Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti neðri deildar hefur ritað mér bréf þar sem fram kemur að hv. þm. Sigrún Helgadóttir, 3. varaþingmaður Samtaka um kvennalista í Reykjavík, sem setið hefur á Alþingi í forföllum hv. 12. þm. Reykv., Þórhildar Þorleifsdóttur, geti ekki gegnt þingstörfum lengur og í áframhaldandi forföllum 1. og 2. varamanns og vegna veikinda 4. varamanns Samtaka um kvennalista í Reykjavík sé þess óskað að 5. varaþingmaður, Guðný Guðbjörnsdóttir dósent, taki nú sæti á Alþingi í fjarveru hv. 12. þm. Reykv., Þórhildar Þorleifsdóttur. Samkvæmt þessum bréfum og samkvæmt 4. gr. þingskapa ber nú kjörbréfanefnd að rannsaka kjörbréf Guðnýjar Guðbjörnsdóttur, 5. varamanns Samtaka um kvennalista í Reykjavík. Gert verður hlé á fundinum í fimm mínútur meðan kjörbréfanefnd starfar. --- Fundarhlé.

Frsm. kjörbréfanefndar (Jón Sæmundur Sigurjónsson) : Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd hefur tekið fyrir eitt erindi, kjörbréf Guðnýjar Guðbjörnsdóttur, sem hlaut kosningu sem 5. varamaður Samtaka um kvennalista í Reykjavík, en hún taki sæti Þórhildar Þorleifsdóttur, 12. þm. Reykv. 1., 2. og 3. varamaður Kvennalistans hafa ekki tök á þingsetu nú og því kemur til að 5. varamaður Samtaka um kvennalista í Reykjavík taki sæti í stað Þórhildar Þorleifsdóttur. Kjörbréfanefnd sér ekkert athugavert við þetta kjörbréf og leggur til að það verði samþykkt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Guðný Guðbjörnsdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi. Henni ber því skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Guðný Guðbjörnsdóttir hefur undirritað drengskaparheit um að halda stjórnarskrána. Hún er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Borist hafa eftirfarandi bréf: Forseti Nd. hefur skrifað mér á þessa leið: ,,Hreggviður Jónsson, 11. þm. Reykn., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að varamaður minn, Kolbrún Jónsdóttir, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Árni Gunnarsson , forseti Nd.`` Þá hefur borist annað bréf: ,,Sighvatur Björgvinsson, 5. þm. Vestf., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi, Björn Gíslason, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Þá hefur borist hið þriðja bréf: ,,Steingrímur Hermannsson forsrh. hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég verð erlendis næstu daga í opinberum erindum leyfi ég mér að óska eftir því að 1. varamaður Framsfl. í Reykjaneskjördæmi, Níels Árni Lund, taki sæti mitt á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Þau Kolbrún Jónsdóttir, Björn Gíslason og Níels Árni Lund hafa öll tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og ég býð þau velkomin til starfa.

Frsm. atvmn. (Árni Gunnarsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. hv. atvmn. vegna till. til þál. um framleiðslu vetnis. Í nál. segir, með leyfi forseta, á þessa leið: ,,Nefndin hefur fjallað um tillöguna og fékk til viðræðna dr. Braga Árnason prófessor og Garðar Ingvarsson, forstöðumann markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar. Umsagnir um tillöguna bárust frá Áburðarverksmiðju ríkisins, dr. Braga Árnasyni, Iðntæknistofnun Íslands, markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar, Orkustofnun, Raunvísindastofnun Háskóla Íslands og Verkfræðingafélagi Íslands. Í máli þeirra sem komu á fund nefndarinnar kom fram að vinnsla vetnis væri mjög áhugaverður kostur fyrir Íslendinga og sjálfsagt væri að fylgjast vel með framþróun sem ætti sér stað á þessu sviði. Hins vegar væri ekki tímabært að hefja framleiðslu vetnis hér á landi þótt svo verði e.t.v. fyrir aldamót. Ýmis tæknivandamál, svo sem hvernig á að geyma vetni, þarf að yfirstíga áður en framleiðsla getur hafist fyrir alvöru. Þá er vetni tvöfalt dýrari orkugjafi en olía og því ekki samkeppnishæft. Unnið er að margvíslegum tilraunum með vetni sem orkugjafa, m.a. eiga Evrópubandalagið og Kanada í slíkri samvinnu. Er sjálfsagt að fylgjast vel með þeim rannsóknum og er þegar komið á samstarf við þýska aðila um vetnisrannsóknir. Háskóli Íslands vinnur að forathugunum á því hvort unnt er að nota háhita til þéttingar á vetni. Enn fremur má benda á að Evrópubandalagið telur rannsóknir á vetni til umhverfismála. Nefndin telur ekki tímabært að Alþingi álykti um þessa ítarlegu tillögu um framleiðslu á vetni en tekur undir þau meginsjónarmið sem þar koma fram og ítrekar nauðsyn þess að Íslendingar fylgist með og taki þátt í rannsóknum á vetni. Í trausti þess að svo verði gert leggur nefndin til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar.`` Matthías Á. Mathiesen og Hreggviður Jónsson voru fjarstaddir afgreiðslu málsins, en undir nál. rita hv. þm. Árni Gunnarsson, Jón Kristjánsson, Ólafur Þ. Þórðarson, Geir H. Haarde og Geir Gunnarsson.

Geir H. Haarde : Virðulegi forseti. Ég stend hér upp til þess að gera grein fyrir skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins sem útbýtt hefur verið hér fyrr á þessu þingi sem 165. máli á þskj. 178. Þess má einnig geta að frá því að málefni Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins voru rædd á síðasta þingi hefur verið útbýtt annarri skýrslu sem kom hér fram sem 567. mál á síðasta þingi eftir að umræður fóru fram um fyrri skýrslu deildarinnar á því þingi. Ég vil áður en ég vík að efni skýrslunnar sjálfrar rétt vekja athygli á því að Alþingi samþykkti á síðasta vori með þál. sérstakar starfsreglur fyrir Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins sem gefnar hafa verið út sérstaklega í bæklingi, sem þingmönnum á að vera tiltækur, ásamt með lögum sambandsins og almennum reglum um alþjóðanefndir á vegum Alþingis sem forsetar þingsins gáfu út á síðasta vori. Starfsreglur Íslandsdeildarinnar hafa að sjálfsögðu þegar komið til framkvæmda nema hvað varðar bráðabirgðaákvæði sem missir gildi sitt frá og með næstu kosningum. Frá og með næsta kjörtímabili mun því starfað í einu og öllu skv. þessum nýju reglum og fimm manna stjórn tilnefnd af þingflokkum í samræmi við þingstyrk. Ég vil þá í stuttu máli, virðulegi forseti, gera grein fyrir helstu efnisatriðum þeirrar skýrslu sem hér hefur verið sett á dagskrá, en jafnframt í leiðinni vekja máls á nokkrum atriðum sem fram komu í þeirri skýrslu sem var lögð fram á síðasta vori og fjallaði um 83. þing sambandsins sem haldið var í Nikosíu á Kýpur 2. -- 7. apríl sl. Meginefni skýrslunnar sem nú er á dagskrá hins vegar er 84. þing sambandsins sem haldið var í Punta del Este í Uruguay 15. -- 20. okt. sl. Það hefur komið fram í þessum skýrslum áður og hér í þingsölum hvernig starfsemi þessa sambands er háttað og ástæðulaust að fjölyrða um það. Eins og kunnugt er, þá heldur Alþjóðaþingmannasambandið tvö meginþing á ári og á síðasta ári var fyrra þinghaldið á Kýpur og hið síðara í Uruguay. Jafnan eru tekin fyrir tvö megindagskrármálefni á hvoru þinginu fyrir sig sem ákveðin eru fyrir fram, en síðan eitt til tvö viðbótarumræðuefni og þá venjulega mál sem ofarlega eru á baugi í alþjóðamálum á þeim tíma sem þingið fer fram. Á þinginu á Kýpur voru tvö meginumræðuefni eins og gert er ráð fyrir. Þar var annars vegar fjallað um fíkniefnamál og hvernig best væri að berjast gegn dreifingu þeirra á alþjóðlegum grundvelli. Framkvæmdastjóri þeirrar deildar Sameinuðu þjóðanna sem um þau mál fjallar var þar mættur og sat fyrir svörum um þau málefni. Þess má geta að forsætisráðherra Ítalíu, Andreotti, sem fór fyrir ítölsku sendinefndinni ávarpaði þingið sérstaklega út af þessu málefni. Hitt meginumræðuefnið á þinginu var áhrif tækniþróunar á atvinnumál og starfsmenntun. En viðbótarumræðuefnið, eða hið sérstaka umræðuefni, á þessu þingi var málefni Miðjarðarhafslandanna, ekki síst málefni Miðausturlanda. Urðu um það efni miklar deilur og umræður, bæði í nefnd á vegum þingsins og eins við lokaafgreiðslu ályktunar. Án þess að fara nánar út í þá sálma vildi ég benda fólki, sem áhuga hefur á því að kynna sér hvað þar fór fram, á þskj. 567 frá síðasta þingi. Eins og venjulega voru haldnir ýmsir fundir utan dagskrár auk hinna sérstöku funda í ráði sambandsins. Auðvitað gerðu menn svo sitt besta til þess að kynna sér ástand mála á þessari skiptu eyju, Kýpur, því þó svo að málefni þessarar eyjar hafi ekki verið jafnfyrirferðarmikil í heimsfréttum og þau voru hér á árum áður er ljóst að þarna er mjög alvarlegt óleyst vandamál fyrir hendi sem þarf að leysa með pólitískum og diplómatískum leiðum. Og reyndar hefur á vettvangi Alþjóðaþingmannasambandsins og hóps hinna vestrænu ríkja innan þess verið lagt í mikla vinnu til þess að kortleggja þetta vandamál án þess að nokkur lausn sé endilega í sjónmáli þess vegna. Ég vil svo að lokum vekja athygli á því að því er varðar þetta þing sambandsins að formenn norrænu sendinefndanna komu sérstaklega saman og sömdu bréf, sem afhent var fulltrúa Sovétríkjanna á þinginu, þar sem mótmælt var ráðagerðum Sovétmanna um að hefja tilraunir með kjarnorkuvopn á Novaja Semlja. Það mál kom síðan til umræðu á Alþingi stuttu síðar í framhaldi af fyrirspurn frá hv. þm. Eiði Guðnasyni. Eins og kunnugt er, þá er það venja að norrænu deildirnar á vegum Alþjóðaþingmannasambandsins hafi með sér náið samstarf og skiptist á um að veita því samstarfi forustu. Á þessu ári er það hlutverk Íslandsdeildarinnar að annast þau samskipti og bera ábyrgð á þeim til undirbúnings ýmsum málum, sem eru á dagskrá eða verða á dagskrá, og samræma afstöðu fyrir þingin o.s.frv. Í því sambandi má geta þess að formaður Íslandsdeildarinnar, sem hér stendur, sendi forseta sovésku deildarinnar mótmæli fyrir hönd allra Norðurlandadeildanna í janúar sl. vegna hinnar vopnuðu íhlutunar Sovétmanna í Litáen. Að því er varðar störf síðasta þings sambandsins sem haldið var í októbermánuði sl. er rétt að láta þess getið að á því þingi voru eins og venjulega tvö meginumræðuefni. Annars vegar var fjallað um mikilvægi lestrarkunnáttu í tilefni af ári læsis hjá Sameinuðu þjóðunum og hið seinna umræðuefni var um afnám nýlendustefnu og samvinnu þróaðra ríkja og þróunarlanda. Þar var hins vegar einnig tekið fyrir, sem sérstakt umræðuefni, ástandið sem þá var upp komið í Kúvæt og samþykkt harðorð ályktun þar sem framferði Íraka í Kúvæt var harðlega fordæmt. Sú ályktun var að vísu ekki samþykkt samhljóða því að Írakar eiga aðild að þessum samtökum og þeir áttu sér nokkra stuðningsmenn en ekki marga. Og þannig vill til að það málefni er að sjálfsögðu mjög í brennidepli þessa dagana. Þess má geta til fróðleiks að Kúvæt átti um skeið aðild að Alþjóðaþingmannasambandinu þó svo hafi ekki verið um nokkurra ára bil. Áður en innrás Íraka var gerð í landið hafði verið samþykkt þar af hálfu þess þings sem þar er starfandi að sækja um aðild á nýjan leik og átti eingöngu eftir að afgreiða formsatriði varðandi þá umsókn. Nokkrar breytingar hafa orðið á samsetningu sambandsins. Á þinginu sem haldið var sl. haust var samþykkt aðild þriggja nýrra þjóðdeilda, frá Chile, Namibíu og Níger. Það þótti tímanna tákn og sérstakt fagnaðarefni að í Chile skuli nú komin lýðræðisleg ríkisstjórn og sama er að segja um Namibíu. En þingmannasambandið sendi fulltrúa á sínum vegum til þess að fylgjast með kosningum í báðum þessum löndum. Hins vegar var þjóðdeildinni í Afríkuríkinu Líberíu vikið úr sambandinu þar sem þar er ekkert þing starfandi lengur vegna borgarastyrjaldar sem þar hefur geisað. Er það vissulega harmsefni þar sem Líbería var eitt af níu ríkjum sem upphaflega stóðu að stofnun þessa sambands árið 1889. Loks fækkaði þjóðdeildunum um tvær af eðlilegum orsökum vegna sameiningar Þýskalands og sameiningar Yemens eða ríkjanna tveggja sem þar störfuðu áður og áttu sitt hvora þjóðdeildina í sambandinu. Eins og venja er á þessum þingum, þá fóru þarna fram efnismiklar, almennar stjórnmálaumræður sem hófust með því að utanríkisráðherra Uruguay, Hector Gros Espiel, flutti ræðu og talaði m.a. um GATT - viðræðurnar, sem einmitt hófust í sama fundarsal í Uruguay 1986, en sem því miður er ekki lokið eins og þingmönnum mun vel kunnugt um. Utanríkisráðherra Möltu, sem jafnframt var forseti allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna á sl. hausti, ávarpaði einnig þingið og flutti þar langa og ítarlega ræðu. Ég vil láta þess getið í framhaldi af mínum fyrri ummælum um starfsreglur Íslandsdeildarinnar að í skýrslu framkvæmdastjóra sambandsins, sem lögð var fram fyrir síðasta þing þess, er fjallað ítarlega um starfsemi einstakra deilda og vakin athygli á því sem nýtt kann að vera í starfi þeirra. Þar er, og er ástæða til þess að láta þess getið, oftar en einu sinni vikið sérstaklega að störfum Íslandsdeildar þingmannasambandsins og vakin athygli á því sem gert hefur verið á hennar vegum í skipulagsmálum, m.a. að því er varðar hinar nýju reglur og þá skýrslu sem nú er rædd á Alþingi í annað sinn og er nýmæli og fleira í þeim dúr sem greinilegt er að tekið hefur verið eftir af hálfu aðalskrifstofu sambandsins og varðar vinnubrögð og því um líkt á vegum Íslandsdeildarinnar. Í framhaldi af því er rétt að það komi fram að starfsmaður og ritari Íslandsdeildarinnar, Þorsteinn Magnússon, deildarstjóri í nefndadeild þingsins, sótti námskeið í Genf á sl. hausti þar sem gefinn var kostur á ýmsum fróðleik í tengslum við þessa starfsemi. Ég hafði ekki í hyggju, virðulegi forseti, að flytja hér mjög langt mál, enda held ég að öll þau meginatriði sem þetta snerta liggi fyrir í skjölum þingsins, þó að það sé að vísu góð venja að fylgja þeim úr hlaði með stuttum inngangi. Varðandi framtíðina vil ég aðeins segja frá því að það er ráðgerður á vegum norrænu þjóðdeildanna sérstakur fundur í Stokkhólmi á þessu vori þar sem ætlunin er að bjóða þingmönnum frá Eystrasaltsríkjunum þremur sérstaklega til fundar um starfsemi Alþjóðaþingmannasambandsins. Sá fundur hefur þegar verið boðaður en mér er ekki kunnugt um hver viðbrögð hafa verið af hálfu þinganna þriggja í baltnesku löndunum. En ég vil taka það fram að það er ekki hugmyndin að það fundahald skarist við annað starf sem nú er á döfinni af hálfu Norðurlandaráðs eða einstakra norrænna þinga. Á þessu ári verða haldin venju samkvæmt tvö þing á vegum sambandsins. Hið fyrra verður í Norður - Kóreu í apríl, en óvíst er um þátttöku af hálfu Alþingis vegna væntanlegra þingkosninga. Síðara þingið verður hins vegar haldið í Chile í október. Hins vegar verður í júlí sérstök ráðstefna um málefni Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu á vegum sambandsins þar sem boðið er þingmönnum frá ríkjunum 35 sem aðild eiga að samkomulaginu sem kennt er við Helsinki. Til þessa fundar er boðað í byrjun júlí og er gengið út frá því af hálfu Íslandsdeildar sambandsins að Alþingi sendi þangað fulltrúa. Hins vegar er það auðvitað framtíðarákvörðunarefni, ekki síst ef stofnað verður til sérstakrar þingmannasamkundu á vegum RÖSE, hvort ástæða sé til að halda úti fleiri vettvöngum um það málefni. Verður að segjast eins og er að væntanlega væri það óþarfi ef til nýrrar þingmannasamkundu á vegum RÖSE verður stofnað eða það starf gert formlegra heldur en nú er á vettvangi þjóðþinganna, sem ég tel vissulega æskilegt. Ég vil gjarnan láta þess getið einnig, virðulegi forseti, þannig að það liggi hér fyrir, að Íslandsdeildin tók á móti gestum á síðasta sumri sem hingað voru komnir alla leið frá Thailandi. Hingað kom sérstök þingmannasendinefnd frá thailenska þinginu. Voru þar á ferðinni þingmenn sem tengst hafa Alþjóðaþingmannasambandinu og m.a. einn stjórnarmanna þar sem fór fyrir sendinefndinni. Þessi hópur gekk á fund forseta þingsins m.a. og átti hér ágætar viðræður við þingmenn þann stutta tíma sem þessir gestir voru hér á landi. Ég vil að lokum geta þess að á síðasta ári beitti þingmannasambandið sér fyrir ráðstefnu um afvopnunarmál sem haldin var í Bonn og fóru þangað tveir íslenskir alþingismenn. Frá þessari ráðstefnu er greint hér í þessari skýrslu. Þar var unnt að fá mjög gott yfirlit yfir alla þætti afvopnunarmála og fengnir til sérfræðingar víðs vegar að til þess að fjalla um þau mál og að lokum ályktað sérstaklega. Sú ályktun á að vera í fórum allra þingmanna, eins og reyndar önnur þau skjöl sem þessari starfsemi tilheyra, en þingmönnum sem ekki kunna að hafa þær ályktanir undir höndum en vilja kynna sér þær er bent á að snúa sér til ritara deildarinnar. Að svo mæltu, virðulegi forseti, vildi ég láta þessari framsögu af minni hálfu lokið, en vil í lokin einungis láta það koma hér fram að ég tel það framför í starfsháttum í Sþ. að taka skýrslur einstakra alþjóðanefnda til sérstakrar umræðu, ekki vegna þess að það sé endilega nauðsynlegt að halda uppi löngum umræðum um þær, heldur til þess að þingmenn sem vilja tjá sig um eitthvert sérstakt atriði fái til þess tækifæri hér í sölum Alþingis. Ef menn vilja ræða afstöðu sem tekin hefur verið í nafni Alþingis á einhverjum vettvangi, þá hafi menn tækifæri til þess. Forsenda þess er auðvitað sú að fyrir liggi skriflega hvað fram hefur farið og sú nýbreytni sem orðið hefur hér á sl. tveimur árum í því efni er bæði sjálfsögð og virðingarverð.

Matthías Á. Mathiesen : Frú forseti. Á þskj. 626 er skýrsla fulltrúa Íslands í þingmannanefnd Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA. Fulltrúar þingsins þar sl. ár hafa verið þeir hinir sömu og árið næst á undan, þ.e. auk mín hv. 5. þm. Norðurl. v. Jón Sæmundur Sigurjónsson. Ritari nefndarinnar hefur verið Þórður Bogason lögfræðingur, starfsmaður nefndadeildar skrifstofu Alþingis. Ég sé ekki ástæðu til þess hér og nú að víkja að frekari atriðum í sambandi við reglur um þátttöku Alþingis í störfum þingmannanefndar EFTA og vísa þá til þskj. 538 frá síðasta þingi, þ.e. skýrslu fulltrúa þingmannanefndarinnar fyrir það ár. Ég bendi enn fremur á að þar kom fram í fskj. III hverjir hafa gegnt fulltrúastörfum allt frá 1977 að ráðherranefnd EFTA - ríkjanna samþykkti að starfa skyldi þingmannanefnd til ráðuneytis og ráðgjafar EFTA - ráðinu og hverju landi, eins og kemur fram í fskj. I, heimilt að senda fimm. Það hefur Ísland gert, að vísu ekki nema í eitt skipti, þegar aðalfundurinn var haldinn hér í Reykjavík 1985. Á flestum öðrum fundum hafa tveir fulltrúar gegnt þessum störfum. Eins og fram kemur á þskj. 624 hefur á undanförnu starfsári einkum verið unnið að tveimur verkefnum. Það er annars vegar að fylgjast með samningagerð EFTA og Efnahagsbandalagsins um myndum evrópska efnahagssvæðisins og í því sambandi sérstaklega hugað að hlutverki þingmanna EFTA - ríkjanna, svo og þjóðþinganna. Þá hefur verið unnið að því að koma á samstarfi við þær þjóðir í Austur - Evrópu sem tekið hafa upp lýðræðislega stjórnarhætti. EFTA - þingmannaráðið og EFTA - skrifstofan vinnur nú að aðstoð þeim til handa varðandi efnahagslega uppbyggingu og er samstarf þingmanna mjög nauðsynlegt og eðlilegt í framhaldi af því. Í sambandi við viðræður EFTA og Evrópubandalagsins var það skoðun ráðherranefndarinnar að auka þyrfti samstarfið á milli hennar og þingmanna og hvatti ráðherranefndin til áframhaldandi funda þingmannanefndarinnar og þingmanna Evrópuráðsins sem verið hafa að undanförnu, svo og að haldnir skyldu sameiginlegir fundir þingmannanefndarinnar og EFTA - ráðsins. Það hefur verið gert og hefur þar farið fram ítarleg umræða eftir greinargerðir frá hendi ráðherranna, svo og þingmannanna, um þau atriði sem efst eru á baugi í umræðunum hverju sinni. Ég sé ekki ástæðu til þess að víkja að þeim málum hér og nú. Það hefur verið óskað eftir skýrslu hér á Alþingi um þessi mál. Ég vænti þess að áður en Alþingi lýkur störfum í vor fari fram umræða um þessi mál og þá geri hæstv. utanrrh. grein fyrir hver staða þessara mála sé og enn fremur muni í þeirri skýrslu, sem beðið hefur verið um, koma fram hvernig þessir samningar hafa gengið og með hvaða hætti séu tryggðir þeir hagsmunir sem lögð hefur verið áhersla á af hálfu ríkisstjórnar Íslands. Ég vil aðeins víkja að þeim atriðum sem í skýrslunni eru og mér finnst eðlilegt að hér komi fram. Aðalfundur þingmannanefndarinnar var haldinn í Vínarborg í maímánuði sl. Þá tók við formennsku Peter Jankowitsch, fyrrv. utanríkisráðherra. Það kom í hlut Íslands að taka við varaformennsku og var mér falið að taka við því starfi. Á síðasta fundi varð enn breyting á þessum hlutum, því að formaðurinn hafði verið skipaður ráðherra í ríkisstjórn Austurríkis og því tók annar austurrískur þingmaður, Herbert Schmidtmeier, við formennsku af Jankowitsch. Næsti ársfundur verður hér á landi, eins og fram kemur í síðasta atriði sem hér er vikið að í skýrslunni. Verður sá fundur haldinn 18. -- 20. júní í sumar og þá að sjálfsögðu eftir þingkosningarnar. Það er þingflokka og forustumanna þingsins að ákvarða um nýja fulltrúa til þess að taka sæti í þingmannanefnd EFTA og vænti ég þess að sá hópur verði ívið stærri en sá sem er í dag, þannig að það verði fimm þingmenn sem taki sæti í nefndinni af hálfu Íslands á þessum fundi. Á aðalfundinum sem haldinn var í Vín var jafnframt fundur með fulltrúum Evrópuþingsins. Þar var enn fremur sameiginlegur fundur þingmanna frá Evrópubandalaginu og þingmönnum Tékkóslóvakíu, Júgóslavíu, Ungverjalands, Póllands og Austur - Þýskalands og svo síðan sérstakur fundur með þeim. Í framhaldi af þessu fóru þingmenn EFTA - ríkjanna til Ungverjalands í boði þingsins þar og var það einn þáttur í því samstarfi sem segja má að hæfist með fundinum sem var haldinn í Vín. Þá hafa formenn og fyrrv. formaður samtakanna unnið að því að gera tillögur ásamt með þingmönnum Evrópuþingsins um stöðu þingmanna þessara ríkja ef og þegar til samninga kæmi. Formenn, formaður, varaformaður og fyrrv. formaður EFTA - þingmannanefndarinnar fóru þess vegna til fundar við formenn stjórnmálaflokkanna á Evrópuþinginu til viðræðna og kynningar á þessum málum. Mál þetta stendur þannig nú að beðið er eftir tilnefningum manna frá Evrópuþinginu til þess að hægt verði á sameiginlegum fundi með þingmönnum frá EFTA að koma fram með tillögur sem eru í þá veru sem fram hefur komið af hálfu EFTA - þingmanna, hvernig svo sem því kemur svo til með að verða tekið, í sambandi við þær samningaviðræður sem fara fram og eru um stofnanamálin. Að sjálfsögðu hljóta þing EFTA - ríkjanna að hafa með þessi mál að gera áður en öllu er lokið og því verður að taka þau sjónarmið þar til greina til þess að þeir samningar sem unnið er að nú nái þar samþykki. Þess vegna hefur líka verið unnið að endurskoðun á hlutverki nefndarinnar. Þá má víkja að nefnd sem starfaði og fjallaði um fiskframleiðslu og framleiðslu á unnum matvælum. Sú nefnd var einmitt hér til upplýsingaöflunar á sl. ári. Þar kynntu íslenskir fulltrúar og gerðu grein fyrir þeim sjónarmiðum, en það er einmitt svo þýðingarmikið fyrir okkur að gera mönnum grein fyrir sérstöðu okkar hvað snertir fiskveiðiréttindin. Eins og fram kemur þá var það á fundi þar sem Jón Sæmundur Sigurjónsson gerði sérstaklega grein fyrir þessum málum. Þá hafa fulltrúar frá EFTA - þingmannasamtökunum tekið þátt í ráðstefnum sem haldnar hafa verið. Annars vegar bauð Norðurlandaráð til ráðstefnu sem bar heitið ,,The role of Parliamentarians in the new European architecture``. Síðan bauð finnska þingið til ráðstefnu sem bar heitið ,,Parliamentary Conference on Co - operation in the Baltic Sea Area``. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að báðar þessar ráðstefnur voru með þeim hætti að það hafði sína þýðingu að EFTA - þingmenn tóku þátt í þeim. Það var vissulega lærdómsríkt, sér í lagi þegar um var að ræða ráðstefnuna sem var haldin um Eystrasaltssvæðið og er ég viss um að okkar þáttur þar, þingmanna EFTA og svo þingfulltrúa Íslands sem þar var, vakti athygli hjá þeim þingmönnum. Þessi mál hafa að vísu verið hér til umræðu og skal ég ekki fara frekar í það. Frú forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þessa skýrslu meira. Ég hef aðeins stiklað hér á stærstu atriðunum. Skýrslan er, held ég, það ítarleg. Ef óskað er fyrirspurna, þá erum við sem í nefndinni sátum, hv. þm. Jón Sæmundur Sigurjónsson og ég, reiðubúnir til þess að svara.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseta var nauðugur einn kostur að fresta þessari umræðu um skýrslu um þingmannanefnd EFTA um sinn þar sem leyfð hafði verið hálftíma umræða um meðferð trúnaðarskjala forsrn. um málefni Seyðisfjarðar. Beiðandi þeirrar umræðu er hv. 5. þm. Austurl. og tekur hann nú til máls.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að taka vel í málaleitan mína um að fá hér umræður utan dagskrár vegna leka á trúnaðarskjölum úr forsrn. Það er að mínu mati mjög alvarlegur atburður, sem átti sér stað, að trúnaðarskjöl láku sl. föstudag úr sjálfu forsrn. Skjöl merkt sem trúnaðarmál voru send á póstfaxi til svæðisútvarps Austurlands. Flestum er kunnugt að miklir erfiðleikar hafa steðjað að atvinnulífi á Seyðisfirði. Þar hefur mjög lítil fiskvinna farið fram í hálft annað ár. Núna þegar nýlega hefur verið stofnað nýtt fyrirtæki, sem hefur hafið rekstur, þá eru málefni þessa fyrirtækis allt í einu sett í fjölmiðla á mjög svo óviðurkvæmilegan hátt og vægast sagt óheppilegt að neikvæð fjölmiðlaumræða skuli fara fram með því að forsrn. leki merktum trúnaðarskjölum í fjölmiðla. Þetta nýstofnaða fyrirtæki hefur uppi áform um að treysta rekstur sinn með ákveðnum áformum og erindi vegna þess lágu fyrir hæstv. ríkisstjórn og voru þar til umfjöllunar. Forsvarsmenn fyrirtækisins og þingmenn Austurlandskjördæmis biðu eftir afgreiðslu þessa máls frá hæstv. ríkisstjórn og Byggðastofnun hafði tekið saman trúnaðarskýrslu fyrir forsrh. sem lá fyrir hæstv. ráðherrum merkt sem trúnaðarmál. Þá skeður hið óvænta að trúnaðarskýrslan er send á póstfaxi til svæðisútvarps Austurlands síðdegis á föstudag. Þennan atburð, hæstv. forseti, tel ég vera mjög alvarlegan vegna þess að hér er það sjálft forsrn. sem á í hlut. Og ég vil leyfa mér að segja það að íbúar Seyðisfjarðar, og sérstaklega fólkið sem hefur mátt þola atvinnuleysi og erfiðleika í meira en eitt og hálft ár, á aðra framkomu skilið af hálfu forsrn. en að trúnaðarskjölum sé lekið í tiltekinn fjölmiðil. Aðilar á Seyðisfirði hafa lagt mikla vinnu í að endurreisa atvinnulífið þar og það er ekkert auðvelt verk að endurreisa atvinnulíf í fiskvinnu úti á landi um þessar mundir. Ég hlýt því að harma það að trúnaðarskjöl skuli leka frá sjálfu forsrn., merkt ,,trúnaðarskjöl``, þegar þessi mál eru til afreiðslu í hæstv. ríkisstjórn og hafa ekki verið afgreidd.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Virðulegi forseti. Hv. 5. þm. Austurl. hefur kvatt sér hljóðs hér utan dagskrár um málefni sem hann hefur valið yfirskriftina ,,Leki á trúnaðarskjölum``. Ég tel reyndar að hér sé tekið nokkuð djúpt í árinni. Þetta er spurning um það hvenær trúnaði er létt af skjölum sem þó eru samin með því fororði til ákveðins aðila. Þegar sá aðili hefur tekið málið til umfjöllunar og meðhöndlunar, hvort þá er ekki af þeim létt þeim trúnaði. Í þessu tilfelli er um að ræða skjal sem samið er að beiðni forsrh. til ríkisstjórnarinnar. Með bréfi til Byggðastofnunar 4. febr. 1991 skýrði forsrh. frá því að á ríkisstjórnarfundi hinn 1. febr. hefði verið tekið fyrir erindi Seyðisfjarðarkaupstaðar frá 28. jan. um aðstoð vegna atvinnumála á Seyðisfirði. Á ríkisstjórnarfundinum var samþykkt að fela Byggðastofnun athugun á erindinu og að skila umsögn til forsrh. Skýrsla Byggðastofnunar um atvinnulíf á Seyðisfirði sem unnin hefur verið er dags. 18. febr. sl. Barst hún forsrh. með bréfi dags. sama dag og skýrslan þá merkt sem trúnaðarmál. Forsrh. tók skýrsluna til umfjöllunar á ríkisstjórnarfundi 22. febr. sl. Eftir það var ekki litið á hana sem trúnaðarmál. Fjölmiðlar gátu því í raun fengið af henni eintak. Í einstaka tilvikum er tekin um það ákvörðun að ræða mál ekki utan funda ef umfjöllun er á viðkvæmu stigi en svo var ekki gert í þessu tilviki. Og þó að skýrslur og gögn séu merkt sem trúnaðarmál er slíkri leynd oft létt af eftir umfjöllun í ríkisstjórninni. Ég lít svo á að það hafi verið gert í þessu tilviki. Að ósk svæðisútvarpsins á Austurlandi féllst aðstoðarmaður forsrh. á að senda skýrsluna á föstudagseftirmidag. Svæðisútvarpinu var jafnframt sent bréf Byggðastofnunar sem fylgdi skýrslunni, enda hafði það bréf einnig verið lagt fyrir ríkisstjórnina þegar skýrslunni var dreift þar. Til þessa var þó ekki ætlast af hálfu aðstoðarmanns forsrh. enda yfirleitt ekki háttur í forsrn. að birta bréf sem berast þannig og fjalla um viðkvæm mál heldur fyrst og fremst skýrsluna eins og hún lá fyrir. Virðulegur forseti. Það er kannski ekki mikið meira um þetta að segja á þessu stigi. Mál á vinnslustigi eru því miður oft í umfjöllun í fjölmiðlum. Fjölmiðlar eru aðgangsharðir. Það er þeirra eðli og skylda að fylgjast með þjóðfélagsumræðunni. Ég tel hins vegar að hér sé ekki alvarlegt mál á ferðinni þó að í þessu tilviki sé efnislegri umfjöllun um þetta mál ekki lokið í ríkisstjórn.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Eins og fjölmargir aðrir þingmenn heyrði ég umfjöllun fjölmiðla um þessi málefni nú um helgina og þykir mér raunar ansi bratt að fara að fjalla um það hér á þingi. Hér er að vísu ekki um að ræða efnislega umræðu um skýrsluna en í umfjöllun Ríkisútvarpsins um helgina komu engu að síður fram veigamikil atriði er varða atvinnulíf og ábendingar sem full ástæða er til að ræða um á hér Alþingi, ekki síst þá staðhæfingu að í skýrslu Byggðastofnunar komi það fram að ef byggðakvóti hefði verið reglan í stað kvótakerfis sem við nú búum við, þá hefði hluti af þeim vandamálum sem Seyðisfjörð hafa hrjáð í atvinnumálum e.t.v. ekki komið upp. Ég vonast því til þess að þótt undir öðrum formerkjum verði muni verða fjallað um efni þessarar skýrslu og þá á efnislegan hátt en ekki vegna þess að efni hennar hefur lekið út í fjölmiðla. Og ég vonast til að við þingmenn, eins og aðrir, fáum skýrari hugmyndir um hvað í henni stendur þar sem þarna er að mati hæstv. forsrh. ekki um mál að ræða sem ástæða er til að hafa trúnað á öllu lengur.

Kristinn Pétursson : Hæstv. forseti. Mér kemur á óvart svar starfandi forsrh. um að það sé álitamál hvenær trúnaði sé létt af skjölum og hvenær ekki. Skjöl merkt trúnaðarmál eru trúnaðarmál. Skýrsla Byggðastofnunar er dags. 18. febr. Síðan líða fjórir dagar. Þá hefur skýrslan rétt verið tekin til umfjöllunar í hæstv. ríkisstjórn en erindi hennar ekki afgreitt og á því stigi afhendir aðstoðarmaður forsrh. tilteknum fjölmiðli, svæðisútvarpi Austurlands, skýrsluna á póstfaxi. Þessi vinnubrögð finnst mér fyrir neðan allar hellur og þetta skaðar auðvitað viðkomandi byggðarlag og viðkomandi fyrirtæki sem verið er að reyna að reisa við og á í miklum erfiðleikum. Ég verð að leyfa mér að krefja hæstv. starfandi forsrh. um svar við því: Hver létti þessum trúnaði af? Er þetta birt með leyfi hæstv. forsrh.? Hver létti trúnaði af skjölunum? Það er ekkert bæði og, trúnaður og ekki trúnaður, á skjölum sem merkt eru trúnaðarmál. Þau eru merkt trúnaðarmál og verða því að skoðast sem slík af starfsmönnum forsrn. þar til yfirmaðurinn léttir trúnaði af. Ég leyfi mér að óska svars við því hvort hæstv. forsrh. leyfði að þetta yrði sent til fjölmiðils.

Stefán Valgeirsson : Virðulegi forseti. Ég geri ekki mikið mál úr því þó að þessi skýrsla út af fyrir sig hafi komist í fjölmiðla. Ég held nefnilega að hún hafi átt erindi í fjölmiðla. Ég held að það sé nauðsynlegt að umræða fari að hefjast um hvernig fer fyrir byggðarlögum og þjóðinni ef á að halda áfram að láta kvótann eingöngu fylgja skipunum. Það er umhugsunarvert að þessi staða skuli einmitt koma upp í kjördæmi hæstv. sjútvrh. Ég get ekki átalið neinn fyrir það að láta þessi plögg fara til fjölmiðla þar sem búið er að  (( Gripið fram í: Þetta er trúnaðarmál.)  ja, það var trúnaðarmál og er alltaf trúnaðarmál, hv. þm., þangað til ríkisstjórn er búin að fjalla um það. Þá er það hennar mál hvort hún léttir því. Það er trúnaðarmál á meðan og það er hún sem ákveður hvenær það er trúnaðarmál og hvenær það fellur úr gildi. Það er málið. En þetta á sannarlega erindi til þings og þjóðar og það gæti verið að einhverjir mundu rumska og fara að hugsa sitt mál betur þegar staðan er orðin jafnáþreifanleg og í þessu máli.

Skúli Alexandersson : Virðulegi forseti. Það er nú svo með vandamál byggða vítt um landið, hvort sem þær heita Seyðisfjörður, Suðureyri eða einhver byggð vestur á Snæfellsnesi, að það virðist vera áhugamál fjölmiðla að útmála slíka stöðu. Þess vegna held ég að það sé náttúrlega fyrst og fremst skylda ríkisstjórnar þegar hún er að fjalla um málefni sem þau sem hér eru til umræðu, að farið sé eins mjúkum höndum um þessi mál og mögulegt er. Ég tel gagnrýni hv. 5. þm. Austurl. á rökum byggða. Það er mjög vafasamt af ríkisstjórn að létta trúnaði af plöggum sem send eru út sem trúnaðarplögg á þann máta sem virðist hafa verið gert hér. Mér skilst að þingmenn Austurlands hafi ekki fengið þessi plögg og við, almennir þingmenn úr öðrum kjördæmum, höfum ekki fengið að líta á þessi plögg. Ég tek þess vegna undir það sem hér hefur verið sagt að umræða um þessi mál almennt er nauðsynleg á hv. Alþingi. En þetta mál virðist koma upp á þeim tíma að ekki eru margir til andsvars. Hér situr einn ráðherra og er fulltrúi forsrh., starfandi forsrh. og sjálfsagt starfandi sjútvrh. líka og hefur kannski fleiri embættum að sinna.  (Heilbr. - og trmrh.: Þetta er nú nóg.)  Já, hæstv. ráðherra segir að þetta sé nú orðið sæmilegt sem hann sé með, þannig að almenn umræða um þessi mál fer varla fram við þær aðstæður sem hér eru, enda ekki gefinn til þess nema hálftími. En ég tek alveg undir það sem málshefjandi nefndi, hvernig farið hefur verið að því að leysa trúnað af þessari skýrslu, það er mjög af hinu verra og kemur sér ábyggilega illa fyrir þá byggð sem er í umræðunni.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Virðulegur forseti. Það er rétt sem hér hefur komið fram hjá sumum hv. þm. í umræðunni að málið sem skýrslan fjallar um þyrfti auðvitað og væri ekki óeðlilegt að það kæmi hér einhvern tíma til efnislegrar umfjöllunar. Það er ekki vettvangur þessarar umræðu í dag. Það var ekki beðið um þessa utandagskrárumræðu undir þeim formerkjum, heldur til að fjalla um meðferð á gögnum. Eins og kom fram hjá hv. 10. þm. Reykn. er þessari umfjöllun ekki enn lokið í ríkisstjórninni og því ekki von á því að skýrslan verði tekin hér til frekari umfjöllunar eins og mál standa. En hvað varðar ítrekun á fyrirspurn hv. 5. þm. Austurl. tel ég nú reyndar að ég hafi svarað því í mínu fyrra máli. Skýrsla þessi var ekki af hálfu ríkisstjórnarinnar lengur trúnaðarmál. Því svaraði reyndar hv. 6. þm. Norðurl. e. fyrir mig þannig að ég hef litlu við það að bæta sem hann sagði. 

Hver ákvað það?

Það er gert á ríkisstjórnarfundinum þegar ekki er tekin ákvörðun um annað, eins og ég hef nú þegar skýrt a.m.k. tvisvar sinnum og þarf væntanlega ekki að gera í þriðja sinn, þannig að þá er trúnaði þessum aflétt. Það að þingmenn hafi ekki fengið gögnin er nú svo að þingmönnum er nú alla jafna ekki sendur allur sá bunki sem hverju sinni er dreift í ríkisstjórn. Mikið af því fer síðan, ef ekki er af einhverjum ástæðum talið nauðsynlegt að halda því utan við umræðu fjölmiðlanna, þá fara þessi plögg meira og minna til þeirra og svo er að sjálfsögðu með þessa skýrslu þar sem það var niðurstaðan að ástæðulaust væri að halda henni frá þeim.

Jón Sæmundur Sigurjónsson : Virðulegi forseti. Á undan þessari utandagskrárumræðu talaði formaður íslensku þingmannanefndarinnar til EFTA, Matthías Á. Mathiesen, og flutti skýrslu um starf okkar á síðasta ári. Hv. 1. þm. Reykn. Matthías Á. Mathiesen hefur verið formaður þingmannanefndarinnar og gegnt því starfi með miklum ágætum. Með okkur hefur verið sérstaklega gott samstarf og þótt hv. þm. sé ekki í sal í augnablikinu, þá vil ég frá þessum stað þakka honum alveg sérstaklega fyrir það góða samstarf sem við höfum átt í þessari nefnd á undanförnu ári. Verkefni þingmannanefndar EFTA hafa verið sérstaklega tvö, eins og kom reyndar fram hjá formanni nefndarinnar. Það er umfjöllun um framtíðarhlutverk þingmanna í Evrópsku efnahagssvæði, sem kemur til með að myndast eftir tilheyrandi samninga, og einnig samstarf allra ríkja í hinni lýðfrjálsu Evrópu, þ.e. allra ríkja innan Efnahagsbandalagsins, allra EFTA - ríkjanna en einnig hinna nýfrjálsu ríkja í Austur - Evrópu, þ.e. allra þeirra ríkja í Austur - Evrópu sem kosið hafa sér þing í lýðræðislegum kosningum. Við héldum fundi með þessum stóra hópi í Vín í maí og einnig nú í byrjun febrúar sl. í Genf þar sem fóru fram mjög uppbyggilegar umræður allra þessara fulltrúa um framtíðarskipan mála í Evrópu, þ.e. í hinni lýðfrjálsu Evrópu, og hvernig hátta megi framtíðarsamstarfi allra þessara þjóða. Það er alveg greinilegt að grundvöllur þess samstarfs verður lýðræði og frelsi sem byggist á starfi að efnahagslegri velmegun allra þessara ríkja. Meginstarfið hefur auðvitað verið að fylgjast með þeim samningum sem eiga sér stað hjá ráðherraráði EFTA við framkvæmdaráð Efnahagsbandalagsins. Og það verður að segja ráðherraráði EFTA til hróss að það hefur upplýst þingmannanefnd EFTA mjög vel um allt það sem fer fram á þeirra sviði og höfum við haldið reglulega fundi með ráðherraráði EFTA. Það má segja að sérstakt verkefni hinna íslensku fulltrúa í þingmannanefnd EFTA hafi verið að leggja áherslu á sérstöðu Íslands og leita eftir viðræðum og ná skilningi fulltrúa annarra landa á sérstöðu Íslands í þessu samstarfi, í samstarfi allra Evrópuríkjanna. Það hefur komið fram bæði í viðræðum og í umræðum á fundum með þingmönnum Evrópubandalagsins að ríkur skilningur er fyrir því hjá mörgum þeirra að taka verði sérstaklega tillit til þess að á Íslandi grundvallast lífskjör fyrst og fremst á fiskveiðum og það í þeim mæli að ekki þekkist annað slíkt meðal annarra þjóða. En því miður er það auðvitað ekki Evrópuþingið sem sér um samningaviðræður um framtíðarskipulag þessara mála heldur framkvæmdanefnd Efnahagsbandalagsins. Engu að síður er það mjög mikilvægt að auka skilning meðal áhrifamanna í Evrópu á hinni efnahagslegu sérstöðu Íslands. Svo ég víki að öðru þá hefur þing Efnahagsbandalagsins hins vegar verið misjafnlega viljugt til að mynda einhvers konar stofnun þingmanna af Evrópska efnahagssvæðinu. Þar hefur þó aðallega komið til, að minni hyggju og fleiri, spenna milli þings Efnahagsbandalagsins og framkvæmdanefndar þess. Spenna um völd og ákvarðanatöku, hver á að ráða hverju og hver tekur ákvörðun um hvaða mál og að hve miklu leyti á að snúa málum til þings Evrópubandalagsins. Oft á tíðum höfum við á tilfinningunni að þingmönnum frá Evrópubandalaginu finnist þeir vera settir á hliðarbekk af þeirra eigin framkvæmdanefnd. Þetta hefur bitnað svolítið á samstarfinu við þingmannanefnd EFTA og EFTA yfirleitt í okkar samskiptum við þingmenn Evrópubandalagsins. Einnig hafa komið upp umræður þar sem þingmenn Evrópubandalagsins hafa vikið að því hvort þeir séu að tala við stofnun þar sem EFTA er, sem yfirleitt komi til með að verða til í framtíðinni þar sem nokkur aðildarríki EFTA hafa annaðhvort nú þegar lýst því yfir að þau sækist eftir aðild að Evrópubandalaginu eða gefið í skyn að þau hyggist gera það í framtíðinni. Þingmenn EFTA hafa yfirleitt mætt þessum umræðum á þann hátt að benda á þá sterku samstöðu sem ríkir meðal EFTA-ríkjanna þrátt fyrir umsóknir og áhuga á inngöngu í Evrópubandalagið. Þetta er mjög sterk samstaða og hún kemur til með að halda eftir að samningar um Evrópska efnahagssvæðið eru komnir á. Menn vilja fyrst sjá hvernig þeir samningar reynast, hafa fulltrúar þessara ríkja sagt okkur, áður en fullnaðarákvörðun verður tekin um áframhaldið hjá þeim, jafnvel þó áhuga hafi þegar verið lýst. Það hafa þó alltaf verið til sterkir talsmenn Evrópska efnahagssvæðisins innan Evrópubandalagsþingsins og sá vilji birtist e.t.v. sérstaklega í tveimur pappírum frá Evrópubandalagsþinginu sem kenndir hafa verið við Rosetti og Jepsen. En nú hafa þessir tveir þingmenn nýlega lagt fram nýjan pappír, ályktun sem tekin verður fyrir hjá Evrópubandalagsþinginu í byrjun mars, í kringum 10. mars, þar sem þeir hvetja til nýrra athafna á þessu sviði. Það hefur náðst samkomulag milli EFTA og Evrópubandalagsþingsins, að á grundvelli þessarar ályktunar, sem væntanlega verður samþykkt, verði myndaður vinnuhópur þingmanna frá EFTA og Evrópubandalaginu sem athugi gaumgæfilega alla möguleika í sambandi við framtíðarhlutverk þingmanna á Evrópska efnahagssvæðinu. Það er ekki búist við að ríkisstjórnir sem standa að samningum milli þessara aðila leggi sérstaka áherslu á þetta atriði. Því er beinlínis vísað til þingmannahópanna að koma sér niður á eitthvert fyrirkomulag varðandi framtíðarhlutverk þingmanna á Evrópska efnahagssvæðinu. Má segja að sú staðreynd hafi verið undirstrikuð með því að þetta atriði var ekki tekið fyrir í hinni sameiginlegu yfirlýsingu Evrópuráðherranna frá 19. des. sl. Það er hins vegar skoðun þeirra, og það hefur komið fram á sameiginlegum fundum okkar með EFTA-ráðherrunum og þær upplýsingar hafa einnig komið fram frá stofnunum Evrópubandalagsins, að það er grundvallaráhugi fyrir því að einhver slík stofnun myndist, þ.e. að Evrópska efnahagssvæðið eigi að hafa einhvers konar þinglega stofnun. Þetta er af öllum hlutaðeigandi aðilum álitið mjög mikilvægt atriði. Þessi vinnuhópur sem kemur til með að verða myndaður hefur því margföldu hlutverki að gegna í sínu undirbúningsstarfi sem á að vera lokið fyrir vorið. Vinnuhópurinn á að leggja fram tillögur um það hvernig þessi þingmannastofnun á að líta út, hvort þetta á að vera sameiginlegur hópur þinganna, þ.e. Evrópubandalagsþingsins og hinna einstöku EFTA-þinga, hvort einungis á að vera um að ræða nefnd þessara þinga, hvort þetta á að vera ráðgjafarnefnd Evrópska efnahagssvæðisins eða einungis lítil ráðgjafarnefnd þingmanna frá þessum svæðum. Vinnuhópurinn kemur einnig til með að gera tillögur um hlutverk þessarar þingmannastofnunar. Á hún einungis að hafa upplýsingahlutverk, þ.e. skoðanaskipti milli þingmanna frá Efnahagsbandalagsríkjunum og EFTA-ríkjunum og taka við upplýsingum frá embættismönnum Evrópska efnahagssvæðisins? Á þessi þingstofnun einungis að hafa ráðgefandi hlutverk, þ.e. að ráðfæra sig við stofnanir Evrópska efnahagssvæðisins, að samþykkja þáltill., að leggja fram álitsgerðir og láta fara fram umræður innan hópsins um framkvæmdaatriði sem tekin eru fyrir af framkvæmdastofnunum Evrópska efnahagssvæðisins? Eða ætti þessi þingmannahópur að hafa venjulegt eftirlitshlutverk eins og flestöll lýðræðislega kjörin þing, þ.e. eftirlit með framkvæmdum framkvæmdaaðila Evrópska efnahagssvæðisins, fjárveitinganefnd, eftirlit með fjármunum sem þessar stofnanir fara með og endurskoðun á því sem fer fram á því sviði, beiðnir um skýrslur, beiðnir um sérstaka fundi, um sérstök málefni? Þ.e. að fá fullkomlega það hlutverk sem lýðræðislega kjörin þing, þjóðþing, hafa haft með höndum. Vinnuhópurinn þarf einnig að taka til athugunar hvernig samsetning þingsins á að vera. Er það rétt að þarna sé sami fjöldi þingmanna frá Evrópubandalagsþinginu og samtals frá öllum EFTA-þingum, eða á að vera hlutfallsleg skipting þingmanna frá öllum þessum þingum eftir íbúatölu svæða? Það þarf einnig að ákveða eða gera tillögur um heildarfjölda þingmanna, en það fer auðvitað eftir því hvernig hópurinn á að líta út og hvernig stofnunin verður yfirleitt. Það er einnig álitamál sem vinnuhópurinn verður að taka ákvörðun um við myndun þessa þings, hvort fara eigi eftir hlutfallslegri skiptingu þingmanna eftir landsvæðum eða eftir pólitískum skoðunum, líkt og með pólitíska flokka sem sitja á venjulegum þjóðþingum, eða jafnvel sameinuð þessi tvö skilyrði. Þá þarf einnig að ákveða hlutverk forustumanna þingsins, þ.e. forseta, varaforseta, formanna nefnda sem koma til með að vera skipaðar o.s.frv. Þá þarf einnig að taka til athugunar hversu oft slík þingmannasamkunda á að hittast. Á hún að hafa reglulega fundi eða sérstaka fundi? Á hún að hafa fundi með ráðgjöfum frá Evrópska efnahagssvæðinu og ræða skýrslur og taka ákvörðun um framkvæmdaatriði hjá framkvæmdaaðilum? Og svo að lokum spurningin: Hvar á þetta þing að sitja? Ætti það að sitja í Strassborg, Brussel, Genf eða í einhverri Efnahagsbandalagshöfuðborganna eða í einhverri EFTA-höfuðborganna eða á þetta þing að flækjast á milli allra þessara staða? Þetta er ærið hlutverk sem þessi vinnuhópur kemur til með að hafa með höndum. Vinnuhópurinn verður sennilega myndaður á næsta fundi EFTA-þingmannahópsins því tilnefningar hafa þegar borist frá Efnahagsbandalagsþinginu. Og eins og ég sagði mun þessi hópur skila tillögum til EFTA og EB-þingsins fyrir vorið þannig að einnig þetta hlutverk verður komið í mótun og getur skoðast ásamt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið þegar hann liggur fullbúinn fyrir þingum hlutaðeigandi aðila.

Ragnhildur Helgadóttir : Frú forseti. Evrópuráðið er ein þeirra stofnana sem sett var á fót nokkrum árum eftir heimsstyrjöldina síðari til verndar lýðræði og mannréttindum á því starfssvæði sem það náði yfir. Um svipað leyti var Norður-Atlantshafsbandalagið stofnað og hafði með höndum öryggi og varnarmál. Evrópuráðið sinnti aftur á móti öðrum þáttum sem vörðuðu ýmiss konar löggjöf um félagsmál, mannréttindi, heilbrigðismál, efnahagsmál, í stuttu máli einfaldlega alla þá þætti sem snerta störf þjóðþinganna og ekki flokkast undir varnarmál. Því hafa ýmsar stofnanir verið settar á fót á vegum Evrópuráðsins sem hafa sinnt veigamiklu hlutverki á þessum sviðum. Helstu stofnanir Evrópuráðsins eru mannréttindastofnanir, Mannréttindadómstóllinn og Mannréttindanefndin, ráðherranefndin og svo þingið. Þingið hét lengi vel Ráðgjafarþing Evrópuráðsins og heitir svo reyndar enn í reglum þess, en fyrir fimm árum síðan var tekið upp annað nafn, þing Evrópuráðsins. Því hefur ekki enn verið formlega breytt í reglunum en má ætla að það verði gert fljótlega. Þessi nafngift veldur nokkrum misskilningi oft á tíðum vegna þings Evrópubandalagsins sem heitir Evrópuþingið. Bæði þingin starfa á sama stað, þ.e. þegar sameinað þing hvorrar stofnunar um sig hittist, ef svo má að orði kveða, þá eru þau haldin í sama salnum í Strassborg. Eina viku í mánuði eru það þingmenn Evrópubandalagsins, sem eru kjörnir beinum kosningum í löndum sínum, og svo hinar vikurnar þegar Evrópuráðsþing kemur saman, sem reyndar er ekki nema þrisvar á ári, þá sitja þar þingmenn af þjóðþingum landanna og hefur svo verið frá upphafi í rösk 40 ár, að þetta fyrirkomulag hafi verið haft á. Síðustu þrjú árin hafa aðalfulltrúar í nefnd Alþingis á þingi Evrópuráðsins verið auk mín þeir Guðmundur G. Þórarinsson og Kjartan Jóhannsson framan af, en þegar hann varð sendiherra hjá Fríverslunarsamtökum Evrópu í Genf tók við Eiður Guðnason. Varamenn hafa svo verið Ragnar Arnalds og fulltrúi Kvennalistans hefur verið varamaður, framan af Kristín Halldórsdóttir, síðan Þórhildur Þorleifsdóttir, og fulltrúi Borgfl., framan af Hreggviður Jónsson og nú í tvígang Guðmundur Ágústsson. Evrópuráðið, sem stendur á þessum gamla merg og er stofnað til verndar lýðréttindum og mannréttindum, hefur á allra síðustu árum, og einkanlega á tveimur síðustu árum, staðið andspænis væntanlegum breytingum í starfi sínu sem helgast af hinum stórkostlegu breyttu pólitísku aðstæðum í álfunni. Það þarf ekki að orðlengja að hinar miklu pólitísku breytingar í Mið- og Austur-Evrópu hafa verið hraðari og merkilegri en nokkurt okkar hefði órað fyrir. Það hefur aftur á móti orðið til þess að þau sömu ríki hafa sóst eftir að verða aðildarríki í þessum samtökum lýðræðisþjóða. Ástæðan er m.a. sú að stjórnendur þessara ríkja hafa talið það breytingum í löndunum til framdráttar á þann veg að það gæti stutt breytingar í lýðræðisátt. Þær hafa ekki getað orðið allar á einum degi, það sér hver maður. Þannig var gripið til þess að reglum ráðsins var breytt gagngert með það fyrir augum að auðvelda hinum svonefndu nýfrjálsu ríkjum þátttöku í samstarfi Evrópuráðsins. Sett var regla um svonefnda gestaaðild en jafnframt sett það skilyrði að þessi ríki fullnægðu tilteknum mannréttindaákvæðum og einnig skilyrðum í sáttmála Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, þ.e. í lokaþætti Helsinki-ráðstefnunnar. Það skilyrði var líka sett fyrir hugsanlegri fullri aðild þessara ríkja að áður skyldu hafa fram farið lýðræðislegar almennar fjölflokka kosningar til þings og af þeim ástæðum voru settar á fót hjá Evrópuráðinu nefndir þingmanna til að fylgjast með því í hinum nýfrjálsu ríkjum að kosningar færu fram með þessum hætti. Af því sem ég hef nú sagt er ljóst að aðildarríkjum Evrópuráðsins hefur fjölgað á síðustu árum, jafnframt því sem eitt af þeim ríkjum sem hafði gestaaðild hætti sem slíkt þegar það varð hluti hins nýja Þýskalands, þ.e. þáverandi Austur-Þýskaland hafði haft aðild að ráðinu en nú eru fulltrúar úr þeim hópi að sjálfsögðu í þýsku sendinefndinni hjá Evrópuráðinu. Ungverjaland og Tékkóslóvakía hafa bæst í hóp aðildarríkja nú í vetur. Það er ákveðið í stofnskrá og reglum Evrópuráðsins hversu marga þingmenn hvert ríki hefur á þingi þess. Íslendingar eiga samkvæmt því þrjá fulltrúa á þinginu og þrjá til vara, þ.e. við höfum aldrei fleiri en þrjú atkvæði á sjálfu þinginu. En allir meðlimirnir, sex að tölu, bæði aðalfulltrúar og varafulltrúar, taka hins vegar fullan þátt í nefndastörfum og hafa bæði rétt og skyldu til þess að sinna störfum í nefndum. Af því getur leitt að fulltrúar, sem í nefndum eru og hafa þar með höndum viss verkefni eins og framsögu í einstökum málum, geta líka átt seturétt og málfrelsi á þingunum. Það er gerð grein fyrir því í þessari skýrslu á þskj. 688 hvernig störfum þingsins er almennt háttað en þau eru í raun og veru umfangsmeiri heldur en menn hafa oft á tíðum hugsað út í því að þing Evrópuráðsins er ein þeirra stofnana sem yfirleitt gefur ekki tilefni til stórra fyrirsagna, en þar er aftur á móti unnið jafnt og þétt að mikilvægum mannréttindamálum og að ýmiss konar málefnaþáttum sem tengjast löggjöf í ýmsum aðildarlöndum og nokkurri samræmingu á löggjöfinni eftir því sem unnt er. Hitt er svo aftur á móti ljóst að síðustu tvö árin og ekki síst núna er hlutverk ráðsins orðið pólitískt í ríkari mæli og það hefur meiri þýðingu í mótun hinnar nýju Evrópu þannig að vægi þessarar stofnunar, einkanlega þingmannastofnunarinnar, hefur aukist miðað við það sem áður var. Við sjáum það á því hverja áherslu hin nýfrjálsu ríki leggja á það að verða viðurkenndir aðilar í Evrópuráðinu. Nefna má líka í þessu sambandi atriði sem reyndar var aðalatriði í máli hv. þm. sem hér stóð á undan mér, hv. 5. þm. Norðurl. v., að á þingi Evrópuráðsins eiga sæti þingmenn frá öllum þeim ríkjum sem stundum er verið að tala um að ættu að hittast undir hatti nýrrar stofnunar. Við í sendinefnd Alþingis á þingi Evrópuráðsins erum öll þeirrar skoðunar að það sé óskynsamlegt að stefna að því að setja á fót enn nýjar stofnanir til þess að reka samstarf þingmanna. Það hlutverk hinna nýju stofnana yrði ákaflega líkt og hlutverk Evrópuráðsins. Hér var áðan verið að tala um samstarf þingmanna EFTA-ríkja og Evrópubandalagsríkja. Vissulega þyrftu þau málefni að vera rædd sérstaklega á sérstökum samstarfsfundum en til þess þarf ekki nýja stofnun. Við erum þeirrar skoðunar að það væri skynsamlegra að hafa þá fundi óformlega en að hin stærri málefni og ályktanir um margvísleg efni, mannréttindamál, félagsmál, menntamál o.s.frv., ættu að fara fram hér eftir sem hingað til á vettvangi Evrópuráðsins. Það væri hins vegar mjög til athugunar og æskilegt að sérstök umræða gæti farið þar fram um samstarf EFTA og Evrópubandalagsþinganna, rétt eins og núna fer þar fram sérstök umræða um málefni OECD. Evrópuráðið er í rauninni eini þingmannavettvangurinn þar sem OECD-ríkin eiga fulltrúa, þar sem þingmenn OECD-ríkjanna eru allir samankomnir á einum og sama umræðuvettvangi. En vegna þess hversu uppbyggingu ráðsins er háttað og fyrirkomulagi á þinginu er þetta auðvelt í framkvæmd og mér sýnist að þarna sé atriði sem væri vert fyrir Alþingi að hafa í huga, að það væri einnig hugsanlegt að koma þessu svo fyrir með samstarf þingmanna frá EFTA- og Evrópubandalagsríkjunum því að það væri auðvitað augljós sparnaður í því að fara ekki að búa til hverja Evrópustofnunina af annarri sem hefði með höndum svipuð verkefni. Sama má segja um umræðu þá sem fram fer nú um að stofnanabinda RÖSE-samstarfið eða fundina sem kallast venjulega Ráðstefnan um samvinnu og öryggi í Evrópu. Þessi ráðstefnustarfsemi hefur haft mjög mikilvægu og vaxandi hlutverki að gegna. Þar eiga sæti m.a. þau ríki sem nú sækja um aðild að Evrópuráðinu og eru sumpart komin þar inn, Mið- og Austur-Evrópuríkin, en auk þess Bandaríkin og Kanada. Þessi starfsemi hefur til þessa farið fram á vettvangi embættismanna og ráðherra en ekki þingmanna. Það er hins vegar nýtt að á síðasta ári hófust umræður og mjög ákveðnar tillögur um það að nauðsyn væri að setja á fót nýja stofnun eða nýtt þing þessara ríkja, einkanlega með tilliti til þess sem stundum er kallað vera innihaldið í þriðju ,,körfunni`` hjá RÖSE en það eru mannréttindi og félagsleg réttindi, eða með öðrum orðum nákvæmlega sömu efnin sem Evrópuráðið hefur haft efst á verkefnaskrá sinni í 40 ár og hefur náð merkum áföngum. Við höfum verið þeirrar skoðunar, bæði íslenska nefndin, og ég held Evrópuráðsþingmennirnir upp til hópa svo og þjóðþing þeirra, að það sé afar óskynsamlegt að búa til enn eina þingmannastofnun til að sinna þessu hlutverki með tilheyrandi skrifræði og embættismannakerfi. Við teljum hins vegar nauðsynlegt að koma á slíku þingmannasamstarfi og við teljum að mannréttindaráðstefnan sem haldin var í Kaupmannahöfn nú í sumar, um mannréttindi eða hinn svokallaða mannlega þátt í RÖSE-ferlinu, að allt þetta hafi fært okkur heim sanninn um það að nauðsynlegt sé að koma á slíku samstarfi og þess vegna setti stjórnarnefnd Evrópuráðsins í gang vinnu sl. sumar til að finna því form og möguleika innan kerfis Evrópuráðsins, að þar gæti slík þingmannasamkunda rúmast án þess að sett væri ný stofnun á fót. Gerð voru drög að þingsköpum fyrir slíkt þing, sem vissulega hefur enn ekki verið ákveðið, en sett var í þessum drögum fram hugmynd um hvernig það gæti starfað. Húsnæði, skrifstofuaðstaða og skrifstofulið er í þinghöll Evrópuráðsins í Strassborg. Það stendur til boða hinni nýju stofnun, ef samþykkt verður, og í fyrsta sinn í sögunni gerðist það nú í haust að þingmannasendinefndir frá öllum þessum ríkjum voru boðaðar til fundar tveim dögum áður en haustþing Evrópuráðsins hófst og þar fór fram umræða um þetta efni. Mér er óhætt að segja að menn hafi lokið upp einum rómi um það að það eitt að halda slíka þingmannasamkundu hafi verið afar stórt skref og sögulegt og sýnt okkur það að hugarfar manna úr þessum ólíku, eða a.m.k. til skamms tíma ólíku ríkjum væri miklu nátengdara en menn höfðu áður talið, og það fór ekkert milli mála að þessum hugmyndum var tekið með afar jákvæðum hætti hjá Mið-Evrópuríkjunum sem áður voru kommúnistaríki undir áhrifavaldi Sovétríkjanna. Ég þarf heldur ekki að taka það fram að þarna átti sæti sendinefnd frá Sovétríkjunum sem líka var þessu fyrirkomulagi mjög hlynnt. Það sem hins vegar vantaði á þessa samkundu var sendinefnd frá Bandaríkjunum. Bandaríkjamenn höfðu borið það fyrir sig að vegna anna á þinginu gætu þeir ekki sinnt þessu þingi. Ég get ekki neitað því að þetta var í okkar hópi töluvert gagnrýnt. Okkur þótti nokkurn skugga bera á þennan fund af þessum sökum, því að okkur var ljóst að án þátttöku Bandaríkjamanna í þessu samstarfi væri ekki með réttu hægt að tala um að þar væri RÖSE-þingmannasamkunda. Þess vegna var það að það var unnið áfram að þessu máli. Og þess má geta í sambandi við fjarvist Bandaríkjamanna að það geta stundum verið einhverjir heimilisörðugleikar sem geta valdið miklu á alþjóðlegum vettvangi því að það var lýðum ljóst að það var Bush Bandaríkjaforseti sem hafði á mikilvægum fundi, þ.e. leiðtogafundi NATO-ríkjanna í júlí sl., fyrstur sett fram opinberlega tillögu um að hið nýja hugsanlega þing RÖSE-ríkjanna yrði starfrækt á grundvelli þings Evrópuráðsins eins og það var orðað, orðrétt útlagt. Sá hinn sami Bush Bandaríkjaforseti virtist hafa gleymt að ræða þetta við þingmenn sína áður en hann setti fram tillöguna opinberlega. Við skiljum það þingmenn að við viljum láta ráðherra ræða við okkur og ráðgast um eitt og annað, a.m.k. þannig að þeir hafi möguleika á að fara að ráðum okkar. En það var ekki gert í þessu tilviki og það lá í loftinu að þetta væri hluti ástæðunnar fyrir fjarvist Bandaríkjamanna. En við vonum að þetta standi til bóta. Þessi mál verða næst rædd á fundi í Madrid sem þing Spánverja boðar til nú í byrjun apríl. Þar verða m.a. fulltrúar frá Alþingi og frá öllum þessum ríkjum sem þarna koma við sögu. Nokkrar efasemdir hafa komið upp í sambandi við hugmyndir Evrópuráðsins um þingsköp fyrir svona þingmannasamkundu og sú e.t.v. mikilvægust að flestir Evrópuráðsþingmenn voru þeirrar skoðunar að það væri skynsamlegt að úrslitum mála réði meiri hluti atkvæða en mér er óhætt að segja að m.a. Bandaríkjamenn vildu að þar væri málum ráðið til lykta með samhljóða niðurstöðum. En það segir sig auðvitað sjálft að það er mikill munur þá á hraða í afgreiðslu eftir því hvor reglan verður valin. Ég vildi, frú forseti, gera grein fyrir þessu atriði sérstaklega því það er alveg ljóst að það er víða um lönd mjög til umræðu hvernig eigi að haga þessu. Menn gætu spurt: Hvers vegna eru þingmenn á Íslandi að fjölyrða um þetta atriði? Má okkur ekki vera mikið til sama, við erum hvort sem er svo fá, hvort hinar stóru þjóðir hittast á þingi, við skulum segja í Strassborg, sem heitir Evrópuráðið eða RÖSE-þingið í Strassborg eða hvort þær hittast á einhverju enn öðru þingi með öðrum nefndum og öðru skrifstofuliði einhvers staðar annars staðar? Sannleikurinn er sá að okkur er alls ekki sama vegna þess að það er mikið hagsmunamál fyrir þing litlu ríkjanna að það sé ekki sett upp hver stofnunin af annarri sem við verðum að taka þátt í ef við ætlum að geta haldið sjálfstæði okkar og reisn í hópi þjóðanna. Þess vegna er þetta atriði sem ég ráðlegg eindregið og við í Evrópuráðsnefnd að verði tekið alvarlega og menn hugleiði og verði búnir að taka afstöðu til þess þegar við verðum spurð að því, því að annars gæti okkur í fljótu bragði leynst hver ókosturinn við slíkan stofnanafjölda væri. Frú forseti. Í þessari skýrslu er gerð grein fyrir helstu niðurstöðum hvers hluta þingsins. Þar er gerð grein fyrir miklum nefndafjölda. Það skal tekið fram að við höfðum ekki tök á því að sækja nærri alla nefndarfundi en gerðum það þó eftir bestu getu því það er ljóst að það er þar sem málefnasamstarfið fer fram. Ef við viljum hafa áhrif á innihald ályktunar frá ráðinu, þá er nefndin aðalvettvangurinn til slíks. Því að við umræðu í þinginu sjálfu, þar sem sitja hátt á annað hundrað þingmanna og umræðan fer fram mjög hratt, þá verður oft erfiðara að koma við efnislegum breytingum. Þó gerist það auðvitað stundum eins og t.d. nú á þinginu í janúar í sambandi við ályktunina um stjórnmálastöðu Evrópuráðsins og þann þátt hennar sem varðaði Eystrasaltslýðveldin. Þeirri skýrslu og þeim ályktunartillögum ráðsins var breytt á seinustu stundu í stjórnmálanefnd þess þar sem tekin var afstaða með Eystrasaltsríkjunum og fordæmdar aðgerðir Sovétríkjanna þar. En hins vegar hafði hv. þm. Eiður Guðnason forustu um það að hnykkja á þeirri tillögu og á þann veg að þar væri berum orðum tekið fram að á atferli Sovétríkjanna bæri að líta sem gróft brot á 7. meginreglu Helsinki-samkomulagsins og Kaupmannahafnaryfirlýsingunni um mannlega þáttinn. Það sem þetta orðalag felur í raun og veru í sér er það sama og að segja að Sovétríkin hafi brotið það skilyrði sem sett er í þingsköpum Evrópuráðsins fyrir gestaaðild. Gestaaðildarákvæðið hefur að geyma reglu um það að greidd skuli atkvæði um gestaaðildina árlega í byrjun hvers þings. En byrjun hvers þings er sú lota sem stendur venjulega um mánaðamótin apríl og maí. Þetta þýðir að það getur verið mjög vafasamt hvort gestaaðildin verður samþykkt að nýju þegar þar að kemur nema þá að einhverjar verulegar breytingar hafi orðið til bóta að því er atferli þeirra varðar og afstöðu til Eystrasaltsríkjanna. Um leið og ég vík að því efni vil ég geta þess að skrifleg yfirlýsing, sem einnig var sett að frumkvæði sama hv. þm., var lögð inn á skrifstofu ráðsins en það er sú aðferð sem þingmenn geta haft þegar umræðan fer fram með þeim hætti sem þarna var, hún endaði ekki með ályktun, en hægt var að senda frá sér skriflega yfirlýsingu. Hún var lögð inn með 18 undirritunum en síðan það gerðist höfum við haft spurnir af að fleiri þingmenn hafi bæst við og seinast þegar við vissum voru 35 undirskriftir komnar undir þessa yfirlýsingu. Hún hafði að geyma ýmis atriði sem raunar komu fram í máli þingmanna í sérstakri umræðu sem fram fór um þetta efni. Nú er reglan sú að aðalatriðin úr umræðunum eru svo tekin saman og þau send til umfjöllunar í viðkomandi nefndum hjá ráðinu og verða oft á tíðum svo tilefni til ályktana síðar. Í upphafi þingsins tók stjórnarnefndin ákvörðun um að senda þingmannasendinefnd til þess að kanna ástand mála og sýna samstöðu með frelsisöflum. En það atriði var aldrei borið undir heildarhópinn, allt þingið, en í umræðunum, þar sem fram kom í raun og veru almenn fordæming á atferli Sovétmannanna, skar þó ein ræða sig mjög úr og það var ræða Sovétmannsins. Hann hóf mál sitt á að segja að vissulega hryggði það þá Sovétmenn að orðið hefðu sorglegir atburðir í Eystrasaltsríkjum, einkanlega í Litáen. Hins vegar sagði svo sami fulltrúi að stjórn Sovétríkjanna hefði ákveðið að senda rannsóknarnefnd til þessara ríkja til að kanna hver ætti sök á þeirri móðursýki sem þar ríkti. Hann kvað það vera staðreynd að mikil móðursýki hefði gripið um sig í þessum löndum. Þeir mundu kanna hver ætti sök á þessari móðursýki, þeir mundu finna það út og sá eða þeir sem þar bæru ábyrgð mundu fá makleg málagjöld. Þetta var sá tónn sem heyrðist á þessu þingi og það var vissulega annað hljóð heldur en maður hafði búist við að heyra í þessum sama sal þar sem fögnuður og lófatak kvað við hálfu öðru ári áður þegar þingið, sumarþingið var flutt frá Austurríki til Strassborgar til þess eins að Gorbatsjov gæti framkvæmt þá ætlun sína að koma í heimsókn til ráðsins og ávarpa þingið. Þar var Gorbatsjov fagnað í salnum sem boðbera lýðræðis og friðar en því miður verður það að segjast að sú mikla bjartsýni, sem hafði í raun og veru byggt upp það starf sem fram fór á þessum vettvangi þingmanna í tvö ár, leið nokkuð fyrir þá löngu skugga sem lögðust yfir sviðið vegna þess að nú hafði hramminum verið lyft. Við skulum vona að það starf sem fram fer í lýðræðissamtökum eins og þingi Evrópuráðsins, eins og Norðurlandaráði núna þessa dagana og víðar, verði til þess að bjartsýni okkar geti aftur náð yfirhöndinni og eigi sannanlega fullan rétt á sér. Hitt var svo annað mál að sum voru þau ríki sem höfðu af því nokkrar áhyggjur að ályktanir um þessi efni og harðorðar yfirlýsingar gætu haft áhrif á samstarf bandamanna við Persaflóa en niðurstaðan varð þessi eins og ég hef hér greint frá. Það breytti hins vegar ekki því að það var mikil samstaða með einni eða tveimur undantekningum um afstöðu til aðgerða bandamanna við Persaflóa. Um þessi efni fóru fram þær umræður á þinginu sem segja má að hafi verið hvað pólitískastar auk þess sem umræðan um framtíðarhlutverk Evrópuráðsins var mjög pólitísk. Við íslensku fulltrúarnir skiptum með okkur verkum og fórum eitt okkar í hverja af þessum umræðum. Það er reyndar sú aðferð sem við höfum yfirleitt reynt að hafa á þessum þingum og ánægjulegt til þess að vita í þeim sundurleita flokkahópi sem við störfum í hér á Alþingi að samstarf fulltrúa frá þessum ólíku flokkum hefur verið með miklum ágætum á þessum vettvangi. Þó höfum við hagað störfum okkar þannig að við höfum tekið fullan þátt í flokkspólitísku starfi ef ég má svo segja. En þannig er að líkir eða svipaðir stjórnmálaflokkar skipa sér saman í heildir, halda fundi og taka eftir atvikum afstöðu til mála og ræða hvað sem meðlimum dettur í hug og við ákváðum að taka fullan þátt í slíku samstarfi þó að okkar flokkar vikju kannski í ýmsu frá því sem sumir aðrir í því flokkasamstarfi væru. Við töldum að með því móti fengjum við aukin tækifæri til að vinna málefnum fylgi, að hafa áhrif á niðurstöðu og skýrðum þá líka þegar Ísland hafði sérstöðu að ýmsu leyti. Þetta hefur reynst okkur vera allnotadrjúgt. Ég held, frú forseti, að ég ræði ekki einstök mál þingsins. Skýrslan segir öll aðalatriði um það. Skýrslur og skjöl Evrópuráðsins er hægt að fá hjá Þóru Guðnadóttur sem sér um skjöl ráðsins, ellegar ef þau eru ekki til nú þegar þá er henni vafalaust kært að útvega þau, þannig að ég vonast til að hv. þm. notfæri sér það því mikið af nýtilegu efni er þar að finna. Auk þeirra starfa sem ég hef hér greint frá vil ég vekja athygli á því að töluvert starf þingmanna í Evrópuráðinu fer fram á ýmsum ráðstefnum sem annaðhvort ráðið sjálft beitir sér fyrir eða beitir sér fyrir í félagi við Evrópubandalagið eða aðrar alþjóðlegar stofnanir. Íslensku þingfulltrúarnir hafa tekið þátt í nokkrum slíkum ráðstefnum þegar þeir hafa verið til þess kosnir og getað komið því við. Við höfum öll reynt að leggja nokkuð til mála á þessum ráðstefnum eftir því sem tilefni hefur verið til og við vonumst auðvitað til þess að það starf geti síðan skilað sér út í ýmsum upplýsingum sem þingmenn gætu notfært sér. Þess má að lokum geta, frú forseti, varðandi samsetningu nefndanna á þingi Evrópuráðsins, að það er ekki ákveðið í eitt skipti fyrir öll með hvaða hætti kosið skuli til Evrópuráðsins. Þess vegna er það að við höfum ekki samþykkt neinar nýjar formlegar tillögur um það, okkar nefnd. Okkur þótti eðlilegra að nýkosnir þingmenn gerðu það á næsta ári. En mig langar til að láta þá skoðun mína í ljós að ég tel afar eðlilegt að hafa slík atriði í föstu formi til að forðast allan vafa og hugsanlegan ágreining um það. Vissulega væri það skynsamlegast, að því er ég tel, að láta kosningu þeirra fulltrúa fara fram í sameinuðu þingi. Það breytir ekki því að flokkar geta samið sín á milli um það hvernig nefndin er samansett. En gert er ráð fyrir í upphaflegum reglum ráðsins, svo og ályktunum fastanefndarinnar í tvígang í framhaldi af því, að nefndirnar endurspegli pólitískan styrkleika á þjóðþingum sínum. Ég þakka fyrir orðið, frú forseti. Ég mun hafa notfært mér það ótæpilega.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Ég legg hér með fyrir Alþingi skýrslu um 77. Alþjóðavinnumálaþingið sem haldið var í Genf dagana 6. -- 27. júní á sl. ári. Þetta er gert í samræmi við 5. tölul. 19. gr. stofnskrár Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Þar er kveðið á um þá skyldu aðildarríkja stofnunarinnar að kynna löggjafarsamkomunni þær samþykktir og tillögur sem gerðar hafa verið á alþjóðavinnumálaþinginu. Samkvæmt a-lið skal þetta gert eigi síðar en innan árs frá slitum vinnumálaþingsins en í undantekningartilvikum eigi síðar en 18 mánuðum eftir lok þingsins. Á Íslandi hefur þessu ákvæði verið fylgt með þeim hætti að félmrh. hefur lagt fyrir Alþingi skýrslur um alþjóðavinnumálaþingið. Alþjóðasamþykktir sem vinnumálaþingið hefur afgreitt hafa verið birtar sem fylgiskjöl með skýrslunum. Á seinni árum hefur sú regla verið tekin upp að gera nokkuð ítarlegri grein í skýrslunni fyrir samskiptum Íslands við Alþjóðavinnumálastofnunina og framvindu alþjóðavinnumálaþingsins. Meðal annars hefur verið fjallað um umræður sem hafa átt sér stað í þingnefnd sem fjallar um framkvæmd aðildarríkjanna á fullgildum alþjóðasamþykktum ILO. Einnig hefur tækifærið verið notað til að gefa Alþingi upplýsingar um samskipti félmrn. við aðrar alþjóðastofnanir á sviði vinnu- og félagsmála. Ég vil sérstaklega í þessu sambandi geta um eftirlit félmrn. með framkvæmd félagsmálasáttmála Evrópu og samskiptum við Evrópuráðið vegna þeirrar framkvæmdar. Áður en ég geri grein fyrir þeim tveimur alþjóðasamþykktum sem 77. alþjóðavinnumálaþingið afgreiddi sl. sumar, þ.e. um meðferð efna við vinnu og samþykkt um næturvinnu, vil ég víkja nokkrum orðum að einstökum köflum skýrslunnar. Í kafla 2.5. er gerð grein fyrir umræðum um framkvæmd alþjóðasamþykkta Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Í kaflanum kemur fram að hinn 31. des. 1989 höfðu forstjóra Alþjóðavinnumálastofnunarinnar borist samtals 5463 fullgildingarskjöl vegna fullgildingar á alþjóðasamþykktum ILO sem nú eru 171. Á árinu 1989 voru skráðar 63 fullgildingar 19 aðildarríkja en það er nokkur fækkun frá árinu 1988 þegar skráðar voru óvenjumargar fullgildingar eða samtals 90. Frá 1. jan. til 21. mars 1990 höfðu verið skráðar 15 fullgildingar 5 aðildarríkja. Í þessu sambandi má minna á það að Ísland er langt að baki nágrannaríkjum að því er varðar fullgildingar. Fram til ársins 1989 hafði Ísland einungis fullgilt 14 samþykktir. Meðan 77. alþjóðavinnumálaþingið starfaði sl. sumar voru þó afhent skjöl þar sem fram kemur að Ísland hefur fullgilt alþjóðasamþykktir nr. 122, um stefnu í atvinnumálum, og nr. 159, um atvinnumál fatlaðra. Þetta voru fyrstu fullgildingar Íslands á alþjóðasamþykktum ILO í 10 ár. Á yfirstandandi Alþingi verða lagðar fram tvær þingsályktunartillögur þar sem óskað verður eftir heimild til að fullgilda tvær alþjóðasamþykktir til viðbótar, þ.e. alþjóðasamþykkt nr. 139, um varnir gegn og eftirlit með áhættu í starfi vegna efna sem valda krabbameini, og samþykkt nr. 155, um öryggi og heilbrigði við vinnu og starfsumhverfi. Hér er því um að ræða nokkrar framfarir. Rétt er að hafa í huga að enda þótt ríki geti stært sig af því að hafa fullgilt margar alþjóðasamþykktir er ekki þar með sagt að þau lágmarksréttindi á sviði félags- og vinnumála séu höfð í hávegum í því sama ríki. Þess vegna er starf sérfræðinganefndar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og þingnefndar á alþjóðavinnumálaþingum, sem fylgist með framkvæmd aðildarríkjanna á alþjóðasamþykktum, mjög mikilvægt og þess virði að því sé veitt athygli. Í skýrslunni er sagt frá umfjöllun þingnefndar um nokkur mjög gróf brot á samþykktum ILO sem ég vísa til og sé ekki ástæðu til að gera nánar grein fyrir hér. Skýrsla sérfræðinganefndar, sem er til umfjöllunar í þingnefndinni sem ræðir framkvæmd alþjóðasamþykkta, er þykk og hefur að geyma umsagnir um framkvæmd aðildarríkja á fjölmörgum alþjóðasamþykktum. Í flestum tilvikum er ekki um að ræða alvarleg brot á samþykkt ILO heldur ábendingar um það sem betur má fara í framkvæmdinni. Í skýrslunni um alþjóðavinnumálaþingið er frá því greint að sérfræðinganefndin gerði athugasemdir við framkvæmd Íslands á tveimur alþjóðasamþykktum í kafla um framkvæmd á alþjóðasamþykktum, nr. 87, um félagafrelsi og verndun þess, og samþykkt nr. 105, um afnám nauðungarvinnu. Í skýrslunni segir að sérfræðinganefndin hafi kynnt sér efnið í skýrslu ríkisstjórnarinnar um framkvæmd alþjóðasamþykktar nr. 87. Hún hafi einnig kynnt sér málavexti í kærumáli nr. 1458 sem hafi verið rannsakað af nefnd um félagafrelsi og gerð sé grein fyrir 262. skýrslu hennar sem samþykkt hafi verið af stjórnarnefnd ILO á fundi í febrúar til mars 1989. Enn fremur kemur fram í skýrslunni að nefndin hafi kynnt sér athugasemdir Alþýðusambands Íslands sem ríkisstjórnin hafi komið á framfæri 26. maí 1989. Nefndin tekur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: ,,Athugasemdir ASÍ frá 26. mars 1989 og kærumál nr. 1458 varða lög frá 20. maí 1988 sem ákvarða hækkanir á launum launafólks og banna verkföll um ákveðinn tíma og eru því í ósamræmi við samþykktir 87 og 98. Í skýrslunni er athugasemdum ASÍ ekki svarað en ríkisstjórnin áskilur sér rétt til að gera það síðar. Nefndin vill vekja athygli bæði ríkisstjórnarinnar og ASÍ á þeirri staðreynd að þau álitaefni í kærumáli nr. 1458 sem vísað er til í athugasemdum ASÍ, þ.e. bann við kjarasamningum um tiltekið tímabil og engar samningaviðræður á milli ríkisstjórnarinnar og samtaka launafólks um nauðsynlegar aðgerðir til að bregðast við aðstæðum í efnahagsmálum, snerta í raun alþjóðasamþykkt nr. 78. Af þeirri ástæðu vísar nefndin til athugasemda sem beint var til ríkisstjórnarinnar á árinu 1989 þar sem hún m.a. óskar eftir áframhaldandi upplýsingum um þróun mála. Nefndin yrði þar af leiðandi þakklát ríkisstjórninni ef hún gæti í næstu skýrslu sinni um framkvæmd alþjóðasamþykktar nr. 98 svarað athugasemdum ASÍ þannig að nefndin geti kynnt sér það við reglulega athugun á framkvæmd samþykktarinnar. Að því er varðar framkvæmd samþykktar nr. 87 tekur nefndin eftir því að meðal aðgerða, sem gripið var til með stoð í lögum frá 20. maí 1988, var bann við verkföllum um ákveðið tímabil. Nefndin beinir því til ríkisstjórnarinnar að upplýsa hvort þetta bann hafi fallið úr gildi þar sem tímabilið, sem tilgreint var í lögunum frá 20. maí 1989, rann út 15. febr. 1989 samkvæmt upplýsingum ríkisstjórnarinnar í kærumáli 1458.`` Þess skal getið að alþjóðavinnumálaskrifstofunni var sent bréf, dags. 26. apríl 1990, þar sem staðfest var að þær takmarkanir á verkfallsrétti sem fólust í lögunum nr. 14/1988, um aðgerðir í kjaramálum, hafi fallið niður 15. maí 1989. Hin athugasemd sérfræðinganefndarinnar, sem birt er í skýrslunni, snertir framkvæmd Íslands á alþjóðasamþykkt nr. 105, um afnám nauðungarvinnu. Sérfræðinganefndin hefur um árabil gert athugasemdir við framkvæmd þessarar samþykktar, sem efnislega varðar ákvæði 81. gr. sjómannalaga, nr. 35/1985, um agavald skipstjóra, sem hún telur að sé ekki í samræmi við samþykktina. Í skýrslum Íslands um framkvæmd samþykktarinnar, sem félmrn. hafði tekið saman í samráði við samgrn., hefur verið bent á að ákvæðið sé fyrst og fremst byggt á því ríkjandi sjónarmiði í íslensku þjóðfélagi að tryggja beri öryggi sjómanna og annarra sjófarenda eins og kostur er. Markmið þess væri að tryggja að skipstjóri geti komið skipi í örugga höfn eða var þegar hættu ber að höndum eða bjargað skipi og mönnum að öðru leyti úr háska. Í skýrslu sérfræðinganefndar ILO kemur fram að hún hefur kynnt sér skýringar íslensku ríkisstjórnarinnar. Nefndin tekur fram að tilvik eins og þau sem lýst er í skýrslu Íslands falli utan ramma samþykktar nr. 105 og leggur til að ákvæði 81. gr. sjómannalaganna verði afmarkaðra eða greinin felld úr lögunum eins og gert hafi verið í nokkrum löndum þar sem hliðstæð ákvæði hafi verið í gildi. Ákvæði 81. gr. laga nr. 35/1985 var fellt úr gildi með lögum nr. 53/1990 sem samþykkt voru á Alþingi 4. maí 1990. Í skýrslu minni til Alþingis um 76. alþjóðaþingið, sem lögð var fyrir Alþingi fyrir ári síðan, var í fyrsta skipti gerð grein fyrir framkvæmd Íslands á félagsmálasáttmála Evrópu og athugasemdum sérfræðinganefndar Evrópuráðsins við skýrslu Íslands um framkvæmdina á árunum 1986 og 1987. Ég vil geta þess að í fskj. VII, skýrslu nefndar sem fjallar um málefni Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og framkvæmd á ákvæðum í félagsmálasáttmála Evrópu er gerð grein fyrir framvindu mála á þessum vettvangi. Þar kemur m.a. fram að í október sl. var Evrópuráðinu send sjötta skýrsla Íslands um framkvæmd á félagsmálasáttmála Evrópu. Skýrslan tekur til áranna 1988 og 1989. Í henni er gerð ítarleg grein fyrir þróun efnahags- og atvinnumála, húsnæðismála og félagslegri aðstoð. Sérstök áhersla er lögð á að gera grein fyrir framkvæmd á ákvæðum 16. og 17. gr. sáttmálans, sem fjallar um efnahagslega og félagslega vernd mæðra, barna og fjölskyldunnar. Gera má ráð fyrir að umsögn sérfræðinganefndar Evrópuráðsins um framkvæmd Íslands á félagsmálasáttmálanum liggi fyrir í haust. Í þessu sambandi vil ég geta þess að ég hef unnið að undirbúningi þess að Ísland undirgangist fleiri skuldbindingar samkvæmt félagsmálasáttmálanum. Í því sambandi hefur verið rætt um greinar 8.1. og 8.2. sem fjalla um vernd vinnandi kvenna fyrir og eftir barnsburð. Einnig 1. gr. í viðauka við sáttmálann sem fjallar um rétt til sömu tækifæra og sömu meðferðar hvað snertir ráðningu og starf, án mismunar á grundvelli kynferðis. Virðulegi forseti. Eins og fram kom í upphafi er tilgangurinn með skýrslu félmrh. um alþjóðavinnumálaþingið að gera grein fyrir alþjóðasamþykktum sem þingið hefur afgreitt. Ég mun nú fjalla stuttlega um þær tvær samþykktir sem 77. alþjóðavinnumálaþingið afgreiddi. Fyrri alþjóðasamþykktin er um meðferð efna og efnasambanda við vinnu. Að mati margra sem tjáðu sig á alþjóðavinnumálaþinginu er hér um að ræða tímamótasamþykkt sem mun er fram líða stundir hafa mikil áhrif á lög og reglur í heiminum um meðhöndlun efna á vinnustöðum og draga úr skaðsemi þeirra á heilsu starfsmanna. Við lok fyrri umræðu á 76. alþjóðavinnumálaþinginu voru fjölmörg ágreiningsefni í drögum að alþjóðasamþykkt og tillögu um meðferð efna óleyst. Eitt af þeim voru ákvæði um merkingar efnasambanda. Samkvæmt upphaflegum tillögum var lagt til að innihald allra efnasambanda komi fram á umbúðum. Í tillögunni felst umtalsverð breyting frá gildandi reglum í fjölmörgum löndum en samkvæmt þeim er einungis skylt að merkja efnasambönd sem hafa skaðleg áhrif á heilsu manna. Fulltrúar atvinnurekenda héldu því fram að tillagan væri óraunhæf. Ef hún næði fram að ganga hefði það í för með sér stórfellt skrifræði og fölsun á vörulýsingum. Um þetta var lengi deilt í þingnefndinni. Niðurstaðan var samþykkt á tillögu frá fulltrúum Evrópubandalagsins um að öll efnasambönd skuli merkt með þeim hætti að innihaldið sé gefið til kynna. Þetta er túlkað þannig að ekki er nauðsynlegt að tilgreina ítarlega samsetningu óskaðlegra efna. Það er hins vegar nauðsynlegt ef um hættuleg efni er að ræða. Í slíkum tilvikum skal greina frá hættustigi efnisins, lýsingu á hugsanlegum skaðlegum áhrifum á heilsu manna og hvernig skuli meðhöndla efnasambandið. Annað atriði sem olli ágreiningi var flutningur efnasambanda. Fulltrúar launafólks lögðu fram tillögu um að í meðhöndlun á efnasamböndum á vinnustöðum fælist öll vinna þar sem starfsmenn eiga á hættu að komast í snertingu við efnasambandið. Markmiðið með tillögunni var að tryggja að gildissvið samþykktarinnar taki einnig til flutnings á efnasamböndum. Þetta vandamál var leyst af vinnuhóp sem í voru fulltrúar ríkisstjórna, aðila vinnumarkaðarins og alþjóðasamtaka flutningaverkamanna. Lausnin felst í því að í 2. gr. er tekið fram að gildissvið samþykktarinnar taki til flutninga á efnasamböndum, en í 6. gr. er bætt við nýjum staflið, þar sem tekið er fram að við flutning skuli tekið tillit til tilmæla í samþykktum annarra sérstofnana Sameinuðu þjóðanna. Þriðja meiri háttar deiluefnið fjallaði um útflutning efnasambanda. Ástæðan var tillaga frá stjórnvöldum í Angóla og Brasilíu um að taka upp í texta alþjóðasamþykktarinnar ákvæði um skyldu upprunalands efnasambands að tilkynna innflutningslandi um það ef notkun hlutaðeigandi efnasambands er bönnuð eða háð ströngum reglum. Hugmyndin með tillögunni var að koma í veg fyrir að þróunarlönd yrðu geymslustaður fyrir hættuleg efni sem iðnvæddi hluti heimsins hefði ekki not fyrir. Þessi tillaga hlaut stuðning fulltrúa launafólks í nefndinni en atvinnurekendur voru andvígir þótt þeir viðurkenndu nauðsynina á upplýsingum af þessu tagi. Niðurstaðan varðandi þetta atriði var að ef bannað er í útflutningsríki, sem á aðild að þessari samþykkt, að hafa tiltekin efnasambönd til ákveðinna eða hvers konar nota vegna öryggis og heilsu starfsmanna við vinnu skal það tilkynnt innflutningsríki og ástæða fyrir því. Vinnueftirlit ríkisins hefur fylgst náið með framvindu þessa máls. Forstjóri Vinnueftirlits ríkisins, Eyjólfur Sæmundsson, átti sæti í þingnefndinni sem fjallaði um þetta málefni. Þó ekki sé mælt með því að alþjóðasamþykktin verði fullgild þegar í stað legg ég áherslu á það að Vinnueftirlitið hagi störfum sínum með þeim hætti að það verði hægt innan tíðar, því hér er um að ræða mikilvægt framlag til vinnuverndarmála. Hin alþjóðasamþykktin er um næturvinnu. Fyrir alþjóðavinnumálaþinginu lágu drög að þrenns konar gjörningum: Drög að nýrri alþjóðasamþykkt og tillögu um næturvinnu og drög að viðauka við alþjóðasamþykkt nr. 89/1948, um næturvinnu kvenna í iðnaði. Við fyrstu umræðu kom fram djúpstæður ágreiningur á milli fulltrúa atvinnurekenda og launafólks. Í samþykktinni er fyrst og fremst fjallað um tvö hugtök, næturvinna og næturvinnumaður. Næturvinna er skilgreind sem öll vinna sem framkvæmd er á nánar tilgreindu tímabili að næturlagi. Næturvinnumaður er launamaður sem vinnur næturvinnu umfram nánar tilgreind mörk. Nýjungin felst í því að það eru ekki eingöngu hlutaðeigandi stjórnvöld sem skulu setja þessi mörk, heldur geta þau verið samningsatriði í kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins. Í upphaflegum drögum var gert ráð fyrir að samþykktin tæki til allra launamanna. Fjölmargar breytingartillögur komu fram við þetta atriði. Niðurstaðan varð sú að heimila aðildarríkjum að undanskilja starfsmenn í landbúnaði og við nautgripaeldi og fiski- og farmenn frá gildissviði samþykktarinnar. Fjórða grein alþjóðasamþykktarinnar fjallar um rétt næturvinnumanna til ókeypis læknisskoðunar. Greinin ætti ekki að valda þeim ríkjum vandkvæðum sem búa við þróað heilsugæslukerfi. Umdeilt atriði við fyrri umræðu var ákvæði í 7. gr. um vernd kvenna. Við þá umræðu setti starfsfólk alþjóðavinnumálaskrifstofunnar fram málamiðlunarlausn sem fólst í því að gefa skuli konum sem vinna næturvinnu tækifæri til að velja einn af þremur kostum: að fá annað starf að degi til sé slíkt gerlegt, lengra barnsburðarleyfi eða tryggingabætur. Enn fremur var samþykkt að bæta inn ákvæði í drögin um að óheimilt væri að segja vanfærri konu upp starfi. Málamiðlunartillaga alþjóðavinnumálaskrifstofunnar hlaut góðar undirtektir og var samþykkt í nefndinni. Í stórum dráttum stóð málamiðlunartillagan óbreytt. Þó var vernd vanfærra kvenna aukin. Lagt er bann við vinnu þeirra í 16 vikur og skal bannið gilda a.m.k. í átta vikur fyrir þann tíma sem búist er við fæðingu. Nokkrar breytingar voru gerðar á drögum að tillögu um næturvinnu. Flestar eru í samræmi við breytingar sem gerðar voru á samþykktinni. Eins og að framan greinir afgreiddi þingið viðauka við alþjóðasamþykkt nr. 89, um næturvinnu kvenna í iðnaði. Í viðaukanum felst að aðildarríki þeirrar samþykktar geta með lögum, reglugerðum eða samningum vikið frá banninu við næturvinnu kvenna í iðnaði. Þess skal getið að nokkur ríki hafa á undanförnum árum sagt upp fullgildingum sínum á alþjóðasamþykkt nr. 89 með vísan til þess að hún brjóti í bága við grundvallarregluna um jafnrétti kynjanna. Önnur ríki hafa gefið til kynna að þau mundu gera slíkt hið sama. Með viðaukanum við samþykktina er komið til móts við jafnréttissjónarmið. Þess skal getið að við atkvæðagreiðsluna á allsherjarþinginu féllu atkvæði þannig að 348 greiddu atkvæði með alþjóðasamþykktinni um næturvinnu, 24 voru á móti og 15 sátu hjá. Allir norrænu atvinnurekendafulltrúarnir, þar með talinn fulltrúi Íslands, greiddu atkvæði gegn nýrri alþjóðasamþykkt um næturvinnu. Það er því ljóst að um þessa alþjóðasamþykkt ríkir ágreiningur. Þess vegna er ekki lagt til nú að alþjóðasamþykktin verði fullgilt, að minnsta kosti ekki að sinni. Virðulegi forseti. Ég hef í ræðu minni gert Alþingi grein fyrir alþjóðasamþykktum sem afgreiddar voru á 77. alþjóðavinnumálaþinginu sem haldið var í júní á sl. ári, eins og áskilið er í stofnskrá Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Ég hef einnig vakið athygli á nokkrum atriðum í skýrslu minni sem ég tel mikilvæg fyrir samskipti Íslands við Alþjóðavinnumálastofnunina og Evrópuráðið á sviði vinnu- og félagsmála. Ég vil leggja áherslu á það sem kom fram í ræðu minni í fyrra að hér er um að ræða viðleitni til að gefa Alþingi betra tækifæri til að fylgjast með erlendu samstarfi sem stjórnvöld eiga við ýmsar alþjóðastofnanir. Ég vil endurtaka þá skoðun mína að framkvæmdarvaldinu beri skylda til að gefa löggjafarvaldinu skýrslu um þetta samstarf. Með aðild okkar að Alþjóðavinnumálastofnuninni og Evrópuráðinu höfum við samþykkt ákveðið alþjóðlegt eftirlit með aðgerðum okkar á sviði félagsmála. Við athugun á skýrslum Íslands á framkvæmd þeirra sáttmála sem við höfum fullgilt fer fram samanburður við önnur lönd. Það er mikilvægt að niðurstöður úr slíkum samanburði séu kynntar réttum aðilum þannig að bæta megi úr því sem miður fer. Virðulegi forseti. Ég hef lokið skýrslu minni um 77. alþjóðavinnumálaþingið í Genf.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Með lögum nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, var tekið upp það nýmæli í 22. gr. laganna að félmrh. skuli leggja fyrir ríkisstjórn og Alþingi framkvæmdaáætlun á sviði jafnréttismála fyrir fjögur ár í senn. Í áætluninni skal kveðið á um aðgerðir sem fyrirhugaðar eru til að ná fram jafnrétti kynjanna. Samkvæmt greininni skal við gerð hennar höfð hliðsjón af framkvæmdaáætlun sem Jafnréttisráð skal gera, sbr. 2. tölul. 15. gr. laganna. Fyrsta framkvæmdaáætlunin á sviði jafnréttismála var lögð fyrir Alþingi í desember 1986 og kom til umfjöllunar í febrúar 1987. Í skýrslu félmrh. um stöðu og þróun jafnréttismála síðustu tveggja ára, sem verður lögð fyrir Alþingi innan tíðar, er m.a. reynt að meta áhrif fyrstu framkvæmdaáætlunarinnar á framvindu mála á þessu mikilvæga sviði. Áður en ég geri grein fyrir nýrri framkvæmdaáætlun vil ég nefna nokkur atriði í sambandi við fyrstu framkvæmdaáætlunina. Í fyrstu framkvæmdaáætluninni frá 1986 voru sett fram markmið á fjórum sviðum sem stefnt skyldi að á gildistíma áætlunarinnar. Þessi svið voru atvinnu- og launamál, menntun og fræðsla, trúnaðarstöður og ábyrgð og félagsleg atriði. Í fyrsta hluta framkvæmdaáætlunarinnar var fjallað um mun á milli launa kvenna og karla. Lagt var til að Þjóðhagsstofnun hraði könnun á launamun kynjanna. Niðurstöður hennar verði rannsakaðar nánar með það að markmiði að finna raunverulegar ástæður launamunar. Í janúar 1989 kom út á vegum Þjóðhagsstofnunar ritið Tekjur kvenna og karla. Þar kemur m.a. fram að konur voru u.þ.b. helmingur launþega árið 1986 en hlutur þeirra í heildaratvinnutekjum var rétt um 33%. Styttri vinnudagur kvenna vegur hér þungt. Heildartekjur kvenna í fullu starfi hafa verið rúm 60% af heildartekjum fullvinnandi karla frá árinu 1980. Samanburðarhæfar tölur eru því miður ekki til. Meiri menntun kvenna virðist því ekki hafa skilað sér í auknu launajafnrétti. Í könnun jafnréttisnefndar BHM kemur þó fram að laun háskólamenntaðra kvenna í fullu starfi árið 1988 eru tæp 75% af launum fullvinnandi karla. Erfitt er að meta árangur á þessu sviði vegna þess að úrvinnsla talnaefnis tekur alltaf nokkurn tíma. Þó virðist ljóst að á sviði launamála er frekari aðgerða þörf. Í fyrstu framkvæmdaáætluninni voru sett fram markmið á sviði menntamála. M.a. var rætt um jafnréttisfræðslu í skólum og í því sambandi vitnað til ákvæðis 10. gr. laga nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Á þessu sviði hefur ýmislegt áunnist. Árið 1987 skipaði menntmrh. starfshóp sem fjallaði um jafna stöðu kynja í skólum. Starfshópurinn lauk störfum og skilaði skýrslu í maí 1990. Verkefni starfshópsins var samkvæmt erindisbréfi m.a. að gera tillögur um fræðslu í skólum og gera tillögur um útgáfu kennsluefnis til foreldra. Í framkvæmdaáætlunininni frá 1986 var fjallað um fjölgun þeirra kvenna sem gegna trúnaðar- og ábyrgðarstöðum hjá ríki og sveitarfélögum. Þar voru sett fram þau markmið að ríki og sveitarfélög vinni markvisst að því að tala kynjanna í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum þessara aðila verði sem jöfnust. Einnig að ráðuneytin vinni að því að konur sem starfa hjá hinu opinbera fái aukin tækifæri til að gegna ábyrgðarstöðum. Hér má nefna nokkrar tölur: Konur voru 4% sveitarstjórnarmanna árið 1974 en fjölgaði í rúm 19% árið 1986. Ef einungis er skoðað hlutfall kvenna í bæjarstjórnum, þá var það 8,3% 1974 en er komið í 32,4% 1990. Á höfuðborgarsvæðinu eru konur 45% borgar- eða bæjarfulltrúa. Þær eru í meiri hluta í tveimur nágrannabæjum Reykjavíkur og í borgarstjórn Reykjavíkur sitja nú sjö konur og átta karlar. Frá 1971 til 1983 voru aðeins þrjár konur á Alþingi Íslendinga eða 5% en eftir kosningarnar 1983 urðu þær níu eða 15%. Á Alþingi sitja nú 14 konur eða 22,2% þingmanna. Í krafti aukinnar menntunar hafa konur sótt inn í embættismannastéttina. Hlutur kvenna í stjórnunar- og ábyrgðarstöðum innan ráðuneyta og ríkisstofnana hefur aukist á aðeins nokkrum árum. Árið 1987 voru konur 32% þeirra sem gegndu ábyrgðarstörfum innan ráðuneyta. Árið 1985 voru þær 24%. Á sl. tveimur árum hefur kona verið í fyrsta skipti skipuð ráðuneytisstjóri og önnur sendiherra. Annað sem vafalaust hefur skipt máli og vert er að minna á eru jafnréttisáætlanir ráðuneyta og stofnana. Vorið 1988 samþykkti ríkisstjórnin að öll ráðuneyti og ríkisstofnanir með fleiri en 20 starfsmenn settu sér sérstakar jafnréttisáætlanir til fjögurra ára, þ.e. fyrir tímabilið 1. jan. 1989 til 31. des. 1992. Samkvæmt samþykkt ríkisstjórnarinnar skyldi koma fram í áætlununum lýsing á núverandi stöðu jafnréttismála innan ráðuneytis eða stofnunar. Enn fremur þau markmið sem sett væru í jafnréttismálum sem stefnt væri að innan tiltekins tíma, t.d. að því er varðar stöðuveitingar, launamál og fleira. Einnig var ákveðið að staðan og árangurinn verði metinn reglulega á tveggja ára fresti. Samtals hafa ráðuneytinu og Jafnréttisráði borist rúmlega 50 áætlanir. Þó úttekt sé ekki lokið tel ég nokkuð ljóst að hér hafi nokkuð miðað áleiðis en Jafnréttisráð er nú að vinna að sérstakri úttekt sem hófst um sl. áramót og tekur til fyrra helmings framkvæmdatímabilsins. Í síðasta hluta framkvæmdaáætlunarinnar frá 1986 voru sett fram nokkur markmið á sviði félagsmála sem ríkisstjórnin vildi stefna að. Af mikilvægum atriðum í þessum hluta má benda á lengingu fæðingarorlofs í sex mánuði. Einnig er tekið fram að feður fái aukna heimild til töku fæðingarorlofs, einnig um að heimavinnandi maki njóti sömu réttinda á við þá sem eru úti á vinnumarkaðinum. Enn fremur er kveðið á um það að komið verði á samfelldum skóladegi og að fram fari ítarleg könnun á þörf fyrir dagvistarstofnanir. Ýmis mikilvæg félagsleg réttindi hafa áunnist á síðustu árum, réttindi sem skipta konur sérstaklega máli. Nefna má að fæðingarorlof hefur lengst verulega. Flestallir launþegar eiga rétt til fjarveru frá vinnu vegna veikinda barna. Einnig er líklegt að sveigjanlegri vinnutími sé algengari í dag en fyrir 10 til 15 árum. Engar tölfræðilegar upplýsingar liggja þó fyrir um það. Það er alveg ljóst að of hægt hefur miðað, þó ýmislegt hafi áunnist þrátt fyrir allt, á gildistíma síðustu framkvæmdaáætlunar ríkisstjórnarinnar á sviði jafnréttismála frá 1986. En ég vil minna á það, sem ég sagði í upphafi, að ítarleg grein verður gerð fyrir framvindu jafnréttismála í skýrslu sem ég mun leggja fyrir Alþingi innan tíðar. Samkvæmt lögum nr. 65/1985 er að því komið að ríkisstjórnin leggi fyrir Alþingi nýja fjögurra ára framkvæmdaáætlun á sviði jafnréttismála. Þetta er gert í því þskj. sem hér er til umræðu. Þessi nýja framkvæmdaáætlun er sett upp með nokkuð öðrum hætti en áætlunin frá 1986 en byggir á því sjónarmiði, sem kemur fram í lögum frá 1976 og 1985, að stjórnvöldum beri skylda til að vinna að bættri stöðu kvenna í samfélaginu. Með lagasetningunni var stjórnvöldum gert að sýna fordæmi og hafa frumkvæði að aðgerðum á þessu sviði. Í framkvæmdaáætluninni er lögð áhersla á skyldur ráðherra og ráðuneyta til að vinna að því að jafna stöðu kvenna og karla hver á sínu sviði. Með þessu er ekki verið að draga úr mikilvægi þess að unnið sé að bættri stöðu kvenna á hinum almenna vinnumarkaði. Í áætluninni er einmitt lögð áhersla á að verkefni ráðuneytanna tengist hinum almenna vinnumarkaði. Stjórnvöld geta og eiga á grundvelli frumkvæðisskyldu sinnar að vinna að bættri stöðu kvenna á hinum almenna vinnumarkaði. Í áætluninni er einmitt lögð áhersla á að verkefni ráðuneytanna tengist hinum almenna vinnumarkaði. Stjórnvöld geta og eiga á grundvelli frumkvæðisskyldu sinnar að vinna að bættri stöðu kvenna alls staðar í samfélaginu. Við samningu framkvæmdaáætlunarinnar hefur megináhersla verið lögð á eftirfarandi atriði: 1. Aðgerðir til að jafna stöðu kynjanna á öllum skólastigum. 2. Launamál kvenna og karla. 3. Aðgerðir til að bæta stöðu kvenna á vinnumarkaði. 4. Aðgerðir til að bæta sérstaklega stöðu kvenna í dreifbýli. 5. Ýmis félagsleg réttindi. Ég tel ekki ástæðu til að fara nákvæmlega í einstök atriði í þessari framkvæmdaáætlun sem hér liggur fyrir. Ég vil þó nefna nokkur atriði. Í kafla félmrn. er lagt til að skipaður verði starfshópur til að vinna að úttekt á stöðu karla í breyttu samfélagi með jafnari fjölskylduábyrgð. Jafnframt verði áhersla lögð á upplýsingar um jafnréttismál og fræðslu. Unnin verði sérstök áætlun til fjögurra ára um framkvæmd þessa liðar. Ég tel þetta mjög mikilvægt atriði í framkvæmdaáætluninni vegna þess að við verðum að koma í veg fyrir það að árangurinn af baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna verði tvöfalt vinnuálag kvenna. Einnig er í framkvæmdaáætlun lögð áhersla á að Ísland taki þátt í norrænu verkefni um starfsmenntun, starfsframlag og stjórnunarhæfileika kvenna og karla hjá opinberum stofnunum og einkafyrirtækjum. Þá er lagt til að félmrn. ráði til reynslu jafnréttisráðgjafa á árinu 1992 til að vinna í tveimur kjördæmum að leiðréttingu á stöðu kvenna í fyrirtækjum og stofnunum. Gert er ráð fyrir að jafnréttisráðgjafi vinni í samvinnu við iðnráðgjafa að fjölgun atvinnutækifæra fyrir konur og jafnréttisnefndir þar sem þær eru starfandi. Ég vil geta þess að reynslan af starfi jafnréttisráðgjafa í Danmörku og Svíþjóð er mjög góð. Í kafla félmrn. er gert ráð fyrir að unnin verði úttekt á nokkrum störfum, sem eru hefðbundin kvennastörf, með það að markmiði að skoða áhrif vinnu á streitu, álag og slitsjúkdóma. Sérstakur gaumur verði gefinn að einhæfum störfum, líkamsbeitingu og vinnuaðstæðum. Niðurstöður úttektarinnar verði síðan nýttar til að koma með tillögur til úrbóta þar sem þess gerist þörf. Ég tel eðlilegt að Vinnueftirliti ríkisins verði falið þetta mikilvæga verkefni. Í kafla félmrn. er fjallað um hlut kvenna í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkisins og er félmrh. falið að beita sér fyrir því í ríkisstjórn að hlutur kvenna í nefndum, stjórnum og ráðum sem skipaðar eru af ráðherra verði a.m.k. 25% í lok gildistíma þessarar áætlunar. Þá er átt við heildarhlutfallið en ekki hlutfallið í einstökum nefndum eða ráðum. Þetta hlutfall er nú einungis 11% og er mun lægra en á öðrum Norðurlöndum. Ég tel það markmið að stefna að aukinni hlutdeild kvenna í opinberum nefndum og ráðum mjög mikilvægt. Með þeim hætti eru áhrif kvenna aukin á ákvarðanatöku í þjóðfélaginu. Það ætti að geta með tímanum leitt til þess að breyta áherslum í þjóðfélaginu konum í vil. Ef vel tekst til gæti það t.d. leitt til þess að breyta mati á hefðbundnum kvennastörfum þannig að munur á launum minnki. Af þeim atriðum í kafla félmrn. sem ég vil vekja athygli á er löggjöf um starfsmenntun. Félmrn. hefur unnið að samningu frv. til laga um starfsmenntun í atvinnulífinu sem væntanlega verður fljótlega lagt fyrir þingið. Hvað svo varðar verkefni annarra ráðuneyta vil ég vekja athygli á því sem segir um fjarvinnslustofur í kafla forsrn. Þar er gert ráð fyrir, með hliðsjón af niðurstöðum úr þeirri könnun sem nú fer fram á vegum Byggðastofnunar, Fjárlaga - og hagsýslustofnunar og vinnumálaskrifstofu félmrn., að það verði sérstaklega athugað að koma á fót verkefna- og markaðsstofu á höfuðborgarsvæðinu sem hafi það hlutverk að afla verkefna og miðla til fjarvinnslustofa á landsbyggðinni. Þar fari jafnframt fram samræming og þjónusta við fjarvinnslustofur. Tilgangur slíkrar verkefna- og markaðsstofu á höfuðborgarsvæðinu og fjarvinnslustofa á landsbyggðinni verði að færa störf í ýmsum tækni- og þjónustugreinum til landsbyggðarinnar. Í kafla um verkefni menntmrn. eru sett markmið í sambandi við samfelldan skóladag. Þar segir m.a. að þegar liggi fyrir úttekt á því hversu mikla aukningu á skólarými þurfi til að öll börn búi við samfelldan skóladag, lengri skóladag, þ.e. sex klukkustundir á dag fyrir alla árganga, og skólamáltíðir muni menntmrn. beita sér fyrir markvissri kynningu á mikilvægi þess að sveitarfélög vinni sérstaka áætlun til að ná þessu markmiði. Á gildistíma þessarar áætlunar verði unnið að því að lengja viðverutíma grunnskólabarna í skólanum þar til því marki er náð að daglegur viðverutími allra árganga verði um sex klukkustundir. Þessu til viðbótar vil ég vekja athygli á eftirfarandi verkefnum í framkvæmdaáætluninni sem ég hef ekki fjallað sérstaklega um en vísa þess í stað til þingskjalsins. 1. Á árunum 1991 -- 1992 verði valdar fimm stórar ríkisstofnanir, t.d. á heilbrigðis - og skólasviði, og athuguð kjör karla og kvenna, þ.e. laun, aðrar greiðslur og fríðindi. 2. Byggðastofnun verði frá og með árinu 1992 tryggð fjárhæð á fjárlögum hvers árs til að styrkja stöðu kvenna í dreifbýli. 3. Tillögur nauðgunarnefndar komi til framkvæmda á gildistíma áætlunarinnar en frekari grein er gerð fyrir þeim í þeirri skýrslu sem ég hér mæli fyrir. 4. Gerð verði úttekt á stöðu karla í breyttu samfélagi með jafnari fjölskylduábyrgð, sem ég hef hér lýst. 5. Námskeið verði haldin fyrir ritara og fulltrúa er hafi það að markmiði að auka hæfni þeirra og veita þeim möguleika á stöðuhækkunum. 6. Jafnrétti kvenna og karla í lífeyrismálum verði tryggt, sérstaklega réttindi heimavinnandi. 7. Lög um fæðingarorlof verði endurskoðuð að því er varðar sjálfstæðan rétt fólks til töku fæðingarorlofs. 8. Stofnuð verði neyðarmóttaka fyrir fórnarlömb kynferðisafbrota og annars ofbeldis. 9. Sett verði í gang fjögurra ára þróunarverkefni í einu byggðarlagi sem miði að því að fjölga atvinnutækifærum kvenna í iðngreinum. 10. Jöfnuð verði staða kynjanna á öllum skólastigum, m.a. með fræðslufundum, starfsmannastefnu í skólum, námsefni án kynjafordóma, fjölskyldufræðslu og starfsfræðslu. Ég hef hér, virðulegi forseti, drepið á nokkur helstu atriðin í þessari framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna og vona að þau atriði sem hér eru sett fram hjá einstökum ráðuneytum verði til þess að við náum lengra en hingað til í að ná fram jafnrétti kynjanna. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.