Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að í dag um kl. 3.00 er ráðgerð utandagskrárumræða um þróun eignarhalds í sjávarútvegi. Málshefjandi er Svanfríður Jónasdóttir og sjútvrh., Árni M. Mathiesen, verður til andsvara. Umræðan mun standa í hálfa klukkustund.

Forseti Alþingis, Halldór Blöndal, hefur fjarvistarleyfi í dag. Hann kveður á þessari stundu aldraðan föður sinn en hann var vel á þriðja áratug starfsmaður Alþingis og síðast bókavörður þingsins. Fyrir hönd Alþingis sendi ég forseta og fjölskyldu hans samúðarkveðjur.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um meðferð einkamála. Með frv. er lögð til breyting á reglum laganna um málskostnaðartryggingu. Við samningu þess var haft samráð við réttarfarsnefnd. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 133. gr. laganna getur stefndi krafist þess við þingfestingu máls að stefnandi setji tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar ef hann er búsettur erlendis og menn sem eru búsettir hér á landi eru ekki undanþegnir því að setja slíka tryggingu í heimalandi hans. Í erindi Eftirlitsstofnunar EFTA til íslenskra stjórnvalda er því haldið fram að þetta ákvæði geri stöðu aðila, sem höfðar mál hér á landi og er búsettur utan Íslands, lakari en þeirra sem búsettir eru hér á landi. Stofnunin telur því að ákvæðið samrýmist ekki 4. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Til stuðnings þessu áliti stofnunarinnar er unnt að benda á dómaframkvæmd Evrópudómstólsins. Til að taka af allan vafa um að íslensk réttarfarslög séu ekki í ósamræmi við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið að þessu leyti er lögð til sú breyting á a-lið 1. mgr. 133. gr. laganna að ákvæðið taki ekki til þeirra sem höfða mál hér á landi og búsettir eru á Evrópska efnahagssvæðinu. Eftir sem áður mun reglan samt eiga óbreytt við um þá sem búsettir eru utan efnahagssvæðisins og höfða mál fyrir íslenskum dómstólum. Herra forseti. Ég hef rakið efnisatriði þessa frv. og legg til að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um vöruhappdrætti fyrir Samband íslenskra berklasjúklinga, nr. 18/1959. Með lögum nr. 13/1949 var Sambandi ísl. berklasjúklinga heimilað að stofnsetja og reka vöruhappdrætti og var þessi heimild til 10 ára. Þessi heimild hefur síðan verði framlengd um 10 ár í senn, nú síðast með lögum nr. 24/1989. Samkvæmt 3. gr. laga um vöruhappdrætti fyrir Samband ísl. berklasjúklinga skal ágóða af happdrættinu varið til að greiða stofnkostnað við byggingarframkvæmdir vinnuheimilisins að Reykjalundi, til byggingar og rekstrar vinnustofa fyrir öryrkja og til annarrar félagsmálastarfsemi Sambands ísl. berklasjúklinga sem viðurkennd er af ríkisstjórninni. Með frv. þessu er lagt til að heimild Sambands ísl. berklasjúklinga til rekstrar vöruhappdrættis verði framlengd um 8 ár, þ.e. til 2007. Slík framlenging væri í samræmi við gildistíma heimildar happdrættis Dvalarheimilis aldraðra sjómanna. Herra forseti. Ég hef nú rakið efnisatriði þessa frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um framkvæmdarvald ríkisins í héraði. Lög þessi hétu áður lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði en nafni laganna var breytt með lögum um dómstóla frá árinu 1998. Með frv. þessu er lagt til að stjórnsýsluumdæmi sýslumanna verði 26 í stað 27. Tilefni þessarar breytingar er sameining Eskifjarðar, Neskaupstaðar og Reyðarfjarðar í eitt sveitarfélag sem fengið hefur nafnið Fjarðabyggð. Þetta nýja sveitarfélag nær yfir allt stjórnsýsluumdæmi sýslumannsins í Neskaupstað og hluta af stjórnsýsluumdæmi sýslumannsins á Eskifirði. Af ýmsum ástæðum er óheppilegt að í einu og sama sveitarfélagi séu umdæmi tveggja sýslumanna. Í þeim efnum má helst nefna vandkvæði við innheimtu opinberra gjalda, framkvæmd löggæslu á hendur tveggja lögreglustjóra í einu og sama sveitarfélagi auk þess sem mörk stjórnsýsluumdæma sýslumanna ræðst af mörkum sveitarfélaga. Með hliðsjón af þessu er lagt til með frv. að embætti sýslumannsins í Neskaupstað verði lagt niður frá og með næstu áramótum. Þótt embætti sýslumannsins í Neskaupstað verði lagt niður er gert ráð fyrir að þar verði áfram rekin skrifstofa sýslumanns og útibú lögreglu þannig að þjónusta við íbúa staðarins verði í meginatriðum sú sama og verið hefur. Þetta hefur aftur á móti í för með sér sparnað en þann ávinning er m.a. fyrirhugað að nýta með því að bæta við stöðu löglærðs fulltrúa hjá embætti sýslumannsins á Eskifirði og yrði hann búsettur í Fjarðabyggð. Þá er enn fremur lagt til að lögunum verði breytt til samræmis við sameiningu Kjalarneshrepps og Reykjavíkur. Herra forseti. Ég hef nú rakið efnisatriði þessa frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta frv. til laga um breyting á lögum um framkvæmdarvald ríkisins í héraði. Þetta eru eðlilegar breytingar að mínu mati, að saman fari breyting á umdæmi sýslumanna þegar sveitarfélögin eru sameinuð. Það var ein setning sem ég hnaut um í greinargerðinni og það var varðandi búsetu. Hvort sem það heitir Fjarðabyggð, Reykjavík eða annað, þá finnst mér að öllu leyti óeðlilegt að binda búsetu embættismanna eins og í þessu tilfelli. Það kemur hérna fram að það er ekkert verið að tala um lögheimili embættismanna í Reykjavík. Ef þeir eru í vinnu hér skiptir ekki máli hvort þeir eru búsettir í Hafnarfirði, Kópavogi eða á Selfossi. En þegar komið er út á land er tilhneiging til að binda búsetu embættismanna. Ég vil koma þessari ábendingu á framfæri.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um greiðslur ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Með frv. er lagt til að lögfest verði heimild til að víkja frá skilyrðum fyrir bótagreiðslu í 6. gr. laganna. Samkvæmt umræddri 6. gr. laganna er skilyrði fyrir greiðslu bóta að brot, sem tjón er rakið til, hafi án ástæðulauss dráttar verið kært til lögreglu og að tjónþoli hafi gert kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi brotamanns. Þá skal umsókn um bætur hafa borist bótanefnd, sem starfar samkvæmt lögunum, innan tveggja ára frá því að brot var framið. Umboðsmaður barna hefur vakið athygli á að þessi skilyrði eigi illa við þegar um kynferðisbrot gegn börnum er að ræða. Af því tilefni er þetta frv. flutt en við samningu þess hefur einnig verið litið til hliðstæðra laga á Norðurlöndum. Við ákveðnar aðstæður getur verið rétt að víkja megi frá skilyrðum í 6. gr. laganna. Það á sérstaklega við þegar brotið er gegn barni en það hefur oft ekki náð þroska til að gera sér grein fyrir því að brot hafi verið framið auk þess sem aðstæður barns til að kæra brot geta verið takmarkaðar, t.d. vegna náinna tengsla milli barns og brotamanns. Þótt frv. þetta miði fyrst og fremst að því að styrkja réttarstöðu barna sem þolenda afbrota þykir rétt að gera ráð fyrir því að í fleiri tilvikum kunni að vera ástæða til að víkja frá skilyrðum 6. gr. laganna. Af þeim sökum er ekki lagt til að heimild þessi verði bundin við tilvik þar sem börn eiga í hlut. Herra forseti. Ég hef rakið efnisatriði frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um skráð trúfélög. Frv. þetta er samið af nefnd sem dóms- og kirkjumrh. skipaði 2. okt. 1997. Í nefndinni áttu sæti Davíð Þór Björgvinsson, prófessor í lögfræði, sem jafnframt var formaður nefndarinnar, Haraldur Ólafsson, prófessor í mannfræði, og Pétur Pétursson, prófessor í guðfræði. Með stjórnarskránni frá árinu 1874 var fullt trúfrelsi lögleitt hér á landi og síðan hafa þau mannréttindi verið varin af ákvæðum hennar. Í lögum um trúfélög hefur nánar verið kveðið á um inntak trúfrelsisins og stoðum skotið undir starfsemi trúfélaga í landinu. Lög um trúfélög tryggja skráðum trúfélögum ákveðin réttindi og má í þeim efnum nefna að forstöðumenn skráðra trúfélaga geta m.a. annast hjónavígslur. Einnig gefa forstöðumenn skráðra trúfélaga út fullgild embættisvottorð um þau embættisverk sem þeir hafa unnið. Frv. það sem ég mæli fyrir felur í sér heildarendurskoðun gildandi laga um trúfélög, nr. 18/1975. Við þá endurskoðun var sérstaklega hugað að því að lagareglur um trúfélög væru skýrari og að lögin væru í sem bestu samræmi við trúfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar en þau voru nýlega endurskoðuð með stjórnarskipunarlögum frá árinu 1995. Með frv. fylgir ítarleg greinargerð sem fengur er að en þar er rakin þróun ákvæða stjórnarskrárinnar um trúfrelsi og laga um trúfélög. Í greinargerðinni eru einnig rakin hliðstæð ákvæði í dönskum og norskum lögum. Herra forseti. Ég mun nú í helstu atriðum gera grein fyrir þeim nýmælum sem lögð eru til með frv. Framsetning frv. er með nokkuð öðrum hætti en í gildandi lögum. Í I. kafla frv. eru aðeins settar fram meginreglur um trúfrelsi og ekki lagt til að önnur ákvæði verði í lögunum sem taki til trúfélaga sem ekki sækjast eftir skráningu. Miðað er við að um slík félög gildi sömu reglur og gilda endranær um félög og félagasamtök, hvort sem þau tengjast átrúnaði eða ekki. Í II. kafla frv. er síðan að finna ákvæði sem eingöngu gilda um skráð trúfélög en sá kafli hefur að geyma meginefni frv. Í 3. gr. frv. er lagt til að lögfest verði almenn skilyrði sem félag verður að fullnægja til að það verði skráð sem trúfélag. Þessi skilyrði eru að um sé að ræða félag sem leggur stund á átrúnað eða trú sem tengja má við þau trúarbrögð mannkyns sem eiga sér sögulegar eða menningarlegar rætur. Enn fremur að félag hafi náð fótfestu, starfsemi þess sé virk og stöðug og að í félaginu sé kjarni félagsmanna sem reglulega iðkar trú sína í samræmi við kenningar þær sem félagið er stofnað um og eiga til sóknar að gjalda hér á landi. Þessi skilyrði eru væntanlega í flestum atriðum talin eiga við samkvæmt gildandi lögum en rétt þykir að kveða skýrar og afdráttarlausar á um þau í lögum. Samkvæmt 17. gr. gildandi laga um trúfélög verður prestur eða forstöðumaður skráðs trúfélags að fullnægja almennum hæfiskilyrðum til að gegna opinberu starfi, þar með talið að vera íslenskur ríkisborgari. Þessi áskilnaður þykir ástæðulaus og því er lagt til í 7. gr. frv. að fallið verði frá skilyrði um ríkisborgararétt. Einnig er lagt til að fallið verði frá skilyrði um ríkisborgararétt eða búsetu hér á landi til að geta átt aðild að skráðu trúfélagi. Þá er í 5. gr. frv. lagt til að skýrt verði kveðið á um upplýsingagjöf til ráðuneytisins um ráðstöfun fjármuna trúfélags, en hér eru einkum höfð í huga sóknargjöld sem renna til trúfélaga samkvæmt lögum um sóknargjöld o.fl. nr. 91/1987. Herra forseti. Ég hef nú rakið helstu nýmæli sem lögð eru til með frv. en aðrar breytingar sem lagðar eru til frá gildandi lögum eru aðeins að litlu leyti efnislegar og um þær vísa ég til frv. Að svo búnu legg ég til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ekki leikur nokkur vafi á að þetta frv. á fullan rétt á sér til umfjöllunar og í þeim anda að hér séu trúfélög en að þeim séu sett þau skilyrði að þau aðlagi sig að íslensku þjóðlífi. Mér þykir eðlilegt að þeir sem setjast hér að og hafa aðra trú en þá sem hér hefur viðgengist um áratugi aðlagi sig að íslensku þjóðlífi. Því koma upp í huga minn nokkrar spurningar sem ég vildi beina til hæstv. dómsmrh. Í 2. mgr. 3. gr., segir, með leyfi forseta, um almenn skilyrði til skráningar: ,,Enn fremur er það skilyrði skráningar að félag hafi náð fótfestu, starfsemi þess sé virk og stöðug og að í félaginu sé kjarni félagsmanna sem reglulega iðkar trú sína í samræmi við kenningar þær sem félagið er stofnað um og eiga til sóknar að gjalda hér á landi samkvæmt lögum um sóknargjöld.`` Gæti hugsanlega sú staða komið upp til að lögin nái til þeirra aðila sem vilja stunda sína trú í virkni og stöðugleika að það gæti haft áhrif t.d. á skólahald? Gæti það gerst að ákveðnir trúarflokkar sem þyrftu að iðka trú sína á miðjum skóladegi gætu haft þau áhrif að leggja yrði af kennslustund um tíma til að þeir ákveðnu hópar gætu stundað trúarbrögð sín í krafti þess sem talað er um í lögunum til að þau fái viðurkenningu? Í annan stað langar mig til að spyrja hæstv. dómsmrh. hvers vegna sú leið hafi verið farin, eins og getið er um í 7. gr., að forstöðumenn skráðra trúfélaga þurfi hvorki að hafa ríkisborgararétt né eiga lögheimili á Íslandi. Mér finnst það í hæsta máta óeðlilegt að svo sé ekki. Í 4. gr., f. lið, segir einnig, með leyfi forseta: ,,starfsemi félagsins, svo sem reglulegt samkomuhald eða annað sem gefur til kynna að starfsemi þess sé stöðug og virk.`` Eins og ég kom að áðan þykir mér texti frv. í nokkrum tilfellum kalla á fleiri spurningar en hér er hægt að lesa svörin við. Þess vegna taldi ég rétt að beina þessum spurningum til hæstv. dómsmrh. og jafnframt að sú virðulega nefnd sem fær frv. til skoðunar athugi nokkuð um þá þætti sem hér hefur verið bent á.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ábendingar hans og tek undir með hv. þm. að ef mönnum finnst eitthvað vera óljóst í sambandi við texta frv. er um að gera að þeim spurningum sé svarað og ég treysti hv. allshn. til að vinna vel í þessu máli. Ég held að ekki sé ástæða til að hafa áhyggjur af ýmsum atriðum sem hv. þm. nefndi, t.d. hvað varðar skólahald. Það sem hann nefndi sérstaklega um 7. gr. um að forstöðumaður trúfélags þurfi hvorki að hafa ríkisborgararétt né búsetu hér á landi þá lét ég þess sérstaklega getið í framsögu minni að það þætti óþarfi að hafa slík skilyrði og horfði frekar til þrengingar á trúfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar vegna þess að við getum verið með trúarbragðahreyfingar þar sem forstöðumenn eru erlendis og koma ekkert til með að verða búsettir hér á landi en það geta samt sem áður verið aðilar hér á landi sem vilja iðka þá trú. Í trúfrelsi felst í fyrsta lagi réttur hvers og eins til þess að iðka þau trúarbrögð sem sannfæring hans býður. Í annan stað að réttindi í þjóðfélaginu séu almennt ekki bundin við tiltekin trúarbrögð og í þriðja lagi að enginn sé neyddur til að gjalda persónuleg gjöld til trúarbragða sem hann sjálfur ekki aðhyllist. En þessar umræddu reglur um skráningu trúfélaga hafa engin áhrif á frelsi manna til að ástunda þau trúarbrögð sem þeim þóknast, hvort sem þeir gera það einir sér eða í félagi við aðra. Skráð trúfélög --- af því það var nú sérstaklega spurt um þau --- njóta sérstakrar stöðu að íslenskum rétti. Þau njóta verndar samkvæmt stjórnarskrá og almennum hegningarlögum og athafnir forstöðumanna þeirra hafa borgaraleg áhrif, svo sem hjónavígsla. Í frv. sem hér er rætt um er skerpt á því viðtekna viðhorfi sem teljast verður sjálfsagt, að aðeins eiginlegt trúfélag geti fengið opinbera skráningu og réttarstöðu sem því fylgir. Skýrari ákvæði að þessu leyti tryggja m.a. að hægt sé að hamla skráningu málamyndarfélaga sem hafa engan trúarlegan tilgang en sett eru á stofn aðeins til þess að fá aðgang að opinberu fé. Skilyrði skráningar tryggja að aðeins raunveruleg trúfélög hljóti skráningu en ekki hvers kyns félög sem boða lífsskoðanir. Ég vil láta þetta koma fram ef þau atriði frv. hafa verið eitthvað óljós að mati hv. þm. Að öðru leyti vísa ég til greinargerðar og athugasemdar með frv. sem eru mjög ítarlegar og ég treysti því að hv. allshn. fjalli ítarlega um málið.

Herra forseti. Það frv. til nýrra ættleiðingarlaga sem ég mæli fyrir var samið af sifjalaganefnd. Í sifjalaganefnd áttu sæti dr. Ármann Snævarr, fyrrv. hæstaréttardómari, sem var formaður nefndarinnar, Guðrún Erlendsdóttir hæstaréttardómari og Drífa Pálsdóttir, skrifstofustjóri í dóms- og kirkjumrn. Ritari nefndarinnar var Margrét Hauksdóttir, deildarstjóri í sama ráðuneyti. Mikilvægur þáttur frv. varðar ákvæði sem þörf er á sem grundvelli að fyrirhugaðri fullgildingu Íslands á Haag-samningnum frá 29. maí 1993 um vernd barna og samvinnu varðandi ættleiðingar milli landa. Samningurinn hefur þegar verið fullgiltur af hinum norrænu ríkjunum með gildistöku ýmist 1997 eða 1998. Samningnum er ætlað að samræma þau skilyrði sem sett eru af hálfu stjórnvalda aðildarríkja hans svo að ættleiðingar milli landa megi fara fram með hagsmuni barna í fyrirrúmi. Tilgangurinn með samningnum er að tryggja að við ættleiðingar milli landa séu grundvallarmannréttindi barna virt og að komið sé í veg fyrir brottnám barna og verslun með börn og að tryggja að samningsríki viðurkenni ættleiðingar sem fara fram í samræmi við samninginn. Mjög mikilvægt er að frv. þetta til nýrra ættleiðingarlaga nái fram að ganga til þess að aðild að samningnum verði möguleg. Fjöldi fólks á biðlista hjá félaginu Íslensk ættleiðing bíður eftir aðild Íslands að samningnum sem er lykilatriði til að unnt verði að fá börn til ættleiðingar frá fleiri löndum en nú er. Í tengslum við samningu þessa frv. fór fram víðtæk könnun á framkvæmd gildandi ættleiðingarlaga, nr. 15/1978, og einnig var höfð hliðsjón af þróun ættleiðingarlöggjafar á Norðurlöndum og víðar. Af þessu leiddi að lagt er til í frv. að ýmis nýmæli um ættleiðingar verði lögfest auk þess sem ég gat um áður um nauðsynleg ákvæði sem setja þarf sem grundvöll fyrir fyrirhugaðri fullgildingu á Haag-samningnum. Þá eru í frv. ýmis ákvæði um sama efni og gildandi ættleiðingarlög fjalla um en þau gerð fyllri og ítarlegri en í þeim lögum. Efnisskipan frv. sem ég mæli fyrir er á þann veg að það skiptist í átta kafla. Ákvæði I. og IV. kafla svara til efnis gildandi ættleiðingarlaga en II., III. og V.--VII. kafli eru ýmist nýir að formi til eða efni. Ákvæði III. kafla laganna eru ekki í frv., þau varða niðurfellingu ættleiðingar. Í öllum norrænu ættleiðingarlögunum nema hinum dönsku og íslensku hefur heimild til niðurfellingar ættleiðingar verið afnumin og er það mjög í samræmi við nútímaviðhorf í ættleiðingarrétti. Í I. kafla frv. er skipað ákvæðum um það hverjir veiti leyfi til ættleiðingar, sbr. 1. gr. frv. Í öðru lagi eru ákvæði um hverjir geti verið ættleiðendur almennt, sbr. 2. gr., og hverja megi ættleiða, sbr. 3. gr. Þá eru hin almennu skilyrði fyrir ættleiðingu tilgreind í 4. gr. en skilyrði um lágmarksaldur í 5. gr. Grunnþáttur í ættleiðingum er að samþykkis þess sem fer með forsjá barns, sbr. 7. gr., og barnsins sjálfs njóti við, ef það hefur aldur og þroska til. Efnisreglur um þörf á samþykki eru í 6. og 7. gr. en um form og efni samþykkisyfirlýsingar er kveðið á í 8. gr. Sérstök ákvæði eru um samþykki sem veitt er erlendis í 9. gr. og um afturköllun samþykkis er mælt í 10. gr. Þá koma ákvæði um umsagnir varðandi umsóknir um ættleiðingarleyfi í 11.--13. gr. Um gjald í tengslum við ættleiðingar er mælt í 14. gr. Meðal mikilvægustu nýmæla í I. kafla er það að karl og kona sem verið hafa í óvígðri sambúð í a.m.k. fimm ár hafa sömu heimildir til ættleiðingar og hjón. Enn fremur heimild til handa einhleypum manni til að ættleiða barn ef sérstaklega stendur á og ættleiðing er talin ótvírætt barninu til hagsbóta. Heimild einhleypra einstaklinga til ættleiðingar hefur ekki áður verið lögskráð en einhleypum einstaklingum hefur nokkrum sinnum verið veitt ættleiðingarleyfi hér á landi. Styðst sú framkvæmd við stjórnsýsluhefð og þykir réttmætt að leggja til að þessi markaða stefna verði lögfest að þeim skilyrðum uppfylltum sem í frv. greinir. Í gildandi ættleiðingarlögum eru ekki samfelld ákvæði um meðferð og úrlausn ættleiðingarmála og raunar er lítt fjallað þar um þessa hlið málsins. Þessar reglur hafa mótast af stjórnsýsluvenjum og verklagsreglum ráðuneytisins og um meðferð þessara mála gilda nú ákvæði stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Rök þykja þó vera til þess að festa ýmsar grunnreglur um þetta efni í ættleiðingarlögum og er lagt til að svo verði gert með ákvæðum II. kafla. Gefur það borgurunum gleggri innsýn í gangverk þess ferlis sem liggur að baki útgáfu ættleiðingarleyfis. Lagasetning hlýtur þó að miðast við meginreglur um þetta og til fyllingar koma svo ýmsar stjórnvaldsreglur. Með ákvæðum þessa kafla er að því stefnt að treysta undirbúning að úrlausn ættleiðingarmála. Má einkum nefna nýmæli 17. gr. sem heimilar ráðherra að skipa þriggja manna sérfræðinganefnd er veiti faglega umsögn um einstakar umsóknir sem ráðuneytið æskir álits hennar um. Sú umsögn er þá til viðbótar við umsögn barnaverndarnefndar skv. 16. gr. Verulegt gagn gæti orðið að slíkri álitsgerð í ættleiðingarmálum þegar vafi leikur á hvort veitt skuli leyfi til ættleiðingar. Í III. kafla frv. er í 22. gr. ákvæði um dómsmál vegna ákvörðunar dómsmálaráðherra um veitingu ættleiðingarleyfis þótt samþykki lögbærra manna liggi ekki fyrir, sbr. 19. gr. frv. Í tengslum við það eru svo ákvæði 23. og 24. gr. varðandi réttarfar o.fl. IV. kafli frv. er einungis ein grein, 25. gr., sem fjallar um réttaráhrif ættleiðingar. Greinin er efnislega óbreytt frá gildandi ættleiðingarlögum. Ákvæði V. kafla eru nýmæli í ættleiðingarlögum. Þar er kveðið á um að kjörforeldrar skuli skýra kjörbarni frá því að það sé ættleitt og að það skuli að jafnaði gert eigi síðar en þegar barn verður sex ára. Enn fremur er lagt til að kjörbarn sem orðið er 18 ára eigi rétt á að fá tiltækar upplýsingar um það frá dómsmrn. hverjir séu kynforeldrar þess eða fyrri kjörforeldrar. VI. kafli frv. geymir ákvæði um ættleiðingar barna erlendis og eru þau nýmæli í ættleiðingarlögum. Almenn ákvæði ættleiðingarlaga eiga vitaskuld við um ættleiðingar sem fram fara á erlendum börnum hér á landi, bæði um það hver leysi úr ættleiðingarumsóknum, um almenn og sérgreind skilyrði ættleiðinga, umsóknir um þær og reglur um meðferð og úrlausn máls, réttaráhrif ættleiðinga o.s.frv. Við ættleiðingar milli landa reynir þó á ýmis sérstæð vandamál sem hafa m.a. orðið efni til Haag-samningsins frá 29. maí 1993. Ákvæði kaflans eru í tengslum við Haag-samninginn. Í 28. gr. frumvarpsins er kveðið á um framkvæmd samningsins verði hann fullgiltur. Hér eru fyrirmæli um að dómsmrh. hafi yfirumsjón með framkvæmd Haag-samningsins. Samkvæmt 6. gr. samningsins á hvert aðildarríki að tilkynna hvaða stjórnvald innan ríkisins muni takast á hendur ábyrgð á framkvæmd samningsins, svonefnt miðstjórnarvald. Hér á landi hlýtur þetta að koma í hlut dómsmálaráðuneytisins þar sem þegar hefur fengist mikil reynsla af skiptum við erlend ríki vegna ættleiðinga. Í samningnum eru miðstjórnarvaldi fengin margvísleg verkefni og skuldbindingar á það lagðar og því er ætlað að vera þungamiðjan í allri framkvæmd samningsins. Í 29. gr. er mælt fyrir um heimild manna búsettra hér til að ættleiða barn erlendis. Þarf dómsmrh. að samþykkja það fyrir fram með útgáfu forsamþykkis. Í frv. þessu er notað orðið forsamþykki yfir það skjal sem hingað til hefur verið kallað vilyrði. 30. gr. fjallar um umsókn um forsamþykki. Væntanlegir kjörforeldrar erlendra barna sem koma oft úr framandi umhverfi þurfa að búa sig undir uppeldishlutverk sitt að nokkru með öðrum hætti en þegar þeir taka sér íslenskt barn til ættleiðingar. Er æskilegt að þeir njóti sérstakrar fræðslu í þessu sambandi. Í 2. mgr. 30. gr. frv. er lagt til að dómsmálaráðherra geti mælt fyrir um að umsækjendum um ættleiðingar erlendra barna sé skylt að sækja námskeið til undirbúnings fyrir ættleiðinguna. Er gert ráð fyrir að reglugerð verði þá sett um tilhögun þess. Víða um lönd þykir tryggilegast að stjórnvöld og löggilt ættleiðingarfélög annist milligöngu um ættleiðingar milli landa. Á síðustu árum hefur Íslensk ættleiðing, sem viðurkennd er af dómsmrh., séð um slíka milligöngu og m.a. komið á sambandi milli væntanlegra ættleiðenda og stjórnvalda eða ættleiðingarfélaga í heimaríki barns. Segja má að Haag-samningurinn stefni að því að löggilt ættleiðingarfélag eða stjórnvöld annist þessa milligöngu. Í 34. og 35. gr. frv. eru ákvæði um ættleiðingarfélög og milligöngu um ættleiðingar. Er dómsmrh. heimilað að löggilda slík félög og setja reglugerð um þau, sbr. 34. gr. Getur ráðherra mælt svo fyrir að þeim er ættleiða vilja barn erlendis frá sé skylt að leita aðstoðar við ættleiðinguna hjá löggiltu ættleiðingarfélagi. Jafnframt er svo fyrir mælt í 35. gr. að slík félög ein hafi milligöngu um ættleiðingar. Ákvæði VII. kafla eru að verulegu leyti nýmæli að því er lögskráðar reglur varðar. Í kaflanum er ákvæði um lögsögu dómsmálaráðuneytisins varðandi meðferð og úrlausn ættleiðingarmála, sbr. almenna ákvæðið í 36. gr. Í 37. gr. er svo ákvæði um það þegar óskað er ættleiðingar hér á landi af hálfu manns sem búsettur er erlendis. Enn fremur er í þessum kafla ákvæði um viðurkenningu ættleiðinga barna frá öðrum löndum, sbr. 38. gr., og réttar\-áhrif þeirra. Það kveður á um breytta framkvæmd hér á landi, m.a. vegna áskilnaðar 1. mgr. 23. gr. Haag-samningsins. Ákvæðið miðast þó við að sami háttur verði á hafður varðandi allar ættleiðingar barna erlendis eins og nánar er reifað í athugasemdum við 38. gr. Í 39. gr. er gerður sá fyrirvari að erlend ættleiðing sé ekki gild hér á landi ef hún fer gegn grunnreglum íslensks réttar. Hliðstætt ákvæði er m.a. í 24. gr. Haag-samningsins. Í 40. gr. er lagt til að heimilað sé að víkja frá ákvæðum frv. ef nauðsyn krefur með hliðsjón af þjóðréttarsamningum sem Ísland er aðili að. Loks er í VIII. kafla ákvæði um stjórnvaldsreglur, gildistöku og brottfallin lög ásamt ákvæði um lagaskil. Herra forseti. Að lokum vil ég geta þess vegna umræðunnar undanfarið um að heimila eigi stjúpættleiðingu til fólks af sama kyni í staðfestri samvist að þetta málefni fellur ekki undir frv. það til ættleiðingarlaga sem ég mæli fyrir. Ef slík ættleiðing verður heimiluð ber að gera það með breytingu á 6. gr. laga um staðfesta samvist, nr. 87/1996, eins og gert var í Danmörku núna í sumar. Ég vil geta þess að þetta atriði laganna um staðfesta samvist og önnur atriði þeirra laga sem er ætlað að rýmka rétt þeirra sem hyggjast stofna til staðfestrar samvistar eru nú til sérstakrar skoðunar í ráðuneytinu og ég á von á að þeirri athugun ljúki innan skamms. Ég vil leggja sérstaka áherslu á að við Íslendingar höfum verið í fararbroddi við að tryggja réttarstöðu barnafólks í staðfestri samvist með því að lögfesta reglu um sameiginlega forsjá með börnum foreldris í staðfestri samvist fyrst allra ríkja og að því leyti stöndum við enn fremstir að því er þetta varðar að Danmörku einni undanskilinni. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni þessa mikilvæga lagafrv. og legg til að því verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og meðferðar hjá hv. allshn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að fara vel í gegnum það frv. sem liggur frammi um ættleiðingar en mig langar að ræða nokkur atriði. Ég fagna sérstaklega því ef löggilding verður á Haag-samningnum. Það er mjög mikið framfaraskref og mun opna fólki leið að ættleiða börn t.d. frá Kína og öðrum stöðum sem hafa gert þá kröfu um að við virðum samninginn. Ég ætla ekki að fara út í einstakar lagagreinar þar sem ég sit í allshn. og þar mun verða farið yfir málið. Samt sem áður er ákveðin þversögn í frv. Þrátt fyrir lög um staðfesta samvist er talið að fólk í slíkri sambúð megi ekki ættleiða og því er það dálítið sérkennilegt að skráð óvígð sambúð skuli lagalegra sett hærra en staðfest samvist. Það er afar sérkennilegt. Jafnframt það að einhleypingur skuli hærra settur til að að ættleiða börn en þeir sem eru þó í staðfestri samvist. Það þarf því að ganga frá því að lögum um staðfesta samvist verði breytt. Mér finnst að við eigum að ganga það langt að við heimilum stjúpættleiðingar. Það er alveg lágmark. Við megum ekki gleyma einu sem er mjög mikilvægt. Þetta er raunveruleiki sem ábyggilega 1.200--1.500 börn á Íslandi búa við. Þau búa ekki við það að erfa stjúpforeldra sína eða þá sem þau alast upp með. Þau þekkja kannski enga aðra veröld en þá að búa t.d. með tveimur mæðrum sem er mjög algengt. Nýbúið er að leggja fram um þetta ákveðnar tölur, áætlun um hversu stór hópur þetta er. Ég veit að það mun líka verða lagt fram í allshn. Þetta á auðvitað að verða réttur barnanna. Þetta er ekki spurning um það hvernig tilfinningalífi er háttað, hvort það eru karl og kona eða tveir einstaklingar af sama kyni. Þetta er spurning um velferð barnanna. Mér finnst það eiginlega vera aðalatriðið og nokkuð sem við eigum að skoða út frá rétti þeirra. Mér skilst líka að það hafi gerst í Bandaríkjunum að þrátt fyrir að lög þeirra hafi ekki heimilað þetta þá hafi það síðan verið tekið fyrir. Horft var á hagsmuni barnsins og þar af leiðandi var heimilað að þessi ættleiðing gæti átt sér stað. Auðvitað má líka horfa á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem fram kemur að ekki megi mismuna börnum eftir stöðu foreldra. Það er líka einn af þessum hornsteinum. Hins vegar er mjög margt gott í frv. og ég get lofað hæstv. dómsmrh. því að ekki munu verða tafir þrátt fyrir þetta. Mjög mörg mikilvæg atriði sem varða mörg önnur munu verða til mikilla bóta. Dómsmrh. nefndi það líka áðan að Danir hafi gengið skrefinu lengra með því að heimila stjúpættleiðingar. Auðvitað er það þróunin alls staðar og jafnframt, eins og ég nefndi áðan, út frá þeim dómum sem verða kveðnir upp að þegar horft er á hagsmuni barnsins er ekki hægt að taka þessa samvist út úr og segja að það gangi ekki.

Herra forseti. Ég vildi aðeins fá að svara hv. þm. þó að ég fái auðvitað tækifæri til þess á eftir. Mönnum verður tíðrætt um rétt barnsins. Ég er nefnilega alveg sammála því að velferð og hagsmunir barnsins eiga að vera í fyrirrúmi í öllum gerðum okkar og á að sjálfsögðu að vera markmiðið við löggjöfina. Það var nefnt áðan að ákveðinn fjöldi barna hefði ekki erfðarétt eftir aðila þar sem þau byggju með fólki í staðfestri samvist og það er auðvitað rétt. En hvað gerist ef barnið er ættleitt? Þá missir það erfðarétt eftir hitt kynforeldrið. Þar að auki hefur það foreldri engan rétt til barnsins, ekki rétt til þess að umgangast það þannig að ættleiðing felur í sjálfu sér mjög miklar breytingar á réttarstöðu barnsins. Ég taldi rétt, herra forseti, að benda á þetta atriði.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað rétt sem hæstv. dómsmrh. bendir á, að að barn missir erfðarétt eftir kynforeldri sitt. En í þessum samböndum er þetta er kannski mjög oft sá hópur barna sem hefur ekki einu sinni verið feðraður. Þetta er spurning um að því barni sé gefinn þessi kostur. Stjúpættleiðingar verða sjaldgæfari og sjaldgæfari í venjulegum samböndum ef við getum sagt sem svo, einmitt út af þessum erfðarétti frá kynforeldri. En enn er stór hópur barna sem ekki hefur þetta kynforeldri og það er ekki einu sinni skráð. Það gerist kannski oftar í þessum samböndum en öðrum.

Virðulegi forseti. Í frv. sem hér er mælt fyrir er auðvitað margt gott en eins og fram hefur komið skortir á að gert sé ráð fyrir einum hópi samfélagsþegna. Það eru samkynhneigðir. Nú vita allir sem búa í þessu landi að Íslendingar eru ólíkir innbyrðis eins og aðrar þjóðir. Við erum fötluð, við erum svört, við erum hvít, við tölum íslensku eða útlensku, við erum samkynhneigð eða gagnkynhneigð. Þetta er litróf lífsins.  Ég hefði hug á því að við héldum áfram að bera höfuðið hátt hvað varðar rétt samkynhneigðra og settum inn í lagafrv. sem hér er til umræðu ákvæði sem heimili samkynhneigðum að ættleiða börn, bæði frumættleiðingar og stjúpættleiðingar. Þetta eru sjálfsögð mannréttindi og óeðlilegt annað en samkynhneigðir njóti þessara mannréttinda. Við eigum að geta verið stolt af því að taka þá ákvörðun hér og nú að þetta komist inn í lögin. Ég boða það hér með að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð kemur til með að beita sér fyrir því að slíkt ákvæði til breytinga fari inn í frv. á síðari stigum þess. Við Íslendingar höfum verið í fararbroddi og ég hvet til þess að við höldum þeirri forustu áfram í málefnum samkynhneigðra og linnum ekki látum fyrr en full mannréttindi samkynhneigðra eru staðfest á Íslandi.

Herra forseti. Án þess að ég tjái mig efnislega um ábendingar hv. þm., ég tel ýmislegt athyglisvert í máli hennar, þá verður lagatæknilega hliðin að vera rétt. Ég sagði áðan í framsögu minni að breyting þessi heyrði ekki undir frv. um ættleiðingar. Ef hv. þm. hafa áhuga á að breyta þessu fyrirkomulagi þá þarf að breyta lögunum um staðfesta samvist. Ef hv. þm. kynnir sér hvað stendur í þeim lögum þá stendur skilmerkilega, í einni grein þeirra laga, að þau séu undanþegin ættleiðingarlögum. Því er alveg ljóst að það þarf að breyta þeim lögum ef hv. þm. vill koma skoðunum sínum fram.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað alveg rétt sem hæstv. dómsmrh. bendir á. Það þarf að breyta lögunum um staðfesta samvist til þess að ákvæði eins og hér er til umræðu komist inn í ættleiðingarlögin. Það er alveg sjálfsagt mál að gera það. Ef lagatexti felur í sér að breyta þurfi öðrum lögum hefur það í þinginu verið kallað bandormur eftir því sem ég best veit. Þá er það bara slíkur bandormur sem við þurfum að samþykkja. Mér finnst eðlilegt að ákvæðið um samkynhneigða og ættleiðingar samkynhneigðra, frumættleiðingar og stjúpættleiðingar, séu inni í ættleiðingarlögum en ekki í sérlagabáki um samkynhneigða sem gildir einungis um homma, lesbíur og enga aðra. Við eigum bara að hafa þetta allt inni í ættleiðingarlögunum, einum og sömu lögum.

Herra forseti. Ég vil benda hv. þm. á að svona var þetta gert í Danmörku, nákvæmlega eins og ég lýsti hér í máli mínu. Frv. sem breytti dönsku lögunum um staðfesta samvist var að vísu stjfrv. en við meðferð málsins á danska þinginu kom fram brtt. frá stjórnarandstöðunni um að einstaklingi í staðfestri samvist skyldi heimilt að ættleiða barn hins, þ.e. stjúpættleiðing. Frv. var samþykkt með þeirri breytingu. En þar var lögunum um staðfesta samvist breytt, ekki lögunum um ættleiðingar.

Virðulegi forseti. Ég vil að það komi fram að þó að Danir hafi samþykkt lögin á þann máta sem hæstv. dómsmrh. lýsir er ekki þar með sagt að Íslendingar þurfi endilega að gera það eins. Ég minni á að yfir 600 börn eru núna alin upp hjá samkynhneigðum foreldrum. Mörg þessara barna bíða eftir því að lög af þessu tagi sem hér er fjallað um verði samþykkt. Þessi börn þurfa úrlausn sinna mála strax. Það hefur verið beðið eftir úrlausn fyrir mörg þessara barna í mörg ár því að við höfum verið að ræða þetta á Alþingi. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem þetta frv. er lagt fram og við vitum öll um kröfuna úti í samfélaginu hjá þessum hópi. Hún er mjög sterk og knýjandi. Börn samkynhneigðra foreldra þurfa úrlausn þessara mála strax og málefni þeirra eiga heima í ættleiðingarlögum.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir greinargóða yfirferð á nýju frv. til laga um ættleiðingar. Í frv. er margt gott að finna og ekki ástæða til þess að gagnrýna margt af minni hálfu. Ég vil hins vegar nota tækifærið og taka undir málflutning hv. 17. þm. Reykv., Kolbrúnar Halldórsdóttur, varðandi 2. gr. ættleiðingarlaganna. Það er mjög mikilvægt að samkynhneigðir í staðfestri sambúð hafi sömu mannréttindi og aðrir í þessu sambandi. Við leggjum á það megináherslu eins og fram kom hjá hv. þm. Engin rök eru fyrir því að mismuna samkynhneigðum á þann hátt sem gert er í 2. gr. laganna. Þvert á móti eru margar rannsóknir sem benda til þess að samkynhneigt fólk geti jafnvel verið betri foreldrar en gagnkynhneigt. Við hlustuðum á merkan fyrirlestur uppi í Háskóla Íslands í fyrradag sem sýndi ótvírætt fram á slíkar niðurstöður þó að þær séu e.t.v. ekki marktækar að öllu leyti. Það veit maður ekki en niðurstöðurnar benda til þess. Ég legg áherslu á að við munum leggja megináherslu á að þetta verði sett inn í I. kaflann um frv. til laga um ættleiðingar. Það er skemmri skírn að nota breytingu á 6. gr. laga um staðfesta sambúð. Það er ekki ásættanlegt að mínu mati að fara þá leið. Ég vil enn taka undir sjónarmið hv. 17. þm. Reykv. þegar hún segir að það sé engin ástæða fyrir okkur að fara í einu og öllu eftir formúlum Dana, hvernig þeir hafa kosið að tryggja þessi mannréttindi. Við getum farið þá leið sem okkur sýnist best. Það er ekki boðlegt á því herrans ári 1999, í upplýstu samfélagi, að við skulum ekki hafa manndóm í okkur til, og ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því, að tryggja þessum minnihlutahópi sömu réttindi og öllum öðrum þannig að fólk í staðfestri samvist, samkynhneigt fólk, geti á nýrri öld búið við sömu réttindi og allir aðrir í samfélaginu. Ég vil árétta að við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði munum fylgja málum eftir á þennan hátt. Við teljum mjög mikilvægt að þetta fari inn í frv. til laga um ættleiðingar og það sé síðri kostur, þó að hann sé fær, að breyta 6. gr. laga um staðfesta samvist. Við viljum full mannréttindi og treystum því að í meðferð nefndar verði slíku komið á.

Herra forseti. Hér hafa orðið talsverðar umræður um rétt samkynhneigðra til þess að ættleiða og ég get tekið undir það sem þar hefur verið sagt. Ég vil hins vegar vara hv. þingmenn vinstri grænna við því að reyna að einoka málið eins og þau hafa talað hér og sér í lagi hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson, í þá veru að hér sé um að ræða eitthvert sérstakt baráttumál vinstri grænna. Það er þannig að þetta viðhorf nýtur útbreidds stuðnings, ekki bara meðal okkar í stjórnarandstöðunni heldur líka meðal stjórnarliðsins. Það er farsælast fyrir þetta mál að það verði ekki gert að einhverju stöku flokksmáli staks flokks, þó stór sé. Þetta vildi ég bara segja, herra forseti, vegna þess að þetta er dæmi um mál sem þarf að koma fram með samstöðu og nýta þá samstöðu sem er fyrir hendi. En mér finnst þessi málflutningur hjá hv. þm. ekki vera til þess fallinn að ná málinu fram. Það er ekki til þess fallið að taka málið upp með þeim hætti að þetta sé eitthvert sérstakt málefni vinstri grænna þegar allir þeir sem hafa talað í umræðunni, fyrir utan hæstv. ráðherra, hafa tekið undir þetta sjónarmið. Að öðru leyti, herra forseti, vil ég fagna því að þetta mál kemur fram. Þetta frv. sem hér liggur fyrir er, fyrir utan þann ágalla sem hér hefur verið ræddur, að öllu leyti mjög gott. Þetta er afar fínt frv., og ég get að flestu leyti tekið undir allar greinar þess. Það er kannski skoðanamunur milli ákveðins hóps þeirra sem eru í hópi eigum við að segja kjörforeldra og hafa beinna hagsmuna að gæta og hæstv. ráðherra um örlítil atriði en engin sem máli skipta, og ég er þeirrar skoðunar að þetta sé mikið framfaraspor. Alþingi hefur borið gæfu til þess á síðustu árum, m.a. vegna samstöðu allra í þinginu, samstöðu ólíkra flokka, að útrýma úr lögunum öllum þeim skafönkum sem mismunuðu áður með einhverjum hætti kjörforeldrum og kjörbörnum. Það gerði Alþingi árið 1996 með frv. sem var lagt fram af hálfu þingmanna Sjálfstfl. og Alþfl., sem var síðan samþykkt og naut mikils stuðnings í þinginu og þannig á auðvitað að vinna þessi mál. Ég minnist þess að hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir varð fyrst til þess að spyrjast fyrir um það árið 1994 hverju yndi fram um staðfestingu Haag-sáttmálans, sem er nú eitt af því sem leiðir af þessu ágæta frv. Þá var því svarað til að það væri á dagskrá að staðfesta þann samning og var jafnframt svarað að þegar væri hafin gerð þessa frv. Það var árið 1994 og þetta hefur verið mjög erfið fæðing. Ég hef á hverju einasta ári síðan spurst fyrir um það hvað liði gerð þessara laga og fengið svör sem ég hef ekki getað sætt mig við. En frv. er loksins komið fram og það skiptir verulega miklu máli. Haag-sáttmálinn, sem verður væntanlega staðfestur í framhaldi af samþykkt þessara laga, gerir það að verkum að réttarstaða ættleiðinga á alþjóðlega vísu er allt önnur og miklu betri. Málin eru að þróast þannig í heimi þar sem stöðugt meiri eftirspurn er eftir börnum til ættleiðinga að menn hafa því miður farið þá leið að beita ýmsum ráðum sem falla ekki að lögum flestra landa. Við vitum að það er jafnvel verslun með börn, sér í lagi frá þeim löndum sem hafa verið hvað örlátust á börn sín eins og sum lönd Suðaustur-Asíu og sum lönd í Suður-Ameríku. Í þessum löndum er það nánast að verða skilyrði að búið sé af hálfu þjóðlands að staðfesta Haag-sáttmálann til þess að hægt sé að ættleiða börn þaðan. Ég þekki þetta sjálfur af eigin raun þar sem hef ættleitt tvö börn frá Kólumbíu og að því er ég best veit þá hefur ekkert barn fyrir utan þessi tvö börn mín komið þaðan. Það skortir þó ekki á að Íslendingar hafi sótt um leyfi og heimild til ættleiðinga þaðan. Ég spurðist fyrir um þetta hjá þeim ágætu embættismönnum sem ég hitti nýlega á ferð minni um Kólumbíu og var svarað að það væri dálítið umhendis að ættleiða börn til landa sem hefðu ekki staðfest þennan sáttmála. Ég spurði hverju það sætti og þá var mér svarað því til að það væru vaxandi teikn um að verslun væri í gangi með börn milli landa og jafnframt að menn færu ýmsar aðrar óhefðbundnar leiðir sem væru þeim ekki að skapi og sem eru útilokaðar samkvæmt Haag-sáttmálanum. Þess vegna skiptir miklu máli fyrir okkur á Íslandi að sáttmálinn verði staðfestur. Það mun sennilega opna okkur leið til þess að ættleiða börn frá löndum eins og Kólumbíu og Kína líka. Reynsla okkar sem höfum ættleitt sýnir okkur fram á að það er giska erfitt að standa í slíku og koma frá örlitlu landi. Ef ég má aðeins deila með hinu háa þingi reynslu minni frá Kólumbíu þá er hún þessi: Þegar maður kemur þangað niður eftir, einn og óstuddur frá Íslandi, í land þar sem enginn maður talar annað en spænsku er mjög erfitt að fóta sig í því skrifræðiskerfi sem þar ríkir. Þar hafa Norðurlöndin hins vegar hvert um sig skrifstofur með starfsmönnum, fjögurra til sex manna sem vinna á vegum sjálfstæðra ættleiðingarsamtaka í þessum löndum og stýra mönnum í gegnum þetta. Þetta skiptir auðvitað öllu máli. Hins vegar þegar við komum frá Íslandi og höfum ekki þennan stuðning og það bætist líka við að það eru uppi ákveðnar efasemdir í garð þess lands sem við komum frá vegna þess að höfum ekki staðfest Haag-sáttmálann gerist þetta allt miklu erfiðara. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að við gerum það sem við getum til þess að flýta för samningsins í gegnum þingið. Það er skoðun mín, herra forseti. Það breytir því ekki að ég er þeirrar skoðunar, eins og þeir ræðumenn sem hér hafa talað, að eðlilegt hefði verið við þessar aðstæður að stíga það skref sem felst í því að heimila stjúpættleiðingar. Þegar ég velti fyrir mér hvort heimila eigi ættleiðingar til samkynhneigðra þá helgast niðurstaða mín af afstöðu minni til mannréttinda. Mannréttindahugtakið hefur verið að þróast á síðustu árum og eitt af því sem menn eru auðvitað orðnir sammála um er að það eru mannréttindi að sérhver einstaklingur fái að gera það sem hægt er til þess að eignast barn ef hann getur það ekki með þessum hefðbundnu leiðum sem Nói notaði til þess að geta Sem, Kam og Jafet. Eitt af því eru auðvitað ættleiðingar. Samkynhneigðir eiga að njóta þeirra mannréttinda að fá að eignast börn. Þeir eiga að njóta nákvæmlega sama réttar og við hin. Hvaða rétt höfum við hin? Við sem höfum ekki eignast börn eftir þessum hefðbundnu leiðum höfum þann rétt að geta sótt um ættleiðingu. Samkvæmt íslenskum lögum og alþjóðlegum samningum er gerð úttekt á viðkomandi og niðurstaðan ræður því hvort viðkomandi fjölskylda fær að ættleiða barn. Það er síðan í valdi þeirra þjóða sem láta barnið af hendi, ef um er að ræða ættleiðingu erlendis frá, hvort þær sætta sig við niðurstöðuna. Ég er þeirrar skoðunar að að öllu leyti, ekki bara varðandi stjúpættleiðingar, eigi það að vera réttur samkynhneigðra að ganga í gegnum þetta nákvæmlega sama ferli og við hin, þ.e. að það verði gerð úttekt á þeim hvort þeir séu hæfir foreldrar, og það eigi að ráða því hvort þeir fái barnið. Það verður síðan á valdi þeirra stofnana og þjóða sem hafa yfir þessum börnum að ráða hvort þær sætta sig við þá niðurstöðu. Ég lít hins vegar líka á stjúpættleiðingar frá sjónarhóli mannréttinda en það er þá sem það eru ekki fyrst og fremst mannréttindi hinna samkynhneigðu sem skipta öllu máli heldur mannréttindi barnsins. Ég held nefnilega og er að því leyti til sammála því sem mér virðist vera grunnstefið í viðhorfi hæstv. dómsmrh., þó ég komist að allt annarri niðurstöðu en hún, að þarna þurfum við að vega og meta hvernig barnið verður úti í þessu öllu saman. Ég er þeirrar skoðunar að það séu mannréttindi barna sem eru til innan sambands samkynhneigðra að fá að njóta þessa möguleika á stjúpættleiðingu. Ég held að það sé gott fyrir barnið. Þau rök sem hæstv. dómsmrh. flutti áðan ná að vísu svolítið en afskaplega skammt, held ég, þau eru léttvæg miðað við hin þyngri rök, þ.e. hæstv. dómsmrh. talaði um að það gæti auðvitað leitt til þess að við slíka ættleiðingu kynni t.d. hið ættleidda barn að missa rétt varðandi arftöku eftir kynforeldri sitt.  Alveg eins og að í sérhverjum einstaklingi blundar gríðarleg þörf til þess að eignast barn þá blundar í sérhverju barni gríðarleg þörf til þess að eignast foreldra. Það er óljóst í mörgum tilvikum eins og rakið var áðan, hver staða þeirra barna er í því tilliti. Þau eiga eitt foreldri, þau eiga kost á tveimur ástríkum foreldrum. Það á að leyfa þeim það, herra forseti. Ég verð að rifja það upp, herra forseti, að skammt er síðan við nokkrir þingmenn vorum viðstödd málþing á vegum Félags samkynhneigðra stúdenta í Háskóla Íslands. Þar kom það fram hjá formanni allshn., hv. þm. Þorgerði Gunnarsdóttur, sem á ekki sæti á þingi núna vegna þess að hún er í fæðingarorlofi, að þetta mál væri í athugun hjá ráðuneytinu, eins og hæstv. ráðherra gat um hér áðan, en hv. þm., form. allshn., steig skrefi lengra og hún sagði að það væri beðið eftir niðurstöðu sænskrar nefndar. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hver er þessi sænska nefnd og hvernig stendur á því að hér erum við á Íslandi að velta fyrir okkur lagasetningu sem tengist mikilvægu réttindamáli og þá kemur það fram að það verður að bíða eftir því að nefnd á vegum sænskra sósíaldemókrata lýkur störfum árið 2001? Ég gat ekki betur skilið mál hv. þm. á þessu málþingi en svo að hér væri um að ræða að verið væri að gera rannsóknir á hæfi samkynhneigðra sem foreldra. Ég verð, herra forseti, að taka undir með hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni, sem benti á það áðan að nú þegar liggja fyrir tugir slíkra rannsókna. Hægt er að leggja fram lista, sem ég er viss um að hæstv. dómsmrh. hefði a.m.k. gaman af að sjá ef ekki að kynna sér til hlítar, um 60 rannsóknir á hæfi samkynhneigðra sem foreldra. Niðurstaðan er í öllum aðalatriðum alls staðar hin sama. Samkynhneigðir eru ekki bara mjög hæfir sem foreldrar heldur ef eitthvað er þá eru þeir betri en hinir. Það hefur t.d. komið fram í þessum rannsóknum að samkynhneigðir karlar eru fljótari til þess að svara einhvers konar mótlæti af hálfu barna sinna með auknu ástríki, með því að ræða við þau, ræða vandamálin, og ef eitthvað er þá eru þeir betri feður. Eitt af því sem kemur alltaf upp í þessari umræðu í gegnum árin er óttinn við að samkynhneigðir, og þá sérstaklega samkynhneigðir feður, misnoti börn sín. Það kom fram í þessari rannsókn að engin eru dæmi um slíkt. Með öðrum orðum er miklu minni hætta á því af hálfu slíkra karla en annarra að um misnotkun verði að ræða. Börnin hafa líka verið könnuð. Það hefur verið skoðað og spurt hversu ,,vel heppnuð`` þau eru. Og, herra forseti, aftur er svarið hið sama, ef eitthvað er þá eru þau ,,betur heppnuð``. Það er því ekkert í þeim tiltölulega viðamiklu rannsóknum sem liggja fyrir um hæfi samkynhneigðra sem foreldra sem bendir til annars en að þeir séu afskaplega verðugir foreldrar. Þess vegna, herra forseti, hlýt ég að spyrja hæstv. dómsmrh.: Er það í fyrsta lagi rétt eftir haft að verið sé að bíða eftir niðurstöðu sænskrar nefndar í þessum efnum? Í öðru lagi: Hefur hæstv. dómsmrh. ekki kynnt sér þær miklu rannsóknir sem liggja fyrir um þetta? Í þriðja lagi: Er ekki hæstv. dómsmrh. sammála mér um að það beri að greina á milli annars vegar frumættleiðinga og hins vegar stjúpættleiðinga? Og þá í fjórða lagi: Getur ekki hæstv. dómsmrh. orðið mér sammála um að e.t.v. sé tilefni til þess að flýta þessu tiltekna atriði, þ.e. að gera breytingu á lögum sem heimilar stjúpættleiðingar samkynhneigðra? Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé röng niðurstaða hjá hæstv. dómsmrh. að slík breyting eigi einungis heima í lögum um staðfesta samvist. Ég held að hún eigi heima þar en líka í því frv. sem hér liggur fyrir og þess vegna vil ég að það komi fram að a.m.k. við þingmenn Samfylkingarinnar, og e.t.v. fleiri þingmenn líka, munum leggja fram við 2. umr. brtt. við frv. og jafnframt á lögunum um staðfesta samvist sem gerir það kleift fyrir samkynhneigða að ættleiða stjúpbörn. Herra forseti. Ég geri greinarmun á milli annars vegar stjúpættleiðingar og frumættleiðingar. Ég hef skýrt rökin fyrir því. Þarna er um mismunandi viðhorf hjá mér að ræða. Ég tel að tvímælalaust eigi að heimila stjúpættleiðingar strax vegna þess að þar er um að ræða mannréttindi barnanna en líka vegna þess að sú stefna hefur verið uppi hjá Samtökum samkynhneigðra að stíga þessi skref í þessari röð. Ég get út af fyrir sig alveg samþykkt það en ég vil bara að það komi alveg skýrt fram að ég er þeirrar skoðunar að varðandi samkynhneigða eigi að gilda nákvæmlega sömu reglur og lög um frumættleiðingar og okkur hin. Ég vil að það komi fram en ég get alveg fallist á þessa röð, herra forseti. Ég vil síðan geta þess að þó að ég hafi, og fleiri þingmenn sem tilheyra þingflokki mínum, lagt fram viðhorf okkar sem lúta öll að því að nota eigi tækifærið til að heimila þá réttarbót sem felst í stjúpættleiðingunni, þá munum við ekki með nokkrum hætti reyna að tefja fyrir framgangi málsins.

Herra forseti. Ég vil láta það koma skýrt fram að ég hef ekkert tjáð mig um afstöðu mína til málsins, hvort þessar breytingar eigi að eiga sér stað þannig að þeir sem séu í staðfestri samvist geti fengið leyfi til ættleiðinga. Það mál er til skoðunar í dómsmrn. eins og ég skýrði frá hér áðan. Spurt var sérstaklega um formann allshn. og orð hennar á fundi nú nýverið. Ég var ekki á þessum fundi og ég tel að hv. þm., formaður allshn., sé fullfær um að svara fyrir sig en vísað var í sérstaka sænska rannsókn. Eitt af því sem hefur komið fram við skoðun okkar á málinu er að Svíar hafa nú sett af stað mjög viðamikla rannsókn og sú rannsókn tekur bæði til stjúpættleiðingar og frumættleiðingar og þar af leiðandi er málið kannski orðið miklu stærra í sniðum. Ég er alveg sammála hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni um að greina þarf á milli stjúpættleiðingar annars vegar og frumættleiðingar hins vegar. Ég vildi bara láta þetta koma fram. Að öðru leyti vil ég taka undir með hv. þm. að tilfinningar skipta meira máli en erfðaréttur. Ég hef fullan skilning á því máli og hagsmunum barna almennt þar sem ég var formaður barnaverndarnefndar Reykjavíkur um árabil.

Herra forseti. Ég dreg ekkert í efa að hæstv. dómsmrh. skilur alveg hvernig í málinu liggur enda hefur hún komið að þessum málum bæði á sviði ríkisins og líka á meðan hún tók þátt í störfum borgarstjórnar á vettvangi borgarstjórnar í Reykjavík. En, herra forseti, mér finnast þessi svör ekki nægilega góð. Ég held að í þessum sölum hafi komið fram á síðustu árum að það er yfirgnæfandi stuðningur í öllum flokkum, kannski er það of sterkt til orða tekið, herra forseti. En það er meirihlutastuðningur í öllum þingflokkum sem eru nú á Alþingi við því að samkynhneigðir fái að stjúpættleiða. Það hefur komið fram í umræðum á þinginu og það hefur einfaldlega komið fram þegar einstakir þingmenn hafa verið að lýsa viðhorfum sínum til málsins. Þess vegna sé ég ekki neitt sem mælir gegn því að það tiltekna atriði verði afgreitt sem fyrst. Sér í lagi þegar hæstv. dómsmrh. tekur undir þá skoðun mína að greina beri á milli stjúpættleiðinga og frumættleiðinga. Í annan stað, herra forseti, er auðvitað ekki boðlegt, hversu mikil sem ást mín og hæstv. dómsmrh. og eftir atvikum ríkisstjórnarinnar allrar er á hinni sænsku sósíaldemókratíu, að bjóða Alþingi upp á að það sé ekki hægt að afgreiða mál eins og þetta vegna þess að beðið sé eftir niðurstöðum sænskra rannsókna. Hæstv. dómsmrh. hefur örugglega kynnt sér málið vel og hlýtur að vita eins og ég rakti hérna áðan að það liggja fyrir niðurstöður tuga rannsókna sem allar sýna að því er ég best veit að samkynhneigðir eru ef eitthvað er ívið betri foreldri en við hin og börn sem eru alin upp hjá samkynhneigðum eru ef eitthvað er ívið ,,betur heppnuð`` en börn hinna. Það eru því engin rök sem mæla gegn þessu tiltekna atriði. Ég hlýt að spyrja hæstv. dómsmrh.: Verður það vinnuaðferð hennar í framtíðinni þegar erfið mál koma upp að skjóta þeim til sósíaldemókrataflokks Svíþjóðar?

Herra forseti. Ég verð því miður að hryggja hv. þm. með því upplýsa hann um að það verður alveg örugglega ekki beðið eftir einhverjum sænskum rannsóknum almennt í sambandi við mál sem ég sem dómsmrh. og ríkisstjórnin hef í hyggju að leggja fyrir Alþingi svo það komi skýrt fram. Það er því algjör óþarfi hjá hv. þm. að snúa út úr orðum mínum. Ég vil hins vegar að það komi skýrt fram og ítreka það sem ég hef sagt áður í framsögu minni að ýmis atriði tengjast væntanlegum breytingum á lögum um staðfesta samvist og þær breytingar snúa að því að gera réttarstöðu þeirra aðila sem búa í slíkri samvist enn þá betri. Það er nú bara þannig og ég held að hv. þm. sé fullkunnugt um það að í sifjarétti er það einmitt sá málaflokkur sem við erum að fjalla um hér, sem hefur verið mjög náið samstarf milli Norðurlandanna örugglega alla þessa öld, ef ekki lengur.

Herra forseti. Ég held að nauðsynlegt sé í þessari umræðu með tilliti til þess hvernig hún hefur þróast að hæstv. dómsmrh. upplýsi hvers eðlis niðurstaðan þarf að vera út úr þessari sænsku rannsókn til þess að hún fallist á að leggja til breytingar með þessum hætti. Ég hjó auðvitað eftir því að hæstv. dómsmrh. ítrekaði það í fyrri ræðum sínum að hún hefði ekki enn mótað sér neina skoðun á því hvort samkynhneigðir eiga að fá að njóta þessa réttar. Það eru auðvitað forréttindi hennar og ég deili ekkert á hana fyrir það. En það er óhjákvæmilegt annað en að komast að þeirri niðurstöðu að það verði úrslit þessarar sænsku rannsóknar sem munu ráða hvoru megin hryggjar þetta lendir, þ.e. hvort hæstv. dómsmrh. telur rétt að leggja fram slíkt frv. Að öðru leyti, herra forseti, vil ég bara ítreka það sem ég hef sagt að það frv. sem við erum að ræða er í öllum meginatriðum gott mál. Þó að ég vildi óska þess að hæstv. dómsmrh. tæki á sig rögg og hefði sjálfstæði til þess að vinna fram úr þessu máli ein og óstudd án aðstoðar Svía, þá vænti ég þess eigi að síður að hún muni fyrr en seinna leggja fram þetta frv. En af því að hún talaði um að mikil samvinna hefði verið á milli Norðurlandaþjóðanna verður auðvitað að draga það fram að í þessum efnum hefði dómsmrh. verið hentast að líta til Dana. Væntanlega hefur verið góð samvinna við þá líka. Þeir hafa heimilað stjúpættleiðingar og þurftu ekki neina sænska rannsókn til þess, herra forseti.

Herra forseti. Ég held að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi eitthvað misskilið mál mitt áðan þegar hann minntist á að þetta væri ekki mál vinstri grænna. Ég er ekki gamalreyndur þingmaður eins og hann en ég geri mér fulla grein fyrir því að mál af því tagi sem hér er uppi þarf breiðan stuðning og ég veit að það hefur það. Það hefur bæði stuðning í Samfylkingunni og í stjórnarflokkunum þannig að ekki þarf að velta sér upp úr málflutningi af þessum toga. Ég nefndi líka áðan að ég gerði mér grein fyrir því að breyting á 6. gr. laga um staðfesta sambúð væri áfangi og það væri fær leið. En ég vil árétta það, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að ég lagði áherslu á að við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði vildum að skrefið yrði stigið núna til fullnaðarsigurs hvað varðar samkynhneigða varðandi þetta frv. Það væri með því að setja inn þessi fullu réttindi í I. kafla laganna. Það eru ákvæði um einstaklinga, það eru þar ákvæði um sambúðarfólk. Af hverju ekki að vera með ákvæðið þar sem tryggir full réttindi sambúðarfólks í staðfestri sambúð? Þetta er kjarni málsins. Um þetta þarf ekki að hafa mörg orð og ég árétta enn og aftur að ég geri mér fulla grein fyrir því að það er víðtækur stuðningur fyrir því að stíga þetta skref. Ég held að Alþingi Íslendinga ætti að nota tækifærið af því að við erum með þetta frv. á borðunum og af því að þetta er svo örlítil breyting en gerir svo stórt að taka hana núna.

Herra forseti. Ég hafði gefið merki um koma upp til andsvars við upphafsorð hv. 7. þm. Reykv., Össurar Skarphéðinssonar, en þar sem ég er stigin í pontu langar mig til þess að lýsa ánægju með þetta frv. að öðru leyti en því að ég tek undir að það væri mikil mannréttindi að fá inn í það núna breytingu sem snýr að sambúð samkynhneigðs fólks. Hæstv. dómsmrh. hefur bent á að það er bundið í lögum um staðfesta samvist, 6. gr. þeirra laga, og að þau séu í endurskoðun. Því hvet ég til þess að þeirri endurskoðun verði lokið hið fyrsta og að þessu ákvæði verði jafnframt komið inn í lög um ættleiðingar. Vegna orða Össurar Skarphéðinssonar um, eins og ég skildi hann, að honum gremdist það að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs ætluðum að gera réttindamál samkynhneigðra varðandi ættleiðingar að okkar þá segi ég að við ætlum ekkert að gera þetta mál að okkar öðruvísi en berjast fyrir því inni á þingi eða reyna að vinna að því eins og við getum að koma þessu að. Við getum aftur á móti ekkert gert að því þó hér séu ekki fleiri í salnum og hér séu þá ekki fleiri til að taka til máls og leggja þessum málum lið. Ég vildi að við gætum haft þau áhrif að hér væri virk og góð þátttaka í málum sem þessum og það kom fram í máli þeirra þingmanna sem töluðu fyrir okkar hönd að breið samstaða er um þetta úti í þjóðfélaginu og við létum þess getið.

Herra forseti. Fyrir tveimur árum samþykkti Alþingi löggjöf um dreifða eignaraðild í sjávarútvegi þar sem sett var hámark á samanlagða aflahlutdeild fiskiskipa í eigu einstakra aðila, bæði í einstökum tegundum og í samanlagðri aflahlutdeild eða heildarkvóta. Samanlagður kvóti fiskiskipa í eigu einstakra eða tengdra aðila má ekki vera hærri en 8%. Hámarkið færist þó upp í 12% ef enginn einn aðili fer með stærri hlut en 20% í félaginu og engar hömlur eru á viðskiptum með hlutabréfin. En þrátt fyrir þessar leikreglur sem Alþingi samþykkti með breytingu á lögunum um stjórn fiskveiða þá hefur verið vaxandi umræða í þjóðfélaginu um að eftir nokkur ár yrðu hér einungis örfá, þrjú til fimm fyrirtæki eða fyrirtækjablokkir í sjávarútvegi sem hefðu tangarhald á stærsta hluta veiðiheimildanna. Samrunaferli hefur verið í gangi í sjávarútvegi á undanförnum árum. Fyrirtæki hafa verið að sameinast öðrum eða kaupa upp minni fyrirtæki til að mæta þeim hagræðingar- og arðsemiskröfum sem stjórnendur fyrirtækjanna standa frammi fyrir. En fleira hefur verið að gerast en að einstök fyrirtæki í sjávarútvegi sameinist og hagræði. Fyrirtæki, bæði í sjávarútvegi og eignarhaldsfyrirtæki, eru að kaupa hluti í öðrum sjávarútvegsfyrirtækjum og sum að gerast umsvifamiklir eignaraðilar. Það voru fréttir af því í sumar að Samherji eignaðist 37% hlut í Skagstrendingi. Skömmu síðar bárust fréttir af því að Burðarás, eignarhaldsfélag Eimskipafélagsins, væri jafnframt að auka hlut sinn í nefndu fyrirtæki. Í fréttabréfi Eimskipafélagsins um mitt ár kom fram að Burðarás hefði á fyrri árshelmingi fjárfest fyrir hátt í 3 milljarða, einkum í sjávarútvegi. Og nú síðast bárust fréttir af því að Burðarás hefði aukið hlut sinni í Haraldi Böðvarssyni fyrir rúman milljarð. Fyrirtækið er eins og menn vita ráðandi eignaraðili í Útgerðarfélagi Akureyringa með yfir 40% hlut. Lauslega reiknað virðist Burðarás vera kominn með umtalsverðan og stundum ráðandi hlut í fyrirtækjum sem hafa yfir tæplega 60 þús. þorskígildum að ráða, eða u.þ.b. 16% af heildaraflahlutdeildum. Jafnframt hefur komið fram að það sé stefna fyrirtækisins að fjárfesta í traustum íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum og vera virkur þátttakandi í þeirri þróun og uppstokkun sem fram undan sé á þessu sviði. Stefnan virðist skýr. En sú spurning hlýtur að vakna hvort hér sé komið það módel, sú aðferð, sem ýmsir spámenn í fjármálaheiminum og einnig forustumenn í sjávarútvegi hafa verið að vísa til þegar þeir tala um stóru blokkirnar, fyrirtækin þrjú til fimm í sjávarútveginum sem munu verða til á næstu árum. Og það án tillits til þess hvort lögin um dreifða eignaraðild í sjávarútvegi eru í gildi eða ekki. Getur verið að þrátt fyrir vilja Alþingis og lagasetningu um hámarksaflahlutdeild einstakra sjávarútvegsfyrirtækja, hafi fundist annar farvegur til yfirráða á auðlindinni í miklu stærri mæli en einstökum fyrirtækjum leyfist? Telur ráðherra að hægt sé að koma í veg fyrir blokkarmyndun eins og ég rakti í dæmi mínu að væri að verða undir verndarvæng Burðaráss? Það er jafnframt ljóst að kaup stórra fyrirtækja í sjávarútvegi í öðrum fyrirtækjum eru að leggja grunn að svipuðu mynstri. Svo virðist sem kapphlaupið um að verða ráðandi í einhverju af hinum fáu stóru sem spáð er að muni hafa yfirráð yfir megni kvótans eftir örfá ár, sé komið á fullt. Herra forseti. Mikið hefur verið rætt um að veiðiheimildir séu að færast á æ færri hendur. Það má til sanns vegar færa að þær séu að færast inn í æ færri fyrirtæki og við því átti að bregðast með lögunum um dreifðu eignaraðildina. En hitt hlýtur að vekja jafnmikla eftirtekt, að fyrirtækin sjálf séu síðan að komast í hendur æ færri aðila. Ég vil því að endingu spyrja hæstv. sjútvrh. hvernig honum lítist á, hvort stjórnvöld hafi í hyggju að bregðast við þessari tilhneigingu sem ég leyfi mér að fullyrða að gangi þvert á anda þeirra laga sem Alþingi setti um hámarkshlutdeild einstakra fyrirtækja.

Herra forseti. Á níunda áratugnum var eins og margir muna vandi sjávarútvegsins fólginn í því að of mörgum skipum var haldið til veiða miðað við afrakstursgetu fiskstofna. Þegar aflamarkskerfið með framseljanlegum aflaheimildum var tekið upp í fiskveiðum var talið að það væri vænlegasta kerfi til þess að skapa þá umgerð sem leiðir til hagkvæmustu stærðar og samsetningar flotans. Það átti að gerast með því að veiðiheimildir fiskiskipa yrðu sameinaðar á færri skip. Rekstri einhverra fiskiskipa yrði hætt og rekstur þeirra skipa sem eftir yrðu í flotanum yrði hagkvæmari vegna betri nýtingar á framleiðslutækjunum. Hagræðing og hagkvæmni voru þannig lykilorðin. Þegar horft er yfir tímabilið sést að þessar vonir hafa ræst. Afkoma í sjávarútvegi var fremur léleg mest allan níunda áratuginn og var tap á rekstrinum öll árin nema 1986--1987. Umsnúningur varð á árinu 1990 og hafa fiskveiðarnar verið reknar með hagnaði síðan þá. Þess sjást víða merki að tilkostnaður við veiðar fiskiskipanna hafi minnkað og arðsemi hefur aukist verulega eftir að aflamarkskerfið varð allsráðandi. Nokkur stærstu útgerðarfyrirtækin hafa stækkað umtalsvert. Í fyrsta lagi hafa þau keypt til sín aflahlutdeild frá öðrum útgerðum. Í öðru lagi hafa þau sameinast útgerðarfyrirtækjum sem stunduðu veiðar úr sömu fiskstofnum. Í þriðja lagi hafa þau sameinast útgerðum sem hafa stundað veiðar á öðrum fiskstofnum og með því lagt breiðari grunn undir rekstur fyrirtækis síns. Síðast en ekki síst hafa mörg stærstu fyrirtækin skráð félög sín á Verðbréfaþingi Íslands. Tuttugu sjávarútvegsfyrirtæki eru skráð þar nú og eru þau álitin eftirsóknarverður fjárfestingarkostur á þeim markaði. Nokkur umræða hefur átt sér stað í gegnum tíðina um það hvort frjálst framsal á aflahlutdeild mundi leiða til færri og stærri útgerðarfyrirtækja. Of mikil samþjöppun var af mörgum talin óheppileg þar sem hún gæti leitt til þess að sífellt færri aðilar hefðu nýtingarrétt á fiskstofnum landsmanna. Af því tilefni ákvað Alþingi á árinu 1998 að breyta lögum um stjórn fiskveiða og setja inn í lögin ákvæði sem ætlað er að girða fyrir of mikla samþjöppun og koma í veg fyrir að aflahlutdeild fiskiskipa í eigu einstakra aðila eða tengdra aðila geti farið umfram tiltekið hámark. Í stuttu og einfölduðu máli eru reglurnar þær að þak er sett á samanlagða aflahlutdeild fiskiskipa sem einstaklingar, fyrirtæki eða tengdir aðilar ráða yfir. Þannig er þakið 10% í ýsu og þorski en 20% í ufsa, karfa, grálúðu, síld, loðnu og úthafsrækju. Þakinu er ætlað að koma í veg fyrir að einstakir aðilar verði of ráðandi í veiðum á einstökum tegundum án þess að skerða möguleika þeirra til hagræðingar og sérhæfingar. Þá má heildarverðmæti aflahlutdeilda allra tegunda sem sæta ákvörðun um hámarksafla ekki fara fram úr 8%. Þakið er hærra, eða 12%, ef eignaraðild í fyrirtækinu er dreifð og engar hömlur eru á viðskiptum með eignarhluti. Við mat á því hvort hámarki aflahlutdeildar er náð eru aflahlutdeildir fiskiskipa í eigu aðila sem teljast tengdir, lagðar saman. Um það hverjir teljast tengdir aðilar gilda flóknar reglur. Grundvallaratriðið er hvort einhver aðili hefur raunveruleg yfirráð yfir öðrum svo sem vegna þess að hann eða dótturfyrirtæki hans á meiri hluta hlutafjár eða stofnfjár, fer með meiri hluta atkvæðisréttar eða hefur sambærileg ítök. Þá geta fyrirtæki talist tengd ef sömu aðilar eiga meiri hluta hlutafjár, stofnfjár eða fara með meiri hluta atkvæða í stjórnum fyrirtækjanna. Fiskistofa hefur eftirlit með framkvæmd laganna. Að hennar mati hefur enginn aðili enn þá náð þeirri stærð að ákvæði 11. gr. laga um stjórn fiskveiða taki til hans. Í upphafi nýhafins fiskveiðiárs höfðu tíu stærstu útgerðarfyrirtækin ráðstöfunarrétt á samtals 36,7% úthlutaðra þorskígilda. Hlutur þeirra hafði aukist um 2,5% frá 1. desember sl. Samherji hafði flest, 6,75%. Hvað varðar einstakar tegundir var engin útgerð með hærri ráðstöfunarrétt en heimildir leyfa. Aflahlutdeildarþaki var heldur ekki náð þó tillit væri tekið til reglna um tengda aðila. Á undanförnum árum hafa stjórnendur sjávarútvegsfyrirtækja leitað leiða til að skapa skilyrði fyrir bætt rekstraröryggi og svara kröfu þjóðfélagsins um aukna hagkvæmni í sjávarútvegi. Það hafa þeir m.a. gert með sameiningu fyrirtækja. Tilgangur þeirra er að dreifa áhættu í rekstri og renna fleiri stoðum undir starfsemina. Þá hafa stjórnendur fyrirtækja séð sér hag í því að sameina fyrirtæki til að standa betur að vígi í alþjóðlegri samkeppni. Að lokum má nefna að rekstrarskilyrði stærri sjávarútvegsfyrirtækja eru almennt jafnari. Það er ljóst að það er flókið verkefni að finna jafnvægi milli þess að leyfa hagkvæmni stærðarinnar að njóta sín og að setja á sama tíma reglur til að reyna að koma í veg fyrir ýmsa ókosti sem geta fylgt of mikilli samþjöppun í útgerð. Þessum lögum var ætlað að skapa þetta jafnvægi. Spurt var hvernig mér litist á þessa þróun. Mér líst vel á þá þróun sem leiðir til hagkvæmni í íslenskum sjávarútvegi. Spurt var hvort uppi væru fyrirætlanir um að bregðast sérstaklega við þessari þróun. Það eru ekki uppi áætlanir um það þar sem þeim mörkum sem Alþingi sjálft ákvað árið 1998 hefur ekki enn verið náð.

Virðulegi forseti. Ákvæði um dreifða eignaraðild voru sett í lög til að tryggja að örfáir aðilar næðu ekki eignarhaldi á dýrmætustu auðlind í sameign Íslendinga. Hæstv. ráðherra svaraði ekki þeirri einföldu spurningu hvort hann teldi hættu á að svo færi, hvort hann teldi hættu á að þessi ákvæði laganna stæðust ekki þegar á reyndi vegna þess að til að komast fram hjá þeim velji einn og sami fjársterki aðilinn einfaldlega þá leið að kaupa hlutabréf í mörgum sjávarútvegsfyrirtækjum þó hvert og eitt þeirra eigi ekki meira af aflaheimildum en lögin heimila. Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því hvernig eftirliti með þessum lögum er háttað. Fiskistofa á að sjá um eftirlit með lögunum. Hún á að sjá um að þeir aðilar sem eiga í viðskiptum á markaðnum tilkynni henni sjálfir hvort hætta sé á að þeir verði brotlegir eða ekki. Fiskistofa hefur samkvæmt lögunum ekki heimild til þess að framkvæma sjálfstæða rannsókn. Ég hef spurst fyrir um hvaða aðferðum Fiskistofa hafi beitt til að fá þessar upplýsingar. Ég hef spurt hvort hún hafi haft samband við Samkeppnisstofnun til þess að fá þaðan upplýsingar um atriði er tengjast þessu máli. Svarið er nei. Ég hef spurst fyrir um það hvort hún hafi haft samband við Fjármálaeftirlitið til að fá upplýsingar og ganga úr skugga um hvort þessi hætta er raunveruleg eða ekki. Svarið er nei. Ég hef spurst fyrir um hvort reglulegt samstarf sé við Verðbréfaþing til að fá upplýsingar um hvernig eignarheimildir að fyrirtækjum skipta um hendur á þeim vettvangi. Svarið er nei. Þess vegna spyr ég hæstv. sjútvrh.: Telur hann að svona eftirlit með ákvæðum laganna sé fullnægjandi? Er hann sáttur við að helstu eftirlitsstofnanir og umsýslustofnanir í landinu á þessu sviði séu ekki einu sinni spurðar álits eða leitað til þeirra um upplýsingar af þeim aðila sem á að sjá um eftirlitið með þessum lögum? Eða eru þessi ákvæði laganna ekki pappírsins virði sem þau standa á?

Herra forseti. Það er óumdeilt að það er á ábyrgð stjórnvalda hvernig mál þróast í viðamiklum atvinnugreinum eins og sjávarútvegi. Þau setja leikreglurnar og þeim ber því að bregðast við ef þær leiða til þróunar sem er óásættanleg. Eitt af því sem menn þurfa að hafa auga með varðandi löggjöf um stjórn fiskveiða eru afleiðingar af hinu frjálsa framsali. Á það hefur verið bent að atvinnuhagsmunir margra sjávarbyggðarlaga komast í uppnám ef fyrirtæki eru flutt af viðkomandi stað eða aflaheimildir þess. Þegar við framsóknarmenn gengum til síðustu alþingiskosninga, bentum á þennan vankant á kvótakerfinu og sögðum að breytinga væri þörf. Við gerðum kröfu til þess að lögin yrðu tekin til endurskoðunar. Nú hefur verið skipuð nefnd sem hefur það hlutverk að endurskoða lögin með hagsmuni byggðanna og almennings í huga. Það er auðvitað óásættanlegt að fáeinir aðilar geti með framsali aflaheimilda haft svo mikil áhrif á lífsafkomu svo margra sem starfa í sjávarútvegi eins og raun ber vitni, bæði með því að flytja atvinnuna í burtu og fella verðgildi eigna fólksins. Þess vegna þurfa stjórnvöld að fylgjast með þróun sem kann að leiða þetta af sér. Að mínu viti er algerlega óásættanlegt að menn horfi upp á þróun af þessu tagi án þess að stjórnvöld bregðist við. Ég tel að ríkisstjórnin eigi að senda mjög ákveðin skilaboð til aðila, ef þeir eru fyrir hendi, sem hyggjast safna saman aflaheimildum af mörgum stöðum á einn stað. Ég tel að það sé óásættanlegt fyrirkomulag og að ríkisstjórninni beri að senda mjög ákveðin skilaboð til þeirra nú þegar um að slík þróun verði ekki liðin.

Herra forseti. Það sem við erum að ræða hér er spurningin um það hvort mikil samþjöppun á eignarhaldi í sjávarútvegi sé yfirleitt æskileg. Ég tel að svo sé ekki, það sé ekki hagkvæmt fyrir íslensku þjóðina að eignarhald í sjávarútvegi, eignarhald á auðlindinni eins og lögin eru núna úr garði gerð, safnist á fárra hendur. Ég held að við höfum mjög skýrar vísbendingar um að í þessa átt stefni og við því þarf að bregðast. Með leyfi forseta langar mig að vitna í nokkrar tölur sem birtust í ritinu Kvótakerfið, kenning eða veruleiki, sem Gísli Pálsson og Agnar Helgason tóku saman. Þeir skilgreindu eignaraðild aflaheimilda og hvernig hún hefði þróast. Í raun er bein tenging á milli þess hvernig menn hafa fjárfest í sjávarútveginum og aflaheimildir hafa þróast. Í almennum botnfiskveiðum hefur eignarhald á aflaheimildum þróast úr því að vera 25% rúm upp í það að vera 46% hjá þeim sem skilgreindir eru sem risar. Risar voru í þessum bæklingi skilgreindir sem þeir sem hafa meira en eitt prósent af aflaheimildum hjá sér. Í þessari ritgerð var einnig fjallað svokallaða dverga. Þeim hefur fækkað úr 950 niður í 547 frá árinu 1991 til og með 1997. Þetta sýnir okkur auðvitað betur en nokkuð annað að gífurlegur hraði er á samþjöppun á aflaheimildum í sjávarútvegi. Auðvitað er eðlilegt að fyrirtæki sem er í því að ávaxta sitt fé ráðstafi milljörðum sínum í fyrirtæki sem er að safna á hendur sér miklum aflaheimildum. En þetta hefur víðtæk áhrif á atvinnulíf fólksins.

Herra forseti. Það er fullt tilefni til að ræða hér samþjöppun í sjávarútvegi í formi eignarhalds á fyrirtækjum. Lögin sem hér er vitnað til eru þó sett til að takmarka samþjöppun veiðiheimilda en ekki stærð fyrirtækja, sem geta t.d. verið umsvifamikil í fiskvinnslu án þess að það brjóti í bága við þau ákvæði laganna um stjórn fiskveiða sem hér er vitnað til. Við stöndum þar af leiðandi frammi fyrir því að þeim lagaákvæðum sé áfátt, þau þurfi að styrkja ef vilji manna stendur óbreyttur til þess að hindra óeðlilega samþjöppun sem ég tel að hafi verið þegar þau voru sett fyrir tveimur árum. Ég vek athygli á því sem ekki er síður umhugsunarefni, herra forseti, þeim breytingum sem eru að verða á samsetningu flotans og eðli útgerðarinnar í tengslum við þessar breytingar, færslu veiðiheimilda til nokkurra af stærstu fyrirtækjunum í landinu sem að langmestu leyti nýta þær til útgerðar á vinnsluskipum. Það gengur á bátaútgerðina, einkum útgerð skipa af millistærð og hlutfallslega minna hráefni kemur ferskt til vinnslu í landi. Þessar breytingar eru ekki síður afdrifaríkar þegar kemur að stöðu byggðarlaganna og atvinnuöryggi fiskverkafólks. Ég er þeirrar skoðunar að einn verðmætasti eiginleiki íslensks sjávarútvegs hafi gegnum tíðina verið fjölbreytnin. Ég tel gott að hafa stór og sterk fyrirtæki en það eiga líka að vera fyrirtæki af millistærð og einnig lítil fyrirtæki. Fjölbreytnin hefur aftur og aftur reynst einn verðmætasti eiginleiki sjávarútvegsins þegar komið hefur að því að aðlagast breyttum aðstæðum. Það er m.a. þessi fjölbreytileiki sem nú er að tapast. Fyrirtækin eru að gerast mjög einsleit bæði hvað varðar stærð og útgerðarhætti. Ég tel, herra forseti, að óumflýjanlegt sé að taka það til alvarlegrar skoðunar að hólfa nú útgerðina upp þannig að bátaútgerðin og grunnslóðarveiðin verði aðskilið lag í sjávarútveginum. Annars hverfur sá hluti úterðarinnar, ef svo heldur fram sem horfir, á allra næstu árum. Það væri stórslys fyrir íslenskan sjávarútveg, herra forseti.

Virðulegi forseti. Það var gaman að hlýða hér á hæstv. sjútvrh. áðan sökum þess að þarna var sem fyrrv. sjútvrh. væri afturgenginn. Ég held að ég hafi kunnað allflesta þá frasa sem hann notaði í máli sínu og þeir hafa örugglega heyrst hér á síðasta kjörtímabili. En, virðulegi forseti, þau lög sem hæstv. sjútvrh. vitnaði óspart til er í raun ætlað að koma í veg fyrir að eitt tiltekið fyrirtæki fái of mikla hlutdeild í aflaheimildum. Hér er verið að ræða um ráðandi hlutafjáreign í viðkomandi fyrirtækjum, þ.e. þau markmið sem Alþingi setti sér á sínum tíma, að reyna að tryggja dreifða eignaraðild, hefur ekki tekist sökum þess að menn hafa farið aðra leið. Þeir hafa keypt upp hlutafé í fyrirtækjum í stað þess að kaupa sér aflaheimildir. Þessa grundvallarspurningu er verið að leggja fyrir hæstv. forsrh. í umræðunni. Ætla stjórnvöld að bregðast við þessari þróun með einhverjum hætti? Um það snýst málið en ekki einhvern gamlan heimastíl úr ráðuneytinu sem fjallar um að hagkvæmni stærðarinnar fái að njóta sín o.s.frv. Málið snýst ekki um það, virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að hæstv. sjútvrh. komi hér upp aftur og reyni að gera bragarbót á máli sínu og upplýsi hvort til standi að bregðast við þessari tilteknu þróun, þ.e. þeirri þróun að menn kaupi sig inn í fyrirtæki, kaupi hlutafé í stað þess að fara þá leið sem löggjafinn reyndi að sporna við, að kaupa sér auknar aflaheimildir. Þetta mál snýst um það, virðulegi forseti. Ég held að hæstv. sjútvrh. verði að svara því í stað þess að koma með heimastíl eins og þann sem hann flutti hér áðan. Ég held að það þjóni ekki neinum tilgangi að standa í þessum utandagskrárumræðum ef við eigum sífellt að lifa að menn flytji hér einhverja gamla heimastíla úr ráðuneytinu.

Herra forseti. Mikil umræða hefur átt sér stað um eignarhald í sjávarútvegi og þar með um yfirráð yfir veiðiheimildum, sem sumir telja sameign þjóðarinnar. Samþjöppun eigna er ekki vandinn í þessu máli. Það getur jafnvel verið eðlilegt og hagkvæmt að sameina fyrirtæki. Vandinn er allt annar. Ég hef bent á að burt séð frá réttlætissjónarmiðum, sem þó eiga sannarlega rétt á sér, þá er vandinn einkaeign á sameign þjóðarinnar. Auðlind í eigu einstaklinga eða á forræði einstaklinga getur rökfræðilega ekki verið auðlind þjóðar. Ef hagsmunir einstaklingsins rekast á hagsmuni þjóðarinnar þá velur hann að sjálfsögðu sína hagsmuni, þ.e. ef einhverju munar. Þetta höfum við séð aftur og aftur. Við höfum byggt upp afskaplega flókna lagasetningu í kringum sjávarútveginn. Ég efast um að nokkur atvinnugrein í heiminum lúti öðrum eins reglum. Þetta höfum við gert í krampakenndri tilraun til að halda auðlindinni í eigu þjóðarinnar. Það tekst ekki, vegna þess að borgarinn á alltaf næsta leik. Menn fara fram hjá reglunum eins og sýnir sig. Það sem menn þurfa að gera er að skoða aðrar leiðir, skoða hvernig við getum haldið auðlindinni í eigu þjóðarinnar. Ég hef t.d. lagt til að skoðað yrði hvernig væri að dreifa árlegum veiðiheimildum á alla þjóðina. Mér þætti vænt um að menn eyddu púðri í að ræða þá hugmynd, kosti hennar og galla.

Hæstv. forseti. Hér er rætt um afleiðingar óheillastefnu. Hæstv. sjútvrh. líst samt vel á þróunina. Hann er ánægæður með það hvernig gengur. Stjórnvöld hafa fært atvinnurekendum í sjávarútvegi ígildi eignarhalds á fiskinum í sjónum og í því er vandinn fólginn sem rætt er um. Þeir mega nefnilega selja lífsmöguleika byggðanna út og suður eins og þeir vilja. Þar með hafa allir aðrir íbúar þessara svæða verið rændir lífsréttinum sem hefur tilheyrt þeim sjávarbyggðum. Veiðirétturinn rennur nú á færri og færri hendur og sú stund er í raun upp runnin að fáeinir menn í stjórnum hlutafélaga taka ákvarðanir um að úrelda byggðina. Þar ræður fjárhagsstaða og hagur fyrirtækisins eða bankans sem fjármagnar viðkomandi fyrirtæki öllu. Verðmætin sem liggja í byggðarlaginu sjálfu eru einskis metin á fundum hjá burðarásum atvinnulífsins þegar verið er að taka ákvarðanir um framhaldið. Eignir íbúanna, íbúðarhús, skólar, þjónustufyrirtæki og atvinnufyrirtæki geta þar engu skipt. Þjóðhagsleg hagkvæmni þess að úrelda byggðina er ekki einu sinni umhugsunarefni. Afleiðingin af þessu er óvissa og vaxandi vantrú á framtíð byggðarlaganna. Þeir sem verja þetta óréttláta fyrirkomulag halda því gjarnan fram að kosningaúrslitin núna hafi gefið til kynna að menn væru ekkert óánægðir með þetta. Hverju lofuðu þeir sömu aðilar fyrir kosningar? Þeir lofuðu þjóðarsátt um lausn í málinu. En í rauninni er verið að greiða atkvæði alla daga um þetta mál. Menn gera það með því að stafla búslóðinni sinni á flutningafyrirtækin hjá Burðarási og láta hann flytja búslóðina til Reykjavíkur. Heill gámur af búslóð hvern einasta dag af landsbyggðinni til Reykjavíkur segir sína sögu um hvaða trú fólk hefur á byggðarlögunum og því fyrirbrigði sem menn kalla hagræðingu í kvótakerfinu. Hvern einasta dag, hæstv. forseti, fer heil fjölskylda af landsbyggðinni til Reykjavíkur.

Herra forseti. Með lögum frá Alþingi 1998 var samþykkt að eignarhald í sjávarútvegi, þ.e. eign í sameign landsmanna, kvótanum, yrði takmörkuð. Ég álít að það hafi verið heillaskref að stíga þó í þá átt að hafa samþjöppunina ekki of mikla og þannig yrði til stýritæki sem stjórnvöld gætu farið eftir ef menn hefðu áhyggjur af þeirri þróun sem menn sáu fyrir að var á leiðinni þá. Ég held að út af fyrir sig sé heldur ekki eðlilegt að vera með of mikla stýringu í þessu efni. Þetta getur verið varasamt í hvora átt fyrir sig. Ég held því að að þessu leyti hafi tekist vel til af hálfu löggjafans og eins og kom fram í máli hæstv. sjútvrh. virðist ekkert benda til þess að þau ákvæði laganna hafi ekki haldið. Það bendir því til þess að ekki þurfi að hafa þær miklu áhyggjur af eignarhaldi í sjávarútveginum sem mér finnst koma fram í máli hv. þingmanna Samfylkingarinnar. Ég held að í rauninni sé mjög sterkt fyrir íslenskan sjávarútveg að fyrirtæki eins og Burðarás og mörg önnur fyrirtæki þjappi sig saman. Það hefur sýnilega leitt til þess að hlutabréf í þeim fyrirtækjum hafa hækkað stórlega og trú á sjávarútveginum er mikil meðal þjóðarinnar sem er gríðarlega mikilvægt fyrir sjávarútveginn í heild sinni. Það er líka mjög mikilvægt að mínu áliti í þeirri þróun sem hlýtur að verða á allra næstu árum að eignarhald í sjávarútvegi verði opnað þannig að erlendir aðilar geti eignast hlut í sjávarútvegsfyrirtækjum alveg eins og innlendir. Því er mjög mikilvægt að það sé trú á íslenskum sjávarútvegi á Íslandi, ekki bara erlendis. Þetta er allt saman mjög mikilvægt og ég bendi á að fyrirtæki hafa verið stofnuð út um landið, t.d. frá Grindavík, sem hafa skapað mikla möguleika og hafa staðið fyrir sínu.

Herra forseti. Þessi umræða skýrir mjög klárlega hinar pólitísku víglínur í þessum efnum. Sá maður er bæði blindur og heyrnarlaus sem ekki sér og heyrir og skynjar þá þróun sem átt hefur sér stað í íslensku atvinnulífi og ekki síst í sjávarútvegi. Risarnir eru að éta dvergana hvern af öðrum. Ef Sjálfstfl. lætur sér það vel líka, þá er það auðvitað í fullu samræmi við stefnu hans og verklag í gegnum árin og áratugina. Hann er þarna sjálfum sér líkur þegar völd og áhrif safnast á fárra hendur. Við í Samfylkingunni viljum hins vegar bregðast við þessu, berjast gegn þessu og láta hina raunverulegu samkeppni og hina dreifðu eignaraðild njóta sín. Þarna eru klárlega hinar pólitísku víglínur íslenskra stjórnmála og það er gott að fá það hér fram að þeim sjálfstæðismönnum með hæstv. ráðherra í broddi fylkingar finnst þetta allt í fínu standi, finnst þetta allt í góðu lagi, þ.e. sú þróun sem átt hefur sér stað og menn horfa upp á í hverju sjávarþorpinu hringinn í kringum landið dag frá degi. Það er gott til þess að vita. Það hljómar heldur ekki trúverðugt, herra forseti, að heyra talsmann Framsfl. koma eins og háheilagan mann og hafa áhyggjur af þessari þróun, telja hana óásættanlega, eins og hann nefndi það, en sitja sem fastast í fleti með íhaldinu og styðja með verkunum þá óheillavænlegu þróun sem átt hefur sér stað í íslensku atvinnulífi. Og það er ekki bara í sjávarútvegi, það er í fjármálaheiminum, í samgöngumálunum, í fjarskiptunum, olíudreifinginni, hvar sem borið er niður. Þetta er auðvitað það merki sem helmingaskiptastjórnir íhalds og Framsóknar hafa skilið eftir sig í gegnum tíðina og þessi stjórn ætlar að vera uppruna sínum trú í þessum efnum sem öðrum.

Herra forseti. Hvert stefnir í íslenskum sjávarútvegi og hver er grundvallarstefna hv. núverandi stjórnarflokka? Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hélt því fram að Framsfl. hefði gengið til kosninga með breytta stefnu í þeim efnum og hér heyrum við því haldið fram, hv. þm. Jóhann Ársælsson hélt því fram að lofað hefði verið sáttum í þessum efnum. Það var bara í orði en á borði var tekið fram af forustumönnum stjórnarflokkanna sýknt og heilagt að breyting yrði ekki í grundvallaratriðum. Við þetta er haldið enn þann dag í dag. Hæstv. sjútvrh. lagði fyrir nefndina sem skipuð var til þess að endurskoða lögin að ekki yrði um breytingar í grundvallaratriðum að tefla. Það var hennar veganesti. Hver eru grundvallaratriði þessarar stefnu? Ég kannast við hana frá 1983, breytinguna 1990 og framkvæmdina 1991 um hið frjálsa framsal. Það er grundvallarstefnan sem allt snýst um nú og hefur ráðið ferðinni þannig að nú hafa sjávarútvegsmennirnir uppi orðræður á samkomum sínum um það hvort heldur fyrirtækin í sjávarútvegi verði tvö, fimm eða sjö innan tíðar. Það er við þetta sem er að etja og menn hljóta að bregðast við. Það er talað um hagkvæmni og hæstv. ráðherra minntist á hagkvæmni. Hagkvæmnin er hinn mesti sóðaskapur sem nokkurn tíma hefur dunið yfir eina atvinnustétt. Og mennirnir vilja ekki kannast við þetta sem er á allra viðorði. Lög og reglur í þessu efni eru þverbrotin fram og aftur um alla kæja. Það var ekki létt verk, hv. þm. Kristján Pálsson og Pétur Blöndal, 

Herra forseti. Ég bað um að þessi umræða yrði sett á dagskrá vegna þess að mér fannst full ástæða til að við ræddum það hvort verið gæti að þrátt fyrir vilja Alþingis og lagasetningu um hámarksaflahlutdeild einstakra sjávarútvegsfyrirtækja hefði fundist annar farvegur til yfirráða á auðlindinni, yfirráða í miklu stærri mæli en þeim sem einstökum fyrirtækjum leyfist. Herra forseti. Mér hefur ekki fundist að sú umræða færi hér fram. Vissulega hefur hún gert það af hálfu einstakra þingmanna en fleiri hafa kosið að setja málið í annan farveg og í þeirra hópi er því miður hæstv. sjútvrh. Lögin sem nú gilda taka fyrst og fremst til aðila sem eiga fiskiskip, til fyrirtækja í sjávarútvegi og hversu stór þau mega verða. Þau taka ekki til eignarhaldsfyrirtækja. Þau taka ekki til þess munsturs eða þeirrar reglu sem virðist vera að þróast að fyrirtæki kaupi hlut í sjávarútvegsfyrirtækjum, þau taka ekki til þess að það gæti verið að gerast, sem menn eru að tala um bæði á fjármálamarkaði og í sjávarútvegi, að hér séu að verða til örfáar stórar fyrirtækjablokkir. Finnst mönnum það í lagi? Þetta er kallað hringamyndun. Er það í lagi í sjávarútvegi? Er það yfirleitt í lagi einhvers staðar? Það var prýðilega rakið áðan af hálfu hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar hvernig þessir hlutir hafa gerst í öðrum atvinnugreinum, hvernig hringamyndun hefur átt sér stað. En er það í lagi í sjávarútvegi? Ég segi nei, það er ekki í lagi. Herra forseti. Þó að þessari umræðu ljúki hér nú, þá er henni ekki lokið af hálfu Samfylkingarinnar.

Herra forseti. Þetta hefur um margt verið mjög athyglisverð umræða. En athyglina hefur þó skort hjá sumum hv. þm. því að þeir hafa talað um aðrar leiðir og það hafi einungis verið fjallað um þá sem eiga aflamark, en lögin, þ.e. 11. gr. laganna um stjórn fiskveiða tekur líka til tengdra aðila, hún tekur líka til eignarhaldsfélaga. Það sama á við um þá eins og alla, að fyrirtæki geta talist tengd ef sömu aðilar eiga meiri hluta hlutafjár, stofnfjár eða fara með meiri hluta atkvæða í stjórnum fyrirtækjanna. Um þetta er enn nákvæmar fjallað í 11. gr. og ég vísa til hennar. Þetta sagði ég í fyrri ræðu minni og ég er hræddur um að hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir verði þá bara að lesa þingtíðindin ef hún hlustaði ekki á ræðuna. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson telur að eitthvað skorti á þau tæki sem Fiskistofa hefur til að fylgjast með þessu. Ég hef ekki orðið var við að Fiskistofa telji sig ekki hafa tækin til að fylgjast með því hvort aflahlutdeildin eigi að verða samanþjappaðri en lögin gera ráð fyrir. Ef hún telur svo vera, þá tel ég ekki skorta á vilja stjórnvalda til að aðstoða við að auka þær heimildir sem þeir hafa til að geta fylgst með þessu. En hingað til hafa þeir ekki kvartað og þeir telja sig vita hver staðan er í dag. Síðan er annað sem er einkennilegt við umræðuna. Stjórnarflokkarnir eru skammaðir fyrir að svona mikil samþjöppun skuli vera og að ekkert hafi verið gert. En þeir eru þó einu flokkarnir sem hafa gert eitthvað í þessu. Það var forveri minn sem lagði fram frv. um að takmarka eignaraðildina. Það var ekki gert meðan Alþfl. var í ríkisstjórn, hv. þm. Það var gert þegar fyrrv. hv. þm. Þorsteinn Pálsson var sjútvrh. Það var gert að frumkvæði hans og enginn annar hæstv. ráðherra hefur haft slíkt frumkvæði hér á Alþingi. Þess vegna er svolítið skondið að hlusta sérstaklega á þingmenn Alþfl. sem sátu í ríkisstjórn með Sjálfstfl. kjörtímabilið þar á undan en þeir hreyfðu þessu máli ekki.

Herra forseti. Allir sem hafa kynnt sér þessi mál og frv. til laga um ættleiðingu eru sammála um mikilvægi frv. fyrir væntanlega kjörforeldra erlendra barna og öryggi þeirra barna í framtíðinni. Eina ágreiningsefnið sem ég hef orðið var við og virðist vera uppi er um heimild fólks í staðfestri samvist til að ættleiða börn. Sú umræða og það álitaefni á ekki heima í umræðu um þetta frv. Eigi hins vegar að breyta lögunum um staðfesta samvist og heimila fólki af sama kyni og í staðfestri samvist að ættleiða börn, þá er það lagatæknilega rétt að gera undir þeim lögum, þ.e. með breytingu á lögunum um staðfesta samvist en hrófla ekki við lögum um ættleiðingu. Það má ekki tefja lagasetningu um ættleiðingu. Við vitum að fjöldi Íslendinga bíður eftir fullgildingu Haag-sáttmálans. Hann er ekki hægt að fullgilda fyrr en þetta frv. er orðið að lögum. Sú fullgilding treystir tengsl Íslands og þeirra landa sem gefa börn sín hingað til lands og opnar þar að auki dyr til margra fleiri landa um börn til ættleiðingar. Við þurfum því að hafa meðferð þessa frv. skjóta og örugga og fjalla um það í allshn. með skjótum hætti. Hvað varðar lög um staðfesta samvist þá höfum við vissulega gengið hvað lengst í því að tryggja réttarstöðu fólks sem býr í staðfestri samvist. En við höfum lögfest ákvæði um sameiginlega forsjá sem hvergi hafði áður þekkst í lögum fyrr en það varð hér. Danir breyttu þessu reyndar í sumar með lögunum um staðfesta samvist og ættleiðingu.

Herra forseti. Ég held að full ástæða sé til að fagna tilurð þessa frv. um ættleiðingar og flest sem til breytinga horfir í því frá gildandi lögum stendur til bóta. Það eru þó örfá atriði sem ég vil drepa á í því samhengi. Fyrst vil ég ræða ákvæði 2. gr. sem ber yfirskriftina Hverjir geta verið ættleiðendur, og staldra þá fyrst og síðast við 4. mgr. þar sem ,,heimilt er að leyfa einhleypum manni að ættleiða barn ef sérstaklega stendur á og ættleiðing er ótvírætt talin barninu til hagsbóta`` --- eins og þar stendur, með leyfi forseta. Hæstv. dómsmrh. kom inn á það í framsöguræðu sinni að þetta ákvæði væri nýmæli og í fyrsta skipti sem gerð væri tillaga um að lögskrá þennan rétt einhleypra, enda þótt að nokkur dæmi væru til um það á liðnum árum og síðustu tímum að heimild hefði verið gefin einhleypum til ættleiðingar. Ég fagna mjög ákveðið því ákvæði og tel það mjög til bóta. Ég velti þó aðeins fyrir mér þeim texta sem hér er að finna og vek athygli á því að þegar um er að ræða heimild til einhleypinga til ættleiðinga þá er samkvæmt frumvarpsins hljóðan nefnt að sérstaklega skuli standa á og ættleiðingin skuli ótvírætt talin barninu til hagsbóta. Þarna er kveðið fastar að orði en í 1., 2. og 3. mgr. þessarar sömu greinar. Þegar maður les hins vegar 4. gr. frv. um hin almennu skilyrði til ættleiðingar þá eru þau auðvitað samhljóða þessari málsgrein því þar stendur, með leyfi forseta: ,,Eigi má veita leyfi til ættleiðingar, nema sýnt þyki eftir könnun viðkomandi barnaverndarnefndar á málefnum væntanlegs kjörbarns og þeirra sem óska ættleiðingar að ættleiðing sé barninu fyrir bestu, enda sé ætlun ættleiðenda að annast og ala barnið upp eða sá sem ættleiða á hafi verið alinn upp hjá þeim eða aðrar alveg sérstakar ástæður mæli með ættleiðingu.`` Þarna kemur aftur fyrir ,,alveg sérstakar ástæður`` sem er sama hugtakið og er að finna í 4. mgr. 2. gr. Þess vegna velti ég því hér upp og vil leita svara hjá hæstv. ráðherra hvað í raun þetta þýðir. Við fyrstu sýn mætti ætla að þarna væri með öðrum orðum gerðar alveg sérstakar kröfur þegar um væri að ræða einhleypinga. En þegar maður les hin almennu skilyrði 4. gr. þá eru þær ekki lengur sérstakar, þá eru þær orðnar almennar. Ég vil undirstrika alveg klárlega, herra forseti, að ég er alveg sammála þessum almennu ákvæðum en ég sé ekki ástæðu til að löggjafinn sé að undirstrika einhver sérákvæði til einhleypinga þegar þau sérákvæði eru síðan almenn, eins og fram kemur í 4. gr. Það þætti því eðlilegra að allshn. skoðaði það alveg sérstaklega að engin sérákvæði væru í 2. gr. til handa þeim sem einhleypir væru heldur féllu þau almennt undir hin almennu skilyrði ættleiðingar í 4. gr. Þannig gengjum við hreinlega alla leið og sá sem einhleypur væri og uppfyllti öll þau skilyrði sem lögin að öðru leyti gera kröfu um, hefði sama rétt og þegar um væri að ræða hjón eða karl og konu í óvígðri sambúð. Þetta vildi ég gjarnan að hæstv. ráðherra færi nokkrum orðum um þannig að okkur væri alveg ljóst hvað þessi orð á blaði og hvað þessi lagatexti í raun þýðir þegar til stykkisins kemur. Þá get ég ekki látið hjá líða að staldra aðeins við það efni máls sem hér hefur fyrst og síðast verið rætt, þ.e. um rétt samkynhneigðra til ættleiðingar. Ég get ekki neitað því, herra forseti, að mér finnst hæstv. ráðherra og raunar síðasti ræðumaður ekki síður, hv. þm. Hjálmar Jónsson, skauta dálítið létt yfir þetta álitaefni. Raunar ekki skauta yfir það heldur fram hjá því og veigra sér við að taka almenna efnislega umræðu um það og gefa þingheimi kost á að heyra almenn viðhorf þeirra til málsins. Því að auðvitað er ekki um þingtæknilegt mál að ræða fyrst og síðast. Það er það að vísu um leið eins og öll önnur mál sem til kasta Alþingis koma. En fyrst og síðast erum við að ræða um málið eins og það kemur fyrir efnislega. Höfum við tilfinningu og sannfæringu fyrir því að við eigum að taka skref í þá átt að leyfa samkynhneigðum að ættleiða að fullu eða að hluta? Ég er í þeim hópi sem vill taka afdráttarlaus skref í þá átt. Ég tel einmitt að undir þeim formerkjum ættum við að ræða það mál og það sé ekki eftir neinu að bíða. Af hverju ættum við ekki að gera það? Það er engin haldbær skýring í mínum huga þó að menn bendi á að það þurfi þá líka að breyta öðrum lögum, lögum um staðfesta samvist. Það er alveg hárrétt. En þá gera menn það samhliða. Það væri fráleitt, svo ég staldri örlítið við hina lagatæknilegu hlið málsins, að í frv. til laga og væntanlegum lögum um ættleiðingar væri í engu getið um rétt samkynhneigðra ef menn væru síðan sammála því að breyta því í lögum um staðfesta sambúð. Það verður að vera samræmi í slíkum hlutum og það er undir þeim formerkjum og undir þessari umræðu sem menn eiga að ræða málið efnislega. Þess vegna kalla ég mjög ákveðið eftir efnislegri afstöðu hv. þm. Hjálmars Jónssonar, sem hefur verið fremstur í flokki þeirra sjálfstæðismanna í mörgum málum af þeim toga sem lúta að við skulum segja siðferðilegum spurningum, að hann lýsi hispurslaust yfir afstöðu sinni til þessara mála. Hinni efnislegu afstöðu sinni. Ég hef fylgst með því eins og aðrir að kirkjunnar menn hafa rætt þetta mál í sínum hópi. Þeir hafa þó ekki náð landi enn sem komið er, ekki fyrir fullt og fast a.m.k., en ég skynja að þeim fjölgar æ í þeim hópi kirkjunnar manna sem hafa sýnt slíkri þróun mála velvilja og stuðning, og þess vegna væri sérstaklega áhugavert að heyra efnisleg viðhorf hv. þm. Hjálmars Jónssonar og ekki síður hæstv. ráðherra. Ég hlýt að taka undir það sem kom fram í umræðu fyrr á þessum fundi um þetta sama mál að það er auðvitað ekkert efnislegt innlegg til málsins að vísa til þess að sænsk yfirvöld hafi nú í gangi víðtækar rannsóknir í þessum efnum. Það eru engir útúrsnúningar fólgnir í því af minni hálfu þegar ég segi þetta. Ég vek athygli á því eins og fleiri hafa gert að innlendar rannsóknir hafa farið fram sem gefa okkur ákveðnar vísbendingar sem við hljótum að byggja á að verulegu leyti. Þess vegna kalla ég á sama hátt eftir því að hæstv. ráðherra reifi í almennum orðum hugleiðingar sínar og viðhorf til þessarar þróunar mála af því ég veit að hún er vel inni í þessum málum og hlýtur eins og við hin að hafa mótað í huga sér einhverja afstöðu til þeirra viðkvæmu mála sem við höfum verið að ræða, þ.e. um rétt samkynhneigðra til að ættleiða. Þetta vildi ég sagt hafa, herra forseti, og undirstrika enn og aftur ánægju mína með frv. að öðru leyti. Það er svo sannarlega í rétta átt en gætum þess að nota þá ferðina og taka þau önnur nauðsynlegu skref sem að ég hygg að kallað sé eftir í samfélaginu og stuðningur við fer dagvaxandi.

Herra forseti. Ég þarf ekki að lengja mál mitt. Ég missti af fyrri hluta umræðunnar og hef enda ekki kynnt mér rækilega það frv. sem hér er til umræðu. Ég á enda von á því að málinu verði vísað til hv. allshn. þar sem ég á sæti og mér gefst þess vegna kostur á að fjalla um málið rækilegar þar. Ég hef þó tekið eftir því að menn hafa þræst á um það hvort taka ætti með undir skilgreiningu á því hverjir gætu verið ættleiðendur, fólk í staðfestri sambúð. Ég verð að segja að hér er aðalefni máls lög um ættleiðingar og lagaskilyrði fyrir þeim og er í 2. gr. skilgreint hverjir geti verið ættleiðendur, að alveg er óhjákvæmilegt að tekið verði með í þá skilgreiningu fólk sem er í staðfestri sambúð þótt samkynja sé. Hitt er annað mál að það kann að valda því að endurskoða þurfi eða breyta öðrum lögum sem að samkynja sambúð lúta. Það kemur ekkert þessu máli við. Ég get ekki séð með neinu móti að nein töf ætti að verða á afgreiðslu þessa máls eins og mér fannst koma fram í máli hv. þm. Hjálmars Jónssonar. Ég óttast að litið yrði á það af hálfu þeirra sem hér eiga hlut að máli sem óvild í þeirra garð, sem skerðingu á frelsi þeirra í mjög mikilvægu atriði eins og þetta er. Og þess vegna árið 1999 getur hið háa Alþingi ekkert annað að mínum dómi gert en að taka hið fyllsta tillit til þess arna og semja sig nú að hinum gerbreyttu viðhorfum nútímans að þessu leyti.

Herra forseti. Ég kem hér eiginlega að áeggjan hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar. Hann biður um álit og helst álit allrar kirkjunnar. Ég er ekki þjónn hennar nú um stundir en í öllu falli vill hv. þm. að ég tjái mig fyrir hönd þingflokks sjálfstæðismanna um þessi siðferðilegu álitamál. Ég svara því til eins og hv. þm. Sverrir Hermannsson að málið er á leiðinni til allshn. þar sem við eigum sæti og komum til með að fjalla yfirvegað um það og málefnalega en fyrst og fremst til að koma frv. til laga um ættleiðingu til 2. umr. og síðan að það verði að lögum. Búið er að rekja það af hæstv. dóms- og kirkjumrh. hve mikilvægt þetta mál er. Ég drap einnig aðeins á það hversu margir bíða eftir að fullgilding Haag-sáttmálans að þessu leyti nái fram og því vil ég árétta það að við þurfum að klára þessi lög um ættleiðingu. Ég er hins vegar ekki undir það búinn að segja endanlegt álit mitt á því hvort heimila eigi fólki af sama kyni í staðfestri samvist að ættleiða börn. Ég vil gefa mér meiri tíma til þess. Það er verið að vinna í því t.d. hjá þjóðkirkjunni og reyndar bundust prestar um það nokkrum samtökum að vera ekki að tjá sig um það meðan málið væri í vinnslu. Ég vona að það styttist nú í því að þjóðkirkjan gefi álit sitt og ég tel víst að það verði í anda þess boðskapar sem kirkjan ber fram. Fyrst ég er hér kominn að áeggjan hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar, þá vil ég nefna í leiðinni að ég hef veitt því athygli undanfarið að einn prestur þjóðkirkjunnar --- hann er hættur störfum nú en var prófastur í Reykjavík --- skrifaði greinar undir sínu nafni og var birt mynd af honum með í Morgunblaðinu. Hann tjáði sína skoðun fyrst og fremst. Aðrir kirkjunnar menn hafa svo tjáð aftur sína skoðun sem er andstæð skoðun þessa manns sem er séra Ragnar Fjalar Lárusson. Mér hefur aðeins runnið það til rifja hversu menn hafa hamast á séra Ragnari Fjalari Lárussyni vegna skoðunar hans sem hann kynnir í sínu nafni og mér líka ekki þessar óvægnu --- ég vil næstum segja árásir, en það hvernig menn hafa komið fram gagnvart honum. Hann hefur rétt á sinni skoðun eins og aðrir hafa rétt á sinni skoðun. Ég er ekki sammála séra Ragnari Fjalari Lárussyni. Ég tek það fram. En mér finnst að hann eigi rétt á því að tjá skoðun sína ef hann vill. Við þurfum að hafa það í huga á báða bóga að sjónarmið mega koma fram og eiga að koma fram en menn eiga ekki að dæma eða fordæma sitt á hvað heldur ræða þetta málefnalega eins og við hv. þm. Sverrir Hermannsson og margir fleiri ætlum að gera í hv. allshn., hugsanlega í tengslum við frv. til laga um ættleiðingu. Ég á von á að þetta mál um heimild fólks af sama kyni til þess að ættleiða börn beri á góma, og þar munum við fjalla um það málefnalega með rökum með og á móti.

Virðulegi forseti. Ég efast ekki um að rökin með og á móti verði vegin í hv. allshn. en ég finn mig knúna til að koma upp vegna orða hv. þm. Hjálmars Jónssonar varðandi biðina eftir þjóðkirkjunni, biðina eftir því að þjóðkirkjan gefi grænt ljós á blessun eða athöfn til handa þeim einstaklingum sem gangast undir lögmál staðfestrar samvistar. Við þurfum ekki að bíða eftir þjóðkirkjunni með neitt. Við þurfum ekki heldur að bíða eftir sænsku skýrslunni sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson talaði um áðan. Samkynhneigðir úti í samfélaginu bíða eftir þessari sjálfsögðu réttarbót á sama hátt og gagnkynhneigðir foreldrar bíða eftir þessari réttarbót og eins og hv. þm. Hjálmar Jónsson segir okkur. Það sem ég vil segja er að Alþingi Íslendinga á að taka afstöðu með þegnum þessa samfélags. Við eigum í hegningarlögum okkar ákvæði sem segir að það sé bannað að mismuna fólki á grundvelli kynhneigðar. Það er bannað með lögum. Þess vegna er sjálfsagt mál að ættleiðingarmál samkynhneigðra verði leyst skjótt og örugglega af Alþingi Íslendinga núna í tengslum við ættleiðingarlögin.

Herra forseti. Hér varð varð eftir rauður penni. Að ekki þurfi að bíða eftir þjóðkirkjunni með neitt. Ég verð að segja að mér finnst ástæða til að þjóðkirkjan fái að tjá sig um það hvort hún er reiðubúin með það sem hana sjálfa varðar. Hún þarf að undirbúa sín mál þannig að hún geti verið reiðubúin og tekið með eðlilegum hætti á móti breytingum og breyttum tíðaranda þannig að allir séu samtaka. En kirkjan er ekki neydd til þess, hvorki af þrýstihópum né öðrum. Kirkjan er hins vegar allra, þjóðkirkjan er allra og kristin kirkja yfirleitt. Þar er enginn undan skilinn. Ég árétta þetta sérstaklega. Enginn er undan skilinn. Ég get hins vegar sagt það að mér þykir biðin líka orðin nógu löng og ég vænti þess að þeir sem hafa fengið þetta mál til röklegrar meðferðar, álitsgerðar og álitsgjafar innan þjóðkirkjunnar fari að skila sínu. Kirkjuþing hóf störf í gær eða fyrradag og ég get vel ímyndað mér að það muni tjá sig um þessi mál. Ef ekki, þá er líklegt að það fari að koma að því mjög fljótlega.

Hæstv. forseti. Mig langar til þess að segja örfá orð í lok þessarar umræðu sem starfandi formaður allshn. Mér finnst að umræðan hafi verið málefnaleg og hlakka til þeirrar vinnu sem fram undan er í nefndinni, að fjalla um frv. sem er mjög vel unnið að mínu mati og tekur á ættleiðingarmálum eins og best verður á kosið. Það er eðlilegt að inn í þessa umræðu spinnist réttindamál samkynhneigðra þrátt fyrir að önnur lög eigi betur við um breytingar á því málefni og þeim ákvæðum sem þar um ræðir, en það tengist engu að síður þessu frv. líka, a.m.k. umræðan. Ég er í sjálfu sér stolt af því hvernig við Íslendingar og Alþingi Íslendinga höfum verið í fararbroddi í sambandi við réttindamál samkynhneigðra. Þar vitna ég til laga um staðfesta samvist sem hér voru samþykkt fyrir nokkrum árum, árið 1996. Það segir okkur að við erum til alls vís hvað varðar framhaldið. Í mínum huga er spurningin ekki um það hvort réttindastaða samkynhneigðra verði bætt heldur miklu frekar hvenær það gerist. Það er mál sem er verið að undirbúa og vinna að í dómsmrn. eins og komið hefur fram hjá hæstv. ráðherra þannig að ég tel að þessi mál séu öll í dágóðum farvegi. Mér þótti mikilvægt að heyra það hjá hv. þm. sem gerðu þetta sérstaklega að umræðuefni að þeir sögðu jafnframt að þeir teldu að það mætti ekki tefjast að sett yrðu ný lög um ættleiðingar þrátt fyrir að áherslur gætu verið eitthvað mismunandi um þetta efni.

Herra forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu fá að þakka hv. þingmönnum fyrir málefnalega umfjöllun um málið. Það er einna helst að ég sakni þess að fá ekki meiri umræðu um einstök atriði frv. vegna þess að að mínu mati er hér um að ræða mjög merkilegt mál. Mjög mörg nýmæli eru lögð til í þessu frv. og það er afskaplega mikilvægt að mínu mati að þetta mál nái fram að ganga og það sem fyrst. Ég held þó að við þurfum ekki að ræða þetta neitt frekar. Að sjálfsögðu fær hv. allshn. frv. til meðferðar og mun fara mjög vel yfir það og allar hliðar þess. Ég vil þó taka það fram og ítreka, eins og ég hef sagt áður og það ber að leggja áherslu á það, að ef lagt verður til þegar þar að kemur að heimila fólki í staðfestri samvist að ættleiða börn, þá ber að gera það með breytingu á lögum um staðfesta samvist. Í 6. gr. laganna, sem eru nr. 87/1996, segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Ákvæði ættleiðingarlaga um hjón og laga um tæknifrjóvgun gilda ekki um staðfesta samvist. Ákvæði í alþjóðlegum samningum sem Ísland er aðili að gilda ekki um staðfesta samvist nema aðrir samningsaðilar fallist á það.`` Þetta kemur skýrt fram í lagatexta þannig að frá lagatækninlegu sjónarmiði eiga ákvæði um þetta efni alls ekki heima í ættleiðingarlögum og þess vegna þarf ákvörðun í sjálfu sér um þetta atriði ekki að liggja fyrir áður en ný heildarlöggjöf um ættleiðingar verður samþykkt. Ég vildi líka fá að koma aðeins að því sem nokkrir hv. þm. gerðu sérstaklega að umtalsefni í byrjun þessarar umræðu, þar sem m.a. var talað um að þetta væri svo knýjandi mál, þ.e. að fólk í staðfestri samvist fengi leyfi til að ættleiða börn. Þá er rétt að velta því fyrir sér lögfræðilega séð hvað breytist í réttarstöðu barnsins. Forsjáin er sameiginleg í staðfestri samvist. Ef kynforeldri andast þá er forsjá barnsins áfram hjá eftirlifandi makanum í staðfestri samvist. Það er líka hægt að gera erfðaskrá til þess að tryggja erfðarétt barnsins. Þá skulum við líta á hina hliðina. Hverju tapar barnið? Það tapar m.a. möguleikum á umgengni við forsjárlaust foreldri ef ágreiningur rís, svo og önnur skyldmenni þess foreldris. Herra forseti. Ég vildi bara að það kæmi skýrt fram að ég er að ræða hér um hugtakið ættleiðingu, hvað felst í því lögfræðilega og hvernig það snertir réttarstöðu barnsins. En ég er ekkert að láta í ljós mína skoðun að öðru leyti á því hvort fólk í staðfestri samvist geti ekki verið hæfir uppalendur og foreldrar. Ég tel að svo geti svo sannarlega verið. Þá vil ég enn og aftur vísa til þess sem sumir hv. þm. Samfylkingarinnar hafa gert sér svo tíðrætt um, þ.e. sænska rannsókn frá krötunum í Svíþjóð. Ég hef áður svarað því til að engin ástæða er til að halda því fram að slík rannsókn sé einhver áhrifavaldur í þessu máli. Ég hef þó bent á að það er mjög mikilvægt að Norðurlöndin starfi mjög náið saman á löggjafarsviðinu, ekki síst hvað snertir sifjarétt sem í felst m.a. fjölskylduréttur og barnaréttur, því það er mjög mikilvægt fyrir okkur sem eigum frjálsa för á milli Norðurlanda að hafa sem líkastan rétt, bæði rétt og skyldur, í hverju landi fyrir sig. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson spurði líka sérstaklega út í heimild einhleypra til þess að fá að ættleiða samkvæmt 4. mgr. 2. gr. frv. Það er rétt sem hann benti reyndar á að þetta er ekki nýtt. Þetta hefur verið leyft áður í algerum undantekningartilvikum. En í þessu ákvæði er lögð áhersla á það að ef heimila á einhleypum manni að ættleiða barn, þá þarf að sýna fram á að sá hinn sami sé hæfileikum búinn til að ala upp barn umfram það sem venjulegt má teljast. Þetta er í samræmi við framkvæmd ættleiðingarmála hér á landi eins og hún hefur verið og í öðrum norrænum ríkjum. Það er sem sé verið að gera sérstakar auknar kröfur og byggist það á því að barni hefur almennt verið talið fyrir bestu að alast upp hjá tveimur foreldrum, þ.e. móður og föður. Varðandi 4. gr. frv. er þar fjallað almennt um skilyrði fyrir ættleiðingu. Þess vegna má ekki blanda þessu tvennu saman því að í 4. mgr. 2. gr. er um sérstakt ákvæði að ræða. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum ítreka mikilvægi þessa máls. Ég veit að mjög margir bíða eftir því að frv. verði að lögum sem fyrst frá hinu háa Alþingi. Haldin var ráðstefna fyrir skömmu sem Íslensk ættleiðing stóð fyrir. Þangað kom m.a. framkvæmdastjóri Haag-samningsins og ég átti þess kost að hitta hann. Hann lagði mjög ríka áherslu á að við gætum gerst aðilar að Haag-samningum því það mundi opna okkur svo margar dyr til þess að geta ættleitt börn frá ýmsum öðrum löndum vegna þess að það eru lönd sem hafa borið þetta mjög sterklega fyrir sig, t.d. Kína. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson lýsti reynslu sinni í Kólumbíu. Það er auðvitað mjög athyglisvert sem kom fram í hans máli um að þar væru Norðurlöndin með sérstakar skrifstofur, þ.e. að ættleiðingarfélög á Norðurlöndunum væru með skrifstofur þar í landi til þess að aðstoða fólk við framkvæmdina. Ég vil benda á það sem ég sagði í framsögu minni að gert er ráð fyrir því að hægt verði að taka upp skráningu sérstakra félaga sem gætu vafalaust orðið mjög mikilvæg tæki til þess að hjálpa fólki til þess að ættleiða börn erlendis frá. Ég held að ég láti þetta duga, herra forseti, en ítreka þakkir mínar til hv. þm. fyrir málefnalega umræðu og ég veit að hv. allshn. mun skoða málið vel og vandlega.

Herra forseti. Ég ætla ekki að teygja umræðuna á langinn. Ég vil hins vegar undirstrika það viðhorf mitt að það nýmæli sem er að finna í frv. um heimild til handa einhleypum til ættleiðingar er mjög til bóta. Ég velti því hins vegar eilítið fyrir mér hvort sá texti sem er hér settur niður á blað sé ekki í raun óþarfur. Ég sagði þetta áðan í ræðu minni með vísan til hinna almennu skilyrða ættleiðingar sem eru nánast samhljóða þeirri málsgrein sem um getur í 2. gr. hvort það sé ekki algerlega nægilegt að hin almennu skilyrði gildi um einhleypinga sem og aðra og því ástæðulaust að endurtaka það sérstaklega í 4. mgr. 2. gr. Þetta vildi ég sagt hafa við 1. umr. og bið hv. nefndarmenn í allshn. að skoða alveg sérstaklega. Ég minni á að einstæðir foreldrar skipta tugum þúsunda. Hvað varðar síðan hina tæknilegu hlið málsins, hina lagatæknilegu hlið málsins sem menn hafa staldrað við og ég skal henda mér út í þann pott örstutta stund og spyrja hæstv. dómsmrh.: Ef nefndin eða þingið kæmist að þeirri niðurstöðu að taka út þessi sérákvæði í lögum um staðfesta sambúð, sem samkvæmt orðanna hljóðan eins og hæstv. ráðherra las áðan gera það að verkum að samkynhneigðir geta ekki ættleitt og falla ekki undir þau lög sem við erum að fjalla um hér, ef Alþingi tæki nú af skarið með það, er þá ekki hæstv. ráðherra sammála mér um að samkynhneigða bæri að telja upp í 2. gr. þessara laga og að óhjákvæmilegt væri annað en að þeir væru tíundaðir í þessum lögum, í þessu frv.?

Herra forseti. Ég er viss um að ég get verið sammála hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni um ýmsa hluti en ég er ekki sammála honum um þetta. Ég hef margítrekað lýst þeirri skoðun minni að ég tel að þessi breyting eigi heima í lögum um staðfesta samvist ef menn vilja gera þá breytingu. Sú leið var valin í Danmörku og ég tel að það sé bæði rétt og skynsamlegt. Það breytir því ekki að ég vil nota tækifærið og ítreka og biðja hv. þingmenn um að reyna að sjá til þess að þetta mál tefji í sjálfu sér ekki framgang frv. í heild sinni um ættleiðingar því að mjög margir bíða eftir að þetta frv. verði að lögum.

Herra forseti. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum mínum með þetta svar því að ég veit að hæstv. ráðherra hefur talsverð tök á þingtækninni eftir að hafa verið formaður allshn. um langt árabil. Ég trúi því nú og vil trúa því að innst inni hljóti hún að vera mér sammála um að það væri algjörlega úr fasa ef að það væri vilji hins háa Alþingis að heimila samkynhneigðum að ættleiða börn að þá væri þess ekki getið í lögum um ættleiðingar. Það er undarleg nálgun í lagasetningu. Ég hlýt því að álykta sem svo, og það veldur mér vonbrigðum, að viðbára hæstv. ráðherra og raunar fleiri hv. stjórnarliða sé þá til orðin af þeim sökum að þeir vilji forðast umræðuna og forðast að taka afstöðu til þessa álitaefnis. Það komast þeir ekkert upp með og munu með einum eða öðrum hætti þurfa að taka afstöðu til þessa máls. Því að mér býður í grun að það komi hér fram brtt. sem munu einmitt taka á þessu álitaefni og þá þurfum við auðvitað ekkert að ræða þingtækni lengur. Þá þurfum við einfaldlega að láta samvisku okkar og afstöðu ráða för, og ég eins og hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Rétt er að ítreka að við búum við þingræði hér á landi og að sjálfsögðu er það meiri hluti þingsins sem ræður hvaða lagabreytingar koma fram. Ég held að ég þurfi ekki að ítreka það fyrir virðulegum forseta þingsins.

Þingmeirihluti ræður ekki hvaða tillögur koma.

Hitt er annað mál að ef það hefur farið fram hjá hv. þm. vil ég bara ítreka það enn og aftur að verið er að endurskoða lögin um staðfesta samvist. Verið er að athuga ýmsa þætti þeirrar löggjafar, hvort ástæða sé til að gera þar einhverjar breytingar til að skýra enn frekar og bæta réttarstöðu fólks sem er í staðfestri samvist og hefur valið sér slíkt sambúðarform. Ég geri ráð fyrir því að þegar slíkt frv. kemur fram muni þingmenn að sjálfsögðu taka umræðuna aftur upp og gera upp við sig hvaða afstöðu þeir vilja taka.

Herra forseti. Vegna orða hæstv. dómsmrh. hér áðan í andsvörum um þetta mál þar sem hún vék sérstaklega orðum að mér og gaf til kynna að mér ætti að vera kunnugt um það sem einum af forsetum þingsins að þingmeirihlutinn réði því hvaða mál kæmu hér fram, þá er það algjör misskilningur hjá hæstv. dómsmrh. að þingmeirihlutinn hafi nokkuð um það að segja. Hver einstakur þingmaður getur spurt um það mál sem honum sýnist á hinu háa Alþingi. Það vil ég að komi algjörlega skýrt fram. Ég var einfaldlega að lýsa því hér áðan að mér kæmi ekki á óvart þótt brtt. kæmu fram í nefndinni eða við 2. umr. málsins og þarf ekki að spyrja þingmeirihluta eða einstaka hæstv. ráðherra um leyfi til að flytja slíka brtt. Það eigum við hæstv. ráðherra að vera sammála um og eigum að vita. Það veit ég að hún veit. Það var einfaldlega þetta. En þetta var kannski eins og sagt er á vondu máli ,,Freudian slip``. Hæstv. ráðherrar eru orðnir allt of vanir því að óbreyttir hv. þm. verði að bíða eftir því að framkvæmdarvaldinu þóknist að koma með frv. inn í þingið og þá og eingöngu þá geti þingið tekið afstöðu til þeirra tillagna sem koma frá hinum einstöku ráðuneytum. Það er verklag sem hefur riðið húsum í hinu háa Alþingi á liðnum árum í allt of ríkum mæli og í allt of vaxandi mæli. Auðvitað munum við bregðast við þessari óheillaþróun á þann hátt sem best er með því að koma fram með tillögur sem horfa til bóta horfa og hvort það er í formi brtt. eða sjálfstæðra frv. verður að koma á daginn. En réttur minni hlutans og einstakra þingmanna er svo sannarlega til staðar í stjórnarskrá og þingsköpum til að koma fram með einstök mál og brtt. Það má hæstv. ráðherra vita og það veit herra forseti ekki síst.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að hv. þm. kýs að snúa út úr orðum mínum hér. Eins og hann benti á réttilega var ég formaður allshn. í átta ár. Ég hef verið lengur á hinu háa Alþingi og hef verið í ýmsum öðrum nefndum þannig ég þykist vita hvaða rétt hver einstakur þingmaður hefur og hann hefur mikinn rétt. Það var alls ekki ætlun mín að gera lítið úr honum. Það hefur líka komið fram í umræðum hjá hv. þingmönnum að skiptar skoðanir eru um málið og það fer ekkert endilega eftir því í hvaða stjórnmálaflokki viðkomandi aðilar eru. Þess vegna notaði ég þau orð að meiri hluti þingmanna réði því að sjálfsögðu hvort einhverjar tillögur næðu fram að ganga.

Herra forseti. Ég óska eftir því að hæstv. heilbrrh. verði viðstaddur framsögu um frv. til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997. Flutningsmaður auk mín er Ögmundur Jónasson. Frv. er svohljóðandi: ,,1. gr. Á eftir 2. málsl. 29. gr. laganna koma tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Vísindasiðanefnd skal skipuð samkvæmt tilnefningu læknadeildar, lagadeildar, Líffræðistofnunar og Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands, Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga og Læknafélags Íslands. Ráðherra skipi formann án tilnefningar. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Ég les þá greinargerðina, með leyfi forseta: ,,Aðalhlutverk vísindasiðanefnda er að gæta réttinda og hagsmuna þeirra einstaklinga sem eru viðföng rannsókna. Auk þess gegnir vísindasiðanefnd mikilvægu eftirlitshlutverki með framkvæmd rannsókna. Tilnefning fulltrúa verður að tryggja næga þekkingu og reynslu nefndarmanna á sviði heilbrigðis- og lífvísinda, siðfræði, lögfræði og mannréttinda. Vísindasiðanefnd verður að vera skipuð fulltrúum óháðra hagsmunaaðila í skilningi alþjóðlegra reglna sem gilda um skipan slíkra nefnda. Einnig kemur vel til greina að til viðbótar sé reynt að tryggja enn betur stöðu nefndarinnar með því að í henni sitji fulltrúi almennings eða neytenda, skipaður af heildarsamtökum. Í Helsinki-sáttmálanum um vísindarannsóknir frá 1964 er tekið fram að vísindasiðanefnd skuli vera óháð stjórnvöldum. Breyting á reglugerð um skipan í vísindasiðnefnd sem tók gildi síðasta sumar tryggir ekki hlutleysi nefndarinnar gagnvart stjórnvöldum þar sem nýja vísindasiðanefndin er skipuð fimm einstaklingum og eru fjórir skipaðir af ráðherrum en sá fimmti af landlækni. Þessi breyting sýnir að reglur um skipan í vísindasiðanefnd eiga að vera bundnar í lögum. Jafnframt er eðlilegt að reglur um vísindarannsóknir séu bundnar í lögum.`` Herra forseti. Fyrir tveimur árum voru samþykkt lög um réttindi sjúklinga. Markmið laganna er ,,að tryggja sjúklingum tiltekin réttindi í samræmi við almenn mannréttindi og mannhelgi og styrkja þannig réttarstöðu þeirra gagnvart heilbrigðisþjónustunni og styðja trúnaðarsambandið sem ríkja ber milli sjúklinga og heilbrigðisstarfsmanna``. Einnig kemur fram í lögunum réttur sjúklinga um gæði heilbrigðisþjónustunnar og aðgangur að upplýsingum um réttindi sjúklinga. II. kaflinn í lögunum fjallar um rétt sjúklinga á að fá upplýsingar um heilsufar og meðferð og 10. gr. þess kafla fjallar um samþykki sjúklinga fyrir vísindarannsóknir. Í III. kafla laganna eru ákvæði um trúnað og þagnarskyldu starfsmanna í heilbrigðisþjónustu, um meðferð upplýsinga í sjúkraskrám og meðferð vegna sjúkdóma. Í lögunum eru sérreglur um sjúk börn. VII. kaflinn fjallar um réttindi til þess að kvarta undan heilbrigðisþjónustunni og síðasti kaflinn, VIII. kaflinn, fjallar um gildistökuákvæði og heimild ráðherra til að setja reglugerð og er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Ráðherra skal setja reglugerð um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði. Þar skulu m.a. vera ákvæði um vísindasiðanefnd og siðanefndir skv. 4. mgr. 2. gr. Þá er ráðherra heimilt að setja reglugerð um framkvæmd laga þessara.`` Herra forseti. Lög um réttindi sjúklinga voru orðin mjög brýn vegna breyttra aðstæðna í vísindsamfélaginu, þ.e. möguleika á tölvuskráningu upplýsinga og samkeyrslu gagnagrunna. Einnig hefur tækni í erfðarannsóknum og genabreytingum breytt möguleikum okkar bæði til góðs og ills fyrir mannkynið. Siðareglur innan vísindaheimsins verða að vera skýrar og alþjóðlegar, a.m.k. grunnreglur sem allir virða og fara eftir. Þróunin hefur verið orðið svo ör í allri tækni, sérstaklega hugbúnaði og rannsóknum á erfðaefnum, að vísindaheimurinn hefur ekki náð að varða veginn fyrir fram með siðferðilegum vegarstólpum. Varðandi rannsóknir á heilbrigðissviði eru mótaðar alþjóðlegar reglur eins og fram kom í greinargerðinni í Helsinki-yfirlýsingu alþjóðasamtaka lækna og ráðleggingum ráðherranefndar Evrópuráðsins til aðildarríkja sinna. Grundvallarreglur varðandi vísindarannsóknir á heilbrigðissviði eru eftirfarandi: Að persónuverndin sé tryggð. Að þátttaka einstaklinga sé háð upplýstu og staðfestu samþykki. Að sjúklingurinn hafi fengið upplýsingar um áhættu ásamt eðli og tilgangi rannsóknarinnar. Staðfest samþykki þarf fyrir öllum rannsóknum, einnig þeim sem koma til vegna grunnrannsókna. Að hægt sé að hætta þátttöku hvenær sem er. Að rannsóknin nýtist þeim sem taka þátt eða þeim stað, svæði eða landi sem rannsóknin er gerð. Að siðanefndir séu pólitískt óháðar og án hagsmunatengsla. Með lögum um miðlægan gagnagrunn er meginreglan um upplýst, staðfest samþykki um þátttöku í vísindarannsóknum á heilbrigðissviði sniðgengin. Þögult samþykki um þátttöku í öllum rannsóknum óháð rannsóknarsviði og til hvers á að nota niðurstöðurnar og sömuleiðis hvar niðurstöðurnar verði notaðar er látið nægja. Þetta er brot á lögum um réttindi sjúklinga, 10. gr., og 5. mgr. 4. gr. í reglugerð um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði frá 29. júní í sumar. Erfðaupplýsingar og ættfræðiupplýsingar er hægt að samkeyra með heilsufarsupplýsingum úr mismunandi gagnabönkum. Samkvæmt lögum um miðlægan gagnagrunn er ekki gert ráð fyrir staðfestu samþykki sjúklinga eða einstaklinga fyrir samkeyrslu mismunandi gagnagrunna. Í raun má segja að hugmyndin um rekstur eins miðlægs gagnagrunns byggist á því að geta samkeyrt mismunandi gagnagrunna og því er augljóst að hlutverk vísindasiðanefndar er stórt varðandi rekstur miðlægs gagnagrunns. Það er því mjög mikilvægt að vísindasiðanefndin sé þannig skipuð að allir geti treyst á hlutleysi hennar. Sú nefnd sem skipuð var í sumar eftir reglugerðarbreytinguna getur aldrei notið slíks trausts þar sem hún er hápólitísk og í raun starfsnefnd eða eftirlitsnefnd ráðuneyta og getur allt eins starfað áfram sem slík. Hér er ekki verið að gagnrýna þá einstaklinga sem skipa vísindasiðanefndina, þeir vinna örugglega á faglegum forsendum, en pólitískur þrýstingur hlýtur að hafa áhrif á störf hennar. Heilbrrh. hefur vafalaust ekki kunnað fyrri vísindasiðanefnd þakkir fyrir gagnrýni hennar í gagnagrunnsmálinu og hefur því talið það þjóna hagsmunum sínum og ríkisvaldsins best að víkja nefndarmönnum með þekkingu, reynslu og sjálfstæðar skoðanir frá og skipa í þeirra stað fulltrúa ráðherra. En einmitt þannig á vísindasiðanefnd að vinna. Fara eftir þeim grundvallarreglum og aðlaga vísindarannsóknir að þeim. Þær hugmyndir sem fram komu nýlega um að afhenda fyrirtækinu Íslenskri erfðagreiningu 30 sjúkraskrár Sjúkrahúss Reykjavíkur til að reynslukeyra skráningu heilsufarsupplýsinga inn í miðlægan gagnagrunn eru dæmi um það sem að getur gerst þegar menn gleyma sér við að leysa tæknileg vandamál. Réttur sjúklinga var fyrir borð borinn, allar skráðar og viðteknar reglur brotnar um meðferð sjúkraskráa. Þessar hugmyndir voru ekki einu sinni bornar undir vísindasiðanefnd. Þetta dæmi sýnir okkur m.a. hversu mikilvægt það er fyrir okkur að setja siðferði í forgangsröð þegar við erum að taka ákvarðanir um heilsufarsupplýsingar. Sú hugmynd sem fram kemur í greinargerðinni um fulltrúa almennings við vísindasiðanefnd er sótt til Norðurlandanna og hefur þessi tilhögun styrkt starf þeirra vísindasiðanefnda. Frekari útfærslu yrði að laga að íslenskum aðstæðum. Varðandi rekstrarsamning um miðlægan gagnagrunn eiga eftir að koma upp margar mjög viðkvæmar spurningar varðandi siðferðileg álitaefni. Siðferðilegt mat okkar breytist stöðugt eftir tækni og alþjóðlegum gildum. Rekstur miðlægs gagnagrunns er prófsteinn á vísindastarfsemi og siðferði í heilbrigðisrannsóknum. Hinn alþjóðlegi vísindaheimur fylgist mjög náið með framvindu þessara mála hér á landi og okkur ber í alla staði að vanda vel til verka. Hæstvirtur forseti. Að loknum umræðum legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbrn.

Herra forseti. Í sumar var vísindsiðanefnd leyst frá störfum. Ný reglugerð var sett um skipan vísindasiðanefndar eða hvernig skyldi að því staðið að skipa í hana og voru gerðar grundvallarbreytingar. Gamla vísindasiðanefndin var skipuð af heilbrrh. samkvæmt tilnefningum frá læknadeild Háskóla Íslands, Siðfræðistofnun Háskóla Íslands, lagadeild Háskóla Íslands, Líffræðistofnun Háskóla Íslands, Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga og Læknafélagi Íslands, en sjöundi maður var skipaður af heilbr.- og trmrh. án tilnefningar og var hann jafnframt formaður nefndarinnar. Með nýrri reglugerð var kveðið á um að í vísindasiðanefnd framvegis skyldu einvörðungu skipaðir fimm einstaklingar í stað sjö áður, skyldi einn skipaður eftir tilnefningu menntmrh., einn eftir tilnefningu dómsmrh. og einn eftir tilnefningu landlæknis, en tveir skyldu skipaðir af heilbrrh. án tilnefningar og skyldi annar þeirra vera formaður. Það var mikill hraði á þeim málum og fram hefur komið að nefndarmenn í gömlu nefndinni voru leystir frá störfum með bréfi dagsettu sama dag og nýja reglugerðin var gefin út. Gamla vísindasiðanefndin vissi ekki að verið væri að semja nýja reglugerð hvernig svo sem á því svo stendur. Í ritstjórnargrein sem birtist í Læknablaðinu í september, sem skrifuð er af Vilhjálmi Rafnssyni, segir m.a., með leyfi forseta: ,,Trausts er víðar þörf en í heilbrigðisþjónustunni til dæmis í líf- og læknavísindum þar sem almenningur og vísindamenn mætast. En hverjar eru forsendur þess að trúnaðartraust eflist manna á meðal? Talið er að traust ríki á meðal aðila þegar hvorir tveggju fullnægi að mestu eða öllu leyti væntingum hins og þessar væntingar snúast um að viðkomandi sé hæfur, staðfastur og skýr í skilaboðum og að hann sé sanngjarn og heiðarlegur. Traust manna til hvers annars byggist yfirleitt upp á löngum tíma og er ekki einungis háð orðum heldur miklu fremur gerðum manna, en trúnaðartraust er viðkvæmt og getur auðveldlega skaðast. Í framhaldinu skiptir mestu máli hvort menn treysta hinni nýju vísindasiðanefnd. Af framansögðu leiðir að hin leyndardómsfulla flýtimeðferð við að setja nýskipan á vísindasiðanefnd heilbrigðisráðuneytisins virðist hafa brotið mörg grundvallaratriði trúnaðartraustsins. Ef breytingarnar á skipan nefndarinnar hafa verið gerðar til að auka traust sjúklinga, almennings og vísindasamfélagsins á nefndinni hefur það að líkindum mistekist og er það slæmt.`` Þetta eru niðurlagsorð í ritstjórnargrein Læknablaðsins frá því í september og undir þau vil ég taka. Eitt af verkefnum vísindasiðanefndar er að úrskurða um álitamál sem upp kunna að koma í tengslum við samninga sem ríkisstjórnin vinnur að við Íslenska erfðagreiningu. Það skiptir mjög miklu máli að í jafnerfiðu, viðkvæmu og umdeildu máli ríki trúnaðartraust milli aðila. Þá er ég ekki einvörðungu að tala um ríkisstjórn og Alþingi eða læknasamfélagið, ég er að tala um allan almenning í landinu. Það vekur strax miklar efasemdir og enn þá fleiri spurningar þegar sá háttur er hafður á sem hér er lýst. Hv. 1. flm. frv., Þuríður Backman, vísaði m.a. í Helsinki-sáttmálann um vísindarannsóknir frá 1964, en þar segir að vísindasiðanefnd skuli vera óháð stjórnvöldum. Við sem stöndum að flutningi frv. gerum grein fyrir því í greinargerð að þetta stríði gegn þeirri samþykkt. Því með þessum breytingum er dregið úr sjálfstæði nefndarinnar og í ríkari mæli en áður er hún framlenging á ráðherravaldi. Nú eru það þrír ráðherrar sem tilnefna í nefndina, dómsmrh., menntmrh. sem skipaði skrifstofustjóra sinn eftir því sem ég best man, auk heilbrrh. Eftir sem áður skipar landlæknir í nefndina. Fyrir nokkrum dögum fór fram umræða á Alþingi um tölvunefnd og afskipti hennar af beiðni sem fram hafði komið um að starfsmenn Íslenskrar erfðagreiningar fengju aðgang að sjúkragögnum á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Um þetta hefur spunnist mikil umræða í samfélaginu, á meðal lækna og meðal almennings. Ég minnist þess að í viðbrögðum sínum lagði hæstv. heilbrrh. áherslu á að hún treysti þeim sérfræðingum sem hér ættu hlut að máli, hún treysti sérfræðingunum í tölvunefnd. En nú vakna ýmsar spurningar. Hvernig eru þeir sérfræðingar skipaðir í þær sérfræðinefndir sem eiga að gæta almannahagsmuna? Skyldi það ekki skipta svolitlu máli? Í því sambandi langar mig til að rifja upp aðra umræðu sem fram fór fyrir nokkrum dögum um þáltill. sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð flutti um umhverfismat á Fljótsdalsvirkjun, að þar skyldi farið að lögum. Þá rifjaði sá sem hér stendur upp umsagnir sem borist höfðu um svipaða tillögu þegar hún var flutt á síðasta ári. Rifjaði upp umsagnir sem komu frá Ferðamálaráði Íslands. Annars vegar frá 10. nóv. 1998 þar sem segir stutt og skorinort, með leyfi forseta: ,,Samþykkt var á fundi framkvæmdastjórnar að senda jákvæða umsögn og hvetja til samþykktar þingsályktunarinnar.`` Svona ályktaði Ferðamálaráð 10. nóv. 1998. Árið 1999, 17. ágúst ályktaði Ferðamálaráð aftur um nákvæmlega sömu tillögur að efnisinnihaldi þótt rökstuðningur hafi verið gerður ítarlegri og fyllri. Þá segir, með leyfi forseta: ,,Með tilliti til þess að málið er flókið og viðamikið ákveður Ferðamálaráð að unnið verði að því að skilgreina hagsmuni ferðaþjónustunnar á svæðum norðan Vatnajökuls með sérstöku tilliti til orkuvinnslu og náttúruverndar. Er formanni og framkvæmdastjóra falið að setja á laggirnar vinnuhóp til að taka saman í skýrslu grunn að slíkri skilgreiningu. Gert er ráð fyrir að vinnu starfshópsins verði lokið fyrir 1. desember 1999.`` Hið einfalda og skýra mál er nú skyndilega orðið mjög flókið. Flókið og viðamikið. Þarf að setja nefndir í málið til að taka afstöðu til þess hvort eigi að taka undir það hvort umhverfismat skuli fara fram. Hvað hefur breyst í millitíðinni? Hvað skyldi hafa breyst í millitíðinni? Það voru komnir nýir sérfræðingar til sögunnar, það var það sem hafði breyst. Fyrri nefndinni veitti formennsku Birgir Þorgilsson. Í síðari nefndinni var kominn annar formaður. Hann er titlaður hv. í þessum sal og heitir Tómas Ingi Olrich. Hver skyldi vera varaformaður Ferðamálaráðs nú um stundir? Það skyldi þó aldrei vera hv. þm. Jón Kristjánsson, þingmaður Framsfl. á Austurlandi? Hæstv. heilbrrh. Þegar ráðherrar tala um að þeir treysti sérfræðingum sínum þá fara menn að leggja við hlustir, að sjálfsögðu gera menn það. Þegar það gerist að hæstv. heilbrrh. hefur forgöngu um að reka vísindasiðanefnd, leysa hana frá störfum --- reka hana, þá vakna enn fleiri efasemdir, ekki bara um vísindasiðanefnd heldur um framgöngu hæstv. heilbrrh. í málinu. Það fór ekki fram hjá nokkrum manni í tengslum við umræðuna um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði að vísindasiðanefnd, eða meiri hluti hennar vegna þess að hún var klofin, vildi standa vaktina fyrir almenning og gæta almannahagsmuna. Það fór mjög fyrir brjóstið á stjórnvöldum, svo mjög að með einu pennastriki er hún sett af í sumar. Þetta eru svo ólýðræðisleg og svo óvönduð vinnubrögð að mönnum verður hreinlega orðfátt. Er það ekki áhyggjuefni þegar nær allir aðilar sem málið snertir mótmæla þessum vinnubrögðum? Síðan er okkur boðið upp á það að ríkisstjórnin beri fullt traust til nefndarmanna, það séu svo góðir sérfræðingar komnir á stólana, væntanlega með stimpla á lofti. Þess vegna leggjum við fram þetta frv. um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga. Við leggjum til að ekki verði lengur háð ráðherravaldi, ekki lengur háð reglugerðarvaldi ráðherra hvernig skipað er í nefnd á borð við vísindasiðanefnd heldur verði það beinlínis bundið í lög. Við leggjum til að skipanin verði með nákvæmlega sama hætti og var áður en hæstv. heilbrrh. rak nefndina í sumar. En við vekjum jafnframt athygli á því að til greina komi við nánari skoðun að gera á þessu breytingar, opna nefndina enn betur fyrir fulltrúum almennings. Við erum til viðræðu um hvernig best verði að því staðið. Þetta eru í stuttu máli áherslur okkar í tengslum við málið og við vonumst að sjálfsögðu til þess að það hljóti samþykki á Alþingi.

Virðulegi forseti. Áður en við ræðum það mál sem er á dagskrá langar mig aðeins að leiðrétta hv. þm. Ögmund Jónasson sem sagði áðan að ég hefði sagt fyrir skömmu að ég treysti vel sérfræðingum. Það var rétt haft eftir en þegar ég tala um sérfræðinga akkúrat af því tilefni sem hann vitnaði í, þá er ég líka að tala um lækna og sérfræðinga á Sjúkrahúsi Reykjavíkur sem er málið skylt. Ég vil ekki að sú ræða sé tekin úr samhengi þegar þetta viðkvæma mál er hér til umfjöllunar. Hér er til umfjöllunar frv. um breytingar á lögum um réttindi sjúklinga en árið 1997 var samþykkt á hinu háa Alþingi lög um réttindi sjúklinga sem var mjög til bóta varðandi réttarstöðu sjúklinga í þessu landi. Í kjölfar þess var samþykkt reglugerð um vísindasiðanefnd og vísindasiðanefnd hefur starfað síðan 1997. Fljótlega eftir að vísindasiðanefnd fór að starfa kom í ljós að mikil þörf var fyrir slíka nefnd og að útvíkka þyrfti starfshlutverk hennar. Með því þurfti að sjálfsögðu að breyta reglugerðinni sem í gildi var svo að vísindasiðanefnd fengi aukið eftirlitshlutverk, svo eitthvað sé nefnt af því sem brýnt var að breyta. Þegar umræðan fór í gang kom fram sterk vísbending um að rétt væri að menntmrn. fengi fulltrúa í vísindasiðanefnd af því að menntmrn., eins og hv. þm. vita, er ráðuneyti vísinda. Í kjölfar þess þótti rétt að dómsmrn. fengi þarna einnig fulltrúa vegna persónuverndarinnar. Þegar þetta kom upp í umræðunni þá kynntum við okkur hvernig þetta er í löndunum í kringum okkur og víðast er þetta nákvæmlega svona. Það að vísindasiðanefnd hafi verið rekin er að sjálfsögðu alrangt því að þáverandi formaður vísindasiðanefndar fylgdist með starfinu og kynnti bæði í apríl og maí þær reglugerðarbreytingar sem voru fyrirhugaðar. Það er ýmislegt fleira sem greinilega er mikill misskilningur í gangi um. Sérstaklega langar mig að nefna Helsinki-sáttmálann sem hér hefur verið vitnað í oftar en einu sinni í umræðunni. Hv. þm. sem hér hafa talað hafa sagt að í Helsinki-sáttmálanum standi að slík nefnd þurfi að vera óháð stjórnvöldum. Nú langar mig að lesa úr þýðingu Arnar Bjarnasonar frá árinu 1994 hvað stendur nákvæmlega um þetta atriði, og með leyfi forseta stendur í sáttmálanum: ,,Þær reglur skal senda til umfjöllunar í óháðri nefnd sem sérstaklega skal skipuð í þessu skyni og er nefndinni ætlað að veita umsögn og leiðbeiningar. Nefndin skal vera óháð rannsóknaraðilum`` --- ég endurtek: óháð rannsóknaraðilum --- ,,og þeim er kosta rannsóknina. Þessi óháða nefnd skal starfa í samræmi við lög og reglur þess lands þar sem rannsóknin fer fram.`` Þessu er búið að snúa upp í að nefndin eigi að vera óháð stjórnvöldum. Nú komum að atriði sem hér hefur borið á góma, að þessi nefnd sé háð stjórnvöldum af því að stjórnvöld skipi í nefndina. Nú er það svo með ótal margar viðkvæmar nefndir að stjórnvöld skipa þær en að sjálfsögðu er full ástæða til að treysta þeim einstaklingum sem þar starfa, að þær séu ekki háðar stjórnvöldum á einn eða annan hátt. Mig langar að lesa upp nöfn þeirra sem í vísindasiðanefnd starfa: Formaður er Ingileif Jónsdóttir líffræðingur, Karl Kristjánsson læknir er í þessari nefnd, Lovísa Baldursdóttir hjúkrunarfræðingur, Gísli Baldur Garðarsson lögfræðingur og Stefán Baldursson skrifstofustjóri. Varamenn eru Þórður Harðarson, prófessor og læknir, Ólöf Ásta Ólafsdóttir ljósmóðir, Gunnar Matthíasson sjúkrahúsprestur, Ragnheiður Bragadóttir, dósent í lögum, og Gísli Ragnarsson aðstoðarskólameistari. Starfsmaður nefndarinnar er dr. Þorvarður Arnórsson líffræðingur. Ég ætti kannski að enda eins og ég byrjaði og segja að ég treysti þessum sérfræðingum. Þar með er ég ekki að segja að þeir sem áður voru í vísindasiðanefnd hafi ekki staðið sig í stykkinu. Það gerðu þeir svo sannarlega og ég vil ekki... 

Hæstv. forseti. Það er nöturlegt hlutskipti að þurfa að ræða þessa hluti núna eftir á. Í rauninni er mjög ósvífið að tefla fram þessum einstaklingum sér til varnar en þó ætla ég að leyfa mér að segja að af þeim sem hér voru taldir upp minnist ég nokkurra sem hafa haft uppi áróður fyrir Íslenska erfðagreiningu á liðnum mánuðum. Ég leyfi mér að efast um heilindi stjórnvalda og hæstv. ráðherra og ráðuneytisins í þessum efnum. Það er ekki einleikið að þeim sem hafa haft uppi gagnrýni á þennan fyrirhugaða samning sem ríkisstjórnin er að gera við Íslenska erfðagreiningu skuli vikið til hliðar. Varðandi sérfræðingana og tilvitnun mína í ræðu hæstv. ráðherra um að hún treysti sérfræðingum, þá man ég ekki betur en hún væri að vísa til sérfræðinga í tölvunefnd. Sé hins vegar litið til sérfræðinga almennt voru það sérfræðingar á Sjúkrahúsi Reykjavíkur sem höfðu vit fyrir sérfræðingum ráðuneytisins. Að það skuli borið á borð að hér sé á ferðinni sjálfstæð nefnd þegar hæstv. menntmrh. í ríkisstjórn skipar skrifstofustjóra sinn en sjálfstæðir aðilar á borð við Siðfræðistofnun háskólans, Læknafélagið, hjúkrunarfræðinga og Lagastofnun eru sviptir réttinum til að tilnefna. Fulltrúar hæstv. ráðherra eru settir í nefndina og síðan á að bera á borð fyrir okkur að þar sé komin alvöru sjálfstæð nefnd. Hins vegar er ég farinn að skilja hvað hæstv. ráðherra á við þegar sérfræðingar gerast traustsins verðir.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að þetta kemur gagnagrunnsmálinu ekki nokkurn skapaðan hlut við. Þetta er algerlega óskylt og umræða um gagnagrunnsmálið hefur ekki farið fram í vísindasiðanefnd í meira en ár. Ég endurtek að það kemur málinu ekkert við. Ég fór yfir það áðan hvers vegna þurfti breyta reglugerðinni. Ég tel gott að fá málið í umræðu. Ég held að það sé gott að yfir það verði farið í nefnd. Það rétta mun koma í ljós og það er einmitt það sem þarf. Það þarf að hreinsa málið. Það hefur aftur og aftur komið fram að menn hafa miklar ranghugmyndir um málið og ég tel að það muni skýrast í meðferð málsins í nefnd.

Herra forseti. Þetta kemur gagnagrunnsmálinu ekkert við, segir ráðherra. Vísindasiðanefnd á að úrskurða um álitaefni sem upp kunna að koma í tengslum við fyrirhugaðan samning um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði. Sá samningur er nú í smíðum. Þess vegna er þetta hitamál. Hvernig stendur á því að hæstv. ráðherra var að tíunda það áðan að þessi nefnd væri óháð Íslenskri erfðagreiningu? Einfaldlega vegna þess að um það spyrja menn sjálfa sig og aðra. Að sjálfsögðu kemur þetta því við. Ráðherrann getur ekki vikið sér undan því. Í framhaldi af því, þar sem sekúndurnar eru ekki alveg hlaupnar frá mér, er margt mjög undarlegt að gerast í samskiptum hæstv. heilbrrh. við læknastéttirnar og sérfræðinga ef því er að skipta. Fyrir fáeinum dögum var haldið læknaþing. Hæstv. heilbrrh. hunsaði það og menn spyrja sig: Hvers vegna? Menn eiga auðvelt með að finna skýringarnar. Það titrar allt vegna vantrausts manna á heilbrrn., ríkisstjórninni og hæstv. ráðherra vegna samninga við Íslenska erfðagreiningu um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði. Það er mergurinn málsins.

Virðulegi forseti. Hér er talað um læknaþing sem ekki er kannski beint á dagskrá en fyrir skömmu var aðalfundur Læknafélags Íslands og ég sat þann fund svo þeim misskilningi sé eytt. Sennilega er hv. þm. að vísa í annan fund þar sem fullar skýringar hafa verið gefnar á fjarveru fulltrúa í heilbr.- og trmrn.

Hverjar voru þær?

Hv. þm. fullyrti áðan að reglum um vísindasiðanefnd hefði verið breytt vegna gagnagrunns á heilbrigðissviði. Vísindasiðanefnd kemur ekkert að samningum um gagnagrunn. Það gerir tölvunefnd. Ég veit að hv. þm. veit þetta en ég vil endurtaka að ég er viss um að þegar þetta mál fer í nefnd, þá eyðir hún þeirri tortryggni sem uppi er í málinu.

Herra forseti. Ég kem hér upp vegna orða hæstv. heilbrrh. um hvernig skipað er í nefndir. Hvaða áhrif hefur það á útkomu og starf nefndanna? Auðvitað skiptir það máli eins og hv. 13. þm. Reykv., Ögmundur Jónasson, sagði áðan og nefndi þá til Ferðamálaráð og breytingu á formennsku í því ráði. Það hefur sitt að segja. Vísindasiðanefndin sú fyrri var skipuð á þann hátt, að mínu áliti og margra annarra, að segja má að hlutlausir aðilar hafi komi að vinnunni. Með tilnefningu frá Háskóla Íslands, mismunandi deildum og landlæknisembættinu auk fulltrúa heilbrigðisstétta. Þetta er sú skipan sem við getum helst talað um sem hlutlausa nefnd í þessu sambandi. Það þurfti að útvíkka hlutverk vísindasiðanefndarinnar. Hvernig er hægt að útvíkka hlutverk hennar með því að fækka, hafa þar fulltrúa ráðuneytanna og hvar er fulltrúi eða sérfræðingur sem hefur yfirsýn yfir lífvísindi? Eftir þeirri upptalningu á fulltrúum í nefndinni gat ég ekki séð að þar væri sérfræðingur í erfðavísindum. Hæstv. ráðherra las úr þýðingu á Helsinki-sáttmálanum að nefndin skuli vera óháð hagsmunanefnd. Það er rétt en í alþjóðlegum siðareglum er einnig getið um að hún skuli vera óháð stjórnvöldum.

Virðulegi forseti. Hér er áfram gagnrýnt hvernig skipað er í nefndina. Ef menn líta á t.d. hvernig skipað er í slíkar nefndir á Norðurlöndunum, þá er það gert á ýmsan hátt. Sums staðar sitja meira að segja stjórnmálamenn í vísindasiðanefndum. Það er því allur gangur á því. En samkvæmt stjórnskipulagi á Íslandi er þetta mjög eðlilegt og ef við lítum á aðrar nefndir eins og t.d. tölvunefnd, þá er skipað í hana með þessum hætti. Hv. þm. spurði hvar vísindin ættu sæti í nefndinni. Væri farið aftur yfir nöfnin þá held ég að hv. þm. mundi átta sig á því að þarna eru vísindamenn. Þarna eru læknar og hjúkrunarfræðingar, og ýmsir sérfræðingar. Ég held því að samsetning nefndarinnar sé alveg prýðileg, enda hefur það komið í ljós.

Herra forseti. Alþjóðasiðareglur lækna taka á miklu fleiri þáttum en hér hafa komið fram. Ég fór yfir hlut vísindasiðanefndar varðandi miðlægan gagnagrunn. Hæstv. heilbrrh. segir að vísindasiðanefnd komi ekki að samningum um miðlægan gagnagrunn. Það hljóta að vera þar uppi mjög viðkvæmar siðferðilegar spurningar þegar kemur að samningagerð. Hvernig á að semja um samkeyrslu á mismunandi gagnagrunnum, genabanka, ættfræðibanka og heilsufarsupplýsingum? Hver á að geta svarað þeim siðferðilegu spurningum sem koma upp? Þetta snýst ekki bara um peninga. Þetta eru mjög viðkvæm mál og mér þykir miður að heyra hæstv. heilbrrh. segja að vísindasiðanefnd komi þar ekki að. Ég ætla a.m.k. að vona að heilbrrn. og fulltrúar ráðuneytisins ráðfæri sig við vísindasiðanefnd þegar kemur að þessum viðkvæmu málum. Ég held að það verði of seint þegar búið verður að semja.

Virðulegi forseti. Nú held ég að ég verði að biðja hv. þm. að lesa lögin um gagnagrunn á heilbrigðissviði vegna þess að ef um samkeyrslu væri að ræða, þá sér tölvunefnd um persónuverndina og fengi það hlutverk að svara því.

Herra forseti. Staðreyndin er sú að vísindasiðanefnd á að úrskurða um ýmis álitamál sem upp kunna að koma í tengslum við miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði. Það er staðreynd málsins. Það skiptir máli að hún njóti trausts. Það gerir hún ekki eftir þær breytingar sem hafa verið gerðar. Ég held sannast sagna, herra forseti, að allir hljóti að sjá í gegnum þennan málflutning, eins gagnsær og hann er. Við höfðum vísindasiðanefnd sem skipuð var samkvæmt tilnefningum frá læknadeild Háskóla Íslands, frá Siðfræðistofnun Háskóla Íslands, frá lagadeild Háskóla Íslands, frá Líffræðistofnun Háskóla Íslands, frá Félagi ísl. hjúkrunarfræðinga og Læknafélagi Íslands en sjöundi maður var skipaður af heilbr.- og trmrh. Nú erum við komin með nefnd sem er tveimur einstaklingum færri. Þrír ráðherrar skipa í nefndina. Það er dómsmrh., menntmrh. sem skipaði skrifstofustjóra sinn og heilbrrh. Síðan kemur landlæknisembættið einnig þar við sögu. Að sjálfsögðu liggur í augum uppi að þetta er miklu þrengra og í ríkari mæli en áður framlenging á framkvæmdarvaldinu. Hugsunin á bak við vísindasiðanefndir er að gera þær eins óháðar hagsmunaaðilum og kostur er, þeim sem sinna rannsóknum eða hafa þar ábyrgð á hendi. Það eru að sjálfsögðu stjórnvöld sem voru nú að gera samning við rannsóknaraðila um afnot af heilsufarsupplýsingum íslensku þjóðarinnar. Auðvitað skiptir máli að nefndin sé óháð þeim aðilum þannig að hún njóti trausts. Það gerir hún ekki og mér finnst það vesöl framsetning á málinu að tefla þessum einstaklingum fyrir sig og segja: Er þetta ekki allt óskaplega gott fólk og virt? Ég leyfi mér að fullyrða og endurtaka þá fullyrðingu mína að sumir þeirra sem þarna eru nefndir hafa haft uppi málflutning og áróður varðandi gagnagrunn á heilbrigðissviði og Íslenska erfðagreiningu. Ég leyfi mér að fullyrða það. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort einhver könnun hafi farið fram á því að þarna séu engin tengsl á milli. Ég hef varpað þeirri spurningu fram bæði í blaðagreinum og hér á Alþingi hvort ýmsir lykilmenn í heilbrigðisþjónustunni sjái sér einhverja hagnaðarvon í að stuðla að samningum við Íslenska erfðagreiningu um afnot af heilsufarsupplýsingum íslensku þjóðarinnar. Slíkar spurningar vakna. Ég er ekkert einn um það að spyrja hvaða fjárhagslegu hagsmunir kunni að hanga á spýtunni og hvort sérfræðingar sem starfa í íslenska heilbrigðiskerfinu séu farnir að selja sjúkraskýrslur eða sjúkragögn. Það er eðlilegt að um þetta sé spurt. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. heilbrrh. hvort athugun hafi farið fram á þessu. Hefur farið fram könnun á þessu? Ég minnist þess að ég fékk upplýsingar um það á sínum tíma að þess hefði verið farið á leit við Sjúkrahúsið á Akureyri að fá upplýsingar um einstaklinga sem þar hefðu verið á geðdeild til að setja inn í einhverjar rannsóknir sem tengdust Íslenskri erfðagreiningu. Ég spurði ráðamenn á sjúkrahúsinu hvort rétt væri að þessar óskir hefðu komið fram og ég fékk staðfestingu á því að svo hefði verið. Ég spurði hvort menn ætluðu að verða við slíkum óskum en mér var sagt að það yrði ekki gert. Viðkomandi kvaðst vera andvígur því. Nú leyfi ég mér að spyrja hæstv. heilbrrh.: Hefur farið fram athugun á þessu, hver hlutur íslenskra lækna er og hvaða fjárhagslegan ávinning þeir kunna að sjá í fyrirhugðum samningum? Er að undra að menn spyrji þegar fréttir af þessu tagi berast og þegar jafnfullkomið ábyrgðarleysi og við verðum nú vitni að frá fulltrúa ríkisstjórnarinnar er fyrir hendi. Ég treysti þessu fólki, segir hæstv. ráðherra, telur upp nöfnin og vitnar í rannsóknartitlana. Ég treysti þessu fólki. Auðvitað viljum við treysta þessum einstaklingum, við viljum treysta öllum einstaklingum. En við viljum búa svo um hnútana þegar skipað er í nefndir sem eiga að gæta almannahags að sem flestir óháðir aðilar, stofnanir og samtök komi þar við sögu til að fyrirbyggja misnotkun valdsins. Þess vegna var leitað til Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands, til lagadeildar Háskóla Íslands, til Lífræðistofnunar Háskóla Íslands, til Félags ísl. hjúkrunarfræðinga og Læknafélagsins. Þess vegna var leitað til þessara aðila. Vill ekki hæstv. heilbrrh. skýra fyrir þinginu og þjóðinni hvers vegna þeim aðilum var ekki lengur treystandi til að skipa í vísindasiðanefnd? Hvers vegna þurfti að fela valdið í hendur hæstv. menntmrh., Birni Bjarnasyni, svo hann gæti skipað skrifstofustjórann sinn og hæstv. heilbrrh. og hæstv. dómsmrh. gætu skipað sína fulltrúa? Hvers vegna var tilnefningarvaldið tekið frá þessum aðilum? Hæstv. ráðherra verður að skýra það fyrir Alþingi og þjóðinni. Ég ítreka spurningu mína og krefst þess að fá við henni svar: Hefur verið gerð könnun á því hvaða læknar hafi gert samkomulag við Íslenska erfðagreiningu og hvort þeir fara með gögn út af sjúkrahúsum og sjúkrastofnunum inn í þetta samstarf? Hver er fjárhagslegur ávinningur fyrir stofnanir þeirra eða hugsanlega fyrir þá persónulega? Hefur verið gerð á þessu könnun? Við erum að tala um fyrirtæki sem veltir miklum fjármunum og það berast fréttir af verðmæti hlutabréfa upp á milljarða kr. og tugi milljarða. Hér er um mikla fjárhagslega hagsmuni að tefla. Þegar við leggjum áherslu á að þeir aðilar sem sinna eiga eftirlitshlutverki fyrir almenning séu skipaðir þannig að um þá ríki traust, þá er lesin upp fyrir okkur nafnaruna. Okkur er sagt að þetta sé allt prýðisfólk. Ég efast ekkert um það. En málið snýst ekkert um það. Málið snýst um að ríkisstjórnin og hæstv. heilbrrh. hefur svipt þá sem ég hefði haldið að væru óumdeildir réttinum til að tilnefna í nefndina. Það er það sem hefur gerst og því erum við að mótmæla og það er því sem Læknasamtökin hafa verið að mótmæla og fulltrúar aðila á borð við Mannvernd sem njóta trausts í þessu máli. Þeir hafa verið að mótmæla þessu fyrirkomulagi líka og við erum að leggja til að sami háttur verði hafður á og áður um skipan í nefndina. Nú þarf hæstv. ráðherra að skýra fyrir Alþingi og þjóðinni hvers vegna tilnefningarrétturinn var tekinn frá þessum aðilum.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég minna hv. síðasta ræðumann á að hann hefði átt að vitna rétt í Helsinki-sáttmálann í greinargerð sinni með þessu frv. sem liggur frammi. Það eitt gerir hans mál nokkuð snúið og jafnvel tortryggilegt. Hv. þm. sagði áðan að það væri mikilvægt að þeir sem kæmu að málinu væru óháðir rannsóknaraðilum en segir jafnframt að honum finnist rétt að þeir komi flestir frá Háskóla Íslands sem er auðvitað rannsóknarstofnun. Varðandi lýðræðið sem hv. þm. talaði um áðan þá spurði hann hvort gerð hefði verið könnun á því hvort þeir sem nú sætu í vísindasiðanefnd hefðu verið með eða móti gagnagrunni.

Eða ættu hagsmuna að gæta.

Eða ættu hagsmuna að gæta.  Hv. þm. spurði líka hvort gerðar hefðu verið kannanir á því hvort farið hafi verið ólöglega með sjúkragögn út af sjúkrahúsunum. Það hefur heldur ekki verið gerð könnun á því þar sem við felum stjórnendum sjúkrahússins að bera ábyrgð á því. Hér hefur ýmislegt komið fram sem mér finnst vera dálítið sérstakt og einkum þegar jafnvirðulegur þingmaður og hér stóð uppi áðan leggur fram frv. sem er með greinargerð með svo miklum göllum sem ég benti á áðan.

Herra forseti. Efnislega er vitnað rétt í Helsinki-sáttmálann. Ég ætla ekki að eyða frekari orðum á það. Þetta er orðhengilsháttur af hálfu hæstv. ráðherra. Hitt skiptir meira máli, að hæstv. ráðherra neitar að skýra okkur frá því hvers vegna þessir óháðu aðilar eins og Siðfræðistofnun Háskóla Íslands, Læknafélagið, Hjúkrunarfélagið, læknadeildin og lagadeild Háskóla Íslands, eru sviptir réttinum til að tilnefna í nefndina. Síðan þegar spurt er um hvort athugun hafi verið gerð á því hvaða samningar læknar eða hópar lækna hafa gert við Íslenska erfðagreiningu um notkun á sjúkragögnum Íslendinga, þá leyfir hæstv. ráðherra sér að vísa þessu einfaldlega frá og segja: ,,Mér kemur þetta ekki við. Við hljótum að treysta þeim sem stýra sjúkrastofnunum.`` En á ekki hæstv. ráðherra að bera ábyrgð á og hafa eftirlit með þessum málum? Og ef Alþingi eða alþingismenn óska eftir upplýsingum af þessu tagi þá á að veita þær. Ég spyr því í framhaldinu: Er hæstv. heilbrrh. reiðubúin að beita sér fyrir því í ljósi þeirra orða sem hér hafa fallið að slík athugun fari fram? Er hæstv. ráðherra reiðubúin að beita sér fyrir því að athugun fari fram á því hvort einstakir læknar, hópar lækna eða stofnanir, hafi samið við þetta fyrirtæki eða önnur um afnot af sjúkraskýrslum Íslendinga fyrir greiðslu?

Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þm. veit að stjórnendur sjúkrastofnana bera ábyrgð á þeim gögnum sem þar eru. Varðveisla gagna sem eru á sjúkrastofnunum er á ábyrgð sjúkrastofnananna. Ef minnsti grunur væri um að menn nýttu þessi gögn ólöglega þá væri að sjálfsögðu farið í það. Ég mundi þann sama dag og ég hefði minnsta grun um það láta landlækni rannsaka slík mál.

Herra forseti. Sá grunur hefur komið fram. Hann hefur verið viðraður í þessum ræðustól nú og ég skil hæstv. heilbrrh. svo að athugun muni fara fram, að hún muni fela landlæknisembættinu að rannsaka þetta.

Herra forseti. Í upphafi máls míns fór ég yfir nokkra grundvallarþætti sem lúta að siðferði í rannsóknum og ég ætla að fara yfir þessa þætti aftur: Að persónuverndin sé tryggð. Það er númer eitt. Lögin um miðlægan gagnagrunn hljóta að koma inn í þessa umræðu núna því að þeir samningar sem fram undan eru eru hvað viðkvæmastir varðandi siðferðilegar spurningar. Deilur hafa verið um það hvort hægt sé í raun og veru að tryggja persónuvernd, hvað þá þegar samkeyra á nokkra gagnabanka. Að þátttaka einstaklinga sé háð upplýstu og staðfestu samþykki. Að sjúklingurinn hafi fengið upplýsingar um áhættu ásamt eðli og tilgangi rannsóknarinnar. Staðfest samþykki þarf fyrir öllum rannsóknum, einnig þeim sem koma til vegna grunnrannsóknar. Fram hjá þessu göngum við. Að hægt sé að hætta þátttöku hvenær sem er. Deilt er um hvort við getum eingöngu hætt hvenær sem er og þar með verði allar upplýsingar sem séu þegar skráðar í miðlægan gagnagrunn þar áfram eða hvort við getum dregið þær út. Þetta er ekki ljóst enn þá. Að rannsóknin nýtist þeim sem taka þátt í henni eða þeim stað, svæði eða landi þar sem rannsóknin er gerð. Þessi skilyrði eru heldur ekki uppfyllt vegna þess að það á að vera hægt að selja þær niðurstöður sem koma út úr miðlægum gagnagrunni og við höfum ekki hugmynd um það fyrir fram hvert þær verða seldar eða hverjum þær nýtast, hvað þá heldur að við vitum í hvaða rannsóknum við ætlum með þöglu samþykki að taka þátt í. Að siðanefndir séu pólitískt óháðar og án hagsmunatengsla. Þegar við erum komin svo langt að vera búin að samþykkja lögin um miðlægan gagnagrunn og ganga fram hjá eins mikilvægum þáttum og ég hef lesið hér upp og eru grundvallaratriði sem snúa að siðferði, þá er von að maður sé á vaktinni og hræddur um að gengið sé fram hjá fleiri þáttum. Því er svo mikilvægt að við getum treyst vísindasiðanefnd og að hún sé alveg örugglega þannig saman sett eða þannig skipuð að hægt sé að tala um óháða nefnd. Við höfum fram að þessu treyst tilnefningu frá Háskóla Íslands þegar við erum að tala um óháðar nefndir. Og tilnefningar fagfélaga hjúkrunarfræðinga og lækna inn í þessa nefnd eins og hún var áður skipuð áttu að tryggja þeirra sjónarmið varðandi eins mikilvægar siðferðilegar spurningar og hér er um að ræða. Ráðherra segir að ég eigi að lesa lögin betur um miðlægan gagnagrunn. Ég er búin að lesa þau fram og til baka. Það er tölvunefndar að semja og það er tölvunefndar að fara yfir það og samþykkja hvaða gagnabankar eru samkeyrðir --- það er ekki vísindasiðanefndar --- og það er vissulega áhyggjuefni því að þarna koma kannski stærstu spurningarnar upp. Hvað má samkeyra? Hvað viljum við að fari í þetta frá íslensku þjóðinni sem er með þöglu samþykki búin að samþykkja allt? Ef vísindasiðanefnd á ekki að koma að samningi um samkeyrslu mismunandi gagnagrunna þá líst mér illa á framhaldið. Eins og málum er háttað núna varðandi þessar siðferðilegu spurningar eða siðferði í vísindum hjá okkur, er hrædd um að við verðum jafnvel á enn hálli ís í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég get ekki látið hjá líða að koma upp í umræðu um frv. sem hér er til umfjöllunar, frv. til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga, sem gengur út á það að vísindasiðanefndin eða skipan þeirrar nefndar eins og hún var þangað til í sumar verði endurreist. Mig langar til að fara nokkrum orðum um aðdraganda þessa máls vegna þess að ég er ný á Alþingi og horfði á lögin um gagnagrunninn fara hér í gegn sem áhorfandi úti í samfélaginu á síðasta ári. Lög um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði voru samþykkt á hv. Alþingi á síðasta þingi. Um frv. voru miklar deilur. Það var mikið skrifað, margt sagt og mikið og hatrammlega tekist á um grundvallaratriði, mörg sjónarmið voru viðruð og greinilega erfitt að ná sáttum á milli þeirra sjónarmiða sem uppi voru. Það lá við að þjóðin yrði þreytt á öllum þessum málflutningi um gagnagrunn á heilbrigðissviði, hvort hann ætti að vera miðlægur eða dreifður, hvort tölvunefnd eða vísindasiðanefnd ætti að sjá um þetta eða hitt. Þessi umræða fór út á afskaplega faglegar eða tæknilegar brautir. Málið var þvælt í sölum Alþngis aftur á bak og áfram þangað til þjóðin og ég efast ekki um þingmenn líka voru orðnir ruglaðir. Fólk var orðið ruglað á öllum þessum málflutningi. Það átti erfiðara með að taka afstöðu til málefna þessa lagafrv. eftir því sem tíminn leið, eftir því sem fleiri sjónarmið komu fram um málið. Á endanum virtist það vera svo að stjórnarandstaðan gæfist upp í málinu. Andófið á Alþingi var skyndilega lagt af. Það var búið að þvæla málið svo mikið að fólk gafst upp við umræðuna. Það sama má segja um þjóðina. Þjóðin gafst upp á að fylgja þessu eftir og gafst upp á því að reyna að skilja þetta. Og eftir þetta, þegar fólk var orðið ruglað og þreytt, átti erfitt með að gera upp hug sinn og sjónarmiðin orðin svona mörg og átökin svona mikil, þá liggur mér við að segja að það hafi litið þannig út út á við að lögunum hafi á endanum verið troðið niður í kokið á þjóðinni. Þannig upplifði maður það úti í samfélaginu að hér í þessum sal hefði nánast verið beitt ofbeldi við að koma þessum lögum í gegn og manni rann til rifja að sitja úti í samfélaginu og sjá og upplifa máttleysi stjórnarandstöðunnar á endanum, á lokasprettinum í þessu máli. Það upphófust ýmis átök úti í samfélaginu eftir að frv. um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði var orðið að lögum. Læknafélag ályktar. Félag er stofnað sem heitir Mannvernd. Greinar fara að berast frá útlöndum. Fréttir fara að berast frá útlöndum um að hér hafi hræðilegir hlutir átt sér stað. Sú saga gengur fjöllunum hærra að jafnvel ákveðnir heilbrigðisháskólar neiti íslenskum stúdentum um inngöngu af því að það umhverfi sem stjórnvöld á Íslandi bjóða læknum upp á sé ekki boðlegt og þess vegna fái fólk ekki að læra til læknis í virtum háskólastofnunum í útlöndum. Alls kyns sögur fóru á kreik. Þetta ól enn á óöryggi þjóðarinnar gagnvart þessu máli og á tortryggni þjóðarinnar gagnvart stjórnvöldum. Enn nötrar þjóðin af óöryggi gagnvart þessu máli. Til vitnis um það voru viðbrögð þjóðarinnar þegar hæstv. heilbrrh. í sumar rak eða setti af þá vísindasiðanefnd sem hafði þó starfað um um það bil tveggja ára skeið, og skipaði nýja. Það fer að hrikta í stoðunum. Fólk fer að spyrja spurninga og segir: ,,Hvað er hér í gangi?`` Enn einu sinni er vakin upp tortryggni og óöryggi þjóðarinnar gagnvart þessum málum. Fólk spyr: ,,Er gagnagrunnurinn svona hættulegur? Eru slagsmálin sem hafa geisað í samfélaginu ekki bara þess virði að halda þeim áfram? Skoðanir manna sem eru andvígir eða hafa verið á móti þessum gagnagrunni og því hvernig staðið hefur verið að málum ganga í endurnýjun lífdaga. Fólk fer enn að skrifa greinar. Aftur gýs upp stór flaumur greinaskrifa og fólk er farið að spyrja: ,,Er þetta í alvöru svo stórt mál að verið sé að tala um að veita stóru fyrirtæki einkaleyfi á því að versla með heilbrigðisupplýsingar um mig og börnin mín, foreldra mína, fjölskyldu mína?`` Ég skil óöryggi þjóðarinnar og ég skil tortryggni þjóðarinnar mætavel. Tæplega 13 þúsund manns eru nú þegar búnir að segja sig úr þessum gagnagrunni og mér skilst að enn standi straumur fólks til landlæknis sem segir sig úr grunninum. Aðgerð ráðherra frá því í sumar þar sem vísindasiðanefnd er afsköffuð elur enn á þessari tortryggni gagnvart stjórnvöldum og óöryggi þjóðarinnar gagnvart öllu þessu máli. Aðgerð af þessu tagi er líka til þess fallin að auka vantraust þjóðarinnar á þeim hugmyndum og þeirri lífssýn sem liggur að baki lögunum um gagnagrunn á heilbrigðissviði og sem liggur að baki því sem er að gerast í verslun með upplýsingar af því tagi sem þessi gagnagrunnur býr yfir. Þetta er eldfimt mál og stórhættulegt mál og ég treysti því að heilbrn. hafi með sér það veganesti sem til þarf til að taka virkilega djúpa og vel ígrundaða afstöðu til frv. sem hér liggur frammi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um sérstakar aðgerðir í byggðamálum. Þetta er 10. mál þingsins á þskj. 10 og flm. ásamt með mér eru allir hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Ég sakna þess nú reyndar, herra forseti, að hæstv. forsrh. á þess ekki kost að vera viðstaddur við upphaf umræðunnar en vona þó að hann geti komið inn í umræðuna á síðari stigum. Eins og kunnugt er heyra byggðamál og málefni Byggðastofnunar undir hæstv. forsrh. Ég tel engu að síður mikilvægt að þessi umræða geti hafist og byggðamálin komist á dagskrá. Ég vil því nýta mér þetta tækifæri til að mæla fyrir tillögunni og vona að hér geti skapast umræður um þetta brýna mál. Herra forseti. Fyrst um rökstuðning fyrir því að nauðsyn sé á að grípa til sérstakra byggðaaðgerða umfram og til viðbótar því sem í gangi er í þjóðfélaginu í þessum efnum. Ég held að flestum sem til þekkja sé það ljóst og um það sé ekki ágreiningur að ófremdarástand ríkir í þessum efnum í landinu. Byggðaröskun og fólksflótti af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins hefur aukist ár frá ári nú um alllangt skeið eða frá og með árinu 1993. Undanfarin þrjú ár hafa hartnær 2 þús. manns flutt af landsbyggðinni inn á höfuðborgarsvæðið á ári, umfram þá sem flutt hafa í gagnstæða átt. Í fylgiskjölum með tillögunni er þetta nokkuð rakið. Þar má m.a. sjá hvernig ástandið hefur farið versnandi jafnt og þétt frá og með árinu 1993 en þá urðu þessir búferlaflutningar minnstir á síðari árum, fóru niður í um 500--550 manns, og höfðu þá reyndar farið lækkandi nokkurn veginn samfellt frá árinu 1988. Síðan snerist þetta við og það mjög harkalega. Fólksflutningarnir jukust um mörg hundruð manns á milli ára á árunum 1994, 1995, 1996, 1997. Núna á árunum 1996, 1997 og 1998 og væntanlega einnig á því ári sem nú er að líða eru þetta 1.700--2.000 manns á hverju ári og ekkert sem bendir til að breyting verði á þeirri þróun. Ef litið er á ástandið eftir einstökum svæðum þá er ljóst að þar er einnig um gífurlegar blóðfórnir að ræða í tilviki einstakra byggðarlaga. Þannig hafa a.m.k. tvö svæði í landinu á sl. 10 árum, frá árinu 1988--1998, misst yfir 20% íbúa sinna burtu. Þetta á við um sunnanverða Vestfirði eða Barðastrandarsýslu og þetta á við um Dali. Í suðurfjörðunum á Austfjörðum er þessi tala 20%, í Strandasýslu mínus 19%, í Vestur-Húnavatnssýslu 14%, í Vestur-Skaftafellssýslu 13%, á miðsvæði Austfjarða 11% og svo mætti áfram telja. Þessar tölulegu staðreyndir, herra forseti, tala sínu máli. Og þó ljóst sé að margir samverkandi þættir séu þarna að baki þá getur niðurstaðan af því að skoða tölurnar ekki orðið nema ein og aðeins ein. Hún er sú að í þessum efnum ríkir ófremdarástand. Tilburðir stjórnvalda til að sporna við þessari þróun hafa reynst afar haldlitlir, m.a. vegna þess að aðgerðir hafa ekki fylgt orðum. Það vantar ekki að menn hafi viljað gera ýmislegt gott í þessum efnum í orði kveðnu. Má þar t.d. vitna til byggðaáætlunar stjórnvalda sem í gildi var á árunum 1994--1997 þegar þessi óheillaþróun fór einmitt hríðversnandi ár frá ári. Þá átti m.a. að gera sérstakt átak í að fjölga störfum í opinberri þjónustu á landsbyggðinni. Þegar uppgjör fór fram á þessu tímabili kom í ljós að hið gagnstæða hafði gerst. Öll ný störf í opinberri þjónustu höfðu orðið til á höfuðborgarsvæðinu. Það þarf ekki að taka fram, herra forseti, að þetta ástand og allt það óréttlæti sem því fylgir gagnvart þolendunum er í hrópandi ósamræmi við grundvallarmarkmið um jöfnuð og jafnrétti þegna samfélagsins. Eitt meginmarkmið stjórnvalda á að mati okkar flutningsmanna að vera að tryggja sem mestan jöfnuð í launum, lífskjörum og öllum aðstæðum, að meðtöldu aðgengi að undirstöðuþjónustuþáttum. Skorturinn á því að þessi markmið séu uppfyllt veldur því m.a. að ástandið í byggðamálunum er eins og raun ber vitni. Aðstaða fólks víða á landsbyggðinni og sérstaklega í afskekktum byggðarlögum er einfaldlega miklu lakari hvað varðar þessa undirstöðuþætti. Það sýna vandaðar kannanir. Ég leyfi mér í því sambandi að benda á úttekt Stefáns Ólafssonar lektors sem unnin var fyrir Byggðastofnun fyrir um einu og hálfu ári síðan. Það er vaxandi meðvitund um það, herra forseti, þrátt fyrir allt, hversu þjóðhagslega óhagkvæm þessi þróun er, hversu gífurlega mikill og dýr herkostnaðurinn er fyrir samfélagið allt. Lauslegir útreikningar sem gerðir voru á höfuðborgarsvæðinu fyrir skemmstu bentu til að kostnaðurinn fyrir sveitarfélög hér við að taka á móti hverjum nýjum íbúa sem flyst inn á svæðið í þessum miklu þjóðflutningum væri á bilinu 3--5 millj. kr. fyrir hvern einstakling. Þetta er kostnaður þess sveitarfélags sem tekur við flutningunum. Þá er ótalinn kostnaður þeirra sveitarfélaga sem missa frá sér fólkið og allir þeir erfiðleikar sem þar skapast í tekjufalli og vannýttum fjárfestingum. Þá er enn ótalinn kostnaður einstaklinganna sjálfra sem þurfa að koma sér upp húsnæði, koma sér fyrir á nýjum stað og yfirgefa oftar en ekki verðlausar eða verðlitlar eignir í þeim byggðarlögum sem þeir eru að flýja. Þegar allt er samandregið er ljóst, herra forseti, að herkostnaðurinn af þessari röskun er gífurlegur fyrir þjóðarbúið. Hann er nær því að mælast í milljarðatugum en milljörðum að mínu mati. Það er enginn vafi á því að þetta er eitt af því sem heldur niðri lífskjörum í landinu og veldur því að við meiri erfiðleika er að glíma en ella þyrfti við að bæta afkomu einstaklinga, sveitarfélaga og jafnvel ríkissjóðs sjálfs. Að óbreyttu, herra forseti, getur ekkert annað gerst en að á næstu 15--25 árum verði byggðahrun í fjölmörgum byggðarlögum ef ekki heilum landshlutum. Ætli menn að bera á móti þeirri staðreynd þá bendi ég þeim á að beita einföldum reglum um framreikning þeirra talna sem nú liggja fyrir og sýna þróunina eða öllu heldur öfugþróunina, afturförina sl. 10--15 ár. Jafnlangt tímabil eða 10 ár í viðbót, 15--25 ár, fara það langt með að tæma fjölmörg byggðarlög í landinu að óbreyttu að ekkert annað getur gerst en byggðin hrynji saman. Ég held að menn eigi að horfast í augu við þennan veruleika eins og hann er. Þó að það sé leitt að þurfa að segja þetta og maður gerir það svo sannarlega ekki að gamni sínu að draga myndina upp, þá er hún svona. Staðreyndirnir eru ósköp einfaldlega blákalt og borðleggjandi svona og það verður að horfast í augu við þær eins og þær eru. Kosti það það sem kosta vill. Það þarf ekki að ræða, herra forseti, hversu gífurlegt áfall það yrði fyrir íslenskt þjóðarbú ef svo fer að ekki takist að snúa þessari óheillaþróun við og varna því að nákvæmlega þetta gerist sem ég lýsti. Fari svo þá stöndum við frammi fyrir því að afskrifa gífurlegar fjárfestingar, gífurlegan þjóðarauð sem liggur bundinn í uppbyggingu og fjárfestingum, bæði samfélagslegum og einkafjárfestingum, á þessum svæðum. Það sem er enn verra er að þá mundi verða tjón sem mjög erfitt gæti reynst að bæta fyrir. Við afskrifum þá framtíðarmöguleika sem liggja fólgnir í búsetunni í viðkomandi byggðarlögum með öllu því sem með þeim fer svo ekki sé minnst á þá félagslegu, sögulegu og menningarlegu þætti sem þessu eru tengdir og öll þau verðmæti af þeim toga sem fara forgörðum með hverri einustu byggð sem deyr. Allt ber að sama brunni, herra forseti, að mati okkar flutningsmanna. Það er leitun að betri fjárfestingu í landinu en þeirri að gera allt sem hægt er til að snúa þessari þróun við. Ég fullyrði að arðsemi árangursríkra byggðaaðgerða, þó varið sé til þeirra miklum fjármunum, getur verið nánast ómæld fyrir þjóðarbúið eins og þessir hlutir blasa við okkur nú. Ég tel rétt að undirstrika að í raun er það ekki hugsun okkar flutningsmanna að hefja fólksflutninga í stórum stíl í öfuga átt heldur að stöðva þá röskun sem í gangi er, koma á nýjan leik á jafnvægi í búsetuþróun í landinu þannig að byggðarlögin geti að breyttu breytanda notið almennt eigin viðkomu og þar sé fjölgun nokkurn veginn í samræmi við það sem landsmönnum er að fjölga á hverjum tíma. Við leggjum því til, herra forseti, og hikum ekki við að leggja til, að varið verði allverulegum fjármunum árlega næstu fjögur árin í sérstakar byggðaaðgerðir til viðbótar því sem í gangi er, til viðbótar því sem felst í hinni samþykktu byggða\-áætlun stjórnvalda, til viðbótar þeim tillögum sem fulltrúar stjórnmálaflokkanna komu sér saman um á Alþingi á síðasta vetri og tengdir voru svonefndri kjördæmabreytingu og til viðbótar öðru því sem uppi kann að verða. Að okkar mati snýst þetta um að grípa til svo umfangsmikilla aðgerða að þær í sjálfu sér breyti í grundvallaratriðum aðstæðum fólks á landsbyggðinni til hins betra. Það er það sem þarf til. Um leið ættu þær að vera því fólki sönnun þess að stjórnvöldum sé alvara með að snúa þessu við og það er ekki síður það sem þarf að gera eigi árangur að nást. Það er að breyta andrúmsloftinu og það er að blása mönnum á nýjan leik í brjóst kjark og trú á framtíðina í þessum byggðarlögum, að menn hafi það á bak við sig að stjórnvöldum sé alvara í að stöðva byggðaröskunina. Við leggjum því til, herra forseti, að gripið verði til umfangsmikilla aðgerða en þær bera þess nokkuð merki að þær eru hugsaðar sem viðbótaraðgerðir við það sem fyrir er. Þess vegna eru ekki lagðar til t.d. frekari aðgerðir hvað varðar jöfnun húshitunarkostnaðar eða námskostnaðar á framhaldsskólastigi vegna þess að við viðurkennum að það sem við komum okkur saman um að því leyti á liðnum vetri er vissulega verulegt skref í rétta átt. 1. Að lagðar verði 1.000 millj. kr. árlega í fjögur ár til eflingar og nýsköpunar atvinnulífs á landsbyggðinni í formi framlaga til atvinnuþróunarfélaga. 2. Að lagðar verði 1.000 millj. kr. til viðbótar árlega úr ríkissjóði til frekari flýtingar almennra vegaframkvæmda en nú er fyrirhuguð. 3. Að sett verði í gang umfangsmikil áætlun í jarðgangagerð með framkvæmdum sem hefjist á Austurlandi eins og til hefur staðið og síðan einnig í beinu framhaldi eða samsíða á Norðurlandi og Vestfjörðum. 4. Að veitt verði árlega 500 millj. kr. til stuðnings félagslegri þjónustu og rekstri fjárhagslega veikburða sveitarfélaga. Einn vandinn sem við er að glíma er sá að fjölmörg fjárhagslega veikburða sveitarfélög eru að kikna undan þeim byrðum sem þau bera við að halda uppi eðlilegri þjónustu við erfiðar aðstæður á sínum svæðum. 5. Að veitt verði árlega 500 millj. kr. til að bæta fjarskipti og efla flutningsgetu grunnnetsins til að tryggja að öll byggðarlög landsins njóti jafnræðis í fjarskiptaþjónustu bæði hvað varðar verð og gæði. 6. Að varið verði árlega allt að 300 millj. kr. til þess að koma á og efla framhaldsnám og fjarnám í afskekktum byggðarlögum. Það stendur fjölmörgum slíkum byggðarlögum verulega fyrir þrifum að allir unglingar á framhaldsskólaldri þurfa að fara burtu til náms. 7. Að varið verði árlega allt að 150 millj. kr. til að efla heilsugæslu og tryggja mönnun heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. 8. Að varið verði árlega allt að 150 millj. kr. í átak til að dreifa störfum í opinberri stjórnsýslu og þjónustu um landið. Úr því að einkaaðilar geta sett upp fjölmörg fyrirtæki á sviði fjarvinnslu vítt og breitt um landið ætti stjórnvöldum og hinu opinbera ekki að vera vandinn að gera það sama. 9. Að veitt verði árlega 150 millj. kr. í viðbót til að koma þriggja fasa rafmagni í öll byggðarlög og allar sveitir landsins í staðinn fyrir þann niðurskurð sem þar er núna fyrirhugaður samkvæmt fjárlagafrv. Síðan eru þrír liðir sem lúta meira að stefnumótun eða slíkum þáttum. 10. Að hraðað verði stefnumótun í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum. 11. Að hraðað verði endurskoðun á tekjulegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga. 12. Að gerð verði úttekt á mögulegum breytingum í skattamálum sem gætu átt þátt í að efla atvinnu og treysta forsendur byggðar á landsbyggðinni. Við leggjum svo til að lokum, herra forseti, að að þremur árum liðnum skuli meta árangurinn af framangreindum aðgerðum og stöðu byggðamála almennt í landinu. Á grundvelli þeirrar úttektar skuli ríkisstjórnin leggja fyrir Alþingi tillögur um framhald aðgerða eftir því sem aðstæður þá bjóða, þ.e. þetta þurfi ekki endilega að vera einungis fjögurra ára átak þó það sé lagt upp sem slíkt í byrjun, heldur gæti þar orðið framhald á allt eftir því hvernig staðan væri að þessum þremur árum liðnum. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni umræðunni verði tillögunni vísað til hv. allshn., geri ég ráð fyrir, eins og byggðamál hafa gengið til á þingum að undanförnu en þó gæti komið upp sú staða ef breyting yrði gerð á forræði byggðamála að önnur þingnefnd tæki þar við og þá treysti ég því að fyrir því yrði séð að tillagan færi til réttra aðila ef svo bæri undir.

Herra forseti. Það er fjölmargt í þessu máli sem ég tel að falli mjög að þeim hugmyndum sem við höfum í Frjálslynda flokknum um styrkingu byggðar á landinu. Það er þó eitt atriði sem ég vil vekja athygli á, það er 3. liður sem er um vegagerðina. Auðvitað hefði verið miklu betra ef framkvæmdir við jarðgöngin á Austfjörðum væru þegar hafnar. Í raun er dapurlegt til þess að vita að jafnmiklar og góðar samgöngubætur eins og jarðgöng eru og við höfum reynslu af á Vestfjörðum skuli hafa stöðvast með þeim hætti sem hefur orðið út um hinar dreifðu byggðir landsins. Þess vegna væri mikið fagnaðarefni ef menn kæmust nú í gang sem allra fyrst þannig að þeir sem þurfa virkilega á svona samgöngumannvirkjum að halda væru komnir aftur í einhverja röð um það. Þannig hagar til í kjördæmi mínu, á Vestfjörðum, að þar verða málin best leyst með því að þora að nefna önnur jarðgöng. Það er eins og það megi ekki nefna önnur jarðgöng af því að búið er að gera ein. Menn eru enn þá að baksast við að kortleggja einhverja vegi yfir fjöll í algeru tilgangsleysi fyrir framtíðina. Þess vegna mundi ég vilja segja það enn á ný að vissulega hefði verið miklu betra ef menn hefðu ekki verið að telja upp röðina Norðurland, Vestfirðir, en málin á Austfjörðum væru komin lengra.

Herra forseti. Ég get tæplega kallað þetta svar við andsvari því að ég er svo rækilega sammála hv. síðasta ræðumanni sem nokkur getur verið. Ég hef reynt að malda í móinn og andæfa því á Alþingi undanfarin ár að ekki væri staðið við þau plön sem lögð voru á sínum tíma og gengu út á tiltekna röð þessara framkvæmda sem þá tókst gott pólitískt samkomulag um, þ.e. að jarðgöng um Ólafsfjarðarmúla kæmu fyrst, síðan jarðgöng á Vestfjörðum og síðan jarðgöng á Austurlandi í beinu framhaldi. Þannig voru málin lögð upp og á þeim grundvelli varð sá friður um þá röð sem raun bar vitni. Það var óþurftarverk, það er ekkert hægt að kalla það annað á íslensku en óþurftarverk að rjúfa þá samstöðu sem þannig skapaðist og í raun tefja fyrir framþróun þessara mála um mörg ár. En frammi fyrir því stöndum við nú. Ef menn hefðu í beinu framhaldi af framkvæmdum á Vestfjörðum, sem lauk árið 1996 eins og menn muna, því að þá voru göngin vígð, hafist handa á Austurlandi og þar hefðu staðið framkvæmdir í þrjú ár þá væru Siglfirðingar kannski í þann veginn að fá upphaf framkvæmda sinna í gang. Þá gæti verið orðið talsvert styttra í Hrafnseyrarheiðina, sem ég geri ráð fyrir að hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sé m.a. að hugsa sérstaklega um, en við stöndum frammi fyrir nú. Þetta var m.a. það sem ég var að reyna að andmæla og andæfa gegn á sínum tíma þegar ljóst var að byrjað var að myndast gat í þá framkvæmdaáætlun sem áður hafði verið sett upp. Að sjálfsögðu hefði það ekki munað því sem við hefðum ekki getað haldið út í samfelldum framkvæmdum með nokkur hundruð millj. kr. fjárveitingum árlega ef pólitískur vilji hefði verið fyrir hendi. Herra forseti. Reyndar er líka dapurlegt að heyra fulltrúa sömu flokka og hafa drepið þessu máli á dreif á Austurlandi koma nú og vera að gera við það gælur að Austfirðingar fái kannski jarðgöng ef þeir taki við álverinu og virkjunum.

Hæstv. forseti. Vissulega er það svo að á Vestfjörðum hafa menn rætt um jafnræðið sem hv. þm. Steingrímur Sigfússon nefndi hér áðan en ég hefði talið að rétt væri að fara aftur yfir málin á Vestfjörðum og kortleggja hvernig menn fara í raun að því að tengja Vestfirði með einni gangagerð við þjóðvegi landsins og innbyrðis á milli svæða. Ég held að það sé hægt en menn hafi ekki þorað að hugsa þá hugsun vegna þess að við fengum okkar skammt langt inn á næstu öld í göngum á Vestfjörðum.

Herra forseti. Að sjálfsögðu er rétt og skylt að fara mjög vandlega yfir málin áður en ráðist er í stórar fjárfestingar eins og jarðgöng eru. En ég nefndi þetta vegna þess að það er sú gangaframkvæmd vestra sem oftast er nefnd í mín eyru og margir töldu að fyrr yrði þessu ekki vel fyrir komið en þar væri myndaður hringur sem tengdi þá jafnframt norður- og suðursvæðið. Þar er Hrafnseyrarheiðin óneitanlega mikill þröskuldur eins og hún er í dag sem þyrfti ekki ýkjalanga eða dýra gangagerð til þess að ryðja úr vegi. Auðvitað eru skipulögð vinnubrögð og sæmileg samstaða um þessi mál mjög mikilvæg og þeim mun mikilvægari sem um dýrar framkvæmdir er að ræða sem verður ekki ráðist í eða koma ekki til nema á vissum stöðum á landinu. Þess vegna var og er þeim mun meiri eftirsjá að því en ella að ekki skyldi takast að halda samfellt áfram skynsamlegri framkvæmdaáætlun þannig að menn gætu þó í öllu falli, þó að biðin væri löng, treyst því að röðin kæmi að þeim á réttum tíma og þeir yrðu ekki sviknir og ekki skildir eftir. Um það snýst málið ef menn eiga að geta haft trú á áætlanagerð og framkvæmdaröð, þ.e. að þeir hlutir haldi. Þó það bili ekki nema einu sinni verður mikið tjón gagnvart því að menn fyllast tortryggni og verða hræddir um sig og byrja að reyna að ota sínum tota, komast fram fyrir aðra svo sem skiljanlega þegar menn sjá hvað það getur orðið mönnum dýrt að vera aftastir á listanum. Að vísu, herra forseti, ef mig minnir rétt á að heita svo að í gangi sé að búa til einhvers konar framkvæmdaáætlun um jarðgangagerð og það er vel en henni þyrfti að hraða, jafngífurlega mikilvægar og þessar ákvarðanir eru fyrir þau svæði sem í hlut eiga. Það er alveg ljóst að það er afgerandi fyrir byggðaþróun á Austurlandi, á Vestfjörðum og á Mið-Norðurlandi og þá sérstaklega fyrir Siglufjörð hvernig þessum hlutum verður skipað á næstu árum.

Herra forseti. Aðeins út af ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þar sem hann vitnar í eitthvert samkomulag um hvernig röð jarðgangaframkvæmda skuli vera í framtíðinni þá spyr ég hann eftir því hvar það samkomulag er til. Það er ekkert samkomulag til um framkvæmdaröð á jarðgöngum á Íslandi eða framkvæmdir við jarðgangagerð á Íslandi. Það er ekkert samkomulag þó eitthvað hafi verið gert í reykherbergjum í hv. Alþingi einhvern tíma á árum áður, þó að gert sé eitthvert munnlegt samkomulag, þá er það ekkert samkomulag sem stenst fyrir hinu háa Alþingi um framkvæmdaröð í þessum málaflokki. Ég spyr hvar það samkomulag er þingfest sem hér er verið að tala um. Ég hef hvergi séð það og það væri gaman ef hægt væri að benda á það í þingskjölum hv. Alþingis.

Herra forseti. Það er nú einmitt það sem er hægt að gera og það er eiginlega dapurlegt að þurfa aftur og aftur að koma upp og svara þessum sömu spurningum sem hæstv. fyrrv. samgrh. Halldór Blöndal var manna duglegastur við að halda fram, að þetta væri allt saman bull og vitleysa, hvergi væri neitt til á pappír um það að tiltekin framkvæmdaröð í jarðgangagerð í landinu hefði verið ákveðin. Hún var ákveðin í vegáætlun árið 1989, hún var ákveðin í vegáætlun árið 1991 og forsendur tillögu til langtímaáætlunar í vegamálum á sama ári byggja á þessu sama. Þetta er útgangspunktur samskipta við samtök sveitarstjórnarmanna á þessum árum og um það geta vitnað bæði fundir og fundargerðir, t.d. á fundum þáv. samgrh. með Fjórðungssambandi Vestfjarða og Samtaka sveitarfélaga á Austurlandi enda vita menn það væntanlega og muna að án verulegra athugasemda voru þessar áætlanir afgreiddar á Alþingi og þá lágu þessi mál svona. Fjárveitingar ár eftir ár byggðu á þessari röð þar sem um var að ræða fjárveitingar til undirbúningsrannsókna á Austurlandi en fjárveitingar sem breyttust í framkvæmdafjárveitingar á Vestfjörðum þegar framkvæmdunum var lokið í Ólafsfjarðarmúla. Þetta liggur algerlega fyrir, herra forseti, og hægt er að fletta upp á þessu í tillögunum sjálfum, í nefndarálitunum, í framsöguræðum samgrh. o.s.frv. Menn geta sagt að þetta sé ekki samkomulag í þeim skilningi að farið hefði verið með löggjörning og menn látnir skrifa undir hann enda er það ekki venjan í þessum efnum. En að svo miklu leyti sem venjan hefur verið að festa í sessi tiltekna framkvæmdaröð, og það hefur verið gert með þessum framkvæmdaáætlunum, vegáætlunum og langtímaáætlunum, þá var það gert og þetta var röðin. Ég held að hyggilegra væri af mönnum að koma þá og segja að þeir séu ósammála þessari röð og að þeir vilji að þessu sé breytt heldur en koma endalaust og segja að þetta hafi ekki verið svona.

Herra forseti. Ég tek undir það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fjallaði um að fyrrv. samgrh. Halldór Blöndal marglýsti því yfir og margfór í gegnum þau gögn að þetta er hvergi staðfest hér eða skjalfest á Alþingi að einhver framkvæmdaáætlun um jarðgangagerð á Austurlandi skyldi koma næst á eftir Vestfjarðagöngum. Það er hvergi til. Og þó að einhver samgrh., sem getur vel verið að hafi verið hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, hafi fjallað um það úr þessum ræðustól að eitthvað slíkt stæði til eða fjallað um 3--4 millj. til undirbúningsrannsókna, þá er ekki þar með sagt að samþykkt sé frá hinu háa Alþingi um að þau jarðgöng eða þessi tiltekna framkvæmd skyldi vera næst á dagskrá. Það er hvergi neitt um það. Og ég held að það sé langbest að vitna í orð fyrrv. samgrh. um að þetta var hvergi til og þarf ekkert að vera að karpa um það. Við landsbyggðarmenn eigum ekki að vera að karpa um hvað kemur næst. Við eigum að takast á um það að koma framkvæmdum í gang. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram hjá hv. þm. sem um þetta hafa fjallað að það er vissulega dapur tími sem hefur liðið frá því að Vestfjarðagöng voru kláruð og ekkert verið gert í þessum málum.

Herra forseti. Mér finnst hv. þm. Kristján L. Möller vera óheppinn með heimildarmann þegar hann ber aðallega fyrir sig hæstv. fyrrv. samgrh., Halldór Blöndal. Hvaða maður er það? Það er sökudólgurinn sjálfur. Það er sá maður sem ber mesta ábyrgð á því að einmitt jarðgangaframkvæmdunum á Austurlandi var drepið á dreif og væntanlega er hv. þm. Kristján L. Möller ekkert sérstaklega ánægður með það eða telur hann að það komi til með að flýta fyrir göngum til Siglufjarðar að ekkert hefur núna verið gert í fjögur ár? Nei, auðvitað ekki. Það er eiginlega alveg borðleggjandi að þau verða einmitt þeim fjórum árum seinna á ferðinni en ella hefði getað orðið. Það þýðir auðvitað ekki að tala svona um þetta þegar staðreyndirnar liggja algerlega á borðinu hvað sem hv. þm. Kristján L. Möller reynir að segja og hvað sem hæstv. fyrrv. samgrh., Halldór Blöndal, reynir að segja. Í vegáætlun 1989 komu þessar framkvæmdir í fyrsta skipti inn. Þá eru þær í fyrsta skipti settar inn sem stórverkefni. Þá er farið að setja í það fjárveitingar til að undirbúa framkvæmdir á Vestfjörðum og fara af stað með undirbúningsrannsóknir á Austurlandi. Í vegáætlun 1991 og í drögum, tillögu að langtímaáætlun 1991 eru þessar framkvæmdir sýndar í þessari röð og áætlað hvað það muni kosta að gera jarðgöngin á Vestfjörðum og síðan jarðgöng á Austurlandi. Þá er sett framkvæmdafjárveiting á Vestfirðina og framkvæmdirnar hefjast innan við ári síðar eins og menn muna. Sem betur fer voru Vestfjarðagöngin boðin út áður en stjórnarskipti urðu árið 1991 þannig að sú ríkisstjórn sem tók við gat ekki hætt við þau og settar eru undirbúningsfjárveitingar til rannsókna á Austurlandi á hvert ár og skipuð var nefnd með þátttöku heimamanna á Austurlandi undir forustu Helga Hallgrímssonar vegamálastjóra. Alla vega var samkomulagið ekki verra en það að Austfirðingar komu af fúsum og frjálsum vilja inn í það samstarf við Vegagerðina um að nota tímann á meðan framkvæmdirnar væru í gangi á Vestfjörðum til þess að undirbúa þetta á Austurlandi og ákveða hvar yrði byrjað. Þetta eru staðreyndir, hv. þm., og það þýðir ekki að neita þeim.

Virðulegi forseti. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð leggur hér fram till. til þál. um sérstakar aðgerðir í byggðamálum. Við leggjum áherslu á að þetta eru bráðaaðgerðir sem ber að grípa til nú þegar í stað til viðbótar þeim aðgerðum og áætlunum sem annars eru í gangi með skipulögðum hætti. Mér finnst að í þeim umræðum sem átt hafa sér stað um byggðamálin geri menn sér ekki grein fyrir þeim gífurlegu stærðum sem eru á ferðinni. Það er talað um og er staðreynd að um 2.000 manns flytja árlega umfram aðflutta af landsbyggðinni og til Reykjavíkursvæðisins eða hingað til þéttbýlissvæðisins. Það er líka rætt um tölur upp á 3--5 millj. á hvern íbúa sem það kostar sveitarfélag að taka við þessum íbúum umfram eðlilega uppbyggingarþjónustu sinna íbúa. Ef við gerum ráð fyrir því að þetta séu 2.000 manns þá erum við, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon minntist á, að tala um milljarða króna. Ef við göngum út frá hærri tölunni, 5 millj. á íbúa, 5 millj. á einstakling og 2.000 manns, þá erum við að tala um tölu upp á 10 milljarða á ári bara gagnvart þessum sveitarfélögum. Gerum síðan einnig ráð fyrir því, sem er alveg öruggt mál, að það er stór kostnaður hjá viðkomandi fjölskyldu að flytja, bæði að losna við eignir sínar, kannski á niðursettu verði og kaupa sig hér inn og koma sér fyrir. Þarna er ábyggilega líka um milljónir króna að ræða á hverja fjölskyldu. Ætli þetta eigi kannski einhvern hlut í skuldastöðu heimilanna? Og það sveitarélag sem tapar þessu fólki þarf áfram að standa skil á sinni velferðarþjónustu. Við heyrðum einmitt í fréttum í morgun að verið var að gera grein fyrir skuldastöðu sveitarfélaganna, t.d. á Vestfjörðum, og talað var um hina miklu fólksflutninga og tekjutap sem eina röksemd fyrir skuldastöðunni. Við erum kannski að tala um 15--20 milljarða á ári sem fara í súginn eða hreinlega eyðast í þessari miklu byggðaröskun. Ef við gerumst svo djörf að reikna það aðeins til tíu ára, þá eru öll fjárlög íslenska ríkisins að fara þar. Gera menn sér í alvöru grein fyrir þeim fjárhagslegu stærðum sem enginn er að óska eftir? Þær aðgerðir sem helst eru gerðar í byggðamálunum er að vinna skýrslur, halda ráðstefnur og fundi um ástand og aðgerðir í byggðamálum og upplýsingum er safnað. Herra forseti. Maður hefur á tilfinningunni að það sé orðin atvinnugrein að safna skýrslum og upplýsingum og halda ráðstefnur um aðgerðir í byggðamálum. Þetta er orðin atvinnugrein fjölda fólks, fjölda sérfræðinga, heilla stofnana og jafnvel í stórum hluta ráðuneyta en ekkert er síðan gert. Það eina sem við höfum kannski upp úr allri þessari skýrslusöfnun og ráðstefnum og ég tala nú ekki um fjölmiðlaumsögnum, því að þessar skýrslur fara jú í fjölmiðlaumfjöllun, er að þá þykir sjálfsagt að fara út á land með húfu bretta niður fyrir eyru og ullarkragann upp að eyrum, í stígvélum og illa til hafðir og koma þangað gjarnan í slæmu veðri þegar fólk er að norpa í gjóstrinum. Það er dreifbýlið sem verið er að sýna. Síðan komum við hingað á Austurvöll og erum í jakka og með bindi og allt er voðalega fínt og sætt. Það eina sem slíkar skýrslur og umfjöllun virðist hafa í för með sér er að undirstrika og kalla fram neikvæða ímynd dreifbýlisfólksins sjálfs, fólksins á landsbyggðinni. Þetta er sú umfjöllun sem það fær og þetta kallar líka fram neikvæða ímynd hjá fólkinu í þéttbýlinu gagnvart landsbyggðinni. Ég segi fyrir mína hönd og það landsbyggðarfólk sem ég þekki til að viljum ekki fleiri skýrslur, við viljum ekki meiri gagnasöfnun. Um þessi mál er allt vitað. Við viljum fá aðgerðir þegar í stað sem ná til þessa fólks, fólksins sem er að taka ákvörðun um hvort það flytur burt eða ekki. Við viljum einnig fá átak til að snúa þessari ímynd við. Við teljum að margt sé gott á landsbyggðinni og vitum að gott er að búa þar. Það er gott fyrir fjölskyldufólk og börn. Það er samfélag sem við viljum hafa og erum stolt af og viljum fá að búa í og teljum auðlegð. Við viljum að þetta sé dregið fram í mun ríkari mæli en gert er í þessari umfjöllun og það verði síðan með í að taka á til að styrkja byggðirnar og verði undirtónn í þeim aðgerðum sem gripið er til. Ég harma að hæstv. forsrh. skuli ekki vera hér því að hann fer með þessi mál og ég treysti hans miklu réttsýni í að taka á þeim og það væri verðugt áður en hann missir af þeim undir annað ráðuneyti, að hann geri nú hið raunverulega stóra átak sem búið er að tala um í öll þessi ár og við bíðum eftir. Við leggjum áherslu á að það beri að draga fram þær góðu hliðar sem búsetu á landsbyggðinni fylgir. Það ber að leggja áherslu á þá samfélagslegu auðlegð sem dreifð búseta er. Sú samfélagslega auðlegð verður ekki endurheimt ef hún hrynur en sú auðlegð skapar grunn að því samfélagi sem við búum í á öllu landinu, og það er fjarri því að fólk á suðvesturhorninu hafi einhvern áhuga á slíkri byggðaröskun. Ég ætla að vitna í grein sem birtist í Morgunblaðinu 7. október og er skrifuð af Einari Sigurbjörnssyni, sem er bæjarfulltrúi Framsfl. í Garðabæ. Hann segir í upphafi, með leyfi forseta: ,,Byggðaröskun er líka vandi höfuðborgarsvæðis. Við á Stór-Reykjavíkursvæðinu verðum að gera okkur grein fyrir því að kostnaður við byggðaröskunina leggst ekki síður á íbúa höfuðborgarsvæðisins en aðra landsmenn.`` Hann leggur áherslu á að þetta muni koma fram í aukinni skattheimtu, bæði í sveitarfélögunum og hjá ríkinu. Virðulegi forseti. Það eru mörg önnur atriði sem ég hefði viljað koma inn á og fá að heyra álit hæstv. forsrh. á, þar sem málin heyra undir hann, en ég vil ljúka máli mínu með því að segja: Við viljum aðgerðir, aðgerðir sem ná til einstaklinganna, til fólksins sjálfs á landsbyggðinni. Við viljum að það ágæti sem fólgið er í dreifðri búsetu sé dregið fram og sé stutt. Það kostar stundum að halda því sem gott er.