Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Nú hefst utandagskrárumræða um atvinnumál að beiðni hv. 6. þm. Norðurl. e., Jóhannesar Geirs Sigurgeirssonar. Forseti hefur fallist á að umræðan fari fram samkvæmt síðari mgr. 50. gr. þingskapa, enda liggur fyir samkomulag milli þingflokka um fyrirkomulag umræðunnar. Til að hægt verði að ljúka umræðunni er enn fremur samkomulag um að þingflokksfundir hefjist ekki fyrr en um eða upp úr kl. fimm í dag.

Virðulegi forseti. Ástæða þess að beðið er um þessa utandagskrárumræðu er sú að nú hefur um langt skeið verið beðið eftir aðgerðum ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum. Það er hlutverk ríkisstjórna að skapa atvinnulífinu eðlilegan starfsgrundvöll. Það hefur einnig verið hornsteinn stjórnarstefnu hér á landi um langt árabil að viðhalda atvinnu handa öllum. Atvinnustefnan hefur verið grundvallaratriði varðandi félagslegan jöfnuð á Íslandi. Það er samasemmerki á milli aukins atvinnuleysis, aukinnar fátæktar og aukins félagslegs misréttis. Þetta vil ég ítreka í upphafi máls míns. Íslendingar hafa aldrei sætt sig við atvinnuleysi og svo mun ekki verða nú frekar en áður. Engri ríkisstjórn verður liðið að hér verði atvinnuleysi af þeirri stærðargráðu sem við vitum af í nágrannalöndum okkar. Nú er það svo að atvinnuleysi er ekki óþekkt á Íslandi. Um langt árabil hefur verið atvinnuleysi hér. Það hefur þó fyrst og fremst verið staðbundið og/eða tímabundið, tengst grundvallaratvinnuvegi okkar fiskveiðunum og verið bundið við ákveðna staði og ákveðinn tíma. Nú bregður hins vegar öðruvísi við. Flest bendir til að hér sé viðvarandi atvinnuleysi að halda innreið sína. Það mun ég m.a. rökstyðja með því að nú á sumarmánuðunum, þegar atvinnuleysi hefur verið nánast óþekkt hér á landi, er verulegt atvinnuleysi. Í maí var atvinnuleysi 2,5%, í júní 2,6% og í júlí 2,7%. Ágúst kemur mjög svipað út og júlí. Langverst hefur ástandið verið á Suðurnesjum en þar hefur verið viðvarandi tæplega 6% atvinnuleysi í sumar og getur stefnt í tveggja stafa tölu þegar líður á veturinn að því er forsvarsmenn sveitarfélaga og atvinnufyrirtækja þar segja. Það sem hefur einnig breyst er að atvinnuleysi hefur farið vaxandi á höfuðborgarsvæðinu á síðustu mánuðum. En hvað er þá fram undan? Er þetta ekki öldudalur sem við erum að vinna okkur upp úr? Því miður gera spár fyrir næsta ár ráð fyrir um 4% atvinnuleysi sem þýðir að 4.800--5.000 manns verða án atvinnu. Því miður bendir margt til þess að þessar spár séu ekki á fullum rökum reistar og bendir flest til þess að atvinnuleysið verði enn meira. Spárnar byggja meira og minna á framreikningi og taka ekki tillit til þess að rík tilhneiging er hjá atvinnufyrirtækjum nú að hagræða og fækka fólki. Sömuleiðis bendir allt til þess að þau áhrif sem samdráttur í byggingariðnaði hefur sé vanmetinn í þessari spá. Í þessu sambandi vil ég vitna til orða hæstv. félmrh., sem hún viðhafði í sjónvarpsviðtali fyrir nokkrum dögum, þar sem hún sagði að það stefndi í svipað atvinnuleysi og er hjá nágrannaþjóðum okkar eða á bilinu 7--9%. Þetta eru hinar tölulegu staðreyndir um atvinnuleysið. Það hefur hins vegar aðra hlið og það er hin félagslega hlið og ég kom aðeins að hér áðan. Ekkert er ömurlegra fyrir fullfrískt fólk sem er tilbúið til að takast á við verkefni í þjóðfélaginu en að standa uppi og fá ekki atvinnu við sitt hæfi. Virðulegur forseti. Ég leyfi mér í þessu sambandi að vitna í viðtal við Guðmund J. Guðmundsson, formann Dagsbrúnar. Með leyfi forseta, segir svo: ,,Það er ekkert jafnfljótvirkt að brjóta menn niður eins og atvinnuleysið.`` Guðmundur J. Guðmundsson, formaður Dagsbrúnar, býst við að atvinnulausum félagsmönnum fjölgi gífurlega í haust. Hann segir að um 200 félagsmenn séu nú á atvinnuleysisbótum. ,,Ég býst við gífurlegri fjölgun atvinnulausra í október og það kæmi mér ekki á óvart að þar væri um 400 menn að ræða``, sagði Guðmundur.`` Hann segir líka að atvinnuleysi virki ákaflega misjafnlega á menn og bendir á að menn sem séu búnir að vera lengi atvinnulausir séu oft mjög illa á sig komnir. Guðmundur heldur áfram: ,,Fyrir utan að fjárhagurinn hrynji þá fyllast þeir vanmáttarkennd, gremju og vonleysi sem búnir eru að vera atvinnulausir lengi. Það er ekkert sem er jafnfljótvirkt í að brjóta menn niður. Mönnum finnst að þeim sé hafnað, þeir fara að efast um sjálfa sig og sitt ágæti.`` Svo mörg voru þau orð. Virðulegur forseti. Atvinnuleysi á sér sínar orsakir. Það má oftast rekja til stöðu atvinnulífsins. Og hver er staðan í atvinnulífinu á Íslandi nú? Í því sambandi vitna ég til orða eins af virtustu framkvæmdastjórum í fiskvinnslu á Íslandi, sem hann lét falla á fundi með þingmönnum Norðurlands og Útvegsmannafélag Norðlendinga sem haldinn var á Akureyri fyrir nokkrum vikum. Þar sagði hann, sem nú er reyndar að láta af störfum, að ríkisstjórn sem ekki skynjaði púls atvinnulífsins hlyti að fara frá. Ríkisstjórn eins og sú sem nú situr virðist ekki skynja að undirstöðuatvinnuvegirnir eru reknir með tapi, þeim er að blæða út. Hún getur ekki setið áfram, sagði þessi virti framkvæmdastjóri. Sama kvöld hlustaði ég á hæstv. forsrh. í sjónvarpinu þar sem hann lýsti því yfir að staða sjávarútvegsins nú væri ósköp svipuð og hún var árið 1990. Hann vitnaði til raungengis og til verðs á erlendum mörkuðum. En hæstv. forsrh. gleymdi að taka það með í dæmið að á þessum tíma hefur sjávarútvegurinn verið að kljást við stórkostlegan samdrátt í afla svo nemur allt upp í tugi prósenta hjá þeim fyrirtækjum sem mest hafa orðið að taka á sig. Forsrh. sagði að vandann yrði að leysa núna með frekari hagræðingu og sameiningu sveitarfélaga. Þetta voru þau úrræði sem hæstv. forsrh. hafði í þessu viðtali. Nú get ég tekið undir að það þurfi að hagræða og að það sé skylda fyrirtækja á hverjum tíma að hagræða, grípa til allra aðgerða og sameininga í þá veru ef mönnum finnst það eiga við. En ég segi aftur: Hver er staðan nú? Kemur hagræðing til greina? Er hagræðing lausnarorðið nú? Þegar svo er komið --- og nú ætla ég ekki að fara með margar tölur um afkomu fyrirtækja í sjávarútvegi --- að öflugustu fyrirtækin, þau sem hafa hagrætt á síðustu árum og hafa haft tækifæri og burði til að kaupa sér aflaheimildir, eiga ekki lengur fyrir rekstrarkostnaði og fjárhagsskuldbindingum, eins og staðan er að verða þessa mánuðina, þá þarf ekki flókna hagfræði til að sjá að svona getur ekki gengið lengur. Ef við lítum á fleiri atvinnugreinar ætla ég að fara örfáum orðum um stöðuna í landbúnaði. Þar hefur verið skipulagður samdráttur á síðustu árum og bændur tekið á sig verulega skerðingu í, að ég vil segja, góðri samvinnu við sína forustu og við stjórnvöld. Þar horfir hins vegar mjög illa nú fyrst og fremst vegna þess að þeir sem vilja eða þurfa að hverfa úr atvinnugreininni hafa ekki að neinu öðru að hverfa. Atvinnuástandið er þannig að þar heldur hver um sitt og þróunin hefur í raun stöðvast í það minnsta í bili. Auk þess glímir landbúnaðurinn nú við mikla óvissu vegna alþjóðasamninga sem ég mun ekki fara frekar út í. Hver er staðan í iðnaðinum? Því miður er hún sú að engin aukning hefur orðið í framleiðsluiðnaði nú um tuttugu ára skeið. Og samtök iðnaðarins spá, ef eitthvað er, samdrætti á næsta ári. Til viðbótar þessu vil ég vitna í og leggja að nokkru út af grein eftir Þórleif Jónsson, framkvæmdastjóra Landssambands iðnaðarmanna, sem er skrifuð í Iðnaðinn, 6. tölubl. 1992. Þar bendir Þórleifur á að ef íslensk stjórnvöld átti sig ekki á að það verði að taka til heima fyrir, að það verði að skapa framleiðslugreinunum hér á landi sambærileg starfsskilyrði við það sem gerist erlendis, ættu þeir sem eru eitthvað tvístígandi gagnvart samningnum um Evrópskt efnahagssvæði að greiða atkvæði gegn honum því það sé svo mikið grundvallaratriði að við náum því að geta skapað atvinnuvegum okkar sambærileg skilyrði og gerist annars staðar. Hér held ég að Þórleifur komi að kjarna málsins. Það verður að skapa atvinnulífinu viðunandi starfsskilyrði. Með samstilltu átaki aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnar tókst að ná niður verðbólgunni á árinu 1990. Það var ekki átakalaust en það tókst. Ef allt væri með felldu væru stjórnvöld nú að vinna að því með sömu aðilum að ná kostnaðarstigi í rekstri á Íslandi niður á hliðstætt svið og gerist í nágrannalöndum. Þetta hefði átt að vera næsta stóra verkefnið í atvinnu- og efnahagsmálum okkar Íslendinga. En hvað er ríkisstjórnin að gera og hvað hyggst hún fyrir? Ríkisstjórnin hefur sagt að grundvöllurinn að efnahagsstefnunni væri sá að draga úr umsvifum ríkissjóðs. Það ætti að skapa atvinnulífinu eðlilegan starfsgrundvöll og eftir það kæmi allt annað af sjálfu sér. Nú virðist ljóst að þetta ætlunarverk tekst ekki. Það stefnir í svipaðan halla á ríkissjóði og var á síðasta ári. Hvað stendur þá eftir? Hver eru úrræði ríkisstjórnarinnar ef þetta grundvallaratriði hefur mistekist? Ég bendi á það í framhaldi af þessu að um allan heim eru menn að átta sig á því að hugmyndafræði hörðustu peningahyggju, sem ríkisstjórn Davíðs Oddssonar byggir á, getur ekki leitt til velfarnaðar. Henni fylgir aukið misrétti og örbirgð stórra þjóðfélagshópa. Og það sem meira er að til lengri tíma litið heldur hún aftur af hagvexti. Menn þurftu ekki annað en að hlusta á hádegisfréttirnar í dag til að átta sig á að þetta er það sem Bandaríkjamenn eru að upplifa í dag og kosningabaráttan þar snýst um. En þessari úreltu hugmyndafræði heldur ríkisstjórn Davíðs Oddssonar fram af fullri hörku. Í þessu sambandi bendi ég á það, ef hæstv. forsrh. tekur meira mark á því en mínum orðum, að á síðustu vikum hefur Morgunblaðið, sem ég vil nú ekki kalla málgagn Sjálfstfl., a.m.k. ekki opinbert, margsinnis bent á þessar staðreyndir bæði í Reykjavíkurbréfi og í leiðurum. Morgunblaðið hefur séð ástæðu til að benda á að þær þjóðir sem hafa náð lengst í efnahagsmálum á umliðnum áratugum hafa farið allt aðra leið. Þær hafa stuðst við hið blandaða hagkerfi þar sem hefur verið unnið á samráðsgrunni ríkisstjórna, aðila vinnumarkaðarins og banka. Ég ætla ekki að vitna mikið í þessar greinar í Morgunblaðinu en, með leyfi forseta, ætla ég þó að lesa niðurlag í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins frá 23. ágúst þar sem búið var að vitna í reynslu Þjóðverja, Frakka og Japana varðandi uppbyggingu efnahags- og atvinnulífs þeirra. Síðan segir: ,,Reynsla þessara þriggja ríkja og þær aðferðir sem þar hafa verið notaðar eru umhugsunarefni fyrir okkur Íslendinga. Við sækjum hugmyndir okkar mjög til Bandaríkjanna og Bretlands, en það er ekki endilega víst að þær hugmyndir hæfi best íslenskum aðstæðum, hefðum og venjum. Eins og vikið var hér að framan hafa bankar alltaf haft miklu hlutverki að gegna í íslensku atvinnulífi og stjórnvöld sömuleiðis. En hafa þessi afskipti verið nægilega jákvæð? Er hægt að virkja krafta atvinnulífsins, bankanna og stjórnvalda betur að einu sameiginlegu marki en gert hefur verið.`` Þetta var grunntónninn og það sem Morgunblaðið hefur viljað leggja til málanna og reyna að leiðbeina ríkisstjórninni með að undanförnu. En hvað er til ráða? Það er eðlilegt að við sem gagnrýnum séum spurð þeirrar spurningar. Við verðum að ráðast í að lækka kostnað í íslensku atvinnulífi og það verður ekki gert öðruvísi en með nánu samstarfi aðila vinnumarkaðarins, ríkisstjórnar og nú til viðbótar bankanna. Þetta er ekki síst hagsmunamál launþega og landsbyggðarinnar þar sem þessir hópar, lægra launaða fólkið og landsbyggðin, á allt sitt undir því að það takist að koma traustum fótum undir undirstöðuatvinnuvegina. Ríkisstjórnin verður að ganga á undan með því að afnema kostnaðartengd gjöld, aðstöðugjaldið og önnur gjöld. Það vekur ekki bjartsýni að heyra þær tillögur sem nú eru uppi samfara afnámi aðstöðugjaldsins. Þær benda til að þeir sem þar vinna hafi engan skilning á þörfum grundvallaratvinnuveganna og allra síst á þörfum þess að viðhalda góðu atvinnustigi, því þær tillögur sem við höfum heyrt eru í þá veru að álögur eru auknar á þau fyrirtæki sem eru með mestan mannafla. Þetta er fyrsta skref. Síðan verður að koma á farsælla kerfi varðandi gengisskráningu. Að mínu mati verður að breyta genginu fyrst og fremst með því að lækka innlendan kostnað en síðan hef ég talið og ekki legið á þeirri skoðun minni að það beri að beita þeim heimildum sem nú eru í lögum um frjálsan gengismarkað þannig að gengisþróunin á hverjum tíma geti endurspeglast og setji pressu á stjórnvöld að bregðast við. Síðast og ekki síst verður að bregðast við skuldastöðu atvinnuveganna. Það verður að létta undirstöðuatvinnuvegunum skuldabyrðina. Það er hægt að gera á margvíslegan hátt. Að mínu mati verður lengri lánstími að koma til. Ég bendi á að meðallánstími sjávarútvegsins er einungis 4--5 ár og það sjá allir að miðað við þá miklu skuldsetningu sem þar er að slíkt getur alls ekki gengið. Í öðru lagi varðandi skuldabyrðina verður ríkisstjórnin að sjá til þess að vextir séu eðlilegir á hverjum tíma. Ég bendi á að langtímum saman á síðasta vetri voru raunvextir hér á landi 20% sem er langt umfram það sem skuldsettir atvinnuvegir þola. Varðandi skuldsetninguna ætla ég að lokum að nefna eitt atriði sem e.t.v. er öllu umdeildara. Ég sé ekki annað en að það verði að skoða þann möguleika mjög vandlega að bönkunum verði veitt víðtækari heimild en nú er til þess að eiga hlutafé í fyrirtækjum og því nefndi ég að bankarnir yrðu að koma inn í samráð núna. Það eru ekki nema tvær leiðir eftir. Önnur þeirra er gjaldþrotaleiðin sem mundi leiða af sér mun meira atvinnuleysi en það sem við búum við nú og það sem verra er, ég efast um að íslenska fjármálakerfið, bankarnir og aðrar fjármálastofnanir, mundu þola þá aðgerð. En þetta er vissulega aðgerð sem hefur kitlað marga af stuðningsmönnum núverandi ríkisstjórnar. Hin leiðin er þá sú að það verði veitt heimild til þess að bankar og aðrar fjármálastofnanir megi breyta hluta af skuldunum í hlutafé. Um þetta yrði að sjálfsögðu að setja heilsteypta og sértæka löggjöf, en þetta er hlutur sem okkur ber að skoða og ég nefni það að einmitt í þeim löndum sem ég vitnaði til áðan, þar sem þróun efnahagsmála hefur verið hvað jákvæðust hefur hlutdeild bankanna í uppbyggingu atvinnulífsins verið mjög mikil m.a. í formi eignaraðildar. Þær aðgerðir sem ég nefni hér væru mjög eðlilegt framhald þess sem fráfarandi ríkisstjórn var að vinna að með þeim árangri sem sást á rekstrarreikningi fyrirtækjanna á árinu 1990. En menn gleyma því stundum, eins og hæstv. forsrh. í sjónvarpsviðtali sem ég vitnaði til, að til viðbótar höfum við orðið að fást við verulegan aflasamdrátt sem stjórnvöld áttu fyrir löngu að vera byrjuð að takast á við. Ég ítreka því spurningu mína til hæstv. forsrh.: Hvað hyggst ríkisstjórnin fyrir til þess að létta byrðar atvinnulífsins? Hvað hyggst hún gera til þess að fleyta sjávarútveginum og fiskvinnslunni í gegnum þá erfiðleika sem nú eru fram undan? Í öðru lagi spyr ég: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera til þess að draga úr þeirri sveiflu sem nú er í hagkerfinu? Hefur hún eitthvað á prjónunum í þá veru að skapa atvinnu í landinu? Að mínu mati er það skylda ríkisstjórnar að grípa til slíkra aðgerða í stöðu eins og nú er. Ég hef bent á það úr þessum ræðustól að arðsamar framkvæmdir í vegagerð væru hlutir sem sjálfsagt væri að grípa til í þessari stöðu. Menn hafa bent á viðhaldsverkefni við opinberar byggingar og fleiri þætti þar sem stjórnvöld geta örvað. Þessum spurningum varpa ég fram vegna þess að það hefur ekkert komið fram frá hæstv. ríkisstjórn í þessa veru. Forsrh. hefur sýnt að hann er mikill fortíðarhyggjumaður. Hann hefur eytt mikilli orku, bæði sinni og annarra, í að rýna í fortíðina og reyna að finna upptök allra vandamála þar. Þetta er góðra gjalda vert, svo langt sem það nær. En ég vil minna hæstv. forsrh. á að þegar dómur sögunnar fellur um ríkisstjórnina verður ekki spurt um það hversu fær hún var í að skilgreina fortíðina. Ef svo fer fram sem horfir verður þessarar ríkisstjórnar minnst sem þeirrar sem innlagði atvinnuleysi á Íslandi.

Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns þakka ég málshefjanda fyrir að hefja umræðuna og fyrir ræðu hans sem ég hlustaði auðvitað á með athygli. Sem vonlegt var fór drjúgur hluti ræðunnar í að útskýra illsku og skilningsleysi ríkisstjórnarinnar og er ekkert við því að segja, en það var þó þakkarvert að hv. þm. fjallaði allmikið um það hvað væri til ráða. Hann lét ekki nægja að gagnrýna ríkisstjórnina heldur lét einnig í ljós skoðanir sínar og hugmyndir um hvað væri helst til ráða varðandi umræðuefnið. Ég mun víkja að því síðar en get þó sagt að flest af því sem hann nefndi, sem var allt jákvætt, eru þættir sem menn hafa einmitt verið að sýsla við að undanförnu. Ég mun víkja að því nánar síðar. Hv. þm. sagði að atvinnuástandið væri að færast á það stig sem það væri í nálægum löndum. Sem betur fer er það nú ekki svo og ekkert bendir til þess að það sé svo. Þó hefur atvinnuástandið orðið lakara hér en það hefur verið á undanförnum árum, en hvergi nálægt því sem við þekkjum til frá nálægum löndum. Allt frá lokum síðustu heimsstyrjaldar hefur atvinnuástand í landinu í rauninni verið mjög gott með fáeinum undantekningum og auðvitað tímabundnum og svæðisbundnum undantekningum. Menn muna eftir samdrætti og atvinnuleysi sem varð fyrir aldarfjórðungi í kjölfar hruns síldarstofnsins. Atvinnuleysisvandinn var sem sagt samstofna þá og hann er nú. Ekkert undarlegri þá en hann er nú. Við skulum líka minnast þess að fyrir örfáum árum bjuggum við við þensluástand. Ég minnist þess sem borgarstjóri í Reykjavík að fá iðulega skilaboð frá ríkisstjórninni um að rétt væri að fara að hægja á því þenslan væri allt að drepa í landinu. Það eru ekki mörg ár síðan ástandið var með þeim hætti, þannig að sveiflurnar hafa verið nokkrar. Fyrstu sjö mánuði þessa árs hefur atvinnuleysi mælst nokkru meira en á undanförnum árum, eða um 2,9% að meðaltali. Á sama tíma í fyrra mældist það um 1,5%. Það var athyglisvert og áberandi og gaf tilefni til nokkurs ótta en það dró lítið úr atvinnuleysi yfir sumarmánuðina eins og við höfum jafnan átt að venjast á Íslandi. Ef horft er fram í tímann þá eru spár um atvinnuleysi nokkuð misvísandi en sýna þó, því miður, áþekka þróun. Þannig hefur Vinnuveitendasamband Íslands látið í ljós þá skoðun að atvinnuleysi á næsta ári gæti orðið á bilinu 4--6%, þarna skakkar að vísu mjög miklu. Félag ísl. iðnrekenda er með nokkuð varkárari spá eða um 3,8% atvinnuleysi og reyndar spáir Félag ísl. iðnrekenda öfugt við aðra spámenn að hagvöxtur verði nokkur á næsta ári. Því spáir hvorki Vinnuveitendasambandið né Þjóðhagsstofnun. Fyrir nokkrum dögum hélt hv. þm. Guðni Ágústsson því fram í þinginu að félmrn. hefðu borist tilkynningar um uppsagnir þúsunda starfsmanna um síðustu mánaðamót. Þessar fullyrðingar voru sem betur fer algjörlega rangar. Kannski má segja að það sé fótur fyrir þeim vegna þess að um mánaðamótin júlí--ágúst hafði verið tilkynnt um uppsagnir 300 starfsmanna í landinu samkvæmt þeim ákvæðum sem um það gilda, en þar af voru 100 vegna skipulagsbreytinga sem leiða til endurráðningar en ekki til fækkunar, skipulagsbreytingar eins og við þekkjum frá fyrirtækjum eins og Gutenberg og fyrirtækjum með svipaðar aðstæður. Flestar þessar uppsagnir tengjast uppsögnum í þjónustugreinum á höfuðborgarsvæðinu. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að bæði þróunin í sumar og eins þessi þróun bendir til þess eða er a.m.k. vísbending um að atvinnuleysi sé ekki eins tíma- og staðbundið eins og það hefur stundum verið á liðnum árum. Auðvitað er það eðlilegt að hv. þm. vilji kenna ríkisstjórn landsins, þeirri sem nú situr, um þetta atvinnuleysi, eða að atvinnuleysi hafi aukist nokkuð og mundi jafnvel enn aukast samkvæmt spám eins og ég gat um. Eins og hann sjálfsagt veit er málið reyndar eins og gjarnan flóknara en það. Í Hagvísi Þjóðhagsstofnunar, dagsett 27. ágúst sl. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Atvinnuleysi er svipað um þessar mundir og það varð mest á samdráttarárunum 1967--1969. Þetta stafar m.a. af því að fjöldi starfa í boði hefur nánast staðið í stað frá árinu 1989 eftir að hafa minnkað nokkuð frá árinu 1987. Á sama tíma hefur fólki fjölgað á vinnufærum aldri.`` Það eru athyglisverðar upplýsingar sem þarna koma fram, að störfum fækkaði frá 1987--1989 og hafa síðan staðið í stað. Þetta gerist á sama tíma og miklum peningum er dælt inn í hagkerfið með innlendum en þó einkum erlendum lánum. Á sama tíma og 10 þús. millj. kr. brunnu uppi í fiskeldi, þúsundir milljóna í loðdýrarækt og 15 milljarðar króna bundust í virkjanaframkvæmdum sem ekki hefur enn reynst þörf fyrir, því miður, þá fjölgar atvinnutækifærum ekki. Með öðrum orðum, meðan 30 milljarðar ganga þannig inn í hagkerfið án þess að forsendur séu fyrir þeim fjárfestingum standa atvinnutækifærin í stað en fólki á vinnumarkaði fjölgar. Hér er verið að tala um sex ára tímabil. Þegar ekki er lengur fært að halda áfram fjárfestingu af þessu tagi, sem ekki hefur skilað nokkrum arði a.m.k. í svip, þó kannski komi það til síðar meir. Þegar það gerist að það stöðvast og menn þurfa að fara að borga af þessum 30 milljörðum króna er því eðlilegt að atvinnuleysistölurnar hækki nokkuð. Til viðbótar þessu hefur komið verulegur aflasamdráttur tvö ár í röð. Ég hef ekki séð þetta sjónvarpsviðtal og veit ekki hvernig hinir ágætu fjölmiðlamenn hafa klippt það en í mörgum viðtölum þykist ég hafa sagt og einmitt vakið athygli á því að gengisskráning gagnvart sjávarútveginum er honum ekki óhagfelld miðað við reynslu og að verðlag er honum hagfellt miðað við reynslu. En það er aflasamdrátturinn sem hefur gert það að verkum að svo er spáð um afkomu hans eins og spár segja fyrir um. Ég hlýt einnig að minna á að þegar fyrstu hugmyndir fiskifræðinga komu fram og margir vildu fylgja þeim út í hörgul, þóttust menn sjá fyrir og því var spáð af hálfu mjög marktækra aðila að atvinnuleysi gæti orðið á bilinu 5--7%. Niðurstaða ríkisstjórnarinnar var sú að fara ekki eftir ýtrustu tillögum fiskifræðinga í þorskveiðiheimildum og auka nokkuð afla í öðrum stofnum umfram tillögur þeirra. Það mildaði höggið sem enn er þó tilfinnanlegt. Vissulega hafa heyrst gagnrýnisraddir eins og hv. þm. nefndi, um að ekki sé nóg gert af hálfu ríkisvaldsins og ekki nógu fljótt. En það er ekki hægt að líta fram hjá því að ýmislegt hefur verið gert þótt stjórnvöld hafi ekki viljað láta teyma sig lengra en þau telja skynsamlegt. Ef við lítum aðeins til sjávarútvegsins þá hafa skuldbreytingar og lengingar lána átt sér stað hjá Atvinnutryggingarsjóði sem nemur háum fjárhæðum. Slíkar skuldbreytingar í lánastofnunum standa enn yfir. Þetta var einn sá þáttur sem hv. þm. nefndi að væri mikilvægur og hvað mikilvægastur í þessum efnum. Þetta hefur verið gert og stendur enn yfir. Þá voru inngreiðslur í Verðjöfnunarsjóð stöðvaðar og síðan tekin ákvörðun um að greiða 2,5 milljarða út úr þeim sjóði til fyrirtækjanna í sjávarútvegi. Þessar ákvarðanir endurspegla auðvitað skilning á stöðu sjávarútvegsins og skipta sköpum um afkomu hans á þessu ári. Þegar menn eru að tala um stöðu sjávarútvegsins eru menn að horfa á spár fyrir næsta ár. Afkoman er ekki slök eða mjög slæm á þessu ári vegna þeirra aðgerða sem gripið var til. Það breytir ekki hinu um myndina á næsta ári því aðgerð af þessu tagi, það felst í eðli þeirra, er tímabundin, bundin við tiltekið ár, tiltekna peninga og lýkur þegar sjóðir eru ekki lengur fyrir hendi. Það er líka rétt, sem menn hafa sagt, að miðað við þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur viljað grípa til, það má lesa út nokkra varfærni, og ég er þeirrar skoðunar að enginn réttsýnn maður geti neitað því að það séu full rök fyrir varfærni af því tagi. Það er nefnilega óráð að segja sem svo og ætla svo að ríki geti bætt mönnum að fullu þann mikla aflasamdrátt sem orðinn er. Það getur gerst til að mynda í löndum eins og Noregi þar sem sjávarútvegurinn er sáralítill hluti af ríkiskassanum. En þar sem sjávarútvegurinn er jafnstór hluti af ríkiskassanum eins og hjá okkur veikist ríkiskassinn sem heild um leið og sjávarútvegurinn veikist. Þetta þekkja menn afskaplega vel. Það þrengir líka þessa stöðu mjög hversu skuldugur sjávarútvegurinn er, að sumu leyti vegna offjárfestinga í sjávarútvegi á undanförnum árum, menn verða að horfa til þess, og ekki síður vegna hins hversu veikir opinberir sjóðir og lánastofnanir hafa orðið á síðustu árum vegna þeirrar umgengni sem þar hefur átt sér stað. Því er ekki að neita að það heyrist að ýmsir óska eftir því að ríkisvaldið komi með eitt allsherjarlausnarorð í atvinnumálunum. Reynsla okkar af slíkum lausnarorðum er þó afleit hvort sem þau hafa falist í fiskeldi eða loðdýrarækt sem hið opinbera hefur haft veg og vanda af hér á landi. Þær lausnir eru að mínu mati fremur víti til varnaðar heldur en forskrift fyrir nýja ríkisstjórn. Nýsköpun í atvinnulífinu verður í öllum meginefnum að byggjast á öðru en valdboði, opinberum fjárfestingarlánasjóðum og miðstýringu. Þegar vestrænum hagstjórnaraðferðum var hafnað opinberlega hér fyrir nokkrum árum og reynt var að örva atvinnulífið með opinberri forsjá fór að síga á ógæfuhliðina. Það er þess vegna sem enginn hagvöxtur hefur orðið hér sex ár í röð. Það tekur heilmikinn tíma að hreinsa til og snúa síðan dæminu við. Við sjáum þó mjög mörg tákn þess að batinn sé ekki langt undan þótt við séum ekki endilega enn komin yfir það versta. Smátt og smátt er að draga úr ríkissjóðshalla og lánsfjáreftirspurn ríkisins sem er mikilvægt. Viðskiptahalli fer minnkandi og gjaldeyrisvarasjóðurinn eflist. Það bendir ekki til þess að gengið sé vitlaust skráð. Reyndar tók ég eftir því að hv. þm. vildi ekki fara þá leið sem sumir hafa kallað eftir, gamalkunnug leið, að gengið væri einfaldlega fellt. Í fyrsta lagi er það svo að gengið er ekki vitlaust skráð miðað við þá stöðu sem við þekkjum frá gamalli tíð og í annan stað nýtist gengisfelling ekki með sama hætti og fyrr einmitt vegna þeirra miklu erlendu skulda, gengistryggðu skulda sem á sjávarútveginum hvíla. Það má líka segja að eins og gengið hefur þróast, eða innbyrðis gengi körfunnar, þá er það fremur hagstætt okkur en óhagstætt að meginstofni til. Dollarinn hefur lækkað mjög mikið og það hefur rést af í gengiskörfunni, aðrar myntir hafa verið hækkaðar til halda genginu stöðugu eins og stefnan er. Meginhluti okkar skulda er í dollurum. Meginhluti okkar útflutnings er í öðrum myntum þannig að sem heild er slík innbyrðis breyting í myntkörfunni okkar efnahag hagstæð. Það breytir ekki því að fyrir mörg einstök fyrirtæki getur þessi breyting verið afskaplega erfið. Það fer eftir því hvort þannig gæti verið statt í einstökum fyrirtækjum að útflutningur þeirra væri í dollurum en skuldirnar í öðrum myntum. Þá er þetta hrikaleg staða. En fyrir heildina er dæmið öðruvísi. Meginhluti skuldanna er í dollurum, meginhluti teknanna er í öðrum myntum. Varðandi gengið sérstaklega má benda á ágætan greinarstúf í Vísbendingu í gær þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Nánast má slá því föstu að verðbólga verði lítil á næsta ári nema gengi krónunnar falli. Innflutningur er nálægt 35% af landsframleiðslu og því hafa verðbreytingar í útlöndum mikil áhrif á verðbólgu hér. Nú er verðbólga í viðskiptalöndum Íslendinga rúm 3% og fer lækkandi. Meðalgengi krónunnar hefur verið stöðugt frá árslokum 1989. Gengisskráning var áður miðuð við afkomu sjávarútvegs en hún hefur verið að slæm að undanförnu eins og kunnugt er. Halli sjávarútvegs nú stafar þó ekki af því að gengi krónunnar sé of hátt. Verðlag sjávarafurða í alþjóðamyntinni SDR er 15--20% hærra en 1989 og raungengi krónunnar er aðeins 1--2% hærra en þá.`` --- Ég vek athygli á þessum tölum. ,,Verðlag sjávarafurða í alþjóðamyntinni SDR er 15--20% hærra en 1989 og raungengi krónunnar aðeins 1--2% hærra en þá. Aðalástæður hallans eru að afli hefur minnkað. Óeðlilegt væri að lækka gengi til þess að hægja á aðlögun sjávarútvegsfyrirtækja að minni veiði.`` Þetta er hárrétt sem hér er skrifað og menn verða að horfa á þessar staðreyndir. Og eins og ég segi þá tók ég eftir því að hv. málshefjandi virtist vilja, rétt eins og ríkisstjórnin, að raungengisbreytingin í þágu útflutningsaðilanna gerðist með þeim hætti að kostnaður hér innan lands væri lægri en kostnaður erlendis og ég held að það sé hárrétt hjá honum. Hv. þm. nefndi vexti. Vextir eru enn háir hér á landi en þó er það svo að vaxtastigið er orðið miklu sambærilegra hér því sem annars staðar gerist í nálægum löndum ef Bandaríkin eru frátalin þar sem aðstæður eru mjög sérstakar. Og reyndar eru raunvextir lægri hér en í nokkrum nálægum viðskiptalöndum okkar og raunvextir á borð við það sem þingmaðurinn nefndi eru ekki fyrir hendi í dag sem hann nefndi sem víti til varnaðar. Á hinn bóginn er það staðreynd og það heyrum við þessa dagana að bankar verða að hafa hér meiri vaxtamun en annars staðar gerist meðan verið er að borga niður fjárfestingarmistök liðinna ára og að ná fram aukinni hagræðingu og sparnaði í bankakerfinu. Einn þáttur enn sem er mikilvægur er verðbólgan, sem er nú minni en nokkru sinni fyrr, en einmitt stöðugt verðlag gerir forsvarsmönnum fyrirtækja hægara um vik að gera langtímaáætlanir í sínum fyrirtækjum. Við sjáum enda að fyrirtækin eru að vinna að betri nýtingu innan dyra hjá sér og að hagræðingu og sparnaði. Og það var eitt af því sem hv. þm. nefndi, að áríðandi væri að fyrirtækin næðu niður kostnaðinum við starfsemi sína við þessar þrengingar. Þetta er akkkúrat það sem hefur verið að gerast. En á hinn bóginn er það líka rétt að slíkar aðgerðir fyrirtækjanna ýta undir samdrátt til skemmri tíma litið en um leið gerir slíkur sparnaður og hagræðing fyrirtækjunum kleift að eflast aftur til nýrra átaka þegar menn horfa til lengri tíma. Þá er mikilvægur þáttur að sparnaðurinn hjá einstaklingum og heimilum er að aukast. Við sjáum mjög glögg merki þess að sparnaður einstaklinga og heimila er að aukast jafnvel þó það gerist í fyrstunni svo að menn eru einkum og sér í lagi að borga af neyslulánum sínum en ekki að leggja inn fjármuni í sparnaðarform nema í minna mæli. En þessi sparnaður er þó að aukast með þessum hætti og það er afskaplega mikilvægt. En það má líka segja eins og í hinu fyrra dæmi að slíkur sparnaður til skemmri tíma horft ýtir undir samdrátt en er á hinn bóginn mjög heilbrigt merki þegar horft er til lengri tíma. Og það er mikilvægt í öllu þessu að það tekst að varðveita kaupmátt þeirra sem lægst hafa launin við allar þessar aðstæður. Samningagerðin síðast tryggir það, og var ólík mörgum öðrum samningum þar sem menn hafa talað um það fjálglega að vernda kaupmátt lægstu launa en útkoman þegar upp er staðið hefur verið allt önnur, en það tekst einmitt núna í þessum samningum og það er mikilvægt. Ég tel að allir þessir þættir sem ég hef hér vitnað til séu afskaplega mikilvægir þegar unnið er að því að koma efnahagslífinu á traustari grundvöll á ný. Það er nefnilega þannig að traustur efnahagsgrundvöllur er eina haldbæra forsendan fyrir ásættanlegu atvinnustigi í landinu og ég get verið alveg sammála hv. þm. að það atvinnustig, sem spástofnanir hafa verið að spá og ég rakti hér í upphafi, er ekki merki um ásættanlegt atvinnustig. En það er hins vegar eina haldbæra forsendan til að tryggja varanlegt atvinnustig sem er ásættanlegt að efnahagsgrundvöllurinn sé traustur. Ég tel að í meginatriðum hafi tekist einmitt að ná þeim efnahagslegu markmiðum sem að var stefnt þrátt fyrir ytri aðstæður sem hafa verið óhagfelldar. Og að það skuli hafa tekist tel ég að leiði til þess að þjóðin hafi mjög góða ástæðu til þess að vera bjartsýn á það að við vinnum okkur fljótt út úr vandanum. Menn ræða um sérstakar aðgerðir til að örva atvinnulíf og uppbyggingu og auðvitað er eðlilegt að slík atriði og þættir verði kynntir í tengslum við lok fjárlagagerðar eins og eðlilegt er. Ég tel að þótt íslenskt efnahagslíf sé út af fyrir sig að ganga í gegnum vissar þrengingar, það hefur oft verið sagt að það væri eldraun fyrir efnahagslífið sem það væri að ganga í gegnum núna, en ég tel að þrátt fyrir þær þrengingar sé ekki minnsta ástæða til þess að örvænta. Við erum í fremstu röð þjóða í efnahagslegum samanburði, í samanburði í lífskjörum. Hér hefur að vísu ekki orðið hagvöxtur í sex ár samfellt og menn höfðu látið undir höfuð leggjast að skapa efnahagslífinu eðlileg skilyrði. Þar eru allar forsendur, eins og ég hef farið yfir, að breytast hægt en örugglega til hins betra. Þar með hefur þá skapast grundvöllur til að grípa ný færi og skapa ný tækifæri. Eins og kom fram hjá hv. málshefjanda eru tvær af höfuðatvinnugreinum okkar á miklu umbreytingaskeiði um þessar mundir, bæði sjávarútvegur og landbúnaður. Þar mun mikil endurskipulagning eiga sér stað á næstu árum, endurskipulagning sem mun leiða til betri nýtingar og aukinnar framleiðni, en jafnframt, og menn eiga ekki að draga fjöður yfir það, verða auknar kröfur gerðar til þeirra sem að þessum greinum vinna. Forsjá ríkisvaldsins mun minnka en frumkvæði og ábyrgð einstaklinganna aukast. Alls staðar í veröldinni, hvarvetna í veröldinni hafa slíkar breytingar verið breytingar til batnaðar. Ég vil líka nefna samninginn um hið Evrópska efnahagssvæðið sem mun gefa okkur ný tækifæri og bæta samkeppnisstöðu okkar allra, ekki bara sjávarútvegs en þó einkum og sér í lagi hans í fyrstunni. Það er þess vegna sem ég hef talið og segi enn að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði sé því ekki síst hagsmunamál byggðanna í landinu. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að verja meiri fjármunum til rannsóknar- og þróunarverkefna á næstu árum en áður hefur verið gert. Slíkt skilar ekki fjármagninu í hendur okkar á morgun eða daginn þar á eftir en er þó aðgerð sem hægt er að kenna við morgundaginn. Við vitum einnig að orkan í fallvötnum okkar og iðrum jarðar mun innan tíðar skila okkur miklu í aðra hönd þótt tafir hafi orðið á vegna efnahagslegrar kyrrstöðu á Vesturlöndum. Þar liggja fyrir mótaðar og tilbúnar áætlanir sem hægt er að grípa til um leið og ytri skilyrði opna þá leið. Við höfum því alla ástæðu til að vera bjartsýn. Sú bjartsýni er engin bjánabjartsýni, engin innantóm orð, heldur bjartsýni sem byggð er á traustum forsendum. Við höfum tekið á okkur nokkrar þrengingar, nokkrar fórnir. Þær fórnir eru að skila árangri og sá árangur mun leggja grundvöllinn að öruggri uppbyggingu í landinu. Í mínum huga er meginatriðið það að hvika hvergi af leið, halda sínu striki, hafna gervilausnum sem gefa stundarávinning en byggja einmitt á stefnu, af því að þingmaðurinn nefndi það, byggja á stefnu sem stenst dóm sögunnar. Það er slík stefna sem skilar okkur mestu þegar til lengri tíma er horft og ég fyrir mitt leyti hef engar áhyggjur af þeim dómi sögunnar og hef þess vegna engar áhyggjur af því að hér kæmu einhvern tíma forráðamenn ríkisstjórnar í þessu landi sem hefðu mikinn áhuga á því að velta fyrir sér fortíðinni, þeirri fortíð sem ég hef lifað hér sem nútíð.

Hæstv. forseti. Það er ekki seinna vænna að fá tækifæri til að ræða þessi alvarlegu mál sem snúa að atvinnuástandi og efnahagsástandi í landinu nú í haustbyrjun. Það liggur fyrir að atvinnuástandið er það versta sem við höfum séð í áratugi. Það hefur verið að staðaldri 2--3% nú í sumar um hábjargræðistímann og er slíkt óþekkt frá fyrri tíð. Það stefnir í það að atvinnuleysismet viðreisnaráranna verði slegið. Núverandi ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. stefnir hraðbyri að því að slá þetta met sömu flokka frá árunum 1967--1969. Fyrstu sjö mánuði þessa árs hefur atvinnuleysi að meðaltali verið 2,8%. Samkvæmt nýlegri spá Þjóðhagsstofnunar verður atvinnuleysi á árinu í heild 3% eða rúm 3%. Það þýðir að 3.600 Íslendingar hafa gengið án atvinnu að meðaltali allt árið. Samkvæmt nýjustu spá Þjóðhagsstofnunar fyrir árið 1993, það ár sem í hönd fer, er talið að atvinnuleysi verði í heild á árinu 3,5--4%. Það þýðir að 4.200--5.000 Íslendingar ganga án atvinnu allt árið 1993. Svartsýnni spár hafa komið fram sem taka mið af nýjustu tilkynningum um uppsagnir og nýjustu hræringum á vinnumarkaði. Þær ganga jafnvel svo langt að meta líklegt atvinnuleysi á næsta ári 4--6% af mannafla. Gengju þær eftir og væri hærri talan tekin mundi það þýða að 7.200 Íslendingar yrðu án atvinnu allt næsta ár. Það lætur nærri að hvert prósentustig í atvinnuleysi kosti hér 600--650 millj. kr., þ.e. í atvinnuleysisbótunum einum. Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun hefur engin tilraun verið gerð til þess að meta þjóðhagslegt áfall af atvinnuleysinu að öðru leyti, þ.e. þegar vinnutapið og minni verðmætasköpun bætist við. Það er þó ljóst að hvert prósentustig í auknu atvinnuleysi kostar þjóðarbúið fremur milljarða en hundruð milljóna. Það er óhjákvæmilegt í þessu sambandi að líta á stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs. Hún er harla alvarleg og fyrir liggur ný skýrsla frá Ríkisendurskoðun um úttekt á hagsmunum sjóðsins. Þar segir m.a. í niðurstöðu: ,,Staða sjóðsins er þannig að verðbréfaeign hans verður uppurin og greiðsluþrot blasir við á árinu 1994 komi ekki til sérstakra fjárveitinga á árunum 1992--1993 og verði atvinnuleysi áfram 3% eða meira.`` Í öðru lagi segir: ,,Núverandi tekjustofnar sjóðsins geta aðeins staðið undir kostnaði vegna um það bil 2% atvinnuleysis.`` Og í þriðja lagi gagnrýnir Ríkisendurskoðun félmrn. harðlega fyrir slælega upplýsingaöflun hvað skráningu atvinnuleysis snertir. Samkvæmt áætlun Ríkisendurskoðunar vantar hið minnsta 500--600 millj. kr. á þessu ári til þess að Atvinnuleysistryggingasjóður geti greitt út bætur. Og samkvæmt sömu stofnun vantar a.m.k. 1.080 millj. kr. til viðbótar tekjum Atvinnuleysistryggingasjóðs til þess að hann geti greitt út bætur á árinu 1993. Þetta er miðað við þáverandi spá Þjóðhagsstofnunar um atvinnuleysi upp á 3% á árinu. Ef tekin er nýja spáin með 3,5--4% atvinnuleysi, vantar 1.400--1.700 millj. kr. til þess að greiða út atvinnuleysisbætur á næsta ári. Og ef gengið væri enn lengra og tekin svartsýnasta tala sem komið hefur fram um 6% atvinnuleysi á næsta ári eða 7.200 manns, vantar 2.900 millj. kr. í Atvinnuleysistryggingasjóð á næsta ári til að greiða atvinnuleysisbætur. Ég hlýt því að leggja eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. forsrh. hér: 1. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að tryggja að unnt verði að greiða atvinnuleysistryggingabætur á þessu ári og vöntun upp á 500--600 millj. kr. í því sambandi? 2. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að tryggja a.m.k. 1.400--1.700 millj. kr. í viðbótarframlög við sjóðinn á næsta ári, svo ekki sé nú minnst á enn hærri tölur? 3. Hvernig hyggst ríkisstjórnin koma í veg fyrir að Atvinnuleysistryggingasjóður komist í greiðsluþrot og verði eignalaus árið 1994? Það er margt sem bendir til þess, því miður, að við séum að festast í keðjuverkun samdráttarskrúfu. Hér er hægagangur í efnahagslífinu, miklar uppsagnir eru í byggingariðnaði og í þjónustu. Allir þekkja vanda skipasmíðaiðnaðarins og verkefni eru að flytjast úr landi í stórum stíl þar sem víða annars staðar í samkeppnisgreinum. Fjárfestingar eru nú þær minnstu á Íslandi í meira en hálfa öld eða aðeins 18,4% af vergri þjóðarframleiðslu. Á sambærilegu verðlagi eru þær aðeins 97,8% af því sem þær voru árið 1980, þ.e. þær eru minni nú að raungildi en þær voru fyrir 12 árum síðan. Og það versta er að þær litlu fjárfestingar sem í gangi eru, t.d. í sjávarútvegi, og á ég þar m.a. við byggingu frystitogara og endurnýjun á fiskiskipum, fara að mestu út úr landinu. Við þetta allt saman bætist svo minni afli og minni vinnsla sjávarfangs vegna aukinnar grófvinnslu úti á sjó. Og ofan á þetta allt kemur svo enn samdráttur hjá hinu opinbera, minni atvinna, minni tekjur, minni skatttekjur og af því leiðir þörf fyrir enn meiri niðurskurð á næsta ári. Þessi skrúfa, þessi öfugu margfeldisáhrif eru því miður vel þekkt úr hagsögunni. Í ágætri samantekt hagfræðings Bandalags starfsmanna ríkis og bæja nýlega segir um þetta atriði, svona til upplýsinga fyrir menn, með leyfi forseta: ,,Minni eftirspurn ríkisins eftir vörum og þjónustu veldur því að ekki er ráðist í fjárfestingar í sama mæli og fyrr. Það ásamt minni eftirspurn eftir vinnuafli, bæði hjá hinu opinbera og einkaaðilum hefur í för með sér atvinnuleysi og skertar ráðstöfunartekjur. Minni fjárfestingar og minni ráðstöfunartekjur leiða af sér samdrátt í einkaneyslu og eftirspurn eftir innlendum og innfluttum vörum minnkar. Þar sem tekjur þegnanna dragast saman fær ríkið minni skatttekjur í gegnum tekjuskatt en einnig minni tekjur af veltusköttum þar sem eftirspurn og sala á vörum dregst einnig saman. Minni skatttekjur ríkissjóðs hafa síðan í för með sér að næsta ár þarf enn að draga saman ríkisútgjöld, fjárfestingar minnka enn meira, atvinnuleysi eykst og hringekjan er farin að snúast.`` Ég hygg að þessi orð megi verða mönnum ærið umhugsunarefni og það er full ástæða til að gefa gaum að því hvort við séum ekki að verulegu leyti að festast í heimatilbúinni, heimasmíðaðri kreppu vegna rangrar stjórnarstefnu. Það er óhjákvæmilegt í þessu sambandi að nefna vaxtastigið sem hæstv. forsrh. hafði um hér áðan furðuleg ummæli. Staðreyndin er sú að samkvæmt nýjustu upplýsingum frá viðskiptabönkunum í Hagtölum mánaðarins frá þessum mánuði liggur það ljóst fyrir að raunvaxtastigið er enn nokkurn veginn jafnhátt og það hefur hæst orðið á Íslandi. Samkvæmt upplýsingum frá bönkunum eru algengustu útlánaflokkar í vísitölubundnum lánum, þ.e. B- og C-flokkar í áhættumati, með raunvexti upp á 9--9,85%, þ.e. þetta háir vextir ofan á verðtryggingu og lánskjaravísitölu. Og þeir sem ekki trúa þessum upplýsingum eins og hæstv. forsrh. virðist ekki gera ættu að verða sér úti um þetta litla hefti og gagnlegar upplýsingar um það hvernig útlán bankanna dreifast á hina einstöku áhættuflokka.  Varðandi vexti á almennum skuldabréfalánum þá eru þeir í sömu áhættuflokkum, þ.e. í B-, C- og svo D-flokki, enn hærri sem flest íslensk fyrirtæki því miður verða að lúta, 12,25--13,25% í 1--2% verðbólgu. Þetta segir að mínu mati það sem segja þarf um áhrif hávaxtanna. Þeir eru að sliga atvinnulífið, þeir draga úr framkvæmdum o.s.frv. Við þessar aðstæður ætla stjórnvöld að halda að sér höndum eins og við fengum því miður að heyra hér áðan í ræðu forsrh. Á meðan japönsk stjórnvöld taka ákvörðun um að ráðast í umfangsmiklar aðgerðir til að örva efnahagslífið og ýta því úr þeim hægagangi sem það hefur verið í á þessu ári, ráðstafa til þess 4.300 milljörðum ísl. kr., þá ætlar ríkisstjórn Íslands ekki að gera neitt. Nú er ekki kreppunni fyrir að fara í Japan. Nei, það er eingöngu vegna þess að þarlend stjórnvöld vilja ekki hafa efnahagslífið í þeim hægagangi sem það hefur verið þar. Þar er þó spáð 1,8% hagvexti á þessu ári, þar er atvinnuleysi aðeins rúm 2%, þar er viðskiptajöfnuður jákvæður o.s.frv. Á meðan stjórnvöld í Bandaríkjunum beita sér fyrir lækkun vaxta á undanförnum missirum, á meðan ríkisstjórnir Bretlands og Ítalíu grípa til varasjóða sinna eða taka erland lán til að tryggja atvinnulífinu starfsskilyrði, á meðan Frakkar veita samkeppnisfyrirtækum sínum margháttaðan stuðning, á meðan Kanadamenn lækka vexti o.s.frv., o.s.frv. þá ætlar ríkisstjórn Íslands sér ekki að gera neitt. Og hér er ég að telja upp lönd sem einmitt telja sig byggja á vestrænum hagstjórnaraðferðum, sem telja sig byggja á markaðshyggju, frjálshyggju, einkavæðingu, kapítalisma og hvað það nú heitir allt saman, hæstv. forsrh. Þetta eru ekki Sovétríkin sem ég er hér að tala um. Þetta eru þeir sem eru í fararbroddi í hinum vestræna efnahagsheimi. Þar sitja einfaldlega ríkisstjórnir sem telja það eðlilega og sjálfsagða stjórnarstefnu að styðja atvinnulífið og örva efnahagsstarfsemina. En hér gerir ríkisstjórnin ekki annað en væla og reyna að draga kjarkinn úr mönnum og helstu sérfræðingar hennar í málefnum sjávarútvegsins hafa ,,gjaldþrot`` sem aðallausnarorð. Þegar litið er til þess, hæstv. forseti, hvað fram undan er hjá okkur Íslendingum þá verður ekki sagt að það sé fagurt. --- Og ég fagna því að hæstv. félmrh. er kominn hér til þessarar umræðu og þó fyrr hefði verið. --- Við erum því miður að því er virðist að festast í viðvarandi atvinnuleysi. Það er ekki tímabundið, það er ekki staðbundið heldur viðvarandi og almennt. Ungt fólk kemst ekki út á vinnumarkaðinn, eldra fólk sem missir atvinnu kemst ekki í önnur störf, fyrirvinnur á besta aldri sitja uppi á atvinnuleysisbótum, skólagengið fólk, fólk með mikla starfsreynslu o.s.frv. Allar skuggahliðar viðvarandi og almenns atvinnuleysis eru því miður að láta kræla á sér. Fólk er lengur á atvinnuleysisbótum í hvert sinn en áður var og að lokum bætist það við að nú er nettóinnstreymi á fólki til landsins, þ.e. fleiri flytjast heim en fara út, öfugt við það sem var á atvinnuleysisárum viðreisnarstjórnarinnar en þá var eins konar yfirfall á atvinnuleysi til hinna Norðurlandanna enda atvinnuástand þannig þar að þau gátu tekið við slíkri viðbót. Nei, því miður er það svo að satt best að segja er það ótrúlegt að hæstv. forsrh. þjóðarinnar skuli við þessar aðstæður koma í ræðustólinn og hafa þangað ekki meira erindi en raun bar vitni hér áðan. Enn ótrúlegra er það þó að að störfum skuli vera nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar sem lætur sér helst detta það í hug við þessar aðstæður að auka nú álögur á vinnuaflsfrekar atvinnugreinar. Áhrifamiklir aðilar eins og Reykjavíkurborg eru svo illa komnir fjárhagslega eftir fjárfestingar á þensluárunum að þeir halda nú að sér höndum og það hefur að sjálfsögðu áhrif á atvinnuástandið. Það hefði verið skaplegra að eitthvað af stórhýsum fyrrverandi borgarstjóra í Reykjavík væri nú í byggingu og veitti atvinnu heldur en að bæta þeim framkvæmdum ofan á þenslu liðinna ára. Ég tel, herra forseti, að hæstv. ríkisstjórn verði að gera það upp við sig á næstu vikum hvort hún ætlar að stjórna, hvort hún ætlar að veita forustu og benda á leiðir út úr vandanum eða halda áfram að reyna að draga kjarkinn úr mönnum. Ef það er hennar niðurstaða væri henni sjálfri fyrir bestu, svo ekki sé nú talað um þjóðinni, að hún segði af sér strax. Ég tel að það sé hægt að grípa til aðgerða, það sé hægt að skapa samstöðu og víðtæka þátttöku í umfangsmiklum aðgerðum til að treysta hér atvinnu og örva efnahagsstarfsemina á nýjan leik. Þar þarf að mínu mati fyrst að grípa á vanda sjávarútvegsins, úthluta veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs án endurgjalds til jöfnunar og lagfæringa í þeirri grein. Það þarf að knýja fram 1,5--2% raunvaxtalækkun hið minnsta á næstu sex mánuðum. Stjórnvöld þurfa að beita sér fyrir bættum starfsskilyrðum, sérstaklega útflutningsgreinanna með lækkun tilkostnaðar, þjónustugjalda o.s.frv. Það þarf að framkvæma nákvæma könnun á eignastöðu og skuldastöðu sjávarútvegsins til þess að með samræmdum hætti sé hægt að fresta afborgunum, lengja lán og létta á greiðslubyrði þeirra aðila. Það þarf að veita sjóðum og fjárfestingaraðilum heimildir til að auka annaðhvort hlutafé eða breyta skuldum í víkjandi lán. Ég tel að við þessar aðstæður ætti að innleiða á nýjan leik auknar skattaívilnanir til handa einstaklingum sem vilja leggja hlutafé í atvinnustarfsemi. Ég tel að það eigi að taka viðmiðunarkörfu gengisskráningar krónunnar til endurskoðunar með það í huga að vægi dollars verði í samræmi við mikilvægi lána og viðskipta íslenskra aðila í þeirri mynt og það eigi að hraða undirbúningi að markaðsskráningu gengisins á næstu missirum. Það á að ráðast í atvinnuskapandi aðgerðir, tvímælalaust. Það er það sem aðrar þjóðir gera við sambærilegar aðstæður. Þar má byggja á samstilltu átaki ríkis, sveitarfélaga, lífeyrissjóða, verkalýðshreyfingar og fleiri aðila. Það á að gera átak til að auka nýtingu innlendrar orku og það á að gera átak til að snúa við óhagstæðri markaðsþróun í íslenskum samkeppnisiðnaði. Ég hlýt því að lokum að spyrja hæstv. forsrh.: 1. Er ríkisstjórn hans tilbúin til þess að grípa til aðgerða af þessu tagi til að berjast gegn atvinnuleysi? 2. Telur hæstv. forsrh. sig geta setið sem forsrh. ríkisstjórnar sem horfir á atvinnuleysi vaxa um mörg prósent? Og ef ekki, hvenær gerist þá annað tveggja að ríkisstjórn hans komi sér saman um og kynni aðgerðir eða segi af sér ella? Ég er að sjálfsögðu þeirrar skoðunar, hæstv. forseti, að því fyrr sem núv. ríkisstjórn hættir að vera nútíðarvandi og tilheyrir fortíðarvandanum, sem hæstv. forsrh. hefur orðið svo tíðrætt um, því betra.

Virðulegi forseti. Málshefjandi, hv. 6. þm. Norðurl. e., nefndi það réttilega að vaxandi atvinnuleysi væri áhyggjuefni. Ég tek undir með honum þar sem hann vitnaði til Guðmundar J. Guðmundssonar, formanns Dagsbrúnar, að það er ekkert sem er jafnfljótvirkt í að brjóta manneskjuna niður og viðvarandi atvinnuleysi. Og það er einmitt af því að við erum sammála um þetta sem við þurfum að finna réttu leiðina til þess að tryggja hér varanlega atvinnu og framfarir fyrir fólkið í landinu. Til þess að við getum það þurfum við í sameiningu að átta okkur á þeim aðstæðum sem nú ríkja í íslenskum þjóðarbúskap. Þær eru á margan hátt óvenjulegar. Það er sagt mjög oft þessa daga, kannski of oft, að íslenskur þjóðarbúskapur og atvinnulíf standi á tímamótum. Reyndar hefur þá oftast verið um leið að því vikið að það væri víða við vanda að glíma og vissulega er það rétt að víða er vandi á höndum, en því fer þó fjarri að myndin sem við okkur blasir sé öll máluð dökkum litum. Þar má einnig sjá bjarta fleti. Við skulum líta nánar á það mál. Í fyrsta lagi langar mig að nefna að eftir hálfrar aldar stríð við verðbólgu á Íslandi höfum við náð þeim árangri að hún er nú innan við 3% miðað við ár og með því lægsta sem gerist á Vesturlöndum. Í öðru lagi er nýlokið gerð samnings um Evrópskt efnahagssvæði sem bíður staðfestingar Alþingis. Samfara honum fengjust miklir nýir vaxtarmöguleikar fyrir íslenskt atvinnulíf ef við höldum rétt á málum. Mér finnst ástæða til að við staðnæmumst við þessar mikilvægu staðreyndir þegar við hugum að hinum sem áhyggjum valda sem eru: Í fyrsta lagi verulegur og þrálátur halli á okkar ríkisbúskap. Í öðru lagi umtalsverður halli á okkar utanríkisviðskiptum. Í þriðja lagi, og ekki síst, að mikilvægir fiskstofnar standa veikt og sókn í þá af eðlilegum ástæðum hlýtur að sæta ströngum takmörkunum ef við eigum að tryggja viðkomu þeirra í framtíðinni. Ég nefni í fjórða lagi að fjárfesting í okkar atvinnulífi er með minnsta móti. Og í fimmta lagi að það ríkir venju fremur mikil óvissa um efnahagshorfur í heiminum. Þótt alþjóðastofnanir spái nú almennt bata á Vesturlöndum það sem eftir lifir þessa árs og á því næsta, þá hafa batamerkin látið nokkuð á sér standa og eru býsna hikandi. Það er við þennan bakgrunn sem okkar atvinnuvanda ber. Því miður hefur atvinnuleysi færst nokkuð í vöxt og til þess að hafa tölurnar með í þessari mynd, er rétt að nefna að um mitt sumar var það um 2,7% á landinu öllu og því er spáð að það muni nokkuð vaxa á næstu missirum að óbreyttum horfum. Spárnar fyrir næsta ár sýna flestar atvinnuleysistölur á bilinu 3--4%. Ég vil taka það skýrt fram að ég tel það allt of háar tölur. Þetta eru horfur sem við þurfum að breyta. Atvinnuleysið er nokkuð mismunandi eftir landshlutum og eins og kunnugt er er næstum tvöfalt landsmeðaltal á Suðurnesjum og ekki síst er um alvarlegt atvinnuástand að ræða fyrir konur á því svæði. En af því að hér hefur verið haldið á loft þeirri skoðun að Íslendingar væru nú komnir með svipað ástand eða stefndu óðfluga í það sem gerist í löndunum hér í kringum okkur, þá er ástæða til þess að nefna þær tölur sem þar eru uppi um atvinnuleysi. Ég nefni fyrst að í Danmörku er það yfir 10% og fer nú vaxandi á ný, því miður. Í Finnlandi 13--14%, er reyndar sem betur fer spáð að úr því dragi. Í Noregi eru tölurnar á bilinu 5--6%, í Svíþjóð 5--6% og reyndar í tveimur síðastnefndu löndunum spár um það að nokkuð dragi úr þessum vanda. En við þetta þarf þó að bæta þeim orðum að í öllum þessum fjórum löndum sem okkur er svo gjarnt að bera okkur saman við eru umfangsmikil starfsmenntunar- og endurhæfingarnámskeið þar sem er verulegur hópur fólks sem hjá okkur yrði því miður skráður atvinnulaus. Þannig tel ég að atvinnuástandið sé í raun og veru enn veikara í þessum löndum, ef mælt væri á sama kvarða og hér er mælt, heldur en þessar tölur benda til. Þegar við bregðumst við þessum aðstæðum verðum við að sjálfsögðu að gæta þess að spilla ekki þeim árangri sem við höfum náð í bættu jafnvægi og stöðugleika í okkar efnahagslífi. En hvað er þá til ráða? Hv. málshefjandi, 6. þm. Norðurl. v., vék að því nokkrum orðum. Hvernig geta stjórnvöld best dregið úr áhrifum þeirra áfalla sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir og snúið vörn í sókn? Um þetta eins og fleira eru skiptar skoðanir í okkar landi. Sumir telja stórauknar opinberar framkvæmdir eina rétta svarið. Aðrir vilja engin opinber afskipti og telja markaðinn einfæran um að endurvekja hagvöxtinn. Hlutverk stjórnvalda sé eingöngu fólgið í almennri hagstjórn. Hvorugt þetta svar er rétt. Stórauknar opinberar framkvæmdir eru varasamar í ljósi erfiðrar stöðu ríkissjóðs og mikilla skulda þjóðarinnar við útlönd. Hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndi hér þensluráðstafanir Japana. Þar er ólíku saman að jafna. Það sem Japanir geta leyft sér, og eiga reyndar að gera, er að auka útgjöld á grundvelli sterkrar efnahagsstöðu, sterkrar stöðu gagnvart útlöndum, stórra inneigna þeirra í umheiminum. Því miður er ekki svo háttað okkar búskap og verður auðvitað ekki rakið til stjórnarhátta hér á síðasta ári heldur á undanförnum áratugum. Ég vil líka benda á það að þótt auknar opinberar framkvæmdir auki umsvifin í þjóðarbúskapnum um hríð eru þær skammgóður vermir því augljóslega eru því takmörk sett hversu lengi við höldum áfram á þeirri braut ef ekki eru í sjónmáli tekjur til að standa undir þeim framkvæmdum. Á hinn bóginn er það líka rétt skoðun að reynsla okkar og annarra sýnir glöggt að þegar til samdráttar kemur af því tagi sem við nú glímum við eru stjórnvöld ekki einfær um að snúa vörn í sókn. Markaðsöflin eru heldur ekki einfær um að tryggja varanlegan hagvöxt og nægir í því sambandi að vitna til reynslu margra af okkar grannþjóðum. Að mínu áliti er það mikilvægast við þær aðstæður sem nú blasa við í þjóðarbúskapnum, eins og hæstv. forsrh. lagði hér ríka áherslu á áðan, að ríkisstjórnin haldi sínu striki varðandi almenna hagstjórn og þær skipulagsbreytingar sem unnið er að á hennar vegum. Í þessu felst framhald umbóta á sviði peningamála, m.a. með setningu nýrra laga um Seðlabanka Íslands, stofnun gjaldeyrismarkaðar og með auknum áhrifum markaðsafla á gengi íslensku krónunnar eins og hv. málshefjandi, 6. þm. Norðurl. e., vék að í sínu máli, afnámi eftirstandandi hamla á fjármagnsviðskipti við önnur lönd, að koma á jafnvægi í ríkisfjármálum í áföngum og auka hagkvæmni í ríkisrekstri. Við skyldum hafa það hugfast að við höfum í raun og veru tækifæri til nýs framfaraskeiðs og því fyrr sem við tengjumst hinu Evrópska efnahagssvæði, því fyrr nýtast okkur þeir möguleikar. Að mínu áliti er mikilvægasta atvinnumálaverkefnið um þessar mundir að ljúka EES-samningunum og halda því striki. En okkur er líka nauðsynlegt að gera grundvallarbreytingar í sjávarútvegi og landbúnaði. Að mínu áliti gjöldum við í þeim greinum fyrir hjásetu þeirra við þá markaðsaðlögun og frjálsræðisþróun sem átt hefur sér stað í öðrum atvinnugreinum landsmanna á undanförnum árum og áratugum. Þetta skyldu menn hafa í huga þegar þeir velta fyrir sér grundvallarástæðum þess að hagvaxtarmátt hefur dregið úr þjóðarbúskapnum. Að mínu áliti er ekki rétt að vitna til hárra vaxta eða hás gengis vegna erfiðleika sjávarútvegsins og annarra útflutningsgreina um þessar mundir. Sannleikurinn er sá að vaxtaþróun á síðustu árum hefur verið sjávarútveginum hagstæð. Þannig hefur vegið meðaltal LIBOR-vaxta sem eru ráðandi fyrir vexti af erlendum skuldum sjávarútvegsins, farið verulega lækkandi frá síðar hluta árs 1990. Þessir vextir voru 8,4% í janúar 1990, en voru komnir niður í um það bil 6% á sl. vori. Þeir hafa nokkuð lækkað enn. Til samanburðar má nefna að þessir vextir voru um 8,5% að meðaltali árið 1990 og um 7,8% á fyrsta fjórðungi þessa árs. Þannig má með einföldum tölum sýna fram á, af því að sjávarútvegurinn greiðir í aðalatriðum erlenda vexti 65--70% að af sínum skuldum, að hann greiðir nú lægri vexti en hann greiddi á árunum 1990--1991. Nafnvextir á innlendum skuldbindingum hafa líka farið lækkandi eftir nokkra hækkun í júlí 1991. Gengisþróunin hefur líka verið á þá leið að það er ekki til hennar að vísa um þann vanda sem við glímum við heldur, eins og fram hefur komið, þeirrar þarfar og nauðsynjar sem á því er að halda aftur af aflanum. Meðalgengi á árinu 1992 er mjög líkt því sem það var að meðaltali árin 1970--1992 ef litið er á mælikvarða verðlags. Sé litið á mælikvarða launa er raungengið tiltölulega hagstætt. Virðulegur forseti. Það verður því ekki vitnað til tímabundinna aðstæðna í vaxta- og gengismálum þegar litið er á erfiðleikana sem við höfum við að glíma. Við þurfum að huga að þeim langtímaumbótum sem ég nefndi áðan. Þær umbætur munu allar tvímælalaust treysta stöðu efnahags- og atvinnulífs hér á landi og skapa mörg færi til sóknar og uppbyggingar í íslenskum þjóðarbúskap. En atvinnustefna, eða sem mér finnst réttara að segja, hagvaxtarstefna, felur í sér fleira en umbætur á skipulagsgerð hagkerfisins. Hún felur líka í sér ráðstafanir til að örva fjárfestingu og nýsköpun, sérstaklega þegar deyfð ríkir á þeim sviðum eins og nú er raunin. Það hefur komið fram hér að heildarfjárfesting hér á landi er með lægsta móti í hlutfalli við landsframleiðslu og reyndar lægri en í flestum aðildarríkjum OECD sem eru mjög óvenjulegar aðstæður fyrir Íslendinga. Það er augljóst að mínu áliti að svo lítil fjárfesting getur ekki borið upp hagvöxt til lengdar. Reyndar er það svo að okkar háu fjárfestingarhlutföll, okkar miklu fjárfestingar á undanförnum árum, hafa kannski ekki allar nýst sem skyldi, en þegar fjárfestingarhlutfallið er að komast niður undir 15--16% þá þurfum við að fara að hugleiða hvað sé til ráða. Hér kemur margt til álita, en ég tel að það verði að leggja megináherslu á ráðstafanir sem geti stuðlað að aukinni fjárfestingu í atvinnuvegunum. Ég ætla að nefna þrennt sem ég tel skipta einna mestu máli. Í fyrsta lagi samræmingu skatta atvinnuveganna á Íslandi við það sem gengur og gerist innan Evrópska efnahagssvæðisins. Skattar hér á landi virðast bæði tiltölulega háir á jaðrinum og um margt með öðru sniði en annars staðar innan EES. Þetta leiðir til lakari samkeppnisstöðu innlendra fyrirtækja og ekki síður gerir það þeim sem fitja vilja upp á nýjungum þungt undir fæti og dregur úr áhuga erlendra fyrirtækja á að setja sig niður á Íslandi. Ég nefni í öðru lagi eflingu rannsóknar- og þróunarstarfs sem er mjög mikilvægt í þessu samhengi. Það er unnið að ýmsum verkefnum á því sviði um þessar mundir. Ég vil nefna hér tvær ráðstefnur sem nýlega hafa verið haldnar á vegum iðnrn. Sú fyrri fjallaði um hitakærar örverur og hin síðari um nýtingu jarðvarma til iðnaðar. Til beggja þessara funda fjölmenntu vísinda- og athafnamenn víðs vegar að úr heiminum. Á vegum iðnrn. og stofnana þess og háskólans hefur nýlega verið hleypt af stokkunum hugmyndasamkeppni um nýjungar í atvinnulífi. Ég vil líka benda á að við umræður á síðasta vetri um sölu á hlut ríkisins í ríkisfyrirtækjum voru þær tillögur gerðar af minni hálfu að verja hluta af söluandvirðinu til þess að styrkja þróunar- og nýsköpunarstarf í atvinnulífinu. Það er ánægjulegt að ríkisstjórnin hefur nú ákveðið að verja fimmtungi til fjórðungi af andvirði seldra ríkisfyrirtækja í þessu skyni. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að tvöfalda á næstu árum framlög til Rannsóknasjóðs. Ég nefni í þriðja lagi stuðning af opinberri hálfu við ýmiss konar hagkvæmniathuganir sem byggja á raunhæfum viðskiptalegum forsendum. Slíkar stuðningsaðgerðir þarf að auka. Í þessu sambandi vil ég nefna tilraunaveiðar og vinnslu á vannýttum sjávartegundum, athuganir sem tengjast hugsanlegri sölu raforku um streng til annarra landa, hagkvæmnisathuganir á fjárfestingu í sjávarútvegi Íslendinga í öðrum löndum, útflutning á heilbrigðisþjónustu og fleira. Hér er ég að tala um fjárstuðning varðandi undirbúning en ekki þátttöku ríkisins í þeim fyrirtækjarekstri sem hagkvæmniathuganir kunna að leiða til. Öll þessi atriði lúta að uppbyggingu atvinnulífsins undir sjónarhorni til lengri tíma. Í tímabundnum vanda mega menn ekki missa sjónar á markmiðinu um varanlegan hagvöxt því hann er nauðsynleg forsenda bættra lífskjara og nægrar atvinnu í framtíðinni.  Ég vil taka undir þetta af heilum hug, virðulegur forseti, og ég er alveg að koma að lokum minnar ræðu. Um leið bendi ég á að samráðið eitt leysir engan vanda. Það verður að vera á grundvelli heilbrigðra leikreglna, bæði í stjórnkerfi og viðskiptalífi. Það hefur alls ekki vantað samráð í íslenskt atvinnulíf á undanförnum áratugum en það hefur meira verið af þeirri gerðinni sem réttara væri að nefna samkrull og sérhagsmunavörslu. Samráð verður að hafa almannahagsmuni að leiðarljósi. Hæstv. forseti. Ég vil draga mál mitt saman á þennan hátt: Íslensk stjórnvöld þurfa að móta nýja atvinnustefnu sem grundvallast m.a. á: 1. aðild Íslendinga að EES-samningnum, sem færir þjóðinni ný atvinnutækifæri, 2. nýrri fiskveiðistefnu, sem m.a. byggist á sanngjörnu afgjaldi í almannasjóði fyrir aðgang að fiskstofnunum, 3. markaðsaðlögun íslensks landbúnaðar, hraðari skrefum en hingað til, 4. útflutningsiðnaði á grundvelli sérþekkingar í sjávarútvegi, 5. stofnun smáfyrirtækja og nýjungum í iðnaði með hvatningu af ríkisins hálfu og lagfæringu á skattakjörum atvinnurekstrarins, 6. framhald nýtingar orkulinda landsins, m.a. til stóriðju, 7. aukinni áherslu á rannsókna- og þróunarstarf og nýja möguleika í þeim efnum, sem m.a. munu gefast með samstarfi við Evrópuþjóðir.

Virðulegi forseti. Undanfarnar vikur hefur ríkisstjórnin leikið sína illa æfðu Evrópusinfóníu hér í þingsölum, óðinn til EES, sem að hennar sögn á að verða hið nýja hjálpræði fyrir íslenska þjóð. Önnur verk eru ekki á hennar dagskrá. Hæstv. utanrrh. leikur á fyrstu fiðlu í tónsmíðinni og forsrh. á lágfiðlu meðan hv. þingmenn Björn Bjarnason og Vilhjálmur Egilsson fara fyrir blásarasveitinni. Misfagrir tónar berast yfir land og lýð meðan Róm brennur. Enn einu sinni er því haldið að landsmönnum að töfralausn sé fundin á öllum vanda. Samningur hinna miklu tækifæra á að koma í stað laxeldis, loðdýraræktar og álvers. En við vitum betur. Við vitum að þróun mála ræðst af gerðum okkar sjálfra. Við getum sett allt um koll hér hvort sem við erum innan EES eða utan og við getum rétt úr kútnum ef við beitum skynsemi, jafnt utan EES sem innan. Allt er þetta spurning um stefnu, hugmyndir og vilja. Rétt einu sinni erum við að láta síldarfarmana skemmast á bryggjusporðinum eins og gerðist um 1920 og segir frá í Guðsgjafarþulu Halldórs Laxness sem ætti að vera skyldulesning allra atvinnurekenda og stjórnmálamanna í landinu. Svipað hefur oft gerst síðan í íslensku þjóðlífi, í eiginlegri og óeiginlegri merkinu, alltaf í von um hærra verð, meiri gróða, meiri möguleika sem koma eiga einhvers staðar annars staðar frá en úr höndum okkar sjálfra. Margra ára samdráttur heldur áfram en hann á rætur í ytri og innri aðstæðum. Ríkisstjórnin kann það ráð eitt að skera niður og ræðir áframhaldandi niðurskurðarhugmyndir sínar milli þátta í EES-sinfóníunni. Það er rætt um tveggja milljarða króna niðurskurð í heilbrigðiskerfinu þrátt fyrir að illa gangi að ná sparnaði þessa árs. Menntamálaráðherra hefur samkvæmt blaðafregnum boðist til að skera niður um 800 millj. kr. í menntakerfinu en það jafngildir því u.þ.b. að leggja niður Menntaskólann í Reykjavík, Menntaskólann á Akureyri, Menntaskólann við Hamrahlíð, Menntaskólann við Sund og Fjölbrautaskólann í Breiðholti. Niðurskurðarstefnunni skal haldið áfram þrátt fyrir að nýleg skýrsla Ríkisendurskoðunar bendi til að þessi stefna hafi hvergi nærri skilað þeim árangri sem að var stefnt með þeim aðferðum sem beitt hefur verið enda stefnir halli ríkissjóðs í allt að 12 milljarða króna, eftir því reyndar hvernig reiknað er. Það hvarflar ekki að ríkisstjórninni að leita nýrra leiða tekjuöflunar, enda má hvergi hrófla við þeim sem betur mega sín. Fyrir ári síðan bentum við kvennalistakonur á að það væri ógjörlegt og óskynsamlegt að ætla sér að ná ríkishallanum niður á tveimur árum, eins og ríkisstjórnin hefur stefnt að, enda er það nú komið á daginn. Menn vinna einfaldlega meiri skaða með illa hugsuðum og illa undirbúnum áformum en sparnaðurinn réttlætir. Til að ná tökum á vanda ríkissjóðs þarf langtímamarkmið og strúktúrbreytingar þar sem m.a. er lögð áhersla á að skilgreina hlutverk ríkisins upp á nýtt, unnið að fyrirbyggjandi heilsugæslu, endurskipulagningu landbúnaðar og sjávarútvegs og aukin áhersla lögð á rannsóknir, tilraunir og nýjungar, þannig að atvinnusköpun sem skilar ríkinu tekjum komist á legg. Þess í stað er ríkisstjórnin enn á fortíðarfylliríi eftir rúmlega eins árs setu í ríkisstjórn, sérstaklega þó Sjálfstfl. eins og best sést á því að hann hefur ekkert fram að færa, hvort sem horft er á atvinnu- og efnahagsmál eða þá mikilvægu umræðu sem nú á sér stað um aðildina að hinu Evrópska efnahagssvæði, ekkert annað en upprifjun á gerðum fyrrv. ríkisstjórnar. Slíkur málflutningur er auðvitað ekki boðlegur, hvað þá sæmandi stærsta stjórnmálaflokki landsins. En það er staðreynd að hann hefur ekkert að segja, engar nýjar hugmyndir, enga framtíðarsýn, enda hangir hann í gömlum úreltum 19. aldar klisjum. Meira að segja Morgunblaðið er farið að auglýsa eftir stefnu og hugmyndum Sjálfstfl. Eins og menn vita hefur fyllirí hverrar gerðar sem er sínar afleiðingar. Bakkus konungur á sína fylgifiska vanlíðunar, barlóms og svartnættis en þeir árar hafa greinilega tekið sér bólstað í Stjórnarráði Íslands og lifa þar góðu lífi, sennilega við að brýna niðurskurðarhnífana. Ríkisstjórnarflokkarnir þurfa á aðstoð að halda til að öðlast trú á framtíð þjóðarinnar og möguleika landsins. Þeir þurfa að komast á sjálfsstyrkingar- og bjartsýnisnámskeið en eina leiðin til þess er að gefa þeim frí áður en þeir draga alla þjóðina með sér niður í öldudal þunglyndis og vonleysis. Reyndar kenndi þó bjartari tóns í ræðu hæstv. forsrh. og guð láti gott á vita. Það var helst að heyra að allt væri á réttri leið en sú túlkun kemur mér mjög á óvart því staðreyndirnar tala öðru máli og miðað við þann niðurskurð sem boðaður er kemur þetta ekki heim og saman. Virðulegi forseti. Það er gömul saga og ný að neyðin kennir naktri konu að spinna. Á samdráttartímum sem þessum ætti þjóðin að skoða allt sitt skipulag og atvinnuhætti, endurmeta möguleikana og nýta þrengingarnar til uppgjörs og endurskoðunar til þess að koma reistari og bjartsýnni út úr erfiðleikunum. Hingað til höfum við getað sótt meiri afla í sjó þegar að hefur þrengt á einhverjum sviðum þjóðlífsins. En nú er endimörkunum náð að flestra mati. Nú er komið að skuldadögum. Við verðum að nýta betur það sem við eigum, opna augun fyrir nýjum möguleikum í landi okkar og vinna úr þeim af skynsemi. Síðan verðum við að jafna á milli okkar fengnum á réttlátan hátt. Slíkt gerist ekki með þessa ríkisstjórn aðgerðaleysisins við stýrið. Samkvæmt upplýsingum Þjóðhagsstofnunar er samdráttur í öllum útflutningsgreinum. Eini vaxtarbroddurinn sem sjáanlegur er finnst í ferðaþjónustu en þó eru þar blikur á lofti vegna þess hve dýr hún er. Við stöndum frammi fyrir því að fyrirtæki í öllum greinum atvinnulífsins hafa lýst yfir gjaldþroti. Fyrirtæki í sjávarútvegi eru að berjast um of lítinn afla þannig að fjöldi þeirra á sér ekki lífsvon við ríkjandi aðstæður og greinin í heild er rekin með tapi. Það er augljóst hverjum manni að sjávarútvegurinn þarfnast endurskipulagningar og að móta þarf nýja sjávarútvegsstefnu í ljósi þeirra aðstæðna sem ríkja á hafsvæðunum kringum Ísland. En það verður að nást samstaða um þá stefnu. Það er ekki á valdi eins ríkisstjórnarmeirihluta að móta stefnuna eftir sínum óskum, þar þurfa öll sjónarmið að komast að. Það getur ekki gengið til lengdar að reka fjölda fyrirtækja með endalausu tapi og menn verða að horfast í augu við þann veruleika. Það eina sem réttlætir slíkt er nauðsyn þess að halda ákveðinni byggð við en þá á líka að segja það hreint út og jafnvel að kanna hvort aðrar leiðir í atvinnumálum séu ekki færar á þeim stað. Hallarekstur af hvaða tagi sem er gengur ekki til lengdar því það eru aðrir sem borga brúsann. Þá blæs ekki byrlegar, virðulegi forseti, ef við horfum á landbúnaðinn, þar heldur niðurskurðurinn áfram og verður ekki séð að nauðsynleg endurskipulagning sé þar hafin. Virðulegi forseti. Skuldir heimilanna fara vaxandi og það þrengir að fjölskyldunum í samdrættinum. Niðurskurði á félagslegri þjónustu fylgja auknar byrðar á fjölskyldurnar í landinu, ekki síst konur. Þar við bætist atvinnuleysið sem fer stöðugt vaxandi. Samkvæmt nýjustu tölum er atvinnuleysi um 2,7--2,8% og því er spáð að það fari upp í allt að 6%. Slíkt eigum við ekki og megum ekki sætta okkur við. Byggingariðnaðurinn hrópar á verklegar framkvæmdir enda von á fjöldaatvinnuleysi þar ef ekki verður gripið til aðgerða. Nú verður ekki hægt að fara til Svíþjóðar þar sem atvinnuleysi nálgast 7% eða Danmerkur þar sem atvinnuleysi er að nálgast 11%. Afleiðingar atvinnuleysisins verða hér sem annars staðar mannlegur harmleikur, félagsleg vandamál, vaxandi fátækt, biturleiki og enn meiri samdráttur sem hefur í för með sér enn meiri tekjumissi og kostnað fyrir ríkissjóð. Það er ekkert brýnna en að halda uppi atvinnu í landinu. Að mínum dómi er það mun betri leið að gefa ungu fólki kost á að vera í skóla en láta það mæla göturnar á atvinnuleysisbótum eða á framfæri félagsmálastofnana. Þegar til lengri tíma er litið verður það mun ódýrara fyrir samfélagið að koma í veg fyrir afleiðingar atvinnuleysisins en að láta það yfir okkur ganga. Það er mun betri leið að fara nú út í framkvæmdir á vegum ríkisins en að draga saman seglin. Ég get ekki annað en spurt hvort það sé virkilega ætlun ríkisstjórnarinnar að skerða möguleika ungs fólks til menntunar enn frekar en orðið er og þar vísa ég til hugmynda hæstv. menntmrh. en það virðist vera um það rætt að takmarka aðgang að framhaldsskólum landsins. Er það virkilega skoðun ríkisstjórnarinnar að atvinnuleysi sé betra en að ná halla ríkissjóðs niður á lengri tíma? Ríkisstjórnin reynir ekki að stappa stáli í fólk, ekki að benda á leiðir eða koma með nýjar hugmyndir. Það er ekki lagt fram fé til nýrra framkvæmda, ekkert gert til að bæta stöðu fyrirtækjanna í landinu. Eina undantekningin er reyndar sú samkeppni sem iðnrn. stendur fyrir til nýsköpunar um þessar mundir. Leiðin sem fara á er að skera enn meira niður. Það getur ekki þýtt annað en meiri samdrátt, meira atvinnuleysi. Við getum verið sammála um það að við eðlilegar aðstæður á ríkið ekki að standa í atvinnurekstri. Það á að vera hlutverk ríkisins að skapa atvinnulífinu góð skilyrði með stefnumótun og stöðugleika í efnahagslífinu. En þegar samdráttur er viðlíka og nú blasir við gilda önnur lögmál. Þá verður ríkisvaldið að beita afli sínu til að jafna sveifluna en það er ekki heldur stefna þessarar ríkisstjórnar frekar en annað það sem til heilla horfir. Heldur hæstv. forsrh. og fyrrv. borgarstjóri Reykjavíkur að það hefði verið munur núna fyrir atvinnulíf borgarinnar að eiga fram undan framkvæmdir við Ráðhús Reykjavíkur upp á 3 milljarða króna í stað þess að farið var út í þá framkvæmd á þenslutímum, þvert ofan í ráðleggingar minni hlutans? Ég vildi óska þess að við ættum verkið fram undan enda mætti þá velja því húsi annan og betri stað og ódýrari umgjörð. Fyrir tæpu ári blasti það ástand við sem nú er að verða staðreynd. Þá sögðum við kvennalistakonur að réttlætanlegt væri þrátt fyrir skuldir ríkissjóðs að taka erlent lán til að hefja arðbærar framkvæmdir þannig að vinnu yrði haldið uppi í landinu. Aðilar vinnumarkaðarins hafa einnig margbent á þessa sömu leið enda eru þeir greinilega mun betur að sér í hagfræði en núv. ríkisstjórn. En það er eins og að tala við steininn. Leið erlendra lána og verklegra framkvæmda var og er hafnað af hálfu ríkisstjórnarinnar. Fyrir nokkrum vikum lét hæstv. fjmrh. þau orð falla í sjónvarpsfréttum að á tímum sem þessum ætti ríkissjóður að halda að sér höndum og lækka skatta til að gefa fyrirtækjunum svigrúm til athafna. Jafnframt hefur hann lýst því yfir að lánsfjárþörf ríkissjóðs sé svo mikil að vart verði komist hjá því að hækka vexti frá því sem nú er þó að öllum megi ljóst vera að fátt kemur heimilunum í landinu og fyrirtækjunum verr en vaxtahækkanir. Hvers konar hagfræði er þetta? Því er reyndar fljótsvarað. Þetta er hagfræði 19. aldar líberíalista sem var rækilega afsönnuð í kreppunni miklu með kenningum Keynes og New deal-stefnu Roosevelts Bandaríkjaforseta á fjórða áratugnum. Sú kennig, að ríkisvaldið eigi að halda að sér höndum í góðæri og koma þar með í veg fyrir of mikla þenslu en beita sér á samdráttartímum til að draga úr sveiflunni hefur verið nýtt síðan þá við ýmsar aðstæður enda er hún enn í fullu gildi. Friðrik Sophusson, hæstv. fjmrh., stendur hins vegar í sömu sporum og Herbert Hoover, Bandaríkjaforseti, sem sagði á fyrstu mánuðum kreppunnar miklu 1929: Nú dugar ekkert annað en að lækka skatta og draga úr umsvifum ríkisins. Á hans dögum vildu menn ekki horfast í augu við þá keðjuverkun sem hófst í efnahagslífinu þar sem samdráttur á einu sviði leiddi til samdráttar á öðru, hvað þá að viðurkenna að hægt væri að beita ríkisvaldinu til að draga úr kreppuáhrifum. En að við skulum heyra fjmrh. íslenska lýðveldisins halda fram svona vitleysu árið 1992 eftir þungbæra reynslu af aflabresti og samdrætti er aldeilis með ólíkindum. En hæstv. fjmrh. er því miður ekki einn um þessar hugmyndir. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að halda að sér höndum, gera ekki neitt. Bíða þess að hin ósýnilega hönd markaðarins rétti kúrsinn af. Ráðherrarnir spila bara hver á sína fiðlu eða lágfiðlu meðan logarnir leika um fyrirtækin og vinna fólks er í hættu. Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að beina neinum spurningum til forsrh. landsins. Það er ekki til neins. Stefna ríkisstjórnar hans er ljós. Það á ekkert að gera, bara láta markaðinn vinna sitt verk. En ég lýsi ábyrgð á hendur ríkisstjórnarinnar vegna þess ástands sem hún er að magna með aðgerðarleysi sínu og við eigum ekki að láta þetta yfir okkur ganga. Þjóðin á aðeins eitt svar, lausnin er aðeins ein. Hún er sú að koma þessari ríkisstjórn frá völdum og það sem fyrst, með góðu eða illu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. 6. þm. Norðurl. e. fyrir að beita sér fyrir því að þessi umræða færi fram. Það eru sannarlega brýnar ástæður og þung rök fyrir því að efnahags- og atvinnumálaumræða sé tekin fyrir á hv. Alþingi. Atvinnuástand er verra nú en dæmi eru til um langa tíð. Minnkandi atvinna er á flestum sviðum þjóðfélagsins. Þær tölur sem hafa sést um það segja því miður ekki alla söguna. Samdrátturinn í atvinnulífinu er raunverulega miklu meiri en tölurnar gefa til kynna. Þar kemur til viðbótar mikill samdráttur yfirvinnu hjá mörgum þegnum þjóðfélagsins. Sem dæmi má nefna að fiskvinnslufólk hefur byggt afkomu sína mikið á bónusgreiðslum og yfirvinnu. Kennarar við hina ýmsu skóla missa nú svo til alla eða alveg alla þá yfirvinnu sem þeir hafa haft og þannig er það um allt þjóðfélagið. En hvers vegna er þetta ástand eins og raun ber vitni? Hvað hefur gerst í íslensku þjóðfélagi sem veldur þessari kreppu? Er það minnkandi þorskafli? Er það lækkun dollarans? Er það lágt verð á útflutningsvörum okkar? Er það skortur á nýsköpun í atvinnulífinu? Er það kannski misheppnuð efnahagsstjórn og háir vextir? Auðvitað hafa þær ástæður sem ég hef rakið mikla þýðingu en aðalástæðuna fyrir því hversu stöðugt hallar undan í atvinnumálum má finna í hinni blindu trú á leiðsögn fjármagnsins. Það er ekki langt síðan flestir í þjóðfélaginu litu á peninga þeim augum að þeir væru ígildi vinnunnar. Vextir ættu að vera mjög hóflegir, fjármagnsokrarar væru hinir verstu menn. Samkvæmt þeim skilningi væru okkar virðulegu bankastjórar og bankaráðsmenn allir undir lás og slá í dag. En nú gilda önnur lögmál. Allir aðrir en fjármagnseigendur eru kallaðir til ábyrgðar á ástandinu í þjóðfélaginu. Það er talinn eðlilegur hluti af hinni þjóðfélagslegu ábyrgð verkafólks að beita samtökum sínum af fullri ábyrgð og þvinga ekki fram það há laun í krafti samtaka sinna að þjóðfélagið geti ekki risið undir þeim. Sá skilningur sem ég er hér að lýsa hlýtur að vera sá grundvöllur sem hugmyndir um þjóðarsátt hvíla á. Hvernig má það þá vera að fjármagnseigendur skuli vera nánast þeir einu sem eru undanþegnir skyldum við þjóðfélagið þegar það er í vanda statt? Ef við lítum yfir þann tíma sem liðinn er síðan verðtryggingunni var komið á og hinir svokölluðu frjálsu vextir hófu innreið sína í íslenskt efnahagslíf þá blasa við okkur afar miklar breytingar. Þegar stjórnvöld voru að koma verðtryggingunni á var almenningur fullvissaður um að í slíku kerfi yrði stöðugleiki og vextir á bilinu 1--3%. Á þessum forsendum byggðu einstaklingar og fyrirtæki fjárfestingarákvarðanir sínar. Þjóðfélagið, sem hafði í mörg ár verið að aðlaga sig óstöðugleikanum sem fylgdi verðbólgunni, varð á skammri stund að horfast í augu við alveg nýjar aðstæður. Fjárfestingar, sem virtust skynsamlegar þegar þær voru gerðar, voru nú allt í einu hin mesta firra. Einstaklingar, sem höfðu miðað við fyrri reynslu sína, talið að þeir hefðu efnahagslegt bolmagn til að standa undir íbúðarkaupum, urðu að horfast í augu við að dæmið gekk ekki upp. Margir drógu það uppgjör of lengi. Sama var að segja með mörg fyrirtæki í landinu. Skuldir, sem á þeim hvíldu og þau höfðu risið undir áður, urðu óviðráðanlegar. Gjaldþrotin tóku að dynja yfir. En spurningin var, var þá ekki nóg að gert í bili a.m.k. og rétt að leyfa efnahagslífinu að aðlagast verðtryggingunni og þeim hugsunarhætti sem er út af fyrir sig eðlilegur að menn borgi það til baka sem þeir hafa fengið að láni? Nei, ekki var það svo. Nú var talin mikil nauðsyn á að vaxtamyndun yrði frjáls og svokölluð arðsemiskrafa fengi að ráða því hvað fjármagnseigendur fengju í sinn hlut. Sama þróun hélt áfram með vaxandi hraða. Fyrri fjárfestingarákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja voru nú aftur tóm vitleysa þó að þær hefðu verið miðaðar við verðtryggingu því að vextir hækkuðu svo mikið og allar skuldbreytingar voru hafðar með enn hærri vöxtum --- því að þeir sem eiga í erfiðleikum með að standa í skilum eru auðvitað færastir um að borga hæstu vextina. Enn fjölgaði gjaldþrotum og 1. og 2. veðréttur hætti að duga bönkunum. Bankarnir tóku að tapa líka og gjaldþrotunum fjölgaði. Þá þurfti að hækka vexti til að leggja meira inn á afskriftareikninga bankanna. Og það kallaði á enn þá meiri vaxtamun því að bankarnir þurftu að hafa upp í töpin. En áfram er sama brautin fetuð. Vöxtunum skal haldið uppi hvað sem það kostar. Arðsemiskrafan skal ráða. Þjóðfélagið skal lúta lögmálinu. Háir vextir eru að festast í sessi vegna þess að leiðsögn fjármagnsins á svo agnarsmáum markaði sem hér er hlýtur að viðhalda þeim. Í skjóli þessa svokallaða frjálsa fjármagnsmarkaðar viðgengst gegndarlaust okur og arðrán sem ekki er hægt að líða lengur. Grípa þarf í taumana til að bjarga því sem enn er hægt að bjarga. Fjölmargir einstaklingar og fyrirtæki munu verða gjaldþrota á næstu missirum og árum vegna þeirrar öfgastefnu sem hér hefur verið innleidd. Stjórnvöld hafa lagt blessun sína yfir okrið og hæstv. núsitjandi ríkisstjórn virðist hafa alveg sérstakt dálæti á þessari stefnu. Þau hafa innleitt hávaxtastefnuna í stærstu fjárfestingu heimilanna með nýjasta snilldarleiknum í húsnæðiskerfinu. Það heitir húsbréfakerfi og tryggir að húsakaup almennings verði örugglega að taka á sig ávöxtunarkröfuna sem leiðir af leiðsögn fjármagnsins. Ég fullyrði að fjöldi af því fólki, sem hefur farið út í húsakaup á forsendum húsbréfakerfisins, hefur ekki gert sér grein fyrir því hversu óréttlátt það er að innleiða þessa gífurlega auknu skuldabyrði í húsnæðiskerfið. Einnig er búið að hækka vextina í hinu svokallaða félagslega kerfi þannig að fólk sem hafði gert fjárfestingar þar miðað við getu sína fyrir fáum árum stendur nú frammi fyrir því í sumum tilfellum að þurfa að borga þrefalt hærri vexti en áður. Afleiðingarnar af þessari ofurtrú á leiðsögn fjármagnsins eru að koma í ljós betur og betur. Fyrirtæki sem áður höfðu rekstrargrundvöll hafa hann ekki lendur. Þau hætta rekstri eða fara á höfuðið. Ný fyrirtæki verða ekki til vegna þess að nánast enginn rekstur stenst ávöxtunarkröfuna. Einstaklingar, sem hefðu kannski haft áhuga á að fara út í atvinnurekstur, sjá gjaldþrotin allt í kringum sig. Það virðist óðs manns æði að hætta fjárhag fjölskyldunnar út í fyrirtækjarekstur. Þeim fækkar þess vegna sem leggja út í slíkt. Fleira dregur úr kjarki manna og möguleikum til að hefja nýja atvinnustarfsemi. Hin nýmóðins alþjóðahyggja er líka farin að hafa áhrif. Óttinn við samkeppni frá stórfyrirtækjum erlendis frá, jafnvel um okkar fátæklega heimamarkað, kemur í veg fyrir að menn leggi út í nýjungar. Menn vita fyrir fram af reynslunni að þeim verður ekki hjálpað í samkeppninni. Íslenskir iðnrekendur hafa ekki látið mikið í sér heyra vegna Evrópusamninganna. Þeir vita að hinn stóri markaður er markaður risafyrirtækja á okkar mælikvarða. Hinn nýi veruleiki virðist vera sá að innlendi markaðurinn verður gersamlega opinn fyrir samkeppni og hinn stóri sameiginlegi markaður verður handa risunum. Stóra spurning næstu framtíðar er: Hvað getum við framleitt á Íslandi sem ekki finnst einhvers staðar ódýrara á hinu Evrópska efnahagssvæði? Er eitthvað hægt að gera til að auka atvinnu eða koma í veg fyrir að hún dragist meira saman? Auðvitað er margt hægt að gera ef menn vilja bregðast við því. En þegar stefnan virðist vera sú hjá ríkisstjórninni að vilja láta leiðsögn fjármagnsins ráða þá gerist auðvitað ekki neitt. Það stefnir í slíkt óefni að fullkomlega er réttlætanlegt að beita neyðarráðum. Aðalatriðið er að menn geri sér grein fyrir því að ástandið núna er afleiðing þeirrar stefnu sem ríkir og að menn snúi frá henni. Annars mun atvinnuleysi festast hér í sessi og þjóðfélagslegt óréttlæti, sem tekist hafði að draga úr á undanförnum árum, mun aftur vaxa hröðum skrefum. Ríkisstjórninni ber skylda til að þvinga fram verulegar vaxtalækkanir. Geri hún það ekki hlýtur verkalýðshreyfingin að endurmeta stöðu sína til samningagerðar. Verkalýðshreyfingin hefur axlað ábyrgð í því ástandi sem verið hefur. Þjóðfélagið hefur hafnað kröfum hennar um leiðréttingar launa. Á sama tíma hafa fjármagnseigendur grætt sem aldrei fyrr. Það gengur ekki lengur. Einnig verður að stöðva þá þróun að atvinna verkafólks flytjist út á sjó. Ég tel reyndar að það að banna tímabundið að semja um skipasmíðaverkefni erlendis gæti verið lausn á því máli. Með slíkri ákvörðun yrði hægt verulega á smíði og fullvinnslu skipa og mikil vinna skapaðist innan lands við viðgerðir og nýsmíðar. Það er fullur rökstuðningur fyrir því að taka slíka ákvörðun. Í fyrsta lagi þurfum við að endurreisa skipasmíðaiðnaðinn. Í öðru lagi þurfum við að hægja á þróuninni af atvinnulegum ástæðum og í þriðja lagi þurfum við tíma til að meta hvort það verður okkur til hagsbóta í framtíðinni að færa frystinguna út á sjó. Útgerðarmenn í landinu munu taka slíkri ákvörðun með miklum skilningi vegna þess að þegar horft er til framtíðar þá er þjónusta við útgerðina bæði í nýsmíðum og viðgerðum best komin hér innan lands. Þeim er líka manna best ljóst að þeir hafa einkarétt á að nýta fiskimiðin við landið og þess vegna munu þeir glaðir una því að þeim sé gert að kaupa þjónustuna innan lands. Ég efast ekki um að aðaltalsmaður þeirra mun fagna slíkri ákvörðun vegna þess að hún mun tryggja útgerðinni góða þjónustu í framtíðinni og skapa um leið mörg hundruð störf í þjónustu og framleiðslu fyrir heimamarkað. Mér finnst það vera prófsteinn á vilja þessarar ríkisstjórnar til að bregðast við í atvinnumálum hvort hún er tilbúin að ýta undir þá þróun sem yrði með því að ákveða að þau skip sem verði smíðuð fyrir íslenska skipastólinn á næstunni verði smíðuð innan lands og viðgerðir, sem fari fram á íslenskum skipum, verði innan lands. Ef menn eru ekki tilbúnir einu sinni til þess, hvað eru menn þá tilbúnir til að gera til að auka atvinnu í landinu?

Hæstv. forseti. Ég vil gjarnan bæta fáeinum orðum við í framhaldi af ræðum hæstv. forsrh. og iðnrh. áðan. Í fyrsta lagi fullyrti hæstv. forsrh. að atvinnuástand væri ekki nálægt því eins slæmt hér eða stefndi ekki í að verða það eins og í nálægum löndum. Þetta er því miður einfaldlega rangt og fram á það hefur verið sýnt með tölum. Samkvæmt upplýsingum frá OECD er áætlað að atvinnuleysi í Svíþjóð verði á þessu ári 4,5%, í Noregi um 5,5%, í Japan 2,2%, í Þýskalandi 4,7% og meðaltal OECD-ríkjanna verði 7,5%. Og hver er þá orðinn munurinn ef atvinnuleysi hér stefnir í 4--6% á næsta ári? Ég tel að fullyrðingar hæstv. forsrh. um að þetta séu ósambærilegar stærðargráður hafi verið hraktar. Í öðru lagi tók hæstv. forsrh. furðulega til máls í sambandi við afkomu sjávarútvegsins. Hann taldi að hún væri ekki mjög slök á þessu ári. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh.: Hvenær verður afkoma sjávarútvegsins mjög slök að hans mati þegar veiðar og vinnsla samanlagt eru reknar með 7% halla á þessu ári og stefna í að verða reknar með 12--14% halla á næsta ári, hvenær er þá afkoma íslensks sjávarútvegs orðin mjög slök? Varðandi batamerkin, sem ekki væru langt undan, nefndi hæstv. forsrh. sérstaklega að halli á ríkissjóði væri smátt og smátt að minnka. Er það byggt á nýjustu upplýsingum um 10--12 milljarða halla ríkissjóðs á þessu ári, hæstv. forsrh.? Í aðalatriðum var þó ræða hæstv. forsrh. á þá leið að þetta væri allt saman meira og minna á réttri leið og í góðu lagi að best varð séð og það sem úrskeiðis hefði farið væri fortíðarvandi. Í eigin ranni fann hæstv. forsrh. ekki eitt einasta atriði til þess að efast um að 100% og hárrétt og nákvæmlega fullkomlega hefði verið stjórnað þennan tíma sem hæstv. forsrh. hefur setið við völd Hæstv. iðnrh. flutti líka skringilega ræðu. Hann fullyrti t.d. að vegna veikrar stöðu hins opinbera hefðum við ekki sömu möguleika til að grípa til úrræða og Japanar geta vegna þess hve skuldastaða þeirra er sterk. Staðreynd málsins er sú að opinberar skuldir í Japan eru 63% af þjóðarframleiðslu á sama tíma og þær eru 36,5% á Íslandi. Hvað var hæstv. iðnrh. að fara? Þekkir hann ekki þessar tölur og ef svo fer, hví er hann þá að úttala sig um þær með þessum hætti? Ég vil einnig, hæstv. forseti, vekja athygli á merkilegum tíðindum og tímamótum, ég leyfi mér að segja vatnaskilum sem urðu í ræðu hæstv. iðnrh. þegar hann minntist ekki í 15 mínútna ræðu og reyndar rúmlega það í einu orði á álver. Ég fullyrði að þetta er fyrsta ræðan í fimm og hálft ár sem hæstv. iðnrh. flytur án þess að nefna álver á nafn og það eru auðvitað geysileg tímamót á hans ferli. Ég ítreka að lokum spurningar mínar til hæstv. forsrh. um úrræði hæstv. ríkisstjórnar. Ég vænti þess að hæstv. heilbr.- og trmrh. eða einhver annar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar komi hér og svari til um stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs og að sjálfsögðu hlýtur hæstv. félmrh. að taka til máls í þessari umræðu um atvinnuleysi. Eða hvar er sá hæstv. félmrh. sem flutti hina hjartnæmu ræðu sl. vor rétt fyrir eða í aðdraganda flokksþings Alþfl.? Hæstv. forseti. Ég skal ljúka máli mínu. Niðurstaðan af þessari umræðu er í raun og veru alveg skýr. Ríkisstjórnin stefnir óðfluga að því að slá atvinnuleysismetið á lýðveldistímanum og bíður þess með hendur í skauti að það met falli.

Virðulegi forseti. Leiðréttingar þingmannsins voru allar út í bláinn. Hann hefði betur gert að koma ekki hér upp fyrst leiðréttingarnar voru af þessu tagi. Ég hafði sagt og það stendur og það kom reyndar fram hjá hv. 18. þm. Reykv. líka að það væri fjarri öllu lagi að vera að tala um að atvinnustig hér væri það sama og í nálægum löndum. Mín landafræðikunnátta er önnur en hv. þm. því Japan er ekki í mínum huga nálægt land. Ég mundi setja mörkin einhvers staðar annars staðar. Hann getur haft það eins og hann vill. Það var rakið að atvinnuleysi í Finnlandi væri um 13% og 11% í Danmörku. Með Japan innan borðs tók hann 7% dæmi sem meðaltal. Þjóðhagsstofnun talar um 3,5% hjá okkur. Það er helmingi meira atvinnuleysi. Það ætti að vera nægjanlegt til þess að þingmaðurinn skildi að við værum ekki á neinu svipuðu stigi og ég vek athygli á því að tölurnar varðandi Svíþjóð og Noreg sem viðskrh. fór með með áðan og Finnland og Danmörku eru á allt öðru stigi en hann vildi vera láta. Varðandi hallann af veiði og vinnslu þá spurði þingmaðurinn hvað ég teldi halla ef 6--7% halli af veiðum og vinnslu væri ekki alvarleg staða. Annaðhvort fylgdist þingmaðurinn ekki með eða hlustaði ekki á ræðu mína nema hvort tveggja væri. Þessar tölur eru ekki með útgreiðslunum úr Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins inni.  þingmaðurinn sem tekur svona mikinn tíma í að tala hér umfram alla aðra þingmenn í þessu húsi eins og frægt er ætti að sjá sóma sinn í að hlusta sæmilega á aðra þingmenn sem tala miklu skemur en hann.

Hæstv. forseti. Ég reyndi af mætti að hlusta á hæstv. forsrh. og lái mér hver sem vill þó að mér gengi illa að skilja sumt sem þar kom fram. En hinu breytir hæstv. forsrh. ekki að opinberar tölur liggja frammi um atvinnuleysi bæði á Íslandi og í öðrum löndum og þær getur hver sem er kynnt sér og lesið. Ég er með þær hér í höndunum úr Hagtölum mánaðarins, hæstv. forsrh. Ég var að vitna í spár sem fyrir liggja frá opinberum stofnunum eins og Þjóðhagsstofnun, Samtökum iðnrekenda og fleirum. Þær eru að vísu nokkuð mismunandi en ganga flestar út á 3,5--4% atvinnuleysi á næsta ári og ýmsar forsendur frá síðustu vikum benda til þess að því miður sé það vanmetið, því miður. Tilkynningar um uppsagnir til félmrn. núna síðustu dagana og vikurnar benda til að meira atvinnuleysi sé í pípunum en lá fyrir þegar Þjóðhagsstofnun safnaði gögnum sem hún grundvallaði síðustu spá á. Þetta hef ég m.a. fengið staðfest með viðtölum við starfsmenn þeirrar stofnunar í morgun. Atvinnuleysið er ekki nema 4,5% í Svíþjóð að mati OECD, 5,5--5,8% í Noregi og þó svo að Japan sé nokkuð langt í burtu er það eitt af OECD ríkjunum sem við miðum okkur gjarnan við í efnahagslegum skilningi. Reyndar er það svo ef farið er yfir pólinn þá er Japan ekkert fjarri því að vera eitt af nágrannalöndum Íslands, svo ég uppfræði hæstv. forsrh. pínulítið um landafræði. Hann er greinilega ekki vanur að hugsa hnattrænt, þ.e. að jörðin sé hnöttur eða kúla, heldur er hún sennilega enn þá flöt í hugarheimi hans. Það samræmist mjög vel hversu hæstv. forsrh. er upptekinn af fortíðinni því að einu sinni var skoðun manna að jörðin væri flöt. Varðandi afkomu sjávarútvegsins. Tölurnar sem ég nefndi í vinnuskjali frá Þjóðhagsstofnun eru því miður með inngreiðslum Verðjöfnunarsjóðs, þ.e. afkoma sjávarútvegsins í júlí sl. Það er vegna þess að þegar þær inngreiðslur hverfa á næsta ári sem afkoman sveiflast úr 7% og niður í tæp 12% í tapi og ætti hæstv. forsrh. sjálfur að reyna að fara rétt með og forðast misskilning áður en hann hefur uppi stór orð. En varðandi ummæli hans um ræðutíma þá læt ég mér það í léttu rúmi liggja. Aðalatriðið er að menn segi eitthvað af viti, hæstv. forsrh. Ef menn gera það þá er allt í lagi þótt menn haldi langa ræðu.

Virðulegur forseti. Ég er ánægður með að þingmaðurinn telur að hann hafi talað af mjög miklu viti í þessum löngu ræðum sínum. Ég held að hann sé reyndar einn um þá skoðun að þær hafi allar verið þrungnar viti. Það kann að vera vit af því tagi, eins og þingmaðurinn nefndi sjálfur og reyndi að færa rök fyrir, að Japan væri orðið eitt af nágrannaríkjum okkar. Ég hygg að álíka mikið vit sé í því eins og hann hefur reynt að halda fram. En varðandi meðaltalstölurnar sem birtar eru er þetta rangt hjá þingmanninum. Meðaltalstölurnar eru rangar tölur og þingmaðurinn getur ekkert komist hjá því að viðurkenna það.

Frú forseti. Mig langar til að vekja athygli á því að það sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði í seinni ræðu sinni um atvinnuleysistölur á Íslandi og í nálægum löndum voru hreinar fjarstæður. Hv. þm. kemur í stólinn og telur sig vera að leiðrétta mál annarra sem hér hafa talað og stagast á því sem eru tölur fjarri sanni. Að því er helst virðist leggur hann að jöfnu spár Vinnuveitendasambandsins fyrir atvinnuleysi á næsta ári og staðreyndatölur um atvinnuleysið í löndunum í kringum okkur. Ég er alveg tilbúinn til þess með hv. þm. að telja Japan í hópi þeirra landa sem eru í kringum okkur þótt það sé æðifurðulegur fjarlægðarreikningur í höfðinu á þingmanninum ef hann telur að það sé álíka langt þangað og til okkar ,,venjulegu`` nágrannaríkja. Þetta vildi ég hafa sagt og þessu verður ekki á móti mælt. Atvinnuleysisskráning á Íslandi er núna eftir síðustu tölum, tæplega 3%, 2,7--2,8%. Það er of hátt. Það stefnir í hærri tölur en enginn nema Vinnuveitendasambandið og hv. 4. þm. Norðurl. e. spá svo háum tölum sem hann vildi helst til jafna. Þá vil ég nefna það sem hann sagði um Japan og aðstæður Íslendinga og Japana til þess að beita ríkisfjármálunum til sveiflujöfnunar til þess að auka eftirspurn í hagkerfinu. Það er reyndar svo að ég þekki nokkuð til þess hvernig sparnaði er farið í Japan og hvernig skuldsetning japanska ríkisins er í samanburði við önnur iðnríki. Það er reyndar rétt sem kom fram hjá þingmanninum --- sem verður að teljast til tíðinda --- að japanska ríkið er óvenjulega skuldsett miðað við mörg önnur. En þegar á heildina er litið, og það er það sem máli skiptir, er staðan gagnvart útlöndum það sem telur. Það bið ég þingmanninn að skoða hvort ríkið standi tiltölulega betur í skuldum sínum við önnur lönd, Ísland eða Japan. Þar er endapunkturinn í málinu. 

Hæstv. forseti. Hæstv. iðnrh. nefndi ekki álver en sagði hins vegar eitthvað á þá leið að það þyrfti að halda áfram nýtingu orkunnar. Það var þetta orð sem féll niður í máli hans í fyrsta sinn í fimm og hálft ár sem ég vakti athygli hans á, en hann hefur komið hér upp og staðfest að hann er út af fyrir sig enn á trúnni. Varðandi Japan skiptir ekki öllu máli hvort Japan er nær okkur eða fjær í kílómetrum talið. Staðreyndin er sú að Japan er eitt af mikilvægustu viðskiptalöndum okkar Íslendinga. Það er í vaxandi mæli að verða sá mótor sem drífur aflvél hins alþjóðlega viðskiptakerfis og áhrif á heimsmarkað fara vaxandi úr þeirri átt. Þess vegna er fullkomlega eðlilegt og skynsamlegt að horfa ekkert síður til þeirra en margra annarra sem nær okkur liggja. Ég vil líka minna hæstv. ráðherra á það --- það er eins og þeir átti sig ekki á því --- að það atvinnuleysi sem við erum að bera okkur saman við í nágrannalöndunum er búið að vera viðvarandi í þeim löndum. Við erum að upplifa þetta sem breytingu frá því ástandi að fyrir nokkrum árum voru þúsundir útlendinga við störf og þensla á vinnumarkaði. Því er breytingin auðvitað gífurleg og inn í þetta vantar alveg þann samdrátt í yfirvinnu og fallandi tekjur heimilanna sem líka hafa áhrif, ekkert síður en atvinnuleysið sjálft. Tilburðir hæstv. ráðherra til að gera lítið úr þessu skelfilega atvinnuleysi, sem er hér að ganga í garð, eru því satt best að segja ekki merkilegar og að fara að reyna það með útúrsnúningum af því tagi sem hæstv. iðnrh. og hæstv. forsrh. hafa reynt bætir ekki málstað þeirra, hvorki hér innan veggja og þaðan af síður í augum þolendanna úti í þjóðfélaginu, það er ég alveg sannfærður um. Varðandi opinberar skuldir og stöðu Íslands og Japans, svo enn sé farið í þann samanburð, þá staðfesti hæstv. iðnrh. að honum hafði skjátlast í ræðu sinni áðan. Sú leiðrétting sem ég kom með stendur og opinberar skuldir Japana, þ.e. skuldir ríkis og sveitarfélaga og hreinna opinberra sjóða, eru 63% miðað við þjóðarframleiðslu á sama tíma og þær eru 36,5% á Íslandi. Það segir heilmikið um það hvaða möguleika þessir aðilar hafa til þess að beita sér þegar á þarf að halda. Samt hika Japanar ekki við að beita hinu opinbera til þess að örva efnahagsstarfsemina hjá sér á sama tíma sem við erum svo ógæfusöm uppi á Íslandi, anno domini 1992, að sitja uppi með ríkisstjórn sem situr ofan á höndunum á sér.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fara nokkrum orðum um atvinnuleysisskráninguna og nýjustu upplýsingar sem liggja fyrir þar að lútandi. Hið aukna atvinnuleysi þessa árs endurspeglar þann mikla samdrátt í efnahagslífi sem verið hefur og felur í raun í sér eðlisbreytingar á atvinnulífinu. Á þeim tímum þegar atvinnuleysi var innan við 1% mældu atvinnuleysistölurnar fyrst og fremst tímabundnar og oft staðbundnar sveiflur í veiðum og vinnslu. Nú er það svo að atvinnuleysi tekur til nánast allra atvinnugreina og kemur þyngst niður á ófaglærðum körlum og konum. Þá hefur atvinnuleysi verið mikið í þjónustugreinum og verslun sem fyrr var nánast óþekkt. Þá tekur atvinnuleysi nú til opinberra starfsmanna og háskólafólks sem áður hefur ekki verið. Samhliða hefur atvinnuleysið aukist verulega á höfuðborgarsvæðinu en takmarkast ekki lengur við landsbyggðina eins og oft var áður. Annað einkenni á atvinnuleysinu er að atvinnuleysi fólks á aldrinum 25--40 ára hefur aukist og þá bendir margt til þess að varanleiki atvinnuleysis, þ.e. lengd atvinnuleysis hjá hverjum og einum, hafi aukist talsvert. Allt eru þetta vísbendingar sem taka verður alvarlega. Síðustu tölur Vinnumálaskrifstofunnar um atvinnuástandið fyrir landið allt eru fyrir júlímánuð en þá voru skráðir 81.000 atvinnuleysisdagar á landinu öllu. Fjöldi skráðra atvinnuleysisdaga svarar til þess að 3.700 manns hafi að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá í mánuðinum en það jafngildir 2,7% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði í mánuðinum samkvæmt spá Þjóðhagsstofnunar. Tölur fyrir ágústmánuði liggja ekki fyrir nema fyrir höfuðborgarsvæðið. Samkvæmt þeim hefur heldur dregið úr atvinnuleysi miðað við mánuðina á undan eða um rúmlega 7.000 atvinnuleysisdaga. Jafngildir það fækkun atvinnulausra um 300, eða úr rúmlega 2.100 í um það bil 1.800 manns. Þykir þetta benda til þess að í ágústmánuði hafi til að mynda aðgerðir sveitarfélaganna í atvinnumálum farið að bera nokkurn árangur. Í septembermánuði höfðu fyrirtæki tilkynnt hátt í 500 uppsagnir til Vinnumálaskrifstofu félmrn. samkvæmt lögum um vinnumiðlun. Er það þreföldun miðað við uppsagnir á sama tíma og í fyrra. Hins vegar er ástæða til að vara mjög við því að taka þessar tölur of bókstaflega. Oft koma uppsagnir ekki til framkvæmda og fólk er endurráðið. Breytingar í einu fyrirtæki geta auðveldlega raskað myndinni en inni í þessum tölum eru t.d. rúmlega 100 manns sem sagt var uppstörfum hjá Gutenberg en ljóst er að flestir þeirra verða endurráðnir. Atvinnuleysi fyrstu sjö mánuði þessa árs er 2,8% sé tekið mið af reynslu áranna varðandi dreifingu atvinnuleysis á einstaka mánuði. Má áætla að niðurstaða þessa árs verði um 3% atvinnuleysi sem er heldur meira en ráð var fyrir gert í upphafi árs. Ég vil í stuttu máli koma inn á nokkur atriði sem ég tel að muni stuðla að eflingu atvinnulífsins til viðbótar því sem fram hefur komið hjá forsrh. og viðskiptaráðherra. Ljóst er að það efnahagsmarkmið ríkisstjórnarinnar að halda niðri verðbólgunni hefur tekist. Ekki skyldi vanmetið að það er einn mikilvægasti þátturinn til að skapa betri skilyrði fyrir atvinnulífið og til að stuðla að eflingu atvinnulífsins og þróun nýrra vaxtagreina og að tryggja atvinnuöryggi sem og að halda niðri framfærslukostnaði heimilanna. Með lágri verðbólgu og aðhaldi í ríkisfjármálum hefur ríkisstjórninni tekist að skapa skilyrði fyrir bættu efnahagsumhverfi fyrirtækja. Áform ríkisstjórnarinnar um að ákveðnu hlutfalli tekna af sölu ríkisfyrirtækja verði varið í þágu atvinnulífsins er afar mikilvægur þáttur til uppbyggingar atvinnulífsins ásamt þeim tækifærum fyrir atvinnulífið sem EES-samningarnir gefa. Ég nefni einnig sameiningu sveitarfélaga sem ég tel engan vafa á að geti stuðlað að hagræðingu og eflingu atvinnulífsins úti á landsbyggðinni. Ég tel ljóst að núverandi skipan sveitarstjórnarmála er hemill á frekari verkefnatilflutning frá ríki til sveitarfélaga. Verkefni á sviði skóla og heilbrigðismála, svo sem rekstur grunnskóla og heilsugæsla, eru betur komin hjá sveitarfélögunum sem og málefni fatlaðra og aldraðra svo dæmi sé tekið. Því er mikilvægt að breið samstaða geti tekist um slíka verkefnatilflutninga til sveitarfélaganna ásamt tilsvarandi tekjustofnum og að til komi aðgerðir í atvinnu-, byggða- og samgöngumálum til að greiða fyrir sameiningu sveitarfélaga. Á undanförnum árum hafa sveitarfélögin varið verulegum fjármunum til aðstoðar við atvinnulífið. Það hefur gerst með hlutabréfakaupum, lánum, niðurfellingu gjalda, beinum framlögum, styrkjum og árbyrgðum. Lausleg athugun sem Samband ísl. sveitarfélaga gerði fyrr á þessu ári sýndi að hvað kaupstaðina varðar námu slíkar veittar ábyrgðir þeirra um 1,8 milljörðum kr. árin 1987--1991 en framlög til atvinnulífsins í öðru formi um 1,7 milljörðum kr. á sama tímabili eða samtals um 3,5 milljarðar. Þessi framlög og ábyrgðir eru mjög misjöfn eftir kjördæmum. Þau eru hlutfallslega langlægst í Reykjavík en hæst á Vesturlandi og Norðurlandi eystra. Sé tekið dæmi af Vesturlandi þá var varið á sl. fimm árum 955 millj. kr. til atvinnulífsins með þessum hætti og tæpum 1.500 millj. kr. á Norðurl. e. sem er mjög hátt hlutfall af tekjum sveitarfélaganna. Ljóst er að slíkur fjármagnstilflutningur frá sveitarfélögunum til atvinnulífsins er ekki hlutverk sveitarfélaganna sem lamar þá aftur getu þeirra til þess að sinna sínum hefðbundnu verkefnum. En ljóst er að vegna atvinnuástandsins hafa sveitarfélögin verið knúin í þetta og er afar óæskilegt að framhald verði á slíku. Ég vil fara nokkrum orðum um niðurfellingu aðstöðugjalds sem hefur nokkuð komið til umræðu. Í janúar 1991 skipaði ég nefnd til þess að endurskoða lög um tekjustofna sveitarfélaga, einkum með tilliti til nýrra hugmynda og tillagna um skattlagningu atvinnulífsins. Samkvæmt skipunarbréfi nefndarinnar var henni m.a. falið að gera tillögur um hvort fella eigi niður aðstöðugjald og hvaða breytingar þurfi þá að gera á öðrum tekjustofnum sveitarfélaga. Þá var nefndinni einnig falið að gera samanburð á tekjustofnakerfi sveitarfélaga hérlendis og í nágrannalöndunum. Nefndin var skipuð tveimur fulltrúum tilnefndum af mér ásamt tveimur fulltrúum tilnefndum af fjmrh. og tveimur af Sambandi ísl. sveitarfélaga. Eftir að núverandi sveitarstjórn kom til valda í fyrra var nefndinni falið að starfa áfram. Í stefnuyfirlýsingu þeirrar ríkisstjórnar segir að skattlagning fyrirtækja og neyslu verði samræmd því sem gerist með samkeppnisþjóðum og í stefnu og starfsáætlun ríkisstjórnarinnar segir að lög um tekjustofna sveitarfélaga verði endurskoðuð með það fyrir augum að samræma skattlagningu fyrirtækja því sem gerist í nágrannalöndunum. Nefnd þessi lauk störfum í febrúar sl. og skilaði áliti sem sent var öllum sveitarfélögunum þar sem fram koma ýmsir valkostir sem kæmu í staðinn ef aðstöðugjald yrði lagt niður. En nefndarmenn urðu þar ekki sammála um niðurstöðu. Þeir nefndarmenn sem tilnefndir voru af mér og fjmrh. telja aðstöðugjald að ýmsu leyti óheppilegan tekjustofn og því beri að fella það niður, m.a. standi það í vegi fyrir samræmingu í skattlagninu atvinnurekstursins hérlendis og í nágrannalöndunum. Þeir leggja jafnframt áherslu á að sveitarfélögin fái jafngildan tekjustofn í staðinn og breyting þessi verði gerð í tengslum við heildarendurskoðun á skattlagningu fyrirtækja. Nefndarmenn sem tilnefndir voru af Sambandi ísl. sveitarfélaga stóðu ekki að tillögunni um að fella niður aðstöðugjaldið og því heldur ekki um það hvað ætti að koma í staðinn. Í framhaldi af þessu tilnefndu ríkisstjórnarflokkarnir tvo fulltrúa hvor í starfshóp til að fjalla áfram um málið og þá einkum um breytta tekjuöflun sveitarfélaga við niðurfellingu aðstöðugjaldsins og sá starfshópur skilaði áliti fyrir skömmu. Það er tillaga meiri hluta starfshópsins að í stað aðstöðugjaldsniðurfellingar hækki útsvar um 1% í sérhverju sveitarfélagi óháð stærð og tekjuþörf, þ.e. að aukinn verði hlutur sveitarfélaganna í staðgreiðslunni sem þessu 1% nemur. Jafnframt komi í hlut hvers sveitarfélags 1,1% hækkun tryggingagjalds á öll laun í sveitarfélaginu og einnig greiði ríkissjóður beint framlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í stað landsútsvars. Til að mæta tekjutapi ríkissjóðs af aukinni hlutdeild sveitarfélaga í óbreyttri staðgreiðslu og vegna beins ríkisframlags í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga er lagt til að tryggingagjald á öll laun verði hækkað um 2,1%. Meiri hluti starfshópsins álítur að tekjur sveitarfélaga og ríkissjóðs verði mjög áþekkar fyrir og eftir greindar breytingar þegar tillit hefur verið tekið til staðgreiðsluinnheimtu tryggingagjalds og útsvars, eftiráinnheimtu aðstöðugjalds og skilvirkari innheimtu tryggingagjalds og útsvars en aðstöðugjalds. Þessi atriði metur starfshópurinn 20% af aðstöðugjaldinu. Álitið hefur verið kynnt í ríkisstjórn. Í framhaldi af því var ákveðið að félmrh. og fjmrh. héldu fund með stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga þar sem mál þetta yrði rætt áfram. Óskað hefur verið eftir slíkum fundi og verður hann væntanlega haldinn á næstunni. Eftir að álit starfshópsins lá fyrir hafa verið athugaðir lauslega fleiri valkostir í því efni hvaða tekjustofnar gætu leyst aðstöðugjaldið af hólmi. Einn af þeim kostum er að í stað hækkunar á tryggingagjaldi sem leggst á launagreiðslur komi einhvers konar skattur á virðisauka í fyrirtækjum. Einnig hefur sú leið verið athuguð að hækkun tryggingagjaldsins verði mismunandi eftir atvinnugreinum. Hef ég lagt fyrir ríkisstjórnina ýmsa valkosti í útfærslu tryggingagjalds í stað aðstöðugjalds og áhrif þess á hinar ýmsu atvinnugreinar. Ég get tekið undir það að þessi leið er að ýmsu leyti gölluð, bæði álagningarstofninn sem slíkur sem og að ríki og sveitarfélög hafa tekjur af sama gjaldstofni. Ég hef því einnig látið skoða þann valkost að gjaldstofn aðstöðugjalds verði virðisauki einstakra fyrirtækja en ekki heildarkostnaður þeirra eins og nú er. Í þeirri leið eru ýmsir kostir fyrir hendi sem nauðsynlegt er að huga vandlega að í samráði við sveitarfélögin og samtök atvinnulífsins. Heppilegasta leiðin að mínu mati, sem hefur þó ekki náðst samstaða um, er að sveitarfélögin fái aukinn hlut af staðgreiðslunni sem nemur niðurfellingu aðstöðugjaldsins en ríkið taki að sér skattlagningu atvinnulífsins sem er í samræmi við það fyrirkomulag sem er í nágrannalöndum okkar. En þetta er stórt mál sem verður áfram til skoðunar. Ég vil taka fram að ríkisstjórnin hefur ekki tekið afstöðu til þeirra tillagna sem fjórmenningarnir skiluðu henni fyrir skömmu. Ríkisstjórnin taldi rétt að fá fram afstöðu sambands sveitarfélaga og atvinnulífsins til þeirra tillagna áður en endanleg afstaða verður tekin í ríkisstjórninni. Í lokin, virðulegi forseti, vil ég minnast á í sambandi við þessa umræðu að aukin starfsmenntun í atvinnulífinu er mjög mikilvæg við þær aðstæður sem við búum við núna og minni á það frv. sem var samþykkt á Alþingi sl. vor. Ég tel að lög þessi skapi forsendur til þess að efla starfsmenntun í landinu og þar með möguleika þeirra sem hafa ekki náð fótfestu í atvinnulífinu. Alls staðar í Evrópu og Ameríku hafa viðbrögð stjórnvalda við auknu atvinnuleysi verið einmitt í því fólgin að efla starfsmenntun og það er samdóma álit allra að öflug starfsmenntun hafi mikla þýðingu fyrir einstaklingana og atvinnulífið í heild sem nýtur góðs af henni líka. Á fjárlögum þessa árs voru veittar 48 millj. kr. til starfsmenntunar í atvinnulífinu á móti 15,5 millj. í fyrra og er þar um nærri þreföldun fjárframlaga að ræða. Nú er unnið að ráðstöfun þessa fjármagns og er það von mín að aukið fé til þessa mikilvæga verkefnis skili sér fljótt og vel og ekki síst til þeirra sem hafa átt erfitt með atvinnuöflun. Ég vil einnig minna á að á fjárlögum þessa árs voru veittar 15 millj. til atvinnumála kvenna á landsbyggðinni og það er annað árið í röð sem það er gert. Nú þegar hefur verulegum huta af þessari upphæð verið ráðstafað. Þó hér sé ekki um stóra upphæð að ræða er það mín sannfæring að hún hafi komið að góðum notum. Ráðstöfun fjárins hefur einkum tekið mið af þróunarverkefnum sem líkleg þykja til að fjölga atvinnutækifærum kvenna á viðkomadi atvinnusvæði. Þau atvinnusvæði þar sem atvinnuleysi kvenna hefur verið vaxandi eða varanlegt að undanförnu hafa komið sérstaklega til álita við úthlutun. Atvinnuleysi kvenna á landsbyggðinni hefur sums staðar verið mjög alvarlegt, t.d. á Suðurnesjum þar sem það hefur verið 9--10%. Ég hef trú á því að þrátt fyrir að 15 millj. kr. sé ekki há upphæð skili ráðstöfun þess miklum árangri, hvetji konur og geri þeim kleift að hrinda í framkvæmd hugmyndum sínum í atvinnumálum sem margar hverjar eru mjög athyglisverðar. Þannig hefur þessum fjármunum verið ráðstafað til verkefna eins og minjagripagerðar, framleiðslu á flíkum úr hreindýraskinni, fjarvinnslu, ferðamannaþjónustu og í markaðs- og þróunarstyrki svo sem vegna fiskvinnslu.  Ég hef farið yfir nokkur atriði sem ég tel skipta máli til úrlausnar á því erfiða atvinnuástandi sem þjóðin stendur frammi fyrir og læt hér lokið máli mínu.

Herra forseti. Hæstv. félmrh. nefndi í þessum umræðum um atvinnuleysið sameiningu sveitarfélaga sem eitt af tækjunum til að draga úr atvinnuleysinu. Ég vil vara sérstaklega við því, þótt ég sé samþykkur því að sú verði þróunin að stækka sveitarfélög, að það sé lausn á þeim skammtímavanda sem atvinnuleysið er nú. Sameining sveitarfélaga hefur það í för með sér að reynt verður að nýta betur húsnæði og mannafla sveitarfélaganna. Það fækkar fólki en fjölgar því ekki. Sameining sveitarfélaga út af fyrir sig getur því aukið á atvinnuleysisvandann. Þetta vil ég að komi fram í þessari umræðu vegna þess að mér finnst að stjórnvöld séu farin að líta á þetta sem eitt tækið í baráttunni við þann vanda sem við eigum við að glíma í atvinnumálum. Ný atvinnutækifæri eru auðvitað lykilatriði og það er ræður úrslitum að forsvarsmenn starfandi fyrirtækja hafi þann grundvöll í sínu starfi að þeir geti leitað að nýjum atvinnutækifærum en séu ekki uppteknir við að bjarga málum frá degi til dags, eins og því miður er nú, vegna þess að mér finnst það ekki hafa komið nógu vel fram í þessari umræðu og stjórnvöld og hæstv. forsrh. og hæstv. iðnrh. vilji leiða það hjá sér að sjávarútvegurinn, veiðar og vinnsla, er rekinn með 8% halla. Sameining sveitarfélaga leysir ekki þau mál.

Virðulegi forseti. Atvinnuleysi getur orðið af ýmsum orsökum. Við sumu, svo sem atvinnuleysi einstakra starfsstétta eða árstíðabundnu atvinnuleysi í verstöðvum, er lítið hægt að gera. Aðrar ástæður eru oft viðráðanlegar ef vilji er fyrir hendi. En þá þarf að taka pólitíska ákvörðun um að bregðast skuli við vandanum. Til þess þarf pólitískt hugrekki. Þetta pólitíska hugrekki hefur hæstv. ríkisstjórn ekki. Ég get ekki kallað það neitt annað en pólitískt hugleysi af verstu gerð að láta sem atvinnulífið komi ríkisstjórnarstefnunni ekkert við eins og núverandi stjórnvöld gera. Það litla sem vel er gert er nú talað um að skera niður, hverjar svo sem framkvæmdirnar verða. Þá á ég einmitt við hið sérstaka framlag til atvinnumála kvenna í dreifbýli sem hæstv. síðasti ræðumaður gerði að umtalsefni. Þetta er stórmerkt átak. En ég veit ekki betur en það sé eitt af því sem til stóð að skera niður. Það kom mér verulega á óvart að hæstv. félmrh. hefði ekki frétt af því vegna þess að það hafði ég frétt. Við munum fylgjast vel með því máli. Mitt í klisjukenndum fullyrðingum um að atvinnulífinu sé best borgið með sem minnstum afskiptum ríkisvaldsins eru stjórnvöld með bullandi íhlutun í rekstur fyrirtækja með því að halda uppi háu vaxtastigi í samkeppninni um sparifé landsmanna og með því að leggja sífellt hærri álögur, t.d. á sjávarútveginn og þá ekki síst fiskvinnsluna í landi. Við kvennalistakonur fengum orð í eyra fyrir ábyrgðarleysi þegar við hreyfðum því fyrir hartnær ári að nauðsynlegt gæti orðið fyrir ríkið að taka erlend lán til að halda hjólum atvinnulífsins gangandi í tímabundinni kreppu. Þetta er góð og gild hagfræði og verður ekkert úrelt á því einu að hafa verið notuð fyrr á öldinni eða vera ekki í anda frjálshyggjunnar. Þeim fer fjölgandi sem eru sammála okkur kvennalistakonum um að ríkinu beri að stuðla að arðbærum framkvæmdum á þessu samdráttarskeiði sem nú er skollið á. Fyrr á árinu voru þessar raddir orðnar háværar og von til þess að eitthvað færi að gerast. Einkum voru það hinir annars allsráðandi aðilar vinnumarkaðarins sem gerðu þessa kröfu á ríkið. Ég minnist þess að hafa lent með Víglundi Þorsteinssyni, svo einhver sé nefndur, í útvarpsviðræðum um þetta mál og var þá reyndar að velta því fyrir mér hvort hann væri með niðurstöðu landsfundar Kvennalistans í höndunum, svo líkar voru hans hugmyndir okkar hugmyndum. Fulltrúi stjórnarsinna í þessum umræðum hafði reyndar lítið fram að færa enda segir ríkið, nú seinast í gervi fjmrh.: Ekki ég. Hann streitist enn við þótt áskoranir komi úr öllum áttum. Þetta er stjórnarstefnan. Forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar, e.t.v. allir nema félmrh., sem ekki hefur þó verið hlustað á, virðast halda að atvinnuleysi kosti ekki nokkurn skapaðan hlut, jafnvel þótt Atvinnuleysistryggingarsjóður sé að tæmast, eins og glöggt kom fram í nýlegri skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Eins og fram kemur hér að framan er gert ráð fyrir að hvert prósentustig í atvinnuleysi kosti á árinu 1992 um 51 millj. kr. á mánuði eða 153,7 millj. kr. á mánuði miðað við 3% atvinnuleysi eins og verið hefur að undanförnu. Samkvæmt áætlun Atvinnuleysistryggingasjóðs vantar um 1.080 millj. kr. á árinu 1993, eða um helming eigna sjóðsins, upp á að sjóðurinn geti sinnt lögboðinni skyldu sinni, þ.e. ef atvinnuleysi verður ekki meira en 3%. Má því í raun segja að sjóðurinn komist í greiðsluþrot að óbreyttu á árinu 1994 enda áætlað að um 500 millj. vanti upp á að endar nái saman á árinu 1992. Verður sjóðurinn að fara að ganga á eigur sínar í lok september 1992 fáist ekki sérstök fjárfesting.`` Nú kemur þessi sami fjmrh. í fölmiðla, sá sem ekki vildi hreyfa við neinu, og er undrunin uppmáluð og skilur ekkert í því hvers vegna minni tekjur koma í ríkiskassann nú en áætlað var. Samdrátturinn er hraðari en búist var við, held ég að hafi verið orð hans svona nokkurn veginn. Ég sakna hans í þessari umræðu. Ég hélt að hann yrði hér og hefði viljað eiga við hann orðastað. Hann hefði betur hlustað í fyrravetur á ræðu fulltúa Kvennalistans í fjárln., Jónu Valgerðar Kristjánsdóttur, en hún benti einmitt á þessa hættu. Það er ekki hægt að búast við grósku og veltu í samfélagi sem haldið er í ánauð lágra tekna og atvinnuleysis. Spár um atvinnuleysi eru misjafnar. Sumir forsvarsmenn atvinnulífsins t.d. VSÍ búast frekar við að það verði um 6% en þessi 3% sem Ríkisendurskoðun gefur sér og læt ég mér fyrra karp um þau mál í þessari umræðu í léttu rúmi liggja. Ríkisstjórnin íhugar nú, eftir því sem ég hef alla vega heyrt en vona að rangt sé, að það sé helst til ráða að takmarka aðgang að Atvinnuleysistryggingasjóði. Þetta er auðvitað ekki nokkurt úrræði. Ég óttast mjög þá fjárlagavinnu sem í hönd fer á þessum forsendum. Ég óttast að það haldi áfram, sem síst má gerast á samdráttartímum, að velferðarkerfið verði veikt verulega og skólakerfið lagt í rúst. Það er engin lausn að leggja niður nauðsynlega sjúkrahús- og öldrunarþjónustu og láta atvinnulausar konur annast um sjúka og aldraða heima fyrir. Það lifa fáir á launum einnar fyrirvinnu, hvað þá engrar og jafnvel fullar atvinnuleysisbætur duga engum til framfærslu. Þar að auki fylgir umönnun af þessu tagi mikið álag sem ekki er hægt að mæta nema að takmörkuðu leyti utan stofnana. Það gerist æði oft að konum er skákað til í tilverunni og ætlast til að þær lifi á loftinu á meðan þær bjarga hrynjandi heilbrigðiskerfi. Það gleymist líka að hluti þess atvinnuleysis, sem verið er að búa til nú með ómældum kostnaði, er vegna niðurskurðar á þjónustu, m.a. á sjúkrahúsum. Er virkilega þörf á þess konar aðgerðum? Til eru þeir sem telja að krepputalið sé orðum aukið og e.t.v. ekki annað en afsökun ríkisstjórnarinnar fyrir samdrætti, niðurskurði og einkavæðingu. Afleiðingin er hins vegar raunverulegt atvinnuleysi. Nú um helgina mátti lesa í Tímanum ummæli Halldórs Grönvolds og Kristínar Hjálmarsdóttur hjá Iðju. Vildu þau meina að kreppuástandið, sem nú gætir, væri að hluta sálræns eðlis. Væntingar eru auðvitað vel þekkt fyrirbæri í hagfræði og sé skoðun þeirra rétt er ábyrgð ríkisstjórnarinnar á samdrættinum jafnvel enn meiri en ég hef þegar nefnt. Halldór segir m.a. í þessari frétt, með leyfi forseta: ,,Svo virðist sem stóra áfallið sem klifað var á í sumar komi sem betur fer ekki en samt sem áður ganga atvinnurekendur með skeifu og draga lappirnar.`` Fréttamaður heldur áfram og vitnar í Kristínu sem sagði að ,,þrátt fyrir litla verðbólgu og hófsamar launahækkanir sé svartagallsrausið nánast búið að draga allan kjark úr mönnum og ekkert lát sé á samdráttareinkennum í atvinnulífinu.`` Í þessu sambandi er athyglisvert að rifja upp ummæli forstjóra Þjóðhagsstofnunar, Þórðar Friðjónssonar, um efnahagslegt kvef í stað lungnabólgu nú í sumar. Kannski var þetta bara kverkaskítur. En ef búið er að setja allt atvinnulífið í veikindafrí út af honum þá kemur það til með að taka nokkurn tíma að koma því aftur á stað og hafa ærinn kostnað í för með sér. Það er svo sem ekki fráleitt að taka undir skoðanir þessa fólks. Einhvern veginn virðist atvinnulífið bugað og líkast því sem það sé að víkja sér undan næsta höggi sem stjórnvöld ætla að láta ríða. Á meðan svo er komið er engin orka eftir til að fást við raunveruleg bráðatilfelli eins og varanlegt, staðbundið atvinnuleysi kvenna á Suðurnesjum sem hefur verið um 10% í heilt ár og aldrei slíku vant hjaðnaði það lítið á sumarmánuðunum. Atvinnuleysi er raunar á góðri leið með að verða viðvarandi ástand bæði hjá konum og körlum á Suðurnesjum. Það er mörgum enn í minni á eldhúsdegi í vor hvernig andstæðustu ræður kvöldsins hljómuðu, ræða hæstv félmrh., Jóhönnu Sigurðardóttur, sem varaði við atvinnuleysi og var svört á svip, og ræða hæstv., utanrrh., Jóns Baldvins Hannibalssonar, sem sagði bara EES eins og venjulega. Í málflutningi hans virtist mér þessi skammstöfun þýða Evrópa, en engin störf. Hæstv. félmrh. virðist líka verið lagður á flótta undan vandanum og hefur fundið einfalda töfralausn: sameiningu sveitarfélaga. Auðvitað er það engin allsherjarlausn frekar en nokkur önnur, það eru ekki til töfralausnir. Það eru til margþættar aðferðir og ekkert annað og til þeirra þarf að grípa. Samstarfsnefnd ríkisstjórnarinnar fundar með fulltrúum vinnumarkaðarins. Það er augljóst að þeir vilja fara þá leið, sem við kvennalistakonur höfum bent á, að efla atvinnulífið þó það kosti erlend lán. Það kemur ekki á óvart að skástu úrræðin sem bent er á núna koma ekki frá ríkisstjórninni heldur, eins og fyrr á árinu, frá aðilum vinnumarkaðarins. Í leiðara í Vinnunni, nýjasta tölublaði, segir Ásmundur Stefánsson, með leyfi forseta: ,,Framkvæmdir jafnt opinberra aðila sem einkaaðila eru nánast stöðvaðar og samdráttur segir til sín bæði í almennum iðnaði og þjónustugreinum. Mörg fyrirtæki og stofnanir fækka starfsfólki til að ná fram hagræðingu og sparnaði til að mæta harðri samkeppni og fjárlaganiðurskurði. Margt bendir því til að atvinnuleysi verði ekki minna, jafnvel meira, á stóru þéttbýlisstöðunum en á þeim stöðum sem eiga allt undir sjávarútvegi. Almennur opinber stuðningur við fjárfestingar í atvinnulífinu er líklegri til að herða á hagræðingu og auka á fækkun fólks en fjölga atvinnutækifærum. Í sjávarútvegi setur takmarkaður afli þröngar skorður fyrir framleiðsluaukningu og eftirspurnarsamdráttur er í almennum iðnaði og þjónustu. Sértækar aðgerðir koma því frekar til greina. Þar mætti t.d. nefna að gefa fyrirtækjum, hvort sem er starfandi eða nýjum, kost á að setja framleiðslu í gang eða auka hana með því að fá fyrir lítið eða ekkert þá umframorku sem nú er ekki nýtt. Einnig kemur til greina að auka opinberar framkvæmdir. Það er hins vegar því aðeins réttlætanlegt að auka skuldir hins opinbera að framkvæmdirnar skili hárri arðsemi og treysti atvinnu til lengri tíma.`` Ég tek undir þessi orð og fagna því að verkalýðsforustan bendir á úrræði í atvinnumálum. Ég sakna þess vissulega að sjá ekki einnig tillögur um styttan og sveigjanlegan vinnutíma á óskertum launum sem gætu bætt ástandið á vinnumarkaðnum verulega. Ég bendi á þingsályktunartillögu okkar kvennalistakvenna frá síðasta vori um þetta efni. Ég held að eitt meginverkefni okkar á Íslandi nú á næstunni verði að hækka kaupmátt grunnlauna og taka allar yfirborganir og yfirvinnu inn í dagvinnutímann. Það er vel hægt en til þess þarf vilja og hann hefur skort því miður. Meira að segja hjá verkalýðshreyfingunni. Konur hafa lengst af mátt sæta því að vinna á taxtalaunum, tvær af hverjum þremur konum að jafnaði og meira að segja einn af hverjum tveimur körlum. Þetta kann að vera að breytast og veldur vonandi auknum þrýstingi á þessa sjálfsögðu kröfu. Vert er að minnast þess lærdóms sem við getum dregið frá 1977 þegar yfirvinnubann var sett á og afköst urðu síst minni á flestum vinnustöðum en þegar yfirvinna var unnin. Það er öllum í hag að stytta þennan óhóflega vinnutíma án þess að skerða launin. Því miður var gerð sú sögulega skyssa að fylgja þessum samningum ekki eftir í sólstöðusamningunum sem gerðir voru eftir þessa langvinnu launadeilu. Gjaldið sem við greiðum vegna atvinnuleysisins er ekki bara minnkandi tekjur ríkisins og minnkandi útgjöld. Við sitjum einnig uppi með þau félagslegu vandamál sem eru fylgifiskur atvinnuleysis og reyndar hins gamla skolla okkar, of langs vinnudags. Á þessum tímum vilja fylgismenn ríkisstjórnarinnar ganga inn í Evrópskt efnahagssvæði þar sem viðvarandi atvinnuleysi er um 7,8%. Hlálegt er að heyra hæstv. viðskrh. nefna endurmenntun í atvinnulífinu og benda á það sem gert hefur verið á Norðurlöndum um leið og boðaður er 800 millj. kr. viðbótarniðurskurður í menntakerfinu. Enn hlálegra var að heyra hæstv. félmrh. benda á þessa lausn þar sem enga peninga er að hafa. Þetta er því miður innistæðulaus ávísun. Stjórnvöld eru gjörn á að benda á slíkar töfralausnir í stað þess að takast á ábyrgan hátt á við vandann. EES mun ekki leysa atvinnumál þjóðarinnar. Færð hafa verið veigamikil rök fyrir því að atvinna í fiskvinnslu muni lítið eða ekkert aukast með tilkomu EES. Nær væri að létta álögum af fiskvinnslunni og gera hana samkeppnisfærari t.d. við frystitogarana. Þá kæmi e.t.v. annað dæmi út en það sem nú hefur leitt fjölda útgerða út í að offjárfesta áfram í frystitogurum. Ég ætla að geyma mér sjávarútvegsumræðuna í bili þar sem hún verður væntanlega á dagskrá á næstunni. Virðulegur forseti. Fylgifiskar atvinnuleysis eru margs konar. Brotin sjálfsmynd og örvæntingarfullar tilraunir til að skrimta af atvinnuleysisbótum sem enginn lifir á er ekki fýsilegt hlutskipti. Enn alvarlegara er það þó að atvinnuleysi getur hér eins og í nágrannalöndunum orðið varanlegt í hópi ungmenna. Erum við reiðubúin að mæta þeim vanda?

Herra forseti. Það er vissulega tímabært að ræða atvinnuástandið í þessu landi og þó fyrr hefði verið. Því verða hins vegar ekki gerð nokkur skil á þeim örfáu mínútum sem hver ræðumaður hefur. Ég ætla aðeins að minnast á örfá atriði og reyna fyrst og fremst að draga saman sumt af því sem mér þótti hvað athyglisverðast í ræðu hæstv. forsrh. Reyndar hygg ég að hæstv. forsrh. muni vera sá eini hér á landi sem er eins bjartsýnn á framtíð íslensks atvinnulífs á næstu mánuðum og árum og kom fram í ræðu hans. Þvert á móti þá hitti ég varla nokkurn mann sem ekki er orðinn yfirfullur af vonbrigðum og svartsýni. Hæstv. forsrh. taldi og sagði réttilega að við Íslendingar værum í fremstu röð þjóða, reyndar væri líklega rétt að segja að við hefðum verið í fremstu röð þjóða. Þarna er einmitt um arfinn af þeim fortíðarvanda að ræða sem hæstv. forsrh. hefur gert að sinni sérgrein. Þetta er það sem náðist með samstilltu átaki ríkisvalds, atvinnulífs, vinnuveitenda og launþega. Hæstv. forsrh. boðaði jafnframt og lagði á það mikla áherslu að hér yrði haldið áfram sömu stefnu og verið hefur. Hver er þessi stefna? Það er sú stefna sem leitt hefur Bretland í þann vanda í atvinnumálum nú að hann hefur aldrei verið meiri. Reyndar telja flestir sem á stöðu Bretlands líta að Bretar séu í vonlausri stöðu í því efnahagskapphlaupi sem nú á sér stað á milli þjóða. Og það er sú stefna sem Bandaríkjamenn eru nú í óðaönn að reyna að feta sig út úr. Það er með öðrum orðum stefna afskiptaleysis ríkisvaldsins, það er frjálshyggjan sem við höfum kallað hér, stefna sem kennd hefur verið við Thatcher og Reagan. Hæstv. forsrh. deildi á fyrri ríkisstjórn fyrir það að hafa hafnað vestrænum leiðum í efnahagsmálum. Þetta er alrangt. Við höfnuðum nákvæmlega þessari stefnu Thatcher og Reagans. En við höfnum ekki þeim leiðum sem farnar hafa verið t.d. í löndum eins og Frakklandi og Þýskalandi. Að vísu tel ég að samstarf ríkisins og þátttaka ríkisvaldsins í atvinnulífinu í Frakklandi sé of mikil, hún er þar mjög mikil, en því verður heldur ekki neitað að Frakkar eru nú með einhverja sterkustu stöðu í efnahagsþróun sem verið hefur í Evrópu upp á síðkastið. Og öllum er að sjálfsögðu kunnugt um það að í Þýskalandi ræður fyrst og fremst stefnunni mjög virk þátttaka og samstarf ríkisvaldsins, alveg sérstaklega í gegnum bankana, og atvinnulífsins. Og það er einmitt slík þátttaka sem við í fyrri ríkisstjórn vildum að hér yrði sinnt, bæði af hálfu ríkisvalds og banka. Hæstv. forsrh. virtist ekki hafa miklar áhyggjur af því atvinnuleysi sem nú blasir við. Hann vakti réttilega athygli á því að það atvinnuleysi sem Þjóðhagsstofnun spáir, um það bil 3%, er svipað og var á árunum 1967--1969. En þarna er hins vegar mjög stór munur á. Hægri stjórnin sem sat á þeim árum taldi sér skylt að leggja mjög mikið fjármagn í það að endurreisa og koma hjólum atvinnulífsins af stað á ný úti um allt land. Og meira að segja sá maður, sem varð forsætisráðherra þeirrar stjórnar um tíð, var í forsæti fyrir þeirri nefnd sem samræmdi þetta átak. Hvar er slíkt átak nú af hálfu þessarar ríkisstjórnar? Mér heyrðist jafnvel hæstv. forsrh. hafa heldur litlar áhyggjur af því að atvinnuleysi kynni að verða hér 4--6%. Það er jú minna en í fjölmörgum Evrópulöndum, það er alveg hárrétt, t.d. minna en í Danmörku eins og hann nefndi. Ég vona að atvinnuleysi hér verði ekki það mikið. Það vona ég svo sannarlega. En ég verð að viðurkenna að ég hræðist það vonleysi og þá svartsýni sem alls staðar ríkir og ég held að það sé rétt sem kom þó fram hjá hæstv. viðskrh. að fjárfestingin sem nú er hér á landi er allt of lítil til þess að halda uppi hagvexti. Ég óttast einmitt að keðjuverkun af þessu mikla hruni fjárfestingar og því vonleysi sem ríkir kunni að leiða til þess að atvinnuleysi hér aukist meira en við höfum til þessa séð. Ég leyfi mér að vekja athygli á leiðara í Morgunblaðinu --- það er mikið vísað í það blað hér í þessum þingsölum, bæði af stjórn og stjórnarandstöðu --- en ég vísa í leiðara sem birtist 3. sept. 1992 þar sem vakin er athygli á því að stór verkefni hafa farið úr landi og ekkert virðist vera gert til þess að sporna þar gegn. Er vakin athygli á því að Útgerðarfélag Akureyringa samdi við pólska skipasmíðastöð um breytingar um smíði á togara og nýlega sá ég í fréttum að það sama gerðu Þingeyingar. Í þessum leiðara segir, með leyfi forseta: ,,Það dugar ekki að fljóta sofandi að feigðarósi. Vinnan er að flytjast úr landi og eftir situr atvinnulaust fólk. Þá þróun verður að stöðva og henni verður að snúa við.`` Mig langar til að vita hvað hæstv. ríkisstjórn hefur hugsað sér að gera til þess að snúa þessari þróun við, til að vinnan flytjist ekki úr landi. Hæstv. forsrh. sagði réttilega að það að breyta genginu væri ekki lausn á öllum vanda. Ég er honum alveg sammála um það. En fast gengi má heldur ekki verða trúarbrögð. Hverjum dettur í raun í hug að íslenska krónan sé svo sterk að dollarinn fellur gagnvart íslensku krónunni dag frá degi? Er íslenska krónan sterkari en dollarinn í dag? Dettur einhverjum það í hug? Sumir tala um frjálsa gjaldeyrismarkaði. Hvað halda menn að íslenska krónan seldist á úti í London eða New York núna? Haldið þið virkilega að hún seldist á það sem hún er skráð hér? Nei, ég vil festu í gengi. En ég held að þessi ofsatrú á fast gengi boði hér mikla vá. Ég vek athygli á því að það er ýmislegt fleira en sjávarútvegurinn sem á þar undir högg að sækja, t.d. það sem ég nefndi áðan um skipasmíðaiðnaðinn. Hvað vilja menn segja um þá miklu dýrtíð sem a.m.k. ferðaþjónustan heldur fram að erlendir ferðamenn sjái hér á Íslandi? Þetta tengist vitanlega líka genginu. Ég held að menn ættu að skoða það vandlega hvort sú blanda af gjaldeyri sem nú er miðað við er sú rétta. Ég hef miklar efasemdir um að það sé svo. Virðulegi forseti. Á þessum skamma tíma hef ég ekki mikið svigrúm til að fara í ýmislegt sem ég vildi nefna. Þó ætla ég að reyna að fara hratt yfir nokkur atriði sem mér finnst nauðsynlegt að þegar verði tekin til athugunar. Í fyrsta lagi vil ég taka undir með leiðara Morgunblaðsins fyrir nokkrum dögum þar sem segir að Bandaríkjamenn hafi lækkað vexti tuttugu og þrisvar sinnum á tiltölulega skömmum tíma í sínu atvinnuástandi. Hér þarf að lækka vexti. Það verður að gerast. Það verður að gerast fyrir forustu ríkisstjórnarinnar. Í öðru lagi verður að afnema þær álögur sem lagðar voru á sjávarútveginn á þessu ári. Það verður að afnema þær. Í þriðja lagi verður að útdeila úr Hagræðingarsjóðnum til þeirra fyrirtækja sem fyrst og fremst munu eiga rétt á því samkvæmt athugunum sem hafa verið gerðar, með öðrum orðum í samræmi við tillögur hæstv. sjútvrh. Það er ekki rétt að fara að styrkja sjávarútveginn til að kaupa kvóta. Reyndar vildi ég gjarnan fá að vita hvar það mál liggur. Hvaðan eiga þeir peningar að koma? Í fjórða lagi verður ríkisstjórnin vitanlega að móta atvinnumálastefnu, hún verður að gera það í nánu samráði við atvinnuvegina og hún verður að taka virkan þátt í því að leggja fjármagn til að framkvæma þá stefnu, skapa þann grundvöll sem er nauðsynlegur. Ég vil nefna t.d. menntunina en svo sannarlega þarf að auka verulega þar átak og þó að það sé til lengri tíma þá er ekki ráð nema í tíma sé tekið. Ég vil einnig nefna ýmsar þær nýju atvinnugreinar sem menn hafa bundið miklar vonir við en sem fá ekki fjármagn í dag vegna þess vonleysis sem ríkir. Það er góðra gjalda vert að leggja fjármagn í rannsókna- og þróunarstarfsemi og ég fagna því. En það þarf miklu meira. Það þarf m.a. áhættufé til að koma þeim nýju fyrirtækjum í gang í dag sem duglegir athafnamenn hafa í huga. Og það væri sannast að segja engin ofrausn þó að hæstv. ríkisstjórn legði eins og helminginn af því sem hún kann að selja af opinberum fyrirtækjum í það að koma nýjum fyrirtækjum af stað. Síðan getur hún selt það hlutafé þegar það er orðið einhvers virði. Ég vek athygli á því að þetta hefur tekist ágætlega hjá Þróunarfélagi Íslands sem er núna að selja hlutafé í ýmsum fyrirtækjum sem það lagði í upphafi og bjargaði sumum frá stöðvun. En það vantar miklu meira fé til þessara mála eins og ástandið er í dag. Þetta þarf vitanlega að gera. Ríkisstjórnin verður að byggja á ítarlegum áætlunum og athugunum á hinum ýmsu sviðum því að hér eru kostir og möguleikarnir margir. Það þýðir ekkert að byggja á þeirri von að hér komi stóriðja á allra næstu missirum. Því miður. Ég er því hlynntur að í hana verði farið en efnahagsástandið í heiminum er þannig að á það eitt má ekki treysta. Það er vitanlega vonlaust og sorglegt að hlusta á hæstv. forsrh. nefna sem nánast eina bjargvætt okkar í dag samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Hefur hæstv. forsrh. ekki fylgst með því hvernig þróun mála er þar? Nýjustu spár eru að þar verði hagvöxtur langtum minni en áður var gert ráð fyrir og ástandið í Evrópu er satt að segja þannig að það vekur mann mjög til umhugsunar um það að við Íslendingar tengjumst því nánar. Ég hef ekki tíma til að fara út í það hér en mun ræða það við umræður um Evrópska efnahagssvæðið. Við erum svo sannarlega í mikilli hættu með okkar atvinnulíf. Það bendir margt til þess að óbreytt stefna ríkisstjórnarinnar, frjálshyggjan, stefna Thatcher og Reagans, eigi eftir að skilja eftir sig hér slíkt svöðusár ef hún fær að haldast að það muni taka langan tíma að byggja upp frá þeim botni á ný.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram sem að mínu mati hefur umfram annað leitt eitt í ljós, og það kom svo berlega fram hjá hæstv. forsrh., að það er ætlun ríkisstjórnarinnar að viðhalda óbreyttri stefnu. Þetta eru að mínu mati mjög skýr skilaboð út í þjóðfélagið. Viðhalda stefnu sem eins og rækilega hefur verið undirstrikað í þessum umræðu byggir á löngu úreltri hugmyndafræði. Hæstv. forsrh. talaði þannig í sinni ræðu að ég átti lengi vel erfitt með að skilja hvað hann var að fara þangað til ég áttaði mig allt í einu á því að hann talaði úr einhverju allt öðru þjóðfélagi en ég í það minnsta þekki. Það þjóðfélag nær að mínu mati ekki nema um lendur einhvers hluta Seðlabankans og einhvers hóps af sérfræðingum sem standa að baki þeirri stefnu sem núv. hæstv. ríkisstjórn framfylgir. En þetta er allt annar raunveruleiki en sá sem blasir við fólkinu úti í þjóðfélaginu, ekki síst þeim þúsundum manna sem nú í örvæntingu horfast í augu við atvinnuleysi í fyrsta skipti. Ég mun rökstyðja þetta með örfáum orðum. Hæstv. forsrh. tók undir orð mín um gengisskráningu, að þar yrðu menn að fara varlega og reyna að ná lækkun gengisins með kostnaðarlækkunum og með því að flytja til kostnaðinn í þjóðfélaginu. En hann sagði aftur í annarri setningu að gengið væri rétt skráð í dag. Það get ég ekki tekið undir. Það vitna þeir um sem starfa í útflutningsatvinnuvegum, það vitna þeir um sem starfa í innlendum samkeppnisiðnaði og það vitna þeir ekki síst um sem starfa í ferðaþjónustu. Gengið verður að leiðrétta en það má ekki gerast í kollsteypum. Það verður að gerast innan þess ramma sem menn setja sér með frjálsum gjaldeyrismarkaði sem samkvæmt orðum hæstv. viðskrh. á síðasta vetri gæti hugsanlega verið 5 prósentustiga hlaup til og frá og með þeim 3--4 prósentustigum í lækkun raungengis sem má ná með því að færa til kostnað í þjóðfélaginu. Hæstv. forsrh. sagði líka, ef ég vitna nánast orðrétt það sem hann sagði: Útgreiðsla Verðjöfnunarsjóðs gerir það að verkum að afkoman, þ.e. í sjávarútveginum, er ekki slök á þessu ári. Þetta náði ég að skrifa orðrétt eftir honum. Og nú spyr ég: Í hvaða þjóðfélagi lifir sá maður sem svona segir? Samkvæmt tölum Þjóðhagsstofnunar er hallinn í ár 8% áður en kemur að Verðjöfnunarsjóði. Verðjöfnunarsjóður getur lagað um 3 prósentustig en verðþróun erlendis hefur tekið töluvert af því til baka þannig að eftir stendur að með inngreiðslum Verðjöfnunarsjóðs er hallinn í vinnslunni á sjávarútveginum um það bil 6 prósentustig. Þetta er hinn harði raunveruleiki sem sjávarútvegurinn stendur frammi fyrir í dag og sem bitnar öðru fremur á þeim sem þar vinna. Nei, því miður þá kom ekkert þarna fram annað en það að viðhalda á óbreyttri stefnu. Það var að vísu aðeins svikk á hæstv. viðskrh. Hann talaði eilítið öðruvísi en hann hefur gert áður og er, held ég, eilítið að átta sig á því, og hefur væntanlega lært það í fráfarandi ríkisstjórn, að það þarf önnur vinnubrögð. Það þarf eins og ég sagði hér í minni framsögu vinnubrögð sem byggja á samráði ríkisvalds, aðila vinnumarkaðarins og fjármálastofnana. Ég get alveg tekið undir það sem hér hefur komið fram að eflaust þarf það samstarf að vera að einhverju leyti á öðrum nótum en verið hefur á undanförnum áratugum. Að sjálfsögðu læra menn af reynslunni. Að sjálfsögðu verða menn að haga því með hliðsjón af því að við lifum í allt öðru þjóðfélagi í dag. En öðruvísi vinnum við okkur ekki út úr þessum vanda. Virðulegi forseti. Sá tími sem ég hafði sparað mér í fyrri umræðu er nú liðinn en ég þakka aftur fyrir þessa umræðu þó að ég hljóti að harma það að út úr henni kemur ekkert annað en það að ríkisstjórnin ætlar að viðhalda óbreyttri stefnu.

Herra forseti. Það er gömul saga og ný að það er erfitt að gera mönnum til hæfis. Hv. 7. þm. Reykn. sakaði mig um of mikla bjartsýni, bjartsýni sem fengist ekki staðist. Ég hef reyndar heyrt hér í umræðum vikum og mánuðum saman að það væri bölmóður úr minni átt og frá mínum líkum sem væri að drepa hér allt. En nú er bjartsýnin hins vegar orðin of mikil vegna þess að hv. þm. hittir bara menn uppfulla af svartsýni. Ég veit reyndar ekki alveg í hvaða selskap hann er en ég tel enga ástæðu til þess að hann sé bara að umgangast menn sem eru uppfullir af svartsýni eins og hann sagði í ræðu sinni. Ef við hins vegar horfum til þeirrar stöðu sem við höfum verið að miða okkur við og einmitt þau ár sem ég nefndi áðan í fyrri ræðu minni, þegar fram kom að frá árunum 1987--1989 hefði atvinnutækifærum fækkað hér í landi og frá 1989 og áfram síðan staðið í stað þrátt fyrir mikla innspýtingu af opinberum peningum, þá eru menn líka til viðbótar að hugsa um það, og það er mjög mikilvægt, að á þeim tíma voru menn að veiða 400 þús. tonn af þorski til viðbótar þessum peningum. 400 þús. tonn af þorski. Samt sem áður varð engin nýsköpun í atvinnulífi einmitt þegar hv. þm. var forsætisráðherra. Hv. 7. þm. Reykn. nefndi líka að menn mættu ekki hafa ofsatrú eða oftrú á föstu gengi. Ég get verið honum sammála um það og ég er ekkert haldinn þeirri trú á föstu gengi. En við þurfum líka að hafa einhverjar efnislegar ástæður til þess og þær mjög ríkar til þess að genginu þurfi að breyta og þær efnisástæður liggja ekki fyrir. Reyndar er það svo að þó að markaðsgengið væri hér þegar komið á, þá eru engin efnisleg rök sem benda til þess að gengið mundi breytast þegar af þeim ástæðum þannig að því er ekki haldið uppi með stjórnvaldsaðgerðum núna, umfram það sem markaðurinn mundi knýja á um. Þetta er raunveruleikinn sem við mönnum blasir og menn verða að hafa í huga. Menn hafa nefnt viðreisnarárin og þá taka menn þessi tvö ár af þessum tólf. Viðreisnarárin voru auðvitað farsælustu ár hér í stjórnmálum sem menn hafa þekkt og aldrei hefur þjóðinni miðað betur áfram en einmitt þá. Hins vegar var það alveg rétt að 1967 og 1968 varð áfall þegar síldin hrundi og atvinnuleysið jókst. En þó voru aðstæðurnar öðruvísi þá og að sumu leyti léttari. Á þeim árum voru menn að virkja og á þeim árum voru menn að byggja álver og á þeim árum var, eins og kom fram, ég hygg hjá hv. 4. þm. Norðurl. e. frekar en öðrum þingmanni hér, ákveðið yfirfall sem gat átt sér stað til Norðurlandanna þannig að atvinnuleysistölur sem slíkar birtust kannski ekki með nákvæmlega sama hætti. Menn höfðu úr öðrum þáttum að spila. Þá voru skuldir hvers manns í landinu á sama verðlagi 190 þús. kr. á meðan þær eru 800 þús. kr. eða rúmlega það á mann núna sem auðvitað þrengir stöðuna. Þetta eru mjög mikilvægir þættir sem menn verða að hafa í huga. En við skulum líka átta okkur á því að á þeim tíma unnu menn sig út úr vandanum af því að efnahagsgrundvöllurinn var í raun traustur. Og það var það sem ég kom inn á í minni fyrstu ræðu, efnahagsgrundvöllurinn er að verða traustur hér, allir meginþættirnir eru að verða traustir og þess vegna er líklegra og augljósara að við höfum stöðu til þess að vinna okkur út úr vandanum. Allir meginþættirnir sem máli skipta eru að verða hagstæðir, verðbólgan lág, vextirnir hafa breyst. Hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði að ég hefði haldið fram furðulegum hlutum varðandi vextina. Málshefjandi nefndi --- og það var rétt hjá honum --- að þegar nafnvextirnir voru í þeim hæðum sem þeir voru þá urðu fyrirtækin í ýmsum tilvikum að greiða allt upp í 20% raunvexti. Málshefjandi nefndi það réttilega þó að þingmaðurinn segðist ekki vilja bera ábyrgð á orðum málshefjandans. Slíkt er ekki í dag. Nafnvaxtastigið hefur lækkað og er reyndar lægra en nokkru sinni fyrr af því að verðbólgan er lág og raunvaxtastigið hefur jafnast þó að raunvextir, eins og ég sagði í minni fyrri ræðu, séu háir, séu háir hér allt í kringum okkur ef Bandaríkin eru undanskilin. Þar hefur ekki einu sinni tekist, þó að menn hafi 23 sinnum lækkað vextina, að hleypa krafti í efnahagslífið. Það mun sennilega ekki gerast heldur í Bandaríkjunum fyrr en eðlilegra samræmi verður milli vaxta í Evrópu og í Bandaríkjunum miðað við það sem er núna. En verðbólga og vextir hafa batnað verulega, verð á mörkuðum er hagstætt, það er vaxandi sparnaður í landinu, viðskiptahalli fer minnkandi ár frá ári, lánsfjáreftirspurn ríkisins hefur minnkað verulega og á þessu ári næst nánast allt lánsféð inn af innlendum sparnaði, sem mikilvægt er. Lánsfjáreftirspurnin hefur minnkað verulega hjá ríkinu, eins og tölur sýna glöggt fram á, hvernig sem menn láta hér í salnum. Allir þessir þættir hafa skapað okkur mjög batnandi stöðu, bæði minnkandi viðskiptahalli sem þó er of mikill og það að gjaldeyrisvarasjóðurinn hefur vaxið. Allt eru þetta jákvæð grundvallaratriði sem gefa okkur góða viðspyrnu inn í framtíðina. Þess vegna held ég að sé full ástæða til bjartsýni og við eigum ekki að harma, hv. 7. þm. Reykn., þá bjartsýni því hún byggir á góðum grundvelli. Við erum í þessari stöðu þrátt fyrir að þorskaflinn sé núna helmingi minni en hann var þegar menn voru ekki að fjölga störfum í landinu heldur fækka þeim, þegar menn voru að dæla inn 30 milljörðum króna án þess þó að fjölga störfum, heldur fækka þeim. Samt sem áður erum við núna að halda sjó þrátt fyrir að þorskaflinn hafi minnkað um helming. Það gefur okkur góð færi. Varðandi álver er ég þeirrar skoðunar að þar muni skapast möguleikar. Mér sýnist þróunin geta orðið í jákvæðar áttir þó að álverð hafi ekki hækkað verulega að undanförnu. Það hefur hækkað nokkuð en staðið í stað undanfarna mánuði. Það er margt sem bendir til þess núna að svo geti farið að álverð fari að stíga og möguleikarnir á byggingu álvers, sem við höfum beðið eftir, flest hver, a.m.k. hv. 7. þm. Reykn. og hans flokkur að meginstefnu til og flestir aðrir flokkar hér, verði að raunveruleika. Ég tel mig hafa fulla ástæðu til þess að vera bjartsýnn hvað þetta snertir.  Ég tel að þessi umræða hafi sýnt glögglega fram á það að hinn raunverulegi vandi sem við verðum að horfast í augu við þegar við förum yfir dæmið er ekki annar en sá sem er bein afleiðing af minnkandi þorskafla tvö ár í röð. Ekki annar en sá. Allt annað er í jákvæðum farvegi. Efnahagsmálin eru að öðru leyti í jákvæðum farvegi og það skiptir miklu máli vegna þess að við hljótum að trúa því, fyrst jafnvarlega er farið eins og við höfum farið í að taka afla úr sjó, þá muni staðan styrkjast og hagur okkar batna vegna þess að efnahagsgrundvöllurinn er í lagi. Hann er í lagi og það er meginatriðið, atriði sem við getum auðvitað byggt á. Ég tel að þegar við horfum á þessa umræðu þá megum við ekki, þó freistandi sé, falla í þá gryfju að reyna að ná okkur í betri tölur í atvinnuástandi frá mánuði til mánaðar með því að grípa til skammtímaaðgerða. Það eru langtímaaðgerðirnar sem skipta mestu máli, langtímasjónarmiðin. Menn mega ekki hrökkva út úr þeirri braut. Menn verða að trúa því að hún sé rétt eins og ég fyrir mitt leyti geri.

Herra forseti. Bjartsýni sem ekki er byggð á raunsæi er ekki til þess að skapa von hjá þeim sem í atvinnulífinu standa og sjá hvernig málin eru. Ég hygg að þeir séu æði margir sem undrast þá bjartsýni sem hefur komið fram í ræðu hæstv. forsrh. Þetta minnir mann dálítið á það sem nú er að gerast í Bandaríkjunum þar sem Bush forseti fer um héruð og lýsir því yfir að allt sé með blóma í Bandaríkjunum og Bandaríkin séu best og mest o.s.frv. og hagfræðingarnir horfa hver á annan. Vitanlega er það mikilvægt í svona sambandi að menn geri sér grein fyrir því hvernig ástandið er og það finnst mér hæstv. forsrh. alls ekki gera. Ég vil einnig mótmæla því að viðleitni fyrri ríkisstjórna til að örva nýsköpun í atvinnulífinu hafi ekki leitt af sér ýmislegt. T.d. er sá vísir, sem er hér á landi að hátækniiðnaði þar sem nokkur fyrirtæki starfa enn og einstöku fyrirtæki með töluverðum krafti, frá þeim tíma þegar ákveðið var að auka áhættufjármagn í þessu skyni. Ég vek athygli á ferðaþjónustunni sem hefur stöðugt farið vaxandi og var mjög höfð í huga í nýsköpun í atvinnulífinu. Sannarlega er það rétt að fiskeldið á rætur sínar að rekja til átaks þeirrar ríkisstjórnar sem ég leiddi og sömuleiðis ríkisstjórnar sem núv. hæstv. sjútvrh. leiddi í þá tíð. Þó að þar hafi dottið botninn úr vegna þess að svo mikið verðfall var erlendis þá mun fiskeldið koma upp á ný, það er ekki nokkur vafi á því og það er að koma upp. Ég vil líka vekja athygli á því að þegar svona hlutir hafa gerst í sjávarútveginum sem er oft, þá hafa ríkisstjórnirnar allar, hverjar sem þær hafa verið, fellt gengið til að koma sjávarútveginum, þessum stóra atvinnuvegi, yfir lægðina. Það var að sjálfsögðu ekki fært í sambandi við fiskeldið. Ég held því að hæstv. ríkisstjórn nú geti tekið sér margt til fyrirmyndar sem fyrri ríkisstjórnir hafa gert til að stuðla að nýsköpun í atvinnulífinu.

Herra forseti. Mér þætti mikilvægt að fá það upplýst, bæði fyrir þing og þjóð, hvort hv. þm. telur núna að sé rétt að fella gengið og hvort það sé lækning núna og hve mikil gengislækkunin eigi að vera. Ég sé engar tölur sem benda til þess að gengislækkun eða gengisfelling mundi breyta stöðunni til batnaðar nema síður væri. Við vitum að samningarnir í þessu landi, sem voru hógværir samningar, eru tengdir þeirri bindingu einnig að gengið standist. Það var stærsta fyrirheitið sem ríkisstjórnin gaf launþegasamtökunum og við það verður að sjálfsögðu staðið. Óháð því fyrirheiti, sem menn vilja auðvitað standa við, eru engar efnahagslegar forsendur sem knýja á um lækkun gengis. Raungengismælingin er slík.

Herra forseti. Mér þykir leitt að þurfa að segja það en hæstv. forsrh. grípur nú til þess sem hann gerir nokkuð oft, að snúa út úr. Ég sagði ekki orð um að það ætti að fella gengið. Ég sagði í fyrri ræðu minni áðan að stöðugt gengi mætti ekki vera trúaratriði og menn yrðu að líta á allar aðstæður í því sambandi. Ég efast um að það sé rétt sem hæstv. forsrh. sagði um rétt gengi í dag þegar litið er á fjölmargar aðrar greinar eins og skipaiðnaðinn og ferðaiðnaðinn og fleira. Þetta sagði ég áðan. Ég sagði að fyrri ríkisstjórn treysti sér ekki til að fella gengið vegna erfiðleika fiskeldisins sem áður fyrr var gert hvað eftir annað þegar sjávarútvegurinn var í svipuðum erfiðleikum. Við treystum okkur ekki til þess. Það er alveg hárrétt. Svo ég tel að það eigi að skoða betur núna, miklu betur, þá blöndu gjaldeyris sem við er stuðst og ég er þeirrar skoðunar að einhver hægfara leiðrétting á genginu, þegar búið er að skoða þessa blöndu, kunni að vera réttlætanleg. Ég get ekki metið hvað hún þarf að vera mikil.

Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan vera bjartsýn en þó á raunsæjan hátt. Það er ekki ástæða til þess eftir ræðu hæstv. forsrh. Hann nefndi nefnilega nokkur atriði sem mér finnst kvíðvænleg. Hann benti á það að ríkið reyndi að fá lánað í innlendum sparnaði en það er vaxtahækkandi og það er íþyngjandi fyrir fyrirtæki og fjölskyldur svo þetta eru einfaldlega ekki gleðifréttir. Í annan stað ræddi hann um samanburðinn við ástandið sem var í kringum 1970 og vildi segja það að við stefndum í einhvern stöðugleika sem þá hafði verið. Ég vil benda á þá verðbólgu sem þá var og spyrja hvort það sé eitthvað sem við séum að sækjast eftir hér nú.

Herra forseti. Þeirri spurningu var varpað fram áðan í hvaða þjóðfélagi hæstv. forsrh. lifði. Við þeirri spurningu hafa engin svör komið. Það er alveg greinilegt að hæstv. forsrh. lifir ekki í því þjóðfélagi verkafólks og sjómanna, bænda og útvegsmanna og allra síst þeirra þúsunda atvinnulausra sem nú horfa með kvíða til komandi vetrar. Hann umgengst sennilega fáa af þeim 3.600 atvinnulausu Íslendingum sem nú mæla göturnar. Hæstv. forsrh. viðhafði hér þau orð að efnahagsmálin væru í jákvæðum farvegi. Ég held að þetta segi meira en mörg orð um þá staðreynd að hæstv. forsrh. hefur alls ekki áttað sig á alvöru málsins. Það virðist ekki á dagskrá að gera neitt við aðsteðjandi atvinnuleysi og hæstv. forsrh. sagði undir lokin áðan að menn mættu ekki að grípa til ráðstafana með skammtímasjónarmið í huga varðandi atvinnuleysi. Það yrði að vera langtímamarkmið, grundvallað á frjálshyggjunni sem réði ferðinni og það yrði þá að hafa það þótt menn gengju atvinnulausir á meðan. Ég leyfi mér að halda því fram að atvinnuleysi við íslenskar aðstæður sé verra en allt annað í þessu þjóðfélagi. Það sé óþolandi. Þjóðin er hlutfallslega ung, borið saman við nágrannalöndin. Við skuldum mikið, afborgunarkjör í viðskiptum eru mikil og menn eru með þungar byrðar af verðtryggðum fjárskuldbindingum á bakinu. Það verður þess vegna verulegt hrun og það verða miklar mannlegar hörmungar þegar fullfrískar fyrirvinnur missa skyndilega atvinnuna og fara á atvinnuleysisbætur sem eru eitthvað liðlega 2.000 kr. á dag. Ég spurði hæstv. forsrh. að því hvorn tveggja kosta ríkisstjórn hans mundi velja á næstunni, þ.e. að grípa til aðgerða, kynna þær og hrinda þeim í framkvæmd eða segja af sér. Ég tel að í raun og veru hafi hæstv. forsrh. svarað. Hann virðist ætla að taka síðari kostinn.

Herra forseti. Hv. þm. leggur mér orð í munn þegar hann segir eða gefur það til kynna að ég taki atvinnuleysistölur ekki alvarlega. Þvert á móti fór ég í minni upphafsræðu mjög nákvæmlega yfir að það væru auðvitað áhyggjuefni með hvaða hætti atvinnuleysið hefur þróast. En hins vegar lagði ég áherslu á það að við yrðum að hafa þessar tölur í réttu samhengi og ekki að vera að halda því fram að atvinnuleysið væri að þróast í sömu átt og til að mynda í Danmörku og Finnlandi þar sem það er 11--13%. Það er afskaplega áríðandi að menn haldi sig við efnið þótt menn séu ekki að gera lítið úr þessum tölum í sjálfu sér miðað við þann veruleika sem við þekkjum. Öðrum þjóðum finnst þetta vera lítið. Ég tók reyndar eftir því þegar hv. þm. var að tala um atvinnuleysið í Noregi og Svíþjóð, þá notaði hann alltaf orðið ,,aðeins`` á undan. Atvinnuleysið væri ,,aðeins`` 4,5% þarna og ,,aðeins`` 5% þarna. Satt best að segja þykir Dönum auðvitað slíkt avinnuleysi lítið, því allt er afstætt, þar sem þeir eru með 11% atvinnuleysi. Varðandi það að ég viti ekki í hvaða þjóðfélagi ég bý þá er það nú svo að ég veit það mjög nákvæmlega og fylgist vel með þessu þjóðfélagi. Ég veit það ekkert síður en þingmaðurinn og það er ekki bara nóg að ég viti í hvaða þjóðfélagi ég bý, ég veit líka hvar ég á lögheimili en það er meira en sumir vita.

Herra forseti. Það verður enginn endir á hugkvæmni hæstv. forsrh. til að reyna að finna sér nýja köggla til að kasta. Ég ætla að halda mig við umræðuefnið sem hér er. Hæstv. forsrh. sagði það úr þessum ræðustóli fyrir fáeinum mínútum að tímabundið atvinnuleysi yrði að víkja fyrir langtímamarkmiðum sem hann síðan útlistaði í sínu máli. Ég vænti þess að fleiri en ég hafi heyrt hvernig hæstv. forsrh. hagaði orðum sínum. Það fór ekkert á milli mála. Þegar hæstv. forsrh. á að velja á milli þess að grípa til ráðstafana til að draga úr atvinnuleysi og hins að vera trúr sínum kenningum og hugsa allt út frá langtímamarkmiðum frjálshyggjunnar þá velur hann síðari kostinn þótt það kosti atvinnuleysi. Það lá í orðum hæstv. forsrh. hér og það er þá best fyrir hann að koma strax og draga það til baka ef það var eitthvað annað sem hann var að reyna að segja. Ég vek svo athygli á því, herra forseti, undir lok þessarar umræðu að engin svör, alls engin svör, hafa komið frá hæstv. ríkisstjórn við spurningum mínum um hvað gera eigi í fjárhagsstöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs. Ég spurði hæstv. forsrh. eða óskaði eftir því að trmrh. eða félmrh. kæmi inn á það hvernig ríkisstjórnin hyggst mæta þeim gríðarlega vanda sem blasir við hjá Atvinnuleysistryggingasjóði og er í hnotskurn fjárvöntun upp á 500--600 millj. kr. á þessu ári og upp á 1,5--2,5 milljarða króna á næsta ári umfram það sem tekjur sjóðsins leyfa að hann beri miðað við þær atvinnuleysisspár sem við stöndum frammi fyrir. Það er verulegur galli að þessari umræðu ljúki án þess að nokkur svör komi fram um þetta efni. Þá vitna ég sérstaklega til þess að á sl. vori voru málefni Atvinnuleysistryggingasjóðs til skoðunar. Þá stefndi í fjárvöntun á árinu og ríkisstjórnin lofaði úrræðum strax á þessu hausti hvað það snertir. Ég lýsi eftir þeim úrræðum ef þau ósköp eiga ekki að bætast við vaxandi atvinnuleysi að Atvinnuleysistryggingasjóður sjálfur komist í þrot og geti ekki greitt þær bætur sem honum er ætlað að greiða.

Herra forseti. Varðandi síðasta atriðið er ljóst að ríkisstjórnin og ríkissjóður bera þar fulla ábyrgð og mun tryggja að þar komi ekki upp sá vandi sem þingmaðurinn lýsti, annars vegar með fjáraukalögum og hins vegar með fjárlögum. En varðandi það sem hann klifaði á að ég hefði ekki viljað og ekki vilja til þess að draga úr atvinnuleysi heldur láta kenningarnar, sem ég héldi fast í, gilda. Það sem ég sagði og segi og stend við er að það hefur margoft komið fram að gervilausnir einar, sem eiga í augnablikinu að sýnast milda vandann, gera ekki gagn. Verkefnið er að tryggja efnahagsgrundvöllinn. Ef hann er traustur, og það eru menn að leggja einmitt grunninn að í okkar störfum og hefur tekist vel að mínu viti þó það taki tíma, þá verður atvinnustigið þegar til lengri tíma er horft traust.

Herra forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. forsrh. að hann sagði ,,við höldum sjó``. Þetta er gert þegar fjárviðri geisar eða mjög slæmt veður er og menn treysta sér ekki til að sigla skipi, hvorki til hafnar né þann veg sem þeir ætla að fara, þá halda þeir sjó. Þá verja þeir skipið áföllum en hreyfa það ekki úr stað. Hins vegar sagði hæstv. forsrh. í seinni ræðu sinni að nú væru skilyrði öll hin bestu. Allt væri nánast komið í lag sem þyrfti til þess að hér gætu hlutirnir gengið. Þess vegna spyr ég: Hví í ósköpunum sigla þeir þá ekki skútunni? Hví halda þeir sjó? Hvað er að um borð? 

Herra forseti. Ef við mig er átt með skipstjóranum hef ég í venjulegum skilningi aldrei fundið fyrir sjóveiki og hef þó verið á sjó við erfið skilyrði og þekki ekki þann sjúkdóm. Varðandi það þótt gefi á bátinn þá hugsum við til þess, eins og sagt hefur verið, að menn æðrist ekki þó inn komi sjór og endrum og sinnum gefi á bátinn. Við þekkjum þar dæmi. Menn geta haldið sínu striki þó að gefi á bátinn, menn geta haldið sinni stefnu þó það gefi á bátinn 

Virðulegi forseti. Hæstv. forsrh. lýsti því í seinni ræðu sinni í umræðunni að hér væri ekkert að í efnahagsmálum, allir hlutir væru í góðu horfi, og hann taldi þá upp hvern á eftir öðrum, nema það skorti þorsk. Það var það eina sem var að. Hagstjórnarlega væri ekkert að. Maður sat og hlustaði á þessi orð nánast furðu lostinn. Er það virkilega þannig að innan hæstv. ríkisstjórnar sé skortur á þorski það eina sem talið er vandamál? Ég spyr vegna þess að niðurskurðurinn á þorskafla er ekki enn þá kominn til framkvæmda, hann er ekki farinn að virka. Þær lýsingar sem hafa verið gefnar af forustumönnum sjávarútvegsfyrirtækja, sem eru reyndar allir fulltrúar á landsfundi Sjálfstfl. og hafa vitnað í fjölmiðlum og opinberlega á undanförnum vikum um ástandið í fiskvinnslunni og útgerðinni, hafa miðað við ástandið eins og það er nú og hefur verið á undanförnum mánuðum. Hæstv. forsrh. hefur að vísu getað frestað slæmri niðurstöðu vegna þess að Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins, sem varð til í tíð síðustu ríkisstjórnar, reyndist vera nægilega stórt uppistöðulón til að hægt væri að veita því í nokkra mánuði inn í sjávarútvegsfyrirtækin til halda þeim á floti. En nú er það uppistöðulón senn uppurið og þess vegna er það satt að segja alveg hrikaleg niðurstaða í þessum umræðum að hæstv. forsrh. lýsir því alveg skýrt að hans ríkisstjórn telji ekki þörf á að grípa til neinna efnahagsaðgerða af neinu tagi. Það á bara bíða eftir því að þorskurinn komi aftur.

Herra forseti. Mér þykir fyrir því ef þingmaðurinn er furðu lostinn og hefur orðið það af mínum völdum. Þingmaðurinn sagði að skerðing á þorskafla væri ekki komin fram. Ég veit ekki hvar þessi ágæti þingmaður hefur verið. Ég nefndi það sérstaklega að þegar menn voru að tala um atvinnuástandið fyrr voru menn að veiða 400 þús. tonn af þorski. Síðan hefur aflinn minnkað. Á síðasta ári var hann skorinn úr 310 þús. tonnum niður í 265 þús. tonn og núna sem viðbótarákvörðun hefur verið tekin, að fara niður í 205 þús. tonn. Stór hluti þeirrar ákvörðunar hefur þegar komið fram. Og það er einmitt spáin sem menn eru að tala um fyrir næsta ár sem sýnir hina mikla alvöru í sjávarútveginum. Ég skil ekki að hinn furðu lostni þingmaður hafi ekki áttað sig á því að verulegur hluti þessarar þorskskerðingar er þegar kominn fram. Það hefði verið gustuk af einhverjum samherjum þingmannsins að skýra honum frá þessu. Þetta hefur verið mjög ofarlega í fréttum.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að hv. þm. Árni Johnsen og formaður Sjómannafélagsins í Reykjavík skuli hlæja og skemmta sér hér í salnum. Ég er ekki viss um að fiskvinnslufólkið og sjómennirnir hlæi, kjósendur þessara tveggja hv. þm. sem hæstv. forsrh. tekur að sér að skemmta í þingsalnum. Auðvitað er það staðreynd sem maður hélt að forsrh. Íslands vissi að vegna verðhækkana á mörkuðum og meiri arðsemi í framleiðslu jukust tekjur af afurðum sjávarútvegsins á liðnu ári samanborið við árið á undan. Hæstv. forsrh. getur einfaldlega látið Þjóðhagsstofnun, sem heyrir undir hann, segja honum það. 

Andsvörum er lokið. Umræðum utan dagskrár er lokið og þeim tíma sem ætlaður var til þessa fundar. Af dagskrá eru tekin 1. og 2. dagskrármál. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá. Fundinum er slitið.