Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (HG) : Áður en málið er tekið fyrir, vil ég taka þetta fram: Samkv. 26. gr. stjórnarskrárinnar skulu þingmenn kosnir til 4 ára. Kjörtímabil núverandi þingmanna er útrunnið á þessu sumri, og kosningar nýrra þingmanna eiga fram að fara síðasta sunnudag í júnímánuði næstkomandi samkv. kosningalögum. Tillaga sú, er hér liggur fyrir, er um frestun almennra alþingiskosninga. og framlengingu núverandi kjörtímabils. Tillagan fer því í bága við nefnd ákvæði stjórnarskrár og kosningalaga. Kemur því til forseta að kveða á um, hvort heimilt sé að taka tillöguna fyrir til afgreiðslu. Það er viðurkennd réttarregla, að nauðsyn sé lögum ríkari. Kemur því til athugunar, hvort slík nauðsyn sé fyrir hendi að því er snertir frestun kosninga, eða hvort kosningar geti farið fram á lögákveðnum tíma á. venjulegan, eðlilegan hátt og í samræmi við anda og tilgang stjórnarskrár og kosningalaga. Enginn veit, hvernig hér verður ástatt í lok júnímánaðar næsta. En herlið annars aðila ófriðarins hefur nú setu í landinu, og hinn hefur lýst yfir því, að landið sé á hernaðarsvæðinu og lagt bann við siglingum að því og frá því og hótað að tortíma þeim, er freista að hafa bannið að engu. Og dýrkeypt reynsla sýnir, að ekki hefur verið látið við hótanir einar sitja að því er siglingar snertir. Veigamikil rök þykja hníga að því, að til alvarlegra hernaðarátaka kunni að draga hér eða í nánd áður en langt um líður. Stjórnarvöld ríkis og bæja hafa þegar, af ótta við slíkar aðgerðir, hafið framkvæmdir til þess að flytja konur og börn burtu úr þeim bæjum, þar sem hættan er talin mest, og sveitir manna eru æfðar til að draga úr tjóni af völdum loftárása og hjúkra særðu fólki. Allt þetta, sem hér hefur verið talið, ásamt fullkominni óvissu um, hvað framundan er, hlýtur að valda stórfelldri röskun á lífi og háttum þjóðarinnar og torvelda mjög, að kosningar geti orðið undirbúnar og farið fram með eðlilegum hætti og samkvæmt anda og tilgangi stjórnarskrárinnar. Í stjórnarskrá íslenzka ríkisins eru engin ákvæði um, hversu skuli til haga, ef erlendur her situr í landinu og það er innan yfirlýsts hernaðarsvæðis. Kemur því til Alþingis að ákveða, hvað gera skuli, þegar svo er ástatt sem nú er. Það verður að meta, hvort þær ástæður séu fyrir hendi, að nauðsyn beri til að víkja um stund frá ákvæðum stjórnarskrár og kosningalaga og fresta alþingiskosningum. Alþingi verður að skera úr um það, hvort nauðsyn sé í þessu efni ríkari en lagafyrirmælin. Verði tillagan samþykkt, ber dómstólum landsins síðar, ef gerðir Alþingis, er situr samkv. tillögunni, eru véfengdar og til dómstólanna er leitað, að leggja dóm á það, hvort lengra sé gengið en heimilt verður að teljast og nauðsyn krefur. En mat Alþingis á nauðsyninni getur aðeins komið fram við atkvæðagreiðslu um tillöguna, og tel ég því rétt að taka hana fyrir til umræðu og afgreiðslu.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Þessi þáltill. sem hér liggur fyrir, um frestun almennra kosninga, hún ber nú sjálf með sér í aðalatriðum, hvers vegna hún er borin fram, og ég tel það ekki mestu máli skipta, hvorki fyrir nútíð eða framtíð, að fara um þessa frestun mörgum orðum, heldur skipti hitt mestu máli, að hér sé gert rétt. Ísland er hernumið land, og það er hernumið af öðrum styrjaldaraðilanum í hinni ægilegustu styrjöld, sem geisað hefur. Landið hefur af hinum styrjaldaraðilanum. verið lýst á ófriðarsvæði og í siglingabann, og það með þeim afleiðingum, sem við höfum þegar orðið að reyna að nokkru á sorglegan hátt. Við höfum seinustu vikurnar séð það, hvernig hringur ófriðarblikunnar hefur þrengzt um okkar land og það svo að segja dag frá degi. Við vitum það samkvæmt yfirlýsingum beggja styrjaldaraðila, að orustan um Atlantshaf er einn meginþáttur þeirrar styrjaldar, sem nú er háð, og við vitum það jafnframt, að mitt í þessu úthafi liggur sú eyja, sem við byggjum. Það fer heldur ekki fram hjá okkur, og það er ekki leyndarmál fyrir neinum manni, sem byggir þetta land, að undirbúningur þess hers, sem hernumið hefur landið, til hernaðaraðgerða hér verður með vaxandi hraða og í stöðugt stærri stíl. Við vitum það, að í þetta eru lagðir slíkir fjármunir, að það er ekki gert tilgangslaust, enda hefur því beinlínis verið lýst yfir í útvarpi frá öðrum hernaðaraðilanum, þeim, sem hernámið hefur framkvæmt, að áformað sé að flytja hingað meðal annars flugvélar vestan yfir haf og nota þetta eyland sem viðkomustað. Það fer heldur ekki fram hjá okkur, að Bandaríkin hafa sent hingað herskip, og við þykjumst geta ráðið þá gátu og hún sé næsta auðráðin, að það sé einn hlekkur í hinni sömu keðju, að það séu átökin um Atlantshafið, sem því valda, að þessi herskip eru flutt hingað. Ríkisstj. telur, að það muni vera ljóst meginþorra allra Íslendinga, að óvissan um framtíðina, óvissan um næsta dag er svo mikil og geigvænleg, að það sé ekki fært að kasta þjóðinni út í kosningar. En það, að horfurnar virðast ískyggilegri svo að segja með hverjum degi, sem líður, er þó ekki það eina, sem úrslitum veldur um ákvörðun ríkisstj. Hernámið og þær aðstæður, sem það og styrjöldin hafa valdið í landinu nú þegar, er ekki síður ráðandi um þessa ákvörðun. Ég held, að þær þjóðir, sem hernám hafa reynt, geri sér þess ljósari grein en við ef til vill höfum gert í upphafi, hvaða áhrif hernám óumflýjanlega hefur á þjóðlíf þeirrar þjóðar, sem hernumin er. Sumar þjóðir leggja því svo fyrir í sinni stjskr., að kosningar megi ekki fara fram, ef landið er hernumið. Við sjáum það, að áhrif hernámsins á þjóðlíf okkar eru mikil og víðtæk og hafa á marga lund raskað því og gert það óeðlilegt. Það er auðsætt mál, að hernám styrjaldaraðila, hversu nærgætnislega sem það er framkvæmt, hlýtur að hafa þessi áhrif og því meir sem hernaðaraðgerðir frá landinu aukast og hættan á mótaðgerðum vex. Því að til þess að tryggja öryggi sitt og landsmanna, getum við vel sagt, verður herinn að gera auknar öryggisráðstafanir, sem þýðir vaxandi truflun á þjóðlíf hinnar hernumdu þjóðar. Alþ. hefur nýlega mótmælt einni af slíkum ráðstöfunum, en við höfum, án þess að það þýði um það að fást, orðið að una því, að ekki fá, heldur mörg af meginatriðum stjskr. okkar hafa orðið að víkja eða hvílast um stund, hvort sem maður vill heldur segja, fyrir hernaðarlegri nauðsyn hins erlenda hers. Það má, fljótt á litið, segja, að þetta séu ekki rök fyrir því, að víkja eigi frá fleiri ákvæðum stjórnarskrárinnar með því að fresta kosningum. En þó er þessu þannig háttað vegna þess, að því óeðlilegra, sem ástandið verður í landinu, því fráleitara verður það að ætla sér að láta kosningar fara fram. Kosningar til þess að fullnægja lýðræðinu - og til þess eru þær - geta ekki farið fram undir alveg ólýðræðislegu ástandi í hernumdu landi og á ófriðarsvæði. Slíkar kosningar fullnægja ekki lýðræðinu, heldur formi þess einu. Þær eru hismið, en ekki kjarninn, og geta hæglega orðið eitthvað allt annað en sú mynd af þjóðarviljanum, sem eðlilegar og lýðræðislegar kosningar hefðu sýnt. Og því eru þess, að ég hygg, fá dæmi, ef þau annars eru til, að almennar kosningar hafi farið fram í landi, sem hernumið er af styrjaldaraðila og er á átakasvæði styrjaldarinnar. Ég hef heyrt suma menn segja sem svo, að það væri alveg sjálfsagt að fresta kosningum, ef stjórnarskrá okkar gerði ráð fyrir því, eins og stjórnarskrár ýmissa ríkja gera. En í stjórnarskrá okkar er ekki ráð fyrir þessu gert. -- Og ég hygg meira að segja, að ekki væri efi hjá neinum, svo sem málum er nú komið, um frestun kosninga, ef stjórnarskráin heimilaði það. En þá skulu menn gæta þess: Ef stjórnarskrárgjafanum, sem er Alþingi, hefur á sínum tíma yfirsézt í því að gera ráð fyrir þessu, sem nú hefur yfir okkur gengið, og þess vegna ekki sett ákvæði í stjórnarskrána, er við eiga, þ. e. a. s. um frestun kosninga, hvers vegna skyldi þá ekki Alþingi, sem nú situr, ákveða að láta hin bundnu fyrirmæli um kosningar á fjögurra ára fresti hvílast eða víkja um stund, þegar það er slík nauðsyn sem nú er, þótt ekki sé unnt að framkvæma þessa ákvörðun í því formi, að samþykktir séu gerðar um hana á tveimur þingum og kosningar fari fram milli þeirra þinga? - Við höfum og jafnframt íhugað það, að það, sem Alþingi gerði með því að samþykkja þessa ályktun um frestun kosninga og framlenging kjörtímabilsins samkvæmt því, skapar fyrir seinni tímann mjög bundið og takmarkað fordæmi. Til þess að seinni tíminn geti notað þessa ákvörðun Alþingis sem fordæmi, þarf að vera fyrir hendi, að landið sé hernumið. Og það er ekki nóg. Það þarf að vera hernumið af styrjaldaraðila, - og það nægir ekki heldur. Það þarf að hafa verið lýst í siglingabann og á ófriðarsvæði. Við vonum það vissulega öll, að þau örlög bíði ekki þjóðarinnar á næstu áratugum. En mér er nær að halda, að þegar við fáum nægilega frjálst svigrúm til þess að setja okkur nýja stjórnarskrá, muni okkur, eins og frændum okkar Norðmönnum, þykja skynsamlegt að hafa ákvæði í stjórnarskránni lík ákvæðum stjórnarskrár þeirra, um að fresta skuli kosningum, þegar og ef slíkt dynur yfir þjóðina sem nú er. Við viljum öll halda okkar stjórnarskrá í heiðri, og ekki er okkur alþingismönnum það sízt ljóst, sem höfum unnið eið að stjórnarskránni. En ég held þó, að okkur verði aldrei láð Það með réttu, að við fylgdum þeirri reglu, sem alls staðar er viðurkennd, og það er, að brýn nauðsyn víkur lögunum til hliðar um stund. Samkvæmt 1. gr. stjórnarskrárinnar er það grundvallaratriðið í stjórnarskipun okkar, að hér er þingbundin konungsstjórn. Þingmenn gátu sagt það í fyrra, þegar útlit var fyrir, að konungur gæti ekki eða ætti erfitt með að gegna skyldum sínum sem konungur, að þeir hefðu unnið eið að stjórnarskránni og vildu þess vegna ekki taka á sig þá ábyrgð að taka konungsvaldið og afhenda það ráðherrunum. En þingmenn tóku samt á sig þessa ábyrgð, vegna þess að þeir vissu, að brýn nauðsyn þjóðarinnar var æðri ákvæðum stjórnarskrárinnar, og ég hygg, að flestir kjósendur í landinu séu sammála um réttmæti þessarar ákvörðunar. Konungur kallar ekki saman Alþingi, staðfestir ekki lög, slítur ekki Alþingi o. s. frv., þótt svo sé fyrir mælt í stjórnarskrá landsins. Ég held, að fáir séu í vafa um, að þingmenn gerðu rétt, er þeir vikust ekki undan þessari ábyrgð. Við höfum gert milliríkjasamning, sambandssáttmálann, við Danmörku. Samkvæmt þessum samningi, sem jafnframt er lög, samþykkt á Alþingi, fara Danir með utanríkismál okkar. Við hikuðum ekki við það á Alþingi fyrir rúmu ári síðan að víkja þessum lögum til hliðar fyrir brýnni nauðsyn. Þessi lög hafa ekki verið formlega úr gildi felld, - en það hefur verið gengið fram hjá þeim, vegna þess að það var nauðsynlegt, og ég hygg, að sérhver Íslendingur telji það rétt að láta ekki aðrar þjóðir fara með utanríkismál okkar á þessum tímum, þótt um það séu ákvæði í lögum, og við höfum ekki einu sinni léð því hugsun, svo löglegar og eðlilegar höfum við talið og teljum þessar samþykktir Alþingis, að dómstólarnir dæmdu ekki samkvæmt þeim lögum, sem eru staðfest af ráðuneyti Íslands, en ekki af konungi, svo sem stjórnarskráin ákveður, og við erum ekki í vafa um, að það Alþingi sé löglegt og þau lög fullgild, sem það afgreiðir, þótt það sé ekki kallað saman af konungi, svo sem stjórnarskráin einnig kveður á um. Og það hefur verið dæmt eftir þessum lögum sem jafngildum öðrum lögum landsins. Það orkar ekki tvímælis, að þær ráðstafanir, sem utanríkisráðherrann gerir, eru löglegar og bindandi, þótt það standi enn í lögum frá Alþingi, að aðrir séu þar réttir aðilar. Nákvæmlega á sama hátt og af sömu forsendum verða þau lög jafngild öðrum lögum, sem Alþingi setur eftir 29. júní n. k. og ráðuneyti Íslands eða ríkisstjóri Íslands staðfestir. Ríkisstjórnin veit, að þannig hefur verið og er litið á málið af dómstólunum. Það er samkvæmt venju, sem alls staðar gildir, að nauðsyn víkur lagabókstaf til hliðar. Og ég fullyrði það, að nauðsynin til þess að fresta kosningum nú, eins og högum er háttað, sé ekki síður brýn en þegar við tókum konungsvaldið og utanríkismálin í okkar hendur, - enda er það Alþingis að meta þá nauðsyn. Vitanlega var það í bráðina þægilegra og ábyrgðarminna fyrir alþingismenn, hefðu þeir sagt sem svo: Við víkjum þessum vanda frá okkur til þjóðarinnar og efnum til kosninga, til hvers, sem það annars kann að leiða. Fyrir þingmenn var líka mannlegt að hafa það í huga, að flokkur þeirra kynni að hafa góða kosningaaðstöðu. Fyrir þá var auðveldast að hugsa sem svo: Við viljum ekki láta kjósendur geta sagt, að við höfum svipt þá kosningarréttinum, þótt ekki sé nema um stund. - Við viljum ekki láta þá, sem kynnu að vera óánægðir eða vilja nota aðstæðurnar, geta alið á því, að þingmennirnir hafi kjörið sig sjálfir og hafi ekkert umboð frá þjóðinni, og geta svo vænzt þess, að eftir eitt ár eða svo yrðu þessar ákvarðanir notaðar gegn þeim í harðsnúinni kosningabaráttu. Við erum vissulega flestir svo vanir kosningabaráttu, að okkur er það fyrirfram fullljóst, að á þessu er auðvelt að ala: Öll rök mæla með því frá persónulegu sjónarmiði alþingismanna að láta kosningar fara fram. En þingmenn hafa þrátt fyrir það flestallir ekki hikað við að taka á sig ábyrgðina og þá skyldu að láta brýna nauðsyn sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum tillitum. Og það gera þeir í trausti þess, að velflestir kjósendur meti rétt þörf þessarar ráðstöfunar og séu eða verði henni samþykkir. Við horfumst í augu við þá staðreynd, og við skiljum hana, að lífið sjálft tekur ekki alltaf tillit til lagasetningar, heldur setur sín eigin lög, - og það hefur sett slík lög um líf þessarar þjóðar um skeið. Þegar svo er komið, er réttara og farsælla fyrir þjóðina að hlýða þeim lögum, jafnvel þótt ákvæði stjórnarskrárinnar verði að hvíla sig um stund. Fyrir því hefur ríkisstj. borið fram þessa till. til þál., sem ég vænti, að hv. Alþ. fallist á.



Herra forseti! Hv. þm. munu hafa veitt því athygli, að við þm. Sósíalistafl. greiddum atkvæði gegn því, að afbrigði yrðu veitt fyrir þessu máli. Það er alveg óvenjulegt, að neitað sé um afbrigði, og verð ég því að skýra það nokkru nánar. Ástæðan fyrir neitun okkar þm. Sósíalistafl. er sú, að við álítum, að ekki sé heimilt að bera þá þáltill., sem hér liggur fyrir, fram fyrir háttvirt Alþingi. - Ég man ekki betur en að þegar við komum hér fyrir fjórum árum, værum við látnir vinna eið að stjórnarskránni. Ég vil nú minna hæstv. forseta á þennan eið. Ef hann vill halda þennan eið, hefur hann engan rétt til að taka þetta mál fyrir, því að Alþ. getur ekki undir neinum kringumstæðum tekið fyrir eða greitt atkv. um þáltill., sem brýtur í bág við það, sem er þungamiðja stjórnarskrár Íslands, og að þessi þáltill. brjóti í bág við stjórnarskrána, er viðurkennt af öllum. Það er að vísu rétt, sem hæstv. forsrh. sagði áðan, að nauðsyn brýtur lög, og aðra frambærilega ástæðu fyrir slíkum aðgerðum sem þeim að bera fram þáltill., er afnemur grundvallaratriði stjórnarskrárinnar, er ekki hægt að finna, en þá verður líka að finna þeim orðum stað, að slík nauðsyn sé fyrir hendi. Það verður með öðrum orðum að færa sönnur á, að ekki sé unnt að framkvæma stjórnarskrána. Í þessari þáltill. og í ræðu hæstv. forsrh. eru talin nokkur atriði sem rök fyrir þáltill., svo sem að það sé siglingahætta á leið til Englands, að það sé loftárásahætta og framtíðin í fullkominni óvissu: - Slík rök er ekki hægt að taka til greina, - þetta eru engin rök. - Siglingahættan til Englands getur ekki hindrað okkur í að hafa kosningar. Á meðan loftárásahættan er ekki meiri en svo, að leyfðar séu opinberar skemmtanir, geta það ekki talizt rök fyrir frestun almennra kosninga. Óviss framtíð getur ekki talizt rök fyrir því, að ekki beri að hafa kosningar, eða er nokkuð auðveldara fyrir þá stjórn, er nú situr að völdum í landinu, að stjórna í framtíðinni undir slíkum kringumstæðum en aðra stjórn, sem er löglega kosin eftir réttum reglum stjórnarskrárinnar? Það er margsinnis viðurkennt af öllum flokkum, að frestun kosninga væri hreint stjórnlagabrot, hreint valdarán. Það hefur heldur enginn borið brigður á, að ef ekki fari fram kosningar á löglegum tíma, verði ekkert löglegt þing og engin lögleg stjórn í þessu landi eftir 29. júní n. k. - Allt, sem slíkt þing samþykkti, er lögleysa og markleysa ein og að engu hafandi, og stjórn, sem styðst við slíkt draugaþing, er ekkert annað en flokkur valdaránsmanna, sem þegnarnir hafa engar skyldur við. Verði þingkosningum frestað, gilda hvorki lög né réttur í landinu, hnefarétturinn verður einn í gildi, þar til löglegar kosningar hafa farið fram. Allir viðurkenna þetta í meginatriðum, málið er svo augljóst. - Og þó virðist meiri hluti hv. þm. vera því fylgjandi að afnema þingræðið og hrifsa völdin til sín á þann hátt, sem hér er farið fram á, og munu þó fáir þingmenn um víða veröld hafa gasprað meira um þingræði og lýðræði en þeir, sem sitja hér á hv. Alþingi. - Í orði kveðnu hafa allir viðurkennt hingað til, að ekki komi til mála að grípa til slíkra ráðstafana sem þeirra, er farið er fram á í þáltill., nema því aðeins, að landsmenn séu beinlínis hindraðir í að láta kosningar fara fram. Þá er að athuga: Er ástandið virkilega þannig, að landsmenn geti ekki kosið? Við skulum nú athuga það nokkru nánar. Það er satt, að við þær kosningar, sem nú mundu fram fara, yrði ekki um viðunandi lýðræði að ræða, Þar sem Sósíalistaflokkurinn hefur verið sviptur ritfrelsi og blað hans bannað. Og málfrelsi verður áreiðanlega mjög takmarkað. - Það er jafnvel talað um, að ekki muni leyft að tala í útvarpið, nema ræður manna verði ritskoðaðar. - Að hve miklu leyti brezka herstjórnin á sök á þessum takmörkunum og að hve miklu leyti það er sök ríkisstj. Íslands, er ekki unnt að segja, svo náið er sambandið þar á milli. En hafa þá þær kosningar, sem fram hafa farið í þessu landi, verið svo sérstaklega lýðræðislegar? Þegar nánar er að gætt, er heldur mjótt á mununum um þær kosningar og kosningar, sem fara mundu fram undir núverandi skilyrðum. - Það væri auðvelt fyrir Sósíalistaflokkinn að vinna á skömmum tíma mikinn hluta þjóðarinnar til fylgis við sig, ef hann hefði hundruðum þúsunda eða milljónum króna yfir að ráða eins og hinir flokkarnir. Við hverjar kosningar henda yfirstéttaflokkarnir hundruðum þúsunda króna í áróður. Kynstur af blöðum og ritlingum eru send á hvert einasta heimili í landinu. Í Þúsundatali hafa þessir flokkar menn á launum til þess að hafa vörð um svo að segja hverja einustu sál. Yfirráð atvinnutækjanna eru notuð til þess að byggja upp svo fullkomið mútukerfi, að það er hrein völundarsmíð. - Þar hafa Íslendingar komizt lengst í skipulagningu. Á undanförnum árum hafa þúsundum íslenzkra verkamanna verið settir tveir kostir: Að hætta að hugsa eða að hætta að borða, það er: Þeim hefur verið gert að fylgja matgjafa sínum að málum eða standa ella uppi allslausir með sitt skyldulið. Þetta eru staðreyndir, sem allir þm. vita. Hins vegar hafa áróðurstæki verkalýðsflokksins verið af svo skornum skammti, að það var fyrst við síðustu kosningar sem Kommúnistafl. hafði yfir litlu, fátæklegu dagblaði að ráða. Foringjar hans hafa verið hundeltir bæði atvinnulega og stundum líka af dómstólunum. Aðeins örfáum mönnum innan Sósíalistaflokksins hefur verið gert kleift fyrir fórnfúsan styrk félaganna að beita sér að nokkru ráði fyrir flokk sinn og stefnu. - Um verulegan kosningaundirbúning af hálfu verkalýðsflokksins hefur ekki verið að ræða í mörgum kjördæmum, - flokkurinn og frambjóðendur hans hafa ekki verið svo stæðir, að tök væru á því. Nú eru sumir andstæðingar okkar allt í einu búnir að uppgötva, að lýðræðislegar kosningar geti ekki farið fram, þar sem Sósíalistaflokkurinn hafi verið sviptur málgagni sínu. - Þetta er gleðilegt, og ég efast ekki um, að réttlát gremja yfir aðförum brezku herstjórnarinnar gegn íslenzkum þegnum hafi opnað augu manna fyrir ýmsu ranglæti, sem þeir hafa ekki áður veitt athygli. Það er rétt að minna á, að það hafa farið fram kosningar, sem t. d. Kommúnistaflokkurinn tók þátt í, án þess að hafa annað Málgagn en eitt örlítið vikublað, og þessir menn ættu að minnast þess, að síðan íslenzk stjórnmál urðu fyrst og fremst barátta milli stétta, hafa aldrei farið fram kosningar, sem voru lýðræðislegar í þeim skilningi, að báðir aðilar stæðu jafnt að vígi. Á Íslandi hefur ríkt og ríkir enn stéttareinræði, hvað sem öllum sýndarformum lýðræðisins líður. Nú er það svo, að Sósíalistafl. þarf allra flokka sízt að óttast kosningar núna, enda þótt hann hafi ekkert málgagn. Hann á það víst að koma út úr kosningum, sem haldnar yrðu á venjulegum tíma,. sem margfalt stærri og sterkari flokkur en áður. Þegar á þetta er litið, er það því ærið afkáralegt að ætla að bæta Sósíalistafl. blaðmissinn með því að svipta hann rétti til þess að bæta við sig þingmönnum fyrir næsta kjörtímabil. Það er kunnugt, að Alþfl. og sá hluti Framsfl., sem næst stendur formanni þess flokks og ræður yfir Tímanum, hefur krafizt þess, að Sósíalistafl. og blað hans, Þjóðviljinn, yrði bannað. Nú vil ég spyrja: Var þessi krafa borin fram í þeim tilgangi, að bannið mætti síðar nota sem röksemd fyrir því að fresta kosningunum? Var hún um leið krafa um, að þingræðið skyldi afnumið? Ég get ekki skilið, að þessir menn geti notað bannið á Þjóðviljanum sem röksemd fyrir frestun kosninga, - og þeir munu heldur ekki gera það. En hvaða rök hafa þeir þá? - Hvaða rök? Ég álít, að þau rök, sem hér hafa verið borin fram, séu engin rök, eins og ég hef leitazt við að sýna fram á. Þessir menn hafa leitað að rökum í margar vikur, - en þeir hafa engin fundið, því að það tekur enginn mark á slíkum slagorðum sem þeim, að við séum í hernumdu landi, tímarnir séu breytilegir, allt á hverfanda hveli o. s. frv. - Eins og það sé ekki því meiri nauðsyn á því, að fólkið fái að kjósa og hafa almennilegt þing og stjórn, því breytilegri og erfiðari sem tímarnir eru! - Það liggur í augum uppi! Loks héldu þeir lokaðan þingmannafund með hinum ábyrgu og létu berast út af þeim fundi, að þar hefðu komið fram svo mikilvæg rök fyrir nauðsyn þess að fresta kosningum, að tekið hefði af öll tvímæli, svo að þeir, sem áður voru á móti kosningafrestuninni, hefðu snúizt fyrir þunga þeirra raka. En þessi rök mátti bara enginn heyra, nema þeir ábyrgu, og rökin eru ekki komin fram enn. Þetta var þrautalendingin, en það dugði skammt. - Á Alþ. spurðist einn þm. fyrir um, hver þessi rök væru, og fékk þau svör, að ég hygg hjá hæstv. utanríkismrh., að engin ný rök hefðu komið fram á þessum fundi. Nú mætti ætla, að þeir þm., sem mest hneyksluðust yfir atferli brezku herstjórnarinnar gagnvart Sósíalistaflokknum, vildu nú stuðla að því, að flokkurinn fengi sem rýmst málfrelsi. En hvað skeður þá? Flokkurinn fór fram á, að útvarpsumræður yrðu hafðar um fjárl., eins og lög standa til, en því var synjað. Og bréfi til ríkisstj., þar sem þess er æskt, að hún grennslist eftir því, á hvaða grundvelli flokkurinn geti gefið út málgagn, hefur ekki verið svarað. - Það er sem sé eins og hæstv. ríkisstj. þætti ekki nóg, að flokkurinn væri sviptur málgagni sínu, heldur þyrfti einnig að svipta hann því málfrelsi, sem hann á heimtingu á samkv. þingsköpum Alþingis. Það er fjarri því, að ég vilji drótta neinu að hæstv. ríkisstj., en svona framkoma verður óneitanlega til þess að styrkja þær grunsemdir manna, sem vissulega eru til, að ríkisstj. sé ofbeldi Breta gagnvart Sósíalistaflokknum ekki eins leitt og hún lætur og þyki gott að hafa strákinn í ferðinni. Enn æskilegra væri það fyrir ríkisstj. að geta notað Breta til þess að skjóta sér undan því að hafa kosningar, því að rök fyrir frestuninni hafa enn ekki komið fram. Þau rök, sem í raun og veru liggja fyrir því, að ríkisstj. ber slíka þáltill. fram, eru þess eðlis, að ekki er hægt að skýra almenningi frá þeim. En það er hægt að renna grun í þau. Öll pólitík þjóðstjórnarinnar hefur frá upphafi verið í beinni andstöðu við hagsmuni meiri. hluta þjóðarinnar. Auk þess virðist ríkisstj. una vel því hlutskipti að vera leppstjórn hins erlenda innrásarhers, en þjóðin vill stjórn, sem getur verið fulltrúi hennar gagnvart hinu erlenda valdi. Þjóðstjórnin veit því, að hún hefur stórtapað fylgi. Einnig er vitanlegt, að Sósíalistaflokkurinn hefur mjög aukið fylgi sitt. Enginn efast um fylgishrun Alþfl. Það má vel búast við því, að hann fengi engan þm. kosinn, ef kosningar færu fram. Í sínum eigin flokki standa formenn allra stjórnarflokkanna, allir. 3 formennirnir, sem eru uppistaðan í þjóðstjórninni, mjög völtum fótum. Pólitískt rót eins og kosningar mundi þess vegna vera mjög hættulegt fyrir þá spilaborg, sem þeir hafa hrófað upp. Í kosningahitanum gætu vel komið fram uppljóstranir, sem yrðu þannig vaxnar, að kosningarnar riðu þjóðstjórnarsamvinnunni að fullu eða a. m. k. torvelduðu hana mjög. Þá má líka geta þess, að á þessum viðsjárverðu tímum, sem við lifum á, þá tekur yfirleitt enginn mark á gullnum kosningaloforðum. Þess vegna er það alveg satt frá sjónarmiði þessarar hæstv. stjórnar, að það er ekki gott að hafa kosningar, þegar enginn veit, hvað í vændum er. En án kosningaloforða, sem hægt er að svíkja, geta þjóðstjórnarfl. ekki hugsað sér neinar kosningar. Ég vil ekki skella neinni ábyrgð á Bretana í þessu sambandi, en hitt þykir mér þó líklegt, að brezka setuliðið vilji ekki eiga neitt á hættu í kosningum, sem gætu veikt þessa leppstjórn þeirra, sem er þeim eins þægur ljár í þúfu og nokkur stjórn getur verið. Niðurstaðan verður því þessi: Sósíalistaflokkurinn álítur, að það mundi ekki koma verulega að sök, þó að kosningum yrði t. d. frestað til haustsins, ef það þætti betra. Að vísu er hæpið, að slíkt sé heimilt samkvæmt bókstaf gildandi laga, en mundi engu breyta, því að stjórnin situr hvort eð er þangað til, og vitaskuld væri ekki rétt að gera það nema mjög gildar ástæður lægju fyrir, en verði kosningum frestað um óákveðinn tíma, eins og hér er farið fram á, þá mundi Sósíalistaflokkurinn ekki viðurkenna, að til séu neinir löglegir þm. né stjórn í landinu eftir 29. júní. Núverandi hv. þm. hafa þá ekki meiri rétt til þess að gegna fulltrúastörfum fyrir þjóðina eða samþ. lög heldur en hverjir aðrir Íslendingar, og núverandi hæstv. ráðh. hafa ekki meiri rétt til þess að fara með stjórn landsins heldur en Pétur eða Páll. Allt, sem þeir gera eftir 29. júní, verður á þeirra persónulegu ábyrgð, umboðslaust frá þjóðinni.

*Gísli Guðmundsson: Vegna þeirrar till. til þál., sem hér liggur fyrir, vildi ég leyfa mér að bera fram 2 fyrirspurnir, til hæstv. forsrh.: Í fyrsta lagi vil ég spyrja um það, hvort fyrir liggi vitneskja um það, að dómstólar landsins, og þá sérstaklega hæstiréttur, muni dæma eftir þeim lögum, sem samþ. kynnu að verða á Alþingi með umboði, sem framlengt væri án kosninga, eins og till. gerir ráð fyrir. Í öðru lagi vil ég spyrja um það, hvaða ástand hæstv. forsrh. telur þurfi að vera fyrir hendi síðar meir til þess að telja megi till. þá, sem hér liggur fyrir til samþ., fordæmi fyrir frestun almennra kosninga til Alþingis.



Herra forseti! Það alvarlega mál, sem hér er nú loks tekið til meðferðar. er þess eðlis, að óhjákvæmilegt er að líta nokkuð til baka, áður en komið er að sjálfu aðalefninu. Hefði sannarlega verið þörf á að gera það nokkru ýtarlegar en ég get gert, enda þótt svo kunni að fara, að sumum þyki ég verða nógu langorður. Við síðustu alþingiskosningar, vorið 1937, gerðu Sjálfstæðisfl. og Bændafl. bandalag, er þeir kölluðu breiðfylkingu Íslendinga. Það var mjög merkilegt tímanna tákn: Fyrri hluti nafnsins var sóttur til spánverskra fasista, en síðari hlutinn var hin fyrsta opinbera staðfesting þeirrar nýstárlegu kenningar, að þeir einir væru Íslendingar, er fylgdu afturhaldinu að málum. blóti þessari breiðfylkingu börðust vinstri flokkarnir þrír, sem þá voru kallaðir, Framsóknarflokkurinn, Alþýðuflokkurinn og Kommúnistaflokkurinn, og lauk kosningunum svo, að þessir sameiginlegu andstæðingar afturhaldsins, fulltrúar vinnustéttanna í landinu, náðu hreinum meiri hluta. Nú kom, ennþá einu sinni, að því að efna loforðin, sem kjósendum höfðu verið gefin: Að beita hinum sívaxandi styrkleika ríkisvaldsins til hagsbóta fyrir alþýðuna. En hin nýja samstjórn Framsfl. og Alþfl., sem mynduð var eftirkosningarnar og raunar var skipuð hinum sömu mönnum og fyrir kosningar, reyndist, þegar til kom, treg til efndanna. Fylgi Alþýðuflokksins hafði minnkað, en aftur á móti sátu nú þrír kommúnistar á þingi. Þetta mun hinum ungu gæðingum stjórnarflokkanna hafa þótt ískyggilegt tímanna tákn. Það hafði aldrei verið meiningin að hlaupa of langt til vinstri, - veita íslenzkri alþýðu fullkomna uppreisn. Og þá var um að gera að spyrna við fótum í tæka tíð. Kommúnistar héldu áfram að berjast fyrir samfylkingu eða helzt sameiningu verklýðsflokkanna, og brátt kom þar, að meiri hluti Alþfl., róttækari armurinn, gekk til sameiningar við Kommúnistafl. um nýja flokksmyndun, með sjálfan hv. 3. þm. Reykv., Héðinn Valdimarsson, í broddi fylkingar. Sameiningarflokkur alþýðu, Sósíalistafl., var stofnaður haustið 1938. Þar með var teningunum kastað. Nú var bersýnilegt, að stéttvísasti og skeleggasti hluti verkalýðs höfuðborgarinnar ætlaði loks í alvöru að krefjast efnda á kosningaloforðunum frá vorinu 1937. En þá sneri Framsfl., með leifar Alþfl. í eftirdragi, algerlega við blaðinu. Á vetrarþinginu 1939 gerðust þau tíðindi, er einna örlagaríkust munu reynast í innri stjórnmálasögu hins fullvalda íslenzka ríkis: Stjórnarflokkarnir ganga til samninga við hinn forna erkifjanda, Sjálfstfl., og bjóða honum hlutdeild í nýrri stjórnarmyndun. Þar með var svörtu striki slegið yfir öll kosningaloforðin og í raun og veru allt svikið, sem svikið varð. Framsfl., sem gert hafði Bændafl. óvígan í kosningunum, bæði vegna samvinnu hans við Sjálfstæðisfl. og afstöðunnar til gengismálsins, gekk nú sjálfur til samvinnu við þann síðarnefnda, einmitt með sömu lausn þess máls, gengislækkun, að yfirskini. Sá, er að tjaldabaki mun hafa átt drýgstan þáttinn í sköpun þessarar samsteypu, var maður, sem Sjálfstfl. hafði frá því fyrsta litið á sem fjandmann þjóðarinnar nr. 1 og á sínum tíma lagt á sig mikið erfiði til þess að fá lokaðan inni á vitlausraspítala, hinn bóginn var maður, sem Framsfl. hafði alla tíð ofsótt sem mesta skaðsemdargripinn í atvinnulífi þjóðarinnar, gerður að atvinnumálarh., annar, sem þótt hafði vörður og verndari allrar fjármálaspillingar, var settur yfir fjármálin. Og til þess að koma þessum nýju bjargvættum fyrir í stjórninni, varð að fjölga ráðherrastólunum úr þremur í fimm. Með þessari ráðabreytni var ráðizt á tvö grundvallaratriði stjórnskipulagsins í senn: Lýðræðið, með því að taka þveröfuga stefnu við ótvíræðan vilja meiri hluta kjósenda, án þess að samþykkis þeirra væri leitað, þingræðið með því að auka um allan helming áhrif auðvaldsins í landinu á vilja þjóðfulltrúanna. Nú var þá loks um sinn búið að keyra alla hagsmunaþætti sérréttindastéttanna saman í einn hnút: Bankastjórar, útgerðarmenn, heildsalar og embættismenn tóku fagnandi við samvinnuforkólfum og verkalýðsforingjum og buðu þá velkomna inn í ríki afturhalds og kúgunar með þau tæki í höndunum, sem eitt sinn voru fjöregg alþýðunnar og hún hafði í grandleysi sínu trúað þeim fyrir. Nú loks virtist óhætt að láta til skarar skríða fyrir alvöru, enda leið ekki á löngu þar til farið var að gefa þjóðinni höggorma og nöðrur í staðinn fyrir fisk og brauð. Þau þing, sem háð voru frá kosningum og þar til landið var hernumið, munu verða fræg í sögunni á sínum tíma. Þau munu verða skoðuð sem svartir blettir í sögu þingsins, og það blettir, sem stöfuðu hvorki frá óviðráðanlegum náttúruviðburðum né erlendri íhlutun, heldur blátt áfram sjálfráðu samsæri innlendra valdhafa gegn lífi og hagsmunum almennings. Ég held mér sé óhætt að segja, að það sé fátt eitt af hinum mikilvægustu lýðréttindum, er áunnizt höfðu frá því að íslenzk endurreisn hófst, sem þessi þing snertu ekki við með sinni drepandi köldu hendi. Ég skal aðeins minnast á fáein dæmi. Til þess að koma í veg fyrir, að verkalýður kaupstaðanna gæti borið hönd fyrir höfuð sér með verkfallssamtökum, var komið á vinnulöggjöf og gerðardómi í kaupgjaldsmálum. Til þess síðan, að fyrsta afrek hinnar svokölluðu þjóðstjórnar, gengislækkunin, kæmi að fullum notum, varð að koma í veg fyrir, að vinnulaun hækkuðu að sama skapi. Samhliða gengislögunum voru því önnur lög sett um bann gegn kauphækkun. Þar með var verkamaðurinn að fullu sviptur hyrningarsteini frelsis síns - að mega sjálfur hafa íhlutun um verðlag vinnu sinnar. Margra ára sigrar harðvítugrar frelsisbaráttu alþýðunnar voru þar með að engu orðnir og það fyrir atbeina sumra þeirra manna, er sjálfir höfðu haft á sínum tíma forystu í þeirri baráttu. Við þessu öllu var kjósendum síðan ætlað að segja það sama og hinn kýlum hlaðni Job mælti forðum : Drottinn gaf og drottinn tók, lofað veri nafn drottins. Samtímis öllu þessu voru uppi alvarlegar ráðagerðir um það að lögfesta hina illræmdu fátækraflutninga á ný, ennfremur að reka svo sem eins og tólf þúsundir reykvískra borgara út um hinar dreifðu byggðir landsins og skipta þeim þar niður á bæina eins og hröfnum, tveimur á hvern. Þannig mætti lengi telja. En þetta ætti að nægja til að sýna, að þing og stjórn voru komin í þveröfuga afstöðu við allan málflutning flokkanna frá vorinu 1937 og þar með þann kjósendavilja, er á honum grundvallaðist, löngu áður en sá atburður gerðist, er tók að nokkru leyti sjálfsákvörðunarréttinn úr höndum landsmanna sjálfra, og á ég þar við hernám Breta á Íslandi fyrir réttu ári síðan. Hernámið var að ýmsu leyti ákjósanleg staðreynd fyrir þá stjórn, sem tekið hafði sér völd í hendur í svo djúpsettri mótsögn við kosningagrundvöllinn frá 1937. Með hernáminu var skapað hið svokallaða „ástand“, sem síðan hefur meira og minna verið notað ýmist sem skálkaskjól fyrir ofbeldi eða afsökun fyrir sleifarlagi, eftir því, sem á hefur þurft að halda. Valdhafarnir byrjuðu á því að taka á móti innrásarher framandi stórveldis eins og hverjum öðrum gestum. Síðan var höfuðborg landsins mótmælalaust gerð að víggirtri setuliðsborg og álitlegum hluta þegnanna þar með stefnt í yfirvofandi lífshættu. Vinnuafl sjálfra landsmanna var notað til framkvæmda þessa múgmorðaundirbúnings, einnig mótmælalaust, þar til nú fyrir skemmstu, þegar búið var að stofna framleiðslu landsmanna í beinan voða. Innlendir atvinnurekendur urðu brátt samherjar hins brezka vinnuveitanda í átökum við verkalýðinn, og dómstólar vorir hafa dæmt þá verkamenn fyrir íslenzk landráð, er fremst hafa gengið í baráttunni gegn hinni erlendu íhlutun. Einmitt þegar öll íslenzka þjóðin átti að eiga í harðri frelsisbaráttu við hinn framandi innrásarher, þá skeður það undarlega tímanna tákn, að skorin er upp herör gegn annarri smáþjóð, sem einnig er hernumin af öðrum stríðsaðilanum og hafði því enga aðstöðu til að ganga á rétt vorn eins og sakir standa, þótt áður hafi hún gert svo. Þessu til áréttingar átti síðan að leggja niður þjóðfánann, eins og hann er, og gera þar með rauðan lit útlægan á Íslandi um aldur og ævi. Með öðrum orðum: í stað þess að snúast einhuga gegn því valdi, er stóð með brugðnum bröndum yfir höfðum vorum, átti heil þjóð að fara að berjast við vindmyllur, - og hvers vegna? Nú er bezt, að hver svari fyrir sig. Hafi nokkur verið í vafa um, að þörf væri á að halda fast um rétt vorn gagnvart innrásarhernum, þá hlýtur sá vafi að hafa horfið við þann atburð, sem gerðist hér fyrir nokkrum dögum síðan - atburð, sem illu heilli varð til þess, að ég stend nú hér á þessum stað. Þá var það, að hið erlenda hervald réðst á sjálfa stjórnarskrá landsins og friðhelgi Alþingis til þess að ná til skeleggasta alþýðuforingjans á Íslandi, auk þess sem það setti hið eina dagblað stjórnarandstöðunnar í bann, í hvers konar formi, sem verða vildi, og flutti starfsmenn þess af landi burt. Þessi atburður hefur enn brugðið nýju ljósi yfir eðli og inntak þeirra flokka og foringja, sem gengu til síðustu kosninga. Að vísu hafa blaðaskrif og umræður verið með þeim hætti, að erfitt hefur verið að greina þar á milli einlægni og yfirdrepskapar. Og það er til marks um kapphlaup íslenzkra valdhafa við hið erlenda ofbeldi, að hér á sjálfu hinu háa Alþingi hafa risið upp menn og ávítað stjórnina fyrir að verða ekki fyrri til að beita ofbeldinu. En ef marka má það, sem um málið hefur verið skrifað í málgögnum flokkanna, þá er það mjög greinilegt, í hvaða flokki hinn íslenzki málstaður á sér formælendur og í hvaða flokkum hinn brezki. Þó er engan veginn með þessum blaðaskrifum sannað, að þau séu hin rétta spegilmynd af hugarfari almennings innan þessara flokka. Þau þurfa ekki heldur að vera sú rétta spegilmynd af hugarfari alls þorra þingmanna þeirra. Það er skoðun mín, að meginhluti þeirra hv. þm., er greiddu atkv. með mótmælum Alþingis gegn brottnáminu, hafi gert það af heilum hug. Það er enn fremur skoðun mín, að þáttur þessara sömu hv. þm. í þeirri harmsögu líðandi kjörtímabils, sem ég nú hef í stórum dráttum rakið, hafi ekki verið snúinn af fúsum vilja, heldur af illri einkanauðsyn. Á bak við hina ábendanlegu harmsögu munu felast aðrar óáþreifanlegri um margan hraustan dreng og efnilegan þjóðfulltrúa, sem smám saman hefur ánetjazt þeim öflum, er hann í öndverðu hugðist að berjast gegn, og verður nú að dansa sem nauðugur limur eftir því höfði, er situr á herðum höfðingja eins og hæstv. atvmrh., hæstv. félmrh. og hv. þm. S.-Þ. Það gegnir hreinni furðu, að hv. þm. skuli fást til að ræða um það í fullri alvöru, hvort brjóta skuli stjórnarskrá landsins með því að fella niður kosningar um óákveðinn tíma og það fáum dögum eftir, að þeir hafa einróma mótmælt broti framandi valds á þessari sömu stjórnarskrá. Ætla þeir virkilega að kóróna sögu kjörtímabilsins með því að afnema sjálfan grundvöll lýðræðisins og þingræðisins í landinu og gera þar með að engu þá siðferðilegu uppreisn, sem fólgin var í fyrrnefndum mótmælum? Enn einu sinni er vitnað í hið svokallaða „ástand“. En allt hjal um árásarhættu og því um líkt er blátt áfram hlægilegt í munni þeirra valdhafa, sem ekki hafa unnið trúlegar gegn þeirri sömu hættu en raun ber vitni um. Slíkt hjal situr líka sízt á þeim mönnum, sem með köldu blóði ota lífi íslenzkra þegna út í það brjálæði að flytja matinn frá munninum á börnunum og kasta honum fyrir vafasama pappírsseðla úti í Bretlandi. Nei, hér er ekki um neitt óvenjulegt utanaðkomandi ástand að ræða, íslenzkri alþýðu er sannarlega ekki vandara um á kjördegi en aðra daga. Hér er blátt áfram um að ræða hið innra ástand þjóðmálanna. Verði kosningum frestað, þá er það eingöngu vegna þess, að þing og stjórn, sem vita upp á sig skömmina, þora ekki að koma fram fyrir umbjóðendur sína. Og ég verið því miður að játa, að mér finnst það nokkur vorkunn. Bent hefur verið á, að kosningar gætu, hvort eð væri, ekki farið fram á lýðræðislegum grundvelli, með því að aðalmálgagn stjórnarandstöðunnar hefði verið bannað. Þetta er í sjálfu sér hverju orði sannara. En vér sósíalistar höfum sannarlega ekki átt slíkri umhyggju fyrir málstað vorum að fagna á undanförnum árum. Vér höfum fremur átt hinu að venjast, að talað væri um að loka á okkur munninum sem fyrst og vendilegast. Það væri því hámark hræsninnar, ef afnema ætti leifar lýðræðisins með þeim forsendum, að þær kæmu oss sérstaklega ekki framar að fullu gagni. Það væri þá nær að beita öllu afli að afnámi þess banns, er nú hvílir á málgagni voru, - það væri að sýna alla þessa miklu lýðræðisást í verki. En látum „ástandið“ vera eins og það er, sósíalistar munu samt ekki hika. Sviptir málgagni og foringjum munu þeir berjast til þrautar, jafnt á vettvangi kosninga sem annars staðar og taka jafnt sigri sem ósigri með hinu sama jafnaðargeði, þar til fylling tímans kemur og fólkið sjálft opnar augun og sér hinar einu útgöngudyr: Afnám þess skipulags, er hrundið hefur mannkyninu og menningunni út í það eitraða og blóðuga „ástand“, sem nú ríkir á jörðinni.



Ég ætla að svara tveimur þingmönnum Sósíalistafl., sem hér töluðu áðan. - Viðvíkjandi orðum hv. 5. þm. Reykv. um Alþfl., þá klofnaði hann fyrir alllöngu, ekki af innanlandsástæðum, heldur af öðru. - Hann klofnaði vegna afstöðunnar til Rússa, ekki afstöðu okkar til Rússa, heldur hvaða rétt Rússar hefðu til að brjótast inn í eitt af Norðurlöndunum, sem fyrir utan Ísland er mesti lítilmagninn. Þessi hv. þm. benti svo á, að íslenzkum málstað sé bezt borgið hjá þeim flokki, sem lítur með velþóknun á innrás Rússa í Finnland. Ég ætla ekki að segja meira við þennan hv. þm., ég ætla að víkja nokkrum orðum til hv. 1. landsk. - Hann sagðist ekki vilja drótta neinu að ríkisstj., en áður sagði hann, að blað hans flokks hefði verið bannað, líklega fengju menn ekki að tala í útvarp, ef kosningar færu fram, og ekki líklegt, að hans flokkur fengi að halda fundi. - Ég veit ekki, hvað aðdróttanir eru, ef ekki það að segja, að íslenzka ríkisstj. hafi fengið herstjórnina til að banna blað eins flokksins o. s. frv. Það getur verið, að sú gamla rússneska einræðishugsun, sem þessi hv. þm. er vaxinn upp við og er honum svo samvaxinn, að hann kalli þetta ekki aðdróttanir, en allir hv. þingmenn kalla þetta aðdróttanir, nema þeir flokksbræður hans. Þessi hv. þm. lýsti átakanlega þessu ástandi, sem hér er í landinu, á þennan hátt, en sagði svo, að aðrir þingflokkar mundu ekki þora að ganga til kosninga, vegna þess að hans flokkur mundi ganga sigrandi frá kosningum í vor. - Hingað til hefur það verið skoðað sem aðatatriði í kosningum, að það ríkti málfrelsi, ritfrelsi og fundarfrelsi, en þegar búið sé að afnema þetta, þá lýsir hv. 1. landsk. yfir því, að hans flokkur mundi ganga sterkari út úr kosningunum. Býst þessi hv. þm. við því, ef hann hefði ritfrelsi og málfrelsi, að það mundi skaða hans flokk, en ef hann væri sviptur því, að það mundi verða til góðs. Nú segi ég, að þessi hv. þm., sem hefur lifað hér í landi í mörg ár á fé, sem hans flokkur hefur fengið erlendis frá til að vinna erlendum málstað frama, að það kemur úr hörðustu átt, þegar hann er að hrósa sér af umhyggju fyrir íslenzkum málstað og lýðræði, þegar hann undanfarið ár hefur prédikað í blaði sínu, að ekki bæri einungis að afnema íslenzkt lýðræði. heldur lýðræði í öllum heiminum. Ég get gefið þá yfirlýsingu, í sambandi við þessa till. til þál., sem hér liggur fyrir, að ég álít það neyðarúrræði að fresta kosningum, og ég hef maldað í móinn innan míns flokks, en eftir því, sem sakir standa, hef ég orðið að fallast á þau rök, sem eru fyrir frestuninni, - það er ekki forsvaranlegt, að vera því mótfallinn. Ég er þeirrar skoðunar, þrátt fyrir ræðu hv. 1. landsk. og þá yfirlýsingu hans, að ef þessi till. yrði samþ., þá viðurkenndi hans flokkur enga löglega stjórn eða löglega þingmenn, þá mundi það aðeins hafa það í för með sér, að við misstum þessa ágætu meðþingmenn eftir þ. 29. júní. Þegar boðað verður til þings eftir þann tíma. Ég fæ ekki skilið, að þeir þm., sem þannig líta á, að ef till. yrði samþ., þá væri engin lögleg stjórn né yfirleitt neitt löglegt í landinu, að þeir geti brotið í bág við sannfæringu sína með því að mæta á Alþingi eftir það. Ég get eftir atvikum fylgt þessari till, til þál., af því að hér er um nauðsyn að ræða, og ég er þess fullviss, að engar verulegar breyt. yrðu á Alþingi, þó að kosið yrði. Þrátt fyrir það, þótt mönnum sýnist sitt hvað um framkvæmdir þjóðstj., þá viðurkenna allir, nema þessir þrír þm. Sósíalistafl., að á þessum tímum, sem nú eru, þá verði menn að láta allar væringar niður falla og taka höndum saman um að bjarga þjóðinni eins mikið og föng eru á fyrir okkur, sem erum litlir og lítils megnugir í þeim hildarleik, sem nú geisar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það er ekki ætlun mín að svara þeim ræðum, sem hér hafa verið fluttar og eru um kosningasögu síðari ára og annað af því tagi, og þá vil ég því síður svara aðdróttunum þess efnis, að ríkisstj. hafi átt þátt í því, að Þjóðviljinn var bannaður og aðrar ráðstafanir í sambandi við það. - Ég tel slíkar aðdróttanir ekki svara verðar. Þessi þáltill. stendur engan veginn í sambandi við það að bæta Sósíalistafl. upp bannið. - Til þessarar till. liggja allt önnur rök. Ég hefði ekki farið út í að svara þessu neinu, en fyrst ég stend hér upp til að svara tveimur fyrirspurnum frá hv. þm. N.-Þ., þá vil ég einnig minnast á þau atriði, sem ég hef skrifað hér upp og snerta hið efnislega í þessari þál. Ég mun þó ekki endurtaka þau rök, sem ég færði fyrir frestun kosninga. Það kom fram í ræðu hv. 1. landsk., að sennilega yrði hér bannað bæði ritfrelsi og málfrelsi.

Ég sagði þetta aldrei.

Ég hef aldrei fært þetta fram sem rök, en þetta eru vissulega rök, ef þau aðeins væru til staðar, því þetta eru grundvallaratriðin í kosningum. En viðvíkjandi því, sem einnig kom fram hjá hv. þm., að hér væri um valdarán að ræða, við vildum sitja sem lengst á þingi og í stjórn og við værum hræddir um lítið fylgi í kjördæmum okkar, þá get ég fullyrt, að meginþorri aðalflokkanna á Alþ. mundi áreiðanlega hafa meiri hluta hér, þó að kosningar fari fram, og valdaástæður mundu því ekki breytast, og þess vegna er orðið valdarán sagt út í bláinn. Vitanlega er hægt að breyta um stjórn, þó að kosningar fari ekki fram. Viðvíkjandi því, að hér sé um brot á stjórnarskrá að ræða og þingmenn hafi unnið eið að henni, þá varð að víkja frá henni í fyrra, þegar konungsvaldið var flutt inn í landið og fengið í hendur ríkisstj. - Hv. 1. landsk. var til í að brjóta stjórnarskrána dálítið, svo sem eins og til haustsins, eftir því, sem mér skildist. Önnur fyrirspurn hv. þm. N.-Þ. var um það, hvort ég gæti gefið upplýsingar um, hvort íslenzkir dómstólar og þá sérstaklega hæstiréttur mundu dæma eftir lögum, sem samþ. væru af alþm., sem hefðu umboð án kosninga. - Þessu get ég svarað ákveðið, og álits um þetta hefur þegar verið leitað, og þar kemur einmitt atriði, sem ég minntíst á áðan. Þó að vikið hafi verið frá ákvæðum stjórnarskrárinnar, þegar konungsvaldið var flutt inn í landið og fengið í hendur ríkisstj., þá hafa þau lög, sem ríkisstj. hefur undirritað, ekki verið véfengd, og dæmt hefur verið eftir þeim eins og hæstiréttur benti á, þegar hann var spurður að þessu atriði, og lét hann þá skoðun í ljós, að eins og Alþ. hefði þá vikið frá stjórnarskránni, þá mundi eins núna vera dæmt eftir lögum, sem Alþ. setur, eftir að það hefur farið eftir nauðsyn þessarar þáltill. Því verður tvímælalaust litið á öll verk Alþ., eftir að þessi þáltill. hefur verið samþ., á sama hátt lögleg og öll lög, sem gefin hafa verið út síðan fyrir ári síðan. Síðari fyrirspurnin er þess efnis, hvaða ástand þurfi að vera til staðar til þess að þessi till. til þál. geti talizt sem fordæmi síðar. - Þessu er auðvelt að svara, því till. ber það sjálf með sér. - Landið þyrfti að vera hernumið, og það er ekki nóg, heldur hernumið af styrjaldaraðila, og einnig þyrfti það að vera lýst á hernaðarsvæði af hinum aðila. - Þessar ástæður þurfa að vera til staðar, ef þetta yrði notað síðar sem fordæmi. - En ég vona, að til slíks komi ekki, - það er mín heitasta ósk, að við verðum svo lánsamir, að þær ástæður liggi ekki fyrir á næstu árum.



Ég þarf ekki mikið að svara því, sem hér hefur komið fram. - Hæstv. forsrh. sagði í ræðu þeirri, er hann var að ljúka við að halda, að við þingmenn hefðum ekki verið feimnir við að brjóta stjórnarskrána, þegar konungsvaldið var flutt inn í landið. - Ég er alls ekki viss um, að stjórnarskráin hafi verið brotin með því. - Okkar grundvallarlög gera ráð fyrir því, að það ástand geti skapazt, að konungur geti ekki gegnt störfum sínum hér, en ég er ekki maður til að dæma um, hvort í þessu tilfelli hefur verið farin fullkomlega rétt leið að lögum. - En það er öllum ljóst, að þarna var ekki hægt að framkvæma stjórnarskrána. - Kristjáni konungi X. var ekki fært að gegna störfum sínum hér. Þetta var því brýn nauðsyn. Ef ég t. d. ynni eið að því að fara í mikilsvarðandi erindum upp í stjórnarráð og vera kominn aftur á ákveðnum tíma og það liði yfir mig á leiðinni, - er hægt að halda því fram, að ég hafi rofið eið? Hér er um algerlega ósambærilega hluti að ræða, þar sem þessi þáltill. er, því að hér er ekki um neina brýna nauðsyn að ræða. Það er hægt að hafa kosningar. Það eru engin frambærileg rök fyrir því, að það sé ekki hægt. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri undir öllum kringumstæðum algerlega rangt að kalla þetta valdarán, að Alþingi samþ. svona till. um það að framlengja kjörtímabil núverandi þm. um allt að fjögur ár. Þ. e. a. s., að þeir þm., sem hér sitja, ákveði að gegna þingmannsstörfum sem fulltrúar fyrir þjóðina enn í fjögur ár, án þess að hafa umboð til þess frá þjóðinni. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri ekki hægt að kalla þetta valdarán, vegna þess að það væri vitað, að ef kosningar færu fram, mundu þeir flokkar, sem nú standa að ríkisstj., verða í miklum meiri hluta á Alþ. eftir kosningar. Þá er fyrst því til að svara, að hæstv. forsrh. getur ekkert um þetta fullyrt. En enda þótt flokkur manna rændi völdum og fengi síðan með kosningum, sem færu fram löngu síðar, meiri hluta, þá eru þeir valdránsmenn á meðan þeir hafa ekki fengið þá þjóðlegu staðfestingu, sem atkvgr. er. Svo er annað, - það er ekkert fyrir fram vitað fyrir víst, hvort nást mundi þingmeirihluti fyrir þá flokka, sem nú standa að hæstv. ríkisstj., eða ekki; en enda þótt þeir næðu meiri hluta, þá geta kosningar haft úrslitaáhrif engu að síður. Kosningar, sem mundu þýða stóran ósigur fyrir núverandi stjfl., mundu vera svo mikill hnekkir fyrir þjóðstj., á eins völtum fótum og hún stendur, að það mundi ríða henni að fullu. Sem sagt, valdahlutföllin í landinu mundu áreiðanlega breytast, ef kosningar færu fram, en hvað mikið, er ekki gott að segja, það getur enginn okkar fullyrt um. Það er misskilningur hjá hæstv. forsrh., er ég held að komi til af því, að hann hefur hlustað betur á ræðu hv. þm. Ísaf. heldur en mína, að ég hafi dróttað því að hæstv. ríkisstj., að hún hefði komið því til leiðar, að lagðar voru hendur á þrjá íslenzka ríkisborgara og þeir fluttir úr landi. Ég tók það fram, að ég dróttaði þessu ekki að hæstv. ríkisstj. Hv. þm. Ísaf. sneri út úr þessu í sinni ræðu, enda var ræða hans mest útúrsnúningur og rökleysa, sem ekki er svaravert. Ég sagði, að ég vildi ekki drótta neinu að hæstv. ríkisstj. í þessu efni. En ég sagði, að uppi væru mjög ákveðnar grunsemdir meðal manna, að öfl, sem að ríkisstj. standa, hafi átt mjög ríkan þátt í þessum atburðum. Og ég sagði, að framkoma ríkisstj. gagnvart Sósíalistafl., t. d. að meina honum málfrelsi í útvarpi; væru. stoðir, sem rynnu undir þessar grunsemdir. Það er líka algerlega rangt, að ég hafi talað um það, að fundafrelsi mundi ekki verða neitt við þessar kosningar eða fundafrelsi afnumið. Það sagði ég ekki, en það var hv. þm. Ísaf., sem sagði það, svo það ber að sama brunni fyrir hæstv. forsrh., að hann hefur hlustað meira á ræðu hv. þm. Ísaf. En ég sagði, að það hefði verið um það talað, að ekki mundi fullt málfrelsi leyft í útvarpi, ræður manna mundu verða ritskoðaðar. En ég veit ekki um sönnur á því, hvort þetta er rétt. Og ég sagði, að ég vissi ekki, hvor ætti sök á þessu, brezka herstjórnin eða íslenzka ríkisstj. E. t. v. getur hæstv. ráðh. eða kannske hv. þm. Ísaf., sem virðist vita ákaflega mikið í þessum efnum, upplýst mig um það. En hvað fundafrelsi snertir, sem ég ekki minntist á, þá hef ég þar ekki annað fyrir mér en orð hæstv. forsrh. sjálfs í útvarpsræðu þeirri, er hann hélt á skírdag. Í þeirri ræðu sagði hæstv. forsrh., að sér fyndist rétt, og mér skildist hann tala það í nafni ríkisstj. og þeirra fl., sem að henni standa, að ef kosningar yrðu, sem hann dró ekki í efa, að mundu verða, vegna þess að það væri stjórnar skrárbrot, sem ekki kæmi til mála, ef kosningar færu ekki fram, að þá mundu engir venjulegir framboðsfundir verða, og hæstv. ráðh. lýsti því, hvernig kosningar mundu fara fram öðruvísi en venjulega þannig, að fundahöld mundu vera mjög takmörkuð. Og mér skildist, að þessi takmörkun mundi vera runnin undan rifjum hæstv. ríkisstj. sjálfrar. Ég sagði, að ég færi ekki að svara hv. þm. Ísaf., það þýðir náttúrlega ekki neitt, þegar menn koma með svona nart og nag og útúrsnúning og rökleysur, sem náttúrlega enginn tekur mark á. T. d. að fara að svara því, að það væri ómögulegt, að Sósíalistafl. bæri fyrir brjósti málstað Íslendinga, vegna þess að hann hefði ekki tekið afstöðu með finnsku hvítliðunum gegn rússnesku verkalýðsstj. Ég veit ekki, hvernig á að svara svona löguðu. Svo sagði þessi hv. þm., að Sósíalistafl. hefði haft útlent fé til þess að vinna fyrir. Svona beinar álygar hélt ég, að ættu ekki beint við hér á þessari hv. samkundu. Hins vegar eru það engar aðdróttanir, að Alþfl. hafi fengið útlent fé til starfsemi sinnar. Það er opinbert mál, sem Alþfl. heldur ekki neitar. Þá var hv. þm. Ísaf. enn fremur að tala um það, að ég hefði haldið því fram, að Sósíalistafl. mundi vinna á við þessar kosningar, og þótti honum það skrýtið, þar sem ritfrelsi hans er afnumið, þá skyldi hann geta unnið á. Af þessu dró hv. þm. þá ályktun, að ef flokkurinn fengi ritfrelsi, mundi það skaða flokkinn. Ég hélt því ekki fram, heldur benti á, að þrátt fyrir það, þótt honum sé bæði bannað ritfrelsi og málfrelsi skert, eins og raun er á, hefur hann stórum aukið fylgi sitt frá því um síðustu kosningar. Þetta nefni ég aðeins sem dæmi upp á rökleysur hv. þm. Ísaf. Ég held svo, að ég hafi svarað því, sem fram hefur. komið í þessu máli. Það hafa sem sagt engin rök komið fram fyrir þessari þáltill. önnur heldur en þau, sem eru í þáltill. sjálfri, sem ég hef mjög ýtarlega sýnt fram á, að ekki eru rök og ekki standast neina gagnrýni.



Það þarf ekki að svara hv. 1. landsk. öðru en því, að ég hlustaði mjög rækilega á hans fyrri ræðu, og ég heyrði, að hann sagði, að hans flokksblað hefði verið bannað. Það mundi ekki vera hægt að fara í útvarp nema með ritskoðun og væri vafasamt, hvort hægt væri að halda fundi, og enn fremur, að hann vissi ekki, að hve miklu leyti brezka herstj. eða íslenzka ríkisstj. ættu sök á þessu. Vilji hv. 1. landsk., eins og mér virtist, taka þetta aftur, þá er ekki nema gott um það að segja, því að ef hann ekki vill kannast við það að hafa sagt þetta rétt í því, sem hann er að sleppa orðinu, þá er það enn betra. Og þar með eru allar hans aðdróttanir um grun á hæstv. ríkisstj. alveg niður fallnar, þegar hann tekur þær aftur sjálfur í heyranda hljóði: Ég verð að segja það, að ef hv. 1. landsk. heldur áfram svona, þá getur vel verið, að það sé nokkur von, að málstaður hans geti orðið þannig, að hann teljist nokkurn veginn hæfur þjóðfélagsþegn.



Ef ég man rétt, þá var samþ. hér í sameinuðu Alþingi fyrir ári síðan þáltill. þess efnis, að ríkisstj. léti undirbúa lagafrv., sem tryggði betur lýðræðið í landinu heldur en verið hefur fram að þessu. Mér datt í hug í kvöld, þegar ég fékk fundarboðið og sá þessa þáltill., sem hér liggur fyrir, að þetta mundi árangur af starfi hæstv. ríkisstj. í þessu máli, og er ekki ósvipað um þessar efndir eins og allar efldir samkvæmt gefnum loforðum. Hér á í dag að grafa íslenzkt lýðræði. Ég held, að ef hæstv. Alþingi samþ. í kvöld að fresta kosningum, eins og hér er farið fram á, muni þjóðinni finnast lítið eftir af lýðræðinu í þessu landi, og það með réttu. Ég bendi á það í þessu sambandi, að það munu hafa verið löglegir þm., sem 10. apríl 1940 lögðu konungsvaldið í hendur ríkisstj. með samþ. þáltill. En hvað mun ríkisstj. gera síðar, þegar hún situr með mönnum, t. d. eftir eitt ár, sem ekki eru löglega kosnir og ekki fara með umboð þjóðarinnar? Ég get ekki betur séð en að ríkisstj. geti sagt þessum mönnum að fara heim. Ríkisstj. getur sagt: Það voru löglegir þm., sem gáfu okkur konungsvaldið í hendur, en hér sitjið þið draugaþing og getið farið heim. - Og það er grunur minn, að þm. verði að lokum vísað heim fyrir fullt og allt. Þetta háttalag er í fullu samræmi við stefnu breiðfylkingarinnar fyrir síðustu kosningar. Um till. þá, sem hér liggur fyrir, þarf ég ekki að fara mörgum orðum, því að flokksbræður mínir hér á þingi hafa svo ýtarlega lýst þeirri óhæfu, sem felst bak við þessa till., og þarf ég ekki að árétta það. Mér gengur illa að skilja það, að nú fyrst sé full óvissa um það, sem er fram undan. Hæstv. ríkisstj. vill láta líta svo út, sem hún hafi séð nokkuð fram í tímann áður fyrr, en nú sé það allt í þoku. Þessi ástæða, ástandið, sem nú er í landinu, fyrir því að fresta kosningum er að engu hafandi, vegna þess að hæstv. félmrh. lýsti yfir því fyrir tveimur eða þremur dögum, að ekkert nýtt hefði komið fram í þessu máli, sem styðji að því, að kosningum til Alþingis bæri að fresta. Og blöð hæstv. fjmrh. hafa skýrt tekið það fram, að Bretar muni ekki leggja stein í götu kosninga. Þá má og geta þess, að í sjálfu Bretlandi fara með stuttu millibili fram kosningar til þings eins og venja er, þó að svo megi segja, að þar rigni eldi og. brennisteini yfir þjóðina daglega. Samt sem áður þykir Bretum ekki ástæða til að láta falla niður kosningar. Þá er því lofað í niðurlagi þáltill., að þetta ástand skuli ekki vara lengur en fjögur ár. Mér virðist einmitt, að þessi fjögurra ára frestun veki grunsemdir um, að ríkisstj. hafi ekki alveg hreina samvizku í þessu máli. Því er beinlínis lofað í þáltill., að hvernig sem ástandið verði að fjórum árum liðnum, þá sé sjálfsagt að hafa kosningar. Full ástæða sýnist að ætla, að ástandið fari versnandi, en ekki batnandi.



Herra forseti! Út af því, sem hv. þm. Ísaf. sagði áðan og var að hafa eftir mér, þá vona ég, að þingskrifarar hafi tekið rétt eftir því, sem ég sagði, svo að það sé alveg nauðsynjalaust að leiðrétta það, þannig að í því, sem bókað verður, komi fram mín orð, en ekki orð þau, sem þessi hv. þm. hafði eftir mér. Svo ekki meira um það. Viðvíkjandi því, sem fram kom hjá einum hv. þm., ég held hv. þm. Ísaf., að það mundi ekki sæma fyrir þm. Sósíalistafl. að mæta á þingi, sem þeir telja í alla staði ólöglegt, þá vil ég lýsa yfir því enn þá einu sinni, að Sósíalistafl. mun líta á það þing, sem haldið verður eftir 29/6 1941 og skipað sömu þm., sem nú sitja, algerlega ólöglegt og alla þm. sitjandi þar á eigin ábyrgð án umboðs frá þjóðinni, og gildir það jafnt þm. Sósíalistafl. eins og annarra flokka. Hins vegar munu þm. Sósíalistafl. samt sem áður mæta á slíku þingi, eða réttara sagt á slíkri samkundu, á sama hátt eins og þeir hafa starfað í félögum Alþfl. og komið þar á fundi, enda þótt lög hans hafi verið afnumin og að engu höfð fyrir löngu. Þeir munu mæta til þess að bera fram málstað þess fl. og þeirra kjósenda, sem þeir nú eru fulltrúar fyrir, og eins til þess að minna hv. þm. á, að allt, sem þeir gera, er lögleysa ein, sem ég held, að þm. hafi gott af að vera minntir á stöku sinnum.



Herra forseti! Ég lít svo á, að hvorki ég né aðrir hv. þm. hafi rétt til þess að greiða atkv. um þessa till. En í mótmælaskyni segi ég nei, sem ber að líta á sem mótmæli.



Með tilvísun til yfirlýstrar afstöðu minnar til þessa máls á þessum fundi, segi ég já.



Ég segi nei með sömu athugasemdum og hv. 1. landsk. þm.



Með skírskotun til þess, sem samflokksmenn mínir hafa sagt, og sömu forsendum, segi ég nei.



Vegna þess, hvernig þess um málum er komið nú, get ég fallizt á þessa till. og segi já.



Vegna þess, hvernig málum er nú komið, fellst ég á till. og segi já.