Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mál þetta hefur verið til meðferðar í fjhn. hv. d. Hefur þar ekki orðið neinn ágreiningur um efni málsins, þ.e.a.s. nauðsyn lántökunnar. Hins vegar hafa komið fram skiptar skoðanir um meðferð málsins, og hefur minni hl. talið réttari aðferð, að nánar verði skilgreint í sérstökum lögum, til hverra framkvæmda lánið skyldi notað. Meiri hl. hefur hins vegar fallizt á frv. eins og það er, telur enda fordæmi fyrir slíkri málsmeðferð og mælir með því,- að frv, verði samþ. óbreytt. Hins vegar hefur einn nm. í meiri hl., Lúðvík Jósefsson, áskilið sér rétt til að flytja brtt. eða fylgja slíku.



Herra forseti. Ég er sammála öðrum nm. í fjhn. um það, að rétt sé, að Alþingi veiti ríkisstj. þá heimild, sem hér er farið fram á. Ég tel alveg vafalaust, að það sé þörf fyrir erlent framkvæmdalán. Á valdatíma núv. hæstv. ríkisstj. hefur orðið ákaflega mikil rýrnun á verðgildi ísl. krónunnar. Ein af afleiðingum þess er sú, að innlent fjármagn, sem fyrir var fullnægir langtum síður þörfinni en áður fyrir framkvæmdafé. Skapar það meiri þörf fyrir erlent lánsfé til að greiða stofnkostnað nauðsynlegra fyrirtækja og framkvæmda. Í ársbyrjun 1960 lagði hæstv. ríkisstj. fram frv. til l, um efnahagsmál, og stuðningsflokkar hennar samþykktu þetta frv. hér á Alþ. í febrúar 1960. Í aths. ríkisstj. með þessu frv. var m.a. vikið að því, að greiðslubyrði þjóðarinnar vegna erlendra skulda væri orðin mjög mikil. Í aths. voru útreikningar á því, sem þar var nefnt halli þjóðarbúskaparins á undanförnum árum. Þessir útreikningar voru þannig gerðir, að með halla þjóðarbúskaparins, sem svo var nefndur, var talið lánsfé, sem fengið hafði veríð erlendis til þess að greiða stofnkostnað við ýmsar nauðsynjaframkvæmdir. Og í aths. var, eins og áður segir, rætt um greiðslubyrði landsins vegna vaxta og afborgana af erlendum lánum. Og það var birt tafla um þessa greiðslubyrði. Sagt var, að greiðslubyrðin hefði farið ört vaxandi síðustu árin, talið, að hún hefði verið 87 millj. árið 1958, 138 millj. árið 1959, og síðan voru útreikningar og ágizkanir um það, hver hún mundi verða næstu árin, sagt, að hún mundi verða 163 millj. 1960, en mundi ná hámarki 1961, eða 183 millj., og svo framarlega sem nýjar lántökur kæmu ekki til byrja að lækka árið 1962. Síðan var sagt um þetta í aths. með frv., að það mætti áætla, að á árunum 1959–1963 yrði greiðslubyrðin að meðaltali um 10% af heildargjaldeyristekjum þjóðarinnar. Og síðan segir: „Þetta er mjög þung greiðslubyrði og að öllum líkindum þyngri en í nokkru öðru landi að einu undanskildu.“ Og það var sagt í aths. með frv., að hin þunga greiðslubyrði og slæma gjaldeyrisstaða hefði skapað mjög alvarlegt ástand í efnahagsmálum þjóðarinnar. Aths. þessar með efnahagsmálafrv. stjórnarinnar voru gefnar út í sérstakri bók á ríkiskostnað, og því riti var dreift um land allt. En hvernig hafa útreikningar, sem þar voru birtir, og spádómarnir staðizt dóm reynslunnar? Nú liggja fyrir upplýsingar um þessi efni frá hæstv. fjmrh, og fleirum í liði stjórnarinnar. Hæstv. fjmrh. segir, að í ár þurfi þjóðin að greiða 554 millj. í vexti og afborganir erlendra lána. Þessar upplýsingar gaf hv. 11. þm. Reykv., Ólafur Björnsson, formaður fjhn. Ed., þegar rætt var um þetta mál þar. Og hv. 11. þm. Reykv. gaf einnig þær upplýsingar, að greiðslubyrðin í ár, 1962, mundi verða 15–20% af heildargjaldeyristekjum þjóðarinnar. Eins og áður segir, var talið í aths. við efnahagsmálafrv. ríkisstj. 1960, að greiðslubyrðin á árunum 1959-63 mundi að meðaltali verða um 10% af heildargjaldeyristekjunum. Samkvæmt nýjum upplýsingum hefur hún vaxið þetta mikið síðan, er nú komin í 15–20% af heildargjaldeyristekjunum. En það er nokkuð breyttur tónn í hæstv. stjórn og hennar stuðningsmönnum í þessu máli. Þegar greiðslubyrðin var áætluð um 10% af heildargjaldeyrístekjunum, var talið, að þar með hefði skapazt ákaflega alvarlegt ástand í efnahagsmálum þjóðarinnar. Nú segja þeir að vísu, að hér sé um allháar tölur að ræða, þegar þeir tala um greiðslubyrði. Ég vildi vekja athygli á þessu, en ætla ekki a.m.k. að svo stöddu að ræða það meira, enda vil ég greiða fyrir því, að mál þetta hafi sem greiðastan framgang í gegnum þingið, eins og óskað hefur verið eftir. Aðalástæðan til þess, að ég gaf út sérstakt nefndarálit um frv., er sú, að það er ágreiningur í fjhn. um aðferð við skiptingu á lánsfénu. Upphaflega var gert ráð fyrir því í frv., að ríkisstj. ein skipti lánsfénu milli einstakra framkvæmda. Í Ed. var hins vegar gerð sú breyting, að skipting lánsfjárins skyldi ákveðin í samráði við fjvn. Alþingis, áður en þessu þingi lýkur, sem nú er að störfum. Ég tel, að þessi breyting sé til bóta. En þó ætti að koma þessu öðruvísi fyrir. Ég tel alveg sjálfsagt, að Alþingi skipti lánsfénu með sérstökum lögum. Þó að ekki sé hægt að gera það nú, um leið og þetta frv. er afgreitt, kemur það ekki að sök. Það ætti að vera hægt að setja sérstök lög um skiptingu lánsfjárins síðar á þessu þingi. Það er því till. mín, herra forseti, eins og fram kemur á þskj. 137, að frv, verði samþ. með þeirri breyt. á 2. gr. þess, að þar verði sett inn: „Alþingi ákveður með sérstökum lögum skiptingu lánsfjárins." Og komi það í staðinn fyrir núv. 1. málslið í 2. málsgr. 2. gr.



Herra forseti. Hv. minni hl. fjhn. flytur till. um það, að skipting þessa lánsfjár skuli ákveðin með sérstökum lögum. Í málflutningi og rökstuðningi fyrir þessari skoðun, bæði í þessari hv. d. og hv. Ed., hefur það komið mjög fram og verið eiginlega slegið föstu, að það sé venja, þegar Alþingi samþykki lög um heimíld til lántöku, að þá sé skipting lánsfjárins ákveðin með lögum einnig. Vegna þessara margendurteknu staðhæfinga og að gefnu tilefni frá þeirri brtt., sem hér liggur fyrir, og rökstuðningi hv. þm. þykir mér rétt aðeins að rifja upp nokkur dæmi til að sýna hv. þdm., að þessar staðhæfingar framsóknarmanna eiga ekki við nein rök að styðjast. Ef það væri föst venja að skipta lánsfé með lögum, væri auðvitað mjög eðlilegt að fara að rjúfa þá venju, en þessar staðhæfingar hafa sem sagt ekki við rök að styðjast. Samkv. stjórnarskránni má ekki taka lán, sem skuldbindur ríkið, nema með sérstakri lagaheimild. Á því er þess vegna enginn vafi, að lántökuheimildin þarf að vera í lögum. Hins vegar er hvorki stjórnarskrárákvæði né nokkrar venjur um það, að skipting lánsfjárins til þeirra stofnana eða aðila, sem eiga að njóta þess, skuli vera löggjafaratriði. Ég hef athugað nokkur lög um þessi efni og skal hér nefna hv. þdm. ýmis lög frá undanförnum árum, þar sem þetta kemur skýrt fram. Árið 1932 voru samþ. lög um lántöku fyrir ríkissjóð, að taka lán allt að 12 millj. kr. Í lögunum eru engin ákvæði um skiptingu lánsfjárins eða til hvers það skuli notað. Í lögum nr. 16 frá 1933 er heimild til að taka allt að 100 þús. sterlingspunda lán, og í lögunum er ekkert sagt um notkun lánsfjárins. Í lögum nr. 19 frá 1935 fjallar um heimild fyrir ríkisstj. til að taka lán allt að 71/2 millj. kr., ekkert ákveðið um notkun lánsfjárins. Lög nr. 66 frá 1935 eru heimild fyrir ríkisstj. til að taka lán allt að 11 millj. 750 þús. kr. Lögin setja engin skilyrði eða ákvæði um notkun fjárins. Lög nr. 58 frá 1937 heimila ríkisstj. að taka allt að 3 millj. kr. lán, ekkert sagt um notkun fjárins. Í lögum nr. 42 frá 1938 er heimild fyrir ríkisstj. til að taka allt að 5 millj. kr. lán og enn fremur til að taka 7 millj. kr. lán, eða samtals 12 millj. kr. í lögunum er ákveðið, að 1 millj. kr. af þessari upphæð skuli varið til verksmiðjubyggingar á Raufarhöfn, en að öðru leyti eru engin ákvæði í lögunum um ráðstöfun lánsfjárins. Í lögum nr. 92 frá 1952 er ákveðið að taka að láni 22 millj. kr. og endurlána stofnlánadeildum Búnaðarbankans, og má því segja, að hér sé ákveðið í meginatriðum um notkun lánsfjárins, en hins vegar ekkert ákveðið í tögunum um skiptingu milli byggingarsjóðs og ræktunarsjóðs. 1956 og 1957 voru samþ. heimildir til að taka tvö svokölluð ICA-lán í Bandaríkjunum, hið fyrra 4 millj. og hið síðara 5 millj. Framkvæmdabankinn annaðist þessa lántöku fyrir hönd ríkisstj. En ákvörðun um skiptingu þessa lánsfjár, samtals 9 millj. dollara, tók ríkisstj. án þess, að málið væri borið undir Alþingi. Sama er að segja um lán, sem tekið var hjá Kreditanstalt für Wiederaufbau í Þýzkalandi að upphæð 81/2 millj. þýzkra marka. Í lögum var ekkert ákveðið um það, hvernig skipta skyldi fénu. Og sú ríkisstj., sem sat á þessum tíma, svokölluð vinstri stjórn, ráðstafaði þannig án þess að bera það undir Alþingi 9 millj. dollara ICA-láni og 81/2 millj. þýzkra marka. ICA-lánin svokölluðu voru aftur tekin árin 1959-60, að fjárhæð 6 millj. dollara, en reyndust í ísl. kr. um 200 millj. Til skýringar má geta þess, að á nokkurn hluta þessara lána kom yfirfærslugjaldið 55%, en nokkur hluti þeirra var tekinn eftir gengisbreytinguna 1960. Af þessari fjárhæð, um 200 millj. kr., ráðstafaði Alþingi í 22. gr. fjárlaga fyrir 1959 98 millj., en því, sem eftir var, ráðstafaði ríkisstj. án afskipta Alþingis og án þess að ég minnist þess, að sérstakar óskir kæmu fram frá Alþingi um, að því yrði ráðstafað með lögum. Vörukaupalánin bandarísku, sem kennd eru við PL-480 og hafa verið tekin í allmörg ár og nema háum upphæðum, eru tekin af ríkisstj., að vísu að forminu til af Framkvæmdabankanum fyrir hennar hönd, en skipting á þeim lánum hefur aldrei verið borin undir Alþingi. Þeim hefur eingöngu verið ráðstafað af þeim ríkisstj., sem setið hafa hverju sinni. Ég nefni þessi dæmi til þess að sýna hv. þm. svart á hvítu, að þessar fullyrðingar hv. framsóknarmanna um, að það sé föst venja að ráðstafa lánsfé með sérstökum lögum, hafi ekki við neitt að styðjast. Í sambandi við þessi lög, sem ég hef hér rakið, skal ég geta þess þó til skýringar, að stundum hefur komið fram í grg, eða athugasemdum frv. í meginatriðum, hvernig ætti að ráðstafa fénu. Hins vegar hefur það ekki nærri alltaf komið fyrir. Og aðalatriðið er hitt, að það stenzt ekki, að þetta hafi verið eða eigi að vera löggjafaratriði. Þótt ríkisstj. hefði vel getað í samræmi við venju í ýmsum tilfellum undanfarin ár og ekki sízt með fordæmi frá þeirri nafntoguðu vinstri stjórn ráðstafað þessu fé án afskipta annarra, hefur hún samt sem áður lagt til, og það var samþ. í hv. Ed., að ráðstöfun fjárins skyldi gerð í samráði við fjvn., til þess að fulltrúar Alþ. og fulltrúar allra flokka fengju þannig aðstöðu til að fylgjast með því. Hv. frsm. minni hl. hóf mál sitt á að greina frá því, að vegna gengisbreytingarinnar þyrfti nú svo stórt framkvæmdalán eins og hér væri farið fram á vegna þess, að efnahagsaðgerðir ríkisstj. hefðu gert það að verkum, að allar framkvæmdir væru miklu dýrari og þess vegna miklu meiri þörf en áður fyrir erlent lánsfé. Náttúrlega þarf ekki að skýra það fyrir hv. þingheimi, að sú gengisbreyting, sem lögfest var í febr. 1960, var náttúrlega að efni til orðin áður en þessi ríkisstj. tók til starfa. Gengið var fallið og það stórkostlega í tíð vinstri stjórnarinnar. Það, sem hér gerðist, var fyrst og fremst staðfesting á gengisfalli, sem hafði orðið áður og raunverulega var miklu meira en þær tvær grímuklæddu gengislækkanir gáfu til kynna, er vinstri stjórnin beitti sér fyrir. En það er nú annað atriði. En varðandi fjárþörf til verklegra framkvæmda er hér um mikinn misskilning hjá hv. þm. að ræða, vegna þess að einmitt vegna efnahagsaðgerðanna þarf nú hlutfallslega minna erlent fé til framkvæmda en áður, og það stafar af því, að fyrir efnahagsaðgerðirnar hefur sparifjármyndun í landinu vaxið svo miklu meira en nokkru sinni áður í sögu landsins, að bankar og sparisjóðir hafa tiltölulega miklu meiri möguleika nú og á næstunni til þess að lána til fjárfestingar og verklegra framkvæmda, og þess vegna þarf hlutfallslega minna af erlendu fjármagni en áður. Staðreyndirnar eru vafalaust þær, að það er þveröfugt við það, sem þessi hv. þm. vill vera láta.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. fór langt aftur í tímann, 30 ár aftur í tímann, og byrjaði þar að athuga um lán, sem tekin höfðu verið erlendis, og svo allmörg lán síðan, og sagði, að í nokkrum tilfellum, sem hann taldi, hefði ekki verið ákveðið í lögum, sem heimiluðu lántökuna, hvernig lánsfénu skyldi varið í einstökum atriðum. Ég held, að óhætt sé að segja, að sagan sé ekki nema hálfsögð hjá hæstv. ráðh. Hann gat ekkert um lántökur, sem hafa átt sér stað, þar sem það hefur verið ákveðið í lögum, til hvers lánsfénu skyldi varið. Ég hef aldrei haldið því fram, að það hafi verið undantekningarlaus regla að hafa ákvæði um slíkt í lögum. En hinu vil ég halda fram, að það sé eðlilegri aðferð, að Alþingi ákveði þetta, sérstaklega þegar um allverulega fjárhæð er að ræða, eins og hér er um rætt. Þá gerði hæstv. ráðh. aths. við það, sem ég sagði í mínu nál. og einnig í framsöguræðu minni, að vegna þeirrar miklu rýrnunar, sem orðið hefur á verðgildi íslenzku krónunnar á þessu kjörtímabili, sé meiri þörf fyrir erlent lánsfé til framkvæmda hér en ella hefði orðið. Ég held, að þetta sé alveg ljóst mál og aths. hæstv. ráðh. um þetta hljóti að vera byggð á misskilningi. Það liggur alveg í augum uppi, að þegar peningaeignir landsmanna eru gerðar svo miklu verðminni en þær áður voru, þá nægja þær langtum síður til nauðsynlegra framkvæmda í landinu, og afleiðingin verður sú, að það er enn meiri þörf fyrir lánsfé en áður til þessara framkvæmda. Hæstv. ráðh. segir, að gengisbreytingin, sem gerð var 1960, hafi að efni til verið orðin til áður. Þetta er ekki rétt nema að litlu leyti hjá hæstv. ráðh. Það var reiknað út af sérfræðingum núv. ríkisstj. um þær mundir, sem hún tók við völdum, að það mundi þurfa um 250 millj. kr. í einhvers konar tekjuauka til atvinnuveganna, til framleiðslunnar, til þess að hún fengi staðizt. En það, sem gert var með gengisbreytingunni í febr. 1960, var, að það var a.m.k. fjórum sinnum hærri upphæð færð til, ef svo mætti segja, í þjóðfélaginu með krónulækkuninni. Það voru lagðar þar á almenning í ýmsu formi margfalt þyngri byrðar en sérfræðingar þeirrar sömu stjórnar höfðu reiknað út að brýn þörf væri fyrir. Og svo bætist þar við gengisbreytingin 1961, sem flestir munu nú orðið vera sammála um að hafi verið mikið glappaskot. Hún var óþörf með öllu. Hæstv. ráðh. segir, að innstæðurnar í bönkum hafi aukizt hlutfallslega meira en áður á þessu tímabili, og þakkar það efnahagsráðstöfunum núv. ríkisstj. Það er ekkert hægt að segja um það, hvernig sú þróun hefði orðið, hvað hefði safnazt af sparifé, ef skynsamlegar hefði verið haldið á efnahagsmálunum en gert hefur verið. Það kann að vera, að krónurnar hefðu orðið eitthvað færri, en þá verðmeiri aftur á móti. Og eins og ég benti á áður, liggur alveg ljóst fyrir, að þegar innstæður eru lækkaðar svo ákaflega mikið í gildi sem hér hefur gert verið, þá nægja þær miklu síður en áður til nauðsynlegra framkvæmda, og það eykur þörfina fyrir erlent lánsfé.

Fjmrh: (Gunnar Thoroddsen): Herra forseti. Í framsöguræðu minni hér í gær gat ég þess, að vextir og afborganir af erlendum lánum Íslendinga mundu nema á þessu ári um 550 millj. kr. Hv. frsm. minni hl. vék að þessu í ræðu sinni áðan, og ég tel rétt, að hér komi fram þær réttu tölur í þessu efni, hundraðstölur um þessa greiðslubyrði, því að þær tölur, sem hann notaði þar, eru ekki alveg réttar. Það er þannig, að greiðslubyrðin á s.l. ári, árinu 1961, þ.e.a.s. afborganir og vextir, var 524 millj. kr. Þá voru gjaldeyristekjur landsins í heild um 4530 millj. Greiðslubyrðin varð því á s.l. ári um 11.5%. Nú í ár munu afborganir og vextir, eins og ég gat um í gær, nema um 550 millj. kr., og þá má áætla, að heildargjaldeyristekjur þjóðarinnar verði um 5000 millj., en það þýðir, að greiðslubyrðin er þá um 11% í ár af heildargjaldeyristekjunum eða nokkru lægri en á s.l. ári.



Út af þessari aths. hæstv. fjmrh. vil ég benda á, að það, sem ég sagði hér um greiðslubyrðina 1962, tók ég úr ræðu, sem formaður og frsm. fjhn. í Ed., hv. 11. þm. Reykv., Ólafur Björnsson, hélt um þetta mál, sem hér liggur fyrir, þegar það var til umr. í Ed. í fyrradag. Ég hlýddi á þessa ræðu, og þetta, sem ég vitna hér í, er einnig birt í Morgunblaðinu í gær í frásögn af ræðu hv. 11. þm. Reykv. Það er þannig orðrétt samkv. frásögn Morgunblaðsins, og ég tel, að hún muni vera rétt. Ég hlustaði, eins og áður sagði, á þessa ræðu í Ed. Hv. þm. sagði: „1962 er greiðslubyrðin 553 millj. kr. eða milli 15 og 20% af heildargjaldeyristekjum, svo að um allháar tölur er að ræða á næstu árum.“ Það var þessi heimild, sem ég hafði, þegar ég ræddi um greiðslubyrðina í ár.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í umr, um gengismálið, en ég vildi aðeins vekja athygli á einu atriði í þessu sambandi, og það er það, að ef ríkisstj. ráðstafar þessu fé ein, vita byggðarlög úti á landi lítið um, hvort þau muni eiga kost á lánum til hafnargerða og annarra slíkra framkvæmda. Vitanlega ræður viðkomandi ríkisstj. á hverjum tíma, hvernig fé er úthlutað, alveg jafnt hvort sem hún gerir það sjálf, hvort hún gerir það í samráði við fjvn. eða þingið, því að á hverjum tíma er ríkisstj. vitanlega í meiri hl. Það veldur því sennilega, að ríkisstj. vill síður leggja þetta fyrir þingið, að slíkt tefji málið, að það verði miklar umr. um það og þóf. En eðlilegast er vitanlega, að Alþingi ákveði svona hluti. Ríkisstj. ræður eftir sem áður, því að stjórnarflokkarnir eru jafnan í meiri hl. En gallinn við þetta er, ef er pukrað með þetta um of, að viðkomandi byggðarlög áti á landi geti ekki komið á framfæri óskum sínum. Ég skal játa, að vitamálastjóri hefur yfirsýn yfir hafnarmál að nokkuð miklu leyti. En þó er það svo á hverjum tíma, að ég hygg, að byggðarlög úti á landsbyggðinni óskuðu eftir því að vita af, ef kostur væri á fjárveitingum, annaðhvort til hafnarmála, rafmagnsmála eða annarra nauðsynjamála, svo að þau gætu komið óskum sínum á framfæri. Það er ekki deilt um það, hvort ríkisstj. eða stjórnarflokkarnir eigi að ráða eða ekki, heldur að menn viti um þetta, viti um, að það er kostur á einhverju fé til framkvæmda. Þá gefst öllum kostur á að koma á framfæri sinum sjónarmiðum og sínum óskum. Þetta er aðalatriðið að mínu áliti. Ég hef heyrt, að það hafi verið úthlutað fé til hafnarframkvæmda, lánsfé eða framlögum, án þess að þingið vissi um það. Ég hef ekki kynnt mér það svo rækilega, að ég viti, hve mikið þetta er, en ég tel æskilegt, að það gangi jöfnuður þannig yfir, að í hvert sinn, sem kostur er á einhverju fé, hafi allir aðilar jafnan rétt til að kynna sér þann möguleika, sem þeir hafa til þess að afla sér fjár til framkvæmda. Að öðru leyti er ég samþykkur því og greiði atkv. með því, að þetta lán sé tekið. Ég efast ekki um, að það er nóg þörf fyrir það. Það er margt ógert. En það er fyrst og fremst þetta sjónarmið, sem ég vil koma á framfæri.