Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg vildi að eins leyfa mér að bæta lítilsháttar við þær upplýsingar um þetta mál, sem eg hefi áður gefið deildinni. Margir þingmenn hafa látið í ljós, sérstaklega utan funda, að þeir óttuðust að það mundi verða dýrt að geyma myndirnar. Nú hefi eg sannfrétt, að Landsbankinn á lítið hús hér í bænum, og í því húsi sé hægt að fá myndirnar geymdar fyrir litla, sanngjarna húsaleigu. Vona eg að mönnum vaxi ekki í augum kosnaðurinn, er þeir heyra þetta.  (Guðm. Hannesson : Hvað verður húsaleigan mikil?)  Eg hefi ekki samið við Landsbankann um leigu á húsinu, en eg býst við að háttv. þm. (G. H.) geti farið nærri um leiguna, þegar eg segi honum, að húsið er lítið og leigan sanngjörn.



Eg get ekki stilt mig um að segja svo sem tvö orð út af ræðu háttv. þm. Dal. (B. J.). Þegar þetta mál var hér til umræðu á dögunum, þá taldi hann hægt að byggja hús fyrir 300 kr. til þess að geyma í myndirnar. Ef hann ætlast nú ekki til, að kostnaðurinn fari fram úr þessari áætlun hans, má leigan á þessu húsi ekki fara fram úr 15–20 kr. á ári. Háttv. þm. (B. J.) gerði sjálfur ráð fyrir því, að hús fyrir myndirnar kostaði ekki meira en 300 kr. Reyndar bauðst hann ekki til að byggja það sjálfur fyrir þetta verð, en hann taldi engan vafa á því, að það væri hægt. Nú býst eg við, að húsnæðið sé farið að hækka í verði.



Að eins örstutt athugasemd út af þessari skemtilegu og viturlegu ræðu hv. 1. þm. Húnv. (G. H.). Eins og menn muna, þá sló eg því fram um daginn, að ef menn gæti látið sér nægja að geyma myndirnar þannig, að þeim væri rétt að eins forðað frá skemdum, þá væri hægt að slá upp skúr fyrir þær, sem ekki kostaði meira en svo sem 300 kr. Nú gat eg hugsað mér, að ýmsir vildi heldur geyma myndirnar á þeim stað, þar sem hægt væri að sýna þær og jafnvel selja aðgang að þeim. Þess vegna vildi eg upplýsa deildina um, að slíkt húsnæði væri fáanlegt við sanngjörnu verði. Nú vildi eg biðja háttv. 1. þingm. Húnv. (G. H.) að reikna það út á milli þinga, hvort ódýrara verður að slá upp 300 kr. bárujárnsskúr utan um myndirnar, svo lítinn og þannig úr garði gerðan, að ekki væri unt að sýna þær, eða að leigja fyrir þær lítið húsnæði fyrir gjald, þar sem hægt væri að sýna þær fyrir borgun.

Guðmundur Hannesson : Eg ætla engan veginn að halda því fram, að þessi byggingaráætlun háttv. þm. Dal. (B. J.) hafi verið á góðum grundvelli bygð. En eg vona, að allir háttv. deildarmenn muni, að hann tók það einnig vendilega fram, að myndirnar mætti sýna í þessum skúr.  (Bjarni Jónsson: Eg sagði að háttv. 1. þingm. Húnv. mundi þá þurfa góðan yfirfrakka, ef hann ætlaði sér að skoða myndirnar að vetrarlagi)  . Háttv. þm. (B. J.) hefir þá fallið frá þessari fyrirætlun sinni, til þess að spara yfirfrakkann minn.



Það er ekki svo að skilja, að eg standi upp af því að eg sé á móti þessum heiðurs- og listamanni, sem hér er um að ræða. Heldur stend eg upp til þess að lýsa yfir þeirri skoðun minni, að ef myndirnar eru þess verðar, að vera keyptar fyrir 4000–5000 kr. farmgjald, þá geti það ekki komið til mála, að hægt sé að geyma þær í 300 kr. skúr, sem hvorki getur haldið vindi né vatni. Það nær ekki nokkurri átt. En ef myndirnar eru þannig úr garði gerðar, að enginn vill kaupa þær þar sem þær eru, þá get eg ekki skilið, að það sé landinu sá vegsauki að eiga þær, að tilvinnandi sé að gjalda fyrir flutninginn á þeim 4000– 5000 kr., og sízt verður vegur landsins meiri fyrir það, ef myndirnar verða síðan geymdar í skúrræfli, þar sem þær gera ekki annað en að grotna niður. Ef myndirnar verða fluttar til landsins á annað borð, þá liggur næst fyrir að byggja utan um þær dýrt hús. En þá skilst mér að spurningin sé þessi, hvort það borgi sig betur að veita manninum það sem styrk, sem annars færi í það að flytja myndirnar og geyma þær hér. Sú upphæð mundi nema sæmilegum ársstyrk um langan tíma, og með því mundi manninum verða gert hægara fyrir að komast áfram í list sinni og stunda hana eins og honum sjálfum sýnist. Eg get ekki annað sagt, en að eg er mjög vantrúaður á, að það verði landinu til hagsmuna eða heilla að flytja myndirnar hingað heim með ærnum kostnaði og geyma þær síðan í járnskúr, sem venjulega er ekki einu sinni hægt að geyma í mjölpoka eða sykurkassa, án þess að það skemmist. En jafnvel þó að slíkir járnskúrar sé ekki betri húsakynni, en eg hefi nú lýst, þá verð eg þó að efast stórlega um, að nokkur vilji taka að sér að byggja skúr utan um myndirnar fyrir jafnlítið verð og háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir haldið fram. Eg gæti, sem sagt, miklu betur fallist á að þessi maður, sem af öllum er vel þektur og viðurkendur að standa framarlega í listinni, fengi árlegan atyrk til þess að þurfa ekki að svelta. Það kann að vera, að ýmsir kunni að hafa skemtun af því að sjá myndirnar hér, þó að ekki væri öðru vísi en í járnskúr, en eg met þá skemtun ekki svo mikils, að eg telji ekki heppilegra að sýna listamanninum sóma á einhvern annan hátt, jafnvel þó að brjóta þyrfti myndirnar vegna húsnæðisleysis þar suður í Kaupmannahöfn. Það var minst á það í gær hér í deildinni, hvað farið var með þegar rætt var um stofnun Háskólans. Það var talið víst, að Háskólinn og þingið gæti hvorttveggja rúmast á sama tíma í sama húsinu, og að ekki væri ástæða til að fella frumvarpið um Háskólann fyrir þá sök, að það rækist hvað á annað. En hvað hefir ekki komið á daginn? Eins hygg eg að fari um þetta. Þó að nú sé sagt, að lítið sem ekkert þurfi að leggja í kostnað til þess að geyma myndirnar, þá mun svo fara innan skamms, og ef til vill á næsta þingi, að farið verður fram á að veita fé til þess að byggja dýrt hús fyrir þær. Í sambandi við þetta mál vil eg minnast á eitt dæmi. Fyrir nokkrum árum var flutt hingað eitt listaverk eftir þennan sama mann. Það er Útilegumaðurinn. Eg segi fyrir mitt leyti, að eg hefi alt af gaman af að líta á Útilegumanninn, því að hann er vel gert verk. En hvar er hann látinn standa? Í forstofu í einu húsi hér í bænum, þar sem strákar sparka í hann og hafa þegar skemt hann talsvert. Raunar sýnist mér, að eitthvað muni hafa verið dubbað upp á hann síðan í fyrra. En það, sem eg vildi segja, var það, að meðan landið hirðir ekki betur þetta eina listaverk, sem það hefir í sinni umsjá, þá sé eg ekki, að því sé fært að hirða um alt draslið, ef það verður flutt hingað. Mig minnir, að verkin hafi verið talin að undanförnu eitthvað um 40, en þeim mun hafa fjölgað síðan, að minsta kosti bendir þetta háa flutningsgjald, sem áætlað er, á það, að þetta sé nokkuð mikið að vöxtunum. Get eg þá trúað því, að ýmislegt af því hafi menn hér aldrei séð og geta þeir þá lítið dæmt um það. Eg vona að menn hafi skilið, að eg er engan veginn að lasta þennan mann, sem af öllum er viðurkendur bezti drengur og mikill listamaður. Eg vildi gjarna að honum væri veittur einhver styrkur, svo að hann þyrfti ekki að svelta, því að þótt ófriðurinn geri það ef til vill að verkum, að vér deyjum allir úr hungri, þá vil eg ekki að nafni minn, listamaðurinn, hnígi fyrstur í valinn.



Eg verð að segja, að það kemur flatt upp á mig, að umræður skuli hafa orðið um þetta mál nú við eina umræðu, þar sem það var afgreitt af deildinni um daginn, og er nú komið aftur frá Ed. þannig breytt, að takmörkuð hefir verið sú fjárveiting, sem um getur verið að ræða. Nd. afgreiddi málið þannig, að stjórninni var heimilað að verja því fé, sem þyrfti til þess að flytja heim listaverkin, en Ed. hafði það að athuga við málið, að engin fjárupphæð væri ákveðin, og breytti frv. í samræmi við það. Eftir öllum reglum ætti það því að vera hættuminna að samþykkja frumvarpið eins og það er nú, heldur en eins og það var um daginn þegar deildin afgreiddi það. En þó að eg undrist allar þær umr., sem nú hafa fram farið um málið, þá þykir mér ræða háttv. 1. þm. Rang. (E. J.) stórfurðulegust. Mér er ekki unt að fylgjast með hans hugsanagangi. Hann endurtekur það, ekki tvisvar eða þrisvar, heldur að minsta kosti tíu sinnum, að Einar Jónason sé viðurkendur listamaður, en segir þó í sömu andránni um verk hans, að bezt sé að mölva alt bölvað draslið niður þar sem það er. Þetta var þráðurinn í ræðu hans. Ýmislegt fleira sagði sami háttv. þm. (E. J.) sem mér var torskilið. Hann talaði um að kaupa verkin fyrir 4000 kr. flutningsgjald, og hélt að það mundi ekki borga sig, þar sem ekki mundi verða hægt að selja þau aftur.  (Einar Jónsson: Það sagði eg aldrei)  . Jú, hann viðhafði þessi orð.  (Einar Jónsson: Eg sagði að ekki væri hægt að selja myndirnar, þar sem þær eru)  . Þetta er undarleg hugsun. Eg veit ekki, að hér sé verið að tala um nein kaup á listaverkunum, heldur hafa menn hugsað sér að taka á móti þeim í Kaupmannahöfn sem gjöf, gegn því að flytja þau á landsins kostnað hingað heim og geyma þau, til þess að koma í veg fyrir að listamaðurinn þurfi að bera verkin sín út og brjóta þau niður, eins og viðbúið er að hann þurfi að gera, þegar hann í haust missir húsnæðið, sem hann hefir haft fyrir þau. Meiningin er ekki önnur en sú, að reyna að afstýra þessu. Eg veit ekki til að neinum manni hafi dottið það í hug, að hægt væri að geyma myndirnar landinu að kostnaðarlausu, og eg skil ekki, að það hafi nokkra þýðingu, að vera að stæla um það, þó að einhver háttv. þm. hafi sagt, að hægt væri að kúlda upp ódýrum skúr utan um þær. Aðalatriðið er það, að myndirnar verði geymdar svo að þær skemmist ekki. Og enn síður er ástæða til að vera að þrátta um þetta, þar sem fjárupphæðin, sem í þessu skyni má verja, hefir nú verið takmörkuð. Ef þingið á sínum tíma sér sér fært að byggja landinu hús, til þess að geyma í þessi listaverk og önnur, þá er það ekki nema gott og blessað að hugsa til þess, að augu manna opnist fyrir því, að vert geti verið að varðveita annað en það, sem látið er í munninn í augnablikinu. Eg endurtek það, að eg skil ekki hugsanagang háttv. 1. þm. Rang. (E. J.). Hann heldur því fram, að landinu geti ekki orðið nein vegsemd að því að eignast þessi listaverk, en þó marglýsir hann því yfir, að fyrir sitt leyti viðurkenni hann list Einars Jónssonar, og hafi haft mikla ánægju af því að skoða þetta eina listaverk eftir hann, sem hann hefir átt kost á að sjá. Hér í Reykjavík hafa verið til sölu myndir af verkum Einars Jónasonar, og útlendingar hafa mikið sókst eftir þeim. Þeir hafa spurt um, hvar vér geymdum þessi verk, og þegar þeim hefir verið sagt, að þau væri geymd í pakkhúsi suður í Kaupmannahöfn, þá hafa þeir orðið meira en lítið hissa. Eg hygg, að það sé ekki með öllu vanzalaust fyrir oss að þurfa að segja útlendingum anneins og þetta. En hins vegar mundi það ekki verða oss til skaða ef vér gætum gefið útlendingum kost á að sjá hér heima íslenzka list, ekki sízt, ef ekki væri upp á ómerkilegra að bjóða en listaverk Einars Jónssonar. Og vel get eg ímyndað mér, að þegar verk hans eru komin hér á einn stað, þar sem hægt verður að skoða þau, þá verði einhver til þess að kaupa af honum meira eða minna, og þá þyrfti hann ekki að þola annað eina og honum hefir verið boðið hér í dag með matarræðu hv. 1. þm. Rang. (E. J.), sem talaði um að gefa honum að borða í gustukaskyni.



Eg skammast mín ekki fyrir, að hafa sömu skoðun á þessu máli og háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.), því að eg met hann mikils. En af ræðu hans er mér ljóst, að við erum sammála, þó að það sé ekki að öllu leyti. Hann furðar sig á því, að eg skuli viðurkenna Einar Jónsson sem listamann. Eg skil ekki, að hann skuli furða sig á því, þar sem hann gerir hið sama, því að vitanlega færi hann ekki fram á að landsjóður legði fram stóra upphæð til þess að flytja verk þessa manns til landsins, ef hann væri ekki þeirrar skoðunar, að eitthvað væri í verkin varið. Eg kannast við, að Einar Jónsson sé víða viðurkendur sem listamaður, en samt sem áður er hann ekki svo viðurkendur enn þá, að hann sé farinn að fá peninga fyrir verk sín. Háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) gerði sig sekan í útúrsnúningum, þar sem hann ber það fram, að eg hefði sagt, að enginn mundi kaupa verkin hér, og þess vegna borgaði það sig ekki fyrir oss að flytja þau hingað. Þetta sagði eg aldrei, heldur sagði eg, að enginn hefði viljað gerast kaupandi að verkunum þar sem þau eru. Maðurinn getur verið jafnmikill listamaður fyrir því. Það er svo að jafnaði með listamennina, að þeir eiga lengi erfitt uppdráttar, þangað til þeir fá viðurkenningu, og hana fá þeir oft ekki fyrr en eftir dauðann. Það var því engin lítilsvirðing, sem eg sýndi þessum heiðursmanni, þó að eg minnist á, að réttara væri fyrir oss, og honum betra, að honum væri veittur einhver árlegur styrkur, heldur en að stórfé væri varið til þess að flytja hingað verkin hana, einkum þar sem menn hugsa sér jafnvel, að sýna þeim ekki meiri sóma en það, að hrúga þeim upp í eitthvert skúrskrifli. Háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) talaði um að eg hefði haldið matarræðu, þar sem eg mintist á, að ekki væri rétt að láta þennan mann svelta. Þetta er líka útúrsnúningur. Eg ætlaðist ekki til, að honum væri veittur styrkur til þess eins, að hann gæti haft ofan í sig að borða, heldur til þess að hann gæti jafnframt eitthvað gert, og helgað sig áfram list sinni. Eg skildi háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) svo, að hann teldi þennan 300 kr. skúr háttv. þm. Dal. (B. J.) ónógan. Þar erum við einnig á sama máli. Það má reiða sig á, að slíkur skúr yrði ekki einu sinni til þess að gera þá peninga ónýta, sem fara til þess að flytja hingað myndirnar, heldur einnig myndirnar sjálfar. Háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) sagði, að ekkert væri á móti því, að landið bygði viðunandi hús undir myndirnar, ef það teldi sér það fært. Þetta getur satt verið, en hér greinir okkur að því leyti á, að eg vil ekki að myndirnar sé fluttar hingað fyrr en landið telur sér fært að byggja sómasamlegt hús fyrir þær. Þessi járnskúr háttv. þm. Dal. (B. J.) kemur ekki til nokkurra mála, og ætti miklu fremur að geyma þingmanninn sjálfan, sem aldrei hefir neitt listaverk verið, heldur en listaverk Einars Jónssonar.

Eggert Pálsson : Eg stend upp til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu. Þegar þetta mál var hér áður til meðferðar 1 deildinni, greiddi eg atkvæði á móti því, og þó að nú hafi verið gerð breyting á frumv. í háttv. Ed., þá er sú breyting ekki nægileg til þess, að eg geti breytt stefnu minni í málinu. Eg ætla engan dóm á, það að leggja, hversu mikill listamaður Einar Jónsson er, enda treysti eg mér ekki til þess. En það veit eg, að dómar manna um það eru mjög misjafnir. Að minsta kosti hefi eg heyrt menn, sem vel er treystandi til að leggja dóm á þess konar, halda því fram, að betur væri valið að brjóta niður líkneski Jónasar sál. Hallgrímssonar, heldur en að láta það standa þar sem það stendur, sjálfum honum og landinu til vansæmdar. Þar sem sumir háttv. þm. halda því fram, að þessi maður sé viðurkendur listamaður um allan heim, þá verð eg að telja það undarlegt, að hann skuli þá ekki geta lifað á listaverkum sínum. Það verður ekki vel skiljanlegt, sem háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) skýrði frá, að útlendingar, sem hingað kæmi, væri ólmir í að kaupa eftirgerðar myndir eftir verkum Einars Jónssonar fyrir 10–20 aura, og væri jafnvel hissa á að þau skyldi ekki vera geymd á einhverjum veglegri stað en í pakkhúsi í Kaupmannahöfn, en hins vegar skuli þó enginn kaupandi fást að neinu verki hans. Hvernig stendur á þessu? Er það af því, að enginn útlendingur sé til þess fær? Eg verð að segja það, að slík alheimsviðurkenning, sem þannig lýsir sér, er mér hreinasta ráðgáta. Eg skal ekki hafa mörg orð um þetta. Það sem aðallega gerir það að verkum, að eg er á móti þessu máli, er ekki svo mjög þessi litla upphæð, sem hér er farið fram á, 4 þús. kr., heldur það, að eg álít að hér sé verið að stinga inn litlafingrinum, og hætt sé við, að öll hendin komi á eftir. Það þarf enginn að hugsa sér, að hann geti talið mér trú um, að menn láti sér duga það til langframa að flytja inn listaverkin og geyma þau síðan í einhverju lítilfjörlegu húsi eða járnskúr hér í bænum, enda væri það hreinasta forsmán ef um sönn listaverk væri að ræða, sem landinu væri sómi að. Það þarf enginn að hugsa til þess, að hann geti talið mér eða nokkurn veginn skynbærum mönnum trú um, að þetta verði látið gilda til langframa. Þegar búið er að flytja verkin heim, þá munu brátt fara að koma fram raddir um að koma þurfi upp veglegu húsi til að geyma þau i, hvort sem þau eiga það í raun og veru skilið eða ekki. Þetta gerir það að verkum, að eg hlýt að verða á móti þessu máli. Þó að ekki sé nú farið fram á í upphafi nema 4 þús. kr. til að flytja verkin heim, þá munu menn komast að raun um, að sú upphæð, sem formælendur þessa máls fara síðar fram á, að kostað verði til þessara verka, sem sé til húsabyggingar og umsjónar verður ekki 4 þús. kr., heldur 4 þús. kr. margfaldað með 10 eða jafnvel 100. Ef eg lifi lengi, þá býst eg síðar við, að eg geti bent, á að þessi spá mín hafi náð að rætast.

Frsm. (Einar Arnórss.): Nefndin, sem kosin var til þess að fjalla um þetta mál, komst að þeirri niðurstöðu, að réttast mundi eftir atvikum að beina þessu máli til landsstjórnarinnar, með þeim formála, sem tiltækilegur þætti. Fjáraukalaganefndin sæla hafði þetta mál til meðferðar og taldi hún þörf á því, að þessi varnargarður yrði lagður. Þessi síðari nefnd hefir bygt á áliti hennar. Enda hefir nefndin heyrt úr annari átt, að þörf væri á þessum varnargarði, það er frá biskupi landsins. Vér heyrðum líka frá biskupi, að ekki væri ómögulegt, að hægt myndi að fá bráðabirgðalán til þessa úr kirkjusjóði. Eg sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál, en vona að háttv. flutningsmaður taki sitt frumvarp aftur og láti sér nægja góð meðmæli nefndarinnar og deildarinnar.