Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 14. nóv. 1974. Ragnar Arnalds, formaður þingflokks Alþb., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Svövu Jakobsdóttur, 5. landsk. þm., sem er á förum til útlanda og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður landsk. þm. Alþb., Kjartan Ólafsson ritstjóri, taki sæti á Alþ. í fjarveru hennar.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fram fara í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Ragnhildur Helgadóttir, forseti Nd. Alþ.“ Ég leyfi mér að biðja kjörbréfanefnd að rannsaka kjörbréf og gef n. til starfa 10 mín. - 



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haft til athugunar kjörbréf Kjartans Ólafssonar ritstjóra, 1. landsk. varaþm. Alþb. N. hefur ekki séð neitt athugavert við kjörbréfið og mælir með að það verði samþ. og kjörið tekið gilt.



Kjartan Ólafsson ritstjóri hefur undirritað eiðstaf og býð ég hann velkominn til þingstarfa.



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér liggur frammi til umr., var flutt á síðasta þingi einnig, en það síðla að hún kom ekki til umr. Auk mín var þá eins og nú flm. að till. hv. 5. þm. Vestf., Karvel Pálmason, og hæstv. núv. menntmrh., sem fyrir embættissakir getur ekki verið meðflm. nú, þó að ég viti hinn sama hug hans til þessarar tillögugerðar nú sem þá. Till. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir kaupum á þyrlum, sem staðfestar yrðu á Austurlandi og Vestfjörðum. Þyrlurnar yrðu keyptar í samráði við Slysavarnafélag Íslands, slysavarnadeildirnar á Austurlandi og Vestfjörðum og Landhelgisgæsluna, enda fyrst og fremst ætlaðar til nota í þágu þessara aðila.“ Óþarft mun að hafa hér uppi langt mál til rökstuðnings þessari till. Hún fjallar um eitt þeirra verkefna sem íslenska þjóðin hefur sett hvað efst á blað nauðsynjamála sinna, eflingu sem virkasta og öruggastra slysavarna og sem allra víðast. Stórtæk áform hafa orðið að veruleika, öflug átök verið gerð, enda mikið í húfi, en þó svo ótalmargt ógert, ný tækni, aukinn hraði, breyttar lífsvenjur, allt kallar þetta og ótalmargt fleira á stöðuga árvekni í öllum slysavarnamálum, sífellt ný og aukin verkefni, sem kalla á úrlausn á ýmsan veg. Eitt þeirra tækja, sem hvað oftast heyrast nefnd nú, þegar óvænt slys eða ófarir ber að höndum, eru þyrlurnar. Notagildi þeirra við íslenskar aðstæður er ótvírætt, kostir þeirra sem öryggistækis margir og miklir. Þá sögu þarf ekki að rekja fyrir alþm., svo kunn er hún. Alhliða efling slysavarna og aukið öryggi í þeim efnum þarf að ná sem víðast til landsins alls. Þeir landshlutar, sem hér er að vikið, eru um margt með nokkra sérstöðu. Fjarlægðin frá Reykjavík með sitt þó fullkomna öryggiskerfi á okkar mælikvarða segir sína sögu, samgönguvandi fjölmargra byggðarlaga og það hve mörg þeirra eru afskekkt, staðreynd sem knýr á um það að meira og betur þurfi að hlúa að hvers konar öryggi en nú er gert. Þetta hafa íbúarnir gleggst séð, framtak þeirra að þessu beinst, m.a. því sem hér er beinlínis að stefnt, þyrlukaupum. Lengi hafa austfirðingar t.d. keppt að því marki að eignast björgunartæki og hafa unnið ötullega að því með framlögum og fjársöfnun, en verðbólgan gert hlut þessa framtaks óverulegan miðað við raungildi þess á hverjum tíma. Fyrsta og helsta verkefni þessara öryggistækja hlyti vitanlega að vera sú brýna hjálp í neyðartilfellum ýmiss konar sem nú er því miður ekki til staðar í þessum landshlutum að neinu marki. Fyrstu viðbrögðin, þau sem skjótust og öruggust eru, ráða oftlega um úrslit slíkra tilfella, skera úr um líf eða dauða, hvað eina sem þar gæti veitt lífi liðstyrk, létt mein og veitt hjálp við erfiðar aðstæður hlýtur að vera okkur öllum kappsmál, og svo ótvírætt hefur þyrlan sannað gildi sitt í hinum örðugustu tilfellum við ýmsar aðstæður að við hljótum að gera þá kröfu fyrir hönd þeirra, sem hér búa við mest öryggisleysi í einangrun og oftlega mikilli fjarlægð frá læknisaðstoð, að slíkt tæki sé tekið í notkun þeim til aukins öryggis í hvívetna. Það er rétt, að fjár er þörf hvarvetna til hinna margvíslegu verkefna samfélagsins. Hér þarf einnig til að koma fjármagn til kaupa og til rekstrar þessa öryggistækis. Við flm, teljum, að hér sé um þarfa og nauðsynlega fjárfestingu að ræða sem óþarfi sé að rökstyðja nánar frá því, svo sem það liggur í augum uppi. Við leggjum að sjálfsögðu á það áherslu, að þau þyrlukaup, sem hér er ráð fyrir gert, verði gerð í samráði við þau félagasamtök, sem ötullegast hafa að hvers kyns björgunarmálum unnið, Slysavarnafélag Íslands og félagsdeildir þess í umræddum landshlutum, og að sjálfsögðu verða það þessir aðilar sem á ýmsan veg bera hita og þunga af rekstri þyrlanna hvað björgunarstörf snertir, eins og slysavarnadeildirnar gera í öðrum greinum björgunarmála. Og þyrlan mun verða þeim hinn kærkomnasti liðstyrkur sem hugsast getur. Svo vel hafa þessi samtök unnið að réttlát umbun samfélagsins hlýtur það að vera að tryggja þeim sem bestan tækjakost til síns mikilvæga hlutverks. Við höfum einnig bent á þörf Landhelgisgæslunnar fyrir sem fjölbreyttastan tækjakost til sinna margþættu verkefna. Einn þáttur þeirra er auðvitað aðstoð í ýmsum neyðartilfellum á sjó, svo sem þegar slys ber að höndum og á skjótri aðstoð þarf að halda. Við þetta mikilsverðasta hlutverk hafa þyrlurnar sannað gildi sitt ótvírætt. En án efa yrði þetta ekki eina verkefnið sem Landhelgisgæslan gæti haft fyrir þessi þörfu tæki ef hún sinnir vel öllum sínum fjölþættu skyldum. Það er von okkar flm., að í framtíðinni verði varðskip Landhelgisgæslunnar beinlínis gerð út frá þessum landshlutum, eigi þar heimahöfn og Landhelgisgæslan þar með fast aðsetur úti á landsbyggðinni einnig. Þyrla í landshlutum samtengist vissulega þessu framtíðaráformi sem ber að hrinda í framkvæmd sem fyrst. Það þykir e.t.v. illa hæfa, en ég get ekki stillt mig um að hafa hér uppi smávegis útúrdúr, en ég vona, að það skaði ekki gott málefni. Tilefni þessa útúrdúrs er reyndar ærið og varla um málið fjallað í heild án þess að inn á hann sé farið. Ég get ekki stillt mig um að minna á það hve þessi þörfu björgunartæki hafa oft samtengst svokölluðu varnarliði ameríkumanna hér. Ekki ætla ég að fullyrða að viljandi hafi verið látið líta svo út að einn þáttur í ómissandi tilveru erlends hers hér væri þessi þáttur björgunarmála og þá það um leið að hér værum við upp á erlenda náð og miskunn komin, en oft hefur hér verið einkennilega að vikið og allur áróður þess eðlis er visvítandi ósannur og jafnframt hættulegur, - ósannur vegna þess, að á okkar íslenska mælikvarða, þótt smár sé, er sæmilegur tækjabúnaður á þessu sviði ekkert stórafrek, jafnvel þótt sú þjónusta miðist við fjærstu landshluta, - hættulegur vegna þess að e.t.v. slævir hann vilja okkar og eigið framtak til fullkominnar þjónustu af eigin rammleik. Tillöguflutningur okkar er m.a. hugsaður sem bein mótrök gegn þessum áróðri, af því að við trúum og vitum, að þetta verkefni er okkur ekki ofraun. Svo sannarlega höfum við og erum sífellt að gera meiri átök á fjölmörgum sviðum. Þetta verkefni er aðeins svo nátengt mannlegu lífi og öryggi þess, að það ætti að hafa forgang eins og björgunarmálin í heild hafa reyndar haft. Hér er á engan hátt verið að leggja neikvæðan dóm á tiltekin björgunarstörf og aðstoð þeim samfara. Aðeins er þetta enn frekari undirstrikun þess að hér eigum við sjálfir að búa sem best, eins og tillöguflutningur okkar miðar að. Margvíslegt notagildi þyrlanna mætti rekja utan þessara verkefna, sem ég hef áður minnst á. Fyrir skömmu greindu fjölmiðlar frá raflínubilunum á Austurlandi og þá hafði þar verið þyrla í öðru verkefni og til hennar hafði verið gripið góðu heilli með hinum ágætasta árangri. Framkvæmdastjóri rafveitnanna á Austurlandi kvað þyrluna sannkallaða lífsnauðsyn til að veita rafveitunum möguleika á því að lagfæra sem fyrst það sem úr skorðum gengi í illviðrum, því að ekki væri ævinlega auðkomist á þann áfangastað þar sem bilunarinnar væri að leita. Svo mikil undirstaða í mannlegu lífi er rafmagnið í dag, ylur þess og ljós, að einnig þar þarf að tryggja sem mest og best öryggi og sjá til þess að sem fyrst megi bregða við til lagfæringar og viðgerða svo að allt megi komast í eðlilegan farveg á nýjan leik. Eitt verkefni til viðbótar, sem sannarlega væri ekki aðeins íbúunum og atvinnulífi einstakra staða mikilvægt, heldur og þjóðhagslega hagkvæmt, eins og það er oft svo fagurlega orðað, skilaði beinum arði, sem við erum vist alltaf að stefna að, þótt ég vilji síður en svo gera það að neinu aðalatriði. Mér flýgur reyndar í hug sjónvarpssendirinn okkar á Gagnheiði eystra, veðra- og vindasamri. Ekki er þangað auðhlaupið oft og tíðum og sjónvarpið er þó alltént afþreyingartæki og í besta falli menningartæki í bland, og auðvitað eigum við austfirðingar, sem greiðum fullt afnotagjald þessa fjölmiðils, heimtingu á því að sitja við sama borð og aðrir landsmenn, þó að við verðum að eiga allt undir þessum sendi okkar í mörg hundruð metra hæð í vetrarbyljum og norðanroki. Þetta væri viðbótarþáttur í verkefnaskrá þyrlu ef ekki þarf að sinna öðrum verkefnum, brýnni verkefnum í svipinn. Þannig mætti lengi telja. En á hitt skal þó lögð megináhersla í lokin, sem er aðaltilgangur okkar flm., að hér er um dýrmætt öryggistæki að ræða sem getur verið ómetanlegt þegar um er að tefla líf annars vegar eða dauða og örkuml hins vegar. Of mikið verður aldrei á sig lagt af samfélagsins hálfu til að tryggja sem best öryggi þegnanna í harðri lífsbaráttu þeirra, þeirra þegna, sem leggja samfélaginu til dýrmætt framlag, en fá oft í staðinn minnstan skerf þeirra samfélagsgæða sem allir keppa að, en allir eiga að njóta jafnt. Með þetta sjónarmið í huga er till. flutt í þágu þess fólks, sem fjærst er þeirri sjálfsögðu þjónustu sem í þéttbýlinu er talin ómissandi og á einnig og ekki síður að vera það þessu fólki. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að mælast til þess að að lokinni þessari umr. verði till. okkar vísað til hv. allshn. frekar en fjvn. Ég er ekki alveg viss hvort er réttara.



Herra forseti. Það hefur komið greinilega fram á þessu þingi sem og á undanförnum árum að vandi landsbyggðarinnar er nú orðinn það almennt viðurkenndur mikill að þm. hafa flutt nú þegar margvísleg málefni sem beinast að lausn þessa vanda. Allir þeir stjórnmálaflokkar, sem fulltrúa eiga hér á þingi, hafa á einn eða annan hátt viðurkennt að það misræmi, sem ríkir í aðstöðu hinna einstöku byggðarlaga og íbúa þeirra, sé einn helsti vandi, sem við er að glíma á Íslandi á okkar tímum. Þrátt fyrir það að þetta málefni hefur hlotið svo almenna viðurkenningu sem eitt helsta viðfangsefni íslenskra þjóðmála, jafnt Alþ., ríkisstj. sem fjölmargra samtaka og stofnana í þjóðfélaginu, þá hefur ekki verið framkvæmd nein úttekt eða lýsing á því hve vandinn er mikill, hvers eðlis hann er á hinum einstöku svæðum. Fram að þessu hefur yfirleitt í stórum dráttum verið fjallað um heila landshluta og þeir bornir saman við Reykjavíkursvæðið svokallaða, en lítt greint á milli þess mismunandi vanda sem er að finna innan landshlutanna. Við höfum þess vegna, þm. SF, flutt hér till. til þál. sem felur það í sér að undirbúið verði og lagt fram á yfirstandandi þingi frv. til l. um skiptingu landsins í þróunarsvæði. Við teljum að það eigi að liggja í augum uppi að vandi einstakra byggðarlaga í hinum ýmsu landshlutum er mjög mismunandi. Vilji ríkisvaldið, löggjafarstofnunin, ríkisstj., fjármálastofnanir og aðrir þeir aðilar í þjóðfélaginu, sem fara með mál sem snerta íbúa landsbyggðarinnar, heina starfsemi sinni gagngert inn á þá braut að leiðrétta smátt og smátt það misræmi, sem ríkir í aðstöðu íbúa landshlutanna, þá verður að liggja fyrir skýr og greinargóð úttekt á því hvers eðlis vandinn er í hverju byggðarlagi og á hvern hátt hann er frábrugðinn vanda sem ríkir í öðrum byggðarlögum. Ég á erfitt með að sjá hvernig eigi að vera hægt á skipulagsbundinn og vitrænan hátt að takast á við þetta helsta vandamál íslensks þjóðfélags án þess að allir aðilar, sem með vald fara sem snertir hagsmunamál þessara byggðarlaga, hafi slíka kortlagningu vandans fyrir hendi. Eigi opinberar aðgerðir að reynast árangursríkar um lausn byggðavandans, þá verða þær að miðast að okkar dómi við slíka þróunarsvæðaskiptingu. Við höfum lagt til að þessi skipting yrði síðan lögð til grundvallar aðgerðum í fjárfestingarmálum, skattamálum, húsnæðismálum, samgöngumálum, menntamálum, heilbrigðismálum og öðrum málaflokkum, sem áhrif hafa til lausnar byggðavandans. Á þeim svæðum, þar sem byggðavandinn sé mestur, verði atvinnuuppbygging öflugri, lán til húsbygginga gerð hagkvæmari, byggingu skóla og sjúkrahúsa hraðað og aðrar opinberar aðgerðir látnar hafa forgang. Í þessari mgr. þáltill. felst grundvallarstefnubreyting í aðgerðum í byggðamálum, - stefnubreyting sem hefði það í för með sér að stjórntæki hins opinbera yrðu gerð sveigjanlegri í samræmi við byggðavandann. Þar sem sérstakleka væri talið nauðsynlegt að stuðla að fjölgun íbúanna yrðu lán til íbúðarhúsabygginga með lægri vöxtum, til skemmri tíma og jafnvel hærri að upphæð. Þar sem atvinnuleysi væri yfirvofandi og nauðsynlegt væri að gera atvinnulífið fjölbreyttara yrðu fyrirtæki, sem störfuðu á viðkomandi svæðum eða væru reiðubúin að hefja þar rekstur, látin njóta þess í formi forgangslánveitinga fram yfir fyrirtæki á öðrum svæðum. Ríkisvaldið sjálft mundi síðan í aðgerðum sínum við byggingu skóla, sjúkrahúsa og annarra þjónustustofnana láta þessi svæði hafa forgang. Því miður hefur það verið þannig á undanförnum árum og jafnvel áratugum, að aðgerðir hins opinbera í þessum málum hafa reynst meira og minna tilviljanakenndar. Þær hafa verið háðar mismunandi þrýstingi frá hinum einstöku byggðarlögum, frá þm. þessara byggðarlaga og þeim almennu sjónarmiðum, sem ríkt hafa í ríkisstofnunum og öðrum þjónustustofnunum hins opinbera á hverjum tíma. Þessar tilviljanakenndu aðgerðir hafa svo leitt til þess í reynd, að mörg svæði, fjöldi byggðarlaga, allt í kringum landið - á Austurlandi, Norðurlandi, Vestfjörðum og Vesturlandi, þar sem byggðavandinn er greinilega mestur, þar sem fólksfækkun hefur átt sér stað, þar sem atvinnuuppbygging hefur verið stöðvuð, þar sem ekki hafa verið byggð íbúðarhús jafnvel í áratugi, - á þessum stöðum hefur ríkisvaldið lítt látið til sín taka. Þessi byggðarlög hafa orðið út undan. En hinir stærri og sterkari staðir í landshlutunum, sem meira þrýstiafl hafa getað sett fram, sem meiri stuðnings og eigin fjármagns hafa getað notið, þeir hafa haldið áfram að vaxa fram úr þessum byggðarlögum. Hv. þm. landsbyggðarinnar þekkja sjálfsagt allir úr sínum kjördæmum dæmi um slík byggðarlög, - byggðarlög sem greinilega eiga mjög erfitt uppdráttar og hafa horfið í skuggann fyrir uppbyggingu annarra byggðarlaga. Ef landinu yrði skipt í þróunarsvæði í samræmi við þau ákvæði, sem við leggjum hér til, yrði a.m.k. reynt að fyrirbyggja það að slík byggðarlög yrðu út undan um áraraðir. Þá yrði gerð reglulega á 4 ára fresti heildarúttekt á öllum héruðum landsins um það hvar skórinn kreppti helst að. Þegar sú niðurstaða væri fengin mundu þau byggðarlög, sem talið væri að mestan forgang ættu að hafa, næstu 4 ár njóta þessa forgangs á öllum þeim sviðum, í atvinnuuppbyggingu, félagslegri þjónustu, húsnæðismálum og á öðrum þeim sviðum sem ríkisvaldið getur látið til sín taka á. Þegar við ræðum um byggðavandann á Íslandi og reyndum að brjóta hann til mergjar sjáum við að sá mikli þungi, sem dregið hefur fólk til Reykjavíkursvæðisins á undanförnum áratugum, er mjög margþættur. Hann er ekki einskorðaður við einhverja eina tegund þjóðfélagssviða. Hann bókstaflega nær til allra þátta mannlegs lífs. Á Reykjavíkursvæðinu er hið fjölþættasta atvinnulíf sem um getur á Íslandi. Á Reykjavíkursvæðinu eru allar helstu mennta- og menningarstofnanir landsins. Þar eru stjórnarstofnanir, þar eru fjármagnsstofnanir, þar eru þeir aðilar, sem ákvörðun taka í íslensku þjóðfélagi. Eigi að vera nokkur von til þess á næstu árum eða jafnvel áratugum að hið opinbera geti unnið á móti þessum mikla þunga, sem allir þessir þættir mynda, hinu mikla aðdráttarafli sem Reykjavíkursvæðið hefur atvinnulega, félagslega og menningarlega, þá verða að koma til miklu kerfisbundnari aðgerðir en beitt hefur verið til þessa, - aðgerðir sem fela það í sér að það sé skilgreint, bæði fyrir þjóðinni og fyrir valdhöfum á öllum sviðum þjóðfélagsins, hver vandinn er, hvar á afmörkuðum landssvæðum hann er mestur og hvaða byggðarlög eigi þess vegna að hafa forgang. Ef slíkt er ekki gert, þá er þeirri hættu boðið heim, sem eins og ég sagði áðan hefur því miður einkennt aðgerðir í byggðamálum til þessa, að það sé fyrst og fremst tilviljanakenndur samsetningur valdahagsmuna á hverjum tíma sem ræður því hvaða byggðarlög njóta þeirra aðgerða sem hið opinbera kýs að beita sér fyrir hverju sinni. Ef hv. Alþ. er, eirs og ýmislegt bendir til, reiðubúið að takast á við það í ár og á næstu árum að reyna að snúa þessari þróun við, reyna að skapa á Íslandi þjóðfélag raunverulegs jafnréttis þar sem íbúar allra byggðarlaga sitja við sama borð, þá teljum við að það sé ekki nein veruleg von til að árangur náist í því, nema vandinn sé skilgreindur á þennan hátt, á skipulagsbundinn og vitrænan hátt með því í sérstakri löggjöf reglubundið á 4 ára fresti að marka vandann með tilliti til einstakra byggðarlaga. Þessi till. til þál. felur það í sér að þessi löggjöf verði undirbúin í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga og landshlutasamtök sveitarfélaga. Við erum þeirrar skoðunar að þessir aðilar séu eðlilegustu samstarfsaðilarnir. Þeir eru fulltrúar byggðarlaganna sjálfra. Innan þeirra er að finna mestu þekkingu á hinum staðbundnu vandamálum og þessir aðilar eru í beinustum tengslum við fólkið og vandamál þess. Ég vona að þessi till. okkar verði upphafið að því að þingheimur og stjórnarstofnanir ríkisins, hvers eðlis sem þær eru, samræmi aðgerðir sinar í byggðamálum svo að við getum innan ekki allt of langs tíma sagt með sanni að okkur hafi miðað eitthvað umtalsvert áfram í átt að því að skapa raunverulegt jafnrétti allra þegna á Íslandi.