Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Stefán Jónsson) : Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lesa hér fyrst nál. minni hl. iðnn. „Mál það, er hér liggur fyrir hv. Alþ. í frv.formi, hefur ekki verið búið til flutnings með þeim hætti að sýnt sé að hagsmunir íslenska ríkisins hafi setið í fyrirrúmi við undirbúning þess. Umfjöllun málsins í iðnn. Ed. hefur verið yfirborðsleg og flaustursleg í senn og hvergi nærri verið ætlaður nægur tími til þess að afla hlutlægra upplýsinga um hin þýðingarmestu atriði svo að sannprófa mætti fullyrðingar þessa aðila, sem meginábyrgðina bera á þessu frv., þar sem er viðræðunefnd um orkufrekan iðnað. Sem dæmi um þessi óhæfu vinnubrögð má nefna það að synjað hefur verið í iðnn. um 5 vikna frest til þess að líffræðistofnun Háskóla Íslands geti gengið úr skugga um mengunarhættu af völdum fyrirhugaðrar verksmiðju, en aðeins með slíkri athugun yrði hv. alþm. gert kleift að mynda sér rökstudda skoðun á því hvort hér sé stefnt í voða lífríki Hvalfjarðar og nærsveita. Tími sá og starfslið, sem Þjóðhagsstofnun hefur verið ætlað til að kanna málið, var með þeim hætti að stofnuninni hefur ekki gefist kostur á því að semja neins konar álitsgerð um áhrif fyrirhugaðrar stóriðju á atvinnuvegi landsins né byggðaform. Aðeins er vikið lauslega að samanburði á hagkvæmni fyrirhugaðrar stóriðju og sjávarútvegs, sem sýnir að vísu stórkostlega yfirburði sjávarútvegsins hvað arðkvæmi snertir. Engin úttekt hefur verið gerð í þessu sambandi á stöðu landbúnaðarins né heldur athugaðir neinir þeir kostir, sem völ kynni að vera á um notkun raforku til áburðarvinnslu, ylræktar eða heykögglaframleiðslu. Upplýsingar, sem iðnn. hafa verið veittar varðandi hagkvæmni á notkun raforku til húsahitunar í því skyni að leysa olíuna af hólmi, hafa verið byggðar að verulegu leyti á ágiskunum og það komið fram í viðræðum við fulltrúa orkumálastjórnar, Landsvirkjunar og Seðlabankans, að alls engar ráðstafanir hafa verið gerðar til beinnar hönnunar í því máli. Við athugun á skjölum og í viðræðum við búningsmenn málsins hefur komið í ljós að óhæfilegur trúnaður hefur verið lagður á einhliða upplýsingar viðsemjanda viðræðunefndar, Union Carbide Corporation, um þýðingarmikil efnisatriði, og það svo að í sjálfri grg. með frv. þessu eru borin fram helber ósannindi um atriði sem heill og hamingja þjóðar eru undir komin, svo sem staðhæfingin um skaðleysi þess ryks er berast mun frá fyrirhugaðri verksmiðju, og síðan fylgt eftir með afkáralegum fullyrðingum um trúverðugheit Union Carbide í mengunarmálum, enda þótt fyrir liggi upplýsingar um að auðhringur þessi sé einn af skaðvænlegustu mengunarvöldum í heimi. Sem dæmi um óhæfilegt sinnuleysi um hagsmuni lands og þjóðar í þessu sambandi má geta þess, að staðfest hefur verið í iðnn. að ætlunin er að löggilda hér bandaríska mengunarstaðla í sambandi við þetta mál. Bandarísku mengunarstaðlarnir miða að því að draga úr iðnaðarmengun í Bandaríkjunum að því marki að lífi fólks, dýra og gróðurs þar í landi verði ekki lengur hætta búin - jafnframt því sem tekið verði tillit til hagsmuna mengunariðnaðarins þar í landi, sem rís að verulegu leyti undir efnahag risaveldisins. Verði þeir mengunarstaðlar lögfestir hér á landi, þá þýðir það í raun að auka mætti iðnaðarmengun á Íslandi upp að því marki sem lífvænlegt þykir í Bandaríkjunum. Loks er þess að geta að mál þetta er sniðið með þeim hætti í hendur hv. alþm., að ljóst er að hv. Alþ. er ekki ætlað að fjalla um það með þingræðislegum hætti, heldur aðeins að afgr. að forminu til mál, sem sérfræðingaklíkur embættismannakerfisins hafa þegar leyft sér að taka endanlega ákvörðun um. Af þessum sökum legg ég til að frv. verði fellt. - En til vara, ef vera mætti að unnt reyndist að draga úr hættum þeim sem felast í lagasetningu af þessu tagi, leyfi ég mér að bera fram nokkrar brtt. við frv., og verða þær prentaðar á sérstöku þskj.“ Undir þetta nál. skrifar Stefán Jónsson og mun nú freista að rökstyðja í það minnsta nokkur atriði þess, m. a. staðhæfinguna um það að embættismannaklíkur sérfræðinga hafi nokkuð og fullmikið um þetta mál vélað. Ég vil þá, herra forseti, byrja á því strax í upphafi að leiðrétta missögn sem ég trúi, að hv. þm. Steingrímur Hermannsson, frsm. meiri hl. iðnn. hafi látið sér um munn fara í góðri trú, en hún er eigi að síður jafnósönn. Hann sagði í upphafi máls síns, er hann gerði grein fyrir aðdraganda þessa málmblendimáls, að það kæmi fram í bréfi fyrrv. iðnrh. frá því í maí 1974 að fyrrv. ríkisstj., vinstri stj., væri öll sammála í þessu málmblendimáli  Hvað sem þessari staðhæfingu líður, þá gerði ég býsna ítarlega grein við 1. umr. þessa máls fyrir andstöðu minni við þetta frv. til l. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði í þeirri mynd sem það var lagt fram. Ég tilgreindi nokkrar heimildir til staðfestingar þeim grun mínum að upplýsingar, sem fram koma í grg. með frv., væru sumar hverjar mjög hæpnar, aðrar villandi og enn aðrar beinlínis ósannar. Ég tók það fram þá, að ég ætlaðist ekki til þess að þau gögn, sem ég lagði fram í málinu, yrðu tekin fram yfir upplýsingar þær sem fram komu í fskj. frv., heldur hitt, að ég ætlaðist til þess að gögnin, sem ég lagði fram, fengju eðlilega athugun sérfróðra manna sem til þess væru bærir að kveða upp rökstuddan dóm um gildi þeirra. Ýmsar þær upplýsingar, sem ég vefengdi í framsöguræðu minni þá, snerta grundvallaratriði málsins og eru þess eðlis að heill og hamingja þessarar þjóðar og raunar alls lífs í landinu eru í veði. Það er því óafsakanlegt með öllu að afgr. þetta frv. úr iðnn. Ed. án þess að sanngildi þeirra sé rannsakað á eðlilegan hátt. Hæstv. iðnrh. lét þau orð falla, er meðferð þessa máls bar á góma utan dagskrár í þessari hv. d. á mánudaginn, að ég virtist hafa talið sjálfum mér trú um að lífríki Hvalfjarðar gæti stafað hætta af þessari fyrirhuguðu verksmiðju. Það var þakkarvert að hæstv. ráðh. skyldi ekki ætla mér það, eins og hv. þm. Eggert G. Þorsteinsson - sem hér er nú því miður fjarverandi eins og oftar þegar fjallað hefur verið um þetta mál - það er þakkarvert að hæstv. ráðh. skyldi ekki ætla mér það, að ég gerði mér upp þennan ugg. Þó hefði ég verið hæstv. ráðh. enn þá þakklátari ef hann hefði ekki fundið mér kjarkleysi og ímyndunarveiki til málsbóta, heldur beinlínis lagt í það stórvirki að setja til óvilhalla sérfræðinga að kanna þau rök sem ég bar fram í rúmlega 2 klst. framsöguræðu minni um þetta mál á dögunum, og þar með hefði þá hæstv. ráðh. gefist kostur á að sanna það að hvatir mínar í málinu væru sprottnar af einhverju öðru en frómri einfeldni. Sannleikurinn í málinu er náttúrlega sá, að hæstv. iðnrh. brá fæti fyrir það að neins konar rannsókn væri gerð á vegum iðnn. þessarar hv. d. til þess að ganga úr skugga um mengunarhættu og umhverfisvandamál sem þessari fyrirhuguðu verksmiðju yrðu samfara. Þar af leiðandi er enginn nm. og ég raunar ekki heldur - ég er þar ekki undanskilinn - þar af leiðandi er enginn nm. fær að kveða upp úrskurð um það, leggja fram rökstutt álit á því hvort lífríki Hvalfjarðar og nærsveita stafi hætta af fyrirhuguðum framkvæmdum eða ekki og form. hv. iðnn. ekki heldur. Aðeins eitt atriði má heita að hafi verið upplýst til hlítar í iðnn. varðandi umhverfismálahlið þessa máls. Ég hygg að enginn hv. nm. treysti sér til að andmæla því - áreiðanlega enginn, fyrst sá hugrakkasti þeirra, form. n., þorir það ekki - að enginn nm. treysti sér til að andmæla því að það megi heita sannað eftir umfjöllun n., að grundvallarstaðhæfingin í sjálfri grg. þessa frv. um skaðleysi ryks frá fyrirhugaðri verksmiðju fyrir dýr og gróður sé ósönn. Ef einhver hv. nm. hefur brjóstheilindi til að halda því fram að þessi staðhæfing í grg. sé sönn, þá ætla ég að hann muni nú vera fjarverandi úr salarkynnum þessarar d. nú og muni einna helst vera úr þeim flokki sem treystir sér til þess að fylgja íhaldinu að málum undantekningarlaust og án íhugunar. En hv. meiri hl. iðnn., sem ég mun trúa þar til ég tek á öðru að ekki muni mæla gegn því að ljóst sé að ósatt sé sagt um mengunarhættuna í grg. þessa frv., sem ég ætla að trúi því að mengun frá verksmiðjunni verði hættuleg dýrum og gróðri í lífríki Hvalfjarðar, kannske ekki ýkjamikið, en hættuleg, - þessi hv. meiri hl. n. kærði sig á hinn bóginn ekki um að láta fara fram hlutlæga rannsókn á því hversu hættuleg þessi mengun yrði. Þessir hv. þm, treysta sér til að mæla með samþykkt frv. beinlínis á grundvelli þeirra ósanninda sem þeir vita að það er reist á. Einhvern tíma hefði þetta verið kallað brjóstheilindi. Við 1. umr. um frv. beindi ég fyrst og fremst geiri mínum að hv. þm. Steingrími Hermannssyni, þegar ég gagnrýndi óvandaðan undirbúning þessa karbítmáls. Þar hef ég kannske ofgert. En ég er eigi að síður enn þeirrar skoðunar að ábyrgð hans á ýmsum meingöllum frv. sé töluverð. Ég tel einnig að hann hefði getað, ef vilji hefði verið fyrir hendi, stuðlað betur að því en hann gerði að tóm gæfist til þess í iðnn. að láta fara fram sjálfsagða og eðlilega rannsókn á þeim atriðum sem lúta að vistfræði, atvinnuvegum landsins og búsetuháttum. Enn fremur hefði honum vafalítið verið í lófa lagið að stuðla að því að gerður yrði skynsamlegur samanburður á hagkvæmni þess að selja raforku til framleiðslu á járnsíli, - ég hneigist mjög til þess að nota þetta heiti sem hv. form. n. bjó til yfir ferrosillcium á íslensku, mér finnst þetta gott heiti, ég mun a. m. k. nota það annað slagið, - ég tel að honum hefði verið í lófa lagið að stuðla að því að gerður yrði skynsamlegur samanburður á hagkvæmni þess að selja raforku til framleiðslu á járnsíli og raforku til húsahitunar, áburðarframleiðslu og fóðurbætisverksmiðju. En sökin er ekki hans eins. Seinna í þessari ræðu minni mun ég segja ykkur, hv. þm., frá því með hvaða hætti ég ætla að fyrirbæri það, sem ég kallaði áður sérfræðingaklíku embættismannakerfisins, ákvað að gera þennan samning, sem hér um ræðir, við Union Carbide Corporation um málmblendiverksmiðju í Hvalfirði og gekk þannig frá málunum að hið háa Alþ. er ekki ætlað annað hlutverk en að afgr, málið, eins og ónefndir ráðh. hafa orðað það við hlýðna þm. sína. Í áliti meiri hl. iðnn., þar sem mælt er með samþykkt frv., er tilgreindur fjöldi funda sem n. hélt um málið. Þar eru einnig nafngreindir aðilar sem kvaddir voru á fund n. eða álits var aflað frá og sú ályktun dregin, að því er virðist, af samanlagðri tölu funda einstaklinga og stofnana, að málið hafi fengið ítarlega meðferð í höndum n. Ég staðhæfði aftur á móti að í viðtölum við mjög marga þessara aðila hafi komið fram, að þeir hafi ýmist fengið rangar eða ónógar upplýsingar um málið, þannig að þeir hafi raunar ekki verið færir um að mynda sér skoðun á málinu. Sumir þessara aðila viðurkenndu þetta allt að því berum orðum á fundum iðnn. Þetta álit þeirra liggur fyrir bréflega frá sumum hverjum og mun ég finna því stað hér á eftir í ræðu minni. Undantekningar voru að sjálfsögðu með ritstjóra þessa frv., fulltrúa viðræðunefndar um orkufrekan iðnað, sem virtust efalausir um það að upplýsingarnar, sem þeir höfðu aflað sér, m. a. með viðræðum við Union Carbide, væru réttar. Svo að við förum nú þegar lauslega yfir nokkur atriði sem fram komu í viðræðum við þá aðila sem n. kvaddi á sinn fund - við getum gert það nánar síðar í umr. - þá vil ég fyrst tilgreina svör orkumálastjóra og starfsmanna Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen við spurningunum um hagkvæmnisamanburð á raforku til húshitunar og raforku til fyrirhugaðrar járnblendiverksmiðju. Í svörum þeirra kom fram að alls engin rannsókn, sem því nafni sé hægt að kalla, hefði verið gerð á verkfræðilegu umfangi þess fyrirtækis að byggja upp dreifikerfi fyrir raforku sem nægja mundi til húshitunar. Upplýsingarnar, sem fyrir lægju af hálfu verkfræðinganna um þetta mál, byggðust að verulegu leyti á ágiskunum, þar eð upplýsingar skorti frá einstökum rafmagnsveitum, en rafmagnsveiturnar hefðu hvorki framtak, mannafla né fé til þess að gera sæmilegar áætlanir varðandi þetta atriði. Það kom í ljós að ekkert hefur verið aðhafst af hálfu hins opinbera í þessa átt. Það hefur sem sagt verið látið við það sitja að undirbúa málmblendimálið kappsamlega, en látið sitja við neikvæðar ágiskanir um það að óhagkvæmara sé peningalega að bæta úr brýnni þörf landsmanna fyrir ódýra orku til húshitunar á þeim svæðum þar sem ekki næst í heitt vatn úr jörðu. Form. Náttúruverndarráðs kom, svo sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson greindi frá, á fund iðnn. við þriðja mann. Hann var inntur eftir því hvernig túlka bæri bréfið sem Náttúruverndarráð skrifaði á miðju sumri í sumar sem svar við bréfi frá viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, þar sem óskað var álits ráðsins á staðsetningu málmblendiverksmiðju í Hvalfirði. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur tekið af mér það ómak að lesa þessi bréf, en ég vil vekja athygli á því að leitað var álits Náttúruverndarráðs um staðsetningu málmblendiverksmiðju í Hvalfirði og Náttúruverndarráð svaraði, lét í ljós álit sitt á staðsetningu slíkrar verksmiðju í Hvalfirði. Á tilnefndum fundi sagði form. Náttúruverndarráðs, Eysteinn Jónsson, að túlka bæri bréfið eins og það hljóðaði, er hann var eftir því inntur, eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson tók fram. En hann sleppti framhaldinu af þeim viðræðum, því að þegar athygli form. Náttúruverndarráðs var vakin á því að þetta bréf hefði verið túlkað af hálfu erindreka viðræðunefndar á þá lund að Náttúruverndarráð væri með þessu að lýsa yfir samþykki sínu eða a. m. k. hlutleysi við málmblendiverksmiðju í Hvalfirði, þá sagði form. Náttúruverndarráðs, að hann gæti aðeins tekið sér í munn orð Guðmundar Grindvíkings, sem kallaði álíka meðferð á bréfi óvandaða útleggingu. Ég vil vekja athygli á því að hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði við umr. utan dagskrár á mánudaginn var, að hann hefði leyft sér að skilja þetta bréf Náttúruverndarráðs svo, að ráðið teldi ekki neina þörf á líffræðilegum athugunum eða vistfræðilegum rannsóknum til undirbúnings þessa máls. En það ætla ég að form. Náttúruverndarráðs muni nú einnig kalla dálítið óvandaða útleggingu. Í viðræðum við form. Náttúruverndarráðs kom fram, að ráðið hafði ekki fengið í hendur gögn sem talin væru fullnægjandi af þess hálfu til þess að skila iðnn. áliti, sem mark væri á takandi, um skaðleysi eða skaðsemi verksmiðjunnar, og var til þess vitnað að samkv. lögum um Náttúruverndarráð kæmi ekki til kasta þess fyrr en sótt hefði verið um byggingarleyfi og rekstrareyfi fyrir verksmiðjuna. Það skal þó tekið fram að einn náttúruverndarráðsmanna á fundinum, dr. Vilhjálmur Lúðvíksson efnaverkfræðingur - sá sem vitnað er til í bréfinu frá 4. júlí um að rætt hefði við fulltrúa Union Carbide um mengunarmálin, þótt hann gerði það þá ekki í umboði Náttúruverndarráðs, heldur í þágu viðræðunefndar - hann var að því spurður hvort hann teldi að það mundi satt sem í grg. frv. þessa stendur, að mengun frá fyrirhugaðri verksmiðju yrði hættulaus dýrum og gróðri. Það kvaðst dr. Vilhjálmur Lúðvíksson ekki treysta sér til að segja. Loks vil ég vitna í bréf sem Náttúruverndarráð ritaði iðnrn. 27. jan. s. l., rétt í þann mund sem iðnn. var að koma saman til að fjalla um þetta mál og aðeins fáum dögum áður en form. ráðsins kom á fund n. með sitt fríða föruneyti. Af því bréfi má ráða hvort Náttúruverndarráð hefur talið sig þess umkomið að kveða á um sakleysi og skaðleysi verksmiðjunnar fyrir lífríki Hvalfjarðar. Þetta bréf fæ ég að lesa, því að hv. þm. Steingrímur Hermannsson sleppti því áðan. Bréfið hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta, bréfið er stílað til iðnrn.: „Efni : Hönnun málmblendiverksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði. Náttúruverndarráð hefur á fundi sínum 23. jan. 1975 samþ. að beina því til hv. rn. að þess verði gætt að ráðið fái aðstöðu til þess að fylgjast með hönnun nefndrar verksmiðju, sbr. 29. gr. náttúruverndarlaga, nr. 47/1971. Áður hefur ráðið í bréfi, dags. 4. júlí 1973, tjáð sig um staðsetningu verksmiðjunnar á þessum stað, en leggur áherslu á að fá að fylgjast með undirbúningi verksins áður en til bindandi ákvarðana kemur. Ráðið leggur sérstaka áherslu á að fá upplýsingar um hvers konar úrgangsefni sem haft geti áhrif á lífríki svæðisins. Óskar ráðið eftir því að þessar upplýsingar verði sendar því sem fyrst. Þá telur Náttúruverndarráð nauðsynlegt að sá aðili, sem annast undirbúning væntanlegs iðjuvers, afli sér í tæka tíð lögbundins rekstrarleyfis áður en til bindandi ákvarðana kemur um staðsetningu og rekstur, sbr. 4. gr. reglugerðar um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna, nr. 164/1972. Með vinsemd og virðingu.“ Og undir þetta bréf skrifa: Eysteinn Jónsson form. og Árni Reynisson, framkvæmdastjóri Náttúruverndarráðs. Þá er þar næst til að taka að fyrir n. kom prófessor Agnar Ingólfsson, vistfræðingur, forstöðumaður líffræðistofnunar Háskóla Íslands. Herra forseti. Ég vildi gjarnan, vegna þess að ég beini nú geiri mínum að hv. þm. Steingrími Hermannssyni  Þá er sem sagt næst til að taka sem fyrir n. kom próf. Agnar Ingólfsson, vistfræðingur, forstöðumaður líffræðistofnunar Háskóla Íslands. Ég hafði þegar á fyrstu fundum iðnn. óskað eindregið eftir því að leitað yrði álits líffræðistofnunar Háskólans á því, hvort ekki mundi unnt að fá gerða vistfræðilega úttekt á málinu og í það minnsta að fá álit prófessorsins á því, hvort ekki mundi hægt á tiltölulega skömmum tíma að fá skýrslur stofnunarinnar varðandi prentaðar heimildir sem fyrir lægju um málið, sem e. t. v. mætti fá styrkt að einhverju leyti með því að sérfræðingar á vegum líffræðistofnunar öfluðu sér frekari vitneskju um málið með skjótum hætti. Af hálfu form. iðnn. þessarar hv. d. var móast við þessari beiðni minni fund eftir fund og því borið við, eins og hv. þm. Steingrímur Hermannsson gerði í framsöguræðu sinni áðan - því borið við að skv. bestu vitund form. væru líffræðingar alls ekki bærir að fjalla um málið. Þeir hefðu ekki neitt til að standa á við slíkar athuganir. Upplýsingum mínum um að þess háttar rannsóknir væru gerðar erlendis á undirbúningsstigi við fyrirtæki á borð við málmblendiverksmiðjuna var aðeins svarað með auknum efasemdum um slíkt, enda þótt ég tilgreindi fyrirtæki í Bretlandi sem slíkar rannsóknir annast, svonefndar Environmental Impact Studies, og vitnaði til rannsókna sem gerðar eru af hálfu norskra háskóla og nefnast þar Projekt analyser. Hafðist þó loks í gegn með bænum og hótunum, liggur mér við að segja, og vingjarnlegu atfylgi hv. þm. Alberts Guðmundssonar og Þorvalds Garðars Kristjánssonar, hæstv. forseta þessarar d., og jákvæðu hlutleysi hv. þm. Jóns G. Sólness, sem hann lét í té með godföðurlegum elegans, að próf. Agnar Ingólfsson var kvaddur til viðtals á næstsíðasta fundi n., á föstudag s. l., hér um bil fjórum vikum eftir að iðnn. byrjaði að fjalla um þetta mál. Tilgangurinn var fyrst og fremst sá að fá umsögn líffræðings og þá sjálfs Agnars Ingólfssonar prófessors og vistfræðings við líffræðistofnun Háskóla Íslands um það, hvort líffræðingar gætu nú þrátt fyrir allt rannsakað og skilað fyrir fram skýrslu um sennileg áhrif fyrirhugaðrar verksmiðju á lífríki Hvalfjarðar og nærsveita. Svar prófessorsins var afdráttarlaust já, þeir gætu það. Hann kvað þá líffræðinga vera þeirrar skoðunar að gera ætti rannsókn vegna hinnar fyrirhuguðu verksmiðju í þremur áföngum, í líkingu við það sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson lýsti fyrir okkur áðan. Þyrfti að framkvæma hina tvo fyrri áfangana áður en ákvörðun væri tekin um gerð verksmiðjunnar, beinlínis vegna þess að ótækt væri að heimila smíði slíkrar verksmiðju fyrr en fyrir lægju niðurstöður af þeim áföngum. Þriðja rannsóknarstigið ætti svo að koma til framkvæmda eftir að fallist hefði verið á smíði verksmiðjunnar og þá í því skyni að fylgjast með þeim áhrifum sem verksmiðjureksturinn kynni að hafa á lífríkið. Og rannsóknunum lýsti prófessorinn þannig: Fyrsta rannsóknarstigið yrði í höndum líffræðings, landbúnaðarfræðings, veðurfræðings, efnafræðings og sjófræðings. Þeirra hlutverk yrði að kanna prentaðar heimildir varðandi verksmiðju sem þessa og ræða við sérfræðinga, innlenda sem erlenda, og semja síðan skýrslu miðaða við íslenskar aðstæður, staðhætti og kröfur um mengunarvarnir. Prófessorinn sagði að vel gæti svo farið að niðurstaða fyrsta stigs rannsóknarinnar yrði sú að ekki yrði þörf á frekari rannsóknum og þar af leiðandi ekki á rannsókn annars stigs. Prófessor Agnar Ingólfsson sagði að það mundi taka tvo menn tvo mánuði að ljúka fyrsta stigs könnuninni. Fjórir menn, er til þess væru ráðnir, ættu að geta lokið könnuninni á 4 vikum eða e. t. v. skemmri tíma og skilað skýrslu innan viku þaðan í frá, sem sagt eftir 5 vikur. Ef niðurstaða þessarar könnunar yrði hins vegar sú að þörf væri frekari rannsóknar eða á annars stigs rannsókn, þá fælist hún í nánari könnun á þeim stað þar sem til greina kæmi að reisa verksmiðjuna, greiningu veðurfars, strauma, blöndun sjávar og kortlagningu á lífríki til að hægt væri að leggja mat á málið í heild. Þá væri komið að ákvörðuninni um það hvort leyfa ætti verksmiðjuna eða ekki. - Prófessorinn sagðist telja að annars stigs athugunin mundi alls ekki taka lengri tíma, ef til kæmi, en 4 mánuði. Það skal tekið fram að prófessorinn sagðist telja ólíklegt að hægt væri að fá til starfa að þessu verkefni nú tafarlaust fjóra íslenska sérfræðinga, en hann taldi ekki ósennilegt að hægt væri að fá þá frá Norðurlöndum. Fundur iðnn. með Agnari Ingólfssyni var haldinn s. l. föstudag. Ég spurði hvort hann teldi, ef þess væri óskað nú á mánudaginn, þ. e. a. s. í fyrradag, að líffræðistofnunin tæki málið að sér, að hún gæti þá skilað skýrslu um fyrsta stigs rannsóknina hinn 15. apríl, og hann svaraði hiklaust játandi. Hann svaraði hiklaust játandi að það ætti að vera unnt. Og nú er mér með öllu óskiljanlegt, herra forseti, hvaðan hv. þm. Steingrímur Hermannsson hefur fengið þá vitneskju, þá fullu vissu að ekki sé hægt að útvega menn til þess að annast þessar rannsóknir fyrir okkur, eins mikið og er í húfi. Eins og ég hef áður greint frá í þessari hv. þd., var beiðni minni um að líffræðistofnuninni væri falið þetta verk í þágu iðnn. synjað á þeim forsendum að ekki væri tími til þess. Auk þess bætti form. við því áliti sínu að hann teldi gersamlega ástæðulaust að framkvæma slíka rannsókn - eins og hann lýsti raunar yfir í framsögu með nál. áðan, að hann teldi gersamlega ástæðulaust að framkvæma slíka rannsókn þar eð hann væri persónulega sannfærður um að ekki stafaði nein hætta af verksmiðjunni sem orð væri á gerandi. Persónuleg sannfæring hv. þm. Steingríms Hermannssonar er góðra gjalda verð. Hún mun reynast honum styrkur í lífsbaráttunni. En þegar til þess kemur að taka ákvörðun um það hvort lífríki Hvalfjarðar og nágrennis sé stefnt í voða, þá mun þessi persónulega sannfæring, þegar til kastanna kemur, stoða landsmenn ákaflega lítið. Það skal tekið fram að form. taldi að þessi 5 vikna töf, meðan iðnn. hinkraði við eftir niðurstöðunni af athugun líffræðistofnunar, mundi leiða til þess að málið yrði e. t. v. ekki afgreitt á þessu þingi. Hann gat þess þá góðlátlega, mjög góðlátlega eins og honum er raunar eiginlegt þegar hann skýtur smánótu að vinum sínum, að hann héldi að hér væri um að ræða bellibragð af minni hálfu til að tefja málið. Ég ætla mér ekki að endurgjalda honum athugasemdina með því að geta mér þess til - ekki einu sinni góðlátlega - að hann hafi ekki fallist á rannsóknina vegna þess að hann hafi óttast að niðurstaða hennar kynni að leiða í ljós að hér væri um hættulegar framkvæmdir að ræða og þær mundu þar af leiðandi koma í veg fyrir að þessi verksmiðja yrði nokkurn tíma reist. Ég ítreka það - ég vil að menn minnist þess að ég ítreka það - að ég ætla ekki hv. þm. Steingrími Hermannssyni þess háttar hvatir. Ég nenni ekki að óska þess í staðinn að hann stilli sig um að ætla mér annarlegar hvatir í sambandi við óskir mínar um hlutlæga rannsókn, sem mundi taka 5 vikur, til þess að iðnn. geti reist nál. sitt á rökum varðandi mengunarhættuna. Ég vil aðeins vekja athygli á því að hefði verið fallist á beiðni mína strax í upphafi þegar iðnn. tók að fjalla um þetta mál, þá beiðni mína að til yrði kvödd líffræðistofnun Háskóla Íslands strax í upphafi, þá hefði skýrsla líffræðistofnunar tæknilega getað legið fyrir þessari hv. d. þegar í næstu viku. Þá er að geta fundar iðnn. með Baldri Johnsen yfirlækni, forstöðumanni Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Ég hlýt að taka tillit til þess í ræðustól hér í deildinni að Baldur Johnsen er hér ekki nærstaddur né heldur hefur hann aðstöðu til þess að svara fyrir sig hér. Þess vil ég þó geta að hann er einn þeirra aðila sem ábyrgð bera á yfirlýsingunni í grg. frv. um skaðleysi mengunar frá verksmiðjunni fyrir dýr og gróður. Í viðtali iðnn. við forstöðumanninn kom fram, sem raunar var vitað áður, að Heilbrigðiseftirlitið mun lögum skv. taka til meðferðar umsókn um rekstrarleyfi fyrirhugaðrar verksmiðju þegar hún liggur fyrir, sem vitaskuld verður ekki fyrr en fyrirtækið hefur verið stofnað að samþykktu frv. því er hér liggur fyrir. Það kom einnig fram að Heilbrigðiseftirlitið mun miða við ameríska mengunarstaðla þegar það tekur afstöðu til hins fyrirhugaða rekstrar. Forstöðumaðurinn las fyrir okkur bréf, sem send hafa verið frá Heilbrigðiseftirlitinu til undirbúnings þessum fundi, m. a. bréf til eiturefnanefndar sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson vitnaði í og ég vil nú lesa hér, með leyfi hæstv. forseta. Þetta er stutt bréf. Það kemur lengra bréf á eftir: „Heilbrigðiseftirlit ríkisins biður um umsögn um málmblendiverksmiðjuna með hliðsjón af þeim gögnum sem hér fylgja með í ljósriti, og er æskilegt að umsögnin berist annað hvort til þessarar stofnunar hið fyrsta eða til iðnn. Alþ. fyrir n. k. fimmtudag, 27. 2.“ Baldur Johnsen las þetta bréf fyrir okkur í iðnn. ásamt öðrum gögnum sem hann sendi eiturefnanefnd. Síðan hélt hann á lofti svarbréfi dr. Þorkels Jóhannessonar form. eiturefnanefndar, en las það ekki, heldur sagði frá því á svipaðan hátt og hv. þm. Steingrímur Hermannsson og kvað þó öllu fastar að orði, því þar sagði hann að gæti að finna álit dr. Þorkels Jóhannessonar á plöntum þeim sem hann hafði sent honum varðandi málmblendiverksmiðjuna, að vísu væri ekki fjallað um ýmis atriði í þessu bréfi eiturefnanefndar, en þar gæti að finna samþykkt prófessors Þorkels á álíti hans sjálfs á kadmíum. En sem sagt, Baldur Johnsen las ekki bréfið fyrir okkur. Ég varð mér aftur á móti úti um ljósrit af þessu bréfi og neðst í bréfinu segir frá því að afrit af því hafi verið sent til form. iðnn. Alþ. Ég ætla nú að lesa þetta bréf frá form. eiturefnanefndar, dr. Þorkeli Jóhannessyni, til Baldurs Johnsens, svo að þm. geti sjálfir heyrt með hvaða hætti form. eiturefnanefndar staðfestir þá skoðun forstöðumanns Heilbrigðiseftirlitsins að fyrirhuguð verksmiðja í Hvalfirði sé skaðlaus. Bréfið er svona frá eiturefnanefnd - svarbréfið - með leyfi hæstv. forseta: „Eiturefnanefnd hefur í dag borist eftirfarandi bréf og grg. frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins: 1. Ljósrit af grg. um hugsanlega mengun og mengunarvarnir vegna fyrirhugaðrar járnblendiverksmiðju í Hvalfirði ásamt tveimur fylgiskjölum sem undirrituð eru af Baldri Johnsen yfirlækni og Eyjólfi Sæmundssyni verkfræðingi og heilbrigðisráðunaut, en ódagsett að því er best verður séð. 2. Ljósrit af umr. um málmblendiverksmiðju, kadmíum o. fl., sem undirritað er af Baldri Johnsen yfirlæknir og dags. 13. 2. 1975. 3. Ljósrit af bréfi Baldurs Johnsen yfirlæknis, sem dags. er 18. 2. 1975, til heilbr.- og trmrh. 4. Bréf til eiturefnanefndar, sem dags. er 19. 2. 1975 og er undirritað af Baldri Johnsen yfirlækni, þar sem farið er fram á umsögn um fyrrnefnd gögn eigi síðar en fimmtudaginn 27. 2. 1975 og skuli umsögnin send Heilbrigðiseftirliti ríkisins eða iðnn. Alþingis. Af þessu tilefni óskar eiturefnanefnd að taka fram eftirfarandi: a) Eiturefnanefnd er þess vanbúin að gefa umsögn um 1. málsskjal að framan, þar eð n. hefur ekki fengið upplýsingarnar sem nauðsynlegar eru til að slík umsögn verði einhvers virði, sbr. ákvæði 5. gr. reglugerðar nr. 164 1972. b) Eiturefnanefnd er í stórum dráttum sammála því sem segir um kadmíum í 2. málskjali að framan. c) Eiturefnanefnd telur óviðeigandi að gefa umsögn um 3. málskjal að framan, þar eð bréfið er þegar sent heilbr.- og trmrh. d) Frestur sá, sem gefinn er skv. 4. málskjali að framan, er óhæfilega skammur. Hefur eiturefnanefnd áður tekið eftir því að Heilbrigðiseftirlit ríkisins ætlar n. mjög skamman tíma til að meta viðamikið mál. Fer n. þess á leit að Heilbrigðiseftirlitið taki tillit til þess að vikutími er mjög skammur tími til athugunar á málum þar sem allrar gerhygli er þörf.“ Þetta er plaggið sem notað hefur verið, ekki til sönnunar um það, heldur til að gefa það í skyn að eiturefnanefnd hafi lýst yfir samþykki við álit Heilbrigðiseftirlits ríkisins varðandi verksmiðjuna í Hvalfirði. Nákvæmlega með þessum hætti hefur álít Heilbrigðiseftirlits ríkisins verið grundað og fleiri þau skjöl sem hér hafa verið lögð fram og nefnd til sönnunar um það að vel og vandlega hafi verið unnið að könnun þessa máls. Það hafa verið nefnd nöfn manna og það hafa verið nefnd skjöl, en það hefur verið farið mjög óvandlega og óeðlilega með niðurstöðurnar af því sem menn sögðu um þetta mál og niðurstöðurnar af því sem menn skrifuðu um þetta mál. Þá ber einnig að geta þess að Baldur Johnsen yfirmaður Heilbrigðiseftirlitsins lét okkur í té ljósrit - sýndi okkur öllu heldur ljósrit af vindrós sem Veðurstofan hafði látið gera skv. mælingum í Hjarðarnesi í Kjós af vindátt í Hvalfirði. Kvað forstöðumaðurinn kort þetta sýna að vindar blésu aðeins eftir legu fjarðarins út og inn og gilti það einnig um Grundartanga þar sem verksmiðjan ætti að rísa. Ég hef spurt Flosa Sigurðsson veðurfræðing, þann sem vindrósina teiknaði, hvort treysta mætti nú því að vindmælingar gerðar í Hjarðarnesi gæfu rétta mynd af vindátt á Grundartanga. Hann sagði að ýmislegt benti til þess að ekki væri hægt að treysta því, þar eð landslag væri þar annars konar. Hann sagði að teiknaðar hefðu verið fleiri vindrósir en þessi eina, þ. á m. vindrós sem sýndi það að landnyrðingurinn á Hvalfirði stæði suður yfir Seltjarnarnes eða það sem hann kynni að bera með sér ofan úr Hvalfirði. Allra síðast vil ég svo geta þess að fyrir iðnn. d, var lagt plagg frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins undirritað af Baldri Johnsen forstöðumanni, þar sem segir að Heilbrigðiseftirlitið mæli ekki gegn því að reist verði málmblendiverksmiðja við Hvalfjörð. Það skal tekið fram, að í því plaggi kemur ekki fram rökstuðningur fyrir skaðleysi verksmiðjunnar. Í öllum þeim umr., sem fram hafa farið í þessari hv. d. og í iðnn. þessarar d., kemur fram að treyst er fortakslaust á upplýsingar viðræðunefndar um grandvarleika Union Carbide Corporation í mengunarmálum. Þær upplýsingar eru að vísu ekki að öllu leyti, það er satt, ekki að öllu leyti, en að verulegu leyti fengnar frá Union Carbide sjálfum, sbr. næsthlálegustu setninguna af ýmsum hlálegum í þeim kafla grg. með frv. sem um umhverfismálin fjallar og ég er nú sannast sagna að verða þreyttur á að hafa upp, vegna þess að í minni vitund hefur þessi setning aldrei verið neitt fyndin. Ég hef tekið út vissa kvöl af því að þurfa að hafa hana upp, lesa hana upp úr grg. með lagafrv. sem lagt er fyrir hv. Alþ. Ég vona að ég geri það núna í síðasta sinn. Það er setningin hérna: „Frá upphafi viðræðnanna hefur verið lögð rík áhersla á að mengun frá verksmiðjunni yrði í algeru lágmarki og hefur því ætíð verið heitið“ segir í frv. - „og er ljóst að hugur fylgir máli.“ Ég hef hér undir höndum vitnisburð þriggja aðila, sem ég ætla að hv. alþm. hljóti að taka trúanlega eða a. m. k. get ég ekki algerlega vísað á bug, um heiðarleika Union Carbide Corporation og um trúverðugheit þeirra upplýsinga, sem hann gefur sjálfur um dáðir sínar til verndunar umhverfis, og leyfi mér að lesa úr þeim plöggum, með leyfi hæstv. forseta. Fyrst er þar til að taka að bandaríska tímaritið Business Week, sem þykir fremur áreiðanlegt tímarit í amerískum kaupsýsluheimi, birtir í marsmánuði 1971 - tveimur mánuðum áður en formlegar viðræður voru teknar upp við Union Garbide af hálfu íslendinga um það kompaní sem nú á að stofna - birti ritstjórnargrein undir fyrirsögninni „Union Carbide, the whole truth.“ Í þessari grein segir frá kæru sem þá var nýkomin fram á hendur Union Carbide fyrir falsaðar upplýsingar varðandi iðnaðarmengun af völdum fyrirtækisins. Kæran er borin fram af fjórum hluthöfum í Union Carbide og er stíluð til The Securities and Exehange Commission, en nefnd þessi hefur verið starfandi vestan hafs síðan 1934 og er hlutverk hennar að rannsaka upplýsingar, sem einstök fyrirtæki gefa um rekstur sinn, í því skyni að ganga úr skugga um það að hluthafar fái réttar upplýsingar. Fyrrgreindir hluthafar í Union Carbide, Roger Foster, lögmaður í Washington, Larry Silverman, William Osborne og Ralph Nader, sem er allkunnur lögmaður vestan hafs, óska þess að n. taki til rannsóknar bækling sem Union Carbide hafði þá nýlega sent hluthöfum með upplýsingum um framúrskarandi mikla varúð, tillitssemi og samviskusemi af hálfu fyrirtækisins í umhverfismálum. Ákærendurnir, hluthafar í Union Carbide sem fyrr eru greindir, halda því fram að í þessum bæklingi, sem Union Carbide gaf út, séu ósannar fullyrðingar og sneitt sé hjá þýðingarmiklum upplýsingum varðandi mengun af völdum fyrirtækisins. Andstætt við þá rósrauðu mynd sem bæklingurinn gefur af ástandinu, segja hluthafarnir fjórir, þá er Union Carbide eitt af verstu mengunarfyrirtækjum Bandaríkjanna og hefur verið ósamvinnuþýtt og þráast við tilraunum opinberra aðila til að draga úr mengun. Ég mun með glöðu geði sjá þeim hv. þm., sem það vilja, fyrir ljósriti af þessari grein. Það er athyglisvert að Union Carbide hefur viðhaft þann þrifnað, sem hér var lýst, heima hjá sér í Bandaríkjunum og það siðgæði í framkomu við þá aðila sem eiga að sjá um að dregið sé úr mengun, og lýsingin á við ástandið einmitt á þeim mánuðum þegar samningar eru að hefjast við Union Carbide af okkar hálfu. Svo er okkur ætlað að trúa því að á þessum missirum sem liðin eru síðan hafi Union Carbide orðið allra auðhringa hreinlátastur og umhyggjusamastur um umhverfismál og sannsöglastur í þokkabót. Ég er hérna með part úr grein úr öðru tímariti, Environment Ecology, sem birtist í ágúst í sumar. Fyrirsögn greinarinnar er: Corporation Non-grata - og þar getur m. a. að lesa þessa lýsingu á starfsháttum fyrirhugaðs félaga okkar: „Union Carbide virðist vera að leika gamla blekkingaleikinn til hins ítrasta í nýju herferðinni gegn mengun. Þessi herferð er skipulögð eftir reglunni um lágmarksaðgerðir og hámarksauglýsingagildi. Fyrirtækið hefur, að því er virðist snúið sér að nokkrum einstökum viðfangsefnum í áróðursskyni og auglýsir árangurinn þar sem dæmi um hina nýju stefnu sína og reynir þannig að slá tvær flugur í einu höggi, hafa áhrif á almenningsálitið og friðþægja yfirvöld umhverfismála, samtímis því sem fyrirtækið eykur mengunarstarfsemi sína annars staðar til þess að hafa upp í kostnaðinn. Vera má að þessi herferð Union Carbide hafi einhver áhrif á yfirvöld umhverfismála, en hún hefur sannarlega ekki hitt í mark hjá þeim, sem gerst fylgjast með málum á þessu sviði, og alls ekki hjá almenningi.“ Þá lá það næst fyrir að athuga hvers konar hreinlætisorð Union Carbide hefði á sér erlendis og varð þá fyrir valinu eyjan Puerto Rico. Það var upplagt að athuga hvernig Union Carbide hagaði sér í eylöndum. Ég hef hérna í hendinni bréf frá Mision Industrial de Puerto Rieo, eða iðnaðarráði Puerto Rico í Rio Piedras. Það er skrifað 29. jan. 1975, fyrir nokkrum vikum, undirritað af Andre Trevathan. Einnig mun ég með glöðu geði láta hv. þm. í té ljósrit af þessu bréfi. Í bréfinu segir að Union Carbide hafi ekki neinar járnblendiverksmiðjur á Puerto Rico. Hins vegar hafi fyrirtækið þar olíuefnaverksmiðju. Síðan segir orðrétt: „Olíuverksmiðjan í Guayanilla er ein af aðaluppsprettum mengunar á eynni. Union Carbide er tregur til að taka upp mengunarvarnir í framleiðslunni af efnahagsástæðum, enda þótt fyrirtækið eyði verulegu fjármagni í auglýsingar í dagblöðum, þar sem það lýsir sér sem umhyggjusömu fyrirtæki fyrir hreinu lofti, landi og vatni á Puerto Rico.“ Þetta er skrifað 29. jan. s. l., og eins og ég segi, ljósrit af þessu bréfi frá iðnaðarráði Puerto Rico er auðvitað velkomið þeim sem sjá vilja. Þennan sérstaka lestur um sinnaskipti Union Carbide í mengunarmálum byrjaði ég með að lesa kærubréf frá hluthöfum í fyrirtækinu til eftirlitsnefndar bandarískra kaupsýslumanna þar sem í ljós kom að fyrirtækið hefur stundað það að gefa hluthöfum sínum mjög villandi upplýsingar varðandi mengunarmálin. Union Carbide lýsir sér sem sagt sem ákaflega umhyggjusömu fyrirtæki á þessu sviði, enda þótt vitað sé að það sé meginmengunarvaldur jafnt innan Bandaríkjanna sem utan. Því miður hef ég ástæðu til að ætla að Union Carbide hafi ekki aðeins stundað það að villa um fyrir hluthöfum sínum í þessu efni eða kynblendingum á Puerto Rico, heldur hafi Union Carbide auk þess unnið sér það létt að villa um fyrir ónefndum sveitamönnum norðan af Íslandi. - Skyldi mér fyrirgefast það þótt ég staðhæfi, að hvorki hv. alþm. í Ed. yfirleitt né fulltrúar í iðnn. d. hafi heimild til þess án rannsóknar að treysta einu orði Union Carbide um grandvarleika þess fyrirtækis í sambandi við umhverfisvernd. Þá er enn að geta þess að ég hafði óskað eftir því í iðnn. að stjórnarformaður Búnaðarsambands Borgarfjarðar yrði kvaddur fyrir iðnn. sökum þess að Búnaðarsambandið hafði gert einróma samþykkt, þar sem því var beint til Búnaðarþings, þess sem nú hefur nýlokið störfum, að kostað yrði kapps um það að allrar varúðar yrði gætt og aflað hlutlægra upplýsinga með rannsókn óháðra aðila á hugsanlegri umhverfismengun af völdum þessarar fyrirhuguðu verksmiðju í tæka tíð áður en til framkvæmda kæmi. Form. Búnaðarsambandsins var ekki kvaddur til fundar við n., og það er best að ég játi það strax, sem satt er, að ég hygg að form. n., hv. þm. Steingrímur Hermannsson, hafi sagt okkur það satt að honum tókst ekki að hafa upp á því hver maðurinn væri og aðrir nm. einhverra hluta vegna létu honum ekki nafnið í té. Ég geri þá játningu að mér er ekki enn þá ljóst hver sá maður var, en nú er það um seinan. En ég hef hér í hendi mér samþykkt sem Búnaðarþing gerði svo á grundvelli þessarar samþykktar frá Búnaðarsambandi Borgarfjarðar. Búnaðarþing gerði þessa samþykkt síðasta þingdag sinn í fyrradag og les ég hana nú, með leyfi hæstv. forseta. Ég hef svo lítið þurft á því að halda, herra forseti, að nota hástigs lýsingarorð hrósyrða við umr. um þessa málmblendiverksmiðju, en ég ætla að lesa sem sagt með leyfi hæstv. forseta ályktunina frá Búnaðarþingi: „Búnaðarþing beinir því til Heilbrigðiseftirlits ríkisins, að áður en til þess komi að það veiti starfsleyfi fyrirhugaðri málmblendiverksmiðju á Grundartanga í Hvalfirði hafi það aflað sér allra fáanlegra upplýsinga um hugsanleg mengunaráhrif frá slíkri verksmiðju, bæði á landi, í lofti og í sjó. Telur þingið sjálfsagt að stuðst sé í þessu efni við reynslu annarra, þ. á m. Norðurlandabúa, sem reka sams konar verksmiðjur og hér um ræðir. Í því skyni verði íslenskir sérfræðingar á sviði líffræði og verkfræði nú þegar sendir utan til þess að kynna sér af eigin raun allt það er lýtur að umhverfisáhrifum slíkrar starfsemi. Þá tekur þingið undir þá eindregnu ósk Náttúruverndarráðs, Búnaðarsambands Borgarfjarðar og fleiri aðila til iðnrn., að gerð verði ítarleg líffræðileg könnun í Hvalfirði og umhverfi fyrirhugaðs verksmiðjustaðar áður en nokkrar framkvæmdir hefjast þar. Á grundvelli þeirrar könnunar verði leitast við að sjá fyrir hugsanleg áhrif verksmiðjurekstrarins á lífríki láðs og lagar, enda er nauðsynlegt að fyrir liggi líffræðileg úttekt á svæðinu til samanburðar við síðari athuganir. Verði niðurstaðan af áðurnefndum athugunum sú að hætta af mengunaráhrifum málmblendiverksmiðjunnar sé engin fyrir heilsu manna né fyrir gróður eða dýralíf umhverfisins og Heilbrigðiseftirlit ríkisins veiti þess vegna starfsleyfi til þvílíks rekstrar og hann verði hafinn, þá gerir Búnaðarþing eindregna og ákveðna kröfu um að rækt verði stöðugt og fullkomið eftirlit með heilsufari starfsfólks og hugsanlegum breytingum á lífríki í nágrenni verksmiðjunnar. Búnaðarþing leggur áherslu á að stofnun og rekstur stóriðjufyrirtækja eigi að vera einn þáttur í framkvæmd yfirlýstrar stefnu allra stjórnmálaflokka, þeirri að efla byggðajafnvægi í landinu. Því telur þingið að sé þess kostur beri að velja slíkum verksmiðjum stað þar sem byggð stendur höllum fæti og atvinna er ótrygg. Þá minnir þingið á ályktun sína um nauðsyn þess að kanna hagkvæmni aukinnar áburðarframleiðslu í landinu, áður en teknar verði frekari ákvarðanir um ráðstöfun raforku til stóriðju. Einnig verði gert stórátak til að nýta raforku til húsahitunar.“ Þessi ályktun var samþ. shlj. á Búnaðarþingi. Ég vil lesa aftur 3. mgr. þessarar ályktunar: „Þá tekur þingið undir þá eindregnu ósk Náttúruverndarráðs, Búnaðarsambands Borgarfjarðar og fleiri aðila til iðnrn., að gerð verði ítarleg líffræðileg könnun í Hvalfirði og umhverfi fyrirhugaðs verksmiðjustaðar áður en nokkrar framkvæmdir hefjast þar. Á grundvelli þeirrar könnunar verði leitast við að sjá fyrir hugsanleg áhrif verksmiðjurekstrar á lífríki láðs og lagar, enda er nauðsynlegt að fyrir liggi líffræðileg úttekt á svæðinu til samanburðar við síðari athuganir.“ Eins og segir í prentuðu nál. minni hl. iðnn., þá mun ég til vara, auk þess sem ég legg til að frv. þetta verði fellt, flytja nokkrar brtt. við frv. Allar þær brtt. mun ég flytja við 3. umr. um málið nema eina: Það er till. á þskj. 370, sem er tekin orðrétt upp úr ályktun Búnaðarþings um þetta mál og á að bætast aftan við 11. gr., þar komi: „Á vegum Náttúruverndarráðs og líffræðistofnunar Háskóla Íslands verði gerð ítarleg líffræðileg könnun á Hvalfirði og umhverfi fyrirhugaðs verksmiðjustaðar áður en nokkrar framkvæmdir hefjast þar.“ Og svo, áður en ég lýk þessum kafla ræðu minnar um umhverfismál þessarar fyrirhuguðu verksmiðju, þá vil ég aðeins víkja nánar að þeirri ákvörðun yfirvalda að lögleiða ameríska mengunarstaðla hér á landi og spyrja hv. þm. hvort þeir geri sér grein fyrir því hvað sú ráðstöfun merki. Amerískir sérfræðingar unnu að því í nærfellt 5 ár að semja þessa staðla. Þetta var mikið verk og við það unnu, að því er mér skilst, hundruð sérfræðinga á sviði efnaverkfræði, líffræði, lífefnafræði, veðurfræði, eiturefnafræði, hagfræði, búfræði og þjóðfélagsfræði. Staðlarnir hafa verið birtir á undanförnum missirum eftir því sem þeir voru fullunnir, en nú síðast, svo sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagði frá áðan sem rétt er, voru í haust birtir staðlarnir um mengun frá málmblendiverksmiðjum. Það er satt - tími til kominn að tilgreina eitthvað sem komið hefur fram af hálfu viðræðunefndar um orkufrekan iðnað - sem sé satt að þetta eru ströngustu mengunarstaðlar í heimi. Það er satt á sama hátt og ýmislegt annað sem n. hefur lagt fyrir hv. Alþ. í þessu máli. Það er satt að því leyti að þetta eru einu mengunarstaðlarnir sem settir hafa verið og eru þeir ströngustu. Svíar munu vera að leggja síðustu hönd á gerð sinna mengunarstaðla, og færi þá aldrei verr en svo eftir að þeir hafa verið birtir, að amerísku staðlarnir yrðu þá kannske hinir næstströngustu. Amerísku mengunarstaðlarnir ern að sjálfsögðu miðaðir við ameríska staðhætti. Þeir eru miðaðir við það að draga úr mengun í landi þar sem iðnaðarmengun er sums staðar vel á veg komin með að útrýma öllu náttúrlegu dýra- og jurtalífi og stofna mannlífi í óskaplega hættu í umhverfi stóru iðnborganna í þokkabót. Þessum stöðlum er ætlað að draga svo úr mengun í Bandaríkjunum, draga svo úr mengun sem fyrir er í landinu, að mannlífi verði ekki lengur hætta búin a. m. k., samtímis því sem tekið er tillit til þess að iðnfyrirtækin, sem menguninni valda, rísi að verulegu leyti undir efnahag Bandaríkjanna, að þau geti haldið áfram starfsemi sinni eigi að síður. Það er farið eins langt í átt til þess að reyna að hreinsa umhverfið og hægt er, án þess að gera fyrirtækjunum, sem menguninni valda, ókleift að starfa áfram, beinlínis vegna þess að þau eru undirstöðufyrirtæki í efnahag Bandaríkjanna. Lögfesting amerísku mengunarstaðlanna hér á landi mundi þýða það, að í okkar umhverfi, þar sem iðnaðarmengun er nú svo að segja engin, yrði leyft samkv. þessum stöðlum að auka mengun upp að því marki sem talið er lífvænlegt í Bandaríkjunum. Það hefur verið sagt frá því í iðnn. þessarar hv. d., að Eyjólfur Sæmundsson efnaverkfræðingur, sá sem ráðinn var til starfa í Heilbrigðiseftirlitinu eftir að aðstandendur þessa frv. höfðu losað sig við nærveru Einars Vals Ingimundarsonar umhverfisverkfræðings, - að Eyjólfur Sæmundsson, sem ég vil ekki lasta á neinn hátt eða varpa rýrð á, vinni nú að því svo að segja nótt sem dag að fara í gegnum bandarísku staðlana og setja inn orðið Ísland í staðinn fyrir orðið Bandaríkin, enda má til sanns vegar færa að ekki sé hægt að ætlast til öllu meira af einum manni miðað við það starfslið sem vann við það að semja og gera amerísku staðlana vestan hafs. Innleiðsla amerískra mengunarstaðla á Íslandi er glæpur gagnvart náttúru þessa lands og fólkinu sem býr í því. Setning íslenskra mengunarstaðla án undangenginnar ítarlegrar rannsóknar væri fíflskapur. Íslenskir mengunarstaðlar hljóta að miða að því að koma í veg fyrir iðnaðarmengun í landinu umfram þá sem fyrir er, en ekki að því að auðvelda mönnum að auka hér iðnaðarmengun upp að því marki sem talið er lífvænlegt í iðnaðarsamfélagi. Þá kem ég að fundi iðnn. með forstöðumanni Þjóðhagsstofnunar, Jóni Sigurðssyni. - Mér hefur verið álasað á vingjarnlegan hátt fyrir að hafa sýnt lítinn áhuga á efnahagshlið þessa fyrirhugaða samnings við Union Carbide. Það er alveg rétt, að um þá hlið málsins hef ég rætt miklu minna en þá sem lýtur að umhverfismálunum og félagsmálunum. Ég á mér þá afsökun, að ég get ekki hugsað mér þann fjárhagslega ávinning af þessum samningi sem hér liggur fyrir, að hann gæti réttlætt það að við undirrituðum hann, ef við stofnuðum með því lífríki Íslands í hættu. Og ég vil vekja athygli ykkar á því í þessu sambandi, að einmitt þessa sömu daga sem þessi hv. d. fjallar um fyrirhugaða málmblendiverksmiðju í Hvalfirði, þá koma fram í dagsljósið hugmyndir þeirra manna, nákvæmlega þeirra manna sem mörkuðu stefnuna í málmblendimálinu, - koma fram hugmyndir þeirra um stóriðju á Íslandi yfirleitt, sem hæstv. iðnrh. hefur gert okkur grein fyrir lauslega í Sþ. fyrir skemmstu. En ég vík þá sem sagt nú að fundi iðnn. með forstöðumanni Þjóðhagsstofnunar, Jóni Sigurðssyni. Sá fundur var haldinn í fyrramorgun. honum var útbýtt skjali frá Þjóðhagsstofnun sem hafði inni að halda svör við nokkrum tilteknum spurningum frá viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, og má raunar segja að verkefnið, sem viðræðunefndin lagði fyrir Þjóðhagsstofnunina, hafi verið í þessu gamalkunna formi: Þetta hérna er nú álit mitt, hvað segið þið um það? Það er ekki rétt að kaldhæðnislegt heiti, sem forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar gaf plagginu sem hann lagði fyrir okkur, hafi átt eingöngu við blaðið sem geymir töflurnar og tölurnar. Forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar lýsti viðfangsefninu á þá lund að skjöl og upplýsingar, sem stofnunin hefði haft með höndum, hefðu ekki verið með þeim hætti að hægt hefði verið að gera algilt og breitt úrtak, heldur hefði Þjóðhagsstofnun neyðst til þess að beina starfi sínu að mjög þröngu sviði, og hann tók það raunar fram að töflurnar, sem með fylgdu, væru þess háttar að ekki mætti taka nema mjög takmarkað mark, ef ég má svo segja, á áliti stofnunarinnar. Hún væri ekki það vel sett með starfslið að hún hefði getað tekið að sér að afla frekari gagna á skömmum tíma. Og ég ítreka það, vegna þess að ég er hræddur um að það kunni að gleymast kannske aftur að geta þess, þá voru þetta orð forstöðumanns Þjóðhagsstofnunar, en ekki mín, hann kallaði plaggið, sem við fengum frá Þjóðhagsstofnun, „eins konar utanlegsfóstur“. Meginálit Þjóðhagsstofnunar, slíkt sem það nú er, er svo að þetta, sem fyrir lá, þessar upplýsingar, sem fyrir lágu frá viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, þessar upplýsingar væru í aðalatriðum réttar. Það er meginefnið í niðurstöðu Þjóðhagsstofnunar að þessar upplýsingar frá viðræðunefnd séu í meginatriðum réttar. En í plaggi Þjóðhagsstofnunar er ekkert fjallað um áhrif fyrirhugaðrar verksmiðju á aðra atvinnuvegi þjóðarinnar. Það skiptir þó ákaflega miklu máli. Það er ekkert fjallað um áhrif hennar á búsetuform í landinu, sem skiptir svo sannarlega ekki litlu máli þegar að því er gætt, að flest bendir til þess að verksmiðjan, sem nú á að reisa í Hvalfirði, verði fyrsta verksmiðjan af mjög mörgum sem nú eigi að reisa í orkufrekum iðnaði hér á landi í þessari skorpu. Það er engin tilraun gerð til þess að setja tilorðningu þessarar verksmiðju í eðlilegt samhengi við þau drög sem nú liggja fyrir um stóriðjuna. Það er ekki minnst á aðra kosti sem við eigum völ á til nýtingar raforkunnar, svo sem til húsahitunar, áburðarframleiðslu, heykögglaframleiðslu eða ylræktar, og ekki gerð tilraun til þess að gera sér neina grein fyrir markaðshorfum með ferrósilikon við breyttar efnahagsaðstæður í heiminum. Það er ekki vikið hugsun að þeirri augljósu staðreynd að draga hlýtur úr eftirspurn eftir efni í stálsteypu til smíða á vélum þegar olía þrýtur í heiminum, sem ég hygg að þrátt fyrir sæmilega bjartsýni sé viðurkennt af flestum, sem nokkuð hafa að því hugað, að muni ske einhvern tíma á tímabilinu milli næstu 10 og 20 ára. Þrátt fyrir yfirlýsingu forstöðumanns Þjóðhagsstofnunar um að ekki hafi hann ákaflega mikið álit á plagginu sem hann lagði fyrir iðnn. þessarar hv. d., þá er alþm. ætlað að leggja það til grundvallar afstöðu sinni til þessa frv. sem liggur hér fyrir framan okkur. Ég legg það til að þetta frv. verði fellt. Til vara og ef vera mætti til þess að draga úr því tjóni sem ég sé landinu búið af þessu máli, þá mun ég sem fyrr segir bera fram nokkrar brtt. við frv. Eina þeirra ber ég fram nú við 2. umr., hinar mun ég bera fram við 3. umr. Fyrir öðrum brtt. mínum, sem ég ber fram við 3. umr., mun ég að sjálfsögðu gera grein við þá umr. málsins, en vil þó víkja að einni þeirra strax nú við 2. umr. Það er brtt., sem ég mun bera fram við 5. gr. frv., þar sem kveðið er á um kjör fulltrúa í stjórn hins fyrirhugaða hlutafélags um verksmiðjuna. Í frv. er svo ráð fyrir gert að ráðh. skipi fulltrúa Íslands í stjórn fyrirtækisins, m. ö. o. að Alþ. kjósi ekki fulltrúa íslenska ríkisins í stjórn verksmiðjunnar. Og þá komum við að því að ræða um hlutdeild þessarar virðulegu stofnunar, hv. Alþ., í meðferð þessa dálítið skringilega máls um málmblendiverksmiðju í Hvalfirði. Hér liggur fyrir ykkur, hv. alþm., lagafrv. smíðað af stofnun sem nefnist viðræðunefnd um orkufrekan iðnað. Strax í prentaðri grg. frv. er hv. alþm. sýnd sú virðing að segja þeim, svo að ekki sé dýpra tekið í árinni, að segja þeim ekki alveg satt um grundvallaratriði málsins. Iðnn. þessa hv. d. er síðan vottuð sú sæmd að synja henni um nokkrar vikur til þess að afla sér hlutlægrar sérfræðilegrar vitneskju um trúverðugleika ýmissa annarra upplýsinga sem aðstandendur frv. hafa látið í té varðandi málið. Ef hv. alþm. þráast nú við og reyna að telja sjálfum sér trú um að þeim sé ætlað annað hlutskipti en að afgreiða mál sem þegar hafa verið ákveðin af verkfræðilegum og hagfræðilegum embættismönnum kerfisins, þá vil ég upplýsa þá um það, að framkvæmdastjóri málmblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði, sem við fjöllum nú um, sem þetta frv. hérna fjallar um, sem um er að ræða að reist verði í Hvalfirði ef Alþ. skyldi fallast á það og samþykkja þetta frv., - að forstjóri, framkvæmdastjóri málmblendiverksmiðjunnar hefur þegar verið ráðinn. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson, formaður iðnn., sagði okkur frá því á fundi í iðnn. nú fyrir nokkrum dögum. Hér er um að ræða forstjóra ferrosilikon-verksmiðju Union Carbide í Noregi. Hann kom hingað til lands fyrir nokkrum dögum til þess að líta á ríki sitt. Þegar við leyfðum okkur, óbreyttir nm., að sýna einhver geðshræringamerki vegna þess að þegar hefði verið ráðinn framkvæmdastjóri fyrir verksmiðju sem við værum alls ekki alveg hreint vissir um að Alþ. mundi fallast á að reist yrði, þá leiðrétti hv. þm. Steingrímur Hermannsson þau ummæli sín á þá lund, að maðurinn hefði náttúrlega ekki verið beinlínis ráðinn, heldur væri málið þannig vaxið að Union Garbide mælti með því að þessi maður yrði ráðinn. Mér er ekki alveg ljóst eftir skamma setu á Alþ. hverja persónulega sæmd hv. alþm. leggja í sitt starf. Ég vona að hún sé meiri en mig grunaði á þeim árum þegar ég kynntist störfum Alþ. fyrst og fremst í sambandi við starf mitt sem fréttamaður í 25 ár. En jafnvel þótt þessi persónulega sæmd kunni að vera í lágmarki, þá býst ég við að ýmsir alþm. vilji geta trúað því sjálfir á viðkvæmum augnablikum, að þeir láti ekki embættismannavaldið segja sér gersamlega fyrir verkum. Ég vil vekja athygli á þessu atriði í sambandi við 5. gr. frv. Við hana mun ég bera fram þá brtt. að Alþ. kjósi fulltrúana í stjórn fyrirhugaðrar verksmiðju ef úr verður, en þeir verði ekki skipaðir af rn. Að svo mæltu, herra forseti, ítreka ég till. mína um það að þetta frv. verði fellt.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að gera grein fyrir því, að í iðnn., sem ég á sæti í, þar sem mál þetta var afgreitt, þá hafði ég á síðasta fundi n., þegar tekin var afstaða um álit meiri hl., látið bóka svo hljóðandi: „Jón G. Sólnes tók ekki þátt í afgreiðslu málsins og gerir grein fyrir afstöðu sinni.“ Ég hafði búist við því, að þessi bókun kæmi fram í nál. meiri hl. og skýrði þannig, að ég kæmi ekki með sérálit. Ég vil byrja að taka það fram til þess að taka af allan vafa, að ég legg á það áherslu að ég er samþykkur þeirri stefnu, sem felst í frv. sem hér er til umr.., um erlenda fjárfestingu á Íslandi. Og ég vildi gjarnan stuðla að því, að mikil samskipti væru með fjármagnsflutning að og frá þessu landi og þá ekki hvað síst til þeirra aðila sem hér eiga aðild að, bandaríkjamanna. Ég ber mjög mikla virðingu fyrir dugnaði, hagsýni og áræðni bandarískra kaupsýslumanna eða kapítalista, og ég verð víst að leyfa mér að nota það orð hér. Þó að orðið sé kannske ekki gott, þá finnst mér það ná yfir breiðara svið en að segja kaupsýslumaður. Það hljómar betur í mínum eyrum eða er meira samfara mínu hugarfari að halda mig við kapítalista. Nú er það svo, að ég hef svolítið og þá kannske sérstaklega á seinni árum reynt að kynna mér starfsemi og starfsháttu kaupsýslumanna eða kapítalistanna einmitt í Bandaríkjunum. Og af þeim kynnum og þeirri skoðun, sem ég hef mótað mér af því litla sem ég hef getað pælt í gegnum og haft aðstöðu til, þá hef ég komist að þeirri niðurstöðu að amerískir kapítalistar líti fátt verri augum heldur en samskiptin við ríkið eða hið opinbera. Ég held, að þeim sé mjög gjarnt og það sé mjög ríkjandi skoðun meðal iðjuhölda, kaupsýslumanna og kapítalista, að yfirleitt sé allt illt, sem komi frá því opinbera, að því er þeir segja. Ríkið sé eiginlegra aðili sem hefur það að aðalmarkmiði að fara ofan í vasa þeirra og reyna að tæma þá eins og það frekast geti með sköttum og álögum. Ég hef aldrei orðið var við að það væri nein ríkjandi samstaða milli amerísks einkaframtaks og hins opinbera. Amerískum kaupsýslumönnum, kapítalistum, þykir gott að ná hagkvæmum samningum við hið opinbera og gera við það hagkvæm viðskipti. En ég held, að það sé yfirlýst skoðun, að það sé ekki líklegt til ávinnings að vera í samvinnu við það um verðmætasköpun. Og ef þetta er rétt niðurstaða hjá mér, að svona hugsi þeir í sínu heimalandi, þá held ég að engum geti skjátlast, að þeir muni síst vera betri viðureignar þegar þeir eru komnir út fyrir takmörk síns heimalands. Þessi sannindi mundi ég hafa haft að leiðarljósi, ef ég ætti að setjast að samningaborði við bandaríska kaupsýslumenn, að ég tali ekki um ef ég ætti að setjast að samningaborði við þá sem fulltrúi hins opinbera valds eða ríkisins. Ég vil þá lítillega koma að því fyrirtæki, sem hér er verið að ræða um, járnblendifélaginu og uppbyggingu þess. Samkv. ákvörðun þess frv., sem hér liggur fyrir, er áætlað, að íslenska ríkið verði eignaraðill að 55% hlutafjár í þessu fyrirtæki og Union Carbide að 45%. Stofnkostnaður er talinn 68 millj. dollara, hlutafé 24 millj. dollara. Okkar hlutur, 55%, mun nema 13.2 millj. Þetta er fé sem við þurfum að fá allt að láni og mun áreiðanlega kosta okkur mikið í sambandi við fjármagnskostnað vegna þeirrar lántöku. Hér er um að ræða stórkostlegar upphæðir á íslenskan mælikvarða, talað um tæpa 2 milljarða bara sem hlutafjárframlag, fyrir utan kostnað við hafnargerðir, vegalagningar og ýmis önnur þjónustufyrirtæki sem þarf að kosta af því opinbera, og sú upphæð nemur hundruðum millj. Hlutur Union Carbide, 45%, gerir 10.8 millj., dollara. Þar af eiga þessir aðilar að fá í hlutabréfum samkv. þeim samningi, sem hér liggur fyrir, sem þóknun fyrir tæknikunnáttu 3.2 millj. dollara. S. l. vor sá ég einhverjar áætlanir í sambandi við fyrirhugaða verksmiðju og þá var þóknunin fyrir þessa tæknikunnáttu ekki áætluð nema 2.3 millj. dollara. Að mínu mati hefur ekki verið gefin viðunandi skýring á því, hvernig stendur á því að þessi upphæð hefur hækkað svo gífurlega. Ég tel þetta mikla hækkun á ekki lengri tíma, og mér dettur ekki í hug nema ein skýring í sambandi við það, að þegar þeir voru að semja um þessi málefni vorið 1974, þá sat hér kommúnístískur ráðherra að völdum og þessir herrar hafi metið það því verði, að það væri borgandi 900 þús. dollurum meira fyrir það að semja við þann ráðh. heldur en eftir stjórnarskiptin. Ég get ekki fengið neina skynsamlega skýringu á þessum mismun aðra. Og að mínum dómi og eftir minni þekkingu á hugsunarhætti þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli, þá finnst mér þessi skýring alls ekki fjarstæðukennd. Þá eru ekki eftir nema 7.6 millj. dollarar sem Union Carbide eiga að inna af hendi. Söluverðmæti framleiðslu þessa fyrirhugaða fyrirtækis er áætlað fyrstu 4 árin, 1978–1982, rúmlega 28 millj. 700 þús. dollarar. Samkv. samningum, sem hér liggja fyrir, á Union Carbide að fá fyrir tækniþóknun árlega greiðslu, sem nemur 3% af framleiðsluandvirðinu. Miðað við þessar tölur nemur sú þóknun 860 þús. dollurum á ári, en það er upphæð sem tryggir Union Carbide rúmlega 11% þóknun eða vexti af því fjármagni sem að raunverulega leggur í fyrirtækið. Að mínu mati má því segja, að þarna séu þessir bandarísku athafnamenn nokkurn veginn á þurru með það fjármagn sem þeir eru að leggja fram. En lítum svo á og berum aðstöðu þessara manna og þessara aðila saman við þá fjármagnsaðstöðu sem við erum í. Við tryggjum okkur ekki brot úr prósenti sem tekjur af því fjármagni sem við leggjum í þetta. Við höfum aðeins fram á að horfa kostnaðinn við endurnýjun víxilsins, a. m. k. meðan á byggingarframkvæmdum stendur. Þá er hér samningur, sem gerir ráð fyrir því að Union Carbide fái söluþóknun. Þeir eiga að fá af fyrstu 10 þús. tonnunum 3%, af næstu 10 þús. tonnum eiga þeir að fá 3.5%, af þar næstu 10 þús. tonnum 4% og af sölu fram yfir 30 þús. tonn eiga þeir að fá 5% sölulaun. Þetta er að mínum dómi mikil upphæð og mjög há. Stærstu útflutningsfyrirtæki, sem við eigum og velta milljörðum kr., t. a. m. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og útflutningsfyrirtæki Sambandsins, mér vitanlega taka slík fyrirtæki ekki nema 2%. Og einhvern veginn kemur það einkennilega fyrir hjá jafn kapítalískt sinnuðum manni og undirrituðum, að sölulaunin skuli fara sívaxandi í hlutfalli við vaxandi magn, sem verið er að selja. Þetta er öfugt við allt það sem maður þekkir, því að magn gefur afslátt og mikið magn gefur meiri afslátt. Rétt er í þessu sambandi að staldra við, að þarna erum við að gera í annað skiptið samning við stórt bandarískt fyrirtæki og það kemur í ljós alveg það sama og í það fyrra, og þar á ég við John Manville secn við sömdum við sem meðeiganda að Kísiliðjunni, hvað þessi fyrirtæki leggja mikla áherslu á þóknunina fyrir það að selja vöruna sem þau ætla að framleiða í kompaníi við okkur. Þegar Kísiliðjan á sínum tíma var stofnuð, þá var samkomulag um að John Manville hf. og við skyldum eiga framleiðslufyrirtækið til helminga, íslendingar og ameríkanarnir. En ameríkanarnir komust upp með það að hafa stofnað fyrirtæki, sem hét John Manville Corporation, sölufyrirtæki, sem sér um alla söluna á framleiðslu Kísiliðjunnar, og það fyrirtæki á hið bandaríska að öllu leyti. Við eigum þar ekki 1%. Hvaða reynslu höfum við fengið af þessari starfsemi sem ég er þarna að lýsa? Jú, hún er sú, að frá upphafi vega hefur Kísiliðjan, framleiðslufyrirtækið, verið rekið með tapi og á íslenskan mælikvarða miklu tapi. Og ef ekki hefði verið þannig um hnútana búið, að þarna hefðu verið lagðar í stórkostlegar upphæðir og miklum mun stærri en venja er til með íslenskt fyrirtæki með dautt hlutafé sem ekki þarf að sinna neinni vaxtagreiðslu, þá væri hagur þessa fyrirtækis hörmulegur. En hvað hefur skeð í sambandi við sölufyrirtækið John Manville? Það hefur grætt vel og stundum tugmilljónir. Atvikin hafa hagað því þannig, að ég hef sem fulltrúi Akureyrarkaupstaðar, af því að þeir eiga dálítinn hlut í þessu fyrirtæki, verið á aðalfundum Kísiliðjunnar, og þá hefur oft komið fram, að þessir ágætu meðeigendur okkar hafa verið vinsamlegir og skilningsgóðir og þeir hafa verið að hygla í okkur svona uppbótum af mildi sinni og gjafmildi, þannig að þeir hafa látið af hendi rakna stundum verulegar upphæðir. Þetta er að vissu leyti þakkarvert. En hefði ekki verið miklu betra, að þetta sölufélag hefði verið sameign okkar alveg eins og framleiðslan? Og hví er ég að minnast á þetta atriði? Hvað er eðlilegra en í sambandi við stofnsetningu slíkrar verksmiðju eins og hér er verið að ræða um sé stofnað annað dótturfyrirtæki, sem heiti Sölufélagið, og að eignarhlutföllin í því fyrirtæki séu þá jöfn eða svipuð og er í járnblendiverksmiðjunni, eða það séu þá a. m.k. helmingaskipti? Það gæfi okkur íslensku aðilunum vissa tryggingu fyrir því, að við hefðum einhverjar tekjur upp á að hlaupa til þess að standa straum af þeim mikla fjármagnskostnaði sem við hljótum að hafa í sambandi við þátttöku okkar í fyrirtæki eins og þessu. Svo get ég ekki annað en staldrað svolítið við ákvæðið í sambandi við tækniþóknunina, þessi 3%, sem er samkv. þeim samningum, sem hér liggja fyrir, bindandi um langan tíma. Hér er unn mikla upphæð að ræða. Það er á annað hundrað millj., sem við greiðum fyrir þetta árlega. Ég fyrir mitt leyti segi það eins og er, að ég hef þann metnað fyrir hönd þess starfsfólks, þess íslensks starfsfólks og þeirra tæknifróðu manna, sem koma til með að vinna við þessa verksmiðju af okkar hálfu, að mér þykir það súrt í broti að mega ekki reikna með því, að innan tiltölulega skamms tíma, fárra ár, segjum 4–5–6 ára, þá væru komnir það þjálfaðir menn í þetta, að þeir væru fyllilega færir um að sinna þessari þjónustu að mestu leyti, þannig að ég hefði lagt áherslu á í slíkum samningum sem þessum, að þessi möguleiki væri a. m. k. opinn, svoleiðis að við gætum þarna minnkað þá greiðslu, sem við þurfum að inna af hendi til hins erlenda aðila. Af því, sem ég hef hér sagt, finnst mér og ég held að það dyljist engum, að aðstaða hins erlenda meðeiganda okkar hlýtur að metast að vera miklu betri heldur en okkar og fjármagnskostnaður hjá þeim er nánast enginn á sama tíma sem við þurfum að standa straum af miklum fjármagnskostnaði, svo miklum að við erum með því frv., sem hér liggur fyrir, að að skuldbinda okkur fram í tímann að taka verulegar og það háar upphæðir á okkar mælikvarða inn á fjárlög um þó nokkuð mörg ár, sem er allóvenjulegt fyrirbrigði. Í ofanálag bætist svo það, sem gerir aðstöðu meðeigenda okkar enn þá betri, að ég hef rökstudda ástæðu til að ætla að samkv. bandarískum skattalögum megi þetta fyrirtæki afskrifa allt það framlag sem það leggur til þessarar verksmiðju. Ég held, að samkv. bandarískum skattalögum sé erlend fjárfesting heimiluð sem skattafrádráttur, svo að þeir eru þarna þegar í byrjun, um leið og þessi starfsemi hefst, að græða stórfé. Ég hef verið að lýsa þessari aðstöðu, og að mínum dómi finnst mér að hjá þeim mönnum, sem hafa farið með þessa samninga, komi fram mikið vanmat á þeirri aðstöðu sem við erum í. Og nú langar mig þessu máli mínu til stuðnings - með leyfi forseta - að lesa nokkuð úr grg. þeirri sem fylgir frv., og hefst nú lesturinn. Það er að finna á bls. 7. Ég er að rekja upp ástæðurnar, sem eru fyrir því að fara út í þessa starfsemi, og þá stendur hér: „Í öðru lagi eru nú margar járnblendiverksmiðjur orðnar mjög gamlar og úreltar tæknilega séð. Kemur þar fyrst til að ofnar hafa stöðugt orðið stærri. Einnig eru margar af þessum gömlu verksmiðjum illa staðsettar miðað við hráefnisog orkuöflun, þar sem þær hafa upphaflega verið byggðar við stáliðjuverin, sem staðsett eru á hinum gömlu kolanámusvæðum, eins og t. d. í Ruhr-héraði í Þýskalandi. Staðsetningarhagkvæmni slíkra verksmiðja hefur breyst mjög til hins verra á síðustu áratugum, m. a. vegna hækkandi orkuverðs og nýrra hráefnalinda. Í þriðja dagi er fyrirsjáanlegt, að margar gamlar verksmiðjur þarf að leggja niður vegna mengunar. Á þetta við um verksmiðjur, sem byggðar voru án nokkurra mengunarvarna, en erfitt er að koma þeim við á hagkvæman hátt í slíkum verksmiðjum, og kostnaðurinn við breytingarnar svo hár, að hann er ekki réttlætanlegur. Er þá hagkvæmara að reisa alveg nýja verksmiðju, þar sem gert er ráð fyrir nútíma mengunarvörnum strax frá upphafi, og flytja framleiðsluna til um leið í samræmi við breytta staðsetningarhagkvæmni. Um kostnað við breytingar, sem hér um ræðir, má nefna dæmi frá járnblendiráðstefnu í Lillehammer í Noregi í okt. s. l. Þar var upplýst af hálfu sambands járnblendiframleiðenda í Noregi, að lögfesting nýrra reglna um mengunarvarnir, sem á döfinni eru í Noregi, mundi kosta norska járnblendiiðnaðinn 400 millj. norskra kr. í fjárfestingu. Samsvarar þetta um 8.5 milljörðum ísl. kr.“ Þegar slíkar aðstæður blasa við eins og hér hefur verið lýst, finnst mér það mikið vanmat hjá okkur á okkar aðstöðu. Við bjóðum ósnortið land með þeirri aðstöðu, að hér er hægt að kaupa ótakmarkaða orku með hagstæðu verði um alla framtíð. Að slík aðstaða sé einskis metin, ekki eitt cent, ber ekki vott um mikla samningshörku af okkar hálfu. Ég hefði talið, að vel hefði verið hugsanlegt, að þessi aðstaða, sem við höfum fram að bjóða, staðsetningarhagkvæmnin, sem talað er um, hefði a. m. k. verið metin jafnmikil tæknikunnáttunni. og tel þar ekkert of mikið í lagt. Ég er sannfærður um að það hafa áreiðanlega verið ánægðir menn, fulltrúar Union Carbide, þegar þeir gengu frá samningaborðinu eftir að hafa komist hjá því að slík aðstaða væri metin til nokkurs verðs. Og er það nokkur furða? Þá vil ég fara nokkrum orðum um orkuverðið. Það verður að viðurkennast, að ég er ekki dómbær á þá hlið málsins. Hins vegar verður ekki hjá því komist, að maður hnýtur um að verðið er bundið alllangan tíma eða 4 ár á þessum viðsjárverðu tímum, þegar ekki er hægt að fá fast olíuverð hjá olíuframleiðslulöndum nema til fárra mánaða í einu. Ákvæði eru að vísu í samningunum um endurskoðum orkuverðs á fjögurra ára fresti, en þó er svigrúmið takmarkað við norskt orkuverð. Ég er ekki viss um að það sé að öllu leyti sambærilegt við okkar aðstæður. Norðmenn eru í þeirri aðstöðu, að þeir eru með fullafskrifuð orkuver, en við verðum með nýleg orkuver sem þurfa að standa undir geysimiklum fjármagnskostnaði. Hver tryggir, að aðstæður gætu ekki verið þannig hjá norðmönnum að þeir sæju sér hag í að halda orkuverði niðri? Það gæti jafnvel verið þáttur í byggðastefnu hjá þeim og vert að athuga að norðmenn verða innan tíðar ráðandi yfir geysimiklu fjármagni, þannig að þeir geta nánast sagt og gert hvað sem þeim sýnist í slíkum málum. Við getum þegar séð, að það er farið að valda stórkostlegum fólksflutningum olíuævintýrið í Stavanger, þannig að sú staða gæti myndast í Noregi, að til þess að viðhalda byggð og starfsemi gætu þeir leyft sér þann munað að fara með orkuna ofan í gjörsamlega ekki neitt, svo að það getur verið út af fyrir sig vafamál og nokkuð til efs, hversu hagkvæmt er að binda sig við slíkar viðmiðanir. Mér fyndist, að það hefði verið miklu eðlilegra, að hlutlaus gerðardómur hefði verið miklu ákjósanlegri í þessu sambandi. Og sem sjálfstæðir aðilar, sjálfstæð þjóð, þá hef ég þann metnað að við eigum að reyna að byggja alla okkar samninga, jafnvel þótt að það sé við vinsamlega aðila eins og bandaríkjamenn, þannig að miðað sé við íslenskar aðstæður. Það er því skoðun mín, að þessi mál þurfi áreiðanlega mikillar og nákvæmrar athugunar við, ekki síst þar sem orkusalan sjálf virðist forsendan fyrir þessu öllu saman. Og þá er vert að hafa í huga, að samningur eins og þessi gerir óbeinlínis kröfu til þess að við flýtum orkuframkvæmdum. Það kemur hreinlega fram, að þetta er ekki nægilegt, Sigaldan. Það er beinlínis forsendan fyrir samningum að Hrauneyjarfossvirkjun verði flýtt. Því finnst mér, að það hafi ekki verið gert nóg að því í málum eins og þessu að reyna að ota fleiri aðilum, sem áhuga hafa á þessum málum um orkukaup, saman, og reyna að skapa einhverja valkosti, þannig að við værum ekki settir upp við vegg af einum aðila. Við skulum athuga það, að við erum að semja við harðsvíraða, duglega, ófyrirleitna viðskiptakapítalista. Þess vegna verðum við að tala við þá á sama máli og máli, sem þeir skilja. Þar eru ekki góðir og gegnir embættismenn, hversu mikilhæfir sem þeir eru, líklegir til þess að ná bestum árangri. Þá langar mig til þess að fara örfáum orðum um þátttöku ríkisins í þessu mikla fyrirtæki. Mín skoðun er sú, að þegar allar aðstæður eru metnar, þá gæti verið hér um geysimikið áhættufyrirtæki að ræða. Í rekstri fyrirtækis sem þess, sem hér er um að ræða, geta orðið svo stórkostlegar verðsveiflur og fjármagnssveiflur að þar getur verið um stjarnfræðilega háar tölur að ræða. Við erum ekki alveg reynslulausir í þessum efnum. Nokkrar staðreyndir eru okkur þekktar í svipuðum málum. Fróðir menn hafa sagt mér í sambandi við álverksmiðjuna í Straumsvík, að ef við hefðum átt hana að öllu leyti og jafnvel þótt ekki væri nema að svipuðu leyti og ráð er fyrir gert í þessu frv., þá væri það fyrirtæki komið á syngjandi hausinn og kannske íslenska ríkið líka, ég veit það ekki. Ég hefði talið, að það hefði verið réttara að taka til alvarlegrar athugunar í sambandi við þessi mál í fyrsta lagi, að slík verksmiðja sem þessi væri algerlega eign hins erlenda aðila, en að hagsmunir okkar væru tryggðir með sölu orku og öðrum hagnaði í sambandi við starfsemi slíks fyrirtækis. Enn fremur gæti komið til mála eignaraðild og ég tek fram ekki endilega ríkisins, - eignaraðild innlendra aðila sem myndaðist á lengri tíma, smátt og smátt. Og í öðru lagi hefði ég talið, að það hefði ekki verið frágangssök, að staðið hefði verið að því að stofnað hefði verið fyrirtæki einstaklinga án þátttöku ríkisins, sem komið hefði fram sem viðsemjandi og þá jafnvel verið meirihlutaaðili, eins og ráð er fyrir gert hér, og þá jafnvel með einhverjum tilstyrk ríkisins. Ég er ekki í nokkrum vafa um að slíkt fyrirtæki hefði að mörgu leyti verið í betri samningsaðstöðu við fyrirtæki eins og Union Carbide. Ég held, að slíku fyrirtæki, ef valist hefðu til forustu hæfir og gegnir menn - og við eigum slíka menn til í þessu landi sem betur fer - að þeim aðilum hefði tekist betur að tala því máli, sem viðsemjendur okkar í þessu máli, Union Garbide, skilja, heldur er málið sem þessir opinberu embættismenn, sem eru útsendarar okkar og viðsemjendur, og er ég þó ekki með þessum orðum á neinn hátt að kasta minnstu rýrð á hæfni slíkra manna. Þeir eru bara í allt annarri aðstöðu. Það er það, sem gerir gæfumuninn í þessum málum. Og þó að slíkt fyrirtæki hefði að einhverju leyti þurft að fá fyrirgreiðslu af hendi hins opinbera, var það ekkert einsdæmi og við höfum mörg dæmi fyrir slíkum, sbr. stórar ábyrgðir sem hafa verið veittar slíkum stórfyrirtækjum hér, eins og t. d. fyrir flugvélum o. fl. og ég veit ekki annað en fram undan séu stórar ábyrgðir í sambandi við rekstur Flugleiða hf. En með því að hafa þennan háttinn á hefði samt verið hægt að minnka verulega áhættu ríkisins og jafnvel útiloka hana að fullu. Ég spyr: Af hverju er þessi opinbera forsjá og opinbera ofstjórn á öllum sviðum? Er ekki kominn tími til þess að endurskoða þessa afstöðu og losa um þau höft sem eru á því að einstaklingar og fyrirtæki geti í stórum mæli beitt sér að stórum verkefnum sem hér er um að ræða? Með þessu frv. er verið að staðfesta einkarétt ríkisins á því að fá aðgang að erlendu fjármagni til fjárfestingar og framkvæmda í landinu. Það virðist vera meiningin að þessi staðfesting eigi að liggja fyrir og þetta sé stefnan sem hér eigi að ríkja um aldur og ævi. Mér er spurn: Væri hægt að fá yfirlýsingu ábyrgra aðila - og á ég þá t. d. við ráðh. úr báðum stjórnarflokkum við umr. þessa máls, að breytingar yrðu gerðar á ákvæðum núgildandi laga um meðferð og vegferð fjármagns að og frá landinu, að einstaklingar og fyrirtæki, sem hefðu til þess aðstöðu, fengju sama rétt og ríkinu er gefinn með því frv., sem hér liggur fyrir? Ég vona, að það misvirði enginn við mig, þó að sjálfstæðisþm. Jón G. Sólnes leggi fram slíka fsp. eins og þessa. Sjálfstfl. hefur frá upphafi vega haft það á stefnuskrá sinni að vinna að því að draga úr ríkisrekstri, en efla að sama skapi einstaklingsframtakið. Þetta grundvallaratriði í stefnu flokksins hefur alla tíð heillað mig og lífsskoðun mín er mótuð af þessu stefnuskráratriði fyrst og fremst. En á sama tíma og verið er að herða á öllum sviðum frelsi einstaklingsins til athafna og framkvæmda í þjóðfélaginu er með þessu frv. með stuðningi ráðh. Sjálfstfl., ef að lögum verður, verið að stofna til stórkostlegs ríkiskapítalisma, sem gæti orðið upphafið að því að kyrkja allt frjálst framtak í þessu landi. „Ung var ég gefin Njáli,“ sagði mikil hetja, þegar hún fylgdi manni sínum á bálið. Ég hef frá unga aldri verið hrifinn af stefnu Sjálfstfl. og reynt að vinna honum allt það gagn sem ég hef getað. En á þessu fyrsta aðalþingi sem ég sit sem kjörinn fulltrúi fyrir Sjálfstfl., er mér boðið að styðja frv. sem stuðlar að meiri eflingu ríkisrekstrar í þjóðfélaginu en nokkru sinni hefur átt sér stað fyrr. Þetta finnst mér erfiður biti að gleypa. Og ég hef ekki hetjulund hinnar merku konu, Bergþóru. Ég held, að ég láti það ógert. Ég lýsi andstöðu minni við þetta frv., eins og það liggur hér fyrir, og mun greiða atkv. gegn samþykkt þess.



Herra forseti. Þetta geta verið tiltölulega fá orð. Hv. þm. Stefán Jónsson hefur þegar í ítarlegu og velrökstuddu máli komið inn á flest þau atriði, sem ég hefði viljað drepa á. Það er þegar ljóst, að því skýrar sem þetta mál er dregið fram í dagsljósið, því meira óbragð er að því. Það þolir greinilega ekki fulla dagsbirtu. Og ýmislegt, sem kom fram í ræðu hv. þm. Stefáns Jónssonar, sem hefur haft mikið fyrir því að kynna sér þetta mál ítarlega og kynna sér það frá mörgum hliðum, - meginrökin í máli hans hafa sannfært mig um það, að málið þolir ekki fulla dagsbirtu. Það er m.a. þess vegna, sem ekki hefur verið orðið við því sem hann fór fram á, að þessu máli yrði frestað nægilega til þess að hið rétta og sanna í málinu mætti koma í ljós. Meginsjónarmiðin í hans ræðu voru og verða sönn, það má sem sagt ekki og á eflaust ekki að vinna að þessu máli á fullkomlega eðlilegan hátt. Það er þegar búið að dæma allt mengunartal sem markleysu eina og athugun öll í þeim efnum skal vera í lágmarki og síðan eigum við vitanlega að láta allt skeika að sköpuðu. Ég hefði sannarlega trúað þessu á hv. þm. Steingrím Hermannsson. Ég efast enn um það, að hann sé í hjarta sínu sannfærður um að allt sé í lagi. Eða á þetta bara að fara í gegn hvað sem öllum aðvörunum líður og við svo súpa seyðið af síðar, eins og hefur verið um önnur mál skyld þessu? Ófagur var vitnisburður hv. þm. Stefáns Jónssonar um þennan auðhring, Union Carbide, og ekki til að vekja traust á honum þrátt fyrir ýmis falleg orð, sem hv. síðasti ræðumaður lét hér falla um ameríska kaupsýslumenn og þá aðallega, að mér skildist, kappgirni þeirra og hörku. En það, sem hv. þm. Stefán Jónsson kom hér inn á, var ekki fallið til þess að vekja traust á þessu fyrirtæki, síst á því sviði sem ég óttast mest að vanefndir verði á, þ. e. a. s. varðandi mengunina. Og ég dreg enga dul - frekar en ég gerði hér við 1. umr. málsins - á ótta minn við áhrif erlends fjármagns á íslenskt atvinnulíf. Það þarf engin ósköp til í okkar þjóðfélagssmæð, að um ofurefli verði að ræða. Og ef þetta er fyrsti áfanginn í sókn til erlendrar stóriðju hér á landi, eins og manni virðist vera, þá gæti svo farið, að það yrði þröng fyrir dyrum ýmissa, jafnvel þeirra sem dá og dýrka nú stefnu hins erlenda fjármagns inn í íslenskt atvinnulíf. En sem sagt, ítarleg ræða Stefáns Jónssonar var þannig, að ekki þarf þar um að bæta. Ég dreg hins vegar enn þá í efa þjóðhagslega hagkvæmni þessarar framkvæmdar. Enn hefur þessi stóriðja og nauðsyn orkusölu til hennar umfram okkar eigin þarfir til brýnustu nauðsynja mitt í allri olíukreppunni - þessi staðreynd hefur enn ekki verið rökstudd svo, að hún komi inn í mitt höfuð sem heilagur sannleikur. Eitthvað er þar, sem hljómar ekki nógu sannfærandi og samrýmist ekki fullkomlega öllu talinu um orkuskort okkar sjálfra, og eitthvað einnig, sem ekki kemur heim og saman að mínu mati. Og fjáröflun okkar til þessara framkvæmda, sem var rakin allnákvæmlega af hv. síðasta ræðumanni, kemur ekki heldur heim og saman við neyðaróp stjórnvalda um fjármagnsskort og væntanlegan niðurskurð opinberra framkvæmda. Þegar hinn margvísi talsmaður stórkapítalísmans, sem hér var að ljúka máli sínu, hefur lýst fjármálahlið samninganna eins sannfærandi og hann gerði, þá hrekkur maður enn meira við og spyr sjálfan sig enn og aftur: Hvað ræður ferðinni, hvað veldur þessum ákafa að koma þessu í gegn? Það er greinilegt, að hvað sem öllu öðru líður, hversu mikið ósamræmi sem er í hverju einu sem snertir þetta mál, þá er greinilegt að þetta mál á og skal fram, og sá grunur læðist óneitanlega að manni, að svo mikla faðerniskennd hafi hv. þm. Steingrímur Hermannsson gagnvart þessu afkvæmi að það ráði ferðinni óþægilega mikið hjá þessum hv. þm. Ég hélt sannarlega, að hið breytta ástand á öllum sviðum hlyti að kalla á endurmat, einnig gagnvart þessu máli, og það endurmat sýnist mér ekki hafa farið fram. Það endurmat hefði mér sýnst átt að fara fram, hefði verið frumskylda stjórnvalda að sjá innlendum aðilum fyrir nauðsynlegri orku umfram alla útlenda aðila eða aðila, sem við værum í samtengingu við. Og hvað sem öllum bréfum líður um að orkusala til útlendinga útiloki ekki sölu raforku til húshitunar, þá verð ég að lýsa því yfir að mig varðar ekkert um slík skrif. Mig varðar einungis um það, að íslendingar hafi forgang að þessari orku og við eigum að nýta þá orku á þann besta veg fyrir okkur, sem við mögulega getum. Þar eru vissulega stór verkefni í dag, sem bíða og þarf að sinni, en ég efast sannarlega um að verði sinnt eins vel, þegar þessi stefna er tekin. En það er fleira, sem bendir í þá átt, að það eigi ekki að huga eins rækilega að eigin orkuþörf, það eigi að fara inn á nýjar brautir. Við 1. umr. þessa máls var ég með ýmsar fsp. sem snertu ekki þetta mál beint, og hæstv. iðnrh. greindi mér þá frá því, að hann mundi svara fsp., sem ég þá beindi m. a. til hans. Síðan hefur ýmislegt orðið þann veg, að ég ítreka þessar spurningar og æski svara. Í síðasta sunnudagsblaði Morgunblaðsins birtist erindi Jóhannesar Nordals, fagnaðarboðskapur hans til fundarmanna á þingi Sambands ísl. rafveitna, og þessi fagnaðarboðskapur bendir allur í þá átt, sem ég vék að við 1. umr. málsins. Aðalatriði þessarar hugvekju seðlabankastjórans eða hrollvekju, sem kannske væri nær að kalla hana, er aukin stóriðja. Og ég sé ekki neina fyrirvara þar á. Ég sé ekki rúmast þar neina viðvörun um mengun eða hættu á því að lífríki Íslands bíði tjón af þessari stóriðju, því síður að stóraukin þátttaka erlends fjármagns í íslensku atvinnulífi boði neina vá. Fagnaðarerindi skal það allt vera að dómi seðlabankastjóra, sem jafnframt er formaður stóriðjunefndar. Þarna virðist fulltrúi Mammonshugmynda einna tala. En orð þessa manns verða ekki tekin sem markleysa, sem óskbyggja. Það hefur áður á sannast að hann hefur meiri lög að mæla en landsfeður sjálfir, að því er virðist. Ég ræddi við 1. umr. um Austurland, sem ég tel nátengt þessu máli, nátengt þann veg, að málmblendiverksmiðja í Hvalfirði hlýtur að skoðast sem fyrsti áfangi í nýrri stórsókn stóriðju á Íslandi, meira og minna erlendrar stóriðju. Það bendir margt til þess einmitt í þessari tilvitnuðu grein, að mest verði um það hugsað, að erlent fjármagn verði í framtíðinni í meiri hluta, enda margoft komið fram að þessi valdamikli embættismaður, sem ég vitna hér f, telur engin tormerki á því, nema síður sé. Mig langar til að koma fram með nokkrar aths. varðandi grein þessa og vona, að hæstv. iðnrh. taki þar af öll tvímæli um þau atriði. Það er rétt, það hafa verið sett lög um Bessastaðaárvirkjun, heimildarlög, en ákvörðun um framkvæmdir vantar að sjálfsögðu. Ég fagnaði því mjög, hversu hæstv. ráðh. brá vel við í haust varðandi þessi áform austfirðinga. Nú segir í grein Jóhannesar Nordals, að hugsanlegt sé, að Bessastaðaárvirkjun biði væntanlegrar stórvirkjunar á Austurlandi. Og óskhyggjan er sterk og orðin verða ekki talin markleysa. Ég vona satt að segja að hæstv. ráðh. afneiti þessu með öllu. Í greininni er lögð tvívegis sérstaklega þung áhersla á það, að gífurlegt starf sé óunnið á Austurlandi í sambandi við rannsóknir á stórvirkjun þar. Í framhaldi af því, sem kvisast hefur æ ofan í æ um tilboð erlendra aðila um hlutdeild í virkjunarrannsóknum eystra, bæði hvað snertir fjármagn og tækniþekkingu, þá hvarflar að mér, hvort hér sé verið að þrýsta á að nota þessa möguleika til að flýta þessu mikla starfi, þessu gífurlega óunna starfi, þ. e. a. s. taka hverju sem býðst, jafnvel því að erlendir aðilar ráði ferðinni meira og minna. Við 1. umr. þessa máls kom afneitum hv. þm. Steingríms Hermannssonar mjög sterkt hér fram og ég vil fá jafneindregna afneitun hæstv. ráðh. á því, að útlendingar komi ekki inn í þessar virkjunarrannsóknir okkar, eins og maður er ætíð að heyra meira og minna um. Og þó að það snerti ekki beint þetta mál, þá minni ég enn og aftur á það til þess að þurfa ekki að gera um það sérstaka fsp. í þinginu því að annars hefði ég verið til þess neyddur, að áætlun um erlenda stóriðju á Reyðarfirði vekur mér ætíð jafnmikinn ugg. Og Jóhannes Nordal seðlabankastjóri gerir svo sannarlega ráð fyrir stóriðju við Reyðarfjörð einan staða á Austurlandi, og það hlýtur að vera, að þar sé um mikil áform að ræða í tengslum við þá stórkostlegu virkjun, þ. e. a. s. Austurlandsvirkjun hina stærstu, sem Jóhannes hefur greinilega í huga. Þetta fer mjög í takt að vísu við till. þá sem hefur verið flutt í Nd. nú í annað sinn af hv. þm. Sverri Hermannssyni, sem er greinilega á sömu skoðun. Og það samræmist vel umleitunum útlendinga um það að komast í samband við okkur á Reyðarfirði um að koma á fót þar orkufrekum iðnaði. Hv. þm Steingrímur Hermannsson sagði, að fyrirheit um þetta væru engin. Ég var nú að vona að hann segði, að þau mundu ekki verða gefin. Spurningin verður þess vegna: Verða þau gefin í framtíðinni, fyrirheit um þessa stóriðju, og verður Austurlandsvirkjun skoðuð eingöngu með þetta í huga? Ég vara hér við í fullri einlægni. Mér er annt um þennan stað, mér er annt um lífríki hans, mér er annt um byggð hans í dag, og mér er annt um eðlilega þróun þessarar byggðar. Ég mun því beita mér eystra sem annars staðar gegn öllum áformum um stóriðju á þessum stað, beita öllum áhrifum mínum til þess að koma í veg fyrir öll þau áform, sem ekki eru innan þeirra takmarka, sem ég tel fullnægjandi. Eina hugsanlega iðjuverið væri í mínum huga nú áburðarverksmiðja af smærri gerð. Við risaáformum vara ég og vildi gjarnan ítreka spurningar mínar til hæstv. iðnrh. þar af leiðandi og fá um þær svör frá honum, því að glöggt er hvað seðlabóndi hyggst fyrir, og þá verður annarra hlutskipti að hafa fyrir honum og öðrum stóriðjupostulum eitthvert vit. Afgreiðsla málblendimálsins bendir ekki til þessar vitrænu leiðar því miður, og því er uggur minn um Reyðarfjörð meiri en ella.

Frsm. meiri hl. (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég vil reyna að svara í örfáum orðum nokkru af því, sem hér hefur komið fram. Þó vil ég, áður en ég kem að efnislegum þáttum málsins, lýsa því, að mig furðar á þeirri málsmeðferð sem hv. þm. Stefán Jónsson hefur þegar hann ræðir um það sem ég og aðrir eiga að hafa sagt. Satt að segja tel ég það vítavert, hvernig hann hefur farið með þá þætti. Hann sagði t. d., að ég hefði fullyrt að framkvæmdastjóri hefði verið ráðinn að fyrirtækinu. Ekki man ég reyndar glöggt, hvernig orð voru nákvæmlega, en mig minnir að ég hafi sagt eitthvað á þá lund, að væntanlegur framkvæmdastjóri væri hér á ferðinni. Aðalatriðið er hins vegar það, að það kom fljótlega í ljós að þetta misskildist, þegar hv. þm. Albert Guðmundsson á nefndarfundi spurði nánar um það, og ég gerði þá grein fyrir því, hvernig þessu máli er háttað. Ég gerði grein fyrir því, að viðræðunefnd um orkufrekan iðnað hefur talið æskilegt að fá erlendan, tæknifróðan mann á þessu sviði til þess að vera um stund tæknilegur framkvæmdastjóri verksmiðjunnar. Þetta er ekki nýtt. Ég vil benda t. d. á það, að þegar Áburðarverksmiðjan hf., núv. Áburðarverksmiðja ríkisins, hóf að starfa, þá var þetta gert. Union Carbide benti á mann, sem kemur til greina og stjórn verksmiðjunnar mun að sjálfsögðu ákveða hvort hún ræður, ef af verksmiðjunni verður. Þetta viðurkenndi raunar hv. þm. Hins vegar byggði hann allan sinn málflutning á því, sem misskilið var þá, augsýnilega á fyrstu orðum mínum og reyndi að gefa til kynna að ég hefði sagt að framkvæmdastjóri væri ráðinn. Ég vil andmæla svona málflutningi. Ég sagði heldur aldrei, að það væri gersamlega ástæðulaust að framkvæma líffræðilega athugun. Ég lýsti þeirri skoðun minni að það væri ekki ástæða til þess að framkvæma slíka líffræðilega athugun í þessu sambandi. Jafnframt lagði ég á það áherslu, að ég teldi æskilegt, að það væri hin almenna regla, en það væri gersamlega ástæðulaust hef ég aldrei sagt. Og ætlar hann virkilega að standa á þeirri fullyrðingu sinni að ungur menntamaður, sem lagt hefur mikla vinnu í þetta, verkfræðingurinn Eyjólfur Sæmundsson, sitji nú við það að setja Ísland í stað Bandaríkjanna í ameríska staðla? Ætlar hann virkilega að láta þetta birtast án þess að það verði leiðrétt? Ég vona að hann verði maður til að taka aftur slík ummæli við þessa umr. Ég veit að sá ungi maður vinnur mjög ötullega að því að kynna sér alla þætti þessa máls, er m. a. nú í Noregi til að kynna sér málið, mun eiga þar fundi með norskum aðilum á þessu sviði. Það verður líklega næst upplýst, að hann sé að setja inn í staðinn fyrir Noreg Ísland í þá staðla sem norðmenn eru að gera um sinn málmblendiiðnað. Nei, ég ber fullkomið traust til þessa manns, og ég hélt satt að segja að hv. þm. gerði það einnig. Fleira slíkt gæti ég rakið, en ég vil ekki vera að þreyta hv. þm. á pexi um þetta, heldur snúa mér að málefnalegri hlið málsins. Ég læt hér nægja að lýsa vonbrigðum mínum með þennan málflutning, ekki síst þar sem þetta er stundum og æðioft gert um leið og vitnað er í vinskap. Hv. þm. rengdi það áðan, að ég hafi farið rétt með úr bréfi fyrrv. iðnrh., Magnúsar Kjartanssonar. Bréf þetta var skrifað 21. maí 1974, og þar sem ég heyri, að hv. þm. er enskan töm, þá ætla ég að lesa þetta hér á ensku. Hann segir þar: „First of all can I confirm to you, that the government and myself are of the opinion that the terms and conditions negotiated with you were acceptable in all principal aspects and we had, and still have a strong and continued interest in the implementation of the project at an early date.“ Ég veit, að hv. þm. skilur þetta mjög vel, þó skal ég fara yfir þetta lauslega á íslensku: „Fyrst og fremst vil ég staðfesta við yður, að ríkisstj. og ég sjálfur erum þeirrar skoðunar, að skilyrði þau, sem samið var um við yður, séu viðunandi - (acceptable), geti orðið samþ. í öllum meginatriðum - og við höfum enn sterkan og áframhaldandi áhuga á því, að verkefnið verði framkvæmt fljótlega.“ Hann segir svo í lok þessa bréfs: “We can now only hope, that this matter can be taken up speedily following the forthcoming election.“ En hann hefur jafnframt í bréfinu gert grein fyrir því, að fram undan séu kosningar og því geti hann að sjálfsögðu ekkert sagt um það, hvað taki við á eftir. En hann lýsir þarna þeirri von sinni að þetta verði tekið upp fljótt þegar eftir væntanlegar kosningar. Ég held, að þarna fari ekkert á milli mála og mér sýnist að það, sem ég sagði áðan, standist fyllilega við það, sem ég hef nú lesið úr bréfinu sjálfu. Raforkumálin voru ekki mikið rædd, en þó vil ég mótmæla því, að nokkurn tíma hafi komið fram hjá nokkrum manni, sem raforkumálin hefur rætt, hvorki stjórnarsinna, stjórnarandstæðingi né sérfræðingi, neikvæð afstaða til þess að bæta úr raforkuþörf landsmanna. Ég varð ekki var við annað en allir þm., m. a. hv. þm. Stefán Jónsson og allir þm. í iðnn., hafi lagt á það höfuðáherslu að kanna sem best þetta atriði. Þess vegna fagna ég, að iðnn. fékk með litlum fyrirvara nýtt yfirlit frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, sem að mínu viti bætir mjög úr þörf um upplýsingar af þessu sviði og svarar spurningum sem brunnu á mér áður en þetta kom, þótt ég hefði kynnt mér þetta mál vel. Ég fagna því, að þar koma frá sjálfstæðum aðila skoðanir, sem sannarlega styðja það að þessi verksmiðja mun ekki draga úr raforku sem fáanleg er til annarra þarfa, sem við viljum sannarlega allir bæta úr. Og ég varð raunar ekki var við það að hv. þm. treysti sér til að vefengja þær upplýsingar, sem liggja fyrir skriflega frá þessari Verkfræðistofu eða frá Landsvirkjun um raforkuverðið. Hv. þm. ræddi mikið um náttúruvernd, enda hefur hún mjög verið til umr. á fundum n. M. a. ræddi hann enn um bréf Náttúruverndarráðs og las eitt bréf til viðbótar sem Náttúruverndarráð skrifaði iðnrn. Ég gat að vísu um það. Ég vil aðeins undirstrika það sem kom fram í þeim lestri, að í því bréfi leggur Náttúruverndarráð ekki til að fari fram líffræðileg athugun á umhverfi verksmiðjunnar í Hvalfirði áður en ákvörðun er tekin um byggingu hennar. Þó er þetta bréf skrifað 27. jan. 1975, eftir að líffræðistofnun Háskóla Íslands skrifar Náttúruverndarráði og fer fram á að slík athugun verði gerð. Ég þarf ekki að lesa bréfið aftur, það hefur verið lesið og liggur hér frammi. Þar er ekki minnst á slíkt. Ég hef einnig hér undir höndum fundargerð 177. fundar Náttúruverndarráðs 23. jan. 1975. Þar kemur ekki fram nein slík samþykkt. Þó mun hv. þm. eflaust kannast við það, að hann taldi á fundi iðnn. að svo hefði verið. Ég ætla ekki að lengja þetta með því að lesa hana upp. Hins vegar skal ég afhenda hv. þm. þessa fundargerð ef hann óskar þess. Ég tel, að Náttúruverndarráð hafi haldið mjög eðlilega á þessu máli. Í þeim lögum um náttúruvernd, sem ég las áðan, 29. gr., kemur greinilega fram, að Náttúruverndarráði ber að fylgjast með hönnun verksmiðjunnar og með bréfi Náttúruverndarráðs fá 27. jan. s. l., er Náttúruverndarráð að undirstrika þessa skyldu sína. Það vill fullnægja þessari skyldu laganna. Og iðnrn. hefur með milligöngu n., sem hæstv. iðnrh. hefur skipað til þess að fylgjast með tæknilegum undirbúningi þessarar verksmiðju þar til stjórn hennar er komin á fót ef samþ. verður, gert ráðstafanir til þess að Náttúruverndarráð fái að fylgjast með öllum undirbúningi að hönnun þessarar verksmiðju. Ég vil einnig mótmæla því, að viðræðunefnd um orkufrekan iðnað hafi mistúlkað bréf Náttúruverndarráðs. Það stendur skýrum stöfum á síðu 18 í frv. til l. um járnblendiverksmiðju í Hvalfirði, að viðræðunefndin hefur leitað umsagnar Náttúruverndarráðs um staðarval verksmiðjunnar. Það stendur ekkert annað en þetta. Þetta er eini staðurinn, þar sem á þetta er minnst: „Um staðarval verksmiðjunnar:“ Sjálfur notaði hv. þm. einmitt þetta orð a. m. k. tvisvar sinnum: staðarval. Leitað var umsagnar um staðarval. Það kom fram í bréfinu, sem ég las áðan og sé ekki ástæðu til þess að lesa og ætla ekki að fara að endurtaka hér. Viðræðunefndin vísar hvergi annars staðar til þessa bréfs. Hv. þm. gerði að töluverðu umræðuefni kvaðningu Agnars Ingólfssonar prófessors á fund iðnn. Ég vil segja hv. þm. það, og raunar var ég búinn að skýra frá því, að ég ræddi við Agnar Ingólfsson mjög snemma við meðferð málsins. Ég hef hins vegar litið svo á og lít svo á enn, að Náttúruverndarráð sé eðlilegur aðili í þessu sambandi. Ég taldi því eðlilegt og reyndar vænti þess, að líffræðingur úr röðum Náttúruverndarráðs yrði með á þeim fundi, sem fulltrúar Náttúruverndarráðs mættu á. Svo varð því miður ekki. Og það var eftir það, að ég taldi eðlilegt að Agnar Ingólfsson mætti á fundi n. Ég held, að það hafi ekkert farið á milli mála. Ég fagna því, að prófessor Agnar Ingólfsson mætti á þeim fundi og gaf mjög athyglisverðar upplýsingar um álit sitt á þessum líffræðilegu rannsóknum og hvernig þær fara fram. Ég er fróðari eftir. Hins vegar vil ég benda á það t. d., að prófessor Agnar var spurður að því, hvort í þeim mikla aragrúa af ritum sem hann hefur að sjálfsögðu kynnt sér um líffræði vissi hann um nokkurt rit á þessu sviði. Hann kannaðist ekki við neitt. Veit ég, að hv. þm. man eftir þessu. Þetta kom fram. Og það er dálítið furðulegt, ég verð að viðurkenna það, að í skrá yfir um 40 eða 50 rit, sem fylgir skýrslu umhverfisverndarráðs Bandaríkjanna, er ekki eitt einasta rit um líffræðilega rannsókn á þessu sviði. Sú spurning hvarflar að mér, hvort ekki sé það rétt, sem forráðamenn Statens forureningstilsyn í Noregi sögðu þegar ég spurði þá um slíkt rit, að líffræðingar séu þar sammála um, að ekki séu þau skaðleg áhrif af þessu ryki að ástæða sé til að leggja í dýrar rannsóknir. Þarna virðist ýmislegt til þess benda. Hv. þm. viðurkennir, að það hafi komið fram hjá prófessornum að hann eða samstarfsmenn hans væru ekki lausir nú til að fara í slíka rannsókn. Ég fagna því, því að áður hefur þetta ekki komið fram í ræðum hv. þm. Ég sagði aldrei, að það væri fullvissa mín, að menn fengjust ekki frá Noregi. Ég sagði, að ég teldi ekki ólíklegt, að menn væru þar einnig önnum kafnir við kennslu. Ég tel það ekki ólíklegt. A. m. k. tæki nokkurn tíma að kanna slíkt og yrðu 5 vikurnar að mínu mati fljótar að líða. Þetta er þó ekki aðalatriðið. Ég vil undirstrika þá skoðun mína, að ég tel að það eigi að vera verkefni Náttúruverndarráðs að láta fara fram slíka rannsókn og Náttúruverndarráð hefur ekki í skriflegum heimildum, sem ég hef undir höndum, og hef ég þó óskað eftir þeim öllum sem fáanlegar eru, gert neina aths. að þessu lútandi. Hv. þm. kvartaði undan því, að ég hefði ekki fengið formann Búnaðarsambands Borgarfjarðar á fund n. Það er rétt, að mér er ekki kunnugt um enn hver hann er. Hins vegar óskaði ég eftir því, að framkvæmdastjóri þess, sem ég veit hver er, Bjarni Arason, kæmi á fund n., og starfsmaður þingsins mun geta staðfest það, að hann gerði ítrekaðar tilraunir til að fá hann á fund n. þann mánudag, sem við héldum fund með forráðamönnum sveitarfélaganna. En það tókst ekki að hafa samband við hann, hann var ekki heima. Ég reyndi það einnig þá helgi, en tókst ekki heldur. Ég taldi ekki ástæðu til þess, enda komu engar ákveðnar skoðanir eða óskir fram um það þótt það væri nefnt, að þessi maður væri fenginn á sérstakan fund, því að satt að segja fæ ég ekki séð hvað hann getur lagt til mála umfram það, sem heimamenn höfðu gert og hinir fjölmörgu sérfræðingar, sem á fund n. voru kvaddir. Við höfum álit Búnaðarsambands Borgarfjarðar, það er enginn að vefengja það. Það hefur verið birt í blöðum, það hefur verið rakið hér, og við hljótum að meta það eins og það stendur skrifað. Ég hef ekki miklar aths. að gera við álit Búnaðarþings. Þar er að mínu viti margt mjög skynsamlega sagt sem ég gæti gjarnan gert að mínum orðum í þessu sambandi. Ég tel hins vegar að það sé óraunhæft og byggist á misskilningi hjá Búnaðarþingi, að nauðsynlegt sé að fram fari líffræðileg athugun á þessu svæði áður en ákvörðun er tekin um verksmiðjureksturinn. Ég vil endurtaka það, sem ég hef sagt áður, að ég tek að ekkert hafi komið fram frá neinum aðila, ekki heldur þeim sem óska eftir slíkri athugun, hvað á að rannsaka, hvaða efni það eru sem eru skaðleg. Engin slík ábending hefur komið fram þrátt fyrir margítrekaðar spurningar mínar og fleiri manna um það. Ég tel, að áherslan á þetta sé byggð á misskilningi og e. t. v. ekki að litlu leyti á því moldryki, sem upp hefur verið þyrlað um þetta mál og notað - vil ég leyfa mér að segja - í pólitísku æsingaskyni, eins og að mínu viti tvímælalaust var á margumræddum fundi á Leirá. Mér finnst ekkert undarlegt, þó að fjöldinn, sem sannarlega vill hreint land ekkert síður en við, óttist og vilji að þarna sé farið að með mikilli varúð. Ég fagna því að farið er af varúð. En við megum ekki nota þetta tískufyrirbrigði sem eins konar grýlu í vafasömum tilgangi. Hv. þm. ræddi töluvert um Union Carbide, það vonda fyrirtæki. Ég efast ekki um að það er víða pottur brotinn hjá Union Carbide eins og hjá öllum þeim stóru fyrirtækjum, og ég er enginn sérstakur málsvari þeirra. Hv. þm. Jón G. Sólnes tekur það þá fremur að sér. Þetta eru hákapítalistísk fyrirtæki. En ég held, að það sé víðar pottur brotinn. Ég vildi t. d. benda á ríkisverksmiðjuna norsku, sem mikið hefur verið kvartað undan, og þannig mætti lengi rekja. Ég efast ekki um, að þessi hringur eins og aðrir reynir að auka sinn hagnað og drýgja sínar tekjur. En staðreyndin er sú, að okkur datt aldrei í hug að taka Union Carbide eitt trúanlegt á þessu sviði. Þess vegna fórum við af stað og öfluðum upplýsinga frá Noregi, ræddum við umhverfisverndarráð Bandaríkjanna og fleiri. Það gleður mig hins vegar, og það vona ég að sé mannlegt, að jafnvel starfsmenn þessa vonda hrings reyndust hafa sagt satt samkv. staðfestum upplýsingum frá umhverfisverndarráði Bandaríkjanna og fleirum. Ég fagna ávallt því þegar slíkt kemur fram. Ég gæti einnig lesið hér grein úr Business Week, grein sem birtist 9. nóv. 1974 og heitir „Union Carbide big clean-up job“ og hér fylgja tvær myndir, önnur fyrir og hin á eftir. Hér er vitnað m. a. í yfirmann Virginíufylkis í þessum málum, þar sem hann hælir því, hvað þeir hafi náð gífurlega langt á örfáum árum í að hreinsa upp þann mikla skít og ryk sem frá þessum verksmiðjum stafaði áður. En ég ætla ekki að lesa þetta upp. Hv. þm. getur fengið ljósrit af þessu og aðrir hv. þm. ef þeir óska. Ég gæti einnig vitnað í Washington Post um svipað leyti, sem ræðir um umhverfismálin og nefnir sérstaklega Union Carbide og telur, að þeir hafi þar forustu. En staðreyndin er sú, að þetta er ekki vegna þess að fyrirtækið sé svo gott. Staðreyndin er sú, að hinir ströngu staðlar í Bandaríkjunum eru þess valdandi nú, að hin ríku og stóru fyrirtæki komast undir staðlana, ef ég má orða það svo, og skáka sínum keppinautum. Þeir nota sitt gífurlega fjármagn, sína gífurlegu rannsóknarstöð, vísindin og allt það sem þau hafa aðgang að, og þau tæki sem litlu fyrirtækin hafa ekki aðstöðu til að nýta. Þetta er e. t. v. aðalástæðan, - ég veit það ekki, en mér finnst það ekki ólíklegt. Það hefur komið fram í bandarískum ritum, að margir óttast að þessir ströngu staðlar umhverfisverndarráðsins leiði til vaxandi einokunar þessara stóru hringa og stríði nánast gegn einokunarlögum, sem þeir hafa þar og við því miður höfum ekki. Um þetta mætti margt segja, en ég læt þetta nægja. Við teljum, að hér séu tryggð bestu tæki sem fáanleg eru til hreinsunar, og það er aðalatriðið. Mengun upp að marki Bandaríkjanna, var sagt, með því að taka þessa staðla. Ég held, að það hljóti allir að sjá, að slíkur staðall, sem á við hverja einstaka verksmiðju, tryggir að sjálfsögðu ekki mjög heildarmengunarmagn þegar slíkar verksmiðjur eru margar. Ég vona sannarlega, að við fáum aldrei tugi eða hundruð stóriðjufyrirtækja samanþjöppuð hér á landi. Ég held, að við höfum ekkert að gera með slíkt og það eigi ekki að vera meginstefnan í okkar þróun. Ég held hins vegar að þeir staðlar, sem eru gerðir til þess að tryggja þessa heildarmengun sem minnsta og því strangir, séu þess vegna góðir þegar fyrirtækin eru svona fá, ekki síst þegar fyrirtækið er aðeins eitt. Ég vil því andmæla þessu, og tel að rökstuðningurinn, eins og ég benti á, sé allt annar og eðlilegri en fram kom hjá hv. þm. Ég ætla ekki að lesa bréfin frá eiturefnanefnd. Ég harma það, að hv. þm. stóð ekki við það sem hann sagði í upphafi síns orðs, að láta Baldur Johnsen njóta þess að hann er fjarverandi. Ég gat ekki fundið, að hann léti hann njóta þess. Þetta var fyrst og fremst hörð ádeila á forstjóra Heilbrigðiseftirlitsins og talið, að hann sýndi þarna - ég vil næstum segja: vítavert gáleysi og starfshætti. Ég er þessu algerlega andmæltur. Forstjóri Heilbrigðiseftirlitsins freistaði þess aðeins að fá á skömmum tíma fram eitthvert álit frá eiturefnanefnd. Þar fara bréfaskriftir enn fram og eiturefnanefnd er með málið enn í meðferð og mun, hygg ég, tvímælalaust skila álíti innan tíðar. Fleiri orð vil ég ekki hafa um ræðu hv. þm. Þó vil ég segja það að lokum, að hann virtist hneykslast á því, að ég færi eftir minni persónulegu sannfæringu. Eigum við ekki allir að gera það? Er það ekki skylda okkar þm. að fara eftir okkar persónulegu sannfæringu? Svo hef ég skilið starf mitt hér og mun skilja þannig áfram. Ég hef sannfærst persónulega um hina ýmsu þætti þessarar verksmiðju og afstaða mín er eingöngu tekin af persónulegri sannfæringu minni og engu öðru, og þannig vildi ég gjarnan að hv. þm. starfaði og færi eftir engu öðru. Hv. kapítalistinn Jón G. Sólnes talaði hér áðan og flutti skemmtilega ræðu. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um hana. Við erum á öndverðum meiði að ýmsu leyti, þó að ég geti tekið undir ýmis sjónarmið hans. Það má vel vera, að hv. þm. hefði getað fengið betri samninga við þetta fyrirtæki. En ég vil leyfa mér að fullyrða, að til þess hefði orðið að fórna ýmsu, sem ég þykist viss um að hann muni vilja fórna, t. d. fórna því að við eigum þarna meiri hluta. Þetta var eitt aðalásteytingarefnið lengi vel, fyrirtækið vildi eiga meiri hluta. Það má vel vera, að þetta fyrirtæki hefði selt sína tækniþekkingu á lægra verði til eigin fyrirtækis, sem það á meiri hluta í. Ég skal ekki segja um það, mér þykir það ekki ólíklegt. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að meirihlutaaðild íslenska ríkisins í þessu fyrirtæki sé grundvallaratriði sem ekki beri að bregða frá - þarna ber mikið á milli hjá okkur, - og ég er reiðubúinn að greiða töluvert fyrir það. Ég hef áður lýst þessari tækniþóknun og einnig rætt nokkuð um tækniþjónustuna. Ég tel mig satt að segja bera nokkurt skynbragð á þetta. Ég hef heimsótt rannsóknarstofurnar og séð, hvað þar er mikið gert. Við höfum einnig í höndum álit sjálfstæðra sérfræðinga einmitt á þessum þætti, og ég get ekki annað í stuttu máli en lýst aftur minni persónulegu sannfæringu, að það sem hér er keypt, sé margfalt þess virði. Staðreyndin er sú, að í öllum þessum iðnaði ræður tækniþróunin orðið ákaflega miklu og miklu meiru en jafnvel ágætir kapítalistar ú Íslandi gera sér grein fyrir. Staðreyndin er sú, að tækniþróunin er jafnvel að verða meira ráðandi en flest annað. Tækin verða úrelt á skömmum tíma og það er einmitt gegnum gífurlegt samsafn tækniþekkingar sem þessi stóru fyrirtæki, eins og ég rakti áðan, eru að ná vaxandi yfirráðum á sviði mengunar. Ég tel þessa samninga um tækniþekkinguna og þjónustuna við allt, sem hér kann að fara úrskeiðis, einmitt meðal bestu trygginga þess að því fjármagni, sem íslenska ríkið ráðstafar hér, sé vel ráðstafað. Ég tel það einnig vera gífurlega tryggingu, að fyrirtækið Union Carbide tekur að sér sölu á þessari framleiðslu gegnum þau miklu sambönd og þjónustu sem það hefur á þessu sviði. Þetta eru mínar persónulegu skoðanir, og þær ráða miklu um það, að ég er fylgjandi þessu máli. Hins vegar er það vitanlega mjög mikið atriði og kannske aðalatriðið, hvort fjármagn, sem ríkið leggur í þetta fyrirtæki, er vel tryggt, og um það má sannarlega lengi ræða. En ég vil benda á álit Þjóðhagsstofnunar. Þar kemur fram að Þjóðhagsstofnunin telur mjög varlega ályktað í þessu sambandi, og Þjóðhagsstofnunin telur, að það fjármagn, sem þarna er lagt fram, endurgreiðist á skynsamlegan og hæfilega máta, eins og fram kemur í skýrslum viðræðunefndar um orkufrekan iðnað. Því sýnist mér ljóst, að hættulaust sé að ráðstafa því fjármagni sem hér um ræðir. Ég á erfitt með að hjá stórum minni áhættu fyrir íslenskan þjóðarbúskap, þótt einstaklingar væru þarna með meiri hluta. Ég tek það fram, að ég er mótfallinn því. Það er okkar reynsla, að ríkið verður að hlaupa undir bagga þegar eitthvað ber upp á. Og ber þá ekki að sama brunni? Hv. þm. Helgi F. Seljan kom ekki að mörgum atriðum, sem ég þarf að spjalla um. Ég vil benda honum á það, þegar hann ræddi um ofurefli erlendra aðila, þá vil ég fyrst og fremst beina því til hans, hvort það hafi engin áhrif á hann, sem fram kemur í skýrslu Þjóðhagsstofnunar, að vinnsluvirði þessarar verksmiðju er aðeins 1.1% af heildarvinnsluvirði íslensks þjóðarbúskapafr. Hefur það engin áhrif á hv. þm., að jafnvel í þessum litla hundraðshluta er þó íslenska ríkið meirihlutaaðili? Þetta eru hvort tveggja atriði sem verka mjög sterkt á mig. Og ég harma það, sem þm. lætur frá sér fara, að hann varði ekkert um skrif eða fullyrðingar um næga orku. Ég held, að við hljótum að skoða slíkt mál af skynsemi og meta þær upplýsingar sem fyrir liggja. Svo er það að lokum stóriðja. Hann virðist vera henni mjög andsnúinn. Hvað er stóriðja? Það væri gaman að ræða það einhvern tíma við betra tækifæri. Er það bara stóriðja, sem erlendir aðilar eru stórir þátttakendur í? Eigum við ekki ýmis stóriðjufyrirtæki hér á sviði sjávarútvegs? Er það bara stóriðja sem notar mikla orku? Þannig getum við lengi velt fyrir okkur. Ef það er eingöngu stóriðja, sem notar mikla orku, er þá skakkt að reyna að nýta orkulindir okkar til aukins iðnaðar? Orkulindirnar eru auðlindir alveg eins og fiskurinn í sjónum og eiga sannarlega að verða grundvöllur eðlilegrar þróunar þessarar atvinnugreinar, iðnaðarins, sem byggir verulega á orku. Ég sé út af fyrir sig ekkert rangt við orðið stóriðja. Við verðum að meta hvert tilfelli út af fyrir sig. Mér þykir það furðulegt, sem ég heyrði einhvern segja, að áburðarverksmiðjan væri í lagi af því að hún væri þjóðleg. Áburðarverksmiðja, ef hún á að vera samkeppnisfær, þarf 400 mw., en margfalt, margfalt stærri en þessi. Er það góð stóriðja? Og er þetta vond stóriðja? Nei, ég legg áherslu á það, að stóriðja sem slík er ekkert markmið. Stóriðja á að þróast hér í eðlilegu samhengi við okkar virkjanir og við eigum að sjálfsögðu að meta hvert slíkt fyrirtæki sem einstakt fyrirtæki, sérstakt fyrirtæki og meta vandlega, hvort að því er hagsbót fyrir okkar þjóðarbúskap, og taka afstöðu til þess sem slíks.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka iðnn. þessarar hv. d. fyrir störf hennar og sérstaklega form. hennar og frsm. N. hefur lagt mjög mikla vinnu í könnun þessa máls, og eins og kom fram í ræðu hv. frsm., kallað fyrir sig fjölmarga aðila og aflað hinna margvíslegustu upplýsinga. Hv. 2. þm. Norðurl. e. lýsti sig andvígan því, að ríkið eða ríkissjóður tæki þátt í svona stórfelldum atvinnurekstri, ætti meiri hluta í þessu fyrirtæki. Ég skil sjónarmið hans ákaflega vel. Nú er það þannig að ég tel það mikils virði og í rauninni frá mínu sjónarmiði er það eðlilegt og sjálfsagt að íslendingar eigi meiri hluta þess fyrirtækis sem hér er um að ræða. Þá er spurningin að vísu hvort mætti fullnægja því sjónarmiði á annan veg en hér er gert ráð fyrir, þannig að það væri ekki aðeins íslenska ríkið, sem þar kæmi til, heldur að almenningi væri t. d. einnig gefinn kostur á að kaupa hlutabréf í þessu félagi. Ég teldi margt mæla með því að slíkt væri heimilað. Hvort þetta yrði gert að almenningshlutafélagi, þ. e. hluti íslendinga í þessu, að hve miklu leyti ríkið væri þar aðili eða almenningur, skal ég ekki ræða hér, en mér finnst það vissulega vera til athugunar og vek athygli á því að í lok 2. gr. frv. segir: „Þó skal ekki minna en 51% af hlutafé félagsins jafnan vera í eigu ríkisins“ o. s. frv. „nema samþykki Alþingis komi til.“ Ef Alþ. vill getur það auðvitað á hvaða stund sem er breytt þessu þannig að það sé ekki ríkissjóður einn, sem þarna eigi hlut að máli, heldur geti íslendingar, íslenskir ríkisborgarar, keypt þar hluti. En þá þarf alveg sérstaklega að hafa eitt í huga sem er grundvallaratriði. Þar sem hinn erlendi aðili mun eiga 45% af fyrirtækinu, þá þarf að tryggja að hinir íslensku aðilar, ríkið og þeir aðrir sem síðar kynnu að koma til, kæmu fram á hluthafafundi og aðalfundi sem einn aðili. Það þarf því, ef að þessu ráði yrði síðar horfið, að gefa t. d. almenningi kost á að eignast hlut í fyrirtækinu, að ganga þannig frá, að allir þessir íslensku aðilar kæmu fram sem samaðilar eða sem einn aðili á slíkum fundum til þess að tryggja rétt og hlut Íslands í þessu efni. Það voru nokkrar fsp., sem hv. 7. landsk. þm., Helgi F. Seljan, bar fram til mín. Hann vék fyrst að hugvekju Jóhannesar Nordals seðlabankastjóra, sem hann kallaði svo, í sunnudagsblaði Morgunblaðsins, þ. e. erindi sem hann flutti á ráðstefnu Sambands ísl. rafveitna. Hv. þm. undraðist mjög að Jóhannes Nordal skyldi í erindi þessu ræða mjög um stóriðju og möguleika á því sviði. Þetta kemur mér dálítið spánskt fyrir. Svo er nefnilega mál með vexti, að eitt af fyrstu verkum vinstri stjórnarinnar, sem þessi hv. þm. studdi eindregið alla tíð, var að skipa nefnd manna til þess að kanna möguleika á orkufrekum iðnaði hér á landi, m. ö. o. stóriðju. Hún skipaði Jóhannes Nordal sem formann þeirrar n., viðræðunefndar um orkufrekan iðnað. Verkefni hennar var að kanna hvaða erlendir aðilar hefðu áhuga á að ráðast í orkufrekan iðnað og nýta til þess íslenska orku. Í rauninni má segja að þetta erindi Jóhannesar Nordals og hugleiðingar hans um stóriðju séu að nokkru leyti árangur af því starfi sem vinstri stjórnin fól honum haustið 1971. Þess vegna er næsta furðulegt að þessi hv. þm. skuli lýsa undrun yfir því að formaður þessarar n., sem átti að gegna þessu hlutverki, skuli skýra frá því hvað í n. hafi verið rætt í þessum efnum. Hv. þm. sagði að það veki alltaf ugg í sínu brjósti þegar nefnd er stóriðja við Reyðarfjörð, því að hann væri andvigur stóriðju og mundi beita sér gegn allri stóriðju. En þó gerði hann þar á eina undantekningu, og það er áburðarframleiðsla sem er ein tegund stóriðju. Nú er að vísu fullkomin ástæða til þess að ræða hér nokkuð ítarlega hugtökin iðja eða almennur iðnaður og stóriðja, og ég get tekið undir flest af því sem hv. frsm. meiri hl. sagði um það efni nú áðan. Það er auðvitað ákaflega erfitt að setja þar mörk, hvað er iðnaður, hvað er almenn iðja og hvað er stóriðja. Sementsverksmiðjan var talin stóriðja á sínum tíma, áburðarverksmiðjan var það líka. Það var á sínum tíma talað um stórútgerð hér á landi sem þýddi það, að togarar voru gerðir út gagnstætt bátaútgerðinni. Þegar talað er um stóriðju þá er auðvitað ákaflega erfitt að setja þar takmörk. En það kemur sem sagt í ljós, bæði hjá þessum hv. þm. og eins hjá hv. 5. þm. Norðurl. e., Stefáni Jónssyni, að þeir virðast vera á móti því sem þeir kalla stóriðju, nema það sé áburðarframleiðsla. Vegna þess að þeir leggja svo gífurlega áherslu á ótta sinn við mengun og andstöðu gegn hvers konar náttúruspjöllum, þá blasir við augum allra manna hér sá reykur sem kemur jafnan frá áburðarverksmiðjunni í Gufunesi, og býst ég við að þar séu ýmis efni í sem ekki er sérstök hollusta fyrir mannfólkið. En aldrei hefur heyrst frá þessum hv. þm. að nauðsyn væri á því að reyna að breyta þar til, heldur vilja þeir meiri áburðarframleiðslu. En látum það liggja á milli hluta. Þeir eru á móti stóriðju, nema það sé áburðarverksmiðja. Spurningin er þá sú, hvort það á að koma inn í undanþágur hjá þeim t. d., ef hafin væri í stórum stíl framleiðsla á heykögglum eða fóðri eða t. d. ef hafin væri í stórum stíl ylrækt, eins og mjög hefur komið til orða, ýmist með notkun raforku eða jarðhita. Talið er af kunnugum mönnum, að hér megi framleiða grænmeti og önnur matvæli í stórum stíl, ekki aðeins til innanlandsnota, heldur og til útflutnings. Það er ein tegund stóriðju. Ég held, að það væri þörf á því einhvern tíma, hvort sem það verður nú eða síðar, að þessir hv. þm. gerðu okkur grein fyrir því, hvað þeir í rauninni eiga við með andstöðu sinni gegn stóriðju, hvort það er mengunarhættan, sem af henni kann að stafa, eða hvort það er öllu heldur hitt, að þeir séu andvígir því að erlent fjármagn komi til í því sambandi. Loks var fsp. frá hv. 7. landsk. þm. út af því, hvort erlend fyrirtæki mundu eiga að annast hér rannsóknir eða ráða stefnu í rannsóknum á virkjunarmöguleikum íslendinga að meira eða minna leyti. Hann krafðist yfirlýsingar frá mér í þá átt að erlendir aðilar megi á engan hátt koma inn í virkjunarrannsóknir íslendinga. Ég held að hv. þm. hafi ekki gert sér grein fyrir hvað hann er í rauninni að spyrja um. Við virkjunarrannsóknir hér á landi, áætlanir og hönnun ýmissa stærri mannvirkja hafa útlendingar og útlend fyrirtæki verði meira og minna notuð og eru, án þess að nokkurn tíma hafi verið að því fundið af hálfu þessa þm. eða hans flokksbræðra. Þannig má nefna t. d., að við undirbúning Sogsvirkjananna allra voru hafðir erlendir ráðunautar varðandi rannsóknir og alla hönnun þeirra mannvirkja. Það voru aðallega norsk fyrirtæki. Þegar undirbúin var virkjun Þjórsár, hin fyrsta, þ.e. a. s. við Búrfell, voru íslenskir verkfræðingar að sjálfsögðu þar við störf, en það var fengið stórt bandarískt fyrirtæki, Harz að nafni, til ráðuneytis um þessar rannsóknir og alla áætlunargerð. Varðandi undirbúning Sigölduvirkjunar var ráðið til aðstoðar svissneskt fyrirtæki, sem heitir Electrowatt, til að annast meira og minna, að sjálfsögðu eins og áður í samráði við íslenska verkfræðinga og aðra sérfræðinga, undirbúning og hönnun að Sigölduvirkjun, og sú ákvörðun var tekin af vinstri stjórninni. Þegar ákveðið var að ráðast í Kröflu, og Kröflustjórn ákvað að semja við ágætt og viðurkennt og reynt íslenskt ráðgjafarfyrirtæki, þá þótti óhjákvæmilegt að hafa þar einnig bandarískt ráðgefandi fyrirtæki með í ráðum. Var það sameiginlegt álit bæði þessa íslenska ráðgjafarfyrirtækis og Kröflustjórnar. Mér er því ekki alveg ljóst hvað hv. þm. á við, ef hann ætlast til þess að erlendir aðilar megi aldrei koma nálægt neinum virkjunarrannsóknum á Íslandi eða áætlanagerð. Auðvitað verður að stefna að því að íslensk ráðgjafarfyrirtæki og íslenskir sérfræðingar verði fyrst og fremst við slík störf og að þeir fái bæði sín tækifæri og kraftar þeirra og þekking verði nýtt. Í annan stað er sjálfsagt, nú eins og verið hefur og hlýtur að verða, að það séu íslensk stjórnvöld sem ráði stefnunni og hafi alla yfirstjórn á slíkum málum. Það verður að sjálfsögðu áfram eins og verið hefur. Hins vegar get ég ekki gefið neinar yfirlýsingar um það, að erlendir aðilar, sérfræðingar eða ráðgjafarfyrirtæki, megi aldrei koma nálægt neinum rannsóknum eða virkjunaráætlunum á Íslandi. Það held ég að væri ekki Íslandi í hag fremur en það hefur þótt hingað til, m. a. við undirbúning þeirra stórvirkjana sem ég þegar hef nefnt. Hins vegar vil ég undirstrika það, svo að það valdi ekki neinum misskilningi, að að sjálfsögðu verður öll yfirstjórn og allt ákvörðunarvald og öll stefnumörkun í þessum málum í höndum íslenskra stjórnvalda og hvergi annars staðar.



Herra forseti. Flest orkar tvímælis þá gert er, og það má segja um margt hér á okkar landi sem gerst hefur í fortíðinni. Svo var um okkar síma og svo var um okkar tækniöld þegar hún hóf innreið sína hér með kolakrananum. Og margar sögur væri hægt að segja af þeirri tortryggni sem við höfum verið haldnir þegar nýjungar hafa verið fluttar inn til þessa lands. Aftur á móti lít ég svo á að ekki orki tvímælis um gildi og undirbúning þessa máls, og ég byggi það á ýmsu og kannske ekki hvað síst á því, að þetta er hugarfóstur tveggja ríkisstj. og það ólíkra ríkisstj. Vinstri stjórnin vann að þessu máli í þrjú ár af miklum áhuga og miklum krafti, og síðan hefur þessi ríkisstj. unnið að þessu í 6–7 mánuði undir forustu hæstv. iðnrh. Þetta tel ég nokkuð mikið öryggi fyrir því að málið sé vel undirbúið. Það lágu fyrir drög að samningum, sem fyrri ríkisstj. hafði sætt sig við, og síðan hafa þessir samningar verið endurbættir og þeim hefur verið breytt og ég get ekki séð að í neinu sé þar um lakara tilboð að ræða en var áður, ef það er undanskilið að þátttaka ríkisins er nú minni í fyrirtækinu en var í uppkasti vinstri stjórnarinnar. Um það eru deildar meiningar og ég segi fyrir mitt leyti að ég hef alltaf verið því hlynntur að ríkið ætti sem stærstan hlut þarna. En ég styð þetta mál og það byggist m. a. á því að ég tel að okkar höfuðauðlindir, gróðurlendið og fiskimiðin, séu nú hvor tveggja fullnýtt, ýmist fullnýtt eða ofnýtt, og okkur veiti ekki af að fara að nýta í stórum stíl þá orkulind, sem við eigum eftir, vatnsaflið og hitaorkuna. Þarna eigum við miklar orkulindir og okkar orkulindir eru sérstæðar að því leyti, að þær ganga ekki til þurrðar þótt af þeim sé tekið. Það hefur ekki áhrif á rennsli Þjórsár eftir 100 ár hvort hún hefur farið í gegnum túrbínur eða ekki. Veðurfar getur haft áhrif á hana, en ekki það, hvort hún hefur framleitt rafmagn þennan tíma eða ekki. Það hefur ekki áhrif á stærð hennar í framtíðinni. Þess vegna held ég að okkur sé mikil nauðsyn að flýta virkjunum og hagnýta okkur það afl, sem virkjanirnar gefa, og það sem allra fyrst og í sem allra stærstum stíl. Eitt er það enn sem veldur því, að ég er óhræddur við þetta frv. og þessa verksmiðju, og það er að tveir stærstu framleiðendur málmblendis í Evrópu eru, held ég, okkar nágrannaþjóðir, Noregur og Svíþjóð. Þetta eru þjóðir sem hafa orðið að búa við gamaldags verksmiðjur um áratugi, en þó eru þetta ríki með langlífasta fólki veraldar og þar sem heilsurækt og heilsuþjónusta er í einna bestu lagi í veröldinni. Ég á erfitt með að trúa því, að þessar ágætu nágrannaþjóðir okkar hefðu látið það viðgangast að hafa þessar verksmiðjur sínar í gangi ef það væri stórkostleg heilsuspilling eða hætta fyrir þeirra lífríki að starfrækja þær. Þó er þetta gamla tegundin af verksmiðjunum. Því held ég, að það geti ekki farið á milli mála, að ef við gætum að, eins og virðist vera gert í þessum samningi, þannig að við eigum jafnan kost á því að fylgjast með rekstri þessarar verksmiðju og erum meirihlutaeigendur að henni, þá eigi að vera auðvelt fyrir okkur að tryggja það að hún verði ekki okkar lífríki og ekki heldur því starfsfólki, sem þar vinnur, til skaða. Ég er þar með ekki að halda því fram, að þessi verksmiðja verði mengunarlaus. Það dettur víst engum manni í hug, hvort sem um ylrækt er að ræða eða áburðarframleiðslu eða slíka verksmiðju sem þessa, að umhverfið sé algerlega mengunarfrítt. En í fyrsta lagi lít ég nú svo á að þetta sé ekki neitt sérstakt stórfyrirtæki, og í öðru lagi held ég, eins og ég sagði áðan, að okkur ætti að vera í lófa lagið að tryggja okkar umhverfi fyrir hættulegri mengun frá þessari verksmiðju. Og ég verð að segja það, að ég treysti vel umsögn og álíti forstöðumanns Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Ég hef talað við hann persónulega um þessi mál, og ég hef ekki ástæðu til að ætla annað en hann hafi gildar ástæður til að gefa út það álit sem hann hefur gert. Það er ekki vafi á því, að það er æskilegt fyrir okkur að auka fjölbreytni í okkar atvinnulífi, og við höfum einmitt nú á einu eða hálfu öðru ári rekið okkur óþyrmilega á það hve okkar höfuðatvinnuvegur er ótryggur í verðlagi, þótt við minnumst ekki á annað en það, að fyrir rúmu ári voru loðnuafurðir metnar á 10 dollara og hálfan prótein-eining, en er í dag metin á 3.5–4.5 dollara, að þorskblokkin var um sama leyti metin á 84–86 cent, en er í dag metin í hámarki á 58 cent. Við, sem lifum í þjóðfélagi okkar í dag, vitum þó hve mikið fjármagn við þurfum til að standa undir okkar heilbrigðisþjónustu, okkar menntakerfi og allri þeirri nýtískulegu og fullkomnu þjónustu sem við búum við. Þetta gerir okkur nauðsynlegt að búa við fjölbreytta og afkastamikla atvinnuhætti. Ég held, að þó að við setjum á stofn nokkur orkufrek fyrirtæki, þá geti varla hugsast að við þurfum að láta okkar hreina loft verða í hættu fyrir því. Og það er mín skoðun að 1–2 svona stór fyrirtæki muni ekki menga okkar land eins mikið og mundi ske ef t. d. túrismi ætti að koma í staðinn fyrir stóriðju, eins og drepið hefur verið á af ýmsum aðilum. Munurinn er sá á þessum tveim atvinnugreinum, að við stóriðjuna getum við ráðið. Hún er rekin á tiltölulega fáum stöðum. En við höfum allir haft fyrir augunum undanfarið hvernig umferð fjöldans getur leikið landið okkar. Ég er að ýmsu leyti sammála hv. þm. Jóni G. Sólnes að því leyti, að ég hafði talið æskilegra að njóta betri samninga. En það finnst mér líka nokkuð öryggi, að þarna hafa tvær ríkisstj. verið að verki og þeim hefur ekki auðnast að fá betri samninga en raun ber vitni. Því tel ég að við hljótum að verða að líta svo á, að þetta séu bestu kjör sem hægt hefur verið að ná. Sá hv. þm. talaði einnig mikið um þá áhættu, sem við legðum okkur í. Aftur á móti hafði hann mikinn hug á því, að einstaklingar fengju að gerast hluthafar í staðina fyrir ríkið. Ég held að þetta seinna sem hann minntist á, að hann vildi gjarnan að einstaklingar ættu þess kost að ganga inn í þetta hlutafélag, bendi til þess að hann hafi trú á fyrirtækinu. Og ég held að jafnvel þótt eitthvað kæmi í ljós af því, sem hv. þm. Stefán Jónsson var að óttast, að olían í heiminum væri á þrotum, þá sé ekki mikil hætta á ferðum gagnvart afkomu þessa fyrirtækis og kemur þar margt til. Í fyrsta lagi, hvað sem segja má um Union Carbide, þá eru það aðilar sem eru vanir og kunna að reka slík fyrirtæki sem þessi. Í öðru lagi vill svo til, að hráefni til þessarar verksmiðju má fá í Evrópu og sölumarkaðurinn fyrir unna efnið er líka í Evrópu, og jafnvel þótt eitthvað kynni að henda þennan bandaríska auðhring, þá held ég að eftir nokkur ár yrði okkur ekki skotaskuld úr því að yfirtaka þessa verksmiðju og reka hana sjálfir. Loks er svo það, að þessa verksmiðju á að afskrifa á 16 árum. Þó að við kynnum að komast að því einhvern tíma í framtíðinni, að það væri hentugra fyrir okkur að nota okkar raforku til annarra þarfa en bræða málmblendið, þá er tiltölulega stuttur tími þar til þessi verksmiðja hefur afskrifað sig að fullu og öllu. Enn fremur álít ég að það sé gerbreyting frá t. d. samningum við álverið, að þarna verður raforðuverð endurskoðað eftir örfá ár og nokkurt öryggi fyrir því að við fáum viðunandi orkuverð fyrir okkar orku um alla framtíð, á meðan þessi verksmiðja verður rekin. Ég vil því þakka hæstv. iðnrh. fyrir það, að hann hefur haldið því starfi áfram, sem fyrrv. ríkisstj. hafði unnið mikið að, og ég tel að þessi verksmiðja muni vera einn liðurinn í því að tryggja okkar afkomu í framtíðinni.

Frsm. minni hl. (Stefán Jónsson) : Herra forseti Ég hef nú talað býsna langt mál í þeim tveim umr., sem farið hafa fram um þetta frv., og ætla ekki að lengja það ýkjamikið. Ég vil aðeins í upphafi mótmæla því að ég hafi misnotað það sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson eða aðrir sögðu í iðnn. um þetta mál. Ég hafði aðeins eftir honum það sem hann vissulega sagði, og eru til vitni um það, að búið væri að ráða framkvæmdastjóra til málmblendiverksmiðjunnar. Ég tók það fram í þessari sömu ræðu og í sömu andránni að hann hefði leiðrétt orð sín. En það er rétt að þessi orð hans notaði ég til að brýna þá skoðun mína, sem ég hygg að ýmsum hv. þm. sé einnig ljós, að raunveruleg ákvörðun um málmblendiverksmiðjuna hafði verið tekin af þeim sem völdin höfðu áður en málið var lagt fyrir hv. Alþ. Þessi orð, sem ég vitnaði í, tengdi ég ekki ummælum um vinskap, þau voru ekki hvísluð í eyra mér, þau voru sögð upphátt á nefndarfundi, upp yfir alla nm., og hafi það verið vinskapur í það mál blandaður, þá hefur það verið hópvinskapur. Ég hélt því ekki fram í ræðu minni, að neikvæð afstaða hefði verið tekin af hálfu verkfræðinga eða þeirra sérfræðinga, sem komu á fund n., til hugmyndarinnar um að nýta raforku til upphitunar húsa. Ég sagði aftur á móti, að þær ágiskanir, sem gerðar hefðu verið um kostnað og verkfræðilegt umfang þessa viðfangsefnis, hefðu verið neikvæðar. Ég ætla aðeins að víkja, þó að það sé staðfastur ásetningur minn eins og hv. þm. Steingríms Hermannssonar, að forðast jag um það sem litlu máli skiptir, - þá ætla ég aðeins að víkja hér að þeim mismunandi skilningi - og þó kannske ekki svo mjög mismunandi - sem lagður hefur verið í bréf Náttúruverndarráðs, sem skrifað var 4. júlí í sumar til svars við bréfi frá viðræðunefnd sem skrifað var í maí. Sjálfur hefur hv. þm. Steingrímur Hermannsson sagt í þessari d. við umr. utan dagskrár, að hann leyfði sér að draga þá ályktun af bréfi Náttúruverndarráðs frá 4. júlí að Náttúruverndarráð teldi ekki nauðsyn á líffræðilegri rannsókn uppi í Hvalfirði. Hann leyfði sér að draga þá ályktun af bréfi Náttúruverndarráðs, sem fjallaði um staðsetningu verksmiðjunnar uppi í Hvalfirði. Ég held satt að segja að við munum ekki komast ýkjalangt með því að eyða tíma okkar í að ráða sem einhverjar dulrúnir bréf undirritað af Eysteini Jónssyni. Ef í harðbakkann slær, þá hygg ég, að okkur sé best að spyrja hann sjálfan einu sinni enn ef við skyldum fá hann til þess að segja eitthvað annað um þetta bréf en það sem hann gerði á fundinum hjá okkur, þegar hann vitnaði í Guðmund Grindvíking. Ég neita því að ég hafi borið fram í ræðu minni áðan ósæmilega gagnrýni á Baldur Johnsen forstöðumann Heilbrigðiseftirlits ríkisins með því að lesa upphátt bréf frá eiturefnanefnd, opinbert plagg, sem var svar við bréfi frá forstöðumanni Heilbrigðiseftirlitsins. Ég ætla aðeins að endurtaka það sem ég var að ljúka við að segja, til þess að hv. þm. heyri það sjálfur. Ég andmæli því, að ég hafi borið fram ósæmilega gagnrýni á Baldur Johnsen forstöðumann Heilbrigðiseftirlits ríkisins með því að lesa upp bréf frá eiturefnanefnd, opinbert plagg, sem var svar við bréfi frá forstöðumanni Heilbrigðiseftirlitsins. Ég hygg að sjálfum sé hv. þm. Steingrími Hermannssyni, form. iðnn., ljóst að ég hef síður en svo lagt mig eftir því að gera plögg frá Baldri Johnsen tortryggileg eða skopleg. Ég hygg að hv. þm. Steingrímur Hermannsson muni játa það. Ég gagnrýndi ekki hv. þm. Steingrím Hermannsson fyrir að fara að eigin sannfæringu í sambandi við mengunarhættu frá þessari verksmiðju. Hann er maður að meiri í minni vitund að fara að eigin sannfæringu. En ég gagnrýndi hann fyrir annað. Ég gagnrýndi hann fyrir að ætlast til þess að aðrir nm. í iðnn. notuðu hans prívat og persónulegu sannfæringu sem eins konar fátækralíffræðiathugun uppi í Hvalfirði, að hann ætlaðist til þess að sannfæring hans kæmi í staðinn fyrir líffræðilegar athuganir uppi í Hvalfirði. Hæstv. iðnrh. lét þau orð falla hér áðan, að hv. þm. Helgi F. Seljan og ég værum á móti stóriðju nema væri til áburðarframleiðslu. Hann spurði, hvort við yrðum þá á móti heykögglaframleiðslu í stórum stíl eða ylrækt, ef til kæmi, í stórum stíl. Ég get ekki láð hæstv. ráðh. það, eins margt og hann hlýtur að þurfa að bera í sinni, þótt hann veitti því ekki athygli að ég gerði einmitt grein fyrir því í ræðu minni fyrr í kvöld, alllangri, að látið hefði verið hjá líða í úrtaki Þjóðhagsstofnunar að minnast á möguleikana á heykögglaverksmiðju og ylrækt í skýrslunni, sem við fengum til að fjalla um, að stofnunin hefði látið hjá líða að geta þessara möguleika sem hugsanlegra kosta annarra en málmblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði. Það er grundvallarmunur á því í sveltandi heimi að nota orku þjóða og aðgerðir fólks til þess að framleiða matvæli eða til þess að framleiða frumefni til matvælaframleiðslu, svo sem áburðar eða heyköggla, - grundvallarmunur á því eða framleiða járnsíli. Þessa dagana og eflaust á þessari stundu eru tugþúsundir manna úti í heimi sem hrópa á mat, eru að deyja úr matvælaskorti. Ég hef ekki heyrt þess getið að einn einasti hafi hrópað á ferrósilíkon.

Hv. þm. kann ekki að beygja járnsíli.

Ég hef aðeins fengið nýyrðið í algerri frummynd, óbeygt frá höfundi, hv. þm. Steingrími Hermannssyni, sem bjó orðið til, en ætla mætti að það þyrfti kannske að bíta þetta orð lítið eitt í hálfopnum bræðsluofni uppi á Grundartanga til þess að hægt væri að beygja það að hans skapi. Við hugleiðingar um stóriðju, eins og nú er ástatt, þá neyðist maður kannske til þess að nota nýyrði, a. m. k. harla nýtt í íslensku máli, sem heitir vistpólitík, sem þýðir þá stefnu í þjóðmálum sem miðar að því að fólk geti haldið lífi á þessari jörð við sæmileg kjör án þess að ganga um of á auðlindir sem ekki endurnýjast sjálfar, án þess að menga umhverfi sitt svo að til stórtjóns horfi og án þess að halda áfram að krefjast þess háttar vaxta, ekki aðeins af kapítali, heldur líka af móður náttúru, að öllu lífi á þessari jörð sé stefnt í voða. Áður en ég sleppi þessari hugsun og á meðan ég man, þá ætla ég að víkja að bréfinu, sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson las áðan, bréfi sem fyrrv. iðnrh. skrifaði í vor varðandi stefnu vinstri stjórnarinnar í þessu máli. Ég bið hv. þm. afsökunar, mér var ekki kunnugt um þetta bréf. Aftur á móti var mér kunnugt um það, að fyrrv. sjútvrh., Lúðvík Jósepsson, hafði látið um þetta leyti bóka eftir sér í ríkisstj. andstöðu gegn málmblendiverksmiðjunni í Hvalfirði, og það var sú bókun sem ég átti við þegar ég rengdi þessi ummæli hans, þar sem óneitanlega stangast bókun ráðh. á við efni bréfsins, og ég viðurkenni það fúslega. Svo að ég víki aðeins í lokin að bjartsýnismanninum Oddi Ólafssyni, hv. þm., sem telur það ærna sönnun fyrir því að fyrirhuguð málmbræðsluverksmiðja í Hvalfirði verði til blessunar fyrir þjóðina, að tvær ólíkar ríkisstj. hafi staðið að málinu, þá fullyrði ég það við hv. þm., að hugsanlegt er og meira en það að þrjár ríkisstj., ólíkar, stæðu að sömu endileysunni og sömu mistökunum. Ég ætla svo ekki að hafa þetta mál mitt öllu lengra, aðeins að enda með yfirlýsingu um það, að það skiptir engu máli hvaða nöfnum þeir menn nefnast, sem hafa haft forustu um þetta mál frá upphafi til loka. Það er jafnbölvað fyrir því.



Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég leiðrétta þau ummæli hv. þm. Steingríms Hermannssonar, að ég hafi talið að þessi verksmiðja ein út af fyrir sig gæti orðið ofurefli í okkar atvinnu- og efnahagslífi. Ég minnti aðeins á það, að ef erlendu fjármagni yrði beint hingað í stórum stíl, þá yrði e. t. v. fljótlega um ofurefli að ræða. Ég man ekki betur en á sínum tíma hafi á þessa hættu verið bent allsterklega bæði af honum og ýmsum öðrum forustumönnum þess flokks, sem hann tilheyrir, þegar áform viðreisnarstjórnarinnar voru hvað hæst á lofti. Þar af leiðandi er ekkert ósamræmi í minni skoðun þarna og skoðun hv. þm. Ég geri mikinn greinarmun á stóriðju hvort hún er erlend eða innlend. Ég tók það skýrt fram við 1. umr. málsins, ég tók það einnig fram nú. Ég óttaðist aðeins að það væri stefnt að því, - það væru ýmsar blikur á lofti, - að hér væri um að ræða fyrsta áfanga að því marki að erlend stóriðja ryddi sér til rúms. Ég veit um óskir í því skyni og hv. þm. veit enn betur um þá fjölmörgu aðila sem að sækja. Hann hefur gefið góð loforð um það, og ég vona að við það verði staðið, að þeirri ásókn verði svarað mátulega varlega. Ég geri einnig mikinn mun - og vil þar svara líka hæstv. iðnrh. - á manneldisframleiðslu okkar eða framleiðslu á áli og málmblendi hins vegar. Ég geri á því alveg gífurlegan greinarmun og ég trúi ekki öðru en hæstv. iðnrh. geri það einnig í hjarta sínu. Hann leggur ekki að jöfnu ál og málmblendi annars vegar eða fisk og kjöt hins vegar. Ég er sannfærður um það. Þar af leiðandi þarf engar skýringar okkar á milli varðandi þetta atriði. Í sambandi við það sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson harmaði varðandi ummæli mín um það, sem bréfað hefði verið hér frá einhverjum einstökum sérfræðingi, þá vil ég aðeins taka það fram, að ég á eftir að sjá það að húshitunarmál okkar almennt t. d. verði leyst samhliða þessu máli. Á meðan ég sé ekki mikla tilburði í þá átt heldur, þá tek ég ekki algilt mark á orðum einstaks manns þótt sérfræðingur sé. Hæstv. iðnrh. kom hér að nokkrum atriðum í minni ræðu. Hæstv. iðnrh. fór vísvitandi rangt með það að ég hefði undrast á nokkurn hátt stóriðjutal Jóhannesar Nordals. Ég undraðist það ekki neitt. Ég lagði heldur áherslu á það einmitt, hve áhugi hans fyrir stóriðju almennt var mikill í grein hans, og ég gagnrýndi þennan áhuga hans. Ég vænti þess, að áhugi stjórnvalda sé ekki sá sami og kemur þar greinilega fram, og ég gagnrýni þennan ágæta mann jafnt fyrir því hvort hv. þm. Magnús Kjartansson hefur skipað hann formann einhverrar tiltekinnar n. eða ekki. Það skiptir mig ekki nokkru máli. Ég var aðeins að gagnrýna áhuga hans, hve mér þótti við lestur greinarinnar áhugi hans vera fyrirvaralaus og hve mikil áhersla var lögð á þennan stóriðjuþátt og þá á ég fyrst og fremst við stóriðju í eigu útlendinga, því að hæstv. ráðh. er áreiðanlega ekki frekar en ég búinn að gleyma viðreisnaráformunum um málmbræðslurnar 20 og þá ráðgjöf sem þessi ágæti maður átti þar að meðal annarra. Það var þetta sem ég gagnrýndi fyrst og fremst, en ekki að ég undraðist þetta nokkuð. Grein hans kom mér ekki neitt á óvart. Ég vildi aðeins reyna að fá tekin af öll tvímæli um það, að hæstv. ráðh. væri ekki fullkomlega sama sinnis.

Hvenær lagði hann til, að það væru byggðar 20 álbræðslur?

Ja, hann lagði það ekki til, en um þetta voru viss áform og hann var mikill þátttakandi í sambandi við öll áform um þetta.

Voru það áform frá viðreisnarstjórninni?

Já, það voru áform viðreisnarstjórnarinnar, mjög skýrt fram tekin, túlkuð af núv. þm. Sjálfstfl. mjög greinilega og aðaltalsmanni þess flokks á ritvellinum.

Ekki átti hann sæti í viðreisnarstjórninni.

Nei, en ætli hann hafi ekki vitað nokkurn veginn um hug hennar. Ég er á því að það verði mjög erfitt og skil eiginlega ekki hæstv. iðnrh., hvað hann leggur mikla áherslu á að sverja hv. þm. Eyjólf Konráð af sér, en get þó kannske fyrirgefið honum það. Ég get fyrirgefið hæstv. ráðh. gleymsku hans gagnvart fsp. minni um orkurannsóknirnar, vegna þess að þær voru fram komnar fyrir mánuði og ég var aðeins að ítreka þær hér. Ég á verr með að fyrirgefa hæstv. ráðh. það að hann skuli telja fsp. mínar, sem ég skal endurtaka hér, bera vitni um heimsku og þekkingarskort hjá mér varðandi þetta mál og ég viti hreinlega ekki um hvað ég sé að spyrja. Ég spurði orðrétt: „Eiga einhverjir útlendir aðilar, nánar tiltekið t. d. svisslendingar, að koma inn í þetta, ráða jafnvel ferðinni í virkjunarrannsóknum okkar?“ Ég tel mjög nauðsynlegt að þær raddir, sem hafa heyrst um þetta, verði kveðnar niður, og ég tel hæstv. iðnrh. rétta manninn til þess að lýsa því yfir hér að slíkt komi vitanlega ekki til greina, að útlendingar eigi að fara að ráða í einhverju virkjunarrannsóknum okkar íslendinga og hafa þar á bein áhrif. Þetta var fsp. mín, sem ég ítrekaði áðan.

Þessu svaraði ég skýrt og skorinort áðan.

Já, ég fagna því líka að hæstv. ráðh. svaraði því, en hann gat þá látið fullkomlega vera að tala um að ég ruglaði þarna einhverju saman og vissi ekki hvað ég væri í rann og veru að spyrja um. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson hlustaði vitanlega á þessar fsp. á sínum tíma og svaraði þeim nákvæmlega, án allra vífilengja eða án neinna dylgna um heimsku eða þekkingarskort hjá mér. Hann sagði einmitt orðrétt, með leyfi forseta: „Ég vil einnig vekja athygli hv. þm. á því, að á síðasta flokksþingi Framsfl. var gerð samþykkt, þar sem tekið var af skarið með það, að Framsfl. telur alls ekki og aldrei koma til greina að erlendir aðilar taki þátt í virkjunarrannsóknum okkar eða virkjunum. Og ég get sagt hv. þm. að ég átti mjög ríkan þátt í samþykkt þeirrar ályktunar, sem var samþ. shlj. Það fer ekkert á milli mála.“ Þetta sagði hv. þm. Steingrímur Hermannsson og gekk miklu lengra þarna en ég gerði í minni fsp. - miklu lengra, þar sem hann segir „að erlendir aðilar taki þátt í virkjunarrannsóknum okkar.“ Ég átti vitanlega ekki við neina ráðgjöf í þessum efnum. Það veit hæstv. iðnrh. mætavel. En ég fagna því að hann tók það skýrt fram í lokin að það var aðalatriðið og til þess var fsp. fram borin, að íslensk stjórnvöld eigi að ráða ferðinni í einu og öllu og ráðgjöf sé vitanlega allt annað, sem komi vel til greina, en öll ákvarðanatekt sé og verði í höndum íslenskra stjórnvalda. Ég fagna því sannarlega að hæstv. ráðh. skyldi gefa þessa yfirlýsingu vegna ýmissa hviksagna sem ég var einmitt að fá kveðnar niður með þessum hætti. Við getum svo síðar rætt um það hvort manneldisframleiðsla okkar eða framleiðsla okkar á heykögglum eða áburðarframleiðsla okkar til að græða lífríki t. d. okkar lands sé eitthvað sambærileg við málmbræðslu eða álverksmiðju. Ég er reiðubúinn til þess hvenær sem er, þó að ég geri það ekki nú. En ég veit og er sannfærður um það, þrátt fyrir það að hæstv. ráðh. segði þetta áðan, að hann gerir á þessu gífurlegan mismun, nákvæmlega eins og ég.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Mér þykir ákaflega leitt að jafnmætur og prúður maður eins og hv. 7. landsk. þm., Helgi F. Seljan, skuli hafa farið svo úr jafnvægi eins og nú í þessari ræðu sinni. Mér fannst ekki vera tilefni til þess. Því fer fjarri að mér hafi nokkurn tíma dottið í hug að bregða honum um heimsku eða þekkingarskort. (HFB; En það gerði ráðh. samt áðan.) Því fer fjarri. Hins vegar kom það fram í minni ræðu að ég undraðist nokkuð þessa fsp. hans. Ég held, að þetta mál liggi nú alveg ljóst fyrir. Við höfum hvað eftir annað, eins og ég gat um áðan, notað erlenda sérfræðinga, ráðgjafarfyrirtæki, við könnun og hönnun virkjana, fyrr og síðar og gerum enn í dag. Ég heyri það nú á hv. þm., að hann hefur ekkert við slíkt að athuga. Hitt veit ég ekki að hafi nokkurn tíma komið til orða,að það væru ekki íslendingar sjálfir, íslensk stjórnvöld, sem tækju allar ákvarðanir og hefðu alla yfirstjórn á öllum virkjunarrannsóknum. Að því leyti hefur mér fundist þessi fsp. hans nú og fyrr ástæðulaus. Ég vona, að þessi mál liggi alveg ljós fyrir nú. Í annan stað gerðist það, þegar hv. þm. fór þannig úr sínu venjulega og trausta jafnvægi, að hann hélt því fram að Jóhannes Nordal og viðreisnarstjórnin hefðu haft áform um að byggja 20 álbræðslur. Þetta held ég að sé eintómur hugarburður hjá hv. þm. Hann vitnaði að lokum, þegar hann vildi ekki standa á því fast, hvorki að Nordal né viðreisnarstjórnin hefðu haft þessi áform, - þá vitnaði hann í ritstjóra Morgunblaðsins, og það munu vera ummæli í útvarpi eða sjónvarpi á sínum tíma, sem öll voru rangtúlkuð af Þjóðviljanum á sínum tíma og síðan náttúrlega hamrað á sem sannleika. En þessi ræða hv. þm. var með allt öðrum blæ en menn eiga að venjast og ég vona að menn eigi eftir að heyra frá honum hér eftir. Ég held að það séu ekki fsp. frá hv. þm. til mín, sem ég á ósvarað. Ég er búinn að svara því, sem hann hefur spurt um, og ég vona að það sé enginn ágreiningur okkar í milli um það, að varðandi virkjunarrannsóknir, áætlanagerð, hönnun og annað slíkt varðandi nýtingu íslenskra orkugjafa verða það auðvitað íslensk stjórnvöld og íslenskir aðilar sem þar hafa öll yfirráð og taka allar ákvarðanir, en munu vafalaust hér eftir eins og hingað til notfæra sér erlenda sérþekkingu og erlenda ráðgjöf, eftir því sem nauðsyn þykir til, með það meginsjónarmið þó í huga, að íslenskir starfskraftar séu nýttir til fullnustu.