Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Samkvæmt lokamálsgrein 57. gr. þingskapa falla niður fyrirspurnir til ráðherra sem ósvarað er ef ráðherra hverfur úr embætti. Þær fyrirspurnir sem þingmenn lögðu fram til dómsmálaráðherra fyrir breytingu á ríkisstjórn sl. fimmtudag þarf því að leggja fram að nýju sé vilji til þess.

Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og utanríkisráðherra.

Herra forseti. Nú stefnir í hörð átök á vinnumarkaði, kannski þau hörðustu í áratugi, og ber mikið á milli viðsemjenda. Vissulega beinast mörg spjót að ríkisstjórninni, enda hefur hún tæki í höndunum til að brúa bilið sem þarf og auka lífskjör og velferð allra í landinu. Samkvæmt könnun ASÍ vilja 83% Íslendinga að fólk með heildartekjur undir 500.000 kr. á mánuði fái meiri skattalækkun en aðrir. Þetta er þvert á þær breytingar sem ríkisstjórnin hefur boðað sem skilar hótelstjóra sömu krónutölu og hótelþernu. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Koma til greina frekari skattbreytingar í þá átt, þ.e. lækkun skatta á lægstu og meðallaunin? Kjör fatlaðs langveiks fólks hefur því miður ekki borið jafn hátt í umræðunni en þau hafa hins vegar versnað stöðugt síðustu 20 ár. Nú heyrist að fyrirhugað sé að skera niður framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga um 3,3 milljarða kr. Hlutverk jöfnunarsjóðsins er annars vegar að fjármagna hluta þjónustu við fatlað fólk og hins vegar nauðsynlega þjónustu sveitarfélaga sem mörg búa við erfiðan fjárhag. Afleiðingin gæti orðið skert þjónusta við íbúa, sér í lagi fatlað fólk, og gerir mörgum sveitarfélögum nánast ómögulegt að standa undir eðlilegum og nauðsynlegum launahækkunum en þau borga eins og kunnugt er lægri laun en starfsmenn hjá ríkinu fá. Er hæstv. forsætisráðherra sammála mér um að þetta geti orðið afleiðingin? Telur hún virkilega að slík aðgerð myndi skapa sátt í stöðunni sem nú er í landinu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem snýr að tveimur kannski ekki alls kostar skyldum málum, í fyrra lagi stöðunni á vinnumarkaði. Ég vil segja til að byrja með að það er alvarlegt að viðræðum hafi verið slitið. Komið hefur fram að það er vegna þess að aðilar ná ekki saman um vinnutímafyrirkomulag. Ég vil nýta tækifærið í ræðu minni til að hvetja aðila til að skoða alla möguleika í þeirri stöðu sem nú er uppi. Þar hafa viðræður staðið yfir mislengi milli ólíkra aðila og ég trúi ekki öðru en að hægt sé að finna lausn. Það hlýtur að vera okkur öllum og samfélaginu öllu til hagsbóta að farsæl lausn finnist. Þar hafa stjórnvöld vissulega komið með tillögur eins og hv. þingmaður vísaði til. Ég hef farið yfir þær margoft hér á Alþingi, m.a. tillögur um uppbyggingu félagslegs húsnæðiskerfis, sem mikil sátt ríkir um. Þegar við skoðum hvað hefur mest áhrif á lífskjör fólks er það ekki síst staða þeirra sem eru ekki í eigin húsnæði, eru í leiguhúsnæði og verja mjög háu hlutfalli tekna sinna í húsnæðiskostnað. Það er algjört grundvallaratriði, ef við ætlum að jafna þar kjörin, að úr þeim vanda verði leyst og það þurfum við að gera með auknu framboði. Í öðru lagi eru það skattamálin. Þær tillögur sem stjórnvöld kynntu til breytinga miða allar að auknum jöfnuði og réttlátara skattkerfi. Þar nægir að nefna innleiðingu þríþrepa skattkerfis, sem auðvitað er jöfnunaraðgerð, sem og afnám samsköttunar og þá staðreynd að það á að festa viðmiðin við sömu mælikvarða, ólíkt því sem verið hefur. Það ætti að vera hv. þingmanni sérstakt fagnaðarefni því að við höfum margoft rætt um skattskriðið sem þar með verður komið í veg fyrir. Í þriðja lagi vil ég nefna fæðingarorlofið sem við ætlum að lengja upp í ár. Hins vegar er það svo að óformlegum samtölum stjórnvalda var áfram haldið við aðila vinnumarkaðarins. 

Herra forseti. Ég er algjörlega ósammála því að hér sé verið að ræða óskyld mál. Verkalýðshreyfingin og atvinnulífið hafa margsinnis bent á, ásamt fleirum hér inni, að fleira þarf til en há laun til að fólki líði vel. Það er einmitt vandinn að ríkisvaldið hefur á síðustu árum vanrækt að viðhalda velferðarkerfinu og meira að segja látið hluta af því grotna niður með því að gera húsnæðisbætur nánast að sagnfræði og láta barnabætur skerðast miklu skarpar við meðaltekjur, og ég gæti haldið áfram að telja. Við erum sammála um nauðsyn húsnæðismálanna. Þau mál komu of seint fram og þau eru ekki fjármögnuð en við sjáum hvað því líður á næstu dögum. Ég hlýt þá að ítreka spurninguna: Kemur virkilega til greina að taka 3,3 milljarða af jöfnunarsjóðsgjaldi til sveitarfélaga? Þau standa ekki undir þjónustunni nú þegar, eru undirfjármögnuð vegna þess að þau hafa fengið verkefni frá ríkinu og nægir þar að nefna 3–4 milljarða sem vantar inn í kerfið í öldrunarþjónustu.

Herra forseti. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga þegar hv. þingmaður ræðir að barnabætur hafi verið skertar að þær voru einmitt auknar verulega. Þeim fjölgaði um 2.200 sem eiga rétt á barnabótum. Skerðingarhlutföllin hækkuðu. Við skulum líka hafa sannleikann í heiðri þegar við ræðum hér um hvað er búið að gera. Hv. þingmaður telur að húsnæðistillögurnar komi of seint fram. Ég tek ekki undir það. Þær sýndu hins vegar fram á þörfina fyrir að við greinum stöðuna og áttum okkur á því hvaða aðgerðir skila árangri og það hefur verið gert. Hvað varðar framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga hafa verið samskipti við Samband íslenskra sveitarfélaga um stöðu jöfnunarsjóðsins. Þar hafa framlög aukist töluvert á undanförnum árum. Ýmsar aðrar aðgerðir eru fyrirhugaðar í samskiptum ríkis og sveitarfélaga, t.d. yfirfærsla gistináttagjalds og fleiri þættir. Ég lít svo á að þessu samtali hafi ekki verið lokið áður en Samband íslenskra sveitarfélaga ákvað að senda frá sér ályktun um það samtal, svo að ég segi það bara hreint út. 

Virðulegur forseti. Króna á móti krónu skerðing gagnvart öryrkjum er fjárhagslegt ofbeldi sem hefur varað í tvö ár eftir að eldri borgurum var sleppt úr þessu fjárhagslega skerðingarofbeldi. Ríkisstjórnin er í plús um 30 milljarða sem henni hefur með stolti tekist að hafa af öryrkjum með því að afnema ekki skerðinguna af þeim á sama tíma og hjá eldri borgurum. Aldurstengd örorkuuppbót myndi hætta að skerða framfærsluuppbótina og næði þar með tilgangi sínum sem er að koma til móts við einstaklinga sem ekki safna réttindum í lífeyrissjóð ef króna á móti krónu skerðingin færi strax. Öryrkjar myndu njóta greiðslna sem eiga að bæta stöðu þeirra, svo sem dánarbóta, mæðra- og feðralauna, sjúkrabóta, lífeyrissjóðslauna og séreignarsparnaðar. Sérstaka uppbótin er um 60.000 kr. á mánuði og ef menn eiga eina milljón í séreignarsparnað gerir ríkisstjórnin hana upptæka í formi skatta og skerðinga. Þá eru þeir sem eru með búsetuskerðingar enn látnir sæta röngum og kolólöglegum útreikningum í boði stjórnvalda. Þarna er um 1.000 manns öryrkjar og af þeim eru 200 sem ríkið neitar að greiða afturvirkt í dag. Ríkisstjórnin er vísvitandi og viljandi að brjóta á þeim landslög. Svo eru það öryrkjar sem ríkisstjórn og Tryggingastofnun ríkisins vita að eiga engan rétt erlendis. Samt er haldið áfram að brjóta vísvitandi og viljandi lög á þeim. Getur hæstv. forsætisráðherra svarað því hvenær þessu ólöglega fjárhagslega ofbeldi verður hætt? Þarna er verið að brjóta á þeim sem síst skyldi. Og það er alveg með ólíkindum hvernig svörin eru. Ef þeir sem þarna er um að ræða myndu segja við ríkisstjórnina og Tryggingastofnun, sem segja að útreikningarnir við að borga afturvirkt séu svo flóknir, að þeir ætluðu ekki að borga skattana sína, útreikningarnir séu svo flóknir vegna þess að þeir eigi að borga afturvirkt, og þeir sem eiga að borga Tryggingastofnun framvirkt myndu segja: Nei, ég get ekki borgað vegna þess að það er svo flókið að reikna þetta út, kæmust þeir upp með það? Eða er það bara ríkið sem kemst upp með það gagnvart þeim?

Herra forseti. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur 2,9 milljarða til ráðstöfunar á þessu ári í kjarabætur fyrir örorkulífeyrisþega. Mér er hins vegar kunnugt um að hæstv. ráðherra hefur lagt á það mikla áherslu að sá hópur sem hann skipaði örugglega fyrir rúmu ári, þar sem sitja fulltrúar örorkulífeyrisþega ásamt fulltrúum stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins - þessi hópur hefur verið að störfum í ár og eitt af markmiðum hans er m.a. að draga úr þeim skerðingum sem hv. þingmaður nefnir hér og vísar til. Annað af markmiðum hans er að auka tækifæri örorkulífeyrisþega til að geta tekið þátt í atvinnulífinu, t.d. í gegnum hlutastörf, án þess þó að vera þvingaðir til þess þvert á getu sína. Hópurinn hefur verið að störfum í ár og síðustu fregnir sem ég hafði af honum - ég tek þó fram að hann heyrir ekki undir mitt ráðuneyti þannig að ég er ekki í daglegu sambandi við hópinn - voru að starf hans væri á lokametrunum. Ég veit að hæstv. ráðherra lagði á það áherslu að þeim fjármunum sem búið er að eyrnamerkja og liggja fyrir á fjárlögum í kjarabætur til öryrkja yrði varið í takt við þær tillögur sem hópurinn gerði og þá væntanlega og vonandi í sátt við fulltrúa örorkulífeyrisþega í hópnum. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég skil óþreyjuna, en ég veit ekki betur en að þessi hópur eigi að vera á lokametrunum og eigi að skila niðurstöðum, því að fjármunirnir liggja fyrir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Jú, ég er í þessum umrædda hópi, hann er á lokametrunum. En hvað vantar? Jú, það vantar vilja ríkisstjórnarinnar til að segja strax: Við hættum við krónu á móti krónu skerðingar. Við hættum því bara strax. Það þarf innspýtingu þarna inn. Það er ekki alltaf hægt að bíða. Þegar ég spyr hvenær þetta eigi að gerast er sagt: Þegar frumvarpið kemur fram. Frumvarpið getur komið fram eftir tvö ár. Á þá ekkert að gera fyrir öryrkja fyrr en eftir tvö ár, eða eitt ár? Af hverju er ekki hægt að gera þetta strax til að koma til móts við fólk og sýna lit? Ríkið er búið að hafa 30 milljarða af þessum hópi, 30 milljarða. Af hverju ekki að stoppa núna og segja: Heyrðu, við setjumst bara niður, drögum pennastrik yfir þetta, borgum núna strax. Og svo er það hitt: Hvers vegna í ósköpunum er ekki hægt að borga þeim 200 einstaklingum, og meira en það, sem eiga engan rétt erlendis frá, borga þeim strax? Af hverju þarf jafnvel að bíða næstu tvö árin til að borga afturvirkt og framvirkt?

Herra forseti. Kerfisbreytingin 2016, sem hv. þingmaður vitnar hér til, var afgreidd á Alþingi. En ég vil minna á að á þeim tíma var það Landssamband eldri borgara sem vildi að sú kerfisbreyting yrði kláruð en fulltrúar örorkulífeyrisþega gátu ekki stutt það. Við skulum halda því til haga hér að það er ástæða fyrir því að þessi kerfisbreyting var eingöngu kláruð fyrir eldri borgara á þeim tíma. Ég var ekki í ríkisstjórn þá en við skulum halda því til haga hvernig þetta var. Í öðru lagi vil ég segja: Hv. þingmaður situr í þessum hópi. Ég hvet hann og aðra í þeim hópi til að klára. Ég er sammála hæstv. félagsmálaráðherra um að það er mjög mikilvægt að við séum að vinna út frá einhverri langtímasýn. Ég veit ekki betur, út frá þeim fregnum sem ég hef haft af þessum hópi, en að stóru línurnar liggi fyrir um framtíðarsýnina. Ég hvet þá sem sitja þarna til að ljúka þessari vinnu þannig að við getum látið þá fjármuni sem liggja fyrir á fjárlögum fara að vinna fyrir örorkulífeyrisþega. Það hlýtur að vera sameiginlegt markmið okkar, hv. þingmaður.

Herra forseti. Fram hefur komið að fulltrúar dómsmálaráðuneytis hafi upplýst fjárlaganefnd um að hætta væri á að útgjöld vegna hælisleitenda fari allt að 2 milljörðum kr. fram úr þeim 3 milljörðum sem fjárlög gera ráð fyrir til málaflokksins og sé vegna aukins fjölda umsókna um hæli hér á landi. Í 34. gr. laga um opinber fjármál segir: „Ef markverð frávik eru milli raunútgjalda og fjárheimilda, eða ef ástæða er til að ætla að svo verði, skal hlutaðeigandi ráðherra án tafar gera ráðherra grein fyrir ástæðum þess og þeim ráðstöfunum sem hann hefur gripið til eða hyggst grípa til til að koma í veg fyrir frávik milli raunútgjalda og fjárheimilda.“ Ég spyr því hæstv. dómsmálaráðherra um þær ráðstafanir sem ráðherra hefur gripið til eða hyggst grípa til til að koma í veg fyrir frávik milli raunútgjalda og fjárheimilda. Tveir milljarðar eru mikið fé, herra forseti, og gæti víða komið að miklu gagni, ekki síst í heilbrigðiskerfinu og til aðstoðar við þá sem höllum fæti standa.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Af því að spurt er til hvaða aðgerða ráðherra hafi þegar gripið, er það ekki svo að við höfum formlega gripið til aðgerða vegna þessa. Ég hef þó verið upplýst um stöðuna. Það sem ég hugsaði fyrst var að við hlytum að fagna þessu nýlega regluverki okkar, að fyrirkomulagið væri með þessum hætti. Það er ekki langt síðan að það var alls ekki svo. Ábyrgðin er orðin skýrari, þ.e. hvar hún á heima hverju sinni hverju í ferli þegar fyrir liggur að t.d. fjárútlát verði meiri en gert er ráð fyrir í römmum. Núna erum við að vinna að því í ráðuneytinu að kalla eftir upplýsingum frá Útlendingastofnun um hvað sé mögulega hægt að gera til að bregðast við þessari stöðu, fara yfir það og leggja í framhaldinu til ákveðnar tillögur. Vandinn sem verið hefur mörg undanfarin ár og virðist vera enn þá, og það var upprifjun fyrir mig þegar ég kom þarna aftur inn, er sá að finna hvernig kerfið getur tekið á því þegar við þurfum að bregðast þannig við að okkur vantar frekari þunga og kraft í að afgreiða mál hraðar til að koma í veg fyrir að fjöldi fólks sé í þjónustu, í bið of lengi. Það er algerlega viðurkennt að það er ekki gott fyrir neinn, sérstaklega ekki þegar kemur síðan í ljós að viðkomandi fær ekki heimild til að vera hér, fær ekki alþjóðlega vernd og er þá sendur til baka. Þá er ekki gott að hafa verið hérna í töluvert langan tíma, myndað tengsl og það allt saman. En það er algerlega viðurkennt að það er allra hagur að afgreiða málin skjótt, þó þannig að þau séu vel unnin, og að kerfið sé skilvirkt. Það er í rauninni verkefnið, þ.e. hvernig við getum verið með kerfi þar sem við getum brugðist við, hvenær 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og vil taka undir með henni að það skiptir öllu máli að kerfið sé skilvirkt því að hér eru undir miklir fjármunir sem ekki nýtast í annað. Sömuleiðis er afar mikilvægt að haldið sé fast við fjárlög og í þriðja lagi er mjög mikilvægt að héðan séu ekki send skilaboð sem eru fallin til að hvetja fólk til að leita hælis hér á landi sem ekki fullnægir neinum skilyrðum til slíks. Við þekkjum umræðna um tilhæfulausar umsóknir. Ég leyfi mér að varpa þeirri spurningu fram hvort ráðherra deili með mér áhyggjum af því að borgaryfirvöld skuli hafa staðið fyrir því að leyfa þessa tjaldbúð hér og æðstu menn þjóðkirkjunnar skuli hafa staðið fyrir því að breyta sjálfri dómkirkju landsins í einhvers konar almenningsnáðhús, leyfi ég mér að segja, svo að mótmæli sem snúa að því að opna landamærin nái fram að ganga. 
            

Herra forseti. Varðandi mótmælin á Austurvelli er það rétt sem hv. þingmaður segir að Reykjavíkurborg gaf leyfi fyrir uppsetningu þessara tjalda - þó þannig að mótmælendum bar að taka þau niður klukkan átta að kvöldi, sem var ekki gert. En Reykjavíkurborg aðhafðist ekkert í því og óskaði ekki eftir atbeina lögreglu og þar við sat. Nú hefur þetta tjald verði tekið niður. En svona í stóra samhengi þess að fólk sé að mótmæla á Austurvelli er það auðvitað stjórnarskrárvarinn réttur manna að mótmæla á Austurvelli.  Ég segi: Sem betur fer þurfti ekki frekari atbeina lögreglu á neinum tímapunkti. Mótmælin eru ekki lengur með sama hætti og þau voru í gær en þau eru þó með einhverjum hætti hér fyrir utan. 

Herra forseti. Í gær fengum við fréttir af því að samningur hefði náðst við Bretland um áframhaldandi viðskiptasamband eftir Brexit. Því ber að fagna og ég óska hæstv. utanríkisráðherra til hamingju með þann árangur. Ég velti því fyrir mér hvernig ráðherrann sér fyrir sér það samráð við þingið sem ætlast er til að eigi sér stað. Auðvitað kemur það engum á óvart að við séum að leitast eftir samningi, það var ljóst frá upphafi. En fyrstu áþreifanlegu upplýsingarnar sem við fengum voru á minnisblaði sem var dagsett 8. mars sl. og þar var því lýst að samningaviðræður væru langt komnar. Fram að því voru bara óljósar handaveifingar en í gær fengum við svo að sjá niðurstöður í fréttum. Utanríkisráðherra ber samkvæmt þingsköpum að hafa samráð við utanríkismálanefnd um meiri háttar utanríkismál og sending minnisblaða er ekki samráð. Ætla mætti að samningur af þessu tagi myndi teljast vera meiri háttar utanríkismál og því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað ætlar hann að gera í framtíðinni til að bæta ráð sitt gagnvart utanríkismálanefnd þannig að við séum meðvituð um það sem er í gangi? Það er ekki nóg að það liggi fyrir í grófum dráttum að eitthvað standi til heldur þurfa upplýsingar að liggja fyrir í nægilegum mæli til að hægt sé fyrir nefndina að veita utanríkisráðherra það ráðuneyti sem utanríkismálanefnd ber að gera. Mig langar enn fremur að spyrja út í ferlið í framhaldinu. Nú er þessi samningur víst til. Hvað gerist núna? Hvenær fáum við að sjá samninginn? Að hvaða leyti stýrist samningurinn af því hver niðurstaðan verður í Brexit? Og svo er kannski rétt að spyrja: Hvað hefur orðið af öllum þeim tækifærum sem hæstv. ráðherra talaði um að væru til staðar? Ef staðan er, eins og kemur fram í fréttum, því sem næst óbreytt frá því sem er í dag í þessum samningi, eru tækifærin kannski ekki til? Voru þau kannski aldrei til? Eða eru einhver tækifæri að raungerast sem enginn hefur frétt af?

Virðulegi forseti. Ég þakka hamingjuóskir hv. þingmanns, sem voru áberandi í þessari fyrirspurn. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við förum yfir það hér í þinginu þannig að allir viti hvaða samráð hefur átt sér stað varðandi Brexit. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Þá getur hver og einn dæmt það fyrir sig hvort hér hafi ekki verið um nægilegt samráð að ræða. Ef menn reyna ekki að fá upplýsingar í hv. utanríkismálanefnd, sem gerist náttúrlega helst með því að fá minnisblöð þannig að hv. nefndarmenn geti farið yfir málin og komið með athugasemdir og fyrirspurnir, fyrir utan þann fjölda funda embættismanna sem haldnir hafa verið, og svo sannarlega hef ég mætt fyrir hv. utanríkismálanefnd til að ræða þessi mál, verður hv. utanríkismálanefnd eða einstakir nefndarmenn að koma með leiðbeiningar um hvernig við eigum að vinna hlutina hér. Ég hafna því algerlega að ekki hafi verið haft nægt samráð út af þessu máli, og ekki bara við hv. utanríkismálanefnd og þingið, heldur einnig við hagsmunaaðila og önnur ráðuneyti. Ég vek athygli á því að haustið 2017 kom út stór skýrsla sem allir gátu séð, hún var opin fyrir öllum, um hvernig unnið væri í þessu máli. Ég ætla ekki að fara að karpa við hv. þingmann. Ég vil bara að þessar upplýsingar liggi ljósar öllum og að hver og einn geti tekið afstöðu til þess hvort hér hafi verið um nægilegt eða mikið samráð að ræða eða ekki. Ef hv. þingmaður hefur kynnt sér fréttir varðandi þennan ágæta samning sér hann að þetta er eðli máls samkvæmt bráðabirgðasamningur, og við vitum ekki hvort hann tekur gildi. En nú erum við búin að dekka þær sviðsmyndir sem komið geta upp ef um útgöngu verður að ræða, og síðan förum við í framtíðarsamning. Ég skal fara yfir tækifæri varðandi samskipti við Breta í síðara andsvari mínu.

Herra forseti. Þetta var svo sem kannski það svar sem maður átti von á, að það hafi einhvern veginn verið nægilegt samráð þó svo að samráðið hafi falist eingöngu í jú, vissulega einhverjum pistlum sem voru lesnir fyrir utanríkismálanefnd og síðan einu skitnu minnisblaði sem reyndar var ágætt en of lítið og kom of seint. Fyrir utan það, eins og orðið gefur til kynna; samráð felur í sér að báðir aðilar komi að ráðum, að það sé saman ráðið. Það er ýmislegt í þingsköpum um hlutverk utanríkismálanefndar í slíku samráði. Það er lítið eftir af þeim tækifærum sem utanríkisráðherra hampaði með vini sínum Boris Johnson hér um árið, sem fjallað var mikið um í þeirri skýrslu sem vísað er í. Mig langar að spyrja út í eitt atriði vegna þess að það er mikilvægt atriði. Í minnisblaðinu er talað sérstaklega um tollkvóta gagnvart landbúnaðarvörum og álíka vörum. Nú erum við aðilar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni og samningsaðilar að GATT-samningnum. Í 11. gr. GATT-samningsins kveður mjög skýrt á um að enga kvóta megi setja af neinu tagi nema í þremur undantekningartilvikum. Ég hef svo sem engan tíma til að fara yfir þau tilvik. 

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því að búið er að funda með hv. utanríkismálanefnd út af öllu Brexit-málinu hvað eftir annað, bæði ég sem ráðherra og svo sannarlega embættismenn. Búið er að senda fjölda minnisblaða til hv. utanríkismálanefndar. Búið er að gefa út heila skýrslu þar sem þetta er allt saman rakið. Að halda því fram að ekki hafi verið haft nægt samráð er algjörlega fráleitt. Það er hvorki meira né minna en fráleitt. Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér hvernig staðið hefur verið að sambærilegum málum í fortíð. Ef hv. þingmaður vill að unnið sé með einhverjum öðrum hætti en að upplýsa hv. utanríkismálanefnd þannig að hún geti brugðist við, og geti komið með sínar athugasemdir og spurningar o.s.frv., verður hann að útskýra mál sitt nánar hvað það varðar. Varðandi tækifærin þá hafa ekki bara ég og frændi hennar Ágústu, Boris Johnson, talað um tækifærin.  Síðan er það í okkar höndum hvort við nýtum þessi tækifæri með Bretum, í framtíðarsamningi. Og það væri bara gaman, virðulegi forseti, að fara sérstaklega yfir það seinna.

Virðulegi forseti. Núverandi reglur gera ráð fyrir fjögurra vikna einangrunarvist þegar gæludýr eru flutt inn til landsins þrátt fyrir að allar bólusetningar liggi fyrir. Þetta er bæði kostnaðarsamt fyrir eigendur og erfitt fyrir dýrin sjálf. Bara svo það komi fram skil ég vel sérstöðu Íslands sem eylands, en önnur eylönd, t.d. Nýja-Sjáland sem í raun býr við mjög svipaðar aðstæður og við, gerir einungis kröfu um tíu daga einangrunarvist. Í september 2017 ákvað þáverandi ráðherra málaflokksins að ráðast í nýtt áhættumat, enda orðið ljóst að núgildandi reglur væru að öllum líkindum úreltar og samtímis íþyngjandi og strangar. Ráðuneytið fól óhlutdrægum erlendum sérfræðingi að vinna málið. Hins vegar átti þessi erlendi sérfræðingur að skila af sér niðurstöðum sínum í apríl 2018 og sá tími kom og fór án þess að nokkuð bólaði á áhættumatinu. Í október 2018 beindi hv. þm. Þorgerður Katrín fyrirspurn til hæstv. ráðherra og spurðist fyrir um stöðu áhættumatsins. Svaraði ráðherra því á þeim tíma að skýrslan ætti að liggja fyrir eigi síðar en í árslok 2018. Í svari ráðuneytisins við fyrirspurn Hundaræktarfélags Íslands í janúar sl. kom fram að orsakir tafa áhættumatsins væru m.a. þær að upplýsingar skorti og að rannsóknarniðurstöður væru einfaldlega ekki til. Það verður að teljast nokkuð merkilegt að slíkar niðurstöður séu ekki til þar sem einangrunvistun sú sem er nú við lýði þar sem dýr eru einangruð í heilar fjórar vikur, verulega íþyngjandi ráðstöfun fyrir dýraeigendur og dýrin sjálf, hefði líklega átt að byggja á einhverjum rannsóknarniðurstöðum en ekki slumpi á nauðsynlegum einangrunartíma. Nú eru rúmir tveir og hálfur mánuðir síðan skýrslan átti að liggja fyrir og því ítreka ég fyrirspurn okkar í Viðreisn og hundaeigenda almennt: Hvenær megum við búast við þessu áhættumati? Liggur skýrslan kannski nú þegar fyrir? Ef svo er ekki óska ég sömuleiðis eftir útskýringum á þeirri verulegu töf sem hefur orðið á málinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það er alveg rétt að þessi vinna hefur dregist úr hömlu og langur vegur frá að það sé til nokkurrar fyrirmyndar. Ástæður þess í einhverjum smáatriðum kann ég ekki. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir hér, við fengum erlendan sérfræðing til að vinna þetta mál og það ásamt fleiri þáttum innan ráðuneytis hefur valdið verulegum drætti sem ég er ekki á neinn hátt að afsaka. Ég hef spurt eftir þessu. Meðal annars á grundvelli þeirrar umræðu sem ég hef átt hér hef ég reynt að ýta á eftir þessu og síðustu upplýsingar sem ég hef fengið um málið eru þær að við eigum von á skýrslu 1. apríl nk. Það er sú dagsetning sem mér hefur verið gefin og ég ber hér inn til svars við ágætri fyrirspurn og eftirrekstri hv. þingmanns. Svarið í þessu efni er að vinnan hefur dregist úr hömlu. Til þess liggja ýmsar ástæður og þetta eru þau bestu svör sem ég get gefið: 1. apríl nk.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir skýr og góð svör og fagna því að von sé á þessu áhættumati á næstunni, en ég bæti við það að ég hlakka bæði til að skoða sjálf niðurstöðurnar en ég vona líka að vinna muni hefjast í ráðuneytinu við mögulegar breytingar á löggjöfinni sem allra fyrst í kjölfarið. Gæludýraeigendur hafa beðið verulega lengi eftir þessu áhættumati eins og ráðherra viðurkennir sjálfur og ef niðurstaðan verður sú að reglur um innflutning hafi verið of strangar, sem mig sterklega grunar, erum við að halda verulega íþyngjandi ráðstöfunum til streitu sem væri þá brot á meðalhófsreglu sem bitnar bókstaflega á þeim sem minnst mega sín og það án nokkurrar raunverulegrar ástæðu. Megum við ekki búast við lagabreytingum á þessu efni hið fyrsta í kjölfar áhættumatsins?

Virðulegi forseti. Ég skal í rauninni ekkert segja til um það hvort við getum búist við lagabreytingum á grunni þeirrar vinnu sem við erum að bíða eftir. Ég geri ráð fyrir því að við leggjumst yfir þær niðurstöður sem út úr þessari löngu greiningu koma. Það er hins vegar óumdeilt í mínum huga að við Íslendingar þurfum að kappkosta að fara varlega í að breyta þeim reglum sem við höfum haft um þessi mál. Þau sjónarmið eru alveg tvímælalaust mjög rík hjá okkur. Við erum t.d. með einungis um 20 dýrasjúkdóma hér á landi í okkar búfénaði en við horfum upp á 120 á meginlandinu. Af öllum ástæðum ber okkur að fara varlega en með því er ég ekki að segja að ekki sé hægt að gera einhverjar breytingar á því regluverki sem fyrir er. Þar er langur vegur frá. En grunnurinn að þeim breytingum sem við munum þurfa að ræða og hugsanlega gera verður að vera sú greining sem við erum að bíða eftir og höfum beðið eftir allt of lengi að mínu mati. Ég deili skoðunum með hv. þingmanni í því efni.

Virðulegi forseti. Eins og ég gerði að umtalsefni í störfum þingsins þann 28. febrúar sl. hefur loðnubrestur víðtæk áhrif í íslensku samfélagi. Bein áhrif eru á uppsjávarfyrirtækin sem og fjölda fyrirtækja um land allt sem þjónusta þau, m.a. við landanir og flutninga. Þar fyrir utan tapa einstaklingar og heimili mikilvægum tekjum. Þá verða einstök sveitarfélög og ríkissjóður fyrir miklu tapi og gæti tap ríkissjóðs numið 4–5 milljörðum kr. Sveitarfélagið þar sem áhrifin eru hvað mest í krónum talið er Fjarðabyggð. Áætlað er að sveitarsjóður og hafnarsjóður Fjarðabyggðar verði samanlagt af 260 millj. kr. en áhrifin geta verið hlutfallslega meiri í ýmsum minni sveitarfélögum þar sem þol fyrir sveiflum er minna. Þegar slíkar tekjur vantar þýðir það að laun starfsmanna í sjávarútvegi í Fjarðabyggð lækka um 13% og tekjur íbúa sveitarfélagsins að meðaltali um 5% eða alls um 1,2 milljarða kr. Þá er velta fyrirtækja sem þjónusta sjávarútveginn talin lækka um 600 milljónir. Í þessari stöðu er það sérstakt fagnaðarefni að nú liggur fyrir nýtt fiskveiðisamkomulag við Færeyjar, en síðustu vikur hefur þurft að sækja kolmunna um langan veg eða á alþjóðlegt hafsvæði við Írland. Ég spyr því: Hvað felst í samkomulaginu við Færeyinga? Má vænta samfellu í samningum við Færeyinga næstu árin? Eru einhverjar breytingar frá síðasta samningi frá árinu 2018? Hafa einhverjar viðbótarrannsóknir verið skipulagðar á loðnustofninum á þessu ári umfram það sem hefðbundið er? Að lokum: Eru einhver tækifæri til að bregðast við tekjutapi samfélaga vegna loðnubrests, t.d. með aukningu í aflaheimildum í öðrum tegundum eða með því að sækja hráefni með einum eða öðrum hætti út fyrir íslensku lögsöguna?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Já, það er alveg rétt að þetta mun hafa töluvert mikil áhrif á þau sveitarfélög, fyrirtæki, einstaklinga og fjölskyldur sem tengjast uppsjávarútgerð í landinu, það er óumdeilt, og sömuleiðis á sveitarsjóði og ríkissjóð. Ég vil undirstrika að aldrei hefur verið lagður meiri kraftur í leit að loðnu en núna. Samtals hefur Hafrannsóknastofnun verið í samstarfi um leit við útgerðir í um 100 daga á sjó. Það gerist á grunni þess að fjárveitingar til hafrannsókna vegna loðnuleitar hafa verið auknar núna í tvö ár. Samkomulagið við Færeyjar er gott og hér er spurt hvort vænta megi meiri samfellu. Já, þetta er tímamótasamkomulag að því leyti að hingað til hafa einungis verið gerðir árssamningar, en nú höfum við gert samkomulag til tveggja ára, sem gerir skipulagningu betri og meiri. Þegar spurt er hvort einhver tækifæri séu til að bregðast við þessu með einhverjum hætti, með auknum aflaheimildum o.s.frv. þarf að sækja það til einhverra annarra sem hafa lifibrauð af þeim aflaheimildum og færa þær frá einum til annars. Ég kalla eftir hugmyndum hv. þingmannsins og fleiri í því efni ef um það er að ræða. Það eru heimildir fyrir útgerðir og vinnslur til að sækja sér hráefni og annað og ég treysti þeim sem starfa í greininni fyllilega til þess. Þeir hafa sýnt það á undanförnum árum að þeir gera það. Þegar hv. þingmaður ræðir um hvernig bregðast eigi við í byggðalegu tilliti er nærtækast að ráðherra og ráðuneyti byggðamála ásamt Byggðastofnun leggist yfir þá stöðu sem þarna er að skapast. Það ráðuneyti sem ég veiti forstöðu nú um stundir hefur ekki neitt svigrúm til þess að grípa inn í með þeim hætti sem mér heyrðist hv. þingmaður vera að kalla eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og vonast eftir því að í seinna svari komi betur fram hvað felst í samningnum við Færeyinga. Eftir því sem ég fæ best skilið er það sem skiptir mestu máli núna gagnkvæmar veiðiheimildir fyrir Íslendinga í lögsögu Færeyinga og veiðiheimildir Færeyinga í íslenskri lögsögu. Mig langar að spyrja hvort einhver tengsl séu á milli þessa samnings og heimilda Færeyinga til að landa í íslenskum höfnum. Eins og kunnugt er hafa Færeyingar oft landað hluta af uppsjávarafla sínum hér en ekki hefur verið heimild frá færeyskum stjórnvöldum til þess að gera það núna upp á síðkastið. Það sem ég átti við með aukningu aflaheimilda var hvort einhvers staðar væri rými til að auka við afla úr tilteknum fiskstofnum. 
             Og svo er ég algerlega sannfærð um að ráðherra byggðamála leggist yfir málið.

Virðulegi forseti. Það sem felst í þessum samningi eru sambærileg ákvæði og verið hafa í þeim árssamningum sem gerðir hafa verið. Þetta snýst um veiðar okkar á kolmunna og 1.300 tonnum af makríl í færeyskri lögsögu. Þeir hafa síðan gagnkvæmar heimildir til að veiða kolmunna og síld í lögsögu okkar. Það tengist þeim ákvæðum sem hv. þingmaður spyr um varðandi heimildir Færeyinga til að landa hér. Þeir mega landa hér kolmunna og síld, og loðnu ef svo ber undir, af okkar hálfu. En Færeyingar hafa að sumu leyti sérstakar reglur og við gerum ekki kröfu um að þeir breyti löggjöf sinni vegna þessa. Kolmunnaheimildir okkar eru allt í allt um 260.000 tonn. Við tökum aðeins 70.000–80.000 tonn í alþjóðasjónum svokallaða, vestur af Írlandi, og gerum ráð fyrir því að taka að hámarki 150.000–160.000 tonn, eða svo, í færeyskri lögsögu. Þannig að þetta er okkur gríðarlega nauðsynlegt og sömuleiðis Færeyingum að fá þær botnfisksheimildir sem við afhendum þeim í þessum samningi sem nema 

Eins og tilkynnt var í upphafi þingfundar í gær hefur borist bréf frá Þórunni Egilsdóttur, 4. þm. Norðaust., um að hún segi af sér sem 4. varaforseti Alþingis. Samkvæmt því er nú á dagskrá þessa fundar kosning 4. varaforseta. Borist hefur ein tilnefning um Willum Þór Þórsson, 9. þm. Suðvest. Þar sem ekki eru fleiri tilnefndir en kjósa skal lýsi ég Willum Þór Þórsson réttkjörinn sem 4. varaforseta Alþingis. Ég óska honum velfarnaðar í starfi og vænti góðs af samstarfi við hann í forsætisnefnd.

Hæstv. forseti. Við erum að hefja sérstaka umræðu um stöðuna í neytendamálum hér á landi. Hv. þm. Þórunn Egilsdóttir, þingflokksformaður Framsóknarflokksins, var búin að biðja um þessa umræðu og ég vil þakka hæstv. ráðherra, Þórdísi K. R. Gylfadóttur, fyrir að ljá máls á þessari umræðu hér í dag. Ég ætla að fylgja þessu eftir. Málaflokkur neytenda er víðfeðmur og skiptir neytendur miklu máli og því mikilvægt að við tökum þessa umræðu hér reglulega, ekki einvörðungu þegar svo ber við að mál af því tagi eru til umfjöllunar í formi frumvarpa eða þingsályktunartillagna heldur ekki síður að við veltum því upp hver staða þessara mála er, hver staða íslenskra neytenda er í raun í samanburði við Norðurlöndin t.d. og í öðrum alþjóðlegum samanburði. Það kemur fram í skýrslu hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra frá 146. löggjafarþingi m.a. að síðustu áratugina hafi hagsmunir neytenda og neytendaréttur fengið meira vægi í löggjöf á Vesturlöndum. Enn fremur að þótt margt jákvætt hafi áunnist hér á Íslandi séu neytendamál og neytendavernd engu að síður enn brotakenndur málaflokkur á Íslandi. Þar er m.a. bent á að upplýsingar um lagaleg réttindi neytenda séu ekki nægilega aðgengilegar fyrir almenning. Lög og reglur eiga að tryggja rétt neytenda, aukinheldur að gera neytendum kleift að ná fram rétti sínum. Margbreytileiki viðskipta og umfang er augljós og munur á því að kaupa til að mynda gallabuxur úti í búð sem reynast vera gallaðar þegar heim kemur eða fjárfesta í húsnæði með leyndan galla eða útkljá ágreiningsefni á leigumarkaði þegar leigutaki þarf að leita réttar gagnvart leigusala. Nú liggur fyrir þinginu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd frumvarp til laga um úrskurðarnefndir á sviði neytendamála þar sem markmiðið er að tryggja neytendum aðgang að skilvirkri og faglegri málsmeðferð við lausn ágreinings neytenda við seljendur og treysta umgjörð um lausn deilumála utan dómstóla. Þetta er innleiðing tilskipunar sem tryggir betur að neytendur geti skotið slíkum deilumálum við seljendur fyrir úrskurðarnefnd hafi ekki tekist að sætta mál. Í dag eru margir flokkar sem falla á milli svo að þetta mál ætti að geta orðið nokkur réttarbót fyrir neytendur og um leið aukin réttarvernd. Einnig liggur fyrir þinginu þingsályktunartillaga um skilarétt, inneignarnótur og gjafabréf og þar er brýnt að uppfæra og samræma verklagsreglur. Þá veltir maður fyrir sér hversu upplýstir neytendur eru um rétt sinn - við tölum oft um neytendavitund í því efni - og um hvert þeir geti leitað og hversu aðgengileg þjónustan er. Hvernig umhverfi höfum við búið neytendum á sviði réttar og verndar? Það eru upplýsingar, fræðsla, lög, reglur og stofnanaumgjörð. Neytendastofa gegnir mikilvægu lagalegu hlutverki á sviði neytendaréttar. Hún sinnir eftirliti í neytendamálum, stuðlar að fræðslu til almennings um neytendamál og tekur við kvörtunum og ábendingum neytenda og sinnir jafnframt kærunefnd lausafjár- og þjónustukaupa. Neytendasamtökin eru frjáls félagasamtök og sinna vel öflugu starfi við að gæta hagsmuna neytenda og tala máli þeirra. Á vegum samtakanna er líka starfrækt neytendaaðstoð sem er sérstök þjónusta fyrir alla og er hún fjármögnuð að hluta til með opinberu fé. Til marks um umfangið og mikilvægi málaflokksins, vil ég segja, bárust neytendaaðstoðinni 6.000 erindi árið 2016. Allsherjarréttarlegt eftirlit með háttsemi aðila á neytendamarkaði er svo fyrst og fremst í höndum Neytendastofu og Fjármálaeftirlits. Skýrslan sem ég vitnaði til, skýrsla hæstv. ráðherra um neytendamál, er ágætisgrunnur að þeirri umræðu sem við tökum hér í dag og ég hef að hluta til rakið en skil eftir fyrir hæstv. ráðherra og umræðuna hér á eftir frekari vangaveltur um stofnanaumgjörðina, um stöðu neytendamála á fjármálamarkaði, um verklagsreglur um gjafabréf, skilarétt og inneignarnótur og um merkingar matvæla. Eftir standa stórar spurningar, hvort neytendamál hafi hreinlega fengið nægt vægi hér á Íslandi og hvað hæstv. ráðherra hyggst fyrir til að auka vægi málaflokksins, hvað við getum lært af Norðurlöndunum til að mynda á þessu sviði, og eins og formaður Neytendasamtakanna, Breki Karlsson, kallaði nýverið eftir í umræðu um verðlagsmál matvöru, 

Virðulegur forseti. Hæstv. neytendamálaráðherra er mjög ánægður með að fá að taka þátt í þessari umræðu. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að taka boltann fyrir hv. þm. Þórunni Egilsdóttur. Hv. þingmaður kom aðallega inn á fjögur atriði á sviði neytendamála og ætla ég að fara stuttlega yfir stöðu þeirra. Í fyrsta lagi varðandi stofnanaumgjörð neytendamála var eftirlit með viðskiptaháttum á neytendamarkaði fyrst og fremst í höndum Neytendastofu. Hún hefur með höndum eftirlit á grundvelli laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, laga um öryggi vöru og opinbera markaðsgæslu og á grundvelli fjölda annarra sérlaga á sviði neytendaverndar. Neytendur geta sent kvartanir og ábendingar til Neytendastofu, auk þess sem stofnunin sinnir frumkvæðiseftirliti eins og kostur er. Þá sinna nokkrar stofnanir eftirliti til að vernda neytendur á afmörkuðum sviðum og má nefna sem dæmi Matvælastofnun og Fjármálaeftirlitið. Neytendastofa leysir ekki úr einkaréttarlegum ágreiningi milli neytenda og seljenda. Einungis dómstólar og úrskurðaraðilar utan dómstóla eru bærir til þess. Neytendastofa hefur hins vegar víðtækar valdheimildir lögum samkvæmt til að stöðva og koma í veg fyrir óréttmæta viðskiptahætti gagnvart neytendum og til að tryggja öryggi vöru á markaði. Hægt er að skjóta ákvörðunum Neytendastofu til sjálfstæðrar nefndar, áfrýjunarnefndar neytendamála. Eftirlit á sviði neytendamála miðar að því að treysta öryggi og réttindi neytenda í viðskiptum með fyrirtækin. Það er brýnt að slíkt eftirlit sé skilvirkt og hagkvæmt, að hugað sé vandlega að forgangsröðun verkefna og stöðugt leitað leiða til umbóta og hagræðingar. Í fjármálaáætlun 2019–2023 er að finna markmið og aðgerð sem snúa að endurskoðun skipanar neytendamála. Sú vinna stendur yfir í ráðuneytinu. Sú skoðun nær m.a. til skipulags og verkefna Neytendastofu. Annar meginþáttur í stofnanaumgjörð neytendamála felst í aðgengi að úrlausn einkaréttarlegs ágreinings utan dómstóla. Er mikilvægt að neytendur hafi aðgang að einföldum, skilvirkum og ódýrum leiðum á öllum sviðum viðskipta til að leysa deilumál við fyrirtæki þannig að ekki þurfi að fara í kostnaðarsöm dómsmál. Í byrjun mars lagði ég fram frumvarp til laga um úrskurðarnefndir á sviði neytendamála, líkt og hv. þingmaður kom inn á. Það er liður í að efla úrræði neytenda til að leysa ágreining við seljendur vegna kaupa á vöru og þjónustu. Verði frumvarpið að lögum geta frjálsar úrskurðarnefndir fengið viðurkenningu ráðherra að uppfylltum gæðakröfum og tekið til meðferðar ágreiningsmál á afmörkuðum sviðum viðskipta. Falli mál ekki undir viðurkennda nefnd getur kærunefnd lausafjár- og þjónustukaupa, sem nú þegar er til, tekið mál til meðferðar. Í frumvarpinu er Evrópsku neytendaaðstoðinni á Íslandi, sem Neytendasamtökin sjá um, falið að starfrækja rafrænan vettvang til lausnar deilumála yfir landamæri á Evrópska efnahagssvæðinu. Það er í samræmi við þá stefnu að efla samtök neytenda hér á Íslandi með því að fela þeim fleiri verkefni í umboði stjórnvalda. Í öðru lagi, varðandi neytendamál á fjármálamarkaði, hef ég verið þeirrar skoðunar að núverandi staða mála að því er varðar regluverk smálánafyrirtækja sé ekki eins og best verður á kosið. Í kjölfar ágætrar umræðu á Alþingi fyrir um ári skipaði ég starfshóp sl. sumar sem falið var að gera heildstæða úttekt á starfsumhverfi smálánafyrirtækja. Í febrúar á þessu ári skilaði starfshópurinn til mín skýrslu og tillögum að aðgerðum til úrbóta á starfsumhverfi smálánafyrirtækja. Skýrslan er á heimasíðu ráðuneytisins og hvet ég þingmenn til að kynna sér hana. Niðurstaða starfshópsins er að hin ólöglegu smálán valdi hvað mestum vanda hjá neytendum. Ég var ánægð með að sjá hversu vel tókst til í þessari vinnu starfshópsins við að horfa á ólíka fleti á þessu margþætta máli, enda var starfshópurinn myndaður á breiðum grunni. Í mínum huga er brýnt að gera greinarmun á ólöglegum smálánum og öðrum neytendalánum þegar unnið er að regluverki slíkra lána. Ég tel að í þeirri vinnu eigi áherslan að vera á að þrengja að þeim lánveitendum smálána sem stunda óréttmæta viðskiptahætti. Ég er sammála starfshópnum um að ekki sé þörf á að gera lánastarfsemina leyfisskylda. Það er mikilvægt að umræða um smálán leiði ekki til þess að þrengt sé að samkeppni og nýsköpun í fjártækni. Ég tel að leyfisskylda geti hamlað nýsköpun og dregið úr samkeppni og að hæglega sé unnt að ná markmiðum um bætta neytendavernd með öðrum úrræðum sem þar eru nánar rakin. Innan ráðuneytisins er nú unnið að niðurstöðum skýrslunnar. Stefnt er að því að koma fram með tillögur til lagabreytinga á næsta löggjafarþingi er lúta að regluverki smálánafyrirtækja. Aðeins um verklagsreglur um skilarétt, gjafabréf og inneignarnótur. Í skýrslu ráðherra um neytendamál, sem lögð var fram á 146. löggjafarþingi, var umfjöllun um verklagsreglur um skilarétt og gjafabréf. Í framhaldi af því hafa þau mál verið til skoðunar í ráðuneytinu. Í norrænum kröfurétti er hvergi lögbundinn skilaréttur á ógölluðum vörum og er Ísland þar engin undantekning. Það er að mestu leyti verslananna sjálfra að ákveða í viðskiptaskilmálum sínum stefnu um gjafabréf, inneignarnótur og skilarétt. Að því er varðar gildistíma gjafabréfa er hægt að semja um styttri fyrningarfrest en fjögur ár ef það er tekið skýrt fram í gjafabréfinu sjálfu.  Ég ætla að koma sérstaklega inn á merkingar matvæla í samantektinni á eftir.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka upp þetta mjög svo víðfeðma og brýna málefni sem hér er og eins þakka ég ráðherra fyrir hennar framlag. Af því að málshefjandi óskar að rætt verði um neytendavernd á fjármálamarkaði sérstaklega hef ég kynnt mér ýmsa dóma frá umliðnum árum sem snerta þetta efni. Ég hef notið aðstoðar Hagsmunasamtaka heimilanna sem búa að sérþekkingu á þessu sviði. Dómarnir eru frá öllum dómstigum, héraðsdómi, Landsrétti og Hæstarétti. Skemmst er frá því að segja að þessi litla rannsókn, herra forseti, leiðir í ljós að það er býsna þungt undir fæti hjá þeim sem vilja sækja rétt sinn byggðan á ákvæðum laga um vernd neytenda. Vissulega finnst í því dómasafni sem ég hafði tækifæri til að kynna mér einn dómur þar sem ákvæði um neytendarétt réðu úrslitum neytendum í hag. Þetta var í Hæstarétti á árinu 2016. Þá voru reyndar liðin átta ár frá hruni og fyrsti dómurinn þarna er frá 2010 og hefði náttúrlega breytt miklu fyrir eftirleik hrunsins ef hann hefði farið á annan veg. Um það má náttúrlega segja ef og hefði. Þau ákvæði sem helst er um að ræða hér eru m.a. lög um fasteignalán til neytenda, lög um neytendalán og náttúrulega samningalögin, 36. gr. Ég ætla að leyfa mér að segja að það er fullt tilefni til að endurskoða ákvæði laga um vernd neytenda 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að vekja máls á þessum mikilvæga málaflokki og þjóðfélagshópi sem oft gleymist. Neytendur eru í rauninni bara annað nafn á almenningi. Manni virðist stundum sem íslensk stjórnmál snúist meira en góðu hófi gegnir um að styðja framleiðendur varnings til sjávar og sveita um leið og hagsmunir almennings eru fyrir borð bornir, þ.e. fólksins sem þarf að kaupa þennan varning á verði sem furðugóð sátt virðist iðulega ríkja um á markaði. Stundum finnst manni eins og nánast sé litið á íslenska neytendur sem nokkurs konar veiðistofn frekar en fólk sem getur valið og hafnað, hvað þá beitt afli sínu til að sniðganga vörur sem er verðlögð of hátt. Á dögunum var haldin ráðstefna Neytendasamtakanna og verðlagseftirlits Alþýðusambandsins um matarverð. Þar kom m.a. fram að 66% dýrara er að reka heimili á Íslandi en í Evrópusambandinu. Þetta kom fram í erindi Gylfa Magnússonar hagfræðings. Hann nefndi þar sérstaklega þá furðulegu staðreynd að fiskur er dýrari á Íslandi en t.d. í Ungverjalandi og Tékklandi sem eru inni í miðri Evrópu. Almennt er fiskur um 8% dýrari hér á landi en í ESB. Hvað veldur því að ein helsta fiskveiðiþjóð í heimi býr við slíkt verðlag? Það er ekki hægt að kenna flutningskostnaði um og ekki heldur tollum. Gylfi tekur þetta sláandi dæmi um vörur sem eftir öllum sólarmerkjum að dæma ættu að vera ódýrari hér en a.m.k. í miðri Evrópu. Verði á innfluttri vöru er svo haldið uppi til samræmis við þetta með verndartollastefnu 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég ætla að taka aðallega tvennt til umræðu í þessum risavaxna málaflokki. Ég og hv. málshefjandi vorum í hópi sem skilaði af sér þingsályktunartillögu í ágúst 2016 sem ekki hlaut afgreiðslu á þingi. Ég vona að þingsályktunartillagan sé undirliggjandi í allri vinnunni sem er í ráðuneytinu og fagna því að endurskoðun á regluverkinu sé í gangi. Ég ætla að taka hér fyrir smálán og síðan ætla ég að tala um merkingar matvæla. Niðurstaða þess starfshóps sem hæstv. ráðherra talaði um skilaði þeirri niðurstöðu að smálánin væru ólögleg og væru það sem ylli hvað mestum vanda hjá neytendum. Talað er um að skerpa á því að lögin í hverju landi gildi, þ.e. þar sem smálán eru veitt yfir landamæri, og að skoðað sé hvort ástæða sé til að takmarka afgreiðslu ákveðinna neytendalána á tilteknum tíma sólarhrings og hvort takmarka eigi beina og ágenga markaðssetningu á fjarskiptamiðlum. Við þekkjum það. Það er eitt fyrirtæki hér sem býður upp á smálán, þ.e. Ecommerce, sem þó er skráð í Danmörku. Það er gríðarlega mikið áreiti á ungt fólk í gegnum SMS þar sem er verið að bjóða lán gegn litlum og einföldum kostnaði, en það gleymist oft að hugsa málið til enda. Mig langar til þess að varpa því til hæstv. ráðherra og spyrja - af því að greiningin á umsækjendum um úrræði frá umboðsmanni skuldara er sú að þar sé unga fólkið undir. Þessi lánafyrirtæki borga ekki þangað inn eins og fjármálastofnanir. - Þetta er náttúrlega allt of lítill tími. Merkingar matvæla. Þar mundi ég vilja sjá að neytendur geti tekið upplýsta ákvörðun um neyslu, um upplýsingar sem eiga að vera aðgengilegar. Umhverfisfótspor gosdrykkja er t.d. ekki ýkja mikið enda er það aðallega sykur og vatn, en það er svo sem ekki fæða sem við lifum á. Við vitum að 

Virðulegi forseti. Staða neytenda á Íslandi er léleg, helst á þann máta að erfitt er að átta sig á raunverulegri stöðu neytenda. Hið góða starf Neytendasamtakanna verður oft undir í baráttu við áróður Samtaka verslunar og þjónustu, Samtaka atvinnulífsins og allra þeirra fyrirtækja sem að baki þessum samtökum standa. Hagfræðihugtakið um fullkomnar upplýsingar á markaði kemur upp í hugann. Það er ljóst að neytendur skortir alvarlega aðgang að upplýsingum um vörur, þjónustu og samkeppni. Neytendur hafa í mörg horn að líta í lífi sínu en fólkið sem stýrir eftirspurn og reynir til hins ýtrasta að hafa áhrif á framboð er í fullu starfi við að takmarka yfirsýn almennings. Líkja mætti þessu við skákborð þar sem svartur sér allt borðið en hvítur bara helminginn af sínum mönnum í einu ásamt einum hróki og tveimur peðum andstæðingsins. Mikilvægt er að gerðar séu vandaðar og ítarlegar rannsóknir á neytendahegðun á Íslandi og greinargóðar úttektir á stöðu neytendamála hér á landi bornar saman við sambærilegar rannsóknir á Norðurlöndum og rýnt sé í hvort mikill aðstöðumunur sé hjá hagsmunasamtökum neytenda á Íslandi og þeim sem eru á Norðurlöndunum. Það er í höndum ráðherra að beita sér fyrir því að hafist sé handa nú þegar við að hrinda slíkri vinnu af stað. Neytendamálin eru beintengd þeim viðkvæmu kjaraviðræðum sem eru í gangi og mikilvægt að til staðar séu nákvæm og nýleg gögn í þessum efnum til að orðræðan í kringum neytendamál sé vönduð og nákvæm og út frá hagsmunum neytenda. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er aðeins tvisvar sinnum minnst á neytendur og þá bara í þröngt afmörkuðum málum, annars vegar er varðar merkingar 

Forseti minnir þingmenn á að halda ræðutíma.

Virðulegur forseti. Því verður ekki neitað að staða neytenda hér á landi er mjög veik og ber kannski fyrst að líta til þeirrar einföldu staðreyndar að neytendamál hafa alltaf verið víkjandi í umræðu, bæði hér í þessum sal og í áherslum stjórnvalda hverju sinni. Það má í raun segja að það sé viðhorf stjórnvalda gagnvart neytendum og neytendamálum sem veldur því fyrst og fremst hversu veikri stöðu íslenskir neytendur eru í. Hér er, eins og fram kom fyrr í þessari umræðu, 66% dýrara að reka heimili en að meðaltali í Evrópusambandslöndunum. Vissulega er vísað til þess að laun séu líka há hér en það eru fjölmargir þættir sem við gætum gripið til til að lækka þennan kostnað. Það er ekkert óhjákvæmilegt að allt þetta háa kostnaðarstig fylgi launastiginu okkar. Matvælaverðið er augljósasta merkið. Matvælaverð hér er fyrst og fremst hátt vegna mikillar tollverndar, ónógrar samkeppni með innlendar búvörur. Það hafa rannsóknir sýnt ítrekað. Vaxtastig er hér miklum mun hærra en í nágrannalöndum okkar. Kostnaður bankakerfisins í rekstri er þrefaldur á við það sem gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Þessi þrjú atriði, eins æpandi og þau eru hér framan í okkur, endurspegla veika stöðu neytenda en eru samt hvergi á blaði núverandi ríkisstjórnar til neinna úrbóta. Ríkisstjórnin hefur engan áhuga á því að stemma stigu við háu matvælaverði, lækka þann mikla kostnað sem fylgir myntinni okkar, sem er auðvitað grunnurinn að þessum mikla vaxtakostnaði, eða grípa til þeirra aðgerða sem þarf til að lækka kostnaðarstig fjármálakerfisins. Það er áhugaleysi stjórnvalda, ekki bara þessarar ríkisstjórnar heldur í gegnum tíðina, sem veldur því að staða neytenda er jafn veik og raun ber vitni, sem veldur því að hér er jafn dýrt að búa og raun ber vitni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa umræðu sem er mjög nauðsynleg og sérstaklega vegna þess að 15. mars sl. var alþjóðadagur neytenda. Það var eiginlega John F. Kennedy, forseti Bandaríkjanna, sem fyrstur kom fram með grundvallarréttindi neytenda, það er hægt að sjá á heimasíðu Neytendasamtakanna. Þar stendur líka að Sameinuðu þjóðirnar hafi lagt grunninn að átta lágmarkskröfum sem neytendur eigi rétt á: Þar er réttur til að fá grunnþörfum mætt, réttur til öryggis, réttur til upplýsinga, réttur til að velja, réttur til áheyrnar, réttur til úrlausnar, réttur til neytendafræðslu og réttur til heilbrigðs umhverfis. Fyrir 30 árum var ég að vinna í versluninni Brynju á Laugavegi þegar gerð var húsleit í fjármálafyrirtæki fyrir okurvexti. Ég man ekki hversu háir okurvextirnir voru en ég held að þeir hafi verið í kringum 20–30%. Þá var bannað að okra 20–30% á almenningi. Nú eru smálán að leggja líf ungs fólks í rúst fjárhagslega, gjörsamlega, og það virðist engin leið að koma böndum á það. Það er mér gjörsamlega óskiljanlegt, ef hægt var að koma í veg fyrir okur fyrir um 30 árum, hvers vegna í ósköpunum ekki er hægt að stöðva þetta. Hvað er að hér hjá okkur á þingi að við getum ekki séð til þess að smálán, þessi bölvaldur sem stórskaðar ungt fólk fjárhagslega, séu bönnuð í eitt skipti fyrir öll? Ég segi bara: Það er kominn tími til að við bönnum þetta og það strax.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að hefja hér umræðu um stöðu Íslands í neytendamálum. Það er mikilvægt mál sem snertir okkur öll á víðtækan hátt. Ég vil einnig þakka hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fyrir hennar innlegg í umræðuna. Varðandi smálánin vil ég þakka ráðherra fyrir upplýsingarnar um þau og Guðmundur Ingi Kristinsson ræddi um. En það er gott að verið er að bregðast við og vonandi verður það sem fyrst sem við getum komið einhverjum böndum á þessi mál. Hér er spurt hvort neytendamálin hafi fengið nægilegt vægi á Íslandi. Að mínu viti er svarið við þeirri spurningu því miður nei. Í skýrslu ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um neytendamál frá 146. þingi er m.a. bent á að upplýsingar um lagaleg réttindi neytenda séu ekki nægilega aðgengilegar fyrir almenning og því þurfi að breyta. Til eru ýmsar reglur en það getur verið erfitt að nálgast þær og vinna með þær. Til að efla hinn almenna neytanda í því að gæta réttar síns þurfa lög og reglur sem gilda um neytendavernd að vera aðgengilegar og skiljanlegar. Þeir ferlar sem neytendur þurfa til að leita réttar síns þurfa einnig að vera skýrir. Mæta þarf aukinni kröfu neytenda um upplýsingar, t.d. um uppruna vöru, kolefnisspor, framleiðsluferli efna og lyfjanotkun. Nútímatækni og nýsköpun geta gert framleiðendum kleift að koma viðbótarupplýsingum til viðskiptavina sinna með ýmsum hætti vilji þeir koma betur til móts við þá. Nauðsynlegt er að efla og treysta neytendavitund Íslendinga með aukinni fræðslu og upplýsingagjöf. Endurskoðun er í gangi á verklagsreglum um skilarétt, gjafabréf og inneignarnótur sem skiptir neytendur miklu máli. Þingsályktunartillaga um slíka endurskoðun er í umfjöllun hjá allsherjar- og menntamálanefnd og í ráðuneytinu eins og kom fram í máli ráðherra. Þeirri vinnu þarf að hraða og gera það eftirsóknarvert gæðamál söluaðila vöru og þjónustu að fylgja þeim viðmiðunarreglum sem settar verða neytendum til hagsbóta.

Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu, sem kemur einmitt í kjölfar alþjóðlega neytendadagsins. Stjórnvöld eiga að stuðla að heilbrigðri samkeppni á neytendavörumarkaði en ég tel að við þurfum að breyta skilgreiningunni á heilbrigðri samkeppni. Hvað eigum við við með heilbrigðri samkeppni? Ég hygg að við neytendur gerum nefnilega miklu meiri kröfur en áður þegar oftar var verið að horfa til verðs, fyrst og fremst. Við gerum nefnilega auknar kröfur um að vita hver uppruni varanna okkar er, hvernig þær komust í hendur okkar og hvernig þær voru framleiddar. Voru launakjör og aðbúnaður þeirra sem unnu að þessum vörum í lagi? Hver er staðan varðandi kolefnissporin og umhverfismálin almennt? Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja fer því vaxandi. Ég fagna því þegar atvinnulífið hefur komið með auknum þunga inn í þá umræðu og sýnir okkur fram á að þau sjá hag sinn í því að vera samfélagsleg ábyrg. Ég vil hvetja okkur hér inni, sérstaklega virðulegan forseta og hæstv. ráðherra, til að vinna áfram í þeim efnum að atvinnulífið komi skýrt þarna inn og við beitum öllum þeim ráðum og tækjum og tólum sem við höfum til að hvetja til aukinnar samfélagslegrar ábyrgðar hjá fyrirtækjum. Ég vil líka fagna því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra um aukna áherslu innan stjórnsýslunnar hvað þetta varðar. Ég veit að ráðherra kemur betur inn á matvælin á eftir, en við höfum svo sannarlega orðið vör við umræðuna um það að undanförnu hversu mikilvægt það er að við vitum hvaða matvælin okkar koma. Við erum best í stakk búin til að velja vörurnar. En til þess að getað sett raunhæft mat á þær vörur sem okkur standa til boða verðum við að vita allt um þær; hvaðan þær koma og hvernig þær voru framleiddar. Ég held að við séum á ágætri leið. Eins og komið hefur fram í máli margra er þörf á að ræða þessi mál frekar og setja þau á enn hærri stall í umræðunni.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það má segja að hugur stjórnvalda til neytendamála birtist m.a. í því að neytendamál og samkeppnismál eru ekki undir sama ráðuneyti, svo furðulegt sem það má heita. Annað er að það er mjög erfitt fyrir neytendur að átta sig á hvort verið sé að hlunnfara þá eður ei. Við höfum hér apparat sem heitir Neytendastofa og er í því að kanna hvort verðmiðar séu á gínum í Kringlunni og sekta fyrir það, en að öðru leyti verðum við lítið vör við hvað það apparat á að gera. Svo áfram sé haldið er verðlagseftirlit í landinu mest á hendi aðila sem eiga aðalverslunarkeðjurnar á Íslandi. Verðlagseftirlitið er á hendi ASÍ og lífeyrissjóðirnir eiga allar verslanirnar. Þetta er fullkominn hringur, algerlega fullkominn. Það er ekki auðvelt að vera neytandi á Íslandi. Það er heldur ekki auðvelt að vera upplýstur neytandi á Íslandi vegna þess að við vitum afskaplega lítið um, eins og hér hefur komið fram, hvernig þær vörur sem seldar eru á Íslandi eru fengnar. Fréttir hafa borist af því utan úr heimi að mjög illa er farið með konur, það eru aðallega konur, sem eru að taka upp grænmeti og tína telauf og annað. Þær eru misnotaðar í mörgum tilfellum. Þær eru náttúrlega á smánarlaunum og allt til þess að nyrðri hluti heimsins, þar sem við búum, geti fengið ódýrari vörur, sama hvernig þær eru fengnar. Um þetta fáum við engar upplýsingar, ekki nokkrar. Þörf er á átaki í því að efla neytendamál á Íslandi. Ég hvet hæstv. ráðherra til þess að fara í það verkefni og hef fulla trú á því að hún muni vinna sitt í því efni, vegna þess, eins og ég hef verið að reyna að rekja hér 

Herra forseti. Eins og aðrir tek ég undir að það er þarft að ræða þessi mál í þeirri dýrtíð sem við búum við á Íslandi á svo mörgum sviðum. Ég held samt að ef við skoðum hvað væri mikilvægast fyrir neytendur á Íslandi að fá lækkað eða leiðrétt séu það vextirnir. Ég hitti á dögunum Íslending sem er búsettur í Danmörku. Í samtali okkar kom fram að taki menn húsnæðislán í Danmörku eru vextirnir af þeim lánum nálægt 0%. Það þýðir að ef t.d. ungt fólk tekur húsnæðislán upp á 20 milljónir og getur borgað af því 2 milljónir á ári mun lánið eftir fyrsta árið hafa lækkað strax niður í 18 milljónir og eftir tíu ár er fólkið búið að greiða það upp, enda búið að greiða allt sem það fékk að láni. Á Íslandi myndi sama fólk sem tæki sams konar lán horfa upp á lánið sitt, jafnvel þótt það borgaði 2 milljónir á ári, hækka og hækka kannski fyrstu 10–15 árin og það væri að borga af þessu láni sömu upphæð í upp undir 30 ár því að vextir og verðbætur færu með það upp í 50–60 milljónir, eftir því hvernig vaxtastigið er. Við jafnaðarmenn höfum í mjög mörg ár bent á tilteknar lausnir á þessu máli, sem eru ekkert feiknarlega flóknar, sem snúa t.d. að því að taka upp gjaldmiðil þar sem annars konar vextir tíðkast en í okkar örgjaldmiðli. Þeir sem eru á móti því vísa alltaf til þess með einhvers konar hrifningarklökkva að krónan hafi bjargað okkur upp úr hruninu - sem hún kom okkur að vísu kannski ofan í. Þetta vildi ég sagt hafa.

Herra forseti. Umræða um neytendamál hefur aukist mikið á síðari árum og við sem almennir neytendur höfum ekki alltaf verið meðvituð um réttindi okkar í svo markaðsdrifnu neyslusamfélagi sem við lifum í. Við erum þó komin með nokkuð góða lagaumgjörð sem verndar og upplýsir neytendur um réttindi þeirra og hagsmuni gagnvart aðilum á markaði, eins og hér hefur verið nefnt, fjármálafyrirtækjum, vátryggingastarfsemi og ýmiss konar verslunar- og þjónustustarfsemi, þótt eflaust megi gera enn betur, t.d. gagnvart okurleigu á húsnæði og smálalánafyrirtækjunum sem alltaf virðast finna sér farveg til að stunda okurlánastarfsemi gagnvart viðkvæmum hópum neytenda. Það er mikilvægt að neytendur séu sem mest meðvitaðir um eigin ábyrgð á neytendamarkaði og hugi að afleiðingum eigin neyslu, hvernig hún samræmist góðu siðferði í viðskiptum, að hugað sé að kjörum og aðbúnaði þeirra sem framleiða vöruna eða veita þjónustuna. Við þekkjum umræðuna um þá barnaþrælkun sem viðgengst víða svo að við Vesturlandabúar getum keypt sem ódýrasta vöru og varning. Umhverfisþættir, sjálfbærni, dýravelferð og heiðarleiki í viðskiptum, alla þessa þætti þurfum við að hafa í huga sem ábyrgir neytendur. Við höfum innleitt neytendalöggjöf að evrópskri fyrirmynd og höfum hér sjálfsprottin öflug neytendasamtök sem er mjög gott. Við þurfum hins vegar sem einstaklingar, stjórnvöld og frjáls félagasamtök að taka hlutverk okkar alvarlega, að neytendur séu sem best upplýstir um uppruna og rekjanleika vörunnar og geti borið saman verð og gæði. 

Virðulegi forseti. Í fyrri ræðu minni fjallaði ég svolítið um umgjörð neytendamála á Íslandi og hvaða breytinga er þörf. Látum ekki staðar numið þar, mig langar nú að fjalla aðeins um af hverju fyrirtækjum landsins er betur borgið í núverandi fyrirkomulagi og benda á að krafan um breytingar í þeim efnum mun ekki koma frá þeim heldur verður að koma frá almenningi, sterkum neytendasamtökum og vonandi stjórnvöldum. Neytendur eiga oft mjög erfitt með að leita réttar síns ef á þeim er brotið í viðskiptum. Í sumum fyrirtækjum er jafnvel erfitt að komast í samband við einhverja aðila innan þeirra sem geta veitt upplýsingar, hvað þá fólk sem hefur heimild til að semja um einhverjar efndir. Neytendur geta fræðilega séð leitað til dómstóla með kröfur sínar. Slíkt er hins vegar mjög kostnaðarsamt og flókið og oftast mjög langt þangað til niðurstaða fæst í slík mál. Fæstir hafa hreinlega hvorki tíma né orku til að standa í slíku. Fyrst væri hægt að leita til einhverra þeirra úrskurðarnefnda sem starfa á Íslandi. Sumar þeirra gefa hins vegar bara álit og aðrar ná bara yfir þau fyrirtæki sem kjósa að beygja sig undir úrskurðarnefndina. Þessar úrskurðarnefndir hafa líka þann ókost að hægt er að skjóta niðurstöðum þeirra til dómstóla og þar af leiðandi lengja enn þá frekar ferlið að lokaniðurstöðu. Allt þetta gerir það að verkum að fólk fyllist vonleysi frekar en baráttumóð þegar brotið er á því í viðskiptum. Slíkt verður, virðulegi forseti, aðeins leiðrétt með öflugum málsvara neytenda sem getur tekið slaginn á móti óskiljanlegum skilmálum, biðröðum í símkerfum og handahófskenndum skilareglum. Eins vil ég benda á þann hagsmunaárekstur sem eðli málsins samkvæmt er vegna þess að neytendamál heyra undir sama ráðuneyti og atvinnumál. Ef upp koma hagsmunaárekstrar, 

Virðulegur forseti. Hvað er okur? Er það okur að vörukarfa sé 67% dýrari í Reykjavík en í Helsinki? Er eðlilegt að eitt kíló af gulrótum sé 561% dýrara en í öðrum evrópskum borgum eða á Norðurlöndunum? Er eðlilegt að ákveðin tegund af osti sé 252% dýrari? Skinka 240% dýrari? Spagettí 238% dýrara? Kartöflur 215% dýrari? Það er ekki furða að það sé illmögulegt fyrir þá sem þurfa að lifa á lægstu launum og lífeyri að eiga fyrir mat á Íslandi. Eins og framkvæmdastjóri IKEA benti svo réttilega á er mjög undarlegt að rúnnstykki sem kostar 36 kr. í framleiðslu sé selt á 100–160 kr. Það sem sló mig þó mest er að það skuli vera hægt, án þess að nokkuð sé að gert, að selja rauðlauk ofan á pítsu á 600 kr., nokkur grömm af rauðlauk. Hvað segir þetta um það umhverfi sem almenningur á að lifa í? Það er bara útilokað, við verðum að fara að taka á því og maður spyr sig: Er allt siðferði farið? Er ekkert siðferði í gangi? Má okra á neytendum eftirlitslaust? Þá spyr ég: Hvernig getum við komið í veg fyrir það ef það má ekki?

Virðulegi forseti. Það er einstaklega viðeigandi að þessi tiltekna umræða eigi sér stað á þessum tíma og kannski líka á þessum stað. Málefni neytenda eru nefnilega náskyld kjarabaráttunni sem nú geisar. Uppi eru kröfur um bætt lífskjör fólksins í landinu. Því vakna óneitanlega spurningar um hvernig megi bæta kjör almennra neytenda í landinu. Þrátt fyrir að umræðan gefi oft og tíðum aðra mynd eru launakjör ekki eina kjarabótin sem er í boði. Kaupmáttur þessara launa er það sem raunverulega skiptir máli og hann er hægt að bæta til muna. Íslenskir launþegar hafa löngum sætt sig við að borga fyrir sveiflur íslensku krónunnar, minnsta frjálsa gjaldmiðils heimsins. Því fylgja líka afleiðingar, hraðar gengislækkanir og hækkanir sem launþegar landsins þurfa að greiða fyrir á meðan aðrir aðilar geta í raun verðtryggt sig. Ef krónan byrjar að veikjast verður vara sem er innflutt til landsins dýrari fyrir innflytjanda. Innflytjandinn hækkar verðið á vörunni sem því nemur til smásalans og smásalinn hækkar síðan verðið til neytandans, þ.e. launþegans sjálfs. Verslunin og innflytjandinn halda þannig sínum gróða stöðugum en neytandinn eða launþeginn hefur minna á milli handanna. Allir í þessu ferli geta hækkað verð sem nemur gengissveiflum - nema heimilin geta ekki endilega aukið tekjur sínar. Heimilin geta ekki hækkað tekjur sínar sem því nemur, verðtrygging þýðir bara að taka gengissveiflurnar og henda þeim á heimilin í landinu. Rússibani krónunnar er ekki eitthvert lögmál eins og margir vilja vera láta. Þetta er einfaldlega afleiðing pólitískrar ákvarðanatöku og nú er kominn tími á að við tökum aðrar ákvarðanir, tökum ákvarðanir fyrir neytendur.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir umræðuna og hæstv. ráðherra, Þórdísi K. R. Gylfadóttur, fyrir innlegg hennar og skýr svör. Hv. þingmönnum þakka ég jafnframt fyrir innlegg þeirra í umræðuna. Það sem eftir situr eftir þessa umræðu er kannski fyrst nauðsyn þess að ræða þessi mál reglulega á þingi. Þetta er stór málaflokkur og flókinn. Hann er margþættur og margbrotinn eins og kom augljóslega fram í umræðunni. Í stóra samhenginu vísa ég í ræðu síðasta ræðumanns sem á undan mér talaði, hv. þm. Sigríðar Maríu Egilsdóttur, sem sagði að neytendamál væru lífskjaramál. Það er kannski það sem dregur fram hversu víðtækur þessi málaflokkur er. Hæstv. ráðherra fór mjög vel yfir stofnanaumgjörðina og ég held að það sé alveg ljóst eftir þá skýru yfirferð hæstv. ráðherra að umgjörðin er til staðar. Þetta er spurning um að við séum á vaktinni með laga- og regluverkið og svo kannski ekki síst upplýsingar og fræðslu til neytenda þannig að umgjörðin og regluverkið virki. Ég held að fullyrða megi að við séum eftirbátar Norðurlanda. Í þeirri skýrslu sem ég vísaði til í fyrri ræðu kemur fram að fylgni við álit úrskurðarnefnda er mun minni hér en á Norðurlöndum, alveg sláandi miklu minni. 

Herra forseti. Í svona umræðu er erfitt að svara á tveimur mínútum öllu því sem til manns er beint í öllum ræðum hinna þingmannanna. En til að nefna örfá atriði kom hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson inn á það áðan að samkeppnismál og neytendamál væru ekki undir sama ráðuneyti. Það vill samt þannig til að konan með nafnið og titlana er líka ráðherra samkeppnismála þannig að þau mál eru saman. Neytendamálin hafa verið á miklu flakki á milli ráðuneyta en mér finnst þau eiga heima með samkeppnismálum vegna þess að það er mikil samlegð. Í umhverfi þar sem samkeppni ríkir er alla jafna líka öflug neytendavernd og neytendavitund. Mér finnst við aðeins vera að ræða tvo hluti, annars vegar neytendavernd og regluverkið og hvað við erum að gera til að bæta þar úr. Neytendavitund okkar mætti hins vegar vera töluvert betri en hún er. Ég held að hún sé töluvert verri en í löndunum í kringum okkur. Að einhverju leyti helst þetta í hendur en almennir neytendur hér bera mikla ábyrgð, bæði út frá því hvað þeir láta bjóða sér út frá samkeppni, við hvern þeir versla, hvenær þeir kvarta og hvers konar vörur þeir kaupa. Hvort sem það er út frá umhverfismálum eða aðbúnaði fólks höfum við neytendur í hinum vestræna heimi ekkert rosalega góða sögu að segja þegar kemur að því. Ég vil ekki alhæfa en enn sem komið er er það meira í orði en á borði hjá okkur neytendum. Vonandi er það að breytast og í því felast mikil tækifæri fyrir íslenskt hugverk og íslensk fyrirtæki. Það eru ítarlegar reglur í lögum um merkingar og annað. Við þurfum að gera miklu betur í því og það sem skiptir öllu máli er að fólk geti tekið upplýsta ákvörðun um hvað það verslar, hvaðan varan kemur og hvernig hún var búin til. Hér var talað um að ekki væri vilji til að lækka kostnað við fjármálakerfið ef ég skildi hv. þm. Þorstein Víglundsson rétt, en það er einmitt viljinn. Það er hluti af tillögum 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir hönd hv. allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, með síðari breytingum, um ákvörðun matsverðs. Álitið er að finna á þingskjali 1102, 212. mál. Við erum að hefja 2. umr. um málið og það er endurflutt frá síðasta löggjafarþingi. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Skúla Þór Gunnsteinsson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti, Björgu Finnbogadóttur og Inga Þór Finnsson frá Þjóðskrá Íslands, Bergþóru Halldórsdóttur frá Samtökum atvinnulífsins, Ingvar J. Rögnvaldsson og Jarþrúði Hönnu Jóhannsdóttur frá ríkisskattstjóra, Vigdísi Häsler og Valgerði Freyju Ágústsdóttur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Önund Pál Ragnarsson frá Seðlabanka Íslands og Þórð Sveinsson og Gunnar Inga Ágústsson frá Persónuvernd. Nefndinni bárust umsagnir frá Persónuvernd, ríkisskattstjóra, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins og Seðlabanka Íslands. Með frumvarpinu er lögð til ítarlegri skilgreining á heimildum Þjóðskrár Íslands til aðgangs að gögnum við ákvörðun matsverðs fasteigna. Breytingin sem við ræðum snýr að svokallaðri tekjuaðferð og er talin forsenda þess að stofnunin Þjóðskrá Íslands hafi fullnægjandi upplýsingar svo hægt sé að meta rétt matsverð fasteigna með þeirri aðferð, þ.e. tekjuaðferð, samanber 2. mgr. 27. gr. laganna um skráningu og mat fasteigna, og þar með að tryggja sem réttast þá skráningu og samræmi við ætlaða framkvæmd fasteignamats. Þjóðskrá Íslands hefur stuðst við þrjár matsaðferðir við mat á fasteignum, þ.e. markaðsaðferð, tekjuaðferð og kostnaðaraðferð. Allar aðferðirnar hafa það markmið að ákvarða gangverð fasteignar umreiknað til staðgreiðslu miðað við nýtingu viðkomandi eignar á hverjum tíma, samanber 1. mgr. 27. gr. laga um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001. Það sem ræður því hvaða aðferð verður fyrir valinu er aðgengi að gögnum og upplýsingum hverju sinni og sú sem er líklegust til að skila matsniðurstöðu sem endurspeglar markaðsverðmæti eignarinnar. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að með lögum nr. 83/2008, um breytingu á lögum um skráningu og mat fasteigna, var tilhögun fasteignamats breytt og m.a. tekin upp svokölluð tekjuaðferð við mat fasteigna, samanber 2. mgr. 27. gr. laganna. Á fundum nefndarinnar kom fram gagnrýni á framkvæmd við ákvörðun fasteignamats með tekjuaðferð og að ekki væri rétt að festa tekjuaðferðina frekar í sessi með frumvarpinu. Fram komu þau sjónarmið að skoða þyrfti framkvæmdina og hvort hún samrýmdist 27. gr. laga um skráningu og mat fasteigna. Í 27. gr. laganna komi fram sú skýra meginregla að við ákvörðun fasteignamats skuli leita eftir að finna gangverð eignar. Einungis þegar gangverð fasteigna sé ekki þekkt skuli matsverð metið eftir bestu fáanlegu vitneskju um gangverð sambærilegra fasteigna með samþættu mati mismunandi þátta, þar með talið tekjum. Þannig sé um að ræða undantekningu á meginreglunni þegar byggt er á öðrum þáttum en gangverði. Auk þess standist það ekki að ákvarðanir um matsverð með tekjuaðferð geti leitt til skattahækkana fyrir atvinnulífið langt umfram verðlagsbreytingar eða kunni að leiða til víxlverkandi hækkana fasteignagjalds og leiguverðs. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að ráðuneytið muni skoða þessa gagnrýni nánar. Þá kemur fram að fasteignamat skuli ávallt endurspegla gangverð og telur ráðuneytið ekki rétt að fresta framlagningu frumvarpsins enda komi það ekki í veg fyrir að framkvæmd fasteignamats með tekjuaðferð eða öðrum matsaðferðum verði tekin til endurskoðunar síðar. Og auðvitað komu fram vangaveltur í umfjöllun um málið hjá nefndinni um hvort bíða ætti með eða fresta þessari framlagningu en nefndin mat það svo að mikilvægt væri að klára málið þrátt fyrir að það komi ekki í veg fyrir heildarendurskoðun á þessum aðferðum og lagaumgjörðinni. Nefndin tekur þess vegna undir framangreint og áréttar mikilvægi þess að ráðuneytið haldi skoðun sinni áfram og eigi samráð við helstu hagsmunaaðila á þessu sviði. Með frumvarpinu er lögð til ítarlegri skilgreining á heimildum Þjóðskrár Íslands til aðgangs að gögnum við ákvörðun matsverðs fasteigna. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að heimild Þjóðskrár Íslands kynni að vera of víðtæk. Jafnframt var nefndinni bent á að misræmi væri milli greinargerðar og frumvarpsákvæðisins annars vegar um vistun gagna og hins vegar um aðgang gagna. Þannig kemur fram í greinargerð en ekki í sjálfu ákvæðinu að gögn verði einungis vistuð hjá ríkisskattstjóra. Þá er í greinargerð ekki ráðgert að veita Þjóðskrá Íslands aðgang að öðrum fylgigögnum með skattframtölum en leigusamningum en samkvæmt ákvæðinu yrði Þjóðskrá Íslands heimill aðgangur að fylgigögnum almennt. Þannig virðist ekki vera gerður greinarmunur á aðgangi að gagnasafninu í heild og tilfallandi aðgangi að leigusamningum, svo sem þeirra sem séu afhentir á grundvelli reglugerðar um frjálsa og sérstaka skráningu vegna leigu eða sölu á fasteign, nr. 577/1989. Auk þess var nefndinni bent á að gögn sem afhent væru ríkisskattstjóra í þessum tilvikum séu háð ríkri þagnarskyldu, samanber m.a. 117. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Nefndin tekur fram að Þjóðskrá Íslands hefur nú þegar aðgang að skattframtölum til að sannreyna upplýsingar um fasteignir eða afla þeirra, samanber 3. málslið 3. mgr. 22. gr. laga um skráningu og mat fasteigna. Þá er fasteignamat skattstofn ýmissa opinberra gjalda og skatta, svo sem fasteignagjalda, samanber lög um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, stimpilgjalda, samanber lög um stimpilgjöld, nr. 138/2013, og erfðafjárskatts, samanber lög um erfðafjárskatt, nr. 14/2004. Nefndin telur því tilgang frumvarpsins að tryggja lagagrundvöll til aðgangs að gögnum svo reikna megi út markaðsverð fasteignar og að tryggja rétta álagningu opinberra gjalda og annarra skatta. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að Þjóðskrá Íslands hafi ekki aðgang að fullnægjandi upplýsingum um ákvörðun matsverðs fasteigna og að breytingin sé forsenda þess að stofnunin hafi aðgang að fullnægjandi upplýsingum svo að hægt sé að meta skráningu og samræmi við framkvæmd fasteignamats. Einnig kemur fram að sú leiguverðsskrá sem stuðst sé við í þessum tilgangi þjóni ekki hlutverki sínu til fulls þar sem ekki sé fyrir hendi lagaskylda til þinglýsingar á leigusamningum og fasteignaeigendur séu oft tregir til að láta stofnuninni í té upplýsingar um leigu eða leigutekjur. Embætti ríkisskattstjóra berist þó leigusamningar á grundvelli reglugerðar nr. 577/1989. Því sé lagt til að Þjóðskrá Íslands verði veittur aðgangur að upplýsingum úr skattframtölum og þeim leigusamningum sem ríkisskattstjóri hefur í vörslu sinni. Nefndin telur að gæta verði fyllsta öryggis og meðalhófs við veitingu aðgangs að jafn umfangsmiklum gögnum og hér um ræðir. Þá tekur nefndin undir að gæta verði samræmis milli ummæla í greinargerð og ákvæða frumvarpsins, annars vegar að vistun gagna verði hjá ríkisskattstjóra og hins vegar að afmarka þurfi aðgang Þjóðskrár Íslands með nánari hætti. Hvað varðar síðarnefnda atriðið þá telur nefndin að með hliðsjón af grunnreglu um meðalhóf við vinnslu persónuupplýsinga eigi aðgangur stofnunarinnar að miðast við þá samninga sem ríkisskattstjóri hefur undir höndum um útleigu fasteigna í virðisaukaskattsskyldri starfsemi en jafnframt verði Þjóðskrá Íslands heimill aðgangur að öðrum nauðsynlegum gögnum og upplýsingum sem nýtast til ákvörðunar matsverðs fasteigna. Nefndin telur þess vegna enga ástæðu til annars en að texti frumvarpsákvæðisins verði færður til samræmis við umrædd ummæli í greinargerð sem og við tilgang þess, en umræddur aðgangur á eingöngu að nýtast við ákvörðun matsverðs fasteigna. Nefndin leggur þess vegna til breytingar þess efnis þar sem heimildin verður afmörkuð með framangreindum hætti og aðgangur að umræddum gögnum eigi eingöngu að nýtast við ákvörðun matsverðs fasteigna. Rétt er að geta þess, virðulegi forseti, að nefndin tók í rauninni tvöfalda umferð í umfjöllun um málið og spurði eftir ýmsu í nánara samtali við hagsmunaaðila til að ná frekari sáttum um þennan þátt. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um hvort gera ætti ráð fyrir að vinnsla og afhending umræddra gagna, sem ekki berist á stafrænu formi, verði gegn sérstöku endurgjaldi af hálfu Þjóðskrár Íslands. Nefndin telur að aðgangur Þjóðskrár Íslands eigi að vera án endurgjalds, sérstaklega í ljósi þess að tilgangurinn er að ákveða fasteignamat sem tengist innheimtu opinberra gjalda. Aðgangurinn er því í eðlilegu sambandi við skattheimtu enda er fasteignamat hluti af álagningu opinberra gjalda. Eftir umfjöllun um málið leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. gr. orðist svo: 3. málsl. 3. mgr. 22. gr. laganna orðast svo: Þjóðskrá Íslands er heimill aðgangur að samningum sem ríkisskattstjóri hefur undir höndum um útleigu fasteigna í virðisaukaskattsskyldri starfsemi og öðrum nauðsynlegum gögnum og upplýsingum sem nýtast til ákvörðunar matsverðs fasteigna. Get ég þess að hv. þm. Birgir Ármannsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Páll Magnússon formaður, Willum Þór Þórsson framsögumaður, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Katla Hólm Þórhildardóttir, Jón Steindór Valdimarsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni framsöguna og geri ekki neinar stórkostlegar athugasemdir við þetta mál. Mig langar aðeins að heyra frá þingmanninum, af því að ég sé fljótt á litið ekki að það komi fram í nefndarálitinu, alla vega ekki sem neinu nemur, hvernig Samtök íslenskra sveitarfélaga hafi tekið á þessu máli. Þingmönnum er fullljóst að það skiptir sveitarfélögin gríðarlega miklu máli hvernig fasteignir eru verðmetnar, með hvaða hætti það er gert. Allar breytingar þar á hefði maður fyrir fram haldið að sveitarfélögin hefðu viljað gera nokkrar athugasemdir við. Ég játa það fúslega að mér hefur ekki gefist tími til að lesa umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, en mig langar aðeins að heyra - kannski ekkert endilega mikið um umsagnirnar sjálfar heldur meira hvort farið hafi fram umræður í hv. nefnd um það með hvaða hætti þetta hafi áhrif á sveitarfélögin og hvort þau meti það sem svo að það hafi umtalsverð áhrif á þennan annan aðaltekjustofn sveitarfélaganna.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir andsvarið. Hann ræðir þátt sveitarfélaganna og umsögn. Því er fljótsvarað að sveitarfélögin tóku mjög jákvætt í þetta mál, sérstaklega í ljósi þeirrar breytingar sem hér er lögð til með meðalhóf að leiðarljósi. Nefndin leggur til breytingu um að fyrst og fremst sé aðgengi að þeim gögnum sem eiga við til að tryggja réttasta matið hverju sinni. Ég held að það sé það sem skipti öllu máli í þessu, að nauðsynleg gögn liggi fyrir hjá Þjóðskrá og að aðgengi sé að þeim gögnum þannig að sem réttastar upplýsingar séu fyrir hendi. Ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um það. Það kom vel fram í máli þeirra sem sendu umsögn um málið og komu fyrir nefndina að það vandasamasta við að beita þessari tilteknu aðferð, tekjuaðferð, væri helst að hafa öll gögn fyrirliggjandi til að meta sem réttast verð þannig að það hafi ekki áhrif á aðra þætti, eins og fram kemur í nefndarálitinu og ég fór yfir í ræðu minni. En sveitarfélögin voru sátt við sérstaklega þá breytingu sem lögð er til og það voru líka allir aðrir umsagnaraðilar. En ég vil ítreka það sem fram kemur í nefndarálitinu og nefndin lagði mikla áherslu á, að þess utan verður haldið áfram með endurskoðun á þessu regluverki.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þingmanninum er væntanlega kunnugt um að ég hef í gegnum tíðina átt kost á því að sitja þeim megin borðs, þ.e. sem sveitarfélögin eru, og velta því fyrir mér á hverju ári með hvaða hætti leggja ætti á fasteignagjöld í einu af stærri sveitarfélögum landsins. Þar hefur oft komið upp sú umræða hversu nákvæmt matið sé - við skulum bara tala mannamál; þ.e. hversu vel nýttur þessi skattstofn er fyrir sveitarfélögin og hvernig hann getur þjónað sveitarfélögunum sem best. Eitt af því sem oft hefur komið upp í þeirri umræðu er að matið sem kemur út á hverju ári, sem er reyndar aðeins reifað í greinargerðinni með frumvarpinu, kemur ekki út fyrir mjög síðla árs, oft og tíðum ekki fyrr en eftir að fjárhagsáætlanir sveitarfélaganna liggja fyrir. Mig langar aðeins að heyra í hv. þingmanni hvort það hafi eitthvað verið rætt í nefndinni hvort freista ætti þess að nota þessa ferð til þess að ýta við fasteignamatinu þannig að það komi aðeins fyrr, m.a. til að bæta áætlanagerð sveitarfélaganna og tryggja þegar kemur að álagningunni að miðað sé við réttan skattstofn.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni andsvarið. Já, ég er fyllilega meðvitaður um að hv. þingmaður sat í sveitarstjórn og þekkir þessi mál vel. Þetta er mjög mikilvæg mikilvægur málaflokkur og mikilvægur tekjustofn sem skiptir sveitarfélögin verulegu máli og þá verður öll áætlanagerð mjög mikilvæg. Þetta var ekki sérstaklega rætt. Það sem hv. þingmaður bendir á má segja að sé eitthvað sem sveitarfélögin ættu frekar að beita sér fyrir, vegna þess að áætlanagerð er mikilvæg. Það þekkjum við núna rétt áður en við förum í ríkisfjármálaáætlun sem leggur grunninn að fjárlögum, og því er ekkert ósvipað farið í fjármálum sveitarfélaganna. Þar blasir við að jafn mikilvægur tekjustofn og þessi, sem kemur þetta seint, eftir að fjárhagsáætlun liggur fyrir, er ekki endilega grunnur að skilvirkri áætlanagerð. En það var ekki rætt sérstaklega í nefndinni. Nefndin leggur áherslu á það og var mikið fjallað um það í tengslum við málið í heild sinni að fram færi heildarendurskoðun. Þegar við ræðum svona matsaðferðir skipta upplýsingarnar öllu máli. Ég held að ef hægt er að treysta þann grundvöll að réttustu upplýsingarnar liggi fyrir verði matið nær raunveruleikanum, sé hægt að færa það nær í tíma. Ég get ímyndað mér það.

Herra forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um skráningu og mat fasteigna, með síðari breytingum, ákvörðun matsverðs. Mig langar að koma aðeins inn í þetta mál og ræða það sem frumvarpið tekur helst á. Eins og hv. framsögumaður fór yfir hefur komið fram gagnrýni á það hvernig fasteignamati hefur verið háttað, m.a. með þessari tekjuaðferð og ekki gert ráð fyrir því að festa hana í sessi með frumvarpinu sem hér. Fram kemur að það sjónarmið hafi komið fram að þegar fasteignamat væri ákvarðað ætti að leita eftir því að finna gangverð eigna. Það væri einungis þegar matsverðið væri ekki vitað sem hægt væri að afla vitneskju um gangverð sambærilegra eigna þar sem undir væri samþætt mat margra þátta, m.a. tekna. Það væri reyndar undantekning á þeirri reglu sem byggir á öðrum þáttum en hinu hefðbundna gangverði. Talað er um að það standist ekki að ákvarðanir um matsverð með tekjuaðferð geti leitt til skattahækkana fyrir atvinnulífið langt umfram verðlagsbreytingar og að það geti leitt til víxlverkandi hækkana fasteignagjalds og leiguverðs. Einnig kemur fram að það eigi að endurspegla gangverð. Ráðuneytið taldi ekki heppilegt að fresta málinu. Um 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Með árlegu endurmati fasteignamats er stöðugt unnið að því að bæta aðferðafræði fasteignamatsins.“ Talað er um að við ákvörðun um matsverð fasteignar koma þrjár matsaðferðir helst til greina, markaðsaðferð, tekjuaðferð og markaðsleiðrétt kostnaðaraðferð. Það er í rauninni misjafnt hvaða aðferðir eru notaðar en horft er til kaupsamninga í öllum aðferðunum til að fá vísbendingar um gangverð. Tekjuaðferð notar kaup- og leigusamninga til að meta sérstaklega verslunar-, skrifstofu- og atvinnuhúsnæði og léttar iðnaðargreinar. Markaðsaðferðin tekur hins vegar algjörlega mið af kaupsamningum. Vitnað er til þess að árið 2009 hafi verið tekin upp ný aðferðafræðin, þ.e. markaðsaðferðin. Þá kemur að öðrum hluta þess sem málið fjallar um sem er Þjóðskrá Ísland. Hún hefur haldið kaupverðsskrá lengi sem grundvallast á þeim þinglýstu kaupsamningum fasteigna sem eru til staðar. Hér er segir að þegar fasteignamatið var framreiknað árlega hafi gangverð eigna breyst úr takti við þróun í landinu og þannig myndast skekkja, sérstaklega í mati á atvinnuhúsnæði. Þess vegna var tekjuaðferðin lögð til og ákveðin. Þetta mál snýr töluvert að annars vegar tekjuaðferðinni og hins vegar aðgangi Þjóðskrár Íslands. Það eru alltaf skiptar skoðanir um það hver aðgangur á að vera á milli ríkisstofnana, um hvers konar upplýsingar er að ræða, ég tala nú ekki um á tímum nýrra persónuverndarlaga. Við þurfum að velta því fyrir okkur á öllum tímum hversu langt við göngum á sama tíma og okkur þykir tilhlýðilegt að einhverjar stofnanir hafi meiri aðgang en aðrar. Í greinargerðinni var misræmi þar sem talað var um vistun gagna og aðgang gagna og ekki lá fyrir í ákvæðinu sjálfu að gögnin yrðu einungis vistuð hjá ríkisskattstjóra. Ekki var gert ráð fyrir því heldur að Þjóðskrá fengi aðgang að fylgigögnum með skattframtölum eða leigusamningum. En hér segir að samkvæmt ákvæðinu yrði Þjóðskrá veittur aðgangur að fylgigögnum almennt, þannig að ekki yrði gerður greinarmunur á öllu aðgangssafninu og svo tilfallandi aðgangi að leigusamningum. Þjóðskrá hefur aðgang að skattframtölum til að sannreyna upplýsingar um fasteignir eða hafa tök á því að afla þeirra ef svo ber undir, til að halda utan um stofnanaskráningu. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að tryggja lagagrundvöllinn til aðgangs að gögnum þannig að hægt væri að gera atlögu að því að reikna út markaðsverð fasteignar og um leið að álagning yrði réttlát, bæði opinberra gjalda og annarra skatta. Fram kemur í greinargerðinni að breytingin, þ.e. að Þjóðskrá hafi aðgang að öllum upplýsingum til að geta ákvarðað matsverð fasteigna, sé forsenda þess að hún hafi til þess bærar upplýsingar í samræmi við framkvæmdina. Það kemur líka fram að leiguverðsskráin sem stuðst er við þjóni ekki hlutverki sínu enda ekki skylt að þinglýsa leigusamningum. Fasteignaeigendur hafa sumir hverjir þótt tregir til að láta í té upplýsingar um leigu eða leigutekjur, þrátt fyrir að væntanlega flestir geri það eins og ber að gera. Eins og ég sagði skiptir persónuverndarlöggjöfin máli og nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að gæta öryggis og meðalhófs þegar veittur er aðgangur að gögnum eins og um ræðir, bæði þegar kemur að vistun gagna hjá ríkisskattstjóra og því að afmarka aðgang Þjóðskrár. Nefndin kemst að þeirri niðurstöðu varðandi samningana sem ríkisskattstjóri hefur undir höndum um útleigu fasteigna, og þá sérstaklega í virðisaukaskattsskyldri starfsemi, að Þjóðskrá verði veittur aðgangur að þeim gögnum sem nýtast til ákvörðunar matsverðs fasteigna og gerir hér breytingu á því. Eitt í lokin um endurgjald. Talað er um að sjónarmið hafi komið fram um hvort gera ætti ráð fyrir því að ef vinnsla og afhending gagnanna sem ég rakti berast ekki á rafrænu formi megi Þjóðskrá innheimta gjöld fyrir það. Nefndin telur að þetta eigi að vera án endurgjalds. Ég tek alveg undir það. Það er hálfgerður óþarfi að þurfa að borga fyrir upplýsingar á milli tveggja ríkisstofnana sem eiga að hjálpa til við úrvinnsluna. Þá væri verið að færa úr einum vasa í annan sem ætti að vera óþarfi. Mig langar í ljósi þess að við erum að fjalla um fasteignamat eða fasteignaskatt að nýta tækifærið og ræða um fasteignaskatta. Eins og kom fram í andsvari hjá hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni snýr þetta að mjög miklu eða stærstu leyti að sveitarfélögunum. Ef við horfum aðeins til baka, það þarf ekki að fara lengra en til 2017, hafa fasteignagjöld og fasteignaskattar hækkað gríðarlega mikið. Þann 31. desember tók í gildi nýtt fasteignamat sem Þjóðskrá birti og gilti fyrir síðasta ár. Þá hækkaði samanlagt fasteignamat íbúða í landinu um 15,5%. Það eru tæpir 5.000 milljarðar, sem sagt tvöföld heildarframleiðsla landsins árið á undan. Þetta er gríðarleg hækkun sem kemur fyrst og síðast við þá sem eiga eignirnar. Þegar talað er um betri eignastöðu fólks er það oft og tíðum fyrst og fremst vegna þess að fasteignamatið hækkaði en það hafði ekki endilega meira á milli handanna, þ.e. ráðstöfunarfé fólks jókst ekki þótt eignin hækkaði í verði vegna þess að fyrst og fremst var um að ræða tæknilega hækkun og svo auðvitað hærri gjöld. Það má eiginlega segja að fólk hafi haft minna á milli handanna ef eitthvað var í kjölfar þessara miklu hækkana. Mestu hækkanirnar á þeim tíma voru á höfuðborgarsvæðinu. Fasteignaverð hækkaði en þeir sem voru ekki á þeim buxunum að selja fengu ekkert í vasann. Mesta hækkunin var á Seltjarnarnesi, 18,8%, og á Akranesi en minnst í Garðabæ, 13,7%. Svo árið 2018, vegna 2017, var það landsbyggðin. Þar var Húsavík með hækkun upp á 42,2%. Það er ekkert smáræði þegar maður hugsar til þess hvað fasteignagjöldin manns hækka. Einhver sveitarfélög sáu rými til að lækka hluta gjaldanna en ekki fasteignaskattana. Því var lofað fyrir kosningar núna síðast af ansi mörgum að fasteignaskattar yrðu lækkaðir. Heima hjá mér voru holræsagjöld lækkuð eitthvað smávegis en fasteignaskatturinn ekki, af því að það hefði haft áhrif á jöfnunarsjóðinn. Svo mörg og stór voru þau loforð. Árið 2017 hækkaði mismikið, eins og við þekkjum, eftir því hvar það var innan höfuðborgarsvæðisins. Það var alveg 22% mismunur og þetta var bara tveggja ára breyting. Mér finnst vert að skoða hvað er undir á hverjum tíma. Ég er ekki viss um að öll sveitarfélögin hafi haft tækifæri til að lækka það sem um var rætt. Gjöldin eru samsett úr mörgu. 1. júní í fyrra hækkaði fasteignamat um tæp 13% og þá, af því að ég nefndi áðan töluna árið 2017, 5.000 milljarðar, mun það hækka í 8.000, verða 8.364 milljarðar. Það er engin smáræðishækkun, tæpir 3,5 milljarðar. Þá snerist dæmið hins vegar við og Reykjanes var undir. Hækkunin var samanlögð tæp 13% en fasteignamatið hækkaði gríðarlega á Reykjanesi, eins og það gerði á Húsavík árið á undan, um 41%. Það er mjög mikilvægt að því sé haldið til haga að utan höfuðborgarsvæðisins þarf ekki nema fáar sölur til að rífa svona hluti verulega upp, sem endurspeglar ekki endilega markaðsverð almennra eigna. Árið 2018 var það 20% utan höfuðborgarsvæðisins, 15% yfir landið og 12,5% á höfuðborgarsvæðinu. Fasteignamatið hækkaði mest á Suðurnesjunum, eiginlega á öllum Suðurnesjunum, og hefur það ákveðnar skýringar. En bara af því að ég nefndi að það hækkaði á milli svæða var meðalhækkunin á höfuðborgarsvæðinu í fyrra 10,3% en hins vegar hækkaði á Ásbrú, sem hefur komið til tals, um 98%. Það hefur einhverjum brugðið við sem þurfti að borga fasteignagjöld þar. Þótt sveitarfélög hafi séð tækifæri til að lækka eitthvað á móti er þetta ekkert smáræði. Í Sandgerði var það um 39, í dreifbýli á Reykjanesi um 35 o.s.frv., allt á sömu nótum. Það er því að mörgu að hyggja. Að sjálfsögðu er margt sem veldur því að fasteignaverð hækkar. Þjóðskrá heldur úti verðsjá þar sem maður getur skoðað gangverð fasteigna og hægt er að sjá íbúðarhús, atvinnuhúsnæði, sumarhús o.fl. Hægt er að greina landið eftir landshlutum eða á matssvæðum og hvernig fasteignamatið skiptist og líka hægt að sjá verðþróun á tilteknu svæði út frá fyrirliggjandi kaup- eða leigusamningum. En það er sem sagt talað um að flestar eignir séu endurmetnar út frá tilteknum matsforsendum sem skoðaðar eru árlega og byggja fyrst og fremst á þinglýstum kaupsamningum en eins og kom fram er atvinnuhúsnæði með í því tekjumati. Það væri áhugavert að finna samantekt á matsbreytingu sveitarfélaga á heimasíðu Þjóðskrár Íslands og mismunandi aðferðum sem notaðar eru, það eru mismunandi formúlur sem gilda fyrir yfirstandandi ár og mörg önnur gögn. Frá og með 15. júní er hægt að nálgast seðil um mat á eignunum á island.is. Maður sér það sjálfur þegar maður skoðar á milli ára, eftir kosningaloforð sem hljóðuðu upp á lækkun fasteignaskatts, að gjöldin hækka. Það er margt annað undir, til að mynda holræsagjöld, sorpgjöld o.fl. Þegar eitt er lækkað og annað hækkað er niðurstaðan ekki endilega neytandanum í hag. Það getur alveg verið að fólk almennt spái ekki mikið í sundurliðun á fasteignagjaldaseðlinum sínum. Ég hef gert það af og til í gegnum tíðina en það var aðallega til að fylgjast með sorphirðugjöldunum, vegna þess að við fórum í flokkunarkerfi, sem er vel og átti að skila okkur ódýrari gjöldum sem það hefur reyndar ekki gert. En það er annað mál, það tekur tíma að innleiða hluti og allt það. Þetta er alla vega eitthvað sem skiptir fasteignaeigendur miklu máli. Þegar fólk er ekki í söluhugleiðingum heldur vill búa í eign sinni eru hækkanirnar síðustu tvö, þrjú ár ansi grimmar, þetta eru gríðarlega hækkanir sem lækka ráðstöfunartekjur fólks enn frekar. Það er að mörgu að hyggja. Þótt það sem hér er undir sé kannski bara hluti af því finnst mér þessi vangavelta allt of lítið rædd. Gleymum því ekki að hækkanir á þessum gjöldum ýta undir hærri leigu af því að þeir sem eiga eignirnar þurfa að borga meira, og hver finnur fyrir því? Eigandinn eða leigjandinn í þessu tilfelli. Það er víxlverkun í því. Virðulegi forseti. Ég sé að nefndin hefur komist að þessari breytingu hvað þetta varðar, bæði um endurgjaldið, sem ég er ánægð með, og það að takmarka aðganginn að því sem stofnunin þarf til að geta sinnt starfi sínu. Í sjálfu sér styð ég þetta mál.

Virðulegur forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um frumvarpið sem við ræðum hér. Fyrst langar mig að benda á þá breytingu sem við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd leggjum til varðandi það sem við nefnum meðalhóf í miðlun upplýsinga, að heimildin til miðlunar upplýsinga verði afmörkuð með skýrari hætti. Eins og hefur verið bent á þá er þetta á vissan hátt tímanna tákn. Við erum að takast á við nýtt umhverfi hvað varðar persónuupplýsingar, sem þessar upplýsingar teljast vera, og þar skiptir máli að fyrir liggi skýr heimild um nákvæmlega hvað það er sem má miðla í lögmætum tilgangi. Að því leytinu til er allsherjar- og menntamálanefnd hér að bregðast við þeim persónuverndarlögum sem við afgreiddum fyrir tæpu ári. Það er eitt sem mig langar að velta upp sem tengist kannski ekki niðurstöðu þessa máls sem slíkri en er atriði sem kemur oft upp þegar við fjöllum um mál sem snerta ólíkar stofnanir og ólík ráðuneyti. Það hvernig skipurit Stjórnarráðsins og hvernig hlutverkum er skipt á milli stofnana vill stundum flækjast fyrir því hvernig við leysum úr málum. Eitt skýrt dæmi gæti verið það t.d. að við þurfum að tiltaka sérstaklega hver sjái um vistun gagna og að við á þinginu þurfum að tala um upplýsingakerfi tveggja stofnana sem eiga samskipti úti í samfélaginu, þegar hið opinbera á bara að hafa samræmt upplýsingakerfi og einhverja heildarstefnu um það hvernig viðkvæmum upplýsingum sem skipta máli fyrir grunngerð samfélagsins er miðlað á milli aðila. Fyrst það er Pírati sem situr í forsetastól þá er kannski rétt að nefna hugmyndir sem hafa komið úr þeim herbúðum um gagnastjóra ríkisins, ef ég man rétt, herra forseti. Nei? Að minnsta kosti hefur Smári McCarthy verið með hugmyndir um miðlægan aðila sem sæi um upplýsingakerfi og tækniþróun Stjórnarráðsins og stofnana þess. Ég held að það sé full ástæða til að vekja máls á því og fara að þoka okkur í þá áttina þannig að hver stofnun fyrir sig sé ekki að finna upp hjólið. Þegar kemur að skiptingu verkefna milli stofnana þá skulum við aldrei líta svo á að sú skipting sé meitluð í stein. Ef við tökum þann málaflokk sem við ræðum hér sem snertir skráningu fasteigna þá er allur gangur á því hvernig hann flokkast undir stofnanir í nágrannalöndum okkar. Til að mynda eru Danir með sameiginlega stofnun sem heldur utan um landupplýsingar, sem er hliðstæða Landmælinga Íslands, en þessi stofnun hefur jafnframt á hendi það hlutverk sem fasteignaskrá hefur og er hjá okkur vistuð innan Þjóðskrár Íslands. Ef boðleiðirnar á milli stofnana eru almennilega uppsettar og ganga vel þá á þetta ekki að skipta neinu máli í sjálfu sér. Þá skiptir ekki máli hvar verkefnin eru unnin ef þau eru unnin nokkuð samhent. Reyndin virðist hins vegar vera sú að það skiptir máli þegar málaflokkar falla milli stofnana. Þess vegna tel ég mikilvægt að við vinnum að samræmingu þeirra kerfa þar sem unnið er með grunngerð samfélagsins. Önnur birtingarmynd þessa er sú hugmynd sem kemur alltaf upp þegar ein stofnun lítur svo á að hún sé að vinna verkefni fyrir aðra, þ.e. að stofnanir fari að greiða hver annarri gjald fyrir eitthvað sem við á Alþingi ákveðum að hið opinbera eigi einfaldlega að gera. Gjaldfrjáls miðlun upplýsinga ætti almennt að vera útgangspunkturinn en miðlun á milli ríkisstofnana ætti að vera svo sjálfsögð að þetta samtal ætti ekki að þurfa að eiga sér stað, en þetta kemur reglulega upp. Það þarf vinna í ákveðnum kúltúrbreytingum hjá stofnunum. Kannski þarf að ræða innan ráðuneyta hvort fjármögnunarlíkan stofnana sé of viðkvæmt, hvort hluti af stöðugildi geti vaxið stofnunum í augum við ný verkefni og hvort það sé eitthvað sem megi takast á við þegar kemur að langtímarekstraráætlunum stofnanna. Þetta frumvarp snýst um að Þjóðskrá geti sinnt ákveðnu hlutverki sínu til fulls, því hlutverki að halda utan um leiguverðsskrá. En þó að samþykkt þessa frumvarps dugi væntanlega til þess að stofnunin sinni því hlutverki á fullnægjandi hátt þá kom fram við umfjöllun nefndarinnar að væntanlega væru ríflega 1.000 virðisaukaskattsnúmer að baki þeirri vinnslu sem hér um ræðir, eitthvað fleiri leigusamningar væntanlega af því að það geta verið margir samningar á bak við hvert virðisaukaskattsnúmer. Það er tæplega nema lítill hluti þess leigumarkaðar sem til staðar er og væri hægt að nota til að meta leiguverð í landinu. Þá væri alveg hægt að eyða nokkrum orðum í það, eins og við gerðum í nefndinni, að ræða hvort það hafi jafnvel verið skref aftur á bak að aflétta þeirri skyldu að þinglýsa leigusamningum. Stórum hluta leigusamninga í landinu er ekki þinglýst. Þar með mun þessi skrá, hvort sem við byggjum hana á þeim gögnum sem lágu hjá Þjóðskrá og þóttu ófullnægjandi eða bætum hana með þeim upplýsingum sem ríkisskattstjóri býr yfir, aldrei veita þá heildarsýn sem væri hægt, myndi maður halda, að búa til hér á landi, heildarsýn sem mér finnst ríma betur við framkvæmdina í landi þar sem nær öll skattframtöl eru rafræn og tekur eina til tvær mínútur fyrir einstaklinga að klára. Á sama tíma þarf að selflytja frá ríkisskattstjóra yfir til Þjóðskrár þann litla hluta leigusamninga sem þinglýst hefur verið til þess að það sé hægt að reikna út meðalleiguverð í landinu. Ég held að það sé full ástæða fyrir ráðuneytin að skoða hvort það sé hægt að gera þetta með skilvirkari hætti í framtíðinni og þá jafnframt þannig að við náum skýrari heildarsýn. Eins læddist að mér sú tilfinning við umfjöllun nefndarinnar að ráðuneyti mættu fara að temja sér nýtt verklag þegar kemur að verkefnum sem snerta fleiri en eitt ráðuneyti. Það var augljóslega nokkuð, ég ætla ekki að segja ólík sýn, en það var ekki alveg sameiginlegur skilningur Þjóðskrár og ríkisskattstjóra á því verkefni sem lagt er til í frumvarpinu þegar það kom til afgreiðslu þingsins. En með því að taka utan um málið innan nefndarinnar og láta í rauninni Þjóðskrá bara ræða við ríkisskattstjóra þá náðist lending sem endurspeglast í nefndarálitinu. Þetta hefði mögulega verið hægt að afgreiða á fyrri stigum í ráðuneytum þannig að hingað til Alþingis kæmi fullmótaðra mál. Þetta er til þess að gera lítið og einfalt frumvarp þannig að þessi aukakrókur við umfjöllun nefndarinnar skaðaði ekki neitt en maður getur alveg ímyndað sér að í stærri málum, sérstaklega málum sem snerta fleiri en tvö ráðuneyti, geti þetta örugglega verið fjötur um fót. Þarna þarf að finna betri takt í því að ráðuneyti, án þess að segja stofnunum annarra ráðuneyta fyrir verkum, nái einhverri lendingu í því að skipta verkum milli ráðuneyta. Þá held ég að þessu sé nú lokið hjá mér. Þetta voru þeir örfáu punkta sem mig langaði að koma að. Síðan er ágætt að halda því til haga, eins og hv. framsögumaður nefndarálits gerði, að þetta mál er hluti af stærri umræðu. Líkt og kemur fram í umsögnum bæði Sambands íslenskra sveitarfélaga og Samtaka atvinnulífsins er aðferðafræði við ákvörðun fasteignamats í mótun. Hér er í raun bara verið að festa í sessi verkfæri til þess en við eigum væntanlega ókláraða stærri umræðu um hvað það er sem við viljum nota til að ákvarða matsverðið, hvaða upplýsingar eigi vegast inn í það og hvernig það eigi síðan að hafa áhrif á tekjustofna sveitarfélaga í fyrsta lagi, álagningu á atvinnulífið í öðru lagi og í þriðja lagi fasteignagjöld á almenning. Það var ekki verkefni okkar að hreyfa við því í þessu frumvarpi en ég vænti þess að það samtal muni eiga sér stað í ráðuneytum í framhaldinu.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um skráningu og mat fasteigna. Ég ætla ekki að lengja umræðuna sem neinu nemur, en tek undir þau sjónarmið sem hafa komið fram í ræðum nokkurra þingmanna. Rætt hefur verið lítillega um heildarendurskoðun á lögum um skráningu og mat fasteigna. Ég held að afar mikilvægt sé að við sem þing og löggjafarvald vekjum máls á því og vekjum athygli á því ekki bara gagnvart sjálfum okkur og samfélaginu heldur líka gagnvart sveitarfélögunum að við séum til í það samtal. Við séum tilbúin að taka samtal um hvernig þetta verði gert. Eins og hv. þingmönnum hefur orðið tíðrætt um eru fjölmörg atriði þarna sem skipta máli. Fasteignagjöld, eins og við þekkjum þau í hefðbundnum skilningi, eru samsett úr mörgum þáttum eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á áðan. Þá er það sem í daglegu tali er kallað fasteignaskattsprósentan, sem segir í sumum tilfellum minna en hálfa söguna en í öðrum kannski ríflega. Þannig eru gjöld eins og vatnsgjaldið eða vatnsskattur, holræsagjald og fleiri lóðagjöld og annað þess háttar hluti af því gjaldi og það þarf að taka þetta allt í einu heildarsamhengi. Tilgangur minn með því að koma í ræðustól er fyrst og fremst að vekja athygli á þessu. Þetta mun koma meira og meira inn í umræðuna, hvort það eigi fremur að láta rúmtak fasteigna verða andlag fasteignagjalds en fermetrafjölda, þ.e. í matinu. Það mun koma meira og meira inn í umræðuna hvort lóðagjöld í fasteignamati eigi að koma meira inn í fasteignaskattinn og eigi að hafa meiri áhrif á gjaldtökuna og í einhverjum tilfellum kannski minni. Það hefur komið fram í umræðu að t.d. verðmat á landi, í dreifbýli fyrst og fremst, er stundum algerlega út úr korti við það sem er síðan kaupverð eða söluverð á því sama landi. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, frú forseti. Ég vildi fyrst og fremst vekja athygli á þessu atriði, að því sé flaggað að þingið hafi áhuga á að fá til umræðu heildarlöggjöf um þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég flyt nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála, með síðari breytingum. Frumvarp þetta er samið í dómsmálaráðuneytinu. Með því eru lagðar til breytingar í þá átt að kveða sérstaklega á um réttindi þeirra sem reiða sig á íslenskt táknmál til að njóta þjónustu táknmálstúlka í dómsmálum. Þá er kveðið á um að ríkissjóður greiði kostnað vegna starfa táknmálstúlka í þeim tilvikum sem skýrslugjafi í einkamáli reiðir sig á íslenskt táknmál til samskipta sem og vegna starfa kunnáttumanna sem aðstoða þá sem geta ekki fyllilega haft orðaskipti á mæltu máli eða íslensku táknmáli við skýrslugjöf, en samkvæmt gildandi lögum er það sá sem kallar til slíkan mann sem greiðir þann kostnað. Þá er einnig með frumvarpinu brugðist við dómi Mannréttindadómstóls Evrópu frá 6. desember 2007 í máli Súsönnu Rósar Westlund gegn Íslandi og lagt til að heimilt verði að flytja mál munnlega þegar einkamáli er áfrýjað en gagnaðili tekur ekki til varna. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Þorvald Heiðar Þorsteinsson frá dómsmálaráðuneyti, Heiðdísi Dögg Eiríksdóttur frá Félagi heyrnarlausra ásamt lögfræðingi félagsins, Karólínu Finnbjörnsdóttur, Kristínu Lenu Þorvaldsdóttur frá Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra og Rannveigu Sverrisdóttur og Gauta Kristmannsson frá íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Nefndinni barst umsögn frá dómstólasýslunni sem gerði engar athugasemdir við efni frumvarpsins. Með frumvarpinu eru lagðar til þrenns konar breytingar. Í fyrsta lagi að ríkissjóður greiði þóknun og annan kostnað vegna starfa táknmálstúlks í einkamálum í þeim tilvikum sem skýrslugjafi reiðir sig á íslenskt táknmál til samskipta. Þá er í frumvarpinu lagt til að ríkissjóður greiði jafnframt kostnað vegna starfa kunnáttumanna sem aðstoða þá sem ekki geta fyllilega haft orðaskipti á mæltu máli eða íslensku táknmáli. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á lögum um meðferð sakamála er varða skýrslutökur fyrir dómi og um skýrslutöku hjá lögreglu. Breytingarnar eru í samræmi við þær breytingar sem lagt er til að gera á lögum um meðferð einkamála um störf táknmálstúlka og kunnáttumanna og er ætlað að tryggja að ákvæði lagabálkanna tveggja um þetta efni séu sambærileg og samhljóða að breyttu breytanda. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar sem gera ráð fyrir þeim möguleika að í þeim tilvikum þegar stefndi tekur ekki til varna fyrir Landsrétti eða Hæstarétti Íslands verði mál þrátt fyrir það flutt munnlega. Sú ótvíræða meginregla gildir aftur á móti að slíku máli verður að jafnaði lokið án munnlegs flutnings. Samhljómur var á meðal gesta um að frumvarpið fæli í sér réttarbót fyrir þá sem reiða sig á íslenskt táknmál í dómsmálum. Hins vegar var athygli nefndarinnar vakin á því að taka þyrfti til athugunar greiðslu fyrir táknmálstúlkun í samskiptum réttargæslumanna og verjenda við skjólstæðinga sína, þ.e. að ekki væri tryggð greiðsla fyrir táknmálstúlkun vegna samskipta við undirbúning dómsmála. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að afstaða dómsmálaráðuneytisins sé sú að það mál sé annars eðlis en það sem efni frumvarpsins lýtur að og þurfi nánari athugunar við. Nefndin leggur áherslu á að það er liður í réttlátri málsmeðferð að einstaklingur geti undirbúið sig fyrir dómsmál og telur þess vegna mikilvægt að réttindi þeirra sem reiða sig á íslenskt táknmál verði tryggð í undirbúningi dómsmála. Nefndin tekur þó undir sjónarmið ráðuneytisins um að það mál sé annars eðlis en um það sem hér ræðir en beinir því til dómsmálaráðuneytisins að taka þessi mál til nánari skoðunar. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að almennt þyrfti að endurskoða fyrirkomulag prófa og löggildingu fyrir dómtúlka og skjalaþýðendur. Samhliða slíkri endurskoðun væri æskilegt að endurskoða hvort táknmálstúlkar ættu jafnframt að þreyta próf til að öðlast rétt til að túlka fyrir dómi og þar með að láta táknmálstúlka falla í hóp löggiltra dómtúlka. Í þeirri umfjöllun var nefndinni bent á að samkvæmt 8. gr. reglugerðar um próf og löggildingu fyrir dómtúlka og skjalaþýðendur, nr. 893/2001, er heimilt að veita löggildingu til starfa sem dómtúlkur fyrir heyrnarlausa. Það ákvæði eigi sér þó ekki stoð í lögum um dómtúlka og skjalaþýðendur, nr. 148/2000. Þá kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að með táknmálstúlkum er átt við þá sem hafa lokið að minnsta kosti BA-prófi í táknmálstúlkun. Í samhengi við það var nefndinni bent á að í náminu væri kennd svokölluð samfélagstúlkun á þriðja námsárinu en ekki væri unnið með dómtúlkun sem krefðist töluvert meiri reynslu. Nefndin telur rök hníga til þess að farið verði í endurskoðun löggjafar á þessu sviði sem og fyrirkomulags námskeiða og prófa. Auk þess telur nefndin athugandi hvort setja þurfi skilyrði fyrir táknmálstúlka til að öðlast rétt til að túlka fyrir dómi, en tryggja þarf fagþjónustu við dómskerfið sem og um leið réttaröryggi við meðferð mála fyrir dómi. Að því sögðu beinir nefndin því til dómsmálaráðuneytisins að taka þessi atriði til nánari skoðunar sem og fara yfir álitamál um hvort fyrrnefnd reglugerð eigi sér stoð í lögum. Nefndin leggur til að öllu samanlögðu að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Birgir Ármannsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita sá sem hér stendur, Páll Magnússon, formaður og framsögumaður, Birgir Ármannsson, Gísli Garðarsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Valgerður Sveinsdóttir, Willum Þór Þórsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma inn í þetta mál. Ég byrja á því að rifja það upp að ég sat hér sem varamaður árið 2004 þegar þáverandi hv. þm. Sigurlín Margrét Sigurðardóttir flutti frumvarp um íslenska táknmálið, reyndar þá í annað sinn, og var ég meðflutningsmaður ásamt mörgum öðrum þingmönnum. Mér fannst það mikill heiður að fá að upplifa það að sitja með þingmanni sem nýtir táknmál sem sitt tungumál. Það er auðvitað allt annar veruleiki en við hin búum við. Við höfum svo sem lent í því í gegnum tíðina að túlkaþjónustan hafi ekki verið fullfjármögnuð þegar kemur að ýmsum viðburðum hjá fólki eða varðandi aðstoð sem það þarf á að halda. Í nefndarálitinu segir að ríkissjóður muni greiða þóknun og annan kostnað vegna starfa táknmálstúlka í einkamálum þar sem viðkomandi reiði sig á táknmál til samskipta. Ég veit ekki hvort ég er alveg sammála þeirri nálgun sem fram kemur í frumvarpinu sjálfu og eins í niðurstöðu allsherjar- og menntamálanefndar. Það er alla vega ekki tekið á því og það sagt vera sjálfstætt mál þegar verið er að undirbúa fólk undir skýrslugjöf eða fyrirtöku eða eitthvað slíkt. Ég get ekki skilið að það séu aðskilin mál. Það væri ágætt ef einhver tæki til máls og reifaði það hvers vegna þetta sé hugsað sem annað mál, vegna þess að hluti af því að fara í dómsal eða annað slíkt og fá aðstoð þar er að maður geti undirbúið sig. Ég átta því mig ekki alveg á því af hverju þetta varð niðurstaðan, þ.e. að hafa þetta aðskilið, og finnst það svolítið sérkennilegt. Mér finnst hins vegar margt áhugavert hérna. Lögð er til ný málsgrein sem bætist við 10. gr. þar sem rætt er um störf táknmálstúlka. Þeir eru ekki nefndir í réttarfarslöggjöf okkar. Það er kannski eitt af því sem átti eftir að leiðrétta af því að samhliða því frumvarpi sem ég nefndi áðan og var lagt fram, var lagður fram bandormur sem tók á hinum ýmsu lögum. Kannski hefur eitthvað orðið út undan 7. júlí 2011 þegar lögin urðu að veruleika löngu eftir að frumvarp um málið var fyrst lagt fram. Það var lagt fram töluvert áður. Hv. þm. Svavar Gestsson gerði það líka á sínum tíma. Eins og áður sagði lagði hv. þm. Sigurlín Margrét Sigurðardóttir frumvarpið fram árið 2004, þegar ég fékk að vera með, og einnig einu sinni fyrir þann tíma. Þá er spurning hvort viðmiðið varðandi bandorminn hafi ekki haft verið undir, þ.e. um hversu víðtækt málið þyrfti að vera. En alla vega er hér gerð tilraun til þess að reyna að laga það sem þurfti að laga og gera það sem þarf að gera, sem er mjög gott mál. Mér finnst ágætt að hér sé það rætt að táknmálstúlkar eru ekki löggilt starfsstétt. Auðvitað er rétt að við tökum það sérstaklega fram þegar um dómsmál er að ræða. En þetta fólk sækir sérhæft háskólanám og að það þurfi BA-próf á auðvitað að teljast gott og gilt. Hér er svolítið talað um að táknmálstúlkar séu ekki dómtúlkar, sem er alveg rétt. Það má velta því upp hversu margir þeir eru sem lært hafa táknmálstúlkun, sem ég veit hreinlega ekki, en væri áhugavert að komast að því, því að ég held að við þurfum að fjölga þeim sem það læra. Það skiptir auðvitað máli þegar fjallað er um sérhæfingu að oft felst lögfræðilegt orðfæri í því sem táknmálstúlkar fást við, sem er ekkert endilega kennt í grunnnáminu. Það væri vissulega vert að kanna það í baklandi þeirra hvort ástæða sé til að gera það. En hér er líka eðli máls samkvæmt horft til samnings Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk, sem fullgiltur var 23. september 2016, þar sem tryggja á fötluðu fólki aðgang að réttarkerfinu til jafns við aðra. Á málsmeðferðin þar af leiðandi að lagast að þeirra aðstæðum. Annað sem tekið er fyrir, þar sem talað er um skýrslutöku fyrir dómi, fjallar um skýrslutöku hjá lögreglu. Þar er verið að leggja til breytingu sem kom til vegna dóms Mannréttindadómstólsins í máli Súsönnu Rósar Westlund. Hafði hún ekki verið talin fá réttláta málsmeðferð. Breytingarnar sem hér eru lagðar til eru hugsaðar til að mæta því. Haft var samráð við Félag heyrnarlausra og Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra. Þau vöktu athygli á að kannski ætti að taka til athugunar greiðslur fyrir táknmálstúlkun í samskiptum réttargæslumanna og verjenda við skjólstæðinga sína. Það er það sem ég vitnaði til áðan þegar ég talaði um að mér fyndist það ekki vera annað mál. Mér finnst einhvern veginn ekki hægt að aðgreina þetta tvennt. Ef við sem hér stöndum og tölum, stundum óþarflega mikið, hefðum ekki haft tækifæri til þess að undirbúa okkur með eðlilegum hætti, stæðum við verr að vígi. Mér finnst þetta ákvæði mjög sérstakt af því að það er annars mikil réttarbót sem verið er að gera í frumvarpinu. En mér finnst ekki gengið alla leið eins og þyrfti að gera. Ég sé ekki að þetta gangi upp. Í nefndarálitinu er talað um táknmálstúlkanámið, hvort hægt sé að koma því við að bæta það með tilliti til þess sem hér er undir. Mér fannst gott að sjá að nefndin telur ýmislegt hníga að því að farið verði í endurskoðun löggjafarinnar á þessu sviði, bæði hvað varðar endurskoðun námskeiða og prófa og annars slíks, og svo hvort þeir sem túlka fyrir dómi þurfi að fá einhver tiltekin réttindi t.d. varðandi fagmálið sem þar er undir. En það má svo sem segja að táknmálstúlkar starfi úti um allt með skjólstæðingum sínum og mjög víða er fagmál talað. Þetta getur þó talist talsvert frábrugðið, svona upp á réttaröryggi og annað slíkt. En ég hefði gjarnan viljað sjá að þetta hefði verið haft hér undir og vona að einhver sem á eftir að tala hér geti útskýrt hvers vegna það varð ekki niðurstaðan, vegna þess að á sínum tíma, þegar lögin voru sett árið 2011, var hér fjölmenni á pöllunum af heyrnarskertu og heyrnarlausu fólki sem fagnaði því sérstaklega mikið að þeirra mál væri nú orðið að lögum. Í ljósi þess hversu mikil réttarbót það var og að hafa aðgang að túlkum við ýmsar erfiðar aðstæður í lífi fólks held ég að oft gerum við okkur ekki grein fyrir hlutunum frá A til B eða A til C eða eitthvað. Mér finnst eins og hér vanti hluta úr keðjunni til þess að hún geti virkað að fullu leyti. Hvernig á fólk að undirbúa sig? Á það að þurfa að kaupa sér einhverja aðra þjónustu af einhverjum tilteknum kvóta sem því er úthlutað í einhverja tiltekna sérfræðiþjónustu, sem getur svo orðið til þess ef fólk verður veikt eða eitthvað slíkt getur það ekki fengið þjónustu nema hugsanlega með miklum barningi vegna þess að það er búið með einhvern kvóta? Réttindabarátta heyrnarlausra og heyrnarskertra í þessu máli tók gríðarlega langan tíma. Ég held ekki að bandormurinn hefði annars verið undir hér, en hann var lagður fram af manneskju sem bjó við þær aðstæður að þurfa að nýta sér þessa þjónustu. Forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta neitt lengra. Ég vildi bara koma inn á þetta, því að mér finnst það akkillesarhæll á málinu að þetta skuli ekki vera með.

Virðulegi forseti. Við ræðum nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála og snýr þetta að táknmálstúlkum í dómskerfinu. Ég held að þetta sé gríðarlegt réttlætismál fyrir þann hóp sem hér um ræðir. Átta ár eru frá því að lög um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls voru sett árið 2011. Góðir hlutir gerast hægt og varlega, það er alveg örugglega hægt að segja í þessu máli, komin eru átta ár. Með setningu þeirra laga stigu stjórnvöld stórt skref í átt að bættri stöðu íslensks táknmáls, en lögin ein og sér duga hins vegar ekki til að breyta og bæta stöðu íslensks táknmáls, heldur kalla lögin á áherslubreytingar víða í þjóðfélaginu eins og þetta frumvarp gerir í raun. Í frumvarpinu er lagt til að ríkissjóður greiði þóknun og annan kostnað vegna starfa táknmálstúlks í einkamálum og að ríkissjóður greiði jafnframt kostnað vegna starfa kunnáttumanna sem aðstoða þá sem ekki geta fyllilega haft orðaskipti á mæltu máli eða íslensku táknmáli. Svo eru lagðar til breytingar á lögum um meðferð sakamála er varða skýrslutökur fyrir dómi og um skýrslutöku hjá lögreglu. Breytingarnar eru í samræmi við þær breytingar sem lagt er til að gera á lögum um meðferð einkamála um störf táknmálstúlka og kunnáttumanna og er ætlað að tryggja að ákvæði lagabálkanna tveggja um þetta efni séu sambærileg. Einnig eru lagðar til breytingar sem gera ráð fyrir þeim möguleika að í þeim tilvikum þegar stefndi tekur ekki til varna fyrir Landsrétti eða Hæstarétti Íslands verði mál þrátt fyrir það flutt munnlega. Ég tek undir orð hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur þegar hún talaði um að frumvarpið taki ekki til þess að þessi hópur geti reitt sig á táknmálstúlka fyrr í dómskerfinu við undirbúning á málum. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli. Ég veit ekki af hverju að þessi endi varð út undan. Ég er svolítið hissa á að þetta hafi ekki verið gert jafnhliða og undrast það reyndar. En í greinargerðinni frá dómsmálaráðuneytinu segir að það sé annars eðlis og nýtt frumvarp þurfi kannski að taka á því. Ég veit ekki af hverju má ekki gera það jafnhliða, því að ég held að það sé jafn mikilvægt, ef ekki jafnvel mikilvægara, að taka á þessu á fyrri stigum. Talandi um táknmálstúlka, þetta er mjög viðkvæmur og lítill hópur sem snertir þetta mál, en kannski þarf að styrkja undirstöður þessa máls. Við erum að tala um að íslenskt táknmál var í raun bannað fram til 1980 í lögum, þó að ekki hafi kannski verið farið eftir því. En það kom út frá því að 1920 þróaðist raddmálsstefnan í skóla heyrnarlausra og náði hámarki eftir 1944 þegar allar bendingar og fingrastafrófið var bannað í kennslu barna, en sem betur fer höfum við öðlast þá víðsýni að við skiljum það að íslensk börn og aðstandendur þeirra þurfa að læra þetta alveg frá frumbernsku. Það skiptir gríðarlega miklu máli að komið sé að þessu með snemmtækri íhlutun. Talað er um að þessi hópur sé um 300 manns og síðan eru náttúrlega allir aðstandendur og skólar og slíkt sem margfalda þá tölu. Við höfum líka talað um að táknmálið geti verið gríðarlega mikilvægt fyrir hópa sem missa jafnvel getu til að tala eða missa heyrn, að þeir sem missa heyrn á einhverju stigi á lífsævinni geti tjáð sig áfram með táknmáli. Það eru hópar fólks sem missa þann hæfileika að tala. Ég nefni t.d. MND-sjúklinga eða að talfærin lamist af einhverjum öðrum ástæðum. Þá væri mjög gott að geta leitað í táknmálið. Ég held að það verði alltaf um ókomna tíð þó að tækninni fleygi fram. Talað er um að tvö heyrnarlaus börn fæðist á ári, en síðan er hægt að laga eða bæta aðstöðu þeirra með kuðungsígræðslu sem gerð er og hefur verið stunduð um árabil í Svíþjóð. Reyndar hefur það verið gert hér á landi líka. En ekki er öllum börnum hjálpað með því, eða öllu fólki sem er heyrnarlaust, en það skiptir þó máli. Það þarf samt að styðja við táknmálið. Táknmálið er talað af fólki víða um heim. Oft er talað um að táknmálið sé sjálfsprottið, einhver hafi sest niður og ákveðið að semja táknmál. En það er náttúrlega ekki svo. Táknmálið er reyndar sjálfsprottið má segja, því að við tölum öll frá fæðingu að vissu leyti táknmál í einhverjum skilningi þess orðs og það er svo aðlagað að þörfum hvers og eins. Hvert mál hefur sína sérstöðu eins og bara tungur heimsins. Íslenska táknmálið er eina hefðbundna minnihlutamálið hér á landi en er lögbundið sem íslenskt og um 300 manns líta á það sem sitt móðurmál. Þess vegna skiptir gríðarlega miklu máli að við byggjum undir það í öllu, bæði í þjónustu og réttindum, að réttindi þessa hóps séu undirstrikuð. Ef við tölum um þau lög sem til eru um stöðu íslenskrar tungu þá segir í 8. gr. þeirra laga að þetta sé opinbert mál þessa hóps. „Íslenska er mál Alþingis, dómstóla, stjórnvalda, jafnt ríkis sem sveitarfélaga, skóla á öllum skólastigum og annarra stofnana sem hafa með höndum framkvæmdir og veita almannaþjónustu.“ Þess vegna er þetta frumvarp sem lagt er fram átta árum seinna í beinu framhaldi af þessu. En átta ár langur tími, þannig að ég vona að önnur átta ár þurfi líði ekki áður en fram kemur frumvarp sem segir til um að fólk eigi rétt á táknmálstúlkun fyrr í dómskerfinu. Í 9. gr. þeirra sömu laga segir, með leyfi forseta: „Túlkun og táknmálstúlkun hjá stjórnvöldum. Um rétt til túlkaþjónustu og skyldur dómstóla til að leita aðstoðar túlka og táknmálstúlka fer samkvæmt lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála. Stjórnvöld skulu leitast við að tryggja að sá sem skilur ekki íslensku geti fengið úrlausn erinda sinna og tileinkað sér efni skjala og skilríkja sem skipta hann máli.“ Ég held því að þetta sé mjög mikilvægt fyrir þennan hóp og við þurfum svolítið að skoða bæði umhverfi okkar og lagasetningu hvað þetta varðar, að tryggja þessi réttindi í lagakerfinu hjá okkur, sérstaklega í opinberum stofnunum á öllum stigum, vegna þess að það er löngu viðurkennt sem íslensk tunga. En ég kom aðallega hingað upp til að taka undir frumvarpið og vona að málið nái fram að ganga og vona að það verði sem fyrst að hitt komi í kjölfarið. En að lokum vil ég segja að táknmál skiptir máli og það er töff að tala táknmál.

Forseti. Málið sem við fjöllum um hér er eitt af þeim málum sem lætur kannski ekki mikið yfir sér og fær kannski ekki nægilega mikla athygli í umróti síkvikrar umræðu, en er risastórt mál fyrir þau sem það varðar. Fyrir mann eins og mig, sem getur tjáð sig og skilið án túlkunar það sem fram fer og ég þarf að sækja og ganga eftir í íslenskri stjórnsýslu, getur verið erfitt að setja sig í þau spor að geta það ekki. Og þegar lýtur að því sem á að vera grundvallarréttur okkar og er, þ.e. að sækja rétt okkar fyrir dómi, er náttúrlega gríðarlega mikilvægt að þar hafi allir þá sjálfsögðu þjónustu að geta haft aðgang að túlkun. Það á í raun við, sama hvert móðurmálið er. Í þessu tilfelli erum við að tala um íslenskt táknmál, sem eins og hér hefur komið fram er skilgreint sem móðurmál og er jafn rétthátt íslensku samkvæmt þeim lögum sem sett hafa verið á hinu háa Alþingi. Það er því í raun dálítið sérstakt að við séum að púsla því saman löngu síðar að gera íslenskt táknmál örlítið rétthærra þegar okkur ber samkvæmt lögum að standa þannig að málum að það sé jafn rétthátt íslensku sem tjáningarform í samskiptum manna á milli og óheimilt sé að mismuna fólki eftir því hvort málið það noti. Þetta er ekkert opið fyrir miklum túlkunum, hvorki táknmálstúlkunum né öðrum túlkunum, það er einfaldlega óheimilt að mismuna fólki eftir því hvort málið það notar. Þess vegna er mikið fagnaðarefni að þetta frumvarp skuli koma fram af því að það snertir á þessum grundvallarréttindum. Eitt er að njóta túlkunarinnar, annað er að greiða fyrir hana. Það er gott að íslenska ríkið skuli ætla að greiða kostnað vegna táknmálstúlka sem aðallega eru kallaðir til við meðferð einkamála líkt og við meðferð sakamála. Það getur ekki með nokkru móti talist sanngjarnt að fólk sem reiðir sig á íslenskt táknmál þegar það hefur samskipti við stjórnvöld þurfi sjálft að greiða fyrir túlkun. Þá færum við ekki eftir þeim lögum að mismuna ekki fólki eftir því hvort málið það notar. Ekki myndi ég þurfa í mínum málarekstri leggja út sérstakar greiðslur fyrir túlkun. Þess vegna væri og er mjög óeðlilegt að sá eða sú sem á því þarf að halda þurfi að leggja út fjárhæðir. Eins hefur verið farið ágætlega yfir það hversu mikil réttarbót er fólgin í því að gera ráð fyrir þeim möguleika að einkamál verði flutt munnlega fyrir Landsrétti og Hæstarétti Íslands þrátt fyrir að stefndi taki þar ekki til varna. Eins er komið inn á skýrslutökur fyrir dómi, breytingar á lögum um meðferð sakamála og skýrslutöku hjá lögreglu og einmitt komið að því sem ég minntist á áðan. Svo er ágætt að hafa í huga að hér er verið að bregðast við dómi Mannréttindadómstóls Evrópu og laga íslensk lög að þeim dómi, sem er nokkuð sem við verðum að gera víðar. Nú má flytja mál munnlega, eftir að þetta frumvarp verður vonandi að lögum, þegar stefndi tekur ekki til varna fyrir Landsrétti eða Hæstarétti Íslands. Forseti. Eins og ég sagði í upphafi máls míns hljómar þetta eins og þetta sé ekkert sérstaklega stórt mál, en það er risastórt. Ég verð að segja eins og er að ég er sérstaklega ánægður með þær spurningar sem velt er upp í nefndaráliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar því að þrátt fyrir þá réttarbót og sjálfsögðu mannréttindi sem við erum að færa hér hópi fólks erum við hins vegar ekki að stíga skrefið alveg til fulls. Ég velti þeirri staðreynd upp, forseti, að þrátt fyrir samþykkt þessa frumvarps verður staðan ekki sú að einstaklingar geti undirbúið sig fyrir dómsmál með stuðningi táknmálstúlkunar með greiðslu af hálfu hins opinbera. Ég spyr hvort það samræmist ákvæði laga um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls, nr. 61/2011, sem ég vitnaði í áðan, um að óheimilt sé að mismuna fólki eftir því hvort málið það notar, þ.e. íslenska tungu eða íslenskt táknmál. Hv. allsherjar- og menntamálanefnd hreyfir við þessu og segir, með leyfi forseta: „Nefndin leggur áherslu á að það er liður í réttlátri málsmeðferð að einstaklingur geti undirbúið sig fyrir dómsmál og telur þess vegna mikilvægt að réttindi þeirra sem reiða sig á íslenskt táknmál verði tryggð í undirbúningi dómsmála.“ Þess vegna beinir nefndin því til dómsmálaráðuneytisins að taka þessi mál til nánari skoðunar. Ég tel þetta í raun lágmarksafgreiðslu. Ég er mjög ánægður með að þetta sé reifað í nefndarálitinu, en jafn mikilvægt er að við látum slag standa og höldum áfram með þessi mál. Ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til dáða í því að fylgja þessu eftir, að þetta verði meira en hvatning í nefndaráliti til ráðuneytisins um að taka þessi mál til nánari skoðunar, heldur sýni nefndin frumkvæði og fylgi því eftir hvort sú skoðun hafi farið fram og hvernig henni þá miði. Eins er komið aðeins inn á menntunarkröfur. Hér hefur verið rætt um BA-próf og fleira slíkt. Þegar kemur að dómtúlkun verð ég að lýsa yfir sérstakri ánægju, og nóg var hún áðan, enn meiri ánægju með þetta ágæta álit hv. allsherjar- og menntamálanefndar því hér beinir nefndin því til dómsmálaráðuneytisins að taka til nánari skoðunar þetta fyrirkomulag, þau skilyrði sem sett eru fyrir táknmálstúlka til að öðlast rétt til að túlka fyrir dómi, því að tryggja þarf fagþjónustu við dómskerfið sem og leið réttaröryggi við meðferð mála fyrir dómi. Hér er horft mjög heildstætt á hver vandinn er, ef við samþykkjum að þetta sé vandamál eins og komið hefur fram í gestakomum hjá hv. nefnd, og bent á að það þurfi að skoða fyrirkomulag námskeiða og prófa og skilyrði fyrir táknmálstúlka til að öðlast rétt til að túlka fyrir dómi. Forseti. Ég sýni því fullkominn skilning að það sé ekki hlutverk allsherjar- og menntamálanefndar að fjalla um þetta einstaka mál en rétt að gera akkúrat eins og hún gerir, að beina því til dómsmálaráðuneytis að taka þetta atriði til nánari skoðunar. Þar vil ég aftur ítreka frýjuorð mín til nefndarinnar um að fylgja þeirri skoðun eftir. Við vitum hvernig starf þingmannsins er, við sökkvum okkur ofan í þetta mál þessa stundina og afgreiðum eftir bestu getu. Svo kemur næsta mál næstu stundina. En eftirfylgnin er mikilvæg og ég treysti hv. allsherjar- og menntamálanefnd vel til að fylgja þessu máli eftir. Það hefði verið ánægjulegt að eiga orðastað við hæstv. ráðherra málaflokksins um þessi mál. Ég ætla, forseta, ekki að gera kröfu um að gert verði hlé á umræðunni á meðan kallað verði í hæstv. ráðherra, en áskil mér allan rétt til þess að eiga orðastað við ráðherrann um akkúrat þessi atriði síðar, bæði í frekari umfjöllun um þetta mál, en eins almennt í þingstörfum. Ég ítreka það að þegar við horfum á dagskrá þingsins og skoðum hvaða mál það eru sem eru kannski mikilvægust, þá er það oft þannig að þegar gægst er undir yfirborðið eru það ekki þau mál sem hrópa hvað hæst í fyrirsögnunum sem eru mikilvægust, heldur þau sem breyta lífi þeirra sem um er fjallað í þeim á sem mestan hátt, tryggja réttindi þeirra. Þetta er eitt af þeim málum.

Frú forseti. Ég var ekki viðstaddur afgreiðslu þessa máls úr allsherjar- og menntamálanefnd. Ég lýsi mig að sjálfsögðu fylgjandi því nefndaráliti sem hér hefur verið mælt fyrir. Þetta mál er eitt af mörgu litlu skrefunum sem tekin hafa verið og taka þarf í framhaldinu til að við uppfyllum í alvöru þá skyldu sem hvílir á herðum okkar við það að hafa gert íslenskt táknmál að opinberu máli til jafns við íslensku. Hér er bara tekið á afskaplega þröngum þætti daglegs lífs, og ekki einu sinni daglegs lífs, hér er tekið á þeim þætti þegar fólk fer með mál fyrir dómstóla, þar sem er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að einstaklingar fái túlkun yfir á það tungumál sem þeim er tamast til að geta tryggt rétt sinn. En opinbert tungumál er opinbert á öllu landinu. Því miður er það ekki enn þá reyndin með íslenska táknmálið. Þó að það sé vissulega gleðilegt að við stígum það skref að opna fyrir táknmálstúlkun fyrir dómstólum þurfum við t.d. að vinna í því að döff fólk fái notið tækifæra á vinnumarkaði með því að tryggja túlkun þar. Og eins þurfum við að styrkja stöðu döff fólks í skóla á öllum skólastigum, að þar sé túlkaþjónusta og öll sú þjónusta sem fólk kann að þurfa til að geta náð að lifa lífi til jafns við okkur sem tölum hitt opinbera tungumál landsins. Ég ætlaði rétt að nefna þetta, frú forseti, aðallega til þess að ég gæti sagt litla dæmisögu um það hvernig samfélagið er að þróast. Á þeim stutta tíma sem ég hef átt með hv. þm. Páli Magnússyni í allsherjar- og menntamálanefnd höfum við tekið nokkrum þroska. Það er ekki nema tæpt ár síðan við fengum formann Félags heyrnarlausra, Heiðdísi Dögg Eiríksdóttur, á fund nefndarinnar. Hún bar upp spurningu bréfleiðis til okkar: Pöntuðuð þið ekki örugglega túlk? Nú kom vel á vondan. Alþingi Íslendinga, sem sett hafði þessi lög um íslenska táknmálið sem opinbert mál á Íslandi, hafði ekki pantað túlk. Það vildi svo vel til að Heiðdís var með túlk í nágrenninu og sá gat stokkið til með litlum fyrirvara og túlkað fyrir hana þannig að hún gæti komið á framfæri mikilvægum athugasemdum við þingmál sem var til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd hér á vordögum 2018. Af þessu lærðum við. Þannig að nú er það komið í fast verklag nefndasviðs að þegar gestir eru boðaðir á fundi sem kunna að þurfa einhverja þjónustu til að geta komið sínum sjónarmiðum á framfæri á fullnægjandi hátt, er þess gætt sérstaklega að þjónustan sé fyrir hendi. Þó að við höfum kannski ekki átt okkar bestu stund hér fyrir tæpu ári síðan þá lærðum við af því og höldum áfram, vona ég, að bæta stöðu þeirra sem reiða sig á íslenska táknmálið til að taka þátt í samfélaginu í framtíðinni.

Frú forseti. Mig langar eins og nokkrir aðrir þingmenn að koma aðeins inn á þetta ágæta mál á þeim forsendum að hér virðist við fyrstu sýn vera lítið, einfalt mál að ræða og allt í góðu með það. Mörgum kann að finnast það sjálfsagt mál. Eins og nokkrir hv. þingmenn hafa komið inn á eru öll mál sem eru til þess fallin að bæta réttindi og líf einhverra tiltekinna einstaklinga a.m.k. í mínum huga afar mikilvæg. Hér er í rauninni verið að taka eitt lítið skref í framhaldi af þeirri risastóru og mikilvægu ákvörðun sem tekin var 27. maí 2011 þegar táknmál var gert að opinberu máli á Íslandi og þar með ákveðið með formlegum hætti að þeir sem tala þetta mál sem sitt móðurmál og nota það sem sitt aðaltjáningartæki, eigi sama rétt og við hin á að beita því og nota í öllum sínum samskiptum. Í lögunum frá 2011 er hins vegar ekkert komið inn á, alla vega ekki með beinum hætti þó að vísu sé það aðeins nefnt í nefndarálitinu, hvernig eigi síðan að hnýta alla endana, sem fylgja að sjálfsögðu þegar mál eins og þetta eru borin upp. Og það er kannski einn af þeim endum sem hnýttur er hér. Það má kannski til sanns vegar færa, og ég velti því svolítið fyrir mér, hvort í leiðinni hefði átt að ræða það sérstaklega hvort það sama eigi ekki að gilda þegar um er að ræða flutning mála fyrir dómi á táknmáli. Því að við skulum, ágætu þingmenn, ekkert útiloka að til þess geti komið að við sem erum heyrandi og við sem notum íslenskuna, íslenskt talmál sem okkar móðurmál, getum þurft á túlkun að halda þegar að því kemur, sem verður vonandi einhvern tímann, að lögmaður fyrir einhverju dómstiginu kjósi að flytja mál sitt á táknmáli. Þá þarf að gera ráð fyrir því. Þá þarf að vera búið að hugsa fyrir þeim möguleika í dómnum og getur verið mikilvægt að tekin séu af öll tvímæli í lagatexta um það. Það má kannski segja að það væri þá næsta örskref í þessu máli. Frú forseti. Jafn lítið og málið virðist vera er það samt mjög mikilvægt réttindamál. Það er mjög mikilvægt að þeir sem nota táknmál hafi þessi réttindi. Og það er mikilvægt í þessu heildarsamhengi að við lítum á réttindi fólks með fatlanir sem jafn sjálfsögð og réttindi okkar hinna og að við sem samfélag tökum á því að skilja það og skilja í alvöru af hverju það skiptir máli. Það er í rauninni mjög mikilvægt. Með því búum við í rauninni til samfélag margbreytileikans. Með því raungerum við þá tilfinningu okkar margra, ég ætla að leyfa mér að segja: vonandi flestra, að samfélag okkar eigi að vera fyrir okkur öll, að það eigi að vera aðgengilegt fyrir alla og að allir þættir samfélagsins eigi að vera fyrir alla. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það sem verið hefur í umræðunni að undanförnu, þ.e. mikilvægi dómstólanna sem einnar af stoðum ríkisvaldsins. Í því tilliti verður enn þá mikilvægara að allir þegnar landsins geti treyst því að þeir geti nálgast dómstólana á jafn fullnægjandi hátt og kostur er. Það er ánægjulegt að heyra það sem fram kom í máli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar áðan, að nefndasvið Alþingis hafi nú tekið þá stefnumótandi ákvörðun að þegar döff fólk þarf að koma fyrir nefndir eða aðrir einstaklingar sem kjósa að nota táknmál, sé tryggt að þau eigi kost á túlkun. Það er í því ljósi sem ég vil skoða þetta mál og það er í því ljósi sem ég vil lýsa yfir sérstakri ánægju með þetta mál. Ég var svo heppinn að geta tekið þátt í umræðunni um táknmál sem móðurmál hér fyrir að verða átta árum síðan. Það er mjög eftirminnilegt að hafa verið í þingsal á þeim tíma þegar þingpallar voru fullir af áhugasömu fólki sem sýndi á þeim tíma ánægju sína í verki - ekki með því að klappa eða hafa uppi hróp og köll, heldur með því að klappa á þann táknræna hátt sem döff fólk gerir, þ.e. að lyfta höndum og snúa þeim ótt og títt með útréttum fingrum. Þetta var alla vega í mínum huga afar eftirminnilegt að verða vitni að því. Hér erum við enn að stíga eitt skref í réttindabaráttu þessara þegna og er það vel.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 63/2018 sem mælir fyrir um að tvær reglugerðir Evrópusambandsins verði felldar inn í EES-samninginn. Í reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 2016/438 er kveðið á um nánari útfærslu á ákvæðum gildandi tilskipunar Evrópusambandsins um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum að því er varðar verðbréfasjóði. Þannig er kveðið á um hvað eigi að koma fram í skriflegum samningi milli vörsluaðila og rekstrarfélags verðbréfasjóðs eða verðbréfasjóðs. Jafnframt er kveðið nánar á um hlutverk vörsluaðila. Þá er kveðið á um eftirlitsferla vegna útvistunar ákveðinna verkefna vörsluaðila til þriðja aðila. Loks er fjallað nánar um ábyrgð vörsluaðila. Í reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 2016/1212 er einnig kveðið á um nánari útfærslu á ákvæðum gildandi tilskipun Evrópusambandsins varðandi verðbréfasjóði. Í henni er útlistað hvaða ferlar skuli viðhafðir við að veita upplýsingar varðandi eftirlit með verðbréfasjóðum innan aðildarríkja ESB. Reglugerðin hefur jafnframt að geyma stöðluð form um hvernig slíkar upplýsingar skuli sendar. Umræddar reglugerðir fela í sér nánari útfærslu á ákvæðum tilskipunar sambandsins um verðbréfasjóði. Fyrirhugað er að innleiða ákvæði þeirrar tilskipunar með breytingu á lögum nr. 128/2011, um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði og er stefnt að því að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fram frumvarp þess efnis á næsta löggjafarþingi. Gert er ráð fyrir að umræddar reglugerðir verði innleiddar með setningu reglugerða í kjölfar samþykkis þess frumvarps. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 20/2018 sem mælir fyrir um að tvær tilskipanir Evrópuþingsins og ráðsins á sviði fjármálaþjónustu verði teknar upp í EES-samninginn. Með tilskipun 2013/14/ESB eru gerðar breytingar á þremur tilskipunum á sviði sjóða. Það er tilskipunin um starfstengda eftirlaunasjóði, verðbréfasjóði og um rekstraraðila sérhæfðra sjóða. Tilskipunin kveður á um breyttar reglur hvað varðar notkun lánshæfismata hjá sjóðunum. Markmiðið með breytingunum er að sporna gegn oftrausti á lánshæfismati og þar með auka gæði fjárfestinga þeirra. Með tilskipun 2014/91/ESB eru gerðar breytingar á gildandi tilskipun um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum að því er varðar verðbréfasjóði. Tilskipuninni er ætlað að bæta upp þá veikleika sem komu í ljós í regluverki um lífeyrissjóði sem leitt hafa til eignataps fyrir fjárfesta. Með tilskipuninni er leitast við að auka öryggi fjárfesta verðbréfasjóða með þrenns konar hætti. Í fyrsta lagi með því að skýra ákvæði um hlutverk og ábyrgð vörsluaðila, í öðru lagi með setningu nýrra reglna um starfskjarakerfi lykilstarfsmanna og í þriðja lagi með samræmingu á lágmarksvaldheimildum eftirlitsaðila. Innleiðing fyrrnefndrar tilskipunar kallar á lagabreytingar hér á landi. Gert er ráð fyrir að þær verði innleiddar með breytingum á lögum nr. 128/2011, um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði, auk afleiddra breytinga. Stefnt er að því að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fram frumvarp þess efnis á haustþingi 2019. Virðulegur forseti. Ég legg til að að lokinni umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 64/2018. Í ákvörðuninni er mælt fyrir um að fjórar reglugerðir Evrópusambandsins sem varða evrópska áhættufjármagnssjóði og evrópska félagslega framtakssjóði verði felldar inn í EES-samninginn. Þar sem lagastoð var ekki fyrir hendi fyrir framangreindum gerðum var umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar tekin af sameiginlegu EES-nefndinni með stjórnskipulegum fyrirvara af Íslands hálfu. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB), nr. 345/2013, hefur að geyma sameiginlegt regluverk um evrópska áhættufjármagnssjóði og rekstraraðila þeirra. Í gerðinni er kveðið á um þau skilyrði sem uppfylla þarf til þess að unnt sé að markaðssetja sjóð sem evrópskan áhættufjármagnssjóð. Tilgangur reglugerðarinnar er að stuðla að vexti og nýsköpun lítilla og meðalstórra fyrirtækja á Evrópska efnahagssvæðinu. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 346/2013 hefur að geyma sameiginlegt regluverk um evrópska félagslega framtakssjóði og rekstraraðila þeirra. Í gerðinni kveðið á um þau skilyrði sem uppfylla þarf til að unnt sé að markaðssetja sjóð sem evrópskan félagslegan framtakssjóð. Tilgangur reglugerðirnar er öðru fremur sá að auðvelda fjárfestum sem vilja fjárfesta í fyrirtækjum með félagsleg markmið að finna og velja evrópska félagslega framtakssjóði. Jafnframt að auðvelda fyrirtækjum með félagsleg markmið að sækja sér fjármagn á Evrópska efnahagssvæðinu. Í reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 593/2014 og 594/2014 er síðan kveðið á um nánari útfærslu á tveim fyrrnefndu reglugerðinni. Þar er m.a. mælt fyrir um á hvaða formi tilkynningar eftirlitsstjórnvalds skuli vera. Innleiðing umræddra fjögurra reglugerða kallar á lagabreytingar hér á landi. Stefnt er að því að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fram frumvörp til innleiðingar gerðanna á komandi löggjafarþingi. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Það hefur gjarnan verið sagt um okkur þingmenn að við tölum of lítið í EES-málum og látum þau okkur litlu varða. Þau renni svolítið  Það sem mér þykir í þessu tiltekna máli vera ástæða til að vekja aðeins athygli á er að talað er um tvenns konar sjóði sem þessi reglugerð nær yfir, þar sem annars vegar er verið að tala um EuVECA, eins og hún heitir, og geymir sameiginlegt regluverk um ákveðna tegund sjóða, þ.e. evrópska áhættufjármagnssjóði, og rekstraraðila þeirra. Í gerðinni er kveðið á um þau skilyrði sem uppfylla þarf til þess að unnt sé að markaðssetja slíkan sjóð. Hér er sagt að þau skilyrði varði m.a. samsetningu eignasafns, þ.e. fjárfestingarheimildir sjóðanna, hæf fjárfestingarmarkmið þeirra, fjárfestingartæki sem þeim er heimilt að beita og flokka fjárfesta sem eru hæfir til að fjárfesta í þeim samkvæmt samræmdum reglum á innri markaðnum. Tilgangur reglugerðarinnar sé að stuðla að vexti og nýsköpun lítilla og meðalstórra fyrirtækja á Evrópska efnahagssvæðinu. Það hefur kannski oft heyrst úr munni Vinstri grænna að allt sem lýtur að litlum og meðalstórum fyrirtækjum og nýsköpun sé eitthvað sem við höfum talað fyrir. Ég held að það eigi hér við líka varðandi fjármögnun þessara fyrirtækja þegar þau eru á sinni upphaflegu vegferð. Hins vegar er í fjórðu reglugerðinni, sem heitir EuSEF, talað um félagslega framtakssjóði. Þar er svo sem það sama undir, þ.e. þetta sameiginlega regluverk. Þar er verið að tala um samsetningu eignasafnsins, þ.e. fjárfestingarheimildir sjóðanna, og markmið eins og í hinu. Talað er um að tilgangurinn sé að auðvelda fjárfestum sem vilja fjárfesta í fyrirtækjum með félagsleg markmið og hægt sé þá að velja evrópska félagslega framtakssjóði. Og að þau fyrirtæki sem starfa samkvæmt slíkum markmiðum geti sótt sér fjármagn á Evrópska efnahagssvæðið. Mér finnst þetta vera mjög jákvætt mál og mér sýnist að hér sé verið að gera þeim fyrirtækjum auðveldara fyrir að geta sótt sér fjármuni sérstaklega í árdaga þess að fyrirtæki eru stofnuð. Síðan er líka rætt um Evrópsku verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunina þar sem talað er um skyldu stjórnvaldsins sem hefur með eftirlit að gera og annað slíkt. Ég vildi bara rétt aðeins koma inn á þetta mál, ekki síst í ljósi þeirrar umræðu sem ég var í í útvarpinu um daginn þar sem talað var um það að við létum þessi mál okkur litlu skipta. Ef þetta gengur eftir finnst mér jákvætt að sjá að ef við innleiðum þetta gefist íslenskum aðilum kostur á að starfrækja og markaðssetja slíka sjóði sem við höfum ekki tækifæri til að gera í dag, en á sama tíma gefist aðilum innan okkar sameiginlega Evrópska efnahagssvæðis tækifæri á að gera slíkt hið sama. Virðulegur forseti. Ég vildi rétt aðeins drepa á þessu máli af því að ég tel að þetta sé verulega gott mál.

Frú forseti. Ég vildi höggva í sömu knérunn og hv. þingmaður, samflokksmaður minn og félagi, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, varðandi það sem fram kemur í þingsályktunartillögunni um félagslega framtakssjóði. Eins og vanalega þegar hæstv. utanríkisráðherra mætir í þingsal til að mæla fyrir innleiðingum og tilskipunum EES-samningsins er það mál af hinu góða. Líkt og flokkssystir mín tel ég þetta ákvæði, reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 346/2013, um evrópska félagslega framtakssjóði, mjög góða. Það hefði verið ágætt að fá fram hvernig hæstv. utanríkisráðherra sér fyrir sér áhrif þessa góða máls. En eins og hæstv. ráðherra boðaði munu þær innleiðingar kalla á frumvörp frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til innleiðingar á reglugerðunum. Við getum búist við því á löggjafarþingi 2019–2020. Eins og fram kom í máli þingmannsins á undan mér horfum við fram á að hér er um ákveðna tegund sjóða að ræða, evrópska félagslega framtakssjóði og rekstraraðila þeirra, þar sem kveðið er á um þau skilyrði sem uppfylla þarf til að unnt sé að markaðssetja sjóð sem svonefndan EuVECA-sjóð eða evrópskan félagslegan framtakssjóð. Líkt og segir hér, með leyfi forseta, varða þau skilyrði annars vegar: „samsetningu eignasafns, þ.e. fjárfestingarheimildir sjóðanna, hæf fjárfestingarmarkmið þeirra, fjárfestingartæki sem þeim er heimilt að beita og flokka fjárfesta sem eru hæfir til að fjárfesta í þeim samkvæmt samræmdum reglum á innri markaðnum.“ Tilgangur reglugerðarinnar er, eins og fram hefur komið, að auðvelda fjárfestum sem vilja fjárfesta í fyrirtækjum með félagsleg markmið að finna og velja evrópska félagslega framtakssjóði og jafnframt að auðvelda fyrirtækjum með félagsleg markmið að sækja sér fjármögnun á Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta er af hinu góða og í takt við þá þróun sem við höfum séð þegar kemur að samfélagslegri ábyrgð fyrirtækja og lífeyrissjóða, sem heldur betur þarf að taka í gagnið og auka til muna á Íslandi. Ég veit að stjórnir íslenskra lífeyrissjóða hafa verið að skoða það ítarlega og vel. Ég held líka að segja megi um þær reglugerðir að þær gefi okkur hér á landi einstakt tækifæri til að útfæra markmið og reglugerðir enn frekar í því frumvarpi sem verður lagt fram, einmitt þau markmið sem sjóðir þurfa að setja sér þegar kemur að svokölluðum félagslegum framtakssjóðum. Það væri ágætt að fá einhverjar vísbendingar um það hvernig hæstv. utanríkisráðherra sér þetta fyrir sér. Þegar kemur að því að taka upp gerðir hefur Ísland, eins og kemur fram í inngangi málsins, á tímabilinu 1994–2016 aðeins tekið upp 13,4% þeirra gerða sem ESB samþykkti á því tímabili. Það hefði sannarlega verið gott að vera löngu búin að taka reglugerðina frá 2013 upp í íslenskan lagabálk því að þetta er af hinu góða og hið besta mál. Ég vil nota tækifærið til að hvetja hæstv. utanríkisráðherra til dáða og koma með fleiri reglugerðir og þingsályktunartillögur inn á okkar borð því að yfirleitt má segja, og að ég held fullyrða, að flestar ef ekki allar eru til þess að bæta íslenskt lagaverk, eins og EES-samningurinn hefur gert fyrir íslenskt samfélag.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 21/2019, um breytingu á IX. viðauka, og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2015/751, er varðar milligjöld fyrir kortatengdar greiðslur. Með reglugerð nr. 2015/751 er kveðið á um hámark á milligjöld sem færsluhirðar greiða kortaútgefendum vegna notkunar neytendagreiðslukorta, þ.e. 0,2% af fjárhæð greiðslu vegna debetkorta og 0,3% vegna kreditkorta. Auk þess er í reglugerðinni kveðið á um bann við svæðisbundnum takmörkunum í leyfissamningum eða í reglum um greiðslukortakerfi og mælt fyrir um aðskilnað greiðslukortakerfa og vinnsluaðila. Einnig eru aukin úrræði korthafa og söluaðila til að ákveða greiðslumáta, sundurliðun þjónustugjalda færsluhirða og upplýsingagjöf færsluhirða til söluaðila. Reglugerðinni er ætlað að lækka kostnað söluaðila og neytenda, bæta samkeppni og stuðla að samþættingu greiðslukortamarkaða þvert á landamæri innan Evrópu. Innleiðing reglugerðar nr. 2015/751 kallar á lagabreytingar hér á landi og mælti fjármála- og efnahagsráðherra nýverið fyrir frumvarpi til laga um milligjöld fyrir kortatengdar greiðslur til innleiðingar á gerðinni. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni umræðu verði tillögu þessari vísað til hæstv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Þegar maður fer af stað þá hættir maður ekki. Það getur alveg endað þannig. En þetta mál finnst mér afskaplega áhugavert, ekki síst í ljósi þess að fyrr í dag vorum við að ræða neytendamál. Þetta er ekkert annað en alvöruneytendamál, þ.e. um greiðslur sem við þurfum og höfum þurft að inna af hendi, milligjöld fyrir kortin okkar sem við erum alltaf að nota. Það er verið að setja ákveðið hámark á milligjöld sem færsluhirðar greiða kortaútgefendum vegna notkunar slíkra korta og eru þau mismunandi, ýmist 0,2% eða 0,3% vegna kreditkorta. Einnig er kveðið á um bann við svæðisbundnum takmörkunum, bæði í samningum og kortakerfinu. Það sem er ekki síður mikilvægt er að aðgreina á í sundur greiðslukortakerfin og vinnsluaðilana og er mælt fyrir um aukin úrræði bæði korthafa og söluaðila til að ákveða greiðslumáta, sundurliðun þjónustgjalda færsluhirða og upplýsingagjöf þeirra til söluaðila. Þetta er fyrst og fremst til að lækka kostnað, bæði þeirra sem selja vöruna og okkar neytenda. Þetta á að stuðla að samþættingu og bæta sanngirni greiðslukortamarkaða þvert á landamæri innan Evrópu. Ég held að við þekkjum það öll að borga óhófleg gjöld fyrir notkun okkar í bankakerfinu, hvort sem það er rafrænt á netinu eða tengt kortafærslum, hvort sem við erum úti í heimi eða hérna heima, það skiptir ekki máli. Ég held að allt sem snúi að því að stýra því regluverki í átt til lækkunar á þeim kostnaði sem hér er undir skipti verulegu máli fyrir neytendur. Þetta hefur ítrekað verið kallað á og er vonandi eitt af því sem verður undir þegar neytendalöggjöfin eða stefnan í neytendamálum kemur úr ráðuneyti iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Þetta er lagastoð sem ég held að almenningur komi til með að fagna og verður vonandi lyft. Fjármálaráðherra er búinn að leggja fram frumvarp til að innleiða gerð um hámark á milligjöldum. Ég held að bankakerfið hafi verið gagnrýnt fyrir alls konar gjöld. Við þyrftum vita hvort það væru fleiri gerðir sem gætu hjálpað okkur í því að koma böndum á bæði ósýnileg og sýnileg gjöld sem við greiðum fyrir þá margvíslegu þjónustu sem við nýtum okkur í kerfinu. En það er eins með þetta og málið á undan, ég ætlaði rétt aðeins að nefna það. Mér finnst slík mál oft mjög tæknileg og þannig að fólk nennir ekki að lesa þau, finnst þau of flókin og torskilin, sem þau eru. Það er gjarnan þannig með EES-málin að þau eru mjög torskilin og það þarf mikinn lestur til að komast í gegnum þau. En þetta er einfalt og gott mál.

Frú forseti. Það fór aldrei svo að ég sæi ekki ástæðu til að tala í EES-máli eins og þessu. Það er ekki af tilviljun heldur vegna þess, eins og bæði hæstv. ráðherra og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir komu inn á áðan, að mál því tengt er nú þegar til umfjöllunar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og hefur raunar þegar verið fjallað aðeins um það þar. Þetta er nefnilega dálítið mikið og stórt neytendamál sem er á ferðinni. Til að setja það í samhengi fyrir hv. þingmenn kemur fram í greinargerðinni með lagafrumvarpinu að þær greiðslur sem þarna eru undir nemi líklega um 2,1 milljarði á ári, þ.e. þau gjöld sem neytendur greiða, milligjöld fyrir kortatengdar greiðslur. Þetta er upphæðin. Nú liggur fyrir þinginu frumvarp til laga um milligjöld fyrir kortatengdar greiðslur. Þar er gert ráð fyrir að slíkar greiðslur verði lækkaðar umtalsvert og að kostnaður neytenda samkvæmt því frumvarpi lækki umtalsvert, um ríflega 1 milljarð kr. Í því samhengi að heildarkortagreiðslur innan lands, kortavelta innan lands, námu rúmlega 350 milljörðum á síðasta ári kynni einhver að segja að 1 milljarður breytti þeirri mynd ekki stórkostlega. Engu að síður er þetta umtalsverð upphæð og einhvers staðar segir að molar séu líka brauð. Þetta eru ekki peningar sem menn tína upp af götunni og þess vegna held ég að þetta mál sé ljómandi gott. Það er gott að við skulum vera að stíga þau skref hérna. Eins og þingmönnum er kunnugt um hreyfa menn sig orðið varla, alla vega ekki á venjulegum degi, öðruvísi en að taka upp annaðhvort kredit- eða debetkort og ef þeir gera það ekki má gera ráð fyrir að stór hluti af daglegu lífi þeirra fari í gegnum kreditkortafærslur á bankareikningum þeirra, sem eru líka andlag greiðslna sem þarna er undir. Þetta hefur því áhrif á alla neytendur og skiptir í því sambandi mjög miklu máli. Það er mikilvægt fyrir neytendur að hafa tilfinningu fyrir því að stjórnvöld komi þeim til varnar, skulum við segja, að stjórnvöld séu að reyna að bæta stöðu þeirra. Það er sérstaklega gleðilegt að innleiðing þeirrar EES-gerðar sem um ræðir sé skref í þá átt. Þetta er mál sem nánast allir neytendur munu finna á eigin skinni. Þótt það mætti reikna sig niður á að þetta sé kannski ekki há upphæð á hvert íslenskt heimili er samt um að ræða töluverða peninga og gott mál að það skuli koma til umræðu . Ég vona að hv. utanríkismálanefnd, sem ég sé að hér í salnum eru nokkrir fulltrúar úr, muni afgreiða þetta mál fljótt og vel og koma því aftur til þingsins þannig að við getum afgreitt það.

Virðulegur forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 18/2019 sem mælir fyrir um að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 909/2014, er varðar bætt verðbréfauppgjör í Evrópusambandinu og verðbréfamiðstöðvar, verði felld inn í EES-samninginn. Umrædd reglugerð, nr. 909/2014, hefur að geyma reglur um bætt verðbréfauppgjör og samræmir kröfur sem gerðar eru til verðbréfamiðstöðva. Kveðið er á um að verðbréf skuli jafnan vera á rafrænu formi og að verðbréfauppgjör skuli fara fram á samræmdan hátt á innri markaðnum. Þá er kveðið á um auknar skyldur verðbréfamiðstöðva til að tryggja og hafa eftirlit með uppgjörum og að tryggja að uppgjör skili sér. Með reglugerðinni eru einnig samræmdar kröfur verðbréfamiðstöðvar sem reka verðbréfauppgjörskerfi. Starfandi verðbréfamiðstöðvar munu þurfa að sækja um nýtt starfsleyfi og geta boðið þjónustu sína yfir landamæri innan EES-svæðisins. Innleiðing reglugerðar nr. 909/2014 kallar á lagabreytingar hér á landi. Fyrirhugað er að fjármála- og efnahagsráðherra muni á yfirstandandi löggjafarþingi leggja fram lagafrumvarp til innleiðingar á gerðinni. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni umræðu verði tillögu þessari vísað til hæstv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Ég vil að sjálfsögðu þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ræðu hans um þessa tilskipun sem fjallar um fjármálaþjónustu og staðfestir ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Eins og svo oft áður þegar utanríkisráðherra kemur hingað í þingsal til að mæla fyrir þingsályktunartillögum sem varða upptöku reglugerða EES-samningsins er um að ræða mjög góð mál og þau varða oft og tíðum fjármálakerfið og efnahagslífið. Það er gott og vel. Hér er um að ræða reglur um bætt verðbréfauppgjör, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra, sem samræma kröfur sem gerðar eru til verðbréfamiðstöðva. Einnig er kveðið á um að verðbréf skuli jafnan vera á rafrænu formi og að verðbréfauppgjör skuli fara fram á samræmdan hátt á innri markaðnum. Þá er einnig kveðið á um aukna skyldu verðbréfamiðstöðva til að tryggja og hafa eftirlit með uppgjörum og að tryggja að uppgjör skili sér. Þetta sem kemur fram í 3. kafla greinargerðarinnar og kom fram í máli hæstv. ráðherra sýnir svart á hvítu að með upptöku EES-samningsins og öllu því sem fylgir þeim samningi erum við að gera gríðarlega góðar bætur á lagalegu umhverfi, sér í lagi fjármálakerfisins. Það hefur einmitt hjálpað íslensku samfélagi á fæturna eftir efnahagshrunið 2008/2009. Mig langar líka að vitna í ræðu hæstv. ráðherra sem hann hélt nýlega á morgunfundi utanríkisráðuneytisins, Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Íslands, um EES-samstarfið. Þar kom fram hjá ráðherra að EES-samningurinn felur í sér nánast óheftan aðgang að einum stærsta markaði heims. Hann felur í sér að íslensk fyrirtæki keppa á jafnræðisgrundvelli við evrópsk fyrirtæki. Hann felur í sér niðurfellingu tolla og afnám tæknilegra viðskiptahindrana og hann felur í sér að Íslendingar geti búið og unnið hvar sem er á EES-svæðinu. Eins og ég minntist á í upphafi máls míns er um að ræða bætingu á lagalegu umhverfi og sér í lagi kannski síðustu árin þegar við höfum þurft heldur betur að bæta og staga umgjörð fjármálakerfisins. Ég er ekkert svo viss um að við hefðum haft frumkvæði að því sjálf að koma fram með frumvarp um að bæta verðbréfauppgjör og samræma kröfur sem gerðar eru til verðbréfamiðstöðva, verðbréf séu á rafrænu formi o.s.frv. Ekki er ég þar með að gera lítið úr okkur þingmönnum hér þegar kemur að þekkingu og reynslu af verðbréfamiðstöðvum eða innsýn okkar í þann heim eða vilja okkar til að bæta lagaumgjörð fjármálakerfisins og verðbréfamarkaða. En það er fyllilega ljóst að EES-samningurinn hefur gert að verkum að við stöndum jafnfætis á við þau lönd sem við viljum bera okkur saman við. Við stöndum jafnfætis þegar kemur að þeim kröfum sem gerðar eru til fjármálakerfisins og við stöndum styrkum fótum þegar reynt hefur á það að styrkja okkar fjármálakerfi, verðbréfamiðstöðvar og umgjörð og lagalegan ramma fjármálakerfisins. Þá höfum við sannarlega notið liðsinnis EES-samningsins í þeirri vinnu. Þó svo að, eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni, manni finnist oft eins og það taki svolítinn tíma frá því að reglugerðirnar hafa verið samþykktar og þangað til að við innleiðum þær í okkar lög er þetta nú heldur betur vel af sér vikið hjá okkur. En við þurfum að gera betur. Við þurfum að gera betur í því að leiða inn fleiri reglugerðir, fleiri mál. Eins og við höfum kannski rætt oft og iðulega í þingsal þurfum við líka að gera betur í hagsmunagæslu okkar á fyrri stigum þegar kemur að innleiðingum og reglugerðum sem tengjast EES-samningnum. Ég veit að hæstv. utanríkisráðherra er með í liði þegar kemur að því og þetta er af hinu góða. Ég fagna öllum þessum reglugerðum og innleiðingum sem hæstv. ráðherra mælir hér fyrir.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2017/1129 er varðar lýsingar sem birta skal við útboð verðbréfa á almennum markaði eða þegar þau eru tekin til viðskipta. Ekki er enn búið að taka umrædda reglugerð nr. 2017/1129 upp í EES-samninginn, en stefnt er að því að það verði gert á næstu vikum. Um er að ræða reglugerð sem kemur í stað núgildandi regluverks ESB um lýsingar. Með hugtakinu lýsingar er átt við skjöl sem gefin eru út vegna útboðs verðbréfa eða töku verðbréfa til viðskipta á verðbréfamarkaði. Í reglugerðinni er m.a. kveðið á um kerfi tilkynninga eftirlitsstjórnvalda á staðfestum lýsingum til annarra eftirlitsstjórnvalda innan ESB vegna viðskipta yfir landamæri. Ef ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar hefur ekki tekið gildi þegar umrædd reglugerð tekur gildi innan ESB, sem verður þann 21. júlí 2019, geta kauphallir í öðrum ríkjum neitað að taka við staðfestum lýsingum frá EES/EFTA-ríkjunum. Þær aðstæður geta leitt til óvissu og aukins kostnaðar fyrir útgefendur og heft aðgengi þeirra að fjármagni og þannig skaðað hagsmuni EES/EFTA-ríkjanna. Efnahagslegir hagsmunir EES/EFTA-ríkjanna, þó einkum Noregs og Liechtensteins, knýja því á um að reglugerðin geti tekið gildi á sama tíma í EES-ríkjunum og hún gerir ríkjum ESB. Til að svo megi verða þarf að tryggja að annaðhvort verði ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um upptöku gerðarinnar í EES-samninginn tekin án stjórnskipulegs fyrirvara af Íslands hálfu eða, ef ákvörðun verður tekin með slíkum fyrirvara, að tilkynnt verði um afléttingu hans nægilega snemma til að ákvörðunin hafi öðlast gildi þegar reglugerðin tekur gildi í ríkjum ESB. Með öðrum orðum felur samþykkt þingsályktunartillögunnar eftirfarandi í sér: Annars vegar: Verði þingsályktunartillagan samþykkt áður en umrædd ákvörðun er tekin í sameiginlegu EES-nefndinni verður stjórnvöldum heimilt að samþykkja ákvörðunina án stjórnskipulegs fyrirvara. Hins vegar: Verði þingsályktunartillagan samþykkt eftir að umrædd ákvörðun er tekin í sameiginlegu EES-nefndinni með stjórnskipulegum fyrirvara verður stjórnvöldum heimilt að aflétta þeim stjórnskipulega fyrirvara. Hvað innleiðinguna á Íslandi varðar er fyrirhugað að fjármála- og efnahagsráðherra leggi á næsta löggjafarþingi fram lagafrumvarp til innleiðingar á gerðinni. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni umræðu verði tillögu þessari vísað til hæstv. utanríkismálanefndar.

Herra forseti. Stundum er sagt að dropinn holi steininn. Það má kannski segja sem svo að nú þegar við fjöllum um þetta svokallaða áfengisfrumvarp einu sinni enn freistist maður til að horfa á þá mynd. En ekki er allt sem sýnist í þeirri mynd vegna þess að kannanir og umsagnir, greinaskrif og fleira, sýna að fagfólk, heilbrigðisstofnanir, ýmiss konar samtök, ráðuneyti og fleiri aðilar eru mótfallin leiðinni sem frumvarpið boðar. Ég myndi segja: meiri hluti almennings sömuleiðis. Þannig að dropinn holar steininn, já. En svo vill til, ef við höldum okkur þá myndlíkingu, að steinninn stækkar í sífellu. Andstaðan við þessa leið vex. Það eru æ fleiri sem vilja óbreytta stöðu áfengissölu í landinu. Hér takast á tvær andstæður í þessu efni. Önnur snýst um forvarnir og lýðheilsu og áhyggjur af auknu aðgengi að alkóhóli, og hin snýst um áhuga viðskiptaaðila á hagnaði af áfengissölu og frelsi til viðskipta. Nú er hagnaður af sölunni nýttur í samfélagslegu skyni í gegnum ríkið. Það er augljóst að flestir vilja hafa það þannig, af augljósum ástæðum, því að ríkið styrkir og greiðir fyrir margt sem tengist áfenginu og neyslu þess. Einnig er horft til þess að frelsi fylgir ábyrgð - ábyrgð á hvert aðgengi að áfengi er í raun og veru. Það er tiltölulega opið núna og þar við situr. Það á að vera þannig áfram. Í nútímasamfélagi eru sett lög og reglur og boð og bönn og sumt af því öllu snýst um lykilorðið í þessu efni, sem er lýðheilsa, og þá staðreynd að einn af hverjum tíu fullorðnum einstaklingum á Íslandi á í erfiðleikum með áfengi, mismiklum, þar með talinn sjúkdóminn alkóhólisma. Á því þarf að taka með forvörnum, með aðstoð, með reglum og pólitík sem miðar að því að grafa að rótum áfengisvandans og takast á við hann þar að því marki sem það er unnt á félagslegan hátt. Við vitum öll að samfélagið takmarkar og hindrar jafnvel aðgengi að atburðum, hátterni, efnum og öðru sem eykur aðeins á kostnað samfélagsins við að lagfæra og lækna og lina það sem aflaga fer, t.d. bæta heilsutjón og koma í veg fyrir slíkt. Allt er það til góða fyrir borgarana. Þess vegna er þessu frumvarpi andæft jafn stíft hér á Alþingi og verið hefur í öll þessi ár. Og þess vegna viljum við, margir þingmenn, ekki auka aðgengi að áfengi umfram það sem nú er. Herra forseti. Alkóhólneysla í lítrum talið á hvert mannsbarn á Íslandi hefur aukist hægt og bítandi og samfélagsvandinn sömuleiðis. Því getur enginn neitað. Það er sannast sagna undarlegt að ræða hér einn daginn um aukið aðgengi að áfengi og hlusta annan daginn á kröfur um aukin framlög til SÁÁ og fleiri aðila á heilbrigðis- og félagssviði. Engin reynsla, engar rannsóknir, ekkert álit fagmanna bendir til þess að auðveldara aðgengi að áfengi minnki ofbeldi tengt áfengisneyslu, fækki slysum, minnki heilsutjón, fækki harmleikjum og öðru slíku, þvert á móti. Meðal annars þess vegna er smásala og heildsala höfð á hendi hins opinbera en ekki hjá einkaaðilum. Þeir verða að láta sér nægja barina og veitingahúsin, hótelin og gistiheimilin, og selja áfengi þar og hagnast af því þar. Flutningsmenn geta ekkert faglegt efni lagt fram - ég endurtek: Geta ekki lagt fram neitt faglegt efni, sem hrekur eitthvað af þessu eða styrkir þeirra málstað. Það er gaman að sjá það. Svo má horfa á hina hlið málsins, þ.e. hóflega neyslu áfengis, betri umgengni við þessa vöru. Hún fæst fyrst og fremst með vissu aðhaldi og þar með talið takmörkuðu aðgengi og vönduðum upplýsingum, jafnvel í því sem við getum kallað áróður, sérstaklega til ungs fólks. Síðast en ekki síst með bættum aðstæðum og betra lífi fjölmargra sem berjast í bökkum eða takast á við óhamingju. Bætt samfélag er einn lykillinn að minni áfengisneyslu. Við vitum það. Það er mikilvægt að hnykkja á samfélagslegri stjórnun á fjölda vínbúða í stað markaðssamkeppni. Þessi stjórn eða stýring er takmarkandi, vissulega, rétt eins og stjórn á fjölda vínveitingastaða, því að það er ólíku saman að jafna, annars vegar ríkisstýringu eða samfélagstýringu og frjálsum markaði eða markaðsstýringu, sem er hagnaðardrifin. Það er engin ástæða til að fela þann sannleika í málinu. Auðvitað er áhugi viðskiptaaðila fyrst og fremst sá að komast í þá peningajötu sem sala á áfengum drykkjum er á Íslandi. Ég tel ljóst að aðgengi muni aukast við einkavæðingu smásölunnar og hvers kyns auglýsingar sem henni fylgja. Allt þetta mun hafa þau áhrif í þá átt. Ábyrgð frumvarpsflytjenda er sannarlega mikil og þeir vilja láta líta svo út að aðgengið aukist ekki við samþykkt þessa frumvarps, það sé aðeins tilfærsla á milli söluaðila. Því hafna ég. Ég vil líka benda á að tekjur af sölu áfengis, enn og aftur, falla til þess sem mestan þunga ber af afleiðingunum, nefnilega til ríkisins. Það er betra en að þessar sömu tekjur gangi til verslana landsins, með fullri virðingu fyrir hlutverki þeirra og eigendum. Herra forseti. Meðan við ekki náum að bæta úr ágöllum samfélagsins sem liggja að baki alkóhólneyslunni bætum við svo sannarlega ekki vandann með því að opna betur en þegar er gert á kaup áfengis, jafnvel í tilraunaskyni. Aðgengið er nægt og er á forræði samfélagsins. Það má vel vera að við höfum í fjarlægri framtíð getu til að hafa sama hátt á sölu áfengis og t.d. í Mið-Evrópu, en þá þurfum við að hafa breytt mörgu. Það má minna á að áfengi á Íslandi er ekki mjög gömul vara og að misnotkun áfengis á Íslandi er ekki mjög gamalt samfélagsmein. Við líkjumst að sumu leyti meira nágrönnum okkar á Grænlandi þegar kemur að áfengi en Mið-Evrópuþjóðunum sem ég var að vitna til. Í núinu skulum við andæfa trúarjátningu frjálshyggjunnar, sem ég kalla svo, því að um hana ber síendurtekin framlagning frumvarps sem þessa, stundum í breyttri mynd, augljóst vitni. Áfengi er alls ekki sérvara eins og hver önnur, eins og símar eða fæðubótarefni. Að halda því fram er að ögra allri skynsemi. Ég get sagt sem svo að mín trúarjátning sé að ég er aðdáandi frelsis á ótal sviðum en hreint viðskiptafrelsi með áfengi er ekki farsælt. Ég ætla að ljúka þessari ræðu minni á að minna á að ábyrgt frelsi og stýrt aðgengi og lýðheilsunálgun, tær lýðheilsunálgun, og virkar forvarnir eiga við í þessum efnum. Það á jafnt við núna og öll hin níu eða tíu skiptin sem við hv. þingmenn höfum eytt dýrmætum tíma þingsins í að endurtaka orð okkar, stundum lítið breytt, og andæfa frumvarpi sem mjög lítill hljómgrunnur er fyrir í samfélaginu. Ég ætla að leyfa mér að leggjast með öllum þunga gegn þessu frumvarpi og lít svo á að sú hugmyndafræði sem hér er að baki eigi ekki erindi við íslenskt samfélag.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir prýðisræðu. Ég er sammála málflutningi þingmannsins. Ég byggi álit mitt aðallega á reynslu annarra þjóða, hvernig aðrar þjóðir hafa komið út úr því að hafa innleitt þetta inn í verslanir, bara með sjúkdómum sem fylgja því að auka neyslu í lítrum talið eins og þingmaðurinn kom inn á og mynda þar með meira álag á líkamann, svo sem lifrarbólgu, æðasjúkdóma, krabbamein og skorpulifur og annað sem fylgir mikilli drykkju. Mig langar að spyrja þingmanninn: Erum við þá sammála um það, er þingmaðurinn á því, að óbreytt ástand eða óbreyttur vinkill 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Óbreytt ástand. Það eru til, að mér er sagt, 1.200 vínveitingastaðir á Íslandi og 50 áfengisútsölur. Við vitum að neyslan hefur aukist í alkóhóllítrum úr 3–4 í 6–7, hallast kannski í 8 núna. Þetta helst sennilega í hendur þannig að fyrir mér er þetta ósköp bein lína. Ég tel að við eigum alls ekki að auka við þetta hlutfall í sjálfu sér. Þetta er býsna gott kerfi, ef við lítum svo á, eins og það er núna, og ég tel ekki að það þurfi að breyta því. Ég vil minna á að ég lagði fram í ræðu tilvitnun í vísindagrein eftir 80 sérfræðinga í allnokkrum löndum sem gátu sýnt fram á beint samhengi milli aukins aðgengis 

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Þingmaðurinn minntist á Grænlendinga, nágrannaþjóð okkar í vestri eða norðvestri, og þeir eru í miklum vanda, af því að þingmaðurinn kom inn á menningarlegt gildi. Þeir eru frekar ungir í áfengisneyslu hvað varðar aðgengi að áfengi. Síðan getum við talað um þjóðir eins og Frakka og aðrar þjóðir á Evrópusvæðinu sem eru kannski ekki að díla beint við alkóhólisma heldur einmitt líkamlega sjúkdóma eins og lifrarsjúkdóma, æðasjúkdóma og annað slíkt. Punkturinn er þessi: Við erum sennilega ekki tilbúin í að taka þetta skref fyrr en eftir einhver X ár, sennilega eftir að við kveðjum, við sem hér stöndum.

Herra forseti. Ég nefndi Grænlendinga af því að ég þekki þar vel til og vil hvorki gera lítið úr þeirra vandamálum né hæfni til að eiga við þau. Ég held að það sé ekki mjög mikill munur á því tímabili sem er til umræðu annars vegar á Íslandi og Grænlandi þar sem alkóhól eða áfengi var virkilega í boði, 100–200 ár. Auðvitað drukku forfeður okkar sig fulla af einhverjum miði. Það kann að vera. En ég er að tala um samfélög sem voru á leiðinni til nútímans. Hitt er svo annað mál að auðvitað væri æskilegt að við gætum minnkað neyslu áfengis í lítrum talið með einhverjum ráðum. Ég er ekki að segja að það þýði að við eigum að fara að loka sölustöðum en þar kæmu þá forvarnirnar fyrst og fremst inn og ýmislegt fleira. Ég nefndi hér að bæta samfélagið, bæta þau 

Herra forseti. Ég verð að játa að ég óttast alltaf stjórnmálamenn sem telja sig þurfa að hafa vit fyrir öðrum og treysta ekki þjóðinni til að hafa vit á því sem henni sjálfri eða einstaklingum sé fyrir bestu. En ég hlýði á málflutning hv. þingmanns og spyr þá í beinu framhaldi: Af hverju hafa menn þá ekki andmælt auknu aðgengi sem hefur fylgt núverandi stefnu Vínbúðanna, sem er stóraukið? Stórauknum leyfisveitingum til reksturs áfengisstaða? Og af hverju beita menn þá ekki sömu rökum þegar kemur t.d. að öðrum stórskaðlegum neysluvörum eins og sykruðum matvörum eða tóbaki sem er í fullu aðgengi í öllum smásöluverslunum landsins?

Herra forseti. Við sem erum hérna, þingmennirnir 63, allan daginn að hafa vit fyrir öðrum. Þau rök að hingað komi einhver upp og vilji takmarka aðgengi að einhverju eða breyta einhverju neyslumynstri eða eitthvað - að það sé einhvers konar goðgá eða að við séum að ógna frelsi? Ég skil þær röksemdir yfir höfuð ekki og ég gef mjög lítið fyrir þær, því miður. Ég verð bara að svara því þannig. En þegar kemur að samanburði á áfengi annars vegar og sykri eða tóbaki hins vegar - ég hef engar tölur en ég held, ég tel að samfélagskostnaðurinn og óhamingjan sem fylgir alkóhóli sé margfalt, tífalt, hundraðfalt alvarlegri en það sem stafar af sykurneyslu eða jafnvel tóbaksreykingum. Þessu er því ekki saman að jafna.

Hæstv. forseti. Já, þingmaðurinn hefur engar tölur um það en telur þetta samt hundraðfalt verra. Nú er það einfaldlega svo að óumdeilt er að óhófleg áfengisneysla hefur neikvæð heilsufarsleg áhrif á fólk. Sama á að sjálfsögðu við um tóbaksreykingar. Sama á að sjálfsögðu við um - og er að verða einn af alvarlegustu skaðvöldum heilsu nútímamannsins - óhóflega neyslu sykurs, of mikið át, ef má orða það svo, ekki hvað síst á einmitt sykruðum vörum. Ég lít þetta alveg sömu augum. Okkur hefur t.d. tekist að draga stórlega úr tóbaksneyslu með fræðslu um skaðsemi reykinga, þó að aðgengi sé óheft. Þess vegna segi ég enn og aftur: Þetta er alveg sami hluturinn, þetta er bara hin dæmigerða forræðishyggja, að treysta ekki fólki til að hafa vit fyrir sjálfu sér. Það er það sem endurspeglast í málflutningi hv. þingmanns.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum alveg sammála um að óhófleg neysla á öllu þessu sem við höfum verið að ræða um er auðvitað af hinu slæma, en hóflega neysla er æskileg. Ég ræddi einmitt í ræðu minni um hóflega neyslu áfengis. En þetta með tóbakið stemmir hins vegar ekki vegna þess að við höfum takmarkað aðgengið að tóbaki. Það er búið að fela tóbakið. Það er ekki til nema ein sérverslun á öllu Íslandi með tóbak. Og fleira og fleira. Það er búið að merkja tóbaksvörur. Þannig að það gildir bara ekki. Við erum og höfum verið að vinna í að takmarka notkun tóbaks en ekki að auka aðgengi að því. Það er líka verið að reyna að taka á sykurneyslu með svona jákvæðum hætti, ef við getum orðað það þannig, vegna þess að þetta er jú fæða sem hefur verið hér aðgengileg og er hvorki hægt að líkja saman við tóbak né áfengi. 

Herra forseti. Ástæðan fyrir því að ég er á þessu frumvarpi fyrir utan það að vilja leyfa fólki að taka ákvarðanir um sína eigin neyslu, sama hvort það eru vímuefni eða hvað, í þessu tilfelli áfengi, sem skaðar það sjálft - annað er að sjálfsögðu forræðishyggja, forræði yfir einstaklingnum og passa að hann skaði ekki sjálfan sig, sem sumum finnst að sé eitthvað sem skuli gera - er sú að ég get líka séð að hér er fimmföld aukning á fjármagni frá ríkinu, sem er tekið frá þeim sem neyta áfengis, og sett fimmfalt meira í lýðheilsusjóð af áfengisgjaldinu. Samkvæmt SÁÁ eru það 2,5% af fólkinu okkar, okkar allra veikasta fólki, sem drekka 26% af heildarmagninu. Þetta er skattur á það fólk. 

Nú verður forseti að biðja þingmenn að virða tímamörk.

Herra forseti. Hv. þingmaður segir sem svo að við viljum ekki leyfa fólki að ráða sér sjálft. En fólkið vill þetta ekki. Er það ekki málið? Teljum við ekki svo að allar kannanir sem tengjast þessu tiltekna frumvarpi sýni að andstaðan við það bara eykst? Og hvar er fagfólkið? Af hverju eigum við allt í einu ekki að hlusta á það? Forræðishyggja. Ég kalla þetta bara samfélagsábyrgð. Svo getum við verið með þessi gildishlöðnu orð og skipst á þeim hérna og þá er ég forræðishyggjumaður. Ég er líka samfélagsábyrgðarmaður. Við erum alveg sammála um að við eigum auðvitað að efla forvarnir. Það að ríkið skattleggi þessa vöru held ég að sé einfaldlega andsvar við vandamálunum sem tengjast þessari vöru. Þessi skattlagning leggst auðvitað illa á þá sem eru háðir áfengi. En það er ekki hægt að hafa áfengi á útsölu fyrir það fólk. Þetta er jú einfaldlega 

Ég heyri nefnilega þetta aftur og aftur. Jú, það er klárlega ákveðið lýðheilsuvandamál til staðar og sumir í pólitík telja að í þessu tilfelli skuli gripið inn í það lýðheilsuvandamál sem áfengisneysla er, eða við skulum segja ofneysla, misnotkun á áfengi. Það skuli gripið inn í með því einmitt að hækka verðið og takmarka aðgengi í tíma. Verðið hefur tvöfalt meiri áhrif á áfengisneyslu en aðgengi í tíma og rými samkvæmt gögnum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Gögnin þar eru alveg skýr með það að ef verðið hækkar um 10% fer áfengisneysla niður um 4%. Það er akkúrat helmingi minna en við aðgengið. En já, þetta er klárlega lýðheilsuvandamál. Ég er alveg sammála því. Aðgengisatriðið, já, það er verið að takmarka það hér, það er ekkert verið að skipta sér af verðinu en menn halda verðinu uppi. Er þingmaðurinn ekki sammála því að við þurfum að fara að setja þessa peninga - 25% af öllum þessum peningum sem eru teknir inn af áfengissölu eru borguð af 2,5% - í meðferðarmál? Myndi hann leggja fram frumvarp með 

Herra forseti. Ef ég á að fara að svara því í beinni útsendingu hvort ég leggi fram frumvörp með hv. þingmanni ætla ég nú að fá að sjá frumvarpið fyrst.

Styður þú þessa tillögu SÁÁ?

Ég skil íslensku, þetta er allt í lagi. Ég ætla bara ekki að svara spurningunni fyrr en ég veit um hvað málið snýst annað en það sem hv. þingmaður sagði hér í pontu. Gott og vel. Ég held að þungamiðja alls þessa máls sé einfaldlega sú að það eru engin meðmæli nokkurs staðar frá með auknu aðgengi, ef við erum þá sammála um að þetta sé aukið aðgengi. Auðvitað getum við verið ósammála um það og menn sagt: Ja, það er ekkert verið að auka aðgengi, það er bara verið að skipta um söluaðila. En ef um er að ræða aukið aðgengi eru alls staðar, alveg sama hvar maður ber niður, menn sammála um, sem vit hafa á hlutunum og hafa rannsakað þetta, að þetta leiði til aukins vanda. Ég ætla ekki að vera hér í salnum 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir ágætisræðu og innihaldsríka um þetta málefni sem skiptir alla landsmenn miklu máli, sérstaklega frá lýðheilsusjónarmiði að mínu mati. Hv. þingmaður kom inn á áfengisauglýsingar. Það er nú svo að markaðssetning áfengis er iðnaður á heimsvísu. Þó svo að þær séu bannaðar á Íslandi er farið á svig við það með ýmsum hætti. Við síendurteknar auglýsingar á áfengi myndast ákveðin jákvæð viðhorf til áfengis. Um leið aukast líkurnar á að áfengisneysla aukist. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að þetta frumvarp sé bara upphafið að því að hér verði 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Opnað er á ákveðna tegund af kynningu á áfengi í frumvarpinu. Það tengist náttúrlega því að einkaaðilar sem væru með þessa vöru í sölu þurfa á einhvern máta að geta haldið henni á lofti. Ég endurtek enn og aftur: Það er auðvitað tilvonandi hagnaður sem stýrir fyrst og fremst áhuga verslunarinnar á þessu. Hvort þetta leiði svo til þess að það yrði svo sem rýmkað hægt og rólega, þ.e. leyfi til áfengisauglýsinga, því get ég ekki svarað. Jú, það gæti mjög vel verið eftir því sem versluninni vindur fram. Maður getur líka spurt sig með innfluttu tímaritin sem eru með þessum auglýsingum í. Hafa þau eitthvert gildi í þessu? Ég get ekki svarað því almennilega heldur. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er nú svo að mörg lönd hafa með ýmsum hætti bannað áfengisauglýsingar. Þessar auglýsingar hafa áhrif, sérstaklega á ungt fólk. Ég nefni bjórauglýsingar sem dæmi í tengslum við ýmsa íþróttakappleiki, fótboltaleiki o.s.frv. Þetta hefur allt sín áhrif og stuðlar að því að auka áhuga fólks á þessari vöru, sem er eins og við þekkjum skaðleg á mörgum sviðum, sé ekki rétt með hana farið. En ég held einmitt, eins og hv. þingmaður nefndi, að verið sé að opna fyrir auglýsingar. Þetta segir manni að verið er að ganga erinda ákveðinna aðila í samfélaginu, verslunarinnar og heildsala. 

Enn minnir forseti á ræðutímann.

Herra forseti. Já, við hv. þingmaður erum þá sammála um að halda verði auglýsingum í skefjum með einhverjum hætti í þessu markmiði. En mig langar að minna á að með fræðslu og forvörnum hefur tekist að minnka áfengisneyslu í ákveðnum bekkjum skóla með samræmdu átaki sem kennt er við Ísland og stundum kallað á ensku „Planet Youth“. Það er hægt að ná árangri í þessu starfi ef það er unnið á réttan hátt. Ég vil að lokum minna á að við þekkjum öll fólk með áfengisvandamál og við vitum fullvel hvað hefur farið í súginn í gegnum tíðina af mannauði þegar kemur að þessari tilteknu vöru. Ég held að við ættum öll, 

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, og svo eru þarna undir nokkrir aðrir lagabálkar, en hv. þingmenn kannast við málið eins og ég undir nafninu áfengi í búðir, brennivín í búðir og þess háttar. Það er það sem málið hefur verið kallað í almennri umræðu og kannski ekki að ófyrirsynju. Það má segja að andinn í frumvarpinu sé að freista þess með þeim ráðum sem eru höfð uppi í frumvarpinu að gera áfengi að einhvers konar venjulegri neysluvöru, breyta hugsunarhættinum í samfélaginu yfir í það að áfengi sé eins og hver önnur neysluvara. Það er ekki þannig. Hér er ekki á ferðinni skoðun mín eða hugmynd eða tilfinning eða vilji. Þetta eru staðreyndir máls. Þrátt fyrir það sem sumir hv. þingmenn hafa farið fram með hér í ræðustól, að hófleg neysla áfengis sé bara af hinu góða, þá sýna nýlegar rannsóknir og ekki neinar smárannsóknir heldur nýlegar rannsóknir sem hafa verið gerðar aðallega á Vesturlöndum, að það er ekkert magn áfengisneyslu sem ekki veldur heilsutjóni. Ég veit að hv. þingmönnum þykir leiðinlegt að heyra þetta  Allar rannsóknir sem hafa verið gerðar, alla vega þær sem ég þekki, hafa sýnt að aukið framboð á áfengi leiðir til aukinnar neyslu í lítrum talið af hreinum vínanda. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin vitnar í skýrslu sinni frá 2016 að mig minnir, frekar en 2013, í um 200 rannsóknir þessu til stuðnings. Það er sem sagt línulegt samband á milli aðgengis og neyslu. Öll samfélög sem hafa aukið aðgengi hafa lent í þeim vanda að neysla hefur aukist. Þá veltir maður fyrir sér hvaða vandamál frumvarp eins og þetta á að leysa. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson kom inn á athyglisverðan vinkil áðan, að þetta væri jákvætt vegna þess að við myndum fá meiri peninga í lýðheilsusjóð með einhverjum ákvæðum frumvarpsins. Ég vil beina því til þeirra þingmanna sem aðhyllast þá nálgun, þ.e. að fá meiri peninga til þeirra verkefna, að leggja frekar fram sérstakt frumvarp þar um og skoða hvort ekki sé vilji til þess á þingi að fara þá leið. Rætt hefur verið í ræðustóli í dag að margir fagaðilar sem hafa tjáð sig um þetta mál í gegnum tíðina séu andvígir auknu aðgengi. Nú er hægt að ræða það, og ég held að hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson hafi komið inn á það áðan, að það eru í kringum 1.200 sölustaðir eða staðir á landinu þar sem hægt er að nálgast áfengi. Mín spurning er: Er þá á bætandi, er það ekki bara alveg nóg? Ég held að það sé nefnilega málið. Menn hafa í því sambandi komið með þessi klassísku frelsisrök, að það sé svo mikið frelsi í því fólgið að fá að kaupa sér áfengi hvar sem er og hvenær sem er og í hvaða verslun sem er o.s.frv. Ég tel að á nákvæmlega sama hátt og við höfum ekki farið þá leið til að mynda með tóbak - við höfum jafnt og þétt verið að stíga skref í þá átt að takmarka aðgengi að tóbaki - ættum við að fara sambærilega leið með áfengi. Ég er nokkuð viss um, hv. þingmenn, að ef við stæðum frammi fyrir því í dag hvort það ætti að leyfa efni eins og tóbak í almennri neyslu, við skulum segja reyktóbak eða eitthvað þess háttar, myndum við taka mark á rannsóknum og segja: Nei, þetta er stórhættuleg vara, við skulum ekki leyfa hana. Ég held að sennilega flest okkar myndu gefa lítið fyrir þau rök að það væri eitthvert sérstakt frelsis-móment í því, fyrirgefðu, forseti, að nota enskuslettu, eitthvert sérstakt frelsisaugnablik að leyfa nýtt hættulegt efni. Ég held ekki. Við myndum ekki gera það. Ég ræddi aðeins áðan um heilsufarsvandamál tengd alkóhóli. Það er svolítið vont að hluti af þeim vandamálum sem koma upp við aukna áfengisneyslu kemur fram á svo ofboðslega löngum tíma. Það kann að vera erfitt fyrir leikmenn að átta sig á því í einhverri sjónhendingu hvað er að gerast. Þá erum við svo heppin að það eru aðrar þjóðir í heiminum búnar að prófa þetta. Það er sem sagt búið að svara þessum spurningum: Lendum við nokkuð í sömu vandamálum og Mið-Evrópuþjóðirnar með skorpulifrina og lifrarkrabbameinið og allar brisbólgurnar og allt þetta dót? Erum við ekki einhvern veginn öðruvísi? Svarið er því miður nei. Við erum nákvæmlega eins. Því miður er það þegar farið að gerast að langvinn vandamál tengd áfengisneyslu eru farin að aukast á Íslandi. Tölur SÁÁ sem mörgum þingmönnum verður tíðrætt um benda beinlínis til þess að áfengisneysla og áfengistengd vandamál séu síður en svo á undanhaldi á Íslandi. Það er því miður ekki þannig. Sumir þingmenn hafa seilst svo langt að bera áfengisneyslu saman við sykurneyslu og fituneyslu. Það er eiginlega ótrúlegt að menn skuli jafna þessu tvennu saman, neyslu á efni, sem er alkóhól, sem er beinlínis hættulegt, og setja það í sama flokk og efni eins og sykur eða glúkósa og fitu sem eru lífsnauðsynleg. Það er alveg ótrúlegt að jafna þessu tvennu saman. Auðvitað getur ofneysla á öllum efnum, nánast sama hvaða nafni þau nefnast, verið okkur hættuleg. Það er þannig með áfengi, tóbak og fleiri efni að jafnvel lítil neysla er okkur hættuleg. Út frá umræðunni um þessa frelsistilfinningu sem mönnum er svo dýrmæt og þessa lýðræðisást sem menn flagga stundum þegar þeir eru komnir í algert rökþrot, þá velti ég fyrir mér: Af hverju leggja menn ekki bara fram frumvarp um þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta? Af hverju þora þingmenn það ekki? Af hverju þora þeir þingmenn sem leggja til þessar breytingar á áfengislöggjöfinni ekki að spyrja þjóðina? Ég get sagt ykkur það, hv. þingmenn. Þjóðin hefur margsagt í alls konar skoðanakönnunum í gegnum tíðina að hún hefur ekki nokkurn einasta áhuga á þessu. Það væri kannski leiðin að spyrja bara þjóðina, láta hana ákveða þetta. Almenningur í þessu landi skilur alveg ljómandi vel að þeir sem eru talsmenn þessa máls eru að leika sér að eldinum. Almenningur í landinu skilur það. Í frumvarpinu er ekki bara verið að leggja til að það megi selja áfengi í verslunum. Það er líka lagt til að það megi auglýsa það. Ef maður jafnar þessu saman við annað sem við höfum bannað þá velti ég t.d. fyrir mér: Myndu flutningsmenn þessa frumvarps leggja til að við leyfðum auglýsingar á reyktóbaki t.d., væri það eðlilegt skref? Ég veit það ekki. Það væri áhugavert að heyra þeirra sjónarmið um það. Ég á pínulítinn tíma eftir, herra forseti, og þá langar mig að ræða hvað er að gerast í þessum málum. Eftir að við jukum svona mikið áfengisneysluna, upp úr 1989 held ég að hafi örugglega verið, þá hefur dagdrykkja smátt og smátt aukist. Smátt og smátt. Það er þetta jákvæða mynstur sem allir eru að tala um, held ég, að fá sér smá á hverjum degi, þá er maður sko aldrei fullur. En dagdrykkja hefur aukist og fyrir vikið, ég leyfi mér alla vega að fullyrða það, erum við farin að sjá meiri og meiri vanda hjá eldra fólki, fleira og fleira eldra fólk, einkum eldri konur, sem leitar til heilbrigðisstofnana vegna áfengistengdra vandamála. Ég á ofboðslega bágt með að sjá að þetta sé jákvæð þróun. Ég á mjög bágt með að sjá að frumvarp eins og þetta myndi snúa þeirri slæmu þróun við. Ég held að það myndi einmitt frekar auka á vandann. Ég vil biðja þingmenn þess lengstra orða að hugsa sig vandlega um áður en þeir láta sér koma til hugar að greiða götu máls eins og þessa í gegnum Alþingi Íslendinga. Það eru engin rök sem mæla með því, það er engin þörf á frumvarpinu. Það er ekki verið að auka frelsi eins eða neins nema þá kannski helst þeirra sem vilja selja áfengi og græða peninga á áfengissölu. Ég sé ekki að það sé næsta hjálparmeðal sem íslenska þjóðin þarf á að halda.

Virðulegi forseti. Ég fullvissa hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson um að ég mun hugsa mig vandlega um í þessu máli og mér hefur einhvern veginn tekist að komast í gegnum lífið án þess að hugsa verulega mikið um þetta þó að það sé alltaf til umræðu á Alþingi. Ég hlusta á umræðuna og ég mun taka þátt í störfum allsherjar- og menntamálanefndar og reyna að komast að einhverri niðurstöðu í kjölfarið á því. Mig langar að eiga orðastað við hv. þingmann af því að hann er læknir og talaði um hófdrykkju sem mér fannst hann draga svolítið í efa, að hófdrykkja væri æskileg. Er það ekki svo að minna aðgengi að áfengi fylgdi meiri ofsadrykkja, meiri lotudrykkja, getum við kallað það? Í framhaldi af því langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að segjum kannski fjögur hvítvínsglös á viku séu skaðlegri en ein vodkaflaska á kvöldstund.

Virðulegur forseti. Já, nú eru menn sem sagt að biðja mig um resept. Það er fínt. Þær rannsóknir sem mér er kunnugt um og hafa verið gerðar á þessu sýna - ég skal ekki segja um eitt hvítvínsglas á kvöldi versus ein vodkaflaska á viku eða einu sinni í viku - allar rannsóknir á heilsufarslegum áhrifum benda til þess að dagleg drykkja, þótt lítil sé, sé skaðlegri í heilsufarslegu tilliti en lotudrykkja. Lotudrykkjan, eins og okkur er öllum kunnugt um, hefur í félagslegu tilliti tilhneigingu til að verða miklu meira vandamál og skelfilegri. Ef maður horfir þröngt á heilsufarslega og líkamlega ávinninginn eða ekki ávinninginn, þá er betra að drekka öll rauðvínsglösin á einu kvöldi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Er það þá ekki einhvern veginn rétt skilið hjá mér að málið snúist kannski ekki einvörðungu um heilsufarsmálefni heldur sé þetta að einhverju leyti þjóðfélagslegt og menningarlegt úrlausnarefni, þ.e. að lotudrykkja um helgar, eins og tíðkaðist hér þegar ég var ungur að minnsta kosti, var stórkostlegt þjóðfélagslegt böl og leiddi af sér alveg ómældar hörmungar yfir margar fjölskyldur. Hvort sú drykkja hafi ekki félagslega og menningarlega verið miklu óæskilegri en sú hófdrykkja sem þó er stunduð og ég er sammála hv. þingmanni um að verður að vera í miklu hófi.

Herra forseti. Já, þetta eru áhugaverðar, hvað á maður segja, heimspekilegar vangaveltur. Er þetta bara vandamál einstaklingsins sem drekkur? Er þetta vandamál einstaklingsins sem drekkur og fjölskyldu hans? Er þetta vandamál alls samfélagsins? Er þetta einungis heilsufarslegt eða er það aðallega félagslegt og samfélagslegt? Þetta er umræða sem við sem samfélag og alveg örugglega ekki við sem þing höfum nokkurn tíma sett okkur niður við að taka, en það er umræða sem mér finnst a.m.k. mjög áhugaverð. Við hv. þingmaður erum sammála um að lotudrykkjan eins og hún var er ekki sérlega skemmtileg. 

Hæstv. forseti. Í umræðu sem þessari er alltaf slengt fram ýmsum fullyrðingum. Algeng fullyrðing er að aukið aðgengi muni auka verulega drykkju og afleiðingar drykkju. Þegar maður fer að rýna í einhverjar vísindalegar niðurstöður í þessu þá eru þær bara mjög takmarkaðar og ég hef aldrei séð neina alvörukönnun. Svo horfir maður einhverjar staðreyndir á Íslandi þar sem aðgengi hefur aukist mjög mikið en drykkja ákveðinna hópa hefur samt minnkað. Það er því ekki sjálfgefið að samasemmerki sé þarna á milli. En vegna þess að menn segja að aukið aðgengi muni auka einhverja drykkju þá sá ég nýlega frétt í virtum fjölmiðli þar sem nefnd var niðurstaða rannsóknar um hvaða þjóðir væru heilbrigðastar. Tvær þjóðir voru þar í efstu sætum, Spánn og Ítalía. 

Virðulegi forseti. Það er nefnilega hægt að taka út afmarkaða þætti í einhverju tilteknu samfélagi og halda því fram að tiltekinn afmarkaður þáttur hafi umtalsverð áhrif á hvernig því samfélagi farnist. Þarna verðum við að horfa á heildarsamhengið. Ef við horfum til að mynda á, við skulum segja lífslíkur í samfélögum, þá kemur fram að Ítalir lifa skemur en Spánverjar. Hins vegar vitum við að áfengisneysla í þeim löndum og aðgengi að áfengi er ágætt. Ef við horfum á aðra þætti, eins og til að mynda ungbarnadauða eða bólusetningartíðni þá er hún óvíða hærri en á Íslandi og ungbarnadauði óvíða lægri. Það er einhvern veginn ekki hægt að taka út áfengið og segja, já það er brennivínið sem breytir öllu.

Hæstv. forseti. Það er nefnilega einmitt rétt: Við getum ekki ákveðið það hvað þjóðir lifa lengi eða stutt eða hvernig þær eru út frá áfenginu því að það eru örugglega ýmsir aðrir þættir sem skipta máli. Ég er einfaldlega að segja að þær fullyrðingar um að aukið aðgengi - sem er ekki víst að verði aukið þó að fleiri geti selt áfengi en ÁTVR, það getur bara vel verið að verslunum fækki frekar. Það er ekkert samasemmerki þar á milli. Þær fullyrðingar um að ef við aukum þá möguleika að fleiri geti selt áfengi, þá muni heilsufar þjóðarinnar fara til andskotans, það er auðvitað ekki þannig. Og við megum heldur ekki gleyma andlegu heilsunni, hv. þingmaður, sem ég held að sé ekki síður mikilvæg en líkamleg heilsa. Ég fullyrði að ef ég hefði ekki áfengi við hönd reglulega væri mín andlega heilsa verri. 
             Svo að lokum varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Af hverju eiga þeir að greiða þjóðaratkvæði um þetta, þ.e. þeir sem neyta ekki vörunnar eða kunna ekki með hana að fara? Það á að binda þjóðaratkvæðagreiðsluna við þá sem kunna með vöruna að fara og finnst hún góð. 
            

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kom inn á marga hluti. Fyrst varðandi aðgengið, það er ekki skoðun, tilfinning eða fullyrðing. Það eru staðreyndir sem tala sínu máli og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, eins og ég nefndi í ræðu minni, hefur ítrekað bent á að þarna á milli sé línulegt samband. Varðandi áfengisneyslu og eigum við ekki að segja geðheilbrigði sem hv. þingmaður kom aðeins inn á, það er einmitt sérstaklega þakkarvert að hann skyldi nefna það, því að margsýnt hefur verið fram á það í alls konar rannsóknum að áfengisneysla til langs tíma litið er mjög slæm fyrir andlegt heilbrigði. Hún eykur á þunglyndi, eykur á kvíða - 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og fróðlega og þar talar greinilega maður með þekkingu á þessu sviði enda menntaður í læknisfræði. Ég ætla að koma því að hér að ég hef töluverðar áhyggjur af unga fólkinu í þessu sambandi vegna þess að ég held að aukið aðgengi að áfengi geti verið ungu fólki sérstaklega skaðlegt. Það er til ný rannsókn sem gerð var á Norðurlöndum sem sýnir að dregið hefur úr áfengisneyslu ungmenna síðustu tíu árin, sem er jákvætt. Ungmenni á Íslandi drekka minnst en ungmenni í Danmörku mest. Að sjálfsögðu ber að fagna því að áfengisneysla ungs fólks hefur minnkað og það er áhyggjuefni að auka aðgengi í þessum efnum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort munurinn á milli frjálslyndis í áfengismálum, 

Forseti minnir enn á að ræðutími hverju sinni er ein mínúta.

Herra forseti. Nú veit ég ekki hvort það er eina skýringin, sem kemur fram í spurningu hv. þingmanns, þ.e. að aðgengið í Danmörku að áfengi sé betra en á Íslandi, en auðvitað freistast maður til að halda það og álykta sem svo. Það er hins vegar mjög mikilvægt, það sem hv. þingmaður kom inn á varðandi neyslu ungmenna. Það sem okkur hefur tekist á Íslandi á undanförnum 15–20 árum er að draga jafnt og þétt úr áfengisneyslu ungs fólks og þá sérstaklega fólks á viðkvæmasta aldri, þ.e. á aldrinum 14–20 ára. Það sýnir sig í rannsóknum að sjúkdómar, sem sagt taugasjúkdómar og andlegir sjúkdómar tengdir áfengisneyslu, þ.e. þeir sem byrja að drekka yngstir eru í langmestri hættu á að fá þessa sjúkdóma og hvert einasta ár sem við getum frestað því að fólk hefji neyslu áfengis er afskaplega dýrmætt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið sem var gott að mínum dómi og ég er sammála hv. þingmanni. Það er margbúið að sýna fram á það með rannsóknum að mjög mikilvægt er að takmarka aðgengi þegar kemur að þeim aldurshópi sem hv. þingmaður nefndi, 13, 14 ára og upp undir tvítugt. Ég er alveg sannfærður um að þetta frumvarp gengur alveg þvert á þá stefnu okkar að minnka drykkju meðal ungs fólks, sem er afar mikilvægt að gera og okkur hefur tekist að minnka áfengisneyslu í þeim aldurshópi mjög verulega. Mjög góður árangur hefur náðst sem er eftirtektarverður, sá besti á Norðurlöndum og ég tel að með frumvarpinu séum við að stefna þessum árangri svo sannarlega í mikla hættu.

Virðulegi forseti. Já, ég er sammála hv. þingmanni að ég hef miklar áhyggjur af þessu og óttast þá kannski, eins og hv. þingmaður kom inn á, sérstaklega það að létta af auglýsingabanninu og normalísera áfengisneyslu í raun þannig. Það getur verið hætta fólgin í því og það sýnir sig t.d. eins og í tilfellinu tóbak, að sýnileiki vörunnar hefur gríðarlega mikil áhrif á neyslu. Þess vegna er mjög mikilvægt, vil ég meina, að við beitum þeim ráðum sem við höfum til að koma í veg fyrir að auka sýnileikann, beita frekar ráðum sem við höfum til að minnka sýnileikann. Þannig getum við sennilega helst þjónað þeim hópi og kannski má segja að við skuldum þeim hópi að tryggja að umhverfi sem hann býr í sé honum öruggt.

Nú minnir forseti á að þingmálið er íslenska.

Herra forseti. Þegar ég horfi á þetta mál í heild sinni þá er mögulega verið að auka aðgengi. Samkvæmt stöðuskýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um áfengi og heilsu er bent á að ef aðgengi er aukið um 10%, þá eykst neysla um 4%. 10 á móti 4. Ef aðgengi er aukið eykur það neyslu og þá hefur það slæm áhrif. Eins og hv. þingmaður nefnir þá bendir þessi risastóra samanburðarrannsókn um áfengi og heilsu á það að jafnvel séu engin neðri mörk áfengisneyslu án þess að valda heilsuskaða. Fyrir mér er fókusinn á þá sem verða fyrir verstum heilsuskaða og fjölskyldur þeirra. Það kemur einmitt fram í þessari skýrslu að við þurfum að fókusera á það. Er þingmaðurinn ekki sammála mér um að það ætti að vera sérstakur fókus á þá sem verst koma út úr áfengisneyslu og fjölskyldur þeirra?

Herra forseti. Hér átti þingmaðurinn áreiðanlega við brennidepil. Jú, við eigum að horfa sérstaklega til þessa hóps og reyna með öllum ráðum að tryggja að sá hópur sem er í mestum vanda vegna áfengisneyslu fái þá þjónustu og þau úrræði sem duga til að hjálpa honum. Aðalmálið er samt náttúrlega að grípa ekki til úrræða sem gætu fjölgað í þeim hópi. Ég óttast að þetta frumvarp eins og það er lagt fram gæti stuðlað að því að bæta í þann hóp sem ég og þingmaðurinn höfum einmitt mestar áhyggjur af. Það er fólkið sem er, við skulum segja í viku hverri, að leita sér aðstoðar og fær jafnvel ekki þá aðstoð sem það þarf. Á þann hóp ættum við að einblína og reyna að hjálpa honum.

Herra forseti. Ég hef skoðað hvaða áhrif forvarnir hafa. Þær hafa margfalt meiri áhrif á neyslu en nokkurn tímann aðgengi samkvæmt þeim gögnum sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur lagt fram og ég hef farið ofan í þau og skoðað þau. Mér sýnist að með þessu frumvarpi sé fimmfaldað það framlag sem fer af áfengisgjaldinu til forvarna og meðferðarúrræða til að varna því annars vegar að fólk neyti áfengis, sérstaklega á þessum viðkvæma aldri, og hins vegar að grípa inn í þegar fólk kann ekki að fóta sig í sinni neyslu. Þetta eru einmitt þeir einstaklingar sem við þurfum að grípa. Mér sýnist að heildaráhrifin af frumvarpinu séu jákvæð, af því að það er þessi mikla aukning af áfengisgjaldi sem rennur til þeirra sem mest þurfa á því að halda. Getur þingmaðurinn séð það fyrir sér að þótt aðgengi aukist eitthvað smávægilega þá færi maður á einhverjum tímapunkti mun meira af áfengisgjaldinu í forvarnir, í meðferðarúrræði, sem fólk, sem kæmi annars að lokuðum dyrum, gæti nýtt sér? Þá er verið að gera betur. 

Herra forseti. Ég held að ef við eigum að gera einhverja tilraun í þessu þá ætti hún einmitt að vera sú að ákveða að auka eða hækka einhliða áfengisgjaldið.  Ég held að heildaráhrif frumvarpsins séu því marki brennd að um leið og þessi hækkun áfengisgjalds sem hv. þingmaður nefnir er sett fram, verður líka bætt aðgengi og líka veitt heimild til auglýsinga. Ég held að af öllu þessu myndu endanlegu áhrifin verða þau að neyslan myndi aukast eins og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur bent á, sem aftur myndi leiða til aukinna vandamála.

Herra forseti. Ástæðan fyrir að ég er á þessu máli er að ég hef skoðað skýrslur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Þar er klárlega tekið til þess hvað áfengi veldur miklum skaða, en einnig er fjallað um hvað hefur áhrif á það. Þeir leggja til að reynt sé að takmarka neysluna. Á sama tíma er það aukið, fimmfaldað sem fer af áfengisgjaldinu í forvarnir. Við vitum að forvarnir hafa miklu meiri áhrif til að draga úr neyslunni en bönnin, þ.e. það að hækka verðið. Ef maður hækkar verðið um 10% minnkar neyslan um 4%, ef maður eykur aðgengi um 10% eykst neyslan um 2%. Þannig að þessi verkfæri eru skilvirk. Ef við tölum um yngstu aldurshópana hefur komið fram, a.m.k. á Íslandi, að á sama tíma og aðgengið á Íslandi jókst um 250% fór neysla ungmenna, þ.e. þeirra sem eru í efstu bekkjum grunnskóla, niður um sama hlutfall. Þannig að forvarnir, sérstaklega eins og fram kemur í handbókinni hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, sem er strategísk handbók eða stefnumiðaðar leiðir til að draga úr skaðsemi áfengisneyslu - ef maður virkjar nærumhverfi barnanna, skólastarfsmenn, foreldra o.s.frv., þá nær maður þessu hlutfalli. Það er nákvæmlega það sem gert var á Íslandi. Það rímar alla vega við það sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir að virki. Forvarnir eru því gríðarlega árangursríkar og miklu árangursríkari en að takmarka aðgengið eða horfa á verðið. Nú veit ég að samkvæmt þessu frumvarpi á að fimmfalda þá peninga sem fara í lýðheilsusjóð, sem nýtast m.a. í forvarnir. Fimmfalda þá. - Ókei. Hvað er annað hægt að gera með þetta? Þarna erum að nýta það í akkúrat það sem virðist virka best á Íslandi og er í samræmi við það sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir að virki, þ.e. að virkja nærsamfélag barnanna, ekki segja að þetta sé svo óhollt, heldur virkja samfélagið. Og svo hitt. Hægt að nota féð í lýðheilsusjóði og setja jafnvel upp meðferðarúrræði. Það er akkúrat veikasta fólkið - og það kemur líka fram í skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar frá 2014, stöðuskýrslu um áfengi og heilsu. Þar kemur fram, með leyfi forseta, ég þýði þetta bara: „Einstaklingar og fjölskyldur sem verða fyrir skaðlegri notkun á áfengi ættu að hafa aðgengi að hagkvæmum og árangursríkum forvörnum og heilbrigðisaðbúnaði“ - eða „care services“, eins og það er orðað hér, með leyfi forseta. Um slíkt er ekki svo mikið að ræða á Íslandi. Ef við mundum setja meira af áfengisgjaldinu í bæði forvarnir og meðferðarúrræði værum við að gera þetta. - Akkúrat þetta. Þá værum við einmitt að aðstoða þann hóp sem fer hvað verst út úr misnotkun á áfengi. Það samræmist algjörlega hugmyndafræði minni; við eigum einmitt að hjálpa þeim sem ekki geta hjálpað sér sjálfir, bæði börnum og einstaklingum og fjölskyldum þeirra sem misnota áfengi. Þar finnst mér að eigi að vera fókusinn, ef hugmyndin er að minnka skaðleg áhrif of mikillar neyslu áfengis. Þetta frumvarp fimmfaldar þá peninga sem fara af áfengisgjaldinu í forvarnir. SÁÁ kallaði eftir því fyrir nokkrum árum síðan með Betra lífi, átaki á þeirra vegum, að fá 10% af áfengisgjaldi ríkisins í meðferð og forvarnir. Ég tek undir það. Það er nokkuð sem hægt væri að gera í þessu frumvarpi, ef mönnum sýnist. Að leyfa fyrirtækjum eða einkaaðilum að selja áfengi mun mögulega hafa einhver áhrif á aðgengi, en ekki er verið að skipta sér af aðgengi í tíma, bara í rými hvað þetta varðar, og ef maður eykur aðgengi um 10%, eykst neyslan um 2%, mjög léttvægt. En síðan eru peningar settir í það að gera fólki kleift að fá meðferðarúrræði. Og hvernig virka meðferðarúrræðin hjá SÁÁ? Ég rannsakaði það á sínum tíma af því að ég vildi taka upplýsta ákvörðun um málið. Formaður SÁÁ sagði mér að tveimur árum eftir meðferð hjá SÁÁ neyttu enn þá 50% þeirra sem fóru í meðferð ekki áfengis. Það er rosalega góður árangur. Þarna ættum við að setja peningana. En það virðist ekki vera vilji fyrir því að setja aukna peninga í lýðheilsusjóð af þeim skatti sem settur er á með áfengisgjaldi ríkisins. Aðeins 1% af þessum skatti fer í lýðheilsusjóð. Umræða um þennan skatt var hluti af ákalli SÁÁ sínum tíma, Betra lífi, en þar segir, með leyfi forseta: „Bandarískar rannsóknir hafa leitt í ljós að 20% af fólkinu drekka 88% af áfenginu. Áfengismarkaðurinn er því fyrst og fremst knúinn áfram af sjúklegri ofneyslu fólks sem skaðar heilsu sína, félagslega stöðu og lífsgæði sinna nánustu með drykkju. Sömu rannsóknir sýna að 2,5% fólksins, okkar allra veikasta fólk, drekka 26% af heildarmagninu.“ Við skattleggjum áfengið og 26% af þeim skatti fer á veikasta fólkið, á veikustu fjölskyldunnar. 1% af því skilar sér í lýðheilsusjóð. Þetta frumvarp býður upp á að 5% fari þangað. Hvers vegna? Svo einkaaðilar geti selt áfengi. Mér er ekkert sérstaklega umhugað um það. En heildaráhrifin? Jú, einkaaðilar mega selja áfengi, mögulega eitthvert smávægilega aukið aðgengi sem hefur lítil áhrif samkvæmt grunngögnum sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin notar. Ég skoðaði þau ofan í kjölinn. En við fáum 5% meira til lýðheilsusjóðs. Ef mönnum finnst það ekki nóg, hvers vegna þá ekki að setja þetta í nefnd og leggja til, eins og SÁÁ sagði, að 10% áfengisgjaldinu, skattinum sem 26% fólks borgar, sem veikasta fólkið borgar fari í lýðheilsusjóð, fari til SÁÁ, fari í meðferðarúrræðið, fari í forvarnirnar? Svo er bent á áfengisauglýsingar. Já, segjum bara: Taka þær út líka. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin bendir á að ef maður er með áfengisauglýsingar þá eykst neysla. Þetta er áfengi, vímuefni, fíkniefni. Það þarf ekkert að auglýsa það í sjálfu sér, það auglýsir sig sjálft; og kannski með öflugustu auglýsingaleiðinni sem til er, þ.e. maður-á-mann-auglýsingaherferð, sem virkar hvað best. Það eru auglýsingar í gangi, þær eru bara ekki beint í fjölmiðlunum. Það þarf ekkert að auglýsa áfengi. Það auglýsir sig sjálft. Það væri hægt að taka það út. Hvað mundi þá sitja eftir? Það sem sitja myndi eftir er tvennt; annars vegar að einkaaðilar mættu selja áfengi. Og ef einkaaðilar mega selja áfengi fáum við fimmfalda aukningu á áfengisgjaldinu inn í lýðheilsuverkefni. Það væri hægt að færa það upp í 10% í nefndinni, eins og SÁÁ kallaði eftir. Þannig að 10% af áfengisgjaldinu færu til þeirra allra veikustu, í meðferðarúrræði, í forvarnir, og það sem þarf að borga fyrir það, sem hægt væri að gera núna með því að fá þetta mál í nefnd, væri að einkaaðilar mættu selja og aðgengi mundi kannski aukast smá. Ég styð það.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir ræðuna. Ég efast ekkert um að hv. þingmaður meinar vel og vill að settir verði meiri peningar í forvarnir, eins og hann talar um. En mín nálgun á það er fyrst og fremst sú að reyna að gera það með beinum hætti, öðruvísi en að taka þá áhættu sem fylgir því að auka aðgengi. Hv. þingmaðurinn kom inn á að ekki væri endilega verið að lengja tímann í afgreiðslu. Í a-lið 14. gr. frumvarpsins kemur fram að afgreiðslutími skuli ekki vera lengri en frá 11 að morgni til kl. 22 að kvöldi í smásölu. Í dag er áfengi ekki selt í smásölu á sunnudögum, en sums staðar á laugardögum. Þarna er að mínu viti verið að bæta í og ég er alveg sannfærður um að jafnvel þó að þetta standi með svipuðum hætti í lögunum núna væru sumir miklu líklegri til að nýta þann tíma sem væri í boði í lögunum vegna þess að þeir væru líklega með einhvern annan rekstur meðfram. Það er ekki farið fram á að þetta verði bara í sérverslunum heldur geri ég ráð fyrir að menn verði, sérstaklega úti á landi, með einhvern annan rekstur meðfram. Ég held að þarna sé verið að taka óþarfa áhættu og ítreka það sem ég sagði í andsvari við hv. þingmann áðan að það væri nær að taka það litla skref að byrja á að bæta 

Herra forseti. Það er bara aldrei aukið í lýðheilsuna. Áfengisgjaldið hefur verið 1%. Hérna er aftur á móti komið frumvarp þar sem segir: Hækkum það um 5%. Hvers vegna ekki, ef það eru vandkvæðin sem hv. þingmaður bendir á, að minnka þetta úr 22 tímum, lækka það í nefndinni? Notið þetta sem trójuhest til að fá aukið fjármagn í lýðheilsu. Á endanum muntu fá Sjálfstæðismenn og Viðreisn til að greiða atkvæði með frumvarpinu af því að það er ákveðið aukið viðskiptafrelsi í því. Notið tækifæri til að fá þetta fram. Takið áfengisauglýsingarnar út, minnkið tímann sem er þarna þannig að hann sé í samræmi við það sem hann er núna. Það eina sem við græðum á því að hækka áfengisgjaldið, þennan skatt á okkar veikasta fólk, til að þjóna því sama veikasta fólki, er smá aukið viðskiptafrelsi til Viðreisnar og Sjálfstæðisflokksins.

Herra forseti. Hv. þingmaður verður að virða mér það til vorkunnar að ég sé ekki tækifæri þarna. Ég sé ógnun í því að með auknu aðgengi fjölgum við neytendunum, aukum neysluna og herðum þar með á innflæðinu inn í veikasta hópinn. Það er það sem ég óttast. Það hefur gefist ágætlega í íslensku samfélagi, til að mynda með tóbak, að vera með aðgangshindranir, sérstaklega fyrir yngsta hópinn hvað varðar sölu og aðgengi o.s.frv. Það hefur virkað mjög vel. Ef hægt er að draga ályktanir af því hvernig sé líklegt að íslenska þjóðin muni hugsa þarna myndi ég halda að það væru jafnvel einhver líkindi með því, þ.e. að ef við gerum vöruna sýnilegri og aukum aðgengi að henni muni fólk frekar neyta hennar.

Herra forseti. Það kemur fram í gögnum hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni að ef aðgengi er aukið, sama hvort það er í tíma eða rými, um 10% þá eykst neyslan um 2%. Þannig er það klárlega. Það sem ég myndi gera er setja þetta til nefndarinnar og fá svör, fá góða greiningu á því hversu mikil áhrif það hefði á aukið aðgengi í rými ef verslunarfrelsisatriðið í frumvarpinu væri samþykkt. Þá er hægt að fara að reikna hvað neyslan myndi mögulega aukast mikið og hægt að meta það á móti skaðanum sem hægt er að koma í veg fyrir hjá okkar veikasta fólki með því að fá aukið fjármagn í lýðheilsusjóð. Þetta myndi ég gera. Þetta væri ábyrgt að skoða af því að það eru mjög jákvæð áhrif af því að auka fjármagn til meðferðarúrræða og forvarna. Menn geta ekki tekið upplýsta ákvörðun fyrr en þeir eru búnir að skoða þetta í samhengi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir upplýsandi og góða ræðu. Þetta er áhugaverð umræða. Ég get ekki sagt að ég sé sérstakur fylgismaður þessa frumvarps þó að ég neyti áfengis eins og hv. þingmenn sem hafa komið hér upp og rætt um skaðsemi og þess háttar. Það kemur fram í greinargerð frumvarpsins að vín sé orðið órjúfanlegur hluti gróskumikillar matarmenningar og innlend framleiðsla áfengis sé að festa sig í sessi. Til hvers þurfum við þá að breyta því? Þessi staða er uppi í dag. Ég veit ekki betur en að aðgengi að þessari vöru sé úti um allt land heilt yfir í nokkuð góðu lagi. Ríkissjóður hefur jú töluverðar tekjur af því að selja áfengi. Það kemur fram einnig í greinargerðinni að menn leggja það til að áfengisgjald sem renni til lýðheilsu fari úr 1% og hækki upp í 5. Er þá ekki miklu einfaldara fyrir okkur í þessum sal, ef við erum að tala um forvarnir og þess háttar, að við hækkum þá bara upp í 5% í staðinn fyrir að þurfa að afhenda versluninni þetta eftir til þess að geta hækkað upp í 5%?

Herra forseti. Það er bara ekkert að gerast. Það er enginn að leggja það fram. Þetta mál er aftur á móti komið fram og það er kannski hægt að fá þessa auknu fjármuni í lýðheilsu, meðferðarúrræðin, forvarnirnar og svoleiðis, fimmfalda aukningu, og kannski fara upp í það sem SÁÁ er að kalla eftir, 10% skatturinn sem leggst á okkar veikasta fólk fari í að passa upp á það og þeirra fjölskyldur. Þetta er það sem er í boði núna. Þetta er það sem er á borðinu Við gætum klárað 1. umr., málið fer í nefndina og nefndin leggur til breytingar, tekur út ákveðna þætti sem eru óæskilegri, skilur eftir smáviðskiptafrelsi, það væri mögulega gerlegt. Þá er mjög heiðarlegt að skoða það, ef við hækkum mikið fjármuni í lýðheilsu, hvers við verðum bættari, hvaða áhrif það hefur til að minnka þann skaða sem neyslan veldur á móti því að mögulega muni aukið aðgengi auka neyslu lítillega. Þegar kemur að aðgengi úti um landið allt þá ferðaðist ég um landið með forsætisnefnd síðasta sumar. Þar var einn staður með áfengisverslun sem var eiginlega inni í búðinni en hún var ekki opin nema held ég tvo tíma þann daginn eða það var kannski á veturna sem hún var opin tvo tíma. Það er mjög mismunandi aðgengi um land allt.

Virðulegi forseti. Það vill nú svo til að sá sem hér stendur býr úti á landi 

Forseti beinir því til þingmanna að beina orðum sínum til forseta og/eða nefna hv. þingmenn með nafni.

Forseti. Samkvæmt þeim tölum sem við höfum þá er það klárlega þannig að ef aðgengi er aukið þá eykst neyslan. Við vitum líka eftir stærstu samanburðarrannsókn sem gerð hefur verið og kom út á síðasta ári að jafnvel smávægileg áfengisneysla er skaðleg. Það er skaði þar. En mestur skaðinn er hjá þeim sem komast ekki í meðferð, mestur skaðinn er hjá þeim sem fá ekki þann aðbúnað sem þeir þurfa og fjölskyldur þeirra fá ekki þann aðbúnað sem þær þurfa vegna þeirra sem kunna ekki að fara með áfengi. Það sem lagt er til í frumvarpinu er að fimmfalda hlutfallið af skattinum sem er tekinn af þessu fólki til að hjálpa því. Það er þess vegna sem ég tel að heildaráhrifin muni verða jákvæð. Já, það verður smáskaði hjá þeim sem neyta áfengis örlítið meira á hverjum degi, en það verður miklu minni skaða hjá þeim sem fóta sig ekki og fjölskyldum þeirra. Þetta er tækifæri sem við höfum núna. Sendum þetta í nefnd, fáum upplýsingar um hversu skaðleg áhrif þessi smávægilega aukna neysla hjá flestum, skilurðu, muni  
            

Forseti ítrekar það að menn beini orðum sínum til forseta.

Virðulegur forseti. Það hefur verið farið yfir ýmislegt í ræðum og andsvörum. Hv. þingmanni er tíðrætt um hækkun á áfengisgjaldi og auðvitað eru í frumvarpinu ákveðin atriði sem eru jákvæð fyrir þetta mál. Ég myndi taka söluna út fyrir en það er hækkun á áfengisgjaldi og þrenging á opnunartíma og annað slíkt. Mig langar að tala um einn þátt sem hefur ekki verið komið inn á og það er aukin hætta á krabbameini hjá einstaklingum með aukinni áfengisneyslu. Við vitum að það verður aukning, eins og hv. þingmaður hefur komið inn á. Talað hefur verið um lýðheilsu en svo eru aðrar varnir, eins og t.d. krabbameinsmeðferðir og annað slíkt, áfengi hefur verið tengt við aukna áhættu að fá krabbamein í höfuð, háls, vélinda, maga, lifur, brjóst, eggjastokka, ristil og endaþarm. Þetta eru mjög íþyngjandi sjúkdómar allt saman og kosta samfélagið mikla peninga. Þarna eru kannski ekki þættir sem koma beint inn á lýðheilsusjóðinn heldur erum við meira að tala um forvarnir og horfa á unga fólkið okkar. En þessi stórneysluhópur er í meiri hættu á því að fá krabbamein. Þetta er oft fólk í mikilli neyslu sem er erfitt að ná í og ná til. Hvernig sér þingmaðurinn þetta gagnvart þeim hópi og þeim vanda?

Forseti. Þeir sem eru líklegastir til að fá slíka sjúkdóma, brisbólgur, lifrarskemmdir, krabbamein o.s.frv., eru alltaf þeir sem neyta mest áfengis. Ef við erum með betri úrræði og aðgengi að þeim fyrir þetta fólk og fjölskyldur þeirra, sér í lagi fyrir fólkið sjálft, og tækifæri til að komast í meðferð þá vitum við að SÁÁ er með þann frábæra árangur að 50% þeirra sem fara í meðferð þar og ljúka henni hafa að tveim árum liðnum ekki neytt áfengis.  Hin 90% fara í dag í hítina eða til ríkissjóðs þar sem það nýtist m.a. í heilbrigðiskerfinu. Ég leggst ekki gegn því að áfengisgjaldið sem slíkt sé lækkað heldur vil að það nýtist líka þeim sem mest þurfa á því að halda, sem er það fólk sem er veikast og borgar hvað mest af áfengisskattinum. 2,5% af fólkinu neyta 26% af áfenginu og borga þar af leiðandi 26% af áfengisskattinum.

Takk fyrir þetta, hv. þingmaður. Mig langar til að spyrja. Þér er tíðrætt um, eða hv. þingmanni er tíðrætt um aukna peninga í lýðheilsusjóð og þann ábata sem þjóðin gæti haft af því. Mun hv. þingmaður beita sér fyrir því að áfengisgjald verði hækkað óháð þessu frumvarpi, fái það ekki framgang? Mun það verða baráttumál þingmannsins?

Forseti minnir enn á að þingmenn beini orðum sínum til forseta eða ávarpi hvern annan hv. eða með fullu nafni.

Já, það er sjálfsagt að leggja það fram og við sem erum í umræðunni og er tíðrætt um lýðheilsuna ættum að gera það. Núna er fyrirkomulagið þannig að verið er að takmarka aðgengi eða banna aðgengi á ákveðnum tímum og á ákveðnum stöðum og fólk látið borga fyrir það að neyta áfengisins, háa skatta, há áfengisgjöld. En samt rennur aðeins 1% af því til lýðheilsu, meðferðarúrræða o.s.frv. Ég er alveg tilbúinn að snerta ekkert við því og fara bara í lýðheilsusjónarmiðin. En það á ekki eftir að fara neitt í þau. Leggjum það endilega fram saman. SÁÁ lagði til 10%, gerum það. En það á ekki eftir að fara neitt. Varðandi þetta mál aftur á móti er kannski hægt að fá Sjálfstæðismenn og Viðreisn, sem leggja málið fram og hafa ítrekað lagt það fram, til þess að samþykkja að setja aukna peninga úr skattkerfinu í þessa mikilvægu málaflokka, í meðferðarúrræðin, forvarnirnar, lýðheilsusjónarmiðin, vegna þess að þeir fá smá viðskiptafrelsi á móti. Ég held það sé alveg gerlegt.

Herra forseti. Það eru margar sögur í íslenskum þjóðsögum þar sem segir frá draugum sem eru kveðnir niður en rísa jafnharðan upp aftur. Þetta frumvarp er eins og þessir draugar að mörgu leyti. Hér í den voru draugarnir sem risu alltaf upp aftur og aftur magnaðir upp af mjög öflugum seiðkörlum og galdramönnum. Þetta frumvarp hins vegar kemur hér aftur og aftur af því að það er trekkt upp af hagsmunum, gríðarlegum hagsmunum, viðskiptahagsmunum. Stórverslunin í landinu vill endilega gera sér féþúfu úr eymd annarra. Og það eru menn og konur í salnum sem eru til í að greiða leið þessara auðhringa til að gera það. Í dag hafa komið fram hinar ótrúlegustu fullyrðingar, t.d. að meira aðgengi auki ekki drykkju. Við þurfum ekki rannsóknir, herra forseti, til að átta okkur á því að það er einmitt það sem gerist. Árið 1989 t.d. var áfengisneysla á hvern mann á Íslandi, þ.e. 16 ára og eldri, ef ég man rétt, eða 15 ára og eldri, í hreinum vínandalítrum talin í kringum 3,7 lítrar. Árið 2012 voru þeir 7. Breytingin var náttúrlega fyrst og fremst bjórinn. Árið 2018, það eru síðustu tölur sem við höfum, eru þessar tölur farnar að nálgast 9 lítra. Menn hafa verið að þrátta við þann sem hér stendur árum saman um að aukningin frá 3,7 upp í 7 sé túristunum að þakka eða kenna. Það er ekki rétt. En það getur vel verið að túristarnir eigi þessa síðustu 2, frá 7 upp í 9. Skiptir ekki öllu máli. Þessu fylgir að þetta frumvarp núna er ekki eins og frumvörpin sem hafa komið fram hérna áður. Þau hafa verið svolítið eins og úlfur sem öskrar. Þetta er eins og úlfurinn sem át krítina. Nú er verið að gefa okkur þetta inn í teskeiðum. Nú á vín ekki að fara í stórmarkaði, það á að fara í litlar krúttlegar sérverslanir sem selja örugglega litla krúttlega osta frá Evrópusambandinu og enn þá krúttlegri pylsur frá Evrópusambandinu líka eftir ÍSAT-staðlinum að dæma sem fylgir þessu frumvarpi. Málið er hins vegar það að við þurfum ekkert að rífast um það hvort aukið aðgengi auki neyslu. Það gerir það. Menn hafa bent á að áfengisverslunum ÁTVR hafi fjölgað mjög án þess að það hafi haft mjög mikil áhrif. Þetta er að vissu leyti rétt. Þeim hefur fjölgað í hinum dreifðu byggðum. En þar hafa menn aftur á móti lokað pósthúsum sem voru dreifistöðvar áfengis hér áður, eins og við vitum sem eldri erum, þannig að ekki er um að ræða aukninguna, eins og t.d. á höfuðborgarsvæðinu í útsölum hjá ÁTVR, síðustu tíu, tólf árin. Ef þetta frumvarp verður að lögum er næsta víst að við munum fara í neyslu hreins vínanda á mann í 11 lítra. Í hvaða hópi erum við þá? Með Dönum. Með Bretum. Með Þjóðverjum. Ef við skoðum áhrif þessara 11 lítra á Dani og tökum þau niður sem nemur fólksfjölda á báðum stöðum myndi það þýða að 200 dauðsföll á hverju ári á Íslandi yrðu beint rakin til áfengis, 120 ný krabbameinstilfelli yrðu beint rakin til áfengis. Það er svo merkilegt að í Danmörku t.d. er neyslan mest ekki meðal ungmenna, ekki meðal ómenntaðra, drykkjan er mest hjá miðaldra og eldra, vel menntuðu fólki. Nýjasta áskorun danskra heilbrigðisyfirvalda til ungs fólks er svona: Ekki drekka eins og afi og amma. Danir eiga við vanda að etja, eins og við hér á Íslandi, sem er öldungadrykkja. Öldungadrykkja á Íslandi er mjög mikið vandamál. Móttökuskrifstofan hjá SÁÁ er full af miðaldra og eldra fólki á hverjum einasta degi. Heimilisaðstoð í Reykjavík segir skelfilegar sögur af eldri borgurum sem eru jafnvel ósjálfbjarga af áfengisneyslu. Við erum einu sinni búin að gera tilraun. Hún hafði þessar afleiðingar. Við getum alveg gert þessa tilraun aftur, en þá vitum við alla vega afleiðingarnar. Árið 1989 þegar við leyfðum bjórinn voru menn kannski ekki alveg á eitt sáttir um það hvort afleiðingarnar yrðu eins og þær svo reyndust. Hér einu sinni voru það alltaf vonarstjörnur íhaldsins sem fluttu þetta frumvarp. Þetta var svona manndómsvígsla, að þeir komu hingað og fluttu brennivínsfrumvarp einu sinni á þingmannsferlinum. En núna er ekki svo. Flutningsmaður frumvarpsins, að vísu kannski fyrrverandi vonarstjarna íhaldsins, er fyrrverandi hæstv. félagsmálaráðherra, Þorsteinn Víglundsson, sem talar fyrir þessu frumvarpi fyrstur allra. Eitt síðasta verkefni hans í ráðherrastóli sem félagsmálaráðherra fyrir tveimur árum að verða, var einmitt að veita verðlaun ungmennum sem voru að berjast á móti áfengisneyslu. Nú er búið að skipta um spólu og hann kemur hér og vill fá brennivín í búðir enn einu sinni. Hann sagðist hafa ógn af alþingismönnum, og fleiri hafa sagt það, sem vilja hafa vit fyrir öðrum. Ég er einn af þessum hræðilegu mönnum sem vilja hafa vit fyrir öðrum. Ég er á móti asbesti. Ég vil endilega að menn noti bílbelti. Ég vil að börn séu í bílstólum. Ég vil hafa vit fyrir fólki. Og við vitum að með þessu frumvarpi, ef við samþykkjum það eins og það er núna, þá munu þessi eftirköst, sem ég var að lýsa áðan, koma. Krabbameinstilfellin, ótímabæru dauðsföllin, hjarta- og æðasjúkdómar, þetta mun allt koma. Ef við viljum skrifa upp á það, þá bara gerum við það einhver. Hv. þm. Brynjar Níelsson sagði hér áðan að tóbakssala væri óheft. Þetta er mesta þvæla. Hún er nefnilega ekki óheft. Hún var óheft hér áður, en núna er tóbak í lokuðum hirslum. Það þarf að biðja sérstaklega um það, eins og þegar maður fór í apótek í gamla daga og þurfti að biðja um eitthvað sérstaklega sem var ekki til sölu fremst í búðinni. Menn þurfa núna að hafa sig virkilega eftir því að kaupa tóbak. Hvaða áhrif hefur það haft? Það hefur minnkað tóbaksneyslu mjög mikið. Síðan komu fram áðan rosalega skemmtilegar upplýsingar. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir að 10% aukning í sölustöðum leiði til 4% meiri aukningar í neyslu. Og ég fór að hugsa: Hvað ætli Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segi ef við aukum framboðið ekki neitt? Hvað ætli það auki þá drykkju? Ætli það minnki hana ekki frekar miðað við þessar tölur? Ég hef trú á því. Það er reyndar ein grein í þessu frumvarpi sem ég gæti hugsað mér að samþykkja. Ef frumvarpið væri bara þessi eina grein myndi ég líklega samþykkja það, þ.e. að auka það hlutfall af áfengisverði sem fer í lýðheilsu úr 1% upp í 4, 5 eða 10%. Ég er til í þetta. Málið er bara að það þarf ekki að einkavæða sölu áfengis til að gera þetta. Það meira að segja flækir málið að einkavæða áfengissölu og ætla svo að innheimta meiri skatta af áfenginu. Útsölustöðum fjölgar náttúrlega og það gerir innheimtuna miklu flóknari en hún er núna. Á sínum tíma, líklega þarþarþarsíðast þegar þetta mál var flutt lítt breytt, komu þrjár jákvæðar umsagnir. Ein var frá Samtökum verslunar og þjónustu, ef ég man rétt, ein frá Högum, ein var frá Verslunarráði Íslands, og þessir aðilar sögðu að þetta væri mjög snjallt. Þeir sögðu jafnframt: Það liggur í hlutarins eðli að ef verslanir taka að sér dreifingu á áfengi þá fara þær ekki að skila áfengisgjaldi þrisvar í viku eins og verslanir ÁTVR. Þær myndu bara skila þessu eins og virðisaukaskattstímabilið leyfir, á 60 daga fresti, plús 15, eitthvað svoleiðis. Hvað þýðir það? Það myndi draga fjárstreymi ríkissjóðs töluvert niður. Það eru innheimtir, ef ég man rétt, 18 milljarðar á ári, og skilað tvisvar í viku eins og nú er. En þá á allt í einu að fara með það í sex sinnum á ári. Það er alveg sama hvernig maður kemur að þessu. Það er kannski eitt gott við það að fjölga útsölustöðum, það myndi hækka verð. Hækkun á verði er til að draga aðeins úr neyslunni. En gallinn er sá að hækkunin, þ.e. andvirði hækkunarinnar, myndi ekki fara í ríkissjóð heldur í vasa verslana. Ekki yrði það til þess að bæta mikið forvarnir og annað. Ég vitnaði í hv. þm. Brynjar Níelsson áðan og ætla að gera það aftur af því að ég er alveg sammála honum um að áfengi kætir mann mikið í vissu magni  Það hefur ekkert komið fram, ekki nokkur skapaður hlutur í máli flutningsmanna sem hvetur menn til að samþykkja þetta frumvarp. Það var farið ágætlega yfir lýðheilsuþáttinn áðan. Ég ætla í þessari fyrstu ræðu minni í þessu máli að einbeita mér svolítið að lýðheilsunni. Á þeim 30 árum sem liðin eru síðan bjórinn var leyfður á Íslandi og neyslan farið úr 3,7 lítrum upp í að verða 9 lítrar, erum við farin að sjá alls konar sjúkdóma sem við sáum ekki áður. Hérna er farin að sjást skorpulifur og svo er brisbólga, sem dregur t.d. fjölda Dana til dauða á hverju ári, farin að aukast hérna. Mönnum verður svo tíðrætt um þessa hófdrykkju. Drykkjumenningin er allt önnur hér nú en var þegar menn gengu með vodkapela í buxnastrengnum. Núna er drykkjumenningin allt önnur. En samt hefur heimilisofbeldi snaraukist. Það er enn þá verið að rota menn í Austurstrætinu og hérna úti á velli.

… minna?

Nei, það er nefnilega miklu meira. Það er nefnilega miklu fleiri ofbeldisglæpir í Reykjavík núna en hefur verið og þeir fara stigvaxandi. Ég ráðlegg hv. þm. Brynjari Níelssyni, sem kallar hér frammí, að lesa skýrslu ríkislögreglustjóra. Þar fær hann þetta svart á hvítu. Ekki hefur hófdrykkjan hjálpað okkur þar. Það sem meira er, við sem eigum leið í gegnum miðbæinn á hverjum virkum degi, hverju virku kvöldi, sjáum að allir veitingastaðir eru fullir. En helgarfylleríið er nákvæmlega það sama. Þessi hófdrykkja og dagdrykkja, eitt rauðvínsglas á dag eða tíu eða hvað það er, hefur bæst við helgarfylleríið. Það er bara svo einfalt. Bæst við. Það er ekki að ófyrirsynju, þessir lítrar sem ég var að telja upp áðan, koma einhvers staðar niður. Það er vegna þess að þetta er hrein viðbót. Annað er alger firra. Við þurfum ekki einu sinni rannsóknir vegna þess að tölurnar segja okkur þetta. Hagstofa Íslands segir, með leyfi forseta: „Áfengisneysla hefur aukist um 73% milli áranna 1980 og 2016.“ 73%. Og það verður náttúrlega sprenging 1989 þegar bjórinn var leyfður. Og af því að menn segja að það sé ekki bara aðgengið sem geri þetta, hvar er þá aukningin mest í sölunni? Söluaukningin er ekki í þessum útibúum  Hér kom ágætisstatistík fram áðan hjá ágætum þingmanni um að það væri lítill hluti „neytenda“ sem stæði undir mestri neyslu á áfengi. Það mun ekkert breytast þótt við færum þetta í hendur einkaaðila að hluta og þá þess heldur, vegna þess að með auknu framboði þá stækkum við þennan hóp. Það fjölgar í honum. Það er ekki einn einasti aðili sem ég hef enn þá séð, nema Hagar, Verslunarráð og Samtök verslunar og þjónustu, sem hafa mælt með því að áfengi fari í verslanir, almennar verslanir, ekki nokkur einasti aðili. Við getum talið alla upp, landlækni, Sálfræðingafélagið, Barnaheill. Allir segja: Ekki gera þetta. Við eigum að hlusta á sérfræðinga, herra forseti.

Hæstv. forseti. Ég er auðvitað löngu búinn að átta mig á því að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson vill hafa vit fyrir fólki. Við erum aðallega að vinna í því að hafa vit fyrir fólki, en ég held að við séum misgóð í því. Það var ein lykilsetning í ræðu hv. þingmanns, um það hvers vegna hann væri á móti frumvarpinu, þ.e. að verið væri að gera eymd annarra að féþúfu. Við nálgumst umræðuna alltaf út frá lágri prósentu sem mun alltaf verða til staðar, burt séð frá umræddu frumvarpi, það mun ekki breyta eymdinni til eða frá. Ég get ekki séð, hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, að það séu einhver gögn segi okkur að þó að þetta frumvarp verði að veruleika muni aðgengi sjálfkrafa aukast. Hver segir það? Gæti ÁTVR ekki ákveðið að fækka verslunum? Eða snýst málið bara um það að enginn annar megi reka verslun af þessu tagi en ríkið og að allur hagnaður fari til ríkisins? Er það ástæðan fyrir þessu öllu saman? Maður spyr sig auðvitað um það. Og þó að þetta mundi fjölga verslunum og auka aðgengi, hvernig getum við fullyrt að ofdrykkja muni aukast við það? Halda menn að fyllibyttur verði til vegna þess að verslanir verði fleiri? Trúir því einhver? 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir allar þessar spurningar. Ég vona að ég hafi tíma til að svara þeim öllum, því ég hef svör við þeim öllum. Jú, eymdin mun aukast vegna þess að það verða fleiri aumir. Það er málið. Prósentan verður sú sama en við stækkum kökuna. Þeim fjölgar, þ.e. ef þetta frumvarp verður að lögum, sem eiga eftir að lenda í vandræðum. Engin gögn um að aðgengi auki drykkju? Jú, hv. þingmaður. Ég gæti t.d. fært þingmanninum nokkrar skýrslur frá Svíþjóð sem  Ég man eftir því að í fyrri umræðu um þetta mál þá sögðu menn: Ja, hvað með skotvopn og flugelda og slíkt sem eru stórhættulegir hlutir? Til þess að fá byssuleyfi þarf maður að gangast undir próf og þarf að ganga með skírteini. Það væri þá kannski í lagi að þeir sem vilja kaupa brennivín fengju sér skírteini og létu meta hvort þeir væru hæfir til að fara með þessa vöru og presenteruðu það á hverjum degi? Ef þingmaðurinn myndi vilja leggja eitthvað slíkt til þá gæti ég alveg hugsað mér að íhuga það, þó að ég vilji kannski ekki alveg ganga svo langt. En við þurfum ekki að þrátta um það að aukið aðgengi eykur neyslu. Og við þurfum heldur ekki að velta því fyrir okkur hvort það séu bara þessi 18% sem við vitum að verða alltaf höll undir áfengi, það er svona u.þ.b. það sem lýðheilsuupplýsingar segja okkur. Við gætum t.d. horft á það sem kom fram í Politiken fyrir nokkrum árum, þ.e. að 20% íbúa Kaupmannahafnar, sem eru þá u.þ.b. 200.000 manneskjur, fúnkera ekki daglega út af áfengisdrykkju. Og við erum ekki að tala um fyllibytturnar sem hv. þingmaður var að vísa hér til, við erum bara að tala um Jón og Gunnu sem fúnkera ekki á hverjum einasta degi, 200.000 manns í Kaupmannahöfn, vegna áfengisneyslu.

Hæstv. forseti. Hér koma alltaf einhverjar fullyrðingar um íbúa Kaupmannahafnar. Við vitum ekkert um þetta. En ég hef lifað 

Hæstv. forseti. Ég fullyrði að ég hafi ögn lengri reynslu af því að drekka víða en hv. þingmaður, enda er ég töluvert eldri. En að ganga inn á öldurhús í dag eða fyrir 40 árum - ég sé ekki stóran mun. Ég er kannski lengur á vettvangi en hv. þingmaður. En tölur eins og ég nefndi, sem hv. þingmaður vefengdi, þær sem ég hafði uppi um íbúa Kaupmannahafnar, eru úr grein í Politiken. Það er nú hér um bil jafn merkt dagblað og Mogginn, sem ég veit að hv. þingmaður les af áfergju. Við þurfum ekkert að efast um þessar heimildir og við vitum, eins og ég segi, að aukið aðgengi skapar meiri neyslu. Það hefur sýnt sig hér frá 1989. Ég er svolítið eins og tilraunarotta, ég er til í að éta sama ostinn tvisvar ef hann er rafmagnaður en ekki í þriðja skipti. Við eigum ekki að gera sömu mistökin aftur og aftur eins og við erum að gera með þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Já, ég held að skoðanir hv. þingmanns á frumvarpinu fari ekkert á milli mála. Það var nokkrum sinnum vikið að ártalinu 1989 sem hv. þingmaður taldi greinilega vera nokkurs konar annus horribilis í Íslandssögunni. Mig langar í framhaldi af því að spyrja hv. þingmann hvort við megum eiga von á því að frá honum komi frumvarp um að banna aftur bjór og jafnvel að takmarka aftur vínveitingar á matsölustöðum - í mínu ungdæmi voru alls konar takmarkanir á því - og jafnvel að þingið stuðli að því að Áfengisverslun ríkisins, eða Vínbúðin, selji helst bara eina tegund af rauðvíni og það frekar vonda.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrstu spurninguna, sem er gamall kunningi. Ég man að hv. þm. Brynjar Níelsson spurði mig fyrir nokkrum árum, þarþarþarþarsíðast þegar frumvarpið var flutt,  Nei, við færum tímann ekki til baka, við gerum það ekki. En eins og ég sagði áðan, við erum búin að gera mistökin einu sinni. Við þurfum ekki að gera þau aftur. Vil ég að vont rauðvín sé selt í ríkinu? Nei, alls ekki. En ég vil heldur ekki að vont kassavín sé selt í Bónus með merki gríssins á, það vil ég ekki heldur. Hér er náttúrlega, eins og hv. þingmaður veit, fullt af fólki sem veit nákvæmlega hvaða rauðvín passar með hvaða mat. En það er hins vegar til í að éta hvaða óhroða sem er með þessu víni sko. Það vill flytja inn alls konar kjötvörur sem eru fullar af sýklalyfjum, en ef hægt er að skola því niður með góðu rauðvíni sleppur þetta fyrir horn að menn telja. Það held ég ekki. En ég segi aftur: Þessi fjölgun útsölustaða sem blasir við hér mun engu bæta í menninguna. Hún mun engu bæta við. Hún mun bæta við eymdina, eins og ég sagði áðan. Lýðheilsa verður verri. Það er ekki af engu sem þær þjóðir sem ég minntist á áðan, Þjóðverjar, Bretar, Danir, lifa u.þ.b. sex árum styttra en meðal Íslendingurinn, þ.e. meðaltalið í þessum löndum. Af því að okkur er að fara fram í að eldast o.s.frv., hvers vegna þá að gera lífið verra með því að bæta við þessum 20 tegundum af krabbameini og öllu sem þessu fylgir?

Virðulegi forseti. Ég vil alls ekki gera lítið úr þeirri vá sem fylgir áfengissýki og ég geri mér grein fyrir því að drykkjusýki hefur verið þjóðarsjúkdómur á Íslandi og að ekki er til sú fjölskylda hér á landi sem ekki hefur haft kynni af þeim sjúkdómi. Mig langar að inna hv. þingmann aðeins betur eftir því hvort hann telji það virkilega svo að hér fyrr á árum, áður en bjór kom til sögunnar og aukin neysla á léttvínum, að sú ofsadrykkja sem tíðkaðist um helgar, þegar menn drukku frá sér ráð og rænu og leiddu stórkostlegar hörmungar yfir sjálfa sig og fjölskyldur sínar með ofsadrykkju - hvort hann telji virkilega að það almenna ástand í 

Hæstv. forseti. Nú þarf ég í sjálfu sér ekki að hafa mikið álit á því hvort sú ofsadrykkja sem þá var hafi verið verri en það ástand sem nú er, vegna þess að tölurnar segja okkur að ástandið þá var töluvert betra, þ.e. heimilisofbeldi var minna, líkamsárásir voru færri. Ég hef töluverða reynslu af því að léttvín og bjór gerir mann í sjálfu sér alveg jafn fullan og önnur áfengisdrykkja, maður er bara aðeins lengur að ná markinu. Ef menn drekka í óhófi rauðvín eða bjór þá verða þeir u.þ.b. jafn fullir og ef þeir hefðu drukkið eins og eina vodkaflösku. Eins og ég segi, þetta tekur aðeins lengri tíma en takmarkið er það sama og lokaniðurstaðan er sú sama. Þannig að þessi svokallaða hófdrykkja og drykkjumenning sem menn eru að dásama hér hefur bara skilað auknu heimilisofbeldi. Hún hefur skilað auknu ofbeldi á götum úti. Hún hefur ekki skilað neinu, og auknum sjúkdómum í þokkabót.

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að frumvörp sem tengjast frjálsri sölu á áfengi hafa yfirleitt komið fram frá fulltrúum Sjálfstæðisflokksins. Ég er reyndar ekki einn af þeim þingmönnum sem hafa flutt slíkt frumvarp. Ég sagði í ræðu varðandi það á sínum tíma að ég væri hér í þingsal til að hlusta einmitt á umræðuna og átta mig á því nákvæmlega hver skoðun mín væri á þessu máli. Ég verð að segja það sama núna og þá að það er eiginlega mjög erfitt að taka þessa umræðu og láta hana hjálpa sér við að mynda einhverja afstöðu í málinu því að umræðan er ofboðslega mikið í skotgröfunum sitt hvorum megin. Virðulegi forseti. Ég verð að nefna það út af því að hv. þingmaður segir trekk í trekk að hann haldi að heimilisofbeldistilfellum hafi fjölgað í tengslum við aukna neyslu  Við getum verið sammála um að áfengi er böl. Hv. þingmaður nefndi tóbak og sýnileika hvað það varðar. Við höfum náð mjög miklum árangri í því að fækka þeim sem nýta tóbak, m.a. hefur verið brugðið á það ráð að tóbak er ekki sýnilegt í verslunum, en það er þó selt á markaði og það eru einstaklingar með sínar sjoppur eða stórverslanir eða annað sem fá leyfi til að selja tóbak. Sér hv. þingmaður þá ekki fyrir sér, í ljósi allra þeirra hörmunga sem áfengi kallar yfir okkur, að það sé ástæða til að fara svipaða leið með sölu á áfengi?

Herra forseti. Enn ítreka ég það að þær tölur sem ég hef farið með um heimilisofbeldi eru frá lögreglunni komnar. Víst er það svo að heimilisofbeldi er meira tilkynnt nú en áður var, sem betur fer, en hér áður þá hét þetta kannski bara eitthvað annað í dagbókum lögreglu. Það vill svo til að ég þekki töluvert til í lögreglunni, hef talað um þetta við lögreglumenn, og þá hét þetta eitthvað annað en heimilisofbeldi, þá hét þetta órói í heimahúsi eða eitthvað annað. Það vantar ekkert upp á það að þessar tölur séu réttar. Skotgrafir eru svo annað mál. Það kann vel að vera að einhverjum finnist það skotgrafir, en það sem ég reyndi að leiða í ljós í fyrstu ræðu minni, og mun koma inn á fleiri atriði í þeim næstu sem ég held, eru lýðheilsuáhrifin. Það eru fyrst og fremst þau sem ég er búinn að vera að tala um. Það eru þessi auka 200 krabbameinstilfelli sem við þurfum ekki á að halda, sem við munum fá. Það er læknisfræðilega sannað. Aukin áfengisneysla veldur u.þ.b. 20 tegundum af krabbameini, sem byrjar í munnholi og endar í endaþarmi og kemur við á 18 stöðum á leiðinni, brjóstum, ristli, maga, brisi, hvar sem er. Þetta vitum við. Þetta er í sjálfu sér ekki eitthvað sem við þurfum að rökræða. Þetta er ekki að sitja í skotgröf. Þetta eru staðreyndir. Þetta eru læknisfræðilegar staðreyndir. Ég hef alla vega ekki samvisku til þess að taka ákvörðun að þessu leyti sem ég veit að mun leiða þessar hörmungar yfir þjóðina. Okkur er svolítið tamt eða mjög mörgum er tamt að segja: Þetta er ekkert vandamál, maður tekur kannski rauðvín með steikinni eða eitthvað svona, en það eru bara ekki allir í þeirri stöðu, því miður. Það eru u.þ.b. 18% af þýðinu yfirleitt sem geta ekki höndlað áfengi. Þeim fjölgar með auknu aðgengi. Þetta er út af fyrir sig sannað. Það þarf engar skotgrafir í þetta. Þetta eru einfaldlega staðreyndir sem við höldum á núna. Við erum hér 

Virðulegur forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi ekki heyrt spurninguna en hún sneri að því hvort það væri ástæða til að fara sömu leið með áfengi og við gerðum með tóbakið á sínum tíma. Lýðheilsuáhrifin. Ég er sammála. Það er einmitt ástæðan fyrir því, virðulegur forseti, að ég velti þessum hlutum fyrir mér. Þó að mér finnist margt mjög rangt við það að hið opinbera sé að selja vöru eins og áfengi og með einkasölu á því, þá velti ég fyrir mér lýðheilsuáhrifunum. Þegar hv. þingmaður fer yfir tölur um áfengismagn á hvern einstakling þá spyr ég líka: Hefur þar ekki áhrif mikil fjölgun ferðamanna hér á landi? Ég velti fyrir mér hvaða rök eru fyrir því að ef ég kaupi vín í glasi þá kaupi ég það af einkaaðila hér einhvers staðar í kringum okkur, en ef ég kaupi vín í flösku þá þarf ég að gera það í verslun sem rekin er af hinu opinbera. Er stórkostlegur 

Það skiptir í sjálfu sér ekki máli hvort sá sem selur áfengið er ríkisstarfsmaður eða eitthvað annað. Það er ekki það sem þetta mál snýst um. Ég svaraði ekki spurningunni um hvort það ætti að fara sömu leið með vín eins og tóbak. Það gæti vel verið að það væri sniðugt að gera það, að takmarka aðgengið. Þá gætum við fengið væntanlega sömu niðurstöður og voru með tóbakið, þ.e. áfengisneysla myndi snardragast saman. Það myndi koma öllum til góða, ríkissjóði, heilsu þjóðarinnar, börnum. Hverjir eru það t.d. sem hafa í gegnum tíðina lagst gegn því að við samþykkjum frumvarp af þessum toga? Það eru Barnaheill, sálfræðingar, Læknafélagið, landlæknir. Það eru allir sem koma nálægt heill fjölskyldna í landinu, allir hafa sagt: Ekki gera þetta. Ég, eins og ég segi, er stundum þrjóskur, en þegar allir nema Félag stórkaupmanna, Hagar og Verslunarráð, segja: Ekki selja áfengi á öllum þessum stöðum, þá hlusta ég.

Virðulegi forseti. Ég ætla að vera frekar stuttorð og eru þetta helst viðbrögð við þeim ræðum sem ég hef heyrt hingað til. Mönnum hefur í kvöld verið tíðrætt um að auknu aðgengi að áfengi fylgi aukin neysla og við því hef ég tvennt að segja. Í fyrsta lagi eru verslanir ÁTVR orðnar 51 talsins. Fjöldinn hefur fjórfaldast á 30 árum og til samanburðar rekur lágvöruverslunin Bónus einungis 32 verslanir. Það er því orðið auðveldara að nálgast áfengi í verslunum ÁTVR en það er að komast í Bónus. Í öðru lagi, ef menn óttast það að í kjölfar frumvarpsins spretti upp sérvöruverslanir með vín á hverju einasta horni er ríkinu sjálfu í lófa lagið að loka eigin sérvöruverslunum, sem einkareknu verslununum nemur. Þá hefur áhyggjum af ungu fólki verið varpað fram, af aukinni neyslu ungs fólks í kjölfar þessa frumvarps. Ég ítreka að neysla ungs fólks á áfengi hefur snarminnkað á síðustu árum og það er vegna aukinnar fræðslu meðal þessa hóps og forvarnavinnu. Það er ekkert sem bendir til þess að starfsmenn einkarekinna verslana séu lélegri í því að skoða skilríki en starfsmenn ríkisins og því ekkert sem bendir til þess að aðgengi ungs fólks að áfengi verði auðveldara í raun. Að auki eru í raun meiri líkur á því að eftirlit með einkaaðilum verði harðara, þeir eigi sjálfir meira undir og því verði eftirlitshlutverki þeirra tekið af alvöru. Aðgengi að áfengi hefur aukist um 250%, hvort sem það er með fleiri verslunum ÁTVR eða fleiri vínveitingaleyfum. Ef andstæðingar frumvarpsins eru virkilega svona andvígir auknu aðgengi þá verð ég að spyrja: Er það á stefnuskrá hv. þingmanna að loka einhverjum af þeim fjölda útibúa sem ÁTVR hefur opnað á síðustu árum? Er jákvætt að það er engin áfengisverslun á Flateyri, Bolungarvík eða Súðavík? Myndu þeir andmæla jafn harkalega ef til stæði að opna ÁTVR þar? Hvar voru slík andmæli þegar hinar búðirnar voru opnaðar? Ég finn einfaldlega lykt af hræsni og tel að raunverulegur ásetningur andstæðinga frumvarpsins sé ekki að vernda lýðheilsu, ellegar hefðu þeir mótmælt opnun ÁTVR á hinum ýmsu stöðum á landinu eða beitt sér fyrir lokun þeirra. Raunverulegur ásetningur virðist vera sá að ríkið sjái einfaldlega um reksturinn, bara af því bara. Þetta snýst miklu frekar um prinsipp en lýðheilsu. Virðulegur forseti. Forræðishyggjan eldist aldrei vel. Ég leyfi mér að hafa það eftir tveimur fyrrverandi þingmönnun sem þeir sögðu þegar upp kom umræða um það hvort heimila ætti bjór á Íslandi, en vikið hefur verið að því í máli þingmanna fyrr í kvöld, með leyfi forseta: „Ég er ákaflega tortrygginn á að leyfa bjór hér á landi. Ég held að það myndi breyta drykkjusiðum til verri vegar, og m.a. leiða til þess að menn drykkju við vinnu.“ Svo sagði Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi þingmaður og forseti. Svavar Gestsson sagði, með leyfi forseta: „… bið menn enn að skoða hug sinn áður en þeir taka á sig þá ábyrgð sem fylgir því að hella áfengu öli yfir íslensku þjóðina.“ En íslenska þjóðin baðaði sig ekki upp úr bjórnum og hún byrjaði ekki að drekka í vinnunni, a.m.k. ekki þeir sem voru ekki byrjaðir að því þá þegar - og já, þetta er vísun í Klaustursmálið. Því var haldið fram af hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni áðan að sala á bjór hefði snaraukist þegar bjórinn var leyfður. Það vill reyndar svo skemmtilega til að sala á bjórlíki snarminnkaði á sama tímapunkti. Í þessu frumvarpi felst töluverð réttarbót. Samkvæmt frumvarpinu verða framlög í lýðheilsusjóð fimmfölduð, fimmfalt framlag til ríkisins til að efla fræðslu, úrræði sem hefur sýnt sig að virkar þrátt fyrir aukið aðgengi að áfengi. En fræðslan gengur ekki út á að hafa vit fyrir fólki. Hún gengur út á að fólk geti haft vit fyrir sig sjálfu sér. 

Herra forseti. Ég held að það sé einhver misskilningur hjá hv. þingmanni að ég hafi sagt að meiri bjór hefði verið drukkinn eftir 1989. Ég sagði meira áfengi. Bjór var ekki seldur hér fyrir árið 1989. Honum var hins vegar smyglað svolítið hingað en ekki eru til tölur yfir það. Hv. þingmaður vefengir tölur frá landlækni og Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni sem segja að aukið aðgengi auki drykkju. Mig fýsir að vita hvaða upplýsingar hv. þingmaður hefur sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur ekki og sem landlæknir hefur ekki. Síðan langar mig líka til að spyrja hv. þingmann: Af hverju er nauðsynlegt að byrja að selja áfengi í fleiri sérvöruverslunum til að auka framlag í lýðheilsusjóð? Er ekki hægt að gera það bara í einu vetfangi, eins og ég hef sagt áður? Ef allar greinar í þessu frumvarpi væru teknar út aðrar en sú að efla lýðheilsusjóð myndi ég samþykki það. Þannig að ég spyr hv. þingmanninn: Er nauðsynlegt að fela einkaaðilum að selja áfengi til að auka fræðslu, forvarnir og greiðslur í lýðheilsusjóð?

Það er vel hægt að gera það. Það er vel hægt að auka framlög ríkisins til lýðheilsumála og forvarna í þessu efni. Mér þykir hins vegar nokkuð sniðugt að gera þetta bara samhliða þessu. Það sem ég átti við þegar ég sagði að aðgengi að áfengi þyrfti ekki endilega aukast var að ríkið getur sjálft lokað sínum sérvöruverslunum sem nemur opnun einkarekinna verslana. Þannig myndi aðgengi í raun og veru ekki aukast. Ég tel að eftirlit einkaaðila með kaupum á áfengi sé það sama og það er hjá ríkinu í dag.

Hæstv. forseti. Í orðum hv. þingmanns liggur einmitt að frelsi eins er helsi annars. Þannig að ef frelsi einkabatterísins á að verða til þess að auka verslunarfjölda á ríkið að draga sig í hlé. Er það tilgangurinn? Er það nauðsynlegt? Af hverju á ríkið að draga sig í hlé? Ríkið er núna að selja áfengi á nokkrum stöðum. Þeim hefur ekki fjölgað þar sem fólkið er flest. Þeim hefur fjölgað þar sem pósthús hafa verið lögð niður, eins og ég benti á. Þannig að heildarframboð á verslunum ÁTVR hefur í sjálfu sér, ef maður leggur þetta tvennt saman, verið í svipuðu formi núna í 20 ár eða svo. Ég spyr aftur: Hvaða upplýsingar hefur hv. þingmaðurinn um það sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur ekki, sem Læknafélagið hefur ekki, sem landlæknir hefur ekki, um að fjölgun útsölustaða og aukið aðgengi að víni muni ekki auka drykkju?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður, eins og ég sagði í ræðu minni tel ég það einfaldlega vera prinsippmál að ríkið sé ekki með einkaleyfi á því að selja áfengi. Ríkið getur hins vegar lokað sínum verslunum ef það telur að aðgengi að áfengi aukist og einkareknar áfengisverslanir poppi upp eins og gorkúlur í kjölfar frumvarpsins. Það er líka rétt að benda á að ríkið hefur reynt að mæta eftirspurn. Þegar versluninni í Spönginni var lokað varð allt brjálað. Verslunin var síðan opnuð aftur tveimur vikum síðar. Ríkið hefur ekki beitt sér fyrir því að loka þessum verslunum einfaldlega vegna þess að það vill það ekki. Ég tel að einkaaðilar eigi alveg jafn mikið erindi inn á þennan tiltekna markað. Ríkið getur þó reynt að stemma stigu við fjölda einkarekinna verslana ef það vill, með því að loka sínum eigin.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún ræddi dálítið um samhengið á milli aðgengis og aukinnar neyslu, vék sér undan því að samþykkja að búið væri að sýna fram á orsakasamhengi þarna á milli fyrir lifandis löngu. En látum það liggja á milli hluta. Nú liggur það fyrir í frumvarpinu að leyfa á auglýsingar á áfengi samkvæmt frumvarpinu. Þá langar mig að spyrja þingmanninn: Hvernig myndi hv. þingmaður bregðast við ef hér væri fyrir þinginu frumvarp um að leyfa auglýsingar á tóbaki?

Virðulegur forseti. Staðan er einfaldlega sú í dag, með tilkomu samfélagsmiðla og netmiðla o.fl., að auglýsingar á tóbaki og áfengi birtast nú þegar í miklum mæli. Enda getum við ekki stemmt stigu við alþjóðlegri löggjöf sem um þetta gildir, þessa sérstöku miðla. Við höfum að minnsta kosti ekki getað reynt að stemma stigu við því. Með frumvarpinu er hins vegar heimilað að auglýsa áfengi að tilteknum skilyrðum uppfylltum, þar á meðal að upplýsa og fræða um skaðleg áhrif áfengis. Ég tel að það sé ákveðin réttarbót í sjálfu sér á meðan auglýsingar sem innihalda ekki slíkar forvarnir leika nú þegar lausum hala á samfélagsmiðlum.

Herra forseti. Þarna er á ferðinni ákveðin rökvilla hjá þingmanninum, að ég tel. Út frá sömu rökum ættum við t.d. að hætta að vera með reglur um hámarkshraða vegna þess að þegar eru í gangi svo mörg brot á þeim lögum, við erum ekkert að gera í því að stoppa þau og þá hljótum við að hætta því. Auðvitað er það ekki þannig. Það er hlutverk hins opinbera að setja leikreglur, tryggja að við gerum það sem við getum til, við skulum segja, að bæta heilsufar þjóðarinnar, auka líkindi þjóðarinnar á að komast á fullorðinsár án þess að verða fyrir óþarfaáreiti og sérstaklega ekki fyrir áreiti sem er þekkt að muni valda heilsutjóni. Þarna held ég að þingmaðurinn sé á rangri leið. Við erum ekki sem samfélag undir það búin að fara í verulegum mæli að auka áreiti sem eykur heilsutjón og það er ekki hlutverk okkar sem löggjafarsamkundu.

Virðulegi forseti. Þetta var áhugaverð myndlíking með hraðaksturinn. Staðreyndin er hins vegar sú að við getum haft áhrif á löggjöf hér á Íslandi en við getum ekki haft áhrif á löggjöf um hraðakstur í Danmörku, Bandaríkjunum eða í öðrum löndum og sama gildir um auglýsingar á samfélagsmiðlum þar sem önnur lög gilda, þar sem áfengisauglýsingar eru heimilaðar. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Maríu Egilsdóttur fyrir ræðu hennar. Ég held að flest séum við þokkalega sammála um að það er töluvert aðgengi að áfengi í dag. Ég velti fyrir mér, því það hefur ekki enn komið fram svar í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram: Af hverju þurfum við þá að breyta því? Það væri gott að fá svar við því. Það var komið inn á forræðishyggju áðan og þess háttar. Ef maður rennur yfir þetta frumvarp þá er lögð til breyting á 20. gr. áfengislaganna, um viðskiptaboð og fjarkaup. Hérna eru fjölmargir liðir sem flest okkar þekkjum, ef við lesum þá, 

Já, af hverju að breyta núverandi fyrirkomulagi fyrst aðgengi er búið að aukast til muna? Eins og ég sagði í ræðunni og andsvari áðan þá er þetta einfaldlega prinsippmál að mínu mati og greinilega þeirra sem leggja fram þetta frumvarp og vilja styðja það að ríkið eigi ekki að hafa einkaleyfi til sölu á þessari vöru. Einkaaðilar eigi að geta gert það líka.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Svo ég komi nú inn á það sem ég var að reyna að koma út úr mér áðan í lok fyrra andsvars varðandi forræðishyggju. Það eru tilgreindir nokkrir liðir í 20. gr., hvað má og hvað má ekki sem tengist áfengisneyslu og ég ætla ekkert að fara frekar yfir það. Telur þingmaðurinn þennan texta í 20. gr. ekki falla undir forræðishyggju?

Þetta er reyndar ágæt spurning, ég viðurkenni það. Hvað þetta tiltekna atriði varðar þá verð ég samt sem áður að segja að hér vegast á ákveðin sjónarmið og m.a. forvarna- og fræðsluáhrif. Forvarnaáhrifin birtast m.a. í þessari tilteknu grein þar sem er t.d. bannað að beina áfengisauglýsingum að börnum eða ungmennum og ekki megi sýna börn eða ungmenni í slíkum auglýsingum. Ég tel að þetta sé bara til bóta og ákvæðið í raun og veru forvarnaverkefni í sjálfu sér ásamt fleiri liðum í þessu tiltekna ákvæði.

Forseti. Mér er ekki hlátur í hug. Ég verð að lýsa yfir alveg sérstökum vonbrigðum með ræðu hv. þingmanns. Að leyfa sér að kalla áhyggjur fólks af aukinni áfengisneyslu hræsni, af áhrifum á heilsu fólks, af áhrifum á fólk eins og mig sem hefur þurft að leita sér aðstoðar vegna áfengisneyslu, að afgreiða á einu bretti allt sem er andsnúið málflutningi hv. þingmanns sem hræsni eru gríðarleg vonbrigði. Telur hv. þingmaður að aðrir sem hafa lýst sömu áhyggjum og tæpt hefur verið á í umræðunni í dag sýni líka hræsni? Telur hv. þingmaður að landlæknir, SÁÁ, fleiri lýðheilsusamtök sýni hræsni og séu föst í einhverjum prinsippum um að ríkið verði að standa í ákveðinni sölu? Eða er þetta innantómt orðagjálfur í máli sem er grafalvarlegt mál?

Það er leiðinlegt að ræða mín hafi ekki staðist „standarda“ hv. þingmanns. Áhyggjur af aukinni neyslu áfengis eru réttmætar. Hægt er að berjast gegn aukinni neyslu áfengis með aukinni fræðslu og forvörnum, ég tek fyllilega undir það. Hvað varðar það sem ég kallaði hræsni átti ég bara við hræsni þingmanna hér inni, ekki landlæknis eða annarra embætta, enda hafa þingmenn haft það í hendi sér að girða fyrir aukið aðgengi að áfengi með því að kalla eftir lokun verslana ÁTVR en ekki þegja á meðan fleiri og fleiri búðir opnuðu um land allt.

Forseti. Virðulegur þingmaður hefur ekki fylgst mikið með þjóðmálaumræðunni síðustu áratugi ef hún telur að ekki hafi verið rætt um aukið aðgengi að áfengi innan ÁTVR. Þetta hefur verið rætt töluvert í samfélaginu og ég er alveg viss um að einhverjir hér hafa tekið þátt í því. Í einu orðinu eru lagðar til auknar auglýsingar á áfengi. Það er gert í frumvarpinu. Hér er talað um samfélagsmiðla og netmiðla og allt það. Heimild á auglýsingum í íslenskum fjölmiðlum eykur auglýsingar á áfengi. Er hv. þingmaður sammála mér um að enginn eyði peningum í auglýsingar bara sisvona heldur geri hann það til að reyna að auka sölu á vöru sinni? Í hinu orðinu eru aðrir sakaðir um hræsni fyrir að vilja ekki standa að meiri forvörn. Hér er lögð til heimild til að auka sölu með annarri hendinni en með hinni berja menn sér á brjóst og segja að efla þurfi forvarnir. Er þetta kannski hræsni, hv. þingmaður?

Nei, hv. þingmaður, þetta er ekki hræsni. Í frumvarpinu er fjallað um auglýsingar og viðskiptaboð og settar fram mjög ítarlegar hömlur á því. Ég efast t.d. um að Morgunblaðið, Fréttablaðið eða önnur blöð gætu komist hjá a-lið þar sem bann er lagt við því að beina auglýsingum að börnum eða ungmennum og sagt að ekki megi sýna börn eða ungmenni í slíkum auglýsingum. Þarna er verið að takmarka auglýsingar. Hins vegar er það staðreynd að fyrirtæki eyða miklum fjármunum í að auglýsa áfengi nú þegar á þeim miðlum þar sem það er ekki bannað og þá án nokkurra takmarkana.

Af hverju ættu þeir ekki að gera það áfram?

Það er góð spurning en vonandi myndu þau eyða meiri pening í að auglýsa á öðrum stöðum þar sem þær hömlur væru virtar sem lagðar eru fram í frumvarpinu og auglýsingarnar þá til að mynda ekki beinast að börnum eða ungmennum.

Forseti biður hv. þingmenn að hafa í huga hefðbundin ávarpsorð þegar þeir ganga í ræðustól og eins að beina orðum sínum til forseta að jafnaði en ekki til einstakra þingmanna.

Herra forseti. Ég get ekki sagt að ég gleðjist sérstaklega yfir því að þetta mál sé komið hér enn eina ferðina á dagskrá. Að enn eina ferðina skulum við þurfa að ræða þetta mál hér þrátt fyrir að í gegnum tíðina hafi komið umsagnir sem benda til þess að málið njóti ekki hylli þeirra sem um það hafa fjallað. Þegar ég tala um að „þurfa að ræða málið“ er það ekki vegna þess að ég sé nauðbeygð hér uppi í pontu heldur að það að mál er sett aftur og aftur á dagskrá, ár eftir ár, sem hefur margoft fengið umsagnir sem hafa að mestu leyti verið neikvæðar. Þjóðin hefur líka sagt ákveðna hluti. Það má því sannarlega segja að umræða um áfengi og brennivín í búðir hafi fengið gífurlega mikið umtal í samfélaginu alveg síðan um síðustu aldamót. Líklega státa fá þingmannafrumvörp af slíkri umfjöllun og það sem hér er undir. Umræða þeirra um málið sem lagt hafa það fram í gegnum tíðina einkennist gjarnan af tali um einstaklingsfrelsi og þeim sjálfsagða rétti að geta keypt áfengi í matvöruverslunum eða öðrum sérverslunum, eins og hér er lagt til, enda sé það víða leyft og hafi ekki í för með sér neinn sérstakan skaða. Skoðanir eru gríðarlega skiptar og auðvitað eigum við að skoða öll rök og reyna að nálgast málið án fordóma, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi áðan. En þá vísa ég enn og aftur til umsagna sem um málið hafa komið. Málið hefur tekið ákveðnum breytingum í gegnum tíðina, ég ætla ekki að draga úr því, en í grunninn er það það sama. Ég rifjaði upp ágæta grein eftir Róbert Haraldsson heimspeking sem hann skrifaði árið 2015 þegar málið var til umfjöllunar á þeim tíma. Hann velti upp röksemdum með og á móti breytingu eins og hér er m.a. lögð til. Mér finnst það enn vera við lýði þar sem hann sagði þá og get tekið undir það að áfengisstefnan sem rekin er á Íslandi sé ágætlega heppnuð tilraun eða framkvæmd til að sætta ólík sjónarmið og andstæða hagsmuni, þ.e. til að finna jafnvægi á milli einstaklingsfrelsis og lýðheilsusjónarmiða. Því spyr maður sig: Af hverju þurfa þingmenn ár eftir ár, og ég segi það enn og aftur, að ganga gegn margítrekuðum skoðanakönnunum þar sem stór hluti þjóðarinnar segist ekki vilja breytingar á þessu formi? Það þarf ekkert annað en að horfa til þeirra umsagna sem um málið hafa komið í gegnum tíðina og þegar fólk hefur verið spurt á hinum ýmsu miðlum. Einhvern veginn er niðurstaðan ævinlega sú að stór hluti þjóðarinnar sem þar hefur tekið þátt vill þetta ekki. Að mínu mati er þetta frumvarp samið á forsendum verslunarinnar. Hagsmunir hennar eru settir í forgang á þeim fölsku forsendum, að mínu mati, að þetta sé neytendum sérstaklega mikið til góðs. Því spyr ég enn og aftur: Af hverju þetta mál? Hvað er að? Hvert er vandamálið sem við þurfum að leysa með því að setja nýja löggjöf? Er sérstakt vandamál að hafa þetta með þeim hætti sem er í dag? Ég held að við sem löggjafi eigum að horfast í augu við að frumvörp og þingsályktunartillögur sem við vinnum með og spyrja okkur: Hver er þörf samfélagsins fyrir nákvæmlega þá réttarbót sem við erum að fjalla um hverju sinni? Hver er þörfin ef fólk telur þetta vera réttarbót? Hvert er vandamálið sem við horfumst í augu við? Mér finnst að flutningsmenn verði að færa rök fyrir því að málið sé til bóta, eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson nefndi hér áðan, og ekki bara að einu leyti. Það hlýtur að þurfa að ná yfir allt saman. Mér finnast rökin hafa verið veik í gegnum tíðina vegna þess að þau hafa ekki að mínu mati verið studd með nægilega faglegum rökum eða þekkingu í nægilega ríkum mæli. Sérstaklega ekki hvað varðar þá alþjóðasamninga sem við erum aðilar að eða með vísunum í þær stofnanir í samfélaginu sem best eiga að þekkja til meðferðar vegna áfengis- og vímuefnavanda og áhrifanna á fjölskyldur og samfélög. Getum við leyft okkur að horfa fram hjá vísindum sem segja að verði þetta að veruleika muni áfengisneysla aukast? Það er reynsla annarra þjóða, tölfræðin segir okkur það. Ég spyr mig hvort flutningsmenn telji að við Íslendingar séum eitthvað öðruvísi en aðrar þjóðir þegar kemur að þessu. Er fólk tilbúið til að segja: Ókei, mér finnst það bara fínt fyrir samfélag okkar að þar sé drukkið svolítið meira áfengi? - Ekki ég. Mér finnst þetta mál alls ekki snúast um frelsi. Mér finnst það snúast um að draga úr veseni fyrir þá sem vilja kaupa sér bús. Það er ekkert skert frelsi ef hver sem er, sem hefur aldur til, getur farið og keypt sér brennivín sex daga vikunnar í áfengisversluninni, og oftar ef fólk fer á veitinga- og skemmtistaði. Þeir sem vilja ná sér í vín geta gert það ef þeir vilja. Það þarf ekki fjölbreyttara rekstrarform, eins og gjarnan er talað um. Nei, hæstv. forseti. Ég segi það aftur: Mér virðast það fyrst og fremst vera hagsmunir verslunarinnar sem muni njóta góðs af þessu, enda hefur tölfræðin líka sýnt að auknar líkur eru á að ofan í matarkörfuna læðist eins og ein rauðvínsflaska, kannski eitthvað af ostum, sem er þá gott fyrir verslunina. Við sjáum sem betur fer, og það er eitt af því sem er jákvætt, að það er að verða sífellt algengara að fólk velji að drekka ekki áfengi. Þannig að rökin um að þetta sé í takt við nútímann og breyttar aðstæður í samfélaginu finnast mér ekki halda. Við hljótum að vera sammála því að þróunin eigi ekki að vera í áttina að aukinni áfengisneyslu. Það er líka staðreynd að það eru fáar vörur sem valda jafn víðtækum skaða og áfengi, sem bitnar á svo mörgum og hefur víðtækar afleiðingar ef um óhóflega neyslu er að ræða. Stór hluti kostnaðar sem fellur til í heilbrigðiskerfinu er vegna áfengisneyslu. Það verður líka aukinn kostnaður vegna löggæslu. Eins og ég sagði áðan held ég að umsagnir í gegnum tíðina hafi sýnt að fólk er ekki tilbúið að einn hirði gróðann en annar sitji uppi með kostnaðinn vegna afleiðinganna. Þær breytingar sem kunna að verða á sölufyrirkomulagi áfengis eru álitamál en snerta hvert mannsbarn í þessu landi. Þess vegna segi ég aftur að það er mikilvægt að þær ákvarðanir sem teknar verða byggi á upplýstri umræðu á faglegum rökum. Þau er ekki að finna í þessu frumvarpi. Ég tel að það muni hafa afdrifaríkar afleiðingar fyrir samfélag okkar ef þetta frumvarp verður að lögum. Við þurfum að horfa til raka og vísindalegra gagna. Við getum ekki sagt: Ég hef ekki trú á því eða þessu eða hinu, heldur verða röksemdirnar að vera undirbyggðar. Eins og ég sagði áðan er það staðreynd að aukin áfengisneysla, vímuefnaneysla, af hvaða tagi sem er, hefur í för með sér fjölgun ofbeldisglæpa. Það er ekki bara það að þeir séu komnir upp á yfirborðið eða bara vegna þess að lögreglan fylgist betur með eða eitthvað slíkt, það er raunveruleg aukning. Við þekkjum alveg þá hluti. Það eru meiri óspektir, það er meira eignatjón, það verður meira um útköll lögreglu o.s.frv., slys á fólki, allir þessir fylgifiskar áfengisneyslunnar. Mér finnst þetta fyrst og fremst snúast um viðskiptaauka og virðisauka fyrir verslunina í landinu og að gera það þægilegra fyrir þá sem vilja kaupa sér áfengi. Norræna módelið þegar kemur að sölu áfengis hefur almennt snúist um háa skatta, ríkisrekstur, takmarkað aðgengi og takmörkun á efnahagslegum hagsmunum. Við getum velt því fyrir okkur hvort hægt sé að græða á sölu vímuefna af öðrum toga. Ýmislegt kemur fram í skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um áfengisneyslu á Norðurlöndunum, sem könnuð hefur verið, eins og við þekkjum og höfum rætt hér margoft í gegnum tíðina þegar þetta mál hefur verið á dagskrá. Varðandi löggjöf Norðurlandanna um áfengi og sölu áfengis eru hér nokkrar staðreyndir. Það eru sterk tengsl á milli skatta og takmarkana á áfengisauglýsingum annars vegar og heildaráfengisneyslu samfélagsins og t.d. tíðni skorpulifrar. Hér hefur áður verið viðrað að fjölda krabbameina megi rekja beint til áfengisneyslu. Því hærri sem skattarnir eru og því meiri sem takmarkanir á auglýsingum á áfengi eru því minni er neysla áfengis og lægri tíðni skorpulifrar. Það er staðreynd. Þetta eru bara tölur. Það eru líka tengsl milli opnunartíma verslana sem selja áfengi og áfengisneyslu, þannig að styttri opnunartími þýðir minni neyslu. Almenna niðurstaðan er sú að því strangari sem reglurnar eru, því minni eru almenn áhrif áfengisneyslu á einstaklinga og samfélag. Rannsóknir hafa sýnt að aukin velmegun, sérstaklega á Norðurlöndunum, og miklar breytingar í efnahagslegu og fjárhagslegu aðgengi hefur leitt til mikillar aukningar áfengistengdra vandamála. Þannig að það er eitt og annað sem hér er undir. Samkvæmt breskri rannsókn er áfengið langskaðlegasta vímuefnið, það fékk 72 stig af 100. Heróín kom þar á eftir með 55 stig af 100. Öll rök, allar skýrslur, hníga til þess að það sé ekki skynsamleg ákvörðun að auka aðgengi að áfengi. Þegar umsagnir verslunar og þjónustu og annað slíkt er skoðað sýnist mér að það séu fyrst og fremst þeirra eigin hagsmunir sem þar eru undir. Við getum talað um einstaklingsfrelsið sem einn af hornsteinum íslensks samfélags. Auðvitað eru það líka reglur samfélagsins að ekki á að ganga á frelsi annarra. Mér finnst of margt hér undir til þess að við ræðum það ekki málefnalega. Ég tel að það sé málefnalegt að vísa til rannsókna sem gerðar hafa verið, ekki bara til einnar, tveggja eða þriggja heldur mjög margra. Þeir sem færa rök fyrir því að þetta eigi að vera svona stilla ekki upp rannsóknum sem sýna fram á að þetta sé best. Virðulegi forseti. Ræðumaðurinn á undan mér og fleiri hafa talað í þá átt að nú eigi að auka gríðarlega framlög til forvarna með þessu frumvarpi. Það hefur komið fram hér og kom fram í andsvörum fyrr í dag. Það er ekki svo, það er ekkert í hendi hvað það varðar, það er bara talað um það. Síðast þegar frumvarpið var lagt fram var lögð til breyting, að hlutfallið yrði hækkað og talað um aukið fjármagn í forvarnir og fræðslu til eflingar lýðheilsu. Með leyfi forseta: „Við fyrri framlagningar frumvarpsins var lögð til sú breyting að í stað þess að 1% af áfengisgjaldi rynni í lýðheilsusjóð yrði hlutfallið hækkað í 5%. Síðastliðið vor var ýmsum lagaákvæðum um markaðar tekjur breytt og sú framkvæmd gerð að meginreglu að málefni fengju beina úthlutun af fjárlögum í stað þess að þeim væru markaðar tekjur. Var 7. gr. laga um gjald af áfengi og tóbaki, nr. 96/1995, sem kvað á um hvaða hlutfall áfengisgjalds skyldi renna í lýðheilsusjóð, felld brott í þessu skyni. Viðeigandi breyting hefur verið gerð á þessu frumvarpi en flutningsmenn þess leggja áherslu á að samhliða þeirri breytingu sem felst í frumvarpinu verði framlög af fjárlögum til lýðheilsusjóðs stórlega aukin með það að markmiði að efla fræðslu og meðferðarúrræði til að sporna í meira mæli en nú er gert við skaðlegri, óhóflegri áfengisdrykkju.“ Hér er sem sagt ekki lögð til bein breyting. Það er ekki sagt „sem samsvarar u.þ.b. tiltekinni fjárhæð eða tiltekinni prósentu af seldum eða innheimtum sköttum“ eða öðru slíku, heldur eru þetta bara tilmæli. Þess vegna finnst mér það svolítið hjóm þegar menn eru að skreyta sig með því að hér sé um að ræða klárlega aukin framlög til lýðheilsu.

Virðulegur forseti. Í orðum andstæðinga þessa máls hér í kvöld hafa þau andmæli verið áberandi að aukið aðgengi leiði óhjákvæmilega til aukinnar neyslu áfengis - að það sé hinn heilagi sannleikur í umræðu um áfengismál að aukið aðgengi þýði aukna neyslu, að við getum með öðrum orðum ekki gengið fram hjá áfengisverslun án þess að detta þar inn og kaupa okkur áfengi jafnvel þó að við höfum ekki haft neinn hug á því. Það er dálítið sérstakt, sér í lagi með hliðsjón af orðum hv. þingmanns í ræðu sinni. Hún sagði: Þeir sem vilja ná sér í áfengi geta náð sér í áfengi ef þeir vilja. Er það ekki einmitt lýsandi dæmi um að aðgengi er í raun fullt aðgengi? Það er ágætt að hafa í huga þversagnirnar í þessum málflutningi. Á undanförnum áratug hefur áfengisneysla á mann á Íslandi aukist um 3% á sama tíma og fjöldi ferðamanna hingað til lands hefur fimmfaldast. Það þýðir með öðrum orðum að á sama tíma og vínveitingastöðum hér á landi hefur fjölgað mikið hefur áfengisneysla á hvern Íslending sem hér er búsettur væntanlega dregist saman. Þetta eru hin óskoruðu sannindi andstæðinga þessa máls um að aukið aðgengi hljóti að fela í sér aukna áfengisneyslu. Á sama tíma höfum við líka séð, og raunar yfir mun lengra tímabil, að aðgengi er miklu mun meira en á undanförnum áratug en unglingadrykkja hefur samt snarlega dregist saman. Hefur það kannski eitthvað með það að gera að við erum að tala um skaðleg áhrif af ofneyslu áfengis? Gæti verið að á þessu sviði, lýðheilsu eins og öðru, matarverði og öðru slíku, séum við jafnvel að taka til okkar umræðuna um að óhófleg áfengisneysla sé ekki holl? Það er ekki fjöldi áfengisverslana 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er mjög mikilvægt að tala ekki um þetta mál af léttúð. Það eru ekki þversagnir í mínu máli. Ég spurði, af því að hv. þingmaður er 1. flutningsmaður þessa máls: Hvert er vandamálið sem við erum að horfast í augu við í þessari löggjöf? Ég hefði haldið að hv. þingmaður mundi gjarnan svara mér því að það hlýtur að vera eitthvað að ef við þurfum að breyta þessu, einhverju sem hefur gengið vel. Aukið aðgengi og aukin neysla, þversagnir og allt þetta - ég er ekki sammála hv. þingmanni þegar kemur að þessu. Hverju þarf að breyta þegar það liggur fyrir að fólk þarf ekki breytinguna, að það getur náð sér í áfengi ef það þarf þess, ef það vill gera það? Það eru engin rök að fólk geti ekki rölt fram hjá áfengisverslun öðruvísi en að detta þar inn. Það er staðreynd og það hefur komið fram í mælingum - mér finnst áhyggjuefni í málflutningi þeirra sem styðja málið að við erum ekki að vitna í einhverjar smárannsóknir, við erum að vitna í Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina, við erum að vitna í landlækni, við erum að vitna í aðila sem við hljótum að treysta í öðrum málum. Ég held að almennt treysti þingmenn þessum stofnunum. Af hverju viljum við ekki horfast í augu við það að þær hafi rétt fyrir sér í þessu? Það eru engin ein sannindi í einu eða neinu, það er vissulega rétt. En rannsókn eftir rannsókn víða um heiminn sýnir að aukið aðgengi hefur þessi áhrif. Ég rifja aftur upp það sem kom fram hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni þegar við fjölluðum um þetta mál síðast: Besta forvörnin er að hafa þetta hjá ríkinu. Það er númer eitt. Við skulum ekki gleyma því.

Virðulegur forseti. Ég hef lesið skýrslur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um þessi mál og það er nú ágætt pólitískt jargon sem þar er farið yfir um hinar ýmsu leiðir sem geti dugað, en þar er ekki hvað síst dregið út mikilvægi verðlagningar og verðstýringar sem við gerum og er áfram lagt til að sé gert. Hvert er vandamálið? spyr hv. þingmaður. Það kemur ekkert á óvart að flokki hv. þingmanns þykir lítið til viðskipta- og verslunarfrelsis koma, en það þykir mér mjög mikilvægt í þessu samhengi. Það er mikilvægt að hafa í huga, þegar kemur að stöðu framleiðenda hér heima fyrir, að aðgengi að verslunum er mjög takmarkað út af einokun. Það er bara einn aðili sem velur inn og ég tel einokunarfyrirkomulag ekkert sérstaklega heppilegt fyrirkomulag. Aðgengismálið, það er einfaldlega staðreyndin - hin empírísku gögn hér styðja ekki þessa staðhæfingu eins og hefur verið undanfarin 10–15 ár. Og hv. þingmaður úti í sal getur hlegið hvað hann vill, en 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Það er nefnilega svo mikilvægt að það komi fram, eins og hv. þingmaður sagði réttilega, að þetta er á forsendum verslunarinnar. Þetta er fyrst og fremst á forsendum verslunarinnar. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni málefnalega ræðu hér áðan. Ég held að það sé mikilvægt að við tökum umræðuna um þetta á þessum forsendum. Ég ætla að leyfa mér að segja það, virðulegur forseti, að þegar við tölum um frelsi og einstaklingsfrelsi þá er aðgengi að áfengi það gott hér á Íslandi að ég hef engar sérstakar áhyggjur af frelsi einstaklingsins. Hann hefur fullt frelsi til að fara og kaupa sér áfengi mjög víða, einmitt vegna þess að ríkið hefur opnað verslanir með áfengi úti um allt land og víða mjög margar. Aftur á móti viðurkenni ég að það pirrar mig alveg óendanlega mikið að við tökum einhverja eina vöru eins og áfengi og segjum að það megi ekki selja hana í flöskuformi vegna þess að ríkið eigi að gera það, á meðan við erum með stórhættuleg efni eins og tóbak, sprengiefni, byssur, alls konar lyf og eitthvað fleira og leyfum einkaaðilum að selja það, innan mjög ákveðins regluverks. Þá spyr ég hv. þingmann: Er ekki svolítið tvískinnungur í því að við segjum að þegar selt er vín í flösku þá verði það að vera í útibúum sem eru rekin af ríkinu, en ef maður kaupir vín í glasi þá er ekkert mál, þá getur fullt af einkaaðilum sótt um að selja það og mjög rúmar reglur hvað það varðar? Mig langar líka að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi kynnt sér ágætisfrumvarp, mitt og fleiri, mál nr. 480, sem lýtur líka að breytingu á þessum ágætu lögum en snýr að staðsetningu áfengisverslana. Þar legg ég og nokkrir hv. þingmenn áherslu á skipulagsvald sveitarfélaganna og að þau hafi vald til að ákveða staðsetningu verslana ÁTVR. Ef þetta frumvarp nær ekki í gegn, og ég ætla að leyfa mér að efast um það í ljósi þess hvernig umræðan hefur yfirleitt verið um þetta, er þá ekki ástæða til að við förum að ræða 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, það er ýmislegt sem getur pirrað okkur, það er alveg ljóst. Ég vil ekki meina að það sé tvískinnungur í því hvort við kaupum áfengi í verslun í flöskum eða hvort við kaupum það í glasi á vínveitingastað eða á veitingastað. Þess neytum við þar á staðnum í tiltekinn tíma meðan við erum þar inni. Við getum ekki tekið það með okkur út, við getum ekki tekið það með okkur heim til okkar og boðið í matarveislu þar, eða eitthvað slíkt, þannig að það er ólíku saman að jafna. Það má heldur ekki færa umræðuna á það plan, eða mér finnst hún vera svolítið komin á það plan, að þetta sé svo léttvægt að það skipti ekki svo miklu máli. Þess vegna spyr ég: Hverju þarf að breyta og af hverju? Mér finnst það ekki vera sýnilegt. Mér finnst rökin fyrir því sem talsmenn færa fram ekki nógu sterk. Ég vil horfa á þær tölur sem við höfum fengið frá stofnunum sem segja okkur að þetta sé sterkasta leiðin til að sporna við vanda sem fylgir neyslu, ekkert alltaf, en stundum. Ég segi þá bara frekar eins og ég endaði mitt svar áðan: Ef það er eitthvað í löggjöfinni sem við þurfum að lagfæra þá getum við gert það. En ég sé ekkert sem réttlætir að taka þetta úr höndunum á ríkinu þegar allar rannsóknir mæla gegn því. Ég veit ekki um neina rannsókn sem sýnir að það sé best að hafa flugelda á tilteknum stað. Ef það kæmu fram rannsóknir um skotvopn eða flugelda sem segðu það, þá þyrftum við á Alþingi að taka það til skoðunar. Þær liggja ekki fyrir. Mér finnst hér mjög ólíku saman að jafna. 

Virðulegur forseti. Ég vildi kannski fyrst og fremst koma inn á aðgengið og að áfengisneysla hefði aukist verulega á síðustu misserum með opnun veitingahúsa víða og ég var að reyna að tengja það við skipulagsvald sveitarfélaganna. Ég hefði gjarnan viljað að sveitarfélögin hefðu meira skipulagsvald þegar kemur að þessu, þau gætu t.d. ákveðið að það ætti enginn vínveitingastaður að vera í þeirra sveitarfélagi eða engin áfengisútsala, ef það væri stefna viðkomandi sveitarfélags, þau hefðu meira frelsi í þeim efnum. En það er annað sem mig langar að nota tímann og koma inn á, nokkuð sem ég hef í raun miklu meiri áhyggjur af en auglýsingar og annað sem nefnt er í frumvarpinu. Það eru óbeinar auglýsingar og ákveðin normalísering á áfengisneyslu og ekki síður fíkniefnaneyslu, sem á sér stað t.d. í gegnum kvikmyndir og alls konar þætti og annað sem við sjáum, þar sem það virðist bara vera mjög eðlilegt að fólk fái sér í glas á hverjum degi eftir vinnu eða jafnvel 

Herra forseti. Vissulega hefur aðgengi aukist eins og hv. þingmaður benti á, en það er yfirleitt skipulagt afskaplega vel þegar ÁTVR hefur opnað nýjar verslanir. Það er í þeirra verkahring að sinna því. Með auknum fjölda, t.d. á höfuðborgarsvæðinu, þá er ekki óeðlilegt að bæta við verslunum að mínu mati. Varðandi það sem hv. þingmaður nefndi um skipulagsvald sveitarfélaga þá er það væntanlega eitthvað sem sveitarfélögin vilja þá bara taka upp, ekki við. Sveitarfélögin þurfa að taka það upp sjálf ef þau telja sig ekki hafa nægilegt vald til að ráða því hvar og hvernig starfsemin fer fram. Ég man eftir því þegar við vorum að tala um strippstaðina og annað slíkt, það var ekki heimilt, og sveitarfélagið Reykjavíkurborg tók á því ásamt lögreglu. Við ræddum það meira segja hér líka. Normalíseringin. Jú, hún er töluverð og samfélagsmiðlarnir og auglýsingarnar og allt þetta, það er eitthvað sem við getum illa ráðið við. Ef við náum ekki utan um það núna með þeim lögum 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur kærlega fyrir mjög svo góða ræðu. Það fyrsta sem ég vil taka undir með þingmanninum er að áfengi er ekki venjuleg neysluvara. Við eigum að reyna í lengstu lög að líta ekki á þá vöru sem slíka. Það er ástæða fyrir því að fyrirkomulagið er eins og það er í dag og það er ástæða fyrir því að 74% þjóðarinnar sögðu vorið 2018 að þau vildu ekki breytingar á því fyrirkomulagi sem við erum með í dag. Mig langar aðeins að velta upp því sem hv. þingmaður kom síðast inn á ræðunni, sem var af hverju það væru aðeins tilmæli að auka fjármagn í lýðheilsu. Af hverju er ekki kveðið fastar að orði? Af hverju er það ekki fest í sessi? Inn í það finnst mér blandast einhvers konar misskilningur sem felst í því að halda því fram að aukið aðgengi hafi í rauninni engar afleiðingar en svo í hinu orðinu auka fjármagn í lýðheilsu og setja það innan sviga sem tilmæli. Þetta er það sem ég er mest að velta fyrir mér núna.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Þetta er alveg hárrétt og akkúrat það sem ég nefndi áðan, bæði með skoðanakannanir sem gerðar hafa verið og allar umsagnir og annað slíkt sem við höfum fengið sem sýna meira og minna að þjóðin hefur ekki áhuga á því að breyta núverandi fyrirkomulagi. Þótt ég ætli ekki að tala fyrir hönd þjóðarinnar sýna þessar kannanir að hún hefur ekki áhuga á því. Það var áhugavert að fyrsti flutningsmaður skyldi ekki svara spurningu minni um aukið fjármagn í forvarnir og fræðslu til eflingar lýðheilsu. Auðvitað er hægt að kveða fastar að og segja að tekið verði frá tiltekið hlutfall eða það sem samsvari tilteknu hlutfalli. Þrátt fyrir að búið sé að fella niður markaðar tekjur, ef á að stórauka eitthvað - við vitum hvað hefur runnið í lýðheilsusjóð undanfarin ár. Það mætti segja að a.m.k. hefði þurft að þrefalda það, alla vega hefði þurft að kveða mun ákveðnar að orði. Hér er þetta alls ekki í hendi. Það að leggja áherslu á eitthvað samhliða breytingu - eins og ég segi, hvað er stóraukið? Það er eitthvað sem við vitum ekki. Í 20. gr. er aðeins sagt að við bætist bráðabirgðaákvæði þar sem lýðheilsusjóður á að leggja sérstaka áherslu á rannsóknir á áfengisneyslu sem og forvarnaverkefni á sviði áfengisvarna á fjórum árum, þ.e. á bilinu 2020–2024. Það er í rauninni bara það sem er undir þar en í sjálfu sér ekki aðrar forvarnir og alls ekki hvernig beri að fjármagna það. Það væri áhugavert að vita hvernig hv. þingmenn hafa t.d. hugsað sér þetta í fjármálaáætlun.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Í mínum huga snýst þetta um að færa mörkin aðeins minna núna en samt sem áður ákveðnar en við höfum séð það gert í fyrri framlagningu, síðast þegar ég var hér. Mér finnst við alls ekki geta skautað fram hjá því að 74% þjóðarinnar sögðu árið 2018 að sátt væri um fyrirkomulagið eins og það væri. Svo er spurning ef maður fer út í einhvers konar markaðshyggju hvort maður þyrfti að hafa áhyggjur af því að ekki fengist lengur áfengi á landsbyggðinni. Ég sé fyrir mér að ef þetta væri gefið frjálst, ef ég fer alveg í hina áttina sem ég er persónulega ekki sammála, þyrfti maður að fara í 101 til að kaupa sér vín með matnum.

Herra forseti. Þetta var eitt af því sem við ræddum svolítið síðast þegar mál frá hv. þingmanni var til umræðu. Við sem búum í dreifðum byggðum þekkjum að hafa bara eina matvöruverslun. Í þessu máli er einmitt búin til undanþága um að það megi hafa í felum einhvers staðar á bak við eitthvað sem heitir áfengi, en það verður að hólfa langt í burtu. Við þekkjum að búa á stað þar sem er aðeins ein verslun þar sem skólafólkið er í vinnu. Oft og tíðum er einn fullorðinn á vakt með skólafólkinu, jafnvel eitthvað að stússast á bak við, og svo þarf þetta unga fólk að standast félagaþrýsting við að afgreiða áfengi og er jafnvel sjálft ekki með aldur til þess. Það er jafnvel ekki hægt að manna búðir með tvítugu fólki heldur þarf að vera með yngra fólk. Það eru alls konar mál sem mér finnst vanhugsuð þegar kemur t.d. að því. Fyrir utan náttúrlega hvort það væri til ein eða tvær tegundir af einhverju öli og tvær tegundir af hvítvíni eða rauðvíni og annað slíkt. Allt svoleiðis er allt annar handleggur.

Hæstv. forseti. Eins og ég kom inn á áðan þá hafa sambærileg frumvörp á við þetta verið flutt áður nokkuð mörgum sinnum. Meginmarkmið frumvarpsins að þessu sinni er, með leyfi forseta, „að afnema einkaleyfi ríkisins á smásölu áfengis og að einkaaðilum verði heimiluð slík sala að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Frumvarpið gerir ráð fyrir að almennt verði heimilt að selja áfengi í smásölu í sérverslunum með mat- og drykkjarvörur en ekki stórmörkuðum og matvöruverslunum.“ Ef við hugsum okkur afleiðingarnar þá geta þær verið skelfilegar. Ég ætla að leyfa mér að nota það orð. Ég tel að ef þetta frumvarp verður samþykkt verði ekki langt í að næsta skref verði stigið í átt að frekara aðgengi. Áfengi er ekki venjuleg neysluvara og ef það verður sett í almenna sölu mun áfengisneysla aukast til muna hér á landi. Það að setja áfengisfrumvarpið í þann búning sem nú er gert með því að aðeins sé verið að huga að því að áfengi verði selt í smásölu og þá verði engin áhrif er mjög varhugavert. Ef frumvarpið nær fram að ganga verða afleiðingarnar aukinn vandi og þar með kostnaður fyrir samfélagið. Ég sé heldur ekki hvernig það á að vera réttlætanlegt að selja áfengi í smásölu eins og það kallast. Viðskiptafrelsi á ekki við þegar við ræðum um sölu á áfengi. Núverandi stefna okkar og fyrirkomulag um aðgengi að áfengi hefur þrátt fyrir allt borið góðan árangur. Allar rannsóknir sýna það og fyrirkomulagið eins og það er núna er því ásættanlegt. Það er fráleitt að stíga það skref sem hér er boðað um að ganga lengra þótt því sé haldið fram að það muni engin áhrif hafa, sem er í sjálfu sér sérstakt þar sem það er einnig boðað í greinargerð með frumvarpinu, með tilmælum, að auka eigi fjármagn í lýðheilsusjóð. Það eitt hlýtur að vera vegna þess að flutningsmenn telja áhrifin þó nokkur. Það er með sanni hægt að segja að áfengisneysla er einn af stærstu áhættuþáttum lýðheilsu og getur haft áhrif til skaða í samfélaginu og valdið miklu félagslegu og efnahagslegu tjóni. Okkur ber því að draga úr eða lágmarka neyslu áfengis og ef við höldum því áfram erum við í sjálfu sér að styðja heilsu einstaklinga sem og hag fjölskyldna. Það er sannað með rannsóknum að mikil tengsl eru á milli aðgengis að áfengi og neyslu, þ.e. aukið framboð leiðir til aukinnar neyslu. Eins og við höfum haft það í dag, að takmarka sölu við sérstakar áfengisverslanir, er það ríkur þáttur í forvörnum og að halda fast í einkasölu ríkisins kostar minna samanborið við þann kostnað sem mun hljótast af, verði sala áfengis gefin frjáls. Það er einnig áhugavert að velta því fyrir sér fyrir hvern og af hverju það er svona mikilvægt að opna fyrir sölu áfengis í smásölu. Af hverju þarf að stíga þetta skref? Fyrirkomulagið, eins og ég hef sagt áður, hefur virkað vel. Áfengisneysla hér á landi er með því minnsta sem þekkist þó að hún hafi aukist undanfarin ár. Nýverið birtust fréttir um, og við megum ekki gleyma því, að unglingar byrja oft sína neyslu á áfengi og getur haldið áfram út í eitthvað sem okkur finnst ekki nógu gott. Takmörkun á aðgengi hér hefur vakið athygli úti í hinum stóra heimi og aðgangsstýringin er því góð og við ætlum ekki að auka þann kostnað sem samfélagið ber. Nægur er hann nú þegar. Það er sérstakt að fólk fjalli um áfengi eins og einhver grunngæði, að það þurfi að tryggja öllum aðgang á öllum tímum. Í greinargerð sem fylgir frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Til að sporna gegn óhóflegri neyslu áfengis er mikilvægt að fræðsla, forvarnastarf og meðferðarúrræði verði markvisst efld bæði faglega og fjárhagslega. Við fyrri framlagningar frumvarpsins var lögð til sú breyting að í stað þess að 1% af áfengisgjaldi rynni í lýðheilsusjóð yrði hlutfallið hækkað í 5%.“ Við framlagningu þessa frumvarps leggja flutningsmenn til að framlög á fjárlögum til lýðheilsusjóðs verði stórlega aukin einmitt til þess að efla fræðslu og meðferðarúrræði og til að sporna í meira mæli en nú er gert við skaðlegri, óhóflegri áfengisdrykkju. Aukna fjármuni beri jafnframt að nýta til rannsókna á áfengisneyslu þjóðarinnar. Ég veit ekki betur en að sífellt sé verið að kalla eftir auknum fjármunum til forvarna og meðferðarúrræða og það er á meðan við erum með aðgangsstýringu eins og þessu er háttað hjá okkur núna. Ég get fallist á að auka eigi framlög í lýðheilsusjóð, enda ærið tilefni. Að það hangi saman við það að auka aðgengi að áfengi get ég alls ekki skilið.

Hæstv. forseti. Hér kemur enn ein ræðan um nákvæmlega það sama.  Ég er búinn að hlusta á þessa umræðu í áratugi. Við leyfðum bjórinn, þá átti allt samfélagið að fara til andskotans. Við höfum fjölgað verslunum mikið. Það eina sem ég sé, og ég er búinn að lifa báða tímana og meira að segja hér í borginni, er að drykkjumenning þjóðarinnar hefur batnað til mikilla muna. Ofdrykkja á almannafæri hefur alla vega minnkað mjög mikið. Þetta bara blasir við. Ég get ekki séð að Þjóðverjar eða Hollendingar séu í meiri vandamálum en við. Það eru sérkennilegar fullyrðingar að allt fari til fjandans. Við höfum ekki neitt fyrir okkur í því. Þótt við leyfum einkaaðilum að eiga viðskipti með þessa vöru eins og aðra vöru sem er lögleg er ekki þar með sagt að aðgengi muni aukast. Aðgengi hefur aukist og aukist og því fleiri ferðamenn sem við fáum þeim mun meira aðgengi verður að áfengi, það verða fleiri veitingastaðir. Eigum við að banna ferðamönnum að koma? Þessi umræða er algerlega gagnslaus. Leyfum bara fólki að bera ábyrgð á sjálfu sér og drekka sitt áfengi þegar því sýnist og sækja það þangað sem það vill sækja það.

Hæstv. forseti. Ég ætla að segja eins og hér heyrðist úti í sal: Þessi vísa er aldrei of oft kveðin. Ég ætla að lýsa mig gjörsamlega ósammála hv. þingmanni sem talaði hér. Mig langar að svara þessu: Hvað veit hv. þingmaður um hvernig þetta er hjá öðrum þjóðum? Hvað veit hv. þingmaður t.d. um drykkjumenningu unglinga í Danmörku? Og að nota það orð að þetta sé einhver menning eins og til að lyfta þessu upp á hærra plan. Ég veit ekki betur en að unglingadrykkja í Danmörku sé ekki á góðu menningarstigi. Það er kannski vegna þess að aðgengi að áfengi er mjög gott þar þó svo að dregið sé fyrir hillurnar á sunnudögum. Það er þeirra svar. Það er vitað mál að aukið aðgengi hefur aukið drykkju. Þess vegna hefur áfengisneysla aukist síðastliðin ár. Ég vil meina að við séum ekki að fara með staðlausa stafi. Við getum snúið þessu við og sagt til að hlusta á hv. markaðsþingmann: Hvað gerist ef við hleypum þessu á skrið? Hvað verður þá um Áfengisverslun ríkisins? Hvar verður eftirlitið? Hvar ætlum við að stoppa?

Hæstv. forseti. ÁTVR er mér mjög kært. Þetta er mín uppáhaldsverslun og ég vil nefna að ég á heiðursskjal, heiðursfélagi nr. 1, sem vinur ÁTVR. Ég er í sjálfu sér ekkert heitur gagnvart því að það verði einhvern veginn að breyta þessu. Aðgengið er ágætt. En þessi umræða fer í taugarnar á mér, að það fari allt á hliðina. Það hefur aldrei neitt farið á hliðina. Það fór ekkert á hliðina þegar bjórinn kom.  Það var spurt hvernig ég viti hvernig ástandið er annars staðar. Ég er nú víðförull maður og hvert sem ég kem kynni ég mér sérstaklega áfengisnotkun, hvernig menn brúka áfengi. Ég er sérstakur áhugamaður um það og ég veit alveg hvernig það er. Ég fullyrði að ástandið á ungmennum er víðast hvar betra - það getur hugsanlega verið einhver undantekning - og ég tala nú ekki um þá sem eldri eru. Það getur vel verið að þeir drekki oftar rauðvín með steikinni en við en að öðru leyti held ég að þeir séu bara í betra ástandi. Þetta vita allir sem hafa eitthvað farið út fyrir landsteinana. Það kann að vera að Miðflokksmenn hafi aldrei farið neitt. Ég er bara að segja: Verum ekki svona hrædd. Áhyggjur mínar af þessu frumvarpi eru þær að það er fullyrt að í auglýsingu verði að segja að þessi vara sé skaðleg. Ég vil mótmæla því. Hún er ekki skaðleg, ég held hún sé holl fyrir suma, þó að sumir ráði ekki við hana. Ég veit það.

Hæstv. forseti. Það er varla hægt að svara því sem kom hér fram en ég ætla samt að reyna það. Mér fannst dálítið gott þegar hv. þingmaður viðurkenndi að það þyrfti engar breytingar að gera af því að aðgengið væri gott. Það segir mér bara að hv. þingmaður er í sjálfu sér sammála okkur sem tölum gegn þessu. Þannig að hann afhjúpaði sig svolítið með þessari ræðu. Afleiðingarnar eru ekki endilega sýnilegar í því að menn sláist á skólaböllum. Afleiðingarnar geta líka verið lengri tíma vandamál, ef svo má segja. Hér hafa verið nefndar líkamlegar afleiðingar, skorpulifur, krabbamein o.fl. En drykkja getur líka haft í för með sér ýmsar andlegar afleiðingar og við sem samfélag höfum ekkert verið neitt sérstaklega góð í því að bregðast við þeim. Hugsanlega, að öllu gamni slepptu, er hægt að ímynda sér að margt það fólk sem hefur villst af leið hafi einmitt orðið fyrir andlegum afleiðingum áfengisneyslu. Það er líka hægt að hugsa sér að svokölluð unglingadrykkja sé minnkandi en ég vil leyfa mér að fullyrða hér að það að ungmenni byrji að drekka áfengi geti oft leitt til frekari neyslu fíkniefna. Ég ætla að láta hér við sitja.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum góða ræðu. Ég ætla að vera með vangaveltur frekar en kannski beinar spurningar. Ég spurði áðan í ræðu minni hvers vegna tillöguflytjendur gera ekki tilkall til þess að þeir sem eiga að fá frelsi til að selja þessa vöru fái líka leyfi til að borga fyrir þann skaða sem af getur hlotist og þann aukakostnað sem samfélagið verður fyrir. Fjallað er um einkavæðingu kerfa, m.a. hvað varðar áfengi, í grein eftir Robin Room, sem er einn af höfundum bókarinnar Áfengi er engin venjuleg neysluvara, í tímaritinu Contemporary Drug Problems. Hann segir þar að áfengiseinokun sé skilvirk leið til að draga úr áfengisneyslu og skaðsemi hennar. Eins og ég hef sagt áður þá er alveg sama hvar borið er niður, þetta virðist vera niðurstaðan. Þess vegna verður maður að spyrja: Hvert er frelsið, þegar upp er staðið, ef það er í formi þess að íþyngjandi sjúkdómar, íþyngjandi álag á allt okkar innviðakerfi verður niðurstaðan? Þetta er eitt af því sem mér finnst tillöguhafar alltaf skauta fram hjá. Svo er það annað sem mér finnst vera að afhjúpast hér, þ.e. að ÁTVR er ekki rekin með það að markmiði að hagnast. Í sjálfu sér er hún ekki rekin með slíku markmiði. Hún skilar hagnaði. Við nýtum hann m.a. til þess að bregðast við þeim samfélagserfiðleikum sem fylgja neyslu. Það er ekki aðalmál ÁTVR að skila hagnaði. Er þingmaðurinn sammála mér um að hvatinn sé aftengdur í þessu samhengi ef við ætlum að fara með áfengi út í almenna matvöruverslun, þ.e. að það hljóti að vera markmið verslunarinnar að græða sem allra mest?

Hæstv. forseti. Auðvitað er ég sammála hv. þingmanni sem hér spurði. Frumvarpið hlýtur að snúast um að einhverjir vilji komast að til þess að hagnast. Það kom hér fram í ræðu fyrr í kvöld að það er dálítið ósanngjarnt að verslunin eigi að hagnast, en svo eigi ríkið að bera kostnaðinn. Ég veit ekki betur en SÁÁ sé alltaf búið með sitt fjármagn í október á ári hverju. SÁÁ getur alls ekki sinnt þeim sem þangað leita eins vel og þau vilja, þannig að ég get ekki lýst mig nægjanlega sammála hv. þingmanni með það að frumvarpið er litað af græðgi. Gróðinn á að fara í hendur fárra aðila sem munu njóta góðs af en aðrir munu bera kostnaðinn. Þann kostnað höfum við alls ekki séð fyrir. Þó svo að við myndum auka fjármagn í lýðheilsusjóð er ég ansi hrædd um að það yrði heldur ekki nóg.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Mér finnst virðingin svolítið tekin úr sambandi hvað varðar meðferð vörunnar. Vissulega er hún lögleg þótt hún hafi því miður of marga neikvæða eiginleika. Við erum að takast á við kostnað í samfélaginu, fjölskyldur og börn sem ráða engu um aðstæður sem þau standa frammi fyrir. Ætti það ekki að vera partur af þessu öllu saman að reyna að vega það og meta? Það væri áhugavert að vita, þó að ég hafi kannski ekki mikla trú á því, hvort talsmenn frumvarpsins hafi látið kanna hvaða áhrif aukin áfengisneysla gæti haft á fjölskyldur, ungt fólk og börn. Það er svo mikið talað um að unglingadrykkja hafi minnkað, en hefur neysla unglinga breyst og færst annað? Æ fleiri hafa valið sér þann lífsstíl að neyta ekki áfengis. Það skiptir máli að kanna hluti af slíkum toga sem hafa áhrif á fjölskyldur, sérstaklega með tilliti til þess hvort þeir hafi áhrif á börn. Mér finnst málið algjör tímaskekkja. Þetta var fyrsta mál Sjálfstæðismanna eftir hrun og það virðist ætla að lifa endalaust. Ég skil eiginlega ekki að við séum að eyða tíma okkar í slík mál sem hér eru þegar við gætum verið að ræða mörg önnur brýn mál sem ég efast ekki um að Viðreisn  Virðulegi forseti. Ég held að það sé komið fram að ekki er vilji fyrir þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanns um að dýrmætur tími allsherjar- og menntamálanefndar færi í þetta mál. Ég tel best að það nái ekki einu sinni þangað, verandi nefndarmaður í þeirri ágætu hv. nefnd. Það er rétt að ekki er um venjulega neysluvöru að ræða og við eigum ekki að umgangast hana sem slíka. Við höfum mátt setja ýmsar girðingar við það að hafa vínbúðir, til að mynda þurfum við ítrekað að segja fólki að ekki megi drekka og keyra eftir það. Hvert sem við lítum eru afleiðingar neyslu augljósar og við þurfum að bregðast við alveg endalaust. Það er líka dálítið hjákátlegt að ætla að hunsa öll varnaðarorð sem hafa verið sögð bæði innanlands og utan. Ég er sannfærð um að það að vera með söluna eins og hún er í dag, bundna við ákveðnar verslanir undir ákveðnu eftirliti, hvað varðar gæði og verð, að það fari ekki upp úr öllu valdi, sendir líka ákveðin skilaboð. Það þýðir að við erum að umgangast þessa vöru, vil ég leyfa mér að segja, af virðingu. Við gerum okkur grein fyrir afleiðingunum ef hún yrði sett í frjálsa smásölu eins og hér er boðað.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Hafa margar prýðisræður verið fluttar og ýmsu velt upp. Þetta mál hefur verið flutt nokkrum sinnum áður, eins og kemur fram í greinargerðinni, á 144., 145., 146. og 148. þingi og svo núna. Ég man að þegar ég var hérna inni sem varamaður nokkrum sinnum á kjörtímabilinu 2013–2016 var þetta mál í gangi og ég tók þátt í umræðu um það. Ég er ekki neinn talsmaður boða og banna. Mér fannst á þeim tíma í sjálfu sér svolítið léttvægt að henda málinu í gegn og áfengi mátti fara í búðir mín vegna. Ég tók þann vinkil á það. En svo fór ég að fræðast, lesa mér til og sjá hvað aðrir sögðu um þetta, aðrar þjóðir, umsagnaraðilar o.fl. Þá fór mér að snúast hugur, því að oft er það sem manni finnst sjálfum að óathuguðu máli ekki rétt. Eins og hefur komið fram í ræðum segja aðrar þjóðir, hér var Danmörk nefnd og ég veit að það er eins á Bretlandseyjum: Verið ekki að spá í þetta, hafið fyrirkomulagið bara eins og það er. Við dauðsjáum eftir því að hafa farið í þá vegferð að fara með áfengi í búðir. Við eigum við aukin vandamál að stríða, þar á meðal aukna drykkju. Það er aukinn alkóhólismi. Það eru, sem komið hefur fram í mörgum ræðum, auknir líkamlegir sjúkdómar eins og lifrarsjúkdómar, æðasjúkdómar, krabbamein og annað slíkt. Það eru mjög dýrir sjúkdómar ef við tökum peningahliðina á því. Slíkir sjúkdómar eru mjög dýrir. Hér hefur komið fram að allar aukaverkanir, ef þetta frumvarp færi svona í gegn, kæmu við budduna hjá hinu opinbera og þar með skattgreiðendur. Mér fór því að snúast hugur. Ég hafði reyndar ekki rosalega skoðun á málin en þarna fékk ég þá sýn að þetta væri ekki tímabært. Við höfum margt annað merkilegra að ræða á hinu háa Alþingi en þau mál. Það kom fram í ræðu hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar að frelsi fylgir ábyrgð. Tek ég heils hugar undir það. Það hefur líka verið talað um forsjárhyggju. Við þurfum að taka afstöðu í málinu og ég er algjörlega á þeirri skoðun að styðja óbreytt fyrirkomulag á áfengissölu. Ég held að við höfum ekkert að gera með að fara með áfengi í búðir og fyrir því hafa verið færð rök. Ef við tölum um lítra vorum við fyrir daga bjórsins, sem var leyfður 1989, í einhverjum 3,7 lítrum og fórum eftir það upp í 7 lítra og svo 9 lítra. Ef frumvarpið færi í gegn færum við upp í 11 lítra, sem þýðir meira álag á líkamann og það kallar á líkamlega sjúkdóma. Hitt er svo annað mál, eins og kom reyndar fram hjá stuðningsmönnum sumum hverjum, að það má kannski líta á menningarlegu hliðina, ofurölvun og annað. Það hefur breyst. Menn eru ekki með pelann í buxnastrengnum slagandi einhvers staðar um göturnar eins og var þegar ég var ungur. En drykkjan hefur bara færst á annan stað. Það er meiri heimadrykkja, það er meira af því sem við höfum stundum kallað gardínudrykkju. Það er mjög margt sorglegt í kringum þetta. Það er meiri drykkja hjá öldruðum. Það er mjög sorglegt að sjá fullorðið fólk illa farið af drykkju og það fer af því virðing þegar maður sér það drukkið, ég verð að segja það. Unglingadrykkjan hefur minnkað. Unglingar eru betur upplýstir í dag. Þar kemur forvörnin inn í og er það vel. Ég er ekki viss um að unglingar hefðu gott af því að áfengi kæmi í búðir, þeir geta alveg nálgast það þar á einhvern hátt. En það er annað vandamál komið fram hjá unglingunum og það er neysla annarra efna. Þar er aukin neysla á t.d. kannabisefnum og þaðan af sterkari efnum. Þar er þróun og þar er líka markaðssetning, hún er bara í undirheimunum. Ég flutti ræðu um daginn um að kannabis er að þróast inn í veip. Bandaríkjamenn eru búnir að leyfa kannabis í flestum ríkjum sínum. Þar er komin markaðssetning hjá peningaöflum sem kunna að maka krókinn. Þeir markaðssetja þetta sem tískuvöru, neysluvöru. Komið hefur fram í ræðum að áfengi er ekki venjuleg vara. Ég get ekki líkt því saman við sykur og tóbak. Áfengi er hugbreytandi efni og margir hafa ekki gott af því að hugur þeirra breytist. Ég er einn af þeim. Ég er alveg þokkalegur eins og ég er. Það kom fram í andsvörum og ræðu hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni að hann hefði rosalega gott af því að neyta áfengis. Það hefði hjálpað honum gríðarlega mikið og gert hann að betri manni. Ég samgleðst honum með það. Það er einu sinni þannig að 80% okkar geta neytt áfengis þokkalega og hv. þm. Brynjar Níelsson er inni í þeirri prósentutölu. Ég óska honum til hamingju með það. Ég er hinum megin sjálfur, prívat og persónulega, ég er inni í hinum 20%. Ég man alveg eftir þeim tíma þegar ég var að basla við að reyna að ná tökum á þeim fjanda sem áfengissýkin er. Ég eyddi 20 árum í þá tilraunastarfsemi en hef eignast annað líf síðustu 25 árin. Ég er búinn að vera lengur allsgáður en undir áhrifum áfengis og mæli eindregið með þeirri upplifun. Á þeim tímapunkti sem ég vitnaði í áðan, þegar ég kom fyrst inn sem varamaður og þetta mál var til umræðu í þinginu, var ég svolítið frjáls í hugsun og vildi ekki vera með forræðishyggju. En ég er alls ekki inni á því núna að við eigum að gera neina breytingu á fyrirkomulaginu. Ég held að við séum ekki komin að því. Talað var um Grænlendinga. Þeir eru í miklum vanda vandræðum með áfengi. Það er mikið áfengisvandamál á Grænlandi. Ég hef stundum velt því fyrir mér hvort Grænlendingar séu á svipuðum stað og við vorum á fyrir 100 árum. Hér var mikið áfengisvandamál fyrir 100 árum. Síðan er t.d. á meginlandinu, eins og í Frakklandi, á Spáni og Ítalíu og á þeim svæðum, ekki mikill alkóhólismi en þar er skorpulifur, æðasjúkdómar og önnur slík vandamál. Þetta er svo misjafnt á milli landa. Það er menningarmismunur, kannski í einhverjum tímafaktor. Mér datt því í hug hvort ekki væri hægt að setja þetta frumvarp í skjalasafn og geyma það í svona 100 ár og leggja það svo fram aftur og vita hvernig viðbrögðin hjá þjóðinni og þingmönnum verða þá. Við erum ekki komin á þann stað að þurfa að vera að velta þessu fyrir okkur að mínu áliti. Ég gleymdi að taka með mér símann hingað upp. Ég ætlaði að lesa smá upp um bannárin á sínum tíma. Við höfum gert margar tilraunir í áfengismálum í gegnum áratugina. Hér voru bannár í 20 ár og þá mynduðust undirheimar sem er ekki gott. Við leyfðum síðan léttvín, kallað Spánarvín, á því tímabili en auglýsingar voru bannaðar. Síðan var bannið afnumið og áfengi leyft í áfengisverslunum en auglýsingar voru bannaðar áfram. Eins og hefur komið fram í ræðum er engin nauðsyn á því að auglýsa áfengi, það auglýsir sig sjálft. Þeir sem vilja nálgast áfengi hafa mjög greiðan aðgang að því eins og fyrirkomulagið er í dag. Ég hef ekki mikið meira um málið að segja. Ég hefði viljað að frumvarpið hefði ekki verið lagt fram. Ég ætla ekki að lengja mál mitt mikið meira en árétta það sem hefur komið fram hjá öðrum ræðumönnum, að umsagnaraðilar og stofnanir sem hafa fjallað um frumvarpið mæla með að það fari ekki í gegn. Þeir einu sem vilja fá það í gegn eru stórverslanirnar og þeir sem leggja frumvarpið fram. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Þetta er kristaltært í mínu höfði og ég hef þau orð ekki fleiri.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni ræðuna. Hv. þingmaður fór yfir málið út frá ýmsum sjónarhornum. En það sem ég saknaði úr ræðu hv. þingmanns voru þau áhrif sem hv. þingmaður telur að samþykkt frumvarpsins myndi hafa sérstaklega í hinum dreifðu byggðum úti á landi. Eins og kom fram í máli bæði hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur og Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur þá gæti jafnvel farið svo, með því að fara þá leið sem er ætlað að fara í frumvarpinu, að úti á landi myndi staðan versna í - nú ætla ég að koma með nýyrði - áfengismenningarlegu tilliti. Framboð verði snautlegra og þar með geta væntanlega möguleikar manna á að iðka menningarlega fjölbreytni í áfengisneyslu orðið minni en nú er. Mig langar að heyra hv. þingmann fara yfir hvort hann telji að áhrif frumvarpsins kynnu að verða önnur úti á landi, og þá á fámennari stöðum, en í þéttbýlinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir andsvarið. Já, ég tel alveg tvímælalaust að það myndi breyta aðgengi að áfengi á landsbyggðinni ef þetta frumvarp færi í gegn. Það yrði kannski þannig að menn þyrftu að fara að panta í póstkröfu aftur eða eitthvað slíkt. Ég veit það ekki. Ég man nú eftir þeirri menningu og það var viss menning. Þegar við fjöllum um mál á hinu háa Alþingi gleymist oft landsbyggðin. Stór-Reykjavíkursvæðið og landsbyggðin verða andstæðir pólar að vissu leyti. Ég er alveg á því að þetta myndi gjörbreytast. Ég get eiginlega ekki séð neitt gagn í því og hvernig væri hægt að koma á móts við þá breytingu. Það yrði alla vega mun fábreyttara því að öll svona kaupmennska þarf náttúrlega að skila einhverjum afgangi ef hún er á hendi þeirra sem reka þetta sjálfir. Þetta myndi gjörbreyta landsbyggðarverslun í áfengissölu.

Herra forseti. Nú ætla ég ekki að verða sá maður sem fer að etja saman landsbyggð og höfuðborgarsvæði. En einmitt í þessu tilliti vekur óneitanlega athygli að allir flutningsmenn frumvarpsins eru af höfuðborgarsvæðinu. Það vekur mann alla vega til umhugsunar. Þá kemur að hinu atriðinu sem ég hef svolítið velt fyrir mér og langar að ræða við hv. þingmann. Það er hvort þingmaðurinn sjái einhverja leið fyrir okkur sem löggjafarsamkundu til að komast út úr þessu máli, koma því frá, hætta að eyða tíma í þetta. Það er engin eftirspurn eftir þessu úti í samfélaginu nema hjá mjög þröngum hópi. Þingmaðurinn og margir aðrir þingmenn bentu á að hún væri kannski fyrst og fremst hjá þeim sem hygðust selja áfengi eða þeim sem væru talsmenn þeirra sem hygðust selja áfengi. Ég velti fyrir mér: Er leiðin til að höggva á hnútinn, ef þess þá þarf, til að eyða ekki enn þá meiri tíma hér í þinginu með því að koma málinu til nefndar eða eitthvað þess háttar og taka fólk alls staðar að af landinu inn í myndina, fá sendar umsagnir, o.s.frv., er lausnin kannski að hleypa þjóðinni bara að málinu í þjóðaratkvæðagreiðslu, eins og við ættum kannski að gera oftar í öðrum málum? Væri lausnin að leyfa þjóðinni hreinlega að segja: Nei, við höfum ekki áhuga á þessu?

Hæstv. forseti. Hvernig komum við málinu frá?  Já, ég held að það sé eina leiðin til að losna við málið. Þetta er eins og þráhyggja hjá vissum hópi sem leggur þetta mál fram núna í fimmta sinn. Þjóðaratkvæðagreiðsla! .

Í ljósi þess að nokkuð langt er liðið á kvöld og ekki lítur út fyrir að umræðan tæmist lætur forseti nú staðar numið, einnig í ljósi þess að gert er ráð fyrir að fundur geti staðið fram á kvöld á morgun þar sem óskað verður eftir lengri þingfundi til að ræða aðalmálið, skýrslu um Fiskistofu.