Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Utanrmn. Alþingis hefur haft til meðferðar till. til þál á þskj. 320 um staðfestingu á niðurstöðu viðræðna um gagnkvæmar fiskveiðiheimildir Íslendinga og Færeyinga. Þessi þáltill. var talsvert rædd, þegar hún var hér til fyrri umr., og ég sé ekki ástæðu til að halda langa ræðu af því tilefni. Ég vil í fyrsta lagi greina frá því, að utanrmn. hefur skilað svofelldu nál.: „Nefndin hefur athugað þáltill, og leggur til að hún verði samþykkt. Jónas Árnason var fjarstaddur afgreiðslu málsins.“ Allir aðrir nm. undirrita: Einar Ágústsson, Árni Gunnarsson, Gils Guðmundsson, Vilmundur Gylfason, Ragnhildur Helgadóttir og Friðjón Þórðarson. Efnið er í afar stuttu máli það sem við þekkjum, að samningurinn er gagnkvæmur. Færeyingar hafa heimild til að veiða hér loðnu með 15 skipum allt að 17500 smálestum og enn fremur hafa þeir heimild til að veiða með 15 skipum allt að 17500 smál. af kolmunna á tilteknum svæðum. Í samkomulaginu er enn fremur ákvæði um tilkynningarskyldu og um framkvæmd sem hv. alþm. þekkja. Ég vil geta þess, að það hefur nokkuð dregist af ástæðum sem hæstv. forseti hefur þegar gert grein fyrir á öðrum fundi, að þessi síðari umr. um till. og atkvgr. gæti farið hér fram. Í morgun leitaði ég upplýsinga hjá fiskimálastjóra um það, hversu mikil veiði hefði þegar átt sér stað og samkv. upplýsingum hans hafa öll færeysku loðnuskipin nema eitt nú fiskað að fullu upp í kvóta sinn. Segja má því að samningurinn hafi að því leyti runnið sitt skeið nú þegar Alþ. greiðir atkv, um hann. Hins vegar gegnir auðvitað öðru máli um kolmunnann. Hvorki við né Færeyingar höfðum byrjað á þeim veiðum. Færeyingar fiska kolmunna fyrst á heimamiðunum og svo elta þeir gönguna norður eftir þegar þar að kemur. Fiskimálastjóri taldi ekki ólíklegt að nokkur af stærri loðnuskipum okkar hæfu kolmunaveiðar við Færeyjar seinni part aprílmánaðar eða jafnvel fyrr, eftir því hvenær ganga hefst. - Ég er ekki fiskifróður, eins og oft hefur komið fram, og þær upplýsingar, sem ég hef, eru fengnar frá öðrum. Aðrir eru hér miklu kunnugri þessum málum, þó að ég hafi dálítið kynnst þessu meðan „ég var á freigátunni“, eins og karlinn sagði. Það er önnur saga. Nú hefur komið fram og ég vil gera að umtalsefni í örfáum orðum brtt. á þskj. 347 frá hv. 4. þm. Norðurl. e., Stefáni Jónssyni, þar sem hann leggur til að aftan við tillgr. komi: „Jafnframt felur Alþ. ríkisstj. að segja upp nú þegar, með eðlilegum fyrirvara, samningum þeim sem heimila útlendingum botnfiskveiðar á Íslandsmiðum.“ Ég hef oft, held ég, og a. m. k. síðast þegar þessi mál voru hér til umr., sagt það sem mína skoðun að auðvitað geti dregið að því að við verðum að segja upp öllum fiskveiðisamningum við útlendinga, og ég tel ekkert óeðlilegt að mönnum detti það í hug eins og ástand fiskstofnanna er. Engu að síður vil ég við þetta tiltekna tækifæri lýsa þeirri skoðun minni, að þetta mál þurfi nánari athugunar við og það sé ekki rétt að tengja uppsögn allra fiskveiðisamninga við þetta mál, sem einungis fjallar um tímabundinn samning um fiskveiðiréttindi Færeyinga á gagnkvæmnigrundvelli. Af þeim ástæðum mun ég ekki treysta mér til að greiða atkv. með brtt. á þessu stigi, heldur óska tækifæris til þess að athuga það mál miklu betur, ekki einungis að því er snertir ástand fiskstofnanna, heldur einnig með tilliti til annarra atriða sem þarf að hafa í huga þegar slík mikilvæg utanríkismálaákvörðun er tekin. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, vegna þess að ég veit að mörg mál eru á dagskrá og þetta mál hefur þegar verið mikið rætt, að hafa þessi orð fleiri, endurtek aðeins að lokum það samdóma álit utanrrn. að þáltill. verði samþykkt.



Herra forseti. Þetta mál hefur verið allengi þæft hér á hinu háa Alþingi. Mig minnir að þetta hafi verið fyrsta málið sem kom á dagskrá að loknu jólaleyfi og gerði ég þá þegar viðvart um löngun mína í orðið, þó það hafi ekki orðið fyrr en nú. Ég vil leggja áherslu á það í örstuttum aths. mínum, að við Íslendingar verðum að leggja mikla áherslu á samninga við aðrar þjóðir, nágranna okkar, sérstaklega Norðmenn, Færeyinga og Grænlendinga. Hafa verið hér lagðar fyrir till., sem snerta þau mál og hv. 5. þm. Norðurl. v. hafði forustu um í upphafi þings, þannig að ég þarf ekki að víkja frekar að því nú. Þetta vil ég taka sérstaklega fram, svo að ég verði ekki misskilinn þegar ég segi aftur á móti að ég get með engu móti fallist á þá till. til þál. sem hér liggur fyrir. Ástæður fyrir því eru þær, að ég fæ með engu móti skilið, eins og staða okkar er nú, að við getum samið við aðrar þjóðir um eitt eða neitt varðandi fiskveiðar á fiskimiðum okkar. Ég var þeirrar skoðunar um hríð, að það hefði gjarnan mátt semja við Færeyinga um einhverja meiri veiði á loðnu, en ég hef nú horfið einnig frá því og ástæðurnar eru afar einfaldar. Þær eru að við erum að skerða mjög sókn okkar sjálfra, draga mjög úr þeirri sókn. Og hvernig í ósköpunum eigum við að fara að því að sýna slíkt örlæti við aðrar þjóðir þegar svo er komið? Mér býður í grun, þótt ég hafi ekki fyrir því vissu, að við eigum bráðlega eftir að fá að sjá harkalegar till. um stórkostlegan niðurskurð á sókn Íslendinga í þorskstofninn, jafnvel svo harkalegar till., að ef þær ná fram að ganga er augljóst að það mun setja mikilvægustu útgerðarþætti okkar á hliðina. Ég er mikill vinur Færeyinga og þeir eru mestir vinir okkar af öðrum þjóðum og nánastir frændur, en við höfum ekkert leyfi til þess að gefa það sem við ekki eigum og höfum ekki ráð á. Þetta er að vísu ekki till. um nýjan samning um þorskveiðar Færeyinga, þótt í leiðinni, þegar samið var um minnkun á loðnuveiðinni, væri samið um 1000 tonna minnkun á þorskveiðum þeirra. En því er það, að ég hlýt að fylgja þeirri brtt. sem hefur verið flutt hér. Ég geri lítið með það formsatriði að hún sé flutt sem brtt., en ekki sem sjálfstæð till., þótt uppsögnin snerti að sjálfsögðu margar fleiri þjóðir en Færeyinga, sem þáltill. fjallar einvörðungu um. Það er algert formsatriði sem menn geta ekki sett fyrir sig ef þeir á annað borð eru þeirrar skoðunar að nú sé mál að linni. Það getur vel verið, að í allsherjarsamningum við þessa nágranna okkar komi málum svo, að við teljum okkur beinan hag að því að semja við aðrar þjóðir, og þessar þjóðir þá aðallega, um veiðar á Íslandsmiðum. Það getur vel verið. En þau viðhorf blasa auðvitað ekki við og koma ekki til að blasa við fyrr en við höfum sest að samningaborði með þeim. Ég veit ekki betur en hinn auðugu efnahagsbandalagsríki hafi þorskveiðiréttindi eða botnfiskveiðiréttindi við Færeyjar. Það væri nú athugandi og allt annað, a. m. k. í mínum augum, að semja við Færeyinga ef þeirri ásókn linnti. Fiskifræðingar vara okkur alvarlega við, og við höfum gengið miklu lengra og sótt miklu fastara í þorskstofninn en ráðleggingar þeirra segja til um. Það kann vel að vera, að þeir hafi málað þetta of dökkum litum. En allt að einu höfum við gerst svo miklum mun stórtækari en ráðleggingar þeirra hljóða upp á, að ég held að við neyðumst til þess að spyrna við fótum, enda þótt ég telji hins vegar að of djúpt sé tekið í árinni með þeim till. sem ég hef heyrt á skotspónum, að nú sé byrjað að ræða um takmarkaða sókn togaraflotans t. a: m. og fiskveiðiflotans alls í þorskstofninn. Þegar við þurfum að beinskera niður afla okkar í þorskveiðum, sem er okkar eini og sanni stóriðnaður og mun verða um fyrirsjáanlega framtíð, er alveg gersamlega útilokað, án þess að nýjar forsendur skapist, að veita öðrum heimild til þessara veiða. Fyrir því er það, að ég hlýt að snúast gegn þessari till. og óhjákvæmilega að fylgja till. um að samningunum verði öllum sagt upp. Eins og ég sagði kunna að skapast forsendur í samningaviðræðum við þessa nágranna okkar sem sýna okkur beinlínis fram á að hagkvæmt sé að semja um einhverjar veiðiheimildir til handa öðrum þjóðum, en þær eru ekki fyrir hendi enn og skapast ekki fyrr en þá í þeirri samningsgerð.



Herra forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu með brtt. minni, sem ég flyt á þskj. 347, við till. þessa til þál. um staðfestingu á niðurstöðu viðræðna um gagnkvæmar fiskveiðiheimildir Íslendinga og Færeyinga. Ég vil taka undir aths. frá hv. þm. Einari Ágústssyni hér á dögunum vegna þess hversu dregist hefur að greiða málið úr Sþ. Eins og hann upplýsti í ræðu sinni munu Færeyingar þegar hafa veitt svo til alla þá loðnu sem ráðgert er í þessari þáltill. að leyfa þeim að veiða hér við land, og eftir því sem mér var sagt í gær munu þeir vera búnir að bræða a. m. k. 3/4 hluta þessarar loðnu. Ef galli nokkur er á máli þessu, að brtt. meðtalinni, hygg ég hann vera einna helst þann, að svo rækilega eru hendur alþm. bundnar í málinu, þar sem ég sé á því hina stærstu annmarka að Alþ. geri Færeyingum að skila aftur þeirri loðnu sem svo rækilega hefur nú þegar verið deydd. Ég greindi frá því hið fyrra sinnið þegar þáltill. um fiskveiðiheimildir Færeyinga var til umr. hér, að ég treysti mér ekki til þess að greiða atkv. gegn till., og tíndi til ýmsar ástæður. Flestar hverjar eru þær þó tilfinningalegs eðlis. Enn síður mundi ég treysta mér til þess að greiða atkv. gegn till. nú, eftir að Færeyingar hafa í góðu trausti á orð háttsettra viðmælenda sinna hér í Reykjavík tekið sig til og veitt þetta magn af fiski - efalaust vissir um að Alþ. mundi staðfesta þessa gjörð. Ég er aftur á móti þeirrar skoðunar, að nú sé svo komið að við verðum að taka til eigin nota botnfiskstofnana sem við höfum leyft Belgíumönnum, Norðmönnum og Færeyingum að veiða úr hér við land, á landgrunninu okkar. Það er ljóst mál að við þurfum nú þegar að halda í við sjálfa okkur við veiðarnar og að við höfum ekki efni á því að leyfa útlendingum samtímis veiði á íslenskum botnfiskum. Þegar ég segi að við „höfum ekki efni á“, þá væri kannske réttara að orða það þannig, að Alþ. hefði vafasama heimild til þess að leyfa útlendingum veiðar á þessum fisktegundum hér við land samtímis því sem okkar eigin fiskimönnum verður boðið í land nokkrar vikur á sumri komanda og efalaust að starfsfólki í frystihúsunum verði gefið frí um það leyti, þó e. t. v. kunni sums staðar að verða reynt að haga því svo til að það leyfi, sem stafar af hráefnisskorti, komi þá heim og saman við tíma sem nýta mætti til sumarleyfa. Ég gerði það að yfirveguðu ráði að orða svo brtt. að hún hlyti að skilyrða hina fyrri þáltill., vil aðeins biðja ónafngreinda alþm. afsökunar á því, að mál þetta bar svo brátt að við fyrri umr. um þáltill. að mér gafst ekki tóm til, þó ég vissi að fleiri vildu gjarnan vera meðflm. að þessari till., að sækja nöfnin þeirra á brtt.



Herra forseti. Mig langar aðeins að vekja athygli á því, sem hv. alþm. auðvitað er kunnugt, að fundur Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, sá næsti í röðinni, hefst eftir örfáa daga, þann 19. mars, minnir mig, og þar verða þau mál, sem hér er um fjallað, m. a. til umr. Ég tel að það sé óhyggilegt fyrir okkur Íslendinga á þessu stigi málsins að segja upp samningum við Norðmenn og Færeyinga t. d. eða þá Belgíumenn, að segja almennt upp öllum fiskveiðisamningum einmitt á þessu viðkvæma stigi. Það eru hafnar viðræður við Norðmenn um margfalt sinnum þýðingarmeiri réttindi á Jan Mayensvæðinu en þau réttindi sem Norðmenn hér hafa - gífurlega þýðingarmikil réttindi um alla framtíð fyrir okkur Íslendinga. Það kynni að verða túlkað sem illvilji af okkar hálfu eða frekja eða yfirgangur, að við nákvæmlega á sama tíma sem þessar umr. eru að hefjast segðum upp þessum litlu samningum sem nú eru í gildi. Á sama hátt liggur það fyrir, að við munum taka upp samvinnu við Færeyinga til þess að reyna að gæta sameiginlegra réttinda langt suður í höfum, þar sem kann að vera mjög þýðingarmikil réttindi að sækja fyrir þessar þjóðir tvær, og þar að auki held ég að það mundi verka illa fyrir okkur almennt á ráðstefnunni, þegar við berjumst fyrir málstað okkar, að við hefðum mætt þar nokkrum dögum eftir að Alþ. var búið að ákveða að við ætluðum við enga að tala, við ætluðum bara að nota rétt okkar til hins ítrasta og vildum í engu slaka til um eitt eða neitt, vegna þess að það er einu sinni andi á þessari ráðstefnu að sanngirnissjónarmið eigi fyrst að ríkja. Ég skil mjög vel hug og vilja hv. flm. og þeirra annarra, sem undir mál hans hafa tekið, en ég bendi á að ég tel þetta óhyggilegt. Ég teldi æskilegast ef hv. flm. vildi draga þessa till. til baka og taka hana síðan upp um það leyti sem Hafréttarráðstefnu lyki, ef mál þá horfðu þannig að talið væri æskilegt og heppilegt að gera slíka samþykkt. En ef hann gerir það ekki sé ég ekki annað en við neyðumst til að fella þessa till., því að það er án efa óhyggilegt að samþykkja hana á þessu viðkvæma stigi.



Herra forseti. Þetta verður aðeins örstutt aths. í tilefni af því sem fram hefur komið fyrr í umr. um þetta mál. Hv. 4. landsk. þm., flm. þessarar till., lét í ljós þá skoðun sína að ég ruglaði saman tveimur atriðum, annars vegar því, þegar þn. íhugi að taka sjálf frumkvæðið um rannsókn tiltekinna mála, hins vegar því, að Alþ. samþykkti að fela utanrmn. að láta gera eitt eða annað. „Hér er um tvennt skylt, en ólíkt að ræða, sem ég held að sé ekki rétt að rugla saman,“ sagði hv. þm. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta. Það má vafalaust hafa ýmsar skoðanir á þessu. Ég held þó að ég hafi ekki ruglað neinu saman í þessu sambandi. Ég vísa til þess sem um utanrmn. Alþingis segir í þingsköpum. Ég vona að ég finni þetta von bráðar, herra forseti, þannig að ég þurfi ekki að tefja fundinn of lengi. - þar segir, eins og þm. er að sjálfsögðu kunnugt um, að til utanrmn. skuli vísað utanríkismálum. Utanrmn. starfar einnig milli þinga og er ríkisstj. til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál, enda skal ríkisstj. ávallt bera undir hana slík mál, jafnt milli þinga sem á þingtíma. Ég tel ekki að í þessu ákvæði þingskapa felist heimild eða skylda n. til þess að gerast rannsóknaraðili, jafnvel þótt Alþ. kunni að ákveða svo. Þetta skal ég viðurkenna að er umdeilt mál og má hver hafa sína skoðun á því, og hefur raunar verið nokkuð athugað á vegum Alþ. af öðru tilefni. En í fyrsta lagi vil ég með vísun til þessarar greinar nokkuð draga í efa að olíumengun á Suðurnesjum sé meiri háttar utanríkismál, og í öðru lagi vil ég enn fremur draga það í efa að utanrmn. sé skylt að gerast rannsóknaraðili. Ég vil m. a. s. draga í efa að n. sé það heimilt. En að sjálfsögðu mun n. taka þetta mál til yfirvegunar svo og önnur svipaðs eðlis sem til hennar hefur verið vísað, og ég vil á þessu stigi ekki fella neinn hæstaréttardóm um að hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson hafi farið með rangt mál. g vil aðeins segja það sem mína skoðun, að ég er ekki að byggja málflutning minn á neinum misskilningi. Ég byggi málflutning minn á þeim skilningi sem ég hef á þessu tiltekna ákvæði þingskapa. Meira var það raunar ekki sem ég taldi mig þurfa að segja við þessa umr. og sér í lagi vegna þess að ég sé að hv. þm. Jónas Árnason, 4. þm. Vesturl., er ekki í salnum. Hann benti mér af sinni alkunnu góðvild á að umrætt svæði, sem till. fjallaði um, héti Suðurnes, en ekki Keflavíkurflugvallarsvæði. Ég er fús til þess að taka þá aths. til greina, einkum ef það er skilningur þeirra, sem till. flytja og hana styðja, að það sé um aðra olíumengun að ræða á Suðurnesjum en þá sem frá hernum stafar.



Herra forseti. Þetta mál hefur verið alllengi á dagskrá þingsins og það er alllangur tími síðan það var fyrst tekið til umr. hér í þinginu. Ég vil leggja áherslu á það, að málið komist til n., verði afgreitt héðan í dag til n., þannig að utanrmn. Alþ. geti hafið störf í málinu og kannað það. Það er ljóst að hér er um mikinn vanda að ræða, sem löngu er kominn tími til að leysa úr. Það er ánægjulegt að heyra að hæstv. utanrrh. hafi skipað þriggja manna nefnd sérfræðinga til þess að gera frumkannanir á svæðinu á Suðurnesjum, sem talið er að sé mengað af olíu sem lekið hefur úr olíuleiðslum og olíutönkum eða farið niður í jarðveginn vegna slælegrar meðferðar á undanförnum árum. Þessu vil ég sérstaklega fagna, og ég tel að hæstv. utanrrh. hafi gripið þarna fljótt inn í málið. Ég treysti þeim mönnum, sem í þessari nefnd eru, mjög vel, enda er nefndin þannig skipuð að um náin samráð er að ræða við þá aðila á Suðurnesjum sem mestra hagsmuna eiga að gæta. Eigi að síður tel ég að utanrmn. Alþ. hafi hlutverki að gegna í málinu, fyrst og fremst því hlutverki að fylgjast með því að þessi rannsókn, sem nú er hafin, gangi eðlilega og að fylgjast með því að í framhaldi af þessari rannsókn verði tekið til við framkvæmdir sem muni leysa olíumengunarvandann. Þrátt fyrir það, sem hv. þm. Einar Ágústsson segir, að e. t. v. sé olíumengun ekki meiri háttar utanríkismál, þá er þarna olíumengun sem á sér stað m. a. af völdum hersins á Keflavíkurflugvelli. Alla vega kemur hún frá Keflavíkurflugvelli eða olíugeymum og olíuleiðslum sem eru í tengslum við starfsemina á Keflavíkurflugvelli. Málefni Keflavíkurflugvallar og hersins hafa löngum einkennt umr. utanrmn. og falla undir verksvið hennar samkv. því sem ég álít. Þá er ekki síður mikilvæg í þessu máli sú deila sem hefur einkennt framgang þessa máls eða umr. um þetta mál á undanförnum árum, en hún er um það, hver eigi að greiða kostnaðinn af þeim framkvæmdum og rannsóknum sem þurfa að fara fram á svæðinu. Þetta er úrskurðar- og ákvörðunaratriði, sem mér skilst að ekki hafi enn þá verið tekin ákvörðun um. Um þetta stóð deila á milli fyrrv. heilbrrh. og varnarmáladeildar utanrrn. fyrir nokkrum árum og gerði að verkum að málið komst aldrei fram. Heilbrmrh. krafðist þess að kostnaður við rannsóknir og framkvæmdir á flugvallarsvæðinu vegna olíumengunar yrði greiddur af hernum eða bandarískum stjórnvöldum, en á það gat, eftir því sem næst verður komist, varnarmáladeild ekki fallist. Féll málið jafnan niður vegna þessarar deilu. Þetta atriði þarf að úrskurða og það hlýtur að koma til kasta Alþ., annaðhvort fjvn. eða utanrmn. Ég tel að eðlilegast sé að utanrmn. fjalli um þetta, a. m. k. fyrsta kastið, og sé ráðgefandi um að leysa þessa deilu. Þetta skulum við hafa í huga þegar við ræðum málið. Þess vegna snertir þetta mál Alþingi og nefndir Alþingis og þá fyrst og fremst utanrmn. Ég veit það og trúi því, að utanrmn. undir forustu hv. þm. Einars Ágústssonar muni taka þetta mál föstum tökum strax og það er komið í n. Ég vil ítreka þá von mína, að það fái þann framgang sem eðlilegt er, þannig að fólkið á Suðurnesjum megi búa við frekari öryggi í vatnsöflunarmálum en nú er. Að lokum vil ég þakka almennt jákvæðar undirtektir við þetta mál, enda er hér brýnt nauðsynjamál á ferðinni. Ég vil geta þess, að umr. um þetta mál hafa verið allmiklar á Suðurnesjum og mér hafa verið sagðar ýmsar sögur um það, hvernig komið er á ýmsum stöðum. Jafnvel er svo langt gengið að við garðshorn nokkurra íbúa í Njarðvík t. d. og Keflavík er að finna hreina olíupytti. Það sýnir fram á að ekki er verið að fara hér með neitt fleipur í fáfræði. Hér er um raunverulegan vanda að ræða sem verður að leysa. Er heldur leiðinlegt til þess að hugsa að eftir öll þau ár sem umr. um þetta hafa farið fram, líklega ein 7–8 ár, skuli málið þó ekki vera komið lengra. Þess vegna er þetta mál komið til kasta Alþ. fyrst núna í tillöguformi og ég treysti utanrmn. til að leiða það til lykta á farsælan hátt.



Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess, að sú nefnd, sem skipuð var til að fylgjast með þessum málum eftir að vatnsveitustjóri Reykjavíkur hafði gefið skýrslu um málið í janúarmánuði, hefur tekið til starfa og hún skilur verkefni sitt á réttan hátt. Hún á að fylgjast með þessu alveg án takmarkana, og það verður tryggt að hún geti farið hvert sem hún vill og skoðað hvað sem hún vill í þeim efnum. Það hefur verið fullyrt af ýmsum aðilum varðandi það sem skeði s. l. áratug, sem ég að vísu þekki ekki nema af afspurn, að þá hafi verið deilt um hver ætti að borga kostnaðinn af hugsanlegum ráðstöfunum. Það mál mun ekki hafa verið leitt til lykta, en hins vegar lá einnig fyrir, að verulegar deilur voru milli íslenskra aðila um hvað ætti að gera. Þær voru ekki heldur leiddar til lykta. Við skulum vona að þær verði það núna. Af því, sem síðast hefur gerst, get ég skýrt frá því, að í ljós komu miklir gallar á frárennsli frá radarstöð í Sandgerði. Varnarliðið hefur nú tilkynnt að það hafi tryggt sér fjárveitingu til að bera allan kostnað af því að gera fullkomlega nýtt holræsi frá stöðinni. Standa nú yfir viðræður á milli íslenskra yfirvalda og varnarliðsins um staðsetningu. Í öðru lagi vil ég geta þess, að gerðar hafa verið mjög margvíslegar ráðstafanir í kringum flugskýlið á Vellinum til að endurbæta varnir gegn olíumengun. Þær hafa allar verið greiddar að fullu af varnarliðinu. Ég hygg að óhjákvæmilegt muni verða að leysa kostnaðarhlið þessara mála jafnóðum og þau koma upp, jafnóðum og sú nefnd, sem nú starfar að þessu, bendir á verkefni sem leysa þarf.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 90 till. til þál. um samræmingu og eflingu útflutningsstarfsemi, ásamt hv. þm. Sverri Hermannssyni. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera úttekt á skipulagi og aðstöðu útflutningsverslunar landsmanna og leita leiða til þess að efla og samræma útflutningsstarfsemi fyrir íslenskar framleiðsluvörur og þjónustu. Um úttekt þessa, samræmingu og eflingu útflutningsstarfsemi skal hafa samráð við þá aðila sem nú annast útflutning og markaðsstarfsemi. Í þessu sambandi skal áhersla lögð á eftirfarandi: 1. að kanna hvort rétt sé og hagkvæmt að koma á fót samstarfi allra aðila, sem vinna að útflutningsstarfsemi, m. a. í því skyni að stuðla að á skipulegan hátt almennri kynningu á íslenskum vörum og þjónustu erlendis og þjálfun starfsfólks, sem vinna mun að hvers konar útflutningsstarfsemi; 2. að marka enn frekar þá stefnu í skatta- og tollamálum, svo og annarri opinberri fyrirgreiðslu, sem auðveldar íslenskum útflytjendum samkeppni á erlendum mörkuðum; 3. að kanna hvort rétt sé og hagkvæmt að samræma eða sameina starf utanrrn. og viðskrn. á sviði útflutningsstarfsemi og efla starf utanríkisþjónustunnar í markaðsmálum.“ Till. þessi var flutt á tveimur síðustu þingum. Á fyrra þinginu fékk hún ekki afgreiðslu, en á síðasta þingi var henni að tillögu þáv. utanrmn. vísað til ríkisstj. án formlegs samþykkis Alþingis. Þetta urðu okkur flm. vonbrigði. Við viljum því freista þess að flytja till. á ný. Hún hlaut mjög góðar undirtektir þáv. utanrrh. og þeirra, sem fjölluðu um þessa till. hér á hv. Alþ., enda er till. fyrst og fremst um að gera ákveðna hluti í fullu samráði við þá, sem annast útflutningsstarfsemi, og miklu frekar um að kanna þetta mál en að hér sé Alþ. að setja einhverjar ákveðnar leikreglur fram í þessu efni. Það er svo, að ég flutti á tveimur síðustu þingum mjög ítarlega ræðu um þessa till. og tel ekki ástæðu til, herra forseti, að fjalla ítarlega um hana í þriðja sinn, en vil þó leggja áherslu á nokkur atriði. Hér á landi eru fjölmargir aðilar sem annast útflutningsstarfsemi. Ýmsir þessara aðila hafa náð góðum árangri, og er rétt að það komi skýrt fram að þessari tillögugerð er ekki ætlað að skerða á neinn hátt sjálfstæði þeirra, heldur þvert á móti að treysta og efla starfsemi þeirra, sem fyrir eru á þessu sviði. Meginatriði till. er að koma á samvinnu þessara aðila, þannig að það sé til einn samnefnari fyrir íslenska útflytjendur sem geti kynnt íslenska útflutningsvöru sem gæðavöru hvarvetna á útflutningsmörkuðum okkar. Það er svo nú, að það er einungis nefnd, sem starfar á vegum viðskrn., sem sér um vörusýningar erlendis, en hefur mjög lítil fjárráð, sem getur komið fram sem samnefnari fyrir íslenska útflytjendur. Því miður hefur starf hennar fyrst og fremst verið í því fólgið að styrkja með nokkrum smáupphæðum vörusýningar erlendis. Í nágrannalöndum okkar hefur það gerst á síðustu árum, að viðkomandi stjórnvöld hafa aflað og lagt fram geysilega miklar fjárfúlgur til eflingar útflutningsstarfsemi. Því miður hefur lítið sem ekkert þokast í þessa átt hjá okkur. Ástæðan fyrir því, að ríkisstjórnir í nágrannalöndunum, t. d. á Norðurlöndum, leggja svo mikla áherslu á þetta og leggja svo mikið fé fram í þessu skyni er sú, að þegar samkeppni hefur harðnað vegna tollalækkana og vegna þess að höft eru lögð niður hafa menn gripið til ýmissa ráða í samkeppninni. Eitt af því, sem best hefur reynst, er einmitt efling útflutningsstarfsemi. Með þessari till. eru fskj., þar sem lýst er í stuttu máli tilhögun þessarar starfsemi á Norðurlöndum, og þar er bent á hversu mikið átak hefur verið gert í þessum efnum í þessum löndum. Ég held sem sagt að hér sé á ferðinni mjög brýnt og veigamikið mál. Við vitum að Íslendingar eru mjög háðir utanríkisverslun. Við verjum sennilega um 40% af þjóðartekjum okkar til þess að kaupa vörur erlendis og verðum að sjálfsögðu að flytja vörur út í staðinn til þess að ná jöfnuði í viðskiptum okkar. Þess vegna er þetta mál e. t. v. enn þá brýnna fyrir okkur Íslendinga en aðrar þjóðir og sárt til þess að vita hversu skammt hefur þokast á þessum sviðum hjá okkur síðustu árin og áratugina. Ég held að ég hafi ekki fleiri orð um þessa till. að sinni, herra forseti, en ég legg til að henni verði vísað enn til utanrmn. Ég vænti þess að utanrmn., sem hefur áreiðanlega í fórum sínum umsagnir um þessa till., sjái sér fært að afgreiða hana fljótt og vel þannig að Alþ. geti tekið efnislega afstöðu til hennar.



Herra forseti. Till. þessi, sem við flytjum nú, hv. þm. Helgi F. Seljan, Jónas Árnason, Kjartan Ólafsson og Ólafur Ragnar Grímsson, hefur áður verið flutt á þremur þingum og varð aldrei útrædd. Fram kom fyrir jólin í vetur önnur till. til þál., þar sem kveðið er á um hámarks- og lágmarkslaun. Þessi till. gerir raunar endurflutning þessarar till., sem hér um ræðir nú í fjórða sinn, óhjákvæmilegan þar sem augljóst er af grg. þeirri, sem fylgir með hinni till., - ég sé að hv. þm. Bragi Sigurjónsson hefur horfið úr salnum, en ég hefði gjarnan viljað beina til hans orðum mínum, - að hann hefur misskilið þessa till. um hámarkslaun, þótt hún hafi verið rædd þrisvar hér í þinginu. Hann hefur misskilið hana, sennilega talið sig grípa hér til útfærslu þingmáls sem hlotið hafi almennar vinsældir, þótt hann skilji raunar ekki hvers vegna. Ég hafði ekki ætlað mér að ræða till. hv. þm. Braga Sigurjónssonar í sambandi við lágmarkslaun og hámarkslaun og skorður við yfirvinnu, en vil aðeins geta þess, að það eru verkalýðssamtökin á Íslandi sem semja við atvinnurekendur og vinnuveitendur um lágmarkslaun - slíkt er í verkahring verkalýðsfélaganna. Í velflestum kjarasamningum og að því er ég best veit öllum eru nú ákvæði um það, sem hann geri ráð fyrir í sinni till. að sett skuli í lög, að semja verði við viðkomandi launþegafélög um yfirvinnu. En að öðru leyti en þessu hefur hv. þm. Bragi Sigurjónsson flutt hér till. til þál. um hámarkslaun og er góðra gjalda vert að hann tekur upp þetta eldskírða þingmál okkar Alþb.- manna og er síst undan því að kvarta, ef hann hefði ekki misskilið tilgang þeirrar tillögu. Með ráðstöfun þeirri, sem reifuð er í till. okkar, hyggjumst við koma því til leiðar að kjarabætur handa þeim, sem lægst eru launaðir, verði algjör og ófrávíkjanleg forsenda hverrar launahækkunar til þeirra sem betur eru settir í þjóðfélaginu. Að dómi flm. er unnt að búa svo um hnútana að kjarabætur til handa verkamönnum verði sá biti í aski hinna hálaunuðu sem þeir fái alls ekki vikið til hliðar ef þeir ætla að bæta sína mötu. Svo að dæmi sé tekið yrði það óframkvæmanlegt eftir setningu slíkra laga sem eru ráðgerð í till. okkar að kveðið verði á um það með lögum, að hæstu laun á landi hér verði hærri en tvöföld laun verkamanns miðað við 40 stunda vinnuviku. Þá yrði algerlega óframkvæmanlegt fyrir ýmsa háttsetta aðila og forsjónarmenn efnahagsmála á Íslandi að hækka eigin laun, svo sem við hefur borið, samtímis því sem þeir hafa fellt þann úrskurð að efnahagur landsins þyldi ekki hækkun verkamannalauna. Því er það nú að við kveðum á í þáltill. okkar um tvöföld verkamannslaun sem hámark, að við tökum mið af fornri hefð hérlendri um hlutaskipti á sjó, þar sem þeim skipverjum, er mesta bera ábyrgðina á úthaldinu og lífi og limum áhafnar að auki, voru ætluð tvöföld laun hásetans, hins almenna verkamanns á skipinu. Að okkar áliti yrði torfundið það starf á þurru hér á landi sem hefði í för með sér meiri ábyrgð og vert væri af þeim sökum meiri umbunar en starf skipstjóra á fiskiskipi. Mun það einnig mála sannast, að þá fyrst hafi slíkur forsjónarmaður unnið til verðlauna þegar hlutur háseta hans er orðinn svo góður að hlutskipti hans sjálfs er orðið ágætt. Að vísu og til þess að koma í veg fyrir misskilning skal það tekið fram, að mér er ljóst að mikið hefur verið hróflað við hlutaskiptum á íslenska flotanum síðan sú var hefðin, og að mínu viti ekki allt til bóta, og ekki vil ég deila við hv. þm. Braga Sigurjónsson um það, hvort réttlátara sé að hin hæstu laun, svo sem hann kveður á um í sinni þáltill., skuli vera þreföld verkamannslaun eða tvöföld. Fyrr hef ég tekið það fram, þegar ég hef mælt með þessari þáltill., að fyrir mér er þetta hlutfall, sem hér er nefnt, alls ekki heilagt á nokkurra handa máta, heldur er það mál sem íhugunar þarfnast. Að dómi flm. er óþarft að kveða sérstaklega á í till. um sérstöðu hlutarsjómannsins í launakerfi á Íslandi, enda má náttúrlega til sanns vegar færa að sú kauptrygging, sem hlutarsjómaðurinn hefði mátt una allt frá upphafi, er svo lág að óhæfilegt hlýtur að teljast og ævitekjur fiskimanna við verkalok yfirleitt í rýrasta lagi. Einnig má efalaust bæta kjör þeirra manna mjög, ef siðgóðar reglur yrðu teknar upp við launagreiðslur í landi og felldar að þeirri grundvallarhugsun hinnar ævafornu skiptareglu sem réttlætiskennd kynslóðanna hefur talið viðunandi. Nú bar einmitt svo við í vetur, að við flm. þessarar þáltill. þóttumst sjá hilla undir það, að svo yrði gengið frá framkvæmd verðbótavísitölu að launamismunur á landi hér mundi minnka smám saman, þar sem sett hafði verið þak á kaupgjaldsvísitölu og launafólk með lægri tekjur en 280 þús kr. fékk óskerta verðbótavísitölu, en þeir, sem hærri launin höfðu, fengu aðeins krónutöluna, þannig að við útreikning hverrar kaupgjaldsvísitölu dró saman að þessum hætti með hinum hæst launuðu og með þeim sem lægra voru launaðir. Þetta taldi ég góðra gjalda vert og stefna í rétta átt, þótt enn væri ég þeirrar skoðunar að nauðsynlegt væri, sem ég nú er enn, að kveða á um það með lögum, hvert vera skuli kaupgjaldshlutfall á landi hér, og að kjör þess fólks, sem vinnur að undirstöðuatvinnuvegunum, skuli verða órofa mælikvarði á laun þeirra sem meira er ætlað að bera úr býtum. Ég hefði ekki sætt mig við það eitt, að þakið á kaupgjaldsvísitölunni yrði smám saman látið jafna þennan mun sem er á launum manna á landi hér, heldur hefði ég eigi að síður haldið áfram að beita mér fyrir því, að kveðið yrði á um þetta með lögum. Ég er þeirrar skoðunar, að þróun kaupgjaldsmála á landi hér á síðustu áratugum hafi verið mjög svo í ranga átt. Ég hef áður haldið því fram og er best að gera það aftur af því að hv. þm. Gunnar Thoroddsen gekk nú í salinn - ég var svo heppinn - að breyting hafi orðið á þessum málum í þann mund sem hann var fjmrh. upp úr 1960. Fram að þeim tíma hygg ég að það hafi verið almennt viðurkennt æskilegt markmið, að miðað yrði að launajöfnuði á landi hér, en um þetta leyti, í tiltölulega góðri tíð, hafi menn svo hneigst til þess, og það upp úr kjarasamningum sem Bandalag starfsmanna ríkis og bæja gerði við fjmrn. í tíð Gunnars Thoroddsens, að launamunur nokkur - efalaust ekki ótakmarkaður - gæti talist æskilegur hvati til athafna og dáða. Síðan þeir kjarasamningar voru gerðir hygg ég að hafi viljað gleikka nokkuð bilið á milli launaflokkanna á landi hér og að fólk, sem þiggur laun fyrir almenna verkamannavinnu, hafi dregist mjög mikið aftur úr. Fram að þeim tíma var það metið býsna hátt til launa að menn gengu í líkamlega erfið störf og óþrifaleg störf, oft og tíðum við undirstöðuframleiðsluna, og svo í þriðja lagi hitt, að þau störf, sem þær stéttir vinna, eru grundvöllur undir öðru launakerfi á landi hér. En það skeður síðan sem sagt fyrir nokkrum dögum, að Kjaradómur kveður upp þann úrskurð að „vísitöluþakið“ svonefnda á laun skuli víkja, ákvæðin um krónutöluregluna fyrir hina hærra launuðu skuli taka gildi, að maðurinn með tíföld verkamannalaun skuli fá tífalt meiri verðbætur en maðurinn með einföld verkamannalaun. Það er því meira en hugsanlegt og mun vera raunverulegt, þó guði sé lof í frekar fáum tilfellum, að þegar verkamaðurinn fær verðbætur sem nema 10 þús. kr., þá fá einstakir hátekjumenn verðbætur sem samsvara heilum verkamannslaunum. Kjaradómurinn hljóðaði upp á launakjör fólks í Bandalagi háskólamanna, og ekki hafði úrskurðurinn fyrr verið kveðinn upp en lýst var yfir því af hálfu fjmrn., að hin nýja regla, sem Kjaradómur hafði úrskurðað, skyldi jafnframt gilda um hina hálaunuðu sem taka laun samkv. samningum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Það má blasa við hverjum manni, hvernig aðstaða er nú fyrir þessa blessaða ríkisstj. til þess að ganga til þess fólks, sem hefur hin lægri launin, og segja við það: Það er nú svo, að „vísitöluþakið“ hefur verið afnumið, allir skulu fá sömu hlutfallstölu í verðbætur á laun sín, en þið verðið að gera það fyrir okkur að fallast á að taka ekki af okkur 3% kauphækkun í júní í sumar sem þið hafið þó samið um áður. Þið verðið að gera það fyrir okkur - þið sem lægri launin hafið. Þið verðið að fallast á þetta, enda þótt svona hafi verið unnið af þeim sem hærri launin hafa. Ekki vil ég hrakyrða þá menn sem skipa Kjaradóm. Ég fékk ástæðu til þess fyrr meir, áður en ég kom hingað inn á Alþ., að segja álit mitt á störfum Kjaradóms, og ég hygg að þar hafi Kjaradómur nú - þessi Kjaradómur sem gjarnan var sakaður um að hlusta eftir vilja ríkisvaldsins og þá sérstaklega fjmrh. hverju sinni áður en hann felldi úrskurði sína - þá afsökun að forsrh. hafi sjálfur lagt fram í ríkisstj. drög að lagafrv. þar sem gert var ráð fyrir að „vísitöluþakið“ yrði afnumið. Annar af stjórnarflokkum í ríkisstj. hafði lýst yfir fylgi við þessa till. forsrh. Ég geri því ráð fyrir að Kjaradómur hafi út af fyrir sig, eða dómarar í Kjaradómi, talið sig hafa ástæðu til þess að ætla að pólitískur vilji væri fyrir því á Alþ. að taka upp þessa skipan mála að nýju. En hvað sem því líður er það skoðun mín, að launamunur sé allt of mikill á landi hér. Hann sé þess eðlis, að hann dragi úr okkur pólitískan þrótt. Þessi launamismunur á sér sannarlega víðar stað en í launakerfi hins opinbera. Fullvel vitum við að innan raða alþýðusamtakanna, Alþýðusambands Íslands, ríkir geysilegur launamunur þegar allt kemur til alls - óhæfilegur launamunur. Loks vil ég víkja að því atriði í þessari þáttill. okkar sem að því lýtur, að numdar verði úr lögum allar heimildir fyrir því að einstaklingar geti gegnt nema einu fastlaunuðu starfi, og eins að loku verði fyrir það skotið, að átt geti sér stað duldar launagreiðslur í formi neins konar fríðinda umfram hámarkslaun. Okkur er það kunnugt, alþm., að í ýmsum tilfellum eru launagreiðslur duldar í ýmiss konar fríðindum og aukasporslum, og sá háttur við launagreiðslur er ekkí til þess fallinn að auka trúna hvorki í kjarasamningum né í starfi innan opinberra stofnana eða á milli launaþiggjenda og launagreiðenda. Við flm. erum þeirrar skoðunar, að það sé ákaflega þýðingarmikið að hvað eina það sem lýtur að launagreiðslum sé einfalt og opinbert þannig að ekki verði um deilt og þær tölur, sem notaðar eru í samanburði þegar rædd eru launakjör hér á landi og samið um laun, séu áreiðanlegar og óumdeilanlegar. Og svo að lokum þetta: Ég er þeirrar skoðunar, að hvort sem það yrði með þeim hætti að hv. Alþ. samþykkti áskorun eins og þá sem felst í þessari þáltill. til ríkisstj. um að láta undirbúa löggjöf um hámarkslaun, þar sem kveðið verði á um að ekki megi greiða hærri laun hér á landi en tvöföld verkamannalaun, eða hvort það verður með öðrum hætti, þá sé bráðnauðsynlegt í þeirri stöðu sem við nú erum í að Alþ. grípi undraskjótt í taumana og láti uppi þann skýlausa vilja sinn, að sá háttur, sem var upp tekinn fyrir nokkrum dögum með úrskurði Kjaradóms, að þeir, sem best eru settir fjárhagslega hvað laun snertir, skuli í sívaxandi mæli hljóta launabætur umfram þær, sem til framfærslu þyrfti, við hverja lagfæringu sem gerð er á kaupgreiðslum til hinna lægst launuðu, sem lafa í því að hafa framfærslulaun, og er til þess siðferðilega ætluð að tryggja að þeir hafi áfram framfærslulaun þrátt fyrir verðhækkanir, - að þessi skipan verði ógilt og annað verði fært í lög. Ég hef áður sagt það úr þessum ræðustól, og kveðið allsterkt að orði um það, að það er óratími síðan kaupgjaldsvísitalan í núverandi mynd hætti að vera einhvers konar heilög kýr í minni vitund. Það er orðið býsna langt síðan, að minni hyggju, að hún hætti að vera vopn í réttlætisbaráttu launafólks. Það varð dálítið annað í framkvæmdinni. Ég er því sannarlega þeirrar skoðunar að á lögunum, sem að henni lúta, þurfi að gera ákveðnar breytingar til þess að tryggja hinn upprunalega tilgang með kaupgjaldsvísitölunni, sem var að vernda hag fólks sem hafði svo lág laun að það mátti ekki við að taka á sig skell vegna dýrtíðar. Ég vil svo, herra forseti, mælast til þess að að lokinni umr. verði till. vísað til allshn.



Herra forseti. Fáein orð um þá þáltill. sem hér er til umr. Það er augljóst á þingsölunum í dag, að hér ríkir logn. Það er sjálfsagt það logn sem hefur komið á eftir þeim stormi sem hefur geisað í þingsölum undanfarna daga og alþjóð hefur veitt eftirtekt.

Líka á undan öðrum stormum.

Ég efa ekki, hv. þm. Stefán Jónsson, að það eigi eftir að hvína í stjórnarsambúðinni næstu viku. Það er orðið svo, að maður getur varla sofið á nóttunni fyrir spenningi, vitandi að eitthvað skeður á hverjum degi í þingsölum eða þá á forsíðufregnum dagblaðanna í þessu stjórnarsamstarfi, sem hefur ekki einungis orðið okkur þm. til mikillar skemmtunar, heldur þjóðinni allri á undanförnum dögum, vikum og mánuðum. Ég fagna því, sem hv. flm. sagði um vísitöluna, að hún væri orðið úrelt tæki til þess að mæla kjör manna og kaup, það væri kominn tími til að fara að breyta til í þeim efnum. Varðandi það, sem hann sagði í sambandi við Kjaradóm, vil ég minna á, án þess að ég sé að leggja dóm á þann dóm, að ágætur flokkur, Alþb., hafði kjörorð fyrir síðustu kosningar. Það kjörorð var, ef ég man rétt, „samningana í gildi“ eða eitthvað í þá veru. Það voru reyndar fleiri slagorð svipuð þessu, og ef þetta eru annað en orðin tóm, bara slagorð sem slengt er fram fyrir kosningar, þá verða menn að taka afleiðingunum af því. Ég get ekki annað séð en að dómur Kjaradóms byggist einmitt á því að koma í gildi samningum þeirra, sem voru sviptir, svo að ég noti nú ákveðið orðalag, launum sínum, þ. e. a. s. fengu ekki hækkanir sínar allar, þær komu ekki til skila. Þeir fengu með þessum dómi fram, að launagreiðendum væri skylt að greiða þeim laun samkv. samningum. Dómurinn gengur í meginatriðum út á þetta. Ég vil minna á þetta einmitt vegna þess að hv. flm. kemur úr þeim flokki sem hafði þetta á stefnuskrá sinni, verður nú að taka afleiðingum verka sinna, en harmar samt sem áður þá niðurstöðu. Ég er alveg handviss um að það er góður hugur á bak við þá þáltill. sem hér liggur frammi, alveg á sama hátt og það var góður hugur sem bjó að baki ályktunargerð hv. þm. Braga Sigurjónssonar, sem hv. flm. ræddi talsvert um í framsöguræðu sinni. En ég verð að segja að eftir að hafa lesið þessa þáltill. skil ég mætavel hvers vegna hún hefur ekki náð fram að ganga og er nú flutt í fjórða sinn. Ég er hér um bil viss um að hún nær ekki fram að ganga heldur á þessu þingi, þrátt fyrir að hv. flm. - eða flm. allir saman - sitji nú við stjórnvöl þjóðarinnar og séu stuðningsmenn núv. ríkisstj. og þar af leiðandi miklir áhrifamenn í þjóðfélagi okkar. Það vaknar alltaf aftur og aftur spurningin um það, hvenær löggjafinn á að hafa afskipti af gerðum og athöfnum manna. Það vill stundum gerast, og er kannske ekkert óeðlilegt og hefur kannske ágerst í seinni tíð, að stjórnmálamenn telja að þeir geti sett lög sem allir hljóti að fara eftir. Þeir hafa oftrú á getu sinni. Þeir hafa reyndar líka oftrú á verksviði sínu, og þetta leiðir oft til hinnar skringilegustu niðurstöðu. Það er einhvers konar þráhyggja skipulagsmanna að telja að það sé hægt að koma öllu fyrir í lögum. Þetta satt að segja stríðir algerlega gegn hugmyndum mínum um það, hvert sé verksvið löggjafans. Kannske komum við þar að kjarna stjórnmáladeilnanna.

Við höfum haft hlutaskipti í meir en 700 ár, hlutaskiptalög.

Við höfum ekki haft hlutaskiptalög um alla vinnu hér á landi. Við verðum að átta okkur á því, að þjóðlífið hefur breyst, hv. þm. Stefán Jónsson, á 700 árum. Það hafa orðið breytingar. Ég vil, án þess að um samtal sé að ræða, aðeins gera grein fyrir því. Hins vegar skal ég viðurkenna það, að hv. flm. hefur afskaplega fallega rödd. Ég skora á hæstv. forseta að leyfa honum að koma aftur í ræðustólinn, þannig að við getum hlustað á fögur hljóð hans. En á meðan ég er í ræðustólnum vildi ég gjarnan fá tækifæri til þess að koma mínu máli til skila. Það er þannig hér á landi, að við höfum grundvallarreglu, sem bæði verkalýðssamtökin og vinnuveitendur telja að eigi að framfylgja, þótt okkur hafi gengið það harla illa, en það er sú grundvallarregla að hér eigi að vera frjáls samningsréttur, frjálsir samningar. Ég skal gjarnan viðurkenna að þessi regla hefur æðioft verið brotin. En samt sem áður held ég að þessi regla sé skynsamleg. Í stað þess að löggjafinn sé að skipta sér nákvæmlega af því, hvað sé greitt í laun í það og það skiptið, hefur hann önnur ráð til þess að bæta lífskjör og jafna lífskjör manna í landinu. Það er einmitt með þeim hatti sem löggjafinn hefur á undanförnum áratugum beitt sér og það er einmitt í þeim efnum, sem líf þjóðarinnar hefur kannske breyst hvað mest. Þegar rætt er um 700 ár, þá er ég viss um að á síðustu 30–40 árum hafa orðið þær gífurlegu breytingar á þjóðfélagi okkar að það sveltur enginn, við höfum tekjujöfnunarúrræði, við höfum almannatryggingar, við höfum menntakerfi sem er borgað af almannafé, heilbrigðiskerfi sem sér okkur fyrir lágmarksnauðsynjum á því sviði. Allt er þetta gert í ákveðnu tekjujöfnunarskyni, til þess að bæta lífskjör þeirra þjóðfélagsborgara sem minnst mega sín og við viljum vernda með slíku samstarfi. Hitt er svo annað mál, að það getur verið að efni þessarar þáltill. sé ekki langt frá því að vera það sem gildir í dag, þegar allt er tekið saman. Ég væri fylgjandi því að gerð væri könnun á því, hver raunveruleg ráðstöfunarlaun þjóðfélagsborgaranna eru. Ég bendi á að skattar hér á landi koma ekki jafnt niður. Að sjálfsögðu borga þeir, sem eru mjög tekjuháir, hærri skatta. Ef þeir hafa eignast eitthvað fyrir tekjur sínar eru þeir áfram látnir borga skatta af þeim eignum. Ég held að núv. hæstv. ríkisstj. hafi ekki verið eftirbátur annarra ríkisstjórna í að jafna kjör þjóðfélagsborgaranna með þeim hætti að leggja skatta á þegnana. Ég get tekið undir eitt af því sem segir í grg. þessarar þáltill., og það eru öftustu orðin um duldar greiðslur og það sem þar á eftir kemur í grg. Ég held að það hljóti að vera sanngirnismál að a. m. k. sé þarna um að ræða framtalsskyldar tekjur. Ég viðurkenni það að vísu, og við höfum fyrir skömmu haft í þingsölum umr. um það efni, að sumt af því, sem þarna er kallað tekjur eða duldar greiðslur, er til að mæta útlögðum kostnaði. Við skulum hafa í huga að þarna eru takmarkatilvik, en ég get tekið undir það með hv. flm. að í þessum efnum megi ýmislegt breytast. Ég kemst ekki hjá því, þegar rætt er um vinnu manna og laun fyrir vinnuna, að minnast örlítið á atriði sem undanfarið hafa verið talsvert í umr. og eiga sjálfsagt eftir að verða enn meira, en það eru hugmyndir manna um að gera vinnuna léttbærari en hún er í dag með því að taka tillit til einkaaðstæðna hins vinnandi manns hverju sinni. Ég er viss um að alþm. geta t. d. skorað á stjórnvöld, þar sem þeim er málið skylt, að kanna, t. d. í stofnunum og ríkisfyrirtækjum, hvort ekki sé kominn tími til að gera vinnutímann sveigjanlegan, þannig að tekið sé tillit til sérhvers starfsmanns. Auðvitað verður að taka tillit til þjónustuhlutverks þessara stofnana og fyrirtækja, þ. e. a. s. taka tillit til neytendanna annars vegar, til borgaranna sem eiga undir þessar stofnanir að sækja, og svo að kanna hins vegar hvort ekki sé hægt að taka upp sveigjanlegri vinnutíma fyrir starfsfólk og stjórnendur, sem gerði að verkum að fólkið í þessu landi yrði hamingjusamara við störf sín. Ég er sannfærður um að þetta er hægt og get reyndar nefnt um það nokkur dæmi, því að ég er málinu kunnugur, hef fylgst með þessari þróun, ekki aðeins hér á landi, heldur annars staðar, og hef í hyggju og er nú með í undirbúningi að flytja þáltill. um þetta atriði. Ég vildi, af því að hér er verið að nefna kaup og kjör, koma inn á þennan þátt. Hann er að mínu viti mjög merkilegur. Að öðru leyti skal ég ekki hafa fleiri orð um þessa till. Þó væri ástæða til þess að ræða frekar um umbun fyrir vinnu, ræða um bónuskerfi, hvernig á að greiða mönnum og fleira í þeim dúr. En ég vildi ekki láta hjá líða að koma upp nú þegar og gera grein fyrir skoðunum mínum, herra forseti, sem eru í þá veru að þessi till. leiði einungis til þess að löggjafinn hafi óæskileg áhrif á þá skipan mála sem er að mínu áliti og ég held margra annarra best geymt hjá annars vegar verkalýðssamtökunum og hins vegar vinnuveitendasamtökunum - þeim samtökum sem eiga í þessu þjóðfélagi, samkv. mínum skoðunum, að fara með samningsréttinn. Ég held að það sé komið of mikið af því, að þessi hv. stofnun, sem við störfum í, hafi afskipti af slíkri samningsgerð. Ég hef ekki getað komið auga á að þau afskipti hafi allajafna verið æskileg. Því miður hefur það oftar og kannske oftast leitt til þess að menn hafa í staðinn reynt að fara í kringum lögin, gerst lögbrjótar vegna þess að siðgæði þeirra segir þeim að það skuli gerast. Það er stundum svo, þegar við erum að reyna að lögbinda siðgæði manna og förum gegn þeim siðgæðishugmyndum sem eru ríkjandi, að fólk telur sér skylt að brjóta lögin. Þá brýtur nauðsyn lög.



Herra forseti. Ég er einn af flm. þeirrar till., sem hér er til umr. í dag um hámarkslaun, og vildi gjarnan leggja fáein orð í belg till. til stuðnings. Meginefni hennar er það, að ríkisstj. verði falið að undirbúa löggjöf sem innifeli að hámarkslaun í landinu skuli ekki fara fram úr tvöföldum verkamannalaunum á hverjum tíma miðað við dagvinnu. Það er ákaflega athyglisvert og segir líklega nokkra sögu, að hv. 5. landsk. þm., sem talaði næst á undan mér, lét þau orð falla að samþykkt till. sem þessarar mundi brjóta í bág við siðgæðisvitund manna og þar af leiðandi væri jafnvel eðlilegt að slík lög, ef sett yrðu, væru að engu höfð. Það er ákaflega breytilegt, hvaða siðgæðishugmyndir menn ata með sér. Þær eru ólíkar. Ég hygg að þeir séu enn þá ærið margir í þessu landi sem telja, þveröfugt við skoðun hv. 5. landsk. þm., Friðriks Sophussonar, að það sé í rauninni siðlaust að greiða mönnum í kaup þreföld eða fjórföld verkamannalaun, að það sé siðleysi, en ekki hitt, að setja um það lög að einhver takmörk skuli vera fyrir launamismuninum í landinu. Hv. þm. Friðrik Sophusson hafði orð á því, að löggjafinn ætti ekki að vera að skipta sér af því hvað greitt væri í laun. Það er vissulega rétt, að hjá verkalýðsfélögunum er sú krafa uppi að þau fái að halda frjálsum samningsrétti. Ég tel að sú krafa sé réttmæt og sjálfsögð. En þessi till. snertir ekki þann rétt. Það eru allt aðrir aðilar og launakjör þeirra sem verið er að fjalla um - þá sem nú bera úr býtum fyrir dagvinnu eina mun meira en svarar tvöföldum verkamannalaunum. Ég vil segja fáein orð í tilefni af þessum ummælum hv. þm. Friðriks Sophussonar og líka í tilefni af orðum hans þegar hann minnti á að við Alþb.-menn hefðum á síðasta ári haldið uppi kröfunni um kjarasamningana í gildi. Hvað hafði þá verið að gerast í þessum efnum? Var virðing hv, þm. Sjálfstfl. fyrir hinum frjálsa samningsrétti verkalýðsfélaganna í landinu mjög áberandi þegar sett voru febrúarlögin á Alþ. í fyrra? Nei, það vantaði víst ærið mikið á að svo væri. Þá var verið að setja lög sem skertu mjög alvarlega lífskjör láglaunafólksins og hins almenna launafólks í landinu. Og þá varð ekki vart við neinn í hópi þm. Sjálfstfl. sem teldi ástæðu til að hafa orð á því að kjarasamningar, sem gerðir hefðu verið á milli aðila vinnumarkaðarins, frjálsir kjarasamningar, ættu að standa, þvert á móti. En þegar hv. þm. Sjálfstfl. eru að minna okkur í Alþb. á kröfu okkar um kjarasamningana í gildi, sem við settum fram fyrir kosningar, og vilja halda því fram, að ef við látum okkur detta í hug að setja einhver takmörk á hæstu laun séum við að ganga gegn þessari okkar eigin kröfu, þá er þarna um að ræða málflutning sem á enga stoð í veruleikanum, vegna þess að við í Alþb. lítum á okkur, bæði nú og áður, sem talsmenn verkafólksins í landinu, talsmenn almenns launafólks í landinu, og þegar við gerum kröfur um að kjarasamningar fái að standa erum við að tala um kjarasamninga þess fólks. Við erum að sjálfsögðu ekki að tala um kjarasamninga hálaunahópanna í landinu: flugmanna, ráðuneytisstjóra, bankastjóra, lækna, hæstaréttardómara eða annarra slíkra. Ef við gerum kröfu um kjarasamningana í gildi er sú krafa miðuð við hið almenna launafólk. Og það hefur ekkert breyst í þeim efnum af okkar hálfu, þó að ártalið sé nú 1979, frá því sem var árið 1978. Ég vil einnig minnast lítillega á það, sem gerst hefur síðustu daga í sambandi við þróun launamála og þá ekki síst þróun launabils í þjóðfélaginu, þar sem eru niðurstöður Kjaradóms fyrir nokkrum dögum. Með því launaþaki sem hæstv. núv. ríkisstj. setti á s. l. hausti, var mælt svo fyrir, að allir þeir, sem hefðu þá í laun það sem nú samsvarar að kaupmætti fyrir dagvinnu eina rétt um 300 þús. kr. á mánuði miðað við marslaun nú, skyldu fá fullar vísitölubætur á laun sín. Ég leyfi mér að halda því fram, að allur meginþorri almenns launafólks í landinu sé með laun innan við þetta mark fyrir dagvinnuna eina. Það má heita að svo sé um alla félagsmenn í verkalýðsfélögunum innan Alþýðusambands Íslands, sem eru langsamlega fjölmennustu samtök launafólks í landinu, og það er einnig svo um a. m. k. milli 80–90% af félagsmönnum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sem eru næstfjölmennustu samtök launafólks í landinu, og þetta fólk allt hefur undanfarið hálft ár fengið verðbætur á laun að fullu. Samkv. þeirri ákvörðun, sem tekin var við upphaf núv. ríkisstj., var líka mælt fyrir um að þeir, sem hafa hærri dagvinnulaun, ekki 300 þús. kr, eða lægri, heldur t, d. 500 þús. kr. eða máske 1 millj. í dagvinnulaun á mánuði, skyldu ekki fá fullar verðbætur, heldur aðeins sömu krónutölu og þeir, sem hefðu 300 þús. kr. fyrir dagvinnu á mánuði. Þetta var rétt og sjálfsögð ákvörðun að mínu viti. En nú hefur það gerst, að Kjaradómur, meiri hluti hans, 3 menn af 5, hefur svipt þessu þaki af og kveðið á um að þeir, sem hafa t. d. millj. kr. í mánaðarlaun fyrir dagvinnutíma, skuli ef verðlagið í landinu hækkar um svo sem 10% á einhverju tímabili, fá 100 þús. kr. í verðbætur á laun á sama tíma og þeir, sem hafa 200 þús. kr. í mánaðarlaun fyrir dagvinnu, fái aðeins 20 þús. í verðbætur. Ég vil einnig minna á annað. Hv. 5. landsk. þm., Friðrík Sophusson, segir að till. okkar um hámarkslaun, sem nemi eigi meira en tvöföldum verkamannalaunum, sé ekki langt frá því að samsvara því ástandi sem ríki nú í þessum efnum, að það sé í raun og veru ekki um öllu meiri launamun að ræða í landinu. Þetta var ein af þeim fjarstæðum sem hv. þm. hélt fram. Ég vil t. d. minna á að enda þótt laun lægst launaða fólksins í landinu séu enn innan við 200 þús. kr. á mánuði stendur einmitt yfir kjaradeila þessa daga og hefur staðið yfir undanfarnar vikur þar sem flugmenn, hópur manna sem hafa í laun frá því um 1/2 millj. kr., þeir sem eru algjörir byrjendur í starfi, og upp í rösklega 1 millj. á mánuði, gera launakröfur um nokkra hækkun á launum. Það er vitað að stjórnendur Flugleiða gætu kannske hugsað sér að koma þarna nokkuð til móts, ef slíkt kallaði ekki á nýjar launakröfur annars hóps með enn hærri laun, enda er krafan hjá viðkomandi flugmannahópi sett fram sem jafnréttiskrafa. Hvernig skyldi nú standa á því? Ósköp einfaldlega þannig, að um er að ræða enn annan hóp flugmanna, sem hefur enn þá hærri mánaðarlaun en þessu svarar. Og þeir, sem nú eiga í launabaráttu í flugmannahópnum og hafa hálfa til heila millj. í mánaðarlaun, réttlæta kröfur sínar með því að þarna séu aðrir við sambærileg störf enn þá hærri í launum. Svo talar hv. þm. um að það sé í raun og veru engin ástæða til að flytja till. af þessu tagí vegna þess að efni hennar sé í raun og veru í gildi nú þegar. Áður en ég lýk máli mínu vil ég koma því á framfæri, sem var kannske aðalefni þess sem ég hafði hugsað mér að segja við þessa umr. Hvort sem tekur lengri eða skemmri tíma að fá þessa þáltill. samþ. og hvernig sem það kann að ganga, verði hún samþ., að fylgja henni fram í reynd, - ég er við því búinn að það geti kostað ýmsa erfiðleika, - tel ég fulla ástæðu til þess samt að till. verði samþ. En hvað sem því líður er ástæða til þess nú, enda þótt enginn hæstv. ráðh. sé reyndar hér í salnum - af skiljanlegum ástæðum eru þeir fjarverandi - að orða það héðan úr þessum ræðustól á hinu háa Alþingi, sem er skoðun mín og í raun skýlaus krafa mín, að áður en hæstv. ríkisstj. leyfir sér að koma til verkalýðshreyfingarinnar í landinu og fara fram á meiri eða minni eftirgjöf af hennar hálfu hvað varðar greiðslur verðbóta á laun það sem eftir er af þessu ári, áður en slík spor verði stigin verði byrjað á því að lögleiða á ný launaþak af svipuðu tagi og hér hefur verið í gildi undanfarið hálft ár, þangað til að það var afnumið af Kjaradómi fyrir fáum dögum. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé alger frumforsenda þess að ríkisstj. geti leyft sér að biðja láglaunafólkið í landinu um eitt eða neitt í þessum efnum, að komið sá fyrst að því hálaunafólki og hæst launaða fólki í landinu, sem fékk stórkostlegar kjarabætur með afnámi launaþaksins fyrir fáum dögum. Ég tel reyndar að það sé ákaflega slæmt ef kjaradómurinn, - ég sé að hv. 7. þm. Reykv. er kominn í salinn og hann hefur kennt okkur að nota ýmis ágæt orð, m. a. orðið „kerfiskarlar“, sem ég hygg að sé frá honum komið, og ég vil leyfa mér að taka mér það í munn, - sá úrskurður, sem þessir þrír hallærislegu kerfiskarlar, eins og hv. 7. þm. Reykv. mundi orða það, - ef þessir þrír menn í Kjaradómi eiga að ráða og ef úrskurður þeirra á að standa, þá ætti ríkisstj. í fyrsta lagi ekki að orða nokkra beiðni við láglaunafólkið í landinu um skerðingu á verðbótum. Það, sem ég vil segja til viðbótar, er að það er mjög slæmt að þessir þrír hallærislegu kerfiskarlar skuli geta vitnað til þess, að sjálfur forsrh. landsins, Ólafur Jóhannesson, hafi í frv. sínu, sem að vísu hefur aldrei verið lagt fram á Alþ., en hins vegar lagt fram í ríkisstj. og birt í fjölmiðlum, geri till. um að vísitöluþakið verði afnumið. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta öllu frekar, en von mín er sú, að ef ríkisstj. lifir af næstu viku, þó ekki væri nema fram að dánardægri Sesars 15. mars, muni hún fyrr ganga til þess verks að setja vísitöluþak á laun á nýjan leik en hún gengur til hins verksins, að fara hvort heldur sem er bónarveg eða lögskipanaveg í átt til skerðingar verðbóta launa láglaunafólksins og hins almenna launafólks í landinu.



Herra forseti. Ein af ástæðum þess, að ég kvaddi mér hljóðs, var sú, að mér fannst ekki óeðlilegt að allir viðstaddir hv. alþm. tækju þátt í þessari umr. Það ætti ekki að þurfa að taka svo langan tíma miðað við þann mannfjölda sem staddur er í húsinu. Ég er nánast að leggja mitt af mörkum til að svo geti orðið, en þó ekki eingöngu það. Menn hafa að undanförnu í ræðum ýmist verið að endurtaka það, sem áður hefur verið sagt, ellegar þá að gefa nýjar útskýringar á því, sem þeir hafa áður sagt, og hvernig það eigi að skiljast við nútímaaðstæður í þjóðfélaginu, og er allt vel um það. Því vil ég leyfa mér að endurtaka nokkuð af því sem ég hef áður sagt um þessi mál. Ég vil þá byrja á því, - ég skal ekki hafa þetta langt, herra forseti, - að segja, að ég tel að tilgangur þessarar till. sé vafalaust góður, en till. er ekki að mínu skapi. Tilgangurinn náttúrlega, ef hann er góður, er að mínu skapi. Ástæðan fyrir því, að ég hef þessa skoðun, er sú, að í mínum huga er það algert aðalatriði að allir þegnar þjóðfélagsins búi við góð lífskjör og að sú trygging lægstu launanna, sem ég álít að oft hafi verið að stefnt í mörgum ríkisstj., nái enn fremur fram að ganga nú en enn er orðið. Hins vegar verð ég að segja alveg eins og er, að ég sé engum ofsjónum yfir því að tilteknir hópar í þjóðfélaginu hafi hærri laun en þetta, ef þjóðfélagið hefur efni á að greiða þau. Og miða ég þá þar við störf sem mjög mikil ábyrgð fylgir, sem krefjast dugnaðar og útsjónarsemi umfram það sem aðrir hafa. Menn eru ekki allir eins og menn vinna ekki allir hliðstæð störf, það er staðreynd. Ég get ekki talið óeðlilegt að launakjör séu þá eitthvað misjöfn fyrir þessi störf. Nú er till. auðvitað ekki um að allir hafi sömu laun. Ég tek það fram til þess að fyrirbyggja að menn haldi að ég standi í þeirri villu, - það geri ég ekki. Það er gert ráð fyrir þarna allt 100% launamismun. Ég vil þá endurtaka að ég er þeirrar skoðunar og hef verið og hef lýst því héðan oftar en einu sinni á þeim tíma sem ég hef verið á Alþ., og einkum eftir að þessi till. eða aðrar svipaðs eðlis hafa komið fram, að ég tel það ekki neitt meginatriði að enginn megi hafa meira en þessu svarar, ef við höfum ráð á því. Ég sagði hér einhvern tíma í vetur - ég held að það hafi verið við fjárlagaafgreiðsluna-að auðvitað væri ég ekki hrifinn af þeim háu sköttum sem ríkisstj. er að leggja á. Ég hugsa að við séum það ekki ýkjamörg. En ég sagði, held ég, þá líka að ég mundi sætta mig við þá og greiða þeim atkv. vegna þess að með þeim væri verið að færa til í þjóðfélaginu frá þeim, sem meira hafa, til þeirra, sem minna hafa, og nota það fjármagn, sem inn kemur í ríkissjóð í formi skatta, til þess að lækka verðlag á nauðsynjum sem allur almenningur getur ekki án verið, auka þjónustu, sem fólk á kröfu til og verður að njóta, o. fl. í þeim dúr. Við þetta skal ég standa. Hins vegar vil ég svo bæta því við, að í mínum huga er það aðalatriði í skattamálum hverju menn halda eftir. Það er aðalatriðið að menn, einnig þó þeir greiði háa skatta, haldi eftir góðum lífeyri. Ég get ekkert séð rangt í því, að skattprósenta fari verulega hátt á háar tekjur. Ef ég hefði 10 millj. kr. tekjur á ári sæi ég ekkert á móti því að borga verulega háa skatta. Ef ég hefði 100 millj. kr. tekjur mætti mjög gjarnan taka af mér svo sem eins og 95% í skatta. Ég hefði nægilegan lífeyri eftir. Þess vegna þýðir ekkert, finnst mér, eins og oft er gert hér, að bera saman skattprósentur í hinum og þessum löndum og taka það sem eitthvert dæmi um hvernig lífskjörin séu. Það er ekki dæmi um það. Það er þessi samstilling sem verður að koma til. Það verður að meta og reikna út hvað þú hefur í tekjur og hverju þú þarft að halda eftir til þess að geta lifað því sem oft hefur verið nefnt hér mannsæmandi líf og taka þá mismuninn til þess að aðrir geti líka lifað mannsæmandi lífi. Þetta er mín skoðun á þessum málum. Ég vil svo gera að umtalsefni aðeins þær duldu greiðslur sem vikið er að í grg: Ég tel þær mjög ranglátar og er þess albúinn að standa að ráðstöfunum, sem koma t. a. m. í veg fyrir að framfærslueyrir heilla fjölskyldna sé færður á fyrirtæki og gerður skattfrádráttarbær þar með, sem þýðir í reynd að aðrir borga framfærsluna. Það erum við, sem teljum fram rétt, sem borgum þessa eyðslu. Það er ranglátt. Ég vil í sambandi við skattana taka mér í munn margþvælda setningu, en þó alltaf jafngilda, sem sé þá, að eitt af frumskilyrðum þess að við getum lifað við jöfnuð í þjóðfélaginu er að skattframtöl séu rétt, að skatteftirlit sé virkt og að skattar séu réttlátlega lagðir á, þannig að þá beri þeir sem sannanlega hafa tekjurnar, en ekki bara þeir sem vegna aðstæðna sinna geta ekki skotið undan. Ég, herra forseti, skal ekki vera að lengja þessa umr. að neinu marki, þó margt mætti auðvitað um þetta segja og ég hafi einhvern tíma sagt meira um þessi mál en ég ætla að gera núna. En ég vil endurtaka það að lokum, að þrátt fyrir að ég sjái ýmislegt gott við þessa till. er hún ekki mér að skapi af þeim ástæðum sem ég tel mig hafa gert grein fyrir.



Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að þakka hv. þm., sem tekið hafa til máls um þessa þáltill. okkar sexmenninganna, vingjarnlegar undirtektir. Hv. þm. F'riðrík Sophusson og Einar Ágústsson lýstu yfir því hér úr stólnum, að því er mér fannst í einlægni, að þeir efuðust ekki um að hugarfarið á bak við till. væri gott, þótt mér virtust þeir ekki skilja hana til hlítar. Ég held að þeir hafi bætt skilningsskortinn upp með frómu hugarfari, og frómleiki hugans hefur mér oft og tíðum fundist, eftir að ég varð starfsmaður innan þykkra múra þessa gráa og virðulega húss, meira virði en hæpinn skilningur. Við komumst ekki hjá því, jafnvel þeir okkar sem virðast hafa numið þau fræði Bismarcks að stjórnmál séu list hins mögulega, í umr. okkar hér á þinginu að velta því fyrir okkur, og hver fyrir öðrum stundum, hvað sé rétt og hvað sé rangt. Og ég efast ekkert um það, ég vil ekki snúa á þann veg út úr orðum hv. þm. Friðriks Sophussonar, að hann sé þeirrar skoðunar að rétt væri að laun á landi hér væru miklu jafnari en þau nú eru. Ég er persónulega þeirrar skoðunar, svo ég vitni til orða hv. þm. Einars Ágústssonar, sem talaði um það, að verður væri sá maður hárra launa sem tæki á sig mikla ábyrgð og sýndi mikinn dug, - ég er þeirrar skoðunar að það geti ekki hlutfallslega meiri ábyrgð í nokkru starfi á þurru landi á Íslandi en þá ábyrgð sem fiskiskipstjóri tekst á herðar um borð í skipi sínu gagnvart áhöfn sinni, gagnvart eigendum skipsins og gagnvart þessari blessuðu þjóð sem á allt sitt undir sjávarafla. Ég hef ekki enn þá kynnst því starfi á landi sem vert væri meiri hlutfallslegrar umbunar en starf skipstjóra á fiskiskipi. Og þess ber að gæta að hin hæstu laun á Íslandi geta orðið býsna há, þótt ekki megi þau verða nema tvöföld laun verkamanns, ef laun verkamannsins eru bara nógu há. Ég tók fagnandi því sem hv. þm. Friðrik Sophusson sagði um hugleiðingar sínar og starf að þingmáli sem upp á það hljóðaði að gera starfið skemmtilegra, viðkunnanlegra og þolanlegra fyrir þá sem starfið ynnu, jafnt undirmenn sem yfirmenn, þar sem hægt yrði að taka tillit til ýmissa atriða. Gjarnan vildi ég sjá málunum komið fyrir á þá lund að gefið yrði frí almennt þá fáu sólskinsdaga sem upp á ber hér á Suðvesturlandi, ef það væri hægt.  Ég er ekki að gera tilraun til þess að skopast að þeim hugmyndum sem hv. þm. Friðrik Sophusson kann að hafa um möguleika á því að gera starfið almennt skemmtilegra. Nú þegar ég læt augun hvarfla um þessi fallegu og fáguðu eikarbök, sem blasa við í salnum óyfirskyggð af gáfulegum ásýndum alþm., sem við blasa daglega, kemur mér í huga að kannske lumi hv. þm. á einhverjum ráðum t. d. til þess að gera þingstörfin hérna svo skemmtileg að hv. alþm. vildu ekki af neinu missa, heldur kæmu til starfa allir dag hvern. Það væri sannarlega góðra gjalda vert ef slíkt mætti heppnast. En við okkur blasir sú staðreynd, að það er a. m. k. hægt að taka sér frí úr Sþ. þegar sólin skín. Ég vildi gjarnan líka og bíð raunar með eftirvæntingu eftir að heyra og sjá hugmyndir hv. þm. um útfærslu á venju sem ég tel ekki góða í sambandi við styttingu starfsævi. Ég vildi gjarnan sjá það leitt í lög, að fólk megi halda áfram í starfi, ekki bara eftir 65 ára aldur, ekki bara eftir sjötugt heldur á meðan það getur unnið og vill vinna, af því að það hefur gaman af því að vinna, af því að það er miklu betra að fá að vinna en að fá ekki að vinna, af því að þegar til kastanna kemur er starfið ekki leiðinlegt eða þarf a. m. k. ekki að vera. En aðeins í lokin, sem lýtur beint að þáltill. sem hér hefur verið rædd, staðhæfi ég það, að gegnum aldirnar, kynslóð fram af kynslóð, hafi það verið réttlætiskennd fólksins, sem vann við sjóinn, sem heflaði og slípaði og meitlaði ákvæði Gulaþingslaga og síðar Jónsbókar um það, með hvaða hætti væri hæfilegt að skipta afla til hlutar og hvað teljast yrði eðlileg umbun í fyrsta lagi fyrir skipstjórn, í öðru lagi fyrir skipseign og í þriðja lagi fyrir störf háseta á bát við fiskdrátt við land hér. Og ef við erum þeirrar skoðunar að við getum byggt löggjöf á öðru fremur en réttlætiskennd, þá verðum við að taka upp al(t annars konar viðhorf í umr. og samningum um kjaramál en bæði ég og hv. þm. Friðrik Sophusson höfum, því að þar hygg ég að beri ekki ákaflega mikið á milli. Ég tel að það sé bráðnauðsynlegt fyrir okkur að meta upp á nýtt framlag einstaklinga okkar, vinnuframlag þeirra, til verðs. Þá verður það ekki fyrst og fremst krónutalan sem gildir, heldur samanburðurinn á milli vinnustéttanna og milli starfanna þegar rætt er um gildi starfs. Ein af ástæðunum fyrir því, hvernig farið hefur, í hvert óefni komið er oft og tíðum hér, þegar um það er að ræða að manna vinnuplássin við frumframleiðsluna t. d. á vetrarvertíð hér syðra, er sú, hversu þau störf, sem þar eru unnin, hafa verið vanmetin, hvað þau skipa lágan sess þegar störf eru metin til sæmdar. Og eins og aðstaðan er núna hjá okkur getum við ekki sýnt mat okkar á þessum störfum með öðrum hætti en þeim að launa þessi störf hlutfallslega vel. Við eigum allt okkar, ég vil nú segja: guði sé lof, enn þá undir störfum þess fólks sem vinnur með höndunum, sem beitir enn þá líkamlegu afli sínu við vinnuna. Þetta fólk verðum við að launa miklu betur en nú er gert og við verðum að skipa þessu fólki miklu hærri félagslegan sess en nú er gert, ef þetta þjóðfélag okkar á að standa.



Herra forseti. Ég lofa því að vera mjög stuttorður að sinni. Þegar það er einangrað sem eftir verður, þegar búið er að klippa útúrsnúning, hártogun og almenna gamansemi úr ræðu hv. 3. þm. Vestf., Kjartans Ólafssonar, sem hann flutti við þessa umr., standa eftir tvö atriði sem ég vil gjarnan drepa á, þannig að þau megi nú standa upp úr í þessum umr. Í fyrsta lagi er það ljóst, að slagorð Alþb.: „kjarasamningana í gildi“ þýddi ekki alla kjarasamninga í gildi, heldur bara suma. Í öðru lagi vil ég minnast á það, að hv. þm. talaði um hallærislega kerfiskarla og fékk þar lánað hugtak hv. þm. Vilmundar Gylfasonar og taldi að Kjaradómur - eða þeir menn sem sitja í Kjaradómi - væri dæmi um hallærislega kerfiskarla. 



Herra forseti. Þáltill. þessi er flutt af mér og hv. þm. Kjartani Ólafssyni. Það er langt síðan till. var lögð fram og mikið hefur gengið á síðan. Hér eru mættir tiltölulega fáir þm. og sé ég því ekki ástæðu til að halda langa og ítarlega ræðu um efni till., enda er það í rauninni mjög einfalt og skýrt. Í till. er lagt til að tekin verði sú afstaða og Alþ. lýsi því yfir, að það vilji að ríkisstj. beiti sér fyrir því að koma fram meira réttlæti í raforkuverði á milli landsmanna en nú á sér stað. Með þessari þáltill. er grg. þar sem gerð er nokkur grein fyrir því, hvernig ástatt er um raforkuverð á hinum ýmsum stöðum á landinu. Rétt um það leyti sem þessi till. var flutt hafði borist í hendur þm. allítarleg skýrsla frá nefnd sem hafði starfað alllangan tíma og vann að skipulagsmálum í raforkumálum og gerði þessa skýrslu. Samkv. henni kemur í ljós að á þeim stöðum á landinu, þar sem Rafmagnsveitur ríkisins annast raforkusöluna, á þeim tíma þegar skýrslan var gerð, var verð á raforku til heimilisnotkunar 88% hærra en t, d. hér í Reykjavík og verð á raforku til iðnaðarframleiðslu á stærri vélar 82% hærra en hér í Reykjavík. Þessi munur er enn þá meiri þegar um er að ræða rafmagn til húshitunar. Það sjá væntanlega allir að hér er um hið herfilegasta misrétti að ræða. Það er fyllilega eðlilegt að Alþ. lýsi yfir þeim vilja sínum, að þetta mikla misræmi verði leiðrétt. Í till, er gert ráð fyrir að leiðréttingunni verði komið fram í nokkrum áföngum. Af því að hér eru fáir þm. mættir sé ég ekki ástæðu til þess að hafa um þetta fleiri orð, en legg áherslu á að koma till. til n. Ég vil vænta þess, að sú n., sem fær till, til meðferðar, sjái sér fært að afgreiða hana fljótlega. Ég sé enga þörf á því að senda þessa till. út og suður til umsagnar. Hér er um það að ræða hvort Alþ. vill lýsa þessu yfir sem stefnu sinni og leggja fyrir ríkisstj. að að því sé unnið að draga úr því mikla misrétti sem till. fjallar um. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. allshn. til fyrirgreiðslu.



Herra forseti. Það er eins með þessa till. og aðrar þær þáltill. sem eru á dagskránni í dag, að það er orðinn alllangur tími liðinn síðan þær voru lagðar fram. Það hefur vissulega ekki verið rekið mikið á eftir því að þessi till. kæmi á dagskrá í hv. þingi. Hins vegar hefur verið rekið á eftir öðrum till. með miklu offorsi og afbrigðakröfum.  Sjálf till. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta nú þegar hefja allan nauðsynlegan undirbúning að smíði brúar yfir Ölfusá við Óseyrarnes; þannig að hönnun brúarinnar liggi fyrir og framkvæmdir við brúargerðina geti hafist strax og aðalframkvæmdum við Borgarfjarðarbrúna er lokið.“ Þannig hljóðar sjálf till. Efni hennar er, eins og af þessu má heyra, um það, að nú þegar verði hafist handa um undirbúning og hönnun brúarinnar. Hún fjallar hins vegar ekki uni að farið verði að smíða brúna núna, heldur aðeins um það, að þegar því stóra brúarverkefni lýkur, sem nú er unnið að í landinu, verði brú þessi næsta stóra brúarverkefnið sem við tökum okkur fyrir hendur. Það er skoðun mín að brúargerð þessi sé ein sú nauðsynlegasta sem við getum lagt í vegna eðlis brúarinnar, þar sem hún er ekki aðeins venjulegt samgöngutæki í venjulegum skilningi, heldur kemur hún einnig að miklu meiri notum öðrum, eins og fram kemur í grg. Herra forseti. Ég vil ekki að þessu sinni hafa um þetta mál langa ræðu, en svo sannarlega væri ástæða til þess, ekki síst vegna þess, hvernig ýmsir hafa leyft sér að tala um þennan tillöguflutning og kalla það mikið ábyrgðarleysi að leggja til að farið verði að smíða brú af þessari stærð og þessum dýrleika. Sannleikurinn er sá, að þeir, sem svo tala, tala auðvitað þannig vegna þess að þeir vita ekki betur. Menn hafa sem sagt ekki reynt að gera sér grein fyrir því, hvert er eðli þessarar brúar. Ég vil leyfa mér að lesa grg., sem fylgir frv, Hún er svo hljóðandi: „Þrjú sjávarþorp eru á suðurströndinni, Þorlákshöfn vestan Ölfusár, en Eyrarbakki og Stokkseyri austan ár. Þorlákshöfn var til skamms tíma lítil og opin fyrir haföldunni, en er nú komin í allgott horf og öryggi skipa í höfninni allt annað og betra en var. Útgerð hefur verið stunduð um mjög langan tíma frá Stokkseyri og Eyrarbakka, þrátt fyrir erfið hafnarskilyrði. Með kröfum um meiri sókn, lengri róðra, meiri og fjölbreyttari veiðarfæri og bættan aðbúnað og vinnuskilyrði stækkuðu bátarnir og þeir minni urðu síður samkeppnisfærir. Þar með dugðu ekki lengur hafnirnar á Eyrarbakka og Stokkseyri, svo fiskibátar þeirra landa nú og hafa gert um langt skeið nær öllum afla sínum í Þorlákshöfn og aflanum og afurðunum ekið á milli - vegalengdin fram og til baka er á annað hundrað km. Með tilkomu skuttogaranna var unnt að reka fiskiðnað eins og verksmiðjuiðnað - hráefnið berst jafnt til vinnslustöðvanna allt árið um kring, skapar betri og öruggari rekstrarmöguleika og jafnari og tryggari vinnu fiskvinnslufólks. Þessi þróun hefur orðið í nær öllum verstöðvum landsins, en hefur ekki náð til þorpanna austan Ölfusár, því þau eru nú orðin hafnlaus í nútímaskilningi. Brú yfir Ölfusá við Óseyrarnes mundi tengja saman þorpin báðum megin ár og skapa auk þess mikla möguleika fyrir alla byggðina í vesturhluta Arnessýslu neðanverðri. Brú yfir Ölfusá við Óseyrarnes losaði að mestu leyti þorpin austan ár undan niðurdrepandi oki hafnleysisins - kæmi í stað tveggja hafna, að svo miklu leyti sem það er unnt án hafnargerða. Þessi brú yrði ekki aðeins samgöngubót í þeim venjulega skilningi þegar um almennar brúargerðir er rætt, heldur auk þess gegna allt öðru og mikilvægara hlutverki, eins og nokkuð hefur verið drepið á hér að framan, og er þá ekki allt talið. Tímabundið atvinnuleysi hefur ríkt í þessum þorpum báðum, einkum á Eyrarbakka - og miklir erfiðleikar steðja þar að fiskvinnslunni af fyrrgreindum ástæðum. Brýna nauðsyn ber til að tryggja aukið og jafnara hráefni til þessara sjávarþorpa - þar bíða vinnufúsar hendur eftir að fá tækifæri til að sækja sjávarafla og vinna hann, eins og þar hefur verið gert um aldir. Mesta nauðsynjamál þessara þorpa og þessa svæðis alls er að fá þessa brú; þess vegna er þessi till. flutt og þess vegna verður barist fyrir framgangi þessa máls þar til sigur vinnst. Að lokum má geta þess í tengslum við þá umr., sem farið hefur fram vegna mikillar jarðskjálftahættu á Suðurlandi, að núverandi brú yfir Ölfusá er á einu mesta hættusvæðinu, en ekki eru heimildir um skjálfta þar sem gert er ráð fyrir að hin nýja og mikilvæga brú rísi.“ Það er kannske einfaldast til þess að vekja athygli á höfuðatriði þessa máls að leggja fram spurningu - koma aðeins með eina spurningu: Hvað er það sem eitt sjávarþorp má síst missa? Svarið er að vísu afar augljóst. Það er auðvitað höfnin sem útgerðarstaðir og sjávarþorp mega síst vera án. En hafnirnar á Stokkseyri og Eyrarbakka eru ekki nægilega góðar til þess að taka inn skip af þeirri stærð, sem nú eru í notkun, og alls ekki auðvitað togara af einni eða neinni stærð. Þessi þorp eru hafnlaus. Það er auðvitað hægt að nota þarna mjög smáa báta, sem eiga ákaflega erfitt með að standast samkeppnina við aðra sem hafa betri skip að bjóða, bæði hvað snertir aflamöguleika og eins það að fá mannskap á þessi skip. Þannig eru þessi tvö merku sjávarþorp orðin hafnlaus og það er afar dýrt að gera hafnir á þessum stöðum, jafnvel þó ekki væri gert nema á öðrum staðnum. Það hafa legið frammi teikningar og útskýringar á hvernig hægt væri á ódýrastan hátt að gera höfn á Eyrarbakka. En þær upphæðir eru allt aðrar og miklu hærri en þær sem koma fram þegar athugað er hvað þessi brú mundi kosta, því samkv. nýjustu tölum er álitið að kostnaður við gerð þessarar brúar væri um 2 milljarðar kr. - auðvitað margfalt minna en Borgarfjarðarbrúin kostar. Það yrði talinn lítill kostnaður við hafnargerð fyrir eins mikilvægt og stórt svæði og þarna er um að ræða, en brúin gæti komið í staðinn fyrir slíka hafnargerð. Hins vegar er kostnaður, sem yrði við samþykkt þessarar till., sáralítill: að hanna þetta mannvirki. Kostnaðurinn er svona lágur vegna þess að brú, sem þarna yrði smíðuð, yrði svipuð í lagi og þær brýr sem lagðar voru yfir vötnin miklu í Skaftafellssýslu. Í smíði slíkra brúa hafa menn mikla reynslu og hönnunarkostnaður á þessu fyrirtæki yrði þess vegna miklu lægri. Einnig er óhætt að geta þess, að ýmsar kannanir hafa þegar farið fram á brúarstæðinu. Það hafa þegar verið rannsakaðar undirstöður undir brúna. Það hefur komið í ljós að það er allvæn hraunhella undir öllum ósnum, svo að þar getur brúin fengið ágæta undirstöðu. Þannig hafa nú þegar verið rannsakaðir ýmsir þeir hlutir, sem minnst er á í þessari till., - viss hluti undirbúningsins er í raun og veru a. m. k. langt kominn, þó ekki sé hægt að segja að honum sé lokið. Ef till. þessi yrði samþ. kostaði það ekki mikil fjárútlát, síður en svo. Ég treysti mér ekki til þess að nefna tölur í því sambandi. Ég átti tal við vegagerðarmenn um þetta nú í vetur og þeir höfðu ekki tölurnar handbærar. Ég kann varla við að vera að nefna hér ágiskunartölur þeirra, en þar er sannarlega ekki um háar upphæðir að ræða. Það er einhvers staðar á milli 10 og 20 millj. kr. sem giskað er á að sá kostnaður gæti orðið. Það er ekki meira. Hins vegar er kostnaðurinn við smíði brúarinnar, eins og ég sagði áðan, um 2 milljarðar kr. Til samanburðar má geta þess, að nú er verið að smíða fiskiskip hér í landinu sem áætlað er að kosti tæpa 2 milljarða kr. Helstu mótbárurnar, sem fram koma þegar talað er um þessa brúarsmíði, eru auðvitað eðli málsins samkvæmt, að það er spurt um hvort þessi brúarsmíði sé hagkvæm, þ. e. a. s. menn reikna út hagkvæmnina: hvað hún kosti, hver sé vaxtabyrðin og hvað komi í staðinn. Slíkt á auðvitað alltaf að gera. En það er nú svo, að þegar menn reikna út hagkvæmni við mannvirki af þessu tagi geta menn kannske ekki haft aðrar forsendur en þær sem þegar liggja fyrir. Það er að mínum dómi ákaflega ótraust niðurstaða úr slíkum útreikningi. Ég held að þegar menn fara að velta málinu fyrir sér gaumgæfilegar sé nauðsynlegt að taka tillit til þess, hvernig aðstæður breytast við tilkomu brúarinnar og þá myndist aðrar forsendur við útreikning dæmisins. Það er enginn vafi á því að fiskvinnslufyrirtækin í þessum þorpum, sem fólkið vinnur við og lifir á og öll þorpin raunar, munu að sjálfsögðu lyftast upp og eflast öll við að hafa greiðari aðgang að sjónum - við að fá betri og hagkvæmari tæki til að afla sér hráefnis og miklu betri skilyrði til að nýta hráefnið eins og best verður á kosið. Nú þurfa hinir litlu bátar þeirra, sem komast inn í hafnirnar við bestu skilyrði, þó ekki nálægt því allir, að landa afla sínum í Þorlákshöfn. Á undanförnum árum hafa þeir landað um og yfir 80% af afla sínum þar, sem þeir hafa síðan þurft að keyra austur eftir ákaflega misjöfnum vegum og við misjöfn skilyrði. Það er þekkt staðreynd, að þegar menn aka sjávarfangi á vörubifreiðum langan og vondan veg er hægt að reikna út rýrnunina á aflanum og það gætu jafnvel, ef menn væru reikningsglaðir og vildu fara að reikna út hversu mikið hefði tapast af verðmætum á undanförnum 10–20 árum á því að aka öllum þessum afla þarna á milli, svo ég tali nú ekki um allan viðbótaraflann og viðbótarvinnsluna, sem þarna hefði getað farið fram við miklu betri og hagkvæmari skilyrði, þá gætu komið út býsna háar upphæðir, sem jafnvel væru farnar að nálgast þennan kostnað allan.  Ég vil ekki sætta mig við að það séu rök á móti málinu að einhverjir þjónustuaðilar missi vissan spón úr aski sínum á móti öllu því hagræði og öllum þeim verðmætum sem í staðinn kæmu. Það er sannleikur, sem við þekkjum sem höfum komið til Eyrarbakka, að þar hafa ekki orðið miklar framfarir - manni finnst eins og þorpið hafi dregist aftur úr.  Herra forseti. Ég talaði um að tala stutt og skal verða við því eigin loforði, eins og sjálfsagt er og vandi minn er. En ég legg áherslu á að hv. alþm. kynni sér hið raunverulega eðli þessa máls, en líti ekki á það sem tilraun til þess að koma í gegnum þingið einhverju ómerkilegu kosningaloforði, eins og flestum dettur oft í hug þegar menn eru að fjalla um svona kjördæmismál. Þetta er sannarlega verulega mikið alvörumál. Ég verð að segja það eins og er, að mér líst ekki vel og mér líst m. a. s. illa á framtíð þessara þorpa, ef ekki verður bætt úr í þessum efnum, og mér sýnist - og öllum sem til þekkja þarna að eina ráðið til þess að einhverjar umtalsverðar úrbætur verði í þessa átt sé að smíða brú yfir Ölfusá við Óseyrarnes.



Herra forseti. Ég get vel tekið undir margt af því sem flm. sagði. Ég held að það sé löngu tímabært að hætta káki við hafnargerð á Stokkseyri og Eyrarbakka og byggja heldur brú yfir Ölfusárósa. En í sambandi við þetta mál dettur mér í hug að oft hefur á hinu háa Alþingi verið rætt um hættu sem stafað gæti af tilvist Keflavíkurflugvallar - eða kannske öllu heldur þeirri starfsemi sem þar fer fram. Ef hætta skapaðist á svæði þessu eiga nágrannar Vallarins ekki aðra leið í burt en í gegnum Reykjavík, og það er nú ekki greið leið ef þeir þyrftu kannske líka að vera á ferðinni. Mér hefur dottið í hug hvort það væri ekki rökrétt að láta NATO, sem við höfum leyft þá starfsemi á Vellinum sem hættan getur stafað af, um það að kosta hraðbraut beinustu leið og austur yfir Ölfusárósa. Ég veit að Norðmenn, frændur okkar og vinir, stoltir mjög, hafa ekki vílað fyrir sér að láta NATO kosta vegagerð í stórum stíl í landi sínu. Mér fyndist rökrétt að við hefðum það svipað.



Herra forseti. Ekki svo að skilja, að ég ætli nú að lengja umr. um þetta þjóðþrifamál, að mínum dómi, sem hv. þm. Garðar Sigurðsson mælti fyrir. Ég er ekki viss um að haldinn hafi verið öllu gagnorðari eða styttri ræðu um þörf fyrir svo langa brú sem hv. þm. gerði áðan. Ég er honum í öllum atriðum sammála um nauðsyn þess að brúa Ölfusá við Óseyrarnes. Ég hefði sennilega látið nægja að fylgjast af athygli með ræðu hans og þakka honum fyrir hana á eftir, ef ekki hefði komið þetta innskot, þessar glaðlegu undirtektir frá hv. þm. Ólafi Björnssyni. Ég veit að hv. þm. gerir sér grein fyrir hættunni sem lífi og limum landsmanna er búin af herstöðinni í Keflavík. Ég er næstum því alveg viss um að hann er mér samdóma um að einfaldasta ráðið til þess að stugga þessari hættu burt er náttúrlega að losa okkur við herstöðina og þar með hættuna um leið. Norðmenn hafa efalítið neytt ýmissa ráða til þess að koma vegum um sitt óralanga land. Hvert stolt þeirra hefur verið í sambandi við þá vegagerð veit ég ekki, en hitt veit ég, að stolt þeirra og vitsmunir hafa komið í veg fyrir að þeir leyfðu Atlantshafsbandalaginu, og þó fyrst og fremst Ameríkumönnum, að koma upp herstöð í landi sínu. Þeim vanda hafa Norðmenn komið yfir á Íslendinga, að hýsa þá herstöð. Ekki má ég til þess hugsa að við færum að biðja Kanann um að brúa fyrir okkur Ölfusá við Óseyrarnes. Það er á valdi okkar sjálfra. Við höfum efni á því að gera það. Ég er alveg viss um það, að ef við neytum nú nýrra ráða í útreikningum, verðútreikningum og arðsemiútreikningum, eins og hv. þm. Garðar Sigurðsson benti á, förum ekki að miða arðsemina við núverandi umferð yfir Ölfusárós, eins og þessir hv. sérfræðingar virðast í raun og veru gera, heldur miðum við umferð um þessa brú þegar hún verður komin, þá mundi það blasa við okkur að við fengjum þessa peninga ákaflega fljótt til baka. Og vel gæti það haldist í hendur við þá róttæku aðgerð, sem ég minntist á, að stugga burt frá okkur hættunni af Keflavíkurflugvelli.



Herra forseti. Á yfirstandandi þingi hafa verið fluttar allmargar till. um skipun rannsóknarnefnda sem eiga að hafa það verkefni að taka til athugunar einstök verkefni, fyrirtæki eða stjórnsýslu, sem flm. telja að rannsaka þurfi vegna þess að réttur almennings sé fyrir borð borinn. Engan dóm skal leggja á tilgang eða réttmæti þessara till., en vegna þeirra hafa skapast miklar umr. innan þings sem utan um hlutverk slíkra rannsóknarnefnda og afstöðu Alþ. í þessu tilliti. Nú fer ekki milli mála að það er hlutverk Alþ. að taka til rannsóknar mikilvæg mál sem almenning varða, enda reyndar beinlínis gert ráð fyrir því í stjórnarskrá lýðveldisins. Það er hins vegar athyglisvert, hversu sárasjaldan þingið hefur notfært sér þennan rétt. Að mínu mati eru skýringarnar einkum tvenns konar. Í fyrsta lagi hafa till. um skipan rannsóknarnefnda oftast verið af pólitískum toga spunnar og bornar fram af stjórnarandstöðu til að koma höggi á ráðh. eða ríkisstj. Þær hefur því oftast dagað uppi eða verið beinlínis felldar. Í öðru lagi stafar að mínu mati tregða þingsins á að samþykkja slíkar till. af því, að yfirgnæfandi skoðun þm. hefur a. m. k. til skamms tíma verið sú, að það væri fremur hlutverk dómstóla að annast slíkar rannsóknir sem sprottnar væru af ásökunum eða grun um saknæmt atferli eða misbeitingu valds. Þannig held ég að mjög skýrt hafi komið fram skilningur Alþ. og alþm. á þeirri þrískiptingu sem stjórnarskráin og stjórnarfar okkar byggist á. Hins vegar er það svo, að í seinni tíð hefur orðið æ ljósara að með aukinni stjórnsýslu og viðameira framkvæmdavaldi þyrfti að tryggja betur en áður að réttur væri ekki brotinn á einstaklingum og rangindum ekki beitt í stjórnsýslu. Þá er átt við að slíkur réttur sé brotinn eða rangindum beitt án þess að um bein lögbrot sé að ræða. Þess vegna hefur í vaxandi mæli verið talað um að einhverju eftirliti þyrfti að beita til þess að koma í veg fyrir slíkt athæfi. Flestir eru sammála um að það sé afar erfitt fyrir Alþ. að taka sér slíkt eftirlitshlutverk. Á þessu þingi hefur verið flutt till., sem lýtur að þessu, og mér er kunnugt um að ein n. hefur í störfum sínum í vetur haft uppi hugmyndir um það og stefnt að því að taka að sér rannsóknarhlutverk í einu tilteknu máli. Á því hafa verið nokkrir erfiðleikar að hrinda þessu af stað og framkvæma þá rannsókn eins og til var stofnað og komið í ljós hjá fræðimönnum og hjá þeim, sem best þekkja til, að verksvið hinna reglulegu nefnda Alþingis nái ekki að fullu leyti til þessa verkefnis. Enn fremur hafa skiptar skoðanir manna á þingi og annars staðar um það, hvernig sú rannsókn skuli fara fram, valdið því, að málið hefur nokkuð þvælst fyrir þessari n. og afgreiðslu á því máli sem hér um ræðir. Skipun sérstakra rannsóknarnefnda getur verið háð margvíslegum tilviljunum og jafnvel pólitískum valdahlutföllum á þingi. Það er engin sérstök trygging fyrir því, að réttmætar till. séu samþ., en jafnmiklar líkur á því, að óraunhæf og tilefnislaus mál verði samþ. til slíkra rannsókna. Það getur því verið erfitt fyrir alþm., ef þessi regla yrði tekin upp í ríkari mæli en verið hefur, að meta hvenær á að skipa rannsóknarnefnd og hvenær ekki, hvaða hlutverki hún raunverulega eigi að gegna, hvort hún eigi að kveða upp dóma eða þá að safna upplýsingum án þess að draga nokkrar ályktanir af þeim upplýsingum. Þá er aftur komið að því, til hvers er af stað farið ef niðurstaðan verður engin önnur en eingöngu upplýsingaöflun. Það yrði auðvitað mjög rík hætta á því, að slíkar rannsóknir drægjust inn í flokkspólitískar deilur, þannig að alþm., hvort sem þeir sitja í n. eða hér á þingi almennt talað, taki afstöðu til till. með hliðsjón af almennum stjórnmálaskoðunum sínum. Síðast en ekki síst hefur verið vakin athygli á því og bent á það, að eins og starfsaðstöðu þingsins sé háttað nú og tíma þm. varið séu afar litlir möguleikar til þess fyrir Alþ. að taka að sér slíkar rannsóknir og sökkva sér niður í svo umfangsmikið mál sem slík hlutlaus ítarleg rannsókn hlýtur að vera. Jafnframt því sem fallist er á, að einhvern veginn þurfi að koma til móts við hagsmuni einstaklinga og borgara, gefa þeim tækifæri til að leita réttar síns og tryggja að ekki sé gengið á réttindi þeirra og þeir rangindum beittir, hafa menn leitað leiða til þess að ná fram þeim markmiðum og tryggja rétt þennan. Á þessum áratug hafa tíðum verið lagðar fram till. og jafnvel frv. um að setja á stofn sérstakt embætti umboðsmanns Alþingis. Þessari hugmynd var m. a. hreyft á þinginu 1970–1971 af hv. þm. Pétri Sigurðssyni, en efnislega var sú till. lík þeirri till. til þál. sem hv. þáv. varaþm., Kristján Thorlacius, hafði flutt ásamt fleiri þm. á þinginu 1966–1967. En ég nefni till. Péturs Sigurðssonar vegna þess að sú till. var samþ. sem þál. 19. maí 1972 og í framhaldi af þeirri samþykkt var lagt fram stjfrv. á þinginu 1972–1973 um umboðsmann Alþingis, en það frv. dagaði uppi. Aftur var lagt fram frv. sama efnis af hv. þm. Benedikt Gröndal á Alþingi 1976–1977, og enn dagaði það frv. uppi. Á árinu 1973 var lagt fram frv. af ríkisstj. um umboðsmann Alþingis. Það frv. var samið af Sigurði Gizurarsyni lögfræðingi og var með því frv. mjög ítarleg og fróðleg grg. Við flm. þessarar till., sem nú er til umr., erum í öllum meginatriðum samþykkir því frv. sem Sigurður Gizurarson samdi og lagt var fram árið 1973. Við teljum að nú sé tímabært að leggja slíkt frv. fram aftur og reyna að knýja á um að það verði að lögum. Við teljum að sú aðferð sé heppilegust til að ná fram því, sem ég hef verið að fjalla um, að tryggja rétt einstaklinga og gefa ákveðnum embættismanni umboð til þess að taka til meðferðar mál sem einstaklingar eða samtök bera upp við Alþ. eða þennan embættismann, þannig að hann geti gengið úr skugga um hvort ásakanir, sem fram eru bornar, eigi við rök að styðjast. Við erum þeirrar skoðunar, að með þessari aðferð sé gengið til móts við þau sjónarmið, sem eiga nokkurn rétt á sér, að Alþ. hafi frekara eftirlit með framkvæmd laga en nú er, enda starfar þá umboðsmaðurinn í umboði Alþingis. Hann nefnist umboðsmaður Alþingis. Þau mál, sem borin eru undir umboðsmanninn, ættu að fá skjótari meðferð en slík mál fengju ef þau væru til rannsóknar í þinginu. Þau ættu líka að fá skjótari meðferð en ef um er að ræða ákærur sem hljóta meðferð hjá dómstólum landsins. Hlutverk umboðsmannsins væri jafnframt víðtækara en hlutverk almennra dómstóla, svo sem sakadóms og saksóknara, er að því er varðar rannsóknarhlutverkið. Hann starfaði í þágu allra þegna þjóðfélagsins og auðveldaði að veita stjórnvöldum aðhald. Hann tæki við ýmsum kvörtunum, ásökunum eða ábendingum sem vörðuðu misbeitingu valds, vörðuðu rangindi. Hann gæti kannað mál á hlutlausan hátt með því að afla vitneskju með skýrslum frá stjórnvöldum og einstaklingum og sem sagt tekið að sér að hafa eftirlit með og rannsaka mál, enda þótt þau vörðuðu ekki beinlínis við lög í strangasta skilningi. Ég held, herra forseti, að það sé ástæðulaust fyrir mig að hafa ítarlegra mál um þessa till. Kjarni málsins er sá sem ég hef nú rakið. Þetta er mönnum vel þekkt efnislega. Við leggjum til að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að leggja fram frv. til l. um umboðsmann Alþingis. Ef þessi till. verður ekki samþ. er auðvitað auðveldur leikur að leggja frv. fram í eigin nafni, en við teljum að eðlilegra væri að slíkt frv. yrði lagt fram í nafni ríkisstj. nú eins og endranær, þegar um svo viðamikið og flókið mál er að ræða sem hér er, og ríkisstj. hefði jafnframt möguleika til þess að lagfæra frv. þetta með hliðsjón af ýmsum þeim aths. og ábendingum sem fram hafa komið á undanförnum árum, einkum og ekki síst nú á síðasta ári, sem gæti verið til bóta þegar málið er nú aftur lagt fram. Ég legg svo til, herra forseti, að þessari till. til þál. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 95 till. til þál., sem hljóðar svo: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um að fylgt verði þeirri meginreglu, sem fram kemur í 13. gr. l. nr. 63/1970, að verklegar framkvæmdir kostaðar af ríkissjóði og verklegar framkvæmdir ríkisstofnana með sjálfstæðan fjárhag verði boðnar út á frjálsum verktakamarkaði.“ Þetta mál er að mínu mati mjög aðkallandi og er brýnt hagsmunamál að því verði hrundið fram. Gæti ég haft um þessa till. langt og mikið mál því til rökstuðnings. Eins og nú er háttað um mætingu í þinginu mun ég stytta mjög mál mitt, en harma að fleiri þm. hafa ekki séð sér fært að hlýða á framsögu með till. þessari. Það dregur engan veginn úr mikilvægi málsins, þótt mæting sé ekki betri hér, og verður að leita annarra skýringa á því. Ég vil aðeins minna á það, að samkv. lögum um opinberar framkvæmdir frá 1970 hljóðar 13. gr. svo: „Verk skal að jafnaði unnið skv. tilboði á grundvelli útboðs. Ef verk er þess eðlis eða aðstæður slíkar að öðru leyti, að útboð telst ekki munu gefa góða raun, er heimilt, að fenginni umsögn samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir, sbr. 22. gr., að víkja frá útboði, sbr. þó 2. mgr. Ef tilboð eru óhæfilega há eða öðru leyti ekki aðgengileg, skal verkinu ráðstafað á grundvelli fasts samningsverðs eða eftir reikningi. Útboðslýsingar, verklýsingar og verksamningar skulu vera í samræmi við áætlun skv. 9. gr.“ Eins og fram kemur í þessari grein er aðalreglan sú, að verk skulu boðin út - verk, sem eru unnin og kostuð af ríkissjóði, eða verk, sem eru unnin á vegum ríkisstofnana, sem hafa sjálfstæðan fjárhag. Þrátt fyrir þessa meginreglu leyfi ég mér að fullyrða að víða sé pottur brotinn í þessum efnum. Margar stofnanir ríkisins bjóða svo til ekkert af verkum sínum út. Vil ég leyfa mér í því sambandi að vísa sérstaklega til Vita- og hafnamálastofnunar og Vegagerðar ríkisins. Vegagerð ríkisins mun bjóða smávegis út af sínum verkum, talið er að það sé um 3–4% af heildarfjárveitingu til þeirrar stofnunar, en Vita- og hafnamálastofnun hefur nánast ekkert boðið út. Ég held þó að þau verk, sem unnin eru á vegum þessara stofnana, séu þess eðlis að auðvelt sé að koma við útboðum. Mér er kunnugt um það, hef fengið upplýsingar um það, að í þeim tilfellum sem Vita- og hafnamálastofnun hefur boðið út eða gefið öðrum kost á að vinna verkin, sem er nánast sáralítið, hafa þau verk verið unnin margfalt ódýrar en þau sambærileg verk sem unnin eru af stofnuninni sjálfri. Gæti ég í því sambandi nefnt tölur, en þreyti ekki þingheim og herra forseta á slíkri upptalningu nú, nema sérstakt tilefni gefist til. Um allan hinn vestræna heim er meginreglan sú, að verklegar framkvæmdir á vegum ríkja eru boðnar út. Það er gert vegna þess að það er auðvitað miklu mun hagstæðara að láta vinna verkin þannig frekar en ríkið sjálft framkvæmi þau. Í grg. með till. þessari er bent á nokkur atriði sem ótvírætt rökstyðja að hagkvæmt sé að bjóða út verk, og renna stoðum undir þær fullyrðingar sem ég hef viðhaft í þessari ræðu. Ég vil aðeins víkja örfáum orðum að þessum atriðum: Alkunna er að hönnun verka, sem boðin eru út, er betur undirbúin en ella. Hönnuður, sem útbýr verk til útboðs, hefur hugfast að aðrir aðilar eiga að fást við framkvæmd og því nauðsynlegt að hafa hönnun sem fullkomnasta. Þegar hönnuðir framkvæma jafnframt verk, má gera ráð fyrir að til undirbúnings sé ekki eins vandað, þar sem þeir vita að þeir eiga sjálfir möguleika á því að breyta án þess að hátt fari og e. t. v. oft og tíðum enginn aðili utan stofnunar sem fylgist með. - Þetta er öllum ljóst og þarf ekki að fara frekari orðum um. Þegar ríkisfyrirtæki eða ríkisstofnanir annast verkin sjálf, hanna þau sjálf, er sífelld hætta á því og sannarlega orðið svo, að verkin eru illa hönnuð og sífellt verið að breyta frá upphaflegri hönnun. Þetta veldur því auðvitað að kostnaðurinn hraðvex og verður miklu meiri en áætlanir segja til um frá því að verkin voru upphaflega ákveðin. Þegar samið hefur verið við tilboðsgjafa liggur fyrir áætlun og tilboðsverð. Við tilboðsverð bætast aðeins hugsanlegar verðbætur og aukareikningar. Aðrir aðilar en verktakar, t. d. stofnun sú sem lætur framkvæma eða sjálfstæðir eftirlitsmenn, hafa eftirlit með framkvæmdum verktaka og taka út verk í verklok. Þegar ríkið sjálft eða stofnanir þess framkvæma verk er hins vegar mikið álitamál hvort framkvæmd stenst peningalega. Menn velta því t. d. fyrir sér, hvort hækkanir verka á vegum ríkisins séu alltaf vegna verðhækkana eða hvort það sé vegna þess einfaldlega að illa sé að verkinu staðið. Þessu er mjög erfitt að svara þar sem bæði eftirlit og úttekt er í höndum sama aðila. Nú á seinni árum hefur risið upp nokkur verktakastarfsemi hér á landi. Íslenskir verktakar hafa bæði sýnt og sannað að þeir hafa reynslu og þekkingu til að ráðast í hin stærstu verk. Má í því sambandi benda á vegalagningu í og umhverfis Reykjavík á árunum 1970–1973. Það má benda á virkjunarframkvæmdir sem íslenskir aðilar hafa komið nærri og verið aðalverktakar við. Ég held að það sé til hagsbóta fyrir hina íslensku þjóð, að verktakastarfsemin sé og verði fær um að taka að sér hin stærstu verkefni. Verktakar geta flutt mannafla og tækjakost á milli verka og unnið á hinum ýmsum sviðum. Það gerir ástæðulaust fyrir ríkisstofnanir að koma sér upp miklum tækjum og ráða mikinn mannafla, en allt kostar það auðvitað mikið bundið fé hjá ríkinu. Hættan er sú, að þessum mannskap verði ekki hægt að segja upp. Tækin eru auðvitað fjárfesting sem ekki verður aftur tekin. Allt hleður þetta utan á sig og gerir kostnað ríkisins og umsvif þess meiri ár frá ári. Við viljum tvímælalaust stefna í öfuga átt, ekki síst við flm. þessarar till. Ég held að það sé samdóma álit allra þeirra, sem fylgst hafa með verktakaiðnaði á Íslandi og fylgst hafa með verkum og framkvæmdum á vegum hins opinbera, að það megi treysta íslenskum verktökum til hinna vandasömustu framkvæmda og það sé full ástæða til að efla þennan iðnað og að hrinda í framkvæmd þeirri aðalreglu sem lögin um opinberar framkvæmdir fela í sér - þeirri reglu, að verk á vegum hins opinbera séu að jafnaði boðin út. Ég treysti því, að þessi till. nái fram að ganga og að ríkisstj. og stjórnvöld hlutist til um að þessari reglu verði fylgt til hins ítrasta, nema þá ef um mjög óvenjulegar aðstæður er að ræða. En ef þessi aðferð varðandi tillöguflutninginn ber ekki þennan árangur hlýtur það að vera næsta skrefið hjá mér sem flm. þessarar till. og þeim, sem fylgja efnislega þessari till., að bera fram frv. til l. um breyt. á lögum um Vita- og hafnamálastofnun, lögum um Vegagerð og aðrar ríkisstofnanir, þar sem sé skýrt og skilmerkilega tekið fram að verk skuli boðin út. Þá geta þessar stofnanir ekki skotið sér undan því að fylgja þeirri reglu og þeirri hugsun sem býr á bak við 13. gr. laganna sem ég hef verið að vísa til. Herra forseti. Ég leyfi mér að lokum að leggja til að þessari till. verði vísað til atvmn.