Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Að þessu loknu lét aldursforseti þá þingmenn, er ekki höfðu áður setið á þingi, undirrita drengskaparheit um að halda stjórnarskrána, en þeir voru þessir: Eysteinn Jónsson, Finnur Jónsson, Jón Pálmason, Kári Sigurjónsson, Thor Thors, Þorsteinn Þorsteinsson. Fundi frestað til kl. 8.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Ég hefi ekki miklu að bæta við það, sem ég sagði áðan um þetta framferði hv. 2. þm. Reykv., og finn líka á honum, að hann ber nokkurn kinnroða fyrir framkomu sína, og þó er hann ekki vanur að blygðast sín fyrir hið smávægilega. - Það er undarlegur hugsunarháttur hjá hv.þm., ef hann heldur, að aðstaða Norðmanna til samninganna velti einungis á því, hvað Norðmenn hafa látið okkur í té. Vitaskuld verða samningarnir að dæmast að miklu leyti í Noregi eftir því, hvað Norðmenn hafa fengið hjá okkur. Og ef svo kynni að fara, að það, sem þeir hafa fengið frá Íslandi, væri að dómi þeirra Norðmanna, sem hér vilja öðlast fríðindi, eitthvað annað og minna en þeir gerðu kröfur til, þá hefir það vitaskuld nokkra þýðingu fyrir þá Norðmenn, sem okkur eru velviljaðir og einhverju vilja fórna, að fá frið til að undirbúa akurinn áður en slíkt verður almenningi kunnugt, því að vitanlega eru til í Noregi óþroskaðir stjórnmálamenn engu síður en hér innan Alþýðuflokksins. Það er óþroskaður hugsunarháttur hjá hv. 2. þm. Reykv., ef hann heldur, að sú staðreynd, að þess var óskað, að samningunum væri haldið leyndum, færi að því rök og bendi til þess, að vér Íslendingar höfum samið okkur í óhag í þessu efni. Hv. þm. veit vel, að hin raunverulega ástæða í þessu efni er önnur, nefnilega sú, að í þessum samningum eru viss fríðindi látin í té Norðmönnum, sem við kærum okkur ekki um, að önnur lönd fái vitneskju um meðan á samningunum stendur. E. t. v. er það gleðiefni fyrir hv.þm. að ljósta þessu upp, en hvort það her vott um ábyrgðartilfinningu, ætla ég öðrum að dæma um. - Hv. þm. færir sér til afsökunar, að hann hafi á fundi utanríkismálan. tekið afstöðu gegn þessum samningum og að hann finni sig ekki skuldbundinn af neinum heitum Jóns Árnasonar eða mínum. Við þessu er það að segja, að þessi heit voru gefin í nafni og í fullu umboði okkar ríkisstj.; þau heit voru bindandi fyrir ríkisstj. og þjóðina, og þeim gat ekki talizt stefnt í neinn voða, þótt einum þm. landsins, sem auk þess er sérstaklega trúnaðarmaður í utanríkismálum, fengi að vita um málið. Það var ekki búizt við, að menn myndu gera leik að því að rjúfa slíkt heit, sinni þjóð til minnkunar. En hvað það snertir, að hv. 2. þm. Reykv. hafi tekið afstöðu til samninganna, þegar þeir voru kynntir utanríkismálan., þá er því til að svara, að á þeim fundi sagði þessi hv.þm. ekki eitt einasta orð um þá, og aðspurður, hvort hann væri með eða móti samningunum, sagðist hann ekkert um það vita; og aðspurður, hvort hann ætlaði að bera kápuna á báðum öxlum, þá sagði hann, að það gæti vel verið. - Þótt í þessari n. hafi ýmsir átt sæti og ærið sundurleitir, þá hefir þó aldrei komið fyrir áður, að einn maður hafi tekið sig út úr og gert leik til þess að svíkja hlutverk n., sem er að standa sameinuð á verði gegn þeim útlendingum, sem hagsmuni vilja öðlast hér á landi. Þetta hefir enginn gert fyrr en hv. 2. þm. Reykv. nú að þessu sinni. Það hefir einu sinni áður komið fyrir, að annar maður mætti á fundi utanríkismálan. í forföllum hv.þm., sessunautur hans, þm. Ísaf. Hann er að vísu lítið þroskaður, og taldi sig ekki dómbæran um það, sem þar fór fram, og greiddi ekki atkv. á fundinum. En hann virðist ekki hafa svikið þagnarheit sitt um það, sem fram fór. Það var svo ekki fyrr en 1-2 mánuðum síðar, að hv. 2. þm. Reykv. stóð upp á fundi í utanríkismálan. og lýsti því yfir, að hann mundi ekki fylgja samningunum, og óskaði hann þá eftir því, að það væri bókað, að hann hefði frá öndverðu verið þeim andvígur, og taldi sig þess vegna ekki bundinn þagnarskyldu um þá. Þetta var náttúrlega skynsamleg yfirlýsing, en helzt til seint fram borin. Mér dettur ekki í hug að fara nú að ræða um samningana, þar sem þeir eru ekki á dagskrá og hafa eigi verið birtir. En ég skal ekki neita því, að þeir veiti Norðmönnum nokkur hlunnindi, sem þeir hafa lengi notið hér við land. Ég get upplýst, að þessi hlunnindi eru ekkert annað en formleg staðfesting á litlum hluta af þeim fríðindum, sem þeir hafa notið áður, undir handarjaðri íslenzkra yfirvalda. Og auk þess er hér aðeins um atriði að ræða, sem ekki fer í bág við princip íslenzkra laga. Ég ber engan kinnroða vegna samninganna, og ber engan kvíða fyrir umr. um þá á sínum tíma. -Sannleikurinn er sá, að hv.þm. sárnar, hvað samningarnir hafa tekizt vel. Og þessi andmæli hans eru vitanlega borin fram gegn betri vitund, því að flokkur hv.þm. hefir æfinlega verið boðinn og búinn til þess að höggva skarð í þann skjólgarð, sem fiskiveiðalöggjöfin hefir sett til verndar íslenzkri landhelgi. Alþfl. hefir jafnan viljað opna landhelgina, síðan 1918, að hann gaf út stefnuskráryfirlýsingu sína um það efni. Þegar svo fulltrúar flokksins koma nú fram með heilagri vandlætingu út af því, er þeir ímynda sér, að slakað hafi verið á fiskiveiðalöggjöfinni, þá er ég fyrir mitt leyti sannfærður um, að þeir gera það gegn betri vitund. Það þarf engan að undra, þó að við yrðum fyrir hönd Íslendinga í samningunum við Norðmenn að viðurkenna formlega og staðfesta með samningunum nokkuð af þeim réttindum, sem þeir höfðu áður haft hér á landi, þegar þess er gætt, að íslenzka bændastéttin hafði þá nýskeð orðið fyrir því höggi frá norsku bændastjórninni, að hún hafði sagt upp kjöttollssamningunum, af því að hún taldi, að kjöttollurinn væri 15 au. of lítill og vildi hækka hann upp í 30 au. á kg. En við fengum samið þannig um, að tollurinn lækkaði, ekki einungis niður í 15 au., heldur niður í 10 au.; en út í það fer ég ekki nánar nú. - Náttúrlega er það mjög vel viðeigandi, að þessi hv.þm. kóróni ummæli sín og alla framkomu í þessu máli með getsökum um, að ég hafi verið keyptur til þess að óska eftir því, að samningunum yrði haldið leyndum. Hv. þm. er sjálfur maður, sem er vanur verzlun á ýmsum sviðum, og þá að líkindum vanur kaupum og sölu á sannfæringu sinni og annara. En hvað sem hann nú heldur um mína sannfæringu í þessu máli, hvort hún hafi verið til sölu, þá ætti hann að láta sér nægja með að vera búinn að svíkja þagnarheit sitt í utanríkismálan., þó hann bæti því ekki við að bregða stjórn erlends ríkis um, að hún hafi gert sviksamlega samninga við fulltrúa annarar þjóðar.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Það er réttur skilningur hjá hæstv. ráðh., að það er tilætlunin, að 10 þús. kr. verði árlega veittar úr ríkissjóði til sjóðsins. Útreikningarnir, sem frv. fylgja, eru byggðir á því og við það er miðað, þegar áætlaðir eru greiðslumöguleikar sjóðsins. Ef svo sýndist, að sú upphæð yrði of há, þá hefir þingið í sinni hendi að breyta því, og er hér þess vegna engin hætta á ferðum. Má að vísu gera ráð fyrir, að ríkissjóður þurfi að styrkja þennan sjóð tiltölulega meira en sjóð embættismanna, vegna þess að laun yfirsetukvenna eru svo lág, að þeim er ókleift að gjalda hlutfallslega jafnmikið til lífeyrissjóðs og embættismönnum er gert að greiða, enda munu embættismenn greiða 7% af launum sínum, en ljósmæður eiga aðeins að greiða 4% samkv. frv., sem er það hæsta, er þær treysta sér til. Viðvíkjandi hinu, að skilja eigi ákvæði 9. gr. frv. svo, að þær ljósmæður, sem nú eru styrktar í 18. gr. fjárl., eigi aukreitis að fá styrk úr þessum sjóði, þá sér hæstv. ráðh., ef hann les greinina með athygli, að svo er ekki. Lífeyrissjóðnum er að vísu ætlað að taka að sér þær skuldbindingar að veita hinum svo nefndu „jubilljósmæðrum“ sömu eftirlaun áfram sem þeim eru ætluð í síðustu fjárl., en þá heldur engin önnur eftirlaun. Er þetta skýrt tekið fram í 9. gr. frv., þar sem ákveðið er, að rétturinn til lífeyris nái yfirleitt ekki til annara ljósmæðra en þeirra, sem láta af störfum eftir að sjóðurinn er tekinn til starfa. Um þetta mun hæstv. ráðh. geta fullvissað sig, en ef hann telur það óljóst í frv., þá er e. t. v. hægt að breyta því og gera það enn skýrara.

Jóhann Jósefsson Ég hafði mælzt til þess við hæstv. forseta, að mér leyfðist að gera fyrirspurn til stj. utan dagskrár, fyrirspurn, sem snertir utanríkismálin og er áhrærandi þá samninga, er á síðastl. hausti fóru fram milli Norðmanna og Íslendinga út af verzlunarviðskiptum. Það er langt síðan sá hluti samnings þessa, er snertir útflutning á íslenzku saltkjöti til Noregs, var birtur landslýðnum, en um hitt vaða allir í villu og svima og gera sér ýmsar hugmyndir um, hverju muni hafa verið lofað af Íslands hálfu. Það er að vonum, að þetta mál, sem snertir svo mjög hagsmuni landbúnaðar- og sjávarútvegs og einkum síldveiðarnar, sé þannig, að menn vilji gjarnan fá vitneskju um, hvað til stendur að gera af Íslands hálfu gagnvart fiskveiðalöggjöfinni. Ég hefi orðið þess var, vegna þess að ég á sæti í sjútvn., að utanþingsmenn ætlast til þess, að við, sem sæti eigum í n., vitum um þetta mál, og hafa mér því borizt fjöldamargar fyrirspurnir um samninginn. Sjútvn. hefir ekkert borizt frá ríkisstj. þessu máli viðvíkjandi, og þó er liðið nokkuð af þingtíma. Teldi ég mjög heppilegt að svipta þessari leynd af málinu, svo að þingið fengi vitneskju um, hvað í ráði er, og að menn þyrftu ekki lengur að fara eftir sögusögnum einum um það, hverju Norðmönnum hefir verið lofað. Ég vil því leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til ráðh. utanríkismálanna, hvenær þingið og sjútvn. mega vonast eftir að fá í hendur gögn þessa máls.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég geri ráð fyrir, að n. geti orðið sammála um að taka til athugunar þær bendingar, sem komu fram í ræðu hv.þm. Borgf., til 3. umr. En um það atriði frv., að ávallt þurfi að leita samþykkis vitamálastjóra, er hv.þm. taldi svo vafningasamt að útvega, er það að segja, að n. virtist það vera gott og réttmætt, vegna þess, að á þann hátt væri bezt tryggður hlutlaus úrskurður á milli þeirra einstöku manna, sem vilja gera jarðrask eða efnisnám þar, sem hætta stafar af því, og hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarstjórna, sem eiga um það að ákveða. Það er ekkert ólíklegt, að í því efni geti oft orðið ágreiningur og jafnvel ekki örgrannt um, að upp geti risið hreppapólitík og því líkt, sérstaklega þar, sem þröngt er um land. Þá er það enginn ágalli heldur, að úrlausnin komi utan takmarka þess svæðis, sem deilan á sér stað. Mér virðist, að það sé ekki meiningin með 1. þessum, að í hvert skipti, sem maður þarf að taka möl, þá þurfi hann að sækja um það til vitamálastjóra. Mér virðist, að gangurinn yrði sá, eins og 3. gr. bendir á, að þegar leyfi sé gefið út til efnisnáms fyrir tíma, sem þó yrði ekki lengri en 5 ár í senn, ef frv. yrði að lögum, þá yrði það hreppsnefnd eða bæjarstjórn, sem í því praktíska tilfelli gæfi það og veldi svæðið til efnisnáms, ef það svæði lægi innan þeirra takmarka, sem 2. gr. gerir ráð fyrir, þ. e. a. s. innan 500 metra frá takmörkum verzlunarlóða og 800 metra frá byggð. Mér virðist, að gangurinn yrði sem sagt á, að þegar bæjarstj. eða hreppsn. er búin að velja svæði, þar sem hún telur hættulaust, að efnisnám fari fram, þá útvegi hún leyfi vitamálastjóra, eða e. t. v. ráðh., og auglýsi svo fyrir kaupstaðar- eða þorpsbúum, að á þessum stað sé leyfilegt að taka möl, grjót eða því um líkt, en ekki á öðrum stöðum. En sem sagt, þær aths., sem hv.þm. Borgf. kom með, tel ég sjálfsagt, að n. muni vera mér sammála um að athuga til 3. umr., en hvort af því leiðir, að komið verði með frekari brtt. í þessu efni, skal ég ekkert um segja. Ef menn verða ásáttir um, að þetta sé brýn þörf, þá skal ekki mælt á móti því, en svona fljótt á lítið sé ég ekki, að frv. geti orðið til neins verulegs baga, ef rétt er með farið.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Ég vona, að hv.þdm. láta það ekki villa sig, þó að stórt nafn sé á þessu frv., því að í rauninni þarf ekki að gera ráð fyrir, að það valdi ríkissjóði neinum nýjum útgjöldum. Hér er eiginlega ekki um annað að ræða en að þeim útgjöldum, sem frv. gerir ráð fyrir, verði hagað nokkuð öðruvísi en verið hefir, jafnframt því, sem þess er vænzt, að þau svari betur tilgangi sínum. Það er orðin hefð, að ekki allfáum ljósmæðrum séu greidd lítilsháttar eftirlaun að öllu leyti úr ríkissjóði, og nema þau nú samtals 7-8 þús. kr. Í ljósmæðralögunum er auk þess lögð skylda á ríkissjóð að greiða hlutfallslega þau eftirlaun, sem sýslunefndir kunna að ákveða ljósmæðrum. Má því gera ráð fyrir, að þó að engin lágasetning um þetta efni yrði sett, þá yrði að eyða í þessu skyni álíka upphæð og frv. gerir ráð fyrir, því að það er nú svo, að þegar búið er að taka persónulegar fjárveitingar þess háttar, sem hér um ræðir, upp í fjárlögin í eitt skipti, er talið sjálfsagt, að áframhald verði á því. Ljósmæðrastéttin óskar eindregið eftir þessari lagasetningu, og vilja ljósmæður verja hluta af launum sínum til að leggja í þennan sjóð, til þess að tryggja sér þann lífeyri, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég ber sjálfur ekki ábyrgð á þeim útreikningi, sem frv. fylgir og við er miðað, en vona, að hv.þdm. beri fullt traust til þess manns, sem að honum hefir unnið. Það er maður, sem er viðurkenndur sérfræðingur í tryggingarmálum, Brynjólfur Stefánsson skrifstofustjóri. Vil ég svo vona, að málið fái að ganga til 2. umr. og þeirrar n., sem ég tel það eiga helzt heima í, en það er fjhn.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Hv. 4. landsk. hafði þau orð um setningu bráðabirgðalaga þessara, að þau væru óviturleg. Mun hann þar sennilega hafa átt við, að þeirra væri ekki þörf, því ekki væri þörf á markaði erlendis fyrir þessa útflutningsvöru landsmanna. En þar er ég á gagnstæðri skoðun. Ég tel þvert á móti, að ekki sé frekari þörf á markaði fyrir aðrar framleiðsluvörur okkar en einmitt hrossin, og að því beri að vinna á næstu árum að afla markaðs fyrir þau. Það ber nauður til að minnka þessa vöru, fækka hrossunum. Verður því að nota hvert tækifæri, sem býðst í þessu efni. Af þessum ástæðum þótti stj. ekki rétt að setja stólinn fyrir dyrnar, svo að menn gætu ekki notað sér þá markaðsmöguleika á þessari vöru, er buðust eftir 15. okt. Í þessu sambandi vil ég benda á, að það er eitt ákvæði í 1. nr. 50 23. júní 1932, sem ég tel mjög vafasamt. Það er takmarkið um, að ekki megi flytja út hross eftir 15. okt. Þá er mjög skammt liðið frá réttum og menn ekki almennt búnir að hafa upp á hrossum sínum. Þá getur auðveldlega staðið svo á, að skipaferðir falli ekki fyrr en nokkrum dögum seinna. T. d. féll ekki ferð með hrossin út í haust fyrr en 23. okt. En eins og nú er háttað um hrossamarkaðinn, má ekki fara að panta sérstök skip til þess að sækja hrossin hingað, heldur verður að nota skipakost þann, er fyrir er, eftir því sem ferðir falla. Af þessum ástæðum, sem ég nú hefi greint tel ég þetta takmark í lögunum frá 1932 of þröngt. Það vildi að vísu svo til í haust, að það var ekki mikill fjöldi hrossa, sem flutt voru út. Þau voru um 100 talsins. En vel getur svo farið, að þau verði fleiri síðar. Þar sem nú hér er um að ræða útflutning á þeirri framleiðsluvöru, sem ekki er ástæða til þess að auka, heldur þvert á móti, þá tel ég, að nauðsyn sé að hafa heimild þá, sem í bráðabirgðalögunum felst. Hitt er vitanlegt, að ráðuneytið verður að gera fyllstu kröfur um meðferð hrossanna, bæði að því er snertir umbúnað og fóðrun. Sé þessa vandlega gætt, þá hygg ég, að við fremjum ekki meira miskunnarleysi á hrossunum en tíðkazt hefir hjá okkur Íslendingum, þar sem þau hafa orðið að berja gaddinn og hrekjast úti í hverskonar hrakveðrum. Slík meðferð mun sízt betri en þó að þau séu flutt út með góðum aðbúnaði síðla að haustinu.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Norsku samningarnir voru gerðir að því tilskildu af hendi beggja aðila, að þeim yrði haldið leyndum þar til öðruvísi yrði ákveðið með samkomulagi milli stj. beggja ríkjanna. Eftir að samningamennirnir komu heim frá Noregi skýrðu þeir ríkisstj. íslenzku frá þessu. Tók stj. síðan þá ákvörðun að leggja samninginn fyrir utanríkismálanefnd, og þá að því tilskildu, að n. stæði við loforðin af hálfu Íslendinga um þagnarskyldu. Ég skal ekki að sinni víkja að því, hvað sérstaklega var þess valdandi, að báðar þjóðirnar óskuðu, að samningnum yrði haldið leyndum, en ég get sagt, að við Íslendingar höfum sérstaka ástæðu til þess að fara fram á það. Nú sé ég, að í opinberu blaði er í gær farið með ýmislegt rangt, en sumt rétt úr þessum samningum, og mun haft eftir einum þm. og utanríkismálan.manni. Hann hefir svikið sitt heit og gerzt hvatamaður þess, að Íslendingar sviki gefin loforð gagnvart annari þjóð. Ég mun leyfa mér að spyrja hæstv.forsrh., hvaða ráðstafanir hann ætli að gera til þess að afsaka þetta sviksamlega athæfi gagnvart Norðmönnum, og hvort heppilegt muni teljast, að þessi maður eigi áfram sæti í utanríkismálanefnd, maður, sem einungis til þess að koma fram pólitískum blekkingum vílar ekki fyrir sér að bregðast heitum, sem þjóð hans hefir gefið erlendu ríki í samningum, sem gerðir hafa verið, þótt þeir séu að vísu óstaðfestir. Sjálfsagt verður seinna tækifæri til að ræða innihald samninganna. Veit ég ekki til þess, að Alþfl. hafi nokkra ástæðu til þess að amast við samningunum eða þeir þm. hans, er hér sitja. En vegna þess, að ég tók þátt í þessari samningagerð, er mér áhugamál, að við verðum okkur ekki til skammar, Íslendingar, meira en nauðsyn er, en það er til skammar að gefa loforð, sem svo er svikið í þeirra heimalandi af trúnaðarmanni þjóðarinnar, eins og hv. 2. þm. Reykv. hefir gert.

Pétur Magnússon Ég get ekki neitað því, að mér finnst setning þessara bráðabirgðalaga orka mjög tvímælis. Á síðasta þingi var deilt allmjög um það, hvort leyfa skyldi útflutning hrossa á tímabilinu frá 15. okt. til 1. marz, nema undir sérstökum kringumstæðum, eða banna hann með öllu. Og ég held, að það hafi verið flestir, er litu þannig á, að útflutningur hrossa á þessu tímabili væri óviturlegur og gæti orðið hættulegur fyrir hrossamarkaðinn. Þessari skoðun virtist því meiri hl. þingsins fylgjandi, eins og lögin frá 23. júní 1932 bera með sér. En þrátt fyrir þetta gefur stj. út bráðabirgðalög þau, sem hér liggja fyrir, nokkrum vikum seinna. Mér virðist því rétt, að stj. gefi skýrslu um það, hvaða nauður rak hana til þess að setja bráðabirgðalög þessi. Geti hún ekki fært sönnur á, að þau hafi verið nauðsynleg fyrir þjóðfélagið í heild, virðist mér, að setning þeirra sé vart verjandi. Vænti ég því, að hæstv. ráðh. gefi upplýsingar um það, að hve miklu leyti lögin hafa komið að notum, og jafnframt, hvaða upplýsingar stj. hafi fengið um sölumöguleika hesta erlendis, svo að hún fann ástæðu til þess að ganga í þessu efni gegn vilja þingsins.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Mér skildist hv. 2. þm. Reykv. álíta, að þó að ríkisstj. hefði gefið þagnarheit um samningana, þá væri hann ekkert við það bundinn. Hv. þm. veit, að þetta eru griðrof og svik gagnvart hinum samningsaðilanum. Þá fullyrti hv.þm., að ég og Jón Árnason hefðum óskað eftir þagnarskyldu um samningana. Hvaðan hefir hv.þm. vitneskju um slíkt?  Ég skal ekkert blanda mér í það, sem farið hefir á milli hv.þm. og eins af framkv.stj. Kveldúlfs í blaðadeilum nýlega, enda þótt hv.þm. hafi hlotið af því mikla mæðu. Tveir af bræðrum mínum höfðu verið dæmdir í undirrétti til að greiða lítilfjörlega sekt fyrir brot á lögum um vog og mæliker, og ég get vel skilið, að hv. 2. þm. Reykv. og flokksbræður hans séu mæddir yfir því, hvað lítið hefir orðið úr því máli.

Pétur Ottesen Ég býst við, að það sé fullkomin ástæða fyrir löggjöfina að sporna við jarðraski og landspjöllum af völdum sjávareinkum í kaupstöðum og þorpum og nágrenni þeirra, með því að reisa skorður við grjótnámi og malartöku í fjörum. Í 1. gr. frv. er þannig bannað að taka grjót og möl í fjörum eða nærri flóðmáli án þess að leyfi vitamálastjóra komi til. Ég skil 1. gr. frv. þannig, að þetta sé yfirleitt bannað og að ekki megi taka möl eða byggingarefni í fjörum eða sjávarbökkum, nema með leyfi eða samþykki vitamálastjóra. Ég held, að þetta geti valdið talsvert mikilli fyrirhöfn og óþarfa skriffinnsku, sem komast mætti hjá að skaðlausu í flestum tilfellum. Ég er ekki í vafa um, að víðast er aðstaðan þannig í kaupstöðum og sjávarþorpum, að óhætt mundi að leggja það á vald hlutaðeigandi hreppsnefnda og bæjarstjórna, að skera úr því, hvar einstaklingar megi taka grjót og möl til bygginga. Þess vegna virðist mér það vera að seilast um hurð til loku að binda þessi leyfi ófrávíkjanlega við vitamálastjóra. Að vísu er vitamálastjóri og starfsmenn hans orðnir kunnugir víða á landinu að því er þetta snertir, en þó ekki alstaðar, og skortir þar mikið á. Ef þeir ættu því að byggja úrskurði sína á þekkingu og kunnugleik á hverjum stað, þá þyrftu þeir oft að takast ferð á hendur og sjá með eigin augum, hvernig til hagar. Ég vil nú skjóta því til hv.allshn. að athuga, hvort eigi muni í mörgum tilfellum óhætt að fela bæjarstj. og hreppsn. þetta úrskurðarvald. En þar, sem sérstaklega væri hætta á landbroti vegna jarðrasks og bæjarstjórnir og hreppsn. álíta sig ekki færar um það að dæma, þá ættu þær í þeim tilfellum að leita aðstoðar og úrskurðar viðkomandi verkfræðings. Ég hugsa mér, að ákvæði verði sett inn í frv. þess efnis, að vitamálastjóra og þeim verkfræðingum, sem með honum starfa, verði falið að athuga það á ferðalögum sínum, hvar mest er hætta á landbroti og skemmdum af völdum sjávar, og semja skrá yfir þau þorp og kaupstaði, sem hafa sérstaka aðstöðu í þessu efni og sem helzt þyrfti að gjalda varhuga við að því er landspjöllin snertir. Ég er viss um, að það er óþörf fyrirhöfn að einskorða þetta þannig, að í hverju einstöku tilfelli verði þessum málum vísað til vitamálastjóra, og óska ég, að hv.n. taki þetta til athugunar.

Tryggvi Þórhallsson Ég vil taka undir það, sem hæstv. forseti sagði, að þegar á að hefja slíkar umr., sem hér hafa nú fram farið, um slíkt stórmál, sem þetta er, þá eiga umræðurnar að fara fram innan ramma þingskapanna. En úr því að þessum umr. var komið á stað, þá verð ég að láta það í ljós, að það er mjög leitt, sem hér hefir komið fyrir, að rofið hefir verið þagnarheit um samningana. Það hefir nú þegar komið fram í umr., hvernig stofnað var til samninganna og hver úrslitin urðu. Það var gert til þess að greiða úr vandræðum landbúnaðarins, er stöfuðu af því, að norska stj. hafði sagt upp kjöttollssamningunum, til stórfelldrar hækkunar á tollinum. Var tveimur mönnum falið, fyrir hönd tveggja aðalatvinnuvega þjóðarinnar, að gera samningana. Og ég veit, að það muni vera samhuga álit mikils meiri hl. þjóðarinnar, að þeim Jóni Árnasyni og Ólafi Thors hafi tekizt við samningagerðina eftir því sem unnt var. Niðurstaðan af samningunum verður vafalaust sú, að bændur mega horfa með meiri bjartsýni fram á veginn. Þegar það er einnig fullvíst, að við höfum notið styrks frá mönnum í Noregi, sem eru Íslendingum velviljaðir, þá þykir mér illa farið, að það skuli hafa verið rofið þagnarheit, sem samningsaðilar höfðu komið sér saman um viðvíkjandi samningunum. Ég vildi óska, að þetta kæmi ekki fyrir aftur, því að það getur skaðað okkur stórkostlega út á við.

Atvmrh. ( Þorsteinn Briem) Frv. þetta var lagt fyrir hv.Nd. samkv. 23. gr.stjskr. Þar fékk það fljóta afgreiðslu, og svo vænti ég, að verði einnig hér. Að umr. þessari lokinni vænti ég, að frv. fái að ganga til 2. umr. og landbn.

Héðinn Valdimarsson Það er ekki hætta á, að fram komi miklar „umkvartanir“ yfir birtingu samningsins, nema þær verði pantaðar héðan, því að það, sem ekki hefir fyrr verið birt, er allt hagsmunir Norðmanna. Og eigi þeir erfitt með að fá samningana staðfesta, þá er það frekar vegna kjöttollsins en þeirra fríðinda af Íslands hálfu, er haldið hefir verið leyndum þangað til í gær. Það er rangt, að samningarnir hafi verið gerðir að því tilskildu, að þeim væri haldið leyndum. Í samningunum er ekkert um það. Hitt er það, að eftir frásögn nefndarmanna hafa þeir lofað því að halda samningunum leyndum. En þetta er ekki gert vegna Íslands, heldur Norðmanna; a. m. k. er það þá einungis gert fyrir Ísland til þess að dylja, hve nefndarmennirnir hafa misnotað umboð sitt. Eins og hv.þdm. er kunnugt, hvílir engin lagaleg þagnarskylda á utanríkismálan., og væri næsta undarlegt, ef slíkt væri nú tekið upp um þessa samninga. Auk þess segir það sig sjálft, að tveir fulltrúar Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins geta á engan hátt bundið afstöðu Alþýðuflokksins, enda hefir enginn búizt við því, að hann myndi taka tillit til þess, sem Ólafur Thors og Jón Árnason lofa fyrir hönd sinna flokka. - Á fundi utanríkismálan., þar sem talað var um þessi mál, gerði ég greinilega grein fyrir minni afstöðu og áleit, að samningarnir ættu að birtast og taldi mig á engan hátt bundinn við heit Ólafs Thors og Jóns Árnasonar, enda höfðu þeir ekkert umboð frá mér, heldur ríkisstj. - Hvort Norðmenn eru vinveittir Íslendingum fram yfir aðrar þjóðir, veit ég ekki, en það sýnist svo, sem hv.þm. G.-K. hafi mætt þar mikilli vináttu, og er ekki annað sýnna en hann hafi verið keyptur til að gera þennan samning, hvaða fríðindi sem hann hefir nú fengið að launum. - Þegar þessi mál koma hér til umr., mun það sýna sig, hverjir hafa orðið sér meir til skammar, þeir, sem gert hafa þetta samningsuppkast og haldið því leyndu, eða hinir, sem heimta það birt almenningi og fellt. Hvað snertir ensku samningana, þá er auðvitað von, að Englendingar haldi, ef þessi samningur verður staðfestur, að þá geti þeir heimtað sömu yfirráð yfir þorskveiðunum og Norðmenn hafa fengið yfir síldveiðinni, samkv. beztu kjarasamningum sínum við Ísland. Ég er ánægður yfir því, að hæstv.forsrh. telur sig til neyddan að birta samningana í heilu lagi, og þá mun sýna sig, hvort það, sem eftir mér er haft í Alþýðublaðinu, er ekki í öllum aðalatriðum rétt.

Pétur Magnússon Hæstv. atvmrh. misskildi aths. mína, að ég hefði talið bráðabirgðalögin óþörf, af því að ég teldi ekki þörf á markað fyrir íslenzk hross erlendis. Ég tel þvert á móti mikla þörf á auknum markaði fyrir þau. Og þegar af þeirri ástæðu tel ég, að ekki megi gera neitt það, sem orðið getur til þess, að álit þeirra fari þverrandi erlendis. Á síðasta þingi mætti sá ráðunautur Búnaðarfélags Íslands, sem hrossaræktin heyrir undir, oft á fundum hjá landbn. Var mál þetta rætt þar allmikið, og hann lagði alveg sérstaka áherzlu á, að bannaður væri með öllu útflutningur hrossanna þennan tíma, sem til er tekinn í lögunum frá í fyrra. Taldi hann þess mikla þörf, ekki aðeins af mannúðlegum ástæðum, heldur og öllu frekar af hinu, að vissa væri fyrir því, að þessi vetrarútflutningur spillti mjög áliti hrossanna erlendis. Ég verð nú að segja, enda þótt ég sé ekki persónulega kunnugur þessum hlutum, að mér finnst þetta álit ráðunautsins hafa við rök að styðjast, því að það er skiljanlegt, að hrossin, sem koma feit og stirð af fjallinu, þoli illa að standa bundin á bás 5-6 sólarhringa í einu. En þann tíma mun ferðin með þau út taka. Það er þetta, sem ég nú hefi tekið fram, sem ég hefi við bráðabirgðalögin að athuga. Hinsvegar tel ég ekki rétt af stj. að grípa til setningar bráðabirgðalaga um málefni, sem þingið er nýbúið að fjalla um, eins og átti sér stað í þessu tilfelli, nema þá að knýjandi nauðsyn beri til, en ég get ekki séð, að sú nauðsyn hafi verið fyrir hendi þegar lög þessi voru sett. Hæstv. atvmrh. sagði, að það hefðu verið um 100 hross, er flutt hefðu verið út síðastl. haust, þetta umrædda tímabil. Þar sem ekki var um meiri útflutning að ræða en þetta, þá hygg ég, að það hafi skipt litlu máli fyrir bændur, hvort hross þessi voru kyrr í landinu eða ekki.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Þegar samningaumleitunum milli Íslendinga og Norðmanna var lokið á síðastl. sumri, var það umtal milli fulltrúa beggja þjóðanna, að samningarnir yrðu birtir samtímis í báðum löndunum, þegar ákvörðun hefði verið tekin í þingum beggja landanna um staðfestingu samninganna. Við höfum einnig átt í samningum við Englendinga, sem ekki er lokið enn. Höfum við þó vonað, að þeir gætu orðið fullgerðir í lok febr.mán. Ég hefi óskað þess af sendiherra, að hann fengi upplýsingar um, hvenær vænta mætti, að til okkar yrði kallað til næsta samtals, sem vonandi verður einnig úrslitasamtal. Fullnaðarsvar hefi ég enn ekki fengið, en hið síðasta er símskeyti, er mér barst í gær. Segir þar, að sennilega verði ekki fyrr en í aprílmán. hægt að útkljá um samningana, sem nú standa yfir milli Englands og Norðurlandanna, en hinsvegar gert ráð fyrir því, að ekki sé um nema svo fá atriði að ræða við Ísland, að ekki þurfi að kalla til þeirra fyrr en langt er komið samningunum við hin Norðurlöndin. - Eftir að hafa fengið þetta skeyti er ég ráðinn í því að leggja norsku samningana fyrir þingið nú næstu daga. Samningurinn er tilbúinn og ekki annað, sem gera þarf, en láta prenta hann. Verður honum síðan útbýtt hér eftir helgina. Það samband, sem ég hefi sett milli þessara samninga, mun skýrast síðar. En úr því sem nú er komið verður að bera samninginn upp hér í þinginu áður en úrslitasamtal fer fram við Englendinga.

Jóhann Jósefsson Ég vil þakka hæstv.forsrh. upplýsingarnar, sem á þessu stigi málsins eru mér fullnægjandi. - Hvað birtingu samninganna snertir, þá er ekki ástæða til að ræða um réttmæti eða óréttmæti þess nú. A. m. k. tel ég slíkar umr. þýðingarlausar. En ég vil láta þá skoðun í ljós, að eftir því sem sagt er um innihald samninganna, þá er það svo mikilvægt fyrir vissa grein íslenzks atvinnurekstrar, þ. e. síldarútgerðina, að ekki sé heppilegt, að dragist lengi, að full vissa fáist um, hvort sú braut verður gengin, sem með samningnum er farið inn á. Álít ég, að dráttur á birting samninganna geti haft margvísleg óþægindi í för með sér.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég vil aðeins minna á, að það er ekkert nýstárlegt, þó að samningum, sem gerðir eru á milli þjóða, sé haldið leyndum um stundarsakir. Og get ég í því sambandi nefnt Ottawasamningana, sem gerðir voru í fyrra, þó að þeir séu ekkert einsdæmi að því er það snertir. Náttúrlega er enginn bundinn þagnarskyldu samkv. lagaboði, en það er ætlazt til þess, að menn í utanríkismálanefnd gæti drengskaparskyldu. Ég ætla ekki að gera efni samninganna að umtalsefni að þessu sinni, en það er vitanlegt, þegar um er að ræða samninga á milli tveggja aðila, þá getur hvorugur fengið allt það, sem hann vill eða óskar eftir, og þess vegna verður hvorugur aðilinn harðánægður. En ég get lýst yfir því áliti mínu, að þeir menn, sem að samningunum unnu fyrir okkar hönd, hafi haldið þar vel á hinum íslenzka málstað. Þess vegna er mér skylt að flytja þeim fyrir hönd stjórnarinnar hinar beztu þakkir fyrir ágætt starf.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson ) Ég verð að gera fyrirspurn til hv.flm. viðvíkjandi skilningi á 2. gr. þessa frv. En það tilgangur hans, að það eigi að lögákveða 10 þús. kr. framlag úr ríkissjóði árlega í lífeyrissjóð ljósmæðra? Ég man ekki betur en að þegar stofnaður var lífeyrissjóður embættismanna, væru lagðar fram 50 þús. kr. í eitt skipti fyrir öll, en verði haldið áfram með 10 þús. kr. framlag á ári, fá yfirsetukonurnar eftir skamman tíma miklu meira í sinn sjóð en allir embættismenn landsins. Ég tók svo eftir, að hann teldi, að þetta væri í rauninni það sama og ríkið lengur nú fram samkv. 18. gr. fjárl., en þetta er ósambærilegt. Um 9. gr. þessa frv. vil ég benda á, að hún er ógreinilega orðuð og getur vel skilizt þannig, að ljósmæður eigi bæði að fá styrk eins og þann, sem 18. gr. fjárl. ráðgerir og eftirlaun að auki. En þetta getur ekki verið tilætlunin.

Héðinn Valdimarsson Ég veit, að öllum hv.þdm. er að nokkru kunnugt aðalinnihald norsku samninganna, vegna þess að það var birt í Alþýðublaðinu í gær. En þrátt fyrir það hvílir sú skylda á stj. að birta alla orðahljóðan samninganna. Það er einkennilegt, hve mjög þetta hefir dregizt, og sé ég ekki, að þær ástæður, sem fyrir því eru færðar, séu á nokkurn hátt gildar. Því var lofað, að samningarnir skyldu birtir í þingbyrjun, og nú er þó nokkuð liðið af þingtímanum, og nú fyrst, þegar öllum er innihald þeirra kunnugt, ætlar stj. að birta þá.

Héðinn Valdimarsson Ég ætla ekki að fara langt út í efni þessa máls nú, en vil aðeins benda hv.þm. G.-K. á það, að mér hefir nýskeð verið boðið upp á verzlun af bróður hans, þar sem boðið var í sannfæringu mína í sérstöku máli, og bendir það til þess, að þeir Thorsbræður séu vanir slíkum viðskiptum við einn og annan. Ég hefi aldrei sagt, að norska stjórnin hafi gert þau kaup við hv.þm. G.-K., er hann minntist á síðast í ræðu sinni; það gátu aðrir aðilar gert, sem hafa hagsmuni af þessum samningum í Noregi. Þegar samningamennirnir, Jón Árnason og Ólafur Thors, gerðu grein fyrir samningunum á fundi utanríkismálan., þá var ekki gengið til atkv. um þá. En ég var eini maðurinn á fundinum, sem hreyfði andmælum gegn samningunum og áskildi mér fullan rétt til mótmæla síðar. Ritaði ég þegar aths. mínar á eitt eintak af samningunum, sem nú er geymt hjá sambandsstjórn Alþfl. Síðar mun hafa verið haldinn einn fundur í utanríkismálan., sem ég var ekki á, og hefi ég ekki veitt því athygli í fundabókinni, hvort þá hafi farið fram atkvgr. um norsku samningana. En við fyrsta tækifæri, sem mér gefst kostur á, lýsti ég yfir mótmælum gegn samningunum. Það er náttúrlega ómögulegt að binda hendur Alþfl. um að skýra ekki frá málavöxtum í svo viðsjárverðu máli, þó að aðrir menn, honum óviðkomandi, hafi lofað að þegja um þá. Hvað sem hv.þm. G.-K. segir um það, þá gat stj. ekki bundið nokkurn þagnarheiti um þetta mál, og því síður samningamennirnir. Það er nú öllum ljóst, þó að J. Á. og ÓTh. segi, að Norðmenn hafi óskað eftir, að samningunum væri haldið leyndum, þá kom beiðnin um það ekki frá Norðmönnum, heldur frá ÓTh. Það var hann, sem vildi leyna þeim sem lengst og fela fyrir löndum sínum, hversu illa hann stóð sig í samningum fyrir sjávarútveginn. Enda hygg ég, að það komi í ljós, að þjóðin stendur ekki á bak við hann í þessu máli.

Pétur Ottesen Ég er hv.frsm.allshn. þakklátur fyrir það, að hann ætlar að taka þessar bendingar mínar til athugunar. Ég held, að það sé rétt hjá mér. eins og líka höfundur þessa frv., hæstv.atvmrh., staðfesti, að hver landeigandi í kauptúni eða sjávarþorpi verði í hverju tilfelli, sem hann þarf sjálfur eða vill leyfa öðrum að taka grjót, möl eða sand í landi sínu, að snúa sér beint til vitamálastjóra til að fá leyfi til þessa. Samkv. þessu hafa bæjarstjórnir og hreppsnefndir ekkert ákvörðunarvald. Hjá þessu verður ekki komizt, svo framarlega sem uppfylla verður ákvæði laganna. Skal ég svo ekki fara frekar út í þetta, en þætti gott, ef n. vildi taka til athugunar, að það er hvorki hreppsnefnd eða bæjarstjórn, sem hefir úskurðarvald í þessum efnum.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Hv. 2. þm. Reykv. er kunnugt um það út af því, sem átt hefir sér stað í utanríkismálan., að heppilegt væri vegna einstöku ákvæða, að viðtölum við Englendinga gæti verið lokið áður en norsku samningarnir kæmu til umr. hér í þinginu. Það var kunnugt um þessi viðtöl í n., þótt n. sjálf hafi enga ákvörðun tekið, og stj. hugsaði sér, að viðtölum og samningum við Englendinga yrði lokið áður en samningarnir við Norðmenn kæmu fyrir þingið. Nú er, eins og ég hefi frá skýrt, komið skeyti um það, hvers megi vænta um samningaumleitanirnar við Englendinga, og þar sem þær geta ekki orðið fyrr en að nokkrum tíma liðnum, er ekki lengur eftir neinu að bíða. - Það er rétt, sem hv.þm. G.-K. sagði, að þagnarskylda var um þennan samning, eftir samkomulagi milli samningamannanna og stj. beggja ríkjanna, unz þeim fyndist rétt, að þeir yrðu birtir. Hinsvegar get ég ekki svarað honum neinu um það, hvað ríkisstj. muni gera til afsökunar því, að samningarnir hafa nú verið birtir. Mun ég fresta slíku þangað til umkvartanir koma fram frá Norðmönnum.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég vil byrja á því að þakka hv.allshn. fyrir meðferð hennar á þessu frv., og skal taka það fram, að ég er alveg samþykkur brtt. hennar á þskj. 60. Út af orðum hv.þm. Borgf. skal ég geta þess, að ég skil frv. á sama hátt og hann. En þar sem hann álítur, að í hvert skipti þurfi að leita umsagnar og úrskurðar vitamálastjóra, og telur það of mikla fyrirhöfn, þá skal ég benda á, að í framkvæmdinni mundi þessu verða hagað á annan hátt. Ég býst við, að í allflestum tilfellum yrði fengin umsögn og álit hlutaðeigandi bæjarstjórna og hreppsn., og síðan mundi verða með símskeytum leitað úrskurðar vitamálastjóra í hverju tilfelli, er þörf þætti. Náttúrlega gæti það komið fyrir, að vitamálastjóri ætti ekki gott með að gefa úrskurði, nema að takast ferð á hendur til athugunar á staðháttum, ef hann er þar ekki kunnugur áður. En vitanlega væri það þá gert vegna þess, að einhver hætta stafar af hinu fyrirhugaða jarðraski, og þá er líka sannarlega ástæða til að firra ríkissjóð skaða, með því að koma í veg fyrir grjót- og malartöku í fjörum og annarsstaðar, þar sem hætta stafar af sjávargangi. - Ég skal ekki segja, að ekki kunni að mega draga eitthvað úr ákvæðum frv. um samþykki vitamálastjóra í öllum tilfellum, þegar um jarðrask eða efnisnám er að ræða, t. d. þegar bæjarstjórnir eru sammála nm að leyfa það. En ég vil þó vara við því, vegna þess að þá er frekar hætt við að svo fari, að lögin verði kák eitt og til lítils gagns.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Allshn. hefir gert grein fyrir afstöðu sinni til þessa frv. með nál. á þskj. 60, og hefi ég litlu við það að bæta. N. álítur rétt að amast við því, hvar jarðrask sé gert, eins og segir í frv. En að því er snertir undanþágu frá þessu banni, sem gert er ráð fyrir í 1. gr. frv., þá virtist n., að sú undanþága mætti vera nokkru víðtækari, ef mannvirki væru reist á þeim stað, sem jarðraskið er gert. Það virðist vera tilgangur frv. að leyfa ekki jarðrask eða malartöku í landareign kaupstaða og sjávarþorpa, innan 800 m. frá byggð í sjávarþorpum, til beggja handa meðfram fjöru, nema að því leyti, er leiðir af hafnarmannvirkjum og ruðningi í bátalendingum, og öruggt sé, að ekki stafi af því landbrot eða aðrar skemmdir af völdum sjávar. Þó að í bili þurfi að gera nokkurt jarðrask vegna mannvirkja, t. d. grafa fyrir grunni í klöpp eða lausum jarðvegi, þá virðist það eigi muni saka, þegar mannvirki er reist á þeim stað, sem jarðraskið var gert. Hvar sem landi er raskað, eða illa frá því gengið, einkum þar, sem sjór nær til, er vitanlega mikil hætta á landbroti og skemmdum og verður að koma í veg fyrir það. En n. virtist rétt, að banninu væri þannig háttað, að það hindraði ekki framkvæmdir vegna mannvirkja. Samkv. því leggur n. til í brtt. á þskj. 60, að bann þetta nái þó eigi til ruðnings á bátalendingum né til grunnjöfnunar vegna hafnargerða eða annara mannvirkja. En í frv. eru aðeins undanskildar hafnargerðir og lendingarbætur. Sem sagt, n. hefir rýmkið þessa undanþáguheimild með brtt. sinni og vonar, að hv.þd. geti fallizt á hana.