Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gengið er til dagskrár og fyrir tekið eina dagskrármálið, stefnuræða forsrh. og umræður um hana, sem útvarpað verður og sjónvarpað héðan úr þinghúsinu. Umræðurnar skiptast í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund en fulltrúar annarra þingflokka 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver flokkur 10 mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl., Alþb. og Samtök um kvennalista. Ræðumenn fyrir Sjálfstfl. verða Davíð Oddsson forsrh. í fyrri umferð, Friðrik Sophusson fjmrh. og Vilhjálmur Egilsson, 5. þm. Norðurl. v., í síðari umferð. Af hálfu Framsfl. tala Steingrímur Hermannsson, 7. þm. Reykn., og Valgerður Sverrisdóttir, 3. þm. Norðurl. e., í fyrri umferð, en Guðni Ágústsson, 5. þm. Suðurl., í þeirri síðari. Ræðumenn Alþfl. verða: Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. og Petrína Baldursdóttir, 11. þm. Reykn., í fyrri umferð, en Sigbjörn Gunnarsson, 7. þm. Norðurl. e., og Guðmundur Árni Stefánsson, heilbr.- og trmrh., í þeirri síðari. Fyrir Alþb. tala Ólafur Ragnar Grímsson, 8. þm. Reykn., og Guðrún Helgadóttir, 14. þm. Reykv., í fyrri umferð, en Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., í síðari umferð. Af hálfu Samtaka um kvennalista tala Kristín Ástgeirsdóttir, 18. þm. Reykv., og Kristín Einarsdóttir, 15. þm. Reykv., í fyrri umferð, en Anna Ólafsdóttir Björnsson, 9. þm. Reykn., í þeirri síðari. Hefst nú umræðan og til máls tekur hæstv. forsrh., Davíð Oddsson.

Hæstv. forseti, góðir Íslendingar. Stefnuræða er nú flutt í fjórða sinn frá því að núv. ríkisstjórn tók til starfa. Í fyrri ræðum hefur verið gerð grein fyrir þeirri fjárhagslegu úttekt, hreinsun og uppstokkun, sem átt hefur sér stað í íslensku efnahagslífi og sjóðakerfi eftir óreiðu þeirra ára sem á undan fóru. Þá hefur verið lýst þeim aðgerðum sem grípa þurfti til vegna þess að góðærinu hafði verið kastað á glæ. Þjóðin var því illa búin undir þá kreppu sem gengið hefur yfir efnahagslíf í okkar heimshluta og minnkandi afla og lækkandi afurðaverð. Þegar þessi stefnuræða er flutt, á kjörtímabilinu miðju, eru hins vegar bæði efni og ástæður til þess að segja að þrátt fyrir erfiðleika hefur okkur miðað mjög í rétta átt. Þjóðin hefur siglt andbyrinn af staðfestu og reynst vandanum vaxin. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa borið árangur og efnahagslegar vísbendingar ganga í eina átt. Þrátt fyrir að þorskafli sé enn í lágmarki og úr honum verði enn dregið á næsta ári þá eru forsendur að skapast til sóknar í íslenskum efnahagsmálum. Þessi árangur hefur vissulega ekki náðst án átaka eða erfiðis og rík samstaða þjóðarinnar hefur verið forsenda hans. Ef einhver þjóð er laus við stéttarmeting og ríg þá er það hin íslenska þjóð. Þess vegna er henni léttara að beita öllum kröftum að einu marki þegar mikið liggur við og skynja að þeir hagsmunir sem eru í veði eru heildarhagsmunir, þjóðarhagsmunir, í tærustu merkingu þess orðs. Það hefur sjaldnast tekist til langframa að ota einstökum stéttum hverri gegn annarri í þessu landi. Í þau fáu skipti, sem boðberar öfundarhyggju og stéttaátaka hafa haft sitt fram hefur það verið flestum til ills og fáum til góðs. Við skynjum í umræðu dagsins að borgarbúinn hlýtur að koma til móts við bóndann og bóndinn að koma til móts við borgarbúann ef vel á að fara. Stundarhagsmunir þeirra kunna að rekast á en til lengri tíma eiga þeir í sameiginlegri baráttu og sameiginlega hagsmuni. Með þessu hugarfari, og þessu hugarfari einu, nær íslenska þjóðin árangri á erfiðum tímum. Árangur er alltaf fagnaðar- og þakkarefni, en ekki síst fyllumst við stolti þegar árangur næst á erfiðum tímum því þá reynir meir en endranær á samstöðuvilja og fórnarlund. Ég tel að þessir eðliseiginleikar þjóðarinnar og stefnufesta stjórnvalda hafi leitt til þess að hvar sem litið er á viðurkennd efnahagstákn sést ótvíræður árangur. Þegar Alþingi lauk störfum síðastliðið vor urðu allmargir forustumenn stjórnarandstöðunnar til þess að fullyrða að glórulaust ábyrgðarleysi væri að þingi lyki þegar grundvallaratvinnuvegir þjóðarinnar væru komnir á vonarvöl og engin úrræði virtust í nánd. Þegar gripið var til efnahagsráðstafana snemma sumars héldu talsmenn stjórnarandstöðunnar því fram að efnahagsstefnan hefði endanlega steytt á skeri og splundrast og nú væru að hefjast á ný hinir válegustu tímar í efnahagslífi þjóðarinnar. Kollsteypur væru fram undan í þróun verðlagsmála, kollsteypur sem enginn fengi við ráðið eða gæti séð fyrir endann á. Sagt var að vandamálin væru svo risavaxin að augljóst væri að stjórnmálaflokkarnir allir yrðu að koma að lausn þeirra ef nokkur vonarglæta ætti að sjást í svartnættinu. Þeir sem þannig töluðu hljóta nú að sjá og fagna að allt fór það betur en þeir hugðu. Þrátt fyrir að á einu ári hafi afurðaverð sjávarafla okkar lækkað um 18% í erlendum gjaldmiðli og þótt enn hafi þurft að skera þorskkvótann mikið niður til að tryggja öruggan framtíðarvöxt hans hefur tekist vel að halda sjó. Ríkisstjórnin hunsaði ekki framangreind sjónarmið um samstarf og stjórnarandstöðunni var boðið að koma að verki þegar tillögur voru undirbúnar og ákvarðanir teknar. Því miður kaus stjórnarandstaðan að skila auðu í þessum efnum. Þá afstöðu eða öllu heldur algert og auðséð afstöðuleysi á stjórnarandstaðan við kjósendur þegar þeir ganga að kjörborði eftir tæp tvö ár. Þessir kjósendur munu í kvöld hlusta með athygli eftir því hvort stjórnarandstaðan hafi eitthvað annað fram að færa en ónot út í ríkisstjórn og venjubundin yfirboð sem engin innstæða er fyrir. Verkefnin fram undan eru ljós og skýr. Meginviðfangsefnið er að tryggja þann mikla ávinning sem orðið hefur af efnahagsstjórn á þrengingartímum. Hvergi má hvika af þeirri braut sem mörkuð hefur verið svo hagvöxturinn og batinn sem fram undan eru eftir fáein missiri skili sér skjótt inn í íslenskt efnahagslíf og til sérhverrar íslenskrar fjölskyldu. Mér þykir rétt, virðulegi forseti, að víkja nú að þessum þáttum, þar sem svo vel hefur til tekist, og þeim straumhvörfum sem eru að verða í okkar efnahagsmálum. Í því sambandi er nauðsynlegt að horfa jafnt til þeirra þjóða sem næst okkur standa og inn á við að málefnum okkar sjálfra. Haustið 1992 óttuðust margir að efnahagskreppan í okkar heimshluta, minnkandi afli hér heima og lækkandi afurðaverð, kynni að leiða til þess að atvinnuleysi yrði hér óskaplegt eða u.þ.b. 20%, líkt og gerst hefur í sumum löndum Evrópu, svo sem á Spáni, Finnlandi og Írlandi svo nokkur lönd séu nefnd. Þeir sem bjartsýnni voru töldu að atvinnuleysi yrði í besta falli á milli 10 og 20% eins og gerst hefur í Bretlandi, Danmörku og í rauntölum í Svíþjóð ef glöggt er skoðað. Víst er atvinnuleysi nokkru meira á Íslandi nú en við höfum átt að venjast. Stjórnarandstæðingar drógu í efa fullyrðingar mínar úr þessum ræðustól sl. vor að atvinnuleysi myndi fara minnkandi með vorinu vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar. Í fimm mánuði í röð minnkaði atvinnuleysið og gerðist slíkt ekki í neinu öðru Evrópulandi um þær mundir. Af þessum ástæðum mun atvinnuleysi verða minna á þessu ári en Þjóðhagsstofnun gerði ráð fyrir í upphafi þess. Við munum glöggt eftir svimandi háum atvinnuleysistölum frá einstökum stöðum á landinu, svo sem á Suðurnesjum, en þar hefur gjörbreyting orðið vegna þeirra aðgerða sem sveitarfélög og ríkisvald gripu til. En mestu skipta þar, eins og annars staðar á landinu, hin jákvæðu áhrif þess að friður náðist á vinnumarkaði og eiga ábyrgir forustumenn launþegahreyfingarinnar og atvinnulífs miklar þakkir skildar fyrir atbeina sinn að því máli. Hafa þeir unnið umbjóðendum sínum drjúgt og reyndar landsmönnum öllum með því að tryggja vinnufrið í landinu og standa um leið vörð um hag þeirra sem lökust hafa kjör. Meginverkefni kjarasamninganna og aðgerða ríkisstjórnarinnar, bæði í nóvember og júní sl., var að tryggja stöðu atvinnufyrirtækjanna og sporna gegn atvinnuleysi. Fullyrða má að í annan tíma hafi ekki raunhæfari aðgerðir verið gerðar til að treysta stöðu íslensks atvinnulífs en á liðnum missirum fyrir frumkvæði ríkisstjórnarinnar og stjórnarliðsins hér á Alþingi. Ég býst við því að þið, ágætu áheyrendur, hafið stundum heyrt því haldið fram og heyrið kannski í kvöld að ríkisstjórnin hafi hvorki haft vilja né getu til að leggja neitt af mörkum til að styrkja stöðu atvinnulífsins í landinu. Hún hafi kosið að halda að sér höndum og víkja vanda þess frá sér. Ekkert er fjær lagi. Fullyrðingar af þessu tagi lýsa ótrúlegu skilningsleysi á málefnum atvinnulífsins eða þá hinu að þeir sem þær hafa uppi fylgjast ekki með því sem mikilvægast gerist í stjórnmálaákvörðunum í þeirra eigin landi. Allir sem til þekkja vita að starfsskilyrði atvinnuveganna hafa verið stórbætt auk þess sem atvinnulífið sjálft hefur fyrir hvatningu frá stjórnvöldum og fyrir eigin atbeina stórbætt innra skipulag fyrirtækjanna og náð fram hagræðingu og sparnaði. Fyrirtækin, stór og smá, eru því hæfari til að takast á við aðsteðjandi vanda, erfiðari ytri skilyrði og harðari samkeppni. Þannig hefur verið búið um hnútana að raungengi krónunnar er nú hagstæðara íslenskum útflutningsgreinum en nokkru sinni áður í síðari tíma sögu. Þessi gengisávinningur hefur fengist fram án þess að stöðugleikanum hafi verið raskað til lengri tíma. Með því að laga okkur að breyttri stöðu með þessum hætti höfum við skotið á ný traustum stoðum undir gengisstöðugleika sem ekki þarf að rjúfa ef engin ný áföll dynja yfir. Það hefur ekki tekist áður að bæta starfsskilyrði atvinnulífsins svo mjög með almennum efnahagslegum aðgerðum og tryggja um leið að verðbólga og viðskiptahalli fari ekki úr böndum. Áður hefur stundum nokkuð áunnist um skamma hríð þegar beitt hefur verið lagaþvingunum á kjör alls þorra launafólks. Slíkt hefur ekki verið gert nú. Það er ekki eingöngu að raungengi krónunnar sé nú hagstæðara íslenskum útflutningsatvinnuvegum en áður heldur hafa margvíslegir skattar á atvinnustarfsemina í landinu verið lækkaðir og fyrirtækin hafa búið við meiri stöðugleika en fyrr. Samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði mun skapa íslensku atvinnulífi ný sóknarfæri og ríkisstjórnin hefur fyrir sitt leyti lagt mikið af mörkum til að tryggja að kjarasamningar mættu ná fram að ganga í landinu. Vinnufriður gerir mönnum fært að skipuleggja sín mál til lengri tíma. Slíkt umhverfi er forsenda þess að atvinnuöryggi allra sé tryggt til frambúðar. Verðbólgudraugurinn var löngum sá draugur sem erfiðastur var í íslensku efnahagslífi og virtist illvígari en flestir draugar aðrir. Verðbólgan hér á landi er nú svipuð eða minni en gerist annars staðar í Evrópu og allt bendir til að hún verði enn minni á næsta ári. Fyrir fáum árum gátum við ekki rætt um verðbólgu á Íslandi kinnroðalaust en erum nú í fremstu röð þeirra þjóða sem halda best allra utan um þennan þátt og næsta ár verður þar engin undantekning. Margoft hefur verið vakin á því athygli að Íslendingar hafi verið að safna erlendum skuldum á undanförnum árum. Auðvitað er það forkastanlegt ef stjórnvöld láta það viðgangast að skuldir þjóðarinnar í útlöndum vaxi stórkostlega þegar engar efnahagslegar ástæður eru til þess, þegar aflabrögð og afurðaverð er hagstætt, eins og var á tímabilinu 1988--1991. Þá voru ytri skilyrði hagstæð en stjórnmálaforustan brást. Á undanförnum árum hefur hins vegar verið tekist á við vandann en ekki hlaupist undan honum þótt andróður hafi verið töluverður. Nú er skuldasöfnun Íslendinga erlendis hætt þrátt fyrir minnkandi afla og þrátt fyrir það að afurðaverð hafi lækkað á einu ári um 18% í erlendri mynt. Skuldasöfnun íslensku þjóðarinnar erlendis hefur verið stöðvuð og erlendar skuldir þjóðarbúsins lækka að raungildi milli áranna 1992 og 1993 og munu enn halda áfram að lækka á næsta ári. Á þremur árum hefur dregið úr viðskiptahalla Íslendinga um hvorki meira né minna en 13 milljarða kr. --- 13 þús. millj. kr. Þessi árangur er afskaplega mikilvægur og hefur náðst þrátt fyrir að erfið ytri skilyrði hafi leitt til samdráttar og stöðnunar í þjóðarbúskapnum nú um nokkurra ára skeið. Þegar þannig áraði áður í íslensku efnahagslífi þá fór verðbólga á flugskrið og viðskiptahalli jókst. Nú hefur hins vegar tekist að hemja bæði verðbólgu og viðskiptahalla, minnka reyndar hvort tveggja verulega. Þannig hefur aðhaldssöm hagstjórn og ekki síst raunsætt mat aðila vinnumarkaðarins nú tryggt þjóðinni stöðugleika. Mikilvægt er að láta ekki glímuna við efnahagserfiðleika taka alla athygli frá öðrum framfaramálum og ríkisstjórnin hefur því kappkostað að vinna ötullega á öðrum sviðum á sama tíma. Sú umbylting sem komið var fram á síðasta ári, með aðskilnaði dómsvalds og umboðsvalds í héraði og meðfylgjandi aðgerðum, er mesta breyting á íslensku réttarkerfi í a.m.k. hálfa öld. Þegar liggur fyrir að þessi breyting hefur skilað aukinni skilvirkni á héraðsdómsstigi auk þess að bæta réttaröryggi. Tillögur liggja fyrir um viðlíka umbætur til betri og hraðari meðferðar mála fyrir hæstarétti landsins. Þá liggja nú fyrir umfangsmiklar tillögur um sameiningu sveitarfélaga. Ríkisstjórnin telur mikilvægt að sveitarfélög styrkist frá því sem nú er og geti þannig tekið við veigamiklum verkefnum frá ríkisvaldinu, m.a. á sviði skólamála, heilbrigðismála og félagsmála. Hinn 20. nóv. nk. verður kosið um tillögur umdæmanefnda en þær fela í sér fækkun sveitarfélaga úr 196 í 43. Vonandi er að mál þróist á þann veg að sveitarfélög eflist og geti þannig haft meiri áhrif á þá málaflokka sem íbúar þeirra telja mikilvægasta. Í menntamálum hefur verið unnið öflugt starf sem lýtur að uppbyggingu og stefnumörkun til lengri tíma. Ríkisstjórnin samþykkti nýlega tillögur að stefnu í vísinda- og tæknimálum en á henni verður hægt að byggja starfsemi komandi ára í þessum málaflokki. Þá hafa tillögur um listaháskóla verið lagðar fram og þannig mætti lengi telja. Ríkisstjórnin vill setja umhverfismál í öndvegi en á þeim vettvangi hefur Ísland öll skilyrði til að vera fordæmisgefandi fyrir aðrar þjóðir. Þessir þættir ásamt einhverju mesta samgönguátaki sem Íslendingar hafa gert á fáum árum munu ásamt öðru stuðla að því að ferðamannaþjónusta eflist enn sem helsti vaxtarbroddur fyrir íslenskt atvinnulíf. Við Íslendingar horfum mjög til stöðu sjávarútvegsins í landinu og við höfum öll þungar áhyggjur þegar illa gengur þar og erfiðleikar magnast og hriktir í þessari undirstöðugrein. Sjávarútvegurinn hefur ekki í áratugi þurft að berjast í gegnum aðra eins boða og hann hefur orðið að gera á undanförnum missirum. Við þekkjum öll hinn mikla samdrátt í afla og hið óvenjulega hefur gerst að um leið og afli dregst saman hríðlækkar afurðaverð. Verð sjávarafurða er með því lægsta sem þekkist í sögulegu samhengi á sama tíma og þorskafli er minni en við höfum áður þurft að búa við. En það er engin ástæða til að örvænta og forráðamenn í sjávarútvegi, hvort sem þeir fara með stjórn einstakra fyrirtækja, skipa eða vinnslustöðva eða heildarsamtaka, hafa aldrei misst von. Við sjáum nú að ástæða er til að ætla að við siglum senn lygnari sjó í þessum efnum. Skilyrði í hafinu hafa batnað og seiðamælingar vísindamanna gefa tilefni til nokkurrar bjartsýni. Halli í sjávarútvegi er um 2% um þessar mundir þrátt fyrir að greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði komi ekki lengur til eins og á síðasta ári. Framreiknaðar tölur miðað við aflasamdrátt benda til þess að halli á næsta ári í sjávarútvegi geti orðið 4,5%. Auðvitað er þetta töluverður halli. En þá er rétt að hafa í huga að þessar hallatölur byggja á því að engin hagræðing eigi sér stað í greininni og að afurðaverð fari ekki hækkandi. Ýtrasta varkárni segir okkur þó að miðað við reynslu á þessu ári þá sé ástæða til þess að ætla að hagræðing muni skila nokkru til greinarinnar ekki síst eftir að þróunarsjóður sjávarútvegs hefur tekið til starfa. Líkur benda einnig fremur til þess að verðlag afurða okkar fari nokkuð hækkandi á næsta ári. Landbúnaðurinn hefur ekki síður en sjávarútvegur átt við erfiðleika að glíma á undanförnum árum. Dregið hefur verið úr framleiðslu mjólkur og sauðfjárafurða í samræmi við búvörusamninga. Jafnvægi hefur náðst í mjólkurframleiðslu en minnkandi neysla kindakjöts veldur því að enn þarf að draga saman í þeirri grein. Þar er framleiðsluskerðingin orðin mjög mikil og fyrirsjáanlegir erfiðleikar á næstu árum. Með fjárlagafrumvarpi fyrir árið 1994 hafa útgjöld til landbúnaðarmála verið dregin saman um tæplega fjóra og hálfan milljarð á ári eða um 40% miðað við meðalútgjöld á síðasta kjörtímabili. Um er að ræða varanlegan árangur en ekki tímabundinn frest. Með gildistöku samninganna um hið Evrópska efnahagssvæði en þó einkum með væntanlegri niðurstöðu í Uruguay-lotunni hjá GATT opnast fyrir innflutning á flestum unnum búvörum með heimild til að leggja á stiglækkandi jöfnunartolla. Ríkisstjórnin hefur mótað ákveðna stefnu í þessum efnum og leggur áherslu á að framkvæmdin verði skipuleg og landbúnaðinum gefist möguleiki á að aðlagast þessum breyttu aðstæðum. Nauðsynlegt er að endurmeta ýmsar álögur á landbúnaðinn og rekstrarskilyrði hans að öðru leyti í því skyni að styrkja samkeppnisstöðu innlendrar framleiðslu. Að því er nú unnið. Verðbólgan minnkar nú ört og nafnvextir munu lækka að sama skapi. Nýgerður samningur Seðlabankans og hins almenna bankakerfis mun stuðla að hraðri nafnvaxtalækkun. Bankarnir hafa á síðustu árum þurft að hafa mikinn vaxtamun til þess að bæta sér upp útlánatap. Þetta er ekkert einstakt fyrir hið íslenska bankakerfi. Útlánagleðin var mikil um allan heim, einkum hinn vestræna heim á liðnum áratug. Ekki er vafi á því að hagsmunaaðilar í löndunum og stjórnvöldin sjálf ýttu mjög undir þá útgjaldagleði og fjárfestingaröldu sem þá reis. Hér á landi gengu stjórnvöld á undan með vondu fordæmi er fé var ausið á báða bóga af miklu kappi en að sama skapi af lítilli forsjá. Menn þekkja dæmin úr fiskeldi, loðdýrarækt og geðþóttastuðningi við einstök atvinnufyrirtæki. Þessar óreiðuskuldir erum við nú að borga, m.a. í miklum vaxtamun bankanna. Þessar skuldir getur enginn borgað nema við, íslenskir launþegar og íslenskt atvinnulíf. Við getum ekki vísað þeim neitt annað þótt við fegin vildum og þótt við séum saklaus af þessum skuldum. Meðan bankarnir eru að komast fyrir vind í þessum efnum munu þessar skuldir vissulega gera okkur erfitt um vik að lækka raunvexti svo sem nauðsynlegt væri á samdráttarskeiði. Því hefur hins vegar verið haldið fram að ríkisvaldið hefði forgöngu um hávaxtastefnu. Þær tölur sem nýjastar eru benda ekki til þess. Raunávöxtunarkrafa spariskírteina ríkissjóðs á verðbréfaþingi er nú 6,89% en var þegar ríkisstjórnin tók við 8,42% og hefur því lækkað umtalsvert á þessum tíma. Ríkið hefur dregið úr útgjöldum sínum ár frá ári, þótt ríkissjóðshalli hljóti enn að vera nokkur vegna minnkandi tekna. Frá árinu 1991 hafa heildarútgjöld ríkisins lækkað um 10 milljarða króna ef miðað er við það frumvarp að fjárlögum sem lagt hefur verið fyrir Alþingi. Þessi árangur er einstakur í íslensku efnahagslífi og íslenskri efnahagsstjórn. Við skulum skoða aðrar tölur til samanburðar. Á því tuttugu ára tímabili sem sumir kenndu við Framsóknarflokkinn, frá 1970--1991, jukust heildarútgjöld ríkissjóðs um 243% að raungildi --- 243%. Á sama tíma jukust þjóðartekjur aðeins um 140%. Á þessum tuttugu árum jukust útgjöld ríkissjóðs um 3,6 milljarða á hverju ári að raungildi eða 5,8%. Augljóst mátti vera að þannig gat það ekki gengið að útgjöld ríkissjóðs væru aukin langt umfram tekjur þjóðarinnar. Menn flutu kannski ekki sofandi að feigðarósi en fráleitt hafa þeir verið vakandi fyrir þeim vandræðum sem þeir voru að skenkja komandi kynslóðum. Í tíð núverandi ríkisstjórnar hafa verið tekin upp ný vinnubrögð. Það má nefna nokkur dæmi um varanlegan sparnað, sparnað sem þó breytir engu um það að Ísland er og verður í fremstu í röð velferðarríkja. Við höfum þannig sparað rúmlega milljarð króna árlega á fjárveitingum til Lánasjóðs íslenskra námsmanna eingöngu og veitir hann þó eftir sem áður námsmönnum öflugri stuðning en víðast hvar þekkist. Á árinu 1994 verða framlög til landbúnaðarmála og stofnana landbúnaðarins 4,5 milljörðum króna lægri að raungildi en á árinu 1991. Þetta jafngildir því að á fjórum árum, einu kjörtímabili, drægi úr þessum útgjöldum um 18 milljarða króna, hvorki meira né minna. Framlög almannatrygginga hækkuðu að jafnaði um 4% á ári og ljóst var að þessi stóri málaflokkur stefndi í hreint óefni, óefni sem mundi fyrr en síðar ríða fjárhag ríkisins að fullu eða framkvæma glórulausa skattasprengingu. Þar hefur verið tekið á af mikilli festu en um leið varkárni. Ef horft er til annarra bóta almannatrygginga en atvinnuleysisbóta hafa þær lækkað um 2% á ári frá 1991, miðað við fjárlagafrumvarp næsta árs. Þetta eru nokkur dæmi um sparnað í stórum liðum en ráðuneytin hafa öll í smáu sem stóru sparað verulega í útgjöldum sínum. Stjórnarandstaðan hefur amast mjög við allri þessari sparnaðarviðleitni og reynt að koma í veg fyrir að hún næði fram að ganga hér á þinginu. Það segir miklu skýrara frá því hvers af henni væri að vænta heldur en fagurgali og yfirboði hennar hér í salnum. Lánsfjárþörf hins opinbera var 40 milljarðar árið 1991. Gert er ráð fyrir að hún verði 26 milljarðar á þessu ári og lækki í 23 milljarða á næsta ári. Það er lækkun um 17 milljarða frá 1991. Sparnaður í ríkisútgjöldum og minnkandi lánsfjárþörf hins opinbera stuðla að því að raunvextir fari lækkandi í landinu. Virðulegi forseti. Við lifum á tímum sem sífellt virðast geta komið á óvart. Skammt er síðan menn urðu vitni að skyndilegum og stórkostlegum breytingum í Austur-Evrópu og hruni Sovétríkjanna og menn fylgjast með atburðum þar í dag. Enn hafa ótrúlegir hlutir gerst með samkomulagi fornra fjenda fyrir botni Miðjarðarhafs. Þótt eftir séu flóknir samningar er þetta engu að síður fyrsta og stærsta skrefið í átt til varanlegrar og réttlátrar lausnar fyrir alla aðila í þessum heimshluta. Líkt og svo margir aðrir vonum við og trúum að þarna hafi reyndar verið stigið svo stórt skref að ekki verði aftur snúið. Þegar Simon Peres, utanríkisráðherra Ísraels, hafði í heimsókn sinni hingað í ágúst gert grein fyrir aðalatriðum samkomulagsins, sem hann var sannfærður um að þá yrði að veruleika innan örfárra vikna, lagði hann áherslu á að því yrði fylgt eftir með bættum lífskjörum Palestínumanna á sjálfsstjórnarsvæðunum. Undir það var tekið af minni hálfu og lofað að kanna hvort íslensk stjórnvöld gætu orðið við beiðni Ísraelsmanna um fjárframlag í þessu skyni. Ríkisstjórnin ákvað síðan að Íslendingar legðu sitt af mörkum til samnorrænnar áætlunar um efnahagsaðstoð við Palestínumenn. Við megum einnig eiga von á að kallað verði eftir stuðningi okkar sem annarra vegna átakanna í fyrrverandi Júgóslavíu. Þau eru skýrasta dæmið ásamt atburðum dagsins um hinar hræðilegu nýju hættur sem steðja að stöðugleika í Evrópu eftir þær stórstígu breytingar sem fólust í lokum kalda stríðsins. Serbar, og reyndar Króatar einnig, hafa með framferði sínu í Bosníu fótumtroðið alþjóðalög og mannréttindi. Grundvallargildi eru þarna í húfi. Finna verður réttláta lausn í Bosníu til að tryggja frið og stöðugleika í Evrópu. Frá lokum kalda stríðsins hafa NATO-ríkin unnið að því að draga úr hernaðarlegum viðbúnaði og útgjöldum til landvarna með tilliti til breyttra aðstæðna. Um leið reyna menn að átta sig á hverjir séu varanlegir öryggishagsmunir bandalagsríkjanna óháð þeim breytingum sem orðið hafa og vegna þeirrar óvissu sem áfram ríkir og þeirra nýju vandamála sem við hafa tekið. Ríkisstjórnin kom í fyrra á fót nefnd til að leggja sjálfstætt mat á öryggishagsmuni Íslendinga eftir kalda stríðið og ræða niðurstöðurnar við helstu bandamenn. Nefndin gaf út skýrslu í marsmánuði síðastliðnum þar sem öryggishagsmunir þjóðarinnar eru skýrt skilgreindir. Þá hafa verið í gangi viðræður milli Íslands og Bandaríkjanna um hugsanlegar frekari breytingar á varnarliðinu en þær sem þegar eru orðnar. Staðfest er af hálfu bandarískra stjórnvalda, þar á meðal á fundi sem ég átti með varaforseta Bandaríkjanna í Washington í ágúst síðastliðnum og á fundi sem utanríkisráðherrar landanna áttu í síðustu viku, að breytingar verði ekki gerðar nema í samráði og með samkomulagi beggja ríkjanna. Báðir aðilar hafa ítrekað nauðsyn þess að halda áfram nánu varnarsamstarfi og ítrekað skuldbindingar sínar í varnarsamningnum frá 1951. Það undirstrikar að þótt vænta megi einhverra breytinga á liðsskipan í varnarliðinu byggist varnarsamstarfið á varanlegum öryggishagsmunum Íslands, Bandaríkjanna og NATO á Atlantshafi og innan og utan varnarsvæðis bandalagsins í Evrópu. Ísland hefur ætíð áskilið sér rétt til að nýta þá hvalastofna við landið sem ekki væru í hættu. Næstu skref okkar í því máli eru nú undirbúin og hlýtur ákvarðanataka í því efni að koma mjög til kasta Alþingis, enda var það ákvörðun þess að mótmæla ekki banni Alþjóðahvalveiðiráðsins á sínum tíma. Framangreind tvö mál snerta bæði efnahagslega afkomu okkar. Ég hygg að það sé sæmileg sátt um að efnahagsleg sjónarmið eigi ekki að ráða neinum úrslitum um varnarmálin. Nýting hvalastofna er á hinn bóginn tengd lífríki hafsins og allra nytjastofna þess og er því þýðingarmikill hluti af lífsafkomu okkar sem þjóðar sem á allt sitt undir því að jafnvægi í hafinu sé ekki raskað. Líkt og mörg önnur strandríki hafa Íslendingar mikilla hagsmuna að gæta utan 200 mílna efnahagslögsögunnar. Það á ekki síst við í ljósi þess að búast má við samkeppni um matvælaöflun á hafinu og að slík samkeppni aukist í framtíðinni. Ná þarf samkomulagi við Norðmenn um veiðar í Smugunni svonefndu og veiðar þeirra utan 200 mílna við Ísland. Í þeim samningi þarf í senn að tryggja réttindi á alþjóðlegu hafsvæði, hagsmuni strandríkis og sameiginlega hagsmuni Íslands og Noregs á alþjóðavettvangi sem lúta að rétti strandríkja varðandi verndun fiskstofna utan 200 mílna. Slíkt samkomulag hlýtur að vera mögulegt ef vilji er fyrir hendi og að því ber að vinna. Virðulegi forseti, góðir Íslendingar. Orðið vonleysi hefur aldrei verið fyrirferðarmikið í íslenskum talsmáta og í raun hafa aðstæður á Íslandi verið þannig að ekki hefur verið rúm fyrir það orð í hugsun eða tungutaki þeirra sem barist hafa fyrir tilveru sinni og þjóðar sinnar í þessu landi. Þvert á móti hafa Íslendingar ætíð haft trú á landinu og trú á getu sinni til þess að vinna sig út úr hverjum vanda. Sagan sýnir að gildar ástæður hafa búið að baki þessu lífsviðhorfi. Ég hef leitast við að færa rök fyrir því að erfiðar efnahagsaðgerðir á undanförnum missirum séu að skila verulegum árangri --- árangri sem gefur okkur ærið tilefni til bjartsýni ef við látum ekki hrekjast af leið. Ég sagði fyrr í ræðu minni að í tíð síðustu ríkisstjórnar hefðu ytri aðstæður verið hagfelldar en stjórnvöld hefðu brugðist. Í tíð þessarar ríkisstjórnar hefur allt verið með gagnstæðum hætti. Aðstæður hafa verið erfiðar en stjórnvöld hafa ekki brugðist. Auðvelt er að ímynda sér hvernig staðan væri ef nú hefðu farið saman erfiðar ytri aðstæður og menn við stjórnvölinn sem heyktust á að takast á við vandann, menn sem brygðust líkt og gerðist hjá þeim sem voru við völd fyrir þremur árum. Fjárlagafrv. og öll stefnumörkun af hálfu ríkisstjórnarinnar mun miða að því á þessum vetri að treysta þann árangur sem náðst hefur og tryggja að hann skili okkur öllum miklu þegar ytri skilyrði batna en flest bendir til að þau verði okkur hagfelldari á næstu missirum en þau hafa verið nú um skeið. Við höfum því öll efni til þess að horfa vonglöð til framtíðar með ást á landinu og óbilandi traust á því dugandi fólki sem landið byggir. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Virðulegi forseti, góðir Íslendingar. Nú hafið þið heyrt boðskap forsrh., þið hafið heyrt forsrh. lýsa því hvað honum hefur gengið afskaplega vel með efnahagsmálin og það mátti jafnvel skilja hæstv. forsrh. svo að ástandið væri bara afskaplega gott. Hvað segið þið sem misst hafið atvinnuna? Þykir ykkur ástandið vera gott? Hvað segið þið sem berjist við okurvextina og fjármagnskostnaðinn og eruð e.t.v. í gjaldþroti, að missa heimili ykkar eða fyrirtæki, þykir ykkur ástandið vera gott? Og hvað segja sjúklingarnir, þeir umkomulausu, sem nú á að reka út á guð og gaddinn frá Gunnarsholti þar sem þeir hafa fengið húsaskjól? Ætli þeim þyki ástandið vera ákaflega gott? Og hvað segja sjúklingarnir, þeir sem minnst hafa fjármagnið t.d., sem þurfa nú eða eiga að þurfa að greiða 2.000 kr. aðgangseyri að hinu íslenska heilbrigðis- og tryggingakerfi, ætli þeim þyki ástandið vera afskaplega gott? Nei, ég er hræddur um að utanrrh. geti varla verið sammála þessu því ég hlustaði á utanrrh. sl. sunnudag lýsa því í sjónvarpi að ástandið væri stórkostlega hættulegt, við værum komnir fram á ystu nöf því skuldir þjóðarinnar nálguðust nú 70% af þjóðarframleiðslu og greiðslubyrði 30%. Að vísu hefur utanrrh. ekki verið mjög sammála vini sínum forsrh. upp á síðkastið og þarna lýsir hann öndverðri skoðun. Mér sýndist það eina vanta í þessa öfugmælasögu forsrh. að hann lýsti ástandinu í ríkisstjórninni hjá sér sem afskaplega góðu. En það má kalla fram fleiri vitni um ástandið í þjóðfélaginu. Ég tók hér með mér þjóðhagsáætlun sem er hollt fyrir hvern mann að nálgast og lesa. Þessi þjóðhagsáætlun segir m.a. að erlendar skuldir í þjóðfélaginu nálgist nú 70% eins og utanrrh. upplýsti en í þjóðhagsáætlun segir jafnframt að greiðslubyrði nálgist 40% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar og það er áreiðanlega ekki gott ástand. Forsrh. lýsir skuldunum í krónum en vitanlega er það greiðslubyrðin sem veldur áhyggjum og hún hefur vaxið stórkostlega upp á síðkastið. Hvað segir t.d. heimilisfaðirinn þó að krónuskuldin lækki ef tekjurnar hverfa? Það er þetta sem er rétt hjá hæstv. utanrrh., þetta ástand er ekki afskaplega gott og þetta er ástand sem er orðið eftir tveggja ára setu þessarar ríkisstjórnar. Þjóðhagsáætlun lýsir fleiru. Hún lýsir því t.d. að fjárfestingin í þjóðfélaginu, fjármunamyndunin eins og kallað er þar, er komin niður fyrir 16%, 15,7% ef ég man rétt, og er sú lægsta sem er í nokkru landi í Vestur-Evrópu. Þjóðhagsstofnun dregur þær réttu ályktanir að þetta sé hættuástand og hún dregur þá ályktun að þetta hljóti að leiða til þess að atvinnuleysi hér fari stórkostlega vaxandi. Þjóðhagsstofnun spáir því að atvinnuleysi hér verði á næsta ári 5%. Það er að vísu rétt hjá hæstv. forsrh., eins og hann hefur stundum sagt að það er minna en í Vestur-Evrópu en það nálgast það hröðum skrefum. Forsrh. lýsti því að hann hefur nú flutt fjórar stefnuræður og ég tók mig til og blaðaði í gegnum hans fyrri stefnuræður. Ég gerði það til að reyna að gera mér grein fyrir loforðum og efndum. Útkoman var ekki góð fyrir þessa ríkisstjórn. Forsrh. lýsti því yfir hvað eftir annað að ríkisstjórnin mundi byggja stefnu sína á föstu gengi. Þessi ríkisstjórn hefur fellt gengið tvisvar á átta mánuðum. Ég heyrði það að vísu að forsrh. er búinn að finna nýtt orð fyrir gengisfellingar, hann kallar það nú að búa um hnútana og ráðherrann hefur lengi verið orðhagur maður og kannski verður þetta notað í framtíðinni. En ég er ekki að áfellast ríkisstjórnina fyrir það að hafa fellt gengið því leiðrétting á gengi er ekkert annað en að horfast í augu við þær staðreyndir sem eru orðnar, bæði af ytri aðstæðum og aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar. Það varð ekki hjá því komist að sjálfsögðu að fella gengið. Ég vona að það þurfi ekki að fella gengið í þriðja sinn á skömmum tíma. Ég veit að allir hér og landsmenn muna einnig eftir því að ríkisstjórnin lofaði að hækka ekki skatta, en eftir því sem ég kemst næst og eftir því sem m.a. er birt í einum fjölmiðli þá höfðu skattarnir þegar í fyrra hækkað nettó um a.m.k. 6 milljarða kr. og mig grunar að skattahækkunin sé raunar töluvert meiri þegar tekið er tillit til þeirrar lakari þjónustu sem landsmenn þurfa að þola. Forsrh. talar um það að skattar verði lækkaðir á fyrirtækjum en þjóðhagsáætlun segir hins vegar að skattar hafa verið færðir frá fyrirtækjum yfir á einstaklinga og ætli það sé ekki réttari lýsing. Og enn er haldið áfram skattahækkunum. Nú heyrum við það að það á að leggja á okkur og alla íbúa landsins atvinnuleysisskatt, 0,5%, og ég hef áður minnst á heilsukortið, aðganginn að sjúkrahúsunum. Við heyrum stöðugt í fréttum þegar grafið er í fjárlögin um ýmsar skattahækkanir sem fram undan munu vera. Ég veit að menn muna það einnig að þessi ríkisstjórn lofaði því að vextir mundu lækka. Það átti satt að segja hinn heilagi markaður að sjá um. Þetta hefur verið endurtekið aftur og aftur. Þetta var m.a. endurtekið í síðustu samningum. Samkvæmt Hagvísi Þjóðhagsstofnunar eru vextir nú af vísitölutryggðum lánum í bankakerfinu 9,4% og hafa ekki verið hærri síðan á fyrstu mánuðum þessarar ríkisstjórnar þegar ríkisstjórnin gerði sér lítið fyrir og með einu pennastriki hækkaði vexti á ríkisskuldabréfum um u.þ.b. 2%. Þá fóru vextir í bankakerfinu upp í 10%. Og vextir hækkuðu þegar til framkvæmda kom ein af síðustu gerðum viðskrh. fyrrv. að taka völdin af bankaráðunum að ákveða vexti. Nú eru það bankastjórarnir sjálfir sem gera það og gera það frítt og frjálst. Vextir hafa ekki lækkað og það væri fróðlegt að heyra hvað forsrh. segir um það í framtíðinni. Ríkisstjórnin lofaði því m.a. að jöfnuður næðist í ríkisfjármálum á þriðja ári hygg ég í hennar stjórnartíð. Forsrh. sagði að vísu ,,á öðru ári`` í fyrrnefndu sjónvarpsviðtali. Hver er niðurstaðan? Nú leggur fjmrh. fram fjárlagafrv. með meiri halla --- eins og hann viðurkennir sjálfur --- en nokkurn tímann hefur gerst áður, eitthvað í kringum 10 milljarða króna. Þeir sem hafa getað kynnt sér það vel telja að hallinn verði miklu meiri, nálgist jafnvel 20 milljarða þegar upp er staðið. Þegar ég lít yfir þennan loforðalista hv. ríkisstjórnar finn ég satt að segja ekki nema eitt loforð sem hún hefur dyggilega staðið við. Það er loforðið um að veita atvinnuvegunum enga hjálpandi hönd. Hæstv. forsrh. telur núna að ríkisstjórnin hafi gert eitthvað fyrir atvinnuvegina, hann taldi það að vísu ekki upp, hann taldi að atvinnuvegirnir sjálfir hefðu hagrætt hjá sér. Það er vitanlega ekki nema góðra gjalda vert. En ég veit að allir hér inni minnast þess að forsrh. lýsti því yfir hvað eftir annað að ríkisstjórnin mundi engin afskipti hafa af atvinnulífi landsmanna og atvinnuvegunum. Mér þykir satt að segja stórfurðulegt ef rétt er, sem ég get ekki efast um, sem forseti ASÍ hefur nú upplýst í fjölmiðlum, að í ljós komi að ríkisstjórnin ætli ekki að standa við það loforð frá síðustu samningum, a.m.k. finnist þess ekki fótur í fjárlögum, að veita 2 milljörðum kr. til örvunar íslensku atvinnulífi. Þetta er ekki falleg saga sem ég hef nú rakið. Satt að segja þykir mér með ólíkindum hvernig þessari ríkisstjórn hefur tekist að eyða þeim ágæta árangri sem var orðinn í lok ársins 1990 og upphafi ársins 1991. Samkvæmt tölum frá sömu Þjóðhagsstofnun var afkoma atvinnuveganna þá með því besta sem hún hafði verið í áratug, bæði sjávarútvegsins og iðnaðarins. Ætli Landssamband iðnaðarmanna sé sammála því að vel hafi gengið í efnahagsmálum hjá þessari ríkisstjórn þegar landssambandið segir að tapast hafi 1.400 ársverk á síðustu tveimur til þremur árum? Ætli landssambandið sé sammála þegar það segir að íslenska ríkisstjórnin geri ekkert til að vernda íslenskan iðnað sem allar aðrar ríkisstjórnir, þótt löndin séu meðlimir að fríverslunarsamtökum, beita sér fyrir af krafti. Vitanlega gæti ég nefnt hér fjölmargt fleira sem fróðlegt væri að ræða þótt tíminn leyfi ekki að fara ítarlega í sakirnar. Ég hef vaxandi áhyggjur af því, sem ég hygg þó að sjáist aðeins eins og toppurinn af ísjakanum, hve fjármagnsflutningar hafa verið gífurlega miklir frá þeim sem skulda til þeirra sem eiga. Að sjálfsögðu eiga háir vextir þar stærstan þátt í. Mig grunar að meginhlutinn af eignum þessarar þjóðar sé orðinn í höndum örfárra stórfyrirtækja og kannski svona nokkur hundruð einstaklinga. Og ég spyr sjálfan mig satt að segja að því: Tekst þessum einstaklingum að halda uppi háum vöxtum? Tekst þessum aðilum jafnvel að flytja fjármagn sitt úr landi ef staðið verður við áætlanir um fullkomið frelsi í öllum fjármagnsflutningum? Erum við hæfir til þess Íslendingar þegar svo hefur skekkst í okkar þjóðfélagi fjármagnseignin? Tölur í þessu sambandi hafa komið fram frá ýmsum öðrum og tala skýru máli um þá miklu vá sem þarna er fyrir dyrum. Tíma mínum er nú senn lokið en það er eðlilegt að menn spyrji: Hvað munduð þið framsóknarmenn þá gera í þessari stöðu? Við framsóknarmenn birtum ítarlegar tillögur okkar í þessu riti sem kom út á sl. vori og heitir Átak til endurreisnar. Ég get aðeins nefnt fáein atriði úr þessu riti. Við teljum að eitt það brýnasta, sem þarf að gera án tafar, sé róttækt átak til að jafna kjörin í landinu. Færa byrðar frá þeim sem þola þær ekki til hinna sem eignirnar og tekjurnar hafa. Við teljum að það sé brýn nauðsyn að ná breiðri þjóðarsátt, ekki aðeins með verkalýðsfélögunum, heldur einnig starfsmönnum ríkisins. Við teljum afar brýnt að framkvæma þá þjóðarsátti í fullu samráði við þessa aðila alla. Við teljum satt að segja að ástandið sé orðið svo alvarlegt eins og utanrrh. hefur lýst að það sé þörf á slíkri breiðri þjóðarsátt þar sem traust ríkir á báða bóga. Við teljum að ein fyrsta aðgerðin eigi að verða sú að lækka vextina um a.m.k. þriðjung. Það er hægt að gera þetta á fjölmargan máta. Mætti t.d. gera þetta með því, ef ríkisstjórnin vill ekki beita handafli, að láta Seðlabankann bjóða í ríkisskuldabréfin t.d. 4--5% þá munu vextirnir lækka. Ég vil aðeins segja það að lokum að ástandið eftir tveggja og hálfs árs setu þessarar ríkisstjórnar er orðið svo alvarlegt að ég hlýt að taka undir það með þeim fjölmörgu Íslendingum sem segja nú hvar sem þú hittir þá: Þessi ríkisstjórn verður að fara frá og boða verður til nýrra kosninga. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Hæstvirtur forseti. Góðir áheyrendur. Það hefur lengi verið vitað og er raunar ekki mikil speki að maðurinn mótast af umhverfi sínu. Þó svo öllum þyki vænt um sína átthaga er flestum hollt að hleypa heimdraganum til að öðlast víðsýni og skilning á aðstæðum og hugsun annarra starfsstétta, annarra landshluta og jafnvel annarra þjóða. Það er mikilvægt fyrir stjórnmálamenn að hafa reynt sitt af hverju áður en þeir gera stjórnmálin að sínu starfi. En það sem er ekki síður mikilvægt er að þegar það er orðin raunin þá haldi þeir sambandi við sína umbjóðendur og þekki hjartslátt þjóðarinnar en lokist ekki inni í litlum kassa eins og segir í þekktum dægurlagatexta. Ég óttast að sú ríkisstjórn, sem nú er við völd, hafi lokast inni í litlum kassa á lækjarbakka. Eftir að hafa hlýtt á hæstv. forsrh. flytja stefnuræðu sína hér áðan er mér þetta ofarlega í huga. Hæstv. forsrh. virtist vera alveg ótrúlega fjarri því að þekkja sitt þjóðfélag. Getur verið að hæstv. ríkisstjórn sé um of aðþrengd í sínum litla kassa og þeir einstaklingar sem hana skipa séu að einangrast? Það er ýmislegt sem gefur til kynna að það sé þröngt um ríkisstjórnina. Þjóðin hefur á þessu sumri þurft að hlusta á það æ ofan í æ að ráðherrar hafa sent hver öðrum tóninn í gegnum fjölmiðla og hver höndin er uppi á móti annarri. Man nokkur eftir heitstrengingum að loknum Viðeyjarfundi fyrir tveimur og hálfu ári um að íslenska þjóðin hefði nú eingnast samhenta ríkisstjórn sem ekki ætlaði að talast við í gegnum fjölmiðla? Hæstv. forsrh. sagði að í tíð núverandi ríkisstjórnar hefðu verið tekin upp ný vinnubrögð. Ég álít að það hefði hann ekki þurft að segja nokkrum manni. Þetta er nokkuð sem öll þjóðin hefur tekið eftir. Það hefur nefnilega komið í ljós, sem í sjálfu sér er gott að sannaðist, að það er ekki sama hver fer með stjórn þessa lands. Það er ekki eins og margir hafa haldið og segir í textanum að allir kassar séu eins. Nú er það svo í lýðræðisþjóðfélagi að það er alltaf hægt að skipta um ríkisstjórn með ákveðnu millibili. Það er hins vegar slæmt ef það tekst á einu kjörtímabili að vinna þau spellvirki á íslensku velferðarþjóðfélagi að það leiði af sér eyðileggingu. Þessi nýju vinnubrögð ríkisstjórnarinnar koma mér fyrir sjónir fyrst og fremst sem röng hugmyndafræði og óvönduð vinnubrögð. Nægir að nefna nokkur dæmi í því sambandi. Á sama tíma og ríkisstjórnin heykist á því að leggja á fjármagnstekjuskatt eykur hún álögur á þá sem síst skyldi. Allt er framkvæmt með flumbrugangi og án samráðs. Með skeytasendingum eru lagðar álögur á sveitarfélög, nefskattur í heilbrigðiskerfinu breytist í sjúklingaskatt í beinni útsendingu í síðdegisútvarpi, landbúnaðarvörur eru fluttar inn í trássi við lög með geðþóttaákvörðun utanrrh., grunnskólabörnum er nánast troðið inn í þröngar kennslustofur eins og síld í tunnu, dagvistarheimilum heilbrigðisstétta er gefið langt nef, meðferðarheimilum er lokað. Svona mætti lengi telja. En það sem er ekki síður alvarlegt er sú óvissa sem ríkir í landinu um mikilvæg málefni. Ég minni á að þegar þingi var frestað sl. vor var ósamstaða innan ríkisstjórnarinnar um jafnmikilvæga málaflokka og sjávarútvegsmál og landbúnaðarmál. Nú hefur það bæst við að það fjárlagafrv. sem lagt var fram í gær er ekki á ábyrgð allrar ríkisstjórnarinnar. Það hlýtur því að verða athyglisvert að fylgjast með því næstu mánuðina hvernig ríkisstjórninni mun reiða af. Með því mun þjóðin fylgjast. Auðvitað væri freistandi að líta á allt málið eins og farsa og bíða spenntur næstu uppákomu. Málið er hins vegar of alvarlegt til þess að það sé hægt að hafa gaman af því. Hæstv. forseti. Við Íslendingar höfum löngum talist menningarþjóð og er auðvelt að færa rök fyrir því að það séu orð að sönnu. Hér á landi taka fleiri virkan þátt í menningarlífi en tíðkast um aðrar þjóðir og eigum við eflaust mörg heimsmet á þessu sviði miðað við höfðatölu. Það var hins vegar ekki mörgum orðum eytt í menningarmál í ræðu hæstv. forsrh. Það helsta sem ráðherrann sá ástæðu til að nefna og snýr að menntamálum var hversu vel hefði gengið að skera niður kostnað við Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það virðist hins vegar vera algert aukaatriði hvort sjóðurinn þjónar sínum umbjóðendum og sú grein sem veldur námsmönnum mestum óþægindum og kostnaði sparar enga peninga. Það hefur verið samþykkt ný stefna í vísinda- og tæknimálum innan ríkisstjórnarinnar. Það kom hins vegar fram í máli hæstv. menntmrh. í fréttum í gærkvöldi að sá fugl sem hæstv. ríkisstjórn hefur átt í skógi allt þetta ár og átti að stórauka fé til vísinda- og rannsóknastarfs hefur ekki skilað sér. Það átti að leggja hundruð milljóna í vísindastörf af hagnaði af sölu ríkisfyrirtækja. Nú liggur fyrir að svo til engin ríkisfyrirtæki hafa selst og forsrh. nefndi ekki einkavæðingu einu orði í ræðu sinni. Hæstvirtur forseti. Næsta ár er ár fjölskyldunnar. Á þeirri skrá um þingmál ríkisstjórnarinnar sem dreift hefur verið meðal þingmanna eru mál sem varða fjölskylduna svo sem fjölskylduþjónusta ríkisins og umboðsmaður barna. Mér finnst ástæða til að fagna því að ríkisstjórnin hyggst flytja mál sem þessi. Það er hins vegar ekki að ástæðulausu sem maður veltir því fyrir sér hvort það er fyrst og fremst skortur á lagaákvæðum á þessu málefnasviði sem er þess valdandi að fjölskyldan sem eining nýtur ekki virðingar sem síðan bitnar á börnunum. Við Íslendingar höfum alllengi átt lög um jafnrétti karla og kvenna. Samt sem áður eigum við langt í land með að ná viðunandi árangri á því sviði og nægir að benda á ráðherrabekkina í því sambandi. Ætli það þurfi ekki fyrst og fremst vilja til aðgerða. Að síðustu þetta, hæstv. forseti. Hæstv. forsrh. kom í sínum lokaorðum inn á það að vonleysi hefði aldrei verið fyrirferðarmikið í íslensku máli. Ég held að það sé í sjálfu sér rétt. Ég vil þó líka segja að ég held að það komi sér mjög vel núna því ekki hefur hæstv. forsrh. hingað til lagt sig fram um að auka bjartsýni meðal landsmanna og efla þá til dáða. Íslendingar hafa trú á landinu og þeir hafa trú á sjálfum sér en þeir hafa ekki trú á þeim stjórnvöldum sem loka sig af í litlum kassa. --- Góðar stundir.

Virðulegur forseti. Góðir Íslendingar. Í kosningabaráttunni í Noregi fyrir nokkrum vikum gerðist það að talsmaður verkamannaflokksins í efnahagsmálum lýsti því yfir með skiljanlegu stolti að á næsta ári yrði Noregur skuldlaus við útlönd. Auðvitað er Noregur olíuríki en orkulindirnar okkar eru ekki enn farnar að mala okkur gull. En þegar við skundum á Þingvöll 17. júní 1994 þá verður því miður öðruvísi um að litast í okkar þjóðarbúskap. Þá er því spáð að erlendar skuldir okkar til langs tíma fari að nálgast 70% af landsframleiðslu okkar og að greiðslubyrðin verði einhvers staðar á bilinu 30--40% af gjaldeyristekjum. Því er spáð með öðrum orðum að langtímaskuldir okkar verði um 265 milljarðar á afmælisárinu. Hvað er það í samanburði við eitthvað annað? Það nálgast að vera eins og fasteignamat allra fasteigna í Reykjavíkurborg sem er þó heldur hærri upphæð. Spáð er að greiðslubyrðin, það sem við þurfum að borga í vexti og afborganir af þessum háu upphæðum, verði á næsta ári um 51 milljarður króna. Við erum ekki vön því að skilja svona háar tölur. En til samanburðar mætti nefna að heildaraflaverðmæti af Íslandsmiðum upp úr sjó, miðað við hráefnisverð, er metið á tæpa 50 milljarða. Útgjöld okkar til heilbrrn., veigamesta þáttar velferðarkerfisins, er metið upp á 47,7 milljarða á verðlagi fjárlagafrv. Þetta eru hrikalegar tölur. Vegna þeirra lána sem við áður höfum tekið munum við borga á næsta ári 16,6 milljarða bara í vexti til útlendinga. Það er eins og öll útgjöld menntmrn. Það er hærri upphæð en öll útgjöld allra sjúkrahúsa á Íslandi. Það er meira en heildartekjur Reykjavíkurborgar. Stöldrum nú við. Þeir sem gagnrýna núverandi ríkisstjórn harðast, þeir sem veitast hvað harðast að t.d. núverandi heilbrrh., sem stendur frammi fyrir nokkrum vanda, eru þeir allir saklausir af því sem hér eru inni staddir að hafa efnt til þessara skulda? Hafa þeir allir efni á því að bera fram þessa gagnrýni? Og það skal tekið fram að sagan er ekki öll sögð þótt þessar tölur séu nefndar. Það er vissulega laukrétt sem fram kom í máli forsrh. að þrátt fyrir tekjubrest og þrátt fyrir aflabrest hefur samt sem áður tekist að snúa viðskiptahalla sem var upp á 18 milljarða árið 1991 í 5,5 milljarða. Það hefur tekist að skera niður lánsfjárþörf ríkissjóðs út 40 milljörðum í það sem spáð er, 23 milljarða á næsta ári. Það hefur dregið úr, þrátt fyrir þessa hrikalegu erfiðleika, hraða skuldasöfnunarinnar. En það breytir ekki því að það er ólíkt hlutskipti hinnar ungu kynslóðar í Noregi sem er að hasla sér völl á nýrri öld skuldlaus eða þeirrar ungu kynslóðar sem tekur við af okkur um aldamótin. Virðulegi forseti. Um hvað snýst stjórnmálaumræða við þessi skilyrði? Leiðum fram nokkur vitni. Talsmenn stjórnarandstöðunnar segja að ríkisstjórnin hafi engum árangri náð og alls engum í ríkisfjármálum. Hverjar eru staðreyndirnar? Staðreyndirnar eru þessar: Ef við tökum ríkisútgjöld og færum þau upp til verðlags fjárlagafrv. þá voru þau 122 milljarðar 1991. Þið sem eruð búin að lesa fjárlagafrv. sjáið að þar er gert ráð fyrir útgjöldum upp á 112 milljarða. Með öðrum orðum sparnaður að raungildi upp á um 10 milljarða án þess að hafa hækkað skatta. Þetta er ekki forkastanlegur árangur en ég viðurkenni að hann er takmarkaður og við þurfum að gera betur. Við þurfum öll sameiginlega að gera betur. Það er ekki nóg að gera hróp að stjórn sem stendur frammi fyrir erfiðum ytri skilyrðum. Það þarf líka að láta reyna á þegnskap stjórnarandstöðunnar. Þeir segja að við höfum rústað velferðarkerfið. Meira að segja dagfarsprúðar konur eins og sú sem hér talaði áðan, hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir, talaði um spellvirki í því sambandi. Af hverju er fólk með þennan ýkjustíl? Þeir sem eru búnir að lesa fjárlagafrv. vita að framlög til heilbrigðismála aukast að raungildi frá því í fyrra, eru upp á 47,7 milljarðar, voru 46,1 í fyrra. Framlög til félagsmála aukast um um það bil milljarð, framlög til menntamála standa nokkurn veginn í stað. Með öðrum orðum, það er aukning á framlögum um 2,2 milljarða. Sighvatur Björgvinsson, hæstv. fyrrv. heilbrrh., stóð í ströngu við það að koma í veg fyrir að aukning útgjalda héldi áfram þreföld umfram aðra verðmælikvarða í þessu þjóðfélagi. Hann er fyrsti heilbrrh. sem náði þeim árangri að stöðva þensluna. Nú þegar Guðmundur Árni Stefánsson þreytir eldskírn sína í þessari pólitík þá á hann í raun og veru skilið að fá stuðning ykkar allra í staðinn fyrir það að þið gerið að honum hróp með t.d. þeim hætti að kalla þetta spellvirki. Þetta er ekki spellvirki. Þetta er barátta við erfið skilyrði til þess að varðveita fjárhagslegan grundvöll þýðingarmestu þátta velferðarkerfisins. Talsmenn stjórnarandstöðunnar segja að það hafi ekki verið tekið nægjanlega tillit til þess að jafna byrðunum af réttlæti. Ég er ekki viss þegar það mál er skoðað að þeir sem hæst tala um það hafi rétt fyrir sér. Fyrrv. ríkisstjórn tekjutengdi margar bótagreiðslur velferðarkerfisins. Þessi ríkisstjórn hefur gengið lengra í því að því er varðar bæði lífeyrisbætur, barnabætur og vaxtabætur. Þjónustugjöld hafa verið lögð á en þau eru líka tekjutengd og þau eru með þökum til þess að reyna að hlífa þeim sem minnst bera úr býtum. Hvernig stendur á því að það er þessi ríkisstjórn sem lagði á hátekjuskatt en ekki t.d. fyrrv. ríkisstjórn? Hvernig stendur á því að það er þessi ríkisstjórn sem dregur verulega úr virðisaukaskatti, lækkar virðisaukaskatt, og kemur þannig til móts við kröfur verkalýðshreyfingarinnar? Hvernig stendur á því að það er þessi ríkisstjórn sem tekur pólitíska ákvörðun um að koma á húsaleigubótum en ekki fyrrv. ríkisstjórn? Þannig mætti lengi telja. Og hvernig stendur á því að fyrrv. ríkisstjórn, vinstri stjórn, gat ekki komið á fjármagnstekjuskatti en þessi ríkisstjórn mun gera það? Ég er alveg sannfærður um það að þegar menn skoða þetta mál án fyrirfram hleypidóma þá er niðurstaðan önnur en sú sem stjórnarandstaðan vill vera láta. Mesta öfugmælasmíðin er þó sú þegar hv. leiðtogar stjórnarandstöðunnar segja að þessi ríkisstjórn skipti sér ekki af atvinnulífinu. Það hefur engin ríkisstjórn í sögu lýðveldisins á Íslandi lagt jafnmikið af mörkum við að treysta atvinnulífið á Íslandi eins og þessi. Og hver eru rökin fyrir þessari fullyrðingu? Þau eru ekki bara EES-samningur sem tryggir tollfrjálsan markaðsaðgang að helstu mörkuðum okkar. Nei. Þessi ríkisstjórn hefur létt sköttum af atvinnulífinu upp á marga milljarða króna. Þessi ríkisstjórn hefur ekki bara skuldbreytt upp á gamla mátann. Hún boðar t.d. núna þróunarsjóð fyrir sjávarútveginn til þess að hraða þar fjárhagslegri endurskipulagningu og aukinni hagræðingu. Þessi ríkisstjórn hefur lagt fram bein framlög á fjárlögum til atvinnusköpunar upp á a.m.k. 3 milljarða á árinu 1993, sennilega á bilinu 4--5 milljarða á árinu 1993--1994. Þannig mætti lengi telja. Það er öfugmæli að segja að þessi ríkisstjórn sé afskiptalaus af atvinnulífinu. Virðulegi forseti. Ef við berum okkar saman við aðrar þjóðir þá er auðvelt að sýna fram á nokkrar bjartar hliðar og að árangur hefur náðst. Þrátt fyrir allt hefur náðst betri árangur hér í ríkisfjármálum en víðast hvar annars staðar. Munurinn er bara sá að skuldir okkar í útlöndum eru orðnar hættulega miklar. Svíar skulda sjálfum sér. Þótt hallinn í Svíþjóð sé mikill í ríkisbúskapnum er það svo að þegar þeir fara að borga til baka þá borga þeir sænskum þegnum og það mun auka framboð á fjármagni í þeirra bönkum. Það mun lækka þar vexti, það mun skapa þar nýtt vaxtarskeið. Þetta er hættustigið hjá okkur. Þetta er það sem við þurfum að laga. Og þá kemur að því. Þrátt fyrir þann árangur sem náðst hefur, þá hefur þessi ríkisstjórn í samskiptum sínum við verkalýðshreyfinguna gengið ansi langt í því að fá sátt á vinnumarkaðinum gegn því að lækka tekjustofna eins og virðisaukaskattinn og leggja fram fé atvinnusköpunar. Látum vera. Það er matsatriði hvort þetta var í jafnvægi. En þetta er gert á kostnað þess að við erum áfram að auka erlendar skuldir okkar vegna hallareksturs í opinbera búskapnum. Og það er varasamt út af því að við verðum að viðhalda lánstrausti okkar. Það eru satt að segja engar vissar horfur um það hvenær snýr við til hins betra í okkar efnahagslífi. Það getur tekið nokkurn tíma. Jafnvel þótt klak á þorskfiskum takist bærilega núna þá getur það klak misfarist við breytileg náttúruskilyrði. Ef við fáum aftur 300 þús. tonn af þorski eftir fjögur ár þá má það ekki vera svo að við værum búnir að halda áfram að slá erlend lán þannig að við værum búnir að veðsetja 150 þús. tonn af þorski þannig að batinn, góðærið, færi áfram til útlendinga og kæmi okkur ekki að neinum notum við að skapa nýtt vaxtarskeið á nýju kjörtímabili. Það er þetta sem er hættulegt. Það er þessa áhættu sem ég vil ekki taka. Og ég skora á Alþingi Íslendinga, því að hér eru þessar ákvarðanir teknar, á alla flokka, á alla pólitíska forustumenn, ég skora á ykkur að efna til þjóðarsáttar um eitthvað annað en rányrkju, um eitthvað annað en skattsvik og um eitthvað annað en erlenda skuldasöfnun. Vegna þess að þegar við steðjum á Þingvöll til þess að fagna 50 ára afmæli lýðveldisins þá skulum við reyna eftir megni að sýna okkar þegnskap í verki með því að færa lýðveldinu aðra gjöf en gjaldfallna víxla. Við skulum láta það sannast á Alþingi Íslendinga að hér eru ekki bara í fyrirsvari sendiherrar sérhagsmuna. Að hér eru menn sem geta vikið þröngri sérhagsmunagæslu til hliðar og sameinast um það þegar almannaheill krefst að taka á þessum skuldamálum eins og lagt er til með því að við styrkjum þetta fjárlagafrv., meginmál þingsins með því að lækka frekar ríkisútgjöld. Tillögur um það verða lagðar fram fyrir ykkur, hv. þm., sem og mun að styrkja tekjuhliðina með því að sameinast um að koma á skattlagningu fjármagnstekna. Virðulegi forseti. Besta afmælisgjöfin sem við getum gefið nýrri kynslóð sem tekur við af okkur væri sú að það skapaðist samstaða um slíkan þegnskap.

Frú forseti. Hv. þingmenn. Góðir landsmenn. Á hvaða leið erum við? Við fjárlagagerðina hefur enn frekar komið í ljós hvers konar vanda íslenska þjóðin á við að glíma. Skuldasöfnun þjóðarinnar á sl. 20 árum vekur með ungu fólki mikinn kvíða. Það er vissulega mikið áhyggjuefni fyrir það og æsku landsins bíður það hlutverk að greiða niður afborganir og vexti erlendra lána. Ungt fólk er framtíð þessarar þjóðar og þess vegna hlýtur það að vera mikið mál fyrir ungt fólk að stjórnmálamenn sýni ábyrgð og einbeiti sér að því að ná niður halla á fjárlögum og draga úr ríkisútgjöldum. Ríkisstjórn sú sem Alþfl. á nú aðild að hefur leitast við að sýna fram á ábyrgð í fjármálum og sporna við fótum í aukningu ríkisútgjalda við afar erfiðar kringumstæður í efnahagslífi okkar. Ég tel almenning í þessu landi vita að það þarf ráðamenn sem sýna ábyrgð og stefnufestu, sem ekki hlaupa útundan sér við hvert tækifæri til að öðlast tímabundnar vinsældir. Alþfl. hefur sýnt þá ábyrgð að láta verkin tala, ekki sársaukalaust. Það er erfiðleikum bundið að skera niður í velferðarmálum eins og nú hefur verið gert og, góðir áheyrendur, ekki líklegt til vinsælda. En þetta sýnir ábyrgð. Við viljum ekki stuðla að því að íslenska þjóðin verði gjaldþrota og missi lánstraust á erlendri grund. Við segjum sannleikann eins og hann er. Sparnaður í rekstri þjóðarbúsins bitnar á öllum. Þessu verðum við að átta okkur á því að allt of algengt er að fólk telji sparnað góðan svo framarlega sem hann bitnar ekki á því sjálfu. Það þarf hugarfarsbreytingu í íslensku þjóðfélagi, breytt hugarfar um sameiginlegan sjóð okkar, bæði hvað varðar að borga í hann og úr honum. Í hvert skipti sem á að draga úr útgjöldum rísa upp hagsmunahópar sem hafa hagsmuni af áframhaldandi fjáraustri. Þessu verður að breyta. Stjórnvöld verða að bregðast við undanskotum þegna frá skatti. Því hugarfari verður að breyta. Unga fólkið í þessu landi ber ekki ábyrgð á þeim fjáraustri sem hefur verið í alls konar sjóði á undanförnum árum, í fiskeldi, loðdýrarækt o.fl. En það er unga fólkið sem þarf að greiða þessa óráðsíu m.a. með háum bankavöxtum og niðurskurði í opinberum útgjöldum. Það er unga fólkið sem þarf að taka lán meðan það er að koma undir sig fótunum. Ungt fólk langar ekki til að sjá stærstan hluta tekna ríkisins í náinni framtíð fara til að greiða erlendar og innlendar skuldir til lánardrottna, skuldir sem eru tilkomnar vegna gæfulausra fjárfestinga fyrri kynslóðar. Þess vegna hlýtur ungt fólk að spyrja: Á hvaða leið erum við? Við viljum sjá bjarta framtíð hér fyrir börnin okkar, framtíð þar sem jafnaðarmennskan er í fyrirrúmi. Við viljum sjá ráðdeild í meðferð opinberra sjóða. Með ráðdeild getum við byggt upp réttlátt þjóðfélag þar sem enginn þarf að líða skort og börnin okkar þurfa ekki að líða fyrir óráðsíu fyrri kynslóðar. Stjórnmálamenn þurfa að breyta vinnubrögðum, sýna fordæmi og umgangast opinbert fjármagn með virðingu. Frú forseti. Hv. þingmenn. Góðir landsmenn. Það er bjargföst trú mín að þessi ríkisstjórn sé á réttri leið. Ég trúi því að almenningur skilji og viti nauðsyn þess að sporna við fótum í útþenslu ríkisfjármála. Ég veit einnig að almenningur í landinu er til í að taka þátt í því svo framarlega sem einhver árangur sést í þeirri baráttu. Við alþýðuflokksmenn munum eftir sem áður gæta hagsmuna þeirra sem minna mega sín í þjóðfélaginu og standa vörð um réttlátt velferðarkerfi sem nýtist þeim sem á þurfa að halda. Stjórnmálamenn þurfa pólitískt hugrekki til að takast á við vandann. Það þarf hugrekki til að takast á við óvinsælar aðgerðir. Það vantar ekki hugrekki í alþýðuflokksmenn. Við trúum því að almenningur á Íslandi viti hverjum á að treysta og hverjum ekki. Það er sameiginlegt markmið okkar þjóðfélagsþegna að gera þetta þjóðfélag að betra þjóðfélagi sem verður aðlaðandi fyrir börn framtíðarinnar að búa í. --- Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Við vitum það í raun og veru öll að verktími þessarar ríkisstjórnar er liðinn. Geta hennar til að ráða við vandann er búin. Það er eingöngu spurning hvort það verður vikan eða veturinn allur sem það tekur þá að átta sig á því að í raun og veru eiga þeir að sýna þann manndóm að standa upp og gefa þjóðinni tækifæri til þess að veita nýtt umboð nýrri landsstjórn. Í raun og veru þarf það ekki, góðir Íslendingar, að lýsa því hér í kvöld hvernig stjórnin hefur starfað. Við þekkjum öll sumarið, yfirlýsingar þeirra um óheiðarleika hvers annars, um lögbrotin, um geðþóttann og um svikin. Og við heyrðum það hér í kvöld hvernig forsrh. kemur annars vegar með glansmynd en utanrrh. býður okkur á hryllingsvöku um það sem fram undan er. Í raun og veru þarf ekki að verja kvöldinu hér í kvöld til að rekja loforð þeirra og sýna fram á efndirnar. Við vitum öll hver reynslan hefur verið. Við sjáum að á borðunum hér liggur nýtt fjárlagafrv. sem er í raun og eru vitnisburður um uppgjöf þessarar ríkisstjórnar, frv. sem felur það í sér að á þremur heilum árum ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar verður hallinn á ríkissjóði 30 milljarðar. Það verður farangurinn, virðulegur utanrrh., sem þú kemur með á Þingvöll 17. júní á næsta ári í afmælisgjöf til lýðveldisins eftir rúmlega tveggja ára ríkisstjórn. Og er það ekki merkilegt að eini raunverulegi árangurinn sem forsrh. gat státað af hér í kvöld eru rúmlega 4 milljarðar hvað snertir minnkandi ríkisútgjöld til landbúnaðarmála. En er sá árangur byggður á verkum þessarar ríkisstjórnar? Nei. Hann er byggður á búvörusamningnum sem við ráðherrar Alþb. gerðum í tíð síðustu ríkisstjórnar. Það er nefnilega staðreyndin að þessi ríkisstjórn hefur ekki í reynd sýnt af sér getu til neinna stórra verka. En vandinn er vissulega mikill. Þar er ég sammála hæstv. utanrrh. Ágreiningur okkar hér í kvöld felst ekki í því hvort vandinn sé mikill eða lítill. Ágreiningurinn felst í því hvaða leiðir á að fara, hvaða svör á að veita, hver stefnan á að vera. Í grófum dráttum er hægt að segja að um þrjár leiðir sé að velja. Sú hin fyrsta er sú sem ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. hefur fylgt í tvö ár. Það er leið samdráttar og niðurskurðar. Hún hefur hér á landi eins og alls staðar búið til vítahring vaxandi samdráttar, vaxandi halla, sífelldra vaxtahækkana og þannig koll af kolli. Ef ráðherrarnir skoðuðu tölurnar sínar betur þá munu þeir sjá það að á fyrstu tveimur árum ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar hafa ríkisútgjöldin vaxið, ekki minnkað heldur vaxið, um 6 milljarða miðað við fyrstu tvö árin í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þessi leið er því ekki fær. Það hefur reynslan þegar sannað. Önnur leiðin er sú að gefa hallanum lausan tauminn og taka erlend lán í trausti þess að ný eftirspurnaralda kunni að keyra þjóðfélagið upp úr öldudalnum. Það er leiðin sem Jóhanna Sigurðardóttir hefur verið að gæla við að undanförnu og ég verð að segja við vini mína í Framsfl. að mér finnst þeir einum of oft gæla einnig við þessa leið erlendrar lántöku. Við í Alþb. höfnum henni. Við höfum hins vegar á undanförnum vikum og mánuðum á trúnaðarmannafundum okkar í kjördæmum landsins, á fundum miðstjórnar og þingflokks verið að leggja drög að annarri leið, hinni þriðju leið sem er byggð á rannsóknum fremstu hagfræðinga á Vesturlöndum á undanförnum missirum þar sem þeir hafa vísað veginn út úr öldudal samdráttarins og kreppunnar á Vesturlöndum. Þessi leið felur það í sér að gera útflutninginn að forgangsatriði í hagstjórninni, að breyta áherslum banka og lánasjóða, kerfisins alls, skattamála á þann veg að smáfyrirtæki og miðlungsstór fyrirtæki fái forgang til að efla hagvöxtinn, útflutningsstarfsemina og framleiðsluna, að búa til víðtækt samstarf atvinnulífs, stjórnvalda, launafólks, fræðimanna, vísindamanna og hugsuða til þess að fara nýjar leiðir. Þessi leið felur í sér þann kjarna að það er bjartsýni og hugvit, það sem býr í okkur sjálfum sem býr til hagvöxtinn. Þjóðir eins og Japanir, Danir og Hollendingar, sem ekki hafa miklar auðlindir, hafa sýnt okkur hvernig með réttri hagstjórn og hugviti er hægt að skapa hagsæld á nýjan leik. En það er líka spurning um landsstjórnina. Hvernig hefði það verið hér í fyrra fyrir ári síðan þegar forsrh. flutti sína svörtu messu ef hann hefði sagt þjóðinni þann sannleika, sem nú blasir við, að nýliðið fiskveiðiár var tíunda besta fiskveiðiárið í sögu okkar Íslendinga. Ætlast ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og Jón Baldvin, hæstv. utanrrh., virkilega til þess að fá betri feng af ytri skilyrðum heldur en tíunda besta aflaárið í sögu Íslendinga eins og var á liðnu fiskveiðiári. Þeir tala mikið um samdráttinn en birta svo í fjárlagafrv. töflu sem sýnir að hagvöxturinn á Íslandi varð meiri í ár heldur en á Norðurlöndum öllum og það sem athyglisverðara er að Ísland sker sig úr Evrópubandalaginu í heild þar sem hagvöxtinn hjá okkur er meiri en í Evrópubandalaginu öllu. Ef þessar staðreyndir hefðu legið fyrir þá hefði takturinn í hagkerfinu vissulega verið annar. Þá hefðu stjórnvöldin haft forustu um það að skapa tækifæri í atvinnulífinu þannig að menn legðu í áhættu og væru tilbúnir að skapa ný atvinnutækifæri. Lykilorðin í umfjöllun okkar í Alþb. hafa verið: atvinna, jöfnuður og siðbót. Atvinna sem er byggð á endurreisn efnahagslífsins og víðtækum kerfisbreytingum. Jöfnuður sem byggir á því að deila þeim mikla auði sem er í okkar landi, jafnt meðal landsmanna allra, að neita að viðurkenna þá forsendu þessarar ríkisstjórnar að velferðin á Íslandi sé komin á endastöð, heldur búa börnum okkar og fjölskyldum jafngóðan hag, menntun og umönnun, heilsugæslu og dagvist eins og þekkist í nágrannalöndum okkar. Ísland morgundagsins hefur vissulega mikla möguleika. Við höfum löngum, Íslendingar, þegar einn fiskstofn brestur, notað aðra til þess að sækja okkur nýjan auð. Og ég hef bent á það á undanförnum mánuðum hvernig það sem ég hef kallað alþjóðavæðingu sjávarútvegsins getur fært okkur ný tækifæri álíka mikil og þegar við færðum út landhelgina. Alþjóðavæðing sjávarútvegsins sem byggir á því að stíga strax með stórum skrefum til samvinnu við þær þjóðir sem vilja nýta kunnáttu okkar, hæfni, tækni og bátakost, skipakost og fiskvinnsluhefðir til þess að vinna auð í sínum höfum. Nú þegar eru fjölmargar þjóðir, ekki bara Síle-búar heldur Indverjar, Mexíkanar og Rússar tilbúnir til samstarfs við okkur Íslendinga í þeim efnum en það er beðið eftir skilningi stjórnvalda til að stuðla að því að hægt sé að stíga þar stór skref. Við sjáum hvernig ferðamannaþjónustan hefur á síðustu árum verið öflugasta uppspretta nýs gjaldeyris. En hvað gerir ríkisstjórnin? Hún skattleggur þessa miklu uppsprettulind framtíðarinnar þar sem við vitum að þúsundir Bandaríkjamanna, Evrópubúa og Asíubúa eru reiðubúnir að greiða mikið fé fyrir að koma hingað og dvelja í hreinu lofti og fagurri náttúru. Væri það ekki athyglisvert, líkt og vinir okkar í Grindavík og á Suðurnesjum sem ætla að gera Bláa lónið að uppsprettu gjaldeyristekna með hagnýtingu læknisfræði, hjúkrunar og nýrra sjónarmiða í þeim efnum, að nota hið góða íslenska heilbrigðiskerfi, ekki til niðurskurðar og samdráttar, heldur í raun og veru sem útflutningsgrein líkt og sjávarútveginn sjálfan? Ég gæti, virðulegi forseti, varið öllu kvöldinu í kvöld og langt fram á nótt í að rekja þá möguleika sem okkar þjóð getur vissulega hagnýtt sér. En samt sem áður er það svo að endurreisn atvinnulífsins getur aldrei orðið nema við í þessum sal og þjóðin öll sameinist um það sem við höfum í umfjöllun okkar innan Alþb. á undanförnum vikum kallað nýja siðbót. Siðbót sem felst í því að heiðarlegar leikreglur, velsæmi og hegðun sé með þeim hætti að menn geti verið stoltir af. Það er ekki sæmandi að ráðherrar landsins séu á sumardögum með spilltum hætti á kafi í því að troða vinum sínum og flokksgæðingum í embætti. Það er ekki sæmandi að hegðun þeirra á opinberum vettvangi sé með þeim hætti að þjóðfélagið allt logar í sögusögnum mánuðum saman. Þeir sem gera tilkall til að leiða þjóð og það á erfiðum tímum verða að sýna gott fordæmi. Þeir verða að gæta velsæmis og heiðarleika og virða eðlilegar leikreglur. Hin nýja siðbót þarf þess vegna að fela það í sér að ráðherrarnir leggi ekki mest upp úr tignarsætunum, ferðalögunum, bílunum eða viðhöfninni, veislugleðinni eða öðru slíku, heldur ráðherrarnir af hógværð og sparnaði, stillingu og velsæmi hugi fyrst og fremst að verkunum sjálfum, breytingum og því að búa í haginn fyrir þjóðina alla. Sú nýja siðbót þarf að fela það í sér að fjármál stjórnmálaflokkanna og starfsemi þeirra öll verði opin bók, þeir hafi ekkert að fela. Sú siðbót þarf að fela það í sér að dómskerfið sjálft verði ekki vettvangur fyrir vinargreiða eða skipun flokksgæðinga í dómarastöður. Sú siðbót þarf að fela það í sér að stórfyrirtækin í landinu verði ekki vettvangur til að skipa ættmenni og afkomendur, vini og kunningja, í forstjórastöður eða stjórnarsæti. Við náum aldrei að endurreisa íslenskt efnahagslíf ef atvinnulífið í landinu heldur áfram að vera leikvöllur fyrir afkomendur og börn þeirra sem kolkrabbanum hafa ráðið. Íslensk þjóð hefur menntað þúsundir af ungu hæfileikafólki. Hæfileikafólki sem er tilbúið að koma til starfa með menntun sína, hugmyndir og krafta en krefst þess að eðlilegar leikreglur ríki í okkar þjóðfélagi. Krefst þess að fá að sitja við sama borð. Krefst þess að hinar spilltu embættaveitingar séu liðin tíð. Krefst þess að stórfyrirtækin hætti að láta ættmenni og kunningja sitja fyrir um stjórnunarstöður. Ef við getum virkjað þessar þúsundir til starfa, þetta unga fólk á næstu árum, þá þurfum við ekki að óttast um íslenska framtíð en til þess þarf sú forustusveit sem situr í þessum sal og sérstaklega sú sem situr hér á ráðherrabekkjum að sameinast um hina nýju siðbót. Sameinast um eðlilegar leikreglur, heiðarleika og velsæmi. Góðir Íslendingar. Það eru vissulega miklir erfiðleikar en erfiðleikarnir eru til að sigrast á þeim með breyttri stefnu, nýrri forustusveit, nýjum áherslum og víðtækri samvinnu í þjóðfélaginu öllu. Ég vil segja við þá ráðherrasveit sem hér situr til hliðar: Ábyrgð ykkar er mikil ef þið ætlið í tvö ár enn að sitja með þeim sama hætti og þið hafið setið til þessa. Þið skuluð sýna manndóm og skynsemi og standa nú upp og segja við þjóðina: Nú skal þjóðin veita nýtt umboð. Alþb. er reiðubúið að ganga til þess leiks með sína stefnu og sínar áherslur, við treystum því að skynsemi þjóðarinnar ráði heilt í þeim efnum. Megi gæfan fylgja okkur Íslendingum á komandi tíð. --- Takk fyrir.

Hæstv. forseti. Samkvæmt þingskapalögum skal hæstv. forsrh. flytja þjóðinni stefnuræðu sína innan 10 daga frá setningu Alþingis og skal henni útvarpað svo heyra megi skilaboð ríkisstjórnarinnar til fólksins í landinu um afkomu þess og hag í næstu framtíð í framhaldi af ástandinu eins og það er. Fólk hlýtur því að hlusta grannt. Hver voru svo skilaboðin til íslensku fjölskyldunnar í aðdraganda árs fjölskyldunnar árið 1994 hér í kvöld? Hæstv. forsrh. sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,, . . . hvar sem litið er á viðurkennd efnahagstákn sést ótvíræður árangur.`` Íslenska fjölskyldan kynni að spyrja: Hvað eru viðurkennd efnahagstákn? Eru það launin okkar eins og þau eru orðin, skuldirnar okkar, atvinnuleysið, niðurskurður á velferðarþjónustunni sem í áratugi hefur verið þjóðarsátt um? Niðurskurðurinn á Lánasjóði ísl. námsmanna? Fólk hlýtur að hrista höfuð sín og hugsa sem svo: Þessi efnahagstákn hæstv. forsrh. koma okkur ekkert við. Þau eru auðvitað einungis fyrir fólkið í landinu sem á meira en það þarfnast og efnahagsbatinn er líklega þar, hann er ekki hjá okkur. Hæstv. forsrh. svaraði þessum hugrenningum þannig, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í þau fáu skipti sem boðberar öfundarhyggju og stéttaátaka hafa haft sitt fram hefur það verið flestum til ills og fáum til góðs.`` Það er sem sagt öfundarhyggjan sem herjar á sálir ykkar, góðir hlustendur, ef misréttið í landinu ergir ykkur. Það ætti einungis að gleðja ykkar spilltu hugi að hæstv. heilbrrh. hefur tíföld laun verkakonu meðan hann lokar leikskólum litlu barnanna og ákveður hvaða gamalmenni skuli á vetur sett. En hæstv. forsrh. trúir á sína þjóð og heldur áfram, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ef einhver þjóð er laus við stéttarmeting og ríg þá er það hin íslenska þjóð.`` Einn er þó sá galli á hugmyndafræði hæstv. forsrh. og hann er sá að hann á ekki það sem honum hefur verið trúað fyrir. Við eigum það öll, líka þið, góðir landsmenn. ,,Ein er sú orsök þess að mér er óhægt að ganga yðar erindi á Íslandi,`` sagði Arnas Arnæus við Þjóðverjann, ,,sú að hann sem býður að selja landið er ekki eigandi þess.`` Það er þessi sama siðferðisvitund sem fær menn til að spyrja í undran: Af hverju á ég að borga 4 millj. kr. jeppa undir forstöðumann Byggðastofnunar? Af hverju eigum við að greiða 600 millj. kr. fyrir Miklalax? Af hverju eigum við að greiða 140 millj. fyrir útgerðarfyrirtæki sem fékk lán úr Atvinnutryggingarsjóði en notaði það til annars en til var ætlast? Vantaði mig og okkur tvo forstjóra í Tryggingastofnun ríkisins? Spurningarnar hrannast upp. --- Öfundarhyggja, segir hæstv. forsrh. við fólkið sem hefur 50--70 þús. kr. á mánuði í dagvinnulaun. Væri ekki ráð að tala hér mannamál? Það fólk í þessu landi, sem er að ala upp næstu kynslóð, undirstöðu framtíðar landsins og er að missa heimili sín vegna skulda, merkir í engu efnahagsbata. Gamla fólkið sem engan hefur til að annast sig gerir það ekki heldur. Litlu börnin sem ganga sjálfala eins og lausagöngufé hálfan daginn skilja ekki einu sinni orðið ,,efnahagsbati``. Hinir fötluðu sem biðja þess eins að fá að taka þátt í störfum samfélagsins og búa á eigin heimili finna engan efnahagsbata. Hæstv. forseti, góðir landsmenn. Ástæðan fyrir því að enginn skilur ræður af þessu tagi --- og þetta er ekki sú eina --- er sú að í henni var hvergi að finna nálgun við veruleika íslenskra launamanna. Þessi samsetningur starfsmanna ráðuneytanna á ekkert erindi inn á íslensk heimili. Hann var ekkert annað en skilaboð til þeirra sem yfir fjármagninu ráða um hvernig þeir gætu ávaxtað það best á komandi ári, sér einum til handa. Skilaboð um meiri gróða á færri hendur. Í honum var hvergi vikið að batnandi hag þeirra sem verkin vinna, betri samfélagsþjónustu, jafnrétti til náms, rétt allra barna til menntunar og þroska. Skuldir heimilanna víkja fyrir ríkistryggðu áhættufé misviturra atvinnurekenda sem ætla að græða sem mest á sem stystum tíma. Áhættufjárfesting allra foreldra er hins vegar framtíð barnanna þeirra en hún er ekki ríkistryggð. Enn skal frestað einsetnum skóla og skólamáltíðum. Skerða skal lífeyri ekkna, heimili fyrir farlama einstæðinga í Gunnarsholti skal lokað, heilbrigðisþjónustan skal háð efnahag og þetta heldur ríkisstjórnin að sé sparnaður. Varaforseti Bandaríkjanna hefði getað sagt hæstv. forsrh. að svo er ekki á fundi þeirra í Bandaríkjunum í ágúst sl. Hæstv. forseti. Þessi ríkisstjórn hefur lent í villu. Sá einn efnahagsbati er marktækur er tryggir velferð allra sem í landinu búa svo að þjóðin gangi hraust og sterk til orðs og æðis inn í nýja öld. Slíkt samfélag getum við rekið, við höfum öll efni til þess. En til þess þarf að kalla til fólk sem horfir til framtíðar og hefur kjark og þor til að læra af mistökunum. Við þurfum að henda burt ónýtu stýrikerfi og byggja nýtt. Kasta burt sjálfvirku skömmtunarkerfi hinna ríku, kveða kastaladraugana niður. Við eigum að fela sjómönnunum í hverjum landshluta að stjórna fiskveiðum, þeir vita það best á meðan ekki er búið að flagga þeim út til Suðurhafseyja. Við eigum að efla ríkisbankana en leggja niður sjóðabáknið. Við eigum að fela heilbrigðisstéttunum að hagræða í heilbrigðiskerfinu og kennurum að skipuleggja menntunina í landinu. Við eigum að kalla þjóðina til ábyrgðar um eigin málefni. Þessi litla þjóð getur einfaldað stjórnsýsluna og farið betur með það sem til er eins og konur á Íslandi gerðu um aldir. Börn og ungmenni innan 18 ára aldurs eru nú 30% landsmanna en eru um 20% í nágrannalöndum okkar. Hér á Íslandi verjum við um 2,5% af landsframleiðslu okkar til málefna sem varða velferð barna og fjölskyldna þeirra, svo sem félags- og heilbrigðismála, dagvistarstofnana, æskulýðsstarfsemi og barnaverndar. Aðrar Norðurlandaþjóðir verja 3,5% til þessara mála og Svíþjóð 5,1%. Á þessum haustdögum blasa við okkur hörmulegar afleiðingar skeytingarleysisins í fréttum af ofbeldisverkum ógæfusamra ungmenna sem búa þó í einu auðugasta þjóðríki veraldar. Hæstv. forseti. Það er kominn tími til að endurskoða fyrir hvað efnahagstákn ríkisstjórnarinnar standa. Við skulum taka höndum saman á ári fjölskyldunnar og búa þannig að henni að allir Íslendingar fái þrifist, ungir sem aldnir, heilir sem vanheilir. Samfélag sem ræðir ekki hvort hinir ríku njóti betri heilsugæslu en þeir sem minna hafa. Samfélag sem ræðir ekki hvort gamla fólkið skuli fá sömu heilbrigðisþjónustu og við hin yngri. Þá getur farið svo að fólkið í landinu hlýði með athygli á umræður eins og þær sem fram fara hér í kvöld og treysti þeim sem valist hafa til forustustarfa. Þá gæti farið svo að hið háa Alþingi endurheimti virðingu sína og greinilegur bati yrði sýnilegur í þjóðfélaginu. --- Ég þakka áheyrnina, hæstv. forseti og góðir landsmenn.

Virðulegi forseti, góðir áheyrendur. Síðustu nótt var skipst á skotum í Moskvuborg. Suður í Bosníu er fólk að búa sig undir annan vetur átaka, hungurs, kulda og dauða. Enn sunnar, í Sómalíu, eru sveitir Sameinuðu þjóðanna, sem áttu að koma á friði, í linnulausum átökum við landsmenn. Í 110 ríkjum heims er fólk beitt pyntingum samkvæmt skýrslum Amnesty International og er þá eftir að nefna harðstjórn, ofsóknir, misrétti gagnvart konum og börnum, hungur, sjúkdóma, fátækt og átök af ýmsu tagi. Þegar við horfum út í hinn stóra heim og hugsum til þeirrar framtíðar sem bíður flestra barna jarðarinnar verður okkur ljóst hve mikil forréttindi það eru að vera Íslendingur. Við búum í landi vatns, jarðvarma, fallvatna, matvælaframleiðsla er meiri en við getum torgað, við eigum ár og vötn með gnægð fiskjar og úti fyrir ströndum eru gjöful fiskimið þótt hart sé að þeim sótt um þessar mundir. Við búum við frelsi og öryggi. Flest okkar alast upp hjá foreldrum sínum og fá mat, föt og húsaskjól. Við eigum þess kost að menntast, njóta menningar, ferðast, skiptast á skoðunum og mótmæla. Þótt eitt og annað þarfnist lagfæringar búum við í samfélagi þar sem mannréttindi eru virt. Íslands er ekki getið í skýrslum Amnesty International, sem betur fer. Lýðræði og almenn mannréttindi eru ekki ýkja gömul fyrirbæri. Það eru ekki nema rúmlega 300 ár síðan almenningur, fyrst lítill hópur hvítra karla, fór að hafa einhver áhrif á stjórn og mótun samfélagsins í Vestur-Evrópu. Forréttindaaðallinn var smám saman sviptur völdum og þau færð til fólksins sem skyldi velja sér fulltrúa úr eigin röðum til að fara með völdin. En skjótt skipast veður í lofti. Í Vestur-Evrópu, vöggu lýðræðisins, er nú mjög til siðs að afsala sér því valdi sem tók mörg hundruð ár að öðlast og það jafnvel án þess að bera það undir þá þjóð sem valdið er komið frá. Valdið færist æ lengra frá fólkinu til framkvæmdastjórna og ráðherra, stjórnenda stórfyrirtækja og embættismanna, hinna nýju eða kannski endurreistu stétta forréttinda, miðstýringar og karlveldis. Stefnt er að því að gera einingarnar æ stærri, en um leið verður leiðin frá þeim sem eiga að ráða för til hinna nýju landsstjóra sem taka hér æ meiri völd og stjórna með tilskipunum. Hugsjónin um óheftan markaðsbúskap sem býr við flæði fólks, fjármagns, vöru og þjónustu á opnum innri markaði í Stór-Evrópu á að verða hið nýja hjálpræði í heimi harðnandi samkeppni undir stjórn embættismannaveldis. Hver er árangurinn? Innri markaður Evrópubandalagsins hefur hvorki aukið hagvöxt né skapað meiri vinnu. Eina ríkið sem blómstrar með glæsibrag á meginlandi Evrópu er ríkið sem hafnaði aðild að EES, Sviss. Skyldi það vera af því að þeir móta sína efnahags- og atvinnustefnu sjálfir og eru óbundnir af tilskipunum EB? Það er samdráttur í efnahagslífi Evrópu og því er spáð af OECD að hann standi fram yfir næstu aldamót. Atvinnuleysið er hrikalegt og fer vaxandi. Það bitnar mun harðar á konum en körlum og nú sjást þess merki að unnið sé markvisst að því að koma konum út af vinnumarkaðinum. Finnskur forstjóri lét þau orð falla nýlega í sjónvarpsþætti að sér fyndist að konur ættu að sýna þann skilning á efnahagsvandanum að draga sig út af vinnumarkaðinum. Réttindi kvenna sem barist hefur verið fyrir í rúmlega 200 ár eru langt í frá gulltryggð. Þau þarf að sækja og verja og konur verða að halda vöku sinni jafnt hér sem annars staðar. Það er saumað að verkalýðshreyfingunni um alla Evrópu og ég fæ ekki betur séð en að stefnt sé að því að taka til baka þau réttindi og ávinninga sem náðst hafa í rúmlega 100 ára baráttu fyrir auknum jöfnuði. Hinn nýi aðall frjálshyggjunnar sem aldrei hefur sætt sig við þá hugsun að þurfa að gæta bróður síns og systur hefur tekið upp gömul vopn 19. aldarinnar, atvinnuleysi, réttindamissi og takmörkun á opinberri þjónustu. Enn á ný skulu þarfir og gróði stórfyrirtækjanna ráða för þótt ástand jarðarinnar kalli á nýtt skipulag og aðrar lausnir, smærri einingar, samvinnu, jöfnuð og brotthvarf frá vestrænni neysluhyggju. Þessi öfugþróun er afar umhugsunarverð fyrir litla þjóð eins og okkur Íslendinga sem eigum þess kost að skapa réttlátt og gott samfélag í gjöfulu landi, samfélag sem gengur út frá jafnvægi manns og náttúru og byggist á frelsi kvenna og karla til að velja sér sinn lífsfarveg, samfélag sem setur velferð barna ofar öllu öðru. Lykillinn að slíkri þróun er að geta ráðið eigin för og vera ekki bundinn af óréttlátri og úreltri hugmyndafræði og kerfi langt í burtu sem stefnir í þveröfuga átt. Góðir áheyrendur. Um rúmlega tveggja ára skeið hefur hugmyndafræði frjálshyggjunnar í evrópskum anda ráðið ríkjum í Stjórnarráði Íslands. Að sögn ráðherra átti að hefjast viðreisn á varanlegum grunni. Mikill uppskurður var boðaður með einkavæðingu, niðurskurði og samdrætti í ríkisrekstri. En það syrti í álinn með aflabresti, verðlækkunum erlendis, háum vöxtum, gjaldþrotum og enn meiri samdrætti sem m.a. má rekja til stefnu ríkisstjórnarinnar. Í tvö ár hefur dunið á þjóðinni endalaus bölmóður þungbrýnna og vonsvikinna ráðherra sem ekki gerðu annað en að rífa niður og draga kjark úr fólki þar til gripið var í taumana og stjórnin knúin til aðgerða í atvinnumálum af aðilum vinnumarkaðarins, enda stefndi í ógnvekjandi atvinnuleysi. Nú bregður hins vegar nýrra við. Hæstv. forsrh. hefur tileinkað sér bjartsýnistón og sér ljós þar sem áður var svartnættið eitt. Það hefur rifjast upp fyrir honum gamalt kjörorð Sjálfstfl.: Á réttri leið. Hið undarlega er að sú fullyrðing er hvergi nærri í takt við raunveruleikann. Hann fullyrðir bara út í loftið að nú stefni til betri hags þótt allar áætlanir segi annað. Þjóðhagsstofnun spáir enn samdrætti á næsta ári í kjölfar minnkandi þorskafla og lækkunar fiskverðs. Atvinnuleysi mun aukast að nýju verði ekki gripið til sérstakra aðgerða. Raunvextir eru himinháir, erlendar skuldir komnar á hættustig og ef marka má fjárlagafrv. ársins 1994 verður hallinn á ríkissjóði meiri en nokkru sinni fyrr. Niðurskurður opinberrar þjónustu mun halda áfram, menntakerfið er svelt, uppbygging og nýsköpun í atvinnulífi er öll í skötulíki. Það er vissulega þörf á því að efla bjartsýni og hvetja landsmenn til dáða. En af hverju er nú svo bjart í ranni forsrh. þegar óveðursskýin hrannast upp á himni þjóðarinnar? Það mætti halda að hann sé svo rækilega lokaður inni í gamla tugthúsinu við Arnarhól að þangað berist ekkert hljóð utan frá í gegnum hnausþykka veggina. Það mætti líka ímynda sér að fyrir forsrh. sé komið eins og Markúsi Árelíusi Rómarkeisara sem hélt sig úti í garði og sinnti pútunum sínum meðan herir Germana nálguðust óðfluga nema hvað í stjórnarráðsgarðinum er tautað: Á réttri leið, á réttri leið. En þessar skýringar duga ekki. Það er annað sem vakir fyrir forsrh. Lifi stjórnin af veturinn kemur að kosningum næsta vor sem nú snúast um sveitarstjórnir landsins. Íhaldið í Reykjavík er hrætt um sinn hag og óttast að gríðarlegar óvinsældir ríkisstjórnarinnar, formannsins og Sjálfstfl. valdi því að veldi þess riði til falls á ný. Það er mikið í húfi í þessum aðalstöðvum flokksins og nú þarf að breyta ímyndinni hvað sem raunveruleikanum líður. Heldur er þó ólíklegt að Sjálfstfl. takist að rétta úr kútnum eftir allar þær uppákomur sem þjóðin hefur orðið vitni að undanfarna mánuði. Á ríkisstjórnarheimilinu er fátt um kærleika og ráðherrunum verður allt að ágreiningsefni. Þar lætur Jafnaðarmannaflokkur Íslands, Alþfl., ekki sitt eftir liggja og fer mikinn sem boðberi frelsis í landbúnaðarmálum en minna ber á að hann verji lítilmagnann gagnvart nýjum sköttum og skyldum. En það er svo sérkennilegt með frelsisást Alþfl. að hún liggur mjög í láginni þegar mest á reynir. Af hverju stöðvaði Alþfl. sem þá var í stjórn ekki frágang búvörusamningsins fyrir kosningarnar 1991, ef endurskoðun landbúnaðarstefnunnar var þeim svo mikilvæg? Af hverju krafðist Alþfl. þess ekki að fá landbrn. í þeirri stjórn sem nú starfar? Af hverju hefur Alþfl. ekki fylgt eftir kröfum um áframhaldandi endurskoðun landbúnaðarkerfisins þar sem tekið yrði á afurðastöðvunum, milliliðunum, verðmynduninni og því lagabákni sem reyrir landbúnaðinn í viðjar? Af hverju heyrist ekki múkk i Alþfl. þegar verið var að vinna að endurskoðun búvörulaganna í landbn. sl. vor? Svarið er einfalt. Alþfl. er nákvæmlega sama um íslenskan landbúnað. Hann hugsar um það eitt að verma valdastólana og raða flokksgæðingunum á ríkisjötuna, enda gerspilltur karlrembuflokkur. Upphlaup hans nú sl. sumar var ekkert annað en hræsni og lýðskrum af versta tagi. Það þarf að halda áfram breytingum á íslenskum landbúnaði en það verður að gefa honum tíma til að aðlagast því sem koma skal, verði EES-samningurinn og nýr GATT-samningur að veruleika. Það er engum til góðs að vaða fram af ábyrgðarleysi líkt og Alþfl. hefur gert. Það þarf að hugsa allt dæmið til enda, ekki síst hvaða atvinnu það fólk á að fá sem missir vinnu sína vegna samdráttar og hvaðan jafnskuldug þjóð og Íslendingar á að taka gjaldeyri til að kaupa landbúnaðarvörur erlendis frá verði það raunin. Ein leiðin til að draga úr skuldum þjóðarbúsins er að draga úr innflutningi og efla innlenda framleiðslu en ekki að leggja hana niður. Góðir áheyrendur. Hæstv. forsrh. bað hlustendur að taka vel eftir því hvað stjórnarandstaðan hefði til málanna að leggja hér og nú. Við sitjum ekki við stjórnvölinn og berum ekki ábyrgð á því sem gert er eða látið ógert. En svo mikið er víst að fengjum við kvennalistakonur að ráða væri hér öðruvísi umhorfs. Það sem við kvennalistakonur höfum að segja er þetta: Það eru engar töfralausnir til á efnahagsvanda íslensku þjóðarinnar og það tekur tíma að vinna sig út úr vandanum. Það þarf að spyrja réttra spurninga um orsakir og afleiðingar, setja sér markmið, raða í forgangsröð og gera áætlanir. Það þarf að leita allra leiða í samvinnu við landsmenn til atvinnusköpunar, nýta betur það sem við eigum og vera ódeig að prófa nýjungar. Atvinnusköpun þarf að beinast að konum sérstaklega vegna þess að atvinnuleysi er meira í þeirra röðum en meðal karla. Þær tillögur sem hingað til hafa litið dagsins ljós munu fyrst og fremst gagnast körlum. Það þarf nýjar áherslur, nýjar hugmyndir og nýtt blóð inn í íslenska stjórnkerfið. Eins og ræða hæstv. forsrh. hér í kvöld sýnir er nú komið fyrir ríkisstjórninni eins og keisaranum í ævintýri H.C. Andersens sem lét tvo loddara sníða sér föt úr engu. Nýju fötin keisarans sem kynnt voru hér í kvöld í bjartsýnistón eru ekki úr neinu og það er miklum meiri hluta þjóðarinnar löngu orðið ljóst. Þessir menn hafa ekkert fram að færa, engar framtíðaráætlanir eða framtíðarsýn. Ríkisstjórn sem gefist hefur upp á boðaðri stefnu sinni, jafnvel því trúaratriði að einkavæða, sem ég græt þó síst, stjórn sem nýtur ekki trausts og er nánast óstarfhæf vegna ágreinings og sundurlyndis á að sjá sóma sinn í að segja af sér og viðurkenna getuleysi sitt. Valdið er hjá þjóðinni og hún á að fá tækifæri til að gera upp við þá keisarahirð sem hér ráfar um klæðlaus eða skýlir sér undir pilsvaldi ríkisins. Þjóðin þarf að veita nýtt umboð til þeirra sem vilja setja samábyrgð, jöfnuð og réttlæti í öndvegi, þeirra sem vilja úthýsa þeirri rótgrónu spillingu sem gegnsýrir báða stjórnarflokkana. Valdið er hjá þjóðinni og nú er það hennar að knýja fram breytingar. --- Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Það var sérkennileg sýning sem landsfeðurnir settu á svið fyrir alþjóð á liðnu sumri. Farsi er tæplega rétta orðið til að lýsa þessu sjónarspili, svo yfirgengilegt hefur það verið. Hér hefur enn einu sinni sýnt sig að veruleikinn tekur öllum skáldskap fram, jafnvel fjarstæðusögur blikna. Frestun þingsins af hálfu forsrh. sl. vor var einstæður atburður í sögu Alþingis og slík óvirðing við löggjafarsamkunduna og forseta hennar að engu tali tekur. Síðan tók við setning bráðabirgðalaga þó ekkert hafi verið því til fyrirstöðu að kalla þingið saman. Um það voru þeir samtaka, flokkarnir í ríkisstjórninni. En þá var heimilisfriðurinn úti og ráðherrarnir töldu sig betur komna í útlandinu en heima fyrir. Utanrrh. sameinaði raunar hvort tveggja í einni og sömu ferð. Ráðherrann hélt til Ísafjarðar og taldi sig þar kominn til Grænlands. Varla var hann kominn frá þeim köldu ströndum að stríðið um landbúnaðarmál sem næstum hafði gengið af ríkisstjórninni dauðri á vordögum blossaði upp að nýju. Eins og menn vita, þá er orðið djúpt á hugsjónamálum í Alþfl., en þegar kemur að innflutningi á landbúnaðarvörum breytist gömul glóð í loga hjá þeim fáu sem enn hafa ekki komið sér fyrir hjá því opinbera. Fyrr en varði var hálf ríkisstjórnin komin í hár saman og hver veifaði sínu tré. Nú þegar komið er til þings hafa þeir engan veginn jafnað sig eftir hildarleiki sumarsins. Í stefnuræðunni sem við heyrðum áðan bar forsrh. sig mannalega og telur ríkisstjórnina vera á réttri leið. Í tvö ár hafa stjórnarflokkarnir verið að draga kjark úr þjóðinni og notfært sér tímabundna erfiðleika til að koma fram grundvallarbreytingum á samfélaginu. Niðurskurði á félagslegri þjónustu, aðgangseyri hinna betur stæðu að heilbrigðis- og menntakerfinu, einkavæðingu og síðast en ekki síst óheftum markaðsbúskap eftir forskrift Evrópubandalagsins. Eitt alvarlegasta sjúkdómseinkenni í efnahagslífi hér á landi og raunar um allan hinn vestræna heim er vaxandi atvinnuleysi. Hér á landi hefur það verið nær óþekkt á síðustu áratugum. Því miður virðist ekkert lát á þeim ófögnuði. Stefna ríkisstjórnarinnar í glímunni við atvinnuleysið minnir helst á Bakkabræður sem ætluðu að bera ljósið í húfunum sínum inn í gluggalaust húsið. Raunar efast ég um að stjórnarflokkunum sé í mun að uppræta atvinnuleysið. Stefna ríkisstjórnarinnnar í efnahags- og atvinnumálum magnar upp þann vanda sem við er að fást. Í landbúnaðarmálum á innflutningur að koma í stað innlendrar framleiðslu. Í sjávarútvegi er kvótabrask það sem á að leysa allan vanda. Frystitogarar eiga að leysa fiskvinnslustöðvar og minni fiskiskip af hólmi og fiskur er í auknum mæli fluttur út óunninn. Í iðnaði halda menn enn dauðahaldi í stóriðjudrauminn þótt hann sé löngu orðinn að martröð. Jafnvel vaxtarbroddur eins og ferðaþjónusta fær ekki að vera í friði fyrir Bakkabræðrum ríkisstjórnarinnar sem leggja á hana skatta umfram aðrar útflutningsgreinar. Samanlagt leiða þessar aðgerðir og aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar til þess að þúsundir starfa tapast og heill og hamingja þeirra sem verða fyrir þeirri þungbæru reynslu að þjóðfélagið vill ekki lengur nýta krafta þeirra. Forsrh. hefur ekki miklar áhyggjur af þessari þróun ef marka má orð hans hér áðan. Það kemur líka skýrt fram í stefnu ríkisstjórnarflokkanna hverjir eiga að herða ólarnar. Það eru ekki hátekjumennirnir heldur þeir sem hafa varla til hnífs og skeiðar. Á aðeins tveim árum hefur ríkisstjórninni og stuðningsmönnum hennar tekist að gera mikinn óskunda. Menntakerfið hefur verið svelt, kennslustundum er fækkað, skólagjöld lögð á nemendur og námsmönnum vísað á bankakerfið eða foreldra sína séu þeir þá aflögufærir. Í heilbrigðismálum hefur verið gengið fram með dæmalausu offorsi og nýi heilbrrh. gengur þar fram með enn meiri gassagangi og hroka en sá fyrri og er þá langt til jafnað. Stefna ríkisstjórnarinnar er slæm fyrir þjóðina í heild en sérstaklega bitnar hún á konum. Niðurskurður í velferðarkerfinu kemur fyrst og fremst niður á þeim. Sparnaður á sjúkrahúsum leiðir til þess að fólk er sent heim og þá eru það konurnar sem ætlast er til að sjái um hina sjúku. Hver haldið þið að hugsi um börnin sem send eru heim af leikskólunum? Fyrst og fremst konurnar. Það hefur komið í ljós eins og við óttuðumst, að breytingar á reglum Lánasjóðs ísl. námsmanna leiða til þess að þeim konum fækkar sem fara í nám. Miklu fleiri konur en karlar eru atvinnulausar. Forsrh. ætlast augljóslega til þess að konur sýni fórnarlund og samstöðu með ríkisstjórninni. En nú er nóg komið. Konur ætla ekki enn einu sinni að láta skáka sér til eftir reikniformúlum sem búnar hafa verið til í fílabeinsturni karlaveldisins. Nú er mikilvægt sem aldrei fyrr að konur standi saman og komi í veg fyrir að sá árangur verði gerður að engu sem náðst hefur í réttindabaráttu kvenna. Það neitar því enginn að á móti hefur blásið og nauðsynlegt sé að endurskoða og endurbæta, en það verður að gera það þannig að ekki sé rifið niður allt sem byggt hefur verið upp. Stuðningsmenn samningsins um Evrópskt efnahagssvæði lýstu honum í fyrra sem eina ljósinu í svartnætti kreppunnar. Það hefur hins vegar lítið farið yfir yfirlýsingum í þessa átt síðan og forsrh. var næsta lágmæltur þegar hann minntist á þetta óskabarn meiri hlutans hér á Alþingi. Ekkert bitastætt hefur verið gert til að búa íslenskt atvinnu- og efnahagslíf undir þann veruleika sem við tekur þegar EES-samningurinn gengur í gildi. Afleiðingar hans verða þó m.a. þær að samkeppni harðnar verulega, að fyrirtæki neyðast til þess að hagræða og fækka starfsfólki og með EES kasta stjórnvöld frá sér helstu stjórntækjum í efnahagsmálum. Það er þessi gerningur sem við stöndum nú frammi fyrir. Ábyrgðin er þeirra sem greiddu götu samningsins hér á þinginu, beint og óbeint. Sú ríkisstjórn sem enn hangir við völd nærist á kreppunni, raunverulegri og tilbúinni. Kreppan er hennar hreyfiafl sem notað er til að knýja fram þær þjóðfélagsbreytingar sem Alþfl. og Sjálfstfl. hafa fest trú á. Vandi samfélagsins er ekki fyrst og fremst minnkandi tekjur þjóðarinnar heldur misskipting þess sem aflað er og margháttuð sóun. Hver trúir því að aukinn hagvöxtur einn saman útrými atvinnuleysi og lækni aðrar þær meinsemdir sem hrjá vestræn samfélög, þar á meðal okkar fámenna þjóðfélag í vaxandi mæli? Við eigum gjöfult land, auðug fiskimið og mannauð sem staðið getur undir góðum lífskjörum ef rétt er á málum haldið. Gæði lands okkar þurfum við að vernda og hlúa að þeim þannig að við skilum komandi kynslóðum betra landi og lífsmöguleikum. Umhverfisvernd er því mál mála nú og í framtíðinni. Skilningur ríkisstjórninnar á umhverfismálum nær hins vegar skammt. Ekki þarf annað en að líta í fjárlagafrv. sem barst inn á borð þingmanna í gær. Það er því miður aðeins hægt að samhryggjast hinum nýja og orðglaða umhvrh. með þá ömurlegu niðurstöðu sem þar blasir við. Virðulegur forseti. Íslenskt samfélag stendur um margt á tímamótum. Vegið er að sjálfstæði þjóðarinnar með því að binda okkur á klafa framandi skrifræðis og miðstýringar. Alþingi verður ekki svipur hjá sjón eftir að fjórfrelsi Evrópubandalagsins er orðin ófrávíkjanleg regla. Ríkisstjórn Sjálfstæðis- og Alþýðuflokks er að brjóta niður velferð á flestum sviðum og misskipting og óréttlæti fer ört vaxandi. Hagsmunir barna eru látnir víkja, einstæðir foreldrar gerðir að hornrekum og ekki er hlustað á konur sem fylla láglaunahópana. Eigum við konur þessa lands að láta okkur þetta lynda öllu lengur? Er ekki kominn tími til að þessum leikreglum verði breytt? Eigum við ekki að gera afturrækt það fádæma siðleysi þar sem landsfeðurnir ganga á undan í sólundinni með biðlaun á biðlaun ofan og blygðunarlausar stöðuveitingar? Í stað spillingar og valdhroka þurfa að koma önnur og uppbyggileg gildi. Kvennalistinn býður fram krafta sína til að þrífa upp eftir þá valdsmenn sem sett hafa mark sitt á samfélagið allt of lengi. Ef við konur fáum aukinn styrk og skilning er von um betri tíð. --- Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Við höfum nú hlýtt á ræður stjórnarandstöðunnar hér í kvöld og átt þess kost að kynnast úrræðum þeirra. Það verður varla sagt að margt nýtt hafi komið fram nema þá helst kröfur um ný útgjöld úr ríkissjóði eins og heyra mátti á síðasta ræðumanni. Í raun var hálfátakanlegt að heyra gamla bölmóðinn hjá Steingrími Hermannssyni, formanni Framsfl., sem hann flutti hér fyrr í kvöld. Segja má að einu verulegu tilburðirnir til að gera nýjar tillögur í efnahagsmálum hafi komið frá formanni Alþb., Ólafi Ragnari Grímssyni, sem lýsti því sem hann kallaði þriðju leiðinni sem er eins konar efnahagsleg eilífðarvél. En það er einmitt þessi sami Ólafur Ragnar sem hefur sagt og sagði nýlega, ég held í gær í sjónvarpsþætti, að hann vilji ekki skera niður útgjöld ríkisins heldur felist lausn hans í ríkisfjármálunum í því að leggja á 4--5 milljarða í hátekjuskatt. Við skulum aðeins átta okkur á því hvað þetta þýðir. Þetta þýðir að hjón með 300--400 þús. kr. mánaðarlaun þurfa að greiða 85% skatt í hærra skattþrepi í stað 45% nú. Maður hlýtur að spyrja: Hvers vegna lagði ekki maðurinn þessa hátekjuskatta á sjálfur þegar hann var fjmrh. í fyrri stjórn? En það er einmitt núverandi ríkisstjórn sem hefur farið út í það að leggja á nokkurn hátekjuskatt. Það er auðvitað ekki hægt að taka mark á svona málflutningi. En svona er samt reynt að blekkja í trausti þess að enginn nenni að kanna málið ofan í kjölinn. Ég held að þetta teljist varla gott upphaf í siðbótarstarfi hins nýheilaga stjórnmálamanns. Þetta gefur hins vegar tilefni til að rifja upp þá dýrð sem var hér á landi þegar hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson var fjmrh., en hann sat í ríkisstjórn fyrir aðeins tveimur og hálfu ári síðan. Á þrjátíu mánaða valdaferli hækkaði Ólafur Ragnar Grímsson skatta um hvorki meira né minna en 10 milljarða. Þessar skattahækkanir dugðu þó skammt einar og sér því að hallarekstur ríkissjóðs nam 27 milljörðum kr. á árunum 1989--1991. Öll sagan er þó ekki sögð því a.m.k. 5 milljörðum var velt yfir á framtíðina með lántökum í stað beinna framlaga til byggingarsjóðanna og Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Þegar ríkisstjórn þeirra Steingríms og Ólafs Ragnars lauk starfstíma sínum hafði myndast 10 milljarða yfirdráttarskuld í Seðlabankanum. Svona var ástandið við stjórnarskiptin þrátt fyrir tiltölulega hagstætt árferði. Frá þeim tíma hefur ríkissjóður þurft til viðbótar að yfirtaka vel á fjórða milljarð vegna tapaðra útlána sjóðanna, þeirra sjóða sem Steingrímur og Ólafur stýrðu. Fyrirsjáanlegt er að sá reikningur sem sendur verður skattborgurunum verður miklu hærri á næstu mánuðum og árum. Það er einmitt af þessum ástæðum, ágætu áheyrendur, sem minna er til skiptanna nú og minna er til ráðstöfunar, m.a. til heilbrigðismála. Flestir eru sammála um að við mjög erfiðar aðstæður í efnahagsmálum hafi ríkisstjórn Davíðs Oddssonar náð verulegum árangri á mörgum sviðum. Gott jafnvægi hefur náðst í viðskiptum við útlönd, erlendar skuldir þjóðarbúsins munu ekki vaxa að raungildi á næsta ári, viðskiptahallinn á þessu ári verður líklega 5,5 milljarðar en var þrisvar til fjórum sinnum meiri 1991. Verðbólgan hér á landi mælist nú sambærileg og jafnvel lægri en í helstu viðskiptalöndum. Á þessu kjörtímabili hefur verðbólgan að meðaltali verið innan við 5% á ári og fer enn hjaðnandi. Árið 1994 verða útgjöld ríkisins 8,5 milljörðum kr. lægri en 1991 og skatttekjur ríkissjóðs verða 5,5 milljörðum lægri og hafa ekki verið lægri síðan á árinu 1987 að raungildi. Ríkisstjórnin hefur hamlað gegn atvinnuleysi með öflugum stuðningi við atvinnulífið í formi skattalækkana og opinberum fjárfestingum sem stuðlað geta að hagvexti í framtíðinni. Samkeppnisstaða útflutningsgreina hefur sjaldan verið betri. Núverandi ríkisstjórn hefur algerlega skrúfað fyrir yfirdrátt í Seðlabanka þannig að ríkissjóður verður nú að taka sín lán á markaði eins og aðrir. Framlög til vísinda og rannsókna hafa aldrei verið meiri og þannig er lagður grunnur að meiri hagsæld í framtíðinni. Sérstök framlög hafa verið veitt til þess að efla atvinnu fyrir konur. Og það var athyglisvert að báðir fulltrúar Kvennalistans gengu fram hjá þessari staðreynd og minntust ekki einu orði á það sem gert hefur verið sérstaklega fyrir konur, bæði hér í Reykjavík og úti á landsbyggðinni. Góðir áheyrendur. Í stefnuræðu forsrh. hér fyrr í kvöld var stjórnarstefnunni ítarlega lýst. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur náð verulegum árangri við afar erfiðar aðstæður. Sem betur fer hafa landsmenn yfirleitt sýnt aðgerðum ríkisstjórnarinnar skilning. Aðilar vinnumarkaðarins hafa axlað sína ábyrgð með því að gera kjarasamninga sem gefa góða von um stöðugleika næstu missiri. Ríkisstjórnin telur enga ástæðu til að draga fjöður yfir þá erfiðleika sem fram undan eru á næsta ári. Aðalatriðið er að byrðunum sé skipt réttlátlega á fólk og þeim hlíft sem verst eru settir eins og ríkisstjórnin hefur kappkostað að gera í sínu starfi. Sumpart eiga efnahagserfiðleikar okkar sér orsakir í fallandi markaðsverði á erlendum mörkuðum. Úr því mun rætast þegar efnahagsástand batnar í viðskiptalöndunum. Öðrum þræði má rekja vandann til slæms ástands verðmætra fiskstofna. Ríkisstjórnin tók þá ákvörðun að draga tímabundið úr veiðum til að byggja upp þorskstofninn á nýjan leik. Þetta er uppbyggingarstarf sem mun vonandi skila árangri innan fárra ára. Með ráðdeild og fyrirhyggju hefur ríkisstjórnin lagt grunn að bættum lífskjörum. Við getum því horft bjartsýn fram á veginn.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Íslenskt samfélag hefur verið í mikilli tiltekt á undanförnum árum. Verðbólga sem áður mældist í tugum prósenta er nú hverfandi. Raunvextir voru áður stórlega neikvæðir og fjármagninu var stýrt pólitískt. Nú eru greiddir jákvæðir raunvextir, því miður of háir, en pólitísk stýring á fjármagni er nánast búin. Þrálátur viðskiptahalli og erlend skuldasöfnun með tilheyrandi innra ójafnvægi milli atvinnugreina hafa löngum verið vandamál. Nú er jafnvægið betra og fólk farið að leita út á landsbyggðina. Áður var samkeppni verulega ábótavant í viðskiptalífinu og verðlagshöft gildandi á mörgum sviðum. Nú hefur samkeppnin haldið innreið sína í hverja atvinnugreinina á fætur annarri og lög um samkeppni hafa tekið við af lögunum um verðlag. Ekki er langt síðan verslun með gjaldeyri var í viðjum. Nú eru gjaldeyrisviðskiptin að verða algjörlega frjáls og íslenska krónan skráð á gjaldeyrismarkaði. Fyrir nokkrum árum var íslenska skattkerfið gamaldags en nú er það byggt upp í samræmi við það sem tíðkast hjá helstu viðskiptaþjóðum okkar. Ekki er langt síðan Ísland var í flestu sérstakt tilfelli meðal nágrannaþjóða okkar en nú erum við hluti af Evrópska efnahagssvæðinu og höfum öðlast mikilvæg réttindi á stærsta markaði heimsins. Íslenskt samfélag hefur verulega aukið samkeppnishæfni sína á undanförnum árum. Við höfum leitast við að beita sambærilegum aðferðum við uppbyggingu viðskiptalífsins og þær þjóðir sem mestum árangri hafa náð. Um þessa meginstefnu hefur verið þokkalegt samkomulag ráðandi afla í íslenskum stjórnmálum, að vísu með nokkrum mikilvægum undantekningum sem þó hafa verið og munu verða afmarkaðar og tímabundnar. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur unnið ötullega að veigamiklum umbótum á fjármagnsmarkaði og í skattamálum og afgreiðsla EES-samningsins er stórt framfaraskref. Síðan 1987 höfum við mátt þola samdrátt í okkar þjóðarbúskap vegna versnandi ytri skilyrða. Á sjö mögrum árum í sögu okkar þolum við 22% lækkun á kaupmætti ráðstöfunartekna og 6% fækkun starfa í atvinnulífinu. Samdrátturinn hefur fyrst og fremst komið fram í minni einkaneyslu heimilanna og minni fjárfestingu í atvinnulífinu. Samneyslan hefur hins vegar aukist. En tiltektin mikla hefur gert okkur betur kleift að þola erfiðleikana. Við höfum horft upp á fjöldamörg heimili í fjárhagslegum erfiðleikum. Margir hafa mátt þola atvinnuleysi og skuldabasl af þeim sökum. Önnur heimili hafa reist sér hurðarás um öxl í húsnæðismálum, m.a. vegna lækkandi tekna og það er stór hópurinn sem hefur þurft að taka á sig skuldir vegna áfallinna ábyrgða ættingja, vina eða fyrir gjaldþrota atvinnurekstur. Skuldir heimilanna eru mikið áhyggjuefni og skattkerfi okkar tekur engan veginn tillit til þess að margt fólk er orðið svo skuldsett. Einstaklingur sem tekur á sig milljón króna skuld vegna áfallinnar ábyrgðar og á að borga hana á þremur árum getur reiknað með greiðslubyrði á bilinu 30--35 þús. kr. á mánuði. Lítið má út af bera til þess að fólk í þannig stöðu lendi í vanskilum. En í þessum erfiðleikum okkar nú bæði hjá heimilum og fyrirtækjum skulum við spyrja okkur: Hvernig væri staðan ef verðbólgan væri 40% en ekki 4%? Ætli okkur yrði þá ekki býsna lítið úr peningunum? Hvernig væri staðan ef raunvextirnir væru enn þá neikvæðir og bullandi pólitísk stýring á fjármagninu? Ætli ýmsum þætti ekki biðin hjá bankastjórunum býsna löng og ströng og þeir ekki vera inn undir á réttum stöðum til þess að fá úrlausn sinna mála? Og hvað ef EES hefði ekki náð í gegn og við haldið á vit einangrunarhyggjunnar? Hvaða möguleika og framtíðarvonir ættum við þá að bjóða unga fólkinu upp á? Ríkisstjórnin hefur gert skyldu sína á erfiðleikatímum. Ábyrgð hefur verið höfð að leiðarljósi en ekki hefur verið hlaupið eftir stundarvinsældum. Ísland er í samkeppni á öllum sviðum. Ekki bara atvinnulífið heldur líka ríkið, velferðarkerfið og allt þjóðfélagið. Við verðum að hafa vilja til að standa okkur í þessari samkeppni, skapa hér þjóðfélag sem stenst samanburð við það sem best gerist meðal annarra þjóða. Íslendingar kusu sjálfstæði frá Dönum á sínum tíma vegna þess að þeir höfðu trú á framtíðina. Við sem nú höfum forræði mála verðum að skila landinu sterkara frá okkur en við tókum við því. Við þurfum því að halda áfram að breyta og bæta íslenskt samfélag. Ég vil að lokum nefna að fullveldishugtakið er að breytast í heimi síaukinna heimsviðskipta, alþjóðlegra viðfangsefna og vandamála og samskipta milli þjóða. Fullveldi nítjándu aldarinnar þýddi rétt þjóðarinnar til að ráða málum sínum sjálf og á þeim forsendum unnum við sjálfstæði okkar. Fullveldi 21. aldarinnar þýðir hins vegar rétt þjóðarinnar til að taka þátt í þeim ákvörðunum á fjölþjóðlegum vettvangi sem snerta hagsmuni hennar. Við munum á næstu árum þurfa að halda vel á málum til þess að viðhalda fullveldi okkar og sjálfstæði. Hver þjóð er sjálfri sér næst en við verðum að vernda okkar hagsmuni í nýjum heimi þar sem gerðir eru sífellt viðameiri samningar milli ríkja um gagnkvæm réttindi og skyldur. Þetta verða líka helstu átakamál íslenskra stjórnmála í næstu framtíð og það er ósk mín að hvar sem við komum til að standa í þeim átökum megum við aldrei gleyma arfi okkar, menningu og metnaði til að standa í fremstu röð meðal þjóða heims. --- Góðar stundir.

Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Fjárlagafrv. er stærsti áfellisdómur um ríkisstjórn Davíðs Oddssonar. Enda segir á einum stað í frv. að það einstigi sem ríkisstjórnin hafi valið sér hafi víða reynst vandratað. Atvinnuleysi hafi margfaldast, afkoma ríkissjóðs hríðversnað og skuldir farið ört vaxandi. Þetta er sjúkdómslýsingin hér, gott að hæstv. fjmrh. greinir sjálfur bjálkann í eigin auga. Hér er því fyrst og fremst skollinn á kreppa af mannavöldum enda er ríkisstjórnin rúin trausti, sú óvinsælasta á þessari öld. Fyrr í kvöld hitti ég hér á Austurvelli einn af fyrrum frammámönnum Sjálfstfl. Ég sagði við þennan ágæta mann: Nú ætla ég að deila hart á flokkinn þinn. Hann svaraði að bragði: Slepptu því og haltu frekar minningarræðu þar sem enginn Sjálfstfl. er lengur til. Fólkið segir sem er: Þessi stefna með sínum bölmóði og árásum var ekki boðuð í síðustu kosningum. Það hefur verið undarleg ógæfa yfir ríkisstjórn Davíðs Oddssonar. Spyrja má: Er hún verkfæri fámennrar klíku eða siglir hún undir óheillastjörnu? Um suma ráðherranna mætti nota lýsingarorð Halldórs Laxness fyrr á öldinni um umdeildan ráðherra þá. Versið er á þessa leið: ,,Þó sumir ráðherranna hafi alls ekki verið ógeðfelldir menn áður en þeir tóku sæti í ríkisstjórninni þá er engu líkara en skaparinn hafi klúðrað á þá tréhendi svo allt sem þeir koma nærri verður að axarskafti.`` Ríkisstjórnin er að fremja mörg axarsköft. Hún er að veikja heilbrigðis- og skólakerfið. Er það sparnaður að búa til biðraðir við skurðdeildir sjúkrahúsanna? Láta einstakling sem þarf í hjarta- eða mjaðmaaðgerð bíða í fimm mánuði? Hver er áhættan? Hvert er vinnutapið? Svo heyrast þær raddir innan úr heilbrigðisgeiranum að sú stefna sé í umræðu að neita öldruðu fólki um aðgerð. Það sé of dýrt og skipti svo sem ekki miklu máli hvort það deyi strax, aldurinn sé orðinn hár. Ég segi: Guð forði okkur frá svona hugsun. Það á ekki að meta líf eftir aldri eða peningum. Hæstv. utanrrh. bað hér um stuðning við hæstv. heilbrrh. Við viljum láta hæstv. heilbrrh. í té allan stuðning. En hvernig er hægt að styðja ráðherra sem með skyndiákvörðunum sker 180 millj. af Landakotsspítalanum, lokar mikilvægu vistheimili í Gunnarsholti? Ráðherra sem vísar minni máttar þannig á guð og gaddinn? Ráðherra sem lokar barnadagheimilum með 700 börnum og í rauninni sviptir 1.400 foreldra atvinnu sinni? Svona ráðherra þarf að mínu viti að byrja á félagsmálanámskeiði. En um fram allt þarf þessi hæstv. ráðherra að lesa þær ræður sem hann flutti áður en hann klæddist í hin stóru föt Sighvats Björgvinssonar. Ég tók eftir því að á einum stað henti það hæstv. forsrh. að fara með rangt mál og villandi upplýsingar. Það var þegar hann ræddi vaxtamál. Var það viljandi gert að skrökva að þjóð sinni? Hefur hann móral vegna þess að hann hefur fært fjármagnseigendunum allt frítt síðan hann tók við völdum á Íslandi? Hið rétta í vaxtamálunum er þetta: Þegar ríkisstjórnin tók við var frumsala spariskírteina 6,5% en ekki 8,45% eins og hæstv. forsrh. sagði. Hins vegar voru það fyrstu verk þessarar ríkisstjórnar að hækka vexti spariskírteina úr 6,5% í frumsölu upp í 8,30% hæst í október 1991. Menn skulu gera sér grein fyrir því að hér er um vexti á innlánsfé að ræða. Í nýlegri athugun sem gerð hefur verið af einum verðbréfasjóði sker Ísland sig úr þar sem raunvextir ríkisbréfa eru hér miklu hærri en þekkist annars staðar. Eina raunhæfa leiðin til lækkunar vaxta er því sú að íslenska ríkið lækki sín tilboð um svona 3%. Þá er víst að almennir útlánsvextir munu lækka að sama skapi. Við þessa aðgerð yrðu stærstu fjármagnseigendurnir, sem eru lífeyrissjóðirnir í landinu, að lækka sína ávöxtunarkröfu. Spyrja má: Hverjir eiga lífeyrissjóðina? Er það ekki almenningur sem stynur undan hinni háu vaxtakröfu? Lífeyrissjóðirnir og stóru fjármagnseigendurnir í landinu verða að slá af kröfum sínum og taka þátt í nýrri þjóðarsátt. Sjávarútvegurinn er rekinn með halla og hæstv. sjútvrh. unir gjaldþrotastefnunni vel. Hann hikar í stefnumótuninni og óvissa er daglegt brauð undir hans forustu. Þróunarsjóðurinn dagaði uppi í vor og engin samstaða er á milli stjórnarflokkanna um breytingar á fiskveiðistefnunni. Tekst Alþfl. að smygla inn auðlindaskatti? Það er undarlegt hvað þessi litli, agnarlitli flokkur ræður miklu í þessu landi. Sjútvrh. tekur að vísu dýfur og heldur þrumandi ræður en allar skulu þær vera langt frá Stjórnarráðinu. Bergmálið heyrist ekki einu sinni inn til hæstv. forsrh. Hann sendir að vísu fugla út af örkinni til að deila við sjómenn. Þröstur Ólafsson og Vilhjálmur Egilsson eru sjálfsagt gott afþreyingarefni í sjávarþorpum en stefnan skýrist ekki. Hæstv. sjútvrh. verður að eyða þessari óvissu. Stefnuleysið veldur lamandi ótta og átökum um okkar aðalatvinnuveg. Trillukarlar vilja lifa, útgerðin vill rekstrargrundvöll, fiskvinnslufólkið vill stefnu þar sem mest af aflanum er fullunnið hér í landinu. Hvar er hattur, hvar er húfa ráðherrans, hvar er stefna hæstv. sjútvrh.? Hæstv. forsrh. varaði fyrr í kvöld við stéttaátökum og sagði, með leyfi forseta: ,,Borgarbúinn hlýtur að koma til móts við bóndann og bóndinn að koma til móts við borgarbúann ef vel á að fara. Stundarhagsmunir þeirra kunna að rekast á en til lengri tíma eiga þeir í sameiginlegri baráttu og sameiginlega hagsmuni.`` Þessi orð eru sögð af skynsemi og þau eru kjarni málsins. Þau eru spurningin um það hvort við ætlum að vera þjóð áfram. Alþfl. hefur ráðist enn einu sinni af heift á landbúnaðinn. Það hefur líka stærsta verslunarkeðja landsins gert. Alþfl. virðist ekki skilja lengur þjóðarhagsmuni. Hann á sér engin landamæri. Landbúnaðurinn sér 12--15 þús. manns í þéttbýli fyrir atvinnu við úrvinnslu og þjónustu. Eigum við að fela erlendu verkafólki að vinna þessi störf? Eigum við að fela versluninni að flytja þessa vöru inn í landið? Skilar íslenska verslunin einhverjum vörum á heimsmarkaðsverði? Ég segi nei. Eitt dagblaðanna upplýsti að 10--15 þús. Íslendingar væru nú fyrir jólin að fara til Bretlands og Írlands til að kaupa fatnað og glingur. Hvers vegna? Vegna þess að varan hækkar óeðlilega í hafi. Ég hygg að bændur deili áhyggjum sínum með neytendum. Milliliðirnir taka of mikið til sín, varan er dýr í borði verslunarinnar og hlutur bóndans rýrnar með hverju ári og í mörgum tilfellum hverfur hann alveg með tíðum gjaldþrotum verslana. Er þá sanngjarnt af hálfu verslunarkeðjunnar að bjóða erlendum bændum að selja vöruna án álagningar en í ýmsum tilfellum leggja 50--100% á það sem íslenski bóndinn er að selja? Hvar eru neytendasamtök þessa lands? Eigum við gjaldeyri til að kaupa öll matvæli inn í landið? Ekki vex gjaldeyrir á trjánum hér vestur við Hagatorg. Síðan er kalkúnaþáttur hæstv. ráðherra, Jóns Baldvins Hannibalssonar, kapítuli út af fyrir sig. Hann snýst ekki um landbúnað heldur lög og siðferði. Hæstv. forsrh. hefur lýst þessum ráðherra sem lögbrjót og sagt að ráðherrann hafi verið mjög óheiðarlegur. Framferði hæstv. utanrrh. var nefnilega grafalvarlegt. Hann braut reglugerð setta með lögformlegum hætti. Slíkt athæfi hefði í engu landi verið liðið. Forsrh. hefði leyst slíkan ráðherra frá störfum samdægurs. Þegnar þjóðfélagsins verða að hlýða lögum. Ráðherrum um víða veröld líðst ekki að brjóta lögin. Íslenska þjóð, ég vona að það fari bjartari tími í hönd. Ég býð góða nótt.

Virðulegi forseti. Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur nú setið að völdum um tveggja ára skeið. Á þessum tveimur árum hafa utanaðkomandi aðstæður verið íslenskri þjóð miklu harðdrægari en nokkurn gat órað fyrir. Verð útflutningsafurða hefur fallið samfara gífurlegum samdrætti í þorskafla landsmanna. Í ofanálag hefur hallarekstur ríkissjóðs til margra ára og í framhaldi af því aukin skuldasöfnun gert okkur erfiðara um vik að takast á við aðsteðjandi vanda. Þannig hefur hinn stöðugi hallarekstur ríkissjóðs ásamt oft á tíðum óæskilegum afskiptum stjórnmálamanna af einstökum atvinnufyrirtækjum og atvinnugreinum haft þær afleiðingar að við búum við hærra vaxtastig en æskilegt er. Vaxtastigið getur ekki lækkað svo um munar ef stöðugt eru gerðar kröfur um aukin ríkisútgjöld og það án þess að aukin skattheimta komi til. Það er einfaldlega svo, og eru ekki mikil vísindi, að ekki verður bæði sleppt og haldið. Það hlýtur að vera öllum alvarlegt umhugsunarefni, ekki síður almenningi en stjórnmálamönnum hvernig farið hefur verið með sameiginleg verðmæti þjóðarinnar síðustu tvo áratugi. Í góðærinu hefur átt sér stað sóun í stað þess að mynda sjóði til mögru áranna sem óhjákvæmilega kemur einhvern tíma að. Þessi mögru ár eru nú orðin sex í röð og því miður ekki útlit fyrir að á verði veruleg breyting til batnaðar á næstu missirum. Það hlýtur því að vera meginverkefni þessarar ríkisstjórnar í framtíðinni sem hingað til að hamla gegn því mótlæti sem þjóðin býr nú við. Það er oft vel til vinsælda fallið að hafa uppi háreisti og stóryrði eins og ýmsir stjórnarandstæðingar hafa tíðkað þar sem því er haldið fram að velferðarkerfið sé að hruni komið. Stjórnarandstaðan hefur einkum beint spjótum sínum að þeim heilbrigðisráðherrum sem setið hafa í þessari ríkisstjórn. Undangegnin tvö ár var það fyrrv. hæstv. heilbrrh. sem var úthrópaður, hann sæist ekki fyrir í árásum á gamalmenni, öryrkja og sjúka í þessu landi. Um tíma trúði þjóðin þessum gífuryrðum. Það hefur hins vegar komið á daginn, eins og alþjóð veit nú, að þjónustu velferðarkerfisins hefur ekki sett niður. Þvert á móti hefur hún víða verið aukin en einkum hefur verið leitast til að nýta takmarkaða fjármuni, þannig að þeim sé fyrst og fremst beint til þeirra sem mest eru þurfandi í samfélaginu. Ég veit og er þess fullviss að á þeim nótum mun núv. hæstv. heilbrrh. vinna og þrátt fyrir harkalega aðför sem hann hefur þegar orðið fyrir og mun verða fyrir nú á næstu vikum í þinginu og í þjóðfélaginu þá mun hann umfram allt vinna að því að bæta hag þeirra sem við lökust skilyrði búa. Því hlutverki mun heilbrrh. reynast trúr, trúrri heldur en ýmsir þeir sem hæst kann að láta í. Á allra síðustu dögum höfum við heyrt válegri tíðindi frá grannþjóð okkar Færeyingum en nokkurn óraði fyrir. Ungt fólk er að yfirgefa þjóð sína þar sem rætur þess liggja og reynir að leita á önnur mið. Það fólk í Færeyjum sem aflað hefur sér menntunar sækist eftir störfum annars staðar. Þetta heitir atgervisflótti. Það er óþarft að rekja raunasögu Færeyinga en ég lít með hryllingi til þess kafla sem nú er að hefjast í þeirri harmsögu. Svo er komið að Færeyingum er ljóst að rót hins mikla vanda sem þjóðin býr við og mun búa við næstu árin er gegndarlaus skuldasöfnun í kjölfar offjárfestingar þjóðarinnar í skjóli þess að vilja gera allt fyrir alla án tillits til þess hvort fjármunir eru fyrir hendi og án tillits til þess hvort þarfir voru til staðar. Stjórnmálamönnum er þar um kennt enda hafa þeir farið með sameiginlega sjóði þjóðarinnar. Ég ætla í einlægni að vona að til þess megi aldrei koma í samfélagi okkar að unga fólkið kjósi að yfirgefa þjóð sína, að atgervisflótti verði. Svo mun hins vegar fara ef ekki verður spyrnt við fótum, smærri hagsmunir verða að víkja fyrir hinum stærri. Alþfl., Jafnaðarmannaflokkur Íslands, vill ekki vera einn þeirra stjórnmálaflokka sem koma þjóð sinni í vanda viðlíkan þeim sem er í Færeyjum. Við slíkar aðstæður geta hugsjónir jafnaðarmanna ekki náð fram að ganga, kjör hinna lakast settu verða ekki varin. Því er það þjóð okkar nauðsynlegt að ríkisstjórn, þing og þjóð megi greina kjarnann frá hisminu, sjá skóginn fyrir trjánum í þeirri baráttu sem fram undan er.

Virðulegi forseti, gott kvöld, góðir Íslendingar. Í lýðræðisþjóðfélagi er opin og hispurslaus umræða nauðsynleg. Eðli máls samkvæmt eru skiptar skoðanir um einstakar ákvarðanir og viðhorf stjórnmálamanna. Víða erlendis er gert út um slík ágreiningsefni með vopnavaldi. Það hefur verið að gerast í Rússlandi síðustu dægrin. Við hér á Íslandi förum hinar lýðræðislegu leiðir, við ræðum málin jafnvel þótt deila megi um gagnsemi umræðunnar á stundum. En þótt skoðanir séu skiptar um einstök mál eru ákveðin grundvallaratriði sem flestir ef ekki allir Íslendingar eru sammála um. Ég hygg að landsmenn allir telji það mannréttindi að hver vinnufær maður hafi atvinnu. Á sama hátt binst fólk tryggðarböndum um að gæta náungans, tryggja framfærslu og heilsu hvers einasta Íslendings eins og frekast er kostur. Þetta hefur stundum verið nefnt velferðarkerfi. Samhjálp og aðstoð fólks gagnvart meðbræðrum sínum og systrum sem eiga um sárt að binda. Í þeim efnum er málaflokkur heilbrigðis- og tryggingamála hvað mikilvægastur. Rúmlega 47 þús. millj. kr. renna til að tryggja heilsu og hag landsmanna á þessum vettvangi. Milli 10 og 15 þús. einstaklingar veita þessa þjónustu. Langflestir landsmanna njóta hennar. Það hefur verið mótstreymi í íslensku þjóðfélagi á umliðnum missirum og árum. Þjóðartekjur hafa dregist saman, það hefur harðnað á dalnum. Um þær staðreyndir þarf ekki að deila. Þessi efnahagskreppa er ekki bundin eingöngu við Ísland. Það hefur einnig verið atvinnu- og efnahagskreppa hjá öðrum iðnvæddum þjóðum. Hér hefur hún hins vegar lagst á með tvöföldum þunga vegna erfiðleikanna í sjávarútvegi. Við höfum því háð varnarbaráttu. Það er óhjákvæmilegt að slíkur samdráttur leiði til erfiðleika hjá fólki. Hvert einasta heimili finnur fyrir andstreyminu. En í mótvindi er mikilvægt að hrekjast ekki af leið, þá reynir á þolgæði og kraft. Íslendingar hafa kraftinn og þolið, það hafa þeir sýnt áður og það munu þeir aftur sanna nú. Við munum komast upp úr öldudalnum með sameiginlegu átaki. Því hefur verið haldið fram að á erfiðleika- og samdráttartímum sé mikil hætta á því að samhjálpina bresti, að áhugi fólk á því að rétta náunganum hjálparhönd minnki --- hver verði sjálfum sér næstur. Þetta má ekki gerast. Við verðum að standa vörð um grundvallaratriði, markmiðin um atvinnu fyrir alla, að allir geti notið menntunar sem þeir kjósa og við búum vel að öldruðum sem við eigum svo margt að þakka, að við hlúum að börnum okkar, framtíðinni, og við gætum að sjúkum, öryrkjum og öðrum þeim sem um sárt eiga að binda. Samhjálparþjóðfélagið má ekki bresta þótt vindar blási. Í starfi mínu sem heilbrrh. á umliðnum mánuðum hef ég reynt að haga verkum mínum á þann veg að grundvöllur velferðarkerfisins raskist ekki. Hinu verður ekki fram hjá því horft að þeir fjármunir sem til þessara málaflokka renna eru af skornum skammti. Krónunum fækkar, peningarnir eru einfaldlega ekki til í þjóðarbuddunni til að halda áfram á óbreyttri braut. Í því ljósi hef ég reynt að spara og hagræða á þann veg að meginatriði, grundvöllurinn, máttarstólpar velferðar og samhjálpar megi halda sér. Ýmsar þær tillögur sem ég hef kynnt með þessi markmið að leiðarljósi hafa hlotið hörð viðbrögð. Tillögur um að sveitarfélögin taki að sér rekstur leikskóla sjúkrahúsanna á næsta ári, sem lögum samkvæmt er þeirra verkefni, hafa verið gagnrýndar. Ég hef af þeim sökum verið sakaður um að vera óvinur barna --- ekkert minna. Tillögur um tilfærslur og hagræðingu í kerfi áfengismeðferðar, þ.e. flutningur vistmanna á Gunnarsholti yfir í önnur jafnvirk en ódýrari úrræði hafa kallað fram viðbrögð þar sem mér hefur verið núið því um nasir að ýta fólki út á götu í eymdina og óöryggið, út á guð og gaddinn, sem virðulegur þingmaður orðaði svo skemmtilega hér áðan. Hugmyndir mínar um að marka heilbrigðis- og velferðarkerfinu nýjan tekjustofn, heilsukort, nýja peninga sem skattgreiðendur borga, ekki aðeins þeir sem mest þurfa á heilbrigðisþjónustunni að halda, hefur verið kallað það að brjóta niður grundvöll heilbrigðiskerfisins, búa til tvöfalt kerfi fyrir ríka og fátæka --- ekkert minna. Þetta er út í hött. Það má samkvæmt þessu hvorki spara né afla fjár. Er það trúverðugur málflutningur af hálfu stjórnarandstöðu? Ég segi nei. Málefnalegar umræður um þessar tillögur og aðra þætti heilbrigðis- og tryggingamála eru nauðsynlegar. Ég frábið mér hins vegar að stóryrði og fráleitar staðhæfingar á borð við þær sem ég rakti á undan komi að gagni. Ég mun láta einskis ófreistað að tryggja hag þeirra barna sem hafa verið vistuð á leikskólum sjúkrahúsanna og það sama gildir um starfsfólk leikskólanna. Hver einasti vistmaður á Gunnarsholti sem hefur þörf fyrir áframhaldandi heilbrigðisþjónustu að mati okkar færustu sérfræðinga fær hana, svo einfalt er það. Heilsukort munu ekki leiða til grundvallarbreytinga á velferðarkerfinu, þau munu hins vegar verða til þess að nýir fjármunir munu koma inn í heilbrigðis- og tryggingakerfið til að styrkja það. Framlag hvers einstaklings til þessa er ætlað um 2.000 kr. á ári, eða sem svarar 5 kr. og 48 aurum á hverjum degi. --- Ég endurtek: 5 kr. og 48 aurar á hverjum degi, frá hverjum Íslendingi inn í heilbrigðiskerfið. Er það leiðin til að rústa okkar ágæta velferðarkerfi? Það er nefnilega alvarlegt mál þegar því er skrökvað að tilfærslur og hagræðing og tekjuöflun til velferðarþjónustu þýði ekkert minna en eyðileggingu velferðarkerfisins. Það er auðvitað fráleitt. Ekki síst í ljósi þess að útgjöld til þessara mikilvægu málaflokka eru upp á 47 þús. millj. kr. á næsta ári og ríflega það, hækkar raunar að krónutölu milli ára, frá því að vera 46,1 milljarður í fjárlögum á þessu ári í 47,6 milljarða á næsta ári. Það er með öðrum orðum aðeins reynt að stemma stigu við útgjaldaaukningunni, treysta grundvöll velferðar. Hér má ætla af ræðum stjórnarandstæðinga og fjölmiðlaumræðu á umliðnum vikum að ég hafi það eitt markmið og það er að rústa velferðarkerfið. Það eru algjör öfugmæli. Sumir sjá ekki skóginn fyrir trjánum. Allt mitt starf miðar þvert á móti að því að tryggja áfram þau viðhorf samhjálpar og aðstoðar sem heilbrigðis- og tryggingakerfið okkar byggir á. Ég vil forða því að við stöndum frammi fyrir því eftir einhver missiri eða ár að þetta mikilvæga samhjálparkerfi okkar sé orðið okkur fjárhagslega ofviða og það hrynji til grunna. Við verðum að finna því fjárhagslega traustan grundvöll. Ég bið um samvinnu um þau markmið. Í því sambandi mun ég freista þess með aðgerðum í lyfjamálum að lækka álagningu lyfja, lækka með öðrum orðum lyf í verði. Kostnaður velferðarkerfisins vegna rannsókna og röntgens mun lækka. Fyrirkomulag á störfum lækna innan sjúkrahúsa og utan er til skoðunar hjá Ríkisendurskoðun og mun væntanlega leiða til sparnaðar. Þetta eru örfá dæmi um það að útgjöld í kerfinu verða minnkuð án þess að það muni hafa nokkur áhrif á þjónustu við notendur. Við höfum byggt upp trausta og góða þjónustu í heilsugæslustöðvum um allt land. Við eigum fullkomin sjúkrahús í öllum landshornum. Við eigum á að skipa vel menntuðu og hæfu starfsfólki í heilbrigðismálum. Við eigum gott almannatryggingakerfi. Við eigum þjóð sem er heilsuhraust, þjóð sem stendur saman, þjóð sem byggir á þeim grunni að samfélagið lætur sig varða um afkomu hvers einasta þjóðfélagsþegns. Um leið og við hagræðum heldur uppbyggingin áfram þar sem þörfin er hvað brýnust. Ný deild fyrir 25--30 aldraða einstalinga opnar hjá Eir nk. föstudag hér í Reykjavík. Stofnun fyrir fjölfatlaða er að hefja rekstur á Reykjalundi þessa dagana. Við réttum sárum og þjáðum í Bosníu hjálparhönd. Nýir möguleikar, svo sem eins og í Bláa lóninu, vekja vonir um gjaldeyrisskapandi starfsemi í heilbrigðiskerfinu. Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur þegar heilsan er annars vegar. Við skulum því ekki gleyma grundvallaratriðum heilbrigðismálanna, nefnilega þeim að stuðla að almennu heilbrigði með breyttum og bættum lífsháttum. Að því er unnið með vaxandi fyrirbyggjandi starfi ýmiss konar og síðan því að freista þess að lækna sjúka og lina þrautir þeirra. Heilbrigðiskerfið er til fyrir fólkið en ekki fólkið fyrir kerfið. Það er meginatriðið. Við megum ekki missa sjónar af aðalatriðum í hávaða um aukaatriðin. Margar fjölskyldur eiga erfitt með að láta enda ná saman. Það þarf að lækka vexti. Að því er unnið. Það þarf að lækka matarverð, það gerist m.a. með auknu frelsi varðandi innflutning landbúnaðarafurða. Það þarf að ná fram sátt um raunverulega hagræðingu í sjávarútvegi, þar mun Þróunarsjóður gegna mikilvægu hlutverki. Það þarf markaðssókn fyrir afurðir okkar, EES-samningurinn mun opna nýjar leiðir í þeim efnum. Við þurfum að styrkja stoðir atvinnuveganna og vinna gegn atvinnuleysi. Við munum nýta auðlindir okkar á næstu árum. Við munum halda áfram að virkja og selja rafmagn í auknum mæli til stór- og smáiðnaðar víða um land. Ferskvatnið okkar góða mun skila okkur gjaldeyristekjum í næstu framtíð. Hugvit og nýsköpun opnar okkur nýjar leiðir. Við Íslendingar munum vinna okkur út úr hinum stóru vandamálum en í þeirri baráttu gagnast ekki yfirboð eða langir óraunhæfir loforðalistar stjórnarandstöðu, heldur traust og ábyrg landsstjórn núv. ríkisstjórnar. Góðir Íslendingar. Nú er ekki tíminn til að missa móðinn. Nú er tíminn til að þétta raðirnar og standa saman til nýrrar sóknar. Við Íslendingar eigum góða möguleika fyrir stafni. Við eigum að sníða okkur stakk eftir vexti og byggja á hinum góða grunni vinnusemi og þolgæði með trú á getu okkar og kraft. Stöndum saman að þeim markmiðum, þá þurfum við ekki að kvíða framtíðinni. --- Góðar stundir.

Forseti, góðir landsmenn. Það hét víst svo samkvæmt dagskrá að hér yrði flutt stefnuræða forsrh. en í reynd heyrðum við talað í 30 mínútur um einhverja allt aðra veröld en þá sem landsmenn lifa í, veröld Stjórnarráðsins, veröld þar sem allt er á réttri leið. Meira að segja fortíðarvandinn var kominn ofan í tvær mínútur í ræðu hæstv. forsrh. þó samkvæmt venju væri byrjað á honum. En um leið og umfjölluninni lauk um fortíðarvandann þá hvarf hæstv. forsrh. í textum sínum inn í heimatilbúinn töfraheim, einhvers konar undraland hins mikla árangurs. Á bls. 2 í þessari kostulegu ræðu gefur m.a. að líta eftirfarandi: ,,Verkefnin fram undan eru ljós og skýr. Meginviðfangsefnið er að tryggja þann mikla ávinning sem orðið hefur af efnahagsstjórn á þrengingartímum.`` Hver er hann þessi mikli ávinningur sem forsrh. á við? Er það vöxtur atvinnuleysis á Íslandi úr 1% í 5% á valdatíma þessarar ríkisstjórnar, úr 1.200 manns í 6.000? Er það atvinnuleysi yfir 3% um hábjargræðistímann á þessu sumri og spá upp á 5,5% atvinnuleysi á næsta ári eða að 6.500 Íslendingar muni ganga án atvinnu á næsta ári? Birtist þessi árangur, þessi mikli árangur sem rætt er um á bls. 2 í stefnuræðu forsrh., í 10 milljarða halla í fjárlagagfrv.? Birtist þessi mikli árangur, hæstv. forsrh., í hæstu raunvöxtum í nokkru vestrænu ríki? Á sama tíma og vextir hafa hríðlækkað allt í kring um okkur standa þeir í stað hér. Raunvextir bankalána á Íslandi hafa allt frá því að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar fíraði upp vöxtunum vorið 1991 verið 10%. Raunvextir bankalána í helstu viðskiptalöndum Íslendinga eru nú komnir niður fyrir 6% og fara lækkandi. Birtist árangurinn, hæstv. forsrh., e.t.v. í lægsta fjárfestingarhlutfalli miðað við landsframleiðslu sem um getur í hálfa öld eða liðlega 15%? Með öðrum orðum hlutfallslega minna fer nú til fjárfestingar í nýjum atvinnutækifærum og uppbyggingar í þjóðfélaginu heldur en nokkru sinni fyrr í 50 ára sögu íslenska lýðveldisins. Er það árangurinn, hæstv. forsrh., sem átt er við á bls. 2? Eða er árangurinn e.t.v. fólginn í því að það er búið að lækka skattleysismörkin í landinu um nokkur þúsund krónur í tíð þessarar ríkisstjórnar, þvert á gefin kosningaloforð vorsins 1991 um að þau yrðu hækkuð. Á tímum kjaraskerðingar, minni yfirvinnu og skuldasöfnunar heimilanna lækkar ríkisstjórn Davíðs Oddssonar skattleysismörkin um nokkur þúsund krónur í valdatíð sinni. Eða er það e.t.v. nýja gjaldið með táknræna nafninu ,,atvinnuleysisskatturinn`` í fjárlagafrv. sem er til marks um árangurinn, hæstv. forsrh., sem vitnað er til á bls. 2 í ræðu þinni? Er það ,,atvinnuleysisskatturinn`` --- nafn við hæfi --- sem á að bera hróður ríkisstjórnarinnar inn í framtíðina eða ,,sjúklingakaskóið``? Hvað er það, hæstv. forsrh., sem átt er við, hinn mikla ávinning í efnahagsstjórninni? Nei, forsætisráðherra góður. Kaldur og grár veruleikinn í kringum 5--6 þúsund atvinnulausa Íslendinga, skuldsettar lágtekjufjölskyldur sem sitja uppi með 10% raunvexti á bankalánum, þessi kaldi veruleiki á ekkert skylt við þennan töfraheim hins mikla árangurs. Undraland Davíðs Oddssonar forsrh. er þessu fólki lokuð bók. Í reynd er það aðeins eitt sem hægt er að segja að hafi tekist í efnahagsstjórninni, eða öllu heldur ekki mistekist, og það er að verðbólgan hefur ekki farið úr böndunum að ráði, en þar er ekki um sértækan árangur ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar að ræða því eins og kunnugt er var verðbólgan komin niður í lága eins stafs tölu síðasta árið áður en ríkisstjórn Davíðs tók við. Staðreyndin er sú, góðir áheyrendur, að ríkisstjórninni hefur mistekist, hún hefur gefist upp og það er ekkert annað en hræðslan við dóm kjósenda í landinu sem heldur henni saman. Ríkisstjórnin lagði af stað með vitlaust stilltan og úreltan kompás frjálshyggjunnar. Með endalausu tali um fortíðarvanda og kreppu var kjarkurinn dreginn úr þjóðinni. Ósmekklegar samlíkingar við þá erfiðleika sem frændur vorir Færeyingar hafa lent í voru og eru reyndar enn notaðar til að hræða og hóta. Nú síðast er svo ríkisstjórnin að leysast upp í innbyrðis deilum og illindum þar sem ásakanir um lögbrot og óheiðarleika eru daglegt brauð. Á þessa hluti minntist hæstv. forsrh. ekki einu orði. Svo kom hæstv. utanrrh. úr allt öðrum göngum hér inn í þingsalinn, hann situr greinilega í allt annarri ríkisstjórn og hefur ekkert heyrt um þennan mikla árangur hæstv. forsrh. Það hriktir í rá og reiða þegar hæstv. utanrrh. er að lýsa siglingunni. Það verður á súðum og hæstv. utanrrh. sér ekki betur en að það verði ekki björgulegar gjafir sem þjóðin fær á 50 ára afmæli lýðveldisins. En hverjar væru svo aðstæðurnar, aðstæður okkar Íslendinga ef hér í landinu sæti alvöruríkisstjórn sem með fólkinu í landinu, samtökum atvinnulífsins, sveitarfélögunum vildi bretta upp ermar og vinna sig með bjartsýni og kjark að leiðarljósi út úr þessum erfiðleikum? Staðreyndin er sú að hin margumtalaða íslenska kreppa sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur notað sem allsherjarafsökun fyrir atvinnuleysi og kjaraskerðingu er í raun litlu meiri en sem nemur samdrættinum í efnahagslægð umheimsins. Það kemur e.t.v. einhverjum á óvart en er samt staðreynd að á fjórum af sl. fimm árum hefur verið hér á Íslandi jákvæður hagvöxtur. Árið 1989, árið 1990, árið 1991 og árið 1993, öll þessi ár er hagvöxtur yfir núlli á Íslandi. Í töflu með sjálfu fjárlagafrv. á bls. 253, í þeirri bók, stendur það svart á hvítu að á sama tíma og spáð er samdrætti að meðaltali á öllum Norðurlöndunum upp á 0,4%, stefnir hér í hagvöxt upp á 0,5% á þessu ári og á sama tíma er spáð samdrætti í öllu Evrópubandalaginu. Í stað minni þorskafla hefur komið aukin loðnuveiði, rækja, síld og stórauknar veiðar utan íslensku landhelginnar. Á móti lækkandi afurðaverði hefur komið lægra olíuverð, lækkandi raunvextir erlendis og fleira sem er okkur hagstætt. Ytri skilyrði ein og sér eru ekki tilefni til þeirra miklu þrenginga sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar hefur leitt yfir þjóðina. Kreppan er að talsverðum hluta til heimtilbúin, afleiðing rangrar stefnu, hárra vaxta, svartsýni og kjarkleysis sem ríkisstjórnin hefur haft forgöngu um að innleiða. Vissulega eru ytri skilyrði erfið og það mun kosta átak og taka langan tíma að vinna sig upp úr lægðinni, en það er hægt. Þrengstar skorður setja okkur miklar erlendar skuldir sem í tíð þessarar ríkisstjórnar hafa vaxið háskalega eða úr um 130% af vergum útflutningstekjum eins og þær voru í árslok 1990 í um 170% á þessu ári. Gífurlegar skuldir sjávarútvegsins og ískyggileg skuldaaukning heimilanna samfara vaxandi greiðsluerfiðleikum yngri kynslóðarinnar, allt eru þetta brotalamir í okkar samfélagi sem horfast verður í augu við. En við Íslendingar eigum mikla möguleika. Við getum jafnað lífskjörin, við getum stóraukið verðmætasköpunina, við getum sótt í vannýttar tegundir á veiðar utan landhelginnar, sérhæft fiskvinnslustöðvar, unnið í dýrari pakkningar beint á borð neytenda. Þeir sem sóttu heim sjávarútvegssýninguna í Laugardalshöll á sl. hausti, komust ekki hjá því að fyllast bjartsýni þegar menn sjá árangur íslenskra fyrirtækja í útflutningi á tækjabúnaði og þjónustu við sjávarútveg. Fyrirtæki eins og Marel, J. Hinriksson og Sæplast, svo dæmi séu tekin, auka nú útflutning sinn ár frá ári og það sem ber hróður þeirra er betra nokkurri auglýsingu, sem sagt gæði framleiðslunnar og áreiðanleiki í viðskiptum. Við getum og við verðum að snúa vörn í sókn, við verðum að endurheimta þau störf sem tapast hafa í íslenskum iðnaði. Það er aumingjaskapur og til skammar okkur öllum sem hér sitjum að horfa á íslenska skipasmíðaiðnaðinn leggjast niður í landinu. Vegna hvers? Vegna þess að við höfum ekkert gert til að styðja við bakið á honum gagnvart samkeppni við niðurgreiddan iðnað nágrannalandanna. Við erum búin að tapa fleiri störfum út úr málmiðnaði á þessum árum heldur en átti að vinna í álverinu flóttamannsins í Seðlabankanum. Fyrst og fremst vegna þess að við höfum ekki leiðrétt með eðlilegum hætti samkeppnisskilyrði íslenskra atvinnugreina. Góðir áheyrendur. Verkefnið sem fram undan er er erfitt og krefjandi en jafnframt spennandi og því fyrr sem þjóðin getur snúið sér að því sameinuð og undir forustu nýrrar ríkisstjórnar, því betra. --- Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Lítilsvirðingin sem ríkisstjórnin sýnir þegnum þessa lands er illþolanleg. Þessi lítilsvirðing birtist með ýmsum hætti. Með þyngri sköttum á laun, jafnvel þau allra lægstu, og það þótt kaupmáttur þessara launa fari minnkandi. Á sama tíma sleppa þeir sem eiga umtalsvert fjármagn. Undanbrögð ríkisstjórnarinnar nú þegar loksins átti að leggja á fjármagnstekjuskatt eru því miður ekki aðeins hlægileg heldur allt of dýr fyrir þá sem þurfa að borga í staðinn. Samningar við stéttarfélög eru í uppnámi vegna áforma ríkisstjórnarinnar um að sækja 1,5 milljarða í vasa launþega á móti á svona að sletta 150 millj. kr. í barnafjölskyldur og þykjast kvitt. Sjúklingar fá sinn skerf af lítilsvirðingu. Þeir mega lifa í stöðugri óvissu um það hvort þeir hafi efni á því að greiða fyrir lyfin sín og núna síðast hvort þeir verði skattlagðir sérstaklega með einum eða öðrum hætti. Geðþóttaákvarðanir virðast ráða í samskiptum ríkisins við opinbera starfsmenn. Uppsagnir og endurráðningar upp á margvísleg býti verða sífellt algengari. Ræstingarfólki í skólum var heitið því að kjör þeirra yrðu þau sömu og fyrr í náðarfaðmi einkavæðingarinnar en annað kom á daginn. Starfsfólki á sjúkrahúsum er sagt að anda rólega þegar það fréttir óvænt að börnum þeirra verði vísað út af leikskólum sínum um áramótin. Heilbrrh. telur að þetta hljóti að reddast, en, hæstv. heilbrrh., þetta reddast ekki. A.m.k. ekki með þessum vinnubrögðum. Reykjavíkurborg er t.d. ekki reiðubúin til að hlaupa til með pyttlu og setja undir þennan leka. Svona vinnubrögð duga ekki. Skólastjórnendum og nemendum er gert nánast ókleift að skipuleggja starf sitt vegna niðurskurðar og róðurinn er þungur þegar skólastarfið hefst. Íslenskukennslu hefur þurft að skera niður á sama tíma og erlend áhrif í sjónvarpi og öðrum miðlum eru ört vaxandi. Verkmennt á undir högg að sækja vegna niðurskurðarins. Það er dýr kennsla og freistandi að skerða hana. Á hverju á verkmenning framtíðarinnar að byggjast? Í tungumálakennslu í framhaldsskólum er það orðið alsiða að fjöldi í hóp sé yfir 30 þótt allir séu sammála um að slíkt sé útilokað og ekki bjóðandi í nokkurri námsgrein. Það er lítilsvirðing við fjölskyldur áfengissjúklinga og ýmsa þá sem standa höllum fæti í samfélaginu að skerða þjónustu við áfengissjúklinga og það án þess að geta bent á önnur og betri úrræði. Slíkt getur reynst dýr sparnaður og því miður var ekkert sem hönd var hægt að festa á að heyra í máli hæstv. ráðherra nú hér áðan. Mesta lítilsvirðingin sem ríkisstjórnin hefur sýnt þjóðinni er þó sú að leyfa henni ekki að segja álit sitt á EES-samningnum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hvað er svona háskalegt við álit þjóðarinnar? Ríkisstjórnin verður þó seint sökuð um það að bera ekki virðingu fyrir einhverju og einhverjum. Hún ber greinilega óttablandna virðingu fyrir fjármagnseigendum. Það má ekki sýna neina fljótfærni þegar þeir eru skattlagðir, en sjúklingar mega sæta því að á þeim hafa verið gerðar margar og misvelhugsaðar skattheimtutilraunir. Ríkisstjórnin ber einnig óttablandna virðingu fyrir skrifræðinu í Brussel. Svo mikla að á verkefnalista hennar er enn að finnan ýmis forgangsverkefni beint af borðunum í Brussel, svo sem frv. til laga um flutninga með járnbrautum, skipgengum vatnaleiðum og fleira vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Það leynir sér ekki að ríkisstjórnin telur að brýn þörf sé á slíkri löggjöf hér á landi. En þjóðina virðir ríkisstjórnin lítils eins og þau dæmi sanna sem ég rakti áðan. Hugsunarháttur lítilsvirðingar er hættulegur. Hann eykur það bil sem er á milli þjóðarinnar og valdhafa. Lítilsvirðing getur haft mörg andlit, valdníðslu mannfyrirlitningar og stundum kvenfyrirlitningar. Athyglisvert dæmi um hið síðastnefnda er framkoma samherja hæstv. félmrh. í hennar garð. Þegar hún fékk sig fullsadda af óheilindum formanns síns afgreiddi hann gagnrýni hennar sem hálfgert bull. Það er sýnu athyglisverðara í ljósi þess að hæstv. forsrh. kvartaði nokkrum vikum síðar undan óheiðarleika Alþfl. í samstarfi og vísaði til samstarfs við sama formanninn. Þá þótti sú yfirlýsing hafa mikið vægi og menn veltu því fyrir sér hvort nú kæmi til stjórnarslita. Hugarfar og fordómar ráða æðimiklu í samfélaginu og slíkt birtist konum í ýmsum myndum. Slíkt birtist m.a. í því að gera lítið úr gagnrýni konu í ráðherrastól og alvarlegri eru þau þegar ofbeldi gegn konum fær slaka umfjöllun í rannsóknar- og dómskerfi okkar. Fjölda nauðgunarmála er vísað frá á ári hverju og sumir dómar sem kveðnir eru upp í slíkum málum eru smánarlega vægir. Þegar svo er komið er varla að undra þótt þjóðin andmæli. Þegar slíkt hugarfar ræður ferðinni í dómskerfi eða hjá öðrum ráðamönnum þá er ástandið hjá okkur lítið betra en þar sem stjórnvöld líða það að nauðganir séu þáttur í stríðsrekstri. Við höfum risið upp á alþjóðavettvangi og fordæmt grimmdarverk og nauðganir í Bosníu. Það er vel. En við ættum að gefa því gaum að sá hugsunarháttur sem umber kvenfyrirlitningu í einhverri mynd greiðir götuna fyrir ofbeldi gegn konum. Því hefur verið haldið fram að jarðvegurinn fyrir ofbeldisverkin í Bosníu hafi verið kvenfyrirlitning og klámiðnaður. Það kann að virðast langsótt en ef málið er skoðað í ljósi þeirrar staðreyndar að mörg þessara grimmdarverka voru fest á myndband og dreift á almennan klámiðnaðarmarkað er þó erfitt að neita þessum tengslum. Valdhroki og lítilsvirðing birtist í ýmsum myndum í hinum margvíslegu samfélögum heimsins. Stríðsrekstur og grimmdarverk þrífast best í andrúmslofti valdhroka og lítilsvirðingar fyrir öllum mannlegum gildum. Hroki mannsins gagnvart umhverfinu hefur valdið okkur öllum ómældu tjóni, hugsanlega óbætanlegu. Hroki Vesturlanda gagnvart ríkjunum í suðri er tímasprengja sem gæti sprungið þá minnst varir. Þróunaraðstoð í margvíslegri mynd er nauðsynleg til að bæta samskipti þjóðanna og siðferðisskuld, sem okkur ber að greiða. Við Íslendingar ættum ekki að gleyma tíma nýlendukúgunar, þótt við sitjum nú á bekk með þeim betur megandi í veröldinni. Vaxandi lítilsvirðing í garð almennings ógnar lýðræði, bæði hér á landi og annars staðar. Lítilsvirðing í garð einstakra hópa samfélagsins, stórra og smárra, er ekki bara siðlaus heldur einnig háskaleg. Við brjótum á börnum okkar ef við búum þeim ekki betra samfélag, sómasamlega skólagöngu og haldgóðan undirbúning út í lífið. Við verðum einnig að bregðast við því vaxandi ofbeldi og vímuefnaneyslu sem nú blasir við unglingum. Við verðum að tryggja sjúkum, öldruðum og fötluðum mannsæmandi líf í þjóðfélaginu. Ríkisstjórnin hefur engan rétt til að ráðskast með þessa hópa án þess að tala við þá sem í hlut eiga. Við verðum að útrýma þeim hugsunarhætti, sem elur á fordómum. Það kann t.d. að henta einhverjum að gera lítið úr því sem konur segja og gera. Þannig er reynt að þagga niður í konum í ráðherrastólum og víðar. Þannig er reynt að þegja ofbeldi gagnvart konum í hel. Þannig er reynt að þvæla konum inn og út af vinnumarkaðnum eftir geðþótta annarra en þeirra sjálfra. Virðulegi forseti. Smærri hagsmunir verða að víkja fyrir hinum stærri, sagði hv. þm. Sigbjörn Gunnarsson hér fyrr í kvöld. Ég held að hann hljóti að hafa meint: Hagsmunir hinna smærri verða að víkja fyrir hagsmunum hinna stærri. Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Það er hart að þurfa yfir höfuð að fjalla um virðingu og lítilsvirðingu í þessum sölum. En virðingarleysi stjórnvalda gagnvart almenningi, gagnvart einstökum samherjum sínum, gagnvart stjórnarandstöðunni og gagnvart almennum kröfum um þokkalegt siðferði er slíkt að ekki verður við unað. Ríkisstjórn með einhverja sómatilfinningu væri fyrir löngu farin frá. --- Góða nótt.