Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Pjetursson Jeg vildi leyfa mjer að leggja til, að þetta mál yrði tekið út af dagskrá. Það hafa komið hjer fram brtt., en jeg hefi ekki haft tíma til að athuga þær, og vildi því mælast til, að málið yrði tekið út af dagskrá núna.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil leyfa mjer að beina þeirri fyrirspurn til háttv. nefndar, hvort hún vilji ekki leggja til, að hin 3 frv. komi um leið og þetta frv., eða áður en það er afgreitt. Jeg skal játa, að jeg veit ekki, eða hefi ekki tekið eftir, að hin frv. væru komin frá nefndinni. En hvernig sem afstaða nefndarinnar er til þeirra frumvarpa, þá vildi jeg mælast til, að nefndin ljeti þau koma fram, svo að mögulegt sje fyrir háttv. deild að sjá, hvernig farið verður með frv., sem sumir álíta nauðsynlegt að fylgi aðalfrumvapinu. Þegar hin frv. eru komin frá nefndinni, gæti háttv. deild tekið öll frv. í einu, eða að minsta kosti haft embættafrv. til annarar umr., áður en aðalfrv. fer út úr deildinni. Þess vegna vil jeg sjerstaklega mæli með því, að það sje tekið út af dagskrá, og hugsa jeg, að það sje í raun og veru ástæðan fyrir ósk háttv.þm. Str. (M. P.), fremur en hitt, að hann þurfi langan tíma til að átta sig á brtt., sem fram hafa komið.

Björn Hallsson Jeg vil að eins svara fyrirspurn hæstv.forsrh. (J. M.), að svo miklu leyti sem hún tekur til mín sem skrifara og framsögumanns allshn. í þessu máli, þótt jeg sje ekki formaður hennar. Allshn. hefir ákveðið að koma fram með hin frv. frá milliþinganefnd, en vegna vantrausts þingsins undanfarið hefir mjer ekki unnist tími til að skrifa nefndarálit ennþá. En það dregst ekki lengi hjer eftir, það get jeg fullyrt. Eins og jeg benti á, er frv. um varnir gegn berklaveiki var til umræðu hjer síðast, þá fylgdust þessi 4 frv. nokkuð að. Nú var aðalfrumvarpið samþykt hjer í hv. deild við 2. umr., og taldi þá nefndin rjett, að þessi 3 frv. kæmu líka fram, svo þm. gætu látið í ljós álit sitt á þeim líka. Hins vegar býst jeg við, að deildinni sje kunnugt um skoðanir okkar nefndarmanna á þessum frv., enda ætla jeg ekki að fara að lýsa þeim hjer.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg er ánægður með ummæli háttv. 2. þm.N.-M. (B. H.), og ef háttv.þm. Str. (M. P.) áliti það sama, þó að það biði 2. umr. hinna frv., þá væri það eðlilegast, að þau kæmu öll saman.

Magnús Pjetursson Jeg tek undir það, sem hæstv.forsrh. (J. M.) lagði til, að frv. komi öll saman á dagskrá til 2. umræðu, og þó að þetta verði fyrst tekið fyrir.

2684Frsm. (Jón Þorláksson) Þessu frv. var vísað til viðskiftamálanefndar, og þegar nefndin var búin að hafa það nokkurn tíma til meðferðar, varð það að samkomulagi, að tilsvarandi nefnd í Ed. gengi með henni í eina nefnd, samvinnunefnd. Það þótti vera sjerstök ástæða til þess, auk annars, að nefndin í Ed. tæki þátt í meðferð frv., að ef frv. fjelli í þessari deild, kæmi það ekki til Ed., og hún fengi þá ekki færi á að taka þátt í meðferð þess. Eins og nál. ber með sjer, er það tillaga nefndarinnar, að frv. sje felt, og þar með skuli falla úr gildi bráðabirgðalög þau, er frv. átti að verða staðfesting á. Það er einnig ætlast til, eða till. nefndarinnar ber að skilja svo, að viðskiftanefndin verði lögð niður samtímis, því að hún hefir starfað samkvæmt heimild bráðabirgðalaganna frá 8 mars 1920. Ástæðurnar fyrir till. nefndarinnar eru að miklu leyti greindar í nál., en jeg skal leyfa mjer að gera nokkru nánari grein fyrir þeim upplýsingum, sem nefndin hefir fengið. Nefndin sneri sjer til viðskiftanefndarinnar og fjekk hjá henni skýrslu um öll þau leyfi til innflutnings, sem veitt hafa verið og synjað um. Af þessari skýrslu er helst hægt að sjá það, hve örðugt eða jafnvel ómögulegt er að fá fastan grundvöll, sem hægt væri að byggja á veitingu eða synjun um innflutningsleyfi eða takmörkun þeirra vörutegunda, sem leyft væri að flytja inn. þessi leyfi ná til flestra vörutegunda, en annars má sjá á skýrslunni, að leyfður hefir verið innflutningur á flestum nauðsynlegum og ónauðsynlegum vörum, af þeirri orsök, að viðskiftanefndin áleit, að hún mætti ekki stöðva atvinnurekstur einstakra manna, sem gera má ráð fyrir að haldi honum áfram. Jeg hygg, að allflestir í nefndinni hafi verið samþykkir því, að ekki hefði verið rjett að ganga svo nærri neinni atvinnugrein, að menn yrðu að hætta rekstri hennar. Nefndin fjekk skýrslu um verð á vörum erlendis og einnig skýrslur um núverandi smásöluverð á þeim tegundum hjer í Reykjavík. þessar skýrslur útvegaði nefndin til þess að gera sjer ábyggilega grein fyrir því, hvort vænta mætti verðfalls, ef nýjar vörur kæmu til landsins, með því verðlagi, sem nú er á þeim erlendis, og menn fengju að nota sjer það. Sem mælikvarða fyrir þennan samanburð valdi nefndin þær vörutegundir, er dýrtíðaruppbót starfsmanna ríkisins er miðuð við, og þær, sem kaupgjald verkamanna í Reykjavík er miðað við, og eru þetta samtals 8 erlendar vörutegundir, nefnilega hveiti, rúgmjöl, kartöflur, kaffi, sykur, smjörlíki, kol, steinolía. Nefndin sneri sjer til Verslunarráðsins og Sambands ísl. samvinnufjelaga og beiddist upplýsinga um verð á þessum vörutegundum, fluttum í hús á innflutningshöfn, og um áætlað tilsvarandi smásöluverð í Reykjavík. Báðar stofnanirnar urðu vel við málaleitun nefndarinnar og spöruðu hvorki kostnað nje ómak til að útvega sem ábyggilegastar upplýsingar. það er enn fremur nokkur trygging fyrir, að þessar upplýsingar sjeu ábyggilegar, að þær eru fengnar á tveim stöðum, bygðar á sjálfstæðum athugunum beggja stofnananna. Þó er þess að gæta, að þessa dagana var gengi erlendrar myntar talsvert breytilegt frá degi til dags, og vöruverðið einnig nokkuð á hreyfingu, og þess vegna urðu skýrslumar um verð einnar og sömu vörutegundar stundum dálítið mismunandi. Nefndin áleit það ekki rjett að taka einstök atriði úr skýrslunum upp í nál., en þykir rjett að gera grein fyrir aðalniðurstöðunni nú í framsögu málsins. Meðalverðlækkun á þessum 8 vörutegundum er um 30 til 35% móts við verðlagið í júlí 1920. Einungis ein vörutegundin, rúgmjöl, hefir hækkað, hinar hafa allar lækkað, svo að nema mundi frá 14 til 60% í smásöluverði, og meðallækkunin sem sagt nokkuð yfir 30%. Á þessu byggir nefndin, að rjett sje, að innflutningshömlurnar sjeu afnumdar, til þess að verðfallið fái að njóta sin óhindrað og engin tortrygni geti átt sjer stað meðal landsmanna um að svo sje. - Nefndin hefir kynt sjer skýrslu verðlagsnefndarinnar um starf hennar til áramóta og einnig fengið upplýsingar um starf hennar síðan á áramótum, og hefir það aðallega beinst að hámarksverðlagningu á stöðum utan Reykjavíkur. Verðlagsnefndin getur þess í skýrslu sinni, að hún miði hámarksverðið á erlendri vöru við það markaðsverð, sem sje á vörunni erlendis og sanngjarnlega mætti krefjast að fram væri komið hjer tímans vegna. En þessi ákvörðun er erfið, einkum í kauptúnum úti um land, vegna þess, hve samgöngur eru óreglulegar og aðflutningar stopulir. þar sem nefndin leggur til, að bráðabirgðalögin verði nú þegar feld úr gildi var henni ljóst, að rannsaka þurfti, hvort reglugerð um peningaviðskifti við útlönd, sem sett hefir verið samkvæmt heimild í bráðabirgðalögunum, mætti falla úr gildi án þess að neitt yrði sett í staðinn. Nefndinni er það ljóst, að ekki er unt nú sem stendur að leyfa ótakmarkaða sendingu póstávísana til útlanda, en hún hefir sannfært sig um, að póstávísanir má takmarka með einfaldri stjórnarráðstöfun, og þarf þá ekki að halda áðurnefndri reglugerð í gildi þess vegna, og þarf hún því ekki að standa fyrir afnámi bráðabirgðalaganna. Nefndin var sammála um það, að engar ráðstafanir skyldu gerðar í þá átt, að heimildarlögin frá 8. mars 1920 fjellu úr gildi, en um það voru skiftar skoðanir, hvernig stjórnin ætti að nota þessa heimild. Það er mikið verk að rannsaka, hve mikið hefir verið flutt inn af óþarfavarningi síðustu ár, og síðan þarf að gæta að, hvort ástæða sje til að hindra innflutning hans vegna gjaldeyrissparnaðar. Það, sem fyrst verður á vegi manns, eru mjög misjafnir dómar um, hvað eigi að teljast óþarfi og hvað ekki. Nokkrir menn úr nefndum Ed. og Nd. hafa nú gert skrá yfir óþarfavörur, aðrar en þær, sem sjerstakur tollur hvílir á, og hefir verið inn flutt árið 1917 fyrir 200 þús. kr., en tollvörurnar verða að teljast flokkur út af fyrir sig. Aðrir nefndarmenn hafa viljað telja fleiri vörur, og hefir þeim talist upphæðin fyrir þær um 1 milj. kr., og getur verið, að sá hv. nefndarmaður, sem hefir skrifað undir með fyrirvara, hafi þá haft þetta sjerstaklega í huga. Jeg nefndi áðan óþarfar vörur sem sjerstakan vöruflokk, og stendur svo á því, að nefndin hefir aðgætt allan innflutning á árunum 1915, 1916 og 1917 og flokkað þær niður. Í 1. flokk voru teknar þær vörur, sem telja verður ómissandi nauðsynjavöru, annaðhvort til lífsviðurværis, eða þá beint til rekstrar atvinnuveganna, og er ekki viðlit að hefta þær á nokkurn hátt. Þessar vörur nema meira en helmingi af vörumagninu, t. d. 1917 28 milj. af 43 miljónum. 2. flokkur er nauðsynjavörur, sem notaðar eru meira eða minna eftir því, hvernig kaupgetu landsmanna er háttað, og má þar nefna t. d. byggingarefni, því það er vitanlegt, að í góðum árum byggja menn frekara en þegar illa árar. Þessi flokkur taldist 1917 um 7 milj. þá er 3. flokkur, og eru það tollskyldar nautnavörur, að undanskildum sykri, sem talinn er í 1. flokki. Upphæð þessa flokks nam 1% milj.1915, en um 2 milj. 1916 og 1917. Þessar vörur eru flestum óþarfar, öðrum en landssjóði. Í 4. flokki eru aðrar óþarfavörur, og nam upphæð þeirra ekki meira en 200 þús. 1917, en 400 þús. hin árin, eða fyrir neðan 1% af öllum vöruinnflutningi. Skip eru talin utan flokka. Eftir þessari skiftingu er flutt inn 1917 fyrir 36 milj. nauðsynjavörur, en að eins fyrir 2 eða 2,2 milj. ónauðsynlegar vörur, og af þeim eru 9/10 tollskyldar. Eins og nál. sýnir, viljum vjer leggja það á vald stjórnarinnar, hvort hún notar heimildina eða ekki. Jeg skal svo ekki tala meira fyrir nefndarinnar hönd, en ætla að fara nokkrum orðum um þetta mál frá mínu sjónarmiði, og getur verið, að nefndin sje mjer ekki sammála þar. Það skrifast eingöngu á minn reikning. Jeg lít svo á, að ef þess er þörf, að landsmenn leggi eitthvað á sig til gjaldeyrissparnaðar, þá sje ekki annað fyrir en að spara tollskyldar óþarfavörur, svo sem kaffi, tóbak, súkkulaði og vínföng. Þetta er alt óþarfi og þó ýmsir hafi viljað telja t. d. kaffi nauðsynjavöru, þá er öllum vitanlegt, að svo er ekki. Vatnið og sykurinn, sem í kaffinu er, getur verið nauðsynlegt, en það gerði ekkert til, þó kaffið sjálft vantaði; að því væri að eins heilsubót. En hitt er satt, að mönnum þykir óþægilegt að fara á mis við kaffi og vilja ef til vill ekki leggja það á sig. Jeg vil ekki staðhæfa, að ástandið sje svo alvarlegt, að þjóðin þurfi að leggja hart að sjer, því hún gerir það mjög ófús. En samt verð jeg að halda því fram, að nær hefði verið að banna innflutning á þessum vörum heldur en mörgu öðru, sem viðskiftanefndin hefir bannað. Jeg get nefnt barnaleikföng, og eru vitanlega engar upphæðir, sem til þeirra fara, en það er harðneskja að meina börnum leikföng, en leyfa fullorðnum ótakmarkað kaffi og tóbak. Það mætti halda áfram að telja upp, en jeg sje þess ekki þörf. Þetta er að eins mitt álit, en ekki sagt fyrir nefndarinnar hönd.

Pjetur Ottesen Hv. frsm. (J. Þ.) hefir gert grein fyrir afstöðu nefndarinnar, og hefir hún orðið á einu máli um það að fella úr gildi bráðabirgðalögin, sem takmörkun innflutnings hefir aðallega grundvallast á. En um það var nokkur ágreiningur innan nefndarinnar, hvort nema eigi nú úr gildi allar innflutningshömlur, en niðurstaðan varð þó sú, eins og nál. ber með sjer og hv.frsm. (J. Þ.) hefir lýst, að leggja til, að lögin frá 8. mars í fyrra standi, og láta stjórnina ráða, hvernig hún beitir þeim, innan þeirra takmarka þó, að eigi sje heftur innflutningur á öðru en óþarfavörum. Jeg er einn meðal þeirra, sem ekki vilja sleppa öllu lausu þegar í stað, heldur stefna í þá átt, sem lögin frá 8. mars benda til. Það var tilætlunin með þeim lögum að takmarka innflutning á óþarfavarningi. Þetta er svo skýrt tekið fram, að það verður naumast misskilið, en þó hefði ekki veitt af að búa til sjerstaka skrá yfir þessar vörur, því heimildin hefir verið þanin út yfir miklu víðara svið, og hefir verið látin ná til varnings, sem enginn neitar að nauðsynlegur sje. Þetta hefir orðið tvíeggjað sverð, og hefir það vegið í þá átt, að halda uppi vöruverði í landinu; verðfall á erlendum markaði hefir ekki borist hingað fyr en seint og síðar meir. Viðskiftanefndin, sem að þessu hefir unnið, er ekki í samræmi við vilja þingsins, sem lögin setti. Það heyrðust að vísu raddir um það, að slík nefnd mundi nauðsynleg, en þó voru fleiri, sem mæltu í móti. En það þýðir ekki að þrátta um það, sem liðið er og ekki verður við gert. Nefndin hefir verið skipuð, en hún hefir ekki gengið nógu röggsamlega fram. Þrátt fyrir þessar hömlur hefir verið flutt inn mikið af óþarfa, sem hefði þurft að hefta með öllu. Jeg hefði helst kosið, að þær vörur, sem átti að banna, hefðu verið taldar upp í lögunum sjálfum, en til samkomulags við nefndina hefi jeg gengið inn á að láta lögin frá 8. mars standa óbreytt. Það má vinna þetta upp með því að telja þessar vörur upp í sjerstakri reglugerð. Það er altaf teygjanlegt orð, óþarfavara. Það fer eftir ástandinu í hvert skifti, en jeg lít svo á, að heldur eigi að ganga lengra en skemra í því efni. Jeg hefi farið yfir innflutning áranna 1916 og 1917 og skrifað upp hjá mjer þær vörutegundir, sem jeg álit að stjórnin eigi að banna innflutning á. Þær vörur eru þessar: Niðursoðinn fiskur, niðursoðið kjöt, niðursoðnir ávextir og grænmeti, sultaðir ávextir og grænmeti, kex og kökur; lakkrís, brjóstsykur og konfekt, ilmvötn, epli og perur, appelsínur, önnur aldini, þurkaðir ávextir, hnetur og kjarnar, cigarettur, silkivefnaður, kniplingar, glysvarningur, lifandi blóm, myndabækur, kort og brjefspjöld, marmari, gimsteinar, aðrir steinar, myndir úr gibsi og marmara, gull- og silfurmunir, plettmunir og glysvarningur, hljóðfæri, vasaúr, klukkur, þurkað grænmeti, myndarammar (listar), döðlur, kandiseraðir ávextir, barnaleikföng. Jeg hefði haft tilhneigingu til að ganga lengra, og jeg get verið samþ.hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að auk þess, sem sparnaður sje nauðsynlegur, vegna fjárhagsástandsins, sje hann einnig góður uppeldisskóli fyrir þjóðina; hún hefði gott af því að læra að neita sjer um ýmislegt, sem hún þykist varla geta án verið nú. En jeg er vonlaus um, að mjög róttækar breytingar frá því, sem jeg hefi hugsað mjer, nái fram að ganga, því margir álíta skaðlegt að banna eða takmarka innflutning á ýmsu því, er jeg nefndi. Jeg verð að álíta, að með því að banna og takmarka innflutning á þeim vörum, sem jeg nefndi, sje margt unnið, en engu tapað. Það eru ekki litlar upphæðir, sem fara árlega í þessar vörur, 1,600,000 kr. 1916, nokkuð minna 1917, en þó yfir 1 miljón. En það er aðgætandi, að þessi ár var flutt inn með minna móti, og 1918 og 1919 hefir innflutningurinn orðið margfalt meiri. Þó innflutningur þessa varnings væri bannaður, tapar ríkissjóður ekki tolli svo neinu næmi. Það yrði aðallega af vindlingum, en jeg verð að telja slíka ástæðu lítils virði. Það getur verið rjett, að ilt yrði að hafa hönd í bagga með þessu, og er slíkt bann ekki einhlítt, nema vel sje fylgt í framkvæmdinni. Jeg tel viðskiftanefnd ekki nauðsynlega til slíkra framkvæmda, enda munu dagar hennar taldir. Að endingu vil jeg brýna það fyrir stjórninni að taka föstum tökum á þessu máli og kveinka sjer ekki, þó það komi ef til vill í bága við hagsmuni einstakra manna. Fyrst og fremst ber að líta á hagsmuni þjóðfjelagsheildarinnar, og ef hagsmunir annara rekast á hana, verða þeir að lúta. Með þessum skilningi á því, hvernig heimildarlögin frá 8. mars sjeu notuð, get jeg gengið inn á, að málið sje leitt til heppilegra úrslita á þann hátt, sem nefndin leggur til.

Magnús Kristjánsson Eins og nál. ber með sjer, hefi jeg skrifað undir með fyrirvara. Jeg geri ráð fyrir því, að öllum hv.þm. muni það kunnugt, að jeg álít varhugavert og jafnvel hættulegt hagsmunum þjóðfjelagsins, að innflutningur verði að öllu leyti gefinn frjáls á þessum tímum. En jeg hefi þó eigi klofnað frá nefndinni algerlega, og rjeði þar mestu um, að jeg vildi fylgjast með störfum hennar í þeirri von að geta haft einhver áhrif á þá í þá átt, sem jeg áleit rjetta. Jeg hefi aldrei skilið fyllilega röksemdafærslu þeirra manna, sem halda því fram, að aðeins þurfi að opna allar gáttir, og þá losni maður við öll þau vandræði, sem við erum í, eins og aðrar þjóðir. Það má vera, að Reykvíkingar njóti þar einhvers góðs af, og er þá skiljanlegt, að hv.þm. þeirra mæli með því; en þeir menn, sem reyna að líta á hag heildarinnar, sjá þetta öðrum augum. Það er ekki nóg, að vörur sjeu fluttar inn og seldar fyrir lágt verð hjer í Reykjavík; það verður að líta á hitt, jafnframt, að vörurnar verði greiddar á þann hátt, að ekki þurfi að taka of mikil lán, sem að lokum yrðu of þung byrði að rísa undir. Margir hafa gengið svo langt í loftköstulum sínum, að þeir halda því fram, að vöruverð lækki að miklum mun, kaupgjald lækki og atvinnuvegirnir blómgist, ef viðskiftanefndinni er af ljett. En þetta er mestmegnis út í loftið sagt. Allir vita, að verðfall á þeim vörum, sem flytjast til landsins, verður altaf á eftir verðfallinu þar sem varan er keypt, og er það eðlilegt, eftir staðháttum. Jeg býst því ekki við, að breyting verði til batnaðar, þó sú ráðstöfun yrði gerð, sem nú er í ráði. Því er svo varið, að aldrei hefir verið meiri ástæða til að kaupa sem minst af útlendum varningi og reyna að bjargast sem mest við það, sem í landinu er framleitt, til þess að hægt verði að komast hjá of miklum skuldum. Nú eru horfur á því, að framleiðslan verði með minna móti, ef, til vill lítið meira en helmingur af venjulegu vörumagni, og ætti þá hv.þm. að vera ljóst, að vjer hljótum að safna skuldum, ef innflutningur er ótakmarkaður. En jeg býst ekki við, að miklu verði um þokað úr því, sem komið er, og verður þá að taka því og reyna að gera það eins viðunanlegt og hægt er. Jeg mun því halda fast við þá stefnu, að bannaður sje allur innflutningur á óþarfavarningi, og skírskota til ræðu hv.þm. Borgf. (P. O.), sem er gagnslaust að hafa hjer upp aftur, en jeg get að mestu leyti fallist á. Jeg beini þess vegna þeirri áskorun til stjórnarinnar, að hún framfylgi lögunum frá 8. mars eftir því, sem henni er frekast unt, því það, sem sparað er, er grætt. Annars datt mjer í hug, þótt jeg búist ekki við, að það hafi mikinn árangur, að æskilegt væri, að þetta mál yrði ekki afgreitt í dag. Og ástæðurnar til þess, að jeg fer fram á það, að atkvgr. um þetta mál verði frestað, eru þær, að einn nefndarmanna úr viðskiftanefndinni, sem er bankastjóri Ludvig Kaaber, hefir verið erlendis til þess að kynna sjer þessi mál, og má því búast við, að hann hafi eitthvað að leggja til í þessu efni, þegar hann kemur. En hans er einmitt von í dag eða á morgun, og þykir mjer óviðfeldið, ef nefndin gæti ekki heyrt hans álit áður en fullnaðarúrskurður er lagður á þetta mál. Jeg veit ekki, hvort þetta þykir nægileg ástæða, en seint er slíkt mál sem þetta of vandlega athugað. Það eru að vísu fyrirsjáanleg úrslit þessa máls, en ekki mundi það skaða, þótt úrskurðinum væri frestað í 1–2 daga. Annars þykir mjer ekki ástæða til að fjölyrða um þetta mál. Mín skoðun er sú, að það mundi vera mjög til skaða að afnema þessar varúðarreglur nú þegar á þessum tíma, þegar útlitið er ískyggilegra en það hefir kannske verið nokkru sinni áður. Þá fer fyrir þessari þingdeild eins og borg í herumsát, ef lýðurinn inni fyrir tæki þau ráð, að hætta að verja sig, en gefast upp áður en að væri farið að þrengja. Þá yrði það sjálfsagt álitinn ófyrirgefanlegur amlóðaskapur, en fjárkreppan er óvinurinn, sem hjer sækir að. En þar sem verið er að ræða um það, að afnema öll höft og allar hömlur, þá er það sama og að opna borgarhliðin fyrir óvininum og segja: „Gerið þið svo vel, við viljum ekki vera að þessu lengur, svo að við komumst hjá þeim óþægindum, sem af því leiðir að halda lengur uppi vörninni.“

Jón Baldvinsson Þó vel geti verið, að rjett hafi verið að setja viðskiftahöftin, þegar þau upphaflega voru sett, og meðan verð allrar vöru fór síhækkandi, þá er öðru máli að gegna nú, þegar verðið er lækkandi. Þá er rjett, að það hverfi úr sögunni. Það er þó ekki svo mjög vegna verðlækkunar þeirrar, sem orðið hefir á matvörum, að jeg held þessu fram. Þeirrar verðlækkunar hygg jeg að landsmenn hafi notið jafnóðum, að minsta kosti á vörum landsverslunarinnar. En það eru fleiri vörur en matvörur nauðsynjavörur, t. d. fatnaður, áhöld ýmisleg o. fl. Þessar vörur hafa lækkað miklu meira í verði en matvörur, en innflutningshöftin aðallega verið gegn þessum vörutegundum. En þeirrar verðlækkunar þurfa menn að njóta hjer. Og þó að viðskiftahöftin sjeu afnumin, held jeg líka, að hemill sje á því, hve mikið verður flutt inn, og sá hemill er gjaldþol almennings. Allir atvinnuvegir eru lamaðir, og það eru engar líkur til þess, að kaupmenn verði svo djarfir, að þeir fari að fylla alt með vörum, því að jeg hygg, að þeir hafi orðið varir við, hversu mjög hefir dregið úr öllum kaupum nú upp á síðkastið. Hins vegar vil jeg virða viðleitni þeirra manna, sem vilja útiloka þær ónauðsynlegu vörur, til þess að spara gjaldeyri landsins. En í framkvæmdinni yrði sá sparnaður ekki svo ýkjamikill, ef feld yrðu úr gildi bráðabirgðalögin og ekki yrði annað eftir en lögin frá 8. mars 1920. Vjer sjáum af verslunarskýrslunum, að mikið hlýtur að vera flutt inn af sumum vörum, þrátt fyrir viðskiftahöftin. Tökum til dæmis gull- og silfurmuni. Það sjest af verslunarskýrslum frá 1916 og 1917, að lítið hefir verið flutt inn af þeim vörum, og alls ekki í neinu samræmi við það, er nú sjest í skrautgripabúðum hjer. Þessar vörur virðast ávalt geta komist inn í landið, enda sumar svo gerðar, að stinga má af þeim í vasa sinn fyrir þúsundir króna. Eins er með silkivefnað og kniplingainnflutning, sem var um 200,000 kr. árið 1917. Þessar vörur geta komið þrátt fyrir öll höft. Af öðrum vörum, sem má útiloka, af því að þær eru svo fyrirferðarmiklar, má nefna t. d. niðursoðnar vörur, kjöt, fisk og ávexti, en aðrar vörur munu þá koma í staðinn. Sama er að segja um kex og kökur. Þannig yrði þetta fyrirkomulag afskaplega ranglátt, og sumar vörurnar koma eins eftir sem áður. Í nál., sem hjer liggur fyrir, er sagt, að að samkomulagi hafi orðið í nefndinni að leggja það á vald stjórnarinnar, hvort hún noti heimildarlögin frá 8. mars eða ekki. Það er minn skilningur, að þetta orðalag eigi að vera nokkurskonar brú fyrir hæstv. stjórn, og sett með tilliti til þeirrar skoðunar, sem hún hefir áður haft á málinu, án þess að meiri hlutinn ætlaðist til þess, að hún notaði heimildarlögin, enda hygg jeg hæstv. stjórn vera komna á þá skoðun, að hún ætli sjer ekki að nota þessa heimild, og byggi jeg það á þeim orðum, er hæstv. atvrh. (P. J.) sagði, þegar vantraustið var á ferðinni, að stjórnin gæti alls ekki notað heimildina frá 8. mars, nema viðskiftanefndin starfaði. Og jeg veit ekki betur en hæstv. stjórn hafi fallist á það að afnema viðskiftanefndina. En úr því að hún hefir afnumið viðskiftanefndina, þá er minn skilningur á orðalaginu rjettur. Og það er með þessum skilningi, að jeg greiði atkv. með því, að bráðabirgðalögin falli úr gildi, að stjórnin noti alls ekki heimildina.

Þorsteinn Jónsson Þegar þingið í fyrra samdi heimildarlögin um að banna eða takmarka innflutning á óþörfum varningi, þá hafði það það í huga, að landsstjórnin semdi reglugerð um þær vörutegundir, sem hún teldi óþarfar, og bannaði innflutning á þeim. En í stað þess að gera þetta, stofnsetti hún viðskiftanefndina og fjekk henni vald til þess að ráða því, hvað skyldi flutt inn og hvað ekki. Jeg ætla mjer ekki að fara að leggja harðan dóm á þessar ráðstafanir, en það mun víst, að innflutningur hefði verið litlu meiri, þótt engar viðskiftahömlur hefðu verið. Það er gjaldþol þjóðarinnar, sem ræður mestu innflutningi á vörum til landsins. Að því er snertir nauðsynjavörur, þá verður eftirleiðis engrar viðskiftanefndar þörf þeirra vegna. Öðru máli er ef til vill að gegna með óþarfavörur. En þó finst mjer önnur leið rjettari en sú, að fela viðskiftanefnd ráð yfir því, hvað af þeim er flutt til landsins. Hún er sú, að banna gersamlega allan innflutning á ónauðsynjavörum með lögum. Í þeim lögum ættu að vera taldar upp þær vörur, sem eru á takmörkunum að vera nauðsynlegar og ónauðsynlegar. Yfir innflutningi þeirra vara á stjórnin að ráða. Og sjer til aðstoðar í því efni þarf hún enga viðskiftanefnd, heldur getur haft til þess einhvern mann í stjórnarráðinu. Þetta vildi jeg að eins láta í ljós, nefndinni til athugunar, og ef tillögur hennar ganga engar neitt í þessa átt, þá væri jeg fús að flytja frv. um þetta efni En þar sem tími sá er útrunninn, sem þmfrv. mega koma fram, nema með undanþágu frá þingsköpum, þá vildi jeg óska, að hv. nefnd flytti frv. þess efnis, sem jeg hefi lagt til.

Ólafur Proppé Herra forseti! Jeg hjelt, að það mundi nægja, að einn úr hverjum flokki tæki hjer til máls. En þar sem 4 úr nefndinni hafa nú þegar talað, þá vænti jeg þess, að það verði ekki illa tekið upp fyrir mjer, þótt jeg, sem einn nefndarmannanna, segi nokkur orð. Jeg þarf engu við að bæta það, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir sagt. Það er að eins um þann ágreining, sem varð innan nefndarinnar um það, hvort ljetta skyldi af öllum hömlum eða ekki, sem jeg vil minnast á. Í samvinnunefnd voru 7 af 10 ásáttir um að sleppa öllum hömlum, og ákvæðið um að leggja á vald stjórnarinnar, hvort hún notaði heimildina frá 8. mars eða ekki, var samþ. með 7: 3 atkv. Tveir þeirra þriggja manna, sem ekki voru meiri hl. nefndarinnar fyllilega sammála í þessu efni, eru hjer í deildinni, hv.þm. Borgf. (P. O.) og hv.þm. Ak. (M. K.), og hafa lýst skoðun sinni á því máli. Jeg lít svo á, og get skírskotað til upplýsinga hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), að þetta, sem til mála getur komið að takmarka, er svo lítið, að það getur ekki borgað sig að elta ólar við það. Upphæðin, sem hjer ræðir um, er frá 240,000–480,000 kr. og er, eins og sjá má, að eins örlítill partur af neyslu okkar yfirleitt. Hitt getur verið álitamál, hvernig skoða á tollvörurnar í þessu sambandi, en jeg býst þó ekki við, að það næði samþykki hjer í hv. deild að takmarka innflutning á tollvörum yfirleitt. Af innflutningi þeim, sem takmarka á, hefir fjöldi manna atvinnu, og er það eflaust viðsjárvert, frá hvaða sjónarmiði sem er, að takmarka eða kippa fótunum undan atvinnufrelsi manna. En upp úr hinu legg jeg þó meira, að ef á að takmarka eða banna innflutning á vörum, þá mun það leiða til hins sama og með bannlögin, sem sje til ólöghlýðni, og jafnvel meira flytjast inn af hinni bönnuðu vöru eftir en áður, enda margt af því, sem banna á innfl. á, þannig vörur, sem hægt er að smygla inn áhættulítið. -  (P. O.: Þetta er ljót lýsing á kaupmannastjettinni!)  . Jeg á ekki einungis við kaupmannastjettina, heldur við alþjóð manna, því það er alþjóðarstaðreynd, að hverskonar þvingunarlög espa til ólöghlýðni og hverskonar smyglunartilraunir sigla í kjölfar þeirra. Takmörkun sú á innflutningi, sem hjer um ræðir, er svo lítil, að engu munar á ársinnflutningi vorum, og það jafnvel þótt till.hv.þm. Borgf. (P.O.) næði fram að ganga, en auk þess ber að gæta þess, að í báðum tilfellunum er fjöldi vörutegunda, sem ómögulegt er án að vera og undanþágur verður að gera um. Mjer datt í hug, þegar hv.þm. Ak. (M. Kr.) sagði, að einhverjar hömlur yrðu þó að vera, að „litlu verður Vöggur feginn“. Jeg sje ekki, frá hans sjónarmiði, neina ástæðu til þess að halda í þessa litlu taug, sem eftir er, þar sem hann nú er búinn að ganga frá þessu lífslögmáli sínu, að höft sjeu á sem flestu, svo landsverslunin geti orðið sem yfirgripsmest, á kostnað frjálsrar samkepni. - Jeg lít þess vegna svo á, og það er áskorun mín til stjórnarinnar, að sú heimild, sem getið var um í nál., viðvíkjandi lögunum frá 8. mars, verði ekki notuð, enda þótt samþykt verði. Hv. þm. Ak. (M. K.) vildi fresta endanlegum úrskurði málsins til mánudags eða þriðjudags, þar sem í dag eða á morgun væri von á manni frá útlöndum, er kynt hefði sjer þetta mál þar, og hefði því ef til vill einhverja till. að gera í því efni. Jeg hefi mikla virðingu fyrir dugnaði og framsýni þess manns, - jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. eigi við Kaaber bankastjóra - en jeg held ekki, að hann muni hafa neitt það í pokahorninu, sem gæti breytt nokkru hjer. Frekar geri jeg ráð fyrir, að hann hafi orðið fyrir áhrifum af þeirri stefnu, sem nú er að ryðja sjer til rúms erlendis, sem er sú, að ljetta af öllum viðskiftahömlum. Jeg sje þess vegna ekki, að hjer sje nokkur ástæða til frestunar. Frekar væri að vænta, að maður þessi gæti gefið nokkrar upplýsingar fjárhagslegs efnis. Um viðskiftanefndina er kannske ekki rjett að tala hjer, þar sem nú er afráðið hvað um hana verður, þótt ástæða væri til að minnast á afrek hennar opinberlega. En hún á sjer hjer engan málsvara, svo jeg sleppi því. En jeg vona, að þessi deild og hæstv. stjórn skilji það, að jeg er alveg á móti því, að þessu ákvæði í nál. verði framfylgt.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg vil fara nokkrum orðum um það, hvernig verslunarhöftin eru til komin. Get jeg þar að mestu skírskotað til inngangsræðu minnar í þessu máli, um skilning stjórnarinnar á lögunum frá 8. mars 1920, en skal þó nokkru við bæta. Ástæðan til þess, að frv. til laganna frá 8. mars 1920 kom fram, var óttinn við gjaldeyrisskort, ef vöruinnflutningur yrði ekki að stórum mun takmarkaður. Þessi ótti, sem kom fram á þinginu 1920, fór nú sívaxandi eftir þingslitin, líka hjá stjórninni; sá hún því, að lögin voru eigi að ófyrirsynju sett, enda þótt henni dyldust eigi vandkvæðin, sem yrðu á framkvæmd þeirra, ef þau ættu að ná tilgangi sínum. Stjórnin sá það nú, að án aðstoðar var henni ómáttugt að framkvæma þau og að henni var því nauðsynlegt að fá menn til þess að taka þennan starfa að sjer, og satt að segja er mjer óskiljanlegt, hvernig menn geta haldið því fram, að hægt væri að komast af án nefndar. - Stjórnin hafði áður haft með rekstur landsverslunarinnar að gera, og hafði það bakað henni hina mestu erfiðleika, og var framkvæmdarstjórn landsverslunarinnar skipuð til þess að bæta úr þessu. Þegar nefndin settist á rökstóla, var það hennar fyrsta verk að gera tillögu til reglugerðar um tilhögun starfsins. Gerði nefndin í einu hljóði það skilyrði, ef henni ætti nokkuð að verða ágengt, að vald hennar væri eigi skorðað við tilteknar vörutegundir, sem innflutningsnefnd skyldi banna, heldur skyldi henni frjálst að takmarka innflutning á hverskonar vöru, sem hún áliti að flyttist of mikið af til landsins eða of mikið fyrirliggjandi af. Á þetta fjelst stjórnin. Hún þóttist sjá það glögt, að tilgangslaust var að skipa innflutningsnefndina, ef bannið næði að eins til þeirra vörutegunda, sem kallaðar eru óþarfar. Og í því lá einmitt vandinn, þegar að því kæmi, sökum gjaldeyrisskorts, að takmarka hæfilega innflutning nauðsynjavöru. Veit jeg, að snúa má út úr þessum orðum mínum, ef þau eru skilin alt of bókstaflega, en um það hirði jeg eigi. Það, sem vakti fyrir stjórninni, var, að svo framarlega gæti gagn orðið að nefndarskipuninni og hömlunum, að gætt yrði þess, að gjaldeyrir færi ekki út úr landinu fyrir þær vörur, sem nóg væri af fyrir, enda þótt nauðsynlegar væru í eðli sínu. Nefndin, sem var skipuð 5 mönnum, 2 bankastjórum, 2 verslunarfróðum mönnum og lögfræðingi úr stjórnarráðinu, var stjórninni sammála um þetta. En það, sem jeg hygg að ylli því, að minna gagn varð að nefndarstörfunum en ella hefði orðið, var það, að þegar nefndin tók til starfa, var sá rekspölur kominn á innkaup, sjerstaklega iðnaðarvöru, að ekki varð við ráðið. Margir búnir að festa kaup erlendis og sumir búnir að borga, svo að ógerlegt var að hamla innflutningi þeirra vara, þegar svo var komið. En þrátt fyrir það, þótt nefndin kæmi of seint til sögunnar, er jeg þess fullviss, að hún hefir gert stórmikið gagn og heft stórum öfgarnar í innflutningnum. Og jeg er ekki trúaður á, að gjaldeyristregðan hefði dregið mjög úr honum, því að vörurnar hefðu verið fengnar að láni að meira eða minna leyti. Í þessu sambandi skal jeg geta þess, að megn óánægja reis út af höftunum, einkum á Norður- og Austurlandi. Þetta kom mönnum þar á óvart; þeir þektu ekki kringumstæðurnar og bjuggust líka við, að hömlurnar mundu tilfinnanlegast koma niður á kaupmönnum og kaupfjelögum úti um land, en aftur á móti hlynna að kaupmönnum í Reykjavík og einkum heildsölunum þar. Ýfðist upp eldri gremjan frá stríðsárunum, þegar heildsalarnir spruttu hjer upp eins og fíflar í túni, en verslun kaupmanna úti um land drógst aftur úr, sökum samgönguleysis við útlönd. En af því hafði leitt, að flestir töpuðu sínum eldri samböndum erlendis og urðu að ganga undir heildsalana í Reykjavík. Hefði þetta ekki valdið óánægjunni, hygg jeg, að menn hefðu felt sig sæmilega við innflutningshöftin. Innflutningsnefndin reyndi nú til að aftra því eftir mætti, að afstöðumunur yrði tilfinnanlegur millum kaupmanna hjer og úti um land, og hygg jeg, að þetta hafi tekist fyllilega, enda var langmest bannað af vörum til Reykjavíkur. Þegar verðfallið kom úti í heimi á ýmsum vörutegundum í vetur, duldist stjórninni það eigi, að vandi væri að framkvæma svo innflutningshöftin, að þau yrðu ekki til þess að halda við dýrtíðinni innanlands. En hjer við er þess að gæta, að verðlækkunin kom seint og hefði lítið getað notið sín síðustu mánuðina vegna vöntunar á gjaldeyri til að kaupa verðföllnu vöruna fyrir. Stjórnin fór þess samt á leit við verðlagsnefndina, að hún reyndi að þrýsta niður verðinu innanlands eftir líkum hlutföllum og orðið hefði erlendis, en nefndin skýrði stjórninni frá því, að hún treysti sjer ekki til þess að hafa mikil áhrif á verðlækkun á fjölbreyttum iðnaðarvarningi; slíkt væri svo miklum vandkvæðum bundið. Þetta var nú litlu fyrir þingbyrjun, og áleit stjórnin því ekki rjett að afnema höftin nje breyta þeim fyr en þing kæmi saman. - Liggur nú hjer þá fyrir álit samvinnunefndar viðskiftamálanna bæði um bráðabirgðalögin og málið í heild sinni, og hefir hv. nefnd beggja deilda fallist á að fella hömlurnar niður á þeim vörum, er teljast nauðsynjavörur. Er það tilgangurinn með þessu að fá verð gömlu vörunnar, sem hjer liggur, lækkað með frjálsum innflutningi nýrrar vöru. Stjórnin hefir nú að vísu ekki sömu trú og meiri hluti nefndarinnar á því, að þetta sje einhlít ráðstöfun til verðlækkunar, eins og jeg mun síðar víkja að; hins vegar kannast hún við, að það sje svo miklum vandkvæðum bundið að fá verð vörunnar lækkað með öðru móti, og þykir því rjett, ef háttv. deild vill hverfa frá hinni tilrauninni og hverfa að þessari, að setja sig ekki þar á móti. Hvað snertir samanburðinn á þessum átta vörutegundum, sem háttv.frsm. (J. Þ.) talaði um, þá sannar hann nú í raun og veru lítið, því verðlækkun var orðin á þeim nú þegar allmikil, og engin hætta á, að dýrtíð hjeldist á þessum vöruteg. meiri en erlendis, þó að viðskiftahöftunum væri haldið við. Aftur á móti eru það iðnaðarvörurnar, sem mjög erfitt var að setja hámarksverð á. Vegna þess að kringumstæður hafa breyst, erfiðleikar eru á framkvæmd viðskiftahaftanna, og sýni það sig þar á ofan að vera vilji þingsins að afnema höftin, þá lýsi jeg því yfir, fyrir stjórnarinnar hönd, að hún muni ekki gera þetta að neinu kappsmáli. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að innflutningsnefndinni. Það kom til umræðu milli stjórnarinnar og viðskiftanefndarinnar, hvort þörf mundi á nefndinni. Ef innflutningur verður gefinn frjáls á öllum nauðsynjavarningi og listi saminn yfir þær vörur, sem eigi má flytja inn, þá telur stjórnin eigi næga ástæðu til, að nefndin haldi áfram. Hlutverk nefndarinnar var einkanlega það að meta, hvaða vörur nauðsynlegt væri að flytja inn í landið, og eins hvernig gjaldeyrinum yrði best ráðstafað. Þó sýnist stjórninni eigi rjett að afnema nefndina fyr en búið er að ákveða, hvaða vörur skuli banna með reglugerð, sem mundi verða tilbúin að líkindum fyrir lok þessa mánaðar. Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) mintist á það, að með því að láta lögin frá 8. mars 1920 standa, þá væri með því verið að byggja brú fyrir stjórnina í þessu máli. Það er auð vitað undir háttv. deild komið, hvað hún gerir í þessu máli. Hins vegar hefir stjórnin látið það í ljós, að hún teldi ekki heppilegt, að viðskiftahöftunum væri ljett af algerlega.

forseti (B. Sv.) Gerðabók tveggja síðustu funda hefir legið frammi, svo sem þingsköp mæla fyrir, og ef enginn hefir við bókunina að athuga, verður gerðabókin undirrituð.

Jón Auðunn Jónsson Herra forsetinn hefir víst ekki tekið eftir því, að nokkrir deildarmenn hafa ritað athugasemd neðan við fundargerð 25. fundar.

Magnús Pjetursson Má jeg spyrja, hvort það er samkvæmt þingsköpum, að deildarmenn megi ganga að gerðabók Alþingis og skrifa þar athugasemdir sínar, án leyfis forseta?

Jakob Möller Hafi deildarmenn skrifað eitthvað í heimildarleysi í bókina, þá leyfi jeg mjer að spyrja, hvort ekki megi strika það út?

Forseti (B. Sv.) Jeg ætla þá að leyfa mjer að lesa hjer upp það, sem 5 deildarmenn hafa í heimildarleysi leyft sjer að pára inn í bókina: „Við framanritaða fundargerð athugast, að forseti hefir ekki lýst riett niðurstöðunni af atkvæðagreiðslu um rökstudda dagskrá frá 1. þm. Rang. (Gunn. S.), því að sú dagskrá er ekki fallin með atkvæðagreiðslunni, heldur hefir engin lögmæt ályktun verið um hana gerð, sjá 44. og 47. gr. þingskapanna. Jón Þorláksson, M. J. Kristjánsson, 3. þm. Reykv. þm. Akureyrar. Sigurður Stefánsson, þm.N.-Ísf. Þórarinn Jónsson, 2. þm. Húnv. Jón A. Jónsson, þm. Ísfirðinga.

Jakob Möller Ef þessir hv.þm. hafa ánægju af að láta þessa heimskulegu athugasemd sjást í gerðabókinni, með nöfnum sínum undir, þá ætti þeim að vísu ekki að vera það of gott, aðeins ef heimilt er að skrifa slíkar athugasemdir í bókina.

Forseti (B. Sv.) Jeg veit ekki heimild þess í þingsköpum eða þingvenjum, að nokkur þingmaður megi pára neitt í gerðabók þingdeildar milli funda, hvorki athugasemdir um lögmæti forsetaúrskurðar nje annað. Úrskurðurinn um afdrif hinnar rökstuddu dagskrár hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) var feldur þegar eftir atkvæðagreiðsluna, og var þá engin athugasemd við hann gerð og ekki fyr en málinu var lokið og fyrir nokkru komið af dagskrá, eins og frá er skýrt í fundargerðinni. Úrskurðurinn var rjettur, enda kemur hann heim við skoðanir annara þeirra manna, er þar mega best skyn á bera. Tel jeg þessa fimm þingmenn hafa gert sig seka um þingsafglöpun, og víti jeg þá fyrir tiltæki þeirra.

Jón Þorláksson Jeg mótmæli því, að þessir þingmenn hafi gert sig seka um þingsafglöpun og að forseti hafi rjett til að víta þá, þótt þeir hafi gert athugasemd við bókunina milli funda. Til þess virðist og ætlast, með því að láta bókina liggja frammi, að þingmenn geti gert við hana sínar athugasemdir.

Forseti (B. Sv.) Gerðabókin á að liggja frammi að minsta kosti tvær klst., til þess að þingmenn eigi kost á að kynna sjer hana. Í byrjun hvers fundar á að bera hana upp til samþyktar, en það er þingvenja, sem jeg hefi tekið eftir fyrirrennurum mínum, að skoða hana samþykta án atkvgr., ef enginn hefir þá neitt við hana að athuga. Er gert ráð fyrir, að menn segi þá til, ef þeim þykir eitthvað athugavert. En jeg þverneita, að rangt hafi verið skýrt frá atburðum þeim, er gerðust á 25. fundi, og skýt því til deildarinnar, hvort bókunin um þá sje ekki rjett. 

Jón Þorláksson Mjer hefir ávalt heyrst forseti leggja fram fundabók með þeim orðum, að hún hafi legið frammi og enginn haft við hana að athuga.

Forseti (B. Sv.) Jeg neita þessu; þetta eru ósannindi. Jeg legg bókina ávalt fram með sama formála, að hún hafi legið frammi, og „e f enginn hefir neitt við bókunina að athuga“, þá verði hún undirskrifuð. Skýt jeg þessu til þeirra 25 deildarmanna, hvort þetta sje ekki rjett hermt. 

Jakob Möller Þetta eru auðvitað vísvitandi ósannindi hjá hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ).

Magnús Kristjánsson Vegna þess, að jeg býst við, að jeg eigi eitthvað af þessum óviðurkvæmilegu orðum, sem hæstv. forseti hefir viðhaft, þá vil jeg taka það fram, að jeg get ekki skilið það öðruvísi en að fundabók liggi frammi til þess, að menn geti gert athugasemdir við hana, skriflega og formlega. Hæstv. forseti segir, að hann hafi látið bóka rjett, en jeg vil leyfa mjer að halda fram, að það sje ekki rjett, og annað það, að bókunin er eins og við höfum lýst yfir. Og þó að hæstv. forseti vilji beita einveldi við þessa þingmenn, þá rjettlætir hann ekki úrskurð sinn með því, og vil jeg nú spyrja hann, hvernig menn eigi að láta í ljós eða koma fram með ágreiningsatriði sín?

Forseti (B. Sv.) Hjer liggur aðeins til umr. bókun fundargerðar, og annað ekki. það er föst þingvenja að skoða bókunina samþykta án atkvgr., ef enginn segir til, að hann hafi við bókunina að athuga, þegar frá er skýrt í upphafi næsta fundar, að hún hafi legið frammi, með þeim formála, sem jeg hefi áður greint. En úr því þessir fimm þingherrar, sem gert hafa athugasemdina, kannast við, að þeir sjeu ekki að vefengja að bókað sje rjett það sem gerðist, þá þykir mjer skörin færast upp í bekkinn, þegar þeir ætla með þessari athugasemd sinni að ónýta úrskurð forseta um afdrif dagskrárinnar, er þeir höfðu ekkert við að athuga á meðan málið var á dagskrá.

Magnús Jónsson Jeg vil aðeins mótmæla því, að þau orð sjeu rjett, að hæstv. forseti sje vanur að lýsa yfir því, að hann skoði bókina samþykta án atkvgr., af því hún hafi legið frammi sinn lögmæta tíma. Jeg hefi ávalt heyrt hann segja: „ef enginn hefir við bókunina að athuga, þá verður bókin undirrituð“. Þess vegna er það fjarstæða hjá hv.þm. Ak. (M. K.), að bókin liggi frammi til þess, að Pjetur og Páll, auðvitað þingmenn, geti gert þar við hana sínar athugasemdir Annars er þessi athugasemd alls ekki um bókunina, heldur um það, hvort forseti hafi lýst rjettum úrslitum á fundinum. 

Bjarni Jónsson Mjer skilst, að engin mótmæli hafi komið fram gegn því, að rjett sje bókað um það, er gerðist á fundi þeim, sem um ræðir. En það er nýstárlegast, og ekki þekt áður, að nokkrir deildarmenn hafa í óleyfi tekið gerðabókina og ritað í hana óvirðuleg orð um hæstv. forseta. Þetta er þingsafglöpun, sem engin refsing er við lögð í þingsköpum, þar sem enginn hefir hugsað, að slíkt gæti átt sjer stað. Vil jeg skjóta því til forseta, að hann láti skrifstofustjóra geyma betur bókarinnar, svo að óviðkomandi mönnum haldist ekki sú ósvinna uppi að hnupla henni til þess að klóra í hana það, sem þeim dettur í hug.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil aðeins segja fáein orð, án þess þó að kveða upp dóm, hvort venja sje eða leyfilegt að skrifa athugasemdir í gerðabók milli funda. Það er þessi úrskurður hæstv. forseta á 25. fundi deildarinnar, sem liggur bak við fundarbókunina, sem mjer skilst að um sje að ræða. Nú liggur fyrir að bera upp bókunina til samþyktar, til þess að hv.þdm. geti skorið úr, hvort hún telji rjett bókað.

Forseti (B. Sv.) Má jeg spyrja hæstv. fjrh. (M. G.), hvort hægt sje að breyta úrskurðum forseta, sem hann hefir kveðið upp á umliðnum fundum, með atkvgr. um gerðabók?

Fjármálaráðherra (M. G.) Úrskurðurinn er ekki í bókuninni, og um hana á að fara fram atkvæðagreiðsla. þetta á að gera samkvæmt þingsköpum. Úrskurður forseta kemur ekki þessu máli við.

Forseti (B. Sv.) Hæstv. fjrh. (M. G.) segir, að það sje aðeins bókunin, sem berast eigi undir deildina, og þar með einnig sá úrskurður, sem í bókuninni er fólginn. Þessu vil jeg mótmæla. Það er misskilningur, að breytt verði úrskurði, sem frá er skýrt í gerðabók, hvort sem hún er samþykt athugasemdalaust eða ekki.

Magnús Pjetursson Hæstv. forseti hefir þegar tekið fram margt af því, sem jeg vildi sagt hafa, og með fullum rökum sýnt fram á, að það, sem bókað er í fundargerð 25. fundar, er í fullu samræmi við það, sem gerðist á fundinum. En af því, að jeg, sem annar skrifari deildarinnar, hlýt að bera nokkra ábyrgð á því, hvernig bókað er, þá get jeg ekki stilt mig um að segja fáein orð til skýringa. Fyrsta málsgrein 14. gr. þingskapanna segir frá, hvernig gerðabók skuli halda, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa hana upp. Hún hljóðar svo: „Skrifarar halda gerðabók, undir umsjón forseta, og geta í henni mála þeirra, er rædd eru á fundum, og úrslita þeirra“. Samkvæmt þessu á þá aðeins að bóka meðferð málanna og úrslit þeirra, og þau ein úrslit geta af skrifurunum tekist til greina, sem forseti lýsir úr forsetastóli. Og að sú frásögn sje hárrjett í gerðabókinni vil jeg staðhæfa, enda hefi jeg eiginlega engan heyrt mótmæla því. Umr. er því hjer ekki um annað en það, hvort úrskurður forseta á 25. fundi hafi rjettur verið, og hvort þm. eigi að gera hann ómerkan. En nú vil jeg halda því fram, að úrskurður forseta, sem fallinn er, sje óáfrýjanlegur samkvæmt þingsköpum, og síst myndi slíkt geta til mála komið á alt öðrum fundi en þeim, sem úrskurðurinn var feldur á. Jeg vil því endurtaka og undirstrika, að þessum úrskurði forseta verður ekki breytt, og jeg vil skora á þá hv.þm., sem eru mjer eldri og þvældari í þingsköpunum, að leiðrjetta mig, ef jeg hefi á röngu að standa, og skora jeg þá jafnframt á þá að benda mjer og hv. deildarmönnum á, í hvaða grein þingskapanna slíkt sje að finna. þangað til mjer verður á þetta bent mun jeg telja allan þennan leik algerlega fyrir utan lög og rjett.

Gunnar Sigurðsson Jeg veit ekki betur en að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) kæmi með sína athugasemd í fundarlok og að ágreiningsatriði hans sjeu bókuð í fundargerðinni og þar rjett tilfærð. Því er rjett að bera fundarbókunina undir deildina og leita samþykkis hennar. Hitt getur ekki komið til mála, að fara nú að breyta úrskurði forseta, sem feldur var á næstsíðasta fundi. Ef það ætti að fara að tíðkast að rífast út af úrskurðum forseta í byrjun hvers fundar, þá gæti teygst úr þingtímanum. Jeg vildi annars gera þá fyrirspurn til þessara virðulegu undirskriftarmanna, undir hvaða grein þingskapanna þetta muni eiga að heimfærast? Annars finst mjer, að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem er nýr þm., geti viðurkent, að þetta tiltæki hans, að skrifa í gerðabókina athugasemdir sínar milli funda, sje af fljótfærni gert og af því, að hann sje óvanur allri þingvenju. Vildi jeg því skora á hann að falla frá þessari athugasemd, og mun jeg álíta hann mann að meiri fyrir. Hitt er öðru máli að gegna um menn, sem búnir eru að sitja tugi ára á þingbekkjum, að þeir skuli gera sig seka í slíkri þingsafglöpun og þessari; það er ófyrirgefanlegt. 3823 Þórarinn Jónsson: Jeg leit svo á, er hæstv. forseti feldi úrskurð sinn um dagskrána, og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gerði við þann úrskurð athugasemd, að þá hefði sú athugasemd komið nógu snemma fram, og því - 

Forseti (B. Sv.) Jeg leyfi mjer að hringja þennan hv.þm. (Þór. J.) niður, þar sem hann bæði talar um það mál, sem ekki liggur fyrir til umræðu, og fer þar að auki með bein ósannindi. Þegar jeg hafði felt þann úrskurð, að hin rökstudda dagskrá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) væri fallin, og ætlaði að fara að bera undir atkvæði þingsályktunartillöguna sjálfa, þá stóð upp flutningsmaður hennar, hv.þm. Dala. (B. J.), eins og þingheimur man, og tók aftur tillöguna. Þar sem enginn varð til þess að taka hana upp, lýsti jeg því, að till. væri tekin aftur og máli þessu þar með lokið. Því næst tók jeg önnur mál út af dagskrá. Þá las jeg dagskrá næsta fundar. Og þá fyrst, eftir dúk og disk, í því er jeg var að slíta fundi, kveður hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sjer hljóðs og gerði athugasemd við úrskurð minn, sem jeg þá svaraði um hæl. Er sú athugasemd hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) rjett bókuð í fundarbókinni.  (Þór. J.: Fundi var þá ekki slitið)  . Veit jeg vel, að ekki var slitið fundi, en málið, sem athugasemdin var um, var útrætt og hafði fengið sín endalok. Önnur mál voru tekin af dagskrá, næsti fundur boðaður og dagskrá lesin fyrir þann fund, eins og áður er tekið fram. Eða er þessi hv.þm. (Þór. J.) svo illa að sjer í þingsköpum, að hann viti ekki, að þegar t. d. 10 mál eru á dagskrá, eins og nú, þá liggur ekki fyrsta málið fyrir til umræðu hve nær sem er, allan fundartímann, þótt verið sje að ræða önnur dagskrármál, eða fundinum sje ekki slitið.

Jakob Möller Úr því sumir hv.þm. hafa leyft sjer, og talið það rjett, að ganga að fundabók þingsins og pára þar hvað sem þeim dettur í hug, þá vona jeg, að þeir sömu hv.þm. taki mjer það ekki illa upp, þótt jeg hafi nú neytt þessa sama rjettar, og strikað yfir pár þessara herra í fundarbókinni. Það voru hvort sem er ómerk orð, þýðingarlaus og málinu óviðkomandi, því að þau snertu alls ekki bókunina, hvort hún væri rjett eða röng. Hæstv. fjrh. (M. G.) lýsti að vísu yfir því, að þetta væri athugasemd við bókun, en það er algerlega rangt. Bókunin er ekkert annað en skýrsla um það, sem fram fer á þingfundum, og jeg fæ ekki skilið, að nokkur hv. deildarmaður geti bent á það með rökum, að í fundarbókinni sje rangt skýrt frá atburðum.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil geta þess, að hvorki jeg nje þeir aðrir hv.þm., er skrifuðu undir athugasemdina í fundarbókina, hafi gert það í óvirðingarskyni við hæstv. forseta, eða viljað með því móðga hann á nokkurn hátt. En jeg áleit deildarmönnum heimilt að gera ágreining um bókun og úrskurð og skrifa þann ágreining inn í fundarbókina.  (Jak. M.: Er þetta ágreiningur um bókun?)  . Ja, það er ágreiningur að minsta kosti um úrskurð forseta. Jeg býst við, að hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hafi verið á fundum í bæjarstjórn, þar sem ágreiningur hefir orðið um bókun eða úrskurði. Má þá hver og einn skrifa sjálfur inn í bókina, hvað hann greinir á við fundarbókunina. Þannig er það að minsta kosti í bæjarstjórn Ísafjarðar.  (H. K.: Hjer er enginn bæjarstjórnarfundur á Ísafirði)  . Veit jeg vel. En jeg tók þetta sem hliðstætt dæmi og sönnun fyrir því, að jeg taldi mig hafa heimild til að gera þessa athugasemd í fundabók þingsins.

Forseti (B. Sv.) Gagnvart því, sem hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) segir, að hjer sje að ræða um ágreining um bókun, þá er það alls ekki rjett. Bókunin er skýrsla um þá atburði, er á fundinum gerðust. Og sú skýrsla er hárrjett, enda hafa þm. á það fallist, þeir sem hjer hafa talað. Ágreiningurinn er um það, hvort úrskurður forseta sje rjettur. En hjer liggur alls ekki fyrir að ræða það, sem forseti hefir gert á undanförnum fundum. Hitt er hverjum þm. heimilt, að gera athugasemdir við bókun, og þess vegna er svo ákveðið, að gerðabókin skuli liggja frammi að minsta kosti 2 tíma fyrir fund. Þessi háttv.þm. má því gera við það athugasemdir, ef rangt er bókað, en slíkt á hann að gera munnlega í byrjun næsta fundar, en ekki pára það inn í fundabókina. Slíkt er algerlega óheimilt og óviðeigandi, ekki síst þegar þetta pár snertir þá ekkert bókunina sjálfa, eins og hjer er raun á orðin. Annars hjelt jeg, að svo skarpir „heilar“, sem hjer eiga hlut að máli, gætu gert greinarmun á bókun og forsetaúrskurði, og þyrftu því ekki að gera sig seka um afglöpun í því efni.

Ólafur Proppé Jeg ætla ekki að verja gerðir þeirra hv.þm., er ágreininginn skrifuðu í fundabókina. Hv. þm. Dala. (B. J.) var að skora á hæstv. forseta að sjá um, að fundarbókin yrði svo vel geymd framvegis, að slíkt geti ekki komið fyrir oftar. En nú hefir einn hv.þm. strikað út úr bókinni athugasemdirnar, svo að segja undir handarjaðri forseta. Vildi jeg óska, að hæstv. forseti sæi til þess, að slíkt komi ekki fyrir oftar.

Forseti (B. Sv.) Jeg býst við, að hv. þingdeildarmenn kannist við, að forseta sje annað verksvið ætlað en það, að leggja hendur á einstaka þm. hjer í salnum. En um þessi skrif í gerðabók þingsins er það að segja, að fyrst hafa 5 þm. gert sig seka um þingvíti, og enn fremur hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) um samskonar brot, þar sem hann hefir fetað í hinna fótspor. Jeg sker því þannig úr, að öll þeirra bókun verði strikuð út úr fundarbókinni.

Jón Þorláksson Jeg stend upp til þess að stökkva köldu vatni á þann eld, sem kviknað hefir hjer í deildinni út af athugasemd okkar í gerðabókinni. Hefir sá eldur þegar gert suma hv.þm. nokkuð heita. Jeg viðurkenni það, að jeg er nýr þm. og óvanur þingreglum og þingvenjum. En þeirri venju er jeg vanur í bæjarstjórn hjer, að sá, sem hefir eitthvað að athuga við fundargerð bæjarstjórnarfundar, má skrifa þær athugasemdir inn í fundarbókina sjálfa. Jeg spurði einn eldri þm., hvort ekki mundi mega fylgja þessari sömu reglu einnig hjer á Alþingi, og kvað hann já við því. En ef skakt er að farið hjá mjer og jeg hefi með þessu brotið gamla og góða þingvenju, þá er þar engu um að kenna nema ókunnugleik mínum í þessum efnum. Tel jeg mig ekki of góðan að biðja afsökunar á því.

Magnús Kristjánsson Jeg vil aðeins beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, á hvern hátt mjer og öðrum þm., sem telja, að forseti hafi felt rangan úrskurð um dagskrá hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), á hvern hátt þeir eigi að rjettu lagi að koma fram með mótmælin. Jeg tel bókunina og úrskurðinn þannig úr garði gert, að það megi ekki standa ómótmælt, og þess vegna er athugasemdin í alla staði rjettmæt. Hjer hefir enginn valdið hneykslum, nema hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Hefir hann ekki gert með því annað en það, að staðfesta enn betur það álit, sem jeg hefi altaf haft á honum. En aðferð hans í þessu máli álít jeg stærsta hneykslið, sem dæmi eru til í þingsögunni. Og er það honum sæmandi. Jeg krefst þess, að hæstv. forseti láti bóka á ný þessa athugasemd okkar og leyfi okkur að undirrita hana. í henni liggur yfirlýsing um skilning okkar á þessu máli. Og jeg tel það í alla staði rjett og sanngjarnt, að hann komi fram.

Forseti (B. Sv.) Það er hvergi heimilað í þingsköpum, að einstakir þm. megi rita í gerðabók þingsins dóma sína um úrskurði forseta, eða pára þar hvað sem þeim sýnist.  (Þór. J.: En er það bannað?)  . Hv. þm. (Þór. J.) hyggur ef til vill, að alt megi í þessa bók rita, sem ekki er berum orðum bannað í þingsköpum, t. d. markaskrá norðan úr Húnavatnssýslu eða annan álíka fróðleik. Annars vil jeg minna hv. deildarmenn á það, að þessar umræður koma út í þingtíðindunum, og þá fyrir almenningssjónir, svo að þeirra mikilvægu skoðanir í þessu máli hverfa ekki undir mæliker, þótt hvorki verði haggað við úrskurði mínum nje bókuninni um afdrif dagskrárinnar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi ekki verið við þessar umræður og skal því ekki mikið um þær segja. Vil aðeins beina því til hæstv. forseta, hvort honum sýndist ekki rjettara að halda sig við úrskurðanir eða þesskonar, en vera ekki að halda langar ræður úr forsetastól. Það er ekki venja. Og jeg vona, að hæstv. forseti skoði það ekki sem ókurteisi af mjer, þótt jeg bendi honum á þetta.  (Jak. M.: Væri það ekki fremur þingmannanna sjálfra en utanþingsmanna að finna að þessu, ef þeim sýndist þess þörf?)  . Líklega ætti stjórnin að mega tala um þetta líka. En sem sagt, þetta eru aðeins bendingar til hæstv. forseta.

Forseti (B. Sv.) Það hefir ekki ósjaldan fyrir komið, að forseti hafi talað úr forsetastól, og hafa þingforsetar gert það á undan mjer, og ekki þótt tiltökumál. Veit jeg og ekki, hversu forseti má undan því komast að verja hendur sínar, þar sem veist er að honum og gerðum hans úr ýmsum áttum á þingfundi. Annars mun jeg ekki biðja hæstv.forsrh. (J. M.), þótt fjölfróður sje, að kenna mjer þingsköp.

Jakob Möller Jeg mótmæli því, að utanþingsmenn hafi nokkum rjett til þess að vera að finna að við forseta, eins og hæstv.forsrh. (J. M.) gerði, eða til að taka þátt í umræðum um slík formsatriði, sem hjer er um að ræða. Og það er þingmannanna einna að dæma gerðir forseta og framkomu í forsetastól, en ekki stjórnarinnar eða ráðherranna, nema þeir sjeu jafnframt þingmenn. Það var annars vel til fallið, að hv.þm. Ak. (M. K.) skyldi til þess veljast að vera aðalframsögumaður og forsvari þessarar athugasemdar. Það er auðsjeð á öllu, að hann hefir ekki einu sinni lesið fundarbókina áður en hann klíndi þar inn athugasemdinni við bókunina. Jeg veit ekki annað en athugasemd hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem hann gerði á þessum umrædda fundi deildarinnar, hafi verið bókuð. En með sinni venjulegu glöggskygni hefir hv.þm. Ak. (M. K.) sjest yfir að lesa þetta.

Sigurður Stefánsson Jeg skrifaði undir þessa athugasemd, ekki af því, að jeg teldi bókunina beinlínis ranga, heldur af hinu, að jeg taldi úrskurð forseta vafasaman, þótt hæstv. forseti hafi vafalaust talið hann rjettan frá sínu sjónarmiði.  (Forseti B. Sv.: Sá úrskurður liggur ekki hjer fyrir til umræðu)  . En jeg vil þá leggja eina fyrirspurn fyrir hæstv. forseta. Setjum nú svo, að hjer væri frv. til umræðu í deildinni, og að á sama veg hefði farið um þetta frv. og dagskrána, að 15 þm. hefðu gert samtök um það að neita að greiða atkvæði, en 10–12 hefðu greitt atkvæði með því. Jeg vil þá spyrja hæstv. forseta, hvort honum mundi þá hafa fundist rjett að bóka þetta frv. sem samþykt og afgreiða það t. d. sem lög frá Alþingi?

Forseti (B. Sv.) Þar sem þessi úrskurður er ekki á dagskrá, þá finn jeg mig ekki skyldan að svara fyrirspurn þessa hv.þm. (S. St.), þótt jeg hins vegar sje þess hvergi varbúinn. En jeg tel naumast viðeigandi, að einstakir þm. eyði hjer þingtímanum til þess að hlýða forseta yfir þingsköp.

Bjarni Jónsson Jeg undrast þolinmæði hæstv. forseta, að leyfa þm. að vaða hjer uppi. Fyrst er tekin í óleyfi fundarbók þingsins, sem er ekki annað en sögulegur vitnisburður þess, sem fram fer á þingfundum, og klóraðar í hana athugasemdir um þau atriði, er ekkert koma bókuninni við. Eða halda þessir vísu herrar, að í fundarbókina eigi að bóka skoðanir þm. um einstök atriði? Nei, það kemur fram í ræðuparti þingtíðindanna. Bókunin er hárrjett skýrsla um þá atburði, er á fundinum gerðust, og getur enginn það vefengt með neinum rökum. Hefir það og nú upplýstst í málinu, að sumir hafa skrifað undir athugasemdina af ókunnugleik á þingsköpum, enda beðið á því afsökunar, og „er sá drengur, er við gengur“. En sumir munu þetta gert hafa af öðrum hvötum. Má því hiklaust strika þetta klór út. Að lokum vil jeg svo endurtaka þá áskorun mína til hæstv. forseta, að hann sjái til þess, að bókarinnar verði betur gætt framvegis, og slíti umræðum um þetta mál.

Fjármálaráðherra (M. G.) Hæstv. forseti hefir, eftir svari hans að dæma, misskilið orð mín áðan. Jeg sagðist ekki ætla að leggja neinn dóm á úrskurð forseta, og vil óska þess, að bókunin verði borin upp til atkvæða.

Hákon Kristófersson Jeg er algerlega ósamþykkur þeirri uppástungu hv.þm. Dala. (B. J.), um það, að grafa svo þingbókina, að þm. hafi ekki nokkurn veginn greiðan aðgang að henni milli funda. Jeg tel það óafsakanlega óvarkárni af hv.þm. að skrifa inn í þingbókina utan funda, og skil ekkert í því, að sæmilega gáfaðir og vanir þm. skuli hafa látið sjer detta slíkt í hug. Enda hefir nú hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sjeð að sjer og gert yfirbót, og það ættu þessir þm. allir að gera. því, eins og gefur að skilja, eiga hv.þm. kost á að gera sínar athugasemdir við bókunina á þingfundi, þegar bókin er lesin upp, en milli funda er vitanlega öllum óheimilt að færa athugasemdir sínar inn í bókina. Hvaða venju er fylgt á bæjarstjórnarfundum Reykjavíkur eða Ísafjarðarkaupstaðar, tel jeg hjer engu máli skifta. En þó þykir mjer skörin færast enn upp í bekkinn, að hæstv.forsrh. (J. M.) skuli láta sjer sæma að standa upp og ávíta hæstv. forseta fyrir það að segja nokkur orð úr forsetastól, vitandi það þó, að hann þarf að verja skýringar sínar á þingsköpum, þar sem að honum er beinst af mörgum þm., er telja hann hafa rangt fyrir sjer. Þessa á forseti ekki kost nema frá sæti sínu, enda síst neitt við það að athuga.

Forseti (B. Sv.) Umræðum er lokið. Gerðabókin verður borin undir atkvæði.

Jón Þorláksson Má ekki lesa upp bókunina? Hjer er svo mikið um útstrikanir, að það er vissara að heyra, hvað eftir stendur óhaggað.

Forseti (B. Sv.) Vel má það. Og skal jeg þá lesa upp alla bókun þessa 25. fundar. Forseti las í heyranda hljóði alla fundarbókunina.