Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði. Frv. er samið af nefnd sem skipuð var 18. febr. 1987 af þáv. menntmrh. Sverri Hermannssyni. Í nefndinni áttu sæti Tómas Ingi Olrich framhaldsskólakennari, formaður nefndarinnar, Haraldur Ólafsson lektor og Þórður Skúlason, sveitarstjóri á Hvammstanga. Með nefndinni starfaði einnig Örlygur Geirsson, skrifstofustjóri í menntmrn., og einnig sat Hermann Jóhannesson, deildarstjóri í sama ráðuneyti, nokkra fundi nefndarinnar. Í skipunarbréfi nefndarinnar sagði: ,,Hlutverk nefndarinnar er að gera tillögur um breytt fyrirkomulag námsstyrkja með tilliti til þeirra breytinga á framhaldsnámi sem orðið hafa síðan lögin voru sett.`` Tilgangur laganna um jöfnun námskostnaðar, nr. 69/1972, var að jafna með styrkveitingum úr ríkissjóði þann aðstöðumun nemenda í framhaldsskólum sem verulegur er, að því leyti sérstaklega sem búseta veldur þessum nemendum misþungum fjárhagsbyrðum. Einnig eru í lögum þessum ákvæði sem heimila að veita styrki vegna efnaleysis námsmanna. Styrkir voru fyrst veittir samkvæmt lögunum árið 1972. Í reglugerð nr. 278 frá 1973, sem menntmrn. setti þá um framkvæmd laganna, segir að rétt til námsstyrkja hafi þeir framhaldsskólanemendur ,,sem verða að vista sig utan lögheimilis og fjarri fjölskyldu sinni, enda sé ekki unnt að stunda sambærilegt nám frá lögheimili.`` Frá setningu laganna hefur framhaldsskólum í landinu fjölgað mikið og er nú hægt að stunda framhaldsnám í öllum kjördæmum landsins. Nemendum hefur auðvitað fjölgað að sama skapi. Námsframboð innan framhaldsskólanna, einkum hinna stærri, hefur orðið fjölbreyttara og sérhæfðara. Úthlutunarnefnd þeirra jöfnunarstyrkja sem hér um ræðir hefur orðið að leggja mat á hvað teljast skuli ,,sambærilegt nám`` eins og það er orðað í lögunum, en það orkar auðvitað oft tvímælis. Fjölgun framhaldsskólanema og aukin sérhæfing skólanna hefur viðhaldið þörfinni fyrir jöfnunarstyrki. Fjöldi styrkþega fyrstu árin eftir setningu laganna var tæplega 3000 en hefur nú á síðari árum verið 2300--2400. Hlutfall styrkþega af heildarfjölda framhaldsskólanema hefur lækkað mun meira. Sú nefnd sem vann að máli þessu aflaði sér gagna um helstu kosti og galla gildandi kerfis, bæði með viðræðum við starfsmenn menntmrn. og með því að kveðja stjórnendur nokkurra framhaldsskóla sér til ráðuneytis. Lögin hafa reynst einföld í framkvæmd og vita nemendur í stórum dráttum hver réttur þeirra er og hvers þeir mega vænta. Námsstyrkjanefndin, sem gerir tillögur um árlega fjárveitingu og úthlutar styrknum til nemenda, hefur haft nokkurt svigrúm til að leysa einstaklingsbundin vandamál. Í lögunum hafa verið afdráttarlaus ákvæði um rétt til styrks eftir búsetu. Þessi ákvæði eru talin hafa leitt af sér nokkurn ósveigjanleika í framkvæmd, að mati þeirrar nefndar sem undirbjó frv. þetta, þar sem ekki hefur verið hægt nema að litlu leyti að taka tillit til efnahags nemandans eða þeirrar aðstöðu sem hann býr við á námsstað. Megingalli á framkvæmd laganna hefur verið talinn sá og er auðvitað sá að fjárveitingar hafa aldrei frá því að lögin voru sett árið 1972 náð því markmiði laganna að jafna að fullu þann kostnaðarmun sem búseta veldur. Næst því marki komust styrkveitingar árið 1975 þegar meðalstyrkupphæð nam 26.500 kr. miðað við verðlag í árslok 1987. Meðalupphæð á styrkþega sl. tvö ár hefur aðeins verið 12.000--12.500 kr. á ári, og hefur ekki í annan tíma orðið lægri, en í gildandi fjárlögum voru áætlaðar 25 millj. kr. til þessa verkefnis eins og í fjárlögum ársins 1987. Sem fylgiskjal með frv. er prentað yfirlit um þróun námsstyrkja á árunum 1975--1987. Meginbreyting frv. má segja að felist í 3. gr. þess, en í gildandi lögum eru ekki taldar sérstaklega þær tegundir styrkja sem veittar eru samkvæmt lögunum heldur voru slík ákvæði sett í reglugerð. Hér eru hins vegar í frv. skilgreindar fjórar mismunandi tegundir styrkja og kveðið á um sérstaka kostnaðarviðmiðun hverrar þeirra eða eins og segir í 3. gr., með leyfi forseta: ,,Styrkir, sem nemendur njóta, samkvæmt lögum þessum eru: a. ferðastyrkir, en þeir eru veittir nemendum sem verulegan ferðakostnað bera vegna búsetu sinnar, b. fæðisstyrkir, er samsvari áætluðum hlut launakostnaðar í heildarfæðiskostnaði nemanda í skólamötuneyti, c. húsnæðisstyrkir, en þeir eru veittir nemendum, sem ekki eiga kost á heimavist, og miðast þeir við helming áætlaðs húsnæðiskostnaðar, d. sérstakir styrkir, sem námsstyrkjanefnd er heimilt að veita efnalitlum nemendum.`` Eins og ég gat um áðan, herra forseti, er í fskj. gerð grein fyrir þróun námsstyrkja á árunum 1975--1987. Þar kemur fram að á árinu 1975 var meðalnámsstyrkur á verðlagi nóvember 1987 26.490 kr., en talan var komin niður í 12.496 kr. á árinu 1987 og hún er auðvitað enn lægri á þessu ári. Samkvæmt fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar fyrir árið 1989 er gert ráð fyrir því að framlag til þessa liðar hækki úr 25 millj. kr. á árinu 1988 í 50 millj. kr. á árinu 1989. Þar er því um verulega raunhækkun að ræða sem einnig helgast af því að í rauninni er um að ræða stöðugt minni hóp í framhaldsskólunum sem hefur átt rétt til þessa styrks eftir þeim reglum sem í gildi hafa verið. Hópurinn var 2900 manns árið 1975 en á síðasta ári 2280 manns. Ég hef tekið eftir því, herra forseti, að áhugi er verulegur á framgangi þessa máls. Það er æskilegt að unnt verði að afgreiða það sem fyrst á árinu 1989 þannig að unnt verði að úthluta styrkjum samkvæmt nýjum lögum á þessu námsári hið fyrsta. Venjan hefur verið sú að úthluta þessum námsstyrkjum upp úr áramótum. Ég tel líka að það eigi ekki að þurfa að vera nein vandkvæði á því að afgreiða þetta mál hér í þinginu vegna þess að um það getur verið góð samstaða. Bæði kemur það fram í því að margir flokkar hafa átt aðild að undirbúningi málsins, það kemur fram í þeirri nefnd sem undirbjó málið og það hefur einnig birst í því að Kvennalistinn hefur þegar á þessum vetri borið fram fsp. til þess að reka á eftir þessari endurskoðun, þannig að mér segir svo hugur um að um málið sé víðtæk samstaða. Ég hygg reyndar að það sé kannski ekki mikið afrek að koma sér saman um þetta því það sem skiptir máli eru auðvitað fjármunirnir sem veittir eru til þessa. Þeir hafa verið litlir og minnkandi um langt skeið, stigið lítið skref í rétta átt samkvæmt fjárlagafrv. næsta árs. En auðvitað vantar mikið á að hér sé um þá jöfnun að ræða sem vera þyrfti. Ég vænti þess, herra forseti, að frv. fái góðar undirtektir hér í hv. deild og þeirri nefnd sem fær málið til meðferðar og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Fyrir hönd okkar kvennalistakvenna fagna ég því að þetta frv. er hér fram komið því að eins og hæstv. menntmrh. minntist á áðan þá höfum við sýnt þessu máli nokkurn áhuga. Reyndar ekki með fsp. eins og hann sagði heldur með till. til þál. sem flutt var af Guðrúnu J. Halldórsdóttur, varaþingkonu Kvennalistans og öðrum í þingflokki Kvennalistans, en till. hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntmrh. að láta hraða endurskoðun laga nr. 69/1972, um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði. Endurskoðun þessi taki m.a. mið af þörfum þeirra sem eru ofan við skólaskyldualdur en hafa ekki lokið grunnskólanámi sem og því að mikill fjöldi nemenda stundar nú nám í öldungadeildum og ætti að eiga rétt á styrkjum.`` Ég hef kynnt mér efni þessa frv. og ég get ekki komið auga á að þessir nemendur sem þarna eru teknir með eða --- ég verð væntanlega leiðrétt ef ég hef misskilið það, ég þarf hugsanlega að athuga frv. aðeins betur. Ég sé að menntmrh. setur upp undrunarsvip. --- En ég vil benda á að við höfum lengi reynt að beita okkur fyrir því að efla jafnrétti til náms óháð búsetu eða efnahag. Ég vil einnig láta þess getið hér við 1. umr. þessa máls að í fyrra flutti ég ásamt fleiri hv. þm. till. til þál. um það að ríkissjóður greiddi hlut launakostnaðar í fæðiskostnaði nemenda í skólamötuneytum. Ég hef reyndar lagt þá till. fram núna, en vegna anna hér í þinginu þá hef ég ekki mælt fyrir henni enn þá, hún er ekki komin á dagskrá. Þar kemur m.a. fram í grg. að hlutur nemenda í þessum launagreiðslum er um 30--40% af heildarkostnaðinum sem þeir þurfa að borga fyrir fæðið. Það segir sig sjálft að þetta er mjög þungur baggi á heimilum sem þurfa að senda, þó ekki sé nema einn nemanda, hvað þá heldur tvo eða þrjá að heiman. Því tek ég heils hugar undir það að þennan kostnað þarf að sjálfsögðu að greiða. Eins og hæstv. menntmrh. minntist á er það í raun til háborinnar skammar hvernig raungildi dreifbýlisstyrksins svokallaða hefur rýrnað með árunum. Það er nánast svo að vart tekur því að borga þessar 12.500 kr., sumir nemendur komast varla heim til sín, a.m.k. þeir sem þurfa t.d. að sækja nám til Reykjavíkur frá Austfjörðum eða Norðurlandi. Þá er c-liður 3. gr. um húsnæðisstyrki fyrir þá nemendur sem ekki eiga kost á heimavist til bóta og langar mig reyndar til að gera heimavistir að umræðuefni hér. Við flesta nýju skólana og reyndar gömlu framhaldsskólana sem eru úti á landsbyggðinni eru heimavistir en höfuðborgarsvæðið sker sig algjörlega úr hvað varðar þann aðbúnað að nemendur, sem þurfa að sækja hingað til höfuðborgarinnar vegna náms á framhaldsskólastigi, eiga alls ekki kost á heimavistarrými. Hér munu aðeins vera um 20 rými í heimavist ætluð nemendum Sjómannaskólans. Allur þorri nemenda þarf því að leita út á hinn almenna húsnæðismarkað með þeim afarkjörum sem þar gilda og flestir þekkja. Ég býst því við að húsnæðiskostnaður þeirra sé mjög hár. Það er auðvitað spurning hvort höfuðborgarsvæðið eins og önnur sveitarfélög ætti ekki að sjá nemendum fyrir húsnæði í heimavist. Því að það getur líka verið mjög erfitt fyrir ungmenni á þessum aldri að koma utan af landi, að fara að heiman í fyrsta skipti og koma hingað til höfuðborgarinnar og búa ein og jafnvel einangruð einhvers staðar úti í bæ. Í mörgum skólum er oft ekki allt of mikið samband á milli nemenda, því miður. Mér finnst það því vera mjög athugandi upp á framtíðina hvort hér á höfuðborgarsvæðinu ætti ekki einnig að standa til boða heimavistarhúsnæði fyrir nemendur. Það er fleira sem kemur til varðandi kostnað nemenda sem þurfa að stunda nám á framhaldsskólastigi. Það birtist grein í Þjóðviljanum nú í lok september undir yfirskriftinni ,,Miðinn í menntó 30.000 kr.`` Þar voru tilteknir kostnaðarliðir varðandi bókakaup og félagsgjöld nemenda í framhaldsskólanum. Það hefur komið fram að sennilega er Ísland eina landið í heiminum sem leggur neysluskatt á skólabækur. Ég hef reyndar lagt fram fsp. um tekjur ríkissjóðs af námsbókum til hæstv. fjmrh., en hún er ekki komin á dagskrá enn þá, þannig að ég hef ekki þá tölu sem ríkissjóður fær. Ég veit það hins vegar að þær tekjur gætu nýst mjög vel til námsefnisgerðar bæði á grunn- og framhaldsskólastigi, en eins og flestir vita þá hefur Námsgagnastofnun búið við mikið fjársvelti í mörg ár og hefur því ekki getað sinnt öllum þeim hlutverkum sem henni hafa verið ætluð. Það er mjög gott og þarft að ræða hér málefni framhaldsskólans. Við gerðum það reyndar líka í fyrra nokkuð lengi. Ég vil minna á eina till. til þál. sem borin var fram fyrir forgöngu hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur, um könnun á launavinnu framhaldsskólanema. Sú till. var samþykkt og var flutt af þingmönnum allra flokka og það væri auðvitað mjög gott ef hún yrði framkmvæmd hið allra fyrsta. Nú veit ég ekki hvað framkvæmd hennar líður og það væri kannski ráð að spyrja hæstv. ráðherra um það líka hér og nú. Það hefur valdið mönnum áhyggjum að nemendur virðast í síauknum mæli þurfa að stunda vinnu með námi sínu. Samkvæmt lauslegum könnunum sem gerðar voru í nokkrum framhaldsskólum í fyrra virtust um 70% nemenda vinna að einhverju leyti með náminu. Það er mjög alvarlegt því að nám er auðvitað full vinna og svo mikil vinna hlýtur að koma niður á námi þeirra og heilsu. Ég ætla ekki að fara efnislega út í einstakar greinar frv. en mun að sjálfsögðu kynna mér það betur þar sem ég á sæti í hv. menntmn. þessarar deildar.

Halldór Blöndal Herra forseti. Það er auðvitað ánægjuefni að frv. um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði skuli koma hér til umræðu. Það hefur ekki verið vansalaust á liðnum árum hversu illa hefur verið búið að unglingum úti á landsbyggðinni sem hafa orðið að fara um langan veg í framhaldsskóla og enginn vafi er á því að þessi mikli námskostnaður sem hefur fallið á heimilin veldur verulegu um það að ekki skuli fleiri fara í framhaldsnám en raun ber vitni. Það er aðdáunarvert að fylgjast með því hversu mikið ýmsir foreldrar og unglingar leggja á sig til þess að geta klofið það að fara í framhaldsskóla og í rauninni geta eyðsluklær eins og ég ekki skilið hvernig sumt fólk fer að sem kemur börnum sínum til mennta, í háskólanám, jafnvel erlendis, en býr þó við mjög þröngan efnahag. En svo er að sjá að það sé viljinn sem í þessu orki kannski mestu eins og í ýmsu öðru. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að nauðsynlegt er að þrýsta mjög á um það að verulega hærri fjárhæðir renni til jöfnunar á námskostnaði á framhaldsskólastigi. Ég vil vekja athygli á því að sá árgangur sem nú gengur inn í framhaldsskólann er stærsti árgangurinn, síðan fækkar nemendum á nýjan leik, þannig að á næstu árum má búast við því að kúfurinn sé á framhaldsskólanáminu. Það er auðvitað laukrétt sem hæstv. menntmrh. segir að þessi fjárlagaliður hefur hækkað verulega á þessu ári, eða úr 25 í 50 millj. eða 100% ef maður vill reikna það þannig. Það var hins vegar ekki úr háum söðli að detta. Þessi fjárlagaliður hafði verið of lágur árum saman og nauðsynlegt að gera betur. Það væri ósanngirni af mér að vanþakka það núna. Ég vil mjög hvetja til þess að menn sýni rausnarskap í sambandi við einmitt þennan fjárlagalið. Einhvers staðar stendur að bókvitið verði ekki í askana látið. Þetta er rétt og ekki rétt eins og við vitum. Auðvitað skiptir það æ meira máli að menn kunni til verka, geti hagnýtt sér þá þekkingu sem í boði er og með margvíslegum hætti reynt að nýta þá möguleika sem bjóðast á hverjum stað til betra mannlífs og betri afkomu. Það verður hins vegar ekki gert nema unglingarnir eigi kost á því að sækja skóla og helst sé ég það nú fyrir mér að framhaldsskólarnir geti styrkst úti á landsbyggðinni, sem þar eru núna. Því um leið og það er mikil og góð byggðastefna að hlúa að ungviðinu, hlúa að unglingunum, að þeir geti menntast og þroskast, er það ekki síður mikil lyftistöng fyrir byggðarlögin að skólastarfið tengist atvinnulífinu sem víðast, og vafalaust er erfitt að meta hvaða styrkur byggðarlögunum er að því að öflugir framhaldsskólar séu á viðkomandi stað eða í nágrenninu. Ég vil sem sagt þakka hæstv. menntmrh. fyrir að hafa lagt þetta frv. fram og vonast til þess eins og hann að það fái skjóta og góða meðferð.

Guðmundur Ágústsson Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mörg orð. Ég ætla aðeins að lýsa því yfir að Borgfl. kemur til með að styðja frv. Mér virðist að með frv. um jöfnun á námskostnaði verði þessum málum komið í betra horf en nú er og frv. gera það að verkum að þarna séu komnar skýrar reglur um það hvaða styrki eigi að veita og einnig hvaða aðilar eigi rétt á þessum styrkjum. Ég sit í menntmn. og mun fjalla nánar um frv. þar og stuðla að því að það nái í gegn á þessu þingi.

Eiður Guðnason Herra forseti. Það er vissulega ástæða til að fagna því að þetta frv. skuli komið fram. Hér er um mikið réttlætismál að ræða fyrir landsbyggðarfólk sérstaklega, sem oft og tíðum verður að bera gífurlegan kostnað vegna skólagöngu barna sinna, meiri kostnað en þá sem í þéttbýlinu búa rennir grun í, bæði húsnæðiskostnað og uppihaldskostnað. Það eru satt að segja ótrúlegar fjárhæðir sem þetta fólk verður að reiða af höndum sem þarf að vera með tvö og kannski þrjú börn í skóla hér á Reykjavíkursvæðinu en býr úti á landi. Það hefur verið vel að þessu máli unnið og það er ánægjulegt að heyra hversu vel stjórnarandstaðan tekur undir það. Ég ítreka ánægju með að þetta skuli fram komið, þetta mikla réttlætismál, og tek undir með þeim þingmönnum sem lýst hafa von um að það megi fá greiðan gang í gegnum þingið. Og eftir því sem hér hefur verið talað virðist ekki nokkur minnsti vafi á því.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég þakka fyrir þær góðu undirtektir sem frv. hefur fengið og vil aðeins víkja að tveimur atriðum sem fram komu í ræðu hv. 6. þm. Vesturl. Það er fyrst varðandi öldungadeildir sem ég hygg að hafi verið spurt um. Í frv. stendur að þeir eigi rétt, samkvæmt frv. ef að lögum verður, sem stunda reglubundið framhaldsnám hér á landi og verða að vista sig utan lögheimilis og fjarri fjölskyldu sinni vegna námsins. Ég hygg að það sé lítið um það að þessi skilgreining eigi við það fólk sem er í öldungadeildarnámi. Það er auðvitað hugsanlegt að fólk sé að einhverju leyti í öldungadeild en er þá væntanlega líka að einhverju leyti í reglulegu dagskólanámi ef það er fjarri lögheimilum og fjölskyldu vegna námsins. Ég hygg því í sjálfu sér að það sé mjög lítið um að öldungadeildarnemendur sem það geta kallast gætu fallið undir skilgreiningu 2. gr. eins og hún er. Ég býst hins vegar fastlega við því að þetta mál hafi verið rætt sérstaklega í nefndinni sem undirbjó málið og vil vísa hv. þingmanni á að það mætti hugsa sér að nefndin kallaði fyrir einhvern eða einhverja þeirra sem málið undirbjuggu. Ég vil í þessum efnum sérstaklega leyfa mér að benda á Hermann Jóhannesson, deildarstjóra í menntmrn., sem hefur haft með þessi mál þar að gera lengi. Sem sagt, ég reikna með því að ekki sé gert ráð fyrir því að þarna sé um venjulega öldungadeildarnemendur að ræða, en ég veit ekki hvernig um málið hefur verið fjallað og tel eðlilegt að menntmn. ræði það. Varðandi könnun á launavinnu framhaldsskólanema er því til að svara að ég lagði fram, þegar ég kom í ráðuneytið, beiðni um yfirlit yfir allar þingsályktanir sem samþykktar hefðu verið á síðustu þremur árum og bað um að ég fengi jafnframt upplýsingar um hvar þær hefðu verið á vegi staddar. Ég hef ekki fengið það svar í einstökum atriðum í ráðuneytinu. Ég hygg þó að að því er þetta verkefni varðar hafi verið farið fram á það að það yrði kannað sérstaklega á vegum félagsvísindadeildar Háskólans. Hérna er ég hins vegar að tala eftir minni sem er kannski fulllosaralegt í þessu sambandi en ég er reiðubúinn að láta hv. þingmanni í té nákvæmari upplýsingar um stöðu málsins síðar. Ég hef hér gert tilraun til að svara þeim tveimur fsp. sem til mín var beint og þakka að öðru leyti þær góðu undirtektir sem frv. hefur fengið.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Eiður Guðnason): Herra forseti. Það er ekki ný bóla að gefa þurfi út hér á landi bráðabirgðalög og þá venjulegast um ýmisleg efnhags- og þjóðhagsmál, þegar Alþingi ekki situr. Það er ýmislegt um þennan sið að segja sem er leyfilegur samkvæmt okkar stjórnarskrá og mætti auðvitað tala um það langt mál, en ég hygg þó að allar ríkisstjórnir sem hér hafa setið, eða því sem næst, hafi gefið út á sínum starfstíma bráðabirgðalög af einhverju tagi. Venjulegast, og oftar en ekki, eru þetta umdeild mál og raunar er bráðabirgðalagarétturinn umdeildur. Um þessi mál verða allajafna miklar umræður á þingi og getur þetta verið með ýmsum hætti. Auðvitað kemur það fyrir að bráðabirgðalög hafa verið felld, þannig að þegar til kastanna hefur komið, hefur ekki verið þingmeirhluti fyrir þeim. Það hefur hins vegar aldrei haft nein eftirköst í för með sér þannig að þessi réttur ríkisstjórnar til útgáfu bráðabirgðalaga er auðvitað ótvíræður. Það er hins vegar svo í þessu þjóðfélagi okkar þar sem, sérstaklega nú hin seinni árin, hefur verið óvenju stutt milli þess að ríkt hefur ýmiss konar vandræðaástand í atvinnulífi og þjóðlífi að það hefur oftar en kannski stundum áður til þess komið að gefa hefur þurft út bráðabirgðalög. Stjórnarandstaðan deilir jafnan hart á útgáfu bráðabirgðalaga og sjálfsagt er það ofur eðlilegt. Ég hugsa að við öll sem höfum bæði verið í stjórn og stjórnarandstöðu höfum gert það einhvern tíma, fyrr eða síðar. Á sl. vori, rétt eftir þingslit, voru gefin út bráðabirgðalög, nánar tiltekið hinn 20. maí sl. Þá voru enn á ný gefin út bráðabirgðalög 31. maí og hinu þriðja sinni 26. ágúst. Þessi þrenn bráðabirgðalög gaf út sú ríkisstjórn sem þá sat, ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar. Fjórðu bráðabirgðalögin voru síðan gefin út hinn 28. sept. sl. þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hafði tekið við völdum. Sjálfsagt má gagnrýna það tvennt við lagaútgáfuna 20. maí og 28. sept. að í annað skiptið hafi verið mjög skammt liðið frá því að Alþingi lauk störfum og í hitt skiptið mjög skammur tími þar til Alþingi skyldi taka til starfa. Hvoru tveggja gagnrýnin á sjálfsagt einhvern rétt á sér og þeir munu til sem segja að á liðnu vori hefði átt að láta þingið sitja örlítið lengur og fjalla um þessi mál og líka þeir sem kynnu að segja að það hefði átt að doka við í tvær vikur eða þar um bil með útgáfu bráðabirgðalaganna 28. sept. og bíða eftir því að þing kæmi saman. Þetta var ekki gert hvorki sl. vor né nú í haust vegna þess að brýnt þótti að standa þannig að málum sem svo var gert. Ég held, herra forseti, að í upphafi þessarar umæðu sé nauðsynlegt að fara nokkrum orðum um tæknilega hlið þessa máls, og þá ætla ég ekki að fjalla um efnisatriði, heldur einvörðungu það hvernig afgreiðslu þessara mála ber að. Á dagskránni eru tvö mál með mörgum brtt. sem hv. þingmenn hafa sjálfsagt enn ekki kynnt sér. Ég hef ekki haft tækifæri til þess að kynna mér brtt. stjórnarandstöðunnar. Ég sé bara að þær eru viðamiklar og flóknar og snerta mörg atriði málanna, og ég hef ekki haft nokkra aðstöðu til að kynna mér þær, enda var verið að leggja þær á borð okkar þingmanna núna og mér sýnist að verið sé að dreifa nefndarálitinu þessa stundina þannig að ég er í rauninni að flytja framsögu fyrir málinu án þess að hafa átt þess kost að kynna mér nál. stjórnarandstöðunnar. Þetta sýnir hins vegar hversu langt við í stjórnarflokkunum höfum viljað ganga til samkomulags við þær óskir stjórnarandstöðunnar um að hraða þessu máli. Í rauninni er hér um að ræða fern bráðabirgðalög sem að sumu leyti fléttast saman. Ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar gaf út bráðabirgðalög þann 26. ágúst sem ég gat um áðan um frestun á hækkun launa og búvöruverðs. Þau koma hér ekki til umræðu vegna þess að þau féllu úr gildi 30. sept., eða frá og með 1. okt. Þau koma því ekki hér við sögu af eðlilegum ástæðum. Þá eru hin lögin þrenn og ég bið forláts á því að það er nauðsynlegt, held ég, að hafa þennan tæknilega formála svo að öllum sé ljóst hversu flókið þetta mál er í afgreiðslu og hvernig að því hefur verið unnið, en að því mun ég síðar koma. Fyrst komu bráðabirgðalögin frá 20. maí sem hér eru til umræðu. Fáeinum dögum seinna þótti nauðsynlegt og brýnt í ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar að gefa út önnur bráðabirgðalög sem eru 21. mál þingsins. Það er frv. til laga um breytingu á bráðabirgðalögum nr. 14 20. maí 1988, um aðgerðir í efnahagsmálum, og þeim lögum fylgdi þá svohljóðandi rökstuðningur: ,,Forsrh. hefur tjáð mér að brýna nauðsyn beri til að setja fyllri ákvæði um efni 8. gr. bráðabirgðalaga nr. 14, 20. maí 1988, um aðgerðir í efnahagsmálum. Fyrir því eru hér með sett svofelld bráðabirgðalög samkvæmt 28. gr. stjórnarskrárinnar.`` Þessi lög voru sem sagt sett vegna þess að nauðsynlegt þótti að hafa ákvæði fyrri laganna ótvíræðari. Þessi lög breyttu því hinum fyrri. Síðan, þegar ný ríkisstjórn hefur tekið hér við völdum, 28. sept., eru enn gefin út bráðabirgðalög, svo sem öllum er kunnugt og koma hér síðar til umræðu, og þau breyta hinum fyrri lögum. Þessi þrenn bráðabirgðalög af fernum sem út voru gefin í sumar skarast því og hver lögin breyta öðrum áreiðanlega með næsta óvenjulegum hætti í lagagerð hér. Það má vel vera að það sé gagnrýni vert hvernig var staðið að þessari lagasmíð. Ég held hins vegar að allir verði að viðurkenna, bæði stuðningsmenn fyrri ríkisstjórnar og núv. ríkisstjórnar, að í báðum tilvikum var unnið í mikilli tímaþröng og menn verða að virða lagasmiðum og ríkisstjórnum í báðum tilvikum það til vorkunnar að unnið var í mikilli tímaþröng og menn gerðu auðvitað sitt besta þó að eftir á að hyggja megi kannski segja að öðruvísi hefði átt að standa að. Þetta er vissulega lagatæknilegt vandamál eins og ég hef áður vikið að, en ég vona samt að okkur takist að komast klakklaust fram hjá því. Og nú ætla ég að víkja nokkrum orðum að vinnubrögðum í hv. fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar. Það var óskað mjög eindregið eftir því af hálfu stjórnarandstöðunnar að afgreiðslu þessara bráðabirgðalaga væri flýtt svo sem kostur væri. Vissulega hefur verið komið til móts við þær óskir því upphaflega var talað um að þetta frv. og þessi frv. tvö, sem hér eru nú til umræðu, kæmu til 2. umr. á þriðjudag í næstu viku. Það kom hins vegar í ljós í síðustu viku að einhvers konar smámisskilningur hafði orðið á þann veg að þingflokkur Sjálfstfl. hafði fengið upplýsingar um að þessi umræða yrði núna í vikunni í staðinn fyrir á þriðjudag í næstu viku eins og um hafði verið talað. Við þessu er ekkert að segja. Ég, sem formaður nefndarinnar, féllst á að reyna að hraða þessu eftir föngum og það hefur tekist, að vísu undir miklu tímaálagi allra, eins og það ber með sér að þingskjölin eru að berast nú inn á borð. Mér er að vísu skylt að geta þess að þegar ég samþykkti að verða við þessum tilmælum stjórnarandstöðunnar, að flýta þessu enn frekar, greindi ég frá því að ég hefði sagt hæstv. forsrh. Steingrími Hermannssyni, sem nú er erlendis en fyrir hann gegnir störfum hæstv. sjútvrh. Halldór Ásgrímsson, að þessi umræða yrði fyrst á þriðjudag þegar hann yrði kominn heim.  Nú hafa mál hins vegar æxlast þannig að samkomulag hefur orðið um að þessi umræða, eins og hæstv. forseti deildarinnar hefur skýrt frá, haldi áfram eftir hlé til þingflokksfunda kl. 15.30--16.30 til kl. 18.30 og verði henni síðan fram haldið nk. mánudag þegar hæstv. forsrh. Steingrímur Hermannsson verður kominn hér til starfa að nýju að forfallalausu. Ég tel hins vegar alveg nauðsynlegt, herra forseti, vegna þess hvernig þessi mál öll fléttast saman, bæði þetta og hið næsta dagskrármál, að gera svolitla grein fyrir því hvernig að þessu hefur verið staðið í nefndinni vegna þess að þetta hafa hreint út sagt ekki verið einföld vinnubrögð. Á stundum er það svo að hlutirnir fara öðruvísi en ætlað er og upphaflega var það ætlunin, og það var að höfðu samráði við hina gleggstu og lögvísustu menn, að þessi þrenn bráðabirgðalög yrðu tekin til afgreiðslu hér í deildinni í þeirri tímaröð sem þau voru sett, þannig að frumvörpin yrðu einfaldlega afgreidd hvert á fætur öðru. Í gær þegar meiri hlutinn hafði gengið frá sínum nefndarálitum í samræmi við allt þetta var haft samband við Helga Bernódusson deildarstjóra hér hjá Alþingi sem mjög fjallar um þessi mál og er glöggur maður einstaklega. Hann benti hins vegar á aðra rökréttari leið til að afgreiða þessi mál. Og ein af þeim röksemdum sem auðvitað er mjög auðvelt að sjá er að það er svolítið erfitt, eins og í þessu máli hér, að samþykkja sem lög frá Alþingi ákvæði í bráðabirgðalögum sem í rauninni er búið að fella úr gildi með öðrum lögum, en þannig hefði það verið ef lögin hefðu einfaldlega verið afgreidd í tímaröð. Því var farin sú leið að fella þessi þrenn bráðabirgðalög saman í rauninni í tvö mál og taka þau þannig til afgreiðslu hér í deildinni og eftir samráð og samtöl nefndarmanna var á þetta fallist og þannig verða málin afgreidd hér. Það þýðir að vísu að atkvæðagreiðslur verða ekki mjög einfaldar en okkur gefst væntanlega góður tími til að átta okkur á því þar sem þær fara ekki fram fyrr en á mánudaginn. Ég hef nú þegar, herra forseti, rakið að nokkru það sem segir í nál. meiri hl. og efnislega töluvert meira til skýringa. Meiri hl. nefndarinnar telur eðlilegast að þetta frv. verði afgreitt á þann hátt að inn í það verði felldar þær breytingar sem seinna voru gerðar á efni þess, þ.e. með bráðabirgðalögunum 31. maí og 28. sept. Flytur meiri hl. brtt. í samræmi við það á sérstöku þingskjali og þess vegna teljum við ekki ástæðu til að afgreiða 21. mál. Um efnisatriði frv. þá mun ég á þessu stigi og í þessari framsöguræðu vísa til nefndarálits um 8. mál en mun auðvitað eftir því sem ástæður gefast til í umræðum um þetta í dag og á mánudag þegar fram í sækir svara þeim efnisatriðum sem til mín verður beint. Ég vek athygli á því að fulltrúi Alþb. hefur fyrirvara um þær greinar frv. sem eftir standa óbreyttar frá því í maí sl. En í september voru gerðar sem sagt verulegar breytingar á þessum lögum með nýjum bráðabirgðalögum þannig að það standa í rauninni aðeins fáar greinar upphaflegu laganna eftir. Því er hér sú tillaga um málsmeðferð að II. kafli laganna úr frv. til laga um efnahagsaðgerðir, þ.e. frá 28. sept., eftir því sem við á, verði tekinn upp í þessi lög. Þannig verða þau í rauninni efnislega rétt og þetta verður auðveldara aðgöngu öllum þeim sem um þetta þurfa að fjalla. Þegar þessi bráðabirgðalög, herra forseti, voru gefin út á liðnu sumri fylgdi þeim svohljóðandi rökstuðningur: ,,Handhafar valds forseta Íslands . . . gjöra kunnugt: Forsrh. [og hann var á þeim tíma Þorsteinn Pálsson] hefur tjáð oss að ríkisstjórnin hafi ákveðið aðgerðir í efnahagsmálum er hafi að markmiði að tryggja að gengisbreyting krónunnar 16. maí sl. beri tilætlaðan árangur við að skapa undirstöðugreinum atvinnulífsins viðunandi rekstrarskilyrði, koma í veg fyrir sjálfvirkt víxlgengi verðlags, gengis, launa og fjármagnskostnaðar, og leggja grunn að jafnvægi í efnahagslífinu. Til að þessu markmiði verði náð beri brýna nauðsyn til að tryggja samræmi í launaþróun, verja kaupmátt lægstu launa og draga úr verðbólguáhrifum gengisbreytingarinnar. Fyrir því eru hér með sett svofelld bráðabirgðalög`` o.s.frv. Það er alveg ljóst að þegar bráðabirgðalögin voru gefin út var við mikinn vanda að etja í efnahagslífinu. Hins vegar, það sem mönnum var þá ekki ljóst, var að vandinn var djúpstæðari og alvarlegra eðlis en nokkur vegur var á þeim tíma að sjá eða gera sér grein fyrir. Það hygg ég að allir stuðningsmenn þeirrar ríkisstjórnar sem þá sat að völdum geri sér fullkomlega grein fyrir og játi ef þeir vilja líta með hreinskilnum og heiðarlegum hætti til þessara mála. Þeir sem studdu þá ríkisstjórn og unnu að undirbúningi þessara aðgerða töldu að þær mundu duga til þess að rétta þann halla, þá slagsíðu sem komin var á þjóðarskútuna. Staðreyndin var hins vegar sú, og það kom í ljós áður en mjög langt um leið, að þessar aðgerðir voru ekki nægilegar. Það er auðvelt að sjá, eftir á að hyggja, vegna þess að ég hygg að engan hafi órað fyrir því að þróunin á mörkuðum erlendis, og þróunin hér innan lands, yrði með þeim hætti sem raun bar vitni. Og því fór sem fór í stjórnartíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar, að þegar komið var fram í september sáu allir að nýrra aðgerða var þörf, nýjar aðgerðir voru þjóðarnauðsyn, og að atvinnuvegirnir voru að stöðvast. Hvernig þeim málum lyktaði á þeirri tíð ætla ég ekki að rekja hér og nú. Það er kannski eðlilegra að koma að þeim þáttum þjóðarsögunnar í þessum efnum þegar komið verður að 8. máli sem er á dagskrá á eftir. Ég mun a.m.k. gera það þá. Ég hygg að þáv. ríkisstjórn verði ekki með neinum hætti álasað fyrir það sem hún gerði, að gera ekki meira eða að gera ekki minna. Staðan var bara önnur en menn fengu séð. Þessi bráðabirgðalög eru auðvitað með hefðbundnum hætti. Svo sem ég sagði áðan hafa ríkisstjórnir, fleiri en ein og fleiri en tvær og þrjár, staðið að slíkri lagasmíð. Í 1. gr. er fjallað um takmarkanir á launahækkunum, og það eru framlengdir gildandi kjarasamningar, samningsrétturinn er afnuminn, segja menn. Það var reynt að hamla gegn þeirri þróun sem menn sáu þegar komna af stað. Og það var gert með þessum hefðbundnu ráðum sem áður hefur verið gripið til. Ég þarf ekki að rekja mjög ítarlega fyrir hv. þingmönnum þessi efnisatriði. Þetta voru aðgerðir sem ætlað var að koma í veg fyrir víxlgengi verðlags, gengis, launa og fjármagnskostnaðar og leggja grunn að jafnvægi í efnahagsmálum. Þetta var gert til að tryggja samræmi í launaþróun til þess að einstakir hópar gætu ekki tekið sig út úr sem geta haft kverkatak á vissum sviðum þjóðlífsins. Þetta var fyrst og fremst til að koma í veg fyrir það, til að tryggja öllum launþegum jafnstöðu og til að freista þess að verja kaupmátt lægstu launa. Um þetta vorum við sammála, alþýðuflokksmenn, sjálfstæðismenn og framsóknarmenn á þessum tíma. Og ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að fyrrv. samstarfsmenn okkar í ríkisstjórn, sjálfstæðismenn, muni snúast öndverðir gegn einhverjum þáttum þessara laga sem þeir unnu að með okkur, og við kannski frekar undir forustu þeirra á þeim tíma, að setja. Ég held að það væri einsdæmi í stjórnmálasögunni ef menn snerust þannig gegn foringja sínum með, ja, ég veit ekki hvað ég á að segja, lúalegum hætti, að styðja ekki þá löggjöf sem hann gaf út á sínum tíma. Það kemur hins vegar allt í ljós hér í tímans og umræðunnar rás. Meiri hl. nefndarinnar flytur brtt. á þskj. 201 við þetta frv. til laga í efnahagsmálum og án þess að ég þreyti hv. þingmenn á því í löngu máli að fara að lesa þær upp felast þær einfaldlega í því að eftir því sem við á er II. kafli laganna frá 28. sept. tekinn upp í þessi lög með þeim breytingum sem við eiga. Þetta er í rauninni einfalt mál og það sem við erum að gera er hálfgerð lagahreinsun, að koma þessum tvennum bráðabirgðalögum saman í aðgengilegt form, þannig að hvor um sig gildi án þess að í öðrum lögum sé að finna ákvæði sem breyta þeim sérstaklega, einkum að því er þessa launaliði varðar. Það eru, herra forseti, fáein önnur atriði í sambandi við nefndarstarfið sem ég mundi kannski víkja að að lokum. Það hefur verið hafður sá háttur á í nefndinni að við höfum haldið um þetta eina átta eða níu fundi sem hafa verið langir, og það hefur fjöldinn allur af fólki komið til viðtals við okkur, fulltrúar fyrirtækja, stofnana, félaga og samtaka. Ég mun ekki rekja þann lista fyrr en í umræðunni um 8. mál. Vegna þess að þorri þeirra kom vegna þeirra laga og ákvæðanna um Atvinnutryggingarsjóð sem þar er að finna mun ég rekja það þar. Ég vil hins vegar undir lok máls míns gera grein fyrir þeim nýju vinnubrögðum sem voru viðhöfð í nefndinni og felast í því að með nefndinni hefur starfað viðskiptafræðingur, Sveinn Agnarsson, sem er starfsmaður Ríkisendurskoðunar, stofnunar Alþingis. Hann hefur skrifað mjög ítarlegar fundargerðir sem við höfum fengið vélritaðar eftir hvern fund og eru efnisleg frásögn af fundunum. Í fundargerðabók nefndarinnar hafa verið bókaðar afgreiðslur og hvaða mál hafa verið tekin fyrir alveg með hefðbundnum hætti eins og gert hefur verið í öllum nefndum þingsins um langa hríð. Starfsmaður nefndarinnar hefur líka aflað okkur ýmissa gagna. Hann hefur séð um að boða menn á fundi sem er ærið verk. Þegar kannski er óskað eftir 30--40, jafnvel 50 aðilum til fundar við nefndina er ærið verk að stilla því saman og fá það til að ganga upp á þeim naumt skammtaða tíma sem við höfum nú í þessum önnum. Þetta fyrirkomulag hefur gefist mjög vel og ég mun, með leyfi samnefndarmanna minna, afhenda formanni fjh.- og viðskn. Nd. þessar fundargerðir. Þó að ýmislegt skondið sé þar kannski að finna um vinnubrögð nefndarinnar sem á ekki beint erindi til þeirra og hv. nefndarmenn hér kunna góð skil á breytir það nú ekki miklu. Ég leyfi mér hins vegar að vona að fundargerðir af þessu tagi geti sparað hv. fjh.- og viðskn. Nd. mjög verulega vinnu í umfjöllun hennar um málið því að mér hefur satt að segja fundist það heldur hvimleitt hjá okkur hér á hinu háa Alþingi, þar sem nefndir gera mjög lítið að því að starfa saman, að við erum kannski dag eftir dag eða viku eftir viku að kalla fulltrúa sömu stofnana, sömu félaga, sömu fyrirtækja og sömu samtaka hingað á fund á ýmsum tímum, þægilegum og óþægilegum, kvölds og morgna, stundum um helgar, til þess að gera tvisvar sinnum grein fyrir sama málinu. Mér hefur fundist það heldur hvimleitt og leiður siður af hálfu Alþingis. Og þetta leiðir raunar líka hugann að þeim vinnubrögðum sem hér tíðkast á hinu háa Alþingi þegar við erum á fáeinum vikum og stundum fáeinum dögum að fjalla um og afgreiða fjárlagafrv. og mörg tekjuöflunarfrv. eins og nú háttar. Sum þeirra höfum við ekki enn séð og í dag er 9. des. Auðvitað vita allir ástæðurnar fyrir því, að ný ríkisstjórn tók við völdum 11--12 dögum áður en Alþingi kom saman. Það eru óvenjulegar aðstæður. Ég velti því hins vegar fyrir mér og geri það mjög oft og í vaxandi mæli hvort við séum ekki á alröngum brautum hér þegar annars vegar situr fjvn. sem er að fjalla fyrst og fremst um útgjöld ríkisins og gera tillögur þar um, og kjördæmasjónarmið eru eðlilega mikið höfð í frammi. Hins vegar sitja svo tvískiptar, í tveimur deildum, fjh.- og viðskiptanefndir sem hafa að ýmsu leyti mjög erfiða aðstöðu til starfa og ekkert í líkingu við fjvn. og eru að fjalla um tekjur ríkisins sem fjvn. kemur aldrei nálægt. Ég leyfi mér að halda því fram að þetta séu ekki góð vinnubrögð. En þessu verður auðvitað ekki breytt í einni svipan. Ég held hins vegar að við ættum að huga að því, alþm., og þeir sem hér sitja í framtíðinni að koma þessum málum svo fyrir að það verði sama nefndin sem fjallar um bæði tekjur og gjöld ríkisins. Allt annað er í rauninni óskynsamlegt. Það mætti líka hugsa um það, og það segi ég ekki vegna þess hvernig mál standa núna, heldur miklu fremur vegna þess hvernig þau hafa oft staðið um þetta leyti, hvort það er alveg óhjákvæmilega nauðsynlegt að afgreiðsla fjárlaga miðist alltaf við áramót. Sumar þjóðir hafa þar annan hátt á. Það gæti verið 1. mars, 1. apríl, jafnvel 1. júní, eins og dæmi eru um. Ég held að vegna þess að desember er desember og aldrei var samþykkt tillaga Castrós um að fresta jólunum verði þetta alltaf erfitt.  Ég set þetta fram hér til umhugsunar, þegar það bætist nú við að við erum að fjalla um flókin bráðabirgðalög um efnahagsmál, flókin og umdeild, á sama tíma og allt þetta og það gerum við vegna þess að við höfum komið til móts við óskir stjórnarandstöðunnar um vinnubrögð. Ég tek það skýrt fram að það hefur verið komið til móts við allar óskir stjórnarandstöðunnar um vinnubrögð í sambandi við afgreiðslu bráðabirgðalaganna og ég vona að það verði virt og metið. Það var lögð mikil áhersla á það af hálfu stjórnarandstæðinga að þessu máli yrði flýtt og það hefur verið gert og við það hefur verið staðið og við það verður staðið. Ég veit ekki, herra forseti, hvort rétt er að hafa um þetta öllu fleiri orð núna. Meiri hl. nefndarinnar leggur sem sagt til að þetta frv. verði samþykkt með brtt. sem fluttar eru á sérstöku þingskjali. Þar hefur fulltrúi Alþb. hins vegar bókað fyrirvara um þær greinar sem eftir standa úr lögunum frá í maí sem Alþb. stóð ekki að. Ég get því að þessu sinni, herra forseti, lokið máli mínu. Meiri hl. leggur sem sagt til að lögin verði samþykkt með þessum breytingum.

Frsm. minni hl. fjh.- og viðskn. (Halldór Blöndal): Herra forseti. Ég áttaði mig ekki alveg á því né skildi hvað það kom framsöguræðu meiri hl. fjh.- og viðskn. við þó ég hafi í einkasamtali sagt formanni fjh.- og viðskn. að ég hafi farið rangt með það í þingflokki Sjálfstfl. hvenær 2. umr. yrði.  Það er rétt, sem formaður fjh.- og viðskn. sagði, að hann spurði sérstaklega að því í nefndinni hvort uppi yrði höfð hörð gagnrýni á hæstv. forsrh. ef hann yrði ekki við nú í dag þegar umræðan færi fram og sagði ég að ég mundi ekki gera það, ég teldi hitt mikilsverðara að málið fengi afgreiðslu í deildinni fremur en að hæstv. forsrh. gæfi sér tíma til að vera heima. Hins vegar hefur hist svo á að í leiðara eða forustugrein Alþýðublaðsins hefur verið vikið nokkuð að fjarvistum hæstv. forsrh. sem ég tel rétt að rifja upp hér í deildinni þegar hann er kominn til landsins og mun ekki gera að umræðuefni nú. Ég vil taka skýrt fram að ég vissi um það með hvaða hætti þetta mál yrði tekið fyrir í dag, frv. til laga um breyting á bráðabirgðalögum um aðgerðir í efnahagsmálum, og hafði lýst mig samþykkan þessari málsmeðferð að því leyti til að ég gerði ekki athugasemdir við hana út frá þingskapalegu sjónarmiði. Á hinn bóginn verð ég að játa að ég hef núna uppi vissar efasemdir, herra forseti, um að málið beri rétt að þinglega. Við erum hér að fjalla um bráðabirgðalög sem voru útgefin í maímánuði. Síðan var þeim bráðabirgðalögum breytt í septembermánuði og hefur verið flutt frv. til staðfestingar á þeim bráðabirgðalögum á þskj. 8, 8. mál þingsins, og nú birtast á þskj. 201 brtt. við ja, við frv. til laga um aðgerðir í efnahagsmálum, ja, ég veit það ekki. Kjarni málsins er sá að allar þessar greinar eru í lögum nú þegar. Og spurningin er hvort ekki væri eðlilegra að gera hitt frv. sjálfstætt. Um þetta hef ég ekki hugsað til botns, en vil vekja athygli á því að þetta mál er ekki alveg einfalt. Ég man ekki eftir því í annan tíma að ég hafi lent í svipuðu máli og nú og vil því leyfa mér að íhuga það nánar. Þó má vera að þetta sé í lagi. Skal ég ekki fara frekari orðum um það nú enda mun ég halda ræðu minni áfram eftir kl. hálffimm. Ég saknaði þess í ræðu formanns meiri hl. fjh.- og viðskn. að hann skyldi ekki gera grein fyrir afstöðu fulltrúa Alþýðusambands Íslands, Farmanna- og fiskimannasambandsins eða Sjómannasambands Íslands, sem komu á fund nefndarinnar, en þeir afhentu nefndinni ályktanir frá sínum þingum. Tel ég nauðsynlegt, áður en lengra er haldið, að víkja örlítið að þessum ályktunum. Ég vil vekja athygli á því að Ari Skúlason, hagfræðingur Alþýðusambands Íslands, gerði kröfu til þess að annaðhvort yrðu bæði lán og laun bundin vísitölu eða hvorugt. Hann benti á að þótt lánskjaravísitala yrði afnumin mætti í raun halda áfram verðbindingu lána með því að hafa nafnvexti nógu háa. Nafnbreyting skipti ekki máli. Hann lagði áherslu á það sjónarmið Alþýðusambands Íslands að sá kaupmáttur sem samið væri um hverju sinni fengi að haldast. Nú langar mig að spyrja hæstv. sjútvrh. --- ég hygg að hann sé hér inni í hliðarherbergi --- að því hvort umræða hafi orðið um það í ríkisstjórninni að lögbinda það að laun skyldu hækka eða lækka með vísitölu kaupgjalds. Hæstv. forsrh. hefur hvað eftir annað sagt að hann teldi það óeðlilegt og raunar rangt að hér væri lánskjaravísitala í gildi nema launin yrðu verðtryggð með samsvarandi hætti. Ég hef oft heyrt það af munni hæstv. menntmrh. að honum er mikið í mun að verðtryggja launin, sennilega vegna þess að það hefur enginn maður oftar en hann skert kaupgjaldsvísitöluna á meðan hún var í gildi, enginn maður sem nú er á þingi, kannski einn sem nú er erlendis, hæstv. forsrh.

Tveir núlifandi Íslendingar.

Tveir núlifandi Íslendingar. Má vera. Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það hvort rætt hafi verið um það í ríkisstjórninni að taka upp kaupgjaldsvísitölu á nýjan leik sem er í samræmi við yfirlýsingar hæstv. forsrh. fyrr og síðar að nauðsynlegt sé á meðan lánskjaravísitölu er haldið. Má raunar vera að Keflavíkurtunglið hafi verið yfir honum þegar hann lét þau orð falla.  
            

Skrifið það á Hornafjarðarmánann.

Ekki Hornafjarðarmáninn. Ég tel rétt við þessa umræðu að lesa úr ályktun frá fundi stjórnar Farmanna- og fiskimannasambandsins, sem haldinn var 7. okt. sl., þar sem mótmælt er harðlega afnámi samningsréttar eins og gert var í þeim bráðabirgðalögum sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar setti í septembermánuði. Í ályktuninni segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Einnig mótmælir fundurinn þeirri ákvörðun að almennt fiskverð frá 3. júní sl. skuli gilda til 15. febr. á næsta ári. Í því sambandi bendir stjórnin á tvennt. Í fyrsta lagi voru öllum launþegum tryggðar með lögum 10% grunnkaupshækkanir að lágmarki á tímabilinu 31. des. 1987 til 1. júní 1988. Á sama tíma og sjómenn fengu aðeins tæplega 5% hækkun á almennu fiskverði er ljóst að mörg launþegasamtök fengu kjarabreytingu umfram hin lögbundnu 10%. Í öðru lagi lúta laun sjómanna í meginatriðum sömu lögmálum og tekjur útflutningsgreinanna, þ.e. breytast með gengisskráningu og verðbreytingum afurða á erlendum mörkuðum. Við bendum á að efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar er fyrst og fremst ætlað að bæta stöðu útflutningsgreinanna af tveimur ástæðum. Sú fyrri er fast gengi á tímum verðbólgu á bilinu 25--35%, sú síðari er verðfall afurða á erlendum mörkuðum. Kjör sjómanna hafa rýrnað með svipuðum hætti og tekjur útflutningsgreinanna á sama tíma sem laun almennt í landinu hafa hækkað án tillits til breytinga á útflutningstekjum. Í ljósi þessa er frysting fiskverðs til 15. febr. afar ósanngjörn og ljóst að sjómenn sitja ekki við sama borð og aðrir launþegar landsins. Einnig mótmælir fundurinn harðlega fyrirhugaðri lántöku Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins til þess að verðbæta ákveðnar greinar vinnslunnar. Fyrirhugað er að sjóðurinn endurgreiði lánið af tekjum sínum á næstu þremur árum. Í þessu sambandi minnir stjórn Farmanna- og fiskimannasambandsins á að sjóðurinn er sameign sjómanna, útgerðar og fiskvinnslu. Í þessu tilviki er því ekki verið að bakfæra fjármuni, eins og haldið hefur verið á lofti, frá þeim sem hagnast hafa á rangri gengisskráningu til þeirra sem tapað hafa hennar vegna. Hér er verið að færa til fjármuni innan sömu greinar, frá sjómönnum og útgerð til fiskvinnslunnar, eða milli þeirra sem búa í meginatriðum við þær tekjusveiflur sem minnst er á hér að framan og eru forsendur áðurnefndra aðgerða.`` Í ályktun Sjómannasambandsins segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sextánda þing Sjómannasambands Íslands mótmælir síendurteknum íhlutunum stjórnvalda í almennar fiskverðsákvarðanir. Á meðan fiskverð er aðeins hækkað um 4,9% frá 16. nóv. 1987 eru almenn laun hækkuð með lögum um minnst 10% á sama tíma. Margir launþegahópar fengu þó meiri hækkun en lögin mörkuðu. Sjómenn eru því einir látnir taka á sig kjararýrnun vegna lækkandi markaðsverðs á fiskafurðum erlendis. Þá mótmælir 16. þing Sjómannasambands Íslands bráðabirgðalögum ríkisstjórnarinnar þar sem samningsfrelsi er afnumið. Með lögunum er réttur sjómanna til að ná sömu kjörum og aðrir launþegar hafa fengið stórskertur. Líta verður á það sem grundvallarmannréttindi að launþegar hafi frjálsan samningsrétt. Sextánda þing Sjómannasambands Íslands krefst þess að hin nýja ríkisstjórn jafnréttis og félagshyggju gefi samningsréttinn frjálsan strax.`` Enn fremur segir í ályktuninni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sextánda þing Sjómannasambands Íslands mótmælir harðlega þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar sem fram kemur í 1. gr. bráðabirgðalaganna um aðgerðir í atvinnumálum, þar sem greiða á bætur til fiskframleiðenda úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins með láni sem greiðast á með væntanlegum tekjum sjóðsins síðar. Þingið telur að með þessari ákvörðun sé ríkisstjórnin farin að nota sjóðinn með öðrum hætti en honum var ætlað þegar hann var stofnaður. Í þessu sambandi vísar þingið til nefndarálits sem lagt var fram þegar lögin um Verðjöfnunarsjóðinn voru til umfjöllunar en þar kemur m.a. eftirfarandi fram: ,,Mönnum hættir til að gleyma að sjóður þessi er myndaður af aðilum í sjávarútvegi eingöngu og er því óskoruð og óvefengjanleg eign þeirra sem við þann atvinnuveg starfa. Raunar eins konar geymslufé þeirra. Að því leyti til nýtur sjóðurinn nokkurrar sérstöðu umfram aðra sjóði og ætti að vera óheimilt að ráðstafa fé úr honum, hvorki til greiðslu né lánveitinga, nema með fullu samþykki þeirra sem að sjóðnum standa. Það er því ótækt að einn aðili að sjóðnum fái úr honum greiðslur án þess að aðrir eigendur sjóðsins njóti þeirra einnig.`` Enn fremur segir í ályktun 16. þings Sjómannasambands Íslnds, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sextánda þing Sjómannasambands Íslands mótmælir harðlega 10. gr. sömu laga þar sem kveðið er á um sérstakt gjald á loðnu og annan bræðslufisk svo og 19. gr. sömu laga þar sem kveðið er á um einungis 1,25% hækkun fiskverðs sem gefur sjómönnum aðeins 6% launahækkun á 18 mánaða tímabili, miðað við síðustu verðákvörðun.

Ég verð að biðja hv. ræðumann að gera hlé á ræðu sinni vegna þingflokksfunda.

--- Fundarhlé. Herra forseti. Áður en ég held áfram að fjalla um frumvarp til staðfestingar á bráðabirgðalögum eins og þau eru ekki, þá vil ég aðeins víkja að því að fundi var frestað hér klukkan hálffjögur til þess að þingflokksfundir gætu hafist en síðan hélt forseti Nd. áfram fundi til klukkan fjögur. Með þessu er auðvitað verið að gera grín að okkur þingmönnum. Við hefðum getað haldið áfram fundi hálftíma lengur og þá hætt hálftíma fyrr í kvöld, klukkan sex. Það gengur náttúrlega ekki að starfshættir þingsins séu þannig að á víxl sé frestað fundum í deildum og þingmenn þeirrar deildarinnar þar sem frestað er látnir sitja aðgerðalausir á meðan hinn hæstv. forsetinn heldur áfram.

Vegna orða hv. ræðumanns vil ég aðeins geta þess að á fundi með forsetum og formönnum þingflokka var samið um að þingflokksfundir yrðu frá hálffjögur til hálffimm. Að öðru leyti er mér ókunnugt um málið.

Já, ég er ekki að finna, herra forseti, að fundarstjórn í þessari deild, heldur væri ég þakklátur ef hæstv. forseti vildi koma þeim skilaboðum áleiðis til forseta Nd. að það er óhæfilegt, það er ókurteisi við þingmenn Ed., óvirðing við Ed., að halda áfram fundarhöldum í Nd. þegar búið er að semja um að báðar deildir geri hlé á störfum sínum samtímis til þess að hægt sé að halda fundi í þingflokkum. En þá er best að koma aftur að frv. til staðfestingar á bráðabirgðalögum eins og þau eru ekki. Á þingi Alþýðusambands Íslands sem haldið var 21.--25. nóv. segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,36. þing Alþýðusambands Íslands, sem haldið er í skugga laga um afnám samningsréttar, áréttar að samningsréttur verkalýðshreyfingarinnar séu þau grundvallarmannréttindi sem hreyfingin mun aldrei afsala sér né samþykkja neina skerðingu á. Þingið fordæmir aðför ríkisvaldsins að launafólki sem felst í afnámi samningsréttar og krefst þess að hann verði gefinn frjáls nú þegar. Enn fremur krefst þingið þess að samningar stéttarfélaganna verði strax settir í gildi með öllum þeim ákvæðum sem þeir inni halda. Allar síðustu ríkisstjórnir landsins hafa gengið á gerða kjarasamninga með einum eða öðrum hætti. Þessi íhlutun hefur orðið sífellt alvarlegri og beinskeyttari. Þingið leggur áherslu á að þessari þróun verði snúið við. Verkalýðshreyfingin verður að gera ríkisvaldi og atvinnurekendum ljóst að kjarasamningar hafa sama gildi og aðrir bindandi samningar. 36. þing Alþýðusambands Íslands felur miðstjórn að hefja nú þegar undirbúning að því að skapa breiða samstöðu allra heildarsamtaka launafólks með það að markmiði að endurheimta samningsréttinn og fyrirbyggja að sagan frá í vor og haust endurtaki sig.`` Ég tel nauðsynlegt, herra forseti, að þessara ályktana verkalýðshreyfingarinnar sé getið hér í framsöguræðu. Það hefði að sjálfsögðu verið eðlilegra að formaður fjh.- og viðskn. hefði vikið að þessum sjónarmiðum verkalýðshreyfingarinnar,  ,,Verkbönn, verkföll, þar með taldar samúðarvinnustöðvanir eða aðrar aðgerðir, sem ætlað er að knýja fram aðra skipan kjaramála en lög þessi mæla fyrir um, eru óheimilar.`` Það er athyglisvert að frá sjónarmiði Alþb. er þessi málsgrein svo vel orðuð að þeir gátu ekki fundið annað orðalag betra fyrir þessa hugsun og létu því þessa málsgrein eina standa óbreytta í gömlu bráðabirgðalögunum, þeirra málsgreina sem komu inn á kjarasamninga eða vinnustöðvanir. Þetta lýsir auðvitað því sem löngu er vitað að alþýðubandalagsmenn eru sömu skoðunar og við erum, þingmenn úr ýmsum öðrum stjórnmálaflokkum, að þær aðstæður geta komið upp að stjórnvöld telji nauðsynlegt að grípa inn í kjarasamninga og telja að samningsrétturinn svokallaði sé ekki svo heilagur að ekki megi á hann ganga ef þjóðarnauðsyn krefjist. Þessi afstaða Alþb. nú, að láta þessar málgreinar vera óbreyttar í bráðbirgðalögunum, undirstrika vitaskuld að Alþb. viðurkennir með þessari afstöðu að nauðsynlegt var að taka málsgreinina inn í lögin í maímánuði. Með þessari afstöðu sinni er Alþb. í raun og veru að slá svörtu striki yfir allar þær upphrópanir sem forustumenn þess höfðu uppi nú í sumar og haust um það að samningsrétturinn væri heilagur, réttur sem mætti ekki á ganga. Þeir gera það í hvert skipti sem þeir koma í ríkisstjórn. Þá slá þeir hinu svarta striki yfir fögru orðin um samningsréttinn sem þeir viðhafa þegar þeir mæta á Alþýðusambandsþingum eða þegar þeir eru í stjórnarandstöðu. Það er nauðsynlegt að vekja athygli á þessu. Við sjálfstæðismenn töldum í haust nauðsynlegt að grípa inn í kjarasamninga og að því leyti getum við tekið til okkar hluta af þeim aðfinningum sem er að finna í ályktunum og samþykktum launþegasamtakanna og skorumst ekki undan því. En hitt held ég að verði pínulítið erfitt fyrir hv. þm. Eið Guðnason að sjá það hvort við sjálfstæðismenn viljum samþykkja frv. til laga um aðgerðir í efnahagsmálum eins og þau voru samþykkt í maímánuði þar sem hann hefur nú sjálfur gengið af trúnni, hann hefur sjálfur brugðist því, sem hann taldi svo mikilvægt áðan, með því að flytja nú brtt. við svo til hverja einustu grein frv. og bráðabirgðalaganna eins og þau voru í maí. Hann er auðvitað ekki sama sinnis nú og í maí um það að rétt hafi verið að hækka laun úr 10% í 12,75% frá áramótum hinn 1. sept. og hann er ekki þeirrar skoðunar nú sem hann var í maí að rétt hefði verið að laun hækkuðu í landinu hinn 1. des. frá áramótum um 14,45% en ekki um 10%. Það er auðvitað mjög eftirtektarvert að veita því athygli að sú brtt. sem Alþb. stendur að nú við þetta frv., og fólst í bráðabirgðalögunum sem gefin voru út í september, felur það í sér, 1. gr. felur það í sér að frá 31. des. 1987 til 15. febr. á næsta ári skuli laun einungis hækka um 10% en í gömlu lögunum eins og þau voru var talað um það að launin ættu að hækka um 14,45% frá áramótum. Það er þess vegna um hreina launalækkun að ræða í bráðabirgðalögunum eins og þau eru núna og það er eftirtektarvert að það skuli vera Alþb. sem stendur að þessari breytingu á lögunum. Við sjálfstæðismenn erum auðvitað þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé nú og hafi verið svo mánuðum skiptir að grípa til aðgerða í efnahagsmálum sem duga. Ég var pínulítið undrandi á því þegar formaður fjh.- og viðskn. var að tala um það áðan að við sjálfstæðismenn mundum snúast gegn formanni okkar með lúalegum hætti með því að greiða ekki atkvæði með þeim bráðabirgðalögum sem hann setti.  bráðabirgðalögum Þorsteins Pálssonar skuli standa, að laun verkafólks frá ársbyrjun til ársloka skuli hækka um 14,45%. Það væri fróðlegt að sjá það. Það væri líka fróðlegt að sjá hvernig hv. þm. hugsar sér að á það geti reynt hvernig við sjálfstæðismenn greiðum atkvæði um bráðabirgðalög Þorsteins Pálssonar ef meiri hlutinn breytir þeim við 2. umr. þannig að málið komi aldrei til atkvæða óbreytt, ekki ein einasta grein í frv. sem snertir kjara- og launamál. Það væri fróðlegt að sjá hvernig hann hugsar sér það. Það er auðvitað alveg ljóst að þetta var bara upphrópun hjá þessum hv. þm. Hann hagaði sér þannig hér um daginn þegar við vorum í umræðum um lánsfjárlög, herra forseti, að hann óð hér upp í lok fundarins með hvers konar svívirðingum og dylgjum órökstuddum um formann Sjálfstfl. Greip tækifærið þegar menn voru orðnir ásáttir um það að stytta mál sitt til að koma þessu að og hagaði sér þá með sama ómerkilega hættinum og þingmaður Framsfl. í Reykjavík gerir einatt í Nd. Hitt væri annað mál að við ættum kannski að fara að taka upp umræður um það hvernig Alþfl. hagaði sér í ríkisstjórn, hvernig hann hagaði sér þegar hann var að nudda sér utan í sjálfstæðismenn fyrir síðustu kosningar og þóttist hafa einhverjar hugsjónir um það að láta ætti t.d. atvinnuvegina njóta sömu skattalaga og fyrirtæki gera í löndunum í kringum okkur. Þegar hann kom, þessi líka stóri karl, Jón Baldvin Hannibalsson, hæstv. utanrrh. í fílabeinsturni Steingríms Hermannssonar, þegar hann kom hér í sjónvarpið dag eftir dag og fór að tala um það hvað það væri þýðingarmikið nú fyrir okkur Íslendinga að við ættum að láta atvinnuvegina njóta sama réttar og í Vestur-Evrópu vegna hins stóra markaðar sem þar væri vegna þess að íslensk fyrirtæki væru í erfiðari markaðsstöðu en áður. Út af stóra markaðinum, sagði hann, og þess vegna ættu þau að fá að njóta sams konar skattalaga og þar eru, jafnrýmilegra skattalaga og þar eru til að styrkja þá í samkeppninni, styrkja íslensk fyrirtæki í samkeppninni við þau erlendu. Fyrir þessu þóttist hann vilja berjast og hann þóttist vera heilagari en páfinn, hann þóttist vilja gera meira fyrir fyrirtækin en jafnvel Sjálfstfl. Og það gekk svo langt að jafnvel í afmælum forustumanna Sjálfstfl. fór hann að blanda þessu saman að hann væri orðinn meiri sjálfstæðismaður en við sjálfstæðismenn sjálfir. Og þá bað hann okkur um að lofa sér því að við mundum ekki binda trúss okkar við neinn annan en krata eftir næstu kosningar. Og hvernig hagaði hann sér svo? Og hugsa sér smekkinn að leggjast með framsóknarmaddömunni eftir kosningar með þeim hætti sem hann hefur gert! Það var þá smekkur!  reynst okkur hvað erfiðast og önugast er komið úr hugmyndabanka Alþfl. Við gætum til að byrja með aðeins imprað á því hvernig úthald Alþfl. hafi verið í sambandi við þá miklu samræmingu á skattalögum sem hann var að tala um að væri svo þýðingarmikil meðan hæstv. utanrrh. var formaður Alþfl., Jón Baldvin Hannibalsson. Hverjar eru nú hugmyndirnar sem uppi eru t.d. í sambandi við tekjuskattinn, staðgreiðsluna? Er ekki ríkisstjórnin önnum kafin við að ræða það núna að hafa skattþrepin tvö? Hvað sagði hæstv. utanrrh. um það þegar hann var fjmrh.? Var hann þá að tala um það að hafa tvö skattþrep í staðgreiðslunni? Nei, hann var ekki að tala um það. Hann var á þeim tíma að tala um að það ætti að gera skattareglurnar einfaldari. Ekki man ég betur. Og hann var að tala um að gefa ætti fyrirtækjunum svigrúm til þess að græða. Hvernig hagar hann sér núna? Hvernig eru hugmyndirnar sem ríkisstjórnin er með í sambandi við tekjuskattinn? Við vitum að sjávarútvegurinn stendur höllum fæti. Við vitum að margar viðskiptakröfur sem hin ýmsu fyrirtæki eru með eru tapaðar. Eigum við að reikna með að formaður Alþfl. vilji mæta fyrirtækjunum núna og segja að það skuli að minnsta kosti vera sama svigrúm á næsta ári til þess að afskrifa viðskiptakröfur eins og áður vegna óvissunnar um að þær greiðist? Ætlar hann að leyfa fyrirtækjunum að sitja við það borð? Eða ætlar hann að skera niður heimildir til þess að afskrifa viðskiptakröfur? Það verður fróðlegt að sjá það. Hann talaði um að Alþfl. væri sammála okkur sjálfstæðismönnum um að nauðsynlegt væri að fyrirtækin gætu lagt til hliðar fjármagn, geymt peninga frá vondu árunum til góðu áranna. Eru hugmyndir Alþfl. núna um að gera slíkt mögulegt?  Þannig er hægt að halda áfram. Hæstv. fjmrh. fyrrv. varð auðvitað fyrir miklu áfalli þegar hann varð var við hvaða afleiðingar matarskatturinn hafði. Þegar við sjálfstæðismenn lögðum á það áherslu á sl. hausti að nauðsynlegt væri að grípa til efnahagsaðgerða sem væru efnahagsaðgerðir og nauðsynlegt væri að létta áhrif slíkra aðgerða hjá almenningi með lækkun matarskattsins, þá sagði formaður Alþfl. að það væri rýtingsstunga í bakið á sér. Hæstv. fyrrv. utanrrh. fór upp í fílabeinsturninn sinn og náði í smyrsl til þess að strjúka hann og mýkja bakið á fjmrh. Hæstv. núv. forsrh. á mikið af slíkum smyrslum í turninum. Ég veit ekki, herra forseti, hvort það getur verið af því að þrengra er niðri í Stjórnarráði að kannski geymi hann smyrslin sín í Hljómskálanum eða hvað heldur hæstv. forseti um það? Að þau komist ekki fyrir í Stjórnarráðinu? Einhvers staðar er hann með þessi smyrsl.  Sl. vor var óhjákvæmilegt að grípa til efnahagsráðstafana. Þá höfðu þeir ekki meira traust en svo formaður Alþfl. og viðskrh. að þeir fengu resept uppáskrifað frá sínum flokkssamtökum um hvað þeir mættu gera í sambandi við efnahagsaðgerðir í maímánuði og sams konar fundur var haldinn hjá Framsfl. Það voru í raun og veru mjög einfaldar aðgerðir sem gripið var til. Samt var ástandið þannig á þessum tveimur bæjum að forsrh. varð að fresta heimsókn til forseta Bandaríkjanna til þess að koma fram nauðsynlegum efnahagsaðgerðum og satt að segja voru þær aðgerðir ónógar. Það var vegna áhrifa Alþfl. sem þær aðgerðir voru ónógar. Á þeim tíma var Alþfl. ekki til viðtals um neinar hliðarráðstafanir. Hann var byrjaður að gefa út yfirlýsingar um að þetta og hitt mætti ekki, löngu áður en málið var alvarlega rætt í ríkisstjórninni, vegna þess að sumir menn eru þannig gerðir að ef þeir komast í fjölmiðla eru þeir alltaf reiðubúnir til þess að opna munninn og láta það fara út úr honum sem næst er. Að lokum var fallist á að gengið skyldi fellt strax um 10% og 3% síðar. Síðan stóð viðskrh. Alþfl. gegn því meðan sú ríkisstjórn var við völd að 3% heimildin yrði notuð, þó svo að hann vissi það sem allir vissu, að sjávarútvegurinn hafði orðið fyrir nýjum áföllum og nauðsynlegt var að koma til móts við hann og samkeppnisiðnaðinn út af þeim áföllum sem þeir höfðu orðið fyrir og þó svo að allir vissu á miðju sumri að það yrði að grípa til verulegra ráðstafana. Alþfl. stóð þá á móti því að nokkuð það yrði gert sem mætti koma samkeppnisútflutningsgreinunum til hjálpar. Hann lét sig engu skipta þó að með þessum hætti væri verið að grafa undan atvinnuörygginu hjá fólkinu út um land, hjá fólkinu í sjávarútveginum. Hann lét sig engu skipta þótt hann gerði sér grein fyrir því að þetta hlyti að valda verulegum hallarekstri fyrirtækja um allt land, veikja efnahagskerfið í heild og valda því að kjaraskerðing almennings yrði meiri en hún þurfti að vera ef rétt yrði á málum haldið. Síðan kom ágústmánuður. Ég veit ekki hvort ástæða er til þess að rifja upp yfirlýsingar formanns Alþfl. þá. Einn daginn sagði hann að ríkið myndi ekki borga starfsfólki Pósts og síma laun. Mig minnir að samgrh. hafi verið erlendis. Í öllu falli heyrði hann fjmrh. gefa þessa undarlegu yfirlýsingu í fréttunum. Alls konar yfirlýsingar og klór áður en mál fengust rædd í ríkisstjórninni, enginn trúnaður, engin kurteisi. Ég hef stundum sagt að aumingja maðurinn hafi verið undir álögum.

Er það ekki kallað að vera í álögum?

Verið í álögum. Rétt. Þakka fyrir þessa leiðréttingu. Ég hef stundum haldið því fram og auðvitað er það rétt sem stóð í Alþýðublaðinu að þeir áttu í baktjaldamakki Jón Baldvin Hannibalsson og Steingrímur Hermannsson. Ég gerði athugasemd við þessa grein í Morgunblaðinu og blaðamaður Alþýðublaðsins ítrekaði það í Morgunblaðinu að hann hefði öruggar heimildir fyrir því að um baktjaldamakk hefði verið að ræða á meðan ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar átti að heita við völd og meðan átti að heita sem einstakir ráðherrar væru að reyna að vinna að efnahagsaðgerðum á þeim tíma í ágústmánuði. Skoðanir þeirra manna sem halda um pennann í Alþýðublaðinu voru slíkar. Þetta væri leikaraskapur, þetta væri grár leikur. Niðurstaðan væri gefin fyrir fram um að ríkisstjórnin mundi falla. Þetta lá allt saman ljóst fyrir og þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Hitt sýndi svo aftur alvöruna hjá formanni Alþfl. að sömu nóttina og hann talaði við Sjálfstfl. um að matarskatturinn væri heilagur í sínum huga og að óhjákvæmilegt væri að halda honum hitti hann formann Borgfl. og sagði við hann að það væri sér ekkert hjartans mál hvort matarskatturinn væri eða ekki og þau ummæli voru síðan staðfest í fjölmiðlum. Matarskatturinn skipti þá engu máli eftir allt saman ef formanni Alþfl. tækist að sitja í valdastólnum. Þannig var nú þetta. Það væri líka fróðlegt að bera saman ummæli hv. þm. Árna Gunnarssonar á kosningafundum fyrir norðan þegar hann talaði um að hann væri meiri vinur sauðfjárbænda í Þistilfirði en sjálfstæðismenn eða framsóknarmenn. Að vísu kaus ekki einn einasti maður hann í Þistilfirðinum, það er svo annað mál. En þegar hann var að tala við sauðfjárbændurna minntist Alþfl. ekki á að fara ætti í herferð gegn bændum og að svelta ætti bændur af jörðum sínum og löndum. Hvernig ætlar formaður fjh.- og viðskn. að fara um Snæfellsnes, Dali, Mýrasýslu og Borgarfjörð og útskýra fyrir bændum þau ummæli Jóns Sigurðssonar að það væru fyrst og fremst bændur sem ábyrgir væru fyrir gróðureyðingu hér á landi? Hvernig ætlar þingmaðurinn að réttlæta flokk sinn þegar opinbert stefnumark hans er að beita ólöglegum og óhæfilegum aðferðum til þess að níðast á bændum, aðferðum sem minna á aðferðir hryðjuverkasamtaka erlendis sem hafa uppi fallega fána en svo er annað sem undir býr. Ætli formaðurinn sé ekki ánægður yfir því? Það finnst honum ekki lúalegt. Það er ekki lúaleg aðför að bændum. Formaðurinn er að gefa í skyn að við þingmenn Sjálfstfl. getum verið lúalegir við okkar formann. Hvað kallar hann þetta? Það væri fróðlegt ef hann gæfi upp nafn og vissi um einhvern bónda í sínu kjördæmi sem hefur kosið Alþfl. og spyrja hann. Spyrja hann hvort honum finnist þetta lúalegt. Spyrja hvort hann hafi sama traust á Alþfl. nú og áður. Það væri fróðlegt. Það væri líka athyglisvert að fá upplýsingar um hvort það sé stefnufesta, einhver sérstök karlmennska eða stjórnviska að leggja til í fjárlögum að sjóðir eins og Framleiðnisjóðurinn fái 465 millj. kr. og flytja svo samtímis annað frv. sem segir: Við ætlum að skattleggja tekjurnar. Það er auðvitað miklu skynsamlegra að lækka ríkisframlagið. Það má einnig spyrja sjálfan sig að því hvort hæstv. húsnæðisráðherra hafi staðið við það að leysa vanda þeirra húsbyggjenda sem ekki fengu svar. Hefur biðröðin styst hjá hæstv. húsnæðisráðherra? Hvar er fyrirheitið um að veita skuldbreytingarlán fólki sem á í erfiðleikum? Mér er ekki kunnugt um það, herra forseti, en kannski hefur ríkisstjórnin loksins nú síðustu vikuna samþykkt að þessar 150 millj. kr. skyldu fara í Húsnæðisstofnun þannig að svara mætti fólkinu fyrir jólin. Hvar er fólkið sem sótti um? Fær það fólk sem er að missa húsin sín um allt land svar fyrir jólin? Ef það hringir í Húsnæðisstofnun er sagt: Því miður, þetta hefur ekki verið tekið fyrir, það er ekki hægt því ríkisstjórnin afgreiðir þetta ekki. Á að láta það bíða lengi? Auðvitað magnast vandinn eftir því sem lengur er beðið. Ég þykist vita að þessi hv. þingmaður sé óskaplega montinn yfir þessari frammistöðu. Ég þykist vita það. Ég veit á hinn bóginn að fjöldi fólks um allt land þarf að bíða tvö, þrjú ár og getur ekki vænst þess að fá svar fyrr þó svo að það verði að flytjast búferlum vegna missis atvinnu af því að vinnuveitandi þess varð gjaldþrota. Það þarf að fara á annan stað og getur ekki selt húseignir sínar nema fyrir slikk. Það skal bíða í eitt ár og tvö ár og þrjú ár og fjögur ár. Á meðan það bíður er hæstv. húsnæðisráðherra með einhver prívat verkefni sem koma aðeins fáum að gagni. Formaður fjh.- og viðskn. er ánægður yfir þessari frammistöðu. Það mætti líka spyrja formann fjh.- og viðskn. að því hvort geti verið að hann hafi samið um við Alþb. að það þurfi ekki að greiða atkvæði með þessari málsgrein: ,,Verkbönn, verkföll, þar með taldar samúðarvinnustöðvanir, eða aðrar aðgerðir sem ætlað er að knýja fram aðra skipan kjaramála en lög þessi mæla fyrir um eru óheimilar.`` Hann hefur kannski samið við Alþb. um að það þyrfti ekki að greiða atkvæði með þessu en þeir mundu gera það Karl Steinar og Karvel, fulltrúar Alþfl. í verkalýðshreyfingunni? Eða ætli hann hafi kannski að fyrra bragði sagt þessum þingmönnum frá því hver væri afstaða Alþb.? Það væri fróðlegt að vita það. Það var nöturlega skrifað um annan þessara manna í Þjóðviljanum fyrir síðasta Alþýðusambandsþing. Hinn fékk slæma niðurstöðu í atkvæðagreiðslu sem stjórnarmaður.

Hann mátti ekki verða varaforseti.

Nei, annar þeirra mátti ekki verða varaforseti vegna þess að hann studdi ríkisstjórnina.  Ég geri mér vonir um, herra forseti, að það gefist betra tækifæri í næstu viku í umræðum um hin ýmsu frv. að halda áfram umræðum um formann, varaformann og um viðskrh. Alþfl. Tala mikið um þá alla þrjá og rifja upp hvernig þeir hafa staðið sig. Ég yrði afskaplega þakklátur formanni fjh.- og viðskn. ef hann tæki þátt í þessum kappræðum með mér. Ég yrði óskaplega ánægður með það og hlakka til að heyra málsvörnina þegar hann ætlar að útskýra hringsnúningana hjá viðskrh. í sambandi við vextina. Það væri t.d. tilefni til þess að rifja upp hvað hv. þingmaður Alþfl. í Norðurl. e. sagði á síðasta þingi um vextina og rifja upp hvað hæstv. ráðherra Jón Sigurðsson sagði um þá þegar hann var að skamma flokksbróður sinn. Síðan gæti formaður fjh.- og viðskn., af því að hann er vel að sér í þeim málum, kannski útskýrt fyrir okkur handaflið hjá viðskrh. núna. Það væri ekki ónýtt. Jafnbjánalegt og það er að vera að tala nú um frv. til laga til staðfestingar á bráðabirgðalögum sem eru öðruvísi er hálfbjánalegt að nýja ríkisstjórnin hafi kallað bráðabirgðalög sín í septembermánuði bráðabirgðalög um efnahagsaðgerðir. Í rauninni voru engar efnahagsaðgerðir gerðar á þeim tíma eins og ég mun sýna fram á þegar það frv. verður hér til umræðu. Við þingmenn Sjálfstfl. munum í höfuðatriðum láta það afskiptalaust þótt brtt. meiri hl. fjh.- og viðskn. á þskj. 201 verði samþykktar. Við munum sitja hjá í atkvæðagreiðslum um þessar tillögur. Staðreyndin er sú að bráðabirgðalögin um aðgerðir í efnahagsmálum frá því í maí eru auðvitað ekki í sínu fulla gildi í dag. Þar er um skammtímaráðstafanir að ræða yfirleitt og þar sem enn hefur hallað undan fæti hjá útflutningsgreinunum eiga þessi lög ekki við lengur. Hitt verð ég að undirstrika að þær ráðstafanir sem þá var gripið til, þær efnahagsaðgerðir sem þá var gripið til komu ekki að því haldi sem vera skyldi, einkum vegna þess að Alþfl. lagðist gegn því að hægt væri t.d. að nýta til fulls heimildina til lækkunar á gengi um 13%. Ég veit ekki, herra forseti, hvort ég er alveg sammála því, sem formaður fjh.- og viðskn. sagði áðan, að við hefðum beinlínis lofað því að gagnrýna ekki forsrh. þó að hann væri erlendis. Við sögðum að við skyldum ekki kvarta yfir því að hann væri fjarverandi, sem auðvitað er skiljanlegt, en miklu fróðlegra væri að fá að vita hvort þeir alþýðuflokksmenn sakna hans mikið. Hvort þeir telji betra að fá hann heim. Hvort þeir telji að verkstjórnin sé betri í ríkisstjórninni þegar forsrh. er heima og hrærir í þessu eða hvort hv. 1. þm. Austurl. standi sig betur. Það væri fróðlegt að fá að heyra skoðun þeirra alþýðuflokksmanna á því. Það getur vel verið að náðst geti um það breið samstaða í fjh.- og viðskn., ef formaður leggur á það áherslu, að kvarta sem minnst yfir fjarveru forsrh. ef formaðurinn getur bara haldið honum erlendis. Þá má vel vera að hann fengi gott hrós hjá okkur fyrir og við mundum síður en svo hafa orð á því að fyrra bragði. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri en geri ráð fyrir því að við getum átt skemmtilega daga fram að jólum, herra forseti. Ég hlakka til að taka þátt í þeim umræðum sem ég veit að verða almennar því ýmsir þingmenn hafa mikið um það að segja hvernig forusta Alþfl. hefur staðið sig.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Ég bið forláts því ég þarf að raða hér upp nokkrum skjölum. Þessi mál eru svo umfangsmikil og flókin að við þingmenn í hv. deild erum að drukkna í pappírsflóðinu. Áður en ég kem að efninu þá langar mig til að lýsa yfir ánægju minni með að heyra orðaskipti hv. þingmanna sem hér hafa farið fram. Það er alltaf jafngaman fyrir okkur þingmenn í nýjum stjórnmálaflokki að verða vitni að þessum leiksýningum þegar þingmenn gömlu flokkanna takast á og ásaka hver annan um allt sem illa hefur farið í þjóðfélaginu undanfarna áratugi. Þetta er nákvæmlega eins og ég hef svo oft bent á að meðan gömlu flokkarnir, þ.e. Sjálfstfl., Alþfl., Alþb. og Framsfl., eru hér við völd verður umræðan með þessum hætti áfram. Þessir flokkar mynda stjórn til skiptis og ná ekki samstöðu um að gera neitt sem verður til þess að laga efnahag og peningakerfi þjóðarinnar eða koma atvinnumálum hér á hreint. Við komum til með að verða vitni að því hvernig þeir ásaka hver annan um allt sem illa hefur farið en þegar fylgst er með þessari umræðu stendur það eitt eftir að nákvæmlega sama er hverjir þessara fjögurra flokka mynda hér stjórn hverju sinni, þetta er allt sami grauturinn í sömu skál. Efnahagslífið er í vitleysu, atvinnulífið er allt út og suður og þjóðin öll, fólkið í landinu og fyrirtækin, ramba á barmi gjaldþrots eftir allar þær aðgerðir og öll þau bráðabirgðalög sem gömlu flokkarnir standa saman um að setja. Það skiptir ekki máli hvort það eru svokölluð Þorsteinslög, sem sjálfstæðismenn, alþýðuflokksmenn og framsóknarmenn settu, eða hvort það eru Steingrímslög sem sett voru þegar búið er að býtta út Sjálfstfl. fyrir Alþb. Ég vil víkja að því máli sem er á dagskrá, þ.e. svokölluð Þorsteinslög. Eftir að mér var tjáð að við ættum að ræða hér Þorsteinslög, Friðrikslög og Steingrímslög fór ég loksins að botna eitthvað í þessu því fram til þessa hafði þetta runnið allt saman í einn hrærigraut og var nánast mjög erfitt að henda reiður á hvaða lagagreinar ættu að vera hér og hvaða lagagreinar ættu að vera hvar. Enda hefur vafist fyrir fróðustu lögspekingum að semja breytingartillögur þannig að þær kæmu heim og saman við lögin og hvað við ættum raunverulega að reyna að samþykkja. Ég vil því taka undir með hv. 3. þm. Vesturl. að þetta hefur verið mjög erfið málsmeðferð og flókin. Ég vil þó segja honum það til hróss að vinnubrögð í fjh.- og viðskn. Ed. hafa öll verið með ágætum og ég hef ekki yfir neinu að kvarta í sambandi við hvernig við höfum staðið að málsmeðferðinni í nefndinni og yfirferð þessara flóknu og erfiðu þingmála eða hvernig við höfum yfirleitt starfað í nefndinni. Ég lýsi því hér yfir að ég er algjörlega sáttur við hvernig hv. 3. þm. Vesturl. hefur haldið þar á málum. Það fyrsta sem kemur til umræðu er breytingartillagan um að kaflinn um verðlags- og kjaramál, sem er í svokölluðum Steingrímslögum, er af hálfu meiri hl. fjh.- og viðskn., þ.e. stjórnarliðsins, fluttur yfir í Þorsteinslög. Þessi kafli kveður nánar á um ýmsar skerðingar og takmörkun á samningsrétti, frystingu launa og kjarasamninga tímabundið, hversu ógeðfellt sem það er nú í raun. Þegar stjórnarmyndunarviðræðurnar fóru fram í september, eins og allir muna, dróst Borgfl. inn í þær viðræður stutta stund undir lok þeirra. Að sjálfsögðu urðum við að taka nokkra afstöðu til þess hverjum augum við litum þessar takmarkandi aðgerðir, þ.e. frystingu launa og afnám samningsréttar, og mig minnir að við höfum skýrt afstöðu okkar út með þeim orðum: Það kann vel að vera að nauðsynlegt sé að grípa til einhverra slíkra aðgerða um skamman tíma en þó því aðeins að komið sé til móts við launþega með einhverjum hætti, þ.e. að þeir fái eitthvað í staðinn. Við lýstum þeirri skoðun okkar að það væri hægt að fallast á að samningsréttur yrði afnuminn um stund ef launþegar fengju t.d. það í staðinn að matarskatturinn yrði felldur niður eða a.m.k. lækkaður mjög verulega. Þetta fékk litlar undirtektir og lýstum við þá þeirri skoðun okkar að við teldum að svo stöddu algjörlega fráleitt að afnema samningsrétt með þessum hætti. Ætla launafólkinu í landinu að taka einu sinni enn á sig byrðarnar vegna óstjórnar gömlu flokkanna, þ.e. launafólkinu er nú eina ferðina enn ætlað að bera uppi þann taprekstur sem hefur orðið vegna óviturlegra og óskynsamlegra aðgerða stjórnvalda hver svo sem þau eru hverju sinni. Þar á ég aftur við hvort um er að ræða eitthvert stjórnarmynstur gömlu flokkanna eins og það var fyrir hálfu ári síðan þegar bráðabirgðalögin voru sett eða hvort um er að ræða eitthvert stjórnarmynstur sem setur önnur bráðabirgðalög eins og þau í septemberlok. Mig langar aðeins til að koma inn á hvað aðilar vinnumarkaðarins hafa um þessi mál að segja, mér finnst það ekki hafa komið nægilega skýrt fram í máli manna. Á fundi fjh.- og viðskn. Ed. hafa komið mjög margir fulltrúar atvinnulífsins og reyndar einnig úr stjórnkerfinu til þess að skýra okkur frá því hvernig þessi mál horfa við þeim. --- Ég bið forláts, virðulegur forseti, en eins og ég segi þá er hér svo mikið pappírsflóð að það er orðið svolítið erfitt að henda reiður á þessu öllu saman. Mig langar til að vitna fyrst í Þórarin V. Þórarinsson, framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambands Íslands, sem kom á fund nefndarinnar til þess m.a. að segja sitt álit á launamálum og skipulagi þeirra. Með leyfi hæstv. forseta þá hafði Þórarinn V. Þórarinsson þetta að segja, eins og það er bókað eftir honum í fundargerð nefndarinnar: ,,Þórarinn V. Þórarinsson sagði að lagafrv. um efnahagsmál væri barn síns tíma. Staðan hefði breyst mikið frá því að bráðabirgðalögin voru sett og önnur viðfangsefni blöstu við í dag. Með Atvinnutryggingarsjóðnum væri verið að mismuna fyrirtækjum. Nauðsynlegt væri að bæta rekstrarstöðu fyrirtækja en slíkt bæri að gera með almennum aðgerðum en ekki sértækum. Með Atvinnutryggingarsjóði væri hægt að létta fjárhagsstöðu fyrirtækja en sjóðurinn breytti engu um það að fyrirtækin væru rekin með tapi. Því væru einhverjar aðrar aðgerðir nauðsynlegar. Þá vék Þórarinn V. Þórarinsson að launamálum og sagði óþolandi að lög frá fjórða áratugnum skyldu enn vera við lýði. Núverandi skipulag hefði það í för með sér að á nokkurra ára fresti væru kjarasamningar skertir með lögum. Rétt væri að endurskoða skipulag vinnumarkaðarins og ætti slík endurskoðun að hafa tvo þætti að leiðarljósi. Annars vegar að koma í veg fyrir að fámennir hópar gætu lamað allt atvinnulíf í landinu og hins vegar að setja reglur um að ekki væri heimilt að grípa til verkfalls nema verulegur hluti félagsmanna viðkomandi stéttarfélags samþykkti verkfallsboðun. Vinnuveitendasamband Íslands væri í dag ekkert annað en tannlaust tígrisdýr sem gæti urrað en ekki bitið.`` Þetta voru þær skoðanir sem framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambandsins hafði fram að færa þegar hann kom á fund okkar í hv. fjh.- og viðskn. og var mjög fróðlegt að eiga við hann orðaskipti. Hér talaði að vísu sá sem er fulltrúi atvinnurekenda og út af fyrir sig er margt rétt í því sem hann segir, að margt mætti betur fara í okkar vinnulöggjöf. Hann kemur að sjálfsögðu ekkert inn á afnám samningsréttarins sem varð með bráðabirgðalögunum en hafði ýmislegt annað um vinnumálalöggjöfina að segja eins og hér kemur fram. Mig langar einnig að vitna í fulltrúa frá Stéttarsambandi bænda, þá Gunnlaug Júlíusson, Hákon Sigurgrímsson og Hauk Halldórsson sem komu á fund fjh.- og viðskn. og höfðu þetta að segja um laun bænda, með leyfi hæstv. forseta: ,,Verðlagsgrundvöll búvöru átti að endurskoða fyrir 1. sept. hvert ár og nú í ár átti að endurskoða launalið hans. Af því varð ekki. Laun bænda hafa verið óbreytt frá 1. júní en þau höfðu þá hækkað um 10% frá sl. áramótum. Launin eru nú sem nemur 223 kr. á klukkustund.`` --- Ég veit ekki hvað margir af þeim sem hér eru inni eða af öðrum starfsmönnum hv. Alþingis mundu vilja vinna á því tímakaupi, svo mikið er víst. --- ,,Raunveruleg laun eru þó önnur því að öllum kostnaðarliðum hefur verið haldið föstum þrátt fyrir kostnaðarhækkanir. Fjórmenningarnir sögðu það kröfu Stéttarsambandsins að þessi skerðing yrði leiðrétt 1. mars n.k. Bændur hefðu á engan hátt valdið launaskriði síðustu missira.`` --- Undir það get ég tekið. Á fund nefndarinnar komu einnig fulltrúar Alþýðusambands Íslands og við áttum við þá mjög athyglisverðar og fróðlegar viðræður. Þeir afhentu okkur tvö skjöl sem voru samþykkt á nýafstöðnu þingi Alþýðusambandsins og fjalla bæði um samningsrétt og um kjara- og efnahagsmál. Mig langar, með leyfi hæstv. forseta, að fá að lesa upp þessar ályktanir. Fyrri ályktunin er um samningsrétt og hljóðar svo: ,,36. þing Alþýðusambands Íslands, sem haldið er í skugga laga um afnám samningsréttar, áréttar að samningsréttur verkalýðshreyfingarinnar séu þau grundvallarmannréttindi sem hreyfingin mun aldrei afsala sér né samþykkja neina skerðingu á. Þingið fordæmir aðför ríkisvaldsins að launafólki sem felst í afnámi samningsréttar og krefst þess að hann verði gefinn frjáls nú þegar. Enn fremur krefst þingið þess að samningar stéttarfélaganna verði strax settir í gildi með öllum þeim ákvæðum sem þeir innihalda. Allar síðustu ríkisstjórnir landsins hafa gengið á gerða kjarasamninga með einum eða öðrum hætti. Þessi íhlutun hefur orðið sífellt alvarlegri og beinskeyttari. Þingið leggur áherslu á að þessari þróun verði snúið við. Verkalýðshreyfingin verður að gera ríkisvaldi og atvinnurekendum ljóst að kjarasamningar hafa sama gildi og aðrir bindandi samningar. 36. þing Alþýðusambands Íslands felur miðstjórn að hefja nú þegar undirbúning að því að skapa breiða samstöðu allra heildarsamtaka launafólks með það að markmiði að endurheimta samningsréttinn og fyrirbyggja að sagan frá í vor og í haust endurtaki sig.`` Hin ályktunin er um kjara- og efnahagsmál og langar mig einnig að lesa hana, með leyfi hæstv. forseta: ,,36. þing Alþýðusambands Íslands ítrekar að kjarasamningar stéttarfélaga eru ekki orsök þess efnahagsvanda sem nú þjakar þjóðina. Það er ekki rétt að þjóðin sé að verða gjaldþrota. Gjaldþrotið felst í þeirri þráhyggju stjórnvalda að halda að allur vandi verði leystur með kjaraskerðingu. Verðbólgudrauginn, sem hefur tröllriðið íslensku þjóðfélagi um langan tíma og valdið bæði launafólki og atvinnurekstri erfiðleikum, verður að kveða niður. Baráttan við verðbólguna má ekki koma niður á launafólki. Þingið leggur áherslu á að þeir verði látnir bera byrðarnar sem skapað hafa vandann ásamt stjórnvöldum með ótímabærum fjárfestingum, óráðsíu og óstjórn í rekstri. Þá ítrekar þingið mótmæli samtakanna gegn matarskattinum sem lagst hefur þyngst á þá sem hafa lægstu launin. Það eru ekki laun heldur óbærilegur vaxtakostnaður sem er mesti bölvaldurinn í íslensku efnahagslífi. Þess vegna er brýnt að raunvextir verði lækkaðir. Þingið skorar á stjórnvöld að sjá svo um að vextir lækki hraðar en nú er og beiti til þess handafli ef með þarf. 36. þing Alþýðusambands Íslands telur að í komandi samningum sé mikilvægast að endurheimta þann kaupmátt sem tapast hefur og tryggja hann eftir bestu leiðum. Lægstu laun eru nú óbærilega lág miðað við framfærslukostnað. Því verður að breyta. Það verður ekki gert með einfaldri prósentuhækkun. Þá leggur þingið áherslu á að með sem víðtækastri samstöðu stéttarfélaga og sambanda í komandi samningum verði dregið úr launamun. 36. þing Alþýðusambands Íslands lýsir áhyggjum vegna óhóflegs vinnutíma verkafólks. Augljóst er að í mörgum tilfellum leiðir styttri vinnutími ekki til minni framleiðni eða veltu þannig að hægt á að vera að greiða sama kaup fyrir styttri vinnudag. Þingið telur afar mikilvægt að verðtryggingu launa verði komið á í næstu kjarasamningum og skorar á aðildarfélögin að hefja nú þegar undirbúning að því að knýja á um að það geti orðið að veruleika.`` Ég hef haft mjög mikið gagn af því að eiga viðræður við fulltrúa Alþýðusambandsins og eins við fulltrúa Bandalags starfsmanna ríkis og bæja sem einnig komu á fund hv. fjh.- og viðskn. Ég hef orðið um margt fróðari um launa- og kjaramál en ég var áður. Það er þó eitt sem sérstaklega vekur athygli mína í þessari yfirlýsingu en það er að þingið ítrekar mótmæli samtakanna gegn matarskattinum. Það varð til þess að ég spurði þá fulltrúa Alþýðusambands Íslands sem komu á fund nefndarinnar hvort það væri enn þá stefna Alþýðusambandsins og bað þá að ítreka það að Alþýðusambandið legðist gegn matarskattinum því ég sagði að svo virtist sem við þingmenn Borgfl., þ.e. Borgfl. allur, væri eina stjórnmálaaflið í landinu sem legðist gegn matarskattinum. Alþýðubandalagsmönnum t.d. leið ágætlega í stjórnarmyndunarviðræðunum og þó var ekki minnst einu orði á matarskattinn. Þeir héldu þó langar ræður, ásamt okkur sem vorum í stjórnarandstöðunni, fyrir ári síðan, þar sem þeir töluðu gegn matarskattinum. En svo bar við að þegar þeir tóku þátt í stjórnarmyndunarviðræðunum í sept. sl., þá mundu þeir ekkert eftir matarskattinum. Ég hef oft orðað það þannig að Alþb. tók þátt í stjórnarmyndunarviðræðunum í sjö daga og sjö nætur og talaði um ekkert annað en að ekki mættu verða hér nýjar hernaðarframkvæmdir og það mætti ekki byggja álver í Straumsvík og þar fram eftir götunum, en það var ekkert minnst á matarskattinn. Við, fulltrúar Borgfl., tókum þátt í stjórnarmyndunarviðræðum í sjö klukkutíma og töluðum einungis um matarskattinn og lánskjaravístöluna.  Í því sambandi er kannski vert að rifja upp hver var höfuðforsendan fyrir því að matarskatturinn skyldi lagður á. Forsendurnar fyrir því voru að sjálfsögðu skattkerfisbreytingarnar sem áttu sér stað fyrir ári síðan. Allir muna eftir ræðum hæstv. þáv. fjmrh. sem talaði hér og taldi í fyrsta lagi, öðru lagi og þriðja lagi að skattkerfið yrði einfaldara, skilvirkara og réttlátara. Með því að leggja söluskatt á bókstaflega allt átti söluskatturinn að skila sér miklu betur. Hver hefur svo reyndin orðið? Þvert á móti hefur söluskattsinnheimtan ekki lagast, söluskattsvanskilin eru, ef eitthvað er, miklu meiri en þau voru áður þannig að með matarskattinum hefur það gerst að í staðinn fyrir að söluskattsinnheimtan gengi betur og yrði auðveldari og skilaði sér betur hefur það þvert á móti orðið að söluskatturinn hefur skilað sér verr. Væri þá ekki ráðlegt að fara til baka til fyrra ástands, afleggja matarskattinn og halda söluskattinum eins og hann var? 

Það gæti verið Grænland.

Ég hef ekki nokkra trú á því, hv. þm., ég held að verðlag á matvöru á Grænlandi sé miklu lægra en á Íslandi. Ég hef átt þess kost að ferðast mjög víða um heim. Ég hef komið í nánast allar heimsálfur og heimsótt ég veit ekki hvað mörg ríki. Hvergi nokkurs staðar í veröldinni hef ég rekist á matarverð sem nálgast það sem gerist á Íslandi, hvergi. Það er annars mjög athyglisvert að fylgjast með og velta fyrir sér viðbrögðum þeirra þm. Alþb. sem harðast börðust gegn matarskattinum og ýmsum öðrum skattaálögum sem áttu sér stað hér í fyrra. Ég minnist líka þess þegar við töluðum fram á rauðar nætur gegn vörugjaldi á helstu nauðsynjavörur sem þáv. ríkisstjórn ætlaði að leggja á. Við vorum öll sammála um það, flokkarnir sem þá voru í stjórnarandstöðu, að um hið versta mál væri að ræða og héldum hér maraþonræður til þess að reyna að tala gegn vörugjaldsfrv.

Þá áttirðu að reyna að skipta um skoðun.

Ég tala nú ekki um ósköpin, það gekk nú illa. Það hefur hins vegar ekki gengið betur en svo að nú er það einn ráðherra Alþb., hæstv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson, sem leggur fram nýtt vörugjaldsfrv. þar sem nú er bætt um betur. Nú skal aldeilis bensínið stigið í botn og vörugjaldið keyrt upp í ein 30% í stórum málaflokkum svo sem kexi og öðru því um líku. Það hefur að vísu verið mikið rætt um það að taka eigi meira mið af manneldissjónarmiðum og út af fyrir sig get ég tekið undir það, en það verður ekki gert með þessum hætti. Það væri þá nær að ráðast á meinsemdina sem er sykurinn sjálfur, en það var ekki talið framkvæmanlegt.

Það gekk hjá Castró.

Já, Castró frestaði nú líka jólunum og það gæti vel verið að hæstv. ríkisstjórn kæmi það best að fara að tillögu Castrós og fresta jólunum. Mér heyrist hv. 3. þm. Vesturl., formaður fjh.- og viðskn. Ed., vera að mælast til þess. Mér heyrðist ekki betur en hann væri jafnvel að tala um að það ætti að fresta þessu öllu saman til 1. júní. Það væri mjög heppileg útkoma að við samþykktum fjárlög einhvern tímann svo sem eins og 1. júní næsta ár. Kannski var það meira tillaga til framtíðarinnar horft, en hann skýrir það þá betur út á eftir. Eins og ég hef sagt frá höfum við fulltrúar Borgfl. ekki talið stætt á því að afnema samningsréttinn með þeim hætti sem gert hefur verið hér í tvennum bráðabirgðalögum, þ.e. í Þorsteinslögum frá því í maí og síðan í Steingrímslögum frá því í september, þar sem launafólkið fær ekkert í staðinn. Við höfum því ákveðið að flytja brtt. þar að lútandi að samningsrétturinn komist á strax. Mig langar til að skýra þessar brtt. eilítið. Í því sambandi langar mig þó til að greina frá því, og það er ekkert launungarmál, að stjórnarandstöðuflokkarnir í hv. fjh.- og viðskn. hafa haft nokkuð samstarf sín á milli um sameiginlega afstöðu til ýmissa atriða sem eru í bráðabirgðalögunum, bæði í Þorsteinslögum og Steingrímslögum, og m.a., eins og þm. í hv. deild hafa áreiðanlega tekið eftir, flytjum við sameiginlega brtt. en þó líka brtt. hvert fyrir sig. Það er þó eitt sem ég get ekki látið hjá líða að vekja athygli á, að við flytjum samhljóða brtt. varðandi samningsréttinn, þm. Borgfl. í Ed. og þm. Kvennalistans í Ed. Það var þannig að ég lagði í það verulega vinnu að útfæra það með hvaða hætti hægt væri að koma samningsréttinum á strax eða, eins og ég taldi eðlilegast að gera það, við gildistöku laganna. Ég kynnti þessar tillögur fyrir bæði fulltrúum Sjálfstfl. og fulltrúum Kvennalistans í hv. fjh.- og viðskn. Ed. þegar við vorum að ræða um það hvaða tillögur það yrðu sem við stæðum sameiginlega að. Eitthvað hefur þetta skolast til í meðferðinni. Það lá að vísu nokkuð ljóst fyrir að fulltrúar Sjálfstfl. gætu ekki tekið undir þessar tillögur þar sem þeir stóðu að setningu bráðabirgðalaganna í maí, þ.e. Þorsteinslaganna, þar sem upphaflega er ákveðið að afnema samningsréttinn. Hins vegar vissum við um hug Kvennalistans, að þær höfðu hug á því að samningsréttur skyldi komast á strax. Ég veit hins vegar ekki hvort þær hafa haldið að ég hefði tekið að mér að gerast ritari Kvennalistans því þær kusu að taka þessar tillögur okkar borgaraflokksmanna óbreyttar og leggja fram sem sínar. Mér er það svo sem sársaukalaust þó að einhverjar tillögur sem við höfum unnið séu teknar upp af öðrum flokkum. Það sýnir bara að þetta eru góðar tillögur sem aðrir flokkar sjá að er skynsamlegt að styðja. En mér þykir þessi málsmeðferð þó eilítið ankannaleg. Ég hefði talið það viðkunnanlegra að við hefðum þá sameinast um þessar tillögur en séum ekki að taka hrátt uppkast hver eftir öðrum, flokkarnir, og leggja það fram sem eigin tillögur. Skal ég út af fyrir sig ekkert hafa fleiri orð um þetta. Ég kannski segi, eins og oft er sagt, að ég virði viljann fyrir verkið. Í hverju eru þá þessar tillögur fólgnar? Jú, þær eru lagðar fram sem brtt. við brtt. meiri hl. fjh.- og viðskn., en þær brtt. gera ráð fyrir því að flytja kaflann um launa- og kjaramál úr Steingrímslögum yfir í Þorsteinslög. Við leggjum einfaldlega til að alls staðar þar sem eru dagsetningar um að laun og kjarasamningar skuli bundnir til ákveðins tíma komi í staðinn: við gildistöku laganna. Það er kannski rétt að ég rifji það aðeins upp hvernig þetta er orðað í Steingrímslögunum, en þar segir í kaflanum um verðlags- og kjaramál, með leyfi hæstv. forseta, í 12. gr.: ,,1. gr. bráðabirgðalaganna nr. 14 20. maí 1988 orðast svo: Laun, þ.e. launataxtar og kjaratengdir liðir, þar á meðal kauptrygging sjómanna, í síðast gildandi kjarasamningum, skulu hinn 1. júní 1988 hækka um það sem á kann að vanta 10% hækkun frá 31. des. 1987 að telja. Í stað launahækkana sem koma skyldu til framkvæmda á tímabilinu 1. sept. 1988 til og með 1. mars 1989 skulu laun hækka um 1,25% hinn 15. febr. 1989. Ákvæði kjarasamninga um aðrar launahækkanir eftir 1. mars 1989 halda gildi sínu. Kjarasamningar, sem ákveða minni hækkun launa en felst í 1. og 2. mgr. þessarar greinar, breytast í samræmi við þær. Ákvæði 1. mgr. þessarar greinar raska ekki þeim ákvæðum gildandi kjarasamninga sem falið hafa í sér meiri hækkun launa en kveðið er á um í 1. mgr., enda hafi sú hækkun komið til framkvæmda fyrir gildistöku bráðabirgðalaga nr. 74 26. ágúst 1988. Frekari hækkun launa, kjaratengdra liða og hvers konar endurgjalds fyrir unnin störf sem kveðið er á um í þessari grein er óheimil til 15. febr. 1989. Ákvæði þessarar greinar breyta ekki reglum um starfsaldurshækkanir og aðrar einstaklingsbundnar launabreytingar samkvæmt þegar gildandi kjarasamningum.`` Allir vita eflaust af hverju dagsetningin 15. febr. var valin, en það hvað víst vera vegna þess að fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar bentu á að ef samningsrétturinn kæmist á 1. jan. 1988, eins og reyndar kom fram að fulltrúar Alþb. sem tóku þátt í stjórnarmyndunarviðræðunum hefðu óskað eftir og reyndar tímabundið sett á oddinn, hefðu alls kyns hátekjuhópar verið fyrstir í gang með sína launasamninga. Þá hefði sú hætta verið á ferðinni að þeim hefði tekist að ná fram umtalsverðum launahækkunum áður en verkalýðshreyfingin sjálf tæki til við samningsgerðina. Þetta eru að sjálfsögðu afar léleg rök fyrir því að fresta samningsrétti eða öllu heldur að með þessum hætti eigi að fresta gildistöku samninga lengur en nauðsyn krefur bara til þess að einhverjar aðrar stéttir geti ekki notfært sér að þær séu með lausa samninga og geti hafið samningsgerð. Ég tel þetta alveg fráleitt. Enda hefur það nú komið á daginn að það eru miklu fleiri aðilar sem eru með lausa samninga, þannig að það er ekkert víst að það hefðu endilega verið þessir hátekjuhópar sem hefðu riðið á vaðið. Ég man ekki betur, og ég verð þá leiðréttur ef ég fer með rangt mál, en BSRB-menn hafi sagt okkur að þeirra samningar væru lausir frá áramótum og þeir hefðu þá líka farið í gang. Innan raða BSRB er jú flest lágtekjufólk landsins, það ætti öllum að vera kunnugt. En til að gera langa sögu stutta höfum við lagt það til að samningsrétturinn komist á við gildistöku bráðabirgðalaganna, en við reiknum með því að þau verði samþykkt þó svo að þeim kunni að verða breytt. Það er nú farið að verða mjög vafasamt að hve miklu leyti þingmeirihluti er fyrir bráðabirgðalögunum, jafnvel í hv. Ed. Þó svo að stjórnarflokkarnir telji sig hafa hér eins atkvæðis meiri hluta á ég eftir að sjá það, enda kemur það nú óbeint fram með þeim fyrirvara sem hv. 4. þm. Suðurl. Margrét Frímannsdóttir hefur gert þegar hún skrifar undir nál. að Alþb. vill ekkert af ýmsum málsgreinum og ýmsum lagagreinum í Þorsteinslögum vita. Svo að það verður út af fyrir sig mjög fjörugt þegar atkvæðagreiðsla fer fram um þessi lög að lokum, hvaða greinar verða samþykktar og hverjar verða einfaldlega felldar. Það verður mjög fróðlegt að sjá það. Við vitum enn þá ekki um afstöðu hv. 4. þm. Vesturl. sem hér situr fyrir framan mig. Hann lét að því liggja í stjórnarmyndunarviðræðunum og þegar ríkisstjórnin komst á laggirnar að hann væri ekkert sérstaklega hrifinn af þessum kjaraskerðingarákvæðum og mundi greiða atkvæði gegn þeim þó að hann hefði lofað að greiða ekki atkvæði gegn vantrausti á ríkisstjórnina. Það er svo önnur saga. Það var hins vegar eitthvað verið að ræða um það hér fyrir tveimur, þremur mánuðum að hv. þm. Skúli Alexandersson mundi víkja af þingi þegar samviskan færi eitthvað að plaga hann og þá yrði önnur samviska hans kölluð hingað inn til þess að taka þátt í atkvæðagreiðslu svo hann þyrfti ekki að standa hér frammi fyrir þingheimi og ganga á bak orða sinna. Ég veit ekki hvað hv. þm. hyggst gera. Það fer nú hver að verða síðastur að kalla inn varaþingmann ef við ætlum að ganga til atkvæðagreiðslu um bráðabirgðalögin hér strax eftir helgina. Þetta er svona ábending frá mér til hv. þm. um að það sé nú rétt að fara að hringja í varaþingmanninn ef þetta skyldi verða svolítið erfitt. Við höfum talið eðlilegt að breyta, eins og ég sagði, öllum greinum um kjaramál þar sem samningar eru frystir til ýmist 15. febr., í sumum tilvikum til 1. mars, og leggjum einfaldlega til að fullur samningsréttur komist á strax við gildistöku þessara laga, enda er ekkert sem mælir gegn því og það er ekkert sem bendir til þess, eins og kom mjög vel fram í þeim viðræðum sem við áttum við fulltrúa launþegahreyfingarinnar, að það séu launþegar þessa lands sem hafi komið efnahagsmálum þjóðarinnar í það óstand sem þau eru í núna. Ég held að hér sé enn einu sinni ljóst að þó svo að það sé einkennilegt að stjórnvöld vilji alltaf reyna að skella skuldinni á launþega og ætla þeim alla tíð að bera byrðarnar þegar illa gengur í atvinnulífinu og í þjóðfélaginu yfirleitt, að það eru alltaf launþegar sem eiga að bjarga öllu. Ég held að það sé alveg ljóst í þetta skipti að það er ekki með nokkru móti hægt að kenna launþegum um að illa hafi farið. Meinsemdarinnar verður því að leita annars staðar. Skal ég láta útrætt um launa- og kjaramál. Ég tel þó rétt að vekja athygli á því að við teljum að þó svo að samningsréttur komist á strax við gildistöku laganna sé mjög eðlilegt að sá hluti bráðabirgðalaganna sem er í 16. og 17. gr. Steingrímslaga haldist óbreyttur, en hann hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,16. gr. Gjaldskrár fyrirtækja og stofnana á vegum ríkis og sveitarfélaga skulu ekki hækka til 28. febr. 1989. Þó skal heimilt að taka tillit til hækkana á verði innfluttra aðfanga enda liggi fyrir mat Verðlagsstofnunar á þeirri þörf. 17. gr. Óheimilt er að hækka endurgjald fyrir afnot af fasteignum frá gildistöku laga þessara til 28. febr. 1989.`` Við teljum ekki ástæðu til að breyta þessu þó svo að samningsréttur komist á því það er alveg ljóst að þó samningar verði aftur lausir og samningsréttur komist á einhvern tíma nokkrum dögum fyrir jól er langt í land með það að launþegar sæki sér einhverjar kauphækkanir eða að sú kaupmáttarskerðing sem þeir hafa mátt þola verði eitthvað lagfærð fyrr en langt er komið fram í febrúar, mars. Ég held að það hljóti öllum að vera ljóst að jafnvel þó samningar komist nú strax á er langur og strangur aðdragandi að því að launþegar þessa lands fái að einhverju leyti bætta upp þá kaupmáttarskerðingu sem þeir hafa mátt þola. Þá kem ég að öðru atriði sem við höfum töluvert rætt, sérstaklega innan Borgfl., en það er verðtrygging fjárskuldbindinga. Í svokölluðum Friðrikslögum var þessu ákvæði frá Þorsteinslögum breytt, en eins og allir muna var gerð athyglisverð breyting með Þorsteinslögum að verðtrygging fjárskuldbindinga til lengri tíma en tveggja ára skyldi óheimil. Síðan komu Friðrikslög nokkrum dögum síðar. Þá var nefnilega þáv. hæstv. forsrh. farinn eina ferðina til útlanda, en við höfum töluvert rætt um það hér í hv. deild, það er svona mikill ferðahugur í hæstv. ráðherrunum.  Ég hef reyndar búið víða erlendis og ég minnist þess hvergi nokkurs staðar þar sem ég hef átt heima erlendis, hvort sem það var nú í Danmörku, Bandaríkjunum, Þýskalandi eða Japan, en í öllum þessum löndum hef ég dvalið um langt skeið, ég minnist þess aldrei að hafa þurft að horfa upp á það í sjónvarpsfréttum kvöld eftir kvöld eftir kvöld að ráðherrar ríkisstjórnarinnar væru þar sífellt blaðrandi um eitt og annað. Ég man það að í Danmörku, þar sem ég hef dvalist lengst, var afar sjaldgæft að sjá ráðherra koma fram í sjónvarpsfréttum. Þeir höfðu öðrum hnöppum að hneppa og þurftu ekki að vera síblaðrandi frammi fyrir alþjóð eins og hér virðist vera brýn þörf hjá öllum ráðherrum. En þetta er nú útúrdúr sem ég held að við þurfum ekki að fjalla frekar um. Ég var kominn að verðtryggingarmálum. Við fulltrúar Borgfl. höfum kosið að leggja fram brtt. við 8. gr. Þorsteinslaga sem hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Frá og með 1. apríl 1989 er óheimilt að tengja fjárskuldbindingar við hvers kyns vísitölu.`` Ég ætla að rökstyðja þetta nokkuð og ekki er nú vanþörf á vegna þess að það er orðið trúaratriði hjá stórum hópum þjóðfélagsins að verði fjárskuldbindingar tengdar áfram við einhvers konar vísitölur, þá fari öll þjóðin á hvolf. Ég vil rifja það upp að fyrir eins og tíu árum síðan, og reyndar allan áttunda áratuginn, var hér við lýði kaupgjaldsvísitala, þ.e. laun voru bundin við kaupgjaldsvísitölu. Á þeim tíma voru flestir efnahagssérfræðingar orðnir sammála um það að þetta ástand skrúfaði upp verðbólguna, þ.e. verðbólgan hækkaði kaupgjaldsvísitöluna, þá hækkuðu launin, launin hækkuðu aftur kaupgjaldsvísitiöluna og svona koll af kolli. Þetta var skrúfan án enda, þ.e. þetta skrúfaði verðlagið upp og verðbólgan hélst þetta 20--40 stig allt þetta tímabil. Ég er orðinn sannfærðari og sannfærðari um það og hef endanlega sannfærst um það að nákvæmlega það sama gildir um lánskjaravísitöluna og verðtryggingu fjárskuldbindinga. Öll rekstrarlán atvinnulífsins eru meira eða minna bundin lánskjaravísitölu og í sjálfu sér eru allar fjárskuldbindingar almennings bundnar lánskjaravísitölu með sama hætti. Þau lán, sem almenningur hefur þurft að taka í bönkum og peningastofnunum undanfarin átta ár, hafa öll verið bundin lánskjaravísitölu. Þegar lánskjaravísitalan hækkar, þá hækkar fjármagnskostnaðurinn hjá öllum þeim fyrirtækjum sem þurfa á rekstrarlánum að halda og þau eiga ekki annarra kosta völ en að velta þeim aukna kostnaði út í verðlagið, þ.e. hækka verð á bæði vörum og þjónustu. Þá hækkar framfærsluvísitalan og lánskjaravísitalan og rekstrarlánin og fjármagnskostnaðurinn og fyrirtækin verða þá enn á ný að hækka vöruverð og þjónustu þannig að við erum þarna með aðra skrúfu án enda. Lánskjaravísitalan og binding hennar við fjárskuldbindingar skrúfar upp verðlag í landinu þannig að við náum verðbólgunni aldrei niður með þessum hætti. Þetta hafa aðrar þjóðir reynt líka. Eitt frægasta dæmið um verðtryggingu fjárskuldbindinga er sótt til Brasilíu, en Brasilíumenn voru líklega fyrstir þjóða að taka upp allsherjar vísitölubindingu á öllum sköpuðum hlutum. Ég hef nú ekki átt þess kost að fylgjast með ástandi mála í Brasilíu síðustu árin en mig minnir að verðbólga þar hafi verið komin upp í ein 1000% þegar síðast fréttist. Kann vel að vera að eitthvað hafi gerst þar sem hafi lagað ástandið en ég hef þó ekki fréttir af því. Finnar voru einir Norðurlandaþjóðanna með verðtryggingu fjárskuldbindinga fyrir allmörgum árum, líklega fyrir einum 20 árum síðan. Þá var um það að ræða að Finnar voru með nokkurs konar lánskjaravísitölu og þar varð ástandið litlu betra en það hefur verið hér á Íslandi enda ákváðu þeir að aftengja --- þeir gerðu reyndar meira en það, þeir afnámu lánskjaravísitöluna algerlega með lögum 1967 og ríkissjóður tók á sig að einhverju leyti þær skuldbindingar sem tengdust lánskjaravísitölunni. Menn hafa oft spurt: Er hægt að aftengja lánskjaravísitöluna? Hvað um alla þá samninga sem hafa verið gerðir? Hvað með öll lánin og öll skuldabréfin sem eru tengd við lánskjaravísitölu? Er ekki verið að brjóta samninga á þeim sem hafa lánað fé með lánskjaravísitölu ef lánskjaravísitalan er skyndilega aftengd? Ég spyr þá á móti: Er ekki á sama hátt verið að brjóta samninga ef tekin væri t.d. upp ný og breytt lánskjaravísitala eins og hæstv. ríkisstjórn fyrirhugar nú frá og með áramótum, þ.e. lánskjaravísitölu þar sem laun eiga skyndilega að vega ein 70% í vísitölunni? Launin hafa þó hingað til ekki vegið nema sem nemur kostnaði launa í byggingarvísitölu og að einhverju leyti inni í framfærsluvísitölunni. Að vísu hafa komið svör við þessu á þann veg að ríkisstjórnin hugsi málið helst þannig að hér verði um tvær lánskjaravísitölur að ræða, gömlu lánskjaravísitöluna og síðan nýju lánskjaravísitöluna á nýjum fjárskuldbindingum. En það út af fyrir sig leysir engin vandamál þó að hér verði tvær lánskjaravísitölur. --- Úr því að hæstv. sitjandi forsrh. er mættur hér í þingsal langar mig til að beina þeirri spurningu til hans: Er það rétt skilið að frá og með 1. jan. nk. eða strax upp úr áramótum verði um tvenns konar lánskjaravísitölu að ræða í peningakerfi landsmanna þannig að öll ný útlán, sem á annað borð eiga að verðtryggjast, verði með nýju lánskjaravísitölunni, en öll gömlu lánin eigi að fylgja gömlu lánskjaravísitölunni þannig að við munum skrá hér tvenns konar lánskjaravísitölu eins lengi og þurfa þykir? Hvað það varðar að ekki sé hægt að aftengja lánskjaravísitöluna eins og við höfum lagt til vegna þess að það séu alls konar samningar sem hindri það, þá get ég ekki svarað öðru til en því að það er ofur einfalt að fela bankakerfinu að gangast fyrir allsherjar skuldbreytingu. Ekkert ætti í raun og veru að vera auðveldara. Ég vorkenni bankakerfinu ekki nokkurn skapaðan hlut, með öllum þeim aragrúa af mannskap sem þar starfar, að taka það verkefni að sér að skuldbreyta öllum lánum sama dag og lánskjaravísitalan er tekin úr sambandi. Við vitum ekki betur en það sé mjög algengt og reyndar erum við oft að tala um það í sambandi við meðhöndlun lánsfjárlaga hverju sinni að þar sækjast ríkisstofnanir og allir þeir sem hafa tekið mikil og löng erlend lán eftir skuldbreytingum. Það er sífellt verið að skuldbreyta erlendum lánum í takt við að betri lánskjör bjóðast. Alveg á sama hátt er hægt að skuldbreyta öllum lánskjaravísitölulánum ef menn kysu að taka vísitöluna úr sambandi og taka þá upp annars konar lánsform og skal ég víkja að því nokkru síðar. Meðan við erum að tala um afleiðingar lánskjaravísitölunnar, þá hef ég m.a. rakið það að nokkru í grg. sem ég lagði fram með frv. til laga um húsnæðislánastofnanir og húsbanka og langar mig að fá að lesa hér stuttan kafla úr þeirri grg., með leyfi virðulegs forseta, um lánskjör: ,,Það sem hefur í mörg ár gert lánveitingar illframkvæmanlegar á Íslandi er verðbólgan. Með almennri verðtryggingu útlána, sem hófst um 1980, hefur verið reynt að gera útlán almennt og sér í lagi löng veðskuldalán óháð verðbólgunni. Lánskjaravísitalan var tekin upp 1. júní 1979 í samræmi við svokölluð Ólafslög frá sama ári. Um fátt hefur verið meira deilt í umræðu um efnahagsmál á Íslandi en lánskjaravísitöluna og áhrif hennar. Hún hefur að margra dómi reynst hinn mesti bölvaldur í íslensku efnahagslífi, en aðrir telja að hún sé forsenda fyrir heilbrigðu efnahagslífi. Þróun efnahagsmála eftir að lánskjaravísitalan kom til sögunnar hefur hins vegar ekki verið sérlega hagstæð ef litið er á breytingar á nokkrum þekktum efnahagsstærðum síðustu tíu árin. Í töflu 1 er sýnd þróun gjaldeyrisvísitalna, þ.e. vestur-þýsks marks (DM), bandarísks dals (USD), ensks punds (BPD) og danskrar krónu (DKK), og enn fremur þróun lánskjaravísitölu, byggingarvísitölu, launavísitölu og kaupgjaldsvísitölu tímabilið 1979 til 1988. Allar vísitölurnar eru hundraðastilltar miðað við júní 1979, en þá var lánskjaravístalan fyrst skráð. Gengisvísitölurnar eru reiknaðar miðað við meðalgengi hvers árs, en aðrar vísitölur eru júnítölur hvers árs.`` Árið 1979 eru sem sagt allar þessar tölur hundraðastilltar, en þróunin hefur þá verið með þeim hætti að árið 1988 er þýskt mark komið í 1252 stig, bandaríkjadollar í 1209 stig, breskt pund í 1008 stig og dönsk króna í 934 stig. Þá er lánskjaravísitala komin í 2051 stig, byggingarvísitala í 1751 stig og launavísitala í 2060 stig sem er mjög athyglisvert. Þetta segir okkur það að fyrirtæki í sjávarútvegi, sem hefði tekið, við skulum segja, 10 millj. kr. að láni 1. júní 1979 á lánskjaravísitölu og ekki borgað neitt af láninu, skuldaði í dag 205 millj. íslenskra króna. Ef þetta sama fyrirtæki hefði fengið að taka erlent lán beint, það hefði t.d. fengið að taka 10 millj. kr. að láni í dönskum banka, þá skuldaði þetta fyrirtæki 93 millj. kr. Er það nema von að allt atvinnulíf hér sé á hausnum þegar þróunin hefur verið með þessum hætti! Jafnvel þótt þetta fyrirtæki hefði tekið erlent lán í þýskum mörkum þá skuldaði það samt ekki nema 125 millj. kr. En með því að taka lán á lánskjaravísitölu skuldar það 205 millj. kr. Þetta er náttúrlega gjörsamlega út í hött. Það þarf enginn að vera neitt hissa á því þó að allt sé hér á hausnum eins og þessi mál hafa þróast, enda er svo komið að sumir opinberir fjárfestingarsjóðir hafa notfært sér þetta furðulega ástand með því að taka erlend lán á hagstæðum kjörum og endurlána þau út á lánskjaravísitölu og hafa af því umtalsverðan hagnað. Svo að ég haldi áfram að vitna í fyrrnefnda greinargerð, þá stendur þar, með leyfi forseta: ,,Tölurnar í þessari töflu segja alla söguna. Fram til 1985 virðist allt með felldu og gengisskráning breytist í takt við verðlagsþróunina. Upp úr því fer allt úr böndum og verðlag innan lands geysist fram miðað við nágrannalöndin. Svo virðist sem gengið sé nú vitlaust skráð sem nemur tugum prósenta. Á þennan hátt virðist lánskjaravísitalan hafa haft óbærilegar afleiðingar fyrir allt efnahagslíf landsmanna, einkum útflutningsfyrirtæki sem ramba nú flest á barmi gjaldþrots. Hefðu einstaklingar og atvinnufyrirtæki fengið að taka erlend lán beint í þeim erlendu gjaldmiðlum, sem taflan sýnir, væri skuldastaðan allt önnur og betri en með innlendum lánum á lánskjaravísitölu. Kaupgjaldsvísitalan sýnir mjög vel hvernig launafólki hefur reitt af í verðbólgubálinu þar sem lánskjörin eru stillt eftir verðbólgunni en launin ekki. Enda urðu menn sammála um að taka hana úr sambandi í ágúst 1986.`` --- En þá var hún 986 stig meðan lánskjaravísitala var komin upp í 1448 stig. --- ,,Misgengishópurinn, sem varð að þola stórhækkun lánskjaravísitölu umfram kaupgjaldsvísitölu á árunum 1983--1984, hefur enn ekki fengið leiðréttingu sinna mála hvað húsnæðislánin áhrærir. Þróun launavísitölunnar, en mjög er umdeilt hvort hún sýni rétta mynd af afkomu launafólks, er ekki mikið hagstæðari.`` --- Ég vil skjóta hér inn í að inni í launavísitölu eru reiknaðar ýmsar stærðir svo sem launaskrið, yfirvinnugreiðslur og bónusgreiðslur sem gera það að verkum að ýmsir fulltrúar launþega telja að launavísitalan mæli meiri kaupmátt en er í raun. En það er mjög athyglisvert að launavísitalan fór fram úr lánskjaravísitölu líklega seinni hluta árs 1987 og sýnir að sjálfsögðu þá miklu kaupmáttaraukningu sem varð á árinu 1987 og á fyrstu mánuðum ársins 1988. Því skal ekki á móti mælt. Enda segir hér í greinargerðinni, svo ég haldi áfram, virðulegur forseti: ,,Kaupmáttaraukningin 1987 sýnir þó hagstæða útkomu árið 1988. Það að breyta lánskjaravísitölunni, þannig að launin vegi þyngra eða allt að 70% í vísitölunni, [eins og ríkisstjórnin fyrirhugar] virðist vera stórhættulegt. Má búast við því að lánskjaravísitalan taki kipp upp á við þegar samningar verða á ný frjálsir á næsta ári og haldi áfram að skrúfa upp verðbólguna sem aldrei fyrr. Sjálfvirk tenging vísitalna við mikilvæga þætti efnahagslífsins svo sem fjárskuldbindingar og laun er afar óheppileg og verðbólguhvetjandi.`` --- Og svo ég skjóti hér aftur inn í, þá er það mjög frægt mál að til Seðlabanka Íslands barst skýrsla frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, líklega vorið 1987, þar sem það kvað vera sagt beinum orðum að lánskjaravísitalan sé stórhættuleg fyrir íslenskt efnahagslíf og sé verðbólguhvetjandi. Þessi skýrsla mun lokuð inni í peningaskáp í skrifstofu yfirbankastjóra Seðlabankans og er þar geymd sem algjört leyniplagg og fá engir hana að sjá. Formaður Borgfl. óskaði eftir því við hæstv. viðskrh., reyndar í tíð fyrri ríkisstjórnar, að við fengjum að sjá þessa skýrslu. Upphaflega hafði verið leitað beint til Seðlabankans en hann neitaði algjörlega að láta þessa skýrslu af hendi og taldi hana algjört trúnaðarmál, leyniplagg eins og ég gat um. En hæstv. viðskrh. lét til leiðast og sendi okkur ritskoðaðan hluta úr þessari skýrslu. Afrit af þessari skýrslu barst okkur því í hendur þar sem búið var að sverta út ákveðnar setningar og líma yfir vissa kafla í skýrslunni, líklega þá kafla sem koma fremur illa við þá sem stjórna efnahagsmálum á Íslandi. En það sem eftir stóð var næsta lítið bitastætt og höfum við haft lítið um það að segja frekar sem þar stendur. Ég mundi þó fagna því að fá að lesa þessa skýrslu ef hún verður einhvern tíma sótt inn í peningaskáp virðulegs yfirbankastjóra Seðlabankans. Það kann að vera að það verði ekki fyrr en einhvern tíma á næstu öld þegar hún verður orðin sögufrægt plagg, en það verður þá gaman fyrir alþjóð að fá að vita hvað raunverlega stóð í þessari skýrslu.

Við breytum bara lögunum um Seðlabankann.

Já, ég skal taka undir með hv. þm. og gera það. Þá langar mig til að fjalla hér aðeins um hvað við gætum hugsað okkur að taka upp í staðinn fyrir lánskjaravísitölu, en í greinargerðinni segir svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Í frumvarpinu er því einungis gert ráð fyrir að heimilt verði að verðtryggja lán en jafnframt bent á aðra valkosti. Nágrannaþjóðirnar hafa ekki nema að litlu leyti farið inn á þá braut að verðtryggja lán. Finnar voru einir Norðurlandaþjóðanna með almenna verðtryggingu fjárskuldbindinga fram til 1967 er þeir tóku sína lánskjaravísitölu úr sambandi. Efnahagsástand í Finnlandi er nú betra en það var áður og verðbólga mjög lítil. Í Danmörku er boðið upp á vísitölutengd lán í einhverjum mæli.`` Svo ég skjóti inn í, þá bjóða danskar húsnæðislánastofnanir upp á svokölluð indexlán, þ.e. vísitölutengd lán. Þau eru þá tengd við kaupgjaldsvísitölu og það eru hliðarákvæði í slíkum skuldabréfum þess efnis að ef launaþróun fer eitthvað aftur úr, þ.e. tímalaun verkamanns fylgja ekki kaupgjaldsvísitölunni eftir, þá beri að endurskoða verðtryggingarþátt lánanna þannig að þau mega aldrei hækka meira en sem nemur verðlagsþróun ef miðað er við tímakaup verkamanns. Það er mjög fróðlegt út af fyrir sig að velta því fyrir sér hvernig Danir líta á slík lán, en í greinargerðinni segir áfram: ,,Yfirleitt er fólki ráðið frá því að taka slík lán og fremur hvatt til að taka venjuleg skuldabréfalán með afföllum. Vísitölubundin lán eru talin koma helst til greina þar sem hægt er að tengja rekstur fasteigna við sömu vísitölu. Þannig má hugsa sér að nota vísitölubundin lán til byggingar leiguíbúða þar sem húsaleigan fylgir sömu vísitölu.`` --- Þannig gengur nefnilega dæmið upp án þess að íbúðarnotandinn, þ.e. leigjandinn, þurfi endilega að fara á hausinn. Eða eigandinn öllu heldur, sá sem á að borga af lánunum, hann fer ekki á hausinn vegna þess að honum eru tryggðar tekjur sem fylgja sömu vísitölu og lánin sem eru bundin í húsinu. Í greinargerðinni er vikið að annars konar lánsformum: ,,Húsnæðislán í formi vaxtaaðlögunarlána (rentetilpasningslan) ryðja sér til rúms í nálægum löndum. Þau byggja á því að fyrir t.d. 40 ára veðlán er samið um fasta vexti til ákveðins tíma, t.d. fimm ár í senn. Gengi skuldabréfsins er háð vöxtunum sem samið er um í upphafi hvers vaxtatímabils og þar með ljóst hver lánsupphæðin er. Við upphaf næsta vaxtatímabils er svo samið um fasta vexti til næstu fimm ára. Er þá gamla lánið endurgreitt með nýju láni og svo koll af kolli. Afborgunarrunan er hins vegar miðuð við 40 ára lánstíma og lánið er í raun veitt til þess tíma þótt það sé endurreiknað á t.d. fimm ára fresti. Þannig er tekið tillit til verðlagsþróunar á skynsamlegan hátt. Lántakandinn situr ekki uppi með lán þar sem lánsupphæðin, þ.e. skuldin, hækkar í sífellu þrátt fyrir stöðugar afborganir.`` Þessi lán ryðja sér nú mjög til rúms bæði í Þýskalandi og Danmörku og eru talin afar heppilegt lánsform. Þá má enn fremur benda á það að t.d. húsnæðislánastofnanir bæði í Danmörku og í Þýskalandi hafa haft frumkvæði að því að reyna að breyta lánskjörum á skynsamlegan hátt þannig að þau komi betur við lántakandann. Þannig hefur t.d. mikið verið gert af því undanfarið að falla frá lánum, svokölluðum annuitetslánum, þar sem afborgun og vextir eru föst upphæð --- að vísu þarf að breyta henni í takt við lánskjaravísitöluna á hliðstæðum íslenskum lánum --- þ.e. greiðslubyrðin er jöfn allan lánstímann. Í upphafi eru vextir mjög háir og afborgun lítil en síðan þegar líða fer á lánstímann þá eru vextirnir minni og afborgunin hækkar. Þetta hefur það í för með sér að endurgreiðsla lánsins til lánveitandans er mjög lítil í upphafi lánstímans og skuldin lækkar mjög lítið sem er ekkert víst að komi sér vel fyrir lántakandann. Það eru til svokölluð raðlán þar sem um er að ræða fasta afborgun, þ.e. afborgunarhlutinn er föst upphæð. Þá er lánið borgað t.d. með ákveðnum fjölda afborgana sem allar eru jafnstórar en vextirnir eru þá mjög breytilegir eftir því hver skuldastaðan er hverju sinni. Með því að blanda þessum tveimur lánsformum saman, og þá er talað um blönduð lán, er hægt að fá fram miklu heppilegri endurgreiðslu lánsins sem kemur sér betur bæði fyrir þann aðilann sem lánar og þann sem tekur lánið. Það má vel vera að það væri t.d. hægt að laga mjög greiðslustöðu húsbyggingarlánasjóðanna ef endurgreiðsla lánanna væri aðeins meiri en er í núverandi kerfi. Þá langar mig að lokum, áður en ég yfirgef þennan þátt bráðabirgðalaganna, að benda á eitt lánsform enn sem við víkjum að í greinargerð okkar með húsnæðislánafrv.: ,,Að lokum er rétt að minnast á lán með greiðslumarki og afkomutryggingu. Þau eru byggð á bandarískri fyrirmynd en einnig er farið að tala um afborgunartryggingu í nálægari löndum svo sem í Danmörku. Lántakandi, sem fær t.d. 25 ára veðlán, semur um það við húsbankann að sett sé greiðslumark á lánið, þ.e. mánaðarleg eða árleg greiðslubyrði af láninu, vextir, afborgun, hugsanleg verðtrygging o.fl., fari ekki upp fyrir greiðsluþol hans miðað við þær tekjur sem hann hefur við upphaf lánstímans. Samhliða greiðslumarksláninu er keypt afkomutrygging þannig að tryggingafélag tekur að sér að greiða mismun á greiðslumarki og greiðsluþoli lántakanda við atvinnumissi, veikindi, missi maka eða annað óvænt sem hefur áhrif á afkomu lántakandans. Oft er afkomutryggingin tekin á þann hátt að lánstíminn er lengdur, t.d. úr 25 árum í 35 ár, án þess að greiðslubyrði vegna lánsins sé minnkuð. Mismunurinn, þ.e. það sem greiðslubyrðin hefði átt að minnka um, er iðgjaldið sem lántakandinn greiðir fyrir afkomutrygginguna. Þannig er á einfaldan og hagkvæman hátt komið í veg fyrir að lántakandinn lendi í greiðsluerfiðleikum sem því miður er að verða regla fremur en undantekning hjá stórum hópi íslenskra lántakenda. Það er skoðun flm. að væru einhverjar af þeim hugmyndum sem hér hefur verið lýst notaðar til að bæta húsnæðislánakerfi landsmanna mundi stórt skref verða stigið í þá átt að koma okkur út úr þeim ógöngum sem við búum við í húsnæðislánamálum.`` --- Ég held að það geri ekkert til þótt ég láti þessa síðustu setningu fljóta hér með því að það er svo sannarlega staðreynd að ef við gætum á einhvern hátt lagfært þau mál, þá yrði efnahagskerfið hér og afkoma almennings öll önnur og betri. Ég hef heyrt allar mótbárurnar sem peningasérfræðingarnir hafa komið með gegn því að afnema eða aftengja lánskjaravísitöluna. Nú segi ég viljandi að ,,aftengja`` lánskjaravísitöluna því ég hef í sjálfu sér ekkert á móti því að lánskjaravísitala verði áfram reiknuð, og þá gamla vísitalan. Ég hef nefnilega engan áhuga á því að breyta lánskjaravísitölu, eins og hæstv. ríkisstjórn áformar. Hún verði birt mánaðarlega eins og verið hefur og þeir aðilar sem eru að semja sín á milli geti haft hana til viðmiðunar við sínar ákvarðanir. En ég tel aldeilis fráleitt að það skuli vera sjálfvirk tenging við hvers kyns vísitölur þannig að ef kaffi hækkar í Brasilíu þá hækki allar innstæður íslenskra sparifjáreigenda. Þetta er algjörlega fráleitt. Þá er og annað sem er vert að hafa í huga. Peningahyggjumennirnir, þeir sem eru að spila hér á svokölluðum fjármagnsmörkuðum, sem æpa hvað hæst ef minnst er á það að lánskjaravísitala skuli aftengd, tala um að markaðurinn geri ákveðna raunvaxtakröfu og hún er í þeirra huga eitthvað á bilinu 10--20%. Þá varðar ekkert um það hvort það sé eitthvert atvinnulíf á Íslandi sem geti borið uppi slíka vexti. Nei, þeim er ósárt um það þótt allt atvinnulífið nánast bara hverfi. Því að það er þá óskilgreint hjá þeim hverjir eigi upphaflega að leggja til fjármagnið. Það er eins og þeir telji að fjármagnið spretti upp af sjálfu sér, síðan geti þeir leikið sér með fjármagnið fram og aftur og séð til þess að markaðurinn haldi uppi einhverri raunvaxtakröfu upp á 20%. Staðreyndin er einfaldlega sú að hér verður vaxtastigið að vera í takt við það sem atvinnulífið skilar af sér. Ef atvinnulíf landsmanna er svo illa statt að það stendur ekki undir nema 1--2% raunvaxtastigi, þá verður svo að vera. Þá verðum við bara að bíta í það súra epli að atvinnulífið stendur ekki undir hærra raunvaxtastigi. Leiðin til þess að hækka raunvaxtastigið er ekki önnur en sú að það verður að gera atvinnulífið virkara og betra þannig að fyrirtækin hagnist meira og geti staðið undir hærri vöxtum. Svo einfalt er málið. En að tala um að hér eigi að vera markaðsvextir upp á 10--20% og svo erum við með atvinnulíf sem þolir kannski 1--2% markaðsvexti! Þetta er bara tómt bull! Ég ætla ekki að halda lengur áfram að vera hér með kennslustund fyrir fjármagnsspekúlantana, hvernig megi tryggja það að fjármunir brenni ekki upp í verðbólgunni. Það má þó benda á að nú á tölvuöld er enginn vandi fyrir bankakerfið að reikna dagvexti á sparisjóðsinnstæður. Það má reikna nafnvexti í takt við verðbólguna. Og það er ekkert auðveldara fyrir bankakerfið, með þeim tölvukosti sem það ræður yfir, en að breyta nafnvöxtum daglega ef þurfa þykir. Þá er eðlilegt og sjálfsagt að notfæra sér það lánsform sem er í gildi í öllum nágrannalöndunum. Þar er yfirleitt um að ræða skuldabréfalán með afföllum. Það kann vel að vera að mönnum þyki greiðslubyrði slíkra lána vera of há við upphaf lánstímans, en það kynni nú að vera að fjárfestingarfylliríið sem hefur verið hér á Íslandi undanfarin missiri, aðallega þó hjá ýmsum fyrirtækjum, væri kannski eilítið minna ef greiðslubyrði lána væri svolítið þyngri í upphafi lánstímans eins og er yfirleitt í flestum nágrannalöndunum, frekar en að taka stór og mikil fjárfestingarlán þar sem greiðslubyrðin er nánast engin í upphafi. Þegar svo lánskjaravísitalan hefur skrúfað upp höfuðstólinn, þá kemst allt í þrot nokkrum árum síðar og fyrirtækin ráða ekkert við að borga af þessum lánum. Ætli sú aðgerð mundi ekki hvað best verða til þess að lækna hið sjúka íslenska efnahagslíf og atvinnulíf ef menn yrðu að taka lán með þeim hætti að greiðslubyrði lána við upphaf lánstímans væri verulega þyngri en hún er á svokölluðum lánskjaravísitölulánum? Virðulegur forseti. Ég held að ég fari nú að stytta mál mitt. Það er aðeins eitt atriði enn sem mig langar til að vekja athygli á þegar við þessa umræðu, en það er brtt., sem við að vísu leggjum fram við Steingrímslögin sem við eigum eftir að taka til umræðu hér síðar meir, en hún lýtur að því að ríkisstjórnin standi við það sem hún setti í stefnuskrá sína, að útvega 150 millj. kr. að láni til þess að koma til móts við illa stadda einstaklinga og fjölskyldur sem eru í nauðum. Við höfum flutt brtt. sem miðar að því að útvegaðar verði 250 millj. kr. til þess að bjóða einstaklingum og fjölskyldum sem eru í nauðum staddar upp á skuldbreytingarlán hjá Húsnæðisstofnun ríkisins, bönkum og sparisjóðum. Við teljum nefnilega að það sé nauðsynlegt að auka þessa fjárhæð miðað við það sem stendur í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar vegna þess að ég hef skilið hana svo --- og ég veit ekki hvort hæstv. sjútvrh., sem nú gegnir einnig forsætisráðherraembættinu, heyrir til mín --- en mér skilst að hugmyndin sé að þessari upphæð hefði átt að verja til þess að styrkja starfsemi Húsnæðisstofnunar ríkisins í sambandi við veitingu greiðsluerfiðleikalána. En það eru fleiri einstaklingar og fjölskyldur í nauðum staddar en þeir sem hafa farið í fjárfestingu vegna íbúðarhúsnæðis. Það er fullt af einstaklingum, og þeir eru ótrúlega margir hér í þessu þjóðfélagi, sem eiga í miklum erfiðleikum. Það líður ekki sá dagur að það sé ekki haft samband við okkur þingmenn Borgfl. af ýmsum einstaklingum alls staðar að af landinu sem eiga í miklum fjárhagslegum erfiðleikum og vita oft ekki sitt rjúkandi ráð út úr þeim ógöngum. Þess vegna höfum við lagt það til að þessi skuldbreyting verði gerð almennari þannig að a.m.k. 100 millj. kr. verði varið til þess að skuldbreyta í bankakerfinu lausaskuldum fjölskyldna og einstaklinga sem eru í miklum nauðum. Mig langar að lokum til að rifja hérna upp að álíka aðgerð var gerð í tíð ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens. Þá var fólki boðið upp á skuldbreytingu í bönkum og sparisjóðum sem fór fram með þeim hætti að einstaklingar söfnuðu saman yfirliti yfir allar lausaskuldir sínar og fóru með það í þann banka þar sem þeir skulduðu mest og sá banki tók að sér að breyta lausaskuldunum í langt lán til átta ára. Ég held að það sé kominn aftur tími til að koma til móts við einstaklinga og fjölskyldur sem eru í nauðum staddar með þessum hætti. Skal ég ekki hafa orð mín lengri að sinni, virðulegur forseti.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Við kvennalistakonur unum því ekki að það dragist öllu lengur að afgreiða þessi bráðabirgðalög og þess vegna munum við leggja ríka áhérslu á að stytta mál okkar. Það var rætt mjög ítarlega um þau hér við 1. umr. og eins hefur gefist ágætur tími til þess í fjh.- og viðskn. Ed. En afstaða okkar ætti að vera öllum ljós. Eins og þingi og þjóð er kunnugt var hin afgerandi ástæða fyrir því að við kvennalistakonur gátum ekki hugsað okkur að taka þátt í myndun þeirrar hæstv. ríkisstjórnar sem nú situr sú staðreynd að ríkisstjórnin hefur með aðgerðum sínum ákveðið að afnema samningsréttinn og frysta hann fram í febrúar á næsta ári. Það hefur komið skýrt fram í máli okkar bæði í stjórnarmyndunarviðræðunum og eins við fyrstu umfjöllun málsins, eins og ég vék að áðan, að við lítum á samningsréttinn sem helgan rétt fólks til þess að geta samið um kaup sín og kjör og þennan rétt má ekki fótum troða að okkar mati. Sá tími sem sú launafrysting verður búin að vera við lýði, sem hefur gilt um nokkurra mánaða skeið og fyrirhugað er að aflétta eftir áramótin, er u.þ.b. ein meðganga og enn veit enginn hvernig afkvæmið verður eða hvernig það artar sig. Hvað mun þá blasa við þjóðinni? Mun samningsrétturinn verða gefinn frjáls og við hvaða aðstæður? Getur launafólk treyst því að fá þennan sjálfsagða rétt aftur í sínar hendur? Þessi langvarandi launafrysting kemur auðvitað verst niður á þeim sem minnst bera út býtum, eru á taxtalaunum, og auðvitað þarf ég ekki að minnast á að þar eru konurnar stærsti hópurinn. Eins og fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns skildu leiðir hér fyrr í dag varðandi flutning á brtt. sem auðvitað gátu ekki annað en hljómað á nákvæmlega sama hátt. Ætla ég ekki að reyna að útskýra hvað það var sem þar gerðist. Það kom reyndar fram í máli hans hér áðan að e.t.v. hefur leiðir skilið af öðrum ástæðum en bara hvað varðar flutning þessara brtt. því að hann tók skýrt fram að í stjórnarmyndunarviðræðunum hefði Borgfl. ekki getað sætt sig við að gangast inn á launafrystingu og afnám samningsréttar þar sem ekkert annað kom á móti. En það sem er alveg fast í okkar huga og hefur komið skýrt fram er að samningsrétti fólksins verður ekki skipt fyrir neitt annað. Það eru mannréttindi sem launafólk hefur barist fyrir um áraraðir og það er réttur sem ekki er hægt að skerða og bæta svo með einhverju öðru. Ég hef leyft mér, ásamt hv. þingmanni Guðrúnu Agnarsdóttur, að flytja hér brtt. á þskj. 205 þar sem lagt er til að kjarasamningar taki gildi um leið og bráðabirgðalögin verða samþykkt og að samningsrétturinn verði gefinn frjáls. M.a. þess vegna er það mjög mikilvægt að afgreiðslu málsins verði hraðað, bæði þess vegna og eins til þess að þjóðin viti hvort hér situr sá meiri hluti við stjórnvölinn sem hún á rétt á að sitji þar. Þess vegna ítreka ég enn og aftur, við viljum hraða þessu máli sem verða má og munum leggja okkar af mörkum til þess að það geti gengið hratt og vel fyrir sig.