barn geti verið fatlað, ber viðkomandi heilbrigðisstarfsmanni í samráði við foreldra að tilkynna það svæðisstjórn. Jafnframt skal í heilsugæslustöð fara fram frumgreining. Skal foreldrum gerð grein fyrir hugsanlegri fötlun. Tilkynna skal niðurstöður frumgreiningar til Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins ef þurfa þykir.“ Sú efnisbreyting, sem félmn. Nd. leggur til í þessari grein, er að svæðisstjórn og Greiningarstöð ríkisins verði ekki tilkynnt um hugsanlega fötlun fyrr en fram hefur farið greining sem leiði í ljós að þörf sé frekari greiningar og meðferðarúrræða. Þessi mál eru viðkvæm og vandmeðfarin og óþarfi að tilkynna það svæðisstjórn eða greiningarstöð nema niðurstaða frekari greiningar leiði í ljós nauðsyn frekari greiningar og frekari meðferðarúrræða. Þá kem ég að IV. kafla frv. um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Umfjöllun um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins hefur verið mjög ítarleg í nefndinni, bæði meðan þetta mál var í n. nú og eins á síðasta þingi. Því er ekki að leyna að um þennan kafla frv. hefur verið mikill ágreiningur. Þó einstakir nm. hafi haft efasemdir um Greiningarstöð ríkisins, m. a. í ljósi umsagna um málið, tel ég að allir nm. hafi lagt sig verulega fram í að finna ásættanlega lausn á þessum kafla frv. og góð samstaða hafi verið í nefndinni um að leysa þennan erfiða þátt frv. Ágreiningurinn um þennan kafla frv. var fyrst og fremst milli menntmrn. og félmrn., auk þess sem ýmsir umsagnaraðilar, svo sem læknafélagið, höfðu aths. við þennan kafla frv. Ágreiningurinn milli ráðuneyta fólst í því, að fulltrúi menntmrn., Magnús Magnússon sérkennslufulltrúi ríkisins, taldi að óþarfi væri að setja á fót sérstaka Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, sem IV. kafli frv. gerir ráð fyrir, en taldi nægjanlegt að bæta við 13 sérfræðingum inn á þær stofnanir sem fyrir eru, sem að einhverju leyti sjá nú um greiningu og meðferð fyrir fatlaða. Það má segja að hér sé um stefnubreytingu að ræða, ef sú er skoðun menntmrn., því að það er ekki lengra síðan en tvö ár er Greiningarstöð ríkisins var eitt af forgangsverkefnum menntmrn. Í Athugunar- og greiningardeildinni, Kjarvalshúsi, hefur farið fram frá árinu 1975 greiningar- og ráðgjafarstarfsemi hliðstæð þeirri sem ráð er gert fyrir í frv. Þessi deild hefur verið stjórnunarlega í tengslum við Öskjuhlíðarskólann undir yfirstjórn menntmrn. Ég tel engum vafa undirorpið að sú starfsemi, sem þar hefur farið fram við mjög þröngan kost, hefur þegar sannað hvílík nauðsyn er á því starfi sem þar fer fram. Það væri of langt mál að fara að rekja það starf, sem þar hefur farið fram, og rökstyðja frekar nauðsyn þess þó efalítið væri á því full nauðsyn miðað við þá gagnrýni sem fyrirhuguð Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins hefur fengið, en það segir sína sögu að þar er nú tveggja ára biðlisti barna sem bíða eftir því að komast þangað. Starfið sem þarna fer fram byggist aðallega á greiningu á fötlun, að leita réttra meðferðarúrræða svo og ráðgjöf fyrir foreldra. Sú þjónusta, sem þarna fer fram, er því ómetanleg og mikilvæg undirstaða þess að mikið fatlað barn hafi möguleika til að ná sem bestum andlegum og líkamlegum þroska og kannski ekki síst það, að strax þegar fötlunarinnar verði vart dragist ekki að finna rétt meðferðarúrræði. Félmn. Nd. kynnti sér með sérstakri heimsókn starfsemina, sem fer fram í Athugunar- og greiningardeildinni, og sú heimsókn varpaði mjög skýru ljósi á hve brýn og nauðsynleg sú starfsemi er sem þarna fer fram. Það er í raun aðdáunarvert hverju fámennt starfslið fær þar áorkað í allt of litlu húsnæði. Ég tel rétt, herra forseti, þar sem svo margar efasemdir eru á lofti um réttmæti Greiningarstöðvar ríkisins, sem ráð er fyrir gert í þessu frv., sem einnig hafa komið fram opinberlega, að vitna í örfá atriði úr greinargerð sem félmn. fékk frá Athugunar- og greiningardeildinni. Þar segir, með leyfi forseta, um það starf sem þar fer fram. „Við athugun og greiningu á fötluðum einstaklingi er samvinna margra sérfræðinga, sem hafa faglega sérhæfingu á mörgum sviðum. forsenda þess, að rannsóknarniðurstöður verði marktækar og gagnlegar fyrir einstaklinginn. Þá er samtímis litið á alla þá þætti er skipta máli þegar lagt er mat á andlegan og/eða líkamlegan og félagslegan þroska einstaklingsins og þroskamöguleika hans. Foreldrar og aðrir, sem til málanna þekktu, börðust fyrir því á s. l. áratug að einn staður hefði með höndum athugun, greiningu og hlutlaust mat á þörf fyrir þjónustu, þjálfun og kennslu. Á þennan stað gætu allir leitað þegar um væri að ræða frávik í þroska eða grun um það. Þaðan yrði engum vísað frá. Reynsla fjölmargra foreldra fyrir þennan tíma var bæði ómannúðleg og óverjandi. Sérstaklega þegar sýnt hefur verið fram á að unnt er að byggja þjónustuna upp á annan veg en þá tíðkaðist. Áður þurftu foreldrar að ganga milli margra sérfræðinga, staða og stofnana. Þótt stundum tækist að fá upplýsingar um eðli og orsök vandamálsins skorti oftast meðferðarúrræði, sem síðan leiddi til óeðlilegrar tafar í meðferð og þjálfun og gat jafnvel haft það í för með sér að foreldrar gæfust upp á píslargöngu sinni. Mikils ósamræmis gætti oft bæði í greiningu og meðferð og enginn einn aðili bar ábyrgð á því að fatlað eða þroskaheft barn fengi viðeigandi sérþjálfun og meðferð að greiningu lokinni.“ Í bréfi Athugunar- og greiningardeildarinnar kemur fram, að ef leggja á niður greiningar- og ráðgjafarstarf eins og fram fer í Kjarvalshúsi boði það afturhvarf til þess tíma þegar foreldrar voru á vergangi með börn sín til að leita að þjónustu, sem var alls staðar og hvergi, og enginn bar ábyrgð á að tryggja sjálfsagða og nauðsynlega þjónustu. Ennfremur kemur fram, að með því að greining fari fram á einum stað skapist meira öryggi, að börn fari þegar í upphafi á rétta meðferðarstofnun og ekki fari dýrmætur tími til spillis í leit að þeirri meðferðarstofnun sem við á hverju sinni. Þá er ennfremur bent á að mikilvægt sé að benda á þá hættu, sem er því samfara að foreldrar gefist upp í leit að úrræðum fyrir barn sitt, vegna þess að meðferð mistókst á einni eða fleiri meðferðarstofnunum, - ekki vegna hæfileikaskorts starfsfólks stofnunarinnar, heldur vegna þess að viðkomandi stofnun var ekki réttur meðferðaraðili. Áður gat það skeð að börn týndust þannig í kerfinu og jafnvel fóru mörg dýrmæt ár til spillis. Herra forseti. Ég gæti rakið ýmislegt annað fróðlegt í þessari grg., sem ég hef vitnað til frá Athugunar- og greiningardeildinni Kjarvalshúsi, en ég læt þetta nægja að sinni. Ég taldi nauðsynlegt, herra forseti, að ræða nokkuð ítarlega þennan kalla og mun gera frekar, ef tilefni er til, við umr. um þetta mál í þessari hv. deild. Eins og fram kemur í nál. hefur sá ágreiningur, sem uppi var um þennan kafla milli rn., nokkuð tafið afgreiðslu málsins úr n. og eins og þar kemur fram taldi n. nauðsynlegt að fá á sinn fund menntmrh. og félmrh. N. telur þó að með ákvæði sem flutt er til bráðabirgða, svo og breytingu sem gerð er á 16. gr., sé eftir atvikum sá ágreiningur leystur, en í því sambandi tel ég ástæðu til að draga hér fram einn þátt er varðar greiningarstöðina, sem ég tel að hafi átt drjúgan þátt í að móta andstöðu margra á móti greiningarstöðinni. Í lögum um aðstoð við þroskahefta, sem samþ. voru á Alþingi 1979, var ákvæði um að komið yrði á fót Greiningarstöð ríkisins. Með stoð í þeim lögum liggur nú fyrir nokkur skipulags- og hönnunarvinna vegna byggingar greiningarstöðvar. Um er að ræða byggingu ca. 3000 fermetra húsnæðis, sem margir telja óeðlilega stóra og dýra byggingu, ekki síst með tilliti til þess fjármagns sem Framkvæmdasjóður öryrkja hefur yfir að ráða, en áætlaður kostnaður er um 70 millj. Ekki síst óttast margir, að þegar sjóðurinn þarf að taka á sig slíka fjárhagslega byrði hafi hann næstu árin ekki fjárhagslegt bolmagn, miðað við stöðu hans, að taka á sig nema að mjög takmörkuðu leyti uppbyggingu annarra þjónustuþátta fyrir þroskahefta og öryrkja, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Undir þessar efasemdir get ég tekið varðandi aðra þjónustuþætti. Ég tel það einnig vera skoðun margra, m. a. flestra nm., að hér væri, miðað við aðstæður, ráðist í of stóra byggingu, ekki síst með tilliti til þess að erfitt var að skipta henni í áfanga. En þó að þessar efasemdir séu uppi varðandi stærð byggingarinnar er ekki verið að draga í efa nauðsyn þeirrar starfsemi, sem þar fer fram, en þessu hefur of mikið verið ruglað saman. Því hefur nefndin orðið ásátt um það ákvæði til bráðabirgða, sem flutt er á þskj. 426, að skipuð verði sérstök nefnd sem geri tillögur um fyrirkomulag og framtíðarskipulag Greiningarstöðvar ríkisins og tillögur nefndarinnar þar að lútandi verði lagðar fyrir Alþingi. Nefndarmenn telja eðlilegt að það verði gert í formi þáltill., sem fjvn. fjallaði síðar um, þar sem upplýsingar kæmu fram um fyrirkomulag ásamt upplýsingum um rekstur og stofnkostnað. Nefndin flytur brtt. við 16. gr., þar sem lagt er til að upphaf 16. gr. verði svohljóðandi: „Auk þeirrar greiningarstarfsemi, sem fer fram á svæðunum samkv. 6. gr., skal ríkið starfrækja eina aðalgreiningar- og ráðgjafarstöð o. s. frv.“ Þetta ákvæði er sett til að gefa því aukið vægi að ekki er eingöngu fyrirhugað að greiningar- og ráðgjafarstarf fari fram í þessari einu greiningarstöð, heldur verði einnig um að ræða ákveðna greiningarstarfsemi um land allt í samræmi við ákvæði 6. gr. frv. Við þessa grein leggur n. einnig til þrjár aðrar brtt.: 1. Að það verði ekki bundið við ákveðinn aldur hverjir fá þjónustu á Greiningarstöð ríkisins, þannig að hún sé opin öllum aldurshópum sem þangað þurfa að leita. Í annan stað leggur nefndin til að í 11. tölul. komi Hjálpartækjaþjónusta í stað Hjálpartækjabanki fyrir börn. Í þriðja lagi leggur nefndin til að í 8. tölulið, þar sem kveðið er á um að Greiningarstöð ríkisins eigi að vera umsagnaraðili varðandi umsóknir um þjónustu og vistun á stofnunum fatlaðra, bætist við orðin „þegar þess er óskað“, enda ætti að vera óþarfi að Greiningarstöð ríkisins sé skilyrðislaust umsagnaraðili vegna vistunar á þær þjónustustofnanir, sem upp eru taldar í 8. tölul., svo sem sumardvalarheimili. Við 22. gr. leggur nefndin til, í kaflanum um atvinnumál í 2. mgr. 22. gr., að niður falli orðin „og Tryggingastofnun ríkisins, sbr. reglugerð nr. 319/1979 um öryrkjavinnu“, en í þessari grein er fjallað um tengsl atvinnuleitar við aðra aðila, sem fjalla um atvinnumál fatlaðra. Heppilegra þykir að í stað Tryggingastofnunar ríkisins og tilvitnunar í reglugerð með stoð í öðrum lógum komi ákvæði um að atvinnuleitin starfi í nánum tengslum við félmrn., vinnumiðlun viðkomandi sveitarfélags, aðila vinnumarkaðarins og aðra hlutaðeigandi aðila. Það er það sem n. bætir við: og aðra hlutaðeigandi aðila. Félmn. leggur til að 3. mgr. 22. gr. orðist svo: „Svæðisstjórnir skulu hafa eftirlit með, að aðgengi fatlaðra verði sem best tryggt við byggingu nýrra vinnustaða, og gera tillögur um hvernig breyta megi eldri vinnustöðum í sama tilgangi. Jafnframt skulu svæðisstjórnir í samvinnu við stjórnendur fyrirtækja og trúnaðarmenn hlutaðeigandi stéttarfélaga beita sér fyrir fjölgun starfa fyrir fatlaða á vinnustöðum.“ Hér er ekki um neina veigamikla efnisbreytingu að ræða, og má segja, að það áhersluatriði, sem hér er lögð áhersla á, felist í því að í frv. var kveðið á um að svæðisstjórnir skyldu kanna með. viðræðum við stjórnendur fyrirtækja og trúnaðarmann hlutaðeigandi stéttarfélags hvernig fjölga megi störfum fyrir fatlaða. Í brtt. nefndarinnar er kveðið á um að svæðisstjórnir skuli beita sér fyrir fjölgun starfa fatlaðra á vinnustöðum í samráði við stjórnendur fyrirtækja og trúnaðarmenn stéttarfélaga. Í 24, gr. er fjallað um ef gengið er á rétt fatlaðs manns við veitingu í starf, en samkv. þessu ákvæði getur svæðisstjórn krafið veitingarvaldshafa um greinargerð fyrir ákvörðun sinni í sambandi við stöðuveitingu ef bersýnilega er gengið á rétt fatlaðs manns við stöðuveitinguna. Lagt er til af hálfu n. að orðið „hersýnilega“ falli brott. Í 1. mgr. 27. gr. er einungis um prentvillu í frv. að ræða. sem er leiðrétt með brtt. Við 28. gr. gerir n. till. um það ákvæði er snertir kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga- við rekstur tiltekinna þjónustustofnana fatlaðra. Í stað þess að orða það þannig að sveitarsjóður greiði 15% kostnaðarins, þá komi: sveitarsjóðir greiði 15% kostnaðar. Þetta er sama fyrirkomulag og er nú í lögum um aðstoð við þroskahefta. Er litið þannig á, að öll sveitarfélög í hverju svæðisstjórnarumdæmi taki þátt í kostnaði stofnana óháð því í hvaða sveitarfélagi tiltekin stofnun er staðsett. Í 4. mgr. 28. gr. er ákvæði um að ríkissjóður greiði alfarið reksturskostnað annarra stofnana, sem kveðið er á um í 7. gr., og ekki er kveðið sérstaklega á um kostnaðarskiptingu í þeirri grein. Í 28. gr. frv. leggur n. til að við bætist eftirfarandi: nema þar sem um sértekjur er að ræða. -Þetta ákvæði er sett inn því að til að mynda á sambýlum greiða vistmenn hluta af örorkulífeyri til reksturs sambýlis og sama má segja um rekstur stofnana, t. d. á vegum Öryrkjabandalagsins, þar sem vistmenn greiða leigu af bótum sínum og lífeyrisgreiðslum. Í 34. og 35. gr. er fjallað um Framkvæmdasjóð fatlaðra, hlutverk hans og tekjur. Þar leggur nefndin til að í stað þess að ríkissjóður skuli árlega leggja sjóðnum til a. m. k. jafnvirði 33 millj. miðað við l. jan. 1983 komi 55 millj. - Varðandi þessa breytingu er þess fyrst að geta, að þegar félmn. fjallaði um þennan þátt frv. á síðasta þingi lagði nefndin til að 33 millj. rynnu í sjóðinn miðað við 1. jan. 1982, sem síðar fylgdi hækkun byggingarvísitölu. Þegar frv. er lagt fram nú er kveðið á um 33 millj. miðað við 1. jan. 1983 í stað 1982 og því hefur talan ekki verið framreiknuð sem eðlilegt hefði verið, ef taka hefði átt mið af því sem félmn. lagði til á síðasta þingi. Benda má einnig á að Framkvæmdasjóður öryrkja og þroskaheftra, sem nú fjármagnar framkvæmdir sem unnið er að samkv. ákvæðum laga um aðstoð við þroskahefta hefur á yfirstandandi ári tæpar 40 millj. kr. Hér er því um óeðlilega lækkun að ræða, ekki síst með tilliti til þess að verkefni Framkvæmdasjóðs öryrkja og þroskaheftra eru stórlega aukin með ákvæðum þessa frv. Um það ræddi ég við 1. umr. þessa máls og skal ekki endurtaka hér. Auk þess er langt í frá að sjóðurinn geti fjármagnað, miðað við stöðu hans, þær framkvæmdir sem lögin um aðstoð við þroskahefta kveða á um. Reyndar er svo komið að skuldbindingar hans eru orðnar það miklar að hann getur ekki nema að litlu leyti hætt við sig nýjum verkefnum, a. m. k. næstu tvö árin, miðað við óbreytt fjármagn. Hér er ekki um mikla viðbót að ræða, sem lögð er til, en ef samþykkt verður sýnir hún viðleitni löggjafarvaldsins til þess að hægt sé að byrja að hrinda í framkvæmd að einhverju leyti ákvæðum þessa frv. Í 39. gr. frv. er kveðið á um að svæðisstjórnir skuli fylgjast með framkvæmd laganna og gera tillögur um úrbætur. Nefndin gerir tillögur um að við bætist að tillögur um úrbætur séu sendar viðkomandi rn., sem hefur með höndum þann málaflokk, sem úrbóta er þörf í. Í 41. gr. er kveðið á um skyldu svæðisstjórna og stofnana fatlaðra til að senda viðkomandi rn. reikning yfir rekstur eigi síðar en fyrir lok febrúar. Svæðisstjórnir hafa lagt áherslu á að í stað febrúar komi mars og telja sig þurfa þann tíma til að skila inn reikningum og skýrslum yfir veturinn. Félmn. hefur fallist á þessa till. og leggur til að í stað febrúar komi mars. Í 2. mgr. 41. gr. er einungis um leiðréttingu að ræða, þar sem talað er um sundurliðað kostnaðarálit í stað kostnaðaryfirlits. Í 43. gr. leggur n. til nýja mgr. svohljóðandi: „Reglugerðir, er snerta framkvæmd 10.–16. gr . og 19. gr. laga þessara, skal senda félmn. Alþingis til umsagnar. Hér má segja að sé um nýmæli að ræða, að því er ég best veit, í lögum. Í þessum lögum er gert ráð fyrir setningu allmargra reglugerða, sem nefndin telur rétt að félmn. fylgist með og fái sendar til umsagnar. Í fyrsta lagi er það reglugerð um Greiningarstöð ríkisins, sem umdeild er eins og ég hef hér áður lýst. Í öðru lagi telur nefndin rétt að fá til umsagnar reglugerð um 19. og 10. gr. laganna, enda útgjöld vegna þessara greina mjög óviss, en í reglugerð má kveða á um skilyrði sem uppfylla þarf til að njóta styrkjar samkv. ákvæðum greinarinnar. Sérstaklega er það 19. gr., sem hægt er að túlka mjög víðtækt, og því ástæða að félmn. sé umsagnaraðili um ákvæði þeirrar greinar. Í 44. gr. gerir n. tillögur um breytingu á gildistöku ákvæði greinarinnar, þannig að lögin taki gildi um næstu áramót, enda þurfa sum ákvæði frv. nokkurs undirbúningstíma við, auk þess sem á fjárl. nú er ekki gert ráð fyrir fjármagni vegna framkvæmda þessara laga. Nefndin undanskilur þó ákvæði til bráðarbirgða, sem fjallar um Greiningarstöð ríkisins, er nefndin leggur til að öðlist þegar gildi. Annars vegar er um að ræða skipun nefndar til að gera tillögur um framtíðarskipan Greiningarstöðvar ríkisins í samræmi við ákvæði 16. gr. laganna og ég hef áður lýst. Hins vegar er um að ræða ákvæði sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Menntmrn. skal þegar í stað gera ráðstafanir til að leigja eða kaupa hentugt bráðabirgðahúsnæði fyrir starfsemi Athugunar- og greiningardeildarinnar í Kjarvalshúsi. Kostnað vegna bráðabirgðahúsnæðis skal fjármagna úr Framkvæmdasjóði öryrkja og þroskaheftra. Verði um kaup að ræða á húsnæði sem ekki hentar framtíðarskipan Greiningarstöðvar ríkisins, sbr. 16. gr. skal endursöluverð þess húsnæðis renna til Framkvæmdasjóðs öryrkja, sem fjármagnar stofnkostnað, sbr. I. lið ákvæðis til bráðabirgða II.“ Um það eru allir sammála, að það þolir enga bið að finna húsnæði til bráðabirgða fyrir þá starfsemi sem nú fer fram í Kjarvalshúsi, þ. e. starfsemi Athugunar- og greiningardeildarinnar, eins og ég hef hér áður rakið. Bæði er það húsnæði mjög óhentugt til starfseminnar og allt of lítið fyrir þá starfsemi sem nú fer þar fram. Nokkur tími getur liðið þar til lausn finnst á framtíðarfyrirkomulagi Greiningarstöðvarinnar, ekki síst ef ákvörðun verður tekin um byggingu. Í þessu sambandi minni ég á þann tveggja ára biðlista, sem þegar er til staðar, og þau fjölmörgu börn, sem hafa ekki fengið þá nauðsynlegu þjónustu, sem Athugunar- og greiningardeildin veitir, og ég tel það ekki verjandi að lausn finnist ekki á vandamálum þess stóra hóps sem nú bíður eftir að komast í greiningu og meðferð. Auk þess er mér kunnugt um að það starfslið, sem nú vinnur í Athugunar- og greiningardeildinni, er hreinlega að gefast upp á aðstæðum og aðbúnaði í Kjarvalshúsi. Nefndin leggur til að þessi tvö ákvæði til bráðabirgða öðlist þegar í stað gildi. Herra forseti. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir þeim brtt. sem n. flytur á þskj. 426. Ég vil þó ekki skilja við þetta mál án þess að geta lauslega um álit fjárlaga- og hagsýslustofnunar á kostnaði við þetta frv., en félmn. leitaði eftir kostnaðarmati fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Það gefur auga leið að mjög erfitt er að gera kostnaðarmat á þessu frv., sérstaklega þar sem ekki er vitað hvað stór hópur það er í raun og veru sem þjónustuúrlausn fær samkv. ákvæðum þessa frv. Minni ég í því sambandi á skilgreiningu frv. í 2. gr. á hvað orðið „fatlaður" merkir, en þar segir: „Orðið fatlaður í þessum lögum merkir þá sem eru andlega eða líkamlega hamlaðir.“ Segir það sig sjálft að ógerningur er að kveða upp úr með hve stór sá hópur er og þá um leið hver verða útgjöldin t. d. samkv. 7. gr., þar sem talað er um stofnanir fyrir fatlaða, hve margir þurfi t. d. á að halda sambýlum, sumardvalarheimilum, meðferðarheimilum. vernduðum vinnustöðum o. s. frv. Fjárlaga- og hagsýslustofnun telur viðbótarkostnað vegna þessa frv., umfram það sem er samkv. gildandi lögum um fatlaða, rúmar 90 millj. Auk þess bendir fjárlaga- og hagsýslustofnun á ýmis ákvæði frv., sem ógerningur sé að meta hvaða áhrif hafa á útgjöld, þannig að hér er örugglega um töluvert meiri útgjaldaaukningu að ræða. Einnig kemur fram hjá fjárlaga- og hagsýslustofnun að árleg útgjaldaaukning ríkissjóðs vegna samþykktar frv. verður að lágmarki 26 millj., vegna aukins reksturs, en þetta er meira en tvöföldun fjárveitingar 1983 til framkvæmdar laga um aðstoð við þroskahefta, en hún er 19.8 millj., segir í umsögn fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Ég tel að útgjaldaaukningin, sem fjárlaga- og hagsýslustofnun bendir á, sé síst ofmetin og jafnvel í sumum tilfellum frekar vanmetin, eftir því sem ég hef kynnst þessum málum. og á ég þá sérstaklega við 7. gr. um stofnanir þroskaheftra, þar sem fjárlaga- og hagsýslustofnun telur kostnaðaraukningu vera um 3.3 millj., en ég tel, eins og ég hef áður bent á, að hafi í för með sér miklu meiri útgjaldaaukningu þar sem umtalsverð fjölgun verður á þeim hóp sem mun njóta réttar samkv. þessum lögum frá því sem var samkv. ákvæðum laga um aðstoð við þroskahefta. Herra forseti. Ég skal ekki lengja mál mitt frekar en orðið er. Ég ítreka það, sem ég hef áður sagt, að í þessum brtt. felast þau ákvæði sem hægt var að ná samkomulagi um í n. Ég er sjálf ekki fullkomlega ánægð með ýmis ákvæði frv. og hef gert grein fyrir því í n., en tel þó eftir atvikum að sú samstaða sem náðist í nefndinni sé viðunandi og mun því ekki flytja brtt.. þó að ég hefði viljað sjá ýmis ákvæði frv. öðruvísi frá gengin en raun varð á. Ég vil leyfa mér að vænta þess. að þetta frv. verði að lögum á þessu þingi, þó stutt sé til stefnu. Æskilegra hefði verið að þetta mál hefði komið fyrr frá nefndinni, en ég tel mig hafa skýrt nægjanlega hvers vegna tafir urðu á afgreiðslu málsins. Auk þess er um viðamikinn lagabálk að ræða, sem krefst ítarlegrar yfirferðar og umfjöllunar, enda hefur málið fengið mjög ítarlega skoðun í n., bæði á þessu þingi og því síðasta.



Ég, vil taka það fram að þrjú mál, þar á meðal þetta, þurfa að mínum dómi nauðsynlega að ná til 3. umr. og út úr hv. Nd., en vegna mjög mikilvægs og áríðandi fundar í Alþb. höfum við aðeins 20 mínútur til umráða. Ég má til með að biðja hv, þdm., af því að hér er ekki um ágreiningsmál að tefla, að sitja nú sem fastast undir atkvgr. og taka þátt í henni, og ég má ennfremur til með að biðja 21 hv. þdm.. og fleiri ef þeir finnast, um að sýna þolinmæði, því að ég þarf nauðsynlega að setja nýjan fund með fjórum málum. sem ég hygg að ættu að geta gengið hratt fram þann veg að það næðist fullnaðarafgreiðsla á þeim í hv. Nd., þ. á m. þessu veigamikla frv. um málefni fatlaðra, sem við göngum til atkvgr. um.