Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ég vil vekja athygli hv. alþingismanna á því að forseti þjóðþings Ungverjalands, hr. László Kövér, er staddur á þingpöllum ásamt sendinefnd. Forseti ungverska þingsins er hér í heimsókn í Alþingishúsinu í tengslum við opinbera heimsókn til Íslands, í boði forseta Alþingis. Ég vil fyrir hönd Alþingis bjóða forseta þjóðþings Ungverjalands og sendinefnd hans velkomin í Alþingishúsið og vænti þess að heimsókn þeirra til Íslands verði til þess að styrkja tengslin milli landa okkar. Alþingi vottar forseta þjóðþings Ungverjalands og ungversku þjóðinni vináttu og virðingu. Ég bið hv. alþingismenn að taka undir orð mín með því að rísa úr sætum. 
            

Herra forseti. Þá er loksins hægt að ræða bréf Ursulu von der Leyen til hæstv. forsætisráðherra. Þótt svarið hafi borist síðastliðið sumar hefur það nú loks verið birt og til að gera langa sögu stutta, og afsakið orðbragðið, herra forseti, var svarið hreint diss. Það var ekki einu sinni sérstaklega kurteisislegt diss, bara diss á hæstv. forsætisráðherra og afstöðu ríkisstjórnar Íslands. Þetta var eins og bréf frá kansellíinu sem svaraði því til að athuganir hefðu sýnt að það væri enginn maðkur í mjölinu og við ættum að hætta að kvarta. En hvað hefur gerst síðan, því að þetta bréf er frá því í fyrrasumar? Í millitíðinni hefur til að mynda komið hingað ákveðinn Slóvaki, sem ég man ekki hvað heitir, hæstv. forseti, en fer með þessi mál. Hann svaraði mjög á sömu nótum, að Íslendingar vissu ekki um hvað þeir væru að tala, þeir hefðu ekki reiknað rétt. Eftir það hafa íslensk stjórnvöld að eigin sögn haldið 100 fundi, 100 fundi til að reyna að árétta stöðu Íslands og að því er virðist algerlega án árangurs. Þess vegna hvet ég þingið til dáða að fylgjast nú vel með þessu máli, hvet hv. stjórnarliða til að veita sínu fólki aðhald en þingið sérstaklega til að passa sig á því að innleiða ekki hér reglugerðir eða lög sem geta rústað stöðu Íslands sem miðstöðvar millilandaflugs í Norður-Atlantshafi, því að þetta mun gera það og hafa gífurleg áhrif á samfélagið. Og þá er ekki traustvekjandi að heyra ráðherra helst segja: Ja, við viljum ekki vera stikkfrí. Við verðum að vera með, hafandi illu heilli leiðst inn í umhverfisstefnu Evrópusambandsins sem hentar íslenskum aðstæðum ekki á nokkurn hátt og er frekar til þess fallin að veikja samkeppnisstöðu okkar á allan hátt. Nú þurfum við á því að halda, hæstv. forseti, að þingið standi vaktina og komi í veg fyrir að ríkisstjórnin geri stórkostleg og óafturkræf mistök sem geta haft gífurleg áhrif á efnahag landsins og lífvænleika þess að reka hér fyrirtæki og búa.

Virðulegi forseti. Í úttekt OECD um húsnæðismarkaðinn á Íslandi kom fram að aðgengi Íslendinga að grænum svæðum í þéttbýli væri minnst allra OECD-ríkja. Þannig væru aðeins tæplega 3,5% þéttbýlissvæða hérlendis skilgreind sem græn svæði en meðaltal OECD-landanna er um 17%. Þetta eru sláandi tölur og full ástæða til að staldra við. Sem þingmaður Reykvíkinga hef ég nú lagt fram fyrirspurn til hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um græn svæði í Reykjavík, hvernig aðgengi Reykvíkinga sé í alþjóðlegum samanburði og hvort þau eigi undir högg að sækja í núverandi skipulagi Reykjavíkur, m.a. vegna stefnu um svokallaða þéttingu byggðar. Þessi fyrirspurn er reyndar líka vel við hæfi úr mínum ranni, því að við Sjálfstæðismenn höfum alltaf lagt áherslu á aðgengi borgarbúa að grænum svæðum. Græna byltingin er hugtak sem væntanlega ekki allir tengja við kosningaloforð Sjálfstæðismanna sem hrundið var í framkvæmd. Ég hef talið mig lánsama að alast upp í hverfi í Reykjavík þar sem er stutt í náttúruna og í Reykjavík eru fjölmörg stórkostleg græn svæði: Fossvogsdalurinn, Elliðaárdalurinn og Laugardalurinn, svo eitthvað sé nefnt. Þessi svæði auka lífsgæði okkar og við verðum að standa vörð um þau. Maður hefur því miður fengið það á tilfinninguna að meiri hlutanum í Reykjavík sé ekki eins annt um það hlutverk. Virðulegi forseti. Við ættum að taka öllum hugmyndum um að ganga á græn svæði með miklum fyrirvara og vonandi verður svar hæstv. ráðherra upplýsandi um stöðu þessara mála í Reykjavík.

Hæstv. forseti. Í vikunni fékk ég svar frá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra við fyrirspurn minni um fjölda nemenda í háskólum á Íslandi og um framboð á fjarnámi. Niðurstöðurnar eru skýrar; það er landfræðilegur munur á viðhorfi og framboði til fjarnáms á háskólastigi. Ef við horfum á hvern háskóla fyrir sig verð ég að byrja á því að hrósa Háskólanum á Bifröst og Háskólanum á Akureyri fyrir að bjóða upp á alla sína áfanga í fjarnámi. Einnig eru um 70% nemenda í Landbúnaðarháskólanum skráð í fjarnám og í Háskólanum á Hólum er hægt að stunda fjarnám í öllum bóklegum áföngum. Þetta er vel hægt. Þetta er bara spurning um viðhorf. Í skólunum á höfuðborgarsvæðinu, Háskóla Íslands, Háskólanum í Reykjavík og Listaháskóla Íslands, eru rúmlega 80% allra áfanga á háskólastigi sem í boði eru á landinu. Af þeim áföngum er einungis hægt að taka 11% í fjarnámi. Viðhorfsbreytinga er þörf. Við viljum hafa búsetu hringinn í kringum landið og við eigum ekki að þurfa að neyða fólk til að flytjast búferlaflutningum til þess eins að stunda nám nema það sé nauðsynlegt fyrir námsframvindu, eins oft í verklegum fögum. Þess má geta að þetta er líka stórt lýðheilsumál. Rannsóknir sýna að skert aðgengi að menntun getur leitt til verri heilsu. Aukið aðgengi að menntun er eitt af verkfærum okkar til að auka jöfnuð í landinu og fjarnám er ein besta leiðin til þess.  
            

Herra forseti. Stýrivaxtahækkun dagsins kom fáum á óvart enda kjarklaus og verkstola ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur við völd hér á landi. Stýrivextir eru nú 114–188% hærri hér en annars staðar á Norðurlöndum og Seðlabankinn hefur fá önnur ráð í glímunni við óðaverðbólguna en að hækka stýrivexti. Það er sterkt samband milli gengisþróunar, vaxtastigs og verðlags og rétt eins og Þórólfur Matthíasson hagfræðiprófessor hefur bent á er þetta keðjuverkun. Hækki verðlag örar hér en erlendis lækkar gengið. Sé vaxtastig hér hærra en erlendis hækkar gengið. Jafnframt því að ýta undir gengishækkun virkar vaxtahækkun letjandi á eftirspurn og þar með verðlagshækkanir innan lands. Fyrirtækin þurfa svo að taka afstöðu til óorðinna hluta og gera sér einhverjar hugmyndir um þróun þessara stærða, þ.e. gengis krónunnar og vaxta, og taka svo ákvörðun um verð til almennings í kjölfarið því að fyrirtækin ætla sér ekki að bera hallann í þessu flöktandi umhverfi óðaverðbólgu og himinhárra stýrivaxta. Í stuttu máli, svo vitnað sé aftur til prófessors Þórólfs Matthíassonar, eru fjárfestar ekki tilbúnir til að fjárfesta í eignum í íslenskum krónum nema gegn ávöxtun sem er nægilega miklu hærri en ávöxtun á sambærilegum eignum erlendis til að bæta mögulegt tjón vegna óvæntrar verðbólguþróunar eða óvæntra árása spákaupmanna á íslensku krónuna. Herra forseti. Við ríkisstjórnarborðið rúmast svo engin ráð önnur en að fjölga ferðalögum ráðherra, fjölga starfsfólki í ráðuneytum og ræða svo helst eitthvað allt annað en það hvernig efnahagsstjórn ríkisstjórnarinnar hefur beðið skipbrot sem bitnar harkalega á öllum almenningi. Hér ríkir villta vestrið á húsnæðismarkaði í örhagkerfi með smágjaldmiðli og ríkisstjórn sem er kjarklaus og verkstola fer ekki í nauðsynlegar aðgerðir, svo sem tekjuöflun í formi hvalrekaskatts, svo dæmi séu tekin. Er ekki kominn tími á að ríkisstjórnin skili bara lyklunum að Stjórnarráðinu?

Virðulegi forseti. Undanfarnar vikur hefur sjókvíaeldi verið mikið í umræðunni eftir að ríkisendurskoðandi birti skýrslu sem innihélt stjórnsýsluúttekt á sjókvíaeldi. Þá kom einnig út önnur skýrsla á dögunum, skýrsla sem unnin var af Boston Consulting Group og var ætlað að meta framtíðartækifæri og áskoranir í íslensku lagareldi og greina tækifæri til sjálfbærrar verðmætasköpunar. Skýrslan tekur undir málflutning þeirra sem horfa á fiskeldi sem lykilstoð í uppbyggingu sterkrar landsbyggðar og sem vaxandi stoð í hagkerfi landsins. Í þeirri skýrslu er einnig komið inn á jákvæðar hliðar lagareldis. Því miður er ákveðin skautun í umræðunni hér á landi um laxeldi. Staðreyndin er að sjókvíaeldi er ekki jafn slæmt og það er málað upp í fjölmiðlum. Fiskeldi er sjálfbær matvælaframleiðslulausn til framtíðar. Ef við tölum um próteinframleiðslu er kolefnisfótspor fiskeldis, þar með talið sjókvíaeldis, minna en próteinframleiðsla annarra dýraafurða á landi. Hér á landi eru góð skilyrði fyrir fiskeldi, þ.e. sjálfbær orka, góð vatnaskipti í fjörðum og mikil og góð þekking á lífríki sjávar. Allt þetta er mikilvægt til að fiskeldi vegni vel. Fiskeldið er komið af stað og við höfum alla möguleika á að sjá það dafna í sátt við umhverfi og samfélag. Í skýrslu BCG kemur fram að Ísland geti skapað sér samkeppnisforskot í lagareldi, en til þess þarf sterkan ramma utan um eldið. Bæði fiskeldi og sveitarfélög sem koma að eldinu hafa ítrekað kallað eftir að eftirliti og rannsóknum sé sinnt í nærumhverfi þess. Þá tekur BCG undir ákall sveitarfélaganna um að endurskoða þurfi skiptingu skatta og gjalda á milli ríkis og sveitarfélaga til að auka getu sveitarfélaga til að fjárfesta í innviðum. Þessi atriði hef ég bent á hér áður og lagt til tillögur þess efnis. Okkar verkefni er að laga þau atriði sem bent hefur verið á í þessum skýrslum, greininni til heilla.

Hæstv. forseti. Mig langar að tala um tvo mjög ólíka hluti en báða mjög mikilvæga. Í dag er víst alþjóðlegur dagur vatnsins. Það þarf að gefa vatnsskorti í heiminum gaum en hamfarir á heimsvísu tengdar vatnsskorti blasa við og geta aukist á næstunni að mati Sameinuðu þjóðanna. Það hefði kannski verið ágætt, alla vega ef ég hefði verið búin að fatta að alþjóðlegur dagur vatnsins væri í dag, að ræða þetta í tengslum við skýrslu hæstv. utanríkisráðherra sem við ræddum í gær, því að þetta er gríðarlega mikilvægt málefni sem við þurfum að horfa til með festu og af athygli vegna þess að líklegt er að átök um aðgang að vatni aukist í framtíðinni, og þegar kemur að réttlátum umskiptum er vatn og aðgangur að því eitt af því sem við þurfum að hugsa um. Hitt sem mig langar að tala um er fæðingarorlof, sem hefur aðeins verið í umræðunni. Við í Vinstri grænum ræddum þessi mál á okkar landsfundi og við viljum skoða það að fæðingarorlofið verði lengt en teljum einnig brýnt að skoða bæði leikskólamálin, því að við þurfum að hafa þau í lagi þegar fæðingarorlofi lýkur, og eins fæðingarorlofsmálin út frá jafnrétti kynjanna og því sem við Íslendingar höfum haft sem áherslumál, þ.e. að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði í tengslum við fæðingarorlof. Hér talaði ég um tvö gjörólík mál sem bæði snerta þó velferð fólks.

Virðulegur forseti. Á morgun, 23. mars, er dagur Norðurlandanna. Þá hygg ég að við munum flagga öllum fánum Norðurlandanna og halda þann dag hátíðlegan. Ég held stundum að við þurfum að leggja meiri áherslu á norrænt samstarf og það sem við sem íslensk þjóð erum að fá út úr norrænu samstarfi. Við áttum reyndar ágætissamtal um það hér í gær undir skýrslum alþjóðanefnda, en mér líður stundum í umræðunni eins og við séum stödd á svipuðum stað og við vorum fyrir tveimur, þremur árum síðan þegar við fórum allt í einu að tala um EES-samninginn aftur og mikilvægi EES-samningsins. Það er nefnilega þannig að það eru heilu kynslóðirnar sem hafa vaxið úr grasi sem hafa notið þeirra réttinda sem til að mynda EES-samningurinn veitir okkur án þess þó endilega að átta sig á því að þau réttindi eru til komin vegna EES-samningsins. Það sama á við um norrænt samstarf. Það er ofboðslega mikið af réttindum sem okkur eru tryggð sem íbúum Norðurlandanna þegar við ferðumst á milli Norðurlandanna, flytjum, hefjum störf eða erum í viðskiptum og öðru þess háttar, sem eru til komin vegna samstarfs Norðurlandanna. Þessi lönd eiga bæði ríka menningu en ekki síður ríka og líka samfélagsgerð þar sem við leggjum höfuðáherslu á lýðræði, jafnrétti og frelsi og það er það sem sameinar Norðurlöndin. Ég held að það sé full ástæða til þess að við sem í þessum sal sitjum leggjum áherslu á það hversu mikið við sem Íslendingar, bæði þjóð og þing, erum að græða, ef ég má nota það orð, á norrænu samstarfi. Þannig að ég vil leggja áherslu á það að við fögnum deginum á morgun, degi Norðurlandanna, og munum það í umræðunni hversu mikilvægt þetta norræna samstarf er og ekki síst fyrir litlu herlausu eyjuna úti í Norður-Atlantshafi.

Virðulegur forseti. Í dag kynnti seðlabankastjóri tólftu stýrivaxtahækkunina í röð. Peningastefnunefnd ákvað að hækka stýrivexti um heila prósentu og flestir landsmenn, ef ekki allir, eru nú orðnir meðvitaðir um það hvaða afleiðingar þetta hefur á rekstur heimila. Þetta hækkar auðvitað lánin, matarkarfan er dýrari og veski landsmanna léttast almennt. Afleiðingar þessa eru auðvitað margþættar. Þetta er þungt högg fyrir marga en auðvitað hefur þetta kannski hvað mest áhrif á einstaklinga og húsnæðismarkaðinn og þá sem eru að taka sín fyrstu skref hvað varðar húsnæðiskaup, starfsframa og stofnun fjölskyldu. Ungt fólk á varla séns í núverandi aðstæðum. Húsnæðismarkaðurinn sem hefur verið í mikilli grósku undanfarin ár er botnfrosinn. Margir berjast í bökkum við að eiga fyrir afborgunum og sumir neyðast jafnvel til að selja eignir sem þó getur reynst erfitt á tímum sem þessum, eins og markaðurinn er í dag. Hlutfall fyrstu kaupenda á fasteignamarkaðnum má ætla að sé nálægt 0%. Þetta er sláandi tala þó að hún komi kannski ekki á óvart miðað við nýliðna atburði. En á tímum hækkandi verðbólgu og vaxta stoppar lífið samt sem áður ekki. Við sjáum því margt ungt fólk, ungt fjölskyldufólk og aðra fyrstu kaupendur, í pattstöðu. Það verður að finna sér heimili en húsnæðisverð og lánakjör og aðrar aðstæður leyfa það ekki. Virðulegur forseti. Hvað er til ráða? Það gefur augaleið að grípa þurfi fyrstu kaupendur og gera sérstakar ráðstafanir til að leysa úr þeim hnút sem við erum komin í. Við getum horft til rýmkunar á reglum og kröfum hvað varðar veitingu hlutdeildarlána til fyrstu kaupenda. Við getum breytt reglum er varða veðsetningu á lánum fyrstu kaupenda svo að auðveldara sé að festa kaup á húsnæði. Það eru ýmis verkfæri til staðar og spurningin er nú að nýta þau.

Virðulegur forseti. Ég hef gert það að reglu hér undanfarið að tala um grunninnviðina og ætla að halda því áfram en koma kannski að því aðeins frá annarri hlið núna. Ég held að mikilvægi grunninnviða hafi aldrei verið eins mikið og núna og að þeir séu grundvöllur þess að við getum vaxið út úr þeim vanda sem er núna. Við þurfum að auka framleiðsluna og tekjurnar og útflutningsverðmætin til þess að mæta þeim efnahagsþrengingum sem eru núna. Því er mikilvægt að grunninnviðirnir séu til staðar. Þess vegna vildi ég koma hér og fagna tillögum frá FÍB um kílómetragjald, af því að samgöngur eru einn af þessum grunninnviðum þar sem tekjur ríkissjóðs hafa verið að dragast saman út af orkuskiptum og sparneytnari ökutækjum. Þarna eru hagsmunasamtökin komin með tillögu, mjög góða og sanngjarna tillögu, um kílómetragjald sem ég held að við ættum að nýta og reyna að innleiða sem hraðast og fyrst til þess að fjármagna þá mikilvægu grunninnviði sem samgöngukerfið er. Innviðaskuldin er orðin mikil. Sama hvar við lítum þá mun samgöngukerfið verða nauðsynlegt í atvinnusköpun og aukinni framlegð og framleiðslu á útflutningsverðmætum þjóðarinnar, hvort sem það er í ferðaþjónustu, laxeldi, sjávarútvegi, landbúnaði eða hvar sem við ætlum - og með sameiningu sveitarfélaga til þess að hagræða í opinberum rekstri og margt fleira. Þannig að ég vil fagna þessu. Þarna þurfum við að taka ákvarðanir hratt og bregðast hratt við til að takast á við þann vanda sem er í samfélaginu í dag.

Virðulegur forseti. Enn og aftur hefur hryðjuverkanefndin skotið grófu fjárhagslegu ofbeldi á útvalin heimili með stýrivaxtahækkun. Ólíkt öðrum stríðum er þessum gegndarlausu stýrivaxtaofbeldissprengjum beint að ákveðnum hópi fólks sem trúði sömu aðilum, að Ísland væri orðið lágvaxtaland. Sennilega eru um 25% heimila núna undir þessu fjárhagslega ofbeldi og annað eins á leiðinni í sömu skuldagryfju og stefnir í að fólk þurfi að ákveða hvort það eigi að selja íbúðirnar sínar, leigja þær eða tapa þeim í gjaldþrot. 1% hækkun á stýrivöxtum núna veldur því að greiðslubyrði 40 millj. kr. láns hækkar um nær 35.000 kr. á mánuði og heildargreiðslur vegna þessa fjárhagslega ofbeldis eru orðnar yfir 200.000 kr. á mánuði og hátt í 3 milljónir á ári aukalega. Seðlabankinn er mjög valdamikil stofnun. Hreintrú seðlabankastjóra og hans nefndar virðist takmarkalaus á að nota stýrivaxtasprengjuhækkanir á ungt fólk sem gerði ekkert annað en að kaupa sér íbúð. Líkja má strangtrúarstefnu seðlabankastjóra og félaga hans í stýrivaxtamálum við trúarkreddur klerkaveldisins og sú kredda magnast upp í bergmálshelli ríkisstjórnarinnar þar sem hún styður þessa aðför að almenningi. Þessi blinda trú á hugmyndafræði um stjórnlaust fjárhagslegt ofbeldi gagnvart fólki sem ekkert hefur gert af sér er algjör andstaða heilbrigðra efasemda og er í eðli sínu stórhættuleg. Tilgangurinn hlýtur að vera sá að sjá til þess að lágtekju- og meðaltekjuheimili muni kikna undan þessum stýrivaxtahryðjuverkum og þá á fólk hreinlega að gefast upp í hrönnum. Þeir sem stjórna þessari aðför að fólki sem er bara að kaupa sér íbúð fyrir sig og fjölskyldu sína eru pottþétt ekki að borga þessa vexti og eiga sennilega hús sín skuldlaus. Nei, það kemur stjórnvöldum greinilega ekkert við, þessi sívaxandi greiðslubyrði, og tilgangurinn helgar greinilega ógeðsmeðalið, þ.e. að ungt fólk geti ekki séð sér og sínum farborða og éti það sem úti frýs í þeirra boði.

Virðulegi forseti. Ég vék stuttlega að því í gær sem fór fram í ráðherrabústaðnum þegar þjóðaröryggisráð og framtíðarnefnd hittust þar í frjálsu hugarflæði. Það rann upp fyrir mér eftir þann fund hversu vannýttur mannauður okkar hér í þinginu er þegar að því kemur sem er ekki hið daglega brauð í störfum þingsins eða í óundirbúnum fyrirspurnum, þar sem hver markar sína sérstöðu og kemur kannski ágreiningsmálum á framfæri frekar en hitt. Þankatankur þingsins er það sem við þurfum núna þar sem við nýtum leiftrandi huga allra þeirra sem hér starfa með reglubundnum hætti, herra forseti, t.d. einu sinni í viku þar sem við komum fram í einingu um að hugsa saman. Þegar tveir koma saman verður þrefalt hugarafl, þegar 63 koma saman þá get ég lofað því að það verður tvöfalt það hugarafl sem venjulega væri ef við beindum sjónum okkar og augum að úrlausnum á þeim fjölþætta vanda eða áskorunum sem við stöndum andspænis. Þær eru óvenjumargar akkúrat um þessar mundir. Nýjasta vaxtahækkunin er enn ein áskorunin, enn ein ógnin við þá sem eru fyrir mjög hnípnir og áhyggjufullir, eðlilega. Hvernig eiga þeir að mæta mánaðamótunum? Við erum með áskoranir eins og húsnæðismál og ýmislegt og við ættum að nýta leiftrandi huga þeirra sem hér starfa með markvissum hætti á uppbyggilegan hátt. Komum saman og hugsum saman upp lausnir sem okkur hefur kannski ekki tekist að eygja sem skyldi. Eflum samstöðu öllum til heilla sem hér búa og starfa. Þankatankur þingsins!

Virðulegur forseti. Þrálát verðbólga er hvimleitt stef sem við þekkjum frá fornu fari og hagstjórn við þessar aðstæður er snúin, enda víða þörf á auknum framlögum. Við stöndum frammi fyrir því nú í kjölfar heimsfaraldursins, hvar ríkissjóði var beitt með markvissum hætti gegn efnahags- og félagslegum áhrifum faraldursins, að verðbólga hefur stóraukist á síðustu misserum. Vissulega er afkoma og skuldastaða ríkissjóðs mun betri en spár gerðu ráð fyrir. Þörfin er hins vegar brýn og áhrif verðbólgu og vaxtahækkana mikil á þau sem eiga ekkert undanfæri. Við Vinstri græn lítum á það sem forgangsmál að verja þau sem lakast standa sem best fyrir áhrifum hennar. Vaxandi verðbólga og hækkandi vöruverð er þó alltaf áhyggjuefni en ríkisstjórnin fór í mótvægisaðgerðir sem miða að því að draga úr áhrifum verðbólgunnar á viðkvæma hópa. Þær breytingar fólust m.a. í því að hækka bætur almannatrygginga og framfærsluviðmið örorku- og endurhæfingarlífeyris en áfram þarf að gera betur þar. Þá var grunnfjárhæð húsnæðisbóta fyrir leigjendur hækkuð og samþykkt að greiða út sérstakan barnabótaauka og endurspeglast þessi vilji stjórnvalda sömuleiðis í núgildandi fjárlögum. Það er ábyrgðarhluti að takast á við verðbólguna og það þurfum við að gera saman. Það þarf að endurspeglast í öllum ákvörðunum og það er alveg ljóst að við verðum að draga úr þenslunni. Ríkisstjórnin verður að sýna ábyrgð nú þegar styttist í framlagningu fjármálaáætlunar. Þar þarf að fara saman sambland af aðhaldi og tekjuöflun. Eins og ég hef áður sagt tel ég eðlilegt að horft sé til þess að hækka bankaskatt, enda eru bankar vel aflögufærir. Það má vel auka tekjur ríkissjóðs með komugjöldum, t.d. með hækkun veiðigjalda á uppsjávarfisk, eins og ég hef áður nefnt, og þrepaskiptum fjármagnstekjum þar sem við þekkjum þá sögu að ríkustu 10% einstaklinga á Íslandi eiga um þrjá fjórðu hluta allra eigna á meðan eignaminnstu 30% eiga nánast ekki neitt. Allt að einu, það sem liggur fyrir okkur hér og ríkissjóði er að horfa bæði til aðgerða á tekju- og gjaldahlið og við verðum að ná tökum á verðbólgunni. Ég vona svo sannarlega að félagar mínir í ríkisstjórninni 

Virðulegi forseti. Fyrir rúmum þremur árum voru bæði ég og samflokksmaður minn, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, ítrekað hér uppi í æðsta ræðustól, beinandi orðum okkar á víxl til hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra. Spurningarnar voru gegnum gangandi þessar: Hvað á að gera til þess að tryggja heimili landsins ef það skyldi nú koma verðbólguskot? Í rauninni var bara hlegið að okkur svona undir niðri: Það þarf ekki að hafa áhyggjur. Engar áhyggjur. Hvers vegna að hafa áhyggjur af þessu? Seðlabankastjóri: Engar áhyggjur að hafa. Við sögðum og ég segi í greinaskrifum og hvaðeina: Ef það eru engar áhyggjur af þessu af hverju má ekki setja belti og axlabönd á heimilin? Hvað er að því að tryggja það að stýrivextir verði á einhverjum einum góðum stað án þess að þeir rjúki upp úr öllu valdi og tryggja að vextir á heimilin verði ekki hækkaðir upp úr öllu valdi? Nei, staðreyndin er sú að þegar við byrjuðum að ræða þessi mál var verðbólga hér 2,1%. Það er í raun sárgrætilegt að hugsa sér að þessi ríkisstjórn skuli vera búin að vera saman í ríflega fimm ár og á þessum tíma hefur fátækt barna vaxið um 44%. Er þessi ríkisstjórn að gera eitthvað til að koma til móts við fátækar fjölskyldur í landinu, fjölskyldur sem eru að sligast undan því athafnaleysi sem ríkir hjá ríkisstjórninni? Nei, ekki nokkurn skapaðan hlut. Hins vegar kallar ágætur seðlabankastjóri undir rós á aðstoð stjórnvalda, biður um aðstoð til að þurfa ekki að standa einn með þennan kaleik, að hækka hér allt upp úr öllu rjáfri með þeim ömurlegu afleiðingum sem við erum öll 

Forseti. Í ritstjórnargrein í Lögmannablaðinu í vikunni veltir Ari Karlsson lögmaður vöngum yfir því hvernig helförin hafi getað átt sér stað, út frá lögfræðilegu sjónarhorni. Fjallar lögmaðurinn þar um grein sem birtist í UCLA Law Review í september síðastliðnum, þar sem höfundur leitar svara við þeirri spurningu hvernig hið þýska réttarkerfi gerði stjórnvöldum kleift að svipta gyðinga mannréttindum sínum og setja að lokum helförina af stað þar sem 6 milljónum gyðinga var útrýmt. Hvernig gat slík ríkisstyrkt og lögmælt illska gerst í siðuðu samfélagi á 20. öld? Niðurstaða höfundar er sú að þýskt samfélag, þ.m.t. dómstólar, dómarar, lögfræðingar og fræðimenn, hafi samþykkt og í mörgum tilfellum tekið undir og stuðlað að óheftu valdi nasista og kynþáttabundnu óréttlæti. Ég held að við getum flest tekið undir með lögmanninum sem fyrir áratug taldi að það væri ómögulegt að grundvöllur vestrænna lýðræðisríkja væri í nokkurri teljandi hættu, með leyfi forseta: „Atburðir síðustu ára; upplýsingaóreiða og afneitun staðreynda, mannfjandsamleg orðræða og uppgangur pólaríseringar og popúlískra stjórnmálaafla sem ala á óánægju og að sjálfsögð mannréttindi minnihlutahópa séu á kostnað annarra hópa samfélagsins, aðsúgurinn að bandaríska þinghúsinu í ársbyrjun 2021 og innrásin í Úkraínu eru leiðarmerki þess að blikur séu á lofti. Við þessar aðstæður er það hlutverk okkar lögmanna, dómara, fræðimanna og lögfræðistéttarinnar allrar að standa vörð um mannréttindi, lýðræðisskipulagið og réttarríkið og þá grundvallarstofnanir þess. Í því felst enginn afsláttur af því að ræða hlutverk og gagnrýna stofnanir samfélagsins, lagasetningu, eða einstaka úrlausnir.“ Þegar um grundvallarspurningar um réttindi eða samfélagsskipanina er að ræða er ekki nóg að skoða niðurstöðu út frá tilteknu máli heldur jafnframt hvaða víðtæku áhrif úrlausn hefur á fólk, 

Virðulegi forseti. Vaxtahækkun Seðlabankans í dag var eftir svartsýnustu spám og rammar inn það ástand í ríkisfjármálum sem Viðreisn hefur varað við um langa hríð. Heimilin sitja uppi með reikninginn, m.a. í formi dýrari matarkörfu og hærri afborgana af húsnæði. Og þunginn fer vaxandi, það finnum við öll. Við hér á Alþingi verðum að bregðast við. Við þurfum að stíga upp úr pólitískum skotgröfum til þess. Vaxandi vandamál líkt og þau sem við stöndum frammi fyrir nú krefjast jarðbundinna lausna sem hægt er að ráðast í strax. Þar kemur að kjarna máls. Sjaldan hefur verið mikilvægara en nú að ráðast í það verkefni að hemja stjórnlitla útþenslu ríkissjóðs til að bregðast við vaxtahækkunum. Viðreisn er sem fyrr reiðubúin að leggja sitt á vogarskálarnar til að koma með tillögur í þá veru og að standa með góðum málum sem aðrir kunna að leggja á borðið. Stóra lausnin sem Viðreisn boðar er svo öllum kunn, en hún verður því verr og miður ekki að veruleika á morgun. Gagnslausustu viðbrögðin við neyðarástandinu sem nú ríkir eru samt þeirra sem heitast trúa á krónuna, og spyrja hvort það hlakki ekki í okkur Viðreisnarfólki nú þegar krónan bregst þjóðinni enn á ný. Svarið er nei, það hlakkar ekki í okkur. Til þess er ástandið allt of alvarlegt. Nú ríður á að við hefjum okkur yfir hversdagsþrasið og leitum sameiginlega lausna á því að rétta við bókhald ríkisins, íslenskum heimilum til hagsbóta, því þetta þarf sannarlega ekki að vera svona. Svo þurfum við að ræða hina raunverulegu lausn til lengri tíma. Ríkisstjórnin getur ekki leyft sér að dvelja lengur í Hvergilandi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að koma hér og ræða við mig um orkuöryggi, málefni sem er okkur öllum á Íslandi afar mikilvægt. Stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfull markmið í loftslagsmálum og eru það forréttindi fyrir okkur að vera í þeirri öfundsverðu stöðu hvað varðar nýtingu grænnar endurnýjanlegrar orku og hafa raunverulega möguleika til þess að verða fyrsta landið sem verður óháð jarðefnaeldsneyti. En til að ná markmiðum okkar þurfum við að fara svara hversu mikla orku við þurfum og hvert við ætlum að stefna. Í dag flytjum við inn jarðefnaeldsneyti fyrir um 300 milljarða kr. á ári. Það er einlægur vilji minn að þjóðin verði sjálfbær hvað eldsneyti varðar en sjálfbærni er eftirsóknarvert markmið hvort heldur sé í eldsneyti eða fæðuöryggi þjóða og hagvöxtur framtíðarinnar mun einmitt byggjast á grænni orku. Við sjáum það svo skýrt núna þegar orkumarkaðir erlendis eru í uppnámi og orkuöryggi er ógnað hversu mikilvægt það er að vera sjálfstæð og sjálfbær í orkumálum. Á ársfundi Landsvirkjunar á dögunum kom fram að Landsvirkjun hafi þurft að hafna mörgum umhverfisvænum og áhugaverðum verkefnum vegna þess að raforkukerfi Landsvirkjunar er fullnýtt. Einnig kom fram að það væri mikil umframeftispurn í kerfinu. Atvinnulífið er komið hratt af stað í orkuskiptin en nauðsynlega innviði og orku skortir. Við byggjum allt okkar atvinnulíf og samkeppnisforskot á orkunni sem við búum yfir í landinu, en það getur fljótt dregið af þessu ef við höfum ekki nægjanlega orku. Ég hef ekki fundið annað en að allir vilji vanda til verka, en við búum við flókið verkferli í tengslum við framkvæmdir í orkumálum. Rammaáætlun sem við náðum að losa um á síðasta ári þarfnast yfirferðar og einfalda þarf leyfisferli. Ferlið frá umsókn til lokafrágangs virkjunar tekur allt að tíu til fimmtán ár. Já, tíu til fimmtán ár. Það blasir við okkur að verulegur orkuskortur er fram undan auk þess sem flutningstakmarkanir eru til staðar á milli landsvæða þannig að við sjáum það að aðgerða er klárlega þörf. Þá vantar okkur svör varðandi orkusækinn iðnað en verulega stór hluti af útflutningstekjum okkar má einmitt rekja þangað. Ætlum við að standa með þeim fyrirtækjum sem eru hér í dag og þeirra verkefnum til framtíðar? Viljum við vaxa og eflast sem samfélag? Í grænbók um stöðu og áskoranir í orkumálum er okkur gefnar sex sviðsmyndir um orkuþörf landsins. Þær sviðsmyndir sem dregnar eru upp um aukna orkuþörf Íslands með vísan í loftslagsmarkmið spanna allt frá lítilli sem engri viðbót við raforkuframleiðslu Íslands til ríflega tvöföldunar hennar eða 124% aukningar fram til ársins 2040, allt eftir því hvort stefnt er að stöðnun eða auknum hagvexti. En hvaða sviðsmynd ætlum við að vinna með? Því er enn ósvarað hver orkuþörfin er. Meðan þessum spurningum er ósvarað þá eru allar aðgerðir og umræða ómarkviss. Þá þarf meira til en að búa til rafmagn, herra forseti, við þurfum æðar líkt og líkaminn til þess að flytja orku á milli staða. Við þurfum að treysta betur flutning og dreifikerfi raforku í landinu, tengja betur lykilsvæði og tryggja afhendingaröryggi raforku um land allt. Fyrirséð er að ljúka þurfi endurnýjun á meginflutningskerfi raforku sem liggur í kringum landið enda er byggðalínan orðin hálfrar aldar gömul og raforkunotkun hefur margfaldast frá því að hún var byggð. Einnig þurfum við að geta flutt orku frá einum stað til annars komi til eldgoss eða jarðskjálfta sem hafa áhrif á orkuinnviði landsins. Í áðurnefndri grænbók kom fram að leggja þyrfti fram þingsályktunartillögu um uppbyggingu flutningskerfis raforku á árinu 2022 og í henni þyrfti að taka afstöðu til fjölmargra beiðna um aukna flutningsgetu, samtengingar og betri stýringar. Sú tillaga er ekki komin fram og ég get ekki séð hana á þingmálaskrá á þessu þingi. Orka verður sífellt stærri hluti af því hvernig við vöxum sem velferðar- og velsældarsamfélag. Mikilvægast af öllu er að taka ákvörðun um hvernig við viljum sjá landið og þjóð þróast til framtíðar. Ætlum við að nýta tækifærið sem blasir við okkur? Ætlum við að auka orkuöflun, ráðast í orkuskipti og ekki síður nýta landfræðilega stöðu landsins til orkuskipta á skipum og flugvélum? Því spyr ég ráðherra hver sé framtíðarsýnin. Hvernig ætlum við að tryggja nægt framboð á raforku um allt land til orkuskipta? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þetta mikilvæga málefni sem er þess eðlis að það kallar á athygli okkar og umræðu, ekki síst hér á hv. Alþingi. Hv. þingmaður spyr mjög vítt um stór mál. Það er gott og vel og því meira sem við ræðum þetta hér, því betra, en þó er allra best að við framkvæmum. Staðan er einhvern veginn svona: Eins og hv. þingmaður vísaði til og við vitum erum við Íslendingar í þeirri öfundsverðri stöðu að 85% af okkar orku eru endurnýjanleg, græn getum við sagt. Ef allur heimurinn væri í þeirri stöðu þá værum við ekki að eiga við þessi stóru vandamál og verkefni þegar kemur að loftslagsmálum. Miðað við bestu mögulegu sviðsmyndir sem við höfum þá er algerlega ljóst að við þurfum að auka mjög á græna orku, enda er það í sjálfu sér ekki mjög flókið að þegar þú tekur út jarðefnaeldsneyti sem nemur 300 milljörðum kr., eins og hv. þingmaður vísar til, þá þarftu græna orku í staðinn. Hv. þingmaður vísaði til þess að í grænbókinni var gert ráð fyrir því að það þyrfti jafnvel að tvöfalda orkuframleiðslu til að ná því, en auðvitað vita allir þegar við erum að skoða þessi mál að eitthvað vinnur vonandi með okkur í þessu. Þetta er stórt verkefni en þó pínulítið verkefni í samanburði við það sem heimurinn þarf að gera, því að það er ætlað að heimurinn þurfi að áttfalda græna orkuframleiðslu til að ná fram orkuskiptum, sem er markmiðið til að ná árangri í loftslagsmálum. Sem dæmi þá hefur hjálpað okkur - í grænbókinni segir að stærri bílar munu þurfa að vera keyrðir á eldsneyti en ekki rafmagni, þ.e. grænu eldsneyti - að nú eru að koma til landsins tugir vörubíla af stærstu gerð sem eru keyrðir á rafmagni. Það þýðir að við erum að nýta orkuna mun betur. Þeir framleiðendur sem ég hef talað við á Norðurlöndunum telja, setja sér það markmið og eru að vinna að því, og þetta er ekkert í framtíðinni heldur tilbúið núna, að stórir bílar verði almennt á rafmagni, en rafeldsneyti heyrir til undantekninga og sérstakra aðstæðna. Stóru þættirnir í þessu, og það er auðvitað afturhlaðið, eru millilandaflugið og skipin sömuleiðis. Eins og staðan er núna er fátt sem bendir til annars en að rafeldsneyti þurfi á það. Með innanlandsflugið er hins vegar flest sem bendir til þess að við getum innan tiltölulega skamms tíma keyrt það á rafmagni, og það eru miklir möguleikar í því. Hv. þingmaður spyr hvað við ætlum að gera í þessu. Við erum ekkert að fara að gera eitthvað, við erum búin að gera mjög mikið og ætlum að halda því áfram. Þessi ríkisstjórn er búin að gera nokkuð sem er grunnurinn að þessu og ég hugsa að þetta verkefni, sérstaklega að klára markmiðin okkar fyrir árið 2030, væri algjörlega vonlaust ef það hefði ekki klárast, en það var að klára rammann. Það er alveg ljóst að ef þú ætlar að framleiða græna orku þá þurfa að vera kostir til staðar og það var gert eftir níu ára kyrrstöðu. Á sama hátt er búið að einfalda leyfisveitingaferlið þegar kemur að stækkun virkjana. Það er eitt af því sem erum að gera og hv. þingmaður vísaði til. António Guterres, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, hefur skrifað greinar í íslensk blöð þar sem hann segir að þjóðir heims verði að einfalda leyfisveitingaferli til þess að búa til græna orku, án þess að slaka á þeim kröfum sem við viljum gera. Það er eitt af því sem við gerðum til að einfalda það. Sömuleiðis er búið að festa í lög nokkuð sem kallað var varmadælufrumvarpið, sem gengur ekki bara út á varmadælur heldur er verið að einfalda einstaklingum að fá niðurgreiðslu til að spara orku meira. Við þurfum að gera allt saman - stórt mál er flutningskerfið, eins og hv. þingmaður vísaði til. Svo sannarlega þurfum við líka græna orku og við þurfum líka að fara betur með orkuna. Smátt skiptir líka máli í þessu. Iðulega er talað um rafmagnið en við tölum minna um heita vatnið. Við höfum mjög lítið gert í því að leita að heitu vatni víðs vegar um landið á undanförnum áratug og á höfuðborgarsvæðinu þurfum við reyndar að tvöfalda framleiðsluna til að sjá húsum fyrir heitu vatni á næstu áratugum. 

Hæstv. forseti. Ég verð að viðurkenna að mér finnst dagur múrmeldýrsins hafa runnið upp enn og aftur hér á hinu háa Alþingi. Ég hef ekki tölu á þeim skiptum sem við höfum farið upp í pontu og rætt um orkuskiptin við hæstv. umhverfis-, loftslags- og orkumálaráðherra og það koma alltaf sömu svörin, það koma alltaf sömu línurnar. Það liggur fyrir að orkuframleiðendur á Íslandi ráða því í hvað orkan fer. Þeir selja orkuna og þeir ráða til hverra þeir selja hana. Það er ekkert í löggjöfinni, það er ekkert í regluverkinu og ekki hefur ráðherrann flutt um það nein frumvörp eða lagt fram áætlanir sem tryggja það að hægt sé að forgangsraða orku til þess að tryggja raforkuöryggi heimila og venjulegra fyrirtækja utan stóriðju. Ekkert. Það liggur líka fyrir að 5% af orkuframleiðslunni tapast í flutningskerfinu og það eru nákvæmlega þau 5% sem við þurfum til að ljúka orkuskiptum á landi. Það liggur líka fyrir, hæstv. forseti, að orkuskipti á sjó og í flugi eru í þróun og já, við þurfum að vera tilbúin í það. En það snýst ekki um að framleiða 16 TWst. á Íslandi. Það gerir það ekki. Hættum nú að tala eins og það að berjast við loftslagsvána snúist bara um að hæstv. ráðherra geti komið hér aftur og aftur og rætt það hvað þurfi að virkja mikið á Íslandi. Verkefnið er miklu flóknara en það og það er miklu mikilvægara en svo að við getum látið þessar klisjur yfir okkur ganga aftur og aftur á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu sem er mjög nauðsynleg og hefur legið mjög þungt á Skagfirðingum þar til fyrir örfáum árum síðan þegar var bætt úr miklu öryggisleysi. Við kynntumst því 2019 þegar rafmagnið fór af bænum að það hafði gríðarlega alvarlegar afleiðingar, bæði fyrir atvinnulíf og heimili, og það skapaðist eiginlega vandræðaástand. Það var ekkert bætt úr fyrr en þetta hættuástand komst á. Mér finnst svolítið vanta hérna í þinginu og hjá ráðamönnum almennt og jafnvel hjá fræga og fallega fólkinu sem er í fjölmiðlum að sýna því meiri skilning að byggja upp innviði úti á landi. Við búum við að sum byggðarlög, tökum bara Húnaþing vestra - vegirnir þar eru bara þannig að það er vart hægt að keyra skólabörn um þá. Svo horfir maður upp á það að þeir sem hafa þvælst fyrir virkjunum, eins og fyrir vestan - það er alveg borðleggjandi að það myndi tryggja orkuöryggi á Vestfjörðum ef það væri farið í Hvalárvirkjun. Þeir sem koma hér og gala hvað hæst um loftslagsmarkmið eru jafnvel að leggja stein í götu þessarar virkjunar og horfa upp á að það er verið að brenna olíu, jafnvel í milljóna lítra vís eins og í fyrra, vegna þess að það er ekki til trygg orka í rafmagnið fyrir vestan. Það verður að fara svolítið saman að leysa úr málum og tryggja hér öryggi, raforkuöryggi, og innviði í landinu þannig að þeir nái um allt land.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Ingibjörgu Isaksen, fyrir þarfa umræðu um veigamikinn málaflokk sem snertir flesta anga nútímasamfélags. Það er nefnilega grundvallaratriði að almenningur hafi tryggan aðgang að raforku. Þetta á ekki síst við um húshitun og almenna notkun enda eru svæði, t.d. bæði á Austurlandi og Vestfjörðum, sem búa ekki við slík gæði vegna þess að uppbygging innviða í flutningi raforku hefur setið á hakanum um langt skeið. Til þess að tryggja raforku til allra landsmanna og í öll landshorn þarf átak í uppbyggingu innviða, bæði í flutnings- og dreifikerfinu. Ég hef lagt á það áherslu að við jöfnum til fulls flutningsgjöld til að stuðla að auknu byggðajafnrétti en mismunandi flutningsgjöld á raforku veikja búsetuskilyrði á ýmsum svæðum allt í kringum landið. Það er mjög brýnt að bæta afhendingaröryggi raforku. Það er ekki síst brýnt vegna þess að það er gríðarlegt öryggismál. Með bættum orkuinnviðum tapast sömuleiðis minni orka við flutning sem bætir nýtingu þegar framleiddrar orku. Bætt nýting og orkusparnaður þar sem honum verður komið við er í mínum huga forgangsatriði í orkumálum. Við þurfum að fara betur með. Hér á landi hafa orkuskipti í samgöngum komist á nokkurt skrið enda verið lögð á það mikil áhersla af hálfu stjórnvalda. Framlög til umhverfis- og orkumála hækka um tæpa 6 milljarða, eða 18%, á fjárlögum þessa árs og þar af renna 1,4 milljarðar til Orkusjóðs vegna verkefna sem styðja orkuskipti. Auknar rannsóknir á sviði orkumála eru lykilþáttur í orkuskiptum. Það er mikilvægt að setja aukinn þunga í samþættingu þessara verkefna, annars vegar orkuskiptanna og hins vegar að tryggja raforkuöryggi með sama hætti um land allt. Það þurfum við að gera á ábyrgan hátt enda lykilatriði í því að jafna búsetuskilyrði að landið allt geti tekið þátt í orkuskiptum og gætt sé að því hvaðan orkan til orkuskipta á að koma. Virðulegi forseti. Það er nú einu sinni þannig á okkar góða landi að hér er framleitt gríðarlegt magn af raforku, 80% hennar fer í mengandi stóriðju og ég tel ærið tilefni til þess að skoða til hlítar hvernig megi skipta þegar framleiddri orku hér á landi betur.

Herra forseti. Við erum enn þá að glíma við afleiðingar ósjálfbærrar stóriðjustefnu fyrri ára sem varð til þess að orka var virkjuð á forsendum stóriðju, ekki almennings, alls ekki náttúru, og að orku var dreift um landið á forsendum stóriðju, ekki byggðarlaga, ekki landsbyggðarinnar, ekki almennings. Þetta er stóra vandamálið í dag. Sá vandi sem fólk á Austfjörðum eða Vestfjörðum stendur frammi fyrir varðandi orkuöryggi er afleiðing stóriðjustefnunnar. Það er eitthvað sem við þurfum að takast á við en ekki með því að falla í sömu gryfju aftur. Orkuskipti eru eitthvað sem þarf að ná fram. En eins og hefur komið fram í umræðunni þá er ekkert í regluverkinu sem tryggir það að eitt einasta nýtt megavatt sem er virkjað rati til orkuskipta. Hvernig er hægt að berjast fyrir því að koma nýjum virkjunum á koppinn á forsendum orkuskipta þegar það er ekkert sem tryggir að sú orka nýtist til þess? Þetta skiptir verulegu máli þegar við vitum að eftirspurn eftir grænni orku eins og við framleiðum hér á landi er óþrjótandi. Það væri hægt að virkja hverja einustu sprænu á Íslandi tíu sinnum og selja hverja einustu örðu af landi undir vindmyllur - það myndi samt ekki duga til að anna eftirspurn. Eftirspurnin má ekki ráða heldur verðum við að finna jafnvægið á milli náttúrunnar og almennings sem fékk ekki að njóta afrakstursins af virkjunum og uppbyggingu orkuinnviða meðan stóriðjustefnan var og hét, ekki í þeim mæli sem eðlilegt var. - Voðalega er þetta stuttur tími, forseti. En ég á seinni ræðu.

Herra forseti. Hitaveita varð almenn hér á landi á árunum 1950–1970. Þetta voru fyrstu orkuskiptin okkar, þegar við skiptum út kolum fyrir heitt vatn. Eins vel og staðið var að verki þá er svolítið dapurt að þetta skuli enn þá, 50–70 árum seinna, vera eina dæmið sem við vísum í um vel heppnað samfélags-, innviða- og náttúruverndarverkefni í þessu dásamlega náttúruauðlindaríka landi okkar, en hér erum við. Á ársfundi Landsvirkjunar fyrr í þessum mánuði fóru skilaboð forstjórans ekkert á milli mála. Það stefnir í orkuskort á Íslandi. Við þurfum tvöföldun á grænni orku til að ná orkuskiptum og við vitum ekki hvernig við ætlum að gera það. Það þarf nefnilega pólitíska ákvörðun um næstu skref. Hvað á að framleiða mikla orku á næstu fimm árum? Hvernig á að framleiða þá orku? Og hvað svo með næstu fimm ár þar á eftir? Hvert er planið? Okkur vantar „blueprintið“. Svokölluð grænbók með hugmyndum er bara ekki nóg. Ef pólitíkin, stjórnvöld, er ekki skýr hér, svarar ekki aðkallandi spurningum um hvað og hvernig, á þessu ári, á næsta ári og næstu árum, þá eru orkufyrirtækin okkar áfram alveg jafn lömuð og þau hafa verið á síðustu árum í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þá eru orkuskiptin okkar enn þá bara einhver framtíðardraumur. Að sama skapi hamlar þessi óvissa náttúruverndarsamtökum landsins sem hafa ekki augljósa kosti í sína mikilvægu vinnu til að meta og setja fókus á. Þau vita ekki frekar en aðrir hvar verður stigið niður, hvernig eða hvenær. Herra forseti. Þetta er í raun og veru ekkert sérstaklega flókið. Gallinn er að stóra flækjustigið er fyrst og fremst innan ríkisstjórnarinnar, enn og aftur, og hér stöndum við.

Herra forseti. Eins og hv. málshefjandi bendir á þá eru orkuframleiðsla og orkuflutningar á Íslandi í ólestri eftir nærri sex ár af stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar. Að vísu uppgötvaði ríkisstjórnin á einhverjum tímapunkti eftir ábendingar að til að ráðast í orkuskipti þá þyrfti að auka orkuframleiðslu. En það hefur ekki mikið gerst í því síðan vegna þess að því var kastað fram í anda ímyndarstjórnmála - orkuskipti- en ekkert hugað að því hvernig ætti að framkvæma þau. Nú heyrum við meira að segja hæstv. ráðherra Sjálfstæðisflokksins tala fyrir því sem einhvers konar lausn á þessu að hér spretti upp vindmyllugarðar um allt land, svona eins og vídeóleigur á níunda áratugnum, og þar sé lausnin fundin. En er það svo, herra forseti? Hversu umhverfisvænar eru allar þessar vindmyllur í raun? Nútímavindmyllur eru gríðarlega stórar, tvöfalt stærri en Hallgrímskirkja. Turninn er gerður úr stáli sem er flutt inn frá Kína þar sem það er jafnan framleitt með kolabruna og spaðarnir eru úr óendurvinnanlegum efnum og seglarnir úr sjaldgæfum málmum sem eru framleiddir með mjög verulegum umhverfisáhrifum. Það þyrfti raunar að leggja flatarmál Íslands þrefalt undir vindmyllur á hverju ári bara til að bregðast við aukningunni í eftirspurn eftir orku. Á meðan bíða hér fjölmörg verkefni, umhverfisvæn verkefni, græn verkefni sem geta búið til endurnýjanlega orku og það virðist lítið sem ekkert gert í að ýta þeim áfram og lítið sem ekkert gert í því að laga tengingarnar. Þrátt fyrir að öll met séu slegin í ríkisútgjöldum þá eru þessi grundvallaratriði vanrækt.

Virðulegi forseti. Raforkuöryggi og umræða um það á alltaf að vera á dagskrá. Landsvirkjun hefur gefið það út að eftirspurn eftir orku sé meiri en framboðið og að eftirspurn eigi ekki eftir að minnka á næstu áratugum. Þess sér alls staðar merki; orkuskipti, breytingar í atvinnuháttum og fjölgun íbúa. Á sama tíma glíma heilu landsvæðin við mikið orkuóöryggi. Þetta hefur áhrif á heildarmyndina líkt og þegar blóðflæði er lélegt til einhverra líkamshluta, þá er heilbrigði einstaklings í hættu. Hér er um að ræða þjóðaröryggismál. Raforkuskortur og ófullnægjandi raforkuöryggi skapar ekki bara óþægindi fyrir almenning heldur er einnig þess valdandi að atvinnutækifæri eru andvana fædd. Það er lítið borð fyrir báru til að mæta slæmum vatnsárum. Þegar sú staða kemur upp verða þeir landshlutar sem búa við þröngan kost í enn verri stöðu. Hjá Orkubúi Vestfjarða voru brenndar á síðasta ári rúmar tvær milljónir lítra af olíu til að framleiða raforku þar sem þurfti að starta varaafli. Það er tíföldun á olíumagni frá fyrra ári. Það er ekki í sjónmáli næstu misserin að framleiðsla verði aukin eða að flutningskerfi verði eflt. Við höfum á sama tíma göfug markmið um að hætta alfarið notkun á jarðefnaeldsneyti. Við náum ekki markmiðum okkar án aðgerða. Við verðum að huga að alvöruvirkjunarkostum á Vestfjörðum eða bæta flutningsleiðina. Ný flutningsleið Vesturlínu kostar ríkið 15 milljarða auk mikillar umhverfisröskunar. Við höfum þann kost. Ef við tölum t.d. um Vatnsfjarðarvirkjun myndi hún efla raforkuöryggi á Vestfjörðum um 95%. Tengivirkið við Mjólká er mjög stutt þannig að það væri ekki vandamál. Við verðum að fara að huga að alvörulausnum til þess að bæta raforkuöryggi í heild um landið.

Virðulegi forseti. Öflugra flutningskerfi raforku er undirstaða orkuskiptanna hér á landi, orkunýtni og til að ná markmiðum um kolefnishlutleysi. Flutningskerfi raforku er hluti af grunninnviðum samfélagsins og ein af mikilvægum forsendum fjölbreyttrar atvinnu- og byggðaþróunar. Brýnt er að flýta frekari uppbyggingu flutningskerfis raforku, að kerfið sé áfallaþolið, ekki síst til að bæta afhendingaröryggi í einstökum landshlutum. Auka þarf um leið samkeppnishæfni og ryðja þannig braut grænnar iðnaðaruppbyggingar og orkuskipta. Þannig verður hægt að nýta raforkukerfi þjóðarinnar sem byggir á endurnýjanlegum orkugjöfum enn betur en gert er í dag. Síðastliðinn vetur kom upp sú staða að orkuskerðing var vegna slæmrar vatnsstöðu í uppistöðulónum og því var þúsundum lítra af olíu brennt til að anna eftirspurn, t.d. í fiskimjölsverksmiðjum. Á hverju ári tapist raforka sem nemur rafmagnsnotkun 100.000 heimila - 100.000 heimila - þar sem flutningskerfi raforku er fullnýtt og ekkert svigrúm er til að bregðast við sveiflum í vatnsbúskap einstakra virkjanasvæða. Í skýrslu átakshópsins sem vann skýrslu eftir óveðrið á norðurhluta landsins í desember 2019 kom fram að styrking meginflutningskerfis og svæðisflutningskerfis raforku væru meðal þeirra ráðstafana sem til framtíðar væru mikilvægastar og raunhæfastar til að tryggja betur afhendingaröryggi raforku. Helstu flöskuhálsar kerfisins væru tafir í leyfisveitingaferli fyrirhugaðra framkvæmda Landsnets, sem og tafir vegna undirbúningsframkvæmda í svæðisbundna flutningskerfinu. Enn fremur kemur þar fram að horfa verði til lagabreytinga til að tryggja skilvirkari málsmeðferð innviðaframkvæmda á borð við flutningskerfi raforku. Að öllu framangreindu virtu er því ljóst að flýta þarf uppbyggingu flutningskerfis raforku til þess að stuðla að bættu afhendingaröryggi og orkunýtni en einnig til að ná fram markmiðum í orkuskiptum. Það mun auka álag á flutningskerfi raforku sem eykur enn fremur á nauðsyn uppbyggingar flutningskerfis raforku. Það verður gert til að tryggja raforkuöryggi og afhendingaröryggi grundvallarinnviða enda raforkukerfið og tryggt orkuframboð grundvallarþáttur í þjóðaröryggi og lífæð margra nauðsynlegra innviða.

Herra forseti. Hér hafa verið áberandi sjónarmið landsbyggðarmanna og ég ætla nú að víkja frá upphaflegum áformum því að það er alveg nauðsynlegt að setja þetta í samhengi. Fyrir 100–120 árum síðar þegar Íslendingar ákveða að berjast til sjálfstæðis þá gerum við með okkur samkomulag um að þessi fámenna þjóð í þessu risastóra landi geti ekki dreift hlutunum um of, þ.e. við tökum ákvörðun um að hér skuli háskólinn vera, lykilsjúkrahúsið, dómstólarnir, Alþingi og helstu menningarstofnanir þjóðarinnar. Á móti var það líka algerlega á hreinu að þau sem völdu að vera ekki í Reykjavík hefðu aðgang að öllum þeim nauðsynjum sem trygg búseta krefst. Því miður er bara ákveðin skekkja og ójöfnuður falinn í þessu kerfi og við höfum byggt upp að mörgu leyti mjög áhættusamt fyrirkomulag þar sem 75% þjóðarinnar búa á einum stað sem er 30 km frá alþjóðaflugvellinum. Þróunin hefur með öðrum orðum verið sú að á þessum 120 árum hefur Reykvíkingum fjölgað úr því að vera 6% af landsmönnum í að vera 35% og á höfuðborgarsvæðinu úr 12% í 70%. Þetta var skynsamlegt fyrirkomulag af því að öðruvísi hefðum við ekki getað byggt upp sjálfstætt ríki með allar þessar stofnanir en á móti verðum við að gera þá kröfu að raforka, menntakerfi, samgöngur og heilbrigðisþjónusta sé fullnægjandi úti um allt land. Í augnablikinu er hún dragbítur á búsetu. Svo bætist ofan á að ef við ætlum okkur að ráðast í þessi mikilvægu orkuskipti þá þurfum við þessa innviði hvort sem er til að geta nýtt raforkunotkun og þurfa ekki endalaust að leita nýrra virkjunarkosta. Jöfnuður í þessu eins og svo mörgu er lykilatriðið.

Herra forseti. Þetta hefur verið nokkuð athyglisverð umræða. Það er alveg ljóst að hér eru tveir stjórnarflokkarnir að þrýsta á þann þriðja, Vinstri græna, í að greiða fyrir málum hvað varðar orkuuppbyggingu í landinu. Það er farin sú leið hér í þessum dagskrárlið og það er bara vel. Það er alveg ljóst að það er mikil andstaða innan Vinstri grænna við ákveðnar framkvæmdir og dregnar eru lappirnar, tel ég vera, hvað varðar það að farið sé í borðleggjandi mál eins og t.d. Hvalárvirkjun fyrir Vestfirði. Það er alveg ljóst að það brennur á að sú virkjun komist í gagnið sem fyrst. En svo eru það orkuflutningarnir. Ef menn vilja greiða fyrir orkuflutningum þá þarf, held ég, ekki bara að fara yfir og skoða kerfið og andmælarétt og kærurétt og allt það, heldur þarf líka að skoða þá leið að þar sem loftlínur liggja um lönd sé tryggt að þær fari þar um þannig að viðkomandi íbúar eða sveitarfélög fái einhvern bita af kökunni. Ef menn fá ekki neitt - menn gera ekki neitt fyrir neinn sem gerir ekki neitt fyrir neinn. Og ef það er verið að flytja orku yfir blómlegar byggðir til þess að setja rafmagn í stóriðjuver og menn fá ekkert nema skert útsýni þá er auðvitað komin einhver fyrirstaða. Ég held að það þurfi að skoða þennan þátt, að allir fái að njóta þessa. Síðan hafna ég því að svona skynsamleg uppbygging stóriðju hafi verið einhver dragbítur á uppbyggingu raforkukerfisins. Það er ekki þannig. En ég get alveg tekið undir þau sjónarmið að það er ekki rétt að setja öll eggin í sömu körfuna og það sé kannski rétt að hafa ákveðinn fjölbreytileika hvað varðar stóriðjuver.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka frummælanda fyrir að hefja þessa umræðu um orkuöryggi, hv. þm. Ingibjörgu Isaksen, og hæstv. ráðherra fyrir að svara. Þetta er um margt áhugaverð umræða og kannski dregur hún nú akkúrat upp þau mismunandi sjónarmið sem undir eru þegar kemur að orkuöflun í annars orkuríku landi eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kom inn á. Ég er nú einn af þeim sem telja það hafa borið vott um mikinn stórhug á sínum tíma að ráðist var í hina svokölluðu hitaveituvæðingu, að það hafi verið farsælt þegar upp var staðið. Það var afar umdeilt og orkumálastjóri dró það nú upp á Norðurlandaráðsfundi um daginn, í mjög áhugaverðum fyrirlestri, hvernig þetta var hreinlega kosningamál á sínum tíma. Ekkert okkar sem hér erum í salnum lifði þann tíma en við höfum hins vegar notið ávaxtanna af því. Ég er líka alveg viss um að það finnast einstaklingar, jafnvel í þessum sal eða víðar í samfélaginu, sem telja að það hafi borið vott um mikinn stórhug að ráðast í svokallaða stóriðjustefnu á sínum tíma. Eftir á að hyggja, hafandi fylgst með þeirri umræðu á seinni metrum, þá deili ég ekki endilega þeirri sýn. En það eru örugglega einhver sem telja að það hafi verið stórhugur. Ég, hæstv. forseti, kalla nú eftir stórhug í því að við þurfum að ná fram orkuskiptum vegna þeirrar loftslagsvár sem yfir okkur vakir, í að taka farsælar ákvarðanir til framtíðarinnar. Þær felast ekki einvörðungu í að brjóta nýtt land til orkuöflunar. Þær geta m.a. falist í því að ákveða að forgangsraða þeirri orku sem við þegar framleiðum með öðrum hætti. Þetta er ekki vinsælt umræðuefni og ég heyri að það er einhvern veginn uppleggið hjá mjög mörgum, ekki endilega í þessum sal heldur í samfélaginu, að það megi ekki taka nýja ákvörðun um það sem við höfum lagt vinnu og þrek í og kannski að einhverju leyti sýnt stórhug á einhverjum tímapunkti í. En það er bara vel hægt og það tel ég vera stórhuga þjóð og fólk sem getur tekið nýjar ákvarðanir og tekið nýja afstöðu til þess að nýta þá orku sem þegar er framleidd í þágu annarra atriða en hún er að nýtast í í dag. Það gerist ekki í einu vetfangi, ég geri mér grein fyrir því, virðulegi forseti, en þá umræðu þarf að taka.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra minnti okkur á það í ræðu við upphaf þessarar umræðu að 85% af orkuframleiðslu Íslands væri græn orka og að heimurinn væri nú ekki í þeirri stöðu sem hann er í dag ef hann væri allur eins og Ísland. Ég held við þurfum aðeins að fara að endurskoða þessa ímynd okkar af landinu okkar vegna þess að þrátt fyrir þessa gríðarlegu forgjöf þegar kemur að endurnýjanlegum orkugjöfum þá náum við að vera einhverjir mestu loftslagssóðar jarðar. Við gluðum út í andrúmsloftið meiri koltvísýringi en nokkurt annað ríki miðað við blessaða höfðatöluna. Þannig að ef allur heimurinn gerði eins og Ísland þá værum við nú í enn verri málum, held ég að tölurnar gætu sýnt okkur. En hæstv. ráðherra gerði vel í því í upphaflegu ræðunni sinni að benda á smátt frumvarp sem skiptir máli, varmadælufrumvarpið sem hann kallaði, vegna þess að þar er tekist á við eftirspurnarhliðina. Það er eitt af fáum málum sem við höfum séð á síðustu misserum takast á við eftirspurnarhliðina, að hjálpa almenningi að draga úr orkuþörf heimila sinna. Það mál hefði reyndar mátt víkka út og láta það taka til ekki bara fólks sem býr á köldum svæðum og þarf að kynda hús sín með raforku heldur mætti það ná til alls landsins þannig að við værum að minnka álagið á hitaveiturnar okkar. Síðan má fara að taka þessa hugmynd um að draga úr eftirspurn lengra og láta ekki bara almenning axla byrðar heldur stóriðjuna. Það var mjög fróðleg grein í Fréttablaðinu í dag þar sem Landvernd er búin að slá á það hversu mikið mætti draga úr orkuþörf íslenskrar stóriðju ef hún notaði bara jafn mikið rafmagn og sú norska. Þá allt í einu losnar um 4,7% 

Herra forseti. Mig langar hér í seinni umferð til að ræða raforkuöryggi. Það hefur nokkuð verið rætt hér í þessari ágætu umræðu um þá staðreynd að flutningskerfi raforkunnar er langt frá því að vera nægilega gott. Reyndar er staðan sú að 5% af framleiddri orku tapast úr kerfinu og við þekkjum öll aðra galla flutningskerfisins þó að það hafi sannarlega lent mismunandi þungt á landsmönnum eftir búsetu, eins og hér hefur verið farið yfir. En þetta er ekki eina ógnin við raforkuöryggi landsmanna. Mig langar aðeins að fara yfir það og spyrja síðan hæstv. ráðherra hvað stjórnvöld eru að gera hér. Landsvirkjun t.d., sem er með 70% af allri raforkuframleiðslu, er með 50% af hinum almenna markaði, sem eru sem sagt kaupendur, fyrirtæki, heimili aðrir en stórnotendur. Það er áhyggjuefni að á sama tíma og Landsvirkjun er skuldbundin til að selja raforkuna inn á almenna markaðinn í gegnum sölufyrirtæki sem dreifa áfram til almennings og fyrirtækja, þá eru þeir aðilar sem dreifa hinum 50% ekki undir sömu kvaðir settir, þurfa ekki að hlíta sömu kvöðum. Það eru fyrirtæki á borð við Orkuveituna, Hitaveitu Suðurnesja, Orkubú Vestfjarða og fleiri, sem vinna annars vegar raforku og dreifa líka raforku sem þeir kaupa af Landsvirkjun. Þau gætu farið aðrar leiðir. Þannig að við getum séð fyrir okkur fyrirtæki í stóriðju sem fær ekki umbeðna orku hjá Landsvirkjun af því að hún er ekki til. Það gæti leitað til þessara fyrirtækja og þau valið að selja þessu fyrirtæki frekar en að fara með það á almennan markað. Og nú þegar verðmunurinn að farinn að minnka eftir síðustu samninga þá gæti alveg komið upp sú staða að þetta borgaði sig fyrir stóriðjuna til að svara eftirspurnartoppum eða toppum í framleiðslu. Við höfum mögulegaverið heppin hingað til. Þessi staða hefur ekki komið upp. En hvernig ætlum við að tryggja að almenningur sé ekki að keppa við milljarðafyrirtæki um þessa raforku, af því að við vitum öll hvernig sú keppni færi? Hvað er verið að gera og hvernig? Og kannski stóra spurningin í ljósi þeirrar stöðu sem við erum í: Hvenær?

Herra forseti. Eins og hæstv. forseti getur eflaust tekið undir með mér er stærsta framlag Íslands til loftslagsmála framleiðsla á áli hér á landi. Hún er sú næstmesta í Evrópu á eftir Noregi og ég held að það sé helst Kanada sem keppir við þessi lönd á Vesturlöndum um álframleiðslu, framleiðslu á þessum málmi, þessum umhverfisvæna málmi, á hreinan hátt. Þrátt fyrir það sjáum við sviðsmyndir birtast í skýrslu frá ríkisstjórninni sem send er í aðdraganda loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna nr. 26 og nr. 27, þar sem gert er ráð fyrir að álframleiðsla og stóriðja hverfi í raun úr landinu. Það færi illa með þetta framlag Íslands, heldur betur, ég tala nú ekki um atvinnulíf í landinu og verðmætasköpun hér. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra fyrir hans svör. Það er greinilegt að ráðherrann er meðvitaður um mikilvægi orkuöryggis á landinu. Orkuöryggi er ekki bara val heldur nauðsyn. Með því að fjárfesta í grænni orku og tileinka okkur nýja tækni getum við hjálpað til við að tryggja orkuframtíð okkar og tryggja að við leggjum okkar af mörkum til að vernda jörðina fyrir komandi kynslóðir. Smávirkjanir eru mikilvægar til þess að styrkja dreifikerfi raforku um landið en allt að fimmtungur allrar raforku sem Rarik dreifir til viðskiptavina kemur frá smávirkjunum víða um land. Smávirkjanir gegna einnig lykilhlutverki á landsbyggðinni víða um land þar sem skortur á framboði á raforku er farinn að standa byggðarþróun fyrir þrifum. Smávirkjanir stuðla ekki bara að auknu orkuöryggi landsins heldur geta þær einnig verið mikilvægur þáttur í að tryggja vaxtarmöguleika landsbyggðarinnar. Mig langar því að nýta tækifærið hér og spyrja hæstv. ráðherra út í skoðun hans á smávirkjunum og hver framtíðaráform hans eru varðandi þær. Mig langar líka rétt að koma inn á nokkur atriði sem hafa komið fram í þessari góðu umræðu í dag. Hér var aðeins tæpt á stóriðju og þörf hennar á orku. En það má heldur ekki gleyma því að ein af forsendum þess að við búum við það flutningskerfi sem við höfum í dag er stóriðjan. Svo má líka rökræða um það hvað stóriðja er. Er það laxeldi? Er það flugvöllurinn í Keflavík eða eingöngu álver? En við þurfum að virkja meira, það er ekkert flókið. Vissulega þurfum að fara betur með orkuna okkar og minnka tap en allar þjóðir heimsins gera ráð fyrir verulega aukinni orkuþörf til framtíðar. Ætti Ísland eitthvað að vera undanþegið því? Við þurfum fjölbreyttar leiðir, vissulega. Við þurfum vatnsaflsorku, vindorku, jarðvarma, sjávarföll. Það er engin ein lausn töfralausnin og eflaust eigi eftir að koma einhverjar fleiri fram í framtíðinni sem okkur órar ekki fyrir í dag.  
             En ég vil bara þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir umræðuna og öllum þeim sem tóku þátt.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Ég segi bara að við þurfum að ræða þetta betur og ég ætla ekki að svara hv. þingmanni vegna þess að ég ætla að reyna að leiðrétta sumt af því sem kom fram í umræðunni og hvet hv. þingmann til að fara sérstaklega í aðra umræðu um smávirkjanirnar. Varðandi það að hér sé talað um að ekkert sé að gerast þegar kemur að því að tryggja raforkuöryggi, þá er þetta komið í samráðsgátt - hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson spurði að því - og hefur m.a. verið í fjölmiðlum af því að það hefur verið gagnrýnt. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir æsti sig mikið hér og talaði um að það væri fráleitt að tala um loftslagsmálin í tengslum við að það þyrfti að framleiða græna orku, en svo kom hv. þm. Logi Einarsson, flokksbróðir hennar, og benti réttilega á það, eins og allir aðrir þingmenn, að það þyrfti að sinna því sérstaklega. Þegar hins vegar kemur að því að breyta þessum reglum þá vek ég athygli, sérstaklega þeirra þingmanna sem eru í flokkum sem eru mjög fylgjandi Evrópusambandinu, á því að við þurfum að vinna þetta eftir þeim reglum sem við fylgjum varðandi Evrópska efnahagssvæðið. Það er ekki þannig, virðulegi forseti, að sá sem hér stendur ákveði hvað sé virkjað. Hins vegar gengum við frá því hér á hv. Alþingi að leyfa ákveðna hluti í nýtingarflokk, 214 MW í vatnsafli, 865 MW í jarðvarma og 222 MW í vindorku. Miðað við upplýsingar Orkustofnunar um það sem er í gangi núna eru virkjanaframkvæmdir upp á 315 MW og aflaukningarfrumvarpið sem ég vísa í á að skila 190 MW og bætt orkunýting, sem verið er að vinna að með ýmsum leiðum, gæti skilað 120 MW, þá er miðað við það sem gæti gerst fyrir 2030 samkvæmt nýjustu upplýsingum. Varðandi stóriðjuna þá er það þannig að við Íslendingar báðum um stóriðjuna til að geta byggt upp flutningskerfið okkar. Þegar kemur að flutningskerfinu þá er það Landsnet og síðan dreifikerfið, en það eru önnur fyrirtæki sem sinna því og það eru settir miklir fjármunir í það. En það liggur fyrir að það þarf að gera betur og um það hafa m.a. komið frumvörp, t.d. frá hæstv. innviðaráðherra. 
             Hér var talað um að það væri skelfilegt að styðja tillögu í Norðurlandaráði um að draga úr jarðefnaeldsneyti. Ég veit ekki hvernig, virðulegur forseti, við ætlum að ná þessum markmiðum ef við ætlum ekki að draga úr jarðefnaeldsneyti.  Ég hvet, virðulegi forseti, hv. þingmenn að nota tækifærið og spyrja mig í fyrirspurnatíma, kalla eftir sérstakri umræðu, 

Forseti minnir á takmarkaðan ræðutíma, en það þarf greinilega að ræða margt í þessum málum, og hvetur ráðherra til að nýta meira en rauðu ljósin til þess.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og félagslega aðstoð. Frumvarpið felur í fyrsta lagi í sér breytta röðun á köflum og ákvæðum laga um almannatryggingar. Endurröðun á ákvæðum laganna felur í sér að sumum ákvæðunum er skipt upp í nokkur smærri ákvæði, kaflar eru færðir til, nýjum köflum er bætt við og öðrum er skipt upp. Þannig verði t.d. ákvæði um ellilífeyri í einum kafla og ákvæði um örorkulífeyri og tengdar greiðslur í öðrum kafla. Þá er leitast við því að samræma hugtakanotkun innan laganna og uppfæra hana til samræmis við almenna málnotkun. Um er að ræða nokkuð umfangsmiklar breytingar á framsetningu laganna með það að markmiði að gera lögin aðgengilegri, einfaldari og skýrari, bæði fyrir þá einstaklinga sem byggja rétt sinn á lögunum og fyrir þau stjórnvöld sem túlka og framkvæma lögin. Í öðru lagi eru lagðar til nokkrar efnislegar breytingar á bæði lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð. Þær breytingar varða einna helst réttindaávinnslu og ákvörðun réttinda umsækjenda um örorku- og endurhæfingarlífeyri á grundvelli tryggingatímabila og ætlaðra tímabila til framtíðar. Þá eru lagðar til breytingar hvað varðar skilyrði fyrir rétti til örorkulífeyris og lagðar til ívilnandi sérreglur fyrir þá sem eru metnir til 75% örorku frá 18 ára aldri, en einnig fyrir þá einstaklinga sem hafa áunnið sér réttindi samkvæmt lögunum en hafa búið erlendis tímabundið. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti nefndarinnar árétta sérstaklega eftirfarandi atriði. Fyrir nefndinni var rætt um að gildandi lög um almannatryggingar eru flókin og ógagnsæ og er hætta á rangri túlkun laganna og framkvæmd þeirra ef þau eru óskýr. Hafa umboðsmaður Alþingis og Ríkisendurskoðun bent á óskýr ákvæði laganna líkt og fjallað er um í greinargerð frumvarpsins. Nefndin telur þær breytingar sem frumvarpið felur í sér varðandi endurröðun á ákvæðum og köflum laganna mikilvægar og leggur áherslu á að lög séu ávallt skýr og aðgengileg þeim sem byggja rétt sinn á lögunum. Við meðferð málsins í nefndinni var einnig fjallað um áhrif milliríkjasamninga á lög um almannatryggingar og meðferð mála fyrir stjórnvöldum. Bent var á að réttindi einstaklinga samkvæmt lögum um almannatryggingar væru óljós, m.a. vegna áhrifa milliríkjasamninga, en fram komu sjónarmið þess efnis að alþjóðlegar skuldbindingar íslenska ríkisins ættu ekki að skerða réttindi einstaklinga samkvæmt lögunum. Meiri hlutinn bendir á að markmið milliríkjasamninga á sviði almannatrygginga er einkum að tryggja að áunnin réttindi tapist ekki við flutning milli samningsríkjanna. Í frumvarpinu er skerpt á tilvísunum til ákvæða um milliríkjasamninga í lögum um almannatryggingar þegar við á og þannig undirstrikað að ákvæði slíkra samninga geta haft áhrif á réttindi einstaklinga. Eru þær breytingar sem lagðar til í frumvarpinu liður í því að samræma framkvæmd laganna betur að þeim skuldbindingum sem felast í gagnkvæmum milliríkjasamningum sem Ísland hefur gert. Meiri hluti nefndarinnar leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu sem fjallað er um í nefndaráliti. Það er þó ástæða til þess að fara stuttlega yfir þær hér til skýringarauka. Í fyrsta lagi leggur meiri hlutinn til breytingu á gildistökuákvæði og lagt er til að lögin taki þegar gildi. Í frumvarpinu er lagt til að lögin taki gildi 1. janúar 2023. Þar sem það tímamark er liðið er þessi breytingartillaga bæði nauðsynleg og rökrétt. Þá er lögð til breyting á orðalagi a-liðar 5. gr. frumvarpsins sem er ætlað að skýra betur heimildir úrskurðarnefndar velferðarmála til að taka mál til úrskurðar. Meiri hlutinn leggur jafnframt til breytingu á fjárhæðum í frumvarpi til samræmis við þær hækkanir sem gerðar voru með reglugerð um fjárhæðir bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar fyrir árið 2023, nr. 1438/2022. Auk þess leggur meiri hlutinn til breytingu á 2. mgr. d-liðar 12. gr. frumvarpsins, en ákvæðið kveður á um að ráðherra geti með reglugerð ákveðið að frá bótum, sem einstaklingur á rétt á hér á landi, dragist bætur sem hann fær samkvæmt erlendri löggjöf fyrir sama tímabil. Í því skyni að auka skýrleika ákvæðisins leggur nefndin til að reglan gildi um bætur sömu tegundar enda má teljast óeðlilegt að örorkulífeyrir skerðist t.d. vegna barnalífeyrisgreiðslna erlendis frá. Þá er lagt til að ákvæði 12. gr. laga um félagslega aðstoð falli brott. Ákvæði þetta fjallar um kostnað vegna þjónustu dagvistar samkvæmt lögum um málefni aldraðra nr. 125/1999, en þar sem kveðið er á um greiðsluþátttöku þeirra sem njóta dagdvalar í 19. gr. laga um málefni aldraðra er ekki lengur talin þörf á ákvæðinu. Loks leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar á frumvarpinu sem eru tæknilegs eðlis og þarfnast ekki skýringa. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í nefndaráliti. Undir nefndarálit meiri hlutans rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn: Jódís Skúladóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Óli Björn Kárason. Herra forseti. Með þeim lagabreytingum sem lagðar eru til í þessu frumvarpi er að hluta til komið til móts við athugasemdir í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá því í ágúst 2020 þar sem bent var á að tíðar breytingar almannatryggingalöggjafarinnar, viðbætur og innri tilvísanir í henni hafi leitt til ógagnsæis þeirra og haft neikvæð áhrif á framkvæmd laganna. Í skýrslunni er bent á að skýr löggjöf auki til muna gagnsæi, leiði til réttari útreikninga og afgreiðslu réttinda og greiðslna úr kerfinu. Þær breytingar sem lagðar eru til á núverandi lagaumhverfi eru því liður í þeirri einföldun og varðar réttindaávinnslu og ákvörðun réttinda umsækjanda um örorku- og endurhæfingarlífeyri á grundvelli tryggingatímabila, eins og fram hefur komið. Breytingarnar nú eru liður í stærri endurskoðun félags- og vinnumarkaðsráðherra vegna örorku- og ellilífeyriskerfisins og eru, ásamt breytingum um sérstakt frítekjumark örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar og hins vegar framlengingar á greiðslutíminn tímabili endurhæfingarlífeyris, mikilvægir hlekkir í þeirri endurskoðun, en frekari breytingar verða innleiddar í áföngum á komandi mánuðum og árum. Kveðið er á um endurskoðun málaflokksins í ríkisstjórnarsáttmála. Hér er því um að ræða mikilvægt skref í samræmi við þær áherslur sem þar birtast. Endurskoðun örorku- og ellilífeyriskerfisins er löngu tímabær og tel ég þetta mál í dag vera mikilvægan þátt í bættum lífskjörum og auknum lífsgæðum þeirra sem byggja réttindi sín á þessum lögum, fólks með mismikla starfsgetu og sem nýtur örorkulífeyrisgreiðslna. Endurskoðun kerfisins er fyrir löngu tímabær og fagnar framsögumaður því að sú vinna sé komin af stað. Með frumvarpi þessu eru gerðar mikilvægar breytingar til batnaðar á kerfinu. Að endingu vil ég þakka umsagnaraðilum og gestum fyrir góðar ábendingar og nefndarmönnum öllum fyrir gott samstarf.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er sérstaklega ánægð með það að meiri hlutinn skuli taka undir eina af breytingartillögum minni hlutans sem er um að mæðra- og feðralaun verði ekki til þess að lífeyrir skerðist. Það er ekki oft, herra forseti, sem meiri hlutinn samþykkir breytingartillögu frá minni hlutanum þannig að mér finnst þetta mjög ánægjulegt og ég vona að þetta sé fyrirboði um betri tíma í þessum efnum. Þetta var þó ekki eina breytingartillagan sem við í minni hlutanum lögðum fram. Ein af tillögunum okkar var að það kæmi skýrt fram að ef ákvæði um gagnkvæma milliríkjasamninga væri beitt þá ætti það aldrei að leiða til lakari réttar en annars nyti við samkvæmt lögum. Það er sem sagt heimilt að víkja frá þessum lögum og taka tillit til milliríkjasamninganna. Jafnvel þótt það hafi komið fram í umræðum í nefndinni, og að einhverju leyti í nefndarálitinu, að þessi ákvæði eigi að vera ívilnandi þá er þetta samt sem áður skilið eftir til túlkunar fyrir Tryggingastofnun um þetta mál. Okkur fannst betra, fyrst að það væri í rauninni vilji meiri hlutans að niðurstaðan yrði sú að staðan yrði aldrei lakari en ef einungis væri farið eftir lögunum, að það kæmi fram í greininni. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvers vegna var meiri hlutinn ekki tilbúinn til að samþykkja þessa litlu breytingu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir andsvarið. Mig langar að árétta að það var nú ekki svo að meiri hlutinn hafi ekki viljað verða við fleiri atriðum. Í mikla vinnu var lagst, bæði í ráðuneytinu og af okkur nefndarmönnum, við að finna útfærslu á þessu. Niðurstaðan varð hins vegar sú að þetta væri í raun ógerlegt. Byggir það fyrst og fremst á þeim ólíku lögum sem gilda víða og þeim miklu breytingum sem verða á lagaverkinu milli landa með þessum breytingum. Eins og fram hefur komið eftir ábendingar frá umboðsmanni Alþingis og fleirum þá hefur framkvæmdinni verið breytt og ég held að við getum treyst á að það sé þannig að alltaf sé litið til þess að staða þeirra sem þiggja eða eiga þarna rétt á greiðslum sé ekki lakari en áður, að það sé alltaf horft til þess að niðurstaða í máli hvers einstaklings sé með þeim hætti að hans hagsmuna sé alltaf gætt. Það var annað varðandi þetta, þ.e. að málin eru að sjálfsögðu fjölmörg og þau eru eins ólík og þau eru mörg. Það gæti orðið mjög flókið tæknilega hvað varðar framkvæmd laganna að ákvarða í einu máli í einhverjum mánuði, forsendur og aðstæður eru breyttar en samt þarf að beita lögum við framkvæmdina. Það getur orðið misræmi í framkvæmd laganna sem býður þá upp á ójafnræði milli einstaklinga.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið, sem ég verð nú að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á. Ég held að það sé alltaf gott viðmið að vilji löggjafans komi skýrt fram í lagaákvæðum. Og ef við viljum að þessum milliríkjasamningum sé ekki beitt ef það leiðir til lakari niðurstöðu fyrir viðkomandi er mikilvægt, að okkar mati í minni hlutanum, að skrifa það inn í ákvæðið. Þess vegna leggjum við það til atkvæða hér í þingsal. Það eru aðrar tillögur sem ég mun fara yfir í nefndaráliti minni hlutans hér á eftir. En mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála mér um að það sé eitthvað bjagað við það að fjármagnstekjur barna komi til frádráttar samkvæmt almannatryggingalögunum til foreldris sem tekur lífeyri, er þarf að treysta á lífeyri. Í lögunum er þessu í rauninni bara stillt þannig upp að það sé á ábyrgð barns að sjá fyrir foreldrum sínum. Það eru einhvern veginn skilaboðin. Eigi barn einhverja peninga inni á bók sem skila einhverjum fjármagnstekjum þá lækka greiðslurnar til foreldris sem því nemur. Við leggjum til að þessu verði breytt. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála því að það sé réttlætismál að breyta þessu.

Herra forseti. Ég ætla nú bara að byrja á því að taka heils hugar undir með hv. þingmanni og þakka henni fyrir síðara andsvar. Nú er það svo að bara hvern sem við myndum spyrja, þá þætti okkur óeðlilegt að fermingarpeningar barns kæmu til skerðingar á réttindum foreldris. Það er auðvitað mjög óeðlilegt og um það erum við öll sammála. Það er tvennt sem ég vil segja: Annars vegar varðandi mikilvægi þessarar heildarendurskoðunar, þó að við séum hér, bæði fyrir jól og aftur núna og svo áfram, að gera breytingar á lagaverkinu, og er það mjög vel að það sé komið þetta langt, þá eru auðvitað margir hnútar eftir í kerfinu sem við verðum að vinna á. Ég vona svo sannarlega að velferðarnefnd beri gæfu til að vinna áfram þessi mikilvægu mál hratt og vel. En varðandi þessar fjármagnstekjur og bara tekjur barna almennt, og það á reyndar líka við um tekjur maka, að það verður auðvitað að horfa á heildarmyndina og þarna yrðu að koma til breytingar á löggjöf um skattkerfið. Til þess held ég að sé bara full ástæða. Ég held það sé full ástæða til að skoða það en það verður ekki gert með breytingu á þessum lögum eingöngu. En ég vísa aftur til heildarendurskoðunar og er sannfærð um að ég og hv. þingmaður eigum eftir að vera samstiga í því að koma þessum góðu breytingum áfram því að ég er sammála því að það er fullkomlega galið að tekjur eða fjármagnstekjur barns komi til skerðingar á greiðslum til foreldra.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá 1. minni hluta velferðarnefndar. Fyrsti minni hluti velferðarnefndar er sammála markmiði frumvarpsins um skýrleika og kaflaskiptingar en telur nauðsynlegt að kveða með skýrari hætti á um nokkrar greinar frumvarpsins þannig að enginn vafi leiki á um túlkun þeirra við framkvæmd laganna. Fyrsti minni hluti leggur áherslu á að lög séu ávallt skýr og skiljanleg þeim sem byggja rétt sinn á þeim og tekur undir umsögn Öryrkjabandalagsins við frumvarpið og leggur fram breytingartillögur í samræmi við þá umsögn. Ég ætla, forseti, að renna yfir skýringar á þessum breytingartillögum sem fylgja nefndarálitinu. Í fyrsta lagi er það ávinnsla réttinda í b-lið 1. mgr. i-liðar 7. gr. frumvarpsins er að finna nýmæli um að þeir sem voru tryggðir hér á landi við 18 ára aldur og metnir til a.m.k. 75% örorku frá 18 ára aldri eigi rétt til greiðslna örorkulífeyris að öðrum skilyrðum laganna uppfylltum. Samkvæmt athugasemdum í greinargerð er ákvæðinu ætlað að vera til hagsbóta fyrir unga öryrkja. Á það hefur þó verið bent að reglan gagnist ekki öllum ungum öryrkjum, heldur einungis þeim fámenna hópi sem er búsettur hér á landi og er metinn til örorku við 18 ára aldur. Utan falla ungir öryrkjar sem eru búsettir erlendis við 18 ára aldur, vegna ástæðna sem þeir voru ekki sjálfráðir um, t.d. vegna ákvörðunar foreldra sinna. Jafnframt kunna að vera í þeim hópi einstaklingar sem eru að ljúka námi á framhaldsskólastigi erlendis. Mikilvægt er að jafnræðis sé gætt þannig að ákvæðið taki til breiðari hóps ungra öryrkja. Því er lögð til sú breyting að miðað sé við að viðkomandi sé tryggður hér á landi við 25 ára aldur. Er hér gætt samræmis við skilgreiningu ungmenna í 1. gr. æskulýðslaga, nr. 70/2007. Með þessu er leitast við að veita ungum öryrkjum aukið svigrúm til þess að taka ákvörðun um eigin búsetu. Jafnframt er lagt til að fella úr ákvæðinu vísan til þess að viðkomandi þurfi að hafa verið metinn til a.m.k. 75% örorku við 18 ára aldur enda þykir eðlilegt að ákvæðið nái jafnt til þeirra ungu öryrkja þar sem hefur ekki verið metin eða komin fram við 18 ára aldur. Þarna er breytingin falin í því að við miðum við 25 ára aldur sem er skilgreining á hvað er ungmenni í öðrum lögum. Með því að gera þetta myndi þessi góða breyting ná til hópsins alls sem um ræðir. Þá er það um tekjur maka, sem við ræddum hér áðan, ég og hv. framsögumaður nefndarálits meiri hlutans. Í 6. mgr. o-liðar 7. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að sú regla haldist óbreytt að fjármagnstekjur maka hafi áhrif á greiðslur. Lengi hefur verið bent á að þessi undantekning frá þeirri meginreglu laganna að tekjur maka hafi ekki áhrif á greiðslur sé óeðlileg. Enginn munur er á fjármagnstekjum og öðrum tekjum með tilliti til áhrifa þeirra á möguleika lífeyrisþega til framfærslu. Þá hefur verið dregið í efa að þessi tilhögun fái samrýmst niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 125/2000. Í dómi réttarins í máli nr. 795/2017 var þessi regla talin standast einvörðungu vegna heimildarinnar í 11. mgr. 16. gr. laganna til að dreifa fjármagnstekjum, sem leystar hafa verið út í einu lagi, yfir 10 ár, en sú heimild var í dóminum talin eiga við um fjármagnstekjur maka sem hefðu áhrif á greiðslurnar. Einn dómari skilaði sératkvæði og taldi ákvæðið ekki standast stjórnarskrá. Aðeins um þetta, forseti. Það eru mjög margir sem taka út tekjur sínar í fjármagnstekjum. Eigi það við um maka þeirra sem þurfa að reiða sig á lífeyri þá koma tekjur makans til skerðingar. Að okkar mati í minni hlutanum á ekki að skipta tekjum makans upp í launatekjur og fjármagnstekjur heldur eiga bara engar tekjur makans að koma til skerðingar. Þetta er líka spurning um fjárhagslegt sjálfstæði. Þó að þeir sem þurfa að treysta á greiðslur Tryggingastofnunar séu nú ekki vel haldnir þá er ómögulegt að í lögum sé gert ráð fyrir að þeir séu upp á maka sinn komnir fjárhagslega að öllu leyti hvað þetta varðar. Og síðan með tekjur barna, eins og við ræddum líka hér áðan. Börn undir 16 ára aldri eru ekki sjálfstæðir skattaðilar séu þau á framfæri foreldra sinna og tekjur þeirra, aðrar en atvinnutekjur, skattlagðar sem tekjur foreldris. Slíkar tekjur, þar með taldar fjármagnstekjur barns, geta því haft í för með sér skerðingu á greiðslum samkvæmt almannatryggingalögum þó að þær tilheyri ekki lífeyristaka. Slík skerðing er með öllu óeðlileg í ljósi þess að engin framfærsluskylda hvílir á barni gagnvart foreldri og ekki eðlilegt að foreldri sé sett í þá stöðu að þurfa að ganga á eignir barns með þessum hætti til að geta framfært sig og barnið. Ég held, forseti, að við ættum að geta náð samstöðu um þetta réttlætismál. Það er líka fráleitt að þessi skilaboð skuli vera innifalin í þeim lögum sem samþykkt eru hér á Alþingi, að það sé einhver skylda á barninu að sjá fyrir foreldri sínu ef foreldri þarf að treysta á lífeyri. Þetta er réttlætismál og ég vona að tillögu okkar í minni hlutanum um að breyta þessu til betri vegar verði vel tekið hér í þingsal þegar málið gengur til atkvæðagreiðslu. Síðan er breytingartillaga um útreikning og endurreikninga. Í 5. mgr. r-liðar 7. gr. frumvarpsins um útreikning og endurreikning kemur fram að þrátt fyrir meginreglu 1. mgr. ákvæðisins sé við útreikning á greiðslum samkvæmt III. og IV. kafla laganna, sbr. einnig 13. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, heimilt að telja atvinnutekjur til tekna greiðsluþega einungis í þeim mánuði þegar þeirra er aflað. Skal Tryggingastofnun við endurreikning greiðslna, sbr. 3. mgr., gera samanburð á útreikningi heildargreiðslna hvers mánaðar, annars vegar miðað við 1/12 af atvinnutekjum ársins og hins vegar miðað við atvinnutekjur í þeim mánuðum sem þeirra er aflað. Beita skal þeirri reglu sem leiðir til hærri greiðslna. Í ákvæðinu er hins vegar ekki vísað til lífeyrissjóðstekna. Okkur í minni hlutanum finnst óeðlilegt að gera greinamun á milli framfærslutekna eftir því hvort um sé að ræða lífeyrissjóðstekjur eða atvinnutekjur í þessu samhengi. Þess vegna leggjum við til að bætt verði við ákvæðið vísan til lífeyrissjóðstekna. Þá er komið að samspili við milliríkjasamninga. Samkvæmt 1. mgr. e-liðar 12. gr. frumvarpsins er ríkisstjórn heimilt að semja við erlend ríki um gagnkvæm réttindi og skyldur samkvæmt lögunum og ráðherra að semja við erlendar tryggingastofnanir í samningsríkjum um nánari framkvæmd slíkra samninga. Hafi gagnkvæmur milliríkjasamningur verið gerður við ríki þar sem einstaklingur á bótarétt fer um samspil bóta frá tveimur ríkjum eða fleiri eftir nánari ákvæðum samningsins, sbr. 4. mgr. b-liðar 12. gr. Þessi framkvæmd er nánar tryggð í 4. mgr. i-liðar 7. gr. frumvarpsins en af ákvæðinu leiðir að við reikning framtíðartímabila við ákvörðun réttindahlutfalls megi einnig víkja frá reglum laganna. Samkvæmt frumvarpinu er það hlutverk ríkisstjórnar og ráðherra að gera milliríkjasamninga og víkja frá ákvæðum laganna sýnist þeim svo. Það kemur svo í hlut Tryggingastofnunar að framkvæma slíka milliríkjasamninga en við útreikning bóta fer um samspil bótaréttar eftir umræddum samningum, en auk þess geta þeir haft áhrif á útreikning framtíðartímabila. Framkvæmdarvaldinu er þannig falið að gera og framkvæma milliríkjasamninga um almannatryggingar og ákvarða hvaða áhrif þeir hafa á rétt einstaklinga. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal öllum þeim sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Í ákvæðinu felst skylda löggjafans til þess að kveða á um tiltekin lágmarksréttindi þeirra sem þurfa á félagslegri aðstoð að halda, í lögum. Þeim áskilnaði hefur löggjafinn m.a. fullnægt með lögum um almannatryggingar. Af framangreindri lagaáskilnaðarreglu leiðir einnig að óheimilt er að skerða þau félagslegu réttindi sem löggjafinn hefur kveðið á um, nema með lögum. Því er mikilvægt að framkvæmdarvaldinu sé ekki falið óheft ákvörðunarvald um að víkja frá lögunum. Fæli það í sér brot gegn framangreindum lagaáskilnaði 76. gr. stjórnarskrárinnar og lögmætisreglu stjórnsýslu- og stjórnskipunarréttarins, ef kveðið er á um lakari rétt í milliríkjasamningi eða honum beitt með þeim hætti að það leiddi til lakari réttar en löggjafinn hefur tryggt með lögum hverju sinni. Það er því nauðsynlegt, forseti, að kveða á um valdmörk framkvæmdarvaldsins í þessum efnum í lögum, til þess að tryggja að öll njóti þess réttar til aðstoðar sem löggjafinn hefur tryggt þeim í lögum hverju sinni. Þessi nauðsyn endurspeglast sérstaklega í því að mörg dæmi er að finna um að Tryggingastofnun hafi beitt reglum milliríkjasamninga með íþyngjandi hætti þannig að einstaklingar njóti lakari réttar en lög um almannatryggingar kveða á um. Slík mál hafa m.a. komið til kasta umboðsmanns Alþingis og dómstóla, en af úrlausnum þeirra leiðir m.a. að röng túlkun Tryggingastofnunar á Evrópureglum hefur leitt til mikilla skerðinga fyrir stóra hópa fólks. Hafa slíkar ólögmætar skerðingar haft gríðarlega neikvæð áhrif á lífsafkomu og lífsgæði fólks sem eiga þar undir. Er því afar mikilvægt að tryggja í lögum að slíkt geti ekki átt sér stað. Af þessum sökum leggjum við í minni hlutanum til að við b-lið 12. gr. frumvarpsins verði bætt áskilnaði sem feli í sér að ekki sé unnt að beita milliríkjasamningum með íþyngjandi hætti, þannig að það leiði til lakari réttar en rétthöfum er tryggður samkvæmt lögum. Með þessu væri tryggt að framkvæma yrði samanburð á þeim réttindum sem viðkomandi nyti samkvæmt lögum og þeim sem hann nýtur samkvæmt viðkomandi milliríkjasamningi með hliðsjón af réttindum hans í viðkomandi ríki. Leiddi samanburðurinn í ljós að viðkomandi nyti lakari réttar en hann nyti annars samkvæmt lögunum, skyldi ekki beita ákvæðum samningsins með slíkum íþyngjandi hætti. Herra forseti. Við í minni hlutanum leggjum mjög mikla áherslu á þessa breytingartillögu og satt að segja bjuggust við við að þetta yrði kannski tillaga sem meiri hlutinn hefði getað hugsað sér að fallast á, vegna þess að hún er aðeins um að það sé skýrt í lögunum að verði milliríkjasamningum beitt þá verði það ekki til þess að viðkomandi fái lakari niðurstöðu en hann hefði fengið samkvæmt lögunum hefði milliríkjasamningum ekki verið beitt. Milliríkjasamningar eiga að vera ívilnandi. Þeir eiga að verða til þess að bæta stöðu fólks en ekki til þess að setja það í fjárhagsleg vandræði. Eins og ég sagði í upphafi þá viljum við í minni hlutanum að lög séu skýr og að það séu ekki skildar eftir stórar gloppur fyrir framkvæmdarvaldið til túlkunar eins og verið er að gera í frumvarpinu sem hér um ræðir, sem á samt að vera til að gera betur. Þá væri svo einfalt mál að segja bara: Þetta er svona. Þessir samningar eru hér. Það er heimilt að víkja frá lögunum ef milliríkjasamningar leiða ekki til þess að staða viðkomandi verður verri. Þetta er lítil breyting en hún skiptir miklu máli og skilur þá ekki eftir stórt gap til túlkunar fyrir framkvæmdarvaldið og fyrir Tryggingastofnun. Þessi litla breyting, ef ég skil málflutning meiri hlutans rétt, er bara lýsing á þeirra vilja og lýsing á anda laganna og þá er mikilvægt að orðin standi í lagaákvæðinu svo að ekki verði um það villst. Ef þessi breytingartillaga minni hlutans myndi fram ganga myndi það líka auka traust viðkomandi sem þurfa að treysta á lög um almannatryggingar, lög um félagsþjónustu og á túlkun Tryggingastofnunar. Þetta myndi verða til þess að fólk væri ekki í neinum vafa og öll tortryggni hvað þetta varðar væri þá úr sögunni. Það er mikilvægt að það verði svo. Þá, forseti, er komið að ákvæðinu um árlega breytingu fjárhæða. Í h-lið 12. gr. frumvarpsins er kveðið á um að greiðslur almannatrygginga, svo og greiðslur samkvæmt 42. gr. og fjárhæð samkvæmt 28. gr., skuli breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun þeirra skuli m.a. taka mið af launaþróun. Í framkvæmd hefur verið breytilegt hvaða mælikvarðar eru lagðir til grundvallar. Þessi óskýrleiki hefur átt þátt í því að greiðslur samkvæmt lögunum hafa dregist verulega aftur úr launaþróun. Nú er það svo, forseti, að munurinn á grunngreiðslunum og lægstu launum í landinu er meira en 100.000 kr. á mánuði. Bilið þarna á milli hefur vaxið ár frá ári vegna þessara viðmiða sem miðað hefur verið við. Þar hefur t.d. aldrei verið tekið tillit til launaskriðs. Þegar lögum um kjararáð var breytt árið 2019 var tekið upp nýtt fyrirkomulag við útreikning launa þingmanna og annarra ráðamanna sem eru ekki með verkfallsrétt. Þar var Hagstofu Íslands falið að reikna út hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið almanaksár. Hér er lagt til að ákvæði h-liðar 12. gr. frumvarpsins verði breytt með sama hætti. Með þessu er lagt upp með að tryggja að þau viðmið sem lögð séu til grundvallar séu nægilega skýr til þess að tryggt sé að lífeyrir haldi í raun í við verðlag og launaþróun. Öryrkjar og þeir sem eldri eru, sem þurfa að treysta á greiðslur Tryggingastofnunar, geta ekki farið í verkfall frekar við hér, alþingismenn. Það er skrýtið að vera með einhver önnur viðmið fyrir alþingismenn en fyrir öryrkja og þá sem eldri eru í þessu tilliti. Það er betra að hafa bara sömu viðmið. Það myndi líka, forseti, verða til þess að draga úr tortryggni og auka traust og skýrleika hvað þetta varðar. Að lokum eru það mæðra- og feðralaunin sem hv. þm. Jódís Skúladóttir, sem er framsögumaður fyrir nefndarálits meiri hlutans, sagði að meiri hlutinn væri ánægður með og myndi samþykkja, sem gleður mig og okkur öll í minni hlutanum afskaplega mikið. Þetta gengur út á það að í 18. gr. frumvarpsins verði m.a. lagðar til breytingar á 4. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Breytingarnar fjalla um útreikning sérstakrar uppbótar á lífeyri og skerðingu hennar vegna annarra tekna lífeyrisþega. Samkvæmt gildandi lögum skerða allar bætur uppbót á lífeyri. Bent hefur verið á að rökrétt sé að undanþiggja mæðra- og feðralaun samkvæmt 2. gr. laganna, enda um að ræða greiðslur sem ætlaður eru til að mæta viðbótarkostnaði einstæðra foreldra vegna framfærslu barna. Þarna er réttlætismál sem, sem betur fer, virðist ætla að fara hér í gegn við atkvæðagreiðslu. Að teknu tilliti til þess sem að framan greinir leggur minni hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef nú farið yfir og eru tilteknar í nefndaráliti minni hlutans. Guðbrandur Einarsson, sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur þessu áliti en annars skrifa undir álitið sú sem hér stendur ásamt hv. þingmönnum Halldóru Mogensen og Guðmundi Inga Kristinssyni. Herra forseti. Það er von mín að vinnan við almannatryggingar og endurskoðun á þeim sem núna stendur yfir skili árangri. Við sem höfum verið lengur en aðrir þingmenn á þingi höfum náttúrlega horft á þetta gerast ár eftir ár. Það eru settar saman nefndir sem eiga að sjá til þess að einfalda almannatryggingakerfið og gera það betra og gagnsærra og réttlátara og það hefur ekki gengið eftir. Ég vona að nú sé komið að því að niðurstaða fáist og að samstaða náist um að gerðar verði jákvæðar og góðar breytingar á kerfinu. Það er afar slæmt að þeir sem þurfa að reiða sig á kerfið geti ekki með nokkru móti skilið út á hvað það gengur og geti þá ekki gætt að réttindum sínum. Það er líka mjög slæmt að alþingismenn skilji hvorki upp né niður í kerfinu og viti oft ekki hvaða áhrif tillögur þeirra sem þeir leggja fram í góðri trú hafa. Ég hef nokkrum sinnum lagt fram tillögur eða verið með tillögur í smíðum og leitað til Öryrkjabandalagsins og þau segja: Ekki leggja þetta fram. Þetta verður bara til þess að ef greiðslurnar hækka hér þá lækkar á öðrum stað kannski enn meira og staðan verður verri. Það er augljóst mál að við verðum að sameinast um að laga þetta kerfi og við verðum að sjá til þess að þeir sem þurfa að treysta á greiðslur almannatrygginga fái í það minnsta við sömu kjör og búi við sömu kjör og launamenn á lægstu launum. Það er þjóðarskömm, leyfi ég mér að segja, að gapið skuli stækka ár frá ári á milli lægstu launa og bóta. Það er okkur til skammar. Við þurfum að taka á því máli. Það er búið að reikna út hvað það kostar. Við erum rík þjóð. Mig minnir að við séum í 11. sæti yfir ríkustu ríki heims og við hljótum að geta séð til þess að þeir sem þurfa á þessum stuðningi að halda, að þeim sé ekki haldið í fátækragildrum. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð, réttindavinnslu og breytta framsetningu. Ég vil byrja á að segja að það er frábært að það skuli vera byrjað á að vinna þessa vinnu og svo enginn misskilningur sé uppi þá styð ég það heils hugar. En því miður, miðað við þann langa tíma sem það hefur tekið að fá breytingar á kerfinu í gegn og allar þær nefndir sem hafa unnið að þeim breytingum, þá er reynslan sú að það virðist vera virkilega erfitt að koma einhverju skikki á lög um almannatryggingar. Ég styð af heilum hug breytingartillögu minni hlutans sem hv. þm. Oddný Harðardóttir var að flytja hérna áðan. Þar sem það var búið að opna á þessar breytingar í almannatryggingalögunum þá taldi ég og vonaði heitt og innilega að það yrðu gerðar fleiri breytingar núna, að ríkisstjórnin sæi til þess a.m.k. að koma í gegn þessum einföldu breytingum í sjálfu sér sem kosta ekki neitt en eru hreinlega spurning um mannréttindi og jafnvel spurning um hvort sum ákvæði í þessum lögum brjóti ekki hreinlega stjórnarskrá og þau eru alveg pottþétt mörg þarna inni sem stæðust það aldrei að vera þarna inni ef við værum búin að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Það er alveg á hreinu. Við erum að tala um einföldun á þessum bútasaumaða óskapnaði sem almannatryggingalögin eru og mér sýnist að það verði þrautin þyngri að gera þetta einfalt og koma þessu á mannamál. Bara til að sýna ykkur og skýra út þær aukabreytingar sem ég vil gera á lögunum þá ætla ég bara að lesa hér upp úr breytingartillögu minni. Ef ég les þetta upp svona í röð þá er þetta eiginlega illskiljanlegt: „1. Við 7. gr. a. Í stað fjárhæðarinnar „300.000 kr.“ í 1. málsl. 3. mgr. g-liðar komi: 720.000 kr. b. 2. málsl. 3. mgr. g-liðar orðist svo: Atvinnutekjur teljast ekki til tekna við útreikning ellilífeyris. c. 2. málsl. 4. mgr. g-liðar orðist svo: Atvinnutekjur teljast ekki til tekna við útreikning hálfs ellilífeyris. d. 3. mgr. o-liðar orðist svo: Fjármagnstekjur, sbr. 11. tölul. 2. gr., skulu ekki teljast til tekna við útreikning á greiðslum samkvæmt þessum kafla. e. Í stað fjárhæðarinnar „2.575.220 kr.“ í 4. mgr. o-liðar komi: 5.030.000 kr. f. Í stað fjárhæðarinnar „300.000 kr.“ í 1. málsl. 5. mgr. o-liðar komi: 3.155.000 kr. g. Í stað fjárhæðarinnar „328.800 kr.“ í 2. málsl. 5. mgr. o-liðar komi: 720.000 kr. h. X-liður falli brott. 2. Á undan a-lið 2. tölul. 22. gr. komi nýr stafliður, sem orðist svo: Orðin „90% af“ í 2. mgr. 3. gr. laganna falla brott.“ Hversu margir hérna inni skildu þetta? Fyrst þegar ég las þetta upp þá hugsaði ég: Bíddu, eru þetta einhver ný lög? Hvað er verið að tala um? Og ég var að gera þetta sjálfur. Þetta sýnir fáránleikann í þessum lögum. Það vantar, því miður, einfaldleika og að þetta sé sett þannig upp og með þannig málfari að þeir sem eiga að lifa í þessu kerfi geti skilið þetta ósköp auðveldlega. Í greinargerð með breytingartillögu minni segir: „Lagt er til að hækka frítekjumörk laga um almannatryggingar til samræmis við þróun vísitölu heildarlauna opinberra starfsmanna frá 3. ársfjórðungi 2008. Þá stóð vísitalan í 59,1 stigi en samkvæmt nýjustu tölum er hún 141,8 stig og hefur því hækkað um 140%. Lagt er til að kveðið verði á um að ellilífeyrir skerðist ekki vegna atvinnutekna og jafnframt að örorkulífeyrir og tekjutrygging skerðist ekki vegna fjármagnstekna. Einnig er lagt til að fella brott x-lið 7. gr. frumvarpsins sem kveður á um hið svokallaða vasapeningafyrirkomulag. Þá er lagt til að fella brott þá sérreglu sem kveður á um að félagslegur viðbótarstuðningur við aldraða skuli aðeins nema 90% af fjárhæð fulls ellilífeyris.“ Ekki skýrði þetta nú hlutina auðveldlega. En nú ætla ég að reyna að koma með skýringu á mannamáli um hvað er verið að fjalla hér. Tökum fyrst a-lið: „Í stað fjárhæðarinnar „300.000 kr.“ í 1. málsl. 3. mgr. g-liðar komi: 720.000 kr.“ Hvað er ég að tala um þarna? Þarna er lagt til að almennt frítekjumark ellilífeyris hækki um 140% til samræmis við breytingu á vísitölu heildarlauna opinberra starfsmanna frá 2008 og verði 720.000 kr. á ári. Þetta er bara uppfært samkvæmt vísitölu heildarlauna opinberra starfsmanna. Það þarf að hækka þetta um 140%. Þetta er ekki mjög flókið þegar maður áttar sig á því um hvað er verið að tala. Tökum b-liðinn: „2. málsl. 3. mgr. g-liðar orðist svo: Atvinnutekjur teljast ekki til tekna við útreikning ellilífeyris.“ Í c-lið er einnig lagt til að atvinnutekjur teljist ekki til tekna við útreikning hálfs ellilífeyris. Þessar breytingar fela í sér að það verði hætt að skerða ellilífeyri vegna atvinnutekna. Þetta er ekki flókið. Það á ekki að skerða ellilífeyri vegna atvinnutekna. Ég segi bara: Ríkið á bara að þakka fyrir þá ellilífeyrisþega sem vilja vinna. Þegar þeir vinna þá borga þeir sína skatta, einfalt mál. Hættum að refsa þeim fyrir að vinna. Hvetjum þá til þess og ríkið ætti að þakka þeim fyrir að fá skatttekjur þeirra en ekki að letja fólk til þess. Sérstaklega er það furðulegt þegar það vantar fólk í vinnu. Þá förum við í d-lið: „3. mgr. o-liðar orðist svo: Fjármagnstekjur, sbr. 11. tölul. 2. gr., skulu ekki teljast til tekna við útreikning á greiðslum samkvæmt þessum kafla.“ Þarna er lagt til að kveðið verði á um að fjármagnstekjur leiði ekki til skerðingar á örorkulífeyri og tengdum greiðslum, tekjutryggingu og fleiru. Þarna er alveg stórfurðulegt fyrirbrigði í gangi vegna þess að öryrkjar og ellilífeyrisþegar eru nú sennilega ekki með gífurlega fjármuni í söfnun. Einhverjir þeirra, sem betur fer, en ekki margir. Þeir sem eru að reyna að safna einhverju eru með neikvæða vexti í dag. En það dugir ekki ríkinu að taka 22% fjármagnstekjuskatt af því, það er ekki nóg fyrir það, því ef þeir fara yfir ákveðna upphæð er sett full skerðing á móti. Þetta þýðir eiginlega á mannamáli að það er 65–70% skerðing hjá þeim sem eru að reyna að safna. Þetta kallast á mannamáli að skatta og skerða tap. Hverjir gera það? Jú, ríkisstjórnin. Ég veit ekki hvort hún er stolt af því en það hefði verið mjög einfalt að taka þetta út núna og hefði ekki kostað ríkissjóð mikið en skiptir þá sem þetta varðar miklu máli. Þetta gerir það líka að verkum að það er alveg útilokað fyrir öryrkja að ætla að reyna að fara að safna peningum til að kaupa sér kannski íbúð. Það er gjörsamlega útilokað. Tökum e-lið: „ Í stað fjárhæðarinnar „2.575.220 kr.“ í 4. mgr. o-liðar komi: 5.030.000 kr.“ Þarna er lagt til að frítekjumark örorkulífeyris hækki um 140% til samræmis við breytingar á vísitölu heildarlauna opinberra starfsmanna frá árinu 2008 og verði 5.030.000 kr. á ári. Þarna erum við að taka á því að núna er ríkisstjórnin stolt búin að setja það fram að frítekjumark öryrkja sé 200.000 kr. en samkvæmt þessu ætti það að vera helmingi hærra ef það hefði verið uppreiknað samkvæmt vísitölu heildarlauna opinberra starfsmanna. Það segir okkur að það yrði líka miklu nær því ef öryrki er að vinna á einhverjum stað, segjum í verslun eða einhvers staðar, og meðallaunin í versluninni eru, segjum bara 500.000 kr., þá er auðvitað alveg fáránlegt að byrja að skerða viðkomandi fyrr en kannski er komið yfir þá upphæð sem þarna er um að ræða, 500.000 kr. vegna þess að um leið og hann er kominn yfir er hann kannski kominn með betri kjör en starfsmaðurinn við hliðina á honum. En við megum aldrei gleyma því að öryrkjar bera ýmsan aukakostnað sem íþyngir þeirra tekjum og veldur því að þeir þurfa að borga oft meira í ýmislegt, bæði lyf og læknisþjónustu og fleira. Þá erum við komin að f-lið: „Í stað fjárhæðarinnar „300.000 kr.“ í 1. málsl. 5. mgr. o-liðar komi: 3.155.000 kr.“ Þarna er lagt til að frítekjumark öryrkja vegna atvinnutekna hækki um 140% samkvæmt breytingu á vísitölu heildarlauna opinberra starfsmanna frá 2008 og verði 3.155.000 kr. Hér er miðað við hækkun frá þeirri fjárhæð sem frítekjumarkið stóð í árin 2008–2022 og til stendur að viðhalda núgildandi frítekjumarki í ákvæði til bráðabirgða, en betur færi á að kveða á um það í lagagreininni sjálfri enda er frumvarpið ætlað til einföldunar lagatextans. Sú grein sem hér um ræðir hefur enn að geyma hið löngu úrelta gamla frítekjumark, 300.000 kr. á ári, og lagt er til að það verði 3.155.000 kr.. á ári eða 263.000 kr. á mánuði. Þetta er bara til þess að einfalda kerfið vegna þess að þetta hefur alltaf verið plástrað, þarna hefur alltaf verið plástrað ofan á aftur og aftur. Það er einmitt það sem hefur verið gegnumgangandi með þetta kerfi, þetta bútasaumaða kerfi. Það er alltaf verið að búa til einhverja búta hér og þar og það endar alltaf með þeim ósköpum að kerfið verður flóknara og flóknara. Við höfum orðið vitni að því hvernig svona lagasetning hefur farið fram, þegar það gleymdist að setja inn skerðingar lífeyrissjóðstekna á sínum tíma. Málið vannst í héraðsdómi og ríkið varð að gera svo vel og borga ellilífeyrisþegum. Þá komust ellilífeyrisþegar að því svart á hvítu þegar þeir fengu endurgreitt hversu mikið var tekið af þeim vegna ellilífeyris. Í g-lið segir: „Í stað fjárhæðarinnar „328.800 kr.“ í 2. málsl. 5. mgr. o-liðar komi: 720.000 kr.“ Hér er lagt til að sérstakt frítekjumark öryrkja vegna lífeyristekna hækki um 140% frá því sem það er nú til samræmis við breytingar á vísitölu heildarlauna opinberra stofnana frá 2008 og verði 720.000 kr. á ári. Frítekjumark lífeyristekna er 25.000 kr. og það hefur ekkert hækkað. Mottóið sem hefur verið gegnumgangandi er að búa til einhverja ákveðna tölu fyrir frítekjumark eða eitthvað annað sem á að vera öryrkjum og ellilífeyrisþegum til góða, en síðan er það látið dankast árum saman og jafnvel áratugum saman og þar af leiðandi verður ekkert úr þessu. Auðvitað á að tengja þetta við t.d. vísitölu heildarlauna opinberra starfsmanna og hækka þetta bara samkvæmt því vegna þess að 25.000 kr. í dag eru ekki þær sömu eftir fjögur, fimm ár, þá er orðið lítið eftir af þeim. Þess vegna er það alveg óskiljanlegt að þetta sé gert svona. Ég hélt að þetta væru mistök en ég er búinn að uppgötva að þetta voru ekki mistök, þetta er viljandi gert. Svo koma þeir upp hvað eftir annað, stjórnarliðar, og segjast ekki hafa hækkað skatta og ekki aukið skerðingar. Það fer ekki á milli mála að þeir hafa gert hvort tveggja. Í h-lið segir: „X-liður falli brott.“ Lagt er til að fella brott x-lið 7. gr. sem kveður á um svokallað vasapeningafyrirkomulag, þ.e. að lífeyrir almannatrygginga skuli falla niður þegar einstaklingar dvelja á stofnun. Þetta eru alveg fáránleg lög og okkur til háborinnar skammar að þegar feður okkar, mæður okkar, afar og ömmur fara inn á stofnanir þá bara sviptum við þau fjárhagslegu öryggi. tökum af þeim fjárráðin - og gerum þau að hverju, unglingum og hendum í þau vasapeningum? Hverjum datt þetta í hug? Hvernig í ósköpunum getum við látið þetta viðgangast? Þetta er gjörsamlega óskiljanlegt og við eigum að taka þetta út. Að síðustu er lagt til að fella úr lögum um viðbótarstuðning við aldraða þá reglu að greiðslur samkvæmt lögum megi að hámarki nema 90% af fjárhæð fulls ellilífeyris. Þarna er ég að tala um búsetuskerðingarnar á ellilífeyri. Það er þyngra en tárum taki að það skuli vera svo örstutt síðan að við samþykktum þetta hér á þingi. Ég var kominn á þing þegar það var samþykkt að finna út hóp einstaklinga sem átti að fá lágmarksellilífeyri en ríkisstjórnin ákvað allt í einu að segja: Nei. Lágmarksellilífeyrir er allt of mikill fyrir þennan hóp. Gefum honum bara 90% af honum, tökum 10% af ellilífeyrinum. Og það sem var mesta afrekið þeirra fyrr og síðar í því máli var að það var aftur sett á krónu á móti krónu skerðing, skerðing sem allir flokkar og meira að segja ríkisstjórnarflokkarnir hafa sagst vera á móti. Þeir settu krónu á móti krónu skerðingu á þennan hóp og ég skil ekki að við skulum ekki nota tækifærið núna, nota tækifærið og taka þennan ósóma út því það kostar eiginlega ekki neitt. Það eru örfáir einstaklingar þarna undir. Hvers vegna í ósköpunum teljum við að það sé sjálfsagt að níðast á þessum örfáum einstaklingum, þessum ellilífeyrisþegum? Ég sé að tíminn er að renna út en að síðustu vil ég hvetja ríkisstjórnina til að taka tillit til allra þessara breytingartillagna sem hafa komið við frumvarpið og reyna, þegar þau fara virkilega í endurskoðun almannatryggingalaga sem á að stefna að í vor, ég reikna fljótlega með frumvarpi, eða ég skil það þannig að það ætti að koma inn í byrjun maí, að taka almennilega til í þessu kerfi. Það er lágmarkskrafa að þeir taki út allar þessar ótrúlega gildrur sem eru einhvern veginn gerðar til þess, ég veit eiginlega ekki til hvers, vegna þess að kostnaðurinn er, held ég, í sennilega mörgum tilfellum meiri við að reyna að reikna þetta út og fylgjast með því að skerða þetta fólk heldur en að sleppa því. Það er það sem við eigum að gera. Síðan ætla ég að vona að það verði hlustað á öryrkja. Ég var að koma af málþingi hjá Öryrkjabandalaginu sem hét Satt og logið um öryrkja, þar sem komu fram þau gleðitíðindi, samkvæmt könnun Gallups, að almenningur í landinu er 100% sammála Flokki fólksins og telur að öryrkjar eigi að hafa að lágmarki 389.000 kr. á mánuði. Við lögðum fram frumvarp um 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust þannig að það er nákvæmlega í þeim anda sem almenningur í landinu telur að eigi að vera lágmark fyrir öryrkja til að lifa á í dag. En svo var ákveðinn hópur sem er vinnandi í dag sem telur að ef hann lenti í örorku í dag þá þyrfti hann 466.000 kr. skatta- og skerðingarlaust til að lifa af, sem er næsta breyta þar fyrir ofan og verður vonandi einhvern tímann. Það væri alla vega óskandi að ríkisstjórnin hlustaði nú á Öryrkjabandalagið og þessa könnun frá Gallup og tækju sig til og færu að hækka hjá öryrkjum. Síðan var sú mýta að öryrkjum sé að fjölga svo rosalega alveg slegin út af borðinu, þeim fækkar miðað við fjölda þjóðarinnar. Öryrkjar í dag eru rétt um 5% af þjóðinni og eru um 19.000 og stór hópur þeirra er að reyna að vinna þó að allt sé gert til þess að koma í veg fyrir að þeir hafi einhvern hagnað af því. En vonandi fáum við að sjá góðar breytingar, maður hefur oft óskað þess en orðið fyrir vonbrigðum.

Forseti. Ég er á minnihlutaáliti með hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur og Guðmundi Inga Kristinssyni. Þar sem Oddný fór mjög vel yfir það nefndarálit ætla ég kannski ekki að endurtaka það sem þar kom fram en mér finnst mikilvægt að ítreka að við erum að fjalla um milliríkjasamninga og hversu mikilvægt það er að það sé skýrt að ekki megi beita milliríkjasamningum um almannatryggingar með íþyngjandi hætti þannig að það leiði til lakari réttar en rétthöfum er tryggður samkvæmt lögum. Eins og kemur fram í áliti minni hlutans er mikilvægt að framkvæmdarvaldinu sé ekki falið óheft ákvörðunarvald um að víkja frá lögunum. Það er ekki að ástæðulausu að við leggjum áherslu á þennan skýrleika. Mér þykir vont að skilja atriði eftir í lögum til túlkunar hjá Tryggingastofnun ríkisins og það er ástæða fyrir því. Sporin hræða. Það eru bara mjög nýleg dæmi um að Tryggingastofnun hafi reiknað bætur fólks á skjön við lög. Það eru bara örfá ár síðan umboðsmaður Alþingis komst að þeirri niðurstöðu að túlkun Tryggingastofnunar á íslenskum lögum um almannatryggingar og EES-reglugerð hafi verið röng. Afleiðingarnar af þessu voru gríðarlega miklar. Mikill fjöldi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hefur þurft að búa við ólögmætar skerðingar af hálfu ríkisins. Íslenska ríkið hefur ólöglega skert tekjulægsta hópinn á Íslandi um marga milljarða yfir rúmlega tíu ára tímabil. Þarna eru dæmi um einstaklinga sem þurftu að lifa á 100.000 kr. og stundum minna á mánuði og áttu að fá að lifa á þessum launum út ævina. Það segir sig sjálft að það getur enginn lifað á 100.000 kr. Það tók svo mörg ár að leiðrétta kjör þessa hóps. Á meðan hélt ólöglega skerðingin áfram og í ofanálag ákvað ráðherra á þessum tíma að greiða einungis bætur fjögur ár aftur í tímann í staðinn fyrir að sjá sóma sinn í því að bæta öllum þann skaða sem þetta lögbrot að hafði valdið fólki í þau rúmlega tíu ár sem það fékk að viðgangast. Margir fengu aldrei réttlæti, hreinlega vegna þess að þeir lifðu biðina ekki af. Þetta er til skammar. Þetta er smánarblettur á okkur öllum - eða ég ætla ekki að taka þetta á mig reyndar, bara á þinginu, ekki á þinginu einu sinni, bara framkvæmdarvaldinu. Það er ekkert mál að skýra þetta lagaákvæði, forseti, og koma þannig í veg fyrir svona hentisemislagatúlkun. Það ætti í raun að vera algjört lágmark miðað við þau svik, þann trúnaðarbrest sem hefur átt sér stað í fortíðinni. Ég hreinlega skil ekki hvers vegna við getum ekki farið þá leið að bara tryggja það að lagaramminn sé skýr þegar kemur að þessu. Markmið frumvarpsins er að gera lífeyriskerfi eldri borgara og örorkulífeyriskerfið gagnsærra, einfaldara og skilvirkara. Einnig kemur fram að það sé undanfari frekari breytinga á kerfunum sem gert er ráð fyrir að verði innleiddar í áföngum á næstu misserum. En vandinn er að þetta frumvarp er ekkert skýrt, það er ekkert mjög gagnsætt og það er bara alls ekki einfalt. En það er kannski ekki skrýtið, almannatryggingalögin eru bara mjög óskýr og mér finnst það vera efni í eiginlega heila aðra ræðu og mögulega marga fyrirlestra að tala um það hversu ólýðræðislegt það er að við búum við svona óskýr og óaðgengileg lög. Þetta eru lög sem fólk í raun og veru stólar á bara til að geta lifað í samfélaginu. Þetta snýr að lífsviðurværi þess. Mig grunar að margir hverjir, ef ekki flestir eigi mjög erfitt með að skilja hver réttur þeirra er í þessu kerfi og það er ótrúlega vont. Ég efast ekki um að núverandi félagsmálaráðherra vilji láta gott af sér leiða þegar kemur að því að betrumbæta þetta kerfi en ég hef áhyggjur af því, alla vega sem þingmaður, að þegar við erum að fá breytingar til okkar, lögin hingað til okkar í þingið sem löggjafi, að þá sé erfitt að átta sig á heildarsýninni þegar er verið að innleiða þetta í áföngum á þennan hátt. Það er erfitt fyrir okkur að sjá nákvæmlega hvaða vegferð ráðherra er á og þar af leiðandi erfiðara fyrir okkur að fjalla um þetta á einhvern heildstæðan hátt. Mér finnst staðan í velferðarmálum í dag vera ótrúlega skýrt dæmi um skort á framsýni og heildstæðri stefnumótun um hvernig samfélag við viljum byggja. Það vantar aðeins að súmma út, afsakaðu slettuna, forseti, og skoða heildarmyndina. Hver er okkar framtíðarsýn í velferðarmálum? Hver er hún? Ég ætla að leyfa mér að vera alveg ofurbjartsýn og gefa mér að við sem samfélag sjáum ávinninginn af því að leysa úr læðingi þann gífurlega mannauð sem við búum yfir og skapa jöfn tækifæri og aukið frelsi einstaklinga til að blómstra innan samfélagsins. Ég alla vega held að margir í samfélaginu séu þar, séu að hugsa eftir þessum línum. Vandinn er að ég get ekki séð að ríkisstjórnin sé með sömu sýn, bara alls ekki. Viðunandi framfærsla á ekki að vera ölmusa heldur sjálfsagður réttur allra í samfélaginu, réttur sem gerir þeim sem ekki geta unnið kleift að lifa þrátt fyrir atvinnuleysið og veitir þeim sem geta unnið eða vilja reyna að vinna nauðsynlegt öryggi ef heilsa þeirra bregst eða versnar. Samt búum við við ölmusukerfi þar sem er lág framfærsla, hár þröskuldur, mikið af flóknum skilyrðum og skerðingum. Þetta kerfi ýtir undir fordóma og þessa hugmynd um ölmusu frekar en réttindi. Þetta er líka svo öfugsnúið af því að viðunandi framfærsla léttir á því yfirþyrmandi álagi sem fylgir því að vera veikur, að þurfa að gefa upp starfsframann sinn og því tabúi sem fylgir því að vera öryrki í íslensku samfélagi, álag sem er að sliga íslenska öryrkja og íþyngja þeim í veikindum þeirra. Við vitum öll hvaða áhrif óöryggi og streita hefur á heilsu okkar. Við vitum það. Samt einhvern veginn höldum við áfram þessu kerfi þar sem stór hópur fólks er fastur í viðvarandi streitu- og óöryggisástandi og þetta er veika fólkið sem við eigum að vera að hjálpa að ná bata. Ég vona innilega að tiltölulega nýr félagsmálaráðherra hafi einhverja heildarsýn yfir málaflokkinn. En eins og ég sagði áðan þá er erfitt að meta það vegna þess að við erum að fá þetta í þessum bútum. Ég satt að segja skil ekki hvernig við náum einhverjum árangri í þessum málaflokki nema að við endurhugsum almannatryggingakerfið alveg frá grunni með það að markmiði að tryggja öllum skilyrðislaust gólf til að standa á. Það er rökrétt leið til að lýsa þessu. Þá meina ég að tryggja þau sjálfsögðu réttindi að allir nái endum saman. Fæði, klæði, húsnæði, segja félagar mínir í Flokki fólksins og ég tek undir það. Við þurfum að dekka nauðsynjar svo að allir hafi tækifæri til að setja orku í að finna sinn vettvang og blómstra í samfélaginu. Við erum því miður ekki þar. Ég er ekki sannfærð um að við séum að fara þangað í bráð og það þykir mér mjög sorglegt.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002, sérhæfð þekking. Nefndarálitið er frá velferðarnefnd. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002. Lagt er til að í nýrri 3. mgr. 8. gr. laganna verði kveðið á um heimild ráðherra til þess að birta í reglugerð lista yfir þau störf sem krefjast sérhæfðrar þekkingar þar sem tímabundinn skortur er á starfsfólki. Skal ráðherra óska eftir tillögum að breytingum á framangreindri reglugerð frá hlutaðeigandi stofnunum og hagsmunaaðilum að minnsta kosti á tólf mánaða fresti. Þá er lagt til að Vinnumálastofnun verði veitt heimild til þess að veita tímabundin atvinnuleyfi á grundvelli þeirra breytinga sem lagðar eru til og að heimilt verði að framlengja atvinnuleyfi sem veitt eru á grundvelli nýrrar 3. mgr. 8. gr. laganna um allt að tvö ár, þrátt fyrir að það starf sem um ræðir hafi verið fellt brott af lista yfir störf í framangreindri reglugerð. Frumvarpinu er ætlað að tryggja markvissari afgreiðslu umsókna um atvinnuleyfi vegna starfa sem ekki krefjast tiltekinnar sérfræðiþekkingar í formi háskóla-, iðn-, list- eða tæknimenntunar sem viðurkennd er hér á landi en krefjast þess þó að sá einstaklingur sem gegni því starfi sem um ræðir hverju sinni búi yfir sérhæfðri þekkingu sem tímabundinn skortur er á hér á landi. Ef þetta er aðeins fært yfir á mannamál þá eru nú heimildir í lögum, tiltölulega aðgengilegar, til að ráða sérfræðinga með ákveðna háskóla-, iðn-, list- eða tæknimenntunargráður en heimildir eru óskýrar varðandi aðra sérfræðinga sem ekki eru með sérstakar gráður frá skólum. Gert er ráð fyrir að þau störf kunni m.a. að vera á sviði upplýsinga- og fjarskiptatækni eða annarra starfsgreina þar sem störf kunna að krefjast sérhæfingar sem telst þó ekki til sérfræðiþekkingar í skilningi gildandi laga. Nefndinni bárust fjórar umsagnir um málið. Þá fjallaði nefndin um málið og fékk til sín gesti til að ræða það. Nefndin undirstrikar að eitt meginmarkmið frumvarpsins er að tryggja markvissari afgreiðslu umsókna um atvinnuleyfi vegna starfa sem krefjast sérhæfðrar þekkingar. Auk þess sem frumvarpinu er ætlað að auka fyrirsjáanleika við framkvæmd laga um atvinnuréttindi útlendinga í tengslum við veitingu tímabundinna atvinnuleyfa vegna starfa sem verða talin upp í reglugerð, sbr. a-lið 1. gr. frumvarpsins, í þeim tilgangi að auðvelda aðgengi íslenskra fyrirtækja að sérhæfðri þekkingu. Fjallað var um að sá iðnaður, sem ætla má að frumvarpið hafi helst áhrif á, sé mjög kvikur þar sem aðstæður geta breyst hratt, m.a. að varðandi skort á sérhæfðu starfsfólki. Í því samhengi var rætt um hvort nauðsynlegt væri að setja í frumvarpinu frekari skyldur á ráðherra til þess að uppfæra áðurnefnda reglugerð örar en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Nefndin bendir á að gert er ráð fyrir því að ráðherra skuli að minnsta kosti á tólf mánaða fresti óska eftir tillögum að breytingum á framangreindri reglugerð frá hlutaðeigandi stofnunum og hagsmunasamtökum. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins bendir nefndin á að ekki er útilokað að reglugerðin verði uppfærð oftar en á tólf mánaða fresti þar sem ráðherra er heimilt að uppfæra reglugerðina tíðar. Auk þess telur nefndin rétt að árétta að þó að störf séu ekki á lista í reglugerð yfir þau störf sem krefjast sérhæfðrar þekkingar er Vinnumálastofnun eftir sem áður heimilt að veita tímabundið atvinnuleyfi í samræmi við 2. mgr. 8. gr. laganna enda er ákvæði frumvarpsins ekki ætlað koma í stað 2. mgr. 8. gr. laganna heldur er um að ræða viðbót. Fyrir nefndinni var rætt um að ganga mætti lengra í því að hvetja erlenda sérfræðinga til að koma til landsins. En almennt var lögð áhersla á að með frumvarpinu væru lagðar til tímabærar breytingar og að stigið væri jákvætt skref og tekur nefndin undir það. Nefndin bendir á að frumvarpið er liður í að auka möguleika erlendra sérfræðinga utan Evrópska efnahagssvæðisins á að flytja hingað til lands og starfa. Nefndin leggur til örlitlar breytingar á frumvarpinu. Þar er fyrst að nefna breytingu er varðar gildistökuna en í frumvarpinu var lagt til að lögin öðluðust gildi 1. janúar en þar sem það tímamark er liðið er nauðsynlegt að breyta ákvæðinu. Leggur nefndin því til að lögin öðlist þegar gildi. Þá leggur nefndin til eina tæknilega breytingu sem ekki þarfnast skýringar. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og fyrir liggja ásamt nefndaráliti í sérstöku þingskjali. Undir álitið ritar öll velferðarnefnd, sem eru, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Oddný G. Harðardóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Halldóra Mogensen, Jódís Skúladóttir og Óli Björn Kárason. Þá var Guðbrandur Einarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, samþykkur áliti þessu. Vil ég nota þetta tækifæri til að þakka góða samvinnu í nefndinni við vinnslu málsins. Virðulegi forseti. Alveg að lokum vil ég geta þess að starfshópur um atvinnuréttindi útlendinga sem koma af svæðum utan Evrópska efnahagssvæðisins, starfshópur sem forsætisráðherra skipaði, hefur nýlega birt tillögur sem miða að frekari breytingum á umgjörð þessara atvinnuleyfa og því að búa til nýtt og skilvirkara kerfi fyrir atvinnuleyfi fólks utan EES. Ríkisstjórnin hefur samþykkt að vinna áfram með tillögur starfshópsins með það að markmiði að leggja fram tillögur að frekari lagabreytingum varðandi umgjörð atvinnuleyfa fólks sem kemur frá svæðum utan Evrópska efnahagssvæðisins. Mér finnst mikilvægt að láta þess getið hér að við kunnum að eiga von á frekari breytingum er varða atvinnuleyfi. Læt ég þá máli mínu lokið.

Virðulegi forseti. Það er mér sérstök ánægja að mæla hér fyrir nefndaráliti sem mikill samhljómur er um í hv. utanríkismálanefnd. Álitið er auðvitað í samræmi við viðtökurnar í þinginu sem hafa verið mjög góðar og eins og í öðrum málum er varða Úkraínu er hér breið þverpólitísk samstaða um þetta mál. Eins og ég hef áður rakið í ræðustól og kemur fram í álitinu er um að ræða tillögu um að Alþingi lýsi því yfir að hungursneyðin í Úkraínu, sem stóð yfir frá 1932–1933, hafi verið hópmorð. Hungursneyðin í Úkraínu var af völdum alræðisstjórnar Stalíns og dró milljónir Úkraínumanna til dauða en Rússar hafa alla tíð neitað því að um hópmorð eða þjóðarmorð hafi verið að ræða. Nefndin leggur áherslu á að með því að við samþykkjum tillöguna svari Alþingi ákalli Úkraínu um að ríki heimsins lýsi því yfir að Holodomor hafi verið hópmorð en fjölmörg ríki hafa þegar brugðist við ákallinu. Það sé mikilvægt að senda skýr skilaboð um þessa hörmulegu atburði í mannkynssögunni og vekja á þeim athygli til að koma í veg fyrir að þeir endurtaki sig. Slík skilaboð um voðaverk fyrri tíma geta styrkt viðleitni alþjóðasamfélagsins til að tryggja framgang og vernd grundvallarmannréttinda og frelsis um allan heim. Nefndin leggur því til að tillagan verði samþykkt. Undir tillöguna rita, auk þeirrar sem hér stendur, Bjarni Jónsson, formaður nefndarinnar, Njáll Trausti Friðbertsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Logi Einarsson, Birgir Þórarinsson og Jakob Frímann Magnússon. Gísli Rafn Ólafsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, lýsti sig samþykkan álitinu. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem ég ræði hér málefni Úkraínu úr þessum stól og það er ekki laust við að ég sé örlítið hrærð yfir því að fá að mæla fyrir þessu máli og yfir áliti okkar nefndarinnar, hrærð yfir samstöðu okkar alþingismanna í þessu hjartans máli Úkraínumanna, hugrökku þjóðinni sem berst nú fyrir hlutum sem okkur þykja orðið sjálfsagðir, berst fyrir frelsi og fyrir mannréttindum og berst gegn ofríki og stríðsglæpum þjóðar sem hefur áður beitt þjóðina slíku ofbeldi. Virðulegi forseti. Ég legg því til að tillagan verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Fyrir 90 árum síðan geisaði hungursneyð af mannavöldum í Úkraínu, liður í margháttuðum aðgerðum einræðisstjórnar Stalíns, leiðtoga Sovétríkjanna, til að brjóta niður og til undirgefni úkraínsku þjóðarinnar. Aðgerðirnar beindust gegn ríkjandi samfélagsgerð, menningu, þjóðarvitund og afkomu stórs hluta Úkraínumanna. Tækifæri til að sjá sér farborða voru bæld niður og fólk sem vildi leita annað eftir björgum var hneppt í átthagafjötra. Með úkraínsku þjóðinni bærðist draumur um sjálfstæði. Á árunum 1917–1921 varð Úkraína í stuttan tíma sjálfstætt ríki og barðist fyrir því að halda sjálfstæði sínu áður en hún var hernumin og innlimuð í Sovétríkin. Á þessum sömu árum vorum við Íslendingar að taka stærri skref í áttina að fullu sjálfstæði sem þjóð. Á fundi sem ég sat með Selenskí, forseta Úkraínu, fyrir mánuði síðan lagði hann einmitt áherslu á mikilvægi fullveldisins; að þau héldu landi sínu, að þau gætu búið í lýðræðissamfélagi og tekið sjálf ákvarðanir um sín mál og framtíð. Fullveldið er þeirra fjöregg líkt og það er okkar. Við sem hér búum eigum auðvelt með að finna samkennd og bera virðingu fyrir þeim gildum sem íbúar Úkraínu berjast fyrir, þeirri framtíð sem þau dreymir um, sjálfstæð, stolt á meðal lýðræðisþjóða, þjóða sem deila framtíðarsýn. Selenskí forseti sagði viðurkenningu á Holodomor sem þjóðarmorði hafa mikla þýðingu í sögulegu samhengi því að nú, 90 árum síðar, séu einræðisöflin í Rússlandi aftur að fremja hryllilega glæpi í Úkraínu. Hvort sem sé efnahagsþvinganir eða viðurkenningu þjóðþinga á Holodomor sem þjóðarmorði, hjálpi það fátæku fólki að lifa af, Úkraínumönnum að berjast fyrir landi sínu og framtíð, að finna slíkan stuðning og samkennd. Með samþykkt þeirrar tillögu sem hér liggur fyrir viðurkennir Alþingi Íslendinga þá hungursneyð sem ógnarstjórn Stalíns olli Úkraínu á árunum 1932–1933, þekkt sem Holodomor, sem hópmorð. Þingmenn fordæma harðlega þessar gjörðir sem leiddu til dauða milljóna Úkraínumanna og skora á öll lönd og samtök sem enn hafa ekki gert það, að fylgja í kjölfarið og viðurkenna þessa hræðilegu atburði sem hópmorð. Þegar þess var minnst að 90 ár eru frá þjóðarmorðunum sem framin voru í Úkraínu árið 1932–1933 var skorað á alþjóðasamfélagið að fordæma glæpsamlegt athæfi alræðisstjórnar Sovétríkjanna undir Stalín sem miðaði að því að skipuleggja Holodomor sem hafði það að markmiði að brjóta niður samfélagsgerð úkraínsku þjóðarinnar, að vega að og bæla niður aldagamlar hefðir þeirra, andlega menningu og þjóðarvitund, aðför sem aukinheldur hafði þær afleiðingar að milljónir manna létu lífið. Að votta þeim sem urðu fórnarlömb Holodomor, skipulagðri af stjórn Stalín, samúðarkveðjur, að undirstrika nauðsyn þess að vekja almenning til vitundar um voðaverkin og draga lærdóm af þessum hörmulegu atburðum til að afstýra sambærilegum hörmungum í framtíðinni. Að skora á ríkisstjórnir að opna skjalasöfn sín um atburðina 1932–1933 til að leiða í ljós allan sannleika þessa harmleiks. Að viðurkenna Holodomor 1932–1933 í Úkraínu sem þjóðarmorð á úkraínsku fólki og skora á alþjóðasamfélagið að viðurkenna Holodomor 1932–1933 í Úkraínu sem þjóðarmorð á úkraínsku fólki. Með samþykkt þessarar tillögu verður Alþingi Íslendinga við því kalli ásamt því að vera fleiri þjóðþingum hvatning til að gera slíkt hið sama.

Frú forseti. Ég fagna því eindregið að við séum hér á Alþingi að samþykkja fordæmingu á þeim skelfilegu atburðum sem áttu sér stað í Úkraínu fyrir 90 árum síðan. Það er sannur heiður að vera hluti af þessari þingsályktunartillögu og ánægjulegt að hún fékk að fara í gegnum þingið hratt og auðveldlega þrátt fyrir að um þingmannstillögu væri að ræða. Hér er auðvitað um táknræna fordæmingu að ræða sem forverar okkar á hinu háa Alþingi hefðu fyrir löngu átt að framkvæma. Persónulega vil ég sjá okkur ganga lengra, enn lengra. Ég tel að við hér á Alþingi eigum að fylgja fordæmi þinganna í Kanada, Póllandi, Eistlandi, Lettlandi, Litháen og á Írlandi og fordæma núverandi innrás Rússa í Úkraínu sem stríðsglæp og þjóðarmorð. Við eigum ekki að þurfa að bíða í 90 ár. Það er einnig von mín að afgreiðsla þessarar fordæmingar leiði til þess að aðrar fordæmingar, eins og þær sem lagðar hafa verið fram á Alþingi um viðurkenningu á Anfal-herferðinni sem þjóðarmorði á Kúrdum og viðurkenningu á þjóðarmorði Tyrkja á Armenum hljóti náð Alþingis. Einnig tel ég að við ættum sem þjóð sem berst fyrir mannréttindum að hafa þor og dugnað til þess að fordæma þjóðarmorð sem eru enn í gangi, t.d. þjóðarmorð Mjanmar á Róhingja-múslimum og Kínverja á Úígúr-múslimum. Þjóðarmorð eiga aldrei að fá að viðgangast. Við ræddum það hér í gær undir skýrslu utanríkisráðherra hvað rödd lítillar þjóðar getur haft sterk áhrif. Við þorum að gera þetta í dag vegna þessara atburða sem gerðust fyrir 90 árum. Höldum áfram að færa okkur fram í nútíðina og höfum það þor og þann dug sem Alþingi og sem þjóð að standa ávallt gegn þjóðarmorðum.

Virðulegur forseti. Ég fékk þá ánægju að fá að mæla hér fyrir þingsályktunartillögu um aukið aðgengi að hjálpartækjum fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. - Langt og óþjált nafn, en látum það vera. Þetta er þingsályktun frá velferðarnefnd í heild sinni og hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að auka aðgengi að hjálpartækjum fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu með úthlutun nýrra hjálpartækja í samræmi við 4. gr. laga um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, nr. 160/2008, og reglugerð nr. 233/2010, um úthlutun á hjálpartækjum á vegum Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga. Í framangreindu skyni verði 70 millj. kr. varið árin 2024 og 2025 til kaupa á hjálpartækjum í samræmi við reglugerð nr. 233/2010, 35 millj. kr. hvort ár, og komi það fjármagn til viðbótar því fjármagni sem gert hefur verið ráð fyrir í fjármálaáætlun. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að tryggt verði aukið fjármagn til kaupa á nýjum tegundum hjálpartækja fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu sem geta aukið verulega lífsgæði þeirra sem geta nýtt sér þessi hjálpartæki. Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu (hér eftir Þjónustu- og þekkingarmiðstöð) sér samkvæmt reglugerð nr. 233/2010 um úthlutun á hjálpartækjum sem nauðsynleg eru vegna blindu, sjónskerðingar og samþættrar sjón- og heyrnarskerðingar, í samræmi við eftirfarandi skilgreiningar: Blindur: Einstaklingur telst blindur ef læknisfræðileg greining sýnir að sjón hans er minni en 5%, með venjulegum sjónglerjum, og innan við 10 gráðu sjónsvið. Sjónskertur: Einstaklingur telst sjónskertur ef læknisfræðileg greining sýnir að sjón hans er minni en 30% á betra auga, með venjulegum sjónglerjum, og innan við 20 gráðu sjónsvið, eða ef stafrænt mat sýnir erfiðleika vegna sjónskerðingar með lestur 10 punkta leturs með venjulegum sjónglerjum, við athafnir daglegs lífs og umferli. Samþætt sjón- og heyrnarskerðing: Einstaklingur telst með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu ef saman fer sjón- og heyrnarskerðing sem takmarkar athafnasemi hans og hamlar þátttöku í samfélaginu í slíkum mæli að hann þarfnast sértækrar þjónustu, laga þarf umhverfi að þörfum viðkomandi eða nýta sérstakan tæknibúnað til að mæta þörfum hans. Þá sér Þjónustu- og þekkingarmiðstöð um úthlutun á hjálpartækjum fyrir lögblinda einstaklinga og hefur við úthlutun byggt á eftirfarandi skilgreiningu, sem þó er ekki skilgreind í framangreindri reglugerð: Einstaklingur telst lögblindur ef læknisfræðileg greining sýnir að sjón hans er minni en 10% á betra auga, með venjulegum sjónglerjum, eða innan við 15 gráðu sjónsvið eða hálft sjónsvið á báðum augum. Almennt gildir að hjálpartæki sem úthlutað er af Þjónustu- og þekkingarmiðstöð er í eigu hennar og ber að skila að notkun lokinni. Þörf fyrir aukið fjármagn byggist á því að undanfarin ár hefur orðið mikil þróun á sviði hjálpartækja. Nýjar tegundir hjálpartækja sem bjóða upp á gervigreind og íslenska talgervla eru komnar á markað sem gjörbreyta aðstæðum blindra og sjónskertra og auka lífsgæði þess hóps til muna. Ný tæki með íslenskum talgervli og höfuðborinni stækkun gera einstaklingum til að mynda kleift að færa mynd nær sér og fá þannig betra aðgengi til upplýsingaöflunar og aukið sjálfstæði við að lesa, horfa á sjónvarp og myndbönd og taka þátt í viðburðum með félögum og fjölskyldu. Slík tæki auka möguleika blindra og sjónskertra á að geta tekið þátt í félagslegri virkni sem er áskorun fyrir flesta í þeim hópi. Þá er jafnframt komið á markað tæki sem skannar texta í ýmiss konar formi og les upp á íslensku og ensku eða flytur texta á tölvuform. Slík tæki nýtast vel einstaklingum sem eru blindir eða með mikla sjónskerðingu, auk þess sem þau geta aukið sjálfstæði nemenda til muna í háskólanámi. Eins og fram hefur komið hafa fjárframlög vegna sjónhjálpartækja verið óbreytt undanfarin ár, þrátt fyrir að ör þróun hafi orðið á tæknilausnum. Umrædd ný hjálpartæki eru dýr og Þjónustu- og þekkingarmiðstöð áætlar að um 300 einstaklingar geti nýtt sér nýja tegund hjálpartækja sem bjóða upp á gervigreind og íslenska talgervla. Hvert nýtt tæki kostar á bilinu 300–500 þús. kr. Til að hægt sé að mæta kostnaði við úthlutun nýrra tækja þarf Þjónustu- og þekkingarmiðstöðin viðbótarfjárframlag árin 2024 og 2025, að upphæð 35 millj. kr. fyrir hvort ár. Aukið aðgengi að nauðsynlegum hjálpartækjum fer saman við markmið með gerð landsáætlunar um innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem félags- og vinnumarkaðsráðuneytið vinnur nú að, en það er liður í lögfestingu samningsins sem kveðið er á um í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Með samningnum skuldbinda aðildarríkin sig m.a. til að láta fötluðu fólki í té aðgengilegar upplýsingar um ferliaðstoð, búnað og hjálpartækni, þar á meðal nýja tækni, auk annarra tegunda aðstoðar, stuðningsþjónustu og búnaðar. Jafnframt skuldbinda þau sig til að sjá til þess að ný tækni sé tiltæk og notuð, þ.m.t. upplýsinga- og samskiptatækni, ferliaðstoð, búnaður og hjálpartækni sem hentar fötluðu fólki. Með auknu fjármagni má auka aðgengi blindra, sjónskertra og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu að nauðsynlegum hjálpartækjum og þar með getu þeirra til samfélagsþátttöku og möguleika til sjálfstæðis í daglegu lífi. Það er gleðilegt að þetta frumvarp sé komið fram og því ber bæði að þakka ríkisstjórninni og velferðarnefnd fyrir að sjá til þess að þetta sé komið hingað inn og að til standi að samþykkja það. Þetta skiptir þessa einstaklinga gífurlegu máli. Upphafið að þessu er eiginlega frumvarp frá Ingu Sæland sem er lögblind og hefur barist fyrir því að þetta náist í gegn. Við þökkum fyrir það að ríkisstjórnin hefur tekið þetta upp á sína arma og velferðarnefnd séð um að klára þetta mál því að þetta er gífurleg framför. Í meðferð nefndarinnar fengum við að sjá þessa nýju tækni, hvað hún getur gert og hvernig hún nýtist þeim sem á þurfa að halda. Þetta opnar, eins og maður segir, nýjan heim fyrir þessa einstaklinga og þessu ber að fagna. Eins og hefur komið fram þá er þetta á vegum velferðarnefndar sem stendur öll að þessu máli og og við getum ekki annað en glaðst yfir því að þetta mál sé komið á þennan rekspöl.

Frú forseti. Það er ánægjulegt þegar hlutirnir okkar ná að blómstra í sameiningu. Þetta mál, sérstaka mál, er mér einstaklega hjartfólgið og þess vegna kem ég hér upp til þess að þakka velferðarnefnd fyrir að taka utan um málið og koma með það hingað inn. Ég veit að það mun fá framgang og mun ná algerlega sínum tilætluðu áhrifum. Ég veit ekki hversu mikið er vitað um frumvarpið sem slíkt. Í fyrsta lagi var þetta einn af þessum litlu sigrum Flokks fólksins. Þetta var samningamálið okkar núna fyrir jól og utan um það tekið þannig að allir tóku saman höndum, hvar í flokki sem þeir voru, og ákváðu að koma þessu inn, enda sýnilegt að þetta er eitt af þessum fallegu málum sem kosta litla fjármuni en mun hjálpa ofboðslega mörgum hlutfallslega. Við erum að tala um hjálpartæki, það er alger bylting. Ég get sagt frá sjálfri mér í þessu sambandi. Sjónstöð Íslands, þjónustumiðstöð fyrir sjónskerta og blinda, stækkaði öll mín námsgögn þegar ég gat loksins farið að ganga menntaveginn. Ég hafði reynt það oft og mörgum sinnum en alltaf þurft frá að hverfa út af því að sjónskerðing mín hamlaði mér mjög mikið. En í Háskóla Íslands var sérstaklega vel tekið utan um mig. Sjónstöð Íslands varð þess valdandi með því að stækka fyrir mig námsgögnin að ég gat lesið, þannig að ég gat lesið lögin sem ég vildi læra og lauk þaðan BA-prófi í lögfræði. Ég segi að án Sjónstöðvarinnar og þeirrar aðstoðar sem ég naut þar hefði það aldrei orðið. Þessi hjálpartæki sem nú um ræðir eru alger bylting hvað lýtur að því að mjög sjónskertir og jafnvel blindir einstaklingar geta nú með einföldu móti látið lesa fyrir sig og tekið póstinn sinn og sett hann í græjurnar sem les hann fyrir mann. Þetta er bylting. Þetta er bara alger bylting. Annað er ofboðslega flottur stækkunarbúnaður sem er þá í formi augna, bara gleraugna, hvernig sem það lítur út. Ég hef ekki enn þá prufað það því að ég er vön að vaða bara áfram svona frá því að ég man eftir mér og keyra þá bara frekar á og steypast fram af þröskuldunum. En þetta er bylting og þetta er fallegur dagur í mínum huga. Þetta er svona svipað eins og með hjálpartækin sem felast í leiðsöguhundum sem gjörsamlega bylta lífi blindra einstaklinga, einstaklinga sem eru alveg blindir. Þeir fá augu, þeir fá augu í hundinum sem klikkar gjörsamlega aldrei á því að koma í veg fyrir að þau fari sér að voða vegna sjónleysis. Þannig að ég hef ekki mikið annað að segja að það er ekki oft sem maður kemur hingað inn og upp í þetta fallega ræðupúlt, æðsta ræðustól landsins, öðruvísi en að vera að skammast og kalla eftir í rauninni betri aðbúnaði fyrir fólkið sem á í vök að verjast úti í samfélaginu, fyrir fátækt fólk og bágstadda. Og okkur í Flokki fólksins hefur aldrei fundist nóg að gert sem það er heldur ekki, enda tel ég það algjörlega hafið yfir allan vafa að Flokkur fólksins er hinn eini raunverulegi velferðarflokkur á Alþingi Íslendinga í dag. Þess vegna þakka ég hjartanlega fyrir. Ég þakka hjartanlega fyrir að við getum sýnt að við getum unnið saman og gert það fallega og ég trúi því að við getum gert svo miklu, miklu oftar og miklu meira og betur en við höfum raunverulega gert, ef við hættum að vera við og þið, ef við hættum að vera í stríði hvert við annað. Þannig að ég segi: Sameinuð erum við ósigrandi og við munum sýna það þá fyrir fólkið okkar, fyrir kjósendur, fyrir þjóðina okkar að við erum þess verðug að hafa hlotið umboð til að vinna störfin hér á hinu háa Alþingi. Og enn og aftur, frú forseti, ég segi bara: Hjartans þakkir fyrir þetta dásamlega mál.