Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mun hafa kvatt mér hljóðs, þegar þetta mál var síðast til umr., og má segja, að tilefnið hafi ekki verið mikið, en ætlunin var að bera fram fsp. til hæstv. samgrh. Í grg. þessa frv. til nýrra hafnalaga stendur um 7. gr. „Á þessari gr. er sú mikilsverða breyting gerð frá gildandi l., að ríkissjóður greiðir nú 75% stofnkostnaðar við bryggjur og viðlegukanta, svo og siglingamerki.“ Ég hef alltaf litið svo á, að samkv. 6. gr. l. hafi átt að greiða 75% af stofnkostnaði við viðlegukanta, sem gerðir eru innan á hafnargarða, en þar stendur í lögunum, með leyfi hæstv. forseta: „75% stofnkostnaðar hafnargarða (öldubrjóta), þótt þeir nýtist til viðlegu.“ Nú var nokkur ágreiningur um það um skeið, hvernig ætti að skilja þetta ákvæði og hvort greiða ætti 75% eða 40% út á legukanta, sem byggðir eru innan á öldubrjót. Og ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér, að rn. hafi verið búið að ákveða þá lögskýringu, að það skyldi greiða 75% út á þessa viðlegukanta. Ég byggi þessa fsp. á viðtölum, sem ég hef átt við starfsmenn í samgrn., en vil samt gjarnan fá svar við þessu frá hæstv. ráðh., ef hann er viðbúinn að veita það. En auðvitað má vera, að hann hafi ekki kynnt sér það mál til hlítar og geti ekki svarað því á stundinni, en ég vildi samt gjarnan fá svar við þessu nú eða síðar og hef svo ekki meira um þetta að segja.



Herra forseti. Ég held, að allir þeir, sem um þetta mál hafa fjallað, séu á einu máli um, að í 7. gr. hafnalagafrv., eins og hún er nú orðuð, felist veruleg rýmkun frá gildandi hafnal. Hér segir, að nú skuli ríkissjóður greiða 75% stofnkostnaðar við bryggjur og viðlegukanta, svo og siglingamerki. Hingað til hefur verið litið svo á, að 75% ákvæðið gilti einungis um þá hafnargarða, sem væru öldubrjótar og útmannvirki hafna, og hefur það, hvort greiða ætti 75% til annarra mannvirkja, ekki valdið ágreiningi, svo að mér sé kunnugt um, nema þegar um hefur verið að ræða viðlegukanta innan á öldubrjótum, sem samkv. gildandi hafnal. eiga að njóta 75% framlags, hvort það ætti þá að reikna undir 75% framlag einnig það mannvirki, sem kæmi innan á öldubrjót. En samkv. frv. verður 75% framlag frá ríkinu án tillits til þess, hvort viðlegukantarnir eru í sambandi við öldubrjót eða ekki, hvort sem þeir ern við ytra eða innra mannvirki hafnar, þá verða viðlegukantar nú undir 75% ákvæðinu. Þetta er í raun og veru ein meginbreyting þessa frv., sem færir fjárhagslegar byrðar yfir á ríkið frá sveitarfélögunum og gerir það alveg öruggt, að allar bryggjur og viðlegukantar falla nú undir 75% regluna, en ekki var talið áður, að svo væri, nema þegar um var að ræða öldubrjóta sem útmannvirki hafna.



Herra forseti. Í þeim hafnalögum, sem giltu fram til ársins 1963, mun hafa verið ákvæði þess efnis, að verbúðir voru taldar til hafnarmannvirkja og nutu sem slíkar aðstoðar frá ríkissjóði. Með þeim l., sem enn eru í gildi og nú er lagt til að breyta, var þetta ákvæði fellt niður. Öllum er kunnugt um hið langa og sögulega hlutverk verbúða hér á landi, en ég geri ráð fyrir, að 1963 hafi verið talið, að þörf fyrir þær væri minnkandi og því ekki sama ástæða og fyrr til að telja verbúðir til hafnarmannvirkja og veita þeim styrk af opinberu fé. Reynslan hefur hins vegar sýnt, að þörf er enn rík fyrir verbúðir í verstöðvum umhverfis allt landið. Á þetta bæði við um starfsaðstöðu í landi fyrir bátana eða veiðiskipin sjálf og ekki síður um mannabústaði, því að enn gerist það í stórum stíl, að fólk flytur sig á milli staða, fer til útgerðarbæjanna á vertíðum og starfar þar um skeið, þótt það hafi fasta búsetu annars staðar. Mér er kunnugt um verstöðvar í mínu kjördæmi, þar sem þetta hefur orðið allveigamikið vandamál. Sveitarfélög hafa orðið að leggja í mikinn kostnað, svo að skiptir millj. kr., til þess að koma upp verbúðaaðstöðu, og hefur ástandið þó verið þannig, að vertíð eftir vertíð, þegar sæmílega og betur hefur aflazt, hefur verið skortur á fólki á þessum stöðum, en miklum vandkvæðum háð að fá aðkomufólk, vegna þess að ekki var nein aðstaða til að útvega því húsnæði. Við þetta má raunar bæta þeirri staðreynd, að lífskjör þjóðarinnar hafa batnað svo mikið, að engum dytti nú í hug annað en að bjóða vertíðarfólki sómasamlega aðstöðu. Eru því slíkar byggingar nú á dögum allmiklu dýrari að tiltölu við verðlag heldur en þær voru fyrir fáum áratugum. Mér virðist sem ekki sé gerð sú breyting með því frv. ríkisstj., er hér liggur fyrir, að verbúðir séu aftur teknar í tölu hafnarmannvirkja og þar af leiðandi gerðar styrkhæfar, enda þótt allmikið hafi verið um þetta rætt og ýmsir sveitarstjórnarmenn hafi kvartað undan erfiðleikum sínum í sambandi við að leysa þennan vanda. Ég vil því leyfa mér að beina þeim spurningum til hæstv. ráðh., hvort þetta mál hafi borið á góma við undirbúning frv. og hvort ríkisstj. hafi tekið um það ákvörðun að bæta verbúðum ekki aftur í tölu hafnarmannvirkja. Ég vil enn fremur leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hvort nokkrar hugmyndir eða nokkur áform séu uppi um aðra lausn á þessum vanda sveitarfélaganna, ef það er ekki talið fært af einhverjum ástæðum, fjárhagslegum eða öðrum, að telja verbúðir til hafnarmannvirkja, eins og einu sinni var gert.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. 8. landsk. þm. sagði hér áðan, að um visst tímabil var ákvæði í hafnal. um það, að verbúðir skyldu teljast styrkhæf hafnarmannvirki. Síðan var þetta fellt úr l., og mun ástæðan til þess hafa verið sú, að það taldist orka mjög tvímælis, hvort íbúðir fyrir sjómenn gætu talizt hafnarmannvirki í sjálfu sér, hvort slíkt verkefni væri ekki frekar á verksviði útgerðarmanna á stöðunum eða útgerðarmanna og sveitarfélaga, að standa undir slíkri útvegun íbúðarhúsnæði fyrir aðkomusjómenn. Þetta ákvæði var notað, á meðan það var í gildi, á nokkrum stöðum, og varð auðvitað til þess að leysa úr þörf, og ég hygg, að þeir, sem reynslu hafa af þessu ákvæði, mundu gjarnan vilja fá það inn aftur. Vitanlega var þetta rætt í mþn., sem endurskoðaði nú hafnal., og menn töldu þetta álitamál. En niðurstaðan varð sú að taka þetta ekki inn í frv., og rn. hefur ekki gert till. um það heldur. Þannig er það rétt, að það er ekki í frv. nú. Hins vegar liggja fyrir, eins og ég gat um í framsöguræðu minni, allmargar till. frá Hafnasambandi sveitarfélaga, frá þingi þess á Akureyri núna í sumar, og hafa örfáar þeirra verið teknar inn í frv., eins og það liggur núna fyrir, þær sem talið var, að væri alveg sjálfsagt að taka með í frv. En að öðru leyti gerði ég ráð fyrir, að till. Hafnasambandsins mundu í heild fara til þeirrar n., sem fær frv. til meðferðar, sem mun verða fjhn., að ég hygg. 7. till. Hafnasambandsins er um það, að við upptalningu undir 2. tölul. í 7. gr. bætist: „hafnarskemmur, verbúðir.“ Þessi till. fer því ásamt öllum öðrum till. Hafnasambandsins til hv. n., sem fær frv. til meðferðar, og tel ég það standa opið til ákvörðunar, hvort taka skuli hið gamla ákvæði inn aftur, og er þá till. um, að hafnarskemmur komi þar líka. Væri vitanlega mikil réttarbót fyrir sveitarfélögin, ef þetta yrði tekið inn og þar með a.m.k. ákveðið 40% framlag til slíkrar mannvirkjagerðar. En þetta tel ég sem sé til athugunar fyrir hv. n. ásamt öllum öðrum till. Hafnasambandsins.



Herra forseti. Það bar til hér á hv. Alþ. á s. I. vetri, að a.m.k. einn hv. þm. taldi ástæðu til þess héðan úr ræðustól að vekja athygli þingheims á því, hversu þm. almennt gegndu lítt þeirri þingskyldu sinni að sitja hér undir umr. á hv. Alþ. Mér kom þessi aths. í hug, þegar ég s.l. miðvikudag sat undir umr. um þetta mál. að því er ég kalla stórmál. og undir þessum umr. sátu þá 3–5 þm. og í þeim hópi var a.m.k. ekki sá hv. þm., sem með þessa aths. var á s.l. þingi. Ég segi stórmál, þegar ég tala um þetta mál. Ég er ekki viss um, að allir hv. þm. hafi gert sér grein fyrir því, hversu geysilega stórt og þýðingarmikið þetta mál er og mun verða eftir þeirri afgreiðslu, sem það fer, fyrir hina ýmsu hafna- og sveitarsjóði víðs vegar í kringum landið. Ég held, að hvorki hæstv. ráðh., sem fylgdi þessu máli úr hlaði s.l. miðvikudag, né hv. 2. þm. Vestf., sem þá talaði einnig, hafi á neinn hátt tekið of stórt upp í sig, þegar þeir gerðu grein fyrir þeim geysilegu fjárhagsvandræðum, sem hafnarsjóðir og sveitarfélög og þá sérstaklega hin smærri sveitarfélög og staðir eins og sjávarþorp eiga við að etja varðandi þá bagga, sem hafnarframkvæmdir hafa bundið þessum sveitarfélögum á s.l. árum. Það má raunar segja, að það megi skipta efnisatriðum þessa frv. í tvennt: annars vegar þann þátt, sem gerir ráð fyrir aukinni þátttöku ríkissjóðs í hafnarframkvæmdum, eftir að lög þessi öðlast gildi, og hins vegar varðandi það bráðabirgðaákvæði, sem í frv. er og gerir ráð fyrir, að gerðar skuli sérstakar ráðstafanir til að létta greiðslubyrði þeirra hafnarsjóða af löngum lánum, sem verst eru settir. Hvort tveggja þessara efnisatriða er mikilvægt, og þó að fyrra atriðið, sem ég nefndi, sé í mínum augum mikilvægt, vil ég alveg sérstaklega undirstrika það, að hið síðara er ekki síður mikilvægt fyrir þá staði, sem á undanförnum árum hafa lagt geysilegar fjárhæðir í byggingu hafnarmannvirkja og fá ekki, - ég segi alls ekki, - undir þeim risið. Ég sagði áðan, að ég væri ekki viss um, að allir hv. þm. hefðu gert sér grein fyrir, hversu geysilegt vandamál hefur verið og er hér á ferðinni. Ég hygg þó, að þeir geti fengið nokkra innsýn í það mál. þegar þeir lesa fskj. með þessu frv. og þegar þeir lesa á bls. 17 töflu 3, sem sýnir afborganir og vexti af föstum lánum á hvern íbúa á tilteknum stöðum, sem þar eru nefndir. Ég vil þó í því sambandi, að því er þá töflu varðar undirstrika það, að þar er um að ræða tveggja ára gamlar tölur, sem hafa geysilega mikið breytzt til hækkunar frá þeim tíma, sem taflan er gerð. Sem dæmi vil ég nefna t.d. stað eins og Bolungarvík. Þar er gert ráð fyrir, að það séu tæpar 4000 kr. á íbúa árið 1970, en að því er ég bezt veit, nú á þessu ári um 7000 kr. á íbúa. Ég hef í höndum tölur varðandi þessi atriði, um greiðsluhlutfall nokkurra hafnar- eða sveitarsjóða á Vestfjörðum, nýjustu tölur frá þessu ári, sem ég vil leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta að fara hér um nokkrum orðum. Þarna er annars vegar um að ræða brúttótekjur viðkomandi sveitarfélags og greiðsluhlutfall, sem viðkomandi sveitarfélag þarf að standa skil á vegna skuldbindinga að því er viðkomandi höfn varðar. Ég nefni í fyrsta lagi stað eins og Patreksfjörð. Þar var greiðsluhlutfall af heildartekjum sveitarsjóðs á árinu 1971 41% vegna þeirra skuldbindinga, sem viðkomandi höfn lagði sveitarfélaginu á herðar. Ég nefni Bíldudal, þar sem 52% af heildartekjum sveitarfélagsins þurfti til þess að standa skil á þeim klyfjum, sem hafnarframkvæmdir höfðu lagt þeim bæ á herðar. Ég nefni Þingeyri, sem þurfti 69% af heildartekjum sveitarsjóðs á árinu 1971 til þess að standa straum af þeim álögum, sem hvíldu á hafnarsjóði eða sveitarfélaginu vegna hafnarframkvæmdanna. Ég nefni stað eins og Suðureyri, sem þurfti 69% af heildartekjum sveitarsjóðsins til þess að standa skil á öllum skuldbindingum varðandi höfnina. Ég nefni stað eins og Bolungarvík, sem þurfti 99% af heildartekjum sveitarsjóðs á árinu 1971 til þess að standa við skuldbindingar sínar að því er höfnina varðaði. Og ég nefni í síðasta lagi Súðavík, sem þurfti 170% miðað við heildartekjur sveitarsjóðs á árinu til þess að geta staðið í skilum með skuldir og lán, sem hvíla á því byggðarlagi vegna hafnarframkvæmda. Ég hygg, að þessar tölur gefi hv. þm. glögga mynd af þeim geysilegu vandkvæðum og vandræðum, sem hinir ýmsu sveitar- og hafnarsjóðir víðs vegar í kringum landið eru í vegna þessara dýru hafnarframkvæmda. Og að mínu mati skiptir miklu máli, hvernig verður farið með það bráðabirgðaákvæði, sem í frv. er, til þess að létta greiðslubyrði einmitt þessara sveitarog hafnarsjóða, sem búnir eru að leggja í framkvæmdir á undanförnum árum og standa með þessar drápsklyfjar, sem ég vil kalla, vegna hafnarframkvæmdanna. Það er augljóst mál, að í sveitarfélögum, þar sem svona er í pottinn búið, sitja allar aðrar félagslegar framkvæmdir gersamlega á hakanum og hafa gert. Það er ekki einungis, að það sé ekki hægt að standa í skilum með áhvílandi lán og skuldbindingar vegna þessara dýru hafnarmannvirkja, heldur hitt til viðbótar, að það liggja gersamlega dauðar allar aðrar framkvæmdir á vegum sveitarfélagsins vegna þessara þungu bagga. Ég held því, að sú mynd, sem upp hefur verið dregin varðandi þetta atriði, sé sízt of dökk. Það er brýn þörf á því, að það verði að verulegu leyti létt undir með þessum sveitarfélögum, eftir að þetta frv. hefur náð fram að ganga, sem ég vona og legg áherzlu á, að verði fyrir þinglok, - þannig að þeir baggar, sem á þessi sveitarfélög verða settir eftir afgreiðslu frv., verði ekki þyngri en svo, að þau fái vel undir þeim risið.



Herra forseti. Ég get tekið undir það með síðasta hv. ræðumanni, að hér er vissulega um stórt og viðamikið mál að ræða og það stefnir í átt til hagræðis fyrir sveitarfélögin, ef stjórnvöld hafa fjármagn til þess að standa undir þeim aukna kostnaði, sem ríkissjóður með frv. tekur á sig miðið við fyrri og gildandi lög. Ég hef ekki haft aðstöðu til þess að lesa frv. eins ítarlega og ég gjarnan hefði viljað og ekki heldur að kynna mér till. Hafnasambandsins, en hef þó farið yfir frv. og staldrað við nokkrar gr. þess. Mér sýnist, að enn eimi of mikið eftir af þeim anda, sem var í því frv., sem lagt var fyrir Alþ., ef ég man rétt, 1967 eða 1988, og þá mjög að því stefnt að draga sem mest valdið frá sveitarfélögunum og hinum einstöku hafnarstjórnum og færa það yfir til vitamálaskrifstofunnar. Þá var að vísu mjög dregið úr þessum ákvæðum við afgreiðslu málsins hér, bæði í þeirri n., sem þá hafði það til meðferðar, - ef ég man rétt, var það sjútvn., - og eftir að það kom hingað inn í d. til 2. og 3. umr. Þó tel ég, að því miður sé enn of mikið eftir af þeim anda, að vitamálaskrifstofan eigi að taka á sig raunverulega alla forsjá hafnanna. Ég vil benda á það, að t.d. í 3. gr. er ákvæði um það, að bæjar- og sveitarfélög og hafnarstjórnir þurfa að sækja nm leyfi til ráðh. og fá fyrir því samþykki hafnamálastjóra, að þær megi sjálfar framkvæma þær hafnarframkvæmdir, sem ákveðnar hafa verið. Það má vel vera, að þetta sé nauðsynlegt á einstaka stöðum, ef hafnarstjórnir hafa ekki aðstöðu til þess að vinna þær framkvæmdir, sem þær vilja láta gera í sínu sveitarfélagi. En a.m.k. er mér kunnugt um það, að á einstaka stöðum á landinu hafa hafnarstjórnirnar þá aðstöðu og eru það vel búnar tækjum, að þær geta mjög vel tekið að sér yfirleitt allar framkvæmdir, sem gera þarf í höfninni. Ég tel því, að það sé ástæðulaust að binda þetta eins ákveðið og gert er í frv., að það skuli endilega þurfa að fá leyfi viðkomandi ráðh. og leyfi hafnamálastjórnar til að annast þær framkvæmdir, sem báðir þessir aðilar eru fyrirfram búnir að samþykkja, því að það liggur ljóst fyrir samkv. gildandi l. og einnig samkv. þessu frv., að hafnarsjóðir þurfi að fá samþykki beggja þessara aðila, ef um styrkhæfar framkvæmdir er að ræða. Við það tel ég ekkert að athuga. Það er að mínum dómi eðlilegt, að um styrkhæfar framkvæmdir gildi sú regla, að viðkomandi aðilar, yfirstjórn þessara mála, þurfi að veita samþykki sitt fyrir þeim. En um framkvæmdir gildir að mínum dómi annað. Þar á það að vera alveg á valdi hafnarstjórna, hvort þær vilji sjálfar annast þessar framkvæmdir, bjóða þær út eða æskja þess, við Hafnamálaskrifstofuna, að hún annist framkvæmdirnar. Þá benti hv. 8. landsk. þm. á það, að úr 7. gr. hefði verið felld niður ein framkvæmd, sem áður var styrkhæf samkv. gildandi hafnal., en það eru verbúðir, og er þetta rétt. Ég tel, að það sé mjög hæpið að gera slíka breytingu nema skoða málið mjög vel áður. Ég flutti á næstsíðasta þingi till. um það, að holræsi innan hafnarsvæðisins yrðu tekin upp sem styrkhæfur liður samkv. hafnal. Sú till. náði þá ekki fram að ganga.. og var helzt bent á það sem rök mótí því, að þetta væri hreinlega mál sveitarstjórna, en kæmi hafnarstjórnum lítið við. Nú hafa að mínum dómi mál skipazt þannig, að ég tel, að þetta sé orðið mjög eðlilegt. Eftir að menn fóru almennt að átta sig á þeirri mengun, sem alls staðar á sér stað nú orðið og mikið er um rætt, bæði á legi, landi og í lofti, þá er það orðið mjög eðlilegt, að það verði gert beint átak í mörgum höfnum landsins til þess að koma holræsakerfinu út úr höfnunum. Ég tel því, að það sé full ástæða til þess, að einmitt þetta atriði verði tekið beint inn í hafnalög, að slíkar framkvæmdir verði gerðar styrkhæfar, því að þetta er vissulega orðið mikið vandamál hjá mörgum höfnum, hvernig á að gera þær hreinar, hafa sjóinn þar ferskan og hreinan, eins og hann gæti verið að mestu leyti, ef holræsakerfin enduðu ekki víðast úti í höfnunum. Þá er það 10. gr., sem ég staldraði við. Þar er gert ráð fyrir því, að hafnamálastjóri geri, að vísu í samráði við hafnarstjórnir, till. um eða áætlun um hafnarframkvæmdir til fjögurra ára í senn. Ég hefði talið viðfelldnara, að hver höfn fyrir sig gerði þarna sínar eigin till. um framkvæmdir og þyrfti þá auðvitað að hlíta samþykki og viðurkenninga hafnamálastjóra og viðkomandi rn., eins og þær reyndar þurfa samkv. öðrum ákvæðum laganna, ef um styrkhæfar framkvæmdir er að ræða. Ég tel alveg hiklaust, að heimamenn á hverjum stað viti bezt, hvar skórinn kreppi að, og þeir geti gert þar mjög gagnlegar ábendingar, þó að Hafnamálaskrifstofan tæki síðan við að útfæra hugmyndir og gera um þær kostnaðaráætlun, sem hún hlyti að gera, ef um styrkhæfar framkvæmdir er að ræða. En frumkvæðið tel ég, að sé eðlilegt að hafa heima í héraði hjá hverri einstakri höfn, þaðan komi hugmyndirnar um uppbyggingu hafnanna. Ég tel, að forsvarsmenn margra hafna hafi á bak við sig áratugareynslu í sambandi við hafnarmannvirki í sínu byggðarlagi og hafi við þessa reynslu vissulega orðið mjög til þess hæfir að koma fram með ábendingar um, hvernig þeir telja, að málum sé bezt farið á hverjum stað. Þá er það í 12. gr., þ.e. í næstsíðustu mgr., að gjöld til hafnarsjóðs samkv. 1. tölul. a–d skuli ákveðin af rn. Þetta er ekki svo, ef ég man rétt, í gildandi hafnal. Þar eru það hafnarstjórnirnar sjálfar og sveitarstjórn, sem gefa út gjaldskrár, sem auðvitað þurfa staðfestingar rn. Ég vil ekki taka þetta atriði úr höndum hafnarstjórna eða sveitarstjórnarmanna, og ég er satt að segja ekki vis, um, að þessu verði öðruvísi betur fyrir komið, því að ég held, að það verði ekki gefin út ein allsherjargjaldskrá fyrir allar hafnir á landinu. Ég hygg, að aðstaða í höfnum sé svo mismunandi, að það verði að vera mat heimamanna, hvað þeir vilja leggja til um gjaldskrá fyrir hina ýmsu þjónustu á sínum stað. Ég hygg, að það færi bezt á því og að það sé ekki eðlilegt að draga þetta úr höndum sveitarstjórnarmanna, þar sem það er nú, og færa það yfir um til stjórnvalda hér í höfuðborginni. Þá er í 16. gr. ákvæði um, að óheimilt sé án samþykkis rn. að selja eða veðsetja eða leigja eignir hafnarsjóðs, þær sem notið hafa ríkisstyrks. Ég tel, að þetta þurfi nokkuð að skoðast betur, og mundi hafa kosið, að annað orðalag hefði verið á þessu. Það getur vel verið, að þarna sé eðlilegt, að nokkurt eftirlit sé með, en að binda það jafnfast um allar smærri og stærri eignir hafnarsjóðanna eins og gert er í þessari gr., það tel ég ekki eðlilegt og tel, að það mætti betur fara, ef gr. yrði nokkru frjálslegar orðuð gagnvant aðstöðu hafnarstjórna og sveitarstjórna en gert er ráð fyrir í frv. Í kaflanum um hafnabótasjóð er að finna í 19. gr., að stjórn hans skuli heimilt að veita styrki til nýrra hafnarframkvæmda, sem nemi allt að 15% umfram ríkisframlag, til staða, sem eiga við verulega fjárhagsörðugleika að stríða vegna dýrra hafnarmannvirkja, eða af annarri gildri orsök. Með þessu ákvæði getur ríkisframlagið, skilst mér, orðið allt að 90%, ef um vissar framkvæmdir er að ræða. Það er auðvitað matsatriði, hvað ríkisvaldið eða stjórnvöld treysta sér til þess að leggja mikið fé fram til einstakra framkvæmda. En ég staldraði við þetta ákvæði um sjóðinn. Mér er tjáð, að það sé fjvn., sem sé í sambandi við stjórn hafnarbótasjóðs, - ég er ekki kunnugur því en mér er tjáð, að svo sé, - en þá kemur þarna vissulega til mjög viðkvæmt matsatriði, hvaða hafnir umfram aðrar eiga að heyra undir þennan 3. tölul., sem eiga við verulega fjárhagsörðugleika að stríða. Ég held því miður, að það sé þannig, að flestallar, ef ekki nær allar hafnir á landinu utan Reykjavíkurhafnar eigi við fjárhagsörðugleika að stríða, jafnvel þær hafnir, sem hafa háar gjaldskrár og áður hafa um langt árabil getað staðið undir skuldbindingum sínum með þeim gjöldum og eftir þeirri gjaldskrá, sem þar hefur verið. Ég hygg, að þannig sé komið hjá mörgum þeirra, að vegna verðlagshækkana, sem hafa orðið örari kannske en breytingar á gjaldskránum, séu flestar hafnir á landinu komnar í þá aðstöðu, að það sé hægt með fullum rökum að segja, að þær eigi við verulega fjárhagsörðugleika að stríða. Þarna yrði því beint maísatriði stjórnar sjóðsins, sem er þá fjvn., að taka út einstakar hafnir og gera þær styrkhæfar að 90%, miðað við 75% hjá öðrum höfnum, og hygg ég, að þar geti orðið um mjög vandasamt verk að ræða, ef réttilega ætti á því máli að halda og fullnægja réttlætinu í öllum atriðum. Þetta orðalag er einnig tekið upp í bráðabirgðaákvæði frv., þar sem gera skal sérstakar ráðstafanir til þess að létta greiðslubyrði. Þar er talað um hafnir, sem eru verst settar. Þetta kemur fram einnig í bráðabirgðaákvæðinu, og gildir um það alveg það sama, sem ég sagði um 15% aukaframlagið, að þetta hlýtur að verða matsatriði og að mínum dómi mjög erfitt matsatriði, ef fullnægja á öllu réttlæti í þessu sambandi. Ég vil svo nota tækifærið og leiðrétta hér það, sem segir í grg. með till. um 3. gr., næstsíðustu mgr., þar sem sagt er, að „í mörgum tilvikum er hins vegar um framkvæmdir að ræða, sem krefjast sérhæfðs tækjakosts, svo sem dýpkunarskipa á borð við Gretti og Hák, sem hérlendis eru einungis í eigu Hafnamálastofnunarinnar“. Þetta er ekki rétt með farið. Það eru einstaka hafnir úti á landi sem eiga dýpkunarskip og hafa átt þau í 40 ár, svo að það má heita næsta furðulegt, að þetta skuli hafa farið fram hjá þeim aðilum, sem frv. sömdu og áreiðanlega hafa verið í mjög nánu sambandi við Hafnamálastofnunina. Ég vil leiðrétta þetta atriði, sem er mjög mikilvægt í sambandi við uppbyggingu hafnanna. Það á ekkert að vera til fyrirstöðu hjá einstaka höfnum, að þær geti að öllu leyti unnið að þeim hafnarframkvæmdum og framkvæmt þær hafnarframkvæmdir, sem ráðnar hafa verið. Ég vil geta þess t.d., að umfram Reykjavík, sem heyrir ekki undir þessi lög, er t.d. Vestmannaeyjahöfn, sem á og hefur átt um áratuga skeið öll tæki til hugsanlegra framkvæmda á þeim stað. Hún hefur byggt sig þannig upp, að hún þarf ekkert til annarra að sækja, hvorki með dýpkun hafna né rekstur á járni í hafnirnar eða að öðru leyti, þannig að hún er fullfær um að hafa á hendi allar þær framkvæmdir, sem þar kunna að verða ákveðnar í framtíðinni. Ég vildi sem sagt við þessa 1. umr. láta þessar aths. við einstakar gr. frv. koma fram, en mun skoða það betur, hvort ég tel ástæðu síðar til að flytja beinar brtt. við einstakar greinar, sem vel má verða, þegar ég hef kynnt mér málið nánar.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður, en út af orðum, sem mér heyrðist hv. síðasti ræðumaður láta falla, sýnist mér það mjög eðlilegt, að gerð sé allsherjaráætlun um hafnargerð í landinu, enda langt síðan það kom á dagskrá að gera slíka áætlun. Og ég held, að það mætti vel vera til athugunar á næstu rímum að breyta hafnalögunum nokkuð til samræmis við vegal., án þess að ég fari að útlista það nánar, hvað ég á við með því. Ég get tekið undir mjög margt af því, sem hv. 7. landsk. þm. sagði hér áðan um fjárhag hafnanna eða hafnarsjóðanna. Hann er víða mjög bágborinn og auðséð, að ýmsir hafnarsjóðir og þeir sennilega nokkuð margir geta alls ekki staðið undir þeim skuldbindingum, sem á þeim hvíla, a.m.k. ekki á næstunni. Hitt er hugsanlegt, að þeir tímar komi, þegar hlutaðeigandi byggðarlög eflast og atvinnulíf þeirra, að þarna verði breyting á. En ég tel það mjög til bóta, sem í frv. er um aðstoð við hafnarsjóði, sem eru sérstaklega illa staddir. Og fleira er í þessu frv. til bóta. Hæstv. ráðh. er ekki viðstaddur hér núna, - en út af því, að gert er ráð fyrir aðstoð til hafnarsjóða, þá vil ég spyrjast fyrir um það og get þá alveg eins spurzt fyrir um það hjá þeim, sem fjallað hafa um þetta mál í n. eða unnið að undirbúningi þess, hvað þýði 4. tölul. 6. gr. frv., en þar stendur, að eitt af skilyrðunum fyrir greiðslukostnaðarhluta ríkissjóðs og ábyrgð ríkissjóðs á láni samkv. 5. gr. sé, að fyrir liggi athugun á því, hvort hafnarsjóður geti staðið undir greiðslu eigin kostnaðarhluta, hvort sem er í formi framlags eða greiðslna af lánum. Hvað þýðir þetta skilyrði? - Hæstv. ráðh, er nú mættur hér. Hvað þýðir þetta skilyrði, sem sett er í 6. gr. frv. fyrir greiðslu kostnaðarhluta ríkissjóðs og ábyrgð, að fyrir skuli liggja athugun á því, hvort hafnarsjóður geti staðið undir greiðslu eigin kostnaðarhluta, hvort sem er í formi framlags eða greiðslna af láni. Ég vona, að það þýði ekki, að það eigi að útiloka þær hafnir, sem hafa ekki eins og sakir standa möguleika til að standa undir þessum byrðum. En skilyrðið getur náttúrlega þýtt annað, og það væri gott að fá skýringu á því, hvað skilyrðið þýðir. Það er nú svo, að þó að það sé nauðsynlegt að aðstoða illa stæða hafnarsjóði og ýmsar aðrar umbætur, sem þetta frv. felur í sér, þá verða menn að gæta að því að taka ekki allt of margar tegundir af framkvæmdum inn í hafnalögin. Hafnal. eiga fyrst og fremst að vera um hafnir, um uppbyggingu hafna og rekstur þeirra, en ef farið er að taka inn í lögin t.d. íbúðabyggingar, eins og einu sinni var í lögum, þá getur það haft þær afleiðingar, að það fé verði minna, sem til sjálfrar hafnargerðarinnar kemur, og líka nokkur vandi að koma í veg fyrir, að slík framlög verði misnotuð, sannast að segja. Þess vegna finnst mér, að það eigi að greina glögglega á milli þess, sem í raun og veru eru hafnarframkvæmdir, og annarra hluta, sem líka geta verið góðir, en á þá að leysa á annan hátt. Ef á að taka inn í hafnalög fjárframlög til annarra framkvæmda, sem eru höfnunum meira og minna óviðkomandi, þá er það ekki hafnagerð í landinu til framdráttar, heldur þvert á móti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svar við spurningu, sem ég kom fram með hér áðan, að vísu óformlega. Það er auðvitað alveg rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að í 7. gr. frv. er um rýmkun að ræða á þeim ákvæðum, sem nú gilda. En spurningin, sem ég lagði fram, var varðandi greiðslur út á viðlegukanta, sem byggðir hafa verið innan á öldubrjóta. Í lögum eru ákvæði um, að út á öldubrjóta skuli greiða 75%, en nokkur ágreiningur um það, hversu skilja beri ákvæði l. um það, ef byggður er viðlegukantur innan á öldubrjótinn. Ég fyrir mitt leyti hef aldrei verið í neinum vafa um þetta og lét það koma fram, þegar þetta mál var til umr. fyrir nokkrum árum, að það ætti einnig að greiða 75% á viðlegukant. Nú er mér kunnugt um, að þetta var til umr. jafnvel árum saman í samgrn. og það áður en núv. hæstv. ráðh. tók við, og ég veit ekki betur en að á það hafi verið fallizt að greiða á nokkrum stöðum 75% út á viðlegukanta, sem hafa verið byggðir innan á öldubrjóta. Og ég get tilgreint þá staði, því að mér er kunnugt um þá. Þetta hef ég skilið svo, að rn. hafi að lokum fallist á lögskýringu okkar, sem vorum þeirrar skoðunar, að greiða ætti 75% út á viðlegukantana, sem byggðir væru innan á öldubrjótana. En hafi ekki verið felldur úrskurður um þetta almennt hjá rn., þá hafa einhverjir undarlegir hlutir gerzt aðrir, sem verður þá að athuga á öðrum vettvangi. Ég held, að þetta hafi verið svona, að rn. hafi fallizt á það, að lögskýring mín og ýmissa annarra á 6. gr. núgildandi laga um greiðslu út á viðlegukantana hafi verið rétt. En það má vera, að hæstv. ráðh., sem ekki er nú búinn að stjórna rn. mjög lengi, hafi ekki fengið upplýsingar um þetta mál frá öndverðu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir vinsamleg orð hans um verbúðavandamálið, sem ég gerði að umtalsefni í fyrri ræðu. Ég fagna því, sem hann skýrði frá, að þetta atriði muni koma til athugunar í n., enda væri þangað komið erindi varðandi verbúðir frá Hafnasambandinu. Ég get vel fallizt á, að deila megi um, eins og hæstv. ráðh. benti á, hvort bygging verbúða sé verkefni fyrir útgerðarmenn og sveitarfélög eða hafnarstjórnir. Þar sem ég þekki til, mundi ekki veita af sameiginlegu átaki allra þessara aðila, og þaðan er mjög sótt á um opinbera aðstoð við lausn á þessu vandamáli. Það kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að varhugavert væri að setja of mikið af mannvirkjum í hafnalög, því að svo gæti farið, að þá yrðu framlögin til sjálfrar hafnargerðarinnar sem því næmi minni. Þetta er að sjálfsögðu matsatriði, og mætti þá benda á ýmislegt, sem er þegar í frv., er gæti haft mikil áhrif í þessa átt. Hafa menn gert sér grein fyrir því. hvað það gæti þýtt, að ríkið ætlar að borga 40% af stofnkostnaði við þurrkví. Ef einhver af stærri höfnum úti á landinu ákvæði að koma upp þurrkví, sem dygði fyrir mestallan íslenzka flotann, yrði það mannvirki, sem mundi kosta tugi, ef ekki yfir 100 millj. kr. Orðið „löndunarkranar“ hefur vissa merkingu í hugum okkar, sem fjöllum að mestu leyti um fiskihafnir. En orðið löndunarkrani gæti orðið býsna dýrt, þegar iðnaður fer að dreifast út um landið. Ef reisa ætti t.d. einhvers staðar á Norðausturlandi höfn fyrir álver, gæti verið, að löndunarkranarnir í þeirri höfn yrðu dýrir, þegar ríkið ætti að fara að greiða 40% af þeim. Allt eru þetta matsatriði, og ég vil benda á, að mannabústaðir fyrir það fólk, sem verður að flytjast á milli byggðarlaga til að vinna við útgerð og fiskvinnslu á vertíð, eru ekki ónauðsynlegri en flest önnur mannvirki við hafnir. Ég get þannig fallizt á, að það sé matsatriði, hvort verbúðirnar eigi að vera í l. og njóta opinbers styrks eða ekki. Ég vil gjarnan heyra rök þeirra manna, sem athuga þetta nánar í n., en vil benda sérstaklega á, að verbúðavandamálið er fyrir hendi og það er allerfitt viðfangs fyrir mörg byggðarlög umhverfis landið. Ef Alþ. leysir það ekki í þessum l., þá verður það að leysa það á einhvern annan hátt. Við verðum e.t.v. að setja verbúðir í lög um íbúðabyggingar eða sérstök lög til þess að gera byggðarlögunum kleift að hafa sæmilega góðum verbúðum á að skipa. Skortur á bráðabirgðahúsnæði er í mörgum þeim byggðum, sem ég þekki bezt til, beinlínis þrándur í götu þess, að fólk flytjist til þessara staða, þar sem vinna er fyrir hendi og góðar tekjur, og þar af leiðandi augljósasta hindrun fyrir því, að ýmis byggðarlög vaxi hraðar en þau gera. Ég vil taka fram, að þegar ég tala um að leysa þetta vandamál, er ég ekki eingöngu að hugsa um beinan ríkisstyrk. Það gæti komið til greina aðstoð við lausn á þessu vandamáli í hagkvæmu lánaformi eða e.t.v. á einhvern annan hátt.



Herra forseti. Ég þakka þær vinsamlegu umr., sem orðið hafa um hafnalagafrv., en vildi gjarnan, að umr. nú gæti lokið, svo að það kæmist til meðferðar í n., þar sem áherzla er lögð á það, að frv. nái sem allra fyrst afgreiðslu þingsins. Út af því, sem hv. 3. þm. Sunnl. sagði hér áðan um, að það væri dregið vald til hendi hafnarstjórnanna og sveitarstjórnanna með þessu frv., þá vil ég algerlega andmæla því. Ég held, að það finnist ekki í þessu frv. neitt í þá átt. Hins vegar vil ég segja það, að þess er varla að vænta, að mikið sé dregið af valdi ríkisins yfir hafnarmannvirkjum, þegar hlutur ríkisins í fjármagni til hafnarframkvæmda er stórlega aukinn. Það væri að stefna í öfuga átt með þau atriði. Hér er um að ræða aukin fjárframlög af hendi hins opinbera og því ekki gerandi ráð fyrir því, að jafnframt því séu lögleidd ákvæði um að gera samtímis umráð vitamálastjórnar, hafnamálastjórnar og ráðh. eða rn. minni. En samt sem áður er heldur stefnt í þá áttina í þessu frv. Mér virtist koma fram alger misskilningur hjá hv. 3. þm. Sunnl. varðandi það, að ákvæði um, að verbúðir séu styrkhæfar, sé í gildandi hafnal. Svo er ekki. Það var skýrt tekið fram, bæði af mér áðan og af hv. 8. landsk., að þetta ákvæði hefði á sínum tíma verið í hafnal., en svo fellt niður og hefði ekki verið tekið upp í þetta hafnalagafrv. Það er engan veginn verið að fella það niður úr gildandi hafnal. nú. Það er alger misskilningur. - Ég held, að það hafi verið aðallega þessi atriði, sem ég taldi ástæðu til að leiðrétta. Svo var hv. 1. þm. Norðurl. e. með fsp. til mín um það, hvernig bæri að skilja 4. tölul. 6. gr. frv. Í upphafi gr. segir: „Skilyrði fyrir greiðslu kostnaðarhluta ríkissjóðs og ábyrgð ríkissjóðs að láni samkv. 5. gr. eru:“ Svo koma tölul. 1, 2 og 3, en spurt er um 4. liðinn: „Að fyrir liggi athugun á því, hvort hafnarsjóður geti staðið undir greiðslu eigin kostnaðarhluta, hvort sem er í formi framlags eða greiðslna af lánum.“ Þarna eru heimtaðar upplýsingar um það, hvernig greiðslugetu viðkomandi hafnarsjóðs er háttað, og ég sé ekki, að þetta sé á nokkurn hátt hægt að misskilja. Að fengnum þessum upplýsingum yrði vafalaust að taka afstöðu til þess, hvort hægt væri að samþykkja mannvirkjagerðina eða ekki, að fengnum upplýsingum um greiðslugetu hafnarsjóðsins. Það er engan veginn óeðlilegt, að óskað sé slíkrar vitneskju, áður en ákvarðanir eru teknar um kannske rándýra mannvirkjagerð. Þessi tölul. er nýr, segir í skýringum með frv., 4. tölul. er nýr og er settur til að skapa aukið aðhald, svo að ekki séu ákveðnar framkvæmdir, sem viðkomandi sveitarfélag geti fyrirsjáanlega ekki risið undir. Þessi liður er settur þar inn af þessum ástæðum og er engan veginn útilokandi samkv. sinni hljóðan, heldur til þess að vitneskja liggi jafnan fyrir um greiðslugetu viðkomandi hafnarsjóðs, áður en mannvirkjagerðin er samþykkt, og það tel ég mjög eðlilegt.