Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JPálm): Þá er fundur settur. Er þegar gengið til dagskrár og tekið fyrir eina málið, sem er á dagskránni, frv. til fjárl. fyrir árið 1953, 1. mál, þskj. 1. 1. umr. Þessi umræða er útvarpsumræða, eins og venja er til, og talar fyrst hæstv. fjmrh. og síðan fulltrúi frá hverjum hinna þingflokkanna í 1/2 klst. Þá hefst umr., og tekur til máls hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson.



Herra forseti. Hv. alþm. hafa fyrir framan sig aðalreikning ríkissjóðs fyrir árið 1951, og mun ég þess vegna ekki lesa reikninginn, en hins vegar ræða hann nokkuð. Samkv. reikningnum hafa tekjur ríkissjóðs á rekstrarreikningi orðið 413 milljónir, en voru áætlaðar 297. Ríkisútgjöldin hafa orðið á rekstrarreikningi 304 milljónir, en voru áætlaðar 261. Rekstrarafgangur hefur orðið 109 milljónir, en var áætlaður tæplega 37 milljónir. Umframgreiðslur gjaldamegin á rekstrarreikningi eru 431/2 milljón, en rekstrarafgangur er 72 milljónum hærri ,en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Ég mun nú gera nokkra grein fyrir umframgreiðslunum og ástæðunum fyrir þeim. Eins og menn, ef til vill rekur minni til, voru umframgreiðslur á árinu 1950 sama sem engar, eða rúmlega 3 millj. kr. samtals á rekstrarreikningi. Hér hefur því breyting á orðið, sem á sér ýmsar ástæður, er ég mun ræða nánar. Fyrst er nú það, að í fjárlagafrv. voru launagreiðslur allar og allir liðir, sem launagreiðslur hafa áhrif á, miðaðir við vísitölu 115. Meðalvísitala ársins varð hins vegar 131 stig. Að vísu voru settar 5 millj. kr. á 19. gr. til þess að vega upp þann mismun, en þær 5 milljónir hafa þó hvergi nærri hrokkið til þess, eins og að líkum lætur, og er hækkun vísitölunnar, sem hefur einnig áhrif á mjög marga aðra liði í fjárlögunum, ein aðalástæðan fyrir umframgreiðslunum. Í öðru lagi fór svo, að í sambandi við Kóreustyrjöldina hækkaði gífurlega verð á aðfluttum vörum á árinu 1951, og hefur það einnig sagt til sín á mörgum útgjaldaliðum. Í þriðja lagi er þess að geta, að viðhald þjóðvega fór stórkostlega fram úr áætlun, sumpart vegna óhagstæðrar veðráttu og að sumu leyti blátt áfram vegna þess, að ýmsir af þjóðvegunum voru svo illa farnir vegna skorts á viðhaldi á undanförnum árum, að vegamálastjórnin taldi sig verða úr því að bæta á árinu 1954. Fóru til viðhaldsins 6.440.000 krónum meira, en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Þetta hefði vitanlega alls ekki verið hægt að gera og ekki komið til mála að gera, ef ekki hefðu verið ríflegri fjárráð þetta ár, en venja er til. Hefur vegamálastjórninni verið tilkynnt það svo greinilega, að ekki verður um villzt, að þótt það væri þolað í fyrra, að slík umframgreiðsla ætti sér stað í vegaviðhaldi, vegna þess, hvernig á stóð um fjármálin, þá verður vegamálastjórnin að takmarka viðhaldseyðsluna við fjárveitinguna á þessu ári og framvegis. Ég mun þá víkja nánar að einstökum liðum. Alþingiskostnaður hefur orðið rúmlega 1 millj. kr. hærri, en áætlað var, og er þetta að verulegu leyti vegna verðlagsuppbótar og sumpart af því, að aðalþingið 1951 lauk ekki störfum fyrir jól, en þurfti að koma aftur til funda í janúar, og var sá kostnaður að sjálfsögðu færður með þinghaldskostnaði 1951. 10. gr. 1. stjórnarráðskostnaður, hefur farið eina millj. og 700 þús. fram úr áætlun, og er meira, en helmingur þeirrar fjárhæðar vegna vísitöluhækkunar. Sumpart stafar umframgreiðslan augljóslega af því, að þessi kostnaður hefur undanfarið verið settur of lágt í fjárlögum miðað við reynsluna. Dómgæzla og lögreglustjórn á 11. gr. A. hefur farið 3 millj. og 600 þús. kr. fram úr áætlun. Um 1 millj. og 400 þús. af því eru umframgreiðslur á landhelgisgæzlunni, langmest vegna vísitöluhækkunar, en nokkuð vegna aukinnar landhelgisgæzlu, sem Alþingi ályktaði að skyldi eiga sér stað, eftir að búið var að ganga frá fjárveitingunni. Þá hefur kostnaður við saka- og lögreglumál og setu- og varadómarastörf farið talsvert fram úr áætlun og svo auðvitað allar launagreiðslur á greininni eins og annars staðar. 11. gr. C., kostnaður við innheimtu tolla og skatta, hefur farið 1 millj. 719 þús. kr. fram úr áætlun. Mest er þetta vegna vísitöluhækkunar, en þó hefur kostnaður við skattstofuna í Reykjavík aukizt meira, en sem því svarar frá því, sem fjárlögin gerðu ráð fyrir, og er það sumpart vegna mikilla umsvifa við stóreignaskattinn, sem enn þá áttu sér stað á árinu 1951, og sumpart fyrir það, að kostnaður við skattstofuna hefur undanfarið verið settur of lágt í fjárlögin, miðað við reikningana. Þá eru það heilbrigðismál. Þau hafa farið 2 millj. og 400 þús. kr. fram úr áætlun. Halli ríkisspítalanna hefur aukizt mikið á árinu vegna vísitöluhækkunar og vegna hækkunar á verðlagi. Mestur hefur hallinn orðið á geðveikrahælinu á Kleppi umfram það, sem ráðgert var, og var þar meðal annars um óvenjulegan viðhaldskostnað að ræða eða réttara sagt endurbótakostnað á eldri spítalanum, sem fór fram á árinu. Enn fremur hefur styrkur til berklasjúklinga og til annarra sjúklinga og örkumlamanna farið fram úr áætlun um 560 þús. kr., en það eru algerlega lögboðin gjöld, og verður að greiða þá reikninga, sem koma um þann kostnað. Ég kem þá að 13. gr. Fyrst er kostnaður við vegamál. Hann hefur farið fram úr áætlun um 7 millj. 478 þús. Viðhaldskostnaður fór fram úr áætlun um 6 millj. 440 þús. af ástæðum, sem ég hef þegar gert grein fyrir. Enn fremur varð umframgreiðsla tæp 1 millj. vegna brúargerða. Hallinn á strandferðunum varð nærri 3 millj. kr. meiri, en gert var ráð fyrir. Stafar þetta af stórhækkuðum útgerðarkostnaði á árinu vegna hækkunar á verðlagsuppbót og verðhækkununum miklu á ýmsum rekstrarvörum til skipanna. Það hefði að vísu verið hægt að lækka nokkuð þennan halla með því að hækka flutningsgjöldin með ströndum fram, en það hefur ekki þótt fært að vandlega athuguðu máli að ganga lengra í þá átt, en gert hefur verið. Fór því svo um framlögin til strandferða á árinu 1951, að þau urðu ekki í neinu samræmi við það, sem gert var ráð fyrir í fjárlögum, eins og ég var að segja frá áðan. Kostnaður við kennslumál hefur farið 6 millj. 284 þús. fram úr áætlun. Mest af þessu eru hækkaðar verðlagsuppbætur á laun kennara. Borgar ríkissjóður öllum barnakennurum og öllum gagnfræðaskólakennurum og hluta af rekstrarkostnaði allra barna- og gagnfræðaskóla fyrir utan allan kostnað allra þeirra skóla, sem ríkið rekur sjálft. Hér við bætist svo, að við samanburð á greiddum og áætluðum grunnlaunum kemur í ljós, að fræðslumálastjórnin hefur áætlað of lágt grunnlaunagreiðslu til kennara og skólakostnað, en á hennar áætlun voru byggðar tölurnar, sem í fjárlögin voru settar. Greiðslur til landbúnaðarins á 16. gr. A. hafa farið 5 millj. 298 þús. kr. fram úr áætlun. Þessar umframgreiðslur eru nær eingöngu vegna þess, að lögboðin gjöld, sem áætluð eru í fjárlögum, hafa farið fram úr áætlun. Jarðræktarframlagið og framlag til skurðagerða hefur orðið 2 millj. 280 þús. hærra, en gert var ráð fyrir vegna meiri framkvæmda í jarðrækt en áður, og þá hefur framlagið til sauðfjársjúkdómavarna einnig farið fram úr áætlun um 2 millj. og 900 þús., eða tæpar 3 millj., sem stafar að verulegu leyti af því, að fyrir eindregnar áskoranir var mikið stækkað niðurskurðarsvæðið á árinu 1951 frá því, sem ráðgert hafði verið, þegar fjárlögin voru gerð. Nokkrir hreppar í Rangárvallasýslu voru teknir með til viðbótar því, sem fyrirhugað hafði verið. Framlag til félagsmála á 17. gr. hefur farið fram úr áætlun um 3 millj. og 500 þús. Aðalfjárhæðin af þessu eru 2 millj. og 800 þús., sem hafa runnið til Tryggingastofnunar ríkisins og sjúkrasamlaganna. Í fjárlögunum var Tryggingastofnuninni ætlað að fá 18 millj. 850 þús. Var þetta framlag að vísu nokkuð skorið við nögl, en þó ekki lögskylt að láta meira, en í fjárlögin var sett. Þetta framlag var þó látið standa óbreytt á Alþ. með ráði fjvn., en gefið undir fótinn fullkomlega um það, að ef mjög illa horfði um afkomu trygginganna, þá mundi þetta verða nokkuð bætt upp á árinu 1951. Þegar leið fram á árið, sýndi það sig, að afkoma Tryggingastofnunarinnar var mjög slæm og verri, en menn höfðu gert ráð fyrir, og var þá fallizt á að hækka þetta framlag um rúmar 2 millj. kr. En 700 þús. kr. er umframgreiðsla á framlagi til sjúkrasamlaga. Eru það hreinlega lögboðnar greiðslur eftir lögfestum reglum og hafa orðið hærri, en fyrir fram var gert ráð fyrir, aðallega vegna vísitöluhækkunarinnar, sem hér hefur einnig áhrif. 18. gr. hefur farið fram úr áætlun um 1 millj. 847 þús., og er það vegna hækkaðrar verðlagsuppbótar alveg eingöngu svo að segja. Kem ég þá að greiðslum samkvæmt 22. gr. fjárlaga, þ.e.a.s. heimildagreininni, sérstökum lögum eða þingsályktunum, en allar eru þessar greiðslur borgaðar með fullri heimild frá hv. Alþ., en hins vegar ekki færðar á fjárlög. Samkvæmt heimildalögum eru greiddar yfir 2 millj. 282 þús. Eru þessir liðir helztir: Til kaupa á húsi á Laufásvegi 7 vegna Tónlistarskólans 522.100 kr. Var húsið keypt og afhent skólanum leigulaust til afnota honum til styrktar, eins og hv. Alþ. ætlaðist til. Til viðgerðar á brimbrjótnum í Bolungavík 808 þús. samkv. sérstakri heimild í 22. gr. fjárlaga, en þessi viðgerð öll mun að lokum kosta mikið á aðra millj. kr. Til þess að grafa sundur malarrif í Þórshöfn 140 þús. kr. Er þetta tilraun, sem ætlar að takast vel. Þá voru þarna færðir til gjalda 2/3 hlutar af andvirði Silfurtúns, Trésmiðju ríkisins, sem afhent var endurgjaldslaust S.Í.B.S. samkv. ákvörðun hv. Alþ. og átti að koma í stað tveggja ára styrks á fjárlögum, og nema þessir 2/3 hlutar, sem þarna eru færðir til gjalda, 802 þús. Þá eru greiðslur samkv. sérstökum lögum samtals 2 millj. 795 þús. Stærsta greiðslan er 11/2 millj., sem lögð var til raforkusjóðs á árinu umfram það, sem sett var á fjárlögin. Stjórn raforkusjóðs hélt því fram, að sjóðurinn ætti þetta inni hjá ríkissjóði, þar sem aldrei hefði verið uppfyllt til fulls ákvæði laga frá 1946 um framlag til sjóðsins. Við athugun á þessu máli komst fjmrn. að þeirri niðurstöðu, að sjóðsstjórnin hefði rétt fyrir sér, og af því að fjárráð voru nokkur á árinu 1951, var notað tækifærið til þess að greiða þessa fjárhæð til raforkusjóðs. Þá er þarna kostnaður við varnir gegn gin- og klaufaveiki 184 þús., kostnaður vegna laga um skuldaskilasjóð 440 þús. Aðrar fjárhæðir eru lægri, og tekur því ekki að nefna þær hér nú. Þá komum við að greiðslum vegna væntanlegra fjáraukalaga, en það eru þær greiðslur, sem ekki eru beinlínis heimilaðar fyrir fram af hv. Alþ., og má því segja, að þær séu þær raunverulegu umframgreiðslur. Samtals eru þessar greiðslur 4 millj. Hér eru tvær fjárhæðir stærstar: Til atvinnuaukningar haustið 1951 1 millj. 367 þús. og kostnaður við fóðurkaup og fóðurflutninga til harðindasvæðanna síðari hluta vetrar og vorið 1951 1 millj. Þá er þarna árgjald til Atlantshafsbandalagsins, 263 þús., sem eiginlega hefði nú fremur átt að færa undir gjöld samkv. lögum eða þingsályktunum, vegna þess að það er skylt að inna það af hendi, af því að við erum í bandalaginu. Enn fremur gamall rekstrarhalli dýpkunarskipsins Grettis, sem óhjákvæmilegt var að hreinsa burt og greiða, 1/2 millj. Enn fremur nokkrar aðrar smærri fjárhæðir. Ég geri fastlega ráð fyrir, að hv. Alþ. muni líta svo á, að það hafi verið óhjákvæmilegt að leggja fram þessar nefndu fjárhæðir til fóðurflutninga og fóðurkaupa og til atvinnuaukningar, þótt ekki væru til fyrir því beinlínis heimildir, og svo mun einnig vera um aðrar þær smærri fjárhæðir, sem eru á þennan lið færðar. Til frekara yfirlits um umframgreiðslurnar er hægt að setja upp lista yfir þær helztu, og yrði hann þá þannig: Alþingiskostnaður 1 millj., landhelgisgæzla 1 millj. og 400 þús., vegaviðhald 6 millj. og 400 þús., brúargerðir 1 millj. og 200 þús., strandferðahalli 3 millj., kennslumál 6 millj. 460 þús., jarðræktarframlag 2 millj. 280 þús., sauðfjársjúkdómakostnaður, aðallega fjárskiptakostnaður, 2 millj. og 900 þús., aflatryggingasjóður 400 þús., almannatryggingar 2 millj. og 800 þús., jöfnunarsjóður sveitarfélaga 300 þús., greitt samkv. heimildum á 22. gr. 2 millj. 280 þús., útgjöld samkv. sérstökum lögum 2 millj. 790 þús. og greitt upp á væntanleg fjáraukalög 4 millj., þar af atvinnuaukningarfé 1 millj. 367 þús. og vegna harðindanna rúm milljón. Þessar helztu umframgreiðslur, sem ég hef gert grein fyrir, nema sem næst 37 millj. og 300 þús., en allar umframgreiðslur á rekstrarreikningi voru 43 millj. og 500 þús. Aðrar umframgreiðslur en þessar, sem ég hef talið, þ.e. mismunurinn, stafa að langmestu leyti af hækkun verðlagsuppbótar og verðlagshækkun. Ég hef til fróðleiks athugað, hvað umframgreiðslurnar á rekstrarreikningi nema miklu af fjárlagaupphæðinni, og nema þær 16,6%. Ég hef einnig athugað þróun þessara mála áður allt til 1924, og kemur þá í ljós, að þetta eru lægri umframgreiðslur hlutfallslega, en oft hafa átt sér stað og langt undir meðallagi. Það var óumflýjanlegt, að verulegar umframgreiðslur yrðu á árinu 1951 vegna hinna öru verðlags- og kaupgjaldsbreytinga, sem urðu eftir að fjárlögin voru samin. Slíkar umframgreiðslur eru óumflýjanlegar, þegar þannig atvikast, og eiga ekkert skylt við það, þegar fé er eytt umfram heimildir. Kem ég þá að heildarniðurstöðu ársins. Eins og áður segir, var tekjuafgangur á rekstrarreikningi 109 millj. Nú eru innborganir á 20. gr., eignahreyfingar, annað en geymslufé og lántökur, rúmar 10 millj. Þetta verða samtals 119 millj. Er þá að líta á útborunarhlið 20. gr., eignahreyfingar. Útborganir þær, sem til greina koma í þessu sambandi, þ.e.a.s. fjárfesting og slíkar útborganir, sem undir verður að standa af tekjum ríkissjóðs, nema sem næst 66 millj. og 400 þús. Þess ber þó að geta, að þar eru ekki taldar með 8 millj. og 400 þús. kr., sem lagðar hafa verið út af sérstökum hlaupareikningi í Landsbankanum vegna togaranna 10, sem fyrrverandi ríkisstj. festi kaup á. Samkv. þessu teist mér svo til, að greiðsluafgangur ársins hafi orðið um 52 millj kr., og er það nærri því nákvæmlega sama niðurstaða og áætlað var á s.l. hausti, þegar hv. Alþ. var að fjalla um afgreiðslu fjárlaganna fyrir árið, sem er að líða, og ráðstöfun væntanlegs greiðsluafgangs á árinu 1951. Þó ber þess að geta, að eins og ég sagði áðan, þá eru ekki taldar til gjalda þessar 8 millj. og 400 þús., sem lagðar hafa verið út af sérstökum reikningi í Landsbankanum vegna togaranna 10. Ég sagði áðan, að greiðslur til fjárfestingar og aðrar útborganir af ríkistekjum, sem færðar eru á 20. gr., næmu samtals 66 millj. Þetta eru afborganir af föstum lánum ríkisins og aðrir fjárlagaliðir, eins og sést á reikningsyfirlitinu. Enn fremur nokkrir aðrir liðir, sem ástæða er til að skýra frá, og eru þessir helztir þar á meðal: Til byggingar nýs varðskips eru greiddar 5 millj. 570 þús., en fjárveitingin á 20. gr. var 2 millj. 750 þús. kr. Varð að greiða á árinu 1951 það, sem eftir var ógreitt af andvirði varðskipsins, og reyndist það 3 millj. kr. meira en veitt var í fjárlögunum, en þá er þess líka að geta, að 2 millj. og 400 þús. eru veittar til varðskipsins á fjárlögum yfirstandandi árs, og kemur það þá upp í þessar 3 millj., sem umfram eru á árinu 1951, þ.e.a.s., sú fjárveiting verður þá vitanlega ekki notuð. Það jafnar sig upp. Þá er aukið rekstrarfé ríkisfyrirtækja um 4 millj. rúmlega. Það eru ýmsar ríkisstofnanir, sem hafa ekki getað komizt af án þess að fá dálítið aukið rekstrarfé, þar sem umsetning hefur vaxið vegna hækkunar á kaupgjaldi og verðlagi. Enn fremur ber að gera sérstaka grein fyrir í þessu sambandi 5 millj. kr., sem lánaðar voru til bænda á harðindasvæðunum á Austur- og Norðausturlandi samkv. sérstakri heimild í fjárlögum yfirstandandi árs, en áttu að veitast af tekjum ríkissjóðs á árinu 1951, eins og gert er ráð fyrir í heimildinni. Loks ber að nefna lán til atvinnuaukningar samkv. þál. frá 23. jan. 1952. Heimilt var að lána 4 millj. til atvinnuaukningar, og nemur sá hluti lánanna, sem færður er á árið 1951, 1 millj. 975 þús. Með lögum nr. 14 1952 ákvað hv. Alþ., hversu verja skyldi 38 millj. af væntanlegum greiðsluafgangi, og átti að verja honum þannig: Lána Ræktunarsjóði og Byggingarsjóði 15 millj. Lána byggingarsjóði verkamanna 4 millj. Lána sveitarfélögum til útrýmingar heilsuspillandi íbúðum 4 millj. Lána til byggingar smáíbúða 4 millj. Kaupa hlutabréf í Iðnaðarbanka Íslands fyrir 3 millj. Greiða upp í hluta ríkissjóðs af stofnkostnaði við skóla, sem þegar höfðu verið byggðir, 5 millj. Greiða upp í hluta ríkissjóðs af kostnaði við hafnargerðir, sem þegar höfðu verið framkvæmdar, 2 millj. Og loks að lána veðdeild Búnaðarbanka Íslands 1 millj. Hefur þessu fé nú yfirleitt fyrir alilöngu verið ráðstafað á þann hátt, sem fyrir er mælt í lögunum. Framlag til iðnaðarbanka er þó geymt, þar sem lögin um stofnun hans eru enn þá ekki komin til framkvæmda, en koma víst alveg næstu daga. Fé það, sem Búnaðarbankinn átti að fá, fékk hann fyrir áramót s.l. vetur, og voru lánveitingar úr Ræktunar- og Byggingarsjóði á árinn 1951 að mestu byggðar á þessu lánsfjárframlagi ríkissjóðs. Þær 12 millj. kr., sem áttu að fara til bygginga í kaupstöðum og kauptúnum, hafa verið borgaðar út, eftir því sem á hefur þurft að halda og úthlutun lána hefur miðað áfram, og hafa þær lánveitingar komið sér mjög vel, svo sem kunnugt er. Það er sannast mála, að ef ekki hefði tekizt að halda þannig á málum, að ríkissjóður hefði verulegan greiðsluafgang 1951, hefði orðið hér alger stöðvun á lánveitingum til landbúnaðarins og enga lánsfjárúrlausn hefði verið hægt að veita til íbúðabygginga í kaupstöðum og kauptúnum. Skuldir ríkissjóðs í árslok 1951 námu 450 millj. rúmlega. Af þessum skuldum eru nær 94 millj. alþjóðabankalán og Marshalllán, sem tekin eru árið 1951 og lánuð út aftur og aðrir eiga alveg að standa straum af. Ef við drögum þessa skuldaaukningu vegna annarra frá, þá verða skuldirnar 357 millj., eða nærri því nákvæmlega jafnháar og árið áður, en þá voru þær 356 millj. Hins vegar höfðu verið lagðar til hliðar 38 millj. af greiðsluafganginum, og reikningslegur sjóður var þar að auki 18 millj. í árslokin og hafði vaxið um 10 millj. kr. Í skuldunum er að sjálfsögðu talið allt það fé, sem ríkissjóður hefur til geymslu. Þar á meðal eru taldar til skulda 17 millj. og 700 þús. kr., sem ríkissjóður hefur tekið á móti á þessu ári, þ.e.a.s. á árinn 1951, af stóreignaskattinum. Af þessari fjárhæð eru tæpar 12 millj. í skuldabréfum, sem ríkissjóður geymir og afhendir aftur upp í þetta geymslufé. Raunverulega hafa því skuldir ríkissjóðs lækkað á árinu um sem allra næst 11 millj. kr. Eins og raunar er eðlilegt, þá hafa menn oft talsverðar áhyggjur út af miklum opinberum gjöldum, og það er mikið um það rætt, hvort ekki mundi hægt að spara verulega í opinberum rekstri. Stundum heyrast raunar um þetta alleinkennilegar fullyrðingar, og það er ástæða til að víkja nokkru nánar að þessu. Ég vil nú fyrst í þessu sambandi minna á, að núverandi ríkisstj. hefur gert ýmsar ráðstafanir til sparnaðar í ríkisrekstrinum, og eru þessar helztar: Grunnlaunauppbót, sem greidd var, þegar stjórnin tók við, var lækkuð úr 20% í 10–17%. Starfstími á flestum opinberum skrifstofum var nokkuð lengdur. Leitazt hefur verið við að draga úr eftirvinnu með sífelldum áminningum til forstöðumanna um að spara eftirvinnu. Verðlagsuppbót og grunnlaunauppbót hefur ekki verið greidd að fullu á ýmis aukalaun og nefndalaun. Dagpeningar hafa verið lækkaðir í ferðalögum. Settar hafa verið nýjar reglur um greiðslu bifreiðakostnaðar. Lögð hafa verið niður ýmis störf og embætti og fækkað um að minnsta kosti 40 manns við eftirlit með innflutningi og vörudreifingu. Lagt var niður sendiráð í Moskva, sem kostaði um 1 millj. kr. Lagður var niður taprekstur á áætlunarbifreiðum. Í samvinnu við þingmeirihluta þann, sem stjórnin styðst við, hefur verið komið á betri vinnubrögðum á Alþ. og við undirbúning hv. Alþ. og þinghaldið þannig verið stytt og sparað verulega í fjármunum með því. Þá er nú verið að vinna að því að koma á aukinni vélavinnu við skattlagningu og tollheimtu. Er búizt við sparnaði af þeim ráðstöfunum, þótt ekki hafi þótt fært að gera ráð fyrir honum á næsta ári, þar sem það tekur langan tíma að koma á hinu nýja fyrirkomulagi til fulls og nokkur stofnkostnaður er því einnig samfara. Fjmrn. hefur leitazt við að veita aðhald um þessi mál, svo sem það frekast hefur getað, og hvatt til aukins sparnaðar, en vald þess yfir útgjöldum ríkisins er mjög takmarkað. Beindi ég því eindregið til samstarfsmanna minna í ríkisstj. á s.l. vori, áður en farið var að undirbúa tillögur til fjárlaga fyrir árið 1953, að vandlega yrði farið í gegnum starfræksluna með það fyrir augum að standa gegn útþenslu í ríkisrekstrinum og koma við sparnaði þar, sem slíks væri nokkur kostur. Efast ég ekki um, að samstarfsmenn mínir í ríkisstj. hafi tekið þessi mál til ýtarlegrar meðferðar. Ég þykist mega treysta því, að þeir muni ekki hafa gert tillögur um meiri kostnað við þær starfsgreinar, sem þeir stýra, en þeir telja minnst vera hægt að komast af með. Hefur þó orðið að synja um að taka í fjárlfrv. nokkra hækkanir á starfrækslukostnaði, sem farið hefur verið fram á, og yfirleitt ekki teknar til greina tillögur um fjölgun starfsmanna. Hef ég á haft í huga, að heppilegt væri, ef sú regla gæti komizt á, að starfsmönnum væri ekki fjölgað, nema Alþingi gegnum fjvn. vildi taka upp fjárveitingu til þess á fjárl. Á síðustu tveim árum hafa verið gerðar margvíslegar aðrar ráðstafanir til þess að draga úr útgjöldum ríkisins, þótt ekki verði þær hér taldar. Sannleikurinn er einnig sá, að þegar ríkisútgjöldin nú eru borin saman við það, sem þau voru fyrir gengisbreytinguna, t.d. 1949, þá eru þau raunverulega lægri, en þau voru þá, og það einnig þótt tillit sé tekið til þess, að nú er minna greitt til dýrtíðarmála beint, en þá var, meðan útflutningsuppbætur voru greiddar. Ég vil koma ofur lítið nánar að þessu um ríkisútgjöldin og hvort fært mundi vera að lækka þau verulega. Það er auðvitað hægt að lækka ríkisútgjöldin. Þau eru að vísu flest lögboðin, beint eða óbeint, eða afleiðing laga, sem Alþingi hefur samþ., en vitaskuld er hægt að breyta lögum, ef menn vilja og telja það réttmætt. Þar er sem sé hægt að lækka ríkisútgjöldin, en ekki svo að um muni, nema með því að draga úr þeirri þjónustu eða þeim hlunnindum, sem ríkið veitir þegnunum. Ef við lítum yfir fjárlögin, og það þarf ekki að taka langan tíma, þá blasir þetta nokkuð augljóslega við. Við skulum í fyrstu umferð sleppa kostnaði við æðstu stjórn ríkisins, stjórnarráðið, utanríkismálin og hagstofuna. Þetta eru þeir liðir, sem kalla má stjórnarkostnað í þrengstu merkingu þess orðs og sífellt er talað um að sé of hár. Og enginn mundi að sjálfsögðu sjá eftir því, þótt hann væri lækkaður, en öll afgreiðsla gæti farið fram eftir sem áður, og kem ég að því síðar. Við byrjum þá á dómgæzlu og lögreglustjórn. Ég miða þennan samanburð við fjárlagafrv., en frv. sjálft að öðru leyti mun ég ræða síðar. Kostnaður við þessa starfrækslu er áætlaður í fjárlagafrv. 25 millj. Þar af er kostnaður við landhelgisgæzlu langsamlega stærsti liðurinn, eða 10 millj. og 800 þús., þá er lögreglukostnaður, og loks eru svo embættislaun sýslumanna og laun til aðstoðarmanna þeirra. Hvernig ætti nú að lækka þessa grein fjárlaga, svo að um munar? Ætti þá að draga úr landhelgisgæzlunni? Slíkt er auðvitað með öllu óhugsanlegt, eins og nú standa sakir. Ætti þá að fækka lögreglumönnum? Því vil ég ekki svara öðru en því, að það eru uppi háværar kröfur um að auka lögreglueftirlit úti um allt land og það því miður ekki að ástæðulausu. Þá er álagning og innheimta skatta og tolla. Áætlaður kostnaður er 9 millj. og 600 þús. kr. Nú hefur verið unnið að því að endurskoða alla þessa starfrækslu og athuga, hvort hægt væri með vélanotkun að komast af með færra fólk, eins og ég minntist á áðan, og er einhver von til þess, að einhverju dálitlu megi áorka í því sambandi. Sá liður er því fullkomlega í athugun, og ræði ég hann ekki nánar hér. Þá koma heilbrigðismálin. Til þeirra er áætlað 27 millj. og 500 þús. Hér er fyrst og fremst um að ræða læknalaunin, hallann á sjúkrahúsum ríkisins, framlögin til berklaveikra, geðveikra og þeirra, sem hafa langvarandi sjúkdóma, og svo nokkur framlög til nýrra sjúkraskýla og sjúkrahúsa. Hvað ætti nú að lækka á þessari grein? Ætti að fækka læknum, lækka framlög til berklaveikra eða þeirra, sem hafa aðra langvarandi sjúkdóma, eða geðveikra, eða draga saman enn byggingarframlög til sjúkrahúsa, sem yfirleitt eru þó talin allt of lág? Til marks um, hvernig ríkisútgjöldin til heilbrigðismála hafa tilhneigingu til að vaxa, en ekki minnka, má einmitt nefna, að nú er verið að koma upp nýjum heilbrigðisstofnunum, og þá þarf að hefja rekstur þeirra með ærnum kostnaði.. Má nefna fávitahælið í Kópavogi í þessu sambandi, sem nú kemur í fyrsta sinn á fjárlagafrv. með rekstrarkostnað, nýju deildina á Kleppi, sem kom í fyrsta sinn á fjárlög 1952, og það eru margar nýjar stofnanir einmitt í heilbrigðismálum að koma til sögunnar, sem auka útgjöld ríkis og bæjar. Þá komum við að vegamálum og brúamálum. Um þau þarf ekki að tala langt mál í þessu sambandi. Við þekkjum, hvaða ásókn er í að fá þau framlög hækkuð stórkostlega, og allir vitum við, hvað sagt er um vegaviðhaldið, sem áætlað er núna um 18 millj. og 400 þús., sennilega allt of lágt, að því ógleymdu, að hv. Alþingi bætti aðeins 970 km við þjóðvegina á síðasta þingi. Til samgangna á sjó eru áætlaðar 6 millj. Þennan kostnað er vist ekki hægt að lækka, nema með því að fella niður eitthvað af strandferðarekstrinum eða hækka flutningsgjöldin með ströndum fram. Um vitamál og hafnargerðir gildir nokkurn veginn alveg það sama og um vegina. Til kirkjumála er ætluð nokkur fjárhæð, ekki sérlega stór samanborið við annað. Stjórnin ætlaði nýlega að hafa forustu um að leggja niður 10 prestaköll, sem ekki höfðu fengizt prestar í um alllangan tíma, og var það lögfest til bráðabirgða, en hv. Alþingi tók það mál til rækilegrar meðferðar og setti þessi prestaköll flest í lög aftur og bætti nokkrum nýjum við. Þá eru það kennslumálin. Til þeirra eru áætlaðar 56 millj. kr., eða hvorki meira né minna en 15,9% af rekstrarútgjöldum fjárlaganna. Þessi kostnaður hækkar auðvitað ár frá ári vegna þess, að alltaf fjölgar börnum í barnaskólum og unglingum í gagnfræðaskólum og kennurum í hlutfalli við það, svo að ekki sé talað um aðra útþenslu. Kostnaður við þá skóla, sem ríkið rekur sjálft, fer vaxandi. Þetta eru allt saman framhaldsskólar, svo sem menntaskólar og háskólinn. Fleiri og fleiri leita sér framhaldsmenntunar, og þá vex allur kostnaður við þá skóla. Þá eru sérskólar, svo sem stýrimannaskólinn og vélstjóraskólinn og fleiri, þar sem þarf að bæta við nýjum kennslugreinum vegna aukinnar tækni, af því að það þarf að læra um tæknileg efni, og fjöldi nemendanna eykst. Langstærsti liðurinn á kennslugreininni er framlag til barnafræðslunnar og framlag til gagnfræðamenntunarinnar. Þessir liðir vaxa ár frá ári, eins og ég sagði áðan. Mönnum ofbýður þessi kostnaður við fræðslukerfið, og margir tala um, að það ætti að breyta til, en það er minna um raunhæfar tillögur í þá átt, hvernig skuli breyta til og hvernig skuli koma á sparnaði. Á að fækka kennurum og þá ætlast til meiri vinnu af hverjum? Á að leggja niður eitthvað af skólum og þá hvaða skóla? Hvað er það yfirleitt, sem menn vilja láta gera til þess að koma á sparnaði í fræðslumálum frá því, sem núgildandi lög ákveða? Það er spurningin. Næsti stóri liðurinn í fjárlögunum er til landbúnaðarmála, og er ætluð í því skyni 41 millj. Langstærstu liðirnir hér eru jarðræktarframlag, sem að meðtöldu fé til framræslunnar nemur 10 millj., og svo til sauðfjárveikivarna, aðallega til fjárskiptanna, sem nemur rúml. 16 millj. kr. Til sjávarútvegsmála eru veittar rúml. 5 millj., en þar að auki eru að vísu allstórfelld framlög til sjávarútvegsmála í ábyrgðargreiðslum ríkisins. Til raforkumála eru veittar 5 millj. og 400 þús., og við vitum svona hér um bil, hvernig sú fjárupphæð er talin mæta þörfinni, eða hitt þó heldur. Komum við þá að miklum útgjaldalið, sem eru félagsmál á 17. gr. Til þeirra eru. veittar 44 millj. og 700 þús. Þar er aðallega um að ræða framlag til Tryggingastofnunar ríkisins og sjúkrasamlaga, eða samtals til þessa rúml. 35 millj. Þessi framlög er auðvitað ekki hægt að lækka, nema með því að hækka á móti iðgjöld einstaklinganna til trygginganna og sjúkrasamlaganna eða þá með því að lækka hlunnindin, sem menn fá frá sjúkrasamlögunum og almannatryggingunum. Til dýrtíðarráðstafana eru áætlaðar 28 millj. Kemur þá spurningin: Er ekki hægt að lækka þennan lið? Þessari fjárhæð er aðallega varið til að gera landbúnaðarvörur ódýrari á innlendum markaði og til þess að greiða niður smjörlíki. Ég læt þeirri spurningu ósvarað eins og flestum öðrum, sem ég hef spurt í þessu sambandi, af því að ég geri þessa yfirferð um fjárlögin til þess eins, að menn fái sem gleggsta mynd af því, hvaða spurningar risa og hvaða viðfangsefni mæta mönnum, þegar um er að ræða hugsanlega lækkun ríkisútgjalda. Ég hljóp áðan yfir kostnaðinn við æðstu stjórn landsins, stjórnarráðið, utanríkismálin og hagstofuna, þ.e.a.s. kostnaðinn við stjórn landsins í þrengstu merkingu, en ég kem nú að honum. Til þessa kostnaðar eru veittar á fjárlagafrv. rúml. 16 millj. kr., eða 4.57% af útgjöldum á rekstrarreikningi. Á þessu sjáum við, að þótt eitthvað væri hægt að spara í þessum kostnaði, þá hefði það sáralitil áhrif á heildarupphæð fjárlaganna eða skatta- og tollabyrði landsmanna. Samt sem áður er sjálfsagt að leggja sig allan fram um, að hinn beini kostnaður við stjórn landsins og starfrækslu sé sem allra minnstur, því að það hefur ekki aðeins fjárhagslega þýðingu, að svo sé, heldur einnig siðferðislega þýðingu, að ekki sé þar bruðlað eða farið óhæfilega með féð. Þessi greinargerð um útgjöld ríkissjóðs, þótt ekki sé ýtarlegri, sýnir það alveg svart á hvítu, svo að ekki verður um deilt, að allt tal um það, að hægt sé að lækka ríkisútgjöldin um marga milljónatugi með því að fella niður það, sem kalla mætti óþarfa kostnaðarliði í starfrækslu ríkisins, er alveg út í bláinn. Það er ekki hægt að lækka ríkisútgjöldin, svo að neinu verulegu nemi, nema með því að gerbreyta löggjöfinni, bæði félagsmálalöggjöfinni, fræðslumálalöggjöfinni og þeirri löggjöf, sem fjallar um stuðning við atvinnuvegi landsins, eða með því að draga saman eða fella niður að verulegu leyti þá þjónustu, sem ríkisvaldið hefur veitt og veitir þegnunum með löggæzlu, samgöngum o.fl. og svo að segja hvert einasta mannsbarn í landinu gerir kröfur til. Satt að segja hygg ég þannig ástatt um þessi mál, að það mundi lítill ávinningur að því verða fyrir almenning í landinu, ef út í það væri farið að gera stórfelldar ráðstafanir til að draga úr útgjöldum ríkisins á þann hátt, sem slíkt yrði að framkvæmast, og það jafnvel þótt því gætu fylgt einhverjar lítils háttar lækkanir á sköttum eða tollum. Það er oft talað í heldur óvirðulegum tón um vinnubrögð í opinberum stofnunum, og það er því miður víða pottur brotinn á þeim bæ og margt, sem þyrfti að lagfæra. Hins vegar er ekki heldur rétt að leyna því, og það má vel segja það, að það er sums staðar unnið vel á vegum ríkisins og miklu afkastað með fáu starfsfólki. Sums staðar hafa hlaðizt að ný verkefni á síðari árum, t.d. á sumar deildir stjórnarráðsins, þar sem verkefni hafa margfaldazt, og hefur mannahald ekki verið aukið í neinu hlutfalli við hin auknu verkefni. Sumir virðast halda, að ekkert aðhald sé til í ríkisrekstrinum og hægt sé að þenja hann út eins og hverjum forstöðumanni sýnist, jafnvel í smærri starfsgreinum. Sem betur fer er þessu ekki þannig farið, heldur er þvert á móti lögð í það mikil vinna að veita aðhald og standa gegn því, að starfsmannafjölgun eigi sér stað, þar sem hún sýnist ekki tvímælalaust óumflýjanleg, en þótt þetta sé rétt, og ég segi það hér til að vara menn við of þungum sleggjudómum um ríkisstarfræksluna, - þá vil ég ekki draga dul á það, að verkstjórn í opinberum skrifstofum yfirleitt þyrfti að batna mjög frá því, sem er, og aðhald þyrfti enn að aukast. Meðal annars þess vegna hef ég tekið það ráð að synja yfirleitt um að taka upp fjölgun starfsmanna í fjárlagafrv. og tel rétt, að þau mál komi fyrir fjvn. og Alþingi. Sumir virðast halda, að útgjöld ríkisins séu hér tiltölulega hærri, en annars staðar. Ég hef látið athuga litillega, hvað ríkistekjurnar hér samkv. fjárlögum ársins 1952 mundu vera mikill hluti af þjóðartekjunum, og er talið, að þær muni vera um 17.2% af þjóðartekjunum. Athugun á hliðstæðum liðum í Noregi sýnir, að í ár muni ríkistekjur Norðmanna nema um 19.1% af þjóðartekjunum og í Svíþjóð um 18.1% af þjóðartekjunum. Þessar tölur benda til þess, að þótt mönnum þyki há ríkisútgjöldin á Íslandi og mikið tekið í skatta og tolla, þá sé það sízt meira hér tiltölulega. en í þessum tveimur nágrannalöndum. Ég mun þá næst fara fáeinum orðum um afkomuna út á við. Mönnum blöskrar, hve óhagstæður vöruskiptajöfnuðurinn er, og eiga máske erfitt með að átta sig á því, hvernig viðskiptin hafa fengið staðizt svo óhagstæð á verzlunarskýrslunum. Lítum fyrst á afkomuna 1951, miðað við fob-tölur, það er gleggra. Útflutningurinn er þá 726 millj., en innflutningurinn 808 millj. Vöruskiptajöfnuðurinn varð því óhagstæður um rámlega 82 millj. Hallinn á duldu greiðslunum varð 53 millj. Greiðslujöfnuðurinn hefði því orðið óhagstæður á því ári um 134 millj., ef ekkert hefði fleira komið til, en á þessu ári, árinu 1951, skeði það, að við fengum Marshallfé, sem nam 147 millj. kr., og erlent lánsfé var flutt inn eða notað á árinu, sem nam 31 millj. Þetta tvennt nemur því 177 millj. kr. Niðurstaðan af greiðsluviðskiptum ársins varð því sú, að innkominn gjaldeyrir varð 43 millj. kr. meiri, en útlátinn gjaldeyrir, og jukust því innstæður bankanna á þessu ári um 141/2 millj. Og fyrirframgreiðslur upp í skip og vélar og ýmis þess konar viðskipti námu 28 millj. Gjaldeyrisaðstaðan út á við batnaði því allverulega á árinu 1951, þó að verzlunarjöfnuðurinn í verzlunarskýrslunum væri óhagstæður um 197 millj. kr., þegar reiknað er með cif.-verði, eins og gert er þar. Á þessu sjáum við, að það þarf að vita um fleira en útflutninginn og innflutninginn, ef menn ætla að sjá, hvernig horfir um greiðsluafkomuna út á við. Það var alveg augljóst fyrir fram, að það hlaut að verða stórkostlegur halli á vöruskiptajöfnuðinum, bæði á árinu 1951 og eins á yfirstandandi ári, og veldur því tvennt: mikið Marshallfé, sem öllu er varið til innkaupa, sumpart til vélakaupa og sumpart til neyzluvörukaupa, og verulegur innflutningur á lánsfé, sem varið er til að kaupa fyrir vélar og efni til framkvæmda. Á þessu ári verður einnig mikill halli á vöruskiptareikningnum og hlaut að verða mikill halli á honum, vegna þess að enn þá á þessu ári notum við Marshallfé og allmikið lánsfé. Við erum t.d. á þessu ári að flytja inn vélar til fyrirtækjanna þriggja fyrir lánsfé og byggingarefni til landbúnaðarins fyrir lánsfé. Það er of snemmt að spá um endanlega gjaldeyrisafkomu þessa árs. Ef við hefðum fengið ofur litið meira af síld, en raun varð á, hefði gjaldeyrisafkoman sennilega orðið góð og ekkert lakari, en í fyrra, þótt halli á vöruskiptaverzluninni væri mikill. Nú verður afkoman út á við sjálfsagt verri, en í fyrra, aðallega vegna þess að síldin brást að þessu sinni, og verður vitanlega af því stórfellt tjón og lífskjararýrnun fyrir þjóðina í heild. Það veldur líka miklum erfiðleikum, að við verðum að selja meira af fiski til vöruskiptalandanna, clearing-landanna, þar sem erfitt er að fá frá þessum löndum hentugar vörur á móti. Getur því vel farið svo, að á sama tíma sem við eigum örðugt með yfirfærslur í frjálsum gjaldeyri, þá eignumst við allmiklar innstæður í clearing-gjaldeyri. Þótt erfiðleikar hafi verið með yfirfærslur um skeið og í bili hallað undan fæti vegna þess, hvernig fór um síldveiðina, þá er engin ástæða til að örvænta um afkomuna út á við, ef okkur tekst að halda fjármálum okkar inn á við og framleiðslumálum í sæmilegu lagi. Þótt menn hafi nú neyðzt til þess að binda kaup á ýmsum þýðingarmiklum vörum í bili við clearing-löndin, til þess þannig að reyna að fá borgið þeim útflutningsviðskiptum, er við þurfum að geta átt við þau, þá skyldi enginn halda, að slíkar ráðstafanir séu vottur þess, að stjórnin hafi horfið frá stefnu sinni í viðskipta- og fjárhagsmálum og stefni að því að innleiða á ný innflutningshöftin, sem aflétt var. Þegar íhuguð er afkoma þjóðarinnar út á við, þá er rétt að minnast þess, að á árinu 1951 og nú í ár hefur verið komið upp sæmilegum verzlunarbirgðum af margvíslegum nauðsynjavörum, sem ekki voru til áður, og nemur verðmæti vörubirgðaaukningarinnar áreiðanlega yfir 100 millj. kr. Sýnir það enn, að afkoman út á við hefur verið allt önnur, en niðurstöðutölur verzlunarskýrslnanna gefa hugmynd um. Um erlendar lántökur okkar á þessu tímabili ræði ég nánar í öðru sambandi síðar. Ég gat þess í fyrra á hv. Alþingi, einmitt við hliðstætt tækifæri, að sennilega mundum við á árinu 1951 nota um 100 millj. af Marshallfé til kaupa á venjulegum vörum, þ.e.a.s. öðrum vörum, en fjárfestingarvörum. Eftir sams konar athugun nú fyrir þetta ár sýnist nærri lagi að áætla, að við munum nú á þessu ári nota um 40 millj. af Marshallfé til kaupa á venjulegum varningi. Sýnir þessi breyting frá í fyrra, 100 millj. og 40 millj., að meira af neyzluvörum í ár verði keypt fyrir eigin aflafé en áður, og stefnir það í rétta átt, enda verður líka svo að vera, því að við getum ekki gert ráð fyrir því að kaupa framvegis neyzluvörur fyrir Marshallfé. Því hefur verið haldið fram, að aukið verzlunarfrelsi hafi lamað mjög iðnað landsmanna og minnkað atvinnuna. Við höfðum búið við höft í meira en 20 ár, og iðnaðurinn hafði mjög vaxið á því tímabili. Auðvitað varð ekki hjá því komizt, að aukið verzlunarfrelsi ylli nokkurri röskun á iðnaði, sem í 20 ár hafði búið við innflutningshöft. Þetta skilja allir skynsamir og sanngjarnir menn. Hið nýja verzlunarfyrirkomulag reynir að ýmsu leyti meira á iðnaðinn, en haftabúskapurinn. En það vitum við, að áreynslan gerir menn sterka og dugmikla, ef þeim er ekki ofboðið. Það er gleðilegt að sjá, hve vel iðnaðurinn yfirleitt stenzt þá þolraun, sem aukið verzlunarfrelsi hlaut að verða fyrir hann, en að þeirri þolraun hlaut að koma hér eins og í öðrum löndum, þar sem alls staðar er nú keppt að frjálsari viðskiptum. Ég er sannfærður um, að sú breyting, sem orðið hefur á verzlunarháttunum, verður iðnaðinum til góðs, ef rétt er að farið. Það er nú löngu úrelt orðið að ræða um það, hvort iðnaður eigi rétt á sér á Íslandi. Hvernig ætlum við að breyta auðæfum þeim, sem við eigum í óbeizlaðri orku, í þjóðartekjur öðruvísi, en gegnum iðnaðinn? Það er talað um tómlæti í iðnaðarmálum. En hvað erum við að gera? Það er varið á þremur árum 400 millj. til þess að byggja tvö orkuver, sem eru undirstaða iðnaðar, og eitt iðjuver, áburðarverksmiðjuna, sem er hið langstærsta, sem við höfum komið á fót, og getur orðið upphaf að margvíslegri nýrri iðnaðarframleiðslu. Við höfum í undirbúningi annað, geysistórt iðjuver, sementsverksmiðjuna, sem á að verða næsta stórframkvæmd hér á landi. Og svo er talað um tómlæti í iðnaðarmálum. Ég sagði áðan, að áreynslan gerði menn sterka og dugmikla, ef þeim væri ekki ofboðið, og þetta mun einnig geta átt við íðnaðinn. Það, sem nú á að gera og er verið að gera, er að endurskoða afstöðu iðnaðarins í ljósi þeirrar reynslu, sem nú hefur fengizt, og athuga, hvort einstökum iðngreinum kunni að vera í einhverju ofboðið, gera síðan þær breyt. á löggjöf, og framkvæmdaháttum, sem nauðsynlegar dæmast, til þess að heilbrigður iðnaður fái aðstæður til að njóta sín svo sem staðhættir leyfa. Þegar búið er að virkja Sog og Laxá þessu sinni, mun búið að beizla 1–2% af þeirri orku, sem í fallvötnunum býr. Þetta getur hugmynd um möguleikana og sýnir, hvað þjóðin á undir því, hvernig tekst að byggja upp iðnaðinn, ekki aðeins iðnað fyrir heimamarkað, heldur einnig útflutningsiðnað. Það er hollt að hafa í huga, að þessi stórfelldi orkuauður nýtist aldrei til hlítar nema í gegnum samkeppnisfæran útflutningsiðnað. Þá vildi ég næst minnast hér nokkrum orðum á fjárfestinguna og útvegun fjár til hennar. Verklegar framkvæmdir hafa verið mjög miklar á undanförnum árum. Hvarvetna blasa við óunnin verkefni og ónotuð náttúruauðæfi, og þess vegna er eðlilegt, að við sækjum fast á um framkvæmdirnar. Hins vegar er það fjármagn mjög talimarkað, sem við höfum til ráðstöfunar innanlands. Við höfum leitað út fyrir landsteinana eftir lánsfé, og er það fullkomlega heilbrigt og eðlilegt, þegar um er að ræða arðbær fyrirtæki, sem annaðhvort spara innflutning eða auka útflutning. Það er mín skoðun, að við eigum að notfæra okkur þá lánsmöguleika, sem fyrir hendi kunna að vera erlendis, og að engin hætta sé samfara því að gera slíkt, ef við verjum fénu skynsamlega. Á síðastliðnu ári komumst við í samband við Alþjóðabankann, en hann hefur milligöngu um mest af þeim milliríkjalánum, sem veitt eru. Var samið um lántökur við bankann, sem námu samtals 75 millj. kr. Er það lán til Sogsvirkjunarinnar, Laxárvirkjunarinnar og áburðarverksmiðju og svo landbúnaðarlán. Er verið að flytja þetta lánsfé inn nú á þessu ári til afnota fyrir þessar framkvæmdir, eins og ég gat um áðan. Einhver mundi kannske segja, að allmikið væri nú komið af erlendum lánum og að menn mættu nú fara að hafa gát á, hvort rétt væri eða óhætt að halda áfram að taka erlend lán. Í þessu sambandi er rétt að rifja upp, að skuldir okkar erlendis eru enn sem komið er tiltölulega litlar. Munu þær nema sem allra næst 240 millj. ísl. króna. Ársgreiðslur af þessum lánum, þegar þær eru fallnar á með fullum þunga, munu nema tæpum 20 millj. ísl. króna á ári, þegar þær eru þyngstar. Ef við berum þessar tölur saman við útflutningsverðmætið eins og það er nú orðið á síðari árum, þá sjáum við, að útflutningurinn 1951 nam ca. 720 millj. Allar greiðslur af lánunum, þegar þau eru þyngst, mundu því vera 2,5% af þessum útflutningi. Það er því ekki hægt að segja, að þau lán, sem Íslendingar hafa enn þá tekið, hvíli þungt á eða muni gera það á næstunni. Það er því tvímælalaust rétt fyrir okkur að halda áfram að taka lán til arðbærra framkvæmda, að svo miklu leyti sem við getum fengið þau. Hins vegar verðum við að skilja, að það eru takmörk fyrir því, sem 150 þúsund manns geta fengið að láni, og við verðum ekki síður að hafa það í huga, að við getum ekki byggt fjárfestingu okkar eða framkvæmdir að öllu leyti á erlendum lánum. Við getum ekki búizt við að fá erlend lán, sem nemi öllum stofnkostnaði þeirra fyrirtækja, sem við ætlum að leggja í, bæði kostnaðinum við kaup á tækjum og efni og eins vinnulaunum og öðrum innlendum kostnaði. Hér stöndum við því frammi fyrir stórkostlegu vandamáli. Hvernig eigum við að afla innanlands þess fjármagns, sem við þurfum að leggja fram til framkvæmda á móti því fé, sem við kunnum að geta fengið til einstakra framkvæmda erlendis, og til þeirra framkvæmda hér, sem við getum ekki fengið lán til erlendis? Í framsöguræðu minni fyrir fjárl. í fyrra benti ég hv. Alþingi á þetta vandamál allrækilega. Ég benti á, hve sparnaðurinn er lítill í landinu, hve lítið safnast fyrir af sparifé og hve erfitt er þar af leiðandi að fá lán innanlands. Ég benti á, að framkvæmdamálin mundu komast í fullkomna sjálfheldu, sem þýddi kyrrstöðu og atvinnuleysi, ef við gætum ekki komið því til vegar, að meira safnaðist fyrir innanlands, en nú af fjármagni, sem hægt væri að lána eða leggja í framkvæmdir. Þetta efni hefur einnig mjög borið á góma í þeim viðræðum, sem farið hafa fram við Alþjóðabankann, eins og að líkum lætur. Þar hefur verið rætt um það, hvernig standa ætti undir innlendum kostnaði við þau fyrirtæki, sem bankinn lánar til, en sá banki lánar aldrei nema fyrir aðkeyptu efni og vélum. Hefur þá einnig talið borizt að þeim fyrirtækjum, sem ekki hafa enn verið veitt lán til, en eru í undirbúningi. Hefur komið í ljós, að saman fer álit ríkisstj. og Alþjóðabankans um það, að nauðsyn beri til að gera hér ný átök til fjársöfnunar innanlands, til þess fyrst og fremst að standa undir innlendum kostnaði við fjárfestinguna. Auðvitað varðar mestu í því sambandi, að varanlegt jafnvægi verði í peningamálum, þannig að menn þori að geyma fé sitt í innstæðum, skuldabréfum og þess háttar verðmætum. En þarna kemur þó einnig annað til, og það er að koma á sem öruggastri forustu í fjársöfnunarmálum til fjárfestingarinnar. Það er engin stofnun til í landinu, sem sérstaklega er það hlutverk ætlað að hafa forgöngu um að safna fjármunum innanlands, sem hægt væri að binda til langs tíma, og þar með forustu um fjáröflunarhlið fjárfestingarmála. Ríkisstj. hefur sannfærzt um, að ástæða er til að gera nýtt átak í þessu efni. Ástæða er til að koma hér á fót fjárfestingarstofnun eða fjárfestingarbanka, sem fengi það hlutverk að afla fjár og miðla fé til fjárfestingarstarfseminnar. Mundi það þá verða hlutverk þeirrar stofnunar að hafa milligöngu, eftir því sem hægt væri, um lántökur erlendis till fjárfestingarmála og lána það fé aftur út hér innanlands, enn fremur að hafa forustu um fjáröflun innanlands í sama skyni með skuldabréfaútgáfu, ef til vill hlutabréfaútgáfu í einstök fyrirtæki og á allan þann hátt annan, sem reynslan sýnir heppilegast og framkvæmanlegt. Það væri eðlilegt, að þessi stofnun fengi sem starfsfé og stofnfé skuldabréf fyrir því fjármagni, sem lánað hefur verið út hér innanlands úr mótvirðissjóði, og sem mest af fé mótvirðissjóðs yfirleitt. Sennilega mundi nú einhver vilja spyrja: Er ekki hægt að gera þetta án þess að setja upp nýja stofnun? Hér er um svo þýðingarmikið og sérstætt hlutverk að ræða, að það er ekki hægt að blanda því saman við önnur verk. Og það er ekki hægt að fela það nokkurri stofnun, svo að vel fari, sem fyrir er. Það samrýmist ekki öðrum verkefnum Landsbankans t.d., að hann taki að sér þessa forustu um fjáröflun til fjárfestingarmálanna eða til að safna fé, sem hægt er að binda til langs tíma. Um það munu allir sammála, sem þessum málum eru kunnugir. Þessi stofnun gæti orðið mjög ódýr í starfrækslu. Það er hægt að koma því þannig fyrir, að Landsbankinn t.d. annaðist fyrir hana allar afgreiðslur og öll slík venjuleg störf. Hinn nýi kostnaður yrði þá aðeins við þau verk, sem beinlínis lúta að því að afla nýrra fjármuna og ákvarða um lánveitingar, og ætti að geta verið alveg hverfandi, enda alveg óumflýjanlegt að leggja í slíkan kostnað við fjársöfnun til framkvæmda innanlands og utan. Ríkisstj. gerir sér vonir um að geta lagt fyrir þetta Alþingi frv. um að koma á fót fjárfestingarbanka eða fjárfestingarstofnun, í þeirri von, að sú ráðstöfun geti komið að verulegu gagni, og er það þá meðal annars haft í huga, að þessi stofnun eða banki gæti í framtíðinni haft viðskipti við Alþjóðabankann, og þannig kæmi þá leið erlent fjármagn til aðkallandi framkvæmda á móti því fé, sem safnað væri saman innanlands. Ég minntist á það áðan, að skuldabréf fyrir lánum úr mótvirðissjóði mundu verða stofnfé í þessum banka eða stofnun og sem mest af fé mótvirðissjóðs, og er þá rétt að taka fram til að fyrirbyggja allan misskilning, að í frv. stjórnarinnar mundi verða ákvæði um, að helming af því fé bæri að lána í þágu landbúnaðarins í samræmi við það, sem hv. Alþingi hefur þegar ályktað. Þá vil ég segja aðeins örfá orð um nokkur þeirra verkefna í fjárfestingarmálum, sem næst liggja. Við verðum að koma í höfn stóru fyrirtækjunum þremur, Sogsvirkjuninni, Laxárvirkjuninni og áburðarverksmiðjunni. Er þar enn þá eftir mikið átak. Þá þarf að útvega fjármagn til Búnaðarbankans, svo að hægt sé að veita áfram landbúnaðarlán eins og gert hefur verið síðustu 3 árin, útvega með einhverju móti fé, svo að hægt sé að lána út á smáíbúðir í kauptúnum og kaupstöðum, og fé til sementsverksmiðjunnar. Á þessu ári var slakað á fjárfestingareftirlitinu og raunar gefnar frjálsar byggingar smáíbúða. Þetta hefur orðið til þess, að fjöldi manna er að brjótast í að koma sér upp slíkum íbúðum. Skortur á lánsfjármagni er nú svo tilfinnanlegur, að bygging slíkra smábygginga, er menn sjá um sjálfir og vinna mjög að sjálfir með sínu liði, sýnist að svo stöddu vera eina framkvæmanlega leiðin til þess að bæta eða a.m.k. líklegasta leiðin til að bæta nokkuð sem um munar úr húsnæðisskortinum. Margir hafa nú lagt út í þessar byggingar, en því miður ekki verið hægt að veita nema tiltölulega fáum lán, og verður því að afla með einhverju móti fjármagns, svo að þessi byggingarstarfsemi geti haldið áfram. Um landbúnaðarmálin er það að segja, að reynt verður að sjálfsögðu að fá nýtt landbúnaðarlán í Alþjóðabankanum, og vafalaust tekst að fá slíkt lán aftur og við vonum oftar en einu sinni, en það er ekki alveg víst, hvort mögulegt verður að fá nýtt lán þar nógu snemma til þess að mæta lánaþörfinni strax og það lán er búið, sem nú er verið að nota. Það er auðvitað ágætt, ef það tekst að fá slíkt lán nógu snemma, en takist það ekki, þá verðum við samt að reyna að finna einhver ráð til þess að afla fjár til landbúnaðarlánanna. Það getur orðið erfitt verkefni að útvega þessa peninga, en nauðsynin er svo aðkallandi, að við verðum að finna einhverjar leiðir. Ræði ég það ekki nánar á þessu stigi. Það gildir um þessa fjárfestingarstarfsemi eins og alla aðra í landinu, og það er mönnum hollt að hafa sífellt í huga, að fjármagn er ekki hægt að fá, eins og nú horfir hér, nema annaðhvort erlendis eða með því, að þjóðin taki af árstekjum sínum fé til framkvæmdanna. Þegar svo frjáls sparnaður er sáralítill, er auðskilið mál, að það getur orðið erfitt að finna fé innanlands til þess að halda bráðnauðsynlegum framkvæmdum áfram. Þá er það sementsverksmiðjan, en hún er það stórfyrirtæki, sem öll ríkisstj. er sammála um, að komi næst á eftir þeim, sem nú er verið að byggja. Hún sýnist mjög gott fyrirtæki, sem mundi kosta um 84 millj. kr., og yrði þá um helmingurinn erlendur kostnaður og hinn helmingurinn innlendur kostnaður. Við höfum staðið og stöndum í sambandi við Alþjóðabankann um þetta mál, og Alþjóðabankinn hefur látið athuga gaumgæfilega áætlanir um verksmiðjuna og sérstaklega kynnt sér fyrirhugaðar aðferðir til að ná hráefninu úr Faxaflóa. Er það trú okkar, að takast muni að útvega erlendis lán fyrir hinum erlenda kostnaði við fyrirtækið, og er þá að finna leiðir til þess að útvega fé fyrir innlenda kostnaðinum. Þá mundi ég fyrir mitt leyti segja, að í raforkumálum væri næsta verkefnið að byggja orkuver fyrir þau héruð, sem ekki hafa enn þá fengið neina úrlausn þeirra mála, en hafa álitleg skilyrði. Mönnum verður tíðhugsað til mótvirðissjóðsins í sambandi við fjáröflun til framkvæmda. Það er auðskilið mál, að við getum ekki ráðstafað til framkvæmda meira fjármagni úr mótvirðissjóði en inn í hann kemur á hverjum tíma, nema með því að hafa ráð á sérstökum gjaldeyrisforða til þess að mæta slíkum útlánum úr sjóðnum. Þörfin á fé til þess að ljúka hinum þremur stóru fyrirtækjum, Sogs- og Laxárvirkjun og áburðarverksmiðjunni, er svo mikil, að engar horfur eru á því, að allt það fjármagn verði úr mótvirðissjóðnum tekið á þeim tíma, sem á því þarf að halda, nema erlent fé komi til þess að vega þar á móti. Veldur því meðal annars, hve stofnkostnaður fer mjög fram úr áætlun. Verðum við því enn þá að leita eftir erlendu fjármagni til þessara þriggja fyrirtækja til viðbótar því, sem komið er. Ég vil minna á það í sambandi við umræður um lántökur og fjárfestingu, að fyrir hefur legið frá Alþingi heimild til að taka allt að 25 millj. kr. að láni til greiðslu á eftirstöðvum, ef svo mætti að orði kveða um svo háa fjárhæð, af andvirði þeirra 10 togara, sem samið var um byggingu á árið 1948. Eins og hv. alþm. ef til vill rekur minni til, þá var það upplýst, þegar þessi lántökuheimild var samþ., að til þess að hægt væri að halda áfram byggingu skipanna, yrði að fá fé með bráðabirgðalánum í Bretlandi, en ætlunin væri að greiða þau aftur af láni, sem tekið yrði til lengri tíma. Nú er þá sögu að segja af þessu, að með öllu hefur reynzt ókleift að útvega slíkt lán. Vegna gjaldeyriserfiðleika hafa Bretar gersamlega fyrir það tekið, að erlendar lántökur færu fram þar í landi og þá ekki heldur þessi. Annars staðar hefur ekki heldur verið unnt að fá þetta lán. Hefur því svo farið, að við höfum orðið að borga bráðabirgðalánin í Bretlandi jafnóðum og þau hafa gjaldfallið, og er nú langt komið greiðslu á þeim. Hefur Landsbankinn lagt þetta fé út fyrir ríkisstj. og sérstök skuld safnazt þar á árinu 1951 og nú á þessu ári, sem greiðslum þessum nemur. Hafa þessar yfirfærslur vegna togarakaupanna haft mjög slæm áhrif á gjaldeyrisverzlunina, eins og að líkum lætur. Við höfum ekki átt annars úrkostar, en greiða þetta af gjaldeyristekjunum. Samkvæmt fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, eru öll ríkisútgjöldin, bæði á rekstrarreikningi og á 20. gr., áætluð 392 millj. kr., 129.00.000 kr. hærri, en á fjárlögum yfirstandandi árs. Nemur þessi hækkun um 3,4%. Er þetta minnsta hækkun, sem orðið hefur á fjárlagafrv. frá næsta frv. á undan síðan fyrir stríð, sú langminnsta, að undanskildu frv. til fjárlaga fyrir árið 1950, en það var lægra, en fyrir árið á undan. Þetta segir sína sögu. Tekjurnar eru samtals áætlaðar á þessu frv. 392.900.000 kr. eða 10.800.000 kr. hærri, en á fjárlögum yfirstandandi árs. Fjárlfrv. er lagt fram með 550 þús. kr. greiðsluafgangi, og má því raunar segja, að tekjur og gjöld standist á í frv. Í frv. er reiknað með kaupgjaldsvísitölu 155. Undanfarna mánuði hefur vísitalan lítið breytzt. Hins vegar var það vitað, að hún hlyti að hækka eitthvað nú í haust, þegar til greina kæmi hækkun sú á landbúnaðarafurðum, sem koma skyldi eftir á til jafnvægis við kaupgjaldshækkanir þær, sem orðið hafa síðan í ágústmánuði 1951. En hækkanirnar á landbúnaðarafurðunum í haust eru til samræmis við þessar hækkanir. Í marzmánuði s.l., þ.e. fyrir 6 mánuðum, var framfærsluvísitalan 156 stig, en kaupgjaldsvísitalan 148. 1. sept. var framfærsluvísitalan 160 stig, og núna í október hækkar hún upp í 162, og er það enn vegna nokkurrar hækkunar á landbúnaðarafurðum í einstökum liðum, en á móti kemur aftur lækkun á kartöflum. Vísitalan er sem sagt núna 162 stig. Samt sem áður er augljóst, að eftir hækkunina á landbúnaðarafurðunum er kaupgjaldsvísitalan fyrir neðan 155 stig. Öll verðlagsþróunin sýnist bera merki þess, að gera megi ráð fyrir, að reiknað sé með nægilega hárri vísitölu í frv., ef ekki verður með nýjum ráðstöfunum sett af stað ný dýrtíðarskrúfa. Breytingar hafa nú verið gerðar á landbúnaðarverðlaginu til samræmis þeim kauphækkunum, sem áður eru komnar. Því ætti að mega búast við, að nú færu í hönd tímar stöðugra verðlags en áður, svo framarlega sem ekki verða gerðar neinar nýjar ráðstafanir innanlands, sem raska því, eða óvænt verðhækkunaralda rís erlendis, en nú um sinn hefur verðlag erlendis verið fremur lækkandi. Láta mun nærri, að kaupgjaldsliðir fjárl. hækki frá 7–10% vegna aukinna verðlagsuppbóta, miðað við áætlun fjárlaganna í ár annars vegar og þessa fjárlfrv. hins vegar. Er það því auðséð, að hækkanir á kaupgjaldinu og á öðrum greiðslum, sem miðaðar eru við vísitölu, valda aðallega hækkun fjárlagafrv. Heildarhækkunin á fjárlfrv. mun þó minni en hækkunin, sem stafar af vísitölubreytingu, og veldur þar um, að nokkrir liðir í fjárlfrv. eru lækkaðir frá í fyrra, og kem ég að því síðar. Ég vil þá víkja fáeinum orðum að einstökum liðum. Fyrsta greinin, sem gefur tilefni til athugasemda, er 11. gr. A., dómgæzla og lögreglustjórn. Þessi grein hækkar samtals um 2.800.000 kr. Þar af er hækkun á landhelgisgæzlu 1.100.000 kr. Er um sjálfan gæzlukostnaðinn farið eftir till. þeirra, sem fyrir landhelgisgæzlunni ráða. Er þarna ekki gert ráð fyrir meiri gæzlu, en verið hefur, að vísu dálítið meiri fluggæzlu, en nokkru minni bátagæzlu, og munar því mest hér um hækkun á kaupgjaldi við landhelgisgæzluna. Þá er á þessari grein aukinn lögreglukostnaður um 805 þús. kr., og er það að vísu mikið vegna vísitöluhækkunar, en einnig er nokkur hækkun á lögreglukostnaði á Keflavíkurflugvelli vegna fjölgunar á lögregluliði þar, sem þótti óhjákvæmileg. Þá eru það heilbrigðismálin á 12. gr. Sú grein hækkar um 2.567.000 kr. Þannig stendur á þessari hækkun, að daggjöld á sjúkrahúsum hafa verið hækkuð mjög verulega frá því að síðustu fjárlög voru samin. Auk þess hefur fjölgað mjög þeim sjúklingum, sem liggja á kostnað ríkisins. Þessi fjölgun er einkum vegna þess, að nú er komin til framkvæmda sú ákvörðun, að ellisjúkdómar ýmsir séu taldir styrkhæfir, en þeir voru ekki taldir það áður. Af þessum tveimur ástæðum hækka fjárveitingar til berklasjúklinga og ríkisframfærslu sjúkra manna um 4.500.000 kr. Á móti vegur svo til lækkunar, að rekstrarhalli sjúkrahúsa ríkisins er ráðgerður minni, en áður vegna hærri daggjalda, og nemur lækkun rekstrarhallans á sjúkrahúsunum 2.200.000 kr. Bein hækkun á heilbrigðismálakostnaðinum verður því 2.200.000 kr. Þá er það 13. gr. Framlög til nýrra vega eru á frv. 8.100.000 kr., og er það um 10% lægra, en endanlega var ákveðið í fjárlögum yfirstandandi árs. Hins vegar er þessi fjárveiting nokkru hærri, en lagt var til í stjórnarfrv. í fyrra. Sama er að segja um framlag til brúargerða. Til vegaviðhaldsins eru veittar í frv. 18.400.000 kr., og er það 1 millj. meira, en í gildandi fjárlögum. Það skal tekið fram, hv. þingmönnum til umhugsunar, að vegamálastjóri hefur lagt til, að til viðhalds þjóðveganna verði veittar 25 millj. kr., ekki 18.4, heldur 25 millj. kr., og færir hann til þær ástæður, að ekki sé hægt að halda þjóðvegunum í góðu ásigkomulagi með þeirri fjárveitingu, sem nú er. Enn fremur bendir hann á, að á síðasta Alþingi hafi verið bætt inn á vegalögin nýjum þjóðvegum, sem séu 970 km að lengd, eins og ég gat um áður í þessari framsöguræðu, og bendir vegamálastjóri á, að hér sé um að ræða 15.6% lengingu allra þjóðveganna og að flestir þessara vegakafla, sem settir voru í þjóðvegatölu í fyrra, séu mjög ófullkomnir og viðhaldsfrekir. Segir hann enn fremur, að hlutfallsleg aukning viðhaldsfjárins vegna þessara nýlögfestu þjóðvega ætti að vera röskar 3 millj. kr. Hins vegar þótti ekki fært að taka í fjárlagafrv. hærri upphæð en 18.4 millj., eins og áður segir. Er hér um stórfellt vandamál að ræða, og verður að taka það til íhugunar hér á hv. Alþingi í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna, hvort þessi fjárhæð þurfi endilega að hækka eða ekki og þá hvernig eigi að mæta því. Liðurinn til samgangna á sjó á 13. gr. hækkar um rúml. 1 millj., og er hér aðallega um að ræða rekstrarhalla strandferðaskipanna vegna kaupgjaldshækkunar eða réttara sagt vísitöluhækkunar og að sumu leyti leiðréttingu. Fjárveiting til strandferðanna á þessu ári er sem sé of lágt sett, og það var vitað, að hún var of lágt sett, þegar gengið var frá málinu, þar sem flutningsgjöld með ströndum fram voru ekki hækkuð svo mikið, að hallinn gæti færzt niður í það, sem núgildandi fjárlög gera ráð fyrir. En hallinn nú á fjárlagafrv. er miðaður við flutningsgjöldin eins og þau nú eru. Framlög til nýrra hafnargerða eru 10% lægri, en á gildandi fjárlögum, en þó nokkru hærri en þau voru á fjárlagafrv. í fyrra, þegar það var lagt fyrir þingið. Þá eru það kennslumálin. Sú grein fjárlaganna hækkar mest. Hækkunin er 5.141.000. Kemur þar til fyrst og fremst hækkun á launagreiðslum vegna vísitöluuppbótar, en hér kemur einnig fleira til. Það fjölgar nemendum í flestum framhaldsskólum, sem ríkið rekur, t.d. menntaskólunum báðum, sjómannaskólanum og vélskólanum, eins og ég benti á áðan. Við það verður að auka kennaraliðið. Þá bætast við kennarar í gagnfræðaskólunum vegna aukins nemendafjölda þar. Þannig er hækkun á grunnlaunum í gagnfræðaskólunum um 70 þús. kr. og hækkaður rekstrarkostnaður gagnfræðaskóla, einkum vegna unglingadeilda, sem verið er að koma upp víðs vegar um land eftir nýju fræðslulöggjöfinni. Loks fjölgar á hverju ári í barnaskólunum, og það þýðir, að kennurum fjölgar árlega. Mér telst svo til, að barnakennaralaun hækki nú um 1 millj. á ári vegna fjölgunar í barnaskólunum. Nú eru teknar á fjárlög 340 þús. kr. til rekstrar menntaskóla á Laugarvatni. Þess ber að geta í því sambandi, að á móti lækkar kostnaður við gagnfræðaskólann þar um 173 þús., þar sem menntaskólakennslan hefur farið fram í gagnfræðaskólanum áður og kennarar frá gagnfræðaskólanum verða færðir á milli skólanna. Hreinn kostnaðarauki við rekstur menntaskólans verður því 167 þús. Þá er það 16. gr. A., framlög til landbúnaðarins. Þar er gert ráð fyrir 2 millj. og 300 þús. kr. hækkun. Er það aðallega vegna áætlaðrar hækkunar á jarðræktarframlagi, er nemur 1.800.000 kr., þar sem gert er ráð fyrir enn meiri jarðræktarframkvæmdum, en í gildandi fjárlögum, og er þá stuðzt við reynsluna í ár. Farið hefur verið fram á stóraukin framlög til skógræktar. Hefur ekki þótt fært að sinna því svo sem skyldi eins og ýmsu öðru. Augljóst er þó af vexti erlendra trjátegunda, er hér hafa gróðursettar verið, að nytjaskógur getur vel vaxið á Íslandi. Er þá spurningin sú, hve mikið fjármagn og vinnuafl menn telja fært að leggja til skógræktarinnar. Það fé festist um langan tíma, en skilar vafalaust örugglega tekjum síðar í verðmiklum skógarafurðum. Er settur inn nýr 300 þús. kr. liður til plöntuuppeldis, og á það að sýna viðleitni til að greikka sporið í þessu mikla velferðarmáli framtíðarinnar. Framlög til félagsmála á 17. gr. hækka um 3.600.000 kr. Af þessari hækkun eru 3.165.000 kr. hækkun á framlögum vegna almannatrygginga, 2.100.000 kr. til Tryggingastofnunar ríkisins, og 1 millj. kr. er hækkun vegna sjúkrasamlaga. Aukið framlag til Tryggingastofnunar ríkisins stafar eingöngu af því, að reikna verður með hærri vísitölu, en áður, en aukin framlög til sjúkrasamlaganna stafa bæði af þessu og einnig af því, að enn eru að bætast við ný sjúkrasamlög og fjölgar í þeim, sem fyrir eru. Þá er ástæða til að minnast á 19. gr., til óvissra útgjalda, því að á henni voru veittar í fyrra 25 millj. vegna dýrtíðargreiðslna, og 31/2 millj. voru þar veittar vegna þess, að vísitalan var of lágt reiknuð á einstökum liðum fjárlaganna þá. Nú eru þessar 31/2 millj. felldar niður, en framlag til dýrtíðargreiðslna er hækkað um 3 millj., upp í 28 millj. Þessi hækkun um 3 millj. á dýrtíðargreiðslum er óhjákvæmileg, ef halda á áfram sömu niðurgreiðslum og nú eiga sér stað. Stafar hækkunin frá í fyrra af því, að niðurgreiðsla á smjöri var talsvert aukin á þessu ári. Á móti þeim hækkunum á fjárlagafrv., sem ég hef nefnt, og öðrum kemur helzt til lækkunar, að fjárveitingar á 20. gr. lækka um tæpar 7 millj. Eru þessar breytingar helztar: Afborganir lækka um 3 millj. Framlag til hlutabréfakaupa í áburðarverksmiðjunni lækkar um 11/2 millj. Framlag til þess að greiða varðskipið Þór, 2.400.000, fellur niður, þar sem skipið er að fullu greitt. Framlag til byggingar þjóðminjasafns, 200 þús. kr., fellur einnig niður, þar sem stofnkostnaður hefur nú einnig allur verið greiddur. Framlag til kaupa á radartækjum í strandferðaskipin, 320 þús. kr., feilur niður og sömuleiðis framlag til kaupa á vatnsréttindum h/f Titans, 1.570.000 kr., sem þegar hefur verið greitt til fulls. En til hækkunar á 20. gr. er helzt: Til byggingar á menntaskóla í Reykjavík 1.300.000 kr., til byggingar skólastjóraíbúðar menntaskólans á Laugarvatni 250 þús. kr. og loks til byggingar björgunar- og varðskips fyrir Norðurlandi 1/2 millj. Undirbúningi að byggingu menntaskólahúss í Reykjavík er nú svo langt komið, að hægt ætti að vera að hefjast handa á næsta ári, og verður ekki lengur dregið að veita fé til byggingarinnar svo sem húsnæði skólans er háttað. Ætti að vera hægt að byrja á næsta ári með þessari fjárhæð, að viðbættu því, sem skólinn á geymt af fyrri fjárveitingum. Á núgildandi fjárlögum er ekki veitt fé til atvinnubóta beinlínis, en með sérstakri þáltill. var heimilað að leggja fram 4 millj. kr. til atvinnuaukningar, þar sem brýn þörf væri fyrir sérstakar ráðstafanir í því efni. Á þessu fjárlagafrv. er ekki fremur en á gildandi fjárlögum atvinnubótaframlag sérstakt. Þannig er sem sé ástatt um þau mál; að annars vegar starfar nú sérstök nefnd að athugun þeirra, og hefur hún ekki enn lokið störfum, en lýkur þeim senn, og á hinn bóginn eru væntanlegar verulegar framkvæmdir á vegum varnarliðsins. Ákvörðun um þessi mál verður því tímabært að taka, þegar frekari upplýsingar liggja fyrir, en enn þá eru fyrir hendi. Eins og áður var fram tekið, eru ríkistekjurnar áætlaðar 11.800.000 kr. hærri, en í fjárlögum yfirstandandi árs. Við ýtarlega athugun þótti fært að gera þessa hækkun á áætluninni, og er þar aðallega um að ræða hækkun á tekju- og eignarskattinum um 7 millj. kr. Eru tekjuliðirnir allir á þessu frv. að sjálfsögðu miðaðir við þá skatta- og tollalöggjöf, sem í gildi er, þegar það er lagt fram. Ef breyting verður gerð á tekjulöggjöfinni fyrir næsta fjárhagsár, verður að sjálfsögðu að gera tilsvarandi breytingar á fjárlagafrv. og mæta þeim áhrifum, sem slíkt kynni að hafa á niðurstöður þess. Með þessari tekjuáætlun sýnist þó alveg teflt á tæpasta vaðið, miðað við reynslu þess árs, sem nú er að líða. Þó sést þetta enn þá betur bráðum, og verður þá að sjálfsögðu endurskoðað í samvinnu við hv. fjvn. Niðurstaða þessarar greinargerðar um fjárlagafrv. verður því sú, að gert er ráð fyrir, að núverandi tekjulöggjöf óbreytt geti staðið undir þeim gjöldum, sem ráðgerð eru í frv. nú. En telji hv. Alþingi rétt eða nauðsynlegt að veita meira fé til útgjalda ríkisins á árinu 1953, en hér er gert ráð fyrir, þá verður að gera annaðhvort, miðað við horfurnar í dag, að lækka einhver útgjöld ríkisins frá því, sem gert er ráð fyrir í þessu fjárlagafrv., eða afla tekna á móti hækkununum. En frá því getur ekki orðið hvikað að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög. Mér er það vel ljóst, að það er ekki vandalaust verk að afgreiða hallalaus fjárlög fyrir næsta ár. Það er svo margt, sem þyrfti að vera hægt að gera og gera fljótt, og það er svo margt, sem hefði þurft að geta verið á þessu fjárlagafrv., sem ekki er þar. Samt má afgreiðsla fjárlaganna ekki mistakast. Menn verða að horfast í augu við það, að ríkið getur ekki greitt meira eins og nú stendur, en tekjur þess hrökkva til að borga. Það hefnir sin, ef út af er brugðið. Margir bera kvíðboga fyrir afgreiðslu fjármála á Alþingi á síðasta þingi fyrir kosningar, og þeir, sem ætið eru reiðubúnir til að bíta í hæl Alþingis, hafa þegar komið fram með hrakspár sínar um upplausn og ábyrgðarleysi, er einkenna muni þingstörfin nú í vetur. Mér virðist, að það ætti að geta verið okkur þm. metnaðarmál, hvar í flokki sem við stöndum, að gera þessar hrakspár ómerkar. Rétt er okkur að hafa það í huga, að okkur ber að gæta virðingar Alþingis og við berum þunga ábyrgð í því tilliti. En virðingu Alþingis mun verða bezt borgið með því, að Alþingi missi ekki tök á afgreiðslu fjárhagsmála, þótt kosningar séu framundan. Gott er og að hafa það í huga, að hugsandi menn munu tæpast temja sér að meta landsmálastefnu eða stjórnmálaflokka eða einstaka þingmenn fyrst og fremst eftir því, hvaða till. gerðar eru á síðasta þingi fyrir kosningar, heldur fremur eftir annarri reynslu af þm. og flokkum, sem þeir fylgja, og þeirri stefnu, sem barizt er fyrir. Það er einnig reynsla fyrir því, að íslenzkir kjósendur hafa stundum kunnað að meta það, að staðið hefur verið gegn óeðlilegum yfirboðum, og ætti sú reynsla að styrkja hinn ráðandi meiri hluta á Alþingi á hverjum tíma í þeirri viðleitni að sýna fulla ábyrgðartilfinningu við afgreiðslu mála, jafnt í lok kjörtímabils og í upphafi þess. Hv. þm. muna, að samkvæmt ályktun Alþingis var í fyrravetur skipuð milliþinganefnd til að endurskoða skattalöggjöfina og löggjöf um tekjuöflun bæjar- og sveitarfélaga. Þetta er stórfellt verkefni. Er mér kunnugt, að nefndin hefur þegar unnið mikið starf, en ekki skilað af sér enn þá, enda slíks ekki von, jafnviðamikið og verkið er. Ýmsu er þörf að breyta í skattalöggjöfinni. Þörf er á að hækka persónufrádrátt, taka tillit til þess, að í raun réttri vinna hjón sameiginlega fyrir vinnutekjum heimilís, breyta skattlagningu félaga, m.a. til þess að ýta undir, að menn gangi saman í stærri félög til þess að leysa stór verkefni, svo að dæmi séu nefnd um tekju- og eignarskattslögin. Þessi atriði og fleiri eru þannig vaxin, að þau verða ekki leyst eitt og eitt í einu. Það hefur Alþingi verið ljóst og því stofnað til heildarendurskoðunar ekki aðeins á lögum um skatta til ríkisins, heldur einnig á löggjöf um tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga. Er ekki heldur vanþörf á að tengja saman athugun á beinum sköttum til ríkisins annars vegar og bæjar- og sveitarfélaga hins vegar, útsvörunum. Láta mun nærri, að ríkið taki nú með beinum sköttum 50 millj. á ári, en bæjar- og sveitarfélög 150 millj. með útsvörum. Það er mikill vandi á höndum um afgreiðslu slíkra stórmála sem þessara, og hlýtur hún fyrst og fremst að velta á því, hvort samstæður meiri hluti getur myndazt um þau á Alþingi. Á því veltur allt, bæði hversu hröð afgreiðslan getur orðið og hverjar breytingar verða á löggjöfinni. Um afkomu ríkissjóðs á því ári, sem nú er að líða, get ég ekkert fullyrt nú, en ég geri mér þó enn þá vonir um, að þrátt fyrir áföll ýmiss konar og sum stórfelld verði afkoman svipuð og fjárlögin gera ráð fyrir og greiðslujöfnuður náist. Ef allt væri með felldu, væri hægt að sjá þetta nú alveg með vissu, má segja. En nú hefur alger síldarbrestur þau áhrif á viðskiptalífið, að mikil óvissa ríkir og opinberar tekjur rýrna síðari hluta ársins frá því, sem gera hefði mátt ráð fyrir. Þess vegna verður nú ekkert fullyrt um afkomuna í ár enn þá, en ég mun láta hv. fjvn. fylgjast með jafnóðum, ekki sízt í sambandi við undirbúning endanlegrar áætlunar um tekjuhlið fjárlaganna. Þegar núverandi stjórn tók við, var þjóðin að lamast í fjárhags- og atvinnulegu tilliti. Þegar stjórnin tók við, borgaði sig ekki að framleiða neitt á Íslandi. Framleiðslan dróst því óðfluga saman. Gífurlegur greiðsluhalli var á ríkisbúskapnum. Þjóðartekjurnar fóru lækkandi, og atvinnuleysisvofan beið á næsta leiti. Verzlunarástandið var óþolandi og beinlínis auðmýkjandi fyrir þjóðina. Fjölmargar nauðsynjavörur voru seldar með uppsprengdu verði á svörtum markaði, og það þurfti oft að knékrjúpa þeim, sem vald höfðu yfir verzluninni, til þess að fá helztu nauðsynjar, þótt menn hefðu fjárráð til þess að kaupa þær. Núverandi ríkisstj. hefur miðað ráðstafanir sínar við að reyna að ráða bót á þessu óheillaástandi, fyrst og fremst með því að bæta aðstöðu framleiðslunnar og auka þannig þjóðartekjurnar, halda uppi atvinnunni, koma jöfnuði á ríkisbúskapinn og þar með auknu fjárhagslegu jafnvægi í landinn, gera með því mögulegt að auka frelsi í viðskiptum og bæta nokkuð úr því ófremdarástandi, sem ríkti í verzlunarmálunum. Gengislækkunin var fyrsta sporið, sem stigið var, og alveg óhjákvæmileg orðin, enda verið játað af flestum, jafnvel þeim, sem ekki höfðu kjark til þess að taka þátt í nauðsynlegum bjargráðum, en völdu þann kost að gera hróp að þeim, sem gengu undir vandann. Núverandi stjórn hefur nú starfað hátt á þriðja ár. Lítum aðeins yfir þetta tímabil. Við margvíslega og óvenjulega erfiðleika hefur verið að etja. Öll þessi þrjú ár hafa verið síldarleysisár og þó allra verst nú það síðasta. Hefur nú keyrt svo um þverbak, að bræðslusíldarafli 177 skipa var álíka mikill og eitt hinna betri veiðiskipa aflaði á einu sumri á síldarárunum fyrir 7 árum. Óvenjuleg harðindi hafa gengið yfir norður- og austurhluta landsins, og hefur það dregið úr framleiðslunni og valdið gífurlegu tjóni. Þá hafa menn á þessu tímabili orðið að taka á sig skelfilegar búsifjar vegna sauðfjárskiptanna. Loks ber þess að geta, sem máske hefur þó mestum búsifjum valdið, áð viðskiptakjörum gagnvart útlöndum hefur hrakað mjög á þessu tímabili. Verðlag á innfluttum vörum hefur hækkað miklum mun meira, en verðlag á útflutningsvörum landsmanna. Á árinu 1951 var viðskiptaaðstaðan hvorki meira né minna, en 15% lakari út á við, en hún var árið 1949, síðasta árið fyrir gengislækkunina. Þrátt fyrir þessi stórfelldu áföll hefur framleiðsla landsmanna aukizt mjög mikið á þessum þrem árum og orðið fjölbreyttari. Jöfnuður á ríkisbúskapnum hefur náðst öll þessi ár án nýrra skatta- eða tollahækkana. Munu þó ekki margar þjóðir hafa getað komizt hjá því þessi þrjú síðustu ár að hækka stórkostlega skatta- og tollaálögur. Það hefur tekizt að halda uppi mjög miklum verklegum framkvæmdum, meiri en nokkru sinni fyrr. Stórfelld framlög hafa verið innt af höndum til eflingar atvinnuveganna, bæði beint vegna aflabrests, harðinda og fjárskipta og til þess að koma á fót nýjum atvinnurekstri, þar sem harðast hefur kreppt að vegná erfiðs árferðis. Þá hefur vegna meira jafnvægis í þjóðarbúskapnum, en áður reynzt mögulegt að gerbreyta ástandinn í verzluninni til bóta frá því, sem áður var. Svarti markaðurinn og það ófremdarástand, sem honum fylgdi, er fyllilega úr sögunni, en í staðinn er komin hörð samkeppni um vöruverð og vörugæði. Lagt hefur verið fram aukið lánsfé til íbúðarhúsabygginga í kaupstöðum og kauptúnum og til bygginga og ræktunar í sveitum, þrátt fyrir mjög fjárfrekar framkvæmdir aðrar. Og hin breytta fjármálastefna hefur gert mögulegt að nota Marshallféð í vaxandi mæli til stóru fyrirtækjanna þriggja, Sogsvirkjunarinnar, Laxárvirkjunarinnar og áburðarverksmiðjunnar. Á þessu tímabili hefur landhelgi Íslands verið stækkuð, og mun það reynast eitt hið mesta happaverk í sögu landsins. Tekizt hefur að forða frá hruni því, sem yfir vofði og, þegar á allt er litið, heppnazt að snúa vörn í sókn. Þrátt fyrir stórfelld áföll hafa þessi síðustu ár orðið einhver mestu framfaraár í sögu landsins. Marshallaðstoðin hefur komið hér að góðum notum til stuðnings, en þó hefði þrátt fyrir hana haldizt hér sama ófremdarástandið og áður, ef ekki hefði verið breytt um stefnu í fjármálum landsins og atvinnumálum. Sá stórkostlegi árangur hefur orðið af stefnubreytingunni, að nú hefur Marshallaðstoðin notazt til að byggja upp verzlunarbirgðir í landinu og til þess að koma upp stóru fyrirtækjunum og auka atvinnuna, í stað þess að féð hefði eyðzt jafnóðum til daglegra þarfa, ef hallareksturinn hefði haldið áfram og framleiðslan haldið áfram að dragast saman, eins og átti sér stað áður, en ríkisstj. tók við. Auðvitað hefur verðiag farið hækkandi í landinu. Fram hjá því varð ekki komizt, eins og ástatt var orðið. Það hlaut að verða afleiðing gengislækkunarinnar, sem óhjákvæmileg var orðin. Og þar við bættust svo stórkostlegar verðhækkanir erlendis. Sé á hinn bóginn lítið yfir þróunina í heild og einkum íhugað, hvernig hún hefur verið síðustu mánuðina í verðlagsmálunum, þá er nú þannig ástatt, að verðhækkanir, sem stafa af gengislækkuninni, eru nú allar komnar fram, og verðhækkanir innanlands, sem stafa af kauphækkunum, sem sigldu í kjölfar gengislækkunarinnar, eru nú einnig komnar fram. Þær síðustu þeirra eru nú í sambandi við verðlagningu landbúnaðarafurða í haust. Því standa mál nú þannig, að takist að halda fjárhagslegu jafnvægi innanlands og verði ekki gerðar ráðstafanir, sem setja dýrtíðarhjólið af stað á nýjan leik, þar sem það ætti nú að hafa hægt á sér eða jafnvel numið staðar, er ástæða til þess að vona, að framundan sé tímabil stöðugra verðlags, en áður hefur verið og að þjóðin geti notið margvíslegs hagnaðar af því. Heilbrigð stjórnarstefna miðar ætíð að því m.a., að vinnuafl þjóðarinnar notist sem bezt, koma í veg fyrir atvinnuleysi. Að því hafa miðað ráðstafanir núverandi ríkisstj. til þess að auka framleiðsluna og hinar miklu framkvæmdir, sem hún hefur beitt sér fyrir. Aðalúrræðið til þess að fyrirbyggja atvinnuleysi verður að vera meiri afköst og meiri framleiðsla og þar með meiri þjóðartekjur. Aðeins með því að afköstin aukist og framleiðslan aukist myndast jarðvegur til þess að safna saman fjármagni til þeirra margvislegu framkvæmda og uppbyggingar, sem verður að eiga sér stað, svo að allir hafi verkefni. Atvinnuleysi verður ekki fyrirbyggt með því, að hver maður, sem vinnu hefur, vinni minna og framleiði minna, en nú er gert. Slíkt hlýtur að leiða til rýrnandi lífskjara og þar af leiðandi minni framkvæmda og verra atvinnuástands. Slíkt hlyti að leiða til enn þá tilfinnanlegri fjárskorts, en við búum nú við, fátæktar og umkomuleysis. Þetta verður ofur skiljanlegt, þegar þess er gætt, að nýjar framkvæmdir verður að kosta af þjóðartekjunum. Meiri vinna og meiri framleiðsla verða að vera kjörorð landsmanna í efnahagslegu tilliti, ef vel á að fara. Allar ráðstafanir, sem ekki samrýmast þessum kjörorðum, ganga í öfuga átt hjá þjóð, sem býr við stórkostlega ónotaða möguleika, en skortir fjármagn til þess að notfæra sér þá svo sem hún vill og þarf, til þess að allir landsmenn hafi atvinnu. Sumir virðast halda, að ríkisstjórn og Alþingi geti öllu ráðið um fjárhags- og atvinnumál landsins. Þetta er þó á misskilningi byggt. Hið frjálsa þjóðskipulag, sem við búum við, felur það í sér, að um ýmsa veigamestu þætti fjárhagsmálanna eru ákvarðanir teknar af öðrum en Alþingi og ríkisstjórn. Má þar nefna kaupgjaldið sérstaklega, og það ekki sízt þegar þess er gætt, að auk allra annarra áhrifa er afurðaverðið hér með lögum bundið við að fylgja kaupgjaldinu. Ég segi þetta ekki til þess að færa Alþingi eða stjórnina undan ábyrgð, heldur til þess að benda á þýðingarmikla staðreynd. Af þessu fyrirkomulagi leiðir, að eigi að verða varanlegra jafnvægi í fjárhags- og atvinnumálum, en við höfum átt við að búa, þá er ekki nóg, að ríkisstj. og Alþingi miði framkvæmdir í peningamálum við þetta markmið, heldur verða almannasamtök þau, sem þýðingarmiklum þáttum ráða, einnig að miða sínar ákvarðanir við þetta sama. Á sama hátt mundi það ekki ná tilgangi sínum, þótt hin sterku almannasamtök í launamálum t.d. miðuðu ákvarðanir sínar við það að halda jafnvægi í þjóðarbúskapnum, verðbólgunni í skefjum og stöðugu peningagengi, ef Alþingi og ríkisstj. færu þveröfugt að og ýttu undir verðbólgu með hallarekstri ríkisins, þótt engir gjaldeyrissjóðir væru til, eða með ábyrgðarlausum bankaútlánum með hjálp seðlapressunnar. Það verður aldrei of mikil áherzla lögð á þá ábyrgð, sem í okkar þjóðfélagi hvílir á hinum stóru almannasamtökum, né þýðingu þess, að félagar þeirra geri sér ljósa grein fyrir því hlutverki, sem samtökin gegna og vilja gegna í þjóðarbúskapnum og raunar við stjórn landsins. Raddir heyrast, sem segja, að ekki sé hægt að hafa þetta eins og það er, það sé ekki hægt að hafa svona marga enda lausa. Svo verður nú samt að vera í höfuðdráttum. Menn vilja ekki sætta sig við annað. Margvisleg mistök hafa áreiðanlega átt sér stað í þessum málum, og máske eiga menn enn þá eftir háskalegar veltur, áður en menn hafa lært til hlítar. Í þessu sambandi verða mörg tímamót, og ein slík eru nú. Nú hafa öll verðhækkunaráhrif gengislækkunarinnar, bein og óbein, komið fram, og metin eru jöfnuð milli kaupgjalds og afurðaverðs innanlands. Veldur nú miklu um þróun mála á næstunni, hvað gert verður eða ógert látið.

Forseti (JPálm): Þá hefur hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, lokið máli sínu, og hafa nú hinir þingflokkarnir hálftíma hver til umráða. Röð þeirra flokka í þessari umræðu verður þannig, að fyrst er Alþýðuflokkur, þá Sósialistaflokkur og síðast Sjálfstæðisflokkur. Ræðumenn þeir, sem nú tala, eru fyrir Alþfl. hv. þm. Ísaf., Hannibal Valdimarsson, og hv. 3. landsk. þm., Gylfi Þ. Gíslason, fyrir Sósfl. hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, og fyrir Sjálfstfl. hv. þm. Barð., Gísli Jónsson. - Nú tekur til máls hv. fyrri fulltrúi Alþfl., þm. Ísaf., Hannibal Valdimarsson, og hefur eitt kortér til umráða.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Mér finnst hæstv. fjmrh. sífellt vera að lækka, en kannske er það bara sjónvilla í sambandi við fjárlagafrv., sem alltaf er að hækka. Stjórnarblöðin hafa verið að gera samanburð á þessu nýja fjárlagafrv. og fjárlögum yfirstandandi árs og þannig komizt að þeirri niðurstöðu, að ráðherrann telji fjárþörf ríkissjóðs vera um 10 millj. kr. meiri, en í fyrra og yrði þeirri fjárþörf fullnægt - telja þau - með hækkuðum sköttum og tollum. Vissulega væri það að bera í bakkafullan lækinn, þótt ríkisútgjöldin hækkuðu ekki nema um 10 millj. kr. á einu ári, en því miður er þessi samanburður rangur og villandi. Með réttum samanburði er hækkunin miklu meiri, og er þó minnst af henni séð enn þá. Fjárlagafrv. á ekki að bera saman við fjárlög þessa árs eins og Alþingi gekk frá þeim. Þau hækkuðu í meðförum þingsins um allt að 19 millj. kr., og sams konar hækkanir eiga vafalaust eftir að bætast við niðurstöðutölur fjárlagafrv. nú í meðförum þessa þings. Gæti jafnvel svo farið, að sú hækkun yrði miklu meiri nú, þar sem kosningar eru framundan á næsta sumri, eins og ýmsir hafa verið að minna á. Það er miklu réttara, og við fáum miklu réttari mynd af þessu og sjáum betur, hvert fjmrh. stefnir með ríkisútgjöldin, með því að bera saman niðurstöðutölur fjárlagafrv. fyrir árið 1952, eins og hæstv. fjmrh. lagði það fyrir Alþingi í fyrrahaust, og niðurstöðutölur fjárlagafrv., sem hér er til umræðu. Og hvað kemur þá í ljós? Jú, þá sést það strax, að útgjöld ríkissjóðs samkv. rekstrarreikningi, sem í fyrrahaust voru áætluð rúmar 314 millj. kr., eru nú af sama hæstv. ráðh. áætluð 352 millj. kr. Hækkunin er sem sé ekki 10 millj., heldur fullar 38 millj. kr. Og sé litið á endanlegar niðurstöðutölur á sjóðsyfirliti, þá voru þær á frv. í fyrrahaust 363 millj., en eru núna 392 millj. Þar er hækkunin 29 millj., og er þess þó að geta, að hagstæður greiðslujöfnuður nú er ekki nema 1/2 millj. kr. á frv. móti 4 millj. kr. í fyrra. Það er svona að forminu og nafninu til stritazt við að koma saman endum á pappírnum á þessu fjárlagafrv. Annað og meira er það nú ekki, sem tekizt hefur. Sé svo litið á skattana og tollana, sem reiknað var með að leggja á landslýðinn í fyrra og núna, þá er sá samanburður á þessa leið: Í fjárlagafrv. í fyrrahaust voru skattar og tollar áætlaðir 270.8 millj. eða milli 7 og 8 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu. En á þessu fjárlagafrv. eru skattar og tollar áætlaðir 296 millj. og 800 þús. kr. Hækkun tolla og skatta á einu ári nemur þarna bara 26 millj. og 800 þús. kr. Þessa viðbótarpinkla á þrautpínd þjóð af atvinnuleysi og annarri stjórnleysisóáran að rogast með á því herrans ári 1953, og þá eru tollar og skattar líka orðnir um það bil 10 þús. kr. á hverja meðalfjölskyldu í landinu. Það sést hvergi örla á nokkrum minnsta sparnaði á þessu fjárlagafrv. eða viðleitni í þá átt. Smátt og smátt er verið að smokka einum og einum stjórnargæðingi að ríkissjóðsjötunni, nú hér og svo þar, og það er eins og stóru skrifstofubáknin í Reykjavík haldi ekki virðingu sinni og áliti, nema kostnaðurinn við þau hvert um sig hækki svona um 100–200 þús. kr. á hverju einasta ári. 10. gr. fjárl., sem ber undirtitilinn: „til ríkisstjórnarinnar er veitt“ - hækkar um 1 millj. kr. og er komin upp í 8.11 millj. Fyrri hluti næstu greinar, A-liðurinn, sem heitir: „til dómgæzlu o g lögreglustjórnar o.fl.“ - hækkar um nærri því 4 millj., eða nánar tiltekið 3 millj. og 800 þús. C-liður sömu greinar, kostnaður vegna innheimtu tolla og skatta, hækkar um rúma milljón og nálgast nú milljónatuginn, eða er 9 millj. og 600 þús., og þannig mætti lengi telja. Hæstv. ráðh. reynir að afsaka hækkanirnar með vísitöluhækkun þeirri, sem orðið hafi siðan seinustu fjárlög voru samin, en slíkt er vitanlega engin afsökun. Miklu fremur er síhækkandi dýrtið, eitt hið stærsta ásökunarefni á hendur þessari ríkisstj., sem í verðlagsmálunum berst eins og strá fyrir straumi, að svo miklu leyti sem hún hefur þá ekki beint gert stjórnarráðstafanir til aukinnar dýrtíðar, sbr. gengislækkun, bátagjaldeyrisfyrirkomulag og afnám alls verðlagseftirlits, sem vitanlega hefur verið tekið af mörgum sem bein heimild og tilboð um frjálst okur. Þá er það önnur tilraun hæstv. ráðh. til þess að afsaka hækkanir ýmissa gjaldaliða, að um síðastliðin áramót hafi verð á rafmagninu í Reykjavík verið hækkað um 30% og taxtar hitaveitu Rvíkur hafi verið hækkaðir um 60%. Þetta eru vissulega gífurlegar hækkanir. En ætli það komi ekki nokkurn veginn jafnóþyrmilega við pyngju skattborgaranna, hvort sem hækkanirnar eiga rót sína að rekja til óstjórnar íhaldsins yfir Reykjavíkurbæ, eins og í þessu tilfelli, eða þær eru skilgetið afkvæmi þeirra stjórnarhátta, sem hæstv. ríkisstj. sjálf skapar? Að minnsta kosti geri ég þess engan mun, hvort heldur er, og mun svo fleirum fara. Mér þótti það býsna gott hjá einu af aðalstuðningsblöðum stjórnarinnar, sem var að ræða um fjárlagafrv. núna á laugardaginn var. Það sagði orðrétt, með leyfi hæstvirts forseta: „Grundvöllurinn, sem fjárlagafrv. byggir á, er veikari en svo, að á honum verði reistar aðrar byggingar, en þær, sem eru í líkingu við skakka turninn í Pisa, sem stöðugt eykur halla sinn til hruns og falls.“ Já, grundvöllur hækkandi skatta er vissulega orðinn næsta hæpinn og veikur, þegar fjölmennustu stéttir þjóðarinnar búa orðið við sílækkandi tekjur og dvínandi atvinnu í bandóðu dýrtíðarflóði, sem aldrei ætlar að taka nokkurn enda. Það þarf víst enginn að efa, að ástandið er orðið alvarlegt, að maður ekki segi, að það sé orðið „svart“, þegar stjórnarherrarnir sjálfir og málgögn þeirra líkja fjárlagafrv. hæstv. stjórnar við hallan og skakkan og hrynjandi turn, sem enginn viti, hvenær velti til jarðar og verði rústir einar. Það er full ástæða til að biðja hlustendur að leggja sér það á minnið, að það er ekki stjórnarandstaðan, heldur stjórnarliðið sjálft, málgögn þess, sem í vaxandi ugg sínum og raunar vissu þess, að ríkisstj. riði til falls, hefur hitt naglann hnyttilega á höfuðið með því að líkja fjárlagafrv. Eysteins Jónssonar við skakka turninn í Písa. Annars er frekar þýðingarlitið að ræða við ykkur, hlustendur góðir, um tolla þá og skatta, sem ykkur sé ætlað að bera samkvæmt áætlunartölum fjárlagafrv., því að það eru, eins og ég áðan sagði, kosningar í vor eða sumar, og fjárlagafrv. á vafalaust eftir að hækka um marga milljónatugi, áður en það verður að lögum. Um niðurskurð útgjalda verður sjálfsagt varla að ræða, og má þar með ganga út frá því sem gefnu, að skattarnir og tollarnir eigi eftir að hækka um svona 20–30, kannske 30–40 milljónir. Þetta þing er sem sé kosningaþing og fjárlögin, sem hér eru til 1. umr., kosningafjárlög. Það er kunnugt af langri reynslu, að íhaldið ann ekki framförum og framkvæmdum framfaranna sjálfra vegna, en fyrir kosningar hefur því ávallt þótt heldur fýsilegt að geta víkið fyrir sig fjármagni ríkissjóðs með myndarlegum fjárveitingum, einkum í þau kjördæmi, þar sem það veit sig vera að tapa fylgi, eða þá í hin, þar sem það hefur gert sér veikar vonir um að geta unnið eitthvað á. Það eru því naumast öruggustu kjördæmi stjórnarflokkanna, sem geta gert sér vonir um riflegustu fjárveitingarnar á þessu þingi. Það þarf ekki neitt að vera að arta upp á þau rétt núna, ekki heldur þau, sem vonlaust er með öllu fyrir íhald og framsókn að vinna. Sömu lögmálum lúta fjárveitingar innan kjördæmanna, eins og hver getur gengið úr skugga um í sinni sveit, og ætla ég nú að leyfa mér að taka um þetta sláandi dæmi úr Norður-Ísafjarðarsýslu. Íhaldið hefur löngum átt röktu fylgi að fagna í tveimur hreppum sýslunnar, Ögurhreppi og Reykjarfjarðarhreppi. Þessir hreppar skera sig líka úr að því leyti, að það hefur ekkert þurft að vera að spandera fjárveitingum til þeirra áratugum saman. Fyrir seinustu kosningar varð þó vart nokkurra óánægjuhræringa í Ögurhreppi með íhaldið, og viti menn, þá fengust fjárveitingar í fyrsta sinn í Íslandssögunni til ferjubryggju í Ögri og til þess að hálfgera vegarspotta, sem síðan hefur ekki verið hreyft við. Ég segi við ykkur þarna vestur frá: Látið í alvöru sjá á ykkur fararsnið frá íhaldinu, og þá verður vegurinn fullgerður. Enn þá meira sláandi er þó dæmið um Reykjarfjarðarhrepp í sömu sýslu. Þar hefur nálega hver maður fylgt íhaldinu, og hefur svo verið gegnum öll tilverustig íhaldsins sem flokks, tímabil „þversum“ og „langsum“, „Sparnaðarbandalags“ og „Borgaraflokks“, einnig þegar flokkurinn hreinlega hét „Íhaldsflokkur“ og sömuleiðis síðan sjálfstæðisgríman var tekin til yfirbreiðslu. En þrátt fyrir alla þessa ódæma og ótrúlegu tryggð við íhaldið býr fólkið í þessu byggðarlagi við það enn í dag, að þar er enginn akvegarspotti til hreppsendanna á milli. Þar er engin brú, sem byggð hafi verið með aðstoð af ríkisfé. Þangað hafa sem sé engar fjárveitingar komið. - Jú, það var byggt ræsi s.l. sumar yfir vatnslaust gil, en heimamenn lögðu sjálfir fram fé til þess, af því að þeir vonuðust þá eftir, að ríkið mundi rétta höndina á móti og leyfa, að byrjað skyldi á vegarlagningu inn fyrir takmörk hreppsins, hvað ekki varð. Það hefur ekki verið talin nein þörf á að tryggja fylgið í þessum hreppi. Þar þurfti að engu að dytta, allt var þar öruggt og tryggt við hverjar kosningar, og þá var miklu hagkvæmara talið að láta skotsilfur stjórnmálanna fara á aðra staði, þar sem hættan var meiri um fylgistap eða viðbótarfylgis var fremur von. Ég býst við, að þið viðurkennið það með sjálfum ykkur, íbúar Reykjarfjarðarhrepps, sem nú kunnið einhverjir að sitja við hljóðnemann og hlýða á mál mitt, að ég hef á réttu að standa, þegar ég lýsi þessu svona, en ef ykkur einhverjum skyldi samt vera það dulið, að þetta er satt og rétt, þá lítið yfir þveran fjörð, yfir í Nauteyrarhrepp. Þar hafði fólkið almennt snúið baki við íhaldinu. Fylgi íhaldsins fór þar hrakandi. Tvö heimili eða svo stóðu föst í trúnni, og svo var fremur um von, en vissu að ræða viðast hvar annars staðar um fylgið. Þarna þurfti úr mörgu að bæta, það sáu stjórnmálaleiðtogar íhaldsins nærri því eins og aðrir. Ef ágætan grip, eins og t.d. AGA-eldavél, vantaði á heimili, var sjálfsagt að bæta úr því, helzt fyrir kosningar. - Þá var skilningurinn á nauðsynlegustu umbótum og framförum skarpastur. Og nú er svo komið, góðu heilli, að akvegur hefur verið lagður um allan þennan hrepp, margar brýr verið byggðar þar, tvær ferjubryggjur komnar þar, og þessa dagana er verið að fullgera fagra brú yfir foraðsvatnsfallið Selá. - Ég vil hér með nota tækifærið til þess að óska ykkur, íbúum Nauteyrarhrepps, til hamingju með þá langþráðu, en ágætu samgöngubót, sem Selárbrúin er og verður. Hennar var vissulega mikil þörf, og þið voruð búnir að bíða lengi eftir henni. Á seinustu mánuðum hefur margur sagt við mig, að nú verði Ísafjörður settur hjá og hafður í banni eða svelti, meðan ég sé þingmaður kaupstaðarins. Þetta er komið frá hinum heiftræknari íhaldsmönnum, en ekki þeim greindari. Þeir greindari vita vel, að Ísfirðingar eru allra manna ólíklegastir til að láta hræða sig eða beygja eða kúga til fylgis við íhaldsstefnuna. Pólitísk sveltitilraun mundi fylla margan Ísfirðing viðbjóði á stefnu íbaldsins og vinnubrögðum og einungis valda því sjálfu fylgishruni. Þeir greindari sjálfstæðismenn sjá aftur, að á stað eins og Ísafirði, þar sem fylgi flokkanna stendur í járnum með örfárra atkvæða mun, er ekkert vit í neinu öðru, en að snúast vel við vinsælum málum og þýðingarmiklum fyrir héraðið. Ég trúi því t.d. ekki, að hæstv. ríkisstj. láti bönkunum haldast það uppi að knýja fram sölur á bátum úr Ísafjarðarbæ nú, þegar íbúarnir þar berjast við aflaleysi og þar af leiðandi atvinnuleysi. Ég trúi því ekki, að ríkisstjórn, þótt íhaldssöm sé, fremji það ranglætisverk að neita Ísafjarðarkaupstað um sjálfsagða og lofaða aðstoð til að koma fiskiðnaðarmálum sínum í viðunandi horf. Ég trúi því ekki, að Ísafjarðarbær verði settur hjá um nauðsynlegar fjárveitingar til sinna framfaramála. En verði reyndin önnur, sem ég trúi varla, þá er það eitt víst, að ekki mundi það hjálpa Ísfirðingum til að tileinka sér hugsjónir íhaldsstefnunnar, en það hefur íhaldinn sjálfu þótt þeim ganga heldur treglega hingað til. Við skulum þá sleppa Ísafirði, en ég vil ekki fara svo héðan úr ræðustólnum að þessu sinni, að ég ekki minni á þá hryggilegu staðreynd, að Vestfirðingar og Austfirðingar alveg á sama hátt - hafa á hinn smánarlegasta hátt verið settir hjá í raforkuframkvæmdum seinustu ára. Fiskiðnaðurinn í þessum landshlutum báðum býr við rándýra og ótrygga raforku, framleidda með erlendri gjaldeyrisvöru, en á sama tíma er hundruðum milljóna varið til endurvirkjana í stórum stíl í öðrum landshlutum. Ef þetta höfuðmál Austfirðinga og Vestfirðinga, þ.e.a.s. Austfjarðavirkjun og Vestfjarðavirkjun, fær ekki fullnægjandi afgreiðslu á þessu þingi, þá hlýtur það að verða ævarandi áfellisdómur á báða núverandi stjórnarflokka. Ekki geta Sjálfstfl. og Framsfl. afsakað aðgerðaleysi sitt í þessum málum með aðstöðuleysi eða getuleysi á þingi til þess að leysa slíkt stórmál. Þeir hafa, svo sem kunnugt er, sterkan meiri hluta á Alþingi. Austfirðingum hlýtur að ganga illa að skilja það, hvers vegna fjmrh. þeirra með áhrifaríkan flokksbróður í sæti raforkumálaráðh. hefur sífellt getað gleymt þeim árum saman í raforkumálunum eða hvers vegna hann getur látið sér sæma að fara frá ráðherradómi án þess að leysa þetta mál málanna fyrir atvinnulíf Austfirðinga. Eða hvernig ætli Ísfirðingum, já, Vestfirðingum í heild gangi að skilja þýðingu þess að fela íhaldinu forustu sinna mála á Alþingi, þegar raforkumál þeirra hafa enga áheyrn fengið, engum skilningi mætt, engan fullnægjandi undirbúning hlotið, meðan milljónatugum var eytt í mál eins og Hæringshneykslið og aðrar slíkar „gagnlegar“ og „viturlegar“ atvinnumálahugsjónir íhaldsflokksins? Nú standa sakirnar þannig, að íhald og framsókn fara með umboð fjögurra af fimm kjördæmum Vestfjarða. Vestfirðingar eiga formann fjvn. á þingi, áhrifamikinn mann, þeir eiga forseta neðri deildar á þingi, báða í þeim stóra og máttuga Sjálfstfl. Þeir eiga nýkosinn þingmann V-Ísf., sem hefur áhuga á málinu, og síðast, en ekki sízt, er svo sjálfur raforkumálaráðherrann þm. í Vestfjarðakjördæmi. Það verður þannig aldrei skýrt eða skilið, að núverandi stjórnarflokka bresti getuna til að leysa raforkumál Vestfirðinga á þessu þingi, og ef þeir ekki leysa málið, þá liggur það ljóst fyrir, að viljann hefur vantað og ekkert annað, en það eitt er líka nógu bölvað, því að á því og því einu hefur málið strandað til þessa. Góðir hlustendur. Ég hef að þessu sinni varið ræðutíma mínum til þess að glöggva ykkur á örfáum niðurstöðutölum hæsta fjárlfrv., sem nokkurn tíma hefur legið fyrir Alþingi og á þó eftir að hækka sjálfsagt um 30–40 millj. í viðbót, - fjárlagafrv., sem eitt af stjórnarblöðunum hefur líkt við skakka turninn í Písa. Ég hef og leitazt við að skýra, af hvaða rótum það sé runnið, þegar íhaldið fær framfara- og umbótaflog, einkanlega fyrir kosningar, og að síðustu hef ég brýnt það fyrir Austfirðingum og Vestfirðingum og eggjað þá lögeggjan um að ganga hart að íhaldinu og framsókn um lausn raforkumálanna í þessum vanræktu landshlutum. Ég hef beðið þá að minnast þess jafnvel í pólitískum bænum sínum á næsta ári, ef ekki verður neitt af framkvæmdum í þessu stórmáli á þessu þingi. - Hv. 3. landsk. þm., Gylfi Þ. Gíslason, mun svo nota síðari hluta ræðutíma míns flokks til þess að minna á afrek ríkisstj. í viðskipta- og efnahagsmálum og sérstaklega í atvinnumálum. - Verið þið sæl.

Forseti (JPálm): Þá hefur hv. þm. Ísaf., Hannibal Valdimarsson, lokið máli sínu, og tekur nú til máls síðari fulltrúi Alþfl., hv. 3. landsk. þm., Gylfi Þ. Gíslason.



Herra forseti. Hv. þm. Ísaf., Hannibal Valdimarsson, hefur nú gert fjárlagafrv. hin gleggstu skil. En þegar dæma á um gerðir ríkisstj. í fjárhags- og efnahagsmálunum, verður þó einnig að skoða málið frá nokkru viðara sjónarmiði, og mun ég leitast við að gera það. Þegar hæstv. ríkisstj. tók við völdum, taldi hún það megintakmark sitt að gera verzlun landsmanna frjálsa og tryggja arðbæri útflutningsatvinnuveganna án aðstoðar ríkisvaldsins. Í þessu skyni lækkaði hún gengi krónunnar um 43% og sagðist um leið ætla að beita sér fyrir heilbrigðri fjármálastefnu ríkis og banka. Svo mjög treysti hún á töframátt gengislækkunarinnar til þess að koma jafnvægi á þjóðarbúskapinn, að hún rauk í það nokkrum mánuðum síðar að gera verulegan hluta innflutningsins frjálsan og afnema nær allt verðlagseftirlit. Áhuginn fyrir verzlunarfrelsinu náði hins vegar ekki til útflutningsins. Ýmsir máttarstólpar Sjálfstfl. höfðu og hafa enn hag af höftunum í útflutningsverzluninni. Þess vegna var „frjáls verzlun“ á því sviði óþörf. Gengislækkunin hefði engan veginn þurft að reynast eins og hún hefur reynzt, ef samhliða henni hefðu verið gerðar skynsamlegar og réttlátar ráðstafanir til þess að endurskipuleggja sjálfan rekstur útflutningsatvinnuveganna og innflutningsverzlunarinnar, til tekjuöflunar og til þess að uppræta brask og óheilbrigða gróðamyndun. Það var hins vegar fásinna að treysta á gengislækkunina eina sem einhvers konar töfrabrögð til þess að koma sjúku og spilltu efnahagskerfi allt í einu á réttan kjöl. Afleiðingarnar urðu og eftir því. Erlendur varningur, nauðsynlegur og ónauðsynlegur, tók að streyma inn í landið. Það var auðvitað gagnlegt og nauðsynlegt að bæta úr þeim gífurlega vöruskorti, sem í landinu var, en það var sannarlega óþarft og ástæðulaust að hrúga inn í landið hvers kyns varningi, sem auðveldlega mátti framleiða í landinu sjálfu, svo að fjöldi iðnverkafólks varð tafarlaust atvinnulaus og nýtízku vélar starfslausar. Gífurlegur halli varð á verzlunarjöfnuðinum, en Bandaríkjastjórn hljóp undir bagga, m.a. með því að greiða stórar fjárhæðir inn á reikning Íslands hjá Greiðslubandalagi Evrópu. Síðan núverandi ríkisstj. tók við völdum, hefur endurgjaldslaus vöruinnflutningur til landsins numið 19 millj. dollara eða 310 millj. kr., miðað við núverandi gengi. Þennan sama tíma hafa útlán bankanna aukizt um hvorki meira né minna en 555 millj. kr. Gengislækkunin reyndist hins vegar engan veginn duga til þess að tryggja arðbæri útflutningsatvinnuveganna og þó einkum ekki bátaútvegsins. Vorið 1951, eða ári eftir að gengislækkunin var samþykkt, var bátaútvegurinn að stöðvast. Ef það hefði verið rétt vorið 1950, að gengisbreyting ein væri nægileg og réttmæt sem bjargráð gegn hallarekstri útflutningsatvinnuveganna, þá hefði mátt búast við því, að ríkisstj. beitti sér fyrir nýrri gengislækkun. Það gerði hún þó ekki, heldur tók upp bátagjaldeyrisskipulagið svo nefnda, sem að vísu er óbein gengislækkun. Með því var í raun og veru tekið að skrá tvö gengi á krónunni, eitt fyrir bátaafurðir, en annað fyrir aðrar útflutningsafurðir. Þetta var gert þrátt fyrir það, að þeir sérfræðingar ríkisstj., sem undirbúið höfðu gengislækkunina, höfðu einmitt varað sérstaklega við því að fara inn á þá braut að skrá tvöfalt gengi á krónunni: Með bátagjaldeyrisskipulaginu hófst eitthvert mesta brasktímabil í sögu íslenzkrar verzlunar. Ýmsir milliliðir hagnýttu sér hið óvenjulega ástand út í æsar og skófluðu milljónum í vasa sína með litilli fyrirhöfn. Skýrslur þær, sem verðgæzlustjóri safnaði um álagningu, sýndu, að upphæð sú, sem milliliðir hækkuðu álagningu sína um frá því, sem áður hafði verið leyft, nam meiru en því, sem bátaútvegsmenn fengu í sinn hlut. Bátaútvegurinn fékk m.ö.o. ekki nema tæplega helminginn af viðbótarverðinu, sem neytendur voru látnir greiða. Ýmsum fór að detta í hug, að það hefðu kannske ekki verið bátaútvegsmennirnir fyrst og fremst, sem hefðu átt að hagnast á bátagjaldeyrisskipulaginu. Eitt ár leið til viðbótar. Í ljós kom, að jafnvel bátagjaldeyriskerfið dugði ekki. Fleiri og fleiri vörum var að vísu bætt á bátalistann, svo að dýrtiðin óx í sífellu og kaupmáttur krónunnar minnkaði. Samt barðist bátaútvegurinn í bökkum, af því að vanrækt hafði verið að endurskipuleggja sjálfan reksturinn. Frystihús, saltendur og aðrir þeir, sem vinna úr fiskinum, græddu hins vegar vel, því að þeir gátu skammtað bátunum og þar með sjómönnum verðið. En litið fór fyrir því jafnvægi, sem lofað hafði verið, að sigla skyldi í kjölfar gengislækkunarinnar. Verzlunarjöfnuðurinn við útlönd varð óhagstæðari og óhagstæðari. Síðan ríkisstj. tök við völdum hefur hallinn á verzlunarjöfnuðinum numið hvorki meira né minna en 570 millj. kr., og er ekki nema nokkur hluti þess innflutnings vegna framkvæmdanna, sem unnið er að fyrir erlent aðstoðarfé. Annað eins hefur ekki gerzt áður í sögu þjóðarinnar. En minna virtist ekki duga til þess að opna augu ríkisstj. örlítið fyrir því, að stefna hennar í viðskiptamálum hefur verið ábyrgðarlaust ævintýri, framkvæmanlegt aðeins vegna þess, að hægt var að senda erlendum aðila reikninginn. En þegar það verður ekki lengur hægt, hljóta afleiðingarnar að verða þeim mun hastarlegri, því miður, og mun sá tími nú vera að koma. Þess vegna er ríkisstj. nú að snúa við af braut frjálsu verzlunarinnar. Hún er smám saman að taka aftur allan kjarna þess, sem hún hafði eftír sérfræðingum sínum vorið 1950, því að fyrir skömmu hefur ríkisstj. látið það boð út ganga, að framvegis verði ekki leyfður frjáls innflutningur á fjölmörgum vörutegundum, sem verið hafa á frílista síðan skömmu eftir að ríkisstj. tók við völdum, heldur megi nú aðeins flytja þær inn frá vöruskiptalöndunum, þar sem bæði er erfitt að fá margar þeirra, auk þess sem þær eru yfirleitt dýrari og lakari að gæðum. Með þessu er ríkisstj. að kistuleggja þá stefnu, sem hún boðaði þegar hún tók við völdum, án þess þó að hún hafi hreinskilni eða djörfung til þess að játa það og án þess að hún hafi gert sér grein fyrir, hvers konar heildarstefnu hún ætlar að fylgja í staðinn. En ráðstafanir þær, sem hún hefur verið að gera, eru hvorki fugl né fiskur, hvorki frjáls verzlun né skipulögð verzlun, heldur stefnulaust fimbulfamb, óhagstætt neytendum, skaðlegt iðnaðinum og til skapraunar duglegum og heiðarlegum aðilum í verzlunarstétt, en engum til gagns nema þeim, sem stunda viðskipti sem spákaupmennsku og brask. Hafa menn almennt gert sér ljóst, gert sér grein fyrir, hvers konar reglur það eru, sem nú gilda í innflutningsmálunum? Ýmsar bráðnauðsynlegar vörur eru enn háðar leyfisveitingum, svo sem flestar byggingarvörur, og er innflutningur þeirra mjög takmarkaður sökum gjaldeyrisskorts, að því er sagt er. Á bátalistanum svo kallaða eru hins vegar ýmsar óþarfavörur, svo sem postulín og plastík-dót, og auk þess vörur, sem auðvelt er að framleiða í landinu, svo sem kerti, kex og leðurvarningur, svo að af öllum þessum vörum má því flytja inn svo mikið sem hverjum þóknast, ef aðeins er greitt af þeim tilskilið bátagjald. Mér hefur t.d. verið sagt, að nýlega hafi verið yfirfærð veruleg fúlga í dollara til kaupa á kertum, sem vandalaust er að steypa hér heima. Hér er m.ö.o. skortur á ýmsum bráðnauðsynlegum vörum, en samtímis er dýrmætum gjaldeyri hent út fyrir óþarfa og ýmiss konar innflutning, sem verður til þess að gera iðjuverkafólk í landinu atvinnulaust. Þetta er svo fráleitt, að eðlilegt er, að menn eigi bágt með að trúa þessu, jafnvel upp á þá ríkisstj., sem nú situr. En þótt ríkisstj. sé búin að yfirgefa flestar þær meginreglur, sem hún boðaði í byrjun með svo miklum fjálgleik, heldur hún samt dauðahaldi í eina, þ.e.a.s. þá, að milliliðum skuli yfirleitt heimilt að leggja á vöruna það, sem þeim sýnist. Álagningarfrelsið hefur verið stjórninni miklu heilagri meginregla, en verzlunarfrelsið. Ýmsir aðilar í milliliðastétt hafa misnotað þetta álagningarfrelsi svo herfilega, að fullkomið hneyksli verður að telja. Ríkisstj. hreyfir samt hvorki hönd né fót, heldur horfir á allt saman, að því er bezt verður séð, með velþóknun. Ég sýndi fram á það í umr. hér á Alþ. í fyrra, bæði í umræðum um verðlagsfrv. okkar Alþfl.-manna og í eldhúsumræðum, hversu gífurlegt okur hefur átt sér stað í skjóli álagningarfrelsisins, og byggði á skýrslum, sem verðgæzlustjóri hafði safnað. Svar ríkisstj. var þá ekkert annað, en að ekki væri að marka álagninguna fyrst eftir að verzlunin væri gefin frjáls og markaðurinn væri að fyllast, hún mundi lækka síðar. Nú er komin nær tveggja ára reynsla á stefnu stjórnarinnar, nú ætti ástandið að vera orðið eðlilegt, og svo vel vill einmitt til, að verðgæzlustjóri er nýbúinn að birta nýja skýrslu um athuganir, sem hann hefur gert á álagningunni undanfarið. Það kemur í ljós, að álagning á vefnaðarvöru, flutta inn samkv. frílista, er í heildsölu 17.1%, meðalálagning, en það er hvorki meira né minna en nærri þreföldun á þeirri álagningu, sem leyfð var meðan verðlagsákvæði voru í gildi. Mig minnir, að ég hafi einhvern tíma heyrt hæstv. viðskmrh. segja, að hæfileg heildsöluálagning á vefnaðarvöru væri 10%. Samkvæmt því ætti hann að telja álagningu heildsalanna nú óhæfilega. Meðalálagning smásala er samkv. skýrslunni 31.5%, og það er aðeins 37% hækkun. Til þess að gera grein fyrir því, hvað þessar tölur þýða raunverulega, má athuga, hversu mikið hefur verið flutt inn af vefnaðarvöru þeirri, sem verið hefur á frílista, síðan hann var gefinn út, eða öllu heldur hversu mikið hefur verið yfirfært fyrir vefnaðarvöru, þar eð sú vara hlýtur að hafa komið eða koma til landsins. Það er 91 millj. kr. Nú má athuga, hver álagningin reynist, ef gert er ráð fyrir sömu álagningu á þessa upphæð og álagningin hefur reynzt undanfarið samkv. skýrslu verðgæzlustjóra, en það ætti sízt að vera of mikið, hafi eitthvað verið að marka það, sem málsvarar ríkisstj. sögðu í fyrra, þ. e., að álagningin mundi stórlækka og vera orðin hófleg nú á þessu ári. En ef þannig er farið að, reynist heildsöluálagningin 24 millj. kr., en smásöluálagningin 51 millj., eða álagning milliliða samtals á vefnaðarvöru, innflutta samkv. frílista, 75 millj. kr. Álagningarhækkun heildsalanna umfram verðlagsákvæði hefur numið 15 millj. kr. Það er dálaglegur skildingur, og mun ýmsum finnast, að minna hefði nú mátt gagn gera. Þegar álagning á bátagjaldeyrisvöru er athuguð, koma hinir furðulegustu hlutir í ljós. Til loka síðasta mánaðar hafa verið yfirfærðar fyrir bátagjaldeyrisvörur 101 millj. kr., en ekki eru allar þær vörur enn komnar til landsins. Stærstu vöruflokkarnir eru vefnaðarvara og fatnaður ýmiss konar, ávextir og bifreiðavarahlutar ásamt skrifstofuvélum. Fyrir vefnaðarvöru og fatnaði hafa verið yfirfærðar 25 millj. Sé miðað við síðustu skýrslu verðgæzlustjóra, er söluverð þessarar vöru 81 millj., og nemur álagning milliliða á vöruna 24 millj. kr., eða álíka upphæð og hún kostar erlendis. Það, sem yfirfært hefur verið fyrir ávöxtum, nemur 23 millj. kr. Miðað við síðustu skýrslu verðgæslustjórna er álagning milliliða á þennan ávaxtainnflutning 27 millj., og er það vafalaust lægra, en álagningin hefur raunverulega orðið. Til 19 millj. kr. innflutnings bifreiðavarahluta og skrifstofuvéla svarar 15 millj. kr. álagning, og þannig mætti lengi telja. Óhætt mun að fullyrða, á grundvelli skýrslna verðgæzlustjóra, að álagning á þá bátagjaldeyrisvöru, sem numið hefur í innkaupi erlendis um 100 millj. kr., nemi meira, en öðrum 100 millj. kr., og þetta lætur ríkisstj. sér vel líka. Henni finnst vist almenningur ekki of góður til þess að borga þetta. Á s.l. vori virtist ríkisstj. þó rétt sem snöggvast fá dálítið samvizkubit út af öllu þessu. Hún reyndi að friða samvizkuna með því að gefa út bráðabirgðalög um heimild til þess að birta nöfn þeirra, sem gerðust sekir um óhóflega álagningu. Ég vona, að ríkisstj. sjálf lesi skýrslur trúnaðarmanna sinna, þ. á m. síðustu skýrslu verðgæzlustjóra, og nú langar mig til þess að spyrja: Finnst ríkisstj. hæfilegt að leggja 70% á kventöskur í heildsölu, finnst henni hæfilegt að leggja 60% í heildsölu á fótbolta eða 38% í heildsölu á bómullarefni eða 34% á tvinna eða 34–42% á sápu í heildsölu eða 68% á hárbursta eða 37% á ýmsa leir- og glervöru og járnvöru, allt saman í heildsölu? Þetta er sú harða samkeppni, sem hæstv. fjmrh. talaði um áðan í ræðu sinni. Líklega finnst ríkisstj. þetta allt saman hæfileg álagning, því að ekki hefur borið á því, að hún kæri sig um að nota sín eigin heimildarlög til þess að skýra frá því, hverjir leggi þannig á. Almenningur í landinu er hins vegar á annarri skoðun, og meðan ríkisstj. tekur málstað þeirra, sem þannig fara að, og heldur yfir þeim verndarhendi, mun almenningur fordæma hana fyrst og fremst. Þannig er ferill ríkisstj. í viðskiptamálunum, mikilvægustu innanlandsmálunum, furðulegt hneyksli. Það er því ekki við því að búast, að slík stjórn haldi vel eða röggsamlega á málum í skiptum okkar við aðrar þjóðir heldur, enda hefur sú ekki orðið raunin á. Svo illa hefur hún haldið á ýmsu í sambandi við varnarsamninginn við Bandaríkin, að mörgum, sem voru samningnum fylgjandi, er miklu meir, en nóg boðið. Alveg að ástæðulausu hefur hún látið það viðgangast, að hermenn dveldu hér í Rvík daga og nætur, fjölmenntu á hina sárfáu skemmtistaði Reykvíkinga og tækju húsnæði á leigu til lengri eða skemmri tíma. Hermennirnir hafa ekkert hingað að sækja annað, en skemmtanir, en smábær eins og Reykjavík getur ekki gegnt slíku hlutverki. Það verður að vera verkefni hernaðaryfirvaldanna sjálfra að sjá þeim fyrir skilyrðum til dægrastyttingar. Engri þjóð með heilbrigðan þjóðarmetnað þykir ánægja að því að vita af erlendum hermönnum í landi sínu. Slíkt hefur ávallt viðkvæm vandamál í för með sér, hvort sem um er að ræða Bretland, Þýzkaland, Danmörku eða Ísland, og það er íbúum smábæja ávallt áhyggjuefni, þegar herbúðir eru ekki fjarri, jafnvel þótt um innlendar herbúðir sé að ræða. Þess verður að minnast, að þótt herinn hér á Íslandi sé fámennur, er hann fjölmennur í hlutfalli við íbúatölu landsins. Í erlendum blöðum hefur verið nefnt, að hér séu um 4.000 hermenn. Það svarar til þess, að í Bandaríkjunum væru 4 millj. erlendra hermanna, í Bretlandi 1.3 millj. og í Danmörku 110 þús. Í Reykjavík munu ekki vera fleiri en 2.400 karlar á aldrinum 20–24 ára og innan við 3.000 konur. Er því auðséð, að jafnvel fámennur hópur hermanna á þessum aldri jafngildir mikilli aukningu í aldursflokknum. Sá tími verður vonandi sem stytztur, að hér þurfi að dvelja erlendur her, en meðan óhjákvæmilegt er talið, að slíkt tvíbýli sé í landinu, er tvímælalaust heppilegast, að hvor aðilinn búi að sínu. Á þann hátt verður gagnkvæm vinátta og virðing þjóðanna í heild bezt tryggð. Hinar tíðu heimsóknir hermanna til Rvíkur s.l. ár hafa valdið vandræðum, sem hefði verið hægt að komast hjá, ef ríkisstj. hefði sýnt árvekni, og hefur hún þó af ýmsum verið á það minnt, að hér væri vandamál á ferðinni, sem taka yrði föstum tökum. Það, sem ég hef gert að umtalsefni á þessum fáu mínútum, hefur allt saman hnigið að því, að þessi ríkisstj., sem nú situr, sé furðulega giftusnauð í framkvæmdum sínum. Miklu fleira mætti raunar til nefna. Sannleikurinn er sá, að ástand íslenzkra þjóðfélagsmála er slíkt, að þeim, sem það hugleiða af alvöru, hlýtur að hrjósa hugur við því. Það er ekki aðeins, að efnahagsmál þjóðarinnar séu í sjálfheldu eftir mestu góðæri í sögu þjóðarinnar á fyrri helmingi síðasta áratugs og þótt Íslendingar hafi fengið sem óafturkræf framlög frá Bandaríkjunum 24.4 millj. dollara á s.l. 4 árum, eða tæpar 400 millj. kr., miðað við núgildandi gengi, þ.e.a.s. tæpar 100 millj. kr. á ári. Efnahagskreppan er þrátt fyrir allt ekki alvarlegasta vandamálið. Þjóðin og þó fyrst og fremst valdamenn hennar virðast hafa beðið tjón á sálu sinni. Réttarvitund hefur sljóvgazt og siðferðisþrek lamazt. Í opinberu lífi gætir nú meira siðleysis, en nokkurn tíma fyrr, og í viðskiptalífinu er rekin gagngerðari fjárplógsstarfsemi, en dæmi eru til um áður. Gæðingar skara eld að köku sinni af fyllsta blygðunarleysi, bæði þeir, sem eiga aðgang að ríkissjóði, bæjar- og sveitarsjóðum og að sjóðum hvers konar fyrirtækja. Stjórnmálamenn og stjórnmálablöð taka að sér að verja hina ótvíræðustu og ófyrirleitnustu fjárglæfra og lögbrot, ef þau eru framin af skjólstæðingum. Slíkt kann ekki góðri lukku að stýra. Engin úrræði í efnahagsmálum, jafnvel þótt góð og viturleg væru, mundu duga til þess að koma þjóðarskútunni á réttan kjöl á ný, ef þeim fylgdi ekki hugarfarsbreyting, ef þeim fylgdi ekki aukin ráðdeild, aukinn heiðarleiki, aukin skyldurækni, aukin ábyrgðartilfinning. Í þessum efnum eiga þeir, sem hafa mannaforráð í opinberu lífi og atvinnu- og viðskiptalífinu, að ganga á undan með góðu eftirdæmi, en í staðinn er það einmitt úr hópi þessara manna, sem sóttkveikjur spillingarinnar berast út í þjóðlífið, þótt allir eigi þar sem betur fer ekki óskilið mál. Íslendingar verða að miða hætti sína alla við það að lifa af því, sem land þeirra og sjórinn umhverfis það gefur af sér. Á annan hátt bera þeir aldrei uppi til langframa þá íslenzku menningu, sem gefur lífi þeirra eilíft gildi. Sem betur fer getur þetta land og þessi þjóð búið við góð lífskjör, ef hún er trú sjálfri sér, vinnur vel og dyggilega og skiptir afrakstrinum bróðurlega,lætur engan búa við skort og engan lifa í óhófi. En margt þarf að breytast á landi hér, til þess að svo verði. Ef stjórnarfar það, sem nú er í landinu, á að haldast, mun seint sækjast að þessu marki. Það, sem gerast þarf, er, að verkamenn, sjómenn og iðnaðarmenn í bæjum og þorpum taki höndum saman við bændur í sveitum og láti samstarf sitt verða upphaf nýrra tíma í efnahagsmálum og félagsmálum á Íslandi.

Forseti (JPálm): Þá hefur hv. 3. landsk. lokið máli sínu. - Þá tekur til máls fulltrúi Sameiningarflokks alþýðu, sósíalistaflokksins, hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson.



Fjárlagafrv. það fyrir árið 1953, sem nú hefur verið lagt fram, er með svipuðum hætti og frv. í fyrra að verulegu leyti. Þó er það sérstakt við það, að það er enn þá nýtt met í því efni, að heildarútgjöldin hafa hækkað um nær 12 millj. kr. frá fjárlögum þessa árs. Hæstv. fjmrh. telur það mikinn góðs vita, að þetta sé minnsta hækkun, sem orðið hafi á fjárlagafrv. frá síðustu fjárlögum núna á s.l. árum. Þetta kann vel að vera, en það er litill árangur að því einu að semja frv., sem lágt er, þegar vitað er, að mörgum greiðslum er sleppt, sem óhjákvæmilega koma, og það veit hver maður, sem les þetta frv. yfir, og þurfti í raun og veru ekki að hlusta á ræðu ráðherrans til þess að sjá það, að það liggur fyrir að hækka frv. um milljónatugi og þá um leið líka að hækka skatta og gjöld um milljónatugi. Ef litið er yfir tekjuhliðina, kemur í ljós, að hæstv. fjmrh. vill framlengja alla skatta og tolla, sem gilt hafa hingað til, og mun hafa auðsjáanlega í hyggju að auka ríkistekjurnar enn þá allverulega, svo að óhætt sé að halda áfram sömu eyðslustefnunni. Þannig á að framlengja söluskattinn alræmda, sem er einn ósanngjarnasti nefskattur, sem á hefur verið lagður. Stærsti póstur á tekjuhlið er svo sem venjulega verðtollurinn, sem nemur 105 millj. kr., er sami og í fyrra. Þeim tekjulið getur orðið valt að treysta, ef kaupgeta heldur áfram að minnka í landinu eins ört og verið hefur að undanförnu. Ég ætla mér ekki að fara að ræða einstaka liði fjárlagafrv., heldur mun ég snúa mér að þeirri stefnu, sem núverandi ríkisstj. fylgir í fjármálum og atvinnumálum almennt. Fjárhagsafkoma ríkissjóðs á þessu ári virðist, að því er hæstv. fjmrh. segir, ætla að verða sú, að útkoman verði í samræmi við fjárlögin og útgjöld og tekjur standist nokkurn veginn á, og sýnir þetta mjög greinilega, í hvaða átt stefnir með útgjöld ríkisins. Í fyrra var tekjuafgangur 50 millj. kr., og engar af þeim tekjum, sem ríkið hafði þá, voru felldar niður. Nú eru útgjöldin búin að fylla þetta upp, þannig að þau hafa vaxið um þann mismun, sem þarna er um að ræða. Hæstv. fjmrh. kunni sér ekki læti af ánægju, þegar hann tilkynnti þjóðinni hinn mikla tekjuafgang á s.l. ári. Flokksblað hans hóf lofsöng og taldi fjármálaráðherrann hafa unnið mikið afrek að geta skilað svo miklum tekjuafgangi. Fagnaðarlæti þessi fengu hins vegar lítinn hljómgrunn hjá þjóðinni og það ekki að ástæðulausu. Ríkið þarf að sjálfsögðu að hafa tekjur til að standast öll rekstrarútgjöld sin. En þjóðinni er enginn vinningur að því, að innheimtir séu miklu meiri skattar og tollar, en til þess eru nauðsynlegir. Slík skatta- og tollainnheimta umfram þörf er beinlínis hættuleg. Hún dregur úr kaupgetu og viðskiptaveltu og lamar atvinnulífið. Auk þess fylgir stórfelldum tekjuafgangi sá löstur, að ráðamenn missa áhuga fyrir sparnaði í opinberum rekstri, en það er sem kunnugt er full þörf á því, að forsvarsmenn fjármála í þjóðfélaginu hafi ætið gát á, að rekstrarútgjöld ríkisins vaxi ekki umfram ýtrustu þörf. Það skal að vísu tekið fram, að af tekjuafgangi siðasta árs var varið samkv. sérstökum lögum 38 millj. kr. til ýmissa framkvæmda, sem tilteknar eru í þeim lögum. Þó að það hafi verið nokkur bót, þá breytir það engu um hin skaðvænlegu áhrif þess að innheimta of háar tekjur og skatta af atvinnulífinu í landinu. En hvernig sem litið er á fjárhag eða fjárhagsafkomu ríkisins, er öllum ljóst, að það, sem mesta þýðingu hefur, er afkoma atvinnuveganna og þá fyrst og fremst þeirra atvinnuvega, sem mestu máli skipta fyrir þjóðarbúið og afkomu alls almennings. Ef atvinnuvegirnir komast í kröggur, ef atvinnulífið dregst saman og hættir að geta veitt almenningi vinnu, þá leiðir óhjákvæmilega af því fjárhagsörðugleika fyrir ríki og bæjarfélög, sem hafa tekjur sínar af alls konar sköttum og gjöldum, sem almenningur greiðir. Fyrsta skylda hverrar ríkisstjórnar er því að búa þannig að atvinnuvegum þjóðarinnar, að þeir blómgist og geti aðstaðið vaxandi þarfir landsmanna með vaxandi íbúafjölda. Hvernig er atvinnuvegum þjóðarinnar farið nú? Hefur núverandi hæstv. ríkisstj. haldið þannig á þýðingarmestu málum þjóðarinnar, að atvinnulífið hafi blómgazt og fullnægi þörfum þjóðarinnar? Því miður verður að segja, að því fer víðs fjarri. Er núverandi hæstv. ríkisstj. hóf göngu sína á aflíðandi vetri 1950, var með atfylgi þeirra flokka, sem standa að henni, framkvæmd stórkostlegasta fjármálaaðgerð, sem sögur fara af í íslenzkum stjórnmálum, þ.e., gengi erlends gjaldeyris gagnvart íslenzkri krónu var hækkað um nærri 75%. Áður en ráðizt var út í þessa aðgerð, var fenginn að láni hagfræðingur frá Ameríku, Benjamín Eiríksson, sem var látinn rannsaka og skila álitsgerð um íslenzkt atvinnu-og fjármálalíf. Komst hagfræðingur þessi að þeirri niðurstöðu, að öll vandamál íslenzku þjóðarinnar á sviði fjármála og atvinnumála væri hægt að leysa með því einfalda ráði að lækka gengi ísl. krónunnar. Því meiri sem gengislækkunin var, því öruggara átti það að vera, að öll okkar vandamál leystust af sjálfu sér. Það er fróðlegt að lesa álitsgerð Benjamíns nú og væri raunar holl lexía fyrir hæstv. ráðh. og stuðningsmenn ríkisstj., því að nú er svo komið, að hvert einasta mannsbarn kemst ekki hjá því að sjá, að ekki stendur steinn yfir steini af öllum þeim margorðu hugleiðingum og ráðleggingum, sem Benjamín gaf á sínum tíma. Það er í sjálfu sér ekkert undarlegt, þó að maður eins og Benjamín, sem var búinn að læra kynstrin öll af kennslubókum, misjöfnum að gæðum, og taka alls konar próf og gráður, en hafði aldrei komið nálægt neinu praktísku starfi á sviði fjármála eða atvinnumála, hvorki hér á landi né erlendis, gæti látið sér detta í hug jafnbarnalega lausn á vandamálum íslenzku þjóðarinnar. Hitt var furðulegt, er gamlir og reyndir stjórnmálamenn, sem frá blautu barnsbeini hafa lifað og hrærzt í þeim vandamálum, sem íslenzka þjóðin hefur jafnan átt við að stríða, skyldu gleypa þessa flugu jafngagnrýnilaust og raun varð á. En það var ekki nóg, heldur kom hver af öðrum af forustumönnum stjórnarflokkanna og dásamaði frammi fyrir þjóðinni þá undraverðu töfralausn, sem Benjamín hafði fundið. Þeir voru bókstaflega í vímu, svo mikil var sigurgleði þeirra yfir því að hafa nú loksins fundið lausn á öllum atvinnu- og fjárhagsvandamálum þjóðarinnar. Ég minnist þess, að það var hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, sem lengst gekk í þessu efni. Aðvaranir, sem bæði ég og aðrir þingmenn báru fram gegn þessu óráði að fella gengið svo stórkostlega, voru að engu hafðar. Stuðningsmenn gengislækkunar þoldu ekki að heyra neinar mótbárur. Þó að á það væri bent, að gengislækkunin væri fjárglæfrar, sem mundu á skömmum tíma margfalda erfiðleika þjóðarinnar og gera þá verri viðfangs í stað þess að leysa þá, varð engu umþokað. Allt þetta gengislækkunarbrölt minnir óþægilega mikið á ævintýrið um nýju fötin keisarans, enda var ekki liðið nema tæpt ár frá því að gengislækkunin var framkvæmd þar til veruleikinn kallaði: „Fötin eru engin“ - og þá sáu allir og meira að segja gengislækkunarpostularnir sjálfir, að gengislækkun sú, sem framkvæmd var, var engin lausn á vandamálum atvinnuveganna. Gengislækkuninni var ætlað að leysa fyrst og fremst vandamál sjávarútvegsins. Með henni voru lagðar stórkostlegar byrðar á allan almenning, byrðar, sem námu hundruðum milljóna á þjóðina. Þetta var réttlætt með því, að sjávarútvegurinn nyti góðs af og mundi skila þjóðinni þessu aftur með aukinni starfrækslu, vaxandi útflutningsverðmætum og aukinni vinnu. Raunin hefur orðið sú, að vélbátaflotinn varð fyrir stærsta áfalli, sem hann hefur nokkru sinni orðið fyrir af mannavöldum, á árinu 1950, eða gengislækkunarárið, vegna þess að þegar við gengislækkunina hækkuðu allar nauðsynjar hans sem gengislækkuninni nam, svo sem olía, veiðarfæri, varahlutar o.fl., en fiskverðið hélzt óbreytt allt árið 1950. Þetta munaði tugum þúsunda á hvern bát. Á árinu 1951 var svo hespað af skuldaskilum vélbátanna með þeim hætti, að um hreinan hégóma var að ræða. Vélbátaútvegurinn á nú við ekki minna basl að stríða, heldur en fyrir gengislækkunina, og það meira að segja þrátt fyrir það, að gripið hafi verið til nýrra ráða, sem eru raunveruleg gengislækkun, bátagjaldeyriskerfisins, sem felur í sér greinilega gengislækkun og er bæði óvinsælt meðal þjóðarinnar og kemur að litlu gagni. Togaraútgerðin átti þó fyrst og fremst að njóta góðs af gengislækkuninni. Útkoman er þó sú, að togaraútgerðin á við hina mestu erfiðleika að stríða, og munu nú flestir togararnir vera reknir með allmiklu tapi. Meiri hluti nýsköpunartogaranna er rekinn af bæjarfélögum eða hlutafélögum, sem bæjarfélögin eru stórir hluthafar í, og hafa því útgerðir þeirra borið vanda sinn upp við ríkisstj. og bíða þau mál nú úrlausnar bæði stjórnar og Alþingis. Í nærri hálft ár hefur einn af hinum glæsilegu nýsköpunartogurum legið aðgerðalaus í Reykjavíkurhöfn, og einn af togurum bæjarútgerðar úti á landi hefur verið bundinn í höfn vegna fjárhagsörðugleika. Togaraútgerðin er nú, röskum tveim árum eftir. hina miklu gengislækkun, komin í svo mikinn vanda, að lausn hans er orðið eitt veigamesta verkefnið. Hvernig er svo ástandið í markaðsmálunum? Nærri 20 þús. tonn af hraðfrystum fiski, sem að útflutningsverðmæti nema um 120 millj. kr., liggja óseld í hraðfrystihúsum landsins. Hraðfrysting fisks hefur að mestu leyti stöðvazt. Ársframleiðsla fiskiflotans af þorskalýsi liggur óseld í landinu. Saltfisk hefur verið bannað að framleiða og því borið við, að ekki sé hægt að fá markað fyrir meiri fisk. Ísfisksala í Bretlandi er stöðvuð fyrir aðgerðir brezkra útgerðarmanna, þrátt fyrir það að í gildi sé milli ríkisstjórna Íslands og Bretlands samningur, sem heimili Íslendingum slíka löndun á ísfiski í Bretlandi. Þegar síld fór að veiðast í reknet hér við Suðvesturland, var ríkisstj. ekki betur viðbúin en svo, að söltun var bönnuð framan af og dýrmæt veiði eftir mislukkaða norðanlandsvertíð fór forgörðum. Í stuttu máli: Sjávarútvegurinn er á heljarþröminni og öll markaðsöflun í molum. Þetta er undirrót þess atvinnuleysis, sem gerir nú æ meir vart við sig hér á landi. Þegar ár var liðið frá gengislækkuninni miklu, var öllum orðið ljóst, að hún leysti engan veginn vandamál sjávarútvegsins. Upphafsmenn hennar stóðu berstrípaðir frammi fyrir þjóðinni. En þá fundu þeir nýtt ráð til að skýla nekt sinni. Það var söngurinn um frjálsa verzlun. Forsöngvarinn var þar einkum hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson. Samkv. boðskap hans, sem að sjálfsögðu var byggður á vísindum Benjamíns Eiríkssonar, átti frjáls innflutningur á hvers konar vörum, þörfum og óþörfum, að vera allra meina bót, og skipti þá engu máli, hvernig gjaldeyris væri aflað. Gjaldeyris var líka aflað með sníkjum og lántökum erlendis. Siðan hófst innflutningurinn. Nú var verzlunin orðin frjáls. Svo mikill var æðibunugangurinn og ákafinn, að ekkert var hirt um það að gefa íslenzkum iðnaðarfyrirtækjum kost á að flytja inn hráefni, svo að þau gætu keppt við hina innfluttu iðnaðarvöru. Þegar þau fengu hráefni sín, var búið að fylla markaðinn í landinu af erlendum iðnaðarvörum, sem hægt hefði verið að framleiða í landinn með sömu gæðum og samkeppnisfæru verði við erlendan iðnaðarvarning. Áhrifin komu líka fljótt í ljós: því nær alger stöðvun í innlendum iðnaði. En áhrif þessarar frjálsu verzlunar hæstv. viðskmrh., Björns Ólafssonar, voru fleiri. Gjafirnar og lánin, sem útveguð voru til greiðslu á innflutningnum, voru að sjálfsögðu í frjálsum gjaldeyri. Innflutningurinn var svo að mestu leyti frá Englandi, Ameríku og nokkrum Vestur-Evrópuríkjunum, sem lítið sem ekkert gátu eða vildu kaupa af útflutningsvörum landsins eða keyptu fyrir miklu minni fjárhæð af afurðum okkar, en við af þeim. Afleiðingin hefur svo orðið sú, að nú liggur gífurlegt magn óselt af framleiðsluvörum okkar, svo mikið, að ef ekki tekst fljótt að selja, er fyrirsjáanlegt stórastopp í útflutningsframleiðslunni, sjávarútveginum. Það hefði verið hægt að selja hraðfrysta fiskinn. Það er hægt að selja meira af saltfiski. Bann við framleiðslu saltfisks er óþarft. Það, sem stendur á, er, að þær þjóðir, sem vilja kaupa þessa vöru, vilja greiða hana með hvers konar iðnaðarvörum, sem hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson, er búinn að fylla landið af, innfluttum fyrir láns- og gjafafé. Meðan innflutningsæðið var mest á hæstv. ríkisstj., hindraði hún hverja sölu á hraðfrystum fiski á fætur annarrí, af því að hún taldi vöruskiptaverzlun koma í bága við hina frjálsu verzlunarstefnu sína. Þessi verzlunarstefna hefur nú fengið skjótan endi. Hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson, varð sjálfur að tilkynna, að nú skyldi viðskiptum beint til þeirra landa, sem eru tilbúin að kaupa fiskafurðir landsmanna. Hann kenndi síldarleysinn fyrir norðan um, að 405 Lagafrumvörp Fjárlög 1953 yfirgefa þyrfti nú í bili frjálsu verzlunina. Það er hverjum manni ljóst, að 20 þús. tonna birgðir af óseldum hraðfrystum fiski standa ekki í neinu sambandi við síldarleysi fyrir norðan. Ástæðan fyrir stefnubreytingunni er einfaldlega sú, að ríkisstj. er enn á ný komin í strand með aðgerðir sínar. Frjálsa verzlunin, sem á engan hátt svarar til nafns síns, hefur ekki reynzt nein lausn á vandamálunum, heldur þvert á móti stöðvað í bili útflutning landsins á einni veigamestu útflutningsvörunni. Hið gífurlega vörumagn, sem flutt var inn, hefur minnkað kaupgetu í landinu, vegna þess að það var flutt inn fyrir styrktarfé og lánsfé. Ef það hefði verið flutt inn fyrir sjálfsaflafé landsmanna, þ.e.a.s. fyrir andvirði útfluttrar vöru, þá hefðu launagreiðslur í sambandi við framleiðslu þeirrar vöru innanlands skapað kaupgetu, sem hefði tryggt afsetningu þeirra. Sölur til Þýzkalands, Póllands, Ungverjalands, Spánar og fleiri landa stranda nú mest á því, að ekki er fyrir hendi geta né vilji íslenzkra innflytjenda til að kaupa iðnaðarvörur á móti. Hæstv. ríkisstj. var bent á þessa hættu þegar á síðasta þingi, en hún hafði þær aðvaranir að engu. Ýmsir útflytjendur hafa stöðugt verið að vara við þessari hættu og viljað koma á sölum, en ríkisstj. hefur skellt skollaeyrum við öllum aðvörunum, þar til hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson, gaf hina frægu yfirlýsingu sína. Hæstv. ríkisstj. hefur á valdatíma sínum framkvæmt tvær stórfelldar aðgerðir í fjárhags- og atvinnumálum, gengislækkunina og frjálsa innflutninginn. Báðar þessar aðgerðir voru boðaðar sem varanleg lausn á vandamálum atvinnulífsins, en höfðu í för með sér stórfelldar álögur á almenning og óhagræði, einkum gengislækkunin. Hins vegar hefur hvorki gengislækkunin né innflutningsfarganið komið að gagni til að leysa vandann. Þau hafa skapað miklu torleystari erfiðleika en áður var við að stríða. Þegar þetta þing kemur saman, er ástand atvinnuveganna verra en það hefur nokkru sinni verið. Sjávarútvegurinn, ekki hvað sízt togaraflotinn, er á heljarþröminni, og er þörf skjótra aðgerða til að rétta við hag þess atvinnuvegar. Ef allur fiskiflotinn væri í gangi og legði afla sinn upp til vinnslu í landinu, mundi það skapa mikla vinnu í flestum bæjum. Þetta er hins vegar ekki unnt, vegna þess að hraðfrystihúsin eru full af óseldum fiski og frekari framleiðsla saltfisks er stöðvuð. Þjóðinni er sagt, að ekki sé hægt að selja meiri saltfisk en nú er búið að framleiða í landinn. Á sama tíma eru íslenzkir togarar að sigla til Danmerkur með saltfisk, sem þar er seldur óverkaður upp úr skipi. Danskir fiskkaupmenn geta fundið markað og geta haldið áfram að láta framleiða saltfisk, þótt Íslendingum sé bannað að gera það. Síðan í kreppunni miklu 1931 hefur engin ríkisstjórn staðið jafnúrræðalaus frammi fyrir þjóðinni og sú, sem nú situr. Skyldi vera nokkurt dæmi þess hjá sjálfstæðu ríki, að ríkisstjórn skuli gleyma að sjá um sölu á útflutningsafurðum. Ég er viss um, að slíkt og þvílíkt hefur ekki hent ríkisstjórnir nágrannalandanna. Þetta er það, sem hefur gerzt hér. Ríkisstj. hefur samþykkt. 406 (1. umr.). það ekki sér til afsökunar, að útflutningurinn sé í höndum einstaklinga, því að hér á landi er allur útflutningur raunverulega í höndum ríkisins sjálfs, opinberra nefnda eða ríkisverndaðra fyrirtækja. Ríkisstj. situr aðgerðalaus, meðan stórkostlegar birgðir hrúgast upp í landinu af útflutningsvörum, sem brýn þörf er á að selja og geta flutt út. Hvernig stendur á þessu? Ég treysti mér ekki til að svara þessu. En eitt virðist ljóst, og það er, að hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson, hefur ekki setið auðum höndum. Meðan ríkisstj. sat aðgerðalaus í þýðingarmesta skyldustarfi sínu, var Björn Ólafsson önnum kafinn við að framkvæma hugsjónir sínar um frjálsan innflutning. Það skipti hann engu, hvort vörur þær, sem inn voru fluttar, væri hægt að fá keyptar fyrir fiskafurðir okkar. Það skipti hann heldur engu máli, hvort skilyrði fyrir því, að við gætum selt fiskafurðir landsins, væri, að við tækjum við sem greiðslu sams konar vörum og Björn Ólafsson hefur verið að flytja inn í stórum stíl fyrir frjálsan gjaldeyri. Ég get ekki ímyndað mér, hvað fyrir hæstv. viðskmrh. hefur vakað, ef hann hefur þá vitað, hvað hann var að gera. Staðreynd er það hins vegar, að hinn frjálsi innflutningur er nú stærsta hindrunin í vegi fyrir því, að unnt sé að selja þær sjávarafurðir, sem liggja í landinu. Hæstv. viðskmrh. er búinn að sjá þetta nú. Þess vegna gaf hann yfirlýsingu sína. Nú hefur og verið stungið við fótum í innflutningi fyrir frjálsan gjaldeyri. Það verða víst fáir, sem þakka hæstv. viðskmrh. eða ríkisstj. fyrir innflutningsfarganið, því að svo kjánalega var þessi innflutningur framkvæmdur, að ég minnist þess ekki, að nokkurt tiltæki ríkisstjórnar hér á landi hafi á jafnskömmum tíma valdið meiri truflunum og tjóni í atvinnulífinu en þetta. Að sjálfsögðu hlýtur ríkisstj. öll að bera ábyrgð á mistökum þessum, því að einn ráðh. getur ekki gegn vilja ríkisstj. lagt út í slík ævintýr sem þessi. Ferill þessarar ríkisstj. hefur verið ein hrakfallasaga, og í stjórnartíð hennar hefur snarazt meira til óheilla í íslenzku atvinnulífi en dæmi eru áður til frá 1931. Þjóðin hefur líka snúið baki við þessari ríkisstj. og vill losna við hana. Forsetakosningarnar leiddu líka í ljós, að þjóðin er andvíg stjórninni. Það er almennt talið, að hver sá frambjóðandi, sem hefði hlotið stuðning núverandi ríkisstj. til forsetakjörs, hefði hlotið að falla. Svo fjandsamleg er þjóðin orðin þeirri ríkisstj., sem tveir stærstu flokkar þingsins standa að. Eins og við má búast, steðja jafnan að fiskveiðaþjóð eins og Íslendingum erfiðleikar, sem ekki eru þjóðinni sjálfráðir. Þjóðin hefur nú undanfarin átta ár orðið fyrir miklum skakkaföllum vegna þess, að norðanlandssíldin hefur brugðizt. Þó tekur síðasta sumar út yfir allt, sem áður var þekkt. Að sjálfsögðu hefur þetta valdið þjóðinni miklum búsifjum, sem hafa orðið tilfinnanlegri en ella vegna þeirrar óhyggnu og skammsýnn stjórnmálastefnu, sem rekin hefur verið undanfarið og þó einkum af núverandi ríkisstjórn. Öll þessi átta síldarleysisár, sem liðin eru, hefur verið hjakkað í sama farinu. Flotinn hefur verið gerður út á gamla mátann með herpinót sem eina veiðarfærið, þrátt fyrir það að við höfum horft upp á, að erlend síldveiðiskip hafa ár eftir ár gert hér góða vertíð með því að hafa reknet og tunnur og salta um borð sjálf aflann. Fyrir löngu hefði ríkisstj. átt að vera búin að gera útgerðarmönnum síldarskipanna kleift að beita öllum sömu veiðiaðferðum og útlendingarnir. Það var ekki hægt að ætlast til þess, að síldarútgerðarmenn hefðu bolmagn til að útvega sér reknet, enda var lengi vel ekki hægt að fá leyfi stjórnarvalda til að salta um borð í skipunum. Þarna átti ríkisstj. að koma til aðstoðar. Það hefði skilað margföldum arði í dýrmætri útflutningsvöru. En eins og kunnugt er, er saltsíld nú langeftirsóttasta útflutningsvara landsins. Síldarflotinn átti að einbeita sér að saltsíldarframleiðslunni, enda var alltaf hægt að breyta um og taka til herpinótaveiða, ef síld hefði komið í því magni, að líkur væru til árangurs með því veiðitæki. Herpinótaveiðin á norðurmiðunum brást alveg í sumar. En seinni part sumarsins hófu nokkur skip reknetjaveiði í hafinu fyrir austan Ísland og hafa stundað þá veiði fram á þennan dag og það með miklum árangri. Hafa skipin sótt síldina austur undir Færeyjar, og sýnir það sig, að þetta er íslenzkum fiskiskipum vel fært. Flest skipin neyddust þó til að hætta, og ollu því fjárhagsörðugleikar. Þau gátu ekki aflað sér reknetja. Bendir allt til, að hægt sé að reka velflest síldveiðiskipanna með góðum hagnaði við þessa veiði, og hefði mátt framleiða mikið magn af hinni eftirsóttu sumarsíld, ef ráðstafanir hefðu verið gerðar í tíma til þess að gera flotanum þetta kleift. Mikil nauðsyn er á því, að síldveiði fyrir Norður- og Austurlandi falli ekki niður, þó að veiði hafi brugðizt. Hitt er að sjálfsögðu óhjákvæmilegt, að breyta um veiðiaðferðir og leita lengra, og verður ríkisstj. að gera ráðstafanir til að gera síldveiðiflotanum það kleift. Rannsóknum á göngum síldarinnar í norðanverðu Atlantshafi fleygir nú mjög fram. Er því vel líklegt, að hægt verði með öruggri vissu að hafa upp á því, hvar síldin heldur sig á hverjum tíma. Ef svo færi og síldveiðifloti landsins væri tilbúinn til veiða, þá eru í honum svo mörg góð skip og stór, að hann getur sótt síldina, jafnvel þótt fara þurfi eftir henni suður til Færeyja eða austur undir Noreg. Til þess að þetta verði mögulegt, verður að halda síldveiði áfram og það þótt breyta þurfi veiðiaðferðum og nýtingu aflans. Ég vil einnig benda á, að Faxaflóasíldveiði hefur engan veginn verið sótt með kappi, sem þó er álitleg og hagkvæm veiði fyrir velflest hinna smærri síldveiðiskipa, sem eru of lítil til að sækja síldina suður og austur í hafið milli Íslands og Færeyja. Ástæðan fyrir þessu hefur ekki verið sú, að ekki hafi skip fengizt til að stunda þessa veiði, heldur sljóleiki stjórnarvaldanna. Í fyrra var hvað eftir annað á veiðitímanum sett veiðibann, vegna þess að stjórnarvöldin töldu sig ekki vera búin að selja saltsíldina. Þetta truflaði svo mikið veiðarnar í fyrra, að mörg skip urðu fyrir tjóni á Faxaflóaveiðinni, sem hefðu getað haft hagnað. Aftur í sumar endurtekur sig sama sagan. Söltun var ekki leyfð, þótt síldveiði væri orðin góð. Loks brá þó ríkisstj. við og gerði ráðstafanir til þess, að hægt væri að salta. Margar aðrar verkunaraðferðir á Faxaflóasíld, en söltun, eru tiltækar. En ríkisstj. hefur mér vitanlega ekki enn þá gert neinar ráðstafanir til þess að hrinda þeim í framkvæmd. Ég bendi á þetta vegna þess, að þjóðinni er mikil nauðsyn á, að gerðar séu ráðstafanir, sem miða að því að bæta upp síldarleysið fyrir norðan, bæði vegna útgerðarinnar og þeirra, sem atvinnu hafa við hana, og ekki sízt vegna þjóðarheildarinnar. Á slíkum erfiðleikatímum eins og þeim, sem dunið hafa yfir síldarútveginn, er nauðsynlegt, að ríkisstj. sé vakandi og framtakssöm og aðstoði útveginn við að mæta breyttum aðstæðum með sem minnstu tjóni fyrir þá sjálfa og fyrir þjóðina í heild. Síldarleysið fyrir norðan hefur valdið þeim bæjar- og sveitarfélögum, sem mest hafa byggt afkomu sína á síldarútvegi, mjög miklum erfiðleikum. Óhjákvæmilegt er, að þjóðarheildin aðstoði þessi byggðarlög í bili, á meðan erfiðleikarnir eru mestir. Ef síldveiðiflotanum er beint að nýjum veiðiaðferðum og lögð áherzla á söltun síldar, mun það geta hjálpað þessum byggðarlögum mikið, því að það mundi veita margvíslega vinnu við verkun síldarinnar. Enn fremur mundi mikil saltsíldarframleiðsla skapa mikla þörf fyrir tunnur, en tunnuverksmiðjur eru bæði til á Siglufirði og Akureyri. Auk þess væri nauðsynlegt að aðstoða þessi byggðarlög, til þess að geta snúið sér meira, en verið hefur, að fiskframleiðslu. Ríkisstj. hefur nú byrjað slíkar aðgerðir, og er það vel. Er þess að vænta, að þeim verði hraðað eftir megni. Ég hef í ræðu minni staldrað nokkuð við sjávarútveginn og það ekki að ástæðulausu. Sjávarútvegurinn er, eins og oft hefur verið fram tekið, aðalatvinnuvegurinn og sá atvinnuvegur, sem skapar gjaldeyri þjóðarinnar. Allar aðrar framleiðslugreinar í landinu, þótt nauðsynlegar séu og óhjákvæmilegar fyrir þjóðlífið, framleiða að mestu vörur fyrir innlendan markað. Afkoma þeirra byggist á því, að til sé gjaldeyrir til kaupa á hráefnum og kaupgeta sé fyrir hendi í landinu til þess að geta selt framleiðsluna. Íslenzkur iðnaður á nú við mjög mikla örðugleika að stríða. Þeir örðugleikar eru eins og gerist og gengur margvislegir, en þó er það eitt, sem öllu fremur veldur hinni miklu stöðnun og atvinnuleysi í iðnaðinum, en það er þverrandi kaupmáttur almennings. Iðnaðarfyrirtæki liggja með miklar birgðir af framleiðsluvörum, sem ekki fást kaupendur að, ekki vegna þess, að þörfin sé engin, heldur vegna getuleysis hjá almenningi. Hið sama er nú komið á daginn með afurðir landbúnaðarins. Neyzla mjólkur og mjólkurafurða fer minnkandi. Og sama á sér stað um aðrar landafurðir. Þetta fyrirbrigði veldur miklum áhyggjum, og er það óneitanlega kviðvænlegt fyrir bændur, sem hafa margir hverjir staðið í dýrum framkvæmdum til þess að auka framleiðslu sína, að standa frammi fyrir þeirri staðreynd, að markaður fyrir framleiðsluvörur þeirra minnkar, þegar þeir þurfa að geta selt meira. Mjólkurneyzla í landinu hefði átt að geta vaxið mikið frá því, sem hún var mest. Það var því full ástæða til þess fyrir bændur að auka framleiðslu sína. Þegar mjólkurvöruneyzlan minnkar, er það glöggt vitni um, að fátækt fer vaxandi í landinu. Þannig hefur þróunin verið undanfarin ár. Sjávarútvegur hefur færzt saman, rekstrarafkoma hans hefur versnað og hann veitt minni atvinnu, en áður. Iðnaður hefur stöðvazt að verulegu leyti og hvers konar byggingarstarfsemi dregizt saman. Mikill fjöldi verkafólks, sem starfað hefur í þessum atvinnugreinum, stendur nú uppi atvinnulítill eða atvinnulaus. Nú fara áhrifin af þessu að koma fram í allsherjar stöðnun í þjóðfélaginu, almennri vöntun á kaupgetu, sem síðan verkar aftur til aukinnar stöðnunar í atvinnulífinu og þannig áfram, þar til komið er algert kreppuástand og almennt atvinnuleysi. Það er slíkt ástand, sem nú er framundan. Undanfarin ár hefur ríkisstj. stefnt að slíku ástandi. Af hálfu ríkisstj. hefur verið háð barátta gegn of mikilli kaupgetu. Allar ráðstafanir hafa verið miðaðar við það að draga úr þessari kaupgetu. Tollar og skattar hafa verið auknir, svo að hundruðum milljóna nemur. Verðlagseftirlit hefur verið afnumið. Gengi íslenzku krónunnar hefur verið tvisvar lækkað og í þriðja sinn með bátagjaldeyrisálaginu. Dregið hefur verið úr öllum lánveitingum, bæði til bygginga og rekstrar, og ýmsar fleiri ráðstafanir hafa verið gerðar í þessa átt. Áhrifin hafa óhjákvæmilega orðið samdráttur í atvinnulífinu. Þessar aðgerðir allar stefndu til kreppu og öngþveitis. Frjálsi innflutningurinn, eins og hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson, framkvæmdi hann, rak síðan smiðshöggið á þessa þróun. Kreppuástand er þegar skollið á. Atvinnuleysi fer nú dagvaxandi. Það er þegar orðið geysimikið viða úti á landi, og er fyrirsjáanlegt, að mikið atvinnuleysi verður í landinu öllu á næsta vetri, nema gripið sé til skjótra úrræða. Atvinnuleysi er vágestur, sem Íslendingar þekkja. Við það böl barðist alþýða þessa lands á árunum 1931–39. Allt líf fólks mótast af því allsleysi, sulti og menningarleysi, sem atvinnuleysið hafði í för með sér á þeim árum. Á stríðsárunum og fyrstu árin eftir stríðið var vinna handa öllum. Öllum almenningi tókst að rétta sig úr kútnum og lifa mannsæmandi lífi. Fjöldi alþýðufólks hefur eignazt eigið hús eða íbúð, sæmilegt innbú, getað kostað börn sin til náms og veitt sjálfum sér meiri ánægju í lífinu, en hægt var að láta sig dreyma um á atvinnuleysisárunum fyrir stríð. Þetta var hægt vegna hinnar almennu atvinnu, vegna þess að öll starfsorka þjóðarinnar var hagnýtt. Nú eru að skapast nýir tímar, ef áfram verður haldið á þeirri braut, sem ríkisstjórnin fylgir nú. Nú er skortur og atvinnuleysi. Eins og dýrtiðin er nú, má heimilisfaðirinn ekki vera lengi atvinnulaus til þess, að gjöldin verði ofviða, og þá er voðinn vis og allt það, sem almenningur hefur áunnið sér á undanförnum árum, í hættu. Verði atvinnuleysi almennt í bæjum landsins, eins og nú horfir, er rétt fyrir þjóðina alla að gera sér það ljóst, að í því felst þjóðarböl. Stöðnun verður í iðnaði og verzlun. Markaður landbúnaðarafurða dregst stórlega saman og veldur taprekstri og skuldasöfnun hjá bændum með svipuðu móti og var á kreppuárunum fyrir stríð. Atvinnuleysið, sem skall yfir Ísland árið 1931, stafaði að verulegu leyti af utanaðkomandi áhrifum. Verðhrun og markaðskreppa í viðskiptalöndunum var upphafið. Nú hefur ekkert slíkt skeð, enn sem komið er erlendis. Enn er hægt að fá markað erlendis fyrir alla okkar framleiðslu á sæmilegu verði. Í nokkrum greinum hefur verðið lækkað, einkum vegna skyndilegrar og óeðlilegrar hækkunar, sem stóð í sambandi við Kóreustyrjöldina. Það er ekki þess vegna, að miklar birgðir sjávarafurða liggja óseldar í landinu. Það er ónytjungsskapur ríkisstj. og herfileg mistök, sem valda því fyrst og fremst, að svo er komið. Kreppa sú og atvinnuleysi, sem nú er að skella yfir landið, er því að kenna íslenzkum stjórnarvöldum einum. Það er orðin óhjákvæmileg nauðsyn, að breytt verði um stefnu í íslenzkum stjórnmálum. Ef ríkisstj. vill ekki viðurkenna þá staðreynd, verður þjóðin að grípa til sinna ráða þegar þar að kemur.

Forseti (JPálm): Þá hefur hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, lokið máli sínu. - Næstur tekur til máls fulltrúi Sjálfstfl., hv. þm. Barð., Gísli Jónsson.



Herra forseti. Ef ákveðið væri í stjórnarskrá landsins, að hver sá þm., sem flytur þjóð sinni vísvitandi ósannindi og rangfærslu í ræðu frá Alþingi eða kemur fram í umr. á annan óþinglegan hátt, skyldi missa við það þingsetu, þá hefði tilheyrendum áreiðanlega verið hlíft við að hlusta á sumt af því, sem þeir hv. þrír þm. hafa látið frá sér fara, sem hér hafa talað á undan mér. Í tilefni af ummælum hv. þm. Ísaf. vil ég aðeins segja það, að þau sýna greinilega, hversu smeykur þessi hv. þm. er við dóm fólksins við Ísafjarðardjúp yfir verkum hans og flokks hans. Lítilsvirðingarorðum hans um einstök byggðarlög við Djúp tel ég óþarft að svara. Fjárlfrv. fyrir árið 1953, sem ráðh. hefur lagt hér fram og er til 1. umr., er í höfuðatriðum lítið frábrugðið fjárl. yfirstandandi árs. Heildartekjurnar eru áætlaðar nærri 12 millj. kr. hærri, án þess þó að gert sé ráð fyrir nokkrum nýjum tekjustofni. Mestur hluti hækkunarinnar er áætlaður af hærri tekjum frá tekju- og eignarskatti, tekjuskattsviðauka og stríðsgróðaskatti, eða alls 71/2 millj. kr. Hækkun tekna af stimpilgjöldum er áætluð 1.2 millj. kr., og hækkun á tekjum af ríkisstofnunum er áætluð rúml. 2 millj. kr. Aðrar áætlaðar hækkanir eru smávægilegar og skipta ekki máli. Í 2. gr. tekjubálksins, 14. tölul., er gert ráð fyrir 300 þús. kr. tekjum af erfðafjárskatti. Á síðasta Alþ. var þessum tekjustofni ráðstafað með sérstökum l. til þess að sinna öðru ákveðnu hlutverki. Er liðurinn því tekinn á frv. fyrir mistök, sem sjálfsagt er að leiðrétta. En við það lækkar tekjuáætlunin um þá upphæð og hagstæður áætlaður greiðslujöfnuður sömuleiðis, en hann er á frv. áætlaður 560 þús. kr., eða 2.1 millj. kr. óhagstæðari, en á fjárl. Af tekjuáætlun er því ljóst, að fjmrh. hefur ekki hugsað sér að leggja fram á þessu þingi frv. til nýrra skattal. eða beita sér fyrir því, að gerðar verði raunhæfar endurbætur á ríkjandi skattalöggjöf. Kom þetta og nokkuð fram í ræðu hæstv. ráðh. hér áðan. Mun það valda þjóðinni miklum vonbrigðum. - Á síðasta Alþ. var samþykkt þáltill. frá sjálfstæðismönnum um að skipa mþn. til þess að gera till. um nýja og réttlátari skattalöggjöf og leggja þær fyrir það þing, sem nú situr. Er bæði vitað og viðurkennt, að skattalöggjöf sú, er vér búum við, er úrelt, óheilbrigð og í mörgum atriðum beinlínis ranglát. Það er einnig vitað, að margir þm. líta svo á, að réttlát og viturleg skattalöggjöf skapi traustari grundvöll undir fjárhagsafkomu fyrirtækja og einstaklinga og skapi þar með betri og öruggari vinnuskilyrði fyrir almenning, en bein og jafnan óviss fjárframlög úr ríkissjóði eða önnur bein afskipti af atvinnumálunum, eins og orðið hefur að láta í té á síðari árum beinlínis vegna hinna óhollu áhrifa skattalaganna á atvinnulífið í landinu. Það er því mjög aðkallandi, að n. ljúki sem fyrst störfum og afhendi þinginu till. sínar. Væri æskilegt, að þetta gæti orðið þegar á þessu þingi. Sé þess enginn kostur, er nauðsynlegt að fá vitneskju um, hvenær þess er að vænta, að verkinu verði lokið, því að hvorki þingmenn né þjóðin munu sætta sig við, að mál þetta verði dregið lengur, en eðlilegt er. Það verður að teljast mikil bjartsýni að áætla nærri 8 millj. kr. hærri tekjur á næsta ári af tekjustofni, sem háður er afkomu þessa árs, eins og tekjuskatturinn er, nema því aðeins að á bak við liggi fyrirhuguð hækkun á gildandi skattstiga. Það er kunnugt, að síldveiði hefur aldrei brugðizt svo hrapallega sem í ár, og það er einnig kunnugt, að lokun fjarða og flóa fyrir dragnótaveiði hefur bakað mikið tjón ýmsum mönnum, sem áður höfðu af henni alldrjúgar tekjur, og ekkert fengið í staðinn. Það er enn fremur kunnugt, að varla er að vænta meðaltekna frá landbúnaðinum. Framleiðendur til lands og sjávar hafa mætt meiri erfiðleikum í ár vegna hækkandi kaupgjalds, meiri takmarkana á markaði og margs fleira, sem allt kemur til með að hafa áhrif á afkomu fyrirtækja og einstaklinga. En allt þetta hefur áhrif á tekjuskattinn á næsta ári. Þá er einnig ljóst, að hvað sem líður álögðum tekjuskatti undanfarið, þá er innheimta hans miklu lakari, en æskilegt væri, og sýnir ekkert betur, hve ótryggur tekjustofn hann er. Annars gefa hinar áætluðu hækkanir á tekjuliðunum fullt tilefni til þess að ætla, að ríkisstj. sé ákveðin í því að stuðla að því eftir megni að skapa atvinnuvegunum og því fólki, sem við þá starfar, möguleika til þess að inna af hendi allar þær greiðslur, sem renna eiga í ríkissjóðinn af fyrrnefndum tekjustofnum. Allt annað væri blekking, sem mundi hefna sin og skapa margvíslega erfiðleika, sem fyrst og fremst bitnuðu á ríkisstj. og ríkissjóði, en öruggasta leiðin að því marki hefði einmitt verið setning nýrra og viturlegra skattalaga. Ég mun láta þessar aths. nægja um tekjubálk frv. á þessu stigi málsins. Við athugun og samanburð á gjaldabálknum sést, að áætluð gjöld hafa hækkað um tæpar 20 millj. kr. á rekstrarreikningnum á fjárl. Kemur hækkunin nokkurn veginn jafnt niður á alla liði frv. nema þá, sem tilheyra verklegum framkvæmdum. Áætluð útgjöld til þeirra eru viðast hvar áætluð nokkru lægri, en í fjárl. Af þessu er ljóst, að útgjaldahækkunin stafar svo að segja eingöngu af hækkandi launum, enda er það greinilega tekið fram í aths. frv. Það hefur jafnan verið áhyggju- og umræðuefni á hverju þingi undanfarin ár að sjá fjárl. hækka um tugi milljóna af þessum ástæðum. Og það er alveg ljóst, að verði ekki unnt að spyrna hér við fótum, endar það að lokum með því, að það verður eina verkefni hæstv. fjmrh. og Alþ. að tryggja á einn eða annan hátt greiðslur launa til þeirra, sem sækja þau í einni eða annarri mynd í ríkissjóðinn. Væri þingsetan þá orðin ömurlegt starf, er svo væri komið málum. Við umr. um þessi mál á siðasta þingi var upplýst, að fjöldi starfsmanna ríkisins, m.a. við menntastofnanir og víðar, hafði raunverulega 60–90 þús. kr. árslaun frá ríkinu, þótt launal. ákvæðu þeim eigi meira, en 40–50 þús. kr. Þóttu upplýsingar þessar svo athyglisverðar, að rétt þótti að fyrirskipa gagngerða athugun á þessum málum, og var því samþ. í sambandi við afgreiðslu ákveðins lagafrv. svo hljóðandi bráðabirgðaákvæði: „ Ríkisstj. lætur fara fram fyrir 1. júní n.k. athugun á launum og viðbótarlaunum starfsmanna ríkis og ríkisstofnana, svo að ljóst sé, hverjar heildartekjur þeirra eru í launum frá ríkissjóði eða ríkisfyrirtækjum, samfara upplýsingum um þann vinnutíma, sem aðili lætur í té fyrir greidd laun. Að lokinni þeirri athugun og á grundvelli þeirra upplýsinga, sem þannig liggja fyrir, skal ríkisstj. gera á ný till. um verðlagsuppbætur á laun starfsmanna ríkis og ríkisstofnana og leggja þær síðan ásamt upplýsingunum fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Upplýsingar þær, sem hér um ræðir, fylgja ekki fjárlfrv., en væntanlega verða þær látnar Alþ. í té svo tímanlega, að unnt verði að athuga það fyrir afgreiðslu frv. við 2. umr. Hins vegar má segja, að hæstv. fjmrh. beri fram till. um verðlagsuppbætur á laun starfsmanna ríkisins, þar sem alls staðar er reiknað með ákveðinni hækkandi verðlagsvísitöluuppbót á laun, með þeim afleiðingum til útgjalda, sem ég hef lýst hér að framan. Verði þessar till. samþ., hækka enn laun þeirra manna, sem gáfu tilefni til rannsóknarinnar, í 70–100 þús. kr. að óbreyttum aukalaunum, án þess þó að þeir skili jafnlöngum vinnudegi og almennur verkamaður. Þykir mér skylt að láta þetta koma hér fram, þar sem skýrsla um rannsókn málsins fylgir ekki frv., en upplýsingar þessar hafa hins vegar vakið geysithygli meðal almennings. Í 14. gr. B. á fjárlagafrv. eru áætlaðar 56 millj. kr. til kennslumálanna einna, en auk þess eru áætlaðar nokkrar milljónir á öðrum greinum til fræðslumálanna í ýmsum myndum. Við þetta bætast síðan stórar upphæðir frá sveitarsjóðunum, og þótt ríkið reisi og reki skóla viða um land og flestir séu jafnan fullskipaðir, hópast fólk á öllum aldri að öðrum menntalindum, svo sem bréfaskólum, námsflokkafræðslu, einkaskólum, námskeiðum og mörgu fleiru. Það er því ljóst, að menntaþrá fólksins á sér engin takmörk, og er það vel. En það sannar þá líka hitt, að engin nauðsyn bar til þess að lengja með lögum skólaskylduna, sem kostar ríkissjóð of fjár. En sé þess að vænta, sem allt bendir til, að framlög ríkissjóðs til fræðslumálanna verði framvegis hæsti liður útgjaldanna á fjárl., er full ástæða til þess að láta fara fram á því athugun, hvort það menntakerfi, sem við búum við, sé það hagkvæmasta, bezta og hollasta, sem völ er á, og hvort það sé alveg lífsnauðsyn, að margir af þeim mönnum, sem mennta þjóðina, þurfi að hafa allt að því 100 þús. kr. árstekjur. Það hefur jafnan þótt nokkrum erfiðleikum bundið að afgreiða fjárl. fljótt og vel á síðasta þingi fyrir kosningar. Stjórnarandstaðan og jafnvel þm. yfirleitt hafa þá enn meiri áhuga fyrir því að koma fram málum sínum og halda þá venju fremur fast á kröfum sínum og óskum. Er út af fyrir sig ekkert við það að athuga. Slíkt kann að gefa þingi og stjórn enn gleggri mynd af þörfum þjóðarinnar á hinum ýmsu sviðum þjóðlífsins. Hitt verður hinn ábyrgi hluti þingsins jafnan að hafa hugfast, að úr öllum þörfum þjóðar, sem enn á flest ógert og hefur takmarkaða getu, er ekki unnt að bæta á einu ári, hversu góður vilji sem er fyrir hendi, og breytir þar engu um, þótt kosningar standi fyrir dyrum. Það er engin lausn vandamála að flana að framkvæmdum með það eitt fyrir augum að skapa mönnum eða flokkum fylgi við einar kosningar, ef síðar skyldi koma í ljós, að engir möguleikar eru til að ljúka þeim á eðlilegan hátt eða að víkja verður til hliðar öðru, sem þjóðinni mundi vera hollara að framkvæma, því að það má aldrei gleymast, að það, sem þjóðinni er mestur hagur að til tryggingar afkomu almennings bæði til lands og sjávar, á að hafa forgangsrétt hverju sinni. Þótt Sjálfstfl. hafi ekki lagt til hæstv. fjmrh. í núverandi ríkisstj., þá hefur hann þó heitið honum fylgi og fullum stuðningi í sambandi við afgreiðslu viturlegra fjárl. og jafnan haldið það heit í hvívetna. Hann mun því á þessu þingi sem fyrr standa að afgreiðslu fjárl. með fullri ábyrgðartilfinningu, alveg án tillits til þess, að kosningar eiga að fara fram á næsta ári, og væntir þess sama af samstarfsflokknum í þinginu. Virðing þingsins liggur nú við sem fyrr, að fjárl. verði afgreidd greiðsluhallalaus fyrir árslok og að hlúð verði í hvívetna að öllu því, sem skapar varanleg verðmæti fyrir þjóðina, og um þessi meginatriði vill Sjálfstfl. hafa fulla samvinnu. Ég skal ekki á þessu stigi málsins ræða að öðru leyti einstaka liði frv. Því verður nú, er þessari umr. hefur verið frestað, vísað til fjvn., og gefst þar tækifæri til þess að ræða einstök atriði þess og marka þá stefnu, sem endanlega verður lagt til að fylgt verði við afgreiðslu þess út úr þinginu. Það fjárhagskerfi, sem þjóðin hefur búið við siðan snemma á árinu 1950, er núverandi ríkisstj. tók við völdum, hefur, eins og kunnugt er, haft viðtæk áhrif á fjárhag ríkisins, afkomu atvinnuveganna og einstaklinganna í landinn. Meðan Sjálfstfl. fór einn með ríkisstj. eftir síðustu almennar kosningar, undirbjó hann þetta mál í öllum aðalatriðum og lagði til, að fallizt skyldi á till. hans til þess að bjarga atvinnuvegunum og fjárhag ríkisins. Eins og þá var komið málum, voru atvinnuvegirnir að stöðvast í raun og veru. Vöruskorturinn í landinu var þá slíkur, að biðraðir stóðu tímunum saman við hverja búð, sem hafði eitthvað að selja. Svarti markaðurinn var stór tekjulind fyrir einstaka menn, en ekkert af þeim gróða fór í ríkissjóð eða í sveitarsjóðina. Neytandinn varð að velja á milli að greiða hið krafða verð eða vera án vörunnar. Um ekkert var barizt jafnhatrammlega og um innflutningsog gjaldeyrísleyfin. Allra bragða var neytt til þess að klófesta þau, einnig á svörtum markaði, því að hver sem hlaut þau í ríkum mæli öðlaðist jafnframt bæði arð og völd, enda var lögð höfuðáherzla á það í kosningunum 1949 af Framsfl., að frambjóðendur lofuðu því að vinna að auknum innflutningsfríðindum fyrir kaupfélögin og Sambandið. Sjálfstfl. var fullkomlega ljós sú hætta, sem almennu frelsi stafaði af þessu ástandi í þjóðfélaginu. Hann tók því upp baráttu fyrir meira frelsi í innflutningi og viðskiptum, með þeim árangri, að nú er svarti markaðurinn dauður, biðraðirnar horfnar, búðirnar fullar af vörum og fólkinu frjálst að verzla þar, sem það telur sér hagkvæmast. Hið skráða verð á erlendum gjaldeyri var þá í engu samræmi við kaupmáttinn innanlands, enda boðið margfalt í hann á svörtum markaði. Verði hans var því breytt til samræmis við annað verðlag í landinu. Hundruðum milljóna var varið til styrktar bátaflotanum, og fór sú upphæð vaxandi við hver áramót. Þessum bótagreiðslum var hætt og þeim létt af ríkissjóði. Útgerðarmönnum var hins vegar leyft að selja nokkurn hluta gjaldeyrisins með hærra verði til kaupa á vörum, sem ekki voru lífsnauðsynlegar til framfærslu almenningi. Settar voru reglur um greiðslur launa til tryggingar því, að hagur launþega yrði ekki fyrir borð borinn. Tveir stærstu stjórnmálafl. á Alþingi komu sér saman um að framkvæma þessar till., en minnsta flokkinn skorti manndóm til þess að taka þátt í þeirri uppbyggingarstarfsemi. Skýrsla hæstv. fjmrh. um fjárhagsafkomu ríkissjóðs og fjárlfrv. sjálft, sem samið er með hliðsjón af þeirri reynslu, sem fengizt hefur af þessu kerfi, síðan það var tekið upp, bera þess glöggt vitni, að afkoma almennings í landinu og afkoma ríkissjóðs hefur á allan hátt verið betri en jafnvel bjartsýnustu menn þorðu að vona þann tíma, sem þjóðin hefur búið við þetta kerfi, sem Sjálfstfl. lagði grundvöllinn að og barðist fyrir að tekið yrði upp til að komast yfir þá erfiðleika, sem þá steðjuðu að. Og þó hefur þjóðin á þessu tímabili orðið fyrir óvanalega þungum áföllum vegna aflaleysis og erfiðs tíðarfars. Hin harða gagnrýni stjórnarandstöðunnar á þetta fyrirkomulag - án þess þó að geta bent á nokkuð annað betra - breytir engu um þessar staðreyndir. Að stjórnarflokkarnir eru ákveðnir í að halda þessari stefnu áfram nú, þrátt fyrir kosningar á næsta ári, sýnir kannske hvað bezt, hversu vel hún hefur gefizt. Ríkisstj. hefur að vísu ekki tekizt að stöðva dýrtíðina í landinu á þessu tímabili. En það hefur ekki heldur neinum þjóðum tekizt, sem við skiptum við. Þar fer vöruverð og kaupgjald sífellt hækkandi, og það hefur óviðráðanleg áhrif á vöruverð og dýrtíð hér á landi, sem ekki verður ráðið við nema með niðurgreiðslum úr ríkissjóði, sem taka verður aftur af fólkinu í sköttum. Þann hluta dýrtíðarinnar, sem stafar af hækkandi kaupgjaldi, er tæplega á meðfæri neinnar ríkisstj. að takmarka einhliða. Til þess þarf samkomulag við launastéttirnar, og öllum er kunnugt um, að það er ekki fyrir hendi. Mikill meiri hluti launþega telur sér enn trú um það, að með flestum krónum séu kjör þeirra tryggust. Meðan sú skoðun er ríkjandi, verður ekki létt verk að stöðva dýrtíðarskrúfuna, einkum á meðan erlent vöruverð fer sífellt hækkandi. Hitt hefur ríkisstj. aftur á móti gert, að sýna fullan vilja á því að styðja atvinnuvegina, eins og nú skal sýnt fram á. Þegar nýsköpunarstjórnin tók við völdum árið 1944, lýsti hún því yfir fyrst allra ríkisstjórna, að hún vildi vinna að því ötullega, að allir landsmenn gætu haft atvinnu við sem arðvænlegastan atvinnurekstur. Gerði hún jafnframt þá þegar margar raunhæfar og viðtækar ráðstafanir til þess, að svo mætti verða. Sjálfstfl. hefur aldrei síðan látið niður falla baráttu fyrir því, að örugglega yrði haldið áfram á þessari braut, sem hann þá markaði í atvinnulífi þjóðarinnar. Með þessari yfirlýsingu Sjálfstfl. og þeim framkvæmdum, sem fyrir hans áhrif hafa fylgt henni síðan, hefst hér sú stórkostlegasta bylting í atvinnuháttum þjóðarinnar, sem nokkru sinni hefur átt sér stað í lífi hennar. Margt af því, sem gert var þá, og margt af því, sem á eftir fór, hefur ekki einasta bætt stórkostlega hag þegnanna og aukið, meira en nokkuð annað, tekjur ríkis og sveitarsjóða, heldur hefur það og beinlínis komið í veg fyrir, að eymdarástand yrði með þjóðinni sem afleiðing af aflabresti og illviðrum. Vegna þessarar baráttu Sjálfstfl. og vegna þess skilnings, sem hún hefur mætt hjá samstarfsflokkum hans á hverjum tíma, hefur tekizt að halda hér uppi í mjög ríkum mæli atvinnu við betri kjör, en áður voru þekkt og við betri kjör en þekkt eru í flestum öðrum löndum. Fjárlagafrv. ber þess glöggt vitni, að ríkisstj. ætlar að hafa samvinnu um að halda áfram á þessari braut, og er það vel, enda er það meginskilyrði fyrir því, að treysta megi tekjuáætluninni, að tryggt sé, að flestir menn hafi atvinnu við sem arðvænlegust kjör. Það hefur að vísu ávallt verið ágreiningur um það í þinginu, eftir hvaða leiðum og með hvaða skilyrðum skyldi veita hina miklu fjárhagslegu aðstoð til atvinnuaukningar, sem látin hefur verið í té á hverjum tíma. Meiri hluti þingsins hefur markað þá stefnu að gefa með margvíslegri löggjöf meiri rétt og betri aðstöðu fjöldaframtakinu, en einstaklingsframtakinu í atvinnurekstri í landinu og með því beinlínis stuðlað að því að ota meira og meira einstaklingunum út af athafnasviðinu. Ég fullyrði, að þessi stefna er röng. Framtak, sem hópur manna stendur á bak við, oft sundurlyndur hópur, oft viljalítill til að leggja fram alla nauðsynlega krafta, sem til þess þarf að yfirvinna erfiðleikana, oft með minni ábyrgðartilfinningu, en æskilegt væri, á ekki að hafa meiri rétt í þjóðfélaginu og betri aðstöðu til að fá fjárhagsaðstoð frá ríkissjóði en framtak, sem á bak við stendur einn sterkur aðili, sterkur í skapgerð, viljasterkur, framsækinn og hafandi yfir að ráða mikilli reynslu og miklum hæfileikum til þess að leysa vanda. Framtak á ekki að metast eftir því, hve margir eða fáir standa á bak við það, heldur eftir hinu, hvaða verðmæti það skapar fyrir þjóðarbúið. Þegar horfið verður að því að setja fyrst og fremst slíkt skilyrði fyrir fjárhagsaðstoð, mun einstaklingsframtakið aftur leysa margan þann vandann,sem ríkisvaldið verður nú að ráða fram úr. Það þurfa því miður ekki að koma mörg eða stór áföll fyrir sum af þeim fyrirtækjum, sem fjöldaframtakið stendur að, svo að krafa komi fram um, að ríkissjóður taki við þeim að fullu og öllu. Og þessar kröfur hafa þegar komið fram frá sumum þeim aðilum, sem trúað hefur verið fyrir stórum fúlgum úr ríkissjóði, beinlínis vegna þess að nægilegur fjöldi stóð á bak við samtökin, en minna af viti og vilja til að yfirvinna erfiðleikana. Þjóðin verður ekki lengi öndvegisþjóð, eigi hún eftir að lúta fyrirskipunum frá ríkisvaldinu um öll sín atvinnumál, en það kann að vera skemmra undan en margan grunar, ef haldið er fast við það að hafa mismunandi rétt til atvinnurekstrar, sem byggist á því, hvort margir eða fáir standa á bak við. Ég hef nýlega kynnzt ríkisstofnun í landi, sem er í miklum uppgangi eftir margvíslegar þrengingar, sem hefur það eitt takmark að aðstoða einstaklingsframtakið til þjóðnytjastarfa á öllum sviðum þjóðlífsins. Fullyrða forstjórar stofnunarinnar, að aldrei hefði umbótum þar í landi verið komið á svo sem raun ber vitni um, ef þessi stefna hefði ekki verið tekin upp. Hér förum við alveg þveröfugt að, enda sjást þess glögg merki í fjárlögum ríkisins. Það eru mörg og stór verkefni óleyst enn með þjóð vorri, sem einstaklingurinn mundi fúslega vilja glíma við, ef honum væru tryggðir möguleikar til að njóta sín og til að byggja upp atvinnureksturinn á heilbrigðum grundvelli. Allt fram að síðustu aldamótum má segja, að aðalatvinnuvegir þjóðarinnar hafi aðeins verið tveir, landbúnaður og sjávarútvegur. Þótt nokkur útflutningur hafi jafnan verið frá landbúnaði, fór þó meginhluti framleiðslu hans til að fæða þjóðina, meðan sjávarútvegurinn sinnti meira því hlutverki að afla gjaldeyris í þjóðarbúið. Báðir áttu þeir það lengi vel sameiginlegt að flytja framleiðsluna út í formi hráefna og selja hana fyrir lægsta verð, og enn er þessu haldið áfram í allt of ríkum mæli. Ríkisstj. hefur fullan skilning á gildi beggja þessara atvinnuvega fyrir þjóðarheildina og hefur gert margvislegar ráðstafanir til tryggingar þróun þeirra langt fram í tímann. Verður sumt af því varla metið sem skyldi, fyrr en síðar. Sýnt er á fjárlagafrv., að stjórnin er staðráðin í að nema hér ekki staðar, og ber að fagna því. Hinar stórstigu framkvæmdir á sviði þessara mála gerðu ekki einasta að undirbyggja þriðja atvinnuveginn, iðnaðinn í landinu, heldur beinlínis kölluðu á hann í sífellt stærri stíl. Er nú sýnt, að hvorki landbúnaður né sjávarútvegur fær notið sín til hálfs, nema samfara risi hér upp nægilega öflugur og nægilega fjölbreyttur iðnaður, sem tekur við hráefnunum frá sjó og landi og breytir þeim í svo verðmæta vöru sem kostur er á, áður en hún er seld innanlands eða utan, og gæti auk þess lagt atvinnuvegunum til hentug áhöld og efni, eftir því sem þörf er á hverjum tíma. Þótt iðnaðurinn sé tiltölulega nýr atvinnuvegur í landinu, hefur hann samt sem áður náð því að verða álíka nauðsynlegur og umfangsmikill og hinir tveir, sem fyrir voru. Bezta sönnunin fyrir þroskaskilyrðum hans og viðgangi er hin glæsilega sýning, sem haldin er þessa daga á íslenzkri iðnaðarframleiðslu. Það er nú þegar ljóst, að þessi atvinnuvegur er þjóðinni svo þýðingarmikill, að skipulagning hans og þróun er eini möguleikinn til þess að útrýma varanlegu atvinnuleysi í landinu, eini möguleikinn til þess að tryggja það, að allir landsmenn, einnig þeir, sem ekki ganga heilir til skógar eða ekki hafa fyrir aðrar sakir náð fullu vinnuþreki, hafi atvinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur. Það væri rangt að halda því fram, að núverandi ríkisstj. hafi sýnt íslenzkum iðnaðarmálum tómlæti. Hún hefur þvert á móti stutt að þróun hans á margan hátt og þá fyrst og fremst með því að koma upp og styðja að því að koma upp orkuverum fyrir marga tugi milljóna króna, sem eru undirstaðan undir því, að iðnaðurinn geti blómgazt. Hún hefur einnig varið mörgum tugum milljóna króna til að koma upp verksmiðjum í landinu og undirbýr stöðugt áframhaldandi byggingu þeirra. Hún hefur stuðlað að því, að ýmsir aðrir aðilar kæmu upp verksmiðjum fyrir margar milljónir. Öll þessi orku- og iðjuver koma til með að veita þúsundum manna atvinnu í framtíðinni og spara milljónir í gjaldeyri og verða sterkur þáttur í uppbyggingu landsins, en það má ekki heldur nema hér staðar, því að einmitt hér er svo fjölmörgum og fjölþættum verkefnum að sinna, að iðnaðurinn þarf nú, frekar en nokkru sinni fyrr, á fullum skilningi og fullri samúð að halda frá þingi og stjórn. Eitt af því, sem torveldar, að Íslendingar annist sjálfir allar skipaviðgerðir og skipasmíðar, er vöntun á stórri og góðri þurrkví, ásamt þeim tækjum, sem henni þurfa að fylgja. Er mál þetta í undirbúningi fyrir atbeina ríkisstj., og er þess að vænta, að ekki liði á löngu, þar til hafizt verður handa um að hrinda þessu máli í framkvæmd. En það, sem í dag er mest aðkallandi í iðnaðarmálunum og hægast er að bæta úr, ef þing og stjórn vill, er að skipuleggja sókn gegn innflutningi á öllum þeim vörum, sem íslenzkar hendur geta unnið í landinu eins vel og eins ódýrt og þær, sem inn eru fluttar. Þetta á ekki að ske fyrir sérstaka verndartolla, sem draga úr áhuga framleiðandans fyrir vöruvöndun og vöruverði, heldur fyrir skipulagða samvinnu milli innflytjandans, sem þekkir kröfur kaupandans, og framleiðandans, sem leggur sig fram til að uppfylla þær kröfur. Innflytjandinn er í dag örðugasti steinninn fyrir iðnaðinn að velta úr götu. Hæstv. viðskmrh., Björn Ólafsson, sem einnig fer með iðnaðarmálin, verður að beita sér fyrir því, að samvinna takist á milli þessara tveggja aðila, sem báðir geta unað við. Athugun á þessum málum öllum kann vel að leiða í ljós, að færa verði tollalöggjöf landsins til betri vegar á ýmsum sviðum, einkum hvað snertir innflutning hráefna og umbúða, en það má ekki hamla því, að þessum málum verði komið í sem bezt horf. Ég veit ekki, hvort mönnum er það alveg ljóst, að ástandið í þessum málum er þannig í sumum héruðum landsins, að ungir menn hafa engin tækifæri til að læra iðnað af þeim eldri, vegna þess að verk, sem þeir gætu unnið, eru keypt erlendis frá, og þetta er að verða eitt alvarlegasta atriðið fyrir aðra atvinnuvegi sums staðar. Ísland á ekki, svo að vitað sé, kol eða málma að vinna úr jörðu á borð við aðrar þjóðir eða við til að fullnægja þörfum heima fyrir, en það á hin hvítu kol og það á þúsundir af högum höndum, sem fullkomlega vega upp á móti hráefnaskortinum, ef nýting þeirra er vel og viturlega skipulögð. En eigi að gera hér átök, sem um munar, og þess er mikil þörf, verður óhjákvæmilegt að skipa sérstaka yfirstjórn yfir þessi mál, sem hefur það verk með höndum að skipuleggja þau á þann hátt, sem þjóðinni er hollast og nauðsynlegast. Má þessu þingi ekki ljúka svo, að ekki sé mörkuð hér föst og ákveðin stefna í þessu mikilsverða máli þjóðarinnar, því að það mun sannast, að því betur sem búið er að þeim málum, því hægara verður að koma saman greiðsluhallalausum fjárlögum, hvernig svo sem árar að öðru leyti. Sjálfstæðismönnum um allt land má vera það mikið gleðiefni að vita, að stefna sú, sem flokkurinn markaði á sínum tíma í utanríkismálunum og hann einn allra flokka stóð óskiptur að, hefur fengið fullkomlega viðurkenningu allra lýðræðissinna í þessu landi, og þótt ágreiningur milli lýðræðisflokkanna hafi verið um mörg önnur mál, þá hafa þeir þó verið sammála um þetta veigamikla atriði. Hefur það hvarvetna aukið hróður Íslands, þar sem lýðræðið er nokkurs metið, og verið einn þátturinn í uppbyggingarstarfi því, sem stjórnin hefur unnið að. Verður þáttur Sjálfstfl. og þeirra manna hans, sem farið hafa með þau mál, aldrei ofmetinn. Það má einnig vera öllum landslýð gleðiefni, að tveir stærstu stjórnmálaflokkar landsins hafa borið gæfu til að hafa samvinnu um ríkisstjórn og afgreiðslu mála á Alþingi á yfirstandandi kjörtímabili til að koma fram mörgum aðkallandi nauðsynjamálum, og hvað sem líður friðarspillum, sem standa utan við hin daglegu störf og samvinnu um afgreiðslu mála, en sýna samt hug sinn til samstarfsins með ummælum og blaðagreinum, sem torvelt er að skilja að samstarfsmennirnir vilji bera ábyrgð á, er þess þó að vænta, að hinir ábyrgu menn meti meira þörfina fyrir samstarfið, m.a. við afgreiðslu fjárlaga og annarra aðkallandi vandamála, en fávísan áróður óvandaðra manna.

Forseti (JPálm): Þá hefur hv. þm. Barð., Gísli Jónsson, lokið máli sínu. - Tekur nú til máls hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. þm. Barð. sagði, að það væri sýnt, að fjmrh. ætlaði ekki að leggja fram frv. að nýjum skattalögum. Þetta er misskilningur. Það hefur ekki verið tekin nein ákvörðun um þetta enn þá. Stafar það af því, að undirbúningi þessara mála er ekki lokið. Hv. þm. Ísaf. sagðist ætla að ræða hér um fjárlögin áðan. Hann byrjaði með því að taka það fram, að fjárlfrv. væri alltaf að hækka, og vildi ekki láta bera fjárlfrv. saman við fjárlfrv., sem ég lagði fram siðast, heldur saman við fjárl. Þetta er auðvitað alveg út í hött hjá hv. þm., því að vitanlega er alveg eðlilegt að bera þær tillögur, sem ég legg fyrir þingið núna, saman við þær tillögur, sem ég lagði fyrir þingið þá, og ekkert annað en þetta sýnir mína stefnu eða stefnu stjórnarinnar. Þetta ætti hv. þm. að leggja sér á minni. Þá sagði hv. þm., að það væru miklar búsifjar, sem þjóðinni væru gerðar með þessum háu fjárlögum, og hélt ég þá og sjálfsagt aðrir áheyrendur, að hann ætlaði að fara að gera grein fyrir því, hvernig Alþfl. ætlaði að lækka fjárlögin, þ.e., hverjar væru tillögur hans sér í lagi um lækkun á fjárl., en það var öðru nær. Þegar hér var komið sögu, hætti hv. þm. sem sé snögglega að tala um fjárl. og fór að tala um allt annað. Hann fór að tala um málefni manna í tveimur eða þrem hreppum í N.-Ísaf jarðarsýslu. Enn fremur fór hv. þm. að minnast á það, að Austfirðingar væru settir hjá í raforkumálum og það væri undarlegt, þar sem fjmrh. væri þm. fyrir Austurland. Ég held, að hv. þm. hefði átt að athuga það, áður en hann lagði út í þennan málflutning, að þetta er lágkúrulegasta tegund kosningaáróðurs, sem hv. þm. flytur hér við þetta tækifæri. Ég vorkenndi satt að segja hv. þm. þennan málflutning, hvernig hann notaði ræðutíma sinn, og ég get enga skýringu fundið á því aðra en þá, - og virði honum það til vorkunnar, - að hann er nýskriðinn inn á Alþingi með 9 atkv. meiri hluta, kviðinn fyrir því að koma aftur fram fyrir kjósendur og þess vegna miður sín. Það getur ekki verið önnur skýring á þessu fyrirbrigði. Ég held, að hv. þm. vinni lítið á því t.d. að reyna að læða því inn hjá Austfirðingum, að það hefði verið auðvelt eða hægt yfirleitt að gera allt í senn, byggja Sogsvirkjunina, Laxárvirkjunina, áburðarverksmiðjuna og á sama tíma koma upp stórvirkjun fyrir Austurland. Ég held þess vegna, að áróður hv. þm. hafi sáralitla þýðingu aðra, en þá að verða honum sjálfum til leiðinda. Hv. landsk. þm., Gylfi Þ. Gíslason, minntist aðeins á fjárl. Hann hóf ræðu sína með því að segja, að Hannibal Valdimarsson, þm. Ísaf., hefði gert fjárlfrv. fullkomin skil. Þá brostu þingmenn í salnum, þegar hann sagði þetta, og ég veit, að hv. þm. hefur skrifað þetta í ræðuna heima í þeirri trú, að hv. þm. Ísaf. mundi gera fjárl. nokkur skil. En þm. Ísaf. brást alveg í þessu efni og þessum flokksbróður sínum hrapallega, og hv. flokksbróðir hans hefur ekki gætt þess að strika þetta framan af ræðunni, áður en hann steig í stólinn. Þess vegna varð þetta mönnum að gamansefni, því að enginn maður tók það alvarlega, að hv. þm. Ísaf. hefði gert fjárl. fullkomin skil. Af þessu mættu menn læra, - ef menn tala tveir í sama flokkstíma, - þá einföldu aðferð, að sá, sem talar á eftir, fái að sjá ræðu þess, sem talar á undan, ef hún er rituð, og ráðlegg ég þessum hv. þm. það framvegis. Annars deildi hv. landsk. þm., Gylfi Þ. Gíslason, á stjórnina með gífurlegum stóryrðum, en notaði minna af rökum. Ég get ekki rakið nema örfátt af því. Það einkenndi ræðu þessa hv. þm., sem einkennir ræður þm. nú orðið við þetta tækifæri, að þeir ræða alls ekki frekar um fjárl. eða fjárhagsmálin. Það er talað eins og hér væru eldhúsdagsumræður, og hér er notaður tíminn í fjárlagaumr. til að deila á ráðherra, sem alls ekkert málfrelsi hafa hér, varðandi mál, sem eru fjárhagsmálunum gersamlega óviðkomandi, og þeir geta því ekki svarað. Þetta er vitanlega vítavert. Hann ræddi nokkuð um fjárhagsmálin, þessi hv. þm., og hann sagði m.a., að það hefði verið farið allt of langt í því að gefa frjálsa verzlunina og það hefði verið farið svo langt í því, að það hefði orðið stórkostlegur halli, og þá hefðu Bandaríkin hlaupið undir bagga og skorið stjórnina, að því er manni skildist, niður úr ólinni. Hér snýr hv. þm. bara öllu við. Við gátum fengið aðstoð frá Greiðslubandalagi Evrópu til þess að gefa verzlunina frjálsa, en ekki til annars. Var þá ekki sjálfsagður hlutur að nota sér þessa aðstoð, sem hægt var að fá með óafturkræfum framlögum, til þess að gera verzlunina að verulegu leyti frjálsa, alveg eins og aðrar þjóðir hafa gert, sem hafa átt kost á slíkri aðstoð? Áttum við kannske að neita stórkostlegu framlagi frá Greiðslubandalagi Evrópu, bara til þess að geta haldið höftunum? Það hefði þurft mikla ást á höftunum til þess að fara þannig að. Þá segir þessi hv. þm., að stjórnin hafi ætlað að hafa jafnvægisbúskap, en það hafi litið farið fyrir því jafnvægi, og bendir í því sambandi á viðskiptahallann við útlönd. Hv. þm., sem er prófessor í hagfræði, veit, að hann er hér að blanda óskyldum hlutum saman. Stjórnin vildi koma á jafnvægisbúskap. Það þýddi ekki, að það þyrftu endilega að vera eða ættu að vera eða gætu verið hallalaus vöruskipti við útlönd. Þvert á móti hefur stjórnin stefnt að því frá byrjun, að það yrði stórkostlegur halli á vöruskiptunum við útlönd. Það hefur stjórnin gert þannig, að hún hefur frá byrjun ætlað sér að koma upp stórum fyrirtækjum fyrir lánsfé, og hún hefur ætlað sér að taka á móti framlagi frá Greiðslubandalagi Evrópu til þess að flytja inn verzlunarbirgðir. Þess vegna kom það af sjálfu sér, svo að segja, að þau hlaut að verða stórkostlegur viðskiptahalli fyrstu árin, sem þessi stefna kom til framkvæmda. Jafnvægisbúskapur stjórnarinnar átti að byggjast á því að halda fullkomnu jafnvægi á fjárlögum og miða peningaumferðina innanlands við það, sem framleiðslan gæfi ástæðu til, og stjórnin hefur leitazt við eftir fremsta megni að halda sér við þá stefnu og með allgóðum árangri. Þá notaði þessi hv. þm. talsvert af tíma sínum til þess að ræða um verzlunina, verðlagninguna sérstaklega og verðlagseftirlit, og reiknaði, eins og hann er vanur í því sambandi, margvísleg dæmi um það, hversu gífurlega verzlunarálagningin hefði aukizt í tíð núverandi ríkisstj. og hversu óskapleg viðskiptakjör það væru, sem almenningur ætti nú við að búa, - að því er manni skilst, samanborið við það, sem áður hefði verið. Það var það, sem hv. þm. miðaði við. Ég vil nú segja hv. þm., að hann getur haldið áfram að reikna og reikna alveg endalaust. Hvert einasta mannsbarn í þessu landi veit bara, að það er miklu meira framboð á vörum, heldur en var á þeim tímum, sem hann miðar við. Og hvert einasta mannsbarn veit, að það er hægt að fá miklu betri viðskiptakjör í verzlunum nú heldur en hægt var að fá þá. Það er alveg sama, hversu lengi hann reiknar verðlag, sem var hvergi til nema á pappírnum, álagningarreglur, sem hvergi voru til nema á pappírnum, og fleiri slíka hluti. Útkoman verður ætíð sú sama hjá honum, en fólkið veit þetta. Við vitum öll, að þetta er svona. Við þurfum ekki annað en að líta í blöðin og fylgjast með auglýsingunum og því, sem boðið er, til þess að sjá, að ástandið hefur gerbreytzt í þessum efnum. Það er alveg óþarfi fyrir menn að gera okrurunum það til geðs, ef þeir reyna að hafa í frammi klæki sína nú, að skipta við þá, en áður voru menn neyddir til þess að gera það. Sá er munurinn. Nú geta menn komizt hjá því, ef þeir vilja, og fengið eðlilegt verð og eðlileg kjör. Hv. þm. var að blanda hér inn í þessar umr. hervernd landsins og samgangi hermannanna og Íslendinga. Ég vil segja þessum hv. þm. það í sambandi við þetta mál, - og hann deildi mjög á stjórnina í því sambandi, - að okkur er öllum hollt að hafa það í huga, hvernig sem við lítum á þetta mál að öðru leyti, - að herinn er kominn hingað, fyrir okkar ósk. Við óskuðum eftir því, að þessi her, sem hér er, tæki að sér vernd landsins. Þess vegna getum við ekki einir skipað alveg fyrir um það, hvað skuli gera og hvað skuli ekki gera. Ég vil segja þessum hv. þm. það og öllum öðrum, þó að ég vilji ekki gera litið úr því að reyna að vinna í rétta átt í þessu máli, sem hann nefndi sérstaklega, að við verðum að gera okkur grein fyrir því, að það eru dálítil óþægindi t.d., sem Norðmenn hafa af því, svo að við tökum dæmi, að hafa núna - að ég held - 18 mánaða herskyldu og láta 20–25% af öllum ríkistekjunum til hernaðarútgjalda. Það eru líka „smávægileg“ óþægindi að því fyrir Dani að hafa sams konar herskyldu, hafa alla sína ungu menn í hernum í 18 mánuði og 20% af sínum ríkisútgjöldum til hernaðar. Þetta eru „smáóþægindi“. Okkar óþægindi eru að vísu talsverð, en þau eru bara allt annars eðlis, og við þurfum ekki að ímynda okkur, að við getum komizt hjá því að verða fyrir óþægindum af því ástandi, sem nú er í heiminum. Hitt er svo annað mál, að það er sjálfsagt að vinna að því af ötulleik, að það þurfi að vera sem minnstur samgangur á milli hersins og borgaranna, en hv. þm. hefði alveg getað sparað sér þau svigurmæli, sem hann viðhafði í sambandi við þetta mál í garð ríkisstjórnarinnar. Hv. þm. Siglf. talaði hér fyrir hönd Sósfl. í hálfa klst. og kom víða við. Hann sagði, að þetta væri hæsta fjárlfrv. og það væri sama eyðslustefnan áfram. Ég gat nú ekki á mér setið að kíma að hv. þm., því að við vitum það nú allt of vel, að á hverju einasta þingi flytja þm. kommúnistafl. tillögur um milljónatuga útgjöld til viðbótar því, sem er á fjárl., og til viðbótar því, sem aðrir samþykkja. Þessi ummæli eru því brosleg hjá hv. þm. Og svo þegar hann var nú búinn að ræða þessa miklu eyðslustefnu og allt þess konar, þá sagði hv. þm., að hann ætlaði ekki nú að ræða einstaka liði fjárlfrv. Það var nú líklega betra fyrir hv. þm. að ræða ekki um einstaka liði fjárlfrv. Maður getur skilið það og virt honum það til vorkunnar, enda forðaðist hann úr því að minnast á fjárlfrv. og fór að ræða um allt annað. Ég held sem sé, að það færi heldur illa fyrir þessum hv. þm., ef hann ætti að benda á, hvernig kommúnistar vilja lækka fjárl., en hins vegar auðvelt að sýna fram á, að þeir vilja hækka þau um tugi milljóna. Hv. þm. sagði, að fjmrh. hefði glaðzt yfir greiðsluafganginum, en þjóðin ekki. Það er nú svo. - En hvað var gert við greiðsluafganginn? Ég sýndi fram á það í dag. Hann var notaður til þess að greiða fyrir framkvæmdum í sveitum og til þess að bæta úr allra sárasta lánsfjárskortinum í sambandi við íbúðir í kaupstöðum og kauptúnum. Ætli það hafi nú ekki einmitt farið þannig, að það hafi fleiri en fjmrh. að lokum glaðzt yfir greiðsluafganginum í fyrra, hvað sem hv. þm. vill nú um það segja? Þá sagði þessi hv. þm., að gengislækkunin hefði verið hið mesta óráð. Hann sagði, að Benjamín Eiríksson hagfræðingur hefði haldið því fram, að öll vandamál væri hægt að leysa með gengislækkuninni, og svo sagði hv. þm.: „Er ekki margur vandinn enn? Og á því sjáum við, hvað það var mikil fjarstæða að halda, að gengislækkunin væri nokkurt úrræði.“ Í fyrsta lagi er nú þess að geta, að Benjamín Eiríksson hagfræðingur hefur vitanlega aldrei haldið því fram, að gengislækkunin væri einhver allsherjar kínalífselexír. Allt það, sem hv. þm. sagði um það, er nú bara, vægast sagt, slúður. Hitt er annað mál, að Benjamín Eiríksson benti á það, að eins og komið væri og eins og raunar fleiri vissu, en hann, þá hlaut að verða að gripa til gengislækkunar, en einnig til margra annarra úrræða jafnhliða, enda líka gert. Þá segir hv. þm.: „Ja, gengislækkunin, hvernig er nú þetta, þurfti ekki líka að gripa til bátagjaldeyrisins?“ - og það sama sagði hv. landsk. þm., Gylfi Þ. Gíslason, - „og er það ekki sönnun þess, að gengislækkunin var ekkert úrræði?“ Jú, það þurfti að grípa til bátagjaldeyrisins, en hvers vegna? Það var vegna þess, að verðlag erlendís á afurðum bátaflotans hækkaði minna, eða réttara sagt fór lækkandi, á sama tíma sem aðfluttar nauðsynjar vegna bátaútvegsins fóru hækkandi. Þess vegna þurfti að bæta bátagjaldeyrinum við gengislækkunina. Annars hefði gengislækkunin orðið einhlít fyrir bátaútveginn. Svo segir hv. þm. Siglf., að vélbátaútvegurinn standi verr, en nokkru sinni áður. Þetta er vitanlega algerlega rangt. Hver einasti maður t.d., sem kemur nálægt, framleiðslu á fiski í sambandi við bátaútgerð, veit, að það er miklu hagstæðara að framleiða fisk og vinna fisk nú, heldur en var fyrir gengislækkunina. Þetta veit hvert einasta mannsbarn, sem nálægt þessu kemur. Þetta eru álíka fullyrðingar hjá hv. þm. eins og ef því væri haldið fram og eins og hv. landsk. þm., Gylfi Þ. Gíslason, hélt fram í raun og veru, að það hefðu verið miklu hagstæðari verzlunarkjör fyrir almenning áður, en nú. Það vita allir, sem koma nálægt fiskframleiðslu, að þannig er þessu háttað. Hitt er svo annað mál, að vegna þess að síldveiðarnar hafa gersamlega brugðizt, þá hefur efnahagur þeirra, sem fyrst og fremst byggja á síldveiðum, hrunið alveg í rúst. Það er gengislækkuninni alveg óviðkomandi og engan dóm um hana hægt að fella í sambandi við þá atburði alla saman. Annars vil ég segja það nú, - því að ég gleymdi að taka það fram áðan, - þegar hv. þm. var að brigzla Benjamín Eiríkssyni hagfræðingi á margvislegan hátt, að mín skoðun er sú, að Benjamín Eiríksson hafi unnið landi sínu mikið gagn og að ráð hans hafi komið að miklu haldi. Þá deildi hv. þm. Siglf. af miklu kappi á innflutning iðnaðarvara. Hann gekk svo langt, - því að hann er nú ekkert að skafa utan af því, þegar í það fer, - að hann sagði, að það hefði orðið því nær alger stöðvun í íslenzkum iðnaði, - ég skrifaði þetta orðrétt eftir hv. þm., - og þetta hefði orðið fyrir það, að hellt hefði verið hér inn iðnaðarvörum. En hann var ekki fyrr búinn að sleppa orðinu um þetta, en hann fór að krefjast þess, að keyptar væru inn iðnaðarvörur í stórum stíl til þess að geta haldið uppi viðskiptum við Austur-Evrópu, og deildi hér lengi og með sterkustu orðum tungunnar á hæstv. viðskmrh. fyrir það, að hann skyldi ekki hafa látið flytja inn nógu mikið af iðnaðarvörum, til þess að hægt væri að selja frjálslega útflutningsvörur til þessara landa. Þannig var samræmið hjá þessum hv. þm. Svo að lokum skáldaði hv. þm. langan róman um stórfelldar vörubirgðir, sem ómögulegt væri að selja, en gallar á þessum róman voru tvenns konar. Annars vegar var það, að hann var ekki skemmtilegur hjá hv. þm., honum tókst ekki að gera hann skemmtilegan. Hinn gallinn var, að hann hefur ekkert gildi í þessum umræðum, af því að hann styðst ekki við veruleika. Sannleikurinn er sá, að það mun takast að selja allar útflutningsvörur Íslendinga, hversu langa rómana sem hv. þm. Siglf. skáldar um það, að vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar komist þar allt í hnút. Hv. þm. sagði að lokum, að það hlyti að skapast algert kreppuástand, nema breytt væri um stefnu, og stefnt hafi verið að kreppu með alls konar samdrætti. Þetta er allt út í bláinn hjá hv. þm. Allir möguleikar hafa verið notaðir út í yztu æsar til þess að láta hjól atvinnuveganna snúast sem hraðast og svo verður gert áfram.

Forseti (JPálm): Þá hefur hæstv. fjmrh. lokið máli sínu, og er þar með þessari útvarpsumr. lokið. Umr. er svo að öðru leyti frestað og málið tekið út af dagskrá.