Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan 2 í dag, að loknum dagskrárliðnum Störf þingsins, fer fram umræða utan dagskrár um stöðu og fjárhagslegar afleiðingar eldgossins í Eyjafjallajökli. Málshefjandi er hv. þm. Árni Johnsen. Fjármálaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund. Þá vill forseti geta þess að atkvæðagreiðslur verða um kl. 14.30 og nýr fundur að þeim loknum.

Borist hefur eftirfarandi tilkynning um breytingu á stjórn þingflokks Sjálfstæðisflokksins. Hún er þannig skipuð: Ragnheiður E. Árnadóttir formaður. Einar K. Guðfinnsson varaformaður. Ólöf Nordal ritari.

Virðulegur forseti. Um daginn ræddum við um hjúskaparlöggjöfina, þ.e. að það yrði ein hjúskaparlöggjöf í landinu sem gilti fyrir bæði gagnkynhneigða og samkynhneigða. Þetta er mál sem búið er að ræða margoft í þingsölum og það var mjög ánægjulegt að heyra þann samhljóm sem var á milli allra flokka. Allir flokkar tjáðu sig um málið, sem er frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra um eina hjúskaparlöggjöf, og allir flokkar sögðust styðja þetta mál af alhug. Það má segja að sterk pólitísk samstaða ríki um að taka þetta skref, enda er það í takt við vilja þjóðarinnar. Þær kannanir sem gerðar hafa verið, eins og Gallup-kannanir, sýna að um 70% þjóðarinnar telja að samkynhneigðir eigi að geta gift sig bæði borgaralega og í kirkju eins og gagnkynhneigðir. Það hefur því orðið mjög mikil og djúpstæð breyting á þjóðarsálinni, sterk viðhorfsbreyting sem er í anda þeirra gilda sem kirkjan m.a. stendur fyrir sem ganga út frá manngildi og kærleika. Vegna þess að þetta mál er núna komið inn í allsherjarnefnd vil ég spyrja hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur, formann allsherjarnefndar, hvort það sé ekki nokkuð víst að málið klárist núna í vor í ljósi þess hve sterk hin pólitíska samstaða er um það og líka í ljósi þess að málið er ekki flókið. Það er búið að ræða það svo oft og viðhorfin hafa komið fram í umræðunni. Má ekki ganga út frá því sem nokkuð vísu að þetta mál klárist í vor 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Ég tel að hér sé um ákaflega mikilvægt mál að ræða og réttlætismál fyrir samkynhneigða. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að málið er til umfjöllunar í allsherjarnefnd og staðan er sú að við höfum sent það í umsagnarferli og það ferli stendur til 6. maí. Ég athugaði það áðan og sá að nú þegar eru komnar nokkrar athugasemdir til nefndarinnar frá ýmsum hagsmunaaðilum og allir þeir sem hafa þegar skilað inn umsögnum styðja að þetta sé gert. Ég lít svo á að það sé mjög skýr og afdráttarlaus vilji Alþingis að við göngum þessa braut og ég hef ekki orðið vör við annað innan allsherjarnefndar en það sé þverpólitísk samstaða um að taka málið úr nefnd og gera það að lögum núna í vor. Ég held að það sé rétt sem hv. fyrirspyrjandi kemur inn á, ég hef upplifað mjög sterkt í umræðunni um málið á þingi að vilji þjóðarinnar endurspeglast mjög skýrt í vilja Alþingis. Allir þeir hv. þingmenn sem tekið hafa til máls í þessari umræðu, sama hvar í flokki þeir standa, hafa lýst mjög jákvæðu viðhorfi í garð þessa máls þannig að það stendur ekki annað til af minni hálfu sem formanns allsherjarnefndar og annarra sem sitja í allsherjarnefnd, þó að það séu auðvitað annir í öllum nefndum, en að reyna að gera þetta mál að lögum núna í vor.

Frú forseti. Í gær átti ég samræður við hæstv. fjármálaráðherra Steingrím J. Sigfússon um skuldavanda heimilanna og þann þátt sem lýtur að honum í viljayfirlýsingu ríkisstjórnarinnar til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Í þeirri umræðu og í svari hæstv. fjármálaráðherra til mín var sá skilningur staðfestur að ríkisstjórnin ætli sér að grípa til úrræða fyrir lok júní til að leysa skuldavanda heimilanna. Þar kemur jafnframt fram að eftir októberlok verði ekki ráðist í frekari tilslakanir fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu, sem þýðir að ef ríkisstjórninni tekst ekki fyrir októberlok að leysa skuldavanda heimilanna mun holskefla nauðungarsala ríða yfir það fólk sem er í mesta skuldavandanum. Ríkisstjórnin er með öðrum orðum búin að undirrita og staðfesta að ekki verður farið í frekari aðgerðir. Það gerir hæstv. ríkisstjórn væntanlega í þeirri trú að skuldavandann verði búið að leysa fyrir lok október. Það vita þó allir sem í þessum sal eru og raunar alls staðar í þjóðfélaginu að það mun ekki takast. Það hefur illa tekist upp síðasta eina og hálfa árið, vandamálin hrannast upp og aukast sífellt. Það er kannski ástæða til að minna á það og rifja upp að á fínum blaðamannafundi fimm hæstv. ráðherra í Þjóðmenningarhúsinu lýsti hæstv. forsætisráðherra því yfir að allar tillögur ríkisstjórnarinnar varðandi skuldavanda heimilanna væru komnar fram. Í ljósi þess og ef við gefum okkur að ríkisstjórninni takist ekki að leysa skuldavanda heimilanna fyrir októberlok vil ég spyrja hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, 

Forseti hvetur þingmenn til að virða tímamörk.

Frú forseti. Hv. þingmaður tekur til umfjöllunar viljayfirlýsingu stjórnvalda vegna efnahagsáætlunar sem unnin er í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og þar kemur fram að ríkisstjórnin og Alþingi eru að beita sér í því að festa í lög mikilvæg úrræði til að leysa skuldavanda heimila. Í hv. félags- og tryggingamálanefnd eru nú þrjú veigamikil frumvörp til meðferðar til að leysa þennan vanda, þar er nýtt frumvarp um greiðsluaðlögun sem tekið er út úr gjaldþrotaskiptalögunum og verður félagslegt úrræði. Þar eru í einu frumvarpi ýmis tímabundin úrræði fyrir fólk í greiðsluvanda og síðan lög um umboðsmann skuldara. Það er mjög mikilvægt að nefna líka að hjá hv. allsherjarnefnd eru til meðferðar breytingar á lögum um gjaldþrotaskipti og nauðungarsölur. Í þeirri löggjöf er verið að tryggja rétt þeirra sem kunna að lenda í því að eign þeirra verði boðin upp á nauðungarsölu þannig að ef ekki næst markaðsvirði inn á uppboði sé ekki hægt að ganga að mismuninum hjá viðkomandi skuldara, og eins að fólk hafi rétt til afnota á eigninni eftir uppboð. Hér er um á annað þúsund fjölskyldur að ræða og það er mjög mikilvægt að við lítum fyrst og fremst til hagsmuna þess fólks sem í hlut á. Fyrir þessi heimili felast hagsmunirnir ekki í því að halda áfram að fresta nauðungarsölum heldur þarf að finna úrræði til að leysa vanda þeirra. Ríkisstjórnin telur að með þessum frumvörpum sé verið að leysa vanda þessara fjölskyldna auk þess sem Íbúðalánasjóður og fjármálastofnanir í landinu vinna markvisst að því 

Frú forseti. Ef ríkisstjórnin efnir loforð ráðherranna sem skrifuðu undir viljayfirlýsingu AGS þarf tafarlaust að bregðast við og koma í veg fyrir að fólk verði borið út úr eignum sínum og að fasteignaverð lækki í kjölfarið. Það þarf að fara fram greining á aðstæðum þessa hóps sem nú er á leið í nauðungarsölu. Það þarf að kanna hvers vegna þessi hópur er kominn í það ferli að ekkert annað bíður fólks en nauðungarsala á húseign þess eða íbúð. Það þarf jafnframt að athuga hverjar þarfir þessa hóps eru varðandi framtíðarhúsnæði eins og t.d. hvort koma þurfi á sérstöku félagslegu leiguhúsnæði til að taka við því fólki sem mun missa húsnæði sitt í október. Í þessum hópi fólks sem nú bíður eftir að fram fari nauðungarsala á húsnæði þess eru örugglega margir sem gáfust upp á að bíða eftir síðustu úrræðum stjórnvalda eins og t.d. félagslegri greiðsluaðlögun, en frumvarp þess efnis er nú til vinnslu í þinginu og verður vonandi samþykkt fyrir lok þings. Enn aðrir eru með allt of lágar tekjur til að geta staðið undir markaðsleigu og þá þarf að finna lausnir fyrir þann hóp ef koma á í veg fyrir að þetta fólk verði borið út, sem er óásættanlegt. Það er orðið brýnt að við sem hér sitjum áttum okkur á reiði skuldara yfir því að endurreisa á samfélagið án þess að stökkbreyting lána verði leiðrétt. Frú forseti. Skuldarar hrópa á réttlæti, norrænt réttlæti. Það felst í því að gripið er til almennra aðgerða og síðan er skattkerfið notað til að taka frá þeim sem ekki þurfa á aðgerðunum að halda. 

Frú forseti. Í morgun dæmdi Mannréttindadómstóll Evrópu að iðnaðarmálagjaldið brjóti ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu sem hið háa Alþingi hefur fest í lög. Ég hef í tvígang flutt frumvarp um að hætt verði að beita afli ríkisins við að innheimta þetta félagsgjald til Samtaka iðnaðarins, sem ég tel að öðru leyti vinna gott starf. En það gengur ekki að skylda aðila til að borga til félaga sem þeir eru hugsanlega á móti og beita til þess skattaúrræðum ríkisins. Þetta skekkir auk þess jafnræði og samkeppni annarra félaga á sama sviði. Iðnaðarmálagjaldið er ekki eitt á báti heldur stendur ríkið í innheimtu á margs konar félagsgjöldum samkvæmt lögum. Ég hef flutt frumvarp um að afnema búnaðargjaldið, sem er félagsgjald til Bændasamtaka Íslands sem vinna einnig ágætt starf. Þá má nefna fiskræktargjald sem greitt er fyrir vatnsaflsvirkjanir og rennur til Fiskræktarsjóð og STEF-gjald sem er 1% af öllum tölvum, og fylgihlutum þeirra, sem seldar eru í landinu og rennur til höfundarréttarfélags STEF. Grófasta dæmið er sennilega 2. mgr. 7. gr. laga um kjarasamning opinberra starfsmanna en þar eru allir opinberir starfsmenn skyldaðir til að greiða félagsgjald til ákveðins opinbers stéttarfélags. Ég hef sjö sinnum flutt frumvarp um að afnema þá skyldu. Þar er hvorki kveðið á um hámark á því gjaldi né hvað það eigi að gefa í réttindi. Þetta eru mikil tíðindi, frú forseti, að hér hafi tíðkast að einhverju leyti mannréttindabrot í lengri tíma og er brýnt að hið háa Alþingi bregðist við fljótt.

Virðulegi forseti. Í kjölfar birtingar rannsóknarskýrslu Alþingis hefur okkur orðið tíðrætt um hvernig verklag við eigum að viðhafa, styrkingu Alþingis og hvernig framkvæmdarvaldið og Alþingi spila saman, hver á að gera hvað og hvaða kröfur eru um fagmennsku og aðra hluti. Við framsóknarmenn höfum talað mikið fyrir nauðsyn þess að setja á laggirnar stjórnlagaþing til að menn átti sig á því á hvaða verksviði hver á að vinna. Þess vegna verð ég að segja að forsíða Fréttablaðsins í dag vakti nokkra undrun mína, hún gerir það reyndar stundum en í dag vakti hún undrun mína meira en oft áður. Þar stendur, með leyfi forseta, í forsíðufrétt: „Forseta settar siðareglur. Embætti forseta Íslands verða settar siðareglur.“ Og síðar í þessari forsíðufrétt stendur: „Á flokksstjórnarfundi Samfylkingarinnar í Garðabæ fyrir tíu dögum sagði Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra að í ljósi skýrslunnar þyrfti að endurskoða stöðu forsetans og setja embætti hans siðareglur. Hefur hún nú sett undirbúning þess af stað.“ Þetta vekur talsvert undrun mína, ég verð að segja það alveg eins og er. Ég vissi ekki að það væri á verksviði forsætisráðherra að fara á fund úti í bæ og fullyrða að hafin séu störf að undirbúningi að setningu siðareglna fyrir forsetaembættið. Ég vil spyrja þingheim hvort þetta verkefni eigi ekki þá frekar heima hér þó að eðlilegast sé e.t.v. að það sé hjá forsetanum sjálfum út frá því sem ég fæ best séð af stjórnarskrá okkar. En það er nauðsynlegt að við setjum upp stjórnlagaþing og förum yfir þau verksvið þar sem hver og einn á að vinna. Ég er eiginlega alveg sannfærður um að niðurstaða þess stjórnlagaþings, þó að ég ætli ekki að dæma um það fyrir fram, yrði ekki sú að forsætisráðherra gæti upplýst á einhverjum fundum hingað og þangað að þessum og hinum yrðu settar siðareglur og allra síst forseta Íslands. Þessi frétt vakti 

Virðulegi forseti. Þetta var ágæt athugasemd hjá hv. þingmanni. Mig langar að byrja á því að taka undir orð hv. þm. Lilju Mósesdóttur áðan, það er alveg ljóst að stjórnvöld þurfa að fara að hysja upp um sig ef eitthvað á að gera fyrir almenna skuldara í þessu landi. Það er ekki hægt að horfa upp á þetta lengur. Við erum líka með fréttir, virðulegi forseti. Hér er ég t.d. með frétt af vefnum skessuhorn.is þar sem fjallað hefur verið um langtímaatvinnuleysi sem er að aukast og festast í sessi. Þetta hangir að sjálfsögðu allt saman og stjórnvöld verða að fara að standa við stóru orðin sem hafa fokið úr þessum ræðustól, í fjölmiðlum, frá ráðherrum og eftir öðrum leiðum. En það er annað sem mig langar að nefna, frú forseti, og það er frétt sem var í Ríkisútvarpinu með fyrirsögninni „Setið um kröfur í Glitni“. Þá er verið að tala um aðgang kröfuhafa að upplýsingum hver um annan og slíkt. Hér kemur fram að það séu um átta þúsund kröfuhafar í Glitni sem hafa þá aðgang að kröfubókinni. Alþingi getur ekki fengið þessar upplýsingar. Það eru einhverjir átta þúsund aðilar sem hafa aðgang að þessu en Alþingi getur ekki fengið aðgang.  
            

Virðulegi forseti. Ég tek til máls um störf þingsins, ég var á þremur nefndarfundum í morgun og það vefst alltaf svolítið fyrir mér að skilja dýnamíkina í þinginu. Þingið, og oft þingnefndir, er fast í hlutverki stjórnar og stjórnarandstöðu sem einhver hefð virðist vera fyrir. Við höfum oft lýst því yfir í Hreyfingunni að Hreyfingin er ekki í stjórnarandstöðu heldur tökum við afstöðu með og á móti málum á grundvelli þeirra, hver sem þau eru. En umfjöllun um mál er samt oftast nær föst í þessum hjólförum. Ég fór að velta fyrir mér niðurstöðum kosninganna. Ástæðan fyrir því að hér er við völd ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna er einfaldlega sú að þau vildu ekki hafa Framsóknarflokkinn með í samstarfi, þau vildu ekki hafa Hreyfinguna með í samstarfi og þau vildu ekki hafa Sjálfstæðisflokkinn með í samstarfi. Formenn þessara flokka túlkuðu niðurstöðu kosninganna á þann veg að vegna þess að flokkarnir fengu ákveðinn þingmeirihluta í kosningunum hefðu þau óskoraðan rétt til að mynda ríkisstjórn þessara tveggja flokka án samráðs við aðra á þingi. Þegar maður veltir þessu fyrir sér og jafnframt þeirri umræðu sem var í samfélaginu í aðdraganda kosninga var það alls ekki hald manna að slíkt væri æskilegt fyrirkomulag miðað við það sem á undan var gengið. Ég leyfi mér að leggja til að þingmenn og stjórnmálamenn almennt fari að hugsa þessa hluti upp á nýtt af alvöruróttækni og gera sér grein fyrir því að þetta fyrirkomulag stjórnar og stjórnarandstöðu og þessi hjólfarapólitík er ekki til hagsbóta fyrir stjórnmálin og það er ekki til hagsbóta fyrir almenning. Það eru mjög veigamikil mál í nefndum sem næst ekki samkomulag um eingöngu vegna þess að fólk horfir á þau sem mál frá stjórn eða stjórnarandstöðu. Um leið og þeir sem ekki eru í stjórn koma með tillögur er þeim hafnað 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hefur átt sér stað í dag varðandi skuldavanda heimilanna en vandi íslenskra heimila er vandi þjóðarinnar. Ef ekki verður gengið í að fækka þeim heimilum sem þurfa á skuldavandaúrræðum að halda, þeim sem boðið er upp á, verða vandamál þjóðfélagsins enn meiri en þau eru í dag. Ég tel að við séum flestöll sammála um þetta hér inni. Við skulum ekki vera með neina uppgjöf og fara að ræða um að eina leiðin sé að bjóða upp á eitthvert félagslegt húsnæði fyrir allar þær fjölskyldur sem þurfa að yfirgefa heimili sín. Við höfum enn þá nokkurn tíma, þótt það sé liðið eitt og hálft ár frá hruni skulum við reyna að taka okkur tak og standa saman í þessu máli eins og hv. þm. Þór Saari benti á. Í þessu máli höfum við reynt að vera samstiga. Við verðum að leggja okkur öll fram við að leysa þetta mál. Þetta er vandi íslensku þjóðarinnar og ég skora á okkur öll að einbeita okkur að þessu verkefni. Um þetta getum við sameinast og við getum ekki leyft okkur að gefast upp í þessu máli. Við skulum ekki láta söguna dæma okkur þannig að okkur hafi mistekist að leysa þennan mikla vanda þjóðarinnar. 
            

Frú forseti. Þær eru sláandi tölur Seðlabankans um skuldavanda heimilanna sem segja okkur þingmönnum að fjórða hvert heimili í landinu getur ekki staðið undir skuldbindingum sínum. Ef við mundum skipta þessum heimilum í tvo flokka, þ.e. 40 ára og yngri og 40 ára og eldri, er staða yngri hópsins hlutfallslega miklu verri en þessar tölur benda til. Við höfum í eitt og hálft ár talað fyrir því að við verðum að koma til móts við skuldug heimili í þessu samfélagi. Við framsóknarmenn höfum talað fyrir almennum aðgerðum, skuldaleiðréttingu til að minnka umfang þessa vanda. Við búum því miður við ríkisstjórn sem hefur einbeitt sér að því að standa vörð um bankana sérstaklega, að standa vörð um málefni sparifjáreigenda. Hvenær mun koma að skuldugu fólki í þessu landi sem vann það eitt sér til saka að taka lán sem stökkbreyttust í kjölfar hrunsins? Hvar er réttlætið gagnvart þessu unga barnafólki í okkar samfélagi? Er það nema von að virðing þingsins sé eins og raun ber vitni? Hér er talað og talað um að leysa skuldavanda heimilanna, en hvað gerist svo? Það gerist ekki neitt. Hér er talað og talað um að fjölga störfum í samfélaginu. Hvað gerist svo? Atvinnuleysi eykst. Þetta gengur einfaldlega ekki að búa við ríkisstjórn sem talar og talar. Við lifum á örlagatímum. Við þurfum að koma til móts við heimilin í landinu. Við þurfum róttækar aðgerðir sem við framsóknarmenn höfum talað fyrir. Við höfum talað fyrir samvinnu í þessum efnum í þinginu en því miður er lítill samstarfsvilji af hálfu þessarar ríkisstjórnar sem umfram allt talar og talar 

Herra forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þá umræðu sem farið hefur fram um skuldavanda heimilanna sem er auðvitað ærinn og eitthvert alvarlegasta samfélagsmein sem við glímum við í dag. Ég vil árétta það sérstaklega vegna orða hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur að ég mæli ekki fyrir því að skuldavandi heimilanna sé leystur með því að honum sé frestað. Ég bendi á að það eru þau vandamál sem þessi ríkisstjórn hefur komið heimilunum í. Hún hefur ekki leyst þann vanda sem uppi er heldur frestað honum aftur og aftur sem hefur gert það að verkum að ríkisstjórnin hefur verið að lengja í hengingarólinni. En nú er kominn tími til að menn fari að leggja fram einhverjar hugmyndir um það hvernig á að leysa skuldavanda heimilanna. Það er alveg rétt sem hv. þm. Lilja Mósesdóttir segir. Það verður að bregðast við og það verður að bregðast við núna vegna þess að í viljayfirlýsingu ríkisstjórnarinnar gagnvart Alþjóðagjaldeyrissjóðnum kemur skýrt fram að ríkisstjórnin ætlar ekki að gera neitt meira varðandi skuldamál heimilanna. Það kom líka fram á blaðamannafundi ráðherranna sem haldinn var í Þjóðmenningarhúsinu. Þar var kynnt lokasvar ríkisstjórnarinnar og því miður verð ég að segja að svar hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur gerði mig ekkert sérstaklega bjartsýnan. Jú, jú, ég er vel upplýstur um að það á að fara að koma hér á fót embætti umboðsmanns skuldara og það eru ýmis mál til umfjöllunar í þinginu. En það kom ekkert nýtt fram í máli hennar varðandi tillögur um úrbætur og lausn á skuldavandanum. Það hefur ekkert komið neitt nýtt fram frá þessari ríkisstjórn. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir að slá þann sáttatón sem ég held að sé mikilvægt að sé í þessari alvarlegu umræðu sem varðar grundvallarvelferð heimila á Íslandi. Hv. þm. Birkir Jón Jónsson ræddi um mannvirðingu á Alþingi, það væri vantraust á Alþingi vegna þess að hér væri talað og talað og minna gert. Hv. þingmaður ræddi jafnframt um að um fjórðungur heimila væri í alvarlegum vanda og þar af væri yngra fólk í áberandi meiri hluta. Á hinn bóginn talar hv. þingmaður um að þennan vanda eigi að leysa með almennri niðurfærslu 

Virðulegi forseti. Alveg fram að því að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vakti athygli á því hér í ræðu í gær að undirrituð hefði verið yfirlýsing af hálfu ríkisstjórnarinnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um einhvers konar lokadagsetningu varðandi úrræði fyrir heimilin í landinu lá þetta í hálfgerðu þagnargildi. Þess vegna er þakkarvert að þetta mál skuli vera borið inn í þingsali og vakin athygli á því. Það liggur fyrir sem staðfesting af hálfu hæstv. fjármálaráðherra að þannig er þetta, þetta er lokadagsetning sem hæstv. ráðherra hefur undirritað ásamt fulltrúum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Nú hefur verið leitað eftir því hvort þess sé ekki að vænta að fram komi þá tillögur til að leysa skuldavanda heimilanna í landinu. Svarið er mjög skýrt: Það sem þegar er komið fram er það sem við munum sjá. Það er ekkert flóknara en það. Svarið sem kom fram hjá starfandi formanni félagsmálanefndar var mjög skýrt að þessu leytinu. Þess er ekkert sérstaklega að vænta að neinar nýjar tillögur komi fram í þessum efnum. Þeir sem núna eru að glíma við þennan mikla vanda þurfa þá að bera stöðu sína saman við þau frumvörp sem fyrir liggja og athuga hvort það dugi þeim til að lifa af og forða sér frá uppboðum á heimilum sínum. Það sem liggur fyrir og kemur fram í skýrslu Seðlabankans er að það er gríðarlega mikill óleystur vandi. Hér hefur verið nefnd talan 25% eða þar um bil en þá er auðvitað ótalinn vandi þess almenna fólks sem er kannski að reyna að basla áfram, berjast við skuldirnar, heldur sér rétt rúmlega á floti en sér hins vegar ekki út úr vandanum. Það er sá vandi sem við höfum lítið horft til, það er sá vandi sem hefur verið horft gjörsamlega fram hjá í tillögum ríkisstjórnarinnar og það er sá vandi sem á eftir að koma upp á borðið með miklu meiri þunga á næstu vikum og mánuðum. Það fólk er bókstaflega að gefast upp og það sér engin úrræði, hvorki í þeim tillögum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram né þeim hugmyndum sem hafa verið ræddar af hálfu ríkisstjórnarinnar enda er nú búið að svara þessu skýrt, lokadagsetningin verður núna á haustdögum og engin 

Nú fer fram áður boðuð utandagskrárumræða um stöðu og fjárhagslegar afleiðingar eldgossins í Eyjafjallajökli. Málshefjandi er hv. þm. Árni Johnsen. Fjármálaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon, verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund. Forseti minnir á að að lokinni þessari umræðu fer fram atkvæðagreiðsla og síðan að henni lokinni verður settur nýr fundur.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að fá að eiga orðastað við hann um alvöru mála í framhaldi af eldgosinu í Eyjafjallajökli. Árnessýsla, Rangárvallasýsla og Skaftafellssýsla eru einhverjar mikilvægustu matarkistur Íslands og matarkistunum verður að halda til haga. Nú hallar á á ákveðnum svæðum, svæðum Suðurlands undir Eyjafjöllunum og í nágrenni. Þess vegna er mikilvægt að bregðast skjótt og vel við öllum þáttum sem hægt er að bregðast við og ná árangri strax. Almannavarnir, björgunarsveitir, lögregla, Vegagerð og sveitarstjórn Rangárþings eystra brugðust vel við í öllum aðgerðum þegar váin dundi á og það hefur gengið nær alveg stóráfallalaust að sinna þeim verkum sem þurfti að sinna á þessum tíma. Fyrir það ber að þakka, og að menn hafi staðið vel saman og skipulega. Það er líka ástæða til að þakka björgunarsveitum og Rauða krossi Íslands, sjálfboðaliðum með tól, skóflur og ámoksturstæki, hefla og annað sem mættu á svæðið til hjálpar, fyrirtækjum sem sendu tæki á bæi til að sinna verkum sem varð að vinna. Þetta er allt af hinu góða og sýnir að menn standa saman þegar á reynir. Það svæði sem mest er um rætt undir Eyjafjöllunum, alls um 80 býli og heimili, fyrir utan nokkra tugi sumarbústaða, er svæðið sem mest þarf að huga að á þessari stundu. Viðbrögðin sem liggja fyrir í dag eru þau að sveitarstjórn Rangárþings eystra óskar eftir samvinnu við Vegagerð, Landgræðslu, Búnaðarfélagið og Almannavarnir til að taka til hendinni strax þar sem þörfin er brýnust, þ.e. að vinna að markvissri uppbyggingu, til að mynda varðandi styrkingu varnargarða á öllu svæðinu. Það er alveg sama hvort það er austan eða vestan Markarfljóts, þar verður að taka til hendinni. Í Fljótshlíðinni verður strax að tryggja garðana sem verja stærstan hluta Rangárvallasýslu og reyndust vel í flóðunum sem dundu úr jöklinum og eins til að mynda Svaðbælisá við Þorvaldseyri þar sem flóðið fór niður sem setti túnin á Önundarhorni undir jökulleir, tugi hektara af túnum sem hægt er að hreinsa, plægja og rækta upp á nýtt. Það er alls staðar verk að vinna sem þarf að vinna af því að það er hægt að leysa verkefnin. Til þess verða stjórnvöld að koma fast og ákveðið inn í og þar réði úrslitum yfirlýsing hæstv. fjármálaráðherra í síðustu viku fyrir hönd ríkisstjórnarinnar um að styrkja Bjargráðasjóð. Um leið lá ljóst fyrir að Viðlagatrygging verður ekki í vandræðum með að bæta tjón en hún þarf auðvitað að gæta þess að bæta ekki með hangandi hendi heldur að það verði borð fyrir báru og tjónið bætt á myndarlegan hátt. Búnaðarfélag Fljótshlíðar hefur þegar óskað eftir því að strax verði hafist handa við að lagfæra varnargarðana við Markarfljót. Það er verk sem má ekki bíða, það er nóg til af stórum tækjum í landinu sem eru ekki í notkun í dag og það þarf að vaða í að láta vinna þessi verk nú þegar á næstu vikum. Þetta er ekki meira verk en svo að það er hægt að ljúka því á nokkrum vikum með því að skipuleggja það vel og ganga til verka. Ég skora á hæstv. fjármálaráðherra að hafa nú frumkvæði að því að reka trippin, eins og sagt er, ýta á að nú þegar verði gengið til verka og ekkert hangs eða hik haft við það. Það eru þessir þættir sem skipta miklu máli. Það eru mörg atriði sem þarf líka að huga að. Það þarf til að mynda að tryggja að unnt sé að lengja í lánum bænda á svæðinu, þessara fáu bænda sem nú reynir verulega á og hafa ekki haft borð fyrir báru. 

Frú forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. málshefjanda, að mörgu er að hyggja í sambandi við þetta mál. Ég vil fyrst byrja á að taka undir með málshefjanda og fagna því hversu mikil samstaða hefur einkennt öll viðbrögð við þessum atburðum og auðvitað þakka það ómetanlega sjálfboðaliðastarf sem verið er að vinna sem hefur mikið gildi, ekki bara vegna þeirra starfa sem þar eru unnin sem slíkra heldur sýnir það samstöðu og samhug í verki. Það sem að mér beinist hér og var spurt sérstaklega um og er tilefni umræðunnar eru kostnaðaráhrif vegna þessara atburða. Það má taka saman bæði eldgosið í Eyjafjallajökli og áður á Fimmvörðuhálsi vegna þess að það er ljóst að þar var þegar orðinn nokkur áfallinn kostnaður vegna gæslu og fleiri þátta. Það er verið að taka þennan kostnað saman núna og safna honum saman í stofnunum og ráðuneytum. Það er gert ráð fyrir því að gróft mat muni liggja fyrir í lok vikunnar. Meginþungi beins tjónakostnaðar lendir á Viðlagatryggingu og Bjargráðasjóði hvað varðar bætur og svo á ýmsum stofnunum og ráðuneytum, svo sem Vegagerðinni o.fl., sem eftir því sem kostur er verður þá bætt af fjárheimildum ársins eða þá bætt sérstaklega. Helstu kostnaðarþættirnir eru áætlaðir í fyrsta lagi tjón Viðlagatryggingar. Viðlagatrygging bætir tjón af öllum brunatryggðum húseignum og lausafé af völdum eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða. Núverandi sjóðsstaða eða greiðslugeta Viðlagatryggingar Íslands er um 37 milljarðar kr. þannig að það er ljóst að hún á ekki í neinum vandræðum með að mæta því tjóni sem hún þarf að bæta þó að það liggi ekki endanlega fyrir. Þó er ljóst að það eru fjárhæðir sem eru hverfandi í samanburði við myndarlegan fjárhag Viðlagatryggingar. Viðlagatryggingin mun í einhverjum mæli taka þátt í fyrirbyggjandi aðgerðum, þ.e. aðgerðum sem eru beinlínis til þess að verja mannvirki, sem tryggingin mundi ella bæta, eða þá bæta beint tjón ef það hefur orðið. Hlutverk almennrar deildar Bjargráðasjóðs er að veita einstaklingum og félögum, reyndar áður sveitarfélögunum, fjárhagsaðstoð til að mæta meiri háttar tjóni af völdum náttúruhamfara á öllum gjaldskyldum fasteignum, girðingum, túnum og rafmagnslínum sem tengjast landbúnaðarframleiðslu, heyi vegna uppskerubrests af völdum óvenjulegra kulda, þurrka, óþurrka, kals o.s.frv. Bjargráðasjóður bætir ekki tjón ef almennrar vátryggingaverndar nýtur við eða hægt er að fá bætur sóttar með öðrum hætti. Í grundvallaratriðum er skilningurinn sá að tjón á túnum og girðingum og eftir atvikum skurðum og öðru slíku vegna öskufalls eða flóða falli á Bjargráðasjóð. Stærstur hluti af því tjóni sem hefur orðið á jörðum, ræktarlandi og girðingum fellur undir verksvið Bjargráðasjóðs. Þar eru núna um 375 millj. kr. til í sjóði. Það liggur að sjálfsögðu ekki fyrir, eins og ég áður sagði, hver nákvæmlega kostnaðurinn verður sem mun falla á sjóðinn en þegar hefur verið tekin ákvörðun um að honum verður gert kleift að bæta það sem honum ber að bæta lögum samkvæmt. Það er enn erfiðara að áætla nákvæmlega þann kostnað sem lendir á einstökum stofnunum og ráðuneytum. Hann er bæði beinn og óbeinn, þar má væntanlega reikna með að mestur þunginn lendi hjá Almannavörnum. Björgunarsveitir hafa unnið ómetanlegt starf og tekið á sig kostnað sem að sjálfsögðu verður að bæta þeim. Lögreglan, Landhelgisgæslan, Vegagerðin, heilbrigðisstofnanir, rannsóknastofnanir og vísindastofnanir hafa allar þurft að leggja mikið af mörkum og tekið á sig útgjöld vegna þessa. Er þá ekki talinn með kostnaður vegna röskunar á samgöngum eða annað slíkt. Eins og áður sagði ber að sjálfsögðu að reyna að bæta þennan kostnað eins og hann rúmast innan fjárheimilda, það getur verið á kostnað annarra verkefna eða áforma sem verða þá að bíða á meðan tekist er á við þennan kostnað. Í einhverjum mæli verður óumflýjanlegt að bæta þetta einfaldlega upp með aukafjárveitingum eða grípa til óráðstafaðra fjárlagaliða sem er ætlað að mæta ófyrirséðum kostnaði og til staðar eru í fjárlögum. Sem dæmi um útgjöld af þessu tagi má nefna þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar í morgun að kaupa 6 millj. kr. mjög sérhæft mælitæki til þess að fylgjast með svifryki og öskufoki í nágrenni eldstöðvanna. Sömuleiðis ákvað ríkisstjórnin í morgun að leggja fram fjármuni í markaðsátak til að verja ferðaþjónustugreinina þannig að það takist að gera það sem mögulegt er 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda þessa brýnu umræðu sem hér fer fram um það þögla þrekvirki sem nú er verið að vinna í sveitunum austan Þjórsár. Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi í síðustu viku að sækja tvo íbúafundi á Hellu og á Hvolsvelli og verða vitni að því starfi sem þar fer fram. Það er aðdáunarvert að sjá stofnanir samfélagsins bregðast við með jafnskilvirkum og -skjótum hætti. Þarna voru saman komnir ráðherrar dómsmála og heilbrigðis, samgangna og landbúnaðar ásamt forsvarsmönnum helstu stofnana sem koma að því björgunarstarfi sem þarna þarf að fara fram. Það er greinilegt að í smæðinni liggur styrkur okkar í þessum efnum. Þarna sést hversu gott það er fyrir okkur að vera fámenn þjóð í okkar litla landi. Við getum með þessu snarræði safnað saman þeim sem eiga að koma að slíkum björgunarmálum og brugðist afgerandi við. En betur má ef duga skal og til þess er þessi umræða hér. Það er mikilvægt að ríkisstjórnin bregðist vel við með þau úrræði sem þarf til að bæta það tjón sem þarna hefur orðið eins vel og hægt er. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja ríkisstjórnina til þess en ég vil að sama skapi segja við þá sem fara að huga að ferðalögum í sumar, við íslenskan almenning, að þarna hefur orðið mikill brestur til að mynda í ferðaþjónustu austan Eyjafjalla, í Vík, á Kirkjubæjarklaustri og víðar og það er full ástæða, sé fyllsta öryggis gætt og búið að opna svæðið, fyrir almenning til að einbeita sér að þessu svæði, fara austur, sjá það starf sem verið er að vinna þarna, heilsa upp á vini og kunningja sem þarna búa 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Árna Johnsen, fyrir þessa þörfu umræðu. Eins og þingheimur og alþjóð veit er hv. þingmaður engum líkur í að drífa hluti í gang og hann hefur verið prímus mótor í ýmsu fyrir austan. Fjárhagsleg staða og afleiðingar af eldgosinu varða auðvitað fyrst og fremst ábúendurna, bændurna á svæðinu, og hvernig ríkisvaldið getur komið til móts við þá. Hér skiptir miklu yfirlýsing sú sem ríkisstjórnin var með í síðustu viku um næga fjármuni Viðlagatryggingar og eins að Bjargráðasjóði verði tryggt nægilegt fé, en einnig þarf að tryggja að menn festist ekki í lagahyggju við að meta hvaða tjón verði bætt. Hreinsun bæjarhlaða, túna og akra, endurræktun túna, endurgerð og uppbygging vega og varnargarða er brýn auk þess sem bæta þarf mannvirki eins og girðingar. Ef með þarf þarf að tryggja Fyrirhleðslusjóði eða Landbótasjóði Landgræðslunnar meira fé, Bjargráðasjóður eða Viðlagatrygging bætir það ekki. Ég heyrði á ræðu hæstv. fjármálaráðherra að jafnvel væri möguleiki að fá fjármuni úr Viðlagatryggingu til forvarnastarfa. Í öðru lagi þarf að huga að þeim stofnunum sem hafa orðið fyrir miklum útgjöldum vegna hamfaranna hér. Til að mynda má nefna sýslumanninn og lögreglu í Rangárþingi, björgunarsveitir, Rauða kross og Almannavarnir, þar með talda ríkislögreglu. Allir þessir aðilar hafa staðið sig afburðavel eins og við þekkjum. Auk þess má nefna heilbrigðisstofnanirnar og vísindasamfélagið. Einnig þarf ríkisvaldið að huga að því hvort ekki þurfi að styðja við bakið á sveitarfélaginu Rangárþingi eystra sem verður fyrir miklum og óvæntum útgjöldum og eins Heilbrigðiseftirliti Suðurlands sem hefur þurft að gjörbreyta áætlunum sínum og hefðbundinni vinnu og orðið fyrir óvæntum útgjöldum, eins og aðrar áðurnefndar stofnanir. Í þriðja lagi ætlar ríkisvaldið að koma til móts við aðstæður með sveigjanleika. Til að mynda má nefna að reglugerð um einstaklingsmerkingar á hrossum sem tók gildi 1. apríl sl. þvælist fyrir að hægt sé að afsetja hross. Þá reglugerð mætti afnema, í það minnsta seinka gildistíma til hausts eða næsta 1. apríl. Skoða þarf varnarlínu með það fyrir augum að vega og meta meiri og minni hagsmuni. 
             Í fjórða lagi þarf að setja aukið fjármagn til markaðssetningar og fagna ég yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá því í morgun þar að lútandi.

Virðulegur forseti. Ég ræði þetta mál í forföllum þingmanns Hreyfingarinnar í kjördæminu, Margrétar Tryggvadóttur, sem er forfölluð vegna veikinda en hún hefur einmitt verið á þessu svæði. Afleiðingar þessa eldgoss eru mismiklar. Þær eru mjög alvarlegar fyrir suma, sem betur fer tiltölulega fáa. Þær eru að einhverju leyti alvarlegar fyrir talsvert stærri hóp fólks, en viðvarandi tjón verður tilfinnanlegt fyrir t.d. ferðaþjónustu. Það fólk þarf að aðstoða eins og komið hefur fram. Fljótlega eftir eldgosið fóru í gang viðbragðsáætlanir sem reyndust vel. Enginn slasaðist, enginn lést, það hefði verið hægt að koma fólki í burtu tímanlega ef aðstæður hefðu orðið miklu verri en raunin varð þannig að að því leytinu til hefur afleiðingum af þessum náttúruhamförum verið mætt með þeim hætti að ekki hefur hlotist af mjög alvarlegt tjón. Það sem þarf að ræða í framhaldinu er að það sem gerðist var að þarna var heilu landsvæði lokað sem hefur mjög afgerandi áhrif á atvinnustarfsemi á því svæði. Ég átti þess kost að fara þarna um fljótlega eftir að gosið hófst og ég ræddi m.a. við veitingamanninn í Vík í Mýrdal sem býr á Hvolsvelli og keyrði þarna fram og til baka tvisvar til fjórum sinnum á dag. Hann vildi meina, og ég tek undir þá skoðun hans, að þegar svona gerist þurfi einfaldlega miklu frekar að leitast við að stýra umferð um svona svæði en að loka þeim algerlega. Eðlilegast er að þeim sé lokað til að byrja með þegar fólk er í óvissu um þá hættu sem af því stafar en 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu vegna þess að þetta mál sýnir okkur í hnotskurn hversu sterkt samfélag við eigum. Eyjafjöllin eru ein fallegasta og blómlegasta sveit landsins. Í Rangárþingi eystra er gríðarlega mikil mjólkurframleiðsla og þetta er sterkt samfélag. Undir Eyjafjöllum eru græn tún nánast allt árið og þess vegna er mikið áfall að sjá hvernig náttúran getur leikið okkur. Við munum hins vegar komast upp úr þessu, við munum lifa þetta af og ég treysti því að stjórnvöld muni gera allt sem í þeirra valdi stendur til að tryggja að sveitin okkar þar austur frá komi til með að vera áfram flaggskipið okkar í íslenskum landbúnaði. Nú hefur ríkisstjórnin sagt að brugðist verði við og vel haldið utan um allt það tjón og það vel bætt. Ég fagna þeirri yfirlýsingu og það ber að þakka ríkisstjórninni fyrir hvernig hún hefur tekið á þessu máli. Hins vegar vakna óteljandi spurningar hjá íbúunum sem í þessu lentu um hvað nákvæmlega er átt við með því að það eigi að bæta tjón. Þessum spurningum þarf einfaldlega að safna saman og fara vel yfir þær. Það er verið að gera það. Samfélagið okkar þarna fyrir austan sýndi að það náði því að grípa vel utan um atburðarásina. Íbúarnir höfðu búið við það frá því að það byrjaði að gjósa á Fimmvörðuhálsi að eiga á hættu nánast allan sólarhringinn að þurfa að rýma hús sín. Það getur enginn ímyndað sér hvernig sú tilfinning er nema að upplifa hana. En af því að til voru góðar viðbragðsáætlanir sem samfélagið sjálft átti þátt í að búa til með hinu opinbera gekk þetta allt saman vel. Við skulum bara vera svolítið stolt af því hvernig þetta tókst allt saman og við skulum halda því á lofti að þrátt fyrir allar þær deilur sem geisa í íslensku samfélagi eigum við a.m.k. sterkt samfélag. Við kunnum að bregðast við og við kunnum að hjálpa hvert öðru gegnum mikla erfiðleika. 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir að taka málið upp. Ég þakka líka öllum sem hafa komið að vinnu við uppbyggingu á svæðinu, Almannavörnum, lögreglu, björgunarsveitum, sjálfboðaliðum hvarvetna að, íbúum o.fl. Ég fyllist stolti og þakklæti þegar ég sé þessi fumlausu viðbrögð. Þessir aðilar hafa svo sannarlega sýnt hvernig við eigum að byggja upp nýtt Ísland og hvernig við getum gert það. Ég þakka líka fumlaus viðbrögð ríkisstjórnar. Það er ljóst að vissir bændur á hamfarasvæðinu hafa orðið fyrir mestu tjóni. Ég hygg að það eigi að mynda sérstök teymi í kringum jarðir þeirra. Við eigum ekki bara að huga að fjárhagslegu hliðinni, við skulum líka huga að mannlega þættinum. Fylgifiskur náttúruhamfara er áfallastreituröskun sem ýmist getur komið fram strax eða mánuðum eða missirum síðar. Að þessum mannlega þætti verðum við að huga sérstaklega. Við verðum að gefa von um bjarta framtíð og ekki bara tryggja gegn skemmdum heldur líka hugsa til framtíðar. Þarna er kornforðabúr Íslands. Það eru hugmyndir uppi um kornþurrkun á svæðinu í Drangshlíð sem menn binda miklar vonir við en hafa ekki fengið fjármagn til að sinna. Þar skortir ekki mikið á, 15 millj. kr., en það gefur von að koma því verkefni í framkvæmd. Aðstaða er fyrir hendi. Ég skora á ríkisstjórnina að taka það mál sérstaklega upp til að gefa von og hvetja kornræktendur til að halda áfram. Ég tek sérstaklega undir orð hv. þm. Árna Johnsens um úrbætur. Hann nefndi m.a. varnargarða við Markarfljót. Ég vil ekki síður nefna varnargarða við Svaðbælisá því að það er ljóst að við hamfarahlaupið hlóð áin verulega undir sig, hlóð undir sig tugum sentímetra, jafnvel hálfum metra. 

Virðulegi forseti. Ég verð að segja í upphafi að ég dáist að styrk þeirra íbúa sem búa á þessu svæði, hvað þeir hafa sýnt mikið æðruleysi við þessar gríðarlega erfiðu aðstæður. Hugur okkar hefur auðvitað hvílt æðioft hjá þeim undanfarnar tæpar tvær vikur. Við vitum að röskun á daglegu lífi og svona langvinn röskun á daglegu lífi fólks, ekki síst barna, getur verið gríðarlega erfið. Þess vegna skiptir öllu máli að vel sé stutt við bakið á þessum íbúum og að ríkisstjórnin leggi sig alla fram um það ásamt samfélögunum í héraði, þ.e. sveitarstjórnum ásamt Almannavörnum og öðrum aðilum sem að þessum málum koma. Við ætlum að standa að baki þessum íbúum eins og vel kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra. Sú atvinnugrein sem kannski helst og verst verður fyrir barðinu á þessu gosi er ferðaþjónustan. Þar blasir við grafalvarleg staða en alveg frá því að gosið hófst höfum við verið með viðbragðsteymi í gangi sem hefur verið haldið utan um úr ferðamálaráðuneytinu. Þar höfum við unnið að hinum ýmsu viðbrögðum við ástandi sem blöstu við þá og þegar, en jafnframt reynt að greina stöðuna og hvaða áhrif þetta muni hafa til lengri tíma og bregðast við því. Þetta er ein af undirstöðuatvinnugreinum okkar og því geta þessir dagar skipt gríðarlegu máli þegar kemur að allri áætlanagerð í ferðaþjónustunni allri. Þess vegna sáum við strax að ráðast þyrfti í öflugt landkynningarátak í kjölfarið á þessu gosi. Það er ánægjulegt að segja frá því að ríkisstjórnin samþykkti í morgun að verja allt að 350 millj. kr. í slíkt átak auk þess sem greinin og sveitarfélög munu jafnframt koma með fjármuni inn í það. Von okkar er að þetta átak geti verið af stærðargráðunni 600–700 millj. kr. sem mun skipta gríðarlegu máli í að verja markaði 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það skiptir miklu máli að við ræðum það sem er að gerast þarna og afleiðingarnar af gosinu. Það sem ég vildi hins vegar segja við íbúa þessa svæðis og við okkur öll er að þetta tekur enda. Við getum svo sannarlega unnið okkur út úr þessu. Það höfum við sýnt margoft. Ef við horfum bara til baka til eldgossins í Vestmannaeyjum geta líka legið tækifæri í þeirri ógn sem við erum að fást við núna í Eyjafjallajökli. Í Vestmannaeyjum urðu íbúar að yfirgefa Heimaey en þegar við snerum aftur mokuðum við bæinn undan öskunni og stóðum uppi með miklu betri höfn en áður. Ég þakka fyrir það í hvert skipti sem ég stíg út úr húsinu mínu hvað það er miklu meira skjól eftir það gos. Það liggja líka tækifæri í þessari ógn og við verðum að hafa það í huga. Ég fagna því að ríkisstjórnin skyldi hafa tekið þá ákvörðun í dag að leggja allt að 350 millj. kr. til kynningar á landinu og enn fremur að ferðaþjónustan ætlar að leggja fram sambærilega upphæð. Þetta er mikill stuðningur við það sem ferðaþjónustan hringinn í kringum landið, og ekki hvað síst á þessu svæði, er búin að berjast við á undanförnum vikum, þ.e. að koma upplýsingum á framfæri til gesta sinna, til ferðamannanna, um að það sé öruggt að sækja Ísland heim. Það róar fólk. Þetta er það sem ríkisstjórnin þarf að leggja áherslu á þegar hún fer að úthluta þessum peningum, að athuga dreifinguna á fjármununum, gæta jafnræðis, að við höfum í huga reynsluna af því þegar við útdeildum peningum eftir árásina á tvíburaturnana. Það sem ég vildi líka minna á að lokum er að þegar við ræddum þetta síðast talaði ég um hversu mikilvægt það væri að Vegagerðin skyldi hafa verið vel skipulögð fyrir flóðið sem kom 

Virðulegi forseti. Það þarf að gera snarpa verkáætlun. Ég þakka fyrir þær undirtektir sem þessi umræða hefur fengið. Það þarf til að mynda að tryggja að útlagður kostnaður bænda, sveitarstjórnar og annað falli inn í bætur sem þarf að vinna úr, eins og hæstv. fjármálaráðherra vék að. Það þarf að tryggja að lengd verði lán bænda á svæðinu við þessar aðstæður. Það þarf að tryggja heyforða ef gosið heldur eitthvað áfram og styrkja bændur við kostnað varðandi heyskap langt í burtu frá búum, það er eðlilegt við þessar aðstæður. Það þarf að koma einu inn sem ekki er til í samfélagi okkar í dag, það er rekstrarstöðvunartrygging. Hún er ekki til í viðlagatryggingu og það er ekki einu sinni hægt að tryggja sig. Þetta þarf að vera inni í viðlagatryggingu og það þarf að taka tillit til þess við bætur núna. Rekstrarstöðvunartrygging fyrir 100 milljónir eru 25 þús. kr. í reglum Viðlagatryggingar þó að það sé ekki til þar. Það eru 25 þús. kr. fyrir fyrirtæki sem vill og þarf að tryggja sig fyrir 100 millj. kr. tjóni af rekstrarstöðvun. Þetta á við um bændur og ferðaþjónustu á landi og jöklum, til að mynda ferðaþjónustufyrirtækið á Sólheimasandi, 20 ára gamalt fyrirtæki sem núna er úr leik í a.m.k. eitt ár. Þetta þarf að taka inn í dæmið. Það þarf að ráða vinnusveitir til tiltektar, aðstoðarsveitir vegna skepnuhalds, ráða 100–200 unglinga í unglingavinnu þegar skólum er lokið og tryggja þannig að unnið verði að þessum hlutum. Það verður að tryggja að mulningur sé settur á heimreiðir, það er búið að hreinsa hann burt með öskudrullunni. Það þarf að fara í markvissa kynningu út á við sem nú þarf að vinna að. Það þarf að tryggja að bjartsýni  Undir Fjöllunum býr fólk, virðulegi forseti, sem túlkar nið aldanna, seiglu, þolinmæði og baráttugleði. Barnabarn bóndans á Eyri sagði orðin sem skipta máli, drengur undir fermingu sagði: „Gosið var flott fyrst, það truflaði svo aðeins en allt endar þetta vel. Við búum áfram í þessum sveitum.“ 

Frú forseti. Ég tek undir það að við skulum vona og óska þess að þetta endi allt vel og ef sambúðin við landið hefur kennt okkur eitthvað þessi ellefu hundruð ár er það það að gefast ekki upp þó að á ýmsu gangi í sambúð okkar við náttúruöflin. Eins og ég sagði í minni fyrri ræðu er stefnt að því að skýrari mynd liggi fyrir núna í lok þessarar viku af því sem varðar hina beinu kostnaðarþætti. Það hefur lítið upp á sig að nefna tölur í þeim efnum meðan þær eru að mestu leyti skot út í loftið en við getum þó auðvitað nálgast þetta út frá stærðargráðum. Við vitum að tjón sem þarf að bæta í slíkum tilvikum, vegarkaflar sem fara í sundur, er mælt í milljónum, í mesta lagi milljónatugum en ekki hundruðum milljóna eða hátt í milljarð eins og það hefði kostað ef byggja hefði þurft nýja Markarfljótsbrú. Það er sömuleiðis ljóst að tjón á ræktunarlandi, girðingum og skurðum er væntanlega fremur mælt í milljónum á hverju býli en með stærri tölum. Stærstu tölurnar og mesta óvissan tengist auðvitað því ef meiri háttar efnahagsáhrif og þjóðhagsleg áhrif verða af þessum atburðum í gegnum hagsmuni ferðaþjónustunnar. Sú röskun sem þegar er orðin er auðvitað orðin mjög dýr hjá samgönguaðilum. Flugrekendur, ýmsir þjónustuaðilar og opinberar stofnanir hafa þegar orðið fyrir miklum kostnaði vegna þeirra atburða sem tengjast fyrst og fremst röskun á flugsamgöngum. Þar skiptir miklu máli í framhaldinu hvernig til tekst í því upplýsingaátaki sem nú á að fara í, sérstaklega til þess að reyna að miðla réttum og hlutlægum upplýsingum yfirvegað, það er það sem við þurfum á að halda. Um framvindu gossins, sem er auðvitað hið stóra ófyrirséða í þessu, er fátt hægt að segja annað en það að við getum vonað að það láti lítið fyrir sér fara. En við vitum líka að jafnvel þó að hlé verði á eða að það sé rólegur gangur í gosinu er ekkert hægt að fullyrða um framhaldið, það getur tekið sig upp aftur o.s.frv. Þá gildir enn og aftur það sama, að það eina sem við getum gert 

Virðulegi forseti. Þó að þetta sé eins konar önnur tilraun til þess að setja lög um hinar svokölluðu strandveiðar er málið gjörsamlega óútfært. Gamla reddingarleiðin sem ríkisstjórnin og meiri hluti stjórnarliða kýs að fara í þessum efnum er að verða gamalkunn þegar við skoðum frumvörpin sem koma frá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Þegar kemur að álitaefnunum vísar meiri hluti sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar málinu frá sér inn í ráðuneytið og treystir því á forsögn og leiðsögn hæstv. ráðherra í þeim efnum, afhendir honum alræðisvald um það hvernig eigi að útfæra verklagið varðandi strandveiðarnar. Þetta er auðvitað gjörsamlega ólíðandi lagasetning og ekki hægt að styðja hana. Hins vegar er það svo að gerðar hafa verið miklar kröfur um að auka aflaheimildir í landinu. Hæstv. ráðherra hefur vísað á strandveiðarnar í því sambandi og sagt að það sé sú aukning sem er í boði. 

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið er margt opið í þessu frumvarpi. Ég hef gagnrýnt það harðlega í umræðum um þetta mál, og reyndar fleiri mál sem komið hafa frá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að það sé dálítið mikið um að það séu heimildir til ráðherra. Þetta er ekki í anda þeirrar lagasetningar sem við ættum að taka upp og ekki í anda þess sem kemur fram í kjölfar rannsóknarskýrslu Alþingis. Þetta er rammalöggjöf þar sem ráðherrann hefur nokkurt alræðisvald, það gæti þess vegna heitið gerræðisvald. Þar fyrir utan er í þessari grein fullt af óljósum atriðum sem við höfum verið að spyrjast fyrir um hvort ekki væri möguleiki á að skýra betur. Það er hugsanlegt að við munum reyna að koma hér fram með einhverjar breytingartillögur. En við framsóknarmenn höfum líka sagt að við munum ekki standa í vegi fyrir að þetta fari hér í gegn og því munum við sitja hjá við atkvæðagreiðslu varðandi þessa grein.

Virðulegi forseti. Hér er verið að taka ákvörðun um að taka 6 þús. tonna afla til handfæraveiða, strandveiða, eins og kallaðar eru í frumvarpinu. Þessi afli er ekki dreginn af því aflamarki sem úthlutað er á þessu fiskveiðiári og kemur því ekki til skerðingar þeirra aflamarksskipa sem veiða samkvæmt því í dag.  Á undanförnum árum hafa verið tekin að meðaltali u.þ.b. 6% af úthlutuðu aflamarki fram hjá aflamarksskipum. Reyndar hefur þetta minnkað á undanförnum árum en í tíð fyrri ríkisstjórnar og ráðherra var þetta um og yfir 6% að meðaltali í hinar og þessar aðgerðir til hliðar við aflamarkskerfið. Í endurskoðunarnefnd sem nú starfar varðandi löggjöf um stjórn fiskveiða er m.a. verið að kalla eftir þessum atriðum, þ.e. að þarna sé ákveðið vægi á milli, fast hlutfall á milli aflamarks annars vegar og til annarra aðgerða. Ég á von á að niðurstaðan þar verði birt fljótlega 

Virðulegi forseti. Í 1. gr. frumvarpsins var gert ráð fyrir því að auka aflaheimildir um 6 þús. tonn, sérstaklega til strandveiðibáta. Síðan hefur ríkisstjórnin hugsað sig um og setur fram aðra grein og kallar þetta aftur því að gert er ráð fyrir að á næsta ári verði þessar aflaheimildir til strandveiðiflotans dregnar frá áður en úthlutun kvóta til minni og stærri báta fer fram. Þetta er auðvitað gjörsamlega óþolandi aðferð, við erum ósammála því að þetta sé gert með þessum hætti. Við teljum að úr því að þessi leið er farin, að hefja strandveiðarnar, sé eðlilegt að halda þeim aflaheimildum utan við þannig að þær komi ekki til frádráttar. Þess vegna erum við á móti að samþykkja þessa grein.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið er verið að auka þorskkvótann um ein 5 þús. tonn eða 6 þús. ígildistonn á þessu ári. Það er sú aukning sem hæstv. ráðherra telur sig geta farið fram með þrátt fyrir ráðgjöf Hafró. Á næsta ári er hins vegar meiningin að taka þessi 6 þús. tonn af öðrum aðilum og þar af leiðandi er verið að færa vinnu frá einum til annars. Við höfum talið eðlilegt að á næsta ári eða næstu árum mundu menn hafa sama hátt á og á þessu ári, þ.e. að þessi 6 þús. tonn yrðu tekin til hliðar og síðan yrði aflamarkinu úthlutað með sama hætti og á þessu ári. Þess vegna munum við greiða atkvæði gegn þessu ákvæði núna og leggja til að við 3. umr. taki meiri hlutinn þetta til íhugunar og greina.

Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 45/1998, fyrir hönd samgöngunefndar. Samgöngunefnd hefur fjallað um þetta mál og fengið á sinn fund Ragnhildi Hjaltadóttur og Hermann Sæmundsson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu og Karl Björnsson, Gunnlaug Júlíusson og Guðjón Bragason frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. [Órói í þingsal.] 
            

Forseti biður um hljóð í salnum.

Þá hafa nefndinni borist umsagnir frá Akureyrarbæ, Bláskógabyggð, Dalabyggð, Eyþingi, Fjallabyggð, Flóahreppi, Grindavíkurbæ, Grímsnes- og Grafningshreppi, Grundarfjarðarbæ, Hvalfjarðarsveit, Ísafjarðarbæ, Mosfellsbæ, Norðurþingi, Reykjanesbæ, Reykjavíkurborg, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Sambandi sveitarfélaga Suðurnesja, Svalbarðsstrandarhreppi, Sveitarfélaginu Hornafirði, Sveitarfélaginu Skagafirði og Vesturbyggð. Í þessu frumvarpi er kveðið á um ársfjórðungsleg skil sveitarfélaga á fjármálaupplýsingum til afnota fyrir opinbera aðila auk Sambands íslenskra sveitarfélaga. Jafnframt er lagt til að eftirlitsnefnd um fjármál sveitarfélaga fái við framkvæmd starfa sinna óhindraðan aðgang að gögnum sveitarfélaganna. Á fundum nefndarinnar voru ákvæði frumvarpsins rædd með hliðsjón af hlutverki eftirlitsnefndar um fjármál sveitarfélaga og lagaáskilnaði um jafnvægi í rekstri þeirra. Nefndin ræddi einnig samstarf ríkis og sveitarfélaga á sviði hagstjórnar að teknu tilliti til efnahagsástandsins og lakrar fjárhagsstöðu einstakra sveitarfélaga. Á fundum nefndarinnar kom fram að frumvarpið hefði verið unnið í góðu samstarfi samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga og að það standi í tengslum við heildarendurskoðun sveitarstjórnarlaga sem nú stendur yfir. Með frumvarpinu er leitast við að efla samtímaeftirlit með fjárhag sveitarfélaga og tryggja að söfnun upplýsinga sé með samræmdum hætti og þannig framsett að upplýsingarnar gefi sem gleggsta yfirsýn yfir fjármál hvers sveitarfélags. Athygli nefndarinnar er vakin á því að reglugerð ráðherrans sem vísað er til í frumvarpinu sé ásamt kostnaðarmati enn í vinnslu. Með frumvarpi þessu er, eins og áður kom fram, kveðið á um ársfjórðungsleg skil sveitarfélaga á fjármálaupplýsingum. Í dag er sveitarfélögum einungis skylt að senda ráðuneyti sveitarstjórnarmála ársreikninga og þriggja ára áætlun og eru því gerðar auknar kröfur til sveitarfélaga hvað þetta varðar með því frumvarpi sem hér um ræðir. Afar mikilvægt er að fyrir liggi betri og nákvæmari upplýsingar um fjárhagsstöðu sveitarfélaga en verið hefur enda er góð upplýsingagjöf forsenda þess að hægt sé að efla eftirlit með fjármálum sveitarfélaganna. Eins og fram kemur í skýringum með frumvarpinu hefur verið rætt um það í allnokkurn tíma að skerpa á upplýsingaskilum, m.a. með það að markmiði að geta brugðist fyrr við erfiðleikum í rekstri sveitarfélaga en ekki síður til að hafa betri yfirsýn yfir fjárhagsstöðu þeirra. Í kjölfar efnahagshrunsins haustið 2008 kom berlega í ljós að ekki voru til nægilega samræmdar upplýsingar um fjárhagsstöðu sveitarfélaga, ekki síst vegna skorts á lagaákvæðum þar um. Þrátt fyrir það tóku Samband íslenskra sveitarfélaga og Hagstofan á þeim tíma höndum saman um öflun slíkra upplýsinga en það dugði hins vegar skammt þegar frá leið, aðallega sökum skorts á lagaákvæðum um skil á fjármálaupplýsingum sveitarfélaga að mati þeirra sem að því máli komu. Samband íslenskra sveitarfélaga og samgönguráðuneytið telja afar brýnt að koma þessum málum í betra horf en verið hefur og er frumvarp það sem hér um ræðir lagt fram í þeim tilgangi. Nú stendur yfir endurskoðun á sveitarstjórnarlögum þar sem m.a. verður tekið á þeim þáttum sem þetta frumvarp fjallar um. Það er hins vegar samdóma álit Sambands íslenskra sveitarfélaga og samgönguráðuneytisins að ekki megi bíða lengur eftir lagasetningu vegna fjármálaupplýsinga sveitarfélaga og því er rétt að flýta því sem kostur er. Það er því full samstaða á milli ráðuneytisins annars vegar og Sambands íslenskra sveitarfélaga hins vegar um frumvarp þetta og einnig hafa þau sveitarfélög sem sent hafa samgöngunefnd umsagnir um málið tekið undir mikilvægi þess að afgreiða það með þeim hætti sem hér er kveðið á um. Samgöngunefnd er einnig einróma í afstöðu til þessa frumvarps og mælir með því að það verði samþykkt eins og það liggur fyrir.

Frú forseti. Það gleður mig að hv. þingmaður vill auka aga hjá sveitarfélögum og hafa allt uppi á borðum varðandi skuldbindingar þeirra en ég minnist þess að síðastliðið sumar vildi hv. þingmaður samþykkja Icesave blindandi án þess einu sinni að hafa séð það. Ég spyr hv. þingmann: Hvernig fer þetta saman?

Virðulegi forseti. Ég gleðst yfir því að hafa glatt hv. þingmann hér áðan, hins vegar segir hann sem oft áður ósatt um það að ég hafi lagt blessun mína yfir mál sem ég hafði hvorki kynnt mér né séð. Það er ósatt hjá honum og ég óska eftir því að hann leiðrétti það í það minnsta hvað það mál sem hann nefndi hér varðar. Ég hef ekki lagt í vana minn að styðja eða hafna málum sem ég þekki ekki, kannast ekki við eða hef ekki kynnt mér og geri ekki ráð fyrir að hv. þm. Pétur H. Blöndal geri það heldur, enda er hann ekki þekktur að því.

Frú forseti. Hv. þingmaður lagði sem varaformaður fjárlaganefndar mörgum sinnum til að Icesave yrði samþykkt, á öllum stigum málsins, alveg þar til að sumarþingið breytti frumvarpinu. 

Forseti biður þingmenn um að leyfa þingmanninum að tala.

… sem menn höfðu ekki séð en komu löngu seinna í ljós.

Virðulegi forseti. Ég eiginlega veit ekki hvernig ég á að svara hv. þm. Pétri Blöndal hvað þetta varðar. Ég er nokkuð allsgáður á þingflokksfundum Vinstri grænna og mér vitanlega hefur hann ekki setið þá fundi og ég veit ekki til þess að hann hafi þau gögn undir höndum sem þar hafa verið lögð fram, né að í hans eyru hafi hljómað þær raddir sem þar hafa talað varðandi það mál sem hann nefndi, Icesave-málið, sem hann hafði ekki pólitískan kjark til að afgreiða hér á þingi frekar en samflokksmenn hans sem komu þó þjóðinni í þann vanda sem Icesave-málið er.  Virðulegi forseti. Þeir sem tala svona eru veruleikafirrtir og vita ekki í hvaða heimi þeir lifa, þeir gera sér ekki grein fyrir veruleikanum eins og hann blasir við þeim. Þeir lifa allt öðru lífi en aðrir í landinu. Það er ekki núverandi ríkisstjórn sem kom fólkinu í þann vanda sem það er í. Það var fyrst og fremst ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins. Þingmenn þess flokks standa í ræðupúlti og afsala sér allri ábyrgð af eigin gjörðum og þykjast að auki að vera þess umkomnir að geta túlkað það sem fer fram á þingflokksfundum annarra flokka.

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar umræðu sem var hér áðan vil ég minna hv. þingmenn á að nú er samkomulag á milli stjórnar og stjórnarandstöðu um Icesave-málið og við eigum að halda því þar. Ég verð að viðurkenna eftir að hafa hlustað á þessi orðaskipti að við tökum ekki mikið mark á því sem stendur í rannsóknarskýrslunni en þar segir að við ættum að færa umræðuna hér á Alþingi upp á eitthvert annað plan en oft áður. Ég held að við eigum öll að einblína á það og horfa til okkar sjálfra til að reyna að komast aðeins áfram í þeirri vinnu. Að lokum vil ég segja að Icesave-málið er í þeim farvegi að sátt er á milli stjórnar og stjórnarandstöðu og við skulum reyna að halda því þar. Þá ætla ég að snúa mér að því máli sem er til umræðu, þ.e. frumvarpi til breytinga á sveitarstjórnarlögum, en tilgangur frumvarpsins er sá að styrkja eftirlitsnefnd sveitarfélaga. Um þetta mál ríkir mikil samstaða í samgöngunefnd. Ég stend að meirihlutaáliti samgöngunefndar, við sem vorum viðstödd þegar málið var tekið út stöndum öll heilshugar að því. Ég verð að segja af þessu tilefni að það var til mikillar fyrirmyndar hvernig hæstv. samgönguráðherra og samgönguráðuneytið unnu þetta mál í samvinnu við sveitarfélögin í landinu, því enginn ágreiningur er á milli sveitarfélaganna og ráðuneytisins um það hvernig standa skuli að því sem hér er gert. Það tel ég til fyrirmyndar og eftirbreytni fyrir önnur ráðuneyti í mörgum málum. Í stuttu máli færir þetta frumvarp eftirlitsnefnd sveitarfélaganna betri upplýsingar um stöðu sveitarfélaganna í landinu. Hingað til hefur eftirlitsnefndin unnið með gamlar upplýsingar og þar af leiðandi oft og tíðum ekki haft tækifæri til þess að grípa inn í og reyna að leiðbeina sveitarfélögunum ef í óefni stefnir. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir ársfjórðungslegum skilum til eftirlitsnefndarinnar, sem gerir að sjálfsögðu starf nefndarinnar mikið markvissara og árangursríkara í framtíðinni. Í sambandi við þetta vil ég nefna að það er líka mikilvægt að fara lengra og breyta samskiptum ríkis og sveitarfélaga og ég veit að sú vinna er í gangi, að réttir tekjustofnar fylgi verkefnum þegar þau eru flutt frá ríki til sveitarfélaga og að þær vinnureglur verði settar að þegar búið er að flytja verkefnin verði kostnaður við þau reiknaður til að fá niðurstöðu um hve mikið af tekjustofnum þurfa að fylgja þeim yfir. Ég tel, virðulegi forseti, að hræðslan við að þeir tekjustofnar sem þurfa að fylgja verkefnunum geri það ekki sé ein ástæða þess að sveitarfélög hafa ekki verið tilbúin til að taka við fleiri verkefnum frá ríkinu en raun ber vitni. Ég vonast til þess að sú vinna sem fram undan er verði í samræmi við þá vinnu sem við erum hér með, að menn komist að samkomulagi. Ég vil líka minna á það, virðulegi forseti, og er óþreytandi við það, að á síðasta ári eða á síðustu mánuðum hefur ríkið fært til sín 2,5 milljarða af tekjum sveitarfélaganna, annars vegar í formi tryggingagjalds og hins vegar í formi lagafrumvarps sem var flutt af hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra í haust. Því verður að breyta. Ég ætla að minna á það að skriflegt samkomulag er á milli stjórnvalda og sveitarfélaga um að reikna kostnað við þau lagafrumvörp sem eru lögð fram á Alþingi, til að menn geti gert sér grein fyrir því hvaða áhrif viðkomandi frumvörp hafa á tekjustofna ríkis og sveitarfélaga. Það er mjög mikilvægt að því samkomulagi verði fylgt eftir. Ég hef spurt sjálfan mig að því hvort ekki verði nánast að setja þetta í lög, því þó að skrifað samkomulag sé á milli ríkis og sveitarfélaga þá er ekki farið eftir því. Ég vil benda á það, virðulegi forseti, að í þessu frumvarpi er líka ætlast til þess að ríkið og eftirlitsnefndin nái utan um heildarskuldbindingar sveitarfélaganna, skuldbindandi samninga og annað sem sveitarfélögin hafa gert, þannig að við höfum réttu myndina af stöðu sveitarfélaganna. Það er mjög mikilvægt að það sé gert. Þá verð ég að benda á það, virðulegi forseti, að á Alþingi Íslendinga er verið að setja lög sem skuldbinda ríkissjóð fram í tímann, hvort sem þau eru um tónlistarhús, hugsanlegar vegaframkvæmdir eða byggingu háskólasjúkrahúss, nýs Landspítala. Ríkisvaldið er í raun og veru að feta inn á þessa braut líka. Ég tel mjög mikilvægt að ríkið setji inn í fjárlög sín sama eftirlit og sömu skilyrði gagnvart sjálfu sér, til að ekki sé verið að setja einhverjar reglur um hvernig sveitarfélögin eigi að vinna en ríkið fari síðan sjálft í öfuga átt. Að endingu, virðulegur forseti, þá fagna ég þessu frumvarpi og tel það til mikilla úrbóta og mun að sjálfsögðu samþykkja það hér á eftir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Ég er sammála honum í því að það þurfi að taka á þessum duldu framkvæmdum sem menn eru að fara í, eins og menn ætla að fara í gegn með háskólasjúkrahúsið, eins og Harpa er byggð, Egilshöll líka og sundlaugin á Álftanesi. Ég spyr hv. þingmann hvort það hafi komið til tals í nefndinni að banna hreinlega sveitarfélögunum að stofna til skulda, bara algjörlega, og feta þá í kjölfar mjög margra heimila á landinu sem hafa lært af hruninu og eru byrjuð að spara fyrir útgjöldum. Það verði sem sagt framtíðarstefnan að menn eigi yfirleitt fyrir öllum útgjöldum sem þeir fara í, jafnt sveitarfélög, einstaklingar, heimili, fyrirtæki og ríkið.

Virðulegi forseti. Það komst ekki til tals í nefndinni, svo ég svari hv. þm. Pétri Blöndal beint, að banna sveitarfélögunum að taka lán fyrir framkvæmdum. Ég er persónulega þeirrar skoðunar að ekki þurfi að gera það frekar en með ríkið, ef menn hafa það að markmiði að sjá til lands. Að gefnu tilefni nefni ég að það kom hins vegar til umræðu í nefndinni, var rætt lauslega og verður rætt líka áfram í áframhaldandi vinnu á milli sveitarfélaganna og ríkisvaldsins í framtíðinni, hvort menn þurfi að skoða að sveitarfélögin taki hugsanlega ekki erlend lán. Það tel ég mjög koma til greina. Sveitarfélögin eru með tekjur í íslenskri mynt, íslenskum krónum eins og við vitum, og það kemur mjög hart niður á þeim sveitarfélögum sem eru ekki með t.d. útflutningsgreinarnar mjög sterkar sem skiluðu þá meiri tekjum þegar krónan féll eins og við þekkjum núna. Því tel ég að menn þurfi að skoða það mjög vandlega. Það er líka annað sem gerðist þar, og ég þekki það sjálfur sem sveitarstjórnarmaður, að mörg sveitarfélög tóku erlend lán á þeim tíma sem krónan var að styrkjast. Þá sýndu þau sveitarfélög mjög góða afkomu vegna þess að krónan hafði styrkst gagnvart erlendum gjaldmiðli sem þýddi að það var betri rekstrarafkoma hjá sveitarfélögunum. Það var mjög bagalegt að mínu viti fyrir þau sveitarfélög sem tóku ekki erlend lán. Í því sveitarfélagi sem ég sat í bæjarstjórn fyrir og var í forsvari fyrir tókum við engin erlend lán, enda var það sveitarfélag með engin erlend lán þegar hrunið varð. Við okkur var hins vegar sagt: Þið sýnið mjög slaka rekstrarafkomu, ef þið hefðuð tekið erlend lán væruð þið með miklu betri rekstrarafkomu en núna sést í bókum sveitarfélagsins. Ég tel þetta nokkuð sem menn verða að ræða mun frekar og nánar í samgöngunefnd og að sjálfsögðu líka á sviði sveitarstjórnarmála.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar upplýsingar um starfið í nefndinni. En skuldir allra ríkja í heiminum eru að meðaltali 0 og skuldir allra einstaklinga í grófum dráttum eru líka að meðaltali 0, þ.e. þeir eiga jafnmikið og þeir skulda. Allt sem er lánað út hefur einhver annar sparað í einhverju formi. Ég sé ekki af hverju Íslendingar ættu alltaf að vera skuldamegin í lífinu. Af hverju fara þeir ekki í það eins og sumar aðrar þjóðir að eiga fyrir öllum skuldum? Ég vil að menn taki þá stefnu að eiga fyrir skuldum nema kannski íbúðarhúsnæði sínu, en að kaupa t.d. ekki bíl nema eiga fyrir honum, geti staðgreitt hann. Þannig hefur þetta víða verið. Öll okkar vandræði með gjaldmiðilinn og hvað sem er eru vegna þess að við erum svo skuldamegin í lífinu. Við erum ekki sjálfstæð. Íslendingar ættu að taka þessa stefnu og hluti af því er að sveitarfélögin eigi fyrir þeim útgjöldum sem þau fara í, annars hafa þau bara ekki efni á því. Hins vegar mætti hugsanlega leyfa þeim að hækka útsvarið tímabundið ef þau ætla í stórar framkvæmdir, en þá vita menn af því og geta safnað sér fyrir leikskóla eða einhverjum framkvæmdum sem sveitarfélagið ætlar að fara í. Ég held að Íslendingar þurfi að snúa við blaðinu. Í 50 eða 60 ár hafa Íslendingar verið skuldamegin í lífinu og borgað heljarinnar vexti til annarra þjóða sem hafa sparað og lánað okkur peninga. Við eigum að snúa við blaðinu og fara að eiga fyrir því sem við eyðum í.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir að brýna bæði mig og aðra til þess að sýna ráðdeild. Það er auðvitað rétt sem hv. þingmaður segir, það er mjög gott ef sveitarfélögin, einstaklingarnir eða fyrirtækin eiga fyrir öllu sem þarf að gera. Það er samt þannig, virðulegi forseti, að sveitarfélögin geta lent í því að þurfa að fara í framkvæmdir sem þau eiga kannski ekki fyrir þá stundina og ef menn sýna ráðdeild í því er það mjög gott. Það er mjög mikilvægt að það sé gert, enda er það frumvarp sem við erum að ræða núna einmitt þáttur í því að efla eftirlit með sveitarfélögunum og eins líka að menn sjái fram úr þeim skuldbindingum sem þeir fara út í. Við þekkjum hér vandamál eins sveitarfélags sem fór mjög óvarlega í sínum framkvæmdum sem leiddi til mikillar kjaraskerðingar við íbúana, útsvarshækkana samhliða því og annars sem fylgir þeim ákvörðunum. Eigi að síður verðum við að fara af mikilli varfærni í þessa umræðu. Mörg sveitarfélög fara mjög varlega í fjárskuldbindingum sínum og áætlunum en samt getur komið til þess að menn verði að taka til þess lán. Þá verða menn líka að gera það með þeim hætti að þeir sjá fram á að þeir geti staðið við afborganir. Það hefur líka verið umræða um það í samgöngunefnd hvort það væri hugsanlegt að menn settu einhverjar skorður við því, eins og hv. þingmaður kom hér inn á. Menn gætu hækkað útsvarið í ákveðinn tíma ef mjög dýrar framkvæmdir stæðu fyrir dyrum. Þá mundi hugsanlega þurfa ákveðið vægi íbúanna til að samþykkja þær, þ.e. kannski væri ráð að hafa íbúakosningu um það, sem væri mjög dýrt, til að örfáir einstaklingar gætu ekki skuldbundið heilt sveitarfélag. Auðvitað þurfum við að taka þessa umræðu dýpra og meira og það verður gert í hv. samgöngunefnd.

Frú forseti. Ég vil aðeins blanda mér í þessa umræðu um breytingu á sveitarstjórnarlögum sem ég held að sé ákaflega mikilvæg. Eftirlitshlutverk eftirlitsnefndar með fjármálum sveitarfélaga hefur ekki verið nógu öflugt, nefndin hefur ekki haft þau tæki sem til hefur þurft til þess að geta raunverulega fylgst með og skoðað hvernig fjármál sveitarfélaganna standa. Ég sé hins vegar fyrir mér að þrátt fyrir þá lagabreytingu sem við erum að tala um hér muni ítarlegri leiðbeiningar þurfa að koma til á næstu mánuðum og missirum, kannski ekki endilega frá Alþingi heldur frá ráðuneyti sveitarstjórnarmála, um það nákvæmlega hvernig sveitarfélög megi skuldsetja sig, hvaða mörk eigi að vera til að mynda á því hversu langt þau megi ganga í skuldsetningu. Eins og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson kom inn á er að sumu leyti kyndugt að fáeinir einstaklingar í tiltekinni sveitarstjórn geti tekið fjárhag eins sveitarfélags til margra ára í gíslingu með einhverjum tilteknum ákvörðunum sem íbúarnir hafa kannski aldrei fengið að kjósa um. Að þessu leyti til er mjög mikilvægt að hugleiða það hvort leyfa eigi sveitarfélögunum í meira mæli að hafa svigrúm í því hvernig þau taka gjöld og þá jafnvel að íbúarnir komi með beinum hætti að slíkum ákvörðunum. Ég nefni þetta vegna þess að ég hafði á námsárum mínum tækifæri til þess að búa í sveitarfélagi þar sem þessi háttur er hafður á, þ.e. íbúarnir fengu að taka sjálfir um það ákvarðanir hvort þeir vildu t.d. hækka útsvar til tiltekinna framkvæmda um stundarsakir eða í lengri tíma. Til þess að koma með mótrökin líka bendi ég á að það er ekki alveg alltaf sjálfsagt að hækka útsvar í nokkur ár til að láta þá sem búa í sveitarfélaginu núna greiða fyrir mannvirkin sem eiga kannski að vera áratug eða marga áratugi fram í tímann. Ég held að þetta frumvarp sé afar mikilvægt og fagna því eindregið, og fagna í rauninni að það skuli vera komið í gegn núna. En ég hlakka líka til þegar heildarendurskoðunin á sveitarstjórnarlögunum verður komin í gegn og vænti þess að þeir þættir sem ég hef nefnt hérna verði að einhverju leyti skýrðir enn frekar í þeirri vinnu.

Forseti. Við ræðum breytingu á sveitarstjórnarlögum sem varða fjármál sveitarfélaga og svokölluð ársfjórðungsuppgjör sveitarfélaga til þess að eftirlitsnefndin verði betur í stakk búin til að fylgjast með fjármálum sveitarfélaga. Ég sagði í fyrri ræðu minni við 1. umr. um þetta mál að stundum þætti mér löggjafinn sýna æðimikinn tvískinnung í lagasetningu. Hér er verið að setja lög til að kalla eftir upplýsingum og uppgjöri frá sveitarfélögum á meðan löggjafinn sjálfur á í mestum vandræðum innan fjárlaganefndar við að fá upplýsingar um það hvernig stofnanir ríkisins standa hverju sinni vítt og breitt um landið. Þetta er áþekkt og kynjakvóti í stjórnum einkafélaga úti í bæ meðan ríkisstjórnin getur ekki séð sóma sinn í að halda jafnréttislög við skipun stjórna í þau fyrirtæki sem hún hefur umráð yfir. Það ríkir pínulítill tvískinnungur í löggjafanum öðru hvoru. Það er hins vegar ljóst að eftirlit með fjármálum sveitarfélaga, eins og eftirlit með rekstri ríkisstofnana, er að sönnu nauðsynlegt. Ég vil aðeins varpa því inn í umræðuna hvernig menn ætla að skoða þessi ársfjórðungsuppgjör. Ætla menn að horfa í ársfjórðungsuppgjöri eingöngu til þess hvað stendur í A-hluta, þar sem eru tekjur og gjöld, A-hluta sem er raunverulegur rekstur sveitarsjóðs, og hvort tekjur sveitarfélagsins standa undir þeim gjöldum sem sveitarfélögin standa frammi fyrir? Það er í raun og veru mælikvarði á rekstur sveitarfélaganna. Síðan erum við með B-hluta fyrirtæki. Svo erum við með eignarsjóð sem oft heldur utan um eignir sveitarfélagsins. Eignarsjóður er oftar en ekki sá sem tekur lán til nýbygginga og það kemur ekki niður á og sér ekki stað í A-hluta sveitarfélaganna. Hvernig ætla menn að bera saman þessi ársfjórðungsuppgjör til að geta skoðað hvort sveitarfélagið stendur verulega illa? Á líka að taka þau sveitarfélög sem eiga öflug B-hluta fyrirtæki sem geta greitt arð inn í A-hlutann þannig að það sjáist ekki í raun hvort tekjur standi undir gjöldum heldur kemur arður frá fyrirtækjum inn til að rétta af A-hlutann? Á að taka þetta með inn þegar verið er að skoða og leggja mat á stöðu sveitarfélaganna hverju sinni? Allt er þetta þarft, og vissulega þarft að það sé virkt eftirlit með fjármálum sveitarfélaga. Það hefur sýnt sig að sums staðar hafa sveitarfélög farið fram úr sér. Sums staðar hafa þau einfaldlega ekki ráðið við þær fjárfestingar sem þau hafa farið í. Hvernig ætla menn í þeirri endurskoðun sem á sér stað í sveitarstjórnarlögum að meðhöndla t.d. þær fasteignir sveitarfélaganna sem eru ekki eign sveitarfélaganna heldur sem þau hafa selt frá sér og eru síðan leigjendur að, eins og t.d. skólabyggingum í sveitarfélögum, og við vitum að ekki er hægt að ganga að í raun? Hvernig ætla menn að meðhöndla slíka langtímaleigusamninga í árshlutauppgjöri til að meta stöðu sveitarfélagsins? Hvernig ætla menn að fara í allar þessar leikfimisreikniæfingar til að hægt sé í raun að bera sveitarfélögin saman til þess að eftirlitsnefndin hafi eitthvað til að skoða til að segja til um hvort vá sé fyrir dyrum eður ei? Hafa menn íhugað þetta ferli allt saman? Eða eru menn að bregðast við með því að kalla eftir árshlutauppgjöri bara vegna nýkominna vanda einstakra sveitarfélaga? Þegar menn fara í breytingu á löggjöf verða þeir að svara því með hvaða hætti þeir ætla síðan að nýta sér þá breytingu sem verið er að fara í. Ég vænti þess að allar þær spurningar sem ég hef varpað hér fram hafi með einhverjum hætti komið fram í nefndinni og menn hafi kallað til aðila sem hafa svarað einhvern veginn. Þegar menn fara af stað - og er það skýrara en nokkru sinni fyrr með útkomu þeirrar rannsóknarskýrslu sem við höfum nú undir höndum - og þar til stjórnvaldsákvörðun er tekin þurfa að liggja fyrir skýrir verkferlar svo það sé ljóst hvernig ferlið var hugsað og hvernig það eigi síðan að fara í framkvæmd. Flýtum okkur hægt og höfum þessa hluti á hreinu þegar við setjum lög sem við ætlum að sjálfsögðu öðrum að fara eftir. Höfum verklagsreglurnar skýrar. Frú forseti. Þetta var innlegg frá gömlum sveitarstjórnarmanni vegna þess að sveitarfélögin eru kjölfesta samfélagsins. Án þeirra væri ekkert. Þetta er eins og að fjölskyldan er hornsteinninn eins og stundum er sagt en æðra stjórnstigið, löggjafarvaldið Alþingi, gleymir því stundum hversu mikilvægt sveitarstjórnarstigið er í landinu.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir innlegg hennar í þessa umræðu sem var þarft og ágætt þó að ég áttaði mig ekki á því í upphafi ræðu hennar í hvaða vandræðum fjárlaganefnd ætti með að afla upplýsinga sem hún óskaði eftir að fá. Hv. þingmaður útskýrir það kannski frekar á eftir. Ég kannast ekki við að fjárlaganefnd hafi átt í erfiðleikum með að fá upplýsingar sem hún biður um, hvorki varðandi fjárhagsstöðu sveitarfélaga, ríkisins né annars, en það kann þó að hafa farið fram hjá mér. Markmiðið er auðvitað að ná yfirsýn yfir fjármál sveitarfélaga, A-hlutann, tekjur og gjöld, þ.e. rekstrarhlutann, eins og hv. þingmaður nefndi hér áðan, en ekki síður varðandi skuldastöðu sveitarfélaga, hvar sveitarfélögin hafa safnað skuldum, hverjar skuldirnar eru og að auki hverjir möguleikar sveitarfélaga eru til að standa undir þeim skuldbindingum. Við stöndum frammi fyrir því og höfum rætt í samgöngunefnd þann hluta af skuldbindingum sveitarfélaga, þ.e. eignir sem sveitarfélögin þurfa að leigja til að geta rækt sitt lögbundna hlutverk rétt eins og skóla, leikskóla og önnur mannvirki sem sveitarfélög mörg hver hafa selt frá sér og þurfa síðan að leigja dýrum dómum og hafa þar af leiðandi mörg m.a. komist í þann vanda sem þau eru í núna. Markmiðið er að ná heildarsýn yfir fjárhagsstöðu sveitarfélaga með eins víðtækum hætti og mögulegt er. Það er sameiginlegt markmið sveitarfélaganna og ráðuneytisins 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Val Gíslasyni andsvarið. Það sem ég átti við í upphafi var að fjárlaganefnd ber að hafa eftirlit með fjárlögum. Ríkisstofnanir fara árlega fram úr fjárlögum. Ef jafnvirkt eftirlit ætti að vera með stofnunum ríkisins af hálfu fjárlaganefndar ætti fjárlaganefnd að geta kallað eftir ársfjórðungsuppgjöri stofnana til þess að geta fylgt því eftir og skoðað hver staðan er á sama hátt og kallað er eftir árshlutauppgjöri sveitarfélaganna. Það er það sem ég átti við þegar ég talaði um tvískinnunginn. Mér finnst stundum eins og löggjafinn ætli öðrum annað en það sem hann kannski gerir sjálfur. Ég þakka hv. þingmanni upplýsingarnar um hvernig nefndin og hæstv. sveitarstjórnarráðherra hyggst fara í þetta verkefni og vinna til þess að gæta fyrst og síðast hagsmuna sveitarfélaganna þannig að þeirra sé að sinna lögbundnum hlutverkum sínum og ana ekki út í óráðsíu að óathuguðu máli, ef svo mætti að orði kveða, þannig að sveitarfélögin í landinu standi sem best héðan í frá.

Forseti. Fjárlaganefnd hefur til þess vald og getur kallað eftir upplýsingum hvenær sem hún vill til stofnana og ráðuneyta og óskað eftir að Ríkisendurskoðun leiti eftir upplýsingum, gefi álit á útgjalda- og rekstrarhliðum ráðuneyta og stofnana. Það hefur ekki verið gert nógu ítarlega á undanförnum árum og þurfum við að taka okkur á. Vandinn felst aðallega í að við höfum ekki nýtt okkur þau tæki og þann búnað sem við höfum, hvorki í fjárlaganefnd né annars staðar, til að afla slíkra upplýsinga og fylgja betur eftir því að fjárlögum sé t.d. fylgt. Í því ætlum við að bæta okkur og ég held að full samstaða sé um það hér á Alþingi og í fjárlaganefnd og í þeim nefndum sem hafa með þau mál að gera, bæði ríkis og sveitarfélaga. Fram kom á fundum samgöngunefndar í umræðu um þetta mál að nánari útfærsla á því, þ.e. um hvaða upplýsingar verður beðið, á hvaða formi og hvernig með þær verður farið, muni fylgja í reglugerð með frumvarpinu þegar að því kemur. Samstaða er á milli sveitarfélaganna, Sambands íslenskra sveitarfélaga og ráðuneytisins um að haga málum með þeim hætti. Nokkuð góð samstaða ef ekki algjör er um hvernig sú vinna fer fram og aðeins um útfærsluatriði að ræða hvernig reglugerðin verður eftir því sem okkur skildist á þeim aðilum sem til okkar komu og ræddu þetta. Vonandi verður frumvarpið að lögum eins og hér hefur verið lagt fram og mælt með þannig að hægt sé að fara að vinna eftir því sem allra fyrst og kalla eftir upplýsingum til að ná betur utan um skuldastöðu og fjármál sveitarfélaga.