Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef borið fram brtt. við þetta frv., og er hún á þskj. 810. Þetta er nokkurs konar miðlunartill., og er breytingin fólgin í því, að skatturinn verði 32% til félagsheimilanna, 8% til kennslukvikmynda og bókasafna, en 60% til þjóðleikhússins. Auk þess gerir till. ráð fyrir, að við 3. gr. bætist ákvæði, sem felld voru úr við 2. umr., en þau eru nauðsynleg til samræmis. Ég vil taka fram, til að forðast misskilning, að ég mun ekki nota hækkunarheimildina á skemmtanaskattinum, ef ekkert framlag verður tryggt annars staðar frá, til greiðslu á þeim skuldum þjóðleikhússins, sem hér er um að ræða.



Herra forseti. Ég hef ekki tekið þátt í umræðum um þetta mál hingað til. Þess hefur ekki heldur verið þörf, því að aðrir hafa flutt þau rök, sem til þess hníga, og sýnt fram á, að þetta mál er ekki reist á þeim grundvelli, að rétt sé eða skynsamlegt að samþykkja það. Það er óþarft að rifja upp sögu þessa máls frekar en gert hefur verið. Ég vil þó geta þess til nánari skýringar, að þegar þetta mál var hér fyrir Alþingi 1947 og horfið var að því að skipta skemmtanaskattinum, þá var það gert á þeirri forsendu, að hæfilega væri séð fyrir þjóðleikhúsbyggingunni, enda stuðzt við upplýsingar þeirra, sem um það verk áttu að sjá. Það er því algerlega rangt, sem fram hefur komið í þessum umr., að um einhverja rányrkju hafi verið að ræða, þegar frv. um félagsheimili var samþ. Það er enn fremur rangt, að þjóðleikhúsið hafi verið svipt öllum tekjum 1947. Ég veit ekki betur en það hafi eftir þeim lögum átt að halda 40% af skemmtanaskattinum. Hins vegar átti félagsheimilasjóðurinn að fá 50%. Allt tal um rányrkju af hendi Alþingis er því tilhæfulaust slúður, þar sem þessi skipting var byggð á upplýsingum, sem byggingarnefndin gaf Alþingi. Á s.l. ári var svo aftur gerð breyting á þessari skiptingu, þannig að hlutur þjóðleikhússins var aukinn og átti nú að ganga til rekstrar þess. Var sú skipting ákveðin þannig, að þjóðleikhúsið fékk 50%, félagsheimilasjóðurinn 40%, en lestrarfélög og kennslukvikmyndir 10%. Nú hefur hæstv. ríkisstj. lagt til, að hlutur félagsheimilasjóðs verði lækkaður niður í 20%, en þjóðleikhúsið fái 70%. Ég skal ekki véfengja þær upplýsingar, að þjóðleikhúsið þurfi á þessu fé að halda, en vil hins vegar taka undir með 2. þm. Rang., 5. landsk. þm. og þm. A-Sk., að ég trúi ekki, að hæstv. ríkisstj. sé svo runninn mergur, að hún eigi ekki aðrar leiðir til að afla þessara 250 þús. kr., en líkur eru fyrir, að þessi breyting muni færa þjóðleikhúsinu eftir síðustu brtt. hæstv. ráðh. Hæstv. ríkisstj. er þá úrræðaminni, en ég hef haldið til þessa. Það er alger óþarfi að setja okkur, sem andvígir erum þessari leið til að auka tekjur þjóðleikhússins, upp við vegg og lýsa okkur sem óvinum lista og menningar og þá þjóðleikhússins um leið. Við gætum á sama hátt og með jafnmiklum rétti lýst formælendur þessa frv. erkióvini allra þeirra, sem ekki eiga neitt félagsheimili eða hálfgerð hús, er liggja undir skemmdum, en okkur dettur slíkt ekki í hug, því að við vitum, að þessir menn hafa líka áhuga fyrir félagsheimilum. Það er líka áreiðanlega áhætt að fullyrða, að við, sem ekki viljum skerða hlut félagsheimilasjóðs vegna þeirrar brýnu þarfar, sem honum er ætlað að leysa, unnum þjóðleikhúsinu alls góðs og teljum sjálfsagt, að óreiðuskuldir þess verði greiddar, þó að við viljum velja til þess aðrar leiðir en þetta frv. gerir ráð fyrir. Það hefur verið minnzt á þetta svokallaða byggðavald hér í þessum umræðum og talað um, að það rísi nú rétt einu sinni upp í fjandskap við kaupstaðina. Það má nú margt um þetta svokallaða byggðavald á Alþingi Íslendinga segja, bæði í sambandi við þetta þing og önnur, en út í þá sálma ætla ég ekki að fara. Hins vegar vil ég geta þess, að sé nokkuð við byggðavaldið að sakast, þá er það fyrst það, að það hefur ekki verið nægilega notað undanfarið. Þetta segi ég ekki af neinu vanmati á okkar ágætu höfuðborg, nema síður sé, heldur eingöngu frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Það er því algerlega óþarft af hv. forsvarsmönnum þjóðleikhússins, sem kalla sig, að vera með eitthvert goms eða svigurmæli um, að hið svokallaða byggðavald geri sig of breitt.

Hver var að tala um það?

Það hafa ýmsir gert. Sannleikurinn er sá, að hæstv. menntmrh. hefur sótt þetta mál meira af kappi en forsjá, enda kemur það greinilega í ljós í sambandi við þá brtt., sem hann hefur nú flutt. Hv. þm. sjá, hvernig nú á að bjarga þjóðleikhúsinu. Lestrarfélög og kennslukvikmyndir, sem hafa haft 10% af skemmtanaskattinum, eiga að lækka um 2%. Þessi 2% eiga að bjarga þjóðleikhúsinu, og eftir að þau hafa verið tryggð því til handa, á Fjalla-Eyvindur að geta gengið áfram. Gerið þíð svo vel. - Þetta er fjarstæða, og eins er um aðra liði þessa frv. og þær breytingar, sem gerðar hafa verið á því. Það er alveg ástæðulaust að ráðast að félagsheimilasjóðnum, sem nú þegar er þyngri skyldum hlaðinn en hann getur undir risið, hvað þá ef af honum er skorið. Ég vil því leyfa mér að vænta, að hv. þm. verði á móti þessu frv. ásamt öllum þeim breytingum, sem fram hafa komið, og það verði gert á þeirri forsendu, að þm. treysti hæstv. ríkisstj. til að finna önnur úrræði til að afla fjár til þess að okkar glæsilega þjóðleikhús verði leyst úr skuldafjötrum og því tryggður betri rekstur, en þetta frv. gerir ráð fyrir. Þetta frv. hefur líka viðar mæti andúð, en hér á Alþingi, þó að það eigi ekki langan aldur að baki, og má í því sambandi benda á mótmæli æskulýðsfélaganna, og þar er það ekki eingöngu byggðavaldið, sem mótmælir frv., heldur líka æskulýðsfélögin hér í höfuðstaðnum, enda er félagsheimilasjóðurinn ekki bundinn við sveitirnar einar, þó að gert sé ráð fyrir, að hann leysi fyrst þörfina þar, sem hún er brýnust. Ég vil svo áður en ég lýk máli mínu segja það, að það dregur til nýrra vega í okkar þjóðfélagi, ef hið glæsilega menningarsetur, þjóðleikhúsið, þarf að fara á uppboð, eins og heyrzt hefur í þessum umræðum. Mér þótti satt að segja leitt og ekki samboðið hæstv. menntmrh. að hafa orð á slíku, og ég verð að endurtaka það, að það bregður þá til nýs og það ekki góðs, ef þetta glæsilega musteri þarf að fara á uppboð vegna þess að ekki séu nein úrræði til að greiða iðnaðarmönnum og öðrum, sem við það hafa unnið. Oft hefur verið útvegað fé til húsbyggingar í Reykjavík og það ómerkilegri bygginga, en þjóðleikhússins. Húseignir í Reykjavík eru nú einhverjar þær beztu og arðvænlegustu eignir, sem nokkur Íslendingur á, og þar af leiðandi ein öruggustu veð fyrir lánum. Hins vegar hefur verið erfitt að fá fé til húsbygginga úti á landi, og af þeim ástæðum standa nú mörg félagsheimili ófullgerð og sum jafnvel undir skemmdum. Ég álít, að það sé vilji Alþingis og þjóðarinnar í heild, að skjótt verði brugðizt við þeim vanda, sem þjóðleikhúsið er í, og ríkisstj. beri skylda til að ráða fram úr því vandamáli, en bara án þess að slátra lambi fátæka mannsins um leið.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að leggja fram brtt. í sambandi við það vandamál, sem hér er til umræðu, en það er í fyrsta lagi, að meiri hluti þm. virðist vera andvígur hækkun á skemmtanaskattinum. Í öðru lagi hefur komið fram, að félagsheimilasjóð vanti meira fé, og í þriðja lagi er aðkallandi að leysa úr brýnni þörf þjóðleikhússins í sambandi við skuldir, sem á því hvíla. Brtt. minni er ætlað að leysa allan þennan vanda. Till. mín er um það, að Landsbanki Íslands hlaupi nú undir bagga, hjálpi þjóðleikhúsinu og láni því fé. Árlegur rekstrarafgangur seðladeildarinnar er nú 6–8 millj. kr., og á bankinn að lána 10%, eða 600–800 þús. kr. á ári. Eða ef hentugra þykir, má hafa það svo, að það séu 300–400 þús. kr. til þjóðleikhússins og 300–400 þús. til félagsheimilasjóðs. Ég býst við, að ef þetta verður samþ., þá megi þjóðleikhúsið vel við una. Jafnframt leyfi ég mér að leggja til, að fyrirsögn frv. breytist. - Ég held, að 2. greinin mundi verða nokkuð raunhæfari þannig, en í þeirri mynd, sem hún er nú. Ég veit ekki, hvaða lánsstofnun mundi vilja lána út á þær tekjur, skv. 1. gr. óbreyttri, en ef 1. gr. yrði orðuð eins og ég legg til, þá yrði lán auðsótt. - Ég vil biðja forseta að leita afbrigða fyrir þessari brtt. minni, þar sem hún er of seint fram komin og þar að auki skrifleg.



Ég skal ekki halda uppi löngum umr., því að þetta mál virðist fullrætt af báðum aðilum. Og þótt þetta mál sé sótt af kappi, þá hef ég reynt að stilla ræðum mjög í hóf, en það hefur stappað nærri, að skort hafi á fulla kurteisi hjá sumum andstöðumönnum þessa máls. Hv. þm. N-Ísf. sagði í ræðu sinni, að ég hefði sagt, að þjóðleikhúsið hefði verið svipt skattinum. Þetta sagði ég aldrei. Hitt sagði ég, að þjóðleikhúsið hefði haft siðferðislegan rétt til alls skattsins. Hitt er svo annað mál, að á þessu hefur illa verið haldið af þeim mönnum, sem hafa haft fjárráð hússins. - Hv. þm. sagði, að hann tryði því varla, að ríkisstj. gæti ekki greitt þessar 250 þús. Þetta er sami misskilningurinn og hjá hv. 2. þm. Rang. Hér er um að ræða 3–4 millj., en 250 þús. kr. á ári, og er það annað en 250 þús. út af fyrir sig. Svona rangfærslur eru aðeins til að villa. Hv. þm. talaði um það með fjálgleik og mörgum orðum, að hér væri verið að ráðast á byggðavaldið. Ég vísa þessu algerlega frá mér. Þetta hefur komið hér inn í umræðurnar af allt öðrum mönnum. - Hv. þm. taldi það óviðkunnanlegt af mér að minnast á það, að hægt væri að bjóða upp þjóðleikhúsið. Það má hver hneykslast á þessu, sem vill, en eigi að síður er þetta sú sorglega staðreynd. Þjóðin er búin að byggja hús fyrir meira en 2 tugi millj. og skuldar 2–3 milljónir, og er fögnuðurinn í sambandi við þessa byggingu vissulega beiskjublandinn, ef lánveitendur geta krafizt þess, að húsið sé boðið upp. Ef hv. þm. N-Ísf. er mjög umhugað að forða þjóðleikhúsinu frá slíku, er fyrsta skilyrðið það að horfast í augu við veruleikann.



Herra forseti. Við 2. umr. málsins átti ég eftir athugasemd, en nennti þá ekki að eyða tíma í að svara hv. 2. þm. Reykv. Hann ræddi ekki um þjóðleikhúsið, heldur almennt um þjóðmál. Ég vil ekki þreyta hv. þingmenn á að svara honum. Ég ætla að fara hér nokkrum orðum um skemmtanaskattinn. Hæstv. menntmrh. talaði um það tvisvar, að það væri um misskilning að ræða, að ráðherra teldi, að allt væri í vandræðum nema ríkisstj. fengi 250 þús. kr. frá sveitunum. En hæstv. ráðh. ætlar nú að slá af, skv. brtt. á þskj. 810, og sætta sig við að fá 200 þús. kr. á ári, því að hann leggur til, að félagsheimilasjóður fái 32% í stað 40%. Ég segi það enn, sem ég sagði hér fyrr í kvöld, að ef hæstv. ríkisstjórn er í vandræðum að afla sér þessara 200 þús., þá verður hún jafnt í vandræðum að afla sér fjár, þótt þessi till. verði samþ. Eins og sakir standa, þá nema óreiðuskuldir þjóðleikhússins nú á 4. millj. króna, og nú er um það að ræða, hvernig á að borga verktökunum. Það verður jafntorvelt viðfangs, þótt þessi till. verði samþ. Ríkissjóður verður að taka lán til að greiða þessa skuld. En ríkisstj. virðist vera ákaflega vonlítil um rekstur þessa fyrirtækis. Það má þó minna á það, hvaða tekjur þjóðleikhúsið fær. Það fær 50% af skemmtanaskattinum eða um 1.250 þús. kr. á ári. Áð öðru leyti verður maður að áætla tekjur þess eftir líkum, þar sem engin reynsla er komin á rekstur þess. Ég hygg, að gera megi ráð fyrir a.m.k. 200–250 leikkvöldum á ári. Tekjur hvers kvölds eru 12.500–13.000 kr. Og ef maður reiknar með lægri tölunni - eða 200 leikkvöldum - þá gerir það 21/2 millj. kr. Þá verða brúttótekjur þess 3 millj. og 750 þús. kr. Hver er svo rekstrarkostnaður hússins ásamt vaxtaafborgunum? Ég get ekki svarað því, því að engum er það kunnugt. En hitt er staðreynd, að árlegar tekjur þjóðleikhússins nema hátt á 4. millj. kr. Þess vegna þykir mér ekki ólíklegt, að það geti sjálft staðið undir vöxtum og rekstrarkostnaði sínum. Svo að það er engin fjarstæða að halda, að það geti borið sig, nema hæstv. ríkisstjórn haldi, að ekki sé hægt að reka opinber hús nema með tapi. Þegar líkur benda til, að hægt sé að reka hús þetta án taps, þá er ekki tímabært að sækja fé til sveitanna. Hæstv. menntmrh. sagði, að þjóðleikhúsið hefði siðferðislegan rétt til alls skemmtanaskattsins. Það var leiðinlegt, að hæstv. ráðh. skyldi koma með þetta, því að ég segi, að þjóðleikhúsið hafi ekki einungis siðferðíslega kröfu, heldur lagalega kröfu, á þann hluta skemmtanaskattsins, sem rann í ríkissjóð á árunum 1930–1940. Ef hæstv. ráðh. vill heimta inn þetta, þá ætti hann að gera það. Um brtt. hv. 2. þm. Reykv., að taka 10% af gróða Landsbankans, þá býst ég við, að hv. þingmenn taki till. ekki alvarlega. Hv. þm. talaði um, að Landsbankinn ætti nú 100 millj. í skuldlausri eign. Ég segi nú bara, að svo er guði fyrir að þakka, að Landsbankinn á þessa eign, en mér dettur ekki í hug að fara að fjargviðrast út af því. Því frekar getur Landsbankinn lánað þjóðinni eitthvað. Það þarf enginn að sjá ofsjónum yfir því, þótt Landsbankinn eigi eitthvað. - Það er rétt, að þetta mál er nú orðið þaulrætt. Ég hygg, að ríkisstj. hafi líka fengið þá ráðningu, sem hún á skilið, fyrst hún tók ekki þann kostinn, sem ég ráðlagði henni í upphafi málsins að draga málið til baka.



Í brtt. menntmrh. við frv. við þessa umr. er gert ráð fyrir að lækka þann hluta skattsins, sem rennur til lestrarfélaga, úr 10% í 8%, en af þessu fé renni 1/3 til lestrarfélaga, en 2/3 til kennslukvikmynda. Mér finnst satt að segja, þessi upphæð til lestrarfélaga ekki svo há, að hægt sé að lækka hana, þegar það þarf að skipta henni á milli mjög margra aðila. Hins vegar er það svo, að þessi styrkur hefur töluvert örvandi áhrif á lestrarfélögin. Þetta er einn þarfasti menningarfélagsskapurinn í strjálbýlinu. - Ég leyfi mér að flytja skrifl. brtt., sem miðar að því, að þessi litli hluti, sem rennur til lestrarfélaganna, verði ekki skertur. Það mundi þá einnig vera nær lagi að skipta þessum hluta skattsins að jöfnu á milli lestrarfélaganna og kennslukvikmynd. anna. Nú er til sæmilegt safn af kennslukvikmyndum, og kæmi það því ekki eins hart niður. Ég vænti þess, að hv. þingmenn fari ekki að lækka þessa upphæð.



Ég er samþykkur frv. í upphaflegri mynd þess, en er andvígur 10% álagi á skemmtanaskattinn. Hæstv. menntmrh. hefur lýst því yfir, að hann muni ekki nota heimildina, ef þessar till. verða felldar, og þar sem ég vil ekki á neitt hætta, segi ég nei. Brtt. 810,2 og 812,2 komu ekki til atkv. Frv. samþ. með 15:12 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: HÁ, HelgJ, JG, JPálm, JS, JörB, PÞ, SÁ, SkG, StSt, StgrSt, ÁB, BÁ, EystJ, GG. nei: IngJ, JóhH, JÁ, JR, MK, PÐ, SG, ÁkJ, AS, BÓ, EOl, FJ. GÞG, KS, ÓTh, EmJ, ÓB, SB greiddu ekki atkv. 2 þm. (StJSt, ÁÁ) fjarstaddir. 4 þm. gerðu grein fyrir atkv. sínu:



Þetta er að vísu tilgangslítið mál nú, þar eð hæstv. ráðh. hefur lýst því yfir, að hann muni ekki nota heimildina, sem felst í 1. gr. frv. Eigi að síður vil ég freista þess, að hv. Ed. Lagfæri frv., og segi því já.



Þetta er tilgangslítið mál nú, og segi ég því nei.



Þar sem ég mun ekki nota heimildina í 1. gr. og 2. gr. frv. er marklaus, segi ég nei.



Ég greiði ekki atkv. með tilvísun til grg. hæstv. menntmrh.