Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hafði fyrir nokkru vegna veikindaforfalla hv. 1. flm. þessarar till„ hv. 8. þm. Reykv., Péturs Sigurðssonar, fallist á að mæla nokkur orð fyrir ályktunartill. þessari, en hún er um athugun á hagkvæmni rafknúinna samgöngutækja. Þessi till. hefur áður verið flutt. Hún var flutt á 92 löggjafarþinginu og var þá flutt fyrir henni framsaga sem ég leyfi mér að vísa til. Fyrir því líka er ekki þörf á eins rækilegri framsögu nú. Till. varð þá ekki útrædd og þess vegna er hún endurflutt nú, En ályktunartill. er um það að fela ríkisstj. að láta fara fram athugun á kostnaði þess að tekin verði í notkun hér á Landi rafknúin samgöngutæki, Jafnframt. þeirri athugun verði gerður samanburður á hagkvæmni þeirra og annarra samgöngutækja sem nú eru í notkun og enn fremur að í þeim samanburði verði tekið tillit til orkukaupa frá innlendum aflgjafa. Þá er lagt til, að stefnt skuli að því að þessari athugun verði lokið hið fyrsta þannig að niðurstöður geti legið fyrir á næsta Alþ. Þessi till, er auðvitað flutt með sérstöku tilliti til þess að svo verði í náinni framtíð hér á Íslandi að við getum nýtt okkar mikla innlenda orkugjafa, raforkuna. Í öðrum löndum er mikil reynsla þegar fengin af rafknúnum samgöngutækjum, þannig að þegar til verður tekið hér, sem væntanlega verður, þá getum við mjög leitað til annarra um allar upplýsingar og dregið lærdóm af þeirri reynslu sem þær þjóðir hafa aflað sér. Það er enginn vafi á því að þegar ráðist verður í það t. d. að leggja veg umhverfis landið með varanlegu slitlagi, þá verður örugglega í þeirri ráðagerð og þeirri áætlum að byggð verði raflína meðfram þeim vegi sem gæti e. t. v, dregið meginhluta af flutningum okkar eftir hinum nýju vegum. Miklu fleiri möguleikar eru til sem aðrar þjóðir hafa tíðkað um langt árabil. Enn fremur er þess að gæta að mjög hefur nú vaknað athygli alls almennings á því að forðast beri eftir mætti hvers konar mengun andrúmsloftsins. Enda þótt við séum svo heppnir, íslendingar, að búa við það veðurfar að slíkt komi e. t. v. ekki til á næstunni, þá er þó í hinu stórvaxandi þéttbýll hér á suðvesturhorninu sá möguleiki vissulega fyrir hendi - einmitt sá að vegna mengunar frá samgöngutækjum þyrfti sérstaklega að huga að því að knýja þau með einhverju öðru en þeirri orku sem gert er í dag, þ. e. dísilorku og bensíni. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara um þessa till. fleiri orðum. Það er mjög áhugavert efni, sem hún fjallar um. Eins og ég sagði í upphafi vísa ég til þess sem áður hefur verið rætt um þessa till. hér á þingi fyrir þremur árum og bið hv. n., sem fær málið til meðferðar, að hafa það í huga og leita sér frekari upplýsinga í þeim umr. En auk þess er með þessari ályktunartill. allítarleg grg. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Áður en ég vík að því máli, sem hér er til umr., vil ég aðeins láta það koma fram í fyllstu kurteisi og í fullri vinsemd við hæstv. forseta, að ég er ekki í fyllsta máta ánægður með það hvernig fundartíum Sþ. er varið, þ. e. a. s. að fsp, skuli alltaf hafa forgang umfram þáltill., eins og gerst hefur nú undanfarið. Mér er það fyllilega ljóst að fsp. fluttar í Sþ. eiga fyllsta rétt á sér, eru eðlilegur vettvangur fyrir Alþ. að sinna og eru nauðsynlegar, en ég dreg það mjög í efa að þær séu mikilvægari en þáltill., eins og virðist koma í ljós hjá hæstv. forsetum þingsins, þar sem þeir velja fsp, ávallt fyrsta fundartíma á fundardögum Sþ. Ég vil eindregið leggja til að reynt sé að hafa þann háttinn á því að öðrum af fundardögum Sþ, í viku hverri sé tekin undir fsp, og þá annar dagur tekinn til að ræða þáltill., svo að það gerist ekki æ og aftur að þáltill. hálfgert dagi uppi í dagskrá þingsins. Og ekki fleiri orð um það. Það urðu nokkrar umr. um þessa þáltill., sem við þm. Alþfl. flytjum nú enn einu sinni, á fundi Sþ. fyrir nokkru og kom þar yfirleitt fram nokkur gagnrýni á þessa þáltill. frá þeim sem töluðu þar öðrum en 1. flm, hennar, hv. þm. Benedikt Gröndal. Ég vil víkja nokkrum orðum að þeirri gagnrýni, sem þar kom fram, og þá fyrst að því sem hv. 2. þm. Reykn., Oddur Ólafsson, sagði við þá umr., en hann stóð upp til þess raunverulega að verja, ef svo má að orði komast, rétt þeirra þéttbýlismanna, fjársterkra þéttbýlismanna, sem kaupa jarðir úr búskap, grisja land með því að kaupa bændur upp af búum sínum og taka jarðirnar til annarra nota. Hann viðhafði þau orð að þeir gerðu þetta af því að þeir tryðu á að landið væri verðmætt. Það er nú svo um þá trú. Bóndinn, sem ræktar sína jörð, trúir á landið þannig að hann trúir á gróðurmátt þess. Hann trúir á að hann geti nytjað það til þess að framfleyta heimili sínu og sjálfum sér. Hann trúir á það að hann geti hagnast á ræktun og byggingu landsins. Sá fjársterki íbúi í þéttbýli, sem kaupir bónda upp af bújörð sinni til þess að taka jörðina úr byggð og nýta hana til annarra nota, trúir ekki á gróðurmátt landsins, hans trú er annan veg farið en trú bóndans, sem yrkir sína jörð. Trú hans er sú að hann geti hagnast á þörfum annars fólks til þess að njóta náttúrugæða, svo sem veiðiréttar, svo sem lóða undir byggingar, svo sem jarðhita eða annars slíks. Þegar bóndinn trúir á gróðurmátt jarðarinnar, þá trúir peningamaðurinn í þéttbýli, sem kaupir bóndann upp af bújörð sinni, ekki á gróðurmátt jarðarinnar heldur á æxlunarmátt lausra aura. Guðmundur Ingi Kristjánsson skáld á Kirkjubóli segir einhvers staðar í einu kvæða sinna um bóndann og hans líf : „Tíu krónur og trúin á landið er allt sem ég á.“ Eigum við ekki að segja að trú þeirra fjársterku þéttbýlismanna, sem kaupa bónda upp af bújörð sinni til þess að taka hana til annarra nytja en búskapar, sé talsvert á aðra lund farið heldur en Guðmundur Ingi lýsir í þessu kvæði sínu, að þeir hafi öllu fleiri krónur en 10, en öllu minni trú á landið. Hingað til hefur þetta mál verið aðallega og fyrst og fremst rætt út frá þeirri forsendu að það væri eingöngu fjallað í þessari þáltill. um eignarráð á gróðurlandi, þ. e, a. s. eignarráð á landi sem er í ræktun eða er ræktanlegt eða nytjanlegt til búskapar. Þetta er hin mesta firra. Þetta er aðeins einn þáttur af málinu öllu. Við flm. þessarar þáltill. erum sammála þeim, sem töluðu við fyrri umr. þessa máls, um að bændur, sem vilja nytja sínar bújarðir til búskapar, eigi að eiga þær jarðir og hafa fullan umráða- og eignarrétt á þeim ef þeir kjósa það fremur en hafa þau lönd á erfðafestu. Þetta kemur raunar beint fram í tillgr. sjálfri eins og vitnað hefur verið til. Við deilum ekki um það við þá, sem hér töluðu við fyrri umr. málsins, að þetta skuli rétt vera svona, að bóndinn eigi það land sjálfur sem hann byggir og nytjar ef hann kýs það fremur. En þessi þáltill. víkur að ýmsu öðru sem þeir, sem töluðu hér áður, viku ekki í löngu máli að. Hún víkur m. a. að því að tryggja almenningi frjálsan aðgang að náttúru landsins sér til upplyftingar og heilsubótar. Hún fjallar m. a. um það, hvernig á að nytja ýmis náttúrugæði, svo sem, veiðirétt, jarðvarma, orku fallvatna og annað slíkt. Á að nytja það í þágu þjóðarheildarinnar, eiga þessi náttúrugæði landsins að vera þjóðareign eða eiga þau að vera í eign örfárra íslendinga, sem því miður eru alls ekki allir bændur, heldur í síauknum mæli fjársterkir peningamenn úr þéttbýli sem hafa verið undanfarin ár að grisja byggðina í landinu í því augnamiði að geta síðar auðgast á þörfum almennings í þéttbýli með einum eða öðrum hætti ? Ég vík e. t. v. að þessu máli síðar í minni ræðu og geri því þá frekari skil. En ég vil benda á að það er þessi þáttur málsins, sem að sjálfsögðu er veigamesti þáttur þess, en varla að það væri vikið að honum orði af þeim sem töluðu hér áður. Hv. 2. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson, spurði m. a. að því hér í ræðustól hvers vegna slík till. væri flutt. Svarið er að sjálfsögðu það, að hún er flutt vegna þess að það er þörf á því að gera þær ráðstafanir, sem hún leggur til að gerðar verði. Hv. þm. spurði einnig: Nýtur þessi till. fylgis? Nýtur það fylgis sem með henni er verið að leggja til að gera? Hann svaraði því sjálfur, hv. þm., vegna þess að hann hvatti mjög til þess að þáltill. yrði nú afgreidd frá Alþ. í eitt skipti fyrir öll og þá væntanlega felld, vegna þess að sú hætta blasti við, sagði þm., að með hverju árinu sem liði án þess að till. þessi yrði felld, þá væru fleiri og fleiri í hópi almennings sem með hans orðavali „glæptust“ til fylgis við málið. Þetta sýnir að hv. þm. metur það rétt að eftir því sem reynslan sker gleggra úr um að þörf sé á svipuðum ráðstöfunum og lagðar eru til í þessari þáltill., eftir því eykst fylgi almennings við hana. Það er t. d. ólíku saman að jafna hve miklu meira hefur verið talað um þetta mál nú á síðari árum og hve miklu fleiri hafa lýst fylgi sínu við þá stefnu, sem þar er mörkuð, nú á síðari árum heldur en fyrst þegar þáltill. þessi kom fram. Það er auðvitað vegna þess að sífellt fleiri gera sér ljóst, sjá af reynslunni að nauðsynlegt er að gripa til aðgerða eins og þeirra sem þáltill. þessi gerir ráð fyrir, og þeir lýsa yfir fylgi sínu við það meginstefnumál. Það er þetta sem hv. 2. þm. Norðurl. v. óttast svo mjög. Það er þetta sem hann vill koma í veg fyrir með því að skora á þm. að koma þessu máli nú fyrir í eitt skipti fyrir öll hér á Alþ. Hv. þm. sagði einnig að í till. þessari fælist einhver sú mesta aðför að eignarréttinum sem gerð hefði verið. Þetta er allsendis rangt. Þessi till. gerir ekki ráð fyrir neinni slíkri aðför að eignarrétti manna. Hún gerir þvert á móti ráð fyrir því að sé um einhverja eignaupptöku að ræða samkv. gildandi l., þá komi fullt gjald fyrir og er það raunar skýrt tekið fram, bæði í tillgr. sjálfri, síðustu mgr. hennar, og eins í þeim orðum sem þm. Alþfl. hafa látið falla þegar þeir hafa mælt fyrir þessu máli, þannig að það er allsendis rangt að þessi till. feli í sér aðför að eignarrétti manna. Það er svo aftur á móti annað mál og þessari þáltill. gersamlega óskylt að það er e. t. v. tímabært að taka nú upp nýja skilgreiningu á eignarréttinum í landinu, þ. e. a. s. hvernig menn komist að eignum og hvernig menn og hversu lengi menn geta talið sig hafa eignarhald á ákveðnum. hlutum. Við vitum það t. d. íslendingar, að það eru einkenni fyrir íslensk fyrirtæki hversu óvenjulítið eigið fé er bundið í rekstri þeirra. Til eru dæmi um það að þegar menn kaupa sér stórvirk vinnutæki, þá fái þeir allt að 85–90% af kaupverðinu að láni af almannafé. Gangi þeim erfiðlega að reka þessi fyrirtæki fá þeir rekstrarstyrki með einu eða öðru móti, einnig úr almannasjóðum. Og það er spurning: Á þessi litli hlutur, sem þessi svokallaði eigandi leggur frem, að geta gert honum kleift að teljast eigandi að lögum að þessu atvinnufyrirtæki, geta haldið því með styrk af almannafé e. t. v. í 3–4 verðbólguár, selt svo þessa eign sína með miklum ágóða vegna rýrnandi verðgildis krónunnar og geta svo, ef hann kærir sig um að hætta atvinnurekstri sínum og selja þessar eignir, verið búinn að hagnast um talsvert miklar fjárfúlgur fyrir það sem almenningur með einu eða öðru móti hefur látið honum í té? Það kann að vera ástæða til þess í ljósi þessarar reynslu, sem er á allra manna vitorði, að taka eignarréttarhugtakið til endurskoðunar í íslenskri löggjöf. En það er allt annað mál en hér er fjallað um og þessari þáltill. allsendis óskylt. Vík ég þá að henni aftur. Meginatriðið í þessari þáltill. er að færa eign þeirra náttúruauðlinda, sem tvímælalaust í hugum manna og samkv. almennri réttlætiskennd í landinu eru þjóðareign, úr eigu einstaklinga í eigu þjóðarinnar sem byggir þetta land. Ég tek það enn og aftur fram að till. gerir ráð fyrir því að þarna komi fullar bætur fyrir þannig að ekki er verið að fremja þarna neina glæpsamlega aðför að eignarréttinum. Gert hefur verið tilkall til þess, eins og menn vita, af mjög fámennum hópi manna og það er langt í frá að í þeim hópi séu eintómir bændur, síður en svo, - þessi hópur manna hefur gert tilkall til þess að geta talið sig eiga allt nytjanlegt land á Ísland, öll hlunnindi, allan veiðirétt, allan jarðvarma sem ekki er skýlaust í eigu ríkisins eða sveitarfélaga eða almannasamtaka. Það er meira að segja mjög vafasamt, hversu langt þessi einkaeignarréttur á landi og landgæðum nær, eins og menn vita, því að það hefur farið fram og mun sjálfsagt á næstu árum í enn auknum mæli fara fram málarekstur fyrir dómstólum í sambandi við eignarhald á landi. En hitt er alveg gefið mál, að eins og málin standa núna, þá liggur það engan veginn hreint fyrir hvaða landssvæði t. d, geta talist í eigu einstaklings og hvaða landssvæði getur talist í eigu almennings, ríkis eða sveitarfélaga. Það má segja að þessar deilur um, hvað einstaklingarnir eigi og hvað almenningur í landinu eigi, hafi ekki skipt sköpum um afkomu þjóðarinnar þar til þá fyrst nú, og dæmi höfum við mörg fyrir okkur sem eru að gerast á Íslandi í dag og gera það að verkum að það verður æ meira knýjandi að skera úr um þetta deilumál. Það eru aðstæður eins og t. d. veiðiréttur og veiðinytjar, það eru aðstæður eins og t. d. nýting á jarðvarma, hitaorku, orku fallvatna o. fl. Það var upplýst hér fyrr, þegar var verið að ræða um þetta mál af 1. flm. þess, hv. þm. Benedikt Gröndal, að lögfræðingar ákveðins jarðeiganda hér á Íslandi, sem stendur nú í samningum um hitaréttindi við sveitarfélag, hafi gert tilkall til þess að heita vatnið, sem á að verja í sveitarfélagsins þágu til þess að hita upp íbúðarhús manna, yrði verðlagt á við olíu. Ég vil bæta við þessar upplýsingar því, að þetta er ekki alveg nýtt mál, því miður. Nú þegar hafa tvö sveitarfélög á Íslandi gert samninga við jarðeigendur sem teljast eiga jarðvarma, að verðið á heita vatninu, sem þessi sveitarfélög fá, skuli metið eftir ákveðnu hlutfalli til jafns við olíuverð. Mér er ekki kunnugt um hversu hátt þetta verðmiðunarhlutfall er, en mér er aftur á móti kunnugt um að þetta hefur valdið þessum sveitarfélögum talsvert þungum búsifjum og nú standa yfir samningar milli annars þessara sveitarfálaga og þeirra, sem jarðhitann telja sig eiga, um að reyna að greiða eitthvað úr þessu máli. Það er því orðið augljóst að ef eins og nú standa sakir örfáir menn geta talið sig eiga náttúruauðlindir, sem allur almenningur á Íslandi hefur talið og telur að hljóti að vera eign alþjóðar, að ákveðnir örfáir jarðeigendur geta talið sig eiga þessar auðlindir og talið sig geta sett fram kröfur um að almenningur á Íslandi, sem einn getur nytjað þessar auðlindir og hefur þörf fyrir að nytja þær, eigi að gjalda fyrir þær álíka verð eða eitthvert hlutfallslegt verð á við það sem arabar ákveða á sinni olíu, þá held ég að tími sé kominn til að sporna við fótum. Það eru mál af þessum toga spunnin sem eru þungamiðjan í þessari þáltill., en ekki deila um hvort bændur, sem yrkja sínar jarðir, eigi að fá að eiga þær og nota þær frjálst og óháð til búskapar eða ekki. Um það er ekki deila af okkar hálfu, og mér finnst það satt að segja vera nokkur ábyrgðarhluti að reyna að kasta því ryki í augu almennings að þessi þáltill. snúist fyrst og fremst um að taka bújarðir af bændum, sem yrkja sínar jarðir, en reyna að fela hitt, sem er meginkjarni málsins, að ýmsar náttúruauðlindir, sem allur almenningur telur samkv. sinni réttlætiskennd að hljóti að vera þjóðareign, skuli geta verið taldar í eigu örfárra manna sem hugsa fyrst og fremst um að hagnast á þeim, að hagnast á því að almenningur þarf á þessum auðlindum að halda. Ég hlakka satt að segja ekki til þess, ef Ísland ætlar að vera eitthvert smávegis módel eða minitúrmynd af þeim orkuvanda sem uppi er í heiminum, þ. e. a. s. að deila fari annars vegar þéttbýlissveitarfélög og hins vegar örfáir jarðeigendur um jarðvarma og virkjunarrétt með svipuðum hætti og almenningur í útlöndum deilir nú við olíufursta í arabalöndum um verðlag á olíu og öðru slíku brennsluefni. Ég held, að það sé ekki fögur framtíðarsýn sem þá mundi blasa við okkur íslendingum ef slíkt færi að gerast hér á landi, eins og raunar þegar er byrjað að votta fyrir. Eins og öllum er kunnugt hefur talsvert borið á því undanfarin ár og raunar undanfarnar aldir, sem íslendingar hafa byggt sitt land, að mikil rányrkja hefur verið stunduð á grónu landi og þá e. t. v. fyrst og fremst, hin síðari ár a. m. k., á afréttarlöndum. Það hafa verið gerðar talsverðar tilraunir til þess að bæta úr þessu. Árið 1969 var settur lagabálkur þar sem m. a. voru ákvæði um itölu. Hér er um heimildarákvæði að ræða sem upprekstarfélög, að mig minnir frekar upprekstrarfélög en hreppsfélög, geta tekið upp og beitt, - þ. e. a. s. ef þau telja að um ofbeit sé að ræða á afréttarlöndum, þá veita þessi lög þeim heimildir til þess að beita ítölu til þess að koma í veg fyrir ofbeit á afréttarlöndum. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef aflað mér, hefur því miður verið mjög lítið að því gert að beita þessum heimildarákvæðum og ef marka má blaðafregnir af þessu, sem eru kannske ekki alltaf fulláreiðanlegar, en gefa þó oft mjög raunsanna mynd, þá blasir það ástand við nú og hefur blasað við lengi að á flestum stöðum á íslandi er um ofbeit að ræða á afréttarlöndum samkv. könnun á gróðurfari sem gerð hefur verið af sérfróðum mönnum, þannig að þrátt fyrir þessi heimildarákvæði frá 1969 hefur ekki tekist að stemma stigu við þeirri rányrkju sem stunduð hefur verið á upprekstrarlöndum. En nú hefur einnig verið gripið til annars ráðs. Nú hefur verið gripið til þess ráðs að þjóðin eða réttara sagt Alþ. hefur samþ. að þjóðin skuli verja miklum fjárfúlgum, 1 000 millj. kr., til þess að græða sár landsins, til þess að reyna að gjalda fyrir það sem illa hefur verið við vort land gert af gengnum kynslóðum og þeirri sem enn lifir. Ég vil benda sérstaklega á að þegar þetta mál var á dagskrá, þegar þjóðinni var tilkynnt um þá afmælisgjöf sem hv. Alþ. lagði fyrir hana að gefa sjálfri sér á 1100 ára afmæli byggðar í landinu, þá var þjóðinni sagt: Þið eigið að gera þetta, mín ágæta þjóð, til þess að bæta ykkar land. En óski þessi sama þjóð eftir því að fá frjálsan og óhindraðan aðgang að þessu landi, að fá að nýta náttúrugæði þess sér til þarfa án þess að gjalda of mikið fé fyrir, þá er þetta ekki lengur í munni margra ykkar land, þjóðarinnar land, heldur okkar land, landeigendanna land. Þegar þjóðin þurfti að leggja mikið fé fram til þess að græða sár landsins, þá var þetta land þjóðarinnar. En þegar þjóðin þarf að fá að nytja þetta land, þegar þjóðin biður um að fá frjálsan aðgang að þessu landi, þegar þjóðin fer fram á að fá að nýta náttúrugæði þess til eigin þarfa, þá rísa menn upp og segja: Þetta er ekki land þjóðarinnar, þetta er land örfárra einstaklinga sem teljast geta haft á því full eignarráð og geta nýtt það eins og þeir vilja og geta gert þjóðinni að borga stórfé fyrir. Við viljum líta á landið sem sameign þjóðarinnar allrar. Þannig verður einnig að vera um hnútana búið og þeim mun meiri ástæða að svo sé þegar það gerist í fyrsta lagi að fámennur hópur manna noti landgæði til þess að hagnast stórlega á þeim á kostnað almennings og í öðru lagi að þróunin er sú í auknum mæli að landssvæði eru notuð í öðrum tilgangi en þeim að stunda á þeim búskap, þ, e. a. s. þegar fjársterkir menn í þéttbýli leika sér að því að grisja byggðina í landinu með því að kaupa bændur upp af búum sínum, leggja þessi býli svo í eyði í þeirri von að þeir geti hagnast - ekki á nýtingu landsins, ekki á gróðurmætti þess, ekki á að stunda þar búskap, heldur á því að selja almenningi annaðhvort byggingarlóðir, hitarétt, jarðvarma, hugsanlega orku fallvatna, veiðiréttindi og annað eftir því. Það er mjög mikið - og það vil ég, taka sérstaklega fram og leggja áherslu á - það er mjög mikið sem skilur á milli landeigendanna. bændanna annars vegar, sem yrkja sínar jarðir, og hins vegar þeirra fjármagnsmanna úr þéttbýli, sem kaupa bóndann upp af jörð sinni, hrekja hann þaðan í burtu, grisja byggðina. leggja hugsanlega eða a. m. k. gætu lagt heilar sveitir í eyði í þeirri von að þeir gætu hagnast. ekki á landinu sjálfu, ekki á þeirri trú, sem Guðmundur Ingi Kristjánsson lýsti í kvæði sínu, heldur trúnni á að þeir kynnu að geta gert sér aura úr þeim hlunnindum, sem jörðunum fylgja. Það hefur komið fram og kemur m. a. fram í grg. þessarar þáltill., að jafnvel í löndum eins og Bandaríkjunum og Kanada, sem eru forustulönd kapítalismans í okkar ágætu veröld. sé ekki jafnlangt gengið í þessum efnum og hér á Íslandi. Ég get t. d. skýrt frá því að öll veiðivötn í Kanada, og þau eru mörg, eru í eigu ríkisins eða réttara sagt eru í eigu þjóðarinnar. Þar er málum þannig fyrir komið að þeir, sem t. d. hafa áhuga á veiðiskap, geta keypt sér árskort fyrir 3 dali. 3 kanadiska dali, og stundað veiði í hvaða vatni sem þeir vilja með fjölskyldu sína allt árið um kring. Mönnum finnst e. t. v. fjarstæða að tala um slíkt hér á Íslandi því að við erum svo vanir því að hér sé eftirspurnin eftir veiði miklum mun meiri en framboðið. En menn skyldu athuga annað í því sambandi. Ungur maður, sérfræðingur í fiskræktarmálum. sem starfar hjá Veiðimálastofnuninni og heitir Jón Kristjánsson, hefur undanfarin ár verið að gera rannsóknir á veiðivötnum sem ekki hafa áður verið gerðar hér. Þær rannsóknir hafa verið ákaflega athyglisverðar vegna þess að þær hafa leitt í ljós að það, sem er að íslenskum veiðivötnum, er að þar er ekki veitt nándar nærri nógu mikið. Hann hefur framkvæmt mjög yfirgripsmiklar athuganir á ýmsum fiskivötnum, þessi ungi maður, hefur m. a. verið þar með net af ýmsum möskvastærðum og hefur komist að raun um að það, sem standi veiði í fiskivötnum einna helst fyrir þrifum, sé að þar sé allt of mikið af smáum fiski, þ. e. að þau séu ofsetin. Hann hefur gefið út ýmsar skýrslur um þetta sem hafa verið sérprentaðar og ég veit að þm. gefst áreiðanlega kostur á að fá, og ég vil hvetja menn, sem hafa áhuga á þessum málum, veiðibúskap og veiðiræktarmálum, til að kynna sér þessar skýrslur vegna þess að niðurstöður þessa sérfræðings brjóta gersamlega í bága við þá skoðun sem almenn hefur verið á Íslandi. Hann hefur t. d. skýrt frá því, að til þess að Þingvallavatn gæti borið þann ávöxt, sem það ætti að geta borið, þyrfti að veiða þar á ári 120–130 tonn af murtu. Þar eru nú veidd aðeins á milli 20 og 30 tonn af murtu, eftir því sem hann segir, þannig að það þarf þarna að fimm- eða sexfalda veiðina til þess eins að vatnið geti gefið mestan arð. Sömu sögu segir hann um flest okkar fjallavötn, þar sem veiði er, að vandi þessara vatna sé sá að þar sé ekki nógu mikið veitt. Og hefðu þeir veiðibændur, sem eiga aðgang að þessum vötnum, hug á því að nota þau til hins ítrasta, þá ættu þeir ekki að takmarka veiði í þessum vötnum, ekki að koma í veg fyrir að vegfarendur, sem þarna eiga leið um, veiði í þeim, heldur þvert á móti að hvetja hvern einasta vegfaranda, sem þarna á leið um, að taka toll úr vatninu vegna þess að þá fái þeir fyrst bestan arðinn af. Ég veit að þetta kemur mönnum kannske spánskt fyrir sjónir, Þetta eru niðurstöður rannsókna sem fyrst byrjuðu fyrir þremur áum. Þessar niðurstöður hafa verið prófaðar á örfáum stöðum, m. a. á vatni rétt við Kleifarvatn sem mun heita Djúpavatn. Þar hefur fiskifræðingurinn fengið að ráða um það hvernig að veiðimálum væri staðið og þar er nú eins og svart og hvítt miðað við það sem áður var um fiskgegnd og afla úr þessu vatni. Þessi maður hefur einnig tjáð mér það að t. d. að nefna ef þyrfti að nytja Kleifarvatn og fá úr því þann arð sem mestur gæti orðið, þá þyrfti að leggja svo mikla fjármuni og svo mikla vinnu í að taka undirmálsfiskinn úr vatninu að það væri raunar ekki hægt. Það er því ekki út í loftið að segja að það væri ekki bara almenningi til skemmtunar og upplyftingar að fá frjálsari rétt til þess að stunda veiðar í fiskivötnum á Íslandi heldur við óbreyttar aðstæður, jafnvel þó að veiðibændur eða einstaklingar í þéttbýli ættu þessi vötn eins og nú standa sakir, þá mundi þeim sjálfum vera mikill hagur í því. Ég veit að þetta kemur, eins og ég hef margoft tekið fram, mönnum mjög spánskt fyrir sjónir og þá sérstaklega fiskræktarbændum eða öðrum þeim sem átt hafa og eiga veiðivötn. En þessi fiskifræðingur sem ég þekki og treysti vel, enda vel metinn maður af fræðimönnum í sinni starfsgrein, gefur þessum mönnum eitt ráð og það ráð er að prófa sjálfir með því að fara í þessi vötn sín með helmingi smágerðari net heldur en þeir hafa til þessa notað. Þá munu þeir komast að raun um að þeir fá þau net eiginlega full af smáum fiski, allur þessi smái fiskur sé gamall fiskur, fiskur sem bæði er smár og gamall. Hann er það vegna þess að það er um offjölgun að ræða í vatninu, vatnið er ekki nógu mikið nytjað, fiskurinn fær ekki nógu góð skilyrði til þess að vaxa og verða stór. Einnig á þessu sviði væri því hagkvæmt, jafnvel að óbreyttum þeim reglum sem gilda um eignarráð á hlunnindum eins og veiðivötnum og fleiru, að almenningur fengi þar aukinn aðgang. Að lokum þetta, og ég ætla ekki að lengja þetta mál frekar: Það er alveg fyrirsjáanlegt að þróunin stefnir í þá átt sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir. Spurningin er aðeims sú hversu lengi verður á móti staðið. Og það er erfiðara að standa á móti, eins og hv. 2. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson, hefur glögglega sagt, - það er erfiðara að standa á móti eftir því sem árin líða vegna þess að fleiri og fleiri glepjast, eins og hann segir, hv. þm., til fylgis við þetta mál. Almenningur á Íslandi, hinn landlausi almenningur, eins og við gjarnan köllum hann, hefur e. t. v. ekki orðið þess var enn þá hvað kann að gerast ef örfáir einstaklingar geta talið sig hafa eignarhald á ýmsum verðmætustu náttúrugæðum landsins. En íbúar þeirra sveitarfélaga, sem nú eru að semja við jarðeigendur um hitarétt og nú á að gera að borga fyrir þessa varmaorku í svipuðum mæli og þeir þurfa nú að borga fyrir innflutta brennsluolíu, þeir munu áður en langt um líður sjá í hvert horf stefnir ef ekki er hér spyrnt við fótum. Ég vil að endingu einnig vekja athygli manna á því, að frá því að þessi þáltill. kom fyrst fram hér á Alþ. og var af mjög mörgum mönnum talin algerlega óalandi og óferjandi í öllum greinum, þá hefur það gerst að bæði stjórnvöld og einstakir þm. hafa tekið upp mál hér á Alþ. sem eru inni í þessu, sem eru einn anginn og einn þátturinn af þessu máli, eins og t. d. frv. bað til jarðalaga sem hér hefur verið sýnt og stefnir að því að koma í veg fyrir að fjársterkir þéttbýlismenn kaupi bændur upp af bújörðum sínum. Þetta frv. er nú á döfinni og var flutt nokkru eftir að sama máli var hreyft í þáltill. Alþfl. og það þá talið óalandi og óferjandi. Einnig er hv. þm. Magnús Kjartansson hér á ferðinni með annað mál. frv. til l. um breyt. á orkulögum, sem stefnir að því að gera háhitasvæði á Íslandi að almenningseign, sem einnig er þáttur í þessu máli. Þess verður því vart ekki síður hér á Alþ. en utan þess að þeim sjónarmiðum, sem skil eru gerð í till. þeirri til þál. sem hér er á dagskrá, vex stöðugt fylgi.



Herra forseti. Hv. 8. landsk. þm., sem hér var að ljúka máli sínu, hefur nú flutt langa ræðu. Hann hefur lýst þeirri skoðun sinni að sú till., sem hér liggur fyrir, sé ekki aldeilis nein aðför að eignarréttinum, það sé ekki gert ráð fyrir því að taka land af einum eða neinum, það sé einungis gert ráð fyrir því að landið verði í eigu þjóðarinnar, eins og hann kallar það, með þeim hætti sem almenningur á Íslandi hefur talið sig eiga það um aldaraðir samkv. venjulegri réttlætiskennd. Ég verð að biðja hv. þm. velvirðingar á því að ég átta mig ekki nægilega vel á því, hvað hann meinar í sinni ræðu þegar hann segir að eignarréttur eigi að fara að réttlætiskennd almennings. Hvaða almenningur er það, sem á að dæma í slíkum málum, og eiga einstaklingar, sveitarfélög og samtök sveitarfélaga, þ. e. upprekstrarfélögin, að lúta því sem einhverjir tilteknir aðilar telja vera réttlætiskennd sína í sambandi við eignarráð á landinu? Þetta var svo þokukennt og óljóst hjá hv. þm. að ég verð að viðurkenna það að ég veit ekki hvar hann stendur. Eitt er víst að ég fékk ekki áttað mig á því að hann stæði föstum fótum á jörðinni. Til þess að átta sig á því, hvort hér sé um einhverja aðför að eignarrétti að ræða eða ekki, þá held ég að sé einfaldast að lesa 2. mgr. tillgr., en hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að leggja fyrir ríkisstj., að hún láti sérfróða menn semja frv. eða frv. að l. um eignarráð og eignarréttindi þjóðarinnar yfir byggðu landi og óbyggðu, stöðuvötnum í byggð og óbyggðum, fallvötnum, jarðhita og hvers konar námum og vinnslu verðmæta úr jörðu, sem ekki eru þegar í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Glöggt verði kveðið á, hvernig landareign og landnytjar færist úr einkaeign í eign ríkisins og hvernig bætur skuli reiknast fyrir.“ Ég held að hvað sem orðum hv. þm. líður, þá verði því ekki leynt að tilgangur þessarar till. er að færa eignaryfirráð yfir landi, gögnum þess og gæðum, úr höndum einstaklinga í eigu ríkisins og e. t. v. sumpart í eigu sveitarfélaga. En hv. flm. till. virðast líta svo á, að með því að koma landi í eigu sveitarfélaganna, sé það orðið að þjóðareign. Nú er rétt að átta sig á því hvernig þessu er varið eins og sakir standa. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur svarið af sér að hann eða þeir flm. till. vilji með nokkrum hætti koma í veg fyrir að bændur eigi sínar bújarðir og geti átt þær svo lengi sem þeir kjósa. Látum það gott heita og er vissulega vert að þakka það að hv. þm. skuli hafa tekið svo afdráttarlausa afstöðu um það efni. Í landinn eru nú 800–900 jarðir í ríkiseign. Aðrar jarðir eru flestar í eigu einstaklinga, flestar í eigu bænda sjálfra, nokkrar í eigu annarra einstaklinga og örfáar í eigu sveitarfélaga. Hálendi landsins er að meginhluta til í eigu sveitarfélaga. Ekki þarf því neinar breytingar þar á ef eign sveitarfélaga er sama og þjóðareign - eða hvað? Líklega ekki. Sveitarfélögin, ýmist hvert út af fyrir sig eða nokkur saman, eiga hálendið, afréttarlöndin, þ. e. a. s. upprekstrarfélögin sem mynduð eru af einu eða fleiri sveitarfélögum. Bændur landsins eiga ásamt bújörðum sínum árnar, veiðivötnin sem talað er um, bæði rennandi vötn og stöðuvötn, og þessi veiðivötn hafa til þessa verið talin óaðskiljanlegur hluti bújarðanna. Í engum lögum er að því vikið að greina þarna á milli. Ekki varð þó annað skilið á hv. 8. landsk. þm. en hann vildi a. m. k. taka þennan hluta af bújörðunum og gera að hinni svokölluðu þjóðareign. Ég lýsti því í ræðu fyrir nokkrum dögum að ég liti svo á að með þessu háttarlagi, ef þessi regla yrði tekin upp, þá yrði stefnt í öfuga átt fremur en rétta, líka með tillíti til þess að ef t. d. veiðiárnar væru komnar í eigu ríkisins, þá yrði væntanlega einhver tiltekin stjórnarráðsskrifstofa hér í Reykjavík sem úthlutaði veiðileyfum til landslýðsins. Ég trúi því ekki, og ég efast um að það séu margir á hv. Alþ. eða annars staðar sem trúa því, að ráðstöfun þessara verðmæta yrði í betra lagi í höndum einhverrar opinberrar stjórnarráðsskrifstofu heldur en eins og þessu er háttað í dag með ráðstöfun á veiðirétti af hálfu veiðifélaganna. Ég a. m. k. trúi því ekki. Í þessum ræðustól hefur stundum verið að því vikið að ráðstöfun opinberra aðila á tilteknum verðmætum, bæði veiðirétti og landi í opinberri eigu, hafi ekki alltaf verið með þeim hætti sem best hefði verið á kosið. Ég ætla ekki að fara hér með neinar aðdróttanir um það efni, en ég trúi því ekki að þessi mál væru í betra lagi í höndum opinberra aðila heldur en þeirra sem nú fara með þessi mál. Hv. 8. landsk. þm. gerði mikið úr því, að jarðvarmi, fallvötn til vatnsvirkjana og náma ýmiss konar væru í einstökum tilvikum í höndum og eigu einstaklinga. Ef talið er að almenningsheill krefji að nauðsynlegt sé að nýta þessi verðmæti til almenningsheilla, þá er sú leið opin að taka þessi verðmæti eignarnámi. Og það er sjálfsagt að gera það ef samningar nást ekki. Það er sjálfsagt að gera það og til þess þarf alls ekki þjóðnýtingu landsins alls, heldur er hvenær sem er hægt að fara þá leið, sem íslensk lög heimila nú í dag og er í samræmi við íslenska stjórnarskrá. Þess vegna er algerlega óþarft að semja lög, eins og er gert ráð fyrir ef till. þessi yrði samþ., sem kveða svo á að landið allt verði þjóðnýtt. Ég vil gjarnan taka það fram ítarlegar en ég gerði í ræðu minni hér fyrir fáum dögum af tilefni, sem gáfust í þeim umr. og einnig að nokkru nú, að almenningur á Íslandi, það fólk sem býr bæði í þéttbýli og strjálbýli, þarf að eiga greiðan aðgang að landi þar sem það getur komist í nána snertingu við náttúruna, notið hollrar návistar við hana, dvalið sér til hvíldar og hressingar og sótt þangað nýjan þrótt og hvíld sem það trauðla getur fengið annars staðar. Þetta verður best gert með þeim hætti að jafnvel í hverju héraði verði opnuð útivistarsvæði, sem almenningi úr borg og byggð séu opin og frjáls. Ég lít svo á að þessu væri best komið fyrir á þann veg að þessi útivistarsvæði væru í eigu héraðsbúa sjálfra í hverju héraði fyrir sig. Ég vil leggja mikla áherslu á þessa skoðun mína og ég get vel tekið undir það að þessi efni eru ekki nægilega skipulögð enn í dag og þyrfti að ráða bót á, a. m. k. í sumum landshlutum. Hins vegar neita ég því að land, sem er í eigu bænda, sé yfirleitt lokað almenningi með þeim hætti sem virtist koma fram hjá ræðumönnum fyrir nokkrum dögum, að þeir synjuðu þar yfirleitt um yfirferð og að almenningur kæmi þar að lokuðum hliðum. Þetta þekki ég a. m. k. ekki. Ég held að það sé ekki ástæða til þess fyrir mig að ítreka mikið mín sjónarmið í sambandi við það hvernig best sé komið fyrir eignarráðum á landinu. Ég tel tvímælalaust að svo best þrífist landbúnaðurinn að jarðir séu í sjálfseignarábúð í sem allra ríkustum mæli, að afréttirnar séu ekki skildar frá jörðunum, að veiðiárnar eða veiðivötnin séu ekki skilin frá jörðum sem eru óaðskiljanlegur hluti af eftir gildandi lögum, og ég tel að í þessu skipulagi sé fólgin kjölfesta landbúnaðarins. Ég tel líka að ef sumt af þessum landsréttindum væri tekið af bændunum og skilið frá bújörðunum, eins og helst mátti skilja á hv. síðasta ræðumanni, þá mundi það þýða að dregin væri burst úr nefi bóndans og af því mundi aftur stafa að hann þyrfti að fá eitthvað í sinn hlut í staðinn, væntanlega þá í hækkuðu búvöruverði ef ekki kæmi annað til. Þessi mál verður að líta á öll í samhengi, og ég tel að sú reynsla, sem fengist hefur af ríkiseign á jörðum og ríkiseign á landi yfir höfuð, sé ekki talandi dæmi um að það yrði stefnt í rétta átt með þeirri till. sem hér er á dagskrá. Það er síður en svo. Þau dæmi eru mörg sem sýna, að ef auka ætti á það skipulag, þá yrði það til hinna mestu óheilla. Hv. 8. landsk. þm. minntist á það að víða á landinu væri ofbeit og Alþ. hefði á hátíðarfundi samþ. verulega fjárveitingu til þess, eins og hann orðaði það, að bæta fyrir þau mistök sem hefðu orðið í samþandi við meðferð landsins. Hann taldi einnig að með þessu væri gefið undir fótinn um það, að úr því að þjóðin legði þarna fram nokkurt fé, þá ætti þjóðin að eiga allt landið. Ég ætla ekki að gera fleiri aths. við þetta í sambandi við eignarráðin. En ég lít svo til að nú sé allt í nokkurri óvissu um hvort betur yrði með landið farið þótt það kæmist í eign opinberra aðila. Ég a. m. k. hef skilið það svo - og átti ég sæti í þeirri n. sem fjallaði um þessa tilteknu till., sem leiddi til samþykktar þjóðargjafarinnar, og hef í þeirri n. átt viðtöl við forystumenn sveitarfélaga og forráðamenn bændasamtaka um land allt, - þá hef ég litið svo til að óvíða væri kannske verr farið með land heldur en þar sem það er í opinberri eigu og ekki þó síst þar sem það er í eigu þéttbýlissveitarfélaga. Ég held að það væri kannske hv. 8. landsk. þm. hollt, áður en hann fer að ræða um þessi mál af vandlætingu, að hann kynnti sér eitthvað hvernig þessi mál horfa við. Ég lít svo til að það sé e. t. v. óvíða sem sjái meira á landi heldur en hér í grennd þéttbýlisins við Faxaflóa. Og þó hefur byggð bændanna verið að grisjast á þessu svæði um áratugi. Það er ekki af þeim rótum runnið að bændurnir hafi ofnýtt þetta land. Það eru einhverjar aðrar orsakir sem til liggja. E. t. v. eru þær orsakir að verulegu leyti þær, að þau þéttbýlissveitarfélög, sem hér liggja og eiga takmarkað land, nýta það land meira en góðu hófi gegnir og búpeningur, sem er í eigu fólks í þessum þéttbýlissveitarfélögum, sinnir auðvitað ekki landamerkjum, þegar ekki er girt, og flæðir yfir stærra landssvæði. Ég hygg að það væri hollt fyrir hv. 8. landsk. þm. að kynna sér hvernig er ástatt með nýtingu landsins hér austur um og austur í Grafning, austur í Ölfus og hann ætti að renna grun í að byggð bændanna hefur verið að þoka á þessu landssvæði. Það er eitthvað annað, sem er að yrja upp landið á þessu svæði. Ég held sem sagt að það sé ekki alltaf víst þó að landssvæði og þar með talin beitilöndin og afréttarlöndin kæmust í eigu annarra en bænda, þ. e. a. s. í eigu opinberra aðila, stærri sveitarfélaga og ríkisins, að þá er síður en svo að það sé trygging fyrir því að betur yrði með það farið. Auk þess er mjög umdeilanlegt hvað ofbeit er mikil á tilteknum landssvæðum. Það mál skal ég ekki fara langt út i, það er allt of langt til þess að ræða hér, en þar hafa auðvitað fleiri öfl að verki staðið að eyða gróðurlendi landsins en búpeningurinn. Það er vitaskuld veðurfarið, það eru náttúruhamfarir og það eru jarðeldar og vatnsföll. Allt þetta hefur átt sinn mikla þátt í að eyða gróðri landsins og miklu meiri en menn almennt vilja láta í veðri vaka. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson taldi sig ljóstra upp mjög merkilegu leyndarmáli sem tiltekinn fiskifræðingur hafði komist að fyrir 2–3 árum, sem sé að veiðivötnin, þ. e. stöðuvötnin fyrst og fremst, væru með þeim ólíkindum að það þyrfti að veiða í þeim mikið magn fisks til þess að fiskurinn gæti þrifist í vatninu. Þetta hafa auðvitað bændur landsins vitað um frá ómunatíð, að veiðivatn þarf að nytja til þess að þar geti þrifist veiði. Bændur landsins hafa einnig vitað frá ómunatíð, að svo best verður ósigkomulag landsins að það sé nýtt að hæfilegu marki. Þetta er engin ný bóla. Þó að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hafi öðlast þessa visku í gær eða fyrradag, þá er þetta hreint ekkert nýtt fyrir þeim sem hafa nýtt þetta land frá aldaöðli. Ég vil gjarnan skjóta hér inn í vegna þess að tilefni gafst til frá hv. 3. þm. Norðurl. v. fyrir nokkrum dögum í umr. um þetta mál, þar sem hann taldi, að till, þessi væri þáttur í þeirri árás sem landbúnaðurinn hefði orðið fyrir um þessar mundir, en þungamiðja þeirrar árásar væri þó þau skrif sem birst hefðu í dagblaðinu Vísi á undanförnum mánuðum um landbúnaðarmál. Ég tel ástæðulaust að draga úr því, að hér sé um árás á landbúnaðinn að ræða. Hins vegar vil ég vekja á því athygli, að sú landbúnaðarstefna, sem fylgt er í dag og fylgt hefur verið á undanförnum árum allmörgum, er að mjög verulegu leyti mótuð af Sjálfstfl. og á rætur sínar að rekja til ákvarðana sem Sjálfstfl. hefur tekið. Þau skrif, sem hv. þm. minntist á, fara í bága við þessa stefnu, þau fara í bága við stefnu Sjálfstfl., því að stefnu hans í landbúnaðarmálum hefur ekki verið breytt. Ég vil gjarnan af þessu tilefni láta þetta koma fram. Hv. 8. landsk. þm. vitnaði í ræðu mína hér fyrir nokkrum dögum og hagræddi eitthvað orðum, sem honum er auðvitað velkomið. Hann ræður sínum vinnubrögðum. Hann taldi að ég hefði m. a. spurt, af hverju þessi till. væri flutt, og ég hefði talið að það væri áhættusamt að hafa svona till. lengi til meðferðar því að fleiri og fleiri mundu safnast um hana og henni mundi vaxa fylgi. Nú vil ég í fyrsta lagi taka fram, að það er auðvitað enginn mælikvarði á gæði máls þó að því ljái nokkrir menn fylgi. Sjónarmið og aðstæður manna eru það mismunandi að það er ekki algildur mælikvarði á gæði máls eða hvað það er réttlátt. En vegna þess að hv. þm. var að margítreka það, hvað hann taldi sig hafa eftir mér, þá held ég að ég lesi hér 2–3 málsgr. úr lokum ræðu minnar, sem um þetta fjölluðu, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo: „Ýmsir hafa velt því fyrir sér á þessum árum, sem liðin eru frá því að hv. þm. Alþfl. hófu að flytja till. af þessu tagi, hvað fyrir þeim vakir. Sumir halda því fram að þeir séu einungis að dusta rykið af gömlum sósíalistískum stefnuskráratriðum til þess að sanna að þeir séu vinstri flokkur, til þess að koma þeirri hugsun á framfæri að þeir séu róttækur flokkur, kannske róttækari en aðrir flokkar á Íslandi. Aðrir halda, að hér sé einungis um að ræða heldur ómerkilegt áróðursplagg sem þeir séu að veifa framan í þjóðina ár eftir ár af því að þeir telji sér það hagkvæmt fyrir vissan hluta fólks og það gæti e. t. v. orðið til þess að einhverjir glepjist til fylgis við þá af þeim orsökum.“ Enn segir í þessari ræðu minni: „Ég held, að þessi síðari tilgáta sé ekki fjarri lagi, ef litið er á framvindu þessa máls á hv. Alþ. bæði fyrr og nú. Till. þessi hefur ekki hlotið afgreiðslu Alþ., til þessa. Þess hefur ekki orðið vart, svo að ég viti, að hv. flm. till. hafi ýtt þar mikið á eftir. Ég spurði um það hjá skrifstofu Alþ. hvort fulltrúi Alþfl, í þeirri hv. þn., sem þetta mál fékk til meðferðar á síðasta Alþ., hefði skilað áliti. Svo var ekki. Nál. hefur ekki verið skilað af stuðningsmönnum þessarar till. Till. nú var flutt snemma á yfirstandandi Alþ., löngu fyrir jól. 6. mars er fyrst mælt fyrir þessari till. Hefur hún þó lengi staðið í efstu röð á dagskrá Sþ., þess fundar er fjallar um till. til þál. Það er því a. m. k. ekki fast eftir því gengið af flm. till. að ýta henni áfram eða koma henni til afgreiðslu.“ Enn segir í þessari ræðu minni: „Ég vil aðeins ýta á eftir því fyrir flm. að þessi till. hljóti nú afgreiðslu. Ég held að það sé ekkert við það unnið að vera að veifa þessu framan í landslýðinn ár eftir ár, þing eftir þing, án þess að taka það einu sinni til formlegrar og endanlegrar afgreiðslu á Alþ. Þess vegna skora ég á hv. þn., sem fær þetta mál til meðferðar, að skila fljótt og vel áliti um það og taka það til afgreiðslu. Ég hef það traust á hinu háa Alþ. að ég efast ekki um hver sú afgreiðsla verður.“ Þannig hljóðaði þessi kafli í ræðu minni frá því 6. mars og hv. 8. landsk. þm. hefði verið í lófa lagið að fá handrit að henni áður en hann fór að vitna í þennan kafla, því að búið var að vélrita ræðuna. En hann kaus heldur að hafa þann háttinn á að snúa þar ýmsu við eða eins og segir í Njálu: „Um sagnir allar ballaði hann mjög til, en ló frá víða.“

Flm. (Jón G. Sólnes) : Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr., má með nokkrum sanni segja að sé gamall kunningi ef svo mætti að orði komast. Hún sá fyrst dagsins ljós í des. 1972 er ég fyrst átti sæti á hinu háa Alþ. sem varamaður nokkra daga. Þá gafst aldrei tími vegna anna þingsins til að taka till. til umr. Næst átti ég stutta setu á Alþ. sem varaþm. í mars 1974 og þá komst ég það langt með þetta mál að mér var heimilað að flytja framsöguræðu. Lengri áfanga var ekki náð í það skiptið. En nú vona ég að í þetta sinn takist svo til að þetta mál fái þinglega afgreiðslu. Ég get í þessari framsögu minni að verulegu leyti stuðst við meginmál ræðu þeirrar sem ég flutti á hinu háa Alþ. hinn 2. apríl s. l. Eins og tekið er fram í grg. þeirri, sem prentuð er á þskj. 299 er hægt að ítreka það, að þegar núgildandi reglugerð um skipan gjaldeyris- og innflutningsmála o. fl. var gefin út hinn 27. maí 1960 var stórt spor stigið í þá átt að gera öll mál varðandi gjaldeyris-, innflutnings- og fjárfestingarmál auðveldari í framkvæmd en verið hafði. Þjóðin hafði um áratugi búið við margs konar kerfi hafta og takmarkana í sambandi við þessi mál, sem á margvíslegan hátt hafði beinlínis verið dragbitur á allri athafnasemi, framkvæmdamöguleikum og fjármagnssköpun fyrirtækja og einstaklinga og um leið eðlilegs hagvaxtar þjóðarinnar í heild. Tilkoma fyrrgreindrar reglugerðar var því vissulega stórkostleg úrbót á því vandræðaástandi sem ríkt hafði í þessum málum til þess tíma að hún tók gildi. Hins vegar verður ekki hjá því komist að benda á að á þeim hálfum öðrum áratug, sem liðinn er frá því að fyrrgreind reglugerð var gefin út, hafa orðið svo örar breytingar í heiminum á sviði viðskipta og þá sérstaklega fjármagnsflutnings almennt, að nú er svo komið, að dómi flm. þessarar till., að mörg ákvæði núgildandi reglugerðar eru orðin algjörlega úrelt og standa í vegi fyrir eðlilegum fjármagnsviðskiptum þjóðarinnar í heild. Það verður að segjast hér, að mér finnst það einhver mesti ljóður í fari viðreisnarstjórnarinnar, eins mörgu góðu og hún kom í kring, hve mikil stöðnun varð í þessum málum á hinum langa valdaferli þeirrar stjórnar. 1. gr. reglugerðar þeirrar, sem þáltill. sú, sem hér er til umr., skírskotar til, hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Innflutningur á vörum til landsins skal vera frjáls nema annað sé ákveðið í sérstökum lögum eða reglugerð. Sama máli gegnir um gjaldeyrisgreiðslur til útlanda.“ Með þessu ákvæði má segja að sé skýrt mörkuð sú stefna sem ákveðið er að gilda skuli. Gallinn er bara sá að með ýmsum ákvæðum sem um er rætt, sérstaklega í 2. kafla fyrrgreindrar reglugerðar, eru margvísleg fyrirbæri um eyðublaðanotkun og skriffinnsku alls konar í sambandi við almennar umsóknir, sérstaklega umsóknir er snerta yfirfærslur eða greiðslur í erlendum gjaldeyri, að á framkvæmdinni verða öll þessi mál seinvirkari, fyrirhafnarmeiri og erfiðari viðfangs en þyrfti að vera. Má kannske með nokkurri sanngirni segja, að þegar reglugerðin var gefin út hafi ákvæði þessi átt rétt á sér til bráðabirgða vegna hins stranga haftatímabils sem hafði gilt hér svo lengi. En að láta þessi ákvæði fá jafnfastan sess og þau hafa öðlast er að dómi flm. hið mesta glapræði og hefur orðið þróun allra peningamála og hagkerfi þjóðarinnar til ómetanlegs tjóns. Að dómi flm. þessarar þáltill. er helstu agnúar reglugerðarinnar að finna í ákvæðum 2. kafla hennar, 7.–10. gr., og verð ég til stuðnings máli mínu að fá að lesa - með leyfi forseta - nokkur atriði úr þessum greinum. Í 7. gr. standa t. d. þessi ákvæði: „Þegar um innflutning frílistavöru er að ræða ber innflytjanda, áður en varan er send af stað frá útiöndum, að gera viðskiptabanka grein fyrir væntanlegum innflutningi og semja um greiðslufyrirkomulag vörunnar.“ Í 8. gr. stendur t. d.: „Þeir sem hyggjast flytja inn vörur með slíkum gjaldfresti skulu fyrir fram leita samþykkis viðskiptabanka.“ Það fer enginn eftir þessu og þetta er í reynd alveg dauður bókstafur. Það út af fyrir sig er nægilegt tilefni til þess að reglugerðin í heild sé endurskoðuð. Það er skoðun flm. að þegar um innflutning og yfirfærslu fyrir frílistavörur er að ræða, nema um sé að ræða verulega upphæð, gilti sú regla að það þyrfti bókstaflega engar umsóknir eða eyðublaðanotkun, hlutaðeigandi gjaldeyrisbönkum væri fullkomlega frjálst að afgr. slík mál viðstöðulaust og gætu sjálfir séð um að halda nauðsynlegar skrár eða skýrslur um notkun og yfirfærslu gjaldeyris í viðkomandi tilfellum. Það má benda á að við hverja minnstu afgreiðslu þarf eyðublað í þrí- eða fjórriti, t.d. áskrift að tímariti, félagsgjöld, smágjafir o. fl. Allt þarf að færast á eyðublöð. Þá er ekki úr vegi í þessu sambandi að minnast á póstafgreiðslur, sem geta ekki afgreitt minnstu póstkröfu í erlendum gjaldeyri fyrir hina minnstu upphæð nema innflytjandi fái einhvern stimpil frá gjaldeyrisstofnun, þrátt fyrir það að hlutaðeigandi póstafgreiðslu sé að lokum heimilt að taka við greiðslu. Hljóta allir að sjá hve miklum vandkvæðum þetta er bundið á póstafgreiðslum úti á landi, sem eru víðs fjarri öllum slíkum gjaldeyrisstofnunum, svo að ekki getur þessi tilhögun verið í anda margyfirlýstrar byggðastefnu stjórnmálaflokka. Þá er fráleitt ákvæði 10. gr., svo hljóðandi: „Engar vörur má tollafgr. nema framvísað sé innkaupsreikningi með áritun banka um að vörurnar séu greiddar eða greiðsla tryggð í erlendum gjaldeyri.“ Hvar sem frjáls viðskipti eru ríkjandi eiga slík málefni að vera alger samningsatriði milli seljanda og kaupanda vörunnar um tilhögun á greiðslunni. Það getur oft staðið þannig á að samningar séu á lausu um þetta atriði milli seljanda og kaupanda og ekkert við það að athuga. Slíkt frjálsræði á að vera ríkjandi manna á meðal. En slíkt fyrirkomulag á að sjálfsögðu ekki að hindra á nokkurn hátt að lögboðin aðflutningsgjöld, tollar og þess háttar greiðslur, séu skilvíslega innt af hendi. Í 8. og 9. gr. reglugerðarinnar eru ákvæði um heimild innflytjenda að flytja inn vörur með gjaldfresti. Þessi ákvæði eru að dómi flm. þáltill. allt of ströng. Ég þykist vita að það vaki fyrir hlutaðeigandi yfirvöldum að vilja hafa hönd í bagga með að ekki sé stofnað til óþarflegra lausaskuldbindinga í erlendum gjaldeyri vegna innflutnings varnings eða annarra hluta. Þetta er algjörlega úrelt fyrirkomulag. Í lýðfrjálsu landi, þar sem á að ríkja frjálst hagkerfi, á það algjörlega að vera á valdi einstaklinganna sjálfra að gera hverjar þær skuldbindingar sem þeir kjósa. Þeir eiga sjálfir að vera ábyrgir gerða sinna í þeim efnum og bera ábyrgð á þeim, en ekki að lúta boði eða banni einhverra opinberra stjórnvalda og skriffinnskubákna hvað snertir slík viðskipti, enda hefur reynslan sýnt að slík ákvæði sem hér er vikið að hafa á undanförnum árum skaðað þjóðina um stórkostlegar upphæðir. T. d. þegar um miklar fyrirsjáanlegar verðsveiflur er að ræða á helstu neysluvörum, hráefnum og t. d. nauðsynlegustu rekstrarvörum atvinnuveganna, þá er afar áríðandi að ákvæði sem þessi hindri ekki að hægt sé án tafar að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að gera sem hagkvæmust innkaup. Það er hægt með dæmi að benda á að þegar öllum sem vildu sjá, var ljóst að stórkostleg verðhækkunaralda var að skella á í heiminum á ýmsum nauðsynlegustu rekstrar- og neysluvörum, þá var þeim vanda mætt hér með því að herða á ákvæðunum um að kaupa vörur gegn gjaldfresti, stytta leyfilegan lánstíma. Hvað halda menn að slíkar ráðstafanir hafi kostað þjóðina í auknu innkaupsverði og hvað halda menn að ekki hvað síst slíkar ráðstafanir hafi átt ríkan þátt í hinum mikla og sívaxandi verðbólguvanda sem við erum alltaf að stríða við? Þá má benda á þá staðreynd að sú takmarkaða heimild, sem veitt er til erlendra vörukaupa, miðast almennt við víxla eða dýrustu vörukaupalán sem um ræðir. Því má ekki heimila góðum og traustum fyrirtækjum og einstaklingum, sem þess eru megnugir, að fá lán í erlendum bönkum eða hjá öðrum aðilum til þess að geta gert sem hagkvæmust innkaup, t. d. með staðgreiðslu í erlendum gjaldeyri, og ná þannig oft afslætti, fyllsta magnafslætti? Slík tilhögun viðskipta þjóða á milli er yfirleitt heimiluð í samskiptum ríkja á vesturlöndum og í hinum frjálsa heimi. Við erum eina landið af svokölluðum lýðræðisríkjum, utan Sovét-Rússlands og annarra sósíalistaríkja, sem virðumst þurfa að hafa eitthvert járntjald eða múr í sambandi við þessi viðskipti. Árangurinn lætur heldur ekki sér standa. Við eigum heimsmet í verðbólgu og gjaldmiðill okkar er nánast sagt einskis virði hvar sem hann er sýndur á erlendum vettvangi. Það er vert að athuga að það eru mörg fyrirtæki og einstaklingar sem eru í þeirri aðstöðu, sem betur fer, að njóta trausts á erlendum lánamörkuðum og hafa möguleika til fjárútvegunar sem þau hins vegar hafa e. t. v. ekki hér heima. Þess konar viðskipti eru eingöngu rekin á ábyrgð hlutaðeigandi aðila og gildir um slík viðskipti allt annað en t. d. opinberar lántökur, sem raunar eru að dómi flm. þessarar þáltill. þær einu sem aðgæslu þarf við, því að um margar slíkar lántökur gildir að þær verða ekki endurgreiddar nema með margs konar skattaálögum á þegna þjóðfélagsins. Í þessu sambandi er einnig vert að benda á að sú stefna, sem ræður í okkar þjóðfélagi og hefur ráðið um það að ekki er heimilt að takast á hendur neinar erlendar fjárskuldbindingar nema með leyfi einhverra opinberra aðila, knýr einmitt á um opinbera fyrirgreiðslu í þeim málum, t. d. með ríkisábyrgðum sem sífellt hafa verið að aukast og leiða af sér sívaxandi greiðslubyrði í hinu opinbera kerfi, sem að sjálfsögðu hefur ekki aðra leið en að sækja fjármunina, sem þarf til þess að standa undir slíkum greiðslum, í vasa hins almenna skattgreiðanda. Með samþykkt þeirrar þáltill., sem hér hefur verið borin fram, og eftir að hún væri komin í framkvæmd væri hægt að draga stórlega úr þeirri áhættu sem núv. tilhögun þessara mála hefur í för með sér. Í þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, er minnst á sem áfanga svipað fyrirkomulag og er í gildi á Norðurlöndum, t. d. í Danmörku. Það er ekki farið fram á meira í upphafi. Í Danmörku er frílistavöruinnflutningur algerlega frjáls, ekki háður neinum umsóknum eða eyðublaðavafstri. Ferðamannagjaldeyrir er svo að segja frjáls og laus við allar umsóknir og eyðublöð. Lántökur einstaklinga og fyrirtækja, allt að mjög hárri upphæð á íslenskum mælikvarða, voru 4 millj. kr. danskar í sept. s. l. og voru þá hækkaðar upp í 20 millj. kr. danskar, eru algjörlega frjálsar og mjög greitt um aðrar lántökur, t.d. til fjárfestingar og annarra framkvæmda. Þá vil ég minnast á eina tegund viðskipta, sem mjög er tíðkuð hjá nágrannaþjóðum okkar, og það eru svokölluð termín - eða lauslega þýtt tímasetningarviðskipti. Öll vitum við að það er alltaf viss ótti í aðilum hér að takast á hendur skuldbindingar um greiðslu í erlendum gjaldeyri. Með termín-viðskiptum er hægt að tryggja sig algjörlega gegn tapi eða öðrum skakkaföllum vegna hugsanlegra gengisbreytinga. Þetta gerist á þann hátt að hlutaðeigandi, sem hefur t. d. tekist á hendur skuldbindingar um greiðslur í erlendum gjaldeyri, getur á termín-kjörum tryggt sér gegn vægu gjaldi kaup á honum nauðsynlegum erlendum gjaldeyri á tilsettum tíma á því gengi sem skrásett er þegar hann tekst skuldbindinguna á hendur. Hvílíkt öryggi og þægindi er slíku kerfi samfara vænti ég að leynist engum er þekkir til þessara mála. Hins vegar sýnir það kannske ljóst hve gersamlega við erum á eftir tímanum í nútímaviðskiptum, að þessi þáttur í sambandi við erlendar skuldbindingar er gjörsamlega óþekkt fyrirbrigði hér á landi. Þess má einnig geta hér að slík tilhögun er líka framkvæmd erlendis í sambandi við sölu erlends gjaldeyris af framleiðanda útflutningsvöru. Þá eru atriði, sem ég vil minnast á og tel mjög þýðingarmikil í sambandi við öll þessi mál, og það er heimild banka og innlánastofnana hér á landi til þess að taka við erlendu fé til geymslu með þeim hætti, að slíkir reikningar séu algjörlega frjálsir, „convertible“ sem kallað er, að því er snertir aðila sem búsettir eru erlendis. Þessi tilhögun viðgengst í öllum þróuðum löndum víða um heim. Það, sem er náttúrlega langæskilegast, er að allir innlánsreikningar og allt fjármagn yfirleitt sé gjörsamlega frjálst til hvaða ferðar eða notkunar sem er. Það er staðreynd að okkur íslendinga hefur ávallt og þá ekki síst á hinum síðustu tímum hrjáð mjög bagalega vöntun á fjármagni. Við höfum ekki verið þess megnugir og kannske ekki hægt með sanngirni að ætlast til þess að jafnfámenn þjóð og við erum, geti komið því við að skapa jöfnum höndum það fjármagn sem við þurfum bæði til neyslu, almenns rekstrar og þeirra mörgu og mikilvægu fjárfestingarframkvæmda sem ávallt eru og verða á döfinni hjá okkur. Það hefur alltaf verið svo að við höfum í sívaxandi mæli þurft að leita fyrir okkur á erlendum lánamörkuðum í sambandi við nauðsynlegar fyrirgreiðslur í þessu efni. Enda tala verkin í þeim málum þar sem skuldir okkar erlendis nema nú milljarðatugum, og þá er öllum ljóst hve stórkostleg upphæð það er sem á hverjum tíma fer af andvirði þjóðarframleiðslunnar í að greiða afborganir og vexti af slíkum skuldum. Hvað halda menn að íslenska þjóðin sé á undanförnum árum búin að greiða mörg hundruð millj. í beina þóknun til erlendra fjármagnsmiðlara í sambandi við lánsfjárútveganir fram yfir eðlilega vexti á hverjum tíma? Með þessar staðreyndir fyrir sjónum er það þá ekki þess virði að gerð sé a. m. k. smátilraun með að koma á svipaðri tilhögun á þessum málum hjá okkur og gerist hjá þeim þjóðum, sem næst okkur standa og við höfum nánust samskipti við, eins og t. d. Norðurlandaþjóðunum? Í till. þeirri, sem hér liggur fyrir hv. Alþ., er gert ráð fyrir því að við væntanlega breytingu á reglugerð um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála verði þó ekki gengið lengra til að byrja með en að þessum málum verði hagað hér með svipuðum hætti og t. d. hjá dönum. Þar hafa bankastofnanir fullt umboð og leyfi til þess að taka við fé til geymslu fyrir erlenda aðila og eru ósparar á að auglýsa þá þjónustu í hinum stærstu heimsfjölmiðlum. Og hjá þjóð sem stöðugt vantar fjármagn, hvað getur eiginlega verið því til fyrirstöðu að heimila slíka starfsemi? Að dómi flm. er fyrirsjáanlegt að með slíkri ráðstöfun mundum við á ódýrastan og hagkvæmastan hátt geta bætt úr fjármagnsskorti okkar, og ef vel tækist til, sem ég hef óbifandi trú á, þá yrði þróunin sú að okkur yrði falið að geyma miklu meira fé en við þurfum á að halda vegna okkar framkvæmda. Það er enginn vandi að miðla því fjármagni á annan hátt og af slíkri starfsemi gætu orðið ríflegar tekjur í þjóðarbúið og miklu meiri en ég hygg að menn geri sér í hugarlund nú. Það er hægt að benda á smáþjóðir sem gáfu þessa starfsemi algjörlega frjálsa fyrir fáum árum og fengu á mjög skömmum tíma innlánsfé til geymslu sem nam mörgum milljörðum dollara. Er virkilega þess virði að tilraun, sem felst í því að skapa möguleika á slíkri fjármagnsmiðlun hér á landi, sé gerð. Úti í hinum stóra heimi er fjármagn, sem skiptir tugum ef ekki hundruðum milljarða kr., sem er gersamlega vegalaust. Það er þar leitandi trausts hælis og umfram allt frjálsrar vegferðar. Ef við værum reiðubúnir til þess að veita slíku fjármagni hæli, starfsaðstöðu, dvalarstað og verða við kröfum þess um algjörlega frjálsa vegferð, þá mundu skapast möguleikar fyrir okkur til þess að fá ótakmarkað fjármagn til hverra þeirra framkvæmda eða athafna sem við getum óskað gegn ótrúlega vægu gjaldi eða jafnvel án nokkurs gjalds. Þetta eru staðreyndir sem vert er að hafa í huga, ekki síst nú á þessum síðustu og verstu tímum, því að aðalhöfuðverkur stjórnvalda er að reyna með einhverjum hætti að ráða fram úr efnahagserfiðleikum okkar sem að meira og minna leyti eru hrein sjálfskaparvíti, En um úrlausn slíkra mála virðist það viðtekin regla í okkar þjóðfélagi, hefð sem ómögulegt virðist að rjúfa, hvaða stjórn sem fer með völdin. Það eru alltaf notuð hin gömlu úreltu Bogesens milliskriftarúrræði, - lausn sem um leið og hún kemur til framkvæmda skapar ný vandamál sem eftir tiltölulega stuttan tíma krefjast úrlausna. Svona hafa hlutirnir gerst um áratugi og það er fyllilega kominn tími til að taka öll þessi efnahagsmál okkar til nýrrar athugunar og reyna nýjar leiðir til úrlausnar aðsteðjandi vanda. Ef við lítum á ástandið hér, þá er eins og við þjáumst af einhverri ólæknandi minnimáttarkennd í sambandi við meðferð fjármagns. Hér er ekki einu sinni hægt að skila erlendum gjaldeyri nema sækja um það á sérstöku eyðublaði: eitt eyðublað enn - og útfylla dálka með upplýsingum og skýringum. Slík tilhögun er ekki beinlínis hvetjandi eða uppörvandi til skjótra og stórra aðgerða eða almennrar fjármagnssköpunar. Við íslendingar höfum lengst af búið við mismunandi strangar reglur og höft um tilkomu og meðferð fjármagns og þá alveg sérstaklega að því er lýtur að erlendum viðskiptum. Íslenskur gjaldmiðill hefur þess vegna aldrei notið þess trausts sem nauðsynlegt er að opinber gjaldmiðill sjálfstæðrar þjóðar hafi. Alltaf hefur verið fyrir hendi tilhneiging hjá landsfólkinu og öðrum til þess að vantreysta hinum opinbera gjaldmiðli þjóðarinnar, peningaseðlunum. Þetta er ekki sagt út í bláinn, þetta er staðreynd, sem meira að segja er viðurkennd af þeim sem fara með æðstu stjórn peningamála í landinu. Verðtryggðu skuldabréfin eða vísitöluskuldabréfin, sem aðeins opinberum stjórnvöldum er heimilt að gefa út og selja, hvað eru þau annað en viðurkenning á því að seðlarnir, sem Seðlabanki landsins er látinn gefa út og prenta og eru ávísanir til landsmanna á svo og svo margar krónur, séu ofskráðir, þeir standa ekki fyrir sínu verðgildi? Hvað segja auglýsingarnar sem klingja í eyrum manna daglega úr öllum fjölmiðlum? Hygginn maður o. s. frv. ávaxtar fé sitt í verðtryggðum spariskírteinum ríkissjóðs og aðrar upplýsingar í þeim dúr. Og enn er haldið áfram á þessari braut. Ég hélt nú satt að segja í einfeldni minni að menn hefðu hrokkið ónotalega við við samþykkt síðustu fjárl., þegar í ljós kom að það mundi kosta ríkissjóð um 700 millj. kr. að innleysa 53 millj. kr. spariskírteinalán frá 1964. Ég legg ríka áherslu á þá staðreynd, að mér vitanlega þekkjast þessar vísitölubundnu fjárskuldbindingar hvergi í vestrænum löndum utan Íslands. Við erum algert viðundur á þessu sviði og það er verið að skapa hér stórhættulegan vítahring sem okkur er lífsnauðsyn á að rjúfa hið allra fyrsta ef allt fjármálakerfi þjóðarinnar á ekki hreint og beint að hrynja til grunna. Nú háttar svo til hjá okkur að við höfum háþróað bankakerfi, höfum prýðilega menntuðum og hæfum starfskröftum á að skipa til þess að reka hverja þá banka- og fjármálastarfsemi sem frjálst nútímaþjóðfélag þarfnast. Við eigum atorkusama og dugmikla stétt kaupsýslumanna meðal félaga og einstaklinga. Það er því ekkert annað en einhver rótgróin minnimáttarkennd, úrelt oftrú á yfirburði eyðublaða- og skriffinnskukerfisins, sem að dómi flm. þessarar þáltill. hefur staðið í vegi fyrir því að við höfum fyrir löngu breytt til og fært fjármála- og viðskiptakerfi okkar í það horf að við stæðum fyllilega jafnfætis öðrum frjálsum þjóðum, sköpuðum hér frjálst og óþvingað hagkerfi. Á þann hátt einan höfum við möguleika til þess að hefja gjaldmiðil þjóðarinnar til þess vegs að hann njóti á hverjum tíma fyllsta trausts, bæði hjá þjóðinni sjálfri og hjá öðrum, eins og hæfir sjálfstæðu, frjálsu og fullvalda ríki. Það er ekki þýðingarminnsti þátturinn í sjálfstæðisbaráttu einnar þjóðar að gjaldmiðill hennar sé traustur bæði inn og út á við, að hann standi fyrir sínu hvar sem er, hvenær sem er, hafta- og hömlulaust. Ef þáltill. sú, sem hér er til umr., fengist samþ. og yrði framkvæmd er að dómi flm. verið að stíga mikilvægt spor í rétta átt. Eins mikil og náin samskipti og við höfum t. d. við hin Norðurlöndin ætti það að vera okkur nokkur hvatning til að gera a. m. k. tilraun til þess að skipa innflutnings- og gjaldeyrismálum þjóðarinnar á svipaðan hátt og gerist hjá þeim, eftir því sem staðhættir frekast leyfa. Flm. er ekki í neinum vafa um það, að þegar reynsla hefur fengist af þeirri breyt. sem lagt er til að gerð verði með þessari þáltill., þá muni þess ekki langt að bíða að komið verði á fullkomnu frjálsu hagkerfi á Íslandi, þjóðinni allri til ómetanlegra heilla og velfarnaðar. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að þessari umr. verði frestað og málinu verði vísað til hv. allshn. Alþ. til meðferðar.



Herra forseti. Mig langar til að segja um þessa till. nokkur almenn orð. Ég mun ekki blanda mér í þær umr. sem hér hafa farið fram um till. þessa. Af óviðráðanlegum ástæðum heyrði ég ekki fyrri hl. umr., en ég heyri á ýmsu nú að þær umr. hafa verið skemmtilegar og mjög fróðlegar og er mér í því eftirsjá, þótt auðvitað eigi maður eftir að geta lesið alla þá speki á prenti síðar. En þegar till. sem þessi er rædd, þá hljóta að vakna ýmsar spurningar, ekki aðeins um framkvæmd alla, heldur einnig á hvaða braut er í raun stefnt og hvar skulu sett skynsamleg mörk. Í allri umr. um þessi mál hafa nær eingöngu togast á tvö sjónarmið og á ég þar ekki við umr. hér á Alþ. beinlínis, heldur úti í þjóðfélaginn almennt. Af þessum tveim meginsjónarmiðum hafa reyndar umr. um þessi mál hér á Alþ. borið sterkan keim. Annars vegar er frelsistal ýmissa þéttbýlisbúa, frelsi til þess að njóta landsins sameiginlega eins og það er oft orðað, en getur orðið býsna teygjanlegt og náð nokkuð víða þegar betur er að gáð. Ég sé meira að segja anga af þessum öfgum í grg. þessarar till., þar sem verið er að víkja sérstaklega að banni við rjúpnadrápi sem ýmsir landeigendur hafa sett. E. t. v. er hér um að ræða gott sýnishorn af því sem sumir þéttbýlisbúar meina með frelsishjalinu, enda oft kryddað slíkri óvild í garð bænda og búaliðs að furðu sætir. Ekki ætla ég flm. þessarar till. neinar slíkar slæmar kenndir í garð bænda og eflaust er þetta dæmi selt inn af misgáningi eða að lítt hugsuðu máli. Rjúpan mun reyndar áður hafa verið frægur fugl hér í sölum Alþ. svo að ekki er úr vegi að víkja að henni sérstaklega. Ég vona satt að segja að frelsi til rjúpnadráps hvar sem er, af hverjum sem er, sé ekki einn aðaltilgangur flm. með flutningi þessarar till. Á hausti hverju ærist nefnilega hver drápsglaður þéttbýlisbúi, og slík plága er nú að rjúpnadrápi þeirra og skotgleði að fyllilega hefur verið ástæða til að stemma stigu við og ætti þó hiklaust lengra að ganga. Bændur hafa blátt áfram orðið með einhverjum hætti að verjast þessum drápslýð sem í mörgum tilfellum kann ekki með byssu að fara og reiðir hvorki ratvísi né þekkingu á staðháttum og dýrategundum í þverpokum. Ónæði og beint tjón bænda af þessu æði eru slík, að nærri liggur að þeir séu að verja eigið líf með banni sínu og dugir þó illa til. En nóg um það. Hins vegar á rjúpnadrápið án allra takmarkana mjög skylt við hugsunarhátt og skoðanir allt of mikils hluta þéttbýlisbúa þegar um er að ræða svokölluð sameiginleg not af landinu. Ekki er ég að mæla gegn ferðafrelsi fólks um náttúruna og álít að það eigi að vera sem mest og þá á ég við íslendinga. En þá vil ég einnig leggja áherslu á að sem best verði með það frelsi farið og af leiði ekki beint tjón og ónæði ýmiss konar fyrir þá sem þurfa að stunda atvinnuveg sinn með einhverjum hætti. Viðbrögð margra bænda hafa verið harkaleg og ekki mæli ég þeim öllum skilyrðislaust bót, síður en svo, enda þá oft komið að hinu andstæða sjónarmiði, þröngu sérhagsmunasjónarmiði landeigandans og jafnvel allt til beinnar meinsemi. En umgengni ferðafólks og ýmist háttarlag hefur oft verið með þeim hætti að full ástæða hefur verið til að setja við nokkrar skorður. Sem landeigandi gæti ég hér sagt af því heldur ófagrar sögur sem lýsa svo dæmalausri frekju og tillitsleysi að þær yrðu taldar ýkjusögur. Þær eru þó sem betur fer að minni reynslu miklu færri og góð umgengni og kurteisi vitanlega alls ráðandi í flestum tilfellum. Varðandi þessi frjálsu almenningsnot þarf því að fara að með fyllstu gát, ekki síst þegar augu manna hafa opnast æ betur fyrir nauðsyn umhverfisverndar og varðveislu merkra náttúruminja. Þar gildir einu hver væri hinn raunverulegi eigandi landsins, að því þyrfti alltaf framar öðru að hyggja. Þrátt fyrir öll fögur orð um nauðsyn þess að allir megi njóta sem best þeirra dásemda sem íslensk náttúra hefur að bjóða má þar aldrei fara út í neinar frelsisöfgar sem til ills eins leiddu. Því miður liggur þetta þó að baki skoðunum allt of margra þegar þetta mál ber á góma og margar furðukenningar hafa þar um heyrst. Að því ætti þá um leið að hyggja að fara varlega í það að gera Ísland að miklu ferðamannalandi, að ferðamannalandi í enn ríkari mæli en nú er, jafnvel eins og stundum hefur verið imprað á að gera það að einni aðaltekjulind þjóðarbúsins að taka við erlendum ferðamönnum, þjóna undir erlenda ferðamenn, eins og það heitir svo fallega. Þar verður einnig að fara að með mikilli gát svo að ekki þrengist um okkur sjálfa, ekki bara landeigendur, heldur ekki síður innlenda ferðamenn. Ég sem sagt vara almennt við þessum hugsunarhætti, þessari frelsiskenningu almennt, sem á því virðist byggð sem fjarlægast er almennum umgengnisháttum, þeim sömu háttum sem í þéttbýli þykja sjálfsagðir. Ég nefni einfalt dæmi: Ég hygg að þeim hér í Arnarneinu: t. d. mundi ekki líða of vel að hafa byssumenn rápandi um lóðir sínar skjótandi það kvikt sem þeir kæmu auga á. Ekki er ég að segja að flm. þessarar till. hafi slíkar frelsisöfgar í huga, að ég veit að ýmsir þeirra, sem um þessi mál hafa fjallað, eru sannarlega á þessari braut. Hins vegar er svo sjónarmið landeiganda sem getur orðið mjög þröngsýnt og er reyndar venjulega gert að algildu sjónarmiði íslenskrar bændastéttar. Nú skal það aftur fram tekið að sjálfur er ég landeigandi, en ég geri mikinn mismun á þeim rétti og réttindum sem ég hef nú lögum samkvæmt. Þar set ég vissulega æðstan þann rétt til fullra nytja míns lands hvað snertir þann atvinnuveg sem ég þar stunda, þ. e. landbúnaðinn, og milli hans og annarra réttinda og hlunninda vil ég draga nokkur mörk. Nú vill svo til að ég get þar nokkuð djarft úr flokki talað sjálfur. Í fyrsta lagi er jörð mín hið næsta kauptúninu og ég álít hiklaust að engar ástæður, t. d. þarfir kauptúnsins, ættu að valda því að ég fengi óeðlilega fjárhæð fyrir hluta hennar eða hana alla af þeim sökum. Þetta er í samræmi við þá skoðun mína að brýn almenningsnot eigi að hafa forgang án þess að sá, sem aðstöðuna á, hagnist óeðlilega á þeirri þörf. En hins ber þá einnig að gæta, að í þéttbýlinu hefur þetta sama sjónarmið svo sannarlega oftar en hitt verið fyrir borð borið og er lóða- og húsabrask Reykjavíkursvæðisins þar gleggst dæmi um. Hér þarf því hiklaust að vera samræmi í hlutunum. En bændur almennt eiga ekki að ýta undir það á neinn hátt að einstakir aðilar innan þeirrar stéttar hagnist óeðlilega, hvorki vegna almenningsþarfa og enn síður þó vegna hlunninda sem gera einstakar jarðir ævintýralega háar í verði. Fyrir raunverulegan landbúnað er þessi stefna röng og það því fremur sem svo margir hafa þurft og þurfa enn að yfirgefa jarðir sínar án þess að fá nokkuð í staðinn, hafandi fórnað þar lífsstarfi sínu og sinna um áratugaskeið. M. a. af þeim sökum ættu bændur í fullum rólegheitum að íhuga vel spurninguna um ríkiseign jarða almennt, þar sem einhver trygging kæmi þá þeim til handa sem helst þyrftu hennar með. Einmitt af þessari ástæðu, horfandi upp á þá mörgu bændur sem bótalaust hafa horfið frá jörðum sínum, hef ég ætíð hneigst mjög að þeirri stefnu almennt ef hún væri réttlátlega og skynsamlega útfærð, en þá þyrfti þjóðfélagsgerðin í heild að vera önnur, það viðurkenni ég og það er önnur saga. En ég held áfram með hin ýmsu réttindi sem jörðum fylgja, réttindi sem vikið er að í þessari till., réttindi sem þjóðfélagið í heild er sagt þurfa og þarf á að halda, og þar vil ég setja nokkuð skýr mörk. Þar á landeigandinn ekki að geta sett fram óeðlilegar kröfur eða hindranir, svo framarlega sem ekki er um að ræða þann réttindamissi sem rýrir möguleika hans til atvinnurekstrar síns, landbúnaðarins. Svo að ég tali enn hreint út frá sjálfum mér - mér finnst það einhvern veginn einlægast - þá er allt vatn til Reyðarfjarðarkauptúns tekið úr minni landareign og okkar feðga og þau réttindi höfum við aldrei selt. Ég efa reyndar að til þess sé nægilega skýr lagaákvæði þó að vera megi að svo sé. Ég teldi að ef við gerðum það, þá væri það óeðlilegt, ég væri að hagnast óeðlilega á því að selja þessi vatnsréttindi mínu sveitarfélagi, og ég mundi aldrei gera það. Við leigjum einnig töluvert mikið land og við tökum fyrir það allháa leigu, enda er þar um að ræða land sem er auðræktanlegt og mjög gott til beitar einnig. Mér finnst það því allsanngjarnt, þó að einnig þar megi um deila. En allir aðilar, sem þarna leigja land, hafa af því hag að vera með land fjarri kauptúninu sjálfu og kusu það heldur. Í þriðja lagi er svo mikið sandnám eða hið næstmesta í Múlasýslu, sem Reyðafjarðarhreppur á í félagi við okkur landeigendur. Þar er einmitt komið nærri þeim námaréttindum sem ég er alfarið inn á að eigi að vera í höndum ríkisins, sem þá jafnframt sjái til þess að bæta bændum hugsanlegt tjón varðandi landbúnað þeirra af þeim sökum. Ég vil sem sagt skilja skýrt á milli þeirra atriða sem beint snerta landbúnaðinn og námuréttindi ýmis konar sem ég álít að eigi að vera á almenningseign. Þannig er t. d. um háhitasvæðin o. m. fl. því um líkt. Það hlýtur að teljast í hæsta máta óeðlilegt að á slíkum dýrmætum þáttum þjóðhags okkar geti einstaklingar grætt of fjár. Ég segi fyrir mig sem landeigandi, ekki kæri ég mig um slíkt. Kann að vera að aðrir taki því fegins hendi. En ég endurtek, þá þarf einnig margt býsna hliðstætt að taka í gegn í þéttbýlinu varðandi óeðlilega gróðamyndun þar sem stendur almenningi og þjóðarbúi fyrir þrifum beinlínis. Ég hef aldrei veitt neitt á ævinni og ég held ég sleppi þeim þætti, og vitanlega hristir hv. þm. Stefán Jónsson höfuðið yfir þessum aumingjaskap, en ég tel veiðiréttindi til hlunninda sem beinlínis snerta landbúnaðinn, það hlýtur að vera rökrétt og eðlilegt. En þar á sér vissulega stað óheillaþróun sem stöðva ber og bændur ættu í raun að taka í þátt af fullri alvöru. Annars vegar er jarðabrask efnamanna úr þéttbýlinu kring um veiðiárnar sem er óhugnanlega hættulegt íslenskum landbúnaði og ömurlegt hve margur hefur þar látið vélast vegna kostaboðs þess rumpulýðs sem í jarðirnar hefur sótt til þess eins að græða á þeim. Þar tek ég sterklega undir grg., þó að ég vari enn frekar við ásókn útlendra aðila í veiðiár okkar og heldur leiðinlega stefnu margra bænda í þeim efnum vægast sagt. Jarðabrask auðmanna verður að stöðva. Jarðalagafrv. í fyrra var stórt spor í þá átt þótt lengra hefði mátt ganga. Því miður sáu sumir flm. þessarar till. ekki ástæðu til að styðja framgang þess frv. og reyna að koma þar við nauðsynlegum umbótum til frekari hindrunar þessum ófögnuði. Mig minnir það nefnilega áreiðanlega rétt að fulltrúar Alþfl. í Ed. hafi staðið gegn þessum lögum og gefið út sameiginlegt nál. með sjálfstæðismönnum þar að lútandi. Verð ég að segja að ekki fylgir alltaf fullur hugur máli í þessum efnum. Full ástæða er til að vinna hér að ötullega og skeyta í því efni engu um margþvælt frelsishjal sem áreiðanlega mun heyrast nú og í framtíðinni eins og á þinginu í fyrra þegar þeir sjálfstæðismenn börðust sem hatrammast gegn nýjum jarðalögum og fengu, svo furðulegt sem það var, einmitt stuðning Alþfl. við það. Ég var alls ekki ánægður með þetta frv., en taldi það mikilvægt spor í rétta átt, og eftir breyt. í Ed. var m. a. spornað við ýmsu því óæskilegasta í jarðabraskinu, m.a. því að spenna söluverð jarða í nágrenni þéttbýlisstaða upp úr öllu valdi. Allar breyt., sem gerðar kunna að verða í þessa átt, verða að vera gerðar í eins góðu samkomulagi við bændastéttina í landinu og hægt er. En hún verður þá einnig að þekkja sinn vitjunartíma og viðurkenna þær hættur sem að landbúnaðinum steðja verðandi ýmis framantöld atriði og einnig að viðurkenna rétt alþjóðar til þeirra réttinda sem verður að telja óháð landbúnaðinum sjálfum, en eru nauðsynleg þjóðarheildinni sem slíkri. Rétt bænda til jarða sinna og allra gagna þeirra og gæða í því þjóðfélagi, sem við lifum í, til allra þeirra gagna og gæða sem atvinnu þeirra snerta, tel ég rangt að skerða með lagaboði nú. Þar vitna ég einfaldlega til þeirrar þjóðfélagsgerðar, til þess hagkerfis sem við búum við. En ég viðurkenni að sú framtíðarskipun kann að vera nauðsyn að land allt kunni að verða ríkiseign með fullu samkomulagi við bændur landsins. Ég er hræddur um og ég gagnrýni bændur óneitanlega nokkuð fyrir óeðlilega þröngsýni og fastheldni á sumt af rétti sínum, hversu fráleitur sem hann kann að vera sem einkaréttur. Sem sveitamaður alla tíð þykist ég geta nokkuð hlutlaust hér um talað. Ég tel t. d. mjög fráleitt að engin takmörk séu fyrir eignarrétti bænda sett, t. d. upp í óbyggðir, upp undir jökla, eins og nú er víða fram haldið. Hér er allt of langt gengið og bændum einum í óhag að halda sig fast við svona fráleita hluti sem aðeins eru til þess fallnir að vekja andúð á öðrum sjónarmiðum þeirra sem eru eðlileg og sanngjörn og ég styð. En aðalatriði þessa máls eru þó þau að ekki sé verið að vega að eignarrétti einnar stéttar og það okkar ágætu bændastéttar á meðan ekki er um leið vegið að eignarrétti ýmissa annarra stétta sem enn síður eiga rétt sinna eigna en þó bændur, hvað sem menn um telja. Slíka heildarlöggjöf um eignarrétt þurfum við eflaust og m. a. um þær eignir sem menn hafa náð til sín með óeðlilegum hætti, t. d. verðbólgugróðanum og hvers kyns braski í skjóli hans. Það er fjarstæða að gera ekki ærlega úttekt á þessum aðilum og svipta þá sínum illa fengnu eignum ef gera ætti eignaupptöku hjá bændum. Hitt þarf svo aftur að athuga rækilega, hvaða atriði og þættir óskyldir landbúnaði eiga að verða almenningseign, og þá hugmynd get ég fúslega stutt. Það er mín skoðun að allur óeðlilegur gróði þurfi að hverfa úr þjóðfélaginu, allur óeðlilegur gróði sem safnast á einstakar hendur. Þann gróða er ekki að finna hjá meginþorra bænda, en hann á ekki heldur að koma í hendur þeim sem við þá sérstöðu búa að í landi þeirra er að finna verðmæti sem ættu að vera þjóðareign. Ég ítreka aðeins það, að hér þarf að fara með fullri gát og alveg sérstaklega án allrar skerðingar á búskaparmöguleikum bænda yfirleitt. Hins vegar þarf gróðamyndunin í þjóðfélaginu rannsóknar við í heild og inn í þá mynd koma bændur að sjálfsögðu eins og aðrar stéttir. Það væri kannske brýnasta verkefni okkar í dag, þegar þeir kvarta oft hæst sem mesta möguleika hafa á því að safna illa fengnum auði, en í þeim hópi eru bændur það fáséðir að á öðrum ber þá hiklaust að byrja.



Herra forseti. Þetta mál er það stórt mál að maður ætti að koma verulega vel undirbúinn. Ég verð að játa að ég er það ekki. En við umr. fyrr í dag fannst mér koma svo margt skrýtið og jafnframt skemmtilegt fram að ég fæ ekki orða bundist. En ég skal lofa því að vera ekki langorð, enda hef ég ekki neitt stórt né afgerandi til þessa máls að leggja eins og það stendur í dag. Það var óvenjuleg og skemmtileg reynsla að heyra tvo gallharða sósíalista stíga hér í stólinn á hv. Alþ. og verja af miklum krafti eignarrétt einstaklingsins, enda þótt þeir létu í það skína báðir tveir, - hv. 7. landsk., að vísu bæði bóndi og landeigandi og líklega brot af kapítalista um leið, og hinn lagsbróðir hans, hv. 5. þm. Norðurl. e., lýstu því yfir að afstaða þeirra kynni að breytast í fyllingu tímans þegar að tími væri til kominn að sósíalisera Ísland og þjóðnýta landeignir og aðrar eignir landsmanna. Þetta var nú allt gott og blessað og skemmtilegt að heyra þetta af munni þessara tveggja ágætu samþm. Hins vegar þótti mér í aðra röndina skemmtilegt og næsta merkilegt að hlýða á málflutning hv. 8. landsk., Sighvats Björgvinssonar, þar sem hann í alllöngu máli, - ég hygg að það hafi verið allt að klukkutíma sem hann talaði og mál hans gekk að mestu leyti út á það að rembast við að afsanna innihald till. Það fékk engum dulist sem hefur lesið till. eins og hún liggur fyrir, þar sem bæði í upphafi og endi er tekið fram að allar landeignir skuli smátt og smátt færa í eign ríkisins. Við höfum allir þm. þessa till. fyrir augunum. Ég get ekki stillt mig um samt að lesa upphafið og endinn, en það hljóðar á þessa leið - með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að stefnt skuli að því að allt land verði alþjóðareign.“ Og endirinn: „Glöggt verði kveðið á hvernig landareign og landnytjar færist úr einkaeign í eigu ríkisins og hvernig bætur skuli reikna fyrir.“ Ég sé ekki að þarna sé um annað að ræða en þjóðnýtingu allra landeigna á Íslandi, enda þótt meiri hl. ræðu hv. 8. landsk. gengi út á það að reyna að sannfæra okkur aðra þm. um að ekkert væri honum fjarri skapi en að taka jarðir af bændum. Þarna er um dálítið kátlega þversögn og mótsagnir að ræða í málflutningi hv. þm. Það ætti að sýnast sem svo að þessi þáltill. væri vandlega ígrunduð, því að það er heill og óskiptur þingfl. sem að henni stendur. En mér sýnist nú harla augljóst, af till. og grg. og málflutningi frsm. í dag, Sighvats Björgvinssonar, að á ýmsum sviðum eru þessir flm. betur heima heldur en í landbúnaði. Það er vitað mál að enginn þessara manna hefur nálægt búskap komið og hugarfar bóndans er þeim öllum greinilega mjög fjarlægt. Það er nefnilega svo að í þessu máli sem öðru getum við ekki litið aðeins á hina hagrænu hlið málsins. Það er til nokkuð sem heitir, að ég hygg, sálfræði bóndans og ég heyrði ekki betur en það lýsti sér átakanlegt þekkingar- og skilningsleysi á viðhorfum og aðstæðum bænda, eins og málflutningur hv. 8. landsk. var úr garði gerður. Ég hugsa e. t. v. að þessi hv. samþm. minn hafi verið sem drengur kúasmali í sveit, en ég get ekki ímyndað mér að þekking hans á landbúnaði nái öllu lengra.  Ég vil í þessu sambandi segja litla sögu af bónda fyrir vestan. Þetta er smábóndi sem sennilega mundi vera kallaður kotbóndi af þessum stóru hér fyrir sunnan og víða þar sem stórt er búið. Hann taldi fram til skatts og yfirskattstjórinn í hans skattumdæmi bar brigður að þetta gæti verið nokkuð nálægt sanni, maðurinn gæti ekki lifað af þessu sem hann taldi fram til tekna. Bóndinn hafði fá orð um, en fór á fund yfirskattstjórans og sagði: „Hér er ég kominn til þess að sýna að ég er lifandi.“ Þetta var ósköp einfalt allt. Það sýnir okkur í rauninni það sem við vitum, að íslenskir bændur, þeir sem hafa búið smátt, hafa umfram aðra íslendinga á síðustu árum sýnt nægjusemi, sparneytni og óbrenglaðra mat á verðmætum en gerst hefur víða þar sem þéttbýlla er. Þessi maður barst ekki á og ég veit hvernig hann býr sínu búi. Það er allt smátt í sniðum. Hann býr þar með konu sinni og tveimur börnum og hann er ánægður. Hann er ánægður þó að hann hafi hvorki rafmagn né önnur þau þægindi sem þéttbýlismönnum þykja sjálfsögð. Samkv. þessari till. er það ljóst að óðalsbóndinn í íslensku þjóðlífi á að hverfa. Óðalsbóndinn á að hverfa, það á að vera leiguliðabúskapur um Ísland allt. En það er nú svo að eignarréttur á jörðinni er meira en hagfræðilegt atriði. Ég vil í þessu sambandi minna á það sem við höfum oft heyrt talað um þegar rætt er um samyrkjusystemið þeirra í Sovétríkjunum, að þar hefur það verið reynt - nú þekki ég ekki vel inn á kerfið í Sovétríkjunum svo að ég skal ekki hætta mér mjög langt út í þá sálma - en maður hefur heyrt og séð og lesið að þar tíðkast sums staðar a. m. k. að samyrkjubændunum er úthlutaður lítill skiki sem þeir mega yrkja og nýta að eigin vild í frístundum, og það hefur vakið nokkra undrun hve mikið þessi litli sjálfseignarskiki hefur gefið í arð, hlutfallslega margfalt meiri arð en af stóra, fullkomna, vélvædda samyrkjubúinu. Þetta sýnir okkur aðeins að eignarrétturinn er manninum heilagt atriði í sambandi við hans lífsbaráttu og það er íslenska bóndanum ákaflega mikil stoð að hafa það á tilfinningunni að hann heldur áfram starfi sem forfeður hans í kannske margar kynslóðir hafa lagt grundvöllinn að á undan honum. Honum þykir vænt um sína föðurleifð. Hann setur sitt stolt í að hlúa að henni og bæta hana og hans tilfinningar gagnvart hans jarðnæði eru vitanlega gjörólíkar tilfinningum og viðhorfi leiguliðans sem aðeins er að fá sem mestan arð af sínu jarðnæði. Það er vitað mál að hugur þessa litla flokks, Alþfl., hefur verið heldur neikvæður í garð bænda, og ég hygg að þessi till. muni engan veginn bæta fyrir þeim í því efni um álit þjóðarinnar á þessum flokki hvað snertir viðhorf hans í garð landbúnaðar. Það stendur skýrum stöfum að hagsmunir fjöldans eigi að ganga fyrir hagsmunum fárra, þ. e. a. s. - og kemur raunar engum á óvart - þessar 5 000 bændasálir í landinu hafa aldrei vænst mikils úr þessari átt sem talað var af hv. þm. Sighvati Björgvinssyni. Það hefur oft og ítrekað verið á það bent og það verið staðhæft að litlu búin á Íslandi eigi engan rétt á sér, það eigi að leggja þau niður og taka upp stóran búrekstur. Ég hygg þó að það sé staðreynd að stærstu töpin í íslenskum landbúnaði hafi orðið á stóru búunum frekar en þeim smærri vegna þess einfaldlega að íslenskir smábændur gera minni kröfur sér til handa en þeir sem reka atvinnurekstur stærri í sniðum. Ég hygg að það að smábú og meðalbú fái að dafna í friði og með skaplegum stuðningi stjórnvalda sé afgerandi um það hvort allt Ísland á að haldast í byggð eða ekki, og það er spurning sem við þurfum hreinlega að gera upp við okkur, þegar talinn er eftir hver eyrir sem fer til bænda og búrekstrar, ekki síst í dreifbýlli héruðum landsins. Hitt er svo annað mál að ég get tekið undir margt það sem kom fram í málflutningi hv. 8. landsk. Brask efnamanna úr þéttbýli úti um sveitir landsins er hlutur sem við þurfum að gjalda varhuga við, og ég veit ekki betur en að fyrir Alþ. í fyrra, þó að þess hafi ekki orðið vart nú, hafi legið frv. til jarðalaga sem mér skilst, þótt ég hafi ekki kynnt mér þetta frv. til hlítar, að eigi einmitt að slá þarna varnagla gegn því að jarðnæði sé keypt upp af þéttbýlisbúum til þess eins að eiga það og hafa gaman af því að dvelja þar á sumrin án þess að jörðin sé nýtt. Þetta er ákaflega viðamikið og merkilegt mál sem ég held að þurfi að vinna bráðan bug að því að laga. Og ýmislegt af því, sem hv. frsm. sagði um þetta og um nýtingu á fallvötnum og veiðiám og þar fram eftir götunum, ýmislegt er verulega athugunarvert og þarf aðgerða við. Hins vegar vil ég taka undir það sem hv. 7. landsk., Helgi F. Seljan, mælti, að þegar þessi landsgæði heyra til landbúnaðar beint og óvefengjanlega og heyra undir vissar bújarðir, er vitanlega sjálfsagt og ekkert annað en sjálfsagt að þar eigi bóndinn fullan rétt og ásælni og afskipti hins opinbera komi þar engan veginn til greina. Það hefur verið talað hér um stirðlyndi bænda gagnvart þéttbýlisbúum sem hafa viljað njóta náttúrufegurðar og útiveru úti um landið. Það er vafalaust til, ég rengi það ekki. Ég hugsa að það sé eins með bændur og menn í öðrum stéttum, þeir eru ákaflega misjafnir. Sumir kunna að sýna þarna meinfýsni sem kemur mjög illa við fólk úr kaupstöðum og þéttbýli sem vissulega á rétt á að njóta landsins eins og hver annar íslendingur, þótt ekki séu bændur. En eins og kom fram hjá hv. þm. Helga F. Seljan, þá hafa þeir, sem í sveit búa, oft orðið varir við furðulegt tillitsleysi sem vafalaust stafar af hugsunarleysi og fáfræði fremur en illvilja og yfirgangi. Hann talaði um umgang ferðamanna jafnvel heima á bújörðum bænda - eða hvað hafa bændur ekki oft séð ferðamannahópa, fámennari eða fjölmennari, stika heim fullgróið tún sem bíður sláttar, þannig að grasið liggur í legum eftir og þarf helst væna regnskúr til að rétta sig upp aftur áður en ljánum eða sláttuvélarblaðinu er beitt á það eða fólk úr þéttbýli ösla upp tún þakið töðuflekkjum? Þarna er auðvitað ekki hægt að undra sig yfir þó að bændur gerist viðskotaillir við slíkum aðförum. En þetta skilja ekki Alþfl.-menn eins og þeir eru yfirleitt stemmdir, því að það er mála sannast að þeim er allra íslendinga, að ég hygg og eftir því sem mér hefur fundist af málflutningi þeirra fyrr og síðar, þá er þeim allra manna ósýnast um að setja sig í spor bænda, skilja viðhorf þeirra, tilfinningar og þarfir, ella mundi ekki þáltill. eins og þessi vera framkomin og fjöldamargt annað sem fyrr og síðar hefur verið sagt af mönnum úr þessum flokki, sem reikna má ýmist til fáfræði, þekkingarleysis eða á stundum einkennilegrar andúðar í garð þessarar stéttar. Ég vil að lokum segja það, að ég hef ekki trú á því að það sé nokkur hætta á því að þessi till. nái fram að ganga. Mér finnst hún þannig úr garði gerð að eiginlega sé ekki mark á henni takandi. Hins vegar er manni og hlýtur að vera frjálst að segja sitt álit á henni. Og ég vil til viðbótar segja það, af því að ég tel þessa till. frekar miða gegn því sem við erum að burðast við að kalla byggðastefnu og viljum breyta í samræmi við þá stefnu, þá vil ég segja það að menn, sem meta allt í krónum og aurum sem lýtur að stuðningi við atvinnuvegi úti um landsbyggðina, það eru ekki raunsæir íslendingar að mínu mati. Ég hef oft og einatt lent í því, löngu áður en ég lenti hér inn á Alþ. íslendinga, að verja framkvæmdir sem mér hafa virst eðlilegar og sjálfsagðar. Ég get nefnt hér t. d. brú yfir á sem heitir Mórilla í Kaldalóni. Ég átti áratugum saman kappræður við samkennara mína við virta menntastofnun hér í borg um það að þessi brú ætti fullan rétt á sér. Þegar hún var byggð kostaði hún 2.5 millj. kr. og þótti óhæfilega stór fjárfúlga þar sem hún kæmi ekki að gagni nema einum 4–5 bændum utar á svokallaðri Snæfjallaströnd við Djúp. En Kaldalónsbrúin var byggð og hún stendur enn þó að hún hafi að vísu fokið einu sinni. Hún var reist við aftur. Og þarna úti á Snæfjallaströndinni búa enn bændur og þeim hefur frekar fjölgað nú alveg á síðustu árum.  (Grípið fram í: Og ekki fokið.)  Og ekki fokið. Þeir byggja á bjargi en ekki sandi þar. Og ég get nefnt það í leiðinni að þarna bast ákaflega fámennur sveitarhreppur samtökum um að byggja rafmagnsveitu, ég hygg eina þá fyrstu sinnar tegundar á Íslandi. Þarna kom einstaklingsframtakið fram í þarfri og happadrjúgri framkvæmd sem vafalaust á sinn þátt í því að bændur á utanverðri Snæfjallaströnd búa þar enn góðu lífi. Ég vænti þess að menn, sem hafa í frammi aðra eins landeyðingarstefnu og kemur fram í máli þessara úrtölumanna um allt sem veit að búskap úti í hinum dreifðari byggðum landsins - ég vona og ég held að ég geti verið bjartsýn um það að þessar raddir eigi ekki lengur hljómgrunn meðal íslensku þjóðarinnar, jafnvel ekki hér á suðvesturhorninu.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að deila við hv. 9. landsk. þm., Sigurlaugu Bjarnadóttur um samyrkjubúskap í Sovétríkjunum. Ég hef aldrei verið kúasmali þar og veit ekkert hvernig kýr eru þar reknar, nema mér heyrðist á máli hennar að þær hljóti að vera reknar öfugar og get ég tekið það fyllilega trúanlegt. Hinu vil ég eindregið vara menn við, að telja bændum trú um að fátækt þeirra sumra hverra verði bætt með því að það sé við þá sagt að þeir eigi þó sínar jarðir. Hversu mikil stoð skyldi sú vitneskja vera þeim bónda sem hv. 9. landsk. ræddi um hér áðan og bjó við þægindaskort, fátækt, rafmagnsleysi, - hversu mikil stoð skyldi það vera honum í lífsbaráttunni að hv. 9. landsk. komi til hans og segi: Þú ert sjálfstæður maður, þú átt þína jörð? Hversu mikil stoð varð slíkt sjálfstæði Bjarti bónda í Sumarhúsum og hversu mikil stoð hefur slíkt sjálfstæði verið fjölmörgum íslenskum sveitabóndanum sem býr við fátækt og þægindaskort sem fáir aðrir landsins þegnar mundu una við? Ég er að vísu ekki alinn upp í sveit, en ég hef komið á marga bæl, m. a. bæi utan míns kjördæmis, eins og hv. 9. landsk. mun vita, og ég er alveg sannfærður um að það mun í fáum stéttum þjóðfélagsins vera jafnbreitt bil eins og einmitt í bændastéttinni vegna þess að þar held ég að megi enn finna þá sárustu fátækt sem hægt er að finna á Íslandi. Og hvaða stoð er það fátækum sveitabónda sem fer á mis við öll mannleg þægindi, öll lífsgæði sem aðrir landsins þegnar hafa notið um margra ára skeið, að hv. 9. landsk. komi til hans og segi: Þú átt þó þína jörð. Þú ert sjálfstæður maður. Það má vel vera að það sé rétt stefna og sjálfsagt er það rétt stefna að við eigum að byggja landið allt. Við eigum að koma í veg fyrir að landið eða nokkurt landssvæði fari úr byggð. En hverju erum við reiðubúin að fórna fyrir það? Getum við fórnað t. d. ýmsum bændum á landinu, neytt þá til þess að búa við lakari kjör en aðrir þegnar þjóðfélagsins búa við, neytt þá til þess að verða af rafmagni, af útvarpi og sjónvarpi, af ýmsum lífsins þægindum sem við erum vanir hér í þéttbýli? Erum við reiðubúin að færa þessa fórn einungis til þess að geta sagt: Landið er allt í byggð? Erum við reiðubúin til þess að löggilda fátæktina meðal íslenskra bænda aðeins til þess að geta sagt og huggað okkur sjálf við að landið er þó allt í byggð? Væri ekki nær að reyna að rétta þessum fátæku bændum, sem hv. 9. landsk. ræddi um áðan, einhverja aðra huggun en þá að koma til þeirra og segja við þá: Þú ert þó sjálfstæður maður. Þú ert kóngur í þínu ríki. Þú átt þetta litla land. Ég kemst ekki hjá að vekja athygli á því sem gerst hefur hér í dag, þegar eitt mesta stórmál sem komið hefur til kasta Alþ. og tvímælalaust það síðara tíma mál sem mest er í anda sósíalískra viðhorfa er rætt, þá hefur það loks gerst að Alþb. hefur rofið sína löngu þögn sem það hefur uppi haft um málið og tekið afstöðu gegn því með íhaldinu. Að vísu var fyrri ræðumaðurinn, hv. þm. Helgi F. Seljan, tvístígandi og fann málinu það helst til foráttu að í grg. væri minnst á rjúpnaveiði. En hinn hv. málsvari Alþb., hv. þm. Stefán Jónsson, tók af öll tvímæli um sína afstöðu og lagðist gegn þáltill. þessari og málinu í heild, ekki af því að þetta væri vont mál, heldur vegna þess að Alþfl. skyldi flytja það. Heift hans í garð Alþfl. er svo mikil að hann hugsar sig ekki tvisvar um, áður en hann lýsir því yfir að vissulega sé málið að verulegu leyti gott mál, en hann muni ekki greiða því atkv., bara vegna þess að Alþfl. stendur að því. Þetta er lærdómsrík afstaða sem hér hefur komið fram hjá Alþb.- mönnum. Það er lærdómsríkt hver sú afstaða er og það er ekki síður lærdómsríkt af hverju hún er tekin. Hv. 2. þm. Norðurl. v. sagði að almenningi væri best tryggður réttur til umgengni við landið með því að skipuleggja útivistarsvæði sem almenningi stæðu til boða. Það er rétt, svo langt sem það nær. En það hefur ekki alltaf reynst auðhlaupið að koma því í framkvæmd. Árið 1970 flutti þáv. hv. þm., núv. hæstv. ráðh., Matthías Bjarnason, ásamt öðrum þm. Sjálfstfl., Pétri Sigurðssyni, frv. til laga um þjóðgarð á Vestfjörðum. Í 1. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þjóðgarður skal vera á Vestfjörðum, er takmarkast að sunnan af línu sem dregin er úr botni Hrafnsfjarðar í botn Furufjarðar. Þjóðgarður þessi er friðlýst svæði allra íslendinga. Hið friðlýsta svæði er eign íslensku þjóðarinnar og skal vera undir vernd Alþ.“ Í grg. er þessu máli frekar fylgt úr hlaði og þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það svæði, sem með frv. þessu er lagt til að gera að þjóðgarði, nær yfir Sléttuhrepp og hluta úr Grunnavíkurhreppi í Norður-Ísafjarðarsýslu. Á því er engin byggð nema vitavarðarbústaður við Látravík. Síðustu íbúar hreppsins yfirgáfu hrepp sinn fyrir u. þ. b. tveimur áratugum. Mannvirki á þessu landssvæði eru víða hrunin eða í slæmu ástandi með örfáum undantekningum. Þetta landssvæði býr yfir fjölbreytilegri náttúrufegurð. Þar eru fögur vötn, ár og ósar með miklum silungi, stórfengleg björg iðandi af fugli og lífi. Í hlíðum Hornbjargs eru t. d. einhver bestu berjalönd sem finnast í landi okkar. Á þessu landssvæði er víðast ósnortin náttúr.“ - Síðar segir: „Á undanförnum árum hefur áhugi fólks, sem býr í þéttbýli, farið vaxandi á því að leita sér afþreyingar í kyrrð og fegurð óbyggðra svæða. Þar hafa þúsundir manna fundið hvíld og frið frá önn hversdagslífsins og þeirri spennu og hraða sem fylgir lífi fólks sem býr í fjölmenni. Óvíða er hægt að njóta jafngóðrar hvíldar og í umhverfi sem hefur að bjóða tilkomumikla náttúrufegurð og möguleika til að njóta margvíslegra gæða slíks umhverfis.“ Það voru sem sagt tvær röksemdir uppi fyrir þessu frv. hv. þm. Sjálfstfl.: Í fyrsta lagi sú mikla náttúrufegurð sem þarna var um að ræða og í öðru lagi að þarna hefði ekki verið byggð í tvo áratugi og ætti því að vera hægt um hönd að gera þetta fagra svæði að þjóðgarði. En hvernig tókst til. Frv. dagaði uppi í meðförum Alþ. Og hvernig stóð á því? Ástæðan var sú að ýmsir menn, m. a. mjög fjársterkir aðilar hér í Reykjavík, áttu meginhlutann af þessu jarðnæði og þeir neituðu að fallast á frv. hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar og Péturs Sigurðssonar um að gera þetta svæði að þjóðgarði, vegna þess að þeir hugðu sér gott til glóðarinnar síðar að græða á þeim landsnytjum sem þarna voru. Þarna var ekki um að ræða jarðir eða héruð sem voru í byggð, heldur héruð sem um margra ára skeið, heila tvo áratugi, höfðu verið óbyggð. Enginn maður bjó þarna utan vitavörðurinn á Horni með sína fjölskyldu, en samt sem áður voru íbúar Reykjavíkursvæðisins og aðrir fjársterkir menn í þéttbýlinu búnir að ná undir sig svo til hverri einustu jörð þarna og hugsuðu sér gott til glóðarinnar með silungsveiðileyfasölu og öðru slíku þegar aðstæður sköpuðust fyrir slíkt þarna og neituðu að láta þjóðina fá þetta land sem þjóðgarð. Sú leið, sem hv. 2. þm. Norðurl. v. bendir á að sé auðfarinn til að útvega svæði til útivistar fyrir almenning á Íslandi, er því ekki eins auðveld og sýnist við fyrsta kastið. Hv. þm. ræddi einnig nokkuð um þjóðargjöfina svonefndu sem ég talaði um í fyrri ræðu minni í dag. Hann talaði í hálflítilsvirðandi tón um einhverja fjármuni sem þjóðin hefði ráðstafað til þess að græða upp landið í sambandi við afmæli Íslandsbyggðar. 1000 millj. kr. af almannafé kallaði hann „einhverja“ fjármuni. En hann tók það sérstaklega fram og spurði: Hvernig getur 8. landsk. þm. ætlast til þess að þessari gjöf fylgi einhver réttur, - að þjóðin, sem ver 1000 millj. kr. til að græða upp landið, öðlist einhvern rétt fyrir það fé? Ég hef alltaf skilið þetta mál svo, að þegar rætt var um þjóðargjöfina væri verið að ræða um gjöf þjóðarinnar til sjálfrar sin. En hv. 2. þm. Norðurl. v. virðist ekki hafa sama skilning og þess vegna spyr ég hann - hann er að vísu ekki viðstaddur, en góðviljaðir menn gætu þá komið spurningunni til hans: Hverjum var þjóðin að gefa þessar 1000 millj. kr.? Var þjóðin að gefa örlitlum hópi landeigenda þetta fé eða var hún að gefa sjálfri sér gjöf? Það land, sem sagt var við þjóðina að hún ætti þegar var verið að fá hana til að láta þetta fé af höndum, um það er nú sagt hér á Alþ.: Þetta er ekki land þjóðarinnar. Þetta er ekki gjöf sem einhvern rétt gefur. Þetta er land sem er í höndum örfárra einstaklinga. Þá sagði hv. þm. einnig að það væri ekkert nýtt sem kom fram í minni ræðu í sambandi við þær rannsóknir sem gerðar hefðu verið af Veiðimálastofnuninni um nýtingu á veiðivötnum. Þessu vil ég eindregið mótmæla, einfaldlega vegna þess að með þessum rannsóknum er verið að skapa nýjan skilning á nýtingu veiðivatna á Íslandi. Ég vil nefna eitt lítið dæmi, eina litla sögu sem ég get sagt ykkur í sambandi við þetta. Það er ekki lengra síðan en svo sem eins og hálfur mánuður að ég átti tal við mann, sem að vísu er ekki bóndi, heldur á ásamt öðrum veiðiréttindi í fiskivatni hér ekki langt frá. Nokkru áður en ég átti tal við þennan mann hafði ég einmitt verið að ræða við sérfræðing Veiðimálastofnunarinnar um hans rannsóknir og hann tók þetta vatn sérstaklega sem dæmi um fiskivatn sem væri ofsetið, það væri of mikið af fiski í því þannig að það skilaði ekki réttum arði. Ég bar þetta í tal við viðkomandi veiðiréttareiganda og hann sagði mér hvað hann ætlaði að gera. Hann ætlaði núna með vorinu að fá sér tvo bíla af loðnu og láta sturta loðnunni í vatnið, vegna þess eins og hann sagði: Fiskur er svo lítill í vatninu og smár vegna þess að það er ekki nóg æti fyrir hann. Aðgerðir eins og þessar, að láta sér detta í hug að fara með tvo fulla flutningabíla af loðnu og sturta þeim út í veiðivatn, geta haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar því að auðvitað verður þetta rotnunar- og ýldubingur í vatninu, en nýtist fiskinum ekki til fóðurs. Þetta er lýsandi dæmi um þá afstöðu sem fjölmargir veiðiréttareigendur hafa haft, og ég vil sérstaklega taka fram að það á frekar við menn í þéttbýli sem komist hafa yfir veiðiréttindi í ám og þó sérstaklega í vötnum heldur en bændurna, því að þeir eru þeirrar skoðunar, margir þessir veiðiréttareigendur, að þeir eigi fyrst og fremst að standa gegn því að almenningur fái aðgang að þessum vötnum. Mér er það jafnljóst og fjölmörgum ykkar að það eru mörg fjallavötn, t. d. uppi á Auðkúluheiði, sem eru í eigu einstaklinga sem ekki eru bændur og þeir meina öllum aðgang að þessum vötnum nema sjálfum sér, koma þarna kannske viku, hálfan mánuð eða þrjár vikur á sumri, liggja þar við þennan stutta tíma og meina svo öllum öðrum þar aðgang að. Rannsóknir þessa sérfræðings í vatnafiskum hafa hins vegar leitt það í ljós eins og ég talaði um hér áðan, að það, sem brýna nauðsyn ber til að gert verði ef íslendingar og þá ekki síður veiðibændur en aðrir ætla að fá fulla nýtingu af veiðivötnum sínum, er að auka mjög veiðarnar í vötnunum til þess að koma í veg fyrir að þau séu ofsetin. Það væri bændum og öðrum veiðiréttareigendum til mikils hagræðis og hreins fjárhagslegs ávinnings ef í staðinn fyrir boðin og bönnin, sem gilda um þessi veiðivötn, væri hafinn áróður í þá átt að hvetja almenning til þess að stunda veiði í þessum vötnum, því að aðeins með því móti að taka margfalt meira úr þeim heldur en nú er gert skapast aðstæður til þess að hagnýta þau þannig að af þeim fáist mestur arður. Þessar niðurstöður marka því algera stefnubreytingu frá því viðhorfi sem ríkt hefur hjá a. m. k. meginþorra íslendinga og þá einkum og sér í lagi þeim sem ekki stunda búskap við vötnin, heldur hafa keypt þau til þess að leika sér þar sjálfir og e. t. v. selja veiði í vötnunum við okurverði, Þarna er um algera stefnubreytingu á viðhorfi að ræða ef þessi niðurstaða sérfræðingsins reynist rétt, sem ég dreg ekki í efa, vegna þess að hann hefur sannað hana t. d. með tilraunum sem hann hefur látið gera í tilteknum vötnum sem hafa sýnt miklu, miklu meiri arð og miklu meiri nytjar eftir að búið var að fara að ráðleggingum hans um veiði í þeim heldur en áður. Hv. 2. þm. Norðurl. v., sem hér er nú kominn í salinn, sagði einnig í sinni ræðu að hann þvertæki fyrir það að hann hefði áður sagt hér um tilgang Alþfl. með flutningi þessarar þáltill., að þar væri eitthvað vafasamt á ferðinni, og þvertók einnig fyrir að sú væri sín skoðun að það kynni að vera hætta á því, ef till. yrði ekki drepin á þessu þingi, að fólk gleptist til fylgis við hana. Hann sagðist hafa sagt: aðrir segja og sumir halda o. s. frv. - og er það gott út af fyrir sig að fá yfirlýsingu frá honum um það að hann sé hvorki í hópi annarra né sumra. En að loknu þessu venti hv. þm. kvæði sínu í kross og sagði og lagði út af því í nokkuð löngu máli að það væri ekki endilega víst að mál eða málstaður væri góður þótt það væri tiltölulega auðvelt að fá fólk til fylgis við hann. Hann minntist hvorki á suma né aðra í þessu sambandi, þannig að maður verður að ætla það þangað til betri upplýsingar liggja fyrir að þetta sé hans persónulega skoðun. Þessi niðurstaða, að málstaður þurfi ekki endilega að vera góður þótt fólk gangi til fylgis við hann, getur að sjálfsögðu verið ágæt niðurstaða hugleiðinga hv. þm. um fylgisaukningu Sjálfstfl. í síðustu kosningum, að ekki hafi hann fengið hana vegna þess að málstaður inn hafi verið góður. En við skulum nú frekar hafa það undantekningu heldur en aðalreglu, því að það er nú einu sinni svo að framgangur máls byggist á því að hægt sé að fá fylgi við það, og hið aukna fylgi við þetta mál er vegna þess til komið að þetta mál er gott mál, og það fylgi mun á endanum leiða til þess að málið fæst fram. Þá vík ég að lokum nokkrum orðum að ræðu þeirri sem hv. þm. Stefán Jónsson, b. þm. Norðurl. e., flutti hér áðan. Hann gaf okkur ágæta sýn, þessi hv. þm., inn í sitt eigið hugarskot um hvað ræður afstöðu hans til mála. Það er ekki hvort mál sé gott eða slæmt, heldur hvort honum er persónulega vel eða illa við þá sem málið flytja, Það er meginatriðið, en ekki hitt hvort hann getur verið samþykkur málinu sjálfu eða ekki. Hv. þm. sagði eins og svo margir aðrir að till. þessari væri fyrst og fremst stefnt gegn bændum. Ég verð nú að segja eins og er að mér virðist skilningur hans á þessari þáltill. jafn myrkvaður og heimili fjölmargra kjósenda hans hafa verið í vetur vegna afreka flokksbróður hans í orkumálum norðlendinga, því að meginatriði þessarar till. er ekki stefnt gegn bændum. Að meginatriði er þessari till. stefnt gegn því að jarðhiti, sem á að vera í almenningseign, sé hagnýttur til óhóflegrar gróðastarfsemi á kostnað almennings. Hv. þm. Stefán Jónsson segir: Ég er samþykkur að svo skuli ekki vera gert, en ég get hins vegar ekki fallist á það af því að Alþfl. flytur málið. - Þessu frv. er líka stefnt gegn því að t. d. önnur hlunnindi jarða, svo sem veiðiréttur, séu hagnýtt til óhóflegrar okurstarfsemi gagnvart almenningi í landinu. Hv. þm. Stefán Jónsson segir: Ég get fallist á þetta út af fyrir sig, en ég get ekki stutt það af því að Alþfl. flytur það. - Þá er þessu frv. einnig stefnt gegn því að ekki verði lagt út í það af einstaklingum eða fámennum hópum að stunda almenna okurstarfsemi á landgæðum eða lóðum og lendum á kostnað íbúa þéttbýlis, á kostnað almennings. Hv. þm. Stefán Jónsson segir: Ég get svo sem vel skilið þetta og sætt mig við það, en ég greiði því ekki atkv. vegna þess að Alþfl. flytur það, og Alþfl. er vondur flokkur, hann liggur á maganum undir íhaldinu. - Þetta er afstaða hv. þm. Sú óværa, sem hv. þm. lýsti hér áðan, virðist sem sé hafa nagað hans skilningstré svo niður í rót að þar tórir ekki einu sinni lífandi laufblað lengur. Þá sagði hv. þm. einnig að hann snerist gegn málinu, eins og ég hef margoft áður fram tekið, vegna þess að Alþfl. flytti það, hann mundi heldur vilja velja sér aðra fylgisveina, og það hefur hann nú gert og gerði í dag. Hvaða fylgisveina valdi hann sér? Jú, jú, hann valdi sér Framsfl.-þm. sem hér hafa talað og það má kannske eðlilegt teljast því að hv. þm. mun ekki vera ókunnugur í þeim herbúðum. En einnig valdi hann sér þm. Sjálfstfl. til fylgis og vona ég að honum gagnist fylgdin vel, því að vissulega eru bæði hann og þeir vel að liðsemdinni komnir. Þá sagði hv. þm. að það væri einhver fnykur í sínum nösum sem hann bjóst við að legði frá Alþfl. Ég verð að segja eins og er, að það gefur manni ekkert bréf upp á pólitískt lyktarskyn þótt menn hafi verið í tveimur flokkum eins og þessi hv. þm. og þá síst þegar stigið er ofan frá öðrum og niður til hins. Hins vegar er athugandi fyrir þennan hv. þm. að gá að því hvort þessi illi fnykur, sem hann þóttist finna á sínum nýja verustað, sé ekki frekar þar til kominn vegna þess að í þeim vistarverum hafi menn gleymt að opna glugga, fremur en að ilmurinn sé utan að frá kominn, hvort ekki megi segja hið sama um fylgisveina hans í hinum nýja verustað og Einar Benediktsson sagði í kvæði sínu um andrúmsloftið við Fróðárhirð, að „sviðaþefinn leggi af þeirra eigin ló“. Væri sá félagsskapur líka í fullu samræmi við það framferði hv. þm. sem kom í ræðu hans áðan og virðist vera uppvakið illyrði og níð um okkur Alþfl.-menn að ósekju, einfaldlega vegna þess að hingað til a. m. k. hafa umr. um þetta mál verið málefnalegar og hógværar þangað til rétt fyrir kvöldmatarleytið í kvöld, að hv. þm. kvaddi sér hljóðs, - uppvakið, sagði ég, og minni á með tilvísun til svipaðrar ábendingar hv. þm. hér fyrr í kvöld - að orðalagið að vekja upp var í fornu máli notað um athafnir þeirra sem til ills voru út gerðir.



Herra forseti. Ég vil biðja aðra hv. þdm. afsökunar sem raunverulega hafa verið á undan mér á mælendaskrá, þótt ég hafi beðið forseta þess að lofa mér að tala hér fyrst, vegna þess að mín og annarra þm. Sjálfstfl. mun nú beðið með óþreyju í ákveðnu öldurhúsi borgarinnar, hvar við eigum að svara til saka um það, þm. Reykv. úr okkar röðum, hvar við höfum verið á undanförnum árum. Hins vegar mun hv. þm., sem á undan mér var á mælendaskrá, hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason, einnig hafa verið boðið þangað, en hann hefur enga óþreyju sýnt í sér til þess að mæta þar, en ég ætla að reyna að gera það, þegar ég hef lokið örstuttri aths. minni. Sú aths. m. a. beinist að minni ágætu flokkssystur, frú Sigurlaugu, sem ekki í fyrsta sinn hefur komist að þeirri niðurstöðu hér á hv. Alþ. að suðvesturhorn okkar lands sé eiginlega með verstu hornum sem þjóð okkar byggir á okkar Íslandi. Þetta kom vel fram í skoðunum hennar í sjónvarpi og reyndar útvarpi líka, þegar talað var um það að þm. Reykv. mættu ekki hafa bílastyrk, þeir sem byggju t. d. í Árbæjarhverfi og Breiðholtshverfi, þótt jafnvel lengra væri þaðan heldur en úr Kópavogi eða Garðahreppi. Er það nú annað mál, en svona nokkuð til þess að benda á. Ég vil þakka síðasta ræðumanni fyrir að hafa vitnað til. að ég held, einnar bestu grg. sem hefur verið flutt með því að landssvæði verði friðað, sem við fluttum á sínum tíma félagarnir, Matthías Bjarnason, núv. hæstv. ráðh., og ég, þegar við lögðum til að friðað væri allt norðursvæði Vestfjarða og Stranda. Við skulum samt sem áður ekki gleyma því og það var auðvitað rangt hjá hv. síðasta ræðumanni að tala um að einhverjir fjársterkir aðilar héðan úr Reykjavík sérstaklega, að mér skildist á honum, hefðu stöðvað þetta mál. Sannleikurinn er sá, að þessir fjársterku aðilar voru víða til um land, þó líklega sérstaklega í kringum Ísafjarðardjúp. En það var ekki spurningin, hvort þeir væru fjársterkir og þeir væru að sölsa undir sig landið, heldur hitt, að þetta voru erfingjar að landinu. Þetta voru menn sem voru komnir til fullorðinsára, en höfðu alist upp á þessu landi og töldu sig hafa og höfðu skyldu til þess að halda þarna ræktun við og jafnvel húsum og húsakynnum og það verður að meta við þá. Okkar mistök voru líklega sú í okkar frumvarpsflutningi að taka ekki skýrt fram, að að sjálfsögðu áttu þessir menn og erfingjar þeirra að hafa fullkominn rétt til þess að dveljast þarna í þessum húsakynnum og jafnvel þótt þeir vildu byggja ný húsakynni fyrir sig og fyrir sína fjölskyldu, en við vildum forðast að þar væri mannvirkjagerð í fjárplógsog auðgunarskyni. Þá erum við líklega sammála, við flm. þessa frv. á sínum tíma og hv. síðasti ræðumaður. Við vildum vernda þetta land og við vildum gera það að alþjóðareign. En sannleikurinn er sá að þessu hefur verið náð í dag. Það er búið að friðlýsa þetta svæði. Það má ekkert gera í þá átt sem við vildum vara við að gert yrði. Það er búið að friðlýsa svæðið og það er komið undir lög Náttúruverndarráðs. Og ég tel það vera mál málanna. Ég er einn af þeim sem hafa oft horft til þessarar till. þeirra Alþfl.- manna, og ég tel, að það, sem þar kemur fram, eigi mikinn rétt á sér í einu tilfelli sérstaklega. Ég tel þó að eignarréttur bænda á landi, sem hægt er að rekja til fyrri tíðar og er í eigu þeirra sem þar búa í dag, verði ekki af þeim tekinn nema almenningsheill krefji að svo verði að gera og þá auðvitað komi fullar bætur fyrir. En ég tel að sú till., sem hér er til umr., ætti frekar að mótast efnislega af því að fá úr því skorið, hvar hinir gömlu almenningar séu sem eru skilyrðislaust eign alþjóðar og til afnota fyrir alþjóð, þ.ám. fyrir okkur sem í þéttbýlinu búum. Auk þess eigum við að sjálfsögðu skilyrðislausan rétt á því, að þegar fellur úr byggð jarðnæði, ég tala nú ekki um það sem keypt er fyrir ríkisfé til þess að halda í eigu ríkisins, það verði jafnframt til afnota fyrir almenning, hvort sem um er að ræða borgarbúa til afdreps að sumarlagi eða fyrir bændur til þess að nýta til afnota fyrir sinn búrekstur. En að þetta séu einhliða afnot bænda, það kemur auðvitað ekki til mála og veit ég að þeir halda því ekki heldur fram. Ég hef enga trú á því og hef ekki heldur heyrt það. En almenningurinn, það er búið að vera stríð um þetta í sumum sýslum og sveitum landsins nú um fjöldamörg ár, og ég held að Alþ. íslendinga ætti að fara að ganga í það að skera úr um hvað það er sem heitir almenningur í fornum lögum. Tilheyrir þetta að einhverju leyti okkur sem í þéttbýlinu búum, eða er þetta eingöngu í þeirra eigu sem leiða fé sitt á afrétti, sem við svo erum að reyna að myndast við af okkar skattfé að græða upp vegna þess að við viljum okkar landi vel og viljum þar með vel búskap okkar bænda? Ef hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, tæki málið þessum tökum, þá held ég að það gæti orðið almenn samstaða á milli a. m. k. borgarbúa og bænda um það að áratuga þrætumáli yrði til lykta leitt. En ég endurtek mín orð um það, að ég tel ekki rétt að bændur séu sviptir sínum eignarrétti eða þeir sem á jörðunum búa í dag. Auk þess mótmæli ég harðlega því, sem hefur komið fram í ræðum hv. þm., ekki aðeins á þessu þingi kannske, heldur og á fyrri þingum, eins og t. d. hjá hv. 7. landsk. þm., Helga F. Seljan, sem taldi það hina mestu goðgá að borgarbúar eða þéttbýlismenn mættu eignast landssvæði í sveit. Þetta er svo forkastanlegt hafandi það í huga að hann er einn af þeim þm. sem telja sig forsvarsmann verkalýðsflokka svokallaðra, þegar líka er haft í huga að það eru einmitt þeir hinir sömu, fulltrúar launþega í þessu landi, sem hafa lagt sig eftir því á undanförnum árum að eignast jarðnæði til þess að byggja yfir sína félagsmenn til þess að koma þeim úr þéttbýlinu svokallaða, hvar við höfum öll hin félagslegu stóru vandamál sem allflestir úti um land hafa ekki við að búa. En þessi hv. þm. taldi að þetta væri forkastanlegt, að borgarbúar úr Reykjavík gætu eignast slík lönd og komið sér upp slíkum bústöðum, eftir orðanna hljóðan í ræðu hans á þeim tíma. Vera má að hann hafi eitthvað breytt um skoðun síðan. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta, enda mín sjálfsagt beðið með óþreyju. Ég vildi aðeins benda á það, að mér finnst meginatriði um það, sem kveðið er á um í gildandi íslenskum lögum og okkar elstu lögum um eign alþjóðar, að úr því verði skorið nú á næstu árum, hvar séu mörkin. Ég tel að þéttbýlismenn eigi ekki minna í því heldur en þeir sem hafa beitt sínu fé og nautpeningi á þetta land.



Herra forseti. Þar sem ég er einn af flm. þessarar till. tel ég rétt að þessari merkilegu umr, ljúki ekki án þess að ég láti í ljós með örfáum orðum hvað ég tel þessar umr. hafa leitt í ljós. Ég hygg að um það geti enginn ágreiningur verið að hér er stórmál á ferðinni, og þær umr., sem um málið hafa farið fram, hafa leitt ótvírætt í ljós hvar afturhaldsöfl er að finna hér á hinu háa Alþ. og hvar framfaraöfl. En það hefur komið í ljós að það fer ekki eftir flokkum. Það fer ekki eftir hinni áratuga hefðbundnu flokkaskiptingu á Íslandi né heldur á Alþ. íslendinga. Flest orð, sem sögð hafa verið gegn þessari till., eru byggð á algerum misskilningi, - ég vil ekki segja rangfærslum, ég vil ekki ætla því ágæta fólki, þótt íhaldssamt sé, sem andmælt hefur till. að það rangtúlki hana vísvitandi, en það misskilur grundvallaratriði hennar. Það er grundvallaratriði till. að ekki skuli skertur réttur bænda til þess að búa á jörðum sínum ef þeir kjósa að eiga þær frekar en hafa þær í erfðafestu. Það er sagt skýrum orðum í fyrstu setningu till. að bújarðir verði í eigu bænda þegar þeir kjósa þann hátt fremur en hafa lönd sín á erfðafestu. Hvert einasta orð, sem sagt hefur verið gegn þessari till. á þeim grundvelli að henni sé stefnt gegn réttmætum og eðlilegum hagsmunum bænda, er sagt út í bláinn, er sagt á röngum grundvelli. Það eru röng rök gegn till. Hún snertir bændur og þeirra eignarrétt að landi sínu að engu leyti. Þetta er ekki hægt að misskilja ef till. er lesin með eðlilegum og venjulegum hætti. En um hvað fjallar till. þá? Hún fjallar um þann vanda sem hugsandi menn í öllum nágrannalöndum og hugsandi menn á Íslandi hafa nú í áratugi og þó sérstaklega á allra síðustu árum gert sér ljósan, að því fylgir mikill þjóðfélagslegur vandi að eignarréttur að mikilvægum verðmætum á Íslandi er umdeildur. Það er umdeilt hvort tiltekin landverðmæti séu eign alþjóðar eða einkaeign. Þetta á við um almenninga, eins og kom fram hjá einum ágætum ræðumanni áðan, Pétri Sigurðssyni, sem var till. frekar hlynntur eða beinlínis hlynntur, sérstaklega af þessari algerlega réttmætu og skynsamlegu ástæðu. Það ber til þess brýna nauðsyn að skera úr um það hver á almenninga á Íslandi, alþjóð eða ákveðinn bóndi eða ákveðinn hópur bænda. En almenningar eru að sjálfsögðu vaxandi verðmæti í þjóðfélagi sem er í stækkun og eflist að almennum auði, m. a. í kjölfar vaxandi fólksfjölgunar, þótt fólki kunni að fækka í sveitum. Þá er líka spurning um fjölmörg verðmæt fallvötn, en verðgildi fallvatna fer vaxandi ár frá ári. Hver á fallvötnin? Á þjóðin þau? Eða eiga einstaklingar þau, ákveðinn einstaklingur eða hópur einstaklinga? Og hvað um jarðhitann? Jarðhiti er tiltölulega nýtt verðmæti á Íslandi, en er orðinn milljarðaverðmæti. Það er milljarðaverðmæti, sem fólgið er í iðrum jarðar í formi heits vatns og jarðgufu. Hver á þessi verðmæti? Hvaða stefnu á að hafa varðandi það hver skuli eiga þau? Og hvað er að segja um stöðuvötnin sem líkt gildir um og líkt stendur á um og almenningana? Það er um það ágreiningur hver eigi fjölmörg stöðuvötn á Íslandi. En öllum er ljóst að verðgildi þeirra fer vaxandi með ári hverju og hefur gert á undanförnum árum og áratugum. Það eru þessi mál sem þessi till. fjallar um, en ekki um bújarðir bænda. Og það er sú stefna sem mörkuð er í þessari till. að þessi verðmæti skuli smám saman verða þjóðareign, almenningarnir og stöðuvötnin, fallvötnin og jarðhitinn. Jafnframt er að því stefnt með till. að það skuli vera frambúðarstefna að smám saman eignist ríki og sveitarfélög þær lóðir og þær lendur sem þau eiga ekki nú þegar, en smám saman vaxa mjög að verðmæti vegna þjóðfélagslegra aðstæðna, m. ö o.: ef verðmætisaukning lóða eða lendna verður vegna skipulagsbreytinga eða vegna vaxtar bæja, flutnings byggðar í landinu, þá sé það ekki rétt - sú hugsun er að baki till. að sú verðhækkun falli í hlut einstaklinga, heldur skuli hún vera þjóðareign. Það að almenningar og stöðuvötn, að fallvötn og jarðhiti og það að verðhækkun lóða og lendna af þjóðfélagsástæðum skuli smám saman verða þjóðareign, en ekki eign einstaklinga, og hagnaður af verðhækkun slíkra verðmæta skuli vera eign alþjóðar, en ekki einstaklinga, það er kjarni nútíma jafnaðarstefnu í iðnríkjum 20. aldar. Og það er í þessari till. sem alda þessarar alþjóðlegu jafnaðarstefnu iðnríkjanna berst hingað til Íslands. Okkur dettur ekki í hug, flm. þessarar till., að við séum höfundar að þeim hugmyndum sem hér liggja til grundvallar. Því fer víðs fjarri. Svo miklir menn erum við ekki, Hrólfur minn. Okkur er algerlega ljóst að þær hugmyndir, sem liggja að baki þessari till., eru áratugagamlar hugmyndir jafnaðarmanna í vestrænum iðnríkjum sem í raun og veru valdhafar í austrænum iðnríkjum hafa talið svo sjálfsagðar, að þeir hafa fyrir löngu gert þær að veruleika í sínum ríkjum þótt með aðferðum sé sem okkur vestrænum jafnaðarmönnum geðjast ekki að. Þau orð hafa verið látin falla að hér sé um þjóðnýtingu að ræða, víðtækustu þjóðnýtingu sem till. hafi verið flutt um á Alþ. íslendinga, og það gefið í skyn og þau orð látin fylgja, að vísu óskýrð og óbeint, en þó þannig að vart verður misskilið, að fyrir tillögumönnum vaki einhvers konar eignarán gagnvart þeim sem nú eiga þessi verðmæti, með henni eigi að svipta þá einhverju verðmæti, svipta þá eignum, þegar hugsunin er sú að þessi verðmæti, sem ég hef gert að umtalsefni, skuli smám saman verða alþjóðareign Hér er einnig algerlega rangt með farið. Hvert orð, sem sagt hefur verið gegn till. í þessum anda og á þessum grundvelli, er rangt því að till. lýkur með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Glöggt verði kveðið á um (þ. e. í hinni fyrirhuguðu löggjöf) hvernig landeign og landnytjar færist úr einkaeign í eign ríkisins og hvernig bætur skuli reiknast fyrir.“ Það hefur aldrei vakað fyrir nokkrum af flm. þessarar till. að krónuverðmæti verði flutt frá réttmætum eiganda að lögum yfir í þjóðareign eða til ríkis eða sveitarfélags nema fullar bætur komi fyrir. Það hefur aldrei að okkur hvarflað, þannig að allt tal um eignaupptöku, um eignarán og því um líkt er algerlega út í bláinn mælt. Flest orðin, sem sögð hafa verið gegn till., þ. e. a. s. að hún snerti hagsmuni bænda, hugsanlega eignaraðild bænda að jörðum sínum annars vegar og hún tákni einhvers konar eignaupptöku hins vegar, eru algerlega úr lausu lofti gripin, fullkomlega út í bláinn. Hins vegar hef ég engin skynsamleg rök heyrt gegn því, sem er kjarni till., að það verði stefnt að því smám saman og gegn fullum bótum að almenningar og stöðuvötn, að fallvötn og jarðhiti og lóð og lendur í nágrenni þéttbýlis, sem stöðugt vaxa að verðmæti, verði smám saman alþjóðareign. Okkur dettur ekki í hug að þetta geti orðið í einu vetfangi, ekki á einu ári, ekki einu sinni á 10 árum. Okkur er ljóst að það þarf áratugi til eins og reynslan hefur sýnt að nauðsynlegt hefur verið þar sem þessi stefna hefur verið tekin upp fyrir forustu lýðræðissinnaðra jafnaðarmanna víða í Vestur-Evrópu. Ég hirði ekki á lokastigi málsins að endurtaka þau almennu rök, sem fyrir því er mjög auðvelt að flytja, að það sé eingöngu réttlætissjónarmið, að það séu raunverulegir alþjóðarhagsmunir að almenningar og stöðuvötn, að jarðhiti og fallvötn og að lóðir og lendur, sem stöðugt vaxa í verðmæti, verði smám saman ríkiseign. Þess gerist ekki þörf að endurtaka þau rök. En ég er í sjálfu sér ekki hissa á því að afturhaldsöfl í Sjálfstfl. og Framsfl. snúist gegn þessum hugmyndum. Það er í samræmi við það sem gerðist í Bretlandi. Það er í samræmi við það sem gerst hefur á Norðurlöndum og annars staðar þar sem þessar hugmyndir hafa verið uppi. Þar hafa svört afturhaldsöfl í hægri sinnuðum flokkum snúist gegn þessum hugmyndum. Þau eru trú 200 ára gömlum hugmyndum um gildi einkaeignarréttarins og hafa þá trú á honum og gildi hans, finnst hann svo heilagur að hagsmunir alþjóðar verði þar að víkja. Ég er ekki hissa á því þó að slíkar afturhaldsraddir heyrist úr hópi sjálfstæðismanna og framsóknarmanna. Hins vegar er mér það fagnaðarefni að það skuli hafa heyrst raddir gegn þessum hugmyndum, bæði úr herbúðum framsóknarmanna og sjálfstæðismanna, hér á þingi, bæði þegar þessi till. hefur áður verið rædd hér og einnig núna, sbr. síðustu ræðu hv. þm. Péturs Sigurðssonar, sem greinilega var fylgjandi því, sem ég hef lýst sem grundvallarhugmynd till. Hitt aftur á móti finnst mér mikilli furðu gegna, að þeir tveir hv. þm. Alþb. sem hér hafa talað, hv. þm. Helgi F. Seljan og Stefán Jónsson, skuli hafa lýst sig andvíga till. Slíkum afturhaldsröddum átti ég satt að segja ekki von á úr herbúðum Alþb. þó að ég eigi yfirleitt ekki von á neinu góðu þaðan. En svona andfélagslegum sjónarmiðum bjóst ég ekki við úr þeirra hópi, af vörum þessara tveggja hv. þm. Þeir meira að segja töluðu þannig að það er ómögulegt eftir þeirra ræður að titla þá öðruvísi en íhaldskurfa með kotungshugsunarhátt, - íhaldskurfa með kotungshugsunarhátt, ég endurtek það. Það finnst mér þeim mun furðulegra þar sem um er að ræða flokksmenn í flokki sem kennir sig við jafnaðarstefnu, sem kennir sig við sósíalisma. Afstaða þeirra sýnir að annað hvort vita þeir ekki hvað sósíalismi er, að þeir skilja ekki þá grundvallarhugsun sem í sósíalisma felst, eða þeir eru undanvillingar í sínum eigin flokki og er mér raunar alveg sama hvort á sér stað, gildir það nákvæmlega einu. Ég vil enda ræðu mína á því, sem ég byrjaði að segja, að þessar umr. hafa leitt í ljós hvar íhaldssjónarmið er að finna hér á hv. Alþ. og hvar frjálslyndu sjónarmiðin er að finna. Það var við því að búast að íhaldssjónarmiðin kæmu af vörum ýmissa sjálfstæðismanna og framsóknarmanna. Það var ekki við því að búast að þau kæmu af vörum Alþb.-manna. Það hefur samt sem áður skeð. En frjálslyndu raddirnar hafa heyrst við þessar umr. og fyrri umr. frá ýmsum þm. úr hópi framsóknarmanna, sjálfstæðismanna, SF, auðvitað að okkur flm. ógleymdum sem erum þm. Alþfl. En hér hefur komið í ljós einu sinni sem oftar að það er ekki nóg að kalla sig vinstri mann og það er ekki heldur nóg að einhverjir aðrir kalli menn hægri menn. Menn reynast oft annað en þeir kalla sjálfa sig eða eru kallaðir. Hafa þessar umr. leitt í ljós að það eru orð að sönnu.



Herra forseti. Illt er að trúa annarra orðum. Það er greinilegt að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason hefur ekki hlustað á ræðu mína áðan, heldur hefur hann farið eftir þeim orðum sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson lét falla hér áðan þegar hann var að ræða um það að við hefðum aðhyllst hér, við hv. þm. Stefán Jónsson, hin verstu afturhaldssjónarmið. Þegar ég fór að taka saman niðurstöðurnar úr ræðu hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar áðan þegar hann var að þurrka af sér allan bændafjandskapinn sem honum hefur verið nuddað upp úr undanfarið með réttu eða röngu, þá voru þær þær sömu hjá okkur hv. þm. svo að við erum þá líklega álíka afturhaldssamir í þessum efnum eða álíka frjálslyndir. Hann sagði greinilega í sinni ræðu að það væri alls ekki meiningin að ganga í neinu á eignarrétt bænda á jörðum sínum heldur væri um að ræða þau verðmæti sem ættu að vera alþjóðareign, nákvæmlega sama og ég sagði í fyrri ræðu minni í kvöld. Það er mjög alvarlegt að hlaupa svona eftir orðum annarra, sérstaklega þegar þau eru eins og orð hv. þm. Sighvats Björgvinssonar voru hér áðan, þegar aðalniðurstaða hans var slík.

Er þm. þá með till.?

Ég sagðist ekki vera með till., með öllum atriðum till., það var alveg rétt. Till. er það víðtæk og ég gerði mjög nána grein fyrir því og nenni ómögulega að fara að rifja það allt saman upp fyrir hv. þm. Hann getur farið til hv. þm. Sighvats Björgvinssonar og fengið frekari fræðslu um það. Ég sé að honum líkar sú fræðsla vel. Það er svona svipað eins og það þegar hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hélt því fram hér áðan að eitthvað í sambandi við rjúpnaveiði hefði verið aðalatriðið í mínu máli. Það er dæmi um skilning þessa hv. þm. á landbúnaðarmálum yfirleitt - sorglegt dæmi reyndar. Og hann sagði að ég hefði verið mjög tvístígandi í málinu - og tvístígandi í mínu máli var í raun og veru sú afstaða sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason var að lýsa yfir að væri raunveruleg afstaða þeirra Alþfl.- manna í þessu efni, þeir ætluðu sko aldeilis ekki að ganga á neinn rétt bænda, engin hlunnindi þeirra sem snertu beinlínis landbúnaðinn, það væri bara um að ræða verðmæti utan landbúnaðarins, það sem ætti að vera eign þjóðarheildarinnar. Þetta kallaði hv. þm. Sighvatur Björgvinsson tvístígandi í mínum málflutningi og vissi ekki hverju sætti. Nú þarf hann að fara að yfirheyra hv. fyrrv. formann síns flokks og vita hvað er samræmi og hvað er ekki samræmi í hans málflutningi. Ég sagði áðan að ég vildi gera allsherjarúttekt á gróðamyndun í þjóðfélaginu og alls ekki taka bændur þar eina út úr, því að það er óneitanlega samkv. þessari till. Bændur eru teknir þar töluvert út úr varðandi óeðlilega gróðamyndun þeirra. En það þarf að fleirum að hyggja. Og í því sambandi fór hv. þm. Sighvatur Björgvinsson háðlegum orðum um það hvar væri nú þjóðnýtingarstefna Alþb. Ekki hélt ég að ég mundi heyra það af vörum þm. Alþfl. að þeir nefndu orðið þjóðnýtingarstefnu hér í ræðustól, Og ekki hafði ég heldur ímyndað mér það að þeir færu að segja: Hvað gerðu svo þessir hv. þm., Stefán Jónsson og Helgi Seljan? Þeir tóku afstöðu með íhaldinu. - Hvar var þessi hv. þm. 12 viðreisnarárin? Hann var ekki þm. þá, það er alveg rétt. En hann studdi ábyggilega dyggilega þá afstöðu sem Alþfl. tók þá alla tíð með íhaldinu og gleymdi gersamlega hverju einasta þjóðnýtingaráformi, svo gersamlega að hvergi sáust þess nokkur merki. Það væri hollast að minnast ekki á þessi atriði þegar talað er um þjóðnýtingarstefnu. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson kom hér inn á það áðan, að það væri lítil huggun fátækum bændum þegar hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir kæmi til þeirra hughreystandi orðum og segði að þeir ættu þó landið sitt sjálfir alla vega. Ég veit alveg eða þykist alveg vita samkv. því sem ég hef séð í blaði hans æ ofan í æ ásamt greinum sálufélaga hans í Vísi hvaða huggun þeir vilja færa svona bændum. Og þá dettur mér í hug ræða hv. þm. hér fyrr á þinginu þar sem hann talaði um að skera og skera. Það voru svo sannarlega orð að sönnu í sambandi við þá huggun sem þessir ágætu menn vilja færa bændum. Þeir vilja nefnilega skera þá niður, þeir vilja leggja þessa bændur niður með öllu. Hefur verið margyfirlýst að það væri þeirra stefna. Það er sú huggun sem þeir ætla að flytja bændum. Þá kann ég nú betur við, þrátt fyrir allt, huggunina sem hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir ætlar að flytja bændum heldur en þá huggun sem bændur hafa yfirleitt fengið að kynnast frá þeim hv. flokki, Alþfl. Ekki veit ég hvaðan úr veröldinni sú Reykjavíkurspeki hefur komist inn í höfuð hv. 8. þm. Reykv., Péturs Sigurðssonar, þegar hann var að tala um að ég hefði haldið fram forkastanleik þess að launþegar fengju land fyrir orlofsbúðir sínar. Það er verst að þessi hv. þm. er ekki hér svo að hægt væri að hræra örlítið upp í hans heilabúi. Það er sannarlega ekki vanþörf á því að sjálfur stóð ég eystra að orlofsbúðum fyrir launþega, starfaði í n. sem vann þar allgott starf og kom þar upp myndarlegum orlofsbúðum í sveit og þykir mikill sómi að. Ég held að hann sé að rugla þarna saman því, sem ég talaði um, að einstakir menn legðu undir sig heilar jarðir undir sumarbústaði. En það þýðir vitanlega ekki að leiðrétta þennan hv. þm. lengur því að nú eru þeir Heimdellingar farnir að leiðrétta hann og koma honum í hinn eina og sanna skilning um hans hlutverk hér á Alþ. og verður gaman að sjá hann endurhæfðan aftur að þeim fundi loknum. Hv. 9. landsk. þm. fagnaði því að við þm. Alþb. hefðum verið að verja eignarréttinn. Þá er nú spurningin um það, ef það var rétt að við höfum verið sérstaklega að verja eignarréttinn, hvort hv. þm. er þá sammála almennum niðurstöðum okkar um eignarréttinn almennt. Sú niðurstaða okkar var nefnilega töluvert ákveðin og einörð. Og þó að við vildum af auðskýrðum ástæðum ekki ganga fyrst á eignarrétt bænda, ekki gera neinn uppskurð á almennum eignarrétti þeirra, þá lögðum við á það ríka áherslu að slíkan allsherjaruppskurð á gróðamyndun í þjóðfélaginu yrði að gera. Og ég fagna því sannarlega ef hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir er okkur hv. þm. Stefáni Jónssyni sammála í því. Höfuðinntakið í máli okkar beggja var að meinsemdanna væri ekki að leita í gróðamyndun hjá íslenskri bændastétt, heldur allt annars staðar, og þar þyrfti svo sannarlega að taka til hendinni. Ég gleðst sannarlega yfir því ef við höfum fengið liðsmann til þess að gera þar á ærlegan uppskurð.



Herra forseti. Þessar umr. um till. um eignarráð þjóðarinnar á landinu eru nú orðnar þó nokkuð langar, en þó í raun og veru alltaf endurtekning á því sama og sýnist því varla ástæða til að taka tvisvar til máls um hana. En vegna þess að það er skipt um tóntegund öðru hverju þá verður aldrei séð fyrir endann á því hvaða bassaleikari verður hljómfyllstur að lokum, og því vil ég koma hér að fáeinum atriðum sem hefur borið á góma í síðustu ræðum. Hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, furðaði sig mjög á því, að það þvældist fyrir okkur að finna grundvallaratriði þessarar till. Hann sagði að fyrir flm. væri það grundvallaratriði að bændur ættu jarðirnar. Þá höfum við það. En hvað er það þá sem þeir vilja breyta? Bændur eiga mest af jörðum í landinu. Jú, líklega næsta atriði sem verður þá að vera grundvallaratriði nr. 2, það er að allt land verði alþjóðareign. Það vill svo vel til að í þessari till. er það skilgreint hvað er alþjóðareign, hver þarf að vera lýstur eigandi lands til þess að alþjóð teljist eiga það. Það er ríkið og það eru sveitarfélögin. Nú er það merkilega við eignarhald á landi, að ekki eru eigendur að neinu marki nema þessir þrír aðilar og í eina fallinn, sem ég veit til að upp hafi komið ágreiningur um eignarráð, er það á milli ríkisins og sveitarfélaganna. Ég þekki ekki að annars staðar hafi orðið ágreiningur um eignarráð, svo að það má furðulegt heita að jafnvel flm. skuli ekki lánast að finna grundvallaratriði sinnar eigin till., því að það finnst mér hafa berlega komið fram við þessar umr. hér. En um leið og ég vek athygli á þessu vil ég koma hér lítils háttar inn á eitt eða tvö atriði sem hafa flogið mér í hug við þá einstæðu og einkennilegu kennslustund sem ég þykist hafa orðið hér aðnjótandi um búskap og þá einkum frá þeim, sem eru flm. þessarar till. og hafa talað fyrir henni. Ég hygg að það hafi verið hv. 8. landsk. þm. sem ræddi um þá gjöf sem Alþ. samþykkti að gefa þjóðinni á hátíðarfundinum á Þingvöllum í sumar. Hann spurði um hvort það væri virkilega rétt að það ætti enginn réttur að fylgja slíkri gjöf sem Alþ. hefði gefið þjóðinni. Mér finnst að spyrjandinn misskilji gjöfina og nauðsyn hennar ef hann þarf að spyrja slíkrar spurningar sem þessarar. Vitanlega er þessi gjöf gefin og þetta starf áformað til þess að bæta okkar land. Ég vil segja þessum hv. þm. það í sambandi við þessa spurningu hans, eins og fleira sem hann hafði hér orð á í sambandi við landbúnað, að honum væri miklu réttara að lesa sér dálítið til um þessi efni áður en hann ræddi þau hér á Alþ. Ég held að það væri mjög hollt að lesa t. d. bók dr. Sturlu Friðrikssonar sem heitir Líf og land þar sem ljóslega er komið inn á það og skilgreint á hvern hátt landeyðingin hefur orðið á þessum ellefu öldum. Hún er alls ekki fyrst og fremst fyrir þá sök að það hafa búið bændur í landinu. Vitaskuld hafa landkostir breyst við það að lífríkið var rofið um leið og maðurinn nam hér land. En það er hverjum manni ljóst og undirstrikað mjög rækilega í þeirri bók, sem ég hér gat um að væri hollt að lesa, að það er fyrst og fremst það að hitastigið í landinu er af þeirri gráðu sem gerir allan gróður mjög viðkvæman. Ég minnist þess vel að þegar ég var ungur maður á árunum milli 1920 og 1930 sem voru lok verulegs kuldaskeiðs, þá hafði ég fyrir augum mér æðimarga daga á árinu þykkan þokumökk af mold frá uppblæstri, og þetta var sjón sem var hörmuleg. Sem betur fer höfðu ráðamenn, bæði á vegum ríkisvaldsins og vegum bænda, hug til þess að reyna að koma þarna eitthvað til bjargar. Þeirra ráð náðu skammt. En góðviðrisskeiðið, sem staðið hefur frá 1930 og fram um 1960, hefur hjálpað til svo að unnið var þrekvirki í þessu máli, og á árunum 1960 og þar fyrst á eftir var hann gersamlega horfinn, þessi moldarbakki sem ég hafði fyrir augunum. Ég segi þetta ekki til þess að slæva tilfinningu manna fyrir því að þeir þurfi að vinna hér vasklega að, heldur til að reyna að sýna mönnum fram á hversu tíðarfarið hefur þarna mikla þýðingu. Þessi sami hv. þm. vildi líka segja okkur til með það hvernig við ættum að fara að því að vinna að fiskrækt í vötnum á Íslandi. Mér þóttu þær upplýsingar, sem hann gaf hér, mjög merkilegar af því að þær voru alls ekki samhljóða þeirri skýrslu sem ég hafði frá Jóni Kristjánssyni fiskifræðingi um rannsóknir hans um Þingvallavatn og ég hef hér í höndunum. Hann talar alls ekki um að það muni vera lækning við öllum meinum í fiskrækt að minnka riðilinn á netinu og veiða meira og veiða meira. Hann segir að það sé margt sem til þurfi að koma. Hann ræðir um m. a. að það þurfi að rannsaka fæðumagn í vatninu og þær sveiflur sem á því kunna að verða svo og ýmis önnur atriði sem snerta líffræði fiskanna í vatninu. Hann afneitar því alls ekki að það sé hægt að hafa áhrif á fiskgöngu og fiskrækt með því að rannsaka fóðrið og jafnvel gefa fóður. En aðalniðurstaða hans um Þingvallavatn er sú að eitt það alvarlegasta í Þingvallavatni sé sú röskun sem virðist hafa orðið á tegundajafnvægi vatnsins. Þar á ég við að urriðunum hefur fækkað og murtu og e. t. v. einnig bleikju fjölgað. Eitt brýnasta fiskræktarverkefnið í dag er því að sleppa urriðaseiðum í vatnið og ber að vinna sem best að því máli. Erfitt er að segja til um seiðafjölda á þessu stigi málsins en stefnan ber að því að setja í vatnið 150–250 þús. sumaralin seiði á ári. Ég vildi láta þetta koma hér fram svo að það sæist svart á hvítu að þessum fiskifræðingi verða ekki eignuð þau úrræði til bjargar í fiskræktarmálum sem eru algerlega út í hött og vitanlega stórhættuleg. Ég held líka, að eins og ráðstöfun veiðivatna á Íslandi er háttað nú á dögum, þá séu þau ekki í ýkjamikilli hættu með það að mistök verði gerð. Veiðilöggjöfin gerir ráð fyrir ákveðinni ráðstöfun vatnanna og hún gerir ráð fyrir félagsveiði í öllum tilvikum og það styður að því að menn sameinist um að halda vötnunum í góðri rækt og vitaskuld kveðja sérfræðinga sér til aðstoðar eftir því sem þörf er á. Herra forseti. Ég ætla ekki að tefja þessa umr. öllu meir. En ég get gjarnan í lokin spurt sömu spurningar og hv. 9. þm. Reykv. spurði hér aftur og aftur í sinni ræðu áðan, hvað þessar umr. hefðu leitt í ljós? Það er að mínum dómi mjög athyglisvert hvað þær hafa leitt í ljós. Þær hafa leitt í ljós að það vefst fyrir flm. þessarar till. sjálfum að sýna fram á hvert er aðalstefnumið þeirra í þessu máli. Ef ekki má taka trúanleg þau orð sem í till. standa heldur á að lesa eitthvað á bak við línurnar, þá er ekki nema eðlilegt að það vefjist fyrir okkur sem ekki höfum samið tillgr. En það, sem greinilegast hefur komið fram, er það að flm. skilja ekki sjálfir hvað þeir eru að fara.



Herra forseti. Þegar ég bað um orðið áðan var það nú í þeim tilgangi að upplýsa það að búið væri að friðlýsa Hornstrandarsvæðið, en hv. 8. þm. Reykv. tók af mér það ómak. Ég vil þó bæta því við að ég hef þær upplýsingar frá fyrstu hendi að allt samstarf Náttúruverndarráðs við Landeigendafélag Sléttuhrepps hafi verið með miklum ágætum og ég hygg að það sé alveg nýskeð að endanlega hafi verið gengið frá þessum málum. Og menn gera sér kannske grein fyrir því að strangt tekið hafa landeigendur í þessum hreppi, sem löngu er kominn í eyði, ekki lengur möguleika á að hefja búskap ef þeir vildu nema að fengnu samþykki Náttúruverndarráðs. Ég held að það sé nauðsynlegt að nefna þetta vegna þess að hér hefur verið deilt hart um fram komna þáltill. og deiluaðilar gjarnan farið þar út á ystu jaðra. Ein af þeim rökum, sem hafa verið notuð til þess að mæla fyrir till., hafa verið þau að hinir landlausu íslendingar eigi ekki aðgang að hinni frjálsu náttúru. Ég hef ekki heyrt sagt frá nema einu dæmi um það að jarðareigandi hafi meinað ferðamanni umferð um jörðina sína, um landið, en það vill svo til að þessi jarðareigandi var gildur atvinnurekandi hér í Reykjavík, hafði nýlega keypt þessa jörð og nú leit hann á hana eins og garðinn sinn eða lóðina sína hér í bænum. Og ég hygg að þarna rekist á hefðbundin tilfinning bænda í landinu annars vegar varðandi frjálsan umgang fólks um landið og svo sú tilfinning sem stóreignamenn gjarnan hafa, að þeim mun meira sem þeir eiga, þeim mun fastar halda þeir og verja hverja þá eign sem þeir hafa undir höndum. Nei, ég held að við komum hér að öðru sem nauðsynlegt er að gera, að setja ný skipulagslög. Það hefur verið eftir því leitað af sveitarstjórnarmönnum að það yrði sett í lög að landið væri skipulagsskylt allt, ekki aðeins þéttbýlisstaðirnir, heldur öll sveitarfélög í landinu. Enda þótt jarðir, lóðir eða minni svæði yrðu ekki í einum áfanga skipulögð þröngt, þá væri hægt að setja þar ramma, skipulagsramma, og þá er ég alveg sannfærður um að um allt land er það mikið af jarðnæði í eigu opinberra aðila, ríkis eða sveitarfélaga, að enginn þyrfti undan því að kvarta að hann hefði ekki frjálsan aðgang að náttúru landsins. Það er raunar ekki að ástæðulausu að umr. hafa orðið hér nokkuð langar, því að hér hefur verið deilt um grundvallaratriði. Þegar þetta mál var á dagskrá hér fyrir nokkrum dögum talaði hv. 2. þm. Reykn., Oddur Ólafsson, og taldi lítið athugavert við það, þó að menn úr þéttbýlinu keyptu sér jarðir hér og þar til þess að setjast að á sumrum, bændur mættu nýta þessi tún. Mér komu þá í hug ummæli merks bónda í Borgarfirði sem sagði að bændur yrðu að gæta þess vel að halda vöku sinni, að landið bókstaflega skriði ekki undan fótum þeirra. Hér er sú hætta á - og það hygg ég að allir þm. séu raunar sammála um - að með jarðabraski kunni sumar sveitir að strjálast svo að byggð að félagslega aðstaðan bresti, og þegar hin félagslega aðstaða brestur er ekki lengur lífvænlegt í viðkomandi sveit og þá er vá fyrir dyrum. Það er þetta sem þjóðin verður að gæta að, og ég hygg að ef jarðalagafrv. verður að lögum séu þar komin lög sem hægt sé að beita til þess að koma í veg fyrir þetta. Hitt er svo annað mál að ég get að ýmsu leyti tekið undir þætti sem hafa verið túlkaðir hér af þeim flm. sem flytja till. Ég held að við stöndum frammi fyrir því að á næstu áratugum verði breytingar í búskaparformi íslendinga og er e. t. v. ekki hér staður og stund til þess a$ ræða það. Ég held að einyrkjabúskapurinn dragist saman, en það rísi aftur bú þar sem tveir, þrír eða fleiri vinna saman og fái meiri möguleika til frístunda og til starfsskiptingar. En ég vil leggja á það áherslu að slíka breytingu er ekki hægt að gera með allsherjar valdboði. Ég vil taka undir það, að mörgum einyrkjabónda, sem hefur skilað drjúgum skerfi til þjóðfélagsins bæði í framleiðslu og uppbyggingu, er það sáluhjálparatriði að eiga sitt eigið land, eiga sína eigin jörð, og því atriði eigum við ekki að kippa frá honum. En ég held, að enda þótt menn hafi búið með erfðafestu á ríkisjörð hafi þeir líka fundið sína fullnægingu í þeim búskap sem þeir hafa rækt. En, herra forseti, í þessum löngu umr., sem hér hafa farið fram, finnst mér að ekki hafi verið mörkuð af flm. till. ákveðin stefna um það hvernig yfirtaka ríkisins ætti að fara fram. Þar kemur fram veruleg mismunun á eignarrétti þeirra, sem eiga land og eignarrétti hinna, sem eiga aðrar eignir. Ég hef ekki séð að þjóðin hafi ekki getað nýtt fallvötn landsins, enda þótt þau hafi að formi til ekki verið sameign þjóðarinnar þegar hafist var handa. Ég vil nefna sem dæmi að þegar fyrst var ráðist í virkjun á Vestfjörðum voru þær jarðir, þar sem vatnasvæðið liggur í einstaklingseign eða einstaklingaeign, allar teknar eignarnámi. Við höfum í landinu lög um eignarnám, og ég vil líta svo á í raun og veru að ýmis gæði landsins eigi að vera þjóðinni sameiginleg á sama hátt og fiskimiðin eru okkur sameiginleg. En hér er við annað mál að glíma. Það hefur aldrei neinn einstaklingur átt sérstakan rétt til miðanna. En ég held að þessi mál, bæði varðandi jarðvarmann í iðrum jarðar sem og fallorku vatnanna, sé hægt að leysa í þágu alþjóðar án þess að setja svo ákveðin stefnumarkandi lög sem þáltill. hljóðar upp á.



Herra forseti. Ég ætla nú í þessu stutta máli, sem ég mun nú auka við það sem ég hef áður sagt um þessa þáltill., að byrja á því að leiðrétta lítils háttar misskilning hjá hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur. Ég stóð hér ekki upp áðan sérstaklega til þess að verja eignarréttinn almennt sem slíkan í þeirri mynd sem flokksbræður hv. alþm. túlka hann og dýrka. Fyrir mér er hann ekki heilagur á þann hátt sem slíkur. En ég vék lítillega að rétti bóndans til þeirrar jarðar sem hann yrkir. Sá sem ræktar jörðina, þá jörð sem hann ræktar, þá jörð á hann og skiptir ekki meginmáli hvort kveðið er á um þann rétt með lögum um erfðafestu eða með eignarréttarlögum. Það skiptir ekki meginmáli. En hinu hélt ég fram að annað væri þarfara viðfangsefni nú fyrir íslenska sósíalista en að vega að eignarrétti þeirra bænda sem yrkja jörðina sína. Og þá komum við að hinni spurningunni: Hverjir eru bændur og hverjir eru jarðeigendur á Íslandi og hverjir eru veiðiréttareigendur? Sem dæmi um það hversu ótryggur ég er eignarréttarhugsjóninni, þá er ég ekki aðeins því hlynntur að gerðar verði ráðstafanir til þess að komið verði í veg fyrir brask með jarðnæði, að sett verði lög sem hefta nokkuð rétt bænda til þess að selja hverjum sem er jörðina sína, heldur er ég meira að segja hlynntur því að sett verði lög sem leiði til þess að jarðir verði teknar af þeim sem hafa keypt þær vegna hlunninda, en sitja þær ekki, og þeim skilað aftur í hendur bænda til eðlilegra nytja. Ég er hlynntur því að hróflað verði við óeðlilegu og óæskilegu eignarhaldi útarfa á einstökum jörðum sem gera það nú að verkum eins og háttað er í landinu að enginn bóndi hefur efni á því að kaupa þær eða sitja þær, svo sem við vitum dæmi um með jarðir á Breiðafirði, í eyjunum á Breiðafirði, og persónulega er mér kunnugt um það að samflokksmenn hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur hafa verið þess fýsandi sumir hverjir að þarna væru gerðar sérstakar ráðstafanir, sem óneitanlega mundu hrófla töluvert við eignarréttinum. Hv. þm. gat bændanna á Snæfjallaströnd sem bundust samtökum um að koma upp rafstöð, einstakri í sinni röð, og kallaði þetta einstaklingsframtak. Þar komum við að skilgreiningu á hugtaki sem mikið er notað og að mínu viti af misjöfnum frómleik. Svo að við víkjum aftur að afstöðu minni til eignarréttar og til einkaframtaks, þá hlýt ég að lýsa yfir því að ég hef tröllatrú á einkaframtaki sem byggist á samstarfi fjöldans en ég vil ekki heyra fyrirbærið nefnt einkaframtak í þeirri merkingu sem Sjálfstfl. yfirleitt leggur í það orð. Ég hygg að þetta hafi bændur á Snæfjallaströnd ekki gert til þess að græða á því prívat og persónulega hver fyrir sig, heldur hafi þeir í hinum sanna anda sósíalismans, félagshyggjunnar, bundist samtök um um að leysa sameiginlegan vanda til bjargar þeim öllum. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur stundum verið nefndur - af svona lágmarks góðgirni vil ég nú segja því að það liggur við að ég hiki við að taka það mér í munn - hann hefur verið nefndur „Rödd húsbóndans“. Röddinni heldur hann þó að húsbóndatign hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar hafi nokkuð verið skert og selt niður. Það er kannske þakkarvert að vera húsbóndahollur. Eigi að síður laumaðist að mér ónotalegur grunur um það áðan að þekking Alþfl. á málefnum íslenskra bænda grundvallaðist kannske á því að einmitt menn eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason fræddu hvor annan um þessi mál. Það er ekki alveg satt að afstaða mín til þáltill., sem hér liggur fyrir, mótist af hatri mínu á Alþfl., þó að ég ítreki það að ég velji mér annað kompaní á vegferðina í þessu máli sem öðrum heldur en sérstaklega valda þm. þess flokks. Afstaða mín í þessu máli mótast að vísu af afstöðu til manna, til stétta, til íslenskra bænda, miklu fremur en til langskilgreindra og útþvældra hugmynda í sambandi við absalútan eða ekki absalútan eignarrétt. Ég tek undir það með hv. þm. Steinþóri Gestssyni um það að ég fæ ekki með nokkru móti séð hvernig rannsóknir Jóns Kristjánssonar fiskifræðings geta með nokkru móti talist stuðningur við þessa sérstöku þáltill. Alþfl. Þær fjalla m.a. um úrkynjun silungs í veiðivötnum. Ég hef lesið þessa skýrslu mjög ítarlega, eins og hv. þm. Steinþór Gestsson, og finn þessu ekki nokkurn stað nema ef vera skyldi í skýrslunni um Apavatn.



Herra forseti. Þessar umr. hljóta að vekja ýmsar hugsanir og það hefur allmargt komið fram í sambandi við efni þessa frv., sumt að vísu endurtekið æðioft. En mig langaði aðeins að benda hér á eitt atriði sem mér finnst ekki hafa komið fram, - eða ég hef ekki heyrt í þessum umr., þ. e. að með þessari þáltill. er verið að gera ráð fyrir að eigi að taka einhver hlunnindi af þeim, sem úti í sveitunum búa, sem sé óeðlilegt að þeir njóti einir eða taki endurgjald fyrir afnot annarra af þeim, það þurfi að undanskilja ýmiss konar hlunnindi bújörðum bænda og gera þau að alþjóðareign. En mér finnst að það vanti þá að það komi fram á móti að þeir, sem í þéttbýll búa og vilja fá afnot af þessum hlunnindum, njóta einnig ýmiss konar annarra hlunninda og aðstöðumunar umfram þá sem í strjálbýlinu búa, og ég hef ekki heyrt minnst á það hér að þeir bjóðist til þess að jafna þennan aðstöðumun. Mér finnst að þeir þyrftu því að gera það fyrst, að bjóðast til þess að jafna aðstöðumun fólksins í landinu, áður en þeir fara að gera kröfur til þess að taka af þeim sem að ýmsu leyti hafa lakari aðstöðuna. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið, en það er aðeins eitt atriði annað sem minnst hefur verið hér á sem mig langar að drepa á. Hv. 4. þm. Vestf. sagði áðan að hann hefði aðeins vitað um eitt dæmi þess að umferð fólks væri bönnuð og þar hefði hlutaðeigandi átt búsetu í þéttbýli. En ég hef séð það æðivíða að skilti standa með áletrunum „Einkavegur“ eða „Umferð bönnuð“ - og ég held að það sé í öllum tilfellum um að r:eða land sem þéttbýlisfólk á eignarrétt á því að bændur hafa, a. m. k. ekki þar sem ég þekki til. bannað umferð um sitt land.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að endurflytja till. sem ég flutti ásamt fleiri þm. á síðasta þingi. Þessi till. miðar að lækkun á byggingarkostnaði. Vafalaust er það tilgangur sem allir geta fallist á. Sú leið sem stungið er upp á í þessari till. til þess að ná þessu markmiði, er að fela ríkisstj. að láta gera nákvæma skýrslu um þann hluta byggingarkostnaðar sem fólginn er í ýmiss konar gjöldum til ríkisins. Á grundvelli þeirrar skýrslu láti ríkisstj. gera till. um niðurfellingu eða verulega lækkun þeirra gjalda. Fáum dylst að húsnæðiskostnaður er of þungur baggi á herðum margra. Ekki á þetta síst við um unga fólkið. Húsnæðið gleypir allt of stóran hluta af tekjum þeirra sem hafa nýlega stofnað heimili og sífellt sígur á ógæfuhlið í þessu efni. Þetta á við hvort heldur menn byggja sjálfir eða leigja hjá öðrum. Það hlýtur að vera nauðsynlegt að leita leiða til þess að gera mönnum það ódýrara að byggja. Það verður eina raunhæfa leiðin til að lækka húsaleigu og létta að tiltölu skuldabagga væntanlegra íbúðarbyggjenda. Ráðstöfun í þessa átt mundi líka verða mjög til þess að draga úr þenslunni í efnahagsmálum þjóðfélagsins, og ég hygg að þeir, sem með völdin fara, ættu að verða fegnir slíkum ráðum. Við höfum nú í alllangan tíma verið að berjast við sívaxandi verðbólgu og hún hefur ekki síst haft áhrif í byggingum fólksins, um leið og vaxandi byggingarkostaður eykur verðbólguna. Það er sannanlega með ólíkindum að sumra orsakanna fyrir þessum háa byggingarkostnaði sé að leita í beinum ráðstöfunum ríkisins sjálfs. En sú er þó raunin því að allstór hluti af verði byggingar fer beint til ríkisins í formi skatta af efni og vinnu. Samkvæmt lauslegri áætlun, sem gerð var í fyrra, fara um 11–15% af byggingarkostnaði beint í ríkissjóð. Þar vega þyngst aðflutningsgjöld og launaskattur. Með því að ríkið sjálft lækki nú sínar kröfur um gjöld af byggingarefni eða um gjöld af vinnu manna í byggingum þá lækkar líka kostnaður ríkisins við þess eigin framkvæmdir. M. ö. o.: á því sviði er alveg augljóst að um einfalda aðgerð er að ræða til að draga úr verðþenslu. Ef við hugsum út í það að helmingur af allri fjármunamyndun í þjóðfélaginu eru byggingarframkvæmdir og helmingur af öllum byggingarframkvæmdum eru byggingar hins opinbera þá sýnist þetta vera nokkuð ljóst. Við sjáum líka að þetta hlýtur að hafa verulega þýðingu fyrir hagsmuni almennings í landinu. Enn ein röksemd, sem mætti sérstaklega tilfæra og þá fremur nú í ár heldur en í fyrra, er sú, að menn óttast að til nokkurs samdráttar á vinnumarkaði kunni að koma einhvern tíma síðar á þessu ári. Sú atvinnugrein, sem viðkvæmust er fyrir slíku, er byggingariðnaðurinn. Í því sambandi hefur mér dottið í hug að þá leið, sem bent er á í þessari till., mætti beinlínis nota sem hagstjórnartæki gegn slíku. Framkvæmd þessarar till. mundi draga úr hættu á samdrætti í atvinnu við byggingar. Það er augljóst, herra forseti, að það eru fyllstu rök sem liggja til þess að kannað sé hvort ekki sé framkvæmanleg þessi einfalda leið til þess að lækka byggingarkostnað. En hitt er mér líka ljóst, að það þarf flókna útreikninga á ýmsum atriðum til þess að átta sig á því nákvæmlega hvaða þætti í byggingarkostnaðinum slíkar ráðstafanir mundu hitta. Sumar greinar í byggingum lenda svo margsinnis í sköttum og tollum að það verður að gera sérstakan útreikning að því er varðar þá þætti. Þetta á sérstaklega við um ýmiss konar byggingarefni sem unnið er hér innanlands. Það getur líka komið inn í þetta dæmi að athuga hvort skynsamlegt sé að hafa há aðflutningsgjöld á vélum sem notaðar eru til þess að vinna innlent byggingarefni úr erlendu hráefni, og fleira mætti til taka sem kynni að hafa áhrif á þessa útreikninga. Með því að skýrt hefur verið frá því opinberlega að hæstv. fjmrh. hafi skipað n. til að athuga sérstaklega fyrirkomulag tollamála, þá þykir mér ekki ólíklegt að það mætti sérstaklega í sambandi við afgreiðslu þessa máls frá Alþ. beina þessari till. og þeim ábendingum, sem í henni felast, til þeirrar n. í stað þess að skipa sérstaka n. í þetta verkefni eitt. Ég vil geta þess að þessi till. hlaut ekki afgreiðslu í fyrra í allshn. Sþ. vegna þess hve áliðið var orðið þings þegar komið var að ýmsum málum okkar stjórnarandstæðinga. Þó held ég að það hafi verið vilji hjá mönnum til að afgr. þetta mál jákvætt. En ekki höfðu borist umsagnir frá öllum aðilum. Ég vil þó geta þess, að húsnæðismálastjórn ríkisins hafði sent um málið jákvæða umsögn þar sem sagði að þessi till. gengi vissulega í rétta átt. En húsnæðismálastjórn ríkisins gat líka í sinni umsögn um fleiri leiðir til lækkunar byggingarkostnaðar, svo sem ýmiss konar hagræðingu og sparneytni í sambandi við byggingar. Það eru mál sem allir eru vitanlega sammála um og unnið er þó nokkuð að. Það hefur m. a. samkv. lögum frá 1970 verið veitt á vegum húsnæðismálastjórnar fé í rannsóknir til þess að auka sparneytni í sambandi við byggingar, en vel má vera að þar sé enn meira og betur hægt að gera. En hvað sem öllu tali um sparnað og hagræðingu á þessu sviði líður og hversu sammála sem við erum þeim hugleiðingum öllum, þá virðist svo einhvern veginn vera að þær ráðstafanir, sem reynt hefur verið að gera í þessa átt, nái ekki nægilega langt og að það verði svo að menn hljóti að verða að fara einhverja slíka leið eins og bent er á í þessari till. Ég held, að öllu samanlögðu, að það geti orðið niðurstaðan að menn sjái að það muni beinlínis borga sig fyrir ríkið að gera þá ráðstöfun sem hér er á bent. Það mundi ekki halda áfram að þenjast út kostnaðurinn við byggingar í jafnríkum mæli og verið hefur. Það mundi ekki kalla á jafnstórar fjárfúlgur í byggingarlánakerfið eins og verður annars að óbreyttum reglum, auk þess sem náttúrlega er aðalatriði þessa máls, en það er að gera sjálfum íbúum húsanna léttbærara að borga þann kostnað sem því fylgir annaðhvort að búa í eigin húsnæði eða borga húsaleigu. Ég held, herra forseti, að ég þurfi ekki að flytja nein frekari rök fyrir þessari till. Ég held að málið sé í raun og veru alveg ljóst. Það, sem gera þarf, er einungis það, sem segir í þessari till., að fela ríkisstj. að láta gera nákvæma skýrslu um þann hluta byggingarkostnaðar sem felst í opinberum gjöldum. Leiði sú skýrsla til þeirrar niðurstöðu, sem mig grunar, að þau gjöld séu óskynsamlega há, þá vonast ég til þess að horfið verði að því ráði að stórlækka þau gjöld og fella þau a. m. k. sum niður með öllu. Þá lækkar byggingarkostnaður, dregur úr þenslu og minnkar hætta á atvinnuleysi.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 303 till. til þál. um viðbrögð gegn hugsanlegum hafískomum að Norðurlandi. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna afleiðingar truflana á vöruflutningum til byggðarlaga á Norðurlandi, ef hafís kynni að leggjast þar að landi, og gera áætlanir um hvernig bregðast skuli við slíkum vanda. Jafnframt er ríkisstj. falið að kanna á hvern hátt unnt er að bregðast við hafískomum, ef stórfyrirtækjum yrði valinn staður á Norðurlandi.“ Það er svo að hafískomur á Norðurlandi hafa sem betur fer verið fátíðar á þessari öld og siglingar til norðlenskra byggðarlaga því lítið truflast af þessum sökum. Engu að síður er það skoðun mín og ég hygg margra að til þurfi að vera áætlun um hvernig bregðast skuli við slíkum vanda ef svo vildi til að hafís legðist að Norðurlandi og truflaði samgöngur. Fyrir nokkrum árum starfaði stjórnskipuð n. að athugunum á þessu máli. Hún skilaði áliti 1968. Að sögn formanns hennar, prófessors Ólafs Björnssonar, hafa till. hennar legið síðan fyrir, en lítið áþreifanlegt verið gert í að framkvæma þær, annað en það að nokkur fyrirtæki munu fá sérstaka fyrirgreiðslu til þess að liggja með fóðurvörur og aðrar slíkar birgðir yfir veturinn. Á hinn bóginn hafa ekki verið gerðar ráðstafanir til þess að unnt yrði að haga birgðahaldi olíu og annarra mikilvægra vara þannig að hægt væri að grípa til þeirra ef um hafís yrði að ræða. Það er tilgangur minn með þessum tillöguflutningi að vekja athygli á þessu og að það verði í framhaldi af þessum tillöguflutningi rannsakað hvernig þessu megi koma fyrir þannig að ekki verði truflanir af þótt svo kynni að fara að hafís legðist að landi. Síðari hl. till. er fram kominn af því marggefna tilefni að embættis- og stjórnmálamenn, sem fjalla um staðarval stórfyrirtækja, t. d. orkufrekra stórfyrirtækja, virðast flestir hverjir haldnir þeirri skoðun að staðarval slíkra fyrirtækja sé útilokað á Norðurlandi sökum hafíshættu. Ég tel að hér sé um vanhugsun og vanþekkingu að ræða, og það er annar tilgangur minn með flutningi þessarar till. að sérfróðir menn verði fengnir til og gögn um þetta mál dregin fram í dagsljósið og með því verði sýnt fram á að hér sé um vanþekkingu að ræða, að það sé hægt með ýmsu móti að komast hjá rekstrarerfiðleikum stórfyrirtækja þótt um nokkra haftskomu yrði að ræða. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að á tíma viðreisnarstjórnarinnar var skipuð n. manna til þess að athuga í samræmi við samning þann, sem gerður var þegar stóriðja reis í Straumsvík, kosti þess að velja stórfyrirtæki stað á Norðurlandi. Þessi n. skilaði áliti 1972. Hún ræddi mjög þetta hafísvandamál og þá grýlu sem hefur verið upp vakin í því sambandi af ýmsum aðilum. N. komst í sem skemmstu máli að þeirri niðurstöðu að það væri ekki tæknilega til fyrirstöðu um staðarval stórfyrirtækja á Norðurlandi að um nokkra hafíshættu yrði þar e. t. v. að ræða. N. rökstuddi þetta álit sitt með því að nú væri unnt að gefa út hafísspár í nóv. sem giltu ár fram í tímann. Þessar spár væri unnt að leiðrétta mánaðarlega í samræmi við ríkjandi vindátt. Hún benti líka á það að með myndum frá gervihnöttum væri fundin ný og áhrifarík aðferð til að fylgjast með hreyfingu hafíss, og í þriðja lagi væri það jafnvel svo að þótt hafís legðist að landi, þá væri hann yfirleitt ekki svo þéttur að sérstaklega útbúin skip gætu ekki komist leiðar sinnar í gegnum ísinn með eða án aðstoðar frá flugvélum. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því að það hafa verið gerðar hafísspár undanfarin ár. Á því var byrjað 1968 í sambandi við starf áður nefndrar hafísnefndar. Þá hófst tilraun til þess að gera hafísspár hér á landi. Páll Bergþórsson veðurfræðingur var ráðgjafi þeirrar n. í þessu efni. Hann athugaði samhengi hitafars á Jan Mayen og hafískomur í marga áratugi og hann telur að það séu mjög vaxandi möguleikar á því að gera haldgóðar spár um hafískomur með þeirri aðferð sem hann hefur beitt í þessu sambandi. Hann telur að það hafi verið samsvörun milli sjávarhita við Jan Mayen og hafíss 1965, 1967 og 1968. Hann hefur, síðan þessar tilraunir voru gerðar, spáð fyrir um hafískomur og telur að þær spár hafi yfirleitt reynst réttar að einu ári undanskildu, 1971 minnir mig það væri, þá spáði hann nokkrum hafís, en þá var þrálát suðaustanátt á hafinu fyrir norðan Ísland og þá reyndist sú spá ekki rétt. Það var talsvert mikið um hafís þá norður í hafi, en hann leitaði sem betur fer ekki upp að landinu vegna vindáttarinnar. Í þessu efni hefur talsvert áunnist, og ég held að það sé ástæða til þess að vekja athygli á því að halda þessu starfi áfram. Nú er það svo að bæði okkar hafrannsóknarskip og hafrannsóknarskip annarra þjóða gera umfangsmiklar athuganir á hafinu fyrir norðan landið og þær athuganir geta orðið til þess að treysta þessar hafísspár. Það liggur í augum uppi að það er allmikið gagn að því að geta strax að hausti sagt til um það, eins og raunar hefur komið í fréttum, að sáralitlar líkur séu á að hafís komi upp að landinu að vori til. En það er auðvitað ekki nóg að hægt sé að þróa spár áfram, heldur þarf að verða hægt að bregðast við því, ef hafís skyldi koma, á einhvern viðunandi hátt. Þessi till. er komin fram til að vekja athygli á þessu og eins hinu, að tæknilega séð ætti ekki að vera því neitt til fyrirstöðu að stærri fyrirtækju.m yrði valinn staður á Norðurlandi af þessum sökum og væri vel ef þessi tillögugerð ýtti á að báðir þessir þættir, sem hér er á minnst, fengju farsæla lausn. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að gera frekari grein fyrir þessari till. Hún segir í sjálfu sér ákaflega skýrt hvað fyrir mér vakir með þessum tillöguflutningi. Ég legg til, að till. verði vísað til hv. allshn. til fyrirgreiðslu.