Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. um könnun og undirbúningi á framtíðaraðstöðu fyrir Landhelgisgæslu Íslands, svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna og undirbúa framtíðaraðstöðu fyrir Landhelgisgæslu Íslands í Hafnarfirði.“ Forsaga þessa máls er nokkuð löng og skal hún rakin í stuttu máli. Bæjaryfirvöld í Hafnarfirði höfðu um alllangt skeið íhugað nýtingu og uppbyggingu Hafnarfjarðarhafnar og aðstöðu þar í landi, hvort opinber fyrirtæki gætu ekki nýtt þá aðstöðu sem bærinn getur boðið. Hafnarfjarðarhöfn er með bestu höfnum landsins frá náttúrunnar hendi, en ekki uppbyggð enn nema að nokkru leyti og býður því mikla möguleika fyrir stofnanir sem þurfa sérstaka hafnaraðstöðu. Við þessa könnun kom m.a. í ljós að Landhelgisgæsla Íslands býr við mjög þröngan leiguhúsnæðiskost og við heldur ófullkomna hafnaraðstöðu í Reykjavík. Það mun hafa verið á árunum 1972–1973 að viðkomandi yfirvöldum var kynnt sú aðstaða sem kostur var á í Hafnarfirði fyrir Landhelgisgæsluna. Þá var til sölu húsnæði sem hentaði henni ágætlega, svokallað Dvergshús, sem nú er nýtt sem skólahúsnæði að nokkru leyti, og mun það, eftir því sem ég kynnti mér í morgun, fáanlegt enn, a.m.k. hluti þess, og það mun vera í könnun að önnur ríkisstofnun fái þarna inni. Þetta er mjög stórt húsnæði, þannig að þessar stofnanir gætu vel búið þarna í sambýli, alla vega fyrst um sinn. Úr húsnæði þessu sér vel yfir höfnina, enda rétt hjá henni. Aðstaða til gerðar hafnarmannvirkja í Hafnarfirði er frá náttúrunnar hendi sérlega góð. Eðlilegast verður að telja að Landhelgisgæslan eigi í framtíðinni sína eigin höfn sem sé miðuð við þarfir hennar. Sérstaklega má benda á að lóðir í miðbæ Hafnarfjarðar í beinum tengslum við hafnarsvæðið, þ.e. við svokallaða Fjarðargötu, eru enn óbyggðar, þannig að þar gæti Landhelgisgæslan eignast eigið húsnæði í beinum tengslum við höfn sína og þar mætti einnig koma fyrir aðstöðu fyrir þyrlur. Verulegur hluti af starfsliði Landhelgisgæslunnar er nú búsettur í Hafnarfirði og Garðabæ. Einnig má benda á, að vel er við hæfi að Landhelgisgæslan eigi aðsetur í bæjarfélagi sem byggst hefur upp vegna hinnar góðu hafnaraðstöðu á staðnum, í sannkölluðum sjómannabæ. Ágætar skipasmíðastöðvar eru í Hafnarfirði svo og vélsmiðjur og olíubirgðastöð, þannig að auðvelt er um þjónustu við skipin. Síðast, en ekki síst vil ég víkja að því hver fengur það væri bæjarfélagi eins og Hafnarfirði að fá stofnun eins og Landhelgisgæsluna í bæinn. Fyrir utan þá fjölbreytni í atvinnulífinu, sem slíkt mundi skapa, tel ég að það mundi auka á reisn og virðingu bæjarfélagsins og setja sitt svipmót á bæjarbrag. Sveitarfélög svo nærri höfuðborg sem Hafnarfjörður er hljóta alltaf að eiga í nokkurri vök að verjast að verða ekki nokkurs konar úthverfi eða svefnbær. Koma Landhelgisgæslunnar til Hafnarfjarðar mundi bregða „stórum svip yfir dálitíð hverfi“, eins og Einar Benediktsson orðaði svo snilldarlega. Hér mundi hún setja svip á bæinn og skipa virðulegan sess í bæjarlífinu. En síðast, en ekki síst eru þar aðstæður til að búa eins vel að henni til frambúðar og ég veit að við viljum öll, og verður ekki séð að betri aðstæðna sé kostur annars staðar. Að svo mæltu leyfi ég mér að leggja til að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef áður látið það í ljós við hv. flm. þessarar þáltill. að ég er ekki sáttur með tillgr. eins og hún er orðuð. Í þáltill. er því slegið föstu að undirbúa skuli í Hafnarfirði framtíðaraðsetur fyrir Landhelgisgæsluna. Það er nú svo með mig, að ég vil gjarnan vita hvað verkin kosta áður en tekin er ákvörðun um framkvæmd þeirra, m.a. vegna þess að val á einni framkvæmd er æðioft vegna skorts á fjármagni, höfnun á annarri framkvæmd eða a.m.k. frestun. Þetta á alveg jafnt við þótt um sé að ræða verkefni í mínu kjördæmi eða jafnvel í minni heimabyggð. Ég er ekki fyrir fram samþykkur framkvæmd einstakra verkefna einungis vegna þess að kjördæmið eða heimabyggðin eigi í einhverju að njóta þeirra. Það er mér t.d. í þessu tilfelli ekki nóg að framkvæmd verkefnis sé, eins og segir í grg. með þáltill., ánægja og heiður fyrir Hafnarfjörð. Í fyrsta lagi hlýt ég spyrja: Er brýnni þörf á bættri aðstöðu fyrir Landhelgisgæsluna að því er varðar húsbúnað og bryggjur en að því fjármagni, sem til slíkra úrbóta færi, væri varíð til annarra framkvæmda sem mjög verulega og alvarlega er knúið á um? Forstöðumaður Landhelgisgæslunnar hefur jafnan komið á fund fjvn. í sambandi við framlög til hennar á fjárl., nú síðast fyrir fáum dögum. Frá hendi hans eða landhelgisgæslunnar liggur engin ósk fyrir um bætta aðstöðu í landi varðandi húsnæði eða hafnarframkvæmdir, hvorki hér í Beykjavik né annars staðar. Í öðru lagi er ljóst, að við flutning Landhelgisgæslunnar til Hafnarfjarðar þyrfti nýja húsbyggingu og sérstaka einkabryggju sem mundi að öllum líkindum kosta a.m.k. 150 millj. kr. Ég skal ekki dæma um hvort þörf væri á slíkri framkvæmd ef aðsetur Landhelgisgæslunnar yrði flutt annað, en í Hafnarfirði þyrfti slíka framkvæmd, enda kemur það fram í grg. með þáltill. Mér er vel ljóst hvað á skortir um hafnarmannvirki fyrir fiskiskipaflotann hvarvetna á landinu, og ég hef það mikinn áhuga á úrbótum í því efni og mér er það vel kunnugt um vöntun á fjárveitingum til úrbóta í því efni, að ég vil miklu heldur að 150 millj. kr. sé varið til viðbótarhafnarframkvæmda fyrir fiskiskip, hvar sem væri á landinu, en að horfa á eftir þeirri fjárhæð í einkabryggju fyrir Landhelgisgæsluna, jafnvel þótt í Hafnarfirði væri. Það er að mínum dómi miklu meiri þörf á hafnarframkvæmdum fyrir fiskiskipaflotann en Landhelgisgæsluna. Svo alvarlegt er ástandið varðandi aðstöðu fiskiskipaflotans í höfnum landsins, að þar mundi muna um slíka upphæð. Ég tel því að framkvæmdir fyrir fiskiskipaflotann eigi að sitja í fyrirrúmi fyrir einkabryggju fyrir Landhelgisgæsluna. Þótt verið geti að Landhelgisgæslan sé stolt íslendinga, eins og hv. flm. segir í grg. með þáltill., þá eru sjómenn á íslenskum fiskiskipum það enn frekar í mínum augum og framkvæmdir, sem bæta úr eða auðvelda í einhverju aðstöðu sjómanna, eiga að sitja fyrir framkvæmdum sem e.t.v. eru óþarfar eða geta a.m.k. beðið um óákveðinn tíma. Ég tel eðlilegt að hugað sé að framtíðaraðsetri fyrir Landhelgisgæsluna, en í því efni á að bera saman ýmsa valkosti, en ekki að byrja á því að slá fastri ákvörðun um einn tiltekinn stað. Það er óeðlilegt og það vil ég ekki að sé gert, jafnvel þótt hér sé Hafnarfjörður sá staður sem nefndur er. Það gæti jafnvel komið í ljós að aðrir staðir gætu tekið við Landhelgisgæslunni án þess t.d. að verja þurfi 150 millj. kr. í einkabryggju fyrir hana. Þess vegna vil ég mælast til þess við þá n., sem fær þessa till. til athugunar, að hún breyti tillgr. í þá átt, að á þessu stigi fari fram könnun á því hvar skynsamlegast er að framtíðaraðstaða Landhelgisgæslunnar verði, en niðurstöðunni ekki þegar slegið fastri með samþykkt till. eins og hún er. Í þeirri athugun á Hafnarfjörður að koma jafnt til greina sem aðrir staðir. Ýmsir kunna að furða sig á því, að ég skuli ekki, vegna þess að till. varðar, að því er segir í grg., ánægju og heiður bæjarbúa í Hafnarfirði, taka á jákvæðari hátt undir efni hennar. Ég hef gert grein fyrir því, hvers vegna ég geri það ekki, og ég vil helst að hafnfirðingar sem aðrir viti skoðun mína frá fyrstu hendi. Á tímum vinstri stjórnarinnar, þegar ég gegndi störfum formanns fjvn., var þess farið á leit við mig að ég beitti mér fyrir flutningi Landhelgisgæslunnar eða reyndi að knýja á um það að landhelgisgæslan yrði flutt til Hafnarfjarðar, en afstaða mín var hin sama og nú. Ég hef ávallt talið að barátta fyrir hagsmunamálum einstaks kjördæmis eða bæjarfélags eigi ekki að vera fólgin í því að fylgja öllum kröfum sem eru gerðar fyrir hönd viðkomandi aðila, heldur verði jafnan að taka ákveðið tillit til heildarhagsmuna og meðferðar fjármuna. Ef haldið er á loft kröfum sem er ekki hægt að dæma fullkomlega sanngjarnar og tímabærar, þá gerir það mönnum einungis erfiðara fyrir þegar á hinn bóginn er um að tefla rökstuddar réttlætiskröfur frá sömu aðilum.



Herra forseti. Aldrei var því „um Álftanes spáð, að ættjörðin frelsaðist þar,“ og aldrei datt mér í hug að Geir Gunnarsson, sveitungi minn núverandi, mundi snúast svona grimmilega á móti þessari till. bara af því að hún gerir ráð fyrir því að kannske verði þetta í Hafnarfirði. Ég vil benda hv. þm. á það, að hér er um að ræða könnun og undirbúning framtíðaraðstöðu og í tillgr, segir: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna.“ Ég get ekki séð nokkra goðgá við það að kanna hvort þetta sé ekki betur komið í okkar heimabæ, okkar Geirs Gunnarssonar, heldur en annars staðar, og ég hef fulla trú á að það sé miklu betur komið þar. Ég hef trú á því að við getum boðið þarna upp á betri aðstöðu heldur en nágrannasveitarfélögin. Nú er líka vitað mál. að Landhelgisgæslan vegna síns eðlis getur ekki flutt langt burt frá Reykjavík, ekki langt í burt frá miðstöð dómsvaldsins Nú ætla ég síst að fara að þræta við Geir Gunnarsson, hv, alþm., um þetta, því ég er víss um að ef til kæmi, þá mundi hann veita þessu máli gott brautargengi, þó að hann hafi nú tekið svona til orða. Hann talaði um fiskiskipabryggjur. Jú, þetta eru tveir hlutir. En ef við búum ekki vel að Landhelgisgæslunni, þá gæti farið svo að við þyrftum minna á fiskiskipabryggjunum að halda. Það gæti komið að því. Sá rökstuðningur, sem ég fór hér með um þessa till., hefur kannske ekki verið nógu ítarlegur. Ég skal ekki um það segja. En ég á mikið af gögnum um þetta sem mér væri ánægja að sýna Geir Gunnarssyni og öðrum þeim hv. alþm. sem vildu á þau líta. Ég veit ekki hvort ég þarf nokkru við það að bæta, en ég ætla að sú n., sem við þessu máli tekur, fjalli um það af fullum skilningi og velvilja þrátt fyrir þan orð sem hafa fallið hér úr hörðustu átt.



Herra forseti. Mér þykir slæmt að hv. flm. þessar þáltill. skuli hafa rangfært orð mín hér áðan. Það kom hvergi fram af minni hálfu að ég væri andvígur því, að kannað yrði hvar aðsetur Landhelgisgæslunnar ætti að vera. Ég tók það alveg sérstaklega fram, að í þeirri könnun, sem ég teldi að ætti að fara fram ætti Hafnarfjörður að koma jafnt til greina og aðrir staðir, en ekki ætti að slá því föstu í sjálfri tillgr. að aðsetur Landhelgisgæslunnar skyldi vera Hafnarfjörður. Mér finnst orð hv. flm. benda til þess, að hún hafi ekki alveg gert sér grein fyrir hvað felst í þeirri till. sem hún er að flytja. Ég ætla að lesa tillgr. upp, með leyfi hæstv. forseta, þar stendur: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna og undirbúa framtíðaraðstöðu fyrir Landhelgisgæsluna í Hafnarfirði.“ Það þarf ekki að hafa mörg orð um það, hverju er slegið föstu í þessari till., og það er algjörlega rangt að ég hafi haft á móti því að Hafnarfjörður kæmi til greina í sambandi við þá könnun sem ég tel rétt að fari fram. Ég vil einungis ekki láta slá því föstu í sjálfri till. og samþ. fyrir fram að aðsetur Landhelgisgæslunnar skuli vera í Hafnarfirði. Ég tók skýrt fram í ræðu minni að þar ætti Hafnarfjörður að koma til álita eins og aðrir staðir.



Herra forseti. Till. til þál. um staðfestingu á samkomulagi við ríkisstj. Bretlands um takmarkaðar veiðar breskra togara var vísað til utanrmn. N. var ekki sammála um afgreiðslu málsins, en meiri hl. leggur til á þskj. 65 að till. verði samþ. óbreytt, og ég tala nú hér sem frsm. meiri hl. Ég vil leyfa mér að hefja mál mitt með því að rifja upp nokkra þætti úr sögu landhelgismálsins. Þó verður þar ekki farið lengra aftur en til síðustu aldamóta. Ég mun fara snöggt yfir einstaka þætti þessa máls, en þess er að minnast að þá, um aldarnótin eða árið 1901, gerðu danir án nokkurs samráðs eða samþykkis íslendinga, en Ísland var á þessum tíma ósjálfstætt ríki, samning við breta vegna þeirra eigin hagsmuna, dana, um að landhelgin við Ísland skyldi vera 3 sjómílur. Ef landhelgislínan, þessar litlu 3 sjómílur, náði ekki saman við mynni flóanna, sem hún mjög víða gerði ekki, allra síst við hina stærstu flóa, eins og Breiðafjörð og Faxaflóa, Skjálfanda og Húnaflóa og fleiri stóra flóa, var þetta allt saman opið inn að 3 mílum frá fjöruborði. Þarna skröpuðu breskir togarar og aðrir erlendir togarar alveg uppi í fjöruborði, og ekki er hægt að segja að nein raunveruleg landhelgisgæsla væri fyrir hendi. Það eru þó af því margar eftirminnilegar sögur, að íslendingar reyndu sjálfir að verja þessa litlu landhelgi sína. Má minna á í því sambandi þegar sýslumaðurinn á Ísafirði, Hannes Hafstein fór á árabát með nokkrum mönnum út á Dýrafjörð þar sem breskur togari hafði marga daga verið að veiðum alveg uppi í landsteinum. Sú saga er svo kunn að ég þarf ekki fleiri orðum um hana að fara, en hún endaði svo sorglega að þessum bát hvolfdi og tveir af áhöfninni drukknuðu þar, en hinir komumst naumlega af. Togarinn hélt svo burt en bátur úr landi kom til þess að sækja sýslumann og fylgdarmenn hans, en horft hafði verið á frá Höfn í Dýrafirði hvað var að gerast, í sérstökum löngum ríki, sem ég hygg að ábúendur þar hafi átt, en þessi kíkir er nú geymdur á hinu merka byggðasafni vestfirðinga á Ísafirði. Einnig má minna á þegar Guðmundur Björnsson sýslumaður á Patreksfirði og Snæbjörn Kristjánsson hreppstjóri í Hergilsey voru árið 1910 á ferð með flóabátnum Varanger frá Stykkishólmi, að þá komu þeir að breskum togara sem þeir töldu vera augsýnilega í landhelgi. Flóabáturinn lagði upp að togaranum og skipin sigldu samhliða nokkra stund, sýslumaður stökk þegar upp í togarann og Snæbjörn í Hergilsey á eftir honum. Skipstjórinn á togaranum hafði komið með reidda öxi, en látíð hana falla niður, en Snæbjörn gripið til járnfleygs sem lá á þilfarinu. Síðan sigldi togarinn burt með sýslumann og Snæbjörn alla leið til Skotlands, en Snæbjörn sleppti aldrei tökum á járnfleygnum sem hann hafði tekið áður en til frekari aðfarar kom að þeim. Ég minnist þess sem ungur drengur á Húsavík, að faðir minn, sýslumaður Þingeyinga, Júlíus Havsteen, gerði ítrekaðar tilraunir til þess að stugga við erlendum togurum sem voru að veiðum innan landhelgi innst inni í Skjálfanda, þar sem voru mjög fengsæi skarkolamið. Ég man eftir því einu sinni að hann fór á mótorbát þar inn eftir til þess að stugga við breskum togara, en af því hlutust engin vandræði, togarinn sigldi á brott og hætti hinum ólöglegu veiðum. Ég man einnig eftir því, að eftir að við höfðum tekið við landhelgisgæslu og áttum varðskipið gamla, Þór, þá ætlaði hann að taka togara innst inni í Skjálfandaflóa, en togarinn vildi ekki hlýða og sigldi burt. Þetta gamla varðskip okkar var ekki merkilegra en það, að það hafði ekki ganghraða á við togarann. Hins vegar skaut það á hann mörgum skotum - ég held að það hafi verið skotíð eitthvað um 30 skotum í eltingarleiknum. Við húsvíkingar sátum á Höfðanum og horfðum á þessa eftirför sem endaði með því að togarinn slapp undan vegna þess hve Þór var vanbúinn. Ég vil svo í öðru lagi minnast þess, að við íslendingar öðluðumst viðurkenningu á fullveldi okkar 1. des. 1918. Danir fóru þá með utanríkismál fyrir okkar hönd í umboði íslendinga fyrst í stað og skyldu annast landhelgisgæslu, en frá þessum tíma var rétturinn okkar að segja upp samningnum frá 1901 með tveggja ára fyrirvara. Samt var ekkert aðhafst beinlínis í þessum efnum fyrr en við íslendingar endurreistum lýðveldið 17. júní 1944. Þá var þess skammt að bíða að undirbúningsathafnir væru hafnar til frekari réttar okkar í landhelgismálum. Ólafur Thors var utanrrh. auk þess sem hann var forsrh. í nýsköpunarstjórninni sem stofnuð var í okt. 1944 og hóf hann þá þegar undirbúning frekari sóknar í landhelgismálinu. Hann réð þá sem sérfræðilegan ráðunaut í þjóðarétti ungan þjóðréttarfræðing sem hins vegar hefur síðan komið mjög við sögu og er nú alkunnur þjóðréttarfræðingur og ekki síst á sviði hafréttarmála. Það er Hans G. Andersen núv. sendiherra Íslands í Washington. Í þriðja lagi vil ég svo minna á það, að í framhaldi af þessu rekur hver atburðurinn annan. Bjarni Benediktsson þáv. utanrrh. segir upp 3 mílna samningnum frá 1901 árið 1949 og féll bann þar með úr gildi tveim árum síðar eða 1951. En árið 1948 höfðu verið sett lög um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins undir forustu þáv. sjútvrh., Jóhanns Þ. Jósefssonar, og síðari víkkun íslensku landhelginnar byggðist ætíð á þeim grundveili að við íslendingar hefðum einir rétt til ákvarðana á landgrunni Íslands, sem hins vegar var ekki nánar skilgreint í upphafi. En okkar stefna hefur síðan verið að telja að við ættum rétt til landgrunnsins alls og hafsvæðisins yfir því. Að vísu er lengra gengið við síðustu útfærslu í 200 sjómílur og byggt á alþjóðarétti sem er í sköpun á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. En ég vil minna á það, að árið 1949 höfðu fulltrúar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum forgöngu um það, að laganefnd þeirra skyldi einnig taka fyrir fiskveiðilögsögu þjóðanna. Er nú orðið ljóst hversu þýðingarmikið þetta var og vitna hafréttarráðstefnur Sameinuðu þjóðanna þar um. Í fjórða lagi minni ég svo á, að fyrst var landhelgin víkkuð fyrir Norðurlandi 1951, það má segja í tilraunaskyni, og urðu af því engar deilur. En síðan var landhelgin víkkuð árið 1952 í 4 sjómílur og lokaðir allir firðir og flóar, en Ólafur Thors var þá utanrrh. Þá stækkaði landhelgi Íslands um 18 þús. km2 á bestu og verðmætustu fiski- og friðunarsvæðum okkar íslendinga. Síðan var landhelgin enn víkkuð í 12 sjómílur 1958, sem er e.t.v. ekki þýðingarmeiri en fyrri víkkunin, og enn er hún víkkuð um 5 þús. km2 með samningnum frá 1961. 1958 var Lúðvík Jósepsson sjútvrh., en Emil Jónsson 1961 og einnig þegar sett voru lög um yfirráðarétt íslenska ríkisins yfir landgrunninu umhverfis Ísland frá 1969, nr. 17 1. apríl. Landgrunnið nær samkvæmt þessum lögum svo langt út sem hægt er að nýta auðæfi þess og var þar með skilgreint. Eftir útfærsluna í 12 sjómílur á árinu 1958 hélt sóknin áfram og samþ. var mjög veigamikil þál. á Alþ. 5. maí 1959, en þar segir svo m.a., með leyfi hæstv. farseta: „ Alþ. ályktar að mótmæla harðlega brotum þeim á íslenskri fiskveiðilöggjöf, sem bresk stjórnarvöld hafa efnt til með stöðugum ofbeldisaðgerðum breskra herskipa innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi, nú nýlega hvað eftir annað jafnvel innan 4 mílna landhelginnar frá 1952. Þar sem þvílíkar aðgerðir eru augljóslega ætlaðar til að knýja íslendinga til undanhalds, lýsir Alþ. yfir að það telur Ísland eiga ótvíræðan rétt til 12 mílna fiskveiðilandhelgi og að afla beri viðurkenningar á rétti þess til landgrunnsins alls, svo sem stefnt var að með lögum um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins frá 1948.“ Mér þykir rétt í þessu sambandi að minna á að ríkisstjórn Íslands hafði áður ítrekað þá stefnu, sem fram kom í orðsendingu til alþjóðalaganefndar Sameinuðu þjóðanna 5. maí 1952 frá fulltrúum hjá Sameinuðu þjóðunum, að ríkisstjórn Íslands sé rétt og skylt að gera allar nauðsynlegar ráðstafanir á einhliða grundvelli til þess að vernda auðlindir landsins, sem landið hvílir á, eins og það var orðað þá, en þessar ályktanir bera með sér að 1959 er komið inn á alvarlegra svið. Það er að bretar eru byrjaðir að beita herskipum. Hið svokallaða þorskastríð hefur hafið innreið sína, en í því fólst vopnað ofbeldi stórþjóðar gegn vopnlausri íslenskri þjóð. Þetta þorskastríð var leitt til lykta með samkomulaginu frá 1961 sem ég að öðru leyti skal ekki gera að umtalsefni nú. Í fimmta lagi vil ég minna á, að við færum fiskveiðilögsöguna út í 50 mílur og þá þóknast bretum enn að sýna vopnað ofbeldi. Stækkunin í 50 sjómílur fólst í ályktun Alþ. 15. febr. 1972, og var þá gert ráð fyrir að hún kæmi til framkvæmda eigi síðar en 1. sept. sama ár, en þá var einnig samþ. í þessari þáltill., sem allir þm. stóðu að, með leyfi hæstv. forseta, „að haldið verði áfram samkomulagstilraunum við ríkisstjórnir Bretlands og Sambandslýðveldisins Þýskalands um þau vandamál sem skapast vegna útfærslunnar,“ eins og það var orðað. Ég skal nú ekki rekja þessi mál nánar, en vekja athygli á því, að það náðist ekki samstaða allra 60 þm. á Alþ. í þessu lífshagsmunamáli íslensku þjóðarinnar fyrr en Sjálfstfl. og Alþfl. voru komnir í stjórnarandstöðu og létu þá sitja í fyrirrúmi að slá nokkuð af kröfum sínum til þess að samstaða allra gæti náðst. Sjútvrh.. þá var Lúðvík Jósepsson. Í sjötta lagi hefur núv. ríkisstj. forustu um, að sjútvrh. hennar, Matthías Bjarnason, setur reglugerðina frá 75. júlí 1975 um 200 sjómílna fiskveiðilandhelgi. Enn eru deilur við breta og þjóðverja. Samkomulag náðist við þjóðverja, en ekki englendinga, sem héldu áfram yfirgangi sínum með vopnuðum herskipum og öðrum hjálparskipum í íslenskri fiskveiðilögsögu. Enn reyna íslendingar að ná bráðabirgðasamkomulagi tiI sátta og friðunar í íslensku fiskveiðilögsögunni, eins og forsrh. fyrrv. ríkisstj. hafði náð með yfir sinni á fund forsrh. breta, sem þá var Heath, til tveggja ára frá því í nóv. 1973 þar til í nóv. 1975. Á meðan var friður á íslensku miðunum og innan fiskveiðilögsögunnar, 200 mílna. En síðan hélt ófriðurinn enn áfram og herskipin koma aftur inn í fiskveiðilögsöguna. Nú fór forsrh. núv. ríkisstj., Geir Hallgrímsson, til viðræðna við forsrh. breta Wilson, í janúarmánuði 1975, en þær tilraunir til bráðabirgðasamkomulags leiddu ekki til árangurs. Loks er það atriðið í þessum þáttum, að nú var aðstaðan á Íslandsmiðum orðin ákaflega hættuleg, stórskemmdir á íslensku varðskipunum og nærri lá að þeim yrði sökkt. En aldrei slökuðu þau á sinni djarfhuga baráttu við ofbeldið. Að því kom svo að íslenska ríkisstj. ákvað að slíta stjórnmálasambandi við Bretland, en alls munu bresku freigáturnar hafa siglt á íslensku varðskipin yfir 70 sinnum, að ég hygg, þegar allt er talið. Þegar hugsanleg slit stjórnmálasambands voru rædd í utanrmn. á fundi hennar 18. febr. 1976 lét ég bóka skoðun mína, sem ég stóð einn að og var á þá leið, að við íslendingar gæfum út einhliða yfirlýsingu þar sem greind væru meginatriðin í afstöðu okkar, ef að því yrði horfið, taldi ég ekki ráðlegt að slit stjórnmálasambands kæmu til framkvæmda að svo stöddu Þessi bókun mín er alllöng, en hún er í öllum meginatriðum í samræmi við það sem tókst að ná samkomulagi um milli breta og íslendinga í júníbyrjun þessa árs. Fyrir mér vakti með fyrrnefndri bókun að skýrt kæmi fram, hvað fyrir okkur íslendingum vekti. við værum ekki sífellt að leita eftir því hvaða till. bretar gætu gert eða gætu hugsanlega gengið að. Allir voru andstæðir þeim till. sem fram komu frá bretum að tilstuðlan framkvæmdastjóra NATO rétt fyrir 18. febr. Ég taldi ekki rétt að gera bókun mína opinbera, og kann að vera að heillavænlegast hafi verið að hafa þann framgang mála sem ríkisstj. gerði. Ég var frá öndverðu samþykkur Oslóarsamningunum eða Oslóarsamkomulaginu, eins og meiri hl. utanrmn. er, sem leggur til að þáltill. um staðfestingu á því verði samþ. óbreytt. Ég skal nú ekki rekja fleiri þætti úr sögu landhelgismálsins sérstaklega. En ég vil leyfa mér að rifja upp ummæli mín í stuttu víðtali við Morgunblaðið 4. júní s.l., að viðurkenning 200 mílna væri ævintýri líkust í samkomulaginu sem gert var og leitað er nú staðfestingar á. Hygg ég að fleiri séu mér sammála, ekki síst ef menn vilja hafa fyrir því að rifja upp aðeins nokkur atriði í baráttusögu okkar fyrir 200 sjómílna fiskveiðilögsögu, eins og ég hef mjög stuttlega gert. Við skulum aðeins hugsa okkur það, að fyrir 25 árum höfðum við aðeins 3 sjómílna fiskveiðilögsögu. Með þessu samkomulagi, sem nú er til umr. náðist einnig fram samkomulag um hina svo kölluðu bókun 6 í samningnum við Efnahagshandalagið, um að við njótum að fullu tollafríðinda á ýmsu.n fiskafurðum okkar sem okkur eru mikils virði og ekki verður um deilt. Í þessu samtali sagði ég m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnmálasamband við breta hefur aftur verið tekið upp, og það er mín skoðun að okkur íslendingum ríði á mjög miklu að hafa ætíð vinsamlega sambúð við önnur vestræn ríki. Á þessu varð misbrestur, en nú bygg ég að ótvírætt sé að meiri hl. þjóðarinnar fagni innilega því að lokasigur okkar hefur náðst. Þetta ber m.a. að þakka djarfhug og hreysti hjá áhöfnum varðskipanna og þeim sem falið var að gæta hagsmuna okkar á sjónum. Nú þarf enginn að vakna með kviða fyrir því að einhver stórslys hafi orðið, jafnvel mannslát. Ég árna sjómönnum og fjölskyldum þeirra allra heilla í þessu sambandi.“ Ég lauk þessu samtali með eftirfarandi orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Stundum halda menn að ekkert hafi verið að gerast í landhelgismálinu, en ráðh. og aðrir forustumenn hafa svo sannarlega ekki legið á liði sínu. Geir Hallgrímsson forsrh. hefur með sæmd stýrt þessu máli ásamt með ágætum samstarfsmönnum sínum, en þar er helst að nefna Matthías Bjarnason sjútvrh. og Einar Ágústsson utanrrh. Þeim ber þakkir og heiður.“ Þannig lauk ég þessari grein í Morgunblaðinu. Samkomulagið, sem nú er hér til umr., er grundvallað á fiskveiðilögsögu íslendinga innan 200 mílna, sem ákveðið er um í hinni íslensku reglugerð frá 15. júlí 1975, og gengur sums staðar allmiklu víðar Í upphafi var nokkuð deilt um það í blöðum hvort rétt hefði verið að kalla saman Alþ. áður en að samkomulagið var staðfest, og var því jafnvel haldið fram að annað væri stjórnarskrárbrot. Slíkt hefði að sjálfsögðu við engin rök að styðjast, og í langri umr. um staðfestingu samkomulagsins hér á Alþ. við fyrri hluta þessarar einu umr. um málið var lítið að þessu vikið, þó að hins vegar hv. 2. þm. Austurl. og e.t.v. einhverjir fleiri hafi talað um að eðlilegra hefði verið að bera málið fyrst undir Alþingi, en stjórnarskrárbrot í því sambandi nefndi hann hvergi. Það gerði hv. þingmaður ekki heldur á sameiginlegum fundum sem haldnir voru um málið áður í utanrmn. og landhelgisnefnd. Það hefur hins vegar verið vefengt að breska ríkisstj. hafi fallist á að viðurkenna 200 mílna fiskveiðilandhelgina við Ísland með Oslóarsamkomulaginu svo kallaða. En hvað segir í 10. gr. samkomulagsins? Þar segir eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Samningur þessi skal gilda í 6 mánuði frá gildistöku. Eftir að samningurinn fellur úr gildi munu bresk skip aðeins stunda veiðar á því svæði sem greint er í hinni íslensku reglugerð frá 15. júlí 1975, í samræmi við það sem samþ. kann að verða af Íslands hálfu.“ Augljósari viðurkenningu á 200 mílna fiskveiðilögsögu okkar tel ég ekki vera hægt að fá. Bretar segja berum orðum, að eftir að samningurinn fellur úr gildi muni bresk skip aðeins stunda veiðar á því svæði sem greint er í hinni íslensku reglugerð frá 15. júlí 1975, í samræmi við það sem samþ. kann að verða af Íslands hálfu. M.ö.o.: þeir munu ekki veiða innan 200 mílna fiskveiðilögsögu okkar nema með samþykki okkar. Er þetta ekki viðurkenning á 200 mílna landhelgi? Við einir ráðum því hverjir veiða þar mikið eða lítið eða ekkert. Nú liggur það líka fyrir, að bretar hafa lýst því yfir að ef Efnahagsbandalagið ákveði ekki 200 mílna efnahagslögsögu innan sinna vébanda, þá muni þeir einir færa út efnahagslögsögu sína í 200 mílur. En þessa ákvörðun um 200 mílna efnahagslögsögu hefur Efnahagsbandalagið nú tekið. Það liggur einnig fyrir að önnur ríki, sem miklu máli skipta, hafa ákveðið að færa fiskveiðilögsögu sína út í 200 mílur, bæði Bandaríkin, Kanada, Noregur, Mexíkó og fleiri, fyrir utan þau mörgu ríki sem þegar höfðu 200 mílna lögsögu. Verður með nokkru móti haldið fram, að undir slíkum kringumstæðum geti komið til greina frekara ofbeldi af Bretlands hálfu innan okkar fiskveiðilögsögu? Réttur okkar er að fullu og öllu viðurkenndur. Hitt er svo vitað mál og hefur lengi verið vitað, að bretar eða Efnahagsbandalagið fyrir þeirra hönd mun óska eftir því að bretar og e.t.v. önnur ríki bandalagsins fái að njóta einhverra gagnkvæmra réttinda hér, að þau fái að njóta hér einhverra fiskveiðiréttinda, gegn því að við nytum réttinda innan þeirra efnahagslögsögu eða fiskveiðilögsögu sem við gætum metíð þess virði. Að sjálfsögðu er það í fullu samræmi við vilja alls Alþ. frá 15. febr. 1972. Hefur ætíð verið fylgt þeirri stefnu af fyrrv. ríkisstj. og núv. ríkisstj. að sjálfsagt væri og rétt að ræða við Efnahagsbandalagið, ef það óskaði þess, og hlýða á hvaða réttindi það gæti boðið, en við mundum að sjálfsögðu aldrei semja um nema gagnkvæm réttindi eða þau réttindi sem við íslendingar teldum okkur í hag að semja um. Um þetta hafa menn ekki verið ósáttir hér í Alþ., og kom það fram við fyrri hluta umr. um þessa þáltill., að þó að sumir þm. tækju beinlínis fram að þeir vildu ekkert semja nú við Efnahagsbandalagið, þá teldu þeir geta skapast þá aðstöðu siðar að það væri ástæða til þess að semja við Efnahagsbandalagið ef okkur stæðu siðar til boða þau réttindi sem okkur líkaði og við hefðum þá eflt það fiskstofna okkar með þeirri friðun, sem við höfum stofnað til. að við gætum af einhverju látíð. Reynslan af samkomulaginu, sem við höfum nú notið í nokkra mánuði, þ.e.a.s. frá 1. júní, sýnir einnig að veiði breta er um bað bil helmingi minni en hún var í fyrra á sama tíma undir þeirra herskipavernd, þrátt fyrir hina djarfhuga framkomu landhelgisgæslu okkar. Friðunarsvæðin eru algjörlega viðurkennd, en einmitt innan þeirra léku þeir sér að því að láta breska togara veiða undir herskipaverndinni, og fallist er á að hætta smáfiskveiðum eða hlíta þar sömu skilmálum og íslendingar og sömu skilmálum varðandi möskvastærð. Nú skal ég ekki hafa þessi orð fleiri, herra forseti, en meiri hl. utanrmn. leggur eindregið til að samkomulagið verði staðfest óbreytt.



Herra forseti. Enda þótt ég hafi verulega ánægju af sagnfræði og hlustaði því með athygli á ræðu þá sem hv. frsm. meiri hl. flutti hér, þá ætla ég nú ekki að fara aftur fyrir aldamót með mína sögu. Þó væri í rauninni kannske freistandi að gera smáathugasemdir við þá ræðu sem hv. þm. flutti, sérstaklega þá glæsilegu afrekasögu Sjálfstfl. sem hann var að lýsa hér. En þar sem það var án þess að hann veittist í þessari ræðu sinni að öðrum flokkum, þá ætla ég að láta biða annars og betra tækifæris að rifja þá afrekasögu upp, sérstaklega söguna frá 1956–57, eftir að undirbúningur undir útfærslu í 12 mílur hófst og raunar fram á þennan dag. Að vísu get ég ekki lofað því að koma ekki inn á síðustu þættina í afrekaskránni áður en ég lýk máli mínu. Sú till., sem hér liggur fyrir, fjallar um það að Alþ. staðfesti samning þann um veiðiheimildir til banda breskum togurum í íslenskri fiskveiðilandhelgi, sem gerður var 1. júní s.l. Það hefur ekki farið á milli mála, að eftir að sá samningur var gerður hafa bæði hæstv. ráðh. flestir og ýmsir aðrir talsmenn stjórnarflokkana talað um þennan samning og þá samningamenn, sem að honum stóðu, - talað um samninginn sem einstakt afrek út af fyrir sig og samningamennina sem mikla afreksmenn sem hefðu komið með frelsisskrá í föðurhendi og unnið þarna í einu vetfangi stórkostlegan sigur sem íslendingum hefði ekki tekist ella. Það er freistandi að fara dálítið ítarlega út í þessa kenningu um það að samningurinn sjálfur sé eitthvert afrek út af fyrir sig, og ég get ekki stillt mig um að víkja að því nokkrum orðum, en skal þó reyna að stytta mál mitt eftir því sem mér er fært. það liggur alveg ljóst fyrir að mínum dómi, að hvernig sem menn líta á samninginn sjálfan, hvort sem menn telja niðurstöðu hans ágæta, viðunandi eða slaka, þá var það atburðarásin áður en gengið var til þeirra samninga sem gerði það að verkum að hægt var að gera þennan samning ekki verri en hann þó vissulega var að ýmsu leyti. Það var atburðarásin sem gerði það að verkum, en ekki eitthvert sérstakt afrek samningamanna eða hæstv. ríkisstj. í því sambandi, og að því vil ég nú færa nokkur rök. Það er þá sérstaklega nauðsynlegt í sambandi við þetta mál að rifja það upp, að þeir, sem baráttuna háðu í allan fyrravetur, og þeir, sem sigurinn unnu í þessu þriðja og væntanlega síðasta þorskastríði sem við höfum háð eða komum til með að heyja við breta, þeir hafa næstum því gleymst í öllu því sjálfshóli sem samningamennirnir og hæstv. ráðh. hafa haft í frammi um sjálfa sig í sambandi við samningagerðina. Þeirra hefur að heldur litlu verið getíð. En hinu hefur verið hossað af hæstv. ráðh. flestum, að samningsmennirnir hafi unnið þessi afrek án þess að nokkuð hafi á undan komið og nokkuð hafi verið að ráði til þess gert af öðrum aðilum að koma í veg fyrir glapræði samninga bæði í fyrra og í vetur, sem ég skal nú koma nokkru nánar að. Áður en ég vík frekar að þessu atriði, vil ég ró fara nokkrum orðum um það sem hv. frsm. meiri hl. vék að undir lok síns máls. Það eru þær athugasemdir sem komið hafa fram varðandi formsatriði þessa máls. Hér liggur nú fyrir Alþingi till. um, að staðfesta þetta samkomulag frá í vor. Nú, hinn 9. nóv., er verið að fjalla um þennan samning eða þetta samkomulag sem gert var 1. júní s.l. og skyldi gilda í 6 mánuði og kom þegar til framkvæmda. Við erum sem sagt að fjalla hér um málið 9. dag nóvembermánaðar, þegar samningurinn hefur verið í framkvæmd í meira en 5 mánuði og aðeins 3 vikur eru eftir af gildistíma hans. Er þetta eðlilegt? Er hér rétt eða skynsamlega að farið í sambandi við það hvernig málið er lagt fyrir Alþ. og að því staðið af hálfu hæstv. ríkisstj.? Ég held að það geti ekki talist eðlilegt. Því hefur verið haldið fram að hér sé um að ræða jafnvel brot á sjálfri stjórnarskránni, á 21. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Forseti lýðveldisins gerir samninga við önnur ríki. Þó getur hann enga slíka samninga gert, ef þeir hafa í sér fólgið afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi eða ef þeir horfa til breytinga á stjórnarhögum ríkisins, nema samþykki Alþ. komi til.“ Ég er ekki löglærður maður og ég veit að um þetta mál hafa glöggir lögfræðingar deilt og deila enn, að því er mér virðist, og ég skal ekki gera neina tilraun til þess að færa líkur að því, hvort er réttara, að hér kunni að hafa verið um stjórnarskrárbrot að ræða eða ekki. Ég get vel fallist á að það liggi ekki alveg ljóst fyrir samkvæmt orðanna hljóðan, að skylda hafi verið að bera þennan samning undir Alþ. samkvæmt þessari gr. stjórnarskrárinnar. Þetta kann vel að vera. En þó verður að taka tillit til þess sem lögfróðir menn hafa talið, að það kunni fyllilega að orka tvímælis hvort slíkt hafi ekki verið beinlínis skylt samkvæmt þessari gr. stjórnarskrárinnar. Aðrir andmæla þessu, eins og hér hefur rækilega komið fram hvað eftir annað, þ. á m. gegnir og mikilhæfir lögfræðingar, og eins og ég sagði, ég tel mig engan mann til þess að leggja neinn dóm á þetta. En mér þætti hins vegar mjög líklegt að hv. alþm. geti flestir, jafnvel allir, orðið mér sammála um það, að það er í fyrsta lagi slæmur kostur og ekki viðunandi til langrar frambúðar ef um er að ræða ákvæði í stjórnarskrá sem mjög er deilt um hvernig beri að skilja og hve víðtæk séu. Þetta verður að vísu ekki lagfært á einu augnabliki og ekki á einu þingi, jafnvel þó að vilji sé fyrir hendi. En vissulega er þarna atriði sem full ástæða væri til að hafa ákveðnari ákvæði um, sem ekki verði misskilin eða ekki þyrfti að deila um. En hvað sem því líður, þá hygg ég að flestir geti orðið mér sammála um að það sé í sjálfu sér óeðlilegt, fyrst menn telja rétt og eðlilegt að leggja slíkan samning sem þennan fyrir Alþ., að gera það þá ekki fyrr en samningstímabilið er svo að segja útrunnið, eins og nú er gert. Það hefur verið fært fram til réttlætingar því, að þessi samningur var ekki lagður fyrir Alþ. fyrr en nú í haust, að slíkt hafi áður viðgengist um hliðstæða samninga eða samninga sem gerðir hafa verið af svipuðum toga. Ákveðin tilvik hafa vernið nefnd, m.a. samningar við belga og e.t.v. fleiri frekar minni háttar samninga, sem gerðir hafa verið á síðari árum, m.a. í tíð síðustu ríkisstj. eða vinstri stjórnarinnar. Ég tel það í sjálfu sér engin rök þó að þetta hafi ekki verið gert áður. Ef það er talið skylda eða a.m.k. eðlilegt að leggja slíka samninga fyrir Alþ. til staðfestingar áður en þeir koma til framkvæmda, þá eru það í sjálfu sér engin rök þó að það hafi láðst að gera það áður. Ég vil aðeins ítreka í sambandi við þetta mál, að það er óviðunandi til frambúðar að hafa hér í gildi ákvæði, í stjórnarskránni sem mjög er deilt um hvernig beri að skilja og jafnvel hinir lærðustu menn deila um hvort stjórnarskrárbrot séu framin í vissum tilvikum í sambandi við 21. gr. Um það held ég að allir geti orðið sammála, að við fyrsta tækifæri sé ekki aðeins eðlilegt, heldur nauðsynlegt að hér fáist um skýr og ótvíræð ákvæði. En geta menn ekki einnig orðið sammála um það, að meðan þessi umdeildu ákvæði eru í stjórnarskránni, þá sé rétt að hafa sem fasta reglu að bera undir Alþ. slíka samningagerð sem þessa, samningagerð sem jaðrar e.t.v. við þau tilvik sem átt er við í 21. gr., fá þá samninga staðfesta af Alþ. áður en þeir koma til framkvæmda. Skal ég svo láta útrætt um það. Vík ég þá aftur að samkomulaginu, sem gert var í Osló 1. júní. Ég vil í stuttu máli rifja upp það helsta sem á undan var gengið. Það held ég, að enginn hafi gleymt því hversu oft heyrðist úr herbúðum stjórnarsinna eftir að við vorum í þriðja skipti komnir í þorskastríð við bretana, að nauðsynlegt væri að semja. Enginn sagði að ætti að semja hvað sem það kostaði, en það var auðheyrt bæði á málgögnum og talsmönnum stjórnarliða ýmsum, að það mátti kosta töluvert mikið ef tækist að semja. Það tókst svo að semja við vestur-þjóðverja, og ég býst við að mörgum hafi þótt þar allrausnarlega að verki staðið af hálfu íslenskra valdhafa, að tryggja þeim þann afla sem gert var með samningunum. Hitt gekk erfiðlegar, að ná samningum við bretana og má að mínum dómi þakka það sérstaklega tveimur aðilum að þeir samningar tókust ekki miklu fyrr en varð og urðu ekki miklu háskalegri og verri fyrir íslensku þjóðina heldur en þó varð raun um með Oslóarsamninginn frá því í vor. Þessir tveir aðilar eru í fyrsta lagi meginþorri íslensku þjóðarinnar, sem var andvígur slíkum samningum, og það kom mjög greinilega í ljós, og í öðru lagi þeir samningamenn breta undir forustu Hattersleys sem gerðu slíkar kröfur að það gat í rauninni ekki náð nokkurri átt að ræða samninga við slíka menn, þó að það væri gert og reynt að ná einhverjum árangri. En það ern þessir aðilar sem ég hygg að hafi komið í veg fyrir það að hæstv. ríkisstj. gerði á s.l. hausti samning sem sennilega hefði þýtt ekki miklu minna en 80–90 þús. tonna ársafla bretum til handa. Síðan kom svarta skýrslan, og þá varð lýðum ljóst að það mundi vera enn þá örðugra en áður vegna andstöðu meginhluta íslensku þjóðarinnar við slíka samninga að semja upp á einhver slík býti eins og tilhneiging virtist vera til áður en hún kom út. En þó var eftir eða um það leyti sem hún var birt alþjóð farið að láta í það skina að um 65 þús. tonna ársafla kynni að geta orðið samkomulag við bretana. En það var frammistaða landhelgisgæslunnar og þjóðin á bak við landhelgisgæsluna sem kom í veg fyrir að slíkir samningar væru gerðir enda þótt tilhneiging hjá ákveðnum aðilum - ákveðnum aðilum, segi ég - í stjórnarflokkunum væri mjög greinileg og mjög sterk í þá átt að semja og það upp á þessi býti eða einhver svipuð og þau sem ég hef nú verið að gera grein fyrir. Og þar kom, þegar leið fram á veturinn og fram á vorið, að bretarnir sáu að lokum að þeir voru að tapa þessu máli, þeir voru að tapa því á tvennum vígstöðvum. Í fyrsta lagi var vonlaust að vinna styrjöldina við íslendinga. Íslendingar voru ekki á því að gefast upp í því stríði, og bretarnir sáu að þeirra menn voru orðnir þreyttari heldur en okkar menn á þessari viðureign og sjómennirnir þeirra farnir að hóta hvað eftir annað að fara í land og hætta þessari vonlausu orrustu. En það var fleira sem kom til og sýndi bretum að þeir voru búnir í rauninni að tapa þessu stríði. Það var sú þróun sem orðið hafði, sú tiltölulega öra þróun sem orðið hafði á alþjóðavettvangi í sambandi við hafréttarmálin og sérstaklega þann þátt sem að okkur íslendingum snýr, þ.e.a.s. að því er varðar 200 mílna auðlindalögsöguna. Það var alveg ljóst, að sú þróun var öll á þann veg að bretarnir hlutu að sjá að þetta var gersamlega tapað fyrir þá. Það var ekki aðeins að á þeim fundum hafréttarráðstefnu, sem haldnir hafa verið undanfarin ár, væri búið að móta af miklum meiri hl. og fá samþykki mikils meiri hluta þjóða heims fyrir þessari meginreglu, þ.e.a.s. að strandríki geti ákveðið eða tekið sér 200 mílna auðlindalögsögu, að strandríki geti ákveðið sjálft hversu mikið má veiða á hverjum tíma innan þessarar auðlindalögsögu og það geti einnig ákveðið sjálft hversu mikið það treystir sér til eða kærir sig um að veiða af því magni eða hvort það vill veiða það allt. Þetta var komið inn í hafréttarsáttmálann, þessi ákvæði voru búin að standast sína eldraun, og það var vitað að um það bil eða yfir 2/3 hlutar af þjóðum heims eða fulltrúum frá þjóðum heims stæðu að þessu, enda þótt bein atkvgr. hefði ekki farið fram og það væri rétt, að vegna ágreinings og það djúpstæðs ágreinings um önnur atriði hefur frestast að þetta frv. næði endanlega í höfn og yrði að alþjóðalögum. En mikils virði hefur það verið fyrir okkar málstað og á hinn bóginn sýnt bretunum fram á að þeirra málsstaður var tapaður, að allar tilraunir til þess að breyta þessum ákvæðum í væntanlegum hafréttarlögum hafa gersamlega mistekist, og það má sem betur fer heita að það sé öruggt að þessi ákvæði koma til með að standa hvað sem framtíðin ber í skauti sínu í sambandi við væntanlegan hafréttarsáttmála. En þá kom það jafnframt til, sem mjög mikils virði var, að þegar það var sýnt að enn mundi dragast að ljúka málum á Hafréttarráðstefnunni, þá fór hver þjóðin af annarri nú á þessu ári og að einhverju leyti á síðasta ári að lýsa því beinlínis yfir og undirbúa það að færa út einhliða, eins og við íslendingar höfðum gert. Mexíkó var einna fyrst af þjóðum nú í þessari allra síðustu lotu sem lýsti því yfir að það mundi færa út fiskveiðimörkin og miða það við alveg ákveðinn tíma. Þá komu Bandaríkin, þá Kanada og svo kom Noregur loksins á eftir. Þótti bæði mér og fleirum að vel hefði mátt minnast þess sem segir í kvæði Björnsons og ég held að hv. 3. þm. Austurl. hafi rifjað upp fyrir norðurlandamönnum ekki alls fyrir löngu, að margir spurðu um Orminn langa og spurðu hvað dveldi Ólaf Tryggvason í sambandi við útfærslumál og hafa furðað sig á því hversu norðmenn hafa verið seinir að taka endanlegar og formlegar ákvarðanir í þessu efni. Skal ég ekki hafa fleiri orð um það. En það var ekki aðeins að þessar þjóðir, sem ég hef nú nefnt, væru ákveðnar í því og hefðu flestar lýst því yfir og sumar þegar tekið formlega ákvörðum um útfærslu áður en samningurinn í Osló var gerður. Það var einnig farið að ræða það mjög eindregið og ákveðið og undirbúa það hreinlega að Efnahagsbandalag Evrópu og bretarnir sjálfir færðu út í 200 mílur einhliða ef það drægist enn eitthvað að ráði að nýr hafréttarsáttmáli yrði gerður. Þannig stóðu þessi mál þegar gengið var að samningaborðinu við breta, og þannig var sú vígstaða sem bretarnir höfðu þegar gengið var að því samningarorði. Enda þótt ég segði hér í upphafi að ég ætlaði ekki að rekja alla „afrekasögu“ Sjálfstfl. í sambandi við landhelgismál. enda þótt nokkurt tilefni kynni að hafa gefist til, þá get ég ekki látíð hjá líða að minnast nokkru nánar á einn þátt þessarar sögu og m.a. að velta því fyrir mér og öðrum hv. alþm. svona til hugleiðingar hver geti verið meginástæðan til þess að sumir helstu forustumenn Sjálfstfl., og ég get og vil alveg sérstaklega nefna í því sambandi hæstv. forsrh. og þó ekki síður hæstv. sjútvrh., - hvernig á því stendur að þessir hæstv. ráðh. hafa hvað eftir annað virst óðfúsir að semja við breta, ekki upp á hvaða býti sem var, en þó upp á þau býti sem hér um bil öllum öðrum íslendingum fannst að væri ekki hægt að semja um. Og enn er komið að því að eitthvað svipað virðist vera uppi á teningnum. Ég hef verið að velta þessu fyrir mér, og ég hygg að á þessu kunni að vera fleiri skýringar en ein. En þó hygg ég að ein skýring vegi þar langmest og sé sú sem varpar einna skýrustu ljósi á þetta mál. Ég hef komist að þeirri niðurstöðu að það hafi verið hinn mikli vilji þessara íslensku ráðamanna til þess að styggja ekki NATO-þjóðir, þessar miklu vinaþjóðir okkar sem mynda Altanshafsbandalagið og eru kjarninn í hinni rómuðu vestrænu samvinnu um svonefnd varnarmál. - það sé meginatriðið hjá þessum ágætu mönnum að styggja ekki þessar þjóðir og vaða næstum því eld og brennistein og ganga gegn vilja mikils meiri hluta eigin þjóðar til þess að ná fram samningum við slíkar vinaþjóðir, af því að það sé okkur ómissandi. Það verður að segjast, að ég held að af fáu hafi meginþorri íslendinga haft meiri áhyggjur allan s.l. vetur heldur en því, hvað yrði í sambandi við samningamálin við breta. Menn höfðu raunar þar fyrir sér samningagerðina við vesturþjóðverja. Og menn höfðu einnig fyrir sér hversu ýmsir ráðamenn, þeir sem ég hef þegar nefnt og aðrir fleiri, virtust varla njóta svefns né matar af áhyggjum út af því að aumingja NATO og alveg sérstaklega vesalings dátarnir hérna á Miðnesheiði og allt það hafurtask blasti nú við íslensku þjóðinni í dálitíð nýju og nokkuð miskunnarlausu ljósi. Það var alveg greinilegt allan s.l. vetur að hugur þessara NATO-aðdáenda var ákaflega mikið við það bundinn hvernig vernda mætti Atlantshafsbandalagið, hvernig vernda mætti víghreiðrið á Keflavíkurflugvelli fyrir íslensku þjóðinni, sem var farin að krefjast þess í vaxandi mæli eða vaxandi fjölda íslendinga að við færum úr NATO og hafurtaskið á Keflavíkurflugvelli væri látíð fara heim til sín. Áratugum saman - ég ætla ekki að fara nákvæmlega út í það - höfðu ákveðin öfl í Sjálfstfl. með Morgunblaðið í fararbroddi, en áttu oft vikapilta jafnvel í öðrum flokkum, reynt að hamra það inn í hugskot fólks að herinn og NATO væru hér til þess að vernda Ísland, til þess að vernda íslendinga. Ákaflega lengi, áratugum saman, hafði þessi ósannindaáróður hljómað í flestum blöðum og fjölmiðlum, og forustumenn þriggja stjórnmálaflokka höfðu gert þennan áróður að uppistöðu allrar utanríkismálastefnu sinnar. Þeir sjálfstæðismenn, sem svo kalla sig, voru lengst af forsöngvarar í þessum kór, en því miður tóku allt of margir í Alþfl. og Framsfl. löngum undir þennan hallelúja-kór. Og vissulega hafði í þessi áróður borið árangur. Fjöldi íslendinga hafði það fyrir satt fram undir síðustu tíma -- ótrúlegur fjöldi -að NATO og herinn á Miðnesheiði væru verndarar okkar, þetta væri trygging þess að yfir okkur væri vakað í válegum heimi. Og árangurinn af öllum þessum áróðri kom hvað skýrast í ljós þegar forvígismenn Varins lands, sem svo nefndu sig, fengu tugþúsundir manna til þess að biðja um áframhaldandi hersetu á Íslandi. Að vísu hefur hæstv. sjútvrh., sem því miður er nú ekki hérna, fært að því ákaflega veigamikil og ágæt rök úr þessum ræðustól fyrir fáeinum dögum að undirskriftasafnanir væri harla lítið að marka, það væri hægt að fá fólk til þess að skrifa andir hvern déskotann sem væri, einnig það, eins og dæmin sanna, að biðja útlendinga að flengja sig. En víkjum nú aftur að hinu mikla áhyggjuefni þeirra landsfeðra sem höfðu af því hvað mestar áhyggjur í allan fyrraverur að NATO og herinn á Miðnesheiði væru farin að sjást í allt of skýru ljósi. Eftir að besk NATO-herskip höfðu enn einu sinni ráðist inn í íslenska landhelgi og gert þar hvað eftir annað hinar dólgslegustu árásir é íslensk varðskip, eftir að Nimrod-þotur breska NATO-hersins höfðu hótað loftárásum á íslensk varðskip, þá var það eitthvert allra mesta áhyggjuefni, ef ekki mesta áhyggjuefni vina þessa félagsskapar, hvernig hægt yrði að vernda NATO fyrir íslendingum, hvernig komið yrði í veg fyrir að æ fleiri gerðu sér ljóst hvers eðlis Atlantshafsbandalagið, hvers eðlis herstöðin á Miðnesheiði væri. Hin gamla og gróna kenning, að herinn og herstöðin og NATO, þetta væri allt okkur til verndar, hún hafði goldið alveg ægilegt afhroð. Þessi kenning, þessi falskenning var afhjúpuð sem einhver hrikalegasta pólitísk blekking í allri íslenskri stjórnmálasögu, og nú voru að sjálfsögðu góð ráð dýr. Um hríð var reynt að halda því fram að NATO og landhelgismálið væru alveg óskyld mál. En þó var jafnframt hlaupið til og NATO beðið um að hjálpa nú bretum, já, og íslendingum, skulum við segja, til þess að gera samning. Og það var ótæpilega hamrað á nauðsyn þess að slík hjálp kæmi og hún þyrfti að koma til þess að bjarga NATO á Íslandi. Sjálfs sín vegna og aðstöðu sinnar vegna hér yrði þessi félagsskapur að sveipa sig einhvers konar verndara- eða hjálpargervi. En þegar slíkt mistókst, þá þótti íslendingum, NATO-sinnum í áhrifastöðum, einsætt að lægja yrði þessa sívaxandi óánægjuöldu íslenskra gagnrýnenda sem voru nú farnir að gagnrýna NATO, og þetta yrði aðeins gert með því að koma á samningum, með því að losna úr þessari úlfakreppu. næstum því hvað sem það kostaði. Og hvað eftir annað í allan fyrravetur krafðist t.a.m. Morgunblaðið þess, að lífsbjörg íslendinga yrði seld fyrir NATO. Ég held að það hafi ekki heldur verið ráðandi öflum í Sjálfstfl. að þakka, heldur andstöðu mikils hluta þjóðarinnar, þ. á m. ýmissa ágætra sjálfstæðamanna, og andstöðu sem gætti óneitanlega hjá Framsfl., því miður einhvers síðasta vottsins af sjálfstæðri stefnumótun hjá þeim flakki áður en hann virðist hafa gefist alveg upp og farið að framkvæma stefnu Sjálfstfl. svo að segja í einu og öllu. En það var ekki þessum mönnum að þakka, ekki Morgunblaðinu og ekki ýmsum forustumönnum Sjálfstfl. að þakka að ekki var miklu fyrr gengið til samninga við breta og ekki var gerður við þá miklu verri samningur heldur en Oslóarsamningurinn þó var. Það eru allt aðrir aðilar sem eiga þakkir fyrir þetta. Svo vil ég aftur víkja nokkrum orðum að því, hvernig málin stóðu þegar sest var að samningaborðinu í Osló í vor. Ég ætla í örstuttu máli að rekja meginatriði þess sem ég er þegar að vísu búinn að nefna. Í fyrsta lagi höfðu bretar tapað þorskastríðinu, um það var ekkert að villast, enda hafa þeir viðurkennt það síðar. Þeim hafði í fyrsta lagi ekki tekist að sundra íslensku þjóðinni, þeim hafði ekki tekist að sökkva íslensku varðskipunum. Breskir togaramenn töldu ástandið á Íslandsmiðum gjörsamlega óþolandi og vildu fara í land eða fara á önnur mið. En það, sem jafnframt þessu hafði gerst og hlaut ekki síður að valda því að bretar sáu sína sæng upp reidda og hlutu að sjá að leikurinn var tapaður, var sú þróun í alþjóðamálum í sambandi við hafréttarmálin sem ég hef þegar að nokkru lýst. Það var alveg ljóst að það gat ekki veríð nema spursmál um einhverjar víkur, hausta lagi einhverja mánuði, þangað til bretar voru knúðir til þess, m.a. af Efnahagsbandalagi Evrópu, að hætta þessari vitlausu stefnu sinni, þar sem Efnahagshandalag Evrópu var farið að telja það brýna nauðsyn og bretar raunar þar á meðal að færa út sjálfir í 200 mílur og gera það einhliða. Hver þjóðin af annarri, eins og ég hef þegar lýst, hafði ákveðið að færa út einhliða, og 200 mílurnar voru alveg ótvírætt búnar að sigra á Hafréttarráðstefnunni enda þótt önnur atriði gerðu það að verkum að allsherjarhafréttarsáttmál í hefur ekki verið settur enn þá. Það var svo komið að þorskastríðið við íslendinga stóð í rauninni algjörlega í vegi fyrir því að bretar og Efnahagsbandalagsþjóðir Evrópu gætu mótað og framkvæmt þá stefnu sem þau voru loksins komin inn á í hafréttarmálum, þ.e.a.s. 200 mílna auðlindalögsögustefnuna. Þetta hlutu bretar að sjá, að þessu varð að linna, það gat ekki verið um annað að ræða en að hætta þessari margföldu vitleysu sem þeir höfðu steypt sér út i. Það var sem sagt íslenska þjóðin, samstaða hennar svo að segja órofa, með varðskipsmennina í broddi fylkingar, það voru þessir aðilar sem höfðu unnið stríðið, og það var þróunin í alþjóðamálum sem hafði orðið okkur geysimikil hjálp og raunar kippt öllum stoðum undan bretum í þessu heimskulega stríði þeirra. Afstaða þeirra var gjörsamlega vonlaus, og það hafa þeir viðurkennt eftir að þeir náðu samningunum í Osló. Sá samningur, sem hér um ræðir, Oslóarsamningurinn eða samkomulagið frá 1. júní s.l., hefur bæði kosti og galla. Aðalkostirnir eru þeir, að við fengum frið á miðunum. Vissulega var það afar mikils virði, og það er vonandi að sá spádómur sé réttur sem kom hér fram hjá hv. frsm. meiri hl., að aldrei framar komi til þess að bretar heyi þorskastrið við okkur. Annað, sem var mikils virði í sambandi við það að fá frið á miðunum og mikilvægt í þessum samningi út af fyrir sig, var að sókn breta í smáfiskinn hefur væntanlega minnkað verulega og íslendingar hafa nú heimild og hafa haft, eftir að samningurinn var gerður, heimild til þess að hafa eftirlit með veiðarfærum breskra togara. Þetta allt skal ég viðurkenna sem kosti við þennan samning. Hin óbeina viðurkenning á 200 mílunum, sem í samningnum felst og ýmsir talsmenn hans hafa gert jafnvel að aðalatriði málsins, hún er í mínum augum harla lítils virði í sjálfu sér, eftir að hún kemur fram, þegar það liggur í rauninni ljóst fyrir að allar þjóðir, sem máli skipta í þessu sambandi, eru á hraðri leið með að færa út í 200 mílur, þ. á m. bretar sjálfir og Efnahagsbandalag Evrópu í heild. Hefði þessi viðurkenning komið í fyrrahaust eða fyrr, þá var hún mikils virði og þá hefði mikið verið fyrir það gefandi að fá hana jafnhliða friði á miðunum. Gallar samningsins eru þessir: Ég tel að við hefðum innan mjög skamms tíma losnað við breta, þ.e.a.s. losnað við bresku herskipin, þar sem það lá ekki annað fyrir hjá bretum heldur en að gefast upp, og þar með hefðum við náð fram meiri árangri e.t.v. Um það er erfitt að dæma, hversu langan tíma það hefði tekið, og ég skal ekki fara lengra út í það. En megingallinn á þessum samningi er í rauninni sá, að hann er að hálfu leyti eða jafnvel meira aðeins biðleikur, aðeins vopnahlé, eins og nú virðist komið í ljós, þar sem bretar sækja það fast og jafnvel er haft eftir utanrrh. þeirra að þeir telji það hið allra stærsta utanríkismál nú, ef ekki hið allra stærsta, að ná áframhaldandi veiðisamningum við íslendinga. Það, sem er allt í kringum þessa samningagerð og hefur komið í ljós ekki síst eftir á, er þetta, að hér virðist aðeins hafa verið um biðleik eða vopnahlé að ræða, en ekki það að við værum lausir við ásókn breta fyrir fullt og allt. Vissulega skal ég viðurkenna að það hefði mikið verið fyrir það gefandi og sá samningur til 6 mánaða hefði þurft að vera býsna slæmur að öðru leyti sem ekki væri unandi við ef við hefðum þar með losnað við veiðar hreta af Íslandsmiðum fyrir fullt og allt. En því er því miður alls ekki að heilsa. Hér hefur aðeins, að því er nú er greinilega komið í ljós, verið samið um vopnahlé, en því miður ekki um annað eða meira. Af þeim sökum, sem ég hef nú rakið nokkuð og skal nú reyna að fara að stytta mál mitt, þá er einsætt að ég legg til að þessi till. um staðfestingu á samningnum við breta verði felld. Um þetta atriði er stjórnarandstaðan sammála. Fulltrúi Alþfl. mun hins vegar að sjálfsögðu gera grein fyrir rökum sínum gegn samningnum, og ég er ekki að halda því fram að þau séu í öllum efnum hin sömu og mín. Hann mun gera grein fyrir þeim, en niðurstaða okkar beggja hér hin sama. Ég gat þess áðan, að það væri hægt að sætta sig við miðlungs góðan samning og jafnvel heldur slakan samning til 6 mánaða ef hann fæli það í sér að allri kröfugerð af breta hálfu væri þar með lokið, ef um það væri að ræða að við værum lausir við slíka kröfugerð af hálfu hreta fyrir fullt og allt. Nú verður mér sjálfsagt svarað því til að bretar muni ekki geta verið með neinar kröfur þar sem þeir hafi óbeint viðurkennt okkar 200 mílur og séu sjálfir ákveðnir í hví - eða Efnahagsbandalagið fyrir þeirra hönd - að færa út í 200 mílur. Það má e.t.v. segja að hið nákvæma lögfræðilega orð yfir það, sem bretar og Efnahagsbandalag Evrópu fyrir þeirra hönd kann að koma til með að gera, það sé ekki orðið kröfur. En þá eru þessir aðilar orðnir ákaflega mikið breyttir og ákaflega miklu betri í viðskiptum heldur en þeir hafa verið fram að þessu ef ekki verður beitt ýmsum áhrifameðulum og margvíslegum þrýstingi til þess að fá máli sínu framgengt. Og svo mikið er a.m.k. víst, að bretarnir leggja afar mikið upp úr því að leggja allt kapp á það að ná hér nýjum samningum, hvort sem þeir vilja sætta sig við einhverjar breytingar á þessum samningi frá því í sumar eða jafnvel vilja fá hann framlengdan óbreyttan. Um það skal ég ekkert segja. Nú er mér tjáð að bað sé lögð nokkur áhersla á að flýta þessu máli sem við höfum verið að ræða um hér í dag, enda kann að vera að sumum finnist nú hver síðastur þar sem ekki eru nema 3 vikur eftir af samningstímabilinu áður en það er algjörlega tómt mál að tala um innihald þessa samnings nema þá sem sögulegt plagg. En ástæðan til þess, að þess var sérstaklega óskað að stjórnarandstaðan hraðaði því að gefa út nál., þannig að hægt yrði að taka þetta mál fyrir hér í dag, kann líka að vera sú, að hæstv. ráðh. og öðrum stjórnarliðum, sem bera þetta mál fyrir brjósti, finnst hreinlegra að vera búnir að fá staðfestingu Alþ. á þessum samningi áður en þeir setjist að spánnýrri samningagerð, næsta kapítula í þessari endalausu samningagerð sem virðist ætla að vera þeirra örlög, hversu lengi og hvenær sem þeir komast í stjórnarstóla. Mér er tjáð, ég hef heyrt það í einhverjum fjölmiðli, lesið það í blaði eða heyrt það í útvarpi, að einhverjir sendimenn frá Efnahagsbandalagi Evrópu séu væntanlegir hingað núna á föstudaginn til þess að taka upp þráðinn, til þess að ræða um nýja samningagerð. Og nú eru það ekki bretar einir sem við eigum að mæta hér. Hingað kemur, skilst mér, eins og það var ákaflega virðulega orðað í þessum fjölmiðli sem ég er hér að vitna til, utanrrh. Efnahagsbandalags Evrópu, - það er hvorki meira né minna en utanrrh. þessa mikla stórveldis, eins og það var orðað, - hann er væntanlegur hingað, skilst mér, á föstudaginn kemur til þess að ræða um nýja samningagerð. Nú hefur verið dálitíð fróðlegt - og ég get ekki lokið máli mínu án þess að víkja að því - hver viðbrögð tiltekinna íslenskra ráðamanna hafa verið í sambandi við þessar nýju fyrirætlanir breta og Efnahagsbandalagsins um viðbótarsamning um fiskveiðimálin við akkur íslendinga. Ég held það þurfi ekki að leita mjög lengi að svari við því hvernig venjulegur íslendingur, bæði til sjávar og sveita, bregst við þegar bretar eða efnahagsbandalagsmenn fyrir þeirra hönd koma á þessari stundu til þess að semja um í framhaldandi fiskveiðar innan okkar landhelgi. Ég held að flestir muni segja sem svo: Herrar mínir, hér er ekki um neitt að semja, við höfum því miður engan fisk að láta, ekki ugga sem við þurfum ekki sjálfir að nota. - Og menn segja einnig, Ég held langflestir íslendingar: Við sjáum ekki að þið hafið neitt að bjóða, ekkert a.m.k. sem lítandi er á, í staðinn fyrir það sem þið viljið fá úr okkar hendi. Þetta segjum við stjórnarandstæðingar, og þetta segja miklu fleiri. Ég hygg að það sé meiri hl. í öllum íslenskum stjórnarflokkum, fyrir því að segja eitthvað á þessa leið, að það sé ekki um neitt að semja, við höfum ekkert að láta og þeir hafi ekkert að bjóða. En það eru þó þegar uppi raddir um það, að það sé ekki aðeins sjálfsagt að tala við þessa ágætu menn, heldur sé nauðsynlegt að setjast að samningaborði og ræða um það hvað þeir hafi að bjóða, og það er í rauninni látið í það skína, a.m.k. öðru hvoru, að það sé sjálfsagt að gera nýja samninga. Hæstv. forsrh. talar yfirleitt fremur varlega og hann er ákaflega kurteis maður. Hann vill tala við þessa menn, segir hann, og það skil ég í sjálfu sér ákaflega vel. Hann er ekki sá maður sem skellir hurðum. En reynslan hlýtur að sýna það á næstunni hvort nú bregði svo við að það sé engin hætta á því að of mikil kurteisi í þessum efnum í viðskiptum við erlendar þjóðir leiði til - ja, ef ekki ófarnaðar, þá til hæpinna og jafnvel slakra samninga fyrir okkur. Hæstv. sjútvrh., sem ég hefði gjarnan viljað ávarpa hér nokkrum orðum, að marggefnu tilefni hæði héðan af Alþ. og úr blöðum, er því miður ekki viðstaddir og ætla ég því að sleppa að langmestu leyti þeim smápistli sem ég ætlaði honum og verð að bíða betra tækifæris til þess að mestu leyti. Ég get þó ekki látið hjá líða að segja það, að mér hefur fundist það eiginlega alveg átakanlegt hvernig hann hefur verið að leita undanfarnar vikur með logandi ljósi að einhverju sem hugsanlega væri að einhver Efnahagshandalagsþjóðanna gæti boðið til þess að hægt væri að ná við þær því sem hann kallar gagnkvæma samninga. Sá piltur er ekki aldeilis smeykur við að láta af hendi nokkur þúsund tonn, kannske nokkra tugi þúsunda tonna handa útlendingum ef hægt væri að gera þá góða með því móti. Hann hefur verið að leita, og meðal annars. sem hann hefur fundið, - það hefur ekki alltaf verið bað sama sem hann hefur fundið, því það hefur verið jafnóðum rekið ofan í hann aftur sumt af því sem hann telur að hafi verið eitthvað til að hengja hatt sinn á í þessu sambandi, en þá hefur hann reynt að leita að einhverju nýju, - en meðal þess er þetta: Í fyrsta lagi og það sem hann hefur talið einna mest um eru þessar síðustu síldarbröndur sem verið er að ná upp úr Norðursjó, enda þótt það liggi fyrir margítrekað að það sé hin brýnasta nauðsyn að hætta heim veiðum um sinn og loka þeim stað fyrir síldveiðum í nokkur ár. Þetta hefur að sjálfsögðu verið fyrsta haldreipið og kannske það stærsta. í öðru lagi eru það fiskveiðiréttindi við Grænland, þar sem allri vita að því miður er komin slík ördeyða að ekkert íslenskt skip hefur síðustu missiri gert að ég hygg, tilraun til þess að veiða, þar sem það er svo að segja vonlaust að fá það neitt sem nálgast það að vera sæmilegur afli miðaða við þann tilkostnað sem þar er um að ræða. Í þriðja lagi hefur hæstv. sjútvrh. verið að tala um það, að við ættum að semja um það núna að veita Efnahagsbandalagsþjóðum eða bretum fiskveiðiréttindi ef einhvern tíma síðar kunni að glæðast það fiskur bæði við Grænland og við Norðursjó og kannske víðar að við hefðum áhuga á því að veiða hjá þessum þjóðum. En hví að gera um það samning nú? Er ekki skynsamlegra að bíða þangað til að því kemur að þeir hafi eitthvað að bjóða og við líka? En svo er það fjórða sem ég hef heyrt hæstv. sjútvrh. halda fram í þessari dauðaleit hans að einhverjum tilefnum til þess að gera nýja samninga. Það er að hann telur að með því að kaupa það gegn svo og svo miklu af fiski veiddum hér á Íslandsmiðum nú að gera einhvern tvíhliða samning um verndun fiskstofna í Norðurhöfum, þá sé það ákaflega mikið keppikefli fyrir okkur íslendinga að semja um fiskveiðar gegn því að Efnahagsbandalagsþjóðirnar fari nú að hætta því að eyða fiskimið í Norðursjó eða við Grænland. Þetta er það allra nýjasta. Mér hefur satt að segja blöskrað þessi dauðaleit hæstv. ráðh. svo mjög að ég gat ekki orða bundist um að rekja það stuttlega, en hefði gert það nokkru rækilegar ef hann hefði setið undir þessum umr., eins og mér finnst að hann hefði vel mátt vera. En ég held nú, að þrátt fyrir þessa tilhneigingu, sem alveg sérstaklega hefur komið fram hjá hæstv. sjútvrh., sé ekki ofmælt hjá mér að flestallir muni ljúka upp einum rómi um það, að um ekkert sé að semja. Að síðustu skal ég leitast við að draga saman í fáeinar setningar nokkrar helstu staðreyndir þessa máls, eins og það liggur fyrir að mínum dómi. Sjálf málsmeðferðin er óeðlileg og ætti að verða viðvörun um það, hvernig ekki á að standa að mikilvægri samningagerð um landsréttindi eða um landhengismál við aðrar þjóðir. Það nær ekki neinni átt, eins og gert hefur verið í þessu tilviki, að stjórnvöld leyfi sér, eins og gerðist s.l. vor, að hraða afgreiðslu mála sem mest á Alþ., senda það síðan heim, jafnvel með óvenjulega mikinn fjölda mála hálfafgreiddan, auðsjáanlega í þeim tilgangi einum að losna við Alþingi áður en þau settust að samningaborðinu um eitt allra viðkvæmasta og stærsta utanríkismál þjóðarinnar. Síðan var því harðlega neitað að kveðja Alþ. til fundar á ný til að fjalla um samningana. En loks er þó viðurkennt, eftir mikið hik að því er virðist, að slíkt eigi að gera eða sé a.m.k. eðlilegt að gera, með því að flytja loks þá þáltill. sem hér liggur fyrir um staðfestingu þessa samnings þegar samningstímabilið er að mestu leyti líðið. Þetta ber að vita. Þetta tel ég vera viti til varnaðar, jafnvel þótt slíkt hafi komið fyrir áður. Það sem áunnist hefur í landhelgismálinu og afar greinilega hefur komið í ljós síðustu mánuði og raunar síðustu missiri, það er ekki samningnum, sem gerður var í Osló, að þakka. Það er að þakka allt öðrum atriðum, eins og ég hef rakið. Og ástæðurnar til þess, að samningamennirnir íslensku í Osló gerður þó ekki verri samning en raun ber vitni, eru hinar sömu og hvað ettir annað í fyrravetur komu í veg fyrir að ráðamenn gerðu enn þá verri og stórum verri samninga heldur en þennan samning sem þó var gerður. Þær ástæður voru nær einhuga samstaða íslendinga og hörð andstaða þeirra gegn öllu þessu samningamakki, frækileg framganga varðskipsmanna okkar og siðast, en ekki síst mjög ör og mjög jákvæð þróun hafréttarmála, þar sem hvort tveggja gerðist, að 200 mílurnar sigruðu raunverulega á Hafréttarráðstefnunni og hver þjóðin á fætur annarri ákvað einhliða útfærslu á grundvelli þess frv. að hafréttarsáttmála sem fyrir liggur nú og vegna ágreinings um önnur atriði fyrst og fremst hefur ekki öðlast formlegt alþjóðagildi. Þeir ágætu stjórnarliðar, sem eru að þakka sjálfum sér þann árangur sem náðst hefur í hafréttarmálum og Oslóarsamningurinn er að sumu leyti vitnisburður um, þeir ættu að koma þakklætinu á framfæri við rétta aðila. Það eru a.m.k. ekki þeir ráðamenn, sem allt of oft hafa staðið bognir í baki og jafnvel einnig hoknir í hnjánum frammi fyrir bretum og NATO, sem hafa sérstaklega til lofsyrða unnið í þessu sambandi. Það er þorri íslensku þjóðarinnar með varðskipsmenn og stjórnarandstöðu í broddi fylkingar, en vissulega með fylgi mjög margra liðsmanna úr stjórnarflokkunum að halda uppi hinum íslenska málstað. Þeir, sem stutt hafa og styðja enn Morgunblaðslínuna, sem í stuttu máli má orða svona: „NATO fyrst, Ísland síðar“ - þeir hafa ekki til sérstakra þakka unnið. Og að lokum: Enn er fram undan landhelgisbarátta og enn sem fyrr virðist hún háð eftir sömu meginlínum og einatt hefur verið í íslenskri landhelgisbaráttu. Fáeinir ráðamenn virðast óðfúsir til að semja. Þeir eru að leita dauðaleit að átyllu til að framlengja breska samninginn í einhverri mynd. Vonandi komast þeir að raun um það, nú ekki síður en áður, að allur þorri íslendinga er andvígur samningum um frekari eða áframhaldandi veiðar útlendinga innan íslenskrar efnahagslögsögu. Okkur rekur engin nauður til að gera slíka samninga, og eins og sakir standa, meðan aðrar þjóðir hafa ekkert að bjóða okkur í skiptum sem máli skiptir, þá höfum við ekki ráð á því að gera fleiri samninga en orðið er í þessum efnum. Þvert á móti eigum við að gera öðrum þjóðum ljóst, að við verðum að hagnýta okkar fiskstofna sjálfir og bera sjálfir og einir ábyrgð á að þeir verði ekki eyðilagðir. Þetta er hið eina svar sem ber að gefa utanrrh. og öðrum sendimönnum Efnahagsbandalags Evrópu þegar þeir koma hingað, væntanlega núna á föstudaginn. Síðan má gefa þeim kaffisopa áður en þeir halda heim.



Herra forseti. Það sýnist nú kannske þarf lítið að fara að halda ræðu hér í þessu máli. Menn þekkja nú afstöðu hver annars nokkuð til þess. Ég sé ástæðu til þess að hefja mál mitt á því að þakka hv. utanrmn. fyrir fljóta og góða afgreiðslu málsins. Mál skipuðust þar svo sem við mátti búast, að n. klofnaði. og er ekkert um það að segja. Það hefur löngum verið sagt að skrifa mætti söguna með margvíslegu móti, og mér sýnist að sú hafi raunin orðið einnig hér í dag. Mér þykir það skrýtin landhelgissaga fyrir mitt leyti sem nefnir ekki nafn t.d. Hermanns Jónassonar að neinu í sambandi við útfærslu fiskveiðilögsögu, og þannig gæti ég auðvitað nefnt fjöldamörg nöfn. En ég ætla að stilla mig um það hér að þessu sinni, vegna þess að sú saga verður skráð annars staðar og af öðrum sem betur kunna til verka heldur en ég í því efni. Ég sé ástæðu til þess að mótmæla því sem hv. 3. þm. Reykn. sagði í sinni ræðu, að sjálfshól ráðh. hefði verið svo mikið, þegar þeir komu heim frá Osló, að jafnvel landhelgisgæslan hefði gleymst. Ég held að það þurfi ekki annað en að fletta upp í málgögnum þessara sjálfsánægðu ráðh. til þess að finna því stað, að Landhelgisgæslunni var vissulega þakkað, eins og auðvitað sjálfsagt var. Hv. þm. Jóhann Hafstein rakti það sem eftir honum var haft, og það má áreiðanlega vitna í fleiri því til staðfestingar þó að ég muni ekki gera það að þessu sinni. Hv. 3. þm. Reykn. talaði um síðasta þorskastríðið, og ég tek undir það með honum að hér var lokið síðasta þorskastriðinu í Osló 1. júní s.l. Ég er honum í sjálfu sér þakklátur fyrir að viðurkenna það, að sá árangur hafi náðst í Osló 1. júní að þorskastríðum er þar með lokið við breta. Það hlýtur að vera nokkur ávinningur, svo ekki sé nú meira sagt, að fá frið á miðunum, enda viðurkenndi hv. þm. það, eins og hans var von og vísa. Það er alveg rétt, ég hef sagt það hér áður, að rétt sé að leggja samninga þessa fyrir Alþ., helst áður en þeir taka gildi, og það hefur í mjög mörgum tilvikum og flestum verið gert. Ég skal alveg fallast á það. En hinu vil ég mótmæla, að ríkisstj. hafi flýtt þingstörfum óeðlilega, rekið þingið heim, eins og nú er farið að tala um, til þess að geta sest að samningaborði. Og ég get sagt hv. þm. það alveg umbúðalaust, að ég hefði verið algjörlega óhræddur við að leggja þessa samninga fyrir hv. Alþ. ef það hefði setið þegar þeir voru gerðir og áður en þeir kæmu til framkvæmda, enda mun það koma í ljós nú við atkvgr. á eftir hvort það hefði ekki verið óhætt, því að Alþ. er skipað nákvæmlega sömu mönnum nú og það var í vor. Ég vænti þess að það komi þá í ljós hvort samningarnir hefðu verið samþ. í vor, eins og ég ætla og við höfum vissu fyrir, þeir sem að þeim stóðu. Hinu mótmæli ég alveg, þó ég viðurkenni að rétt sé að bera slíka samninga undir Alþ. þegar þess er kostur, að stjórnarskráin hafi með þessu atferli verið brotin. Ég tel m.ö.o. að 21. gr. stjórnarskrárinnar hafi ekki verið brotin. Hún fjallar um afsal eða kvaðir á landi. Þessi samningur fjallar ekki um afsal eða kvaðir á landi, hann fjallar um landvinninga. Hann fjallar um það að tryggja okkur yfirráð yfir 200 mílna efnahagslögsögu sem við tókum okkur einhliða. Og það kalla ég landvinninga, en ekki afsal lands. Þess vegna mun og mótmæla þeirri skýringu hvar sem er, að um nokkurt stjórnarskrárbrot hafi hér verið að ræða. Hitt skal ég segja í þriðja sinn, að skemmtilegra hefði verið að leggja samningana fyrir Alþ., og ég hef reynt að standa þannig að málum þegar þess hefur verið kostur. Þegar þing hefur setíð og samningar hafa verið gerðir sem taldir hafa verið mikilvægir, þá hafa þeir verið lagðir fyrir Alþ. Og það er ekki ríkisstj. að kenna að kominn er 9. nóv. þegar samningarnir eru nú ræddir, væntanlega í síðasta sinn hér. Þeir voru lagðir fram í þingbyrjun, og það voru ýmsar ástæður sem ég ætla ekki að fara að rekja hér, en ég veit að hv. t.d. 3. þm. Reykn. þekkir, sem ollu því að samningarnir voru ekki ræddir fyrr á þingi heldur en raun ber vitni. Hitt skal ég endurtaka, að það er ekki við utanrmn. að sakast. Já, samningarnir við vestur-þjóðverja voru taldir dýru verði keyptir. Það má vel vera að mönnum þyki það. En ég bendi á, að samningarnir við vestur-þjóðverja voru gerðir um fisktegundir sem þá a.m.k. var talið að þyldu þessa veiði. karfa og ufsa. Þeirri fisktegund, sem í mestu hættu var, þorskurinn, henni var að verulegu leyti hlíft og aðeins tiltekinn 5000 tonna afli, sem stafaði einungis af því að það kunni að slæðast með einstaka þorskur. Ég get ekki fallist á það með hv. 3. þm. Reykn. að við höfum á einhverju stigi mála verið tilbúnir til þess að semja um 80–90 þús. tonna ársafla til handa bretum. Það, sem ég bauð í nafni ríkisstj. í þeim samningaviðræðum sem áttu sér stað og ekki leiddu til niðurstöðu, var 65 þús. tonn af fiski samtals, sem talið er að mundu hafa gert um 57–58 þús. tonn af þorski á einu ári. Ég held því fram að þetta tilboð sé lægra en það sem bretar gátu slitíð upp undir herskipavernd og þess vegna ber ég engan kinnroða fyrir það. Hitt er annað mál, að framkoma bretanna var þannig og frekjan svo yfirgengileg að jafnvel þetta tilboð fannst mér sjálfum vera ofrausn við þá eftir framkomu þeirra. En ég tel að við höfum ekki boðið meira en þeir hefðu getað náð með öðru móti, og það mundi hafa sýnt sig, tel ég, að þeir hefðu jafnvel getað veitt enn þá meira með gamla laginu, að maður nú ekki nefni það hættuástand sem var á miðunum þegar þessir samningar voru gerðir og fyrir þá og við öll þekkjum og höfum svo oft rætt hér um að óþarfi er að endurtaka það. Það er talað um það oft og einatt að bretar hafi verið búnir að tapa þorskastríðinu þegar til Oslóarsamninganna kom. Það má vel vera að niðurstaðan hefði orðið sú, að bretar hefðu orðið að gefast upp. En staðreynd var að þeir voru ekki búnir að því og það stóð ekki til, og til þess að koma á eðlilegu ástandi voru þessir samningar gerðir. Hv. þm. Gils Guðmundsson viðurkennir þetta raunar þegar hann segir að það hafi verið í nánd, í seilingarfjarlægð, að bretar gæfust upp og það mundu ekki hafa líðið nema nokkrir mánuðir. En samningurinn var til nokkurra mánaða, hann var til 6 mánaða, og staðreynd er að bretar eru ekki enn búnir að færa út fiskveiðilögsögu sína, efnahagsbandalagið færir ekki út fyrr en 1. janúar. Það má vel vera að Efnahagsbandalagið hefði getað knúið breta til þess að hætta herskipavernd hér eitthvað fyrr, fyrir 1. des., en 1. júní voru þeir áreiðanlega ekki tilbúnir til þess. Ég ætla nú ekkert að fara að ræða NATO hér, það er svo gamalrætt umræðuefni. Þá kemst hv. 3. þm. Reykn. verulega á skeið, þegar hann víkur að því, sem raunar er kannske ekki nema von, og síður en svo ætla ég að segja að hann skeiði ekki allbærilega þegar hann talar um annað, en þetta er óneitanlega besti spretturinn. Það er talað um í þessu sambandi að það sé liðin tíð að sjálfstæð hugsun sé til í Framsfl. Ég get ekki fallist á þetta. Hitt vitum við náttúrlega, að gáfaðastir eru alþb. menn. Það liggur alveg fyrir.  Það er best að fara að slá botninn í þetta, vegna þess að það er auðvitað rétt, sem hér hefur komið fram, að þessir samningar eru að ganga sér til húðar, það er að verða liðin tíð að ræða þá og mestu skiptir auðvitað hvað við tekur. Ég hef aldrei getað vænst þess - og ég held að við gerum það engir - að það verði aldrei leitað til Íslands um samninga um eitt eða neitt í framtíðinni og það verði bundinn endir á sjálfstæðisbaráttu Íslands með því að slá botn í eitt skipti, setja punkt fyrir aftan landhelgismálið í eitt skipti fyrir öll. Þetta eru okkar auðæfi, og það er ekki nema við því að búast að aðrar þjóðir leiti til okkar um samskipti á þessu sviði. Það, sem mestu máli skiptir að mínu mati, er að við erum frjálsir að því að gera þá samninga sem í boði eru, við eigum ekki yfir höfði okkar árásir vopnaðra stórvelda til þess að knýja fram þá samninga sem við viljum ekki. Þetta er aðalatriðið að mínu mati. Svo vil ég aðeins segja við hv. þm. 6. þm. Reykv., víkja að því sem hann sagði, að engin samstaða hefði náðst í landhelgismálinu fyrr en Sjálfstfl. og Alþfl. hefðu slakað á kröfum sínum. Þetta kemur mér ákaflega spánskt fyrir að heyra, að samstaðan um 50 mílurnar hafi náðst vegna þess að þessir flokkar hafi slakað á sínum kröfum. Slakaði Alþfl. á sínum kröfum þegar stjórnin var mynduð? Var ekki sagt af formanni Alþfl., sem þá var, að útfærsla fiskveiðilögsögunnar væri siðleysi sem enginn maður gæti verið þekktur fyrir að taka þátt í? Það minnir mig, þess vegna finnst mér að við eigum að reyna að halda okkur við það sem raunverulega hefur gerst, en ekki það sem við vildum að hefði gerst.



Herra forseti. Það þarf ekki að eyða mörgum orðum að því hvað þörfin fyrir næga og örugga raforku er brýn. En e.t.v. finnst okkur það svo sjálfsagt að slík orka sé fyrir hendi, að við gerum okkur ekki næga grein fyrir því hvað mikið vantar á að ástandið sé viðunandi í þeim málum hér á landi. Á undanförnum áratugum hefur verið unnið að rafvæðingu landsins frá samveitum og við framkvæmd þess verks það sjónarmið fyrst og fremst haft í huga að raforkan kæmist sem fyrst til allra landsmanna. Nú er þetta markmið að nást, og við þær aðstæður, sem hér hafa verið, munu flestir vera sammála um að þessi stefna var rétt. En það leiddi hins vegar til þess, að reynt var að teygja línukerfið sem lengst með sem minnstum tilkostnaði, enda þótt afleiðingin yrði að styrkleiki þess og öryggi fyrir notendur hafi orðið í lágmarki. Það er því óhjákvæmilegt, að um leið og nú verður tekinn lokaspretturinn við að koma rafmagni frá samveitu til allra landsmanna þar sem það er framkvæmanlegt, en þar mun vera um að ræða á annað hundrað bændabýli sem á vantar, - um leið og þessum lokaáfanga verður náð, þá verði nú þegar gerð áætlun um endurbyggingu raflínukerfisins og framkvæmdir við það hafnar nú þegar. Til þess að knýja á aðgerðir í þessu máli hef ég ásamt Halldóri Ásgrímssyni, Inga Tryggvasyni, Steingrími Hermannssyni, Ásgeiri Bjarnasyni og Guðrúnu Benediktsdóttur leyft mér að flytja eftirfarandi till. til þál. á þskj. 53: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar gera áætlun um endurbyggingu raflínukerfisins í landinu, bæði stofu- og dreifilínur. Áætlunin verði miðuð við það, að á næstu 4–6 árum verði byggt upp fullnægjandi línukerfi, svo að hægt verði að anna eftirspurn eftir raforku til iðnaðar, húshitunar og annarra nota með nægjanlegu öryggi fyrir notendur um allt land.“ Það er þrennt sem benda má á að einkum þurfi að stefna að við framkvæmd þessa verkefnis, eins og sagt er í grg. þáltill. Í fyrsta lagi þarf flutningsgeta línukerfisins að vera næg. Í öðru lagi þarf að reyna að gera það sem öruggast, svo straumur rofni ekki, a.m.k. alls ekki nema skamma stund. Og í þriðja lagi þarf að vera völ á þriggja fasa orku. Það er kunnugt hvað almenn þörf fyrir raforku vex árlega. Auk eðlilegrar fólksfjölgunar er alltaf verið að taka í notkun ný rafmagnstæki, bæði á heimilum og í atvinnurekstri. En þyngst á metunum í sambandi við þessa auknu þörf er þó húshitunin. Þó langt sé síðan farið var að nota rafmagnshitun í húsum, þá gjörbreyttist viðhorfið samt á því sviði við margföldun olíuverðsins. Að vísu fylgdi aukin jarðhitaleit í kjölfar þeirrar verðhækkunar og árangurinn hefur þar orðið betri en nokkur þorði að vona. Samt er augljóst að fjarlægð flestra húsa í strjálbýli og margra þéttbýlisstaða frá jarðhita er of mikil til þess að hægt sé að hagnýta jarðhitann. En á þeim stöðum, þar sem ekki eru þegar komnar hitaveitur eða verið að undirbúa þær, þá þarf nú þegar að gera áætlun um upphitun húsa og á hvern hátt sé best að haga upphitun þeirra, svo að markvisst sé hægt að vinna að því. Sums staðar mun t.d. vera hagkvæmt og jafnvel nauðsynlegt að byrja með fjarhitunarkerfi þar sem notuð væri raforka til upphitunar enda þótt möguleikar yrðu síðar fyrir hendi til þess að nýta jarðhita inn á kerfið. En mestu máli skiptir að gera sér sem fyrst grein fyrir því, hvernig hagkvæmast er að vinna svo að framkvæmdir verði ekki dýrari en nauðsyn krefur. Það er augljóst að eftir því sem notkun rafmagns eykst hafa truflanir á því alvarlegri afleiðingar. Atvinnureksturinn stöðvast um leið og vélarnar hætta að snúast, frost geta valdið stórskemmdum ef upphitun bregst og bændur lenda í vandræðum með nauðsynlega skepnuhirðingu ef eingöngu verður að nota handaflið. Besta leiðin til aukins öryggis er hringtenging línukerfisins. Nú er langt komið lagningu hinnar svonefndu byggðalínu norður og austur um land, allt að Kröflu, og framhald hennar áfram til Austurlands og suður Austfirði hlýtur að koma á eftir. Og þegar faríð er að treysta á orku frá svo langri línu er áframhald hennar vestur til Sigöldu óhjákvæmilegt til þess að loka hringnum. En hringtenging stofn- og dreifilína innan héraða er ekki siður mjög brýn, svo að bilun á einum stað rjúfi hvergi straum. Slík tenging getur einnig aukið flutningsgetu kerfisins og því verið aðferð við að ná því markmiði. Og sama er að segja um þriðja atriðið sem ég nefndi áðan, þriggja fasa rafmagn, þar sem breyting línu úr einfasa í þriggja fasa eykur flutningsgetu hennar. En þriggja fasa rafmagn er t.d. nauðsynlegt við áframhaldandi tæknivæðingu landbúnaðarins þar sem nægilega stórir mótorar til súgþurrkunar og ýmis önnur tæki fást varla nema fyrir þann straum. Á næsta ári mun í bili nást það mark að í landinu verði til næg raforka til að fullnægja þörfum þjóðarinnar. Það, sem þá vantar, er nógu traust línukerfi til að dreifa þessari orku til notenda. Það virðist því augljóst að næsta verkefnið í orkumálum hlýtur að vera endurbygging þessara lína til þess hvort tveggja í senn að bæta úr þeim orkuskorti, sem nú er víða til vandræða, og fá markað fyrir innlenda orku í stað þess að eyða gjaldeyri til kaupa á öðrum orkugjafa. Það fjármagn, sem til þessara framkvæmda mun þurfa, ætti því að gefa góðan arð. Og eins og ég sagði er sums staðar svo brýn þörf á að hefjast handa um aðgerðir að það má ekki dragast lengur. Að lokinni umr. nú legg ég til að umr. verði frestað og till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr., er að sjálfsögðu hið merkasta mál, þar sem það varðar framkvæmd sem mjög er aðkallandi. Þá á ég við að endurbyggja raflínukerfi landsins með tilliti til þess að hagnýtt verði raforka til upphitunar húsa í sveitum landsins þar sem jarðhiti er ekki hagnýtanlegur fyrir hendi. Þetta er auðvitað aðalatriðið, það er framkvæmdin sjálf. En til þess að unnið sé með skipulögðum hætti að þessu mikla verkefni þarf að sjálfsögðu að gera áætlun um það, og það er það sem þessi þáltill., sem hér er til umr., fjallar um. Mér þykir rétt að það komi hér fram, að það er nú þegar unnið að þessari áætlunargerð sem hér er talað um. Og náttúrlega er eðlilegt að þetta verk sé hafið, svo aðkallandi sem framkvæmdir í þessu efni eru. Í Orkuráði hefur þetta mál verið til meðferðar í eitt og hálft ár. Og það hefur verið meira en til meðferðar í þeim skilningi að menn hafi þar verið einungis að ræða um mikilvægi þess að gera áætlun og það væri æskilegt að hefjast handa í því efni, heldur er það svo, að Orkuráð hefur falið verkfræðistofu að vínna að þessari áætlunargerð og það verk er hafið fyrir mörgum mánuðum. 
             Í síðustu viku var fundur í Orkuráði. Þangað kom verkfræðingur sá, sem er fyrir þeirri verkfræðistofu sem verkið annast, og skýrði hann hvernig málin stæðu í þessu verki, ásamt því að orkumálastjóri gerði grein fyrir málinu. Það er ánægjulegt að geta sagt það hér, að einmitt í kjördæmi hv. 1. flm. þessarar till. standa málin þannig, að það er langt komið, ef ekki má segja að mestu búið, a.m.k. langt komið að vinna þá áætlun sem þarf að gera í þessu efni, þ.e.a.s. á svæðinu frá Heillsheiði og austur undir Skeiðarársand - milli fjalls og fjöru. Síðan er gert ráð fyrir að tekinn verði hver landshlutinn af öðrum, og hefur verið talað um að það verði leitast við að hafa þann hraða á þessu verki að á næsta sumri eða fyrir næsta haust liggi fyrir heildaráætlun sú sem Orkuráð er að láta vinna að. En þá er næsta skrefið í sambandi við áætlunargerð, að Rafmagnsveitur ríkisins, sem gert er ráð fyrir að annist þessar framkvæmdir eins og annað er viðkemur sveitarafvæðingunni, þurfi að sjálfsögðu að gera sínar vinnuáætlanir varðandi þessar framkvæmdir. Það liggja ekki fyrir endanlegar niðurstöður þessarar áætlunar, t.d. hvað mætti ætla að kostnaður yrði af þessari framkvæmd sem áætlunin fjallar um, að styrkja rafdreifikerfið í sveitunum. En það er ýmislegt sem bendir til þess, miðað við þær rannsóknir sem þegar hafa farið fram, að kostnaður á hvern bæ geti numið um 1100 þús. kr. Það mundi því láta nærri að áætla að kostnaðurinn fyrir allt landið gæti orðið 5–6 milljarðar kr. miðað við núverandi verðlag. En þessar tölur eru ekki til þess að byggja á, það eru, eins og ég sagði áðan, aðeins tölur sem hefur verið varpað fram og þykja líklegar miðað við hvað þessu áætlunarverki er komið í dag. Ég held því að það ætti ekki að þurfa að örvænta um að þessi áætlun geti legið fyrir eitthvað svipað því og gert hefur verið ráð fyrir. Það kostar ekki mikið fé að gera þessa áætlun, og fé til þess hefur verið varið úr Orkusjóði. En þetta mál er mikið viðfangs, fyrst og fremst vegna þess að framkvæmd áætlunarinnar kostar mikið fé, og það er í raun og veru vandamálið sem við er að fást í dag hvernig verður fengið eða hvað mikið fjármagn fæst til þessa og með hvað miklum hraða er hægt að vinna verkið. Nú vill svo til að samkv. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að tekjur af olíugjaldi, sem komi til með að renna í Orkusjóð á næsta ári, geti numið um 1000 millj. kr. Samkv. lögum á að verja þessu fé til þess að flýta fyrir að innlendir orkugjafar geti verið notaðir til upphitunar húsa. Þess vegna er augljóst að hluti af þessum 1000 millj. eigi að fara til þessara verkefna, þar sem er styrking rafdreifikerfisins í sveitum og endurbygging. En það eru fleiri þarfir sem þessar 1000 millj. þurfa að ganga í. Og m.a. er það sem hefur verið litíð á hingað til að hafa ætti forgang í þessu efni, og það eru fjárveitingar til jarðhitaleitarlána. Það verður að veita verulegum hluta og stærstum hluta af þessum 1000 millj. til jarðhitaleitarlána. Það er líka spurning og eru uppi hugmyndir um að verja einhverju af þessum 1000 millj. kr. til lána til framkvæmda við hitaveitur. Nú vill svo til að það er einmitt þessa dagana verið að ræða þessi mál í Orkuráði, hvaða till. á þeim vettvangi á að gera um ráðstöfun þessa fjár. Ég get ekki sagt nú á þessu stigi hverjar þessar till. verða, það er ekki búið að gera þær. Það verður fundur síðar í þessari viku. En þessi þrjú verkefni, sem ég nefndi, jarðhitaleit, endurbygging rafdreifikerfis sveitanna og bygging hitaveitna, eru þau verkefni sem kemur til álita og raunar það eina sem orð er á gerandi að komi til álita að veita þessu fjármagni til. Ég hef viljað segja frá því hvernig þessi mál standa. Orkuráðið hefur ekki endanlega ákvörðunarvald um þessi efni, þó ég vænti þess að mikið tillit verði tekið og helst farið eftir till. þess í þessu máli. Ég vona að það verði góðar og skynsamlegar till. Þeim verður vísað til iðnrn. og þaðan fara þær boðleið til fjmrn. og þeirra aðila sem mest hafa að gera um meðferð fjárlagafrv. Ég vil taka það fram, að þó að núna verði að vænta þess að einhver fjárveiting og ég vil vona sem um munar fari til þess verkefnis sem hér er verið að ræða um, þá verði meira gert í því efni á næstu árum því að hér þarf að gera stórátak. Að mínu viti er styrking og endurbygging rafdreifikerfis í sveitum landsins eitt af stærstu verkefnum í raforkumálum landsins nú. Um leið og ég taldi rétt að gefa þær upplýsingar sem fram hafa komið hér í ræðu minni, þá vil ég lýsa ánægju minni yfir því, að mál þetta er hér komið til umr. Það getur ekki orðið til annars heldur en að undirstrika mikilvægi þessa máls og skilning manna á því að í næstu framtíð er nauðsynlegt að verja miklu fjármagni til þessara verkefna. Og það vona ég að menn hafi í huga, þó að till. þessi geri hins vegar ekki ráð fyrir nema að unnið sé að áætlunargerð sem þegar er verið að vinna að, eins og ég hef sagt.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 3. þm. Vestf. fyrir undirtektir hans við þessa till. og enn fremur fyrir þær upplýsingar sem hann gaf og láta í ljós ánægju yfir að vinna er hafin við undirbúning þess verkefnis sem þessi þáltill. fjallar um, en það, sem hún leggur áherslu á, er að það verði unnið að þessu verkefni á næstu 4–6 árum. Eins og segir í grg. hennar, þola úrbætur enga bið þar sem ástamlið er verst, og með þessari till. viljum við leggja áherslu á að framkvæmdir verði hafnar. Mér er sérstök ánægja að heyra að það er búið að vinna að athugun á þessu máli á Suðurlandi frá Hellisheiði og austur að Skeiðarársandi, þar sem ég þekki vel að ástandið er víða algjörlega óviðunandi. Og það virðist vera að það sé einmitt heppilegur tími nú að hreyfa þessu máli. þar sem sem það kom fram í máli hv. 3. þm. Vestf. að nú er verið að ræða um hvaða till. eigi að gera um fjárveitingar til þessa á næsta ári, þá virðist vera æskilegt að það komi fram umr. um hversu þörfin fyrir þetta er mikil svo þær fjárveitingar verði sem allra mestar. En ég held að það segi sig sjálft, að úr því að áætlun á að gera um uppbyggingu þessa kerfis á næstu 4–6 árum, þá verði að hefjast handa rösklega strax á næsta ári, eins og tekið er fram í grg.



Herra forseti. Ég mun ekki ræða langt mál um þessa ágætu þáltill. Þar sem það hefur nú komið í ljós að þegar fyrir nokkrum missirum er hafin áætlunargerð sú sem flm. íeggja til að hafin verði hið fyrsta, og það hefur einnig komið fram af hálfu hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar að þessari áætlunargerð er flýtt mjög, þannig að henni ljúki næsta haust, þá fæ ég ekki séð annað en formaður Orkuráðs hafi skotíð þarna hinum fjölmörgu ágætu flm. þessarar þáltill. ref fyrir rass með því að stuðla að því að Orkuráð tæki þetta viðfangsefni fyrir svona löngu áður en þáltill. um nauðsyn þess er flutt. Ég vil síst af öllu draga úr nauðsyn þess að byggja upp raflínukerfið - dreifikerfið - því ég hygg að hvað eina það, sem hv. þm. Jón Helgason sagði um nauðsyn þess arna, sé rétt og síst ýkt. En ég kemst einhvern veginn ekki hjá því að láta í ljós furðu mína á því sambandsleysi sem virðist vera þarna á milli stjórnarflokkanna í allþýðingarmiklu máli eins og því sem lýtur að dreifingu raforku um landið, og ég varpa nú aðeins fram þeirri spurningu, hvort hv. Alþ. geti ekki, fyrst svo er nú komið að áætlunargerð sú er hafin fyrir mörgum missirum er í þessari þáltill. segir að nauðsynlegt sé að hefja nú hið fyrsta, - fyrst þetta liggur nú fyrir, hvort ekki sé þá hægt að taka hana af dagskrá.