Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og kunnugt er, hefur síldarleit á vegum hins opinbera verið stunduð um alllangt skeið í sambandi við veiðar í herpinót. Nokkur fyrstu árin fór þessi leit eingöngu fram úr flugvél. Leitin var þá bundin við aðalveiðitímann fyrir Norðurlandi og bar því aðeins einhvern árangur, að skyggni væri gott og síldin væði, sem kallað er. Árangur þessarar síldarleitar úr flugvél var stundum nokkur, en þá næsta takmarkaður. Fyrir nokkrum árum, þegar veiðileitartæki komu til sögunnar, breyttist öll veiðitækni við síldveiðar. Nú var hægt að finna síldartorfurnar og kasta á þær, án þess að síldin væði. Þessi gerbreyting hefur átt sinn ríka þátt í því, að sumarsíldveiði fyrir Norður- og Austurlandi hefur verið allgóð og stundum ágæt síðustu árin. Og þessari nýju tækni er það vafalaust að þakka, að haust-, vetrar- og vorsíldveiði er nú orðin nokkuð árviss og umtalsverður atvinnuvegur hér fyrir Suður- og Vesturlandi. Eftir tilkomu fiskileitartækjanna var tekið að gera hér tilraunir með síldarleit á skipum, sem sérstaklega voru til þess útbúin og höfðu það að meginverkefni vissa tíma árs að leita síldar. Þetta gaf fljótt góða raun, og segja má, að núna allra síðustu árin hafi síldarleitin sannað gildi sitt svo rækilega, að ekki verður um villzt. Síldveiðisjómenn og útgerðarmenn eru á einu máli um, að undir forustu vísindamannsins og hins harðduglega leitarstjóra, Jakobs Jakobssonar fiskifræðings, hafi starfsemi þessi fært þjóðarbúinu í auknum síldarafla verðmæti, sem nema milljónatugum, e.t.v. hundruðum milljóna. Nú má heita fullsannað, að síld má veiða einhvers staðar hér við land svo allt segja allt árið. Það skiptir því orðið afar miklu máli fyrir útgerðina og fyrir þjóðarbúskapinn í heild, að hægt sé að framkvæma síldarleit nokkurn veginn að staðaldri á hentugum og vel búnum skipum. Meðan telja mátti, að síldarleitin væri enn á tilraunastigi og hefði ekki fullsannað gildi sitt til frambúðar, var eðlilegt að notast við leiguskip og þá varðskipin, að svo miklu leyti sem samrýmanlegt var aðalstarfi varðskipanna. Þetta hefur líka verið gert, og við það situr enn. Hins vegar hefur þessi þjónusta í þágu útvegsins nú sannað gildi sitt svo rækilega, eins og ég áðan sagði, að fyllilega virðist tími til kominn, að hér verði bráðlega breyting á. Leiguskip til síldarleitar eru ófullnægjandi frambúðarlausn. Ríkið þarf að eignast síldarleitarskip af hentugri stærð, ekki færri en tvö, og búa þau hinum fullkomnustu leitartækjum. Fróðir menn og reyndir telja, að þessi skip þyrftu ekki að vera öllu stærri en hin nýjustu og beztu síldveiðiskip, svo sem um 250 smál. En með föstum síldarleitarskipum ynnist margt. Leitarskipin væru tiltæk árið um kring. Þau væri hægt að útbúa betur til þessa sérstaka starfa en leiguskip, sem oft eru í þeirri þjónustu stuttan tíma í senn. Þá mætti gera ráð fyrir, og það skiptir verulegu máli, að á hinum föstu leitarskipum yrðu að miklu leyti sömu áhafnirnar væntanlega vertið eftir vertíð, sem fengju þá mikla þjálfun í þessu vandasama starfi. Loks mætti vafalaust, að vissu marki a.m.k., sameina síldarleit og síldar- og hafrannsóknir, sem okkur er án efa mikilvægt að leggja aukna stund á. Eins og kunnugt er, vildi það óhapp til í vetur, að varðskipið Ægir varð fyrir áfalli í slipp hér í Reykjavik. Ægir mun hafa verið búinn beztum síldarleitartækjum þeirra skipa, sem hér hafa fengizt við slíka leit. Mér er tjáð, að við þetta áfall hafi tækin í Ægi stórskemmzt, jafnvel eyðilagzt. Nú er sá tími kominn, að menn fara að hugsa til vorsíldveiða hér við Suður- og Vesturland, a.m.k. jafnskjótt og dregur úr hinum mikla þorskafla, sem verið hefur hér við suðurströndina undanfarnar vikur. Þá styttist og óðum sá frestur, sem gefst til að undirbúa sem rækilegasta síldarleit fyrir Norður- og Austurlandi í sumar, en hún þyrfti að geta hafizt um mánaðamótin maí–júní. Með hliðsjón af þessu, svo og því, sem ég áðan sagði um frambúðarskipan þessara mála, hef ég leyft mér að beina til hæstv. sjútvmrh. fsp. í tveim liðum. í fyrsta lagi spyr ég um þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, til þess að hægt sé með sem beztum árangri að framkvæma síldarleit hér syðra og vestra í vor og nyrðra og eystra í sumar. Í öðru lagi spyr ég, hvaða ráðagerðir kunni að vera uppi um kaup á síldarleitarskipum og frambúðarskipulag síldarleitar. Mér er um það kunnugt, að sjómenn og útvegsmenn telja miklu skipta, að vel sé búið að þessari starfsemi. Á fiskiþingum síðustu ára hafa verið samþykktar till, um málið. Skipstjórar og félög þeirra hafa einnig bent margsinnis á nauðsyn þess að efla síldarleitina og fá til hennar fastan skipakost. Ég vænti þess, að hæstv. sjútvmrh. og hæstv. ríkisstj. öll hafi á því fullan skilning, að hér er um mikilvægt mál að ræða.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til athugunar þessa till., sem flutt er af hv. 7. landsk. þm., um athugun á sem hagkvæmastri skipan og um aukningu stofnlánasjóða sjávarútvegsins, og hefur n, leitað umsagna frá allmörgum aðilum, sem um stofnlán sjávarútvegsins hafa fjallað, svo sem Framkvæmdabanka Íslands, Seðlabanka Íslands, fiskimálasjóði, Fiskveiðasjóði Íslands og enn fremur hjá sölusamtökum útvegsins og Landssambandi ísl. útvegsmanna. Öl1 sölusamtök útvegsins og L.Í.Ú. og fiskimálasjóður mæla einróma með samþykkt till., og Seðlabankinn og Framkvæmdabankinn mæla einnig með því, að till. verði samþykkt, en gera báðir nokkrar aths. við stofnlán útvegsins almennt og framkvæmd þeirra, en fiskveiðasjóður lýsir yfir í sinni umsögn, að hann hafi fyrir sitt leyti ekkert á móti því, að umrædd athugun fari fram, en bendir á nauðsyn þess, að fiskveiðasjóður fái aukið fjármagn til umráða. Það er einróma álit allshn. að leggja til, að till. verði samþ. óbreytt og að sú athugun fari fram, sem till. gerir ráð fyrir, en það er að rannsaka möguleika á auknum stofnlánum til sjávarútvegsins til þess að tryggja eðlilega uppbyggingu og fjárfestingu í þessari mikilvægustu framleiðslugrein þjóðarinnar, og jafnframt að láta fara fram athugun á sem hagkvæmastri skipan með samræmdri eða sameinaðri starfsemi stofnana þeirra, sem veita stofnlán til sjávarútvegsins. Eins og fram kemur í aths. Framkvæmdabankans i umsögn um till. og sömuleiðis í aths. Seðlabanka Íslands, þá benda þessir aðilar á það, að stofnlán til skipabygginga séu mikil og hafi verið örugg, því að eins og hv. þm. er sjálfsagt öllum kunnugt, lánar fiskveiðasjóður 75% af byggingarkostnaði skipa, sem byggð eru innanlands, og 2/3 af byggingarkostnaði skipa, sem byggð eru erlendis. Hins vegar er rétt, að það komi hér fram, sem er auðvitað það, sem mikið hefur verið rætt um af fjölmörgum aðilum, að ýmsar aðrar greinar sjávarútvegsins njóta ekki nándar nærri sömu fyrirgreiðslu, svo sem bygging og uppbygging hinna almennu fiskvinnslustöðva í landinu. Bæði frystihús og saltfiskverkunarhús og yfirleitt allar aðrar tegundir fiskverkunarstöðva, þær njóta ekki neitt nálægt því sömu fyrirgreiðslu um stofnlán og hafa því orðið mjög undir, og þessa starfsemi hefur mjög skort stofnlán til sinnar uppbyggingar. En eins og öllum hlýtur auðvitað að vera ljóst, þá er ekki síður nauðsynlegt að byggja upp starfrækslu til þess að vinna úr sjávarafla í landi, ekki síður en að sækja aflann í sjó, með uppbyggingu þá taflotans. Og sömuleiðis er eitt, sem er mjög alvarlega á eftir hjá okkur, og það er að sýna aukinn og betri skilning fyrir öllum nýmælum á sviði sjávarútvegs, öllu því, sem getur orðið til þess að nýta betur framleiðsluverðmæti, sem á land kemur, og auka verðmæti þess í útflutningi og þar með stuðla að auknum útflutningstekjum þjóðarinnar. Eitt af því, sem hefur mjög orðið á eftir, eru öll slík nýmæli, eins og t.d. niðursuðuverksmiðjur og annað slíkt, sem getur gert það að verkum, að við getum hagnýtt á miklu betri hátt okkar útflutningsafurðir og gert þær verðmætari fyrir þjóðarbúskapinn en nú er. Okkur er ljóst, að margar af okkar útflutningsafurðum eru seldar úr landi lítt eða ekki unnar, og það eru möguleikar á því, með því að taka upp skynsamlega fjárfestingarstefnu, að auka og efla útflutningsverðmæti þessara afurða, möguleikar á því allt að því að þrefalda verðmæti sumra þessara afurða frá því , sem nú er. Allshn. telur, að þessi till. sé nauðsynleg, að þessi athugun fari fram á því, hvaða möguleikar eru á því að auka stofnlán til sjávarútvegsins og þá um leið jafna stofnlánin á milli hinna einstöku greina sjávarútvegsins. Þá er, eins og annar höfuðþáttur í till. hv. 7. landsk. mælir fyrir um, rétt að athuga það, hvort ekki sé réttara að sameina eitthvað þessa stofnlánasjóði sjávarútvegsins og hvort það mundi verða hagkvæmara í framkvæmd og betra, þegar fram í sækti. Þess vegna mælir allshn. einróma með samþykkt þessarar till. og telur hana geta orðið mjög gagnlega fyrir áframhaldandi þróun íslenzks sjávarútvegs, sérstaklega með því að jafna stofnlánin á milli hinna einstöku greina innan sjávarútvegsins. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa um þetta fleiri orð og vænti þess, að þessu áliti allshn. á till. verði almennt vel tekið af hv. þingmönnum.



Herra forseti. Spurt er, hvaða ráðstafanir hafi verið gerðar til þess, að hægt verði að framkvæma síldarleit á vorvertið fyrir Suður- og Vesturlandi og á sumarvertíð fyrir Norður- og Austurlandi. Og í öðru lagi: Hafa verið gerðar ráðstafanir um öflun varanlegs skipakosts til síldarleitar? Sem svar við þessum fsp. get ég upplýst, að Jakob Jakobsson fiskifræðingur hefur gert till. til rn. um skipaþörf og rekstur síldarleitarinnar frá 1. apríl og til ársloka 1964. í þessari áætlun er gert ráð fyrir 150-250 lesta skipi, t.d. mótorskipinu Fanney, frá 20. marz til 30. sept., einu 250-500 lesta skipi frá 1. júní og til ársloka og 500 lesta skipi, t.d. varðskipinu Ægi, frá 20. maí til 30. okt. Með hliðsjón af þessum till. gerði rn. áætlun um kostnað vegna síldar- og fiskileitarinnar. Varð niðurstaðan sú, að heildarkostnaður við síldar- og fiskileit yrði samkv. áætluninni 15.7 millj. kr. í ár, en þar af yrði kostnaður við fiskileit vegna togaranna 5.7 millj. kr. Kostnaður við síldarleit og veiðitilraunir hefur farið ört vaxandi undanfarin ár. Árið 1962 voru veittar í þessu skyni 7 millj, og 50 þús. kr. til fiskileitar, síldarrannsókna og veiðitilrauna. En útgjöldin urðu raunverulega 7.2 millj. rúmar. Árið 1963 voru veittar 9 millj. 50 þús. kr. í þessu skyni, en kostnaðurinn varð 9.6 millj. rúmar á árinu 1963. Í þessa árs fjárlögum eru veittar 9 millj. og 50 þús. kr. til síldar- og fiskileitar, og í 3. mgr. 2. gr. l. nr. 11 1964, um aðstoð við sjávarútveginn, er gert ráð fyrir 4 millj. kr. framlagi til viðbótar til fiskileitar á þessu ári. Samtals eru því veittar 13 millj. kr. til síldar- og fiskileitar í ár, um 4 millj. meira en undanfarin ár, en eins og áður segir, var reiknað með, að kostnaður þyrfti að vera meiri ef till. fiskideildarinnar og rn. yrðu framkvæmdar að fullu. Þrátt fyrir þennan mismun hefur rn. ákveðið að freista að halda uppi þeirri leit, sem gert er ráð fyrir hér að framan, og í samræmi við þá ákvörðun hefur mótorskipið Fanney verið leigt til síldarleitar, og hefur hún þegar hafið leit við Suðuvesturlandið. M/s Ægir mun hefja síldarleit 20. maí, eins og áætlunin kveður á um, og gerðir hafa verið samningar um leigu á mótorskipinu Pétri Thorsteinsson, en fiskifræðingarnir telja það skip hentugast til síldarleitar af þeim skipum, sem til greina koma. Verður mótorskipið Pétur Thorsteinsson leigt frá 1. júní og til ársloka. Þá er rétt að skýra frá því um leið, að ríkisstj. hefur ákveðið í samræmi við lög nr. 1 1964, að b/v Þorsteinn þorskabítur verði notaður til fiskileitar fyrir togarana. B/v Þorsteinn þorskabítur hefur verið í síldarleit að mestu leyti síðan í septemberbyrjun s.1., en þessi nýja fiskileit, sem honum er nú ætluð, það sem eftir er af árinu, er að því leyti til nýmæli, að það er stöðug fiskileit þennan síðari hluta ársins eða það sem eftir er af árinu. Hvað því viðvíkur að fá endanlega lausn og sérstök skip í þessu skyni, eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, vildi ég segja það, að ríkissjóður hefur í sinni umsjá nú ágætisskip til þessara starfa, sem er Þorsteinn þorskabítur, og enn fremur hefur Fanney, sem að mestu leyti er í opinberri eigu eða að öllu leyti í opinberri eigu raunar, verið mjög við þessar rannsóknir riðin. Það hefur þess vegna verið talið rétt að halda þessum rannsóknum og fiski- og síldarleit uppi með svipuðum hætti og gert hefur verið á undanförnum árum, þó með mikilli aukningu, allt að því 50% aukningu, a.m.k. frá því, sem verið hefur undanfarin ár, þó að hitt sé sjálfsagt rétt hjá hv. fyrirspyrjanda, að framtíðarfyrirkomulagið verði það, að föst skip verði höfð til þessarar þjónustu allt árið. En sem sagt, þessi 4 skip, sem ég nefndi, verða við síldar- og fiskileit mikið til, það sem eftir er af árinu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin við fsp. mínum. Það er vissulega gott til þess að vita út af fyrir sig, að nú þegar hafa verið gerðar allmiklar ráðstafanir til þess að bjarga síldarleitinni í bili eða á þessu ári. Og vissulega er sjálfsagt að meta það, að svo hefur verið gert eða ætlunin er að gera það eftir atvikum allmyndarlega. En eins og ég tók fram og lagði áherzlu á í þeim orðum, sem ég sagði áðan, tel ég þessi leiguskip eða þau skip, sem eru fengin tíma og tíma, til þess að sinna síldarleitinni, ekki frambúðarlausn á þeim málum og raunar tók hæstv. ráðh. undir þau orð mín. Við þurfum alveg tvímælalaust að stefna að því að eignast sem allra fyrst a.m.k. 2 hentug og hæfilega stór skip, sem væru sérstaklega búin út til síldarleitar að staðaldri og stunduðu það verk sem aðalviðfangsefni sitt. Og það gefur auga leið. að það setti að verða meiri árangur af leit slíkra skipa heldur en þó að fengin séu skip annað slagið til þess að vinna við síldarleit, sem eru svo tekin til annarra starfa, til leitar fyrir togarana eða til landhelgisgæzlu, vissa hluta ársins. Ég held, að þessi mál séu þá fyrst komin í sæmilegt horf, miðað við þörfina, þegar tvö föst leitarskip væru við síldarleit svo að segja allt árið og síðan væri svo gripið til varðskipa að einhverju leyti eða leiguskipa um mesta annatímann við síldarleitina, þ.e.a.s. yfir hásumarið. Ég er alveg sannfærður um, að þetta mál er mjög mikilvægt þjóðhagslega skoðað og þeir fjármunir, sem í það verða lagðir að búa sem allra bezt að síldarleitinni, eru líklegir til þess að skila sér margfaldlega aftur.



Herra forseti. Mig langar aðeins að minnast hér á eitt atriði, af því að tækifæri gefst til þess. Það er nú augljóst, að það hefur verið aukin síldarleit verulega, og það er ágætt og þarf enn að efla þessa leit. Það er sérstaklega eitt atriði, sem mér finnst liggja í sugum uppi, að sé nokkuð áfátt um síldarleitina, og það er, að sé ekki fylgt nógu vel eftir á haustin að fylgjast með því, hvað af síldinni verður, þ.e.a.s. sumarsíldinni, hvað af henni verður á haustin. Og mér finnst, að það þyrfti að leggja mjög aukna áherzlu á að fylgjast rækilega með þessu, hvað af síldinni verður á haustin, um það leyti sem síldveiðin hér fjarar út. Hún fer sjálfsagt ekki langar leiðir í burtu, eins og fiskifræðingar hafa bent á, en þetta finnst mér þurfa að vita meira um. Vildi ég biðja hæstv. ráðh. að taka vel öllum málaleitunum, sem koma fram í þessa átt, því að ég veit, að fiskifræðingarnir hafa áhuga á þessu, sem sé að styðja þá kröftuglega í þessari grein framkvæmdanna.



Herra forseti. Hér hefur verið drepið á mál, sem vert er að gefa góðan gaum. Ég ætla mér ekki að bæta miklu við þær stuttu umr., sem hafa orðið út af fsp. hv. 5. þm. Reykn., en ég vil taka undir þá kröfu hv. þm., að síldarleitin verði efld og komið á töluvert traustari grundvöll. Ég vil svo leyfa mér að nota þetta tækifæri til þess að minna á náskyld efni. Ég vil minna á, að á undanförnum sumrum hafa komið fram umkvartanir frá fjöldamörgum aðilum á Norðurlandi um það, að síldarleit þar sé ónóg, þegar líður á sumarið og athyglin beinist að síldarmiðunum austan við landið. Ég hef fulla ástæðu til að ætla, að þessar umkvartanir hafi haft við nokkur rök að styðjast, og ég vil nota þetta tækifæri til að minna á þetta mál, þar sem það hefur að sjálfsögðu alveg stórkostlega þýðingu fyrir síldarbæina á Norðurlandi. Í öðru lagi ætlaði ég mér, þegar ég kvaddi mér hér hljóðs, að minnast á hið sama mál, sem hv. 1. þm. Austf. hefur þegar gert, þ.e.a.s. spurninguna um það, hvað af síldinni verður á haustin, og í þessu sambandi er þá rétt að minna sérstaklega á þær hugmyndir, sem hafa komið fram um það, að síldarleit fari einnig fram að vetrarlagi fyrir Norður- og Norðausturlandi. Ýmislegt hefur þótt benda til þess, að síld væri fyrir Norðausturlandi, e.t.v. nokkuð langt frá landi, ekki aðeins yfir sumartímann, heldur einnig að vetrinum. Ég hef að sjálfsögðu enga aðstöðu til að fullyrða um það, hvort hér er rétt með farið eða ekki, en það er ljóst, að nú er komin ný tækni til sögunnar. Síldin þarf ekki að vaða lengur, til þess að unnt sé að veiða hana. Bátarnir eru stærri og þola verri veður, og það er af, sem áður var, að ekki sé hægt að stunda síldveiðar fyrir Norðurlandi að vetrarlagi. Það má nærri geta, hvílík búbót Það væri fyrir síldarbæina á Norðurlandi, ef vetrarsíld fengist. Þarna hefur verið, eins og öllum er kunnugt, ákaflega erfitt atvinnuástand að vetrinum. Virðist mér því sjálfsagt, að lagt sé í nokkurn kostnað til Þess að rannsaka þetta mál til hlítar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér ásamt 4 þm. öðrum, þeim Jóni Arnasyni, hv. 4. þm. Vesturl., Sverri Júlíussyni, hv. 7. landsk. þm., Sigurði Ágústssyni, hv. 2. þm. Vesturl., og Matthíasi Bjarnasyni, hv. 11. landsk. þm., till. til þál. um sjómannatryggingar. Er till. á þskj. 344 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa þriggja manna nefnd, sem athugi til hlítar, hvort ekki sé unnt að breyta núverandi sjómannatryggingum í eina heildartryggingu. N. verði skipuð tveimur tryggingafræðingum og einum manni eftir tilnefningu Landssambands ísl. útvegsmanna. Jafnhliða verði athugað, ef slík breyting telst framkvæmanleg, hvort ekki sé grundvöllur fyrir, að heildartryggingin verði boðin út á frjálsum markaði. Í grg., sem till. fylgir, er gerð nánari grein fyrir efni málsins og tilganginum með flutningi hennar. Eins og þar segir, eru tryggingar sjómanna á íslenzka fiskiskipaflotanum orðnar svo margþættar, að vart verður lengur við unað, ef nokkur kostur er til úrbóta. Athugun hefur leitt í ljós, að ástand þessara mála er þannig í dag, að fyrir hvern sjómann, sem lögskráður er á íslenzkt fiskiskip, þarf að greiða tryggingariðgjöld og sjóðstillög til ekki færri en 8 aðila. Sumar þessar tryggingar eru samningsbundnar við kjarasamninga sjómanna, en aðrar lögbundnar. Þær tryggingar, sem hér um ræðir, eru þessar: Í fyrsta lagi hin almenna, lögboðna slysatrygging samkv. almannatryggingalögunum. Tekur þessi trygging til sjúkrahjálpar, dagpeninga, örorkubóta og dánarbóta. Í öðru lagi samningsbundin 200 þús. kr. trygging á hvern skipverja, og tekur þessi trygging til dánarbóta og hóta vegna varanlegrar örorku. Í þriðja lagi samningsbundin ábyrgðartrygging að upphæð 1250 þús. kr. á hvert skip, þannig, að ekki greiðist hærri bætur en 500 þús. kr. fyrir einstakling, hvort sem um örorku eða dánarbætur er að ræða. í fjórða lagi samningsbundnar tryggingar vegna fatatjóns áhafnar, ef skip ferst. Og í fimmta lagi samningsbundin trygging vegna aflaverðmætis áhafnar. Auk iðgjalda vegna þessara trygginga verða útgerðarmenn einnig að greiða iðgjöld til þriggja sjóða vegna áhafna skipanna, þ.e. til sjúkrasamlags, atvinnuleysistryggingasjóðs og sjúkrasjóða stéttarfélaga viðkomandi skipverja. Af þessu sést, að tryggingakerfi áhafna á íslenzkum fiskiskipum er orðið margbrotnara en svo, að eðlilegt geti talizt eða viðunandi sé. Tryggingarnar sumar hverjar grípa hver inn á annarra svið, og ef ágreiningur rís vegna tjónbóta, gæti svo farið, að mál þyrfti að höfða gegn tveimur eða fleirum aðilum, og gæti það, ef um örorkubætur væri að ræða, valdið töfum og óþægindum fyrir bótaþega og óþarfakostnaði fyrir útgerðarmenn. Um þróun þessara mála skrifaði Gísli heitinn Sveinsson, fyrrv. alþm. og sendiherra, mjög fróðlega grein í afmælisrit Slysavarnafélags Íslands, er það varð 30 ára. Þar segir svo m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Hin fyrsta tilraun hérlendis til þess að tryggja líf sjómanna að opinberri tilstuðlan var gerð með I. nr. 40 10. nóv. 1903, um lífsábyrgð fyrir sjómenn, er stunda fiskveiðar á þilskipum. Var með þeim gert að skyldu að vátryggja líf hérlendra sjómanna á tilgreindum skipum. Skyldi hver lögskráður sjómaður greiða í vátryggingarsjóð 15 aura fyrir hverja viku vetrarvertíðar og 10 aura vor- og sumarvertíð, en útgerðarmaður standa skil á gjaldinu svo og helmingi á móts við gjald skipverja allra.“ Þetta var hluti af frásögn Gísla heitins Sveinssonar af hinni fyrstu sjómannatryggingu hér á landi. Voru samkv. lögum þessum aðeins greiddar dánarbætur til aðstandenda, 100 kr. á ári í 4 ár, og landssjóður skyldaður til að leggja fram allt að 15 þús. kr. á ári, ef iðgjöld nægðu ekki fyrir bótagreiðslum. Lög þessi voru í gildi til ársins 1909, er sett voru ný lög um sjómannatryggingar, er náðu til allra sjómanna, jafnt á fiskiskinaflotanum sem á flutningaskipaflotanum. Iðgjöld voru hækkuð úr 10 og 15 aurum í 18 aura á viku, en framlag útgerðarmanna lækkað úr helmingi í 1/3 hluta móti iðgjaldi sjómanna. Framlag ríkissjóðs til trygginganna og dánarbætur hélzt óbreytt frá því, sem áður var. Árið 1917 voru sett ný lög um sjómannatryggingar. Var iðgjald trygginganna með lögum þessum hækkað í 70 aura á viku, er greiddust að jöfnu af útgerðarmönnum og hinum tryggðu. Þau nýmæli voru í þessum lögum, að auk dánarbóta var einnig kveðið á um bætur fyrir slys, er hinir tryggðu kynnu að verða fyrir við störf sín á sjó og einnig í landi, ef þeir störfuðu í þágu útgerðarinnar við nauðsynleg störf. Auk nýmælisins um bætur fyrir slys, er sjómenn kynnu að verða fyrir, voru dánarbætur til aðstandenda þeirra verulega hækkaðar með þessum lögum. Þessi skipan sjómannatrygginganna hélzt í grundvallaratriðum óbreytt, þar til l. um almannatryggingar voru sett árið 1946, nema hvað iðgjöld hækkuðu verulega og voru að fullu færð yfir á útgerðina og ríkissjóð og tjónbætur vegna slysa og dánarbætur hækkuðu úr nokkrum hundruðum kr., eins og þær voru í upphafi, í tugi þúsunda, ef um veruleg slys eða dánarbætur var að ræða. Nú hafa sjómannatryggingar þessar verið felldar inn í l. um almannatryggingar, og gera þau lög ráð fyrir sjúkrabótum og dagpeningum til handa sjómönnum auk örorku- og dánarbóta eftir þeim reglum, sem þar um gilda. Mun þetta vera eina tryggingin, sem eigendur íslenzkra fiskiskipa eru skyldaðir til með lögum að standa straum af vegna áhafna skipa sinna. En svo fór og þar að kom, að tryggingar þessar voru ekki taldar veita nægilegar bætur. Hefur því nú hin síðustu ár orðið samkomulag milli samtaka sjómanna og útvegsmanna um margs konar aukatryggingar, eins og áður hefur verið minnzt á. Telja flm. þessarar till. tryggingakerfið orðið svo flókið og erfitt í framkvæmd, að sjálfsagt sé, að leitazt verði við að gera það eins einfalt og kostur er á með einni heildartryggingu, án þess þó að réttur hinna tryggðu verði í nokkru skertur. Telja flm. einnig, að iðgjöld vegna hinna mörgu sjómannatrygginga, lögbundinna og samningsbundinna, séu hærri en þau þyrftu að vera, ef um eina heildartryggingu væri að ræða. Það er vitað, að iðgjöld allra trygginga grundvallast á skýrslum, sem ná yfir verulegt árabil í þeim flokki, sem tryggingin nær til, og einnig á mati tryggingafélags eða tryggingafélaga á þeirri áhættu, sem þau kunna að taka á sig, ef tryggingin er veitt. Manntjón af völdum sjóslysa hefur á undanförnum áratugum því miður verið mikið hér við land, en sem betur fer farið stórminnkandi hin síðari ár. Samkv. árbókum Slysavarnafélags Íslands fórust að meðaltali 46 íslenzkir sjómenn í sjóslysum á ári fyrstu þrjá áratugina, sem félagið starfaði. Fyrsta áratuginn, þ.e. 1928–1938, fórust að meðaltali 43 íslenzkir sjómenn í sjóslysum. En áratuginn 1948–1958 var sambærileg tala komin niður í 27. Áratuginn 1938–1948, þau árin, sem stríðið geisaði, varð hún því miður mun hærri. En síðasta áratuginn, 1954–1963, hefur sú gleðilega þróun átt sér stað, að sambærileg tala hefur enn stórlækkað. Samkv. skýrslum Slysavarnafélagsins hafa þó enn þennan síðasta áratug að meðaltali 20 íslenzkir sjómenn farizt við störf sín af þeim, er fiskveiðar stunda. En sú gleðilega þróun hefur átt sér stað, að tala þessi er orðin helmingi lægri hinn síðasta áratug, miðað við það, sem hún var fyrsta áratuginn, sem Slysavarnafélag Íslands starfaði, þ.e. árin 1928-1938, þrátt fyrir að nú muni verulega fleiri íslenzkir sjómenn stunda fiskveiðar mun lengri tíma ársins en þá var. Kemur þar margt og fleira en eitt til greina, bæði bættar og stórauknar slysavarnir, aukinn og stækkaður floti landhelgisgæzlunnar, sem eins og kunnugt er hefur jafnhliða annazt eftirlit með fiskiflotanum og björgunarstarf, bætt og fullkomnari björgunartæki um borð í skipunum. og er þar aðallega átt við gúmmíbjörgunarbátana, sem alveg óefað hafa mörgu mannslífi bjargað, frá því að þeir fyrst voru teknir í notkun. Þar koma einnig að sjálfsögðu til greina stærri fiskiskip og betur útbúin að tækjum en áður var. Hefur þetta leitt til þess, að slys hafa sem betur fer orðið mun færri hér hinn síðasta áratug en þann áratug, sem Slysavarnafétag Íslands fyrst starfaði, eins og skýrslur þess bera vitni. Ef litið er á iðgjaldagreiðslur trygginga almennt og iðgjaldagreiðslur fyrir þær margflóknu sjómannatryggingar, sem nú eru í gildi, er því ekki að neita, að þar erum veruleg útgjöld fyrir útgerðina að ræða. Ef gengið er út frá tölu þeirra fiskiskipa, sem í byrjun þessa árs voru á skrá yfir íslenzk fiskiskip, að viðbættum þeim skipum, sem von er á til landsins nú á þessu ári, og úthaldstími þeirra áætlaður 6–9 mánuðir, mun ekki ofáætlað, að iðgjöld lögbundinna og samningsbundinna sjómannatrygginga vegna áhafna þessara skipa, muni þetta ár og enn frekar næsta ár, þegar hin nýju skip eru öll komin til landsins, nema a.m.k. 30 millj. kr. á ári. Því miður liggja ekki fyrir neinar opinberar skýrslur um þetta, en ég hygg, að hér sé heldur varlega í sakirnar farið við þennan útreikning. Fyrir útgerðina er þetta, eins og áður er sagt, orðinn verulegur útgjaldaliður. Það, sem því vakir fyrir okkur flm. þessarar till., er tvennt: í fyrsta lagi, að kannað verði til hlítar, hvort ekki sé unnt að gera tryggingar þessar einfaldari í framkvæmd með því að færa þær saman í eina heildartryggingu, án þess, eins og ég sagði áðan, að réttur hinna tryggðu verði í nokkru skertur. Og í öðru lagi, hvort ekki megi með einni heildartryggingu lækka iðgjöld þessara trygginga verulega frá því, sem nú er. Vænti ég, að hv. þm. þessarar d. séu okkur sammála um, að tímabært sé, að athugun sú, sem till. gerir ráð fyrir, verði látin fram fara, og leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Það var nú aðallega út af aths. hv. 1. þm. Austf., sem ég vildi segja nokkur orð til viðbótar. Það er alveg rétt hjá honum, að það er ástæða til þess að reyna að fylgja síldinni eftir á sumrin og raunar á veturna líka, þegar hún er á göngu, og sjá, hvert hún stefnir og hvort það er ekki hægt að halda veiðinni lengur áfram en meðan hún er rétt upp við landsteinana. En ég vil í þessu efni segja það, að yfirleitt held ég, þó að sjálfsagt megi deila um einstök framkvæmdaatriði í þessari síldarleit, hafi verið farið eftir þeim till., sem fiskifræðingarnir hafa lagt til í þessu efni, eins náið og hægt hefur verið að gera. En jafnvel það getur orkað tvímælis, eins og bezt kom fram fyrir Norðurlandi í sumar, eins og hv. 5. landsk. þm. nefndi hér áðan. Þá var gerð samþykkt um það á Siglufirði,. að leitin yrði stunduð meira á vestursvæðinu en gert var, en það varð til þess, að áskoranir komu frá nærri öllum skipstjórum á síldveiðiskipunum um það, að leitinni yrði haldið áfram í svipuðu horfi og gert var, og þar sem leitarstjóranum, Jakobi Jakobssyni fiskifræðingi, var vottað fullt traust fyrir hans framkvæmd á síldarleitinni. Þetta getur í einstaka tilfelli orkað tvímælis, en yfirleitt er framkvæmd leitarinnar í höndum fiskifræðinganna, og verður sjálfsagt bezt að framkvæma hana á þann hátt yfirleitt; sem þeir leggja til, og ég ætla, að það hafi líka yfirleitt verið gert. Þó að einhverjum finnist, að betur mætti gera, þá getur það náttúrlega alltaf orkað tvímælis og ekki eftir öðru að fara í þessu efni en því, sem fiskifræðingarnir leggja til.



Herra forseti. Ég vil bara í tilefni af því, sem hæstv. ráðh. sagði, benda á, að ég held, að það séu allir sammála um það, sem þekkja vel til þessara mála, að veikur punktur sé í þessu kerfi, og sérstaklega þá, að ekki sé enn nægilega athugað eða fylgt eftir, hvað verður af síldinni og hvar hún heldur sig að haustinu, upp úr því, að síldveiðar fjara út. Það er áreiðanlega veikur punktur þarna. Ég skal ekkert um segja, hvernig á því stendur, og engum kenna um neitt í því sambandi, ekkert gera annað en fara fram á það við hæstv. ráðh., að hann kynni sér þetta mál með sínum mönnum og eigi hlut að því, að þarna verði meiri áherzla á lögð, að fylgjast með þetta tímabil.



Herra forseti. Með till. þessari er lagt til að skora á ríkisstj. að skipa 3 manna nefnd til þess að láta fara fram athugun á allmiklum breytingum á þeim tryggingum, sem nú eru í gildi fyrir sjómenn. í till. er lagt til, að þessi nefnd skuli skipuð þannig, að í henni skuli verða tveir tryggingafræðingar og einn aðili tilnefndur af Landssambandi ísl. útvegsmanna. Það hlýtur strax að vekja athygli, að annar meginaðilinn, sem á hlut að máli í sambandi við þessar tryggingar, sjómenn og samtök þeirra, það er ekki ætlazt til þess, að þeir hafi neinn sérstakan fulltrúa við þessa endurskoðun. Þetta tel ég í mesta máta óeðlilegt, eigi að taka þessi mál til þeirrar endurskoðunar, sem lagt er til með þessari till. Það er út af fyrir sig ekkert við það að athuga, að það sé látin fara fram athugun á því, hvort unnt sé að koma þessari tryggingastarfsemi fyrir á hagkvæmari og betri hátt en nú á sér stað, en þá virðist líka alveg sjáifsagt að gefa jöfnum höndum fulltrúum atvinnurekenda og sjómanna rétt á því að vera við þá endurskoðun. Að ganga fram hjá öðrum aðilanum í þessum efnum nær vitanlega engri átt og enn þá síður þegar þess er gætt, að allmikið af þeim verkefnum, sem þarna erum rætt, er komið inn í sambandi við beina kjarasamninga á milli samtaka sjómanna og útgerðarmanna. Að öðru leyti vil ég svo segja það, að ég held, að það muni verða mjög erfitt að ætla sér að sameina í eina tryggingu, eins og ráðgert er í þessari till., allar þær tegundir af tryggingum, sem hér eru taldar upp. Hér erum það að ræða, að sjómenn eru auðvitað eins og aðrir einstaklingar í landinu, þeir tilheyra hinu almenna tryggingakerfi, þeir eru aðilar að sjúkrasamlögum eins og aðrir, og það þarf að annast sérstakar ábyrgðartryggingar vegna starfa þeirra eins og fyrir aðra starfsmenn í landinu. Það er ekkert sérstakt um sjómenn að segja, en það er býsna erfitt að hugsa sér að slíta tryggingar sjómanna t.d. út úr hinni almennu sjúkratryggingu í landinu og fara að bjóða út til allt annarra aðila sjúkratryggingu þeirra. Það held ég, að muni reynast heldur erfitt í framkvæmd og mjög hæpið. Auk þess er þarna ýmsu, í rauninni alveg óskyldu, blandað saman. eins og t.d. samningsákvæðum um það, að útgerðarmann hafa tekið á sig þá skyldu að greiða tiltekið gjald miðað við kaup sjómanna í hina sérstöku sjúkrasjóði stéttarfélaga þeirra. Þetta er nákvæmlega hliðstætt því, sem á sér stað um sjúkrasjóði verkamanna, iðnaðarmanna og margra annarra. Þessir sjúkrasjóðir starfa yfirleitt þannig, að þeir veita hjálp í sjúkdómstilfellum umfram það, sem hin almenna sjúkratrygging almannatrygginganna veitir. Hér eru því ekki nein sérákvæði varðandi sjómenn fram yfir það, sem er varðandi margar aðrar starfsstéttir í landinu. Hér er sem sagt um að ræða ákveðna greiðslu í sérstaka sjóði þessara stéttarfélaga, sem starfa eftir þar til settum reglum, og það er afar hæpið að ætla að blanda því saman við aðrar starfsmannatryggingar, eins og t.d. aðra almenna ábyrgðartryggingu vegna áhættu, sem fylgir hinum ýmsu störfum. Sumar af þessum tryggingum eru nú algerlega frjálsar, og útgerðarmenn hafa fullt frelsi til þess að leita tilboða í slíkar tryggingar. Þannig er t.d. háttað um ábyrgðartryggingar og fatatryggingar í sambandi við sjóslys, en ákvæði um það eru búin að vera í lögum um nokkra tugi ári. Þessar tryggingar eru algerlega frjálsar, enda er þeim dreift nú mjög á milli hinna einstöku tryggingafélaga. Tiltölulega nýtilkomnar tryggingar sjómanna, eins og hækkunin á hinni almennu slysatryggingu, þar sem samið hefur verið um, að útgerðarmenn í ýmsum tilfellum skyldu kaupa af sjómönnum 200 þús. kr. viðbótartryggingu við hina almennu slysatryggingu samkv. almannatryggingalögunum, - slík ákvæði hafa auðvitað komið inn í samninga vegna þess, að hið almenna tryggingakerfi nær allt of skammt. eins og viðurkennt er. En það er auðvitað opið fyrir útgerðarmenn að semja í þessum tilfellum jöfnum höndum við hið almenna tryggingakerfi að taka að sér þessa viðbótartryggingu eða þá að leita til annarra tryggingastofnana með þessa tryggingu. Ég vil því segja það aðallega í sambandi við þessa till., að ég tel ekkert við það að athuga, að látin sé fram fara sú athugun, sem óskað er eftir með þessari till., að því leyti til, sem þetta er framkvæmanlegt mál, að það er hægt að taka vissar greinar þessara tryggingu, sameina þær og skapa möguleika til þess jafnvel að bjóða þær út eða ná betri tryggingakjörum kannske en nú á sér stað. En þeim verður ekki blandað saman við ýmsar aðrar tryggingareglur, sem þarna eru taldar upp og eru allt annars eðlis og er í rauninni ómögulegt að blanda saman við hinar almennu tryggingar. En verði þessi endurskoðun látin fara fram og farið fram á, að ríkisstj. skipi nefnd í þessu skyni, tel ég algert lágmark, að fulltrúar frá samtökum sjómanna verði einnig í endurskoðunarnefndinni, svo að sjónarmið þeirra fái að koma fram, ef á að taka upp nýtt kerfi í þessum efnum. Það sýnist mér vera alveg sjálfsagt, og ég vil beina því til þeirrar nefndar, sem fær þetta mát til athugunar, að þessari till. verði a.m.k. breytt í þá átt.



Herra forseti. í sambandi við ábendingar hv. 5. þm. Austf. um, að erfitt mundi vera að samræma þær tryggingar, sem hér um ræðir, vil ég geta þess, að fyrir okkur flm. vakir ekki það, að sjúkrasamlagstryggingin, sjúkrasjóðirnir og atvinnuleysistryggingin kæmu undir þá heildartryggingu. sem við erum með í huga, heldur aðeins þær tryggingar, sem taldar eru upp í grg. og gerð sérstök grein fyrir. Við gerum okkur að sjálfsögðu alveg ljóst, að það mundi ekki framkvæmanlegt og kannske ekki eðlilegt að blanda þessum sjóðsframlögum, sem útgerðarmenn greiða fyrir áhafnir, saman við þær beinu tryggingar, sem þeir annaðhvort lögum samkv. eru skyldaðir til að kaupa eða hafa bundið sig til að kauna samkv. samningum við viðkomandi stéttarfélög. Ég fyrir mitt leyti hef síður en svo nokkuð á móti því, þó að einnig kæmu inn í þessa nefnd fulltrúar frá samtökum sjómanna. Ástæðan fyrir því, að það var ekki tekið með, var sú, að við tökum það alveg skýrt fram í grg., að það er ekki ætlazt til þess, að í nokkru tilliti yrði gengið á rétt sjómanna í sambandi við það, ef tryggingarnar yrðu færðar í eina heildartryggingu, þeirra tryggingar verði ekki að neinu lækkaðar og í engu tilliti skertar. En greiðslur fyrir þessar tryggingar eru allar inntar af hendi af útgerðinni, og má vera, að það hafi valdið því, að við tókum ekki inn í till. einnig fulltrúa frá sjómannasamtökum, en fyrir mitt leyti sé ég ekkert við það að athuga. Hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Austf., ræddi hér þá hlið þessa máls, sem eru hinar frjálsu tryggingar, og taldi, að útgerðarmönnum væri að sjálfsögðu frjálst að koma þeim fyrir á þann hátt, sem þeir teldu hagkvæmast. Þetta er alveg rétt, og skal ég fúslega viðurkenna það. En það, sem fyrir okkur vakir, er, að útgerðarmenn eigi aðgang að einni heildartryggingu, sem fullnægi og uppfylli öll þau skilyrði, sem hinar mörgu tryggingar, sem nú hvíla á útgerðinni í þessu sambandi, gera, þannig að þetta yrði fyrst og fremst að því leyti til hagræðis fyrir útgerðina að þurfa ekki að greiða iðgjöld nema í einn stað fyrir þær fimm tryggingar, sem hún nú greiðir iðgjöld fyrir, fyrir utan tillag til hinna þriggja sjóða, sem ég gat hér um áðan, og annað og ekki síður, sem við teljum, að ef slíkri heildartryggingu yrði komið á, þá mundi vera hægt að lækka þau iðgjöld, sem nú eru greidd fyrir hinar fimm mismunandi tryggingar. Það er þetta tvennt, sem fyrir okkur vakir, eins og fram kemur í grg., að tryggingarnar verði gerðar einfaldari í framkvæmd og reynt að gera þær ódýrari, ef þess er nokkur kostur, með einni heildartryggingu, sem yrði þá annaðhvort í höndum hins almenna tryggingakerfis, almannatrygginga, eða þá tryggingin í heild yrði boðin út á frjálsum markaði.



Herra forseti. Fyrir nokkrum dögum var birt skýrsla barnaverndarnefndar Reykjavíkur, þar sem m.a. var frá því skýrt, að fjöldi heimila væri undir stöðugu eftirliti barnaverndarnefndar vegna óreglu annars hvors eða beggja foreldra. Upplýsingar sem þessar hljóta að sjálfsögðu að setja ugg að öllum, sem á hlýða. En því miður er þetta þó aðeins einn angi af því stóra vandamáli, sem er í sambandi við áfengisnautn meðal okkar þjóðar. Um þetta vandamál út af fyrir sig mætti flytja langt mál, en það mun ég ekki gera, enda fullvíst, að öllum hv. þm. er mætavel kunnugt um fjölmarga liði þessa vanda, og ég veit, að þeir munu allir gera sér grein fyrir því, að hér erum fullkomið öngþveitismál að ræða í mörgum greinum og Það er hin mesta þjóðarnauðsyn, ef auðið væri að finna einhver úrræði til þess að lækna þann mikla vanda og það mikla böl, sem við er að stríða á þessu sviði í okkar litla þjóðfélagi. Nú munu menn auðvitað segja, að það hafi verið reyndar ótal leiðir í þessu efni. Við höfum reynt áfengisbann, við höfum reynt áfengisskömmtun. Það hafa verið starfandi bindindissamtök um áratugi, og margvísleg löggjöf hefur verið sett á hinum ýmsu tímum til þess að reyna að bæta úr þessum vanda, og þrátt fyrir það hefur vandinn sízt minnkað og jafnvel á ýmsum sviðum vaxið. Allt er þetta vissulega rétt. En ég held, að enginn muni þó vera Þeirrar skoðunar, að við getum gefizt upp í sambandi við allar tilraunir til þess að finna einhver ný úrræði til lausnar þessu mikla vandamáli, heldur verði að einbeita kröftum að Því að reyna að finna nýjar leiðir eða að reyna a.m.k. að fara hinar troðnu slóðir með einhverjum öðrum hætti en gert hefur verið. Og þetta er ástæðan fyrir því, að ég hef leyft mér að flytja þá till., sem hér er til umr. nú. Eins og ég áðan sagði, hafa um áratugabil margvislegir aðilar unnið að því að vinna gegn óhæfilegri notkun áfengis í landinu, og því er ekki að leyna, að oft og tíðum hefur manni virzt, að þessi barátta væri vonlítil eða vonlaus, og vafalaust margir látið hendur falla í skaut í því sambandi. En hins vegar ber þó mjög að virða þrautseigju margra þeirra, sem að úrlausn vandans hafa reynt að vinna og stuðla að því að bæta úr þessu böli með einhverjum hætti, bæði með því að hjálpa þeim, sem hafa orðið því að bráð, og eigi síður til þess að reyna að girða fyrir það, að menn falli í þetta fen, ekki hvað sízt unglingar, en því miður er því ekki að neita, að einmitt sú hlið vandans hefur farið mjög vaxandi á síðustu árum. Og það má segja, að eftir að jafnmikið fór að bera á áfengisnautn kvenna annars vegar og nú síðast unglinga og það oft og tíðum óharðnaðra unglinga, hafi þetta vandamál færzt inn á nýtt svið og orðið miklu alvarlegra en áður var, meðan það voru þó karimennirnir einir, sem þessa nautn stunduðu. Ég skal ekki fara út í þá sálma hér að ræða um einstök úrræði til þess að mæta þessu vandamáli. Auðvitað vitum við öll, að meginorsakar almenns drykkjuskapar er að leita í því, að almenningsálitið er mjög óheilbrigt í sambandi við áfengisnotkun og sorglega mikið andvaraleysi ríkjandi í þeim efnum. Auðvitað viðurkenna allir, að það sé mikið böl, þegar menn verða áfenginu að bráð, og ekki hvað sízt munu allir vera sammála um þá ógæfu, sem því fylgir, þegar óharðnaðir unglingar verða fórnarlömbin. En hins vegar höfum við alltaf og stöndum enn í dag andspænis því mikla vandamáli, að almennt vili fólk ekki snúast gegn áfengisnautninni og hún er enn þá í það miklum hávegum höfð í félagslífi fólks, veizluhöldum og jafnvel talið, að viðhlítandi veizlu sé ekki hægt að halda án þess að hafa þar áfengi um hönd. Meðan slíkur hugsunarháttur er fyrir hendi, er að sjálfsögðu mjög erfitt við þetta mál að ráða. Hins vegar gerast þó oft atvik, sem verða þess valdandi, að allir rumska, svo sem hefur átt sér stað í sumum tilfeilum, þegar almenn hneykslunartilfelli hafa orðið, eins og í sambandi við víðtækan drykkjuskap unglinga, og jafnvel hefur gengið svo langt, að sérstök nefnd hefur verið sett á laggirnar til þess að rannsaka einstök tilfelli í því efni, eins og átti sér stað um hið fræga Þjórsárdalsmál á sínum tíma. Allt er það gott og blessað að taka fyrir þessi einstöku vandamál í sambandi við áfengisbölið. En þetta leysir þó alls ekki þann meginvanda, sem við er að glíma. Hann er enn þá óleystur að öllu verulegu leyti. Nú vitum við það, að þessu máli er víða mjög mikill gaumur gefinn. Það eiga flestar þjóðir, a.m.k. svokallaðar menningarþjóðir, við þetta vandamál að stríða og það sumar í mjög ríkum mæli, og mönnum hefur orðið það ljósara, eftir því sem tíminn hefur liðið, að hér er nauðsyn sérstakra þjóðfélagsaðgerða, og í mörgum löndum er nú vísindalega unnið að því að rannsaka orsakir þessarar meinsemdar, bæði einstaklingsbundnar og þjóðfélagslegar, og leitazt við að finna á þann hátt haldbær úrræði til þess að berjast gegn þessu alvarlega vandamáli. Einnig við verðum að sjálfsögðu að fara inn á þessar brautir og það auðvitað verður að vera öllum ljóst, að hér erum vandamál að ræða, sem verður að íhuga hleypidómalaust á allan hátt. Það hefur stundum verið borið á þá, sem að bindindismálum hafa unnið, að þeir væru ofstækisfullir í sambandi við viðhorf sitt til áfengisnautnar. Þetta kann vel að vera. En við skulum gera okkur grein fyrir því, að það er eðlilegt, að þeir menn, sem berjast gegn vandamáli og böli sem þessu, verði í rauninni í mörgum tilfellum það sem menn kalla ofstækisfullir, þegar þeir kynnast til hlítar, hversu alvarlegu viðfangsefni er hér að mæta, og sjá hins vegar það almenna andvaraleysi, sem oftast nær er á hina hliðina í sambandi við lækningu vandans. Till. sú, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir því, að Það verði kosin nefnd 7 alþm. til þess að framkvæma ýtarlega athugun á ástandi í áfengismálum þjóðarinnar, bæði eðli og orsökum þessa mikla vanda, og jafnframt sé nefnd þessari ætlað að kynna sér starfsemi áfengisvarna, starfsemi bindindissamtaka og taka til íhugunar alla gildandi löggjöf um áfengismál á viðtækum grundvelli. Hlutverkið, sem nefnd þessari er ætlað, er að sjálfsögðu viðtækt og víðtækara en ég hygg að nokkurn tíma hafi verið sett niður nefnd til að fjalla um þetta vandamál. Það er þó kannske ekki sérstaks eðlis eða ástæða til þess að útskýra það nánar. Hitt mun sennilega undra hv. þm. nokkuð, að hér er lagt til, sem má teljast nokkuð einstætt, að kjörin sé nefnd alþm. sérstaklega til þess að fjalla um þetta mál. Nefndir þær, sem hingað til hafa um þetta fjallað, t.d. við undirbúning áfengislaganna 1954, voru skipaðar af ríkisstj. á sínum tíma, Þannig að Þessi braut, sem hér er farið inn á, er ekki aðeins varðandi þetta mál, heldur almennt mál hér í þingi, nokkuð sérstæð. En ástæðan til þess, að ég fer þessa leið, er fyrst og fremst sú, að ég tel, að hér sé um svo viðtækt þjóðfélagsvandamál að ræða og einmitt vandamál, sem Alþingi hafi ekki almennt gefið nægilega mikinn gaum, og ég álít það mjög æskilegt allra hluta vegna, að það verði alþm. og það alþm. úr öllum flokkum þingsins, sem framkvæmi þessa athugun og reyni að kynna sér vandamálið til hlítar, og ekki hvað sízt tel ég það æskilegt, af því að n. er einnig ætlað að athuga, hvernig reynzt hafa þær aðgerðir, sem þingið sjálft hefur á undanförnum árum lagt drög að, svo sem t.d. áfengisvarnirnar, sem ákveðnar voru síðast, og stofnun áfengisvarnaráðs með áfengislögunum 1954, og enn fremur, að ætlunin er, að þessi nefnd kynni sér starfsemi hinna ýmsu bindindissamtaka og þá að sjálfsögðu einnig bindindisfræðslu og ótalmargt annað, sem hér kemur til greina. Það er því mjög æskilegt, að það sé sem hlutlausastur aðili, sem þessa athugun framkvæmir, og ég sé ekki, að það sé til nein æskilegri leið í því efni en að það séu þm. sjálfir, sem taki á sig þá kvöð að reyna að kynna sér þetta til hlítar. Ég efast ekkert um, að bindindissamtökunum er ekki nema þökk í því, að slíkur aðili kynni sér þeirra starfsemi. Þau verða oft fyrir hnútukasti og því haldið fram, að Þau vinni ekki skynsamlega að þessum málum og geri ekki nógu mikið, og ég tel einnig nauðsynlegt, að sú hlið málsins sé athuguð til hlítar. Fjöldi nm. er beinlínis ákveðinn með hliðsjón af því, að allir þingflokkar geti hér átt hlut að máli. Hér er ekki um pólitískt mál að ræða, heldur, eins og ég áðan sagði, mjög víðtækt og alvarlegt þjóðfélagsvandamál, sem mér finnst ekki auðið fyrir Alþingi að reyna ekki að taka ákveðnari og fastari tökum en gert hefur verið til þessa. Þetta er meginefni míns máls, herra forseti, og ég sé ekki ástæðu til, nema frekara tilefni gefist, að ræða málið frekar í einstökum atriðum, en vil leyfa mér að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. visað til síðari umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég vit lýsa yfir fylgi mínu við þessa till. Ég tel, að hér sé tekið á máli, sem mikil þörf er að leyst verði, því að það vandamál, sem hér um ræðir, drykkjuskaparvandamálið, fer að mínum dómi ört vaxandi. Það er mun meira vandamál nú en það var fyrir aðeins örfáum árum. Og ég held, að það hafi verið alveg rétt hjá flm. þessarar till. að leggja einmitt til, að í þessa nefnd skuli eingöngu kosnir alþm. og stefnt að því að sjá um, að alþm. úr öllum flokkum geti átt kost á því að taka þátt í þessari undirbúningsrannsókn, sem gert er ráð fyrir að fram fari samkv. þessari till. Það kann vel að vera, að það fari nú með þessa nefndarskipun eins og sumar aðrar, sem átt hafa sér stað um svipuð málefni og þetta, að árangurinn verði ekki sem skyldi. En ég held þó, að það sé miklu meiri von til þess, að hægt sé að fá réttan skilning hér á Alþingi á því, hvað nauðsynlegt er að gera í þessum vandamálum, ef það mætti takast að fá a.m.k. 7 alþm. til að rannsaka þessi mál niður í kjölinn og reyna að gera sér á raunhæfan hátt grein fyrir því, hvað hægt er að gera til úrbóta í þessum efnum. Þessu hefur nefnilega þannig verið varið nú um langan tíma, að hér á Alþingi viðurkenna velflestir a.m.k., að drykkjuskaparvandamálið sé mikið vandamál og það þurfi að gera ráðstafanir til þess að reyna að draga úr drykkjuskap í landinu. Þetta er viðurkennt með almennum orðum, en hins vegar hefur mér fundizt, að þegar komið hefur að því að taka nokkuð raunhæft á málinu, þá hafi allt of margir viljað skjóta sér undan, þá hafi menn í mesta lagi verið fúsir til að setja nefnd, einhverra utanþingsmanna helzt af öllu, til þess að kíkja í málið, og þá hefur það fengið að dúsa í þeirri nefnd furðulengi og heldur lítið reyndar tekið síðan upp á Alþingi aftur af þeim till., sem kunna að hafa komið fram í viðkomandi nefnd. Það var ekki ætlun mín við þessa umr. málsins að fara að telja hér upp nein úrræði eða neitt af því, sem ég tel að kæmi til mála að gera í þessum málum. En ég hlýt þó að benda á, að það er nauðsynlegt að þora að gera vissar ráðstafanir, sem kunna e.t.v. að mæta nokkurri andspyrnu í byrjun, ef maður á að ná nokkrum árangri í þessum efnum. Fyrir nokkrum árum var t.d. leitað eftir því hér til Alþingis að heimila allmiklu fleiri útsölustaði á áfengi en áður hafði verið leyft. Þá var farið fram á það, að velflest samkomuhúsin hér í höfuðstaðnum fengju aðstöðu til þess að selja gestum sínum áfengi. Og því var þá mjög haldið fram, að þetta ætti að verða til þess að aflétta ýmsum ófögnuði, sem áður hafði verið samfara því, að það var óheimilt að hafa áfengi um hönd á þessum samkomustöðum. Þá var mikið um það talað, að það þyrfti að leggja af slíkan óvanda eins og þann, að menn væru á alls konar pukurslegan hátt að koma með áfengi inn á þessa samkomustaði, og allt átti síðan að fara fram með miklu betri hætti, eftir að þessir samkomustaðir hefðu fengið formlegt og lagalegt leyfi til þess að selja áfengi. Auðvitað gat engum manni blandazt hugur um það á þessum tíma, að það, sem lá á bak við þessar óskir, var, að forráðamenn þessara samkomustaða voru að búa í haginn fyrir sig fjárhagslega. Þeir vildu fá aðstöðu til þess að geta haft nokkurn hagnað af því að selja áfengi. Og í ýmsum tilfellum höfðu þessir aðilar beinlínis viðurkennt það, að þeir stæðu nokkuð höllum fæti með reksturinn á sínum samkomustöðum í samkeppni við þann eina stað hér í bænum, sem þá hafði leyfi til áfengissölu. Alþingi lét undan í þessum efnum og hefur á þann hátt skapað, t.d. í samkomuhaldi í landinu, Þeim aðilum, sem veita áfengi, sérstakan forgangsrétt eða sérstaka aðstöðu fjárhagslegs eðlis fram yfir aðra staði eða önnur samkomuhús, sem hafa ekki leyfi til þess að selja áfengi. Ástandið er því raunverulega þannig nú, að frá löggjafans hálfu eru þau samkomuhús í landinu, sem selja áfengi og vinna að því að dreifa því út, verðlaunuð, en hinir samkomustaðirnir bera sig eins og hinir gerðu áður, bera sig illa undan því, að þeir hafa ekki samkeppnisaðstöðu við þessa. Ég mundi auðvitað í þessum tilfellum vilja leggja það til um allmarga samkomustaði, sem nú hafa heimild til vínsölu, að þessi heimild yrði af þeim tekin, því að ég álít, að á almennum samkomustöðum eigi ekki að fara fram vinsala. En hitt kæmi þó vissulega til greina líka, að styrkja og styðja þá samkomustaði alveg sérstaklega, sem halda uppi samkomum, án þess að þar sé haft vín um hönd. Ég veit um forustumenn, sem stjórna samkomuhaldi hjá vissum félagsheimilum, sem höfðu beinlínis sett sér þær reglur, að þeir skyldu ekki heimila neinar þær samkomur, sem mættu flokkast undir drykkjumannasamkomur, í þeim húsakynnum. En reynslan sýndi þeim það, að þá átti svo að segja að einangra þessa samkomustaði, þeir áttu að verða skágengnir, ef þeir settu þarna upp strangar reglur. Þá voru þeir ekki taldir samkeppnisfærir við hina, sem höfðu alveg lausan tauminn í þessum efnum. Nei, það kæmi vissulega til greina, að þær ráðstafanir yrðu gerðar í sambandi t.d. við samkomuhald, að þeir staðir, sem stæðu fast á því, að þar væri ekki vín haft um hönd, nytu alveg sérstaks stuðnings hins opinbera. í slíkum ráðstöfunum kæmi fram vilji opinberra aðila til þess að reyna að hafa áhrif á gang málanna. Ég held líka, að það sé alveg nauðsynlegt að taka með allt öðrum hætti á drykkjuskaparafbrotum ýmsum en gert er. Nú ber allt of mikið á því, að ýmiss konar brot séu beinlínis afsökuð með því, að viðkomandi hafi verið drukkinn, og hann fái linari dóm að ýmsu leyti í slíkum tilfellum, og það ber allt of mikið á því, að opinberir starfsmenn, t.d. beint á vegum opinberra aðila, komist hreinlega upp með það að brjóta settar reglur í störfum sínum einmitt í sambandi við drykkjuskapinn. Ef einarðlega yrði tekið á slíkum atriðum, held ég, að það gæti haft allmikið að segja. Ég skal svo ekki hér fara að ræða þetta mál á víðum grundvelli, en vil aðeins segja það, að ég styð eindregið þá till., sem hér er flutt. Ég held, að það sé kominn meira en tími til þess, að Alþingi sjálft rannsaki þetta mál og það ýtarlega og reyni að gera sér grein fyrir því, hvað helzt er tiltækilegt að gera til þess að draga verulega úr vaxandi drykkjuskap, sem tvímælalaust er að mínum dómi í landinu, því að ég held, að það sé enginn vafi á því, að drykkjuskaparóregla hefur farið í vöxt hin síðari ár, svo að það er sannarlega tími til kominn að reyna að reisa þar skorður gegn.



Herra forseti. Ég mun aðeins segja fá orð um þessa till. nú, en fyrst og fremst það, að ég lýsi ánægju minni yfir því, að hún er komin fram, og stuðningi við hana. Hún er að því leyti merkileg, að ég kalla, að þarna á að fela alþm. einum að rannsaka mál og koma með till. í því máli. Þetta tel ég mikinn kost við till. Það fer vel á því, að það komi í ljós, hversu alþm. taka málið alvarlega. Mér hefur fundizt stundum, að á Alþingi hafi verið talað blítt, en lítið aðhafzt í Þessum málum á þeim undanförnu árum, sem ég hef setið á þingi. Ég átti hlut að því einu sinni að flytja till. um þessi mál. Það var um að afnema þann ósíð að veita áfengi í opinberum veizlum. En við þrír, sem fluttum þá till., vorum hv. þm. Alfreð Gíslason, Pétur Ottesen og ég. Og útkoman þá, þegar atkvæði voru greidd um þá till., gaf ekki góðar vonir um framtak Alþingis til umbóta í þessum málum. Mér finnst því fara vel á því, að nú sé reynt á það, hvað alþm. sjálfir duga, hvað alvaran er mikil í því að reyna að hefta það böl nokkuð, áfengisbölið, sem nú er hér í landi. Hv. flm. nefndi m.a. í ræðu sinni hér áðan, að almenningsálitið þyrfti að breytast í þessum efnum. Þetta er alveg rétt. En af hverju er almenningsálitið eins og það er ? Ætli yfirvöld landsins, Alþingi og aðrir, sem forustuhlutverk hafa í þjóðfélaginu, eigi ekki sína sök á þessu almenningsáliti? Það er vitað mál, að það hefur sin áhrif, hvað höfðingjarnir hafast að. Og meðan stjórnarvöld halda uppi, ég vil kannske ekki segja daglegum drykkjuveizlum, en allt að því, þá er ekki von á góðu. Mér er ljóst, að það verður ekki mikill árangur af þessum störfum þingmannanefndarinnar, ef þm. hafa ekki hörku í sér til þess að taka á þessum málum eins og þarf að taka, svo að einhver árangur náist. Það verður að koma við hagsmuni eða óskir ýmissa aðila og jafnvei háttsettra aðila í landinu, ef einhver árangur á að nást. Það er ekki langt síðan hér var til umr. frv. um þessi mál, það mun vera komið til 3. umr. í hv. Nd. Mér er tjáð, að allar líkur bendi til þess, að það sofni þar. Ég veit ekki, hvað rétt er í því, að ástæðan sé sú, að flutt var brtt. við frv. um að afnema þann afslátt, sem ýmsum háttsettum mönnum hefur verið veittur við áfengiskaup. Svona er það, þegar á á að herða, þá verður árangurinn ekki meiri en þetta. En við skulum vona, að hin væntanlega þingmannanefnd hafi framtak og dirfsku til þess að brjóta ísinn og hiki ekki við að koma við þessa gömlu síði, drykkjusiðina, hagsmunina, frelsið til þess að drekka, þegar menn vilja drekka, o.s.frv. Reynist nefndin ekki fær um það, þá held ég, að árangurinn verði lítill. En hafi hún manndóm til þess að gera Það, Þá hefur hún betri skilyrði til þess að koma hér miklu til leiðar heldur en nokkur önnur nefnd, sem að þessu hefur starfað. Mér finnst n. nokkuð fjölmenn. En ég veit, að hv. fim. hefur gert það til þess, að allir flokkar gætu átt þarna fulltrúa, og það er líka nauðsynlegt. Það hefði líka mátt hugsa sér, að þetta væri 4 manna nefnd, þar sem hver flokkur hefði tilnefnt sinn fulltrúa, - það er ekkert aðalatriði, ég legg enga áherzlu á það. Þá sýnist mér, að ekki sé gert ráð fyrir í till., að neinn kostnaður verði af þessu. Ég held, að það þyrfti að bæta úr því. Mér hefur fundizt stundum, að þegar nefndir hafa átt að starfa án þess að fá neitt fyrir það og kannske án þess að fá greiddan neinn kostnað, sem af störfunum kynni að leiða, þá yrði það til þess að draga úr árangrinum. Svo mikið græðir ríkið á áfengissölunni í landinu, að það er ekki of gott til þess að kosta eina nefnd. Ég vil beina þessu til hv. þn., sem fær þetta til athugunar. Ég skal ekki segja um það fleiri orð nú, en ég vænti þess, að þessari till. verði vel tekið.



Herra forseti. Við höfum leyft okkur að flytja hér till. til þál. um bankaútibú á Sauðárkróki á þskj. 304, hv. 9. landsk. þm. og ég. Er till, þess efnis, að Alþingi skori á ríkisstj. að beita áhrifum sínum til þess, að einhver ríkisbankanna setji upp útibú á Sauðárkróki. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að bankakerfi þjóðarinnar hefur verið í miklum vexti að undanförnu, að ekki sé meira sagt. Bankarnir hafa keppzt um að reisa stórhýsi undir starfsemi sina og koma á fót útibúum. Er því ekki að leyna, að mörgum hefur blöskrað, hversu miklir fjármunir hafa fárið í þessa útþenslu bankakerfisins. Hins vegar verður ekki sagt, að allir viðskiptamenn banka hafi notið góðs af þessari bættu þjónustu bankanna, og hefur í engu rætzt úr aðstöðu sumra byggðarlaga, sem enga bankaþjónustu hafa, á sama tíma sem byggð hafa verið 3 og jafnvel 4 útibú á sama staðnum. Skagafjörðurinn og kaupstaðurinn þar, Sauðárkrókur, er einn þessara staða, sem erfitt hefur átt um almenna bankaþjónustu. Á Sauðárkróki er að vísu starfandi sparisjóður, en löng leið er til útibúa bankanna á Akureyri, Blönduósi og Siglufirði, enda er mér sagt af Skagfirðingum, að þessar stofnanir telji ekki Skagafjörð eðlilegt viðskiptasvæði þessara útibúa. Almennur áhugi er fyrir því á Sauðárkróki, að einhver ríkisbankanna stofni þar útibú. Í þessu sambandi er rétt að taka það fram, að lítill ávinningur virðist vera að því, ef svo fer, að ríkisbankinn gleypi algerlega sparisjóðinn á staðnum, sem þá væri lagður niður, því að byggðarlaginu er að sjálfsögðu fyrst og fremst þörf á því að fá peningastofnun, sem flytur fjármagn til framkvæmda á staðnum, en ekki er þörf á enn einni stofnun, sem hefur það helzta hlutverk að soga fjármagnið utan af landsbyggðinni og til Reykjavíkur, til viðbótar við þá lánsfjárbindingu, sem Seðlabankinn sér um og nú á enn að herða. Fyrir rúmu ári var samþykkt einróma í bæjarstjórn Sauðárkróks að leita eftir því við Landsbankann, að bankinn stofnaði þar útibú. Var bankaráði Landsbankans ritað bréf um málið, en enn þá hefur ekkert svar borizt. Þar sem fordæmi eru fyrir því, að fjallað sé um slík mál á Alþingi, þykir rétt að hreyfa þessu nauðsynjamáli með till. til þál., og vil ég leyfa mér að leggja til, að þessari umr. verði frestað og málinu verði vísað til hv, allshn.



Herra forseti. Bankaútibúum hefur fjölgað töluvert hér á landi að undanförnu. Bankarnir hafa sett upp útibú á ýmsum stöðum, þó að enn séu að vísu nokkuð mörg héruð, þar sem slíkar stofnanir eru ekki. Þetta hefur gerzt án þess, að Alþingi hafi haft nokkur afskipti af þeim málum, eða ég a.m.k. minnist þess ekki, að það hafi verið samþ. nein ályktun hér á þingi um stofnun bankaútibús, a.m.k. í seinni tíð, - ég minnist þess ekki. Hvað viðvikur Sauðárkróki, þá þykir mér það ákaflega trúlegt, að einhver bankinn muni setja þar upp útibú innan skamms, án þess að Alþingi geri nokkra ályktun um það. Ég vildi í tilefni af þessari till. spyrjast fyrir um það hjá hv. fim., hvort þeir hafi ekki, áður en þeir báru fram till., rætt þetta mál við stjórnendur banka, og ef svo er, sem mér þykir sennilegt, þá hverjar undirtektir þeir hafi fengið.

Flm. (Ragna,r Arnalds): Herra forseti. í tilefni af þessari aths. þykir mér rétt að minna á, að oftlega koma fram till. í þinginu um ýmis mál, þess efnis, að ríkisstj. beiti sér fyrir einu og öðru, en það kann einnig að vera, að ríkisstj. geti gert það og geri það, jafnvel þótt engin till. komi fram um það. Það er sem sagt rétt, að oft eru stofnuð útibú, án þess að Alþingi fjalli um það sérstaklega. Hins vegar munu tvívegis hafa verið bornar fram slíkar till. hér í þinginu, og er þetta því ekki í fyrsta sinn, sem það er gert. Og þessi till. er í eðli sinu nákvæmlega eins og margar aðrar till. Reynt er að fara þennan veginn til að koma málinu fram, enda þótt vel sé hugsanlegt að koma málinu fram með öðrum hætti. Ég vil svara fyrirspurn hv. þm. á þann veg, að við flm. þessarar till. höfum ekki rætt málið sérstaklega við viðkomandi banka, og að öðru leyti hef ég ekki neitt við þetta að bæta.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram svo hljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa löggjöf um tæknistofnun í þágu sjávarútvegsins. Verkefni hennar skulu vera rannsóknir á hagkvæmustu gerðum fiskiskipa, miðað við íslenzkar aðstæður, rannsóknir veiðitækja og veiðarfæra, svo og upplýsingastarfsemi um slík efni. Skal undirbúningi hraðað svo, að hægt verði að leggja frv. um þetta mál fyrir næsta reglulegt Alþingi: Ég vil nú fylgja þessari till. úr hlaði með fáeinum orðum. Hvarvetna um heim er mönnum að verða það æ betur ljóst, að undirstaða framfara og bættra lífskjara er aukin þekking, aukin tækni, sem því aðeins tekst að hagnýta til hlítar, að þjóðin sé vel menntuð og hafi komið sér upp nauðsynlegri upplýsinga- og rannsóknastarfsemi. Íslendingar hafa nú á síðari tímum verið að gera sér þessar staðreyndir ljósar. Smám saman hafa augu þeirra verið að opnast fyrir því, að þekkingin, kunnáttan, hagnýting tækninnar eru undirstöður þess, að takast megi að nýta auðlindir landsins á þann veg, að hægt verði að bæta lífsskilyrði þjóðarinnar, hægt verði að efla hana til verulegra framfara. Þó er eins og alltaf skorti nokkuð á, að við viðurkennum nauðsyn þekkingarinnar á sumum mikilvægum sviðum. Það eru eyður í framfarasókn okkar. Kunnáttuskorturinn og þekkingarleysið dregur enn ótrúlega mikið úr þeirri þróun, sem ella væru öll skilyrði til að gæti verið ör og hagfelld. Það er staðreynd, að framleiðnin í íslenzkum sjávarútvegi er mikil, ekki aðeins miðað við aðra íslenzka atvinnuvegi, heldur einnig við atvinnuvegi í háþróuðum löndum. Á því leikur þó enginn vafi, að framleiðni þessa mikilvæga atvinnuvegar okkar má auka stórlega frá því, sem nú er, til hagsbóta fyrir alla þá, sem við sjávarútveginn vinna, og fyrir þjóðarbúið í heild. í því felst ekkert vanmat á öðrum atvinnuvegum, þótt fullyrt sé, að afkoma okkar og möguleikar til að lífa hér góðu lífi eru að ákaflega miklu leyti undir því komnir, að hér verði stundaðar fiskveiðar og fiskiðnaður á grundvelli fullkominnar tækni, verkmenningar og vísindalegrar þekkingar. Miðað við mikilvægi þessarar atvinnugreinar sjávarútvegsins skortir enn mjög á, að leiðbeininga- og rannsóknastarfsemi í þágu hans sé nægilega mikil og fjölþætt. Ég ætla ekki að fara að gera lítið úr því, sem gert hefur verið og gert er á þessu sviði. Við höfum þurft að byggja hér upp margt á skömmum tíma, sumt nokkurn veginn frá grunni, og þá kann það að vera vorkunnarmál, þó að eitthvað verði útundan. En á þessu sviði er svo mikið í húfi, að alvarlegar eyður í uppbyggingarstarfinu, velkir hlekkir í keðjunni geta kostað okkur verðmæti, sem nema tugum, jafnvel hundruðum millj. kr. á hverju einasta ári. Á sviði sjávarútvegs hafa nú um alllangt skeið starfað 2 rannsóknastofnanir, báðar að mjög mikilvægum verkefnum. Það eru fiskideild atvinnudeildar háskólans og Rannsóknarstofa Fiskifélags Íslands. Á vegum fiskideildar eru, eins og kunnugt er, framkvæmdar hafrannsóknir, rannsóknir á göngum og stofnsveiflum íslenzkra nytjafiska, fiskileit, bæði á áður kunnum veiðisvæðum og leit nýrra fiskimiða. Rannsóknarstofa Fiskifélagsins fæst aftur á móti við rannsóknir á hráefnum fiskiðnaðarins og framleiðsluvörum hans. En svo mikilvæg eru verkefni þessara stofnana beggja, að vissulega ber nauðsyn til að efla þær ár frá ári, og þar má ekki horfa um of í nokkurn kostnað, því að fáir fjármunir munu bera skjótari ávöxt. En þetta er þó ekki fullnægjandi. Hér skortir með öllu þriðju stofnunina, sem nútíma sjávarútvegur verður að byggjast á, eigi hann að fylgjast með tímanum, eigi hann að verða fær um að hagnýta sér á sem hagkvæmastan hátt þá vélvæðingu og þá tækniþróun, sem fiskveiðar byggjast á í stöðugt ríkara mæli. Ég á hér við stofnun, sem hefði það verksvið að framkvæma rannsóknir á hvers konar nýjungum og tækni við fiskveiðar, fylgjast sem bezt með þróuninni í slíkum efnum, bæði innanlands og utan, hafa frumkvæði um prófun veiðitækja og fiskileitartækja, nýrra veiðiaðferða og nýrra gerða og mismunandi stærða fiskiskipa. Þá væri það einnig mikilvægt verksvið slíkrar stofnunar að velta íslenzkum útvegsmönnum og fiskimönnum sem allra gleggstar upplýsingar um niðurstöður slíkra rannsókna og athugana. Að því er sjálf fiskiskipin varðar, skortir mjög á, að fram hafi fárið nokkrar skipulegar rannsóknir á hæfni þeirra og hagkvæmni við hinar ýmsu veiðar, sem stundaðar eru hér við land. Þetta gildir bæði um stærð skipanna, gerð þeirra og útbúnað, og að sjálfsögðu leitast útgerðarmenn við að laga sig eftir því, sem reynsla sjálfra þeirra og annarra kennir þeim. Stundum verður sú reynsla dýrkeypt, stundum stórum kostnaðarsamari einstaklingunum og þjóðarbúinu en þurft hefði að vera. Jafnvel það eitt, að föst stofnun hefði með höndum skýrslugerð og miðlun upplýsinga um það, hvaða gerðir og stærðir fiskiskipa skiluðu hagfelldustum árangri við hinar ýmsu tegundir veiða, - jafnvel það eitt gæti komið að verulegum notum. En jafnframt þyrfti slík stofnun að hafa bolmagn til að aðstoða útgerðarfélög eða útgerðarmenn, sem vildu gera tilraunir með álitlegar tækninýjungar á sviði skipagerða eða skipaútbúnaðar. Þá er ekki síður nauðsynlegt, að fiskveiðiþjóð eins og Íslendingar komi sér upp tækni- og rannsóknastofnun, sem hefði með höndum prófun og upplýsingastarfsemi um veiðarfæri hvers konar og fiskileitartæki. Á hverju árí koma á markaðinn veiðarfæri úr nýjum gerviefnum eða með nýju sniði. Framleiðendur og seljendur veiðarfæra og fiskileitartækja hafa að sjálfsögðu tekið sölutækni nútímans í þjónustu sina, og hver um sig heldur fram gæðum sinnar vöru. Meðan hér er engin föst stofnun, sem hefur það sérstaka hlutverk að fylgjast með nýjungum á þessu sviði og kanna þær með sérstöku tilliti til íslenzkra aðstæðna, eiga útgerðarmenn oft úr vöndu að ráða. Þeir vilja fylgjast sem bezt með og leggja stundum í verulega áhættu við að prófa sig áfram með nýjungar. Reynslan sannar, að slíkar tilraunir heppnast stundum vel, stundum miður og hafa þá ef til vill kostað marga aðila stórfé. Dæmi þess, hver hagur ætti að geta orðið að tæknistofnun í þágu sjávarútvegsins, er sagan um hnútalausu herpinæturnar, sem tekið var að flytja hingað inn fyrir rúmlega hálfu öðru ári eða þar um bil. Þessar nætur voru lítið eitt ódýrari en aðrar herpinætur og höfðu að sögn gefið góða raun sums staðar erlendis. Þessi nýjung vakti athygli útgerðarmanna. Á skömmum tíma voru keyptar hingað nætur af þessari tegund í milli 25 og 30 fiskiskip fyrir samtals sennilega upp undir 20 millj. kr. Nú munu flest eða öll síldveiðiskip hér hafa hætt að nota þessa tegund af nótum. Þær hentuðu ekki hér. Tjónið er mikið. Ekki aðeins er þar um að ræða verð veiðarfæranna sjálfra, heldur og aflatjón, sem vafalaust skiptir stórum upphæðum. Nú kynni einhver að segja, að allsendis væri óvíst, að tæknistofnun sjávarútvegsins, ef til hefði verið hér, hefði komið í veg fyrir þetta tjón til að mynda. Mér þætti hins vegar líklegt, að svo hefði getað orðið að verulegu leyti. Slík stofnun, sem væri hlutverki sínu vaxin, mundi skjótt hafa þau áhrif, að útvegsmenn tækju verulegt tillit til umsagna hennar og leiðbeininga, þegar um nýjar gerðir veiðarfæra væri að ræða. í því tilviki, sem ég nefndi áðan, prófun hnútalausu herpinótanna, mætti hugsa sér, að tæknistofnun hefði fárið að eitthvað á þessa leið: Hún hefði leitað samninga við framleiðendur eða umboðsmenn Þeirra um lán eða leigu á svo sem eins og tveim nótum til reynslu. Vafalítið hefðu slíkir samningar tekizt, þar eð framleiðendum hefði verið gert ljóst, að með þessum hætti einum væri hægt að koma veiðarfærunum inn á hinn tiltölulega stóra íslenzka markað. Síðan hefði tæknistofnunin látið það verða sitt fyrsta verk að prófa styrkleika nótanna. Þá hefði það sennilega komið þegar í ljós, sem vegna skorts á tiltölulega einföldum tækjum fékkst ekki upplýst fyrr en of seint, að þessar hnútalausu nætur eru allmiklu veikari en venjulegar herpinætur. Þrátt fyrir þennan alvarlega galla má gera ráð fyrir, að tæknistofnunin hefði getað fengið einhverja reynda aflamenn til að prófa þessar nætur um stundarsakir, annað tveggja styrklaust eða þá fyrir fjárstyrk, sem aðeins var örlítið brot af því tugmilljónatjóni, sem kaup á 25-30 nótum og aflatjón jafnmargra skipa bakaði útvegsmönnum, sjómönnum og íslenzku þjóðarbúi. Að því er varðar frekari rökstuðning fyrir nauðsyn þess, að hér verði komið upp tæknistofnun í þágu sjávarútvegsins, leyfi ég mér að vísa til allýtarlegrar greinargerðar, sem fylgir þessari þáltill. Aðrar fiskveiðiþjóðir, sem framarlega standa, hafa fyrir löngu komið sér upp slíkum stofnunum, sem flestar eða allar hafa gefið mjög góða raun. Í desembermánuði s.l. birtist í tímaritinu Ægi mjög fróðleg ritgerð um erlendar nýjungar á sviði fiskveiða. Þessi ritgerð var eftir Jakob Jakobsson fiskifræðing. í ritgerðinni kemst hann svo að orði um veiðarfærarannsóknir hér á landi, með leyfi hæstv. forseta: „Þar eð Íslendingar nota einungis innflutt efni í veiðarfæri, er ljóst, hve mikið verkefni er hér á sviði veiðarfærarannsókna, og gegnir raunar furðu, hve lítið hefur verið unnið að þeim til þessa. Rannsóknarstofa Fiskifélags Íslands fékk tæki til prófunar á fínu garni árið 1936 og hefur að sjálfsögðu veitt útvegsmönnum þá þjónustu, sem þeir hafa óskað og unnt hefur verið að framkvæma með hinni einu litlu og ófullkomnu vél, sem sú stofnun hefur yfir að ráða. Þá hafa ýmsir aðrir aðilar, t.d. atvinnudeild háskólans og netaverksmiðja Björns Benediktssonar, veitt mikla hjálp á þessu sviði, en um skipulegar rannsóknir á eiginleikum og notagildi veiðarfæraefna hefur ekki verið að ræða hér á landi. Vansalaust má slíkt ekki við svo búið standa öllu lengur.“ Eftir að þessi þáltill., sem hér er til umræðu, var flutt, hefur hæstv. ríkisstj. lagt fyrir Alþ. frv. til l. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, mikinn lagabálk. Þetta frv. hefur verið lagt fram áður hér á Alþ., en ekki náð fram að ganga. í þessu frv. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna er ráð fyrir því gert, að viss hluti, þó mjög takmarkaður hluti þeirra verkefna, sem ég legg til að heyri undir nýja stofnun, tæknistofnun sjávarútvegsins, skuli vera meðal margra viðfangsefna hafrannsóknadeildar. En samkv. frv., sem ég áðan nefndi, á hafrannsóknadeild að taka við af fiskideild atvinnudeildar háskólans með nokkuð auknum verkefnum. Ég er ekki í vafa um, að þessi skipan, þótt að henni væri horfið, leysir ekki vandann, sem hér er við að etja, a.m.k. ekki til hlítar og ekki til neinnar frambúðar. Sérstök stofnun, sem fyrst og fremst væri ætlað að sinna þessum tilteknu verkefnum, er alveg bráðnauðsynleg. Ég er ekki í neinum vafa um, að hún mundi á skömmum tíma gera hvort tveggja, annars vegar spara þjóðarbúinu verulega fjármuni, hins vegar auka þjóðartekjurnar beinlínis um ótaldar milljónir eða milljónatugi. Ég vænti þess, að till. mín fái vinsamlega og góða afgreiðslu hér á hv. Alþingi. Ég legg til, að umr. um till. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af því, sem hv. 6. landsk. þm. sagði hér í sínum orðum áðan. Hann lét í ljós þá skoðun, að hann væri mér algerlega sammála um nauðsyn þeirra rannsókna, sem till. mín gengur út á að hér verði farið að framkvæma af fastri, nýrri stofnun. Hins vegar vísar hann til þess frv., þess mikla lagabálks um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, sem nú alveg tiltölulega nýlega var lagður fyrir þetta þing, og telur, að sú skipan, sem þar er fyrirhuguð á þessum málum, ætti að geta orðið fullnægjandi og að ýmsu leyti heppilegri en að um sérstaka stofnun væri að ræða. Það kann að vera, að það megi færa fyrir því einhver rök og það alimikil, að slíkar rannsóknir á vegum hafrannsóknastofnunar væru til verulegra bóta frá því, sem nú er. Hins vegar er ég eftir sem áður sannfærður um það, að framtíðarlausn þessara mála verður sú, að það rís hér upp sérstök stofnun, að sjálfsögðu í meiri og minni tengslum við aðrar þær stofnanir, sem fyrir sjávarútveginn vinna, - sérstök stofnun, sem tekur þessi mál fyrst og fremst sem sitt starf, en það verði ekki heppilegt til lengdar, að þetta mikilvæga og margþætta verkefni verði falið einhverri undirdeild hafrannsóknanna. Svo vil ég jafnframt vekja athygli á því, að mér sýnist vera heldur hægur gangur á þessu stóra frv., sem samið var, að ég held, fyrir einum 4-5 árum, lagt var fyrir Alþingi í hittiðfyrra og hlaut þá ekki afgreiðslu, hefur verið sýnt núna undir þinglok og að því er mér sýnist engir tilburðir til þess að fá þennan stóra lagabálk samþykktan eða fá hann tekinn til raunverulegrar meðferðar hér á þessu þingi, þannig að mér sýnist, að enn geti verið einhver vafaatriði í sambandi við það mál, sem geri það að verkum, að því verði enn slegið á frest svo og svo lengi. En ég vil leggja á það sérstaka áherzlu, að mér finnst engin skynsemi mæla með því að bíða með það að koma á tæknistofnun eða þeirri starfsemi, sem slík stofnun þarf að vinna fyrir sjávarútveginn, því að þar er um að ræða verkefni, sem gætu tvímælalaust ýmist sparað okkur tugi milljóna árlega eða aukið verðmæti framleiðslunnar um tugi milljóna.