Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BSv): Þar sem ávæningur er um, að einhverjir hv.þm. hafi e. t. v. eitthvað við bókun síðasta fundar að athuga, vil ég lesa upp kafla úr henni: „Klukkan 1.30 ákvað forseti fundarhlé til kl. 2.30, sökum þess hve margir þm. voru fjarstaddir. Kl. 2.30, er halda skyldi fundinum áfram, var enn of fátt manna, og varð deildin ekki ályktunarfær fyrr en kl. 2.40. Bar þá forseti undir atkv., hvort halda skyldi áfram fundi. Var það fellt með 9:9 atkv. . . . . Tíu þm. .... fjarstaddir, og þar sem þeir höfðu ekki fengið fjarvistarleyfi eða boðað forföll, aðrir en þm. Barð., þá lýsti forseti þingvitum á hendur þeim“. Það upplýstist síðar, að átta þessara þm. hefðu haft „lögleg forföll“.

Ingólfur Bjarnarson Með leyfi hæstv. forseta vil ég gefa skýringu á því, hvernig á því stóð, að fjvn. var fjarstödd í gær. - Það var fyrir eindregin tilmæli búnaðarmálastjóra, að fjvn. brá sér upp fyrir Kolviðarhól til þess að athuga með eigin augum hið nýfengna og merkilega samgöngutæki, snjóbílinn, og sjá, hvernig hann starfaði. Við fórum svo snemma, að ekki var hægt að tilkynna forseta þetta, enda álitum við það ekki nauðsynlegt, þar sem við álitum, að við kæmum nógu snemma til að koma á fundinn. En svo komu tafir. Fyrst bilaði önnur bifreiðin, og varð að draga hana niður í Reykjavík, og svo urðum við að bíða eftir manninum, sem fer með snjóbílinn, en hann sagðist hafa verið tafinn af ófyrirsjáanlegum ástæðum. Þetta er í stuttu máli sagt ástæðan fyrir því, að við gátum ekki komið á fundinn í gær. Við töldum rétt, að það kæmi fram, af hverju þetta stafaði, en það er ekki svo að skilja, að við séum að kvarta undan þessu viti, sem einkum mun vera í því fólgið, að dagkaupið er af okkur dregið, og ég get vel virt þann dugnað hæstv. forseta, að spara fé ríkissjóðs, og ég vil lýsa því yfir, að við erum fúsir að taka við þessu viti og munum hlíta þessum dómi hæstv. forseta.

Forseti (BSv): Ég vil þakka hv.þm. fyrir þá skýringu, sem hann hefir gefið fyrir hönd n. Þetta eru lögleg forföll, og ef þessi skýring hefði komið í gær, hefði hún samstundis verið tekin til greina. Þingsköp mæla svo fyrir, að ef þm. eru fjarstaddur í leyfisleysi eða án þess að tilgreina forföll, skuli hann sæta þingvíti. Þessu er sjaldan beitt, enda kemur sjaldan fyrir, að svo marga þm. vanti heilan þingfundartíma, að ekki megi heyja fund. Þessum ákvæðum þingskapa hefir oftast verið vægilega beitt, en nú olli brottvist margra hv.þm. því, að eigi mátti heyja fund. Virðist mér hv.þm. óþarflega viðkvæmir, þótt forseti færi að lögum. - En skýring hv.þm. S.-Þ. fyrir hönd fjvn. verður tekin til greina, þótt eigi væri frá forföllum skýrt fyrirfram né samdægurs. Verður því ekki beitt ákvæði 44. gr. þingskapa, er segir svo: „Skylt er þingmanni, hvort heldur í deild eða sameinuðu þingi, að vera viðstaddur og greiða atkvæði, nema hann hafi lögmæt forföll eða fararleyfi“. En hér eru nú eftir á upplýst lögmæt forföll, og sömuleiðis hjá hv.þm.N.-Ísf., sem fjarverandi var á sama tíma. Því lýsi ég alla þá úr þingvíti, er nú hefi ég tilnefnda.

Halldór Stefánsson Þar sem þingviti hefir verið fellt af öllum viðkomandi hv.þm. nema einum, og þar sem það kemur oft fyrir, að ekki aðeins einn, heldur margir þm. eru fjarstaddir án þess að þeim sé skapað þingviti fyrir það, þá þykir mér lítt hæfa, að nú sé þingviti fellt á hendur aðeins þessum eina manni. En það skal ég játa, að mér þykir ekkert óviðeigandi, þó að þessu ákvæði í þingsköpunum verði beitt strangara en verið hefir, ef vera mætti, að það yrði til þess, að þm. sæktu fundi betur en áður og afgreiðsla málanna gengi greiðara.

Pétur Ottesen Hv. form. fjvn. hefir gert grein fyrir, hvernig á því stóð, að við, sem sæti eigum í þeirri nefnd, mættum ekki á þingfundi í gær. Tafir þær, sem við urðum fyrir þá, hafa þannig orðið þess valdandi, að tekið var til þess, sem ég minnist ekki, að gert hafi verið áður, a. m. k. ekki síðan 1916, er ég kom fyrst á þing, að setja þdm. í þingvíti, sem þannig hafa verið forfallaðir. Ég verð því að líta svo á, að með þessu tiltæki hafi sérstaklega verið stefnt að þeim mönnum, sem hér áttu hlut að máli, fyrst ekkert hefir verið gert þessu líkt í svipuðu tilfelli áður. Hæstv. forseti hefir nú lýst því yfir, að hann taki aftur eða afturkalli þann dóm, sem hann felldi yfir okkur í gær. Þar með er tekin aftur sú ákvörðun, sem hæstv. forseti gerði, að við yrðum sviptir þingkaupi þann dag. En form. fjvn. hefir lýst því yfir fyrir hönd n., að við munum ekki taka á móti þingkaupi fyrir þennan dag, hvernig sem dómur hæstv. forseta fellur nú. Það, sem hafzt hefir þá upp úr þessu, er það, að ríkissjóði sparast þessar krónur, og ber að virða hverja tilraun, sem ráðamenn Alþingis gera til þess að spara fé ríkissjóðsins. - En þess verður að krefjast, að fylgt verði uppteknum hætti um það að beita þessum ákvæðum þingskapa í fleiri tilfellum en þeim þegar fjvn. á í hlut.

Forseti (BSv): Eins og málið lá fyrir í gær, var það skylda mín að lýsa þá alla í þingviti, er ollu því, að eigi mátti þingfund heyja og eigi höfðu forföll boðað. - Hér horfir nokkuð annan veg við en þá er einn eða annan hv.þm. vantar á fund, skemmri eða lengri tíma, og er ekki títt að sakast um slíkt, þótt engi skýrsla né skilaboð liggi fyrir. En þegar hv.þm. hverfa svo hópum saman af þingi heilan dag, að eigi má heyja þing, án þess að forseti viti nokkur deili á, þá er öðru máli að gegna. Nú - eftir á, þegar kunnugt er orðið, að heil nefnd hefir tafizt langt frá Reykjavík fram yfir það, er hún ætlaði, þá er sjálfsagt að taka slík forföll til greina, og virðist þá öll misklíð um þetta atriði mega niður falla, og er svo frá minni hálfu, sem samkv. þingsköpum bar skylda til um að vanda.

Halldór Stefánsson Ég beindi því áðan til hæstv. forseta, hvort ástæða væri til þess að fella þingviti á hendur þessum eina manni, þar sem þingvitum hefir ekki verið beitt svo freklega áður fyrir þessar sakir. Ég vil nú beina því til hæstv. forseta, hvort það sé á móti þingsköpum að bera þetta undir deildina. Annars mun ég ekki mæla menn undan þingvíti framvegis, ef þeir eiga það skilið og það verður gert að venju að fella þingvíti á menn, ef þeir að forfallalausu sækja ekki fundi.

Sigurður Eggerz Ég vil taka það fram, að það er algerður óþarfi að gera árásir á hæstv. forseta út af þessu. Hann hefir þar í öllu farið að lögum. Fyrst þessa þm. vantaði á fundinn, er engin ástæða til að víta hæstv. forseta, þó að hann felldi þennan úrskurð, sem var að öllu leyti eftir lögum og þingsköpum. Og hvaða ástæða er þá til að vera með þennan hávaða kringum hæstv. forseta út af þessu? Hann hefir aðeins gert það, sem rétt var að gera.

Jörundur Brynjólfsson Hv. þm. S.-Þ. hefir skýrt frá þeim ástæðum, sem voru þess valdandi, að fjvn. var ekki á þingfundi í gær, og hefi ég þar engu við að bæta. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. forseti hafi fundið gildar ástæður til að fella þennan úrskurð, en ég skal ekki gera það að umræðuefni. En það lítur út fyrir, að það eigi að fara að taka hér upp nýja siði, og ég er ekkert á móti því. En hæstv. forseta hefði verið innan handar að fá upplýsingar hjá ríkisstj. um fjarveru okkar. Henni var kunnugt um för okkar, þó að hún hefði ekki getað skýrt frá þeim töfum, sem fyrir okkur komu. Eins og hv.þm. Borgf. tók fram, munum við ekki taka á móti kaupi fyrir þennan dag, heldur láta þann úrskurð standa, sem hæstv. forseti felldi í gær, hvað sem síðari yfirlýsingum hans líður. Hann má hafa sitt gildi eins og til var ætlazt. Ég skoða þetta sem nýja reglu, sem eigi að innleiða, hvað sem yfirlýsingu hæstv. forseta nú líður. Annars er það ekki svo óvanalegt, að þm. séu fjarstaddir. Það þarf ekki annað en líta í Þingtíðindin til að sannfærast um það, þó þeir fyrir þær sakir hafi ekki verið settir í þingvíti. Eins og allir vita, er fjvn. ekki svo fjölmenn, að fjarvera hennar einnar geti valdið því, að deildin væri ekki ályktunarfær. Í fjvn. eru 7 menn, svo að eftir eru 21 maður, þó að hún færi burt, og eins og kunnugt er, þarf ekki nema 15 þm. til að fundarfært sé, en þó hefir vafalaust það verið fjarvera fjvn. fyrst og fremst, sem olli því, að þessi úrskurður var felldur, og eins og hv.þm. Borgf. tók fram, er þessu skeyti því sérstaklega beint til fjvn. Ég vona því, að svo framarlega sem þm. fá ekki leyfi eða eru veikir, þá verði þessu stranglega framfylgt hér eftir, og hefir það þá vonandi þau áhrif, að betur vinnist þingstörfin hér eftir. Ég geng því út frá því, að hér eftir verði farið eftir þeirri reglu, sem upp var tekin hér í gær. Það er síður en svo, að ég uni illa þessum úrskurði. Ég vona aðeins, að hann verði látinn standa og eftir honum verði farið framvegis.

Forseti (BSv): Síðari úrskurður minn er byggður á 44. gr. þingskapa og felldur að fengnum nýjum upplýsingum. Verður honum ekki haggað. - Þar sem hv. 1. þm. Árn. talar um, að hér sé upp tekin ný regla, um að beita ákvæðum þingskapa um fjarvistir með meiri hörku en áður, þá hygg ég, að þessi hv. og mæti þm. skjóti hér yfir markið. Það er allt annað, þótt einn og einn hv.þm. vanti af og til í deildina, eða stórhópar þeirra séu fjarverandi heilan dag, án þess að boða forföll, svo að fundur falli niður fyrir þær sakir. Hygg ég því, að það mundi trauðla mælast illa fyrir, þótt þessara ákvæða þingskapanna hafi verið minnzt, ef það kemur fyrir aftur, að 7 þdm. fari í hóp af þingi án þess að láta þess getið við forseta. Hitt er annað mál, að náttúruviðburðir og önnur ófyrirséð atvik geta valdið því, að menn komist eigi á fundi, og svo hefir reynzt hér. Er úrskurður minn í dag felldur samkv. því. Hv. þm. talar um það, að ég hefði getað aflað mér upplýsinga hjá hæstv. landsstj. um forföll þeirra félaga. Þar til vil ég geta þess, að hér í hv. d. var tvisvar lýst eftir einum hinna hæstv. ráðh. á fundi í gær, en hann sást aldrei. Hæstv. forsrh. heyrði úrskurð minn, og lét hann þess getið, að úrskurðurinn væri alveg réttur. Ég skil ekki, hvernig sumir hv.nm. komast að þeirri niðurstöðu, að hér sé um einhvern sérstakan fjandskap að ræða af minni hálfu til hv.fjvn. Ég þykist ekki eiga neitt sökótt við hana; er mér það enginn hugarléttir að amast við þessari hv.n., né heldur, að ég hyggi mínum hugðarmálum hóti borgnara með þeim hætti. Eins ætti það að vera ljóst, að ekki er um neina „pólitíska ofsókn“ að ræða, þar sem þeir menn, er þingvítum sættu í gær, skiptust nokkurnveginn jafnt á alla flokka hlutfallslega.

Forseti (BSv): Mér þykir leitt, hversu hv.þm. Borgf. veður reyk í hinum síðustu orðum sínum. Hæstv. forsrh. sagði mér frá því í fyrradag, að hann mundi bjóða hv. samgmn. í ferðalag í dag, og var því hægt að haga dagskrá eftir því í dag. Finnst mér hv.þm. því mega spara sleggjudóma sína.

Pétur Ottesen Mér sýnist ekki vera færri mál á dagskrá í dag en í gær. Hefði ég ekki haldið, að það væri starf hæstv. forseta að skera úr því, hver þingmál væru öðrum merkari, en nú sýnist hann ætla að taka sér það vald, með því að telja málin í dag svo ómerkileg, að ekki þurfi nema hluta hv. deildar til að afgreiða þau.

Forseti (BSv): Hv. þm. Borgf. veit það mætavel, að mál eru sótt af misjöfnu kappi, og ég ætla honum að geta skilið, að rétt er að sneiða hjá afgreiðslu kappsmála, þegar marga þdm. vantar á fund. Það var haft til hliðsjónar við dagskrána í dag.

Sigurður Eggerz Út af ummælum hv.þm. Borgf. vil ég geta þess, að ég sé ekki betur en að hann staðfesti það, að hæstv. forseti hafi farið algerlega að lögum. Skil ég þá ekki, hvað þessi kurr á að þýða.

Pétur Ottesen Það er undarlegt, hversu hv.þm. Dal. hagar orðum sínum. Hann talar um, að „farið hafi verið eftir lögum“, en hér hefir enginn verið að bera á móti því. Ég sagði aðeins, að hér væri um að ræða nýja framkvæmd á lögum, sem ekki hefði áður tíðkazt. En þess var von, að hv.þm. reyndi að snúa út úr á þennan hátt, því að hann gat ekki sloppið heilskinna frá slettirekuhætti sínum með öðru móti, og vafamál, hvort honum tókst það með þessu.

Sigurður Eggerz Ég veit ekki, hvernig maður á betur að sleppa heilskinna en með því að hafa lög að mæla, og ég skammast mín ekkert fyrir að sleppa heilskinna úr þessu máli. Hv. fjvn. hefir nú sýnt, að hún hafði forföll, og hæstv. forseti hefir tekið þau til greina og leyst hv.n. úr þingvítum. Hvorki ég né hæstv. forseti hefir kastað steinum að þessum hv.þm., og þessi úlfaþytur er því alveg óþarfur.

Jörundur Brynjólfsson Það er varla gustuk að angra hæstv. forseta meira, enda fer hann ekki lengur eftir venju um það að veita þingmönnum orðið eftir þeirri röð, sem þeir biðja um það. - Það er sjálfsagt rétt, að hæstv. forseti hafi ekki vitað um forföll okkar, er hann kvað upp úrskurð sinn. En úrskurður eins og þessi mátti vel bíða, þar til við hefðum sýnt okkur hér aftur og gert grein fyrir, hvað tafði okkur. Því að væntanlega hefir hæstv. forseti ekki búizt við því, að við værum hlaupnir burtu af þingi fyrir fullt Og allt. - En nú er þessi úrskurður kominn, og skoða ég það sem ný regla sé upp tekin, og er öðru nær en að ég hafi á móti því.

Halldór Stefánsson Þar sem hæstv. forseti hefir tekið hvorug tilmæli mín til greina, hvorki þau, að leysa hv. 2. þm. Rang. úr þingvítum, né að bera þau undir deildina, hvort hann skuli leystur úr þeim, verð ég að líta svo á, sem þessari ströngu reglu um þingvíti verði framvegis alltaf fylgt, er einhvern vantar á fund. Og um það mun ég ekki fást.

Forseti (BSv): Það er ekki hægt að breyta úrskurðum um aðra hv.þm. en þá, sem upplýsingar hafa fengizt um, að hafi haft lögmæt forföll. Nú er hv. 2. þm. Rang. fjarstaddur og getur því ekki gert grein fjarveru sinnar í gær. Úrskurðurinn um hann hlýtur því enn að standa, þótt vera megi, að honum verði breytt síðar, að fengnum nýjum upplýsingum. Enda þarf eigi að slá á neina viðkvæma strengi gagnvart þessum hv.þm., þótt hann sé „einn“ eftir, því að þessi hv.þm. er eigi svo smár, að hann játi sig muna þær 14 kr., sem hans víti varðar, og það því síður, sem óvíst er, hversu stranglega verður að gengið um innheimtuna. Hv. 1. þm. Árn. var að segja það að gamni sínu, að hann byggist við, að ég væri eitthvað hnugginn út af árásunum á mig í þessu máli. En það er síður en svo, að ég taki mér nærri þesskonar smáslettur. Ég er svo mikill mannvinur, að ég ann hv.þdm. vel þeirrar ánægju, sem þeir geta haft af því að narta í mig, en hefi enga ánægju af því að gera neitt það, er þeim kynni að mislíka. Nú mun ég bera gerðabók síðasta fundar undir atkvæði.

Pétur Ottesen Mér skilst, að þeir, sem samþykkja bókina, samþykki þar með þingvítin.

Forseti (BSv): Hér er aðeins um að ræða atkvgr. um það, hvort rétt sé bókað það, er fram hefir farið. Það mega hafa verið framdar svo og svo margar lögvillur á fundinum, ef vill, en hv.þdm. bera enga ábyrgð á þeim, þótt þeir samþykki, að frásögn gerðabókarinnar sé rétt. Þetta hélt ég, að hv.þm. Borgf. vissi og skildi.

1) Með svofelldri grg.: Ég var fjarstaddur og get því ekki dæmt um réttmæti bókunarinnar. Ég uni annars vel röggsemi hæstv. forseta og vona, að áframhald verði á henni.

2) Með svofelldri grg.: Ég hefi alls ekki séð bókunina, og get því ekkert um það sagt, hvort. hún er rétt eða röng.

Pétur Ottesen Ég vildi vekja athygli hæstv. forseta á því, að það er tekin upp ný regla, að þeir menn, sem eru fjarverandi í fundarbyrjun og við atkvæðagreiðslur, verði að sæta þingvítum, svo framarlega sem þeir hafa ekki tilkynnt lögleg forföll. Ég vildi aðeins vekja at hygli hæstv. forseta á þessari nýju framkvæmd þingskapanna á Alþingi.

Forseti (JörB): Þess verður sjálfsagt gætt framvegis að fylgja hinni nýju reglu.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Svo sem grg. þessa frv. ber með sér, er það fram komið eftir ósk Sláturfélags Suðurlands. Í grg. er skýrt frá ástæðunum fyrir því, að óskað er að frv. þetta komi fram. - Það er sem sé Sláturfélag Suðurlands, sem er samvinnufélag og óskar að geta starfað áfram á sama grundvelli. Það telur ekki fyllilega víst, að ákvæði þau, sem gilda í félaginu um kosningar til aðalfunda, séu í fullu samræmi við samvinnulögin, en hinsvegar telur Sláturfélag Suðurlands, að það fyrirkomulag, sem það hefir notað við þessar kosningar, hafi gefizt svo vel, að það vill ógjarnan breyta til. Færir það til m. a., að ef ætti að haga svo kosningum til aðalfundar samkv. því, sem samvinnulögin mæla fyrir, myndi af því leiða óþarflega marga fulltrúa, og af því aftur kostnað fyrir félagið, sem það telur ekki ástæðu til, en æskilegt að komast hjá. Allshn. hefir athugað þetta frv. og getur ekki séð, að sú breyt., sem í frv. felst, geti á nokkurn hátt raskað þeim megingrundvelli, sem samvinnufélögin hvíla á, og leggur því einróma til, að frv. verði samþ. Það er rétt að taka það fram, að stjórn Sambands samvinnufélaga Íslands hefir látið það uppi, að hún telji þessa breyt. vera réttmæta. Það sjá allir, að breyt. er ekki mikilsverð frá almennu sjómarmiði, en getur haft töluverða þýðingu fyrir Sláturfélag Suðurlands. Vona ég því, að hv. d. geti fallizt á þetta frv. og það nái fram að ganga.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Í sjálfu sér er óþarft að láta mörg orð fylgja þessu frv. Er það að formi til ekki ósvipað núgildandi lögum um fasteignaskatt. Gert er ráð fyrir verulegri hækkun yfirleitt á skattinum af lóðum og löndum, en aftur á móti talsverðri lækkun á húsaskattinum þar, sem hann er hæstur. Því verður ekki neitað, að verðhækkunin á löndum og lóðum hér á landi á síðustu árum er að mestu leyti til orðin vegna, aðgerða hins opinbera. Hefi ég reynt að gera mér nokkra grein fyrir, hversu miklu þessi hækkun hafi numið á síðustu árum, eins og sjá má af grg. frv. Telst mér til, að síðan 1907 til þessa tíma hafi verð landa og lóða hækkað um nálægt 500%, en þess ber þó þar að gæta, að á þessum tíma hefir verð peninga lækkað mikið. Dýrtíðin er um 100–150% meiri og verðgildi peninga tilsvarandi minna en 1907. En á móti þessu vegur það talsvert, að matsverð fasteigna er yfirleitt sett úr hófi lágt, eða a. m. k. 50–80% neðan við sannvirði. Raunveruleg hækkun er því líklega um 400% á þessum 23 árum. Þá er nú á það að líta, að þeir, sem mestan hagnað hljóta af framkvæmdum hins opinbera, eru fasteignaeigendurnir, vegna verðhækkunar fasteignanna, sem framkvæmdir hins opinbera skapa. Er því ekki nema rétt og sjálfsagt, að þeir leggi mest til opinberra þarfa. Það er að sjálfsögðu álitamál, hversu langt skuli ganga í því að skattleggja fasteignir. Menn líta vitanlega misjöfnum augum á það eins og hvert annað mál. En ég tel svo skammt gengið í þessu frv., sem frekast er hægt á þessu stigi. Ég vil geta þess áður en lengra er haldið, að hækkun verðs fasteigna er yfirleitt skaðleg þjóðfélaginu. Það er vitanlega eðlilegt, að fasteignir hækki sem nemi þeim upphæðum, er aðgerðir hins opinbera kosta, en heldur ekki meira. En þess eru mörg dæmi, að þær hafa hækkað margfalt meira en því nemur, og það án aðgerðar einstaklinga. Svo hefir það t. d. verið um lóðir í kaupstöðunum. Verðhækkun á þeim nemur yfirleitt margfalt meiru en þær umbætur, sem gerðar hafa verið, svo sem bryggjur, hafnarmannvirki, götur o. þ. h. hafa kostað. Fasteignaskattur hamlar slíkri óeðlilegri verðhækkun. Og það er tvímælalaust til hagnaðar bæði fyrir þjóðina og einstaklinga. Hækkað verð fasteigna kemur fram sem skattur á þá, sem landið nota, hvort sem skatturinn kallast leiga eða afborganir og vextir. Þegar rætt var hér í fyrradag um frv. mitt um tekju- og eignarskatt, þá var talað um það, að skattstofnarnir þyrftu að vera þannig valdir, að sem minnstar breyt. yrðu á tekjuupphæð þeirri, er þeir gæfu af sér frá ári til árs. Fasteignaskatturinn hefir einmitt þennan kost. Hann gefur eftir eðli sínu jafnar og vissar tekjur í ríkissjóð frá ári til árs, þótt árferði sé misjafnt. Sama er að segja um eignarskattinn. Þessir tveir skattar bæta því fullkomlega upp óvissu tekjuskattsins. Eins og hv.þdm. sjá, þá er allmikill munur gerður í frv. þessu frá því, sem er í gildandi lögum um flokkun fasteigna til skatts. Þeim er nú skipt aðeins í 2 flokka. En í frv. er lagt til, að flokkarnir verði fjórir. Áður voru flokkarnir aðeins: hús og jarðir. En vegna þess að miklu meiri hækkun hefir orðið á lóðum í kauptúnum heldur en á jörðum úti um sveitir, þá tel ég rétt að aðgreina þetta. Því er lagt til, að óbyggðar byggingarlóðir, sem oft ganga kaupum og sölum í gróðabralli, séu hæst skattaðar. Þá eru byggðar byggingarlóðir næst í kaupstöðum og kauptúnum, sem hafa yfir 500 íbúa. Í þriðja flokki jarðskattsins lenda allar aðrar jarðir og lendur og lóðir í smærri kauptúnum. Þegar rætt er um skatt af jarðeignum, verða menn að gæta þess, að hann leggst á jörðina sjálfa, en ekki beint á framleiðsluna, sem sjá má af því, að skatturinn er jafn, hvort sem jörðin er notuð eða ekki. Skattur af 5000 króna jörð er hinn sami hvort sem hún er vel eða illa setin, gefur af sér lítið eða mikið. Skatturinn hvetur því til að nota jörðina sem bezt. Til þess að gefa gleggri hugmynd um verðhækkun þá, sem orðið hefir á lóðum á síðari árum, skal ég geta þess, að allar lóðir í Reykjavík voru 1907 metnar á 2290 þús. kr. Eftir síðasta fasteignamati, frá 1920, að viðbættri hækkun vegna endurmats, hefir verð lóða og lendna í Reykjavík, miðað við árið 1926, verið um 17 millj. kr. Ég tel líklegt, að nú í ár, þegar nýja fasteignamatið verður framkvæmt, komist matsverð lóða og lendna upp í ca. 25 millj. kr., eða um 11 sinnum meira verð en 1907. Enda þótt það yrði nokkru minna, þá mun þó óhætt að fullyrða, að lóðaverðið hér hafi 10-faldazt á þessu árabili, frá 1907–1930. Þessi hækkun er um helmingi meiri en almenn verðhækkun lands á sama tíma er til uppjafnaðar á öllu landinu. Enginn getur neitað því, að þessi gífurlega verðhækkun hafi skuggahliðar. Hún eykur húsaleigu og dýrtíð í bænum afskaplega. Og ég hygg, að enginn mótmæli því, að þessi verðhækkun, sem stafar nær öll frá aðgerðum hins opinbera, eigi að verða til gróða fyrir þjóðfélagið, en ekki eingöngu fyrir þá menn, sem klófest hafa lóðirnar, stundum aðallega til að braska með þær. Í frv. er gert ráð fyrir þeim breyt. frá því, sem nú er í lögum, að skatturinn hækki á jörðum og lóðum, en húsaskatturinn lækki ekki óverulega. Húsaskatturinn til bæjarins er hér nú 8‰, að viðbættu 1½‰ til ríkissjóðs, eða samtals 9½‰. En samkv. frv. mínu getur húsaskatturinn hér orðið mest 5‰, 2½‰ til ríkissjóðs og 2½‰ til bæjarsjóðs. Þar við bætist hreinsunargjald, sem má vera hæst 3‰. Alls getur því skatturinn samkv. frv. mínu orðið hæst 8‰, ef leyfið til að leggja hann og hreinsunargjaldið á er notað út í æsar. Lækkunin er því um 16%. Í sveitum, þar sem sýsluvegasjóðssamþykktir hafa verið gerðar, má mest leggja á fasteignir til þeirra þarfa 6‰. Að viðbættum fasteignaskatti af húsum til ríkissjóðs, sem er 1½‰, getur skattur á húseignum þar orðið 7½‰. Þar er ekki um neitt hreinsunargjald að ræða. Samkv. frv. verður skatturinn samtals 5‰ af húsum, ef sveitirnar nota sinn rétt til húsaskatts. Þar er, því um 33% lækkun að ræða á húsaskattinum. Ég hefi á bls. 9 í frv. gert nokkra grein fyrir því, hvernig breyt. þessi mundi verka. Í kaupstað, þar sem verðmæti lóðarinnar er 1/7 hluti af verði allrar fasteignarinnar, húss og lóðar, yrði skatturinn óbreyttur. Ef lóðin er minni hluti en 1/7, þá lækkar skatturinn, en hækkar eftir því, sem verðhlutfall lóðarinnar hækkar. Skatturinn myndi því lækka á öllum þorra húseigna hér, á öllum þeim húseignum, sem ekki standa á dýrustu lóðunum. En á þeim húseignum, sem standa á dýrustu lóðunum, sem kostað hafa máske 200–300 kr. hver fermeter, hækkar skatturinn vitanlega samkv. frv. En einmitt á þeim hefir hið opinbera skapað mesta verðhækkun. Í sveitum, þar sem sýsluvegasjóðsgjaldið hefir verið sett í hámark, mundi þar, sem hlutfallið milli jarðarverðs og húsaverðs er 5:8, skatturinn standa í stað. Ef fasteignamatið er athugað, þá sést, að þetta eru mjög venjuleg hlutföll. En þar sem jarðir eru miklum mun verðhærri en húsin, sem á þeim standa, hækkar skatturinn. Annars er enginn fastákveðinn húsaskattur nú nema 1½‰; sveitirnar leggja enga húsaskatta á nema sýsluvegasjóðsgjaldið. Svo þar sem sýslur nota sér ekki heimild um fasteignagjald til sýsluvegasjóða, hækkar skatturinn vitanlega. Allir viðurkenna, að það sé sjálfsagt að fasteignirnar séu tekjustofn bæði ríkis og sveitarfélaga. Er því margt, sem mælir með því, að skatturinn sé lagður á í einu lagi og síðan skipt eftir ákveðnum hlutföllum milli ríkisins og sveitarfélaganna. En þótt þetta kæmi til umtals í n., þá þótti viðurhlutamikið að stíga það spor að forspurðum öðrum aðila, sveitarfélögunum. Þótti mér því rétt að sinni að ákveða aðeins skattinn til ríkissjóðs, en heimila jafnframt sveitarfélögunum að leggja á til sinna sjóða jafnháan skatt af fasteignunum. Innheimtan er sjálfsagt að sé sameiginleg. Helztu nýmæli önnur í frv., frá því, sem er í gildandi lögum, eru ákvæði 5. gr. frv. um það, hver borga skuli skattinn. Nú er fasteignaskattur af jörðum greiddur af leigjendum samkv. lögum. En samkv. 5. gr. frv. fer það eftir því, hve há leigan eða afgjaldið af jörðinni er, hvor skattinn greiði: eigandi eða leigjandi. Ef leigan er 6% af fasteignamati eða meira, þá greiðir eigandi skattinn, en sé hún 4% eða minna, þá greiðir leigjandi hann. Sé leigan milli 45% og 6%, skiptist greiðslan milli þeirra og fer skiptingin eftir reglum, sem fjmrh. setur. Það kann að orka tvímælis, hvar þessi mörk eiga að vera. En ég vona, að sú hv.n., sem fær frv. til meðferðar, athugi, hvar réttlátast muni að setja þau. Hitt tel ég eigi, að geti orkað tvímælis, að ef leigjandi er látinn borga okurleigu eftir jörð eða lóð, þá sé næsta ósanngjarnt að láta hann borga skattinn líka. Þá er og annað nýmæli í frv., það, að fasteignir sveitar- og bæjarfélaga séu undanþegnar skatti. Eignir ríkissjóðs eru það nú, svo réttmætt er, að eignir bæjar- og sveitarfélaga séu það líka, einmitt þegar þess er gætt, að þarna er um að ræða sameiginlegan skattstofn, sem þessir aðilar báðir skipta tekjunum af. Ég hefi gert lauslega áætlun um, hve miklu tekjuauki bæjar- og sveitarsjóða mundi nema eftir þessu frv., ef þau nota sér heimildina til að taka sama skatt og ríkissjóður til fulls. Telst mér svo til, að tekjuauki þeirra mundi verða um 650 þús. kr. á ári, eða um 1105 þús., í stað 455 þús., sem fasteignagjöld til þeirra nema nú. Tekjuauka sömu sjóða samkv. frv. um tekju- og eignarskatt má áætla minnst 950 þús. kr. Nemur þetta hvorttveggja um 1600 þús. kr. á ári. Útsvörin námu á öllu landinu 1926 alls 4 millj. og 200 þús. kr. Ef til vill hafa þau hækkað eitthvað síðan, en eru þó sennilega enn minna en 4½ millj. kr. Mundu því aukaútsvörin lækka um 36–40%, ef þessi tvö frv. yrðu að lögum og heimildirnar væru notaðar. Tekjuauki ríkisins af frv. þessu mundi nema um 600 þús. kr. Fasteignaskatturinn hefir verið nál. 250–260 þús. kr. undanfarin ár. Ef tekið er tillit til þeirrar hækkunar, sem væntanlega kemur fram við fasteignamat það, sem nú er framkvæmt, þá mundi þessi skattur samkv. frv. til ríkissjóðs ekki nema minna en 850 þús. kr. á ári, eða 600 þús. kr. meira en gert er ráð fyrir í fjárlögum. Um þessa upphæð mætti þá lækka tolla á nauðsynjum, og ef frv. um tekju- og eignarskatt einnig yrði samþ., um 850 þús. kr. í viðbót, eða samtals um fullar 1450 þús. krónur. Skal ég svo ekki mæla fleira að sinni, en óska, að frv. verði, að lokinni umr., vísað til fjhn.

Halldór Stefánsson Ég stend ekki upp til að mæla því í gegn, að mál þetta verði athugað og leyft að ganga til n. Ekki mun ég heldur mæla neitt sérstaklega móti frv. Ég tel einmitt líklegt, að ýms atriði þess gangi í rétta átt. Svo er t. d. um það að flokka fasteignirnar til skatts frekar en nú er gert og hafa skattinn á þeim flokkum misháan. Hitt er aftur álitamál, hve hár fasteignaskatturinn má vera. Ég skal t. d. benda á, að ef ákvæði 12. gr. eru notuð að fullu, þá verður skattur á óbyggðum byggingarlóðum 3%, eða hátt upp í það, sem taldir eru sæmilegir vextir af fasteign. Af byggðum lóðum yrði hann 2%, eða helmingur hæfilegra vaxta af fasteignum. Af jörðum yrði hann 1.6% og af húsum og þess háttar langlægst, ½%. Ég get hugsað mér, að ágreiningur geti orðið um það, hvort þetta er hæfilegur skattur eða ekki. Hygg ég, að mörgum þyki þetta of hátt. Hitt er og álitamál, eins og hv.flm. gat um, hve mikill hluti fasteignaskattsins eigi að ganga til ríkisins og hve mikill til sveitarsjóða eða bæjarsjóða. Ef heimild 12. gr. er notuð að fullu, þá er það helmingur í hvorn stað. Fasteignir eru mjög eðlilegur tekjustofn sveitarfélaga, svo réttlátt væri, að þau nytu hans í fyllri mæli en ríkissjóður. Ég skal svo ekki rekja þetta frekar, enda vék hv.flm. að því. Ef tekjur ríkissjóðs eftir þessum till. aukast um 600 þús. kr. á ári, þá rýrir það vitanlega skattþol sveitarfélaganna. Að vísu fæst nokkur hluti þeirrar hækkunar við það, að fasteignir hækka í verði, og er það eðlilegt. Ég vil benda á það í sambandi við þetta, að ef að því ráði verður horfið, sem við hv. 1. þm. Skagf. höfum gert till. um, að setja fastar reglur um útsvör, þá mun þurfa að nota fasteignirnar sem skattstofn að allverulegu leyti. Er því varhugavert að hækka gjöldin til ríkissjóðs, vegna þess að því minna verður eftir af þessum skattstofni fyrir sveitarfélögin. Eins og ég gat um í upphafi, vil ég ekki mæla gegn því, að frv. verði athugað og leyft að ganga til n. En ég vildi þó benda á þessi atriði til athugunar.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég sagði nýlega í þessari hv. d., að skattalöggjöf okkar væri handahófsverk. Þetta sýna tollalögin rækilega. Ekki verður séð, að neitt hafi verið á það litið, hversu tollarnir koma niður, hvort þeir lenda á brýnustu þurftarlaunum og verða til þess að auka dýrtíð og koma fjölda fólks á vonarvöl. Aðeins á eina hlið hefir verið litið: tekjuþörf ríkissjóðs, en ekkert á gjaldgetu þeirra, sem tollana greiða. Tollarnir eru því þyngstir á mörgum þeim vörutegundum, sem almenningur, lágtekjufólkið, kaupir mest af. Og ofan á þessa tolla hefir svo verið bætt svo eða svo mörgum %, eftir því sem þörfin fyrir tekjur hefir heimtað í hvert sinn. Þetta sést ljóslega, ef athuguð er saga kaffi- og sykurtollsins. Þegar sá tollur var fyrst settur, 1890, var hann ákveðinn 5 aurar af sykurpundi, en 10 aurar af kaffipundi. Þetta hélzt um hríð, en síðan var tollurinn af bæði sykri og kaffi hækkaður um 50%, upp í 15 aura og 30 aura af kg., án þess að nokkuð væri athugað frekar, hversu réttlátt það væri að afla ríkissjóði tekna með þessum tolli, eða hvort ekki væru aðrar tekjuöflunarleiðir réttlátari og hagfelldari. Enn voru svo kaffitollur og kaffibætistollur hækkaðir um 100%, upp í 60 aura af kg. Og loks var bætt við bráðabirgðaverðtolli 1924, 25%, ofan á þessa marghækkuðu tolla. Eftir allar þessar hækkanir var svo komið, að kaffitollurinn var kominn upp í 1 kr. af hverju kg. af brenndu kaffi og 75 aura af óbrenndu. Sykurtollurinn var þá og kominn upp í 19 aura af hverju kg. Kaffitollurinn hafði því ferfaldazt og sykurtollurinn tvöfaldazt á þessum árum. Árið 1928 var snörp deila hér í þingdeildinni um það, hvort afnema skyldi 25% gengisviðaukann á kaffi- og sykurtolli. Það var loks gert, en þrátt fyrir þá lækkun er kaffitollurinn ennþá fyllilega 3/5 við af innkaupsverði, eða 60%. Sykurtollurinn er enn hærri, hann er 66%, eða 1/3 af innkaupsverði. Af kaffibæti er tollurinn 85% af innkaupsverði. Til uppjafnaðar hækka þessir tollar vörurnar í verði um ca. 70%. Þar við bætist svo álagning verzlana. Þriðjungur til helmingur útsöluverðsins stafar af tollunum eingöngu. Ég veit, að margir hv.þm. kalla þessar vörur munaðarvörur og óþarfar. Að því er sykurinn snertir mótmæli ég þessu algerlega. Hann er í rauninni bein nauðsynjavara, vara, sem einkum er nauðsynleg þeim stéttum, sem búa við þau kjör að verða að sætta sig við fábreytni í matarhæfi. Og um kaffið er eiginlega sama að segja. Kaffinotkun er nú orðin svo almenn hjá öllum þorra landsmanna, að flestir telja kaffið nauðsynlegt og geta tæplega hugsað sér að vera án þess. En jafnvel þó að gengið væri inn á, að kaffið væri óþarfavara, þá nær engri átt að skattleggja þá, sem neyta þess, svo freklega sem hér er gert. Kaffi og sykur er nú hærra tollað en svo að segja allt annað, sem inn er flutt, hversu óþarft og skaðlegt sem það er. Ef menn athuga lögin um verðtoll, þá sést, að hæsti flokkur verðtollsins er ekki nema 30%. Það er helmingi lægra en kaffitollurinn, og það er lítið meira en þriðjungur af tolli kaffibætis, og það er minna en helmingur af sykurtollinum. Kampavínstollurinn er ekki helmingur móts við sykurtollinn. Ég hygg, að menn verði að játa, að það sé ekki nokkur minnsta sanngirni að leggja svo á eins algenga nauðsynjavöru og sykurinn er, hvort sem borið er saman við beina skatta eða tolla af óhófsvörum, skartgripum og glingri. Ég tel það ekki geta orkað tvímælis, að það sé miklu sanngjarnara að afla ríkissjóði tekna á annan hátt, svo sem með því að hækka nokkuð skatta af hátekjum og arðberandi eignum og nota sér einkasölu á ýmsum vörutegundum fyrir ríkissjóð. Ég sé ekki ástæðu til að láta fleiri orð fylgja frv., en mælist til, að því verði, að lokinni þessari umr., vísað til fjhn. til athugunar.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Þess gerist varla þörf að tala fyrir frv. þessu; það er svo einfalt og lítið mál. Brtt. á þskj. 165 er aðeins orðabreyt. N. er öll sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með þessari brtt.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það er hvorttveggja, að frv. þessu fylgir ítarleg grg. og að ég gerði allítarlega grein fyrir því við 1. umr., enda hefir menntmn. lagt til, að það væri samþ. óbreytt. Meðan ekki koma fram brtt. eða mótmæli, sé ég því ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Á þinginu 1928 var gerð töluverð breyt. á slysatryggingalögunum. Bætur hækkuðu, og annað, sem ekki var síður til bóta, var, að þá komu dagpeningar, þegar menn urðu fyrir slysum. Þó var það tímatakmark sett, að menn fengju ekkert fyrsta mánuðinn eftir slysið, þótt þeir væru ekki vinnufærir. En sjómenn hafa rétt til bóta og alls sjúkrakostnaðar mánuð frá því, að þeir eru skráðir úr skiprúmi eftir sjólögum. Að því, er snertir sjómannatryggingar, kemur nú ekki til hækkunar, því að þeir hafa bætur allan tímann. En fyrir fátæka verkamenn og iðnaðarmenn getur þessi bótalausi frestur valdið erfiðleikum, ef þeir verða fyrir slysum og verða að vera rúmfastir af þeirri ástæðu um langan tíma. Dagpeningarnir, sem menn fá eftir fyrsta mánuðinn, eru 5 kr. á dag, og munar talsvert um það. Frv. fer fram á, að styttur sé tíminn, sem menn verða bótalausir, niður í eina viku. Ég get þess, að eftir því, hvernig slysatrygging ríkisins stendur sig nú, þá virðast allar líkur til, að hægt sé að gera þetta án þess að hækka nokkuð iðgjöld frá því, sem er. - Ég vonast eftir, að frv. gangi til 2. umr. og allshn.

Halldór Stefánsson Ég stend alls ekki upp til að mótmæla þessu frv., því að mér þykir það ekki nema eðlilegt, að það sé leitað einhverra bóta á dagpeningum til samræmis við það, sem aðrar bætur voru hækkaðar 1928, svo sem dánarbætur og öryrkjabætur. Frv. fer að vísu ekki fram á hækkun hinna ákveðnu dagpeninga, heldur að menn fái rétt til bóta þremur vikum fyrr en áður var. Ég held, eins og hv.flm., að þetta væri hægt að gera án þess að hækka iðgjöldin frá því, sem þau eru nú ákveðin. Ég hefi gert lítilsháttar athugun á því, hverri útgjaldahækkun fyrir trygginguna þetta mundi valda, ef það væri samþ., og ég hygg, að það megi telja 10–20 þús. kr., sem auðvitað fer eftir því, hvað slys verða mörg árlega. Því að mér telst til, að þetta mundi nema rúmum 100 kr. fyrir hvern slasaðan mann, og slys eru einhversstaðar á milli 100 og 200 á ári. Það er talsvert mismunandi. En þó að ég segi þetta, þá þykir mér fulllangt gengið að ætla ekki nema eina viku frá því að slys vill til þar til hefst réttur til bóta. Það mundi auka ákaflega skriffinnsku og fyrirhöfn við trygginguna og valda vafa í ýmsum tilfellum. Þá mundi þurfa að hefja skriftir, vottorðagjafir og skýrslugerð undir eins, hvað lítið áfall eða meiðsli sem fyrir kemur, því vel getur farið svo, þó að meiðslið sé lítið í upphafi, að það hafist illa við og geti valdið vinnutjóni um lengri tíma en eina viku. Ég vildi beina því til hv.flm., hvort hann gæti ekki sætt sig við, að það yrðu ákveðnar tvær vikur í staðinn fyrir eina. Sömuleiðis vildi ég benda hv.allshn., sem væntanlega fær þetta frv. til meðferðar, á að athuga þetta. Frv. tekur, eins og það liggur fyrir, ekki til annars en þessara breyt. En ef lögunum væri breytt á annað borð, þá virðist mér þurfa að taka til athugunar, hvort ekki þurfi að gera fleiri breyt. Og það, sem ég hefi þá einkum í huga, er breyt., sem gerð var 1928, þess efnis, að jafnan skuli vera skylt að halda próf í hverju slysamáli. Fyrr var svo ákveðið, að próf skyldi haldið, þegar lögreglustjóra þætti ástæða til, eða ef tryggingarstofnunin óskaði þess. Þau ákvæði voru skynsamleg og alveg fullnægjandi. Ég býst við, að það hafi vakað fyrir mönnum, þegar breytingin var gerð, að það væri nauðsynlegt í öllum tilfellum að fá próf um slysið, til að upplýsa það, hver væri hin raunveruleg orsök þess. Ég hefi nú kynnzt þessum málum síðan ég tók við stjórn trygginganna, og það má segja nærri undantekningarlaust, að prófin upplýsi ekkert annað en það, sem hin önnur skjöl málsins, tilkynningarnar og læknisvottorðin, upplýsa. Prófin hafa því reynzt í þessu tilliti þýðingarlaus og gagnslaus. En þau kosta mikla fyrirhöfn og nokkurt fé. Þar á ég bæði við kostnað við réttarhöldin og tímatöf og bein og óbein útgjöld þeirra, sem kallaðir eru til prófs. Þetta getur verið talsvert dýrt, ef langt þarf að sækja til prófs. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að úti um sveitir landsins vilja slysin oft til í mikilli fjarlægð frá sýslumönnunum, og til þess að geta haldið próf, sem nokkuð er á að byggja, þurfa þeir að kalla fyrir rétt sjónarvotta að slysinu og þá, sem slasast. Það tefur afgreiðslu. málanna og er mjög fyrirhafnarsamt og tefur fyrir því, að slösuðu fái réttmætar bætur. Ég vil á ný vekja athygli á ákvæðum laganna eins og þau voru fyrir 1928, því að. þau voru miklu skynsamlegri. Ég teldi réttast að breyta lögunum í líkt horf og þá. Ég skyldi ekki hafa á móti að fá eitthvað skýrar ákveðið í greininni, að jafnan, þegar lögreglustjóra eða tryggingunni þætti ástæða til að halda, að slysið hefði viljað til fyrir hirðuleysi atvinnurekanda eða annara, eða fyrir illan útbúnað á vinnutækjum, þá skyldi jafnan halda próf. Enn vildi ég vekja athygli á því, hvernig lögin eru orðuð um stjórn tryggingarinnar, þótt það sé reyndar minna vert. Nálega jafngömul og slysatryggingalögin frá 1928 eru lögin um samstjórn tryggingastofnana ríkisins, þar sem svo var ákveðið, að forstjóri tryggingastofnananna skuli verða framkvæmdarstjóri hinna einstöku tryggingadeilda. En orðalagið í þeirri grein slysatryggingalaganna, sem segir fyrir um þetta, er ekki í samræmi við lögin um samstjórn tryggingastofnananna. Þá vildi ég benda á það, að stjórn trygginganna hefir sér til ráðuneytis lækni til þess að athuga hin ýmsu sérfræðilegu atriði, er fyrir koma, og gera till. út frá því. Þetta er eðlilegt og nauðsynlegt, vegna þess að stj. tryggingarinnar hefir ekki sérþekkingu á því, hvernig sjúkdómum út af meiðslum er varið. Einnig eru læknisvottorðin margoft rituð að mestu leyti á latínu, sem ekki er nema lærðra manna og sérfræðinga að skilja. Það gæti verið hagkvæmt fyrir tryggingarnar, ef annar stjórnandinn væri læknir. Þá mundi geta að mestu eða öllu sparazt sérstök þóknun til hans. Eins væri miklu hentugra að hafa lækni til viðtals á fundum, þegar slysamál liggja fyrir. Ég hefi viljað vekja athygli bæði nefndar og deildar á þeim atriðum, sem ég hefi gert að umtalsefni.