Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við hv. 4. þm. Norðurl. e. fluttum á síðasta Alþ. till. til þál. um öflun skeljasands til áburðar. Við flytjum þessa till. nú á ný, óbreytta, þar sem hún náði ekki afgreiðslu á síðasta þingi. Það er öllum kunnugt, að um árabil hafa Íslendingar einkum notað kalksnauðan áburð. Og sá tilbúni áburður,. sem hér hefur verið framleiddur, er kalksnauður. Það er að mínum dómi mjög alvarlegt, hversu lítið var fylgzt með því, þegar byrjað var að nota tilbúinn áburð hér á landi, hverjar verkanir hans væru á jarðveginn og á uppskeruna. Það er ekki fyrr en á seinni árum. sem rannsóknir og tilraunir voru teknar upp á þessum sviðum. Nú er það vitað, að ræktunarlönd þurfa kalks við, og það liggur sterkur grunur á því, að kalkskortur sé meðverkandi orsök í því gífurlega túnakali, sem orðið hefur hér á landi á síðari árum. Nú eru menn að rannsaka þessa hluti, en svo mikið er þó vitað, að kalkþörf er fyrir hendi á ýmsum stöðum, þó að menn viti ekki gjörla, hversu mikil hún er á hverjum stað. Og þá, virðist það gefa auga leið, að nauðsynlegt sé að gera sér grein fyrir því, hvernig hagkvæmast sé að fullnægja kalkþörfinni. Nú er unnið að stækkun og endurbyggingu áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi, og e.t.v. kann einhver að halda, að áburðurinn frá þeirri nýju verksmiðju, sem þar er að rísa, leysi þennan vanda, að hann geti fullnægt kalkþörfinni. En svo er ekki. Þegar ég hafði seinast fréttir af, þá var það ekki alveg fullráðið, en kom til greina að framleiða í Gufunesi kalkblandaðan köfnunarefnisáburð. Þó er talið, að sá áburður yrði mjög dýr, vegna þess að framleiðsla á honum yrði aldrei í það stórum stíl, að hægt yrði að koma við fullkominni hagræðingu við framleiðslu hans, og m.a. þess vegna hefur fram undir þetta verið talinn nokkur vafi á því, hvort ráðizt verði í að framleiða kalkblandaðan köfnunarefnisáburð í hinni nýju verksmiðju. Þessi nýja verksmiðja á m.a. að framleiða svo kallaðan þrígildan áburð. Nú er það svo, að hann verður kalklaus, og það er ekki hægt af tæknilegum ástæðum að framleiða slíkan áburð kalkblandaðan. Nú eru allar líkur til þess, sbr. þá reynslu, sem fengizt hefur af því, hvernig bændur hafa notað þrígildan áburð, þegar hann er fáanlegur, að slíkur áburður verði mjög mikið notaður, þegar hann er til. Og það er af þeirri einföldu ástæðu, að hann er ákaflega handhægur. Það er hægt að bera hann á óblandaðan, og hann er tiltölulega ódýr miðað við aðrar áburðartegundir. Og m.a. af þeim sökum. að það er alveg fyrirsjáanlegt, að þessi þrígildi, kalklausi áburður verður alltaf notaður mjög mikið, þá má fullyrða, að það er alveg útilokað, þó að framleiddur yrði kalkblandaður köfnunarefnisáburður í Gufunesi, að hann fullnægði einn kalkþörfinni. Það má segja, að það er raunverulega alveg útilokað, og þá þarf að íhuga aðrar leiðir til þess, að kölkun ræktunarlanda geti farið fram. Nú er það vitað, og reynsla er fyrir því, að skeljasandur sá, sem dælt er upp úr Faxaflóa og notaður er til sementsgerðar, er kalkríkur, og hann er vel nothæfur til kölkunar ræktunarlanda eins og hann kemur upp úr sjónum. En það er víðar til skeljasandur með ströndum Íslands en við Faxaflóa. Og þó að það hafi ekki verið kannað. þá er mjög líklegt, að hann sé til að því marki t.d. við Suðausturlandið, Norðurland og á Vestfjörðum. að unnt sé að dæla honum þar upp á sama hátt og gert er hér við Faxaflóa. Þetta hefur ekki verið rannsakað. En það eru miklar líkur til þess. En þó að þessi okkar íslenzki skeljasandur sé kalkríkur og þess vegna nothæfur til áburðar, þá þarf mikið magn af honum, og það er þess vegna mikilsvert, að hægt sé að hafa aðgang að honum sem víðast um landið. Flutningar á skeljasandi á milli landshluta verða ákaflega dýrir, vegna þess hve mikið magn þarf af honum. Þess vegna skiptir það mjög miklu máli, ef unnt reyndist að hafa þetta áburðarefni tiltækt víðar á landinu en bara við Faxaflóa, t.d. austan- og norðanlands og á Vestfjörðum. Það mætti sjálfsagt vel hugsa sér það, að sama skipið og nú aflar skeljasands fyrir Sementsverksmiðjuna á Akranesi gæti annazt það verkefni að dæla einnig upp sandi annars staðar og dæla honum á land, þar sem hentast þætti. Síðar væri hægt að flytja hann þaðan með miklu, miklu minni tilkostnaði en ef þarf að sjóflytja hann héðan sunnan frá Faxaflóa. Flm. þessarar till. telja það nauðsynlegt og skynsamlegt að kanna sem fyrst möguleika á því að leysa þetta mál og athuga, hvar og með hverjum hætti væri hagkvæmast að afla skeljasands til kölkunar ræktunarlanda. Það er ótvírætt, að skemmdirnar í túnunum hafa valdið bændum gífurlegu tjóni, þar sem þær hafa varað árum saman og menn hafa misst töðufenginn ekki aðeins niður í helming, heldur jafnvel enn þá neðar miðað við meðaluppskeru áður. Eins og ég sagði áðan, leikur a.m.k. sterkur grunur á því, að kalkvöntun sé meðverkandi orsök þessara túnaskemmda, og þess vegna er enginn vafi á því, að það er mikið fyrir það gefandi, ef unnt reyndist að auðvelda og ýta undir það, að menn kalki lönd sín eins og tilraunir og athuganir sýna, að nauðsynlegt reynist. Ég legg svo til, herra forseti, að till. verði að lokinni umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Till. þessi fjallar um öflun skeljasands til áburðar. Hún verður væntanlega athuguð í n. og rannsökuð rækilega. Í grg. er minnzt á kostnaðarsaman flutning á skeljasandi og svo auðvitað rætt um. hvernig eigi að afla hans, dæla honum upp úr sjó og landsetja hann. Ég vil minnast á það, að við skelfiskveiðar berst á land mikið magn af skel. Aðeins vöðvinn innan úr skelinni er nú nýttur við vinnslu eða um 10% eða svo miðað við þyngd upp úr sjó. Að öðru leyti er lítil nýting á skelinni nema þá helzt að nota hana sem ofaníburð í vegi. Mér dettur í hug, að með því að mylja skelina mætti fá þarna efni, sem hentað gæti í þessu skyni. Þess vegna kemur mér í hug að beina því til þeirrar n„ sem fær þessa till. til athugunar, hvort hugsanlegt væri að nýta skel þá, sem hér um ræðir og komin er á land hvort sem er í miklum mæli, í þágu þess málefnis, sem þáltill. þessi fjallar um.



Herra forseti. Með því að 1. flm. þessarar þáltill., sem liggur hérna fyrir til umr., hefur vikið af þingi, vil ég leyfa mér að fylgja henni úr hlaði með örfáum orðum. Till. er á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að koma á fót félaga– og firmaskrá fyrir landið í heild.“ Samkv. nýgildandi lögum eru haldnar slíkar skrár í hverju einstöku lögsagnarumdæmi, en engin allsherjarskrá er til. Þetta hefur oft valdið óþægindum og margs konar fyrirhöfn og hefur jafnvel leitt til málaferla, sem að öðrum kosti hefði verið komizt hjá, ef heildarskrá hefði verið til staðar. Ákvæðin um firmaskrá er að finna í lögum nr. 42 1903, um verzlunarskrár, firmu– og prókúruumboð. Þau lög, sem eru svo gömul, allt að 70 ára, áttu við þarfir þess tíma, þegar til þeirra var stofnað og þau samþ., en eru að sjálfsögðu á margan hátt úrelt í dag. Svo eru enn fremur í ýmsum sérlögum ákvæði um sérstakar félagaskrár, svo sem eins og í lögum um samvinnufélög og hlutafélög, en þar er ekki heldur gert ráð fyrir neinni heildarskrá. Við flm. þessarar till. álítum. að stofnun allsherjar firma- og félagaskrár sé þannig mjög aðkallandi. Aðili, sem ætlar að skrásetja nýtt fyrirtæki, gæti þá á einum stað fengið allar þær upplýsingar, sem honum væri þörf á. t.d. hvort fyrirtæki með sama eða líku nafni væri einhvers staðar til í landinu. En æði oft hefur viljað við bera, þegar félag eða maður kemur fram með firmaheiti, að til sé líkt eða sams konar heiti annars staðar í landinu, og hefur það náttúrlega orðið til þess, að viðkomandi hefur orðið að breyta um nafn. En það hefur að sjálfsögðu haft mikinn kostnað og ég tala ekki um óþægindi í för með sér. Í þessari ályktunartill. er ekki tekin afstaða til þess, hverjum aðila yrði falið það hlutverk að hafa með höndum þessa heildarskráningu. En benda mætti þó á tvær stofnanir, annars vegar Hagstofu Íslands og hins vegar viðskrn., sem mætti ætla, að gæti haft slíka skráningu á hendi. Í till. er ekki heldur gert ráð fyrir því, hvor skráin yrði rétthærri, heildarskráin eða skrá innan lögsagnarumdæmis. En það virðist vera eðlilegra, að þegar til kæmi, væri heildarskráin rétthærri og sá, sem hefði forstöðu heildarskrár, hefði þá ákvörðunarvald um það atriði, hvort t.d. mætti skrásetja fyrirtæki eða ekki. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þessa þáltill., en óska þess að lokum, að henni verði vísað til allshn., þegar þessari umr. verður frestað.



Herra forseti. Á þskj. 27 hef ég flutt þáltill. þá, sem hér liggur nú fyrir hinu háa Alþingi og er á þá leið, að Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta endurskoða núgildandi lög um fóstureyðingar og leggja fram frv. þess efnis á næsta þingi. Það fer ekki á milli mála. að núverandi löggjöf um fóstureyðingar er gölluð og úrelt, enda er hún gömul, frá 1935. Í grg. með till. er vikið að nokkrum ágöllum hennar og vísast til grg., en helzt sker í augu réttindaleysi þeirra kvenna, sem í hlut eiga. En hér er sem betur fer rökstuðningur óþarfur, og get ég verið fáorður, þar eð hæstv. heilbrmrh.. Magnús Kjartansson, hefur tjáð mér, að forveri hans í embætti, hv. 1. landsk. þm., Eggert G. Þorsteinsson, hafi 5. marz 1970 skipað að tilhlutan landlæknis þriggja manna nefnd til að endurskoða fóstureyðingarlög svo og gildandi löggjöf nr. I5 frá 1938, um afkynjanir og vananir. Er það að sjálfsögðu mjög mikið fagnaðarefni, að þessi mál í heild skuli þegar hafa verið tekin til endurskoðunar. Í ofangreinda nefnd voru upphaflega skipaðir þeir prófessorarnir Pétur Jakobsson. Sigurður Samúelsson og Tómas Helgason, en sú breyting hefur á orðið, að prófessor Sigurður hefur horfið úr nefndinni sökum annríkis, en Guðrún Erlendsdóttir lögfræðingur tekið sæti hans. Ég vil beina því til núv. heilbrmrh., hvort ekki væri rétt að fjölga um einn eða tvo í nefndinni, þannig að leikmenn úr hópi kvenna gætu látið að sér kveða. Sérfræðingar eru að sjálfsögðu nauðsynlegir, en fóstureyðingar, afkynjanir og vananir, eru ekki eingöngu læknisfræðilegs eðlis, heldur og varða þau almennan rétt þegnanna í þjóðfélaginu og réttindi kvenna og karla til sjálfsákvörðunar í þessum efnum. Mér hefur skilizt, að störf nefndarinnar séu fremur skammt á veg komin. Að vísu er rétt að kasta ekki höndum til svo veigamikillar lagasetningar sem hér um ræðir, en engu að síður vænti ég þess, að heilbrmrh. muni búa svo um hnútana, að nefndinni reynist unnt að ljúka störfum eins fljótt og kostur er. Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja til, að till. þessari verði vísað til allshn. og sýni hið háa Alþingi þannig áhuga sinn á málinu og vilja, enda er gert ráð fyrir því í till., að endurskoðun fóstureyðingarlaganna verði hraðað, svo að frv. geti legið fyrir næsta þingi.



Herra forseti. Af því að þetta mikilvæga mál hefur hér borið á góma á hinu háa Alþingi, langar mig til að leggja örfá orð í belg. Þessi till. er að vísu ástæðulitil, þar eð upplýst er, að nefnd á vegum rn. vinnur nú að endurskoðun þessara laga, sem um fóstureyðingar fjalla. Það eru nú í raun og veru tvenn lög, lög um fóstureyðingar og lög um, að unnt sé að koma í veg fyrir í viðeigandi tilfellum, að fólk geti aukið kyn sitt. Ákvæði um fóstureyðingar eru í hvorum tveggja í þessum lögum. Nú er það svo, að oft er á það bent, að full ástæða sé til þess, að í lögunum sé rýmkuð heimild til að fá framkvæmda fóstureyðingu af félagslegum ástæðum. Margir halda, að þessi heimild sé mjög lítil og jafnvel ekki fyrir hendi í íslenzkum lögum, en hún er þó í íslenzku fóstureyðingarlögunum. Þar er heimilt að taka tillit til félagslegra ástæðna móðurinnar, barnafjölda, efnahags og auk þeirra annarra ástæðna, sem viðurkenndar eru í lögunum, heilsufarsástæðna, siðferðilegra ástæðna o.fl., sem kemur til. Það, sem ég vildi láta hér koma fram og mér finnst verulegu máli skipta í þessu tilliti er, að þær heimildir, sem nú eru þegar fyrir hendi, séu í raun og veru framkvæmanlegar. Því er stundum haldið fram. að heimild til fóstureyðingar sé mjög illframkvæmanleg á okkar landi, og virðist mér það vera af því, að kona, sem hefur í höndum leyfi til fóstureyðingar, getur átt í erfiðleikum með að fá hana framkvæmda. Ég skal ekki segja, hvað hæft er í þessu, en víst er um það, að hvergi er í lögunum lögð nein skylda á lækni eða tiltekna heilbrigðisstofnun til þess að framkvæma fóstureyðingu, sem þegar hefur verið leyfð af þar til bærri nefnd. Þetta atriði finnst mér skipta verulegu máli og þurfi að athuga, hvort ekki sé unnt að koma inn í löggjöfina. Annars vil ég, fyrst á annað borð er rætt um þetta mál, taka fram, að þótt ég sé fylgjandi því, að heimild til fóstureyðinga af félagslegum ástæðum sé í lögunum og taka beri tillit til ýmiss konar aðstæðna, heilsufarslegra, andlegra og líkamlegra, þá er ég mótfallin því, að svo nefnd frjáls eða opin heimild til fóstureyðinga sé í íslenzkum lögum. Ég held einmitt, að það sé nauðsynlegt, að heimild til fóstureyðingar sé háð sérstöku leyfi, það þurfi nokkuð fyrir því að hafa að fá leyfi til fóstureyðingar af félagslegum ástæðum. Því að kona, sem verður þess áskynja, að hún er barnshafandi og á í einhverjum félagslegum örðugleikum, sem kannske stundum eru tímabundnir, veit e.t.v. ekki, hvaða fyrirgreiðslu hún getur fengið hjá samfélaginu til uppeldis barns síns, og henni hættir til í örvæntingu sinni að óska þess, að fóstureyðing sé framkvæmd. Og við vitum ekki, hvaða afleiðingar það kann að hafa fyrir konu, sem lætur framkvæma slíka aðgerð, að hugsa til þess eftir á, að hún hafi látið eyða því lífi, sem með henni hefur kviknað, og eiga e.t.v. ekki kost á því síðar að eignast annað barn. Þetta er, að mér finnst, mjög alvarlegur hlutur. Eftir því sem ég hef leitað mér upplýsinga um í heilbrmrn., þá held ég, að í gangi sé mjög merkileg rannsókn einmitt til þess að renna stoðum undir það, hversu víðtæka heimild þarna getur verið um að ræða. Mér skilst, að fram fari athugun á afdrifum og ýmsum atriðum í lífi þeirra kvenna, sem þegar hafa fengið leyfi til og látið framkvæma fóstureyðingu. Slík rannsókn hlýtur að taka alllangan tíma, virðist mér. Við höfum svo litla reynslu við að styðjast í þessum efnum. Ég vil sérstaklega taka fram, að ég óttast það fyrirkomulag, sem margir eru hrifnir af og tíðkast sums staðar með öðrum þjóðum, að heimild til fóstureyðingar sé mjög rúm og jafnvel alveg opin. Segja má, að það hafi ekki verið svo lengi í gildi slík heimild meðal annarra þjóða, að við vitum nægilega, til hvaða þróunar það er að leiða og getur leitt. Þess vegna hygg ég og vil leggja áherzlu á, að við förum mjög varlega í þessum efnum.



Herra forseti. Ég vil strax taka það fram. að ég styð þessa till. af heilum hug og geri mér ljóst, að hér er um mjög mikilvægt mál að ræða. Það, sem ég vildi vekja athygli hv. þd. á, er það, að hér er um mikinn vanda að ræða. Víða um heim eru þessi mál á algeru tilraunastigi og þær þjóðir, sem hafa farið út í það að rýmka mjög heimild til fóstureyðinga, hafa gjarnan snúið til baka á þeirri braut. Hér í grg. er minnzt á Svía sem mjög frjálslynda í þessum efnum og það er rétt. En Svíar eru búnir að vera með sína löggjöf í fimm ár í endurskoðun, og þeirri endurskoðun er ekki lokið enn. Enda þótt menn vilji fúslega viðurkenna rétt konunnar til slíkrar ákvörðunar, þá verður að taka tillit til þess, að aðstæður eru oft óeðlilegar, þegar slík ósk er borin fram. Það er ekki óeðlilegt, að konu, sem í fyrsta sinn verður barnshafandi, verði hugsað til þeirra örðugleika, sem fylgja meðgöngutímanum. Það er ekki óeðlilegt, að hún sé haldin kvíða við að þurfa nú að fara að annast ungbarn, kvíða við veikindi barnsins og ótalmargt fleira og þar að auki þarf hún að sjálfsögðu að gera sér grein fyrir því, hver áhrif slík breyting á högum hennar hefur á allt hennar félagslega líf. Þegar þessi hugsun verður áleitin, er ekki óeðlilegt, að konan leiti þessara ráða. En þá er úr vöndu að ráða fyrir þá, sem eiga þarna um að fjalla. Þetta getur, eins og komið hefur fram hér, algerlega verið tímabundinn kvíði, tímabundnir erfiðleikar. Og þegar það kemur svo til viðbótar, að læknarnir, sem þetta framkvæma, vita, að þeir eru að skemma heilsu konunnar, þá er ekki óeðlilegt, að mörgum hrjósi hugur við að hafa þetta frjálsræði allt of mikið. Það er viðurkennt, að þessu fylgja dauðsföll, en það er þó öruggara, að þessu fylgja sjúkdómar í margfalt ríkara mæli, þ.e. að margar þessar konur verða meira og minna veikar vegna þessarar aðgerðar. Og nokkur fjöldi þeirra getur ekki orðið barnshafandi á ný, enda þekkjast þau dæmi mjög víða, að konur eignast aðeins eitt barn og eftir þá fyrstu barneign eru þær óhæfar til að eignast barn aftur. Allt þetta verður að koma í huga þeirra manna, sem um þessi mál fjalla og það er því ekki ástæðulaust, þó að hér sé nokkuð úr vöndu að ráða. Íslenzka löggjöfin tekur sannarlega tillit til konunnar, í raun og veru til konunnar fyrst og fremst. Það eru hennar sjúkdómar, sem ráða um það, hvort fóstureyðing er heimiluð, og það eru líka aðstæður hennar á heimilinu. Eigi hún við verulega fátækt að búa, eigi hún við það ástand að búa að þurfa að stunda aðra alvarlega sjúka á heimilinu, sé hún búin að fæða mörg börn, þá er heimilt að framkvæma þetta. Íslenzka löggjöfin er íhaldssöm í því efni, að hún vill láta eyða fóstri innan átta vikna meðgöngu, nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi. Þetta byggist á þeim staðreyndum, að sýkingarhlutfallið eykst svo mjög eftir því sem vikunum fjölgar. Og ég held, að það sé ekki víða, sem fóstureyðing er framkvæmd, þegar 20 vikur eru liðnar af meðgöngutíma. A.m.k. er það víst, að þeir, sem reynt hafa, telja, að því fylgi mjög mikil sýkingarhætta. Þó að viðurkenna verði, að hún hafi að vísu farið minnkandi nú með þeim lyfjum. sem fyrir hendi eru, liggur þó sú staðreynd fyrir, að það er oft ekki hægt að komast hjá því, að varanlegur skaði hafi verið gerður konunni.



Herra forseti. Áður en þetta mál gengur til n., langar mig að segja örfá orð um það. Ég hef orðið var við nokkurn áhuga í sambandi við hálendi landsins á undanförnum árum. Það hafa verið fluttar hér fyrr á þingi till., sem stefna í þá átt, að Alþ. lýsi yfir eign ríkisins á öllu hálendi landsins. Þessi till. gengur öllu lengra en aðrar till. hafa áður gengið í þessa átt, og ef efni hennar yrði lögfest, þá sýnist mér, að hér væri gerð alger bylting á sviði eignarréttarins. Í raun og veru boðar till. slíka byltingu, því að ef gengið væri inn á það, sem hér er farið fram á í sambandi við hálendið og í sambandi við veiðirétt í vötnum í byggð og óbyggðum, þá er ekki víst, hvar staðar yrði numið. Komið gæti þá til síðar, að ríkið vildi eignast fleira en þetta, þessi auðæfi, og hvar ætti þá að nema staðar? Svo er það annað, sem ég undrast nokkuð mikið í sambandi við svona tillögugerð. Það er það, hvað ætlar ríkið að gera við eignarrétt á þessum svæðum? Hvað ætlar það að hafa upp úr honum, og til hvers eru slíkar till. fluttar? Ég hef orðið var við, að ein af þeim rökum, sem flutt eru fyrir þessu, séu þau, að hálendið eigi að vera öllum frjálst til umferðar. Ég hef aldrei orðið var við það, að það væri nokkurs staðar nokkurt ferðafrelsi takmarkað á afréttum eða hálendi landsins. Ég veit ekki betur en víða um óbyggðir landsins séu nú ýmis félög búin að byggja sér sína skála, þar sem þau hafa bækistöð. Það var byggður skóli uppi í Kerlingarfjöllum og virkjað vatnsfall fyrir hann, og mér er ekki kunnugt um neina árekstra við viðkomandi sveitarfélag. Enn er annað, að um hálendi landsins er það þannig og það er nú raunar tekið hér fram í þessum 1. lið, að það skuli taka fyrst og fremst það af hálendinu, sem ekki liggi fyrir skýlausar eignarheimildir um, en það er dálítið einkennilegt um eignarréttinn á eftir, þegar þetta væri búið, því að víða er það þannig, að sérstakar jarðir eiga óvefengjanlega lönd allt inn í jökla. Ég t.d. man eftir einni jörð í Árnessýslu, sem á land inn í Langjökul. Það er það forna höfuðból Úthlið í Biskupstungum. Hún á land alla leið inn í Langjökul. Og ég veit, að hér á nærliggjandi svæðum, t.d. Ölfusingaafrétti, þar eru vissar jarðir, sem eiga geilar í gegnum afréttinn, en aðrir partar hans eru svo í eigu sveitarfélagsins, þar sem jarðirnar í sveitarfélaginu eru taldar eiga hver sinn hlut í til nytja. Sama er að segja um ýmsa aðra afrétti. Það hefur staðið svo lengi sem ég veit til í fjallskilareglugerðum á Suðurlandi, að þeir eigi afrétt, sem að fornu hafi átt. Og þar er átt við jarðirnar, hverja jörð. Hún á sinn vissa part í afréttinum. Það eru hlunnindi, sem fylgja jörðinni og hún má nota. Og meira að segja var svo áður ákveðið, að það var skylt að nota þessi hlunnindi, það var skylt að reka fénað í afrétt. Nú er það að vísu ekki lengur. Mikið af afréttum á Suðurlandi er þannig að mínu viti eign jarðanna sjálfra. Svo eru enn aðrir afréttir, sem eru eign sveitarfélaga, sérstakra sveitarfélaga, og í þriðja lagi eru svo afréttir og afréttarhlutar, sem eru eign einstakra jarða. Það mun t.d. vera mjög mikið um það hér á afréttum Borgfirðinga, að sérstakar jarðir eða sérstök sveitarfélög eiga þar afrétti, sem skýlausar heimildir liggja fyrir um, að sveitarfélögin hafa keypt af stórum jörðum, sem ekki þurftu á þessu landi að halda og gátu ekki nýtt sér það. Þess vegna seldu þær sveitarfélaginu þetta land. Mér sýnist þess vegna, að hér sé boðuð mjög mikil og róttæk bylting á sviði eignarréttar í landinu, sem ég sé ekki fyrir endann á, til hvers muni geta leitt. Og verkefnið hlýtur að vera alveg gífurlegt, ef hér á að ráðast í þetta fyrirtæki, því að ég hygg, að enn sé það svo, að víða í landinu séu mörk ekki glögg, bæði á milli afrétta og heimalanda og eins innbyrðis milli afrétta. Þar séu merki óglögg, en venjur hafa skapazt um smalamennsku á þessum svæðum. Nú er það þannig, að í lögum um afréttarmálefni er það skýlaus skylda að smala þessi lönd, hvort sem þau eru nytjuð til upprekstrar eða ekki. Og sú kvöð er lögð á jarðeignirnar. Bóndi, sem býr á jörð eða á jörð eða hefur jörð til umráða, þó að hann hafi enga sauðkind, er skyldur til þess að leggja fram fé til þess að smala afréttinn, og hann er skyldur til þess að leggja fram fé til þess að hreinsa afréttinn af refum. Hann er skyldur að leggja fram fé eða sveitarfélagið til þess að refaveiðar séu stundaðar, svo sem lög mæla fyrir um. Allt eru þetta skyldur, sem eru vitanlega bundnar þeim réttindum og þeim eignarrétti, sem hlutaðeigendur hafa á þessum svæðum. Þá kem ég að 3. liðnum í þessari till„ sem hljóðar þannig: „Hvort veiði- og fiskiræktarréttur í stöðuvötnum og fallvötnum í byggðum skuli ekki fremur bundinn viðkomandi sveitarfélögum en einkaeigendum jarða.“ Það er spurningin um það í þessum lið, hvort ekki sé rétt að taka allan þennan veiðirétt af eigendum hans og færa hann í eign sveitarfélaga. Ég man nú ekki fyllilega og hef ekki haft aðstöðu til að kynna mér það, en mig minnir, að það sé eitthvað á sjötta hundrað jarðir á Íslandi, sem eiga veiðirétt í ám og vötnum. Og það er að færast sífellt í vöxt, að þessi réttindi, þessi eignarréttur sé að verða meira og meira virði, og við höfum það í lögum, að það má ekki selja veiðiréttinn undan jörðunum. Hann verður að fylgja þeim. Og ég tel það rétta stefnu, að þessi veiðiréttur eigi að fylgja jörðunum. Ef veiðirétturinn væri tekinn undan ýmsum jörðum, væru þær mjög lítils virði á eftir. Sumar jarðir yrðu svo að segja einskis virði, þegar veiðirétturinn væri skilinn frá þeim. Nú skal ég játa það, að sveitarfélögunum ríður mikið á að afla sér tekna og nýta allt, sem hægt er, sér til tekna. En víða er það þannig, að veiðibændurnir, mennirnir, sem eiga veiðiréttinn, eru duglegustu gjaldendurnir í sveitarfélaginu, af því að þeir hafa þessi hlunnindi eða hafa tekjur af þessum hlunnindum. Áður var það svo, að þessi hlunnindi voru eins konar matarbúr fyrir þær jarðir, sem þetta áttu. Lax- og silungsveiði var stunduð og hefur verið stunduð allt frá því að landið var byggt til þess að afla búsílags handa heimilunum og ekki aðeins þeim heimilum, sem áttu réttindin, heldur einnig til þess að bjarga öðrum frá sulti. Um þetta höfum við öflugar og öruggar heimildir fornar og raunar nýjar. Nú er þetta að vísu breytt, og þessi réttindi eru nú meira notuð til tekjuöflunar á annan hátt, með því að selja veiðiréttinn á leigu og hafa upp úr honum peningatekjur. Og mér er kunnugt um það, að hjá ýmsum bændum er þetta meginstofninn í þeirra tekjum, því að jörð getur verið góð veiðijörð og mikilsverð veiðijörð, þó að hún sé léleg búskaparjörð að öðru leyti. Mér þykir þess vegna vera hugsað til að seilast langt til eignarréttar manna, og ég trúi því ekki, að það eigi fylgi að fagna, hvorki með þjóðinni og þá enn síður hér á hinu háa Alþingi, að þetta eigi fylgi að fagna. Ég ætla ekki að ræða mjög um aðra liði í þessari þál. Ég get verið sammála því, að það sé eins og hv. 1. flm. sagði í sinni frumræðu, að það sé nauðsynlegt að koma sem mest í veg fyrir jarðabrask í landinu, og ég get fallizt á, að það þurfi ýmislegt að gera í því efni, og ég hygg, að ef Alþ. hefur hug á því og getur náð samstöðu um skynsamlegar leiðir að því marki, þá verði það mjög þarft verk að koma á einhvern hátt í veg fyrir það, að jarðir gangi í braski og verð þeirra fari það mikið hækkandi, eins og nú lítur út fyrir, a.m.k. á sumum svæðum landsins, að ungir menn eigi orðið ómögulegt með að taka jörð til búskapar, og það er ekki orðið hægt að búa á ýmsum jörðum, vegna þess hve landið sjálft er orðið dýrt. Þetta er málefni, sem þarf sérstakrar athugunar við. En sú athugun á að mínu viti að byggjast á allt öðrum forsendum en þeim, sem hér eru lagðar til í þessari till. Ég tel t.d. eins og talað er um í 5. lið, að athuga þurfi um jarðhitann. Ég tel, að það sé eðlilegt, að það sé athugað að setja einhver takmörk fyrir því, hvað eignarréttur viðkomandi jarðar nái djúpt í jörðu niður á því sviði hvað hitann snertir. Eins er um það, sem hér er rætt nokkuð um, ýmis verðmæt efni, sem kunna að finnast í landinu, en um þetta höfum við nú skýr lög. Við höfum lög frá árinu 1909 minnir mig, námulög, og það er ekki hægt að gera neitt í sambandi við námugröft hér eða námuvinnslu eða námuréttindi öðruvísi, en að hafa til þess fullt leyfi frá viðkomandi stjórnarvöldum hér, svo að ég hygg, að við séum að því leyti vel settir. Ég tel eðlilegt, að ef gull eða málmar finnast hér í jörðu, þá njóti ríkið verulegra hlunninda af því. En þá tel ég um leið eðlilegt, að eigandi jarðar, þar sem slík hlunnindi eða verðmæti fyndust, hefði þó eitthvert gagn af. Ég verð að segja það, að ég hef ekki séð boðaða hér á hinu háa Alþingi síðan ég kom hér því líka byltingu á sviði eignarréttarins eins og mér finnst felast í þessari till. Ég vil sérstaklega vara við þeirri stefnu, sem fram kemur að þessu leyti í till., en ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð nú, en vildi aðeins segja þetta, áður en málið gengi til nefndar.



Herra forseti. Till. sú á þskj. 13, sem hér er til umr., gefur mér tilefni til nokkurra aths. vegna þess, hversu margs konar áhrif hún mundi hafa á ýmsum sviðum, ef hún yrði samþ. og ef hinir sérfróðu menn, sem hún gerir ráð fyrir, að kvaddir verði til starfa við gerð frv., teldu rétt að leggja til, að ákvarðanir yrðu teknar, sem hnigju í sömu átt og tillögumenn gefa bendingu um, að rétt sé að gera. 1. flm. till., hv. 8. landsk. þm., lét svo um mælt í framsöguræðu, að till. stefndi að því, að hlutur þjóðarheildarinnar í landsréttindum vaxi, en hlutur einstaklinganna fari minnkandi. Þessa sjónarmiðs verður vart nokkuð víða, en þótt ég aðhyllist það ekki og telji það raunar fráleitt, þá ætla ég ekki á þessu stigi málsins að gera það að umræðuefni. Ég fæ ekki betur séð en slík lagasetning, sem gert er ráð fyrir í till. að efna til, mundi hafa í för með sér gróflega breytingu frá almennum og hefðbundnum skilningi á eignarráðum og eignarrétti á afréttum, eins og ég þekki þann skilning á Suðurlandi. Til sönnunar því, að ég sé ekki einn um þann skilning, þykir mér rétt að koma að því, að á síðasta Alþ. var lagt fram frv. til námulaga. Það varð ekki útrætt, en vegna þess frv. barst mér bréf dags. 9. júlí s.l. frá sýslumanninum í Árnessýslu, og með leyfi hæstv. forseta vil ég kynna þingheimi efni bréfsins, en það er svo hljóðandi: „Á nýafstöðnum aðalfundi sýslunefndarinnar í Árnessýslu var gerð svofelld samþykkt: Sýslunefndin lýsir sig mótfallna ákvæðum 2. gr. í frv. til námulaga, sem lagt var fyrir síðasta Alþ„ þar sem stefnt er að því að rýra rétt eigenda afréttarlandanna.“ Til glöggvunar skal ég geta þess, að í frv. til námulaga er gert ráð fyrir því, að í landareign hverri, sem háð er einkaeignarrétti, fylgi réttur til hagnýtingar hvers konar jarðefna, en í 2. gr. segir aftur á móti: „Á öðrum landssvæðum en í 1. gr. segir, svo sem á afréttarlöndum, sem eru ekki í einkaeign, almenningum og öræfum, hefur ríkið eitt rétt til jarðefna.“ Og það er þessi skilningur, sem sýslunefnd Árnessýslu var að mótmæla í þessu bréfi. Þessu til viðbótar vil ég láta það koma hér fram, að við Sunnlendingar þekkjum ekki þau landssvæði sunnan jökla, sem kalla mætti almenninga eða land, sem einstaklingur eða sveitarfélag teldi sig ekki fullan eiganda að. Ég tel, að ekki þurfi um það að deila, að afréttir eru eign sveitarfélaganna, full og ótakmörkuð, og vil ég styðja þá skoðun mína nokkrum rökum, þar sem allmargir virðast vera í vafa um þetta atriði. Fyrst nefni ég hér tilvitnun í grein, sem Páll Líndal, formaður Sambands ísl. sveitarfélaga, skrifar í 6. hefti tímarits sambandsins, og fjallar greinin um eignarrétt að almenningum og afréttum, en þar segir hann svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur verið könnuð töluvert eldri löggjöf um eignarrétt að almenningum. Hefur verið bent á, að samkv. bæði þjóðveldislögunum, þ.e. Grágás, og Jónsbók hafa almenningar verið taldir eign fjórðungsmanna, þ.e. bænda í hverjum landsfjórðungi. Er mjög vafasamt, hvort þessum fornu ákvæðum hefur nokkurn tíma verið breytt, en það þýðir, að landsfjórðungarnir eða væntanlega sveitarfélögin í hverjum landsfjórðungi eru sameigendur allra almenninga í hverjum fjórðungi fyrir sig. Kemur því mjög til álita, að landshlutasamtök sveitarfélaganna séu réttur aðili til að ganga fram fyrir skjöldu til að viðhalda þessum forna rétti fjórðungsmanna.“ Þá vil ég einnig geta þess, að á árunum 19l4 og 1916 stóð hreppsnefnd Gnúpverjahrepps að því að selja rétt til virkjunar fallvatna á afrétti hreppsins og landspildur smærri og stærri úr afréttarlandinu. Hreppsnefndin var ekki í neinum vafa um rétt sinn til þess. Hún var ekki í vafa um rétt sinn til þess að ráðstafa þessum eignum, og voru færustu lögfræðingar og dómarar á sömu skoðun. Því til sönnunar vil ég, með leyfi hæstv. forseta, kynna þetta úr kaupsamningunum, sem gerðir voru: Árið 1914 var gerður samningur við h.f. Títan um réttindi til virkjunar í fossum og seldar nokkrar landspildur meðfram þeim. Liður d. og e. í 1. gr. samningsins er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Eignarhluti seljanda í Hjálparfossi í Fossá ásamt öllu vatni og árfarvegi, 200 faðma upp ána frá fossinum og 200 faðma niður ána frá fossinum, svo og með 300 faðma breiðri landspildu af landi hreppsins milli téðra endimarka fyrir ofan og neðan fossinn.“ Og e. „Geldingaárfoss í Geldingaá ásamt öllu vatni og árfarvegi. Í kaupinu er undanskilinn allur námaréttur hvers kyns, sem er í ofannefndum landssvæðum hreppsins.“ Sem sagt, í samningnum er ekkert hik á því, að hreppnum bar réttur til námagraftar á þessu svæði, og er hann undanskilinn þar með. Undir afsal vegna þessa samnings er ritað: „Reykjavík 16. júlí 1914 fyrir hönd hreppsnefndar Gnúpverjahrepps samkv. viðfestu umboði dags. 13. júlí 1914 með Eggert Briem skrifstofustjóra sem lögfræðilegum ráðunaut. Gestur Einarsson.“ Og enn fremur undirskrifað: „Gert í samráði við mig. Eggert Briem.“ Þá vil ég kynna hér einnig samning, sem gerður var árið 1916 við Einar Benediktsson, og fjallaði hann um sölu á landspildu, sem er í næsta nágrenni við núverandi virkjun við Búrfell. 3. gr. samningsins hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hreppurinn áskilur sér rétt sinn til skógarhöggs í Búrfellshálsi óskertan og endurgjaldslausan. Þó skal þetta skilyrði ekki mega koma í bága við starfrækslu eða afnot kaupandans af því selda, en gjalda skal hann fullar bætur eftir mati dómkvaddra; óvilhallra manna fyrir tjón það, sem þá kann að verða á skógarhögginu. Sömuleiðis áskilur hreppurinn sér rétt til uppreksturs og afréttarnotkunar á hinni seldu landspildu endurgjaldslaust, svo lengi sem það kemur ekki í bága við starfrækslu kaupanda eða þeirra, sem hann framselur rétt sinn á landinu.“ Þetta er um rétt hreppsins, sem þarna er tryggður og er ekki véfengdur. Á þennan samning er ritað: „Samningur þessi er gerður í samráði við undirritaðan eftir ósk hreppsnefndarinnar. Reykjavík, 3. okt. 1916. Eggert Briem yfirdómari.“ Ég hygg, að þessar tilvitnanir sýni það, að skilningur manna á Suðurlandi er sá, eins og ég lýsti hér í upphafi, að sveitirnar hafi átt óskoraðan rétt til þessa lands og það hefur verið þeirra skýlaus eign, og mér sýnist, að áskrift Eggerts Briem síðar yfirdómara sanni það, að almúgamaðurinn var ekki einn um þessa skoðun á þeim árum. Þá þykir mér rétt að geta þess, að vikurnám hefur viðgengizt í afrétti Gnúpverjahrepps frá því 1932, þ.e.a.s. frá þeim tíma, að hægt var að nýta vikurinn vegna flutninga. Ef ég man rétt, mun það hafa verið frá 1932 og allt til þessa dags, og tekur sveitarsjóður að sjálfsögðu gjald fyrir hann. Þessum aths. hef ég viljað koma á framfæri hér, svo að það liggi strax fyrir, að ég tel eignarrétt sveitarfélaganna á afréttunum óvéfengjanlegan, og þær upplýsingar, sem ég hef gefið, sýna, að ég er ekki einn um þá skoðun, heldur hefur hún verið ráðandi um ráðstöfun landsins um langan aldur, og hefur einn af færustu dómurum landsins staðfest þann skilning sem hinn rétta með undirskrift sinni undir þá samninga, sem ég var að lýsa hér. Ég fæ því ekki betur séð en bein yfirlýsing Alþingis um að lýsa hálendi landsins og óbyggðir alþjóðareign væri eignaupptaka og mundi draga þann dilk á eftir sér, að um stórvægilegar greiðslur skaðabóta yrði að ræða, ekki einvörðungu vegna eigna einstaklinga, heldur og fyrir eignir sveitarfélaganna í landinu. Ég vara við því, að þetta spor verði stigið. Með það fyrir augum hef ég gert þessar aths



Herra forseti. Hv. 2. þm. Sunnl. sagði, að till. þessi boðaði róttæka byltingu á sviði eignarréttarins. Ég get tekið undir þetta. Flm. er fullkomlega ljóst, eins og fram kom í orðum mínum, er ég mælti fyrir till., að hér er um mjög stórt og veigamikið mál að ræða. Hins vegar vil ég benda á, að við höfum hvorki í þessari till. eða annars staðar lagt til breytingar á eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar og við höfum ekki í huga neina eignaupptöku, eins og hv. 6. þm. Sunnl. sagði hér áðan. Honum hefur sézt yfir þá setningu í 1. lið í till., að það eigi að lýsa hálendi landsins og óbyggðir alþjóðareign að svo miklu leyti sem skýlausar eignarheimildir annarra aðila liggja ekki fyrir. Ræða hv. 6. þm. Sunnl., þar sem hann sýndi fram á viðhorf, sem ríkt hefur hjá mörgum aðilum á Suðurlandi, var um leið glöggt dæmi um það, hversu óljóst þetta mál er og hversu nauðsynlegt er að fá úr því skorið, hvort þessi skilningur á eignarrétti er réttur og þá hve langt hann nær. Eins og hann sagði sjálfur, er þetta deilumál. Þetta deilumál er þess eðlis, að ef við látum það vera óútkljáð lengi enn, geta af því skapazt í framtíðinni vandamál, sem verða þyngri og þyngri eftir því sem tíminn líður. Ef hann er jafnviss í sinni sök og mér virtist af ræðu hans, þá ætti hann ekki að þurfa að óttast slíkt uppgjör, en hlýtur að geta verið mér sammála um það, að æskilegt væri að fá staðfestingu á því, hvort hans skilningur er réttur eða ekki. Kjarninn í þessu máli er sá, að talið hefur verið mjög vafasamt um langan aldur, hver væri raunverulegur eignarréttur á stórum hlutum landsins. Menn tala um, að þeir eigi afrétti, en það hafa margir lögfróðir menn efazt um, að þetta þýði, að þeir eigi landið. Úr þessu viljum við fá skorið. En við bendum jafnframt á það, að einmitt nú á síðustu árum er mjög vaxandi ásókn þeirra manna og félaga, sem hafa yfir fjármunum að ráða, að komast yfir jarðir, sem þeir ætla sér ekki að búa á eða nytja, heldur kaupa sem fjárfestingu til að græða á þeim og til þess að skapa sér aðstöðu. Tilgangurinn með því, að ríkið eigi sem mest af landinu, er auðvitað sá, að þjóðin þurfi ekki að borga stórkostlega fjármuni fyrir land, sem hún kann að þurfa að nota síðar, annaðhvort til atvinnufyrirtækja eða til að geyma svæðin, taka þau frá, þannig að þjóðin geti síðar átt aðgang að þeim. Hv. 2. þm. Sunnl. sagði, að hálendið væri allt opið, við gætum farið um það eins og við vildum, það væri meira að segja leyfilegt að byggja skóla uppi undir jöklum. Þetta er rétt í dag. En hversu lengi verður þetta svo? Ef nokkuð er að marka þróun í öðrum löndum, sem við getum mikið lært af, þá getum við búizt við því, að það verði breytingar í þessum efnum og girðingunum muni fjölga, ekki aðeins girðingum bændanna, heldur girðingum, þar sem stendur á, að óviðkomandi sé bannaður aðgangur. Það gæti verið, að það yrði fleira bannað en berjatínsla á stórum hlutum þessa lands, svo að hagur þeirra, sem búa í þéttbýlinu geti þrengzt all verulega - og ég vil taka fram aftur, ekki vegna aðgerða eða atvinnu bændanna, heldur ýmissa aðila, sem eru að seilast til landa og leggja þau undir sig, til allt annars en að búa á þeim sjálfir. Það er fróðlegt að heyra merkisbónda segja það hér á Alþingi, að ungir menn geti varla hafið búskap á Íslandi í dag, vegna þess hve landið er orðið dýrt. Það skyldi þó ekki vera, að það væri vandamál. sem þjóðfélagið ætti að gefa gaum, hvort ástæða er til þess að láta hverja kynslóð kaupa landið upp á nýtt til að hagnýta það. Ég veit, að þetta eru gamlar og byltingarkenndar hugmyndir, en það sakar ekkert að taka þær fram og athuga þær upp á nýtt við nýjar aðstæður. Og þær breyttu aðstæður eru nýr skilningur á því, hve landið er verðmætt og miklu meira fjármagn en áður hefur verið til seilist til þess að ná yfirráðum yfir landinu í þeim tilgangi að græða á því, braska með það á einn eða annan hátt. Mér þótti heldur leiðinlegt að heyra hv. 6. þm. Sunnl. segja, að hann teldi fráleitt að setja hag þjóðarheildar fram fyrir hag einstaklinga. Ég vil taka það fram, að ég er algerlega á öndverðum meiði við hann um þetta. Ég tel, að þar sem hagur þjóðarheildarinnar rekst á hag einstaklingsins, eigi þjóðarheildin að ganga fyrir. Það eru 205 þúsund á móti einum. Og það er einmitt á þessu sviði, sem slíkir árekstrar geta orðið margir í framtíðinni. Ég vil endurtaka það, að okkur flm. er ljóst, að hér er um að ræða mjög viðamikið mál, sem mun taka langan tíma og feiknalega vinnu. En við teljum, að það verði að byrja á þessu verki, og því fyrr sem byrjað er á því, því fyrr munum við ljúka því og koma þessum málum í fastara og betra horf. Það mun verða þjóðinni til mikillar farsældar í framtíðinni að koma þessum málum í fastara form, áður en meira tjón verður gert og málin verða gerð mun flóknari, eins og ég hygg, að þau muni að öðrum kosti verða með hverju ári sem líður.



Herra forseti. Á s.l. þingi kom hér till. fram frá einum þáv. þm. Sjálfstfl., sem í stórum dráttum gekk inn á sama sjónarmið og hér er lýst í 1. gr. og að nokkru leyti inn á sjónarmið, sem síðar eru nefnd hérna í þáltill. Þá tók ég til máls um þetta efni og tók undir orð ræðumanns. Þessi ræðumaður, er dómari hér í borg. Hann sagði réttilega frá því, eins og hefur komið fram hér áður, að þetta væri mikið og erfitt vandamál, með eignarréttinn á landinu. Það er erfitt vegna þess, að það skortir skýlausar heimildir á pappír, sem sanna það, að viðkomandi aðilar eða sveitarfélög eigi landið. Það væri ekki svo flókið vandamál, ef þessi skjöl væru til. En það kom líka fram hjá hinum ágæta bónda og 2. þm. Sunnl., að mikið væri byggt á hefð og það hefði gengið svo mann fram af manni. Þetta er líka rétt. Ég man nú ekki, hvernig Grágás orðar það, en í lögum um gang fisks upp til lands er sagt, að hann skuli eiga frían gang upp, ella gæti sá, sem ætti vatn við ósa, veitt þar sem hann lysti. Menn sáu þegar í fornöld, að það þyrfti að tryggja eignarrétt eða skiptingu landsgæða á milli aðila. Það er ekki víst, að lögformleg skil hafi verið gerð önnur en Grágás segir frá, en við í dag þurfum að hafa þetta skýlausara en þar stendur og verið hefur í gegnum hefð. Það er einmitt þess vegna, sem málinu var hreyft á síðasta þingi og er hreyft enn þá, og Bragi Sigurjónsson, sem sat líka á síðasta þingi, hreyfði málinu í svipuðum anda og við gerum hér. Það er nauðsyn tímans að fá úr því skorið, með hvaða hætti afnotaréttur af landi skal tryggður. Enginn okkar flm. ætlar sér þá dul að svipta þá, sem setið hafa á jörðunum, afnotarétti, og er mikill munur þar á. En það má benda á í leiðinni, að eignarréttur á fallvötnum og veiðivötnum er víða í ríkiseign og meira að segja í hinu há kapitalíska landi Norður-Ameríku, á Norðurlöndunum og víðar. En réttur bóndans er tryggður fyrir því, og hann er það vel tryggður, að hann er miklu betur tryggður en hér á landi. Hann er tryggður þannig, að bóndinn verður ekki ofurliði borinn af fjármagninu, og það er grundvallaratriði í þessari till. líka. Þeir hefðu mátt minna á það báðir bændurnir, sem hér stóðu upp á undan, að síaukin ásókn er í vissar jarðir og á hverju einasta ári eru þær keyptar upp af fjársterkum mönnum, sem kaupa þær á margar milljónir. Og ef svo heldur fram sem horfir, þá er það mín spá, að um aldamótin verði þeir taldir í hundruðum eigendur að slíkum jörðum, sem búa í borg. Þá væri betra að hafa tryggt í tæka tíð rétt ábúandans á jörðinni, eins og var gert í vatnalögunum í dag og í lax- og silungsveiðilöggjöfinni, að veiðiréttur fylgi staðnum, en lendi ekki í braskinu. Þetta er auðvitað viðkvæmt mál. Sá staður, þar sem þetta er lang viðkvæmast, er Árnessýsla. Allt vatnasvæði landsins, eins og mætur maður í búnaðarstétt hefur sagt við mig, væri eiginlega ekkert vandamál, væri Árnessýslu sleppt. Þar er hver höndin upp á móti annarri og hefur verið í langan tíma. Það þekkja margir, því miður. Þar hefur ekki náðst samstarf sem víða annars staðar um að gera eitt sameiginlegt átak til hagsmuna, vegna þess að veiðiréttur manna fer þar á mis, þannig að sumir veiða í net og aðrir hafa hagsmuni af stangarveiði. Það er nauðsyn að taka þessi mál alvarlegum tökum. Þar sem eignarrétturinn liggur skýlaust fyrir, verður hann auðvitað tryggður. Engum dettur annað í hug. En ein jörð á Norðurlandi telur sig eiga svæði, sem er stærra en Árnessýsla. Uppi eru raddir um stórkostlega virkjun á Austfjörðum, breytingu fallvatna, stórkostlega rannsókn á hálendi landsins og borun eftir hitaorku. Hvað gerist nú, ef í þetta er eytt tugum milljóna og allt í einu skapast þarna hreyfing á dulinni eign eða dulinni orku, sem er metin á mörg hundruð milljónir, að tilstuðlan ríkisins? Hver á þetta? Bóndinn, sem segist samkv. gamalli hefð eiga landssvæði, sem er stærra en Árnessýsla? Er ekki kominn tími til þess, að hv. Alþ. setji um þetta einhver lágmarkslög og eitthvert lágmarksöryggi um það, að nokkrir aðilar geti ekki fyrir tilstuðlan ríkisvaldsins skyndilega orðið milljónerar eða tug milljónerar? Málið verður alltaf viðkvæmt, það er ekkert nýtt. En til þess erum við kjörnir að tryggja rétt hins almenna borgara og leysa ákveðin vandamál. Við getum líka sagt, að það sé viðkvæmt að mega ekki fiska hér ýsu í soðið handa Reykvíkingum með vissum veiðarfærum. Þeir verða að fara suður í Garðsjó og koma með ýsu merkta GK. Til hvers er það gert nema í þágu almenningsheilla? Það verður alltaf þannig, að við verðum að taka af skarið í vissum tilfellum, það er ekki hægt að komast hjá því. En það snertir þá hagsmuni einhverra. Þessi till. mun ekki svipta neinn bónda þeim afnotarétti, sem hann hefur haft. En hann gæti kannske ekki braskað frjálst með jörð sína. Ég vil ekki fullyrða á þessu stigi neitt um löggjöfina, en svo gæti farið, að slíkt yrði látið fara eftir ákveðnum reglum. Það var fyrst og fremst 3. liður og svo sá andi, sem var í 1. lið, að lýsa allt hálendi landsins alþjóðareign, sem virtist ekki koma heim við hugsanir þessara ágætu manna, er töluðu hér áðan. En þetta er sett fram í athugunarskyni og sem viðmiðunarsjónarmið. Veiðirétturinn er mjög viðkvæmt mál og um hann þarf að fjalla af mjög færum mönnum. en það er óeðlilegt að tryggja hann ekki í umráðarétti þeirra manna, sem búa á jörðunum. Það er óeðlilegt, og undir það hljóta þessir ágætu málsvarar bændastéttarinnar að taka. En í dag er það ekki tryggt, því miður. Það er ekki tryggt í dag. Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég tel, að málið sé þess virði, að því sé hreyft hér á Alþ. æ ofan í æ og Alþ. taki afstöðu um það, hvort öll lög og réttur um afnotarétt hálendisins eigi áfram að vera í jafnmikilli óvissu og verið hefur. Það var sagt hér, að menn hefðu frjálsan aðgang að landinu, en það er nú svo. Á hverju einasta hausti koma tilkynningar um, að þetta og þetta sé bannað, bæði berjatýnsla, rjúpnaveiði og ýmislegt annað, á landi, sem er þó í hreinum óbyggðum og enginn fer um nema gangandi. Samt sem áður telja margir sig geta bannað slíka umferð, en margir vildu ganga um landið, þó að ekki sé til veiða.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð vegna aths., sem gerðar hafa verið við mál mitt áðan. Ég vil nú, áður en ég kem að því að svara því, lýsa ánægju minni yfir því, að flm. þessarar till. skuli ekki vera einir við að setja lög á Íslandi, því að ekki litist mér á það. En ég ætla ekki að taka það aftur, sem ég sagði áðan, að mér fyndist raunar fráleitt að aðhyllast þau sjónarmið, sem fram kæmu í þessari till. Það var ekki rétt, sem hv. 8. landsk. sagði hér áðan og hafði eftir mér, að ég hefði sagt, að þegar um hag þjóðarinnar væri að ræða, þá ætti einstaklingurinn að ganga fyrir þjóðarheildinni. Ég þóttist hafa tekið það rétt upp eftir frsm. sjálfum, sem hann sagði, að hlutur þjóðarheildarinnar í landsréttindum ætti að vaxa, en hlutur einstaklinganna að fara minnkandi, og það er nokkuð annað. Þetta taldi ég fráleitt. Ég þarf ekki í raun og veru að segja meira. En þó þykir mér rétt að undirstrika það, að hann vildi halda því fram 1. flm., að ég hefði misskilið, hvað í till. fælist, og ég hefði ekki þurft að halda mína ræðu, þar sem getið væri um það í 1. lið till., að ekki ætti að lýsa annað alþjóðareign en það, sem skýlausar eignarheimildir væru ekki fyrir um. En eftir mínum skilningi eru skýlausar heimildir til fyrir því, að óbyggðir landsins og afréttir eiga sinn eiganda, og eftir þeim skilningi veit ég ekki, hverju á að lýsa þjóðarheildina eiganda að, ef það eru ekki eignir annarra aðila.



Herra forseti. Það eru nú aðeins tvær eða þrjár setningar. Það er nú í fyrsta lagi um rjúpnaskytterí og berjatínslu. Ég held, að það væri nú full þörf á því að koma í veg fyrir það, að þessir menn úr bæjunum - því að það eru nú aðallega bæjarmenn, sveitamenn hafa nú orðið ekki tíma til að fást við rjúpnaveiði, - fari nú eitthvað varlegar í sitt skytterí hér eftir en hingað til, því að þeir eru nú næstum því búnir að eyða rjúpunni. Þær fáu rjúpur, sem eftir eru, eru að skjótast á milli húsa suður í Rangárvallasýslu, þar í þorpunum, og hér á Suðurlandi. Þær telja sig betur verndaðar þar undir húsveggjunum, en á fjöllum uppi, því að þar eru þær eltar af ýmsum bæjarbúum, sem gera sér þetta til skemmtunar. Ég hef nú ekki orðið var við, að það væri amazt við berjatínslu yfirleitt á afréttum. Ég hef sjálfur séð fólk vera í friði og makindum að tína ber víða á afréttum, og sannarlega má það fyrir mér njóta þess. Ég öfunda það ekkert af því og óska eftir því einmitt, að það geti fengið að njóta þessarar ánægju að safna sér berjum uppi í afréttum og ég hef hvergi orðið var við, að það væri bannað. Hins vegar er þetta bannað víða í heimalöndum og það er ósköp eðlilegur hlutur, að menn vilji sitja að því sjálfir, sem er næst þeim. Um eignarheimildina, sem hér hefur verið rætt um, á afréttunum vildi ég minna á það, sem ég gleymdi í raun og veru áðan að segja, að þegar Árni Magnússon og Páll Vídalín fóru um allt Ísland og lýstu hverri einustu jörð á landinu nákvæmlega, - það geta menn lesið sjálfir í jarðabókum þessara merku manna, - þá er tekið fram um hverja einustu jörð, að þarna og þarna eigi hún afrétt. Og af hverju er það gert? Það er gert, af því að afréttirnar eru taldar hluti af jörðinni. Og ég tel, að þetta sé einhver sterkasta heimild, sem nú er fyrir hendi um það, hver eignarréttur sé á afréttum landsins. Um þessa stóru jökla, Vatnajökul, Hofsjökul, Langjökul og slíkar jökulbreiður, þá tel ég, að þeir séu þjóðareign. Þetta eru forðabúr, sem geyma orkuna fyrir okkur og miðla henni gegnum fallvötnin til sjávar. Þetta eru einhverjar dýrmætustu orkulindir okkar, jöklarnir. Þó að okkur hafi nú stundum þótt nóg um kuldann frá þeim, þá eru þeir einhverjar dýrmætustu orkulindir okkar. Og ég held, að það hafi nú enginn bóndi hug á því að fara að eiga part í þessum jöklum að öðru leyti en því, sem þeir eiga þá eins og aðrir landsmenn. Og ég hef aldrei heyrt talað um það, að bændur hafi verið að ágirnast þessar miklu orkulindir og þessi miklu forðabúr, þar sem jöklarnir eru. Þess vegna má hv. síðasti ræðumaður og aðrir ágætir Íslendingar eiga þá í friði með okkur öllum hinum. Ég hef engan áhuga fyrir, að bændur hafi eignarrétt sérstaklega á þeim pörtum landsins. En þar sem um er að ræða verðmæti eins og afréttina, sem geyma að mínu viti geysilega mikil verðmæti, þar sem eru beitilöndin og sums staðar veiðiréttur, veiðiskilyrði allmikil, sem hafa bjargað heilum sveitarfélögum stundum frá hungri, ég álit, að þetta, sem búið er að vera eign jarðanna síðan landið byggðist, verði að fylgja áfram og það megi ekki taka þetta undan jörðunum. Það sé rangt og það sé hrein bylting að ætla sér að breyta þessu.



Herra forseti. Það munu nú vera nær tveir áratugir síðan raddir fóru að koma fram um það hér á hinu háa Alþingi, að nauðsynlegt væri þjóðfélagshagsmuna vegna að gera sérstakar ráðstafanir til þess að stuðla að því, sem kallað hefur verið jafnvægi í byggð landsins, þ.e. að koma í veg fyrir það, að um óeðlilegan tilflutning fólks yrði að ræða í landinu og reynt yrði að stuðla að þeirri meginstefnu, að hvarvetna þar sem búsetuskilyrði og atvinnuhættir leyfðu, gæti fólk dvalizt áfram og ekki yrði um óeðlilega tilflutninga að ræða nema það, sem þjóðfélagsþróunin hverju sinni hlýtur að sjálfsögðu að leiða af sér og verður jafnt í okkar þjóðfélagi sem annars staðar. En ástæðurnar til þess, að þessar raddir komu fram hér á Alþ., voru þær, að bæði var við að stríða atvinnuerfiðleika á ýmsum stöðum úti um land og einnig ekki hvað sízt vegna hins, að þróunin hafði verið þannig undanfarinn áratug eða áratugi, að tilflutningur fólks hafði verið mjög óeðlilegur og stórkostleg umframfjölgun hafði orðið hér á þéttbýlissvæðinu við Faxaflóa vegna atvinnuástæðna. Þá sögu þekkja allir, og skal ég ekki rekja hana. En það þótti nauðsynlegt af Alþ. að gera vissar ráðstafanir í þessu sambandi. Það var að vísu ekki í stórum stíl, sem hafizt var handa. Það mun hafa verið fyrst í fjárlögum ársins 1954, að ríkisstj. þáv. beitti sér fyrir því, að veitt var 5 millj. kr. heimild til að bæta úr atvinnuörðugleikum í landinu á þann hátt, sem hún teldi heppilegast. Um rúmlega 10 ára bil voru síðan sérstakar fjárveitingar veittar í fjárlögum, sem ráðstafað var allt til ársins 1959 af ríkisstj. sjálfri og varið til þess að styðja ýmis sveitarfélög og atvinnufyrirtæki víðs vegar á landinu, þar sem við atvinnuörðugleika var að stríða. Það var 1959, sem ákveðið var, að Alþ. sjálft tæki þessa úthlutun að vissu leyti í sínar hendur með kosningu sérstakrar nefndar. Þetta þótti þá ekki heppileg skipan og þyrfti að koma á þetta fastara formi, og því var það nokkrum árum síðar, að sett voru lög um Atvinnubótasjóð, og síðan nú fyrir nokkrum árum í sambandi við framkvæmdirnar í Straumsvík, þá voru sett lög um Atvinnujöfnunarsjóð, þar sem eðlilegt þótti með hliðsjón af því, að þarna reis á einum stað á landinu stórkostlegt atvinnufyrirtæki, að hluti af tekjum þjóðarbúsins af rekstri þess rynni einmitt til sérstaks sjóðs, er hefði það markmið að stuðla að atvinnujafnvægi í öðrum byggðarlögum landsins. Með þessum hætti hefur allt frá árinu 1954 í vaxandi mæli verið séð fyrir fjármagni til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, og hefur þessu fé verið varið til alls konar atvinnurekstrar, uppbyggingar margvíslegra fyrirtækja og til aðstoðar sveitarfélögum og þá fyrst og fremst og ekki hvað sízt þar, sem þannig hefur verið ástatt, að ekki hefur verið auðið að koma við almennri lánafyrirgreiðslu lánastofnana, vegna þess að aðstæður hafa ekki verið slíkar eða örðugleikarnir meiri en svo, að það væri hægt að fylgja þar almennum lánareglum, heldur var um veruleg áhættulán að ræða. Þessa sögu skal ég ekki rekja nánar, en taldi nauðsynlegt að rifja þó þetta mál upp. Það kom fljótlega í ljós, að menn gerðu sér grein fyrir því, einnig hér á Alþ., að það væri ekki nóg að afla fjár í þessu skyni, heldur yrði að vinna að þessum umbótamálum með kerfisbundnum hætti, og voru um þetta fyrst gerðar hér ályktanir, en upphaf að sérstakri áætlanagerð, gerð svokallaðra byggðaáætlana, er að finna í svokallaðri Vestfjarðaáætlun, sem hafin var snemma á síðasta áratug, og voru það norskir sérfræðingar, sem unnu að gerð þeirrar áætlunar á vegum Framkvæmdabankans að tilstuðlan ríkisstj. Þá kom í ljós, að hér var um stórfellt viðfangsefni að ræða, en tilgangurinn með því var að reyna að stuðla að því, að fólksstraumur væri ekki jafnmikill og verið hafði brott frá þessum landshluta, en það hefur verið um einna mestan tilflutning að ræða á fólki einmitt frá Vestfjörðum. Því þótti rétt að byrja á því svæði, enda hafði Alþ. gert um það sérstaka ályktun. En til þess að þetta væri auðið, þá komust menn að þeirri niðurstöðu eða þessir sérfræðingar, að hér væri um svo umfangsmikið mál að ræða, að það yrði að gera það í áföngum. Og niðurstaðan varð því sú, til þess að þetta rynni ekki út í sandinn, heldur væri hægt að taka það föstum tökum, að hafizt var handa um gerð samgönguáætlunar Vestfjarða, og mun það hafa verið nokkuð samdóma álit manna, að það væri eðlilegt, vegna þess að Vestfirðir ættu við mesta erfiðleika að stríða einmitt vegna samgönguörðugleika. Að þessari áætlun var svo unnið með sérstakri fjáröflun. Ekki var notað til þess það fé, sem var til ráðstöfunar til atvinnujöfnunar almennt í landinu, heldur var þetta gert með sérstakri fjáröflun frá viðreisnarsjóði Evrópuráðsins og að þessu unnið um sex ára skeið. Þeirri áætlun var þá lokið, og hefur hún tvímælalaust orðið til stórfelldra hagsbóta fyrir Vestfirðinga. Síðan gerist það á árunum 1964 og 1965, að hafizt er handa um gerð næstu áætlunar í samvinnu við og í framhaldi af samkomulagi milli verkalýðsfélaganna og ríkisstj. og vinnuveitenda á Norðurlandi og Norðausturlandi. Var samkvæmt því samkomulagi ákveðið að gera þar áætlun um atvinnumál, þróun atvinnumála á Norðurlandi, vegna þess að það var einnig, að ég hygg, samdóma álit allra, eins og sakir stóðu um það leyti, að enginn landshluti væri eins illa stæður atvinnulega og Norðlendingafjórðungur. Að þessari áætlun var unnið af innlendum sérfræðingum, fyrstu byggðaáætlun, sem unnin var af þeim á vegum Efnahagsstofnunarinnar, og tók það að vonum alllangan tíma, eða ein 3-4 ár, að ganga endanlega frá atvinnumálaþætti þeirrar áætlunar, en áður en því væri að fullu lokið, þá þótti brýna nauðsyn bera til þess að afla einnig sérstaks lánsfjár, tryggja það í tæka tíð, þannig að áætlun þessi yrði ekki pappírsgagn, og var það gert. Ríkisstj. hafði forgöngu um að tryggja fé til framkvæmda á atvinnumálaþætti Norðurlandsáætlunar. Það var strax talið sjálfsagt og eðlilegt, þegar hafizt var handa um gerð áætlunar sem þessarar, að ekki yrði haft það margt í takinu, að þetta yrðu aðeins pappírsgögn, heldur væri ein áætlun látin taka við af annarri, þannig að hægt væri að framkvæma þær með raunhæfum hætti. Á allra síðustu árum hefur þó verið nokkru meiri hraði hafður á þessu. Eftir að Atvinnujöfnunarsjóður tók til starfa var þetta verkefni fengið honum í hendur eða gert ráð fyrir því í lögum sjóðsins, að hann gæti látið gera sérstakar byggðarþróunaráætlanir fyrir einstök byggðarlög eða héruð eða landssvæði. En áður hafði þetta verið gert fyrir tilstuðlan ríkisstj., bæði Vestfjarðaáætlun og Norðurlandsáætlun. Fyrsta áætlunin, sem ákveðið var að gera á vegum Atvinnujöfnunarsjóðs, var samgönguáætlun fyrir Austurland, og var samkomulag um það, til þess að takmarka viðfangsefnið og gera það enn , þá viðráðanlegra og raunhæfara, að takmarka sig þar við vegáætlun. Tókst að ljúka þeirri áætlun á mjög skömmum tíma. Í sambandi við þá áætlun, sem hafizt var handa um framkvæmd á nú á þessu ári, sá ríkisstj. einnig til þess, að áður en áætluninni var lokið var tiltækt fjármagn til þess, að hægt væri að hefjast handa um framkvæmd áætlunarinnar samstundis og frá henni hafði verið gengið. Og því er það, að fyrsti áfangi vegáætlunar Austurlands er nú kominn í framkvæmd á þessu ári, að séð var fyrir fé til þess á s.l. vetri. Næsta skrefið í þessari áætlunargerð til byggðaþróunar og til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins var síðan ákvörðun stjórnar Atvinnujöfnunarsjóðs að gera samgönguáætlun fyrir Norðurland, en mjög hafði verið óskað eftir því, að það yrði næsta skrefið í jafnvægismálum eða byggðaþróunarmálum Norðlendinga, að slík áætlun yrði gerð, enda má raunar segja, að samgönguáætlun fyrir Austfirði gagni ekki nema að hálfu leyti, ef ekki er komið á viðhlítandi samgöngum á Norðurlandi. Að þessari áætlun hefur verið unnið nú að undanförnu, og það má gera ráð fyrir því, að auðið verði að ljúka a.m.k. vissum þáttum þeirrar áætlunar í vetur, og þá stöndum við andspænis þeirri sömu nauðsyn og áður, að stuðla að því, að fjármagn verði til staðar, til þess að framkvæmd áætlunar þessarar þurfi ekki að stöðvast vegna fjárskorts. Ég hef talið rétt að greina frá, hvernig unnið hefur verið að þessum áætlunum og hvernig séð hefur verið fyrir fé til þeirra, til þess að menn skyldu ekki ætla, að þessi till., sem nú liggur fyrir og fjallar einmitt um öflun lánsfjár nú þegar, til þess að hægt verði að gera samgönguáætlun Norðurlands að veruleika þegar eða hefjast handa um framkvæmdina þegar á næsta sumri, að ekki væri hægt að segja, að þar væri um einhverja yfirboðstillögu að ræða. Hygg ég, að öllum hv. þm. sé ljóst, eftir að ég hef rakið það, hvernig þetta hefur gerzt með aðrar áætlanir, sem unnið hefur verið að, að hér er ekki um annað að ræða en að óskað er eftir því, að nákvæmlega eins verði að farið varðandi þennan þátt framfaramála á Norðurlandi, því að það hefur verið séð fyrir sérstakri fjáröflun, enda ekki annað auðið, því að Atvinnujöfnunarsjóður sem slíkur hefur ekki nægilegt fé til umráða til þess, að hann geti risið undir framkvæmdum samkvæmt slíkum áætlunum. Og það er einnig rétt að geta þess, svo sem átti sér stað samkvæmt vegáætlun Austurlands, að það er auðvitað ætlazt til þess, að hér komi til viðbótarfjármagn. Þegar aflað var 60 millj. nú í ár til framkvæmda á Austurlandi, þá var á engan hátt dregið úr hinum almennu vegaframlögum til Austurlands, enda hefði þá þessi áætlanagerð verið ónýt. Á sama hátt verður auðvitað að gera ráð fyrir því, að venjulegum fjárveitingum verði haldið uppi með eðlilegum hætti til Norðlendinga, þ.e. til kjördæmanna beggja á Norðurlandi, sem hér er um að ræða, enda þótt áætlunargerð sem þessi verði unnin og framkvæmdir hafnar samkvæmt henni, sem ég tel brýna nauðsyn, að verði á næsta ári. Hér er auðvitað ekki eingöngu um vegamál að ræða, þó að það sé einn allra mesti og ég vil segja fremsti þátturinn í samgöngubótunum hvað mikilvægi snertir, heldur samgöngurnar almennt. En eins og lítillega er drepið á í grg., þá hefur þegar verið hafizt handa á þessu svæði um mikilvægar vegaframkvæmdir, aðrar eru hvað athugun snertir á lokastigi. Það er nauðsynlegt, að hægt verði að hefjast handa um þær framkvæmdir, svo sem veg yfir Vaðlaheiði, - sem hefur auðvitað grundvallarþýðingu fyrir Austurland, - eftir að vegarstæðið hefur verið athugað og sú nefnd, sem að því vinnur, hefur lokið störfum. Einnig er nauðsynlegt, að þær framkvæmdir, sem unnið hefur verið að á öðrum svæðum á Norðurlandi á þessu ári, fyrir lánsfé af brýnni nauðsyn, að þær stöðvist ekki, heldur verði hægt að halda samfellt áfram á næsta sumri. Ég vona, herra forseti, að þessi orð mín og skýringar á þróun byggðamálanna og hvernig að áætlanagerðum hefur verið unnið að undanförnu stuðli að því, að menn geti sameinazt um að fallast á ályktun þá, sem hér er um að ræða, því að í þeirri ályktun felst ekki á nokkurn hátt vantraust á hæstv. ríkisstj., að hún hafi ekki skilning á þessu máli, en það þótti þó rétt að hreyfa þessu strax í upphafi þessa þings til þess að vekja athygli á, að hér er um viðfangsefni að ræða, sem er nauðsynlegt að hefjast handa um þegar í stað, vegna þess að það getur vitanlega tekið sinn tíma að afla þess lánsfjár, sem hér er um að ræða. Ég skal svo aðeins geta þess að lokum, að óskað hefur verið eftir, að unnið yrði á vegum Atvinnujöfnunarsjóðs að atvinnumálaáætlun fyrir Vesturland og Vestfirði, sem hlýtur að sjálfsögðu að koma í framhaldi af þessari áætlunargerð. En það eru áætlanir, sem taka áreiðanlega lengri tíma, og enn fremur er ljóst, að ekki verður öllum þessum áætlunum hrundið í framkvæmd samtímis, en þær áætlanir hafa auðvitað einnig mikla grundvallarþýðingu til að stuðla að atvinnujafnvægi í þeim landshlutum. Ég leyfi mér svo að leggja til, herra forseti, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég skal nú ekki verða ýkja langorður um þetta mál. Það má kannske segja, að þessi till. sé góðra gjalda verð, ef maður vill vera kurteis. En hins vegar vekur það furðu mína, að aðal flm. hennar skuli vera fráfarandi fjmrh. Ég býst við því, sem ekki er óeðlilegt, það vil ég segja, að hann telji sig eiga verulegan þátt í því að hafizt var loks handa um gerð samgönguáætlunar fyrir Norðurland, og það er ekki ætlun mín að gera hlut hans lítinn í því máli. En ég vil þó minna á í þessu sambandi, að upphaf þess, að hafizt var handa um gerð áætlunar um samgöngur á Norðurlandi, má helzt rekja til bréfs, sem einir 15 þm. úr Norðurlandskjördæmum báðum skrifuðu Atvinnujöfnunarsjóði fyrir u.þ.b. ári síðan. Sem sagt það, sem vekur eiginlega alveg furðu mína í sambandi við þetta mál, er það, að það skuli vera fráfarandi fjmrh., sem er rétt nýstaðinn upp úr ráðherrastólnum, að hann skuli þá á fyrsta eða öðrum degi þingsins gera þá kröfu til ríkisstj., sem ekki er vitað til, að hann hafi sjálfur fullnægt, meðan hann var ráðh. og er þó búið að vinna að þessari samgönguáætlun alllengi og þ.á.m. á þeim tíma, þegar hann fór með ráðherravöld. Og ég vil spyrja, hvort þessi hv. þm. hafi gert eitthvað til þess að tryggja fjármagn til samgönguáætlunar á Norðurlandi, á meðan hann sat í ríkisstj. Það má vel vera, að hann hafi haft uppi einhvern viðbúnað í því efni, en þó er ekki vitað til þess almennt, að hann hafi skilið þannig við, að núv. hæstv. ríkisstj. geti notið þess á nokkurn hátt. Það er a.m.k. alveg víst, að almennur viðskilnaður fráfarandi ríkisstj. er ekki með þeim hætti, að það sé við því að búast, að hæstv. ríkisstj. geti nú strax á fyrstu dögum þingsins lagt fram fjármagn í þessa ágætu Norðurlandsáætlun um samgöngumál, sem á döfinni er. Því miður er arfurinn frá fyrrv. ríkisstj. ekki á þann veg í fjárhagsefnum og efnahagsmálum yfirleitt, að núv. ríkisstj. geti sérstaklega notið þess. Þvert á móti er viðskilnaður fráfarandi ríkisstj. þannig í fjárhagsmálum og efnahagsmálum, að núv. ríkisstj. er dæmd til þess að gjalda fyrir hann. Sá arfur, sem fráfarandi ríkisstj. skildi eftir sig, var hrúga af ógreiddum reikningum, sem nú kemur í hlut ríkisstj., sem nú fer með völdin, að ráða fram úr, hvernig með skuli fara. Það kemur mér og ýmsum öðrum ekki út af fyrir sig neitt á óvart, þó að fráfarandi ríkisstj. hafi gleymt því að útvega fé í samgöngumálaáætlun Norðurlands, en ég átti ekki von á því, að fráfarandi fjmrh. þeirrar ríkisstj., nú hv. 2. þm. Norðurl. e., ætti eftir að gerast sá merkisberi sýndarmennskunnar, sem lýsir sér í því að sjóða saman þessa till. á fyrsta degi þingsins. Því að ég ætla þessum hv. þm. annan hlut en þann að halda hér í þingsölunum á loft merkjum sýndarmennskunnar. Þetta mál, eins og flest önnur mál, sem sjálfstæðismenn hafa uppi nú á hv. Alþ., er með skýru merki sýndarmennskunnar. Ég ætla ekki að svara fyrir hönd ríkisstj., það gera viðkomandi ráðherrar, vona ég,. en ég vil láta það í ljós sem mína skoðun og sannfæringu, að hæstv. ríkisstj. og þeir flokkar, sem að henni standa, geri sér fulla grein fyrir þeirri ábyrgð, sem á þeim hvílir varðandi vegamál og önnur samgöngumál, hvort heldur er á Norðurlandi eða annars staðar. Ástandið í vegamálum Norðurlands er vægast sagt hörmulegt og að vissu leyti verra en í öðrum landsfjórðungum. Hefur Norðurland orðið svo út úr í vegamálum á síðustu 10-12 árum, að róttækra aðgerða er þörf, ef úr á að bæta. Að vísu gjalda allir landsfjórðungar utan Reykjavíkursvæðisins að meira eða minna leyti hinnar röngu og hinnar ranglátu stefnu í vegamálum allt frá því að Sjálfstfl. tók við stjórn þeirra mála fyrir rúmum áratug. En þessi öfugsnúna stefna hefur ekki sízt komið niður á Norðurlandi. Þar eru nú einna verstir vegir á öllu landinu. Þeir eru illa lagaðir fyrir hina miklu sumarumferð og þungaflutninga, og þeir eru yfirleitt alóhæfir á vetrum, vegna þess að þeir eru ekki gerðir í samræmi við snjóalög á Norðurlandi, en allir vita, að á Norðurlandi eru mikil og langvarandi snjóþyngsli svo að segja á hverju ári. Auk þess kemur það til, að vegir á Norðurlandi eru gamlir og illa upp byggðir miðað við nútímaaðferðir, þeir eru niðurgrafnir á löngum köflum, malarlausir og undirlagðir holklaka margar vikur á hverju vori. Ástandið er þannig t.d. í kringum Akureyri, að þar er ekki fært nema á torfærubílum til næstu sveitarbæja, þó að ekki séu þeir nema steinsnar frá bæjarmörkunum. Samgöngur milli Akureyrar og Húsavíkur hljóta að liggja niðri svo að vikum skiptir vegna aurbleytu á þjóðvegunum, sem tengja þessa aðalkaupstaði á austurhluta Norðurlands. Sama er að segja um samgöngurnar á milli Akureyrar og Dalvíkur og Ólafsfjarðar. Þar er ekki fært nema fuglinum fljúgandi langtímum saman á vorin vegna holklakans á illa gerðum vegum. Og á vetrum fennir allt í kaf vegna þess, að umferðaræðarnar eru niðurgrafnar rásir á löngum köflum í stað þess að vera upphlaðnir vegir eins og vegir eiga að vera og orðið sjálft vísar á. Allt stjórnartímabil fráfarandi ríkisstj., í 11-12 ár, voru Norðlendingar sviknir í vegamálum, og það mun koma í hlut hinnar nýju ríkisstj. að bæta úr því, hvort sem það nú verður á fyrstu dögum yfirstandandi þings eða eitthvað síðar. Miðað við vegamálastefnu fráfarandi ríkisstj. er þessi till. eintóm sýndarmennska og til þess eins fallin að rifja upp þá eymd, sem ríkt hefur í vegamálum landsbyggðarinnar allt stjórnartímabil fráfarandi ríkisstj. og þá alveg sérstaklega aumt ástand vegamálanna á Norðurlandi.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr., er áskorun á ríkisstj. um útvegun fjár til samgöngubóta á Norðurlandi. Eins og fram kom í ræðu 1. flm. till., hv. 2. þm. Norðurl, e. Magnúsar Jónssonar, er unnið að samgönguáætlun fyrir Norðurlandsfjórðung hjá Efnahagsstofnuninni. Standa vonir til, að því verki ljúki fyrir næsta vor. Brýn nauðsyn er því að afla nægilegs fjármagns í tíma, svo að framkvæmdir geti hafizt án tafar á næsta sumri. Öllum, sem til þekkja, hvernig ástand vega er víða á Norðurlandi, er ljóst, að það þolir enga bið að gera stórátök í vegaframkvæmdum þar, eigi íbúar þess landshluta að fá þá þjónustu, sem nauðsynleg er talin. Lélegt vegakerfi, sem lokast í fyrstu snjóum og er svo ófært vegna aurbleytu langtímum saman á vorin, skapar svo mikið öryggisleysi á mörgum sviðum, að fólk, sem býr við slíkar aðstæður, hlýtur fyrr eða síðar að leita til þeirra staða, sem betur eru settir í þessum efnum. Að hægt sé að halda uppi greiðum samgöngum innan héraðs og til höfuðstaðarins, Reykjavíkur, er forsenda þess, að héruðin úti á landi geti talizt byggileg og afkomuskilyrði til búskapar og atvinnumöguleikar séu þar sæmilegir, enda byggjast ýmsar atvinnugreinar á því, að samgöngur haldist truflana lítið sem flesta daga ársins. En því miður er langt frá því, að svo sé, a.m.k. þar sem ég þekki bezt til. Ég vona, að alþm. í Norðurl. v. sé enn í fersku minni útlit og ástand veganna í Húnavatnssýslu á s.l. vori, þegar þeir sem frambjóðendur flokka sinna fóru um sýsluna, fyrir alþingiskosningarnar. Þá lögðust allir þungaflutningar niður um Norðurlandsveg í Húnavatnssýslu um 2-3 vikna skeið, og Hvammstangi, verzlunarstaður V.-Húnvetninga, var jafnlangan tíma nær vegasambandslaus sökum aurbleytu á vegum. Það er ekkert óeðlilegt, þó að illa gangi að halda þessum vegum við, því að langir kaflar í þeim eru 40-50 ára gamlir. Og undirbygging þeirra var alls ekki gerð með það fyrir augum. að jafnþung flutningatæki færu um þá og raun hefur orðið á og fer sífellt vaxandi. Þá liggur einnig það orð á, að viðhald vega í V.-Húnavatnssýslu sé í lágmarki sökum þess, hvað fé til þeirra framkvæmda hefur verið skorið við nögl sér. Það er því engin furða; þótt íbúar þessa héraðs vonist eftir auknum vegabótum á næstunni. Mikið hefur verið rætt og ritað um það á undanförnum árum, að koma þyrfti á jafnvægi í byggð landsins. Ýmislegt hefur komið fram í umr., sem ekki er til þess fallið að auka á skilning manna, að réttlæti geti talizt, að fjármunum sé varið til þeirra hluta. En fyrrv. ríkisstj. tók upp nýja stefnu í þessu máli, sem verulega þýðingu hefur haft fyrir viðkomandi byggðarlög. Þar á ég við t.d. Vestfjarðaáætlun í samgöngubótum og Norðurlandsáætlun og stofnun Atvinnujöfnunarsjóðs. Í kjölfarið fylgir svo samgönguáætlun fyrir Norðurland, sem Norðlendingar binda miklar vonir við, svo framarlega sem fjármagn fæst til þeirra framkvæmda, sem sú áætlun kemur til með að gera ráð fyrir. Aðstaða til menntunar barna og unglinga í sveitum landsins hefur verið mjög bágborin, en hefur þó tekið stórfelldum framförum s.l. áratug. Sveitahrepparnir hafa víða sameinazt um byggingu heimavistarskóla fyrir börn og unglinga á skyldunámsstigi, en því held ég, að stefna þessi hafi ekki að öllu leyti verið rétt. Með því að verja því fjármagni til vegabóta, sem til heimavistanna við skóla þessa hefur farið, hefði mátt stórbæta vegakerfið á viðkomandi stöðum, og um leið hefði fengizt aðstaða til að flytja börnin daglega milli heimila og skóla í stað þess að hafa þau mánuðum saman og ár eftir ár fjarri heimilum sínum. En meðan vegakerfið er ekki betra er ekki um annað að ræða. Læknaskortur í strjálbýli er vel þekkt dagskrármál hér á landi um þessar mundir og raunar búið að vera áhyggjuefni mörgum, sem búa úti á landsbyggðinni og hafa átt við það að stríða. Eygðir hafa verið þeir möguleikar til lausnar þessu vandamáli, þ.e. að fá lækna til að setjast að úti á landsbyggðinni, að koma upp svonefndum læknamiðstöðvum. Er þá gert ráð fyrir stækkun læknishéraða með fleiri lækna starfandi á sama stað. Til þess að ráðstafanir sem þessar komi að gagni þeim héruðum, sem verst eru sett með læknaþjónustu, verður að stórbæta samgöngukerfið á viðkomandi stöðum, ekki aðeins vegina, heldur einnig að gera íbúum þessara héraða kleift að nota flugvélar að og frá læknamiðstöðvunum, þegar vegir teppast. Ég er þess fullviss, að á meðan samgöngukerfið er í jafnslöku lagi og nú er víða, þá fæst engin viðunandi lausn á þessu mikla vandamáli. Það er ekki nóg að vita af 2-3 læknum á Hvammstanga og 3–4 á Húsavík, ef viðkomandi læknishéruð sjá enga möguleika til að nálgast læknana vegna erfiðra samgangna. Herra forseti. Ég hef viljað með þessum orðum benda á það, hve öruggar og greiðar samgöngur úti á landsbyggðinni hafa mikla þýðingu fyrir það fólk, sem þar býr. Aðallega hef ég nefnt þau dæmi, sem snerta hin félagslegu vandamál íbúanna. Öllum er það löngu ljóst, að til þess að atvinnulíf sé í lagi og framleiðsluvörur komist á markað, þarf tryggar og góðar samgöngur, enda eru mörg dæmi þess, að ekkert hefur verið til þess sparað að byggja varanlega vegi, þar sem þannig hefur staðið á. Hitt hefur frekar gleymzt, að maðurinn lifir ekki á einu saman brauði. Því hafa þeir landshlutar orðið út undan hvað samgöngur snertir, sem hafa haft möguleika á að koma framleiðsluvörum sínum á markaðsstaði sjóleiðina eða þá þann tíma ársins, sem allir vegir eru taldir færir, hversu erfiðir sem þeir eru í eðli sínu. Þess vegna er því mjög fagnað norðanlands, að unnið skuli vera að gerð samgönguáætlunar fyrir Norðlendingafjórðung. Fólk norðan heiðar fylgist einnig vel með því, hver viðbrögð hæstv. ríkisstj. og alþm, verða við þeirri málaleitun, sem þáltill. sú, sem hér er til umr. felur í sér. Við Norðlendingar höfum enga ástæðu til þess að ætla, að samgönguvandamál okkar verði ekki leyst á farsælan hátt, því eins og ég hef áður sagt, eru bættar samgöngur forsenda þess, að önnur mikilvæg mál fái farsæl endalok.



Herra forseti. Á þskj. 26 hef ég flutt till. til þál., svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir því, að öll ákvæði um hina íslenzku fálkaorðu og orðunefnd verði numin úr gildi. Þeir, sem hafa hlotið fálkaorðuna, haldi henni.“ Þetta er ekki í fyrsta sinni, sem till. um afnám fálkaorðunnar í einni eða annarri mynd hefur verið flutt hér á Alþ., enda er till. mín í verulegum atriðum samhljóða þeirri, er Skúli Guðmundsson flutti hér fyrir nokkrum árum. En nú virðist syrta mjög í álinn fyrir þessu heiðursmerki, því að tvær till., sem ganga að vísu ekki jafnlangt, liggja nú fyrir Alþ. til afgreiðslu og stefna báðar að því, að látið sé af þeim ósið að sæma Íslendinga fálkaorðunni. Þegar það endurtekur sig, að einstakir þm. vilja fálkaorðuna feiga, má vera sýnt, að eitthvað er bogið við veitingu hennar og tilveru alla. Ég er sannfærður um, að þetta opinbera heiðursmerki horfi ekki til heilla fyrir land og lýð og hef því staðið að þeirri till., sem hér liggur fyrir. Skal ég nú reyna í sem skemmstu máli að styðja þetta rökum. Til fálkaorðunnar var stofnað með konungsbréfi Kristjáns X. 1921, og var henni síðan fram haldið með forsetabréfi 1944 eftir stofnun lýðveldisins. Það er því ljóst, að fálkaorðan er erlend að uppruna og raunar erlendur ósiður, sem borizt hefur hingað til lands. Rætur hennar liggja í lénsskipulagi miðalda, þar sem hans konunglega tign dubbaði dyggustu þjónustumenn sína til riddara. Fálkaorðan er því afsprengi krossa, sem ætlaðir voru yfirstéttinni, stríðsmönnunum og embættismönnunum. Þetta eðli orðunnar og uppruni hefur, eins og gefur að skilja, sett verulegt mark sitt á úthlutun hennar, svo sem dæmin sanna. Í 2. gr. fyrrnefnds forsetabréfs segir svo um þá menn, er orðuna eiga að hljóta: „Orðunni má sæma þá menn innlenda og erlenda og þær konur, sem öðrum fremur hafa eflt hag og heiður fósturjarðarinnar eða unnið afrek í þágu mannkynsins.“ Svo mörg eru þau orð. Í Ríkishandbók Íslands frá 1965 er m.a. skrá um þáv. íslenzka stórriddara með stjörnu, og er það miðað við 31. okt. 1964, og hygg ég, að hún sem einhvers konar þverskurður gefi allgóða hugmynd um veitingu orðunnar almennt, og les ég þessa skrá, með leyfi hæstv. forseta: Agnar Kl. Jónsson, ráðuneytisstjóri, Árni Tryggvason, ambassador, Björn Ólafsson, fyrrv. ráðherra, Friðjón Skarphéðinsson, fyrrv. forseti Sþ., Gizzur Bergsteinsson, hæstaréttardómari, Guðmundur Í. Guðmundsson, utanríkisráðherra, Guðmundur Hlíðdal, fyrrv. póst- og símamálastjóri, Guðmundur Vilhjálmsson, fyrrv. framkvæmdastjóri, Gunnar Thoroddsen, ráðherra, Gunnlaugur E. Briem, ráðuneytisstjóri, Helgi P. Briem, ambassador, Henrik Sv. Björnsson, ambassador, Jón Árnason, fyrrv. bankastjóri, Jón Ásbjörnsson, hæstaréttardómari, Jón Pálmason, fyrrv. ráðherra, Jónatan Hallvarðsson, hæstaréttardómari, Jörundur Brynjólfsson, fyrrv. forseti Sþ., Kristinn Guðmundsson, ambassador, Pétur Benediktsson, bankastjóri, Richard Thors, forstjóri, Vilhjálmur Þór, bankastjóri, Þórður Eyjólfsson, hæstaréttardómari. Nú má enginn taka orð mín svo, að ég dragi í sjálfu sér í efa, að þessir menn hafi allir maklega verið dubbaðir til stórriddara með stjörnu. Aðalatriðið er, að hér eru nær eingöngu taldir upp ráðuneytisstjórar, sendiherrar, bankastjórar, hæstaréttardómarar og ráðherrar. Brennt virðist fyrir það, að aðrir en háttsettir embættismenn geti eflt hag og heiður fósturjarðarinnar, svo að þeir verði sæmdir stjörnu stórriddara fálkaorðunnar, og allra sízt þeir, sem halda um pál og reku. Í ríkishandbókinni er einnig riddaratal, og það ber með sér, að uppistaðan í því er embættismenn í rn. eða utan. Vitaskuld fljóta með einstaklingar úr öðrum stéttum, enda er það óhjákvæmilegt, ef unnt á að vera að halda uppi þessu miðaldafyrirbæri á tímum aukins jafnaðar og lýðræðis. Sannarlega fer ekki mikið fyrir ófaglærðum verkamönnum, iðnaðarmönnum, prenturum, múrurum, ég tala nú ekki um húsmæður, hárgreiðsludömur og skrifstofustúlkur. Það verður að álíta sem svo út frá veitingu fálkaorðunnar, að múrarar, sem vinna að því að koma þaki yfir þjóðina, efli miklu síður hag og heiður þjóðarinnar, en embættismenn í háum launaflokkum hjá hinu opinbera. Samkv. fyrrnefndu forsetabréfi er mælt svo fyrir um að sæma menn og konur orðunni. Það er sérstaklega tekið fram um konur, eins og konur séu ekki menn, en það er nú út af fyrir sig. Það er táknrænt, að engin kona hefur í ríkishandbókinni þótt makleg þess að vera sæmd stjörnu stórriddara. Það má vel vera, að þetta hafi breytzt. Og í riddaratalinu íslenzka í sömu bók kemur í ljós við lauslega talningu, að um 280 karlmenn hafa verið dubbaðir til riddara, en aðeins 30 konur. Hér er helzt um að ræða ekkjur þjóðkunnra manna, en heilsteyptasti hópurinn er sendiherrafrúrnar, sjö að tölu. Verða því vart bornar brigður á, að þær hafi öðrum konum fremur eflt hag og heiður fósturjarðarinnar eða unnið afrek í þágu mannkynsins. En svo kynlega bregður við, að meðal hinna 30 kvenriddara hefur slæðzt með ein saumakona og hlýtur orðunefnd að hafa orðið þarna á í messunni, því að hér er allt í einu kominn eir á meðal gullsins. En hvort sem menn velta þessu fyrir sér lengur eða skemur, blasir þó við sú staðreynd, að íslenzkar konur hafa ekki eflt hag og heiður fósturjarðarinnar í jafnríku mæli og karlmenn, og má því draga þá ályktun, að það sé vænlegast fyrir hag og heiður þjóðarinnar að fækka verulega kvenfólki, en fjölga karlmönnum að sama skapi. En skýringin á þessu riddaraleysi kvenþjóðarinnar er ekki langsótt. Fáar konur hafa í þessu karlmannaþjóðfélagi gegnt háum embættum og því ekki þótt ástæða til að krossa þær. Er þá vikið að einu meginatriði þessa máls, að fálkaorðan er fyrst og fremst veitt háttsettum embættismönnum, sem gegna starfi sínu með sóma eða stóráfallalítið. M.ö.o., fjölmörgum embættum fylgir orða sjálfkrafa. Embættin fá orðu, en ekki mennirnir. Hvað er þá verið að verðlauna, þegar fálkaorðan er að uppruna, eðli og úthlutun verulega embættisorða, en ekki afreksorða? Nútímahugmyndir um jafnrétti og manngildi eru ólíkar þeim hugmyndum, er tíðkuðust á tímum embættismanna einvaldskonunga. Við lítum nú svo á, að allar stéttir þjóðfélagsins séu jafnar að manngildi og allar séu jafnnauðsynlegar í nútímaþjóðfélagi. Engin ein stétt er annarri æðri. Bóndinn, sem yrkir jörðina, sjómaðurinn, sem dregur bein úr sjó, trésmiðurinn, sem smíðar hús, skrifstofumaðurinn, sem reiknar út laun, og ég tala nú ekki um skatta, allir eru þeir jafnþarfir. Og hvaða gagn væri í því að hafa ráðuneytisstjóra, ef enginn væri bakarinn? Satt að segja hlýtur heiðursmerki af því tagi, sem fálkaorðan er, að vekja andstyggð jafnaðarmanna og raunar allra réttsýnna manna. Hér að ofan var talað um jafngildi stétta. En kemur það nokkuð fálkaorðunni við, þar sem hún á að veitast einstaklingum, eins og segir í forsetabréfi? Það mætti því ætla, að þetta væri óskylt mál, en svo er vissulega ekki. Fálkaorðan er stéttarlegs eðlis, eins og fyrr segir. Eftir gildismati þessarar orðu vinnur bakari væntanlega svo lítilmótlegt starf, að hann hefur ekki eflt öðrum fremur hag og heiður fósturjarðarinnar, enda munu bakarar illfinnanlegir meðal riddaranna. Orðunefnd vinnur í kansellístíl og tekur á móti ábendingum um orðuþega. Þessi vinnubrögð leiða að sjálfsögðu til þess, að engin allsherjarkönnun er gerð hverju sinni um það, hverjir séu í raun og veru maklegastir til að vera dubbaðir. En þetta er í sjálfu sér algert aukaatriði. Jafnvel þótt orðunefndin ynni sýknt og heilagt að mati á verðlaunahæfi allra Íslendinga, kæmist hún aldrei að neinni óhrekjanlegri niðurstöðu. Henni er búið þannig verk í hendur, að henni er um megn að leysa það. Það er því ekki við hana að sakast um glámskyggni eða rangt gildismat. Því skal sízt neitað, að sumir einstaklingar skara fram úr öðrum að elju og farsæld í lífinu, og án efa hafa margir verið með réttu krossaðir. En hitt er líka jafnljóst, að meðal þeirra, er aldrei eru sæmdir fálkaorðunni, eru margir, sem eiga engu síður eða jafnvel miklu fremur skilið að vera dubbaðir til riddara en þeir, sem fálkaorðuna hljóta. Og illar tungur segja, að sumir, sem hafa verið sæmdir orðu, gerðu bezt í því að láta aldrei sjá sig með hana. En hversu sem því er farið, er meginatriði, að mér vitanlega er ekki til neinn algildur mælikvarði til að vega og meta starf þegnanna fyrir samfélagið. Það er ekkert „system í galskabet“ og verður aldrei til. Svíar hafa t.d. verið með einhverja tilburði í þá átt að veita orður eftir starfsaldri, - að sjálfsögðu embættismönnunum. Er þá talað um orðuregn með Svíum. En vitaskuld er þetta sama hringavitleysan. Það fer ekki hjá því, að fálkaorðan elur á tildri, hégómaskap og snobbi með Íslendingum. Ég léti þessa orðu mig litlu varða, ef þetta eitt kæmi til, því að mönnum er vissulega í sjálfsvald sett, hvort þeir gera sig spaugilega. En það er annað og meira, sem veldur því, að ég læt þetta ekki afskiptalaust. Sjálft forsetaembættið og íslenzk stjórnvöld standa að baki orðunni. En það kann að valda spjöllum á hugarfari þjóðarinnar og læða inn hjá henni alröngu og viðsjárverðu gildismati á einstaklingum og stéttum þjóðfélagsins. Og ekki sakar að geta um það, þar sem Alþ. fjallar nú mikið um fjármál, að afnám fálkaorðunnar sparar ríkissjóði hálfa millj. kr. árlega. Ég set ekki fyrir mig, þótt erlendir menn yrðu sæmdir fálkaorðunni, eins og þáltill. hv. 4. þm. Reykv. gerir ráð fyrir, svo framarlega sem við Íslendingar losnum við þennan ófögnuð. Herra forseti. Ég legg til, að till. minni verði vísað til allshn.