Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. hefur haft til athugunar frv. til l. um grunnskóla, en þetta er einn viðamesti lagabálkur, sem Alþingi hefur í langan tíma fengið til meðferðar. Eins og öllum hv. alþm. er kunnugt, tók það hv. Nd. þrjá vetur að koma þessu frv. frá sér, og það gerðist því miður ekki fyrr en komið var fram í aprílmánuð á þessum vetri, að frv. var afgr, úr Nd. og kom þá fljótlega til menntmn. Ed. Því miður hef ég ekki l~já mér dagsetninguna, þegar frv. kom 2i1 menntmn. Ed., en að því er ég hygg, er málið búið að vera í n. um það bil þrjár vikur. Eftir að frv. kom til n., var það fljótlega tekið fyrir, en þó aðeins stuttaralega, þar sem enn var ólokið að af greiða úr n. allmörg önnur mál. En nm, tóku að sjálfsögðu strax til óspilltra mála að átta sig á þessu frv. hver hjá sér og alveg sérstaklega að átta sig á þeim breyt., sem Nd. hafði gert á frv., þannig að ekki var hægt að taka málið til meðferðar alveg strax í n. af þessari ástæðu fyrst og fremst. Hins vegar er mér kunnugt um, að nm. allir eyddu fyrstu 10 dögunum til þess að kynna sér frv., svo sem ekki var vanþörf á, og þá sérstaklega þær fjöldamörgu breyt., sem höfðu verið gerðar á því í Nd. Síðan tók n. til að vinna að athugun frv. Það var aðeins um tvennt að ræða, annað hvort að reyna að afgreiða þetta í flýti ellegar sjá fram á, að það yrði enn einu sinni svæft. Það varð niðurstaða n., að það væri mjög bagalegt fyrir menntamálin í landinu og forráðamenn menntamála, ef enn liði heilt ár, þar til Alþ. mótaði stefnuna í þessu máli. Þar af leiðir, að yfirferð n. gat ekki orðið jafnvönduð og við hefðum helst kosið. T.d. áttum við þess ekki kost að ræða persónulega við þá, sem samið höfðu frv., en slík persónuleg viðtöl og nánari rannsókn málsins hefði að sjálfsögðu tekið talsverðan tíma. Það varð því sameiginleg niðurstaða í n., að ekki væri um annað að gera en reyna að afgreiða þetta mál, og n. mælir einróma með því, að frv. verði samþykkt. Hins vegar kemur fram á nál. menntmn., sem ég hef því miður ekki í höndunum, fyrirvari af hálfu hv. þm. Hildar Einarsdóttur og Auðar Auðuns, sem þær gera við afgreiðslu þessa máls, og sé ég ekki ástæðu til að rekja þann fyrirvara, þar sem hann er prentaður á þskj. 861 og nm. munu vafalaust gera grein fyrir þeim sjónarmiðum, sem í þeim fyrirvara felast, en þær mæla með frv. og áskilja sér um leið rétt til þess að flytja brtt. Stærsta ágreiningsefnið, sem upp kom í n. varðandi þetta mál, var um það, hvort skólaskyldan skyldi lengd um eitt ár. Um þetta atriði varð ekki samkomulag í n., og sex nm. flytja því brtt. á sérstöku þskj, þess efnis, að skólaskyldan nái aðeins til 15 ára aldurs, og mun ég gera grein fyrir þeirri till. síðar, þegar ég hef gert grein fyrir till. meiri hl. Ég vil nú víkja að brtt. n. og gera örstutta grein fyrir hverri og einni, þannig að ljóst megi vera, hvaða rök liggja að baki þessum breytingum. Sný mér þá að 1. lið, sem er við 8. gr., en þar er um að ræða að fella niður orðin „hluta úr skólaári.“ N. sýnist, að eðlilegra sé, að gr. sé þannig orðuð, að heimilt sé að gera tímabundna undanþágu frá skólasókn, ef knýjandi ástæður eru taldar vera fyrir hendi og bæði skólastjóri og skólanefnd mæla samhljóða með umsókninni. Okkur sýnist, að það sé þá ekki ástæða til að slá því föstu að hér megi aðeins vera um hluta úr skólaári að ræða, heldur gæti í einstökum undantekningatilvikum staðið þannig á, að hér yrði að vera um heilt skólaár að ræða. Við 10. gr. frv. hefur n. gert brtt. í 4 liðum þess efnis, að 5 kaupstaðir, sem tilnefndir eru í brtt. n., verði teknir inn í 10. gr., og er það að sjálfsögðu einungis breyt. til samræmis við ríkjandi aðstæður, eftir að samþ. hafa verið hér í þinginu allmörg frv. um kaupstaðarréttindi. Við 17. gr. frv. hefur n, gert lítils háttar brtt., en till., sem þó á fyllsta rétt á sér. Hin er við 3. málsgr., þess efnis, að þegar skólanefnd eða fleiri skólanefndir nota sér heimild ákvæðisins til að ráða sér sameiginlegan starfsmann eða skólafulltrúa, þá þurfi það að sjálfsögðu að vera með samþykki hlutaðeigandi sveitarstjórnar. Kannske hafa þeir, sem sömdu frv., gert ráð fyrir því, að þetta lægi í hlutarins eðli, en n. fannst eðlilegra að taka þetta ljóslega fram. Við 19, gr. hefur n. gert till. um, að felldur verði niður svigi og í þessum sviga er orðið „skólanefnd“. Hér er einungis um breyt. að ræða, sem felur í sér að gera alveg ljóst, að það sé sveitarstjórn, sem hafi endanlegt vald í þessum efnum, og að skólanefnd sé að sjálfsögðu henni einungis til ráðuneytis. Það gildir sama um þetta og seinustu brtt., sem ég nefndi áðan, að sjálfsagt hefur þetta verið í huga þeirra, sem sömdu frv., en rétt þykir að taka það skýrt fram. Við 20. gr. frv. hefur verið gerð brtt. við 2. málsgr., sem fjallar um kennararáð, sem er skólastjóra til ráðuneytis um stjórn skólans. Brtt. er þess efnis, að inn í setninguna verði skotið orðinu „daglega“, sem felur það í sér, að kennararáðið fjallar að sjálfsögðu aðeins um daglega stjórn skólans, en ekki um önnur þau verkefni, sem ekki geta flokkast undir það heiti. Við 20. gr. 3. málsgr. hefur verið gerð lítilsháttar breyt., sem er einungis til að gera alveg ljóst, hvernig gangur málsins hlýtur að vera, ef skólastjóra og kennararáð greinir á um meðferð tiltekins máls, þá beri fyrst að vísa málinu til skólanefndar og reyna að ná þar sáttum í málinu, en ef það takist ekki, þá skuli málinu vísað til fræðslustjóra. Í frvgr. var í raun og veru gert ráð fyrir, að málinu væri vísað samtímis til skólanefndar og fræðslustjóra, en mönnum þótti eðlilegra, að fyrst gengi málið til skólanefndar, sem reyndi til fullnustu að ná samkomulagi um málið. Við 23. gr. hefur verið gerð svolítil breyt., sem er einungis til að slá því föstu, að sveitarstjórn hafi seinasta orðið, þegar gerð skólamannvirkja er undirbúin heima í héraði, og að verkefni skólanefndar og fræðsluráðs í þessu efni sé einungis að vera til ráðuneytis. Við 24. gr. hefur n. gert brtt., sem snertir það tilvik, er sveitarfélag óskar, að gert sé ráð fyrir aðstöðu til félagsstarfsemi eða annars slíks í skólahúsi eða í tengslum við það, og þá skuli það heimilt, ef fyrir liggi umsögn skólanefndar og samþykki menntmrn. Hér er dregið úr valdi skólanefndar í þessum efnum, talið eðlilegt, að sveitarfélagið hafi seinasta orðið og að afstaða skólanefndar sé aðeins ráðgefandi, en að:skólanefnd geti ekki haft neitt neitunarvald í þessum efnum, Sveitarstjórnarmönnum þykir eðlilegra, að samskipti skólanefndar og sveitarstjórnar séu með þessum hætti, og á það féllst nefndin. Við 26. gr. frv. hefur n. gert samsvarandi breyt., sem einnig snertir samskipti skólanefndar og sveitarstjórna. Í stað þess að segja, að skólanefnd ákveði í samráði við hlutaðeigandi sveitarstjórnir, hvaða sérfræðingar skuli annast hönnun skólabygginga, er þessu snúið við og því slegið föstu, að það séu sveitarstjórnirnar, sem ákveði þetta atriði, en skólanefnd sé til ráðuneytis og gefi sina umsögn. Við 27. gr. frv. er hins vegar gerð öllu meiri efnisbreyting en fólgin er í þeim brtt., sem ég hef nú gert grein fyrir. Þessi brtt. snertir það ákvæði frv., að verja megi ákveðinni fjárhæð, er nemi allt að 2% af áætluðum stofnkostnaði skólamannvirkis, til listskreytinga skólamannvirkja, og er upphæðin bundin við 600 þús. kr. til hvers einstaks skóla. N. gerði till. um, að þessu ákvæði sé breytt í það horf, að það sé sveitarstjórn, sem hafi frumkvæði að því, hvort um listskreytingu skólamannvirkis verði að ræða, en samþykki menntmrn. þurfi til. Er þessu þar með snúið við, að sveitarstjórnin hefur frumkvæðið, en í frv., eins og það lá fyrir, var það menntmrn., sem þurfti að hafa frumkvæðið. Í öðru lagi er felld úr hámarksupphæðin 500 þús. kr., vegna þess að n. var kunnugt um, að þessi upphæð hafði staðið í frv. um alllangt skeið og hafði ekki verið breytt, og liggur því í augum uppi, að þegar frv. var samið, gerðu menn ráð fyrir miklu hærri upphæð, því að hækkun byggingarvísitölu hefur ekki komið á þessa upphæð og kemur ekki á hana, fyrr en frv. hefur verið samþykkt. N. fannst því eðlilegast að strika út þetta ákvæði og hafa ekkert hámark á þessum stað, enda á menntmrn. að hafa það í hendi sér að setja eitthvert þak á þessar upphæðir umfram það, sem sett er í gr. með tölunni 2%. N. leggur svo til, að seinni málsgr. verði felld niður, og þarfnast það ekki skýringar, því að þar er um að ræða atriði, sem rn. getur ákveðið án þess að til þess þurfi lagaákvæði. Við 29. gr. hefur verið gerð lítils háttar breyt. Hún er sama eðlis og margar þær, sem áður hafa verið nefndar, að þar er um samskipti skólanefndar og sveitarstjórnar að ræða. Í frv. stóð, að skólanefnd gæti heimilað, að skólahúsnæði væri notað til gistinga- og veitingarekstrar að fegnu samþykki menntmrn. En rétt þykir að bæta því við, að samþykki sveitarstjórnar þurfi einnig til. Við 31. gr. frv. hefur n. gert brtt., sem snertir ráðningu yfirkennara til starfa, en í frvgr. er gert ráð fyrir, að þeir verði ráðnir til 5 ára í senn, sem er óvenjulegt ákvæði í lögum, eins og mönnum er kunnugt. Þessu ákvæði hafa kennarasamtökin mótmælt mjög eindregið, og m.a. hafa n. borist mótmæli frá Sambandi ísl. barnakennara, þar sem þessu ákvæði er alveg sérstaklega mótmælt og bent á, að engin gild rök hafi verið færð fyrir því, að yfirkennarar fái ekki notið sömu réttinda um setningu og skipun í stöður eins og skólastjórar og kennarar grunnskóla. Mér er óhætt að segja, að í n. ríkti það sjónarmið hjá a.m.k. mörgum nm., að æviráðningarstefnan, sem hefur verið í gildi lengi hvað snertir opinbera starfsmenn, kunni að þurfa nánari athugunar við og eigi kannske ekki jafnmikinn rétt á sér í nútíma þjóðfélagi og hún þótti eiga fyrir allmörgum árum. En hvað sem slíkum vangaveltum líður, fannst nm, óeðlilegt, að eitthvert sérákvæði væri sett í sambandi við yfirkennara, þessi mál yrði að skoða í heild, ef þau á annað borð yrðu endurskoðuð. Því leggur n. til, að þetta ákvæði um yfirkennara og ráðningu þeirra til 5 ára verði fellt niður. Er þar farið sérstaklega eftir tilmælum Sambands ísl. barnakennara. 34. gr. frv. fjallar um ráðningu svonefndra skólabryta, sem er nýtt starfsheiti fyrir þær ágætu konur, sem hingað til hafa heitið skólaráðskonur. Í frv. er gert ráð fyrir, að rn. setji eða skipi starfsmenn af þessu tagi til forstöðu í mötuneytum heimavistarskóla og eftir tveggja ára setningartíma eigi bryti rétt á skipun í starf sitt, enda hafi hann meðmæli skólastjóra um skipun í starfið. Þessi frvgr. hefur tekið allmiklum breyt., frá því að frv. var lagt fram í Nd., en þar var gert ráð fyrir því, að ráðningu bryta gæti verið misjafnlega hagað eftir því, hvort um væri að ræða skóla með yfir 30 nemendur í heimavist eða færri. Án þess að rekja þessa sögu alla, er skemmst frá að segja, að n. þykir eðlilegra, að ráðning bryta fari fram með þeim hætti, að allir möguleikar séu opnir, ráðning, setning og skipun, og rn. eigi þar frjálst val. N. hefur því gert breyt. í þá átt. Í öðru lagi er gerð breyt. um að fella niður, að eftir tveggja ára setningartíma eigi bryti rétt á skipun í starf sitt. Nm. vildu út af fyrir sig ekki útiloka, að skólabrytar væru settir og skipaðir til starfa, en þótti ástæðulaust í þessu tilviki að taka fram þetta ákvæði, þar sem mjög misjafnlega getur staðið á í skólum landsins hvað snertir þessi störf og skólar eru bæði stórir og litlir. 36. gr. fjallar um starfsskyldu kennara. Þessi gr. hefur einnig tekið allmiklum breyt. í Nd., en við 3. umr, var orðalagi gr. breytt þannig, að í staðinn fyrir, að sagt var, að starfsskylda kennara skyldi minnka um 1/6, þegar hann næði 55 ára aldri, og samsvarandi varðandi 60 ára aldur, þá er gr. orðuð svo, að kennsluskylda hans skuli minnka um sama hlutfall, og í stað þess, að menn öðlist framangreindan afslátt eftir 20 ára kennsluferil, þurfa menn nú 28 ára kennsluferil samkv. frv., eins og það liggur nú fyrir, til þess að geta öðlast þessi réttindi. Hér er að sjálfsögðu um mjög veigamikla breyt. að ræða, sem snertir starfskjör kennara, og kemur engum á óvart, að Samband ísl. barnakennara hefur mótmælt þessu ákvæði alveg sérstaklega, en í bréfi samtakanna segir, að Sambandið mótmæli ákveðið þeirri skoðun, sem fram kom í umr. í Nd. um þessa gr. frv., að styttingu kennsluskyldu ætti að fylgja tilsvarandi aukning starfa á öðrum sviðum í skólanum. Stjórnin er sammála þeirri túlkun gr., sem fram kemur í grg. með frv. Þá er því harðlega mótmælt, að 28 ára kennsluferil þurfi til að öðlast umræddan rétt. Menntmn. Ed. tók þá afstöðu að gera ekki till. til breyt. um orðið „kennsluskyldu“, heldur halda sig við það orð. Það gerir n. í fyrsta lagi með þeim rökum, að í núgildandi lögum er talað um kennsluskyldu í þessu sambandi, en ekki starfsskyldu, og virðist því hafa verið gengið út frá því, að þó að kennsluskylda kennara minnkaði við það, að hann næði þessum aldri, þá væri hugsanlegt að fela honum einhver önnur störf í staðinn í þágu skólans. Það er þetta sjónarmið, sem virðist hafa ráðið stefnunni hjá menntmn. Nd., og miðað við það, að orðið „kennsluskylda“ er notað í núgildandi lögum, þykir menntmn. Ed, ekki rétt, einkum og sér í lagi af því, að ekki hefur verið aðstaða til að kanna málið frekar, að gera neinar brtt. við þetta atriði. Hins vegar fannst n. fráleitt að hækka árafjöldann, sem kennari þyrfti að hafa verið í störfum til að öðlast framangreindan afslátt, fannst alveg nægilegt, að 20 ár lægju að baki, þegar kennari fengi þessi réttindi. N. flytur því brtt. um að árafjöldinn færist í það horf, sem hann var, þegar frv. var upphaflega flutt. Við 37. gr. er gerð örlítil brtt. við 5, málsgr., sem felur það fyrst og fremst í sér, að fóstrur eða fóstrar og aðrir starfsmenn með uppeldismenntun geti sótt um skipun í starf sitt eftir tveggja ára starfsreynslu, en því sé ekki endilega slegið föstu, að þeir eigi algeran rétt á skipun í starf sitt að loknum þessum tíma. N. þótti eðlilegra að orða þetta á þennan veg. Við 44. gr. frv. hefur n. gert brtt. við það ákvæði, að starfsskylda nemenda í 8.–9, bekk grunnskóla markist af 40 klst. á viku, en þetta ákvæði kom inn í frv. við meðferð þess í Nd. Við meðferð málsins í Nd. var einnig gerð breyt. á þeim ákvæðum frv., sem ákveða, hver vikulegur kennslutími á hvern nemanda megi vera mestur. Í stuttu máli sagt taldi menntmn. Ed., að þau ákvæði væru alveg fullnægjandi og nægileg vörn fyrir nemendur, þannig að ekki þyrfti að fara að taka það fram, að starfsskylda nemenda skyldi markast af 40 klst. vinnuviku, því að þetta kynni að verða ærið mikið mistúlkað, ef það stæði eins og það stendur hér, og kynni að geta komið niður á námi nemenda. Ef þeir t.d. tækju þátt í félagsstarfssemi innan skólans eða væru í einhverjum þeim störfum innan skólans, sem tækju einhvern tíma, þá yrði það flokkað hugsanlega til starfsskyldna nemendanna og kennsla ætti þá að minnka að sama skapi. Það taldi n. óeðlilegt og leggur til, að þessi setning falli niður, enda virðist engin þörf vera á henni, heldur skuli miðað við þá stefnumörkun, sem felst í upphafi þessarar málsgr., þar sem því er slegið föstu, að daglegur og vikulegur starfstími eigi og megi ekki fara fram yfir hæfilegt vinnuálag miðað við aldur nemenda og þroska. Í 45. gr. eru ákvæði um leyfisdaga í grunnskóla. Er þar skemmst frá að segja, að samkv. frvgr. verður frídögum í skólum allt frá 7 ára aldri fækkað mjög verulega. Ég hef því miður ekki haft aðstöðu til að taka nákvæmlega saman hve fækkunin er mikil,  Við 48. gr. er gerð brtt. við 1. málsgr., en sú brtt. er aðeins til þess að leiðrétta setningu, sem er vanhugsuð, og skýrir brtt, sig því sjálf, en felur ekki í sér neina efnislega breyt. En við 2. málsgr. þessarar sömu gr. er aftur á móti gerð brtt., sem er talsvert þýðingarmikil. Hún felur það í sér, að í 8. og 3, bekk grunnskóla megi nemendafjöldi í deild vera allt niður í 12 nemendur, en frv. gerði ráð fyrir því, að þeir mættu ekki vera færri en 15. Þetta er töluvert veigamikil efnisbreyt., sem leynir býsna mikið á sér og mun vafalaust kosta samfélagið dálítið. En nm. gátu ekki sætt sig við það, að þar sem t.d. 13-14 nemendur væru, þar væri ekki hægt að halda uppi kennslu í ákveðinni bekkjardeild, og eðlilegra væri að set,ja lágmarkið við töluna 12. Við 51. gr. frv. er gerð lítils háttar breyt., við e-lið upptalningarinnar í þeirri gr., en rétt er að taka fram, að sú breyt, er einungis eðli leg lagfæring og felur ekki í sér neitt efnisatriði, sem máli skiptir. N. gerir brtt. við 54. gr., sem fjallar um það, þegar nemendur hlíta ekki fyrirmælum kennara og verður að tugta þá eitthvað til, en þá er samkv. 1, málsgr. heimilt að víkja nemanda úr kennslustund, Samkv. 4. málsgr. er hins vegar heimilt að víkja nemanda úr skóla um stundarsakir, og samkv. 5, málsgr. á fræðslustjóri að taka málið til meðferðar og senda það til sálfræðideildar. Þetta fannst n. dálítið kynlegt ákvæði, að kröfumál af þessu tagi gengju frá Heródesi til Pílatusar, án þess að fyrir lægi, hver ætti hið endanlega úrskurðarvald í málinu, og leggur því til, að orðalagið varðandi hinn endanlega úrskurðaraðila sé þannig: „Fræðslustjóri tekur þá málið til meðferðar í samráði við skólanefnd og sálfræðiþjónustu, sbr. 67. gr.“ Við 57, gr. gerir n. orðalagsbreyt., þar sem rætt er um einkunnir, en þessari gr. var breytt við 3, umr. málsins, og í gr. er nú einungis talað um einkunnir. Þetta er eitt af þeim atriðum, sem Samband ísl. barnakennara hefur gert athugasemdir við og telur, að orðalag gr. sé hættulega þröngt, ef aðeins megi gefa umsögn um árangur nemanda með gamalkunnum hætti, þ.e.a.s. í tölulegum einkunnum. Á bak við þetta liggur að sjálfsögðu það, að hvað varðar einkunnagjöf eru að verða miklar breyt, og ýmsar aðferðir hafa verið upp teknar. Samband ísl. barnakennara leggur því til. að í staðinn fyrir, að rætt er um einkunnir í þessari gr., skuli rætt um vitnisburði, sem feli að sjálfsögðu í sér, að það sé leyfilegt að gefa einkunnir með venjulegum hætti, en það geti falið í sér fleiri tegundir umsagnar um árangur nemenda. N. féllst á þessa aths. Sambands ísl. barnakennara og flytur um þetta atriði brtt. Hins vegar taldi n. ekki ástæðu til að breyta nafni hinna gamalkunnu einkunnabóka. Við 65. gr. frv. hefur n. gert brtt., þar sem hugmyndin er komin til n. eftir ábendingu frá Wolfgang Edelstein, starfsmanni við menntmrn., en í þessari gr. er heimild til menntmrn. að veita einstökum fræðsluumdæmum leyfi til að starfrækja tilraunaskóla með undanþágu frá ákvæðum laga og reglugerðar. Wolfgang Edelstein benti okkur á, að hyggilegra væri að bæta því við, að gera mætti tilraunir með ákveðna þætti skólastarfs í venjulegum skólum með samþykki menntmrn., án þess að þar væri um sérstaka tilraunaskóla að ræða. Það væri óhyggilegt að binda þetta við svo sérgreinda skóla. Það væri hægt að koma slíkri tilraunastarfsemi fyrir í skólakerfinu með venjulegum hætti. N. féllst á þessa aths. og brtt. 21 við 65. gr. stefnir að þessu marki. Við 67. gr. hefur n. gert till. um nokkrar breyt., sem eru þó einungis til samræmingar við það, sem áður hefur breyst í frv., og felur því ekki í sér neina efnisbreytingu. Við 74. gr. frv. hefur n. gert brtt. um, að óheimilt sé einkaaðila að reka skóla fyrir börn undir skólaskyldualdri nema með leyfi fræðslustjóra. Það er skemmst frá að segja, að í frv., eins og það var lagt fyrir Alþ., var ákvæði um þetta efni, en ákvæðið var þess efnis, að kennsla óskólaskyldra barna umfram það, sem segir í gr. þessari, væri háð leyfi fræðslustjóra. Í Nd. þótti mönnum varasamt, ef ekki mætti kenna óskólaskyldum börnum án leyfis fræðslustjóra, þetta kynni að verða misskilið og rangtúlkað, og því var þetta ákvæði fellt niður, en með breyttu orðalagi má að sjálfsögðu ná tilgangi þessa ákvæðis, og það er hugsunin á bak við brtt, nefndarinnar. Við 76. gr. frv. hefur n. gert þá breyt., að í stað orðanna „samkvæmt hámarki 44. gr.“ í 5. málsgr. komi: 32.2 kennslustundir (40 mín.), og þarf ég ekki að hafa aðrar aths. um þessa brtt. en þær, að hér er um að ræða ábendingu, sem fjmrn. lét berast til n. og á að vera til samræmingar við þær breyt., sem áður hafa verið gerðar á frv. Þykir því n. rétt að mæla með þessari brtt. Sama máli gildir um 25, brtt, n. við 85. gr. N. tók það ekki upp hjá sjálfri sér að gera till. til breyt. um það, að c-liðurinn yrði felldur niður, sem fjallar um það, að heimilt sé að verja allt að 12 kennslustundum á viku á hverja 1000 nemendur í grunnskólum umdæmisins til námseftirlits og leiðbeininga, eftir því sem nánar væri ákveðið í reglugerð. Það barst til n. frá starfsmönnum fjmrn., að þetta ákvæði væri sjálffallið, vegna þess að 39, gr. frv. hefur verið felld niður. N. tók þessa aths. góða og gilda og ber hana fram í trausti þess, að hér sé rétt frá skýrt og eðlilegt sé að fella þessa gr. niður. Ég verð hins vegar að játa, að ég hef orðið var við þá gagnfullyrðingu, að hér sé um einhvern misskilning að ræða og þetta ákvæði þurfi ekki endilega að vera sjálffallið, þó að hin gr. hafi verið felld niður. En með því að ekki liggja fyrir betri upplýsingar en þær, sem ég hef nú greint frá, er haldið fast við þessa brtt, af minni hálfu. - Það er síðasta brtt., við 85, gr. Ég hef lokið við að gera grein fyrir brtt. n. og vil þá víkja að brtt., sem við hv. 1, þm. Vestf., Steingrímur Hermannsson, flytjum og snertir hverfisnefndir í kaupstöðum, sem hafa fleiri en 10 000 íbúa. Í till. er gert ráð fyrir því, að bæjar- eða borgarstjórn geti ákveðið að skipta kaupstað í hverfi og að hverfisnefndir skipaðar 5 mönnum fari þá með hlutverk skólanefndar undir stjórn fræðsluráðs. Í Reykjavík eru 80 þús. íbúar, og þó eru allir skólar þessa fjölmenna sveitarfélags undirlagðir einni skólanefnd. Okkur nm., sem flytjum þessa till., sýnist, að þetta sé mjög óeðlilegt og finnst satt að segja einkennilegt, að sama skipulag skuli vera, þar sem 80 þús. íbúar eru, og þar sem kannske 300–400 íbúar eru - að þar skuli vera í báðum tilvikum aðeins um eina skólanefnd að ræða. Það fer ekki milli mála, að það er ekki stefna tímans að dreifa valdinu, það er stefna tímans að auka samráð manna á milli, og till. þessi, sem hér er flutt, stefnir einmitt í þá átt að auka samráð og lýðræði í stjórnkerfi kaupstaðanna. En ég tek það fram, að hér er einungis um heimildarákvæði að ræða og sé viðkomandi kaupstöðum illa við að breyta skipulagi sínu í þessa átt, er þeim í lófa lagið að gera það ekki. Ég vík þá að lokum að aðalágreiningsefninu, sem er um þetta frv., en það er till. frv. um, að skólaskylda sé lengd um eitt ár. Eins og mönnum er kunnugt, gegna skólarnir margþættu hlutverki. Eitt hlutverk skólanna er að yfirfæra þekkingu og þjálfun. Annað hlutverk skólanna er að raða mönnum inn í þjóðfélagið með misjafnlega sanngjörnum hætti. Og þriðji tilgangurinn er sá að vista börn og unglinga með sómasamlegum hætti. Það frv., sem hér liggur fyrir, á að sjálfsögðu að stefna að þessum markmiðum öllum í senn, og það gerir það með mjög misjöfnum hætti. Má segja, að í því séu tvenns konar stefnumörk: annars vegar að reyna að bæta gæði kennslunnar, hins vegar að reyna að auka magn kennslunnar, reyna að auka það magn, sem treðst inn í hvern og einn nemanda skólakerfisins. Mjög mörg ákvæði frv. snerta það atriði að auka gæði kennslunnar, í fyrsta lagi ákvæðið um hjálparkennslu fyrir tornæm börn, um ráðgjafarþjónustu, sálfræðiþjónustu. Nefna má ákvæðin um bættan búnað skólanna varðandi kennslutæki, skólabókasöfn, aukið félagsstarf í skólum, valgreinar o.s.frv. Allt eru þetta atriði, sem stefna í þá átt að auka gæði kennslunnar. En til viðbótar þessu eru allmörg ákvæði, sem virðast einungis stefna að því marki að auka magnið, sem innbyrt er af hverjum nemanda. Þar ber að nefna einkum lengingu árlegs skólatíma, lengingu skólaskyldunnar og afnám flestra frídaga, eins og ég hef áður vikið að. Ég vil lýsa því yfir sem minni skoðun, að ég er mjög samþykkur þeim efnisþáttum frv., sem stefna í þá átt að auka gæði kennslunnar, en ég tel það mjög hættulega stefnu hins vegar að stefna mjög einhliða að því að ná fram sem mestu efnismagni, og ég tel, að viðbrögð Alþ. gagnvart þessu frv. hafi verið mjög í samræmi við skoðanir mínar á þessu efni. Í Nd. voru gerðar breyt. á frv., sem stefna í þá átt að hafa meina svigrúm um lengd árlegs skólatíma, og þar voru gerðar mjög mikilvægar breyt. einmitt í þessa átt. Í brtt. menntmn. er enn frekar raskað við þessum ákvæðum með því að losa um hin ströngu ákvæði frv. varðandi afnám frídaga. En til viðbótar er svo frá því að skýra, að mikill meiri hl. nm. var hreinlega andvígur lengingu skólaskyldunnar, eins og hún kemur fram í frv. Ég get upplýst það hér, að nú munu 82% af skólanemendum í 3. bekk sækja skóla, eða sú var talan fyrir 5 árum, og kannske hefur hún ekki mikið breyst, en hún hefur þá frekar hækkað. Ef öll héruð og allar byggðir verða skyld til að halda uppi fræðslu, má reikna með, að þessi tala hækki mjög verulega, sennilega upp í a.m.k. 93–94%. Ég vil hins vegar benda á, að þó að frv. verði að lögum óbreytt, verður aldrei hægt að koma þessari tölu hærra en upp í 97–98%, því að alltaf verður um það að ræða, að einhverjir komi sér hjá því að sækja skóla, og það er aldrei hægt að elta unglinga á þessum aldri svo á röndum, að þeir geti ekki einhverjir komið sér undan því að sækja skóla, þannig að hér er aðeins um að ræða að reyna að pína inn í skólana kannske 3–4% af hverjum árgangi. Ég er algjörlega andvígur því, að þetta verði gert. Ég tel í fyrsta lagi, að það sé rangt að breyta frjálsu námi 95% nemenda í skyldunám, - námi, sem þeir í dag eru reiðubúnir að stunda af fúsum og frjálsum vilja, en á nú að gera að skyldukvöð. Það er hættulegt og rangt og skapar ranga tilfinningu hjá þessum nemendum. Í öðru lagi tel ég mjög vafasamt að reyna að þvinga nemendur, sem ekki vilja sækja skóla og eru komnir á þennan aldur, til þess. Ég tel, að það eigi að hafa þar frjálst val, annað sé sálfræðilega rangt. Ég hef heyrt mörg gagnrök gegn þessu, og m.a. eru þau, að menn segja: Ef menn vilja ekki fallast á skólaskyldu varðandi 15 ára börn, hvers vegna vilja menn þá fallast á skólaskyldu varðandi 7–14 ára börn? - Þetta er að vísu afskaplega heimspekileg spurning, en við verðum að vita, hvað hér er að gerast. Við erum að bæta einu ári við það, sem fyrir var. Þá er auðvitað eðlilegt að taka það sérstaklega til athugunar, hvort það á að bæta við þessu eina ári, og þá er rétt að minna á, að það er alveg sérstaklega hæpið, þegar komið er á þennan aldur, að bæta við ári. Það er dálítið annað, hvort börn eru skólaskyld á aldrinum 7, 8, 9 eða 10 og allt upp í 14 ára, sem sagt fram að fermingu eða liðlega það, en börn taka út mikinn þroska einmitt á þessu ári, og þarna er skólaskyldan orðin þar afleiðandi allt annars eðlis og miklu hættulegra mál en í yngri árgöngunum. Í öðru lagi er því haldið fram, að það sé hætta á, að nemendur missi úr, falli út úr kerfinu, ef þeir séu ekki skyldugir til að sækja skóla. Ég vil hins vegar benda í því sambandi á 49. gr. frv., sem gerir einmitt ráð fyrir því, að þeir, sem detta út af þessari ástæða, geti fengið þátttöku sína í atvinnulífinu viðurkennda sem þátt í námi, þannig að þeir eigi þá auðveldara með, ef til þess kemur seinna, að taka lokapróf frá grunnskóla. Ég vil bæta því við, að ég tel í lófa lagið, að komið verði upp forskólaprófum í framhaldsskólum fyrir þá nemendur, sem svona sérstaklega stendur á fyrir, ellegar að það séu haldin sérstök námskeið fyrir þá nemendur, sem hafa misst úr, en vilja bæta það upp. Ég tel. að þetta atriði yrði ekkert vandamál í framkvæmd. Ég læt þessi orð nægja um skólaskylduákvæðin. Það er sem sagt mitt sjónarmið, að aðalatriðið sé, að ríki og sveitarfélög séu skyld til að tryggja fræðslu, en aftur sé vafasamara að skylda börnin til að sækja skóla. Ég vil að lokum segja um þessa brtt., að hún er að sjálfsögðu ákaflega mikilsverð og snertir stórt atriði í frv. Ég veit, að þessi brtt. sætir allmiklum andmælum, enda var hún felld í Nd., og ég tel. að eðlilegt sé að skoða hana svolítið betur, þannig að fyrir mitt leyti dreg ég hana aftur til 3. umr. Ég vil einnig taka það fram, að ég legg á það megináherslu, að frv. nái fram að ganga, að því sé ekki sú hætta búin, að það dagi uppi í þinginu. Ég get því persónulega verið reiðubúinn til einhverrar málamiðlunar í þessum efnum, ef rök kæmu fram um það, að málinu væri hætta búin, ef brtt. yrði samþykkt og deildir Alþingis færu að berast á banaspjót, ef svo svo má segja, varðandi þetta atriði, sem Nd. er þegar búin að samþykkja. En það tel ég rétt að skoða milli 2. og 3, umr. og dreg því þessar brtt., sem ég er 1, flm. að, til baka til 3. umr.



Herra forseti. Þetta mál hefur hlotið mikinn undirbúning. Þetta mun vera þriðja þingið, sem frv. um grunnskóla liggur fyrir, og áður en það var tekið til verulegra umr. hér á þingi, var frv. víða kynnt af hálfu n., sem vann að undirbúningi þess, meðal skólamanna o.fl. úti um land. Með þessu frv. á að fella skyldunámið í ákveðinn farveg og með því leggja grundvöll að framhaldsnámi. En áður en sá grundvöllur er ákveðinn, er mjög óaðgengilegt að gera breyt. á framhaldsnáminu, svo að það er því nokkurt undirstöðuatriði í sambandi við endurskoðun á skólakerfinu í heild, að þessi löggjöf nái nú fram að ganga. Það er því sjónarmið mitt, að það sé rétt að stefna að því að lögfesta þetta frv. nú á þessu þingi. Hitt er mér ljóst, að þetta frv. er svo viðamikið, að það má búast við, að reynslan leiði í ljós, að það þurfi að gera breyt. á vissum ákvæðum þess. En það er ekki nein ný bóla í löggjöf hjá okkur, sem er viðamikil og hefur margþætt ákvæði að geyma. Má í því efni minna á tryggingalöggjöfina. Ég man vel eftir því, þegar hún var sett á þinginu 1945–1946, að ég ætla, þá voru ýmsir þeirrar skoðunar, að það ætti ekki að lögfesta svo viðamikið frv., heldur að fresta málinu. En þingið ákvað að afgreiða málið. Reynslan hefur síðan leitt í ljós, að það hefur þurft að gera ýmsar breyt. og lagfæringar, þó að tryggingalögin að stofni til standi, síðan frv. var lögfest á þeim tíma, sem ég nefndi. Menntmn. hefur nú athugað þetta frv., eftir því sem henni gafst tóm til á þeim tiltölulega stutta tíma, sem það hefur legið fyrir þessari hv. d., og n. er sammála um að flytja allmargar brtt., sem prentaðar eru á þskj. 862 og frsm. n. hefur gert grein fyrir. Ég ætla því ekki að ræða um þær brtt. og hef engu við það að bæta, sem frsm. tók fram um þær. En á þskj. 863 er brtt., sem 6 nm. flytja, en ég gerðist ekki flm. að þeirri till., og mun það hafa valdið því, að hún var ekki felld inn í þær brtt., sem n. flytur. Ég tel því rétt, að ég geri með örfáum orðum grein fyrir þeirri skoðun minni, sem liggur til grundvallar þessari afstöðu. Ég hef skilið þetta frv., svo, að grundvallaratriði þess séu, að fella eigi saman í eina heild barnafræðslustig og gagnfræðastig, að þekkingarstig nemandans eigi að samsvara því, sem nú er krafist við gagnfræðapróf, þegar grunnskólanámi lýkur, og að allir unglingar nái þessu þekkingarstigi, áður en skyldunámi er lokið. Grunnskólanámið á síðan að veita nemandanum rétt til inngöngu í ýmsa framhaldsskóla í mörgum greinum. Grunnskólanámið á þannig að opna nemandanum leiðir út á margar námsbrautir, og þá eiga allir unglingar, sem útskrifast úr grunnskóla, að standa jafnt að vígi að velja námsbraut við sitt hæfi til framhaldsnáms. Og ég skil frv. svo, að með því eigi að leggja grundvöll að því að samræma inntökuskilyrði í marga framhaldsskóla, þannig að maður, sem lokið hefur grunnskólaprófi eða skyldunámi, eins og frv. ákveður, hafi náð því þekkingarstigi, að hann sé hæfur til þess að velja sér námsbrautir í mörgum greinum. Eins og nú er, eru inntökuskilyrði hinna ýmsu framhaldsskóla nokkuð ósamhljóða, og það hlýtur því að verða eitt af fyrstu verkum þings og stjórnar, þegar sá grundvöllur hefur verið lagður, sem í þessu frv. felst, að samræma þessi inntökuskilyrði. Það er t.d. misjafnt um inntökuskilyrðin nú í bændaskóla, fiskvinnsluskóla, iðnskóla, stýrimannaskóla o.s.frv., eftir því í hvaða grein námið er. Ætlast er til. að því þekkingarstigi, sem krafist er í grunnskóla og veita á réttindi til margvíslegs framhaldsnáms, verði náð á skemmri tíma, sem nemur , einu skólaári, heldur en nú fer til barnafræðslu og gagnfræðanáms samanlagt. Til þess að auðið sé að fækka skólaárum nemandans um eitt ár án þess að skerða námsefni, er árlegur skólatími lengdur og skólaskyldan lengd um eitt ár. Með því á að tryggja það svo sem auðið er, að allir unglingar, já, öll ungmenni, hvar sem þau búa á landinu, stundi grunnskólanám til loka þess og njóti til fulls þeirrar fræðslu, sem grunnskólinn getur veitt, og öðlist þá um leið þau réttindi, sem grunnskólanáminu fylgja. Lenging skólaskyldunnar kemur þó ekki til framkvæmda í reynd fyrr en að 6 árum liðnum, en á grundvelli þessara laga verður þegar í stað gerð ný námsskrá, þar sem námsefni verður raðað á námsár á nýjan leik, og því er nauðsynlegt að hafa fyrir augum þegar í stað, hvar lokamarkið er sett. Ég held, að sá skilningur, sem ég hef hér dregið fram í stuttu máli um meginákvæði frv., meginstefnu þess, sé réttur. Ég skal taka fram, að þegar þetta frv. kom fram, var mér sú grein, sem fjallar um árlega lengingu námstímans, þyrnir í augum. Ég álít, að í skólum, sem starfa í sveit t.d. eða úti á landsbyggðinni í góðri samvinnu við heimilin og þar sem aðstaða er til náms í kyrrð og næði og oft heldur fámennir bekkir eða ársdeildir í skóla, sé auðið að ná samsvarandi þekkingarstigi og þroska nemenda á skemmri námstíma en gerist í kaupstöðunum, og ég styð þessa skoðun mína við nokkra reynslu, sem ég tel mig hafa í því efni. En við meðferð málsins í hv. Nd. hefur þessari gr. verið breytt nokkuð og dregið úr ákvæðum um hinn árlega námstíma í grunnskólum, þannig að ég get fallist á þessa gr. frv. eins og hún er nú orðin. Núgildandi lög kveða svo á, að skólaskylda sé frá 7–15 ára aldurs. Þó er sveitarfélögum heimilt að færa skólaskyldu upp í 16 ára aldur samkv. núgildandi lögum, en mér er ekki kunnugt um, að nokkurt sveitarfélag hafi notað þá heimild, heldur hefur framtak sveitarfélaganna beinst að því að skapa hvert á sínu sviði aðstöðu til þess að fullnægja fræðsluskyldu. Sum sveitarfélög hafa raunar þótt heldur svifasein í því efni, en við höfum þó orðið varir við það hér á hv. Alþ., að áhugi sveitarfélaga um skólabyggingar og um að búa þannig í haginn, að auðið sé að fullnægja fræðsluskyldu, hefur verið svo mikill, að þingið hefur átt erfitt með að veita þær fjárveitingar til skólabygginga, sem sótt hefur verið um. Nú höfum við búið við þessi lagaákvæði í aldarfjórðung, og ég tel, að árangurinn af því hafi orðið verulegur og sums staðar svo verulegur, að það er rétt, sem sagt hefur verið, að t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu munu milli 90–100% af ungmennum á 15–16 ára aldursskeiði halda áfram námi á gagnfræðastigi, þó að skólaskyldunni sé lokið. Þetta mun vera rétt. En ég tel, að þau fskj., sem fylgja grunnskólafrv., m.a. töflur um skólasókn í eiginlega hverjum hreppi landsins, séu skilríki, sem taka af allan vafa um, hvernig þessu er raunverulega háttað, Ég lít á þessar töflur eins og niðurstöðu af rannsókn, sem farið hefur fram, og að um þetta þurfi því engar ágiskanir að hafa. Og það er rétt, sem kom fram hjá frsm, n., að ef litið er á landið í heild, þá mun niðurstaðan vera sú, að a.m.k. á þeim tíma, þegar þessi rannsókn var gerð og frv. undirbúið, munu um 82% af aldursárganginum 15–16 ára hafa verið í skóla á gagnfræðastigi, þegar litið er á landið í heild. En ef við skoðum þessi fskj. nánar og lítum á, hvernig skiptingin er milli hinna einstöku sveitarfélaga, sjáum við, að þessi 18%, sem á skortir að njóti gagnfræðanáms á þessu aldursskeiði, eru að miklum hluta til úti um hinar dreifðu byggðir, enda milli 90 og 100% af aldursárganginum í gagnfræðaskólum hér á höfuðborgarsvæðinu. Þetta tel ég vera staðreyndir, sem ekki er hægt að horfa fram hjá, og þá er þetta niðurstaðan af þróuninni, eins og hún hefur orðið í aldarfjórðung á grundvelli gildandi skólalaga. Sveitarfélögin hafa í reynd haldið uppi fræðsluskyldu og vilja kosta kapps um að búa í haginn með skólabyggingum, eins og ég tók fram áðan, eftir því sem þan hafa séð sér fært, en nú er þetta niðumstaðan, Í frv. er með því að hækka skólaskylduna um eitt ár, stefnt að því að ganga alveg hreint til verks og lögbjóða það og þar með tryggja það, að jöfnuður sé í þessum efnum, allir unglingar, hvort sem þeir eru úti í dreifbýlinu, í sjávarþorpunum eða hér á höfuðborgarsvæðinu, komi í skóla til náms á þessu aldursskeiði þeirra. En með brtt., sem samnm. mínir flytja og ég gerðist ekki flm. að, þá skilst mér, að í stað skólaskyldunnar sé stefnt að því að lögbjóða, að það sé fræðsluskylda til 16 ára aldurs. Gagnvart sveitarfélaginu hlýtur þessi skylda að þýða það, að það eigi að sjá fyrir aðstöðu til þess, að öll ungmenni á þessum aldri innan sveitarfélagsins geti notið fræðslu. En gagnvart einstaklingnum hlýtur þetta að koma fram á þann hátt, að eftir að hann er orðinn 15 ára, sé hann frjáls að því, hvort hann stundar skólanám eða ekki. Einstaklingnum er þá ekki gert að skyldu að ná lokamarki grunnskóla. Það á að vera honum frjálst, hvort hann hagnýtir sér aðstöðu á 9. skólaári til náms eða ekki. Í þessu felst það, að einstaklingurinn þarf þá ekki að afla sér réttinda til framhaldsnáms, þarf ekki að komast á það þekkingarstig, að hann öðlist réttindi til framhaldsnáms, frekar en hann sjálfur vill. Þá vaknar spurning í mínum huga: Verður þá nokkur breyting frá því, sem verið hefur og nú er? Verður þá ekki þróunin svipuð, að á höfuðborgarsvæðinu séu milli 90 og 100% af fólki á þessum aldri í gagnfræðanámi, en í einstökum byggðarlögum úti á landsbyggðinni allt niður í 50% eða jafnvel lægra hlutfall, eins og töflurnar sýna. Þetta er spurning, sem kannske er erfitt fyrir fram að gefa svar við, en ég tel nokkra hættu á, að þróunin haldist í þessa stefnu. Nú viðurkenni ég, að það er vissulega álitamál. hvað langt á að ganga í því að skylda 15–16 ára unglinga til þess að sitja í skóla. En það getur líka verið álitamál, hvort sé rétt að hafa 13 eða 14 ára barn eða ungmenni í skóla, ef því sárleiðist námið. Það er erfitt að draga mörk við einstök ár að þessu leyti, Ég held, að ég hafi tekið rétt eftir því, að þegar 6. landsk., Helgi F. Seljan, talaði í þessu máli við 1. umr., en hann er, eins og kunnugt er, reyndur skólamaður í kauptúni úti á landi, þá vék hann að því í ræðu sinni, að sin reynsla væri sú, að sum ungmenni, sem hefðu helst úr lestinni eða orðið aftur úr á námsbrautinni, þegar skyldunámi lauk, sjái eftir því nokkrum árum síðar, þegar þau þurfa að fara að keppa við aðra um atvinnuréttindi o.s.frv. Ég held, að það hafi komið fram í ræðu þessa reynda skólamanns, að hann hafi orðið fyrir þeirri reynslu, að ungmenni, sem áður höfðu verið í skóla hjá honum, hafi síðar komið og sagt: Hvers vegna léstu mig ekki læra meira, læra eitthvað? - Ég hef orðið fyrir svipaðri reynslu og skal ekki fjölyrða um það. En ég vil þó segja, að mín reynsla er sú, að þegar ungmenni hefur hætt námi - við getum kallað það helst úr lestinni eða fallið út úr röð þess aldursflokks, sem ungmennið á samleið með, - þá þarf nokkurt átak til þess, kannske allmörgum árum síðar, að fara að setjast á bekk með fólki, sem þá er miklu yngra og á öðru þroskastigi að vissu leyti, og þetta vill farast fyrir. Nú er fjarri mér að álíta, að skólaganga ein veiti skilyrði til menntunar. Menntun er allt annað og meira eða víðtækari en skólaganga, og ég vil meta mikils þá menntun, sem fengin er með því að bergja af ýmsum lindum, sem geta veitt mönnum þekkingu og þroska, þó að það sé ekki gert með setu á skólabekk. En hinu megum við ekki gleyma, að við lifum í stéttaþjóðfélagi, þar sem stéttabarátta er í algleymingi og réttindabarátta er ákaflega hörð. Þegar fólk, sem er í sjálfu sér þroskað og vel menntað, en hefur engin réttindi, kemur til að keppa á vinnumarkaðinum við aðra, sem hafa gengið skólabraut og hafa próf til að hafa réttindi, þá rekur það sig oft mjög harkalega á, hvað vantar til þess að vera talið hlutgengt í réttindabaráttunni og atvinnuleitinni. Þetta atriði finnst mér miklu athyglisverðara nú, eins og þjóðfélagshættir eru, heldur en það hefur nokkru sinni verið áður, og það er vegna þess, hvað fólksflutningar eru tíðir og hvað það er orðið algengt, að fólk á ýmsum aldri og þá ekki síst ungt fólk hverfi úr sínum heimahögum, frá þeirri atvinnugrein, sem það hefur alist upp við, og bæði vill og þarf að leita sér aðstöðu og atvinnu á öðrum sviðum. Þess vegna tel ég ákaflega mikils virði, að grundvöllur skólalöggjafarinnar sé lagður þannig, að fullur jöfnuður eigi sér stað, hvar sem ungmennin búa á landinu. Það er hugboð mitt, að þessi ,jöfnuður náist ekki fyrst um sinn, nema við stigum skrefið til fulls og samþykkjum frv. óbreytt um skólaskyldu upp í 16 ár. Þetta eru í fáum orðum þau sjónarmið, sem liggja því til grundvallar, að ég gerðist ekki flm. að till. á þskj. 863. Nú er það auðvitað hárrétt, sem oft hefur verið sagt, að það ber mikið, já, allt of mikið á námsleiða, hv. 6. landsk. vildi kalla það blátt áfram leti. Þetta er auðvitað alveg rétt. En þetta kemur fram ekki einungis hjá þeim eina árgangi, sem hér er um að ræða, hvort eigi að njóta skyldunáms eða hafa valfrelsi um nám sitt, heldur kemur þetta fram viðar í skólakerfinu. Menn geta verið latir og leiðir á námi, þótt yngri séu en 15–16 ára. Og ég veit ekki, hvar við ættum staðar að nema, ef við færum að haga lagaákvæðum eftir því. En það er vissulega lítill hluti af ungmennum þannig þroska búin, að þeim nýtist ekki nám nema að takmörkuðu leyti. Það má vel vera um þau 3–5% af fólki á gagnfræðaskólaaldri, t.d. hér í Reykjavík, sem ekki sækja skóla, að það megi færa þau í þennan flokk, og það er sjálfsagt mjög svipað hlutfallslega, hvar sem er á landinu. Þá er spurningin, ef við stigum það skref að lengja skólaskylduna: Hvernig á þá að fara með þetta fólk? Á skilyrðislaust að knýja það til náms, kannske umfram það, sem þroski þess leyfir og það hefur áhuga á? Þessu vil ég mæta með því, þar sem svona fólk er, hvar á landinu sem það er, með því að nota til hins ítrasta þá heimild, sem í frv. felst, til þess að meta þátttöku í atvinnulífinu sem hluta af verklegu námi í skóla. Ég held, að ef við notum þá heimild til hins ítrasta, getum við siglt hjá erfiðum og hættulegum skerjum að þessu leyti. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. Ég vildi með þessum orðum gera grein fyrir því sjónarmiði, sem liggur til grundvallar afstöðu minni um þetta eina tiltekna atriði frv., sem vissulega er nokkuð mikilvægt.



Herra forseti. Ég vil nú þegar mótmæla þeirri málsmeðferð, sem hér er á höfð. Þetta mái var afgr. úr menntmn. í morgun, og eins og allir þm. vita, höfum við verið í dag að fundarstörfum hér í þinginu og á flokksfundum um stórpólitísk mál, og nú í kvöld var sjónvarpsútsending, sem ég býst við, að þingmenn hafi ekki viljað missa af, svo að það hefur bókstaflega enginn tími verið til að undirbúa það, sem menn vildu segja í þessu mikla máli. E`g fer þess vegna fram á það, með þessum rökstuðningi m.a. að hæstv. forseti fresti umr., svo að gefist meira svigrúm.



Það hefur verið rætt um, eins og hv. þm. er kunnugt, að þetta mál þurfi að afgreiða nú. Er fyrirhugað að ljúka 2. umr. í nótt, en fresta atkvgr. til kl. 10 í fyrramálið, en þá fer 3. umr. fram milli kl. 10 og 12. Vilji þm. verða við því, sé ég ekki annan möguleika en að umr. haldi áfram í nótt.

Það er nú þegar komið fram á nótt.

Já, rétt er það, en við höfum ekki haft mikið af næturfundum að seg,ja í þessari hv. d., hvorki á þessum vetri né að undanförnu, þannig að það er ekki ástæða til að kvarta undan því, að málefnin séu keyrð hart í gegnum þd. hér. Það hefur ekki verið þannig. Ég vil minna á, að þetta mál, sem hér er til umr. nú, er í þriðja skipti, sem það er lagt fyrir hv. Alþ., svo að það er ekki þm. ókunnugt og því ekki hægt að segja, að ekki hafi unnist tími til að athuga málið.



Ég vil svara hæstv. forseta því, að það var verið að afgr. málið úr n. í morgun, - ég vil endurtaka það, - og þetta er svo stórt mál, að það þarf ekki annað en að líta til þess, hvaða tíma þm. í hv. Nd. eða menntmnm. í Nd. þurftu að taka sér til málsins, sem var rætt á eitthvað 20–30 fundum, að ég held. Það er að sjálfsögðu forseta að ákveða, hvort umr. verður frestað nú, og það virðist, að það muni ekki verða gert. Er þá ekki um annað að gera en að taka því. Í framhaldi af því, sem ég sagði um nefndarafgreiðsluna, verð ég að segja það, að ég hef ekki orðið til þess að tefja málið í menntmn. og var ekki einu sinni að kvarta undan því, hvernig gangurinn var þar. Ég held ég muni það rétt, að það hafi verið eitthvað um það bil hálfur mánuður, frá því að þessu máli er vísað til n. eftir 1. umr. og þangað til nokkuð er farið að líta á það í menntmn. Ég hef að vísu ekki gerðabók n. hér, en ég held, að þetta fái staðist hjá mér, því að á fyrsta fundi þar sem eitthvað var minnst á málið, þar sem ég gat ekki komið, - líklega eini fundurinn, sem ég gat ekki sótt þennan tíma, - var ekkert farið að fjalla um frv. í sjálfu sér, heldur talað um, hvernig vinnubrögðum yrði háttað, eftir því sem mér er skýrt frá.

Þessa gerðabók ættum við að geta fengið.

Þá sagði hv. frsm hv. menntmn., að fyrstu 10 dögunum hefðu menn varið í að skoða þetta frv. Ég hafði búist við, að hægt yrði að gera það í n., og nógum málum var að sinna þar, svo að það hefur sjálfsagt verið misjafnt, hve mikið menn hafa athugað frv. að einhverju ráði þessa fyrstu 10 daga, eftir að því var vísað til nefndar. Það vita allir, hvers vegna málið er nú keyrt svo áfram. Það er vegna þess, að búist er við þingrofi, jafnvel á morgun. En ég verð að segja það, að ríkisstj. hefði haft það í hendi sér að gefa betri tíma til að afgreiða þetta mál og ræða það. Ég held, að það hafi ekki verið fyrr en í síðustu viku, sem var byrjað að fara í greinar frv. og skoða það, og ef við nefnum t.d. fjármálakaflann, þá var í rauninni tæpast á hann litið. En um það þýðir ekki að fást héðan af. Við í n. mæltum að lokum með samþykkt frv. með brtt., sem n. flytur, og áskildum okkur rétt til að flytja brtt. En þetta, hvernig málið er keyrt áfram nú, er gersamlega óviðunandi, og ég held, að það hljóti fleiri að geta tekið undir það. Ég hef ekki haft tíma til, sem ég hafði ætlað mér þótt ekki væri nema í kvöld og fram eftir nóttunni, að undirbúa mig undir að tala við þessa umr., og ég vil taka það fram um brtt., sem ég hafði hugsað mér að flytja og ultu nokkuð á því, hvað yrði niðurstaðan að n. flytti, að ég hef bókstaflega ekki komist til þess að festa þær á blað, svo að ég gæti lagt þær fram hér, og áskil mér rétt til að geyma það til 3. umr., sem ég vænti þó, að eigi ekki að verða strax í framhaldi af þessari. Í trausti þess hlýt ég að geyma það til 3. umr. að leggja fram þær brtt. Í nál. menntmn. eru í lokin bókaðar aths., sem við hv. 5. þm. Vestf., Hildur Einarsdóttir, óskuðum eftir að taka fram, og ég skal þá byrja á því að víkja nokkuð að því máli. - Áður vil ég þó aðeins segja þetta: Klukkan er nú farin að ganga 2 að nóttu, þá eru búnir að tala hér frsm. n. og einn hv. meðnm. okkar úr menntmn. Þeir hafa talað hér í um það bil klukkutíma hvor, og þeir hafa sannarlega ekki ætlað sér meiri tíma en maður gat við búist í svo stóru máli sem þetta er. En svo að ég víki aftur að því, sem ég áður nefndi, og þeirri meginstefnu, sem við sjálfstæðismenn teljum, að eigi að vera í skólamálum, þá vil ég koma að því, að á undanförnum árum hafa orðið æ háværari raddir um, að það þyrfti að endurskoða verkefnaskiptinguna á milli ríkis og sveitarfélaga, og sú skoðun hefur átt miklu fylgi að fagna meðal sveitarstjórnarmanna. Samband ísl. sveitarfélaga hefur látið það mál mjög til sín taka og þar er það ríkjandi skoðun, að taka eigi verkefnaskiptinguna milli ríkis og sveitarfélaga og samtaka þeirra til heildarendurskoðunar og gera hana einfaldari og gleggri en hún nú er. Þá gert ráð fyrir, að sameiginlegum verkefnum ríkisins og sveitarfélaganna verði fækkað. Einstök verkefni framkvæmdavaldsins yrðu þá falin þeim aðila, sem eðlilegast er að hafa þau með höndum, þannig að saman fari hjá sama aðila frumkvæði að framkvæmd, umsjón framkvæmdar og sá sami aðili standi að öllu leyti undir kostnaði við framkvæmdina. Í þessu sambandi er talið eðlilegt, að ríkið hafi með höndum verkefni, sem varði alla landsmenn nokkurn veginn jafnt án tillits til búsetu og einnig verkefnin sem fela í sér jöfnun á aðstöðu sérstakra byggðarlaga, hins vegar komi það í verkahring sveitarfélaganna að annast staðbundin verkefni, sem snerta fyrst og fremst íbúa hlutaðeigandi sveitarfélags og varða daglegt líf meira og minna, og þá geti sveitarfélögin haft samvinnu um að leysa tiltekin verkefni, þar sem þætti betur henta, t.d. í einstökum landshlutum. Með þessum hætti yrði ríkisvaldinu dreift út um landsbyggðina, eftir því sem unnt væri og talið væri hentugt. Þau almennu rök, sem hafa verið færð fram fyrir nauðsyn á endurskoðun verkaskiptingar á milli ríkis og sveitarfélaga, eiga kannske öðru frekar við einmitt í skólamálunum. Ríkið og sveitarfélögin annast nú sameiginlega skólamálin á skyldunámsstigi og allt til loka gagnfræðanáms, enn fremur iðnnám og húsmæðranám og framhaldsdeildir gagnfræðaskólanna, og þegar svo háttar, eru auðvitað mikil samskipti á milli ríkis og sveitarfélaga varðandi stofnkostnað skólanna og rekstur þeirra. Það má því segja, að skólamálin séu einn stærsti samskiptavettvangur ríkisins og sveitarfélaganna. Þessi kostnaðarsamskipti eru í dag mjög flókin og margslungin, og það frv., sem hér liggur fyrir, er byggt á gildandi lögum um verkefnaskiptingu. Við sjálfstæðismenn teljum, að það sé brýnt verkefni að gjörbreyta skipan skólamálanna í landinu með það fyrir augum að auka hlut sveitarfélaganna og samtaka þeirra og minnka að sama skapi hlutverk ríkisins í þessum málum, þá þurfi einnig við þessa breytingu að gera verkaskiptinguna á milli ríkisins og sveitarfélaganna einfaldari og gleggri en hún nú er og gæta þess þá, að framkvæmd og fjármálaábyrgð séu á einni hendi, til að tryggja sem mesta hagkvæmni og árangur. Samkv. þessu er það skoðun okkar, að sveitarfélögin og samtök þeirra eigi ein að annast ákveðinn hluta fræðslumálanna, að öðru leyti en því sem varðar ákvörðun námsefnis og námseftirlits. Þetta yrði þannig, að sveitarfélögin stæðu undir stofnkostnaði og rekstri skóla á skyldunámsstigi, en ríkið greiddi kennaralaunin öll, þar sem ákveðnu kennslumagni yrði náð. Ríkið greiddi líka kostnað vegna skólaaksturs og vegna heimavistar, sem er hvort tveggja til að jafna aðstöðu á milli sveitarfélaga og byggðarlaga. Sama verkaskipting, eins og yrði varðandi skyldunámsstigið, ætti að gilda um skóla á framhaldsskólastigi, sem eru í beinum tengslum við skyldunámið, þ.e.a.s. gagnfræðaskóla og fjölbrautaskóla. Ríkið ræki þá og kostaði að öllu leyti þá skóla, sem utan við þetta falla, svo að byrjað sé á toppnum, fyrst og fremst háskólastigið, enn fremur sérskóla ýmsa, eins og tækniskóla, hótelskóla, stýrimannaskóla, húsmæðrakennaraskóla o.s.frv., og a.m.k. að svo stöddu kostaði þá ríkið að fullu einnig skóla, sem eingöngu starfa sem menntaskólar og húsmæðraskólar. Þetta ætla ég, að sé í fullu samræmi við þær hugmyndir, sem nú eiga fylgi að fagna innan Sambands ísl. sveitarfélaga. En til þess að hægt sé að framkvæma svo umfangsmikla breyt. á verkaskiptingu í skólamálum í landinu, þurfa að sjálfsögðu sveitarfélögin og þeirra samtök að fá miklar viðbótartekjur til að standa undir framkvæmd slíks verkefnis, sem þeim yrði fengin í hendur, og þyrfti að sjálfsögðu að stórauka tekjur sveitarfélaganna. Það er því margt, sem til greina kemur og þarf að athuga og breyta í þessu sambandi. Það hafði verið boðað í upphafi þessa þings, að búast mætti við, að lagt yrði fram frv. um breyt. á sveitarstjórnarlögum, og menn höfðu skilið það svo, að þar yrði fjallað um breyt., sem kölluðu einnig á breyt. á tekjustofnalögum. Það liggur í n. Nd. Alþ. og er lengi búið að liggja frv., sem fjallar um lögfestingu landshlutasamtakanna. Er nú sýnt, að það frv. hlýtur ekki afgreiðslu á þessu þingi, og endurskoðun verkefnaskiptingar liggur ekki fyrir né breyt. á tekjustofnalögum, svo að þessi grundvallarsjónarmið sjálfstæðismanna geta ekki náð fram að ganga, eins og sakir standa. Vonandi verður það þó síðar. Við höfum því, fulltr. sjálfstæðismanna í menntmn., mælt með samþykkt þessa frv., þó að okkur þyki sitt hvað við það að athuga, en áskilið okkur rétt til að flytja brtt. og fylgja öðrum sem fram kynnu að koma. Það er að sjálfsögðu mikið til í því, að það væri rétt að láta afgreiðslu þessa frv. bíða, þangað til fram hefði farið endurskoðun á verkefnaskiptingu og tekjustofnalöggjöf, og hafa menn sjálfsagt sínar skoðanir í þeim efnum. Á hitt er svo aftur að líta, að það er margt gott í því frv., sem hér liggur fyrir, en það er ekki heldur allt gott. Við fulltrúar sjálfstæðismanna í menntmn. vildum leggja okkar fram til þess að leitast við í n. að fá umbætur á ýmsum ákvæðum frv., sem við töldum, að miður færu. Nú býst ég ekki við, að það sé þingmeirihl. fyrir því að fresta afgreiðslu þessa máls, og alla vega var till. í þá átt felld í hv. Nd. Það verður því að sýna sig, hvort í þessari hv. þd. verða uppi till. um slíkt og hvaða fylgi þær eiga hér að fagna. Eins og ég sagði áðan, hefur verið farið yfir frv. á örfáum fundum í menntmn. Nú geta líklega flestir gert sér grein fyrir því, að sú yfirferð hefði nú átt og í rauninni þurft að vera miklu nákvæmari og taka lengri tíma. Ég var t.d. að nefna fjármálakaflann, sem var tæpast nokkurn hlut litið á, og í því sambandi er rétt að minnast á, að það er í rauninni algerlega óvíst, hver kostnaðurinn verður af framkvæmd þessara laga, þó að settar séu fram tölur í grg. Ég býst við, að það sé eitt af því, sem menn hafa haft einna mest við það að athuga, að frv. færi í gegn. En eins og menn vita, er því ætlað að koma til framkvæmda á nokkurra ára bili. Ég býst við, að flestir séu sammála um það, að einn höfuðkostur þessa frv. er sá að tengja grunnskólanámið við nám í framhaldsskólum, svo að það sé öruggt, að nemendur þurfi ekki að lenda í blindgötu, eins og jafnvel mætti segja, að þeir gerðu í dag. Ég nefndi það áðan, að á þessu frv. væri að okkar mati ýmsir ókostir. Ég vil þó segja, að það fengust fram ýmsar brtt. sjálfstæðismanna í Nd., hæði brtt., sem menntmn. tók upp, og einnig voru brtt., sem sjálfstæðismenn fluttu, sem voru samþ., margar af þeim. Þær brtt. beindust að verulegu leyti að því að dreifa valdinu út um landsbyggðina. En þegar talað er um ókosti frv., held ég, að það sé óhætt að nefna einmitt þann ókostinn, hve mikið miðstjórnarvald er hjá menntmrn. Ég skal ekki fara að lengja umr. með því að draga þar fram einstök dæmi, en þetta sjá allir, þegar þeir skoða þetta frv. Þá er eitt, sem satt að segja er nú heldur hlálegt, að í þessu frv. eru landshlutasamtökum sveitarfélaga ætluð ýmis verkefni, og er yfirleitt ekki annað en gott um þá valddreifingu að segja, sem í sumum þeim ákvæðum felst. En það, sem er hlálegt, er, að þegar við eru að afgreiða þetta frv., sem væntanlega verður afgr. sem lög frá þinginu, miðað við þann eftirrekstur, sem hér hefur verið á hafður, hafa þessir aðilar, sem koma þarna fyrir kannske í annarri hverri grein í sumum köflunum eða hverri, þ.e. landshlutasamtökin, þau hafa ekki enn verið lögfest. Hvað því veldur, að það mál hefur strandað í n. í hv. Nd., veit ég ekki, en útkoman af því er a.m.k. býsna hláleg, hvað varðar frv., sem hér er til umr. Eins og ég áðan sagði, tel ég, að sum ákvæði frv. hafi færst til verri vegar í hv. Nd., þó að önnur hafi verið lagfærð. Ég lét þess líka getið, að ég hef ekki komið því við að hreinskrifa brtt., sem ég hafði ætlað mér að flytja og að einhverju leyti miða að því að fá þarna um bætt, en geymi það til 3. umr. Ég geng út frá því, að það verði ekki svo hart fram gengið, - nóg er nú samt, - að það verði farið að hafa 3. umr. strax að lokinni 2. umr. nú í nótt, þar sem umr, kann að dragast fram undir morgun. Ég ræð auðvitað engu um það, hve löng hún kann að verða. Við fulltrúar sjálfstæðismanna í n. stöndum ásamt öðrum nm. í n. í heild að þeim brtt. við frv., sem eru á þskj. 862, og ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þær. Hv. frsm. n. gerði grein fyrir þeim í framsöguræðu sinni og að sjálfsögðu þarf ég ekki að taka það fram, að ég tel, að þær stefni allar til bóta, enda hefði ég nú tæpast orðið meðflm. að þeim ella. Ég segi ekki, að það sé kannske ekki ein grein, sem ég var nú nokkuð hikandi við að ljá samþykki, en ég mun að sjálfsögðu standa við það. Það er síðasta brtt. frá n. við 85. gr. frv. Það hefði þá þurft að flytja fleiri brtt., sem hefði tæpast orðið samstaða um, og því læt ég það kyrrt liggja. Þá eru brtt., sem við flytjum 6 nm. í menntmn. á þskj. 863, og ég legg mikla áherslu á, að þær brtt. nái fram að ganga, sem eru varðandi skólaskylduna. Ég held, að ekki hafi verið nokkur vafi, að allir voru sammála um fræðsluskylduna. Það er búið að segja svo mikið um þetta mál, um lengd skólaskyldunnar, að ég hef satt að segja engu við það að bæta, sem geti varpað nýju ljósi yfir það, sem komið hefur fram í umr. um það mál. En eins og hver og einn getur ályktað, þegar ég er meðflm. að þessari brtt., þá er það vegna þess, að ég fellst á þau sjónarmið, sem að baki liggja, að hafa óbreytta skólaskylduna frá því, sem hún nú er. Ég vona, að frv. fari ekki svo út úr þessari d., að það verði ekki með þeirri breytingu. Mér skilst, að það sé hæstv. menntmrh., sem hafi knúið það fram, að málinu væri hraðað svo sem raun er á vegna hugsanlegs þingrofs á morgun, hann sé því hikandi við, að þessi brtt. verði samþykkt hér í d. Það var ekki mikill atkvæðamunur í Nd., að brtt. samhljóða þessari eða sama efnis hlyti þar samþykki, og ég veit, að það er fjöldi hv. þm. í hv. Nd., sem hafa áhuga á því, að þetta frv. nái fram að ganga. Atkvgr. um frávísunartill. gefur nokkurn veginn hugmynd um það. Ég held, að það sé ekki nein hætta á því, að þeir hindri framgang frv., þegar það kemur þangað. Á því verða bersýnilega gerðar breyt. hér í d., og það þarf þá að fara aftur til Nd. Ég held, að það sé ekki nokkur vafi á því, að það muni ekki út af fyrir sig stefna málinu í hættu í Nd., þó að þetta atriði sé eitt af því, sem hefur verið kannske mest deilt um í sambandi við þetta frv., þá held ég að það mundi aldrei vera svo þungt í hugum manna, að það stæði fyrir framgangi frv. í heild. Ég kem þá að brtt., sem flutt er á þskj. 864 af Ragnari Arnalds og Steingrími Hermannssyni um hverfisnefndir í kaupstöðum með 10000 íbúa eða fleiri. Ég vil segja það strax, að þetta er þó skaplegra en sú till., sem var felld í Nd., þar sem það var gert að skyldu að skipa þessar hverfisnefndir. Hér er þó ekki kveðið fastara að orði en það, að viðkomandi bæjarstjórn eða borgarstjórn geti ákveðið, að kaupstaðnum sé skipt í hverfi. Mig minnir, - það er kannske ekki rétt með farið, - að meira að segja fyrst þegar till. kom fram í Nd. hafi hún eingöngu átt að gilda um Reykjavík, og þar skyldi vera skylda að skipa þessar hverfisnefndir. Þetta ákvæði um hverfisn. í kaupstöðum með 10 þús. íbúa eða fleiri virðist vera hugsað til samræmis við aðstæður í fræðsluumdæmum í dreifbýlinu. Þar er um að ræða mörg sveitarfélög, sem eitt eða fleiri standa saman að skóla, kjósa skólanefnd og eru einingar innan fræðsluumdæmisins. Sé Reykjavík tekin til samanburðar, eru aðstæður með öllu ólíkar. Þar er um að ræða eitt sveitarfélag í stað samvinnu margra sveitarfélaga, sem frv. gerir ráð fyrir úti um land. Sams konar ákvæði fyrir Reykjavík mundu fela það í sér, að einu sveitarfélagi væri sundrað í margar smærri einingar. Þessar smærri einingar gætu þó aldrei gegnt sama hlutverki og einstök sveitarfélög úti um land, þar sem þær hafa hvorki sjálfstæðan fjárhag né sjálfstæða stjórnun í skilningi sveitastjórnarlaganna, og hverfaskipting skóla innan kaupstaðar eins og t.d. Reykjavíkur hyggist hvorki á fjárhagslegum né stjórnunarlegum forsendum, heldur ákvarðast hún venjulega af gatnakerfi, þ.e. stærstu umferðargötur torvelda, að skólasókn yfir þær eigi sér stað. Við hverfaskiptinguna er það meginsjónarmið haft í huga, að börn þurfi ekki að sækja yfir aðalumferðaræðar til þess að komast í skóla. Í þessari till. segir, að þessar hverfisnefndir, sem þar er lagt til að séu kosnar, skuli fara með hlutverk skólanefndar - undir stjórn fræðsluráðs að sjálfsögðu, það gera skólanefndirnar. En ef athuguð eru þau verkefni, sem skólanefndunum eru falin í 19. gr. frv., er rétt að vekja athygli á þessu: Samkv. þeirri grein á skólanefnd að sjá um, að öll skólaskyld börn í skólahverfinu njóti lögboðinnar fræðslu, og hún fylgist með því, að jafnan sé fyrir hendi fullnægjandi skólahúsnæði í skólahverfinu. Þetta ákvæði væri bókstaflega ekki framkvæmanlegt fyrir hverfisnefndir í Reykjavík vegna mjög tíðra fólksflutninga milli borgarhverfa, og væri ómögulegt að koma við eftirliti með því, hvort skólaskyld börn í borginni njóti lögboðinnar fræðslu, nema með því að hafa yfirsýn yfir skólasókn í öllum skólum borgarinnar og einn aðili hafi þá yfirsýn og eftirlit á hendi, og það er þá vitanlega fræðsluráðið, sem spannar yfir öll skólahverfi í Reykjavík. Í hverju skólahverfi í Reykjavík ætti hverfisnefnd að fylgjast með, að skólahúsnæði og búnaður skóla væri fullnægjandi og væntanlega koma sjónarmiðum sínum á framfæri við fræðsluráð, sem færi með heildarstjórn skólamála í borginni í umboði borgarráðs. Samkv. frv. virðist nú nægilega vel fyrir því séð, að fræðsluráðum berist þessar upplýsingar, og maður sér ekki annað en það sé alveg ófært að þyngja stjórnunarkerfið með því að setja inn nýjan aðila bara til að gegna þessu hlutverki. Skólastjóri á rétt til setu á fundum fræðsluráðs, þegar rætt er um mál, sem snerta hans skóla. foreldrafélög við skólana eiga aðgang að fræðsluráði og borgaryfirvöldum til þess að koma á framfæri sjónarmiðum sínum varðandi málefni viðkomandi skóla. Og þá er þess að geta, að nú í febrúarmánuði var samþykkt í borgarstjórn till. um að koma upp samstarfsnefndum nemenda, foreldra og kennara við hvern skóla í borginni á þeim grundvelli, sem gert er ráð fyrir í grunnskólafrv., og þær samstarfsnefndir eiga einnig aðgang að fræðslu- og borgaryfirvöldum. Það er tæpast hægt að sjá, að hverfisnefndir geti bætt miklu við þær upplýsingar, sem fræðsluráði og borgaryfirvöldum berast frá þessum aðilum, heldur mundu þær gegna því hlutverki einu að auka skriffinnskukerfið og stjórnunarbákn gersamlega að óþörfu. Eins og áður er vikið að, er skipting Reykjavíkur í skólahverfi til orðin út frá skipulags- og umferðarsjónarmiðum, og grundvöllur eða nauðsyn sameiginlegrar stjórnunar fyrir skóla innan þessara hverfa er ekki fyrir hendi, heldur er þvert á móti nauðsynlegt vegna byggingar nýrra borgarhverfa og stöðugra tilflutninga fólks innan borgarinnar, að ákvarðanir um skólabyggingar séu teknar af einum og sama aðila, sem hafi heildaryfirsýn yfir þarfir og fjármagn. Ég vil með vísun til þess, sem ég nú hef sagt, lýsa því, að ég er andvíg þessari brtt., þó að hún að vísu hafi tekið þeim stakkaskiptum frá brtt., sem flutt var í Nd., að nú er þó bara um heimild að ræða. Það á þó ekki að skylda sveitarstjórn, bæjar- eða borgarstjórn til þess að setja upp þessar hverfisnefndir. Það er bara heimild. En ég satt að segja er andvíg því að vera að opna yfirleitt nokkra leið til þess arna með hliðsjón af því, hvernig málum er háttað, og hliðsjón af því, hvernig fyrirkomulag þessara mála er hér í Reykjavík. Þar mundi þetta ekki verða til annars en að valda skriffinnsku og beinlínis óþægindum að mörgu leyti. Eins og ég áður sagði, hef ég átt þess lítinn kost í dag að búa mig undir að tala við þessa umr. um þetta stóra mál, og ég skal því láta máli mínu lokið að sinni. En ég vil endurtaka það, sem ég áður sagði, að ég hafði hugsað mér að flytja nokkrar brtt., - þær eru nú að vísu ekki margar, - sem ég yrði þá að flytja við 3. umr. málsins. Ég geri það vitaskuld í trausti þess, að það verði hlé á milli umr., að 3. umr. verði ekki látin fara fram strax að lokinni 2. umr. málsins. Einnig vil ég geta þess, að flutningur brtt. hvað mig snertir við 3. umr. mun ráðast nokkuð af atkvgr., hvernig hún fer við 2. umr.



Herra forseti. Það væri að vísu ástæða til þess að flytja nokkuð langt mál um þetta mikilvæga frv. Ef til vill er þetta mikilvægasta málið, sem þetta þing afgreiðir, ef við berum gæfu til þess að afgreiða það, svo sem ég vona. Málið hefur haft langan aðdraganda, eins og sagt hefur verið, og farið í gegnum a.m.k. þrjú frv.-drög. Það hefur áhrif á alla framtíð þessarar þjóðar, hygg ég, að segja megi. Það hefur áhrif á uppeldi og undirbúning hvers æskumanns fyrir störf í okkar þjóðfélagi, og er því mikilvægt, að ekki sé kastað til þess höndum. Ég hygg jafnframt með tilliti til þess, sem ég sagði um langan undirbúning þessa máls, meðferð þess um land allt, á þingi, bæði á síðasta þingi og nú, sé sæmilega tryggt, að svo sé. Ég hefði að vísu kosið, að þessi hv. d. hefði getað haft málið lengur til meðferðar, en ég tel hins vegar ófært með öllu, ef þetta frv. á nú enn einu sinni að daga uppi í meðferð Alþingis. Ég vil jafnframt vekja athygli á því, að hv. þm. hafa að sjálfsögðu allir kynnt sér efni þessa frv. fyrr. Þeir, sem sátu á síðasta þingi, þegar málið var til meðferðar, gerðu það örugglega þá, og ég efast ekki um, að þm, hafa skoðað þetta frv. vandlega, jafnvel áður en það kom til meðferðar í d., svo mikilvægt sem það er. Ég skal viðurkenna, að ég hef verið hikandi um sum atriði þessa frv. Ég hef t.d. verið hikandi við þá lengingu skólaskyldunnar, sem fram hefur komið í frv., því að ég tel, að margt annað en hið bóklega nám sé mikilvægt til þess undirbúnings, sem ég nefndi áðan. Hins vegar viðurkenni ég, að þetta fer mjög eftir því, hvernig framkvæmd þessa frv., ef að lögum verður, tekst. Þótt frv. sé ítarlegt, að sumu leyti nálgist það að vera eins og reglugerð, þá eru þó sem von er fjölmörg atriði, sem ekki verða nákvæmlega skilgreind í frv. og eru háð framkvæmd rn. Við öðru er ekki að búast. Það er til dæmis ákaflega mikilvægt, að vel takist með hinar ýmsu verklegu valgreinar. Það er ekki æskilegt í okkar þjóðfélagi, því fer víðs fjarri, að beina öllum ungmennum inn á bóklegt skólanám. Því er mjög mikilvægt að mínu viti, að með framkvæmd þessa máls megi takast að innleiða í langtum ríkara mæli en nú er verklegt nám, kynni af okkar atvinnuvegum og góðan undirbúning undir mikilvæg störf á þeim sviðum. Eins og ég sagði áðan, þá ætla ég ekki að hafa um þetta langt mál. Ég vildi hins vegar fara örfáum orðum um það, sem ég hef nú sagt um frv. almennt, og sérstaklega stóð ég þó upp til að beina einni spurningu til hæstv. menntmrh. Ég veit ekki, hvort hann heyrir til mín þarna inni, en e.t.v. mætti hann vera að því að flytja sig hingað inn. - Ég sagði, að ég vildi gjarnan - e.t.v. má segja til að friða mína eigin samvisku - beina einni spurningu fyrst og fremst til hæstv. menntmrh. Í 4. gr. frv. segir: „Í strjálbýli skal stefnt að heimanakstri nemenda, þar sem honum verður við komið vegna vegalengda, vegakerfis og veðurfars. Heimilt er rn., að fenginni till. hlutaðeigandi fræðsluráðs að koma á fót útibúum frá aðalskóla skólakerfis fyrir 7–10 ára börn, þar sem heimanakstri til aðalskóla verður ekki við komið.“ Hér er að mínu viti komið að mjög miklu viðkvæmnis- og tilfinningamáli fyrir margar smærri byggðir þessa lands, þar sem foreldrar ákaflega eðlilega og skiljanlega leitast við og vilja, að nemendur fái notið náms eins lengi og kostur er heima, að nemendur á unga aldri þurfi ekki að fara til heimavistar í e.t.v. nokkuð fjarlægum skóla, oft á þeim svæðum, sem lokuð eru af snjóum mikinn hluta vetrar, þannig að þau fá kannske ekki komist heim nema með löngu millibili. Eins og hæstv. menntmrh. þekkir að sjálfsögðu manna best, er þetta mál nú víða til athugunar og mjög leitað eftir því að fá lengdan þennan tíma til náms í skólum í heimabyggð. Mín spurning er því sú, hvort þetta ákvæði útiloki nám barna á þessu stigi í heimabyggð lengur en til 10 ára aldurs. Ég geri mér grein fyrir því, að í 16 gr. frv. er heimild til þess að setja á fót skólahverfi, þar sem aðeins hluti grunnskóla er staðsettur. Þarna virðist mér e.t.v. vera nokkur glufa, þ.e.a.s. það mætti ákveðnu skólahverfi í slíkri byggð, og mér sýnist, að í slíku skólahverfi með hluta grunnskóla komi til mála, að nemendur geti verið lengur en til 10 ára aldurs. Það var með þetta í huga, sem ég flutti ekki brtt. við 4. gr., og ég vildi gjarnan fá þetta staðfest af hæstv. menntmrh. eða leiðrétt, ef ég hef skilið þetta rangt. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta atriði. Þetta er eins og ég sagði, ákaflega mikið kappsmál víða. Hins vegar kemur fram í grg. með frv., að þeir, sem það hafa samið, telja erfitt að halda uppi litlum skólum fram eftir aldri barna, og það er skiljanlegt með tilliti til þess sérnáms, sem gert er ráð fyrir að aukist með þessu frv. Ég hef hins vegar oft spurt þeirrar spurningar, hvort ekki sé unnt og ekki sé rétt að haga fremur niðurröðun námsgreina eftir aðstæðum í okkar landi en eftir því, sem sérfróðir menn í námsefni kunna að telja hentugast án tillits til smæðar víða í okkar byggð. Ég á sem sagt við, að e.t.v. mætti taka sérnám það, sem krefst stærri eininga, fremur fyrir á seinni árum grunnskólans: Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta, en ég vil segja það um brtt. frá menntmn. almennt, að ég hef átt hlut að þeim brtt, að sjálfsögðu og sumar eru frá mér komnar. Ég vil sérstaklega taka það fram, að ég hef lagt áherslu á í þeim brtt., sem ég hef hreyft í n., að kveða betur á en mér þótti í frv. gert um frumkvæði sveitarstjórnar í ýmsum málum skólans. Mér þótti þetta óljóst, en nauðsynlegt, að greinilegar sé kveðið á um það. Þannig eru margar þessar brtt. til komnar, og ég held, að þar sé fremur um nánari skilgreiningu að ræða en efnisbreytingu. Ég vil einnig taka það fram, að ég er sammála því, sem komið hefur fram, t.d. hjá síðasta hv. ræðumanni, að auka beri sem mest ráð landshlutasamtaka og heimamanna almennt um skólamálin. Hins vegar er það staðreynd, að landshlutasamtökin hafa ekki fengið þá lögfestingu, sem ég hef hvatt til. Ég harma það, að frv., sem liggur fyrir hv. Alþ., fær ekki, að því er virðist, framgang, og sýnist mér nokkuð erfitt að fela þessum samtökum svo mikilvægt verkefni eins og veruleg ráð um byggingu og rekstur grunnskóla, áður en þau hafa fengið staðfestingu hjá löggjafanum. Því hef ég ekki talíð mér fært að fylgja brtt. að þessu leyti lengra en n. í heild hefur orðið sammála um í þeim anda, sem ég lýsti áðan. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að fjalla um þessar brtt. Það hefur frsm. n. gert ítarlega. Ég vil hins vegar minnast aðeins með fáum orðum á brtt. á þskj. 863, sem er grundvallareðlis og fjallar um annars vegar 9 ára fræðsluskyldu, en 8 ára skólaskyldu. Ég get raunar tekið undir það, sem frsm. sagði um þessa till. Ég vil leggja áherslu á það, að ég hef verið hikandi í þessu máli, ég viðurkenni það, og ég hef þurft að hugsa mig nokkuð um, áður en ég gerðist meðflm. að þessari till. Ég viðurkenni, að það fer mjög eftir framkvæmd þessa máls, eins og ég hef sagt, hvort æskilegt er að binda nemendur með lögum við 9 ára nám eða hvort rétt getur talist að veita þeim aukið frelsi, aukið val um nám eða ekki nám, eftir 8 ár. Staðreyndin er sú, að þar sem ég hef kynnst þessu nokkuð erlendis, eins og t.d. á Norðurlöndunum, hef ég enn í dag orðið var við mjög skiptar skoðanir um þetta ákvæði, sem þó hefur þar verið í framkvæmd um nokkurn tíma. Ég hef heyrt því haldið fram þar, að þessu þurfi að breyta. Ég tel hins vegar svo mikilvægt, að þetta mál fái framgang, að ég er tilbúinn að endurskoða afstöðu mína til þessarar brtt., ekki síst með tilliti til þess, að ekki er gert ráð fyrir því, að þetta ákvæði komi til framkvæmda fyrr en að 6 árum liðnum frá gildistöku þessara laga. Því sýnist mér, að e.t.v. mætti því tryggja Alþingi tækifæri til endurskoðunar og Alþingi getur að sjálfsögðu, ef það óskar, á þeim tíma, hvenær sem það vill, tekið málið að nýju til endurskoðunar og mér sýnist e.t.v. að það geti verið leið, ef menn óttast, að þessi brtt. leiði til þess, að málið fái ekki framgang. Ég fellst því á það með 1. flm. brtt. að draga till. til baka til 3. umr. og athuga málið á þeim tíma, sem þannig gefst.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns við þessa umr. tjá hv. menntmn. þakkir fyrir, hversu hún hefur orðið við tilmælum mínum að hraða eftir föngum athugun og meðferð þess máls, sem hér liggur fyrir. Ég tel, að hún hafi með starfi sínu enn einu sinni sýnt, að hv. d. rís fyllilega undir nafninu efri deild. Ég mun ekki fjölyrða um það, hve brýna þörf ég tel á, að Alþ. taki rögg á sig og afgr, þetta þýðingarmikla mál, sem nú er þar til meðferðar á þriðja þingi. Auk þeirra augljósu þarfa, sem ætlunin er að uppfylla með ákvæðum málsins, er með frv. um grunnskóla og skólakerfi lögð undirstaða að öllu skólakerfi í landinu, og endurskoðun og umbætur á framhaldsskólum ýmsum hljóta annaðhvort að dragast eða verða sundurlausari en ella, meðan Alþ. hefur ekki afgr. þessi mál. Brtt. hv. menntmn. eru langflestar að mínu áliti leiðréttingar og lagfæringar til frekara samræmis á ákvæðum frv., og þeim, sem efnislegar eru og n. stendur öll að, get ég tjáð samþykki mitt. Til mín hefur verið beint nokkrum spurningum um einstök atriði í frv. um grunnskóla. Hv. 1. þm. Vestf. spurði, hvern skilning bæri að leggja í 4. gr. um, að í strjálbýli geti starfað útibú frá grunnskóla, þar sem skilyrði séu fyrir hendi og ákvörðun sé um það tekin af réttu fræðsluyfirvaldi, og hver væri greinarmunur á þessum útibúum og skólum í sjálfstæðum fræðsluhverfum fyrir nemendur í sömu aldursflokkum, þ.e.a.s. hinum lægri aldursflokkum. Ég mun í stuttu máli reyna að gera þá grein, sem ég vona að fullnægi hv. þm., fyrir því, hvernig þessi ákvæði eru hugsuð. Hugsunin með heimildinni um stofnun útibúa frá grunnskóla er að greiða fyrir því, að tengsl geti skapast á milli grunnskóla, sem starfar fyrir stórt svæði og tekur við hinum eldri aldursflokkum, og skólastarfsins í dreifðum byggðarlögum, sem þessi grunnskóli þjónar, - að þarna geti kennslukraftar nýst sem best og starfið á skólasvæðinu verði sem samfelldast og markvissast. Þarna er síður en svo ætlunin að taka ráðin af skólahverfunum, að skylda þau til að gera sína skóla að útibúum frá grunnskóla, sem takmarkaðir séu við allra yngstu aldursflokkana, sem ekki geti náð hærra en upp í 10 ára aldur. Það eru þvert á móti fullar heimildir fyrir því og ráð fyrir því gert, að eftir því sem staðhættir og aðstæður krefjast á hverjum stað, geti verið starfandi grunnskólar fyrir tiltekna aldursflokka, þó að þeir nái ekki öllu grunnskólastiginu. Skólastarfið getur hvort heldur er farið fram í sjálfstæðum fræðsluhverfum eða í útibúum, sem tengd eru skipulagslega við ákveðna grunnskóla, sem ná yfir alla aldursflokka. Meginstefnan í þessu ákvæði eins og öðrum er, að ætið sé eftir fremsta megni að því stuðlað, að skólastarfið fari fram sem næst heimilum nemendanna, að ævinlega sé, þar sem unnt er að koma því við, viðhafður heimanakstur frekar en heimavistardvöl. En hér er verið að setja almennar reglur, sem verður síðan að sníða eftir staðháttum og aðstæðum á hverjum stað, og ég vil taka það fram, að nú þegar hefur menntmrn. heimild til þess að taka ákvarðanir um skólaskipun á einstökum stöðum. Þessari heimild hefur mér vitanlega aldrei verið beitt. Ætíð hefur verið unnið með það fyrir augum að ná viðunandi samkomulagi fyrir báða aðila, bæði þá, sem skólans njóta, og þá, sem kostnaðinn greiða, þannig, að tekið sé eðlilegt tillit til kostnaðarsjónarmiða annars vegar og hagræðissjónarmiða fyrir byggðarlögin hins vegar. Ég geri mér vonir um, að með því breytta skipulagi, - sem ég tel að reynast muni traustara skipulag, - sem komið verður á samkv. grunnskólafrv., verði enn hægara að haga vinnubrögðunum þannig framvegis heldur en það hefur þó verið hingað til. að hvergi þurfi að beita valdboði, heldur náist viðunandi samkomulag á hverjum stað. Varðandi spurningu hv. 2. þm. Norðurl. e. um, hversu fari saman ákvæði grunnskólafrv. um afslátt frá kennsluskyldu fyrir kennara, sem náð hafa tilteknum aldri, og þau ákvæði, sem verið sé að ganga frá í kjarasamningum við kennarasamtökin, er því til að svara, að ákvæðin, sem eru í frv., hafa verið samin með fullri vitund fjmrh. og fjmrn., og ég get ekki ætlað annað en að í samningsgerð við þessa starfsmenn ríkisins sé farið eftir sömu sjónarmiðum og samningsaðilar fyrir ríkisins hönd hafa sett fram við undirbúning þessa máls. Ég vil sérstaklega gera að umtalsefni þær brtt., sem nokkrir menn úr hv. menntmn. bera fram á þskj. 863 og 866 við frv. um grunnskóla og skólakerfi og lúta að skólaskyldunni. Ég vil fyrir mitt leyti vara mjög við því, að breytt sé á þann hátt, sem lagt er til í nefndum till., skólaskylduákvæðum frv. og frumvarpanna. Þetta atriði var þaulrætt í Nd. og afgr. þar með atkvgr., og ég tel, að málinu væri teflt í tvísýnu, ef þessu atriði yrði nú breytt á þann hátt, sem til er lagt. Ég vil því beina því eindregið til tillögumanna, að þeir taki þessar tillögur til athugunar, taki þær helst aftur til 3. umr. og athugi, hvort ekki er unnt að opna fyrir frekari athugun á skólaskylduákvæðinu, án þess að málinu sé teflt í hættu. Það er bjargföst skoðun mín, að ekki sé annað sæmandi virðingu Alþingis en að þessi mál hljóti loks afgreiðslu, eftir að þau hafa komið fyrir þrjú þing, verið rædd og athuguð, ekki aðeins hér í þingsölunum, heldur einnig meðal almennings op sérstaklega meðal skólamanna og sveitarstjórnarmanna. Ég veit, að víða um land er þess beðið með eftirvæntingu, að þessi mál nái fram að ganga og unnt sé að hefja störf að framkvæmdum í skólamálum í samræmi við ákvæði þeirra. Mér kemur ekki til hugar, að þrátt fyrir þá rækilegu meðferð, sem þessi hv. d. hefur látið málin sæta, og þá eru tímafrekari meðferð, sem átt hefur sér stað í hv. Nd., megi ekki finna galla eða hnökra á frv. Ég býst ekki við, að við gerum okkur þá hugmynd um það, alþm., hvorki við afgreiðslu þessa máls né annarra, að við séum að afgreiða hluti á þann hátt, að engir gallar megi á finnast. Þá mundum við máski aldrei afgreiða neitt mál í eilífri leit að einhverju, sem betur mætti fara. Hér verður að vinna undirbúningsstarf að löggjöf, eins og tími og aðstæður hrökkva til í hverju máli. Ég tel, að því verði ekki móti mælt með neinum rökum, að sá heildartími, sem Alþ. hefur haft til að athuga þessi mál. sé einhver sá rýmsti, sem eigi sér stað, enda málið margbrotið og viðurhlutamikið, eins og margoft hefur verið tekið fram í þessum umr.



Herra forseti. Það skulu vera fá orð. - Hv. 3. þm. Austf. talaði hér áðan eins og út úr mínu hjarta um mörg þau mál, sem mestu skipta varðandi þetta frv. Hann talaði þar skynsamlega og rökrétt og færði fyrir máli sínu eins og hans var von og vísa, þau rök, sem ég hygg, að fáir muni geta hrakið með nokkrum rétti. Ég get þess vegna verið stuttorður. Ég er satt að segja furðu lostinn yfir því, hve margir hafa hræðst þá hugsanlegu annmarka, sem kunna að vera á þessu frv. Það er nákvæmlega eins og hér sé verið að setja einhver óumbreytanleg lög. Ég ítreka enn, að þeir hljóta blátt áfram að verða sniðnir af. Það á ekki að ætla neinum skólayfirvöldum annað en að verstu annmarkar, sem í ljós koma, verði af sniðnir. Mér datt það í hug áðan undir ræðu hv. frsm. menntmn., þegar hann var að tala um píninguna. Ég veit ekki, hvort það er viðeigandi: „Það er sumra manna mál, mögnuð er sú kæra, ekki pína unga sál of mikið að læra.“ Vesalings fólkið, sem pínt er. Það er verið að tala um þessi 4%, þessi 5%, þessi 6%, sem verið er að pína, og það er talað um þetta eina ár, sem sé verið að kvelja þau í skóla. Þessi prósent þurfa alls annars með, - annars, sem hefur gleymst allt of mikið í okkar skólakerfi. Ég hef t.d. ekki orðið var við þá miklu umhyggju, sem sumir virðast nú hafa fyrir þessu fólki, í skólakostnaðarlögunum, sem hafa þrengt svo að hinum smærri skólum, að þeim hefur verið gjörsamlega ómögulegt að hlynna að þessum hrelldu sálum, sem hafa svo sannarlega verið hrelldar, vegna þess að þær hafa ekki fengið þá hjálp og þá nauðsynlegu aðstoð, sem þær þurftu á að halda. Það er ekki þetta eina ár, sem skiptir máli. Það er spurningin um það, hvernig eigi að hlynna að þessu fólki í öllu þeirra námi. Ég vil taka það alveg skýrt fram, að ég tel það spor aftur á bak, ef á að fara að færa skólaskylduna til baka aftur. Ég held, að það sé ekki umhyggja fyrir þessu fólki, sem þarna ræður ríkjum. Hún yrði þá að koma fram, eins og ég sagði, í allt annarri mynd, - í þeirri mynd, að það yrði hlynnt almennilega að þessu fólki, svo að það geti stundað skólanám sitt allt frá upphafi til enda með þeirri nauðsynlegu hjálp og nauðsynlegu aukaaðstoð, sem það þarf á að halda. Þessi umhyggja, sem fólk er að bera fyrir sig nú, er hræsnin einber. Miklu fremur ræður þarna um hrein afturhaldssemi.. Það er nefnilega raunin sú, og verður örugglega sú, sem hv. 3. þm. Austf. benti á, að smærri skólarnir og smærri skólahéruðin, það eru þau, sem útundan verða, hvað sem allri fræðsluskyldu líður. Ég þekki það nefnilega af eigin raun, hvernig er að koma á því viðbótarári, sem hér um ræðir. Ég veit um þá erfiðleika, sem í því eru fólgnir, og ég treysti engu öðru en fullkominni skólaskyldu til þess að tryggja okkur í smærri héruðunum þennan dýrmæta rétt okkar til að fá þetta viðbótarár. Ég get þess vegna ekki stillt mig um að mæla eindregið á móti þeirri till., sem ég sé, að 6 fulltrúar menntmn. hafa flutt og hafa flutt að því er virðist af umhyggju fyrir einhverju fólki, sem hefur gleymst miklu fyrr á skólastiginu.