Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Davíð Oddsson forsrh., Eggert Haukdal, 6. þm. Suðurl., Jóhann Ársælsson, 3. þm. Vesturl., Ólafur G. Einarsson menntamrh.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti tilkynna um utandagskrárumræðu sem fer fram í dag kl. hálf tvö. Málshefjandi er hv. 2. þm. Austurl., Jón Kristjánsson, og beinir hann máli sínu til hæstv. félmrh. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða. Efni umræðunnar er áhrif meðlagsgreiðslna á fjárhag Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga.

Hæstv. forseti. Hæstv. landbrh. mælti hér fyrr fyrir frv. til laga um að leggja niður tilraunastöð í jarðrækt á Reykhólum og lét svo ummælt að hér væri um lagahreinsun að ræða. Það má sjálfsagt til sanns vegar færa að tilraunastarfsemin þarna er fallin niður, en hins vegar finnst mér vert að vekja athygli á því að þrátt fyrir það þó svo hafi farið þarna þá megi það ekki þýða að dregið sé úr tilraunastarfsemi. Við vitum að það eru nú að gerast miklar breytingar í landbúnaðinum. Breytingar kalla að sjálfsögðu á nýja þekkingu og einn liður í því að afla þekkingar er að gera tilraunir. Þess vegna vildi ég leggja áherslu á það að við slíkar aðstæður er tilraunastarfsemi í landbúnaði ákaflega mikilvæg og það verður að gæta þess að ekki dragi úr henni heldur að laga hana eftir aðstæðum og beina henni inn á þær brautir sem mikilvægastar eru. Þar sem hér er rætt um Reykhóla þá er t.d. ástæða til að benda á að nýting á sjávargróðri er talin einn af þeim möguleikum sem gæti verið vænlegur hér á landi. Fyrir forgöngu Búnaðarfélags Íslands hefur verið aflað markaða fyrir söl í Kanada og þau eru flutt út þangað fyrir allviðunandi verð en kostnaðurinn við þá framleiðslu er algjörlega innlendur, þ.e. það er fyrst og fremst vinnan við að afla þeirra og ganga frá. Það er mat t.d. næringarfræðinga að sjávargróður sé mjög mikilvægt næringarefni og geti komið í veg fyrir eða dregið úr tíðni ýmissa sjúkdóma. Líka má benda á að þangmjöl eins og framleitt er á Reykhólum er talið að einhverju leyti geta komið í staðinn fyrir annan áburð, þ.e. tilbúinn áburð, og því mikilvægt að vita að hve miklu leyti það gæti orðið þar sem nú standa vonir til að framleiðsla lífrænna afurða gæti orðið mikilvægur þáttur í íslenskri landbúnaðarframleiðslu. Þar sem þetta var tilraunastöð í jarðrækt, þannig stofnuð í upphafi á Reykhólum, þá væri það náttúrlega ákaflega nærtækt að tilraunir með þangið sem framleitt er á Reykhólum og nýtingu þess sem áburðargjafa færu þarna fram. Kannski er staðsetningin ekki úrslitaatriði en það er mjög mikilvægt atriði samt sem áður að slíkar tilraunir fari fram. Ég vil því spyrja hæstv. landbrh. að því hvort það standi nú yfir tilraunir með nýtingu á þangmjöli og öðrum efnum í staðinn fyrir tilbúinn áburð þannig að framleiðsla og uppskera geti orðið lífræn. Það er auðvitað ákaflega mikilvægt þegar nú standa vonir til að það verði settir staðlar um það hvaða kröfur eigi að gera til lífrænnar framleiðslu að þá sé hægt að leiðbeina bændum með það hvernig þeir eigi að framleiða þær vörur. Það verður því aðeins gert að tilraunir hafi farið fram um það og Rannsóknastofnun landbúnaðarins sé í stakk búin til að svara þeirri spurningu þegar bændur koma til hennar, hvernig eigum við nú að standa að þessari framleiðslu. Ég vildi í tilefni þessara umræðna leggja áherslu á þetta mikilvæga atriði. Þetta er hreinlega grundvallaratriði fyrir þróun þessara mála hér á næstu árum. Það má ekki eingöngu hugsa um að leggja niður heldur líka byggja upp. Um leið og þetta frv. nær fram að ganga þá verði því reynt að aðlaga þessa starfsemi að kröfum og þörfum líðandi stundar og framtíðarinnar og beina rannsóknum inn á þær brautir sem mikilvægar eru.

Hæstv. forseti. Mér er ljúft að svara þessari fsp. Þegar ég var á ferð í Kína fyrir ári þá varð það að samkomulagi að hingað til lands kæmu tveir kínverskir sérfræðingar til að verða okkur til leiðbeiningar um það hvernig við Íslendingar gætum nýtt okkur sjávargróður og ýmislegt það sem til fellur í hafinu. Þeir dvöldust hér í sumar við Háskólann á Akureyri og eins á Reykhólum. Ég á von á því að einhver skýrsla eða greinargerð komi frá þeim áður en langt um líður án þess að ég sé viðbúinn að svara því hér og nú. Um hitt atriðið vil ég líka segja að ég er sammála hv. þm. um að Rannsóknastofnun landbúnaðarins taki upp rannsóknir í sambandi við lífræna ræktun. Ég hef af þeim ástæðum falið Ólafi Dýrmundssyni að leggja fram tillögur um það hvernig nýta megi tilraunabúið á Sámsstöðum í því skyni og eftir atvikum í samvinnu við tilraunastöðina á Tumastöðum og á von á því að greinargerð um það efni frá Ólafi Dýrmundssyni geti legið fyrir áður en langt um líður. Jafnframt er haft í huga að tilraunastöðin á Sámsstöðum muni nýtast sem tilraunastöð fyrir jarðávexti.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir upplýsingar hans og vonandi kemur þekkingin frá Kína sem fyrst. En ég held að það sé nú engu að síður mikilvægt að reyna að afla sem mestrar þekkingar hér á Íslandi á þessu þó ráðgjöfin komi þaðan. Einnig er gott að það er hugað að því að koma af stað tilraunum með lífræna ræktun annars staðar en vissulega er það slæmt að það skuli ekki hafa verið hafinn undirbúningur að því fyrr en nú þar sem það eru orðin nokkur ár síðan umræðan um þetta hófst. Að sjálfsögðu kemur þekking úr tilraunum ekki til nota í einu vetfangi, þær taka alltaf nokkurn tíma eins og við þekkjum. Því er það mjög slæmt ef skortur á slíkri þekkingu verður til þess að tefja framþróun á þessu sviði hér á landi. En ég vil samt sem áður leggja áherslu á að þeim undirbúningi sem nú er hafinn verði hraðað eins og nokkur kostur er til að þekkingin liggi fyrir sem fyrst.

Hæstv. forseti. Ég þakka góðar undirtektir hv. þm. við það starf sem nú er unnið til að reyna að efla rannsóknastarf á sviði lífrænnar ræktunar. Ég tek undir með honum að það hefði verið ástæða til að hefja tilraunir í þessa veru fyrir mörgum árum, ég veit nú ekki hvort ég á að segja áratugum, en ég minni líka á að Búnaðarfélag Íslands á fulltrúa í stjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins svo að bændasamtökin hafa auðvitað komið að þessu máli. Sannleikurinn er auðvitað sá að við Íslendingar höfum almennt ekki verið nógu vakandi á þessu sviði. Nú er þetta mál hins vegar orðið mjög brýnt fyrir okkur og það er af þeim sökum sem ég tók ákvörðun um að fela Ólafi Dýrmundssyni að leggja drög að því hvernig skynsamlega yrði staðið að rannsóknum og ég hygg að Sámsstaðir séu mjög vel fallnir til þess að miðstöðin sé þar.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra að ég vonast til þess að Sámsstaðir geti hentað vel í þessu skyni þar sem þeir er á því svæði þar sem lífræn ræktun er komin lengst fyrir frumkvæði bænda. Ég hef rætt þetta atriði við Rannsóknastofnun landbúnaðarins í nokkur ár en svarið sem ég hef fengið þar er fyrst og fremst það að fjárveitingum til stofnunarinnar hefur verið ákaflega þröngur stakkur skorinn og þeir hafa ekki talið sér fært að leggja nema að takmörkuðu leyti inn á nýjar brautir en vonandi verður það ekki heldur til þess að hindra að þær ábendingar og áhersla sem ráðherra hefur getið um beri einhvern árangur.

Virðulegi forseti. Það þykir sjálfsagt ekki mikill gjörningur á hinu háa Alþingi að samþykkja það frv. sem hér liggur fyrir um að leggja með formlegum hætti af tilraunastöðina á Reykhólum því eins og hefur komið fram í þessari umræðu þá var það raunar gert að því er ég hygg árið 1990 við afgreiðslu fjárlaga þá og um það urðu þá allmiklar deilur því á það var náttúrlega bent að lögin giltu áfram. Hér var tekin hins vegar ákvörðun um það að veita ekki lengur fjármagn til Reykhóla né heldur Skriðuklausturs í Fljótsdal. Þannig voru lagðar af tvær tilraunastöðvar sem sérstaklega þjónuðu þeim byggðum þar sem landbúnaður á hvað helst í vök að verjast og var það að sjálfsögðu ekki stórmannlegur gjörningur. Hér hafa menn talað um Sámsstaði í þessum efnum og auk þess hefur umræðan nokkuð snúist um lífræna ræktun. En ég vildi gjarnan spyrja: Hvað um bændurna í þessum landshlutum? Tilraunastöðin á Reykhólum, reyndar líka á Skriðuklaustri um tíma, sinnti mikið dreifðum tilraunum þar sem sérstaklega var leitað eftir því hvaða grasastofnar og þá sérstaklega hvaða áburðartegundir ættu við hinar ýmsu breytilegu aðstæður. Ég held að sú viðleitni sem höfð var uppi um þessi efni hafi nú horfið með þessum tveimur tilraunastöðvum. A.m.k. er mér ekki kunnugt um að sá rekstur sé að neinu marki í gangi. Það er auðvitað áhyggjuefni þó að menn geti náttúrlega baðað sig í nýjum hugmyndum um lífræna ræktun og rannsóknir í þeim efnum þá er hitt jafnbagalegt þegar hlaupið er frá rannsóknaverkefnum eins og þeim að vita hvað er best við hæfi á bújörðum hjá bændunum sjálfum. Yfirleitt vildi ég segja það að ég hef miklar áhyggjur af því hvernig menn horfa til ræktunarmála almennt séð. Það er ekki vansalaust hvað þau mál eru m.a. við fjárlagagerð látin standa út af og ég verð að segja það alveg eins og er að ég tek ekki mikið mark á yfirlýsingum um lífræna ræktun meðan ekki er sinnt þeim lífsnauðsynlega búskaparhætti að halda ræktuninni í landinu við með eðlilegum hætti. Auðvitað á ég eftir að fjalla um þetta mál í landbn. og eins og ég sagði áðan þá er hér í rauninni ekki um annað að ræða heldur en staðfestingu en mér fannst sjálfsagður hlutur að koma þessum viðhorfum að. Það hefur líka aðeins borist í tal rannsóknir með framleiðslu á verksmiðjunni á Reykhólum, þörungavinnslunni þar. Það er vissulega ástæða til að staldra við í þeim efnum líka. Það skyldi þó aldrei vera að útlendingar hafi orðið áhuga á að kaupa þá verksmiðju eða eignast meiri hluta í henni.

Væri það ekki gott?

Það þótti mikið göfuglyndi af Norðmönnum þegar þeir komu með peninga inn í þennan verksmiðjurekstur og einhvers staðar hefur það heyrst að þeir vildu jafnvel eignast meiri hluta í þessari verksmiðju. Ef ég man rétt þá er það Norsk-Hydo sem hér á hlut að máli, mikill og voldugur auðhringur eins og menn vita bæði í áburði og í olíuvinnslu, á miklar eignir víða um Evrópu og það fyrirtæki munar að sjálfsögðu ekki mikið um að kaupa þessa verksmiðju vestur á Reykhólum. En ef það er svo að lífræn framleiðsla er að hljóta meiri sess í vöruframleiðslu þá verður náttúrlega þessi verksmiðja og framleiðsla hennar miklu verðmætari en nú er. Ég hef það fyrir satt að ýmsar sambærilegar verksmiðjur sé farið að skorta hráefni þannig að ég held að það sé mikil ástæða til þess að huga að þessum málum. Við höfum séð það fyrir okkur hvað gerðist norður í Fljótum þegar Norðmenn komu og keyptu framleiðsluna þar, fiskeldið, og mér sýnist að þeir séu að sælast eftir því að kaupa upp Áburðarverksmiðjuna þannig að það er vissulega mikil ástæða til þess að huga að þessum málum.

Frú forseti. Ég vil sérstaklega gera athugasemdir við orðalag hv. þm. þegar hann ræddi um að Norðmenn hefðu komið og keypt laxeldisstöð í Fljótum. Það er ansi mikið tekið upp í sig að segja að Norðmenn hafi keypt þetta fyrirtæki. Þetta fyrirtæki var afhent Norðmönnum og hvernig að því var staðið er öllum þeim til skammar sem að því komu, þ.e. þeim er afhentur fiskurinn. Í fyrsta lagi heilbrigður fiskur sem væntanlega eða hugsanlega hefur fyrir mistök verið álitinn sjúkur. Þeim er afhendur hann á spottprís og síðan þegar þeir hafa fengið fiskinn þá hafa þeir öll tök á Íslendingum og geta fengið stöðina á silfurfati.

Virðulegi forseti. Ég vænti þess að hv. 1. þm. Norðurl. v. hafi ekki skilið mig svo að ég hafi verið að forsvara þessi viðskipti. Það var ég ekki að gera. Ég var einmitt að vara við því að við héldum áfram á þessari braut og ég er honum sammála að öllu leyti að því er mál hans varðaði hér áðan.

Frú forseti. Ég var alls ekki að halda því fram að hv. þm. væri að forsvara þessi viðskipti, ég var hins vegar að vekja athygli á því að hann notaði orðið ,,keypt`` sem mér finnst vera mikið upp í sig tekið um viðskipti eins og þarna fóru fram og hlutur Búnaðarbankans í málinu er náttúrlega sérstakt rannsóknarefni.

Hæstv. forseti. Ég vil lýsa mig samþykkan þessu litla frv. Ég held að það sé ósköp einfaldlega niðurstaða af staðreyndum sem blasa við og hafa gert um nokkurt árabil og í raun og veru fullkomlega skiljanlegur og eðlilegur hluti af þróun sem er að gerast í okkar landi að breytingar á starfsemi ríkisins af þessu tagi eigi sér stað. Ekkert er óumbreytanlegt og við hljótum að þurfa að horfast í augu við breyttar aðstæður. Ég hefði í sjálfu sér ekki þurft að taka þetta fram svo sjálfsagt sem ég tel það nema vegna nokkuð sérkennilegra orða hv. þm. Egils Jónssonar sem hafði um það m.a. þau orð að það hefði ekki verið stórmannlegur gjörningur að hætta fjárveitingum til rekstrar tilraunastöðva á Reykhólum og Skriðuklaustri á árinu 1990. Ég held að það hafi einmitt verið stórmannlegra að viðurkenna það sem orðin var þá staðreynd að það var ekki pólitískur vilji til þess að leggja það fé í rannsóknastarfsemi á vegum landbúnaðarins að unnt væri að halda úti öllum þeim stöðvum sem verið hafði þegar mest var umleikis á 7. og fram á 8. áratuginn á þessu sviði. Ég held að það hafi verið miklu stórmannlegra heldur en að láta þessa starfsemi svelta í hel, ef svo má að orði komast, en það var sú braut sem hún var á. Það kemur mjög skýrt fram í þessu stjfrv. sem ég þykist vita að hv. þm. styðji að niðurstaðan sem varð í fjárveitingum á árinu 1990 var ósköp einfaldlega endapunkturinn á þróun sem þá hafði verið í gangi um nokkurt árabil. Það segir í síðustu málsgrein greinargerðar með frv., með leyfi forseta: ,,Síðustu árin sem tilraunastöðin var starfrækt dró stórlega úr öllum tilraunum á sviði jarðræktar þannig að umsvif á því sviði voru ekki nema einn fjórði af því sem mest var á árunum 1970--1980. Orsök þess voru minnkandi fjárveitingar ár frá ári.`` Þetta er mergurinn málsins. Staðreyndin er auðvitað sú að fjárveitingarnar til þessarar starfsemi höfðu dregist þannig saman á undanförnum árum að rétt nægði til rekstrarins eins. Þannig var nú komið á þessum litlu tilraunastöðvum. Þegar svo var komið að í raun og veru voru ekki lagðir fjármunir til neins annars en að standa undir beinhörðum rekstrarkostnaði stöðvanna og þær höfðu ekkert fé aflögu til að sinna rannsóknarstarfi, þá voru brostnar a.m.k. forsendurnar fyrir því að kalla þetta tilraunastöðvar eða rannsóknastöðvar. Í öðru lagi er rétt að nefna að innan landbúnaðarins var vaxandi umræða og gagnrýni á það að ríkið héldi úti umtalsverðum framleiðslurétti með rekstri allmargra sauðfjárbúa og reyndar einnig mjólkurbúa og það var uppi allmikil krafa á að dregið yrði úr umfangi þessarar framleiðslustarfsemi ríkisins og það var gert í tengslum við breytingarnar sem þá voru að eiga sér stað í landbúnaðinum. Hluti þessa framleiðsluréttar var færður saman á þau bú sem eftir voru, en að hluta til féll hann niður. Í þriðja lagi held ég að það sé óhjákvæmilegt að nefna, hæstv. forseti, að það eru einfaldlega uppi breyttir tímar hvað varðar starfsaðstæður og vinnuumhverfi vísindamanna. Með mikilli virðingu fyrir þeim mönnum sem unnu þrekvirki á þessum stöðvum á árum áður, þá held ég að það sé alveg ljóst að breyttir tímar hefðu gert það að verkum að það hefði orðið erfitt að fá menn sem hefðu sameinað alla kosti þess að vera bústjórar, verkamenn, en jafnframt vísindamenn sem gætu sinnt grunnrannsóknum sem skiluðu afrakstri við aðstæður eins og þær að vera starfandi aleinir á rannsókna- eða tilraunastöð. Alla þessa þætti og marga fleiri mætti hér til nefna. Þannig að ég sem landbrh. á þessum tíma taldi alveg ljóst að það væru ekki fyrir hendi pólitískar forsendur til að efla þessa starfsemi þannig að hún gæti staðist og þjónað sínum tilgangi og þá var auðvitað miklu hreinlegra og miklu stórmannlegra að horfast í augu við orðinn hlut. Vel að merkja er það náttúrlega Alþingi sjálft, Alþingi Íslendinga, sem vel meðvitað um þessar fjárveitingar tók þessar ákvarðanir, það er ljóst. Eins og hv. þm. reyndar nefndi, og virðist hafa áttað sig á, þá er það auðvitað sú ákvörðun að leggja ekki fé til starfseminnar sem jafngildir því að hún sé aflögð. Það liggur í hlutarins eðli. Ég vil taka fram að það var reynt að standa þannig að þessum breytingum að viðkomandi starfsmenn og aðilar sem hlut áttu, sveitarfélög, kæmust sem best frá þessu. Auðvitað er þetta sársaukafullt og enginn hefur gaman af að standa fyrir breytingum af þessu tagi. En ef enginn hefði nú kjark til að horfast í augu við staðreyndirnar og breytta tíma þá yrði nú víst lítil framþróun hér í okkar landi. Hefur ekki sú krafa staðið á landbúnaðinn, ekki síst undanfarin ár, að hann dragi úr sinni yfirbyggingu, nýtti betur það fé sem lagt er til rannsókna og leiðbeiningarstarfsemi, sem og auðvitað rekstrarfélagskerfis landbúnaðarins? Sem betur fer er ýmislegt að gerast í þeim efnum og talsverð þróun hefur verið í gangi þarna undanfarin ár. En mér fannst satt best að segja þessi sérkennilegu ummæli hv. 3. þm. Austurl. vitna um einhvern annan aldarhátt heldur en þann sem ég tel að menn þurfi að hafa að leiðarljósi gagnvart breytingum af þessu tagi. Mér fannst hv. þm. sakna sérstaklega þess þjónustuhlutverks sem tilraunastöðvarnar, einmenningsstöðvarnar, hefðu sinnt gagnvart bændum á viðkomandi svæðum. Þar held ég að sé misskilningur á ferðinni. Það hlutverk á leiðbeiningarþjónustan og ráðunautaþjónustan að annast en ekki tilraunastöðvar. Þær þurfa, ef þær eiga að standa undir nafni sem slíkar, fyrst og fremst að sinna sínum tilraunum. Svo er það verkefni út af fyrir sig að koma niðurstöðum tilraunanna út til bænda. En við hljótum nú að reikna með að tilraunir séu reknar á landsgrundvelli. Það séu ekki framkvæmdar sérstakar rannsóknir og sérstakar tilraunir bara fyrir Vestfirði og aðrar fyrir Austfirði. Auðvitað hlýtur skipulagið í þessum málum að vera þannig að afrakstur tilrauna og niðurstöður sem þannig fást nýtist bændum sem hér eiga í hlut eða þá öðrum stéttum, eftir atvikum, um allt land. Að síðustu er óhjákvæmilegt að nefna það, úr því þessar fjárveitingar voru teknar hér upp af hv. 3. þm. Austurl. Hv. þm. hefur stutt talsvert af ríkisstjórnum á undanförnum árum. Hann mun t.d. hafa verið stuðningsmaður ríkisstjórna samfellt frá árinu 1983 til og með september 1988.  1988--1989, rétt eftir stjórnarskipti sem þá urðu. Hvaða verkefni beið þá nýorðins landbrh.? M.a. það að gera upp gífurlegan skuldahala sem myndast hafði vegna ónógra fjárveitinga til jarðræktarframlaga á undanförnum árum, sem að raungildi á núvirði mundi væntanlega vera einhvers staðar af stærðargráðunni 500--700 millj. kr. Það var aðkoman. Og af því ýmsir hafa hér á seinni árum talað mikið um fortíðarvanda þá hefði ég út af fyrir sig, ef ég hefði talið það þjóna einhverjum tilgangi, getað haldið býsna miklar ræður um þennan fortíðarvanda, sem var satt best að segja ekki þægilegur viðfangs, eins og aðkoman var almennt í ríkisfjármálum haustið 1988 þegar ríkisstjórn undir forustu Sjálfstfl. hafði gefist upp. Sem betur fer gerði hún það þá en hefur ekki vit á því núna. En þetta var þannig að þarna stóð skuldahali sem ríkið skuldaði bændum vegna skuldbindinga sem því bar að uppfylla samkvæmt jarðræktarlögum, sem menn höfðu ekki verið menn til að aftengja heldur látið myndast skuld ár eftir ár. Og þegar svo var komið að skuldahalinn var farinn að mælast í mörg hundruð milljónum króna þá var auðvitað ekkert annað að gera en að taka þar í taumana og það var gert. Það sem var gert var að annars vegar var lögunum breytt þannig að það mynduðust ekki lengur þessar sjálfvirku kröfur á ríkissjóð, sem fyrra fyrirkomulag fól í sér, en það var jafnframt gengið í það að gera upp við bændur með því að semja um uppgjör á þessum skuldum á þriggja eða fjögurra ára tímabili með skuldabréfum sem bændur fengu og gátu selt. Þetta þýddi það t.d. að það var ósköp lítið hægt að slá um sig með styrkjum og stuðningi við út af fyrir sig þörf verkefni á sviði jarðræktar á þessu tímabili. Það er nefnilega gallinn við veisluhöld af þessu tagi, hv. þm. Egill Jónsson, sem eru fjármögnuð með lánum, að það kemur að skuldadögunum. Ég held að sé það eitthvað sem er ekki stórmannlegt í þessum efnum þá er það að hafa ekki manndóm í sér, hafa ekki hrygg til þess að horfast í augu við aðstæður af þessu tagi. Þegar pólitískar forsendur eru brostnar fyrir fjárveitingum til tiltekinna verkefna þá á ekki að stinga höfðinu í sandinn og safna skuldum af því að menn hafa ekki kjark til að gera þær breytingar sem í kjölfarið verður að gera. Þetta ættum við öll að hugleiða og ekki síst hv. 3. þm. Austurl., því mér er ekki kunnugt um annað en að hv. þm. hafi verið stuðningsmaður þeirra ríkisstjórna sem söfnuðu þessum skuldum, til að mynda á jarðræktarliðnum, og stuðningsmaður ríkisstjórna sem höfðu skorið niður ár frá ári fjárveitingar til rannsóknastarfseminnar þannig að svo var komið sem raun bar vitni. Það er í raun aðeins fjárveiting eins árs sem skrifa má á reikning þess sem hér stendur eða þeirrar ríkisstjórnar, sem líður áður en sú ákvörðun er tekin hér á Alþingi að leggja alveg niður rekstur þessara tilraunastöðva. Þannig að stærstur hluti þess aðdraganda sem hér er fjallað um í greinargerð frv. er auðvitað í tíð þeirrar ríkisstjórnar sem hv. þm. studdi. Þannig að mér finnst að málflutningur af þessu tagi risti ekki djúpt, hæstv. forseti, hvorki í sögulegu tilliti né öðru. Ég held sem sagt og kem þá aftur að því sem ég tók fram í upphafi, að aðstæðurnar séu ósköp einfaldlega þannig að við verðum að horfast í augu við þær og það sé skynsamlegri kostur að reka rannsóknastarfsemina á færri og öflugri stöðvum, efla frekar þess í stað ráðunautaþjónustuna og leiðbeiningaþjónustuna við bændur út í héruðunum. Auðvitað er það mikill missir og sjónarsviptir að því fyrir landsfjórðung eins og Vestfirði eða þess vegna Austurland að missa út rannsóknastöð af þessu tagi. En ég býst við að Austfirðingar teljist sæmilega sáttir við þau skipti sem urðu einmitt á þessu ári, 1990, því í stað þess að segja mætti að tilraunastöð á Skriðuklaustri væri lögð niður þá fluttist þangað starfsemi höfuðstöðvar Skógræktar ríkisins og stórátak í skógrækt fór af stað á því svæði. Þannig að nú meta menn það svo að á Fljótsdalshérði séu það að verða hátt í 100 ársverk sem skógrækt skilar inn í það hérað. Hlutirnir þurfa því ekki endilega að ganga þannig að allt sé það aftur á bak og vissulega má skoða hvaða möguleikar eru þá til að efla aðra starfsemi sem grundvöllur er fyrir á Vestfjörðum. En ég fullyrði að það væri að berjast með vonlausum hætti við breyttar aðstæður og þróun mála að ætla að ríghalda í form af því tagi sem þarna var á sinni tíð. Skilaði góðu verki á meðan það var og hét og á meðan þeir hlutir gengu fyrir sig, en ég held að það hafi verið orðið augljóst mál að svo var ekki lengur. Þó ekkert annað kæmi til en ósköp einfaldlega þær staðreyndir sem liggja í hinu pólitíska baklandi, þ.e. það var ekki hér á Alþingi vilji til þess að vera að leggja fjárveitingar til starfsemi af þessu tagi eða á þessum stöðum sem dugði nema rétt fyrir blárekstrinum og varla það. Því í aðdraganda fjárlagagerðar á þessum árum var iðulega lagt til af fjmrh. að þessi starfsemi yrði slegin af og hún hafi í reynd verið varin í nokkur skipti af þeim sem að fyrir stóðu. Þannig er nú það, hæstv. forseti, og úr því að þessi umræða var upphafin hér á annað borð þá taldi ég mér skylt að láta þetta sjónarmið koma fram. Ég styð sem sagt efni þessa frv. Það er ósköp einfaldlega raunsæi sem í því felst að gera þá hreingerningu eða snyrtingu í lagasafninu sem í raun og veru er hér fyrst og fremst á ferðinni, að fella úr gildi þessi lög. Það er alsiða, eins og menn þekkja, að lagaframkvæmd fellur niður af ýmsum ástæðum. Ýmist vegna þess að ekki eru lagðar til fjárveitingar eða vegna þess að það myndast sú réttarvenja eða hefð að lög eru ekki framkvæmd. Hæstv. núv. landbrh. minnti t.d. á það fyrir nokkrum árum síðan að í lagasafninu væru enn ákvæði um legorð presta, sem ekki hefði verið farið mikið eftir hina síðari áratugi, en það gerði svo sem engum til þó það stæði þar. Þetta er einfaldlega dæmi um lagaframkvæmd eða hefð þar sem lög voru ekki framkvæmd. Sama má segja að hafi átt við um þessi lög núna í fjögur ár, en ég held að það sé snyrtilegra að standa svona að málum, að fella þau einfaldlega úr gildi þegar ljóst er að þau eru ekki framkvæmd og ekki stendur til að framkvæma þau. Ef hv. þm. Egill Jónsson hefur önnur sjónarmið þá verður hann náttúrlega að berjast fyrir þeim, en ég held að það mundi þá ekki vefjast fyrir mönnum að finna starfsemi á Reykhólum viðunandi lagagrundvöll, ef vilji yrði til þess á nýjan leik að leggja til fjárveitingar sem dygðu þar fyrir einhverjum rekstri eða einhverri starfsemi.

Virðulegi forseti. Hv. síðasti ræðumaður hafði mikið við það orð að athuga sem ég lét mér hér um munn fara, að það hefði ekki verið stórmannlegur gjörningur að leggja af þessa starfsemi á Vestfjörðum og Austfjörðum. Hann tók það að sjálfsögðu til sín. Hann er býsna viðkvæmur fyrir sínum embættisferli og það skil ég vel. En ég meinti þetta nú ekkert sérstaklega til hans, enda hefði ég þá nafngreint hann í þeim efnum. Það eru hins vegar nokkur orð sem ég vildi láta falla hér út af ræðu hans. Það er þá í fyrsta lagi að fjárveitingar til rannsókna hafa frekar verið að aukast heldur en að minnka eða voru á þessum árum, en þeim hefur hins vegar verið beint í aðra farvegi. Í þessu sambandi er líka rétt að geta þess að það hefur farið æðigóður skerfur frá Framleiðnisjóði landbúnaðarins yfir í þessi verkefni, sem er reyndar meira en hæpinn gjörningur. Þannig að hér þarf ekki sérstaklega að vera að tala um það að þetta hafi leitt til sparnaðar. Málið er hins vegar það að það eru aðrar stofnanir sem fá þetta fjármagn og eins og menn vita gekk andvirðið af sölunni á Reykhólum til þess að byggja upp á Hesti. En Hestur hefur þar að auki fengið mikið fjármagn úr Framleiðnisjóði landbúnaðarins og tel ég þennan gjörning meira en vafasaman. Þá hafði hv. ræðumaður orð á því að ég hefði verið að tala um þjónustu og talaði um leiðbeiningastarfsemi í þeim efnum. Það vill nú svo til að ég hef verið ráðunautur. Ég hef líka starfað að tilraunaverkefnum. Ég var að tala um dreifðar tilraunir og menn verða nú að skilja einfalda hluti eins og þá að tilraunir eru bundnar við þá staði sem þær eru gerðar á. Tilraun hér uppi á Keldnaholti eða á Sámsstöðum þarf ekki endilega að gilda annars staðar svo að ég nefni dæmi þar um. Og það er af þeirri ástæðu sem ég var sérstaklega að gagnrýna það að með því að láta þessar tilraunastöðvar falla niður hefur þessum rannsóknaverkum meðal bændanna sjálfra verið skotið fyrir horn. Og það er mikill misskilningur sem kom fram hér í ræðu hv. þm. að vegna þess að það hefði þrengt að í landbúnaðinum, þá væru minni ástæður til þess að stunda tilraunastarfsemi. Staðreyndin er sú að við erum í miklu meiri þörf fyrir slíka starfsemi núna en við vorum fyrir 10 árum síðan  breytist með tímanum og ég held að það sé afar þýðingarmikið t.d. að stórefla áburðartilraunir, sérstaklega t.d. með tilliti til notkunar á áburðarkalki, þannig að það er engin furða þó að við séum ekki sammála, ég og hv. 4. þm. Norðurl. e. um þessi efni. Það er því engin furða þó að við horfum með ólíkum hætti á þessa hluti. Það er í rauninni mjög eðlilegt. Ég held að ég hafi þá farið yfir þetta sem var efnislega einhvers virði í ræðu hv. þm. En það er hins vegar kannski vert að ég geti þess svona í lokin sem hann talaði mikið um að ég hefði stutt ríkisstjórnir þessar eða hinar og enn þá kemur fram grundvallarmunur á skoðunum mínum og þessa hv. þm. að þó að mál gangi ekki fram með þeim hætti sem ég helst kysi þegar ég styð ríkisstjórn þá er það ekki þar með sagt að málið sé gott bara af því að ég styð ríkisstjórnina. Málið er hvorki betra né verra eftir því hvaða ríkisstjórn situr við völd. Og það er hárrétt sem þingmaðurinn sagði að það er búin að vera uppi sterk viðleitni frá því fyrir 1980 af fjárveitingavaldinu að leggja niður þessar tvær tilraunastöðvar og það tók sem sagt einn áratug. En það haggar því ekkert að bændur í þessum byggðarlögum hefðu verið betur settir ef þessari starfsemi hefði verið haldið við. Sú staðreynd er óhagganleg og það skiptir í þeim efnum ekki neinu máli hverjir það eru sem stjórna landinu. Sú niðurstaða liggur fyrir þrátt fyrir það. Þá held ég að ég hafi nú farið yfir þetta sem efnislega kom fram í ræðu þingmannsins og læt því máli mínu lokið.

Hæstv. forseti. Hinn 10. maí sl. skipaði ég nefnd til að endurskoða lög nr. 35/1992, um forfallaþjónustu í sveitum. Í nefndinni áttu sæti Sveinbjörn Eyjólfsson, deildarstjóri í landbrn., sem var formaður nefndarinnar, Bjarni Guðráðsson bóndi, fulltrúi Búnaðarsambands Íslands og Hörður Harðarson bóndi, fulltrúi Stéttarsambands bænda. Nefndin hélt fjóra formlega fundi og á milli funda var haft samband við samtök og aðila er málinu tengjast. Öllum búgreinafélögum og búnaðarsamböndum var skrifað vegna þessa máls og óskað eftir afstöðu þeirra til viðfangsefnisins ásamt því sem leitað var til Ágústs Gíslasonar, formanns stjórnar forfallaþjónustunnar, Gísla Karlssonar, framkvæmdastjóra Framleiðsluráðs landbúnaðarins og Gunnars Hólmsteinssonar, skrifstofustjóra í Búnaðarfélaginu, en hann hefur með reikningshald að gera. Nefndin lauk störfum í júlímánuði og var sammála um greinargerð og tillögur til mín og er greinargerðin svohljóðandi með leyfi hæstv. forseta: ,,Forfallaþjónustu í sveitum í núverandi mynd má rekja til ársins 1979, en þá var samhliða almennum kjarasamningum gerður samningur við bændur um að ríkið greiddi fyrir forfallaþjónustu í sveitum. Á þeim 15 árum sem liðin eru hefur fjármögnun forfallaþjónustunnar breyst í áföngum og nú er hún alfarið kostuð af bændum og greiðsla innheimt með öðrum sjóðagjöldum. Samkvæmt lögum nr. 41/1990, um búnaðarmálasjóð, skal greiða 0,2% gjald af vöru og leigusölu í A-flokki og 0,4% gjald af vöru- og leigusölu í B-flokki til forfallaþjónustunnar. Samkvæmt sömu lögum er búgreinafélögum heimilt að segja sig frá þessari þjónustu og í 8. gr. laga nr. 35/1992, um forfallaþjónustu í sveitum, er sú heimild ítrekuð en þó með því skilyrði að hver og einn bóndi verður að fylgja úrsögn búgreinafélagsins eftir skriflega. Nú er staðan sú að öll búgreinafélög önnur en sauðfjárbænda og loðdýraræktenda hafa sagt sig frá þessari þjónustu. Í svörum sem nefndin fékk frá hagsmunaaðilum komu fram mismunandi áherslur varðandi gildi þessarar þjónustu. Búgreinafélögin áréttuðu þá skoðun sína að vilja standa utan við þessa þjónustu. Undantekningar frá því eru samtök loðdýraræktenda sem ekki svöruðu og Landssamband sauðfjárbænda sem enn eru aðilar að forfallaþjónustunni. Þó kom fram í bréfi sauðfjárbænda að stjórnin stefndi að því að leggja fyrir aðalfund í sumar tillögu um að segja sauðfjárbændur frá forfallaþjónustunni. Áberandi var í svörum búgreinafélaganna að þau telja hagsmunum sínum betur borgið með því að kaupa tryggingar eða bændur sjái sjálfir um sín mál á annan hátt. Búnaðarsamböndin sem svöruðu nefndinni voru flest á því að halda beri þessari starfsemi áfram í sem líkastri þeirri mynd sem nú er. Undanteking frá því er Búnaðarsamband Suðurlands, en aðalfundur þess samands hefur ályktað um að leggja beri forfallaþjónustuna niður. Í svörum annarra búnaðarsambanda kemur fram að breyta þurfi reglum um úthlutun til lítilla búa, ekki sé eðlilegt að innheimta af framleiðslu sem gefi engan rétt. Einnig er mjög áberandi í svörum búnaðarsambanda að forsenda þess að halda þessu starfi áfram sé sú að öllum sé gert að greiða til þjónustunnar. Greiðsluviðmiðun megi breyta t.d. að greiðslan sé miðuð við launalið í búvöruverði en loka verði fyrir þann möguleika að heilu búgreinarnar segi sig frá þjónustunni. Jafnframt kom fram sú skoðun að ríkið greiddi hluta kostnaðar við þessa starfsemi. Stjórn forfallaþjónustunnar og reglum um úthlutun var breytt í kjölfar laganna frá 1992 og í reglugerð nr. 506/1992 eru settir þeir rammar sem úthlutun miðast við. Þær breytingar sem þar voru gerðar voru ekki síst við það miðaðar að ná endum saman og hefur það nú tekist. Nú eru eignir heldur meiri en skuldir eins og sjá má af bráðabirgðayfirliti sem hér segir`` stendur þar. ,,Ítreka skal þó að í svörum búnaðarsambanda gætti nokkurrar óánægju með þessar reglur. Að virtum þeim gögnum sem nefndinni hefur borist telur hún forsendu lögbundinnar þátttöku í forfallaþjónustu í sveitum þá að öllum bændum verði gert skylt að taka þátt í starfseminni. Þá tillögu treystir nefndin sér ekki til að leggja fram og metur ekki ástæðu til að hafa sérstök lög um starfsemi sem hægt er að segja sig frá. Nefndin telur hins vegar fulla þörf fyrir áframhaldandi starf forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum og beinir því til samtaka bænda að taka þetta mál upp á sínum vettvangi og stofna sem fyrst til samstarfs um þessa þjónustu þar sem aðild yrði frjáls. Það verður að gera áður en lögin verða felld úr gildi. Gangi það ekki er eðlilegt að bændasamtökin leiti annarra leiða til að tryggja áframhaldandi forfallaþjónustu í sveitum.`` Ég hef nú lesið, hæstv. forseti, greinargerð nefndarinnar og tillagan sem hún sendi mér, er svohljóðandi: ,,Nefndin leggur til að lög nr. 35/1992, um forfallaþjónustu í sveitum, verði felld úr gildi.`` Þetta er undirritað 13. júlí sl. Ég hef í rauninni litlu við þetta að bæta. Mér finnst fráleitt sjálfum að Alþingi setji sérstök lög um forfallaþjónustu úr því að það eru bændur sjálfir sem standa undir kostnaðinum. Þá finnst mér eðlilegt að bændur sjálfir setji sínar reglur um það hvernig þeir vilja standa að henni. Ég hygg líka að það hljóti að vera mismunandi eftir héruðum og aðstæðum á hverjum stað hvernig menn kjósa að standa að forfallaþjónustu fyrir sig. Það getur komið mönnum betur sérstaklega eftir að tekjur hafa dregist saman, t.d. hjá sauðfjárbændum að þeir annast slíkt hver fyrir annan fremur en að þeir séu skattlagðir til heildarinnar í þessu skyni og hafa svo sjálfir ekki ráð eða tök á því að nýta sér þá þjónustu. Ég er með öðrum orðum, hæstv. forseti, sammála þessari niðurstöðu og legg hér frv. fram og vonast til þess að Alþingi sjái sér fært að afgreiða það á þessum vetri. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Frú forseti. Mér er nú eftirsjá að forfallaþjónustunni og ég tel að það sé skaði að svona sé komið. Forfallaþjónustan var á sínum tíma talsvert framfaraspor og eins og hæstv. ráðherra rakti í framsögu sinni, þá var þetta liður í kjarasamningum 1979. En svo raunalega hefur nú farið að ríkisvaldið hefur ekki staðið við sinn hluta og ríkisvaldið gekk þvert á fyrirmæli laganna og það er raunverulega óhjákvæmilegt að horfast í augu við þá staðreynd að það er búið að eyðileggja forfallaþjónustukerfið. Auðvitað hefði verið meiri stórhugur í því að endurreisa það heldur en afnema. Ég vil spyrja vegna þeirra orða sem nefnd landbrh. lét falla í nefndaráliti sínu og hæstv. landbrh. hefur nýlokið við að lesa: Hefur eitthvað verið gert til þess að endurreisa þessa forfallaþjónustu? Það var reyndar skilyrði af hendi nefndarinnar að gert yrði áður en lögin yrðu afnumin. Mér sýnist að hæstv. landbrh. sé e.t.v. að hlaupa fram úr þeirri nefnd sem hann skipaði. Bændur hafa gefist upp á því að halda forfallaþjónustunni úti og stór hluti bænda hefur sagt sig frá og stéttarsamband og búnaðarþing hafa óskað eftir endurskoðun. Nefnd landbrh. leggur til að lögin verði afnumin og það er sjálfsagt þægilegast fyrir ríkisvaldið að afnema þau. Ég veit ekki hvort það þýðir nokkuð að vera að berjast fyrir framhaldi á forfallaþjónustunni en ég vildi láta það koma fram við 1. umr. málsins að ég tel það spor aftur á bak sem hér er verið að stíga. Æskilegra hefði verið ef menn hefðu haldið sig við upphaflegt markmið þessara laga, ríkisvaldið uppfyllt sinn hluta, eins og gert var ráð fyrir við setningu laganna, sem hluta af kjaramálapakka og bændur hefðu staðið saman um að halda úti að sínum hluta þessari mikilvægu þjónustu.

Virðulegi forseti. Eins og þetta mál ber nú að þá er það vissulega ekkert sérstaklega auðvelt til umfjöllunar. Hér er látið liggja að því að stór hluti bænda sé andvígur þessari starfsemi og fyrst og fremst lagt til grundvallar sjónarmið búgreinafélaganna í þessum efnum. Mér er til efs að það sé svo afskaplega stór hópur sem hefur sagt sig frá forfallaþjónustunni enn þá þótt stjórnir og fundir þessara samtaka hafi gert um það ályktanir. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. að mér finnst að í þessu felist undanhald. Það var gert um það sérstakt samkomulag milli ríkisvaldsins og bændasamtakanna að stofna til þessarar þjónustu og þar var lagt til grundvallar að það yrðu 60 ársverk sem skipt yrði á milli bænda landsins til þjónustu í þessum efnum. Það náðist reyndar að þetta fjármagn kom allt saman á fjárlögum og allt saman til skila. Síðan var sú breyting gerð, eins og menn væntanlega muna, að hluti af stofnlánadeildargjaldinu var fært yfir til forfallaþjónustunnar þannig að hún hafði fjármagn eftir sem áður þótt það kæmi annars staðar frá. Ég hefði gjarnan viljað spyrjast fyrir um það hér hvað hæstv. landbrh. hugsar sér með framhaldið. Ég get ekki séð annað en það sé algjörlega út í hött að tala um það að bændur stofni til forfallaþjónustu á einhverjum hugsjónagrundvelli. Um það verða að sjálfsögðu að gilda reglur og gilda lög til þess að vinna eftir og menn verða að sjálfsögðu að taka á sig einhverjar sameiginlegar skyldur. Það er útilokað að hugsa sér að það gæti gengið að stofna til samtaka þannig að þessi gjöld yrðu bara innheimt með gíróseðli og svo útdeilt af einhverri stjórn eða stjórnum, eins og mér skildist helst á hæstv. landbrh. að hann ætlaðist til, sem víðast um landið. Í þessu felst ekki stefna í málinu. Þar af leiðandi verður það að koma skýrar fram áður en afgreiðslu þessa máls lýkur hvort ríkisvaldið ætli með einhverjum hætti að ganga til móts við þessar þarfir. Það kemur fram í umsögnum að menn vilja ekki hverfa frá þessu. Ég er vel kunnugur því í sambandi við umræðu á búnaðarþingi að menn vilja ekki hverfa frá þessari þjónustu. Menn geta vel hugsað sér að taka upp breytta skipan og að fjármagnið komi með öðrum hætti til þessarar starfsemi. Mér sýnist þess vegna að það verði að svara því við afgreiðslu málsins hvort eitthvað á að koma á móti eða hvort ríkisvaldið ætlar að ljúka sínum afskiptum af þessum málum með þeim hætti sem hér er lagt til fyrir fullt og allt. Það er grundvallaratriði að það liggi fyrir. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil leggja áherslu á að það var samþykkt á aðalfundi Stéttarsambands bænda að skora á Alþingi og ríkisstjórn að frv. þess efnis að leggja forfallaþjónustuna niður yrði afgreitt á þessu ári fyrir áramót. Það er sá vilji sem þau samtök hafa látið í ljósi og ég er sammála því að okkur beri að verða við því. Mér er ekki kunnugt um og það veit hv. 3. þm. Austurl. betur en ég hvort bændasamtökin hafa hafið vinnu að því að koma öðru skipulagi á í kjölfarið. Það er gengið út frá því að það skipulag verði á ábyrgð bændasamtakanna sjálfra enda er ljóst að það þarf að huga að því hvernig afleysingamálum bænda verði háttað í framtíðinni. Hér er sem sagt lagt til að þessi lög verði numin úr gildi vegna þess að komið er í ljós að mikill ágreiningur er um þau og engin samstaða innan bændastéttarinnar og vegna þess að samkvæmt greinargerðinni hefur fjöldi búgreinafélaga, öll nema félag sauðfjárbænda, mér er ekki kunnugt um hvort þeir hafa sagt sig frá forfallaþjónustunni síðar, sagt sig frá henni. Það segir að engin samstaða er um núgildandi fyrirkomulag og þess vegna tel ég einsýnt að verða við áskorun Stéttarsambands bænda.

Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mjög en ég tel að landbn. verði að skoða þetta mál gaumgæfilega því í máli hæstv. landbrh. kemur fram að hann hefur ekki hugmynd um hvort t.d. landssamtök sauðfjárbænda hafa sagt sig frá málinu. Það er rétt sem hefur komið fram í þessari umræðu að bændur hafa ekki borið gæfu til að standa saman í þessu máli. Það er hárrétt. En hæstv. landbrh. og löggjafarsamkoman hafa heldur ekki komið sér saman um nógu skýra lagasetningu og þá einhverjar leiðir til þess að aðilar geti staðið saman. Ég er sannfærður um að við þessar aðstæður þegar sveitafólkið er að tapa félagslegum réttindum sem menn þurfa mjög misjafnlega á að halda því vissulega eru það slys og veikindi sem valda þeirri neyð að menn þurfa að leita til slíkrar þjónustu. Ég er sannfærður um að þetta skapar einyrkjum í sveitum mjög mikla óvissu. Þess vegna hefði ég talið að þegar það liggur fyrir að í nýjum bændasamtökum eru menn að reyna að sameinast í eitt afl og koma þá saman úr öllum áttum í einn félagslegan farveg til þess að verja stétt sína og stöðu í þjóðfélaginu þá væri það þess virði að skoða hvort hægt sé að ná einhverjum nýjum tökum í þessu efni. Ég vil því velta því upp við þessa umræðu. En ég get tekið undir það að eins og málið er statt í dag þá skil ég þessa beiðni bændasamtakanna. Það er kannski svo með bændasamtökin að þeim finnst að málsvarann vanti. Þeim finnst að leiðtogann vanti í svo mörg málefni sem þeir eru að berjast fyrir að þeir verða að taka þá ákvörðun að fara þessa leið. Það er hægt að nefna ótal mörg rök um það. Við ræddum t.d. afkomu kartöfluræktarinnar og garðyrkjunnar á dögunum. Þeir finna ekki leiðtogann eða að verið sé að hjálpa þeim að finna lausnir á sínum málum. Bændasamtökin og búgreinasamtökin eru margbúin að biðja um að þetta mál verði skoðað á nýjan leik en það er dráttur á hlutunum. Allar stéttir á Íslandi eiga sér einhver félagsleg réttindi sem ríkisvaldið hefur fært þeim en í þessu máli blasir við að ríkisvaldið er búið að fella burtu það sem það lagði í þennan pakka í upphafi. Bændurnir eru að biðja um að ekki sé verið að taka af þeim gjald þegar þeir geta ekki einu sinni framkvæmt lögin eins og þau standa. Hæstv. forseti. Ég er þeirrar skoðunar að þar sem íslenskir bændur eru að stórum hluta einyrkjar og það hendir þá eins og aðra menn að veikjast og slasast þá þurfi landbn. að fara yfir þetta mál og gaumgæfa hvort hægt sé að ná á því nýjum tökum.

Hæstv. forseti. Það eru þrjú atriði sem ég vil drepa á. Í fyrsta lagi kom fram hjá mér áður og hefur komið fram hjá bændum, líka bændum á Suðurlandi, að þeir telja eðlilegt að úr því að þeir standa sjálfir undir kostnaðinum við forfallaþjónustuna þá sé það á valdi bænda sjálfra að skipuleggja hana og leggja á ráðin um hvernig að henni skuli staðið, hvort tryggingar skuli boðnar út ef menn slasast eða veikjast o.s.frv. Ég held að það sé auðskilið að bændur að þessu leyti vilja hafa sama rétt til þess sjálfstæðis og aðrar stéttir. Hitt er annað mál ef samstaða væri um það að ríkið stæði undir forfallaþjónustunni. Þá væri eðlilegt að setja um það lög og framfylgja þeim. En málið liggur ekki þannig fyrir. Málið liggur þannig fyrir að það eru bændur sjálfir sem standa undir kostnaðinum. Í sambandi við þuluna um það hver hafi brugðist garðyrkjubændum í sambandi við cohesion-listann svokallaða og hið Evrópska efnahagssvæði þá skal ég endurtaka það enn einu sinni, ef hv. þingmenn Framsfl. gætu numið, að síðasta ríkisstjórn ákvað að fulltrúar frá landbrn. yrðu ekki viðstaddir þegar fjallað var um málefni landbúnaðarins við undirbúning samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Garðyrkjubændur komu ekki að þeim málum á meðan síðasta ríkisstjórn var við völd. Það tókst á hinn bóginn að koma fram nokkrum leiðréttingum við samninginn eins og hann lá fyrir um stjórnarskiptin og má raunar segja að landbúnaðarráðherra Þýskalands, Kiechle, hafi verið okkur mjög hjálplegur í þeim efnum. En ástæðan fyrir því að staða okkar er ekki betri en raun ber vitni, ef menn telja að hún sé ekki nógu góð, er að okkur tókst ekki að ná lengra en við náðum þó eins og málið lá fyrir og eins og samkomulagið var við síðustu stjórnarskipti.

Hæstv. forseti. Vegna þessara ummæla hæstv. landbrh. þá sagði ég: Ég tel eðlilegt eins og málin eru komin að menn skoði aðrar leiðir í þessum efnum, en ég var að minna á það að það eru breytingar innan bændasamtakanna og að þetta mál fór í óefni þegar ríkisvaldið ákvað að svíkja sinn félagsmálapakka. Þess vegna hefði ég talið að menn ættu að skoða það vegna stöðu einyrkjanna hvort þeir þurfa á hjálp að halda til að koma á slíku kerfi með einhverjum peningum. Ég sagði að allar stéttir fengju einhverja félagslega aðstoð, hvort sem það eru verkamenn, iðnaðarmenn eða verslunarmenn þannig að ég læt það nægja. Hvað síðan ræðu hæstv. ráðherra varðar um samninga núv. ríkisstjórnar út af EES þá er það ljóst, hæstv. ráðherra, að sumarið 1991 hafði hæstv. utanrrh. fengið í fyrsta sinn fullt frelsi til þess að semja einn og sjálfur í nafni íslensku ríkisstjórnarinnar um ákveðna hluti gagnvart EES og það gerði hæstv. utanrrh. Að vísu sagði hann garðyrkjumönnum að hann yrði að gera það með þessum hætti, leitaði umsagnar þeirra um dagsetningar o.s.frv. Eins og ég hef margrakið úr þessum stól þá samdi hæstv. utanrrh. um framleiðsluafurðir sem íslenskir garðyrkjubændur lifa á meðan nálægar þjóðir, svo sem Norðmenn, sömdu um ýmsar afurðir til að greiða fyrir samningunum sem ekki eru framleiddar eða að mjög takmörkuðu leyti í Noregi. Þannig stóð þessi hæstv. ríkisstjórn, sem hæstv. landbrh. styður, öfugt að þessum málum og gleymdi mikilvægum hagsmunum.

Hæstv. forseti. Ég get að vísu skilið hvernig á því stendur að þingmenn Framsfl. vilja ekki fara rétt með þau mál hvernig staðið var að málefnum landbúnaðarins við undirbúning samninganna um Evrópska efnahagssvæðið af síðustu ríkisstjórn. Eftir áramótin 1991 lá sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar fyrir að ekki yrði mætt á fundum þar sem málefni landbúnaðarins voru til umræðu. Var með þessu verið að reyna að leggja þrýsting á að við næðum betri stöðu í samningunum um sjávarútveginn. Eftir að þessi ríkisstjórn var mynduð var það tekið fram á fyrsta fundi þar sem fjallað var um þessi mál að ég fyrir hönd landbrn. sagði að ég sætti mig ekki við annað en að ný vinnubrögð yrðu tekin upp að þessu leyti og landbrn. fylgdist síðan með. Það liggur líka alveg ljóst fyrir að þegar mér var kunnugt um það að síðasta ríkisstjórn hafði ekki haft samband við garðyrkjubændur um dagsetningar og tímabil í sambandi við cohesion-listann þá beitti ég mér fyrir því og sá um það að upplýsingar frá þeim bærust til utanrrn. til þess að reyna að koma fram leiðréttingum og liðka um þær reglur sem áður hafði verið gengið frá. Ég held að hv. þm. ætti að minnast þess að búist hafði verið við að samningarnir um hið Evrópska efnahagssvæði gengju í gildi þá á miðju sumri. Það var því búið í höfðdráttum að ganga frá allri pappírsvinnu og samningagerð. Ég skal ekki um það segja hvort sannfæringarkrafturinn í máli framsóknarmanna sé svo ríkur að einhverjir leggi trúnað á ummæli þeirra um þessi mál að lokum. En hv. þm. veit að ég fer með rétt mál og væri maður að meiri ef hann viðurkenndi það.

Hæstv. forseti. Staðan var sú í EES-samningunum að það var áður en hæstv. utanrrh. vildi gera allt fyrir íslenskan landbúnað nema koma fram nakinn og þess vegna fór kannski sem fór. Tímarnir hafa batnað hvað það varðar síðan samkvæmt frægum auglýsingum. En það er enginn vafi. EES átti aldrei að snúast um landbúnaðarmál. Að Íslendingar skyldu einir og sjálfir ekki fylgja þeim leiðum sem nágrannarnir fóru heldur færa fórnaraðgerð hingað heim var ekki vitað í fyrri ríkisstjórn. Það kann vel að vera að hæstv. utanrrh. hafi sjálfur og einn verið með þessa samninga en hann hafði ekki frelsi til þess fyrr en sumarið 1991 eftir að þessi ríkisstjórn var tekin við. Hitt er svo annað mál að það þýðir ekki að deila um fortíðina. Hér hefur verið farið rækilega yfir það af þeim sem nú talar við hæstv. landbrh. að það strandar stórlega á vinnubrögðum varðandi ýmis atriði sem snúa að cohesion-listanum og EES, ráðherrann þurfi að móta framtíð, hann þurfi að taka á ýmsum spurningum sem garðyrkjumenn hafa lagt fyrir hann. Það er líf og dauði heillar stéttar sem blasir við ef ráðherrann markar ekki skýra stefnu og tekur afstöðu. Ég get farið út í þessi atriði ef menn vilja en ég hef ekki tíma til þess. Ég gerði það í glöggri ræðu á dögunum og hvet ráðherra til þess að setjast yfir þá vinnu.

Forseti vill áminna hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að á hv. Alþingi eru þingmenn háttvirtir og ráðherrar hæstvirtir.

Virðulegi forseti. Við eigum eftir að verða samferða í því, ég og hv. þm. Guðni Ágústsson, að fjalla um þetta mál í nefnd og þar af leiðandi er óþarfi út af fyrir sig að taka sérstaklega upp mikla umræðu okkar á milli hér og nú. En mér er ómögulegt annað en að gera athugasemd við þau ummæli þingmannsins að lögin um forfallaþjónustuna séu óframkvæmanleg eins og þau eru. Það er einmitt kostur við lögin eins og þau eru að þau eru framkvæmanleg. Ég hef haft samband og veit vel um skoðanir þeirra manna sem stjórna þessari þjónustu núna og hafa gert það af miklu raunsæi. Eins og reyndar hefur komið fram þá tóku þeir við þessari starfsemi í mikilli skuld. Nú er kominn jöfnuður þar á og raunar betur. Og ég endurtek það sem ég hef sagt áður að aðalbreytingarnar sem voru gerðar voru þær að einhver tiltekin stjórn getur ekki lengur afsalað þessum réttindum fyrir hönd einstakra bænda. Því var breytt við endurskoðunina enda var talið að slíkt samrýmdist ekki eignarréttinum í landinu. Það er sá gjörningur að menn þurfi að fylgja eignarréttinum sem hefur sérstaklega komið á þessum óróa meðal þeirra sem eru í andstöðu við þessa starfsemi.

Forseta fannst alveg á mörkunum að hv. þm. hafi verið í andsvari við hv. 5. þm. Suðurl.

Hæstv. forseti. Það eru þá nýjar upplýsingar ef þau eru framkvæmanleg en gott og vel. Ég get vel skilið t.d. og Landssamband kúabænda. Það á sjálfsagt auðveldara með að leita nýrra leiða í þessu eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra í gegnum tryggingafélög og fleiri. Það sem ég var að velta upp í minni ræðu er að það er ljóst að ýmsir aðilar í landbúnaðinum verða út undan í þessu máli, það er enginn vafi. Hvort einhverjar aðrar leiðir væru líklegri til þess að veita fólki það öryggi sem það þarf á að halda um allt land og Alþingi næði saman um það voru þær vangaveltur sem ég var með í minni ræðu. Ég tek undir það með hv. þm. að við hljótum auðvitað að eiga málefnalega fundi með forustumönnum búgreinasamtakanna og landbúnaðarins um þetta mál og fallast á þeirra sjónarmið og heyra þeirra rök. En auðvitað er það skylda alþingismanna að reyna að koma því svo fyrir að einstaklingar sem eru að verja auðlindir og rækta þetta land búi ekki við þá óvissu félagslega að þeir verði að láta eignir sínar og lífsstarf af hendi.

Það hefur komið fram um það ósk frá hv. 4. þm. Austurl. að 5. dagskrármál komi ekki á dagskrá núna milli kl. 12 og 1, heldur verði 6. og 7. dagskrármál tekin á undan. Hæstv. landb.- og samgrh. fellst á það þannig að forseti ætlar að hafa þann hátt á að taka nú fyrir 6. dagskrármál.

Hæstv. forseti. Frv. þetta um endurskoðun á loftferðalögum var samið að minni ósk og fól ég Pétri Einarssyni, lögfræðingi og fyrrverandi flugmálastjóra, að vinna að endurskoðun laga um loftferðir, nr. 32/1929 og nr. 34/1964, laga um skrásetningu réttinda í loftförum, nr. 21/1966, og laga um stjórn flugmála, nr. 119/1950. Jafnframt var honum falið að endurskoða lög um gildistöku alþjóðasamnings um samræmingu nokkurra reglna varðandi loftflutninga milli landa nr. 41/1949 (Varsjársáttmálinn). Árangur þess starfs er að miklu leyti fólginn í lagafrumvarpi þessu. Réttarheimildir flugréttarins eru einkum sóttar í fjölþjóðlega sáttmála; tvíhliða samninga; landsrétt; samninga milli ríkja og flugfélaga; samninga milli flugfélaga og grundvallarreglna í alþjóðarétti. Frumheimild flugréttarins er að finna í ,,Samþykkt um alþjóðaflugmál frá 1944`` (ICAO Convention) en hún var undirrituð af Íslands hönd 7. desember 1944. Samþykktin var fullgilt af Íslandi 21. mars 1947 og gekk í gildi hvað Ísland varðaði 20. apríl 1947 sbr. auglýsingu nr. 45/1947. Alþjóðaflugmálastofnunin hefur samþykkt og gefið út 18 viðbæta, sem margir hafa verið þýddir á íslensku og allir hafa lagagildi hér á landi annaðhvort með orðréttri þýðingu eða efni þeirra er fólgið í lögum eða reglum um flugmál, enda er það skylda aðildarríkja ICAO að gera staðla að lögum í sínu heimalandi eða láta ella skrá sérstöðu í bókum ICAO. Eins og fyrr segir eru fjölþjóðlegir samningar höfuðréttarheimildir flugréttarins. Þeir munu nú vera um 50 talsins og er Ísland aðili að um 13 fjölþjóðlegum samningum er varða flugmál, en þeir eru: Alþjóðasamningur um samræmingu nokkura reglna varðandi loftflutninga milli landa (Varsjársáttmálinn), gerður 1929, síðari breytingar 1955 o.fl. Samþykkt um alþjóðaflugmál (Chicago-sáttmálinn) gerður 1944 ásamt breytingum sem að framan segir. Alþjóðasamningur um viðkomuréttindi loftfara (IAST) frá 1944. Alþjóðasamningur um viðskiptaréttindi óreglubundinnar flugþjónustu í Evrópu frá 1956. Alþjóðasamningur um aðild Íslands að sameiginlegri greiðslu kostnaðar á tiltekinni flugþjónustu á Íslandi (Alþjóðaflugþjónustan) frá 1956. Samningur um alþjóðaviðurkenningu réttinda í loftförum (Genfarsáttmáli) frá 1948. Evrópusamningur um vernd dýra í millilandaflutningum frá 1969. Alþjóðasamningur um varnir gegn mengun sjávar vegna losunar úrgangsefna frá skipum og flugvélum (Óslóarsamningur) frá 1972. Alþjóðasamningur um varnir gegn mengun hafsins vegna losunar úrgangsefna og annarra efna í það (Lundúnasamningur) frá 1972. Evrópusamningur um flutning líka, gerður 1973. Alþjóðasamningur varðandi lögbrot og aðra verknaði í loftförum (Tókíó-samningur) frá 1970. Alþjóðasamningur um að koma í veg fyrir ólöglega töku loftfara (Haag-samningur) frá 1973. Alþjóðasamningur um að koma í veg fyrir aðgerðir gegn öryggi flugsamgangna (Montreal-samningur) frá 1973. Þá er rétt að geta GATS (General Agreement on Trade in Services) er undirritaður var í Marrakesh 15. apríl 1994 en í honum er fjallað um viðskiptafrelsi m.a. í alþjóðaflugi. Tvíhliða loftferðasamningar eru mikilvæg réttarheimild og eru taldir um 1.200 gildandi samningar í heiminum. Ástæða þessa mikla fjölda samninga er að samkvæmt alþjóðasamningi um viðkomuréttindi loftfara (International Air Services Transit Agreement) frá 1944 og Chicago-sáttmálanum frá sama ári eru eingöngu tryggð réttindi loftfara aðildarþjóðanna til að fljúga um lofthelgi aðildarlandanna og lenda á tollflughöfnum þeirra án viðskipta. Ef þjóð hyggur á áætlunarflug milli landa þarf að gera um það sérstakan samning. Ísland hefur ekki verið atkvæðamikið við gerð loftferðasamninga og eru aðeins samningar við 11 ríki í gildi (Bandaríki Norður-Ameríku, Danmörk, Holland, Noreg, Lúxemborg, Tæland, Sambandslýðveldið Þýskaland, Finnland, Svíþjóð, Spán og Stóra Bretland. Þess ber hins vegar að gæta að við inngöngu Íslands í Evrópska efnahagssvæðið öðlast landið sjálfkrafa loftferðréttindi til allra aðildarríkja svæðisins, en þau eru nú 17. Ríki Austur-Evrópu sækja á um inngöngu í svæðið og ef það verður má búast við fjölgun um allt að 15 ríki. Af framangreindu leiðir að ekki er nauðsynlegt að Íslendingar afli sér frekari flugréttarheimilda innan Efnahagssvæðis Evrópu eða Bandaríkja Norður-Ameríku. Aðrar heimsálfur og lönd þeirra eru hins vegar nær óplægður akur því enginn samningur er í gildi nema við Tæland. Ísland hefur enn fremur gert tvíhliða samninga um skatta- og tollamál vegna flugvéla og eru 8 slíkir í gildi við Þýskaland, Benelux-löndin, Bandaríki Norður-Ameríku, Belgíu, Sviss, Frakkland og Lúxemborg. Með lögum frá 13. janúar nr. 2/1993, um Evrópska Efnahagssvæðið (EES), gerðist Ísland aðili að samþykktum EES. Frá þeim tíma gilda einnig reglur þess um flug, hvað Ísland varðar, en aðeins I. og II. pakki urðu bindandi fyrir Ísland frá þeim tíma. Með þingsályktun 11. maí 1994 var ríkisstjórninni heimilað að fullgilda fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á bókun 47 og tilteknum viðaukum við samning frá 2. maí 1992 um Evrópska efnahagssvæðið, sem samþykkt var í Brussel 21. mars 1994. Svokallaður III. pakki er hluti af þeim breytingum. III. pakkinn varð því bindandi fyrir landið í maí 1994 með fyrrgreindri ályktun Alþingis. Þann 30. júní 1994 voru gerðirnar birtar í Stjórnartíðindum og öðluðust gildi innan lands. Fyrrgreindar gerðir ESB fjalla fyrst og fremst um efnahagslegt umhverfi flugfélaga og sem slíkar hafa þær ekki haft áhrif á íslenska löggjöf því gerðirnar hafa rúmast innan þeirra, nema gerðir sem áhrif hafa á rétt útlendinga til að eiga íslensk flugfélög, að skrá flugfélög hér á landi og rétt manna til að hefja flugrekstur í atvinnuskyni. Alls hefur Evrópusambandið gefið út 53 gerðir um flugmál. Þar af eru 33 um viðskiptafrelsi, tæknireglur eru 9 talsins, 4 eru um samskipti við aðrar þjóðir og 7 eru af ýmsum toga. Íslendingar eru aðilar að 18 gerðum um flug, og auk þess skal taka mið af 7 gerðum. Fyrstu lögin á Íslandi um loftferðir voru nr. 32 frá 14. júní 1929 og hétu lög um loftferðir. Þeim var síðar breytt með lögum nr. 49 frá 17. maí 1947. Þá voru sett lög um flugvelli nr. 24 frá 12. febrúar 1945 og því næst lög um stjórn flugmála, nr. 119 frá 28. desember 1950, sem breytt var með lögum nr. 26 frá 24. marz 1954. Núgildandi lög um loftferðir eru nr. 34 frá 21. maí 1964. Um þau segir í greinargerð: ,,Svo sem áður var greint, ber nauðsyn til þess, að ríkin samræmi, svo sem kostur er, innanlandslög sín hinum alþjóðlega loftferðarétti. Á Norðurlöndum hafa starfað nefndir að þessu verkefni allt frá árinu 1948. Hafa hinar norrænu nefndir unnið saman og gert uppköst að loftferðalögum, sem í flestum aðalefnum eru samhljóða og eru reist á alþjóða sjónarmiðum. Hafa nú verið lög sett á grundvelli samstarfsins í Svíþjóð og í Danmörku. Frumvarp til slíkra laga hefur verið til meðferðar í Noregi. Frumvarp það, sem hér er lagt fram, er lagað eftir hinum norrænu lögum og alþjóðareglum.`` Frumvarpið, sem lagt var fram á Alþingi árið 1962, var því staðfærð þýðing á hinu umsvifamikla starfi sem unnið hafði verið á Norðurlöndum um nær 20 ára skeið. Norrænu lögin voru grundvölluð á þýskum og frönskum rétti en svo mikil samræming var í álfunni hvað flugrétt varðaði. Íslensku loftferðalögin hafa þjónað sínu hlutverki ágætlega þau 30 ár sem þau hafa verið í gildi og er efnisskipun þeirra tvímælalaust greinargóð og eðlileg. Hins vegar hafa þau ekki tekið nauðsynlegum breytingum í tímans rás. Því er nauðsyn á þessu frumvarpi til loftferðalaga, að tækniþróun flugsins hefur orðið miklu hraðari en nokkurn óraði fyrir og að hin unga fræðigrein, flugrétturinn, hefur öðlast mikinn þroska á þeim árum sem liðið hafa frá upphafi hans árið 1919. Hér á eftir verður gerð stuttleg grein fyrir helstu breytingum frá núgildandi lögum sem í lagafrumvarpi þessu felast og verður fylgt kaflaskiptingu núgildandi laga, enda er þeirri kaflaskiptingu haldið í lagafrumvarpi þessu. Upphafsákvæði. Í þeim kafla hefur kerfisbundið verið raðað nýjum greinum er lýsa markmiði laganna, gildissviði, stjórnun, yfirráðasvæði Íslands, skilgreiningu á hugtakinu loftfar, umferðarheimildum og hömlum. Kafla þessum hefur verið mikið breytt frá núgildandi lögum. Þjóðernisskrá. Kaflinn hefur allur verið endurskipulagður og ákvæði um skrásetningu verið færð í það horf sem þjónar því sem tíðkast hefur hérlendis og erlendis. Skilyrði fyrir skrásetningu loftfars hafa verið aðlöguð gildandi lögum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri og réttarreglum þeim sem fylgja þátttöku okkar í Evrópska efnahagssvæðinu. Þá hefur verið lögð sú skylda á herðar íslenskum flugrekstraraðila sem notar loftfar í atvinnuskyni, að hann skrásetji umráð sín þegar hann fær loftfarið til rekstrar. Samkvæmt frumvarpinu eru margvíslegar skyldur bæði opinbers réttar eðlis og einkaréttar eðlis tengdar skráðum umráðanda, til að forðast óvissu sem hefur skapast samkvæmt núgildandi lögum þar sem ekki er greint milli notanda, umráðanda eða eiganda. Nánari grein er gerð fyrir áhrifum þessara breytinga í athugasemdum við þær lagagreinar sem við á Lofthæfi. Í kaflann hefur verið sett nútíma skilgreining á lofthæfi, skilyrði um mengunarvarnir og heimild til framsals til erlendra aðila á reglubundnu eftirliti. Að öðru leyti hefur verið leitast við að gera efni kaflans skýrara. Flugverjar. Heiti kaflans hefur verið breytt og settar inn nútíma skilgreiningar, ábyrgð flugstjórans er gerð afmarkaðri og skýrari, ákvæði um bráðabirgðasviptingu skírteinis eru gerð afdráttarlaus, skylda lögð á flugverja að hafa skírteini sín meðferðis í flugi, skylda lögð á lækna að tilkynna flugmálastjórninni er þeir verða varir við heilsubilun hjá flugverja er áhrif getur haft á hæfni hans til að stjórna loftfari. Flugvellir. Kaflanum hefur verið breytt til samræmis við reynslu flugmálayfirvalda og orðalag verið aðlagað nútímanotkun. Umferð í lofti og stjórn hennar. Heiti kaflans hefur verið breytt og ákvæði verið sett inn um flugumferðarþjónustu og flugumferðarstjóra en þau hugtök eru varla nefnd í núgildandi lögum. Flugrekstrarleyfi. Miklar breytingar hafa verið gerðar á þessum kafla til samræmis við reglur Evrópska efnahagssvæðisins. Loftflutningar. Kaflinn er mikið breyttur og löggjöfin samræmd rétti annarra Norðurlanda og nálægra landa. Kaflinn byggir á Varsjársáttmálanum frá 1929, en honum hefur verið breytt nokkrum sinnum án þess að Ísland hafi gerst þátttakandi í þeim breytingum. Bótamarki hefur verið breytt og það stórhækkað til samræmis við önnur Norðurlönd og ábyrgð flytjanda enn fremur verið skýrð í samræmi við þróun sem orðið hefur á Norðurlöndum og á Varsjársáttmálanum. Viðmiðun bótafjárhæðar hefur verið breytt frá gullfæti í SDR. Skaðabætur. Kaflinn er breyttur einkum hvað snertir ábyrgðaraðila og skyldu til að taka og viðhalda vátryggingu, og þannig aðlagaður því sem tíðkast á nágrannalöndum. Flugslys. Kaflinn er mikið breyttur m.a. á þann veg að rannsókn flugslysa, eða frávika í starfrækslu tækja eða búnaðar er varða flug, er alfarið færð til Flugslysanefndar og rannsakar Flugmálastjórn ekki framar mál af embættisskyldu samkvæmt frumvarpi þessu. Ekki er framar gert ráð fyrir því að rannsóknarskýrslur nefndarinnar verði sendar saksóknara ríkisins og dómsmálaráðherra né að þær verði notaðar sem sjálfstætt sönnunargagn í dómsmáli. Ýmis ákvæði. Kaflinn er breyttur m.a. með nýjum ákvæðum um nefnd er starfi að samningu og viðhaldi flugverndaráætlunar sem hefur þann tilgang að skipuleggja öryggisráðstafanir til varnar hermdar- eða skemmdarverkum gagnvart loftferðum. Refsiákvæði. Kaflinn er mikið breyttur og refsiákvæðum stórfækkað þ.e. úr þrjátíu og einni lagagrein í eina grein. Í núgildandi lögum eru lagagreinar 190 talsins en í frumvarpi þessu eru þær 145. Af því má sjá að efni loftferðalaganna hefur verið mikið endurnýjað. Efnið hefur enn fremur verið dregið saman með það að markmiði að gera það samtímalegt, glöggt og skiljanlegt almenningi. Rétt er að vekja sérstaka athygli á þeim kafla laganna sem fjallar um tryggingar vegna loftfara en m.a. eru gerðar tillögur um miklar hækkanir á tryggingabótum og er það í samræmi við réttarfar annarra vestrænna landa. Helstu breytingar sem lagðar eru til eru þessar: Samkvæmt núgildandi lögum er einungis skylt að tryggja loftfar gegn tjóni á mönnum eða munum utan loftfarsins sem hlýst af notkun þess. Hámarksbætur fyrir tjón á mönnum vegna slyss eða dauða eru ákveðnar með reglugerð nr. 116/1965 alls 42 þús. gamalla króna. Samkvæmt upplýsingum Seðlabanka Íslands samsvaraði það 96.600 nýkrónum vorið 1993. Með frv. þessu er hins vegar lagt til að skylt sé að tryggja loftfar vegna tjóns á mönnum og hlutum utan loftfarsins sem stafar af flugi þess. Tjóns á mönnum og hlutum innan loftfarsins eða á leið inn eða út úr því, sbr. m.a. IX. kafla frv. og ákvæði Varsjársamningsins. Tjóns á mönnum og hlutum innan marka viðurkennds flugvallar. Í öðru lagi er skylt að tryggja farþegavarning sem hver einstakur farþegi má hafa í sínum vörslum og innritaðan farangur og varning samkvæmt sérstakri samanburðartöflu á gildandi hámarksbótafjárhæðum í íslenskum krónum á Íslandi annars vegar og á öðrum Norðurlöndum hins vegar. Rétt er að geta þess að íslensk flugfélög hafa tekið svokallaðar frjálsar tryggingar sem kveða á um miklu hærri bótafjárhæðir en núgildandi löggjöf áskilur. Það þarf hins vegar ekki að leiða af sér sömu réttarvernd fyrir farþegana og lögð er til í frv. þessu. Í frv. þessu hefur réttarstaða farþegans verið styrkt mjög verulega sem leiðir af réttarbótum á Varsjársáttmálanum með Gvatemala-sáttmálaaukanum frá 1971 og Montreal-sáttmálaaukum I--IV frá 1975. Af þeirri réttarbót leiðir að farþegi á nær tvímælalausan rétt til hámarksskaðabóta vegna dauða eða líkamstjóns, en svo er ekki samkvæmt núgildandi lögum. Af fyrrgreindu má sjá að bótafjárhæðir núgildandi laga eru allt of lágar sem ýmsir þolendur flugslysa á Íslandi hafa haft bitra reynslu af. Engin skylda er í núgildandi lögum að tryggja flugmann eða aðra í áhöfn um borð í loftfari. Í frv. þessu er það gert að skyldu. Í þriðja lagi: Í núgildandi lögum eru engin ákvæði um réttarstöðu farþegans þegar flytjandi er annar en sá sem undirritar flutningssamning, t.d. þegar ferðaskrifstofa gefur út farmiða er hljóðar á flugfélag eða flugfélag gefur út farmiða með mörgum flugfélögum. Við það skapast mikil réttaróvissa komi til bótakrafna af hálfu farþega eða sendanda. Í frv. þessu er lagt til að tekin verði upp ákvæði Guadalajara-sáttmálans frá 1961 sem fjallar um það efni og er það í samræmi við það sem önnur Norðurlönd hafa gert. Hann hefur að geyma ákvæði er tryggja stöðu farþegans eða sendandans og eyða réttaróvissu. Ákvæði þau um tryggingamál í frv. sem hér hefur verið lýst gera það að verkum að æskilegt væri að hraða setningu þessara laga. Ég hygg þó að þetta frv. sé mjög yfirgripsmikið og flókið og það verður að reyna á það hvort hv. samgn. treystir sér til að mæla með samþykki þess á þessu þingi eða það dregst til næsta þings, því hér er um nýja heildarlöggjöf að ræða og ekkert við því að segja að Alþingi taki sinn tíma til athugunar málsins. Hæstv. forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og samgn.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að fagna því að þetta frv. er hér fram komið og þessu mikla starfi, endurskoðun loftferðalaga og reyndar að hluta til fleiri lagaákvæða, er hér lokið eða lagt fyrir þingið endurskoðaður heildarlagabálkur á þessu sviði. Það er tvímælalaust tímabært og þarft að fá samræmda og heildstæða löggjöf á nýjan leik fyrir þennan málaflokk. Það hefur margt verið að breytast og er reyndar breytingum undirorpið þessi árin, m.a. vegna breytinga í flugmálum sem eru að eiga sér stað t.d. í Evrópu og í Norður-Ameríku, en þar hafa ýmsar reglur um flugstarfsemina verið að taka miklum breytingum. Það er nú einu sinni svo, eins og hér kemur fram og hæstv. ráðherra minnti á, að flugið er mjög alþjóðlegt í eðli sínu. Það sýnst að miklu leyti um samgöngur milli landa og minnstur hluti þess í flestum löndum innanlandsumferð, sem ríkin hafa þá í sínu valdi að stýra að öllu leyti. Þessar breytingar snúa að vísu að meira leyti að rekstrarþáttum flugsins heldur en kannski flugöryggisþáttunum og þeim reglum sem þar gilda, en þær hafa engu að síður áhrif. Það er auðvitað alkunna að þessir tveir þættir tvinnast saman með ýmsu móti og það geta verið ástæður til að herða öryggiskröfur í flugi og auka eftirlit við aðstæður sem lúta að lögmálum rekstrarlegs eðlis, það er jú dýrt að halda úti fullnægjandi flugöryggi. Það hefur áhrif á afkomu flugfélaga þær kröfur sem gerðar eru til öryggis og léleg afkoma og veik eiginfjárstaða flugfélaga hefur því miður tilhneigingu til að færast með vissum hætti yfir í öryggismálin eða hafa áhrif á því sviði. Þetta eru auðvitað staðreyndir sem gera það að verkum að það er ekki hægt annað en að fjalla samtímis um þetta umhverfi í heild sinni, þ.e. starfsgrundvöll flugfélaganna, rekstrarumhverfið, flugöryggisþættina, neytendaverndina og ábyrgð tryggingar o.s.frv. Það er að nokkru leyti gert í þessu frv. og þó sérstaklega er fjallað ítarlega um þetta í grg. og fylgiskjölum með þeim hætti að það verður að ljúka á það lofsorði, það er til fyrirmyndar að málinu eru gerð mjög ítarleg skil í grg. og rakið bæði í sögulegu tilliti og á fleiri vegu. 
             Þannig að það fyrsta sem ég vil leggja áherslu á er, eins og hv. frammíkallandi tók eftir, að ég er í raun og veru að hrósa þessu verki sem hér er framlagt. Ég held að það sé ástæða til. Þar með er ég ekki að segja að þingið og nefnd þess þurfi ekki að fara rækilega yfir þetta mál, þetta er tæknilegs eðlis að miklu leyti og hlýtur að krefast nokkurs tíma ef fara á vandlega yfir það. Í öðru lagi vakna auðvitað vissar spurningar þegar lagabálkar af þessu tagi upp á um 150 greinar, ef ég hef tekið rétt eftir, 145 eru þær víst, koma fyrir, að hve miklu leyti það sé nauðsynlegt eða óhjákvæmilegt að hafa allan þann texta í lagaákvæðum. Það mætti vissulega spyrja sig að því hvort þessi ítarlegu lagaákvæði mætti að einhverju leyti leysa af hólmi með reglugerð. Sumt af því sem er tæknilegs eðlis, það er alltaf spurning hvað er skynsamlegt að ganga langt í þeim efnum og færa það inn í lagatextann. Það getur verið öllum fyrir bestu að draga svona hófsamlega markalínu milli þess sem bundið er í lögum og hins sem útfært er í reglugerð hverju sinni. Það auðveldar auðvitað breytingar og þróun mála að t.d. tæknileg atriði eða hlutir sem eru líklegir til að taka breytingum séu í reglugerðarhliðinni og þar með þurfi ekki lagabreytingar til í öllum tilvikum þó einhver þróun sé að eiga sér stað. En það er reyndar nokkur hefð fyrir því að á sviði samgöngumála séu lagabálkarnir viðamiklir og minni hefð fyrir rammalöggjöf, ef svo má að orði komast. Það mætti nefna siglingalög og sjómannalög og fleira í því sambandi og svo hér ákvæði loftferðalaga. Það sem mig langaði í þriðja lagi til að nefna og kannski hefði verið fróðlegt að heyra aðeins meira um frá hæstv. ráðherra, er staða Íslands gagnvart svokölluðum flugpökkum Evrópusambandsins, pökkum I, II og III og þá á ég sérstaklega við hvernig framkvæmd þeirra á gildistöku verði háttað hér. Nú mun það vera svo, ef ég fer rétt með, ég tek það fram að ég hef ekki haft aðstöðu til að rifja þetta nógu vel upp eða fara rækilega yfir þetta alveg nýlega, en ef mig misminnir ekki þá er það svo að við erum sjálfkrafa aðilar að pökkum I og II vegna aðildar okkar að EES-samningnum og síðan mun pakki III hafa verið tekinn að einhverju leyti a.m.k. inn í gildistöku á sl. sumri eða vori. Nú er mér samt ekki ljóst hvenær þær breytingar sem samningurinn felur í sér og eru að taka gildi eða í undirbúningi í hinum Evrópulöndunum koma til framkvæmda hér, til að mynda hvenær frelsi opnast fyrir samkeppni í innanlandsflugi. Ég þykist vita að praktíst séu það hlutir sem ýmsir hafa áhuga á. Þarna er væntanlega um einhvern aðlögunartíma að ræða. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra hefur aðstöðu til að svara fyrir um þetta svona í þessari umferð, en ég mundi gjarnan vilja að hann gerði hvað hann gæti í þeim efnum. Eins er það að við erum væntanlega ekki búnir að fullgilda nema lítið brot af þeim gerðum um flugmál sem Evrópusambandið dælir út. Þetta er sjálfsagt þannig að það er bara allt eða ekkert, annaðhvort erum við aðilar að þessum pökkum og þessum reglum eða ekki og þar með þýðir það væntanlega að við þurfum að gefa út þessar gerðir og fara eftir þeim. Gerðir Evrópusambandsins um flugmál skipta fleiri tugum, en lítið af þeim er komið í gildi hér eða við erum aðilar að átján stykkjum eða svo, ef ég man rétt úr grg. frv. Þetta held ég að væri fróðlegt að fá hér upplýst, hver er staða Íslands í þessum málum nú, hvernig verður aðlögun okkar að þessum flugpökkum háttað, hvenær ganga að fullu og endanlega í gildi hér reglur um samkeppni, sem gengur þá auðvitað í báðar áttir, og mun það vera svo að einhverjar flugleiðir hér innan lands gætu fallið undir innanlandsflugákvæði Evrópupakkans? Ef ég man rétt þá er í einhverjum tilvikum miðað við 100.000 farþega á ári á flugleið og það mundi væntanlega þýða að flugleið til að mynda milli Akureyrar og Reykjavíkur gæti fallið þar undir. Í fjórða lagi vil ég inna hæstv. ráðherra eftir stöðu málanna varðandi gerð loftferðasamninga. Hæstv. ráðherra nefndi að við hefðum ekki verið afkastamiklir í þeim efnum að gera loftferðasamninga, enda hafi kannski ekki verið nein knýjandi þörf á því þar sem flug okkar hefur fyrst og fremst verið til okkar næstu nágrannalanda og við höfum náð ágætum samskiptum við Bandaríki Norður-Ameríku annars vegar og síðan nokkur Norðurlandanna og nokkur lönd í Evrópu hins vegar sem hafa dugað varðandi það áætlunarflug og reglubundna flug sem við höfum starfrækt héðan og þurft í raun á slíkum samningum að halda um. En það segir nú ekki að ekki gæti verið ástæða til að vinna betur að á þessu sviði og ég hef reyndar verið áhugamaður um það að þessum málum væri betur sinnt. Ég vil nefna í þessu sambandi að það var í undirbúningi á sínum tíma, á árunum 1988 og 1989, að gera loftferðasamning við Sovétríkin sálugu, sem þá hétu og voru. Af því varð því miður ekki. Það gætti nokkurrar tregðu á ónefndum stöðum í íslenska stjórnkerfinu gagnvart þeirri vinnu, illu heilli, því ég held að ég megi segja að í sjónmáli hafi verið á árinu 1989, ef ég man rétt, möguleikinn á því að ná allhagstæðum loftferðasamningi við Sovétríkin sem hefði falið í sér m.a. réttindi til yfirflugs yfir sovéskt land, hugsanlega án millilendinga sem hefði getað reynst íslenskum flugrekendum verðmætt. Á þeim tíma voru Finnar nánast einir þjóða með slík réttindi sem þeir gátu nýtt sér og auðveldaði þeim áætlunarflug til Asíulanda og það er lítill vafi á því að þetta hefði getað verið áhugavert fyrir Íslendinga einnig ef þarna hefðu nást samningar. Rússland hefði væntanlega erft þessar skuldbindingar Sovétríkjanna sálugu á alþjóðavettvangi eins og aðrar og þar með hefði samningur sem gerður hefði verið við Sovétríkin haldið gildi sínu. Nú er það svo að íslenskir aðilar, Flugleiðir, hafa sýnt því vissan áhuga að halda a.m.k. opnum möguleika á því að hefja flugsamgöngur til Suðaustur-Asíu, til Japans, eða inn á það svæði og er reyndar viss undirbúningur þegar í gangi með starfsemi þar í landi. Þetta er líka spennandi frá sjónarhóli íslenskrar ferðaþjónustu, en nokkur sókn er hafin inn á þennan markað á þessu svæði. Því vildi ég gjarnan spyrja hæstv. ráðherra hvort við þessum málum hafi verið hreyft á nýjan leik, gerð loftferðasamnings við Rússland og hvetja til þess að það verði þá gert og tekinn upp þráðurinn þar sem frá var horfið á árunum 1988--1990, hvenær nákvæmlega sem það nú var þyrfti ég að rifja upp. Ég sé dálítið eftir því að þessu máli skyldi ekki vera komið í höfn á þeim tíma og tel að það hafi verið mistök og í raun og veru engin rök staðið fyrir því að gera ekki þann samning þá eða a.m.k. láta á það reyna hvort hann fengist gerður. Í þessu frv. er, í samræmi við það sem er í gildandi lögum, ákveðinn kafli um vinnuumhverfi áhafna. Hann er væntanlega lítt breyttur hér eða ég geri ráð fyrir því, að öðru leyti en því að ég tek þó eftir því að fella á niður svokallaða samráðsnefnd sem ákvæði voru sett um líklega árið 1989. Það voru færð fyrir því rök að hún hafi ekki starfað svo vitað sé. Það hljóta nú að vera einhverjir möguleikar á að ganga úr skugga um það. Það kemur mér reyndar á óvart ef það er svo að þessi nefnd hafi aldrei komið saman eða starfað. Ef svo er þá bendir það til þess auðvitað að þetta fyrirkomulag sé ekki heppilegt og væntanlega væri þá ráð að leita að einhverju öðru. Ég leyfi mér að spyrja hvort það sé örugglega engin þörf fyrir það að eiga vettvang af þessu tagi, hvort ekki hefði verið e.t.v. eðlilegri breytingar að koma á því skipulagi sem dygði í þessum efnum. Ég er nefnilega alls ekki viss um nema það geti verið gott að eiga samskiptavettvang milli þessara aðila, milli atvinnurekenda í fluginu, starfsfólksins eða samtaka þess og flugmálayfirvalda. Flugreksturinn eða vinna við flugstarfsemina er mjög sérhæfð og vinna t.d. í flugfélögum er í afar sérstöku umhverfi. Þetta er viðurkennt. Það eru m.a. rökin fyrir því að um þau mál er fjallað með sérstökum hætti í loftferðalögum en ekki látið nægja að styðjast við hin venjubundnu ákvæði vinnumarkaðarins í þessum efnum. Ef ég man rétt þá hafa það verið helstu rökin fyrir því að ýmsir þættir, sem annars væri eðlilegt að féllu undir almenna löggjöf, eru meðhöndlaðir með sérstökum hætti og um þá fjallað t.d. í loftferðalögum. Það er ósköp einfaldlega vegna þessarar miklu sérstöðu og það hversu sérhæfð starfsemin er og þar með talið auðvitað vinnuumhverfi áhafna. Það hefur verið einhver óróleiki á þessum vinnumarkaði nú að undanförnu og það minnir okkur á að þetta er afar viðkvæm starfsemi gagnvart öllu sem lýtur að vinnufriði og verkföll kannski óvíða erfiðari ef svo má að orði komast fyrir alla aðila en þegar flugsamgöngurnar, jafnmikilvægar og þær eru, eiga í hlut. Þess vegna leyfi ég mér að inna eftir því hvort þetta hafi verið eitthvað athugað eða rætt t.d. við starfsfólk eða samtök starfsmanna í fluginu og ég teldi óskynsamlegt að gera þessa breytingu þótt hún kunni að sýnast næsta sjálfsögð í ljósi þess ef rétt er að nefndin hafi ekkert starfað án þess að það sé þá gert í fullu samráði við samtök starfsmanna í fluginu. Vonandi getur hv. nefnd gengið úr skugga um að það sé þá a.m.k. ekki ágreiningur um þetta. Eins væri ástæða til að spyrja hvort fullt samkomulag væri milli samgrn. og félmrn. um þessa verkaskiptingu sem þarna er og snýr að vinnuumhverfinu. Í frv. eru svo ítarleg ákvæði um tryggingar og bótaákvæði og annað því um líkt en á hinn bóginn er kannski ekki fjallað með neinum beinum hætti um flugfarþegana sem neytendur því auðvitað eru flugfarþegarnir neytendur þjónustu í þessu tilviki rétt eins og aðrir neytendur. Ég vil leyfa mér að spyrja að því hvort það kom ekki til greina og hvort það hafi ekki verið skoðað að inn í þessi lög kæmu einhver ákvæði almenns eðlis sem tækju til stöðu flugfarþega og viðskiptavina flugsins sem neytenda. Það getur vel verið að það sé séð fyrir því annars staðar og sjálfsagt gilda ýmis ákvæði t.d. samkeppnislaga að breyttu breytanda eftir því sem við getur átt. En þetta er nú samt umhugsunarefni m.a. með vísan til þess hvað algengt er að mæla sérstaklega fyrir um hlutina í loftferðalögum en láta ekki nægja að styðjast við almenn ákvæði sem taka þá yfir alla atvinnustarfsemi eða allar greinar. Það síðasta sem ég vildi nefna í þessu sambandi, hæstv. forseti, er flugeftirlitsnefnd. Nú man ég ekki alveg á hvaða grundvelli hún er á laggir sett. Mér er nær að halda að það sé fyrst og fremst reglugerðarákvæði sem fjalli um hennar starfsemi en vonandi á það sér nú lagastoð. Þá er náttúrlega spurningin: Hefðu lagaákvæði um flugeftirlitsnefnd átt að koma inn í loftferðalög eða eru þau fyrir hendi annars staðar eða er talið að fullnægjandi umbúnaður sé um þá þætti starfseminnar eins og málin standa í dag? Ég spyr nú meira til upprifjunar og fróðleiks vegna þess að ég held að það væri a.m.k. ástæða til að hafa í huga að ganga frá öllum lausum endum sem kynnu að vera óhnýttir í skipulagi og framkvæmd þessara mála í tengslum við þessa víðtæku heildarendurskoðun. Ég tek svo undir það með samgrh. hæstv. að það væri ánægjulegt ef tími ynnist til að afgreiða þennan mikla lagabálk á þessu skamma þingi en auðvitað verður það að ráðast af framgangi málsins. Hitt er auðvitað meira atriði eða meir um vert þrátt fyrir allt að vinnan sé vönduð heldur en nákvæmlega hvort það nær afgreiðslu hér á þessu þingi eða hinu næsta.

Hæstv. forseti. Ég þakka góðar undirtektir hv. þm. Eins og honum er kunnugt ef ég byrja á því að víkja að loftferðasamningum þá eru þau mál í höndum utanrrh. en ekki á forræði samgrh.

Því miður.

En ég hef haft áhuga á því að gerður yrði loftferðasamningur við fleiri ríki og hef m.a. rætt það mál óformlega við aðstoðarsamgönguráðherra Kína. Ég hef einnig tekið það mál upp við samgönguráðherra Kanada, hvort forsendur séu fyrir því að beint flug verði tekið upp milli Kanada og Íslands en fram að þessu þá hefur ríkisstjórn Kanada ekki fallist á það fyrirkomulag. Við Íslendingar höfðum þá í huga að taka upp beint flug til Halifax og síðan kannski áfram til New York eða hvernig það yrði skipulagt af Flugleiðum til þess að draga úr kostnaði við heimsóknir Vestur-Íslendinga til Íslands og okkar Íslendinga til Kanada, þessar þjóðir eru mjög skyldar. Mér er raunar sagt að í Kanada séu fleiri einstaklingar af íslenskum uppruna en hér á landi þó það séu fleiri menn alíslenskir á Íslandi en í Kanada. Enginn vafi er á að slíkt beint flug mundi hafa margvíslega þýðingu, bæði mundi það stuðla almennt að ferðaþjónustu og samvinnu landanna á því sviði og einnig auðvitað greiða fyrir því að Vestur-Íslendingar gætu komið hingað heim. Mikill krókur er að sjálfsögðu að fara alla leið til New York ef menn eiga leið til Kanada. En eins og fram kom raunar í fréttum í morgun þá eru ný sjónarmið að koma upp á borðið hjá Bandaríkjamönnum. Þeir hafa sýnt áhuga á því að veita flugfélögum frá smáþjóðum í Evrópu ný réttindi fram yfir það sem verið hefur og hafa Flugleiðir verið nefndar í því sambandi og kemur fram að við því megi búast að eitthvað gerist mjög fljótlega. Slík heimild mundi þá opna möguleika t.d. fyrir Flugleiðir til að taka upp flug um Kanada til Bandaríkjanna eða um Bandaríkin til Suður-Ameríku eða eitthvað því líkt. Það væri auðvitað í okkar þágu því við Íslendingar lítum svo á að það sé okkar hagur ef okkur tekst að opna landamæri í samgöngum vegna sérstöðu okkar þá höfum við verið mjög miklir og sterkir talsmenn aukins frjálsræðis í samgöngum. Um þriðja pakkann er það að segja að varðandi Evrópuflug eða flug innan hins Evrópska efnahagssvæðis mun hann taka gildi nú hinn 1. júlí, ég held ég fari rétt með það, og 1. júlí 1997 varðandi innanlandsflugið á þeim flugleiðum eins og hv. þm. sagði þar sem farþegar eru fleiri en 100 þúsund. Um aðrar breytingar sem eru að gerast kann ég ekki að nefna annað en að á vegum hins sameiginlega loftferðaeftirlits Evrópu eru að verða breytingar og hafa orðið og halda áfram þar sem m.a. er tekið á ákvæðum sem varða flugöryggi, hversu háttað skuli ef ég man rétt, hversu mikið eigið fé skuli vera í flugfélögum fremur en að það sé í þriðja pakkanum. Enn fremur hvort flugmenn skuli vera einn eða tveir og ýmis slík öryggisatriði. Ég get tekið undir með hv. þm. að það er auðvitað alltaf álitamál hversu ítarleg lög skuli vera. Ég er sammála honum um að á sviði samgöngumála hefur skapast sú venja að lög séu ítarlegri en á ýmsum öðrum sviðum og auðvitað er hægt að hugsa sér að stytta lögin og treysta meira á reglugerðarákvæði. En þá er líka á það að benda að einmitt á sviði flugmála hafa alþjóðasamþykktir meira gildi en á flestum öðrum sviðum og ég hygg að það sé m.a. skýringin á því hversu lítið er komið að neytendum. Raunar er líka fjallað þau mál í lögum um alferðir og í lögum um samkeppnismál almennt. Ég hef lítið að segja um þessa samráðsnefnd. Ég get tekið undir að það er auðvitað hollt ef þeir aðilar sem koma að flugi, opinberir aðilar, flugrekendur og flugliðar, hafa sameiginlegan vettvang þar sem þeir skiptast á skoðunum. Það er á hinn bóginn tilgangslaust að hafa slík ákvæði í lögum ef ekkert er með þau gert. En auðvitað er hægt að koma slíkri samráðsnefnd á fót án þess að um það séu bein lagafyrirmæli. Þannig að ég held að ef vilji manna stendur til þess að slíkt samráð sé uppi þá þurfi ekki sérstök lagafyrirmæli um þau efni. Loks verð ég eiginlega að víkja því til hv. þm. hvaða grundvöllur sé undir flugeftirlitsnefndinni. Er það ekki rétt munað hjá mér að hv. þm. setti þá nefnd á laggirnar á meðan hann var ráðherra? Það má vera að það sé misminni mitt en ég get því miður ekki útskýrt hvenær flugeftirlitsnefnd var sett á laggirnar, á hvaða grundvelli hún er reist, ég hef ekki kynnt mér það sérstaklega.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svörin og ég fagna því að hæstv. ráðherra þrýsti á utanrrn. um gerð loftferðasamninga. Það gengur jú einu sinni þannig til þó málið sé á forræði utanrrn. þá hlýtur tæknivinnan eðli málsins samkvæmt að hvíla á aðilum sem tilheyra fluggeiranum. Ég hef nú grun um að ósköp lítið mundi gerast í þessum málum ef ekki væri fyrir þrýsting úr þeirri áttinni. Samgrn. verður auðvitað að veita vissa forustu í þeim efnum í samskiptum við utanrrn. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að það væri fagnaðarefni ef við næðum samningum við Kanada. Það er eiginlega eftirsjá að því að ekki skuli vera beinar flugsamgöngur frá Íslandi til Kanada og reyndar merkilegt ef út í það er farið að þetta stóra land sem liggur svona nærri okkur, þar sem allir Vestur-Íslendingarnir búa o.s.frv., að þar skuli ekki hafa byggst upp í gegnum tíðina öflugri samgöngur. Ég spurði líka sérstaklega um Rússland. Ég held að ef maður lítur á landakortið þá er það augljóst mál að flugsamgöngur austur um til vaxandi viðskiptavelda í Asíu hljóta að fara þar yfir eða það er eðlilegast ef fyrir hendi væru réttindi til að stunda þannig flug. Og ég held að það væri ekki síður ástæða til þess að þrýsta á um gerð loftferðasamnings við Rússa. Ég vísa að öðru leyti til þess sem ég áður sagði um að það var skaði að mínu mati að slíkur samningur skyldi ekki líta dagsins ljós þegar hann hafði verið í undirbúningi og drög lágu fyrir á árunum 1988--1990. Það eru sömuleiðis ánægjuleg tíðindi sem eru að koma af því að það sé vilji fyrir hendi til þess í Bandaríkjum Norður-Ameríku að auka réttindi evrópskra flugfélaga og heimila þeim fimmtu réttindi til starfa eða flugs innan Bandaríkjanna, þ.e. til áframhaldandi viðkomustaða, og rýmka þá um leið eða fjölga þeim áfangastöðum sem Íslendingar hafa réttindi til að fljúga á í dag. Að síðustu um flugeftirlitsnefndina, ég spurði einmitt vegna þess að ég velti því fyrir mér hvort ekki væri ástæða til að huga að því að búa henni stað eða þeirri starfsemi sem ég held að sé bráðnauðsynleg með einhverjum hætti í loftferðalögunum. Ég hygg að því verði ekki á móti mælt að það var og er þörf fyrir það að einhver slíkur aðili geti sinnt eftirliti þegar um er að ræða sérleyfi og bindingar af því tagi og jafnvel þó að um samkeppni sé að ræða, þá eru öryggiskröfur og annað því um líkt í flugi þannig úr garði gerðar að þær setja starfseminni þannig takmörk að það er án vafa að mínu mati ástæða til að þar sé fyrir hendi einhver málskotsréttur til eftirlitsaðila sem geti kannað hvort þjónusta sé með fullnægjandi hætti, hvort aðilar misbeiti þeirri stöðu, sérleyfisaðstöðu eða einokunarstöðu sem þeir eru í o.s.frv. Flugeftirlitsnefndin var á sínum tíma sett á laggirnar einmitt í slíku skyni í tengslum við stefnumörkun og breytingar sem þá voru að eiga sér stað í flugheiminum þannig að ég beini því þá til hv. samgn. að í meðferð málsins þó að hér séu kannski ekki margir hv. nefndarmenn úr samgn., þá vona ég að það komist til skila að við meðferð málsins verði hugað að því m.a. hvort ekki sé rétt að búa flugeftirlitsnefndinni sess hér í lögunum með sama hætti og flugslysanefnd er gert og reyndar fleiri nefndum sem starfa á afmörkuðum sviðum innan flugsins.

Virðulegi forseti. Frv. þetta tengist EES-samningnum, nánar tiltekið svokölluðum viðbótarpakka. Það byggist á tilskipun ráðsins nr. 93, nr. 13 frá 5. apríl 1993, um ósanngjarna skilmála í neytendasamningum, en sú tilskipun miðar að því að koma í veg fyrir röskun á samkeppni á Evrópska efnahagssvæðinu og tryggja jafnframt vernd handa neytendum. Skal taka ákvæði tilskipunarinnar upp í landsrétti EES-ríkjanna í síðasta lagi 31. des. 1994. Samráð hefur verið haft við hin Norðurlöndin um undirbúning að breytingu á íslenskri löggjöf. Er einkum höfð hliðsjón af áformum Dana og Norðmanna í þessum efnum en norræn samningalög byggjast á sama stofni. Frá þeirri meginreglu íslensks fjármunaréttar að samningsfrelsi skuli ríkja og samninga skuli efna er veigamikil undantekning sem treystir réttarstöðu neytenda og felur í sér að víkja má til hliðar eða breyta ósanngjörnum samningsskilmálum. Aðalákvæði þar að lútandi eru 36. gr. samningalaganna eins og henni hefur verið breytt með lögum nr. 11/1986. Ákvæði 36. gr. samningalaganna fullnægja að mestu leyti kröfum tilskipunarinnar sem ég nefndi en með henni er stefnt að því að samræma löggjöf EES-ríkjanna um vissa, ósanngjarna samningsskilmála í neytendasamningum, fyrst og fremst staðlaða samninga, m.a. staðlaða samningsskilmála. Gera þarf vissar breytingar á íslensku samningalögunum og er stefnt að því með frv. að gera smábreytingu á 36. gr. og bæta auk þess við fjórum nýjum greinum, 36. gr. staflið a--d. Mundu viðbótarákvæðin gilda um vissa samninga að því er snertir sanngirnismat, ósanngirni sem skilgreind er með sérstökum hætti, túlkun, réttaráhrif og vernd handa neytendum gegn vissum ákvæðum um erlend lög sem gilda skulu um viðkomandi samninga. Markmið með samvinnu norrænna embættismanna vegna upptöku ákvæða tilskipunarinnar í landsrétt var að tryggja sem best samræmi áfram milli samningalaga Norðurlandanna að vernd handa neytendum yrði ekki skert frá því sem er. Svo sem fram kemur í 2. gr. frv. taka ákvæði þessi ekki til allra samninga heldur til samninga, m.a. samningsskilmála sem ekki hefur verið samið um sérstaklega, enda séu samningarnir liður í starfsemi atvinnurekenda en í meginatriðum ekki liður í starfsemi hins aðilans, neytandans. Ákvæðin eiga þannig fyrst og fremst við staðlaða samninga eða staðlaða samningsskilmála eins og ég hef greint frá. Ákvæðin gilda ekki um samninga milli atvinnurekenda og ekki t.d. á sviði sifjaréttar, m.a. um samninga er tengjast hjónaskilnaði. Þetta eru nokkur dæmi um takmarkanir á gildissviði hinna nýju ákvæða. Ekki telst að það hafi verið samið sérstaklega um samningsskilmála ef hann hefur verið saminn fyrir fram og neytandi því ekki haft tækifæri til að hafa áhrif á efni skilmálans, einkum þegar um er að ræða fastorðaða staðalsamninga. Á atvinnurekanda, en það hugtak er notað eins og í danska og norska frv. viðsemjenda neytandans, hvílir sönnunarbyrðin fyrir því að samið hafi verið sérstaklega um samning og hann falli því ekki undir nýju ákvæðin um staðalsamninga o.fl. Ákvæðin hér að lútandi eru í 2. gr. frv. Í 3. gr. frv. segir m.a. að vafa um merkingu samnings skuli túlka neytandanum í hag. Þarf að lögfesta slíkar túlkunarreglur til að uppfylla skilyrði tilskipunarinnar. Í 4. gr. frv. felst að 36. gr. samningalaganna gildir óbreytt um samninga, m.a. samningsskilmála sem samið hefur verið sérstaklega um með þeirri undantekningu sem felst í 5. gr. frv. um lagavalsregluna. Eru ákvæði 36. gr. samningalaganna almennt víðtækari með tilliti til neytendaverndar en ákvæði tilskipunarinnar. Um stöðluðu samningana og stöðluðu skilmálana gildir 36. gr. einnig en þó með vissum breytingum. Er með öðrum orðum sagt í 2. mgr. 4. gr. frv. að ekki skuli taka tillit til atvika sem koma til eftir samningsgerð neytanda í óhag. Snertir þetta ákvæði sanngirnismat en ósanngirnisreglan í 3. mgr. 4. gr. frv. setur það skilyrði að skilmáli eða skilmálar verði að stríða gegn góðum viðskiptaháttum og raska til muna réttindum og skyldum samningsaðila neytanda í óhag. Ef svo er þá er unnt að víkja til hliðar eða breyta samningum eða einstökum skilmálum þeirra. Samningurinn skal þá að kröfu neytenda gilda að öðru leyti án breytinga verði hann efndur óbreyttur. Breytingar þessar í 4. gr. frv. fela samkvæmt þessu í sér mismunandi reglur um mat á atvikum eftir samningagerð sbr. 2. mgr. ósanngirnismatinu almennt sbr. 3. mgr. og réttaráhrifum varðandi gildi annarra samningsskilmála, með öðrum orðum mismunandi reglur eftir því hvort samningur fellur beint undir 36. gr. samningalaganna eða hin nýju ákvæði sem ná fyrst og fremst til staðlaðra samninga eða samningsskilmála. Í viðauka við tilskipunina sem birtur er sem fskj. I er skrá yfir ýmsa samningsskilmála sem teljast ósanngjarnir og tengist skráin aðalreglu tilskipunarinnar, með öðrum orðum ósanngirnisreglu þeirri sem tekin er upp í 3. mgr. 4. gr. frv. Skráin er til leiðbeiningar og er ekki tæmandi yfir þá skilmála sem teljast ósanngjarnir. Skráin er í tveimur hlutum. Í fyrri hluta eru 17 dæmi um skilmála sem geta verið ósanngjarnir en í síðari hluta hennar eru takmarkanir á gildissviði dæma í fyrri hlutanum, einkum að því er snertir fjármálaþjónustu. Þar eð dæmin eru að ýmsu leyti óskýr og mjög almennt orðuð þótti norrænum sérfræðingum varhugavert að lögfesta skrána sem slíka. Í 5. gr. frv. eru ákvæði sem ætlað er að tryggja að neytandinn verði ekki sviptur þeirri vernd sem tilskipunin veitir við það að lög lands utan EES-svæðisins séu valin sem gildandi lög fyrir samninginn eða tengi samningurinn náið landsvæði aðildarríkja að EES-samningnum. Eins og ég hef gert grein fyrir er gert ráð fyrir að nýju lagaákvæðin taki til samninga sem ekki hefur verið samið um sérstaklega, með öðrum orðum fyrst og fremst til staðlaðra samninga eða samningsskilmála, hvort sem þeir eru gerðir fyrir eða eftir gildistöku laganna. Gerð er undantekning frá þessu að því er varðar túlkunarreglu 3. gr. frv. þess efnis að vafa um merkingu einstakra samninga eða samningsskilmála skuli túlka neytandanum í hag. Gildir hún ekki um samninga sem gerðir eru fyrir gildistöku laganna. Þykir eðlilegt að fara þessa leið þar eð túlkunarregla þessi er nýmæli í samningalögum. Í fskj. II er að finna ýmsan fróðleik um 36. gr. samningalaganna og í fskj. III ýmsa dóma sem snerta ósanngjarna samningsskilmála, einkum 36. gr. samningalaganna. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og til hv. efh.- og viðskn. og það er mín von og ósk að það takist að afgreiða frv. þetta á haustþingi til að uppfylla sett tímaörk.

Eins og áður hafði verið tilkynnt hefst nú utandagskrárumræða. Málshefjandi er hv. 2. þm. Austurl., Jón Kristjánsson. Það er hæstv. félmrh. sem verður til andsvara. Efni umræðunnar er áhrif meðlagsgreiðslna á fjárhag Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs utan dagskrár vegna áhrifa innheimtu barnsmeðlaga á fjárhagsstöðu Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Innheimtustofnun sveitarfélaga hefur það hlutverk að innheimta hjá meðlagsskyldum foreldrum meðlög sem Tryggingastofnun ríkisins hefur greitt forráðamönnum barna þeirra. Í lögum um stofnunina segir að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga greiði Innheimtustofnuninni það sem á vantar að tekjur hennar nægi til endurgreiðslu til Tryggingastofnunar. Innheimtuhlutfall af greiddum barnsmeðlögum hefur farið sílækkandi undanfarin ár og það stafar m.a. af versnandi hag meðlagsgreiðenda og einnig af því að meðlagsgreiðslur voru hækkaðar um 36% í ársbyrjun 1993. Þá þegar var ljóst að þetta mundi hafa uggvænleg áhrif á fjárhag jöfnunarsjóðsins og voru fyrirheit sem gengu eftir um að leysa þetta mál með aukafjárveitingu á árinu 1993. Sú aukafjárveiting nam 240 millj. kr. en samkomulag var um það að setja þak á þessar greiðslur í jöfnunarsjóðnum um 300 millj. kr. Þann 10. desember á sl. ári var svo undirrituð yfirlýsing í framhaldi af viðræðum fjmrh. og félmrh. við fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga um fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga á árinu 1994. Í 5. tölul. þeirrar yfirlýsingar sem er dagsett 10. des. er kveðið svo á að nefnd á vegum félmrh. og Sambands ísl. sveitarfélaga verði falið að taka fjárhagsmálefni meðlagsgreiðenda og meðlagsmóttakenda til gagngerðrar endurskoðunar og nefndin komi með tillögu til úrbóta fyrir mitt næsta ár. Þessi nefnd hefur nú skilað áliti og skilaði áliti þann 19. okt. sl. Hún leggur til, í ítarlegu áliti, sem tillögu númer eitt að ríkissjóður greiði á árinu 1994 aukafjárveitingu til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að sjóðurinn geti sinnt hlutverki sínu og aukafjárveitingin nemi sömu upphæð og fjárvöntun Innheimtustofnunar sveitarfélaga umfram 300 millj. kr. Samkvæmt áætlun verða vanskil í Innheimtustofnuninni um 530 millj. kr. í ár. Það vantar því 230 millj. kr. umfram 300 millj. kr. þakið og ef ekkert verður að gert þá mun þetta verða að ganga á þjónustuframlög frá Jöfnunarsjóði sveitarfélaga sem átti að greiða út í þessum mánuði. Þetta mun bitna á 44% sveitarfélaga í landinu, aðallega sveitarfélögum sem eru undir 3.000 íbúum, að þeim fámennustu undanskildum sem fá ekki þessi þjónustuframlög. Þessi framlög nema um 270 millj. kr. og þessi sveitarfélög hafa reiknað með þessum framlögum í fjárhagsáætlunum sínum. Það má taka dæmi af 1.000 manna sveitarfélagi þar sem þessi þjónustuframlög munu nema 6 millj. kr. Það má taka dæmi af öðru fámennara sveitarfélagi, áþreifanlegt dæmi, sem er um 300 manna sveitarfélag þar sem þessi framlög nema 2 millj. kr. Þetta sveitarfélag hefur um 40 millj. kr. tekjur. Hér er því um mjög alvarlegt mál að ræða ef ekkert verður að gert og ég spyr hæstv. félmrh. til hvaða aðgerða verður gripið í þessu máli. Er það ætlunin að þessar greiðslur falli með fullum þunga á jöfnunarsjóðinn umfram 300 millj.? Það var á dagskrá hjá fjárln. í morgun að afgreiða fjáraukalög fyrir 1994. Það hefur engin slík beiðni borist til fjárln. Þó þessari afgreiðslu væri frestað þá liggur þessi beiðni ekki fyrir. Það er ekki útlit á öðru en þessar 220--230 millj. kr. lendi á þeim þjónustuframlögum sem jöfnunarsjóðurinn á að greiða þeim sveitarfélögum sem hafa þyngst þjónustustig og eru með íbúatölu frá u.þ.b. 300 íbúum og upp í 3.000 íbúa. Ég ætla ekki að eyða tímanum í að ræða meðlagsgreiðslurnar að öðru leyti. Það liggur fyrir um þau mál ítarleg skýrsla frá þeirri nefnd sem ég gat um áður. En ég vil spyrja hæstv. félmrh. Til hvaða hann ráðstafana hann hyggist grípa í þessum efnum?

Virðulegi forseti. Ég deili áhyggjum með hv. málshefjanda um stöðu þessa máls hvað lýtur að skuldbindingum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Eins og hann gat um í sinni ræðu þá er málið þó fjölþættara en svo og lýtur einnig að Innheimtustofnun sveitarfélaga sem slíkri og stöðu hennar. Í þriðja lagi og ekki síst möguleikum á stöðu meðlagsgreiðenda og síðan í fjórða lagi meðlagsþiggjenda. Þessi mál eru eðli sínu samkvæmt öll samofin. Ég hygg hins vegar, virðulegi forseti, til þess að freista þess að svara spurningu hv. þm., að skynsamlegast sé að ég lesi bréf sem fór frá félmrn. í morgun til sveitarstjórna um þau mál sem hér er um að ræða og, með leyfi forseta, hljóðar þannig: ,,Ráðgjafarnefnd Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga gerði 22. október sl. tillögur til félmrh. um úthlutun þjónustuframlaga 1994. Tillögurnar voru með fyrirvara um að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hefði til umráða nægilegt fjármagn til að greiða framlögin að fullu eins og gert var ráð fyrir í rekstraráætlun sjóðsins 1994. Undanfarið hefur verið ljóst að kröfur Innheimtustofnunar sveitarfélaga á hendur sjóðnum vegna óinnheimtra barnsmeðlaga mundu verða verulega hærri heldur en áætlun sjóðsins gerir ráð fyrir. Leitað hefur verið leiða til að tryggja viðbótarfjármagn til Innheimtustofnunar sveitarfélaga þannig að ekki kæmi til þess að skerða þyrfti þjónustuframlögin. Félmrn. hefur átt í viðræðum við fjmrn. um málið og er vonast eftir niðurstöðu fljótlega. Forsvarsmenn Sambands ísl. sveitarfélaga hafa og komið að þeim viðræðum. Dragist hins vegar lausn málsins á langinn verður sveitarfélögunum fljótlega greiddur sá hluti framlaganna sem fjárhagur sjóðsins leyfir, ca. 40%, en frekari greiðslur ráðast af því hvort og hvenær tekst að útvega nauðsynlegt viðbótarfjárframlag. Í febrúar sl. skipaði félmrh. nefnd til að taka málefni meðlagsgreiðenda og meðlagsmóttakenda til gagngerðrar endurskoðunar og koma með tillögur til úrbóta sem miða varanlega að því að fjárvöntun Innheimtustofnunar sveitarfélaga verði undir 300 millj. kr. svo Jöfnunarsjóður sveitarfélaga geti sinnt hlutverki sínu. Nefndin skilaði tillögum og greinargerð til ráðherra 19. október sl. Tillögur þessar munu ekki draga úr fjárvöntun Innheimtustofnunar sveitarfélaga á yfirstandandi ári, en vonir standa til að þær geti gert það þegar til lengri tíma er litið.`` Með öðrum orðum, staðan er þannig að félmrn. á í viðræðum við fjmrn. um, ásamt og með aðild Sambands sveitarfélaga og forsvarsmönnum þess. Þær viðræður lúta raunar að fleiri þáttum eins og kunnugt er af fréttum af ýmsum samskiptamálum ríkis og sveitarfélaga svo sem framhaldi átaksverkefna og fleiru. En ég bind við það vonir að farsæl lausn fáist í því til þess að jöfnunarsjóðurinn geti veitt það fjármagn til sveitarfélaga sem ráð var fyrir gert í áætlun sjóðsins í ársbyrjun. Hér er um að ræða þjónustuframlag að upphæð 267 millj. kr., en eins og getur um í áður tilvitnuðu bréfi er fjárhagur sjóðsins þannig núna að hann getur af eigin fé greitt nú sem svarar 40% af þessu komi ekki til viðbótarfjárframlags. Hin hlið málsins, í örfáum orðum, virðulegi forseti, sem ég gat um í upphafi og lýtur að möguleikum meðlagsgreiðenda til að standa skil á sínum lögbundnu greiðslum og koma fram í tillögum áðurgreindrar nefndar, snýr að nauðsynlegum lagabreytingum sem flestar hverjar lúta að því að auka heimildir stjórnar Innheimtustofnunar sveitarfélaga til samninga. Möguleikar eru á því að setja þak á upphæð meðlags, þ.e. fjölda barna. Sem dæmi að einstaklingur, sem ber að greiða með þremur eða fleiri börnum, hafi hugsanlega til þess möguleika að greiða aðeins með tveimur, geyma þriðja meðlagið og fjórða. Einnig samkvæmt tillögum þessarar nefndar að leggja af vanskilavexti. Kröfur Innheimtustofnunar fái sömu réttarstöðu og skattkröfur hins opinbera og svo mætti áfram telja. En varðandi það mál sem hér er um spurt og lýtur að yfirstandandi ári þá eru með öðrum orðum viðræður í gangi og ég vænti þess og trúi að farsæl lausn fáist á þeim.

Virðulegi forseti. Málavextir eru skýrir í þessu og komu ágætlega fram í máli hv. málshefjanda, Jóns Kristjánssonar, og ég vil þakka honum fyrir að taka þetta mál hér upp því ekki er vanþörf á, sérstaklega í ljósi þeirrar ræðu sem hæstv. félmrh. hélt áðan. En það var greinilegt að það er ekki jafnskýrt hvort ríkivaldið ætli að efna þau fyrirheit sem það gaf og hefur gefið, bæði í reynd og óformlega í þessu máli, að sveitarfélögin, litlu fámennu sveitarfélögin á landsbyggðinni verði ekki látin gjalda fyrir ákvörðun hæstv. heilbrrh. og ríkisstjórnar hans þegar breytt var greiðslum til meðlags fyrir tæpum tveimur árum. Það getur ekki verið að málefni ríkisins, eins og þetta málefni er, verði látin bitna á sveitarfélögum. Það er ekki hlutverk jöfnunarsjóðsins að vera stuðpúði fyrir mismun á innheimtu og útgreiðslu meðlags og við eigum og ríkisstjórnin á að beita sér fyrir breytingu á lögum í þá veru að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga verði tekinn út úr þessu verki. Þetta er ekki hlutverk hans, þetta hefur ekkert að gera með málefni sveitarfélaga og verkefni þeirra, þetta er málefni ríkisins. Menn eiga auðvitað ekki að vera að blanda sveitarfélögunum í þetta mál sem er eingöngu málefni ríkisins. En það eru menn að gera, virðist mér, hæstv. forseti, vegna þess að hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að láta sveitarfélögin taka þátt í að borga þennan kostnað. Það er algjörlega óásættanlegt, virðulegi forseti, að ríkisstjórnin sé að velta vandræðum sínum yfir á sveitarfélögin sem í þessu máli er algjörlega óskyldur aðili.

Virðulegi forseti. Sá vandi sem hér er til umræðu er í raun og veru heimatilbúinn vandi ríkisstjórnarinnar og með þeim aðgerðum sem gripið var til til að spara ríkissjóði stórkostlega fjármuni eða áætlaða fjármuni upp á 300 millj. kr. þá voru sköpuð önnur vandamál. Þær afleiðingar sem hér eru að koma í ljós af illa undirbúnum aðgerðum ríkisstjórnarinnar, reyndar vanhugsuðum og röngum ákvörðunum, eru smærri sveitarfélögin í landinu núna að súpa seyðið af. Það var nú hins vegar svo að ríkisstjórnin var vöruð við að grípa til þeirra aðgerða sem hún greip til um áramótin 1992/1993. Það var ekki bara stjórnarandstaðan heldur flestar þær stofnanir sem komu á fund heilbr.- og trn. sem vöruðu við þeim aðgerðum að hækka meðlagið og lækka mæðra- og feðralaun. Þessar aðgerðir fólu það í sér að meðlagið var hækkað um 36% á þá sem greiða meðlagið. En skyldi þessi hækkun hafa skilað sér til þeirra sem sjá um framfærslu barnanna? Nei, síður en svo, vegna þess að það var skert við framfærendur barnanna á einu ári á bilinu 12.000--36.000 kr. Síðan gerist það, sem allir sáu fyrir, að vanskil við Innheimtustofnun mundu stórkostlega aukast og þau verða, eins og hv. málshefjandi léði máls á hér áðan, 530 millj. kr. á þessu ári, eða rúmum 300 millj. kr. umfram það sem þau höfðu áður verið. Sparnaðaráform hæstv. heilbrrh. á þeim tíma með aðgerðinni voru 300 millj. Eftir stendur enginn sparnaður en 5 milljarða króna vanskil þeirra sem eiga að greiða meðlögin við Innheimtustofnun sveitarfélaga.

Hæstv. forseti. Hér hefur verið bent á þá tekjuskerðingu sem nú vofir yfir fámennari sveitarfélögum í landinu. Þetta áfall er þeim mun alvarlegra vegna þess hvernig staða þeirra er í dag. Við mig var að tala oddviti eins þessara sveitarfélaga og hann sagði að það sem af væri þessu ári hefði orðið 3 millj. kr. samdráttur á tekjum sveitarfélagsins vegna þess ástands sem nú er í þjóðfélaginu og það væri ljóst að þetta sveitarfélag yrði að skera alveg upp sína starfsemi til þess að reyna að bregðast við þessum vanda. Þetta vildi ég að kæmi hér fram til þess að leggja áherslu á hversu alvarlegt það er að þarna skuli hafa verið svo um hnúta búið að það eru fámennari sveitarfélögin, sem helst standa höllum fæti, sem eiga að taka á sig þessa auknu byrði.

Frú forseti. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál þegar meðlagsgreiðendur greiða ekki skuldir sínar og síðan bitnar það á sveitarfélögunum í landinu. Ég á ákaflega erfitt með að sjá af hverju það á að vera hlutverk Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga að greiða meðlög. Þessu þarf að breyta, þetta getur ekki verið rétt. Ég vil hins vegar leiðrétta það sem hérna kom fram að stjórnarandstaðan hefði varað sérstaklega við að hækka meðlagsgreiðslur því að Kvennalistinn studdi það á sínum tíma að meðlagsgreiðslur hækkuðu. Við töldum langt frá því reyndar að það væri of há upphæð sem greidd væri með hverju barni og töldum að meðlagsgreiðendur, sem í flestum tilvikum eru karlar, væru ekkert of góðir til þess að greiða þessa litlu upphæð til uppeldis barna sinna þar sem allir vita að það er miklu dýrara að framfæra börn en sem nemur tvöfaldri þessari upphæð. Þess vegna studdum við að meðlagsgreiðslurnar hækkuðu. Við vildum hins vegar að það skilaði sér til barnanna en það gerði það ekki. Við studdum hins vegar ekki að það væri skorið niður á þeim lið eins og ríkisstjórnin stóð að.  Þeir sem komu á fund nefndarinnar á sínum tíma fyrir hönd forsjárlausra foreldra, sem allt voru karlar, lögðu mikla áherslu á það hversu annt þeim væri um börnin sín og vildu gjarnan gera þeim allt hið besta og þess vegna kemur mjög á óvart að þeir skuli ekki greiða meðlagið. Þeir hljóta að bera ábyrgð ekki síður en konur á þeim börnum sem þeir hafa komið í heiminn.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu erfitt vandamál út af fyrir sig sem er fyrst og fremst vandi meðlagsgreiðenda þó að umræðan sé hafin á þeim nótum að þetta er að verða og gæti orðið vandamál sveitarfélaganna. Það hefur komið í ljós að Innheimtustofnun sveitarfélaga hefur átt í miklum erfiðleikum með að ná inn meðlögum og nú blasir við eins og hér hefur komið fram að það gæti gerst að það þyrfti að skerða þjónustuframlögin úr jöfnunarsjóðnum. Ég tel mjög óheppilegt ef til þess þyrfti að koma og treysti því að hæstv. félmrh. nái að finna lausn á þessu máli í viðræðum sínum m.a. við Samband ísl. sveitarfélaga. En ég tel alveg ljóst að það þurfi að skera upp, það þurfi að gera hér breytingar. Það er alveg ljóst að það þarf meiri fjármuni. Þá líta menn á ríkissjóð og ætlast til þess að hann hlaupi undir bagga en þetta er ekki svo einfalt mál. Þetta er margra ára uppsafnaður vandi og ég bið menn að líta á hann í því ljósi. Þetta hefur ekki verið að gerast í ár eða á síðasta ári. Þetta er margra ára uppsafnaður vandi sem ég tel að þurfi að taka á. Og ég er þeirrar skoðunar að það eigi að endurskoða lög sem lúta að Innheimtustofnun sveitarfélaga og meðlagsgreiðslum og e.t.v. að tengja það þeim viðræðum sem þurfa að eiga sér stað við sveitarfélögin og lúta að Atvinnuleysistryggingasjóði. Ég tel að verkefni sveitarfélaga ættu öll að vera í einum pakka en það liggur ekki ljóst fyrir núna hvernig það megi verða. Ég fagna því að hæstv. félmrh. skuli vera að vinna að þessu máli með þeim hætti sem hann gerði grein fyrir.

Virðulegi forseti. Það er rétt að árétta vegna þeirrar makalausu ræðu sem varaformaður fjárln. var að halda áðan að það var yfirlýst að sveitarfélögin ættu ekki að verða fyrir skakkaföllum vegna þessarar ákvörðunar ríkisstjórnarinnar. Það þýðir auðvitað að fjmrh. og fjárln. eiga að hafa forgöngu um að efna þessi fyrirheit. Það var gert fyrir árið 1993 með því að hæstv. fjmrh. lagði fram brtt. við afgreiðslu fjárlaga til þess að tryggja greiðslu úr ríkissjóði í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem nam þeirri fjárhæð sem var yfir 300 millj. kr. Þannig á þetta auðvitað að vera á þessu ári. Það þarf ekkert annað í þessa umræðu en að fjmrh. eða oddviti Sjálfstfl. í fjárln. komi hér upp og lýsi því yfir að sami háttur verði hafður á fyrir þetta ár og þá er málið leyst. Vandinn er hins vegar sá að þessir ágætu menn vilja ekki lýsa því yfir vegna þess að þeir vilja þvinga sveitarfélögin inn í samningaviðræður um óskyld málefni til að ná af þeim peningum í málefnum óskyldum þessu, þ.e. greiðslu sveitarfélaga í Atvinnuleysistryggingasjóð. Varaformaður fjárln. og mér heyrist líka hæstv. félmrh. eru að blanda þessu máli jöfnunarsjóðsins saman við greiðslur sveitarfélaga í Atvinnuleysistryggingasjóð sem ríkisstjórnin hefur pínt þau til þess að gera með lögum gegn þeirra vilja og hefur lýst því yfir að hún muni ekki framlengja en ætlar sér greinilega að ganga á bak þeirra orða og er það ekki í fyrsta skipti sem þessi hæstv. ríkisstjórn gengur á bak orða sinna gagnvart sveitarfélögunum.

Virðulegi forseti. Ég undrast ræðu hv. 5. þm. Vestf. En ég vil bara ítreka það sem ég sagði í minni ræðu áðan að fyrst og fremst erum við að fjalla um vanda meðlagsgreiðenda. Hann birtist síðan í vanskilum hjá Innheimtustofnun sveitarfélaga og við þurfum eins og ég gat um að finna lausn á þessu máli. Ég tel að þetta sé í eðlilegum farvegi þar sem hæstv. félmrh. á í viðræðum við sveitarfélögin um hvernig best verði að þessu máli staðið. Yfirlýsingar á þessu stigi, hvort sem þær eru frá fjmrh. eða fjárlaganefndarmönnum eru ekki tímabærar.

Virðulegi forseti. Vissulega má til sanns vegar færa að hér er um að ræða vanda meðlagsgreiðenda, vanda sem í mörgum tilvikum er svo stór að þeir ráða ekki við hann. Það er bersýnilegt að þegar slíkt gerist að þessar greiðslur innheimtast ekki heldur bara hækkar einfaldlega skuldin þá er eitthvað að. Þá er greinilegt að of margir meðlagsgreiðendur ráða ekki við þessar stóru upphæðir og það verður að finna leiðir til þess að minnka þeirra vanda án þess auðvitað að það bitni á framfærendum barnanna. En ég vil leggja áherslu á að þetta er um leið vandi sveitarfélaganna og vandi sveitarfélaganna er mjög óvenjulegur að þessu leyti að hér er um að ræða fé sem ekki innheimtist í öllum sveitarfélögum landsins. Þetta er uppsafnaður vandi í öllum sveitarfélögum landsins. En kjarni málsins er sá að þessi vandi, sem er uppsafnaður í öllum sveitarfélögum landsins, er að bitna núna á tiltölulega litlum hluta þessara sveitarfélaga, þ.e. sveitarfélögunum sem eru af stærðargráðunni milli 300 og 3.000. Það eru þessi sveitarfélög sem eru að fá á sig allan vandann. Það fer því ekki milli mála að hér þarf að grípa til róttækra aðgerða og breyta þessu kerfi sem í gildi er þannig að það séu ekki bara örfá sveitarfélög --- þau eru að vísu nokkuð mörg en tiltölulega veik og illa stæð sveitarfélög sem fái allt hlassið yfir sig.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir hans svör. Þau voru skýr að því leyti að það hefur verið sent bréf til sveitarfélaganna um að jöfnunarsjóðurinn geti ekki tryggt nema 40% af þjónustuframlögunum nema viðbótargreiðslur fáist í fjáraukalögum. Það hefur jafnframt komið fram að þetta mál er sett í pakka með öðrum samskiptamálum ríkis og sveitarfélaga. Það er mjög miður og ég vil hvetja hæstv. félmrh. til þess í viðræðum við aðra ráðherra að hafa þetta mál sérgreint. Það gengur einfaldlega ekki eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, hv. 3. þm. Norðurl. Það gengur einfaldlega ekki að fámenn sveitarfélög, sem telja 23% íbúa landsins, séu látin taka á sig þennan vanda. Ég hef tölur um það t.d. að nokkur sveitarfélög í Norðurlandi vestra, kjördæmi hv. þm., eiga að taka á sig 32 millj. af þessum vanda. Það gengur einfaldlega ekki að fara svona að og það er þessi aðferð sem ég gagnrýni en það er miklu lengra mál að tala um vanda meðlagsgreiðenda sem ríkisstjórnin jók á sínum tíma með því að hækka meðlögin. Vanskilin jukust gríðarlega við það en hæstv. heilbr.- og trmrh. segir á þeim tíma, í árslok 1992, með leyfi forseta: ,,Það verður ekkert beðið eftir því að einhverjar viðvörunarbjöllur hringi heldur verður sest yfir málið strax í upphafi nýs árs`` --- árið 1993. --- ,,Komi í ljós að þróunin ætli að verða önnur mun ríkisstjórnin í samráði við sveitarfélögin og stjórn Innheimtustofnunar grípa til þeirra ráða sem grípa þarf til til að tryggja að greiðslubyrði jöfnunarsjóðsins samtals fari ekki yfir 300 millj.`` Hér er skýrt talað af hæstv. heilbr.- og trmrh. sem er sá sami og nú er. En hér er skýrt talað og loforð gefin sem hafa ekki verið efnd.

Virðulegi forseti. Til að taka af öll tvímæli og leiðrétta misskilning sem hér hefur verið endurtekin þá er í yfirlýsingu formanns Sambands sveitarfélaga og framkvæmdastjóra annars vegar og fjmrh. hins vegar ásamt með þáv. félmrh. getið um það að sú nefnd sem skilaði áliti ekki fyrir margt löngu gerði það og í framhaldi af því yrði gengið frá samkomulagi milli ríkisstjórnar og Sambands ísl. sveitarfélaga um aðgerðir sem tryggja að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga geti sinnt hlutverki sínu. Það er nákvæmlega þetta sem er verið að gera þessa dagana. Það er verið að ræða við forsvarsmenn sveitarfélaganna um það hvernig jöfnunarsjóður geti sinnt þessu hlutverki sínu. Það er því í fullu samræmi við þá yfirlýsingu sem aðilar urðu ásáttir um fyrir ári síðan. Til viðbótar því vil ég árétta að endurskoðun laga um Innheimtustofnun sveitarfélaga er í undirbúningi í mínu ráðuneyti og sérstaklega vegna þeirrar niðurstöðu sem sú nefnd, sem ég gerði hér að umtalsefni og var að mestu skipuð fulltrúum sveitarfélaga, kom fram með. Þar eru ýmsar ábendingar sem að gagni mættu koma sem gerðu meðlagsgreiðendum auðveldara en ella að standa skil á sínum greiðslum. En ég vil þó undirstrika til að fyrirbyggja allan misskilning í þessu sambandi að hvorki þær hugmyndir né nokkrar aðrar hugmyndir lúta ekki að því að lækka á einn eða annan hátt greiðslur til framfærenda, þ.e. meðlagsþiggjenda. Það er ekki uppi á borðum neitt í þá veru. Virðulegi forseti. Hér eru þessi mál í þeim farvegi sem við mátti búast og ég gat um í bréfi sem sent var til sveitarfélaga í morgun frá félmrn. Málin eru í farvegi og ég árétta það og vonast til þess að við náum það farsælli niðurstöðu í viðræðum við sveitarfélög með aðild fjmrn.

Hæstv. forseti. Í umræðum um aðild Íslands að hinu Evrópska efnahagssvæði hafa ýmsir orðið til að lýsa áhyggjum sínum af því að sá samningur sem þar liggur til grundvallar leiði til þess að erlendir aðilar fái aukin tækifæri til að kaupa fasteignir hér á landi. Áhyggjur af þessu tagi hafa m.a. heyrst úr þessum ræðustól. Af hálfu ríkisstjórnarinnar hefur jafnan verið bent á að þrátt fyrir þær skyldur sem Ísland tekur á sig með samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði sé unnt með innlendri löggjöf að hafa stjórn á slíkum fjárfestingum og tryggja hagsmuni þjóðarinnar. Hins vegar kann menn að greina á um hversu langt ber að ganga í þessu efni, jafnt í átt til frjálsræðis sem takmarkana. Á grundvelli þess frv. sem hér er lagt fram er það hlutverk Alþingis að segja til um hvort og þá hvar beri að draga mörk í þessu efni hvað varðar þær fasteignir og þau fasteignaréttindi sem jarðalögin taka til. Sú umræða sem ég vísaði til hér í upphafi hefur ekki síst einkennst af óvissu og ókunnugleika á því hvernig haga mætti lagareglum af þessu tagi með tilkomu samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði. Haustið 1991 óskaði ég eftir því við Tryggva Gunnarsson hæstaréttarlögmann að hann kannaði hvaða áhrif fyrirhugaður samningur um Evrópska efnahagssvæðið hefði á löggjöf um eignarhald og nýtingu jarða og annars lands og landsréttinda sem jarðalög, nr. 65/1976, og önnur lög sem ráðuneytið annast framkvæmd á taka til. Að lokinni frumathugun þeirra mála og í tilefni af hliðstæðri athugun í dóms- og kirkjumálaráðuneyti vegna laga um eignarrétt og afnot af fasteignum, nr. 19/1966, varð það niðurstaða mín og dóms- og kirkjumálaráðherra að láta sameiginlega taka saman álitsgerð um áhrif samningsins um Evrópska efnahagssvæðið á íslenska löggjöf um eignarhald á fasteignum og fasteignaréttindum. Til verksins voru fengnir Ólafur W. Stefánsson, skrifstofustjóri í dóms- og kirkjumálaráðuneyti, Stefán Már Stefánsson prófessor og Tryggvi Gunnarsson hæstaréttarlögmaður. Álitsgerð þeirra lá fyrir í júní 1992 og var dreift til alþingismanna en kaflar úr niðurstöðum álitsgerðarinnar varðandi jarða- og ábúðarlög fylgir frv. sem fskj. I. Álitsgerð þessi og þær athugasemdir sem fylgja frv. ættu að auðvelda þingmönnum að taka afstöðu til þess hvaða breytingar þeir kjósa að gera á þessari löggjöf í tilefni af samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Þó að þetta frv. hafi verið flutt sem eitt af svonefndum fylgifrumvörpum samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði, þá er tækifærið notað til að leggja fram breytingar á nokkrum ákvæðum jarðalaga í ljósi fenginnar reynslu. Verður nánar gerð grein fyrir þeim ákvæðum hér síðar. Eins og lýst er í álitsgerð þeirri sem ég vísaði til hér fyrr er hvað varðar fjárfestingarreglurnar á EES-svæðinu verið að taka upp hliðstæðar réttarreglur og gilda innan Evrópusambandsins. Þessi breytta staða girðir hins vegar ekki fyrir að Íslendingar geti í innlendri löggjöf sett ýmis efnisleg skilyrði fyrir því að innlendir og erlendir aðilar eignist fasteignir hér á landi, enda séu slík skilyrði í eðlilegum tengslum við nýtingu eignarinnar. Tilkoma samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði leiðir til þess að sá hópur einstaklinga og fyrirtækja sem á þess kost að fjárfesta hér á landi í fasteignum stækkar til muna og í vissum tilvikum ber að veita erlendum aðilum sama rétt og Íslendingum. Þessi breytta staða er því tilefni til að hugað sé að endurskoðun íslenskra laga um þessi mál. Það heyrist gjarnan haft á orði að okkur Íslendingum sé annt um að land okkar og landsins gæði séu í eigu og á forræði Íslendinga sjálfra. Reyndar er það svo að í stjórnarskránni er sérstaklega tekið fram að ákveða skuli með lögum hvaða heimild útlendingar hafi til að eiga fasteignaréttindi hér á landi. Hér má líka minna á að aukin ásókn erlendra aðila til að kaupa hér fossa og vatnsföll í byrjun aldarinnar varð tilefni til þess að sett voru í lög skorður við slíku og síðar kom til löggjöf varðandi laxveiði. Barátta okkar fyrir landhelginni er á sinn hátt af sama meiði. Það þarf því fáa að undra þó andmæli séu höfð uppi þegar Íslendingar undirgangast skuldbindingar um að veita erlendum aðilum sama rétt og Íslendingum til kaupa á fasteignum þegar ákveðin skilyrði eru uppfyllt. Á móti kemur hins vegar að þetta er ekki einhliða réttur því við Íslendingar fáum með sama hætti rétt til að fjárfesta sem launþegar og í þágu atvinnurekstrar í þeim löndum sem aðild eiga að samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði. Með vaxandi samstarfi þjóða og tengslum milli landa ætti líka að draga úr þeirri tortryggni sem eignarhald útlendinga á fasteignum hefur valdið víða um lönd. Það er síðan á færi stjórnvalda í hverju landi að tryggja með innlendri löggjöf að nýting fasteignanna og meðferð þeirra sé með þeim hætti að innlendir hagsmunir séu tryggðir. Þar koma t.d. til ákvæði skipulagslaga, náttúruverndarlaga og jarðalaga sem einmitt eru viðfangsefni hér. Í samræmi við áðurgreindan áskilnað stjórnarskrárinnar hafa verið í gildi sérstök lög um heimildir útlendinga til að eignast og fá afnot af fasteignum hér á landi. Núgildandi lög um það efni eru lög um eignarrétt og afnot fasteigna, nr. 19/1966, en viðamiklar breytingar voru gerðar á þeim með lögum nr. 23/1991 og réttur útlendinga til að eignast fasteignir hér á landi vegna atvinnurekstrar rýmkaður. Þessum lögum var enn breytt vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið með lögum nr. 133/1933. Þar er að finna almennar reglur um heimildir útlendinga til að eignast fasteignir hér á landi, hvort sem jarðalögin taka til þeirra eða ekki. Jarðalögin hafa að geyma ýmsar heimildir sem veita stjórnvöldum, einkum sveitarstjórnum og jarðanefndum, færi á að hafa áhrif og aðilaskipti á nýtingu þeirra fasteigna sem lögin taka til en gildissvið þeirra er samkvæmt 3. gr. laganna markað svo að þau taka til alls lands utan þéttbýlissvæða sem skipulögð eru fyrir fasta búsetu manna sem ekki stunda landbúnað. Í jarðalögunum eru líka ákvæði um forkaupsrétt sveitarfélaga. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið sem slíkur kallar ekki á breytingar á ákvæðum jarðalaganna og hið sama gildir um ábúðarlögin. Okkur er heimilt að viðhalda reglum sem áskilja að stjórnvöld þurfi að samþykkja aðilaskipti að eignum sem jarðalögin taka til og hið sama gildir um forkaupsrétt opinberra aðila. Við verðum hins vegar að framkvæma þessar reglur með þeim hætti að hið sama gangi yfir Íslendinga og lögaðila á hinu Evrópska efnahagssvæði. Jarðalögin voru vissulega umdeild á þeim tíma þegar þau voru sett og ýmsir töldu að með þeim væri verið að setja óeðlilegar hömlur á viðskipti manna með jarðir og jarðnæði. Við megum hins vegar ekki gleyma því að löggjöf hliðstæð íslensku jarðalögunum er fyrir hendi í flestum nágrannalöndum okkar. Löggjafarvald í þessum löndum hefur með sama hætti og Alþingi talið rétt og nauðsynlegt að hafa strangar reglur um meðferð og nýtingu landbúnaðarlands og veita stjórnvöldum í ýmsum tilvikum færi á að hafa áhrif á aðilaskipti á því. Það sýnir sig líka þegar menn hafa uppi áhyggjur af hugsanlegri ásókn erlendra aðila í að eignast fasteignir hér á landi að ákvæði jarðalaga fela að óbreyttum lögum í sér ákveðna vernd. Spurningin er síðan hvort menn telja hana nægjanlega. Við samningu á því frv. sem hér liggur fyrir um breytingu á jarðalögum var af hálfu landbrn. og ríkisstjórnar lögð á það áhersla að draga fram þá möguleika og leiðir sem hægt er að fara innan þess ramma sem samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið setur til að tryggja rétt íslenskra stjórnvalda til að hafa áhrif á eignarhald og nýtingu þeirra fasteigna sem jarðalögin taka til. Þær raddir höfðu heyrst að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið útilokaði setningu slíkra reglna en í umræðum um þessi mál þegar frv. var fyrst lagt fram lýstu ýmsir áhyggjum sínum yfir því að með því væru mönnum settar of þröngar skorður. Það hefur alltaf legið fyrir að þær reglur sem við settum í þessu efni þyrftu að ganga jafnt yfir Íslendinga sem erlenda aðila er byggja rétt sinn á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Ég legg hins vegar áherslu á að Alþingi taki afstöðu til þess í hvaða mæli sé þörf á að setja reglur af þessu tagi þannig að ekki sé um of gengið á íslenska hagsmuni. Ég tel nauðsynlegt að við förum gætilega í þessum efnum og setjum reglurnar fremur strangari en rýmri í upphafi og eins og ég sagði áðan þá er frv. þannig úr garði gert að það á að marka þann ramma sem heimilt er að fylla upp í í þessu efnum. Þetta frv. hefur verið lagt fram á tveimur þingum. Það hefur verið sent til umsagnar og svör gefist og ég tel nauðsynlegt að landbn. taki þær umsagnir til efnislegrar meðferðar. Ég tel óhjákvæmilegt að löggjöf um þessi efni verði afgreidd nú á því þingi sem nú situr þannig að fyrir liggi hvaða mörk eða hvaða girðingarstæði eins og stundum er sagt við viljum velja, hversu þétt girt verði svo að notað sé orðalag sem mönnum hefur orðið tamt að nota í umræðum um þessi mál. Eins og ég gat um áður eru tillögur samkvæmt þessu frv. tvíþættar. Annars vegar er lagt til að jarðalögunum verði breytt í tilefni af samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði og hins vegar eru lagðar til breytingar á einstökum ákvæðum í ljósi fenginnar reynslu við framkvæmd laganna. Þau ákvæði frv. sem lúta beint að breytingum vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið eru í 3., 5., 8. og 14. gr. frv. Samkvæmt núgildandi lögum er í 6. gr. þeirra mælt fyrir um að sveitarstjórn og jarðanefnd þurfi að samþykkja fyrirhuguð aðilaskipti að réttindum yfir fasteignum sem lögin taka til. Tekið er fram að ef sveitarstjórn og jarðanefnd telja ráðstöfun fasteigna andstæða hagsmunum sveitarfélags sé þeim rétt að synja um áformaða ráðstöfun eignarinnar. Í 1. gr. jarðalaganna segir að tilgangur þeirra sé að tryggja að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búsetu á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra sem landbúnað stunda. Í 3. gr. frv. er lagt til að sveitarstjórn og jarðanefnd fái hemild til að binda samþykki sitt samkvæmt 6. gr. laganna, þ.e. við sölu eða önnur aðilaskipti, því skilyrði að sá sem öðlast réttindi yfir fasteign hafi í allt að fimm árum fasta búsetu á eigninni eða innan eðlilegrar fjarlægðar frá henni til að nýta hana. Lagt er til að með sama hætti verði heimilt að binda samþykki skilyrðum um að eignin verði nýtt til landbúnaðar eða annarrar atvinnustarfsemi í samræmi við þau áform sem lýst er í beiðni um samþykki. Síðan er lagt til að sett verði regla um viðbrögð ef aðili fullnægir ekki þessum skilyrðum. Ég legg áherslu á að þetta er fyrst og fremst heimildarákvæði fyrir sveitarstjórnir og jarðanefndir og því óvíst í hvaða mæli reglunni verði beitt. Ég lít á þetta sem öryggisákvæði til að tryggja að markmiði jarðalaganna verði náð. Það þótti ekki fært að binda þetta skilyrði í öllum tilvikum við búsetu á fasteigninni og því er bætt við heimildinni um búsetu innan eðlilegrar fjarlægðar en eins og tekið er fram í athugasemd með greininni verður við mat á því hvað sé eðlileg fjarlægð í merkingu greinarinnar fyrst og fremst að líta til þess hvort sá sem öðlast réttindi yfir eigninni geti annast búreksturinn eða þá atvinnustarfsemi sem hann ætlar að vera með á eigninni frá heimili sínu. Í 5. gr. frv. er sett tillaga um reglu, sem felur í sér verulega breytingu frá núgildandi heimildum til að eignast fasteignir sem nýta á til landbúnaðar. Á síðustu árum hafa komið fram hugmyndir um að gera það að skilyrði fyrir kaupum á jörðum að kaupandinn hefði hlotið ákveðna menntun á sviði landbúnaðarfræða líkt og gert er t.d. í Danmörku. Þessar tillögur hafa ekki náð fram að ganga. Með tilkomu samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði stöndum við frammi fyrir því að erlendir aðilar sem njóta réttar samkvæmt samningnum fái heimild til að stofna til atvinnurekstrar hér á landi og öðlast réttindi yfir nauðsynlegum fasteignum vegna þeirrar starfsemi. Þessi regla gildir m.a. um þá erlendu aðila sem vilja koma hingað til lands og reka hér hefðbundinn landbúnað eða nýta að öðru leyti jarðir og hlunnindi þeirra til atvinnustarfsemi, svo sem útleigu og veiði- og ferðamannaþjónustu. Ég hygg að við sjáum ekki fram á að erlendir aðilar muni í stórum stíl sækja í að reka hefðbundinn landbúnað hér á landi á næstu árum og fjárfesta í kaupum á jörðum af þeim sökum. Ég sé heldur ekki hvaða hætta væri því samfara að danskur eða þýskur bóndi flytti sig um set og færi að reka kúabúskap hér á Íslandi sem raunar eru dæmi um. Við athugun á þessum málum staðnæmast menn hins vegar við þau tilvik þar sem jarðir og einstök lönd eru nýtt til annarrar atvinnustarfsemi en hefðbundins landbúnaðar. Dæmi um slíkt væri kaup á jörð til að leigja út lax- og silungsveiði eða fuglaveiðirétt, kaup á landi þar sem náttúra er sérstæð til að reka þar ferðamannaþjónustu. Slík starfsemi fellur almennt undir atvinnustarfsemi og þeir sem njóta réttar hins almenna efnahagssvæðis eiga því að geta komið upp slíkri starfsemi hér á landi enda uppfylli þeir sambærileg skilyrði og sett eru varðandi Íslendinga. Þess var áður getið að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið útilokar ekki að sett séu almenn málefnisleg skilyrði sem menn þurfa að uppfylla til að kaupa fasteignir enda séu slík skilyrði í eðlilegum tengslum við nýtingu eignarinnar. Samkvæmt gildandi lögum eru ekki gerðar neinar sérstakar kröfur varðandi menntun eða starfsþjálfun þeirra sem öðlast réttindi yfir fasteignum til að reka þar landbúnað og er raunar að ýmsu leyti óljóst hvaða starfsemi fellur undir hugtakið landbúnað á hverjum tíma. Niðurstaðan varð því sú að setja fram tillögu um ákvæði þar sem annars vegar væri farin sú leið að túlka hugtakið landbúnaður í þessari merkingu rúmt og láta það m.a. ná til nýtingar og/eða útleigu á veiði og öðrum hlunnindum sem fylgja landi, svo og húsum sem ætluð eru til dvalar um takmarkaðan tíma án lóðarréttinda. Hins vegar er lagt til að í þeim tilvikum sem fá þarf samþykki til að öðlast réttindi yfir fasteign samkvæmt 6. gr. jarðalaganna og ætlunin er að nýta hana til landbúnaðar þurfi viðkomandi að hafa starfað við landbúnað í fjögur ár og þar af tvö ár hér á landi. Fyrirmynd þessarar reglu er reyndar sótt í danskar reglur um hliðstæð efni en þar er starfsreynsla af þessu tagi látin koma í stað tiltekinnar lágmarksmenntunar í landbúnaðarfræðum. Rétt er að benda sérstaklega á að þessari reglu er ætlað að taka til þeirra tilvika þegar nýta á eignina til atvinnurekstrar á sviði landbúnaðar. Sé það eingöngu ætlun þess sem kaupir jörð eða fasteign sem jarðalögin taka til að fjárfesta í eigninni eða nota hana til eigin dvalar og tómstunda á reglan ekki við. Íslendingar munu því áfram geta fest kaup á jörðum í því augnamiði en heimildir erlendra aðila í því efni ráðast hins vegar af ákvæðum laga um eignarrétt og afnotarétt fasteigna eins og áður sagði. Samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði veitir útlendingum sem búsettir eru erlendis ekki rétt til að kaupa hér eignir til að fjárfesta í þeim eða til sumardvalar. Ég vek líka athygli á því að þessi regla á aðeins við í þeim tilvikum þegar fá þarf samþykki skv. 6. gr. og því á hún m.a. ekki við í fyrsta lagi ef eigandi ráðstafar fasteignaréttindum til maka síns, barna sinna, barnabarna, kjörbarna, fósturbarna, systkina eða foreldra. Í öðru lagi ef aðilaskipti verða á eignarréttindum fyrir lögerfðir eða ráðstöfun slíkra réttinda til annars hjóna við búskipti. Þessi nýja regla, verði hún tekin upp, mun því ekki hafa áhrif þegar um hefðbundin ættliðaskipti er að ræða á jörðunum. Í annan stað er gert ráð fyrir að ráðherra geti veitt undanþágur frá þessu ákvæði að fenginni umsögn sveitarstjórnar og jarðanefndar. Það er líka ljóst að gildissvið þessarar reglu mun mjög mótast af þeim ákvæðum sem sett verða í reglugerð um hvaða starfsemi telst til landbúnaðar í merkingu ákvæðisins, til hvaða fasteigna ákvæðið tekur og hvaða aðili eða aðilar þurfa að uppfylla skilyrði ákvæðisins þegar félög og aðrir lögaðilar eða einstaklingar fleiri saman öðlast réttindi yfir fasteign. Tilvikin sem þarna er verið að fást við eru margbreytilegri en svo að hægt sé að leysa úr þeim öllum í lagatextanum og þessar reglur verða líka að einhverju leyti leyti að mótast af þeirri þörf sem uppi er á hverjum tíma. Þær raddir hafa heyrst að með þessu ákvæði muni verð á jörðum falla og þær verða lítt seljanlegar. Ég minni á að sjónarmið af þessu tagi heyrðust einnig þegar jarðalögin voru sett árið 1976 en ég fæ ekki séð að þau hafi haft áhrif í þessa átt. Eins og ég nefndi hér fyrr er líka ljóst að þessi regla mun ekki hafa áhrif í öllum tilvikum þegar jarðir skipta um eigendur. Ég tel líka að of snemmt sé að spá fyrir um hvaða áhrif þessi regla muni hafa meðan ekki er búið að útfæra nánar skilgreiningar á hugtakinu landbúnaður og öðru sem ákveða skal í reglugerð. Ég játa það fúslega að það er ekki góð aðferð við lagasetningu að hafa þennan hátt á en ég hef áður skýrt ástæður þess að sú leið er farin hér. Áður en ég segi skilið við þetta ákvæði vil ég ítreka að ákvæði 5. gr. frv. er sett fram sem tillaga um leið í þessu efni. Hafi menn hins vegar aðrar tillögur er sjálfsagt að þær verði teknar til skoðunar í þingnefnd. Þau ákvæði frv. sem að öðru leyti eru sett fram í tilefni af samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði eru ákvæði 8. og 14. gr. um heimild sveitarstjórnar til að framselja forkaupsrétt sinn til Jarðasjóðs ríkisins. Við athugun á þessum málum var sérstaklega hugað að því hvort setja ætti í lög almenn ákvæði um forkaupsrétt ríkisins að öllum eignum sem falla undir jarðalögin. Slíkt hefði hins vegar haft í för með sér mikla skriffinnsku og því varð niðurstaðan að leggja til þá leið sem frv. gerir ráð fyrir um heimild sveitarstjórnar til framsals á forkaupsréttinum. Almennt er það verkefni sveitarstjórnar að taka afstöðu til þess hvort aðstæður séu með þeim hætti að það sé í þágu hagsmuna sveitarfélagsins að neyta forkaupsréttar að eign. Hugsanlega kann verð eignar að vera sveitarfélagi ofviða, en líklegt er að það væri einkum í þeim tilvikum þegar um sérstæðar eignir er að ræða vegna hlunninda, sérstæðs náttúrufars eða staðsetningar. Í slíkum tilvikum gæti sveitarstjórn framselt rétt sinn til Jarðasjóðs ríkisins og það væri þá háð mati landbrh. og fjárhagsstöðu sjóðsins hvort ríkið notar forkaupsrétt sinn t.d. vegna þess að talið sé mikilvægt vegna samfélagslegra sjónarmiða að ríkið eignist tiltekna fasteign eða réttindi eða eignarhald ríkisins sé að öðru leyti talið í þágu hagsmuna viðkomandi sveitarfélags. Hvaða áhrif þessi ákvæði hafa er ekki síst háð því hvaða fjárveitingar Jarðasjóður ríkisins fær og það er verkefni Alþingis að taka ákvarðanir þar um. Aðrar breytingar sem lagt er til að gerðar verði á jarðalögunum með þessu frv. lúta fyrst og fremst að því að skýra og taka af öll tvímæli um framkvæmd einstakra ákvæða. Ég tel rétt á þessu stigi að vekja sérstaka athygli á tveimur atriðum. Við gildistöku jarðalaganna 1976 var sett sú regla að ekki mætti taka land sem þá var nýtt til landbúnaðar til annarra nota nema heimild væri til slíks í lögum eða með leyfi ráðherra. Ekki var í lögunum tekið sérstaklega fram hvaða þýðingu það hefði að öðru leyti ef slíkt leyfi væri veitt. Með breytingu á jarðalögunum 1984 var sett sú regla að hefði sumarbústaðalóð verið tekin úr landbúnaðarnotum þyrfti framvegis ekki að afla samþykkis við aðilaskiptum skv. 6. gr. laganna. Formlega stóð forkaupsréttur sveitarfélags og í vissum tilvikum ábúanda áfram. Þetta hefur skapað óvissu með framkvæmd laganna. Við ákvörðun um að taka land úr landbúnaðarnotum hafa stjórnvöld átt þess kost að leggja mat á hvort slíkt sé í samræmi við þá hagsmuni sem jarðalögunum er ætlað að vernda. Verði það niðurstaða stjórnvalda að veita slíkt leyfi sýnist ekki ástæða til að leita þurfi eftir leyfi sveitarstjórnar og jarðanefndar við síðari aðilaskipti að eigninni eða forkaupsréttur sveitarfélags og ábúanda verði virkur við slíka sölu. Er því lagt til að breytingar verði gerðar á jarðalögunum í samræmi við þetta. Telji sveitarstjórn þörf á forkaupsrétti vegna skipulagsástæðna hefur hún heimildir í skipulagslögum til að setja sérstakar samþykktir um slíkt. Eins og áður sagði miðaðist bannið við töku lands úr landbúnaðarnotum við það land sem nýtt var til landbúnaðar við gildistöku jarðalaganna árið 1976. Af hálfu stjórnvalda hefur jafnan verið litið svo á að þessi regla tæki til þess lands sem nýtt hafði verið til landbúnaðar og unnt var að nota til slíkrar starfsemi árið 1976. Þar með tæki þetta ákvæði m.a. til eyðijarða. Í ljósi hæstaréttardóms frá árinu 1991 er talið rétt að taka af öll tvímæli í þessu efni og því er lagt til að bætt verði við ákvæði 12. gr. laganna, sbr. 6. gr. frv. Að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til að fjalla um það frv. sem hér liggur fyrir og vísa til athugasemda sem fram koma í grg. með frv. Ég vil að lokum taka fram að það er eins um þetta frv., ef að lögum verður, og jarðalögin sem nú eru í gildi að um þýðingu þeirra og gildi í framkvæmd fer auðvitað eftir því hversu fast menn fylgja þeim fram og hvaða afstöðu stjórnvöld og sveitarfélög hafa í þeim efnum. Ég legg til, hæstv. forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og landbn. og legg eins og áður áherslu á að þetta frv. verði afgreitt á þessu þingi. Það er þingmönnum kunnugt, hefur áður komið tvívegis fram og er þrautreynt í þjóðfélaginu.

Frú forseti. Það frv. sem hér er til umræðu tekur á einum af mörgum viðkvæmum þáttum EES-samningsins og við höfum á undanförnum missirum rætt nokkuð ítarlega um málið. Þegar EES-samningurinn var á sínum tíma til umfjöllunar á Alþingi þá var það von ýmissa að takast mætti að setja upp girðingarfrumvarp sem væri fullnægjandi til þess að koma í veg fyrir að útlendingar keyptu hér upp jarðir, náttúruperlur, hlunninda- og veiðijarðir. Þetta er nauðsynlegt vegna þess að nú hafa 380 millj. manna öðlast sama rétt til Íslands og þau 260 þús. sem hér búa. Ég var aldrei trúaður á það að takast mundi að setja upp einhverjar girðingar sem dygðu. Ég sá það í hendi mér að það væri mjög torvelt því girðingarstæðið, ef svo mætti orða, er ómögulegt. Þetta frv., sem hér liggur fyrir og hæstv. ráðherra var að mæla fyrir, held ég í þriðja sinn, það er a.m.k. búið að þríflytja þetta mál,  En þetta frv. er búið að vera til meðferðar á tveim þingum áður þó hæstv. landbrh. sé búinn að gleyma því og það segir út af fyrir sig sína sögu. Alþingi hefur ekkert verið ánægt með þetta frv. og hv. landbn. hefur greinilega séð á því annmarka í fyrra og þess vegna hefur það ekki verið afgreitt. Ég sé að í frv. sem nú er flutt hefur ekki verið tekið hið minnsta tillit til þeirra umsagna sem hv. landbn. bárust í fyrra. Það er kannski varla von úr því að ráðherra var búinn að gleyma því að hann hefði flutt þetta áður. En það er svo með þær girðingar sem er verið að reyna að setja upp að þær eru gagnslitlar. Sú trygging sem þær veita gagnvart því að útlendingar geti eignast hér verðmætar lendur eru ónógar. En það er annað verra. Það er ákveðinn vítahringur sem er verið að skapa vegna þess að ókostirnir, þessar girðingar, koma verulega niður á Íslendingum og hamla að vissu leyti viðskiptum með jarðir og eru eða geta verið í vissum tilfellum hrein eignaupptaka. Útlendingar hafa hins vegar úrræði til að komast yfir girðingarnar. Það er fyrst til að taka að land er tekið úr landbúnaðarnotum sem getur svo sem verið eðlilegt og þá þegar er opnuð veruleg gátt ef land hefur verið tekið úr landbúnaðarnotum. Sveitarstjórn á forkaupsrétt að landbúnaðarlandi en það er ekkert víst að sveitarstjórn sé þannig innstillt eða hafi fjárhagslegt bolmagn til þess að leysa til sín dýrar jarðir. Ég efast um það að í mörgum tilfellum hafi sveitarstjórnir vald á málinu. Ef sveitarstjórn vill getur hún framselt þennan rétt sinn en ekki nema hún kæri sig um og það er ekkert víst að allar sveitarstjórnir kæri sig um það og það getur vel verið að einhver sveitarstjórn telji það bara heppilegt að fá ríka útlendinga til þess að dvelja eða eiga land í þeirri von að þeir dvelji í sveitarfélaginu hlut úr árinu og vegna þess að ákvörðunar sveitarstjórnar til þess að framselja forkaupsréttinn til Jarðasjóðs er þörf þá er þarna veruleg veila. Það gerist sem sagt ekki af sjálfu sér ef sveitarstjórn sinnir ekki málinu að Jarðasjóður gangi í það. En það er náttúrlega að fara úr öskunni í eldinn að vísa á Jarðasjóð. Jarðasjóður er alls ómegnugur. Hann gæti kannski keypt hálfa jörð á ári eða eitthvað svoleiðis eða leyst til sín. Eins og hefur verið búið að Jarðasjóði, sem er reyndar í landbrn. öðrum þræði kallaður jarðarfarasjóður, því að hann er eiginlega dáinn, þá er ekki mikils að vænta frá honum þannig að þar á ofan er engin trygging í þessu atriði. Síðan þarf náttúrlega, og það er kannski meginatriðið, þarf vilja hæstv. landbrh. á hverjum tíma til þess að Jarðasjóður beiti sér í málinu. Á framsöguræðu hæstv. ráðherra var það að skilja að hann sæi nú enga sérstaka annmarka á því að útlendingar keyptu hér jarðir. Ég veit að það er hægt að finna hér dæmi um það að ágætir danskir menn hafi keypt hér jarðir og rekið búskap af miklum myndarskap og því ber að fagna. En menn geta ekki gefið sér það að þó að danskir menn eða franskir eða þýskir kaupi hér jarðir þá verði þeir jafngóðir bændur eins og hægt er að finna dæmi um í samtíðinni. Í þeim umsögnum sem hv. landbn. bárust í fyrra og ég minntist á koma fram atriði sem mig langar til að leggja inn í þessa umræðu. Ég ætla fyrst að minnast á umsögn frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og ég vil taka það fram, frú forseti, ég er ekki að gera þau orð að mínum að öllu leyti. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Eignarhald á jörðum er í fjölda tilvika í höndum einstaklinga eða félagssamtaka sem ekki hafa þar fasta búsetu eða búa í nálægð jarðarinnar. Með samþykkt 3. gr. frv. væri slíkt eignarhald sett í algera óvissu og gæti leitt til ófyrirsjáanlegs ágreinings. Jafnframt má ætla að skilyrði 3. gr. geti leitt til þess að jarðeignir lækki stórlega í verði eða verði óseljanlegar. Verði ákvæði greinarinnar beitt til hins ýtrasta getur falist í því bein eignaupptaka.`` Síðar segir í umsögninni: ,,Í 5. gr. er gert óheimilt að samþykkja eignarrétt yfir fasteign sem nýta á til landbúnaðar nema viðkomandi hafi starfað við landbúnað í fjögur ár. Ákvæðið útilokar þá sem vilja hefja landbúnaðarstörf og ekki hafa starfað við þau áður og gæti torveldað sölu.`` Síðast í umsögninni segir: ,,Það er hreint ótrúlegt að fram skuli koma á Alþingi stjfrv. með ákvæðum sem gera ráð fyrir jafnmikilli mismunun þegnanna og hér er lagt til.`` Þetta var úr umsögn Sambands ísl. sveitarfélaga um málið, þ.e. glefsur úr umsögninni, en hún er nokkuð ítarleg. Búnaðarþing fjallaði um málið 1993. Þar leggur búnaðarþing til breytingar á frv. og ég ætla að nefna eina þessara breytinga því að ég tel að hún sé mikilvæg, en þeir leggja til að 8. gr. laganna orðist svo, með leyfi forseta: ,,Nú neitar sveitarstjórn og/eða jarðanefnd að samþykkja áformaða sölu, sbr. 6. og 11. gr., og ráðherra staðfestir þá ákvörðun. Þá á eigandi eða umráðamaður eignarinnar rétt á að ríkissjóður kaupi þá eign sem hann vill láta af hendi hafni sveitarsjóður forkaupsrétti. Náist ekki samkomulag um verð skal kaupverð eignarinnar ákveðið samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnáms, nr. 11 frá 1973.`` Ég tel, frú forseti, að ef þetta ákvæði væri inni í frv. og fjárveitingarvaldið eða löggjafinn stæði sig í stykkinu þá væri þetta mjög til bóta og ég vil beina því til hv. landbn. að hún athugi það vandlega hvort henni þætti ekki tiltækilegt að taka þetta ákvæði inn í frv. Frú forseti. Ég ætla að fara að ljúka máli mínu. Þetta frv. ber sjálfsagt vott um góðan vilja þeirra sem að því standa til þess setja upp girðingu. Því miður eru girðingarnar mjög ófullkomnar og að sumu leyti varasamar. Jarðir eru gerðar eða geta verið gerðar verðlitlar án þess að fyrir það sé girt að þær lendi í ómildum höndum útlendinga. Hér getur verið um hreina eignaupptöku að ræða, en eins og ég hef margoft sagt á umliðnum missirum í umræðum um Evrópskt efnahagssvæði og málefni því tengd þá er hér um að ræða einn af þeim þáttum þar sem við verðum að bera ekki lítinn fórnarkostnað af því að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Ég hygg að það væri til bóta að samþykkja þetta frv., setja upp þessar lélegu og ófullkomnu girðingar, enda takist hv. landbn. að lagfæra þetta mál að því leyti sem búnaðarþing lagði til.

Virðulegi forseti. Þegar samið var um Evrópska efnahagssvæðið og meðan á því samningaferli stóð var ljóst að nokkur ákvæði samningsins mundu vera mjög viðkvæm í meðförum og það mál sem hér er til umfjöllunar í dag snertir einmitt eitt af þessum málum. Það er ljóst að svo viðamiklir samningar sem samningarnir um Evrópska efnahagssvæðið eru snerta mjög við stöðu okkar sem sjálfstæðrar þjóðar og segja má að yfirráð okkar yfir auðlindum landsins sé eitt af þeim atriðum sem verði að tryggja í samningum af þessu tagi. Í samningaferlinu tókst að tryggja yfirráð Íslendinga yfir auðlindum sjávarins, en fyrirvari var hins vegar ekki gerður eða ekki tókst að halda inni fyrirvara um kaup á landi. Í samningaferlinu var upplýst að áður en núverandi ríkisstjórn tók við völdum hefði verið settur inn fyrirvari um þetta atriði en hann var tekinn út á samningaferlinu. Það er rétt að geta þess að meðal þeirra gagna sem hægt er að nota við umfjöllun um þetta mál eru m.a. álitsgerð sem samin er að beiðni dóms- og kirkjumálaráðherra og landbrh. sem getið var um hér í framsöguerindi hæstv. landbrh. Ég vil einnig taka það fram að meðal gagna í þessu máli er sérstök álitsgerð sem hv. þm. Steingrímur Sigfússon og fyrrv. hæstv. landbrh. gerði um þetta mál og sendi þingmönnum sem er allítarleg greinargerð og gagnleg og vil ég þakka honum fyrir það að hafa sent okkur þingmönnum þetta. Það varpar ljósi á afstöðu hans til málsins en hann hefur áhyggjur af þessu máli eins og raunar sá sem hér stendur. Í þessari álitsgerð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,Ég held að þegar menn skoða þetta betur komist þeir að raun um að það hafi orðið mikið slys í þessum samningum að ekki var haldið inni varanlegum fyrirvara eða undanþágum hvað þetta snertir. Það var eina trausta leiðin í þessum efnum.`` Ég vil taka undir þetta álit hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi verið slys þegar varanlegum fyrirvara var ekki haldið inni í þessu samningaferli. Ég ætla ekki að fara nánar út í það hér og nú hver á að vera ábyrgur fyrr því slysi, við getum tekið upp umræður um það ef menn vilja, en ég geri mér hins vegar grein fyrir því að menn mátu það svo að það væri erfitt að halda þessum fyrirvara inni. Mér finnst hins vegar að það hafi ekki verið látið á það reyna til fulls og vil því að þessu leyti taka undir þessa skoðun hv. þm. Það er mjög erfitt að sætta sig við það í raun og veru að landið sem er ein af höfuðauðlindum þjóðarinnar geti gengið kaupum og sölum milli ríkisborgara þjóðarinnar og ríkiborgara annarra þjóða hömlulaust og það er í raun og veru ekki hægt að sætta sig við það að erlendir aðilar fái sama rétt til kaupa á landi hér á Íslandi eins og íslenskir ríkisborgarar. Sá samningur sem nú hefur verið gerður um Evrópska efnahagssvæðið gengur út frá því að þessi réttur sé ekki jafn að öllu leyti og má því segja að samningurinn leiði það í ljós að réttur erlendra ríkisborgara til fasteignakaupa hér á Íslandi og þar á meðal kaupa á jarðnæði er ekki sá sami og réttur okkar Íslendinga, þeirra sem hafa íslenskt ríkisfang. Hins vegar er þessi réttur jafn að því er varðar sjálfa meginþætti samningsins, þ.e. fjórfrelsið svokallaða. Í þessu samningaferli á að veita mönnum jafnan rétt. Þá er um að ræða jafnan rétt launþega til að velja sér starf, þar á meðal í landbúnaði, jafnan rétt til fjárfestingar og jafnan rétt til að stofna fyrirtæki og þjónustustarfsemi. Það sem mestu máli skiptir í sambandi við þetta er kannski ekki fyrst og fremst rétturinn til atvinnustarfsemi. Það má segja sem svo að það sé ekkert hættulegt við það að íbúar Evrópubandalagsins og EES-svæðisins geti stundað atvinnu hér eins og íslenskir þegnar og hafi þá búsetu hér á landi og afli sér þeirra fasteigna sem nauðsynlegar eru í sambandi við sinn atvinnurekstur. Það sem skiptir hins vegar meginmáli í þessu sambandi er hvort til verður með samningunum um Evrópska efnahagssvæðið sjálfstæður fjárfestingarréttur þeirra aðila sem búa á þessu svæði, án tillits til þeirra réttinda sem samningurinn sjálfur kveður á um, þ.e. sjálfstæður fjárfestingarréttur án tillits til stofnsetningarréttarins og launþegaréttarins. Um þetta atriði er fjallað í álitsgerð sérfræðinganna þriggja um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og fasteignir á Íslandi. Þar koma fram álitamálin og þetta er eitt meðal þeirra mikilvægustu sem þar eru tekin til umfjöllunar. Í þessari álitsgerð segir svo í kaflanum þar sem fjallað er um frjálsa fjármagnsflutninga, með leyfi hæstv. foreta: ,,Álitamál er hvort líta beri svo á að frelsi til fjármagnsflutninga veiti sjálfstæða heimild til fjárfestinga einkum með hliðsjón af rétti manna til að fjárfesta í fasteignum, þar á meðal sumarbústöðum, án tillits til þess hvort það á sér stað í tengslum við hina þrjá frelsisþættina.`` Í skýrslunni er fjallað allítarlega um þetta mál og niðurstaðan er tíunduð í sama kafla, með leyfi hæstv. forseta: ,,Af framangreindu sést sennilega að íbúar eins aðildarríkis sem dveljast í öðru aðildarríkinu geta ekki fjárfest í fasteignum í síðarnefnda ríkinu á grundvelli EB-reglna um frjálsa fjármagnsflutninga eingöngu. Slík heimild verður að styðjast við hina þrjá frelsisþættina, þ.e. launþegaréttinn, þjónusturéttinn og stofnsetningarréttinn.`` Í þeim kafla þessarar skýrslu sem heitir Helstu niðurstöður um fjárfestingarreglur EB segir, með leyfi forseta: ,,EB-réttur veitir EB-fyrirtækjum að jafnaði ekki beinan og ótakmarkaðan rétt til að fjárfesta í öðru EB-ríki, þar á meðal til að festa kaup á fasteignum eða fasteignaréttindum. Sá réttur er hins vegar afleiðing frelsisþáttanna fjögurra, þ.e. réttar launþega, stofnsetningarréttar, réttar til frjálsrar þjónustustarfsemi og réttar til frjálsra fjármagnsflutninga. Ákvæði 7. gr. Rómarsáttmálans sem felur í sér bann við allri mismunun á grundvelli þjóðernis skiptir og máli í þessu sambandi. Í sjálfu sér geta aðildarríkin haft í lögum sínum ýmis ákvæði sem setja skorður við því að fasteignaréttinda sé aflað. Þessar skorður verða hins vegar að gilda jafnt fyrir aðila sem teljast til viðkomandi ríkis og þá aðila sem hyggjast, t.d. á grundvelli stofnsetningarréttar, afla sér fasteigna og þær mega ekki fela í sér óbeina mismunun.`` Að því er varðar atvinnureksturinn í heild þá er ljóst að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið felur í sér heimild til íbúa EES-landa að fjárfesta í atvinnutækjum og þar á meðal fasteignum til atvinnurekstrar. Hins vegar ber að árétta þann skilning að þessi réttur tekur einungis til fasteigna sem eru í notkun í atvinnustarfsemi eða til eigin nota. Í kaflanum sem fjallar um atvinnureksturinn í skýrslu þremenninganna segir, með leyfi forseta: ,,Loks er ekki heldur glöggt samkvæmt lögunum hverjir teljast eiga fyrrgreindan rétt.`` --- Þarna er verið að vitna í fasteignalög. --- ,,Samkvæmt orðum ákvæðisins er rétturinn bundinn við þann sem hefur rétt til þess að stunda atvinnurekstur hér á landi. Ljóst er að fleiri geta átt rétt til þess að stunda atvinnurekstur hér á landi en þeir sem stunda hann í raun og veru. Engu að síður verður að telja líklegt að rétturinn sé eingöngu bundinn við þá sem stunda atvinnurekstur hér á landi í raun og veru.`` Þetta atriði kemur til álita þegar menn velta því fyrir sér í hvaða stöðu þeir íslensku ríkisborgarar eru sem eiga jarðnæði eða afla sér jarðnæðis sem ekki er keypt til notkunar í atvinnustarfsemi. Leiðir þessi samningur til þess að slíkir aðilar verði að afsala sér slíkum eignum? Eða verður með þessum samningi komið í veg fyrir að íslenskir ríkisborgarar geti fest kaup á jarðnæði sem þeir eiga án þess að nota það í atvinnustarfsemi? Ég lít svo á að svo sé ekki og styðst þar við niðurstöður greinargerðar þremenninganna um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og fasteignir á Íslandi. Íslenskur ríkisborgari sem á fasteign, jörð, sem hann ekki nýtir í atvinnustarfsemi hefur fulla heimild til að eiga slíka jörð og halda henni og eignarheimildum hans verður ekki breytt með þessum samningi. Á hinn bóginn ef svo fer að erlendur ríkisborgari, sem í krafti EES-samningsins festir kaup á jörð hér á landi og notar hana í atvinnustarfsemi, hættir að nýta þessa jörð í atvinnustarfsemi ellegar þá að jörðin fellur undir ættingja hans sem nýta hana ekki, þá munu þeir ekki hafa heimild til að eiga slíka jörð. Þetta tel ég mikilvægt atriði. Þetta tel ég að nefndinni sem fær málið til umfjöllunar beri að skoða rækilega til að ganga úr skugga um að svo sé. Það frv. til laga um breytingu á jarðalögum sem hér er til umfjöllunar er tilraun til að setja enn fastari skorður um viðskipti með fasteignir, einkum og sér í lagi jarðir, en gilda í lögum nú. Þar er einkum og sér í lagi um að ræða 3. gr. frv. þar sem sveitarstjórnum og jarðanefndum er heimilað að binda samþykki sitt við fasteignaviðskiptin sem lögin ná yfir því skilyrði að sá sem öðlast réttindi yfir fasteigninni hafi í allt að fimm ár haft fasta búsetu á jörðinni eða í eðlilegri fjarlægð frá henni til að nýta hana. Með sama hætti er heimilt að binda samþykki skilyrðum um að jörðin verði nýtt til landbúnaðar eða annarrar atvinnustarfsemi í samræmi við þau áform sem lýst er í beiðni um samþykki. Að sjálfsögðu mundu ákvæði af þessu tagi þrengja allmikið svigrúm Íslendinga til að nýta jarðnæði. Þó tel ég ástæðu til að undirstrika að þeir hafa þó enn fulla heimild til þess að nýta jarðnæði með þeim hætti sem fellur utan samningssviðsins. Þá á ég fyrst og fremst við að eiga jarðir til þess hafa ánægju af því án þess að nota þær í atvinnuskyni, stunda þar tómstundaiðju sína eins og skógrækt og annað því um líkt, eða hestamennsku. Ég tel að það beri að taka þessa grein til rækilegrar athugunar og skoða hana. Hún er að nokkru leyti mjög íþyngjandi fyrir íslenska þegna en ég lýsi því hér með yfir að ég er reiðubúinn til að samþykkja grein af þessu tagi þó mér finnist að hæstv. landbn. Alþingis hafi fulla heimild til að skoða þetta opið og koma með tillögur um breytingar á þessu atriði. Það sama er að segja um 5. gr. frv. En þar er atriði sem er á þá leið að ef það er ætlun þess sem þarf að fá samþykki til að öðlast réttindi yfir fasteign að nýta hana til landbúnaðar skal samþykki ekki veitt nema viðkomandi hafi starfað við landbúnað í fjögur ár og þar af tvö ár hér á landi. Þetta eru líka nokkuð íþyngjandi ákvæði og ber að geta þess að ráðherra getur veitt undanþágu frá ákvæðinu að fenginni umsögn sveitarstjórnar og jarðanefndar. Þess ber að geta að ráðherra hefur heimild samkvæmt þessari grein að ákveða í reglugerð hvaða starfsemi telst til landbúnaðar skv. 1. mgr. Í sjálfu sér felst ekki þarna heimild ráðherrans til að ákveða hvað skuli teljast landbúnaður og hvað ekki. Það er ákveðið með öðrum lögum en hér er verið að fjalla um. Hér er einungis verið að tala um að ráðherra geti ákveðið í reglugerð hvaða starfsemi telst til landbúnaðar samkvæmt þeim skilyrðum sem fram koma í 1. mgr. 5. gr. Ég vil taka það fram að mér finnst skipta miklu máli hver niðurstaðan verður í umfjölluninni um þetta frv. Ég harma að við Íslendingar skulum ekki hafa borið gæfu til að halda inni almennum fyrirvara um þetta mál. Vegna þessa er málið komið í þrengri farveg en það hefði e.t.v. þurft að vera. Það frv. sem hér er lagt fram er til bóta þó það sé nokkuð íþyngjandi. Ég vænti þess að hæstv. landbn. Alþingis fjalli ítarlega um þetta og skoði á þessu allar hliðar og leggi síðan fyrir þingið raunhæfar tillögur til að styrkja stöðu Íslendinga í sambandi við þetta mikilvæga mál þar sem miklu skiptir að við festum nokkuð rétt Íslendinga til þess að hafa vald yfir jarðakaupamálum sínum.

Virðulegur forseti. Það er næsta átakanlegt að virða fyrir sér þann málatilbúnað sem hér liggur fyrir í formi stjfrv. af hálfu hæstv. landbrh. Ekki er síður átakanlegt að heyra málflutning eins og þann sem kom áðan frá hv. 5. þm. Norðurl. e., manni sem gaf um það yfirlýsingar fyrir síðustu alþingiskosningar, í aðdraganda þess að hann kom inn á Alþingi, að hann mundi ekki standa að samþykkt samningsins um Evrópskt efnahagssvæði ef hann veitti þann rétt sem samningurinn veitir. Þetta rifjaði ég upp í umræðu um málið fyrir nokkru síðan þegar samningurinn hafði enn ekki verið samþykktur. Margt í máli hv. þm. ber vott um að eftirköstin séu þung og erfið hjá þingmanninum. Hann er hér að reyna að leita huggunar í þessu sérkennilega frv. hæstv. landbrh. þar sem í rauninni er með feluleik verið að ganga fram hjá grundvallaratriðum EES-réttarins sem kveðið er á náttúrlega með skýrum hætti í 4. gr. samningsins sjálfs þar sem mismunun eftir þjóðerni er ekki heimil og það gildir um alla þætti fjórfrelsisins. Hér eru menn að leika sér að því, og það gerði hv. þm., að reyna að leika sér að því að reyna að finna einhver tengsl á milli þessara fjórfrelsisþátta og skilyrða þau og það voru mjög sérkennilegar æfingar. Ég tel að þessi málatilbúnaður standist ekki samkvæmt reglum EES-réttarins. Ég tel að þarna sé í rauninni búið að opna fyrir kaup hér á landi með öllu því sem hér fylgir, þar á meðal á íslenskum auðlindum sem fylgja landareign að við því verði til frambúðar engar raunhæfar skorður reistar að veita þar Íslendingum einhvern forgangsrétt til þess að taka þátt í samkeppni um kaup á landi og halda slíkum eignaryfirráðum.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson lýsti hér hlutverki mínu sem átakanlegu og hélt því fram að ég hefði lýst því yfir að ég mundi aldrei sætta mig við að það frelsi sem veitt er í samningnum yrði veitt. Þetta er ekki rétt vitnað í mín orð. Það sem ég sagði, hv. þm., í þessu sambandi var það að ég teldi ekki hægt að sætta sig við það og ég mundi ekki sætta mig við það að erlendir aðilar fengju jafnan rétt á við íslenska til að kaupa jarðnæði á Íslandi. Hluti af minni ræðu hér gekk út á það að sýna fram á það að útlendingar hafa ekki þennan rétt. Hafi hv. þm. ekki skilið þetta þá þykir mér það leitt og er mér ljúft að endurtaka það og árétta það við síðari tækifæri í þessari umræðu. Ég vil hins vegar taka það fram að ef eitthvað, hv. þm., er átakanlegt í þessu máli þá er það það að hinn almenni fyrirvari var tekinn út í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar sem var studd af hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni. Það var átakanlegt og þar urðu slysin. En ríkisstjórnin hélt áfram að sitja og þingmennirnir héldu áfram að styðja þá ríkisstjórn þó að þessi fyrirvari hefði verið tekinn út.

Þetta skaltu ræða við utanrrh.

Hv. þm. sem kallar hér framan úr sal, fyrrv. landbrh., hefur væntanlega lagt sig í líma við að fylgjast með gangi mála hjá utanrrh. en það gerði hann því miður ekki. 

Virðulegur forseti. Hér er náttúrlega um miklu stærra mál en svo að ræða að menn geti verið að skjóta sér á bak við æfingar eins og hér komu fram af hálfu hv. 5. þm. Norðurl. e., að ætla að fara að bera það fram að það sé til málsvarnar fyrir því að samþykkja þennan samning sem hv. þm. gerði að á fyrri stigum hafi sá sem með málið fór í ríkisstjórn fallið frá fyrirvara. Það lá fyrir þegar sú ríkisstjórn sem nú situr tók til starfa og tók upp þráðinn, Sjálfstfl. með Alþfl., í sambandi við þetta mál. Þessi staða sem hér blasir við var ljós fyrir alþingiskosningar 1991 þegar hv. þm. gaf þær yfirlýsingar sem hann þekkir best og liggja fyrir á prenti en ég hef ekki hér fyrir framan mig textann. Það er þessi ábyrgð allra þeirra sem samþykktu samninginn og beittu sér ekki gegn honum sem blasir hér við varðandi stöðuna fyrir íslenska þjóð að hafa vald á sínu landi framvegis. Það eru ekki bara samningsákvæðin sem þýðir að líta á heldur blasir við réttarþróunin sem byggist á dómum svokallaðs Evrópudómstóls, dómstólsins í Lúxemborg, sem gengur allt í þá áttina að styrkja fjórfrelsið og ganga gegn viðleitni af því tagi sem reynt er að setja fram í þessum frumvarpstexta hér.

Virðulegi forseti. Það var full ástæða til þess að minna á það að í tíð ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar hefðu orðið á mistök í þessum efnum. Það er full ástæða til að minna á það því þá gekk mönnum úr greipum tækifæri til að tryggja þessa hluti betur en það tækifæri var ekki nýtt. Það er full ástæða til þess að minna á þetta. Ég hef hins vegar getið þess og get endurtekið það hér að samkvæmt þessum samningi er réttur erlendra aðila og íslenskra aðila ekki sá sami. Þessi réttur er bundinn við sjálf atriði samningsins, efnisatriði samningsins og þau ná ekki um allt þjóðfélagið. Þau ná um ákveðin samningsbundin réttindi og út fyrir þau samningsbundnu nær þetta ekki. Að því er varðar framhald málsins þá er ljóst að EES-samningurinn er þjóðréttarsamningur og það þarf að koma til samþykki Íslendinga fyrir breytingum sem á því verða.

Virðulegi forseti. Ég er hér með í höndunum bók sem er talsvert merkileg en hefur þó ekki verið veitt jafnmikil athygli eins og vera skyldi en það er bókin Evrópa, Evrópustefnunefnd, Ísland, Evrópa. Þetta vorum við að vinna við fyrir æðimörgum árum og ég var svo hamingjusamur að vera formaður þeirrar nefndar sem að þessu vann, Kjartan Jóhannsson var hins vegar áður þar formaður en hann vék til annarra starfa eins og menn vita sem hér eru. Þessi inngangsorð skrifa ég fyrir hönd nefndarinnar 1990. Það er ánægjulegt að menn skuli nú taka upp þráðinn. Þetta er ekki nein smáræðis bók sem hér er unnin. Þarna er þetta meira og minna sem við erum að ræða um og við þurfum að herða á því. Ég get tekið undir allt sem þeir hafa sagt hér inni, þar á meðal Hjörleifur Guttormsson sem var með okkur í því að semja þessa bók, að það er í huga Íslendinga, ég held nú að hvað sem öllu öðru líði og okkur sem erum kannski ekki neitt miklir ættjarðarvinir þótt þeir telji sig vera það alla vega og vilja ekki fórna neinu af gæðum landsins, þá getum við nú kannski náð saman hvað sem öðru líður eins og ég sagði. Það er hins vegar alveg rétt að það er hluti Íslendinga og hefur verið sem er með óðagot út í það að afsala íslenskum landsréttindum, svo ég tala nú ekki um menningarlegum sjónarmiðum. Þess vegna verðum við alltaf að vera á varðbergi. Það verða áreiðanlega á næstu missirum og kannski árum mikil átök hér einmitt vegna þess að það eru öfl, þó þau fari ekki hátt núna, sem eru alltaf að skjóta upp í einhverjum mæli, dulin gjarnan, taka til baka og segja ég sagði þetta ekki svona og svona, við skulum bíða eitt ár eða tvö eða eitthvað slíkt því við höfum þetta allt á okkar höndum, þetta segja þeir sem ætla sér að koma okkur í Evrópubandalagið.

Hæstv. forseti. Ég sakna þess við umræðuna nú að hæstv. utanrrh. skuli ekki vera viðstaddur umræðuna. Maðurinn sem fyrir hönd þjóðarinnar ber svo mikla ábyrgð á því sem gerst hefur og ber svo mikla ábyrgð á því máli sem hér er verið að ræða í dag. Maðurinn sem sagði að EES væri nauðsyn til þess að aldrei kæmi til þess að Íslendingar þyrftu að ganga í Evrópubandalagið. Maðurinn sem nú hefur umturnast í afstöðu sinni og berst fyrir því að Ísland gangi í Evrópusambandið. Maðurinn sem hefur gengið svo langt að hæstv. forsrh. hefur vakið athygli á því að hann sé eini Íslendingurinn sem sé sáttur og telji sjávarútvegssamning Noregs góðan. Hæstv. forseti. Ég sakna þess að sá hæstv. ráðherra skuli ekki vera hér staddur við umræðuna.

Þú verður að heimta hann, koma með hann.

Ég held að það sé afar mikilvægt. Hins vegar er það athyglisvert við þessa umræðu í hvern farveg þetta mál er komið.

Skildi ég hv. þm. á þann veg að hann óskaði eftir að hæstv. utanrrh. yrði viðstaddur umræðuna?

Ég held að það hljóti að vera nauðsynlegt, hæstv. forseti.

Ég mun þá reyna að freista þess að athuga hvort það sé unnt.

Ég mun ekki fresta máli mínu, ég get þá rætt við hæstv. utanrrh. síðar hér í dag, en ég held að það sé mjög mikilvægt að hæstv. utanrrh. sé við umræðuna. Ef við horfum aðeins nokkur ár aftur í tímann þegar þessi ganga var að byrja, þegar fyrri ríkisstjórn var að ganga til samninganna um Evrópskt efnahagssvæði, þá minnist ég þess að það sem gerði mig og fleiri sátta við þessa samninga á ákveðnu tímabili var ræða sem fyrrv. forsrh., Steingrímur Hermannsson, hélt í Ósló 1989 sem hefur verið kölluð fyrirvararæðan þar sem Íslendingar lögðu fram ákveðna fyrirvara til þess að geta gengið inn í þessa samninga. Á þeim grundvelli studdu hér ýmsir það mál. Síðar gerðist það að þessum fyrirvörum var hverjum á fætur öðrum af hálfu hæstv. utanrrh. varpað fyrir borð í skjóli stjórnarskipta í lok kjörtímabils o.s.frv. Sjálfstfl. barðist heill fyrir því 1989 að hér yrði farið í tvíhliða samninga um mál Íslendinga. Sjálfstfl. umturnaðist í þessu máli. Hann skipti um skoðun þegar hann var kominn í stjórnaraðstöðu og hann gerði það sem verst var í þessu máli að hann gaf hæstv. utanrrh. í maí 1991 fullt frelsi einum og sjálfum til að semja um málefni Íslendinga. Það er kannski versti hluturinn í þessu máli hvernig Sjálfstfl., forustuflokkur nýrrar ríkisstjórnar, umturnaðist í málinu. Vissulega er það stór vandi sem hér blasir við og við erum að ræða í dag til þess að mæta hinu Evrópska efnahagssvæði, girðingarlög, breyting á jarðalögum o.s.frv. Ég er þeirrar skoðunar að það væri rétt eða vil spyrja að því hvort það geti ekki verið grundvöllur til þess áður en við göngum inn í svo flókna lagasetningu og hefjum svo víðtæka girðingarstarfsemi sem hlýtur að brjóta, ekki síst á eignarrétti Íslendinga, verðfella í stórum stíl eignir íslenskra bænda og skapa mismunun í þessu hér hjá okkur. Ég er því þeirrar skoðunar og vil spyrja hvort ekki sé rétt í þessu máli að leita eftir tvíhliða samningi um málið. Eigum við kost á því sem Danir náðu fram við Evrópubandalagið að hafa undanþágu um eitthvað af okkar málum sem snertir jarðir eða sumarbústaðalönd eða náttúruperlur? Mig minnir að Álandseyingar hafi einnig náð einhverju slíku ákvæði inn í sína samninga. Eins er það þegar við í lok kjörtímabilsins erum ekki lengra komnir í þessari vinnu er það spurningin hvort við getum fengið frest á því ákvæði sem snýr að þessu máli til að vinna okkar heimavinnu. Eins og hér hefur komið fram voru það átta aðilar sem svöruðu beiðni um umsögn frá hv. landbn. í fyrra. Mér finnst það sýna hvað málið er flókið. Tólf aðilar treystu sér ekki til að svara því. Ég er í engum vafa um að sá stutti tími sem er eftir af þessu þingi, kosningaþingi, nægir ekki til að vinna þetta mál. Svo flókið er málið og svo slæmt er það frv. í mínum huga sem hæstv. landbrh. hefur lagt fram. Það eru ýmis atriði sem mér sýnist að muni stöðva þá þróun sem við höfum búið við, ég vil segja, í nokkra áratugi. Ég vil koma inn á nokkur þessara atriða. Ég sé t.d. að í 3. gr. frv. þar sem verið er að ræða um fasteignir er settur einn þröskuldur t.d. þar sem rætt er um ,,fjarlægð eðlilegrar búsetu til að nýta þessa eign``. Ég vil spyrja hæstv. landbrh.: Hvað á hann við? Getur þetta ekki verið atriði sem muni mjög þrengja þá þróun sem hér hefur verið og kannski ýmsa aðra þróun sem við höfum séð fyrir okkur og ég hef ekkert við að athuga? Við höfum séð að ýmsir menn, kannski búsettir hér, hafa eignast jarðir sem þeir eru að sinna í allmikilli fjarlægð frá heimili sínu. Ég minnist þess að útgerðarmaður í Grindavík, Dagbjartur Einarsson, keypti Svefneyjar á sl. vetri og er þar að gera góða hluti. Kynni það að vera að þetta ákvæði yrði til þess að hann mætti ekki eiga þessa eign og hún yrði tekin af honum og færð öðrum? Er hann of langt frá eigninni? Síðan er í þessu ákvæði sem segir að ef þetta gerist þá er þinglýst inn á eignina ákvæðum um að innan einhvers ákveðins tíma þriggja, fjögurra eða fimm ára verði það að hafa átt sér stað að maðurinn flytji. Ég get nefnt ótalmörg fleiri dæmi. Ég hef orðið þess var í mínu kjördæmi að jafnvel fólk sem býr erlendis en er íslenskir ríkisborgarar, jafnvel ekki íslenskir ríkisborgarar en Íslendingar, hafa fundið til þess hvöt og hafa ráðist í að eignast eignir í mínu kjördæmi. Þeir eiga löng sumarfrí, þetta er stóreignafólk, og það er að gera góða hluti á þessum stöðum. Mér sýnist að það sé klárt mál að þessir aðilar mundu ekki mega fjárfesta eins og þeir gera og þar með hverfur það út úr dæminu að menn geti átt við þá peningaleg viðskipti. Þetta eru flugmenn, listamenn og fleiri og fleiri sem hafa löng sumarfrí og geta þá nýtt hlunnindi við svona aðstæður og vilja hafa frelsi til að kaupa slíkar eignir. Ég óttast þessa 3. gr. frv. Svo er auðvitað um fleiri greinar í þessu frv. Staðreyndin er nefnilega sú að jarðalögin eins og þau standa hafa verið talsverður þröskuldur í viðskiptum. Og jarðalögin eins og þau standa hafa því miður orðið til þess að menn hafa misnotað aðstöðu sína. Sveitarstjórnir hafa í gegnum jarðalögin reynt að ráða því hverjir eignuðust fasteignir og gert upp á milli fólks, jafnvel brotið ákvæði stjórnarskrárinnar um eignarréttinn. Það er alvarlegur hlutur. Ég held nefnilega að jarðalögin hafi verið sett á sínum tíma til þess að tryggja byggð og stöðva það sem menn kölluðu þá brask. En ég hef tekið eftir því t.d. hvað Suðurland varðar að sá hagvöxtur sem þar hefur ríkt síðustu árin tengist ekkert síður því að menn hafa þar verið að mæta þeirri nýju þróun að stór hluti t.d. höfuðborgarbúa vill dvelja þar sumarlangt, eiga þar sumarbústaði. Sumir hverjir hafa ráðist í það stórvirki að eignast eyðijarðir, byggja þær upp og skapa þar atvinnu í öðru formi en landbúnaði. En allt hefur þetta pappírsfarg og spurningar um leyfi orðið til að þrengja frelsi fólks til að standa í þessu. Ég tel þess vegna að við verðum að gæta okkar í lagasetningunni að hún verði ekki slíkur fjötur að hún stöðvi svona mikilvæga þróun þar sem fólk í þéttbýlinu og í sveitunum er einmitt að ná saman í gegnum þessa breytingu. Ég hef líka velt því fyrir mér í sambandi við útlendingana: Eru þeir að koma í stórum stíl til að kaupa jarðir? Ég talaði við þann mann í morgun á fasteignasölu sem hefur selt flestar jarðir á Íslandi síðustu árin. Hann sagði að engin slík fyrirspurn hefði borist. Það hefði að vísu gerst í kringum landsmót hestamanna að þá kom upp bóla, nokkrir ríkir Þjóðverjar spurðu eftir jörðum til að hefja hér hrossarækt en það var bóla og ekkert varð úr viðskiptum. Það liggur fyrir eins og er að útlendingar eru ekki í miklum jarðakaupum hér eða hugleiðingum eins og stendur. Þess vegna er spurning hvort við getum ekki náð annarri niðurstöðu án þess að færa allt í fjötra í viðskiptum Íslendinga sjálfra. Það held ég að sé meginmálið. Mér hefur dottið það í hug hvort það væri möguleiki og væri réttara hjá okkur að huga t.d. að því við lagasetningu að taka út úr sérstakar náttúrperlur sem svo eru nefndar. Laxveiðijarðir, jarðir sem eiga virkjunarmöguleika, jarðhitasvæði, einstaka staði sem eru slíkar náttúrperlur að þær verða að vera í höndum Íslendinga, setja um slíkar jarðir almenn ákvæði um að þar ríki alveg sérstakur forkaupsréttur sveitarfélagsins eða ríkisins. Við höfum stundum rætt um það að kannski vildu auðmenn kaupa upp heila dali og byggðir, dali með laxveiðiám o.s.frv. Mér dettur í hug Vatnsdalurinn, sem er afar fögur sveit, þegar ég sé hv. þm. Pál Pétursson. Það verða kannski einhver svona mjög verðmæt svæði þar sem mikil hlunnindi eru. Við þekkjum okkar land og ég vil alla vega að landbn. fari verulega vel yfir það atriði hvort eitthvað slíkt kæmi fremur til greina ef hin atriðin sem ég minntist á í upphafi, að fá frest eða fara í tvíhliða viðræður, koma ekki til greina. Svona stór mál, hæstv. forseti, þurfa að fá langan tíma og það þarf að gaumgæfa þau mjög vel til að menn fari ekki rangt að í lagasetningu. Ég styð það að mestu náttúrperlur verði í eigu Íslendinga og þeir ráði sínum auðlindum til lands og sjávar. En ég óttast ekkert verulega á þessari stundu að á því sé að verða nein veruleg breyting. Hér hafa útlendingar átt jarðir. Ég minnist þess að danskur maður átti Haukadal og fór vel með hann, klæddi hann skógi og skilaði honum svo íslenska ríkinu að gjöf. Þannig góðir hlutir hafa gerst. En meginatriðið í mínum huga er að mér finnst að í þessu frv. séu óásættanleg atriði sem munu valda því að um mikla frelsissviptingu í viðskiptum verði að ræða. Menn eru að búa til ramma fjötra. Nógar eru nú bréfaskriftirnar fyrir. Það verður því mjög til þess að draga úr því að þéttbýlisbúar og ýmsir Íslendingar sem vilja eignast land og vera frjálsir í sínu landi hafi til þess möguleika. Þess vegna finnst mér að við megum ekki sætta okkur alfarið við þetta frv. eins og það liggur fyrir og þurfum að ná einhverri annarri niðurstöðu en hér er sett á blað. Það vil ég hafa mín lokaorð. Ég held að landbn. verði að beita sér verulega í þessari vinnu í vetur til þess að reyna að girða fyrir að hér hendi slys í lagasetningu og til að finna framtíðarlausn á þessu máli. Ég ítreka þau orð mín að ég tel að þetta frv. muni því miður skerða frelsi og fella í verði eignir bænda og stöðva ákveðna þróun innan lands sem ég hef ekkert við að athuga og hefur haft góð áhrif, alla vega í mínu kjördæmi. Ég hygg að sú þróun sé að breiðast út um allt land og hana megum við ekki stöðva. Það er því mikilvægt, hæstv. forseti, að þingið vinni þetta mál vel.

Hæstv. forseti. Þetta er að verða gamall kunningi, því miður liggur mér við að segja, þetta frv. eða tilraunir til að setja inn í jarðalögin íslensku einhver ákvæði sem tengjast mjög svo umræddu og umdeildu frelsi útlendinga til að kaupa hér upp fasteignir og jarðnæði þar með talið og er fylgifiskur samningagerðarinnar við Evrópusambandið um Evrópskt efnahagssvæði. Satt best að segja er það svo að þegar frá líður og maður veltir því fyrir sér þá eiginlega undrar mig alltaf meira og meira þessi umræða um girðingar. En e.t.v. er ástæðulaust annað en að taka því eins og það er. Það hefur greinilega tekið alllangan tíma að átta sig á því og kyngja þeirri umhugsunarverðu og ískyggilegu staðreynd, má kannski segja, að með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði, svo ekki sé talað um ef við rötuðum alla leið inn í Evrópusambandið, er verið að afnema ríkisborgararéttinn í reynd gagnvart öllu samningssviðinu. Það er verið að afnema ríkisborgararéttinn í þeim skilningi að eftir tilkomu samningsins er óheimilt bæði að lögum og í framkvæmd að mismuna mönnum á grundvelli ríkisfangs. Ef menn hefðu frá upphafi nálgast umræðuna um þessa girðingagerð í íslenskri löggjöf á þessum forsendum þá held ég að það hefði einfaldað umræðuna. Þá hefðu menn ósköp einfaldlega staðið frammi fyrir því strax í byrjun og vitað að um slíkt væri ekki að ræða. Öll leit manna að girðingum af einum eða öðrum toga yrði fyrir fram dæmd vonlaus, væri árangurslaus vegna þess að fram hjá þessari jafnræðisreglu ríkisborgaranna á öllu samningssvæðinu mundu menn ekki komast. Þetta er niðurstaða annarra þjóða, bæði að lögum og í reynd, þ.e. menn hafa nú orðið yfirleitt viðurkennt að það þýðir ekki að ganga gegn þessum ákvæðum Rómarsáttmálans sem tryggja mönnum þetta frelsi á samningssvæðinu. Menn hafa í reynd orðið að sætta sig við það að hafi þeir haft uppi tilburði til að ganga gegn þeim þá hafa þeir tilburðir verið dæmdir ólöglegir. Þetta er niðurstaðan. Þetta er reynsla Íra, Grikkja, Dana og fleiri þjóða sem lent hafa í sambærilegum átökum við Brusselvaldið og dómstólinn í Lúxemborg. Í raun er það þess vegna vonum seinna að menn taki málið hér upp til þeirrar umræðu sem því ber að vera á og vel að merkja hefur verið í dag því nú virðist þessi staðreynd öllum orðin ljós. Við erum ekki að ræða um hluti sem geta mismunað íslenskum ríkisborgurum og erlendum. Við erum eingöngu að ræða um það hvort við ætlum að setja einhverjar þær takmarkanir í löggjöfina varðandi möguleika einstaklinga almennt til þess að kaupa jarðir eða stunda atvinnustarfsemi sem verða okkur eitthvert hald gagnvart því að útlendingar auki ekki umsvif sín umfram það sem við viljum. Enda viðurkennum við þá um leið og vitum að þær takmarkanir gilda jafnt gagnvart Íslendingum. Það er alveg stórkostleg framför í umræðunni, hæstv. forseti, að hún sé komin á þetta spor. En það var ekki í byrjun og hér stóð mikil umræða um það hvort við gætum sett einhverjar girðingar sem gagn væri að og það var jafnvel uppi um tíma fáfengileg umræða um ásakanir á báða bóga um að menn hefðu vanrækt það að setja slíkar girðingar í lög áður en samningurinn tók gildi. Nú er það augljóst öllum sem til þekkja að samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði spyr ekki um aldur laga þegar hann ryður þeim úr vegi. Við höfum staðið í því þingmenn undanfarin missiri að breyta íslenskri löggjöf á fjölmörgum sviðum, ýmist ákvæðum frá því fyrir tiltölulega fáum árum en einnig áratuga --- og jafnvel aldagömlum ákvæðum sem hafa brotið í bága við hinn nýja rétt. Það var auðvitað sömuleiðis mjög fáfengileg umræða. Það er ósköp einfaldlega þannig að annað hvort samrýmast íslensk lög ákvæðum samningsins burt séð frá því hvenær þau voru sett eða þau gera það ekki. Ef þau gera það ekki þá erum við samningsbundin til að breyta þeim. Þetta tvennt held ég að sé nauðsynlegt að undirstrika í byrjun umræðunnar, hæstv. forseti. Þegar við göngum út frá þessari jafnræðisreglu þá eru málin orðin tiltölulega einföld og það er á grundvelli þeirrar niðurstöðu minnar í þessari greinargerð sem ég tók saman í kjölfar mikillar umræðu um málið fyrir um tveimur árum síðan að ég komst að þeirri niðurstöðu sem var mér ekkert ný, ég hafði allan tímann haft þá skoðun, að það hefði verið mikið slys að við Íslendingar náðum ekki inn í samninginn, að svo miklu leyti sem menn verða að búa við hann um skeið, varanlegum fyrirvara varðandi réttindi útlendinga til fjárfestingar í fasteignum og jörðum þar með talið. Það var meiri háttar slys og það er merkilegt að menn skyldu klúðra því þegar til að mynda Danir hafa þó þrátt fyrir allt vaðið í gegnum alla samningagerð sína við Evrópubandalagið með sumarbústaðaákvæðið sitt fræga, og þar með talið í gegnum Maastricht-breytingarnar. Nú er svo merkilega komið að þau hinna Norðurlandanna sem hugsanlega ganga í Evrópusambandið á næsta ári gera það án þeirra undanþága sem Danir hafa vegna þess að þeir hafa staðið í lappirnar í þessari samningagerð og m.a. tekist að verja talsvert stöðu sína gagnvart stórum og sterkum nágrönnum sem þeir hafa óttast að mundu ásælast jarðnæði í Danmörku. Deila um hvort það að þessi fyrirvari félli út eins og fjölmargir aðrir fyrirvarar sé á ábyrgð fyrri eða núverandi ríkisstjórnar er náttúrlega fáfengileg. Staðreynd málsins er einfaldlega sú, það liggur ljóst fyrir, að fyrri ríkisstjórn hélt til streitu kröfunni um þessar undanþágur. Hæstv. utanrrh., sem þá var og er enn, því miður, Jón Baldvin Hannibalsson, fékk aldrei heimild til þess í fyrri ríkisstjórn að falla frá þeim fyrirvörum sem Íslendingar höfðu haldið inni í samningunum. Þá heimild fékk hann hins vegar á sérstökum aukafundi ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar 5. maí 1991. Það liggur fyrir opinberlega að þá var afgreitt samningsumboð til handa utanrrh. og í því fólst að falla frá öllum fyrirvörum nema þessum eina sem snýr að sjávarútvegi í stað þess að fá inn hið almenna öryggisákvæði í 127. gr. samningsins eða hvað það nú er. Þetta er rétt að rifja upp af því að enn eru uppi svolitlir tilburðir til að barna söguna eitthvað í þessum efnum eins og til að mynda hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich áðan. Þá þarf vonandi ekki að eyða lengri tíma í það. Aðeins til að ræða síðan það sem sett er á blað í frv. þessu. Er í því eitthvert það hald, skiptir það einhverju því máli að við viljum standa í því að setja takmarkanir af þessu tagi í lög sem augljóslega koma talsvert við möguleika okkar Íslendinga sjálfra til nýtingar á landi eða afnot til að mynda þéttbýlisbúa af jarðnæði? Ég sé ekki að það þjóni miklum tilgangi nema það a.m.k. uppfylli þau markmið sem við erum að tala um, að verja okkur að einhverju leyti fyrir hugsanlegri ásókn útlendinga á þessu sviði. Ég óttast að því miður reynist þetta næsta haldlítið. Ég segi ekki haldlaust en næsta haldlítið. Þar vil ég nefna sérstaklega að ákvæðið í fyrsta lagi um búsetu manna á jörðunum eftir að þeir hafa keypt þær næstu fimm ár eða svo er að sjálfsögðu eftirákvöð. Það er þannig að þú getur ekki stoppað af einn einasta kaupsamning á grundvelli þessa ákvæðis því hver sem er getur haldið því fram að hann ætli að flytja á jörðina og búa þar. Það getur enginn stoppað neitt af á grundvelli þess að þú hafir einhvern grunaðan um að ætla ekki að efna ákvæði af þessu tagi. Það er ekki hægt. Það er ekki boðleg málsástæða. Í fyrsta lagi heldur það því ekki. Enginn aðili, sveitarstjórn eða ríkisstjórn, mun geta beitt því. Því Herr Wolfgang eða Monsieur Le --- eitthvað sem koma frá Þýskalandi og Frakklandi geta einfaldlega sagt ég ætla að flytja á jörðina. Ég hef uppi áform um það að flytja á jörðina í lok ágúst með minni ráðskonu og ráðsmanni.  Auðvitað mun það líka eiga við gagnvart Íslendingum. Menn munu þá leika það að færa sína búsetu að nafninu til, koma sér upp einhverri starfsemi á viðkomandi stað og það verður ákaflega erfitt að fylgjast með því. Í öðru lagi með ákvæði 5. gr., sem er sú grein sem ég hafði bundið langmestar vonir við að tækist að útfæra þannig að í því væri nokkurt hald, þ.e. að það sé hægt að setja menntunarkröfur eða starfsreynslukröfur sem séu raunhæfar, þ.e. að þær séu ekki úr lausu lofti gripnar, þær séu í einhverjum eðlilegum efnislegum tengslum við atvinnuveginn. Auðvitað er hægt að halda því fram mjög auðveldlega að ekki sé heppilegt að menn fari að starfa í þessari grein og taka upp búskap nema þeir hafi annaðhvort einhverja menntun eða starfsreynslu á viðkomandi sviði. Þá er það ákvæði sett inn að þetta skuli ekki samþykkt nema viðkomandi hafi starfað í landbúnaði í fjögur ár og þar af tvö ár hér á landi. En þá kemur að því að ég hef því miður stórfelldar efasemdir um að þetta muni standast. Þetta ákvæði frv. tel ég að sé veikast af þeim sem þarna eru á ferðinni. Fyrst og fremst vegna þess að það muni verða að því spurt hvaða menntun eða starfsreynsla í landbúnaði annars staðar er sambærileg við þetta. Ef hingað kemur þýskur búfræðingur sem hefur óumdeilanlega mikla menntun í landbúnaði og hann hefur jafnframt starfað við landbúnað kannski bæði í Danmörku og Þýskalandi, á blönduðum búum og guð má vita hvað og segir: Ég fullyrði að mín menntun og mín starfsreynsla er fullnægjandi gagnvart þessu. Hún er sambærileg. --- Hvað ætla menn þá að gera --- ekki Danir heldur Íslendingar? Hvað gera Íslendingar þá? Þá mundi væntanlega koma til þess: Er okkur stætt á því að binda þetta við starfsreynslu í landbúnaði á Íslandi eða væri okkur stætt á því að binda þetta við menntun í Bændaskólanum á Hvanneyri? Hvað með Bændaskólann í Ási eða einhvers staðar annars staðar? Það er til svar við þessu, það er ósköp einfaldlega bæði dómar og praxís sem hefur myndast sem eru á þann veg að menn hafa neyðst til þess að viðurkenna jafngilda menntun frá öðrum löndum samningssvæðisins eða jafngilda starfsreynslu. Ef menn trúa þessu ekki þá ættu þeir að taka dönsku reglugerðina sem hér var vitnað í af hæstv. ráðherra, það vill svo til að ég hef undir höndum eintak af henni, að vísu frá árinu 1989 en ég veit ekki til þess að hún hafi breyst síðan. Þar er það einfaldlega þannig að fyrst eru talin upp þau skilyrði og þær kröfur sem hægt er að gera til manna um menntun, um starfsþjálfun í dönskum landbúnaði o.s.frv., en síðan segir að ríkisborgarar í landi sem tilheyra Evrópusambandssvæðinu skulu annaðhvort hafa gengið í gegnum sambærilega landbúnaðarmenntun sem, eins og þar segir, --- ,,der kan sidestilles med . . . `` einni af kröfunum sem taldar eru upp eða uppfylla kröfur um starfsþjálfun í landbúnaði. Með öðrum orðum er reglugerðin undanþæg að því leyti til að hafi menn sambærilega menntun eða starfsþjálfun einhvers staðar í löndum Evrópusambandssvæðisins þá er ekki hægt annað en að taka það gilt. Þetta held ég því miður að yrði niðurstaðan í framkvæmd 5. gr. Við því er þá í sjálfu sér ekki mikið að segja. Það væri þá einfaldlega þannig sem það verkar. Og þá að lokum um forkaupsréttinn. Þar fannst mér að vísu þess gæta að menn væru enn á pínulitlum villislóðum því út á hvað gengur umræðan um að forkaupsréttinum megi beita í þessu sambandi? Mér virðist að hún gangi út á það að ríki eða sveitarfélög gætu keppt við útlendinga um kaup á jörðum en ekki í öðrum tilvikum en það er ekki svo. Það gengur ekki. Það er einfaldlega þannig að ef menn vilja beita forkaupsréttinum til að afstýra því að jarðir lendi í eigu einstaklinga þá verða menn að gera það í öllum tilvikum án mismununar. Það er alveg ljóst vegna þess að jafnræðisregla 4. gr. EES-samningsins og sambærileg ákvæði Rómarsamningsins gilda ekki bara að lögum heldur líka í framkvæmd, þ.e. öll framkvæmd stjórnsýslunnar verður líka að standast jafnræðisregluna. Það er alveg augljóst mál að ef útlendingar sem byðu hér í jörð yrðu fyrir því að ríkið neytti forkaupsréttar en gætu hins vegar sýnt fram á að í sambærilegum tilvikum þegar Íslendingar áttu í hlut hafi þeim forkaupsrétti ekki verið beitt mundu geta kært þá stjórnsýsluframkvæmd á grundvelli jafnræðisreglunnar og það þyrfti ekkert að efast um úrslitin. Þetta er alveg skýrt. Þess vegna er það misskilningur að forkaupsréttarákvæðum sé hægt að beita þannig að í því felist sérstaklega vörn gagnvart ásælni útlendinga. Ef menn vilja taka um það pólitíska ákvörðun að kaupa allar jarðir sem losna til þess að afstýra því að þær fari yfir höfuð í einstaklingseigu og það geri ríki eða sveitarfélög eftir atvikum þá er það aðferð út af fyrir sig. Með því eru menn ósköp einfaldlega að segja: Við ætlum að taka allt það land í opinbera eigu sem skiptir um hendur í þessum tilvikum. Það held ég að mundi nú standa í mönnum. Síðan er eitt enn í þessu sem ég held að sé nauðsynlegt að minna á og það er réttarþróunin í þessum málum. Hún er nefnilega á fullri ferð og út á hvað gengur hún? Hún gengur öll út á það að uppræta og afnema hindranir einmitt af þessu tagi sem menn hafa verið að laumast til að leggja í götu Evrópusamrunans. Það eru í gildi sérstakar tilskipanir og áætlanir innan Evrópusambandsins, sem eru orðnar um leið hluti af réttinum á Evrópska efnahagssvæðinu, sem hafa það markmið að uppræta þessar hindranir. Ég vil þá nefna sérstaklega almennu áætlunina um afnám hafta á staðfesturétti og þar er sagt að ráð Efnahagsbandalags Evrópu hafi komið sér saman um eftirfarandi aðgerðir svo og svo og almenna áætlun um afnám hafta á staðfesturétti innan svæðisins. Þetta höfum við auðvitað tekið í arf ásamt öðru dóti í þessu mikla lagasafni sem hér hefur verið tekið upp. Síðan er nákvæmlega farið yfir það hvaða hindranir, af hvaða tagi, beri serstaklega að uppræta á næstu árum og þar á eftir. Þar er til að mynda sagt: ,,Verða eftirtalin höft afnumin í samræmi við tímaáætlunina sem mælt er fyrir um í 4. bálki.`` Og d-liður er: ,,Setja skilyrði um tiltekin búsetu- eða þjálfunartímabil í gistilandinu fyrir því að einstaklingur hefji eða stundi sjálfstæða starfsemi.`` Það er akkúrat tilgreint að höft af því tagi, sem byggjast á, eru fólgin í skilyrðum um búsetu eða þjálfunartímabil í gistilandinu, skuli uppræta og það er eftir þessu sem Evrópudómstóllinn dæmir. Þannig að hann er með fyrirmæli um að vera ekki hlutlaus í þessum málum. Evrópudómstóllinn er afar sérstakt fyrirbæri að þessu leyti til að hann dæmir á grundvelli tiltekinnar stefnu um þróun sem honum ber að reyna að þvinga fram með dómum sínum. Hann er ekki hlutlaus, hann er ekki passívur úrskurðaraðili á grundvelli kyrrstæðrar löggjafar. Ó nei, það er ekki aldeilis það. Hann er með fyrirmæli um að dæma í þágu Evrópusamrunans, enda er það niðurstaðan að hann dæmdi Írum í óhag, hann dæmdi Dönum í óhag og hann dæmdi Grikkjum í óhag í sambærilegum málum og þessu hér sem við erum að ræða um. Þannig að ég er ekki, því miður, í neinum vafa um það að ef t.d. misbeiting forkaupsréttarákvæðanna kæmi til kasta dómstólsins þá mundi hann dæma þeim í hag sem teldu að ákvæðunum hefði verið misbeitt. Þetta er nú gallinn, því miður, hæstv. forseti. Að lokum ítreka ég að það var og er sannfæring mín að það eina sem hefði dugað okkur Íslendingum í þessum efnum var varanlegur fyrirvari gagnvart fjárfestingum eða kaupum á fasteignum á landi. Og ég sé ekki ástæðuna fyrir því að mismuna þannig auðlindunum í landinu að verja þennan fyrirvara gagnvart sjávarútveginum, sem að sjálfsögðu var gott og nauðsynlegt, en gera það ekki t.d. gagnvart þeirri miklu auðlind sem landið er og sem í mínum huga er e.t.v. nátengdara fullveldi og sjálfstæði nokkurrar þjóðar en flestir aðrir hlutir, fyrir utan söguna og tunguna, þ.e. að ráða sjálf því landi sem þjóðin býr á. Þess vegna er þetta auðvitað stórmál sem hér er á ferðinni og besta leiðin til að komast út úr þessum ógöngum væri auðvitað að endursemja um þessi mál við Evrópusambandið í tvíhliða samningi, þar sem við næðum á nýjan leik fullu forræði á þessum þáttum málsins.

Virðulegi forseti. Ég hefði viljað inna hv. þm. Steingrím J. Sigfússon eftir skilningi hans á þeim atriðum sem ég kom inn á í ræðu minni áðan, en það er það að innan réttarsviðs EES-samningsins er jafnrétti milli ríkisborgara EES-landanna. Ég fellst á það með honum og það hefur aldrei verið neitt vafamál, að innan réttarsviðsins er þetta jafnrétti fullkomið að frádregnum fjárfestingarréttinum sem er ekki fullkominn, heldur markast hann af hinum þremur réttarsviðunum. Utan réttarsviðsins gildir hins vegar íslenskur ríkisborgararéttur umfram rétt EES-íbúa og þá er kannski spursmálið í ljósi þessa lagafrv. sem hér hefur verið lagt fram, hvort það á ekki að leggja sig fram um að tryggja að þessi EES-réttur þrengi ekki þennan rétt sem við höfum umfram aðra. Ég tel að það sé mjög mikilsvert að reyna að standa vörð um það að þessi lagasetning sem hér er verið að tala um í dag þrengi ekki ónauðsynlega þennan rétt sem við höfum utan samningsins.

Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. þm. um að það er þess virði að skoða hvaða möguleikar liggja í því að greina á milli annars vegar þess réttar sem menn öðlast á grundvelli staðfesturéttarákvæðanna og frelsis til atvinnustarfsemi og fyrir sjálfstætt starfandi einstaklinga o.s.frv. og upp að vissu marki á grundvelli frelsis fjármagnsflutninga og fjárfestinga, þ.e. þegar um væri að ræða kaup í einkaafnotaskyni, hreinu einkaafnotaskyni sem ekki væri atvinnustarfsemi og ekki væri fjárfesting sem væri hugsuð til arðsköpunar sem slíkrar. Það er hins vegar spurning hvort þau lagaákvæði ættu þá að vera í jarðalögum, sem eru náttúrlega svona ákveðin atvinnuvegalöggjöf öðrum þræði, þ.e. af því að það eru landbúnaðarnotin sem eru gegnumgangandi í jarðalögum. Ég er alveg sammála því að þarna væri svið sem væri þess virði að athuga. Ég skal viðurkenna að mínar athuganir á þessu máli hafa fyrst og fremst beinst að staðfesturéttinum eins og hann liggur í atvinnuskyni, þ.e. á þeim grundvelli. Ég er reyndar viss um að það er það praktíska vandamál sem er líklegast að við rækjumst á á næstu árum. Þó ætla ég ekkert að útiloka að kaup á landi til sumardvalar eða einhverra slíkra hluta í algeru einkaafnotaskyni verði líka á ferðinni. Ég vil ekki fara of langt út á það svið réttarins af því að ég hef ekki skoðað það mjög vandlega, enda má segja að það sem að okkur snýr núna er auðvitað samningssviðið og við viljum út af fyrir sig hvenær sem er gert allt sem við getum sem liggur utan samningssviðsins. Það hleypur í sjálfu sér ekki frá okkur. Það sem þarf að afmarka núna er hvað getum við gert ef eitthvað innan ramma samningssviðsins gagnvart því frelsi sem samningurinn tryggir ríkisborgurum Evrópska efnahagssvæðisins hér og fellur undir samningssviðið. En ég er alveg sammála um það, hvort sem það á að koma inn í fasteignalögin, jarðalög eða einhvers staðar annars staðar, að þá er ástæða til að skoða, er hægt að setja til hliðar skorður gagnvart því t.d. þegar land hefur farið úr afnotum til atvinnustarfsemi, er erfðagóss eða annað því um líkt, er þá hægt að takmarka möguleika útlendinganna með öðrum hætti en er hægt gagnvart atvinnustarfseminni?

Frú forseti. Við ræðum hér frv. til breytinga á jarðalögum sem er einn af fylgifiskum EES-samningsins, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra þegar hann mælti fyrir þessu frv., en ég held reyndar að hann hafi haldið sambærilega ræðu hér áður. Þó að hann hafi haldið að þetta væri í fyrsta skipti sem hér væri mælt fyrir þessu máli þá held ég að það sé ekki alveg rétt, en það breytir engu í raun. En það sem ég vildi segja um þetta frv. er í fyrsta lagi að það er ákaflega gallað. Mér þykir mjög slæmt að þurfa að standa að því að samþykkja frv. sem þetta sem í raun takmarkar mjög rétt Íslendinga til þess að kaupa jarðir. Þetta er hins vegar e.t.v. nauðsynlegt í ljósi þess að það getur raunverulega leitt til þess að auka rétt okkar í heildina, ef við lítum á okkur Íslendinga sem heild. Það er auðvitað mikið neyðarbrauð að þurfa að setja lög sem þessi til að reyna að koma í veg fyrir að erlendir aðilar geti náð tangarhaldi á auðlindum okkar á landi, þ.e. ég tel að það sé ekki eingöngu um að ræða aðgang að laxveiðiám og jarðhita í jörðu og fleiru slíku, heldur tel ég skipta mjög miklu máli landið sjálft og afnot af því, sem ég tel mjög mikilvæga auðlind. Að því leyti til get ég tekið undir það sem hér hefur komið fram hjá öðrum, að þarna er í raun veruleg hætta á því að verið sé að setja lög sem skerða svo réttindi Íslendinga til að kaupa jarðir að það muni verðfella jarðir hér á landi og máttu nú bændur ekki við því því að víða er verð á jörðum mjög lágt og menn eiga í raun mjög erfitt með að selja jarðir sínar þó svo þeir vilji láta þær fyrir lítið. Hér hafa menn lýst því hvernig borgarbúar hafa gerst sveitamenn, ef maður getur orðað það svo, með því að kaupa jarðir, vera þar með e.t.v. lítinn rekstur. Vilja búa í sveit þó að þeir stundi jafnvel vinnu í þéttbýliskjörnum sem eru nálægt eða jafnvel nokkuð frá, en vilja gjarnan stunda eilítinn búrekstur með. Geta hugsanlega verið með hænur eða eitthvað þess háttar. Þannig að þarna getur verið að við séum að skerða rétt okkar borgarbúa til þess að geta haft aðgang að atvinnurekstri úti í sveit jafnframt. Auðvitað mátti öllum vera ljóst þegar samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði var samþykktur hér á Alþingi, að það þyrfti að setja eitthvað slíkt í lög eins og þetta vegna þess að í samningnum var ekki neinn fyrirvari um að það mætti mismuna, að því er varðaði landakaup, eftir þjóðerni. Þess vegna átti öllum að vera það ljóst. Hér hafa menn verið að karpa um það hvort þetta hafi verið gert í tíð fyrrv. ríkisstjórnar eða þessarar ríkisstjórnar. Mér finnst það engu máli skipta. Það sem skiptir máli er að þegar samningur um Evrópskt efnahagssvæði var samþykktur þá var enginn fyrirvari í samningnum að því er varðaði landakaup. Það er það sem auðvitað skiptir máli fyrir okkur. Þess vegna finnst mér nánast hlægilegt þegar menn eru að láta það vera eitt aðalatriðið hvaða ríkisstjórn hafi verið við völd þegar þetta var gert. Það er staðreynd að við höfum verið með sama utanrrh., hæstv. núv. utanrrh., sem hefur farið með samningsumboð fyrir Íslendinga allan þennan tíma. Það er einnig staðreynd að sá utanrrh. vildi aldrei hafa neina einustu fyrirvara inni í samningnum. Hann vildi hafa hann fyrirvaralausan. Það er heldur ekkert leyndarmál og hann hefur ekkert legið á því, þessi sami hæstv. utanrrh., að hann vill fara beina leið inn í Evrópusambandið og það er þangað sem hann stefndi og hann stefndi þangað með þessum samningi um Evrópskt efnahagssvæði og aðild Íslands að honum. Menn sáu auðvitað að það þýddi ekkert annað en að halda því fram að þetta væri einhver endastöð og það ætti ekkert að fara lengra. Það yrði að halda því fram hér á Alþingi til þess að margir hverjir greiddu þessum samningi atkvæði sitt. Það var markmið hæstv. utanrrh. og e.t.v. fleiri að plata þingmenn til fylgis við samninginn með því að halda fram ýmiss konar bábilju. Mig langar í því sambandi að vitna til þess að þegar verið var að kynna þennan samning á Stöð 2 þann 30. okt. 1991, þegar samningagerð var lokið að því er varðaði þessi atriði, þá kom hæstv. utanrrh. í viðtalsþátt á Stöð 2 sem m.a. ég tók þátt í og þá hélt hann því fram að það væri ekki nokkur einasti vandi að setja girðingarreglur sem gerðu það að verkum að það væri hægt að veita Íslendingum þar forgang. Þá nefndi hann sem dæmi að í Grikklandi væri þetta með þessum hætti. Þar hefðu Grikkir sett almenn lög sem útilokuðu kaup á öllum grísku eyjunum. Þar hefðu verið settar kröfur um búsetu og nýtingu og svo fullyrti hæstv. utanrrh. í þessum þætti og það hefði staðist fyrir dómstólum. Síðan nefndi hann Írland til sögunnar og sagði að þar væri það sama, Írar hefðu sett girðingarlög. Svo tók hann þriðja dæmið og það var Danmörk og sumarbústaðurinn. Síðan þegar ég hélt því fram í þessum þætti að þetta stæðist auðvitað ekki og þetta væri ekki rétt sem ráðherrann væri þarna að segja þá sagði hann: Jú, ég er með þetta allt saman í töskunni. Ég er með alla þessa dóma í töskunni og þetta er alveg rétt. Það þurfti ekki nema eitt símtal daginn eftir til utanrrn. til þess að vita að auðvitað stóðst þetta ekki nokkurn skapaðan hlut. Það var allt saman ósatt sem hæstv. utanrrh. hafði sagt og er það ekki í fyrsta skipti sem hann er ber að því að segja þjóðinni og þar með töldum þingmönnum ósatt í þessu máli. Allt var reynt til þess að blekkja til að koma þessum samningi í gegn og haldið fram ýmiss konar bábilju, eins og t.d. að það væri ekki nokkurt mál að setja girðingar hingað og þangað. Það var eingöngu lögð áhersla á það að Íslendingar mundu verða ríkir og feitir af þessum samningi og 7 milljarðar ættu að streyma inn í ríkiskassann á ári hverju, ef skilja mátti ráðherrann rétt. Það hefur nú reyndar staðið eitthvað á þeim milljörðum. Í umræddum sjónvarpsþætti hélt ráðherrann því enn fram að þetta væri ekki nokkurt einasta mál, girðingar hingað og þangað. Þetta hefðu aðrar þjóðir gert og þess vegna væri ekkert því til fyrirstöðu að Íslendingar gerðu það líka. En auðvitað kemur í ljós að þetta var allt tóm vitleysa og þess vegna þurfum við að setja í lög ákvæði eins og fram koma í þessu frv., þar sem meira að segja er vafamál hvort það muni standast fyrir dómi. Dómstóll Evrópusambandsins í Lúxemborg hefur verið ákaflega tregur til að viðurkenna að hægt sé að setja í lög einhver ákvæði sem mismuna þegnunum. Haldið er fram núna að slíka mismunun megi setja í lög, og sérstaklega það sem kemur fram í 5. gr., þar sem miðað er við að þeir sem geti keypt land þurfi að hafa starfað í landbúnaði í fjögur ár og þar af tvö ár hér á landi --- það eru margir sem telja að þetta sé þess konar mismunun sem mundi ekki standast fyrir dómi. Ekkert skal ég fullyrða um það. Auðvitað vona ég að það standist að við getum sett einhverjar girðingar sem þessar í íslensk lög, þó að mér þyki þetta ákaflega slæmar girðingar. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að samkvæmt samningnum um Evrópskt efnahagssvæði skuldbindum við okkur líka til þess að hlíta niðurstöðum dómstóls Evrópusambandsins, þ.e. að það sem þeir höfðu dæmt yrði lagt til grundvallar dómum hér á landi að því er varðaði samninginn. Það þýðir auðvitað að þó svo að hann sé ekki dómstóll hér á landi þá er það svo að það sem hann hefur dæmt hefur í raun fordæmisgildi hér á landi fyrir íslenska dómstóla og það er þess vegna sem við erum háð honum þó svo við séum ekki beinlínis undir hann seld. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því að eftir Maastricht-samkomulagið hefur verið enn meiri tilhneiging í Evrópu til þess að afnema allt sem heitir mismunun eftir þjóðerni. Að vísu fengu Danir það ákvæði inn núna við samþykkt Maastricht-sáttmálans að þeir fengju að hafa þau ákvæði áfram inni í dönskum lögum að það mætti mismuna að því er varðaði sumarbústaðalönd á Jótland, en það var talið að það væri eingöngu vegna þess að þetta ákvæði var inni áður og það mundi ekki fást samþykki í Danmörku fyrir Maastricht-samkomulaginu ef þetta ákvæði væri ekki inni. Það var hreint og klárt verið að múta Dönum til að samþykkja Maastricht-samkomulagið. Hins vegar hefur því verið lýst margoft yfir að slíkt ákvæði væri ekki hægt að fá fyrir aðra og t.d. hafa Norðmenn ekki fengið slíkt ákvæði inn fyrir sig vegna þess að það þótti ekki hægt að setja nein slík ákvæði inn í samning þeirra ríkja sem nú ganga inn í Evrópusambandið vegna fordæmisins. Í framtíðinni getur vel verið, ef við höldum áfram að vera aðilar að Evrópsku efnahagssvæði án breytinga, að það muni reynast erfitt fyrir okkur, að hafa slík ákvæði eins og verið er að tala um hér í íslenskum lögum. Ég verð hins vegar að viðurkenna að það getur vel verið að við neyðumst til þess hér á Alþingi að setja lög eins og hér er gert ráð fyrir að gera með þeim göllum sem því fylgja. Ég vil hins vegar benda á að það er hægt að tryggja enn þá frekar rétt Íslendinga í þessu sambandi ef sett væru hér lög um þjóðareign Íslendinga á auðlindum eins og t.d. auðlindum í jörð, bæði heitt og kalt vatn og það væri hægt að lýsa þjóðareign á t.d. fallvötnum, svo ég nefni nú ekki það sem ég tel að yrði seint samþykkt hér á landi, að laxveiðiár eða allar ár væru líka þjóðareign. Slíkt er t.d. í bandarískum lögum, þannig að það væri svo sem ekkert fráleitt að það yrði gert hér á landi. Ég býst ekki við því að það yrði í náinni framtíð sátt um það hér á landi, en ég bendi á það sem möguleika til þess að tryggja það að auðlindir landsins verði áfram undir yfirráðum Íslendinga eins og hingað til hefur verið, sem betur fer. Því það er grundvallaratriði í allri efnahagsstjórn og varðar sjálfstæði Íslendinga að við höfum yfirráðarétt yfir auðlindum til lands og sjávar. Ég óttast það, því miður. Með samningi um Evrópskt efnahagssvæði þá tókum við eitt skref og ég vona að við sameinumst um það að taka ekki næsta skrefið, þ.e. alla leið inn í Evrópusambandið. Það liggur hins vegar fyrir núna að við gætum reynt að laga samninginn um Evrópskt efnahagssvæði með þeim hætti að við þurfum ekki að undirgangast þann stofnanaþátt sem þar er og við gætum lagað hann þannig að íslenskum hagsmunum sé betur borgið heldur en nú er, þ.e. að óbreyttum samningi, þannig að við getum breytt þessum samningi í tvíhliða samning og sniðið af honum þá agnúa sem eru stærstir og komið því þannig fyrir að við sameinumst um það hér á landi, hér á Alþingi þá fyrst og fremst, að taka þær tilskipanir og þau lög sem okkur eru send frá Evrópusambandinu og hafna því sem við teljum ekki gott fyrir Íslendinga og gætum þá tekið það upp sem við teljum vera okkur til farsældar. Þá tel ég að við gætum náð góðu samkomulagi og góðri samvinnu við löndin sem eru í Evrópusambandinu. Með því eigum við að geta haft gott samstarf við ekki bara Evrópuþjóðir sem eru í Evrópusambandinu heldur allar Evrópuþjóðir og raunar allar þjóðir heims.

Herra forseti. Bólar nokkuð á hæstv. utanrrh. og formanni Alþfl.? Fyrr í þessari umræðu var beðið um hann og ég hefði gjarnan viljað leggja fyrir hann spurningu í þessu samhengi. Kannski treystir hæstv. landbrh. sér til að svara spurningunni, en þó hygg ég að hæstv. utanrrh. sé nú kannski manna fróðastur í þessum Evrópumálum, þó ég reyndar treysti honum ekki fullkomlega.

Forseti mun láta grennslast fyrir um það hvar hæstv. utanrrh. er. Hann er ekki í húsinu þessa stundina. Forseti væntir þess að hæstv. landbrh. geti veitt svör, en mun kanna hvar hæstv. utanrrh. er.

Ég þakka forseta fyrir. Það var fyrir allnokkru beðið um hæstv. utanrrh. en hann hefur ekki látið sjá sig. Virðulegi forseti. Eins og þær umræður sem hér hafa farið fram í dag bera með sér þá er hér býsna stórt og flókið mál og umdeilt á ferðinni. Þetta mál kom til hv. landbn. í fyrra og það var sent til umsagnar, en af ýmsum ástæðum fór nefndin aldrei ofan í málið. Það var aldrei byrjuð alvarleg meðferð eða alvarleg umræða um þetta mál í nefndinni, bæði vegna tímaskorts og vegna þess að við áttuðum okkur á því að hér var um mjög flókið mál að ræða. Það sem ég hef verið að velta fyrir mér og hefði gjarnan viljað bera undir hæstv. utanrrh. er einfaldlega hvort það er nauðsyn á þessari löggjöf, eða löggjöf af þessu tagi, í ljósi þess sem kann að vera fram undan. Þá á ég við að ef svo fer að Norðurlöndin ganga inn í Evrópusambandið, sem allt er nú reyndar óvíst um, og samningnum um Evrópskt efnahagssvæði verði breytt í tvíhliða samning. Menn hafa rætt um það að við yrðum þá að nokkru eða miklu leyti að losa okkur við stofnanaþátt samningsins og þá er spurningin: Er þörf fyrir löggjöf af þessu tagi? Hvað verður í raun mikið eftir af samningnum um Evrópskt efnahagssvæði? Verður það fjórfrelsið eins og það leggur sig eða verður það fyrst og fremst viðskiptaþátturinn? Nú er þetta hluti af fjórfrelsinu, kostur þessa samnings, því er ekki að neita, en ég hreinlega átta mig ekki á því hvað nauðsynlegt er að gera í ljósi þessara breytinga sem eru fram undan. Ég held í raun og veru að við hér á hinu háa Alþingi þurfum að átta okkur dálítið betur á þessu áður en við höldum áfram að samþykkja hér hvern lagabálkinn á fætur öðrum um hin ýmsu mál sem snerta samninginn. Ég vil nefna það að t.d. er á dagskrá hér í dag lagafrv. um hópuppsagnir, atvinnu- og búseturétt launafólks innan EES og atvinnuréttindi útlendinga. Ef ég man rétt þá eru þessi frv. um hópuppsagnir og atvinnu- og búseturétt að koma hérna í þriðja sinn, þ.e. það er verið í þriðja sinn að samþykkja frumvörp þessa efnis vegna þess að þetta eru nýjar og nýjar tilskipanir. Hér er alveg lifandi komið það sem verður fram undan á næstu árum ef EES-samningurinn verður óbreyttur í gildi og við þurfum að lögtaka hér þær tilskipanir Evrópusambandsins sem snerta samninginn. Þá eru hér sömu málin að koma upp aftur og aftur og þetta er svona eins konar færiband. Mér finnst að við þurfum að glöggva okkur svolítið á þessu. Það er auðvitað of snemmt núna, við þurfum að sjá hvað kemur út úr þjóðaratkvæðagreiðslunum í Noregi og Svíþjóð til þess að átta okkur á því í hvaða stöðu við verðum eftir þær, en við þurfum virkilega að reyna að átta okkur á því hvað fylgir og hvað hugsanlega dettur út þegar samningurinn verður endurskoðaður og væntanlega gerður að tvíhliða samningi eins og Alþingi hefur samþykkt að stefna að. Sú umræða sem hér hefur farið fram í dag og er auðvitað meginmál þessa frv., er þessi spurning um girðingar eða ekki girðingar og hvort þau ákvæði sem hér eru séu fullnægjandi eða hvort þau ganga of langt. Ég verð að segja það, herra forseti, og hef nefnt það áður að mér finnst vera ákveðin mótsögn í þessum málum öllum saman, að fara út í þessa miklu samningsgerð um Evrópskt efnahagssvæði til þess að innleiða hér frelsi í viðskiptum og samþykkja frelsi á fjölmörgum sviðum en ætla síðan á eftir að loka fyrir frelsi. Við ætlum okkur að njóta frelsis í öðrum löndum en síðan á að reyna að loka á frelsi í ýmsum efnum þar sem útlendingar eiga í hlut. Nú er ég ekki að leggjast gegn því að settar séu einhvers konar girðingar en það er ákveðin mótsögn í þessu: Að opna fyrst allt upp á gátt og ætla svo að reyna að setja upp einhverjar hindranir. En þetta eru afleiðingarnar af þessum samningi. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með baráttunni í Svíþjóð og Noregi sem harðnar nú dag frá degi. Manni finnst að maður kannist við margt í málflutningi sem þar er hafður í frammi, ekki síst forustumanna í Noregi, flokksbræðra og -systra hæstv. utanrrh. sem fullyrða og fullyrða og lofa öllu fögru. Það minnir mjög á það hvernig hæstv. utanrrh. talaði í umræðunni um EES þar sem hann sá ekkert nema hið skæra ljós. En í þessu frv. er einmitt komið að erfiðu máli og stórum spurningum um það hversu langt á að ganga. Það hefur verið vikið nokkuð að t.d. reynslu Dana og Grikkja og annarra þjóða. Það er staðreynd að bæði Danir og Spánverjar ráku sig býsna illilega á þegar þeir áttuðu sig á því hversu galopin lönd þeirra voru fyrir landakaupum. Báðar þjóðirnar hafa reynt að koma upp einhvers konar girðingum eða einhvers konar hömlum á landakaup en það hefur gengið misjafnlega. T.d. vöknuðu menn á Spáni upp við vondan draum þegar ríkir útlendingar voru búnir að kaupa meira og minna upp svæðin meðfram ströndum Spánar og stórum svæðum var hreinlega lokað. Þau voru orðin einkasvæði sem aðrir fengu ekki að koma inn á. Þarna var of langt gengið í því að opna og auðvitað ekki tilgangurinn að útlendingar kaupi upp heilu landsvæðin og loki þeim síðan fyrir hina ríku eða þá sem eiga og vilja njóta. Danir lentu í vandræðum með sumarbústaðasvæði. Það hefur gengið nokkuð illa að verjast þessu. Þetta er einfaldlega hluti af Evrópusambandinu og því frelsi sem verið er að innleiða í Evrópusambandinu og m.a. var aukið með Maastricht-samkomulaginu. Ég ætla aðeins að víkja að nokkrum atriðum þessa frv. Ég ætla að taka það fram að ég hef ekki mótað ákveðna afstöðu til frv. í heild. Mér finnst vera hér atriði sem við í hv. landbn. þurfum að athuga mjög rækilega og þá ekki síst 3., 5. og 6. gr. frv. Ég vil í því sambandi, herra forseti, rifja það upp að okkur bárust nokkrar umsagnir í fyrra og vissulega þyrfti að leita til fleiri. Í greinargerðinni er reyndar vitnað til þeirrar vinnu sem Tryggvi Gunnarsson lögmaður og fleiri unnu á sínum tíma og er grundvöllurinn að því frv. sem er til umræðu en ýmsir aðilar sendu okkur umsagnir í fyrra sem við vorum reyndar ekki búin að vinna úr. Þar koma fram athugasemdir frá Búnaðarfélaginu m.a. sem sendi okkur ályktanir búnaðarþings og þær athugasemdir þarf að kanna af mikilli alvöru. En þær umsagnir sem mér finnast athyglisverðastar eru frá Sambandi ísl. sveitarfélaga þar sem það sjónarmið kemur fram að það sé verið að ganga of langt og það sé verið að leggja stein í götu þróunar og stein í götu sveitarfélaganna. Ég gleymdi að nefna 4. gr. Það þarf líka að skoða ákvæði 4. gr. um sumarbústaðina. En þau atriði sem hér valda einkum hugarangri og vangaveltum er í fyrsta lagi spurningin um 3. gr. þar sem er að finna skilyrði um fasta búsetu í fimm ár. Í fyrsta lagi hvort þetta sé nægjanlegt skilyrði gagnvart útlendingum og í öðru lagi hvort þar með sé verið að gera Íslendingum afar erfitt fyrir. Menn verða að átta sig á því hvaða áhrif þetta hefur. --- Ég skal endurtaka spurningu mína til hæstv. utanrrh. Það hafa fleiri viljað beina spurningum til hæstv. utanrrh. í dag en hann er náttúrlega upptekinn af sínum störfum og átti kannski ekki von á því að vera kallaður til í landbúnaðarumræðu, en hann er mikill vinur landbúnaðarins eins og við vitum og auglýsir hann við öll tækifæri. Ég ætla aðeins að ljúka því sem ég var að segja um einstakra greinar frv. og koma síðan aftur að því máli sem ég var að reifa hér. Það er í fyrsta lagi þetta skilyrði um búsetu í fimm ár. Síðan er gerð athugasemd við þá takmörkun sem er að finna í frv. varðandi byggingu sumarbústaða á landi sem ekki hefur verið leyst úr landbúnaðarafnotum, eins og segir í frv. Síðan er þetta skilyrði í 5. gr. um að hafa starfað við landbúnað. Þetta var leiðin sem Danir fóru og hefur reyndar verið nokkuð umdeild. Síðan vil ég nefna það að í umsögn Alþýðusambands Íslands er einmitt vikið að því sem fram kom í máli síðasta ræðumanns varðandi það að besta girðingin sé sú að lýsa náttúruauðlindir landsins þjóðareign eins og reyndar Alþfl. hefur margoft lagt til á undanförnum árum.

Ekki bújarðir.

Ekki bújarðir nei, en auðlindir. Þar tek ég undir með Alþfl. Það ætti að vera búið að gera það fyrir lifandis löngu. En ég veit ekki hvort hv. formaður landbn. er mér sammála í því. Það sem ég var að velta fyrir mér, hæstv. utanrrh., og nú ætla ég mjög að stytta mál mitt, er sú spurning sem vaknar vegna máls eins og þessa. Við erum með, reyndar í þriðja sinn, frv. til breytinga á jarðalögum og við vitum að fram undan kunna að vera miklar breytingar á Evrópusambandinu og þar af leiðandi á EES, ekki á samningnum sjálfum heldur gildissvæði hans, þ.e. á EFTA-hliðinni. Ég var að velta fyrir mér ef samningnum um Evrópskt efnahagssvæði verður breytt í tvíhliða samning og það verður dregið úr stofnanaþættinum og hann verður fyrst og fremst viðskiptasamningur, við þurfum auðvitað að breyta stofnanaþætti samningsins í takt við það sem við ráðum við, hvort lagasetning eins og þessi hér, og ýmislegt fleira sem hefur verið í farvatninu og flokkast undir girðingar, eins og lögin sem við erum heldur ekki búin að afgreiða um orkuauðlindir og fallvötn og fleira slíkt, sé nauðsynleg. Skilur, hæstv. utanrrh., spurninguna? Það sem ég er hreinlega að velta fyrir mér er: Þurfum við ekki að setjast niður núna og átta okkur á því hvaða breytingar verða hugsanlega eða hreinlega bíða og sjá hvað verður ákveðið áður en við förum að afgreiða mikla lagabálka um málefni eins og þetta, breytingu á jarðalögum, eða lögin um yfirráð yfir orkuauðlindum og annað slíkt? Er það nauðsynlegt? Eru lagabreytingar á þessu sviði nauðsynlegar ef við breytum samningnum í tvíhliða samning þar sem fyrst og fremst verður lögð áhersla á viðskipti? Þetta er spurningin, hvort fjórfrelsið verði í gildi á sama hátt og áður eða verður þar hugsanlega breyting á? Ég er að velta þessu fyrir mér. Ég átta mig ekki á því og mér finnst að áður en við förum að leggja mikla vinnu í frv. eins og þetta þurfum við að átta okkur á því hver staðan sé, hvað sé það sem er fram undan í þessu. Hvað er það sem breytist?

Virðulegi forseti. Hv. þm. er fyrst og fremst að velta því fyrir sér hvort lagasetning af því tagi sem hér er til umræðu verði nauðsynleg eða ekki nauðsynleg við það að EES-samningurinn breytist að formi til úr fjölþjóðasamningi í tvíhliða samning milli Íslands annars vegar og Evrópusambandsins hins vegar. Mitt svar er þetta: Verði Ísland eitt eftir EFTA-megin sem aðili að EES-samningnum en fyrrum bandalagsþjóðir okkar verða aðilar að honum áfram ESB-megin þá breytir það engu um inntak samningsins. Afstaða íslenskra stjórnvalda er þessi: Við viljum forðast það að fara út í nýjar samningaviðræður sem myndu leiða til nýrrar samningsniðurstöðu sem mundu kalla á staðfestingarferli í 16 þjóðþingum með þeirri áhættu sem því er samfara. Kjarni málsins er þá þessi: Okkar stefna er að EES-samningurinn haldi sér að því er varðar efni, inntak, réttindi og skuldbindingar þótt hann að formi til breyttist. Það hefur því engin áhrif á það að ef þessi fyrirhugaða löggjöf, girðingarlöggjöfin svokallaða, er á annað borð talin nauðsynleg af pólitískum ástæðum þá er hún eftir sem áður nauðsynleg þrátt fyrir þessa formbreytingu sem kynni að verða í upphafi næsta árs.

Forseti vill biðja hv. þm. að sýna biðlund á meðan kannað er með þann þingmann, sem skráður er næstur hér á mælendaskrá. Það eru ekki fleiri á mælendaskrá í 5. dagskrármáli og er því umræðu lokið en atkvæðagreiðslu frestað.

Hæstv. forseti. Hér hafa orðið smámistök hygg ég. Það hafði verið fallist á að hv. 4. þm. Austurl. fengi frestun á umræðu í þessu máli þar sem hann þurfti að fara utan með vél nú kl. 5 en verður hér á mánudaginn og ég ræddi þetta við þingforseta, frú Salome Þorkelsdóttur. Hún hafði ekki á móti því að svo yrði gert og ég hélt að ég hefði komið þessum skilaboðum til skila og vil biðja forseta að endurskoða þessa ákvörðun sína.

Hæstv. forseti. Það var komið að máli við mig fyrir hádegi og ég var beðinn um það að jarðalögin kæmu ekki dagskrá fyrr en eftir hádegi að beiðni hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Við því varð ég mjög ljúfmannlega og síðan gerist það eftir hádegi að málið er tekið á dagskrá og ýmsir hv. þm. taka til máls. Það er gömul venja fyrir því hér í þingi ef þingmaður óskar eftir því að fá að flýta ræðu sinni þar sem hann sé á förum úr bænum, ég tala nú ekki um ef hann er á förum til annarra landa, að aðrir þingmenn greiði fyrir slíku. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir, 14. þm. Reykv., skýrði mér frá því í dag að óskað væri eftir því að þessari umræðu væri frestað þar sem hv. þm. væri á förum til útlanda. Ég benti hv. þm. á að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson væri hér í þingsalnum. Hann var hér í þingsalnum drykklanga stund síðar. Varaformaður Alþb., hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, kom síðan í ræðustól og á þeim tíma var hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hér í þingsalnum. Það gefur auðvitað alveg auga leið að þingmenn taka tillit til sérstakra þarfa hver annars. Menn skipuleggja þingstörf fram í tímann og þingmenn og ráðherrar eiga rétt á því að reynt sé að standa við dagskrár. Ég skýrði hæstv. forseta, Salome Þorkelsdóttur, frá því að ég gæti ekki á þetta fallist af þeim ástæðum sem ég hef fært rök fyrir og ég hygg að séu alltíð í þingsögunni. Ef þingmenn leggja áherslu á að fá að koma sjónarmiðum sínum á framfæri vegna þess að þeir eru á förum úr bænum, þá er óskað eftir því við forseta að greitt sé fyrir því og við þá þingmenn sem á undan eru. Ég þekki ekkert dæmi þess úr þingsögunni að þingmenn hafi ekki orðið við því. En á hinn bóginn eru mjög mörg dæmi fyrir því að þingmenn sem þurfa að fara af þingfundi geta ekki vænst þess að dagskrá þingsins sé tvívegis breytt hinn sama dag af þessum sökum. Ég vil líka benda á að í morgun mælti ég fyrir máli í upphafi fundar kl. 10.30 og það hefði verið alveg auðsótt mál af minni hálfu þá þegar að jarðalögin yrðu þá tekin til umræðu þannig að það voru engin efni, eins og nú standa sakir, til annars en að ljúka umræðunni, enda skýrði ég hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur frá að ég gæti ekki fallist á það að umræðunni yrði frestað og hélt að það mál væri afgreitt milli okkar.

Virðulegi forseti. Ég vakti athygli á því hér fyrir nokkrum dögum síðan að enn og aftur hér á þessu þingi eru að koma upp vandræðaleg tilvik vegna þess að þingmaður hefur samskipti við einn af forsetunum og telur sig hafa gengið frá málum. Það berst hins vegar ekki rétta boðleið til þess sem í forsetastól situr og mál klúðrast af þeim sökum. Þetta er auðvitað ekki hægt. Þetta er eitt af mörgum tilvikum sem hafa komið upp hér í haust og ávallt hefur verið heitið að það samkomulag sem gert er við sitjandi forseta hverju sinni gildi. Þess vegna finnst mér nú einsýnt að tekið sé tillit til óska hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar því það er auðvitað ekki hægt að búa við það að þingmenn þurfi að elta sífelld skipti í forsetastól. Til þess að fyrirbyggja misskilning og svo að rétt sé rétt þá vil ég taka það fram að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er ekki að fara til útlanda en hann var hins vegar að fara úr bænum af ástæðum sem ég hélt kannski að hæstv. landbrh. mundi virða vegna hans þekktu ættrækni sem er mikil og stór og góð dyggð, þá hélt ég nú kannski að hæstv. landbrh. mundi sýna því vissa tillitsemi. Ég vil nú aðeins rifja það bara upp að engum þingmanni varð eins oft að ósk sinni þegar ég gegndi ráðherraembætti og óskað var eftir frestun á umræðum eins og hv. þm. Halldóri Blöndal. Það var ávallt orðið við óskum hans um að fresta umræðum þó að mál væru mjög brýnni þá og komin nær lokastigi heldur en það mál sem hér er til umræðu. Það mun ekkert tefja fyrir þessu máli þó að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson fái að tala í því. Formaður landbn. og landbn. mun að sjálfsögðu halda áfram störfum sínum við þetta mál og ég bið nú hæstv. landbrh. að vera ekki að setja sig gegn þessu. En jafnvel þó að hæstv. landbrh. gerði það, þá tel ég að forseta beri skylda til þess að verða við ósk þessa þingmanns því það eru ekki ráðherrar sem stjórna því hér hvenær umræðu lýkur.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að leiðrétta hv. 8. þm. Reykn. sem talaði hér af miklu þekkingarleysi um forsetaskipti. Sá virðulegur forseti sem hér situr fékk ekki einungis munnleg skilaboð um þetta heldur skrifleg einnig þannig að þessum hæstv. forseta var fullljóst að þessi ósk hafði komið fram og ég hafði orðið við henni í forsetastól. Ég vil hins vegar taka undir með hv. 8. þm. Reykn. að það er ekki í valdi ráðherra að stjórna hér umræðum. Það er í valdi þingforseta. Ég hafði fallist á þessa ósk og það hlýtur að standa. Og ég harma að sá forseti sem situr hér á forsetastól nú skuli hafa virt að vettugi bæði munnlega og skriflega skýrslu mína um að svo skuli málum háttað.

Forseti vill taka fram að gefnu tilefni og þykir það leitt að honum var ekki ljóst að fallist hefði verið á þessa ósk. Ef svo hefur verið mun það að sjálfsögðu verða virt. En forseti kynnti sér aðstæður vegna þess að ósk barst til forseta eftir að hann tók við í forsetastóli og þessi skilaboð komu frá þeim forseta sem hafði setið áður, en mér var það ekki ljóst að það hefði þá þegar verið fallist á þessa beiðni þannig að þarna hefur þá verið misskilningur sem forseti mun að sjálfsögðu skoða og meta stöðu í ljósi þess. En forseta var ekki ljóst að á þessa ósk hefði verið fallist.

Hæstv. forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir kemur undarlega fram í forsetastóli þegar hún á sæti þar. Staðreynd málsins er sú að fyrir því er löng þingvenja þegar þingmenn þurfa að hverfa frá að reynt er að greiða fyrir því að þeir fái að taka til máls á undan öðrum þingmönnum. Ég þekki ekkert dæmi þess að ekki hafi við því verið orðið. Ég varð mjög ljúfmannlega við því í morgun að umræðu um þetta mál yrði frestað samkvæmt beiðni hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Sá hv. þm. hafði ekki samband við mig síðar í dag um það að umræðunni yrði frestað á nýjan leik síðari hluta dagsins og væri fróðlegt að fá upplýsingar um það hvenær hv. þm. bað um það að ekki mætti ljúka umræðunni í dag. Og væri kannski líka forvitnilegt að fá að vita hvernig á því muni og megi standa að umræðan fékk yfir höfuð að halda áfram eftir að hv. þm. þurfti að hverfa frá úr því að ekki mátti hefja umræðuna árdegis. Ég varð við beiðni hv. þm. í morgun um að þessari umræðu yrði frestað fram eftir degi. Það hefði verið í lófa lagið bæði fyrir hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur í forsetastól og eins hv. þm. Hjörleif Guttormsson og eins hefði ég reynt að greiða fyrir því að aðrir þingmenn gæfu hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni tóm til þess að tala fyrr. Hér gekk fram hjá stólnum hv. 5. þm. Norðurl. e. og ég veit að hann hafði ekki séð neitt athugavert við það. Það er auðvitað alveg út í hött að umræður um frumvörp þingmanna fari fram á mánudögum. Það er verið að tala um að reyna að koma stjfrv. til nefndar. Það er eðlilegt að bæði forsetar greiði fyrir því, það er líka eðlilegt að ráðherrar greiði fyrir því og það er líka eðlilegt að þingmen greiði fyrir því. En það er ekki eðlilegt að sama málinu sé frestað að morgni á árdegisfundi að beiðni þingmanns og síðan sé hann síðastur á mælendaskrá seinni hluta dagsins og það sé svo gefin sem ástæða fyrir því að aftur eigi að fresta málinu. Þess vegna væri fróðlegt að fá upplýsingar um það hjá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, hvenær henni var um það kunnugt í forsetastóli að ekki stæði til að ljúka umræðunni. Svo mikið er að vísu víst að ekki sá hv. þm. í forsetastóli ástæðu til að spyrja mig um þessi mál. Ég frétti af þessu þegar ég kom og spurði hverjir væru á mælendaskrá og þá sagði hv. þm. í forsetastóli við mig að frestun af þessu tagi gerðist í samkomulagi við ráðherra og um það samkomulag er ekki að ræða og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson kom ekki að máli við mig um þessi mál.

Eins og fram hefur komið, þá liggur fyrir að forseti hafði fallist á frestun og verður orðið við þeirri ósk. Því miður hafði sá forseti sem hér stendur ekki upplýsingar um þá ákvörðun.

Herra forseti. Ég hygg ég sé nú að tala um úrskurð forseta. Ég ætla ekki að gera athugasemdir við úrskurð forseta en ég vil mælast til þess við forseta þingsins eftirleiðis ef málum er frestað að morgni að beiðni þingmanns að sá hinn sami þingmaður hafi þá tíma til þess eftir hádegi að vera við í þingsalnum og þá sé ekki beðið um það sömuleiðis að fresta málinu fyrir hans sök síðari hluta dagsins.

Forseti vill taka það fram svo að ekki fari á milli mála að umræðu um 5. dagskrármál, jarðalög, er frestað.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um hópuppsagnir, nr. 95/1992. Frv. þetta er flutt í framhaldi af ákvörðun sameiginlegu nefndarinnar um Evrópska efnahagssvæðið 21. mars sl., um breytingu á bókun 47 og tilteknum viðaukum við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Að öðru leyti vísa ég til umræðna sem fram fóru hér á vorþingi þann 7. apríl og er að finna í Alþingistíðindum. Í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið eru tilvísanir í ESB-gerðir sem snerta EES og Evrópusambandið gaf út fyrir 1. ágúst 1991. Í því skyni að tryggja einsleitni samningsins og réttaröryggi fyrir einstaklinga og atvinnurekendur er nauðsynlegt að breyta samningnum með hliðsjón af gerðum útgefnum af Evrópusambandinu eftir 31. júlí 1991. Með tilliti til þessa ákvað sameiginlega EES-nefndin m.a. að tilskipun ráðsins nr. 92/56/EBE frá 24. júní 1992 um breytingu á tilskipun 75/129/EBE um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um hópuppsagnir bætist við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Ákvæði tilskipunar 75/129/EBE hafa öðlast gildi á Íslandi með lögum nr. 95/1992, um hópuppsagnir. Frv. þetta er flutt til að gera nauðsynlegar breytingar á lögunum sem leiðir af því að tilskipun Evrópusambandsins 92/56/EBE verði hluti af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Frv. er samið í samráði við nefnd sem félmrh. skipaði 23. ágúst 1993 til að fjalla um framkvæmd reglna á sviði félagsmála sem gilda á Evrópska efnahagssvæðinu. Hlutverk samráðsnefndarinnar felst einnig í að vera ráðgefandi við mótun á afstöðu íslenskra stjórnvalda til tillagna að nýjum reglum á sviði félagsmála sem kunna að taka gildi á efnahagssvæðinu. Í nefndinni eru fulltrúar frá eftirtöldum aðilum: félmrn., fjmrn., utanrrn., Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Vinnuveitendasambandi Íslands. Samkvæmt 2. gr. tilskipunar 92/56/EBE er hægt að hrinda í framkvæmd ákvæðum hennar með tvennum hætti: Með samningum aðila vinnumarkaðarins eða með setningu laga. Samráðsnefnd félmrn. er sammála um að í því tilviki sem hér um ræðir sé eðlilegast að gefa ákvæðum tilskipunarinnar lagagildi með því að breyta lögum nr. 95/1992. Helsta breytingin frá núgildandi lögum kemur fram í 1. gr. Þar er tekið fram að uppsögn ráðningarsamninga einstakra starfsmanna skuli teljast með hópuppsögnum að því tilskildu að um minnst fimm uppsagnir sé að ræða. Aðrar breytingar felast í því að ákvæði um upplýsingaskyldu og samráð eru gerð ítarlegri eins og gerð er grein fyrir í athugasemdum við einstakar greinar frv. Önnur meginbreyting sem felst í tilskipuninni en snertir í minna mæli íslenskar aðstæður er ákvæði 3. gr. Það miðar að því að koma í veg fyrir að atvinnurekendur geti notað höfuðstöðvar eða dótturfyrirtæki erlendis sem afsökun fyrir því að geta ekki uppfyllt upplýsingaskyldu innan tímamarka sem mælt er fyrir um í tilskipuninni. Ég mun víkja nokkrum orðum að einstökum greinum frv. Samkvæmt 1. gr. frv. er lagt til að við 1. gr. gildandi laga bætist ný málsgrein þar sem kveðið er á um að uppsögn ráðningarsamninga fimm einstaklinga á 30 daga tímabili skuli teljast með hópuppsögnum. Hér er átt við uppsagnir sem tengjast einstökum starfsmönnum og uppfylla framangreind skilyrði. Markmiðið með breytingunni er að bæta réttarstöðu starfsmanna með því að taka skýrt fram að sé ráðningarsamningum fimm starfsmanna eða fleiri sagt upp á ákveðnu tímabili skuli beita ákvæðum laga um upplýsingaskyldu og samráð. Helsta breytingin frá gildandi lögum kemur fram í 2. mgr. 2. gr. frv. Samkvæmt henni er hliðstætt ákvæði í gildandi lögum gert ákveðnara. Tekið er fram að beita skuli félagslegum aðgerðum til að draga úr afleiðingum hópuppsagna sem hafa m.a. að markmiði að auðvelda tilfærslur eða endurhæfingu starfsmanna sem hefur verið sagt upp. Í 4. mgr. er aukið við upplýsingaskyldu atvinnurekenda. Til viðbótar upplýsingum sem atvinnurekandi skal veita samkvæmt 3. gr. gildandi laga skal hann enn fremur upplýsa um viðmiðanir sem hann notar við val á starfsmönnum sem hann hyggst segja upp og um það hvernig greiðslur til starfsmanna eru reiknaðar ef um slíkar greiðslur er að ræða. Ákvæði 3. gr. frv. snertir fyrst og fremst fjölþjóða fyrirtæki. Markmiðið er að tryggja að fylgt sé ákvæðum um fresti til að stofna til samráðs og til að tilkynna hlutaðeigandi stjórnvöldum um væntanlegar uppsagnir. Í ákvæðinu felst að atvinnurekandi getur ekki borið fyrir sig að ákvörðun um að hópuppsögn hafi verið tekin í höfuðstöðvum fyrirtækisins erlendis eða af erlendu dótturfyrirtæki og þar af leiðandi hafi honum ekki verið kleift að uppfylla kröfur um tímafresti. 4. gr. frv. fjallar um gildistíma. Lagt er til að lögin taki gildi á sama tíma og ákvörðun sameiginlegu nefndarinnar um Evrópska efnahagssvæðið um breytingu á bókun 47 og tilteknum viðaukum við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Gert er ráð fyrir að Alþingi muni með þingsályktun afgreiða þessar gerðir áður en þing lýkur störfum í vor. Gildistaka verður auglýst í C-deild Stjórnartíðinda. Þess er vænst að gildistökudagur verði 1. júlí 1995. Virðulegi forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir helstu atriðum frv. um breyting á lögum um hópuppsagnir. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Virðulegi forseti. Mig langar til að beina spurningu til hæstv. félmrh. Nú gerðist það hér fyrir skömmu að það átti sér stað hópuppsögn hjá Leikfélagi Reykjavíkur og það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það, ef ráðherrann getur séð það í hendi sér, hvort þessi lög mundu ná til slíkra uppsagna. Hvernig yrði réttur þeirra tryggður í þessu samhengi eða hvert nær þessi réttur? Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér þetta mál. Þetta heyrir ekki undir þær nefndir sem ég á sæti í en þetta er svona nýjasta dæmið sem ég man eftir um hópuppsagnir. Hópuppsagnir eru reyndar mjög sjaldgæfar hér nema í frystihúsum, alla vega eftir því sem ég best veit, þar sem þeim hefur stundum verið beitt þegar hráefni skortir. En getur ráðherrann svarað þessu varðandi þetta tiltekna dæmi?

Virðulegi forseti. Ég get nú raunar ekki svarað fyrir fullt og fast um þetta tiltekna dæmi, þekki ekki nægjanlega vel til málavaxta í því sambandi. En í fljótu bragði gæti maður dregið þá ályktun að ákvæði þessara laga hefðu átt að gilda þar varðandi tilkynningaskyldu og upplýsingamiðlun og aðra þá þætti sem lúta að réttarstöðu starfsmanna. Að öðru leyti get ég ekki sökum vanþekkingar minnar á því máli sem hér er um spurt fullyrt neitt í þessa veru en í fljótu bragði skyldi maður ætla það, já.

Virðulegi forseti. Ég vil bara taka það fram að ég er ekki á nokkurn hátt að gefa það í skyn að það hafi verið staðið eitthvað óeðlilega að uppsögnum þarna, heldur er ég eingöngu að velta fyrir mér þessu frv. sem hér er til umræðu. Ef ég man rétt, þá er þetta viðbót, viðbætur við gildandi lög um hópuppsagnir, en það sem maður hlýtur þá að velta fyrir sér er það, hvers virði eru þessi lög í raun og veru ef þau hafa ekkert komið inn í þetta mál sem er svona nýafstaðið?

Herra forseti. Aðeins örfá orð. Mér fyndist að frumvörp af þessu tagi þyrftu að auðkennast sérstaklega. Þetta frv. er flutt eins og hvert annað stjfrv. og maður gæti haldið að þetta væri vilji ráðherranna í ríkisstjórn Íslands og stjórnarflokkanna sem þarna kæmi fram. Svo er nú ekki því að ég hygg að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki neinn sérsakan áhuga á því að efni þessa frv. væri lögfest ef hún hefði óbundnar hendur. En þar sem við höfum nú yfirtekið Evrópuréttinn með þeim hætti sem gert hefur verið með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og látið frelsi Alþingis til þess að setja lög eftir sínu höfði þá er kannski ekkert annað að gera en að samþykkja þetta frv. Ég held hins vegar að það væri viðkunnanlegra að þetta væri merkt með einhverjum sérstökum hætti. Ég er ekki með beina tillögu þar um en eins og þetta lítur út þá gæti maður haldið að þetta væri það sem ríkisstjórnin vildi. Þetta er mál sem ríkisstjórnin telur sig knúna til að flytja og það mætti gjarnan standa á þessu að þetta kæmi frá Brussel strax í fyrirsögn. Það að vísu tekur sig ágætlega út í textanum að þetta er nauðungarvinna sem hér er verið að vinna. Við höfum tekið við tilskipunum frá Brussel og kyngt þeim umræðulítið og talið að ekki væri um annað að gera. Það er reyndar ein tilskipun sem við Íslendingar höfum fært fætur við og ekki lögleitt enn þá. Það er vinnutímatilskipunin. Það er að vísu svolítið sérkennilegt að það er sú eina af þessum tilskipunum sem við höfum ekki lögfest. Nú tel ég persónulega að vinnutímatilskipun Evrópusambandsins sé arfavitlaus og ég styð ríkisvaldið í því að þvælast fyrir því að lögfesta hana. En það er dálítið sérkennilegt að það er sú eina sem stjórnvöld hafa áhuga á að sýna manndóm og draga lappirnar í að lögfesta. Við eigum von á fleiru í framtíðinni af málum um félagsleg réttindi þar sem þau eru yfirleitt lakari í Evrópusambandinu en á Norðurlöndum, þá verðum við að slaka á okkar löggjöf í mörgum greinum. Sama gildir um umhverfismál. Ég teldi að það væri til umhugsunar fyrir hæstv. ráðherra og þá kannski sérstaklega hæstv. félmrh. sem ég vona að sitji til vorsins. Ég vona náttúrlega að ríkisstjórnin fari frá sem allra fyrst, en ef hún hangir á annað borð, vænti ég þess að hæstv. félmrh. verði í þeim hópi, og ég tel að það sé til umhugsunar fyrir hann og hans ráðuneyti hvort er alveg þörf á að gleypa allt sem frá Brussel kemur og hvort væri ekki ráð að draga lappirnar eins og þeir hafa gert með vinnutímatilskipununum.

Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. minntist hér á atriði sem í raun kemur ekki þessu frv. beint við en það er vinnutímatilskipun Evrópusambandsins sem Íslendingar hafa ekki viljað taka upp. Mér þótti það mjög sérkennilegt af hverju hv. þm. var svo mikið á móti því og þess vegna langar mig til að spyrja hv. þm. hvað það er í þeirri tilskipun sérstaklega sem honum er svona illa við.

Herra forseti. Í stuttu máli, þessi tilskipun passar bara alls ekkert inn í íslenskar aðstæður og aðlagast ekki að íslensku hugarfari. Auðvitað verðum við að vinna þegar verkefnin eru fyrir hendi og hvíla okkur svo á milli en ekki fara að láta skammta vinnutímann svo sem gert er þar.

Herra forseti. Það er einmitt þetta atriði sem ég hef tekið eftir í vinnutilskipun Evrópusambandsins, þ.e. það er talað um 48 stunda vinnuviku en það er ekki í hverri viku, það er meðaltal yfir langan tíma. Það er talað um fjóra mánuði og ég held að einmitt væri heppilegt fyrir okkur að taka upp slíka tilskipun vegna þess að við vinnum mjög mikið yfir t.d. ákveðinn tíma, viljum vinna jafnvel sólarhringana yfir ákveðna daga, ákveðnar vikur, en síðan viljum við hvíla okkur þess á milli. Þess vegna finnst mér ástæða til þess að við tökum akkúrat þessa tilskipun upp, þ.e. efni hennar, frekar heldur en ýmislegt annað sem verið er að gaufa við að taka inn í íslensk lög sem hefur ekkert með íslenskan veruleika að gera. Við eigum kannski eftir að ræða þetta einhvern tíma seinna, kannski ekki undir umræðum um þetta frv. sem hér er til umræðu. En ég held að hv. þm. ætti að lesa þessa tilskipun betur. Ég held að ASÍ hafi sérstaklega beitt sér fyrir að þetta yrði tekið upp, vegna þess að þetta væri eitt af því sem hægt væri að nota gegn því fáránlega launakerfi sem hér ríkir, þ.e. að meiri hluti launa fólks sé fyrir yfirvinnu og oft og tíðum er það fyrir óunna yfirvinnu hjá sumum, þeim sem eru hæst launaðir. Þannig væri kannski tækifæri ef við tækjum upp slík ákvæði í íslensk lög að breyta til hins betra. Ég er því algerlega ósammála hv. þm. í því að við eigum ekki að taka upp 48 stunda vinnuviku.

Herra forseti. Ekki átti ég á því von að hv. þm. Kristín Einarsdóttir lægi mér á hálsi fyrir það að ég væri ekki nógu gráðugur að taka við tilskipunum frá Brussel og mér finnst skjóta nokkuð skökku við þegar þessi hv. þm. er orðinn sérstakur talsmaður þess að fara að taka upp vitleysuna frá Brussel. En ég held að það gildi það sama um fjöldamargar af þessum tilskipunum, sumar eru meinlausar, sumar eru gagnslausar og sumar eru algerlega óþarfar og tóm vitleysa að vera að eyða tímanum í að lögfesta og okkur mundi aldrei detta í hug að lögfesta ef við værum ekki til þess neydd. Það vill svo til að ég hef lesið þessa tilskipun og kynnt mér efni hennar dálítið, en ég tel að það geti sem hægast staðið þannig á að menn þurfi að vinna, og fjöldamargir í þjóðfélaginu þurfi að vinna, meira en 48 stundir til jafnaðar á viku. Í þeim starfsgreinum sem ég þekki best til þá er altítt að menn vinni meira en 48 stundir á viku árið út.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, til staðfestingar á bráðabirgðalögum sem samþykkt voru 28. júní 1994 og tóku gildi 1. júlí sl. Lyfjalög, nr. 93/1994, tóku gildi 1. júlí sl. eins og sagt var. Alþingi ákvað þó að fresta gildistöku ákvæða hinna nýju lyfjalaga er varðar nýjar úthlutunarreglur lyfsöluleyfa og nýjar verðlagsreglur til 1. nóv. 1995. Við lögfræðilega úrvinnslu frv. í nefnd rétt fyrir þinglok láðist hins vegar að framlengja samsvarandi ákvæðum eldri laga þangað til nýjar reglur taka gildi. Voru því sett bráðabirgðalög 28. júní um breytingu á lyfjalögum um að ákvæði eldri laga um lyfsöluleyfi og verðlagningu lyfja gildi áfram til 1. nóv. 1995, enda mun það ótvírætt hafa verið vilji löggjafans þó það hafi láðst að setja það fram í lagatexta. Ég hef hér gert grein fyrir frv. þessu, virðulegi forseti, og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Herra forseti. Ég hef út af fyrir sig ekkert á móti því að þessi bráðabirgðalög verði lögfest og hæstv. fyrrv. heilbrrh. hafði samband við mig áður en hann setti þessi lög og ég vil að það komi fram. Ég taldi að við framsóknarmenn mundum ekki standa gegn því að þessi bráðabirgðalög yrðu sett. Svo er mál með vexti að ríkisstjórnin fékk hér samþykkt á síðasta þingi lyfjalög sem voru óskaplegt afskræmi, það var að vísu reynt að bæta úr með því að fresta hluta laganna. Þessi lög voru óskaplega mislukkuð að mörgu leyti og hefðu þau betur verið undirbúin með öðrum hætti og þess vegna þurfti að setja þessi bráðabirgðalög. En efni þess að ég stend hér upp er að vekja athygli á því að það þarf að gera fleira við lyfjalögin heldur en að samþykkja þessi bráðabirgðalög. Það þarf líka að samþykkja frv. til breytingar á lyfjalögum sem hv. 2. þm. Vesturl., Ingibjörg Pálmadóttir, lagði hér fram fyrst á þinginu og liggur fyrir hv. heilbr.- og trn. Ég tel að það sé mjög brýnt að lögfesta það frv. og það má ekki dragast nema örfáa daga. Það var á þeim ágalli varðandi verslun með dýralyf sem er algerlega óþolandi og ég vil brýna hv. heilbr.- og trn., sem fær þetta mál til meðferðar, að hún láti það frv. fylgja þessu og afgreiði það hið fyrsta.

Virðulegi forseti. Það er, eins og kom fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. v., ekki ástæða til þess að standa í vegi fyrir því að þessi bráðabirgðalög geti fengið skjóta afgreiðslu þingsins, enda eru þau tilkomin vegna þess klúðurs sem hér var í lagasetningu í lok síðasta þings. Meðan þessi lög voru í frumvarpsbúningi hér í þinginu þá var þetta mikið átakamál. Mál sem engin sátt var um milli stjórnar og stjórnarandstöðu og heldur ekki sátt innan stjórnarliðsins um þær hugmyndir sem í raun og veru eru í þeim lögum sem núna eru að hluta til í gildi. Hins vegar tókst samkomulag um það á lokaspretti þingstarfanna í vor að setja þessi lög og samkomulag tókst um það milli stjórnar og stjórnarandstöðu að fresta ákveðnum þáttum laganna, þ.e. fresta gildistöku ákveðinna þátta, verðlagningunni, sölunni og dreifingunni, sem auðvitað eru langstærstu og fyrirferðarmestu þættir laganna eins og þau liggja fyrir nú, þ.e. fresta gildistöku þessara þátta til 1. nóv. 1995. Ástæðan var sú að menn vildu fá úr því skorið og láta á það reyna hvaða afleiðingar þau ákvæði sem inn í lyfjalögin komu og snerta samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði, sérstaklega þó þann þátt sem snýr að auglýsingum og samhliða innflutningi, hvaða áhrif þessir þættir hefðu á lyfjakostnað einstaklinganna, hvaða áhrif þessir þættir hefðu á lyfjakostnað ríkisins og hvaða áhrif þessir þættir hefðu á lyfjanotkun í landinu og þá auðvitað um leið á heildarútgjöld heilbrrn. eða Tryggingastofnunarinnar til lyfjamálanna. Ég á sæti í þeirri nefnd sem skipuð var til að fylgjast með þessum þáttum, þ.e. áhrifunum af EES-ákvæðunum eins og samið var um, og hefur nefndin fengið bréf frá heilbr.- og trmrn. þar sem það er boðað að hæstv. heilbr.- og trmrh. ætli að víkja frá því samkomulagi sem gert var milli stjórnar og stjórnarandstöðu og fá flýtt gildistökuákvæðum verðlagningarinnar og líka þeim þætti laganna um sölu og dreifingu og þau taki gildi 1. jan. 1995. Í fyrsta lagi má segja um þetta að það er náttúrlega brot á því samkomulagi sem gert var milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég hef látið það koma fram í nefndarstarfinu að við erum ekki tilbúnir til þess að standa að því að flýta gildistökuákvæðunum og ég hygg að það sé svo með fleiri stjórnarandstöðuflokka sem sæti eiga í nefndinni. Það hefur reyndar komið fram hjá einum stjórnarþingmanni, sem sæti á í nefndinni fyrir hönd Sjálfstfl., hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttur, og það kom hér fram við umræðu um frv. til fjárlaga, að þingmaðurinn væri ekki tilbúinn til að standa að slíkri flýtingu á gildistökuákvæðum. Því spyr ég hæstv. heilbr.- og trmrh.: Er um þetta samkomulag milli stjórnarflokkanna og í ríkisstjórninni, að þessum kafla laganna verði hrint í framkvæmd frá 1. jan. 1995? Fyrir utan það er alveg ljóst að það er ekki farið að reyna á þau ákvæði laganna er snúa að samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði, þ.e. auglýsingarnar og heldur ekki samhliða innflutninginn, þannig að reynslan sem átti að fást með nefndarstarfinu um það hvaða áhrif yrðu af þessum tveimur þáttum mun ekki koma í ljós, einangruð og ein út af fyrir sig, ef gildistökuákvæðinu verður flýtt. Þannig að þá er reyndar enginn tilgangur með nefndarstarfinu. Hv. 1. þm. Norðurl. v., Páll Pétursson, minntist hér á annað mál sem má fullyrða að sé einnig að nokkru leyti klúður í lagasetningunni og það vill nú því miður oft verða þannig þegar svo skammur tími er til þess að ljúka málum. Þrátt fyrir að þetta mál hafi á sínum tíma fengið mjög rækilega umfjöllun í hv. heilbr.- og trn. þá var það hins vegar þannig að það var verið að reyna að ljúka þessum hlutum hér alveg á síðustu stundu í þinginu og mönnum hefur yfirsést ýmislegt í sambandi við það að málið væri nógu vel undirbúið þegar það kom hér til lokaafgreiðslu. En sá þáttur sem nú hefur nokkuð reynt á er sá þáttur frv. sem snýr að dýralæknum og sölu dýralyfja. Við þingmenn Framsfl. fluttum hér frv. til breytinga á gildandi lögum er snýr að þeim þætti, þ.e. dýralæknunum. Það er nú til umfjöllunar í hv. heilbr.- og trn. Þar eru einnig fleiri atriði til umfjöllunar er snúa að þeim þætti. Það sem þó er alvarlegast í því er að mér sýnist í raun að það sé ágreiningur um grundvallaratriði, þ.e. milli ráðuneytisins og þeirra sem þurfa síðan að búa við frv. eða lögin, þ.e. milli dýralækna annars vegar og svo bænda hins vegar. Dýralæknar vilja hafa lyfsöluna og vilja geta ráðið því á hvaða verði lyf eru seld og þeir munu ráða því. Um leið og gildistökuákvæði verðlagningarinnar koma til framkvæmda munu dýralæknar í raun og veru ráða verðlagi dýralyfja, þ.e. helmings lyfsölunnar sem eru lausasölulyfin. Sé það hins vegar vilji ráðuneytisins að dýralæknar hafi ekki fjárhagslegan ávinning af því að vera með lyfsölu þá er mjög mikilvægt að það komi skýrt fram, en ekki verði farið til þess við afgreiðslu þessa máls eða með sérstökum tillöguflutningi af hálfu nefndarinnar að búa þannig um hnútana að menn skilji alls ekki hvaða leið menn eru að fara. Það sé ekki ein túlkun á því þegar dýralæknar túlka lögin og svo önnur þegar ráðuneytið túlkar lögin. Ég legg þess vegna áherslu á að ef afgreiða á þann þátt málsins um leið og bráðabirgðalögin þá verði alveg skýrt hvort dýralæknar eigi að hafa lyfsölu með höndum eða ekki en ekki að þeir geti hugsanlega gert það frá sinni starfsstöð sem gæti nánast verið bíll dýralæknisins eða apótekið sem viðkomandi dýralæknir mundi þá setja upp í því byggðarlagi þar sem hann væri starfandi. Mér finnst hins vegar koma til greina og ætla að færa fyrir því örlítil rök að láta annað gilda um sölu dýralækna á lyfjum en sölu heimilislækna á lyfjum. Lyfjavelta dýralækna er í kringum 150 millj. kr. á ári. Helmingurinn af þeim lyfjum sem dýralæknar selja verða þegar gildistökuákvæði laganna koma til svokölluð lausasölulyf, þ.e. dýralæknarnir geta þá ráðið verðinu sjálfir þar sem það verður ekki háð neinum ákvæðum hvernig verð á lausasölulyfjum er ákveðið líkt og með önnur lyf. Mér finnst þess vegna koma til greina að það verði ákveðið að dýralæknir geti haft þessa sölu með höndum en öll dýralyf verði sett undir ákvæði lyfjaverðsnefndar. Ég tel að ekki sé verið að brjóta nein prinsipp með frv. þó svo að þessi leið yrði farin og ekki hægt að túlka það að menn vilji láta annað gilda um dýrin en mannfólkið. Ég tel það vera útúrsnúning vegna þess að gert er ráð fyrir því í gildandi lögum að þegar lyfsalan verður tekin af heimilislæknunum á einstökum heilsugæslustöðum sé hægt að grípa þar inn til að veita þjónustu með því að stjórnir heilsugæslustöðvanna geti rekið apótekin. Það er því varnagli í gildandi lögum um að hægt sé að veita þjónustuna eftir sem áður. Ef þetta er hins vegar skilið eftir opið varðandi dýralyfin þá stendur það eftir að dýralæknarnir geta hugsanlega farið að ákveða verðið á dýralyfjunum sem þeir mega þó alls ekki selja samkvæmt anda laganna. Í sjálfu sér er þetta því ef menn skilja málið eftir með þessum hætti eins vitlaust og nokkur kostur er að hafa það. Ég spyr hæstv. heilbr.- og trmrh.: Finnst hæstv. ráðherra það koma til greina að þetta verði gert þannig að skilja að annars vegar dýralyfin og svo hin venjulegu lyf?

Herra forseti. Það þarf út af fyrir sig ekki að hafa mörg orð um efni þessa frv. þar sem það er nokkuð einfalt og eðlilegt að það þurfi að setja slík ákvæði í lög. Það sem ég vil gera athugasemd við er að það hafi þurft að setja bráðabirgðalög um breytingar á lyfjalögum. Ég vil minna á það að kvennalistakonur hafa viljað fella úr gildi heimild til að setja bráðabirgðalög. Ég tel að þarna sé farið ákaflega frjálslega með bráðabirgðalagaheimildina. Þó að vissulega megi segja að nauðsynlegt hafi verið að breyta lögum þá tel ég alls ekki afsakanlegt að setja bráðabirgðalög um ákvæði sem þetta. Það er heldur ekki nógu gott og raunar verður að segjast mjög slæmt að svo mikill flumbrugangur sé við lagasetningu og svo lítill tími gefinn á þingi að það skuli falla út ákvæði sem þetta þegar verið er að setja lög eins og gerðist á síðasta þingi. Hv. 11. þm. Reykv. hefur lýst þeim ágreiningi sem varð hér og sem er kannski orsökin fyrir því að þetta varð niðurstaðan á síðasta þingi, þ.e. að það var verið að fella út úr frv. ákveðin ákvæði og þar með hefur þetta fallið til hliðar. Þetta er óafsakanlegt en hefði verið í lófa lagið að kalla saman þingið þótt það sé mjög kostnaðarsamt og erfitt að gera það á sumartíma. Ef svo brýna nauðsyn bar til að setja lög þá hefði þingið átt að koma saman og taka þeim afleiðingum að svona illa hafi verið að málum staðið. Ég tel að það verði þingið að taka á sig ef ekki er hægt að gera þetta betur. Ég verð fyrst og fremst að kenna því um að fram á síðustu stundu var ósveigjanleiki af hálfu stuðningsmanna stjórnarinnar við að sætta sig við það að ekki næðust fram þau ákvæði laganna á síðasta þingi sem þeir vildu ná fram. Ég tel það vera vinnubrögð sem ekki er hægt að líða að þrýsta fyrst einhverju hér í gegn með ýmsum göllum og laga svo bara með bráðabirgðalögum á eftir. Það er fyrst og fremst það, virðulegi forseti, sem ég geri athugasemd við varðandi þetta frv. Varðandi það sem hefur verið rætt um dýralækna þá tel ég að það verði að taka til athugunar innan nefndarinnar. Ég lét mér jafnvel detta í hug að það væri möguleiki að taka það frv. sem hefur verið gert að umtalsefni og afgreiða það samhliða þessu. Ég veit ekki hvort það er möguleiki en ég læt mér detta í hug að nefndin gæti gert það. Ég á að vísu ekki sæti í þeirri hv. nefnd sem fær þetta til meðferðar þannig að ég get ekki komið að þessu máli í nefnd en ég veit að hér er alla vega einn nefndarmaður og kem ég þessu á framfæri. Það er svo mikill galli við núgildandi ástand að það er nánast ekki hægt að búa við það öllu lengur. Ég vil einnig beina því til hæstv. ráðherra hvort hann sjái einhverja meinbugi á því að það verði gert. En í fljótu bragði get ég ekki séð að það ætti að vera neitt því til fyrirstöðu.

Virðulegi forseti. Menn geta að sjálfsögðu haft þá skoðun að bráðabirgðalagavald eigi ekki að vera til, þ.e. að ráðherrar eigi ekki að geta sett bráðabirgðalög. Ég hef verið þeirrar skoðunar sjálfur. En við verðum auðvitað að búa við þann lagaramma sem Alþingi hefur sett og sá lagarammi gerir ráð fyrir því að bráðabirgðalagavaldið sé til og það sé notað við tiltekin skilyrði. Við getum því ekki rætt þetta mál eins og ákvörðun hafi verið tekin um að bráðabirgðalög skuli ekki sett. Þvert á móti hefur ákvörðun verið tekin af meiri hluta þingsins um að bráðabirgðalög skuli sett. Alþingi hefur tekið ákvörðun um þetta. Þá er spurning hvað hefði gerst ef hæstv. heilbrrh. hefði ekki notað þetta bráðabirgðalagavald. Þá hefði það einfaldlega gerst að það hefði skapast algert kaos vegna þess að þá voru allar reglur um verðlagningu lyfja felldar úr gildi og lyfjaverð í landinu hefði þá verið frjálst án nokkurra ákvæða um verðlagningu. Það hefði líka gerst að öll ákvæði laga um rekstur og stofnun lyfjabúða hefðu fallið úr gildi þannig að hverjum sem er hefði verið heimilt að opna lyfjabúð þar til Alþingi hefði komið saman og getað breytt því. Þá hefði að sjálfsögðu ekki verið hægt að svipta þá einstaklinga sem hefðu verið búnir að opna slíkar verslanir peningum sínum. Ég bið því hv. þm. að hugleiða hvernig ástandið hefði orðið ef hæstv. fyrrv. ráðherra hefði ekki gripið til þess úrræðis að beita bráðabirgðalagavaldinu í samráði við þingflokka. Ef einhvern tíma er ástæða til að beita bráðabirgðalagavaldi sem er til þá er það í slíkum tilfellum eins og þessum. Ég ítreka það, virðulegi forseti, að það er fyllilega réttmætt að ræða hvort það sé eðlilegt að bráðabirgðalagavald eigi heima í okkar löggjöf, en við getum að sjálfsögðu ekki stungið höfðinu í sandinn og látið eins og það vald sé ekki til og þingið ætlist ekki til þess að það sé notað. Með lagasetningu um að bráðabirgðalagavaldið skuli vera til er þingið að ætlast til að það verði notað og þá fyrst og fremst við aðstæður eins og þær sem ég hef verið að lýsa. Þá hefur verið spurt um ákvæði gildandi laga um dýralækna. Ég tel afskaplega óæskilegt að læknir, hvort sem það er dýralæknir eða annar, hafi fjárhagslega hagsmuni af lyfsölu jafnframt sínu læknisstarfi, þ.e. að hann bæði sjái um að gefa út lyfjaávísanir og afgreiði þær svo sjálfur á eigin vegum og sé þannig bæði með lyfsölu og ávísun á lyf. Það er ekki æskilegt fyrirkomulag hvort sem um er að ræða dýralækna eða almenna lækna. Á móti kemur svo það sem hefur verið bent á að nauðsynlegt sé að dýralæknar eins og almennir læknar gera geti haft með sér nauðsynlegustu lyf í tösku sinni til þess að gefa við vitjun og þá þannig að hægt sé að nota þau lyf við nauðsynlegustu aðgerðir. Þó þannig að meginlyfjasalan fari fram eins og lyfjasala vegna mannlegra sjúkdóma, þ.e. hjá lyfsala, þannig að engin hætta sé á því að menn séu að blanda saman hagsmunum læknis og hagsmunum lyfsala í einum og sama manninum. Hæstv. fyrrv. heilbrrh. taldi sig hafa gengið frá því í lögum að þessa þjónustu væri hægt að veita. Auðvitað er það hagsmunamál fyrir dýralækna að hafa sem allra mest af lyfsölunni sjálfir með höndum því að það er fjárhagslegt hagræði fyrir þá. Af einhverjum ástæðum hafa þeir ákveðið að túlka lögin miklu þrengra en heilbrrn. og Alþingi ætluðust til þannig að þeir telja sig ekki hafa heimild til að veita þá þjónustu sem menn gerðu ráð fyrir að þeir gætu veitt á grundvelli laganna. Þá þarf að sjálfsögðu að taka af öll tvímæli um þetta. Um það hafa verið viðræður á milli heilbrrn. og landbrn. Það hefur náðst niðurstaða sem báðir aðilar eru sáttir við, bæði yfirdýralæknir og heilbrrn., og byggist á því að dýralæknar geti sinnt sjúklingum sínum með eðlilegum hætti og bændur þurfi ekki að verða fyrir óeðlilegum eða óæskilegum töfum á lyfjaafgreiðslu að þurfa að hafa meira fyrir því en eðlilegt mætti teljast án þess þó að fjárhagslegum hagsmunum lyfsölunnar verði um of blandað saman við dýralæknisstarfið. Ég hef rætt þessi mál við hv. formann heilbr.- og trn. og mér er ljóst að hann er mikill áhugamaður um það að þessi mál verði afgreidd sem allra fyrst og mun sjálfsagt gera sitt til þess að hægt verði að afgreiða þau mál um leið og þetta bráðabirgðalagafrv. er tekið til afgreiðslu en það verður að afgreiða um miðja næstu viku til þess að bráðabirgðalagasetningin standist. Ég ítreka að það er komið fullt samkomulag á milli dýralæknisembættisins og landbrn. og heilbrrn. um hvað gera skuli til þess að tryggja þá þætti sem ég hef þegar minnst á. En það er auðvitað heilbr.- og trn. og Alþingi sem hafa síðasta orðið um málið. Í þriðja lagi var spurt um hvort það væri fyrirætlun ríkisstjórnarinnar að leita eftir samþykki Alþingis við að flýta gildistöku verðlagsákvæða lyfsölulaganna og annarra ákvæða þeirra sem frestað hafði verið á Alþingi sl. vetur. Því er til að svara að um það er samkomulag í ríkisstjórninni, að leggja slíkt til við Alþingi og það verður gert á næstu dögum og um það er full samstaða í ríkisstjórninni milli stjórnarflokkanna. En það er auðvitað með það eins og önnur lagafrumvörp sem fyrir Alþingi eru lögð að það er að sjálfsögðu þingið sem ræður, hvort þingið samþykkir þá tillögu eða breytir henni eða samþykkir hana ekki. Verði hún ekki samþykkt þá segir það sig sjálft að ákveðnar forsendur undir lækkun lyfjaútgjalda í fjárlögum munu ekki standast þannig að Alþingi þarf þá að búa sig undir að gera ráð fyrir meiri fjárveitingum vegna lyfjamála og lyfjakaupa hjá Tryggingastofnun ríkisins. En það verður þá að fara saman afgreiðsla annars vegar á tillögu ríkisstjórnarinnar um að flýta gildistökunni og afgreiðsla á fjárlögum að þessu leytinu til.

Herra forseti. Þetta verður bara örstutt. Það er í tilefni af ræðu hæstv. ráðherra. Ég get verið algerlega sammála honum varðandi dýralækna. Það sem ég er aðallega að tala um er að það þurfi að taka á því máli og ég er ekki að segja að það sé endilega einhver ein lausn heldur að það sé með þeim hætti eins og virðist vera að bæði Alþingi og væntanlega ráðuneytið hafi túlkað, þ.e. að dýralæknir geti verið með lyf og selt þau að ákveðnu marki. Það er aðalatriðið að taka á málinu og mér heyrist það eiga að gera og það er vel. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það. En varðandi bráðabirgðalagavaldið sem ég og hæstv. ráðherra virðumst vera sammála um að ætti e.t.v. að afnema. Ég skildi hann svo að hann væri sammála mér í því að það þyrfti að afnema þá heimild. Ég geri mér hins vegar fulla grein fyrir því að bæði er þetta í lögum og ekki bara það heldur hefur þetta verið notað ótæpilega af ríkisstjórnum undanfarinna ára, ekki bara í eins saklausu máli eins og hér er. Ég tók fram að það var nauðsynlegt að setja ákvæði eins og þetta í lög og ég hélt að ég hefði sagt það mjög skýrt þegar ég talaði hér áðan og það þarf ekkert að vera að skýra það út fyrir mér hvað hefði gerst. Það stendur meira að segja hérna í sjálfri greininni þannig að það þarf ekki að tíunda það sérstaklega. Ég sagði það einnig að þegar Alþingi gerir mistök eins og þessi þá finnist mér eðlilegt að Alþingi komi saman og leiðrétti, það var það sem ég sagði. Þannig að ég var ekki að mæla með því að þetta væri í neinu uppnámi, eins og mér fannst hæstv. ráðherra ýja að eða raunverulega segja að ég hefði sagt. Ég sagði það aldrei. Ég tel að þegar Alþingi gerir mistök eins og þessi þá eigi Alþingi að koma saman og leiðrétta þau mistök og það eigi ekki að setja bráðabirgðalög með þeim hætti sem hér er gert og reyndar ekki bara þetta heldur oft og reyndar allt of oft og oft með slæmum afleiðingum. Þetta hafði ekki nema bara gott í för með sér í sjálfu sér. Þannig að ég er ekki efnislega á móti þessu frv. heldur eingöngu aðferðinni. Ég kem hér ekki síst til að leggja áherslu á það að ég tel að það eigi að afnema þessi ákvæði og að Alþingi eigi að koma saman ef nauðsyn er á lagasetningu. Ég bendi á að t.d. í Danmörku, þar sem slíkt ákvæði er, held ég, enn inni í stjórnarskránni, þá er bráðabirgðalagaákvæði aldrei notað. Meira að segja þegar mistök eins og þessi verða þá kemur þingið saman til þess að laga og breyta og það er kannski fyrst og fremst það sem ég er að leggja áherslu á, alls ekki það að ég hafi talið að í sjálfu sér hafi verið óþarfi að setja lög eins og hér var gert í sumar.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hæstv. heilbr.- og trmrh. að það var alveg nauðsynlegt, því miður, að setja þessi bráðabirgðalög því að það er hárrétt, eins og hæstv. ráðherra lýsti hér áðan, að hér hefði orðið algert neyðarástand, bæði varðandi verðlagninguna og eins varðandi dreifingu lyfja, þ.e. menn hefðu getað sett hér upp lyfjaverslanir og þá hefði auðvitað ábyrgð ríkisvaldsins verið mikil í þeim efnum hefðu menn komið til þess síðar meir að loka þeim. Ég tek einnig undir það með hæstv. ráðherra að það er erfitt og mjög óæskilegt að sameina í einum og sama manninum bæði lyfsalann og svo þann sem er læknirinn sem er að ávísa á eigin apótek. Það er hins vegar alveg ljóst að a.m.k. sá lagatexti sem nú liggur fyrir í hv. heilbr.- og trn. tekur ekki af nein tvímæli í því hvort dýralæknar hafi leyfi til að selja eða afhenda lyf og hvort það séu bráðnauðsynleg lyf eða hvort þeir geti rekið sín apótek áfram eins og til er í nokkrum tilfellum. Og ég vara við því að menn fari nú í að hnoða saman einhverjum lagatexta sem menn telja sig vera sammála um, en eru í raun og veru alls ekki sammála um og ætla að nota þannig að menn geti túlkað á mismunandi vegu. Mér finnst nefnilega vera komið nóg af þessu klúðri í tengslum og í kringum þessi lög um lyfjamál þó við höldum ekki áfram á þeirri braut. Ég hef það á tilfinningunni bæði eftir að hafa hlustað á formann Dýralæknafélagsins, yfirdýralækni og einnig fulltrúa heilbr.- og trmrn. á fundum í hv. heilbr.- og trn. að menn vilji dálítið túlka þetta eins og þeim láti best hverju sinni og verði það niðurstaðan þá er verr farið af stað en heima setið. Þess vegna spurði ég hæstv. ráðherra hvort mikil hætta væri á, þegar ekki eru meiri fjárhagslegir hagsmunir í húfi en svo að um 150 millj. kr. er að ræða og helmingurinn af því væru lausasölulyf, hvort ekki mætti hugsanlega setja þetta undir lyfjaverðsnefnd, sem hefði þá möguleika á því að fylgjast mjög náið með tekjuþróun dýralækna sem ekki eru mjög margir. Því ef sá texti, eins og hann nú er kynntur í hv. heilbr.- og trn., gengur fram, þá er alveg ljóst að dýralæknar ætla sér áfram að geta selt dýralyf og þeir ætla sér líka, eftir að frjálsræði hefur verið gefið á lausasölulyfin, að ákveða verðið á þeim sjálfir. Þannig að þeir geta þá látið þá sem þurfa að kaupa bera kostnaðinn og um leið Tryggingastofnun ríkisins. Það er þetta sem ég vil vara við og menn þurfa mjög að gæta að þegar frá þessu verður gengið. En ég held að það sé nauðsynlegt að menn gangi frá því í næstu viku að fá þessi bráðabirgðalög samþykkt hér í þinginu í þeim tilgangi fyrst og fremst að tryggja lagagrundvöllinn fyrir þeim.

Virðulegi forseti. Ég er að flestu leyti sammála hv. þm. Ég vek athygli á því að þessi vandamál hafa ekki skapast varðandi lyfjagjafir heilsugæslulækna, en auðvitað er alltaf hægt að búa til vandamál ef menn endilega vilja það. Það getur vel verið að menn hafi áhuga á því að búa til vandamál í þessu sambandi, en ég skil ekki hvers vegna dýralæknar ættu frekar að hafa áhuga á því að búa til vandamál en heimilislæknar, en það er kannski önnur saga. Það væri líka vel hægt að hugsa sér að tvímælin yrðu tekin af í nefndaráliti hv. nefndar, við það er stuðst í lagatúlkun, eða í framsögu nefndarformanns eða frsm. nefndarinnar með þeim tillögum sem hún kann að gera. Það er einnig leið sem hægt er að hugsa sér. En eins og ég segi, ég tek undir með hv. þm. um það að þarna þarf að taka af tvímæli og það er út af fyrir sig ekkert meginatriði hvort þau lagaákvæði eru afgreidd um miðja næstu viku eða einhvern tíma eilítið síðar. Meginatriði málsins er að tekin séu af tvímælin, lagatextinn sé þannig orðaður, og það getur vel verið að nefndin þurfi að gefa sér meiri tíma til að skoða hvernig það yrði gert.