Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Með því að þetta er fyrsti þingfundur þar sem ný þingsköp koma til framkvæmda um fyrirspurnir, skal áður en við tökum til við dagskrána vakin athygli á þeim breytingum sem nú verða á umræðum um fyrirspurnir. Fyrirspyrjandi og viðkomandi ráðherra tala hvor um sig tvisvar sinnum eins og áður, en í stað tíu mínútna sem ráðherra hafði, hefur hann nú fimm mínútur til umráða í senn. En fyrirspyrjandi hefur í stað fimm mínútna áður, nú tvær mínútur til umráða í senn. Engum öðrum er heimilt að taka til máls í umræðu um fyrirspurn. Öðrum þm. er þó heimilt að gera stutta athugasemd ef þörf krefur. Þess er vænst að við hjálpumst öll að um það að framkvæmd hinna nýju ákvæða þingskapa megi fara vel úr hendi.



Herra forseti. Á síðasta þingi bar ég fram fsp. þann 23. okt. til hæstv. þáverandi menntmrh. um það hvort undirbúningur væri hafinn að því að semja frv. til laga um lögverndun starfsheitis grunnskólakennara á vegum ráðuneytisins. Í byrjun sama þings kom jafnframt fram frv. um sama efni frá þremur þm. stjórnarandstöðuflokka. Hæstv. menntmrh. svaraði fsp. minni á þá leið að ráðuneytið hefði þegar farið þess á leit við Bandalag kennarafélaga að tilnefna þrjá menn í nefnd til að undirbúa ásamt starfsmönnum ráðuneytisins frv. til laga um lögverndun á starfsheiti grunnskólakennara og framhaldsskólakennara. Jafnframt sagði hæstv. ráðherra að hún vænti þess að ekki liðu margir dagar áður en slíkt frv. yrði tilbúið. Þessi nefnd var síðan skipuð 24. október og hefur verið að störfum síðan, þótt með einhverjum hléum hafi verið. Fyrirspurnum um störf þessarar nefndar var síðan ítrekað beint til hæstv. menntmrh. þegar kjaramál kennara komu til umræðu hér oftlega á síðasta þingi. Síðast var þetta mál til umræðu þann 19. júní og kom þá í ljós að málið var í biðstöðu og óafgreitt og hæstv. menntmrh. gaf engin loforð um framgang málsins. Ég þarf ekki að lýsa því fyrir hæstv. núverandi menntmrh. né heldur hv. þm. hve brýnt hagsmunamál það er fyrir kennara að fá starfsheiti sitt lögverndað, svo miklar umræður hafa orðið um það mál hér á þingi og í þjóðmálaumræðunni almennt, og mörg erindi þess efnis verið send frá kennarasamtökum til þm. Því spyr ég hæstv. menntmrh.: Hvað líður störfum þeirrar nefndar sem menntmrh. skipaði haustið 1984 til að semja frv. um lögverndun á starfsheiti kennara? Í öðru lagi spyr ég: Hvenær má vænta þess að nefndin ljúki störfum og frv. verði lagt fram?



Herra forseti. Samtök kennara hafa lengi haft á stefnuskrá sinni það sem kallað hefur verið lögverndun starfsheitis kennara. S.l. haust skýrði þáverandi menntmrh. forsvarsmönnum samtakanna frá því að hann væri reiðubúinn að skipa nefnd fulltrúa tilnefndra af kennarasamtökunum til þess að starfa með fulltrúum ráðuneytisins að því að gera tillögur að frv. um lögverndun starfsheitis kennara. Nefndin var skipuð í október 1984 og í henni eiga sæti: Hörður Lárusson deildarstjóri, Hanna Kristín Stefánsdóttir kennari, Kristján Bersi Ólafsson skólameistari, Kristín Tryggvadóttir kennari, Sigurður Helgason deildarstjóri og Sólrún Jensdóttir skrifstofustjóri og er hún formaður nefndarinnar. Í viðræðum menntmrh. við forustumenn kennarasamtakanna hafði oft komið fram að ráðherra vildi vinna að framgangi lögverndunar starfsheitis grunnskólakennara og framhaldsskólakennara með sama hætti og starfsheiti bókasafnsfræðinga hafði verið lögverndað með samþykki Alþingi í maí 1984. Í umræðum á Alþingi 12. mars 1984, þegar menntmrh. þáverandi mælti fyrir frv. til laga um bókasafnsfræðinga, sagði ráðherra að ekki væri um það að ræða að þetta frv. fjallaði um starfsréttindi heldur einungis réttindi til að nota þetta starfsheiti. Þegar nefnd skipuð fulltrúum kennarasamtakanna og fulltrúum menntmrn. hóf störf varð fljótt ljóst að kennarar höfðu ekki áhuga á lögverndun starfsheitis sambærilegt við það sem bókasafnsfræðingar höfðu hlotið. Þeir vildu aukna verndun starfsréttinda sinna, en starfsréttindi kennara njóta þegar lögverndunar sbr. lög um embættisgengi kennara og skólastjóra nr. 51/1978. Þegar þessi afstaða kennara varð ljós heimilaði ráðherra fulltrúum ráðuneytisins í nefndinni að kanna hvort unnt væri með viðunandi hætti að ná samkomulagi um ein lög þar sem bæði væri kveðið á um starfsheiti og starfsréttindi. Leituðust nm. við að finna leið sem gerði mögulegt að verða við óskum kennara um aukna verndun starfsréttinda án þess að skólastarfi í landinu væri stefnt í hættu sökum kennaraskorts. Nefndin hefur ekki lokið störfum og drög að væntanlegum tillögum hennar til menntmrh. bárust mér í hendur í gær og geta ekki orðið til umræðu af minni hálfu nú í dag. Að ósynju hef ég ekki ástæðu til að ætla að afstaða mín verði öðruvísi til þessa máls en fyrirrennara míns en vil þó ekkert um það fullyrða að svo komnu. Ég er ekki fær um að svara öðrum lið þessarar fsp., um hvenær nefndin muni ljúka störfum og hvenær frv. verði lagt fram, en ég mun kappkosta að þetta mál nái sem fyrst fram að ganga eða úrlausn málsins sem þá mundi koma með einhverjum hætti til framlagningar eða umræðu hér á hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svör hans. En ill þykja mér þessi tíðindi, og ég á von á því að kennurum þyki þau enn verri. Það er reyndar skammarlegt hve illa hefur verið búið að kjörum og virðingu kennarastéttarinnar og brýn nauðsyn á því að kúvenda þeirri stefnu sem hefur ríkt á undanförnum árum í þessum málum. Hæstv. menntmrh. hlýtur að hafa borið þá vitneskju með sér úr iðnrn. að framtíð þessarar þjóðar byggist ekki síst á því að allir landsmenn hljóti góða almenna menntun. Þess vegna hlýtur hann enn fremur að sjá að til þess þarf kennarastéttin að vera skipuð úrvalsfólki sem þar unir vel við sinn hag. Það er ljóst að þegar ágreiningur er um túlkun á réttindum, þá hlýtur að þurfa að verða millibilsástand og málamiðlun milli þeirra sem þegar hafa kennt lengi en eru réttindalausir og þeirra sem nú krefjast fullrar verndunar á starfsheiti og réttindum sínum. Ég skora á hæstv. menntmrh. að taka þetta mál nú föstum tökum og tryggja það að hið bráðasta verði lagt fram frv. um lögverndun á starfsheiti kennara, því að við svo búið má ekki lengur una.



Herra forseti. Á þskj. 32 hef ég leyft mér að bera fram svofellda fsp. til hæstv. menntmrh. um Tjarnarskóla: "1. Hvaða ástæður lágu til þess að menntmrn. veitti heimild til stofnunar Tjarnarskóla? 2. Telur menntmrh. rétt að ríkið stuðli að því að mismuna nemendum á grunnskólastigi með stofnun skóla af þessu tagi? 3. Hvert er framlag ríkisins, Reykjavíkurborgar og annarra aðila til reksturs Tjarnarskóla? 4. Hversu margar kennarastöður hafa verið heimilaðar af ráðuneytinu vegna Tjarnarskóla? 5. Hver eru launakjör kennara við Tjarnarskóla samanborið við laun grunnskólakennara samkvæmt kjarasamningum?" Þetta er efni fsp. Eins og alþjóð veit var brugðið á það nýmæli á þessu ári af fyrrv. hæstv. menntmrh. að heimila stofnun svonefnds Tjarnarskóla sem rætt hefur verið um sem einkaskóla en er þó rangnefni vegna þess að þessi skóli er á framfæri ríkisins og aðeins um að ræða að þeim sem senda þangað nemendur er ætlað að bæta við sérstakri ábót til reksturs skólans. Hér er farið inn á braut sem stangast á við anda grunnskólalaga um jafnrétti nemenda til náms óháð efnahag og búsetu, stigið mjög alvarlegt skref í sambandi við félagsleg málefni í okkar landi og starfsemi skóla sérstaklega. Mér þykir fróðlegt að eiga von á að heyra svar frá hæstv. núv. menntmrh. og hvort hann ætlar að afturkalla þá heimild sem þarna var veitt eða fylgja fram þeirri stefnu sem forveri hans í starfi markaði með heimild um rekstur Tjarnarskóla.



Herra forseti. Tímans vegna og af öðrum ástæðum einnegin verð ég að halda mig við þær fsp. sem hér eru fram lagðar og leiði hjá mér að sinni af auðskildum ástæðum nýjar fsp. um mína persónulegu afstöðu til þessa máls eða á hvaða ráð ég hyggist bregða í framtíðinni vegna þessa máls. Sem svar við 1. lið fsp. vil ég taka þetta fram: Heimild til þess að starfrækja skólann var veitt á grundvelli lýsinga og áætlana um starfsemina. Fyrirhuguð starfsemi skólans fór ekki út fyrir ramma laga og reglna um skipulag og innihald náms á grunnskólastigi og því þótti ekki ástæða til þess að ráðuneytið synjaði um heimild til starfrækslu skólans. Benda má á að þegar eru starfandi nokkrir einkaskólar með sambærilega heimild á grunnskólastigi, svo sem skóli Ísaks Jónssonar, Landakotsskóli og Hlíðardalsskóli. Áætlanir stofnenda Tjarnarskóla um virkari tengsl skólans við atvinnulífið en tíðkast hafa í grunnskólum þóttu áhugaverðar og líklegt að tilraunir skólans á þessu sviði skiluðu árangri sem aðrir grunnskólar gætu nýtt. Sem svar við 2. lið fsp. tek ég þetta fram: Ekki er ljóst í hverju sú mismunun, sem hér er nefnd, á að vera fólgin, en hv. fyrirspyrjandi segir svo í 2. lið fsp.: "Telur menntmrh. rétt að ríkið stuðli að því að mismuna nemendum á grunnskólastigi með stofnun skóla af þessu tagi?" Framlag ríkisins til skólans er lægra en framlag ríkisins til almennra grunnskóla því að hér greiðir ríkið einungis föst laun kennara en ekki ýmis aukastörf, svo sem stjórnunarstörf, félagsstörf, forfallakennslu o. fl., eins og í öðrum skólum er tíðkað. Enn fremur tekur ríkið ekki þátt í að greiða kostnað af rekstri skólans eins og annarra grunnskóla. Þegar rætt er um mismunun eins og hér er gert virðist spyrjandi gefa sér fyrir fram að Tjarnarskóli sé betri skóli en aðrir grunnskólar. Engar sönnur hafa enn þá verið færðar á slíkt, enda ókleift þar sem skólinn hefur aðeins starfað á annan mánuð. Ég tek saman svar við 3. og 4. lið fsp. og er um þá þetta að segja: Ríkið veitir Tjarnarskóla rekstrarstyrk sem nemur um 1 millj. 392 þús. kr. á ári miðað við verðlag í september s.l. Styrkurinn er miðaður við að þrjár bekkjardeildir séu í skólanum og nemendur alls 75. Jafngildir styrkurinn 3,6 mánaðarlaunum í meðallaunaflokki kennara. Kennslumagn á nemanda reiknast skv. þeim reglum sem gilda um grunnskóla á vegum hins opinbera. Skólagjöld fyrir börn sem stunda nám við Tjarnarskóla eru 28 500 kr. fyrir barn á ári. Ég hef þær upplýsingar frá fræðslustjóra Reykjavíkurborgar að styrkur borgarinnar við skólann felist í fríu húsnæði. Sem svar við 5. lið fsp. tek ég fram að kennarar við Tjarnarskóla eru starfsmenn skólans en ekki ríkisins og því hefur ráðuneytið ekki upplýsingar um kjör þeirra, en gera verður ráð fyrir að þeim sé greitt skv. kjarasamningi kennara.



Herra forseti. Það fór svo sem mig vænti að fróðlegar voru þær upplýsingar sem fram komu hjá hæstv. menntmrh. þótt ekki svaraði hann því, sem ég beindi til hans hér, hvort hann hygðist standa að rekstri þessa skóla áfram eins og forveri hans heimilaði. Hér kemur það fram, sem mig raunar grunaði, að um er að ræða algeran forréttindaskóla þar sem Sjálfstfl. í menntmrn. og hjá Reykjavíkurborg skapar algerlega áður óþekkt skilyrði í sambandi við grunnskólahald, ríkið með því að greiða öll föst laun kennara við skólann, þrjár fullar kennarastöður, og Reykjavíkurborg með fríu húsnæði, og síðan spyr ráðherrann: Er verið að innleiða mismunun? Er nokkur vissa fyrir því að þetta verði betri skóli en aðrir skólar? Sem réttlæting og svar við 1. lið fsp. minnar um ástæður fyrir þessu er vísað til áætlunar skólans um starfsemi hans og sérstaklega að því er varðar virkari tengsl við atvinnulífið. Hvaða grunnskólar ætli það séu ekki sem kysu að koma á virkari tengslum við atvinnulífið en þeim er gert kleift með fjárframlögum og öðrum aðbúnaði af ríkisins hálfu? Og hver er sú ábót sem aðstandendum er ætlað að greiða með barni hverju? Það eru 28 þús. kr. á ári, upplýsti ráðherrann. Ef farið væri með málefni barna almennt á grunnskólastigi með sama hætti, og nemendafjöldinn er um 37 þús., þá er það ekki langt frá því að vera um 1 milljarður kr. sem kæmi inn í skólakerfið sérstaklega í gegnum slík viðbótargjöld, slík framlög af hálfu foreldra. Nei, hér er verið að innleiða frjálshyggjuna, lögmál markaðarins, inn á undirstöðufræðslu í landinu og það er það alvarlega við þetta mál. Ég vil, herra forseti, að endingu segja þetta: Þetta er ekki síðasta orð mitt í þessu máli og ég vænti að það verði ekki síðasta orð þingsins gagnvart þessu máli. Ég tel nauðsynlegt að það verði farið vandlega ofan í saumana á því skrefi sem þarna er tekið, hvort það samrýmist grunnskólalögum í raun eins og andi þeirra er og hvernig staðið er að rekstri þessa skóla í einstökum atriðum.



Herra forseti. Á þskj. 33 ber ég fram svofellda fsp. til hæstv. menntmrh. um ráðningu í kennarastöður og um starfsréttindi kennara: "1. Hversu margir réttindalausir menn hafa verið ráðnir í kennarastöður í grunnskólum á nýbyrjuðu skólaári á landinu öllu, sundurliðað eftir fræðsluumdæmum? 2. Hversu margir réttindalausir starfsmenn voru ráðnir í fyrsta sinn að grunnskólum frá byrjun þessa skólaárs? 3. Hvaða ráðstafanir hyggst menntmrn. gera til að greiða fyrir því að eingöngu kennarar með full réttindi ráðist til starfa í skólum landsins? 4. Hvað líður undirbúningi á vegum ráðuneytisins að frv. til l. um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum kennara?" Varðandi 1. og 2. lið þessarar fsp. vil ég bíða eftir svörum frá hæstv. ráðherra, en ég minni á það að fyrir ári lágu fyrir þingflokkum óskir frá kennarasamtökunum um úrbætur í þeirra málum. Það var í fyrsta lagi varðandi endurmat á kennarastarfinu og bætt launakjör, það var í öðru lagi um lögverndun á starfsheiti kennara þannig að tryggt væri að starfsréttindi þeirra væru virt og það var í þriðja lagi um sjálfstæðan samnings- og verkfallsrétt fyrir kennara í Kennarasambandi Íslands. Ég bar fram fyrir rétt tæpu ári, 24. okt., ásamt tveimur öðrum þm. frv. til l. um lögverndun á starfsheiti kennara. Því frv. var vísað til ríkisstj. s.l. vor og hæstv. ráðh. greindi áðan frá sinni vitneskju um þetta efni. Ég vil bæta við: Næstsíðasti fundur í þeirri nefnd sem menntmrh. skipaði 24. okt. 1984 var haldinn 22. febr. 1985. Síðasti fundur nefndarinnar sem haldinn hefur verið var haldinn 18. júní 1985. Þær tillögur sem ráðherrann nefndi hér áðan í svari við fsp. hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur og þau drög sem þar voru nefnd lágu fyrir nefndinni á fundi hennar 22. febr. 1985.



Herra forseti. Ég tók það fram að þau frumvarpsdrög sem fyrir lægju og bárust mér í hendur í gær gætu ekki orðið til umræðu hér og nú af minni hálfu. Ég var ekki þar með að halda því fram að þau væru eitthvert leyndarmálsplagg. En hér er svar við fsp. hv. 5. þm. Austurl. á þskj. 33. 1. liðurinn er um fjölda réttindalausra manna sem ráðnir hafa verið í kennarastöður í grunnskólum á nýbyrjuðu skólaári á landinu öllu, sundurliðað eftir fræðsluumdæmum. Svar: Reykjavíkurumdæmi 13 réttindalausir kennarar, Reykjanesumdæmi 61, Vesturlandsumdæmi 55, Vestfjarðaumdæmi 61, Norðurlandsumdæmi vestra 51, Norðurlandsumdæmi eystra 80, Austurlandsumdæmi 71 og Suðurlandsumdæmi 49. Samtals 441 réttindalaus kennari. 2. liður fsp. er um hversu margir réttindalausir starfsmenn hafi verið ráðnir í fyrsta sinn að grunnskólum frá byrjun þessa skólaárs. Svar: Í byrjun þessa skólaárs voru 156 réttindalausir kennarar ráðnir í fyrsta sinn að grunnskólum landsins. 3. liður fsp. hv. þm. er: "Hvaða ráðstafanir hyggst menntmrn. gera til að greiða fyrir því að eingöngu kennarar með full réttindi ráðist til starfa í skólum landsins?" Þetta er viðamikil og vandasöm spurning sem ég er ekki í færum um að svara. En maður gæti látið sér detta í hug að það væri í fyrsta lagi að efla kennaramenntun í landinu, Kennaraháskólann, en einnig og ekki síður skyldi maður halda að efling kjara og kaups kennarastéttarinnar kynni að verða til þess að þetta þættu eftirsóknarverð störf. Ég ætla ekki að leggja út af þessu nú með öðrum hætti eða telja fram fleiri ástæður sem kynnu að efla það að sem flestir kennarar væru með full réttindi. Það kemur líka við það mál sem kom fyrr til umræðu hér sem svar við fsp. hv. 3. landsk. þm. og ég vísa til vegna 4. liðar þessarar fsp.



Herra forseti. Það kemur fram í svari hæstv. ráðh. að réttindalausum kennurum við störf hefur fjölgað stórkostlega á nýbyrjuðu skólaári þar sem þeir eru ekki fjarri því, sýnist mér, að vera um 40% af heildartölu réttindalausra sem eru starfandi á landinu öllu. Ég tek það fram að mér er ljóst að í hópi þessara starfsmanna skólanna eru margir ágætismenn og hæfir menn, en það breytir ekki hinu að það hlýtur að vera keppikefli yfirvalda menntamála í landinu að tryggja að eingöngu starfsmenn með full réttindi ráðist þar til starfa. Annað sem kemur fram í svari hæstv. ráðherra er það að hér hallar fyrst og fremst á landsbyggðina. Reykjavík er aðeins með 13 réttindalausa menn í starfi af 441. Þetta er því mál sem snertir byggðaþróun í landinu, jafnrétti þegnanna í landinu, barnanna í landinu. Hæstv. ráðherra svaraði 3. lið fsp. nokkuð almennum orðum, en nefndi þó þar atriði sem ég geri ráð fyrir að forveri hans í starfi, hafi hann lagt við hlustir, hafi hlustað á af nokkurri athygli, að efla menntun kennara og Kennaraháskóla Íslands sérstaklega og að bæta kaup og kjör kennara. Þetta eru hvort tveggja atriði sem hægt er að taka undir og það hefði sannarlega verið æskilegt að Sjálfstfl. og hæstv. ríkisstj. hefðu á síðasta skólaári staðið að málum með þeim hætti sem hæstv. núv. menntmrh. var að láta liggja að að nauðsynlegt væri til að tryggja skólanum starfskrafta með fullum réttindum. Og ég er viss um að kennarastéttin í landinu á eftir að ganga eftir því við hæstv. núv. ráðherra hvernig hann vilji koma þessum málum fram í ljósi orða sinna áðan. Menntun kennara, störf kennara eru einhver þau þýðingarmestu sem unnin eru í landinu og það er sjálfsagt mál að til kennara séu gerðar miklar kröfur, en þá á líka samfélagið að endurgjalda og meta starfið í ljósi gildis þess fyrir samfélagið.



Herra forseti. Á þskj. 37 hef ég leyft mér að bera fram svohljóðandi fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um heilsugæslu á Vopnafirði, en læknir er þar nú í ársleyfi: "Hvaða ráðstafanir hefur heilbr.- og trmrn. gert til að leysa heilsugæsluvandann í Vopnafjarðarhéraði?" Hér þarf ekki að tíunda mikilvægi góðrar heilsugæslu og öruggrar læknisþjónustu. Þar hefur vissulega margt og mikið áunnist. Landsbyggðin, sem áður bjó við mikið öryggisleysi í þessum efnum, hefur notið góðs af jákvæðri framþróun þessara mála og undantekning er ef þar hefur brugðið út af. Þó eru nú tvö héruð eystra í erfiðleikum vegna læknisleysis, Djúpavogs- og Vopnafjarðarlæknisumdæmi. Starfandi læknar á báðum stöðum eru í leyfi frá störfum. Djúpivogur er sagður fá úrlausn frá desemberbyrjun og þá sennilegast þann veg að læknirinn komi þangað aftur. Svo mun og um Vopnafjörð, en þangað til er nær ár. Vopnafjarðarumdæmi er illa sett samgöngulega að vetrarlagi og ekki bætir úr að í næsta héraði norðan við, Þórshafnarhéraði, er hið mesta vandræðaástand í heilsugæslumálum. Þangað hefur ekki fengist læknir til lengri tíma en skammrar dvalar. Því er spurt nú, þegar vetur er að ganga í garð og á þessu landshorni verður enginn læknir svo að vitað sé, a.m.k. þegar þessi fsp. var lögð fram, hvaða líkur séu á að úr rætist. Ég veit að að þessu er verið að vinna, en fyrir íbúa þessa svæðis skiptir miklu að vita hver úrlausn þeirra mála getur orðið og þá hvenær og hvernig það er til þess tíma er læknir kemur aftur úr leyfi sínu.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Fsp. hv. þm. á þskj. 37 um heilsugæslu á Vopnafirði hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Hvaða ráðstafanir hefur heilbr.- og trmrn. gert til að leysa heilsugæsluvandann í Vopnafjarðarhéraði?" Svarið er í stuttu máli þetta: Heilsugæsluvandinn í Vopnafjarðarheilsugæsluumdæmi nú stafar af því að skipaður heilsugæslulæknir hefur fengið ársleyfi frá störfum til endurmenntunar. Það hefur ekki reynst unnt að fá lækni til að gegna störfum samfellt í þessu umdæmi, en bæði heilbrrn. og landlæknisembættið hafa gert allt sem unnt hefur reynst til þess að fá menn til að gegna störfum í héraðinu. Sérstaklega er lögð áhersla á að reyna að fá lækna úr öðrum heilsugæsluumdæmum þar sem betur er mannað til að gegna störfum á Vopnafirði og t.d. mun fyrrv. heilsugæslulæknir þar fara nú til starfa í héraðinu um skemmri tíma. Ráðuneytið taldi eðlilegt að veita heilsugæslulækni umbeðið námsleyfi þar eð með því var tryggt að læknir kæmi í héraðið til lengri dvalar að nýju.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Vitanlega gildir það í þessu efni að unnið sé að því, eins og ég efa ekki að gert sé, að fá varanlega úrbót á þessum málum. Það vekur hins vegar nokkra furðu hver tregða virðist vera hjá læknum til að sinna þessu starfi þó að í íhlaupum sé og skýtur nokkuð skökku við það sem sagt hefur verið um það að við værum í raun og veru með offramboð á læknum, en svo þegar til á að taka og leysa vanda til ekki lengri tíma en þetta gengur það vægast sagt illa þrátt fyrir allar tilraunir ráðuneytis og það svo að það er leitað, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, til fyrrv. heilsugæslulæknis þar, sem þekkir vanda þeirra íbúa sem þarna eru allra manna best, til þess að fá úrlausn á þessu. Ég veit að meðan hann er þar er þessum málum vel borgið og vona að á eftir komi fleiri sem gegna þessu starfi þó að æskilegast hefði verið að fá mann til að gegna þessu starfi samfellt allan þann tíma sem heilsugæslulæknirinn, sem þar er skipaður, er í leyfi. En ég treysti sem sagt að á þessum málum verði ráðin sú bót að þetta víðlenda og erfiða hérað búi ekki við öryggisleysi í vetur, sérstaklega með tilliti til þess sem ég sagði áðan um ástandið í héraðinu næst fyrir norðan, í Þórshafnarhéraði.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 39 að bera upp fsp. við hæstv. utanrrh. varðandi kynþáttaaðskilnaðarstefnu stjórnvalda í Suður-Afríku og viðbrögð stjórnvalda á Íslandi gegn henni. Það er kunnugt úr fjölmiðlum undanfarna daga og undanfarnar vikur að ástand fer versnandi í Suður-Afríku og ósveigjanleg viðbrögð stjórnar hvíta minni hlutans þar við öllum tilmælum utanaðkomandi um að bæta úr hafa aukið enn á þau vandamál sem þar voru fyrir. Einnig er kunnugt að nú fer fram mikil umræða á Vesturlöndum og víðar um aðgerðir til að vinna gegn þessari ómannúðlegu stjórnarstefnu og koma henni á kné. Þess vegna hef ég spurt, með leyfi forseta, hæstv. utanrrh. eftirfarandi tveggja spurninga: "1. Hvað hefur íslenska ríkisstjórnin gert á alþjóðavettvangi til að mótmæla kynþáttaaðskilnaðarstefnu stjórnvalda í Suður-Afríku? 2. Hyggst ríkisstj. grípa til aðgerða, svo sem að banna innflutning á vörum frá Suður-Afríku, til þess að sýna í verki andúð á kynþáttaaðskilnaðarstefnunni?" Það er eðlilegt að mínu mati að spyrja hvort til standi að takmarka innflutning á vörum eða banna hann með öllu, en það eru þau samskipti sem helst koma til greina milli okkar og Suður-Afríku. Að vísu eru þau viðskipti eða samskipti óveruleg á okkar mælikvarða og þeim röddum sem stundum halda snautlegar ræður um að við höfum ekki efni á því, Íslendingar, að bera uppi sjálfstæða utanríkisstefnu er hægt að svara fyrir fram með því að þessi viðskipti skipta okkur nánast engu máli, eru hverfandi brot af viðskiptum þessarar þjóðar og viðskiptajöfnuðurinn mjög neikvæður í ofanálag. Það er þá fremur þeirra tap en okkar að afnema þessi viðskipti og mér finnst það eðlileg aðgerð. Því spyr ég hæstv. utanrrh. f.h. ríkisstj. hvort slíkar aðgerðir séu á dagskrá.



Herra forseti. Íslenska ríkisstjórnin hefur á alþjóðavettvangi mjög eindregið mótmælt og unnið gegn kynþáttaaðskilnaðarstefnu Suður-Afríkustjórnar. Ég vil þar sérstaklega nefna aðild að sameiginlegum aðgerðum Norðurlanda sem þegar á árinu 1978 komu sér saman um áætlun til þess að þrýsta á stjórnvöld Suður-Afríku að hverfa frá misrétti kynþátta í landi sínu. Þessi áætlun var á nýafstöðnum fundi utanríkisráðherra Norðurlanda í Ósló hert og útvíkkuð. Hef ég látið dreifa henni til þm. og vísast til þess texta varðandi efnisatriði, en þau miða að því að draga úr efnahagslegum og öðrum samskiptum við Suður-Afríku. Undanfari þessarar áætlunar voru umræður á fundi utanríkisráðherra í vor er leið og sömuleiðis í sumar í Helsinki í tengslum við tíu ára afmæli Helsinki-samþykktarinnar og í fyrra var sérstakur fundur utanríkisráðherra Norðurlanda ásamt og með utanríkisráðherrum landamæraríkja Suður-Afríku. Allir þessir fundir voru haldnir í þeim tilgangi að vinna bug á þessari kynþáttaaðskilnaðarstefnu Suður-Afríkustjórnar og þeim afleiðingum sem hún hefur haft í för með sér. Jafnframt hafa Norðurlöndin um árabil beitt áhrifum sínum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og víðar til þess að hvetja sem flest lönd til svipaðra aðgerða gegn Suður-Afríkustjórn, ekki síst þau ríki sem veruleg viðskipti eiga við Suður-Afríku. Á 39. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í fyrra var samþykkt fyrir frumkvæði Norðurlanda í samvinnu við nokkur Afríkuríki ályktun um samræmdar alþjóðlegar aðgerðir til afnáms kynþáttamisréttis. Ályktunartillaga þessa efnis verður væntanlega flutt af hálfu Norðurlanda og annarra ríkja einnig á yfirstandandi þingi sameinuðu þjóðanna. Þá hefur Ísland og önnur Norðurlönd staðið að flutningi eða stutt margar aðrar tillögur um einstaka þætti Suður-Afríkumálsins, en ekki verið hlynnt kröfum um beitingu vopnavalds. Í þeim tilvikum hefur Ísland greitt atkvæði á móti ályktunartillögunni. M.a. hafa Norðurlöndin hvatt eindregið til þess að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna taki ákvörðun skv. VII. kafla stofnskrár samtakanna um aðgerðir sem bindandi séu fyrir öll aðildarríki Sameinuðu þjóðanna að framkvæma, en samkomulag um slíkar aðgerðir hefur ekki náðst í ráðinu að slepptu banni því við vopnasölum sem það samþykkti árið 1977. Þó ber að vona að ráðinu takist að gera í næstu framtíð frekari ráðstafanir af þessu tagi. Aðeins slíkt skuldbindandi bann getur haft afgerandi og skjótvirk áhrif á stjórnvöld í Suður-Afríku. Viðskiptabann fárra og smárra þjóða hefur lítið gildi þar sem viðskiptin færast einfaldlega annað og séu umtalsverðir hagsmunir í húfi bitnar slíkt viðskiptabann fárra þjóða aðeins á þeim en ekki Suður-Afríku. Þrátt fyrir þessa staðreynd hafa norrænu ríkin nú ákveðið að auka og efla þær ráðstafanir sem þær gripu til á árinu 1978 og hvetja um leið aðrar þjóðir til að gera svipaðar ráðstafanir í þeirri von að nægjanlega margar og öflugar viðskiptaþjóðir fari að dæmi Norðurlanda og skapi þannig þann aukna alþjóðlega þrýsting á stjórnvöld í Suður-Afríku sem leiði til þess að hið hróplega misrétti kynþáttaaðskilnaðarstefnunnar verði upprætt með friðsamlegum hætti. Viðskipti Íslands við Suður-Afríku eru afar lítil. Innflutningur okkar frá Suður-Afríku nam í fyrra og nemur á þessu ári 1/1000 úr prósenti af heildarinnflutningi og útflutningurinn 1/5000 úr prósenti af heildarútflutningi. Verðmæti innflutnings s.l. árs var 27,8 millj. kr. og 23,7 millj. kr. fyrstu átta mánuði yfirstandandi árs. Útflutningur var í fyrra 4,2 millj. kr. og nú 5,2 millj. kr. til ágústloka. Meginhluti þessa innflutnings eru ávextir, en út hafa verið fluttar iðnaðarvörur. Þessar tölur tala sínu máli um að það er ekki á valdi okkar Íslendinga einna að beita Suður-Afríkustjórn viðskiptaþvingunum og raunar munu samanlagðar tölur Norðurlandanna einnig léttvægar þótt viðskipti annarra Norðurlanda séu töluverð eða hafi verið. Við skulum vera raunsæir, en hins vegar ekki láta okkar hlut eftir liggja heldur erum við nú sem áður reiðubúnir til að taka þátt í sameiginlegum aðgerðum og hvetjum til þeirra. E.t.v. skiptir mestu máli að við látum óhikað rödd okkar heyrast og ég vil því ljúka svari mínu með því að lesa upp það sem ég sagði um mál þetta á yfirstandandi allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna fyrir tæpum mánuði, hinn 24. september: "Eitt vandamálanna í brennidepli nú er hin illræmda kynþáttaaðskilnaðarstefna Suður-Afríku, apartheid, sem rekin er af mikilli hörku af þarlendum stjórnvöldum. Stefna ríkisstjórnar minnar og annarra Norðurlanda til þessa máls er vel kunn þingheimi. Allt frá árinu 1978 hafa þessi lönd staðið að sameiginlegum aðgerðum gegn hinni ómannúðlegu, grimmu og úreltu apartheid-stefnu. Önnur ríki hafa einnig gripið til svipaðra aðgerða sem auka munu þann þrýsting er við vonum að muni fyrr eða síðar leiða til þess að ríkisstjórn Suður-Afríku hverfi frá þessari illræmdu stefnu sinni. Er við beinum athygli okkar og aðgerðum gegn stjórnvöldum Suður-Afríku skulum við samt ekki missa sjónar af því mikla óréttlæti sem enn viðgengst í mörgum öðrum ríkjum heims. Við verðum að vinna að úrbótum hvarvetna þar sem óréttlæti er enn við lýði og mannréttindi fótum troðin. Ég vil hér með lýsa yfir eindregnum stuðningi ríkisstjórnar minnar og íslensku þjóðarinnar við látlausa viðleitni Sameinuðu þjóðanna til að efla og treysta mannréttindi hvarvetna í heiminum. Mannréttindi, lýðræði og frelsi eru samofin forsenda þess að takast megi að koma á varanlegum heimsfriði."



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svörin og lýsi ánægju minni með þá nýbreytni, sem ég hygg vera, að dreifa gögnum hér um viðkomandi mál þegar það er á dagskrá samtímis því að fsp. er svarað. Ekki síst með tilliti til nýrra þingskapa sem við prufukeyrum nú, herra forseti, á þessum fundi hér í Sþ., tel ég jákvætt að spara þannig tíma og koma gögnum á framfæri. Svör hæstv. utanrrh. voru að mínum dómi jákvæð svo langt sem þau ná. Ég tel það í raun sjálfsagt og ekki þörf á að ræða það að við fylgjum hinum Norðurlandaþjóðunum í þessum efnum, en ég vil láta þá skoðun mína koma hér fram að ég tel að íslensk stjórnvöld eigi að íhuga einhliða aðgerðir, e.t.v. með ákveðnum fyrirvara, og þá einhliða viðskiptabann innan ákveðinna tímamarka, ef engar úrbætur og engar breytingar til batnaðar verða í Suður-Afríku. Ég vænti þess þá að í svari hæstv. utanrrh. hér áðan hafi það falist að gripið verði til þeirra aðgerða sem norræna áætlunin gerir ráð fyrir gagnvart íslenskum fyrirtækjum og hafinn verði áróður fyrir því að beina viðskiptum íslenskra fyrirtækja frá Suður-Afríku eins og ég skil að þessi norræna áætlun m.a. gangi út frá. Að síðustu, herra forseti, vil ég segja að það er í mínum huga ekki stærðargráðan í viðskiptunum sem skiptir máli hér heldur hin táknræna aðgerð að stöðva eða draga úr viðskiptum við Suður-Afríku. Við Íslendingar erum sjálfstæð þjóð með okkar sjálfstæðu utanríkisstefnu og við erum ein eining í hópi þjóðanna í þeim efnum án tillits til stærðargráðu viðskiptanna við Suður-Afríku. Það er einmitt það sem talsmenn blökkumanna í Suður-Afríku leggja sérstaklega áherslu á að fleiri þjóðir bætist í hóp sjálfstæðra þjóða sem grípa til takmarkandi aðgerða á þessu sviði. Það er þannig sem ber að líta á viðskiptaþvingun eða viðskiptabann. Í raun og veru skiptir hitt hverfandi máli hvort við, ein af smæstu þjóðum, erum með örfá promill í viðskiptum við þessa þjóð eða þar er um stærri hluti að ræða. Það er einfalt mál að fá þær vörur annars staðar sem við kaupum frá Suður-Afríku. Útflutningurinn þangað skiptir okkur nákvæmlega engu máli og það væri manndómsbragur að byrja á því að stöðva hann og ganga næst að innflutningnum. Ég hefði einnig talið eðlilegt að íslensk stjórnvöld íhuguðu þann möguleika að kveða fastara að orði um þann hluta norrænu áætlunarinnar sem fjallar um íþróttasamskipti við þessa þjóð og það er ýmislegt fleira þar sem við gætum að mínu viti tekið sérstaklega til athugunar og íhugað einhliða aðgerðir umfram það sem samstaða varð um meðal allra Norðurlandaþjóðanna. En að síðustu endurtek ég þakkir mínar til utanrrh. fyrir svörin og vænti þess að norrænu áætluninni verði fylgt eftir hér á Íslandi á næstu mánuðum.



Herra forseti. Það er rétt ályktun hjá hv. fyrirspyrjanda að ríkisstj. hyggst fylgja fram þeirri starfsáætlun sem hefur verið samþykkt á fundi utanríkisráðherra Norðurlanda. Þegar komið er að því að koma á algeru banni ber að geta þess að sérstök lagaheimild þarf þar til að koma. Algert bann á viðskiptum getur verið tvíeggjað almennt í samskiptum þjóðanna og við höfum heyrt gagnrýni hér í þessum sölum þegar ríki hafa beitt önnur ríki slíku banni eða hótunum um slíkt bann. Hér fer það mjög eftir því að hverju er stefnt með banninu og hverju ríki hyggist koma fram með slíku banni. Við höfum heyrt talað um viðskiptabann við Nicaragua, við höfum heyrt talað um hótanir í okkar garð um viðskiptabann vegna hvalveiða, en svo virðist vera að sumu fólki finnist vænna um líf hvala en manna, og við vitum um mannréttindabrot víða um heim. Í ýmsum þessum tilvikum, og einkum þegar talað er um mannréttindabrot, kemur vissulega til greina að beita viðskiptaþvingunum, en þá skulum við taka það með í reikninginn að við þurfum að gæta þess að brjóta ekki alþjóðasamninga á viðskipta- og tollasviði sem gera ráð fyrir frjálsum viðskiptum. Og sú lagaheimild er nú í gildi að við þurfum ekki sérstök lög eða lagabreytingu til að fylgja viðskiptaþvingunum sem öryggisráð Sameinuðu þjóðanna gerir bindandi. Það getum við gert umsvifalaust. Þess vegna er þessi ályktun Norðurlandaþjóðanna í þeim tilgangi gerð m.a. að öryggisráðið útvíkki þær samþykktir sem bindandi eru taldar af þess hálfu gagnvart þjóðum heims og snerta viðskipti við Suður-Afríku. Aðeins að lokum, herra forseti, skal þess getið að því er samskipti á sviði íþrótta snertir að stjórnvöld hér á landi og raunar víða á Norðurlöndum hafa talið það í sjálfsvaldi íþróttahreyfingarinnar sjálfrar, með virðingu fyrir sjálfræði og sjálfsákvörðunarrétti frjálsra félagssamtaka, að ákveða með hvaða hætti samskiptum við Suður-Afríku eða önnur ríki, sem mannréttindabrot stunda, er háttað. Mér er kunnugt um að íþróttahreyfingin hefur ekki hug á að efla þessi samskipti og jafnvel fremur einmitt í þeim anda sneitt hjá þeim. En ég held að það sé affarasælast að láta frjáls félagssamtök um að hve miklu leyti þessi samskipti eru stunduð. Ég treysti þeim fyllilega til þess. Þá vil ég aðeins segja það í sambandi við bann á innflutningi vara frá Suður-Afríku eða útflutningi vara til Suður-Afríku að það er auðvitað á valdi neytandans hér á Íslandi, kaupandans, að sneiða hjá kaupum á vörum frá Suður-Afríku sem og varðandi útflytjendur að neita sér um þann markað sem þar er að finna.