Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Jónsson Jeg var ekki við 2. umr. þessa máls, en hafði sjerstöðu í nefndinni að því leyti, að jeg álít það neyðarúrræði að framlengja þessa tolla lengur en til er ætlast. Vil jeg nú spyrja hæstv. stjórn og fá að vita álit hennar um það, hvort ekki á að verða á sú breyting, sem ætlast var til í upphafi, að gengisviðaukinn lækki með hækkun krónunnar. En sje það ekki gert, hvort þá á ekki að koma með annan eðlilegri skattstofn, þegar grundvöllurinn, sem á var bygt með þessum lögum, lággengi krónunnar, er fallinn. Og eins vil jeg spyrja hæstv. stjórn að því, hvernig á því stendur, að þetta frv. kom svo seint fram.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg gat þess á síðasta þingi, og eins gerði jeg grein fyrir því í hv.Nd., þá er frv. þetta var til umr. þar, og eins við 1. umr. fjárlaganna í hv.Nd., að jeg teldi efasamt, að ríkissjóður kæmist af með tekjur sínar, að þessum gengisviðauka á tollum og gjöldum meðtöldum, eftir lækkun vörutollsins á kolum og salti og afnámi tunnutollsins, er gekk í gildi 1. júlí síðastl. Með lögunum um lækkun vörutollsins voru tekjur ríkissjóðs svo skertar, að eitthvað þurfti að koma í staðinn, og jeg skýrði frá því, að stjórnin mundi telja sjer skylt að bera fram þetta frv. á þessu þingi. Þegar stjórnin undirbjó fjárlagafrv., vissi hún ekki, hvort nokkurn tekjuauka þyrfti. Vildi hún bíða þess, að sýnt væri, hver væri afkoma ársins 1926 og hverjar horfurnar 1927, en það kom ekki í ljós fyr en komið var fram á þing. Þegar frv. kom fram, hafði stjórnin afráðið það, þótt búast megi við tekjuhalla árið 1927, að koma ekki fram með frv., um nýjar álögur, en hún sá líka, að ekki mátti á þessu þingi skerða þá tekjustofna, sem til eru, frekar en gert var á síðasta þingi. Hv. 1. landsk. (JJ) spurði, hvað jeg hugsaði um framtíð gengisviðaukans. Jeg get svarað honum því, að jeg býst ekki við því, að meðan jeg er fjármálaráðherra muni jeg stinga upp á því að lækka núverandi tolla á munaðarvörum, svo sem tóbaki og vínföngum, og væntanlega ekki heldur á kaffi og sykri. Sykurtollurinn var lágur áður en gengisviðaukinn kom; hafði hann staðið óbreyttur síðan 1911. Þetta eru þeir tollar, sem gengisviðaukinn hvílir á, og svo skipagjöld. Stjórnin fer ekki fram á neina breytingu með þessu frv., heldur hitt, að löggjöfin um gengisviðaukann haldist óbreytt 1928.

Jónas Jónsson Það gleður mig að heyra, að hæstv.forsrh. (JÞ) hefir ekki gleymt frv. Í fyrstu, eins og ýmislegt benti til áður. Þessi skýring hans kemur að vísu eftir á, en hún er betri en ekki neitt. Það hefir síður en svo aukið álit mitt á fjármálaráðsmensku hæstv.forsrh. (JÞ), sem gerði það glapræði í fyrra að taka einn flokk gjaldenda út úr og ljetta á honum sköttum, að hann ætlar sjer að halda í þennan tekjustofn, sem bundinn er við ákveðið gengi krónunnar, svo lengi og hvað lengi sem hann verður ráðherra. Og þetta er sami ráðherrann, sem átti þátt að því á þessu þingi að fella frv. um að ljetta undir með landbúnaðinum með því að lækka útflutningsgjöld á landbúnaðarafurðum! Einmitt þetta, að hæstv. stjórn ætlar að nota þennan gjaldstofn eftir að grundvellinum er kipt undan honum, er nóg til þess, að jeg mun greiða atkv. á móti frv., enda vil jeg ekki á neinn hátt vera bendlaður við eða bera ábyrgð á því skattafyrirkomulagi, sem hæstv. stjórn hefir komið á. Jeg býst ekki við því, að mitt atkvæði hafi áhrif á gang málsins, en þeir, sem sjá, að hverju stefnt er, gerðu rjettast í því að taka ekki á sig sameiginlega ábyrgð með stjórninni í skattamálunum.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Vegna þess, að hv. 1. landsk. (JJ) er eindreginn andstæðingur minn, þá þykir mjer vænt um, að hann hefir nú lýst afstöðu sinni til skattamálanna fyrir þessari hv. deild á þá leið, að hann vill lækka toll á munaðarvörum, svo sem tóbaki og vínföngum, en kvartar um leið undan því, að lækkaður var tollur á öðrum eins nauðsynjavörum og kolum og salti. Og jeg get sagt honum það, að jeg er alveg eins ánægður með mína afstöðu í þessu efni eins og hann með sína afstöðu. Um lækkun útflutningsgjalda af landbúnaðarafurðum, eða það frv., sem kom fram um það efni, er það að segja, að það kom í bág við þann samning, sem gerður var um tekjur ræktunarsjóðs í hitteðfyrra og kostnað við varðskipin. Þá var af hálfu nefndar í þinginu borið fram frv. um að hækka útflutningsgjaldið úr 1% í 11/2%, og það væri ekki rjett að ganga á þann samning.

Jónas Jónsson Það er leiðinlegt, að hæstv. fjrh. (JÞ) skuli vera svo illa að sjer í skattalöggjöfinni, að hann veit ekki, að mestur hluti útflutningsgjalds af landbúnaðarafurðum rennur ekki í þá sjóði, sem hann talaði um. Það lítur helst út fyrir, að hæstv. fjrh. sje ekki kunnugt um það, að mest af gjaldinu gengur beint í ríkissjóð. Það kemur ekki til neinna mála, að landbúnaðurinn eigi að greiða til langframa kostnað við landhelgisgæsluna, og þess vegna er sá skattur ranglátur. Það lítur helst út fyrir, að hæstv. fjrh. haldi, að gengisviðaukinn nái aðeins til tolla á tóbaki og vínum; en hann kemur niður á mörgum öðrum vörum, sem eru allþungt skattaðar undir, en mikið notaðar á hverju heimili, ekki síst á hinum fátækari heimilum. Það gægðist því upp hjá hæstv. ráðherra (JÞ) nú, eins og oft endranær, að hann vill hafa skattana sem þyngsta á þeim, sem síst eru færir um að bera þá, en ljetta sköttum af hinum.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Mjer er vel kunnugt um það, að ekki rennur alt útflutningsgjald af landbúnaðarafurðum í ræktunarsjóðinn, en hv. 1. landsk. missýnist mjög, er hann heldur, að nokkuð af því gjaldi gangi til úthalds varðskipanna. Það er ákveðinn hluti af útflutningsgjaldsaukanum - er þó svarar meiru en því, sem landbúnaðurinn leggur til - sem rennur til ræktunarsjóðs upp í þá miljón, sem honum var lofað. Sjávarútvegurinn hefir nú í 11/2 ár greitt sinn hluta af útflutningsgjaldsaukanum í ræktunarsjóð, en það er fyrst frá byrjun þessa árs, að gjaldaukinn af sjávarafurðum fer að ganga til landhelgisgæslu. Þegar talað er um það, hverjir eigi helst að borga tollana, þá tel jeg rjett, að þeir beri talsverðar byrðar af þeim, er telja sig hafa efni á því að kaupa munaðarvörur, sem hár tollur og gengisviðauki hvílir á. Þar skilur okkur hv. 1. landsk. Hann vill, að þeir, sem eyða fje í óþarfa, sleppi sem allra mest við gjöld í ríkissjóð, en á hina, sem halda uppi atvinnurekstri og framkvæmdum í landinu, vill hann leggja svo miklar skattabyrðar, að þeir sligist undir, þegar harðnar í ári. Jeg er óhræddur að leggja út í samanburð á stefnu okkar í þessum málum, en þar sem háttv. 1. landsk. hefir nú talað sig dauðan, mun jeg ekki fara frekar út í það að sinni.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Þetta frv. er nú komið aftur frá hv.Nd., sem hefir gert dálitlar breytingar á því. Það eru fremur orðabreytingar en efnisbreytingar. Hefir allshn. litið á breytingar þessar og leggur til, að frv. sje samþykt óbreytt eins og það er nú.

Björn Kristjánsson Frv. þetta var borið fram í hv.Nd. eftir ósk hreppsnefndarinnar í Mosfellshreppi. Heiðarlandið er afrjettarland, ekki áfast við jörðina sjálfa, og hefir hún þess lítil not. Helstu tekjurnar af landinu eru þær, að stöku sinnum eru leigðar þar slægjur, þegar þannig árar, að þar sprettur. - Mosfellshreppur má heita upprekstrarlandslaus, en hefir mikla þörf fyrir afrjett. - Búnaðarhættir í hreppnum hafa mikið breyst á síðustu árum, þannig að farið er að stunda þar kúarækt meira en áður var, enda þótt landið sje vel fallið til sauðfjárræktar. En til kúaræktarinnar þarf aukna ræktun, svo sem menn vita. Það kemur sjer því ákaflega vel fyrir prestinn á Mosfelli að fá peninga fyrir heiðarlandið, til þess að geta ræktað heimajörðina. Enda er fullkomið samkomulag um söluna milli núverandi prests og hreppsnefndarinnar. Þau sjá, að salan er báðum aðiljum fyrir bestu. - Jeg vona, að að umr. lokinni verði frv. vísað til hv.allshn., og vil jeg biðja hana að hraða afgreiðslu þess sem mest, svo að það geti komist fram á þessu þingi.

Flm. (Jónas Jónsson) Fyrir nokkru fluttum við Framsóknarmenn á þingi till. svipaða þessari. Hún var sett í nefnd, og eftir till. hennar breytt svo, að landsstjórnin skyldi útnefna menn í nefndina. Það var gert, og ef jeg man rjett, voru allir nefndarmenn launamenn hjeðan úr bænum. Þessi nefnd gerði nokkrar sparnaðartillögur til landsstjórnarinnar, sem svo lagði þær fyrir Alþingi. Eitthvað af þessu kann að hafa náð fram að ganga, en þó varð árangurinn ekkert í átt við það, sem við tillögumenn höfðum vænst og ætlast til. Í raun og veru var ekki heldur mikils að vænta af þessari nefnd, því að þótt sumum nefndarmanna væri trúandi til að koma fram með nýtilegar tillögur, voru þó aðrir beinlínis fulltrúar fyrir hið skipulagsbundna embættisvald og notuðu aðstöðu sína, sjálfrátt eða ósjálfrátt, til að sjá um, að ekki væri við því hróflað. T. d. virðist það alveg hafa farið framhjá hv. nefnd, að forstöðumaður áfengisverslunar ríkisins hefir 1/3 hærri laun en ráðherrarnir. Ekki kom heldur frá nefndinni nein till. um að spara neitt af hinni miklu húsaleigu opinberra stofnana hjer í bæ. Nú þarf að fella niður fjölda af fjárveitingum til síma og brúa, og menn búast við, að tekjur ríkissjóðs verði minni á næsta ári en vænst hefir verið til þessa. Þetta er farið að verða í áttina við það, sem menn hafa lengi kviðið, að landssjóður verði ekki fær um margt annað en að standa straum af vöxtum af skuldum sínum og föstum embættakostnaði, en verði í stað þess að fella niður verklegar framkvæmdir. Það er ekkert áhlaupaverk að breyta hinu íslenska embættakerfi. Þó sjá margir ýmislegt, sem betur mætti fara. Jeg held t. d., að mikið mætti spara með betri verkaskiftingu hjá kennarastjettinni, en þeirri stjett er jeg kunnugastur. Það er nauðsynlegt, að stjórnir landanna hafi opin augu fyrir þessu, enda hafa þær það sumstaðar, svo sem í Danmörku. Mjer er ekki kunnugt, hvernig gengur um embættaniðurskurðinn þar, en það er víst, að margir af stuðningsmönnum stjórnarinnar gera mjög ákveðnar kröfur í því efni. Þetta land er miklu embættafrekara en flest lönd önnur, t. d. um lækna. Hjer skal ekki farið út í það, hvaða embætti helst mætti leggja niður. Þó má minna á, að fyrv. hæstv. landsstjórn lagði til niðurskurð á nokkrum sýslumannsembættum, sem Alþingi fjelst þó eigi á. Að sjálfsögðu hefði landsstjórnin átt að hafa forgöngu áfram um þetta mál, en fyrst hún gerir það ekki, er ekki um annað að ræða en að Alþingi taki sjálft að sjer forgönguna. Jeg tel það ekki koma að haldi, þótt málinu verði vísað til landsstjórnarinnar á ný, því að þá eru allar líkur til, að hún skipaði í nefndina einmitt einhverja úr hópi þeirra manna, sem þjóðin gæti helst án verið. Atkvgr. um þetta mál sýnir það, hverjir vilja á ódýran hátt undirbúa, að farið verði að sníða af hinu mikla bákni, sem embættakerfið er orðið hjer á landi. Allir, sem það vilja, munu greiða till.atkv. Hinir, sem una vilja núverandi skipulagi á þessum málefnum, munu greiða atkv. annaðhvort á móti till. sjálfri eða með því að vísa henni til stjórnarinnar. Jeg vil nota þetta tækifæri til að spyrja hæstv.forsrh. (JÞ), sem jafnframt er formaður bankaráðs Íslandsbanka, hvort ástandið þar sje ekki þannig, að ástæða væri fyrir hann að sjá um, að bankastjórarnir sjeu ekki látnir fá margföld laun á við þá, sem hæst eru launaðir af starfsmönnum ríkisins. Mjer er sagt, að einn bankastjórinn, sá, sem bankaráðið hefir valið, hafi 40 þús. kr. árslaun og hinir tveir sínar 25 þús. kr. hvor, og sýnist það óneitanlega ærið nóg. Jeg verð því að halda, að lítils góðs sje að vænta af hæstv.forsrh. (JÞ) um sparnað á embættum, úr því að hann hefir ekki einu sinni notað sína góðu aðstöðu til að lækka laun þessara manna, eða a. m. k. að koma samræmi á þau. Einnig hefir hann beitt sjer fyrir stofnun margra nýrra embætta; nægir þar að minna á varðskipafrv., sem hann fær sennilega afgr. sem lög mjög bráðlega, og frv. um samskóla Reykjavíkur, sem bráðum mun koma til umr. í þessari hv.þd. Þar álít jeg, að gengið sje inn á mjög hættulega braut um embættafjölgun, og yfirleitt finst mjer, að hæstv. landsstjórn hafi sýnt litla ráðdeild í þessum efnum. Jeg legg til, að nefndin starfi launalaust, því að mjer finst óviðfeldið, að sparnaðarnefnd eyði miklum peningum. Sumir kunna e. t. v. að ætla, að ekki fáist 3 menn á Alþingi, sem vilji gera þetta, án sjerstakrar þóknunar. Jeg held þó, að ástæðulaust sje að bera kvíðboga fyrir því, sakir þess, að í fyrra fengust 5 menn í þjóðhátíðarnefnd, sem vinnur algerlega launalaust, en hefir þó haldið marga fundi. En þó að þessi nefnd eigi að starfa meira landinu til gagns en sjálfum nefndarmönnunum, verður hún þó að hafa aðgang að öllum skilríkjum, er henni kunna að verða nauðsynleg. Því er það tekið fram í tillögunni. Jeg geri ráð fyrir, að þessi till. mæti ekki sjerstakri mótspyrnu af hálfu hæstv. stjórnar. Henni ætti að vera þökk á því, að eitthvað væri gert til að ljetta útgjöldum af ríkissjóði. Því tel jeg ástæðulaust að tala lengur fyrir till. Jeg tel víst, að hún nái samþykki hv.þd., með tilstyrk hæstv. stjórnar.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg verð að játa, að í þessari ræðu hv.flm. fekk jeg ekki miklar upplýsingar um það, hvaða starfsvið þessari nefnd er ætlað. Það kom ekki einu sinni fram, hvernig ætti að kjósa nefndina eða hver ætti að gera það. Till. bendir helst til þess, að hv.Ed. eigi að gera það, enda þótt það verði engan veginn sjeð með vissu. Jeg vildi gjarnan mega spyrja hv.flm. strax um þetta atriði.

Jeg svara því í næstu ræðu

. Nú, hv.flm. er ekki búinn að hugsa málið enn þá. Ekki er undirbúningurinn of mikill. - Jeg mun þá fyrst um sinn gera ráð fyrir, að þessi hv. deild eigi að framkvæma kosninguna, því að mjer virðist, að till., sem aðeins fer gegnum aðra þingdeildina, geti ekki skuldbundið hina deildina eða sameinað þing. Jeg heyrði, að hv.flm. gerði ráð fyrir, að 3 þingmenn yrðu kosnir í nefndina. Í till. er hvergi talað um þingmenn.

Það þurfa ekki frekar að vera þingmenn en aðrir

. Hv. flm. tók fram, að 3 þingmenn mundu fást kauplaust. - Þetta atriði sýnir einnig flaustrið og vanhugsunina í till. Það er af ýmsum ástæðum ákaflega nauðsynlegt að reyna að lækka útgjöld ríkissjóðs, og þá einkum rekstrarkostnað við fyrirtæki og stofnanir ríkisins. Þarna hvílir á ríkinu, eins og öðrum atvinnurekendum, sú krafa, að gæta þess, að innan hæfilegs tíma hafi allur tilkostnaður lækkað í samræmi við hækkað peningagengi. Á hinu hefi jeg enga trú, að með allskonar tilskákun á embættaskipun frá því, sem nú er hjer á landi, megi lækka útgjöld ríkissjóðs sem neinu nemur. Miklu líklegra tel jeg, að slíkt fálm yrði til þess að gera embættisfærsluna dýrari. Jeg skal t. d. nefna það, sem hv.flm. talaði um í sambandi við annað mál nýlega, að setja nýjan embættismann yfir landssímastjóra og póstmeistara.

Jeg hefi aldrei talað orð um það

. Ójú. Hv. þm. er bara búinn að gleyma því; þetta var í umr. um sameining póststöðva og símstöðva.

Sú till, var í hv.Nd., og þar hefi jeg ekki málfrelsi

. Það má vera, að þetta sje rjett hjá hv.þm. (JJ). En hafi það ekki verið hann sjálfur, hefir það verið einhver af hans allra nánustu fylgifiskum, sennilega hv. 1. þm. Ám. (MT). Þegar menn kynna sjer útgjöld ríkissjóðs nákvæmlega, svo sem jeg hefi haft nokkurt tækifæri til, þá sjá þeir, að það eru ekki embættismannalaunin, sem mest draga til sín, heldur er það kostnaðurinn við hinar og þessar stofnanir, sem ríkissjóður hefir með höndum. Embættismenn eru áreiðanlega ekki mikið fleiri en minst verður komist af með; um póst og síma er mjer sjerstaklega kunnugt, að þar er mannahald sparað eins og frekast er unt. En með því að fara vel í gegnum hin margháttuðu útgjöld til hinna og þessara stofnana og starfrækslu, hygg jeg, að margt mætti lagfæra. En það starf er þess eðlis, að jeg geri ekki ráð fyrir, að þriggja manna nefnd, sem starfaði launalaust, gæti miklu áorkað. Það eina, sem dygði, væri að fá menn til „krítiskrar“ endurskoðunar, einn eða fleiri. Með því að fara í gegnum sundurliðaða reikninga stofnananna, ætti að mega benda þeim á ýmislegt, sem hægt væri að færa niður. Jeg óttast því, að till.hv. 1. landsk. (JJ) yrði til að svæfa framkvæmdir í þessu góða máli, sem jeg sje að hann hefir löngun til að styrkja. Jeg ætla ekki að setja mig neitt sjerstaklega á móti því, að þessi nefnd verði kosin. En jeg held, að rjett sje að segja það hreinskilnislega, að ekki muni gott að finna þá þrjá þm., sem án þóknunar geti snúið sjer svo að þessu starfi, að nokkur von sje um árangur. Hv. flm. sagði, að menn væru uggandi um, að afkoma ríkissjóðs yrði þannig, að hann gæti ekki annað en haldið uppi embættisfærslunni og greitt vexti og afborganir af lánum sínum. En það er ekki svo langt að minnast. Það eru ekki nema þrjú ár síðan þetta ástand var í landinu, og hafði þá verið um hríð. Og jeg er alveg sammála hv.flm. um að óska, að þetta þurfi ekki að koma fyrir aftur. Það gladdi mig að heyra hv.flm. segja, að spara mætti nokkuð af kennarastjettinni með betra fyrirkomulagi. En um sparnað á þessu sviði hafa einmitt verið fluttar tillögur af núverandi stjórn, eftir tillögum sparnaðarnefndar þeirrar, er skipuð var um árið og hv.flm. vildi gera lítið úr. Þessar tillögur voru um að bæta meiri vinnu á kennara, án þess að hækka laun þeirra. Hið háa Alþingi vildi ekki fallast á tillögumar, og skal jeg játa, að talsvert rjettlæti var þar í hugsun þess. Kennaralaunin eru ekki svo há, að vel sje hægt að heimta fyrir þau meiri vinnu en þegar er látin í tje. Jeg skal segja hv.flm. það, ef hann hefir ekki veitt því athygli, að eitt af því, sem á síðustu árum hefir aukið mest föst útgjöld ríkissjóðs, eru hinar sívaxandi kröfur um aukna kenslu og aukin laun fyrir kenslu, sem hafa verið fram bornar bæði af þessum hv.þm. o. fl. Þá sagði hv.flm. eitthvað á þá leið, að þeir, sem ekki vildu samþykkja till. hans, vildu láta alt sitja við það, sem nú er. Þetta er það, sem menn eiga að venjast frá hv. 1. landsk. Hann tekur eitthvert gott mál, ber fram um það frv. eða þáltill., vanhugsað eða illa orðað. Síðan hrópar hann, að þeir, sem á móti tillögunni sjeu, sjeu á móti málinu sjálfu. Svona eru t. d. tillögur hans og frv. um ræktun landsins, svo að eitthvað sje nefnt. Þessi tillaga hans er einnig svo úr garði gerð, að hann hefir engan rjett til að segja, að þeir sjeu á móti sparnaði í embættisfærslu, sem atkv. greiða á móti till. Launum bankastjóra Íslandsbanka er algerlega óþarft að blanda hjer inn í umræður. Jeg skal þó geta þess, að laun þess bankastjóra, er valinn er af bankaráðinu, eru ákveðin með samningi, löngu áður en jeg fekk þar sæti. Hv. flm. sýndi með sumum ummælum sínum, að honum er alls ekki ljóst. Í hverju liggur mestur kostnaður ríkissjóðs, auk embættislauna og húsaleigu fyrir opinberar stofnanir. Af því mun hafa stafað misskilningur hans, er hann kallaði það óhæfu og embættafjölgun að setja skipverja á varðskipum ríkisins á föst laun. En jeg er svo kunnugur þessum málum, að jeg get fullvissað hann um, að einmitt með því að hafa föst grunnlaun og dýrtíðaruppbót er miklu hægara að koma kostnaðinum niður, í samræmi við minkandi dýrtíð, heldur en ef launin eru aðeins eftir samkomulagi. Erfiðleikarnir liggja einmitt í því að fá lækkuð laun ýmislegs þjónustufólks hins opinbera í samræmi við laun embættis- og sýslunarmanna. Því er það gagngerður misskilningur að halda, að ríkissjóði sje hlíft við útgjöldum með því að taka hina og þessa starfsmanna flokka undan launalögum. Það er þvert á móti. Undanfarið hygg jeg, að ekki hafi verið gengið nærri nógu langt í því að setja launalög um starfsmenn ríkisins. Á öllum þeim sviðum, sem launalög taka ekki til, þarf að framkvæma nákvæma rannsókn, og jeg er engan veginn vonlaus um árangur af því. Forstjórar stofnananna hafa ekkert aðhald um að lækka kaup starfsmanna sinna í samræmi við minkandi dýrtíð, þegar þeir eru ekki skyldaðir til að fylgja reglum launalaganna. Jeg held, að vel sje athugandi, hvort ekki ætti að setja launareglur fyrir alt þetta starfsfólk, sem hliðstæðastar ákvæðum launalaganna. Hv. flm. hjelt, að vandalaust yrði að fá menn til að starfa kauplaust; vísaði hann þar í Þingvallanefndina til samanburðar og sagði, að hún hefði haldið marga fundi. En það starf, sem hjer liggur fyrir, er mjög svo annars eðlis en að það verði unnið á nefndarfundum, nema að mjög litlu leyti. Það er rannsókn á reikningum hinna og þessara stofnana og högum, þeirra öllum. Þetta kostar ákaflega mikið starf. Jeg held, að það yrði best unnið með því að fá einn eða tvo reikningsglögga og hagsýna menn til að framkvæma það. Jeg sje vel, að fyrir hvaða landsstjórn sem er geta verið miklir örðugleikar á að framkvæma þetta. En helst yrði þó einhver árangur, ef landsstjórn, sem hefði vilja á að færa niður útgjöld, veldi til verksins einhverja starfsmenn, er góða þekkingu hefðu á málefninu og stjórnin bæri traust til. Jeg segi þetta alveg án tillits til þess hvort þessi stjórn eða einhver önnur ætti að standa fyrir valinu. Þótt jeg hafi nú sitthvað við þetta að athuga, þá skal jeg þó ekki setja mig á móti nefndarkosningu hv.þm. Komist nefndin á laggirnar, mun það sýna sig, hvort sannara reynist, trú hans eða vantrú mín.

Flm. (Jónas Jónsson) Hæstv. forsrh. (JÞ) er í vafa um, hver ætti að kjósa sparnaðarnefndina eftir tillögu minni. Jeg álít, að um tvent geti verið að ræða, og fari það alveg eftir því, hvað hæstv. forseta sýnist rjett að úrskurða, hvor leiðin verður valin. Að forminu til sýnist eðlilegast, að sú þingdeild, sem ályktunina gerir, framkvæmi einnig kosninguna. En þar sem um svo lofsamlegt efni er að ræða, hafði jeg hugsað mjer að biðja hæstv. forseta að úrskurða, hvort kosningin skyldi fram fara hjer eða í Sþ. Það er óneitanlega meiri virðing við málið og sýnir meiri áhuga Alþingis, að sameinað þing kjósi nefndina. En till. bar jeg fram í þessari hv. deild, sakir þess, hve sjaldan eru fundir í sameinuðu þingi. Það var undarlegur misskilningur hjá hæstv.forsrh. að halda, að endilega þurfi að vera eintómir þingmenn í þessari nefnd. Það er ekki sagt einu orði í tillögunni, heldur getur Alþingi kosið hverja þá menn, er það hefir best traust til. Sömuleiðis var það misskilningur, að jeg hefði talað um sameiningu póststöðva og símstöðva. Jeg hefi aldrei minst á það mál, enda var það til umr. í neðri deild en ekki hjer. Það gladdi mig að heyra, að hæstv. ráðh. (JÞ) játaði, að þörf væri á nýju skipulagi, og fyrir honum virtist vaka eitthvað mjög svipað eins og mjer. Jeg skil hann svo, sem hann vilji láta fram fara nákvæma rannsókn á landsreikningnum og fylgiskjölum hans. En ákaflega fáir hafa aðgang að þeim fylgiskjölum, í raun og veru ekki aðrir en yfirskoðunarmenn landsreikninga og stjórnarráðið. En nú hefir hæstv. landsstjórn ekki komið með neinar sparnaðartillögur, bygðar á útreikningum úr fylgiskjölunum eða rannsókn á þeim. Það taldi jeg næga sönnun þess, að hæstv. stjórn hefði lítinn áhuga á málinu. Það er einnig vitanlegt, að endurskoðunarmenn þeir, er starfa í stjórnarráðinu og nákvæmast skoða landsreikninginn og öll fylgiskjöl hans, hafa enga aðstöðu til að koma sparnaðartillögum á framfæri. Fyrir þessar sakir lagði jeg til, að Alþingi tæki sjálft að sjer forstöðuna fyrir þessu máli. Jeg skal játa, að margt mælti með því að hafa nefndina launaða. Þá mátti ætlast til meiri vinnu af henni og að hún gæfi sjer betri tíma til starfa. Þó valdi jeg hina leiðina, mikið vegna þess, að mjer þótti óviðfeldið, að sparnaðarnefnd eyddi miklu fje, án þess að sjeð væri um eftirtekju af starfi hennar, a. m. k. í bili. Þótt Alþingi fjellist á einhverjar niðurskurðartillögur, þá eru þær oft lengi að komast í framkvæmd. Hefði því getað farið svo, að fyrst um sinn hefði nefndin aðeins orðið til að auka útgjöld ríkissjóðs. Aðalgallinn á því fyrirkomulagi, sem mjer virðist vaka fyrir hæstv. ráðh. (JÞ), er sá, að ef skipaðir yrðu 1–2 menn úr hverri stjett, kennari til að endurskoða kennarastjettina, prestur prestastjettina o. s. frv.  Sparnaðinn verður að framkvæma þannig, að færri menn þurfi til að leysa verkin af hendi. Það er óhugsandi að spara mikið á því að breyta launakjörum hinna lægst settu embættismanna, kennara eða skrifstofumanna í stjórnarráðinu. Þar ber okkur hæstv. ráðh. (JÞ) og mjer enn á milli, því að mjer skilst, að hann álíti aðalmöguleikana fyrir minkandi útgjöldum í því að lækka laun ýmissa undirmanna við opinbera starfsemi. Þá mintist hæstv. ráðh. lítið eitt á þau dæmi, er jeg nefndi af handahófi. Samninginn við þann bankastjóra Íslandsbanka, er 40 þús. kr. árslaun hefir, kvað hann vera gamlan og til orðinn áður en hann sjálfur kom í bankaráðið. En hann gat ekki um það, að samningurinn er aðeins gerður til nokkurra ára. Og þar sem hæstv. ráðh. er nú svo sparsamur, vil jeg leyfa mjer að spyrja hann, hvort hann hafi ekki hugsað sjer að beita aðstöðu sinni til að fá þetta lagfært, ef samningurinn rennur út, meðan hann er í bankaráðinu. Aftur á móti mintist hæstv. ráðh. ekki á 18 þúsundirnar, sem Mogensen fær í laun. Enda má víst telja, að þau laun sjeu löghelguð af stuðningsmönnum hæstv. stjórnar á Alþingi. Hv. Nd. hafði samþykt sparnaðarfrv. einmitt um þetta atriði, en þessi hv. deild kæfði það. Hinum atriðunum, um varðskipin og um það, að taka unglingafræðsluna í Reykjavík á landssjóð, svaraði hann aðeins að hálfu leyti. Ef samskólafrv. nær fram að ganga, er vitanlega óhjákvæmilegt að koma líku sniði á unglingafræðslu um alt land. Þar með starfsmönnum hins opinbera fjölgað, án þess að sett sjeu nokkur takmörk. Það, að hæstv. landsstjórn vill skapa svo fjölmenna embættismannastjett utan um unglingafræðsluna, sýnir, að hún er ekki hrædd við að sjá framan í nokkra embættismenn í viðbót. Hjer má einnig minna á frv. til 1. um heimavistir við mentaskólann. Þar er farið fram á, að stofnað verði sjerstakt umsjónarmannsembætti, að því er virðist alóþarft, því að við tvo svipaða skóla hafa forstöðumenn skólanna þessa umsjón. - Enn ber að sama brunni um launin á varðskipunum. Hæstv. landsstjórn hefir samningsbundið þau svo hjá skipstjórunum, að ekki er hægt að fá þau lækkuð, þótt verðgildi krónunnar hækki um 20%. Jeg tók það ennfremur fram í umr. um þetta mál, að það getur farið svo, að gildi peninganna breytist þannig, að til skaða verði fyrir landið að hafa fest þessa 40–50 menn á varðskipunum á samningsbundnum launum til langs tíma. Meðal annars er það undarlegt, ef kyndarar á þessum varðskipum þurfa að vera launaðir eins hátt og prestar, þar sem önnur stjettin þarf margra ára undirbúning, en hin engan. Hæstv. ráðh. (JÞ) bjóst við, að það þyrfti ekki mikla nefndarfundi í slíkri sparnaðarnefnd.  (Forsrh. JÞ: Jeg talaði um, að það þyrfti annað en nefndarfundi)  . Jeg tók þetta sem dæmi, af því að þetta er að gerast, að nú situr 5 manna nefnd þingmanna á rökstólum og hefir lagt ekki óverulega vinnu - meðal annars með nefndarfundum - til þess að leiða til lykta ákveðið mál. Jeg trúi ekki öðru en stjórnin geti lagt til 1–2 menn í þessa nefnd, og þá trúi jeg ekki öðru en að andófsflokkarnir hjer legðu til 1 eða jafnvel 2. Þótt þetta sje samþ., þá útilokar það alls ekki, að stjórnin geti þar að auki komið með allar þær sparnaðartill., sem fyrir henni kunna að vaka. Það getur á engan hátt rekið sig á. Því meiri og gagnlegri vinna sem framkvæmd er í þessu efni, því meiri von um árangur. Mjer þætti gott, ef hæstv. stjórn vildi muna vel eftir þessum tveimur dæmum, launum þessara manna við vínverslunina og till. stjórnarinnar um að koma allri unglingafræðslu yfir á ríkið, og athuga, hvort þar hafi gætt mjög mikillar umhyggju um það, hvernig ódýrast mætti koma þessu fyrir. Það er yfirleitt venja, að hver stjett reyni að halda saman og halda því fram, að ekki sje hægt að spara hjá sjer. Þannig vil jeg ekki fara að, og nefni þá stjett, sem jeg tilheyri, en þó ekki af því, að jeg búist við, að hægt sje að spara þar meira en annarsstaðar. Og jeg tek það strax fram, að þær hugmyndir, sem jeg hefi um sparnað þarna, eins og í öðrum greinum, eru aðallega bundnar við samfærslur og fyrirkomulagsbreytingu, en ekki lækkun launa. Jeg skal benda á, að utan Reykjavíkur eru allmargir prestar, sem áreiðanlega gætu komist yfir meira verk en þeir leysa af hendi nú. Það má nefna, að einn prestur þjónar öllum Eyjafirði framan Akureyrar. Ef maður tekur önnur undirlendi landsins, þá eru kannske 2–4 prestar á álíka svæði. Og það var dálítið leiðinlegt, að það var feld nýlega till. í fjárlögum einmitt í þá átt, að úrvalsprestar gætu notið sín betur.  (Forsrh. JÞ: Póstpresturinn?)  . Já, það er einmitt sá, sem með pósti átti að flytja það andlega verðmæti, en hæstv. ráðh. hefir ekki nægilega víðsýni til þess að sjá, að þetta er einmitt það, sem á að gera, að láta duglegu mennina, hvort sem þeir eru í prestsstöðu eða annarsstaðar, hafa nógu mikið að gera og hæfileg laun, en hafa svo ekki of marga. Jeg gæti enda trúað því, að það væri töluvert betra að hafa færri menn í stjórnarráðinu, en borga þeim betur; og ef til vill hafa stjórnirnar sýnt litla fyrirhyggju um það, hvernig þar var hagað vinnubrögðum á þeirra eigin skrifstofum. Jeg ætla þá ekki að segja meira að sinni, ef svo stendur á, að hæstv. ráðh. ætlar að bregða sjer frá, að hann geti áður látið ljós sitt skína.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg met mál hv. 1. landsk. svo mikils, að jeg læt ekki draga mig inn í Nd., þótt mjer sje brýn nauðsyn á að vera við umr. þar á sama tíma. Hv. 1. landsk. (JJ) sagði, að þessi stjórn hefði setið mörg ár og hefði ekki komið með neinar till. bygðar á reikningum yfir opinberan kostnað. Þarna kemur enn einn misskilningur á þessu máli. Stjórnin þarf ekki að koma með neinar till. til þingsins, þegar hún vill gefa forstöðumönnum stofnana eða þeim, sem hafa opinbera starfrækslu, fyrirskipanir um það, hvað mikið þeir megi kaupa og hvað þeir megi borga. Það er fyrirkomulagsatriði, sem heyra undir stjórnina eingöngu. Hv. 1. landsk. skal varlega fullyrða, að ekkert hafi verið gert á því sviði, enda fullyrti hann það nú ekki. Hann vísaði í það, að slík rannsókn á þessu, sem hjer er um að ræða, hafi ekki verið gerð fyr, og kallaði aðgerðaleysi. Jeg hefi um þetta hugsað áður, og mjer hefir fundist, að ekki væri hægt að gera sjer von um, að slík rannsókn yrði framkvæmd með árangri, fyr en maður hefði reikninga ársins 1926 til þess að fara eftir. Jeg sá mjer ekki fært að taka reikninga stofnana fyrir 1925 og fara á þeim að byggja neinar aðfinslur. Það er vegna þess, að verðlag alt í landinu 1925 dró svo mikinn dám af því lággengi, sem var næsta ár á undan, að allar tölur 1925 hlutu að verða ósamræmanlegar við það, sem á að verða eftir því peningagildi, sem nú er og aðallega komst í sitt núverandi horf á haustinu 1925. Árið 1926 er fyrsta árið, að mjer finst, sem hægt er að líta á til rannsóknar á því, hvort forstöðumenn stofnana hefðu látið sín útgjöld fylgjast með verðlagsbreytingunni; og þá er ekki í raun og veru heldur hægt að veita neinar átölur fyrir það, þótt kostnaður á ýmsum sviðum 1926 hafi borið nokkrar menjar af því verðlagi, sem var hjer mestan hluta ársins 1925. Jeg geri sem sagt ráð fyrir því, að það rjetta í þessu máli sje það, að jafnóðum og reikningar fyrir árið 1926 koma inn - og þeir eru nýbyrjaðir að koma inn - þá eigi að taka til athugunar, hvers sje rjett að krefjast um niðurfærslu á starfrækslukostnaði. Mjer hefir aldrei komið til hugar að velja einn eða tvo menn úr hverri stjett til þess að rannsaka sjerstaklega útgjöld í þeirri stjett; með því fæst náttúrlega ekkert samræmi í starfið. Það verða yfirleitt að vera að einhverju leyti sömu „kritisku“ endurskoðendurnir, sem ganga gegnum þetta á fleiri sviðum. Svo fór hv.þm., eins og hans er vandi, út í allra handa útúrdúra, sem ekki komu þessari till. vitund við. Hann talaði um, að þegar stjórnin vildi spara mannahald í stjórnarráðinu með því að lengja starfstímann, þá hefðu starfsmenn þar neitað að hlýða. Þetta er alveg tilhæfulaust.

Sumir!

. Engir. Það var lengdur starfstími í stjórnarráðinu úr 5 st. og upp í 6, hjá þeim, sem höfðu áður á annað borð takmarkaðan vinnutíma; skrifstofustjórar og einstakir menn aðrir vinna miklu lengur á degi hverjum en þessar 5 klukkustundir, sem skrifstofumar eru opnar. En það var þingið, sem brást svo illa við till. núverandi stjórnar um þennan sparnað, að það feldi allar þær till., sem til þingsins þurftu að koma um lengingu á starfstíma opinberra starfsmanna. Og þá sagði stjórnin strax: Ef þingið vill ekki sinna þessu neitt á því sviði, sem til löggjafarvaldsins þarf að koma, þá mun stjórnin heldur ekki halda áfram þeim kröfum til starfsmanna stjórnarráðsins einna, að þeir, með þeim lágu launum, sem þeim eru goldin, bæti á sig starfstíma. Þetta vissi þingið áður en það feldi till. stjórnarinnar um að fjölga kenslustundum hjá kennurum, svo að heimtað yrði það sama af þeim og minst er heimtað í nágrannalöndunum. En þingið ljet sjer ekki segjast og feldi alt, sem var farið fram á í því efni; þar með gaf þingið stjórninni yfirlýsingu um, að það óskaði ekki eftir, að starfstími starfsmanna í stjórnarráðinu yrði lengdur með óbreyttum launum. Þá var tíminn styttur aftur í 5 stundir, og það er algerlega þingsins verk. Svona hefir farið yfirleitt með aðrar sparnaðartill., sem voru þess eðlis, að þær þurftu þingsins samþykkis. Jeg er búinn að sjá svo mikið af því, að jeg er alveg sannfærður um, að það þýðir ekkert að halda áfram að brjóta upp á einu og öðru við þingið; það verður felt. En á því sviði, sem stjórnin ræður yfir, geri jeg ráð fyrir, að hægt sje að ávinna nokkurn sparnað með þeirri aðferð, sem jeg hefi nefnt, að koma verkunum þannig fyrir, að færri menn þyrfti, eins og hv. 1. landsk. líka nefndi, en það er venjulega ekki hægt að gera nema með því að lengja starfstíma, en láta launin halda sjer. Það hefir nú verið gerð tilraun til þess af núverandi stjórn að fá þingið til þess að ganga inn á þetta, en ekki tekist. Hvað snertir skólahald, hefir verið bent á það, að eitthvað mætti ávinna með því að færa saman skóla. Þá hugmynd hefir stjórnin viljað taka upp með frv. um samskóla, sem liggur fyrir þinginu. Þar er farið fram á að sameina 4 skóla. 3, sem nú eru til, og 1, sem þarf að stofna, til þess að hægt sje að hagnýta betur kenslukraftana. Úr því að jeg nú mintist á þetta frv., þá vil jeg aðeins segja það, að það kemur enn þá fram sami misskilningur eins og áður hjá hv. 1. landsk. (JJ), að hann heldur, að það sje dýrara fyrir ríkissjóð að ákveða laun í launalögum með dýrtíðaruppbót heldur en að kaup sje ákveðið á annan hátt. Þessu til sönnunar skal jeg aðeins nefna það, sem allir vita, að bæði í Reykjavík og annarsstaðar hafa á þessu ári, og raunar á síðasta ári líka, lækkað talsvert mikið laun allra kennara, sem taka borgun eftir launalögunum. Sá kennari, sem fekk 178 krónur 1925, fær í ár ekki nema 144 kr. Mismunurinn er 34 kr., og nemur lækkunin um 20%. En hvað er um stundakenslukaup? Jeg veit ekki annað en að það sje enn í dag það sama hjer í bænum eins og 1925. Þetta nefni jeg bara sem dæmi til að sýna, hvað erfitt það er að fá kauplækkun á því sviði, þar sem kaup er ekki ákveðið eins og gert er í launalögunum. Sparnaður á ríkisfje er í því fólginn að halda í hófi þeim framkvæmdum, sem ætlast er til að ríkissjóður kosti; en hitt er ekki sparnaður, að setja á stofn framkvæmdir og heimta, að ríkissjóður kosti, en neita um það, að kaup sje ákveðið þannig, að það lækki með lækkandi dýrtíð. Það getur verið, að það geti, svona rjett fyrir kosningarnar, vilt einhverja kjósendur, sem ekki fylgjast ákaflega vel með í þessum málum, þegar hv. 1. landsk. fer að klifa á því, að hinir hafi viljað stofna svo og svo mörg embætti; en „jeg og mínir menn“ stóðu á móti. En jeg veit, að eftir þessar nákvæmu útskýringar mínar, þá veit hv. 1. landsk. það, að í hvert skifti, sem hann ber þetta fram, utan þings og innan, er hann að reyna að villa mönnum sýn. Leiðinlegt þótti mjer það - þó að það kannske sje ekki með öllu óvenjulegt - að heyra hv. 1. landsk. segja alveg ósatt frá frv., sem nú er í meðferð í nefnd, sem hann sjálfur á sæti í, um heimavistir við hinn almenna mentaskóla. Hann sagði, að í því frv. væri farið fram á að stofna eitthvert nýtt embætti. Mjer komu þessi um mæli á óvart og fór að hugsa um, hvort mjer hefði yfirsjest, las frv. og sannfærði mig um, að svo er ekki.

Handa hverjum er íbúðin?

. Það stendur engin íbúð í frv. Hvað hv.Nd. hefir sett inn í frv., skal jeg ekki svara fyrir, en jeg hefi stjfrv. fyrir framan mig og veit, að þessi ummæli eru alveg tilhæfulaus. En þótt jafnvel einum kennara væri ætluð íbúð í þessu húsi, er það alt annað en stofna nýtt embætti. Mjer þótti dálítið ósamræmi í því hjá hv.flm., þegar hann fór að tala um fækkun presta, hvað hún væri auðveld; í stað þess að benda á einhvern prest, sem hefir of lítið prestakall, þá bendir hann á einn, sem alment er altaf vitnað í, þegar talað er um of stór prestaköll, sem sje prestinn í framhluta Eyjafjarðar. En svo í næstu andránni fór hann að flytja harmatölur yfir því, að deildin hefði felt till. um að bæta einum í stjettina, sem sje póstprestinum. Mjer sýnist það sannast að segja ekki nógu hreinn sparnaðarhugur, sem kemur fram hjá hv. 1. landsk., þegar hann í miðju sparnaðartalinu getur verið að harma það, að staðið var á móti jafnalóþörfu embætti og þessi póstprestsmenska er. Hv. þm. sagði, að stjórnin gæti lagt til menn í nefndina.

Hennar flokkur

. Það er þá annaðhvort þing eða þingdeildir, sem eiga að kjósa menn í þessa nefnd. Og þó að stjórnin eigi náttúrlega að hafa mikið hlutverk í þjóðfjelaginu, þá má þó ekki gleyma því, að þegar þingið tekur rögg á sig til einhvers, þá er ekki meiningin, að það sje aðeins að nafninu til þingið, en í raun og veru sje það stjórnin, sem vinni verkið. Jeg tek það því fram, að það má ekki neinn hv.þm.samþ. þessa till. með þá hugsun, að stjórninni beri að leggja til mennina, þegar til kemur.

Jóhann Jósefsson Það er víst óhætt að segja, að flestir hv.þm. vilja fylgja því, að sparað sje í útgjöldum ríkissjóðsins, eftir því sem við verður komið. Þessi till. á þskj. 509 er því í raun og veru ekki neitt nýtt í því efni. En viðvíkjandi þessari till. er það að segja, að það er nú komið fram, að hv. flm hefir sjálfur heldur þokukenda hugmynd um, hvernig nefndin verði til og um starfstilhögun hennar. Enda virðist, af fenginni reynslu undanfarinna ára um störf slíkra nefnda, ekki vera mjög mikið útlit fyrir, að raunverulegur árangur yrði af starfi því, sem farið er fram á með þessari till., eða hv. 1. landsk. (JJ) virðist eiga við. Það er eiginlega ómögulegt að gera samjöfnuð á þessari nefnd, sem á að koma með sparnaðar- og umbótatill. um rekstur ríkisins, og Þingvallanefndinni. Það er náttúrlega hægt að hugsa sjer, að nefnd þessi sitji fundi og geri till. til skipulagsbreytingar; en reynslan hefir ekki orðið sú, að þingið hafi verið mjög fúst á að verða við till. um skipulagsbreytingu á embættum í landinu. Við megum vera minnugir þess, hvernig tekið var í þær till., sem fyrv. stjórn á sínum tíma kom með um samfærslu á sýslumannaembættum; að vísu munu þær till. ekki hafa verið neitt viturlegar, en í sparnaðaráttina áttu þær samt að ganga. Hv. þm. virðist sjálfur ekki hafa neina fasta hugmynd í þessum efnum; það mátti ráða af því, er hann mintist á tvö læknisembætti í sinni fyrstu ræðu, annað á Norðfirði, en hitt á Önundarfirði, og virtist gefa í skyn, að þau væru lítt þörf. Misjafnt líta menn á hlutina í þessum efnum sem öðrum. Frá Norðfirði kemur áskorun frá meiri hluta íbúa um að fjölga þar embættum, sem sje að fá bæjarfógeta. Þetta sýndi sig líka, þegar flokksbræður hv. 1. landsk. (JJ) í Nd. lögðust mjög á móti að spara að nokkru leyti laun fræðslumálastjóra með því að sameina það einu kennaraembættinu við kennaraskólann. Jeg veit ekki, hvernig hv. 1. landsk. leit á þetta, en svo mikið er víst, að margir flokksbræður hans í Nd. voru á móti þessum sparnaði. Því fer þess vegna mjög fjarri, að það sje sama sem að vilja engan sparnað í þessum efnum, þótt menn vilji ekki fallast á það, sem hv. 1. landsk. vill um framkvæmdir á sparnaðarhugmyndum. Langt frá. En jeg fyrir mitt leyti hefi ekki trú á, að menn, sem eiga að sitja í slíkri nefnd án þess að fá nokkuð fyrir það greitt - jafnvel þótt þeir hefðu besta vilja til - gætu komið fram með neinar ítarlegar till. um sparnað í ríkisrekstri. Þegar jeg segi ítarlega, á jeg við tillögur, sem byggjast á undangenginni rannsókn; en hún verður ekki framkvæmd nema með mikilli vinnu, eins og hæstv.forsrh. (JÞ) tók fram. Jafnvel þótt slíkar till. líti vel út á pappírnum, þá mundi líða langur aldur, þangað til þær kæmust til framkvæmda; og mjög er borin von um það, að þingið aðhyltist þær á sínum tíma. Að það mundi eiga sjer langan aldur, kom ljóst fram í ummælum hv. 1. landsk. sjálfs, sem sagði, að ómögulegt væri að koma fram sparnaði með því að lækka laun núverandi starfsmanna ríkisins. Hv. þm. talaði um, að sparnaði mætti ná með því að fækka starfsmönnunum. En þá kemur til greina, hverjir eiga að verða fyrir því að vera reknir frá. Um þetta atriði hygg jeg yrði skiftar skoðanir. Þrátt fyrir slíkar umbótatill., á alhliða sparnaður mjög langt í land. En það er annar sparnaður, sem mætti ná með starfi, sem færi í líka átt og hæstv. ráðh. (JÞ) hugsar sjer, að settir verði glöggir menn og greindir til þess að rannsaka rekstur ríkisstofnana, skóla, sjúkrahúsa, opinberra skrifstofa, og verslana, sem ríkið rekur með steinolíu og áfengi o. s. frv. Getur það munað ríkissjóð tugum þúsunda, að tilhögun öll og tilkostnaður sje með sem hagkvæmustum og óbrotnustum hætti. Þykir mjer líklegt, að með skynsamlegri athugun og samanburði, gerðum af alúð og þekkingu, mætti sjá leiðir til þess að draga úr tilkostnaði við þessar stofnanir. Mundi þar þá þegar sparast stórfje. Jeg vildi fyrir mitt leyti óska þess, að hæstv. stjórn sæi sjer fært að vinda sem bráðastan bug að því, að slíkt rannsóknarstarf verði framkvæmt. Mjer virðist af umræðum þeim, sem hjer hafa fram farið, og af orðaskiftum hv. 1. landsk. (JJ) og hæstv.forsrh. (JÞ), að skilningur hæstv. ráðh. (JÞ) á þessu máli sje að öllu leyti gleggri og skýrari en hv. 1. landsk. (JJ), og að till., þótt samþ. væri, mundi ekki bera þann árangur, sem annars gæti orðið, ef hæstv. stjórn tæki málið í sínar hendur og ljeti vinna að till. um sparnað á þessum liðum, sem jeg tilnefndi. Jeg leyfi mjer því að leggja til, að málinu verði vísað til stjórnarinnar með þeim forsendum, er jeg nú hefi haft.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg ætla aðeins að benda á, að hæstv.forsrh. játar, að hvorki hafi hann nje stjórn hans komið með neinar till. í þessa átt, að minka útgjöld ríkissjóðs með skipulagsbreytingum eða á annan hátt. Jeg hefi áður bent á, að af till.hæstv. stjórnar um stofnun nýrra embætta í tugatali verði ekki ráðið, að fyrir henni vaki neinn spámaður á embættasviðinu. Þar fær alt að sitja með kyrrum kjörum, nema ef við er bætt. Er ástæða til þess að halda, að það stafi af því, að megnið af starfs- og embættismönnum landsins eru stuðningsmenn núverandi ríkisstjórnar, og vilji hún því ekki herða að kostum þeirra með embættasamfærslu. Hæstv. ráðh. (JÞ) taldi verið að færa saman og spara á skólum með samskólafrv. En jeg sje ekki neinn sparnað við það að byggja stórhýsi í þessu skyni á stærð við landsspítalann og fjölga starfsmönnum þess opinbera, þ. e. kennaralið þessa fyrirhugaða skóla, eftir því sem þörfin útheimtir, eins og sagt er í frv. Þar að auki leiðir af þessari breytingu kröfur um samskonar skipulag á skólum úti um land, sífjölgandi föst embætti, launuð af ríkissjóði. Það er ekki vafi, að hæstv.forsrh. fer þar með rangt mál, er hann sagði, að ekki væri dýrara að reka slíkar stofnanir á ríkiskostnað beinlínis heldur en með opinberum styrk. Jeg bendi á kvennaskólann og mentaskólann sem dæmi til samanburðar. Nú er mentaskólinn að vísu stærri og þar af leiðandi fjárfrekari. En er maður athugar kostnað ríkissjóðs af hvorum þessara skóla og ber saman við nemendafjölda hvors um sig, kemur í ljós, að einmitt þetta skipulag á kvennaskólanum, að þar er ekki mikið um föst embætti, gerir það að verkum, að stofnunin verður hlutfallslega langtum ódýrari í rekstri. En föstu embættin gera ríkisskóla alt að helmingi dýrari en annað skipulag. Jeg býst við, að það sje misráðið að hæstv.forsrh. og stuðningsmönnum hans að eyðileggja þetta mál núna, rjett fyrir kosningar. Því að vísa máli til stjórnar er, eftir minni reynslu, sem fengin er í þeim efnum, sama sem að koma því fyrir kattarnef. Kem jeg að því síðar. Hæstv. ráðh. (JÞ) vildi ekki ganga inn á, að til nýs embættis væri stofnað með fyrirhuguðum heimavistum við mentaskólann. Í frv., sem nú er á döfinni um þetta efni, er gert ráð fyrir íbúð handa umsjónarmanni, og vitanlega er það ekki rektor, sem þar er átt við, því að hann hefir íbúð í skólahúsinu sjálfu. Rektor átti tal við nefndina og kvað ekki koma til mála, að skólastjóri hefði umsjón með heimavistunum. En ef kennari væri umsjónarmaður, gæti það gengið með því móti, að hann hefði þá ekki nema tiltölulega litla kenslu á hendi. Svona er nú því varið. Hinsvegar var hæstv. ráðh. að tala um stofnun fasts embættis með fjárveiting til fyrirlestrastarfsemi farandkennimanna. En það er öðru nær en þar sje um föst embætti að ræða, heldur á að verja því fje, sem sparast við það, að eitt eða fleiri prestaköll á landinu eru laus, til þess að láta duglega kennimenn ferðast um og messa yfir söfnuðum úti um land. Verður það því frekar kallað fyrirlestrastarfsemi en embætti. Má í henni sjá vísi til skipulagsbreytingar á prestastjett landsins. Hæstv. ráðh. skildi það ekki, en aðrir skilja það sennilega. Þegar svo er komið, að bestu prestar geta náð til fleiri safnaða en sinna eigin - og mun í framtíðinni útvarpið að því stuðla mikið - þá kemur til greina skipulagsbreyting og sparnaður, sem leiðir af fækkun ónauðsynlegra manna í þeirri stjett. Þá hefir hv.þm. Vestm. (JJós) talað fyrir og borið fram rökstudda dagskrá um að vísa þessu máli til hæstv. stjórnar. Áður en jeg minnist á það tiltæki hans, verð jeg að leiðrjetta missagnir í ræðu hans. Hv. þm. (JJós) fór rangt með orð mín um Norðfjörð og Önundarfjörð. Jeg tók dæmi, að í allri Rangárvallasýslu væri ekki nema einn læknir. Jeg vildi mega biðja hv.þm. Vestm. að hafa í huga, að jeg tók dæmið til þess að sýna þörfina á að hafa opin augu fyrir því, hvar megi draga saman seglseglin, þar sem svo víða hjá okkur Íslendingum verður að hafa sjerstaka embættismenn, þrátt fyrir fámenni í einstökum sveitum.

Norðfjörður er fjölment kauptún

. Þótt eitt þús. manna sje á Norðfirði, þá eru þó enn fleiri í Rangárvallasýslu. En dæmið er aðeins tekið til þess að sýna fram á, hve mikil þörf er á auga á hverjum fingri, þar sem svo stendur á, að sumstaðar nægir einn læknir fyrir þann mannfjölda, sem marga þarf til að gegna annarsstaðar. Þá kem jeg að till.hv.þm. Vestm. Eins og jeg gat um áðan, er slík till. sem þessi vænlegust allra aðferða til þess að drepa mál, sem menn vilja gjarnan losna við. Það er nú einu sinni svo, að stjórnir verða nokkurskonar líkkistur þeirra mála, er til þeirra er vísað. Má sjá þess glöggan vott af gangi eins máls, er var vísað til hæstv. núverandi landsstjórnar. Hún er nú búin að sitja að völdum síðan 1924 og hefir ekki enn getað lagt niður einn alóþarfan brennivínsseljandi lækni. Hin nýkjörna ríkisstjórn vildi sýna, hvað hún gæti, er krafist var niðurfellingar á embætti þessa manns. En raunin varð sú, að hæstv. stjórn eyðilagði málið, ljet vísa því til sín, valdi þá bestu menn, sem hún gat, til þess að athuga það, en niðurstaðan varð sú, að ekkert hafðist upp úr öllu saman. Reynslan sýnir, að það er með öllu vonlaust um árangur með því að fara þessa leið. Hæstv. stjórn hefir haft tækifæri til þess að sýna getu sína í slíkum efnum, en ekkert orðið úr til gagns. Hv. þm. Vestm. kvaðst vonast til, að hæstv. stjórn mundi vinna að þessum sparnaðarundirbúningi með þekking og alúð. Ætli það yrði ekki sönnu nær að gera ráð fyrir, að þekking hennar og alúð beindist að því að stinga málinu svefnþorn, eins og þá er till. var flutt um að gera mögulegt að breyta ellegar leggja niður með öllu eitthvert aldýrasta og um leið óþarfasta embætti á öllu landinu. En 18 þús. kr. handa óvöldum, dönskum lyfsala þótti ekki of mikið þá, og þykir víst ekki enn, og hæstv.forsrh. leiddi hjá sjer að verja það. En jeg held einmitt, að þetta bendi til þess, að þekking og alúð hæstv. stjórnar sje ekki nægileg til þess að sjá um sparnað á þeim liðum, er hv.þm. (JJós) nefndi. Þegar hún heldur í sinni þjónustu manni, sem ekki er hótinu starfshæfari en fjöldinn allur af hjeraðslæknum landsins, sem hafa þó ekki nema hálf laun á við hann, en gætu sem best annast embættið. Þrátt fyrir þetta tek jeg viljann fyrir verkið hjá hv.þm. Jeg hafði ástæðu til að halda, af því, hve hæstv. stjórn hefir verið aðgerðalítil í þessum efnum, að henni væri ekki um, að þingið tæki málið í sínar hendur. Nú vill hv.þm. afhenda það stjórn sem búið er að reyna að láta gera eitthvað, en gerir ekki neitt. Ef stjórnarflokkurinn samþ. þessa till., fæ jeg ekki skilið það á annan veg en þann, að hann vilji, eins og jeg líka óttaðist fyrirfram, eyðileggja þetta mál og sporna við, að nokkuð sje gert í því. En það er sjálfsagt að vona hið besta, þótt reynslan sje ekki góð. Jeg hlakka til að sjá framan í hv.þm. Vestm. á næsta þingi, er hæstv. stjórn, er við skulum gera ráð fyrir að lafi þá enn við völd, kemur með sína vönduðu útreikninga og áætlanir um sparnaðarráðstafanir við stofnanir ríkisins. Þá kemur í ljós árangurinn af „þekking og alúð“ hæstv. stjórnar.

Guðmundur Ólafsson *) Jeg bjóst ekki við, að neinn hv. þingdm. og síst hæstv. ráðh. (JÞ) mundi finna ástæðu til að mótmæla því, sem farið er fram á í till. þessari. Því að jeg sje ekki annað en þetta sje saklaus tilraun, þar sem ekki er gert ráð fyrir neinum kostnaði. Enda var líka fyrsta ræða hæstv.forsrh. vinsamleg, og kvaðst hann jafnvel mundu geta greitt till.atkv. sitt. En er fram í sótti, kom upp þessi venjulegi nágrannakrytur milli hans og hv. 1. landsk. (JJ), og mátti þá frekar skilja, að hann vildi snúast öndverður gegn till. Eru þessar ýfingar með þeim hv. 1. landsk. og hæstv. ráðh. (JÞ) ekki svo óalgengar, að ástæða sje til að endurtaka þann leik á hverjum einasta fundi, sem þeir tala á. En mig furðar á undirtektunum hjá hv.þm. Vestm., sem ber fram dagskrá um að vísa till. til hæstv. stjórnar til athugunar og rannsóknar. Verð jeg að taka undir með hv. 1. landsk., að það sje sama sem að eyða málinu. Allir játa, að þörf sje á að spara á opinberri starfrækslu, en þá skilur á um leiðir. Hv. þm. Vestm. segist trúa hæstv. stjórn best til þess að ráðgera og koma í kring þeim sparnaði. En það eru ekki allir, sem treysta henni eins vel, og margir hafa fallið um minna en það, að hæstv. stjórn, eftir eigin orðum, hafi getað gert eitthvað í þessa átt, en látið það ógert. Það var á þingi 1924 eða 1925, að hv.þm. V.- Húnv. (ÞórJ) bar fram till. til þál. um fjölgun vinnustunda á stjórnarskrifstofunum. Var hún samþykt og kom til framkvæmda í fyrra, að því er mjer er sagt. En í sambandi við frv. Jóns heitins Magnússonar, fyrv. forsrh., um fjölgun kenslustunda við landsskólana, ljet hann þess getið hjer í deildinni, að hann mundi kippa að sjer hendinni um lenging vinnutímans á stjórnarskrifstofunum, ef frv. yrði felt. Hann kvaðst ekki þurfa að spyrja þingið um leyfi, hann hefði vald til þess sjálfur. Fór svo frv. frá þessari deild, en mun hafa verið drepið í hv.Nd. Hafi þessi fyrirrennari haft eins góðan skilning á lögum og hæstv. núverandi forsrh. (JÞ) - og það verð jeg að álíta - þá er það ekki rjett hjá hæstv. ráðh. (JÞ), að ríkisstjórnin geti ekki sparað við landsskólana og á sínum eigin skrifstofum, án þess að spyrja þingið leyfis, og nú væri ekki hægt að koma við sparnaði á þessu sviði, af því að þingið setti sig á móti. En mjer finst samt hægt að fella sök á hæstv. landsstjórn, ef hún sparar ekki við ríkisskólana og skrifstofur sínar, því að þess háttar þarf ekki til þingsins að koma, að áliti hins látna forsrh. Að till. geti gert ógagn, fæ jeg ekki skilið, úr því að þessi sparnaðarnefnd á að vera launalaus. Jeg býst að minsta kosti við ekki minni árangri af starfi þessarar nefndar og að ekki færri af sparnaðartill. hennar nái að komast í framkvæmd, heldur en þegar hæstv. stjórn fór hjer um árið að koma með sínar sparnaðartill., sem aðallega beindust í þá átt að fækka sýslumönnum, og engin þeirra, svo jeg viti til, hefir orðið að gagni. Mjer þykir það kynlegt af mönnum, sem viðurkenna þörf á sparnaði, að vera á móti því að gera tilraun, sem ekkert kostar, til þess að komast að heppilegri niðurstöðu um, hvernig spara skuli. Ef hjer væri um fjölmenna og launaða nefnd að ræða, skal jeg ekki bera á móti því, að jeg mundi vera mjög á báðum áttum, hvort greiða skyldi atkvæði með skipun slíkrar nefndar. En mjer finst ekki til of mikils ætlast, að hægt sje að fá 3 menn hjer í bænum, sem álitu þetta slíkt nauðsynjamál, að þeir vildu á sig leggja að starfa að því án launa milli þinga. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jóhann Jósefsson Hv. þm. A.-Húnv. (GÓ) gerir sjer miklar vonir um starf þessarar nefndar eins og hún er hugsuð samkvæmt till.,  Jeg lagði til, að málinu yrði vísað til stjórnarinnar, með þeim forsendum, að hún beitti sjer af alvöru fyrir endurskoðun á rekstrartilhögun ríkisstofnana og till. í sparnaðarátt. Það er ekki rjett skilið hjá hv. 1. landsk. (JJ) og samflokksmanni hans, hv.þm. A.-Húnv. (GÓ), að till. mín miði til þess að drepa allar sparnaðartilraunir. Till. mín er fram borin til þess að víkja á bug þeirri þokukendu og lopalegu nefndarskipun, sem þáltill. fer fram á. Verður ekki sjeð, að sú nefnd hefði neina aðstöðu til þess að verða málinu að nokkra liði. Hv. 1. landsk. (JJ) er einstaklega óheppinn í vali á dæmum, máli sínu til stuðnings. Nú teflir hann fram því dæmi, og brýnir mig mjög í því, að einhverntíma hafi jeg verið mótfallinn breytingu á tilhögun vín- og steinolíuverslana ríkisins. Færði hann söguna í þann búning, að við, sem ekki vildum fallast á samsteypu þessara verslana hvað forstöðu snerti, hefðum gert það vegna einhvers dálætis á Mogensen lyfsala. En sá maður hefir haft forstöðu lyfjasölu og áfengisverslunar ríkisins og hefir til þess öll þau skilyrði, sem lög ætlast til. Hv. 1. landsk. (JJ) vildi láta forstöðu þessa falla saman við forstöðu landsverslunarinnar, sem þá seldi olíu og tóbak. Það gátum við ekki samþykt, þar eð vitanlegt var, að sá maður, er veitti landsversluninni forstöðu og stendur að vísu vel í stöðu sinni þar, hafði ekki þá þekkingu, er lögin krefjast á hinu sviðinu. Þótt sú sameining hefði komist á, er ekki líklegt, að neitt hefði við það sparast, því lyfjaversluninni verður vel mentaður sjerfræðingur að veita forstöðu. Hver hefði svo árangurinn orðið? Það getur verið, að skeytið, sem beint var að Mogensen, hefði hitt, ef till.hv. 1. landsk. (JJ) hefði þá verið samþ., en á embættisrekstrarkostnaðinum hefði enginn sparnaður orðið. Þá má líka minna á póstprestinn, sem átti að spara prestahald. Hv. þm. gleymdi því þá, að til væru önnur prestverk en prjedikunarstarfsemin. Jeg þarf ekki að hafa um þetta fleiri orð. Jeg hefi bent á, hvað hægt væri að gera í þessu máli með öruggri vissu um sparnað á ýmsum sviðum, ef mín till. verður samþykt.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg heyrði ekki alt, sem hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) sagði, af því jeg var við umræður í Nd. En mjer skildist hann hafa eftir mjer, að ekki væri hægt að framkvæma sparnað nema með samþykki þingsins. Jeg sagði, að það hefði reynst ómögulegt að framkvæma sparnað á þeim sviðum, sem samþykki þingsins þurfti til, því að alt, sem stungið hefði verið upp á í þá átt, hefði verið felt í þinginu. Að vísu var samþykt fækkun embætta við hæstarjett, en sú ráðstöfun þykir nú orka nokkurs tvímælis.

Stjórnin bar það fram

. Já, það hefir verið stjórnin, sem borið hefir fram flestar sparnaðartillögur, sem fram hafa komið, en hún hefir ekki haft þann meiri hluta hjer í þinginu, að tillögur hennar gætu orðið ofan á. Það er hv. 1. landsk. (JJ), sem stýrir mótherjunum, og hann hefir haft nægilega mikið bolmagn til þess að standa á móti sparnaðartillögum stjórnarinnar. Það getur verið, að bornar hafi verið undir þingið einhverjar breytingar í sparnaðarátt, sem stjórnin hefði kannske getað framkvæmt án lagabreytingar. En hv.þm. A.-Húnv., má ekki halda eða ætlast til, að stjórnin framkvæmi þær breytingar eftir að þingið hefir neitað að samþ. þær. Það er yfirleitt ekki gert í löndum, sem búa við þingræðisstjórn. Það hefir komið fram till. um að vísa þessu máli til stjórnarinnar. Jeg tek enga afstöðu til þess. En ef það verður gert, mun stjórnin reyna að framkvæma það áform sitt, að taka reikninga opinberra stofnana til „krítiskrar“ endurskoðunar, í því skyni að athuga, hvort ekki getur einhversstaðar verið um sparnað að ræða.

Guðmundur Ólafsson *) Hæstv. forsrh. (JÞ) sagði, að stjórnir í þingræðislöndum leyfðu sjer ekki að framkvæma það, sem þingið gæfi ekki samþykki sitt til. En mjer þykir undarlegt, að stjórnin skuli vera að bera undir þingið það, sem hún hefir áhuga fyrir að framkvæma og getur framkvæmt, án þess að leita samþykkis þess. Það gefur ekki góðar vonir um röggsamlega afgreiðslu þessa máls hjá stjórninni, þegar hún er að bera sparnaðartillögur undir þingið, sem hún veit fyrirfram að þingið muni fella, en gæti komið fram sjálf upp á sitt eindæmi. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg hygg, að ummæli hv.þm. A.-Húnv. sjeu miðuð við tillögu, sem stjórnin bar fram á þinginu fyrir 2 árum, viðvíkjandi tölu á skyldukenslustundum kennara. Um suma skólana hafði stjórnin leyfi til að breyta gildandi ákvæðum, en um suma ekki. Því varð að ákveða þetta með lögum. Það hefði ekki verið rjett af stjórninni að breyta tölu kenslustunda í þeim skólum, sem henni var það heimilt, fyr en fengið var samþykki þingsins til sömu breytingar í hliðstæðum skólum. Úr því að stjórnin hafði ekki á sínu valdi að framkvæma þetta svo að samræmi væri í, var óhjákvæmilegt að leita samþykkis þingsins. Stjórninni gat ekki dottið í hug, að þingið feldi slíkar tillögur, eftir þær áskoranir, sem næsta þing á undan hafði samþykt, en sú varð þó raunin á.

Guðmundur Ólafsson *) Jeg vil aðeins benda á, að jeg held, að fyrv. forsrh., Jón Magnússon, hafi ekki talið óhjákvæmilegt að bera þetta mál undir þingið. Jeg man ekki betur en að hann segði oftar en einu sinni, að ekki hefði þurft að leita samþykkis þess. Hæstv. forsrh. (JÞ) hefir líka gleymt að skýra frá, hvers vegna ekki var reynt að koma á sparnaðinum eftir þáltill. um stjórnarráðsskrif stofurnar. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg hefi áður sagt frá því, að þegar sást, hve mikil mótstaða var í þinginu gegn fjölgun skyldustunda í skólunum, hafi stjórnin lýst því yfir, að ef tillögur hennar á þessu sviði næðu ekki fram að ganga, þá treysti hún sjer ekki að halda áfram hliðstæðum ráðstöfunum gagnvart öðrum starfsmönnum. Þó að hv.þm. (GÓ) vísi til þess, að fyrv. forsrh. (JM) hafi sagt, að ekki þyrfti lagaheimild til þess að fjölga skyldustundum kennara, þá ætti hann sem þingmaður að vera svo kunnugur löggjöfinni að vita, að í barnaskólum er stundafjöldi lögákveðinn, svo að stjórnin hafði ekki heimild til að gera breytingar þar, og jeg hygg, að svo muni vera um fleiri skóla, þó að jeg muni það ekki í svipinn.