Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Það hefir verið venja að setja þær upphæðir, sem ávísað hefir verið umfram fjárlög, á væntanleg fjáraukalög. Þessari venju er nú haldið með því að leggja nú fyrir þetta þing frv. til fjáraukalaga fyrir 1935. Í greinarg., sem fylgir frv., er gerð grein fyrir hverjum útgjaldalið fyrir sig, og sé ég ekki ástæðu til að bæta neinu við það, sem þar stendur um það. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og fjvn.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Þetta frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1934 er samið samkv. till. endurskoðenda landsreikninganna, eins og venju er til, og sé ég ekki ástæðu til að ræða um efni þess. Ég vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjvn.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Það eru engar stórvægilegar breyt. á útsvarslögunum, sem felast í þessu frv., og þegar þetta frv. var lagt fram, fylgdi því ýtarleg grg., svo ég tel ekki þörf á að fjölyrða um það nú. - Ég skal þó nefna helztu breyt. Í 1. gr. er því slegið föstu, að leggja megi útsvar á útlendinga á sama árs tekjur, eða þær tekjur, sem þeir fá á því ári; annars er það venja að leggja á tekjur næsta árs á undan, eins og öllum er vitanlegt. Þessi breyt. er gerð til öryggis um, að útsvör þessara manna innheimtist, ef þau eru lögð á, en oft vill verða svo, að þeir flytji burtu aftur, og næst þá ekkert af þeim. Jafnframt er því, slegið fúsu, að þetta ákvæði nær aðeins til erlendra manna. - Í 5. gr. er gert ráð fyrir, að skjóta megi til ríkisskattanefndar þeim úrskurðum, sem felldir eru af skattanefndum, og nær heimild þessi til beggja aðilja, hreppsnefnda og gjaldþegna. - Í 8. gr. er sett ákvæði um, að hjón beri ábyrgð á útsvarsgreiðslum hvors annars, ef þau búa saman, þegar útsvarsálagningin fer fram. Þetta hefir áður verið talið vafasamt. - Í 9. gr. er nýmæli, er mælir svo fyrir, að ríkisstj. geti sett í reglugerð ákvæði um, að kaupgreiðendur séu skyldir til að halda eftir af kaupi þeirra, er skulda útsvar. Þetta ætla ég, að séu aðalbreytingarnar, og í 11. gr. er svo fyrir mælt, að þegar lög þessi hafi öðlazt staðfestingu konungs, þá skuli fella texta þeirra ásamt öðrum lögum, sem gerð hafa verið til breyt., inn í útsvarslögin frá 1926 og prenta þau síðan upp í heilu lagi. Því var hreyft í Nd., að búast mætti við, að gera þyrfti fleiri breyt. á þessum l. en hér er gert, og á þetta var einnig bent í allshn. þessarar d. Allshn. leggur þó engan dóm á, hvort svo muni verða, en hún taldi rétt að halda þessu opnu, þannig að heimila ráðh. að láta prenta lögin upp, en hafa ekki beint skylduákvæði þar um. Er þá hægt að sleppa niður prentun, ef vænta má nýrra breyt. bráðlega, eins og heyrzt hefir, að megi vænta, ef mþt. sú, er skipuð var til að gera till. um tekjuöflun bæjar- og sveitarfélaga, tekur þessi l. til athugunar. Ég vil svo að öðru leyti geta þess, að allshn. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ.

Forseti (EÁrna): Útbýtt er í d. brtt. á þskj. 311, og þarf að leita afbrigða til þess að hann megi taka til meðferðar á fundinum.

Þorsteinn Þorsteinsson Það var á síðasta þingi öndverðu, að ég kom fram með frv. til l. um breyt. á útsvarslögunum, og var það samskonar breyt. og nú liggur fyrir á þskj. 311. Þá var máli þessu vísað til allshn., er tók það til athugunar, og af því leiddi, að fram kom þáltill. um, að stj. skyldi leggja fyrir næsta þing frv. til l. um heimilisfang, og var gert ráð fyrir, að það fæli í sér ákvæði frv., eða þessarar brtt. Frv. þetta kom ekki þá fram, eins og ætlast mátti til. en hæstv.atvmrh. lofaði, að frv. skyldi liggja fyrir þessu þingi, og réð mann til að semja það. En þar sem þetta frv. er ekki komið fram enn, þá hefi ég viljað nota tækifærið úr því á annað borð á að gera breyt. á útsvarsl., og bera fram þessa brtt., þar sem mjög nauðsynlegt er, að slík breyt. verði gerð og nái sem fyrst fram að ganga. Síðan frv. mitt kom fram, hefi ég séð í sýslufundagerðum ýmsum óskir um, að samskonar breyt. yrði gerðar á útsvarsl. og farið var fram á í nefndu frv. mínu, svo að ég geri ráð fyrir, að það sé víðar en í mínu kjördæmi, sem menn vilja fá skýrari ákvæði um þetta. Enda hefir það sýnt sig á undanförnum árum, að þetta er plága fyrir sum sveitarfélög, er hafa þurft að leggja á há útsvör, og þar hefir farið svo, að sumir hærri gjaldendurnir hafa flúið þá sveit á þann hátt, að þeir hafa talið sig til heimilis í annari sveit, en þó lítið eða ekkert dvalið þar, heldur verið í sömu sveitinni áfram og stundað þar sína atvinnu. Það má segja, að með því að leita dómstólanna, þá megi fá þetta leiðrétt, en það eru mörg hreppsfélög, sem hika við að fara þá leið, því hún er allkostnaðarsöm, og oft jafnvel dýrari en það, sem fæst. Þess vegna er ekki lagt á þessa menn og þeir hafa sloppið sumir alveg, og hefir þetta leitt til svo stórra vandræða, að sumir leysa sig alveg undan þeirri skyldu að eiga lögheimili. - Ég segi nú ekki, að þessi brtt. kippi þessu algerlega í lag, en mjög ætti þó að verða til bóta slík breyt á l., og menn ættu fremur að kjósa sér lögheimili eftir en áður. - Ég held, úr því sem komið er, að það sé illa farið, að ekki skuli vera til ákvæði í þessa átt. Auðvitað má breyta þessari till., ef henni yrði nú vísað til allshn. og hún teldi henni í einhverju ábótavant; ég er ekkert á móti því. Mér þætti í rauninni heppilegast, ef n. vildi athuga þessa till., að afgreiðslu málsins yrði frestað og það tekið út af dagskrá.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Út af orðum hv.þm. Dal. get ég upplýst, að fyrir liggur þáltill. um undirbúning löggjafar um heimilisfang. Hefir nokkuð verið unnið að því þegar að semja frv. um þetta efni. En ég sé ekki ástæðu til að hlutast til um, að það verði nú lagt hér fyrir d. Mér hefir skilizt á n., sem skipuð var til að gera till. um tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga, að hún myndi snúa sér að því að athuga útsvarslistana, og mætti þá um leið taka til athugunar l. um heimilisfang.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Frá hv.þm. Dal. hefir komið brtt. Hún er þannig löguð, að um allmikla gerbreytingu er þar að ræða frá reglum þeim, sem farið hefir verið eftir undanfarið. Allshn. hefir ekki getað athugað þessa brtt., þar sem hún er komin fram hér á fundinum. Mér sýnist brtt. þessi íhugunarverð, með því líka að nokkuð er síðan þessi sami hv.þm. hróflaði við hinu sama atriði hér í d. Tel ég því rétt að óska eftir því við hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá, svo að n. gefist tækifæri til að athuga till., áður en til atkvgr. kemur um málið.

*Frsm. (Jónas Jónsson): Það kom í ljós eftir 2. umr., að gera þurfti smábreyt. á frv., sérstaklega í sambandi við þá breyt., sem gerð var á upphaflegu lögunum 1929 og voru lagfæringar á smíðagöllum. Breyt. eru ekki aðrar en sú, sem gerð var við 2. umr., þegar samþ. var að fella niður útgáfustjórn og að menntamálaráðið skyldi sjálft hafa með þetta að gera. Af því að hér er aðeins um formsbreyt. að ræða, en ekki efnisbreyt., sé ég ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum.

Frsm. (Finnur Jónsson) Samgmn. hefir sent allar brtt., sem fram hafa komið við brúalögin, til umsagnar vegamálastjóra, og hefir samkv. hans tilh lagt til, að gerðar verði á hinu upphaflega frv. þær breyt., sem hún ber fram á þskj. 281. Þar eru teknar upp allar þær breyt. á brúalögunum, sem vegamálastjóri mælir með af þeim, sem bornar hafa verið fram á öðrum þskj., og auk þess nokkrar brýr, sem vegamálastjóri telur rétt að taka með, en ekki hafa verið gerðar till. um af einstökum þm. Er það brú á Vesturdalsá í Miðfirði, Hrolleifsdalsá í Sléttuhlíð, Sandós í Fljótum, Reykjaá í Fljótum. Hólsselskil á Fjöllum, Hörðudalsá í Hörðudal og Miðá í Miðdölum. En þær brýr, sem gerðar eru till. um á þskj. 66 og vegamálastjóri mælir ekki með, hefir n. ekki treyst sér til að taka upp, og þá ekki heldur brú á Sandá eða Brunná neðan þjóðvegar í Öxarfirði sem hv.þm.N.-Þ. gerir till. um á þskj. 219. - Ég ætla ekki að fara nánar út í till. vegamálastjóra um þessi mál, en umsögn hans er í mínum höndum, og er ég vitanlega fús að lána hana hverjum þeim hv.þm., sem óskar að athuga þetta nánar.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. samgmn. hefir tekið upp brtt. mínar á þskj. 69, og um leið og ég tjái henni þakkir fyrir það, tek ég hér með aftur mínar till. á nefndu þskj.

*Gísli Guðmundsson: Ég stend ásamt öðrum nm. samgmn. að þeim brtt., sem hv.frsm. hefir gert grein fyrir, en auk þess hefi ég sérstaklega flutt brtt. á þskj. 2151, sem n. í heild gat ekki fallizt á að taka upp í sínar till., þar sem hún tók aðeins upp þær af till. einstakra þm., sem vegamálastjóri hafði mælt með, og auk þess nokkrar brýr, sem einstakir þm. höfðu ekki gert till. um, en vegamálastjóri taldi rétt, að teknar væru upp, ef breyt. á brúalögunum væru samþ. ná annað borð. Þessi till., sem ég hefi leyft mér að bera fram. er um brú yfir Sandá neðan þjóðvegar í Öxarfirði, og í umsögn sinni hefir vegamálastjóri látið þau orð falla, að hann teldi mikla þörf á að byggja þessa brú, þó hann hinsvegar - sökum þess að hér á ekki stór byggð hlut að máli -- treysti sér ekki að mæla með því, að hún væri tekin upp. Ég vil þó þrátt fyrir það, að vegamálastjóri treystir sér ekki til að mæla með þessari till. minni, sem ef til vill stafar að einhverju leyti af ókunnugleika norður þar, og þar af leiðandi n. í heild ekki heldur, fara þess á leit, að hv. d. líti með velvilja á þá þörf, sem þarna er fyrir hendi, og taki til yfirvegunar að samþ.till. mína. Það hagar þannig til í Öxarfirði, að þar eru nokkur byggð býli í svokölluðum Sandi. Úr Jökulsá á Fjöllum rennur lítil kvísl, sem Sandá heitir, ofan við þessa bæi og í aðra á, sem Brunná heitir og fellur til sjávar austan Sandsbæjanna. Þessi litla byggð er þannig afskorin frá aðalbyggðinni á alla vegu af vatnsföllum. Yfir sjálfa Jökulsá er yfirleitt ekki fært á þessum stað, nema á ferju, en um Sandá og Brunná er það að segja, að langan tíma ársins geta þær verið þannig, að þær séu alls ekki færar t. d. fyrir sauðfé. Þannig hefir það verið svo þrásinnis á síðustu árum, að þegar vöxtur hefir verið í Jökulsá á Fjöllum, þá hefir verið svo mikið vatn í Sandá og Brunná fram eftir öllu sumri, að bændurnir á Sandsbæjunum hafa ekki með neinu móti getað komið fénu frá sér á afrétt. Þeir hafa verið fjármargir, og hefir það horft til stórvandræða að geta ekki komið fénu úr heimahögum, því landrýmið þarna svarar ekki til fjárfjöldans. Í hitteðfyrra réðust bændurnir seinast í það, þegar komið var langt fram á sumar, að koma fénu yfir Sandá og Brunná upp til afrétta. Höfðu þeir sumparwt til þess ferjur, en sumpart var féð rekið í árnar. Tókst að vísu að koma meginhlutanum yfir, en það fórst margt fé við þetta, þannig að bændurnir urðu fyrir tilfinnanlegum skaða af því, auk þess tjóns, sem það olli þeim, að hafa féð svo lengi í heimahögum. Vegna þessara vandræða hins afskorna hl. sveitarinnar vildi ég leyfa mér að bera fram till. um að taka brú á Sandá eða Brunná upp í brúalögin. Það væri hentugra fyrir byggðina að fá brú á Brunná með tilliti til þjóðvegarins, en hinsvegar telur vegamálastjóri, að ódýrara yrði að brúa Sandá, og menn mundu sætta sig við, að brúin væri byggð á þeim stað. Ég þykist nú hafa gert grein fyrir, að það liggja til þess fullar ástæður, að þessi till. er fram komin, og ég hygg, að hv. Alþingi hafi oft litið á þörf einstakra byggða, þó litlar séu, sem ekki hefir verið brýnni eða auðsærri en þörf þessara manna á því að fá yfirunninn þennan farartálma.

Thor Thors Ég hefi borið fram allmargar brtt. við þetta frv. á þskj. 66. Hv. samgmn. hefir nú tekið sumar þeirra upp í sínar till. samkv. því, sem vegamálastjóri lagði til. Þær brýr, sem samgmn. hefir tekið upp, eru á Kálfá í Staðarsveit, Fróðá í Fróðárhreppi, Laxá í Neshreppi Svelgsá í Helgafellssveit og Svínafossá á Skógarströnd. Allar þessar brýr eru yfir meira en 10 metra haf, og því nauðsynlegt að taka þær sérstaklega upp í brúalögin. Hinar árnar, sem tilteknar eru í till. mínum, hafa reynzt minni en svo, að nauðsynlegt sé að tiltaka þær í lögunum, þar sem brúarlengdin nær ekki 10 metrum, en slíkar brýr greiðast að öllu úr ríkissjóði samkv. því, sem ákveðið er í b-lið 2. gr. í brúalögunum frá 1932. Að þessum upplýsingum fengnum vil ég leyfa mér að þakka hv. samgmn. fyrir það, að hún hefir tekið til greina allar mínar till., sem máli skipta í þessu sambandi, og vil ég þá jafnframt taka aftur hinar aðrar brtt. mínar á þskj. 66.

*Sigurður Kristjánsson: Það er kunnugt, að á þessu jarðakaupamáli var gerð skipun á síðasta þingi, en þetta er eitt af þeim málum, sem núv. stjórnarflokkar gerðu samning um, þegar stj. var síðast mynduð, á þann hátt, að þeir virðast hafa skuldbundið sig til þess að ná jarðeignum í landinu yfirleitt undir ríkið. Það er líka kunnugt, að út af þessu hafa risið miklar umr. víða úti um land, og eins í blöðunum. Sjálfstfl. hefir haldið því fram, að yfirleitt væri heppilegast, að jarðirnar séu í sjálfsábúð, og auk þess hafa margir haldið því fram, að það hefði stórkostlega þjóðfélagslega þýðingu að viðhalda óðalsrétti og sjálfsábúð á óðulum landsins, og helzt að auka sjálfsábúðina þannig, að hver maður eigi þá jörð, sem hann situr á og ræktar. Það er áreiðanlegt, að við þær umr., sem fram hafa farið um þetta mál utan þings, og jafnvel á þingi, hefir það greinilega komið í ljós, að menn hallast mjög að sjálfsábúðarstefnunni, og má telja víst, að hún hafi þegar gersigrað meðal bændastéttarinnar, og að það séu ekki nema fáir menn, sem hafa þann hugsunarhátt að vilja heldur vera leiguliðar en sjálfseignarbændur. Það er áreiðanlegt, að Framsfl. hefir skilið, hvernig ástatt er í þessum efnum, og af þeirri ástæðu ætla ég, að það hafi verið, sem Framsfl. hér á þingi gekk mjög frá þessum samningi stjórnarflokkanna í framkvæmdinni, þegar hann gekk inn á frv. um óðalsrélt og erfðafestuábúð í fyrra. Það er líka minnisstætt, hvernig þá þaut í Alþfl.-skjánum, því að þm. þess flokks hér í þessari hv. d. vilja telja þetta samningsrof af hálfu bandalagsflokksins, og ég vil ekki alveg neita því, að það hafi nálgazt það. Nú er auðséð, að þessum draug er að aukast ásmegin, og hann er að ná gamla takinu fastara og fastara á þessum vesala bandalagsflokki, sem er líklega í andarslitrunum, því að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sýnir, að Framsfl. hefir ekki aðeins verið beygður í þessu máli, heldur hefir hann verið svínbeygður. Um einstakar gr. frv. skal ég ekki ræða að þessu sinni, af því að þetta er 1. umr. málsins, en þó vil ég víkja nokkuð að því, sem stendur í e-lið 4. gr. frv., sem sé því, að það skuli kaupa jarðirnar yfirleitt fyrir það, sem á þeim hvílir. Eins og kunnugt er, stendur svo á með landbúnaðinn eins og aðra atvinnuvegi, að hann hefir átt við mikla erfiðleika að stríða undanfarið, en það er öllum kunnugt, að þolleysi manna verður því meira í baslinu með atvinnureksturinn, því fleiri ár sem hann er rekinn með tapi, og þegar búskapurinn gengur mjög illa, vilja fleiri selja jarðir sínar en í góðu árunum, en svo þegar betur borgar sig að reka búskap, þá vilja margir kaupa jarðir. Þeir, sem vilja svipta menn yfirráðarétti jarðanna, eru því að bíta bakfiskinn úr íslenzkri bændastétt og koma henni undir þrældómshugsunarhátt sósíalista, því að þeir svíkjast aftan að mönnum á þeim tíma, sem bændurnir eru mest beygðir af erfiðleikunum. Ég tel þetta bæði fávíslegt og miður drengilegt, og það er sýnilegt, hvaða hagnað bændur eiga að hafa af því að losna við jarðirnar, þegar þeir eiga aðallega að afhenda þær fyrir áhvílandi skuldir. Mér dettur í hug saga af Íslendingi einum í sambandi við þetta. Hann hafði varið öllum sínum eignum í að eignast taminn hvítabjörn, og ætlaði hann að gefa dýrið, en á leiðinni til þess, sem gjöfin var ætluð, varð hann fyrir því óhappi að skorta fóður handa dýrinu. Fór hann þá á fund ármanns konungs, sem var Sveinn konungur í Danmörku - en hann átti að fá dýrgripinn - til þess að fá keypta fæðu handa dýrinu, en ármaðurinn notaði sér vandræði Íslendingsins og heimtaði hálft dýrið að launum fyrir greiðann. Þegar konungur spurði ódrengskap trúnaðarmanns síns, fékk ármaðurinn að sjálfsögðu maklega málagjöld. Þeim mönnum. sem ætla að nota sér illt árferði til þess að þvinga bændastéttin, til að afsala sér sjálfseignarjörðum sínum, fer líkt og ármanni konungs. Bændurnir fá ekkert í staðinn fyrir jarðirnar, sem taka á af þeim. Þeir sitja sömu jörðina og áður með engan eyri í höndunum, þeir verða leiguliðar og hafa látið kúga sig til þess að bregðast skyldu sinni gagnvart eftirkomendum sínum og erfingjum. Ég geri ekki ráð fyrir, að þessi orð mín hafi nokkur áhrif á atkv. manna, en mér þykir rétt að láta skjalfesta þessa skoðun mína. Ég tel rétt að mótmæla þessu frv., sem ég álít mesta gerræði, og ég vænti þess, að þegar við, sem erum á móti þessari jarðránsstefnu, komum skoðun okkar fyrir augu og eyru almennings í landinu, þá muni verða þungur róðurinn fyrir kommúnistana, hvort sem þeir eru í líki framsóknarmanna eða sósíalista, að koma sínu gerræði fram í þessu máli.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Eins og sjá má í grg. frv., flytur n. það eftir tilmælum hæstv.atvmrh. En tilefni frv. er kunnugt. Það er sá sorglegi atburður, sem gerðist í einu kauptúni hér í grenndinni nú um hátíðarnar. Er hér verið að setja ákvæði til fyrirbyggingar því, að slíkt geti endurtekið sig. - 2. gr. frv. mælir svo fyrir, að leyfi lögreglustjóra skuli þurfa til að mega halda skemmtanir í húsum, þar sem um er að ræða ófullkominn útbúnað dyra o. s. frv. Er atvmrh. heimilað að setja ákvæði um útbúnað í leikhúsum og öðrum samkomuhúsum. Þetta frv. er samið í ráðuneytinu, og að sjálfsögðu hefir n. málið til meðferðar. Hefir hún ekki enn sem komið er rökrætt það að því er orðalag snertir og slíkt, en um efni þess er enginn ágreiningur. Vona ég, að hv. d. taki málinu vel, slíkt nauðsynjamál sem það er.

forseti (JBald): Áður en tekið verður til fundarstarfa vil ég minnast nokkrum orðum merkismanns og fyrrverandi alþingismanns, Ingólfs Bjarnarsonar í Fjósatungu, sem andaðist í nótt í landsspítalanum eftir holskurð, sem á honum var gerður fyrir nokkrum dögum. Ingólfur Bjarnarson var fæddur 6. nóv. 1874 að Haga í Gnúpverjahreppi í Árnessýslu, en foreldrar hans voru báðir þingeyskir, Björn bóndi Guðmundsson frá Fagranesi í Aðaldal og kona hans, Ingibjörg Jónsdóttir, bónda á Fornastöðum í Fnjóskadal Jónssonar. Hann stundaði nám í Möðruvallaskóla og útskrifaðist þaðan 1892, stundaði síðan kennslu, verzlunarstörf og ýmsa aðra vinnu á árunum 1892–1901. Um 5 ára skeið, 1901–1906, var hann bæjarfógetaskrifari á Akureyri og oft settur bæjarfógeti á eigin ábyrgð í fjarveru þess embættismanns. Árið 1905 reisti hann bú í Fjósatungu í Fnjóskadal og bjó þar til dauðadags. Á Ingólf Bjarnarson hlóðust snemma hin mestu trúnaðarstörf í héraði, enda báru menn til hans óvenjulegt traust. Hann var hreppstjóri frá 1907 til dauðadags, hreppsnefndarmaður 1906–1923, sýslunefndarmaður 1909–1923, safnaðarfulltrúi frá 1908 og formaður og framkvæmdarstjóri kaupfélags Svalbarðseyrar frá 1906. Hann var einn af frumkvöðlum og forustumönnum samvinnuhreyfingarinnar hér á landi og var í stjórn Sambands íslenzkra samvinnufélaga frá stofnun þess 1917 til dauðadags, en formaður sambandsins frá 1925. Suður-Þingeyingar kusu hann á þing 1922, og sat hann samfleytt á Alþingi til 1933, en gaf ekki kost á sér til þingmennsku við kosningarnar árið eftir. Þótt hann léti ekki mjög á sér bera á opinberum þingfundum, starfaði hann ótrauðlega að þingmálum og þótti jafnan tillögugóður, átti lengst af sæti í fjárveitinganefnd og var formaður hennar síðari árin og framsögumaður um skeið. Hann var höfðingi og prúðmenni í allri framgöngu, enda naut hann vinsælda og virðingar í öllum flokkum, þótt hann væri hinn eindregnasti flokksmaður. Með Ingólfi Bjarnarsyni er í valinn hniginn á góðum aldri einn af drengilegustu og beztu samvinnumönnum landsins. Ég vil biðja háttv. alþingismenn að votta minningu hans virðingu sína með því að rísa úr sætum sínum. Allir þm. stóðu upp.

*Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg): Ég ætla aðeins að segja nokkur orð út af þessum mótmælaskjölum, sem fram hafa komið frá 6000 manns gegn þessari prestafækkun, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., sem hér liggur fyrir. Hv. 1. þm. Árn. sagði, að þessi mótmæli væru fram komin á þann veg, að prestarnir hefðu ferðazt bæ frá bæ og fengið menn með lygum og blekkingum til þess að skrifa undir. Ég skipti mér ekkert af þessum ummælum þá, en orð hv. 2. þm.N.-M. fengu mig til þess að minnast á þetta, því að ummæli hans hnigu í svipaða átt og orð hv. 1. þm. Árn., þó að hundavaðshátturinn væri enn meir áberandi hjá hv. 2. þm.N.-M. Hann upplýsti það, að hann hefði fengið bréf frá einhverjum manni síðastl. ár, sem bað hann um að stuðla að því, að hann gæti fengið prestssetursjörðina á leigu, og þessi sami maður gat þess, að á þessum slóðum hefði ekki verið prestur um skeið og að enginn óskaði eftir að fá prest þangað. Nú hafa komið fram mótmæli úr þessari sókn gegn því, að prestssetrið verði lagt niður. Hv. þm. benti á það því til sönnunar, hvað lítið væri að marka þessi mótmæli, að nú kæmu fram andmæli frá þessari sókn gegn því, sem hún óskaði eftir í fyrra. Hv. þm. líkir því saman, að í fyrra óskaði einn maður eftir því, að ekki kæmi prestur á prestssetrið, svo að hann gæti fengið jörðina leigða, og nú koma fram andmæli frá meginhluta sóknarmanna gegn því, að presturinn verði tekinn úr þessari sókn. Ég hygg, að slík rök dæmi sig sjálf. - Vil ég svo enn skora á menn að ganga ekki lengra í prestafækkuninni heldur en gert er ráð fyrir í till. minni hl. launamn.

*Pétur Ottesen: Ég get sparað mér að fara nánar inn á þessi atriði, ef samkomulag fengist um, að málið væri nú tekið út af dagskrá. Ég mundi þá nota þann tíma, sem gæfist, til þess að gera við það brtt. Þetta er 3. umr., og ég skal taka það fram, að þessi tilmæli mín eru ekki gerð í þeim tilgangi að hefta framgang málsins, heldur ef hægt væri að búa svo um hnútana, að menn missi einskis í við breyt., þá er ég því samþykkur að fara þannig með þetta mál. Ég vil þess vegna fara fram á, að málið sé nú tekið út af dagskrá, og næst þegar það verður tekið á dagskrá, skal ég verða búinn að bera fram þær brtt., sem ég geri.

*Þorbergur Þorleifsson: Um skipun prestakalla í mínu kjördæmi er það að segja, að hún er samkv. núgildandi lögum eins og gert er ráð fyrir í brtt.hv.þm. Ak. og hv.þm. A.-Húnv. á þskj. 369, en í framkvæmdinni um margra ára skeið hefir það verið þannig, að prestur sá, sem þjónar Kálfafellsstaðar- og Einholtssóknum, hefir einnig haft Hofssókn, og það er eins og gert er ráð fyrir í frv. því, sem hér liggur fyrir. En Hofssókn er þannig sett að í raun og veru þyrfti þar að vera prestur, þótt þar sé fámenn sókn, því að eins og kunnugt er. þá eru stór vötn á báðar hliðar, sem oft eru ófær langan tíma árs. En þar sem þetta hefir verið svona í framkvæmdinni í mörg ár, vegna þess að enginn prestur hefir fengizt til þess að sækja um þetta prestakall, og mjög líklegt er, að svo megi verða í framtíðinni, þá verð ég fyrir mitt leyti að telja það mjög heppilega skipun á prestaköllum Austur-Skaftafellssýslu, sem frv. gerir ráð fyrir. Það er mjög auðvelt fyrir þann prest, sem þjónar Bjarnanes- og Stafafellssóknum, að þjóna líka Brunnhólssókn, því að það er aðeins 10 km. ferð frá Bjarnanesi vestur í Brunnhólakirkju. En það er ástæða til að létta Einholtssókn af þeim presti, sem þjónar Kálfafellsstað og einnig í framkvæmdinni hefir haft Hofssókn í mörg ár. Þess vegna er ég andstæður þeim brtt., sem fyrir liggja frá hv.þm. Ak. og hv.þm. A.-Húnv. Ég tel, að þær séu ekki heppilegar, eins og nú standa sakir, því að enda þótt margir mæli með því að hafa prest í Öræfum, þá er reynslan sú, að það hefir ekki fengizt þangað prestur í mörg ár. Það hefir verið gert ráð fyrir að láta presta í fámennum sóknum hafa einnig barnakennsluna með höndum. Ég tel það ekki heppilegt, því að það getur verið svo, að einn ágætur prestur hafi alls engan áhuga fyrir því að vera barnakennari, og svo það gagnstæða. Í Hofssókn er nú ungur maður barnakennari, og ég er viss um, að menn þar vildu ekki skipta og fá einhvern og einhvern prest til þess að segja börnunum til, því að þessi ungi maður er álitinn vera ágætur barnafræðari. Ég tek þetta sem dæmi um, að það geti ekki alltaf verið heppilegt, að prestar hafi slíkt með höndum. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta viðvíkjandi Austur-Skaftafellssýslu og skal ekki gefa mig í þær umr., sem hér hafa orðið um málið almennt. En yfirleitt tel ég, að það sé til bóta að fækka prestum, a. m. k. á ýmsum stöðum. En þar sem ég er ekki svo kunnugur víða um land, þá get ég ekki um það sagt, hvort ekki megi víða betur á fara heldur en frv. gerir ráð fyrir, og er sjálfsagt að leiðrétta það, ef rök eru færð fyrir því, að það séu ekki heppilegar till., sem n. hefir komið fram með.

Thor Thors Ég get sagt sama og hv.þm. V.-Ísf., að ég hefi ekki hirt um að bera fram brtt. af því að ég hefi ekki átt von á, að frv. gengi fram á þessu þingi, og það virðist mjög óvíst, eftir þeim undirtektum, sem málið fær. En ég tel frv. sjálft ófært, a. m. k. hvað mínu kjördæmi viðkemur. Þau þrjú prestaköll, sem n. gerir ráð fyrir, að verði ákveðin á Snæfellsnesi, eru svo stór og erfið, að ekki er hægt að þjóna hverju þeirra af einum presti. T. d. Ólafsvíkurprestakall, sem ætlazt er til, að nái yfir Ingjaldshóls-, Ólafsvíkur-, Brimilsvalla- og Setbergssóknir. Það er algerlega ókleift einum presti að gegna öllum þessum sóknum. og sama má segja um Staðarstaðarprestakall, sem á að ná yfir Kolbeinsstaða-, Rauðamels-, Miklaholts-, Staðarstaðar-, Búða- og Hellnasóknir. Það er svo stórt prestakall, að það yrði a. m. k. mjög erfitt fyrir einn prest að gegna því, og eins og vegum er nú háttað á því svæði, nær því ókleift. Það má vera, þegar samgöngur eru komnar í betra horf, að þá væri þessi sameining möguleg, en það er ekki tímabært ennþá. Ef það er meiningin, að þetta mál nái fram að ganga á þessu þingi, þá tel ég brtt.hv. minni hl. skynsamlegar, og ef á annað borð á að fækka prestum, þá er ég þeim samþykkur í mörgum atriðum. En þess vil ég geta um 10. lið, þar sem talað er um Staðarhraunsprestakall, og 11. þar, þar sem talað er um Staðarstað, að ég teldi það eðlilegra að láta Miklaholtsprestakall halda sér og láta prestinn búa í Miklaholti, og ef þetta mál nær fram að ganga til. 3. umr., þá mun ég bera fram brtt. um það. Annars verð ég að segja það um mál þetta í heild, að ég er mjög vantrúaður á, að það hafi nokkurn verulegan sparnað í för með sér, og það er víst, að á næstu árum - á þeim árum, sem maður gerir ráð fyrir, að þrengingar ríkissjóðs verði talsverðar -, þá verður sparnaðurinn nær enginn. Ég er svo bjartsýnn, að ég vona, að svo greiðist úr fyrir málefnum ríkissjóðs og þjóðfélagsins, að þegar loks komi til þess, að sá sparnaður, sem af þesssu leiðir, verður einhver, þá gerði hann svo lítils virði, að nær engu muni fyrir fjárhag þess opinbera. Ég tel það líka einkennilegt af Alþingi að ráðast í þessa stórkostlegu prestafækkun, þar sem það hefir komið mjög greinilega fram, að þjóðin í heild óskar alls ekki eftir því. Það hafa komið fram mótmæli fjölda manna víðsvegar af landinu gegn þessari fækkun, og ég bygg, að flestir hv.þm. hafi orðið þess áskynja, þegar þeir hafa talað um þetta við kjósendur sína, að þeir geta fæstir hugsað til þess, að prestunum sé fækkað frá því, sem nú er. - Ég get því ekki fylgt þessu frv. að höfuðstefnu til, og ég er mótfallinn frv. eins og það liggur fyrir, en hinsvegar tel ég brtt. minni hl. n. hóflegar og gæti e. t. v. léð þeim fylgi mitt að nokkru leyti.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Það, sem mest hefir borið á í ræðum þeirra hv.þm., sem hafa andmælt þessu máli, eru tilvitnanir þeirra í þjóðarviljann og það, að hér á Alþingi liggi fyrir undirskriftir frá mörgum mönnum, sem skori á Alþingi að framkvæma ekki þessa prestafækkun, sem frv. gerir ráð fyrir. Og hv. 11. landsk. gekk svo langt, að það var helzt á honum að skilja, að hann gæti ekki samvizku sinnar vegna greitt atkv. með neinu máli, nema hann vissi fyrst um þjóðarviljann. Hvort hann liggur nú alltaf fyrir, skal ég láta ósagt, en ég gæti bezt trúað því, að ef hv.þm. vildi fylgja þessari reglu út í það ýtrasta, þá yrði hann blátt áfram að hætta að vera þm. Ég hefi nú lítið á þessi undirskriftaskjöl og athugað og aflað mér upplýsinga um, hvernig þau eru til orðin, og get ég því sagt ofurlítið af sögu sumra þeirra. Eitt er t. d. úr sókn, þar sem eru 2 bæir og engin kirkja hefir verið í 10 ár. 4 menn af öðrum þessara 2 bæja skora nú á Alþingi að leggja ekki niður þessa sókn, þar sem engin kirkja hefir verið í 10 ár og aldrei verið messað. Þetta er nú eitt sýnishornið af þjóðarviljanum. - Skammt frá Rvík var tvisvar sinnum boðað til fundar af prestinum til þess að ræða þetta mál. Í fyrra skiptið kom enginn, en í seinna skiptið komu að eins 7 menn, sem þó ekki fengust allir til að skrifa undir. Lagði þá presturinn af stað í aukahúsvitjun og fékk með því móti börn og gamalmenni til þess að skrifa undir hjá sér, og liggur það skjal nú hér fyrir hv. Alþingi. - Þriðja dæmið get ég tekið úr stað, þar sem enginn prestur hefir verið í nokkur ár. Jörðin, sem presturinn bjó á, var að fara í niðurníðslu, og í fyrra skrifuðu flestallir úr þeirri sókn og báðu mig að gangast í það við ráðuneytið, að ákveðinn bóndi í sveitinni fengi erfðafestuábúð á jörðinni, svo að hún væri byggð, því að þangað kæmi aldrei prestur og þeir kærðu sig ekki heldur um prest. Prestur og prófastur mæltu með þessu. Ég beitti mér fyrir þessu, og á jörðina flutti bóndinn, þótt hann ekki gæti fengið hana til ábúðar, nema þar til prestur kæmi. En nú liggja hér fyrir undirskriftir frá þessum sömu mönnum, sem í fyrr, alls ekki kærðu sig um að fá prest. Svona gæti ég haldið áfram og svona er mikið á þessum undirskriftum að byggja. Það hefir verið sent út um land frá Rvík og beðið um að safna eins mörgum undirskriftum og hægt væri. Og menn fóru á stúfana og náðu í þessi 6 þús. manns, sumpart af áhuga fyrir málefninu, og sumpart af greiðvikni við þá, sem báðu þá um að gangast í þessa undirskriftasmölun. En í fleiri hefir ekki náðst, þrátt fyrir allar bænir um að skrifa undir. Hvað mikið má leggja upp úr þessum undirskriftum og þessum „almenna vilja“, skal ég ekki um dæma, en ég fyrir mitt leyti legg lítið upp úr þeim. En hinu legg ég meira upp úr, að þetta mál er búið að liggja hér a. m. k. yfir 2 þing, og á milli þeirra hefir öllum hv.þm. borið skylda til að tala um þetta mál sem önnur við kjósendur sína, og ég geri ráð fyrir, að þeir hafi gert það, svo að þeir ættu að vita vilja kjósenda sinna í þessu efni. Og ég geri ráð fyrir, að hv. 11. landsk. hafi líka gert þetta, þó að hann kannske telji sig ekki eiga neitt sérstakt kjördæmi, af því hann er landsk., en hann hefir sjálfsagt talað við þá, sem hann telur sig helzt hafa umboð fyrir. Þegar ég talaði um þetta mál við kjósendur mína í fyrra, þá voru þeir því yfirleitt fylgjandi. En það, sem rekur á eftir með að gera þessa fækkun nú strax, er það, að eftir því, sem ég hefi komizt næst, þá eru 11 prestssetur landsins óveitt, og eru sum búin að vera það milli 10–20 ár, þar sem enginn hefir fengizt til að þjóna þeim. Þessar jarðir, sem þarna er um að ræða, eru í nokkurskonar millibilsástandi og fara í niðurníðslu, ef ekki er ráðin einhver hóf á. Þess vegna þarf að ráða því til lykta, hvort koma á prestur á þessar jarðir eða ekki, og þess vegna tel ég, að þingið eigi að afgr. þetta mál nú, hvað sem sjálfum launamálunum líður. Hv. þm. V.-Sk. hélt því fram áðan, að fyrir sumum vekti þessi prestafækkun í því ljósi, að þeir teldu, að trúarlífið í landinu mætti missa sig. En fyrir mér vakir þetta mál í því ljósi, að þetta sé eitt af helztu ráðunum til þess að auka trúmálalífið í landinu. Mín reynsla á prestum þessa lands er sú, að þegar þeir af alhug gefa sig að starfinu og hafa nóg að gera, þá skapi þeir í kringum sig trúarlíf, en aftur á móti, þegar þeir þurfa að margskipta sér milli starfa, þá vanrækja þeir prestsstarfið meira og minna, og þess vegna er trúarlíf í þeim sóknum aldrei mikið. Ég gæti, ef ég kærði mig um, tilfæri dæmi þessu til sönnunar um núlifandi presta, sem hafa gefið sig að sínu starfi, en svo fyrir breyttar aðstæður hafa fleygt sér út í önnur mál og gefið sig þeim á hönd, og hafa þeir úr því verið lítils metnir af sínum sóknarbörnum og lítið trúarlíf í kringum þá. Það er meira að segja ekki víst, að maður þurfi að fara út fyrir sali Alþingis til þess að finna þess dæmi. Þess vegna hygg ég, að helzt, ráðið til þess að skapa meira trúarlíf í landinu heldur en nú er sé í því fólgið fyrst og fremst að skapa prestunum þá aðstöðu að þeir geti gefið sig að sínu starfi óskiptir, en þurfi ekki að skipta sér í ótal smábúta og vera svo hvergi heilir. Ég vænti því, að hv.þm. V.-Sk. sjái, að það vakir alls ekki fyrir mér að vilja eyða trúarlífinu í landinu, því að ég vil þvert á móti glæða það. Hvað viðvíkur þeim till., sem fram hafa komið við þetta frv., þá skal ég fúslega viðurkenna, að sumar af þeim eru á fullum rökum byggðar, og gildir það þá sérstaklega um 13. liðinn, því að ég get gengið inn á, að það sé þægilegra að þjóna frá Flatey heldur en Brjánslæk. Aftur á móti get ég ekki verið sammála hv. 9. landsk., þar sem hann heldur því fram, að það sé of mikið fyrir prestinn í Sauðlauksdal að bæta við sig 2 kirkjum utan hreppsins, en hann hefir aðeins haft hreppinn einan. Ég tel, að hann geti skotizt yfir fjörðinn og messað þar líka. - Annars er það svo, eins og nú er með kirkju- og prestafjöldann í landinu, að það mun láta nærri, að það komi ein messa á kirkju þriðja hvern sunnudag. En ef þessi fækkun verður gerð, þá kemur ein messa á kirkju fjórða hvern sunnudag, eða rúmlega það. Það er nú allur munurinn! Nú vil ég biðja menn, sem eru kunnugir víða um land, að athuga t. d. trúmálaáhuga hjá séra Stefáni á Völlum, sem ekki getur messað nema fimmta hvern sunnudag í hverri kirkju, og svo hinsvegar hjá séra Magnúsi á Stað í Grunnavík og séra Haraldi á Brekku í Mjóafirði, sem geta messað á hverjum sunnudegi, og athuga það, hvort út frá þessum vikulegu messum hjá þessum prestum hafi myndazt sá trúmálaáhugi, sem sambærilegur sé við það, sem er hjá séra Stefáni á Völlum. Ég þori óhræddur að fullyrða, að hver maður, sem fer í kringum land og athugar þetta, skal ekki finna nokkurt samband milli trúmálaáhugans og þess, að oft sé messað. Slíkt fer eftir prestinum sjálfum, en ekki því, hversu oft hann messar. - Fyrir mér vakir þetta mál þess vegna þannig, að það eigi fyrst og fremst að leysast á þessu þingi, af því að það þarf að komast fast skipulag á það, hvernig fara á með þessi 11 prestssetur, sem nú hafa verið óveitt í mörg ár, og í öðru lagi vil ég með því skapa prestunum þá aðstöðu, að þeir geti gefið sig óskiptir við sinn starfi, en það tel ég höfuðatriði til þess, að sæmilega góður prestur geti skapað trúarlíf í kringum sig. Þetta tvennt er mér höfuðatriði málsins og gerir það að verkum, að ég fylgi frv. með þeim breyt., sem það hefir fengið hjá n.

*Ásgeir Ásgeirsson: Hefði ég gert ráð fyrir, að þetta frv. gengi fram á þessu þingi, þá hefði ég borið fram brtt. þess efnis, að sum prestaköllin, sem hér er ætlazt til, að verði sameinuð, fengju að vera óbreytt áfram, og að sumstaðar yrði öðruvísi fellt saman í prestaköll en í frv. er gert ráð fyrir. En ég geri ekki ráð fyrir, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi, og mun þess vegna ekki að svo stöddu bera fram neinar brtt. við það. - Það er sýnt, að eins og samgöngum er háttað, muni svo fara í sumum þessum stóru prestaköllum, að prestur geti ekki þjónað því svo sem þörf krefur, og þarf ég ekki nú að rekja það nánar. Auk þess hefi ég ekki séð, að enn væri farið að bóla á launafrv., en þetta frv. verður ekki samþ., nema það fylgi með. Það sýnist vonlaust, að launafrv. komi fram á þessu þingi, en sjálfsagt, að þetta verði því samferða. Ég geri ráð fyrir, að ég mundi fremur vera meðmæltur brtt. á þskj. 273, þótt ég fylgi þar ekki öllum atriðum, en mér finnst, að stj. ætti auðvelt með það á milli þinga að ná samkomulagi um þetta mál bæði við söfnuði og presta, og öll sanngirni virðist nurla með því, að nokkuð sé hægt að færa saman þar, sem samgönguskilyrði hafa batnað, en þau, sem engar samgöngubætur hafa orðið og háir fjallgarðar eða aðrar torfærur eru á milli sókna, Virðist engin leið til sameiningar. 3. brtt.hv. minni hl. launamn. er algerð fjarstæða. Það er ókleift að sameina barnakennslu og prestsverk, eins og þar er lagt til, enda er það víða svo í þessum sveitum, sem þar eru taldar, að þar er farkennsla, en hana gefa prestar sig ekki í, og auk þess er það svo, að barnakennslu hafa prestar aldrei annazt. Þeir höfðu um skeið á hendi eftirlit með barnakennslu, en þeir hafa aldrei verið kennarar. En prestar hafa oft verið unglingakennarar, og það er gott, og ég hygg, að það muni færast mjög í vöxt að stofna unglingaskóla, sem taka við börnunum, þegar þau eru búin að taka fullnaðarpróf, og á þeim grundvelli mætti vel athuga möguleika fyrir því að láta presta gegna kennslustörfum. Ég býst við, að þótt þetta frv. yrði samþ. á þessu þingi, þá yrði hverfandi lítill sparnaður að því, kannske fáein þúsund. Ég hygg, að réttasta afgreiðsla málsins nú sé sú, að vísa því til stj., og geri ég það að aðaltill.

*Frsm. minni hl. (Guðbrandur Ísberg): Hv. þm. V.-Ísf. gaf þess í ræðu sinni áðan, að hann teldi till. minni hl. n. fráleitar að því er það snerti að ætla prestum einnig að annast barnafræðslu, og bar það fyrir, að ekki væri hægt að ætla þeim umferðakennslu. Ég er honum alveg sammála um þetta, enda tók ég það líka skýrt fram, þegar þetta mál var síðast til umr., að ég teldi það ekki koma til mála, að prestum væri ætluð umferðakennsla, og einmitt til að undirstrika þennan skilning nánar hefi ég hér á þskj. 309 borið fram brtt., þar sem upphaf þeirrar gr., sem um þetta fjallar, er orðað nokkuð á annan veg, sem sé þannig, að í staðinn fyrir orðin: „Sóknarprestar skulu jafnframt vera barnakennarar“ komi: Sóknarprestar skulu jafnframt, eftir því sem við verður komið, vera, barnakennarar. - Miðast þetta einkum við það, að ekki er hægt að ætlast til þess, að prestar hafi með höndum heimavistarkennslu, nema aðstaðan leyfi það. Frá því verður að ganga fyrst, og sé það fyrir hendi, þá tel ég sjálfsagt að leggja prestum þessa skyldu á herðar í þessum litlu sóknum. Á þskj. 309 hefi ég einnig borið fram aðra litla brtt. við brtt. á þskj. 273, um það, að í Barðastrandarsýslu sitji presturinn í Flatey, í staðinn fyrir Brjánslæk. Ákvað ég þetta eftir að hafa átt tal við hv. 9. landsk., sem þarna hefir verið prestur og því nákunnugur öllum staðháttum. En nú sé ég, að þessi sami hv.þm. hefir borið fram sjálfstæða brtt. um þetta, svo að mín till. gæti þess vegna fallið niður. Önnur brtt. á þessu sama þskj. er aðeins fram komin til þess að ráða bót á prentvillu í brtt. minni hl. n. á þskj. 237, en ég hefi nú síðan fundið aðra prentvillu og mun því taka þessa brtt. mína aftur til 3. umr., en leyfi mér jafnframt að bera fram skrifl. brtt. aðeins til að leiðrétta þessar prentvillur, þannig að í staðinn fyrir „Eydalir“ í 74. liðnum komi Kálfafellsstaður, og að „Sandfell“ í 75. lið falli niður, þar sem sú sókn hefir nú verið lögð niður.

*Pétur Ottesen: Það hefir nú lítið verið um þetta mál rætt í hv. deild. Því var aðeins fylgt úr hlaði með nokkrum orðum af hv.frsm. sjútvn., sem hefir flutt þetta mál. Ég sé á plöggum, sem fyrir liggja frá fiskiþinginu, sem nýlega var háð í Reykjavík, að það hefði haft allmikið að athuga við það frv. um þetta efni, sem sú n. hefir samið, sem til þess var nú kjörin og í voru forseti Fiskifélagsins, forstjóri Samábyrgðarinnar og fleiri menn. Því að ég sé, að fiskiþingið eða n. í fiskiþinginu er komin fram með till., sem ég ætla, að hafi verið samþ. þar; hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: Fiskiþingið er því mótfallið, að lögleidd verði skyldutrygging fyrir vélbáta, nema því aðeins, að jafnframt verði fyrir því séð, að slík trygging veiti vátryggjendum ekki lakari kjör en nú gerast bezt. Telur fiskiþingið mjög skorta á, að frv. það, er fyrir liggur, uppfylli þessa sjálfsögðu kröfu, og mótmælir því, að það nái fram að ganga, nema úr verði bætt, þannig, að fyllilega verði gætt hagsmuna vátryggjenda.“ Þetta er nánar tiltekið með ýmsum atriðum, sem n. álítur varhugavert við þetta frv. Og eftir því, sem ráða má af þessu áliti fiskiþingsins, eru þau atriði töluvert stórvægileg, þar sem þeir álíta, að gengið sé á hagsmuni vátryggjenda framar því, sem þeir álíta rétt, samanborið við þau kjör, sem þeir nú búa við. Ég minnist þess úr framsögu sjútvn., að í meðferð n. hefir þetta frv. tekið allmiklum breyt., og mér skildist hafa verið tekið tillit til þess, að einhverju leyti a. m. k., sem fram kom í fiskiþinginu um þetta atriði. Ég hefi sannast að segja ekki átt kost á að bera þetta frv. til hlítar saman við það upprunalega frv. n., og er þess vegna ekki alveg viss um, hvort bætt hefir verið úr öllum þeim agnúum, sem bent hafði verið á í nál. fiskiþingsins. Það eru taldir upp átta liðir, og auk þess eru niðurlagsorð nál. þannig, að ýmsar fleiri breyt. en þar eru taldar verði að gera á frv., svo að það gefi talizt aðgengilegt fyrir skyldutryggingu. Nú er ekki nein skyldutrygging í l. á bátum og skipum hér á landi. En í framkvæmdinni er það þannig, að á flestum þessara skipa og báta mun hvíla nokkur veðskuld, og eru þau því vátryggð, og býst ég við, að svo muni vera í flestum tilfellum. Vátrygging þessara báta er ýmist með þeim hætti, að það hefir verið stofnað félag á útgerðarsvæðinu, sem svo hefir endurtryggt hjá Samábyrgðinni. Auk þess er mikill fjöldi báta vátryggður í Sjóvátryggingarfélagi Íslands, og tala þeirra hefir hækkað meir og meir upp á síðkastið, og hefir jafnvel verið lagður niður vátryggingarfélagsskapur í héruðunum og vátryggingin flutt yfir til Sjávátryggingarfélagsins, af því að ýmsir hafa talið sig fá þau kjör þar, að þeir ættu ekki kost á öðrum betri annarsstaðar. Nú er vitanlega með þessu frv. slíkt frjálsræði um að vátryggja algerlega tekið af eigendum báta og skipa og þeir skyldaðir til að mynda vátryggingarfélagsskap, sem svo endurvátryggi í vátryggingarstofnun ríkisins. Nú kemur hvergi fram í þessu frv., hvort hægt verði að uppfylla það skilyrði, sem sett var frá fiskiþingsins hálfu, að menn eigi við að búa ekki lakari kjör en nú eru. Því að það á að ákveða, eftir að þessi 1. eru sett, um iðgjald og alla tilhögun þessa félagsskapar, á þeim grundvelli, sem lagður er í löggjöf þessari. Ég vildi þess vegna gera fyrirspurn um það til hv. sjútvn., hvort sú athugun, sem hefir verið gerð á þessu máli, fæli í sér nokkurn veginn tryggingu þess, að menn eigi þess, kost eftir að þessi l. eru samþ. að búa við ekki lakari kjör heldur en þeir búa við, sem bezt kjör hafa fengið um vátryggingu á sínum bátum. Af því að ekkert hefir komið fram um þetta atriði, en sjómenn eðlilega gera kröfu til þess um leið og þeir eru með l. þvingaðir inn í ákveðinn félagsskap, að sú breyt. verði þeim frekar til hagsbóta heldur en hins, að þeir bíði einhvern skaða, þá vildi ég gjarnan fá skýr svör við þessari spurningu. Ég sé nú við samanburð á þeirri gagnrýni, sem fram hefir farið á upprunalega frv. í fiskiþinginu, að tekið hefir verið tillit til a. m. k. sumra þeirra aths. T. d. voru menn samkv. upprunalega frv. skyldir til að tryggja skip sín og bát, a. m. k. 8 mánuði ár hvert. Það hefir verið tekið tillit til þessa, að mér virðist, í 32. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir að endurgreiða iðgjald fyrir skip, sem staðið hafa á landi eða lagt er tryggilega fyrir festar á öruggum stað, sem stj. félagsins telur gildan. Slík landstaða eða hafnarlega a. m. k. einn mánuð samfleytt skilst mér vera lágmarkið, en síðan er vitanlega talinn allur tími umfram þetta lágmark. En mér skilst, að með þessu ákvæði, sem hér er, sé þrengt nokkuð kosti skipanna frá því, sem nú er, þar sem ekki er tekið tillit til þessa nema minnst einn mánuð í senn. Því að ég ætla, að það sé svo hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands, að tekið sé tillit til sjö daga legu fyrir festum eða í lægi, samkv. því, sem tilskilið er, og þá endurgreitt af iðgjöldum. Það mun að vísu vera tekið fram í skírteini hjá Sjóvátryggingarfélaginu, að lágmarkið sé 15 dagar. En í framkvæmdinni hefir þetta orðið þannig, að það varð alger regla að miða við sjö daga. Það var ennfremur lögð áherzla á, að það þótti ábótavant við það upphaflega frv., að mönnum var ekki tryggð endurgreiðsla á tjóni á festum og akkerum. Það er nefnilega mjög algengt, að menn verði að leggjast upp við land, heldur en inni á höfnum, og lendi menn á hraunbotni, sem iðulega kemur fyrir, missast oft festar og akkeri. Í slíkum tilfellum hefir nú Sjóvátryggingarfélagið bætt skaðann. Ég sé, að ákvæði þetta hefir vantað í frv.; kann að vera, að mér hafi sézt yfir, og upplýsir sjútvn. þetta þá væntanlega. Ég veit ekki, hvort það kemur nógu skýrt fram, að bættar skuli skemmdir á vélum og bátum, t. d. af eldsvoða og þess háttar, svo sem þegar vélar springa. En hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands er það svo, að meðan vélar eru ekki komnar yfir fimm ára aldur - tíu ár hygg ég reiknaðan meðalendingartíma þeirra -, þá er slíkur skaði að meira eða minna leyti hættur. Getur verið, að með þessu frv. sé einnig gert ráð fyrir þessu, þó að ég hafi ekki beinlínis rekið mig á ákvæði um það. Þá sé ég, að Fiskifélaginu eða fiskiþinginu hefir ekki þótt ákvæðin um endurgreiðslu á tjóni, sem verður á opnum vélbátum (svokölluðum trillubátum), fullnægjandi, þ. e. a. s., að ekki sé nægilega séð fyrir bótaskyldu til vátryggjenda. Það er tekið fram í frv., að það sé eingöngu í þeim tilfellum, þegar bátur ferst eða er dæmdur algerlega ónothæfur, sem eigi að borga út vátryggingarupphæðina, en þegar um smærri skemmdir sé að ræða, verða bætur ekki greiddar, nema skemmdirnar hafi hlotizt af nauðlendingu eða öðru slíku. Fiskiþinginu hefir þótt þetta nokkuð harðir kostir, og það að vonum. Þá en hér í 26. gr. frv. gert ráð fyrir því, að ef það sannast, að skipstjóri hafi af ásettu ráði eða í sviksamlegum tilgangi valdið tjóni, þá eigi að draga 20% frá skaðabótafénu. Það virðist vera sjálfsagt aðhald gagnvart eiganda báts, að ef hann verður uppvís að því að hafa reynt að eyðileggja bátinn eða gera ráðstafanir til þess, þá gangi það út yfir hann svo sem verða má. En að ætla að refsa eigendum báts fyrir slíkt tiltæki hjá skipstjóra, það virðist mér vera nokkuð harðir kostir gagnvart eiganda, sem væri alsaklaus af slíku tiltæki. Enda er það svo t. d. að taka hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands, að þar eru ekki neinir slíkir kostir settir. Þær varúðarráðstafanir, sem gerðar eru, snúa beint að eigendum bátanna, en það er ekki gert ráð fyrir að „straffa“ eigendurna með fjártjóni, þó að slíkt komi fram hjá skipstjóra, sem eigandinn á ekki sök á. Ég vildi leiða athygli að þessu í sambandi við það, að ég er að bera saman þau kjör, sem menn koma til með að fá eftir þessum l., og þau kjör, sem menn nú eiga við að búa í öllum vátryggingarfélögum. Ég hefi sérstaklega gert hér samanburð á því félagi, sem bátaeigendur á Akranesi hafa tryggt sína báta hjá, en það er Sjóvátryggingarfélag Íslands. Ég get fullyrt það, að þeir vilja ógjarnan ganga frá þeim viðskiptum, nema þeir fái a. m. k. sömu kjör og kosti eins og þeir eiga þar við að búa. Það hefir ennfremur verið talað hér um eitt atriði, sem ekki snertir einasta þá fjárhagslegu hlið, heldur og mannslífin. Það er ákvæðin um það, hvernig gjaldið skuli borgað til þeirra skipa, sem bjarga nauðstöddum bátum á hafi úti eða undir öðrum kringumstæðum. Það er gert ráð fyrir því, að það verði dregið frá vátryggingarupphæðinni. Það er gert ráð fyrir, að borgunar fyrir slíka hjálp verði ekki krafizt eftir venjulegum björgunarreglum, heldur skuli þau ákveðin af stjórn hlutaðeigandi félags. Ég sé, að fiskiþingið hefir lagt mikla áherzlu á þetta atriði og hefir litið svo á, að ákvæðin eins og þau voru í upphaflega frv. gætu verið stórhættuleg lífi manna og öryggi skipa. Ég skal ekkert um þetta segja. En það verður að sjálfsögðu að haga þannig þessum ákvæðum, að af því geti ekki hlotizt það tjón, sem fiskiþingið hefir álitið, að af þessum ákvæðum gæti orðið. Ég veit, að þetta hefir verið fært í betra horf. Það er sérstaklega þetta, sem ég vildi leggja áherzlu á og beina til n., hvort ekki væri hægt að byggja þennan félagsskap þannig upp, að ekki þurfi að greiða gjöld né sæta verri kostum um skaðabætur heldur en menn eiga nú við að búa. Því að sjávarútvegurinn er ekki þannig staddur nú, að hann geti tekið á sig neinar nýjar viðbótargreiðslur.

Frsm. (Finnur Jónsson) Sjútvn. var vel ljóst, þegar hún hafði þetta mál til meðferðar, það sem hv.þm. Borgf. sagði síðast í sinni ræðu. N. er það fullljóst, að útgerðarmenn mega ekki við því að fá verri kjör á skipatryggingunum heldur en nú er. Og í samræmi við þetta hefir n. unnið og gert margar víðtækar breyt. á frv. frá því, sem það var fyrst þegar það kom til n. Við tókum einkum til greina við þær breyt., auk þeirra athugana, sem nm. gerðu sjálfir, athugasemdir frá sjútvn. fiskiþingsins, sem ég átti líka sæti i, og hafði ég því haft tækifæri til þess að kynna mér þetta mál ennþá betur heldur en aðrir nm. Þær aths., sem sjútvn. fiskiþingsins hefir gert við þetta frv., eru í 8 liðum. Fyrsti liðurinn er um að heimila nægilegan frádrátt fyrir skip, sem væru lítið eða ekkert notuð eða stæðu uppi mestan hluta ársins, svo sem mörg síldveiðaskipin. Þessa aths. hefir n. tekið til greina, sbr. 32. gr. frv., þar sem segir, að endurgreiðslu fyrir skip, sem staðið hafa í landi, „skal reikna hlutfallslega af hinu greidda ársiðgjaldi“. En þrátt fyrir þetta eru skipin ávallt tryggð fyrir venjulegri hafnaráhættu (revier), þegar þau liggja uppi. - 2. aths. er um það, að flokkun iðgjaldanna fari eftir stærð skipanna og eftir áhættusvæðum, sem skipunum er ætlað að sigla um. Þetta atriði hefir verið tekið til greina í 31. gr., þar sem segir, að þar, sem sérstaklega standi á, sé heimilt að ákveða iðgjöldin með hliðsjón af því áhættusvæði, sem skipinu sé ætlað að vera í förum um. - 3. aths. er tekin til greina í 12. gr. frv., þar sem segir, að vátryggja skuli 9/10 hluta hvers skips og að félagið beri ávallt „fyrstu ábættu“ af hverju einstöku eignartjóni. Þann 1/10 hluta, sem þá verður eftir, má hvergi vátryggja. - Þá er 4. liðurinn í áliti fiskiþingsins, en hann er um frádrátt tjónbóta. N. sýndist þetta að ýmsu leyti ósanngjarnt eins og það var í upphaflega frv. og hefir að öllu leyti tekið til greina till. fiskiþingsins, og er ekki til þess ætlazt, að dregið sé frá annað heldur en það, sem venjulegt er hjá vátryggingarfélögum yfirleitt. En í upphaflega frv. virtist n. sem mjög væri gengið á rétt vátryggjenda, en það hefir verið leiðrétt að öllu leyti. Þá eru ákvæði um björgunarlaun yfirleitt, sem fiskiþingið áleit stórhættuleg fyrir líf manna og öryggi skipa. Í upphaflega frv. var gert ráð fyrir því, að ef skip þyrfti að fá drátt hjá öðru skipi vegna vélarbilunar, þá greiddi vátryggingarfélagið ekki nema 1/5 hluta af þeim kostnaði. Þessu hefir verið breytt í frv., en haldið þeim ákvæðum, sem gilda hjá öðrum félögum, um að hjálpi skip öðru skipi, sem vátryggt er hjá sama félagi, þá skuli ekki greiða fyrir það sérstaklega. Í annan stað var gert ráð fyrir því, að skipverjar væru að nokkru leyti sviptir sínum rétti, en til þess að tryggja, að svo yrði ekki, þá setti n. inn ákvæðin um gerðardóm, sem í frv. er. Viðvíkjandi opnum vélbátum treysti n. sér ekki að ganga lengra heldur en segir í 25. gr., að ávallt skuli félagið greiða sinn hluta af kostnaði við björgun opinna vélbáta, sem orðið hafa fyrir skaða, sem hlýzt af nauðlendingu. Þarna er það tryggt, að ef báti hlekkist á í lendingu, fæst það tjón greitt. Hinsvegar er ætlazt til, að bátseigandinn verði sjálfur að sjá fyrir því, að bátnum sé komið fyrir á tryggilegum stað í hvert sinn eftir að hann hefir verið notaður. Þannig er gert ráð fyrir, að sé hann ekki settur upp eftir hverja sjóferð, þá verði búið tryggilega um hann. Eftir þeirri reynslu, sem fengin er hér á landi af tryggingu opinna vélbáta, treysti n. sér ekki að ganga lengra í þessu efni heldur en gert er í frv. Ég ætla, að hv.þm. Borgf. muni sannfærast um, að hér er gengið svo langt sem unnt er. Þá er 7. aths. um bætur fyrir tjón á akkerisfestum. Það var tekið sérstaklega fram í upphaflega frv., að slíkt skyldi ekki borgað. Þetta taldi n. ófært, m. a. vegna þess, að ef skip missir legufæri, er hætt við, að skipið verði legufæralaust um ófyrirsjáanlegan tíma. Fyrir þetta er nú byggt með ákvæðum í 14. gr. frv., þar sem segir, að félagið bæti hvert það tjón, sem verði af sérhverri áhættu, sem skipið lendir í á vátryggingartímabilinu, þar með fyrir tjón á akkerisfestum eins og annað. - Ofurlítil prentvilla hefir slæðzt hér inn í frv. Það stendur, að félagið bæti sérhvert „hjón“, en á vitanlega að vera tjón. - Hvað viðvíkur 8. aths. fiskiþingsins, þá hefir n. tekið hana fyllilega til greina. - Út af öðrum smáaths. hv.þm. Borgf. skal ég geta þess, að í frv. eru að vísu ekki sett þau ákvæði neinstaðar, að vátryggingarfélögin skuli gefa mönnum ekki verri kjör heldur en þeir nú hafa. En frv. er sniðið eftir því, sem sjútvn. hafði kunnáttu til og gat aflað sér upplýsinga um, einmitt með þetta fyrir augum. - Hv. þm. Borgf. gerði þá aths. við ákvæðin um endurgreiðslur fyrir hafnarlegur, að honum þótti endurgreiðslan fyrir þær ekki vera nógu víðtæk, þar sem ekki yrði endurgreitt fyrir minni hafnarlegu en einn mánuð samfleytt. Mér er ekki kunnugt um, hvaða reglur gilda um þetta hjá sjóvátryggingarfélögum, yfirleitt. En mér er kunnugt um það, að á aumum stöðum hefir Sjóvátryggingarfélagið ekki endurgreitt neitt, þó að skip hafi staðið uppi mjög langan tíma. Mér er kunnugt um, að Sjóvátryggingarfélagið hefir greitt fyrir 30 daga uppistöðu, en mér er hinsvegar ekki kunnugt um, að það hafi nokkru sinni endurgreitt fyrir 7 daga hafnarlegu; þó kann það að vera, að slíkt hafi átt sér stað, og vona ég, að hv.þm. geti upplýst það. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta mál frekar, en vænti þess, að þær skýringar, sem ég hefi komið með, nægi til þess að sannfæra hv.þm. Borgf., þannig að hann geti aðhyllzt þetta frv.

Gísli Sveinsson Herra forseti. Það hefir undrað mig, svo sem við mátti búast, að hv. meiri hl. n. hefir ekki viljað bera fram þær brtt., sem þó hefðu mátt vera til bóta við frv., og get ég þá lýst því yfir, að hv. minni hl. ber fram brtt., sem nokkuð bæta úr, og hefði hv. meiri hl. vel mátt hallast að þeim. Það ber ekki að skilja þetta svo, að ég sé sammála hv. minni hl. Ég er ósamþykkur öllum þeim brtt. og tel eftir þeim skilríkjum, sem fyrir liggja og kunnug eru, að það sé til óheilla að gera nokkra breyt., en þótt ég sé á móti öllum breyt. og telji þær neyðarúrræði, þá er þó betra að veifa þeim lagfæringartill., sem hv. minni hl. hefir gert, heldur en engu. En viðvíkjandi þeim rökstuðningi hv. meiri hl., sem fram hefir komið við umr., skal ég geta þess, að hann hefir sízt orðið til þess að sannfæra mig eða aðra um réttmæti málsins. Ég var ekki viðstaddur nú, þegar hv.frsm. meiri hl. talaði, en ræða hans hefir væntanlega verið stutt og hann að mestu vísað til þess, sem hann hefir áður sagt, en mér hefir þó verið sagt, að hann hafi látið í ljós, að hann efaðist mjög um, að þjóðin væri á móti prestafækkun, og að hann teldi það ekki aðeins ósannað mál, heldur ósatt mál, sem ég hefði borið fram, að þetta hefði greinilega komið fram hjá þjóðinni. En hér liggja fyrir sannanir um það, að a. m. k. sá hluti þjóðarinnar, sem lætur sig trúarlíf nokkru skipta, vill ekki, að prestum sé fækkað frá því, sem nú er. Í söfnuðum víðsvegar úti um land hafa verið haldnir mótmælafundir, og frá þessum söfnuðum hafa Alþingi borizt bréf og á skoranir um að fækka ekki prestum. Sá hluti þjóðarinnar, sem á þennan hátt hefir látið til sín heyra, er ekki minni en það, að 6 þús. kjósendur hafa skrifað undir þessi mótmælaskjöl. Það út af fyrir sig mun vera einstakt í sögu vorri, að 6 þús. kjósendur taki sig til og skrifi slíka áskorun til Alþingis, og virðist það vera fullframbærileg rök um vilja almenningsins í landinu. Þætti mér fróðlegt, ef nokkur kynni að nefna annað skjal með svo mörgum undirskriftum, sem borið hefði verið fram fyrir Alþingi. Ég bygg það sízt ofmælt, að þetta sé það langnafnaflesta bréf, sem Alþingi hefir borizt. Auk þessa hafa svo söfnuðirnir úti um héruð landsins látið til sín taka með þeim fundum, sem haldnir hafa verið í fjölmörgum sóknum, og allar þær ályktanir, sem þar hafa verið gerðar, eru á sömu lund. Þessar sóknir, sem þannig hafa látið vilja sinn í ljós, eru um 120. Hér er því einnig um einstaki atriði í sögu vorri að ræða, að svo glögglega skuli koma í ljós vilji landsmanna allra sem hann hefir gert í þessu máli á þessum fundum. Nú er það eigi svo, að Alþingi hafi sent út áskoranir til fólks um að gefa upp álit sitt á málinu, heldur er þetta upp tekið vegna þess, að söfnuðirnir hafa séð, að með frv. því, sem hér liggur fyrir, var gengið á rétt þeirra. Þess vegna tel ég það alveg einstakt, að svo skýrar raddir skuli koma fram um málið, og finnst mér, að það beri að taka öfugt til orða við það sem hv. 1. þm. Árn. gerði, og það beri að undrast þann áhuga fyrir málefninu, sem kemur fram í þessum kröftugu mótmælum. Því hefir verið haldið fram af hv.frsm. meiri hl., að það mundu vera prestar landsins, sem hefðu safnað saman þessum mótmælum, og þess vegna væri lítið mark takandi á þeim, en prestarnir smöluðu atkv. og nöfnum til mótmæla, vegna þess að þeir væru að vernda sinn hag og vildu ekki sameininguna. Nú er mér það kunnugt, eins og ég hefi áður tekið fram, að prestarnir hafa lítið skipt sér af þessu, en þó nokkuð á héraðsfundum, en það er vitað, að þeir eru líka eindregið á móti breyt. En ef það væri nú rétt, að þeir hefðu beitt sér fyrir þessum mótmælum, - er það þá ekki full sönnun þess, að þeir sjá, að hvorki þeirra hagur sé svo bættur sem hv.frsm. er alltaf að stagast á, að til sé ætlazt, né að kirkju- og trúarlíf muni aukast? Prestar sjá það, að engar þessar umbætur muni fást með breyt., og eru það enn ný rök fyrir því, sem menn telja, að þessar breyt. muni ekki verða til neins góðs, heldur til ills eins. Og hvað á þá að gera? Þótt mþn. hafi setið á rökstólum og komizt að þessari niðurstöðu, utangarna og algerlega út í veður og vind, án þess að hún hafi nokkra rótfestu í föstum jarðvegi, þá er vitanlega rétt af Alþingi að gefa sér tóm til að átta sig á því, hvort till.n. eigi sér nokkra stoð, eða þá góða stoð, og ég hygg, að þær raddir, sem fram hafa komið, sanni það, að þessar till. eiga sér enga góða stoð. Það hefir komið fram bæði á fjölsóttum kirkjumálatundum hér og á prestastefnu, að sú ætti að veru stefnan að sameina það eitt, sem kröfur koma fram um, að þurfi að sameina, en semja ekki heildarlöggjöf um sameiningu prestakalla, heldur verði þau sameinuð eftir hendinni, jafnóðum og kröfur koma um það frá hlutaðeigandi aðiljum og þær kröfur ná samþykki. Það rekur engin nauður til þess að taka málið þessum tökum sem hér er gert, og það getur ekki orðið til góðs, heldur hlýtur að verða til ills, þegar of mörgum prestaköllum er skipað saman, og hlýtur að verða til þess að draga úr kirkju- og trúarlífi. Það, sem ég er mest hissa á, er, að hv. 1. þm. Árn. skuli segja, að þetta verði ekki eingöngu til þess að bæta hag prestanna, heldur einnig til þess að glæða og efla kirkju- og trúarlíf í landinu. Það sjá allir, að getur ekki orðið til þess að efla og græða trúarlífið, að gera prestum ógerlegt að rækja starf sitt. Allt, sem lífrænt er, þarfnast ræktunar, ef það á að blómgast, og kirkju- og trúarlíf er engin undantekning frá þeirri reglu; það þarf eftirlit, umönnun og ræktun, ef það á að haldast blómlegt og með eðlilegum hætti. En þá er spurningin sú, hvort það eigi að glæða kirkju- og trúarlíf í landinu. Ég held því fram, að það eigi að gera, og hv.l.þm. Árn. vill ekki neita því. og eins og ég sagði áðan, heldur hann því fram, að þessar breyt. miði að því. eða eigi að miða að því, að glæða kirkju- og trúarlíf landsmanna. En það er sýnt, að þessar breyt. stefna algerlega í gagnstæða átt, og í stað þess að stefna til aukinnar ræktunar, stefna þær til vanhirðingar. Við þessar breyt. mundi mjög fækka kirkjulegum athöfnum hér í landi, og dreifist, þá áhugi fólks frá þeim málum til annara óskyldra málefna, og verður það, eða getur orðið að lokum til þess að eyðileggja hér allt trúar- og kirkjulíf á vissu stigi, og er þá sennilega að því komið, sem nokkrir menn vilja. En ég fullyrði það, og hefi fært rök að því, að það er í fullri óþökk alls þorra þjóðarinnar. Ég vil í þessu sambandi spyrja hv. meiri hl. n. þessarar spurningar, og þar með beina orðum mínum einnig til hv. dm.: - Vill hv. meiri hl. ganga að því að spyrja fulltrúana í öllu þingi að því, hvað þeir vilji leggja til hver um sig í sínu héraði og gagnvart kjósendum sínum og svara þar fyrir upp á eigin ábyrgð? Hv. 1. þm. Árn. tekur sér það ef til vill létt að svara fyrir Barðaströnd eða Langanes upp á sitt einsdæmi, en þar er hann ekki á réttum vettvangi. Úr því að ekki hefir fengizt að spyrja þjóðina sjálfa, þá væri mjög fróðlegt að heyra, hvað hver fulltrúi fyrir sig vill standa við frammi fyrir kjósendum sínum. Eins og málið horfir nú við, er bezt, að því sé frestað, því að það er sýnilegt af afstöðu n. og öðrum rökum, sem fram hafa komið, að ekki er tímabært að samþ. þær till., sem fram eru komnar. Mín till. er því sú, að málinu sé nú frestað og ekki gengið til atkv. um það, m. a. með það fyrir augum að leitu skrifl. umsagna fulltrúa þjóðarinnar hér á þingi um það, hvað þeir vilja standa við hver í sínu kjördæmi og frammi fyrir kjósendum sínum. Nú er það að vísu engan veginu svo, að þetta fullnægi mér, því að ég tel, að hvað sem fulltrúarnir segi, þá sé það í raun og veru sjálfsögð skylda að fara eftir vilja safnaðanna sjálfra. En þetta væri þó vænt spor í rétta átt. Ég álít það sjálfsagt, að hv. meiri hl. n. verði vel við þessari till. og beiti sér fyrir því, að frv. fari ekki til atkv., þar sem sýnt er, að það er ótímabært og að þeir, sem greiða atkv. með því, gera það meira og minna ófúsir.

Frsm. (Finnur Jónsson) Ég get gengið inn á það f. h. sjútvn., án þess að bera mig saman við meðnm. mína, að málið verði nú tekið út af dagskrá, í trausti þess, að brtt.hv.þm. Borgf. verði komnar svo snemma fram, að sjútvn. gefist lími til að athuga þær og málið geti komizt aftur. á dagskrá fyrir páskafrí.

Flm. (Jón Pálmason) Eins og kunnugt er, þá eru lagaákvæði þau, sem gilda um verðlagsskrár hér á landi, frá 1897, og þau ákvæði eru orðin ákaflega úrelt, svo varla er gerlegt að láta þau standa óbreytt, ef menn á annað borð vilja nokkuð með verðlagsskrár gera. Nú vita allir hv.þm., að landaurareikningurinn gamli var á löngu tímabili notaður sem aðalgjaldmælir á mestöllu viðskiptalífi þjóðarinnar, og hann byggðist á verðlagi framleiðsluvaranna til sjávar og sveita, þeirra er hagur framleiðandanna var fyrst og fremst bundinn við. Nú er þetta gersamlega breytt. Eftir því sem lengra líður, og eftir því sem öldurót viðskiptalífsins og gengisbreytingar hafa orðið örari, því minna tillit hefir verið tekið til þessa grundvallar, sem fjármál okkar lands og hvaða þjóðar sem er hljóta að byggjast á, verðlagins á þeim vörum, sem framleiddar eru úr skauti náttúrunnar. Nú er það álit okkar flm. þessa frv., að stefna eigi að því, ef unnt er, að miða viðskipti okkar sem mest við það, hvernig gengur með sölu og verðlag á þeim afurðum, sem hagur framleiðendanna byggist fyrst og fremst á. Hitt er annað mál, að það er talsverðum vandkvæðum bundið að finna eðlileg og fullkomlega ábyggileg hlutföll til þess að leggja eftir í einingar þær vörur, sem þarna, koma fyrst og fremst til greina. Okkur er fullkomlega ljóst, að þarna er undir öllum kringumstæðum þörf breytinga. Hitt er annað mál, hvort við höfum hitt á réttu leiðina að því er þessi hlutföll snertir. En ég vil taka það fram nú þegar, að við samningu þessa frv. höfum við verið í samráði við hagstofuna um þau atriði, sem þar koma helzt til greina, og með tilliti til þess, sem við höfum fengið upplýst í viðtali við hagstofustjórann, sem er manna fróðastur á þessu sviði, höfum við tekið hér upp ýms ákvæði, sem gera algerlega nýja skipun á því, hvernig gengið er frá verðlagsskrám í landinu. M. a. er mjög breytt hlutföllunum milli hinna einstöku vörutegunda, og er það gert með tilliti til þess, hvernig verðlag hefir verið að meðaltali um langt árabil. Í öðru lagi eru teknar upp í þetta frv. og lagðar til grundvallar þær afurðir, sem mesta þýðingu hafa fyrir framleiðendur landsins, en ekkert tillit er tekið til, sumra hverra, í núgildandi verðlagsskrárákvæðum, eins og t. d. mjólk og dilkar, sem eru nú aðalgjaldeyrir íslenzkra bænda. Hitt er ennfremur nýmæli, að láta þær vörur ráða mestu um niðurstöðu útreikninganna, sem mesta þýðingu hafa fyrir afkomu manna, sem eru til sveita mjólk og dilkar, en til sjávar saltfiskurinn. - Hvaða breytingar menn kunna að óska eftir að gera á þessum hlutum, er frá okkar sjónarmiði ekki aðalatriðið, heldur hitt, að fá á þessu nýja skipan og þann grundvöll, sem gerir mögulegt að sjá nokkuð glöggt þær verðbreytingar, sem verða frá ári til árs, og byggja á þeim atriðum, sem helzt kemur til greina að reikna verðlagsskrár eftir. Að svo komnu skal ég ekki fara um þetta fleiri orðum, ef ekki koma nú þegar andmæli fram, en óska eftir, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og nefndar.

*Eiríkur Einarsson: Þegar ég ræddi um þetta málefni fyrir nokkrum dögum, þá gat ég þess, að ástæðan fyrir því, að ekki bæri að samþ. þetta frv., væri sú, að það vantaði vitneskju um það, hvort fólkið vildi, að prestum yrði fækkað eða ekki. Hv. 2. þm.N.-M. hafði orð á þessu, og mér virtist honum koma það spánskt fyrir sjónir, að ég skyldi taka þetta atriði með í reikninginn. Hv. þm. sagði, að það væri engu líkara en að ég vildi ekki greiða atkv. um nokkurt mál hér á Alþingi, nema ég vissi um þjóðarviljann í viðkomandi máli. Ég verð að segja, að ég vildi bara, að mér væri kunnugt um álit þjóðarinnar í sem flestum þingmálum. Hv. þm. komst í mótsögn við sjálfan sig, þegar hann var að tala um þær áskoranir, sem lægju fyrir þinginu. Hann taldi lítið upp úr þeim leggjandi og taldi jafnvel, að þær gætu verið „uppagiteraðar“. En ef þær liggja almennt fyrir og fólkið hefir samþ. þær af frjálsum vilja, þá hafa þær vitanlega gildi gagnvart löggjafanum. Annars get ég tekið það fram, að þær umr., sem fram hafa farið um þetta mál, og þær brtt., sem fram koma í sambandi við það, hafa styrkt mig í þeirri trú, að ég geri rétt með því að vera á móti þessu máli. Umr. um þetta mál hafa annars verið lauslegar og á við og dreif, og sýnir það vel, að mál þetta er ekki nógu vel undirbúið. Og þegar hver hv.þm. á fætur öðrum rís upp til þess að láta í ljós óánægju sína yfir þeirri prestakallaskiptingu, sem frv. gerir ráð fyrir, þá er ekki hægt að draga aðra ályktun en að þetta mál sé ekki nægileg, vel undirbúið. Mér þykir rétt að benda á það, að á þeim slóðum, þar sem ég er kunnugastur, en það er fyrir austan heiði, gerir frv. ráð fyrir að fækka um þrjú prestaköll, og var þó áður búið að fækka um fjögur prestaköll í sama prófastsdæmi. Ef þetta yrði samþ., þá mundi ég hiklaust setja mig á móti því. Annars finnst mér það skorta tilfinnanlega í þessu máli, að þeir menn, sem að þessu máli standa, geri sér fulla grein fyrir köllun og ætlunarverki prestanna. Ef þeir eiga ekki að gera annað en að skíra börn, gifta og grafa, þá mætti vel fela hreppstjórunum eða kennurunum störf þeirra. Ef prestarnir eiga ekki að vera sálusorgarar og hafa með höndum menningarstörf, sem eiga að hafa góð áhrif á hvert einasta heimili í prestakallinu, þá á ekki einungis að fækka þeim, heldur á að leggja þá alveg niður. Þá eru þeir óþörf stétt í þjóðfélaginu. En ef þeir hinsvegar eiga rétt á sér, þá verða þeir að geta komizt yfir störf sín hver í sínu umdæmi. Viðvíkjandi brtt.hv. minni hl. n. um það, að fela prestum kennslu í ákveðnum prestaköllum, vil ég segja, að ég tel slíka ráðstöfun mjög hæpna. Þegar litið er á þessa till. í sambandi við breyt. á fræðslulögunum, sem liggja fyrir þinginu, þá sér maður, hvað skoðanirnar eru skiptar í þessum efnum og hver höndin uppi á móti annari. - Það þarf miklu meiri athugun á þessu máli heldur en ennþá hefir komið fram. Að öllu þessu athuguðu tel ég ekki rétt að demba þessum lögum á almenning í landinu, að honum sjálfum fornspurðum. Þess vegna mun ég sætta mig bezt við þá niðurstöðu, sem fólst í áliti, sem kom fram frá hv.þm. V.-Ísf., um það, að afgr. málið ekki á þessu þingi, heldur bíða átekta og sjá, hvað setur.