Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég leyfi mér ásamt deildarforsetum Alþingis að bera fram brtt. við þetta frv. á þskj. 581 og vil taka fram, að brtt. fjallar um að strika úr þessum fjáraukalögum umframgreiðslu á alþingiskostnaði, vegna þess að það á aldrei að leita aukafjárveitingar fyrir þessum kostnaði. Fjáraukalögin eru í þetta sinn ekki samin af okkur yfirskoðunarmönnum landsreikninganna, heldur fjmrn., og eftir þeirra till. hefur fjárveitingin verið tekin upp í hverja gr. í heild sinni. Þetta hefur farið fram hjá okkur við 2. umr. og sömuleiðis fram hjá n., sem hafði þetta frv. til meðferðar. Til að sýna, hvernig þessu máli er varið, og jafnframt til gamans, skal ég lesa upp úr Alþt. frá 1917, hvernig litið var á þetta mál á þeim tíma, og svo hefur alltaf verið gert hingað til. Það er grg. frá þáverandi forsetum Alþingis, Kristni Daníelssyni, Guðmundi Björnssyni og Ólafi Briem. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Háttvirt fjárhagsnefnd Nd. hefur í dag leitað álits vors um það, hvort taka beri upp í fjáraukalög fyrir 1914 og 1915 kostnað við aukaþingið 1914. Það er álit vort, að Alþingi beri aldrei að beiðast aukafjárveitingar fyrir aukaþingskostnaði eða yfirleitt neinum umframgreiðslum á alþingiskostnaði, enda hefur það ekki tíðkazt. Er svo að sjá, sem yfirskoðunarmenn landsreikninganna 1914 hafi ekki gætt þess, að Alþingi er frjálst að verja svo miklu fé sem þörf krefur til þingkostnaðar; það er ekki háð neinu eftirliti af hálfu landsstjórnar; löggjafarvaldið lýtur ekki framkvæmdarvaldinu; ef þingkostnaður fer fram úr því, sem áætlað er í fjárlögum, þá leitar Alþingi aldrei samþykkis stjórnarinnar til umframgreiðslu, þarf þess ekki og á ekki að gera það. Þann umframkostnað ber að taka upp í lög um samþykkt á landsreikningnum, aldrei beiðast aukafjárveitingar; sjálft fjárveitingavaldið þarf ekki og á ekki að beiðast aukafjárveitingar til umframgreiðslu á starfskostnaði sínum. Alþingi ber að vernda sjálfstæði sitt gagnvart framkvæmdarvaldinu. Alþingi þarf ekki og á ekki að gera landsstjórninni nein reikningsskil á starfskostnaði sínum og hefur aldrei gert það. Yfirskoðunarmenn landsreikninga verða að gera sér ljóst, að þeir eiga við tvo reikningsaðila, annars vegar landsstjórnina, sem afhendir þeim þá eiginlegu landsreikninga, og hins vegar Alþingi, sem sendir þeim þingkostnaðarreikningana til yfirlits, annars vegar ráðherrana og skrifstofustjóra stjórnarráðsins, hins vegar alþingisforsetana og skrifstofustjóra þingsins. Hvorir tveggja þessara aðila, ráðherrarnir og forsetarnir, bera ábyrgð gagnvart Alþingi á reikningsskilum sínum. En komi til umframgreiðslu, er munurinn sá, að þar er landsstjórnin undir þingið gefin, verður að beiðast aukafjárveitingar, en þingið sjálfstætt, þarf þess ekki. Oss er ljóst, að það er einungis vegna athugasemdar yfirskoðunarmanna, að hv. fjárhagsnefnd hefur borið upp brtt. sína á þskj. 388 (2). Og vér erum þess fullvissir, að hv. fjárhagsnefndarmenn munu, allir fallast á þessar röksemdir vorar, taka brtt. aftur og gera háttvirtri neðri deild, í eitt skipti fyrir öll, ljósa grein fyrir þessu fjárhagsmálefni. Kristinn Daníelsson, G. Björnson, Ólafur Briem.“ Af þessu sjá hv. þm., hversu stranglega þáverandi forsetar þingsins litu á þetta mál, og þarf ég ekki að gera frekari grein fyrir þessari brtt., sem við forsetar þingsins höfum flutt við þetta fjáraukalagafrv., og vænti ég, að hv. þm. geti fallizt á hana.



Herra forseti. Fjvn. mun ekki vefengja þá viðteknu reglu, sem virðist vera ríkjandi í því efni, sem þessi brtt. frá hv. þm. A-Húnv. og fleiri fjallar um. Hún mun þess vegna fyrir sitt leyti fallast á, að þessi brtt. verði samþ. En í sambandi við það, sem hv. þm. A-Húnv. sagði, að þetta fjáraukalagafrv. hefði ekki verið samið af yfirskoðunarmönnum, heldur hlutaðeigandi rn., þá skiptir það ekki máli í þessu sambandi beinlínis, en ég vil samt benda á, að í aths. með frv. frá rn. er tekið fram, að þetta frv. sé byggt á till. endurskoðendanna. Ég vil aðeins geta þess vegna þess, að það má nærri geta, að hér er ekki um mikla endurskoðun að ræða hjá n. Hún hefur ekki tök á því. Hún bar frv. aðeins saman við niðurstöðutölurnar á landsreikningi, en hún hafði það í huga, að það væri öruggara fyrir það, að endurskoðendurnir, eftir því sem aths. við frv. báru með sér, virtust hafa lagt síðustu hönd á frv.



Þar sem ég hef orðið að taka afstöðu í þessu máli sem sjávarútvegsmálaráðh. áður, þá þykir mér hlýða að mega segja nokkur orð til að skýra mitt atkvæði. - Það er þannig, að það hefur ekki verið hægt að fá lán til þess að koma upp tunnuverksmiðju í fullkomnum stíl á Akureyri, eins og til var ætlazt í byrjun. Hins vegar viðurkenni ég fyrir mitt leyti, að Akureyringar eigi nokkra kröfu á því, og sérstaklega atvinnurekendur við Eyjafjörð, að tunnur séu búnar til að einhverju leyti á Akureyri, a. m. k. svo, að fullnægi söltunarstöðvum við Eyjafjörð. Og þegar til þeirra kasta kom í haust, að skorað var á ríkisstj. að hlutast til um, að tunnur yrðu smíðaðar á Akureyri, þá gerði ég ráðstafanir í samráði við síldarútvegsnefnd til þess, að þessari ósk Akureyringa yrði fullnægt, að nokkru leyti að minnsta kosti, með því að ákveða, að 10 þús. tunnur yrðu smíðaðar í vetur s. l. á Akureyri. - Nú er þessi þáltill., ef samþ. yrði, nokkuð sterk fyrirskipun frá Alþ. til ríkisstj. um að reisa tunnuverksmiðju á Akureyri eða reka hana. Og ég veit ekki, hvort það eru möguleikar á því fyrir núv. hæstv. ríkisstjórn, fremur en var í tíð fyrrv. ríkisstjórnar, að verða við þeirri kröfu, eins og hún er orðuð í þessari þáltill. Hins vegar er til þess vísað í dagskrártill., að síldarútvegsn. leitist við að haga sinum aðgerðum þannig, - og þegar talað er hér um nefndina, er talað um sjávarútvegsmálaráðh., sem í hvert sinn ræður mestu um, hvað gert er í þessu máli, - eins og hentugast verði fyrir alla aðila. Og í því trausti, að sami háttur verði hafður á, þrátt fyrir það þó þáltill. þessi sé ekki samþ., eins og ég hafði á þessu máli, meðan minna afskipta naut við í þessu efni, að hlustað verði á rök Akureyringa og þar verði látið smíða tunnur til þess að fullnægja eftir megni þörfum Eyfirðinga í þessu efni, hvað tunnusmíði snertir, þá get ég fallizt á að greiða þessari dagskrártill. atkv. En það er í trausti þess, að ekki verði síður litið til tunnusmíðar á Akureyri af hálfu ríkisstj. eftir á heldur en áður. Og segi ég því já við dagskrártill.



Herra forseti. Ég hef lagt fram brtt. á þskj. 563. Er þar lagt til, að till. orðist þannig, að Alþingi feli ríkisstj. að sjá um, að eigi verði byggt á svæði því, sem er á milli Þingholtsstrætis og Garðastrætis, hafnarinnar og tjarnarinnar í Reykjavík, fyrr en Alþingi og Reykjavíkurbæ ásamt þeim öðrum aðilum, auk skipulagsnefndar, er kvaddir yrðu til að fjalla um málið, hefur unnizt tími til að taka ákvarðanir um, hvernig haga skuli byggð á þessu svæði með tilliti til sögulegra minja þess og fegurðar- og menningargildis þess fyrir framtíðina. Ég kom nokkuð inn á það við fyrri umr. þessa máls, hvaða ástæður væru til þess, að Alþingi ætti að láta þetta til sín taka, hvernig færi með byggingar á þessu svæði. Mér sýnist, að þær umr., sem farið hafa fram um þessa þáltill., gefi nokkurt tilefni til að vona, að það væri hægt að fá hér á þingi nokkra ákvörðun, sem mætti verða til góðs um byggingar á þessu svæði. Ég man ekki eftir, að hér hafi farið fram umr., sem hafi falið í sér tilfinningu fyrir þeim minjum, sem þetta svæði hefur að geyma. Ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir okkur einmitt nú á þessu ári að taka ákvörðun í þessu efni, ef á að gera það á annað borð. Nú á næstu árum verður faríð að byggja á þessu svæði stórar og voldugar byggingar, sem mönnum mun vafalaust finnast of mikið í lagt að rífa síðar meir með tilliti til þess að byggja á svæðinu öðruvísi. Á næstu árum kemur þessi gamli miðbær til með að verða byggður með stórum, voldugum verzlunarbyggingum. Þar eru dýrustu lóðir í bænum, og ýmis voldug fyrirtæki hugsa sér að byggja þar mikil hús, svo að miðbærinn verður yfirbyggður af nýtízku húsum, fjögurra til sex hæða og óhugsandi að rútta þeim burt síðar. Ég hef minnzt á það áður, að þegar slík stórhýsi rísa upp allt í kringum dómkirkjuna og alþingishúsið, sem mega heita einu minjarnar um þá gömlu Reykjavík, þá liti þessi hús út eins og kofar, og ég vil undirstrika það, hvað þessar byggingar verða litlar og fátæklegar samanborið við þessar miklu byggingar, sem þarna munu rísa upp. Allur miðbærinn mundi fá á sig sama svipinn og Austurstræti hefur nú, svip kaupsýslunnar, en allt þurrkast út, sem minnir á hinar sögulegu minjar og hina þúsund ára sögu þessarar byggðar. Ef við ætlum að hindra þessa breytingu, verðum við að stinga fótum við strax. Það, sem hér togast á, er annars vegar kaupsýslusjónarmiðið, en hins vegar ræktin við okkar sögulegu minjar. Ef við látum kaupsýslusjónarmiðið ráða, kemur það til með að setja sinn svip á allan miðbæinn. Hver Íslendingur, sem kemur hingað utan af landi, sér þá það, sem kaupsýslan hefur sett mark sitt á. Miðbærinn hefur ekki verið enn þá byggður nema að litlu leyti. Þess vegna er enn tími til að stinga fótum við og stjórna byggingum hér í miðbænum út frá því sjónarmiði, hvernig við eigum að skila honum til ókomna tímans, þannig að hann verði sem fegurstur og við sýnum sem mesta ræktarsemi gagnvart okkar sögu. Við höfum alltaf verið að bíða lægri hlut í þessum átökum milli kaupsýslunnar og ræktarseminnar við okkar sögu. Það er táknrænt, að einu af húsunum, sem næst á eftir menntaskólanum var mest tengt Jóni Sigurðssyni, var öllu breytt, rifið allt innan úr því og því breytt vegna kaupsýslusjónarmiðsins. Sama er að segja um hús, sem Sigurður Breiðfjörð bjó í. Á sama tíma og við erum að grafa upp bæ Ingólfs, þá látum við okkur standa á sama um minjar frá fyrri hluta 19. aldar, sem síðar meir verða eins mikils virði og minjarnar um Ingólf Arnarson. Á skipulagsuppdrætti Reykjavíkur eru þurrkuð út gömlu timburhúsin við Tjarnargötu, einhver fallegustu hús frá fyrri tímanum í þeim stíl. Við verðum að gera okkur ljóst, að ef við ætlum að verða metnir eins og við höfum verið metnir erlendis, ef við viljum vera metnir sem söguþjóð, þá eigum við að sýna meiri rækt við að varðveita þær fornu minjar, sem hér eru enn þá. 19. öldin er eitt merkasta tímabilið í okkar sögu, ekki sízt síðari hluti hennar, og við verðum að gera það, sem við getum, til að varðveita sögulegar minjar frá þessu tímabili. Þegar Alþingi var endurreist, voru átök um það, hvort Alþingi hið nýja skyldi vera á Þingvöllum eða í Reykjavík. Þá var barizt á móti því af hálfu okkar rómantísku skálda, að Alþingi yrði í Reykjavík, vegna þess að Reykjavík væri hálfdanskur bær. Jón Sigurðsson beitti sér fyrir því, að Alþingi yrði sett í Reykjavík, vegna þess að hann sagði: Við gerum Reykjavík að íslenzkum bæ. - Þetta tókst. Við, sem nú sitjum á Alþingi, getum með löggjöf haft áhrif á, hvernig bærinn er byggður, og okkur ber skylda til að gera það, sem unnt er, til að varðveittar verði þær sögulegu minjar, sem hér eru, og Reykjavík komist eins nærri því og hægt er að koma í staðinn fyrir Þingvöll. Og hvort haldið þið að verði komizt nær því í augum manna, sem koma hingað utan af landi, með því að hér í miðbænum verði eingöngu látin vera 4–6 hæða hús, eða þá með hinu, að við varðveitum hinn gamla miðbæ með þeim sögulegu minjum, sem þar eru? Það hefur oft verið talað illa um skipulag Reykjavíkur. En fátt er svo með öllu illt, að ekki boði nokkuð gott, því að ekki er enn búið að fylla allan miðbæinn af stórhýsum, svo að enn er hægt að gera ráðstafanir án þess að verja milljónum króna í það að fara að rífa niður hús, auk þess sem viðbúið er, að þar sem svo er komið, sé erfitt að fá þau rifin niður. Ég held því, að við ættum að samþykkja till. eins og þá, sem ég hef lagt hér fram, og ættum að reyna að koma okkur saman um, hvort við gætum fengið út það góða hugmynd um skipulagningu á miðbænum, að það gæti samrýmzt þeim kröfum, sem gerðar hafa verið í þessum efnum og gerðar verða af afkomendum okkar. Okkur verður álasað, ef við verðum búnir að haga okkur þannig, að ekki verði hægt lengur neinu um að þoka. Það er oft dálítið einkennileg tilfinning, sem við Íslendingar höfum, þegar við tölum við útlendinga, sem að einhverju leyti þekkja til sögu þjóðar okkar. Fyrsta hugmyndin, sem útlendingurinn hlýtur að fá, er þessi: Á þessi þjóð enga sögu? Það er ekkert, sem minnir á það gamla, það er allt svo nýtízkulegt. Við höfum svo að segja flýtt okkur að þurrka burt minjarnar af því gamla, eins og okkur hafi þótt hneisa að því. Öllum kofum og kotum hefur verið rutt úr vegi jafnóðum og ný hús hafa verið byggð í sveitunum, og við verðum í vandræðum með að skilja afkomendunum það mikið eftir af sögulegum minjum, að þeir geti gert sér grein fyrir, hvernig afkoman var og hvernig lifað var hér í byrjun átjándu aldar. Þess vegna væri sérstök þörf á að reyna að stinga hér við fótum. Ég held, að hér á næstu grösum við alþingishúsið og dómkirkjuna verði byggð gífurleg stórhýsi, svo framarlega sem hér verður ekki rönd við reist. Ég get skilið, að þeir, sem hafa keypt lóðir fyrir uppsprengt verð í miðbænum, óski að fá að byggja á þeim. En ég held, að landrými hér í Reykjavík sé það mikið, að hægt væri að bæta slíkum aðilum þetta að fullu, þannig að þeir yrðu ekki fyrir neinu tjóni, þó að þeir hafi eignazt þessar lóðir í miðbænum. Hvað snertir ráðstöfun á þessu svæði, má gera ráð fyrir, að við gætum komið okkur saman um ýmsar góðar hugmyndir um byggð eða öðruvísi not á svæðinu. Það gerði ekkert til, þó að partur af þessu svæði fengi að standa óbyggður, vegna þess að það koma hér kynslóðir á eftir okkur, sem hafa kannske meiri þekkingu en við á fortíð okkar og hafa þá möguleika til þess að ráðstafa slíku svæði þannig, að í sem mestu samræmi væri við sögu okkar. Ég tel það ákaflega illa farið, ef við látum kaupsýslusjónarmið í sambandi við þessar lóðir ráða yfir gerðum okkar og ráðstöfunum í þessum efnum, og við fyrir peningana, sem þessar lóðir kosta, eyðileggjum allt umhverfið kringum dómkirkjuna og alþingishúsið, sem tengt er baráttu forfeðra okkar, eins og nú hefur verið gert með Aðalstræti 10. Ef við breytum þannig, eyðileggjum við það, sem við í öðru orðinu segjum, að sé okkar dýrmætasta eign. Ég held því, að það yrði til nokkurs góðs, að þessi brtt. yrði samþ., og vona ég, að hv. þm. geti fallizt á að greiða henni atkvæði.



Herra forseti. Ég hef orðið allt að því klökkur af því að hlusta á svona ræðu eins og hv. 2. þm. Reykv. (EOl) um uppbyggingu höfuðstaðarins, og gat ekki varizt að hugsa sem svo, að þjóðleikhúsið væri farið að hafa mikil áhrif á hv. þm., svo að manni fannst maður jafnvel horfa á álfahópa og annað slíkt. Ég held, að ef þessi gífurlegi áhugi fyrir að byggja hér einstæða framtíðarborg kæmi í framkvæmd, mundi það leiða til algerðrar stöðvunar í uppbyggingu Reykjavíkur um ófyrirsjáanlegan tíma, ef samþykkja ætti og framkvæma tillögu eins og þá, sem hann ber hér fram. Þetta er í rauninni ekki annað en það, sem daglega er verið að framkvæma samkvæmt lögum og reglugerðum, sem settar hafa verið um bæjarstjórnarmál, ásamt þar til bærum stjórnarvöldum, eins og t. d. skipulagsnefnd ríkis og bæja. Það er þetta, sem verið er að gera daglega í stjórn og uppbyggingu Rvíkur og þeir aðilar, sem um þessi mál fjalla, hafa meira og minna fyrir sjónum. Með þessari brtt. er hv. 2. þm. Reykv. kominn inn á svo miklu víðtækari grundvöll en upphaflega var til ætlazt, að það má telja að flestu eða öllu leyti annað mál, og tel ég því ekki rétt að fallast á slíka gerbreytingu og hér er um að ræða.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. (BBen) flutti hér 2 mjög óvenjulegar ræður, þegar þetta mál var til umræðu síðast. Í ræðum sínum staðhæfði utanrrh. meðal annars, að málfarið á þessari till. væri beinlínis rangt, svo rangt, að ekki kæmi til greina, að Alþ. samþykkti till. þegar af þeirri ástæðu. Hér er um svo óvenjulega staðhæfingu að ræða, að ég sé ekki annað fært en að fara um þetta örfáum orðum. Ráðh. mun vafalaust hafa ætlað sér að hirta mig sérstaklega með þessum aðfinnslum sínum, en gáði ekki að því, að höggin lenda einnig á allri allshn. Sþ. og þar með þrem ágætum flokksbræðrum hans, sem allir eru mjög vel að sér í íslenzkri tungu, en þeir höfðu afgreitt till. og mælt með henni athugasemdalaust, án þess að sjá nokkuð við málfar hennar að athuga. Við því var heldur ekki að búast, enda tók enginn þm. undir þessar aðfinnslur ráðh., sem ekki var heldur von, því að bókstaflega allt, sem ráðh. sagði um þetta mál, var fullkomlega út í bláinn. Er hér um að ræða mjög óvenjulegt frumhlaup, og sé ég ekki ástæðu til annars en að vekja nokkra athygli á því. Ég man ekki eftir, að það hafi nokkurn tíma áður verið gert veður út af málfari þingskjals, enda yfirleitt engin ástæða til þess. Þm. eru það vel máli farnir, að gengið hefur verið sómasamlega frá þskj., sem auk þess hafa verið yfirfarin af skrifstofunni. Ráðh. sagði, að það væri rangt mál að segja eins og komizt er að orði í upphafi till.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leita um það álits sérfróðra manna, hvort eigi megi telja líklegt eða fullvíst, að bæjarstæði Ingólfs Arnarsonar hafi verið í Grjótaþorpinu, eða um það bil þar, sem nú stendur húsið Grjótagata 4.“ Hann sagði, að það væri rangt að hafa neitun í þessari setningu, „hvort eigi megi telja líklegt eða fullvíst“, og taldi, að með þessu væri verið að staðhæfa, að bæjarstæðið hafi ekki verið á þessum stað. Hann virðist vera á þeirri skoðun, að neitun í beinni eða óbeinni spurnarsetningu snúi merkingu setningarinnar við. En þetta er mikill misskilningur. Það er alþekkt lögmál, að spurt sé með neitun í beinni eða óbeinni spurnarsetningu, og breytist merking spurningarinnar í engu við það. Ef maður er spurður: Hefur þú gert þetta -, og hann hefur ekki gert það, segir hann nei. En það hefði líka eins mátt spyrja: Hefurðu ekki gert þetta - og er þá yfirleitt búizt við jákvæðu svari -, og ef maðurinn hefur ekki gert það, segir hann nei, þó að spurt sé með neitun. Athugasemdir hæstv. ráðh. eru því fullkomlega út í bláinn. Sé málfar till. rangt eða ambögulegt, þá hafa bæði höfundur Njálu og Jón Árnason þjóðsagnaritari skrifað rangt eða ambögulegt mál. Ég gerði það að gamni mínu að blaða í Njálu til þess að athuga, hvort ekki væri þar einhvers staðar tekið til orða hliðstætt því, sem gert er í till. og hæstv. ráðh. telur rangt. Og ég þurfti ekki að lesa lengi. Þegar Gunnar afræður, að þeir Kolskeggur skuli ríða til heimboðs í Tungu til Ásgríms Elliðagrímssonar, segir: „„Skal nú ekki orð gera Njálssonum?“ sagði Kolskeggur. „Ekki,“ sagði Gunnar. „Eigi skulu þeir hljóta vandræði af mér.““ Höfundur Njálu lætur Kolskegg spyrja með neitun í spurningunni. Sú neitun snýr ekki við merkingu setningarinnar, og þess vegna lætur hann Gunnar svara eins og hann gerir, það er neitandi, fyrst hann vill ekki, að Njálssonum séu gerð orð. Mig langaði og til að finna hliðstætt dæmi úr síðari tíma bókmenntum og leit því í Þjóðsögur Jóns Árnasonar. Þar segir á einum stað: „Eitt sinn spyr kaupamaður ekkjuna, hvort bóndi hennar hefði eigi átt mikla peninga.“ Svarið: „Hún kvað svo vera“ þýðir auðvitað, að bóndi hennar hafi verið ríkur, enda var svo, en ekki að hann hafi ekki verið ríkur, eins og hæstv. ráðh. virðist halda. Hér eru því tvö dæmi úr fornum og nýjum bókmenntum, sem sýna, að málið á till. er rétt, en að hæstv. ráðh. hefur annaðhvort orðið á furðuleg fljótfærni eða þá að hann er verr að sér en ég hefði haldið. Hæstv. ráðh. ætti því að læra af þessu að gagnrýna ekki málfar þm. Hann er ekki fær um það. Hann ætti og að stilla betur skap sitt og gæta betur orða sinna en hann hefur gert hér, þar sem hvert orð hans er blaður og fjarstæða. Ég hef þó haft fregnir af einni þjóð, sem hugsar í þessum efnum eins og hæstv. ráðh. virðist gera, en það eru Japanir. Í málum allra vestrænna þjóða gildir sú regla, að sé spurt: „Hefurðu gert það“ og sá, sem spurður er, hefur ekki gert þetta, þá svarar hann með nei, og alveg eins þó spurt sé: Hefurðu ekki gert það? Hann svarar líka með nei. En þessu er öðruvísi farið með Japani. Sé Japani spurður: Hefurðu ekki gert það? og hafi hann ekki gert það, lætur hann neitunina í spurnarsetningunni ráða og segir já. Það var einu sinni hent mikið gaman að þessu í Bandaríkjunum, er þau áttu í samningum við Japani, og sagt, að það væri óvarlegt að semja við þjóð, sem segði já, þegar aðrir segðu nei, og öfugt, en það hefur hent hæstv. utanrrh. að segja já, þegar aðrir Íslendingar segja nei, og öfugt, og það er nokkuð langsótt að hugsa upp á japönsku til að geta snúið út úr fyrir öðrum þm. Ég skal ekki ásaka hæstv. ráðh., því að það er mannlegt að skjátlast, en hér skjátlaðist honum herfilega, og það hefði vissulega verið skemmtilegra fyrir hann að hafa um þetta færri og smærri orð, þegar ekki stendur steinn yfir steini í málfræðikenningu hans. Ég hef nú orðlengt svo um þetta af því, hve tildrög málsins voru óvenjuleg og öll gagnrýni hæstv. ráðh. út í bláinn. Út af brtt. í þskj. 590 vil ég segja það, að þær breyta eðli málsins, því að þær gera ráð fyrir, að fyrri hlutinn verði samþ., en síðari hlutinn felldur. Í þessu sambandi vil ég láta þess getið, að eitt af því, sem hæstv. ráðh. hafði út á till. á þskj. 262 að setja, var, að hún færi fram á að láta rannsaka, hvort bæjarstæðið væri ekki þarna, en hæstv. ráðh. sagði, að öllum væri kunnugt, að bæjarstæðið væri á þessum stað í Grjótaþorpinu, en nú gerist það, að tveir merkir flokksbræður hæstv. ráðh. koma með till., sem ekkert annað felst í, en þetta verði rannsakað, enda sagði hv. 5. þm. Reykv., að vafi léki á þessu, en hæstv. ráðh. taldi þetta vafalaust, svo að nokkuð ber þar á milli. En öll skynsamlegustu rökin í málinu mæla með, að bæjarstæðið hafi verið þarna, eins og ég gat um í framsöguræðu minni, en ég taldi ekki rétt, að Alþ. slægi slíku föstu, heldur leitaði álits sérfróðra manna í þessu efni. Þjóðminjavörður telur nær fullvíst, að bærinn hafi staðið þarna, og svo er um fleiri fræðimenn. Ef þetta reynist rétt, á staðurinn að vera í opinberri eign, svo að hann verði notaður í samræmi við helgi sína.

Flm. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti. Það er nú svo illa stundaður þessi fundur í sameinuðu Alþ., að það mætti fremur kalla hann fund í sundurdreifðu Alþ., og er því kannske ekki ástæða til að fara nákvæmlega út í þetta, en ég verð þó að reifa málið nokkuð. Ég vil taka það fram, að síðan ég lagði þessa till. fram, hef ég orðið fyrir gagnrýni á strætum og gatnamótum fyrir, að ég gengi ekki nógu langt í kröfunni um afnám á skömmtun og að hér þyrfti djúptækari aðgerða. Það, sem hér er farið fram á, er, að hæstv. ríkisstj. láti fara fram athugun á því, hvort ekki sé hægt að afnema skömmtun og létta höftunum á minni byggingarframkvæmdum, og er þetta í samræmi við lögin um fjárhagsráð frá 1947, því að þar var ekki gert ráð fyrir, að ákvæðin um fjárfestingarleyfi næðu til smærri bygginga, en þó var það heimilað, en nú finnst ýmsum, að fjárfestingarathafnir gangi of langt og torveldi um of nauðsynlegar byggingarframkvæmdir. Reglugerð fyrir fjárhagsráð frá 1947 gerði ráð fyrir, að mannvirki, sem ekki kostuðu meira en 10 þús. kr., krefðust ekki fjárfestingarleyfis, og eins með lítil íbúðarhús til eigin afnota, enda mun hafa verið ákveðin hámarksstærð á þeim, svo að þetta ákvæði yrði ekki misnotað; og loks, að útihús og verbúðir, sem ekki kostuðu meira en 50 þús. kr., væru undanþegin þessu ákvæði. Þetta þótti fjárhagsráði ekki nóg, og í ágúst 1947 setti það skömmtun á allar helztu byggingarvörur, svo að þótt byggingarframkvæmdir væru ekki háðar fjárfestingarleyfi, þá væru þær þó að minnsta kosti háðar skömmtuninni. Það verður því að afnema þessi skömmtunarákvæði. Fjárhagsráð gaf í fyrstu út skömmtunarseðla fyrir undanþágum þeim, sem ég gat um áðan, og framan af ári 1948 er talið að þessi leyfi hafi fengizt greiðlega, en í júní 1948 er að mestu tekið fyrir slíkar leyfisveitingar vegna efnisskorts. Og um haustið 1948 var þessu breytt í samræmi við þá venju, sem myndazt hafði, og þetta lagt allt saman undir fjárhagsráð, svo að undanþágurnar voru að heita mátti alveg afnumdar, aðeins ákvæðið um, að eigi þyrfti fjárfestingarleyfi fyrir framkvæmdum, sem eigi kostuðu í efni og vinnu meira en 10 þús. kr., var látið haldast. Þetta náði þó ekki til útihúsa í sveitum, en hafði að heita mátti enga þýðingu vegna skömmtunarinnar. Þannig er þessum málum háttað enn í dag. Nú finnst mörgum, að nú horfi öðruvísi við með takmörkun á athafnafrelsi, sem nauðsynlegt þótti, þegar fjárhagsráð var sett. Byggingar eru nú dýrari og nær ómögulegt að fá lán, svo að það ætti að vera nægur hemill á fjárfestingu manna. Hinu þarf ekki að lýsa, hve miklar tafir, óþægindi og skriffinnsku þetta leiðir af sér, eins og slík opinber íhlutun gerir að jafnaði. Byggingarkostnaður minnkar ekki, heldur vex, og vinnukrafturinn notast verr. Nær ómögulegt er fyrir þá, sem ráðast í minni háttar byggingar, að undirbúa það, sem þarf, svo sem að útvega byggingarefni og ráða til sín fólk á hæfilegum tíma. Það er ekki hægt vegna þess, að menn þurfa að vera vonbiðlar mánuðum og missirum saman um byggingarleyfi og skömmtun, jafnvel að hinum minnstu framkvæmdum. En ég held, að sé ekki sama, hvar á landinu byggja á. Sérstaklega er það annað, hvort er í höfuðstaðnum eða úti um byggðir landsins eða í kaupstöðum og kauptúnum úti á landi. Það má segja, að allt annað viðhorf sé í Reykjavík en annars staðar á landinu í stórum dráttum. Hér fer það mjög í vöxt, að bærinn byggi í stórum stíl íbúðir fyrir margt fólk í einu, en slíkt á sér ekki stað úti um land. Það er líka mikill munur, hvort menn ætla að byggja til að leigja út eða selja annars vegar eða reisa þak yfir höfuðið á sjálfum sér. Það er áreiðanlega allt annað en gróðabrall, sem vakir fyrir almennum borgurum utan Rvíkur, þegar þeir eru að leitast við að koma upp þaki yfir sig. Ég fullyrði ekki, að slíkt sé ekki til hér í Rvík, og það má með nokkrum rétti segja, að margir byggi hér óþarflega stórt, en það á ekki við alla, og margir eru líka hér í Rvík að basla við að koma yfir sig þaki. Það hefur verið venja í nærliggjandi kaupstöðum, þar sem menn stunda aðallega sjósókn, að nota haustið, þegar lítið er um sjósókn eins og oft er, til þess að koma yfir sig þaki. Þetta hefur verið mjög hagkvæmt - þá hafa menn getað unnið hver hjá öðrum í vinnuskiptum og létt þannig mikið undir með kostnað við bygginguna, þar sem ekki hefði verið um aðra vinnu að ræða á þessum tíma. Þetta hefur líka þann kost, að vinnukrafturinn verður jafnarðbær fyrir þjóðfélagið utan vertíðar eins og á vertíð. Nú hafa fjárfestingarhömlur orðið alvarlegur tálmi í götu þeirra, sem á þennan hátt eru að reyna að bjarga sér. Mörgum hv. þm. mun vera þetta vel kunnugt, þar sem þeim hefur í mörgum tilfellum verið falið að reyna að herja út byggingarefni fyrir þessa illa stöddu skjólstæðinga sína í fjárhagsráði. Jafnvel í smæstu athöfnum, eins og byggingu súrheysgryfja, hafa menn orðið að bíða eftir leyfi mánuðum saman. Ég ætla ekki hér að láta í ljós skoðun mína á fjárfestingarpólitíkinni. Það gerði ég þegar lögin um fjárhagsráð voru sett og var þá í þeirra hópi, sem ekki höfðu óbrigðula trú á því skipulagi, sem lögin áttu að hafa í för með sér. Það, sem vakir fyrir mér með þessari till., er fyrst og fremst að reyna að fá fram einhverja breytingu á þessum reglum og meðferð ríkisvaldsins á fjárhagsráðsl., svo að betur nýtist athafnaþrá manna. Ég þykist með þessu vilja gera tvennt, í fyrsta lagi stuðla að heilbrigðri þróun í byggingarmálum alþýðumanna og hins vegar vinna þjóðfélaginu gagn með því að gefa þeim, sem þess óska, tækifæri til að vinna við að koma upp yfir sig þaki, þegar ekki er um aðra atvinnu að ræða og þeir að öðru leyti hafa efnalega möguleika til að framkvæma slíkt. Það þykir mörgum ótrúlegt, hvað byggingarkostnaður getur verið miklu lægri utan Rvíkur en í Rvík. Ég veit sjálfur um fjöldamörg dæmi um litlar íbúðir í Vestmannaeyjum og Keflavík, sem eru svo miklu ódýrari en hliðstæðar íbúðir í Rvík, að það er næsta erfitt að skilja. Nú er efnið í flestum tilfellum ekki ódýrara, að minnsta kosti ekki það útlenda. Það, sem ég held að hér komi til greina, er það, að undanfarið hefur mjög farið í vöxt, að menn hefðu mikla samvinnu um slíkar byggingar. Sjómenn í þessum bæjum hjálpa hverjir öðrum, og þegar þeir ganga að verki með kappi og elju, verða allt önnur vinnubrögð, en við margar byggingar hér í Rvík, auk þess sem hinar ströngu reglur um fagvinnu gera húsin hér miklu dýrari, en ella mundi verða, ef lagtækir menn fengju sjálfir að annast þau störf, að vísu undir eftirliti fagmanna. Ég hygg, að það muni ekki ofsagt, að venjuleg þriggja herbergja íbúð með eldhúsi, baði og kjallara, byggð utan Rvíkur, muni vera 1/3 ódýrari, en hér í Rvík sjálfri. Það kann einhver að segja, að þetta komi ekki þessu máli við, sem hér er til umr. En mér finnst þessi samanburður dálítið athyglisverður og full ástæða til þess að gefa honum gaum einmitt í sambandi við þetta mál. Um útihús, bæði til sjávar og sveita, verð ég að segja það, að það er næsta hjákátlegt, að sækja þurfi um leyfi til slíkra bygginga til Rvíkur. Sama er að segja um nauðsynlegar verbúðir. Menn eru yfirleitt ekki að leika sér að byggja slík hús, og ætti því að vera óþarfi að setja nokkrar hömlur við þeim. Ég held líka, að reynslan hafi sýnt, að allar þessar hömlur eru næsta óheppilegar, og stundum verða þær til þess, að ýmsir fara að sækja um leyfi án þess að hafa nokkra möguleika til að nota þau. Hins vegar held ég að ekki ætti að vera nokkur hætta á ferðum, þó að slakað væri á þessu og þeim, sem þess óska og hafa til þess möguleika, verði leyft óhindrað að koma sér upp íbúðum. Eins og ég sagði í upphafi, finnst ýmsum sjálfsagt ekki nægilega langt gengið með þessari till., en það ætti þó alltaf að vera nægilega langt gengið til að vekja til umhugsunar um þessi mál, svo að menn sjái, í hvert óefni er komið. Eitt dæmi af mörgum get ég nefnt um það, hvernig þessar hömlur eru í framkvæmd varðandi smávægilegar, en þó mjög nauðsynlegar framkvæmdir. Þegar ég var á ferð í Eyjum um páskana, hitti ég mann, sem bað mig að herja út leyfi fyrir sig fyrir einni súrheysgryfju. Hann kvaðst hafa sótt um þetta leyfi til fjárhagsráðs í desember, en ekki fengið svar um það, hvort leyfið væri veitt, og auðvitað hafði hann ekki tíma til að fara sjálfur til Rvíkur bara vegna þessa leyfis, enda sýnist það nú harla óþarft. Hver maður með opin augu hlýtur að sjá, að þetta getur ekki gengið og hér verður að verða breyting á. Hæstv. stjórn ætti nú að láta athuga þetta mál og bæta úr því eftir föngum. Það er áreiðanlega kominn tími til að slaka á ýmsum hlutum í sambandi við minni háttar fjárfestingar. Hitt er sjálfsagt nauðsynlegt, að hafa eftirlit með óhóflegum byggingum, bæði hjá einstaklingum og hinu opinbera, þar sem mikið efni þarf til, en það á bara að vera auðvelt, þó að ekki sé heft sjálfsbjargarviðleitni þeirra, sem eru að reyna að koma yfir sig þaki. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta frekar, en legg til við hæstv. forseta, að till. verði vísað til 2. umr. og allshn. - held að hún hæfi bezt til að fjalla um málið.

Flm. (Finnur Jónsson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt tveim öðrum hv. þm. að flytja till. þessa, í trausti þess, að hún fái skjóta afgreiðslu. Ég ætla ekki að eyða tíma þingsins í það að rekja sögu sauðfjársjúkdómanna hér á landi. Hún er öllum kunn, og mikið hefur verið gert til að ráða bót á þeim. Það má vera, að eitthvað hafi verið leitað til útlanda um hjálp í þessum efnum, en lítið mun það hafa verið á seinni árum, en nú er vitað, að bæði sameinuðu þjóðirnar og stjórn efnahagssamvinnustofnunarinnar í Washington hafa á að skipa hinum færustu sérfræðingum í sjúkdómum manna, dýra og jurta og láta þessa sérfræðikunnáttu í té meðlimum sínum, þegar nauðsyn krefur, með litlum eða engum tilkostnaði, eftir samkomulagi milli þessara stofnana. Það má vera, að þetta beri engan árangur, en við erum nú að leggja út í kostnaðarsamar aðgerðir á þessu sviði, svo að við flm. töldum rétt að athuga þetta jafnhliða öðrum ráðstöfunum. Ætlunin er því ekki að hindra neitt, sem nú er verið að gera í þessum efnum hér innanlands, heldur að reyna að fá ráðleggingar erlendis frá. Gera má ráð fyrir, að þetta kosti okkur lítið sem ekkert, en vænta má árangurs, og mikið er í húfi. Því vænti ég, að till. verði samþ. og verði að umr. lokinni send til síðari umr. og fjvn.



Herra forseti. Ég hef verið að brjóta heilann um það, hvað ætti að fást með þessari till., en ekki komizt að neinni niðurstöðu. Það eru einstök atriði, sem ég vildi vekja athygli n. á, áður en hún fær málið til afgreiðslu. Í fyrsta lagi, að veikir þær, sem hér er um að ræða, eru taldar þrjár. Tvær þeirra eru þekktar erlendis, en ein er óþekkt alls staðar nema hér. Mæðiveikin svonefnda er til erlendis, og er víða erlendis búið að verja millj. kr. til að rannsaka hana, en án niðurstöðu. Ég vildi biðja hv. n. að athuga þetta, og getur hún séð á skýrslum hjá erlendum þjóðum, á hvaða stigi málið er hjá þeim og hvaða niðurstöðu sé vænzt. Hin veikin, garnaveikin, er þekkt um allan heim, og er talið, að hún drepi 1–3% þar, sem hún er búin að vera nokkurn tíma, en drepur meira í byrjun, en engin þjóð lítur samt á hana sem vágest. Hvað sameinuðu þjóðirnar eiga að segja um þetta, veit ég ekki. Þessi veiki er einnig í kúm, og var farið að bólusetja við henni í Frakklandi 1928 og í Englandi 1932, þar sem 1.000 kálfar voru bólusettir og 1.000 voru ekki bólusettir, og drapst nokkuð af þeim, en ekkert af hinum. Hér var gerð tilraun á 100 lömbum, og af lömbunum, sem voru ekki bólusett, eru 6 dauð, en ekkert af hinum. Ég vildi því vita, hvað ætti að gera með að leita til sameinuðu þjóðanna í þessum efnum. Ef það hefði átt að leita til þeirra um styrk til fjárskiptanna, þá hefði ég skilið það, en í till. er ekkert farið fram á slíkt, en ég get ekki séð, að hvaða gagni getur komið að samþ. hana svona. Ég vil biðja hv. n. að athuga vel, hvað fyrir liggur í málinu, og væri gott, ef hún gæti skýrt þm. frá athugunum sínum í nál. Ég geri ráð fyrir, að bæði hér í þinginu og eins utan þess séu margir, sem ekki gera sér ljóst, að veikir þessar vinna einnig tjón erlendis. Um þingeysku mæðiveikina vita menn fátt, og væri það þá helzt um hana, sem hægt væri að fá leiðbeiningar, en þó býst ég varla við því. En ég vona, að hv. n. kynni sér þetta vel og afli upplýsinga, sem ég held þó að séu af skornum skammti, áður en hún gengur frá till.