Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Þess er þá fyrst að geta, að fjárlaganefndin hefir ekki gert neinar teljandi breytingar við tekjukaflann; enda hefir Nd. ekki breytt honum svo teljandi sé frá áætlun stjórnarinnar. Líkt er að segja um útgjaldakaflann aftur að 13. gr. Þegar maður athugar tekjur landsins og það sem þær eru miðaðar við, þá er þess að gæta, að undanfarin ár hafa verið góðæri til lands og sjávar í verzlun og viðskiftalífi öllu með þjóð vorri. En það þarf ekki mikið á að bjáta í atvinnuvegum og verzlun landsins til þess að tekjuáætlun reynist heldur of lág en of há. Nefndinni eða meiri hluta hennar lízt svo á allan hag landsmanna nú í verzlun og viðskiftum, að ástæða sé til að fara mjög varlega í útgjöldum landsjóðsins. Yfir höfuð hefir fjárlaganefndin verið sammála um það, að það sé skylda hvers þings að reyna að ganga þannig frá fjárlögunum, að tekjuhallinn sé sem minstur. Því með því einu móti getur fjárhagur landsins haldist í lagi. Sé þessari sjálfsögðu reglu ekki fylgt, þá er óhjákvæmilegt, að fjárhag landsins hlýtur að hnigna; og rekur þá að því, að grípa verður til viðlagasjóðsins, til að jafna með tekjuhallann. Á vissum tímabilum geta auðvitað verið sérstakar ástæður fyrir hendi, sem heimta, að breytt sé út af þessari stefnu. En að jafnaði mun þó hinn kosturinn beztur, að halda sér fastlega að fyrnefndri stefnu; og svo er að voru áliti nú. En vegna þess, að þær ástæður, sem vér berum fyrir oss í þessu efni, eru fram teknar í nefndarálitinu, skal eg ekki fjölyrða um þær hér. Um fjárlögin í þetta sinn er það að segja, að fráfarandi stjórn tókst ekki að gera þau svo úr garði, að tekjur og gjöld stæðust á, heldur skildist hún við þau með 480 þús. kr. tekjuhalla. Þessi tekjuhalli óx nefndinni svo mjög í augum, að ekki þótti viðunandi, þótt hann að vísu sé ekki mjög athugaverður þegar litið er til útgjalda undanfarinna ára. En þar sem tekjuhallinn þó er ekki minni en þetta sem eg tók fram, þá hlýtur það þó að verða til þess að hvetja þingið til alls sparnaðar. Því þótt nú að vísu fjárhagur landsins sé ekki verri en hann er, þá er það sízt að þakka góðri fyrirsjón stjórnar og þings, heldur þvert í móti hinu, að svo hefir til viljað vegna góðæris til lands og sjávar og í verzlun og viðskiftum, að tekjurnar hafa farið ærið mikið fram úr áætlun nú síðustu árin. Ef árferðið hefði ekki verið eins gott og það hefir verið, þá mundi tekjuhallinn við lok síðasta fjárhagstímabils hafa skift hundruðum þúsunda. En þrátt fyrir það er þó alls ekki rétt að reikna jafnörugglega með hinum áætluðu tekjum nú sem undanfarin ár. Hvert sem litið er nú, verða fyrir manni vandræði og illar horfur, hvort heldur til lands og sjávar, í búskap, útgerð, kaupskap og atvinnuvegum öllum. Þegar horfurnar eru þannig að við blasir reglulegt vandræðaástand, að heita má, í landinu, þá er óhjákvæmilegt að horft sé með áhyggju fram á ókomna tímann. Einmitt þá er hvað mest varhug við gjaldandi að samþykkja útgjöld, sem mikinn kostnað hafa í för með sér fyrir landsjóð. Því það eru einmitt næsta litlar líkur til þess, eins og hagur þjóðarinnar er nú, að hinar áætluðu tekur hrökkvi fyrir hinum áætluðu útgjöldum, hvað þá meir. Það eru þegar í ljós komin svo mörg merki þess, að næsta fjárhagstímabil verði ekki eins notadrjúgt og frjósamt fyrir landsjóð eins og það, sem hér gekk næst á undan. Þar að auki er nú einmitt þingið, sem kunnugt er, að samþykkja lög, sem vitanlega hafa í för með sér feykilegan fjárhagshalla fyrir landsjóðinn. Eg á við aðflutningsbanns-lögin. Það er ekki of hátt að áætla 300,000 kr. tekjumissi eftir þeim lögum, er þau ganga í gildi. En það kemur auðvitað ekki til á næsta fjárhagstímabili; en því ver fer síðar ef illa er búið í garðinn nú. Auðvitað er í ráði að breyta skattalöggjöf landsins, eins og öllum þingmönnum er kunnugt. En það er líka kunnugt, að sú nefnd hefir ekki gert ráð fyrir að bæta landsjóði að neinu þennan tekjumissi. Svo ef tekjuhallinn á næstu fjárhagstímabilum verður meiri en áætlað er, þá þarf að bæta við tekjumegin a. m. k. þeim 300 þús. kr., sem tapast á aðflutningsbannlögunum. Haldist sú óáran sem nú á sér stað í verzlun og viðskiftum landsmanna, þá hygg eg ekki að það verði vinsælt verk fyrir þingið að demba nú þungum sköttum á þjóðina. Eg álít því, að ráðlegast sé að taka nú þegar þá stefnu að takmarka útgjöldin svo sem unt er til þess að tekjur og gjöld geti staðist á. En því er nú svo varið með fjárlögin, að margir liðir á þeim eru þegar lögskipaðir; og verður fjárveitingarvaldið að inna þá af hendi. Fjársparnaðurinn hlýtur því að koma fram á þeim liðum, sem ákveðnir eru á hvers árs fjárlögum. Gjaldaliðirnir eru margir afarháir; og sumir af þeim eru ætlaðir til fyrirtækja, sem þegar er byrjað á. Og eins leitt og það er að draga af þessum liðum, þá veltur þar þó á stærstum upphæðum. Eg á við fé það sem ætlað er til síma og vega, eins og eg mun koma nánar að. Eg hefi ekki átt kost á því að kynna mér sem skyldi fjárhag landsins. En eg hefi heyrt, að um síðastl. nýár hafi landsjóður skuldað ríkissjóði Dana hátt upp í 1 miljón kr. En nokkuð af þeirri upphæð mun að vísu goldið nú. En þar af leiðir, að fé landsjóðs hefir minkað að sama skapi. Eg hygg, að þinginu muni ekki verða legið á hálsi fyrir það þó það taki þá stefnu, að takmarka útgjöld landsjóðs meir en að undanförnu að þessu sinni. Það væri miklu fremur við því búið, að landsmenn litu illum augum á það, ef þeir sæju að þingið hagaði sér nú í fjárútgjöldum eins og þegar bezt gegnir. Landsbúið er komið undir árferði; og landið verður að sætta sig við, að láta ýms fyrirtæki bíða, þegar illa árar, þótt í sjálfu sér séu nauðsynleg. Það má auðvitað segja um mörg útgjöld, að þau eru stórnauðsynleg, og ekki megi fresta þeim, hvernig sem fjárhagur landsins er. En sé þeirri reglu fylgt, að sníða útgjöldin ekki eftir tekjunum hvernig sem í ári lætur, þá verður líka að grípa til þess, að taka lán til þess að geta int af hendi útgjöldin. Lántaka getur auðvitað verið réttmæt, ef um framkvæmd verulega arðvænna fyrirtækja er að ræða, en varlegar er jafnan í það farandi, að stofna landinu í miklar skuldir, og það tel eg engu óbúmannlegra, að firrast hana sem lengst, með gætinni fjarmálastjórn.

Framsögumaður (Sigurður Stefánsson) Eins og eg mintist á áðan eru litlar breytingartill. aftur að 13. gr. Í 8. gr. hafa vextir og afborganir af láni landsjóðs úr ríkissjóði Dana verið rangt reiknaðir í neðri deild, og hefir nefndin leyft sér að lagfæra það. Næsta breytingartill. er við 12. gr. 9. a. Í stjórnarfrumvarpinu var gert ráð fyrir styrk til fjögurra sjúkrahúsa, en Nd. hefir slegið öllum fjárveitingunum saman í eitt. Það þótti nefndinni varhugavert, að því er snertir sjúkrahúsið á Patreksfirði, og hún leggur til að veitt sé sérstaklega fé til þess. Til Patreksfjarðar koma fleiri útlend fiskiskip en á nokkura aðra höfn á landinu, og er því afar áríðandi að þar sé gott sjúkrahús, er geti tekið á móti útlendum sjúklingum og varnað þannig útlendum sjúkdómum útbreiðslu hér. En annars er aðsóknin að þessu sjúkrahúsi mikið minni en að hinum, og yrði því styrkurinn miklu minni til þess en hinna, ef hann væri miðaður við aðsóknina eða svo kallaða legudaga. Nefndin leggur því til að sjúkrahús þetta haldi sama styrk og að undanförnu. Þá er viðaukatill. við 12. gr. 9 staflið »f«, að 600 kr. veitist fyrra árið til kaupa á sótthreinsunarofni í sóttvarnarhúsið á Akureyri. Þessi fjárveiting var samþykt í nefnd í Nd., en féll úr og kom aldrei til umræðu. Nefndinni þótti því rétt að taka hana upp hér, þar sem þetta er þörf fjárveiting, er sparar rekstur hússins. Þá vill nefndin fella burtu staflið »j« í 12. gr. 9. Það er utanfararstyrkur til Andrésar Féldsted læknis. Nefndinni hafði borist til eyrna, að þörf væri á manni er hefði numið augnlækningar, til að vera til taks að taka við af núverandi augnlækni Birni Ólafssyni, er gæti fallið frá þá og þegar. Þetta þótti nefndinni ekki næg ástæða, og þó henni sé kunnugt um, að hann hefir varið talsverðu fé úr eigin vasa til utanferðar til að nema augnlækningar, þá þykir henni þó ekki ástæða til að veita honum þennan styrk, enda mun hann nú vera orðinn svo snjall í þessari grein, að full vel megi við una; að minsta kosti hafa margir augnsjúkir menn sótt til hans á Dýrafirði og fengið góðan bata. Nefndin leggur því til, að þessi liður sé feldur burtu. Þá er breyt.till. við 13. gr. A. I. b. 2. Hún fer fram á, að hækka fjárveitinguna til launa póstafgreiðslumanna utan Reykjavíkur um 700 kr. árlega; eg tek það skýrt fram, að hér er ekki átt við póstafgreiðslumenn í Reykjavík. Póstafgreiðslumannsstarfið er mjög ábyrgðarmikið starf; meðal annars ganga miklir peningar gegnum hendur þeirra, og hygg eg því, að deildin sé nefndinni samdóma um það, að áríðandi sé að vanir, duglegir og samvizkusamir menn gegni þessum störfum. Svo er einnig nú, en laun þessara manna eru svo lág, að þeir hafa, margir þeirra, ýmist þegar sagt upp eða haft á orði að gera það, ef þeir fengju ekki bætur á launakjörum sínum. Vilji landsjóður halda þessum mönnum, verður hann því að leggja nokkurt fé í sölurnar og hækka laun þeirra. Þess vegna hefir nefndin komið með þessa breyt.till. Við ætlumst til, að viðbótin gangi aðallega til póstafgreiðslumannanna á Akureyri og Ísafirði, og svo til eins manns á Austfjörðum. Á þessum stöðum hafa störfin aukist mjög mikið upp á síðkastið, og eru laun póstafgreiðslumanna þar því tiltölulega lægst í samanburði við störfin. Nefndin kemur ekki með neina breyt.till. við 12. gr. 2., styrkveitinguna til Öræfinga til að vitja læknis, en eg skal geta þess, að henni þætti viðkunnanlegra, að landstjórnin fái skýrslu um, hvernig styrkur þessi verði notaður. Þá er 13. gr. B.II, flutningabrautirnar; þar á vill nefndin eða réttara sagt meiri hluti hennar gera miklar breytingar. Hún vill fella burtu allar brautirnar nema 3, og fjárveitingu til tveggja af þessum þrem vill hún lækka. Því neitar enginn, að flutningabrautir séu afarmikil samgöngubót, en þó álítum við að það mundi engu verulegu tjóni valda, þó dregið væri um eitt fjárhagstímabil að veita fé til nokkurra þeirra. Meirihl. nefndarinnar vill fella burtu styrkinn til Borgarfjarðarbrautarinnar. Eftir sögn verkfræðings landsins mundi öll upphæðin til hennar ganga til einnar brúar á Norðurá, sem áætlað er að kosti 50 þús. kr. Þó þessi brú yrði að vísu að talsverðu gagni, þá er brúarstæðið þó ekki á alfaravegi. Fyrir ofan það búa að eins 900-1000 manns og brúin kæmi ekki öðrum að gagni en þessum örfáu mönnum. Þess vegna viljum við fresta bygging hennar. - Þá viljum við lækka fjárveitinguna til Húnvetningabrautar úr 11,000 kr. niður í 4500 kr. Svo var til ætlast, að þessar 6500 kr. sem lækkunin nemur, yrðu brúkaðar til brúargerðar á Laxá, en þeirri brúargerð álítum við að megi fresta. Áin er lítil og venjulega mjög lítill farartálmi, svo að jafnvel er enn minni ástæða til að veita fé til þessarar brúar en Norðurárbrúarinnar. Þessar 4500 kr. ætlast nefndin til að séu notaðar til að gera við veginn frá Blönduósi að ánni. - Þá leggjum við til, að fjárveitingin til Eyjafjarðarbrautarinnar falli burtu. Hún er nú komin um mikinn hluta héraðsins; þeim sem búa fyrir framan Grund getur varla verið neinn stórbagi að því, þó hún bíði eitt fjárhagstímabil. - Fjárveitinguna til Reykjadalsbrautarannar viljum við lækka úr 15,000 kr. í 10,000 kr., en ekki fella alveg burtu, því þörfin á akbraut er mun meiri í þessari sveit en víða annarstaðar. Héraðið hefir lengi verið afskift að því er flutningabrautir snertir, en á síðasta fjárhagstímabili var fé veitt til brautargerðar þar, og álítur nefndin því ekki rétt að fella hana burtu nú. Auk þess hefir nefndin fengið upplýsingar um, að brautin muni verða mikið notuð sem akvegur undir eins og hún er búin, og mælir það auðvitað með fjárveitingunni, því þá er miklu meira gagn að henni en ef hún yrði einungis notuð sem reiðvegur. Aðalmarkmið akbrautanna er, að gera mönnum mögulegt að nota vagna til flutninga, svo að þeir geti sparað hestana. - Fagradalsbrautina viljum við fella burtu. Á fjáraukalögunum fyrir 1908-09 var mikil upphæð veitt til að fullgera hana, og álítum við því ekki þörf á að veita neitt á næsta fjárhagstímabili. Svo var til ætlast, að þessar 3000 kr. yrðu brúkaðar til viðhalds og umbóta á veginum, en við ætlumst til, að stjórnin geti varið til þess af þeim 7000 kr. sem ætlaðar eru til viðhalds flutningabrauta. - Holtaveginum hefir nefndin ekki hreyft við. Við álítum að nauðsyn sé á honum, og auk þess mælir það með fjárveitingu til hans, að hann má afhenda innan skamms. - Grímsnesbrautina vill nefndin fella burtu. Á fjáraukalögunum var töluverð upphæð veitt til að bæta torfærur á henni, og þó hún liggi í æði fjölmennu héraði, álítur nefndin ekki svo mikla þörf á henni, að ekki megi dragast nokkuð að veita meira fé til hennar. 12. breyt.till. nefndarinnar er sú, að breyta »tungu« í »hraun«, Því vegurinn liggur um hraun, og nefndin leggur til, að styrkveitingin sé hækkuð um 1000 kr. Hér er um ákaflega vondan veg að ræða, og héraðsbúum er það mikið áhugamál, að gert sé við hann. 13. br.till. er um að fella niður fjárveitinguna til að halda áfram þjóðvegi frá Laxá að Bjarnanesi. Nefndin leit svo á, að brúin á Laxá væri nauðsynleg til þess að þær vegabætur, sem þegar hafa verið gjörðar hérna megin árinnar, kæmu að notum, en þegar yfir Laxá kemur er vegurinn allgreiðfær reiðvegur mestan tíma ársins. - 14. br.till. er um að fella burt fjárveiting til brúar á Hólkná. Þetta er ekki mikið vatnsfall, en er þó oft illt yfirferðar, og þótti nefndinni ekki ástæða að veita þetta fé, þegar reynt er að spara sem mest. Nefndin hefir engar breytingar gert við 13. gr. C. og vill láta Nd. gera sínar ályktanir um það mál. Svo kemur að því stóra, stóra D. í 13. gr. Nefndin hefir gert miklar breytingar við þessa grein. Nefndin viðurkennir, að vísu, að það sé til mikilla hagsmuna og skemtunar héruðunum að hafa síma, en hún hefir þó talið réttara að fresta slíkum símalagningum í þetta sinn, og því strikað allar fjárveitingar í þessa átt út, nema veitinguna til Siglufjarðarsímans. Nefndinni hefir virzt þetta nauðsynlegur sparnaður. Um Stykkishólms og Búðardalssímana er það að segja, að það verður ekki búist við, að landsjóður fái miklar tekjur af þeim, og er því réttara að fresta þeim að sinni. Þetta veldur auðvitað vonbrigðum hjá hlutaðeigandi héruðum, en hins vegar losast þau líka við stór gjöld, og býst eg við að sýslunefndirnar verði á hinn bóginn fegnar að losast við þessi símatillög, sem bæði eru þungar og miður réttlátar álögur á héruðin. Nd. feldi burt fjárveitinguna til koparsíma milli Borðeyrar og Ísafjarðar. Þetta gat að vísu talist vonbrigði fyrir menn vestra vegna loforða fyrverandi stjórnar og þings, en nefndinni þótti þó ekki ástæða til þess að taka þessa fjárveiting upp aftur hér í deildinni. Nú sem stendur er að vísu að eins einn þráður til Ísafjarðar; það er að vísu stálvír, en má þó vel við una. Síðan eg kom hingað til þings, hefi eg oft heyrt kvartanir um að illa heyrðist í símanum austur um land, en aldrei minst á Ísafjarðarsímann í því efni. Nefndin áleit þetta því ekki svo mikla nauðsyn að ekki mætti fresta. Eg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta atriði, en læt mér nægja það sem sagt er um alla þessa síma í nefndarálitinu. Viðvíkjandi 18. br.till. þá þótti nefndinni viðkunnanlegra að bæta Ísafirði inn á eftir Seyðisfirði. Nefndin á br.till. á þgskj. 497 við 13. gr. D. V. Það er um að færa styrkinn til símastjórans niður í l500 kr. úr 2500 kr. Þessi fjárveiting til utanfara símastjórans er aðallega til þess, að símastjórinn geti farið utan að kaupa verkefni í nýjar línur og kynna sér nýjungar í símamálum. Nefndinni þótti ekki ástæða til að láta upphæðina standa svo háa, þar sem svo lítið á að gera af nýjum línum í þetta sinn, og lítur líka svo á, að símastjórinn geti kynt sér nýjungarnar hér heima í ritum er að þessu efni lúta. Í 19. breyttill. við E. I. hefir nefndin fært upphæðina niður og sundurliðað hana. Sá maður, sem helzt hefir eftirlit með vitum landsins, hefir 3000 kr. laun sem verkfræðingur landsins. Nefndin álítur að þessum manni sé því full sómasamlega borgað, þó að hann fái ekki nema helming þeirrar upphæðar, sem Nd. hafði ætlað honum, sem sé 500 kr. í stað 1000 kr. Með því móti verða laun hans 3500 kr. auk ferðakostnaðar við eftirlitið. - Að lokum er lítil br.till. við E. VII. Hún er um ljósker á Langanesi. Nefndinni þótti réttara að segja »Langanesi« fyrir »Langanesvita«. Þá eru ekki fleiri brt. frá nefndinni og skal eg lítilfjörlega víkja að br.till. þingmanna. Það er fyrst breyttill. á þgskj. 511. Hún er frá háttv.þm. Strand. Hann vill að gert sé við veginn á Trékyllisheiði. Þessi heiði er ákaflega vond yfirferðar á vetrum, og þyrfti því að varða hana. Þessi heiði verður að teljast til fjallvega. En nefndinni þótti ekki ástæða til að sinna þessu, þar sem þess er gætt, að fjárveitingin til fjallvega var ekki brúkuð upp á síðustu fjárlögum. En eg vil benda háttv.þm. á, að ekki þarf annað en biðja stjórnina um þetta fé af fjallvegafjárveitingunni, og þá tel eg sjálfsagt, að þetta hérað fái styrk til vegarins. Viðvíkjandi 2. br.till. á sama þgskj. skal eg geta þess, að nefndin athugaði þetta og þótti rétt að veita þessa upphæð með því skilyrði, að héraðið leggi fé á móti. 3. br.till. á sama þgskj. þótti nefndinni ekki hægt að sinna. Þessar ár munu að vísu vera mönnum farartálmi, en hér á landi þarf svo margt að brúa, að það verður ekki öllu sint. Þá eru nokkrar br.till. frá háttv. 3. kgk. á þgskj. 493. Nefndin lítur svo á þennan síma, sem um er að ræða, sem hina, að hans sé ekki brýn þörf, enda hefir þetta verið felt í Nd., svo að það eru litlar líkur til að þetta hafist þó þessi deild samþykti. Það hefir verið tekið fram um þennan síma, að hann væri tekjuvænlegur. Eg skal nú ekki neita því. En það hefir líka verið talað um að þessi staður væri heppilegur til loftskeytatilrauna. Meiri hluti nefndarinnar hefir því verið því mótfallinn að þessi sími yrði tekinn upp hér ofan í samþykt Nd., þar sem ekki væri um brýnni nauðsyn að ræða.

Agúst Flygenring Eg vildi leyfa mér að minnast örfáum orðum á br.till. minar á þgskj. 493. Eins og háttv. deild er kunnugt var símalínan til Vestmannaeyja feld í Nd., og verð eg að álíta, að það hafi verið misráðið. Eg gæti skilið gjörðir þingsins, ef ekki hefði verið búið að veita fé til símans austur að Garðsauka. En úr því að búið er að veita það fé og telja má víst, að síminn verði lagður strax í sumar, þá sýnist mér satt að segja ófært að fella þennan síma, sem jafnvel háttv. framsm. játar að sé tekjuvænlegur. Eftir þeirri reynslu, sem hefir fengist af símum landsins, hefir það sést, að símskeytin til útlanda gefa mestar tekjurnar, og þar næst milli hinna ýmsu kauptúna og kaupstaða innanlands. Eg þykist viss um að Garðsaukasíminn muni hvorki borga sig beinlínis eða óbeinlínis, vegna þess að hann liggur að eins gegn um sveitahérað, sem er að miklu leyti strjálbygt. Á leiðinni er að eins einn smákaupstaður, Eyrarbakki, sem nota mundi símann nokkuð, en að öðru leyti yrði hann mjög lítið notaður af sýslum þeim er hann liggur í gegnum. Eg get því ekki betur séð en að hér sé í raun og veru farið illa með landsins fé, úr því verið er að kasta því í síma, sem með engu móti getur borgað sig fyr en hann er kominn alla leið þangað sem hann á að komast og öll tekjuvonin ætti að vera bygð á. Að vera því andvígur að halda símanum svo langt áfram, að hann geti borgað sig, hlýtur að vera bygt á misskilningi eða skilningsleysi. Það er auðvitað ekki hægt að skýra frá með tölum, hve miklar tekjur þessi sími mundi fá, ef hann næði þangað sem hann á að ná - til Vestmannaeyja -, en það verður að álíta að þær yrðu miklar, því hér er ekki að eins að ræða um allstóran verzlunarstað og að fjöldi manna sæki þangað atvinnu sína, heldur sækir þangað fjöldi skipa - eða mundi sækja -, ef sími næði þangað út. Þar skamt frá eyjunum og annars við suðurströnd landsins er að jafnaði stór floti af skipum, sem að sjálfsögðu mundu nota símann mikið, enda heyrir maður alt af skipstjóra - bæði farmenn og fiskara - kvarta undan því, að þeir geti ekki sent símskeyti einmitt frá Vestmannaeyjum. Það má búast við því, að þegar sími væri kominn til Vestmannaeyja, yrði bygð á eyjunum »Signalstation«, sem tæki við skeytum frá skipum utan af sjó, svo að þau þyrftu ekki að leita inn á höfn til þess að senda fregnir af sér, fregnir um að þeir séu ofansjávar, hvernig þeim líður, aflabrögð o. s. frv. Svo er gert annarsstaðar, t. d. við Noreg og Skotland og víðar; eru þess konar skeyti afar áríðandi, ekki að eins fyrir útvegsmennina, heldur einnig fyrir vini og fjölskyldur sjómannanna. Eg er sannfærður um að sími til Vestmannaeyja mundi borga sig betur heldur en allir aðrir símar - jafndýrir þessum spotta - hér á landi, og mest af þeim tekjum yrðu útlendir peningar. Flest skip sem til Íslands sigla fara fram hjá Vestmannaeyjum; öll skip sem sigla í Faxaflóa og allflest sem fara til Vesturlandsins, og mörg þeirra er fara til Norðurlands. Eg er viss um, að ef slík Signalstation væri í Vestmannaeyjum, sem eg gat um, og jafnvel þó svo væri ekki, bara ef símastöð væri þar, þá væri öllum skipum boðið að senda þar fregnir af sér, bæði þegar þau kæmu til landsins og þegar þau létu í haf frá landinu. Eg vildi að eins vekja athygli á þessu, án þess að eg ætli mér að fara fram á fjárveiting til slíkrar Signal-stöðvar; hún mundi að sjálfsögðu verða reist þar síðar, eftir að sími væri kominn þangað út. Hvað viðvíkur því, sem hv.frsm. sagði um loftskeytasambandið til eyjanna, þá er það mjög leiðinlegt að engar áætlanir skuli vera til, svo að ómögulegt er nú að segja neitt af eða á um það, hvort sé ódýrara. Reyndar blandast mér varla hugur um, að það fyrirkomulag mundi reynast dýrara, því auk þess sem slíkar stöðvar er loftskeyti útheimta eru mjög dýrar, þá veit eg, að alstaðar þar sem aðferð Marconis er notuð, er miklu meiri kostnaður að því er starfsmenn snertir, og verður því allur reksturskostnaður meiri en með síma. Hér er líka að eins að ræða um stuttan spotta, sem ekki kostar mjög mikið, og álít eg því heppilegra að maður þar héldi sig við jörðina.

Steingrímur Jónsson Það er tekið fram í nefndarálitinu, að eg og einn annar háttv. samnefndarmaður minn höfum ekki getað orðið háttv. meiri hluta nefndarinnar samferða í allmörgum atriðum og sérstaklega bent á tvo kafla í 13. gr. Að því er mig snertir, byggi eg sérstöðu mína á almennum ástæðum, með öðrum orðum á því, hvernig eg annars vegar og meiri hluti nefndarinnar hins vegar lítum á fjárhag landsins eins og hann er nú og eins og útlit er fyrir að hann muni verða eftirleiðis. Eg skal því leyfa mér að fara um málið nokkrum orðum frá almennu sjónarmiði, enda hygg eg, að eg geti eigi með öðru móti betur rökstutt atkvæðagreiðslu mína. Mér virðist á því, hvernig álit meiri hluta nefndarinnar er stílað, að meiri hlutinn álíti hag landsins í sérlega óálitlegu lagi og það jafnvel svo, að viðlagasjóðurinn sé á förum. Eg vil nú mótmæla þessu og reyna að færa nokkur rök fyrir þeim mótmælum mínum. Eg gat þess við 2. umræðu fjárauakalaganna, að fjárupphæð viðlagasjóðs hefði verið við árslok 1907 .... 1210.428.32 kr. og peningaforði landsj. 417.468.71 sem er til samans . . . 1627.897.03 kr. En eins og kunnugt er, var á fjárhagstímabilinu 1904-5 ekki tekjuhalli, heldur tekjuafgangur, en á fjárhagstímabilinu 1906 til 1907 var tekjuhallinn 111 þús. krónur og hefir því viðlagasjóðurinn á þessum 4 árum minkað um þessa upphæð samkv. landsreikningunum. En ef rétt er á þetta litið, hefir fé landsins ekki minkað, heldur aukist, því eins og kunnugt er, var bæði þessi fjárhagstímabil lagt mikið fé til sjóða, sem standa við hlið viðlagasjóðsins, nfl. tillag til byggingarsjóðsins og fiskiveiðasjóðsins, auk vaxta af því fé, sem áður var lagt hinum áðurnefnda sjóði; mun þetta nema 30-40000 króna. Á sama tímabili var og mikið fé lagt til síma, en það fyrirtæki gefur af sér góða vöxtu, 5%, og er því arðberandi eign fyrir landið. Þetta vildi eg benda á til þess að sýna, að það er ekki á rökum bygt, að viðlagasjóðurinn sé að ganga til þurðar. Háttv. framsögumaður tók fram, að þetta stafaði ekki af góðri fjármálaráðstöfun þings og stjórnar, heldur af óvenju góðum árum til lands og sjávar. Þetta er að eins satt að nokkru leyti, en þó þykist eg mega fullyrða, að árin 1906 og 1907 voru einmitt erfið fyrir landbúnaðinn; fyrir sjávarútveginn voru þau góð að því leyti, að verð á sjávarafurðum var hátt, en afli hefir verið lítill sumstaðar þessi árin. Eg skal þó viðurkenna, að tekjur landsjóðs voru ríflegar, en þess er einnig að gæta, að á þessum tíma var lagt fram fé til merkilegra og arðberandi fyrirtækja, og því fé er ekki fleygt út að óþörfu; það má t. d. benda á, að til símalagninga innanlands var lagt fram á fjárhagstímabilinu 1906-07 hátt á þriðja hundrað þúsund króna. Til vitabygginga var og lagt fram fé eigi alllítið, en það er undirstaða undir verulega tekjugrein fyrir landsjóðinn. Þess má einnig geta, að hér um bil ¼ miljón króna var á þessum árum varið til kláðalækninga, sem öllum mun koma saman um að var nauðsynlegt til þess að halda við efnahag landsmanna og tekjum landsjóðs. Það er því óhætt að segja, að fjárhagur landsins var í góðu lagi í árslok 1907, og þess er að gæta, að þegar ákveðið var að taka lán 1907, þá var það eingöngu til þess að leggja það í arðberandi fyrirtæki, nfl. síma, enda væri það hvorki réttlátt né þarft, að taka lán til þess að éta út í óákveðnum útgjöldum. Og þegar litið er til fjárhagsáætlunarinnar frá þinginu 1907 og til þess, hvernig hún reyndist, þá getur það ekki dulist, að fjárhagur landsins var í góðu lagi við lok ársins 1908. Árið 1908 voru tekjurnar að viðbættu láninu sem tekið var áætl. 1657.215 kr. en reyndust 1969.016 - þannig fram yfir áætl. . . . 312.801 kr. Á því sama ári voru gjöldin áætluð 1616.535 kr. en reyndust 1728.802 - Þannig varð tekjuafgangur 240.214 kr. Þessi upphæð - 240.214 kr. - er því óeydd af láni því sem tekið var í Danmörku. Fyrir árið 1909 voru tekjur áætlaðar 1165.256 kr. gjöld áætluð s. á 1331.506 - Ef nú er gert ráð fyrir að tekjurnar fari fram yfir áætlun árið 1909, sem svarar helmingi þess sem tekjurnar fóru fram yfir áætlun 1908 eða 156.400 kr. þá á tekjuafgangur að verða fullar 90.000 - en fyrir fjárhagstímabilið er þá afgangs 330.000 - Eg get ekki búist við að tekjurnar fari árið 1909 minna fram úr áætlun en eg hefi gert ráð fyrir, því það hefir sýnt sig, að innflutningur á vörum var tregur 1908 og má gera ráð fyrir að hann verði heldur meiri en minni 1909. Þá verða eftir þessu við árslok 1909 afgangs af láninu 330.000 kr., en þó er þar við að athuga, að enn er óunnið eitt af því, sem vinna átti árið 1908, nefnilega síminn austur að Garðsauka, sem áætlað var að kosta mundi 48000 kr., og síminn frá Varmalæk að Borgarnesi, sem áætlað var að mundi kosta 8000 kr. Þetta er til samans 56000 kr. Aftur á móti er búið að leggja síma að Húsavík og símann í Fáskrúðsfirði, sem til samans kostuðu landssjóð 26000 kr., svo þar koma 30000 kr. í viðbót. Einnig má búast við, að kostnaðurinn við yfirstandandi þing verði meiri en áætlað er. En það má þó búast við kringum 270000 kr. tekjuafgangi. Þegar þar frá eru dregin 115 þúsund, sem ætla má að verði á fjáraukalögum 1908-09, þá verða þó afgangs á fjárhagstímabilinu 1908-09 175-180000 kr. Eg hygg að hin fráfarandi stjórn, sem undirbjó fjárlagafrumvarpið, hafi bygt á svipuðum hugleiðingum og þetta, og eg tel hana hafa haft fullan rétt til að álíta að góður fjárhagur tæki við tekjuhallanum, sem var á frumv. hennar. Auk þess hafa nú verið samþykt hér í þinginu og staðfest af konungi ný tollaukalög, og með því að gera ráð fyrir sama innflutningi á tollskyldum vörum og verið hefir að meðaltali þrjú síðustu árin (1905-'07), þá verður tollhækkunin eftir þessum lögum 480 þús. kr. á fjárhagstímabilinu. Nú má ef til vill ætla, að vegna tollhækkunarinnar minki innflutningur á tollskyldum vörum, en eg get ekki hugsað mér að hann minki meir en um þriðjung af því sem eg hefi nefnt, og ætti tollhækkunin eftir því að verða 320 þús. kr. á fjárhagstímabilinu. Með þessu kemst þannig góður og sæmilegur jafnaður á fjárlögin, og þó gert sé ráð fyrir 480 þús. kr. tekjuhalla á fjárlögunum og fjáraukalögunum fyrir 1908-1909 þá álít eg það ekki annað en rétta og heilbrigða fjármálapólitík, og það því fremur, þar sem ráð er gjört fyrir, að sem mest verði lagt í veruleg framfarafyrirtæki, eins og vegi og síma. Neðri deild hefir nú að mestu fallist á þessa skoðun, en jók þó ca. 54 þús. við útgjöldin; auk þess hefir hún bylt frumv. nokkuð við og stórspilt að sumu leyti. Eg skal nefna tvö atriði. Nd. feldi Vestmannaeyjasímann og koparþráðinn frá Borðeyri til Ísafjarðar. Þetta hvorttveggja tel eg ranga fjármálapólitík og rangt gagnvart þessum málum, eins og þau lágu fyrir frá síðasta þingi. Nú þegar frumv. kemur hingað, þá vill fjárlaganefndin í þessari deild kippa fjárhagnum í lag með því að spara á sem flestum liðum. Það er víst og satt, að sparnaður er oft góður, en það verður að fara varlega í að spara, eins og hvað annað; annars getur sparnaðurinn orðið of dýr. Það er dýrt að vera fátækur, segir gamalt málæki, en það er líka dýrt að spara alt of mikið við sig öll útgjöld, því með því getur maður farið varhluta af miklum hlunnindum. Meiri hluti nefndarinnar leggur til, að tekjuhalli frumv. verði minkaður um ca. 190 þús. eða 136 þús. niður fyrir stjórnarfrumv.; og til þess að ná þessu leggur hún til að felt sé burt af frumvarpinu: Til akbrauta 87.500 kr. - þjóðvega 5.000 - - síma 106.390 - 198.890 kr. og þar fyrir utan hefir Nd. felt: Vestmanneyjasímann 34.200 kr. og Ísafjarðarkoparþráðinn.........68.000 - ennfremur Rangárbrúna . . . 42.000 - = 144.200 kr. Sparnaðurinn er á fjárlögunum 136.000 kr. og þar að auki 18.000 kr. á fjáraukalögunum. En á móti þessu er neitað um allar þær framkvæmdir sem eg hefi talið hér upp. Eg hygg þetta sé svo dýr sparnaður, að hann sé beinlínis skaðlegur fyrir landið, og þess vegna gat eg ekki orðið sammála meiri hluta nefndarinnar. Eg verð að leggja það til, að deildin samþykki ekki nema sem fæstar af þessum br.till. nefndarinnar. Háttv. framsögumaður gat þess, að mörgum liðum á fjárlögunum yrði ekki hreyft, af því þeir væru fyrirfram fastákveðnir með lögum. Þetta er rétt, en það gildir einnig t. d. um akbrautirnar; eða eru þær ekki ákveðnar með vegalögunum 1894? Það eru þær vissulega, og ef þess er ekki gætt, þá getur það orðið til þess, að öll virðing fyrir þeim lögum hverfi, menn hætti að halda vegunum við, og þeir verði ónýtir; það er því óhæft að láta lengur dragast að uppfylla fyrirmæli þeirra laga, einmitt vegna þess, að þau eru fyrirfram ákveðin. Eg tel það óhæft, að í tillögum meiri hluta nefndarinnar er feld burt tillaga um fjárveitingu til brúar á Norðurá; það er allsendis óhæft gagnvart vegalögunum; það var búið að veita fé til þess að nokkru leyti 1907, enda er sjálfsagt að leggja þá brú sem fyrst, af því að nú er vegurinn kominn það áleiðis, að komist verður að Norðurá eftir honum, en ekki yfir ána, vegna þess að brúna vantar. Þessi brú á að kosta 50000 kr. og engin brú ætti að sitja í fyrirrúmi fyrir henni, úr því búið er að fella Rangárbrúna. Eg tel það óhæfilegt fyrir þingið, að láta fjárlögin fara þannig frá sér, að gera ekki ráð fyrir að nein stór-brú verði bygð á fjárhagstímabilinu. Að því er Eyjafjarðarbrautina snertir, skal eg játa það, að ekki er eins mikil nauðsyn á henni eins og t. d. Rangárbrúnni eða áframhaldi Borgarfjarðarbrautarinnar, en engu að síður gera vegalögin 1907 ráð fyrir að hún sé gerð á kostnað landsjóðs, og þar sem nægilegt fé er til að fullgera hana á næsta fjárhagstímabili, sé ég ekki ástæðu til að skorast undan því. Eg get verið þakklátur fyrir það, að fjárveitingin til Reykjadalsbrautarinnar fyrir 1911 var færð yfir á fjáraukalögin fyrir 1909, því það er afar áríðandi fyrir Þingeyinga að fá veginn að Laxá sem fyrst. Mér er ekki eins sárt, þó klipið verði af 15000 kr. niður í 10000 kr. 1910. Þó eru nokkrar ástæður móti því, að færa fjárveitinguna niður. Verkfræðing landsins þykir ekki gott að stofna til stórs flokks verkamanna, nema hann geti látið vinna fyrir alt að 15 þús. kr.; þá getur hann haft 15-20 manns úti alt sumarið. Eftir áætlun, sem verkfræðingurinn gerði, gæti brautin komist á á 6-8 árum, það er fram að Einarsstöðum, og væri þá aðstaða okkar lík og aðstaða Eyfirðinga nú, þar sem þeirra braut er komin að Grund. En verði klipið af þessum 15000 kr., þá er það gefið að ekki verður hægt að ljúka við hana á 8 árum, nema miklu meira verði veitt síðustu árin. Loks má geta þess, að kaflinn frá fyrirhugaðri brú á Laxá, sem veginum er ætlað að liggja yfir, og þessar 10000 kr. eiga að nægja til, er erfiður hraunkafli, svo að sú upphæð nægir varla. Eg vil því mæla með að þessar 15 þús. kr. verði látnar halda sér. Um Grímsnesbrautina vil eg taka það fram, að mér finst ætíð varhugavert, að fresta meira en nauðsynlegt er akbrautavegagjörðum, sem landið á að kosta. Þessi vegur er nú afar illur yfirferðar, einn utandeildarmaður hvíslar því að mér núna, að hann sé ófær. Eg legg því til að þessar 10 þús. kr. f. á. standi. Þá kem eg að símunum. Háttv. frsm. sagði að því væri svo varið um marga þessa síma, sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu, að ekki væri hægt að gera sér von um neinar verulegar tekjur af þeim. Þetta er ekki rétt. Af öllum þeim símum, sem stjórnin hefir lagt til að leggja, má búast við góðum tekjum, nema ef vera skyldi Stykkishólms- og Búðardals-símunum. Eg gæti verið með því að fella þá burtu, en alls ekki hina símana. Meiri hluti nefndarinnar vill fella burtu fjárveitingu til að strengja talsíma milli Reykjavíkur og Borðeyrar Það hefir sýnt sig að það er of lítið að hafa aðeins einn járnsíma og tvo koparsíma á þessari línu, eins og nú er. Brúkunin er meiri en svo, að þessir 3 símar fullnægi henni. Það væri því beint peningatap fyrir landið, ef felt væri að bæta þessum þræði við. Og enn nauðsynlegra verður það, að bæta honum við, ef línur verða lagðar til Borgarness og Stykkishólms, sem búast má við, að gert verði áður en langt um líður. Það er því alveg óhjákvæmileg nauðsyn að láta þennan lið halda sér. Fyrst við erum búnir að koma þessum síma upp, þá verðum við að halda honum svo vel við, að hann komi að fullum notum. Í sambandi við þetta skal eg geta þess, að eg tel það allsendis rangt gert af Nd., að fella tillag til koparsíma til Ísafjarðar. Einfaldur járnþráður nægir varla til Ísafjarðar eins, hvað þá heldur til allra Vestfjarðastöðvanna; það er enginn vafi á því, að það mundi borga sig að bæta þessum eirsíma við. Þessvegna lýsi eg því yfir, að verði samþykt að leggja tvöfaldan koparsíma frá Reykjavík til Borðeyrar, þá mun eg koma með breyt.till. við 3 umræðu um að bæta koparsíma við til Ísafjarðar. Eg sé ekki að ástæða sé til að spara til símanna, þar sem nóg er eftir af þeirri ½ milljón, sem tekin var til láns og ætluð til símalagninga. Eg hygg að eg þurfi ekki að fara frekari orðum um breyt.till. nefndarinnar; mörgum þeirra er eg samþykkur, og get sýnt það með atkvæði mínu, án þess að fara frekar út í þær nú. - Eg vil víkja lítið eitt að breyt.till. - einstakra deildarmanna. Háttv. 3. kgk. hefir komið með tillögu (þskj. 493) um að veita fé til símalagninga frá Eystri-Garðsauka til Vestmanneyja. Eg er honum samþykkur um það, að nauðsyn sé á þessum síma, og að hann mundi verða gróðafyrirtæki. Á fjárlögunum 1908-1909 voru veittar c. 48000 kr. til síma til Garðsauka; nú verður það meira, því tillagið frá sýslunum hefir verið fært niður. Það er engin von um að þessi sími borgi sig, ef hann nær aðeins að Garðsauka, en hinsvegar er enginn vafi á því, að hann borgar sig mjög vel, ef hann verður lagður alla leið til Vestmanneyja. Háttv. 3 kgk. benti á þörf Vestmanneyja sem fiskipláss fyrir síma; auk þess mundu siglingarnar hafa mikið gagn af honum, því fjöldi skipa er oftast nær kringum Vestmannaeyjar. Þar að auki getum við ekki sóma okkar vegna látið það spyrjast, að við höfum ekki síma til þessara stöðva landsins, sem skip koma fyrst til á leiðinni hingað frá útlöndum, þegar sími er á annað borð á næstu grösum. Það er ekki rétt hjá háttv framsm. að þýðingarlaust sé að samþykkja þessa fjárveitingu hér, af því hún hafi fallið í Nd., því þar féll hún aðeins með 11:11, og gæti því vel komist í gegn, ef hún væri samþykt hér. Eigi að spara til svona fyrirtækja, þá er það óholl sparnaðarstefna, einkum þegar ekki vinst meir með sparnaðinum en sýnilegt er hér. - Þá eru breyt.till. á þskj. 511, frá háttv.þm. Strand. Eg geri ráð fyrir að verða á móti þeim af þeirri ástæðu, að eg sé ekki betur, en að afleiðingin af slíkum fjárveitingum mundi verða sú, að farið yrði að heimta í gengdarleysi fé af landsjóði til brúa og vega hvar sem er. Mér vitanlega er vegurinn úr Hrútafjarðarbotni í Gilsfjarðarbotn hvorki þjóðvegur né sýsluvegur; hann er líklega ekki einu sinni hreppsvegur. Sömuleiðis get eg ómögulega verið með fjárveitingum til brúargerða á smá-ár, alveg út í loftið; eg sé ekki betur en það væri að strá peningum út alveg stefnulaust. Að hugsa sér, ef ætti að samþykkja slíkar fjárveitingar um leið og neitað er þeim kvöðum, sem vegalögin 1907 og símalögin 1905 leggja á fjárveitingarvaldið!

Ari Jónsson Eg skal ekki vera langorður; eg vildi aðeins segja örfá orð út af breyt.till. á þskj. 511, sem eg hefi komið með. 1. breyt.till. fer fram á að hækka fjárveitinguna til fjallvega um 300 kr. fyrra árið. Ástæðan til að eg kom með þessa breyt.till. var sú, að Strandamenn óskuðu að fá 300 kr. styrk til að varða Trékyllisheiði, en þar sem framsm. nefndarinnar hefir fullyrt að þessi styrkur muni fást af fé því, sem þegar er ætlað til fjallvega, tek eg tillögu mína aftur. Þá er 2. breyt.till. um fjárveitinguna til vegarins úr Hrútafjarðarbotni í Gilsfjarðarbotn. Háttv. 4. kgk. gat þess, að þessi vegur mundi hvorki vera þjóðvegur né sýsluvegur, og líklega ekki einu sinni hreppsvegur. En það má hann heyra, háttv. 4. kgk., að þessi vegur er hvorki meira né minna en þjóðvegur. Það getur háttv. 4. kgk. sannfært sig um með því að fletta upp í lögum um vegi frá 22. nóvbr. 1907, 3. gr. Þar er talinn meðal þjóðvega »vegurinn frá Hrútafjarðará, um Borðeyri út með Hrútafirði, um Stikuháls til Bitrufjarðar og þaðan að Gilsfjarðarbotni«. Það er ekki rétt orðað, að kalla veginn póstveg, eins og gert er í tillögunni, en til þess voru sérstakar ástæður. Frá Bitrufjarðarbotni liggur vegurinn yfir Snartartunguheiði að Gilsfjarðarbotni. En nú vilja sýslubúar breyta þessu og leggja hann um Krossárdal. Ef hann verður lagður um Krossárdal, þarf upphleyptan veg um langt svæði, sem kostar allmikið fé. Síðasta þing mun hafa tekið vel undir styrk til þessa vegar, og fyrverandi ráðherra, sem var á ferð um veginn í sumar, taldi sjálfsagt að veita fé til vegar um Krossárdal. Þar sem bæði þing og ráðherra hafa álitið svo, og sýslubúum er það mjög mikið áhugamál og nauðsynjamál að fá veginn, fanst mér sjálfsagt að koma með þessa tillögu. En eg fór ekki fram á meira en 2000 kr. að svo stöddu til þessa vegar, bæði vegna undirtekta fjárlaganefndar, og af því eg fer líka fram á fjárveitingu til tveggja brúa, og áleit að þingið mundi fremur sinna þeirri ósk, ef eg væri ekki heimtufrekur til vegarins. Þær tvær ár, sem gert er ráð fyrir að verði brúaðar, ef styrkur fæst, eru Prestbakkaá og Víðidalsá. Prestbakkaá er brýn þörf á að brúa; hún liggur á mjög fjölförnum vegi og er oft illfær. En sérstaklega ber brýna nauðsyn til að brúa hina ána, Víðidalsá. Hún er mjög hættuleg og hafa farist menn í henni; síðast fórst piltur í henni í fyrra og oft hafa menn verið komnir hætt í þeirri á. Hún er straumhörð og grýtt, og mikil í vöxtum. Brúarstæðið liggur nálægt kauptúninu Hólmavík, og er eigi óhugsandi, að kaupmenn þar leggi dálítið til brúarinnar. Þessi brú mundi ekki einungis koma sýslubúum að gagni, heldur einnig þeim Barðstrendingum sem sækja til Hólmavíkurkaupstaðar. Eg vona að háttvirt deild verði við óskum Strandamanna í þessu; þeir hafa ekki verið heimtufrekir hingað til.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eg þarf ekki að segja mikið, en hin langa ræða háttv. 4. kgk. knýr mig þó til að segja nokkur orð. Ekki dettur mér þó í hug að eg geti flogið eins hátt og hann, enda mun eg ekki reyna það. Mín ræða gat ekki gefið honum ástæðu til að koma með þessar almennu athugaaemdir; eg var ekkert að metast um það, hvernig fyrverandi stjórn hefði farið með landsins fé. Eg tek það fram enn, að eg tek ástandið eins og það er og lítur út fyrir að það verði, og byggi á því. Eg sagði í fyrri ræðu minni, að þó fjárhagurinn ef til vill væri ekki slæmur nú, þá yrðum við samt að kosta kapps um að spara sem mest og afgreiða fjárlögin með sem minstum tekjuhalla, af því að útlitið er ekki sem glæsilegast. Við verðum líka að taka tillit til þess tekjumissis, sem aðflutningsbann á áfengi hefir í för með sér fyrir landið, þegar það kemst á, og verður þess varla langt að bíða. Eg gleymdi að minnast á tollhækkunina áðan, en á henni álít eg menn ættu ekki að byggja of mikið. Eg er þeirrar skoðunar, að jafnvel þó fjárlagafrv. væri breytt eins og meiri hl. nefndarinnar leggur til, þá væru engin líkindi til að tekjuhallinn yrði minni en svo, að tollhækkunin geri mikið meira en hrökkva fyrir honum. Og þó svo færi, að tollhækkunin yrði hærri en tekjuhallinn, þá væri ekkert á móti því. Það væri þvert á móti ágætt, því þá værum við betur búnir undir að missa vínfangatollinn. Eg játa, að eg skil ekkert í útreikningum háttv. 4. kgk. Hitt veit eg aftur, að tekjuhallinn eftir árið 1908 var c. 80 þús. kr., og því á eg bágt með að hugsa mér að við lok þessa árs verði tekjuafgangurinn nálægt 300 þús. kr. Eg skildi ekki þá aðferð, sem hann notaði til að fá þetta út. Og mjög ólíklega má skipast, ef þetta á að rætast. Hann sagði, að fyrverandi stjórn hefði ávalt áætlað tekjurnar varlega, og því hefði tekjuhallinn verið svo lítill á síðustu fjárhagstímabilum, og eins mundi verða nú. Það má vera að nokkuð megi þakka því, en mestan þátt í þessu á þó vafalaust það einstaklega góðæri, sem verið hefir í landinu undanfarin ár. Nú er ekki því að fagna og verður því vafalaust alt annað upp á teningnum nú. Við megum ekki byggja neinar áætlanir um fjárhag landsins á næstu árum á samanburði við fyrri tímabil; við verðum að taka tillit til þess ástands, sem er í landinu nú og taka fjárhaginn eins og hann liggur fyrir. Það er satt að tillög til akbrauta eru lögboðin gjöld. En þar með er ekki sagt að þau séu fastákveðin fjárlagagjöld, er ekki megi hækka og lækka. Meiningin er auðvitað, að þingið veiti til akbrauta eftir því sem ástæður leyfa. Og eg sé alls ekki að það sé óhjákvæmileg nauðsyn, að verja eins miklu til akbrauta nú eins og á fyrri þingum. Þó mest hafi verið lagt til síma á undanfarandi þingum, þá hefir þó allmikið verið veitt til akbrauta. Eg verð að halda því fram, að úrfellingarnar séu þannig vaxnar, að það baki ekki þjóðinni neitt verulegt tjón, þótt þær verði samþyktar. Að endingu vildi eg láta þá ósk og von í ljós, að orð mín gæfu ekki háttv. 4. kgk. ástæðu til þess að halda jafn langa ræðu eins og síðast.

Steingrímur Jónsson Eg verð að halda því fram gagnvart háttv.þm. Ísf. að eg hafði rétt til að tala eins og eg gerði, sökum þess að eg er í minni hluta. Það var beinlínis rangt hjá háttv.þm. Ísf. sem hann sagði um hlutfallið á milli tekna og gjalda árið 1908. Hann færði tekjuhallann fyrir fjárhagstímabilið 1906-07 yfir á árið 1908. Tekjuhallinn árið 1906 var c. 22,000 kr. og árið 1907 89,000 kr., alls á fjárhagstímabilinu 111,000 kr. En samkvæmt skýrslu fráfarandi ráðherra voru tekjurnar árið 1908, að lánum meðtöldum, c. 1,969,000 kr. og gjöldin c. 1,728,000 kr., og tekjuafgangur því c. 241,000 kr. Ef þessi skýrsla er rétt, og eg vona að enginn dirfist að rengja bana, þá þykist eg mega fullyrða, að hagur landsjóðs stæði alls eigi illa við árslok 1908. Eg sagði að tillagið til akbrautanna væri lögákveðið - og það er rétt -, en vegna þess að ekki eru ákvæði um hin einstöku tillög í öðrum lögum en fjárlögum, getur þingið hummað fram af sér að uppfylla skyldu sína í þessu efni. Annars vildi eg leyfa mér að spyrja hinn háttv. meiri hluta, hvernig á því stendur að sparnaðurinn þarf að vera svona dýr? því þarf að neita um 342,000 kr., þegar gjöldin þó ekki lækka nema um 154,000 kr.? Hvað er orðið af hinum 190,000 krónunum?

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Fyrst skal eg minnast stuttlega á breytingartillögur nefndarinnar. 1. breytingartillagan er við 14. gr. B.II. b. 2. um að athugasemdin við námsstyrkinn við læknaskólann væri eins orðuð og sams konar athugasemd við námsstyrkinn við prestaskólann. Það er að eins lítilfjörleg orðabreyting, er miðar að því, að gera athugasemdina skýrari og gleggri. Þá fara þrjár næstu breytingartillögurnar fram á að hækka fjárveitingar til lagaskólans. Sú fyrsta fer fram á að hækka fjárveitinguna til aukakenslu við skólann úr 800 kr. upp í 1600 kr. á ári. í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar munu 1800 kr. hafa verið ætlaðar til slíkrar kenslu, en háttv. neðri deild færði fjárveitinguna niður í 800 kr. Nefndinni hefir verið sýnt fram á, að það væri ærinn starfi fyrir 3 menn að kenna við skóla þenna, og hún getur ekki búist við að hægt verði að fá hæfan mann fyrir minna en 1600 kr. á ári. Það er eins og eg hefi tekið fram áður, bein skylda fjárveitingarvaldsins að sjá þeim stofnunum fyrir nægu fé, sem á annað borð er búið að setja á stofn. Aðsóknin að skólanum er mikil; í vetur sækja hann 8 menn, og sagt er að auk þess séu 4 búnir að sækja um skólavist að vetri. Og þótt hér á landi sé ef til vill vel mikið af löglærðum mönnum, þá virðist ekki ástæða til að reyna að draga úr aðsókninni að þessum skóla fremur en hinum æðri skólunum hér. Fyrir því leggur nefndin til að hækka námsstyrkinn úr 1000 kr. upp í 1200 kr., og húsaleigustyrkinn úr 640 kr. upp í 960 kr., á ári. Þessar upphæðir eru þó lægri en það sem veitt er til læknaskólans í sama skyni, og þó eru allar líkur til, að áður langt um líður verði að minsta kosti jafnmargir stúdentar við lagaskólann, sem við læknaskólann. Auk þess ber og þess að gæta, að efnahagur margra stúdenta er svo þröngur, að þeir geta ekki styrklaust komist gegn um námið. Þá hefir nefndinni borist erindi frá umsjónarmanni mentaskólans, þess efnis, að færa upp styrkinn til umsjónar og viðhalds á munum skólans um 200 kr. Nd. feldi þessa upphæð burtu. Umsjónin er nú í höndum manns, sem lengi hefir gegnt þessu starfi með sparsemi og reglusemi, og getur nefndin ekki séð neina ástæðu til þessarar úrfellingar í Nd. og vill því veita þessa upphæð. Erindi þessu fylgdi einnig umsókn um 100 kr. til dyravarðar, en þetta fé vill nefndin ekki veita, af því að hún álítur að ástæður þær, sem þessi umsókn er bygð á, geti ekki komið til greina. Það segir sem sé í umsókninni, að nú leggist nýr skattur á húsið, vatnsskattur, og þann skatt verði dyravörður að borga; en það getur auðvitað eigi komið til mála annað en að sá skattur leggist á húsið sjálft, en ekki á dyravörð. Þá kem eg að br.-tillögunni við 14. gr. B. VIII. a. 1., þar sem ræðir um kvennaskólann í Reykjavík. Þar hefir Nd. samþykt að veita 3000 kr., en í frumvarpi stjórnarinnar voru ætlaðar 7000 kr. Þessi hækkun stjórnarinnar frá því sem verið hefir undanfarið, stafar af því, að skóli þessi hefir nú í mörg ár haft við óviðunanlegt húsnæði að búa. En nú er í ráði að leigja húsrúm handa skólanum fyrir 2000 kr., og eru það allmikil útgjöld fram yfir það vanalega. Og í öðru lagi á að gera miklar breytingar á fyrirkomulagi skólans í þá átt að verkleg kensla verði meiri en verið hefir. Það má álíta að sjálfsagt sé að gjöra breytingar á skólanum, því eins og nú stendur á, eru húsakynnin svo lítil, að skólinn hefir hvergi nærri getað tekið á móti öllum sem sótt hafa um kenslu í honum. Þessi skóli er elzti kvennaskóli landsins, og þing og stjórn álítur, að honum hafi verið prýðisvel stjórnað; og þar að auki er þetta skóli alls landsins, en alls ekki fyrir Reykjavík eina. Og þegar litið er til þess, að nú er sem óðast verið að auka rétt kvenna, þá liggur nærri sú krafa, að þjóðfélagið sjái um, að þær eigi kost á sem mestri mentun til þess að geta sem bezt hagnýtt sér réttindi sin. Þegar á alt þetta er litið, álítur nefndin að rétt sé að hækka tillag það, sem Nd. samþykti að veita skólanum, um 1500 kr., en nefndin áskilur að Reykjavík leggi fram 500 kr. til skólans að minsta kosti, hvort árið. Reykjavík hefir að vísu lagt eitthvað lítilsháttar til skólans að undanförnu, 100 kr. eða því um líkt, en það er svo lítið, að nefndin áleit sjálfsagt, að áskilja það, að bærinn legði meira fram, þegar tillag landsjóðs er hækkað. Enda efast eg ekki um, að bæjarstjórnin leggi þetta fúslega fram, þegar hún sér að það varðar svo miklu. - Þá kem eg að barnaskólunum. Nd. hefir fært niður um 1000 kr. þá upphæð, sem ætluð var í frv. stjórnarinnar til barnaskóla í kaupstöðum. Nefndin vill nú hækka þennan lið um 2000 kr. hvort árið og styrkinn allan til barnaskólanna um 3000 kr., og þykir hækkunin vera á miklum rökum bygð, þegar litið er á þær skyldur, sem lagðar hafa verið á landsmenn í þessu efni; eg get ekki séð, að það sé rétt að minka tillagið til barnaskólanna í kaupstöðum, því fræðsluskyldan kemur þó þyngst niður á kaupstöðunum, að því leyti sem þar sem flest börnin og kaupstaðarbúar verða að leggja mikið á sig í þessu skyni og nemur það eigi alllitlu fé. Það virðist því engin ástæða til að lækka þennan útgjaldalið á fjárlögunum. - Þá hefir Nd. felt burt þær 600 kr., sem stjórnin áætlaði til aðstoðar við samning skýrslna og skrifstofukostnaðar handa umsjónarmanni fræðslumálanna. Hér vill nefndin fara miðlunarveg og leggur til að veittar séu í þessu skyni 300 kr. eftir reikningi; nefndin hyggur að komast megi af með þetta, en eg get um þetta atriði látið mér nægja að vísa til nefndarálitsins. Eg skal leyfa mér að geta þess hér, að mér þykir óheppilegt að eftirlitsferðir umsjónarmanns fræðslumálanna geta ekki orðið á þeim tíma ársins, sem kensla er í skólunum. Það má vel vera, að slíkar ferðir yrðu oft erfiðar, en eg verð þó að líta svo á, að það sé enginn ógjörningur, og það má telja víst, að meiri árangur yrði af þessum ferðum með því móti, en þegar þær eru farnar að sumrinu, þegar engin kensla er í skólunum. Þá kemur br.till. við sömu gr. B. VIII. b. 5. c. um að á eftir staflið c. komi nýr stafliður d. svohljóðandi: Til unglingaskóla í sambandi við barnaskólann á Ísafirði 2500-2500 kr., og eru færðar ástæður að því í nefndarálitinu. Svo stendur nefnil. á, að á Ísafirði er framhaldsskóli fyrir unglinga í sambandi við barnaskólann. Þessi framhaldsskóli hefir fengið húsrúm fyrir ekkert hjá bæjarstjórn Ísafjarðar, en það húsrúm er svo lítið, að þar geta að eins verið 20 nemendur. Nú er í ráði að stækka hús barnaskólans, og það gæti því orðið til mikils hagnaðar, ef þingið vildi veita það fé, sem hér er farið fram á, svo unglingaskólinn gæti átt von á meira húsrúmi í þeirri byggingu. Mér er kunnugt um, að þar vestra er mikil löngun hjá fólki til þess að menta börn sín betur en kostur er á í barnaskólanum, og menn þar hafa jafnvel í huga að reyna að koma þar upp gagnfræðaskóla, þótt að því sé ekki enn komið. Þessi fjárveiting virðist því vera á fullri sanngirni bygð. - Þá er enn í 14. gr. einn liður um kenslu þriggja blindra barna í Danmörku. Hér er sú breyting á orðin, að eitt af þessum börnum hefir fengið flogaveiki, svo það hefir verið flutt af blindrahælinu og á flogaveikrahæli. Þennan lið má því færa niður um 300 kr., því að nú er gefið með barninu af þessa árs styrk, en nefndin gengur út frá því, að landsjóður kosti barnið ekki á flogaveikishælinu; það kemur að sjálfsögðu á sveit barnsins, ef foreldrarnir ekki geta gefið með því. - Þá kem eg að styrk þeim, sem lagt er til að veittur sé Ingibjörgu Guðbrandsdóttur til þess að veita sveitastúlkum kenslu í leikfimi. Nefndin lítur svo á, að ekki sé mikil nauðsyn að veita þennan styrk, því hún lítur svo á, að sveitastúlkur þurfi alls ekki að læra þessa svonefndu leikfimi. Þær hafa nógar hreyfingar þó þær ekki læri að ganga, hoppa og hringsnúast eftir kúnstarinnar reglum. Nefndin álítur þessa fjárveitingu hinn mesta hégóma; auðvitað er hér ekki um stóra fjárupphæð að ræða, en þetta sýnir vel hve geysimikið hugvit menn hafa til þess að finna upp ástæður fyrir styrkbeiðnum úr landsjóði, og sumar hverjar af þessum ástæðum eru svo lítilsverðar, að það er furða, að menn skuli bera slíkt fram fyrir alþingi, - nema ef þeir væntist þess að þingið vilji launa þeim fyrir hugvit þeirra. - Nei, sveitastúlkur hafa nógar hreyfingar; en öðru máli er að gegna um kaupstaðarstúlkur, sem margar hverjar sitja hreyfingarlausar mestan tíma ársins. Við 14. gr. B. IX. a. hefir nefndin gjört þá breytingu, að hún vill að lærisveinar stýrimannaskólans njóti sundkenslunnar ókeypis eins og lærisveinar latínuskólans. Þetta er ekki nema sanngjarnt, þó að þetta raunar komi ekki öllum lærisveinum stýrimannaskólans að notum vegna þess, að þeir eru farnir úr bænum margir á þeim tíma að vorinu, sem sundkenslan stendur yfir. Þar sem ræðir um náttúrugripasafnið í 15. gr. vill nefndin fella burt þá athugasemd, að stjórnin fái skírteini fyrir því, að safnið sé eign landsins. Það á nfl. ekki að vera þörf á að taka þetta fram, því það er vitanlegt, að náttúrugripasafnið er eign landsins. En það gæti einmitt fremur orðið athugavert að slá því föstu með sérstökum fyrirmælum, því að í fyrsta lagi er safnið stofnað af einstökum mönnum og hirt af mönnum, sem lítið hafa tekið fyrir ómak sitt, og hlynt að því eftir megni, og í öðru lagi er ekki vist, hvað lengi þessi nægjusemi manna yrði gagnvart safninu ef það væri »lagalega afhent« landinu. En eign landsins er safnið auðvitað, eins og meðal annars sést af því, að landið leggur því til ókeypis húsnæði. Þá kemur að liðnum um bókakaup til bókasafnanna á Ísafirði og Akureyri. Að því er snertir Ísafjörð, hefi eg talað svo rækilega um það áður hér á þingi, að eg hefi engu við það að bæta. Eins og kunnugt er, hefir það lengi verið ósk Ísfirðinga að fá Amtsbókasafnið flutt til Ísafjarðar, vegna þess að þar er heppilegri staður fyrir safnið en þar sem það nú er. En ef þessi fjárveiting fengist nú eitt skifti fyrir öll, myndi óánægjunni linna, þó fjárupphæð þessi sé raunar 3000 kr. lægri en menn þar vestra vilja; því þeir vildu fá 5000 kr. til bókakaupa, ef Amtsbókasafnið fengist ekki flutt. - Bókasafnið á Akureyri er sem stendur í fjárkröggum vegna bókaaukninga og einnig vegna þess, að það hefir nýlega komið sér upp allgóðum lestrarsal. Það myndi því ekki um of að veita því 1000 kr. styrk. Um styrkinn til sýslubókasafna og lestrarsala þótti nefndinni rétt, að binda ekki við neitt vist hámark þann styrk, sem veita mætti sýslubókasöfnum og lestrarsölum í kauptúnum til bókakaupa, því þar á auðvitað að fara eftir þeirri þörf, sem er fyrir hendi um hvert safn fyrir sig. Nefndin leggur því til að orðin: »Alt að 150 kr. til hvers« falli burt. - Að því er snertir styrkinn til að semja þjóðréttarsögu Íslands, get eg sagt það fyrir hönd nefndarinnar, að hún er í sjálfu sér hlynt þessari fjárveitingu, þó hún á hinn bóginn geti alls ekki felt sig við þennan lið eins og hann kemur frá Nd., nfl. að þingið kjósi nefnd til þess að sjá um þennan starfa. Nefndin álítur að réttara sé að veita þetta eftir á, þegar verkinu er lokið, og að sá njóti þá styrksins, sem bezt ritið hefir samið. Eg sé að nú er komin fram br.till. um að fella burt ákvæðið um að þingið skuli kjósa nefndina, og eg get sagt það fyrir mitt leyti, að eg felli mig vel við þá breytingu, en eg get ekkert sagt um það fyrir nefndarinnar hönd, því hún hefir ekki haft tækifæri til að bera sig saman um hana. Það var tekið fram í nefndinni, að það væri tilhlýðilegt og vel við eigandi, að veita verðlaun fyrir þetta verk, og mætti taka þau úr sjóði Jóns Sigurðssonar að einhverju leyti. Þá kem eg að allri rununni til blessaðra skáldanna. Nefndin hefir hér eins og annarsstaðar haft sparnaðinn fyrir augum, þó hún virði mikils hvað skáldin yrkja mikið og gott. Eins og tekið var fram í Nd., má telja sumar af þessum fjárveitingum fremur eftirlaun en skáldlaun. Vér vitum t. d. allir um eitt þeirra skálda, sem skáldstyrk hefir haft um mörg ár undanfarið, að hann er gersamlega hættur að yrkja og hefir svo gengið í mörg ár; það lítur með öðrum orðum út fyrir, að skáldskapargáfa þess manns sé að ganga til þurðar, svo eg álít að hann mætti þykjast góðu bættur, ef hann héldi þeim styrk, sem hann hefir haft, þó ekki væri hækkað við hann. Vér verðum í þessu sem öðru að sníða oss stakk eftir vexti. Þetta eru að vísu ekki stórar upphæðir, sem hér er um að ræða, en ef vér erum mjög örir á skáldstyrki, getur vel svo farið með tímanum, að þeir verði alltilfinnanlegur gjaldliður. Mér dettur ekki í hug að neita því, að góður skáldskapur er bæði til skemtunar og óbeins gagns. En það er þó með hann líkt eins og skrautgripi, sem menn gjarnan vilja hafa í húsum sínum, að menn láta slíkt sitja á hakanum fyrir nauðsynlegum útgjöldum. Eg hirði ekki að fara fleiri orðum um þessa skáldstyrki. En þá kem eg að þeim gjaldlið, sem gengur undir nafninu orðabókastyrkir. Alla slíka styrki vildi eg helst strika alveg út. Þar finst mér ekki vera um neina brýna þörf að ræða. Að vísu er helzt þörf á islenzkri orðabók, en því er aftur svo varið um styrkinn til hennar, að það er vitanlegt, að manninum, sem á að gera hana, endist ekki aldur til að ljúka við hana. Þetta verður svo stórt verk, að það eru litlar líkur til að einn maður geti lokið því. Líkt er um styrkinn til Sigfúsar Blöndals til þess að semja íslenzk-danska orðabók. Sá styrkur hefir staðið á fjárlögunum ár frá ári og verið borgaður út stöðugt, án þess að nokkur trygging sé fyrir því, að maðurinn vinni nokkurn skapaðan hlut fyrir styrknum. Þingið veit ekkert um það, hvort verkinu miðar nokkuð eða ekki neitt. Eg fyrir mitt leyti hefði helzt viljað fella alla orðabókastyrki, en nefndin hefir ekki getað komið sér saman um að leggja það til, nema um styrkinn til Jóns Ófeigssonar til að gera þýzk-íslenzka orðabók. Um þá orðabók er það að segja umfram hinar, að það er ekki einu sinni minsta þörf á henni, því að þeir sem læra þýzku, kunna sjálfsagt allir eða flestallir dönsku áður, og geta því vel notað þýzk-danskar orðabækur. Það er að því leyti alt öðru máli að gegna um þýzka orðabók en enska, því að ensku læra margir nú orðið, sem ekki kunna neitt í dönsku. Eg skal líka geta þess, að það er ætlast til að þessi maður fái 1000 kr. styrk, án þess að nein trygging sé heimtuð fyrir því, að verkið sé unnið. Það er eins um þennan styrk eins og styrkinn til Sigfúsar Blöndals að því leyti. Þingið er orðið frjálslyndara og örara að fé í þessu efni en það var. Hér á árunum, þegar þingið veitti 800 kr. styrk til ensk-íslenzkrar orðabókar, var það gert að skilyrði, að styrkurinn kæmi til útborgunar þegar bókin væri búin. En nú á að veita 1000 kr. styrk ár eftir ár til orðabókar, sem á að semja, en sem engin trygging er fyrir að nokkru sinni verði samin. Það er nokkuð öðru máli að gegna um styrkinn til Jóns Ólafssonar, því að hann á að fá ákveðna borgun fyrir hverja örk prentaða. Nefndin hefir lagt til að færa þann styrk niður úr 1500 kr. í 960 kr. hvort árið. Eg vona að háttv. deild verði sammála nefndinni um að sú niðurfærsla sé á rökum bygð; því að úr því það er auðsætt, að manninum endist ekki aldur til að fullgera bókina hvort sem er, þá er því minni ástæða til að veita mikið fé til þessa verks. Þá er hér einn styrkur í 15. gr. 37, sem nefndin vill fella burt. Það er 1000 kr. styrkur til Guðmundar Bárðarsonar til utanfarar til jarðfræðisrannsóknanáms. Meiri hluti nefndarinnar var þeirrar skoðunar, að þessi styrkur mætti missa sig. Við höfum einn mann, sem leggur stund á jarðfræði, og það sýnist ekki vera ástæða til að styrkja fleiri til þeirrar fræðigreinar. Það er alveg óvíst um árangurinn af þessari utanför, og því væri réttara að styrkja þann mann, sem við nú höfum, betur, heldur en að fara að bæta fleirum við. Það getur vel verið, að þessi maður sé efnilegur, en hins vegar er mér ókunnugt um, að hve miklum praktiskum notum það kæmi fyrir landið, að eiga svo og svo marga sérfræðinga í þessari grein. Sama er að segja um styrkinn til Ísólfs Pálssonar, 15. gr. 39. Nefndin veit ekki hvort nokkrar sérlegar líkur eru til að utanför hans kæmi landinu að gagni, og leggur til að sá styrkur verði feldur burt. Þá er styrkurinn til Einars Jónssonar myndasmiðs, 15. gr. 43. Nefndin vill láta þann styrk halda sér, en leggur til að athugasemdin við fjárveitinguna falli burt. Nefndin áleit ekki rétt, að vera að setja honum neinar reglur um það, hvernig hann skyldi verja fénu. Hann hefir sýnt dugnað og áhuga á starfi sínu, og á þennan styrk fullkomlega skilið og þó meira væri. Nefndin vill halda upphæðinni, 1200 kr., óbreyttri, en eg get sagt fyrir mitt leyti, að eg gæti vel verið með miklu hærri styrk til þessa manns. Það er auðvitað erfitt fyrir okkur hér, að dæma um listgildi mynda hans, en frumlegar eru þær og bera það ljóslega með sér, að þær eru af íslenzku bergi brotnar. Hann er íslenzkur listamaður og íslenzkur frumleiki í öllum hans verkum. Það er ekkert að marka, þó að hann hafi ekki fengið alþjóðaviðurkenningu ennþá. Sú viðurkenning getur komið þegar minst varir, og þá þætti okkur leitt að hafa vanrækt hann og yfirgefið, á meðan hann þurfti okkar hjálpar við. Þá kem eg að 16. gr. frv. Þar vill nefndin bæta við nýjum lið aftan við 1. c. 5, 18,500 kr. fyrra árið til byggingar skólahúss á Hólum. Í frv. stjórnarinnar var ætlað fé til byggingar skólahúss við báða bændaskólana, enda er það skylda þingsins að veita fé til þessara bygginga. Þingið hefir gefið loforð fyrir því, er það ákvað í bændaskólalögunum, að skólarnir skyldu geta veitt móttöku 40 piltum hvor, en það geta þeir ekki með þeim húsakynnum, sem nú eru þar. Neðri deild hefir nú veitt fé til byggingarinnar á Hvanneyri, og þá er því síður ástæða til að neita um féð til byggingar á Hólum. Hins vegar vill nefndin fresta öðrum byggingum þar að þessu sinni, sem stjórnin vildi veita fé til, svo sem leikfimishúsi, smiðju o. fl. En sjálft skólahúsið álítur nefndin öldungis óhjákvæmilegt að ljúka við, því að skólinn getur ekki fullnægt aðsókninni að öðrum kosti. Þá er skólinn á Hvanneyri. Þar hefir fjárveitingin til kennaralauna verið hækkuð um 300 kr. og það ákveðið um leið, að þessar 300 kr. gangi til launaviðbótar handa Hirti Snorrasyni. Nefndinni er kunnugt um, að Hjörtur Snorrason hefir ekki haft þessa kenslu á hendi sjálfur síðastliðinn vetur. Hann býr á jörð nálægt Hvanneyri og hefir látið annan mann stunda kensluna í sinn stað. Þegar þessa er gætt, sér nefndin ekki ástæðu til að bæta við laun hans. Það er ekki hægt að ætlast til persónulegrar launabótar fyrir verk, sem hlutaðeigandi leysir ekki af hendi. Því leggur nefndin til að fella þessa viðbót og færa liðinn niður í 2700 kr. aftur. Þá er breytingartill. við 16. gr. 4. a., að styrkur til byggingar á Eiðum verði 20 þús. kr. fyrra árið í stað 10 þús. hvort ár. En um leið vill nefndin taka það fram, að hún ætlast til að slíkar bænir um byggingarstyrk við þennan skóla komi ekki til þingsins framar. Styrkinn til verklegrar búnaðarkenslu við þennan skóla vill nefndin færa niður um helming, í 1500 kr., eins og þingið hefir áður fastákveðið til þessarar kenslu. Það var ákveðið með bændaskólalögunum, að bókleg kensla skyldi engin fram fara á kostnað landsjóðs, hvorki á Eiðum eða í Ólafsdal. Hinir 2 skólarnir, á Hvanneyri og Hólum, áttu að fullnægja þörf landsins til aukinnar bændamentunar, og var ekki ætlast til, að fleiri skólar yrðu styrktir af landsfé í þeim tilgangi. Samt hefir byggingarstyrkurinn til Eiðaskólans komist inn í fjárlögin í neðri deild, og sá nefndin sér ekki fært að leggja til, að hann væri feldur hér í deildinni, þó að það væri í rauninni full ástæða til þess. Ef það er satt, að þessi skóli eigi að kosta um 40 þús. kr., er það óskiljanlega mikil rausn af þeim, sem hlut eiga að máli, en þeir um það. Þá hefir nefndin lagt til, að 1000 kr. styrkveiting til húsmæðrakenslu á Eiðum væri feld burt. Nefndin veit ekki til, að sýslunefnd hafi mælt með stofnun þessarar húsmæðradeildar, og lítur út fyrir, að það sé að eins uppástunga skólastjóra sjálfs. Það sýnist ekki ástæða til að bæta þessu ofan á hina styrkveitinguna til þessa skóla. Enn er 1000 kr. styrkur til Jónínu nokkurrar Sigurðardóttur, sem kvað vera að burðast með matreiðslukenslu. Nefndin vill færa þann styrk niður um helming. Hún álítur 500 kr. vera nægilegt fyrst um sinn, því að hún efast ekki um, að þetta matreiðsluskólahald verði bráðlega svo umfangsmikið og nauðsynlegt, að þá komi ný beiðni um aukinn styrk, og má þá bæta upp þó styrkurinn sé ekki meiri en þetta í fyrstu. Annars vil eg geta þess, að styrkirnir gætu farið að verða nokkuð margir, ef þingið færi að gera sér að reglu, að veita styrk til allrar mögulegrar kenslu, sem það hefir enga hugmynd um, hvort nokkurs virði er eða ekki. Það sýnist ekki ofverk kvennaskólanna að hafa á hendi kenslu í matreiðslu. Þar er staðurinn fyrir slíka kenslu, enda er í ráði að þeir komi henni á stofn hjá sér. Það er langhentugast, að þessi kensla sé einmitt í sambandi við aðra kenslu þar. Þá er næsti liður á atkvæðaskránni. Það er 500 kr. lækkun á styrk til Ungmennafélags Íslands til eflingar líkamlegra íþrótta og til skóggræðslu. Þennan lið, 16. gr. 11, vill nefndin lækka úr 2000 kr. hvort árið í 1500 kr. Nefndin viðurkennir, að stefnuskrá félagsins er lofsverð, eins og hún er á pappírnum, og því líklega vert að styrkja félagið, þó að bæði eg og aðrir hefðum kunnað betur við, að þessi mikli eldlegi áhugi félagsmanna hefði komið fram í einhverju öðru fyr en því, að sækja um styrk af landsjóði. Eg veit ekki hvernig á að verja þessu fé. Það er sagt, að það eigi að vera til skóggræðslu, og eg hefi heyrt, að félagsmenn hugsi sér þá aðferð til eflingar skóggræðslunni, að hver þeirra fái eina skógarhríslu frá útlöndum og gróðursetji hér í landinu. Eg veit ekki hvort þetta er vænleg aðferð til skóggræðslu, að gróðursetja útlendar plöntur. En það vill svo vel til, að hér í deildinni er fagmaður, háttv. 6. kgk. þm., sem getur sjálfsagt gefið upplýsingar að þessu leyti. Nefndinni þótti það vafasamt, að styrkveitingin kæmi landinu að miklu gagni hvað skógræktina snertir, en hitt álítur hún gott og þarflegt, að félagið gangist fyrir að efla líkamlegar íþróttir. Úr því eg er að tala um þetta félag, þá get eg ekki stilt mig um að geta þess, að mér finst að ekkert ætti að liggja fjær slíkum félagsskap en að halda samkomur og leigja fólk til að kveða þar og syngja óhróðurssamsetning um einstaka menn. Eg hefi heyrt að þetta félag hafi gengist fyrir þess konar samkomu nýlega, og er leitt til þess að vita, að félagið skuli byrja með því að innleiða slíkt útlent apaspil í landið. Það gæti tekið sér eitthvað þarfara fyrir hendur en að halda samkomur til að gera gys að þeim mönnum, sem eru þó eftir mætti að vinna að hag þjóðarinnar. Það er engin uppbygging að slíku fyrir land eða lýð, og sízt viðeigandi fyrir svo góðan félagsskap. Eins álít eg óþarfa fyrir félagið að blanda sér til muna í pólitískar »agitationir.« Það hefir mikið starf og lofsvert fyrir höndum, þar sem er efling líkamsíþrótta og ætti að beita kröftum sínum sem mest að því markinu. Þá vill nefndin bæta við nýjum lið, 1200 kr. hvort árið, til yfirmatsmanna á gæðum síldar. Það þarf víst ekki að fjölyrða um þá fjárveitingu. Hún er samkvæm lögum um það efni, sem samþykt voru hér í deildinni um daginn, og tilsvarandi fjárveitingu í aukafjárlögunum. Þá er breyt.till. við 16. gr. 27. C. Þar hafði neðri deild felt 300 kr. fjárveitingu til ræstingar á efnarannsóknarstofunni. Nefndin álítur ekki rétt að sleppa þessari fjárveiting alveg, en vill lækka hana um 100 kr. Í sambandi við það leggur nefndin til, að liðurinn c., til ljósa og eldsneytis, hækki um 200 kr., verði 500 kr., og veitist sú upphæð til ræstingar jafnframt. 16. gr. 28 er styrkur til tveggja íslenzkra stúlkna til handavinnunáms hjá »Kunstflidsforeningens Friundervisning« í Kaupmannahöfn. Nefndin leggur til, að þessi liður falli burt. Henni er ókunnugt um, hvert gagn landið getur haft af slíkri styrkveitingu. Sams konar kensla kvað vera veitt hér í kvennaskólanum í Reykjavík, og eg veit ekki hvað getur verið unnið við að kosta stúlkur til að nema það í útlöndum, sem þær geta vel numið hér heima. Auk þess get eg sagt fyrir mitt leyti, að eg sé ekki neina þörf á að kvenfólk læri þesssa sárfínu handavinnu. Eg veit ekki betur en að konur okkar flestar hafi öðrum störfmn að gegna þegar út í lífið kemur, en að vera að fitla við þess konar hannyrðir. Þá vill nefndin lækka styrkinn til ábúandans á Tvískerjum úr 400 kr. í 200 kr. Við vildum ekki mæla með hærri styrk að sinni, enda er okkur ókunnugt um, hve nauðsynlegt er að styrkja þennan mann. Auðvitað á styrkurinn að vera til þess, að veita ferðamönnum þá hjúkrun og beina, sem hann hefir hingað til veitt styrklaust. En slíkar styrkveitingar gætu orðið margar, ef farið væri að styrkja öll þau heimili á landinu, sem þættu eiga það skilið vegna gestrisni. Það eru ekki fá heimili, sem líða töluverðan baga af gestagangi, svo að eg veit ekki hvar enda skal, ef lagt er út á þá braut. Í 18. gr. vill nefndin fella burt 1000 kr. sem Þorvaldi Björnssyni eru ætlaðar í »viðurkenningar skyni«. Nefndinni fanst ekki rétt að veita þessa upphæð, því að ef byrjað er að veita slíkar viðurkenningar, mundu margir alþýðumenn koma fram með sams konar kröfur. Eg get verið stuttorður um breyt.till. við 22. gr. Þær ganga flestar í sömu áttina, að ákveða vexti af lánunum 14½% jafnar afborganir árlega. Hitt eru smábreytingar, sem eg flnn ekki ástæðu til að fara nákvæml. út í. Þó skal eg geta þess um tölul. 10, sem er lánveiting til Björgvins Vigfússonar sýslumanns, að þann lið vill nefndin lækka úr 12000 kr. í 4000 kr. Hún álítur þá upphæð nægilegt lán til húsbyggingar, en álítur hins vegar ekki ástæðu til að veita þessum manni lán til neins annars. Það hvílir engin skylda á þinginu að styðja embættismenn til jarðakaupa. Eg hefi gleymt að minnast á 16. gr. 30., 2000 kr. styrkveiting til Iðnaðarmannafélagsins til iðnsýningar. Þar vill nefndin bæta við því skilyrði, að Reykjavíkurbær leggi að minsta kosti jafn mikla upphæð til sýningarinnar. 2000 kr. hlýtur að vera of lítið fé til þess að sýningin verði myndarleg, en að öðrum kosti er gagnslaust að styrkja hana nokkuð. Þess vegna vill nefndin binda styrkveitinguna þessu skilyrði til tryggingar því, að styrkurinn komi að nokkru gagni, ef hann verður notaður á annað borð. Eg ætla ekki að lengja ræðu mina meir að þessu sinni. Vil fresta því, að tala um breytingartillögur háttvirtra deildamanna, þangað til eg hefi heyrt, hvað tillögumenn hafa fram að færa þeim til stuðnings, og tek þá ef til vill til máls aftur síðar.

Agúst Flygenring Eg á breytingartillögu við 16. gr. á þgskj. 493, að til aðstoðar verkfræðings til rannsókna og mælinga viðvíkjandi járnbrautarlagningu austur verði veittar 2700 kr. fyrra árið. Á gildandi fjárlögum eru veittar 16500 kr. til undirbúnings slíkrar járnbrautarlagningar, að því er landmælingar snertir, (sem búið er þegar að ljúka við). En nú vantar verkfræðingsmælingar, sem og kostnaðaráætlun frá verkfræðingi. Þegar nú svo miklu hefir verið kostað til mælinga í þessu skyni, sem þó ekki koma að fullu gagni nema verkfræðingur líka rannsaki leiðina og mæli brautarstæði, þá virðist ekkert áhorfsmál, að veita þessa litlu fjárupphæð, einkum þegar þess er gætt, hve hverfandi hún er í samanburði við kostnaðinn við alt verkið. Eg vona því, að deildin sjái sér fært að fallast á tillögu mína, því annars kemur féð sem búið er að borga út í þetta fyrirtæki ekki að neinu gagni.

Jósef Björnsson Eg hefi leyft mér að koma fram með tvær breyt.till. við fjárlagafrumvarpið eins og það kemur frá háttv.Nd., og eru þær báðar viðaukatillögur, önnur á þingskj. 494, en hin á þingskj. 495; eg skal leyfa mér að gera grein fyrir þessum tillögum í stuttu máli. Fyrri tillagan er um það, að landsjóður leggi til greiðsluálags á Viðvíkurkirkju 400 kr. fyrra ár fjárhagstímabilsins. Á þessari umsókn stendur þannig, að þegar Hofstaðaþing voru lögð niður árið 1861 og Flugumýrarsókn lögð við Miklabæjarsókn, þá voru makaskifti höfð á Hjaltastöðum og Viðvík og Viðvík gerð að prestssetri. Árið eftir (30. júni 1862) var prestssetrið og kirkjan í Viðvík tekin út og gert 200 ríkisdala álag á kirkjuna. Á næstu árum á eftir fara hlutaðeigendur fram á við þáverandi biskup, Helga Thordarsen, að fá álagsupphæðina borgaða, en hann færist undan því í bréfum sínum að eiga í þessu máli og þar við dróst það; og allan þann tíma sem Páll Jónsson var prestur í Viðvík var því ekkert hreyft, og það var fyrst eftir að Zóphonías prófastur Halldórsson var kominn þangað, að farið var að hreyfa málinu aftur. Það var á síðari árum Péturs biskups Péturssonar, og hann gerði sitt til að greiða fyrir málinu, en landshöfðingi færðist undan og varð því eigi úr því, að álagið fengist borgað. Nú hefir málið enn legið kyrt um nokkur ár og það er fyrst eftir að Zóphonías Halldórsson er látinn og söfnuðurinn tók við kirkjunni, að hreyfing kemur á málið að nýju. Sóknarnefndin skrifar biskupi síðastl. ár, en hann leggur málið fyrir stjórnina og mælir með því. Stjórnin svarar að hún sjái sig ekki hafa heimild til að greiða álagið. Þetta svar stjórnarinnar tilkynnir biskup sóknarnefndinni og bendir jafnframt á, að eini vegurinn til að fá málinu framgengt sé, að fela þingmönnum héraðsins að bera það fram á þingi. Í því skyni hefir svo prófastur aftur skrifað núverandi biskupi og biskupinn skrifar erindi til alþingis, þar sem hann telur það engum efa bundið, að þetta sé réttmætt mál. Hann stílar bréfið til mín og kemst svo að orði: »Nú vekja nýir menn upp þessa gömlu en ófyrndu kröfu, og herðir það á, hvað kirkjan er fátæk. Hún var í meir en 400 kr. skuld er síra Zóphonías féll frá í ársbyrjun 1908 og kirkjuhúsið er orðið meira en 20 ára gamalt og verður litlum sjóði safnað, er reisa þarf að nýju«. Og hann segir ennfremur: »Vona eg að óskir safnaðarins að fá þessar 400 kr. greiddar kirkjunni fái góðan byr í þinginu«. Eg skal nú ekki bera um það, hvort hér er að ræða um lagalega réttarkröfu, en eg vona, að eg hafi sýnt fram á, að hér er um réttmæta og eðlilega kröfu sóknarnefndar að ræða. Eg skal í þessu sambandi einnig leyfa mér að geta þess, að mér finst því meiri ástæða til að veita þessar 400 kr., þar sem kirkjan er nokkuð forn orðin - hún er um 20 ára gömul -, og stóð í talsverðri skuld (4-500 kr.) þegar söfnuðurinn tók við henni. Eg vænti því hins bezta í þessu, og vona að háttv. deildarm. fallist á fjárveitingu þessa. Hin tillagan, sem stendur á þingskj. 495, er þess efnis, að þingið veiti 500 kr. styrk fyrra árið til Hólasóknarmanna til að standast kostnað við kirkjugarðsbyggingu úr steinsteypu um Hólakirkju. Um það mál skal eg leyfa mér að fara nokkrum orðum háttv. deildarmönnum til skýringar. Hólakirkja er, eins og flestum deildarmönnum mun kunnugt, steinkirkja, bygð árið 1762; hún er ein af stærstu og merkilegustu byggingum þessa lands og hefir auk þess að geyma ýmsa af hinum dýrmætustu gripum þessa lands, svo sem altaristöflu þá hina miklu, sem sagt er að Jón biskup Arason hafi fengið að gjöf frá sjálfum herra páfanum fyrir trú sína og hollustu. Eg skal nú ekki segja um, hvað satt er í þessu, en hitt er satt, að taflan er merkilegur gripur og svo er um ýmsa aðra gripi, sem þar eru, t. d. legsteina yfir ýmsum allra mætustu mönnum lands vors, svo sem Guðbrandi Þorlákssyni og fleirum, skírnarfontinn stóra o. fl. Þetta, að kirkjan er svona gömul og merkileg og geymir svona margar og merkilegar menjar, gerði það, að sóknarmenn réðust í það að byggja um hana garð sem henni væri sæmilegur. Það gerðu þeir af þeirri þjóðrækni, sem flestir verða snortnir af, þegar þeir skoða kirkjuna og það sem hún hefir að geyma. Það var þegar ráðið að byggja garðinn úr steinsteypu, eins og gert hefir verið; var lokið við verkið 1908. Hann er 308 álna langur, l¼ alin á hæð og 8½ þumlungur á þykt, úr sterkri steinsteypu, og hann er bygður á grunnmúr, sem er grafinn 1½ alin niður og sú gröf fylt með grjóti. Verkið kostaði 2300 kr., og þegar þess er gætt, að mannfjöldi í sókninni er ekki meiri en það, að þar eru alls 187 menn fermdir, þá er það auðsætt, að hér hafa allfáir menn af ræktarsemi við húsið og það sem það hefir að geyma lagt á sig há gjöld. Þegar garðurinn var enn ekki fullgjör, fóru sóknarmenn fram á, í bréfi sem sóknarnefndin skrifaði til biskups 20. desember 1907, að einhver styrkur fengist til þessa verks, t. d. svo mikið, að það nægði til að koma í garðinn fallegu járnhliði, sem honum væri samboðið. Þetta erindi er sent til Zóphoníasar prófasts Halldórssonar, en að honum látnum tekur Arni prófastur Björnsson að sér að mæla með þessu til biskups; en biskup sendir það til stjórnarinnar og leggur þar með meðmæli sín. Þar er ekki farið fram á neina ákveðna fjárupphæð, heldur eitthvað, t. d. eins og svara myndi járnhliði. Þegar verkinu er lokið, er biskupi skýrt frá því og þar með látið fylgja, að héraðsfundur Skagfirðinga mæli með styrk í þessu tilefni. Samt kom ekki fram nein uppástunga um ákveðna fjárupphæð. En biskup stingur upp á að veittar verði 500 kr. upp í þennan kostnað. Hann bendir um leið á, að jámhliðið muni kosta hátt á 4. hundrað króna, svo hér er ekki farið fram á meira en það, sem hér um bil nemur verði jámhliðsins, með öðrum orðum það, sem sóknarnefndin fór fram á í fyrstu. Eg get getið þess, að biskupi fórust svo orð eftir að hann hafði fengið nákvæma lýsingu af garðinum, að ekki væri nema eðlilegt og réttlátt að veita Hólasóknarmönnum 500 kr. í viðurkenningarskyni fyrir svo mikið mannvirki og af svo miklum þjóðræknishuga unnið Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þessar viðaukatillögur minar; eg vona að eg hafi skýrt þær nægilega og háttv.þdm. hafi ekkert á móti þeim. En áður en eg sezt niður, skal eg leyfa mér að skjóta inn örfáum orðum að því er snertir br.till. nefndarinnar um að veita 18500 kr. f. árið til byggingar skólahússins á Hólum. Hér er óhætt að segja, að þau skjöl og skilríki liggja fyrir, sem sýna að þetta er nauðsynjaverk, enda hefir framsögumaður talað svo rækilega um þetta, að það er eigi þörf á að tala meir um það, en eg vildi drepa á hvernig ástatt er um húsakynnin nú. Húsið er svo lítið, að það hefir orðið að vísa frá 10-20 umsækjendum á hverju ári nú um allmörg ár undanfarið, þrátt fyrir það þó húsið hafi verið troðfylt svo sem hægt er, og jafnvel svo, að heita má óforsvaranlegt. Það er t. d. ekkert herbergi til, þar sem veikur maður verður látinn liggja, nema með því að færa rúm sjúklingsins inn í þá einu litlu safnstofu, sem skólinn á og hefir til þess að geyma í kensluáhöld sín. Og eg get skýrt frá því - án þess eg sé að kvarta hvorki mín né annara kennara skólans vegna - til þess að lýsa húsakynnunum, eins og þau eru bæði fyrir kennara og nemendur skólans, að eg sjálfur hefi ekki meira húsrúm þar sem kennari en svo, að að eins er hægt að smeygja sér aftan við rúmið mitt í því eina herbergi sem eg hefi þar, og að frá rúminu að hinum hliðarveggnum er eigi meira en ein rúmbreidd. Þetta bendir á hve lítið húsrúmið er, og að sízt er vanþörf á að bæta það. Eg vona þess vegna, að háttv. deildarmenn sjái sér fært að stuðla að því, að þessi fjárveiting fáist. Og þó ekki væri farið frekar í sakirnar að þessu sinni en svo, að skólinn yrði að bíða eftir leikfimishúsi, sem auðvitað líka er þörf á, þá er þó mest um vert, að ekki þurfi að vísa umsækjendum frá skólanum vegna skorts á húsrúmi, því skólinn hefir þegar áunnið sér óbilugt traust manna, eins og hin mikla aðsókn að skólanum bezt sýnir.

Kristinn Daníelsson Eg á br.till. á tveim þgskj.; á þgskj. 496 og 516. Þessar br.till. gera samt ekki mikla byltingu í fjárlögunum, og eg get því fremur verið fáorður um þær, sem eg veit að háttv. fjárlaganefnd er þeim hlynt. Eg skal þá fyrst víkja lítið eitt að 1. till. á þgskj. 496. Þessi brt. er í samræmi við það, sem átt hefir sér stað um styrkinn til barnaskólanna. Eg vona að allir sjái nytsemi unglingaskólanna, þar sem einmitt er verið að byrja að byggja ofan á þá þekking, sem fæst í barnaskólunum. En ennþá eiga þeir erfitt uppdráttar. Eg ber þetta mál fyrir brjósti af því að eg þekki einmitt til eins slíks skóla. Þar hefir maður lagt fram krafta sína og fé sitt til þess að halda skólanum uppi. En eins og ákvæðin eru nú í fjárlögunum, verður styrkurinn honum mjög ónógur. Þar næst er brt.till. á þgskj. 516. Eg þarf ekki að tala langt með henni og það því síður sem háttv. framsm. útskýrði það mál í framsögu sinni í dag. Eg er háttv. nefnd samdóma um það, að liðurinn er dálítið óviðkunnanlegur eins og hann kemur frá Nd. Eg hygg hins vegar, að háttv. deild þætti það líka óviðkunnanlegt, eins og mér, að fella liðinn alveg burt, úr því hann er kominn á fjárlögin. En það mætti veita þetta fé eftir á ef eitthvað gott kæmi fram. Eg hugsa að öllum sé það ljóst, hve mikla þýðingu slík rit hafi. Það hafa verið mjög svo deildar meiningar um þjóðréttarstöðu lands vors og þó hlýtur það að vera mjög áríðandi, að fá vísindalega og áreiðanlega vissu í því máli. Og það því fremur, sem margir taka tillit til órökstuddra dóma hlutdrægra útlendinga. Hér hefir enginn haft tíma til þess að sökkva sér niður í þetta mál. Eg vona að háttv. deild samþykki mína brt.till. en nefndin taki sína aftur. Þá skal eg aftur víkja að brt.till. á þgskj. 496. 2. brt.till. er um litla styrkveiting til Sighvats Borgfirðings. Eg býst við að þessi maður sé öllum háttv. þingdm. kunnur að nafninu, þó að hann sé ekki nema óbreyttur bóndamaður. Hann hefir lifað undir hörðum lífsskilyrðum og þó unnið margt. Hann hefir lagt mesta stund á íslenzk fræði og ritað ýmislegt, t. d. prestatal. Hann hefir ekki átt kost á að kynna sér rit á landsbókasafninu, sem hann þarfnast til vinnu sinnar og sem hann mest langar til að sjá. Hann er greindur maður og má ef til vill segja, að hann sé ekki gæddur vísindalegri nákvæmni, en mikill fróðleikur er að minsta kosti fólginn hjá honum. Eg vona að háttv. deild samþykki þennan styrk, því að bæði er hann lítill, og svo á þetta að vera eitt skifti fyrir öll og maðurinn vel verður hans. Þá er eg kominn að síðustu brt.till. minni á þgskj. 496. Eg þarf víst ekki að skýra hana frekar. Landstjórnin hefir lagt það fyrir sveitastjórnirnar að byggja barnaskólahús, en sveitastjórnirnar standa uppi félausar. Menn eru fúsir að leggja þetta fé fram, en geta það þó því að eins að þeir fái féð að láni. Sem stendur eru lánslindir þurrar hér á landi, og get eg þá ekki betur séð, en að það liggi viðlagasjóði nær að koma hér til stuðnings heldur en margt annað, sem verið er að styrkja með lánum. Af því að eg ætla mér ekki að standa upp aftur, þá vil eg nú minnast á eitt atriði. Eg er samþykkur tillögum nefndarinnar í flestum greinum, en eg get þó ekki aðhylst gerðir hennar við 20. lið 15. gr. Mér þykir það satt að segja dálítið hart og enda manninum gert lágt undir höfði með því, að lækka 600 kr. styrk niður í 300 kr. Auk þess skal eg geta þess, að sá maður, sem hér er um að ræða, Guðmundur skáld Guðmundsson, er eftir mínum smekk ánægjulegasta skáld, sem fullkomlega hefir unnið sér fyrir styrk á borð við aðra. Eg vil því vonast til að hann verði látinn halda þeirri upphæð, sem áður stóð, því 300 kr. þykja mér lítt boðlegar. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, en vona að þetta nægi til þess að vekja athygli háttv. þingdm. á þessu atriði.

Stefán Stefánsson Það eru hvorki margar né stórvægilegar breytingar, sem eg hefi farið fram á. Þær eru að eins tvær og fara samlagðar fram á um 500 kr. fjárframlag. Fyrri br.till. er um 200 kr. styrk til Leikfélags Akureyrar. Háttv. þingdm. eru svo smekkvísir og greindir menn, að mér er engin þörf á að halda langa ræðu um þýðing leiklistarinnar. Þetta félag, sem hér ræðir um, hefir starfað um nokkur ár á Akureyri, sýnt þar mörg leikrit og farist vel. Good-templarar hafa bygt þar hús, og er í því stærsti leiksalur, sem til er á Íslandi. Væri illa farið, ef engir gætu eða fengjust til að halda þar uppi leikum. Akureyri er lítill og fátækur bær, svo að tekjur leikfélagsins hafa orðið litlar og ekki hrokkið nándar nærri fyrir kostnaði. Eg skal geta þess til dæmis, að nýlega hefir félagið kostað 400 kr. til þess að láta gera leiktjöld í »Gísla Súrsson«, sem kvað vera ágætt leikrit. Tjöld þessi eru máluð erlendis og eru forkunnar fögur. Leikfélagi Reykjavíkur, sem að vísu hefir gjört mikið gagn, er veittur styrkur úr landsjóði til þess að halda uppi leikum hér í bænum, og virðist því ekki úr vegi, að veita sams konar félagi, sem líka hefir gert mikið gagn, í næststærsta bæ landsins svona lítinn styrk, sem hér er farið fram á. Hins vegar er löggjafarvaldinu fengin trygging fyrir því, að hér sé ekki um »húmbug« að ræða, með því ákvæði, að styrkveitingin sé bundin því skilyrði, að félagið sé líka styrkt af Akureyrarbæ. Vilji bæjarstjórn Akureyrar ekki styrkja félagið, þá fellur styrkurinn niður. Hin brtill. mín á sama þskj. er um að veittar sé 300 kr. til grasgarðs eða grasfræðisgarðs hér í Reykjavík. Þessi garður var tekinn á frv. stjórnarinnar og átti að styrkja hann með 800 kr. Nd. feldi þennan lið burt, en nú hefi eg leyft mér að vekja máls á þessu á ný með þessari litlu upphæð. Það liggur við, að eg skammist mín fyrir að biðja um svona lítið, en eg lít þó svo á, að hægt sé að gjöra nokkurt gagn með þessari upphæð. Þeir háttv. þingmenn, sem greiddu atkv. um þetta mál í Nd., vissu ekki hvað grasgarður var. En grasgarður er sama sem bótanískur garður. Slíkir garðar tíðkast um allan heim og líka á Norðurlöndum. T. d. eru bótanískir garðar bæði í Höfn, Stokkhólmi og Kristjaníu, þar sem ekki að eins vaxa allar helztu innlendar plöntutegundir, heldur fjöldinn allur af útlendum plöntum; jafnvel trópískar jurtir vaxa í jurtabaðstofum og vermireitum. Þessir grasgarðar hafa mikla þýðing fyrir mentun þjóðarinnar; kennarar ganga þar um með lærisveinum sínum og sýna þeim það, sem í garðinum vex. Hér geta lærisveinarnir skoðað í krók og kring þær plöntur, sem þeir heyrðu lýst í kenslustundunum. Önnur hlið á þessu máli er sú vísindalega, sú að grasafræðingar geti athugað líf og vöxt og breytingar á plöntunni, hvernig fram koma nýjar tegundir, afbrigði o. s. frv. Auk þess sem þetta hefir stórmikla vísindalega þýðing, þá hefir það líka praktiska þýðing, að því er kemur til rannsókna og tilrauna með nytjurtir. Eg vona að þetta nægi til þess að gera háttv. þingdm. ljóst, um hvað hér er að ræða, og eg vona lika, að þeir finni sig eigi móðgaða, þó eg hafi gert ráð fyrir, að þeim væri þetta eigi kunnugt. Eg skal svo að eins geta þess, að Bjarni Sæmundsson kennari telur mjög mikið gagn að slíkum garði fyrir skólann, og yfirleitt má auðvitað búast við, að þýðing garðsins fyrir skólana verði meiri en sú vísindalega. Eg vil svo vona, að h. deild lofi þessari litlu brtill. að smjúga í gegn. Eg vildi svo að eins lítillega minnast á brt. nefndarinnar. Það var helzt viðvíkjandi Því, að nefndin leggur til, að styrkurinn til Guðm. Bárðarsonar sé feldur burt. Eg skal játa það, að mér er mjög sárt um þessa fjárveitingu, því að eg er sannfærður um, að það kemur enginn bitlingur að gagni, ef þessi gerir það ekki. Þessi maður hefir verið hneigður fyrir þessa vísindagrein siðan hann var dá lítill drengur. Þegar eg kom að Kollafjarðarnesi, kom hann á móti mér með fult fangið af blómum, sem hann hafði safnað til þess að fá að vita nöfnin á þeim. Það liggur fyrir þinginu mjög góður vitnisburður frá Bjarna Sæmundssyni um manninn. Hann hafði ætlað sér að lesa náttúrufræði, en heilsan bilaði og hann varð að fara upp í sveit og fara að búa. En samt hefir hann verið allur í náttúruvísindum. Fyrst gaf hann sig við grasafræði, en síðan hefir hann lagt mikla stund á jarðfræði. Og nú er hann kominn svo langt í rannsóknum sínum, að það má vera að þær geri hann heimsfrægan. Hann hefir ágæt meðmæli frá Þorvaldi prófessor Thoroddsen og dr. Helga Pjeturss, og í fjórða lagi get eg gefið honum mín beztu meðmæli. Eg hefi þekt hann í mörg ár. Hann var einu sinni hjá mér sumartíma við grasafræðisathuganir. Eg skal með leyfi háttv. forseta lesa upp kafla úr því, sem Þorvaldur Thoroddsen hefir sagt um þennan unga vísindamann.1 Hann leggur áherzlu á að geta komist til útlanda til þess að afla sér þekkingar á jarðfræðisrannsóknum, og það væri illa farið, ef honum væri neitað um lítilfjörlegan styrk til þess. Menn tala stundum um dilka, sem þessi og þessi fjárveiting kunni að draga á eftir sér. Því er ekki til að dreifa hér, þessi fjárveiting dregur engan dilk á eftir sér, annan en vísan árangur fyrir vísindi þessa lands. Og það má vel vænta þess, að árangurinn verði mikill, því að þetta er enginn nýgræðingur, sem á að fara að hlynna að. Eða þó öllu fremur, það er nýgræðingur, en svo óvanalega þroskalegur, að það ætti að vera ánægja að hlúa að honum, til þess að sem mest geti orðið úr honum. Mér heyrðist háttv. framsögumaður gera heldur lítið úr rannsóknum þessa manns og þeim árangri, sem styrkveitingin gæti haft fyrir landið. Eg veit að þetta muni stafa af því, að að hann þekkir ekkert til mannsins. Eg vona að hann taki betur í málið næst, því að hann er of vitur maður og sanngjarn til þess að kunna ekki að meta þetta, þegar hann er búinn að fá upplýsingar um manninn og málavexti. Eg vil að eins minnast á breytingartillögu háttv.þm. Skagfirðinga, um styrk til Hólasóknarmanna. Ekki af því, að eg þurfi neinu við að bæta það, sem háttv.þm. sagði, en af því að eg er líklega sá eini hér í deildinni, fyrir utan flutningsm., sem hefi séð þetta mannvirki, þá vil eg að eins lýsa því yfir, að eg mæli eindregið með þessum styrk. Það er skylt landinu að hlaupa undir bagga með Hólasóknarmönnum, sem hafa sýnt svo mikla ræktarsemi við þessa kirkju, sem er merkilegasta hús landsins. Ekki sízt þegar þess er gætt, að landið á bæði kirkjuna og jörðina. Það var í dag vikið til mín fyrirspurn út af fjárbeiðni Ungmennafélagsins. Mér er vel við þetta félag, eg álít að það hafi stórt verkefni hér á landi, og eg vildi helzt ekkert ilt um það segja. En satt að segja varð eg hálf hissa, þegar eg sá að neðri deild samþykti orðalaust 4000 kr. fjárveitingu til félagsins. Og í hvaða tilgangi? Til þess að planta skóg! Mér þótti þetta mjög undarleg fjárveiting, einmitt þegar nýbúið er að koma upp heilli stofnun hér í landinu til þess að annast skógræktarstörf og búið er að færa skógræktarstjórnina í »system«. Veit nokkur maður til þess, að félagsmenn í Ungmennafélaginu kunni að planta skóg? Eg veit ekki til þess. Enda vakir það varla fyrir þeim, að planta sjálfir; þeir munu miklu fremur ætla að vekja áhuga á skógræktarmálinu meðal þjóðarinnar. Þetta er hlutverk félagsins; það er aðallega vakningarfélag. Það á að glæða ræktarsemi við landið í þessum og öðrum efnum. Því væri betra að orða fjárveitinguna eitthvað á þessa leið. En ef þingið vill veita fé til skógræktar, þá á það auðvitað að ganga í gegnum skógræktarstjórnina. - Ungmennafélagið hefir enga kunnáttu í þeim efnum, eins og sýnir sig líka strax, því að eg hefi heyrt, að félagsmenn hafi hugsað sér að flytja trjáplöntur utanlands frá. Þetta er óheppileg aðferð, eins og skiljanlegt er, enda hefir reynslan þegar sýnt það, að slíkar tilraunir mishepnast nálega undantekningarlaust. En nú höfum við gróðrarstíur, eina norðanlands og aðra hér syðra. Þar eru plöntur aldar upp, og þegar þær eru orðnar hæfilega þroskaðar, má flytja þær á ýmsa aðra staði. Þar má fá plönturnar, og eru miklu meiri líkur til að þær þrífist, heldur en útlendar plöntur. Því væri það vel hugsað af félögum Ungm.fél., ef þeir tækju þarna plöntur og gróðursettu hver hjá sínum bæ. En til þess þarf engan styrk. Það væri nóg að veita félaginu nokkurn styrk til útbreiðslu félagsins í landinu. Eg vil gjarnan hjálpa því svo, að það geti sent t. d. Helga Valtýsson eða aðra vel máli farna menn út um landið, til þess að útbreiða félagið og vekja áhuga manna á málum félagsins. Því mun eg greiða atkvæði með breytingartillögu nefndarinnar. *) Bréfkaflinn hefir ekki verið innfærður í ræðuna. Útg.

Jens Pálsson Eg á breytingartillögur á þingskj. 507 og vil leyfa mér að segja nokkur orð þeim til meðmæla. Eg er vel ánægður með stefnu fjárlaganefndarinnar yfir höfuð. Hún hefir sýnt það, að hún vill vanda með hyggindum og varúð til fjárlagasmíðisins, og er eg henni fylgjandi í öllum aðalatriðum. En að eins í einu atriði get eg ekki verið henni samdóma, að því leyti nefnil. sem hún hefir fært mikið niður fjárveitingar, sem neðri deild hefir ákveðið til skálda og eins listamanns. Ein af þessum fjárveitingum þótti mér vera of lágt ákveðin í neðri deild og hefi eg leyft mér að koma fram með breyttill. því viðvíkjandi. Það er styrkurinn til Einars Jónssonar listamanns; eg vil hækka hann úr 1200 kr. upp í 2000 kr. Eg álít, að á slíkum mönnum eigum við seinast að spara. Fjármálastarf vort lýtur alt að því, að hlúa að lífi þessarar þjóðar, að efla þroskun, hamingju og gleði þjóðlífsins. En eins og það er víst, að það ber að leggja áherzlu á allan ytri hag þjóðarinnar og hugsa vel um allar atvinnugreinir manna og alt sem aukið getur framleiðsluna bæði til lands og sjávar, eins víst er hitt, að hið innra líf þarf líka verndunar og aðhlynningar. Þaðan kemur krafturinn, sem örvar framfarirnar í hinu ytra. - Sumir líta svo á, að listir og vísindi megi lúta í lægra haldi fyrst um sinn, megi sitja á hakanum, á meðan verklegar framfarir eru svo skamt komnar sem þær enn eru. En eg lít alt öðru vísi á þetta mál. Eg álít nauðsynlegt að vísu, að styðja hið verklega og framleiðsluna í landinu. En eg álít hitt þó hið allra nauðsyníegasta, að hlúa að andlegu atgervi þjóðarinnar. Það fé, sem til þess er varið, verður að minni hyggju hið allra ávaxtaríkasta fyrir líf og þroskun hennar. Hugsanir listamannsins, klæddar í form, þroska fegurðartilfinninguna og göfga og stækka hið andlega líf fólksins. - Enn er að geta þeirrar frægðar, sem íslenzkar listir og vísindi kunna að afla þjóð vorri. Eg er þeirrar skoðunar, að þjóðin hafi listaatgervi í ríkum mæli. Íslenzku skáldin á fyrri og síðari tímum eru næg sönnun þess. Líti menn yfir alla röðina af ágætum skáldum, sem Ísland hefir átt til þessa tíma, þá munu menn sjá, að það er undravert, að jafn fámennur þjóðflokkur hefir getað framleitt slíkan fjölda góðra skálda. Eg skal nefna Bjarna, Jónas, Grím, Jón Thoroddsen, Gröndal, Matthías og Steingrím. Og af alþýðumönnunum Hjálmar og Sigurð Breiðfjörð. Eg geng fram hjá öllum þeim, sem minna eru þektir frá fyrri tímum; og tel ekki þörf að nefna öll hin góðu skáldin, sem lifa enn með oss og enn yrkja. Getur nú nokkur bent á aðra þjóð, sem hefir framleitt jafnmörg skáld og góð að tiltölu við fólksfjölda? Með þessu vil eg sanna, að listgáfan er mikil hjá þjóð vorri. Að vísu eru flest þessara skálda ljóðskáld. En nú er óðfluga að koma fram á sjónarsviðið söguskáldskapurinn og leikritaskáldskapurinn; og það sem fram er komið er ekki að eins efnilegt, heldur margt hvað gott og gildismikið. Listhæfi þjóðarinnar hefir einnig komið fram í málaralistinni, og síðast en ekki síst í myndsmíðalistinni. Þar má nefna afbragðsmanninn Albert Thorvaldsen. Það má fullyrða, að listgáfa hans var ættuð héðan, því að af íslenzku bergi var hann brotinn. Ef Einar Jónsson ætti eftir að kasta slíkum ljóma yfir þjóð sína, slíkum ljóma, sem Thorvaldsen hefir kastað yfir það land, sem hefir eignað sér hann, þá mundu niðjar vorir hugsa með gremju til okkar, að láta slíkan mann lifa við sult og seyru. Þessi maður hefir kosið sér þá lífsstöðu, sem eg tel hina göfugustu, að fórna ávexti iðju sinnar sinni þjóð. Hann helgar líf sitt listinni og list sína þjóðinni. Hverjar skyldur höfum við gagnvart slíkum manni? Við hljótum að hafa miklar skyldur gagnvart honum úr því að það er nú orðið vitanlegt og víst, að hann er listamaður. Þó að hann sé ungur, hafa verk hans þegar mikið listgildi og hafa fengið góðan dóm listfróðra manna. Og við vitum ekki, hver listaverk eiga eftir að koma frá hans hendi. Eg hefði gjarnan viljað stinga upp á 2500-3000 kr. styrk til þessa manns. En eg vildi ekki fara svo hátt, með tilliti til þeirrar stefnu, sem nefndin hefir fylgt í fjármálunum, auðvitað út frá þeirri hyggilegu skoðun, að sparlega verður að fara með landsins fé. Því hefi eg ekki farið fram á hærri styrk en 2000 kr., en eg vona, að bæði nefndin og aðrir háttv. deildarm. samþykki þann styrk með ánægju. Viðvíkjandi skáldunum verð eg að lýsa því yfir, að eg vil halda þeim styrkveitingum óbreyttum, sem neðri deild hefir ákveðið þeim, þrátt fyrir það, að eg er að öðru leyti mjög fylgjandi sparnaðarstefnu hinnar háttv. nefndar. Mér er sárt um skáldin. Ávextir þeirra verka gróa í hvers manns brjósti, þó að þeir dyljist einatt, þegar fljótt er á litið. Þær hugsjónir, sem skáldin ala upp í brjóstum manna, eru svo mikils virði fyrir þjóðina, svo heilladrjúgar og blessunarríkar, að eg verð að telja það skyldu okkar að gera hið ítrasta til þess, að okkar góðu skáld geti notið sín sem bezt, til heilla og gleði fyrir þjóðina. - Þess vegna mun eg greiða atkv. með styrkveitingunum, eins og þær komu frá neðri deild, en móti niðurfærslum háttv. nefndar. Þá kem eg að 2. br.tillögunni, sem mér er ant um, en sú tillaga er viðaukatill. við 18. gr., og er þar borin fram sú ósk, að síra Einari Þórðarsyni á Bakka í Borgarflrði eystra séu veittar 500 kr. af landsjóði hvort ár fjárhags tímabilsins. Svo stendur á fyrir þessum manni, að hann er veikur og ekki vanþörf á styrk, ef honum verður lífs auðið. Maðurinn er ágætismaður að allra dómi sem hann þekkja. Sveitarhöfðingi og fremdarþingmaður var hann, og öllum, sem með honum hafa verið og starfað, að góðu einu kunnur. En hin grimma veiki, berklaveikin, hefir tekið hann því heljartaki, að hann hefir orðið að láta af prestskap og öðrum störfum til þjóðþrifa, og eyða mestu af efnum sínum sér til heilsubótar. Auk þess hefir hann orðið fyrir barnamissi og öðrum þungum áföllum. Nú mun vera farið að saxast mjög á efni hans og eftirlaun hans eru lítil, svo eg held að mikil sanngirni mæli með því, að honum sé veittur þessi styrkur. Þá kem eg að br.till. við 22. gr. 10. Mér finst sá liður eiga að falla burt með öllu. Þar hefir sýslumönnum jafnan vegnað vel, og aldrei orðið skotaskuld úr því, að koma sér niður, þó þar sé að vísu engin föst embættisbygging. En með því að veita þetta, álít eg að dyr séu opnaðar hverjum sýslumanni, lækni og öðrum embættismönnum, sem vilja reisa sér bústað þar sem þeir óska, án nokkurrar tryggingar fyrir því, að þar verði framvegis embættisbústaður. Mér er ef til vill vorkunn, þó eg sé á móti þessu, því það hefir löngum verið hlutskifti okkar presta, að reisa sjálfir bústaði okkar og skilja þá svo eftir þegar vér flytjum. Maður sá sem hér er um að ræða, Björgvin sýslumaður, er í góðri embættisstöðu og ætti því ekki að vera vorkunn, að koma sér upp embættisbústað, en eg sé ekki að það sé rétt, að koma slíkri skyldu á landsjóð. Þá kem eg að br.till. við 22. gr., sem er um það, að lána Jóhannesi J. Reykdal í Hafnarfirði alt að 5000 kr. til að endurbyggja verksmiðju sína. Þessi verksmiðja er hin fyrsta trésmíðaverksmiðja, sem reist hefir verið hér á landi. Jóbannes fékk þá lán, sem sýslan annaðist fyrir hann, gegn því að fá verksmiðjuna að veði. Fyrst um sinn gengur alt vel og maðurinn rekur verksmiðjuna með hyggindum og dugnaði í nokkur ár. En svo kemur það fyrir, að eftir að hann hafði borgað 2°/00 af virðingarverði verksmiðjunnar í brunabótagjald í mörg ár, fær hann uppsögn á vátryggingunni. Trésmíðaverksmiðjur, sem bygðar eru úr timbri, fást ekki lengur vátrygðar utanlands, svo nú eru ekki önnur úrræði fyrir manninn, en að byggja verksmiðjuna úr steinsteypu, og það hefir hann þegar gert, en með því að slík bygging kostar mikið, þá hefir hann nú beðið mig að koma á framfæri fyrir sig beiðni um viðbótarlán, alt að 5000 kr. Eg veit að vísu ekki hvað mikið hann þarf af þessu, en eg get hugsað mér, að hann þurfl ekki alla upphæðina, því ef til vill hefir hann með útsjón og hyggindum komið húsinu upp fyrir minna, en þá er það af fénu eftir í landssjóði, sem hann ekki tekur Eg vona því að háttv. þingdm. amist ekki við lánveitingu þessari. Háttv. 6. kgk. þm. mintist á ungmennafélögin í sambandi við stefnuskrár, þeirra, sem aðallega er fólgin í því að æfa líkama sinn og í öðru lagi í því að útbreiða skógræktun í landinu, »klæða landið«. Eg er samdóma háttv. 6. kgk. í því, að eg álít að félög þessi beri að skoða sem hreyfing, sem eigi að vinna að vakningu þjóðarinnar til þjóðrækni og hollra framfara, andlegra og líkamlegra, en eg veit líka að sumum þessara félaga að minsta kosti, er alvara í því, að vilja rækta skóg, og því til sönnunar get eg bent á, að eg hefi nýlega fengið beiðni frá ungmennafélaginu í Hafnarfirði um blett, þar sem er melland og skjól gott, til þess að rækta þar nýgræðing. Það er því auðséð, að þessari deild ungmennafélagsins er alvara; leiðtogi hennar er auðvitað Helgi Valtýsson, sem er, eins og kunnugt er, mjög áhugasamur og duglegur maður, og eg býst við að hann leiði þessa tilraun. Auðvitað var mér ljúft að stuðla að því að þeir gætu fengið landið léð. Mér þykir því vænt um að hin sparsama fjárlaganefnd efri deildar hefir ekki lækkað fjárveitinguna til ungmennafélaganna meir en hún hefir gert.

Júlíus Havsteen Eg hefi engar br.tillögur fram að bera, því eg álít að álit nefndarinnar sé svo gott, að engin ástæða sé til að gera neinar verulegar breytingar við það; þó get eg ekki komist hjá að gera tvær lítilsháttar athugasemdir, sem hvor fyrir sig ræðir um 300 kr. Eg á í fyrsta lagi við þann lið á fjárlögunum, þar sem veittar eru 3000 kr. til launa við bændaskólann á Hvanneyri. Það er tekið fram í frumv. eins og það kom frá Nd., að 300 kr. af þessum 3000 kr. eigi að vera launaviðbót handa Hirti Snorrasyni, fyrrum skólastjóra þar; en mér heyrðist á orðum háttv. framsögumanns, að það væri skoðun hans, að Hjörtur ætti þessa launaviðbót ekki skilið. En að mínu áliti er hér sannarlega öðru nær. Eg get vel borið um þetta, því Hjörtur Snorrason kom einmitt að Hvanneyrarskólanum um leið og eg varð amtmaður yfir Suður- og Vesturamtinu og tók sem slíkur við yfirstjórn skólans þar. Mér er kunnugt um að skóli þessi var þá í mesta ólagi, og að það var engum að þakka fremur en Hirti, að hann komst úr niðurlægingunni. Hann hafði gert sér vonir um að taka við bændaskólanum, en það var mest vegna þess að hann skorti fé, að hann eigi gerði það. En eg ímynda mér, að vandfundinn verði duglegri maður og ötulli en Hjörtur. Eg verð því að leyfa mér að leggja til að þessi tillaga fjárlaganefndarinnar verði feld. Hin athugasemd mín er við 16. gr. 28, sem er um 300 kr. styrk árlega til tveggja íslenzkra stúlkna til handavinnunáms hjá »Kunstflidsforeningens Friundervisning« í Kaupmannahöfn. Eg held að hér hafi komist að einhver misskilningur hjá hinni háttv. nefnd; það er eins og henni skiljist svo, sem fé þetta sé veitt »Kunstflidsforeningen«, en svo er alls ekki. »Kunstflidsforeningen« hefir fremur kostnað en ágóða af þessari ókeypis kenslu. Styrkurinn er veittur stúlkunum til þess að gera þeim hægra fyrir að dvelja í Kaupmannahöfn, og það vita allir að 150 kr. er ekki mikið til að lifa af þar í langan tíma. Mér er kunnugt um, að styrkur þessi hefir sem oftast verið notaður, og ef hann er ekki notaður, þá er honum heldur ekki eytt úr landsjóðnum. Mér finst það því undarlegra að vilja ekki veita þessa litlu fjárupphæð nú, þar sem eg veit að hún hefir staðið á fjárlögunum um nokkurra ára tíma undanfarið og jafnan verið notuð. Hvað það snertir, hvort verulegt gagn sé að þessu námi, þá má þó að minsta kosti segja með sanni, að gott sé fyrir mann að sjá annað land en sitt eigið og kynnast því, en þess utan veit eg fyrir víst, að þarna er einmitt um óvenjulega góða kenslu og handleiðslu að ræða. Eg vil því mæla sem bezt með því, að þessi liður fái að standa á fjárlögunum eftirleiðis eins og hingað til. Háttv. síðasti ræðumaður talaði á móti því að veita Björgvin Vigfússyni sýslumanni lán til þess að koma sér upp embættisbústað. Það hefir þó verið siður, að veita embættismönnum lán til þess, og að mínu áliti hefir þetta sérstaklega þýðingu í Rangárvallasýslu, því þar hefir lengi verið svo, að sýslumenn hafa ekki haft neitt fast embættisaðsetur, heldur hafa þeir búið hingað og þangað. En fái nú Björgvin komið upp góðri byggingu á heppilegum stað, þá má gera ráð fyrir að það verði til þess, að þar verði sýslumannssetrið eftirleiðis. Og eg get sízt skilið hversvegna háttv. 2. þm. G. K. er þessu mótfallinn, því mig minnir ekki betur, en að hann einu sinni fengi lán til þess að koma upp bústað sínum, enda er slíkt alltítt.

Steingrímur Jónsson Eg vil leyfa mér að tala um nokkrar af br.tillögum þeim, sem fram hafa komið við frv., og skal eg byrja á hinni 31. br till. nefndarinnar, sem er um það, að á eftir staflið c í 14. gr. B, VII. b, 5, komi nýr stafliður svohljóðandi: »Til ungmennaskóla í sambandi við barnaskólann á Ísafirði 2500-2500«. Hér ímynda eg mér að af vangá hafi fallið burt, að þetta sé með sömu skilyrðum og ákveðið er um aðra ungmennaskóla, og eg vona að leiðrétting á þessu komist inn við 3. umr. Þá kem eg að br.till. við 14. gr. B. VHI. c, þar sem farið er fram á, að tillagið úr sveitarsjóði eða annarsstaðar frá til unglingaskóla þurfi eigi að vera meir en hálfum landssjóðsstyrknum nemur. Eg get ekki verið samþykkur þessari br.till. og það af þeirri ástæðu, að eg álít rétt að skólarnir verði að hafa dálítið fyrir því sjálfir að komast á legg. Eg tel nægilegt að landsjóður veiti helming þess sem kæmi annarstaðar að. Þá kem eg að 42. brt. nefndarinnar, sem er um það, að færa niður styrkinn til Guðmundar skálds Magnússonar úr 800 kr. í 600 kr. hvort árið; þessa breytingu get eg ekki samþykt með háttv. meiri hluta nefndarinnar. Eins og kunnugt er, leggur þessi ungi og efnilegi maður mikið á sig við ritstörf sín og hefir þegar lagt talsverðan skerf til bókmenta vorra; og mér er kunnugt um, að honum mun þörf á styrk ekki síður en mörgum öðrum, enda verðskuldar hann, að minni hyggju, 800 kr. styrk. Í sambandi við þetta skal eg leyfa mér að minnast á, að eg sakna nafns eins manns meðal nafna þeirra manna, sem styrks njóta úr landsjóði til skáldlegra iðkana, og þessi maður er Jóhann skáld Sigurjónsson. Eg ímynda mér að flestir hinna háttv. þingdeildarmanna hafi séð leikið hið nýja leikrit hans »Bóndinn á Hrauni« og séu mér sammála um það, að höfundur þess eigi það skilið, að honum sé gaumur gefinn. Jóhann Sigurjónsson hefir dvalið lengi erlendis og lagt mikla stund á leikritagerð og gefið út leikrit á dönsku áður, sem hann hlaut almenna viðurkenningu fyrir. Eg get þess um leið, að eg tel líkegt að eg styðji að því að koma inn br.tillögu um þetta við 3. umræðu. Viðvíkjandi br.till. á þgskj. 499 hefi eg það að segja, að mér er kunnugt um að leikfélagið á Akureyri hefir starfað í mörg ár og er þess vert, að það sé styrkt á móts við önnur leikfélög (leikfélagið í Reykjavík). Þá kem eg að 45. br.till. nefndarinnar, sem er þess efnis, að styrkurinn til Jóns ritstjóra Ólafssonar til þess að semja íslenzka orðabók sé færður niður í 960 kr. úr 1500 kr. Þessi styrkur er bundinn við 60 kr. fyrir hverja örk prentaða, sem er alls ekki of mikið; en mér finst augljóst, að ef maðurinn getur afkastað meiru en þessum 960 kr. svarar eða 16 örkum, þá eigi hann auðvitað meira skilið. Eg hefði í minsta lagi getað látið mér nægja 1200 kr., en 960 kr. þykir mér alt of lítið. Þá er 55. br.till. nefndarinnar, sem er þess efnis, að styrkurinn til húsmæðrakenslu á Eiðum falli burt. Mér þótti mjög vænt um þegar neðri deild tók upp þessa breytingu á fjárlögunum, af því að mér þætti gott ef slík kensla gæti sem fyrst byrjað á Austurlandi. Á Norðurlandi er þesskonar kensla þegar komin á. Þessi styrkveiting virðist því fremur réttmæt, sem beiðni hefir komið frá skólastjórninni á Eiðum urn þetta, enda má ganga út frá því, að hér sé um gagnlegt fyrirtæki að ræða. Á þingskjali 493 er tekin upp tillaga fráfarandi stjórnar um að veita 2700 kr. til aðstoðarverkfræðings til rannsókna og mælinga viðvíkjandi járnbrautarlagning austur. Á þinginu 1907 voru veittar 16500 kr. til þessara rannsókna en varið til rannsóknanna verki sem mundi hafa kostað oss 30-40 þús. kr., og get eg því ekki betur séð, en það sé sjálfsagt, að þingið nú veiti þennan styrk til þess að fullkomna verkið og það án tillits til þess, hvort þingdeildarmenn álíta, að líklegt sé að járnbraut verði lögð austur eða ekki, því það er harla óviðkunnanlegt, að hætta svo við hálfunnið verk, enda er hér ekki farið fram á meira fé en svo, þar sem eru aðeins 2700 kr., að eg álít algerlega rangt, að fella fjárveitinguna burt og draga málið vegna þessara lítilfjörlegu útláta. 71. br.till. nefndarinnar er sú, að færa lánveitingu úr viðlagasjóði til Björgvins sýslumanns Vigfússonar niður úr 12000 kr. í 4000 kr. Þessu get eg verið samþykkur. En aftur á móti er eg því mótfallinn, sem lagt er til á þgskj. 507, að fella lánveitingu þessa burt, því eg álít að þessi sýslumaður eigi rétt á slíkri lánveitingu, til jafns við aðra sýslumenn og embættismenn, sem þess verða aðnjótandi. Það hafa meira að segja margir sýslumenn fengið samskonar lán, án þess að sækja um þau til alþingis, því það er gömul venja, og ef til vill konungsbréf fyrir því, að stjórnin megi veita slík lán úr viðlagasjóði. Mér er einnig kunnugt um að læknar hafa fengið samskonar lán hjá stjórninni. Eg tel því þennan sýslumann fullkomlega hafa rétt til þessa láns. Á sama þgskj. (507) er farið fram á 500 kr. hvort árið til síra Einars Þórðarsonar. Eg er þessu fullkoml. samþykkur og greiði atkvæði með því og skírskota, að því er þetta snertir, til þess sem háttv. 2. þm. G. K. sagði þessu viðvíkjandi. Þessi fjárveiting er að mínu áliti rétt og sanngjörn og á betur við hér en víða annarsstaðar. Á þgskj. 499 er farið fram á 300 kr. hvort árið til grasfræðisgarðs í Reykjavík; eg er því fylgjandi og álít nauðsynlegt að koma hér upp þess konar garði. Það ber ekki allsjaldan við hér í deildinni, að svo er kveðið að orði, að eitt og annað sé sjálfstæðisvottur, en það má segja hér ekki hvað sízt. Það er mikil þörf á þess konar garði til þess að menn geti með sínum eigin augum séð »flóru« þessa lands. Eg get ekki dæmt um hve mikið fé muni þurfa til slíks fyrirtækis, en af því að hv. 6. kgk. þm. ber tillöguna fram, þá efast eg ekki um að 300 kr. séu þó svo mikið, að nokkurt gagn geti orðið af því. Eg skal geta þess út af 39. br.till. nefndarinnar, þar sem hún leggur til að fella burt styrkinn til að semja rit um þjóðréttarstöðu Íslands, að eg er samþykkur þeirri tillögu, en ég er aftur á móti mótfallinn tillögunni á þgskj. 516 um að veita styrkinn en fella burt ákvæðið um að þingið skipi nefnd til þess að annast þjóðréttarsöguna. Þessi liður yrði engu aðgengilegri fyrir það, þó nefndin félli burt; þá yrði fjárveitingin hreinn stjórnarbitlingur. Það ætti miklu betur við, að veita laun fyrir rit þetta þegar það væri búið, og þá altaf hægt að veita þeim féð, sem álitið er að bezt verkið hafi samið. En eg álít ekki eiga við, að setja þessa þriggja manna nefnd fyrirfram, og er þessvegna með því að að fella það ákvæði burt. Á þgskj. 496 er farið fram á lán til barnaskólabygginga þar, sem eigi verður komist hjá að byggja samkvæmt fræðslulögunum. Eg hélt því fram á þinginu 1907, að það væri nauðsynlegt og jafnvel skylt þinginu, að veita þessi lán; en því var þá andæft og felt vegna þess að þá væri eigi fé fyrir hendi. Það má nú ef til vill segja svo enn, þó eg fyrir mitt leyti álíti, að það komi ekki til mála, að neita um slíka fjárveitingu vegna fjárskorts, eftir því sem fjárlögin nú líta út, og það ætti að standa ofar mörgu sem á þeim stendur. Því það er áreiðanlegt, að með fræðslulögunum voru lagðar þungar kvaðir á hreppstjórnirnar; en það er að vísu rétt, að hlutaðeigendur kosti nokkru til þessa máls. Eg hefi talið saman lánsheimildirnar og eru þær 265500 kr. að upphæð, fyrir utan ábyrgðina fyrir heilsuhælið. Hér við bætast svo ef til vill 30000 kr. til Hafnarfjarðar og 5000 kr. lánveiting til Jóhannesar Reykdals, en bæði er það, að búast má við að sumar lánsheimildirnar verði ekki notaðar - skilyrði ekki uppfylt - og í annan stað ber og þess að gæta, að sparist jafnmikið og gert er ráð fyrir af meiri hluta fjárlaganefndarinnar, þá hlýtur að verða mikill tekjuafgangur á næsta fjárhagstímabili. Það eru því allar líkur til að veita lán þau sem farið er fram á á þgskj. 496, og eg álít að þau geti komið að svo miklu gagni, að eg vilji eindregið ráða deildinni til þess að samþykkja tillöguna. Þá er eg því mótfallinn að hækka styrkinn til Einars Jónssonar myndasmiðs úr 1200 kr. upp í 2000 kr. á ári - ekki af því, að eg vilji ekki styrkja þennan efnilega og fátæka listamann, heldur af því, að eg tel það ekki heppilegt, hvorki fyrir hann sjálfan né okkur Íslendinga, að styrkurinn sé svo hár, að hann þurfi lítið eða ekkert að berjast fyrir lífinu, - það er við búið að það myndi draga úr starfsþreki hans. Háttv. 1. kgk. þm. fann að því, að nefndin leggur til, að fjárveitingin til kennaralauna við Hvanneyrarskólann verði færð niður um 300 kr. Eftir þeim upplýsingum, sem nefndin hefir fengið, þá eru þessar 300 kr. ætlaðar kennara, sem hættur er að kenna, en ef svo er, þá virðist engin ástæða til þess að hækka laun hans, hvað miklum hæfileikum sem hann annars kann að vera gæddur, því að þeir koma þá skólanum að litlu gagni.

Jens Pálsson Út af breyt.till. minni um að fella burt heimildina til þess að veita Björgvin sýslumanni Vigfússyni lán til þess að koma sér upp embættisbústað, skal eg geta þess, að mér er sú tillaga ekkert kappsmál. En eg get ómögulega skilið, að slíkir sveitarhöfðingjar séu í þeim vandræðum, að knýjandi ástæður séu til að hlaupa undir bagga með þeim á þennan hátt. Eg hefi séð manninn og lítur hann út fyrir að vera »þéttur á velli« o. s. frv., og líklegur til þess að geta bjargað sér. Það er heldur ekki venja hér á landi, að sýslumannsembættum fylgi bústaður, og þá sjaldan það hefir fyrir komið að slíkum mönnum hefir verið veittur styrkur eða lán til þess að koma sér upp bústað, hafa þeir alt af átt heima í kaupstað, en ekki í sveit. Háttv. 1. kgk. þm. sagði, að mér færist ekki að leggja á móti þessari lánveitingu, þar sem eg sjálfur hefði fengið lán til þess að koma mér upp bústað. En eg vildi spyrja með hvaða kjörum? Það var alment prestakallalán, og kjörin sem prestar landsins eiga við að búa, ef þeir þurfa að fá sér lán til húsbyggingar, eru þau, að verða að byggja meira og minna vegleg hús, borga að fullu höfuðstól og vexti af launum sínum, og gefa svo landinu beinlínis húsin á eftir, og það í gildu standi eða með fullu álagi. Þetta eru engin kostakjör, enda þótt prestastéttin hafi hingað til orðið að gera sér þau að góðu. Viðvíkjandi því, sem háttv. 4. kgk. þm. tók fram um hækkun á styrknum til Einars myndasmiðs Jónssonar, verð eg að andmæla því, að tillaga mín fari fram á svo háan styrk, að nokkrar líkur séu til að hann myndi draga úr starfsþreki hans, eða lina hann í lífsbáráttunni. Styrkurinn er nauðalítill þegar þess er gætt, við hvílíka erfiðleika og fátækt maður þessi hefir átt að stríða um mörg ár. Hann þarf ekki að hafa safnað miklum skuldum til þess að hann eigi full örðugt uppdráttar þrátt fyrir þessar 2000 kr. Auk þess má og geta þess, að honum hafa brugðist vonir, að minsta kosti að því er Ingólfslíkneskið snertir. Listamensku hans er miklu meiri hætta búin af því, ef styrkurinn verður hafður svo lítill, að hann muni svo sem ekkert um hann, enda held eg hann sé ekki ofalinn, þótt hann fái jafnmikla upphæð sem lægstu adjunktar eða aðrir þeir embættismenn, sem verst eru launaðir. Sé upphæðin höfð mjög lág, má búast við að styrkurinn yrði honum til gremju, og hefði þá alveg gagnstæð áhrif á hann og starf hans, við það sem til er ætlast.

Eiríkur Briem Sökum þess hve framorðið er orðið, skal eg að eins gera stutta athugasemd viðvíkjandi orðabókarstyrknum til Jóns Ólafssonar. Háttv. framsögumaður sagði, að hér væri um svo stórt verk að ræða, að vafasamt væri, hvort honum entist aldur til að ljúka við það, en í því sambandi vil eg benda á, að verkið getur komið að gagni þó svo fari, að hann geti ekki lokið Því. Svo var til dæmis um orðabók Konráðs Gíslasonar; á því verki hafði annar maður byrjað, og tók svo Konráð við, er hans misti við, og hafði gagn af því sem hinn hafði gjört. að öðru leyti sé eg ekki annað en það sé hættulaust, að láta fjárveitinguna standa ólækkaða, þar sem borgunin er bundin við arkatal. Eg hefi sjálfur séð verkið og leizt mér vel á það, en það er auðvitað ekki mikið að marka, því að eg hefi ekki vit á slíku, en menn, er skyn bera á slíka hluti, ljúka á það lofsorði. Það var ýmislegt fleira, sem eg hefði viljað minnast á, en sem eg þó sleppi sakir þess, hve tíminn er orðinn naumur.

Kristinn Daníelsson Eg þakka háttv. 4. kgk. þm. fyrir hve vel hann tók í tillögu mina um lán til hreppsfélaga til barnaskólabygginga, en á hinu undraði mig, hve kuldalega hann talaði um unglingaskólana. Hann vill láta sveitar- og sýslufélögin styrkja þá, en þau eru fremur treg til þess, enda ber og þess að gæta, að útgjaldabyrðar þær, sem á þeim hvíla, hafa aukist stórkostlega hin síðari árin. Eg hefi borið tillögu mína undir fræðslumálastjórann og er hann mér fyllilega samdóma í þessu efni. Annars vildi eg leyfa mér að benda á, að tillagan er meinlaus, því að ef sveitarfélögin leggja fram mikið fé, þá tryggir hámarkið, 750 kr., að ekki gangi alt of mikið til einstakra skóla, og í annan stað á að jafna styrknum niður á hina einstöku skóla, eftir því hve mikið er gert á hverjum stað, svo að úthlutun styrksins verður alveg jafnréttlát, þótt tillaga mín nái fram að ganga. Fyrir mér vakir aðallega sá skóli, sem eg þekki bezt. Var eg í fyrstu að hugsa um að koma fram með sjálfstæða tillögu um styrk til hans, en bæði var það, að eg var hræddur um, að hún fengi lítinn byr í þinginu, og jafnframt hélt eg að bæta mætti einnig úr þörfum hans með því að fara þá leiðina, er tillaga mín fer fram á. Eg vona því að deildin, að öllu þessu athuguðu, fallist á br.till. mína.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eg býst við að það þyki viðkunnanlegra, að framsögumaðurinn segi nokkur orð um breytingartillögur þær, er fram hafa komið frá öðrum en nefndinni, en stuttorður skal eg vera. Vík eg þá fyrst að breytingartillögu háttv. 3. kgk. þm á þgskj. 493, um 2700 kr. fjárveiting handa verkfræðingi til mælinga viðvíkjandi þessari margumtöluðu járnbraut austur. Nefndin er tillögu þessari mótfallin, því að hún fær ekki séð, að hér sé um svo mikið nauðsynjamál að ræða, að það geti ekki beðið öllum að skaðlausu. í mínum augum stendur þessi járnbrautarlagning í sambandi við framtíðardrauma, sem geta komið fram í ófyrirsjáanlegri framtíð, en engar líkur eru til að rætist á næstu áratugum, eg á við Flóaáveituna. Járnbrautin er mikið mannvirki - kostar að minsta kosti 700-800 þús. kr. Það fyrirtæki er svo kostnaðarsamt, að í það verður ekki ráðist, nema fjárhagur landsjóðs sé miklu betri en hann er nú, enda er mér ekki ljós sá bráði gróði, sem af þessari braut hlytist. Eg er að vísu ókunnugur á þessum stöðvum, en hefi þó farið um sveitirnar þar eystra, og skal eg kannast við að þar er graslendi mikið, en það er ekki meira en 1/50 hluti þess, sem mannshönd hefir verið lögð að. Það verður því að verða mikil breyting á atvinnubrögðum manna þar eystra, ætti járnbrautin að geta borgað sig, og að byrja á því fyrirtæki nú, væri hrein og bein fjárshagsleg vitleysa. Hvað því viðvíkur, að búið sé að vinna mikið verk, þá er það að vísu satt, en á síðasta þingi var gert ráð fyrir, að fé það, er þá var veitt, nægði til þess að ljúka að öllu leyti við rannsóknir þessar og mælingar, og þó nú farið fram á nýja fjárveiting. Maður getur því vel búist við, að til næsta þings komi ný fjárbæn af sama tagi, og svo koll af kolli. Fyrir því telur nefndin bezt að láta nú þegar staðar numið, enda verður það verk, sem þegar er unnið, ekki ónýtt, þótt neitað sé um þessa fjárveiting. Þá er, breytingartillaga á þgskj. 494 frá háttv þm. Skagfirðinga um 400 kr. fjárveiting til greiðslu álags á Viðvíkurkirkju. Flutningsmaðurinn rakti vel og greinilega gang málsins, sem hans var von og vísa, en hann sannfærði mig ekki. Þetta er vafasamt atriði, svo vafasamt, að stjórnin hefir ekki séð sér fært að taka fjárveitinguna upp á frv. sitt. Eg álít að bezt sé að láta stjórnina skera úr hvað sé rétt í þessu máli, hún hefir miklu betri tök á að rannsaka alla málavöxtu. Verði málið fast sótt, og stjórnin telji þetta sanngirniskröfu, efast eg ekki um að hún muni fara fram á við næsta þing að veita þessa fjárupphæð, og fæ eg ekki betur séð en að málið þoli vel þessa bið. Þá kem eg að breytingartillögunni á þgskj 496, um styrkinn til unglingaskólanna, að í stað þess sem heimtað er í frv., að sveitarfélögin leggi fram jafnmikla upphæð sem landsjóðsstyrkurinn nemur, þá verði þess að eins krafist, að þau leggi fram helming á móts við landsjóðsstyrkinn. Tillaga þessi var athuguð í, nefndinni, en þar fór engin atkvæðagreiðsla fram, svo að eg tala hér að eins fyrir mína hönd, en ekki nefndarinnar. Eg lít hér um bil sömu augum á málið sem flutningsmaður, háttv.þm. V.-Ísf. Eg lít svo á, sem þessir skólar séu þýðingarmestu liðirnir í allri okkar alþýðufræðslu. Skólafræðsla kemur unglingum að miklu meira haldi en bömum fyrir innan fermingu. Fyrir því kysi eg helzt að landsjóður að eins styrkti unglingaskólana, en léti barnaskólana bjarga sér sem bezt þeir geta. Þá kem eg að þeirri breytingartillögu við 15. gr., sem fer fram á að veita Sighvati Borgfirðing 200 kr. styrk, til þess að hann geti kynt sér handrit á landsbókasafninu. Nefndin er þessum styrk mótfallin, eins og háttv.þm. V.-Ísf., er flytur tillöguna, er kunnugt. Maður þessi nýtur þegar styrks af opinberu fé, hann fær víst 350 kr. á ári fyrir það, að hann hefir »testamenterað« landsbókasafninu handrit sin, og sá styrkur dregur hann nokkuð, því að mér er það kunnugt, að hann gerir ekki miklar kröfur til lífsins, og þótt maður þessi sé alls góðs maklegur fyrir ritstörf sin, leggur þó nefndin til að fjárbeiðninni verði neitað að þessu sinni. Það er sagt að hér sé að eins um örlitla fjárupphæð að ræða, en sama má segja um fleira, og safnast þegar saman kemur. Þá eru nokkrar breyt.till. frá háttv.þm. G.-K. á þgskj. 507. Sú fyrsta fer fram á að hækka styrkinn til Einars Jónssonar listamanns. Nefndin vildi láta hann halda þeim styrk, sem samþyktur var í Nd., en fella athugasemdina burtu, af því henni fanst óviðeigandi að setja honum neinar reglur um hvernig hann ætti að verja styrknum. Hins vegar er nefndin háttv. flutningsm. samdóma um það, að Einar sé áreiðanlega svo mikið listamannsefni, að vert sé að styrkja hann ríflega. Að vísu er eg ekki fær um að dæma um listaverk, en þó verð eg að segja, að mér finst verk Einars hafa mikið til síns ágætis, einkum lýsir sér í þeim þjóðleg stefna sem eg kann vel við. Um framtíð hans sem listamanns er auðvitað ekkert hægt að segja. En það á bæði við listamenn og skáld, að viðurkenningin getur komið þegar minst vonum varir. - 2. breyt.till. á þgskj. 507 fer fram á 500 kr. árlegan styrk til síra Einars Þórðarsonar. Eg játa það, að hann er alls góðs maklegur og á bágt núna, en eg óttast að þessi fjárveiting mundi draga þann dilk á eftir sér, að styrkbeiðnir færu að streyma inn til landsjóðs frá veikum prestum, og þann sið vil eg helzt ekki innleiða. Eg álít að síra Einar eigi þennan styrk í sjálfu sér fullkomlega skilinn, en eg vil forðast fordæmið, og get því ekki greitt honum atkvæði. - Þá er breyt.till. á sama þgskj. um að fella burtu lánsheimildina til Björgvins sýslumanns Vigfússonar. Nefndin vildi lækka lánið, en var ekki á því að fella það alveg burtu. Að því er mig snertir persónulega þá hefi eg mesta löngun til að greiða atkvæði með því að fella heimildina algjörlega burtu. Ef þetta lán væri veitt, gæti vel farið svo, að lánsbeiðnir færu að streyma inn frá öðrum sýslumönnum. Auk þess er engin trygging fyrir því, þó þessi sýslumaður byggi, að eftirkomandi hans vilji nýta húsið. Þetta hefir einmitt sést í Rangárvallasýslu. Fyrir nokkrum árum bygði þáverandi sýslumaður reisulegan bæ, en eftirkomandi hans vildi alls ekki nota hann. Það er því engin trygging fyrir því, að föstu sýslumannssetri verði komið upp þar, þó landsjóður veiti núverandi sýslumanni styrk til að byggja. Mér finst lánsheimildin því talsvert varhugaverð. Auk þess verð eg að segja, að mér finst sýslumönnum ætti ekki að vera það ofverk, með ekki verri launum en þeir hafa, að koma sér upp bústað án landsjóðslána. Þetta hafa margir bændur og prestar gert. Eg get fremur verið með lánsheimildinni til Jóhannesar Reykdals, sem farið er fram á í síðustu breyt.till. á þgskj. 507. Eg vil virða það, þegar menn sýna dugnað og fara vel með efni sin. Það hefir þessi maður gert, að því er kunnugir menn segja, og honum er nauðsyn að fá lánið til að hann geti haldið áfram atvinnu sinni. Eg mun því greiða atkvæði með þessari tillögu. Þá er viðaukatill. á þgskj. 495 frá háttv.þm. Skagfirðinga um styrk til Hólasóknarmanna til að standast kostnað við kirkjugarðsbyggingu. Nefndin er þessum styrk meðmælt. Ástæður fyrir því þarf ekki að taka fram; það hefir flutningsm. gert vel og greinilega, og hefi eg engu við það að bæta. Þá eru breyt.till. á þgskj. 499 frá háttv. 6. kgk. þm. Sú fyrri er við 15. gr. 28. tölul., og fer fram á 200 kr. styrk hvort árið til Leikfélags Akureyrar. Hann færði rök fyrir styrknum, og eg skal ekki mótmæla þeim, en eg vil láta hann vita það, að verði þessi styrkur samþyktur, þá dregur hann þann dilk á eftir sér, að eg sæki um sama styrk til leikfélagsins á Ísafirði. Þar er líka stór salur og leiksvið í Goodtemplarahúsinu. Það væri greinilegt óréttlæti, ef þessum tveim félögum væri gert mishátt undir höfði. Á sama þgskj. er breyt.till. við 15. gr. 38. tölul., er fer fram á styrk til grasfræðisgarðs í Reykjavík, 300 kr. hvort árið. Eg verð að segja, að eg sé hér lítinn litlafingur, sem eg er hræddur um að með tímanum geti orðið að ákaflega þurftarfrekum skrokk. Styrkurinn er að vísu ekki hár, en hann getur hækkað mjög. Eftir nokkur ár verður hann ekki 300 kr., heldur 3000 kr. Hins vegar játa eg, að slíkar stofnanir hafa vísindalega þýðingu, og þær eru til í öðrum löndum, en þar kosta þær líka of fjár. Mér dettur í hug í þessu sambandi styrkveitingin til Helga Jónssonar til mýra- og grasfræðisrannsókna. í stjórnarfrv. voru honum ætlaðar 1200 kr., en Nd. hækkaði það upp í 1500 kr. Eg hefi enga skýrslu séð frá þessum manni um rannsóknir hans á síðasta fjárhagstímabili, og finst mér það þó mikilsvert, að menn sem njóta slíks styrks gefi út skýrslur um rannsóknir sínar. Það hefir t. d. Bjarni adjunkt Sæmundsson gert. Eg hefi með mestu ánægju lesið skýrslur hans um fiskirannsóknir sínar. Auk þess er þessi fjárveiting til Helga Jónssonar, að mínu áliti, ekki ein af allra nauðsynlegustu fjárveitingunum. Rannsóknir hans hafa auðvitað vísindalega þýðingu, en hins vegar enga verulega praktiska þýðingu fyrir landbúnað vorn. Mér finst það ekkert óviðeigandi, að honum sé sett það skilyrði, um leið og styrkurinn til hans er hækkaður, að hann taki að sér að sjá um þennan grasgarð hér. Hann er vel hæfur til þess og hefir áhuga á málinu. Meirihl. nefndarinnar var á móti þessum grasgarðsstyrk, og eg verð að halda afstöðu minni í því óbreyttri. 1. kgk. þm. vék að því, að hann gæti ekki verið með því að nema burtu 300 kr. launahækkunina til Hjartar Snorrasonar, sem Nd. setti inn í frumvarpið, en nefndin hér í deildinni vildi fella. Eg mintist ekkert á kennarahæfileika þessa manns; það getur verið að hann hafi þá mikla, en hitt er víst, að hæfileikar hans koma ekki skólanum að gagni, þar sem hann er hættur að kenna og hefir fengið annan mann í sinn stað til þess, og mér þykir óviðkunnanlegt að hækka laun þeirra manna, sem eru hættir að vinna. Það væri réttara að kalla þetta eftirlaun en launahækkun. Maður veit ekkert um, hvenær hann fer að kenna aftur, eða hvort hann gerir það nokkurn tíma. Eg mun greiða atkvæði móti launahækkuninni og hygg, að öll nefndin sé á sama máli og eg. Að því er handavinnustyrkinn snertir, hefi eg engu við að bæta það sem eg sagði í dag. Eg held fast við það, að mér finst hann óþarfi. Kenslu í handavinnu geta stúlkur fengið hér á kvennaskólanum. Efnaðar stúlkur, sem vilja læra eitthvað frekar í hannyrðum, geta siglt styrklaust til Hafnar, og fátækar stúlkur hafa alls ekki þörf fyrir þessa kenslu. Þegar út í strit lífsins kemur þurfa þær á alt öðru að halda en kunnáttu í »fínum« hannyrðum. Styrkinn til húsmæðrakenslu á Eiðum vil eg líka fella. Eg álít það eitt af verkefnum búnaðarfélaganna, að styðja að slíkri kenslu. Það er kunnugt, að Búnaðarfélag Íslands ver talsverðu fé til slíkrar kenslu, og mér finst Ræktunarfélag Norðurlands eða Búnaðarsamband Austurlands gætu látið dálítið af mörkum til umferðarkenslu í matreiðslu. Auk þess er matreiðsla kend í kvennaskólanum hér, og eg sé því ekki ástæðu til að fara að stofna skóla fyrir þessa grein víðs vegar um landið. Það virðist vera einhver áfergja í mönnum að styrkja sem flestar nýjar skólastofnanir hingað og þangað um landið, í stað þess að sjálfsagt er að leggja alt kapp á að styrkja vel og gera veglega þá skóla sem eru hér. Eg verð því að leggja eindregið á móti þessum styrk, og það jafnvel þó hann sé runninn frá hinni hávitru búnaðarskólastjórn á Eiðum. Kanske hún hafi ætlað að byggja þetta nýja skólahús fyrir húsmæðraskóla? En mér finst þingið hjálpa henni nóg með því að leggja svona mikið fé til skólabyggingarinnar, þó það fari ekki líka að leggja til þessa matreiðslu-káks. Eg sé þá ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um breyttillögurnar. Eg er þakklátur þeim sem hafa tekið vel í tillögur nefndarinnar. Hinum, sem móti þeim hafa verið, álasa eg ekki fyrir það. Mér er það gleðiefni að geta lýst ánægju nefndarinnar yfir því, hversu rólega og stillilega umræðurnar hafa farið fram, en auðvitað mátti fyrirfram vænta þess af þessari háttv. deild.

Sigurður Stefánsson Þetta frv. er komið frá Nd. og fer fram á, að breyta skólaárinu dálítið. Kennaraskólinn stendur frá 1. okt. til 1. apr. Til þess að koma til skólans í tæka tíð á haustin, verða nemendurnir, ef þeir eiga langt að sækja, að fara heiman frá sér seinni part septembermán. En þetta getur orðið mörgum mikið atvinnutjón. Sláttur endar ekki fyr en síðast í sept. Þeir eru margir fátækir menn, sem ekki mega við því að slökkva niður neinu af sumarvinnu sinni, þar sem þeir verða að nota arðinn af henni til þess að kosta sig að vetrinum. Frumv. fer því fram á að flytja skólaárið þannig, að það byrji 1. vetrardag og endi síðasta vetrardag. Tíminn er alveg jafnlangur og áður, en nemendum verður breytingin til mikilla hagsmuna og hagræðis.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eg hefi engu við það að bæta, sem eg tók fram við 1. umr. þessa máls, en vil að eins leyfa mér að mæla sem bezt með því, að frumv. þetta verði samþykt. Að því er snertir viðauka- og breyt.till., sem komið hata fram við frumv., þá sér nefndin sér ekki fært, að veita henni meðmæli sín, þar sem hún hefir aðhylst þá stefnu, að bæta að eins að nokkru úr læknaþörfinni á hverju þingi, og byrja þar sem þörfin er brýnust; en að því er skiftingu Rangárvallasýslu í tvö læknahéruð snertir, þá er þar ekki um jafn óhjákvæmilega þörf að ræða, sem í héruðunum við innanvert Ísafjarðardjúp, hægra yfirferðar, en þar sem sjósókn verður að sæta. -

Eggert Pálsson Eg býst ekki við, að það hafi mikið að þýða, að fara mörgum orðum um þá till. mína, sem fer fram á að stofna læknishérað á milli Þverár og Jökulsár á Sólheimasandi. Eg veit að þessi till. er þegar fyrirfram dauðadæmd, enda hefir nefndin lagt það til að hún verði feld, enda þótt hún telji óskina réttmæta og á rökum bygða, sem liggur til grundvallar fyrir tillögunni. Hún gefur í áliti sínu von um, að þessari mjög svo sanngjörnu málaleitun verði síðar fullnægt, og þótt mikið sé máske ekki á því að byggja, þá getur þó verið að það sé betra en ekki neitt. Flestir, sem til þekkja á þessu svæði játa, að það sé engin vanþörf á að fá lækni í þessi héruð. Bæði þessi vötn, Jökulsá og Þverá, eru vond yfirferðar, og geta oft og tíðum verið ófær með öllu þegar sækja þarf lækni, svo að mönnum á þessu svæði eru í þessum efnum allar bjargir bannaðar. Hvað það atriði snertir, að enga þýðingu hafi að stofna þetta hérað að svo stöddu, með því að enginn læknir fáist í það, þá hygg eg að það sé ekki mikil ástæða. Héraðið yrði jafn mannmargt og mörg önnur læknishéruð - íbúatalan 18-19 hundruð manns - og auk þess um fagrar og frjósamar sveitir að ræða. Og þetta hvorutveggja mundi hvetja lækna til þess að sækja um það. Annars býst eg ekki við því að það þýði að tala um þetta frekar, því háttv. þingd. mun þegar hafa ákveðið forlög till. En eg vil leyfa mér að nota tækifærið til að taka það fram, að eg hygg, að bæta mætti dálítið úr vandkvæðunum í bráðina, ef breytt væri takmörkum læknishéraðanna í sama horf og áður var, og lækninum í Rangárhéraði gert að beinni skyldu, að sitja einhverstaðar í Hvolhreppi eða utast í Fljótshlíð. Áður fylgdi sem sé að eins Austur-Eyjafjallahreppur Mýrdalslæknishéraði en Vestur-Eyjafjallahreppur Rangárhéraði. En þegar læknaskipuninni var breytt á seinasta þingi, þá var Vestur-Eyjafjallahreppur einnig látinn fylgja Mýrdalshéraði, og lækninum í Rangárhéraði þá sennilega jafnframt leyft að sitja úti á Rangárvöllum. En þessi breyting hefir gert mönnum í Vestur-Eyjafjalla og Landeyja hreppum enn þá erfiðara fyrir en áður var. Þótt vötnin séu nokkurn veginn jafnvond á báða bóga, Jökulsá og Þverá, þá er íbúum Vestur-Eyjafjallahrepps gert enn þá óþægilegra fyrir, að skylda þá til að leita læknis austur í Mýrdal yfir Jökulsá, ef þarf á honum að halda, heldur en yfir Þverá, í Hvolhrepp. Og aukning óþægindanna fyrir íbúa Landeyjahreppanna við þessa breytingu er öllum auðsæ, þar sem þeir nú verða að leita læknisins út á Rangárvelli, í stað þess áður að eins upp í Hvolhreppinn. Vegalengdin hefir þannig ekki að eins lengst fyrir þá, þegar læknis þarf að vitja, heldur líka bætist við þá ein á til yfirferðar, nefnilega Eystri-Rangá, sem að vísu er ekki ægilegt eða mikið vatnsfall, en getur þó einatt orðið mikil og illfær í vatnavöxtum. Að gera þessa breytingu á takmörkun læknishéraðanna og aðsetursstað læknisins í Rangárhéraði, sem hér hefir verið bent á, verð eg að álíta að bráðnauðsynlegt sé - og það sem allra fyrst - og það sé hið minsta, sem hægt sé að gera fyrir íbúa nefnds hrepps, þangað til réttmætri ósk þeirra um sérstakan lækni verður fullnægt.

Jón Ólafsson Það er eitt, sem mér þykir merkilegt við frumv. þetta, að eftir því sem sakir standa með lækna hér á landi, þá eru engar líkur til, að sótt verði um Nauteyrarhérað, og þó hefir verið lagt allmikið kapp á það af flutningsm. þess máls, að koma því gegnum þingið. Það eina, sem leitt getur af frumv. þessu er það, að læknirinn á Ísafirði getur fengið möguleika til þess að fá launin, eða með öðrum orðum tvöföld laun. Það stendur ekkert annað en þetta í frumv., ef breyt.till. við það verður ekki samþ. og þá væri það auðvitað engin frágangssök fyrir hann að fá aðstoðarlækni sinn til þess að sækja um héraðið um stundarsakir.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eg skal að eins benda á, að breyt.till. sú, sem nefndin leggur til, að samþykt verði, girðir fyrir, að lögin baki landssjóði nokkur útgjöld, fyr en sérstakur læknir er skipaður í héraðið. En að ætla sér, að einhver læknir muni sækja um Nauteyrarhérað að eins að gamni sínu, eða til þess að nágrannalæknir geti síðar náð í tekjurnar, svo sem mér skildist á ræðu háttv. 2. þm. S. Múl., (J. Ó.), virðist lítt hugsanlegt, og eigi sem góðgjarnlegust tilgáta. Hvað aðstoðarlækninn á Ísafirði snertir, þá hefir Nauteyrarhérað ekkert gott af honum, því að eins og eg áður hefi nægilega sýnt fram á, þá eru það örðugleikarnir, sem mestu valda, og þeir minka ekki, þótt tveir læknar séu á Ísafirði. - Og þó að ráðist sé í það, þrátt fyrir gífurlegan kostnað, að vitja læknis til Ísafjarðar, þá er mjög hæpið, að hann eigi heimangengt, þótt tveir læknar séu á Ísafirði, því að þeir hafa alloftast ærinn starfa í Ísafjarðarkaupstað og sveitunum, sem næstar eru, enda eykur sjúkrahúsið á Ísafirði þann starfa að mun. Má í þessu sambandi geta þess, að í Bolungarvíkur-verzlunarstað eru menn ekki ánægðari en svo að þurfa að vitja læknis til Ísafjarðar, að þeir vilja jafnvel leggja fram úr eigin vösum 800- 1000 kr. árlega, til að fá lækni þar. En þar sem læknar á Ísafirði eru svo önnum kafnir, að þeir geta ekki fullnægt þörfum manna í Bolungarvík, hlýtur þá eigi öllum að vera ljóst, hve miklum mun ver muni ástatt í Nauteyrarhéraði, sem er í miklu meiri fjarska?

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Eg þarf varla að fara að hafa langt skraf um þetta mál. Ástæður eru lagðar hér fram frá báðum hliðum. Frumv. þetta er fram komið að ósk hérlendra botnvörpuskipstjóra. Þeir hafa beðið um undanþágu í þá átt, sem frumv. fer, frá gildandi lögum, og bera fyrir sig verkatöf. Auk þess segja þeir, að framkvæmd ákvæða laganna hafi hættu í för með sér og að þar af hljótist oft slys, þegar ilt er í sjó. Það er og enn borið fram, að slík ákvæði sem þau, sem hér er farið fram á að veita undanþágu frá, séu ekki í norskum lögum sams konar, sömuleiðis ekki í þýzkum lögum og jafnvel ekki víðar. Mál þetta bar á góma við yfirmann varðskipsins hér; taldi hann að vísu nokkur tormerki á undanþágunni gæzlunnar vegna. Þó skildist mér hann ekki telja hana ókleyfa. - Og með því, að aðilum var þetta svo mikið kappsmál, þá hefir nefndin álitið rétt, að koma fram með frumv. þetta. En jafnframt hefir þó nefndin tekið upp ákvæði um það, að skipin, sem undanþáguna fá, hefðu sérstakt merki, til auðkennis frá öðrum skipum, er sigla með sama flaggi. Mér finst rétt, að frumv. sé samþykt til reynslu; ef undanþágan reynist óhentug, þá má nema þessi lög úr gildi þegar á næsta þingi.

Hannes Hafstein Eg vil vekja athygli háttv. þingd. á því, að varhugavert getur verið, að veita slíkar undanþágur. Þær hljóta að gera eftirlitið miklu örðugra, því að því miður eru íslenzkir botnvörpungar ekki alveg lausir við þá freistingu að veiða í landhelgi. Í fyrra kom beiðni um þetta til mín frá íslenzkum botnvörpuskipstjórum. Eg bar það undir yfirmanninn á »Islands Falk«, sem þá var, kaptein Jöhncke, og hann taldi mikil vandkvæði á því. Það er satt, að svipuð ákvæði gilda í Noregi, en þau lög eru svo ný, að engin reynsla er fengin fyrir þeim. Þess er og að gæta, að hér er strandlengjan svo stór, en varðskipið að eins eitt. Það er einmitt þetta ákvæði, að botnvörpungar séu skyldir til að hafa veiðarfæri sín í búlka, er þeir eru í landhelgi, sem gerir mögulegt, að hafa hendur í hári lögbrjótanna í mörgum tilfellum. Það er tíðast, að botnvörpungar dragi inn vörpur sínar í snatri, er þeir sjá til eftirlitsskipsins, hraða sér burt og þykjast alls enga ólöglega veiði hafa haft í frammi. Þá er það oft eina sönnunargagnið gegn þeim, að veiðarfærin eru í ólagi, vot, og kanske fiskur í þeim; má þá í öllu falli sekta þau fyrir þetta, eftir því ákvæði laganna, sem hér er um að ræða. Eg hefi leitað upplýsinga um, hversu mikla fyrirhöfn skipin hefðu fyrir því að fullnægja þessum fyrirmælum, og sagði bæði kaptein Jöhncke og fleiri, er eg spurði um þetta, að ekki færu meira, en svo sem 10 mínútur í hvert skifti í það að draga inn veiðarfærin og koma þeim fyrir, svo lögmætt væri. En fyrir utan það, að eftirlitið verður örðugra, ef undantekning er gerð fyrir íslenzk skip, gefur það komið af stað öfund og mótþróa hjá útlendum skipum, er þykjast misrétti beitt. Og svo er nú það atriðið, sem ekki þýðir að leyna, að í skrásetningu skipa er oft farið í kringum lögin, og hræddur er eg um það, að þetta mundi ekki draga úr leppmenskunni hér við land. Eg álít því, að þingdeildin geti að skaðlausu felt frumv. Í öllu falli virðist ógerningur að samþykkja það óbreytt. - Vilji þingið taka frumv. að einhverju leyti til greina, þá virðist mér í öllu falli nauðsynlegt, að takmarka það svo, að landsstjórninni væri að eins gefin heimild til að veita undanþágu einu og einu hérlendu skipi fyrir eitt ár í senn, ef útgerðarmenn óska þess, og sérstakar ástæður eru fyrir hendi, svo sem ef skipin eru látin koma mjög oft inn, daglega eða oft í viku, til þess að skila afla. Þó væri rétt að ákveða, að rétturinn mistist, ef skipin brúkuðu hann ólöglega, þ. e. yrðu uppvís að landhelgisveiðum. Eg vil því ekki greiða atkvæði móti því, að frumv. gangi til annarar umræðu, ef háttv. nefnd vill taka þetta til nánari athugunar, og skýt eg því til nefndarinnar, hvort henni finnist ekki ástæða til þess, að breyta frumv. á þennan hátt.

Jón Sigurðsson Það er nú svo ástatt, að fiskiveiðanefndin, er haft hefir þetta mál til meðferðar, hefir hugsað falsvert um það, og virtust henni í fyrstu ýms vandkvæði á því að gera þessa undanþágu, en við nánari yfirvegun þótti henni þó rétt, að koma fram með frumv. þetta, svo að þingið gæti látið vilja sinn í ljósi í þessu efni. Háttv. frmsm. (J. Þ.) tók það fram, að frumv. væri fram komið eftir ósk útgerðarmanna og skipstjóra botnvörpuskipa. Þegar hin umrædda botnvörpungalöggjöf var samin, þá var ekki neitt íslenzkt botnvörpuskip til, og mun naumast neinum hafa dottið í hug þá, að nú mundi sá útvegur vera að komast á laggirnar hér. Þá var loftslagið þannig, að botnvörpungar voru álitnir vargar í véum, er bæri að uppræta á alla lund. - Þess vegna voru ákvæðin hörð og þótti hlýða að sekta þá, ef hlerar sáust utanborðs o. s. frv. Það hefir verið skýrt hér af skynbærum mönnum, að skipum væri þetta ákvæði til mikils baga, þegar þau þyrftu oft að leita hafnar, það væri mjög stautsamt að þurfa að lása úr og taka inn vörpuna, þótt skipin skryppu snöggvast inn á höfn. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gat þess, að með þessu móti yrði eftirlitið mun erfiðara en áður. En nú er til þess ætlast, að viðkomandi skip hafi sérstakt merki til sýnis, svo að ef varðskipið kemur svo nærri þeim, sem þarf til þess að greina nafn og númer skipsins, þá gæti varðskipið einnig séð þetta merki og þá er nóg. Sami háttv.þm. (H. H.) gat þess einnig, að oft gæti það verið eina sönnunargagnið fyrir sekt skipanna, ef hlerar og vörpur sæjust útbyrðis. En öll útlend skip brjóta einmitt lögin, ef hlerarnir sjást útbyrðis.  (Hannes Hafstein: Innlend skip geta einnig brotið á sama hátt)  . Já, vitanlega geta þau það, en það er þó ekki rétt að bægja skipum vorum, sem þurfa að athafna sig. Botnvörpuútgerðin er nú einhver álitlegasti atvinnuvegur vor, og væri því illa farið, ef þessum atvinnuvegi yrði gert erfiðara fyrir en nauðsyn er á. Þá gat háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) þess, að það væri sama sem engin fyrirhöfn að ganga frá veiðarfærunum og hlerunum, en fiskimenn segja nú hið gagnstæða; þeim þykir það mjög seinlegt; þeir segja að keðjurnar séu oft fastar í lásunum og þeir bogni af straumi og stormi, svo að strengirnir verði fastir fyrir og stundum verði jafnvel að höggva á þá. Þetta hlýtur að valda mikilli töf. Þar næst tók háttv. 1. þm. Eyf. (H. H) það fram, að frumv. væri um of harðlega orðað; getur það að vísu satt verið, en úr því má auðveldlega bæta. Og þar sem hér er um stóran atvinnurekstur að ræða, þá er als ekki ósanngjarnt, að hér sé veitt nokkur undanþága, og það því fremur sem Englendingar, er þessa atvinnu stunda manna mest, hafa engin ákvæði um þetta; þar mega botnvörpuskipin hafa hlera og öll veiðarfæri útbyrðis eftir vild. Og eg fæ ekki séð, að oss sé nein minkun í þeirri fyrirmynd.  (Hannes Hafstein: Englendingar hata mörg eftirlitsskip)  . Já, þeir hafa líka stóran skipaflota en vér að eins örfá. Það er því þeim mun minni ástæða til að amast við þessum litla vísi til þessa atvinnureksturs hér. Eg vil því leyfa mér að mælast til, að háttv. deild felli þetta frumvarp ekki nú, því að eins og háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) tók fram, þá stendur það til bóta og er þess vert, að menn athugi það vandlega. Vona eg, að hin háttv. deild sýni frumv. þá velvild að leyfa því að ganga til 2. umr.

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Eg skal að eins geta þess, að eg felst að mestu á það, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði. Það fer fult svo vel á því, að breyta frumv. í þá átt, að einmitt stjórninni veitist heimild til að veita þessa undanþágu þeim íslenzkum skipum, sem skrásett eru hér sem íslenzk eign og sérstaklega þurfa þessa. Einkanlega eru það skip, sem ganga hér frá Faxaflóa. Það stendur að vísu ekki heima, sem foringi varðskipsins sagði háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) um tímatöfina, við það sem fiskimenn hafa látið í ljósi; þeir hafa talið það ½ tíma verk eða meira að ganga frá veiðarfærunum. Eg álít, að eitthvað eigi að gera til að liðka fyrir mönnum, sem telja sér stóran baga af þessu ákvæði (frá 8. júlí 1902). Og eg vona að þetta frumv. fái að ganga slysalaust til 2. umr.

Stefán Stefánsson Eg skal strax taka það fram, að jafnvel þótt við höfum komið fram með þessa breyt.till. (á þgskj. 506) höfum við ekki fallið frá þeirri aðalkröfu vorri, að jörðin verði ekki seld. Með því að selja jörðina nú er spilað úr eign landssjóðs miklu fé í framtíðinni, og hreppsfélaginu, sem jörðin liggur í, sýnt bersýnilegt misrétti, fái það ekki að sitja fyrir kaupunum, sem samkvæmt lögum 20. okt. 1905 nr. 30, 4. gr., á forkaupsrétt að jörðinni. En svo vil eg taka það fram, að sýslunefndin hefir eindregið lagt á móti því, að jörðin yrði seld, þetta geta háttv. þingdeildarmenn séð af sýslunefndargerð Eyfirðinga 1905, sem eg hefi hér fyrir framan mig. Þá bað ábúandinn um að fá jörðina keypta, svo það var ólíku meiri ástæða en nú, að láta það þó eftir, að landssjóður seldi þessa góðu og fallegu eign sína. Þessi réttur sýslunefndarinnar til þess, að neita um sölu á jörðinni er svo skýrt tekinn fram í lögunum »um sölu þjóðjarða«, að eg hygg, að hver einasti þingmaður verði að játa, að svo framarlega, sem þetta frumv. verði samþykt, þá brjóti þingið algerlega það princip, sem ákveðið er í nefndum lögum. En þótt meiri hlutinn á þessu þingi leyfi sér að lítilsvirða gildandi lög og heimili sölu á jörðunni til Akureyrarbæjar, þá er þó það verð, sem efri deild hefir látið sér nægja á henni of lágt, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess, hvar jörðin liggur. - Lægi jörðin mjög langt upp til sveita, þá væri öðru máli að gegna, en þar sem jörðin liggur jafn skamt frá öðrum stærsta kaupstað landsins, þá getur engum, sem til þekkir, blandast hugur um það, að verð jarðarinnar í hendur bæjarfélagsins er of lágt metið, því þess ber vel að gæta, að hér er ekki að ræða um þá venjulegu sjálfsábúð, þar sem þess er að vænta, að jörðin verði prýdd að húsum og allri góðri umhirðu, heldur verður hún að miklu leyti, sem nokkurs konar fótaskinn kaupstaðarins, og af henni flutt fyrir það mesta, sem hún getur af mörkum látið. Þetta hygg eg, að matsmennirnir hafi ekki sérstaklega tekið til greina. Til þess að sýna það enn betur, hve mikið áhugamál það er Hrafnagilshreppsmönnum, að jörðin verði ekki seld Akureyrarbæ, þá skal eg leyfa mér, með leyfi hins hæstv. forseta, að lesa upp bréf, sem borist hefir okkur þingmönnum Eyfirðinga frá hreppsnefndinni og sýslunefndarmanninum í Hrafnagilshreppi, er hljóðar svo: »Eins og sjá má af þingmálafundargerð Akureyringa, þá hafa þeir falið þingmanni sínum, að fá þingið til að semja sérstök lög um það, að Akureyrarbær geti fengið keypta þjóðjörðina Kjarna í Hrafnagilshreppi. Ábúandinn á Kjarna hefir gefið eftir eða réttara sagt, eftir kunnugra sögn, selt bænum kaupréttinn fyrir 200 króna árlegt lífstíðargjald. Mál þetta er þannig vaxið, að bændur í Hrafnagilshreppi geta ekki setið lengur þegjandi yfir því, að bæði privat-manna jarðir hver eftir aðra og nú síðast landssjóðsjörðin Kjarni verði tekin til eignar og umráða fyrir Akureyrarbæ, en svift frá Hrafnagilshreppi. Hreppurinn hefir sýnt sig mjög liðlegan og sanngjarnan gagnvart kaupstaðnum, þar sem hann hefir gefið eftir, að milli 80 og 90 hundruð, eftir nýju mati, sem tilheyrðu hreppnum, væru lögð undir lögsagnarumdæmi Akureyrarkaupstaðar. Í þetta sinn sýnist aðferð sú, sem bærinn ætlar að brúka, vera nokkuð viðsjárverð. Árið 1905 neitaði sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu ábúandanum á Kjarna um kaup á jörðinni, og eru í sýslufundargerð frá því ári færðar ástæður fyrir þeirri synjun, og sú ástæða stendur enn hjá mörgum sýslubúum, sérstaklega hvað kvenna- eða hússtjórnarskóla snertir. En nú sýnist svo, sem það eigi að ganga fram hjá sýslunefnd, að segja álit sitt um málið, og Hrafnagilshreppur er ekki nefndur á nafn, að hann hafi nokkurn forkaupsrétt að jörðinni. Eftir útliti er ætlast til þess, að gengið sé fram hjá tveimur málspörtum, sýslunefnd og Hrafnagilshreppi, með þessa sölu. - Eftir okkar áliti getur sala á jörðinni til Akureyrarbæjar verið mjög athugaverð fyrir Hrafnagilshrepp. Samkvæmt breytingu þeirri frá síðasta þingi á lögunum um húsmenn og þurrabúðarmenn, þá getur Akureyrarbær látið byggja grasbýli á ýmsum stöðum í Kjarnalandi og leyft fólki þar bólfestu, sem getur á sínum tíma orðið hreppnum til mikilla þyngsla án þess, að sveitarstjórn hafi þar nokkuð til varnar, því tilgangur bæjarins mun vera sá, að leggja ekki Kjarna, ef hann fæst, undir lögsagnarumdæmi kaupstaðarins, því það mun bæjarstjórnin sjá, að verður of mikill byrðarauki fyrir bæinn, enda ekki samrýmanlegt, nema að bærinn keypti líka þjóðjörðina Hamra, sem liggur á milli Nausta og Kjarna. Það er eigi svo að skilja, að Hrafnagilshreppur sjái ofsjónum yfir uppgangi Akureyrarbæjar eða framtakssemi bæjarbúa, enda hafa þeir sýnt það með því, að gefa eftir hverja jörðina eftir aðra til Akureyrar, en öllu má ofbjóða, og þar sem auðsætt er, að Akureyrarbær er búinn að fá svo mikið land til umráða af Hrafnagilshreppi, að hann hefir nóg land til ræktunar um mörg ár, og jafnframt þá mikla og góða gripahaga, þá vilja hreppsbúar undantekningarlaust ekki láta skerða hreppinn meira eða veita honum ágang, heldur setja takmörkin þar sem þau eru komin. Álit okkar er því, að Akureyrarbær eigi ekki að ná kaupum á Kjarna, og felum við hinum háttvirtu þingmönnum Eyfirðinga, að stuðla að því eftir megni, að mál þetta fái ekki framgang á þinginu í þeirri mynd; en færi svo, að þingið væri ekki því mótfallið, að selja jörðina, þá mælumst við til þess, að Hrafnagilshreppur fái að sitja fyrir kaupunum, því það er eindreginn vilji hreppsbúa yfirleitt, og er von á áskorun frá almennum hreppsfundi í þá átt, og verður sú áskorun þá send með næsta pósti til þingsins eða þingmanna Eyfirðinga. Hranastöðum og Stokkahlöðum 4. febr. 1909. Pétur Ólafsson Einar Sigfússon hreppsnefndaroddviti. sýslunefndarmaður«. Eg verð nú að líta svo á og vænti þess fastlega, að þingið hljóti að taka þessa ósk til greina, og svo framarlega, sem það vill gefa kost á því, að jörðin sé seld, að Hrafnagilshreppur sitji þá fyrir kaupunum, því að neita því sveitarfélaginu, er jörðin liggur í, um kaupin og selja hana öðru sveitarfélagi, er bæði bersýnileg ósanngirni, og brot á eðlilegum og lagalegum rétti sveitarfélagsins. Það er annars illa farið, hve þm. eru yfirleitt máli þessu ókunnugir, sérstaklega hvað snertir núverandi landeign kaupstaðarins; væru þeir því vel kunnugir þá mundu þeir enn betur geta sannfærst um, að hér er ekki um neina nauðsyn að ræða fyrir kaupstaðinn, og því fullkomlega réttmæt krafa Hrafnagilshrepps, en þá eigi síður um það, hvað kaupverð jarðarinnar snertir, sem Ed. hefir fallist á, 8200 kr., er ótilhlýðilega lágt. Ef háttv. þingdm. hefðu litið yfir þær miklu og góðu engjar, sem jörðunni fylgja, bæði hólma í Eyjafjarðará og víðáttumikil flæðiengi vestan árinnar, þá mundi þeim sannarlega ekki þykja 12,000 kr. ofhátt verð. Eg fjölyrði þá ekki frekar um þetta mál, en vona, að sú aðalkrafa okkar, að jörðin verði ekki seld, nái fram að ganga.

Björn Kristjánsson Mál þetta virðist vera talsvert deilumál. Hér er um tvö sveitafélög að ræða, er bæði hafa jafnan rétt að fala kaup á jörðinni, en hvorugt neinn kröfurétt. Þegar þannig er ástatt, verður að mínu áliti að líta á það, hvoru sveitarfélaginu sé meiri þörf á að eignast jörðina. Hrafnagilshreppur hefir nóg graslendi, og sýnist því ekki þurfa við sig að bæta, en Akureyrarkaupstaður aftur á móti hefir það af mjög skornum skamti, svo að bærinn hlýtur að líða við það. Reykjavík t. d. hefir svo lítið graslendi, að við verðum að kaupa mjólkina fyrir 20 aura pottinn. Það getur nú verið, að mjólkurverðið sé ekki enn þá orðið eins gífurlegt á Akureyri, en vafalaust verður þess ekki langt að bíða, ef bænum ekki eykst landrými, og fæ eg ekki betur séð, en að það sómi sér vel fyrir þing og stjórn, að stuðla að því, að fátækir borgarar bæjanna fái ódýra mjólk og nægilega. - Mér mundi finnast óviðkunnanlegt, ef t. d. Mosfellssveit færi að amast við þótt Reykjavíkurbær keypti t. d. Digranes. En einmitt svona stendur á hér. Hrafnagilshreppur vill amast við að Akureyrarbær fái jörðina til þess að bæjarbúar fái ódýrari mjólk. - Þegar nú svona stendur á, að bærinn þarf að fá slægju til þess að geta haft nægilega og ódýra mjólk, þá blandast mér ekki hugur um, að full sanngirni mæli með því, að Akureyri fái jörðina keypta. Hitt finst mér sjálfsagt, að jörðin verði lögð undir Akureyri, þó það sökum tímaskorts ekki verði hægt að þessu sinni. Mér finst því rétt að selja Akureyri jörðina. Hér liggur fyrir breyt.till. um að hækka söluverðið upp í 12,000 kr., og grunar mig, að hún sé sprottin af því, að gera eigi bænum erfiðara fyrir að ná í jörðina. Eg hefi haldið því fram, að annaðhvort skyldi selja þjóðjarðir eftir mati óvilhallra, dómkvaddra manna, eða þá als ekki selja þær. Að kaupa eða selja eftir slumpverði og ágizkunum er í alla staði óviðeigandi. - En bezt gæti eg trúað, að br.till. þessi væri tilraun til að drepa málið.

Stefán Stefánsson Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) tók það fram, að hann áliti rétt, að Akureyrarbær fengi keypta jörðina Kjarna, en eins og eg áður tók fram, álít eg söluna mjög viðsjárverða, bæði hvað verðið snertir, sem hún á að seljast fyrir, og á hina hliðina væri sjáanlega misboðið, bæði sýslunefnd Eyfirðinga og sveitarfélagi Hrafnagilshrepps. Háttv. þm. G.-K. (B. Kr.), var að tala um, að Akureyrarbúar hefðu ónóga mjólk - og að hún væri nú þegar dýr - en mundi þó verða dýrari; en ef þeir fengju þessa jörð þá mundi það verða til þess, að hinir fátækari borgarar Akureyrar, mundu fá bæði meiri og ódýrari mjólk. Eg er nú hræddur um, að svo gæti farið, þótt Akureyri fengi jörðina, að bæjarbúar mundu als ekki fá neitt ódýrari mjólk en áður, gæti jafnvel komið fyrir, að mjólkin yrði dýrari en nú. Nú er mjólkin seld þar á 10-12 aura potturinn, og ætli að einstakir menn mundu selja mjólkina ódýrri, heldur en bændur; það þykir mér ótrúlegt, og frá því sjónarmiði er als ekki ráðlegt að selja Akureyri jörðina. Þá þótti hinum háttv.þm. það einkennilegt, að Hrafnagilshreppur skyldi vera að sporna á móti því, að Akureyri gæti fengið jörð, þar sem hreppurinn hafi nóg land, og muni þetta gert til að drepa málið. Eg skal fræða hinn háttv.þm. á því, að Akureyrarbær hefir ótakmarkað land til ræktunar, svo að þótt Kjarni bættist við mundi hann ekki vera betur settur í því tilliti, því jörðin liggur langt frá kaupstaðnum; en álíti þm., að með því að bjóða 12,000 kr. fyrir jörðina eigi að drepa málið, þá er það sama sem hann vilji hafa af landssjóði 3800 kr., og það væri vel að verið, að skaða hann um þessa upphæð. Þá sagði háttv. sami þm. að verðið, þessi 12000, væri slumpreikningur, en 8200 kr. væri sú virðing, sem fara ætti eftir. En hefir hinn háttv.þm. nokkuð athugað þessar tölur, eða borið þær saman við það, sem jörðin gefur af sér. Eg skal mjög stuttlega leitast við að sýna, að 12,000 kr. er ekki of hátt verð á jörðinni. - Í matsgerðinni er gert, að jörðin gefi árlega af sér 120 hesta af töðu. Ef hver hestur er reiknaður á 4 kr., sem er þó mikils til of lágt, því þar um slóðir er töðuhesturinn varla seldur minna en 6 kr. og jafnvel upp í 8 kr., en eg segi nú 4 kr., þá er taðan 480 kr. virði. Þá er úthey áætlað 600 hestar, og sé hver hestur metinn á 3 kr., sem sömuleiðis er of lágt, þá verða það 1800 kr. Þetta verður samtals 2280 kr. Athugi maður nú vinnukraftinn sem þurft hefir -, þá reikna eg 3 karlmenn og 4 kvenmenn í 10 vikur. Reikna eg karlmann 3,50 kr. á dag - og kvenmann 2,00. - Verða þá vinnulaun til samans 1110 kr. - Með þessum reikningi, sem þó er alt of lágur, verða eftir í hreinan ágóða 1170 kr. en það er sama sem 6% af 19,500 kr., eða c. 4% af 29,200 kr. Undir öllum kringumstæðum ætti því jörðin ekki að vera ofseld á 12,000. Í samanburði við þetta skal þess getið, að maður, sem er mjög kunnugur jörðinni, og hefir vel vit á svoleiðis hlutum, sagði mér, að hann gæti ekki hugsað sér lægra verð fyrir jörðina en 15000 kr. Hér er því farið fram á mjög lágt verð, þótt hún sé seld á 12,000 kr., svo lágt, að það er skaði fyrir landið að selja hana, auk þess sem sennilegt er, að jörðin stígi mjög í verði, er fram líða stundir. - Komi þangað duglegir bændur, þá er þar ótakmarkað landrými. Akureyri þarf eigi og á ekki að eiga það, því kaupstaðurinn á afarmikið landflæmi, sem hægt er að slétta og rækta. Auk þessarar ákveðnu upphæðar, sem er 19,500 kr., er ótalin hagaganga fyrir þá gripi, sem Akureyri mundi hafa þar, og sem er minst 200 kr. virði árlega. Eg ætla ekki að reikna það hærra en þetta. Af þessu ætti öllum að vera ljóst, að 12000 kr. er það lægsta verð, sem um getur verið að ræða. Eg hefi því leyft mér að koma með þessa upphæð í þeirri von, að háttv.Ed. kynni að vilja fallast á hana. Eg þykist vita, að eigi sé til neins að koma með tillögu um hærra verð. Af því margir af háttv.þm. þekkja lítt til jarðar þessarar, hefi eg reynt að skýra það fyrir þeim alveg hlutdrægnislaust, og reynt að sýna þeim ljóslega fram á, að hér sé farið fram á óhæfu, og komið fram með kröfu, er ómótmælanlega miðar í þá átt að vinna landssjóði tjón. Eg ætla svo ekki að fjölyrða um þetta, en taka að eins fram. að það er von mín og trú, að háttv. þingm. sjái sig um hönd og skaði ekki vísvitandi landssjóð, með samþ. þessa frumv., heldur annaðhvort fresti málinu til seinni þinga, eða felli það alveg.

Pétur Jónsson Eg álít þetta frumv. til stórskaða fyrir landssjóð, af því hann má alls ekki farga þessari jörð. Eg er eindregið á móti sölu hennar, hvort sem verðið er 8000, 12000 eða 15000 krónur. Eg vil heldur ekki selja Hrafnagilshreppi jörðina. En ef hún er seld vil eg láta hann sitja fyrir henni. Það var ætlun landbúnaðarnefndarinnar að sveitarfélögin hefði kauparétt að jörðum landssjóðs innansveitar að leiguliðum eða ábúendum frágengnum. Þessi ákvæði voru tekin burt úr frv. nefndarinnar af stjórninni. Þessa breyting er eigi svo að skilja, að taka ætti þann forkaupsrétt, sem nefndin hugsaði sveitarfélögunum, frá þeim, heldur einungis að þau yrðu að sækja hann til þingsins í hvert skifti, er þau vilja kaupa landssjóðsjörð; að minsta kosti var svo að heyra í umræðum málsins á þinginu. Það væri því í meira samræmi við þingið 1905, að láta sveitafélög ávalt sitja fyrir slíkum jarðakaupum innsveitis að leiguliða frágengnum. Eg vil því styðja að því, að Hrafnagilshreppur fái heldur jörðina, ef hann vill, og þess vegna verð eg að greiða atkv. með breyt.till. við frumv. frá þm. Eyf. En ef sú till. fellur er eg efins í að greiða atkv. með hækkun á verði jarðarinnar upp í 12000 kr. Mér sýnist ef þingið vill endilega farga þessari jörð til Akureyrarkaupstaðar, þá sé bezt að lofa »skandalanum« að verða fullkomnum.

Björn Kristjánsson Það sem kom mér til að standa upp er tillaga, er eg hefi ekki áður séð. Hún er þess efnis að selja þjóðjörðina Kjarna í Hrafnagilshreppi fyrir 12000 kr. Það stendur eitthvað óljóst hér á bak við, er eg skil ekki. Það stendur að heimilt sé að selja Akureyrarbæ jörðina, ef Hrafnagilshreppur vill ekki nota forkaupsrétt, sem hann vitanlega ekki hefir. Viðvíkjandi því sem hv. ræðumaður sagði, að lagamenn álitu að áminstur hreppur hefði forkaupsrétt, þá er þar til að svara, að skoðanir lögfræðinga eru eins margar um það og þeir sjálfir eru. Háttv. þingm. varð tíðrætt um, að Akureyrarbær hefði gnægð lands til ræktunar. Sama er að segja um Reykjavík, hún hefir nægt land til ræktunar en beitilandið vantar, og er sá bithagaskortur mjög tilfinnanlegur, með því hér í bænum er hátt á annað hundrað kýr, sem ekki gera hálft gagn vegna skorts á góðri beit. Það sem eg legg áherzlu á, eru slægjur og beitilönd. Hann talaði um of lága virðingu. Það er sama sem að segja, að matsmennirnir hafi ekki gert skyldu sína, en svikist um og virt jörðina of lágt, að eins Akureyrarbæ í hag. Slíkt er hin mesta fjarstæða, því matsmenn eru eiðsvarnir menn, er geta naumast verið hlutdrægir. Orð hans eiga því als ekki við, er hann sagði, að 3800 kr. hefðu verið hafðar af landssjóði. Slík ummæli eru algerlega röng og mjög óheppileg. Eg get ekki komist að annari niðurstöðu, en að þeir hafi virt hana fullhátt, enda er það sennilegast. Og hér er líka hægt að styðjast við virðingu sýslunefndarinnar sjálfrar, sem samkvæmt prentuðum skýrslum, sem hér liggja fyrir, hefir matið jörðina á 7500 kr. Í sambandi við þetta vil eg benda á, að höfuðbólið Bjarnarhöfn, sem er helmingi hærri að hundraðatali eða meira, var nýlega selt fyrir 9000 kr. Sú jörð er ekki langt frá kauptúni, og þar eru ágætir landskostir, slægjur afarmiklar, tún, sem gefur af sér 300 hesta, ágæt beitilönd, dúntekja, selveiði, kofnaveiði og eyja-slægjur. Jörðin er nálægt 90 -100 hndr. að nýju mati, og hefir því jarðarhundraðið verið um 100 kr., en hér eru 200 kr. boðnar fyrir hvert hndr. Auk þess er við sölu þessarar jarðar tekið fult tillit til hvers virði jörðin er nú í hæsta lagi. Þinginu er enginn greiði gerður með því að skýra því frá málinu öðru vísi en það liggur fyrir, eins og andmælendur frumv. þessa virðast hafa gert.

Hannes Hafstein Það er als ekki meining mín, að löggjafarvaldið sé bundið við ákvæði laganna um forkaupsrétt leiguliða, viðvíkjandi forgöngurétti hreppsfélaganna til þess að kaupa jarðirnar að leiguliða frágengnum. Það liggur öllum í augum uppi, að með sérstökum lögum er hægt að breyta út af þessari almennu reglu. En það virðist eðlilegast, að þingið sem fasteignasali fylgi sem mest sömu reglum í því efni, eins og það heimtar af öðrum að þeir fylgi, þegar fasteignir eru seldar. Sé það réttmæt, holl skoðun, sem liggur til grundvallar fyrir því boði löggjafarvaldsins, að hver einasti jarðeigandi skuli skyldur til þess að bjóða jörð sína, ef hann vill gera hana fala, fyrst ábúanda, og vilji hann eigi kaupa, þá hreppsfélagi því, sem jörðin er í, þá er ekki vel sjáanlegt, hversvegna þingið sjálft, sem sett hefir þessi lög, ætti við fyrsta gefið tækifæri að ástæðulausu að ganga þvert ofan í sínar eigin setningar, og neita hreppnum um kauprétt, að leiguliðanum frágengnum. Þess vegna óskum við tillögumennirnir, að Akureyri því að eins fái kauprétt á jörðinni, að Hrafnagilshreppur ekki vilji neyta forkaupsréttar fyrir það verð, sem sett verður á jörðina hér á þinginu. Hvort hreppurinn muni neyta þess réttar, veit eg ekki. Eg veit að eins að ósk um það, að hreppnum sé sýnt þetta réttlæti liggur fyrir þinginu. Háttv. þm. G.-K. (B. K.) áleit, að jörðin væri of dýr á 12000 kr. Háttv. samþingismaður minn hefir sýnt fram á með rökum, að svo er ekki, enda er auðvelt að sýna það, að Akureyri mundi skjótt hafa talsvert meira upp úr henni, en þessari upphæð nemur. Það er ekkert að byggja á hinu gamla sýslunefndarmati á jörðinni, sem er miðað við það, er jörðin gefur af sér, sem bóndabýli; en hér er um það að ræða, að selja jörðina til þess, að hún leggist niður, sem bóndabýli, taka hana frá landbúnaðar-atvinnunni, og gera hana að bithaga og slægjulandi fyrir kaupstaðarbúa; þegar jörðin er þannig seld til afnáms fyrir sveitarbúskap landsins, til þess að leggjast til kaupstaðar-afnota, þá er rétt, að hafa annan mælikvarða við matið. - Þá er hinn eini rétti mælikvarði, að meta hvað afurðirnar kosta í kaupstaðnum, að kostnaði frádregnum eða hve mikla borgun bæjarsjóðurinn mundi fá fyrir afnot þau, er hann gæti leyft af jörðinni, og miða söluverðið við það. Samanburðurinn við söluna á Bjarnarhöfn virðist og vera alveg úti á þekju. Í fyrsta lagi er þar um sölu privat-eignar að ræða, og fer verðið í slíkum tilfellum auðvitað eftir kauplyst og sölu-þörf. Í öðru lagi er kauptúnið, sem næst er þessari jörð, Stykkishólmur, að eins »hjáleiga hjá herragarði« í samanburði við Akureyri, að því er fólksfjölda og landvörumarkað snertir, og loks er munur á vegalengdinni milli Bjarnarhafnar og Stykkishólms, hvað hann er talsvert meiri, en milli Akureyrar og Kjarna. Svo ber og þess að gæta, að Bjarnarhöfn var als ekki seld kauptúninu Stykkishólmi til þess, að leggjast niður, sem jörð, heldur var hún seld sem bóndabýli, og varð verðið því að miðast við það, sem búskapurinn gefur af sér. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði, að það væri meiningin, að Kjarni ætti að sameinast sveitarfélagi Akureyrar á næsta þingi. En það er sá hængur á, að milli Akureyrarlands og Kjarna er önnur jörð, jörðin Hamrar, sem bærinn ekki á, og áður en um það getur orðið að ræða, að leggja Kjarna undir sveitarfélag Akureyrar, þá verður bærinn að eignast Hamra og draga land þeirrar jarðar einnig undir sitt umdæmi, því ekki mun þó þingið vilja hafa bæjarfélag Akureyrar slitið sundur í tvo parta með spildu af Hrafnagilshreppi á milli partanna. En að selja Akureyri Kjarna án þess, að hann gangi inn í sveitarfélag bæjarins, það kemur öllum saman um, að sé óheppileg ráðstöfun. Af þessum ástæðum, hygg eg, að fresta verði því fyrst um sinn, að taka ákvörðun um sölu á jörð þessari. Akureyri líður enga nauð fyrir það, þó þessu máli sé frestað. Þeir háttv. þingmenn, sem fylgt hafa háttv. þingmanni Akureyrar svo trúlega, að þessu stórmáli (!), og látið sér svo umhugað um það, að honum lánist að koma því fram, geta, að því er velferð bæjarins snertir, með góðri samvizku látið hér staðar numið, og frestað frekari framkvæmdum í þessu máli, þangað til það er betur undirbúið, að einu og öðru leyti.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Eg veit ekki nema það verði enn þá misklíð um það, hvort þetta mál komi í bága við stjórnarskrána. En málið um afnám hins danska hæstaréttar hér á landi er sama sem krafa um stofnun hæstaréttar hér á landi. Mál þetta hefir tvisvar áður verið hér fyrir alþingi. Í fyrra skiftið árið 1885, þá borið fram af okkar minnisstæða gamla þinghöfðingja Benedikt sýslumanni Sveinssyni. Bar hann það fyrst fram sem einföld lög, en þáverandi forseti - eg ætla það væri Grímur Thomsen - neitaði að taka það til umræðu, af því það færi fram á breyting á stjórnarskránni. Bar hann það þá fram aftur sem breyting á stjórnarskrá landsins. Þann veg fór um málið á þingi. Árið 1891 bar sami maður málið aftur fram, með hinum núverandi þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) - og þá sem einföld lög - og taldi forseti sá, sem þá var, séra Þórarinn Böðvarsson, það lögmætt, og því var hlýtt. Bæði hann og Benedikt Sveinsson skoðuðu það svo, að stöðulögin væru ekki gild hér á landi, og því gæti þetta mál á engan veg komið í bága við stjórnarskrána. Frumvarp þetta ber fingraför eins af okkar lærðustu lögfræðingum, en þarf þó sjálfsagt eigi að síður athugunar við, því að málið er stórt og mikilsvert. Enda þótt eg búist ekki við, að mál þetta verði útkljáð á þessu þingi, þá gæti þó á þessu stigi málsins kannske átt við að benda í örfáum dráttum á það, hvernig dómsmálum landsins hefir verið háttað á undanförnum öldum. Í fyrnsku voru hér að eins 2 dómstólar: héraðsdómar, og voru þeir háðir á vorþingum, undir umsjón goðanna, en hæstiréttur voru þá fjórðungsdómarnir á alþingi. En til þess að dómur gæti þar fram farið, varð hann að vera uppkveðinn einum rómi, og fór því oft svo, að ekki var hægt að fá dóm á málum sínum. - Ekki þurfti nema einn mann til þess að gera ágreining, og þá varð engu dómsorði á lokið. Þetta leiddi til þess, að árið 1004 var stofnaður á alþingi hinn svo nefndi Fimtardómur, sem Njála segir oss, að Njáll hafi látið stofna. Í þeim dómi réði afl atkvæða, og gat því aldrei farið svo, að eigi yrði dómur upp kveðinn. Frá 1004 og til 1271, að Járnsíða var leidd í lög, var Fimtardómur hæstiréttur hér á landi. Eftir Járnsíðu er ekki að sjá að hægt væri að skjóta máli af landi burt, en eftir Jónsbók skyldi það af hverju máli hafa, sem lögmaður og lögréttumenn urðu ásáttir, en yrði ágreiningur var málinu til konungs skotið. En lögmannsúrskurð mátti enginn rjúfa, og ekki einu sinni konungur sjálfur, nema með beztu manna ráði. Konungur var því eftir Jónsbók æzti dómandi. En eftir því, sem tímar liðu, tók hið norska ríkisráð, eftir því sem það magnaðist og yfirgangur á réttindi vor jókst einnig að dæma í ýmsum íslenzkum málum, sem vitanlega var löglaust að öðru leyti en því að konungur var forseti ríkisráðsins. Stóð svo þar til árið 1537, að ríkisráð Norðmanna var lagt niður, og norsk mál lögð undir danska ríkisráðið. Árið 1563 kom konungsbréf hingað út um stofnun yfirréttar hér á landi. Ber einn af lögfræðisrithöfundum Dana nú mikið mál í það, að þessi skipun hafi verið gerð að vilja landsmanna, þeir hafi kært yfir því, hversu lögmennirnir væru ranglátir í dómum sínum. En bæði er þetta ólíklegt, því að þetta var bein skerðing á dómsvaldi lögmanna og lögréttunnar, dómsvaldi landsmanna sjálfra, en er þetta rangt sagt. Svo stóð á um þessar mundir, að kaupmaður sá var í Vestmanneyjum, er hét Simon Surbek. - Hann var danskur að uppruna og lítt þektur. Þá var lögmaður sunnan- og austan, Páll Vigfússon á Hlíðarenda, sá hinn sami maður, sem árið 1551 setti sig einarðlegast á móti eiðum þeim, er Otti Stígsson kúgaði landsmenn þá til að sverja, og er ekki ólíklegt, að hann hafi einnig átt drjúgan þátt í því, að Otti Stígsson, sjálfur hirðstjóri landsins, sver þess eið á sama þinginu að halda hvern mann við lög og rétt, ríkan sem fátækan, eftir því sem Noregskonungar hafa oss játað, og samþykt hefir verið millum náðugasta herra konungsins og þegnanna að halda. Lögmaður hafði verið eitthvað harðleikinn við þennan Simon Surbek árið 1562, og hafði maður þessi kært það til konungs. Er og ekki ósennilegt, að konungi hafi verið kunnugt um framkomu lögmannsins við eiðatökurnar 1557. En víst er það, að lögmanni var stefnt utan til þess að standa fyrir máli sínu. Það var þess vegna danskur maður - en ekki Íslendingar -, sem kærði yfir ranglátum dómum lögmanna, og varð til þess, að yfirdómur var stofnaður hér á landi 1563. - Íslendingar sintu lítið þessum yfirdómi, og er það svo að sjá, sem konungi hafi líkað miður, því árið 1593 endurnýjaði konungur skipun sína um yfirdóm hér á landi, og mælir svo fyrir, að hann skuli verða að verki. - En þó er svo að sjá, sem engir eða fáir hafi skotið málum sínum til yfirdómsins á fyrri hluta 17. aldar. - Árið 1661 verður, eins og flestum er kunnugt, sú breyting á með einvaldsstjórninni, að hæstiréttur er skipaður í Danmörku, en ekki var þó þeirri fyrirskipan þinglýst hér á landi, og á 17. öld er ekki hægt að sjá, að hérlendir menn hafi skotið þangað málum sínum að neinu ráði. En á 18. öldinni á dögum þeirra Páls Vídalíns, Odds Sigurðssonar og Jóns biskups Vídalíns - þá var eins og menn vita róstusamt mjög í landinu - fóru menn að nota þennan dómstól töluvert, og úr því síðan nokkuð jafnan alt til vorra daga, er nú lifum. En auk þess fengu Íslendingar stundum að kenna á hinum svonefndu kommissions-dómum. - Þeir voru skipaðir yfir alla aðra dóma og dómara. Voru þeir háðir hér á landi, hæði þegar Frederik Friis og Jörgen Vind voru sendir hingað 1618, til að dæma um mál þeirra Odds biskups og Herluffs Daae og mörg önnur mál, og þóttust menn þá ná lítt íslenzkum lögum á alþingi, Þá voru þeir Árni Magnússon og Páll Vídalín skipaðir hér kommissions-dómarar 1703 um als konar málefni landsmanna. En jafnan voru dómar þessir illa þokkaðir og þóttu stundum grípa freklega fram fyrir hendur á sönnu réttarfari landsins, enda hefir þeim lítt verið að mæta síðan. Síðan á 18. öld hefir hæstiréttur Dana einnig verið hæstiréttur hér á landi. Og eftir ákvæðum stöðulaganna er það, að hæstiréttur Dana skuli vera æzti dómstóll í íslenzkum málum, og að því búum vér nú. Eg vonast til þess, að hin háttv. deild kjósi nefnd í málið; enda þótt eg búist ekki við því, að málið verði útrætt á þessu þingi, þá er mál þetta svo stórt og mikilsvert, að það er sjálfsagt, að mönnum gefist kostur á því að athuga það vel og vandlega, og býst eg þá við, að allir verði á eitt sáttir um gagnsemi þess. Það er einn af hinum miklu þáttum sjálfstæðis vors, sem oss ríður á, að megi leika í vorum eigin höndum, en ekki annara.

Flutningsmaður (Jón Jónsson, S.-Múl.): Eg sé það af nefndarálitinu, að meiri hluti nefndarinnar hefir lagt til að fella frumv. það, er við þingm. S.-Múl. höfum komið fram með. Hitt er ekki gott að sjá, hver afstaða þeirra tveggja nefndarmanna er, sem skrifað hafa undir nefndarálitið með fyrirvara, hvort þeir séu meiri hluta nefndarinnar ósammála um þetta atriði eða önnur. Það væri nógu fróðlegt að heyra það. Eg þóttist hafa skýrt það í deildinni fyrir skömmu, að þegar ræða væri um fjölgun læknishéraða, að þá væri það engum vafa bundið, að hvergi mundi þörfin meiri en einmitt á þessum stað (Austfjörðum). Annars verður ekki séð af nefndarálitinu, hvernig nefndin lítur á þetta, hún hefir gert sér hægt um hönd og mælt með einu frumv., en lagt það til að hin öll yrðu feld, án þess að færa nokkrar ástæður. Ástæðurnar til þessa hljóta að vera þær, að hinum háttv. meiri hluta nefndarinnar mun vera með öllu ókunnugt um, hvernig til hagar á Austfjörðum; eg get ekki ímyndað mér, að nefndin hefði annars komist að þessari niðurstöðu. Hitt hefði eg getað skilið, ef nefndin hefði lagt það til, að fella öll frumv. Nefndin játar í nefndarálitinu að kröfurnar um aukin læknishéruð séu í alla staði hinar réttmætustu, og undir þau orð vil eg einnig skrifa, en hitt er mér ekki ljóst, hvernig krafan um nýtt læknishérað í Nauteyrarhéraði geti verið réttmætari en slíkar kröfur annarsstaðar. Það geta allir sagt sér sjálfir, sem til þekkja, að ekki er erfiðara að vitja læknis úr Nauteyrarhéraði til Ísafjarðar, en úr Norðfirði og Mjóafirði til Sevðisfjarðar eða Eskifjarðar. Það er kunnugt, að á Austfjörðum eru torfærir fjallgarðar, er jafnvel geta verið ófærir vikunum saman, og þá er sá kosturinn einn fyrir hendi, að fara á bátum út fyrir nesin; er það löng leið á opnu hafi og þori eg að fullyrða, að ekki getur verið erfiðara að sækja lækni inst úr Ísafjarðardjúpi. Þess má einnig geta, að þegar Nauteyrarlæknishérað var lagt niður, þá var skipaður aðstoðarlæknir á Ísafirði, til þess að greiðara væri að ná í lækni. Á Austfjörðum horfir alt öðru vísi við, þar er að eins einn læknir á hverjum stað - á Seyðisfirði, Eskifirði o. s. frv. Auk þess hefir héraðslæknirinn á Seyðisfirði stórt hérað umhverfis bæinn, þar sem bann verður að gegna læknisstörfum. Eg vona, að háttv. þingdeildarmenn líti - að minsta kosti margir þeirra, líkt á þetta mál og eg hefi gert, að ef nýtt læknishérað verður stofnað á annað borð, þá sé hrein og bein ósanngirni að láta Norðfjörð og Mjóafjörð verða útundan. Eg skyldi verða fús á að koma fram með breyt.till. við síðari meðferð þessa máls, er miðaði að því, að líku máli yrði að gegna t. d. um Norðfjarðarhérað og Nauteyrarhérað, þannig að ekki yrði þar stofnað sérstakt launað embætti fyr en sérstakur læknir væri fenginn þangað. Að vísu gerist þessa engin þörf, með því að eflaust munu fleiri læknar verða til að sækja um Norðfjarðarhérað en Nauteyrar; í Norðfirði gæti læknirinn með litlum ferðalögum komið mörgum að liði, en gæti hins vegar naumast verið svo settur neinsstaðar í Nauteyrarhéraði, að menn hefðu hans alment not.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eg get ekki kannast við, að það sé rétt hjá háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), að nefndin hafi ekki fært ástæður fyrir áliti sínu. Hún rökstyður till. sínar, meðal annars á þann hátt, að henni virðist rétt, að bæta úr læknaþörfinni smátt og smátt, en sér ekki að það sé fært að bæta alstaðar úr henni í einu, bæði vegna læknafæðarinnar, sem og vegna þess, að fjárhagurinn leyfir það ekki. Þm. talaði aðallega að eins um Nauteyrarlæknishérað, og ræða hans snerist meira um það, að mæla á móti því, en að mæla með og sýna fram á, að þörf væri á að stofna Norðfjarðarlæknishérað. Það leit út fyrir, að h. þm. væri mjög ant um, að fá Nauteyrarlæknishérað felt; en eg get ekki séð, að Norðfirðingar geti betur verið læknislausir, þótt Nauteyrarhérað væri felt; en þetta lýsir þeim hugsunarhætti hjá þm., sem ekki ætti að koma fram í háttv. deild. Hvað örðugleikana snertir, þá talaði háttv.þm. um, hvað þeir væru miklir og hve mikil þörf læknis í hans kjördæmi. Persónulegan kunnugleika hefi eg eigi, að því er til hins fyrirhugaða Norðfjarðarhéraðs kemur, en maður, sem eg átti tal við um þetta fyrir skömmu, gerði ekki mjög mikið úr erfiðleikunum, og því hygg eg óhætt að fullyrða það, að læknisþörfin í Norðfjarðarhéraði þoli ekki neinn samanburð við læknisþörfina í Nauteyrarhéraði; en þrátt fyrir það, þá er mér það ekkert kappsmál að spilla fyrir Norðfjarðarhéraði; en hitt er mér kappsmál, að ekki sé beitst fyrir að mæla á móti Nauteyrarlæknishéraði, til þess að Norðfjarðarhérað verði sþ., þar sem þörfin þó er mun minni.

Flutningsmaður (Jón Jónsson: S.-Múl.): Það er að eins stutt athugasemd, sem eg vildi leyfa mér að gera við ræðu h. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Hann sagði, að nefndin hefði viljað gera það að sinni reglu, að fjölga læknishéruðunum smátt og smátt. Sú regla getur verið góð og eg er ekki að mæla á móti henni. En háttv. frmsm. hefir ekki skilið rétt það sem eg sagði. Eg var ekki að mæla sérstaklega á móti Nauteyrarhéraði, eg var að eins að bera það saman við Norðfjarðarhérað, og þrátt fyrir yfirlýsingu hans um samanburðinn, þá verð eg að halda mig við mína skoðun í því efni, og eg held að eg hafi nokkru meiri ástæðu til þess að álíta, að hún sé rétt en háttv. frmsm. hefir hvað hans skoðun snertir. Hann er vitanlega alveg ókunnugur á Austfjörðum, en eg þekki allvel til bæði þar og við Ísafjarðardjúp. Ef á að fjölga um eitt læknishérað, þá verður að gá að því, hvar þörfin er mest og hvar læknirinn getur komið að mestu gagni. Það sem mér og háttv. frmsm. ber á milli, er einmitt um það atriði, hvar þörfin sé mest, og eg verð að halda því fram, og eg hefi fulla ástæðu til þess, að þörfin sé mest í Norðfirði. Frmsm. sagði að eg hefði ekki viljað gera mikið úr örðugleikunum í Nauteyrarhéraði, en þetta er ekki rétt, eg var að sýna fram á að örðugleikarnir væru fult eins miklir í Norðfirði og að læknir þar yrði að meiri notum en í Nauteyrarhéraði og eg er sannfærður um það, að ef nefndin hefði verið kunnug staðháttum og kunnugleiki ráðið, þá hefðu tillögur hennar ekki orðið eins og þær eru nú. Það vill nú svo óheppilega til, að fáir þm. eru kunnugir báðum stöðunum, en ef svo væri, hygg eg að þeir mundu bera mér vitni. Eg býst við að gagnslaust sé að tala um þetta sem fleira, það þýðir ekki að eyða orðum um það, því að það er víst alt fyrirfram ákveðið á æðri stöðum. En eg veit, að eg er kunnugri en frmsm., hvað þetta mál snertir, og fullyrði að tillögur nefndarinnar eru rangar og ósanngjarnar.

Jón Magnússon Eg fyrir mitt leyti get lýst því yfir, að eg verð að vera á móti þessu frumv. af sömu ástæðum og eg var á móti að setja Nauteyrarlæknishérað á stofn. Eg legg bæði þessi héruð að jöfnu, hvað þörfina snertir. Eg er kunnugur í Norðfirði, uppalinn þar; eg veit vel að þar er mjög erfitt að ná til læknis, og eg hygg mér sé óhætt að fullyrða, að í syðri hluta Norðfjarðarhrepps hafi ekki komið læknir í mörg herrans ár, hafi annars nokkurn tíma komið þangað læknir. Það er og mjög erfitt að sækja lækni frá Mjóafirði til Seyðisfjarðar hvort sem er sjóveg út fyrir Dalatanga, eða þá landveg yfir fjallið - á vetrum má einatt heita bráðófært yfir fjöllin þar. En aftur á móti er greiður og góður sjóvegur á milli Norðfjarðar og Mjóafjarðar. Svo er hitt, að Nes í Norðfirði er orðið allstórt þorp, en það er vitanlegt, að læknar vilja helzt vera í þeim héruðum, þar er þeir geta setst að í mannmörgum kauptúnum. Eg hygg því að þangað mundi fást læknir mikið fyr en í Nauteyrarhérað. Það er annars leiðinlegt að sjá 5 frumv. liggja fyrir þessu þingi, sem öll ganga í þá átt að breyta læknalögum síðasta þings. Þetta er hreinasta ómynd. Frumv. þarf ekki að vera og ætti ekki að vera nema eitt og þá væri hægt að fá betra yfirlit og bera saman ástandið og sjá, hvar þörfin væri mest, auk þess sem þessi frumv.fjöldi um sama efni eyðir mjög mikið tíma þingsins. Með þessu fyrirkomulagi verður aldrei hægt að gera sanngjarnlega upp á milli héraðanna. Ef Strandasýslu verður t. d. skift í 3 læknishéruð á þessu þingi, en Norðfjarðarhérað felt, þá er það mjög óréttlátt - eg hygg, mér sé óhætt að segja, himinhrópandi ranglæti. Eg verð eins og eg tók fram í upphafi samt sem áður að greiða atkvæði á móti þessu frumv. Nú sem stendur greiðir landssjóður um 70 þús. krónur á ári til embættislækna, og er það meiri upphæð á mann, en nokkur þjóð önnur í heiminum greiðir í þessu skyni. Eg álít, að vér höfum ekki ráð til þess að greiða meira, meðan efnahagurinn stendur ekki betur en nú. Því verð eg að vera á móti því að fjölga læknishéruðum. Hitt er auðvitað, að vel getur verið, að skifta megi einhvern veginn sumum héruðunum öðru vísi, þannig, að tekið verði tillit til réttmætra kvartana um læknisleysi.

Pétur Jónsson Eg vil stuttlega leyfa mér, að lýsa afstöðu minni í þessu máli, af því eg átti sæti í nefndinni. - Mér þótti það leitt, að þetta frumv., sem nú er verið að ræða, stóð á undan frumv., sem kemur næst á eftir á dagskránni; það frumv. er víðtækara, þegar breyt.till. við það eru teknar með. - Ef þetta frumv. og eitthvað af breyt.till. verður samþykt, þá iðrast eg máske eftir að hafa greitt atkvæði gegn þessu frumv., en það geri eg af því eg er eins og háttv.þm. Vestm. (J. M.) á móti allri læknafjölgun, að svo stöddu. Eg álít varhugavert, að samþykkja breytingar á núverandi læknaskipun, nema að það mál gangi fyrst í gegn um stjórnarráðið og viðkomandi stjórnarvöld. Þingmenn eru yfirleitt ekki svo kunnugir um alt landið, að hver einstakur þeirra geti dæmt um það, hvað er rétt eða hvað verður í heppilegu samræmi, þegar ræða er um slíkar breytingar, nema stjórnin undirbúi málið á undan þingi.