Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Iðnn. hefur athugað frv. til l. um virkjun Bessastaðaár í Fljótsdal og á þskj. 196 mælir n. einróma með samþykkt þess. Ég skal ekki fjölyrða um það. Ég hef reynt á þeim skamma tíma, sem til stefnu er, að kynna mér nokkuð þau gögn sem iðnn. fékk til athugunar og sýnist mér af þeim að hér sé um mjög athyglisverða virkjunarmöguleika að ræða. Þó vil ég geta þess, að ljóst er af þeim gögnum að rannsóknum er ekki fyllilega lokið og ekki enn ljóst á hvern máta þessi virkjun verður best gerð. Þar ber að mörgu að gæta og er von mín, um leið og ég mæli með samþykkt þessa frv., að ekki verði þar rasað um ráð fram þó að orkuskortur sé. Það er mikilvægt að virkjun sem sem þessi sé vel hönnuð og alls gætt.



Herra forseti. Það er smávægilegt atriði í sambandi við þetta frv. sem ég vildi gjarnan fá skýringu á við þessa umr. Ég greiddi heils hugar atkv. með þessu frv. í iðnn. Ég vil trúa því að einmitt með virkjun Bessastaðaár verði hægt að bæta úr brýnni þörf austfirðinga fyrir aukið rafmagn. Að vísu er ljóst að eins og stendur vantar tilfinnanlega vatn til þess að nýta hina glæsilegu fallhæð sem fæst í Bessastaðaárgljúfri, en þarna mun ekki vera nægt vatn nema 4–5 mánuði á ári. Og það hef ég eftir staðkunnugum, að þegar minnst er vatnið að sumrinu sé nú svo þurrt, þar sem fossinn ella fellur, að smyrilshjón hafi orpið þar ár eftir ár og komið upp ungum sínum þurrum og fínum. En sem sagt, ég trúi því að þetta muni rétt reynast þar sem rannsóknir, sem þegar hafa verið framkvæmdar, benda til að þarna verði hægt með tiltölulega ódýrum hætti og án mikilla landsspjalla að fá nægilegt vatn til að virkja þessa fallhæð. En fsp., sem ég vildi gjarnan fá svar við við þessa umr., fjallar um efni brtt. sem samþ. var í Nd. og hljóðar svo, það er síðari málsgr. brtt. „Sem hluti af virkjuninni skulu gerðar ráðstafanir er að höfðu samráði við Náttúruverndarráð og að dómi sérfræðinga teljast nauðsynlegar til að draga úr hugsanlegum áhrifum virkjunarinnar á lífríki umhverfisins svo sem frekast er kostur.“ Ég vildi gjarnan fá upplýst til hvaða sérfræðinga yrði leitað í þessu efni. Mér er kunnugt um að eini velmenntaði sérfræðingurinn á þessu sviði, Einar Valur Ingimundarson umhverfisverkfræðingur, hefur verið látinn víkja úr starfi í Heilbrigðiseftirlitinu vegna málefnalegs ágreinings við yfirmann þess, Baldur Johnsen. Svo að ég geri örlitla grein fyrir Einari Val Ingimundarsyni, þá lærði hann fyrst efnaverkfræði í Bretlandi, lagði síðan stund á framhaldsnám í umhverfisverkfræði að beiðni Baldurs Johnsens yfirmanns Heilbrigðiseftirlits ríkisins og var að svo búnu, eftir að hann hafði lokið magisterprófi í umhverfisverkfræði, ráðinn til starfa hjá Heilbrigðiseftirlitinu upp á þau býti að hann mætti jafnframt vinna að doktorsritgerð um umhverfismál sem hann vinnur nú að. Ekki er mér öllu ljós sá málefnalegi ágreiningur sem verið hefur á milli hans, Einars Vals, og Baldurs Johnsens. Þó veit ég að þá hefur greint á um mengunarhættu frá fyrirhugaðri málmblendiverksmiðju í Hvalfirði. Við höfum heyrt hæstv. iðnrh. lýsa yfir því hér á Alþ. og einnig hv. þm. Steingrím Hermannsson, að frá þessari fyrirhuguðu verksmiðju muni ekki stafa nein hætta, alls engin hætta af mengun. Ætla má að þessar upplýsingar hafi þeir haft frá yfirmanni Heilbrigðiseftirliti ríkisins. Aftur á móti hefur Einar Valur sýnt fram á það með rökum, sem hann telur gild, og vitnað í ýmsa heimsfræga sérfræðinga á þessu sviði til sönnunar því máli sinu, að af þessari verksmiðju stafi víst mengunarhætta. Annað mál, sem mér er kunnugt um að þá hefur greint á um, umhverfisverkfræðinginn og yfirmann Heilbrigðiseftirlitsins, er kísilgúrverksmiðjan í Mývatnssveit. Þar vann Einar Valur Ingimundarson að gagnasöfnun og síðan skýrslugerð um hollustuhætti og mengun frá kísilgúrverksmiðjunni. Þessari skýrslu skilaði hann, en rn. lagðist á hana, ef svo má segja, og bannaði birtingu hennar. Þriðja málið, sem mér er kunnugt um að Einar Val Ingimundarson og Baldur Johnsen hefur greint á um, er álverksmiðjan í Straumsvík, þar sem Einar Valur Ingimundarson sýndi fram á að ýmiss konar hættuleg eiturefni leyndust í úrgangi frá verksmiðjunni sem lauslega var urðaður eða illa gengið frá í grennd við Hafnarfjörð, en yfirmaður Heilbrigðiseftirlitsins vildi ekki að kunngerðar yrðu niðurstöður af athugunum Einars Vals. Við umr. um fyrrgreinda málmblendiverksmiðju í Hvalfirði hefur Einar Valur ekki farið dult með það að hann væri á allt annarri skoðun en Baldur Johnsen og hæstv. iðnrh. Nú hefur þessi maður verið látinn víkja úr Heilbrigðiseftirlitinu þrátt fyrir vottfasta ráðningu, sem hljóðaði upp á heimild til þess að halda áfram að stunda framhaldsnám með starfi sínu. Hljóðar spurning mín því svo: Að honum frágengnum er það þá ætlun hæstv. iðnrh. að ráðinn verði annar umhverfisverkfræðingur til að hafa eftirlit með framkvæmdum eins og þeim, sem fyrirhugaðar eru, og hönnun við Bessastaðaá, eða er ætlunin að ráða til þess einhvern mann með menntun sem hæfi fyrirhuguðum framkvæmdum iðnrn.?



Herra forseti. Að vísu var spurningunni beint til hæstv. iðnrh. og hann svarar eflaust, en ég get þó ekki orða bundist. Mér þótti æðilangsótt hjá hv. ræðumanni að blanda þeim ágæta manni Einari Val inn í Bessastaðaárvirkjun. Hann virðist þekkja vel alla málavexti og hlýtur að gera sér grein fyrir því að Einar Valur starfaði hjá Heilbrigðiseftirliti ríkisins, en það er Náttúruverndarráð, sem fjallar um Bessastaðaárvirkjun, og greinin, sem hv. þm. vísar í, fjallar um Náttúruverndarráð. Mér er ekki kunnugt um að Náttúruverndarráð hugsi til þess að ráða Einar Val nú þegar hann virðist vera atvinnulaus. Ég veit að Náttúruverndarráð hefur aðgang að miklum fjölda ágætra vísindamanna í lífeðlisfræði, en þarf ekki mengunarverkfræðing eða umhverfisverkfræðing eða þess háttar sem Einar Valur er sérfræðingur í. En ég ætla ekki að blanda mér í það mál. Hins vegar vil ég segja það, að ég átti ánægjulegan fund með þessum unga manni fyrir nokkrum kvöldum, þar sem var saman kominn góður fjöldi viðskiptanema, sem reyndu að fá það upplýst hvar mengunarhættan af málmblendiverksmiðjunni væri. Hún er nú reyndar ekki á dagskrá - og þó. Svarið virtist helst vera það hjá þessum unga manni, að hann þekkti nú atvinnurekendur þeir opnuðu og hleyptu reyknum út á nóttunni! Þetta þóttu að vísu dálítið furðulegar staðhæfingar. Ég sagði áðan, að ég legði áherslu á fyrir mitt leyti að í þessa virkjun yrði farið með varúð, og ég geri það m.a. með tilliti til náttúruverndarsjónarmiða. Þetta mál hefur verið rætt hjá Náttúruverndarráði, var rætt á samstarfsfundi Náttúruverndarráðs og Orkustofnunar, sem haldinn var 4. des. s.l., og er hér allítarleg fundargerð þar sem ljóst er að Náttúruverndarráð hyggst skoða þetta mál mjög vandlega, enda held ég satt að segja, að formanni Náttúruverndarráðs, Eysteini Jónssyni, sem þekkir þetta svæði líklega betur en hv. ræðumaður, sé mjög vel treystandi til að gæta þess að þarna verði farið að hinum ítrustu kröfum um náttúruvernd. En engu að síður legg ég áherslu á þetta með tilliti til þess að þessu er ekki lokið. Mér sýnist, að þetta sé í ágætum höndum, og treysti því að farið verði eftir þeim ákvæðum sem nú eru þegar komin í frv. Ég vil aðeins í sambandi við rennslismælingar upplýsa, að rætt er um meðalrennsli og fram kemur að vatnasvið árinnar er um 127 ferkm. Meðalrennsli mældist 4.1 rúmmetri á sek. Fjallað er nokkuð um möguleika til þess að fá viðunandi vatnsmiðlun, og með leyfi forseta vil ég lesa úr grg. til iðnn. Alþ. Þar segir: „Rennslismælingar í Bessastaðaá hafa aðeins staðið í tæp 8 ár samtals. Með samanburði við veðurathuganir og rennslismælingar í öðrum ám í grenndinni verður unnt að áætla með sæmilegri nákvæmni rennsli Bessastaðaár þau ár sem mælingar á ánni ná ekki yfir. Verður þannig hægt að reikna hve mikið aðrennsli hefur orðið til Bessastaðaárvirkjunar í öll þau ár sem veðurathuganir ná yfir. Þessar rannsóknir eru þegar hafnar. Þá stendur og yfir kortagerð af svæðinu á vegum Orkustofnunar. Eftir niðurstöðum framangreindra rannsókna á væntanlegum kortum verður reynt að taka endanlega ákvörðun um stærð virkjunarinnar og stærð þeirra aðrennslissvæða sem vatni verður veitt af til virkjunarinnar.“ Að efni til er fjallað nokkru meira um þetta og þar kemur fram, svo að ég lesi nú ekki þessa nokkuð löngu grg., að þarna er mjög þurrviðrasamt, eins og hv. þm. einnig benti á, og fellur meginhluti úrkomunnar sem snjór. Hins vegar kemur hér fram að unnt muni vera að byggja þarna miðlun sem miðlað getur þessu vorrennsli yfir þurrkatímann. Þetta er sem sagt dregið fram í þessum grg. og raunar einnig í grg. með frv. með tilliti til þess að þarna er um ýmsa óvissa þætti að ræða. Í 1. gr. frv. er fram tekið að ríkisstj. er heimilt að fela Rafmagnsveitum ríkisins o.s.frv. Þetta er ekki fastákveðið. En það var einnig með tillíti til þessa ákvæðis að ég fyrir mitt leyti lagði áðan - og vil endurtaka það - áherslu á að ekki verði rokið í framkvæmdir af hræðslu við orkuskortinn, þó að hann sé slæmur, heldur verði veittur nægilegur tími til að ljúka bæði slíkum nauðsynlegum undirbúningsrannsóknum sem og öllum nauðsynlegum athugunum á náttúruverndarákvæðum.



Herra forseti. Ég vil þakka iðnn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu þessa máls og frsm. nefndarinnar. Hv. 5. þm. Norðurl. e. beindi til mín fsp., en hv. frsm. hefur í rauninni tekið af mér ómakið að svara. Þó vil ég aðeins bæta nokkru við. Í Nd. var bætt inn í frv. því ákvæði í 2. málsgr. 2. gr. sem hv. 5. þm. Norðurl. e. gerði að umtalsefni, að gerðar skuli ráðstafanir er að höfðu samráði við Náttúruverndarráð og að dómi sérfræðinga teljast nauðsynlegar til að draga úr hugsanlegum áhrifum virkjunarinnar á lífríki umhverfisins. Var alger samstaða um að bæta þessu ákvæði inn í frv. til að undirstrika það sjónarmið að fullt tillit bæri að taka til umhverfis- og náttúruverndarsjónarmiða. Nú spurði hv. þm. hvers konar sérfræðingar það væru sem hugsað væri að leita til. Iðnn. Nd., sem gerði till. um þetta ákvæði, ræddi það ekki sérstaklega hvaða sérfræðingar kæmu til greina. En ég vil út af þessari fsp. taka fram, að að sjálfsögðu getur Náttúruverndarráð kvatt til þá sérfræðinga sem það vill, en auk þess sá aðili sem á að sjá um virkjunina, þ.e.a.s. Rafmagnsveitur ríkisins, og í samráði við bæði iðrn. og heimamenn ekki síst velja þá sérfræðinga sem æskilegastir þættu. Ég geri ráð fyrir að þar kæmu til greina líffræðingar, umhverfis eða mengunarsérfræðingar, og hvers konar sérfræðingar yrðu þarna til kallaðir sem ástæða þætti til. Í því sambandi má geta þess, að undanfarið hafa farið fram mjög nákvæmar rannsóknir af hálfu vísindamanna á Mývatni, umhverfi þess og vernd, og hafa þeir sérfræðingar skilað mjög ítarlegum og merkum grg. um það mál. Hvort leitað yrði til þeirra hinna sömu eða annarra get ég að sjálfsögðu ekki sagt á þessu stigi. Hv. 5. þm. Norðurl. e. nefndi hér einn tiltekinn mann, Einar Val umhverfisverkfræðing, og gerði að umtalsefni að forstöðumaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins hefði leyst hann frá störfum. Nú hefur Baldur Johnsen forstöðumaður Heilbrigðiseftirlitsins opinberlega gert grein fyrir hversu því máli er varið. Hann segir að Einar Valur hafi verið á árssamningi til reynslu frá 1. jan. 1974 til 1. jan. 1975, - samningi sem fellur sjálfkrafa úr gildi um næstu áramót. Baldur Johnsen bætir því við að á þessu ári hafi Einar Valur verið fjarverandi við framhaldsnám í London og víðar frá febrúarbyrjun til 10. sept. eða nærri 71/2 mánuð. Hann gerir ráð fyrir að sama mundi verða næsta ár eða næstu árin, og þrátt fyrir dugnað hans og kunnáttu, eins og forstöðumaðurinn kemst að orði, hafi ekki þótt rétt að endurráða hann. Hér er því nokkuð málum blandað. Það er ekki verið að segja manni upp starfi, heldur ákveðið af þeim ástæðum, sem Baldur Johnsen hefur greint frá, að framlengja ekki þennan samning. Varðandi fsp. eða aths. 6. þm. Norðurl. e. um rennsli í Bessastaðaá, þá hefur því verið svarað af hv. frsm. En eins og komið hefur fram í umr. byggist þessi virkjun fyrst og fremst á tvennu: Annars vegar hinni miklu fallhæð, 500–600 m, og auk þess á góðum skilyrðum fyrir uppistöðulón eða vatnsmiðlun í vötnum þar uppi á heiðinni. Hins vegar byggist virkjunin ekki fyrst og fremst á rennslinu í sjálfri Bessastaðaá, sem er mjög misjafnt eins og réttilega hefur verið tekið hér fram. Gert er ráð fyrir að þarna verði gert uppistöðulón sem nægi virkjuninni í a.m.k. 4-5 mánuði þó að ekkert nýtt vatn komi í lónið. Hins vegar er einmitt ætlunin að framkvæma nokkru ítarlegri rannsóknir á vatnsrennslinu. Ég tók fram í framsöguræðu, þegar ég lagði málið fyrir hv. Nd., að ekki þætti rétt að slá því föstu nú endilega að ráðist yrði í þessa virkjun, heldur yrðu lögin í heimildarformi. Um þetta efni féllu svo orð í þessari framsöguræðu, með leyfi hæstv. forseta: „Það er talið af þeim, sem kunnugastir eru þessum málum, og er þar bæði um að ræða sérfræðinga, sem hafa undirbúið þetta mál, og enn fremur fulltrúa Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, að rannsóknir bendi til þess að þessi virkjun sé fjárhagslega hagkvæm, hins vegar þurfi ítarlegri vatnsmælingar og athuganir á vatnsrennsli áður en endanleg ákvörðunartaka ætti sér stað. Það er vegna þessa álits þeirra, sem kunnugastir eru, sem frv. gerir ekki ráð fyrir því að það sé endanlega ákveðið að ráðast í þessa virkjun, heldur heimilt. Hins vegar eru yfirgnæfandi líkur til þess að úr þessu mannvirki geti orðið. Þær athuganir, sem þegar hafa farið fram, veita sterkar líkur til þess.“ Ég tel ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta mál nú og vænti þess að ég hafi svarað fsp. hv. þm.