Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jafnvel þó að jeg hafi orðið þess var, að svo stórt „númer“ sem Alþýðublaðið er í áliti ýmsra manna - og jafnvel fáeinir, sem það „númer“ vilja gera stærst, - hallist á mig fyrir framsöguræðu mína við 2. umr. fjárlagafrv. og finni mjer helst til foráttu, hve stuttorður jeg hafi verið, þá læt jeg mjer slíkar aðfinningar í ljettu rúmi liggja og mun því halda sömu venju og áður, að forðast alla óþarfa mælgi og tilgangslaust orðablaður, en vera eins stuttorður og mjer er framast unt. Eins og hv. þdm. er kunnugt, tók frv. þeim breytingum við afgreiðslu 2. umr., að nú kemur það til 3. umr. með tekjuafgang, sem nemur 10630 krónum. En þegar litið er á þær brtt., sem nú liggja fyrir og fjvn. á lítinn þátt í, en miða allar til hækkunar, nemur sú upphæð 23200 krónum. Frá þeirri upphæð dragast aðeins tvær lækkunartill. frá nefndinni, sem nemur til samans kr. 696.49, en það eru lögboðin eftirlaun og prestsekknastyrkur til Valgerðar Gísladóttur, sem nú hefir gifst í annað sinn og hefir því tapað rjetti sínum til eftirlauna. Þegar þessi lækkun er dregin frá, nema hækkunartill. kr. 22503.51, og eru það eingöngu brtt. hv. þdm. Ef maður nú hugsar sjer, að allar þessar hækkunartill. verði samþ., sem jeg ætla þó engu að spá um, mundi afleiðingin verða sú, að frv. færi með dálitlum tekjuhalla út úr deildinni. Þó er aðgætandi að draga má frá tekjuafgang þann, sem nú er á frv. og nemur eins og kunnugt er 10630 krónum. Mundi því tekjuhallinn verða, ef allar hækkunartill. yrðu samþ., kr. 11873.48. Eftir því, sem fram kom við 2. umr., vænti jeg, að hv. deild haldi fast við þá stefnu, er hún tók þá, að afgreiða frv. tekjuhallalaust. En af því að svo háttar til, að einstakir hv. þdm. bera fram þessar brtt., ætla jeg að spara mjer að minnast á þær, þangað til þeir hafa gert grein fyrir þeim. Þó geri jeg ráð fyrir, að fjvn. muni fæstum þeim fylgja, þegar til atkvæðagreiðslunnar kemur. Sömuleiðis sleppi jeg að sinni að minnast á þær brtt., sem nefndin hefir borið fram við 22. gr., enda mun samnefnd. armaður minn, hv. 1. þm. Eyf. (EA), gera nokkra grein fyrir XXV. brtt. Þetta læt jeg mjer þá nægja að sinni, og kippi mjer ekki upp við það, þótt jeg fái að heyra á eftir, að jeg hafi verið stuttorður.



Þetta gengur svo fljótt yfir hjá hv. frsm. (EJ) og ber svo bráðan að, enda ekki fyrir miklu að tala hjá honum, að maður fylgist varla með því, sem hann er að segja, og vinst tæplega tími til þess að kveðja sjer hljóðs. En jeg vildi þó um leið og jeg stend upp minna hv. frsm. á það, að það skýtur nokkuð skökku við hjá honum, er hann segir, að hv. fjvn. sje ekki við riðin neina hækkunartill. Hún ber þó fram stærstu till. af þeim, sem fyrir liggja.

Það er lán, og verður minst á hana seinna, eins og jeg minnist á

. Já það er lán, eins og hún er borin fram, en það getur líka orðið styrkur, enda æði mörg dæmi þess, að einmitt slík lán eru gefin eftir, og það stundum eftir fá ár. Jeg á hjer fáeinar brtt. á þessu sama þskj. (513) og hefði haft tilhneigingu til þess að hafa þær fleiri, en sá það ekki til neins, af því að það eru auðsæ samtök háttv. íhaldsþingmanna að drepa allar fjárveitingar, sem fara eiga til andstæðinga þeirra, og samþ. helst það, sem er nógu lítið og vitlausast. X. og XI. brtt. viðvíkjandi kaupum á listaverkum eru ekki til útgjalda, heldur ber að skoða þær sem öryggisráðstöfun. Vegna þess að eftir till. má búast við, að farið verði hlutlaust með fjeð og ekki verði auðvelt fyrir stjórnina að beita ranglæti og hlutdrægni, þá býst jeg ekki við, að þessi till. verði samþ. Jeg hefi því borið fram þá varatill., að þjóðminjavörður annist kaupin. Rök till. eru rjett og hún að öllu leyti sjálfsögð, en það eru líklega ekki meðmæli hjá hv. meiri hluta þessarar deildar. Þá hefi jeg borið fram brtt. við 15. gr., 18, k, um styrk til Jóns Leifs. Hann hefir, sem kunnugt er, um langt skeið búið í Þýskalandi. Um hann hefir staðið talsverður styr, og ekki alt verið á eina lund, sem um hann hefir verið sagt. Samt sem áður hefir það verið svo einlitt, að engum getur blandast hugur um, að hjer er á ferðinni listamaður, sem mun vinna sjer fasta stöðu í hópi þeirra og vera landinu til sóma. Það er ekki ólíklegt, að hann sje einmitt sá maður, sem tekið getur við af Sveinbirni prófessor Sveinbjörnsson, enda enginn af íslensku bergi brotinn, sem er jafnlíklegur til að gera garðinn frægan með tónsmíðum sínum og einmitt hann. Ýms tónverk hans hafa hlotið einróma lof þeirra erlendra og innlendra manna, sem færir eru að dæma um slíkt. Fjárhagur hans er samt mjög þröngur, þar eð hann býr í framandi landi, þar sem margt er listamanna, því að þótt hann skapi verk, sem gera hann frægan og okkur eru mikilsverð, þá er ekki víst, að hið framandi land taki hann upp á arma sjer fjárhagslega. Okkur er það líka skyldast að sjá honum fyrir fjárstyrk, því að tónsmíðar hans eru íslenskar og bera á sjer auðsæ merki Íslendingsins. Í fyrra gerði hann það þrekvirki að koma hingað með 40 manna hljómsveit, og þótt hann fengi til þess nokkurn styrk frá bæjarstjórninni í Reykjavík, verður það að teljast þrekvirki engu að síður. Það er ekki hægt nema fyrir þann, sem bæði er dugnaðar- og hæfileikamaður, að leysa þetta svo af hendi, að ekki lendi alt í endileysu vegna kostnaðar, auk þess, sem sá maður þarf líka að vera frábær stjórnandi. Jón Leifs hafði alt þetta til að bera, og auk þess naut hann þess álits, sem gerði honum kleift að leysa þetta vandaverk af hendi. Öllum, sem hlustuðu á þessa hljómsveit, mun það ógleymanlegt, enda margir, sem aldrei eiga þess kost framar að hlusta á jafngóða músik. Því að þótt hingað komi einn og einn listamaður, þá er það litið á móts við valdar hljómsveitir, sem aðeins hin stóru lönd hafa upp á að bjóða. Jeg vil því stinga upp á því, að hann fái föst laun í 18. gr. Það er kannske fulllágt að fara fram á 2000 kr., en ef hv. Nd. finst það of lágt, getur hún bætt úr því. Skal jeg svo enda umr. um Jón Leifs með því, að þótt hann sje ungur, hefir hann hlotið slíka viðurkenningu, að okkur ætti að vera sómi að styrkja hann á þann hátt, sem hjer er farið fram á. Þá kem jeg að till. um að hækka styrk Guðbrands Jónssonar úr 1000 kr. upp í 1200 kr., eins og hann var áður. En stjórnin lækkaði hann, og er þessi till. aðeins leiðrjetting á því. Er ennþá mikið óunnið úr gömlum handritum um miðaldamenningu okkar, og mun því ekki veita af, þótt 200 kr. verði bætt við, svo að styrkurinn verði jafnhár og í fyrra. Er þá þeim till., sem jeg er einn um, lokið. Eins og jeg sagði áðan, áleit jeg ekki rjett að bera fram fleiri till. en þær, sem nauðsynlegar eru og ekki er svo mikill flokkslitur á, að þýðingarlaust sje fram að bera. Þessar till. ættu því allir að geta verið sammála um. Jeg vil aðeins víkja að því, sem hv. frsm, sagði, að lítið hefði verið gert úr framsöguræðu hans við 2. umr. Mönnum fanst hann fara óvenju fljótt yfir störf hv. fjvn., og var það ekkert óeðlilegt, þótt menn styngju saman nefjum um það. Yfirleitt höfðu menn enga hugmynd um afstöðu hv. fjvn. í málinu fyr en búið var að smátína það út úr hv. frsm. sjálfum og meðnefndarmönnum hans. Hv. frsm. má því ekki kveinka sjer við, þótt að þessu sje fundið, enda játaði hann þetta sjálfur.



Jeg á hjer litla brtt. á þskj. 513, undir XVIII. lið, sem jeg vil fara nokkrum orðum um, enda sú eina brtt., sem jeg á. Það hefir legið fyrir báðum deildum erindi frá Kvenrjettindafjelagi Íslands um 500 kr. árlegan styrk. Fjvn. hefir ekki treyst sjer til þess að sinna þessari styrkbeiðni, þótt hún sje fyllilega sambærileg við styrk, sem veittur hefir verið í fjárlögum undanfarin ár til ýmissa fjelaga, sem líkt hefir verið ástatt fyrir. Fjelag þetta var stofnað 26. janúar 1907, og hefir það starfað öll þessi ár, sem síðan eru liðin, bæði út á við og inn á við. Það heitir Kvenrjettindafjelag Íslands. Út af nafninu hefi jeg ýmsa heyrt segja, að slíks fjelags væri ekki lengur þörf, þar eð konur hefðu nú öðlast jafnrjetti. Þessu vil jeg svara þannig, að ef það hefir átt erindi til þjóðarinnar áður, þá á það ekki síður erindi til hennar nú, því að það er engu minni vandi að gæta fengins fjár en afla þess. Fengnum rjettindum fylgir skylda, og skyldurnar verða svo best leystar af hendi, að einstaklingarnir þekki þær. Fjelagið hefir frá fyrstu byrjun reynt að hafa áhrif á konur víðsvegar á landinu, svo að þær fengju aukna þekkingu á jafnrjetti kvenna. Það hefir reynt, af litlum efnum, en miklum áhuga, að búa konurnar undir það að verða góðir og nýtir þjóðfjelagsborgarar. Enginn getur gengið til verks án þekkingar, og þessari þekkingu hefir fjelagið reynt að miðla eftir bestu getu. Þá hefir fjelagið á seinni árum, eftir að það hefir ekki þurft að berjast lengur fyrir jafnrjetti kvenna, haldið ýms námsskeið. Má þar til nefna matreiðslunámsskeið, svo og fyrirlestra almenns og fræðandi efnis, sem það hefir látið halda. Ennfremur hefir það gengist fyrir fundahöldum, þegar kjósa hefir átt til þings og bæjarstjórnar, boðað til fyrsta kvennafundarins hjer 1924 og beitt sjer fyrir fundinum á Akureyri síðastliðið sumar. Báðir þessir fundir höfðu mikil og vekjandi áhrif á fundarkonur og sýndu þeim, hve mikils styrkur þeirra má sín, ef þær taka höndum saman. Það væri heldur ekki sæmandi konum, ef þær ljetu sjer lynda að ganga að kjörborðinu; nei, það á að vera metnaður hverrar konu að verða sem bestur borgari. Hjer er farið fram á lítinn styrk til þess að útbreiða þessa starfsemi fjelagsins, og finst mjer sá styrkur sjálfsagður. Það eru mjer því mikil vonbrigði að heyra, að hann sje óþarfur, því að það er langt frá, að svo sje. Jeg vænti þess, þótt svo stutt sje yfir sögu farið, að hv. þingdeildarmenn ljái styrkbeiðni þessari lið sitt og samþykki þennan 500 kr. styrk. Mjer láðist að geta eins í sambandi við nauðsyn þessa styrks. Nú eru miklar hömlur lagðar á hlutaveltur, og þær munu alls ekki leyfðar. Aðrar skemtanir eru ekki arðvænlegar til þess að afla fjár, enda þarf að borga af þeim skemtanaskatt. Fjelögum er því gert ómögulegt að afla sjer annara tekna en ársgjalda fjelaga, sem er mjög lágt; mun vera tvær krónur í þessu fjelagi. Jeg vona því, að styrkbeiðni þessi fái þann byr, sem sæmandi er Alþingi Íslendinga árið 1927, þegar konur hafa haft kosningarrjett í 12 ár og eru búnar að sýna lit á því, að þær eru þess albúnar að taka á sig þær skyldur, sem rjettindunum fylgja. Jeg varð of sein með aðra brtt. og spyr því hæstv. forseta, hvort hún verði tekin gild, ef hún er borin fram skriflega. Mun jeg þá mæla með henni. Kristín Jónasdóttir ljósmóðir í Seltjarnarneshreppi hefir sent stutt erindi, þar sem hún skýrir frá ástæðum sínum. Hún hefir gegnt ljósmóðurstörfum síðan 1903, þar til fyrir þrem árum, að hún misti heilsuna. Í Landakotsspítala hefir hún legið sárþjáð í tvö ár, en síðastliðið ár fór hún utan með tilstyrk nokkurra vina sinna til þess að leita sjer heilsubótar, og kom aftur án þess að hafa fengið nokkurn verulegan bata. Erindi hennar er stutt, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp. Það hljóðar svo: „Jeg undirrituð leyfi mjer hjer með að sækja um styrk til hins háa Alþingis alt að kr. 1500,00 árlega. Jeg hefi haft á hendi ljósmóðurstarfann í Seltjarnarneshreppi síðan 1903 og þangað til nú, en fyrir ca. 3 árum hefir heilsa mín bilað svo, að jeg get varla gegnt starfi þessu lengur. 11 fyrstu árin voru laun mín kr. 50,00 á ári, hækkuðu þau þá um kr. 10,00 á ári og hjeldust þannig þar til 1920, að þau hækkuðu ofurlítið meira. Lýsir heilsuleysi mitt sjer nú tilfinnanlegast í því, að jeg hefi næstum að öllu leyti tapað sjóninni, og hefi jeg bæði hjer á landi og erlendis reynt að fá bót við vanheilsu minni, en alt árangurslaust. Veit jeg, að allir hljóta að skilja, að ástæður mínar eru hinar þungbærustu, þar sem laun mín hafa ekki verið slík undanfarin ár, að af þeim hafi verið hægt að leggja neitt til hliðar, er nú megi grípa til, er heilsan er þrotin. - Leyfi jeg mjer að láta hjer með fylgja umsögn stjettarsystra minna um ástæður mínar, en landlæknir og hjeraðslæknir í Reykjavík munu votta á umsókn þessari, að rjett er hermt frá kjörum mínum. - Reykjavík, 25. febrúar 1927. - Virðingarfylst. - Kristín Jónasdóttir.“ Vottorð hjeraðslæknis er svo hljóðandi: „Jeg votta hjer með, að það, sem ljósmóðir Kristín Jónasdóttir segir frá sjúkdómi sínum, er rjett, og ennfremur, að hún stundaði starf sitt með alúð og samviskusemi. - Reykjavík, 25. febr. 1927. - Jón Hj. Sigurðsson.“ Landlæknir skrifar: „Samdóma og samþykkur hjeraðslækninum. Reykjavík, 25. febrúar 1927. - G. Björnson.“ Þetta erindi talar sjálft fáum ljósum orðum um ástandið. Það er um konu, sem á engan að, en hefir búið við lítil laun, og á nú engan annan kost en segja sig til sveitar. Þótt hún hafi gegnt ljósmóðurstörfum svo lengi í Seltjarnarneshreppi, mun hún ekki geta vænst mikils styrks þaðan. Að hún hefir getað staðist kostnað þriggja ára veikinda án sveitarstyrks er meira en jeg get skilið, en jeg býst við, að til þess hafi hún notið styrks frá vinum sínum. Starfssystur hennar skrifa líka með styrkbeiðni hennar, og skal jeg með leyfi hæstv. forseta lesa það upp: „Við undirritaðar vonum, að hið háa Alþingi sjái sjer fært að verða við bón Kristínar Jónasdóttur ljósm., sem á við hin erfiðustu kjör að búa, bæði hvað heilsu og efnahag snertir. - Reykjavík, 25. febr. 1927. - Í stjórn Ljósmæðrafjelags Íslands. - Þuríður Bárðardóttir, f.m. Þórdís J. Carlquist, ritari. Sigríður Sigfúsdóttir, gjaldkeri.“ Ennfremur fylgja ummæli frá Kjartani Ólafssyni augnlækni, þar sem hann segir, að hún geti aldrei vænst þess að fá fulla sjón, en nú hafi hún tæplega hálfa sjón. Þótt mjer hafi ef til vill ekki tekist að bregða upp ljósri mynd af þeim, sem engan eiga að, engin efni og engan annan kost eiga en að fara á sveitina, þá vona jeg, að hjer sjeu svo margir góðir og sanngjarnir menn, að þeir samþykki þessa brtt. mína, sem verður við 12. gr. 13, og að þessi styrkur verði tekinn upp. Það væri ekki til of mikils mælst, þótt þessi litli styrkur væri veittur og að litlu leyti ljett á sjúkrabyrði þessarar konu og þeim áhyggjum, er á henni hafa hvílt um langt skeið.



Jeg á eina brtt. á þskj. 516. Hún er ekki til hækkunar, heldur að fjárveiting, sem samþ. var við 2. umr. um eftirlaun Eggerts Stefánssonar, í 18. gr., falli burtu. Það er að vísu kominn upp dálitill ágreiningur í þinginu um, hvort heimilt sje að bera fram við síðari umræðu máls brtt. um að fella niður það, sem komið er inn við fyrri umr. málsins. Um þetta liggja fyrir tveir forsetaúrskurðir, en hvor á sinn veg. Í þingsköpum er ekkert á móti því að fella niður lið, er samþyktur hefir verið. Þó hefi jeg jafnframt borið fram varatill., sem jeg tek aftur, nema því aðeins, að forseti úrskurði, að hinni till. verði vísað frá. Varatill. er á þá leið, að þetta skoðist ekki sem eftirlaun, heldur styrkur veittur í eitt skifti fyrir öll. Háttv. 4. landsk. var þessari fjárveitingu meðmæltur, og gerði jeg það af hlífð við hann og hlutaðeigandi mann að gefa ekki skýrslu um embættisfærslu þessa manns. Jeg vil leyfa mjer að taka það fram, að þessi Eggert Stefánsson á ekkert skylt við söngvara með þessu nafni. Þessi Eggert er símritari. Jeg skal nú birta hjer skýrslu, er sýnir, að það er ekki vansalaust að láta hann komast inn í 18. gr. fjárlaganna með einhver þau hæstu eftirlaun í þeirri grein. Eggert lærði símritun á landssímastöðinni á Akureyri veturinn 1906–1907, en gekk aldrei undir próf. Var settur símritari á Akureyri 20. maí 1907 og skipaður símritari við sömu stöð 1. janúar 1908. - Sumarið 1909 var hann um stundarsakir settur símritari í Reykjavík. Samsumars vikið frá starfi sínu sökum óreglu og vanrækslu; var meðal annars riðinn við sendingu tveggja falsskeyta til blaðanna „Austra“ á Seyðisfirði og „Norðurlands“ á Akureyri. 1911 var Eggert tekinn aftur til reynslu um þriggja mánaða tíma við stöðina á Siglufirði, en að reynslutímanum loknum þótti ekki fært að veita honum aftur starf við landssímann. - 1. maí 1912 enn tekinn til reynslu við landssímastöðina á Seyðisfirði. Í lok júlímánaðar vikið frá sökum drykkjuskapar í vikutíma, án launa, en bætti lítt ráð sitt, og eftir að hafa falsað nafn stöðvarstjórans undir símskeyti, var honum enn einu sinni vikið burtu úr stöðunni 1. október s. á. Í júlí 1915 tekinn til reynslu í fjórða sinn, þá við landssímastöðina í Reykjavík, og um haustið skipaður símritari aftur á Akureyri. Í þetta sinn, og raunar í öll hin skiftin líka, mun það hafa verið sett sem skilyrði frá landssímans hálfu, að hann bragðaði ekki áfengi, því maðurinn hefir altaf verið drykkfeldur og kann sjer ekki hóf. En hann mun samt altaf hafa drukkið meira og minna, þó að ekki hafi beinlínis verið yfir því kært til landssímastjóra. Þess ber þó að geta, að hann mun hafa verið í bindindi einu sinni í 6–7 mánuði samfleytt. 1922 átti að reyna að hjálpa Eggerti við, með því að veita honum stöðvarstjórastöðuna á Borðeyri, en eins og kunnugt er, mótmæltu flestir starfsmenn landssímans mjög eindregið þeirri ráðstöfun, að manni með hans fortíð að baki sjer yrði veitt eitt af bestu embættum landssímans og tekinn fram yfir hæfa og duglega starfsmenn. Veitingin var svo afturkölluð og Eggert var kyr á Akureyri. Haustið 1923 var Eggert Stefánsson um stundarsakir settur stöðvarstjóri á Akureyri, en þá keyrði vanrækslan og óreglan svo úr hófi fram, að þáverandi landssímastjóri sá sjer ekki annað fært en að leggja til, að honum yrði vikið burtu úr þjónustu landssímans fyrir fult og alt, og það var gert í aprílmánuði 1924. Við þetta þarf jeg ekki miklu að bæta. En mjer finst, að hv. 4. landsk. (MK) hafi látið sitt góða hjarta fara með sig of langt, með því að flytja mál þessa manns. Það er alls ekki viðunanlegt að láta þá, sem starfað hafa lengi og af alúð í þjónustu landssímans og lifa við mjög lítil eftirlaun, sjá, að embættisræksla eins og þessi, sem hjer hefir verið lýst, sje verðlaunuð með miklu hærri eftirlaunum en menn verða að sætta sig við eftir langa og trúa þjónustu. Og þó að jeg álíti ekki rjett að áreita starfsmenn hins opinbera með sjerstakri löggjöf gegn persónulegum breiskleika, svo sem áfengishneigð, þá má þó ekki loka augunum fyrir ítrekuðum brotum á þessu sviði og veita viðurkenningu fyrir. Jeg er sem sagt þeirrar skoðunar, að þessi liður eigi alls ekki að standa í fjárlögum, og að hið opinbera eigi ekki og megi ekki veita slíka viðurkenningu með eftirlaunum, þegar slíkir málavextir eru. Jeg ber þessa till. fram vegna þess, að eftir þeirri afgreiðslu, sem fjárlagafrv. hefir fengið hjer í þessari hv. deild, get jeg búist við, að hv. Nd. samþykki það óbreytt eins og það kemur hjeðan, ef það verður ekki skemt við þessa umr. Og því þótti mjer óhjákvæmilegt að bera mína brtt. og rökstuðninguna fyrir henni fram hjer í þessari háttv. deild.



Vitavörðurinn í Gróttu hefir sent Alþingi erindi um það, að nauðsyn beri til að byggja fjós og hlöðu í Gróttu. Landssjóður keypti þetta kot fyrir nokkrum árum, og var þar þá tún fyrir eina kú, þegar vitavörðurinn, sem nú er þar, kom þangað, en nú hefir hann grætt túnið svo út, að hann hefir nú 3 kýr. En svo stóð á, að þegar hann kom að kotinu, var hvorki fjós nje hlaða á jörðinni, og hefir hann neyðst til að hafa kýrnar í kjallara íbúðarhússins, til mikilla óþæginda fyrir heimilisfólkið, eins og skýrt er frá í vottorði hjeraðslæknis, sem hjer liggur fyrir. Vitavörðurinn hefir snúið sjer til hæstv. atvrh. (MG), en vegna sparnaðar, sem vitanlega er full þörf á að gæta, hefir hann ekki sjeð sjer fært að sinna þessu. Hinsvegar er þetta til mjög mikilla óþæginda fyrir fólkið, og auk þess feyir það húsið svo, að það liggur undir stórskemdum. Þessu til stuðnings vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa hjer upp vottorð hjeraðslæknisins Jóns Hj. Sigurðssonar: „Jeg hefi í dag, samkvæmt beiðni Þorvarðs Einarssonar, farið og skoðað íbúðarhús það, sem hann býr í í Gróttu. Í kjallara hússins hefir hann neyðst til þess að hafa 3 nautgripi undanfarið, með því að engin fjósbygging er á býlinu. Frá gripum þessum stafar óloft og fýla um alt húsið, mest þegar þeir fá útlent kraftfóður, og er þá svo mikið að því kveðið, að heimilisfólkið á ilt með að þola það. Auk þessa skemmir þetta húsið, gólf og bitar feyjast, og dúar nú alt gólfið í norðvesturhorni hússins, ef á er gengið. Eiginleg alvarleg óhollusta álít jeg tæplega að stafi af þessu, en mikil óþægindi fyrir bæjarfólkið. - Reykjavík, 18. apríl 1927, - Jón Hj. Sigurðsson.“ Hann lýsir ástandinu eins og það er. Jeg held, að hver meðalbóndi í sveit, sem líkt stæði á fyrir, myndi brjótast í að koma þessum peningshúsum upp. Kostnaðinn hefir vitamálastjóri áætlað um 2000 kr., og liggja hjer fyrir meðmæli frá honum. Vitavörðurinn er nú orðinn roskinn maður, og má búast við því, að þegar nýr maður kemur, verði laun hans gerð þeim mun lægri, sem jörðin er betri. Kotið er eign landssjóðs og finst mjer ekki nema sanngjarnt, að vitavörðurinn, sem nú er, verði látinn njóta þess, hvað hann hefir bætt jörðina, einkum þar sem hagur hans og landssjóðs fer svo mjög saman. Jeg vona því, að hv. deild taki þessu vel. Það mun borga sig, þó ekki sje nema hússins vegna.



Það var út af brtt. hæstv. forsrh. á þskj. 516, að mig langaði tiI að segja nokkur orð. Það virðist svo, sem hæstv. ráðherra tefli á tæpasta vaðið, þegar hann ber fram brtt., sem mikill vafi er á, að megi koma fram samkvæmt þingsköpum. Jeg geri ráð fyrir, að honum þyki mikils um vert sparnaðinn, þar sem hann sækir það svo fast að reyna að murka lífið úr jafnlítilfjörlegri sárabót til þessa manns, sem þessi styrkur er. Jeg lýsti við 2. umr. ástæðunum fyrir því, að þetta ástand hefir skapast með þennan mann, og þó að hæstv. ráðherra hafi nú lesið hjer upp langa skýrslu um vanrækslu hans, þá er alveg það sama um þetta að segja, að maðurinn hefir hreint og beint verið ofsóttur. Það er hægt að semja skýrslur fyrir þá, sem vald hafa til þess, en jeg vil segja það, að þessi skýrsla er ekki annað en framhald þeirrar ofsóknar, sem maðurinn hefir orðið fyrir, einmitt vegna þess, að hann hefir hvað eftir annað reynt að bjarga landinu frá vandræðum, sem stafa af uppþotum við símann. Einu sinni eða jafnvel oftar hefir staðið til að gera allsherjarverkfall við landssímann, en mikið fyrir hans tilstilli tókst að afstýra því. Það virðist því mörgum undarlegt, að launin skuli vera fyrst og fremst þau, að honum er kastað út á gaddinn með fjölskyldu sína, og auk þess bornar á hann sakir, sem í sjálfu sjer eru vítaverðar, en jeg hygg hinsvegar, að því hafi verið slept að færa fram málsbætur, sem komið geta til greina. Það er þetta sorglega ástand með þessa stóru ríkisstofnun, að yfirmennirnir hafa ekki haft vald á sínum starfsmönnum og látið kúgast, ef einhverjir uppivöðsluseggir hafa haft hótanir í frammi. Jeg verð að segja það, að þetta er sorglegt ástand, og enn sorglegra verður það, þegar landsstjórnin fetar í fótspor símastjórans -, það var ekki sú stjórn, sem nú situr, - og gugnar, en starfsmennirnir taka ráðin í sínar hendur. - Svo eru starfsmennirnir teknir trúanlegir, og aðalvitnin gegn þessum manni eru þessir óróaseggir. Vegna þess, að því hefir verið haldið fram, að þessi maður væri lítt fær í starfi sínu, ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hjer upp vottorð frá samstarfsmönnum hans. Þau eru ekki frá starfsmönnum í Reykjavík, heldur annarsstaðar frá, og þarf ekki að tortryggja þau. Það hefir verið látið í veðri vaka, að Eggert væri lítt starfhæfur. Hjer er yfirlýsing frá tveimur merkum starfsmönnum við landssímann: „Að gefnu tilefni lýsum vjer undirritaðir því hjer með yfir, að herra Eggert Stefánsson hafi verið einn af færustu símriturum landssímans, þann tíma, sem hann starfaði þar. - Reykjavík, 9. apríl 1927. - Friðbjörn Aðalsteinsson, loftskeytastöðvarstjóri. Magnús Thorberg.“ Svo er hjer annað vottorð, sem ekki kveður eins sterkt að orði, frá símastjóranum á Ísafirði: „Samkvæmt beiðni vottast, að Eggert Stefánsson var í sinni símritaratíð samviskusamur með línuprófanir og góður morsemaður. - Björn Magnússon, símastjóri.“ Jeg álít þessi vottorð nægileg til þess að hrinda þeirri ásökun, að maðurinn hafi ekki verið fær til starfsins. En eftir að jeg hefi heyrt hið langa syndaregistur þulið af hæstv. ráðh., get jeg ekki að því gert, að mjer finst það nokkuð undarlegt, að þrátt fyrir allar yfirsjónir mannsins hefir landssímastjóri sjeð sjer fært að veita honum stöðu við landssímann, sem nú er álitin einhver besta staðan þar. Virðist það benda á, að hann hafi ekki álitið Eggert óalandi og óferjandi, eins og hæstv. ráðherra virðist álíta hann. Það sýnir, að maðurinn hefir verið álitinn starfinu vaxinn og haft fullan rjett til að halda stöðunni, þegar hann var búinn að fá veitingu fyrir henni, þótt hann fyrir þrábeiðni ljeti svifta sig starfinu, eftir að hafa fengið loforð um, að hann yrði ekki fyrir halla, en er svo svikinn um alt saman. Síðan kemur hæstv. forsrh. með syndaregistur hans og mótmælir þeirri óhæfu, að manni þessum sje bætt að litlu leyti það tjón, sem honum hefir verið bakað. Jeg vil skjóta því hjer inn í, að jeg hygg, að hæstv. ráðh. hafi áður verið svo mannlega sinnaður, að hann hafi í viðtali við þennan mann eða einhvern honum nákominn lýst því, að hann mundi ekki verða meinsmaður þess, að hann fengi einhverjar bætur, ef það kæmi fyrir þingið. En nú finst mjer þetta horfa nokkuð öðruvísi við. Eins og jeg gat um í byrjun, ætla jeg að varast að endurtaka það, sem jeg hefi áður sagt, en jeg sje nú, að hæstv. ráðherra hefir gert sig líklegan til að andmæla því, sem jeg nú hefi haldið fram, og vænti jeg þá, að mjer gefist tækifæri til að taka aftur til máls, ef þörf krefur. Hæstv. ráðherra sagði, að jeg hefði látið mitt góða hjarta hlaupa með mig í gönur. En svo var ekki. Jeg flutti till. þessa vegna þess, að jeg er málinu kunnugur, og jeg taldi það mjög ranglátt, ef maðurinn fengi ekki einhverja uppbót, og auðvitað helst á þann hátt, að hann fengi eitthvað að starfa við simann með sæmilegum launakjörum. Þetta er aðeins þrautaúrræði að fara fram á þennan styrk, og jeg álít enn sem fyr, að hann væri hans vel verðugur.



Jeg held, að það sje misskilningur hjá hv. 4. landsk. (MK), að þessi starfsmaður símans hafi orðið fyrir ofsóknum, vegna þess að hann hafi reynt að bjarga landinu frá einhverju símafári. Hv. þm. vitnaði í viðburði frá 1914 því til stuðnings, en þá var Eggert ekki í þjónustu landssímans, á tímabilinu frá 1. október 1912 til í júlí 1915. Þá talaði hv. þm. um, að stjórnendur landssímans hefðu ekki haft vald á starfsmönnum sínum, og verð jeg að taka undir það, að það er mjög mikilsvert við jafnstóra stofnun og landssíminn er, að yfirmennirnir hafi full tök á starfsfólkinu. En þá mega ekki yfirboðarar þeirra, þing og stjórn, taka fram fyrir hendur þeirra í ráðstöfunum eins og þeim að víkja manni frá starfi sínu. En þetta er verið að gera með því að veita þessum frávikna starfsmanni há eftirlaun. Auk þess er verið að gera landssímastjóra ómerkan að því að víkja honum frá. Það er ekki uppörvandi fyrir yfirmenn símans, ef starfsmennirnir geta, hvað sem á milli ber, farið til æðsta valdsins í landinu, þingsins, og fengið það til að taka upp sinn hlut móti stjórn símans. Það er ekki vegna fjárhæðarinnar, sem jeg er að blanda mjer í þetta mál, heldur vegna þess, að 18. gr. fjárlaganna heyrir undir minn verkahring, og jeg tel mjer skylt að benda á það, þegar á að koma þar inn ákvæðum, sem ekki eiga þar að vera, og koma í veg fyrir það. Jeg hefi ekki sagt neitt um það, hvort þessi maður væri fær eða ekki fær til starfsins. Það er alt annað, sem honum hefir verið gefið að sök, en vankunnátta. Hv. 4. landsk. sagði, að landssímastjóri hefði sjeð sjer fært að veita Eggerti stöðu, sem nú væri talin ágæt. En það var ekki landssímastjóri, sem veitti stöðuna, heldur hlutaðeigandi ráðherra. En landssímastjóri „innstilti“ tveimur mönnum, og Eggert var annar þeirra, og eins og rjettilega er lýst í skýrslu þeirri, sem jeg gaf, var þetta aðeins tilraun til að hjálpa honum. Að hann hafi verið svikinn, er ekki rjett. Jeg hefi heyrt, að honum hafi verið lofað, að hann skyldi ekki af þessu verða fyrir fjárhagslegu tjóni, enda veit jeg ekki betur en að hann hafi fengið stöðu á Akureyri með þeim launakjörum, að hann beið ekkert fjárhagslegt tjón. En hvernig fór? Hann gat ekki haldist við í stöðunni, af þeim ástæðum, sem jeg hefi greint. Þá vil jeg taka það fram, að það er fullkomin missögn, ef einhver hefir sagt hv. 4. landsk., að jeg hafi gefið nokkurn ádrátt um stuðning í þessu máli. Það hefir verið sótt fast að mjer af góðum vinum mínum, sem eru nákomnir þessum manni, að styðja málið, en jeg hefi altaf neitað því afdráttarlaust. Sömuleiðis kom maðurinn sjálfur til mín snemma á þessu þingi, en jeg gaf honum engar vonir. Ef nokkur maður hefir sagt annað, er það bein missögn.

Magnús Kristjánsson Hæstv. forsrh. (JÞ) tók það fram, að nauðsynlegt væri að láta til skarar skríða og taka duglega ofan í við menn, sem hefðu gert sig seka í vanrækslu á starfi sínu. Þetta er að vísu góð regla, en hitt er engu síður áríðandi, að hengja ekki bakara fyrir smið. Af tvennu illu er skárra, að sekur komist hjá refsingu en að saklausum sje hegnt, eins og hjer á sjer stað. Einnig gat hæstv. ráðh. um, að þetta væri afleitt fordæmi, ef tillaga mín næði fram að ganga. En jeg veit ekki betur en að þegar sje gefið fullkomið fordæmi fyrir slíku, með máli Petersens frá Vestmannaeyjum.  (Forsrh. JÞ: Nei!)  . Jú, ef það hefir verið siðferðileg og lagalega skylda ríkisins að greiða svo miklar skaðabætur, sem þá var um að ræða, er ekki síður ástæða til þess hjer. En það er ekki til mikils að deila við dómarann. Ef hæstv. ráðherra hefir sett sjer það markmið, að láta hjer knje fylgja kviði, þá býst jeg við, að honum geti tekist það. En mjer þykir fullhart, ef þeir stuðningsmenn hæstv. ráðherra, sem hingað til hafa viljað leggja þessu liðsinni, fara nú að breyta um skoðun. Jeg vona, að ekki þurfi að segja í þessu sambandi: „Rænir drembin höfðingshönd, heilagt frelsið deyðir“. Jeg hygg, að varla komi til þess, að hv. þdm. fari að breyta atkvgr. sinni, þó að fram komi áskorun um það frá hæstv. ráðh. (JÞ), svo að það er ástæðulaust fyrir mig að lengja umr. með því að færa fram frekari varnir. Jeg ætla aðeins að endingu að benda á, í sambandi við það, að hæstv. ráðh, taldi mig ekki hafa farið rjett með  (Forsrh. JÞ: Þetta er ekki alveg nákvæmt!)  það, sem jeg sagði um símaverkfallið 1914. Jeg talaði bara um það sem eina af þessum hollu hreyfingum innan þess fjelagsskapar. Einnig vildi hæstv. ráðh. leiðrjetta það, að landssímastjóri hefði veitt stöðuna. Þó að ráðherra undirskrifi plaggið, sem gert er eftir tillögum landssímastjórans, þá verð jeg að halda því fram, að það hafi einmitt verið landssímastjóri, sem veitti stöðuna, af því að hann hefir álitið, að þarna væri rjettur maður á rjettum stað. Ef ekki hefði viljað svo illa til, að heilsu landssímastjóra fór hnignandi dag frá degi, svo að hann var alls ekki fær um að standa í neinu stímabraki, þá held jeg, að aldrei hefði þurft að koma til þessa. Jeg ætla svo að bíða rólegur átekta, í þeirri von, að tillaga hæstv. ráðherra verði feld.



Þó að jeg hafi verið mótfallinn skaðabótagreiðslu til Petersens verkfræðings, var þó alveg ólíku saman að jafna, þar sem ekkert það kom fram í máli hans, sem yrði lagt honum persónulega út til lasts. En eins og jeg nú hefi gert háttv. þdm. grein fyrir, voru það alt ástæður, sem snertu persónu Eggerts Stefánssonar, sem urðu þess valdandi, að honum var vikið fjórum sinnum úr stöðu sinni, og þó var hvað eftir annað sýndur vilji til að taka hann aftur. Jeg geri mjer vonir um, að þær upplýsingar, sem jeg hefi talið embættisskyldu mína að gefa í þessu máli, - að vísu mjög ógeðfelda embættisskyldu -, verði til þess, að þá fjárhæð, sem komin er inn í fjárlagafrv., beri að minsta kosti ekki að skoða sem árlega eftirlaunagreiðslu, heldur sje sú upphæð greidd í eitt skifti fyrir öll.



Jeg á nokkrar brtt. á þskj. 513 og 516, sem jeg ætla að minnast ofurlítið á. Fyrsta till. er þess efnis, að Lárusi Rist leikfimikennara verði veittur 1000 kr. utanfararstyrkur. Þessi maður hefir í 20 ár verið fimleikakennari á Akureyri og verið einhver besti kennari hjer á landi í þeirri grein. En nú er nauðsynlegt fyrir hann að kynna sjer ýmsar nýjungar í leikfimikenslu. Þar sem jeg fer aðeins fram á 1000 kr., er ekki hægt að segja annað en að hjer sje mjög hóflega af stað farið. Næstu tillöguna flyt jeg ásamt hv. 1. þm. G.-K. (BK) og hv. 5. landsk. (JBald), um 1500 kr. styrk til Brynjólfs Þórðarsonar málara. Í fyrra bárum við fram tillögu um styrk handa þessum unga manni, með þeim einkennilega hætti, að styrkinn skyldi veita honum bæði í því skyni að fullkomna sig í málaralist og til þess að leita sjer heilsubótar. - Brynjólfur Þórðarson er mjög þektur hjer. Hann lærði hjá Þórarni heitnum Þorlákssyni, og er einn af þeim fáu málurum, sem með lítilli skólagöngu hafa komist svo langt, að nú má telja hann í fremri röð íslenskra listamanna. En nú sótti á hann brjóstveiki, svo að læknarnir töldu, að það eina, sem gæti bjargað heilsu hans, væri dvöl í mildara loftslagi. Svo var honum veittur styrkur í fyrra. Dvöl hans suður við Miðjarðarhaf hefir borið góðan árangur, en þó er hann enn ekki fullbata. En jafnframt því sem hann hefir haft fótavist, hefir hann getað stundað list sína. Þá hefi jeg leyft mjer að bera fram tillögu um að landið kaupi málverk af Ásgrími Jónssyni. Jeg hefi sjeð þess getið nýlega, að ekkert hafi verið keypt af honum síðustu 6 árin. En þar sem hann er sennilega mesti málarinn, sem okkar land hefir alið, má ekki láta hjá líða að kaupa af honum á ári hverju, þannig, að ekki falli langur tími úr þróun hans og landið tapi ef til vill hans bestu verkum. Varatill., um að veita Ásgrími lán eins og Jóni Stefánssyni, tek jeg líklega aftur í samráði við málarann sjálfan. Hann hefir aðeins farið farið fram á fyrra atriðið, en jeg bar fram varatill. af því, að jeg veit, að Ásgrímur á oft í húsnæðisvandræðum. Hann hefir altaf haft kalda og óþægilega vinnustofu, sem hann að öllum líkindum hefir beðið heilsutjón af að vinna í. En Ásgrímur vildi ekki spilla fyrir Jóni Stefánssyni, og ætti hann síst að gjalda þeirrar nærgætni sinnar. Næst fer jeg fram á 1800 króna styrk handa Ásmundi Sveinssyni myndhöggvara til Rómaferðar. Ásmundur er uppalinn á Kolsstöðum í Miðdölum í Dalasýslu. Foreldrar hans og systkini fluttust að Eskiholti í Mýrasýslu og búa þar. Er það alt mesta hagleiksfólk. Þessi maður lærði fyrst trjeskurð hjer heima, en fór svo á listaháskólann í Svíþjóð og er fyrsti íslenski listamaðurinn, sem hefir gengið í gegnum listanám í Svíþjóð. Frægasti myndhöggvari Svía hefir gefið honum mjög góð meðmæli. Foreldrar hans hafa stutt hann eftir megni, og auk þess hefir iðn hans komið honum að góðu haldi, því að hann er ágætur trjeskeri. Nú hefir hann dvalið um hríð í Frakklandi og hefir mikinn hug á að ljúka námi sínu með nokkurra mánaða dvöl í Róm. Jeg hitti hann ytra og sá, að hann vann af miklum myndarskap. En svo veiktist hann í vetur hættulega og lá lengi á spítala í París, en er nú albata. Ef hann fær ekki þennan styrk, verður hann að hætta við þennan síðasta áfanga flestra listamanna. Mjer dettur í hug að segja háttv. þdm. sögu af því, hvernig Ásgrímur Jónsson fjekk sinn Rómastyrk. Jeg held, að hún sje sönn, og vona jeg, að fyndni sögunnar hafi ekki aðeins orðið til að bjarga Ásgrími til Rómaferðar, heldur verði hún líka til að hjálpa Ásmundi Sveinssyni. Þegar Ásgrímur Jónsson var búinn að læra hjer á Norðurlöndum, langaði hann mikið til að komast til Rómaborgar og sótti um styrk í því skyni. Þá voru í fjvn. Nd. þeir Hermann Jónasson, Pjetur á Gautlöndum og Skúli Thoroddsen. Hermann var sá, sem beitti sjer mest fyrir því að hjálpa Ásgrími. Þegar þeir ætluðu að fara að undirskrifa nál., segir Hermann: „Vitið þið, af hverju Gunnar á Hlíðarenda sneri aftur?“ „Nei“, sögðu hinir, „við vitum ekki annað en það, sem stendur í Njálu“. „Ásgrímur er búinn að leysa gátuna“, segir Hermann, „eins og þið getið sjeð af málverki hans“. Þeir fara að skoða myndina, en sjá ekkert. Þá segir Hermann: „Sjáið þið ekki, að hestur Gunnars er beislislaus? Þess vegna sneri hann heim að Hlíðarenda“. Þessi fyndni Hermanns varð til þess, að Ásgrímur fjekk styrkinn. Nú hefir það verið siður um okkar fremstu listamenn, að þeir hafa farið til Rómar. Síðasti Íslendingurinn, sem hefir lokið prófi við listaháskóla, er Ásmundur Sveinsson. Því er ekki hægt að neita, að svo fremi við höldum áfram að styrkja okkar bestu listamenn til Rómaferðar, þegar þeir eru fullnuma að öðru leyti, þá er Ásmundur Sveinsson sá maður, sem á að fá slíkan styrk nú. Jeg treysti því þess vegna, að hv. þdm. telji þessa 1800 kr. fjárhæð rjettmæta og samþykki till. Hjer er aðeins verið að halda áfram reglu, sem hefir verið fylgt áður, okkar listalífi til styrktar. Næsta tillaga mín er um 1000 kr. styrk til Einars Markans söngvara. Jeg þekki hann ekkert og hefi aldrei við hann talað. Jeg flyt tillöguna eftir beiðni nánustu vandamanna hans. En jeg vil geta þess, að bróðir hans, sem er í þjónustu landsins, hefir innunnið landinu marga tugi þúsunda með dugnaði sínum, sem bráðabirgðaskipstjóri á Þór, og lagt svo mikið á borð með ætt sinni, að jeg held, að þessari fjárhæð geti ekki talist illa varið. Þá flyt jeg, eftir tilmælum manna úr Árnessýslu, tillögu um að styrkur Sigurðar Skúlasonar sje hækkaður úr 1000 kr. upp í 1500 kr. Sigurður er sonur hins góðkunna læknis, Skúla í Skálholti. Hann ætlar að halda áfram sínum fræðum með utanlandsferð og hefir ágæt meðmæli frá kennurum sínum. Ekki þarf að óttast, að illa verði með fjeð farið, því að Sigurður er mesti dugnaðarmaður og mjög reglusamur. Næst fer jeg fram á, að hækkaður verði ellistyrkurinn til Hans Hannessonar pósts upp í 1000 krónur. Þessi maður hefir verið í þjónustu landsins í hjerumbil 40 ár og sýnt mikinn dugnað og samviskusemi. Hann fór hinar erfiðu ferðir austur yfir Hellisheiði, en nú er farið að flytja póstinn austur í bílum, og í vetur tókst að halda veginum svo mikið opnum, að póststjórnin sagði honum alveg upp. Hann varð vegna stöðu sinnar að halda marga hesta og margvíslegan útbúnað, bifreiðar, sleða o. fl. Nú hefir honum alt í einu verið kastað úr þjónustu landsins með 300 króna ellistyrk. Hann verður fyrir miklum skaða með þessu, en þess ber að geta um leið, að hann er á engan hátt látinn fara úr stöðunni fyrir vanrækslu sakir, heldur af því einu, að póststjórnin álitur, að nú eigi ekki að nota hesta og koffort lengur, heldur bíla og önnur ný flutningatæki. Jeg held því, að það væri í alla staði rjettlátt að veita manninum þennan styrk. Þá hefi jeg leyft mjer að bera fram tillögu um það, að skáldastyrkur sá til Einars Benediktssonar, sem ákveðinn var í hv. Nd., nái líka til yfirstandandi árs. Það er um þennan lið að segja, að flestum mun koma saman um það, að Einar Benediktsson sje, við hlið Stephans G. Stephanssonar, annað mest núlifandi skáld, og að hans störf sem skálds muni kasta ljóma yfir samtíð hans um ókomnar aldir, meðan íslensk tunga verður töluð og skilin. Nú hefir þessi maður, sem í skáldskap sínum hefir líkst mest Agli Skallagrímssyni, bæði verið kjarnaskáld og í aðra röndina víkingur, sem hefir herjað úti í löndum á sínum manndómsárum, á efri árum sest að hjer heima. Menn mundu áreiðanlega ekki heiðra Egil Skallagrímsson eins og gert er, ef hann hefði aðeins verið víkingur, því að mörg af hans afreksverkum orka mjög tvímælis. En Egill er nú fyrst og fremst skáld, og svipað er með Einar Benediktsson. Hann hefir farið víða, og þó að margt í víkingaferðum hans orki mjög tvímælis, þá er um ljóðagerð hans að segja, að hún er að mörgu leyti undursamleg, og er það sú hlið á starfi hans, sem þingið vill viðurkenna með þessari fjárveitingu. Mjer er kunnugt um, að það skiftir allmiklu máli fyrir skáldið, hvort þessi fjárveiting getur gilt fyrir yfirstandandi ár, því að hann hefir ekki, eins og Egill Skallagrímsson, flutt heim með sjer kistur fullar af silfri. Síðastliðið vor heyrði jeg það á skáldinu, að honum væri álitshnekkir gerður með því, að flestum öðrum íslenskum skáldum væri sýndur nokkur sómi af Alþingi, en ekki honum. Jeg benti á það, að meðan að hann hefði verið fjarlægur okkur, hefðu menn ekki búist við því, að skáldastyrkur, eins og hjer væri veittur, hefði mikla þýðingu fyrir hann, en þegar hann settist hjer í helgan stein, þá myndi hans sjálfsagt verða minst, eins og margra annara af okkar góðu skáldum. Svo þegar jeg hafði kynt mjer málið betur, spurði jeg helstu mennina í heimspekideild háskólans, hvort deildin vildi minnast þess, að þessi frægi víkingur væri nú sestur að hjá okkur, og þeir litu svo á, að tími væri til kominn að sýna skáldinu nokkurn sóma, og sóttu um heiðurslaun honum til handa. Hv. Nd. tók mjög vel í þetta. En jeg vildi líka gjarnan heyra álit hæstv. stjórnar um það, hvort hún mundi geta álitið sjer það leyfilegt að borga skáldinu fyrir árið í ár eins og fyrir næsta ár, og ef svo er, þá myndi jeg taka brtt. aftur. Um upphæð þessa skáldastyrks vil jeg geta þess, að ef maður lítur á þau laun, sem þingið veitti Matthíasi Jochumssyni, nefnilega 2400 krónur, þá mun láta nærri, að þetta, sem hjer er talað um, myndi handa okkar mesta núlifandi skáldi vera hliðstætt því, er Matthías fjekk fyrir 35 árum, þegar hann ljet af prestsskap. Þá hefi jeg borið fram eina brtt. á þskj. 516, um það að verja megi litlu af því fje, eftir því sem þar er nánar tiltekið, sem kynni að sparast við að prestaköll eru laus, til að greiða ferðakostnað handa prestvígðum manni, einum eða fleirum, til eflingar andlegri samvinnu meðal presta og menningaráhrifa á söfnuði úti um land. Jeg bar þetta fram eftir tilmælum nokkurra presta, sem líta svo á, að það úrræði, sem þessi háttv. deild tók til í fyrra, hafi verið góð framkvæmd, og jeg geri það því frekar sem jeg álit, að það væri mjög æskilegt, að það væri meira gert að því að láta úrvalspresta ferðast um landið og halda guðsþjónustur, en aftur prestum fækkað þar, sem því mætti við koma; því að úrvalsprestar fá með því tækifæri til þess að starfa fyrir fleiri, og fleiri tækifæri til að njóta þeirra. Mjer er t. d. kunnugt um það, þó að það sje ekki alveg hliðstætt, að þegar þeir Einar Hjörleifsson og Haraldur Níelsson prófessor, annar skáld en hinn prestur, ferðuðust einu sinni um landið til þess að halda fyrirlestra andlegs efnis, þá flyktist fólkið til þeirra, og það jafnvel um heyskapartímann, til þess að hlusta á þá. Jeg hefi verið úti á landi, þar sem þessir menn hafa safnað saman mörgum hundruðum manna til að hlusta á sig, og jeg held, að ef þessu fje væri vel varið, myndi það yfirleitt verða til þess að glæða andlegan hugsunarhátt og menningu í hinum dreyfðu bygðum. Mjer er kunnugt um, að fyrir fje, sem kirkjustjórnin hefir mátt verja svona, hefir einn af merkustu mönnum þessa lands, sjera Þorsteinn Briem, haldið röð af fyrirlestrum við Hvítárbakkaskólann. Ennfremur er mjer kunnugt um, að sjera Sveinbjörn Högnason, sem mun flytjast til Rangárvallasýslu, ætlar að heimsækja Laugaskólann í sama skyni, og ennfremur er mjer kunnugt um, að Austfirðingar hafa sótt eftir að fá einhvern góðan mann til þess að flytja fyrirlestra við skólann á Eiðum. En hjer er ekki farið fram á neina nýja fjárveitingu, heldur er aðeins óskað þess, að það megi nota nokkuð af því fje, sem sparast um stundarsakir, þar sem prestaköll standa óveitt.

Jóhann Jósefsson Við fyrri umr. þessa máls flutti jeg till. um dálitla fjárveitingu til styrktar þeim mönnum, sem þurfa að fá sjer gervilimi. Jeg skýrði þá að nokkru það, hvernig henni ætti að verja, og ætlast jeg til, að sú skýring geti dugað, þannig, að það sje ljóst, hver tilgangurinn er með þessari fjárveitingu, ef hún verður samþykt. En af því að jeg heyrði það þá nokkrum hv. deildarmönnum, að þeim þótti upphæðin helst til há, þá tók jeg till. aftur og flyt hana nú þannig breytta, að upphæðin er mikið lækkuð. Jeg vonast til þess, að hv. deildarmenn muni sjá, hver nauðsyn er á því, að þeir, sem verða fyrir því slysi að missa limi sína, eigi undir vissum kringumstæðum kost þess að fá styrk frá því opinbera, annan heldur en sveitarstyrk, til þess að fá sjer aftur gervilim. Læt jeg svo útrætt um þetta, með því líka, að jeg var búinn að lýsa því við fyrri umr. málsins. Svo á jeg aðra brtt. á sama þskj., það er VIII. brtt. Það var um að styrkja tvo stúdenta, en jeg tók hana aftur við 2. umr., meðfram af því, að jeg hafði þá ekki allar upplýsingar, sem þurfti og jeg hefi nú fengið. Það er eins og kunnugt er, að þingið hefir styrkt nokkra stúdenta til framhaldsnáms erlendis, ýmist með því að veita þeim beinlínis styrk eða með því, að þeir hafa fengið styrk af þeirri upphæð, sem stjórnin hefir til umráða handa stúdentum erlendis, og veittur er eftir tillögum ákveðinnar nefndar, sem sker aðallega úr um það, hverjum eigi að veita þennan námsstyrk. Þegar síðast var úthlutað þessum námsstyrk, sóttu fleiri stúdentar en hægt var að veita, en nefndina greindi dálítið á um það, hverjum fjórum ætti að veita styrkinn, og tilnefndi eiginlega fimm, sem sumir í nefndinni álitu nokkurn veginn jafnrjettborna til styrksins, en það urðu þó ekki nema fjórir af þeim, sem fengu styrk. En þá vildi svo einkennilega til, að jafnvel þótt ætlast sje til, að styrkur sje veittur þeim, sem útskrifast á því ári, var skilinn eftir stúdent með ágætiseinkunn og frá því ári, sem um ræddi, en styrkur aftur veittur manni, sem var útskrifaður fyr, en ekki hafði eins gott próf og hinn. Það verður ekki sjeð, hvað hefir valdið þessu, en hitt virðist vera nokkurn veginn augljóst, að sá stúdent, sem þarna var skilinn eftir, hefir orðið fyrir ranglæti. Sá stúdent, sem hjer ræðir um, heitir Bjarni Sigurðsson og er frá Akranesi, fátækur piltur og af fátækum kominn, og hefir sjálfsagt ekki átt hjer neina eftirtölumenn í höfuðstaðnum. Hann hefir stundað smíðar jafnframt náminu og hefir lagt mikinn hug á að læra húsagerðarlist, og er það eftir ráðum húsameistara ríkisins og Guðmundar prófessors Hannessonar. Svo mikinn hug hefir hann lagt á að halda áfram á þessari braut, að þótt hann fengi engan styrk, þá hefir hann samt sem áður náð í lán og er kominn til Svíþjóðar, til Stokkhólms, og stundar þar námið. Af meðmælum, sem hjer liggja fyrir, er það auðsjeð, að þetta er óvenjulega duglegur og efnilegur maður, og mjer finst, að það sje ekki gert annað með þessu en að rjetta hlut mannsins, veita honum jafnrjetti við þá, sem þegar hafa orðið aðnjótandi styrks. Það, sem jeg fer fram á með tillögunni, er það, að Bjarna Sigurðssyni sje veitt jafnrjetti á við þá menn, sem þegar hafa fengið þennan styrk eða loforð um hann, og að sá órjettur, sem hann hefir orðið fyrir við úthlutun styrksins, sje nú leiðrjettur af hv. deild. Þá er önnur tillaga mín viðvíkjandi Hrafnkatli Einarssyni stúdent, sem hefir sótt um styrk til þingsins, en ekki ennþá fengið, til að ljúka hagfræðinámi og semja doktorsritgerð við háskólann í Vín um íslenskar fiskiveiðar. Það hefir verið lagt fram langt brjef frá þessum manni um það, hvernig hann hefir hugsað sjer að haga þessari ritgerð sinni, og af því að hún á nær eingöngu að vera um fiskiveiðar okkar, varð mjer sjerstaklega starsýnt á það, sem hann skrifar. Brjefið er vitaskuld alt of langt til að fara nokkuð að ráði út í það, en með leyfi hæstv. forseta vildi jeg þó lesa upp úr því dálítinn kafla, til þess að sýna það í höfuðdráttunum, hvernig hann hugsar sjer að starfa að þessu verki. Hann skrifar á þessa leið: „Hingað til hefir enginn hagfræðingur skrifað um fiskiveiðar alment, líkt og gert hefir verið t. d. um landbúnaðinn. Þetta var aðalástæðan til þess, að próf. Spann“ - hann hefir minst á hann hjer að framan, það er einn af kennurum hans, sem hefir hvatt hann til að skrifa um þetta efni - „eggjaði mig á að skrifa um þetta. Hann er sömu skoðunar og jeg, að þar sje stórt skarð ófylt í hagfræðivísindunum, þar sem hluta af frumframleiðslunni sje slept algerlega. Þetta er frá hreinvísindalegu sjónarmiði það mikilverðasta, og það er von mín, að jeg verði þessu viðfangsefni svo vaxinn, að jeg geti fylt út þessa eyðu. Fiskiveiðunum ber sjerstakt sæti í kenningum hagfræðinnar um frumframleiðsluna, við hliðina á landbúnaði og námagrefti. Það er ætlun mín að sýna fram á, að svo er; hingað til hefir enginn hagfræðingur gert það. í sambandi við þetta er það afarmerkilegt frá vísindalegu sjónarmiði að sýna, að hverju leyti þjóðarbú, sem svo mjög er bygt á sjávarútvegi, sje „principielt“ frábrugðið öðrum, sem byggjast aðallega á landbúnaði eða stóriðnaði eða hvorutveggja í sameiningu . . .“ Jeg skal nú ekki tefja tímann lengur með því að lesa meira upp af því, sem Hrafnkell Einarsson hefir sagt í sínu erindi, en svo virðist, eftir öllu að dæma, sem hann hafi valið sjer bæði mjög merkilegt viðfangsefni og þarft, ekki hvað síst frá vísindalegu' sjónarmiði. Og fari það svo, að hann leysi það vel af hendi, þá hygg jeg, að þjóðinni verði allmikill sómi að þessum manni, þar sem hann tekur sjer fyrir hendur að rita um þessa atvinnugrein frá vísindalegri og hagfræðilegri hlið, og nokkuð á annan hátt en gert hefir verið. Jeg þekki manninn að vísu ekki persónulega, en frá dómi þeirra manna, sem jeg hefi talað við og þekkja hann vel, er það að segja, að þeim ber saman um, að hann sje frábærlega vel gefinn maður, og gera sjer bestu vonir um starf hans í þágu vísindanna. Læt jeg svo útrætt um þessa tvo menn, sem jeg hefi flutt brtt. um. Mjer hefir að nokkru leyti orðið starsýnt á þá, því að mjer virðist sem það hafi verið gengið fram hjá þeim. Og það er ekki laust við, að manni detti í hug, að þetta fari nokkuð eftir því, hve margir eftirtölumennirnir eru, sem mæla með mönnum, þegar verið er að sækja um styrki til Alþingis. En mjer finst, að það verði fyrst og fremst að líta á það, hve mikill hagnaður verður að þeim í framtíðinni, og sömuleiðis verður að líta á það, hvort þeir eiga efnaða foreldra eða aðra menn fjarskyldari, sem maður hefði ástæðu til að ætla, að vildu hjálpa þessum ættingjum sínum. En þegar er að ræða um alveg bláfátæka menn, sem berjast áfram af engum eða litlum efnum, þá er mikill munur á, það hljóta allir hv.þm. að sjá. Og þegar hið opinbera á annað borð er að hafa áhrif á framhaldsmentun þessara manna, þá ber því óhjákvæmilega skylda til að taka tillit til þess, hvernig ástatt er í þessu efni; því að það er illa farið, ef góðar gáfur eða dugnaður ekki getur notið sín vegna þess, að efnin vantar til að menta þann mann, sem í hlut á.

Ingvar Pálmason Jeg á hjer eina litla brtt. ásamt háttv. 5. landsk. (JBald). En það stendur nú svo á, að sú brtt. hróflar ekkert við upphæðum fjárlagafrv.; það er brtt. VII á þskj. 513, um stúdentagarðinn. Í frv. stendur: „enda sje ekki byrjað á byggingunni fyr en lög hafa verið sett um hana“. Formaður stúdentagarðsnefndarinnar hefir mælst til þess við mig, að jeg flytti þessa brtt., og jeg taldi mjer skylt að verða við þessari beiðni, eftir að hann hafði fært mjer rök fyrir því, að hún væri nauðsynleg. En rökin eru þau, að stúdentagarðsnefndin hefir ákveðið, að ekki verði samin lög um garðinn, heldur aðeins sett um hann skipulagsskrá, er fengi svo samþykki stjórnarráðsins. Af þessu er nauðsynlegt, að inn í aths. komi heimild um það, að byrja megi á verkinu eftir að samþykt hefir verið skipulagsskrá fyrir stúdentagarðinn. Þetta ætti ekki að raska neitt þeirri tryggingu, sem felst í aths., því að í báðum tilfellum verður stjórnarráðið að veita samþykki sitt, svo að það ætti að vera nákvæmlega jafnmikil trygging fólgin í því, að ekki má byrja á að byggja stúdentagarðinn fyr en skipulagsskrá er samþykt af stjórnarráðinu eins og að lög fyrir hann væru samþykt. Jeg vona þess vegna, að hv. deildarmenn skilji, hvað átt er við með þessari brtt., og að þeir fallist á, að ekki sje neinu raskað með því, sem felst í henni. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, en vænti þess, að hv. deild sjái sjer fært að samþ.brtt. En úr því að jeg stóð upp á annað borð, vildi jeg minnast lítillega á eina brtt., sem er á þskj. 513. Jeg lít svo á, að þegar er um eftirlaun starfsmanna að ræða, sem ákveðin eru af þinginu, en ekki miðast við nein lög, þá sje þess gætt, að ekki sjeu allir settir við sömu jötu. Aðstaðan er oft svo misjöfn, að það er fyllilega sanngjarnt, að eftirlaunin sjeu mismunandi. Jeg get tekið það fram um þennan mann, sem þessi liður á við, að hann hefir gegnt póstsstarfi um eða yfir 40 ár. Jeg hefi ekki sjeð mann þennan nema einu sinni, og var hann þá í póstferðum fyrir föður sinn frá Reykjavík að Stað í Hrútafirði. Þetta var 1890, og var jeg honum samferða 2 dagleiðir, ásamt nokkrum Norðlendingum og þar á meðal einum kvenmanni, yfir Holtavörðuheiði og ofan Norðurárdal. Af því að mjer er þessi atburður minnisstæður, þykir mjer rjett að geta hans hjer, því að hann sýnir bæði framúrskarandi dugnað og samviskusemi þessa manns, þegar frá því fyrsta. Daginn, sem við fórum yfir Holtavörðuheiði, var snjóhríðarveður og ófærð svo mikil, að varla varð komist yfir heiðina. Við vorum 12 tíma frá Grænumýrartungu að Fornahvammi og vorum með 27 hesta. Jeg verð að segja það, að hefði Hans „pósts“ ekki notið þar við, þá hefði orðið mannskaði á Holtavörðuheiði þann dag. En honum tókst að leiða okkur farsællega að Fornahvammi, og þar fengum við hinar bestu viðtökur og góða hvíld, öll nema Hans póstur. Hann fór ekki af fötum, en var alla nóttina hvíldarlaust á ferð milli hesta sinna, að brynna þeim, færa þeim hey o. s. frv. Af því mjer flaug í hug þessi liðni atburður í sambandi við till., gat jeg ekki stilt mig um að geta hans hjer. Jeg er viss um, að fleiri slík tilfelli hafi komið fyrir þessi 40 ár, sem Hans hefir gegnt póststörfum á þessum svæðum. Og eftir því, sem hv. 1. landsk. (JJ) gat um, á hvern hátt hann hefir nú losnað við þetta starf, þá finst mjer öll sanngirni mæla með því, að hann verði ekki settur við sömu jötu og aðrir póstar, sem ef til vill hafa starfað í 10–15 ár, þó að segja megi, að þeir eigi auðvitað alt gott skilið. Jeg leyfi mjer því að mæla fastlega með þessari sjálfsögðu till.

Frsm. (Einar Jónsson) * Hv. flm.till. hafa nú talað svo skýrt fyrir þeim, að jeg sje enga ástæðu til þess að fara að minnast á þær hverja út af fyrir sig, enda er það svo, að sá, sem málið flytur, er því kunnugastur. Jeg ætla því ekki að fara neitt út í þessar till., hvorki af minni hálfu nje nefndarinnar. Það er nú svo, að það er í raun og veru óþarft að vera að gera grein fyrir atkv. sínu. Það er nóg að atkvgr. skeri úr. Það eru hjer 2 till. frá nefndinni, sem jeg mintist ekki á áðan. Eru það hvorttveggja lánsheimildir og eiga við 22. gr. Önnur till. er um lán til Steinamanna. Það vildi svo til í vetur, að vatnsflóð og skriða hljóp á bæina og lagði tvö býli algerlega í auðn og eyðilagði um leið alt, sem þar var innanhúss. Skaðinn er metinn um 7800 kr. Mönnum þessum hefir verið hjálpað nokkuð með samskotum, og þó að skaðinn sje þeim ekki að öllu bættur, þá kom sú hjálp þó í góðar þarfir. Jeg hygg, að það hafi ekki verið hvað síst Reykvíkingar, sem áttu þakkir skilið fyrir að bregðast skjótt við, eins og svo oft áður hefir fram komið. Jeg hefi heyrt, að samskotin úr Reykjavík einni hafi verið um 3000 kr. Einnig var reynt að hlynna að þeim af samsýslungum þeirra. En þess ber nú að gæta, að það eru ekki þeir, sem sækja til þingsins um þennan styrk, heldur eigendur jarðanna, því að landsspjöll urðu þarna tilfinnanleg og heyin eyddust. Skaðinn á löndum jarðanna hefir verið metinn, og kom þá í ljós, að 200 hesta tún var alveg komið í auðn, og að engjastykki, sem gefið hefir af sjer um 250 hesta, liggur nú undir skriðu og er einnig gereyðilagt. Þá fyltust og matjurtagarðar 5 bænda af aur og grjóti, og verður að búa til nýja. Landeigendur sækja nú um þennan styrk meðfram af því, að þeir búast við, að hægt verði með nokkrum kostnaði að koma í veg fyrir, að skriður falli á tún og engjar, og hafa þeir fengið loforð um athugun frá Búnaðarfjelagi Íslands af verkfróðum manni. Nefndin taldi sjer þó ekki fært að veita styrk, vegna þess mikla bunka af styrkbeiðnum, sem legið hefir fyrir, en vildi heldur veita 3000 kr. lán í von um, að háttv. deild sýndi þá sanngirni að samþ. það. Hin brtt., XXV, er um stærri lánsheimild. Jeg er ekki eins kunnugur þar, en jeg hygg þó, að það sje álíka mikil sanngirni, sem mælir með því, að veitt sje 120 þús. kr. lán til hafnarbóta á Siglufirði. Nefndin veit, að þessa er mikil nauðsyn, og leggur því til, að hv. deild sæi sjer fært að verða við þessu. Við brtt. IV á þskj. 513 hefir nefndin lagt til, að komi ofurlítil viðaukatill. Þar var ákveðið, að 10 þús. kr. færu til símalagningar í Húnavatnssýslu. Er farið fram á, að bætt verði við orðunum „alt að“, því að það hefir verið upplýst af landssímastjóra, að kostnaðurinn við þessa fyrirhuguðu símalínu kæmi ekki til að nema allri upphæðinni. Nefndinni þótti því rjett að slá þennan varnagla. Brtt. V er aðeins orðabreyting. Nefndin fjekk fyrir skemstu að vita, að þessi „Hellisboði“ heitir rjettu lagi Helluboði, og þótti henni því rjett að lagfæra það. Þessi boði er út af Siglufirði, á hinni svokölluðu Siglufjarðareyri, og dregur nafn sitt af hellu. Eins og jeg gat um áðan, álít jeg ekki þörf að fara að minnast á hinar einstöku brtt., sjerstaklega þar sem flm. þeirra hafa gert grein fyrir þeim. Nefndin er á móti ýmsum þeirra, á mörgum stöðum er hún skift, en á öðrum hefir hún óbundin atkv. En það kemur í ljós við atkvgr., hvernig því er háttað.  (Forseti HSteins: Jeg vil vekja athygli hv.frsm. á því, að æskilegt væri, að hann skýrði frá afstöðu nefndarinnar til hinna einstöku brtt., hverrar fyrir sig)  . Ef þess er óskað, er velkomið að jeg geri það, en annars ætlaði jeg að reyna að stuðla að því, að þessu máli yrði lokið sem fyrst. Jeg ætla þá að byrja á till. og tek þær eftir röð. Brtt. I er nefndin á einu máli um að vera á móti. Um II. brtt. hefir hún óbundin atkv. Um III. brtt. er nefndin skift, og voru þó fleiri, sem gáfu í skyn, að þeir væru á móti till. Jeg hefi áður minst á IV. og V. brtt., en þær eru báðar frá nefndinni. Nefndin er öll á móti VI. brtt. VII. brtt. er um aths. við stúdentagarðinn, og styður nefndin hana, VIII. brtt. er frá hv.þm. Vestm. (JJós) og er um styrk til Bjarna Sigurðssonar stúdents. Um hana hefir nefndin óbundin atkv.Háttv. þm. Vestm. tók þessa till. aftur við 2. umr., en ekki kunni jeg við umsögn hans um það, af hverju nefndin hefði ekki tekið hana upp. Hann fullyrti, að í þessu væri órjettlæti. Er það nokkuð sterkt að orði komist, því að það væri ef til vill hægt að finna marga, sem ættu eins mikinn rjett á að vera styrktir og þessi maður eða aðrir, sem þess hafa orðið aðnjótandi. Um b-lið þessarar till. hefir nefndin einnig óbundin atkv., líka um IX. till. Nefndin er samþykk því, að X. brtt. nái fram að ganga, en það er nýr liður um styrk til þess að kaupa listaverk. Sama má segja um XI. brtt., sem er um að þetta skuli gert eftir till. þjóðminjavarðar. Annars fanst nefndinni rjettast að fela stjórninni þetta, en hún getur þá auðvitað farið eftir till. þjóðminjavarðar, en þarf samt ekki að vera bundin af þeim. Um XII. brtt. hefir nefndin óbundin atkv. Um XIII. brtt., sem er í sambandi við þá XXIV., er það að segja, að ef fyrri liðurinn verður feldur, þá mun nefndin fylgja varatill. Annars er hún á móti XIII,a, en skift um hina. XIV. brtt. mun nefndin fylgja með þeirri viðbót, að þetta sje í viðurkenningarskyni í eitt skifti fyrir öll. Þetta kann nú að þykja ónóg, og þá er að koma með skriflega brtt., ef hæstv. forseti tekur hana gilda.  (Forseti HSteins: Það eru komnar fram tvær aðrar, svo að jeg mun að sjálfsögðu gera það)  . Um styrkinn til Einars Markans er nefndin óbundin. Annars þekki jeg ekkert þennan mann, en skal bæta því við í sambandi við till.hv.þm. Vestm. (JJós), að hjer má altaf bæta við, ef fullkomið samræmi á að vera í þessum styrkveitingum. Nefndin er á móti XVII. brtt., sem er um það að hækka styrkinn til Sigurðar Skúlasonar. Um XVIII. brtt. frá hv. 2. landsk. (IHB), um styrk til Kvenrjettindafjelags Íslands, er nefndin óbundin, en fleiri eru þeir þó, sem fylgja till. XIX. og XX. brtt. hefi jeg minst á áður, en þær eru báðar frá nefndinni. Nefndin er mótfallin XXI. brtt., sem er hækkun á eftirlaunum Hans Hannessonar pósts. Þau eru nú 300 kr., og er það í samræmi við það, sem aðrir póstar fá. Þá er nefndin líka mótfallin aths. við styrkinn til Einars Benediktssonar. Finst henni ekki rjett að fara. að hrófla neitt við því, sem samþ. hefir verið, og þóttist ganga hjer nógu langt, þó að hún mælti ekki með því, að farið væri að greiða sömu upphæð á yfirstandandi ári. XXIII.–XXV. till. hefi jeg talað um áður. En XXVI. brtt. er um uppgjöf vaxta og greiðslufrest afborgana af dýrtíðarláni Innri-Akraneshrepps 1927 –1928. Nefndinni var gefin skýrsla um það, að þetta væri mjög sanngjörn krafa móts við það, sem sum önnur hreppsfjelög hafa fengið. Vonar nefndin því, að þessi till. verði samþ.

Hvað verður þetta mikið í peningum? Forsrh. JÞ: Lánið alt er 3000 kr.

. Vil jeg svo þakka hv.þdm., hve skýrt þeir hafa talað fyrir brtt., en með því hafa þeir tekið af mjer mikið ómak. Einnig er jeg þakklátur fyrir það, með hve mikilli spekt þetta mál hefir nú verið rætt. Jeg kunni þó ekki við orð hv. 5. landsk. (JBald). Hann vildi bera á meiri hl. deildarinnar, sem er Íhaldsflokkurinn, og nefndina hlutdrægni við niðurfærslur upphæðanna í fjárlagafrv. En þetta er ekki rjettmæt aðdróttun, því að nefndin fór alveg hlutfallslega rjett og óeigingjarnt að þessu, án tillits til flokka, enda var samkomulagið hið besta. Og að meiri hl. hafi ekki viljað sinna styrkbeiðnum frá andstæðingunum er langt frá því að vera rjett, því að hlutföllin voru svo vönduð, sem þess var kostur. Brtt. á þskj. 516 komu svo skyndi lega, að jeg get ekkert um þær sagt, að minsta kosti ekki frá nefndinni. Hún mun sýna með atkv. sínu, hvernig hún tekur í þær. - Jeg sje svo ekki ástæðu til að tefja meira umr. og læt þetta nægja. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jóhann Jósefsson Af því að hv.frsm. (EJ) virtist misskilja það, sem jeg sagði um Bjarna Sigurðsson stúdent, þá verð jeg að segja nokkur orð til þess að leiðrjetta það. Jeg var ekki að átelja nefndina fyrir að hafa sýnt ósanngirni, en jeg benti á, að þessi maður hefði orðið útundan við úthlutun stúdentastyrksins. En í því felst engin ásökun til fjvn.Ed., eins og mjer fanst háttv.frsm. taka það. Það var, eins og jeg sagði áðan, gengið fram hjá þessum manni og hann misrjetti beittur, þar eð manni af öðrum árgangi og þar að auki með lægri einkunn var veittur styrkurinn. Jeg vona, að háttv.þm. taki þessa leiðrjettingu mína til greina, því að það var fjarri mjer að vera að ásaka nefndina. Mjer fanst nauðsynlegt að gefa þessar upplýsingar til þess að fyrirbyggja misskilning, enda vildi jeg síst, að þessi fátæki en efnilegi maður liði neitt við það.

Guðmundur Ólafsson Jeg var að blaða í fjárlagafrv. undir umræðunum og rakst þá á dálítið í 22. gr., sem fjvn. hefir skotist yfir, þegar hún gerði sínar brtt. Það er við 8. liðinn, um að veita Jóni Stefánssyni málara 10 þús. kr. lán til þess að reisa sjer vinnustofu. Við það er það að athuga, að þar er ekkert minst á vexti og því síður endurgreiðslu. Jeg hefi því komið með skriflega brtt. þess efnis, að aftan við liðinn bætist, að lánið ávaxtist með 6% og endurgreiðist með jöfnum afborgunum á 15 árum. Það hlýtur að vera af óaðgæslu, að þetta hefir komist svona inn hjá hv.Nd. Það hefir víst aldrei sjest fyr, að ekki hafi verið settir skilmálar um vexti og endurgreiðslu af viðlagasjóðslánum.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg ætla ekki að fara hjer að ræða brtt. einstakra hv.þm., en vildi núna fyrir atkvæðagreiðsluna minna á það, að þessi hv. deild vann það þrekvirki við 2. umr. að skila fjárlagafrv. tekjuhallalausu og meira að segja með ofurlitlum tekjuafgangi. En nú er það svo, eftir þeim brtt., sem fram eru komnar, að það getur brugðist til beggja handa, hvort deildin getur haldið þessu heiðursorði. Mjer virðist, eftir þeim tillögum, sem fram eru komnar, og afstöðu hv.fjvn. til þeirra, að svo muni geta farið, að tekjuafgangurinn breytist í dálítinn tekjuhalla. En það er þó nokkur munur á því að geta sagst hafa skilað fjárlögunum tekjuhallalausum heldur en með tekjuhalla, þótt lítill sje. Þá vil jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um 22. gr., um heimildirnar til þess að lána fje úr viðlagasjóði. Jeg hefi látið þær afskiftalausar við meðferð fjárlagafrv. í þetta sinn, meðfram vegna þess, að jeg hefi álitið, að það geti eins vel orðið einhver annar en jeg, sem býr að heimildum fyrir árið 1928. Mín skoðun er sú, að það sje engin von til þess, að stjórnin geti notað allar þessar heimildir eða veitt öll þau lán, sem heimiluð eru úr viðlagasjóði á árinu 1928. Ef jeg ætti að velja um, hvað ætti að veita og hverju ætti að neita, þá mundi jeg láta sitja fyrir lán til nytsamlegra, verklegra framkvæmda, sem líkleg eru til þess að geta skilað fjenu aftur á sínum tíma, en heldur láta sitja á hakanum að veita málurum lán til þess að koma upp vinnustofu. Jeg er sannfærður um það, að slík lán eru vandræðagripir fyrir viðlagasjóðinn. Það er hætt við því, að þingið miskunni sig fyr eða síðar yfir slíka menn og gefi þeim upp lánin. En það á ekki að nota viðlagasjóðinn svo, til þess að draga hulu yfir styrkveitingar úr ríkissjóði. Hv. 5. landsk. (JBald) var að saka íhaldið um hlutdrægni og tók máli sínu til stuðnings óheppilegt dæmi, till. frá hv.fjvn. um eftirgjöf vaxta og afborgana af láni Innri-Akraneshrepps á árinu 1927–'28. Mjer skilst, að þetta hafi verið borið fram til samræmis við aðrar eftirgjafir, sem þegar eru komnar inn, eftirgjöf til Árneshrepps, Grunnavíkurhrepps og Gerðahrepps. Það verður að bera þessa eftirgjöf saman við annað en þessar hliðstæðu eftirgjafir. Annars skal jeg ekkert frekar segja um þessa tillögu. Jeg er ekki sannfærður um, að það hafi verið ástæða til þess að gefa eftir vexti og afborgun af þessu litla láni. Öðru máli var að gegna um hina hreppana, sem búið var að samþykkja. Þar var um stærri upphæðir að ræða og því erfiðara fyrir hreppana að standa straum af þeim. Þá er stjórninni ennfremur í 23. gr. heimilað að gera ýmislegt, svo sem að kaupa hús á Sauðárkróki og jörð í Kelduhverfi o. fl. Jeg skal taka það fram um alla þessa liði, að jeg tel enga stjórn bundna við svona lagaóar heimildir, nema henni á sínum tíma, að öllum málavöxtum athuguðum, virðist rjett að nota þær.

Forseti (HSteins): Út af brtt.hæstv. fjrh. (JÞ) á þskj. 316 skal jeg geta þess, að í 3. málsgr. 32. gr. þingskapanna segir svo, að „breytingartillögu um atriði, sem búið er að fella í deild, má eigi bera upp aftur í sömu deild á sama þingi . . . . “ Nú er það að vísu svo, að það atriði, sem felst í brtt.hæstv. fjrh., hefir ekki verið felt í þessari hv. deild, en hefir hinsvegar verið samþ. hjer við 2. umræðu. En jeg tel, að samkvæmt þingsköpunum beri að líta svo á, að sama gildi um samþ.brtt. og þær, sem feldar hafa verið, enda er sá skilningur í samræmi við úrskurð, sem jeg feldi á síðasta þingi um samskonar atriði. Samkvæmt þessu verð jeg að líta svo á, að síðari brtt. (aðaltill.) á þskj. 516 geti ekki komið til atkvæða, og vísa jeg henni frá. Hinsvegar tel jeg sjálfsagt, að varatill. á sama þskj. verði tekin til greina, og mun jeg láta hana koma til atkvæða. Að svo mæltu hefst atkvæðagreiðslan.