Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti : Í sambandi við þessa umræðu skal jeg geta þess, að stundum hefir verið hagað svo til að fjárlagafrumvarpinu hefir verið skift í kafla og þingmönnum leyft að taka tvisvar til máls um hvern kafla, og þá ef til vill 6 sinnum eða oftar við sömu umræðu frumvarpsins. Sú tilhögun virðist naumast í fullu samræmi við 36. gr. þingakapanna, er mælir svo fyrir, að engir aðrir en ráðherra og framsögumaður megi tala oftar en tvisvar við hverja umræðu. Til þess að fullnægt sje ákvæði þingskapanna, en þingmönnum þó gefist kostur á að tala tvisvar um hverja grein fjárlaganna, virðist liggja beinast fyrir að taka frumv. til umræðu í heild sinni ásamt öllum breytingartillögum. En ef einhver háttv. þingmanna vill gjöra stutta athugasemd um gæslu þingskapanna að þessu leyti, þá er það heimilt.

Bjarni Jónsson : Jeg vil leyfa mjer að biðja hæstv. forseta að bera þetta undir deildina, þar sem þetta hefir alt af verið venja, að taka fjárlagafrumv. ekki fyrir í einu lagi, og jeg hins vegar býst við því, að þingaköpin sjeu þau sömu og venjulega.



Jeg vildi láta þá skoðun í ljós, að óheppilegt er, að minni ætlun, að taka fjárlagafrumv. fyrir í einu lagi. Jeg verð að líta svo á, að enginn tímasparnaður verði að þessu. Því þó að þingmenn töluðu sjaldnar, ef þetta væri gjört, þá mundu þeir tala þeim mun lengur í hvert skifti, og fengju þó ekki jafngott yfirlit yfir málin eina og annars. Það er margt það í fjárlögunum, sem er ólíks eðlis, og hygg jeg því rjettara, ef ekki verður fylgt þeirri reglu, sem verið hefir, að þeim verði að minsta kosti skift í tvent.

Framsögumaður (Pjetur Jónsson : Mjer finst í raun og veru ástæða til þess að taka fyrir þá venju, að skifta fjárl. í kafla og ræða hvern kafla sem sjerstakt mál. Þessi aðferð lengir umræðu að óþörfu. Hjer er hvort sem er ekki um mörg mál að ræða, heldur að eins um mörg atriði. Jeg get því ekki annað en hvatt til þess, að þeirri venju, er tíðkuð hefir verið nú að undanförnu, verði breytt, þar sem hún brýtur ekki bág við þingsköpin, því að með því móti yrði þessari umræðu lokið annað kvöld og á þann hátt spöruðust tveir dagar af þingtímanum. Eiginlega finst mjer að það taki mest til mín sem framsögumanna fjárlagan., ef nauðsyn væri á að skifta fjárlögunum í kafla við umræðurnar, og jeg skil ekki í að þingmenn fari að fylgja hinu fram að eins til þæginda fyrir sjálfa sig, því það lengir þingtímann að óþörfu um 2 daga.

Sigurður Eggerz : Jeg fæ ekki sjeð, að það sje athugavert að halda fram gamalli venju og ræða vissa kafla sjer. Með því að taka þá liði út af fyrir sig, er saman eiga, fæst miklu betra og gleggra heildaryfirlit en annars. Aðalatriðið er þó að mönnum verði vel ljóst hvað þeir eru að gjöra; jeg tel það meira vert en flýtirinn. Annars vafasamt hvað mikill tímasparnaður yrði að því að ræða öll fjárlögin í einu, því með því móti yrðu ræður hvers eins þeim mun lengri. Jeg vil því leggja til, að gamla venjan haldist, og leyfi mjer að fara þess kurteislega á leit við hæstv. forseta, að hann leggi þetta undir úrskurð deildarinnar.



Jeg er alveg samdóma hæstv. forseta um það, að það sje brot á þingsköpunum að haga þessu eins og verið hefir. Með því móti tala margir þingmenn oftar en tvisvar í sömu umræðu, þó að þeir sjeu ekki framsögumenn. Að minsta kosti er sjálfsagt að gjöra það með afbrigðum frá þingsköpunum. Annars fæ jeg ekki skilið það, að þingmenn fái ekki nógu glögt yfirlit yfir fjárlögin, þó að þau sjeu tekin fyrir í einu lagi, og að þingmennirnir sjeu ekki færir um að muna það, sem sagt hefir verið, er harla ótrúlegt.

Benedikt Sveinsson : Mjer þótti miður, er jeg heyrði það, að ræða ætti fjárlagafrumv. með öðrum hætti en verið hefir mörg undanfarin ár. Jeg verð því að taka undir með háttv. þm. Ak. (M. K.) og öðrum þeim þingmönnum, er talað hafa á líkan veg. Og þó að reglan, er gilt hefir, komi ekki fyllilega heim við bókstaf þingskapanna, þá hefir þessi venja komist á, vegna þess að nauðsyn hefir borið til þæs. Fjárlögin eru lang yfirgripsmesta málið, er liggur fyrir þinginu og ekki við það hlítandi, að svo margbrotið mál liggi í einu lagi fyrir til umræðu. Hjer er í raun og veru um mörg mál að ræða, t. d.: strandferðir, vegagjörðir, vitamál, búnaðarmál, mentamál, vísindi og listir o. fl. Það er alls óvíst, að það myndi stytta umræðurnar, þó að fjárlagafrumv. yrði tekið fyrir í einu lagi, enda er það undarleg kenning, ef þing ætlar að halda því fram, að það sje skaði, að málin sjeu rækilega rædd. Jeg hugði þó, að þingmenn hefðu málfrelsi og að þeir væru sendir á þing til þess að tala um mál þau, er fyrir liggja, til þess að þau skýrðust við umræðurnar og þingmennirnir gætu á þann veg fengið sem glöggastan skilning á þeim. En að þenjast yfir öll fjárlögin í einni bendu hygg jeg að verði til þess, að ræður verði svo langar og slitróttar, að þingmönnum tæki að leiðast að hlýða á þær, svo að bekkirnir verði auðari en verið hefir. Það væri nærri verra að hafa þetta þannig en að taka dagskrá með 10 málum á og ræða þau öll í einu. Það myndi ef til vill spara tímann, en ég efast um, að úrlausn málanna yrði betri með þeim hætti. Jeg vil því eindregið mæla með því, að sú venja, er tíðkast hefir, haldist nú eins og áður, enda mun það happadrýgst.

Ráðherra: Jeg vil geta þess, að jeg hygg, að ekki sje ráðlegt að víkja frá þeirri venju, er verið hefir, nema knýjandi ástæður sjeu til þess. Ef sú venja er á móti þingsköpunum, þá er rjett að leita afbrigða frá þeim. Það er bersýnilegt, að miklu ljettara er að tala ekki um fjárlagafrv. í heild, því að það hefir að geyma mörg og óskyld málefni, eins og nokkrir háttv. þingmenn hafa rjettilega tekið fram. Jeg tel það enn fremur mjög mikið vafamál, hvort nokkur tími sparaðist með þessu, þótt talað væri um frumv. alt í heild.



Jeg vil að eins taka það fram, að það er langt frá því, að tíminn styttist við þessa nýju tilhögun, því að ræðumenn myndu þá tala ,4–5 klukkutíma í hvert skifti. Auk þæs hefir nú verið eytt hálfum tíma til að þrefa um þetta. Aðalatriðið fyrir mjer, er að fá sem best yfirlit yfir málin, og eins og hæstv. ráðherra hefir tekið fram, verður hver liður miklu betur athugaður eftir gamla fyrirkomulaginu. Auk þessa verður að athuga það, að þingmenn hafa haft lítinn tíma til þess að athuga álit fjárlaganefndarinnar, og þar sem við það bætist sá aragrúi af breytingartillögum, er fram hafa komið, þá vil eg eindregið mæla með því, að gamla fyrirkomulaginu verði haldið.



Jeg vil að eins taka það fram, út af því, sem háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) sagði, að það er mjög eðlilegt frá hans sjónarmiði, að taka fjárlagafrv. fyrir í einu lagi. Fjárlaganefndinni eru þessi mál orðin svo þaulkunnug, að hún þarf ekki að kynna sjer þau nánar; en okkur, sem ekkert höfum um þessi mál fjallað, er það engu síður nauðsynlegt að setja okkur sem best inn í þau. Af þessum ástæðum verð jeg að vera því mjög fylgjandi, að gömlu reglunni verði fylgt, eins og að undanförnu, sem sje þeirri, að ræða frumvarpið í köflum.

Forseti : Samkvæmt atkvæðagreiðslunni um þetta atriði, verður frumvarpið rætt í 3 köflum. Fyrsti kaflinn tekur yfir tekjubálkinn og útgjaldabálkinn aftur að 13. gr. annar kaflinn 13. og 14. gr., og þriðji kaflinn 15.–22. gr. Fyrstu 12 greinarnar í frumvarpinu liggja því nú fyrir til umræðu.

Framsögum. (Pjetur Jónsson); Jeg skal byrja á því að taka það fram, að þessi skifting á umræðunni um fjárlögin er ekki að mínum vilja, þótt jeg, hefði ef til vill haft ástæðu til þess, frekar en nokkur annar að óska eftir henni. Ef því niðurstaðan af henni verður sú, að fjárlögin verða afgreidd hjeðan úr deildinni tveim dögum seinna en ella, þá þvæ jeg mínar hendur. Svo skal jeg leyfa mjer að geta þess fyrst af öllu, að villur hafa orðið í breytingartillögum nefndarinnar. Fyrst og fremst í brtt. við 12. gr., þar sem víxlað er um tölur, og er það aftur leiðrjett með sjerstakri brtt. frá nefndinni. Það er styrkur til Jóns læknis Kristjánssonar, og hafa þar orðið víxl á 17. og 19 lið. Svo er prentvilla í 45. lið, en hún hefir ekki mikla þýðingu. Aftari talan í efri línu á að vera 40,400 kr. Loka á í 92. lið að standa »Eiríksson«, í nafni Gísla pósts. Viðvíkjandi yfirliti því, sem eg reyndi að gefa á dögunum við framh. 1. umr., vil jeg geta þess, að jeg býst við að jeg hafi þá tæplega lagt nóga áherslu á umframgreiðslur þær, er sjálfsagt má búast við í áætlunartölum fjárlaganna. Þær verða líklega með meira móti. Þetta sjest glögglega, ef miðað er við reynsluna að undanförnu. Það hefir komið í ljós, bæði við landsreikninginn og fjáraukal. fyrir árin 1912 og 1913, að umframgreiðslur hafa orðið svo miklar, að nefndin hefir fundið ástæðu til að koma beinlínis fram með aths. til stjórnarinnar um að hafa áætlunina betri að þessu leyti eftirleiðis. Einnig hefir verið bent á þetta af yfirskoðunarmönnum. - Jeg segi þetta ekki af því, að jeg hafi umboð fjárl.nefndar til að veita stjórn- inni ákúrur fyrir þetta, enda hefir fjár- laganefnd einmitt sjálf oft áður klipið af svo kölluðum »kalkulatoriskum« póstum, svo að þeir hafa ekki hrokkið, heldur bendi eg á það af því, að það hefir áhrif á fjárhagsáætlunina, einkum. nú, er dýrtíðin gjörir það að verkum, að margur kostnaður verður hærri en ella, og held jeg að sá munur verði meiri en stjórnin hefir tekið til greina. Jeg get t. d. ekki sjeð betur en að upphæðin til ellistyrktarsjóðs og eftirlauna sje áætluð heldur lágt. Jeg hefi því miður ekki talað við stjórnina um þetta, en mjer þykja 167 þús. kr. bæði árin, eða 83 ½ þús. á ári, vera nokkuð lítil upphæð í 18. gr. Þar af ganga til eftirlauna, samkvæmt athugas. við stjórnarfrumv., um 70,000 kr. á ári, sundurliðað til nafngreindra manna. Svo er það, sem til ellistyrktarsjóðs fer, og mun það vera nálægt 20 þús. kr. á ári. Eftir því hefði fjárveitingin ekki mátt minni vera en 90 þús. kr. á ári eða 180 þús. kr. á fjárhagstímabilinu. Jeg hefi ekki gætt að þessu fyrr en nýlega og ekki haft tíma til að bera mig saman við stjórnina um þetta. Jeg gat þess við framhald 1. umr., hve brtt. nefndarinnar næmu miklu í hækkunum og lækkunum á upphæðum fjárlaganna og fer ekki út í það. Þá vil jeg geta þess, að nú hefi jeg hugsað mjer það fyrirkomulag á framsögunni, að tala ekki um hverja brtt. fyrir sig, heldur skírskota þar til nefndarálitsins. Það er heppilegra, að háttv. þm. lesi þess konar athugasemdir heima hjá sjer eingöngu en að þeir þurfi í viðbót að hlusta 25 í hóp á framsöguræðu um einstök atriði, sem ekki bætir neinu verulegu við það, sem í álitinu stendur. Aftur getur það verið, að einhverjum þyki skýringarnar í nefndarálitinu ekki nógar, og er þá eðlilegt að fyrirspurnir sjeu gjörðar í umræðunum, og er þá hægt að svara þeim sjerstaklega. Mig hefði langað til að gjöra nokkuð meira í yfirlitsáttina, því að það eru ekki einungis tekjurnar, sem liggja fyrir í þessum kafla, heldur og nokkur hluti af gjöldunum. Fyrir tekjunum er nú svo gjörð grein í nefndarálitinu, að jeg hygg, að jeg þurfi þar litlu við að bæta. Tekjuáætlunin er svo, að hún er alt af álitamál, en það þykist jeg sjá, að hún er tæplega jafn-ábyggileg nú og hún hefir að undanförnu verið, þegar ekki var hægt að sjá annað en að gott árferði lægi fram undan. En væru ekki óvenjulegir skuggar í lofti, þá væri hún fullkomlega eins varleg og vant er. Annars er það nú svo um tekjuáætlunina, að það, sem lagt er til að hækka á einum pósti, það er þá aftur lækkað á öðrum, svo að breytingin er sama sem engin. Jeg hefi gjört dálítinn samanburð á frumv. stjórnarinnar og núgildandi fjárlögum, hvað gjöldin snertir. Og það hefir nú orðið svo, að þó að hæstv. stjórn hafi viljað halda sparlega á, þegar hún bjó til frumvarpið, þá hefir hún þó orðið að taka upp í frumv. hækkanir á gjöldum frá núgildandi fjárlögum, sem nema brúttó 540 þús. kr. Þar frá dregst svo ýmislegt, sem hún hefir lagt til að spara, frá því sem nú er veitt, og nemur það um 240 þús. Hækkunin á útgjaldahliðinni verður því alls nettó 300 þús. kr. En ýmsir af þeim liðum, sem stjórnin hefir viljað spara, verða þó því miður ekki til neins sparnaðar. T. d. er lagt til að lækka styrkinn til heilsuhælisins á Vífilsstöðum, en stjórninni er þó vitanlegt, eins og sjest á athugasemdum hennar, að þar verður í staðinn stór hækkun, og svo er um ýmsa fleiri af þessum póstum. Þeir eru bersýnilega of lágt áætlaðir af stjórninni. Um samanburð á frumv. stjórnarinnar og tillögum nefndarinnar er það að segja, að þar standast mikið til á hækkanir og lækkanir. Sparnaðartillögurnar nema 15 þús. kr. meira en hækkunartillögurnar. En ýmsar hækkanir, sem nefndin gjörir, voru fyrirsjáanlega óhjákvæmilegar, og hefðu helst átt að standa í frumv. stjórnarinnar. Það var engin ástæða til að kasta slíku á bak fjárlaganefndar, eins og t. d. hækkuninni til heilsuhælisins, sem jeg mintist á áðan, og gjört var ráð fyrir í fyrra. Líkt er ástatt með geðveikrahælið. Sú viðbót var fyrirhuguð áður og nauðsynlegt að byrjað yrði á henni á næsta fjárhagstímabili. Jeg ætla hjer ekki í neinn meting, heldur vildi jeg sýna það, að sparnaðartillögur nefndarinnar eru raunar talsvert verulegri en mismunur hækkana og lækkana sýnir. Þá skal jeg að eina minnast í örfám orðum á eina af brtt. nefndarinnar. Hún er um lækkun á Alþingiskostnaðinum. Jeg skal geta þess um hana, að fjárlaganefndir beggja deilda nefndu til sinn manninn hvor, til þess að líta yfir og rannsaka Alþingisreikninginn 1913. Kom það þá í ljós, að hann mun ekki allur hafa getað heimfærst til þess árs, heldur að sumu leyti til fleiri ára. Ýmislegt var þar af, sem þessum rannsóknarmönnum þótti ýmist óþarfakostnaður eða óþarflega hátt reiknaður, og menn vita, að sumpart verður komið í veg fyrir slíkt framvegis. Jeg veit ekki hvort athugasemdir út af þessari rannsókn muni geta legið fyrir þessu þingi, en hugaanlegt er þó, að það gæti orðið, og gætu menn þá glöggvað sig á þeim og gjört sjer ljóst, hvernig því er varið að kostnaðurinn varð svo geysihár þetta ár, og ef til vill komið með einhverjar tillögur til bóta á fyrirkomulaginu. Jeg hafði búið mig undir að minnast á fleiri liði, en þar sem ekki er nema þessi kafli til umræðu, þá sleppi jeg því. Þá eru þær fáu brtt., sem fram hafa komið við þenna kafla frá öðrum en nefndinni. Jeg hefi ekki orðið var við, að þær sjeu nema við 12. gr., og er sú fyrsta á þgskj. 333 frá háttv. 1. þm. (G.-K. (B. K.) og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Önnur er frá háttv. þm. Snæf. (S. G.) á þgskj. 382, og þriðja frá háttv. þm. Dal. (B. J.) á þgskj. 393. Þær eru allar þess efnis, að fara fram á styrk handa einstökum hreppum til að leita læknis, á sama hátt og fordæmi eru til á fjárlögum nú. Um brtt. á þgskj. 333 má segja það, að hún er hófleg, og ef farið er út í það á annað borð, að veita slíkan styrk, þá er hægra að ganga inn á hana en sumar aðrar. Nefndin hefir nú athugað þessar tillögur að nokkru leyti og komist að þeirri niðurstöðu, að ekki sje gjörandi að fjölga þeim að svo stöddu, er þessa styrks njóta, nema þá með því, að læknaskipunarnefnd hefði fjallað um þetta mál í heild sinni fyrir land alt. Það eru svo margvíslegar tillögur, sem fram koma um slíkt. Sumir vilja fá styrk til að leita sjer lækna, aðrir til að bæta launakjör læknis síns, og enn aðrir til að reisa lækninum bústað, hvert um sig í því skyni að geta haldið lækni kyrrum í hjeraðinu. Um þetta alt má margt segja, og ef gæta ætti sanngirni og koma samræmi í það alt saman, þá veitti ekki af sjerstakri nefnd, ef eitthvað ætti verulega að bæta úr því. Nefndin hefir því ekki getað fallist á neina af þessum tillögum. Það væri líka hægt að nefna ýmsa hreppa, sem líklega eru verr staddir að þessu leyti en nokkur þeirra, sem hjer er um að ræða, t. d. eins og austur á Hólsfjöllum, þar sem fyrst og fremst er nærri dagleið undir öllum kringumstæðum til næsta læknis, og það yfir öræfi að fara, og svo í öðru lagi er það ekki nema með höppum og glöppum, að nokkur læknir sje í Öxarfirði. Þá mætti og nefna Flatey og Grímsey. Svo að ef litið er á nauðsynina, þá er hjer áreiðanlega nóg efni fyrir fasta þingnefnd. Þá er ein brtt. um smátillag til sjúklings á fábjánastofnun erlendis. Nefndin hefir athugað þetta og ekki getað fallist á, að það standi í sambandi við neitt það, sem þingið geti talið sem sitt hlutverk. Sama er að segja um styrk til Magnúsar Guðlaugssonar smáskamtalæknis, og vona jeg að jeg þurfi ekki að tala langt mál um ástæður fyrir því.

Ráðherra: Þessi þögn er næsta óvanaleg hjer í hæstv. deild, en »fyrst allir aðrir þegja«, verð jeg líklega að taka til máls. Jeg bjóst nú reyndar við að þeir, sem viðauka- og breytingartill. ættu, myndu taka til máls. Jeg hefi í sjálfu sjer ekki mikið að athuga við breytingartill. fjárlaganefndarinnar, hvað þenna kafla fjárlaganna snertir. Það er tæpast hægt að segja neitt um það, eina og horfir nú, hvort muni ábyggilegra í heild sinni, stjórnarfrumvarpið eða breytingatillögur fjárlaganefndarinnar. Nefndin hefir ákveðið að lækka vitagjaldið, og hefir hún þar vafalaust mikið til síns máls, því að sennilega verða skipaferðir nokkuð minni til landsins næsta ár og ef til vill 1917, sökum ófriðarins, en vanalega, og mun því varlegt að færa þenna tekjulið niður um 10,000 kr. Um hækkun áfengistolls er líklega ekki gott að segja mikið, jeg meina á áfengi löglega innfluttu.  Þá skal jeg víkja að breytingartillögunum við 1. grein útgjaldabálksins. Við 9. grein, 6. lið, hefir fjárlaganefndin hækkað þóknun þá, er Landsbankinn fær fyrir það, að annast útborgun og innborgun fyrir landssjóð, eða með öðrum orðum að gegna landfógetastörfum. Það er ekki ólíklegt, að þetta starf hafi aukist nú upp á síðkastið og kostnaðurinn við það sje því meiri en áður var, og því ekki ástæða til þess að vera þessari hækkun mótfallinn; en hins vegar fær Landsbankinn svo mikið fje fyrir þetta, 5000 kr. á ári, að maður skyldi halda að hann gæti haft þetta á hendi án sjerstakrar frekari borgunar, enda samningur um það.  (Björn Kristjánsson: Landsbankinn fær ekki fje þetta rentulaust)  . En reyndar má nú líta svo á, sem þetta sje aðeins að hafa vasaskifti á peningunum, þar sem Landsbankinn er eign landsins sjálfs. Um 10,000 kr. lækkunina við 10. grein, skal jeg ekki segja, hve rjettmæt hún er, það mun koma í ljós á sínum tíma, en ekki er ólíklegt að miðað sje við það, að sumarþing sjeu ódýrari, því á þeim sparast töluvert til ljósmatar og eldsneytis. Nefndin hefir fært upp kostnaðinn við endurskoðun landareikn.,og er það rjettmætt, því að nú verða eftirleiðis 3 yfirskoðunarmenn. En það, að stjórnin tók ekki þessa upphæð með í frumvarp sitt, stafaði af því, að stjórnarskráin var þá ekki staðfest, er hún samdi frumvarpið, og alls óvíst um hvort svo myndi verða í bráð. Við 11. grein, B 1., hefir nefndin bætt 500 kr. Þetta mun vera samkvæmt loforði fráfandi stjórnar um að taka þessa fjárveiting upp í fjárlagafrumvarpið, eða fjáraukalagafrumvarpið. Fyrverandi landshöfðingi Magnús Stephensen hafði búið til efnisyfirlit yfir framhald stjórnartíðindanna og boðið stjórninni það. En þessu vissi jeg ekki af, og gat því ekki tekið það með í reikninginn. Hvað snertir hagstofuliðinn, þá er það rjett hjá nefndinni, að tillagan um fjárveitingu, til þess að gefa út bók á erlendu máli um landahagi Íslands, er fram komin beint eftir ósk minni, svo að jeg verð henni vitanlega ekki mótfallinn. Þá er 3. liður 11. greinar um endurgjald til embættismanna fyrir burðareyri. Jeg efast um að það endurgjald muni eiga sjer nokkurn tíma stað nema á pappírnum. Jeg sje, að stjórnin hefir ekki talið að minna mundi nægja til þessa en 16000 kr.; en jeg hygg að þetta muni miklu fremur verða áætlunarliður en hitt, sökum þess, að ekki er gott að segja nákvæmlega um, fyrir hvað beri að endurgjalda, eða hvað eigi að teljast borgað beint í embættisþarfir. Eftirlitslaunin vill nefndin færa niður um 500 krónur. Auðvitað er hægt að haga eftirlitinu samkvæmt þessari lækkun, en það verður þá líka minna og eftirlitsferðirnar færri. En þess vegna var þessi fjárveiting höfð svo há í stjórnarframvarpinu, að á síðasta þingi, 1914, komu fram töluvert háværar raddir um það, í báðum deildum, að eftirlitið væri ónógt. En ef menn vilja að það sje aukið, þá hlýtur það að kosta peninga. Um þá ráðstöfun nefndarinnar, að bæta við peningaskápum í Rangárvallasýslu, hefi jeg ekkert að athuga. Um 11. grein, 7. lið, er það að segja, að nefndin hefir hækkað fjárveitingu til strandgæslu um 2000 kr. og jafnframt gjört þá breytingu, að landsjóður taki á sig 2/5 hluta kostnaðarins í stað helmings áður. Jeg get gengið inn á að sanngjarnt sje, að landið taki meiri þátt í strandgæslunni en það hefir gjört, og sú ástæða nefndarinnar fyrir hækkuninni, að illa hafi gengið að ná fjenu inn, er víst alveg rjett, en mjer þykir hún á hinn bóginn benda í þá átt, að menn vilji ekki vinna mikið til þess að fá almennilega strandgæslu. Við 12. grein hafa komið fram ýmsar breytingartillögur frá nefndinni og sumar þeirra eftir tilmælum stjórnarinnar. Um hækkunina á fjárveitingunni til húsbúnaðar holdsveikraspítalans skal jeg ekki segja. Jeg er ekki nógu kunnugur því, hverja nauðsyn ber þar til. Viðvíkjandi viðbótinni til geðveikrahælisins á Kleppi, þá skal jeg geta þess, að tillagan um þá fjárveitingu er fram komin samkvæmt tilmælum stjórnarinnar og tillögum Rögnvalds Ólafssonar húsameistara. Jeg býst við því, að það sje alveg rjett að veita þessa upphæð, því tilgangurinn mun vera sá, að fara nú þegar að víða efni að, grjóti og möl, og þess vegna líkur til að byggingin verði fyrr fullgjör og kostnaðarminni en ella. Þó sá stjórnin sjer ekki fært, þegar fjárlagafrumv. kom, að koma fram með tillögu um það, að landið tæki að sjer Vífilsstaðahælið á næsta ári, þótt hún raunar sæi fram á, að að því myndi líklega reka. Eins og kringumstæðurnar eru nú, fanst stjórninni rjettara, að fjárlaganefndin segði sitt álit um málið og kæmi sjálf fram með fullnaðar tillögu, ef hún teldi sjer það fært. Fjárlaganefndin hefir og farið fram á, að styrkur sá, er veittur væri til sjúklinga, sem þyrftu að leita utan á ljóslækningastofnun Finsens, sje hækkaður um 300 kr. Mjer finst þetta ekki nema sanngjarnt, þar sem landlæknir leggur þetta og til, og þar sem ekki eru tæki til slíkra lækninga hjer á landi. Enda skiftir litlu máli, hvort styrkurinn er 500 eða 800 krónur. Viðvíkjandi styrknum til Jóns Kristjánssonar læknis, þá vildi jeg skjóta því til nefndarinnar, hvort ekki myndi heppilegra að láta læknirinn fá 1000 kr. hvort árið, heldur en að láta hann fá 3500 kr. styrk í eitt skifti. Því að jeg býst við því, að úr því nefndin hefir einu sinni tekið þessa fjárbæn upp á sína arma, þá geti hún ekki vel neitað því að styrkja þetta fyrirtæki áfram, ef beiðni skyldi koma fram um það. Og ef litið er á þetta frá sjónarmiði sparnaðarins, þá ljettir þessi tillaga mín þó dálítið á landsjóði, en mundi koma hjer um bil í sama stað niður fyrir læknirinn. Við 12. grein hefir komið fjöldi af viðaukatillögum, sem allar ganga í líka átt, að undanskildri einni, nefnilega að leita styrks til læknishjálpar. Ef nú þetta alt væri tekið til greina, þá myndi fara svo, að allir, eða flestir hreppar á landinu, álitu sjálfsagt að biðja um styrk til þess að ljetta undir með sjúklingum sínum að leita sjer lækninga. Og þá myndi verða ilt að gjöra upp á milli þeirra, því að takmörkin eru sennilega óvíða svo glögg, að sjá megi hver er mest þurfandi. Loks er ein tillaga á þingskjali 390 frá háttv. þm. Dal. (B. J.) um styrk til smáskamtalæknis eins í hans kjördæmi. Jeg skal ekkert um það segja, hve verðugur þessi maður er þess, að fá styrkinn, en hætt er við, að upp myndu rísa fleiri smáskamtalæknar víðar á landinu, er þættust jafnvel að því komnir að fá viðurkenningu, ef þessum eina manni væri veitt hún. Jeg skal reyndar játa, að það er einungis smáskamtur, sem háttv. þm. Dal. (B. J.) fer fram á handa skjólstæðing sínum. En margir smáskamtar geta orðið að einum stórum. Það verða menn að hafa vel hugfast, þá er um þessar smáfjárveitingar er að ræða.



Jeg hafði nú eiginlega ekki ætlað mjer að tala langt mál hjer, en af því að jeg á viðaukatillöguna á þingskjali 392, þá vildi jeg leyfa mjer að segja nokkur orð. Það var einkum tvent, sem knúði mig til þess að koma fram með þessa tillögu, og gaf mjer jafnvel von um að henni yrði tekið vel. Í fyrsta lagi hafa, eins og háttv. þingdeild er kunnugt, komið til fyrri þinga bænir um að stofnað yrði sjerstakt læknishjerað í Hnappadalss. og syðra hluta Snæf.s. Þingið tók þunglega á þessu í fyrstu og alt fram til 1911. Þá var því svo vel tekið, að það komst í gegn um Nd. og til 2. umræðu í Ed., og kunnugir menn málinu sögðu að það hefði einungis verið fyrir slys, að það komst ekki í gegn þar. Nú ríkir sama óskin þar vestra. Þeir, sem kunnugir eru staðháttum á þessum slóðum, munu vita um, hve afarerfitt er fyrir þessa 3 hreppa, Miklaholtshrepp, Eyjarhrepp og Kolbeinsstaðahrepp, að ná til læknis. Þingið hefir líka viðurkent læknaþörfina í þessum hreppum, með því að taka frumvarpinu um sjerstakt læknishjerað á þessum slóðum svo liðlega 1911. Á eina hlið þessum sveitum er hafið, á aðra hlið slæmur og erfiður fjallgarður, og á þriðju hliðina afarlangur vegur til læknis. Jeg vildi ekki koma með frumvarp um að stofna nýtt læknisembætti, sökum sparnaðar nú, en kom í staðinn fram með þessa viðauka.tillögu, sem fer fram á að þessum þremur hreppum sje veittur 300 króna styrkur í sameiningu, til þess að leita læknis, en sá styrkur yrði að sjálfsögðu látinn koma hinum fátækustu hreppsbúum að notum. Þetta verða ekki nema 100 krónur á hrepp til jafnaðar, og jeg vona að fjárlaganefndinni geti því fundist þessari beiðni stilt við hóf. Jeg skal leyfa mjer að taka það fram, að tilætlunin er ekki sú, að 100 krónur falli endilega hverjum hreppi í hlut, heldur að þessum 300 krónum verði skift niður á alla hreppana í rjettu hlutfalli við fólksfjölda. - Þetta var þá fyrri ástæðan. Hin ástæðan er sú, að jeg sje, að í stjórnarfrumvarpinu er farið fram á að veita sams konar styrk, 300–600 kr. ýmsum hreppum, sem ekki eru færri en 5 að tölu, og jeg býst fastlega við að hægt sje að setja þessa tillögu mína við hliðina á þeim, hvað sanngirni snertir, Það er nú má ske von, að fjárlaganefndinni þyki fullmikið gjört að því að sækja um þess háttar styrk, er hjer ræðir um, eina og hæstv. ráðherra drap á í ræðu sinni, en sje þessi styrkbeiðni feld, þá álít jeg líka rjett að fella í burtu allar sams konar styrkbeiðnir, sem fram eru komnar, að undanskildum styrknum til Öræfinga. Því þeir munu vera allra manna verst settir á landinu í þessum efnum, með öræfi, jökla og alls konar torfærur á allar hliðar. Vona jeg að háttv. fjárlaganefnd taki þessi ummæli mín til athugunar, samræmisins vegna. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Jeg vona að þessi viðaukatillaga mín standi ekki verr að vígi, með að samþykki háttv. deildar, en aðrar sama konar fjárbeiðnir, er fram hafa komið, og fjárlaganefndin hefir ekki hreyft við.



Jeg á hjer breytingartillögu á þgskj. 333 og vil fara um hana nokkrum orðum. Eins og háttv. deild mun vera kunnugt, þá hefi jeg hvað eftir annað farið fram á, að endurreist yrði læknishjeraðið í Kjósarsýslu, sem lagt var niður fyrir nokkrum árum. Það mun hafa verið lagt niður sökum þess, að læknirinn, sem gegndi því, þóttist ekki hafa nægar tekjur. Þingvallahreppur tilheyrir þessu hjeraði, og allir þeir, sem til þekkja, vita hvað langt er að leita til læknis til Hafnarfjarðar þaðan. Læknirinn þar hefir og afarmikið að gjöra og af þessum ástæðum er læknis oftast leitað hingað til Reykjavíkur. En menn geta líka getið því nærri, að æði mikið dýrara er að sækja lækni út fyrir hjeraðið en að vitja hjeraðslæknis sjálfa. Þegar jeg í vor var á fundi uppi í Kjós, stóð svo á, að veikindi voru þar á einu heimili, og þurfti þá að reyna í fleiri daga að ná í meðul, áður en það tækist. Eins er þessu varið um Þingvallahrepp. Þaðan er læknis að vitja að Skálholti eða niður á Eyrarbakka, en hvorttveggja er jafn miklum erfiðleikum bundið. Þar sem hæstv. ráðherra óttaðist að heilarlestir afhreppum kæmu á eftir og sæktu um viðlíka styrk, þá vil jeg benda á, að þingið getur ekki lengi staðið á móti því, að stofnuð verði ný læknishjeruð, ef það vill ekki sýna einhvern lit á að jafna mesta misrjettið, sem ýmsar sveitir verða fyrir í þessu efni. Hygg jeg það vera ólíkt »praktiakara«, að veita slíka smástyrki, heldur en að fjölga læknishjeruðum mikið, úr því sem komið er. Sjerstaklega vil jeg benda á í þessu sambandi, að núverandi hjeraðslæknir í því hjeraði, sem Kjósarhreppur telst til, er óvenjulega stór og þungur, svo að það er ekki nema fyrir efldustu hesta að bera hann, einkum í ófærð. Þetta eykur á erfiðleikana að ná í hjeraðalækninn. Það er því margföld ástæða til að taka þessa tillögu til greina. Fjárl.n. hefir enga ákvörðun tekið um þetta mál. Henni þykir krafan sanngjörn. Jeg verð að leggja áherslu á, að þessum hreppum báðum sje gjört jafnt undir höfði, því að þeir eiga alveg sömu aðstöðu, að mínu áliti.

Sigurður Sigurðsson : Hjer í lestrarsalnum hefir legið frammi beiðni frá Páli Guðmundssyni á Hjálmstöðum í Laugardal, þar sem hann fer fram á, að honum verði veittur styrkur af landasjóði, til þess að koma á heilsuhæli ytra vitfirringi eða fábjána, sem hann á. Ástæður þessa manns eru erfiðar, eins og lesa má í vottorði, sem beiðninni fylgir frá hreppstjóranum í Laugardalshreppi. Hann er barnamaður mikill, og misti konuna fyrir rúmu ári síðan. Þetta barn, sem hann sækir um styrkinn fyrir, er elsta barn hans, og er það, eins og gefur að skilja, tilfinnanlegt fyrir bláfátækan barnamann, að elsta barnið skuli vera óhæft til allrar vinnu, og meira en það. Heimilisástæðurnar eru mjög erfiðar, og það því fremur, sem manninum gengur illa að halda stúlku til að hirða þenna vesaling, og er hann því tíðum mannlaus með barnahópinn. Fjárlaganefndin hefir ekki tekið afstöðu til þessarar beiðni Páls, en leyfði mjer hins vegar að bera fram brtt. í þessa átt. Að því er mjer skildist, lagði háttv. framam. (P. J.) ekki á móti henni. Tillaga mín á þgskj. 348 fer fram á, að styrkur verði veittur, 400 kr. hvort árið, til þess að koma sjúklingnum Oddnýju Pálsdóttur á »den gellerske Anstalt« í Kaupmannahöfn. Í þessu sambandi vil jeg minna á, að það er ekkert einsdæmi, sem hjer er um að ræða. Hjer höfum við fordæmi fyrir okkur. Á aukaþinginu 1902 var heitið styrk í fjáraukalögum, sem þá lágu fyrir þinginu og samþykt voru, til manns í því skyni að koma barni hans á stofnun þessa í Kaupmannahöfn. Þessi styrkur var síðan endurveittur meðan sjúklingurinn lifði, eða fram að árinu 1909. Þetta er alveg samhliða dæmi því, sem hjer liggur fyrir. Auk þess hefir þingið iðulega hlaupið undir bagga með fátækum foreldrum, til þess að gjöra þeim það kleift, að koma börnum sínum til lækninga erlendis, þegar þess hefir ekki verið kostur að fá mein þeirra bætt hjer á neinn hátt Þannig er í fjáraukalögunum fyrir 1914 og 1915 veittur styrkur, að upphæð kr. 684,71, til þess að kosta dreng á ljóslækningastofnun Finsens í Kaupmannahöfn. Og um allmörg ár hafa blind börn verið styrkt til að vera í skólum erlendis, þar sem þau gátu numið handavinnu, meðan engin stofnum var til hjer á landi, sem þau gátu gengið á og lært þess konar hluti. Jeg vænti að þessi viðaukatill. mín fái góðar undirtektir. Jeg skal minna á, að hjer á landi munu að vísu vera margir slíkir vesalingar, sem hjer um ræðir, og mætti því ef til vill búast við, að fleiri kæmu á eftir með svipaðar styrkbeiðnir. Samkvæmt manntali 1910 voru hjer um 85 fábjánar, og flestir þeirra unglingar eða börn, enda segja fróðir menn, að mjög fátt af slíku fólki nái háum aldri. Flestir verða ekki eldri en 10–20 ára. Sjúkdómnum er þannig háttað, að flestir, sem hafa hann verða skammlífir, til þess að gjöra. Fjárlaganefndin minti mig á, að þessum sjúklingi ætti að koma fyrir á Kleppi. En bæði er það, að þangað komast ekki allir, sem nauðsynlegt væri að þangað flyttust, og eins býst jeg við, að læknirinn þar taki ekki þangað sams konar sjúklinga og hjer um ræðir, með öðrum orðum, ekki þá, sem fæddir eru fábjánar. Það er því ekki í önnur hús að venda til að koma af sjer slíkum aumingjum en að reyna að koma þeim fyrir á erlendum lækninga- eða hjúkrunarstofnunum. En þegar fátæklingar eiga í hlut, sem ekki rísa undir þeim kostnaði, sem af því leiðir, þá er ekki nema eðlilegt, að leitað sje á náðir þingsins í því efni. Jeg vænti að allir háttv. deildarmenn sjái, að öll sanngirni mælir með því, að sinna þessari beiðni. Og jeg vænti þess, að þeir, sem ekki hafa kynt sjer málið, gjöri það nú. Öll plögg, sem að því láta, eru hjá mjer, og getur hver, sem þess óskar, fengið þau til yfirlesturs. Málaleitanir þær, sem til þingsins koma, eru flestar lagðar fram í lestrarsalinn, til þess að þingmönnum gefist kostur á að kynna sjer þær. En hversu margar af þessum málaleitunum eru alment lesnar; það væri fróðlegt að vita. Jeg hygg, að óhætt sje að fullyrða, Að þær fari fyrir ofan garð eða neðan hjá flestum þingmönnum, nema þeim, sem þær eru beinlínis afhentar til yfirlesturs. Og afleiðingin er sú, að þegar til þess kemur að greiða atkvæði um þær, eða brtt. sem á þeim eru bygðar eða við þær miðaðar, þá hafa menn alment ekki hugmynd um, hvað um er verið að ræða, og greiða þar af leiðandi atkvæði í blindni, hvort sem þeir segja já, eða nei. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta atriði, en víkja örfáum orðum að annari viðaukatill.,sem við höfum flutt hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) og jeg. Þessi till. er á þgskj 333. Háttv. meðflutningsmaður minn (B. K.) hefir gjört svo glöggva grein fyrir því máli, að jeg hefi þar litlu við að bæta. Þó get jeg gefið þær upplýsingar, að Þingvallasveit heyrði áður undir Kjósarumdæmi, meðan læknirinn sat í Kjósinni, en þegar bústað hana var breytt, var hún tekin undan og lögð við Skálholtsumdæmi. Nú er það svo, eins og háttv. meðflutningsm. minn (B. K.) gat um, að það er oft mjög miklum erfiðleikum bundið, og jafnvel frágangasök fyrir Þingvallasveitarmenn, að leita læknis að Skálholti yfir torfærur og vegleysur. En annars er ekki kostur, nema þá að fara til Reykjavíkur eða Eyrarbakka, sem ekki er síður erfitt. Í sambandi við þær viðaukatillögur, sem fram hafa komið um það, að veita einstökum hreppum styrk til að leita læknis, skal jeg geta þess, að mjer virðist nauðsynlegt, eins og líka einhver mintist á, að það sje athugað, hvort betur mundi svara kostnaði, að fjölga læknisumdæmunum eða styrkja einstaka hreppa, sem harðast verða úti í þessu efni, til að leita læknis. Nú er alllangt síðan þingið byrjaði að veita styrk í þessu skyni. Og úr því það hefir einu sinni sagt a, þá býst jeg við að það eigi erfitt með að láta þar við sitja, og ef það vill vera sjálfu sjer samkvæmt og sýna rjettlæti í gjörðum sínum, þá verði það líka að segja b. Hitt er annað mál, og þarf nauðsynlega að athugast, hvort rjettara er, þegar á alt er litið, bæði á kostnaðarhliðina og fleira, að bæta við nýjum læknisumdæmum, eða heita einstökum hreppum, sem erfiðast eiga aðstöðu, styrk, til þess að vitja læknis. Jeg skal fúslega játa, að sumar aðrar tillögur um þetta efni eiga töluverðan rjett á sjer.  Annara væri full ástæða til að koma á þessu þingi fram með þingaályktunartillögu um að skora á stjórnina að taka af nýju læknaskipunarlögin til endurskoðunar, og í sambandi við það einmitt þetta atriði, styrkveitingar til einstakra hreppa til að leita læknis.



Jeg verð að segja, þó að jeg síst ætti að spilla því, að menn geti leitað sjer læknishjálpar, að brýn nauðsyn ber til að athuga vel þessa spurningu, hvort heppilegt sje að veita einstökum hreppum styrk til að vitja læknis. Það er ekki svo að skilja, að jeg sjái ekki, að mikið mælir með því, að hjálpa þeim hreppum, sem verst eru settir í þessu efni. En jeg lít svo á, að þingið hafi ekki svo hugsað, sem vert er, hversu margir hreppar eru á landinu, sem jafnilla eru settir að þessu og þeir, sem hjer er um að ræða. Því að ef styrkur er veittur tveimur, þremur eða fjórum hreppum, þá er erfitt fyrir þingið að neita öðrum hreppum um styrk, sem hafa alveg sömu ástæður fram að bera, og þær jafngildar. Það virðist næstum óhjákvæmilegt að draga það, að ganga lengra út á þessa braut, þangað til öll heildin hefir verið athuguð. Fyrir norðan, þar sem jeg þekki best til, veit jeg um marga hreppa, sem hafa jafnmikla sanngirniskröfu til að verða styrks aðnjótandi í þessu skyni, eins og þeir hreppar, sem hjer er sótt um styrk fyrir. Af þeim hreppum, sem þegar hafa verið teknir í fjárlögin, er að eins einn hreppur, sem mjer virðist vafasamt um að beri slíkur styrkur. Það er Bolungarvík. Vegalengdin þaðan og til læknisins er svo stutt, að í öðrum hjeruðum, sem jeg þekki til, mundi sú vegalengd vera talin einskis virði. Eg skal taka það fram, að jeg er ekki kunnugur þar vestur frá, en miða að eina við vegalengdina eins og hún er sýnd á kortinu. Mjer hefir dottið í hug önnur leið í þessu máli, og hún er sú, að þeir hreppar, sem eiga erfitt með að ná til læknis, kæmu á fót hjá sjer sjúkrasamlögum. Jeg get ekki sagt með vissu, hve miklu sjúkrasamlagsstyrkur landsjóðs mundi nema, fyrir þessa þrjá hreppa í Snæfellsnessýslu, sem farið er fram á að styrktir sjeu, til þess að leita læknis. Í hreppum þessum eru um 600 íbúar. Vitaskuld nær landsjóðagjaldið ekki til allrar þeirrar höðatölu, en óhætt mun að gjöra ráð fyrir, að það nemi 200– 300 kr., og er þar komin ámóta upphæð og hjer er farið fram á, án þess að nýja fjárveitingu þyrfti til. Annar liður er það í þeim kafla fjárlaganna, sem nú er til umræðu, sem vel gæti verið, að jeg leyfði mjer að koma síðar fram með brtt. við. Það er liðurinn um utanfararstyrk lækna. Það er fullkunnugt, að læknar sækjast mikið eftir að fá þenna litla styrk, sem þó hvergi nærri hrekkur til þess, að standast þann kostnað, sem af því leiðir, að fara utan, til þess að afla sjer fræðslu. Þörfin á utanferðum lækna er gífurlega mikil, ekki síst fyrir þá, sem eru í afskektum og fámennum hjeruðum og hafa þar af leiðandi litla æfingu. Og utanferðirðar eru ekki að eins nauðsynlegar fyrir læknana sjálfa, heldur jafnframt, eða jafnvel miklu fremur, fyrir almenning, því að svo best hefir hann gagn af læknunum, að þeir sjeu vel að sjer í sinni ment. Mjer er kunnugt um, að læknar þeir, sem utan hafa farið, hafa notað sjer förina mjög vel. Sumir þeirra hafa jafnvel lesið með sama kappi, eins og þeir væru að lesa undir próf, til þess að hafa sem mest upp úr ferðinni. Nú er að opnast nýr vegur fyrir læknana, til þess að rifja upp fræði sín og fylgjast með nýjungunum í ment sinni, og hann er sá, að dvelja hjer í Reykjavík um tíma. Sjerfræðingar eru hjer orðnir margir og sjúklingafjöldinn eykst ár frá ári. Dvöl hjer í Reykjavík mundi verða stórum ódýrari en utanför, og býst jeg við að hvorttveggja verði notað jöfnum höndum í framtíðinni.



Það er nauðsynlegt fyrir mig að tala nokkur orð fyrir brtt. þeim, sem jeg hefi neyðst til að bera fram, vegna þess, að fjárlaganefndin hefir ekki tekið til greina eina einustu fjárbeiðni úr Dalasýslu. Jeg ætla að geta þess, án þess að jeg vilji fara að gjöra nokkra afsökun á því, að jeg stend upp og lýsi skoðun minni, hvers vegna jeg hefi komið fram með þessar tillögur. Jeg hefi heyrt það úr ýmsum áttum, að það sje syndsamlegt að vera að bera fram brtt. og yfirleitt að tala á þessu þingi. Jeg mun síðar koma inn á það, að menn hafa hjer ekki málfrelsi nema í orði kveðnu; en nú vil jeg skýra frá því, að jeg hefi það fyrir reglu að bera fram hjer á þingi allar þær beiðnir, sem mjer er falið að bera fram í kjördæmi mínu. Jeg lít svo á, að þeir menn, sem senda mig á þing, eigi rjett á því, að óskir þeirra komi undir atkvæði þingsins. Það er auðvitað mál, að bæði jeg og hjeraðsmenn leggja mismunandi áherslu á tillögurnar, sumar mætti kann ske fella, ef þá hinum væri sint. Jeg hefi varla brjóst á því, eftir því sem meðvitundarlífi manna hjer er farið, að tala mikið um, hvað jeg tel vangjört eða ofgjört af nefndinni. Þó get jeg ekki komist hjá því að nefna einstaka liði, bæði í nefndarálitinu og frumvarpinu sjálfu. Það er sjerstaklega einn liður, sem settur er í frumv., til þess að ljetta undir með embættismönnum, sem jeg er fremur þakklátur nefndinni fyrir, hvernig hún hefir farið með. Hún hefir sýnt dálítinn lit, með því að færa þenna lið niður um 2000 kr.  Jeg hefi, sem kunnugt er, verið nokkur ár - jeg held fjögur - starfsmaður landsins og fengið miklar þakkir fyrir, eins og menn muna. En þar var aldrei um það að tala, að jeg fengi endurgreidd frímerki, sem jeg þurfti mikið á að halda, og ekki var mjer ætlað endurgjald fyrir símskeyti, sem jeg varð oft að senda. Mjer virðist þetta alveg óþarft, sjerstaklega þegar allir starfsmenn landsins njóta þess ekki, heldur að eins þeir einir, sem kallaðir eru embættismenn og hafa eftirlaun og önnur hlunnindi. Jeg hefði samt ekki komið með brtt. um þetta, því að jeg vonaði, að þessi slátrari, sem við kusum í þingbyrjun, mundi þegar hlaða þessu ákvæði, en svo hefir mjer gleymst að koma með tillöguna eftir að jeg hafði sjeð, að nefndin hafði ekki gjört annað en skera dálítið af upphæðinni. Þá er vert að athuga, hvað nefndin segir um eitt atriði í 12. gr. - að mig minnir. Þar ætla jeg ekki að hrósa nefndinni, heldur lýsa undrun minni yfir því, að sjúklingar, sem í raun og veru eru dauðadæmdir, og verða að lifa í ákveðnu húsi eftir skipun landsstjórnarinnar, skuli þurfa að lifa í stibbu og kolareyk alla sína æfi, vegna þess, að landið hefir ekki efni á að leggja út 22 þús. kr., til þess að koma miðstöðvarhitun í húsið. Þarna eru þeir af þinginu dæmdir til að deyja, - gætu að öðrum kosti, ef til vill, útvegað sjer annað betra hæli. Mjer virðist það undarlegt, að nefndin skuli voga sjer að ganga fram hjá þessu. Jeg veit ekki hvar skilningur manna ætti að vera opinn, ef ekki fyrir sjúklingum, sem bágt eiga og verða að hýrast á ákveðnum stað, þangað til þeir deyja. Jeg hefi orðið of seinn að koma með breytingartill. núna, en það er ekki útilokað, að hún komi síðar, ef nefndin sjer sig ekki um hönd og breytir skoðun sinni. Þá verð jeg að segja nokkur orð um brtt., sem jeg hefi borið fram eftir óskum kjósenda minna. Jeg skal þá geta þess, að jeg hefi leyft mjer að koma fram með tillögu um lítils háttar styrk til Magnúsar Guðlaugssonar smáskamtalæknis á Bjarnastöðum í Dölum. Jeg hefi sjálfur aldrei haft neina trú á smáskamtalæknum, en mjer finst það sjálfsagt, þegar einhver maður hefir reynst bjargvættur sinnar sveitar, að honum sje fyrir það sómi sýndur, hvað sem hann er kallaður Þessi maður er hniginn að aldri, og hagur hans er svo, að hann getur ekki haldið áfram störfum sínum, eða bjargast af. Það, sem aðallega kom því til leiðar, að jeg ber þessa tillögu fram, er það, að 7 hreppar af 8 í Dalasýslu skoruðu á mig að gjöra það, sem jeg gæti, til þess að Alþingi sýndi einhvern lit á því, að hjálpa þessum manni, eða viðurkenna það, sem hann hefði vel gjört. Og þar sem sama sem heilt kjördæmi fer fram á þetta, þá er ekki hægt að vísa því frá sjer og segja, að óþarfi sje að skýra frá ástæðunum fyrir því, hvers vegna það hafi ekki verið tekið til greina, eins og háttv. framsm. (P. J.) komst að orði. Það er engu líkara en að nefndin haldi, að veitingarvald á fjé landsina sje hjá henni einni; við hinir megum engu um ráða og hún þurfi engum að standa reikningsskap gjörða sinna. Það er víst Nesjakonungablóðið i háttv. nefndarmönnum, að einstaklingarnir eigi að ráða yfir lög og sanngirni fram; sem orsakar þenna hugsunarhátt. Jeg ætla að benda á eitt atriði viðvíkjandi þessari bón. Við höfum flestir, eða allir, alla okkar æfi, heyrt alþýðu kvarta um það, hve embættismenn væru margir, og það væri synd að verja svo miklu fje til þeirra. Og þessar raddir eru allháværar enn þá, bæði í blöðunum og hjá þingmönnum og þingmannæfnum, sem vilja koma sjer í mjúkinn hjá kjósendum. Halda menn þá ekki, að ástæða sje til þessarar litlu fjárveitingu, þar sem komið hefir fram áskorun um hana frá heilu kjördæmi og hlutum úr 2–3 öðrum kjördæmum? Þetta er því ekki á móti vilja kjósenda. Rúm 400 manns úr Dala-, Barðastrandar- og Strandasýslu og sunnan af Skógarströnd í Snæfellsnessýslu, hafa skrifað undir þessa áskorun. Meðal þeirra eru margir merkir bændur og prestar, t. d. Bjarni Símonarson á Brjánslæk, vandaður og sannorður maður, sem jeg þekki nærri eins vel og sjálfan mig, því við vorum bekkjarnautar í skóla. Og hvað segja mentuðu mennirnir í þessari grein - læknarnir. Með leyfi hæstv. forseta skal jeg lesa upp brjef Odds læknis Jónssonar, sem bæði er gáfaður maður og besti læknir. Hann segir: »Jeg vil hjer með lýsa því yfir, að jeg hefi síðan 1894, eða í 21 ár, verið í nágrenni við Magnús homöopata Guðlaugsson, og hefi á öllum þeim tíma oft haft tækifæri til þess að taka eftir lækningatilraunum hans, og hefi jeg ávalt komist að raun um, að hann hefir á öllum þeim tíma komið fram sem mannúðarfullur, samviskusamur, lipur og reynsluæfður maður við smáskamtalækningar sínar. Jeg vil því að gefnu tilefni mæla hið besta með honum, til þess, að hann mætti njóta einhverra ávaxta þessarar vinnu sinnar í opinberum ellistyrk (árlegri pengingaupphæð) er hann hefir í hyggju að leita um til Alþingis, þar sem hann í elli sinni á stóran, ungan barnahóp, frá 1 til 9 árs, að upp ala, og eini hans eru gengin til þurðar. Miðhúsum 19. júní 1915. Oddur Jónsson, hjeraðslæknir Reykhólahjeraðs«. Annar læknir skrifar: »Jeg undirritaður hefi þekt Magnús Guðlaugsson persónulega öll árin síðan 1890, og hafði hann stundum mjer til aðstoðar við handlæknis aðgjörðir, þegar þær báru að hendi nærri bústað hans, og vil hvað það snertir veita honum hrós fyrir framkomu hans. Að öðru leyti er jeg enn fremur að öllu leyti samþykkur því, sem hjeraðslæknirinn í Reykhólahjeraði hefir ritað hjer að framan, og vil mæla með því, að Magnús homöopati Guðlaugsson fái áður umgetinn styrk. Búðardal, 24. júní 1915. Sig. Sigurðsson, fyrverandi hjeraðslæknir í Dalahjeraði.« Þar sem meðmælin eru svona almenn og fylgi kjósanda svona mikið, þá sýnist það eigi um skör fram, þótt menn athugi þetta nánar og spyrji sjálfa sig, hvort vert sje að neita heilum hópi kjós- anda úr Dalasýslu og mörg hundruð mönnum öðrum um svona litla beiðni. Jeg get ekki vitnað til minnar eigin reynslu á Magnúsi sem lækni því að hún er engin, en jeg þekki manninn og veit að hann er vel gjörður. Þá gat jeg sagt frá því, þegar jeg var staddur í Dölum í vor, til þess að halda þar þingmálafundi, að maður í Glerárskógum veiktist. Læknirinn var nýkominn úr Hrútafirði, og gat því ekki komið sjálfur. En sendimaður hafði með sjer »diagnose« frá Magnúsi og áleit læknir það óhætt, að senda sjúklingnum meðul eftir henni. Þessi maður, Árni Árnason, er ungur og efnilegur, ágætur læknir og vill ekki vamm sitt vita. Upphæðin, sem farið er fram á, er ekki stór. Það er, eins og einhver fyndinn maður sagði í dag, að eins smáskamtur í elli hans. En hann er ánægður með það og þakklátur fyrir, ef hann fær það, og þótt minna væri. Ef landið er svo aumlega statt, þá má líka færa styrkinn niður um 50 til 100 krónur, ef landið munar um það í fátæktinni. Jeg kveð svona að orði, vegna þess, að jeg hefi heyrt það kveða við, bæði hjer í salnum og utan hans, að það yrði að fara svo afar varlega að, vegna þæs að fjárhagurinn væri svo aumur. Við gætum ekki einu einni borgað 20 þús. kr. í Landhelgissjóð, vegna þess, að landssjóður ætti ekki svo mikið til. Væri jeg Ísland, þá mundi jeg stefna þeim mönnum, sem svona tala, fyrir lánstraustsspjöll. Hvernig ætla menn að fara að taka handa landinu 10 millj. kr. lán, sem þó er nauðsynlegt, til þess að bæta atvinnumál vor og bankamál, ef t. d. stæði í »Times« ákveðinn dag, að þessi og þessi þingmaður, sem væri í miklu áliti, hefði sagt, að landið gæti ekki borgað 20 þús. krónur. Það væru dálagleg meðmæli út um heiminn. Jeg læt svo útrætt um þetta; vænti þess að tillaga mín verði samþykt, jeg býst ekki við, að það verði landinu til neins tjóns, þótt það meti vilja svona margra kjósanda í þessu. Jeg hefi hjer ekki farið út í neinar öfgar, aðeins skýrt frá málinu, bent á vilja kjósanda og lesið upp álit tveggja lækna. Þá kem jeg að annari brtt., sem jeg ber líka fram samkvæmt áskorunum úr kjördæmi mínu. Eins og menn vita, þá er landsháttum svo varið í Dölum, að Klofningurinn skiftir sýslunni í tvent, allt fram á Klofningstá. Læknirinn situr, sem kunnugt er, í Búðardal, svo að Saurbæingar, og einkum Skarðstrendingar, verða að sækja hann allerfiða leið, um Svínadal, sem er fannkista og illur yfirferðar á vetrum. Fátækum mönnum verður því oft ókleift að vitja læknis, sakir kostnaðar, og verða því að láta menn deyja drotni sínum. Sama eða líkt er um Fellsstrendinga. Jeg legg því til, að hreppum þessum sje veittur styrkur til þess að vitja læknis. Jeg skal benda á enn eitt í sambandi við þenna styrk, að ef viturlega hefði verið tekið í annað mál, þá mundi þessi beiðni aldrei hafa komið fram. Þegar símamálið var til meðferðar á síðasta þingi, voru frumv. um síma, þar á meðal frumv. um síma til Búðardals, tekin aftur gegn því skýlausa loforði, að símarnir yrðu teknir upp í næstu fjárlög. Þessu loforði hefði fjárlaganefnd átt að muna eftir, og ef svo hefði verið, mundi jeg ekki hafa komið fram með þessa brtt. Jeg mun þá hafa tekið fram flest það, sem jeg þarf að segja að sinni. Jeg hefi reynt að setja svo fram mál mitt, að jeg vænti, að háttv. þingmenn hafi skilið.



Í þetta skifti ætla jeg að eins að beina nokkurum orðum til háttv. þm. Dal. (B. J.), þótt jeg raunar byggist við, að aðrir mundu verða fyrri til svars. Háttv. þingm. var eitthvað að nudda um endurgjald til sýslumanna fyrir burðareyri og símskeyti. Af því að hv. þm. mun vera óljóst um þetta efni, ætla jeg að reyna að gjöra honum það skiljanlegt. Í sumum sýslum nemur þetta endurgjald á 8. hundrað kr., og verða sýslumenn þó að greiða úr sjálfs sín vasa á 3. hundrað kr., fyrir þá sök, að þeir nenna ekki að eiga í stímabraki við stjórnina um endurgreiðslu. Þessar upphæðir ber sýslumönnum að sjálfsögðu engin skylda til að borga, enda má kalla, að hjer sje tekið úr einum vasanum og látið í hinn fyrir stjórnina, hvað frímerki og símskeyti snertir. Embættismenn hafa leyfi til að nota símann ókeypis í embættis þarfir, og gjörir það öll embættisverk greiðari, t. d. innheimtu á tollum. Það er athugandi, að enginn getur skyldað embættismenn til að nota síma, og verst væri það fyrir almenning, en ekki sjálfa embættismennina, ef þeir notuðu ekki símann. Jeg skal benda á það, að símskeytin, sem Velferðarnefndin sendi, námu sum 30– 40 kr. til sýslumanna. Jeg er viss um, að háttv. þm. Dal. (B. J.) þætti hart, ef skáldunum væri gjört að skyldu að greiða slíkt fje af launum sínum. Þá skal jeg snúa mjer að brtt. á þgskj. 393, um styrk til nokkurra hreppa í Dalasýslu til að leita læknis. Háttv. þm. Dal. (B. J.) gjörði alt of mikið úr erfiðleikunum, sem á því væru fyrir þessa hreppa, að ná í lækni. Hann segir till. sína vera borna fram af því, að þessi hjeruð hefðu ekki fengið síma. Jeg skal játa það, að símar eru góðir, en þótt margt megi fá með símanum, þá verður þó ekki hægt að senda lækni með þeim. En jeg gæti nefnt mörg hjeruð, sem eiga miklu verri aðstöðu með að ná í lækni, t. d. í Norðurmúlasýslu, Borgarf. o. fl. Yfirleitt verð jeg að álíta það hála braut, að styrkja þannig hreppa; mjer finst annar vegur miklu nær, nefnilega að hækka laun læknanna í hinum afskektu hjeruðum, þar sem fáment er. Á þgskj. 390 ber háttv. þm. Dal. (B. J.) fram beiðni um 500 kr. árlegan styrk til Magnúsar Guðlaugssonar á Bjarnastöðum. Mjer þykir leitt að geta ekki styrkt alla fátæka menn. Hann taldi þenna mann bjargvætt sinnar sveitar. Jeg held, að það sje of djúpt tekið í árinni, en hitt veit jeg, að hann er vel liðinn. En vottorðin, sem háttv. þm. lagði fram, sanna ekki neitt. Við vitum það allir, að skottulæknum er vel trúað af alþýðu manna, svo að ef maður deyr í höndunum á þeim, þá er sagt, að hann hafi átt að deyja, en ef hann deyr í höndunum á lærðum lækni, þá er stundum annað hljóð í strokknum.

Ráðherra: Jeg býst ekki við, að meira þurfi að taka fram um 9. gr., það er tekur til endurgreiðslu á burðareyri og símskeytum til embættismanna. Þó er jeg ekki alla kostar viss um, að háttv. þm. Dal. (B. J.) hafi til fulls látið af skoðun sinni, og þykir mjer því rjett að skýra málið fyrir honum enn, og fara eins að og þegar verið er að kenna. börnum. Þá má ekki vera of »abstract«, heldur taka einstök dæmi. Mun jeg því taka þann kost, sem hægastur er til skýringa fyrir ungmennum, en sá er að rekja dæmi. Nú gengur farsótt, og læknir sá, sem hlut á að máli, vill vinda bráðan bug að því, að stemma stigu fyrir sóttinni; í því skyni hentar honum bezt að leita til landlæknis símleiðis. Stjórnarráðið þarf að gjöra snarar ráðstafanir. Sýslumenn þurfa að innheimta toll, og verður það greiðara með síma, eins og háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.) tók fram. Og þannig má lengi rekja. Ef háttv. þm. Dal. (B. J.) vildi vera samkvæmur sjálfum sjer, þá ætti stjórnarráðið, ráðherra, landritari, skrifstofustjórar o. s. frv. að greiða þau símskeyti, er send eru, en það væri sama sem að þessir menn yrðu ekki einungis að vinna, heldur yrðu og að borga með sjer. Mjer er ekki kunnugt um, hvort viðskiftaráðunauturinn hefir sent símskeyti vegna starfsemi sinnar, en ef hann hefir gjört það, þá hefir hann átt rjett til endurgreiðslu. Annað mál er það, að álitamál getur verið, hvenær nauðsyn er að senda brjef eða skeyti, og er þá stjórnarinnar að skera úr því. Að öðru leyti skal jeg fræða háttv. þm. Dal. (B. J.) um það, að til eru stjórnarbrjef, sem til taka, hverir starfsmenn megi nota þjónustumerki og símskeyti, og hafa þeir stundum kvartað yfir því, að þeim væri endurgreitt of litið. Annars er þetta nokkuð sama sem að taka úr einum vasanum og láta í hinn, því að auknar tekjur af síma og frímerkjasölu koma á móti.



Jeg hefi ekki mikið að segja, sem betur fer. Jeg er þakklátur hæstv. ráðherra fyrir undirtektir hans undir tillögur nefndarinnar við þenna kafla fjárlaganna, enda hafa nefndin og ráðherra verið í samvinnu. Hæstv. ráðherra mintist á, að heppilegra mundi, að styrkurinn til Jóns Kristjánssonar til lækningastofu yrði 1000 kr. ársstyrkur, líkt og er um aðra lækna, sem sjerfræðingar eru. En með með því að hjer er um að ræða að setja upp lækningastofu, þá hefir nefndinni litist rjettara að veita þenna styrk í eitt skifti fyrir öll, en binda ekki þingið með árlegum styrk. Þó er þetta álitamál, og enginn hagur að, ef síðar yrði tekinn upp árlegur styrkur. Um styrk hreppanna til að leita læknis, skal jeg kannast við það fyllilega, að till. háttv. þm. Snæf. (S. G.) er engu síður hófleg en aðrar tillögur, sem minst hefir verið á. Aftur á móti, að því er snertir brtt. á þskj. 393, þá getur það ekki komið til mála, að þeir hreppar, sem þar um ræðir, sjeu eins illa að vígi staddir til að ná í lækni og hinir hrepparnir. En hvað sem því líður, þá víkur málinu svo við, að þessir styrkir ná ekki tilgangi sínum. Það er sjaldnast tilfinnanlegt, hvað kostar að ná í lækni, heldur hitt, að ekki sje hægt að ná í hann, þótt það oft ríði á mannslífi. Upphaflega byrjaði þessi styrkur svo, að Öræfingum var veitt upphæð til þæs að launa með lækni, er dveldi hjá þeim tímakorn, viku eða svo, einu sinni á ári, og gátu þeir þá leitað til hans þann tíma. Jeg held, að rjettast væri, eins og jeg tók fram í dag, að sjerstök nefnd fjallaði um málið og hefði þá auðvitað yfir- lit yfir öll hjeruð landsins. Það er engan veginn af tilfinningarleysi, að jeg mæli þessi orð, heldur er hitt; að mjer þykir rjettast, að öll þessi mál sjeu rannsökuð sem best í heild og með rjettlátum samanburði. Mig furðar ekki á því, þótt háttv. þm. Dal. (B. J.) taki svari sjúklinganna í Laugarnesspítala út af reyknum. Sams konar er tekið fram í nefndarálitinu. En háttv. þm. er sjaldan svo nærgætinn við landssjóðinn, þótt hann sje í þröng. Það hefir verið reynt að útrýma reyknum, en mistekist enn þá. Í þessu sambandi verður þess að gæta, að nefndin hefir alstaðar orðið að klípa af og spara; þó skal jeg ekki segja, hvernig nefndin tæki í málaleitan um þetta, ef margir þingmenn væru um hana. Að öðru leyti hafa háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.) og hæstv. ráðherra svarað ýmsu, sem jeg hefði viljað svara, og mun jeg því láta staðar numið, þótt ef til vill væri ástæða til að tala meira.

Bjarni Jónsson : Það er ekki nýtt, að jeg standi upp. Jeg þarf alt af að færa einhverjum þakkir, enda er skylt að þakka það, sem vel er til manna gjört. Skal það nú gjört. Jeg get ekki annað sjeð en það sje alveg óþarft, að fela embættismönnum landsins að ákveða það sjálfir, hvenær þeir eigi að síma, og láta þá svo fá allar sínar greiðslur endurgreiddar. Ef þeir þurfa að síma til stjórnarráðsins, þá er vitanlegt, að þeir fá þann kostnað endurgreiddan, og sími stjórnarráðið til þeirra, þá auðvitað borgar það svarið. En að láta þá mega kalla inn tolla og önnur gjöld með símskeytum, það virðist mjer alveg óþarfi, því að bæði er það, að þeir fá svo mikið fyrir að innheimta gjöldin, að þeir standa sig vel við að bera þann kostnað sjálfir, sem af því leiðir, og svo er líka hitt, að með því er ekki hægt að hafa neitt eftirlit að þeir sjeu þá ekki að fá sjer hausa eða rikling einhverstaðar að, og gjöri það í embættisnafni. Jeg skil ekki í þeim mönnum, sem vilja að landssjóður hafi nákvæmar gætur á hverjum fimmeyringi, en eru samt fylgjandi bruðli eins og þessu. Og ónotast svo við mig, að jeg skuli mæla þetta í sömu vog og þeir mæla öll önnur og nauðsynlegri gjöld landssjóðs. Jeg skal nú reyndar segja háttv. deild það, að í alvöru talað, þá tel jeg það ekki stórtjón, þótt þessi liður fengi að standa, en þá er rjett að fella hann, til þess að mæla alt á sömu vogina. Jeg skal, áður en jeg sest niður, geta þess, að það gleður mig auðvitað, að jeg hefi nú yfirlýsingu stjórnarinnar fyrir því, að jeg eigi heimtingu á að fá greitt úr landssjóði það, sem jeg lagði út fyrir frímerki og símskeyti, meðan jeg var í þjónustu landsins. Það er svo sem auðvitað, að verði þessi liður samþyktur, þá sendi jeg reikning fyrir það til stjórnarinnar. Þá vildi jeg minnast lítið eitt á styrkinn til hreppanna í Dalasýslu, sem jeg fer fram á að verði veittur í fjárlögunum, til þess að ljetta undir með mönnum að leita sjer læknis. Þótt jeg fari fram á að styrkur verði veittur 3 hreppum í sýslunni þá er þó ekki svo að skilja, að þeir sjeu allir jafn illa settir. Í því efni eru Skarðstrendingar langverst settir. Til dæmis um það, hvað glöggur maður háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) er og hvernig hann borgar Dalasýslu fósturlaunin, er það, að hann sagði, að Fellsstrendingar væru ekkert verr settir en Skógstrendingar, með að ná sjer í lækni frá Stykkishólmi. Þó geta Fellsstrendingar ekki með nokkru móti náð í lækni, sje sjórinn ófær, en Skógstrendingar eiga alt af hægt með það, því að þeir hafa þó landveginn. Viðvíkjandi styrknum til Magnúsar Guðlaugssonar smáskamtalæknis, þá skal jeg taka það fram, að hann hefir fjölda meðmæla frá ýmsum ágætismönnum í 5 sýslum landsins. Auk þess að hafa meðmæli tveggja lækna, þá hefir hann meðmæli frá öðrum eins mönnum og þessum, sem jeg nú skal leyfa mjer að láta háttv. deild heyra hvað heita, og nefna til dæmis af mörgum: Síra Bjarna Símonarson próf, í Barðastrandasýslu, Guðjón Guðlaugsson fyrrum þingm. Strandamanna, Tryggva Bjarnason fyrr. þm. Húnvetninga, Torfa heit. Ólafsson, síra Jóh. L. L. Jóhannesson, síra Svein Guðmundsson í Múla, Rögnvald Magnússon, síra Jón Finnsson og svo síra Lárus Halldórsson á Breiðabólstað á Skógarströnd. Jeg býst við að það sje nóg að nefna nöfn þessara þjóðkunnu og gáfuðu manna, til þess, að háttv. deild trúi því, að hjer sje ekki farið fram á að veita heiðurslaun að verðleikalausu, og jeg býst við, að flestir verði mjer sammála um, að þessir menn, sem jeg hefi nefnt, þoli samanburð við háttv. 2. þm. S.-M. (G. E.). Jeg skal svo ekki lengja frekar umræðurnar, og læt þess að síðustu getið, að jeg tel víst, að tillögur mínar verði allar samþyktar.



Áður en jeg fer út í einstaka liði í þessum kafla, skal jeg geta þess, að jeg hefi lagt saman allar þær brtt., sem hjer liggja fyrir. Hækkunartillögurnar nema samtals 267000 kr., en aftur eru lækkunartill., sem líka nema allstórri upphæð. Sú l. er um að fella niður fjárveitingu til símalagninga alveg, En fjárlaganefndin leggur þar til, að stjórninni skuli vera heimilt að fresta framkvæmdum símalagninga, ef nauðsyn krefur að verja til annara útgjalda landssjóðs þeim fjárhæðum, sem annars eru ætlaðar til símanna. Önnur tillagan fer fram á að fella niður fjárveitingu til rannsóknar á járnbrautarstæði, og sú 3. er um að fella niður fjárveitingu til brimbrjótsins í Bolungarvík. Það er góðra gjalda vert að sýna lit á að spara, til þess að vega ögn á móti þeim auknu útgjöldum, sem brtt. einstakra þingmanna valda. Jeg vil brýna það fyrir háttv. deildarmönnum, að nú er ekki um marga vegi að ræða. Nefndin hefir leitast við að halda svo í útgjöldin, að tekjuhallinn færi ekki fram yfir það, sem gjört er ráð fyrir í frumv. stjórnarinnar. Jeg vona að þeir, sem eru nefndinni sammála um það, að tekjuhallinn megi ekki hærri vera, styðji hana eftir megni með því, að hleypa ekki að brtt., sem fara fram á aukin útgjöld. Í öðru lagi munu þeir, sem vilja ganga lengra heldur en nefndin í að minka tekjuhallann, að sjálfsögðu styðja sparnaðarviðleitni nefndarinnar. Þá er enn þriðji flokkurinn, ef hann skyldi vera til, sem horfir fram á það með fullum kjarki að auka útgjöldin, án þess að hægt sje að benda stjórninni á, hvar hún eigi að taka fje til þeirra. Jeg vona nú, að enginn láti sjer detta í hug að greiða atkvæði áður en hann hefir gjört sjer ljóst, hvað af þessu hann velur og hvaða vegi stjórnin hefir. Til frekari skýringar frá báðum hliðum á tilögum nefndarinnar, skal jeg leyfa mjer að nefna fyrst símana. Stjórnin hefir tekið upp í frumv. sitt 28000 kr. fjárveitingu til þeirra fyrra árið, en 50000 kr. seinna árið. Hún hefir gjört grein fyrir, hvað eigi að gjöra við þessar 28000 kr., en ekki nefnt, hvaða síma eigi að leggja fyrir hina fjárhæðina, 50000 kr. Eftir því, sem mjer hefir verið skýrt frá, hefir landsímastjóri lagt til, að fjárveitingin til símanna yrði töluvert hærri. Tekjuafgangur landsímana er samkvæmt símalögunum ætlaður til að leggja nýja 3. flokka síma, sem landsmenn eiga heimtingu á, og er sjálfsagt full þörf á að leggja fleiri síma en stjórnin hefir hugsað sjer. En þetta atriði hefir fjárlaganefndin leitt hjá sjer og vill leggja það á vald stjórnarinnar, hvort nokkrir símar verða lagðir eða engir, svo framarlega sem fram kemur brýn nauðsyn til að brúka símafjeð á annan hátt. En ef stjórnin sjer, að ekki þurfi á fjenu að halda til annars, þá ætlast nefndin vitanlega til, að það verði brúkað samkvæmt símalögunum, og landsímastjóri bendir þá til, í hvaða röð símarnir verði lagðir. Það mun hafa verið búist við því í fyrra, að fleiri símar yrðu teknir til greina 1916, heldur en stjórnin hefir gjört ráð fyrir. En nefndin ætlar ekki að blanda sjer í það mál að þessu sinni, þar sem hún beinlínis leggur til, að til þessarar upphæðar verði gripið til annars, ef nauðsyn krefur. Þá hefir nefndin gripið til þess óyndisúrræðis, að leggja til að fjárveitingar til nýrra vitabygginga yrðu feldar niður að þessu sinni. Þetta fanst nefndinni að vísu hart aðgöngu, en það var ekki hægt að benda á neina aðra fjárhæð til sparnaðar, sem meira munaði um en þessa. Vitarnir gefa auðvitað af sjer miklar tekjur, en samt sem áður hallaðist nefndin að þessu, jafnframt með tilliti til þess, að nú er alt efni til bygginga mjög dýrt, t. d. er járn nú helmingi dýrara en það áður var, en það er mikið notað, sem kunnugt er, til vitabygginga. Það er því ýmislegt, sem með því mælir, að þessum framkvæmdum verði frestað, en ef úr rætist, finst mjer ekki frágangssök, að stjórnin undirbúi vitabyggingar og efni til þeirra 1917, þegar þing kemur saman næst. Þá er 2. liður í 14. gr. Nefndin hefir líka leyft sjer að leggja til að fresta að þessu sinni styrkveitingum til barna skóla. Það mun þykja nokkuð hart aðgöngu, en fyrir þessu eru færðar ástæður í nefndarálitinu, og læt jeg mjer nægja að vísa til þeirra. Að eins skal jeg taka það fram í sambandi við vitafrestunina, að þetta hvorttveggja getur komið sjer mjög illa, en hjer er einungis um að ræða frestun á því, sem seinna er ætlast til að verði tekið til framkvæmda. Um leið og vjer leggjum til að fresta svo miklum nauðaynjamálum, er ástæða til að minna menn á, að fylla ekki þetta skarð með öðru ónauðsynlegra. Þá skal jeg snúa mjer að einstökum brtt., sem komnar eru frá öðrum en nefndinni. Við 13. gr. B. hafa komið fram tvær stórar brtt., önnur á þgskj. 422, um brú á Eyjafjarðará, en hin um brú á Jökulsá og er á þgskj. 410. Þetta eru stærstu tillögurnar, og nema þær samtals 153,000 kr., eða miklu meira en helmingi allra hækkunartillagna samanlagðra. Aðrar hækkunartillögur nema samtals 115,000 kr. Jeg þarf ekki að færa rök að því, hvers vegna fjárlaganefndin tók ekki upp þessar brýr. Í rauninni er það óheppilegt, að ekki skuli hafa verið búið að brúa þær áður en þetta ár kom, en úr því að fje hefir ekki verið veitt til þess á undanförnum þingum, er síst að vænta, að fjárlaganefndin leggi það til nú, eftir þeirri stefnu, sem hún hefir tekið í fjármálum. Þá eru tvær brtt. á þgskj. 891 um fjárveitingu til að brúa tvær ár í Dalasýslu. Önnur tillagan er um endurveitingu til brúar á Ljá. Nefndinni er ekki vel ljóst um þörfina á þessari fjárveitingu. Hún veit ekki betur en að brúin geti komist á í haust, samkvæmt fjárveitingu síðasta fjárlagaþings. En svo framarlega, sem hún getur ekki komist á eftir skýrslu verkfræðingsins á þessu ári, þá tel jeg sjálfsagt að endurveita þenna styrk. En hvað hina brúna snertir, brúna á Kjallaksstaðaá, að veita til hennar 7000 krónur, þá segir það sig sjálft, að fjárlaganefndin hefir ekki getað verið með þeirri fjárveitingu. Þá hefir nefndin ráðist á Stykkishólmsveginn og felt í burtu 8000 króna fjárveitinguna annað árið. Gjörir hún það með tilliti til þess, að í stjórnarfrumv. var ríflega lagt til þessa vegar, og hins vegar hefir nefndin fengið þær upplýsingar hjá landsverkfræðingi, að síðan þessi vegur kom í þjóðvegatölu, hafi verið gjörðar á honum tiltölulega meiri vegabætur en á öðrum þjóðvegum. Af þessum ástæðum virðist sanngirni mæla með því, að tillaga nefndarinnar verði látinn fram ganga. Þá hefir nefndin einnig gjört það að tillögu einni, að fjárveitingin á liðnum B. III. 8., aðrar vegabætur og viðhald, sjeu lækkaðar úr 32,000 niður í 16,000 á ári. Lægri upphæðin var í upphaflegum tillögum landsverkfræðingsins til stjórnarinnar, svo hjer hefir ef til vill verið einhver vangá í stjórnarfrumvarpinu. Aðrar breytingar, er nefndin leggur til á þessum liðum, ganga beinlínis í þá átt, að ná í einhvern sparnað. Þá er brtt. á þgskj. 406 frá háttv. þingmönnum Norðurmúlasýslu um að fá hækkaðan styrk til brúargjörðar á Miðfjarðará; upp í 8500 krónur. Tilætlunin er því sú, að landssjóður kosti brúna að öllu leyti. Nefndin getur ekki litið svo á, að það opinbera beri alla sök á því, að brúin fjell niður. En annað mál er það, að sanngjarnt sje, að landssjóður leggi til mikinn hluta fjárins, er þarf til þess að reisa jafngóða brú og áður var. En nú verður að gæta þess, að brúin legst niður á gamla brúarstæðinu, því nú eru ekki tiltök að að gjöra þar brú aftur, og verður hún þá helmingi dýrari en áður. Enn fremur er þarna sýsluvegur en ekki þjóðvegur, og er því ekki ósanngjarnt, að hlutaðeigandi hjerað beri einhvern hluta af ábyrgðinni á þessu slysi. Nefndin heldur sjer því við þessa 7000 króna upphæð til brúarinnar, og vill ekki hækka neitt úr því. Viðvíkjandi öðrum brtt., er komið hafa fram um brýr á sýsluvegi og hreppavegi, get jeg verið stuttorður. Að vísu eru þær hóflegar, en nefndin hefir samt ekki sjeð sjer það fært að taka þær til greina. Hún lítur enn fremur svo á, að fyrst raskað hefir verið áætlun landsverkfræðinga um vegagjörðir á fjárhagstímabilinu og dregið úr fjárveitingum til þjóðvega, þá taki ekki tali að brytja það niður í vegi, sem landssjóði eru óviðkomandi. Enn fremur, að hagkvæmara kunni að vera að greina fjárveitingar ekki í sundur á milli áranna, heldur láta stjórnina hafa frjálsar hendur í því efni. En nefndin kemur þó ekki með brtt. í þá átt að þessu sinni. Einnig vill nefndin taka það fram, að hún vill ekki gjöra neinar ákveðnar tillögur um sundurliðun á fjárveitingum til sýsluvega, en ætlast til þess, að stjórnin hafi full umráð á þessu, án þess að því sje skift niður í nefndarálitinu. Það er margt, sem mælir með þessu, og jeg er viss um, að stjórnin lítur engu síður en þingið rjettlátum augum nauðsyn hvers einstaks vegar. En á hinn bóginn, ef menn færu nú að leiða inn smásmuglega skiftingu á þessu fje, gæti hæglega farið svo, að upp sneri það, sem niður ætti. Jeg hygg, að jeg hafi ekki meira um þetta að segja. En þá hafa komið fram brtt. við C-liðinn, strandferðirnar og millilandaferðirnar. En nefnd sú, er um þau mál hefir fjallað, hefir enn ekki komið fram með álit sitt og breytingatillögur. Fjárlaganefndin hefir því látið bíða að taka ákveðna afstöðu til þessa hluta stjórnarfrumvarpsins. Raunar eru komnar fram brtt. frá þessari nefnd, en jeg hefi heyrt, að formaður nefndarinnar ætli að taka þær aftur í þetta sinn og brtt. komi ekki frá nefndinni, fyrr en við 3. umr. fjárlaganna. Skal jeg því ekki fara fleiri orðum um þenna lið. Þá er brtt. á þgskj. 394 frá háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. þm. Snæf. (S. G.) um hækkun á styrk til símalagninga. Er þar farið fram á, að sú fjárveiting hækki úr 28600 kr. upp í 49500 kr. fyrra árið. Nefndin hefir ekki getað fallist á þetta, af þeirri einföldu ástæðu, að hún ætlar sjer ekki að hlutast frekar um símalagningu en hún hefir gjört. Það virðist fremur þýðingarlítið, að ráðgjöra meiri símalagningar en stjórnin gjörir, en heimila henni þó jafnframt, eina og nefndin leggur til, að fresta þeim alveg. En jeg tek það upp aftur, og bið hv. þm. Dal. (B. J.) að hlusta á mig, að jeg kannast fyllilega við, að símanefnd frá 1914 hefir gjört ráð fyrir að ýmsir símar yrðu lagðir 1916, sem stjórnin hefir ekki tekið tillit til, er hún samdi frv. til fjárlaganna. En þar sem stjórnin engu síður hefir lagt til, að allmiklu fje skuli varið í þessu skyni, getur nefndin engan veginn verið með því, að upphæðin verði hækkuð. Þá hefir einnig komið fram till. um að fella niður alt fje til símalagninga. Nefndin hefir engan veginn getað fallist á þá breytingu, og býst við að nú sitji við þá upphæð, sem nefnd er í stjórnarfrumvarpinu. Enda virðist nefndinni sú breyting enga fjárhagslega þýðingu hafa, ef stjórnin fær heimild til frestunar; yrði því að eins til prýði í fjárlögunum, að því leyti, að lægri tekjuhalli stæði í 20. gr. þeirra. Loks er ein breytingartillaga eftir við 13. gr., er jeg vil minnast á, við vitana. Hún er frá háttv. þm. Snæf. (S. G.) og fer fram á, að veitt verði í fjárlögunum 100 kr. til leiðarljóss á Svartatanga hjá Stykkishólmi. Við nefndarmenn bárum þetta upp við vitaumsjónarmann, en hann áleit enga ástæðu til þess, að veita fje til hafnarljósa, eina og þessa. Bygði hann það á því, að hlutaðeigandi kaupstaðir og kauptún ættu að annast um þau. Það er líka mjög eðlilegt, þar sem kaupstaðir hafa rjett til, samkvæmt hafnarreglugjörð að taka skipagjald, að þau kosti þá sjálf leiðarljósin inn á höfnina. Öðru máli væri að gegna, ef kaupstaðirnir hefðu ekki hafnargjaldi til að dreifa. Þá kem jeg að breytingartillögum við 14. gr. Þær eru ekki neitt sjerlega stórvægilegar í fjárhagslegu tilliti. Það eru þá fyrst tvær breytingartillögur á þgskj. 415 frá háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.). Önnur er um 1200 kr. styrk til húsabyggingar á Bergsatöðum í Svartárdal. Jeg hefi lýst yfir því við hátt. flytjanda tillögunnar, að þótt sæmileg grein sje gjörð fyrir nauðsyn þessarar fjárveitingar í erindi, sem lagt hefir verið fram til afnota, að nefndin myndi ekki geta fallist á að veita styrk þenna. Þá er hin breytingartillagan á sama þingskjali, um það að hækka styrk til kvennaskólans á Blönduósi um 200 kr. á ári næsta fjárhagstímabil. Það kom einnig fram erindi um þetta, en nefndin hefir ekki heldur sjeð sjer fært að verða við þessari styrkbeiðni Það hefir verið fært fram sem ástæða fyrir þessu, að eldaneyti hafi hækkað í verði. En ef styrkurinn væri veittur með þetta fyrir augum, þá liti svo út sem landssjóður beri alla ábyrgð á þessari stofnun. Nefndin getur ekki litið þannig á þetta, þar sem kvennaskólinn á Blönduósi er hjeraðsskóli, eða eiginlega sýsluskóli. Á þgskj. 395 er brtt. við B. I. d. 2. frá háttv. þm. Dal. (B. J.) um hækkun á styrk til bókakaupa handa heimapekisdeild Háskólans, að hann hækki úr 1000 kr. upp í 2000 krónur. á ári. Jeg býst við, að hann færi ástæðu fyrir þessari hækkun. Nefndin hefir haft með höndum erindi um þetta og að nokkru leyti tekið það til greina. Hún hafði hugsað sjer, að lækka fjárveitingarnar til bókakaupa til Háskólans talsvert mikið, sökum árferðis nú, en til þess, að hægt væri þó að sinna þessum klassísku« fræðum og koma þeim á laggirnar, ljet nefndin sjer nægja, að upphæðin til bókakaupa færðist einungis niður um 200 kr. Þá kem jeg næst að brtt. á þgskj. 407 frá háttv. þm. Ak. (M. K.) um styrk til að reisa hússtjórnarskóla á Akureyri, gegn jafn miklu annars staðar að. Nefndinni hafa borist áskoranir ýmsra kvenna frá Akureyri, er styðja sig við skjöl frá konum víðs vegar á Norðurlandi. Nefndinni er kunnugt um, að þessi hreyfing um kvennaskóla nyrðra hefir gripið all mikið um sig, en það var sjerstaklega. eftir að kvennaskólinn í Eyjafirði lagðist niður, að sú hreyfing hefir náð tökum á mönnum, að stofna húsmæðraskóla. Þegar sú hreyfing komst á legg fyrir alvöru, voru flestir á því, að slíkur skóli ætti að vera í sveit. Kom þetta mál hjer inn á þingið 1907. Var þá samþykt í Nd. frv. til laga um að stofna húsmæðraskóla í sveit, en varð aldrei út rætt í Ed. 1909 var svo mikil stórpólitík á ferðum, að þingið gaf sjer ekki tóm til að fjalla mikið um þetta mál að því sinni, en þó starfaði nefnd að því allmikið, og var samþykt þingsályktunartillaga um að skora á stjórnina, að taka málið til undirbúnings og leggja það síðan fyrir næsta þing. Hreyfing þessi var jafnframt jafnrjettiskrafa kvenna til sjermentunar. Þær vildu fá húsmæðraskóla, kostaða af landssjóði, að sínu leyti eins og karlmenn hafa bændaskólana. Árið 1911 var málið ekki lagt fyrir þingið, nje undir búið af stjórninni. En frumvarpi, sem kom fram í Nd. um Eiðaskólann, var snúið upp í það, að gjöra hann að húsmæðraskóla, og var samþykt í Nd., en kafnaði í Ed., eina og hitt, og þó fyrir tímaskort hvort tveggja. Svona er gangur þessa mála, og þó að það hefðist ekki fram, vegna þess, að stórpólitíkin sat í fyrirrúmi, þá fjekk það þó nægilegt fylgi til þess, að alt bar vott um, að málið þótti mikils vert, og líklegt var því að sigur væri fyrir höndum, áður en langt um liði. En mönnum var það alt af ljóst, að skólinn ætti að vera í sveit, og hann ætti aðallega að búa sveitakonur undir húsmóðurstöðu. Því að á hinn bóginn var mönnum það auðsætt, að húsmæðraskóli í kaupstað gæti ekki eina náð þeim tilgangi, er til var ætlast, gæti aldrei orðið sannarlegt heimili. Hjer hefir því einlægt verið að ræða um hússtjórnarskóla í sveit. Það er af þessari ástæðu, að fjárlaganefndin og jeg fyrir mitt leyti getum ekki fallist á að veita styrk til að reistur verði hússtjórnarskóli á Akureyri. Það yrði að eins til ruglings í málinu. Mjer er það líka vel kunnugt, að konur myndu ekki alment verða ánægðar með úrslit málsins ef skólinn yrði þar í framtíðinni. En til þess að sýna, að nefndin er ekki alveg á móti því að hugsa um kvenfólkið og hlynna að því, hefir hún lagt til, að 1000 króna árlegur styrkur yrði veittur til kenslu í matreiðslu á Akureyri á næsta fjárhagstímabili. Vakir það fyrir nefndinni, að þessi styrkur eigi að bæta úr fyrst um sinn, á meðan ekki er kleift að koma málinu í það horf, sem alt af hefir verið talið sjálfsagt og nefndin er fyllilega með. Einnig hefir nefndin lagt til að veita styrk til sams konar kenslu á Eyrarbakka. Þá er að síðustu brtt. frá háttv. þm. Snæf. (S. G.) um 500 kr. árlega hækkun. á styrknum til unglingaskólanna. Af samtali við hann veit jeg, að þetta er miðað við það, að unglingaskólinn missi ekki neins í við þá ívilnum, er einstakir nafngreindir unglingaskólar fá, ef tillaga nefndarinnar verður samþykt. Er það aðallega í sambandi við athugasemdina um skólann á Núpi, að hann fær nokkru hærra en áður af hinni sameiginlegu upphæð, ef athugasemdin er samþykt. Þetta hygg jeg, að nefndin láti alveg laust og bundið. Jeg hugsa að það hafi ekki þýðingu, að orðlengja frekar um þetta að sinni.



Fyrir hönd strandferðanefndarinnar lýsi jeg yfir því, að hún tekur aftur brtt. þær, er hún hefir komið fram með. Nefndin hefir enn ekki getað lagt fram álit sitt í þessu vandasama og flókna máli. Tekur hún það nú fyrir, vegna breyttra atvika, til nýrrar íhugunar og leggur fram álit sitt og væntanlegar brtt. ekki fyrr en við 3. umræðu fjárlaganna.

Guðmundur Hannesson : Okkur þingmönnum Húnvetninga bárust mýmargar beiðnir, er kjósendur okkar báðu okkur að koma á framfæri. Jeg veit ekki hvort kjósendur okkar verða okkur þakklátir fyrir það, að við höfum lagt aðaláhersluna á fáeinar þeirra, sem okkur þóttu sjálfsagðastar, en því meiri ástæða er til þess fyrir háttv. deild, að taka tillit til þeirra, enda eru þær allar vel undirbúnar og hvervetna að ræða um brýna nauðsyn. Við 13. gr. er á þgskj. 408 viðauktill. um brú á Hamarsá á Vatnsnesi. Þessi brú er að vísu á hreppavegi, og það mun hafi mestu ráðið hjá fjárlaganefndinni um það, að hún fjellst ekki á þessa styrkveitingu. En það er nú svo, að aðgreiningin á hreppavegi og sýsluvegi er oft og tíðum markleysa ein. Það eru margir sýsluvegir, sem ekki eru meira virði, en hreppavegirnir. Munurinn er bara á pappírnum. Aftur er annar mælikvarði ólíku áreiðanlegri, er um slíkt er að ræða og hann er sá, hve mikið sveitirnar vilja á sig leggja, borga úr eigin vasa. Það sýnir best þörfina og alvöruna. Þessi á, sem brúa þarf, er þverá, sem skiftir hreppi í tvent og getur orðið alveg ófær, t. d. á haustum, þegar menn þurfa að fara þarna um með fje. Hún rennur saman úr þrem ám, sem koma ofan úr þröngum dölum upp til fjalla, og verður þá oft að gjöra annaðhvort að fara yfir þverárnar uppi í fjalli, eða sjóleiðis fyrir framan ármynnið, ef það er þá fært. Í þessum eina hreppi hafa nú safnast um 1000 kr. til brúargjörðarinnar, en sýslunefndin hefir veitt 1700, og hjer er að eins farið fram á 1200 kr. styrk, og minna er ekki unt að komast af með til þess að koma brúnni á. Þá kemur 2.1. á brtt, 408, við 14. gr.; þar sem farið er fram á styrk til húsabyggingar á Bergsstöðum í Svartárdal. Þetta er nú í rauninni ekki annað. en styrkur til landssjóðs sjálfs, þar sem presturinn var þarna settur á jörð, þar sem heita mátti að húsin væru fallin, og eins og gengur, hrekkur álagið ekki mikið til að byggja upp, til þess að viðunandi sje. Jörðin er að vísu gamalt prestsetur, en er svo illa í sveit komið, eftir sameiningu brauða, að ekki kemur til tals, að prestssetur verði þar til frambúðar, og getur presturinn því ekki notað prestakallalán. Aftur hefir ekki fengist nein jörð handa honum, sem lægi nær miðju prestakallsins. Ef presturinn byggir nú. á jörðinni upp á sinn kostnað, hlýtur hann að tapa tilfinnlega fje á því, fje sem rynni í landssjóð. Öll sanngirni mælir því með því, að landssjóður veiti þenna lítilfjörlega styrk, sem engan veginn hrekkur til húsabótanna, enda fordæmi fyrir slíkri fjárveitingu. Verði honum neitað, má búast við því, að presturinn flýi burtu, ef hann á þess kost að fá annað kall. Það gleður mig, að háttv. fjárlagan. hefir tekið til greina lítilfjörlega hækkun til Blönduósskólans. Það væri ósanngjarnt, að setja hann hjá, þegar stjórnin hækkar framlagið við alla aðra skóla til eldsneytiskaupa nú í dýrtíðinni. Satt að segja hefir skóli þessi svo lítið fje til umráða, að hann kemur ekki að hálfum notum fyrir þá sök. Húsið er stórt og allvandað, og sjálfsagt ætti að þykja, að alt annað gæti verið eftir því, en vegna fjárskorts verður alt hálfverk; fátæktin skín út úr flestum útbúnaði skólans. Jeg verð að segja, að jeg skil ekki þá skólapólitík, sem kemur fram í meðferðinni á þessum skóla. Að fara fyrst að basla við að reisa skóla á þessum stað, byggja stórt og myndarlegt hús, og ónýta svo mikinn kostnað með því, að hafa hann ekki í sæmilegu lagi. Það er satt, að margir mundu heldur hafa kosið honum annan stað, en það fór nú einu sinni svona, að kvennaskólinn veslaðist upp hjá Eyfirðingum, bæði inni í sveitinni og á Akureyri, en Húnvetningar hjeldu aftur á móti við þessum skóla sínum með miklum dugnaði og fjárframlögum. Í raun og veru er ekkert því til fyrirstöðu, að hann geti verið skóli fyrir alt Norðurland, ef vel er lagt til hans, og hann er ódýrastur allra skólanna, og enn fremur má telja honum það til gildis, sem margir leggja mikla áherslu á, og það er það, að hann er í raun og veru í sveit. Hann er alllangan spöl frá kaupstaðnum, og ræktað land gæti verið þar alt í kring, en hann hefir verið vanhirtur við það, sem gæti verið með sæmilegri styrkaviðbót. Þó að þessar litlu brtt. mínar yrðu samþyktar, þá væri sú fjárhæð ekkert líkt því, sem Húnavatnssýsla ætti kröfu til og krefjast, en hins vegar veit jeg um stefnu fjárlaganefndar, og hefi því ekki viljað fara fram á meira.



Jeg heyri að hjer tala ýmsir háttv. þm. fagurt fyrir sín kjördæmi, og jeg get ekki sagt að jeg hafi sjálfur orðið var við hrossakaup, en það er ef til vill af því, að jeg er svo heppinn, að jeg hefi enga fjárbeiðni meðferðis fyrir mitt kjördæmi. T. d. talaði hv. 1. þm. Húnv. (G. H.) af mikilli andagift um eina brú, og hefði jeg þó líklega haft meiri ástæðu til að tala um brú á Grímsá, sem er jökulvatn og ein af verstu ám yfirferðar, enda hefir fjöldi manns druknað í henni.  (Bjarni Jónsson: Hvar er hún á landinu?)  . Það getur verið, að háttv. þm. Dal. (B. J.) viti ekki hvar hún er, en það eru þó ekki nema 2 ár síðan að kvenmaður druknaði í henni, og ári þar áður 2 aðrir. Það er tvisvar búið að áætla, hvað brú yfir hana muni kosta, svo að talsverð sanngirniskrafa virðist vera á því, að fara nú að koma því máli í framkvæmd. En ástæðan til þess, að jeg ber það ekki fram hjer, er sú, að jeg ætla að efna það, sem jeg hefi lofað kjósendum mínum, sem sje að stuðla að því, að fjárlögin berði afgreidd hjer frá þinginu tekjuhallalaust. Jeg hefi tekið það fram, að jeg hygg að það stæði nær að brúa Grímsá, en þessa Hamarsá, því að það hefir sagt mjer kunnugur maður, að á sumardag sje hún ekki meiri en svo, að varla væri hægt að drekkja þar ketti í poka. En jeg hefi líka heyrt það úr öllum áttum, að það væri hrein og bein skylda þingsins að sjá svo um, að ekki yrði tekjuhalli á fjárlögunum, og það því fremur, sem tekjuáætlunin mun vera sett fullhátt. Hún er sem sje hjer um bil alstaðar sett nokkru hærra en 1914–15, og nú er þó heimsstyrjöld yfirstandandi, og það getur meðal annars haft þær afleiðingar, að vöruflutningur teppist til og frá landinu, svo að við það tapist tolltekjur og útflutningagjöld, sem eru aðaltekjur landsins, og eru þá engin ráð, nema taka lán, ef það þá fæst. Reyndar heyrast hjer líka einstöku raddir um það, að flónska sje að amast við tekjuhalla, og koma þær auðvitað helst frá þeim, sem mestar kröfurnar gjöra fyrir sín kjördæmi. Það mætti ef til vill benda á það, að gjaldaukinn, sem slíkir menn fara nú fram á hjer, nemur þegar 270 þús. kr., og ef það yrði samþykt alt saman, þá væri tekjuhallinn þar með kominn upp í 368 þús. kr. Jeg vona nú reyndar, að einhverju af því verði slátrað, og vildi jeg nefna í því sambandi háttv. þm. Dal. (B. J.), þar sem hann t. d. fer fram á 47 þús. kr. útgjaldaauka. Það eru þessir þingmenn, sem koma með stærstar brtt., sem mest stuðla að tekjuhallanum. Eins og fjárlögin koma nú frá nefndinni, er tekjuhallinn 110 þús. kr. Þetta er 110 þús. kr. of mikið. Það er sagt að það sje ógurlegur vandi að gjöra þau úr garði tekjuhallalaust. Jeg get ekki sjeð það, og jeg vil leyfa mjer að benda háttv. deild á það, hvernig á að fara að því að leysa þann Gordionahnút. Ef brtt. þær, sem jeg hefi flutt, verða samþyktar, þá sparast við þær 38 þús. kr., en þær heyra undir annan kafla, og skal jeg því ekki tala um þær að sinni. Einnig má taka tillögur nefndarinnar, 30. lið, sem sje brýrnar á austurós Hjeraðavatna og Miðfjarðará. Þær voru ekki teknar upp í fjárlagafrumvarpið, og það var vel, og ef þær verða feldar, þá sparast þar 32 þús. kr. og þarna eru þá strax komnar 70 þús. kr. alls. Enn er gjört ráð fyrir því, að byggja hús yfir listaverk Einars Jónssonar fyrir 10 þús. kr. Jeg vil sleppa því, þegar svona þröngt er í búi. Svo held jeg að mætti taka burt eitthvað af því, sem ætlað er til símalagninga, upp í það, sem þá er eftir af þessum 110 þús. kr. Jeg vona nú að sumir háttv. þm. vilji hjálpa mjer til þess arna, og þá ekki hvað síst háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.). Jeg vona að hann finni, að þess er þörf, og jeg man að jeg las eftir hann einhvern tíma í vetur góða grein í merku blaði, þar sem talað var um »landssjóðslekann«. Sagt að menn legðu sig í líma fyrir sitt eigið kjördæmi, en hugsuðu eigi um það, að þeir ættu fyrst og fremst að vera þingmenn alls landsins. Jeg hefi nú lagt saman fjárveitingarnar, sem hann fer fram á í sínum brtt., og þær eru samtals 9700 kr., og ef nú allir 40 þingmennirnir kæmu fram með viðlíka brtt., þá væri því samfara nær 400,000 kr. útgjaldaauki að samþykkja þær. Og allar lúta brtt. þessa háttv. þm. að hans eigin kjördæmi. Jeg vænti nú svo góðs af honum, að hann taki þær aftur, þegar hann sjer, að jeg hefi ekki farið fram á neitt fyrir mitt kjördæmi. Það er ekki nema eitt nauðsynlegt í þessu máli, og það er að skera niður allar brtt., sem fara fram á gjaldahækkun, nema menn geti þá jafnframt komið sjer saman um að láta þær ganga upp á móti einhverju öðru.



Jeg skal ekki hætta mjer langt út í umræðurnar um bankamálin, en við höfum, nokkrir þingmenn, leyft okkur að koma með dálitla viðaukatillögu við frv., sem hjer liggur fyrir. Þótt deila megi um flesta hluti, þá eru einstaka atriði, sem allir hljóta vera sammála um. Eitt er það, að landinu sje það óhagur, að svo lítið sje til af innlendum seðlum, að það neyðist til þess að flytja inn útlenda seðla. Með því skaðar það sjálft sig: Þetta býst jeg við, að hafi vakað fyrir mönnum þeim, er auka vilja seðlaútgáfurjett Íslandsbanka. Annað atriði, sem allir viðurkenna, er það, að svo mikið megi gefa út af inniendum seðlum, að það geti orðið ótrygt. Okkur flutningsmönnum þessarar tillögu var ekki grunlaust um, að svo gæti farið hjer. Það gæti verið mikil freisting fyrir bankann, þótt hann þyrfti ekki óhjákvæmilega að gefa út meira en hálfa miljón, að grípa þá til hins helmingsins, bæði þar sem hann gæti grætt á því sjálfur og eina gjört landsmönnum þægindi. Aftur á móti teljum við það ekki frágangssök, að seinni helmingurinn verði gefinn út, ef svo er um hnútana búið, að bankinn geti ekki grætt verulega á því. Þess vegna kom- um við með þessa tillögu, sem við von um að standi til bóta og verði samþykt



Minni hluti nefndarinnar hefir ekki haft tækifæri til að bera sig saman um brtt. þær, er fram eru komnar nú við þetta frv. Um brtt. við 1. gr. er það að segja, að í sjálfu sjer væri ekkert á móti því að samþykkja hana, því að venjulega munu bankarnir koma sjer saman um það, sem hún fer fram á. Þó getur hún bakað nokkur óþægindi. Um brtt. á þgskj. 453 er aftur á móti það að segja, að verði hún samþykt; þá verður það beinn kostnaður fyrir Íslandsbanka að gefa út seinni 500 þús. krónurnar. Jeg býst því ekki við, að hann sjái sjer fært að nota heimildina, nema með því móti að hækka útlánsvexti sína. Það kemur til af því, að sá helmingur seðlaupphæðarinnar, sem trygður er með gulli, gefur ekki meiri tekjur, en gulltryggingin kostar. Nú er talið, að kostnaðurinn við útgáfu seðlanna nemi 1% af allri seðlaupphæðinni. Þenna kostnað verður þá að borga af hagnaðinum við ógulltrygða helminginn, og nemur þá 2% af honum. Þegar þar við bætist 4% gjald til landssjóðs, þá hefir bankinn eftir fyrir áhættuna við útlán, sem alt af er nokkuð. Eini vegurinn fyrir bankann, til þess að nota heimildina verður því sá, að hækka útlánavextina. Jeg held að hyggilegra hefði verið að fara þá leið, sem háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) vildi fara, að lækka upphæðina niður í 3/4 milljón. Fyrir bankann er það ekki svo mjög af atriði, hvort heimildin nær til ½ milj. eða heillar. Bankinn getur ætíð, sjer að skaðlitlu, gætt þess, að hafa eigi meira úti en svo, að hann þurfi eigi að greiða þetta hærra gjald, en það kæmi þá harðast niður á þeim, sem á peningunum þurfa að halda, harðast niður á viðskiftunum. Jeg skoða brtt. svo, sem hún miði að því, að færa frumv. aftur í hið fyrra form, sem það hafði upphaflega.

Forseti: Út af ummælum, sem fram hafa komið um það, að brtt. á þgskj. 453 hafi ekki verið borin út í gær, skal jeg geta þess, að samkvæmt tilkynningu frá skrifstofunni hefir brtt. verið útbýtt í gær. En fyrst raddir hafa heyrst í andstæða átt, þykir mjer varlegra að leita leyfis hæstv. ráðherra og samþykkis háttv. deildar um afbrigði frá þingsköpunum, þannig, að ræða megi þessa tillögu. Var þá leitað afbrigða frá þingsköpunum og þau veitt á venjulegan hátt.



Mjer skildist svo á orðum háttv. 2. þm. Rvík (J. M.), að ekkert gjald hvíldi að jafnaði á því, sem gulltrygging væri fyrir. En þótt tillaga okkar yrði samþykt, þá yrði gjaldið aldrei nema 5% af því, sem fram yfir fer það, sem bankinn hefir úti um fram ½ milljón, svo að ætíð yrði nokkur hagur að því fyrir bankann að nota þetta. . Ef hin tillagan á þgskj. 446 yrði samþykt, þá má vera, að væri til of mikils mælst, að bæði yrði hún og tillaga okkar samþykt. Mjer er það ekki heldur fullljóst, hve mikils virði það er fyrir Landsbankann, að slíkt skipulag kæmist á, en væntanlega gefur hv. 1. þm. G.-K. (B. K.) greinilegar upplýsingar um þetta atriði.

Framsögum. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Brtt. frá mjer á þgskj. 446 er borin fram og orðuð eftir samráði við báða hluta nefndarinnar, svo að jeg gæti í rauninni sparað mjer að tala í þetta sinn. Jeg skal samt taka það fram, að þótt tillagan sje ekki víðtækari en hún er, eða gangi í aðra átt, þá hefi jeg þó í engu breytt skoðun minni á seðlaútgáfu hjer á landi; því fer fjarri. Út af því sem háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) spurðist fyrir um það, hver hagur Landsbankanum væri að tillögu minni á þgskj. 446, þá skal jeg geta þess, að þar er ekki um verulegan peningalegan hag að reeða, en þægindi eru bankanum að þessu fyrirkomulagi, án þess þó að Íslandsbanka sje nokkurt verulegt tjón að. Úr því að jeg stóð upp, skal jeg taka það fram, að tillagan á þgskj. 453 er ekki bygð á sama grundvelli, sem önnur lönd byggja á í þessum efnum, eins og skýrt hefir verið tekið fram hjer í deildinni, svo skýrt, að það ætti að liggja jafn skýrt fyrir deildarmönnum eins og að 2 og 2 eru 4. Jeg hefði getað búist við, að numið hefði verið burt gjaldið af fyrri hálfu miljóninni, en lagt 5 eða 6% á síðari hálfu miljónina, sem ógulltrygð er, og er það í samræmi við stefnu annara þjóða. En jeg tel alveg sjálfsagt, að byggja á þeirri þekkingu og reynslu, sem vjer getum fengið frá öðrum þjóðum í slíkum málum, sem Alþingi ber alt of lítið skyn á.



Það er ekki rjett að segja, eins og sagt hefir verið, að tilgangurinn með þessari brtt., sem jeg og aðrir hafa flutt fram á þgskj. 453, sje sá að »pilla« nokkrar krónur í landssjóð. Það vakti fyrir mjer, að um leið og seðlaútgáfurjetturinn væri aukinn, þá væri að vel við eigandi að löggjafarvaldið ljeti það koma fram á einhvern hátt, að það væri nokkuð fast á þessum rjetti sínum. Um formið má deila. En það finst mjer sanngjarnt, að þegar íslandsbanki færi leyfi til að gefa út seðla, sem eru ógulltrygðir, og þannig sama sem fengnir að láni hjá löggjafarvaldinu, að bankinn greiði þá ekki sömu lágu vextina sem áður af hinni gulltrygðu seðlafúlgu; ef hann hefir nokkura þörf fyrir aukninguna, tel jeg ekki eftir bankanum að greiða þetta gjald. Annars væri að ræða um peningagræðgi bankans, sem óþarft væri að svala. Aðalatriðið er þetta, að bankinn sjái um, að nógir seðlar sjeu til fyrir viðskiftaveltuna. Jeg skildi ekki háttv. 2. þm. Rvk. (J. M.) Hann sagði, að ef till. á þgskj. 453 væri samþykt, þá væri það sama sem að ætla bankanum að greiða 6% vexti af seinni hlutanum. Mjer er óskiljanlegt, hvernig háttv. þm. fær þetta úr. Segjum, að bankinn hafi úti 600 þús. kr., þá nemur tryggingin 300 þús. kr., en eftir verða þ'að aðeins 100 þús., sem bankinn greiðir af 4%. Þetta skilja allir, sem athuga vilja.



Jeg get látið mjer nægja, að skírskota til ummæla háttv. framsögum. minni hl. (J. M.). Jeg skal að eins taka það fram, að jeg tel till. á þgskj. 458 alveg vanhugaaða; og verði hún samþykt, mun varla til þess koma, að bankinn noti heimildina. Ástæðan til þess, að bankinn fór fram á þessa heimild, var sú, að honum þótti betur við eiga í alla staði að unt væri að nota til innanlandsviðskiftanna innlenda seðla, heldur en að bankinn neyðist til annars hvors, að neita mönnum um nauðsynlegt starfsfje eða flytja inn útlenda seðla. En sje þess viðauki samþyktur, þá yrði bankanum bæði hagfeldara og ódýrara að fá seðla frá útlöndum, heldur en auka seðlaútgáfu sína með slíkum kjörum. Að minni hyggju væri oss miklu sæmra að taka þetta hjá sjálfum oss heldur en vera að hjálpa útlendum bönkum til að selja sína seðla í veltu hjer á landi.



jeg greiddi atkvæði með þþví á dögunum að bankinn fengi heimild fyrir einni miljón. En um það hefi jeg ekki getað sannfærst, að bankanum geti staðið nokkur hætta af því, þótt hann greiddi nokkru hærra gjald af síðari helft þeirrar upphæðar. Það getur aldrei komið til, að bankinn noti heimildina nema örlítinn tíma árs, og aldrei nema þegar þörf er til, eftir því sem viðskiftin kalla að. Jeg hefi skilið svo beiðni bankans, að hann ætlaði sjer ekki að gjöra þetta að gróðafyrirtæki, heldur til þess að ráða fram úr þörfum manna. Það getur þá aldrei skaðað bankann, að greiða 4% af upphæðinni þann tíma, sem hún er notuð. Þar á móti er gagnið auðsætt fyrir landsmenn og slíkt hið sama vansæmdin, að fá seðla frá útlöndum. Það er auðvitað misjafnt, hve mikið er af seðlum úti á hverjum tíma, og jafnauðvitað, að ekki er greitt hundraðsgjald, nema fyrir þann tíma, sem seðlar eru úti. Jeg skal nota tækifærið, til þess að taka það fram, að nauðsyn ber til þess, að vjer eignumst þessa stofnun, sem nú er að mestu í eigu útlendra hluthafa, og því óíslensk. Frumvarp var hjer fyrir þinginu fyrir nokkrum árum, þess efnis, að koma í vorar hendur umráðum þessa banka. Það stefndi í rjetta átt. Því væri vert fyrir stjórnina að taka til athugunar til næsta þings, hver tök væru á að kaupa bankann:

Framsögum. minni hl. (Jón Magnússon : Það er rjett hjá háttv. framstigum: meiri hl. (B. K.), að samkomulag varð um að fallast á brtt. á þgskj. 446. Öðru máli er að gegna um brtt. á þgskj. 453. Fyrst og fremst er þar um mjög litlar tekjur að ræða fyrir landssjóð, og í annan stað eru með henni, Eins og háttv. framsögum. meiri hl. (B. K.) tók fram, brotnar þær meginreglur, sem viðurkendar eru með öðrum þjóðum. Það hefði ef til vill verið meining í því, að leggja engan skatt á fyrri helming seðlaaukningarinnar, en þá 6% eða svo á hinn síðari. En jeg býst við, að allir hafi áttað sig á því, hvað hjer er um að ræða, og að lengri umræður sjeu að eins til að þreyta.



Eins og sjá má á nefndaráliti á þgskj. 389, hefir nefndin gjört tvær brtt. við frumv., þannig, að landssjóðstillagið verði að sinni eigi hækkað meira en upp í kr. 1,50 fyrir hvern samlagsmann í kaupstöðum og kauptúnum, sem læknir er búsettur í, í stað þess, sem farið var fram á í frumvarpinu, að það yrði hækkað úr einni krónu upp í tvær, en annarstaðar upp í kr. 2,25. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þessi atriði, en get vísað til þess, sem tekið er fram um þetta í nefndarálitinu og breytingartillögunni. Sama er að segja um hina breytinguna, að full sanngirni virðist mæla með því, að launahámark samlagsmanna sje hækkað. Ef það væri ekki gjört, myndu samlögin fara varhluta af fjölda þeirra manna, sem annara myndu ganga í þau, þ. e. handiðnarmenn og verslunarþjónar. En að laun flestra manna úr þessum flokki eru nú hærri en 1200 kr., stafar sumpart af því, að verðgildi peninga hefir lækkað svo mjög á síðari árum, síðan lögin voru samþykt. Nefndin hefir því hækkað launahámarkið úr 1200 kr. upp í 1800 krónur, en ekki sjeð sjer fært, að hækka það upp í 2000 kr., eins og frumvarpið gjörir ráð fyrir. Það hefir komið fram viðaukatillaga frá mjer á þgskj. 457. Það stendur þannig á henni, að eftir að nefndin hafði lokið störfum sínum og nefndarálitið var prentað, upplýstist það, að sjúkrasamlag eitt, og það jafnvel það elsta hjer á landi, yrði útilokað frá að geta notið hlunninda sjúkrasamlaganna af sjerstökum ástæðum, ef frv. yrði samþ. eins og það lá fyrir; og það var af þeim ástæðum, að af 78 meðlimum fjelagsins voru 2 eða 3 menn, sem höfðu hærri laun en gjört er ráð fyrir í seinni brtt. á þgskj. 389. Fjelag það, sem hjer er um að ræða, er sjúkrasamlag prentara í Reykjavík, sem stofnað var 1897. Þess vegna kom jeg fram með viðaukatillöguna á þgskj. 457, sem fer fram á, að sjúkrasamlag þetta sje undanþegið ákvæði frv um ákveðið launahámark. Það virðist vera hart fyrir fjelag, sem starfað hefir nálega í 20 ár, og varð til þess að brjóta ísinn fyrir þessari hreyfingu, að menn, sem í því eru, færu varhluta af þeim hlunnindum, er sjúkrasamlögin veita; því að annað hvort yrði sjúkrasamlag þetta, að verða án allra hlunninda, sem það annars gæti átt von á, eða reka þessa 2 eða 3 menn úr samlaginu. En það virðist ekki vera sanngjarnt, þar sem þeir menn nú hafa goldið iðgjöld í nærfelt 20 ár. Af þessum ástæðum vonast jeg til þess, að háttv. deild verði því ekki mótfallin, að breyta þessu í lögunum. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um þetta. Forseti leitaði leyfis til afbrigða frá þingsköpum um brtt. 457, er var of seint fram komin, og voru þau leyfð og samþykt.



Þótt skömm sje frá að segja, þá hefir nefndin átt í basli með þetta frv., og komið fram með nýjar brtt. á þgskj. 439 í stað brtt. á þgskj. 309. Upprunalega vakti það fyrir nefndinni, að gjöra fyrirkomulagið óbrotnara en það er í frv. á þgskj. 100; fela búnaðarsamböndunum, bæði að hafa mælingarnar á hendi og innheimtuna. Eftir að fyrri brtt. voru komnar út, varð nefndin þess vör, að ýmsir kunnugir, vel metnir menn, töldu, að það myndi valda óánægju og væri búnaðarsamböndunum t. d. ofætlun, að annast innheimtuna. Fjell þá nefndin frá fyrri fyrirætlun sinni, til þess að komast hjá því, að þetta yrði óánægjuefni, og ljet ákvæði frv. að mestu haldast, hvað innheimtuna og niðurjöfnun gjaldsins snertir. Aftur er sú aðalbreyting á frumv. hin sama og fyr, að kostnaðurinn við mælingarnar eru lagðar að mestu leyti á jarðeiganda.



Það er víst alveg rjett hjá háttv. framsögum.  (G. H:)  , að nefndin hefir átt í mesta basli. Hún er nú loks búin að gefa út tvennar brtt. Og þótt þær síðari sjeu talsvert skárri en þær fyrri voru, þá finst mjer samt ekki því að heilsa, að þær sjeu til bóta, minsta kosti ekki allar. Jeg skal nú í fám orðum segja hvað það er, sem jeg finn mest að till. nefndarinnar. Samkvæmt frumvarpinu áttu sýslunefndirnar að sjá um framkvæmd mælinganna, og var þá ætlast til þess, að þær fengju búnaðarsamböndunum þær í hendur, auðvitað með því fororði, að búnaðarsamböndin vildu taka góðfúslega að sjer, að framkvæma þær. Jeg efast alls ekki um, að búnaðarsamböndin mundu taka þetta starf að sjer, enda best komið í höndum þeirra. Nú er ætlast til þess, samkvæmt brtt. nefndarinnar, að þessi mælingarskylda sje lögð á búnaðarsamböndin með lögum. Það tel jeg vafasamt, hvort hægt er að leggja slíka kvöð á búnaðarsamböndin. Jeg lít svo á, að þau sjeu ekki skyld til að hlýða .því, þótt þeim væri falið það. Í raun og veru eru búnaðarsamböndin privatfjelög, sem ekki standa undir löggjafarvaldi eða landsstjórn beinlínis, enda hafa þau ekki styrk úr landssjóði, heldur frá Búnaðarfjelagi Íslands, eftir því sem búnaðarþingið úthlutar þeim. Auk þess eru hálfar og heilar sveitir utan búnaðarfjelaga og þá um leið utan búnaðarsambanda, jafn vel heilar og hálfar sýslur. Fæ jeg ekki með nokkru móti sjeð, að löggjafarvaldið geti skyldað búnaðarsamböndin til að fara þannig út fyrir starfssvið sitt. Þá er næsta aðfinslan. Nefndin vill stytta tímann, sem hafður er til að framkvæma alt verkið. Hún vill færa tímann úr 6 árum niður í 5 ár. Jeg lít svo á, að jafnvel 6 ára tími væri of stuttur, hvað þá hitt. Búnaðarsamböndin hafa bæði takmarkað fje og starfskrafta. Jeg sje því ekki betur en að þau yrðu að láta allar aðrar framkvæmdir sitja á hakanum fyrir þessu, ef þeim er ætlaður svona stuttur tími, og efast jafnvel um, að þau vildu taka að sjer, að ljúka verkinu á svona takmörkuðum tíma. Þetta virðist mjer að gæti haft mjög slæmar afleiðingar og ættu því ekki að stytta tímann, fremur lengja hann. Jeg verð því að álíta, að brtt. við 1. gr. sjeu til skemda. Aftur eru brtt. við 2. gr. mest orðabreytingar, og get jeg fallist á þær. Þá er 3. brtt. Hún er vitanlega sjálfsögð, ef brtt. við 1. gr. verða samþyktar. Þá skal jeg lítilsháttar víkja að því, hvernig Búnaðarþingið hugsaði sjer framkvæmdirnar á þessu máli og kostnaðinn við það. Það hugsaði sjer, að landssjóður greiddi helming kostnaðarins og eigandi jarðar hitt; taldi það þetta sanngjarnt, því það er í þágu alls landsins, að fá sem rjettastar hagskýrslur. En undirstaðan undir rjettar hagskýrslur um ræktun landsins, fást ekki fyrr en þessar mælingar hafa farið fram. Nú hefir nefndin breytt þessu svo, að landssjóði ber ekki, samkvæmt tillögum hennar, að greiða nema 2 kr. fyrir hvert býli á landinu. Færir með öðrum orðum hluttöku landssjóðs niður um að minsta kosti helming; hinum hluta kostnaðarins á svo að jafna niður á jarðeigendur. Þetta tel jeg ekki til bóta, því það verður í alla staði að álítast sanngjarnt, að kostnaðinum sje skift að jöfnu milli landssjóða og jarðeigenda. Búnaðarþingið var eindregið þeirrar skoðunar, að ekki yrði fundinn annar sanngjarnari mælikvarði. Hafði það þó vandlega athugað það spursmál. Í upphaflega frv. var gjört ráð fyrir niðurjöfnun, og tekið til hámark, bæði á því, sem landssjóður og jarðeigendur eiga að borga. Þetta vill nefndin afnema, en það álít jeg óheppilegt, af því, að með brtt. nefndarinnar hlyti þetta að koma mjög ójafnt niður. Sumar jarðir eru mjög stórar að hundraðatali, vegna ýmsra hlunninda, sem þeim fylgja, en ef til vill lítil tún á þeim jörðum; en á slíkum jörðum yrði þetta afarhár og órjettlátur skattur. Til þess að fyrbyggja þetta misrjetti, var hámarkið sett í frumv. Það væri því ilt, ef það yrði afnumið. Þessar eru þá aðalaðfinslur mínar, og geta allir sjeð, að þær eru á góðum rökum bygðar, og að brtt. nefndarinnar eru síður en ekki til bóta.

Framsögum. (Guðm. Hannesson) : Það voru einungis fáein orð, sem jeg ætlaði að segja. Munurinn er ekki mikill, hvort það eru búnaðarsamböndin eða sýslunefndirnar, sem eru skyldaðar til að sjá um framkvæmd þessara laga. Fyrir nefndinni vakti, að setja það skilyrði í fjárlögin, að styrkur til búnaðarsambandanna væri bundinn því, að þau ljetu framkvæma þessar mælingar. Um tímatakmörkunina var nefndin öll á einu máli. Hvað kostnaðinum og hámarkinu viðvíkur, þá skal jeg taka það fram, að jarðir, sem eru hundraðamargar, þola þyngri byrðar en hinar, jafnvel þótt túnin kunni að vera tiltölulega lítil. Yfirleitt held jeg að breytingar nefndarinnar sjeu til bóta.



Jeg hefi í rauninni ekki miklu við að bæta. Jeg tel það óhapparáð að stytta tímann. Ástæðuna tók jeg fram áðan, þá, að búnaðarsamböndin hefðu ekki svo mikinn kraft og fje, að þau gætu framkvæmt mælingarnar í flýti, eins og nefndin ætlast til, nema með því, að leggja öll önnur störf sín til hliðar, og það álít jeg mjög óheppilegt. Það hefir vakað fyrir mjer, að hafa tímann rúman, svo hægt væri að samrýma þetta öðrum störfum búnaðarsambandanna. Svo var það 10 kr. hámarkið, sem jeg vildi minnast dálítið á. Þetta hámark er ekki ósanngjarnt, vegna þess; hvernig reglum um niðurjöfnun gjaldsins á landssjóð og jarðeigendur er fyrir komið. Það eru ekki svo fáar jarðir, sem eru svo hundraðamargar, jafnvel þótt tún og garðar þar sjeu ekki stærri heldur en á miklu minni jörðum. Víða á landinu eru jarðir, sem eru metnar afarhátt að hundraðatali, án þess að það standi í hlutfalli við stærð túna eða annars ræktaðs lands. Þannig er dæmi þess á Austurlandi, að einstök jörð er metin svo hátt, að hún er að hundraðatali meira en helmingur þess hrepps, sem hún er í. Á slíkri jörð mundi mælingarkostnaður verða afarhár og ósanngjarn í alla staði. Til þess að fyrirbyggja misrjetti, var hámark sett fyrir því, hve gjaldið mætti stíga hátt á hverri einstakri jörð. Gjöri jeg því ráð fyrir, að háttv. deild sjái, að það myndi verða afaróvinsælt, að hafa ekkert takmark. Öðru en þessu þarf jeg ekki að svara háttv. framsm. (G. H.)

Sigurður Sigurðsson : Jeg hefi skrifað undir nefndarálitið í þessu máli með fyrirvara. Eins og háttv. flutnm. (Þ. B.) tók fram, var það ekki ætlun okkar, að því yrði ráðið til lykta á þessu þingi. Frumv. var flutt aðallega samkvæmt ósk búnaðarþingsins, í þeim tilgangi einum, að málinu yrði hreyft hjer, svo að álit manna kæmi fram um það. En hins vegar var þá tilætlunin, að málið yrði látið bíða næsta þings, og stjórnarráðinu falið að leita umsagnar sýslunefnda um það til þess tíma. Og það er enn skoðun mín, að þetta sje æskilegasta og rjettasta leiðin. Um brtt. nefndarinnar skal jeg ekki segja margt. Jeg er sumum þeirra samþykkur, en aðrar tel jeg miður til bóta, svo að jeg taki ekki of djúpt í árinni. En þar sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (Þ. B.) hefir nú gjört sínar athugasemdir við brtt. nefndarinnar, þá get jeg vísað til þess, sem hann hefir sagt um það efni, og tek undir það með honum. Sjerstaklega tel jeg varhugavert að sleppa ákvæðum 5. gr., þar sem talað er um, að kostnaðinum skuli jafnað niður að hálfu eftir býlatölu og að hálfu eftir hundraðatölu, en að því er snertir hundraðatöluna þó svo, að aldrei komi meira á eitt býli en 10 kr. alls. Um hitt, að þessum mælingum geti ekki orðið framgengt til 1920, legg jeg ekki mikið upp úr, og hallast heldur að því áliti nefndarinnar, að það mætti takast. Þá er eitt atriði enn, sem jeg vildi vekja athygli á, og það er þetta, að enn þá eru margar sveitir á landinu, sem ekkert búnaðarfjelag er í, og í mörgum sveitum, þar sem búnaðarfjelög eru, eru margir einstakir menn, sem ekki eru í fjelögunum. Nú er spurningin fyrir mjer þessi: Er ekki vafasamt, að búnaðarsamböndin geti gjört sig gildandi gagnvart þeim sveitum, sem ekkert búnaðarfjelag er til í, og enn fremur gagnvart þeim mönnum, sem ekki eru í neinu búnaðarfjelagi? Jeg hefði fyrir mitt leyti helst viljað afgreiða þetta mál með rökstuddri dagskrá. Jeg skal þó ekki bera fram slíka dagskrá við þessa umræðu, því að jeg ætla fyrst að sjá, hvernig reiðir af brtt. nefndarinnar og málinu í heild sinni. En jeg geymi mjer rjett til að gjöra það við 3. umr., ef málið kemst svo langt, og mjer býður svo við að horfa.



Jeg ætla nú að byrja á endirnum og láta það í ljós, að mjer kom nokkuð á óvart þessi ræða háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), af því að jeg starfaði með honum í landbúnaðarnefndinni. Þessi fluga, sem hann sendi frá sjer, þegar hann settist niður, var ekki svo vart yrði komin honum í hug í nefndinni. Mjer finst ekki rjett að setja fótinn fyrir frumvarpið; jeg vil lofa því að ganga til Ed. og ræðast þar. Annars ætlaði jeg að leyfa mjer að minnast örfáum orðum á brtt. nefndarinnar. Brtt. á þgskj. 439 eru soðnar upp úr brtt. á þgskj. 309, sem hafa verið teknar aftur. Þegar nefndin hafði. athugað frumv. betur og átt tal um þetta mál við formann Búnaðarfjelagsins og fleiri, þótti henni rjettara, að færa það nær því horfi, sem farið er fram á í þessu þgskj. Sjerstaklega var það viðvíkjandi teimur liðum, gagnvart því, hver ætti að framkvæma mælingarnar, hvort hægt væri að skylda Búnaðarfjelagið eða búnaðarsamböndin til þess, og eins hvar ætti að taka fje til að kosta þær. Jeg leit svo á í nefndinni, að það væri vafasamt, hvort hægt væri, að skylda Búnaðarfjelagið til þess, fyrst og fremst af því, eina og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) tók fram, að enn sem komið er, eru ekki til búnaðarfjelög í öllum sveitum landsins, og hafa þá samböndin lítil ráð þar. Þess vegna settum við meðal annars það ákvæði, að sýslumenn hefðu yfirumsjón mælinganna og gætu þá sjeð um mælingar þar, sem samböndin næu ekki til. Þá er hjer í brtt. okkar felt niður 10 kr. hámarkið. Það er gjört af því, að þegar um afskektar jarðir inn til dala er að ræða, eða eyjar, sem ekki eru nema eitt býli, þá er kostnaðurinn við að fara þangað svo mikill, að það er ekki hægt að gjöra það fyrir 10 kr. Það er í sjálfu sjer rjett hjá háttv. 1. þm. S.-Múl. (Þ. B.), að þetta getur orðið ranglátt gagnvart öðrum stöðum, en það er ilt að sigla milli skers og báru í þessu efni. Við höfum ætlast til, sé mælingunum yrði lokið 1920. Við vildum, að mælingunum yrði lokið á sem stytstum tíma, til þess að fullkomnara samræmi væri í þeim. Við ætluðumst til, að það yrðu ekki miklar breytingar á stærð túna og garða á þeim tíma, sem mælingin stæði yfir, og þess vegna er æskilegast, að tíminn sje sem stytstur. Það var þetta, sem aðallega lá til grundvallar fyrir því, að stytta tímann. Hina vegar get jeg tekið undir það með háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að mjer er það ekkert áhugamál, að frumv. gangi fram nú, þó ekki sjái jeg raunar nein veruleg vandkvæði á því. Það er engin grýla fyrir jarðeigendur, þótt þeir greiði meiri hluta kostnaðarins við mælingarnar. Það er bæði fróðlegt og gaman fyrir þá að vita með vissu um stærð túna sinna og garða og eiga uppdrætti af þeim. Jeg held því, að það sje vel fært, að leggja meiri hluta kostnaðarins á þá. Hins vegar borgar landssjóður fyrir ummálsupp. drætti þá, sem stjórnarráðið á að fá, svo að hann tekur fyrir sitt leyti ríflegan þátt í greiðslunni. Okkur fanst ekki rjett að íþyngja landssjóði um of því að hann hefir í mörg horn að líta, og rjettara að láta jarðeigendur bera sem mest af kostnaðinum, og það því fremur, sem landasjóður á mikið af jörðum, svo að töluverður kostnaður lendir á honum hvort sem er.

Sveinn Björnsson Jeg og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) eigum saman eina brtt. á þgskj. 444. Það er einungis lítilfjörleg breyting, sem hún fer fram á, nefnilega það, að hækka fæðispeninga opinberra starfsmanna úr 5 kr. upp í 6 kr. á dag. Þessi breyting er í samræmi við álit fjárlaganefndarinnar, en sú nefnd hefir líka haft þetta mál til íhugunar. Við álítum, að það sje sanngjarnt, að allir opinberir starfsmenn landsins af líku tagi hafi sama kaup, og álítum, að það megi ekki vera minna en 6 kr. á dag. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta smámál, en vona, að háttv. deild sjái sjer fært að ganga inn á þessa tillögu okkar.

Framsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg hefi ekki haft tækifæri til að bera mig saman við landsreikninganefndina um þessa brtt., enda er það ekki von, því hún er ekki komin fram, fyrr en nú á síðustu stundu. Jeg fyrir mitt leyti gjöri þetta ekki að neinu kappsmáli, en sje þó ekki, að komið hafi fram neinar verulegar ástæður fyrir þessu. Því þótt það sje skoðun fjárlaganefndarinnar, að hækka beri fæðispeninga starfsmanna landsins, þegar þeir eru á ferðalagi, þá er það ekki ástæða, sem að sjálfsögðu beri að taka til greina.



Jeg vil leyfa mjer að leggja það til, að máli þessu verði vísað til nefndar þeirrar, er fjallar um breytingu á fátækralögunum.