Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að það verður þingfundur kl. 18.00 og búast má við atkvæðagreiðslum á þeim fundi.

Áður en umræðan hefst vill forseti geta þess að samkomulag er á milli þingflokkanna um ræðutíma í umræðunni og er hann þessi: Ráðherra hefur 20 mínútur í framsögu sinni og síðan 5 mínútur í lok umræðunnar. Þingflokkarnir hafa að öðru leyti 15 mínútur í fyrri umferð og 10 mínútur í síðari umferð.

Hæstv. forseti Hinn 26. september síðastliðinn kynntu stjórnvöld niðurstöðu samningaviðræðna milli Íslands og Bandaríkjanna um varnarmál. Ég hef óskað eftir því að fá þetta tækifæri til að gera Alþingi sérstaka grein fyrir niðurstöðunni og helstu atriðum samkomulagsins. Meginmarkmið samningaviðræðnanna voru að tryggja varnir landsins með viðunandi hætti eftir að fastri viðveru Bandaríkjahers á Íslandi lauk og tryggja snurðulausa yfirtöku Íslands á rekstri alþjóðaflugvallarins í Keflavík. Ríkisstjórnin telur að þessi markmið hafi náðst. Að auki þurfti að gera samning við Bandaríkjamenn um skil þeirra til Íslands á landi og mannvirkjum. Það hefur tekist og með svipuðum hætti og á við skilasamninga við Bandaríkjamenn vegna herstöðva annars staðar, svo sem í Þýskalandi. Aðdragandi málsins er eins og kunnugt er að hinn 15. mars síðastliðinn tilkynnti Bandaríkjastjórn ríkisstjórn Íslands að vegna núverandi stöðu öryggis- og varnarmála og brýnnar þarfar fyrir hefðbundinn herafla Bandaríkjanna annars staðar í heiminum mundi fastri viðveru bandarísks herliðs á Íslandi ljúka í lok september 2006. Bandaríkjastjórn bauð jafnframt til viðræðna um hvað gæti komið í staðinn fyrir fasta viðveru Bandaríkjahers á Íslandi, þegar henni lyki, til að tryggja áfram varnir landsins og undirstrika skuldbindingar Bandaríkjanna í varnarsamningnum. Frá þessu, sem og viðbrögðum og stefnu ríkisstjórnarinnar, greindi ég Alþingi hinn 16. mars síðastliðinn. Niðurstaðan sem nú liggur fyrir felst í fjórum meginatriðum: 1. Samkomulagi Íslands og Bandaríkjanna um varnarmál. 2. Samningi Íslands og Bandaríkjanna um skil á landi og mannvirkjum. 3. Samkomulagi um afhendingu búnaðar og tækja vegna yfirtöku Íslands á rekstri alþjóðaflugvallarins í Keflavík. 4. Samningi um leigu á búnaði og tækjum fyrir alþjóðaflugvöllinn í Keflavík. Þá gaf ríkisstjórnin, sama dag og niðurstaða viðræðnanna við Bandaríkin var kynnt, út yfirlýsingu um ný verkefni íslenskra stjórnvalda við brottför varnarliðsins. Í inngangi að samkomulaginu um varnarmál staðfesta báðir aðilar að skuldbindingar sínar í varnarsamningnum frá 1951 standi. Samkomulagið sjálft er í átta liðum. Í fyrsta lið kemur fram að varnaráætlun hafi verið gerð fyrir Ísland. Varnaráætlunin er unnin eins og aðrar varnaráætlanir, þ.e. hún byggir á tilteknum forsendum og fjallar um viðbrögð við vá á ýmsum stigum og hvernig yrði við brugðist. Varnaráætlunin verður endurskoðuð reglulega og forsendur hennar, eins og á við aðrar slíkar áætlanir, í stöðugri endurskoðun. Ein af lykilforsendunum í varnaráætluninni er augljós, nefnilega sú að hér á landi verður ekki lengur föst viðvera Bandaríkjahers. Því þurfti sérstaka nýja varnaráætlun fyrir Ísland. Í stað fastrar viðveru Bandaríkjahers hér á landi er, eins og kemur fram í samkomulaginu, byggt á svonefndum hreyfanlegum herstyrk. Jafnframt kemur fram að hernaðargeta Bandaríkjanna standi að baki áætluninni eins og nauðsyn krefur. Hér er um trúverðugar varnir að ræða. Í annarri grein samkomulagsins segir að Bandaríkin og Ísland hafi gert ráðstafanir til þess að tryggja hröð og skilvirk samskipti milli stjórnvalda á hættutímum. Það var talið nauðsynlegt eftir að fastri viðveru Bandaríkjahers á Íslandi lyki og bandarísk herstjórn væri ekki lengur í landinu að staðfesta sérstaklega hvaða samskiptaleiðir yrðu notaðar milli íslenskra og bandarískra stjórnvalda í neyðartilfellum, þar á meðal við bandarísk hermálayfirvöld. Í þriðja lagi er í samkomulaginu gert ráð fyrir árlegum bandarískum æfingum með hugsanlegri þátttöku annarra NATO-ríkja. Æfingar Bandaríkjahers á Íslandi eru til marks um skuldbindingu þeirra í varnarsamningnum og er ein mikilvæg leið til að gera þá skuldbindingu sýnilega og auka trúverðugleika hennar. Af Íslands hálfu er sérstök áhersla lögð á nauðsyn loftvarnaæfinga, en ýmiss konar aðrar æfingar koma einnig til greina. Undirbúningur fyrir fyrstu æfinguna á næsta ári hefst væntanlega fljótlega. Óformlega hefur verið talað um að hún gæti orðið í júní. Í fjórðu grein samkomulagsins um varnarmál er fjallað um ratsjárstöðvakerfið á Íslandi. Stjórnvöld telja mikilvægt er að hér verði eins og í nágrannalöndum okkar starfræktar ratsjárstöðvar. Bandaríkin munu kosta rekstur ratsjárstöðvanna til 15. ágúst 2007. Á þeim tíma fara, eins og segir í fjórðu grein samkomulagsins, fram viðræður milli Íslands og Bandaríkjanna og við NATO um fjármögnun og framtíðarfyrirkomulag ratsjárkerfisins og hvernig það gæti komið sérstaklega að gagni fyrir bandalagið. Ratsjárkerfið er byggt á kostnað NATO en Bandaríkjamenn hafa staðið undir rekstrinum. Íslensk stjórnvöld vilja að ratsjárkerfið starfi áfram með þeim hætti að Ísland og Bandaríkin skipti með sér kostnaðinum þannig að við mundum greiða stóran hluta hans. Einnig kemur til greina eins og áður segir að NATO taki þátt í kostnaðinum, en um það á eftir að ræða við bandalagið. Kostnaður við að starfrækja ratsjárkerfið er verulegur. Hversu mikill fer að nokkru eftir kröfum og forsendum, en hann gæti numið um einum milljarði króna á ári og víst að hann mundi nema hundruðum milljóna króna á ári að lágmarki. Auk þess að efla öryggi lands og þjóðar hefur starfræksla ratsjárstöðvanna í för með sér mikið hagræði fyrir flugumferðarstjórn, ekki síst vegna hinnar miklu flugumferðar sem fer um íslenska flugumferðarstjórnarsvæðið á leið milli Evrópu og Norður-Ameríku. Í fimmta lagi er með samkomulaginu komið á reglubundnu samráði milli Íslands og Bandaríkjanna um öryggismál. Gert er ráð fyrir fyrsta samráðsfundi á ráðherrastigi síðar í haust. Mun sá fundur væntanlega fara fram í Reykjavík. Í sjöttu grein er fjallað um tengsl íslenskra stjórnvalda við hernaðarlega áætlanagerð. Stefnt er að því að hafa íslenskan fulltrúa hjá herstjórn NATO í Brunsum í Hollandi sem jafnframt yrði tengiliður við Evrópuherstjórn Bandaríkjanna í Stuttgart í Þýskalandi. Þetta er nauðsynlegt til að fylla skarð sem myndast þegar varnarliðið og yfirstjórn þess hverfur úr landi og til þess þar með að tryggja íslenskum stjórnvöldum berist örugglega og greiðlega nauðsynlegar upplýsingar. Þetta er einnig nauðsynlegt vegna þess að varnaráætlunin fyrir Ísland og forsendur hennar verða ávallt til endurskoðunar eins og venja er með slíkar áætlanir. Hér yrði loks um að ræða upplýsingaöflun sem gæti skipt miklu máli vegna hryðjuverkavarna. Í sjöundu grein kemur fram að ætlunin er að auka samstarf milli bandarísku strandgæslunnar og Landhelgisgæslunnar með æfingum, þjálfun og starfsmannaskiptum. Með sama hætti er ætlunin að auka samskipti og samstarf Íslands og Bandaríkjanna á sviði hryðjuverkavarna, eins og segir í áttundu og síðustu grein samkomulagsins um varnarmál. Með skilasamningnum var varnarsvæðunum sem Bandaríkjaher hefur haft til afnota vegna varna landsins skilað til íslenska ríkisins 30. september ásamt öllum mannvirkjum á þeim í bandarískri eigu. Undantekning er að áfram verður til staðar varnarsvæði, í skilningi varnarsamningsins frá 1951, við Grindavík en á því eru fjarskiptamöstur Bandaríkjahers og tilheyrandi búnaður. Í skilasamningnum kemur fram að Bandaríkin skila varnarsvæðum í því ástandi sem þau eru en íslenska ríkið fær öll bandarísk mannvirki án endurgjalds. Þar er um veruleg verðmæti að ræða, sem nema milljörðum, þótt ljóst sé að mörg mannvirkjanna verði rifin. Hrakvirði, svokallað, mannvirkja í eigu Bandaríkjanna og NATO á Íslandi er talið vera um 150 milljónir dollara, eða um 11 milljarðar króna. Kostnaður við að byggja þau frá grunni nú yrði auðvitað margfalt meiri. Hluti mannvirkjanna er nauðsynlegur vegna reksturs alþjóðaflugvallarins en Ísland tekur nú yfir allan þann rekstur. Þá er frá því gengið í sérstökum samningi að Ísland fær ýmsan flugvallarbúnað án endurgjalds og leigir gegn mjög lágu gjaldi ýmsan annan búnað og tæki sem eru nauðsynleg til að reka alþjóðaflugvöllinn. Leigan er aðeins um ein milljón króna á mánuði. Samtals mundi sá búnaður og tæki sem Ísland fær afhent eða tekur á leigu kosta allt að 3,5 milljarða króna nýr. Hrakvirðið er talið vera um 1,5 milljarður króna. Tekið skal fram að sumt af búnaði og tækjum þarf að endurnýja á næstu árum. Inntakið í skilasamningnum er að gegn því að fá öll bandarísk mannvirki án endurgjalds, og búnað og tæki vegna flugvallarins án endurgjalds eða gegn mjög lágri leigu, greiðir Ísland fyrir niðurrif mannvirkja og hreinsun eftir því sem talin er ástæða til. Skilasamningurinn er í þessum aðalatriðum, eins og fyrr sagði, með sama hætti og samningar Bandaríkjamanna vegna lokunar herstöðva annars staðar, svo sem í Þýskalandi. Hvað varðar mannvirki í eigu Atlantshafsbandalagsins, sem hafa verið í umsjá Bandaríkjahers, munu íslensk og bandarísk stjórnvöld vinna að því sameiginlega á vettvangi NATO að afhenda þau Íslandi til ráðstöfunar. NATO hefur lagt umtalsverða fjármuni í ýmis mannvirki á varnarsvæðunum, þar á meðal flugturn, flugbrautir, akstursbrautir flugvéla, flugskýli, olíugeyma í Helguvík, ratsjárstöðvar á fjórum stöðum á landinu o.fl. Ekki þarf að greiða fyrir mannvirki sem NATO afhendir til opinberra nota, en rekstrarkostnaður og viðhald fellur auðvitað á viðkomandi ríki. Þegar ekki er lengur talin þörf fyrir NATO-mannvirki er það tilkynnt yfirherstjórn Atlantshafsbandalagsins og höfuðstöðvum NATO í Brussel. Bandaríkin hafa tilkynnt að þau hafi ekki lengur þörf fyrir mannvirkin en sem notendaríki bera þau frá þeim tíma ábyrgð á viðhaldi NATO-mannvirkjanna á Íslandi í allt að 12 mánuði. Eftir það tekur Ísland við mannvirkjunum og kemur þá til greina að selja einhver þeirra í samvinnu við NATO, telji bandalagið einhver verðmæti liggja í þeim. Einnig er hugsanlegt að NATO afskrifi mannvirki hér á landi úr eignaskrá sinni, en þá geta íslensk stjórnvöld ráðstafað þeim að eigin vild. Hvað varðar umhverfismál og hreinsun á varnarsvæðunum þá er umfang mengunar þar í aðalatriðum þekkt. Varnarliðið var í gegnum tíðina hvorki betra né verra en aðrir aðilar hér á landi að þessu leyti. Heilsu manna stafar engin hætta af mengun á varnarsvæðunum. Aðferðir og tækni til að hreinsa hana er þekkt. Byggja má á reynslu af hreinsun sem þegar hefur farið fram á varnarsvæðunum til að áætla kostnað. Grunnvatn á varnarsvæðum er víða mengað af olíu, rokgjörnum lífrænum leysiefnum og nítrati. Hreinsun á þessum efnum úr grunnvatni er vart framkvæmanleg þar fremur en annars staðar. Neysluvatn er ekki lengur tekið af þessu svæði. Vatnsból Reykjanesbæjar voru færð fyrir einum og hálfum áratug á annað grunnvatnssvæði í Grindavík. Ekki er hætta á að þau vatnsból mengist vegna mengunar grunnvatns á varnarsvæðum. Það er forgangsverkefni að hylja nokkra urðunarstaði og hauga á varnarsvæðunum á næstu árum með vatnsheldu lagi til að hindra frekari grunnvatnsmengun af þeirra völdum og vakta síðan grunnvatnið með sýnatöku. Til viðbótar þarf að gera ráðstafanir þar sem er olíumengaður jarðvegur og fjarlægja þarf PCB-mengaðan jarðveg á nokkrum stöðum. Í skilasamningi Íslands og Bandaríkjanna er í III. grein ákvæði þess efnis að komi í ljós ófyrirséð alvarleg mengun á næstu fjórum árum muni Ísland og Bandaríkin hafa samráð og samstarf um viðbrögð. Líkurnar á að slíkt komi upp eru taldar afar litlar og enn minni þegar búið verður að loka fyrrnefndum haugum og urðunarstöðum sem stefnt er á að gera á umræddu tímabili. Á undanförnum árum hefur markvisst verið unnið að hreinsun á umhverfinu á Keflavíkurflugvelli og eru til nákvæm gögn um það. Á reynslu af þessum verkefnum má byggja raunhæfa kostnaðaráætlun og er talið að hreinsunarkostnaður gæti numið allt að tveimur milljörðum króna. Þar af gætu allt að 1.100 milljónir farið í að hylja og loka fyrrnefndum haugum og urðunarstöðum sem eins og fyrr sagði er forgangsatriði á næstu árum. Mannvirkjum á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli má skipta gróflega í um 900 íbúðir, um 1.160 einstaklingsherbergi og um 200 önnur mannvirki. Síðastliðin 10 ár hefur mannvirkjum fækkað töluvert. Gamlar og óhagkvæmar byggingar hafa verið skipulega rifnar í kjölfar fækkunar í varnarliðinu undanfarin ár. Ef til dæmis helmingur bygginganna yrði rifinn, sem sérfræðingar telja líklegt að þurfi, þá mundi það kosta allt að 3 milljörðum króna á einhverju árabili. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 26. september síðastliðnum um ný verkefni íslenskra stjórnvalda við brottför varnarliðsins segir að stofnað verði hlutafélag í eigu ríkisins um framtíðarþróun og umbreytingu fyrrverandi varnarsvæðis á Keflavíkurflugvelli. Verkefni félagsins verður að koma þessu svæði og mannvirkjum á því með skipulegum hætti í arðbær borgaraleg not án þess að það valdi röskun í samfélaginu á Suðurnesjum. Félagið mun bera ábyrgð á og annast rekstur og umsýslu nánar tiltekinna eigna á svæðinu, útleigu, sölu, hreinsun og eftir atvikum niðurrif mannvirkja, þar til verkefninu telst lokið. Félagið mun lúta forræði forsætisráðherra og mun ríkisstjórnin skipa tvo menn í stjórn þess en leitað verður til sveitarfélaga á Suðurnesjum um að skipa einn mann. Þá segir í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að til að efla almennt öryggi verði við endurskoðun laga um almannavarnir hugað að því að koma á fót miðstöð þar sem tengdir verði saman allir aðilar sem koma að öryggismálum innan lands, hvort heldur vegna náttúruhamfara eða vegna hættu af mannavöldum. Til að tryggja sem best samhæfingu innan miðstöðvarinnar munu forsætisráðherra, utanríkisráðherra, dóms- og kirkjumálaráðherra, samgönguráðherra, heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og umhverfisráðherra sitja í yfirstjórn hennar. Dagleg stjórn miðstöðvarinnar verður á vegum dóms- og kirkjumálaráðherra og mun hann leggja fram frumvarp til nýrra almannavarnalaga. Einnig segir í yfirlýsingunni að samhliða því sem unnið er að nýskipan lögreglumála, verði samstarf lögreglu, landhelgisgæslu, slökkviliða og björgunarsveita aukið enn frekar, þannig að tryggja megi þátttöku varaliðs hvarvetna þar sem þess kann að verða þörf í landinu. Jafnframt kemur fram að tryggt verður að íslensk yfirvöld hafi lögheimildir til náins samstarfs við stjórnvöld og alþjóðastofnanir þar sem skipst er á trúnaðarupplýsingum. Enn fremur er tilkynnt í yfirlýsingunni að unnið verði að því að koma á öflugu öruggu fjarskiptakerfi, Tetra kerfi, sem nær til landsins alls og bent á að þegar hafi verið gerðar ráðstafanir til að efla þyrluþjónustu Landhelgisgæslunnar auk þess sem ný flugvél og nýtt varðskip verða keypt. Lýst er yfir að ríkisstjórnin muni vinna að því að koma á laggirnar samstarfsvettvangi fulltrúa stjórnmálaflokkanna þar sem fjallað verði um öryggi Íslands á breiðum grundvelli, m.a. í samstarfi við sambærilega aðila í nálægum löndum. Þá segir að við brotthvarf varnarliðsins sé eðlilegt að yfirstjórn málaflokka og stjórnsýsla á Keflavíkurflugvelli breytist til samræmis við það sem almennt tíðkist í landinu og að ríkisstjórnin muni vinna að því. Fyrst um sinn verður stjórnsýslan á fyrrverandi varnarsvæði þó óbreytt frá því sem verið hefur. Jafnframt verður skilgreint sérstakt svæði á flugvellinum, undir yfirstjórn utanríkisráðherra, sem verður til afnota vegna æfinga á vegum Bandaríkjanna og annarra ríkja Atlantshafsbandalagsins eða annarra hernaðarþarfa. Loks kemur fram í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að gerðar verði ráðstafanir til að lesið verði úr öllum merkjum frá Ratsjárstofnun sem þýðingu hafa varðandi eftirlit með flugvélum í lofthelgi Íslands. Varnarliðið hætti þessu í sumar en í síðustu viku komst þetta eftirlit á aftur á vegum Ratsjárstofnunar. Það þýðir að vitað verður um flugvélar sem hugsanlega koma að landinu án þess að tilkynna sig eða hætta að sinna tilkynningarskyldu sem felst í því meðal annars að senda frá sér viðeigandi merki. Ég hef nú, virðulegi forseti, lokið við að gera grein fyrir þeim skjölum sem fyrir liggja í þessu máli og þeirri niðurstöðu sem fékkst í viðræðum Bandaríkjanna og Íslands. Ég vona að á þessum grundvelli muni löndin á næstunni og á komandi tímum geta átt náið og gott samstarf eins og verið hefur allar götur frá 1951 í þessum málaflokki.

Virðulegur forseti. Það er mikið fagnaðarefni að Alþingi Íslendinga sé nú í þeirri stöðu í fyrsta sinn í 55 ár að á Alþingi er ekki uppi ágreiningur um að svo friðvænlegt sé í okkar heimshluta að ekki sé þörf á bandarískum herafla hér á landi. Í fyrsta sinn í 55 ár er ekki um það ágreiningur hér á Alþingi að ekki sé þörf á bandarískum herafla hér á landi. Það eru mikil forréttindi að búa í slíkum heimshluta. Það eru mikil forréttindi líka fyrir íslenska stjórnmálamenn að fá að takast á við öryggis- og varnarmálin við þessar nýju aðstæður. Sú staðreynd að ekki er lengur ágreiningur um að ekki sé þörf á bandarísku varnarliði í landinu markar pólitísk tímamót og skapar alveg ný tækifæri. Ég er ekki alveg viss um að við séum öll búin að átta okkur á þeim möguleikum sem í þessu felast. En það eru sannarlega ný tíðindi að allir skuli vera sammála um það að ekki sé þörf fyrir sýnilegan herafla á Íslandi. Það eru ný tíðindi vegna þess að Samfylkingin hefur lengi bent á það hér á þingi og annars staðar að hingað til hafi ekki verið færð nein haldbær rök fyrir því að hér þyrftu að vera svokallaðar sýnilegar varnir í formi fjögurra herþotna. Sýnilegar varnir, sýnilegar lágmarksvarnir var þetta kallað af hálfu stjórnarliða. Og það voru aldeilis ekki allir sammála því að það væri ekki endilega þörf fyrir þennan viðbúnað hér á landi. Það voru ekki allir sammála því fyrir þremur árum þegar umræða kom upp um þetta í kjölfar tilkynninga frá bandarískum stjórnvöldum um að þau hygðust fara á brott með herafla sinn. Það voru ekki allir sammála um þetta fyrir þremur árum og við þurfum ekki einu sinni að fara svo langt aftur því ekki er lengra síðan en í febrúar að um þetta var ágreiningur. Jafnvel í mars sl. var ágreiningur uppi um þetta. Þá var viðtal við núverandi forsætisráðherra í sjónvarpinu, þann 3. febrúar 2006, og fréttamaðurinn innleiddi viðtalið og sagði: „Orrustuþoturnar fjórar á Keflavíkurflugvelli eru orðnar hálfgert tákn fyrir baráttu stjórnvalda fyrir vörnum landsins. Eru þær enn lykilatriði eða má hugleiða annars konar varnarfyrirkomulag?“ spyr fréttamaðurinn. Forsætisráðherra núverandi og þáverandi. utanríkisráðherra, Geir H. Haarde, svarar: „Þoturnar eru lykilatriði í okkar huga, já, og fjórar þotur eru lágmarkið held ég í huga allra eða að dómi allra þeirra sem þekkja til þessara mála.“ Fjórar þotur eru lágmarkið að dómi allra, sagði hæstv. forsætisráðherra í febrúar. Við getum líka farið lengra aftur til þess tíma þegar Davíð Oddsson var forsætisráðherra og fór með samskipti við bandarísk stjórnvöld vegna varnarmálanna. Þá lýsti hann því yfir að fjórar herþotur væru lágmarksviðbúnaður hér á landi og ef bandarísk stjórnvöld tækju einhliða ákvörðun um eitthvað annað jafngilti það uppsögn varnarsamningsins. Hann hafði uppi hótanir um að það jafngilti uppsögn og hann sagði að það að fækka þotunum niður í fjórar, eins og gert var á sínum tíma, væri algjört lágmark og minna væri ekki bjóðandi NATO-þjóð, sagði þáverandi forsætisráðherra og hann hafði í hótunum. Nú blasir við að þessar hótanir voru aldrei annað en innantóm orð og blekkingar. Valur Ingimundarson sagði reyndar í viðtali á Stöð 2 15. mars að Bandaríkjamenn vissu að þetta væru blekkingar og það er komið á daginn. Þeir vissu allan tímann að þetta voru innantómar blekkingar. Nú eru þoturnar og allt herliðið farið og hvað segja ráðherrarnir þá? Þeir segja: Það er fullnægjandi að vera með varnarskuldbindingu, við þurfum ekki herafla. Þetta segir m.a. hæstv. dómsmálaráðherra í viðtali við Morgunútvarpið nú nýverið en þar sagði hann, með leyfi forseta: „Það var ákveðin öryggistrygging fyrir okkur fólgin í því að hafa orrustuþoturnar hér á flugvellinum og við lögðum fram kröfur um það og það náðist ekki fram að ganga og ég tel að þessi kostur sem er í boði núna sé fullnægjandi.“ Þessir menn sem sögðu fyrir nokkrum mánuðum að þetta væri algjört lágmark og það væri vá fyrir dyrum ef ekki væri hér viðbúnaður í formi fjögurra þotna. En þessir ráðamenn blekktu ekki bara bandarísk stjórnvöld heldur blekktu þeir, og það er kannski það alvarlega, íslenskan almenning, töldu fólki trú um að það væri varnarlaust og mikil vá fyrir dyrum ef þessi viðbúnaður væri ekki á Keflavíkurflugvelli. Nú yppa þeir öxlum og segja að þetta skipti ekki máli. Þetta skiptir engu máli, segja þeir, þjóðin er ekkert varnarlaus. Hvað er að marka svona menn og hvernig getur þjóðin trúað þeim þegar mikið liggur við? Hvernig getur hún trúað þeim þegar þeir eru búnir að blekkja hana mánuðum og árum saman í þessu máli? Þessar blekkingar eru bara til marks um það hversu illa undirbúin stjórnvöld voru í þessum viðræðum sem þau þó töldu hafa gríðarlega þýðingu fyrir varnir og öryggi Íslands. Bæði undirbúningurinn og samningatæknin er mikill áfellisdómur yfir ríkisstjórninni. Hún hélt illa á þessum málum. Hún beitti blekkingum og hafði í hótunum í stað þess að horfast í augu við breytta heimsmynd og mæta að samningaborðinu miklu fyrr og hafa þá um eitthvað að semja og vera með einhver samningsmarkmið og vita þá hvert þeir vildu stefna. Þeir ofmátu samningsstöðu sína og í því var auðvitað fólginn ákveðinn oflátungsháttur. Þeir fóru líka í viðræðurnar án samningsmarkmiða. Þeir skilgreindu ekki varnarhagsmunina, þeir mættu tómhentir í viðræðurnar. Í þriðja lagi könnuðu þeir ekki hvar við stæðum ef samningar næðust ekki, þeir ræktuðu enga valmöguleika sem er afleit staða ef menn ætla að fara í samninga. Og til að kóróna þetta allt saman sagði svo forsætisráðherra í mars að við ættum engan annan kost en að semja við Bandaríkin, við ættum engan annan kost. Hann gaf þeim með öðrum orðum sjálfdæmi og lagði málið í þeirra hendur. Núna stöndum við hér eftir allt þetta klúður sem á undan er gengið með pólitískt samkomulag í höndunum um varnir Íslands og samning um viðskilnað hersins. Til grundvallar þessu samkomulagi liggur varnaráætlun sem er leyniplagg. Það kom fram í samningaviðræðunum að Bandaríkjamenn skilgreina varnarþarfir okkar og varnarviðbúnað. Sagt var berum orðum af hæstv. forsætisráðherra að þetta væri mál sem við hefðum ekkert vit á. Þetta gerðu þeir. Þeir skilgreina varnarþarfir okkar og varnarviðbúnað. Þeir setja upp áætlunina sem enginn fær að sjá nema forsætisráðherra og utanríkisráðherra. Bandaríkjamenn vildu gera Keflavíkurstöðina að varaherstöð en hafa óheftan aðgang að landinu til æfinga eða athafna ef þeir teldu hagsmunum sínum ógnað. Ég fæ ekki betur séð en það sé nákvæmlega það sem þeir fá. Þetta kom m.a. fram í viðtali við Val Ingimundarson í mars, sem ég vitnaði til áðan, að það væri þetta sem Bandaríkjamenn vildu og það var þetta sem þáverandi forsætisráðherra benti líka á að þeir vildu og þetta fá þeir. Þeir fá aðgang að landinu til æfinga og athafna, þeir fá óheftan aðgang, þeir fá varaherstöð. Ég ætla að lýsa því yfir strax að Samfylkingin mun ekki taka neina pólitíska ábyrgð á því samkomulagi sem gert hefur verið vegna þess að hún veit ekkert hvað í því felst. Það byggir á leynilegri varnaráætlun og við ætlum ekki að bera ábyrgð á slíkri áætlun. Samningarnir eru allir á forsendum Bandaríkjamanna og þeir eru snautlegir fyrir íslensk stjórnvöld. Bandaríkjamenn fara út að eigin ósk en eru leystir út með samningi sem felur í sér að þeir fá allt það sem þeir vilja. Virðulegur forseti. Við stöndum uppi með þennan samning. Samfylkingin lagði ævinlega til að 7. gr. varnarsamningsins yrði virkjuð og við færum með málið inn á vettvang NATO. Það getum við enn þá gert, virðulegur forseti, og það getum við gert hvenær sem er. Við þurfum ekki að gera það núna, við getum gert það hvenær sem er. Við leggjum áherslu á að öryggismálanefndin sem gert er ráð fyrir að starfi verði skipuð hið fyrsta, hún meti hagsmuni okkar og stöðu og síðan tökum við ákvarðanir í framhaldi af því. En leyndinni verður að aflétta af varnaráætluninni, leyndinni verður að aflétta að hluta til gagnvart almenningi en skilyrðislaust gagnvart forustumönnum í öllum stjórnmálaflokkum.

Frú forseti. Ég held það sé óhætt að tala umbúðalaust um þennan samning og segja það í upphafi þessarar umræðu að þetta er hundvondur samningur. Hann stendur ekki undir þörfum Íslendinga varðandi varnir og öryggi ef svo fer að viðsjár brjótist aftur með einhverjum hætti út í okkar heimshluta. Þetta er líka hundvondur samningur að því er varðar viðskilnað Bandaríkjamanna við okkur Íslendinga, bæði um mengun á varnarsvæðunum og líka hvað varðar viðskilnað og kostnað vegna hans. Að því leyti til er ekki hægt að segja annað en að samningurinn er hraksmánarlega illa gerður. Hann undirstrikar það sem við höfum verið að gagnrýna í allri þessari málsmeðferð. Málið hefur ekki verið nógu vel undirbúið og niðurstaðan er eftir því. Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra skautaði létt yfir þegar hann talaði um það hvað Íslendingar þyrftu að inna af höndum vegna brottfarar Bandaríkjahers frá Keflavíkursvæðinu. Hann gat þess hvergi að Íslendingar munu þurfa að greiða samtals 5 milljarða kr. hið minnsta vegna þess að Bandaríkjamenn eru að fara af fúsum og frjálsum vilja. Þannig er það nú eigi að síður þó að hæstv. forsætisráðherra kjósi, eins og svo margt annað í þessu máli, að reyna að fela þá staðreynd. Það kom ekki fram í máli hans að það væri líklegt að það mundi kosta íslenska ríkið 2 milljarða að rífa helming þeirra húsa sem vitað er að þarf að fjarlægja. Hann var hins vegar nógu hreinskilinn til að segja að það mundi sennilega kosta 3 milljarða að fjarlægja þá mengun sem vitað er um í dag. Þetta eru 5 milljarðar, 5 milljarðar sem íslenska ríkisstjórnin þarf að greiða vegna þess að Bandaríkjamenn kjósa að fara af fúsum og frjálsum vilja. Við þær aðstæður að erlend ríkisstjórn kýs að draga varnarlið sitt í burtu án þess að ríkisstjórnin krefjist þess þá er það lágmarkskrafa að hún skili landinu í því horfi sem hún tók við því. Það þýðir að henni ber að sjálfsögðu að leggja með sér það fjármagn sem þarf til þess að ryðja burt þessum húsum. En samninganefnd ríkisins, undir skeleggum leiðbeiningum hæstv. forsætisráðherra, hefur verið svo algerlega á knjánum í þessu máli að hún lætur troða því niður um kokið á sér að þeir séu í reynd að fá húsnæði að virði 10 milljarða kr. Ég get ekki annað en gagnrýnt þessa málsmeðferð, frú forseti. Það verður líka að segjast eins og er að það er ömurlegt að sjá þann hluta samningsins sem lýtur að mengun á umhverfi þessara svæða. Það vita það allir sem hafa fylgst með þessum málum að stöðugt finnast ný svæði sem eru illa menguð. Alveg fram á síðustu mánuði hafa Íslendingar verið að fá nýjar upplýsingar um það. Og ef það er eitthvað sem við eigum að læra af sögunni þá er það að þaðan sem bandarískt herlið fer kemur alltaf í ljós mikil mengun, stundum löngu, löngu síðar. En þessir ágætu herrar fara án þess að bera nokkra ábyrgð af því að íslenska ríkisstjórnin var of lin til þess að gera almennilegan samning. Hæstv. ráðherra sagði það að vísu að ef í ljós kæmi hætta á bráðri og yfirvofandi mengun, þá mætti hvað? Taka upp viðræður við Bandaríkjamenn! Ég hef aldrei á ævinni heyrt íslenska ríkisstjórn koma með jafnundarlegan málflutning og ég lýsi furðu á því að þetta skuli vera fyrsta skref nýs forsætisráðherra. Þess vegna er það ekkert undrunarefni að hæstv. ráðherra er ekkert glaður og reifur. Þetta er ekki sigurganga frá forsætisráðherrastólnum hér upp í púltið. Það er von að hann vilji skauta létt og helst sporlaust yfir þá föl sem þessi samningur er vegna þess að haldið í honum er svo lítið. Það er kannski tilefni þess að hæstv. ráðherra hefur ekkert gert, sem honum ber þó skylda til, til að efla samstöðu um þennan grundvallarþátt í utanríkisstefnu sem varnir fullvalda ríkis hljóta þó að vera. Hæstv. ráðherra hefur algerlega forsómað það að hafa lögbundið samráð við utanríkismálanefnd. Ég segi það sem utanríkismálanefndarmaður og kjörinn fulltrúi á Alþingi Íslendinga að ég veit nánast ekkert um öryggis- og varnarinnihald þessa samnings. Hvers vegna? Vegna þess að hæstv. forsætisráðherra ber það á borð fyrir þjóðina að þungamiðja samninganna, sem er varnaráætlun, sé leynileg. Það eru bara tveir sem fá að skoða hana. Það er annars vegar pappírsráðherrann hæstv. í utanríkisráðuneytinu sem sagði sig frá málinu í upphafi tíðar sinnar og hæstv. forsætisráðherra. Nú vil ég segja það alveg skýrt að ég ber virðingu fyrir dómgreind hæstv. forsætisráðherra og ég ber virðingu fyrir honum sem stjórnmálamanni. En enginn er dómari í eigin sök og hæstv. ríkisstjórn hefur setið undir ámæli og gagnrýni fyrir að gera lélega samninga. Hvernig eigum við þá að treysta því þegar hæstv. forsætisráðherra kemur sem eini dómari landsins og segir: Þetta er góður samningur. Það var aldrei við öðru að búast en því að hann mundi segja það. Og ég fordæmi það að menn komi með varnarsamkomulag sem byggist á leynimakki sem Bandaríkjamenn hafa einir búið til og enginn Íslendingur utan tveir ráðherrar fá að sjá, tveir ráðherrar sem forlögin munu að öllum líkindum fleygja út úr ríkisstjórninni innan nokkurra mánaða. Það er krafa okkar að stjórnarandstaðan, undir þeim trúnaði sem lög binda utanríkismálanefnd, fái að skoða og sjá þetta til að geta metið það fyrir hönd umbjóðenda okkar hvort þetta uppfylli varnarþarfir Íslendinga.

Hæstv. forseti. Meginskylda sérhvers fullvalda ríkis er að ábyrgjast öryggi og varnir þegna sinna og lands. Í viðræðum við Bandaríkjamenn um framtíðarfyrirkomulag varna á Íslandi settu íslensk stjórnvöld sér einkum þrjú markmið. Í fyrsta lagi að tryggja varnir landsins með viðunandi hætti eftir að fastri viðveru Bandaríkjahers lyki. Í öðru lagi að semja um skil á svæðum og mannvirkjum og í þriðja lagi að tryggja snurðulausa yfirtöku Íslands á rekstri alþjóðaflugvallarins í Keflavík. Fyrirsvar í þessum viðræðum var hjá forsætisráðuneytinu sem var í samræmi við það fyrirkomulag sem tekið var upp fyrir nokkrum árum. Þótt við hefðum vissulega viljað sjá frekari skuldbindingu Bandaríkjamanna, t.d. hvað varðar viðveru herliðs og hreinsun svæða, tel ég að samningsmarkmið okkar hafi náðst og að þessu samningaferli sé því vissulega farsællega lokið. Nú um stundir er þess minnst að 20 ár eru liðin frá leiðtogafundinum í Höfða, sem segja má að hafi markað upphafið á endalokum kalda stríðsins, og fimm ár frá því að stórfelld hryðjuverkaárás var gerð á Bandaríkin. Lok kalda stríðsins og hryðjuverkaógnin hafa breytt heimsmyndinni og orðið til þess að ríki heims hafa endurskilgreint og endurskoðað varnir sínar og öryggisráðstafanir. Íslensk stjórnvöld hafa ekki látið sitt eftir liggja og má þar nefna aukna þátttöku á alþjóðlegum vettvangi, ekki síst í Atlantshafsbandalaginu og aðgerðum þess. Nýgert samkomulag við Bandaríkin endurspeglar þá breyttu heimsmynd sem við nú stöndum frammi fyrir. Brotthvarf varnarliðsins frá Suðurnesjum markar tímamót í varnarsamstarfi okkar við Bandaríkin, rúmri 55 ára samfelldri viðveru bandarísks varnarliðs á Íslandi er lokið. Hæstv. forseti. Ef skilgreina á viðmiðanir fyrir öryggi og varnir Íslands þarf að líta til þeirra ógna sem að okkur kunna að steðja og stöðu okkar í samfélagi þjóðanna. Þótt friðsælt sé á Norður-Atlantshafi nú um stundir er fyrir fram ekki hægt að útiloka að breytingar verði þar á. Þótt okkur finnist við örugg og úr alfaraleið þurfum við rétt eins og aðrar þjóðir að standa vel á verði gagnvart alþjóðlegum hryðjuverkahópum sem engu eira og ekkert er heilagt. Fyrir skömmu komu t.d. bresk og bandarísk yfirvöld í veg fyrir meiri háttar tilraun til hryðjuverka sem beindust gegn farþegaþotum sem fljúga áttu yfir Atlantshafið. Þá liggur fyrir að flug- og skipaumferð um Norður-Atlantshaf mun aukast til mikilla muna á næstu árum, m.a. vegna olíu- og gasvinnslu og flutninga. Varnir gegn hefðbundnum ógnum þurfa einnig að vera til staðar eins og varnarviðbúnaður nágrannaríkja okkar ber vitni um. Öryggis- og varnarstefna Íslands hlýtur að taka mið af legu landsins á miðju norðanverðu Atlantshafi og smæðar þjóðarinnar. Við hljótum að líta til vesturs og rækta samskipti okkar við Bandaríkin. Varnarsamkomulagið veitir okkur rammann til þess á grundvelli varnarsamningsins frá 1951 sem áfram er í fullu gildi og hefur reynst okkur mjög farsæll á liðnum áratugum. Varnarsamstarf þjóðanna á sér ekki hliðstæðu og ljóst er að margar þjóðir vildu gjarnan njóta þeirrar sérstöku verndar sem varnarsamningurinn veitir okkur. Það verður hins vegar áfram viðfangsefni beggja þjóða að fullmóta og slípa tvíhliða varnarsamstarf á grundvelli þessa nýja samkomulags. Skiptir þar framtíð ratsjárstöðvanna og áframhaldandi rekstur þeirra allra miklu en þær hafa margsannað gildi sitt í áranna rás. Við brottför varnarliðsins tekur Ísland á sig ábyrgð gistiríkis innan Atlantshafsbandalagsins sem Bandaríkin hafa sinnt fyrir okkar hönd til þessa. Keflavíkurflugvöllur og NATO-mannvirki þar sem og ratsjárstöðvarnar fjórar eru enn skilgreind varnarmannvirki sem eru til afnota fyrir aðildarríki bandalagsins á okkar vegum. Við hljótum jafnframt að líta til varnarmála í alþjóðlegu samhengi og mjög mikilvægt er að halda áfram að efla þátttöku okkar á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Í þeim efnum er brýnt að hefja þátttöku og greiðslu í Mannvirkjasjóð bandalagsins, efla fastanefnd Íslands, auka þátttöku í borgaralegum friðargæsluverkefnum og bjóða bandalagsríkjum hingað til lands til æfinga og að hafa afnot af því svæði á Keflavíkurflugvelli sem áfram verður nýtt í þágu varna. Vitað er að áhugi er fyrir hendi meðal ýmissa bandalagsríkja á slíku og vinna þarf að þeim málum með skipulegum hætti. Sem Evrópuþjóð hljótum við að fylgjast grannt með þróun öryggis- og varnarmálastefnu Evrópusambandsins, ESDP, sem þróast hefur hratt undanfarin ár. Þannig var samevrópsk öryggismálastefna samþykkt fyrir hartnær þremur árum og stjórnmála- og öryggismálanefnd sem og hermálanefnd og hermálastarfslið eru nú starfandi innan sambandsins. Hernaðarbolmagn er að aukast og sett hefur verið saman 60 þúsund manna viðbragðslið. Evrópsk varnarmálastofnun var sett á fót árið 2004 og er ætlað að stuðla að samhæfingu og samvinnu á hernaðarsviðinu. Þá var samstöðuákvæði aðildarríkja ESB samþykkt eftir hryðjuverkaárásina í Madrid árið 2004 sem gerir ráð fyrir að aðildarríkin bregðist sameiginlega við ef eitt þetta verður fyrir hryðjuverkaárás. Þó öryggis- og varnarmálastefna ESB sé enn þá ófullburða er hún í örri þróun og til lengri tíma litið skyldi alls ekki útiloka að Ísland geti leitað samstarfs við ESB á sviði öryggismála. Önnur hlið á Evrópusamstarfinu snýr að Schengen, samstarfi sem við höfum notið góðs af og munum styrkja enn frekar. Þá hljótum við að líta til okkar næstu nágranna, svo sem Noregs, Danmerkur, Færeyja, Bretlands og Kanada, um samstarf á sviði leitar- og björgunarmála. Síðast en ekki síst hljótum við að líta okkur nær og taka aukna ábyrgð á eigin öryggi og vörnum. Samningaferli það sem nú hefur verið leitt farsællega til lykta, en var okkur ekki auðvelt, þarf að verða okkur áminning um nauðsyn þess að standa vel á verði um öryggishagsmuni okkar. Við þurfum að efla okkar eigin viðbúnað og þekkingu þannig að við getum brugðist við þeim öru breytingum sem eru að verða á umhverfi okkar í öryggis- og varnarmálum. Í því ljósi ber að líta á ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að stórefla Landhelgisgæslu Íslands og lögreglu, að setja á fót miðstöð um öryggismál innan lands og endurskoða lög um almannavarnir. Í því ljósi ber að líta á samstarfsvettvang fulltrúa stjórnmálaflokkanna til að fjalla um öryggis- og varnarmál. Hæstv. forseti. Brottför varnarliðsins hefur vitaskuld áhrif á þjóðina alla en Suðurnesjamenn standa þó frammi fyrir sérstakri áskorun í því tilliti. Heilt bæjarfélag með tilheyrandi mannvirkjum og innviðum er horfið á braut. Ríkisstjórnin hefur kappkostað að gera alla undirbúning eins vel úr garði og unnt er með tilliti til hagsmuna Suðurnesja. Þar er lykilatriði að snurðulausum rekstri Keflavíkurflugvallar, sem er mikilvægasta samgöngumannvirki okkar Íslendinga, sé viðhaldið. Í því skyni voru gerðar ráðstafanir, m.a. í samningum við Bandaríkjamenn, til að halda nauðsynlegum búnaði vegna rekstrar flugvallarins og nýta áfram þá miklu sérþekkingu sem býr í starfsmönnum vallarins. Þá hefur ríkisstjórnin ákveðið að stofnað verði hlutafélag í eigu ríkisins um framtíðarþróun og umbreytingu fyrrverandi varnarsvæðis á Keflavíkurflugvelli. Verkefni félagsins verði að koma svæðinu og mannvirkjum þar í arðbæra borgaralega notkun. Enn fremur mun félagið bera ábyrgð á og annast rekstur og umsýslu nánar tiltekinna eigna á svæðinu, útleigu, sölu, hreinsun og niðurrif eftir því sem við á. Hæstv. forseti. Áskorunum fylgja tækifæri sem stundum þarf framsýni og þrótt til að greina og grípa. Reynsla erlendis frá, til að mynda í Þýskalandi, þar sem töluvert hefur verið um lokun herstöðva, sýnir að með góðu skipulagi, ásetningi og samvinnu ríkis og sveitarfélaga má vinna mjög vel úr slíkum viðfangsefnum. Nú þegar hefur náðst mjög góður árangur í þeim efnum og hefur stór hluti af þeim starfsmönnum varnarliðsins sem sagt hefur verið upp störfum fundið ný störf. Það skiptir mestu að nú þegar hafa um 150 fyrrum starfsmenn varnarliðsins verið ráðnir til að starfa hjá flugmálastjórn á Keflavíkurflugvelli við ýmis störf sem varða rekstur alþjóðaflugvallarins. Við Íslendingar og Suðurnesjamenn sérstaklega erum í ákjósanlegri stöðu til að mæta þessari nýju og ögrandi áskorun. Möguleikarnir sem felast í nálægðinni við alþjóðaflugvöll landsins eru nánast óþrjótandi. Flugvöllurinn er ekki einungis steinsnar frá blómlegum byggðarlögum í næsta nágrenni og höfuðborgarsvæðinu heldur tengir hann Ísland við umheiminn og Evrópu við Norður-Ameríku. Raunar má færa gild rök fyrir því að vera varnarliðsins hér á landi hafi staðið þróun alþjóðaflugvallarins að nokkru leyti fyrir þrifum og hamlað vexti hans. Brotthvarf varnarliðs Bandaríkjanna kann því að skapa ný og ákjósanleg tækifæri, t.d. í markaðs- og viðskiptalegu tilliti. Ég leyfi mér að fullyrða að í Evrópu séu fá dæmi um alþjóðaflugvöll sem hefur jafnmikið rými til aukins vaxtar og möguleika til stækkunar athafnasvæðisins. Yfirleitt eru alþjóðaflugvellir í nágrannaríkjum okkar aðþrengdir og möguleikarnir til frekari vaxtar litlir sem engir. En á Keflavíkurflugvelli gegnir öðru máli og þar liggja tækifærin. Ég bind því miklar vonir og trú við störf hlutafélagsins sem efalítið mun fá margar góðar hugmyndir til að vinna úr og ég er bjartsýn fyrir hönd Suðurnesja. Hæstv. forseti. Ákvörðun Bandaríkjastjórnar þann 15. mars um að kalla varnarliðið af landi brott kom illa við íslensk stjórnvöld, enda stóð þá yfir samningaferli um kostnaðarskiptingu á rekstri og viðhaldi Keflavíkurflugvallar. Engu að síður ákvað ríkisstjórn Íslands að láta reyna á frekari samninga við Bandaríkjamenn. Það reyndist farsæl ákvörðun. Með varnarsamkomulaginu við Bandaríkin, frekari samvinnu við aðra bandamenn og nágrannaþjóðir og uppbyggingu eigin getu í öryggismálum hafa íslensk stjórnvöld uppfyllt þá frumskyldu sína að ábyrgjast öryggi þegna sinna og varnir landsins.

Frú forseti. Það má með sanni segja að hæstv. ráðherrar hafi hér talað annar í austur og hinn í vestur í bókstaflegum skilningi, því að hæstv. forsætisráðherra ræddi fyrst og fremst um samstarfið við Bandaríkin og kom inn á það í lokaorðum sínum að hann vonaði að það yrði hér eftir sem hingað til farsælt, eins og það hefur verið að hans dómi allt frá 1951. Síðan kom hæstv. utanríkisráðherra og talaði aðallega í austur, þ.e. um Evrópu, og fór mörgum orðum um uppbyggingu varnarstarfs og hernaðarmáttar Evrópusambandsins og mænir greinilega þangað vonaraugum. Sem sagt, forsætisráðherra horfir í vestur, utanríkisráðherra horfir í austur. Það hvernig endalok bandarískrar hersetu bar að hér á landi á undangengnum mánuðum var ákaflega táknrænt fyrir eðli þessara samskipta allan tímann. Bandarískur her var á Íslandi í þágu bandarískra hernaðarhagsmuna og bandarískur her fór af Íslandi þegar Bandaríkjamönnum sýndist svo vegna sinna eigin hagsmuna. Það má segja að þeir hafi valið þá aðferð sem hvað ruddalegust gat orðið og mest niðurlægjandi fyrir Íslendinga. Það er kaldhæðnislegt í ljósi þess að í ríkisstjórn sitja þeir flokkar sem hvað dyggilegast hafa staðið vörð um erlenda hersetu allt frá því að þeir komu henni á í landinu. Ekki var nú kannski beinlínis verið að launa þeim stuðninginn með því að gera þetta á sérstaklega kurteislegan hátt. Ja, sjaldan launar kálfurinn ofeldið. Það er enginn vafi á því að við eigum nú sem endranær mikið þeim að þakka sem andæfðu dvöl erlends hers í landinu allan tímann. Það er t.d. alveg ljóst að það andóf á stóran þátt í því að erlend herseta varð aldrei jafnumfangsmikil að íslenskur þjóðarbúskapur varð henni ekki eins háður og ella hefði orðið. Við eigum það herstöðvarandstæðingum og friðarsinnum að þakka að hér varð ekki svipað ástand og á japönsku eyjunni Okinava. Hefðu Bandaríkjamenn fengið óskum sínum framgengt, sem studdar voru af ýmsum öflum hér innan lands, um miklu umfangsmeiri hernaðaruppbyggingu en varð þá hefði að sama skapi samdráttur og síðan brottför þeirra nú haft miklu umfangsmeiri áhrif í efnahagslífi landsmanna. Ef þeir hefðu farið út í allar þær stórframkvæmdir í Hvalfirði eða austur á Rangárvöllum og víðar í landinu sem þeir hugðu á hefði íslenskur þjóðarbúskapur orðið miklu meira undirlagður af þeim umsvifum. Ég held að allir hljóti að sjá í ljósi þess sem nú blasir við og liggur fyrir að slíkt hefði verið ákaflega óheppilegt þá þegar af þeim ástæðum fyrir utan hinn utanríkis- eða friðarpólitíska þátt málsins. Her er ótryggur vinnuveitandi, sérstaklega þegar stórveldi á í hlut sem gerir nákvæmlega það sem því sýnist, eins og því sýnist og þegar því sýnist. Árið 1955 var reist herstöð á Heiðarfjalli, sorgleg saga allt það mál. Það setti það litla byggðarlag á annan endann og olli því að í 15 ár, á meðan á uppbyggingu og rekstri herstöðvarinnar stóð, voru menn ekki mjög uppteknir af því að byggja upp annað atvinnulíf á meðan allir gátu fengið þar vinnu eins og þeir vildu. En svo gerist það að Bandaríkjaþing ákveður að skera niður fjárveitingar til hersins 1969 eða 1970 og á örfáum vikum er þessari herstöð lokað, bara skellt í lás, Kaninn farinn, eins og reyndar hefur verið að gerast núna suður á Miðnesheiði. Eftir sat þetta byggðarlag auðvitað með atvinnumál sín í miklu ójafnvægi eins og gefur að skilja. Það verður að segjast eins og er að tíminn frá því að það mátti vera ljóst hverjum manni að bandarískur her mundi fyrr eða síðar hverfa frá landinu hefur verið illa notaður. Það er undarlegt að lesa það - ég vil ekki segja fyndið - það er undarlegt að lesa það í stefnuræðu forsætisráðherra sem flutt var í gærkvöldi þar sem segir, með leyfi forseta: „Óhætt er að segja að ákvörðun Bandaríkjamanna um að loka varnarstöðinni hafi komið á óvart.“ Ja, það er ekki von að menn hafi undirbúið sig vel ef svo er að þetta hafi komið ríkisstjórninni bullandi á óvart. Þeir voru bara grunlausir, grandalausir. Um hvað er umræðan búin að standa frá því upp úr 1990, í 15 ár, annað en þetta? Veruleikinn er hins vegar sá að afneitun stjórnvalda, að tilburðir ríkisstjórnarinnar allt frá fyrstu dögum ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar 1991 og samningum við herinn 1994 á grundvelli fyrri bókunarinnar af tveimur sem gerð var um herþoturnar fjórar, tilburðir stjórnvalda til að reyna að ríghalda í óbreytt eða sem minnst breytt ástand hafa valdið því að menn hafa ekkert notað tímann. Auðvitað er það stórfurðulegt að menn skuli vakna upp við vondan draum á miðju sumri 2006 og átta sig á því að Bandaríkjamenn eiga allan búnað sem þarf til að reka Keflavíkurflugvöll, til að reka aðalmillilandaflugvöll þjóðarinnar, mikilvægasta samgöngumannvirki þjóðarinnar og skuli vera á hnjánum gagnvart Bandaríkjamönnum bara til þess að flugvöllurinn loki ekki þegar þeir fara að slökkva á draslinu og taka það niður og fara með það, aðflugsljós, aðflugsbúnað, aðflugsratsjár og hvað það nú er. Er það ekki undarlegt að menn skuli ekki fyrir löngu t.d. vera búnir að takast á við þennan þátt málsins og leysa hann eða þetta með mengunina? Er það ekki undarlegt að menn skuli þurfa að byggja aðallega á gögnum frá Bandaríkjamönnum sjálfum um það hve mikið þeir hafi mengað á Íslandi og treysta á að þeir hafi rannsakað það með hlutlægum hætti? Undanfarin mörg ár hefur sá sem hér stendur af og til flutt tillögur á Alþingi, tvenns konar tillögur, um að tekið væri á þessum málum. Þar er annars vegar um að ræða tillögu til þingsályktunar um yfirtöku Íslendinga á rekstri Keflavíkurflugvallar og uppbyggingu annarrar atvinnustarfsemi samhliða brottför hersins. Auðvitað stæðum við allt öðruvísi og miklu betur að vígi ef við hefðum notað tímann undanfarin mörg ár til þess að ræða við Bandaríkjamenn ekki um hvort þetta gerðist að þeir færu, heldur hvernig það gerðist og hvernig við tækjum yfir, á grundvelli skipulagðrar áætlunar, rekstur Keflavíkurflugvallar og hann færðist alfarið á okkar hendur. Sama gildir um mengunina. Ég hef af og til flutt tillögur til þingsályktunar um rannsókn á umhverfisáhrifum af völdum erlendrar hersetu og að hún tæki ekki bara til Miðnesheiðar heldur allra svæða sem erlend herseta hefur mengað hér á landi, bæði hvað varðar mengunarþættina sem slíka, þ.e. að rannsökuð yrði grunnvatnsmengun, jarðvegsmengun, frágangur spilliefna og sorphauga og önnur umhverfishætta, og líka hin lagalega eða réttarfarslega hlið málsins þannig að Íslendingar vissu hvar þeir stæðu gagnvart því að gera kröfur á hendur Bandaríkjamönnum og láta þá axla sína ábyrgð samkvæmt ýtrustu mögulegri stöðu okkar, lagalegri og pólitískri. Auðvitað hafa hæstv. ráðherrar neyðst til að viðurkenna að þessi mál voru komin í hið herfilegasta óefni, samningsstaða Íslands meira og minna hrunin og tíminn verið ákaflega illa notaður. Þess vegna er það samkomulag eða þau samkomulög svo aum sem raun ber vitni sem nú eru borin á okkar borð. Langalvarlegasti ágalli samkomulagsins um yfirtöku mannvirkja er að mínu mati sá að Bandaríkjamenn eru leystir undan ábyrgð á mengun. Það, fyrir utan kannski framkomuna við starfsmenn sem þeim líðst að skilja eftir án eðlilegra starfslokasamninga o.s.frv., er langalvarlegasti ágalli málsins að mínu mati. Varðandi hið pólitíska samkomulag er ég og við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði andvíg því að halda þeim samskiptum áfram við Bandaríkjamenn á þeim grunni sem þar er gert. Það er engin ástæða til þess eins og komið er að hafa varnarsamninginn í gildi, honum á auðvitað að segja upp, og þá ber svo við að sá sem hér stendur er loksins orðinn sammála Davíð Oddssyni. Það er alveg fráleitt við þessar aðstæður að við séum að skuldbinda okkur til þess að láta Bandaríkjamenn ganga hér að aðstöðu eins og þeim sýnist inn í framtíðina. Hvaða sýndarmennska er það að þeir komi hér einu sinni á ári og valdi ónæði og truflunum með heræfingum? Auðvitað ættum við að vera því fegnastir að vera lausir við slíkt brölt, slíka peningasóun og slíka óværu úr okkar landi. Í framhaldinu á Ísland auðvitað að taka sér nýja stöðu, óháða stöðu utan hernaðarbandalaga og byggja sína stöðu meðal þjóðanna á slíkum grunni. Við eigum í raun og veru enga samleið með hernaðarstórveldinu Bandaríkjunum, við smáþjóð, vopnlaus þjóð með okkar friðararfleifð. Við eigum að vera stolt af því að vera orðin á nýjan leik herlaus, óvígbúin þjóð. Við getum tekið okkur þar til að mynda fordæmi Álandseyja til fyrirmyndar, sem eru óvígbúið svæði, „demilitíserað“ svæði á grundvelli alþjóðlegs samkomulags sem nágrannaríki þess hafa skuldbundið sig til að virða. Við eigum að vera stolt af því að hafa ekki her eins og Kostaríka sem lagði sinn her niður 1949. Hvernig hefur það gefist þeim? Jú, það er almannarómur að þeir hafi búið við mun meiri stöðugleika og öryggi en nágrannaríkin sem hafa her, m.a. vegna þess að sá her hefur reynst þeim oft og tíðum mesta ógnin. Panama fylgdi fordæmi Kostaríka 1990 og lagði niður sinn her þannig að þruglið um það að öll lönd þurfi að hafa her og halda uppi hervörnum stenst auðvitað ekki skoðun. Í framhaldinu eigum við að friðlýsa Ísland. Við eigum að friðlýsa íslenskt land, íslenska lofthelgi og íslenska lögsögu. Við eigum að banna þar umferð kjarnorkuknúinna farartækja bæði af friðarpólitískum ástæðum og umhverfisástæðum. Við eigum að meina öðrum ríkjum að koma með vígtól hér inn í lögsöguna eftir því sem við frekast höfum stöðu til á grundvelli þjóðarréttarins og við getum þar m.a. vísað í alþjóðahafréttarsamninginn og skyldur þjóða til að vernda lögsögu sína og bægja mengunarhættu frá. Verkefnin sem við núna þurfum að takast á við eru öll borgaralegs eðlis og þau eru öll þess eðlis að okkur Íslendingum er engin vorkunn að leysa þau. Brottför hersins er gleðileg sem slík en hún er líka gleðileg vegna þess að hún felur í sér ýmis tækifæri til að sætta þjóðina á þessu svæði til þess að nota þá aðstöðu, það landsvæði og þá aðstöðu og þá möguleika sem núna er hægt að leysa yfir í borgaraleg afnot við Keflavíkurflugvöll, og þó fyrr hefði verið, og byggja þar upp aðra atvinnukosti í stað brottfarar hersins. Okkur er að sjálfsögðu engin vorkunn að reka okkar meginmillilandaflugvöll sjálf og bera kostnaðinn af því enda skilar hann miklum tekjum og er mjög nálægt því eða mun verða mjög nálægt því á komandi árum með vaxandi borgaralegri umferð að vera sjálfbær, þ.e. ef hann fær að njóta allra þeirra tekna sem lendingar- og þjónustugjöld skila þá getur Keflavíkurflugvöllur í aðalatriðum séð um sig sjálfur eins og eðlilegt er. Okkur er að sjálfsögðu engin vorkunn að gera þær ráðstafanir sem þarf og lúta að löggæslu og landamæraeftirliti og öðrum slíkum þáttum. Það eru borgaralegar ráðstafanir og engin þörf á neinu öðru. Okkur er engin vorkunn að takast á við það að efla björgunarstarfsemi Landhelgisgæslunnar og sjá sómasamlega fyrir því, þar á meðal að staðsetja eina björgunarþyrlu á norðan- eða norðaustanverðu landinu, a.m.k. yfir veturinn, til að hafa fullnægjandi öryggi að öllu leyti í þessum efnum. Ráðstafanirnar sem við þurfum að gera snúa að okkur sjálfum, þær eru allar í okkar valdi og þær eru allar vel viðráðanlegar. Að sjálfsögðu er eðlilegt að fara yfir skipulag almannavarnamála, að bæta starfsskilyrði björgunarsveita, að gera nauðsynlegar ráðstafanir hvað varðar öryggi fjarskipta og aðra slíka hluti sem eðlilegt er að fara yfir við þessar aðstæður. Það er ekkert nema tilhlökkunarefni ef menn ganga til verks með því hugarfari að þetta séu verkefni sem við ætlum okkur að leysa og standa myndarlega að og fela ekki síður í sér tækifæri heldur en að líta á þetta sem einhver vandamál.

Virðulegi forseti. Ég hef stundum tekið svo til orða að nákvæmasta vísindagrein í heimi sé sú sem heitir að vera vitur eftir á. Ég ætla svo sem ekki að dæma um það hér og nú hvort sú grein á mjög vel við hér. Ég vil þó leyfa mér að fullyrða að það er alveg rétt sem formaður Frjálslynda flokksins, hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, benti á í ræðu sinni í gær í umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra, að ríkisstjórnin hefði verið tekin í bólinu í þessu máli. Ég held það sé alveg óhætt að fullyrða það. Þegar maður skoðar þetta mál, lítur um öxl, skoðar feril málsins, þá stendur það upp úr að öll viðbrögð stjórnvalda, ríkisstjórnarinnar, hafa verið frekar fálmkennd og máttvana. Við vissum það, eða réttara sagt ríkisstjórnin vissi það, fyrir síðustu alþingiskosningar, vorið 2003, að Bandaríkjamenn hygðust fara héðan með herþoturnar. Því var haldið leyndu fyrir kjósendum fram yfir kosningar, en þessi frétt kom í dagsljósið síðar þá um sumarið. Þá þegar vissu náttúrlega allir hvert stefndi. Innrásin í Írak var hafin með gríðarlegum kostnaði fyrir Bandaríkjamenn. Bandaríkjamenn eiga við efnahagsörðugleika að stríða. Þeir hafa verið að loka herstöðvum víða, ekki síst í Evrópu. Röðin hlaut að koma að Keflavík og Íslandi fyrr eða síðar. Við í Frjálslynda flokknum bentum á þetta strax sumarið 2003. Við bentum strax á leiðir til úrbóta. Mér sýnist að hluti af þeim leiðum sem við töluðum um þá þegar sé innifalinn í því samkomulagi sem ríkisstjórnin hefur nú gert við Bandaríkjamenn, þremur árum síðar. Þremur árum síðar, eftir að Bandaríkjamenn eru farnir. Virðulegi forseti. Ég hefði frekar kosið að íslensk stjórnvöld hefðu staðið fastar í lappirnar í þessu máli gegn Bandaríkjamönnum og rukkað þá fyrir nokkrum árum um það hver framtíðin ætti að vera í þessum málum, þ.e. meðan við Íslendingar höfðum þó að minnsta kosti einhverja samningsstöðu. Það er svo grátlega augljóst, virðulegi forseti, þegar maður skoðar þann samning sem hér liggur fyrir, að Íslendingar hafa haft afskaplega veika samningsstöðu gegn Bandaríkjamönnum þegar endanlega var farið í að ganga frá þessu samkomulagi. Það er alveg hárrétt, sem bent hefur verið á hér í ræðum, að Bandaríkjamenn hafa nánast stillt okkur upp við vegg og sagt: „Svona verður þetta. Við erum farnir. Bless“. Við sitjum uppi með það sem þeir skilja eftir sig, mengun, húsnæði og annað og að sjálfsögðu kostnað. Það er líka til marks um hve illa undirbúið þetta er allt saman af hálfu ríkisstjórnarinnar - einmitt sú staðreynd sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon benti á í ræðu sinni áðan. Það hefur ítrekað verið bent á að það hefði kannski verið gáfulegt að huga að mengunarmálum og undirbúa þann þátt málsins, þ.e. að við Íslendingar sjálfir gerðum það. En það hefur ekki verið gert því miður. Og nú sitjum við uppi með þetta svæði og vitum ekki nákvæmlega hvað þar er að finna. Við skulum öll vona að sú mengun sé sem allra minnst og það muni ekki kosta mikið að þrífa upp eftir Kanann. Við skulum vona það. En eins og staðan er í dag vitum við sem sagt ekki alveg hvað hér liggur undir steini. Það hefur svo sem ekki mikið upp á sig, virðulegi forseti, að standa hér og rífast og skammast yfir því sem liðið er. Það er alltaf hægt að vera vitur eftir á eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar. Ég sé í sjálfu sér ekki neina ástæðu til að eyða meira af ræðutíma mínum í að rífast yfir því hvað ríkisstjórnin hefði getað gert betur. Spurningar sem vakna nú hljóta að vera: Þurfum við Íslendingar varnir? Þurfum við að vera í hernaðarbandalagi? Er landið varnarlaust? Ég svara fyrstu spurningunum með jái. Auðvitað þurfum við varnir og öryggiskerfi. Við eigum að vera áfram í NATO. Það hefur alltaf verið skoðun Frjálslynda flokksins, einörð afstaða Frjálslynda flokksins, að við eigum að vera í NATO. Við höfum staðið okkur vel innan þessa bandalags, mjög vel vil ég segja. Við höfum staðið við allar okkar skuldbindingar. Við höfum ekki verið eins og mér finnst sumir stjórnmálamenn upplifa ástandið - það er ekki eins og við höfum verið þiggjendur í þessu. Við höfum alls ekki verið þiggjendur í þessu gegnum árin. Það erum við sem höfum verið gefendur og það eru NATO og Bandaríkjamenn sem hafa verið þiggjendur. Við höfum látið af hendi land og aðstöðu, mannskap og fólk til að starfa fyrir Bandaríkjamenn og fyrir NATO. Við höfum staðið við allar okkar skuldbindingar. Við hefðum kannski einmitt átt að hafa það hugfast fyrr og mæta þessum vatnaskilum í varnarmálum okkar af svolítið meiri reisn. Við hefðum kannski náð meiri árangri ef við hefðum talað við Bandaríkjamenn fullum hálsi og sýnt svolítið meiri kjark og áræði. En þriðja spurningin hér áðan var þessi: Er landið nú án varna? Nei, ég tel svo ekki vera. Ég tel að í þeim samningi sem hér liggur fyrir, þó að hann sé ekki góður, felist nægileg trygging fyrir okkur Íslendinga fyrir því að hér verði hægt að grípa til varna ef í harðbakkann slær. Það veltur að vísu á ýmsum atriðum, ýmsum þáttum sem þarf að uppfylla núna í framtíðinni, hvort þetta verður eins skilvirkt og vonir standa til. En auðvitað er það svo að hingað yrði hægt að senda með tiltölulega skömmum fyrirvara varnarherlið frá Bandaríkjunum eða NATO-ríkjum í nágrenni okkar ef til þess þyrfti að koma, sem við vonum að sjálfsögðu ekki. Ísland er ekki svo langt frá Norður-Ameríku eða frá Evrópu. Ég verð að segja að mér líst ágætlega á að NATO-ríkjunum og Bandaríkjamönnum verði gefinn kostur á að stunda hér heræfingar í framtíðinni. Mér líst vel á það. Það er hið besta mál. Ég tel að við Íslendingar ættum að taka þátt í þeim heræfingum, sérstaklega á landi og líka á legi. Það þarf að efla Landhelgisgæsluna og hún gæti að mínu viti og ætti að taka þátt í flotaæfingum hér í Norðurhöfum með öðrum NATO-þjóðum í framtíðinni. Ég tel líka að við Íslendingar ættum að koma okkur upp einhvers konar varnarliði, kannski ekki mjög fjölmennu en þó liði sem fengi þjálfun til að geta unnið með herliði frá NATO ef þess þyrfti. Ég tel líka að hér á landi ætti að vera fyrir hendi einhvers konar vopnabúr sem hægt yrði að grípa til ef þess yrði þörf, þ.e. Íslendingar gætu gripið til þess til að verja hendur sínar á meðan hjálp væri að berast frá nágrannalöndunum. Ég tel, virðulegi forseti, að þannig væri hægt að tryggja varnir landsins með mjög trúverðugum hætti til framtíðar. Við þurfum svo líka að sjálfsögðu að fara vandlega og fordómalaust yfir það hvernig við ætlum að tryggja innra öryggi ríkisins í framtíðinni. Það er sjálfsagt mál með tilliti til glæpastarfsemi, hvort sem um er að ræða hefðbundna glæpi eða hryðjuverk. Allar sjálfstæðar þjóðir hafa einhvers konar öryggisþjónustu á sínum snærum. Öll okkar nágrannalönd hafa það. Það er sjálfsagt og eðlilegt að íslenska ríkið hafi einnig einhvers konar slíka þjónustu á sínum snærum. En að sjálfsögðu þarf það að vera bundið trúverðugu og öruggu æðra eftirliti ef svo má segja. Til að mynda á vegum þingsins. Takist okkur að haga þessum málum okkar með þeim hætti sem ég hef rissað upp hér í grófum dráttum hef ég í sjálfu sér ekki miklar áhyggjur af því að hér verði ekki hægt að tryggja varnir og öryggi til framtíðar. Alls ekki. Virðulegi forseti. Ég minntist hér áðan á að við hefðum látið NATO og Bandaríkjamönnum í té ákveðnar auðlindir sem hafa verið mikils virði gegnum árin. Ég talaði um land en ég talaði líka um fólk. Það er einmitt mannauðurinn sem ég vil koma að hér í lok ræðu minnar og nefna aðeins. Ég verð að fá að segja, virðulegi forseti, að mér finnst okkur Íslendingum og íslenskum stjórnvöldum til vansa hve lítið við höfum sinnt því fólki sem nú hefur verið að missa vinnuna á Keflavíkurflugvelli. Þetta voru 600 manns. Í fréttum nú nýlega var okkur tjáð að rúmlega 100 væru enn án atvinnu nú þegar herinn er farinn. Við vitum ekkert um það hvað varð um öll hin. Ég vil gera það að tillögu minni, virðulegi forseti, að einhverjir félagsvísindamenn taki sig nú til og geri könnun á því hvað varð um það fólk sem áður vann á vegum Bandaríkjahers. Hvers konar störf hefur það fengið? Hvernig gekk því að finna sér ný störf við hæfi? Hvernig er afkoma þeirra nú miðað við það hvernig hún var þegar þetta fólk vann fyrir Bandaríkjamenn? Ég lagði til hér í vor að gerðir yrðu starfslokasamningar við þetta fólk, kannski ekki síst þá sem hafa unnið lengi fyrir Bandaríkjaher og eru komnir á aldur. Fólk sem jafnvel hefur varið lunganum af sinni starfsævi í að vinna á vellinum. Mér finnst þetta vera siðferðislegt mál. Þó að þetta fólk hafi verið á launaskrá hjá Bandaríkjaher skulum við ekki gleyma því að það hefur verið að vinna og leggja starfskrafta sína í að sinna varnar- og öryggismálum landsins. Gildir þá einu hvort það hafi unnið í eldhúsi eða á verkstæði eða einhvers staðar annars staðar. Þetta fólk hefur lagt sín lóð á vogarskálarnar til að hér væri hægt að hafa trúverðugan varnarviðbúnað á viðsjárverðum tímum, á tímum kalda stríðsins til að mynda. Þetta fólk var að vinna fyrir okkur þó það væri kannski á launum hjá Bandaríkjamönnum og ég tel að við hefðum átt að sinna þessu fólki miklu betur en við höfum gert. Mér finnst að örlög þessa fólks hafi gjörsamlega fallið í skuggann og nánast algjörlega gleymst, til að mynda núna þegar herinn hefur verið að fara. Manni hefur hreinlega sviðið að horfa á hvern fréttatímann á fætur öðrum þar sem öllu púðrinu hefur verið eytt í eitthvað annað sem skiptir í raun og veru engu máli. Einhverjir mótmælendur sem hafa staðið í andófi gegn hernum um áratugaskeið hafa loksins fengið ósk sína uppfyllta. Gott mál og allt í lagi með það. En þessu fólki hefur allt of lítið verið sinnt. Ég vil nota tækifærið hér, virðulegi forseti, til að hvetja ríkisstjórnina, ráðamenn, hæstv. forsætisráðherra, til að gera ráðstafanir til þess að haldið verði utan um þetta fólk og það verði séð til þess að úr málum þeirra leysist með sem allra bestum hætti. Enn og aftur: Helst hefði ég viljað að íslensk yfirvöld hefðu lagt fram einhvers konar pakka, bæði með fjárhagsaðstoð og líka annarri aðstoð, til að mynda varðandi endurmenntun og annað þess háttar, þannig að þetta fólk sem hefur þjónað okkur öllum á sviði öryggis- og varnarmála gæti að minnsta kosti átt jafngóða tíma fram undan og það hefur átt á meðan það vann á vellinum. Lengra ætla ég ekki að hafa mál mitt um þetta að þessu sinni, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Þessar umræður eru fróðlegar og gagnlegar. Stjórnarandstaðan efndi til blaðamannafundar við upphaf þings og sagði að hún yrði samstiga á þessu þingi og að menn mundu sjá það í þingstörfum að hún stæði saman í öllum meginmálum. Það sem komið hefur fram í umræðum í dag er að stjórnarandstaðan er alls ekki samstiga þegar litið er til varnar- og öryggismála. Verður þó seint talið að þau séu ekki eitt af þeim meginmálum sem við stjórnmálamönnum blasa þegar þeir þurfa að taka ákvarðanir og móta sína stefnu. Hv. síðasti ræðumaður, fulltrúi Frjálslynda flokksins, boðaði að hann teldi að það þyrfti að ganga lengra en kemur fram í stefnu ríkisstjórnarinnar, sérstaklega í yfirlýsingu hennar um aðgerðir og ný verkefni af hálfu íslenskra stjórnvalda. Hann vill ganga lengra en þar er lagt til auk þess sem hann vill vera í NATO og telur að samningurinn sem við gerðum við Bandaríkjamenn núna sé fullnægjandi fyrir varnir landsins. Fulltrúi Vinstri grænna var sömu skoðunar og áður, að Íslendingar þyrftu í raun ekki að gera neitt til að tryggja öryggi sitt og varnir og gætu gefið almenna yfirlýsingu um friðlýsingu og þá væri þessu máli í raun og veru lokið, ekki þyrfti annað en árétta þá yfirlýsingu reglulega til að við tryggðum öryggi okkar. Þó tók hann undir það sem kemur fram í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar varðandi verksvið hjá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu og stofnunum þess sem ég mun e.t.v. víkja að hér á eftir. Það sem kom mest á óvart var yfirlýsing formanns Samfylkingarinnar. Formaður Samfylkingarinnar lýsti því yfir að Samfylkingin mundi ekki taka pólitíska ábyrgð á því samkomulagi sem gert hefði verið við Bandaríkin, hvorki nú né í framtíðinni. Þegar Íslendingar gerðust aðilar að NATO 1959 klofnaði Alþýðuflokkurinn. Hluti alþýðuflokksmanna treysti sér ekki til að samþykkja aðild Íslands að NATO, m.a. vegna þess að hann taldi að Íslendingar hefðu ekki nógu miklar upplýsingar um hvað fælist í aðildinni. En þegar varnarsamningurinn var gerður 1951 var Alþýðuflokkurinn sameinaður, þá stóðu allir alþýðuflokksmenn að því að samþykkja varnarsamninginn á þingi. Þeir sögðu að sá munur væri á stöðunni 1949 og þá, að 1951 lægju allar upplýsingar fyrir. Það væru ekki nein leyndarmál sem menn þyrftu að horfast í augu við þegar þeir stæðu frammi fyrir því að samþykkja varnarsamninginn. Ég spyr þingmenn: Voru varnaráætlanir samkvæmt þeim samningi lagðar fram? Voru þær birtar öðrum en íslenskum stjórnvöldum? Var öðruvísi staðið að gerð þess samnings og þeim áætlunum sem þar voru birtar en nú var gert? Nei, það var ekki gert. Þeim samningi fylgdu einnig ákveðin skjöl sem hafa verið trúnaðarmál og leyndarmál í samskiptum Íslands og Bandaríkjanna eins og á við þá varnaráætlun sem nú hefur verið kynnt og menn hafa rætt um.  Eins og ég hef sagt koma fram þrjár ólíkar skoðanir hjá stjórnarandstöðunni þótt hún hafi við upphaf þings lýst því yfir á sérstökum blaðamannafundi að hún ætlaði að starfa saman og mynda eina heild þannig að menn sæju að það væri skýr kostur fyrir kjósendur við lok þings þegar menn þyrftu síðan að ganga til atkvæða. Í fyrsta stóra málinu sem við ræðum á þinginu þegar kemur að öryggis- og varnarmálunum þá splundrast þessi samstaða, flokkarnir fara í allar áttir og einn flokkurinn, stærstur í þessari fylkingu, dregur sig til baka og vill ekki einu sinni standa að þeirri stefnu sem hann hefur stutt á tímum kalda stríðsins í varnar- og öryggismálum. Hann segist ekki treysta sér til að taka pólitíska ábyrgð á þessum samningi og þessari niðurstöðu. En þeim mun frekar ættu menn að taka ábyrga afstöðu, ef þeir treystu sé ekki til þess á tímum kalda stríðsins eins og þeir sem voru í Alþýðubandalaginu og eru núna komnir í Samfylkinguna, þeir þingmenn ættu fremur að vera reiðubúnir til að axla ábyrgð í öryggis- og varnarmálum á skynsamlegum forsendum. Alþýðubandalagið treysti sér aldrei til þess á tímum kalda stríðsins eins og við vitum en það er greinilegt að sá armur ræður núna stefnumörkun Samfylkingarinnar í öryggis- og varnarmálum. Varðandi þá þætti sem lúta sérstaklega að yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um ný verkefni íslenskra stjórnvalda við brottför varnarliðsins þá er, eins og kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra, lagt til að stofnað verði sérstakt ráð ráðherra til að fara með yfirstjórn á málum sem mundu falla undir lög um almannavarnir. Þessi lög mundu ná til öryggismála hvort heldur vegna náttúruhamfara eða vegna hættu af manna völdum. Frumvarpið verður vonandi lagt fram hér á þingi á þessum vetri og menn fá þar betra tækifæri til að ræða þennan þátt. Síðan er, eins og segir í þessari yfirlýsingu: „Samhliða því sem unnið er að nýskipan lögreglumála, verður samstarf lögreglu, Landhelgisgæslu, slökkviliða og björgunarsveita aukið enn frekar, þannig að tryggja megi þátttöku varaliðs hvarvetna þar sem þess kann að verða þörf í landinu.“ Hér er vikið að því að ekki er lengur ákvæði í lögum sem var í lögreglulögum sem heimilar að skipuleggja og kalla út varalið ef á þarf að halda. Þarna er vakið máls á nauðsyn þess að þetta verði lögheimilað, hvort heldur í lögum um almannavarnir eða með breytingu á lögreglulögum. Í 4. tölulið yfirlýsingarinnar er talað um að tryggt verði að íslensk stjórnvöld hafi lögheimildir til náins samstarfs við stjórnvöld og alþjóðastofnanir þar sem skipst verði á trúnaðarupplýsingum. Í þessu tilliti er náttúrlega brýnna en nokkru sinni fyrr fyrir íslensk stjórnvöld að hafa aðgang að þeim stofnunum og geta skipst á upplýsingum við stofnanir sem leggja mat á hættu og draga fram áhættuþætti til að unnt verði að fylgjast með því að varnarfyrirkomulag í landinu samræmist ávallt þeim sjónarmiðum sem nauðsynlegt er að taka tillit til þegar öryggis borgaranna er gætt. Þarna er síðan vikið að hinu öfluga og örugga fjarskiptakerfi sem við erum að byggja upp og efla enn frekar og rætt um eflingu Landhelgisgæslunnar, þ.e. vikið að nýrri flugvél, nýju varðskipi og að þyrlur verði keyptar þegar útboð hefur farið fram vegna kaupa á þeim, ef svo fer fram sem horfir. Við erum að leggja á ráðin í þessari yfirlýsingu um stóreflingu af okkar hálfu á gæslu öryggis okkar og höfum þegar mótað skýra stefnu í því. Við höfum mótað skýra stefnu varðandi alla þætti sem hafa komið fram þegar við stöndum á þessum tímamótum að varnarliðið fer og við högum varnarviðskiptunum við Bandaríkin á annan veg en áður í ljósi breyttra aðstæðna. Á tímum kalda stríðsins var lögð áhersla á framvarnir og að herafli væri skipulagður þannig að hann væri á ákveðnum stöðum þar sem hætta var talin á átökum eins og við sáum t.d. í Vestur-Þýskalandi og hér á Norður-Atlantshafi. Nú eru aðstæður allt aðrar. Þá skilgreina menn hættuna á annan veg og skipuleggja heraflann með öðrum hætti. Þá er lögð áhersla á hreyfanleika og sveigjanleika. Þetta samkomulag sem við höfum gert við Bandaríkjamenn tekur mið af þeirri meginvarnarstefnu. Innan þeirrar varnarstefnu er það samkomulag gert sem hér er verið að kynna og ræða. Þær áætlanir sem við munum líta til við varnir landsins taka að sjálfsögðu einnig mið af þeirri meginstefnu. Að sjálfsögðu geta menn, frá almennum sjónarmiðum, áttað sig á því í hverju slíkar áætlanir eru fólgnar þótt ekki sé verið að stafa nákvæmlega hvernig þær eigi að framkvæma ef svo hörmulega færi að á þær reyndi.

Frú forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason kom í ræðustól og sakaði stjórnarandstöðuna um að vera ekki samstiga í dag. Mér fannst það nokkuð skondið eftir að hafa hlýtt á ræðu hæstv. forsætisráðherra og síðan á ræðu hæstv. utanríkisráðherra Valgerðar Sverrisdóttur. Mér fannst ekki mikill samhljómur í þeim málflutningi. Þar var í annarri ræðunni talað í vestur og í hinni talað í austur. Í annarri ræðunni var talað um traust samband við Bandaríkin, varnarsamning sem hefði sama gildi og hann hefði alltaf haft en í hinni ræðunni talað um öryggissamfélag við Evrópu, nánara samstarf innan Evrópusambandsins, um hinar nýju ógnir sem að steðja en ekki verða leystar eða ekki verður mætt með hernaðarlegu samstarfi heldur með annars konar samstarfi ríkja. Þá er stóra spurningin, frú forseti: Hvert liggur leið þessarar ríkisstjórnar,  Hins vegar er það svo að hér hefur opinberast algert ráðaleysi ríkisstjórnarinnar í þessum efnum og algert hugmyndaleysi manna sem hafa ekki spáð í þessi mál í 15 ár, manna sem halda enn að kaldastríðsretoríkin gangi, manna sem tala enn eins og nýbúið sé að skrifa undir varnarsamninginn 1951 og við höfum þá öll verið í Alþýðuflokknum, að áar mínir hafi þá vitað allt um varnaráætlanirnar. Ég leyfi mér að efast um að svo hafi verið því vinnubrögð kalda stríðsins tíðkast sem betur fer að mestum hluta ekki lengur í dag þótt enn sé reynt. Það voru vinnubrögð leyndarinnar, vinnubrögð útilokunarinnar, það voru þau pólitísku vinnubrögð að skipta öllu í svart og hvítt og annaðhvort varstu í réttu liði eða röngu liði. Þeir sem voru í röngu liði fengu engar upplýsingar og þannig er það enn í dag á stjórnarheimilinu. Hvernig má það vera að í vestrænu lýðræðisríki séu tveir, kannski þrír einstaklingar, sem hafa einhverja vitneskju um varnaráætlun fyrir Ísland? Einhverja vitneskju, ég ætla ekki að segja að þeir hafi á henni þekkingu eða skilning en þeir gætu haft um hann einhverja vitneskju. Hvernig má það vera? Búum við við einhvers konar einræði eða upplýst einveldi, frú forseti? Þannig er það ekki. Í öðrum lýðræðisríkjum mundi slíkt aldrei líðast. Ég held reyndar, frú forseti, að mönnum mundi ekki detta það í hug að koma málum þannig fyrir að tveir til þrír einstaklingar hefðu upplýsingar sem stjórnarandstaðan, lýðræðislega kjörnir fulltrúar í utanríkismálanefnd sem undirgengist hafa trúnaðarskyldu nefndarinnar, fá ekki. Í þeirri afstöðu felst í raun svo mikil lítilsvirðing gagnvart kjörnum fulltrúum þjóðarinnar og gagnvart stjórnarandstöðu í lýðræðisríki að mann setur hljóðan, frú forseti. Í raun er staða Íslands sem sjálfstæðs fullvalda ríkis í samfélagi þjóðanna nokkuð í lausu lofti vegna þess hvernig þessi mál hafa lagst. Menn eru nokkuð áttavilltir. Við höfum í raun ekki farið í gegnum þá umræðu sem þarf til að marka okkur stöðu og erindi á alþjóðlegum vettvangi. Sú vinna er öll eftir og sú vinna bíður væntanlega nýrrar ríkisstjórnar þegar þar að kemur. Í þá vinnu munum við fara fagnandi enda kemur Samfylkingin vel undirbúin til þess verks, mjög vel undirbúin. Það sem þó liggur fyrir hér er að áfram er varnarsamningurinn þannig í fullu gildi að herinn er farinn en samt ekki farinn. Ég fæ ekki betur séð, frú forseti, en hann hafi fullt aðgengi að landinu, öllum landsvæðum og ekki bara varnarsvæðum, til að koma og fara að vild samkvæmt eigin skilgreiningum, skilgreiningum bandarískra hermálayfirvalda.

Frú forseti. Við höfum nú heyrt hæstv. forsætisráðherra fara yfir samninginn sem Bandaríkjamenn skenktu íslensku samninganefndinni á elleftu stundu. Það er hverjum ljóst sem fylgst hefur með þróun þessara mála hér að íslensk stjórnvöld með sjálfstæðismenn í broddi fylkingar klúðruðu samningsstöðu okkar með ótrúlegri þrjósku og þröngsýni sem birtist í þeirri þráhyggju að fjórar orrustuþotur væru það sem þyrfti til að verja Ísland hvernig sem mál þróuðust í heiminum. Klaufaskapur sjálfstæðismanna í samskiptum sínum við Bandaríkjamenn og áhersla þeirra á að hafa forræði málsins endurspeglar mikla oftrú þeirra á sambandi sínu við æðstu menn í ríkisstjórn Bandaríkjanna. Það eru því sjálfstæðismenn í ríkisstjórn sem bera ábyrgð á því hvernig viðskilnaður Bandaríkjamanna er hér hvort sem litið er til mengunar, sem ekki er nægjanlega rannsökuð, samskipta við starfsfólk um starfslok, sem ekki voru stórmannleg, eða annað sem samningum tengist. Það var aumlegt að sitja og hlusta á hæstv. dómsmálaráðherra tala með trega um kalda stríðið hér áðan og ætlast til þess að stjórnarandstöðuflokkar stæðu að svokölluðu samkomulagi við Bandaríkjamenn án þess að hafa séð stóra þætti þess. Ráðherrar Sjálfstæðisflokksins gerðu samningsstöðu okkar að engu þegar því var lýst yfir að við ættum ekki annan kost en að semja við Bandaríkjamenn eftir að þeir höfðu einhliða tilkynnt um brottför sína frá Íslandi. Samningurinn sem við nú höfum ber þess öll merki að þar hafa Bandaríkjamenn einir ráðið för. Annað sem einkennt hefur samningaferlið er hin mikla leynd sem hefur hvílt yfir viðræðunum, engin leið hefur verið í ferlinu fyrir okkur alþingismenn að kynna okkur hvað hefur verið í gangi og það sama gildir um sveitarfélögin á Suðurnesjum sem hafa undanfarin þrjú ár ítrekað án árangurs óskað eftir viðræðum við utanríkis- og forsætisráðherra um málefni varnarliðsins. Leyndin er enn fyrir hendi og engin leið fyrir okkur að leggja sjálfstætt mat á þá varnaráætlun sem Bandaríkjamenn hafa sett saman fyrir Ísland. Það er ekki boðlegt að svona sé unnið í lýðræðisríki. Það er hreint og klárt til skammar. Almennt má segja um samningana að Íslendingar taka við rekstri flugvallarins, mannvirkjum og landi en Bandaríkjamenn fara og skilja allt eftir sig án nokkurra skuldbindinga af þeirra hálfu og skaðlausir af nánast öllu sem upp getur komið. Íslenska ríkið tekur á sig skaðabótaábyrgð gagnvart þriðja aðila ef til kemur. Samningurinn virðist gefa Bandaríkjamönnum rétt til þess að koma aftur þegar þeir sjálfir telja það nauðsynlegt og virðist, eftir orðanna hljóðan, réttur þeirra til afnota og yfirferðar á landi vera ríkari en áður var. Frú forseti. Það veldur líka áhyggjum hversu mikið virðist eiga að blanda saman borgaralegri starfsemi og hernaðarlegri. Það er alveg kristaltært í mínum huga að þarna þurfa að vera skörp skil á milli og við eigum að geta sinnt öllu eftirliti og fylgt eftir öryggi íbúanna án þess að sú starfsemi sé dregin yfir á hernaðarsvið. Samkvæmt upplýsingum frá utanríkisráðuneytinu á enn eftir að undirrita pólitíska samkomulagið en búið er að rita undir samninginn um brottför og skil. Ekki er enn búið að stofna hlutafélagið sem stofna átti um eignirnar á varnarsvæðunum og verður það að teljast slælega að verki staðið. Hugmyndin um að stofna hlutafélag sem tæki yfir eignirnar hlýtur að hafa verið uppi um alllangan tíma og maður hefði haldið að stofnun þess færi fram samhliða því að Íslendingar fengju eignir og land afhent. Það kemur svo sem ekkert á óvart að ekki sé búið að stofna félagið þegar maður lítur til þess hvernig öll önnur vinnubrögð hafa verið í kringum samningana. Meðan félagið er ekki stofnað standa eignirnar yfirgefnar og engum til gagns og hlýtur það að vera krafa heimamanna að kraftur verði settur í þetta ferli þannig að hinni löngu óvissu um hvað taki við fari að ljúka. Sveitarfélögin á Suðurnesjum þurfa að mínu mati að koma enn frekar að stofnun og stjórnun þess félags sem nú er í burðarliðnum og ekkert annað en eðlilegt að þau verði jafnframt eignaraðilar á móti ríkinu í ljósi þess að byggðin á vellinum og starfsemi sem þar hefur farið fram hefur verið mikill áhrifavaldur á þróun og uppbyggingu byggðar neðan varnarsvæðisins. Suðurnesjamönnum var einnig gefið loforð um að Landhelgisgæslan yrði flutt til Suðurnesja eftir að tilkynnt var um brottför hersins. Það hlýtur að vera kominn tími nú til að efna það loforð. Íslensk stjórnvöld hafa brugðist algjörlega í því að reyna að hafa einhverja stýringu á því hvernig minnkun á umsvifum hersins færi fram og með þrjósku sinni orðið til þess að lokun stöðvarinnar kemur til á sex mánuðum í stað nokkurra ára eins og best hefði verið fyrir alla. Það er nöturlegt að horfa upp á starfsmenn sem hafa meira og minna allan sinn starfsaldur unnið hjá varnarliðinu vera sagt upp með skömmum fyrirvara án þess að vinnuveitandi gerði ráðstafanir til að milda höggið sem því fylgir að verða skyndilega atvinnulaus. Íslensk stjórnvöld virðast ekki hafa lagt neina áherslu á að gæta hagsmuna starfsmanna í samningunum. Ég hef spurt að því hvort ekki sé eðlilegt að hið nýja hlutafélag um vallareigur skoði möguleika á því að koma að starfslokasamningum starfsmanna. Gaman væri að fá svar við því.

Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir fagna því að kalda stríðinu er lokið. Ég hlýt eins og aðrir að fagna því að heimsmyndin er breytt og það er friðvænlegra í heiminum en ég vil jafnframt vara við því að tala af léttúð eins og hér sé komið tryggt og öruggt ástand að eilífu. Það eru nýjar ógnir eins og komið hefur fram í umræðunni, ógnir á borð við glæpi og alþjóðlega hryðjuverkastarfsemi og þar fram eftir götunum og þar ber okkur að sjálfsögðu að vera á varðbergi. Það er, hygg ég, samhljóma mat allra að ástæða hafi verið til að bregðast við þessari breyttu heimsmynd og breyttu aðstæðum í veröldinni, a.m.k. þess sem hefur verið aðalgreiðandi fyrir varnarstöðina hér, þ.e. Bandaríkjamanna og okkar eins og flestra annarra. Ég tel að sá samningur sem íslensk stjórnvöld gerðu við Bandaríkjamenn sé ásættanlegur að langsamlega flestu leyti með einni undantekningu þó vil ég meina og það er viðmót gagnvart elstu starfsmönnum varnarliðsins, þeirra sem helgað hafa alla starfsævi sína vinnuveitandanum, varnarliðinu, og búa líklega við mest óöryggi. Umhverfismál hafa töluvert verið nefnd í þessari umræðu. Að minnsta kosti þrír hv. þingmenn hafa talað hér um umhverfismálin eins og íslensk stjórnvöld vissu ekkert um hvernig þeim málum væri háttað, þar á meðal tveir hv. þingmenn úr Suðurkjördæmi og einn fyrrverandi sveitarstjórnarmaður úr sama kjördæmi. Ég vil mótmæla því, hæstv. forseti, því að Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja hefur fylgst náið og mjög grannt með öllu því sem fram hefur farið hvað varðar umhverfismálin. Hingað kom m.a. árið 1989 sérfræðingasveit frá Bandaríkjunum til þess að yfirfara hugsanlega mengunarstaði og Heilbrigðiseftirlit Suðurnesja var fullur þátttakandi og fylgdist með því. Það hefur verið kortlagt nákvæmlega hvar mengun er, hvers lags mengun og gerð áætlun um hvað þurfi til þess að fjarlægja hana ef á þurfi að halda. Ég bið því menn að tala hér af varúð en afhjúpa ekki vankunnáttu sína. Það sem mér blöskrar þó mest er að heyra hv. þm. Steingrím J. Sigfússon koma hér ítrekað í ræðustól og lýsa mikilli skömm á hendur íslenskum stjórnvöldum fyrir það að hafa sýnt mengunarmálum á varnarsvæðinu alla þessa léttúð, eins og hann talar um. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lýsir þeirri skömm sem hann hefur á því hvernig umhverfismál eru meðhöndluð og umfjölluð í þessum samningi. Það vill svo til að árið 1989 gerði þáverandi utanríkisráðherra samning við Bandaríkjamenn, með fullri vitund og vilja sveitarstjórnarmanna á Suðurnesjum, um að ef þau greiddu fyrir ný vatnsból 600 millj. kr., sem þau gerðu, þá væru Bandaríkjamenn lausir undan ábyrgð. Þetta er samkomulag sem þáverandi formaður Alþýðuflokksins, nestor Samfylkingarinnar, stóð að. Svo koma hv. þingmenn hingað, samfylkingarþingmenn og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, og skammast yfir þessu, samningi sem þáverandi hæstv. utanríkisráðherra íslensku þjóðarinnar gerði við Bandaríkjamenn. Og hver skyldi hafa verið í þeirri ríkisstjórn nema hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon? Það má segja að samningur íslenska utanríkisráðherrans við Bandaríkjamenn sé gerður á ábyrgð Steingríms J. Sigfússonar, sem kemur síðan hingað, saklausari en allt sem saklaust er, og furðar sig á því að íslensk stjórnvöld skuli koma þannig fram gagnvart íslenskri náttúru og íslenskum umhverfismálum. 
             Hæstv. forseti. Það sem skiptir máli í þessu er framtíðin. Að sjálfsögðu hefur vera varnarliðsins haft áhrif á atvinnulíf á Suðurnesjum. Núna þegar varnarliðið er farið munu að sjálfsögðu opnast þar ný tækifæri. Ég bind miklar vonir við það opinbera hlutafélag sem mun verða stofnað og hvet hæstv. ríkisstjórn til þess að ganga frá skipan þess hið fyrsta þannig að hægt sé að hefja endurreisnarstarf að nýju á þessu mikla svæði.

Virðulegi forseti. Árið 1989 féll Berlínarmúrinn og þá sá fyrir endann á kalda stríðinu. En hvað var kalda stríðið? Það var friður á spjótsoddum, stríðið var háð á mörgum vígstöðvum, það var ógnarjafnvægi, fælingarmáttur og átök bæði stjórnmálaleg og í menningarmálum. Dæmi um stjórnmálaleg átök mátti heyra hér í umræðum í gærkvöldi þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon flutti kaldastríðsræðu um grein í Mogganum og mátti ekki á milli sjá hver hafði betur. Þetta voru átök af því tagi að skáld og listamenn voru settir út af sakramentinu ef þeir mökkuðu ekki rétt. En það voru vonir um betri tíð og tímabil breytinga og tímabilið síðan hefur verið tímabil staðbundinna átaka hingað og þangað. Því er nú verr að friður hefur ekki haldið, en það var ljóst að það mundu verða breytingar og að hin einstöku ríki mundu endurskoða varnaráætlanir sínar. Það er sérstakt fagnaðarefni að ekki er talin yfirvofandi hefðbundin hernaðarleg ógn hér á landi og það ber auðvitað að fagna því að landið er orðið herlaust og að þessu gamla deilumáli hefur verið vikið til hliðar sem slíku. Víglínan í því lá m.a. þvert yfir flokkinn minn þegar ég byrjaði að hafa afskipti af pólitík. 
             Það er ástæða til þess að byggja á varnarsamningnum við Bandaríkin og byggja upp samskipti á breyttum grunni eins og samningurinn sem ríkisstjórnin gerði gerir ráð fyrir. Ég tel það rétt. Ég tel það líka rétt að uppfylla skyldur okkar í NATO og það verða auðvitað breytingar og hafa orðið breytingar þar innan borðs, hreyfanlegar hersveitir hafa þar meira hlutverk og bandalagið hefur haft afskipti af málum utan þeirra ríkja sem eiga þar aðild. Aðildarríkjum hefur fjölgað og NATO hefur m.a. tekið upp óformlegt samstarf við Sovétríkin á ýmsum sviðum. Umhverfið breytist í þessu efni og aðalatriðið er að byggja upp traust í nýjum heimi að þessu leyti. Það hefur verið rætt töluvert um þjóðaröryggi og inn í þessi mál hefur blandast umræða um nýjar ógnir, hryðjuverk, skipulagða glæpastarfsemi, eiturlyfjasölu og vændi. Stundum finnst mér við Íslendingar taka æðilétt á þessu máli. Ég held að fara þurfi fram opin, fordómalaus og hreinskiptin umræða um það hvernig best verður brugðist við þessum nýju ógnum. Viðfangsefnið er að mestu leyti borgaralegs eðlis þó að aðstoð frá hernaðarlegum öflum sé ekki útilokuð í þessu efni. Við þurfum að styrkja lögregluna, við þurfum að hafa samstarf á alþjóðavettvangi, Schengen-samningurinn er m.a. þáttur í því samstarfi. Við þurfum að hafa traust samstarf bæði í austur og vestur. Menn undrast yfir því að litið sé í austur og vestur. Hvar hafa menn verið? Þarf ekki að hafa samstarf í báðar áttir? Við þurfum að hafa traust samstarf við þær þjóðir sem við höfum haft mest samstarf við á undanförnum árum en ekki standa undrandi og áttavilltir eins og stjórnarandstaðan stendur í þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Hér hafa verið fluttar ágætar ræður. Ég leyfi mér þó að undanskilja eina ræðuna hvað það snertir, ræðu hv. þm. Hjálmars Árnasonar. Málflutningur hans var ekki heiðarlegur þegar hann reyndi að koma ábyrgð á mjög umdeildum samningi sem gerður var árið 1989 og lýtur að mengunarmálum á Suðurnesjum, á hersvæðinu þar, á herðar hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem þá sat í ríkisstjórn. Það hefur verið gerð grein fyrir því opinberlega að þessi samningur var aldrei borinn undir ráðherra í ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar, þáverandi formanns Framsóknarflokksins, sem þá sat við völd. Þetta veit hv. þm. Hjálmar Árnason. Til umræðu eru varnir Íslands. Við ræðum með hvaða hætti öryggi Íslendinga verði best tryggt. Áherslur innan Alþingis hafa verið þrenns konar. Í fyrsta lagi áhersla ríkisstjórnarinnar og þá sérstaklega Sjálfstæðisflokksins á samstarf við Bandaríkjamenn og NATO. Í öðru lagi að Íslendingar horfi í ríkara mæli en gert hefur verið til þessa til Evrópu en að NATO verði eftir sem áður sá grunnur sem við reisum varnir okkar á. Í þriðja lagi að við losum um tengslin bæði við Bandaríkin og NATO, að öryggi Íslands verði best borgið með því að við stöndum utan hernaðarbandalaga, með því að við stöndum utan NATO. Hvort sem menn horfa til austurs eða vesturs, til Evrópu eða Bandaríkjanna þá er ekki að mínu mati eðlismunur þar á ef menn á annað borð ætla að reiða sig á NATO. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar að herseta Bandaríkjamanna á Íslandi hafi fyrst og fremst verið til að efla hernaðarkerfi Bandaríkjamanna á heimsvísu, ekki til að tryggja öryggi Íslands. Stórveldin höfðu í reynd skipt heiminum á milli sín í áhrifasvæði. Bandaríkjamenn fóru sínu fram í sínum heimshluta og á sínu áhrifasvæði og Sovétríkin í sínum. Sovétríkin settu heilar þjóðir í austanverðri Evrópu undir járnhæl sem ekki losnaði um fyrr en í lok síðasta áratugar síðustu aldar með hruni Sovétríkjanna. Stórveldin tóku þá að breyta áherslum sínum og það gerði NATO líka. Þetta hefur komið til umræðu í þjóðfélaginu almennt og innan þingsins, t.d. ágætlega í ræðu hæstv. forsætisráðherra, þáverandi utanríkisráðherra sem hann flutti í byrjun apríl þegar fjallað var um utanríkismál á þinginu. Þá talaði hann um breytingar á kjarnastarfsemi NATO. Hann sagði, með leyfi forseta: „Munurinn frá fyrri tíð er sá að ógnir miðast ekki lengur við landamæri.“ Hann vísaði í hryðjuverkaógnina og staðnæmdist við atburðina í Washington og New York 11. september árið 2001. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur einnig oft komið að þessum málum, nú síðast í blaðagrein í Morgunblaðinu sem hann birti 30. september. Þá fjallaði hann um þær breytingar sem orðið hefðu. Reyndar er alltaf svolítið skondið að hlusta á hæstv. dómsmálaráðherra tala um þessi mál. Hann er fastur í kalda stríðinu. Ræða hans áðan var samfelldur saknaðargrátur eftir kaldastríðstímanum og hann vill að við tökumst á við viðfangsefni samtímans og framtíðarinnar eftir víglínum liðinna áratuga en engu að síður hefur hann oft fjallað ágætlega um þær áherslubreytingar sem orðið hafa og gerði það eins og ég sagði áður í blaðagrein 30. september. Þar segir Björn Bjarnason, með leyfi forseta: „Á tímum kalda stríðsins byggðist varnarstefna Vesturlanda á framvörnum. Herafla var skipað þannig að með skömmu viðbragði væri unnt að bregðast við árás og síðan mundu átök stigmagnast þar til gripið yrði til kjarnorkuvopna ef í nauðir ræki. Í samræmi við þessa stefnu var óvígur her í Vestur-Þýskalandi og lagt höfuðkapp á að snúast gegn sókn af Kólaskaga út á Norður-Atlantshaf eins norðarlega og fært þótti. Nú byggist varnarstefna Norðurlanda á því að unnt sé að bregðast við hættu sem getur verið af margvíslegum toga og er heraflanum skipað samkvæmt því. Hann er sveigjanlegur og hreyfanlegur. Hið nýja samkomulag Íslands og Bandaríkjanna um framkvæmd varnarsamningsins tekur mið af þessu nýja hættumati. Hluta hins hreyfanlega herafla er ætlað það sérstaka hlutverk að gæta öryggis Íslands og um það liggja fyrir áætlanir sem hafa verið kynntar íslenskum stjórnvöldum.“ Nú er komið í ljós að þessar áætlanir verða leynilegar og aðeins kynntar tveimur ráðherrum. Það eitt dæmir þennan samning algerlega úr leik, þessi leynd. Hitt vil ég gera að umræðuefni, þá breytingu sem hefur orðið á kjarnastarfsemi NATO eins og hæstv. forsætisráðherra hefur lýst. Allan 10. áratuginn hafa átt sér stað breytingar á kjarnastarfsemi NATO og þær voru stimplaðar endanlega með samkomulagi í Washington á hálfrar aldar afmæli NATO árið 1999 og síðan í kjölfarið á fundi Atlantshafsbandalagsins í Prag. Þær byggjast á þessum hreyfanleika sem hæstv. dómsmrh. Björn Bjarnason hefur lýst og að menn bregðist nú ekki við árás heldur ógn, hættuástandi. Og hætta sem skapast gagnvart einu aðildarríki á að gilda um öll ríkin, þar með okkur. Hverjum skyldi nú helst stafa hætta og ógn af hryðjuverkamönnum í heiminum? Skyldi það ekki vera það herveldi sem er hvað víðast með sínar klær og hagsmuni og fer með ójöfnuði um heiminn, það eru Bandaríkin. Þess vegna er vera okkar í NATO varasamari, hún er hættulegri en hún var fyrir nokkrum árum og áratugum. Ég reyni að færa rök fyrir því að sú áhersla sem allir flokkar á Alþingi að undanskilinni Vinstri hreyfingunni – grænu framboði leggja á veru okkar í Atlantshafsbandalaginu, NATO, er mjög misráðin  Alþingi Íslendinga var sett fyrir fáeinum dögum. Það var farið með leitarhunda um bygginguna til að finna sprengjur og það var farið út í dómkirkju líka. Á hvaða braut erum við eiginlega komin? Þess vegna, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem spurði um afstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, tel ég að við eigum núna að losa okkur úr viðjum vanahugsunar, losa okkur við kaldastríðshugsunina og við eigum ekki að gera George Bush að leiðtoga lífs okkar. Hann og hans menn ráða Atlantshafsbandalaginu. Öryggi Íslands er best borgið utan Atlantshafsbandalagsins og öryggi okkar verður best tryggt með því að fylgja réttlátum málstað.

Hæstv. forseti. Við Íslendingar erum vissulega að upplifa verulegar breytingar í varnar- og öryggismálum okkar og þess vegna er full ástæða til að taka sérstaka umræðu um þau mál nú í upphafi þings. Í umræðunni í gærkvöldi um stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra fór ég nokkrum orðum um þau merku tímamót þegar Ísland varð að nýju herlaust land og það er að mínu mati viðhorf mikils fjölda landsmanna, sennilega úr öllum stjórnmálaflokkum, að hér eigi ekki að vera her á friðartímum. Á þeim forsendum tel ég að margir hafi verið glaðir og sáttir við brottför hersins og ég er í þeim hópi. Forsætisráðherra lýsti þeirri ákvörðun, þ.e. einhliða ákvörðun Bandaríkjamanna, þannig að hún hefði komið á óvart. Ég leyfi mér að halda því fram, hæstv. forsætisráðherra, að þetta sé ofmælt og þarf ekki í því sambandi að fara lengra en í ræðu núverandi forsætisráðherra þegar hann var utanríkisráðherra í nóvember 2005 þar sem hann vék að þeim viðhorfum sem uppi væru um breytingar á vörnum Íslands og sagði þá m.a., með leyfi forseta: „Lýðræðisríki beggja vegna Atlantshafs hafa áfram sameiginlega grundvallarhagsmuni og því mikilvægt að þau nái að starfa saman gegn helstu ógnum samtímans. Því gegnir Atlantshafsbandalagið áfram lykilhlutverki. Sameiginlegar varnarskuldbindingar eru grundvöllur bandalagsins en breytt skipulag, fjölgun aðildarríkja og ný verkefni þess valda því að það hefur einstaka stöðu hvað varðar öryggismálasamstarf í heiminum. Það varðar því miklu að Ísland sé virkur þátttakandi í bandalaginu við hlið bandamanna og vinaþjóða.“ Síðar í ræðunni segir eitthvað á þá leið, hæstv. forseti, að viðræður íslenskra og bandarískra stjórnvalda um framkvæmd varnarsamningsins hafi hafist í júlí árið 2005. Mér finnst því fullmikið gert úr því að það hafi komið ríkisstjórninni algerlega á óvart hvernig Bandaríkjamenn brugðust við fyrr á árinu með því að tilkynna einhliða að þeir færu. Ég tel að sú vitneskja hafi verið til staðar hjá stjórnvöldum þótt þau hafi kannski haldið henni leyndri fyrir íslensku þjóðinni. En í almennri umræðu kom fram að Bandaríkjamenn mundu fara héðan einhliða ef við sinntum ekki skyldum okkar við að reyna að leysa málin og koma samningum á annaðhvort við þá eða reyndar eins og við höfum oft talið í Frjálslynda flokknum að við hefðum átt að leita að eftir samstarfi við nágrannaríki okkar. Það var auðvitað ríkisstjórnin sem tók þá ákvörðun að framlengja varnarsamstarfið við Bandaríkin núna nýverið og það er m.a. það sem við ræðum hér án þess að við sem nú erum í þingsal, aðrir en ráðherrar í ríkisstjórninni, vitum nákvæmlega í hverju varnarsamningurinn felst. Það hefur ekki verið upplýst og eins og ég skil málin verður það ekki upplýst nema fyrir örfáa menn sem sitja í ríkisstjórninni þannig að af sjálfu leiðir hvað sem hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason segir að það er fyrst og fremst ríkisstjórnin sem ber ábyrgð á þeim samningi sem gerður hefur verið. Stjórnarandstaðan hefur ekki nægar upplýsingar um hann og við vitum ekki nákvæmlega hvað í honum felst. Hins vegar held ég, hæstv. forseti, að við verðum að gera ráð fyrir því að samningurinn sé þannig úr garði gerður að á honum megi byggja að hér komi til ákveðinna viðbragða þurfi á þeim að halda. Það er að segja að komi upp ákveðnar aðstæður sem gera annaðhvort þá kröfu að hingað þurfi að koma herafli eða einhver viðbrögð til þess að verjast vá, þá hlýtur slíkt að vera í samkomulaginu þótt sá sem hér stendur hafi ekki hugmynd um hvernig það hafi verið útfært þar og við munum þar af leiðandi ekki bera ábyrgð á samningnum, hæstv. forseti. Við þingmenn hljótum hins vegar að ganga út frá því að samningurinn sé þannig úr garði gerður að honum sé ætlað að tryggja öryggi okkar ef vá ber að dyrum og einhverjar hættur steðja að. Í framhaldi af því mun samábyrgð NATO-ríkja vera í fullu gildi um það að veita þeim ríkjum stuðning sem verða fyrir árás annarra ríkja og í því gildi áfram þannig fyrirkomulag og viðhorf milli ríkjanna. En að öðru leyti vitum við ekki hvað í samningnum felst. Hér hefur mikið verið rætt um viðskilnaðinn á Keflavíkurflugvelli og yfirtöku okkar þar á eignum og skuldbindingar varðandi mengun. Ég tel að okkur hafi verið það algerlega skylt og er algerlega sammála ríkisstjórninni um að við urðum auðvitað að yfirtaka eignir á Keflavíkurflugvelli, sérstaklega það er sneri að flugi og flugöryggi og koma í veg fyrir að á því yrði nokkur brestur eða tafir að hér væri haldið uppi eðlilegum og sjálfsögðum samgöngum á meginflugvelli landsins með fullkomnu öryggi. Það geta ekki verið miklar deilur um það. Við getum deilt um þær eignir sem þarna eru og mengunarþáttinn - og þar er um að ræða ábyrgð sem við tökum á okkur sem við vitum ef til vill ekki hver er - en ég lít samt svo á, hæstv. forseti, að þar séum við vissulega að taka áhættu en ef ég man það rétt úr því sem okkur var kynnt varðandi þessi mál þá var það þannig orðað að ef upp koma önnur mengunartilvik eða meiri en kortlögð hafa verið bæði af Bandaríkjamönnum sjálfum og eftirlitsstofnunum Íslendinga á Suðurnesjum, heilbrigðiseftirlitinu, þá munu Bandaríkjamenn þurfa að taka ábyrgð á því með fjárhagslegum skuldbindingum sínum. Hæstv. forseti. Það er mjög margt fleira sem þarf að víkja að varðandi öryggismálum okkar Íslendinga og maður kemst ekki yfir það í svo stuttri ræðu sem hér er boðið upp á en ég tel að við eigum að auka samstarf okkar við Norðmenn, Dani, Grænlendinga og Færeyinga, jafnvel Skota og Íra um siglingar og siglingaöryggi í Norðurhöfunum. Ég sat í sumar ákaflega fróðlega ráðstefnu norður á Akureyri um öryggi siglinga í Norðurhöfum og mikla flutninga á olíu frá m.a. Múrmansksvæðinu á komandi árum. Þar var upplýst að mjög líklegt væri að um 500 fulllestuð skip mundu sigla hér um lögsöguna innan 10 ára, af stærðinni 100–300 þúsund tonn. Ég spyr, hæstv. forsætisráðherra: Hvaða viðbrögð ætlum við að hafa til þess að takast á við yfirvofandi mengunarslys af skipum sem eru af þeirri stærð og með þann þunga um borð sem fylgir gas- og olíuflutningum í svo stórum skipum? Það er ekkert skip hér á landi sem ræður við að forða slíku skipi frá strönd landsins. Öflugasta skipið sem við höfum séð við aðstæður við Ísland var norskur dráttarbátur sem dró skip af strandstað við suðurströndina. Það er eitthvert slíkt tæki sem við þyrftum að hafa hér ef við ætlum yfirleitt að hreyfa slíkum skipum. Ég tel að ekki sé seinna vænna fyrir okkur að fara að hugsa fyrir því hvernig ætlum við að bregðast við þannig vá. Þessar siglingar munu eiga sér stað og þeim mun eingöngu fjölga og við getum ekki látið taka okkur í bólinu með það að sitja hér uppi með 300 þúsund tonna skip fullt af olíu t.d. við norðurströnd landsins á vetrarmánuðum í vitlausri tíð og hafa ekki undirbúið nein viðbrögð við því hvar það lendir. Það væri geysilegt slys ef slíkt gerðist og það er ekki minni ábyrgð að takast á við þá framtíð en þau varnarmál og öryggismál sem við höfum verið að ræða í dag.

Frú forseti. Það hefur, eins og vænta mátti, víða verið komið við í þessari umræðu í dag. Þingflokkarnir eru ekki sammála um grundvallaratriði í öryggis- og varnarmálum, hafa ekki verið það. Það undirstrikast mjög glöggt í þessari umræðu. Það má ekki gleyma því á hvaða grunni það samstarf sem nú er verið að tala um er byggt. Íslendingar gengu í Atlantshafsbandalagið 1949 og gerðu varnarsamning 1951 við Bandaríkin af ástæðum sem þá lágu alveg skýrar fyrir. Við vorum að tryggja öryggi okkar sjálfra. Við vorum jafnframt að skipa okkur í fylkingu með þeim öflum í okkar heimshluta sem vildu standa vörð um lýðræði og frelsi gegn þeim sem ekki voru á þeirri línu. Við vitum alveg hvernig þeim átökum lauk. Lýðræðisþjóðirnar unnu hina hugmyndafræðilegu baráttu og Sovétríkin hrundu og fylkingin þeirra megin flykktist inn í Atlantshafsbandalagið. Öll hin nýfrjálsu ríki létu það verða eitt sitt fyrsta verk að ganga í lið með lýðræðisríkjunum í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku. Við tókum þátt í þessari baráttu, þessari hugmyndafræðilegu baráttu með aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og við tryggðum okkar eigin varnir með samningnum 1951 en við vorum jafnframt þá að leggja lóð á vogarskálarnar fyrir bandamenn okkar vestan hafs og austan. Nú er þetta sem betur fer allt breytt. Staðan er gjörbreytt. Það þarf ekki að ræða það mikið hér. En við stöndum frammi fyrir nýjum veruleika. Hin gamla hernaðarlega ógn sem kynni að stafa af öðru landi er ekki fyrir hendi í dag. Við gerum ekkert ráð fyrir því að hingað verði gerð innrás frá öðru ríki. En það eru ýmsar aðrar ógnir í gangi eins og við höfum margrætt og þekkjum vel. Við þurfum að búa okkur undir hið óvænta í öryggismálum okkar, hvort sem það er vegna hefðbundinna eða óhefðbundinna ógna. Við þurfum að vera undir það búin að eitthvað óvænt geti gerst jafnvel þó við eigum ekki von á að það verði ráðist á okkur. Hvernig gerum við það best? Það er spurningin sem við þurfum að svara. Mín niðurstaða og okkar í ríkisstjórninni var sú, þegar Bandaríkjamenn ákváðu að kalla heim herstyrk sinn frá Íslandi, að besta leiðin til að tryggja öryggi okkar væri að vera áfram í varnarsamstarfi við þá á grundvelli varnarsamningsins en að sjálfsögðu á nýjum forsendum sem byggðust á að hér væri ekki föst viðvera varnarliðs. Það er sú niðurstaða sem nú er fengin og við ræðum hér um. Við munum vonandi ganga frá því máli í næstu viku með formlegri undirritun. Auðvitað hefði verið betra, að mínum dómi og þeirra sem eru sama sinnis og ég, að hér hefði áfram verið einhver lágmarksviðvera bandarísks varnarliðs. Það hefði verið betra. En sá kostur var ekki fyrir hendi. Þá verða menn að spila úr málinu á grundvelli þess sem raunhæft er og fyrir hendi er. Ég hefði frekar viljað hafa hér einhverja lágmarksviðveru. Ég hefði viljað hafa þessar fjórar þotur sem við höfum verið að tala svo mikið um. En það var ekki raunhæft og það mál gekk ekki upp eins og náttúrlega allir vita. Við munum ljúka þessu máli með undirritun í næstu viku. Ríkisstjórnarflokkarnir bera ábyrgð á þessu samkomulagi. En það er hins vegar mjög athyglisvert að í þessum umræðum hefur komið fram að arftaki Alþýðuflokksins, minnsta kosti hluta Alþýðuflokksins, Samfylkingin, ætlar ekki að bera neina pólitíska ábyrgð á þessu. Þá liggur það bara fyrir. Þá geta arftakar Alþýðuflokksins reynt að fá þessu breytt í nýrri ríkisstjórn ef þetta er eitthvað sem þeir eru ekki ánægðir með. Alþýðuflokkurinn bar ábyrgð á samkomulaginu sem gert var 1989 varðandi grunnvatnsmálið. Alþýðuflokkurinn á sér mikla sögu í þessum samskiptum öllum. Ég gagnrýni ekki það sem þá var gert. En ég vek athygli á að það er ekki hægt að skjóta sér undan ábyrgðinni sem menn tóku á sig varðandi einstök mál. Virðulegi forseti. Það er ekki tími til að ræða þetta mál öllu lengur hér. Við gerum það vonandi við betra tækifæri í öðrum umræðum. En ég þakka þessa umræðu og vænti þess að hún megi verða til að upplýsa þetta mál aðeins betur en ella hefði orðið.