Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Formaður n., sem er frsm., er fjarverandi, en ég lofaði honum, ef hann væri ekki við, að hlaupa í skrápana fyrir hann. Ástæðurnar er að finna í grg. og fskj. Breyt., er í frv. felst, er sú, að nú verði með l. ákveðið, að fjmrh. ákveði fyrir 1 ár í senn verð miða, að fengnum till. happdrættisstjórnar. Í lögum er ákveðið, að tala happdrættismiða skuli vera 5000. Ef tölur þessar haldast óbreyttar, verður afleiðingin sú, að vinningar verða að hækka. En jafnframt vilja þeir fá heimild til þess að fjölga, ef það þykir betra. Upphaflega var í lögum ákveðið, að verð hvers heils miða skuli vera 60 kr. á ári. En þetta breyttist upp í 80 kr. árið 1941. Nokkur ágreiningur hefur risið milli stjórnar happdrættisins og umboðsmanna þess. Þeir geta ekki við unað þá umboðsþóknun, sem happdrættið hefur veitt, en þið mun vera 7% af seldum miðum, og fara þeir fram á hækkun. Stjórn happdrættisins telur það ekki fært, án þess að raska fjárhagsgrundvelli laganna. Þar sem lögákveðið er, að 70% af verði seldra happdrættismiða skuli vera varið til að greiða vinninga og hefur því happdrættisstjórn heldur mælt á. móti þeirri leið að hækka verð miðanna. Það hefur ver ið lagt til að hækka heldur ver ð miða án þess að hækka umboðslaun að prósentutölu. Ég skal geta þess, að við höfum allir í n. óbundnar hendur um einstök atriði frv. og frv. í heild, þótt við höfum orðið sammála um að leggja það fyrir þingið í þeirri mynd, sem stj. happdrættisins lagði það fyrir. Það mun vera eftir 1 ár af upphaflegum leyfistíma happdrættisins og til viðbótar þau 3 ár, sem leyfið var framlengt um. Á þskj. 1–3 er yfirlit yfir útkomu á rekstri happdrættisins þann tíma, sem háskólinn hefur notið þess, og yfirlit yfir, hvernig stendur með byggingu háskólans og annað, sem ágóða happdrættisins er varið til. Það er till. n., að frv. verði vísað til 2. umr., og áskilur n. sér rétt til að koma með brtt. síðar, ef þurfa þykir.

Frsm. (Guðmundur Í. Guðmundsson) Allshn. hefur á fundi sínum í morgun tekið þetta mál fyrir enn á ný, og hefur n. orðið sammála um að leggja fram stutt framhaldsnál. Ég hef þetta nál. hér skrifað, og það hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: [Sjá þskj. 240]. Þetta framhaldsnál. vildi ég svo mega leggja hér fram skriflegt.



Herra forseti. - Hér liggur fyrir framhaldsnál., en ég mun þó reyna að vera stuttorður. Ég álít, að þetta mál sé nú þegar svo mikið rætt, að það muni ekki skýrast verulega frá því, sem orðið er, þó að umr. um það verði haldið áfram hér í þessari hv. þd. En ég get ekki sætt mig við það, að þessu máli sé vísað frá með „velvilja“, þar sem ég álít, að þörf sveitafólksins, sérstaklega húsmæðranna, til þess að fá sumarfrí sé a.m.k. eins rík eins og þess fólks, sem tryggður er þessi réttur með frv. eins og það liggur fyrir. Það hefur líka komið fram í þessum umr., að menn hafa sagt, að ef farið væri að semja um það sérstök l., að sveitafólk fengi þann rétt, sem í brtt. minni er lagt til, þá kæmu kröfur um hið sama fram frá fleiri aðilum. Það hafa verið nefndir fleiri aðilar, sem ættu þá kröfu á því að fá sama rétt og sveitafólkið, og því væri bersýnilegt, ef samþ. væru l. um þetta mál, þá mundi það hlaða utan á sig, þannig að frv. um slíkt fengi ekki fljóta afgreiðslu. Það hefur verið talað um, að smákaupmenn ættu þennan sama rétt og verkalýðsfélögin og ýmsir fleiri. Það er því hætt við að frv., sem kæmi fram um þetta mál, ætti erfitt uppdráttar. Ég lít hins vegar svo á um þennan rétt, sem sveitafólkinu yrði veittur, ef brtt. mín yrði samþ., að þar standi svipað eða eins á um það fólk, sem brtt. er um, sveitafólkið, eins og um það fólk, sem tryggður er rétturinn til sumarleyfis með frv., og þess vegna eigi þetta að fylgjast að, og þá sérstaklega með tilliti til þess, sem ég hef sagt áður, að það eru engir sumardvalarstaðir til nægilegir fyrir það fólk, sem í sumarleyfi fer úr kaupstöðunum, og það er vitað mál, að þessi aukning sumarleyfanna, sem nú kemur - ekki sérstaklega eftir þessum l., heldur eftir samningum, sem nýlega hafa verið gerðir, - hún kemur niður m.a. sem aukið erfiði á sveitaheimilunum, og var það þó nóg fyrir. Það verður að skeika að sköpuðu um þetta mál. Ég get ekki annað fundið en að það sé réttlátt að fylgja þessari brtt., og sé ég því ekki ástæðu til að fylgja málinu, ef hún verður felld, því að það hefur verið boðið áður að hafa þann hátt á, ef sá vilji er til staðar, sem tjáð er, fyrir því að semja sérstök l. um sumarleyfi þessa sveitafólks sem tilætlunin er, að brtt. mín nái til, þá er það hægt að ganga frá slíku frv. hér og láta það ganga með sama hraða gegnum hv. d. eins og þetta mál, sem hér liggur fyrir, þannig að bæði málin væru afgr. samhliða frá þinginu. En það lítur ekki út fyrir, að frestur fáist til þess þrátt fyrir allan þennan velvilja. Og það þótti ekki ástæða til að semja sérstakt frv. um þetta mál, af því að mér virtist, að nm. í allshn. tækju yfirleitt vel í að fella einhverja breyt. inn í frv., sem tryggði sveitafólkinu sumarfrí betur en nú hefur verið gert. Mér þykir yfirleitt leitt, hvernig þetta mál hefur farið úr hendi.



Herra forseti. - Við erum búnir að ræða nokkuð mikið um þetta mál í allshn., og eiginlega einkennilega mikið, þegar allir virðast vera sammála um hugmyndina. Þetta er nú dálítið skrítið. Ég er ákaflega hlynntur þessari hugmynd, sem kemur fram í brtt. hv. þm. Str., og ég vil endilega stuðla að því, að þessi hugmynd geti komið til framkvæmda, og þá í því formi, að hún geti komið að sem beztum notum. En mér þætti af ýmsum ástæðum miklu æskilegra, að þetta væri borið fram í einhverju betra formi heldur en kemur fram hjá hv. þm. Str. Í fyrsta lagi eru allir sammála um, að þetta fellur ekki inn í frv. Hér er um að ræða allt annað prinsip, þar sem þar er um að ræða ríkisstyrk til þessara manna, sem hafa sjálfstæða atvinnu. En hitt, þ.e. frv., er um að tryggja ákveðin réttindi launþegum og að þessi réttur hvíli algerlega á atvinnuvegunum sjálfum hverjum fyrir sig í viðkomandi tilfellum. En það er líka annað og meira, sem gerir það að verkum, að það, sem brtt. fer fram á, er beinlinis allt annars eðlis heldur en efni frv. Það er það, að þetta frv. fjallar um orlof, en þessi brtt. er ekki til þess að tryggja sveitafólkinu orlof, heldur er þar um að ræða styrkveitingar til þess að fólk geti farið skipulagðar kynningarferðir. Þetta fellur því ekki efnislega inn í frv. Þá virðist mér það orka tvímælis, hvort rétt sé að binda þennan styrk, sem brtt. er um, við vissan hundraðshluta af jarðræktarstyrk og hvort ekki væri réttara að ákveða einhverja sérstaka tiltekna upphæð, sem lögð yrði fram úr ríkissjóði árlega til þessara hluta. Og í þriðja lagi verður þessi upphæð ákaflega lítilfjörleg. 50 þús. kr. er ekki stór upphæð, og ég vildi vera með í að veita miklu stærri upphæð til þessa í fjárl., vegna þess hve mikið nytjamál hér er um að ræða, eins og hv. þm. Str. hefur lýst, og ég er honum alveg sammála um það. Annars finnst mér afstaða hv. þm. Str. til þessa máls - og eiginlega má segja það um ýmsa menn líka, sem andstæða skoðun hafa við hann, - dálítið skrýtin og hæpin og óviðkunnanleg. Hann setur nefnilega það að skilyrði fyrir fylgi sínu við frv., að þessi brtt. verði samþ. Svona löguð vinnubrögð kann ég ekki við, þegar um er að ræða réttindamál alþýðunnar í kaupstöðunum, að þá komi aðrir hv. þm., sem telja sig fulltrúa sveitafólksins, og segi: Ég er ekki með þessum réttindum bæjabúa, vegna þess að ég fæ ekki á þann hátt, sem mér líkar, fram ákvæði um hagsmunamál fólksins í sveitinni. - Það hefur komið fram alveg sams konar afstaða hjá þeim, sem telja sig fulltrúa fólksins í kaupstöðunum. Svona vinnubrögð .eru áreiðanlega ekki í samræmi við hugmyndir þær, sem alþýða manna í sveitum og kaupstöðum gerir sér um það, hvernig fulltrúar þessara stétta eigi að starfa saman. Ég álít það réttara form, þó er það ekki aðalatriðið, heldur hitt, að með því mundi löggjöfin um það koma að meira gagni, að hér væri farin önnur leið til þess að tryggja sveitafólki rétt til sumarleyfa. Og ég sé ekki annað en trygging geti verið fyrir því, að slíkt mundi takast. Ég mun sitja hjá við atkvgr. um brtt., en mun styðja till., sem ég geri ráð fyrir, að muni fram koma í sérfrumvarpsformi eða í brtt. við fjárl., sem stefna að því að koma þessari hugmynd í framkvæmd.



Herra forseti. - Það er vissulega einkennilegt að heyra úr ýmsum áttum, öllum áttum getur maður sagt, þessar velviljuðu yfirlýsingar um að sýna það, að hæstv. Alþ. vilji fyrir sitt leyti styðja að því, að sveitafólkið hafi einhvern orlofstíma frá bústörfum sínum. Þetta, sem hefur verið tekið fram af ýmsum hér, að brtt. hv. þm. Str. falli ekki að efni til inn í frv. - og ég álít rétt, að svo sé, - er þó hér gert að ástæðu fyrir því að neita því alveg að taka nú þegar tillit til sveitafólksins um orlof, en það finnst mér of langt gengið eftir atvikum, þegar sýnt hefur verið fram á, að hægt er að koma því svo fyrir í frv., að það ákvæði beri það sjálft með sér, að verið sé að gera skyndiráðstöfun, sem eigi að breyta og færa í annað horf, nefnilega með þeirri brtt., sem ég hef lagt fram á þskj. 231 um að ákveða þetta með bráðabirgðaákvæði, sem megi ekki standa lengur en þangað til sérstök l. verði sett um styrki til kynnisferða sveitafólks með ýtarlegri útfærslu, sem ég gat um í gær. Með þessu móti, að gera um þetta bráðabirgðaákvæði þannig lagað, finnst mér sanngjarnleg úrlausn fengin á málinu. Eftir eðli sínu er mikill skyldleiki með þessu, þó að annað sé orlof, en hitt kynnisferðir sveitafólks og styrkir til þeirra. Þetta er hvort tveggja til þess að hjálpa til þess að styðja fólk, sem yfirleitt neytir síns brauðs í sveita síns andlitis, til þess að fá einhverja frístund til að létta af sér áhyggjum og lyfta sér upp, hvort sem það er í sveit eða kaupstað.

Forseti (ÞÞ): Nú eru aðeins 4 mínútur, þangað til boðaður hefur verið fundur í sameinuðu Alþ., en tveir hv. þm. eru á mælendaskrá. Geri ég ekki ráð fyrir, að hægt verði að ljúka málinu á þessum tíma, 4 mínútum, og mun ég því fresta umr. og taka málið af dagskrá.



Í frv. er farið fram á tvenns konar breyt. á launakjörum fyrir oddvita. Í fyrsta lagi, að greidd sé 1 kr. fyrir hvern mann í hreppnum, í stað 10 kr. fyrir tug manna. Þetta sýnist fljótt á litið vera sama. Þó hefur orðið ágreiningur út af þessu. Eru meðal annars dæmi þess, að oddviti reiknaði sér 10 kr. af 9 mönnum, sem voru fram yfir réttan tug í hreppi. Sýslunefnd samþ., að oddviti hefði ofreiknað sér þessa upphæð. Að sjálfsögðu skiptir þetta atriði ekki miklu máli, en mér finnst rétt hugsun að miða við tölu hreppsbúa, en ekki endilega við, að standi á heilum tug. Meginefni frv. er að lögfesta það, að hreppsnefndaroddvitar geti reiknað sér dýrtíðaruppbót á laun sín, eins og aðrir launþegar í landinu. Þetta er ekki í lögum nú, en að sjálfsögðu er hreppsn. heimilt að samþ. það og leggja undir samþykki viðkomandi sýslun. En það hefur ekki orðið þannig í framkvæmd. Sumir oddvitar reikna sér verðlagsuppbót, - viðkomandi hreppsn. hefur óskað eftir því og sýslun. samþ. En annars staðar hefur þetta ekki verið gert. Fyrir nokkrum árum var oddvitastaðan þannig, að lita mátti á oddvitastörfin sem eins konar þegnskylduvinnu, greiðslan varla teljandi, og í mínu minni höfðu sumir oddvitar jafnvel enga þóknun fyrir störf sín. Reyndar voru oddvitastörf þá litil, og mátti oftast vinna þau í hjáverkum. En ég get alveg fullyrt það, að nú eru oddvitastörf orðin svo margbrotin, að það er ekki hægt að vinna þau algerlega í hjáverkum. Ég hygg, að ekki þurfi að vera stór hreppur, svo að oddvita sé með öllu ómögulegt að komast af án þess að taka vetrarmann, þó að búið sé ekki stærra en það, að hann annars gæti annazt það sjálfur. Í hreppi, sem telur 250 manns, og þar sem lagt er á 5000 kr. útsvör samtals, eru laun oddvita þessi samkv. l. frá 1927, sem var breytt 1941: Föst laun 250 kr. og innheimtulaun samkv. l. tveggja ára gömlum 100 kr., samtals 350 kr. Eftir því kaupgjaldi, sem nú er hér á landi, mun þetta vera svona vikukaup. Ég get fullyrt, að enginn hreppur er svo lítill, að ekki sé meira en vikuverk að inna af hendi oddvitastörfin. Sýnist engin meining, að oddvitar fái ekki dýrtíðaruppbót launa fyrir sin störf, eins og aðrir starfsmenn hins opinbera. Þó ekki hafi verið gengið frá þessu í lögum 1941, þá mun hafa verið gengið út frá því sem sjálfsögðu, að hrepparnir samþ. þetta sjálfir, eins og bæirnir hafa gert. Ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn.



Herra forseti. - Allshn. hefur haft þetta mál til meðferðar, og n. er sammála um, að brýn þörf sé til umbóta í þessu máli frá því, sem er nú. Það er vitað mál, að fæstir þm. gefa sér tíma til að lesa ræður sínar, eins og þær koma frá hendi þingskrifara. Þá þykir á því nokkur misbrestur, að þannig sé ávallt gengið frá ræðum, að sæmilega sé við hlítandi. Ýmsir kvarta yfir því, að ræður þeirra séu sumpart ekki í samræmi við það, sem þeir hafa flutt, að sumpart sé svo mikið úr þeim fellt, að það sé alls ekki rétt mynd af því, sem þm. hafi sagt. Af þessum ástæðum þykir mega telja umræðuhluta Alþt. lélega heimild um það, sem í raun og veru gerist á þingi, og mætti segja, að það væri ekki til mikils að prenta slíkar ræður, sem svo væri ástatt um. Hins vegar er að gæta þess, að sumir halda því fram, að ræðurnar yrðu ekki alveg í samræmi við það, sem gerðist í þinginu, þó að hv. þm. yfirfæru þær, sem var föst regla, að þm. gerðu áður, vegna þess að þar kæmi frekar fram það, sem þm. vildu sagt hafa, en ekki í raun og veru það, sem þeir hefðu sagt. En Alþt. eiga að sjálfsögðu að bera með sér, hvað menn hafa í raun og veru sagt. Þess vegna halda sumir því fram, að það sé nauðsynlegt, að reyna að finna einhver ráð til þess, að þingræðunum verði náð betur niður heldur en fram að þessu hefur verið og þær verði prentaðar samkv. því. Að sú aðferð yrði t.d. við höfð, að þær væru teknar niður á hljóðnema og síðan skrifaðar upp eftir honum í ró og næði, þannig að meiri líkur væru til þess, að næðist það, sem þm. hefði sagt, heldur en með öðru móti. Það mun hafa verið lítillega athugað, hvort þetta væri framkvæmanlegt. Það hygg ég, að sú athugun hafi ekki verið gerð til hlítar. N. taldi æskilegt, að ýtarleg rannsókn færi fram á því, hvort slík aðferð yrði ekki fundin, e n hins vegar mundi litið gagn í þeim Alþt., þar sem ætti að sleppa svo miklu niður, eins og yrði, ef þetta frv. væri samþ., og þá væri nærri einlægara að fella prentun umræðuhluta Alþt. niður. Við vitum, að það er gamalt deilumál, hvort ástæða sé til að prenta ræðupart Alþt. eða ekki. Ég tel tvímælalaust, að rétt sé að prenta umræðuhlutann, því að þar er að fá mjög mikil gögn fyrir pólitíska sögu landsins og eins réttarlega sögu þess, þannig að ég mundi telja það mikið tjón fyrir seinni tímann, ef þessi mikilvæga heimild væri ekki fyrir hendi, jafnvel þó að játa verði, að varðandi hina daglegu pólitísku baráttu hafi prentun Alþt. nú minni í þýðingu heldur en oft áður. En af því að ég tel, að Alþt. geti haft mikla þýðingu sem heimild, verður að reyna að gera þau sem allra öruggasta heimild um það, sem raunverulega hefur fram farið á hæstv. Alþ. Og þó að það sé vissulega athugandi, hvort þetta frv. kunni að leiða til þess, eða sú leið, sem í frv. er bent til, þá þykir það, eins og ég sagði, vera nokkuð hæpið og útgáfa Alþt. þá verða nokkuð einkennileg, ef ræðum sumra hv. þm. vær í alveg sleppt, en annarra teknar upp, eingöngu eftir því, hvort hv. þm. hefðu haft tíma eða aðstæður til þess að lesa handritin yfir. N. játar meginhugsun þá, sem kemur fram í frv. um nauðsyn til úrbóta í þessu efni, en getur ekki fallizt á, a.m.k. án frekari rannsóknar, að sú leið, sem í frv. getur, sé farin. Þess vegna vildi n. beina frv. til hæstv. forseta Alþ. í samráði við skrifstofustjóra Alþ., sem allra manna bezt þekkir bæði ágallana á núverandi framkvæmd í þessu efni og hverjar ráðstafanir kunni að vera líklegastar til þess að ráða bót á þeim, og getur um það dæmt, hvað í þessum efnum er framkvæmanlegt. N. taldi eðlilegast, að þessum aðilum yrði falið að rannsaka málið betur en fram að þessu hefur verið gert og á grundvelli þeirrar rannsóknar að bera fram breytingafrv. á þessu ákvæði þingskapanna. Vonast ég til þess, að hv. þd. geti fallizt á þá rökst. dagskrá, sem n. af þessum ástæðum bar fram.



Það er nú gamalt máltæki, sem segir, að margar leiðir liggi til Róm, og ég býst við, að svo sé einnig um þetta mál, sem hér um ræðir. Sú leið, sem ég benti á, er ein af þeim leiðum, sem ég tel, að séu til þess að bæta úr þeim annmarka, sem hv. þm. vita, að er um undirbúning og prentun Alþt. En mér dettur ekki í hug að segja, að það sé eina leiðin, og tel til bóta, að sú leið sé farin, sem n. leggur til, að málið verði rannsakað af forsetum Alþ. og skrifstofustjóra. Það hefur áður verið gerð á því nokkur athugun hér að fá t.d. vélræn tæki til þess að taka ræður hv. þm. og þær væru síðan ritaðar eftir því. Þetta var athugað nokkuð síðustu friðarmánuðina, áður en stríðið skall á. Var landssímastjóri mikið við það riðinn, og ég held, að óhætt sé að fullyrða, að tilraunir hefðu verið gerðar með það, ef stríðið hefði ekki komið. Landssímastjóri átti kost á þeim tækjum, sem álitið var, að við mætti hlíta, en svo lokuðust þær leiðir. Ég vil vonast eftir, að hæstv. forsetar finni kannske eitt af þeim góðu ráðum til þess að bæta úr þessu. Allir hljóta að viðurkenna, að leiðinlegt er, að ræður hv. þm. séu óleiðréttar, og það er ekki sízt vegna þingsins sjálfs, að ég hef álitið rétt að hreyfa þessu, samhliða því sem verið er að endurbæta vinnuaðstöðu þingsins. Ég hygg, að ef farin hefði verið sú leið að prenta ekki óleiðréttar ræður, þá mundu allar ræður verða leiðréttar. Það gæti líka verið önnur leið, að hv. þm., sem ekki leiðréttu ræður sínar, fengju ekki þingfararkaup. Hvor leiðin, sem farin væri, hygg ég að mundi lækna þetta. Því að þar sem það hefur verið siður hv. þm. að leiðrétta ræður sínar um þingtímann, þarf ekki nema lítið átak til þess að breyta tízkunni aftur í það horf. - En þar sem hv. n. hefur borið fram þessa dagskrártill., mun ég greiða atkv. með henni.