Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 425 báru þrír hv. Alþb.-menn fram till. til þál. um að skora á utanrrh. að gera Alþ. grein fyrir afstöðu ríkisstjórnarinnar til hervarnarsamningsins við Bandaríkin og enn fremur að gera hliðstæða grein fyrir afstöðu ríkisstj. til Atlantshafshandalagsins. Till. er svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að fela utanrrh. að gera Alþ., munnlega eða skriflega, ýtarlega grein fyrir afstöðu ríkisstj. til herverndarsamningsins við Bandaríkin með tilliti til þeirra breytinga, sem orðið hafa á alþjóðamálum og hernaðartækni, síðan samningurinn var gerður. Einnig ályktar Alþ. að fela utanrrh. að gera hliðstæða grein fyrir afstöðu ríkisstj. til Atlantshafsbandalagsins og aðildar Íslands að því.“ Þó að þessi till. hafi ekki hlotið venjulega þinglega meðferð né samþykki Alþ., þykir rétt að verða við þessari ósk. En þar sem nú er komið að þinglausnum, verður þessi grg. mín styttri en ella mundi og mun snúast að mestu leyti um þau tvö atriði sem beðið er um, en fleiri atriði varðandi utanríkismál hefði þó mátt minnast á, en það verður að bíða betri tíma. Erlendis víða mun það vera tíðkanlegt að ræða utanríkismál á þjóðþingum, þó að ekki sé annað tilefni en að ríkisstj. gefi skýrslu um gang þeirra og geri grein fyrir afstöðu sinni. Þetta hefur ekki tíðkazt hér, svo að ég muni eftir a. m. k. Hins vegar hafa verið ræddar stórpólitískar ákvarðanir í utanríkismálum, sem teknar hafa verið, eins og t. d. þátttaka í NATO og fleira þess háttar, enn fremur þáltill., sem fram hafa verið bornar af þm., en einhvern veginn hefur það líka atvikazt svo, að sambandið milli ríkisstj. og Alþ. hefur ekki verið mjög náið, sem þó þyrfti að vera, og ætti ekki fyrst og fremst að mótast af því, að þm. væru fylgjandi ríkisstj. á hverjum tíma eða hið gagnstæða. Afstaðan til utanríkismála á að mótast af málefninu sjálfu og engu öðru. Ég er fyrir mitt leyti fylgjandi því að umr. um utanríkismál verði hér upp teknar. Ég hef reynt að undirbúa þetta lítillega, í fyrsta lagi með því, að stjórnarandstaðan fái tækifæri til að senda fulltrúa á þing Sameinuðu þjóðanna, og með því, að fundir væru upp teknir á ný í utanrmn., hvort tveggja í trausti þess, að unnið verði á þessum vettvöngum báðum lojalt og af heilum hug, og ég vil vona, að svo verði. Íslenzk utanríkisþjónusta er ekki gömul. Hún hefst raunverulega ekki fyrr en sambandið við Danmörku rofnar 1940. Það er því ekki að undra, þó að starfið þar sé ekki að öllu leyti eins fast mótað og þyrfti að vera. Kemur þar einnig til féleysi og ýmislegt fleira, sem væntanlega stendur til bóta. Þó vildi ég láta það koma fram, að utanrrn. hefur í þjónustu sinni ýmsa ágætismenn, sem inna af höndum mjög gott starf. Nú hefur verið samþykkt hér þáltill. um að endurskoða lög um utanrrn., og fer sú endurskoðun fram í sambandi við þingflokkana, væntanlega fljótlega. Ég skal þá leyfa mér að fara nokkrum orðum um afstöðu utanrrn. til þessara tveggja mála hér á Alþ., sem óskað hefur verið eftir að rædd væru. Skal ég þá fyrst nefna til þátttöku Íslands í Norður-Atlantshafsbandalaginu. Íslendingar höfðu 1918 í sambandi við fullveldissamninginn við Dani lýst yfir ævarandi hlutleysi, en menn höfðu þá enn trú á því, að hlutleysið yrði virt, þó að til styrjaldarátaka kæmi. Allir vita nú, hvers virði hlutleysisyfirlýsingar eru og voru í heimsstyrjöldunum báðum og þó alveg sérstaklega í þeirri síðari. Hlutleysi var því aðeins virt, að hægt væri að tryggja það með vopnavaldi. Þannig komust Svíar og Svisslendingar hjá því að verða hernumdir af styrjaldaraðila, en hinir, sem ekki höfðu nægilegan herafla til varna, voru herteknir. Það var því eðlilegt, að Íslendingar, sem voru vopnlausir með öllu og höfðu enga möguleika til að verja sig, ef á þá yrði ráðizt, væru áhyggjufullir um framtíð þjóðarinnar, ef til átaka kæmi á ný. Þessi sama hugsun kom einnig fram hjá mörgum Evrópuþjóðum öðrum, þó að þeir hefðu í landi sínu nokkurn herafla. Hugmyndin um varnarbandalag þjóðanna um Norður-Atlantshaf mun þó fyrst frá Kanadamönnum komin. Þessari hugmynd óx fljótlega fylgi, og 1948 var málið komið á fastan rekspöl, og var þetta bandalag síðan stofnað 4. apríl 1949. Slíkt svæðisbandalag var í fyllsta samræmi við sáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem einmitt gerir ráð fyrir því, að efla megi friðarvonir með slíkum samtökum. Tilraunir Norðurlanda um myndun slíkra svæðissamtaka fyrir sig höfðu um þetta leyti mistekizt þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir rétt áður, og gripu þá Danmörk og Noregur tækifærið, þegar það gafst, og gerðust aðilar að Norður-Atlantshafsbandalaginu. Meginatriðið í þessum samningi er að árás á eina bandalagsþjóð skoðast sem árás á þær allar, og ber þá hinum að koma til aðstoðar. Seint á árinu 1948 var Íslandi boðin þátttaka í þessum samtökum, og var hún samþykkt á hinum sögufræga þingfundi 30. marz 1949. Ísland gerðist síðan aðili að bandalaginu á stofnfundi þess 4. apríl sama ár, þó með fyrirvara um sérstöðu landsins, þ. e. að viðurkennt væri af aðildarríkjunum, að ekki þyrfti hér að stofna til vígbúnaðar og hers af Íslands hálfu. Auk þess var því lýst yfir í undirbúningsviðræðunum við Bandaríkin, að ekki yrði hér her á friðartímum og að ef til ófriðar kæmi, mundu bandalagsþjóðirnar óska eftir svipaðri aðstöðu á Íslandi og var í síðasta stríði, en það væri algerlega á valdi Íslendin a sjálfra, hvenær sú aðstaða yrði veitt. Í samningnum var gert ráð fyrir, að ef aðildarríkin óskuðu eftir að hætta þátttöku í bandalaginu, væri það heimilt, eftir að 20 ár væru liðin frá undirskrift samnings, með eins árs uppsagnarfresti. Þessi 20 ár eru nú liðin á næsta ári, og er þá þessi möguleiki fyrir hendi fyrir hvaða aðildarríki sem er. Sá orðrómur hefur gengið bæði hér og annars staðar, að Frakkar a. m. k. mundu nota þetta tækifæri í framhaldi af því, að þeir hafa dregið her sinn undan hinni sameiginlegu yfirstjórn bandalagsins. En hvergi hef ég orðið þess var, að Frakkar stefni að þessu marki, og ég vildi bæta því við, að samheldni hinna 14 ríkjanna hefur, að talið er, aldrei verið meiri. En hver hefur þá orðið árangurinn af stofnun og starfsemi Norður-Atlantshafsbandalagsins þessi 19 ár, sem liðin eru frá stofnun þess? Ég held, að það liggi alveg ljóst fyrir, að bandalagið er varnarbandalag og hefur þann eina tilgang að styrkja það aðildarríki, sem ráðizt kynni að vera á. Þetta hefur tekizt. Svæðið, sem Atlantshafsbandalagið tekur til, hefur verið blessunarlega laust við öll vopnuð átök á þessu tímabili, og ég vildi mega trúa því, að það sé fyrst og fremst tilveru NATO að þakka. Valdajafnvægi hefur komizt á með tilvist bandalagsins. Íslenzka ríkisstj. hefur ekki heldur haft uppi neina tilburði til að segja sig úr bandalaginu, enda hefur Ísland fengið með aðild sinni að því hið ákjósanlegasta öryggi fyrir sjálfstæði landsins og tilveru, sem óvarið hlutleysi væri allsendis ófært um að tryggja. Þó að hernaðarátök hafi ekki nein orðið í Evrópu, hafa þau orðið annars staðar, bæði í Afríku og Asíu, þar sem litlu hefur mátt muna, að átökin breiddust út og yrðu að miklu stærra báli. Á meðan svo er, að spennan er fyrir hendi og átökin í Asíulöndum, bæði nær og fjær, er óhjákvæmilegt, að hafður sé nauðsynlegur viðbúnaður hér, og kem ég þá að öðru atriði, sem um var spurt, dvöl varnarliðsins hér nú. Í lok seinni heimsstyrjaldarinnar héldu herir Sovétríkjanna inn í Norður-Kóreu, en Bandaríkjamenn inn í suðurhlutann. Ekkert samkomulag tókst um bráðabirgðastjórn fyrir allt landið. Fóru kosningar fram í suðurhlutanum undir eftirliti Sameinuðu þjóðanna, og var þar myndað lýðveldi. Í sama mund var myndað alþýðulýðveldi í norðurhlutanum, og voru mörkin milli ríkjanna sett við 38. breiddarbaug. Það næsta, sem skeði, var það, að vopnuð átök hófust milli ríkjanna árið 1950 með innrás norðanmanna á suðurhlutann. Þessi innrás var þegar tekin fyrir og rædd í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Komst öryggisráðið að þeirri niðurstöðu, að Norður-Kóreumenn hefðu rofið friðinn, og skyldi gripið til hernaðarlegra gagnráðstafana. Var skorað á þjóðir bandalagsins að koma Suður-Kóreu til aðstoðar við að hrekja innrásaraðilann úr landi. Kóreustríðið var nú í fullum gangi, og komu margar hinna Sameinuðu þjóða með Bandaríkin í fararbroddi Suður-Kóreu til aðstoðar. Þær þjóðir, sem ekki áttu sæti í öryggisráðinu, gáfu margar út yfirlýsingar um, hvort þær væru samþykkar gerðum ráðsins eða ekki. Var fjöldi þeirra, sem studdu ákvörðun öryggisráðsins um hernaðarlegar refsiaðgerðir, yfirgnæfandi meiri hluti samtakanna. Ríkisstj. Íslands gaf einnig út yfirlýsingu um, að Ísland væri samþykkt gerðum öryggisráðsins, aðeins tæpum hálfum mánuði eftir að átökin hófust. Strax í byrjun átakanna í Kóreu var talin mikil hætta á, að styrjöldin gæti breiðzt út, og þegar friðarhorfur höfðu versnað svo, var augljóst, að Ísland gæti ekki verið varnarlaust með öllu, og skömmu eftir áramótin 1950–1951 hófust viðræður milli íslenzkra og bandarískra yfirvalda um varnir Íslands samkv. ósk Atlantshafsbandalagsins. Samningurinn milli þessara aðila var undirritaður 5. maí 1951 og var staðfestur á Alþ. um haustið. Samkomulagið var gert á vegum Atlantshafsbandalagsins, og starfa Bandaríkjamenn að vörnum Íslands á vegum þess og í umboði þess. Eins og spennan var mikil í heiminum um þetta leyti og hætta á, að Kóreustyrjöldin breiddist út, var talið óforsvaranlegt, að Ísland yrði óvarið með öllu. Yfirgnæfandi meiri hl. alþm. greiddi atkv. með samningnum um haustið 1951, og raunverulega voru kommúnistar einir á móti. Efni samningsins er óþarft að rekja. Aðalatriðið er, að Bandaríkin taka að sér fyrir hönd Norður-Atlantshafsbandalagsins varnir Íslands með ýmsum skilyrðum, sem nánar eru tilgreind í samningnum. Keflavíkursamningnum frá 1946 var um leið sagt upp, en í honum voru heimildir fyrir Bandaríkjamenn til nokkurrar aðstöðu eða afnota af Keflavíkurflugvelli. Þá voru í samningnum ákvæði um endurskoðun og uppsögn. Gert er ráð fyrir, að umr. um endurskoðun geti tekið allt að 6 mánuði og ef ekki næst þá samkomulag um endurskoðun, sé hægt að segja honum upp með eins árs fyrirvara. Í samræmi við þennan samning komu svo Bandaríkjamenn hingað 1951. Leið nú og beið fram til ársins 1956. Hinn 28. marz 1956 var samþ. á Alþ. ályktun, sem að vísu sló því föstu, að stefna íslenzku þjóðarinnar skyldi vera sú í utanríkismálum að tryggja sem bezt sjálfstæði og öryggi landsins, vinsamlega sambúð við allar þjóðir og að Íslendingar ættu samstöðu um öryggismál sín við nágrannaþjóðir sínar, m. a. með samstarfi í Atlantshafsbandalaginu. Síðan sagði svo í þáltill.: Með hliðsjón af breyttum viðhorfum, síðan varnarsamningurinn frá 1951 var gerður, og með tilliti til yfirlýsinga um, að eigi skuli vera erlendur her á Íslandi á friðartímum, skyldi þegar hafin endurskoðun varnarmálasamningsins. Fengist ekki samkomulag um, að varnarliðið hyrfi úr landi, skyldi málinu fylgt eftir með uppsögn samningsins. - Um þetta leyti gegndi ég störfum utanrrh. í veikindaforföllum Guðmundar Í. Guðmundssonar, í stjórn Hermanns Jónassonar, vinstri stjórninni svokölluðu. Varð það að samkomulagi, að ég færi á fund John Foster Dulles, sem þá var utanríkisráðherra Bandaríkjanna, og ræddi við hann um málið. Kom okkar tal þar niður, að hafnar skyldu samningaumr. á milli aðila um endurskoðun og færu þær viðræður fram í Reykjavík. Þessar viðræður voru síðan upp teknar hér undir forustu Guðmundar Í. Guðmundssonar, að ég ætla í nóvembermánuði, en þá hafði hann aftur tekið við störfum sem utanrrh. Um svipað leyti hófst uppreisnin í Ungverjalandi, og ástandið í heimsmálunum var talið mjög ótryggt að nýju, svo ótryggt, að ekki var talið forsvaranlegt, að varnarliðið yrði sent úr landi. Samningaviðræðum hér lauk með því, að þeim skyldi frestað, og var ekki annað vitað en ríkisstj., vinstri stjórnin, sætti sig við það. Síðan hefur samningurinn ekki verið til umr. á þeim grundvelli, að samningnum við Bandaríkin yrði sagt upp. Ástandið í heiminum hefur verið ótryggt. Stórorrustur hafa verið háðar víða, og má þar sérstaklega nefna til styrjöldina í Víetnam. Ein af meginástæðunum fyrir því, að leitað hefur verið samkomulags þar um stöðvun átakanna, hefur verið talin sú, að mikil hætta væri á því, að styrjöldin í Víetnam gæti breiðzt út og orðið að þriðju heimsstyrjöldinni. Ástandið hefur verið mjög ótryggt og talið, að varlegast væri að vera við öllu búinn. Þó að allt hafi verið með kyrrum kjörum í Evrópu, síðan Atlantshafsbandalagið kom til sögunnar, gætu átökin í heiminum annars staðar en í Evrópu orðið sá neisti, sem orðið gæti að stóru báli. Annað hættusvæði, þar sem komið hefur til stórátaka, er í Austurlöndum nær. Átökin milli Ísraels og Arabaríkjanna hafa brotizt út í ljósum loga, og er ástandið þar enn mjög ótryggt, svo ótryggt, að hvenær sem er virðist möguleiki á því, að stórátök með ófyrirsjáanlegum afleiðingum geti hafizt. Á meðan þessi mál eru óleyst, er bezt að vera við öllu búinn, og sýnilegt, að varnarliðið á Keflavíkurvelli getur haft úrslitaþýðingu, og kemur þá varla til mála, að það fari burt á meðan. Ég gat þess áður, að ríkisstj. hefði ekki neinar fyrirætlanir uppi um að segja Ísland úr NATO, og ég tel, að sama gildi um varnarsamninginn við Bandaríkin, tími til uppsagnar sé ekki fyrir hendi nú, ástandið í heiminum megi mjög breytast, áður en til þess komi. Þessi mál hafa ekki verið til umr. í ríkisstj. nýlega, en ég tel mig mega fullyrða, að ríkisstj. hafi ekki hug á, eins og stendur a. m. k., að segja upp þessum tveimur samningum. Ástæðurnar, sem bornar hafa verið fram af þeim, sem vilja uppsögn samningsins við Bandaríkin, fyrir uppsögninni eru aðallega tvær, að mér hefur skilizt. Hin fyrri er, að ástandið í Evrópu sé nú orðið svo friðsamlegt, að engin þörf sé á því að hafa varnarlið í landinu. En hin ástæðan er, að varnarliðið sé ekki þess megnugt að veita nokkurt viðnám, ef til átaka kemur. Um fyrri ástæðuna vil ég aðeins vísa til þess, sem ég hef áður sagt, að þó að friðsamt sé í Evrópu eiga sér samt stað annars staðar í heiminum átök, sem gætu áður en varir breiðzt út, og þess vegna er nauðsynlegt að hafa hér varnarlið, á meðan stríðshættan er yfirvofandi. Um hina ástæðuna vil ég aðeins segja það, að því hefur verið lýst yfir af forsrh. nú s. l. haust, að ríkisstj. muni vinna að því, að íslenzkur aðili, maður eða menn, verði sérmenntaður til þess að geta skorið úr um þetta. Eins og er, telur ríkisstj. rétt að hafa hér varnarlið, á meðan ástandið í heiminum er eins ótryggt og ískyggilegt og raun ber vitni. Fleira tel ég raunar ekki ástæðu til þess að segja nú á þessu stigi, en vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði í upphafi, að ég hef ekkert á móti því að taka til umr. utanríkisstefnu ríkisstj. hér á Alþ., þ. e. á næsta þingi, og síðan eftir því sem ástæða þykir til í sambandi við utanríkismálin.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu þá, sem hann hefur nú gefið. Það er sérstök ástæða til þess að þakka honum fyrir hana, vegna þess að hann gefur hana í tilefni af þáltill., sem við flytjum saman, þrír Alþb.-menn og verður við tilmælum okkar í þessari till., án þess þó að till. hafi verið samþ. Hins vegar verð ég að segja, að skýrsla hæstv. ráðh. veldur mér nokkrum vonbrigðum. Á endurskoðun þá, sem til stendur samkv. yfirlýsingu hæstv. forsrh. í haust, er varla minnzt í þessari skýrslu. En hvað um það, nú er eðlilegt, að upphæfust miklar umr. um málið, margir kveddu sér hljóðs og fluttar yrðu langar ræður, eins og stundum ber við hér á Alþ., þegar ýmis mál, hvergi nærri eins þýðingarmikil og þetta, eru til umr. En því miður, ríkisstj. virðist ekki telja neina þörf á slíku. Þessi fundur, sem haldinn er á næstsíðasta degi þingsins, hófst kl. 5, og honum mun eiga að ljúka kl. 7, þannig að okkur eru ætlaðir tveir tímar og af þessum tveimur tímum hefur hæstv. utanrrh. þegar notað 25 mínútur, þannig að okkur alþm. er ætluð 1½ klukkustund samtals til að fjalla um þetta mikilvæga mál. Ég verð að segja það fyrir fram að ég mun nú gerast álíka stórtækur og hæstv. ráðh. og tala sennilega álíka lengi, enda engin vanþörf á. Ég gat sem sé ekki heyrt, að hæstv. ráðh. hefði neitt nýtt fram að færa. Þrátt fyrir þá gerbreytingu í hernaðartækni og allri aðstöðu á alþjóðavettvangi, sem orðin er, síðan hinn svonefndi herverndarsamningur var gerður, telur hann það sem sé enn sem fyrr fásinnu að vísa hinum erlenda her úr landi. Og þrátt fyrir það að ribbaldaháttur og ódæði ýmissa þátttökuríkja Atlantshafsbandalagsins hafi verið að flekka skjöld þess æ því meir sem árin hafa liðið, þá telur hæstv. utanrrh. sem sagt enn sem fyrr, að Íslendingum sé það næstum að segja siðferðileg skylda að eiga aðild að þessu stríðsfélagi. Í ræðu, sem hv. 6. þm. Reykv. flutti hér á Alþ. ekki alls fyrir löngu, sýndi hann fram á það, hversu gersamlega þróun mála hefur sannað haldleysi þeirra röksemda, sem í upphafi var heitt til að réttlæta hersetuna, þ. e. a. s. 1951. Fyrsta og helzta röksemdin var Kóreustyrjöldin, eins og hæstv. utanrrh. vék að hér áðan, og í sambandi við hana hætta á stórstyrjöld milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna. En einmitt um sömu mundir og hinn bandaríski her kom hingað, var Kóreustyrjöldin að fjara út, og svo ekki löngu seinna var saminn friður þar eystra. Eftir sem áður var þessi styrjöld notuð sem forsenda þeirrar fullyrðingar, að Sovétríkin væru komin í vígahug og Íslendingum stafaði stórhætta af árásaráformum þeirra. Sovétríkin voru sögð ógna heimsfriðnum og frelsi okkar Íslendinga sem og annarra vestrænna lýðræðisþjóða, og margir trúðu þessu. En núna, hver trúir þessu í dag? Getur nokkrum heilvita manni dulizt sú staðreynd lengur, að það verða ekki Sovétríkin, sem ógna heimsfriðnum, heldur þvert á móti. Þvert á móti hefur utanríkisstefna þeirra hneigzt æ meir í átt til málamiðlunar á alþjóðavettvangi, á meðan utanríkisstefna Bandaríkjanna hefur stefnt í öfuga átt, til æ meira ofríkis og yfirgangs og ribbaldaháttar, sem berlegast hefur í ljós komið í stríðinu í Víetnam. Blasir það ekki við allra augum, að það eru Bandaríkin, þessi öflugasti bandamaður okkar Íslendinga, þessi stoð og stytta Atlantshafsbandalagsins, sem í dag ógnar heimsfriðnum? Og er ekki kominn tími til, að við Íslendingar vísum frá okkur allri ábyrgð á þessari ógnun, þessari tortímingarhættu, sem sífellt vofir yfir öllu mannkyni vegna ofríkisstefnu Bandaríkjanna, vísum frá okkur þessari ábyrgð, sem fylgir því að veita Bandaríkjunum hernaðaraðstöðu í landi okkar, aðstöðu, sem er liður í hernaðarbrölti þeirra, sem spanar upp allan heiminn? Hæstv. utanrrh. vill, að við veitum Bandaríkjunum áfram slíka aðstöðu. Ég spyr: Til hvers eigum við að gera það? Og hæstv. utanrrh. mun eflaust svara eins og hingað til: Til þess að tryggja öryggi okkar og efla heimsfriðinn. M. ö. o.: við eigum að efla heimsfriðinn með því að efla þann, sem ógnar heimsfriðnum. Er nokkur glóra í slíkri röksemdafærslu? Af hverju segir ekki hæstv. utanrrh. og aðrir þeir menn, sem mæla með áframhaldandi bandarískri hersetu, af hverju segja þeir ekki, að herseta þessi sé okkur nauðsyn samkv. því gamla heilræði, að heiðra skaltu skálkinn, svo að hann skaði þig ekki. Slíkt væri þó a. m. k. röksemd, þó að hún gæti hins vegar ekki talizt lýsa neinum sérstökum stórhug eða stórmannlegum hugsunarhætti. Þeir, sem ábyrgð báru á inngöngu okkar Íslendinga í Atlantshafsbandalagið árið 1949, lýstu því þá hátíðlega yfir, að hér skyldi ekki vera her á friðartímum. Ýmsir þessara manna eiga enn sæti hér á Alþ. og þ. á m. hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. Þeir hafa æ ofan í æ verið minntir á þessa yfirlýsingu og jafnframt verið að því spurðir, hvenær þeir mundu telja, að friðartímar væru. Þessari spurningu hafa þeir hins vegar aldrei fengizt til þess að svara, svo að nokkuð væri á byggjandi. Enn og aftur hljóta þeir þó að verða krafðir svars: Hvenær mundu að dómi þeirra teljast vera friðartímar? Ef dæma skal af boðskap þeirra um áframhaldandi hersetu, virðist mega ætla, að þeir telji ekki, að nú séu þeir friðartímar, sem geri hersetuna óréttlætanlega samkv. hátíðlegri yfirlýsingu þeirra frá 1949. Og satt er það, að víða er ástand ótryggt, eins og hæstv. utanrrh. vék að hér áðan, víða er barizt. En heimsfriðnum er fyrst og fremst ógnað í Suðaustur-Asíu, þar sem Bandaríkin heyja eitt hið blóðugasta og viðurstyggilegasta stríð, sem háð hefur verið í allri sögu mannkynsins. En á þá slíkt stríð að teljast réttlæting fyrir bandarískri hersetu á Íslandi? Sú vernd, sem látið er heita að herseta Bandaríkjanna veiti okkur gegn árás og gegn stríði, er hún þá nauðsynleg fyrir þá sök fyrst og fremst, að Bandaríkin standa sjálf í árásarstríði? Ég fæ ekki betur séð en þetta hljóti að vera niðurstaðan, svo þversagnarkennd sem hún er og hláleg í öllum sínum óhugnanleik. En ef þessi röksemd á að gilda, má gera ráð fyrir, að herseta á Íslandi, bandarísk vernd gegn stríði, verði lengi enn réttlætt með einhverju slíku stríði, einhverju slíku bandarísku stríði. Jafnvel þó að friður verði saminn í Víetnam, svo sem allir góðir menn hljóta einlæglega að vona, þá er því miður allt útlit fyrir það, að Bandaríkin eigi eftir að heyja mörg stríð af sama tagi og það, sem þau heyja nú austur þar. Stjórnarvöld í Washington og hershöfðingjar þeir, sem mestu ráða í Pentagon, fylgja einni meginreglu varðandi öryggi Bandaríkjanna, og hún er sú, að þessu öryggi sé ógnað, og þetta yrði í samræmi við Trumankenninguna svonefndu frá 1947, að þessu öryggi sé ógnað hvar í heiminum sem uppreisnir eru gerðar eða til valda koma ríkisstj., sem stofnað gætu í hættu kapítalískum hagsmunum og öðrum áhrifum og ítökum Bandaríkjanna. Bandarískir hermenn hafa þegar víða barizt til þess að framfylgja þessari kenningu, og nægir þar að nefna Víetnam, Kúbu og Guatemala, Dóminikanska lýðveldið og fleiri staði. Alþýða Suður-Ameríku gnístir tönnum undir oki bandarískra auðhringa, og það meginland er því allt eins og það leggur sig hugsanlegur vettvangur fyrir bandaríska hernaðaríhlutun. Ítökum bandarískra auðhringa í Afríku er líka víða ógnað með aukinni sókn til sósíalískra þjóðfélagshátta í mörgum hinna nýju ríkja, og sömu sögu er að segja úr ríkjum Araba, þar sem róttæk þjóðfélagsöfl, sem krefjast réttarbóta handa hinum fátæku, bíða færis að þjóðnýta olíulindir þær, sem bandarískir aðilar nýta sér til auðs og áhrifa þar um slóðir. Því miður, það virðist úa og grúa af hugsanlegum tilefnum fyrir Bandaríkjamenn að grípa til vopna til að tryggja öryggi sitt, eins og það heitir á þeirra máli, eða eins og það heitir á réttu máli: til að viðhalda með ofbeldi forréttindaaðstöðu sinni í heiminum. Maður leyfir sér því enn að spyrja: Hljótum við Íslendingar að una hersetu Bandaríkjanna í landi okkar, hljótum við að una henni allan þann langa tíma, sem líklegt er að þeir muni halda áfram að streitast við að beita slíku ofbeldi? Á hvert eitt bandarískt stríð að verða réttlæting fyrir bandarískri hersetu á Íslandi, fyrir svonefndri bandarískri vernd gegn stríðinu? 6. þm. Reykv. gerði í ræðu sinni hér um daginn glögga grein fyrir þeim breytingum í hermálum Vestur-Evrópu, sem siglt hafa í kjölfar breyttra aðstæðna. Ég læt nægja að rifja upp helztu atriðin úr þeim kafla ræðu hans og bæta við nokkrum frá mér sjálfum. Frakkar hafa umturnað öllum hernaðaráætlunum Atlantshafsbandalagsins og í rauninni gert þær með öllu marklausar með því að slíta allri hernaðarsamvinnu við bandalagið og taka hersveitir sínar í Þýzkalandi, 70 þús. manns, undan yfirstjórn þess, jafnframt því sem þeir hafa skipað Bandaríkjamönnum að hafa sig á brott úr þeim herstöðvum, sem þeir höfðu á franskri grund, og rekið aðalstöðvar Atlantshafsbandalagsins úr landi. Sú styrjaldarhætta í Evrópu, sem talað var um með stofnun Atlantshafsbandalagsins, er úr sögunni að dómi Frakka, og nú telja þeir, að mestu skipti, að Evrópuþjóðir losi sig undan húsbónda valdi Bandaríkjanna, sem með utanríkisstefnu sinni eru í sífellu að tengja aðrar þjóðir Atlantshafsbandalagsins við styrjaldarátök, sem eru þessum þjóðum vægast sagt lítt að skapi. En í stað þess að þessar aðgerðir Frakka yrðu til þess, að önnur bandalagsríki teldu óhjákvæmilegt að taka á sig nýjar hernaðarbyrðar í Evrópu, eins og ýmsir höfðu spáð, hafa þær haft þveröfug áhrif. Síðan þetta gerðist, hafa þessi ríki dregið úr hervæðingu á ýmsum sviðum. Bretar lækka hernaðarútgjöld sín og hyggjast nú á þessu ári fækka um 6 þús. manns í herliði sínu í Þýzkalandi. Þjóðverjar hafa líka fækkað allverulega í her sínum. Og Baunsgaard hinn danski hefur skorið niður hernaðarútgjöld um 125 millj. danskar kr. og bannað heræfingar NATO, sem fyrirhugaðar voru í Danmörku á næsta sumri, jafnframt því sem hann boðar þá stefnu stjórnar sinnar að vinna að almennum öryggissáttmála fyrir alla Evrópu, austur jafnt sem vestur. Um Noreg er það að segja, að þar í landi er nú risin öflug hreyfing, sem berst fyrir því, að Noregur segi sig úr NATO á næsta ári. Til fróðleiks og gamans fyrir hæstv. utanrrh. og fyrir aðra hv. þm. Alþfl. má geta þess, að hreyfing þessi er ötullega studd af ýmsum áhrifamönnum í norska Verkamannaflokknum, og til marks um hugsunarháttinn í þeim herbúðum má t. d. hafá það, að á fundi í stærsta flokksfélagi Verkamannaflokksins í Osló, sem haldinn var fyrir hálfum mánuði, var till. um úrsögn úr NATO samþ. með 101:23 atkv. Atkvgr. er talin mikill sigur fyrir Karl Trasti flokksstjóra og fyrrum ráðh., sem hefur beitt sér mjög gegn NATO-stefnu flokksforustunnar. Í langri ályktun, sem félag þetta gerði þarna, segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Í stað þess að fá NATO pólitísk verkefni, sem það getur ekki sinnt fyrir sakir þeirra hernaðarlegu markmiða, sem samtökin setja sér, hlýtur stefna Noregs að verða sú að vinna að upplausn bandalagsins og í stað þess að beita sér að því, að öll Evrópuríkin leysi öryggismál sín í sameiningu. Noregur á að segja sig úr NATO 1969 til að leggja fram sinn skerf til endurskipulagningar á öryggismálum Evrópu.“ Þarna kveður sem sé við nokkuð annan tón heldur en hjá hæstv. utanrrh., einum helzta forustumanni Alþfl. sem kallar sig bróðurflokk Verkamannaflokksins norska. En þess má hann vera fullviss, hæstv. ráðh., að flokksmenn hans ýmsir og þá sérstaklega hinir yngri fylgjast vel með þessari þróun úti í Noregi og annars staðar í Skandinavíu. Sú norska hreyfing, sem ég var að neina, berst undir kjörorðinu „Norge ut av NATO“. Ef sams konar hreyfing kæmi upp hér, sem ég vona að verði, þá mundi þetta góð fyrirmynd að kjörorði handa henni: Ísland úr Atlantshafsbandalaginu. Og ekki þætti mér ólíklegt að einhverjir af hinum ungu flokksmönnum hæstv. utanrrh. yrðu þar meðal þátttakenda, hvað sem svo honum kynni að finnast um það sjálfum. Ég las það í norsku blaði nýlega sem dæmi um fáránlegan málflutning hjá andstæðingum hreyfingar þessarar þar úti í Noregi, að þeir héldu því fram, að hreyfingin væri andvíg alþjóðlegu samstarfi yfirleitt, og sams konar málflutningur hefur nú reyndar heyrzt einnig hérna hjá okkur. Því er oft haldið fram, að andstaða gegn þátttöku okkar Íslendinga í NATO sé andstaða gegn alþjóðlegu samstarfi yfirleitt, því samstarfi, sem nú á tímum sé brýn nauðsyn til aukins skilnings milli þjóða og heilbrigðra samskipta til blessunar öllu mannkyni. Þátttöku okkar í NATO er jafnvel stundum líkt við þátttöku okkar í Sameinuðu þjóðunum eða öðrum slíkum samtökum. Sumir ganga meira að segja svo langt að halda því fram, að við, sem erum andvígir þátttöku okkar Íslendinga í NATO, hljótum líka að vera andvígir þátttöku okkar í Sameinuðu þjóðunum. Ég vænti þess þó, að ég þurfi ekki hér að taka það fram, að ég er eins og við aðrir Alþb.-menn fylgjandi alþjóðlegu samstarfi, enda er það rétt, að í slíku samstarfi felst eina von okkar og alls mannkynsins um líf og frið og giftusamlega framtíð hér á þessari jörð. Og það er einmitt vegna skilnings á þessu, sem við Alþb.-menn berjumst fyrir úrsögn okkar Íslendinga úr NATO. Þátttaka okkar í þessu bandalagi er andstæð hugsjóninni um heilbrigt alþjóðasamstarf, vegna þess að bandalag þetta elur á tortryggni milli þjóða, eykur fjandskap milli þjóða, torveldar alla viðleitni til aukins skilnings milli þjóða. Þátttöku okkar í þeim alþjóðlegu stofnunum, eins og t. d. Sameinuðu þjóðunum, sem horfa til blessunar fyrir einstakar þjóðir og mannkynið allt, þá þátttöku þarf einmitt að okkar dómi að auka, og okkur ber að rækja hana af miklu meiri reisn en hingað til. Þátttaka okkar í alþjóðlegu samstarfi er ekki annað en nafnið tómt, ef við látum þar ekkert að okkur kveða, og hún er raunar verri en ekki, meðan við lútum vilja þeirra, sem harkalegast ganga fram í rangsleitni og ofríki á vettvangi heimsmálanna, svo sem því miður hefur æðioft orðið raunin, t. a. m. að því er varðar framferði fulltrúa okkar á þingi Sameinuðu þjóðanna. Slíkt er ekki samboðið fullvalda þjóð og hlýtur að valda öllum þorra Íslendinga gremju og blygðun. Nauðsynin á þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi er æðioft rökstudd með því einu, að við getum haft af henni svo og svo mikil not sjálfir. Sá hugsunarháttur er okkur einnig vafasamur virðingarauki. Við eigum að ganga til slíks samstarfs einnig og miklu fremur með því hugarfari, að þátttaka okkar geti haft þýðingu fyrir aðra. Við erum að vísu fámennir og ekki mikils megandi miðað við ýmsa aðra. En þar fyrir er engin ástæða til að láta framferði okkar á alþjóðavettvangi einkennast af manndómsleysi og lágkúru. Í þessu sambandi má minna á þá starfsemi, sem fer fram á vegum Sameinuðu þjóðanna til hjálpar svonefndum vanþróuðum ríkjum og öllum þeim hundruðum millj., sem hvern dag verða að þola og þjást af hungri, sjúkdómum og hvers kyns annarri kröm. Skerfur okkar til þeirrar starfsemi hefur hingað til verið smánarlega lítill. Sóma okkar vegna, sjálfsvirðingar okkar vegna og samvizku okkar vegna ber okkur að auka hann til stórra muna. Við Alþb.-menn og aðrir þeir, sem berjast gegn hersetu á Íslandi og fyrir úrsögn okkar úr Atlantshafsbandalaginu, leggjum ekki alltaf sama skilning í þýðingu alþjóðlegs samstarfs eins og ýmsir aðrir. En við leyfum okkur að halda því fram, að við séum að ýmsu leyti a. m. k. miklu einlægari fylgjendur hvers konar jákvæðrar og hollrar samvinnu á alþjóðavettvangi heldur en andstæðingar okkar ýmsir sem miða flestar slíkar samvinnuhugsjónir sínar við það eitt að gera íslenzku þjóðina samábyrga um styrjaldarbrölt og hvers kyns ódæði voldugra ofríkismanna. Við krefjumst nýrrar stefnu, sem tekur fullt tillit til þeirra staðreynda, sem í dag blasa við á vettvangi alþjóðamála. Og þá koma að sjálfsögðu fyrst í hug frændþjóðir okkar á Norðurlöndum. Við eigum að sjálfsögðu að auka og efla samvinnuna við þær. Norðurlandamenn eru okkur hollur félagsskapur og það jafnvel svo, að hæstv. ráðh. okkar virðast yfirleitt hressast stórlega og eflast að siðferðisþreki, þegar þeir koma innan um kollega sína á Norðurlöndum. Ég hygg t. d., að það hafi verið á norrænum utanríkisráðherrafundi í hitteðfyrra, sem hæstv. utanrrh. Íslendinga dró það í fyrsta sinn í efa opinberlega, að Bandaríkjamenn hefðu endilega átt að hafa rétt fyrir sér í Víetnam. En nú ber svo við, að jafnhliða þeirri hreyfingu, sem upp er komin í Noregi, og vaxandi gagnrýni á NATO og Bandaríkin um alla Skandinavíu hefur hin gamla hugmynd um norrænt bandalag aftur fengið byr undir vængi. Þessi hugmynd um stofnun hlutlauss bandalags Norðurlandaþjóða, sem síðar neytti sameiginlegrar aðstöðu sinnar og þeirrar virðingar, sem þær njóta í heiminum, til þess að miðla málum í deilum þjóða, sú hugmynd er í þeim anda, sem við eigum að marka stefnuna. Slík hugmynd mun eflaust hljóta hljómgrunn með íslenzku þjóðinni, enda ætti að vera auðvelt að sýna fólki fram á möguleikana til fatsællar framkvæmdar hennar með skírskotun til þess, að tvær þessara þjóða hafa þegar fyrir löngu lýst yfir hlutleysi sínu og staðið við það, sjálfum sér til mikillar blessunar, auk þess sem önnur þeirra, þ. e. a. s. Svíar, hefur í krafti hlutleysis síns aflað sér mikils álits og trausts með öllum þjóðum heims. Við megum ekki láta staðar numið við Norðurlönd. Hugmyndina um hlutlaust bandalag Norðurlandaþjóða eigum við að tengja ýmsum till., sem uppi eru til þess að draga úr stríðshættu í Evrópu á næstunni, t. d. till. Pólverja, Rapatski-áætluninni svonefndu um kjarnorkuvopnalaust belti í Evrópu. Að sjálfsögðu ættu Norðurlöndin öll að tilheyra slíku belti. Og í framhaldi af hlutlausu handalagi Norðurlandaþjóða eigum við að stuðla að hlutlausu bandalagi Evrópuþjóða. Þróunin í Austur-Evrópu gerist nú æ hliðhollari slíkum hugmyndum. Með auknu sjálfstæði hinna smærri þjóða í austri og vestri hlýtur að eflast sú stefna, hlutleysisstefnan, sem ein getur dregið úr spennu á alþjóðavettvangi og lækkað rostann í stórveldunum og tryggt heimsfriðinn. Og Ísland á að fylgja og Ísland hlýtur að fylgja slíkri stefnu. Sú krafa hefur oft verið borin fram í sambandi við þessi mál, að Íslendingar fengju að segja álit sitt á þeim með þjóðaratkv. Þeirri kröfu hefur hins vegar ávallt verið synjað, m. a. á þeirri forsendu, að þjóðin fái að lýsa viðhorfi sínu í hverjum almennum kosningum og viðhorf hennar sjáist á þeirri prósentutölu, sem falli í hlut þeirra, sem eru fylgjandi herstöðvastefnunni annars vegar og svo hins vegar hinna, sem eru andvígir þessari stefnu. Slík rök eru þó næsta haldlítil. Í almennum kosningum falla atkv. eftir mati fólks á fjölda mála, oft persónulegra hagsmunamála, sem eru alls óskyld því stórmáli, sem hér um ræðir. Um það hefur þjóðin aldrei fengið að segja álit sitt sérstaklega, skýrt og ótvírætt. Það gæti hún aðeins gert við þjóðaratkvgr., þar sem spurt yrði um álit hennar á þessu máli og engu öðru. Nú liggur fyrir viðurkenning fyrir því af hálfu stjórnvaldanna, að aðstæður séu þó það breyttar, að nauðsynlegt sé að endurskoða nokkuð svonefnd varnarmál, athuga, hvernig öryggi Íslands, eins og það er kallað, verði bezt tryggt í framtíðinni. Hæstv. utanrrh. hefur að vísu lýst yfir þeirri afstöðu stjórnvaldanna, að þó að þau telji, að nokkra nauðsyn beri til að endurskoða eitthvað þessi hernámsmál, telja þau eftir sem áður, að landið skuli vera hernumið, að hér skuli vera herstöðvar. En það eru ekki einkaskoðanir stjórnvaldanna, sem eiga að ráða hér úrslitum, heldur skoðanir þjóðarinnar sjálfrar, fólksins í landinu. Mér sýnist því tímabært að setja enn fram hina gömlu kröfu um þjóðaratkv. Að dómi okkar Alþb.-manna hefur aldrei síðan bandarískum her var fyrir 17 árum hleypt inn í landið að þjóðinni forspurðri, aldrei verið meirihlutafylgi fyrir því að leyfa her þessum setu hér. Meiri hl. þjóðarinnar hefur verið andvígur þessu. Og það sannaðist að vísu svart á hvítu í undirskriftasöfnun undir kröfu um brottför hersins, sem samtök hernámsandstæðinga efndu til um allt land árin 1960–1961. Formælendum herstöðvastefnunnar hefur síðan farið stöðugt fækkandi, og andstaðan gegn henni hefur harðnað innan þeirra stjórnmálaflokka, sem áður fylgdu henni skilyrðislaust. Samtök ungra framsóknarmanna hafa krafizt brottfarar hersins, já, og trúi ég Framsfl. sem slíkur, þó að hinir eldri hafi kannske ekki verið alveg eins skeleggir og ákveðnir í þessum ályktunum. Og ungir áhrifamenn í Alþfl. hafa einnig tekið einarðlega undir þessa kröfu. Þessir ungu menn, ungir framsóknarmenn og ungir jafnaðarmenn, eru sammála okkur Alþb.-mönnum um það, að endurskoðun á svonefndum varnarmálum geti aðeins leitt til einnar raunhæfrar niðurstöðu, að hinn bandaríski herafli fari úr landi og lagt verði niður allt hernaðarbrölt á íslenzkri grund. Forustumenn Framsfl. og Alþfl., sem eiga sæti hér á hinu háa Alþ., hljóta að verða að taka tillit til vilja þessara ungu flokksbræðra sinna. Og ég þykist raunar viss um, að hv. þm. Framsfl., a. m. k. flestir ef ekki bara allir, séu þeim inn við hjartað innilega sammála. Mér sýnist sem sé, að gjarnan mætti beina þeirri fsp. til stjórnarvaldanna, hvort þau gætu ekki á það fallizt, að þjóðaratkv. yrði nú látið ganga um hernámsmálin, þegar fyrir stendur endurskoðun á þeim. Í hæstv. ríkisstj. eiga sæti menn, sem frá öndverðu hafa borið höfuðábyrgð á því, að þjóðinni hefur verið synjað um þann skýlausa rétt sinn að fella úrskurð í því máli. Með því hafa þeir vakið grunsemdir um, að þeir setji annarlega hagsmuni ofar vilja íslenzku þjóðarinnar. Nú er tækifæri fyrir þá að sanna, að svo sé ekki.



Herra forseti. Í tilefni af skýrslu hæstv. utanrrh. þykir mér rétt að segja hér fáein orð og gera örstutta grein fyrir afstöðu Framsfl. til þeirra mála, sem hér hafa verið rædd. Ég vil fyrst taka það fram, að ég tel mjög nauðsynlegt, að skýrslur um utanríkismál almennt séu gefnar hér á Alþ. og að umr. fari fram um þau þar, ekki umr., sem ætlað er að standa í einn eða tvo klukkutíma, heldur umr., sem ættu að geta staðið í 2–3 daga, eftir því sem þörf krefði. Það þarf ekki að fjölyrða um þá þýðingu, sem meðferð utanríkismálanna hefur fyrir hvert ríki nú á dögum, ekkert síður fyrir Ísland en önnur ríki, ekki síður fyrir smáríki heldur en stórþjóðir, jafnvel öllu frekar. Og það þarf ekki heldur að orðlengja um það, að samkv. okkar stjórnskipunarháttum er til þess ætlazt, að Alþ. hafi áhrif á, fylgist með og móti utanríkisstefnuna. Því til stuðnings má bæði benda á ákvæði í stjórnarskrá og í þingsköpum. Það er beinlínis boðið í stjórnarskránni að allir mikilvægir milliríkjasamningar skuli lagðir fyrir Alþ. og leitað sé samþykkis þess á þeim. Og í l. um þingsköpin eru ákvæði um utanrmn. sem gera skýlaust ráð fyrir því, að öll mikilvæg utanríkismál, jafnt um þingtímann sem utan þings, séu borin undir utanrmn. Það er þess vegna engum vafa undirorpið, að það er ætlazt til þess, að Alþ. hafi aðstöðu til þess í gegnum utanrmn. að fylgjast með öllum mikilvægum utanríkismálum og hafa áhrif á stefnu þá, sem fram er fylgt á hverjum tíma í utanríkismálum. Þetta er sjálfsögð regla, því að svo þýðingarmikil eru utanríkismálin. Og utanríkismálin nú eru orðin margs konar. Við eigum svo margs konar skipti við aðrar þjóðir. M. a. tökum við þátt í ýmsu alþjóðlegu samstarfi og það í vaxandi mæli. Við sendum fulltrúa á ýmiss konar ráðstefnur, og þar verða þeir að taka afstöðu til mála, greiða atkv. o. s. frv. Það er sjálfsagt, að það sé gerð grein fyrir því, hvernig þeir hafa staðið að málum á þessum vettvangi, og Alþ. fái aðstöðu til þess að fylgjast með því. Þetta þykir raunar sjálfsögð regla víðast hvar á þjóðþingum, að þeim séu gefnar þannig skýrslur um utanríkismál. Þeim háttum er fylgt, að ég ætla, t. d. á þjóðþingum á Norðurlöndum. Þar eru ekki aðeins rædd utanríkismál almennt, heldur ætla ég, að þar séu lagðar fyrir þingið skýrslur um t. d. starfsemi Sameinuðu þjóðanna, starfsemi Norðurlandaráðs o. s. frv. og það sé a. m. k. tækifæri til þess að ræða þau mál. Ég hef áður lagt áherzlu á, að þessir starfshættir væru teknir upp hér á Alþ. Ég hef á sínum tíma flutt þáltill. um það. Það gleður mig að heyra, að hæstv. utanrrh. er mér sammála um þetta, og ég vil gjarnan viðurkenna það, og hann á hrós skilið fyrir það, að hann hefur að ýmsu leyti sýnt viðleitni til þess að taka upp aðra starfshætti en fyrirrennari hans í þessum efnum. Þannig hefur hann sýnt viðleitni til þess að taka upp betri samvinnu við utanrmn. heldur en áður hefur átt sér stað, bæði með því að stuðla að því og samþykkja, að þar verði fundir haldnir reglulega, og eins með því að leggja fyrir utanrmn. þýðingarmiklar skýrslur. Fyrir þetta vil ég út af fyrir sig þakka og vona, að það verði framhald á því og að honum megi auðnast að koma þessum málum í betra horf. Hann gaf einnig fyrirheit um það, að hann mundi vinna að því, að sá háttur yrði framvegis upp tekinn hér á þingi, að skýrslur yrðu gefnar um utanríkismál og Alþ. veitt færi á því að ræða þau. En um þá skýrslu, sem hér er lögð fram, verð ég því miður að segja það, að hún er á engan hátt fullnægjandi sem skýrsla um utanríkismál, enda er hún aðeins skýrsla um tvö mál. Og eins og hv. síðasti ræðumaður drap hér á er það að öllu leyti mjög ófullnægjandi að taka utanríkismál og reyndar þessi tvö mál, sem hér eru rædd, svo þýðingarmikil sem þau eru, til umr. á næstsíðasta degi þingsins, þegar kl. er orðin 5 og þegar ekki nokkurt svigrúm, sem gagn er að, gefst til þess að ræða svo mikilvægt mál. Það verður að ætla, að fyrr á þessu þingi hefði gefizt tóm til að taka þessi mál til meðferðar. Þetta verð ég út af fyrir sig að átelja, að þessi háttur skuli hafður á, þótt að vísu megi segja, að betra sé seint en aldrei. En í annan stað er þetta auðvitað ekki fullnægjandi skýrsla um utanríkismál, eins og ég sagði, af því að hér er aðeins um að ræða tvö mál, að vísu mjög þýðingarmikil mál, þ. e. a. s. um þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu og um dvöl varnarliðsins á Íslandi. En auðvitað er það svo, að við erum aðilar í margvíslegu öðru samstarfi þjóða og alþjóðasamstarfi og alþjóðasamtökum, sem vissulega væri ástæða til að ræða á Alþ. En um þessi tvö mál ætla ég aðeins að segja fáein orð. Ég vil taka það skýrt fram og undirstrika það, að ég tel hér vera um tvö mál að ræða, sem ekki megi blanda saman, þó að á milli þeirra séu vissulega tengsl. Afstaða Framsfl. til Atlantshafsbandalagsins er sú, að við framsóknarmenn teljum, að að óbreyttum aðstæðum eigi Ísland að vera aðili að Atlantshafsbandalaginu. Það er mín skoðun. Ég ætla ekki hér að fara að rekja aðdragandann að stofnun Atlantshafsbandalagsins, enda vék hæstv. utanrrh. að því og það yrði allt of langt mál hér. En ég get að mestu leyti tekið undir það, sem hann sagði um það, hver var aðdragandi að stofnun Atlantshafsbandalagsins, og hefði þó í sjálfu sér mátt gera miklu lengri grein fyrir því. En það er í stuttu máli mín skoðun, að þessi varnarsamtök hafi á starfstíma sínum stuðlað að valdajafnvægi hér í Evrópu. Það er staðreynd, að á þeim tíma hefur ekki orðið ófriður á þessu svæði. Það átti að verða hlutverk Sameinuðu þjóðanna að halda uppi alþjóðafriði og hafa á hendi eins konar löggæzlu og lögreglustörf í heiminum. En það sýndi sig fljótt, að starfsemi Sameinuðu þjóðanna komst aldrei í það horf, sem hinir bjartsýnustu menn höfðu gert ráð fyrir og búizt var við, og Sameinuðu þjóðirnar fengu aldrei þá aðstöðu, sem gert var ráð fyrir í stofnskrá Sameinuðu þjóðanna, til þess að halda uppi friði í heiminum. Þess vegna var gripið til þess ráðs að stofna varnarbandalög samkv. þeim rétti, sem ríkjunum er til þess veittur í 51. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna. En eftir sem áður má segja, að Sameinuðu þjóðirnar hafi bæði rétt og skyldu til þess að grípa inn í hverja þá deilu, sem þessi varnarbandalög væru aðilar að, ef og þegar Sameinuðu þjóðirnar hafa til þess getu. En þó að þessi sé afstaða Framsfl., að Ísland eigi að óbreyttum aðstæðum að taka þátt í þessu bandalagi, þá er það vitaskuld svo, að samkv. eðli málsins hlýtur Ísland að hafa þarna allmikla sérstöðu, þar sem hér er fyrst og fremst um varnarbandalag að ræða, um hernaðarbandalag að tefla, en Íslandi eru þau málefni heldur fjarlæg. Við framsóknarmenn teljum, að það verði að sjálfsögðu að fylgjast sem bezt með í málefnum bandalagsins og þróun alþjóðamála og það eigi að taka til athugunar, þegar sá tími er kominn, að hægt er að segja sig úr þessu bandalagi, hvort Ísland eigi að vera þar áfram. Og það verður jafnan, eftir að sá tími er kominn, að fylgjast vel með í þeim efnum, því að hvenær sem er eftir það er tækifæri til að segja skilið við þessi samtök, ef ástæða er til þess talin. Og í því sambandi tel ég sjálfsagt fyrir okkur Íslendinga að gefa því mjög rækilega gaum, hver verður afstaða þeirra Norðurlandaþjóða, sem þátt hafa tekið í Atlantshafsbandalaginu, Danmerkur og Noregs, og ekki hvað sízt Danmerkur, þar sem svo stendur á, að forsrh. er nú úr þeim flokki, sem áður fyrr hafði þá afstöðu að vera andvígur þátttöku í þessum samtökum. Ég tel rétt, að utanrmn. hafi með höndum að fylgjast með í þessum málum og henni sé veitt aðstaða til þess. Það er vitað, að það fer fram athugun á þessum málum með öðrum þjóðum, og ég efast ekki um, að utanrrh. muni vilja vinna með utanrmn. í þessu efni og gefa henni færi á að fylgjast með í þessum málefnum. Þá kem ég að hinu málinu, og það er dvöl varnarliðsins hér á landi. Þar vil ég fyrst undirstrika, að það er greinilegt, að dvöl varnarliðs hér á landi er engan veginn nein sjálfsögð né óhjákvæmileg afleiðing af þátttöku í Atlantshafsbandalaginu, því að það er, eins og menn muna og hér var reyndar rakið áðan, að það var gerð grein fyrir sérstöðu Íslands, þegar Ísland gerðist þátttakandi í Atlantshafsbandalaginu, og þá gerður sérstakur fyrirvari, sem að meginefni til var á þá lund, að hér á landi yrði ekki her á friðartímum, að það væri algerlega á valdi Íslendinga sjálfra, hvenær hér væri herlið, og í þriðja lagi, að Ísland hefði ekki her og ætlaði sér ekki að stofna her. Með þessum skilyrðum þótti fært að veita Íslandi aðild að Atlantshafsbandalaginu á sínum tíma. Og þegar gengið var í bandalagið, var alls ekki ætlazt til þess, að hér yrði herlið. En það var svo síðar, að þessi varnarsamningur var gerður við Bandaríkin, og af þeim ástæðum, sem hæstv. utanrrh. rakti og ég skal hér ekki endurtaka. En sá skilningur Alþ., að dvöl varnarliðsins ætti ekki að vera varanleg hér á landi, kom fljótlega til sögu, eins og líka hæstv. utanrrh. rakti, því að það var þegar á árinu 1956, að gerð var sú ályktun af Alþingis hálfu um þetta mál, sem hann fjallaði um. Að þeirri ályktun stóðu, ef ég man rétt, þrír flokkar hér á Alþ., og ef ég man rétt, var fyrsti hvatamaðurinn eða hvataflokkurinn að þessari samþykkt flokkur hæstv. utanrrh., Alþfl., því að ef mig misminnir ekki, voru það Alþfl.-menn, sem fluttu þessa till., sem síðar að vísu í breyttu formi var samþ. hér af Alþ. Þetta var því viðhorfið þá á Alþ., og þetta var undirstrikað sem sagt nokkrum árum eftir að varnarliðið kom hingað, að það ætti héðan að hverfa en ekki hafa hér á landi neina varanlega dvöl. En síðan gerðust þeir atburðir, að ekki þótti fært að láta varnarliðið þá hverfa af landi, og rek ég ekki þá sögu, enda gerði hæstv. utanrrh. grein fyrir þeim ástæðum, sem til þess lágu. En ég efast ekki eitt augnablik um það, að ef þeir atburðir hefðu þá ekki gerzt, sem áttu sér stað í heiminum, hefði þessari yfirlýsingu verið fylgt eftir og varnarliðið hefði horfið úr landi þá. Viðvíkjandi dvöl varnarliðsins er það stefna Framsfl., eins og ég vék að í útvarpsræðu hér fyrir 1–2 dögum, að Framsfl. telur það tímabært, að varnarliðið hverfi úr landi. Það er að vísu svo, að það er ákaflega teygjanlegt og verður lengi deilt um, hvenær séu friðartímar í heiminum. En ég ætla, að okkur verði hollast að skilja það svo, að þar sé nú fyrst og fremst Evrópa höfð í huga og að það muni seint koma sú tíð, er friður ríkir um alla veröld, og ef sá skilningur verður lagður í friðartíma, þá yrði seint fært að láta varnarliðið hverfa héðan úr landi. Í annan stað er það, að eftir að þessi varnarliðssamningur var gerður, hafa orðið, eins og öllum er kunnugt, mjög miklar breytingar í ýmissi hernaðartækni, og þarf ég ekki það að rekja, enda skal ég fúslega játa að ég er ekki maður til þess, því að ég er lítt fróður í þeim efnum. En margir ætla, að þær breytingar, sem þar hafa átt sér stað, hljóti að hafa áhrif í þessu efni og hljóti að hafa það í för með sér, að það sé hægt að standa að þessum málum á annan veg en áður var og dvöl sjálfs varnarliðsins sé ekki sama nauðsyn og áður var. Um hitt ætla ég ekki að dæma, hvort það sé nokkurt gagn að dvöl varnarliðsins hér á landi, þ. e. a. s. hvort það sé þannig úr garði gert og útbúið, að það sé veruleg vörn í því. Ég verð þó að ganga út frá því. En það er auðvitað þeirra mál, sem fara með stjórn þessara mála að fylgjast með í því efni. Það ætla ég að hljóti að hafa verið gert. Framsfl. vill vinna að því, að varnarliðið hverfi héðan af landi í áföngum, þannig að það sé vel framkvæmanlegt, að það sé gerð fyrir fram fjögurra ára áætlun um brottför varnarliðsins í áföngum, en jafnhliða séu íslenzkir menn þjálfaðir til þess að taka að sér þau gæzlustörf í þessum stöðvum, sem nauðsynleg teljast. Þessi er stefna Framsfl., og hún hefur komið fram í ályktun, sem flokksþing Framsfl. hefur gert, og miðstjórnarfundur síðan undirstrikað. Við höfum hins vegar ekki komið fram með þetta mál hér sem þingmál. Við höfum talið rétt að kanna það með öðrum hætti og þá fyrst og fremst í gegnum utanrmn., hvað þingfylgi liði við slíka stefnu. Við teljum, að það varði mestu, að viðunandi lausn fáist í þessu máli, og með það fyrir augum viljum við vinna að málinu og viljum vinna að því að reyna að skapa sem víðtækasta samstöðu um það og afla nægilegs þingfylgis til þess að gera þær ráðstafanir í þessu efni, sem nauðsynlegar eru. Og við viljum þess vegna hafa þær starfsaðferðir í þessu efni, sem líklegastar eru til þess að ná því markmiði. Hins vegar teljum við, að varast beri að halda þannig á þessu máli, að það sé gert að nokkru æsingamáli. Okkur er ljóst, að þetta er vandasamt mál á marga vegu. Okkur er ljóst, að þó að samkv. skýlausum fyrirvara, sem áður er vitnað til, eigi það að vera að öllu leyti á valdi Íslendinga, hvort herlið á að dveljast hér á landi, þá er ekki sama, hvernig á þessu máli er haldið í framkvæmd. Við verðum vissulega að vinna að þessu máli með einurð og festu. En við þurfum jafnframt að gera öðrum þjóðum skiljanleg okkar sjónarmið og okkar vilja í þessu máli. En umfram allt má sú skoðun ekki festa rætur hér á landi, að varanleg herseta sé óhjákvæmileg, og gegn þeim hugsunarhætti þarf að vinna. En ef varnarliðið á að vera hér um óákveðinn tíma við þær aðstæður, sem nú eru, er því miður mjög mikil hætta á því, að þessi hugsunarháttur, að dvöl varnarliðsins sé hér sjálfsögð og óhjákvæmileg um aldur og ævi, fari að festa rætur. Þess vegna er nú að mínum dómi tími til kominn að stinga við fótum og fara að vinna að þessu máli á þann hátt, sem framkvæmanlegt er.



Herra forseti. Ég tek undir það, að eðlilegt er, að rætt sé um utanríkismál hér á Alþ., en þá vitanlega eftir því sem efni standa til. Áður fyrr á árum mátti segja, að miklar og langar umr. urðu um utanríkismál á hverju þingi, og var það vegna þess, að þá gafst beint tilefni í málefnameðferð og í almennum stjórnmálaumr. Vegna þess, hversu þessi mál bar þá hátt í huga manna, þá gafst efni til þess, að um þau yrðu rækilegar umr. Það er rétt, að á seinni árum hefur ekki eins oft verið um þessi mál rætt, vegna þess að ekki hefur þurft að taka um þau sérstakar ákvarðanir. Hvort menn telja, að rétt sé að bæta úr því með því að gefnar séu formlegar skýrslur og síðan ákveðnar umr. í 1–2–3 daga á hverju þingi það er vissulega til athugunar, og sízt skal ég vera því andvígur, vegna þess að ég tel fulla þörf á því og raunar fátt mikilsverðara en þessi mál séu rædd málefnalega og skýrð, bæði fyrir þingheimi og alþjóð. Nú hefur svo atvikazt, að þessar umr. eru í þinglok og hér er einungis fjallað um tvö atriði, tvö mál. Og ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni, að hér er um tvö sjálfstæð mál að ræða, annars vegar vist okkar í Atlantshafsbandalaginu og hins vegar hvort við viljum hafa varnir á Íslandi. Um tildrög Atlantshafsbandalagsins þarf ekki að fjölyrða ákaflega mikið. Það hefur þegar verið gert og er óumdeilanlegt, að Atlantshafsbandalagið var stofnað vegna þess, að Sameinuðu þjóðirnar reyndust þess ekki megnugar að gegna því verkefni sínu að halda uppi friði og öryggi í heiminum og hafa þá öryggisgæzlu, þar með varnarlið, sem ráðgert er í stofnskrá þess. Þetta máttleysi Sameinuðu þjóðanna kom af ósamlyndi stórveldanna sín á milli, ósamlyndi, sem við vissulega hljótum að harma, en getum ekki við gert. Og við verðum að játa, að þetta ósamlyndi á sér enn stað. Úr því hefur ekki verið bætt. Við vonum vissulega, að úr því rætist, og það má sjá nokkur merki þess, að betur horfir en áður. En því fer fjarri, að enn sé komið það ástand, að Sameinuðu þjóðirnar gegni því hlutverki sínu að halda uppi friði og öryggi í heimsbyggðinni. Það er glöggt dæmi þess, einmitt það mál, sem er til umr. hér á Alþ. í dag, Víetnammálið, að aðilar sjálfir hafa skorazt undan því, hliðrað sér hjá því, að það væri tekið til umr., hvað þá ákvörðunar, hvort heldur í öryggisráðinu eða á þingi Sameinuðu þjóðanna. Það er þó viðurkennt af öllum, sem segir í tillögugerð, sem hefur átt sér stað hér á þingi og allir hv. stjórnarandstæðingar standa að og ég hygg, að raunar hafi verið samþ. í Ed. í dag, að stór hætta sé á, að Víetnamstyrjöldin geti hvenær sem er breiðzt út og orðið upphaf nýrrar heimsstyrjaldar. Þrátt fyrir þessar staðreyndir hafa Sameinuðu þjóðirnar ekki haft bein afskipti af þessum málum. Það er að vísu svo, að bak við tjöldin hefur aðallega þeirra framkvstj. reynt að koma á friði, en formlega hafa samtökin ekki látið málið til sín taka. Þetta er glöggt dæmi um það máttleysi, sem enn ríkir í þessu höfuðverkefni, sem Sameinuðu þjóðunum var ætlað, og það er ómögulegt að neita því, að þær hafa að þessu leyti mjög brugðizt þeim vonum, sem menn báru til þeirra. Með því er ekki sagt, að Sameinuðu þjóðirnar hafi ekki reynzt mjög nytsamlegar. Þær hafa vissulega unnið mörg mjög góð verk, og enginn okkar vill verða þess áhorfandi, að þær leggist niður eða þessi samtök rofni. Við vonum þvert á móti, að sá tími komi, að Sameinuðu þjóðirnar verði þess umkomnar að gegna sínu meginhlutverki, vegna þess að þær eru eðli sínu samkv. og samkv. berum ákvæðum stofnskrárinnar, þá eru þær hernaðarbandalag, fram hjá því verður ekki komizt. Það var einn þeirra megintilgangur. En þessu meginverkefni hefur aldrei verið fullnægt. Og við skulum gera okkur það vel ljóst, að jafnvel þó að Sameinuðu þjóðirnar tækju við þeirri öryggisgæzlu, sem Atlantshafsbandalagið nú hefur í vissum hluta heims, þá er engan veginn þar með sagt, að við værum lausir við það að þurfa að hafa varnarlið í þessu landi. Það gæti vel að því komið, að Sameinuðu þjóðirnar óskuðu eftir einmitt slíkri bækistöð hér á landi. Einmitt á þeim tíma, þegar menn enn vonuðu, að Sameinuðu þjóðirnar gætu gegnt þessu hlutverki sínu, þá talaði þáv. forseti Íslands, herra Sveinn Björnsson, einu sinni um það í ræðu, sem hann flutti, að vel gæti komið til þess, að Íslendingar yrðu að láta þeim, Sameinuðu þjóðunum, bækistöð í té til þess að geta gegnt þessari skyldu sinni. Þannig er það ekki neitt nýtilkomið og ekki sérstaklega bundið við Atlantshafsbandalagið, að við séum í hernaðarbandalagi og verðum að vera við því búnir að inna eitthvað af höndum til þess að halda uppi öryggi í heiminum að okkar leyti. En eins og ég segi, þá er það staðreynd, að Sameinuðu þjóðirnar voru ekki á sínum fyrstu árum og eru ekki enn megnugar að gegna þessari höfuðskyldu sinni. Og því verður ekki heldur lengur mótmælt og allra sízt nú síðustu dagana verður því mótmælt, að Sovétstjórnin fylgdi útþenslustefnu, mjög ótvíræðri og hatrammri, á árunum þangað til Atlantshafsbandalagið var stofnað. Síðasta dæmi þess, sem gerðist á þeim árum og var beinn undanfari stofnunar Atlantshafsbandalagsins, var valdataka kommúnista í Tékkóslóvakíu. Nú hefur nokkuð rofað til í Tékkóslóvakíu, og svo virðist a. m. k. um sinn sem þar sé meira frelsi en áður. Eitt af því fyrsta, sem þessir frjálshugsandi menn nú segja, eftir að þeir eru orðnir svo lausir við undirokun, að þeir láta uppi, hvað í brjósti þeirra býr, þá segir eitt höfuðmálgagn ríkisstj. þar í landi, að þáv. utanrrh. hafi verið myrtur af sendimönnum sovézku stjórnarinnar á árinu 1948, þannig að Sovétstjórnin hafi þá haft beina íhlutun í mál Tékkóslóvakíu með þessum hætti. Þetta var mjög vefengt af málsvörum Sovétmanna á sínum tíma. Nú er þessu haldið fram af hinum nýju valdamönnum í Tékkóslóvakíu og þess krafizt, að þetta sé kannað til hlítar. Það verður þess vegna ekki með neinu móti haldið fast við það af málsvörum þessara manna, að það hafi verið að ófyrirsynju, sem menn óttuðust útþenslustefnu Sovétstjórnarinnar á þessum tíma. Þarna er um að ræða alveg ný gögn, nýjar fullyrðingar frá þeim, sem gleggst mega um vita, að allt, sem þá var haldið fram af þeim, sem vildu gjalda varhug við þessari útþenslustefnu, hefur reynzt vera rétt. Við verðum einnig að játa, að eftir að Atlantshafsbandalagið var stofnað, hefur tekizt að stemma stigu við þessari útþenslu í þeim hluta heimsins, þar sem Atlantshafsbandalagið tekur til. Um það verður ekki deilt. Hins vegar skulum við einnig hafa í huga, að önnur merki þessarar útþenslustefnu hafa sézt síðan. Við skulum minnast Ungverjalandsmálsins 1956, við skulum einnig minnast afskipta Sovétstjórnarinnar af deilunni milli ríkjanna fyrir botni Miðjarðarhafs. Við skulum gera okkur það alveg ljóst, að Sovétstjórnin, sem áður fyrr hafði engar bækistöðvar eða aðstöðu í Miðjarðarhafinu, er nú orðin annað mesta flotaveldi í þessu gamal-umdeilda hafi, að Sovétstjórnin hefur einmitt á síðasta árabili stórlega styrkt stöðu sína á þessari mjög þýðingarmiklu siglingaleið. Þar sem færi gefst til, sýnist því enn vera svo, að Sovétstjórnin reyni að styrkja stöðu sína og sækja fram. Þetta er ekki sagt í neinu áfellisskyni gagnvart Sovétstjórninni. Það er einungis verið að rifja upp óumdeilanlegar staðreyndir. Þetta er óhagganlegt. En þar sem Atlantshafsbandalagið hefur tekið til, hefur jafnvægi haldizt og menn verða vissulega að hugsa sig um oftar en einu sinni, áður en þeir vilja, að það jafnvægi raskist á ný, og reyna að gera sér grein fyrir öllum afleiðingum þess. Það er talað um það af sumum, að það eigi að koma á öryggisbandalagi allrar Evrópu. Við vitum að um þetta er talað, og ég tel, að út af fyrir sig væri æskilegt, að leitað væri eftir því, hvort slíkur öryggissáttmáli fengist gerður. En að sjálfsögðu yrðu Bandaríkin að vera með sem aðili að slíkum öryggissáttmála. Á dögum okkar, sem nú lifum og þykjumst ekki vera komnir enn þá á grafarbakkann, hefur það tvisvar skeð, að Bandaríkin hafa orðið að koma til Evrópu, ekki eftir eigin ósk, ekki fyrr en eftir þrábeiðni frjálshuga manna í Evrópu, til þess að bjarga þeim frá ógnaröflum, sem ella hefðu hlotið yfirráð í álfunni. Það væri of mikil gleymska, of mikil blindni á samhengi sögunnar, á þær hættur, sem yfir vofa, ef menn héldu nú, að Evrópa væri orðin þess umkomin að geta tryggt öryggi sitt ein, eins og allt er í óvissu enn. Við skulum líka minnast þess, að þó að það séu liðin meira en 20 ár, meira en tveir áratugir, jafnlangt tímabil eða lengra þó en var á milli heimsstyrjaldanna tveggja, er enn ekki búið að semja frið á milli Bandamanna og Þýzkalands. Þýzkaland er enn án friðarsamninga, og Þýzkaland er enn klofið, liggjandi í miðri Evrópu með óleyst öll sín vandamál. Við getum haft hverja þá skoðun sem við viljum á því, hvernig lausn eigi að verða á þessum vandamálum. En um það verður ekki deilt, að þessi vandamál, höfuðvandamálin, sem áttu verulegri þátt í því, að tvær heimsstyrjaldir brutust út einmitt í sambandi við þetta land, þau vandamál eru óleyst enn, um þau er ósamið, og það er auðvitað alveg fráleitt að telja, að öruggur friður sé kominn á í heiminum, jafnvel í okkar heimshluta, meðan þetta vandamál er enn með öllu óleyst og ekki eygir enn fyrir, hvernig fram úr því verði ráðið. Ég veit það, að ýmsir í Austur-Evrópu, vafalaust Sovétstjórnin og ýmsir fleiri, hafa mikla tortryggni í garð Vestur-Þjóðverja. Sjálfur er ég sannfærður um það af minni þekkingu, sem víst er takmörkuð, að þeir hafa fullan hug á friðsamlegri sambúð við Austur-Evrópu og á þeim stendur ekki um að ná samningum. En þarna ríkir enn tortryggni á milli, tortryggni, sem verður að eyða, áður en við getum sagt, að það væri vit fyrir Evrópu að kasta frá sér aðstoð og aðild þeirra, sem tvisvar á okkar ævi hafa orðið að skerast í leikinn til þess að bjarga frelsi og ég vil segja a. m. k. í síðara skiptið velsæmi í heiminum. Það er einnig alger misskilningur, þegar því er haldið fram af sumum, að Frakkland hafi gengið úr Atlantshafsbandalaginu. Við getum haft ólíkar skoðanir og höfum áreiðanlega á atferli de Gaulles og hversu heppilegar margar hans framkvæmdir hafi verið, en enn hefur hann ekki sagt Frakkland úr Atlantshafsbandalaginu. Hann er aðili þess, og eftir þeim upplýsingum, sem enn liggja fyrir, hyggjast Frakkar ekki segja sig úr bandalaginu í náinni framtíð. Þeir, sem gerst þekkja, telja því, að jafnvel þó að þeir séu fúsir til samkomulagsumleitana við Austur-Evrópu og sjálfsagt sé að stuðla að því, að þær geti átt sér stað, þá sé ekkert vit í því á þessu stigi mála, að Evrópa geri án atbeina og aðildar Norður-Ameríku öryggissáttmála sín á milli, sem kæmi í stað Atlantshafsbandalagsins. Þeim mun fjarlægara er það, sem mér skildist, að hv. 4. landsk. þm., Jónas Árnason, talaði um, að bandalag Norðurlanda gæti komið hér í staðinn. Hann talaði nú að vísu allóglöggt um það bandalag, er ætlunin væri að stofna. Hann talaði um það sem hlutlaust bandalag. Nú erum við að vísu í bandalagi við Norðurlöndin, með aðild okkar að Norðurlandaráði og Helsingfors-samningnum frá 1961, en það er ekki varnarbandalag. Það var ómögulegt að skilja hv. þm. öðruvísi en svo, að hann ætti í raun og veru við varnarbandalag, en hann fékkst ekki til þess að nefna það orð. En hann talaði um, að bandalag Norðurlanda gæti komið fyrir Íslendinga í staðinn fyrir Atlantshafsbandalagið. Það er alveg nauðsynlegt, að það sé ljóst, við hvað er átt. Er hér í huga hans og þeirra sem hugsa á sama veg, ætlunin, að varnarbandalag Norðurlanda komi í staðinn? Þá ætlast þeir til þess, að Ísland sé eftir sem áður í sérstöku varnarbandalagi fyrir utan Sameinuðu þjóðirnar. Það er vissulega til athugunar, hvort slíkt bandalag fengist stofnað, hvort það sé í raun og veru nokkur kostur á að fá t. d. Svíþjóð til þess að taka ábyrgð á öryggi Íslands í varnarbandalagi. Ekki mundi standa á mér að kanna það atriði til hlítar. Slíkt hlýtur að hafa þýðingu fyrir ákvörðun okkar um frambúðarskipun okkar málefna. Hitt er svo fráleitt, þegar hv. 4. landsk. þm. talar í sömu andrá um hlutleysi Svía og Finna. Þetta hlutleysi er auðvitað ákaflega ólíkt. Svíar eru hlutlausir og hafa fylgt þeirri stefnu lengi. Finnar vilja vera hlutlausir, en þeir eru í varnarbandalagi við Sovét-Rússland, fram hjá því verður ekki komizt. Þeir eru í varnarbandalagi, mjög sérstaks eðlis að vísu, við Sovét-Rússland, bandalagi, sem veitir Sovét-Rússlandi mjög víðtækar heimildir til hernaðaraðgerða í Finnlandi, ef á þarf að halda, svo að aðstaða þessara þjóða er auðvitað gersamlega ólík. En það er þeim báðum sameiginlegt, að þær vilja vera hlutlausar og þær vernda sitt sjálfstæði með mjög miklum herafla. Hvorugri þjóðinni, þeir finnsku né sænsku, kemur til hugar, að það gagni, eins og heimurinn er, að tala um hlutleysi, án þess að það hlutleysi sé stutt öflugum vörnum. Sú þjóð, sem lengst gengur í tryggð sinni við hlutleysið, Svisslendingar, hefur tiltölulega enn þá öflugri her og varnir, svo öflugar, að það má segja, að hver fullvaxinn borgari sé vígbúinn, hafi vopn til þess að verja land sitt, ef á það verður gerð árás. Hlutleysi án varna er ímyndun, einskis verð, eins og við sárlega fundum til í maí 1940 og ætti í raun og veru ekki að þurfa að fara fleiri orðum um. Ég tel, að það sé sjálfsagt, - ég hef sagt það oft áður, og það er sannfæring mín, - að við eigum rækilega að skoða okkar aðstöðu nú, þegar aðstaðan breytist varðandi uppsagnarheimild eða úrgönguheimild úr Atlantshafsbandalaginu. Ég tel, að við eigum að nota það tækifæri til þess að kanna þessi mál öll til hlítar og gera okkur grein fyrir þeim. En ég er sannfærður um það sjálfur, að sú skoðun leiði til þess, að því fari fjarri, að tímabært sé að leggja Atlantshafsbandalagið niður eða fyrir Íslendinga að ganga úr því. En ég segi: Við skulum hafa það, sem sannara reynist. Við skulum skoða málin ofan í kjölinn, athuga, hvaða aðrir möguleikar eru fyrir hendi. Hitt skulum við ekki láta okkur koma til hugar, að Íslendingar geti einir allra þjóða og Ísland eitt allra ríkja verið án þess að sjá öryggi sínu borgið. Það leiðir af því, að við erum sjálfstæð, fullvalda þjóð, að við verðum að tryggja okkar fullveldi. Við höfum ekki til þess eigin mátt að halda hér uppi fullnægjandi vörnum, a. m. k. að mínu mati, og þá verðum við að gera það með öðrum hætti, á þann veg, sem meginhluti landsfólksins telur eðlilegastan. Varðandi hitt atriðið, sem er til umr., hvort hér eigi að haldast bandarískt varnarlið í landinu, er hægt að ítreka það enn einu sinni, að það er sérstakt mál, og það er vel hugsanlegt, og meira að segja sjálfsagt að athuga það til hlítar, hvort yfirlýsing, trygging Atlantshafsbandalagsins verði metin næg til öryggis Íslendingum. Það var von okkar í fyrstu, að svo yrði. Við breyttum síðan um skoðun, vegna þess að við töldum ekki um friðartíma að ræða. Það er að vísu svo, að síðan eru liðin mörg ár. En ég minnti hér áðan á till., sem samþ. hefur verið í Ed. í dag og allir stjórnarandstæðingar standa að, einnig hér í hv. Nd., þar sem talað er um, að nú geisi styrjöld eða stríð, sem geti orðið upphaf nýrrar heimsstyrjaldar, hvenær sem er. Þetta er samþykkt Ed. Alþ. í dag, að það geisar styrjöld, sem menn óttast að geti orðið upphaf nýrrar heimsstyrjaldar hvenær sem er. Nú segir að vísu hv. 4. landsk. þm., að við ætlum að láta úlfinn gæta lambanna, vegna þess að hættan þarna stafi frá Bandaríkjunum. Ég segi: reynsla Evrópumanna og þar með Íslendinga af Bandaríkjunum er ekki sú, að þau séu árásarþjóð. Þvert á móti hafa þau í tveim heimsstyrjöldum frelsað Evrópu og hafa nú herlið í Evrópu, t. d. í Þýzkalandi, vegna þrábeiðni fólksins sjálfs. Við skulum játa, að Víetnamstyrjöldin er mikið vandamál, og allir vildum við, að þar kæmust sættir á sem fyrst. En það væri fullkominn barnaskapur, ef nokkur okkar þættist þess umkominn að rekja til hlítar orsakir þess harmleiks, sem þar er að gerast. Það er miklu flóknara mál en svo, og það er örugglega ekki vegna þess, að Bandaríkin séu árásarþjóð í eðli, sem þau hafa flækzt í það mál, ef svo má segja, heldur aðrar orsakir, sem ég skal ekki rekja að sinni. Við höfum ekki aðra reynslu af Bandaríkjunum en þá, að þau hafa í einu og öllu gagnvart okkur staðið við skuldbindingar sínar og aldrei látið okkur kenna aflsmunar. Og það er staðreynd, sem hv. 3. þm. Norðurl.v., Ólafur Jóhannesson, sagði áðan, að ákvörðunin um, að varnarliðið skyldi ekki fara 1956, var tekin af Íslendingum. Menn geta svo haft sína skoðun á því, hvort sú ákvörðun hefði ekki verið tekin þrátt fyrir það, þó að Ungverjalandshörmungarnar hefðu ekki átt sér stað. Það verður hver að hafa það um það, sem honum þykir líklegast. En þar beittu Bandaríkjamenn Íslendinga ekki þvingun frekar en þeir beittu þá þvingun, þegar Atlantshafssáttmálinn var samþ. af Íslendingum eða varnarsamningurinn gerður. Þetta gerðu Íslendingar allt af frjálsum vilja. Ég er því sammála, að ég tel ekki heppilegt eða æskilegt, að hér dveljist erlent herlið, varnarlið, um alla framtíð. En ég tel, að okkur beri, alveg eins og 4. landsk. þm. hv. sagði, ekki einungis að hugsa um okkur sjálfa, heldur einnig um aðra, og ég tel, að við eigum bæði vegna annarra og sjálfra okkar að leggja til okkar framlag, til þess að öryggi og valdajafnvægi haldist í þessum heimshluta. Dvöl varnarliðs hér er einn hluti þessa valdajafnvægis og þessa öryggis, og ég er sannfærður um, að þetta hefur hingað til stuðlað að því, að friður hefur hér haldizt, þess vegna eigum við að skoða vel okkar hug, áður en við gerum nokkuð, sem getur stefnt því valdajafnvægi og öryggi í hættu. Þetta er sjálfsagt að skoða, og það er einnig rétt að gera sér grein fyrir því, eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði, hvort Íslendingar geta tekið við þeim störfum, sem nú eru unnin að verulegu leyti af varnarliðinu, og þjálfað menn til þess, eins og hv. þm. sagði. En þá verðum við að hafa hreinskilni til að segja: Til hvers á að þjálfa mennina? Þá er það til hernaðarstarfa, sem á að þjálfa þá. Það tjáir ekki að vera að tala um, að það eigi að þjálfa þá til einhvers og einhvers. Eftir till. Framsfl. á að fara efnislega að þjálfa menn til hernaðarstarfa. Það má vel vera, að það sé til vinnandi að gera þetta í því skyni að losna við erlent varnarlið úr landi. Þetta er eitt af því, sem við eigum að athuga og velta fyrir okkur. En við eigum að hafa hreinskilni og manndóm, kjark gagnvart sjálfum okkur og öðrum til þess að segja, hvað það er, sem er verið að tala um, með hverju við getum leyst okkar vanda, en þá væri það ekkert sérstakt fyrir Íslendinga, að við yrðum að hugsa um okkar eigin varnir, því að eins og ég segi, þá er ekkert land til, ekkert sjálfstætt ríki til, sem ekki verði að tryggja sínar eigin varnir, sitt eigið öryggi. Fram hjá þeirri staðreynd komumst við Íslendingar ekki frekar en aðrir.



Herra forseti. Hér hefur undanfarna daga komið fram hörð gagnrýni vegna þeirra vinnubragða, sem Alþ. er gert að viðhafa þessa síðustu daga þingstarfanna. Fyrir okkur eru lögð hin veigamestu mál, sem enginn tími gefst til þess að fjalla um í alvöru, og þetta hefur ekki aðeins verið gagnrýnt af okkur stjórnarandstæðingum, heldur einnig af þm. hæstv. ríkisstj. M. a. kom þessi gagnrýni fram í sambandi við frv. um lántöku til framkvæmdaáætlunar og þá skýrslu, sem hæstv. fjmrh. gaf í því sambandi. Hæstv. ráðh. bar þá fyrir sig ýmsar afsakanir. Hann benti á, að margt hefði verið að gerast í efnahagsmálum og margs konar vandi steðjað að okkur, sem þurft hefði að fást við, og því væri hann svona síðbúinn með skýrslu sína. Hins vegar eiga engar slíkar afsakanir við um skýrslu um utanríkismál. Þar hefur ekki verið um nein sérstök vandamál að ræða, sem tafið hafa hæstv. utanrrh. undanfarna mánuði. Þessi skýrsla hefði að sjálfsögðu átt að liggja fyrir mjög snemma á þingtímanum. Það eru auðvitað algerlega fráleit vinnubrögð að leggja fram skýrslu eins og þessa degi áður en þing fer heim. Engu að síður vil ég þakka hæstv. ráðh. fyrir það, að hann gefur þó þessa skýrslu. Það er framför frá því, sem verið hefur. Hins vegar er það því aðeins framför, að það tákni, að þegar á næsta þingi verði tekin upp sómasamleg vinnubrögð á þessu sviði og hæstv. ráðh. gefi skýrslu um þetta efni mjög snemma. Og þá verður að sjálfsögðu að hafa annan hátt á heldur en hér hefur verið hafður. Auðvitað eru það engin vinnubrögð að hæstv. ráðh. flytji hér ræðu yfir okkur þm. og síðan eigi meðferð okkar að vera öll í því fólgin, að við eigum að standa upp á eftir ráðh. á tveimur eða þremur klukkutímum og taka þar afstöðu til þeirra atriða, sem hann fjallaði um í ræðu sinni. Hér er um að ræða mjög vandasöm og veigamikil mál, og til þess að hægt sé að fjalla um þau, verða þm. að hafa ráðrúm til þess. Slíka skýrslu þarf auðvitað að fá þm. í hendur með fyrirvara og um hana þarf að fjalla í utanrmn. Því aðeins getum við rætt um þessi mál á skynsamlegan og raunsæjan hátt, að slík vinnubrögð séu viðhöfð. Það er enginn að bættari, þótt við stígum hér upp í stólinn hver á eftir öðrum og stundum æfingar í mælskulist. Við þurfum að taka utanríkismálin eins og hver önnur viðfangsefni okkar og fjalla um þau af fullri raunsæi. Stundum heyrist sagt, að umr. um þessi efni séu heldur gagnslitlar, ágreiningur manna sé svo alger að þetta verði aðeins kappræður, þar sem menn reyna að berja eins rösklega og þeir geta hver á öðrum. Þetta var viðhorfið í utanríkismálum hér áður fyrr, en ég held, að Alþingi Íslendinga ætti að fara að vaxa frá því. Það er ekki rétt, að það sé tilgangslaust, að alþm. fjalli hér um mál, þótt þá greini á um mörg málsatvik. Reynslan er sú þrátt fyrir allt, að menn geta lært hver af öðrum. Það tekur eflaust sinn tíma og oft langan tíma, en engu að síður er það ævinlega til gagns, að menn ræðist við og hlusti hver á annan. Þessi skýrsla hæstv. ráðh. var, eins og hann skýrði frá áðan, gefin í tilefni af þáltill., sem flutt var af okkur þremur þm. Alþb. Þar báðum við um skýrslu um þau tvö mál, sem hæstv. ráðh. gerði að umtalsefni, og báðum um, að skýrslan yrði gefin með tilliti til þeirra breytinga, sem orðið hafa á alþjóðamálum og hernaðartækni. Hér var sem sé farið fram á, að þessi mál væru metin út frá viðhorfunum eins og þau eru nú á þessum síðustu árum, en ekki með sögulegum röksemdum um það, sem gerðist fyrir 20 árum. En þetta vanrækti hæstv. ráðh. gersamlega í skýrslu sinni. Skýrslan var að meginhluta til söguleg upprifjun og því miður ákaflega yfirborðsleg og hversdagsleg. Hann minnti á ýmis atriði, sem mikið var deilt um hér á þingi fyrir tæpum tveimur áratugum, og inn á þau atriði var einnig komið af hæstv. forsrh., ástæðuna til þess, að Atlantshafsbandalagið var stofnað á sínum tíma, óttann við útþenslu Sovétríkjanna, atburðina í Tékkóslóvakíu o. s. frv. Nú er það svo, að um þessi sögulegu atriði hefur býsna mikið verið fjallað síðustu árin og einmitt m. a. af mönnum, sem á sínum tíma studdu Atlantshafsbandalagið. Ég vil þar minna t. d. á mjög athyglisverða fyrirlestra og greinar, sem George F. Kennan hefur látið frá sér fara, en hann var um langt skeið sérfræðingur Bandaríkjastjórnar í málefnum Sovétríkjanna og lagði á ráðin um stefnu Bandaríkjastjórnar, eftir að síðustu heimsstyrjöld lauk. Niðurstaða hans er sú, að þær ástæður, sem fram voru bornar fyrir stofnun Atlantshafsbandalagsins af þeim mönnum, sem hann styður og var í þjónustu fyrir, hafi verið rangar. Niðurstaða hans er sú, að eftir síðustu heimsstyrjöld hafi Sovétríkin verið ákaflega lömuð. Þau misstu 20 millj. manna í heimsstyrjöldinni, og verulegur hluti af Sovétríkjunum, einmitt sá hluti landsins, sem mest var iðnvæddur, var að heita mátti gjöreyddur; yfir hann höfðu flætt herir fram og til baka. Efnahagskerfi landsins var ákaflega veikt og matvælaframleiðslan af skornum skammti. Niðurstaða Kennans var sú, að það sé hrein firra, að Sovétríkin hafi getað haft nokkrar þær útþenslutilhneigingar, sem hæstv. forsrh. var að tala um áðan. Og niðurstaða hans er einnig sú, að hin harkalega íhlutun Sovétríkjanna um innanlandsmál ríkja í Austur-Evrópu hafi ekki verið útþenslu- og yfirgangsmerki, heldur einmitt veikleikamerki, óttamerki. Og það eru mjög margir fleiri, sem hafa rakið þessar skoðanir seinustu árin. En þó að fróðlegt sé að fjalla um sagnfræðilegar bollaleggingar af þessu tagi, eru það ekki þær, sem við eigum að ræða um hér í dag. Atlantshafsbandalagið var stofnað 1949. Hvort sem mönnum kann að virðast það rétt eða rangt, þá er það staðreynd, að það var stofnað. Það er einnig staðreynd, að við Íslendingar gerðumst aðili að því, og það enn fremur staðreynd, að hingað kom bandarískur her 1951, hvað sem mönnum kann að virðast um ástæðurnar fyrir því, hvort þar hafi verið um réttar eða rangar ákvarðanir að ræða. Þetta eru staðreyndir, sem hafa gerzt, og við getum ekki metið viðhorfin nú með því að deila um, hvort það hafi verið rétt, sem við gerðum þá, eða ekki. Við þurfum að ræða um, hvað við eigum nú að gera með hliðsjón af ástandinu eins og það er um þessar mundir. Það er enginn að fara fram á það, að þeir þrír flokkar, sem stóðu að því, að Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið og erlendur her var kallaður til landsins, rísi hér upp og lýsi yfir, að þeir hafi haft á röngu að standa, þegar þeir tóku þessar ákvarðanir. Það eru því miður ákaflega fáir, sem fást til þess að viðurkenna, að þeir hafi haft rangt fyrir sér, jafnvel þó að þeir séu orðnir sannfærðir um það sjálfir, og ég geri ekki ráð fyrir því, að hæstv. ráðh. hafi breytt um skoðun á því, að þeir hafi haft á réttu að standa þá. En þetta er ekki á dagskrá, heldur hvernig við eigum að meta viðhorfin núna. Og viðhorfin eru ákaflega breytt, síðan Atlantshafsbandalagið var stofnað 1949. Hæstv. forsrh. sagði, að Frakkar væru enn þá í Atlantshafsbandalaginu. Víst eru þeir það. En þeir hafa slitið allri hernaðarsamvinnu við bandalagið. Og með því að slíta hernaðarsamvinnu við Atlantshafsbandalagið, hafa þeir kollvarpað öllum hernaðaráformum þessa bandalags í Evrópu. Það stendur ekki steinn yfir steini í áætlunum herforingja um það, hvernig þetta bandalag eigi að hegða sér í sambandi við styrjöld í Evrópu. Þetta er alger breyting á viðhorfum, og þessi breyting stafar af því, að ráðamenn Frakka, sömu mennirnir og voru sammála því 1949 að ganga í Atlantshafsbandalagið og eiga við það hernaðarsamvinnu, telja ástandið svo gerbreytt nú, að þeir vilja ekki taka þátt í slíkri samvinnu innan bandalagsins. Þetta eru staðreyndir, sem við verðum að gera okkur ljósar. Það þýðir ekki að láta eins og ekkert gerist í heiminum í kringum okkur. Ég vildi minna hæstv. ráðh. á það, sem norska skáldið Arnulf Överland sagði einu sinni, að þeir menn, sem aldrei breyta um afstöðu, eru ekki manneskjur, heldur myndastyttur. Og ég held, að þessir hæstv. ráðh. ættu að reyna að hegða sér eins og manneskjur, þegar þeir fjalla um þessi vandamál ekki síður en önnur. Það er ósköp auðvelt að standa hér og segja, að Atlantshafsbandalagið hafi stuðlað að friði og öryggi, og benda á Evrópu. Við vitum það allir, að herir Atlantshafsbandalagsins hafa háð stórstyrjaldir úti um allan heim. Það voru hinir frönsku herir Atlantshafsbandalagsins, sem háðu stórstyrjöld í Víetnam og síðan í Alsír. Þessi styrjöld var kostuð með bandarísku fé. Það er sjálfur bandaríski herinn, sem heyr í Víetnam einhverja grimmilegustu styrjöld, sem sögur fara af; það er hluti af herstyrk Atlantshafsbandalagsins. Það eru herir Atlantshafsbandalagsins í Portúgal, sem reyna að viðhalda einhverju síðasta og ömurlegasta nýlenduveldi, sem eftir er í heiminum. Og þessari styrjöld er haldið uppi með fjármunum frá Bandaríkjunum einnig. Það er hægt að rifja upp fjölmörg slík dæmi, ef við eigum að fara í almennar umr. um atburði á þessu tímabili, og væri hægt að gera það fjarskalega lengi og á lengri tíma en okkur er hér skammtaður. En ég vil minna hæstv. ráðh. á það, að Atlantshafsbandalagið var ekki aðeins stofnað til þess að koma í veg fyrir vopnuð átök, eins og hæstv. utanrrh. sagði. Þetta átti einnig að vera hugsjónabandalag. Það átti að stuðla að frelsi, og það átti að stuðla að lýðræði. Ég vil minna á það, að einn síðasti atburðurinn, sem hefur gerzt innan þessa bandalags, er valdataka herforingjaklíku í Grikklandi, sem heldur þar uppi mjög ósæmilegri ógnarstjórn, og það er ekki ýkjalangt síðan flotaforingi Atlantshafsbandalagsins í Evrópu fór til Grikklands sem opinber heiðursgestur og lýsti því sérstaklega yfir, að herforingjastjórnin í Grikklandi starfaði í anda Atlantshafsbandalagsins. Svona staðreyndir ber mönnum að hugleiða. Ég efast ekki um, að margir hafa gerzt aðilar að Atlantshafsbandalaginu í góðri trú og trúað einmitt á svona fyrirheit. En þegar slík fyrirheit bregðast, eiga menn að endurskoða afstöðu sína og hugsa ráð sitt. Menn eiga ekki að vera blýfastir í sömu sporunum og þeir voru fyrir 20 árum. Ég tók eftir því, að afstaða hæstv. utanrrh. til endurskoðunar á aðild að Atlantshafsbandalaginu og endurskoðunar á hernámssamningnum var ákaflega neikvæð. Hann sagði, að ástandið í heiminum þyrfti mjög að breytast, til þess að hægt væri að gera breytingar á þeim samningum. Hann sagði ekki, hvað þyrfti að breytast. Ræða hans var ákaflega almenn. Hann gerði Alþ. ekki grein fyrir því, hvaða skilyrði hann teldi að þyrfti að uppfylla, til þess að við losnuðum við að vera með erlendan her í landinu. En mér finnst það vera lágmarksskylda, að hæstv. ráðh. geri skilmerkilega grein fyrir þessu, að hann láti jafnt Alþ. sem þjóðina vita, hvaða skilyrði hann vill að uppfyllt séu, til þess að hægt sé að losna við hernámsliðið úr landinu. Það er ákaflega alvarleg staðreynd, ef það er skoðun einhverra valdamanna hér, að erlendur her eigi að vera hér á Íslandi um ófyrirsjáanlega framtíð, hvað svo sem gerist umhverfis okkur. En ég gat ekki túlkað afstöðu þessa hæstv. ráðh. á annan hátt. Það stoðar ekki að vera með almennar hugleiðingar um það, að ófriðiegt sé einhvers staðar á jarðarkringlunni. Ég er afar hræddur um, að það haldi áfram að verða ófriðlegt einhvers staðar á jarðkringlunni næstu áratugi og jafnvel aldir. Og ef það á að vera mælikvarðinn, svona almennt tal um, að einhvers staðar sé ófriðlegt í heiminum, þá er fyrirsjáanlegt, að að því er stefnt, að herinn verði hér til eilífðarnóns. Hins vegar vil ég vekja athygli á því, að þeirri upphaflegu kenningu að bandarískur her sé hér til þess að vernda okkur Íslendinga fyrir hugsanlegri árás, hefur verið hafnað fyrir löngu af hernámsliðinu sjálfu. Það kom hingað 1951 með landher og skriðdreka, sem hermenn voru að aka um hér á Suðurnesjum. Ef þessi landher hafði einhvern tilgang hér á Íslandi, þá átti hann að taka á móti óboðnum gestum. En þessi landher er fyrir löngu farinn burt. Það er ekki snefill eftir af honum. Hér var líka flugher bandarískur, og hann var hér vegna þess, að þá var flugtækni þannig háttað, að það þótti nauðsynlegt fyrir bandaríska herinn að hafa millilendingarstöð á miðju Atlantshafi. Vélar voru ekki langfleygari en það. Nú er þessi aðstaða einnig gerbreytt, og flugherinn er farinn. Hér er aðeins flotastöð, og þessi flotastöð á ekkert skylt við varnir í venjulegum skilningi. Hún gæti hugsanlega fallið undir hitt, sem hæstv. forsrh. var að tala um, að við yrðum að leggja eitthvað af mörkum í þágu Atlantshafsbandalagsins, að við værum hlekkur í keðju, eins og hann hefur oft sagt. En ég held, að þessi hlekkur sé einnig orðinn ákaflega lítill. Flotabækistöðin hér hefur fyrst og fremst þann tilgang að stjórna eftirlitsflugi með kafbátaferðum á Norður-Atlantshafi. Sú miðstöð hafði áður bækistöð á Nýfundnalandi, og ég held, að hún hafi verið flutt hingað vegna þess, að Bandaríkin vissu ekki svo gjörla, hvað þau ættu að gera við herstöðvarnar á Íslandi, og urðu að finna handa þeim verkefni. Þessi stöð er ekkert betur komin hér en á Nýfundnalandi, ef Bandaríkin telja sig þurfa að hafa hana. Hér er einnig smávægilegt ratsjárkerfi, en mér skilst, að þessi ratsjárkerfi séu að verða gersamlega úrelt einnig, vegna hinnar nýju tækni, sem fylgir njósnatunglunum og gerir herveldunum kleift að fylgjast með hlutum miklu skjótar og nákvæmar en með hinu landfasta kerfi. Ég tel þess vegna, að við höfum fulla ástæðu til þess að endurmeta aðstöðu okkar á nýjan leik, ekki aðeins við, sem alltaf höfum verið á móti aðild að Atlantshafsbandalaginu og á móti hernáminu, heldur einnig þeir aðilar, sem stóðu að hvoru tveggja. Þegar ég hef rætt þessi mál hér í vetur, hef ég einmitt reynt að benda á þær röksemdir, sem eiga að geta orðið umræðugrundvöllur. Það er ósköp auðvelt fyrir okkur að standa hér og hrópa hver framan í annan og segja, að sumir séu með Bandaríkjamönnum og aðrir með Rússum. En við eigum, eins og ég sagði hér í upphafi, að ræða um þessa hluti á miklu raunsærri hátt, og mér virtist það vera dálítill vonarvottur, að hæstv. forsrh. lýsti því yfir, að hann vildi skilja að þátttöku í Atlantshafsbandalaginu og hernámið og hann sagðist vera reiðubúinn til þess að athuga þetta hvort tveggja. Hann sagði í sambandi við Atlantshafsbandalagið: Við eigum rækilega að skoða aðstöðu okkar, þegar samningstíminn rennur út, og hafa það, sem sannara reynist. - Ég vil vænta þess, að þessi orð hæstv. ráðh. hafi verið mælt af fullri alvöru og að farið verði í könnun á þessu máli af fullri alvöru einnig og að um það verði haft samráð við alla flokka. Hæstv. forsrh. sagði einnig, að hann teldi sjálfsagt að taka hernámsmálin upp til nýrrar yfirvegunar, og orðaði það svo, að sjálfsagt væri að athuga til hlítar, hvort yfirlýsing um tryggingu af hálfu Atlantshafsbandalagsins yrði metin nægileg til öryggis Íslendingum. Og hann lýsti yfir því, að hann teldi ekki heppilegt eða æskilegt, að hér dveldist erlent herlið um alla framtíð. Mér finnst einnig ástæða til þess að fagna þessum ummælum. Ég minnist þess ekki, að hæstv. forsrh. hafi látið slík ummæli sér um munn fara fyrr en nú upp undir það í tvo áratugi. Og ég vil vænta þess, að einnig þarna fylgi hugur máli. Ég held að við eigum að minnast þess í sambandi við þetta mál eins og öll önnur, að við höfum býsna mikla sérstöðu í veröldinni. Það er ekki sæmandi okkur að hugsa einvörðungu um mál eins og þetta út frá því, hvort við erum hlynntir stefnu Bandaríkjanna eða Sovétríkjanna eða annarra ríkja í veröldinni. Okkur ber að meta þetta út frá hagsmunum og aðstöðu okkar sjálfra og okkar einna. Það er alveg öruggt mál, að fullveldi okkar þolir það ekki, ef við eigum að hafa tvíbýli í þessu landi í marga mannsaldra, og við verðum að finna leiðir til þess að losna við hið erlenda lið. Ég held líka, að menn ættu að geta komizt að þeirri niðurstöðu, ef þeir hugsa málin gaumgæfilega, að þetta einstæða ríki, þessi litla og vopnlausa þjóð eigi ekkert erindi í hernaðarbandalag, jafnvel þótt menn kunni að hafa fulla samúð með því bandalagi. Það er ákaflega gamalt og úrelt viðhorf, held ég, sem kom fram hjá hæstv. forsrh. hér áðan, að ekkert ríki geti staðizt nema njóta herstyrks. Það var hægt að halda fram slíkri kenningu hér fyrir nokkrum áratugum, en aðstæður á þessu sviði eru gerbreyttar. Hvaða herstyrkur er það, sem getur orðið Íslandi að gagni, ef til þeirrar ógnar kæmi, sem væri ný kjarnorkustyrjöld? Slík vörn er ekki til. Ég held, að allar slíkar hugleiðingar tilheyri fortíðinni. Þær eru leifar af gömlum viðhorfum, sem menn eiga að uppræta, um leið og aðstæðurnar breytast. Ég held einmitt, að það sé bæði í samræmi við sérstöðu okkar og hagsmuni okkar, að við viðurkennum í verki þessa einföldu staðreynd, að við erum ógnarlegur smælingi í þessum stóra heimi, og ég held, að því fylgi engan veginn neinn háski. Ef ótíðindi verða, fáum við ekki umflúið háskann fremur en aðrir hvað svo sem við gerum. En aðalerindi mitt hingað var að leggja á það áherzlu, að hæstv. utanrrh. geri þessa stuttaralegu og allt of illa undirbúnu umr. að fyrirboða þess, að um þessi mál verði fjallað á miklu gaumgæfilegri og raunsærri og alvarlegri hátt þegar í upphafi þings.