Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Stefán Stefánsson Við 2. umr. þessa máls hreyfði hv.frsm.fjvn. (MP) þeirri spurningu til stjórnarinnar, hvort ekki yrðu lögð fram fjáraukalög fyrir yfirstandandi ár. Svar stjórnarinnar var á þá leið, að þar eð brýn nauðsyn ræki ekki til þess, yrði það ekki gert. Þetta svar stjórnarinnar þótti mjer allundarlegt, þar sem jeg hafði oft haft tal af hæstv. stjórn, einkum hæstv.forsrh. (SE), og spurt nei, hvort hún sæi leið til, að hjá því yrði komist að leggja fram fje til aðgerðar sjóvarnargarði á Siglufirði. Á þingmálafundi á Siglufirði var þetta fyrsta málið, sem tekið var til meðferðar og ályktað um, og með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp nokkur orð úr þeirri fundarsamþykt, sem er tillaga svo hljóðandi: „Fundurinn skorar á alþingismenn Eyjafjarðarsýslu að fá því framgengt við þing og stjórn, að varið verði úr ríkissjóði nægilegu fje til viðgerðar varnargarði þeim, sem ríkissjóður hefir látið gera norðan með Siglufjarðareyri, og til byggingar minni garðs niðri í flæðarmálinu. Telur fundurinn garðinn nú nær aleyddan og hættu á, að kaupstaðarlandið, sem er eign ríkisins. eyðist á fáum árum, ef ekkert er að gert í sumar. Vegna brima hjer er nauðsynlegt, að verk þetta byrji ekki síðar en í júní næsta sumar.“ Tillagan var samþykt með 52 samhljóða atkvæðum. Nú er svo komið, eins og áður hefir við borið, að garðurinn hefir bilað, og það enn meira en nokkru sinni áður, enda má svo heita, að á hverju hausti verði stórtjón af sjógangi inn á bæjarlóðirnar, sem stafar af því, hve hrapallega hefir til tekist með byggingu sjóvarnargarðsins. Að vísu skal jeg ekki segja neitt um það, hve fljótt eyrin kann að eyðast með öllu af sjávargangi, er sumir hafa verið að leiða getur að, en hitt er víst, að árlega verða þarna stórskemdir, og þar af leiðandi fjártjón á eignum manna. Og þar sem jeg hafði nú hreyft þessu máli við stjórnina og lýst ástandinu, hjelt jeg, að hún sæi sjer ekki annað fært en að leggja til við þingið, að fje yrði veitt í fjáraukalögum til þessa og ýmsra annara hluta, sem ekki yrði undan komist, á yfirstandandi ári. Og til frekari skýringar um afstöðu Siglfirðinga í þessu falli, þá munu þeir fúsir til að leggja eitthvað af mörkum til þessa verks, verði það framkvæmt. Tilmæli mín til hæstv. stjórnar eru því þau, að hún beri fram tillögu eða frv. til fjáraukalaga um, að fje verði lagt fram úr ríkissjóði til endurbóta og byggingar sjóvarnargarðinum á Siglufjarðareyri.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Allshn. hefir ekki getað orðið sammála að öllu um þetta mál. Meiri hlutinn telur ekki sanngjarnt, að meina Borgfirðingum og Mýramönnum að njóta góðs af samvinnulögunum, enda þótt þeir vilji ekki gangast undir hina sameiginlegu ábyrgð. Jeg sje ekki, að hjer sje nokkuð lagt í hættu, og get ekki fallist á ástæður minni hlutans, að þetta geti orðið til þess að veikja lánstraust kaupfjelaganna, því þótt eitt fjelag verði undanþegið þeim reglum, sem nú gilda, þá er það vitanlegt, að sú undantekning nær ekki nema til þess eina fjelags. Og úr því að Mýramenn og Borgfirðingar vilja ekki taka á sig hina sameiginlegu ábyrgð, þá virðist samt harla ósanngjarnt að refsa þeim með því að setja þá ver en aðra, hvað sem annars má segja um samábyrgðina. Það kom fram við umræður málsins í nefndinni, að lina þyrfti á samábyrgðinni, og allir voru því samþykkir í nefndinni, en hvenær því yrði komið í kring, vildi minni hlutinn ekki ákveða. En hart væri að meina fjelaginu, sem hjer um ræðir, þau rjettindi og ívilnanir á skatti, sem það hefir þann tíma, þangað til sú endurbót kemst á, sem minni hlutinn tók fram, að óhjákvæmileg væri áður langt um liði. En eins og jeg tók áður fram, var ekki hægt að fá ákveðið svar um það, hve nær sú breyting verði.

Frsm. minni hl. (Gunnar Sigurðsson) Áður en jeg sný mjer að sjálfu frv., vildi jeg með fám orðum leiða athygli hv. deildarmanna að því, hvernig kaupfjelögin og samvinnufjelagsskapurinn er til orðinn og athuga út frá því, hvernig afstaða þess er nú og hver áhrif það gæti haft, að breyta samvinnulögunum, eins og nú standa sakir. Kaupfjelögin í ýmsri mynd eru, eins og mönnum er kunnugt, gamlar stofnanir hjer á landi. Þau voru upphaflega, og eru enda að nokkru leyti enn þá, knúin fram af nauðsyn bænda til að sameina sig gegn verslunarkúgun, sjerstaklega þó erlendra kaupmanna, sameina sig til að afla sjer lánstrausts og veltufjár, því eins og kunnugt er, hafa bankarnir til skamms tíma verið svo að segja lokaðir fyrir bændastjett landsins. Þegar kaupfjelögum fór að fjölga og þau stækkuðu, tók að brydda á því, að kaupstaðir þeir, sem fjelögin störfuðu í, tóku að nota sjer þau sem fjeþúfu, og það stundum allfreklega. Þá bundust bændafulltrúar samtökum um land alt og settu samvinnufjelög, og reyndust samtök þessi svo vinsæl á Alþingi, að margir fleiri en bændafulltrúar samþyktu lögin, eins og sjá má af atkvæðagreiðslunni um þau í Alþt.; efri deild afgreiddi frv. mótmælalaust, en í neðri deild voru aðeins 5 á móti. Alþingi 1921 hafði rjettan skilning á verslunarsamtökum bænda og lýsti því nær einróma yfir stuðningi sínum við þau. En svo virðist nú, sem sumum þeim hv.þm., sem samþyktu samvinnulögin, hafi snúist hugur æði skjótlega. Að minsta kosti er það kunnugt orðið um einn þeirra, að hann hefir hafið allsvæsna árás á kaupfjelögin. Hann vill leggja Sambandið niður og kaupfjelögin í þeirri mynd, sem þau eru nú. Þessi árás er þannig vaxin, að hún hlýtur að spilla lánstrausti kaupfjelaganna, ef tekið er mark á henni; þess vegna er, eins og síðar verður tekið fram, afaróheppilegt að breyta samvinnulögunum í nokkru nú. Það kemur fram hjá ýmsum, sem hafa horn í síðu kaupfjelaganna og Sambandsins, að óvild þeirra stafar í raun og veru af því, að fjelagsskapurinn er nú sem stendur að meira eða minna leyti pólitískur. Það þarf í þessu sambandi engan dóm að leggja á rjettmæti þess; hitt hljóta allir að skilja, að verslunarsamtök bænda, og þá enda þjóðin öll, eiga ekki að gjalda þess, þótt sumum mönnum kunni að vera pólitískt illa við þá, sem við fjelagsskapinn eru riðnir. Það væri að hengja bakara fyrir smið. Jeg þykist geta talað hjer úr flokki frjálslyndra manna, þar sem jeg hefi aldrei amast við því, að kaupmenn versluðu samhliða kaupfjelögunum. Því fer fjarri. Jeg álít það aðeins til bóta. En hins vegar vil jeg á engan hátt veikja dug og dáð bænda til verslunarsamtaka. Jeg hefði líka helst kosið, að samábyrgð þyrfti ekki að vera milli kaupfjelaganna í Sambandinu, en það var þá álitið nauðsynlegt til að efla lánstraust og tiltrú fjelaganna. Enda skal jeg lýsa yfir því fyrir mína hönd, og enda mun það álit margra í Framsóknarflokknum, að þá breytingu beri að gera, svo fljótt sem auðið er, á aðalskipulagi samvinnufjelaganna, að samábyrgðin milli fjelaganna verði leyst innan Sambandsins, og í sambandi við það mætti taka til athugunar aðrar smærri breytingar á lögunum í heild sinni. Það skal tekið fram, að þessi skoðun mín byggist ekki á því, að jeg álíti kaupfjelögin svo fjárhagslega illa stödd, enda er það á allra vitorði, að þrátt fyrir alt, sem á hefir dunið í viðskiftaheiminum, eru kaupfjelögin þó betur stödd fjárhagslega en flest önnur verslunar- og framleiðslufyrirtæki, og er það að vonum, því áhættan er hjer minni, enda hafa kaupfjelögin unnið sjer og þjóðinni stórgagn, með því að versla nær eingöngu með nauðsynjavörur, síðan hrunið skall á. Frv. á þskj. 91, virðist í fljótu bragði mjög meinlaust, og jeg geri ráð fyrir því, að sumir þeir, er að flutningi þess stóðu, hafi litið svo á, að það skaðaði á engan hátt kaupfjelögin, en þegar dýpra er litið, kemur það berlega fram, að þetta er skaðlegt fjelagsskapnum. Í fyrsta lagi, eins og jeg áður hefi minst á, sakir þess, að það mundi veikja lánstraust kaupfjelaganna og Sambandsins. Árásin, sem minst hefir verið á, hefir borist í útlend blöð. Á sama hátt mætti bera þessa breytingu í erlend blöð, og myndu andstæðingar kaupfjelagsskaparins ekki kynoka sjer við að telja þessa lagabreytingu veikja hann, enda tel jeg að svo sje. Með þessari lagabreytingu er gengið í sömu átt og andstæðingar kaupfjelaganna einmitt vilja, og það er, að kljúfa fjelagsskapinn í fleiri og fleiri sjálfstæðar heildir. Það viljum við ekki; við viljum hafa hvert kaupfjelag fyrir sig sem voldugast og sterkast. Hvað vakir fyrir kaupfjelagi því, sem hjer á hlut að máli, er mjer ekki ljóst. Við skulum segja, að í því fjelagi væru 4 deildir, A, B, C og D, og fjelagið kæmi fram sem fjelagsheild út á við. D-deildin gæti ekki staðið í skilum, þá gæti fjelagið gengið að öllum fjelagsmönnum í þeirri deild, en reyndust þeir „in solidum“ ekki borgunarmenn fyrir skuldbindingum sínum, þá lenti tapið á fjelaginu í heild sinni. Hefðu deildirnar aftur á móti ekkert sameiginlegt nema ábyrgðarlausan kaupfjelagsstjóra, þá væri hver deild kaupfjelag út af fyrir sig, en það tel jeg ekki heppilegt, eins og jeg hefi áður á minst. Jeg þykist nú hafa með þessu svarað hv.frsm. meiri hl. (MG). Fæ jeg ekki sjeð, að nein refsing á þetta kaupfjelag, sem um ræðir, sje falin í því að fella frv., enda vakir það ekki fyrir mjer. Ef þeir vilja með þessu kljúfa fjelagsskapinn, þá þeir um það, en við getum ekki gengið inn á þá braut, að fara neitt að hrófla við fjelagsakpnum, því það er hættulegt. Hv. frsm. meiri hl. (MG) vildi fá ákveðið svar um það, hve nær samábyrgðin verði leyst upp, en það segir sig sjálft, að oss er ómögulegt að segja til þess, hve nær það verður. Yfirleitt lítur minni hlutinn svo á, að ástæðurnar með frumvarpinu sjeu harla veigalitlar, en hins vegar svo margt og mikið, sem mælir með því, að það verði felt, sjerstaklega eins og nú standa sakir. Við væntum þess því fastlega, að hv. deild leggist á móti því, og sjerstaklega væntum við þess, að þeir hv. þingmenn, sem greiddu samvinnulögunum atkvæði sitt, ljái ekki þessu frv. fylgi sitt.

Ingólfur Bjarnarson Jeg verð að segja það, að mjer kom það næsta undarlega fyrir sjónir, er jeg sá þessa breytingu á samvinnulögunum, sem hjer liggur fyrir, á þskj. 91, borna fram samkv. ósk og fyrirlagi Kaupfjelags Borgfirðinga. Mjer þótti furðu gegna, að nokkurt kaupfjelag í landinu skyldi bera breytinguna fram, vegna þess, að jeg lít svo á, að það sje augljóst, að ef kaupfjelögin taka hana upp í lög sín, mundi það óhjákvæmilega hafa í för með sjer meiri eða minni lántraustsmissi fyrir þau, þar sem breytingin kippir í burtu því ákvæði, er samvinnulögin krefjast nú, að fjelagsmenn, allir sem einn, ábyrgist skilsemi fjelags síns út á við. Og jafnvel þó fjelögin breyttu ekki lögum sínum eða samþyktum í þá átt, sem frv. bendir til, mundi samvinnufjelagsskapurinn í landinu tapa að nokkru trausti erlendra viðskiftavina, þegar þeir sæju, að samvinnulöggjöfin í landinu heimilaði slíka burtfelling ábyrgðarákvæðanna, sem hjer ræðir um. Þetta held jeg öllum hljóti að vera ljóst, enda liggur óbein viðurkenning þess í greinargerð frv., þar sem mjer skilst, að gert sje ráð fyrir, að breytingin muni ólíklega verða tekin upp af samvinnufjelögunum. Hið sama kom í ljós hjá hv.flm. (PÞ) við 1. umr. Hann sagðist vonast eftir, að þessi breyting þurfi ekki að skaða samvinnufjelögin alment, og ef hún væri óheppileg, mundu önnur fjelög ekki taka hana upp. En hvað er það þá, sem á að vinnast við frv.? Það hefir enn ekki verið upplýst. Því hefir verið haldið fram, að breytingin væri Kaupfjelagi Borgfirðinga nauðsynleg, en það hefir verið sagt með almennum orðum, en ekki verið rökstutt eða sýnt fram á, í hverju sú nauðsyn væri fólgin, Og í viðtali mínu um málið við hv.flm. (PÞ), fjekk jeg ekki aðra grein gerða fyrir því en þá, að Borgfirðingar teldu mjög þýðingarmikið fyrir sig að fá þessu breytt. En jeg verð að álíta, að sú skoðun hljóti að vera af misskilningi sprottin og fram komin af athugaleysi. Enda óskiljanlegt, að þessu kaupfjelagi sje svo öðruvísi háttað en öðrum samvinnufjelögum, að því sje t. d. ekki nauðsynlegt að afla sjer lánstrausts með skipulagi sínu. En enda þótt ástæður Kaupfjelags Borgfirðinga væru í þessu efni sjerstakar eða frábrugðnar öðrum samvinnufjelögum, þá tel jeg samt ekki rjett að breyta samvinnulöggjöf landsins aðeins með hag þessa fjelags eins - verulegan eða ímyndaðan, - fyrir augum, ef það miðaði fjelögunum alment til skaða, svo sem jeg hefi fært rök fyrir, að eigi sjer stað um þessa breytingu. Í nefndaráliti meiri hlutans er því haldið fram, að þessi ráðgerða breyting snerti í engu grundvöll samvinnustefnunnar. Þetta er ekki rjett. Breytingin stefnir að minni hyggju beinlínis að því að nema í burtu þann siðferðilega og fjárhagslega grundvöll samvinnufjelagsskaparins, sem reynst hefir traustasta stoð hans gegnum alla starfsemi hans hjer á landi frá fyrstu byrjun og brautryðjendur og forvígismenn stefnunnar hafa jafnan lagt mesta áherslu á, sem sje sú skýlausa og ákveðna stefna, að standa í fullum skilum til hins ítrasta á öllum skuldbindingum sínum út á við. Og þetta er að minni hyggju aðaleðlismunurinn á samvinnufjelögum og hlutafjelögum með takmarkaðri ábyrgð, og má því fyrir engan mun nema burt úr samvinnulöggjöfinni.

Pjetur Þórðarson Jeg verð að biðja hv. deildarmenn að veita því athygli, og jeg legg sjerstaka áherslu á það, að þetta frv. fellir ekki niður eitt einasta orð í samvinnulögunum, þótt sumir andstæðingar þess virðist halda því fram og telja það ískyggilega breytingu. Það ætti þó að vera nægilega ljóst, að frv. fer ekki fram á neitt annað eða meira en nokkurskonar undanþágu frá aðalákvæði 2. liðs 3. gr. laganna samskonar undanþágu og nú er í sömu grein, en aðeins bundin við aðrar tegundir fjelaganna en kaupfjelög. Þetta bið jeg menn að gera sjer ljóst, áður en jeg sný mjer að aðalatriðunum. Athugi maður nefndarálit minni hlutans, sjer maður, að ástæðurnar, sem það byggist á, eru í þrem meginþáttum. það er þá fyrst, að breytingin hafi í för með sjer lánstraustsmissi og álitshnekki fyrir kaupfjelögin og Sambandið. En hvernig má það ske? Meginþorri kaupfjelaganna er í Sambandinu; í því eru öll elstu og bestu fjelögin, þau, sem hafa stofnað það og haldið því við, og öll hafa þau hina alfullkomnustu samábyrgð. Hv. þm. S.-Þ. (IngB) taldi þetta skipulag hafa reynst traustasta stoð fjelagsskaparins og hjelt því fram, eins og líka hv. 1. þm. Bang. (GunnS), að með þessari breytingu væri verið að kippa henni undan samvinnufjelagsskapnum. Hvað mikið sje hæft í þessu, er eftir að sanna. Mjer er óhætt að fullyrða það, að engum þeirra, sem að þessu frv. standa, hefir dottið í hug að veikja með því grundvöll þessa fjelagsskapar, og enginn þarf að hugsa sjer, að hann geti talið mjer trú um það, að lánstraust kaupfjelaganna sje svo veikt, að því sje hætta búin af þessari litlu undanþágu. Og sje svo, sem jeg helst vil trúa, að breyting sú, sem farið er fram á með frv., veiki á engan hátt kaupfjelögin í Sambandinu, - og það hefir ekki verið skýrt frá því enn þá, hvernig það mætti verða, - þá finst mjer einkennileg og harla ósamræmileg í sjálfri sjer sú mótspyrna, sem komið hefir fram gegn frv. þessu. Og þegar þess er gætt, að annar þáttur minni hl. nefndarálitsins telur ábyrgðarhættuna lítið minka við breytinguna, þá er ekki nema um tvent að gera; annaðhvort er þessi fullyrðing minni hl. röng eða undanþágan - þó að lögum yrði - fjarri því að vera eftirsóknarverð, alment sjeð, og þar með engin hætta á ferðum fyrir allan þorra kaupfjelaganna nje Sambandið. Jeg get því ómögulega sjeð, að það yrði á nokkurn hátt til þess að veikja lánstraust fjelaganna, þótt þessi undanþága væri leyfð. Mjer finst það vera fjarstæða að ætla það, að fjelög þau, sem í Sambandinu eru, rjúki þegar upp, til þess að breyta því skipulagi, sem þau álíta nú sína styrkustu stoð, ef þessi undanþága, - sem í lögunum er leyfð framleiðslufjelögunum o. fl., - næði einnig til kaupfjelaga. Borgfirðingar hafa í 20 ár reynt hvorttveggja þetta skipulag, sem hjer er um að ræða, og reynslan hefir kent þeim það, að betra er að vera laus við allsherjarsamábyrgðina, þar sem það m. a. hefir sýnt sig, að einstökum mönnum hefir verið mögulegt að gera fjelögunum skaða í skjóli hennar. Loks vil jeg athuga nokkuð þriðja þáttinn í áliti hv. minni hluta. Hann segir m. a., að breyta þurfi í náinni framtíð ýmsum ákvæðum samvinnulaganna og þar á meðal þessu um samábyrgðina. Þetta er merkilegt atriði í álitinu, því með því er algerlega fengin viðurkenning fyrir því frá sambandsmönnum sjálfum, að breytingin eða viðaukinn, sem við förum fram á, sje nauðsynleg og rjett í sjálfu sjer, en aðeins beri á milli um það, hve nær eigi að breyta. En úr því svona er nú, að viðurkend er nauðsynin, virðist mjer það bera vott um nokkuð mikla einþykni, eða hvað á að kalla það, að standa á móti undanþágunni, ekki síst þegar hún kemur fram frá stóru og góðu fjelagi, sem hefir langa reynslu í þessu efni að baki sjer. Því það er ekki nema sjálfsögð sanngirni, að það fjelag fái að starfa undir því skipulagi, sem það telur heppilegast og tryggast, þegar því er jafnframt svo varið, að það getur á engan hátt verið öðrum til meins eða miska. Jeg vil þess vegna alveg víkja frá mjer þeim ummælum, sem hjer hafa komið fram um það, að þetta frv. sje á nokkurn hátt fram komið til þess í einu eða neinu að halla á Sambandið. Og það er ómögulegt að sanna það með nokkurri sanngirni eða nokkrum rökum, að Sambandið mundi bíða minsta tjón af þessari undanþágu. Þetta er þvert á móti fram komið til þess að gefa þeim fjelögum, sem þess óska, en öðrum ekki, - því engan á að þvinga til nokkurs hlutar -, gefa þeim færi á því að þroskast eftir því, sem þau sjálf álíta best. Samvinnuhreyfingin er svo holl og góð, að það er sjálfsagt að gera engar ráðstafanir um skipulag hennar, sem fælt geti menn frá henni á nokkum hátt, þegar að öðru leyti er hyggilega frá öllu gengið, eins og hjer er, og margra ára reynsla er fyrir í Kaupfjelagi Borgfirðinga. Það er líka alkunnugt, að sum kaupfjelög hafa ekki viljað ganga í Sambandið, af því að þau hafa ekki getað sætt sig við samábyrgðarskipulagið. En þeir menn eiga auðvitað eins mikinn rjett á sjer og hinir, sem eru með Sambandinu og núverandi skipulagi þess. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta meira að sinni, en vænti þess, að þessu frv. verði vel tekið af samvinnuvinum, hvort svo sem þeir vilja sjálfir búa undir þessu skipulagi eða ekki, því að jeg vænti, að þeim skiljist það, að hjer er um að ræða sanngirniskröfu, sem mörgum getur orðið til góðs og til styrktar samvinnustefnunni, en engum til skaða.

Björn Hallsson Það mætti kannske segja, að óþarft væri að ræða þetta mál mikið, því atkvæðagreiðslan mun lítið breytast fyrir því, fremur venja er til. En úr því að málið er komið á dagskrá á annað borð, ætla jeg að segja um það örfá orð, til viðbótar því, sem. hv.frsm. minni hl. (GunnS) tók fram í framsöguræðu sinni. Jeg ætla að ræða um frv. eins og það liggur hjer fyrir og gera sem minsta útúrdúra. Jafnframt vil jeg taka það fram, að jeg mun ekki taka hjer þátt í umræðum, og þó síður innleiða þær, um árásir, sem flugrit eitt gerði á samvinnufjelögin síðastliðið haust, illu heilli. Læt jeg hlutaðeigendur um þær deilur og tel ekki rjett, fyrir mitt leyti, að fara út í þá sálma hjer. Enda gefur frv. þetta í raun og veru ekki tilefni til þess. Jeg skal svo byrja á nokkrum atriðum, sem ræða hv.þm. Mýra. (PÞ) gaf tilefni til. Hann mintist fyrst og fremst á það, að hann skildi ekki afstöðu okkar sem samvinnumanna, þegar við værum á móti máli eins og þessu. Hann sagði þetta einnig út frá þeirri fullyrðingu sinni, að hjer væri ekki um að ræða neina breytingu á samvinnulögunum. En þetta er alveg rangt, hjer er einmitt farið fram á að breyta lögunum. Jeg er á móti þessari breytingu af því, að jeg þori ekki að breyta lögunum nú sem stendur í þá átt að lina á ábyrgðinni, vegna lánstrausts Sambandsins og kaupfjelaganna yfirleitt. Getur öll linun í þá átt orðið til þess að spilla fyrir fjelögunum nú sem stendur, þar sem öll meðul, leyfileg og jafnvel óleyfileg eru nú notuð til þess að koma þeim fyrir kattarnef. Þetta er bein breyting á lögunum, þar sem farið er fram á, að ábyrgðin þurfi ekki að gilda nema innan hverrar deildar. Getur eftir því heilt fjelag leyst upp í jafnmörg fjelög og deildir þess eru. Ákvæðinu um ábyrgðirnar hefir verið haldið mjög á lofti í árásum þeim, sem nú upp á siðkastið hafa verið gerðar á Sambandið og samvinnuhreyfinguna. Jeg ætla ekki neitt að draga taum ótakmörkuðu ábyrgðarinnar milli fjelaganna, sem í Sambandinu eru. Jeg er henni ekki hlyntur, eins og hún er. En nú sem stendur sje jeg ekki fært að lina á henni. Þessi skoðun á ábyrgðum er eldri hjá mjer og mörgum öðrum samvinnumönnum en flugrit það, sem gefið var út í haust um þetta efni. Var þetta á dagskrá samvinnumanna áfundi þeirra í vor og myndi að líkindum hafa komist hljóðalaust fram, ef þessi árás á lánstraust Sambandsins hefði ekki komið fram. En það gefur að skilja, að áríðandi er, að lánardrottnar kaupfjelaganna sjeu rólegir og segi ekki upp skuldum, svo mikill hluti landsmanna sem eru í kaupfjelögunum. Er því nauðugur einn kostur, að fara varlega í allar breytingar á samvinnulögunum, vegna lánsstofnananna og hins erfiða tíma, sem yfir stendur. En þegar jeg tala um erfiðleika í þessu sambandi, er þar í rauninni ekki um annað eða meira að ræða en allir aðrir hafa átt við að búa í verslun og viðskiftum á síðustu árum. Og þar sem talað er um það, að kaupfjelögin hafi safnað skuldum og komið á skuldaverslun og brotið þar með grundvallarstefnu sína, þá, að versla skuldlaust, þá er þetta líka rangfært og snúið á verra veg. Fjelögin hafa lítið rekstrarfje, nema með ábyrgðum fjelagsmanna, en verða að sæta bankalánum, og það eitt er það, sem um er að ræða í þessu sambandi, og ætti það ekki að vera hættulegra eða meiri frágangssök fyrir kaupfjelögin en aðra. Hins vegar hafa nú allir landsmenn, eða flestir, tapað á þessum seinustu og verstu tímum, og er það ekki neitt undarlegt, þótt fjelögin hafi orðið fyrir þessu líka og safnað skuldum. En vonandi fer nú að rætast úr aftur, og bólar meira að segja nú fyrir því, og komast þá fjelögin á rjettan kjöl aftur, og að því verður að stefna af öllum mætti. Þótt svo færi ekki, sem þó er líklegt, að fleiri fjelög fetuðu hjer í fótspor Kaupfjelags Borgfirðinga, þá væri samt með þessu veitt heimild til slíkrar undanþágu, en það eitt myndi undir eins hafa traustveikjandi áhrif og stuðla að því að losa um kaupfjelagsskapinn yfirleitt. Jeg skil vel ástæður þess háttv.þm., sem flytur frv. Hann hefir ekki verið í Sambandinu og vill ekki vera þar, en óskar hins vegar eftir að fá að njóta þeirra hlunninda og rjettinda, sem samvinnulögin veita. En það liggur við að mig furði á þessari stygð háttv.þm. við samábyrgð innanfjelags. Jeg veit ekki til, að Kaupfjelag Borgfirðinga hafi nokkurn tíma haft sameiginlega ábyrgð innan fjelagsins, og þó er jeg ekki viss um, að hagur þess sje yfirleitt nokkuð betri en hinna, sem henni eru bundin. Og hvað bankana áhrærir, þá veit jeg ekki til þess, að þeir hafi enn þá tapað neitt á Sambandinu eða öðrum kaupfjelögum með fjelagslegri samábyrgð, og væri betur, að sama mætti segja um suma stórkaupmennina og „spekúlantana“ og ýmsa, sem við þá hafa skift. Hv. flm. (PÞ) hneykslaðist á því, er minni hl. tekur fram í nál., að hann telji æskilegast að sameiginlega ábyrgðin sje takmörkuð í framtíðinni, en ekki að svo stöddu. Hún er ekkert hneykslunarefni. Við viljum sæta heilbrigðum tíma og ástandi til að kippa þessu í rjett lag, en ekki hrapa að því á óhentugum tíma. Það er aðeins þetta, sem skilur á milli, að við viljum bíða betri tíma og taka allar breytingar á samvinnulögunum fyrir í einu. Þess vegna verð jeg að vera á móti þessu frv. nú.

Frsm. minni hl. (Gunnar Sigurðsson) Jeg hefi ekki mikla „praktiska“ þekkingu á þessum málum, enda hefi jeg ekki starfað neitt í kaupfjelögum, en jeg vil þó ræða málið lítið eitt frá lögfræðilegu og almennu sjónarmiði. Það hafa nú tveir kaupfjelagsstjórar talað í málinu og tekið í sama strenginn og jeg, og ættu þeir þó að hafa nokkra sjerþekkingu á þessum efnum. Get jeg því slept að tala um það, sem þeir tóku fram, en snúið mjer að þeirri hliðinni, sem mjer er kunnari. Jeg vil þá fyrst taka það fram, að mjer þóttu rök hv.flm. (PÞ) heldur veigalítil og ekki alveg laus við mótsagnir. Hann margtók það fram, að ekki væri meiningin með frv. að hagga neitt við grundvelli samvinnulaganna. Það var undarlegt. Jeg sje þó ekki betur en hjer sje um að ræða nokkurskonar undanþágu frá einu aðalákvæði laganna. Það er rjett hjá honum, að hægt er að leysa hvert kaupfjelag upp í deildir. En jeg tel það ekki heppilegt, af þeim rökum, sem jeg tók fram áðan, og nenni jeg ekki að færa þau sömu rök aftur, enda er það ekki vani minn. Hv. flm. (PÞ) sagði, að sumar deildir Kaupfjelags Borgfirðinga hefðu skaðast á einstöku mönnum innan þeirra. En hann gleymdi að taka það fram eða sanna það, að þetta hefði ekki orðið, ef sameiginleg ábyrgð hefði ekki verið. Það voru þau rök, sem jeg saknaði. Þá var hv.flm. (PÞ) eitthvað að rugla í því, að við hefðum lýst yfir því, að við vildum takmarka ábyrgðina eins fljótt og auðið væri innan kaupfjelaganna. Þetta gat hann ekki skilið, að ekki er sama hvernig samábyrgðinni er háttað. Það ætti þó að vera ljóst, að hættuminna er fyrir menn, sem þekkja vel fjárhag hver annars, að ábyrgjast hver fyrir annan, heldur en að ganga í ábyrgðir fyrir menn, sem þeir hafa hvorki sjeð nje heyrt. Af þeirri sök verður það óhyggilegt, að kaupfjelögin sjeu í ábyrgð hvert fyrir annað, Aftur á móti tel jeg rangt, að ábyrgðin inn á við verði klofin, og því ekki rjett að skifta kaupfjelögunum niður í smádeildir. Háttv. flm. kvað Sambandinu enga hættu búna af þessari breytingu, sem frv. gerir ráð fyrir. Ef svo er, þá er það af því, að hin kaupfjelögin kæra sig ekki um breytinguna. Og sje því þannig varið, að Kaupfjelag Borgfirðinga einu saman sje það kappsmál að koma þessu fram, þá sje jeg ekki betur en að heppilegasta lausnin verði að búa til sjerstaka undanþágu fyrir þetta kaupfjelag. Því hvaða ástæða væri til að breyta þessum lögum á þennan hátt, þegar auðsætt er, að ekkert annað kaupfjelag kærir sig um breytinguna?

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki lengja mikið umr. nje blanda mjer í þær deilur, sem hjer hafa orðið milli hv.flm. (PÞ) annars vegar og hins vegar hv.frsm. minni hl. (GunnS) og fleiri, sem mæla gegn frv. Háttv. flm. hefir svarað til fulls þeim mótbárum, sem fram hafa komið, og þá um leið ræðu háttv. síðasta ræðumanns, sent var aðeins endurtekning fyrri ræðu hans. Jeg þarf því ekki að bæta neinu við málsvörnina, en ætla einungis að segja nokkur orð um málið alment. Frv. þetta er borið fram af því, að kaupfjelagsmenn í Borgarfjarðarhjeraði telja þennan samvinnugrundvöll hagkvæmastan og að á þennan hátt náist best það takmark að grundvalla og efla fjárhagslegt sjálfstæði fjelagsmanna. Með þessu - að hafa sameiginlega ábyrgð innan hverrar deildar, en að ábyrgðin sje ekki víðtækari - líta þeir svo á, að girt sje fyrir, að hver deild um sig stofni til stærri skuldar á ári hverju en hún er borgunarmaður fyrir. Innan þessa þrönga hrings eða takmarka hverrar deildar þekkir hver annan og hvers annars fjárhag og gjaldþolsmöguleika. Þeir ganga að því vitandi vits, að hver beri þar ábyrgð fyrir annan, og geta því ekki syndgað upp á náðina í skjóli þess, að aðrir úti í frá beri ábyrgðina jafnframt þeim. Þetta fyrirkomulag girðir, svo vel sem unt er, fyrir þennan ljettúðaranda og siðferðisbrest, sem hefir bólað svo mjög á á seinni tímum, að stofna til skulda og kæra sig kollóttan um, hvort skuldin verði endurgreidd, reyna bara að varpa skuldum sínum ásamt áhyggjunum yfir á annara herðar. Með þessu er og fyrirbygt, eins vel og unt er, að deildirnar komist í fjárþrot eða vanskil við fjelagið, sem andstæðingar frv. eru að ota sem vopni gegn þessari breytingu, til að vekja tortryggni á henni. Tel jeg og hjer með svarað fyrirspurn hv.þm. S.-Þ. (IngB) um það, hvað vinnist með þessu frv. Borgfirðingar byggja ekki trú sína á þessu fyrirkomulagi á tómum hugarburði eða getgátum. Þeir byggja hana á margra ára reynslu. Kaupfjelag Borgfirðinga hefir nefnilega lifað öll sín uppgangs- og blómaár undir þessu fyrirkomulagi og varð þess aldrei vart, að neinn hörgull væri á lánstrausti, hvorki hjá bönkum nje útlendum viðskiftamönnum. En síðan slept var tökum í fjelaginu á þessu öryggisfyrirkomulagi, hefir tekið að halla undan fæti hjá fjelaginu. Með því að þetta hefir nú gefist svo Borgfirðingum, þá leita þeir nú til löggjafarvaldsins, í trausti þess, að það sje fúst að greiða götu alls, sem eykur velmegan þjóðfjelagsins og tryggir einstaklingum þess fjárhagslegt sjálfstæði. Þeir óska eftir því, að þeim sje leyft að njóta þeirra hlunninda, sem samvinnufjelagalögin veita, þótt þeir starfi á þessum grundvelli, sem þeim hefir reynst heppilegastur og er hugþekkastur og þeir telja affarasælastan fyrir viðrjetting efnalegs sjálfstæðis og hagsæld hjeraðsins. Og jeg verð að vænta þess, að háttv. Alþingi láti ekki á sannast, að það misskilji hlutverk sitt, sem það gerði, ef það brigði nú fæti fyrir frv. þetta. Því með þessu frv. er ekki gengið á rjett nokkurs manns eða fjelags í landinu eða beitt neinni kúgun eða valdboði gegn þeim, er hafa vilja það fyrirkomulag, sem nú er. Þetta fjelag telur bara þetta fyrirkomulag best og hagkvæmast og æskir því að fá að haga sjer samkvæmt því. Svo yrði þá líka um önnur fjelög, sem kynnu að hallast á sömu sveifina, en það mundu þau ekki gera, nema þau sæu sjer betur borgið á þann hátt. Þau, sem aftur á móti vildu byggja áfram á sama grundvelli, sem nú er, og hafa trú á honum, mundu í engu hvika þar frá. Jeg get því ekki betur sjeð en að sá ótti, sem hjer kemur fram hjá mönnum við það, að þetta mundi valda svo miklu losi á fjelagsskapnum yfir höfuð og veikja hann, sje með öllu ástæðulaus. Það virðist yfirleitt lítil ástæða til að taka sjálfsákvörðunarrjett af mönnum í slíkum efnum, sem þessum, eða vilja kaupa menn til að ganga undir ákvæði, sem þeir telja starfsemi sinni skaðleg, enda hefir sjaldnast gefist vel, ef svo hefir verið gert. Jeg vil svo að síðustu geta þess, að jeg tel ástæðulaust og allsóviðeigandi af hv.frsm. minni hl. (GunnS) að vera að blanda inn í þessar umr. þeim ritdeilum, sem urðu um kaupfjelagsskapinn í blöðum og flugritum á síðastliðnu hausti. Það er fjarri því, að þetta frv. sje fram komið af illum hug til kaupfjelagsskaparins, eins og háttv.þm. var nú hálft um hálft að dylgja með, heldur er það, eins og áður hefir verið fram tekið, komið fram af því, að Borgfirðingar telja þennan samvinnugrundvöll tryggastan og bestan. Þetta eitt, að reynsla Borgfirðinga hefir sýnt, að með þessu fyrirkomulagi hefir verið best trygður fjárhagur fjelagsins, og þá um leið lánstraust þess, bæði út á við og inn á við, það eitt er nægilegt til að sýna rjettmæti þessarar breytingar og hvað þær ástæður, sem andstaðan gegn frv. eru bygðar á, eru nauða veigalitlar og lítils virði.

Pjetur Ottesen Hv. þm. S.-Þ. (IngB) hefir nú aftur risið upp til andmæla þessu frv. Í þessari ræðu viðurkennir hv.þm. þó heilbrigði og gagnsemi deildafyrirkomulagsins og sagði, sem rjett er, að það væri hið elsta skipulag samvinnufjelaganna hjer á landi, og skildist mjer á honum, að Kaupfjelag Þingeyinga mundi halda deildafyrirkomulaginu enn. En háttv.þm. telur það villandi hjá mjer, að þessi breyting, sem hjer er farið fram á að gera á samvinnulögunum, sje til þess að hlynna að deildafyrirkomulaginu. Að háttv.þm. kemst að þessari niðurstöðu eða slær þessu fram, hlýtur að stafa af því, að hann annað tveggja gerir sjer ekki ljósa grein fyrir því, á hvern hátt deildafyrirkomulagið veitir kaupfjelagsskapnum þá tryggingu, sem hann þó viðurkennir, að það geri, hvort það er í þessu fyrirkomulagi, sem verkar þannig, eða hann vitandi vits gengur á snið við það af ofurkappi því, sem virðist í það lagt að koma þessu máli fyrir kattarnef. Eins, og jeg tók, að jeg held, fullljóst fram áðan, er aðalkosturinn og ávinningur við deildafyrirkomulagið með sameiginlegri ábyrgð, sem takmarkast við hverja deild fyrir sig, sá, að þá er það svo vel trygt, eða hyggilega um það búið, að enginn einstakur fjelagsmaður stofnar til meiri úttektar eða skuldar við fjelagið en hann sje fær um að endurgreiða eða standa full skil á á rjettum tíma. Og slík viðskifti eru vitanlega grundvöllur heilbrigðs, og farsæls fjelagsskapar. Innan þessa þrönga hrings þekkir hver annan og hver annars hag, og þetta skapar samvinnu og samúð milli meðlima deildarinnar, til þess að styðja hver annan og hjálpa hver öðrum með ráðum og dáð, til þess að standa við skuldbindingar sínar við fjelagið, og með þessu fyrirkomulagi er ekki um aðrar skuldbindingar að ræða en þær, sem stofnað er til á skynsamlegan hátt. En sje aftur sameiginleg, ábyrgð innan alls fjelagsins, eða ótakmörkuð samábyrgð, eins og samvinnulögin gera ráð fyrir, er sú raunverulega trygging, sem deildafyrirkomulaginu fylgir, og sá upphaflegi tilgangur með því mjög skertur, alvarlega skertur, og það í verulegustu grundvallaratriðum viðskiftanna. Að halda því fram, eins og hv.þm. gerði, að þetta sje blekking hjá mjer, þrátt fyrir það, þótt hægt sje að benda á ótvíræða reynslu í þessu efni, er vandræðafyrirsláttur og ekkert annað en óbein viðurkenning á því, að þm. lætur sjálfur teymast af ímynduðum ávinningi af hinni ótakmörkuðu samábyrgð. En svo jeg snúi mjer að deildafyrirkomulaginu aftur, sem hv.þm. sagði, að Kaupfjelag Þingeyinga hefði, og ef til vill fleiri fjelög, sem gengist hafa undir samvinnulögin, þá held jeg nú satt að segja, að það fyrirkomulag sje ekki allskostar samrýmanlegt samvinnulögunum, eða að það mundi ekki vera hægt að praktisera deildafyrirkomulagið eins og við hugsum okkur það, svo að í fullu samræmi væri við samvinnulögin. Því þó, til dæmis að taka, að nokkrir menn innan einnar deildar í kaupfjelagi, sem gengið hefði undir samvinnulögin, þó ákveðin væri sameiginleg ábyrgð innan deildarinnar sjerstaklega, þó þessir menn gætu ekki staðið í skilum með skuldbindingar sínar við fjelagið og þó hinn hluti deildarmannanna væri fullkomlega fær um að greiða alt fjeð, þá væri það gagnstætt anda samvinnulaganna, að hægt væri að ganga að þeim sjerstaklega, heldur yrði tapið að falla á alla fjelagsheildina. Jeg er ekki í nokkrum efa um, ef þetta atriði kæmi til dóms, að þá mundi dómurinn falla svo og ekki öðruvísi. Það ætti því að vera öllum augljóst, að þetta fyrirkomulag, sem Borgfirðingar vilja hafa á sinni kaupfjelagsstarfsemi, tryggir betur en alt annað trygg og heilbrigð viðskifti, og eins og áður hefir verið lýst, byggist þetta á margra ára reynslu. Það er því með öllu rangt, að þetta sje til að veikja lánstraust fjelagsins, heldur er það þvert á móti til að auka fjelaginu tiltrú og styrkja lánstraust þess. Þá vildi háttv.þm. vefengja það, að Kaupfjelag Borgfirðinga hafi tekið upp í lög sin sameiginlega ábyrgð innan fjelagsins, en þetta er þó svo, og hefir fjelagið verið starfrækt á þeim grundvelli um nokkur undanfarin ár, en sú breyting var alt annað en til bóta. Jeg held, að það sje svo ekki fleira, sem ástæða er til að svara hjá háttv. þingm.

Björn Hallsson Það voru nokkur atriði í ræðum hv. flutningsmanna, sem þeir viku að mjer út af ræðu minni áðan, er jeg vil svara nokkrum orðum. Fyrst og fremst var það hv.þm. Mýra. (PÞ). Hann sagði það vel farið, að mótstöðumenn frv. vildu viðurkenna þörfina á breytingum á samvinnulögunum síðar; en að þá væri það þrái úr okkur að vilja ekki ganga inn á hana nú. Jeg svaraði því áðan, að við vildum innleiða takmörkuðu ábyrgðina síðar, og það sem fyrst, en að við vildum ekki samþykkja hana nú, eins og sakir stæðu, vegna þess hve tímarnir væru vondir til þess. Tel nóg gert að því undanfarið að veikja lánstraust kaupfjelaganna, þótt fjelagsmenn geri það ekki sjálfir. Þá var það háttv.þm. Borgf. (PO), sem jeg þarf að svara, út af tveimur atriðum, sem hann vjek að í ræðu minni. Hann taldi, að Borgfirðingar væru búnir að reyna þetta ábyrgðarfyrirkomulag innanfjelags. Jeg er því að vísu ekki vel kunnugur, en hefi heyrt, að sú reynsla sje lítil og ófullnægjandi. Hann gat þess enn fremur, að Kaupfjelag Borgfirðinga hefði hallast fjárhagslega, eftir að það hefði tekið upp sameiginlega ábyrgð innanfjelags. En samkvæmt því, sem mjer hefir verið sagt af kunnugum nú um þetta, hygg jeg, að Borgfirðingar hafi aldrei breytt lögum sínum í þá átt að hafa sameiginlega ábyrgð, heldur aðeins að hver deild ábyrgðist sig sjálfa. Þó að kaupfjelagið hafi tapað eitthvað nú á síðari árum, þá hygg jeg, að það stafi mikið af óhagstæðri verslun og viðskiftakreppu, fóðurkaupum bænda og fleiru, en eigi af ábyrgðarfyrirkomulaginu; enda mun þar ekki hafa verið um samábyrgð að ræða, hvorki innbyrðis og því síður út á við með öðrum kaupfjelögum. Hún hefir aldrei verið lögleidd hjá þessu fjelagi. Annað atriði hjá sama hv.þm. (PO) var það, er hann sagði, að jeg hefði verið að gefa hv.frsm. minni hl. (GunnS) ofanígjöf. En það var alls ekki; jeg var ekki að bera nein vopn á hann, þó að jeg teldi óþarft að blanda deilum blaða og tímarita frá síðasta hausti inn í umr. hjer í deildinni. Jeg gat þess aðeins, frá mínu sjónarmiði persónulega. Að öðru leyti ætla jeg ekki að gera hjer upp á milli manna í þessari deilu.

Hákon Kristófersson Jeg skal lýsa því yfir strax, að mjer er ekki vel við víðtæka samábyrgð. En þó vil jeg fara varlega í alt það, sem raskar kaupfjelagsstefnunni. Það getur vel verið, að það stafi af skilningsleysi mínu, að jeg álít þetta frv. muni leiða til þess, ef fram nær að ganga í þeirri mynd, sem það liggur nú fyrir. Jeg fæ ekki sjeð annað, ef frv. verður samþykt, og þessi fyrirhugaða breyting á samvinnulögunum nær fram að ganga, en að þá verði það til þess, að los kemur á fjelagsskapinn. Jeg get t. d. nefnt kaupfjelag, sem starfar í mínu kiördæmi. Það nær yfir aðeins einn hrepp og er í fjórum deildum. Ef þetta frv. yrði að lögum, gæti svo farið, að þar losaði hver deildin sig frá annari, og af því teldi jeg að gæti stafað mesta óreiða. En mjer er spurn: Getur ekki hverju fjelagi stafað hætta og skaði frá óskilamönunum, þó að þetta frv. verði að lögum?

Ómótmælanlega, hvort sem er

. Jeg skal ekki segja það; jeg tel nú þennan háttv.þm. (GunnS) ekki óskeikulan í þessu nje öðru. Ef óskil verða í deildum einstakra hreppsfjelaga, koma þau þá ekki harðara niður, heldur en ef ábyrgðin nær til alls fjelagsins? Það virðist augljóst, ef hver deildin styður aðra, að þá eru það vitanlega fleiri efnamenn, sem styðja þá fátækari, og það er sú regla, sem ætti að vera innan hvers kaupfjelags. Þar með vil jeg ekki segja, að hin viðtæka samábyrgð um land alt sje hagkvæm kaupfjelagsskapnum. Það sje fjarri mjer að ætla það um háttv. flutningsmenn þessa máls, að þeir komi fram með þetta frv. af því, að þeir sjeu fjandsamlegir kaupfjelögunum, eins og háttv.frsm. minni hl. (GunnS) leyfði sjer að segja að jeg væri, af því jeg taldi frumvarpið fara í rjetta átt að því leyti, að takmarka víðtæka samábyrgð.

Jeg hefi aldrei sagt það

. Ja, að minsta kosti hefir hann sagt það við mig privat, að jeg væri einn hinna verstu í þeirra garð. Það sje fjarri mjer að standa á móti heilbrigðum kaupfjelagsskap; og jeg get ekki sjeð, að samábyrgð innan smærri fjelaga megi ekki koma mönnum að gagni, þar sem hver þekkir annan, án þess að þeim þurfi að standa hætta af. Þó sje jeg ekki annað en öllu sje fullkomlega borgið, fjárhagslega sjeð. Alt öðru máli er að gegna, ef ábyrgðin næði svo að segja yfir alt land, eins og hin svokallaða samábyrgð nær. Kaupfjelagi í Barðastrandarsýslu, t. d., er ókunnugra fjelögum á öðru landshorni heldur en meðlimum sínum innan kaupfjelagsins. Þar af leiðandi er sú samábyrgð ólíku hættuminni en þegar hún nær yfir land alt. Þá veltur mest á forstöðumönnunum, og verður að treysta drengskap þeirra, ef þetta á að vera óhætt. Eftir því sem ábyrgðarhringurinn er minni, koma óþægindin á færri herðar, eins og gefur að skilja. Skuldir geta safnast af óhagstæðum tímum og verið eðlilegar. Jeg skil þá ekki tilgang og hugsunarhátt samvinnustefnunnar, ef hún á ekki að styðja gegn ósjálfráðum óhöppum, en sporna við vísvitandi hirðuleysi. Ef einn vill ekki hjálpa öðrum, þá fer að verða lítið úr samvinnunni. Því að skoðun samvinnumanna ætti að vera sú, að þeir sterku eigi að styðja þá veiku, þ. e. a. s. hinir efnuðu hina fátæku. Það virðist mjer helst mega verða með þeim hætti, að hver ábyrgist fyrir annan, svo lengi, sem skynsamlegt mætti heita, miðað við efnahag hvers eins. Jeg get vel skilið hv.þm. Borgf. (PO), að hver og einn eigi að bera ábyrgð sinna eigin gerða og eigi stofna til skulda á ábyrgð fjarlægra manna, því vitanlega er þetta að nokkru leyti rjett. En á að útiloka menn frá því hagræði, sem kaupfjelagsskapurinn heimilar, ef menn komast ekki hjá að skulda af eðlilegum ástæðum? Aftur á móti fæ jeg ekki skilið, að það sje rjett hjá þeim háttv.þm., sem því halda fram, að þetta frv., þótt fram nái að ganga, skaði á nokkurn hátt Sambandið. En það getur orðið fjelögunum sjálfum til óheilla og valdið sundrung innan þeirra, þannig að þeir efnameiri og sterkari klofni frá þeim fátækari, og geti þannig unnið góðu máli stórskaða. Jeg hefi litið svo á, að kaupfjelög, kaupmenn og útgerðarmenn ættu að vera óáreittir hver af öðrum hver í sínum verkahring, og best færi á, að sem mestur friður væri milli allra atvinnu- og iðnrekenda í landinu. En illu heilli eru verslunarmál landsins orðin argasta pólitík. Öll óhöpp, sem að atvinnuvegunum steðja, hvort sem þau stafa af slæmu tíðarfari, viðskiftakreppu o. fl. þ. h„ eru ógæfa, sem ekki má saka málefnin eða starfsemina um. Vænti jeg svo, að þessi orð mín gefi ekki tilefni til andsvara, enda vona jeg, að þeim hafi verið svo í hóf stilt, að enginn finni sig móðgaðan.

Pjetur Þórðarson það eru að eins lítilfjörlegar athugas. við síðustu ræðu, um leið og jeg vildi gefa upplýsingar um Kaupfjelag Borgfirðinga. Það nær yfir alla Borgarfjarðar- og Mýrasýslu og nokkuð af Snæfellsnes- og Hnappadalssýsju. Allar deildir þessa fjelags, 17 að tölu, eru því fylgjandi, að þetta takmarkaða ábyrgðarfyrirkomulag sje það besta; og hefir ekki annað komið fram en að ríkari hrepparnir vilji vera með hinum á þeim grundvelli. Þetta var sú aths., sem jeg vildi gera við orð háttv.þm. Barð. (H.K.). Fáist þessari breytingu framgengt, þá fylgjast hrepparnir að um fjelagsstarfsemina. En nái þetta frv. ekki fram að ganga, þá tvístrast þeir og slitna þá einhverjir hreppar út úr, sem ekki vilja halda áfram samvinnufjelagsskap. Þetta er ástæðan fyrir breytingunni.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki fara inn á mjög breiðar brautir með mál þetta; en jeg get ekki stilt mig um að minnast á nokkur atriði, sem fram hafa komið hjá stuðningsmönnum þessa frv. á þskj. 91. Jeg skal þegar taka fram þá skoðun mína, að hafi nokkurn tíma komið fram vanhugsað frv. í þessari deild, þá er þetta frv. vanhugsað og varhugavert. Með því á jeg alls ekki við það, að háttv.flm. gangi nokkuð annað en gott til að flytja þetta. Jeg veit vel og trúi því, að þeir líta svo á, sem þetta sje kaupfjelagsstarfseminni hættulaust. En jeg verð að hafa alt aðra skoðun á því. Jeg álít, að það væri slys, ef frv. næði fram að ganga hjer í deildinni. Hjer er hreint og beint vegið að Sambandi Ísl. samvinnufjelaga, og það leynir sjer ekki, að stefna þessa frv. er einn ávöxtur þeirrar sniðugu (jeg vil ekki segja lævíslegu) tilraunar, sem gerð var á síðasta hausti af óvildarmönnum Sambandsins til þess að ræna það trausti og áliti utan lands og innan. En þeir ávextir eiga engan rjett á sjer og ættu ekki að þroskast lengur eða hljóta mikinn byr, síst úr þessari átt. Málsvörn þeirra manna, sem nú vilja styðja frv., er mjer harla óskiljanleg. Á jeg þar eigi síst við hv.frsm. meiri hl. (MG). Í ræðu hans komu fram tvær óbeinar spurningar, báðar með nokkru málsfærslusniði. Önnur var sú, hví Kaupfjelag Borgfirðinga mætti ekki fá þessa undanþágu, og hin var sú, hvers vegna ætti að refsa þeim, sem ekki vildu gangast undir samvinnulögin. Hjer er því til að svara, að Borgfirðingum er opinn vegur til þess að losna við alla samábyrgð, á sama hátt sem mjer og öðrum, sem ekki eru í kaupfjelagsskap og njóta þó hlunninda af samvinnutækjum og samstarfi - öðru en ábyrgð Sambandsins. Þeir geta þá notið síns takmarkaða fjelagsskapar eins og þeim sýnist og skift við hvern heildsala, sem vera vill, jafnvel Sambandið, ef þeim semur; en vitanlega geta þeir ekki notað lánstraust þess. Hitt má öllum vera ljóst, að ef undanþágan er veitt og frv. þetta verður að lögum, þá stefnir það að því að lama Sambandið. Því að lánstraust þess og geta byggist á þeirri samábyrgð, sem hin einstöku fjelög veita því. Og ef allar deildir þess fylgdu dæmi Borgfirðinga og losuðu sig við samábyrgðina, þá væri bersýnilega lokið starfi þess. Um sambandslögin er það svo, að þeir, sem njóta þeirra rjettinda, sem þau veita, verða einnig að gangast undir skuldbindingarnar. Þau hlunnindi eru aðeins fáanleg, ef teknar eru tilsvarandi skuldbindingar. Þess vegna er það engin refsing, heldur rjettmæt og eðlileg ákvörðun, að neita Borgfirðingum um þessa breytingu á samvinnulögunum. Hv. þm. Borgf. (PO) kveður sjer hljóðs, og mun jeg eiga von andmæla. En jeg verð þá um leið að biðja hann að gera frekari grein fyrir kenningum þeim, sem hann í fyrri ræðu sinni bar fram, svo sem því, hvernig einstök kaupfjelagsdeild geti orðið trygð gegn vanskilum með því einu, að losna við samábyrgð við aðrar deildir og fjelög. Hitt væri mjer og ánægja að vita, hvernig skilja beri þá kenningu hans, að þau siðferðilegu áhrif af því að losna við samábyrgðina og fá þessa margumræddu undanþágu geti frelsað Kaupfjelag Borgfirðinga frá öllu illu. Það var svo að heyra á hv.þm. Borgf. (PO), sem hann teldi fjárhagslegt sjálfstæði kaupfjelagsins trygt með því einu að fá þessa ívilnun, rjett eins og ekki gætu verið óskilamenn í kaupfjelagi, þótt það fengi undanþáguna, sem frv. fer fram á. Allar þessar kenningar virðast mjer vera innantóm slagorð frá hv.þm. (PO). Mjer þykir til furðanlega mikils mælst í fundarsamþykt Borgfirðinga, þeirri sem prentuð er í greinargerðfrv., þar sem farið er fram á að njóta allra þeirra hlunninda, sem samvinnufjelagalögin veita þeim, er undir samábyrgðina ganga, og vilja þó engan þátt eiga í að bera skyldurnar eða kvaðirnar. Þessi hlunnindi eru langtum meiri en ívilnun sú um útsvar, sem samvinnulögin áskilja fjelögunum. Þau eru engu síður fólgin í lánstrausti því, sem Sambandið getur veitt og veitir fjelögum með samábyrgð.

Pjetur Ottesen Jeg ætla einungis, að gera stutta athugasemd, enda hefi jeg ekki leyfi til annars nje meira, þar sem jeg hefi talað tvisvar og er því dauður. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) gerði harða árás á frv., og ætla jeg, að það hafi verið af yfirlögðu ráði gert að láta þá atlögu bíða til síðustu stundar, í von um að geta fremur haft áhrif á atkvæðagreiðsluna. Að minsta kosti er þessi aðferð mjög í samræmi við alþekt skapferli og lyndiseinkunn þessa þingmanns. Hann vildi ekkert gera úr þeirri tryggingu, sem fæst með því fyrirkomulagi, er við viljum tryggja með frv., og mátti lesa út úr ræðu hans þá grundvallarhugsun, að því meiri og víðtækari, sem samábyrgðin er, þess meira sje fjárhagslegt sjálfstæði fjelaganna. Ætla jeg, að ekki sje gott að gera honum skiljanlega skoðun mína og annara, sem hugsa alveg gagnstætt honum í þessum efnum, nje að hann eigi gott með að setja sig inn í hugsanir þeirra manna. Það þýðir vitanlega ekkert að bera nein rök á borð fyrir háttv.þm. í þessu máli, eða benda á ótvíræða reynslu í þessu efni. Það er nú einu sinni svona; þingm. (SvÓ) sjer ekkert nema samábyrgðina, ótakmarkaða samábyrgð, og hann lítur svo á, að án hennar sjeu öll viðskifti og alt viðskiftalíf dauðadæmt. Það þýðir vitanlega ekkert að vera að endurtaka þann höfuðókost hinnar ótakmörkuðu samábyrgðar, endurtaka það í því skyni, að þingmaðurinn taki sjer það til inntekta, - að með því er þeim mönnum, sem hafa tilhneigingu til þess að stofna til skuldar af ráðleysi eða með þeim ásetningi, að geta losnað við þær á þann hátt að koma þeim yfir á aðra, gert mun hægra fyrir en ella með að fara slíku fram. Hv. þm. (SvÓ) telur þetta víst eitt af kostunum og meðmæli með fyrirkomulaginu. Þeim ummælum hv.þm. (SvÓ), að með þessu frv. væri verið að vega að Sambandinu og að það sje ávöxtur þeirra árása, sem gerðar hafi verið á kaupfjelagsskapinn á síðastl. hausti, svaraði hv.þm. (SvÓ) nú reyndar sjálfur, með því að segja, að okkur flutningsm. frv. gengi ekki annað en gott til með flutning þessa máls. Mjer nægir því alveg að nota þessi hans eigin orð til að slá niður þá staðhæfingu, að með þeim sje verið að vega að Sambandinu og að það standi að nokkru leyti í sambandi við fyrnefndar deilur frá síðastl. hausti. Svo var að heyra á ræðu hans, sem um enga samábyrgð væri að ræða innan Kaupfjelags Borgfirðinga. Þetta segir hann þrátt fyrir það, þó því hafi verið marglýst yfir hjer í háttv. deild, að svo er, enda beinlínis gert ráð fyrir því í frv., þar sem talað er um samábyrgð innan hverrar deildar. Jeg ætla ekki að fara frekar út í þetta. Hv. deildarmenn munu yfirleitt skilja ofurvel hvað hjer er um að ræða, en jeg býst við, að það sje erfitt að opna augu hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) fyrir því rjetta í þessu máli, því hans motto er seint og snemma: því meiri samábyrgð, því betri verslun. Þykir mjer svo að lokum vel við eigandi að snúa þeim ummælum, sem hann hafði um þetta frv. í upphafi ræðu sinnar, upp á hans eigin ræðu, með því að segja, að það sje alveg áreiðanlega sú vanhugsaðasta ræða, sem flutt hefir verið hjer á þingi.

Frsm. minni hl. (Gunnar Sigurðsson) Jeg skal ekki tefja neitt umræður að ráði. Hv. þm. Borgf. (PO) var allharðorður í ræðu sinni, en þar sem hann er nú dauður, skal jeg ekki illyrða hann neitt. Jeg ætla aðeins að benda á það, að það stendur ómótmælt, að ef ein deild fjelagsins verður gjaldþrota, hlýtur það að lenda á fjelaginu sem heild, hvort sem þessi breyting kemst á eða ekki. Jeg þakka hv.þm. Barð. (HK) fyrir hans ræðu. Var margt í henni vel sagt og skynsamlega athugað, og veit jeg, að hann muni greiða atkvæði gegn frv. Eitt þótti mjer þó athugavert hjá honum, að jafnframt og hann óskaði kaupfjelagsskapnum alls góðs, óskaði hann, að fjelögunum væri skift niður í sem allra smæstar heildir.

Það hefi jeg aldrei sagt

. Jú, og jeg hefi það skrifað hjá mjer.

Þá er það rangt skrifað niður

. Og hvað viðvíkur prívat-samtali okkar hv.þm. Barð. (HK), sem hann vitnaði í í ræðu sinni, þá er það rangt hjá honum, að jeg hafi sagt, að hv.flm. frv. væru andvígir Sambandinu. Jeg sagði aðeins, að í þessu máli falli saman skoðanir hv.flm. frv. og þeirra manna, er andstæðir eru Sambandinu og samvinnufjelagsskapnum.

Pjetur Ottesen Með leyfi hæstv. forseta vildi jeg aðeins svara því atriði í ræðu hv. 1. þm. Rang. (GunnS), að ómótmælt standi, að fjelagið verði að ábyrgjast skuldir deildanna, verði þær gjaldþrota, og það þá á þann veg, að með þessu okkar deildaskipunarfyrirkomulagi er svo vel og tryggilega um hnútana búið, að til gjaldþrots mundi alls ekki leiða, sje því fylgt, og því kemur heldur ekki til neinnar ábyrgðar fyrir fjelagsheildina. Annars þakka jeg hv.þm. Barð. (HK) fyrir lýsingar þær, er hann hefir gefið á tilhneigingu hv. 1. þm. Rang. (GunnS) til getsaka í garð okkar flutningsmanna þessa frv.

Frsm. minni hl. (Gunnar Sigurðsson) Það er fátt svara vert í þessari síðustu ræðu. Það stendur enn óhaggað, sem jeg hefi sagt, að ekki getur verið að læða um nema eitt af tvennu: Annaðhvort eru deildirnar sjerstök kaupfjelög eða fjelagið alt ber ábyrgð á skuldum þeirra. Það er aðeins blekking hjá hv.þm. Borgf. (PO), að deildirnar geti ekki orðið gjaldþrota.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Meiri hl. nefndarinnar ber fram brtt.; um aðra þeirra gat jeg við 2. umr., ef samþykt yrði brtt. nefndarinnar um hækkun tolls á ávöxtum. Hin hefir ekki áður komið fram, en er borin fram af þeim ástæðum, að sápugerðin hjer hefir óskað eftir, að ýmsar vörur, sem hún notar mjög mikið, yrðu fluttar í 1. flokk. Nefndin hefir viljað verða við þessum óskum sápugerðarinnar, og þessar vörur hafa allar, að einni undantekinni, verið fluttar í 1. flokk. Þá eru brtt. á þskj. 207, um lækkun á vefnaðarvörum og heyi. Nefndin hefir fallist á þær.

Stefán Stefánsson Við flm.brtt. á þskj. 207 getum verið þakklátir háttv.allshn., fyrir undirtektir hennar, hvað snertir brtt. okkar, og get jeg því verið fáorður, enda munu brtt. okkar fáum koma á óvart, þar sem við tókum það fram, við 2. umr., að við værum mótfallnir svo mikilli tollhækkun, sjerstaklega á þessum vörutegundum, er við nefndum í tillögu okkar. Á vefnaðarvörunum af því, að engin tök eru á því fyrir mikinn fjölda fólks að veita sjer inulendan klæðnað. Tóvjelarnar eru of litlar eða of fáar, og svo eru kringumstæður margra manna þann veg, að um tóvinnu. sem gæti fullnægt öllum heimilisþörfum, er alls ekki að tala. Þessi ferfalda tollhækkun mundi því augsýnilega koma harðast niður á fjölskylduheimilunum, og er það því aðeins til samkomulags, að við höfum ekki farið lengra í lækkun tollsins. Vona jeg þess vegna, að háttv.flm. frv. verði okkur þar fyllilega sammála. Jeg hlýt að draga þá eðlilegu ályktun um afstöðu þeirra til fyrri liðsins á tillögu okkar. Annar liður tillögunnar býst jeg við að sje siður geðfeldur háttv.flm., þar sem það er helmingslækkun á heytollinum við það, sem frv. ætlast til. En þess ber vel að gæta, að hjer er um engar verulegar tekjur að ræða fyrir ríkissjóð, og þá ekki heldur um neitt verulegt tap eftir tillögum okkar flm.brtt. Það er aðeins þetta, að gera það ekki einstökum mönnum með öllu ókleift, sem nauðbeygðir eru til þess af sjerstökum ástæðum að flytja inn lítið eitt af útlendu heyi; enda er 3 kr. tollur á 100 kg. allhár, og þegar litið er til þess, að ekki fluttist inn hey nema fyrir ca. 1500 kr. síðastliðið ár, er sýnilegt, að ekki er eftir miklu að seilast fyrir ríkissjóðinn, hvort tollurinn er hærri eða lægri. Spurningin er þá aðeins þessi: Er það rjett að gera það með öllu ófært að flytja inn hey, jafnvel hvað sem við liggur? Jeg segi nei. Þessa tillögu okkar ber því líka að skoða fram borna aðeins til samkomulags.

Ingólfur Bjarnarson Jeg skal lofa því að þreyta ekki háttv. deild með langri ræðu. Jeg vildi aðeins gera litla athugasemd við það, sem hv.þm. Borgf. (PO) sagði um deildafyrirkomulagið. Mjer skildist á honum, að þetta frv. lyti að því að koma á því fyrirkomulagi og hlynna að því. En þetta er villandi; deildafyrirkomulagið er hið elsta skipulag samvinnufjelaganna hjer á landi, sem hefir reynst mjög vel. En með frv. þessu er gerð veruleg tilraun til að stórspilla því. Að því er jeg veit best, eru kaupfjelögin í Þingeyjarsýslu elst hjer á landi, og fjelagsskapur þeirra einmitt bygður á þessu skipulagi: deildum, sem hafa innbyrðis ábyrgð, en ábyrgjast svo fyrir fjelagið í heild að auki. Þetta frv. fer aðeins fram á að fella burt fjelagsábyrgðina, og tel jeg það mjög óheppilegt. Það er auðsætt, að ef ábyrgðaákvæðin út á við eru numin burt, þá er lánstrausti fjelaganna hætta búin. En miðar hins vegar á engan hátt til tryggingar því, að hver deild fari varlegar í stofnun skulda en ella, eins og hv.þm. Borgf. (PO) vildi gefa í skyn. Það er blekking, sem enga stoð hefir í breytingartillögunni, eins og öllum er auðsætt. Hv. þm. Borgf. (PO) kvaðst hafa svarað spurningu minni áðan, hvað meint væri með frv., með því, hvað deildafyrirkomulagið sje heppilegra en hitt. Þetta er sagt út í hött. Jeg er enn jafnnær sem áðan og sje ekki, að það sje neitt heppilegra, þótt numin sje burt ábyrgðin út á við, nema síður sje. Trygging fjelagsins gagnvart deildunum er sú sama eftir sem áður. Varfærni deildarinnar verður sjáanlega síst minni, þótt deildarmenn beri líka ábyrgð á öllum skuldbindingum fjelagsins. Mjer kom dálítið kynlega fyrir, að mjer skildist á hv.þm. Borgf. (PO), að Kaupfjelag Borgfirðinga hafi haft ótakmarkaða ábyrgð. Jeg held því fram, að það hafi aldrei haft hana, og leyfi mjer þess vegna að skoða umsögn þm. um þetta atriði dálítið villandi. Það, sem er um að ræða í þessu frv., er ekki það, hvort heppilegt skuli teljast að skifta fjelögunum í deildir, heldur hitt, að losa deildirnar við ábyrgðina fyrir fjelögin. Tel jeg það stórt tap, ef þetta væri innleitt, því ef svo væri, þá stæði öllum opið að taka það upp. Og þótt svo færi, að fjelögin glæptust ekki á að taka það upp, þá er jafnóviðfeldið að setja slíka heimild í samvinnulögin.