Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og háttv. þingmönnum er kunnugt, hefir nefndin lagt það til, að frumv. þetta verði samþ. óbreytt, af því að sömu ástæður eru nú fyrir hendi, eins og þegar frv. var samþ. í fyrra. Það var þá vegna ófriðarins og þeirrar hræðslu, er hann gat gefið tilefni til. Sama ástæða er enn fyrir hendi, og því leyfir nefndin sjer að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Jósef Björnsson : Jeg leyfi mjer að leggja til að kosin verði fimm manna nefnd, til þess að athuga þetta mál að þessari umræðu lokinni.



Jeg leyfi mjer að leggja til að kosin verði fimm manna nefnd til að íhuga mál þetta, að þessari umr. lokinni.

Framsm. (Sig. Stefánsson) : Nefnd sú, sem kosin var til að athuga þetta mál, hefir gjört grein fyrir tillögum sínum um það. Það er sjálfsagt, að ef Norðurálfuófriðurinn hefði ekki komið; hefði ekki komið fram sú tillaga um breytingu á Landhelgissjóðnum, sem hjer er farið fram á. Það hefði þá mátt gjöra ráð fyrir, að þessi sjóður árlega hefði fengið mikið fje fyrir sektir fyrir ólöglegar veiðar í landhelgi, svo að ekki hefði verið ástæða til að auka hann með meira tillagi úr landssjóði. En nú er það komið í ljós, að tekjur sjóðsins fara mjög þverrandi, af því að svo lítið er hjer við land af útlendum fiskiskipum. En hins vegar dylst engum, að nauðsyn beri til, að þessi sjóður aukist sem fyrst, svo að hann geti komið sem fyrst landhelgisvörnunum að verulegu haldi. Nefndarálitinu fylgir brjef stjórnarráðsins, sem sýnir hversu miklar tekjur sjóðsins hafa verið síðasta ár; þær eru allmiklar, og hefðu þó orðið meiri, ef ófriðurinn hefði ekki skollið á. Í ár hafa tekjurnar verið svo sem engar og má búast við, að svo verði meðan ófriðurinn stendur. Jeg skal játa, að varlega sje nú í það farandi, að setja mikið af fje landssjóðs fast, en neðri deild, sem á að ráða mestu um fjármálin, þótti samt rjett, að hækka þetta tillag. Það má segja, að þetta sje tillag úr landssjóði til eflingar fiskiveiðunum, en að vísu kemur það ekki strax að haldi, en það flýtir fyrir því, að við gætum sem fyrst tekið að okkur landhelgisvarnirnar, og það setti öllum að vera áhugamál. Það er lauslega drepið á það síðast í nefndarálitinu, að þessi fúlga, sem landssjóði ber að greiða, er ekki innborguð í sjóðinn. Meðan það fje er ekki innborgað, liggur það vaxtalaust. Nefndin vill lýsa því yfir, að hún telur þetta illa farið, en vill þó ekki álasa landsstjórninni fyrir það. Hún álítur þó rjett að hreyfa því hjer á þinginu, að framvegis verði það fje, er Landhelgissjóðurinn fær, innborgað strax í hann. Það er mikið vaxtatap fyrir sjóðinn, ef fje hans liggur í landssjóði vaxtalaust tímum saman. Þetta vildi nefndin taka fram. Hún vonast að öðru leyti eftir því, að háttv. deild amist ekki við að láta frumvarpið ganga óbreytt gegnum deildina.



Þetta mál, sem hjer er um að ræða, fæddist hjer í efri deild. Jeg var því þá hlyntur, og er það enn. Mjer virðist full ástæða til í þessu máli, sem öðrum fjármálum, að athuga tvent, bæði þörfina og getuna. Fjármálin eru alt af mestu vandræðamálin, því að þarfirnar hjá oss Íslendingum eru jafnan óteljandi, en krónurnar teljandi. Nú á það svo að vera, að fjárlaganefndir í báðum deildum fái til íhugunar allar þarfir landsins. Þær eiga að meta þarfirnar, en þær eiga einnig að meta getuna. Því miður hefir það um of tíðkast hjer í þinginu, að fara á bak við þessa langþýðingarmestu nefnd þingsins. Lög hafa verið samþykt, án þess að geta hafi verið til að fullnægja pörtunum. Á þenna hátt hefir landið komist í skuldir, í fjárþröng. Jeg kalla, að svo hafi verið í þessu máli ; landssjóði hefir verið skipað, að leggja í þenna sjóð, en tekjurnar hafa ekki hrokkið til, og lán ekki fengist. Manni virðist, að áfallinn kostnaður ætti að ganga fyrir öðru, en nú er svo komið, að landið skuldar Landhelgissjóðnum 46 þúsundir króna. Og enn stendur illa á fyrir okkur fjárhagslega; þarfirnar verða miklar og óhægt eða ef til vill ókleift að fá lán. Jeg kann því ekki við, að þessu máli, hversu þarflegt sem það er, og um það er jeg ekki í minsta vafa, sje hraðað um of. Jeg vona að vinir málsins og fylgismenn sjeu mjer sammála um, að best er að fresta umræðum um þetta mál, þangað til við vitum, hver geta landsins er, og hve miklar og margar aðrar þarfir. Það sjáum við þegar fjárlögin eru komin úr nefndum. Jeg tek það enn fram, að jeg hefi miklar mætur á þessum sjóði, en fyrst og fremst vil jeg þó líta á getuna. Jeg tala ekki meira um þetta að sinni; mjer virðist málið full ljóst. Og að svo mæltu vil jeg leyfa mjer að koma fram með rökstudda dagskrá, svo hljóðandi: Deildin freistar umræðum um þetta mál hálfan mánuð og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.

Framsm. (Sig. Stefánsson) : Það er síðar en svo, að jeg vilji ámæla síðasta ræðumanni fyrir það, að hann vill fara varlega með fje landsins. Við erum sammála um það, að varlega beri að fara með fje landssjóðs. Hitt er líka rjett, að rjettara er að ráða ekki þeim málum til lykta, er hafa mikil útgjöld í för með sjer, nema í samráði við fjárlaganefndir þingsins. Þetta mál hefir gengið sinn eðlilega gang. Fjárlaganefnd neðri deildar er kunnugt um það, og hafa víst flestir nefndarmennirnir greitt því atkvæði. Það er aðgætandi, að hingað til hefir landssjóður ekki getað bygt neinar vissar tekjuvonir á sektafje fyrir landhelgibrot; þær tekjur hafa ávalt verið óvissar, og hjer er því ekki um vissan tekjustofn að ræða. Jeg skal ekki um það segja, hvernig meðnefndarmenn mínir líta á dagskrána, sem fram er komin, en jeg fyrir mitt leyti mun ekki leggjast fast á móti henni. Jeg vona, að svo framarlega sem fjárhagshorfur verða ekki því verri, þá verði fjeð til. En það sæti illa á mjer, ef fjárhagshorfur verða slæmar, að hækka fjárframlög landsjóðs þetta ár.



Aðeins örstutt athugasemd: Í sjálfu sjer er það ekki hættulaust fyrir málið, að því sje frestað. Að því leyti hefir hv. 5. kgk. (G. B.), höfundur dagskrárinnar, ekki rjett fyrir sjer, þar sem hann þó segist vera málinu hlyntur. Jeg lít svo á, að málið eigi að ganga fram með engu minna fjárframlagi en gjört er ráð fyrir í frumvarpinu. Þess vegna er ekki hættulaust, að því sje frestað. Ef málið er saltað, geta önnur mál og aðrar kröfur rutt sjer til rúms, en það orðið á hakanum. Þetta mál er svo þýðingarmikið, að það verður að þoka öðrum málum, en ekki víkja sjálft. Jeg vil ekki orðlengja þetta meira, en vil lýsa því yfir, að jeg er á móti dag. skránni. Þótt ekki sje víst, að málið sje dautt með því móti, þá þori jeg ekki að treysta því, að svo fari ekki. Jeg skal fúslega taka frumvarpið til nánari athugunar með meðnefndarmönnum mínum.



Jeg stend að eins upp til þess, að styðja háttv. 5. kgk. (G.B.) Jeg held jeg þurfi ekki að rökstyðja mikið skoðun okkar, því að það gjörði hann sjálfur. Ræða framsögumanns og brjefið aftan á þgskj. 239 sýna, að það er nauðsynlegt að athuga málið vel. Jeg var styðjandi málsins í upphafi og er það enn. En athugavert finst mjer, að binda fjárveitingarvald þingsins um aldur og æfi. Í upphafi var ákveðið, að landssjóðstillagið til Landhelgisjóðsins skyldi vera 5000 kr. Nú er ekki lengur farið fram á 5000 kr., heldur mikið meira. Jeg ætla ekki að ræða þetta mikið meira, því að jeg treysti því, að hin mjög sanngjarna. dagskrá háttv. 5. kgk. þm. verði samþykt. Jeg hygg fulla ástæðu til að bíða þangað til við sjáum, hve miklu fjárlaganefnd neðri deildar hefir úr að spila. Þeir menn, sem í fjárlaganefnd eru, hafa oft ekki tíma til þess að athuga öll smáfrumvörp fyrr en síðustu dagana, þegar allt er uppgjört. Fyrr er því erfitt að vita, hve mikið fje það er, sem þingið hefir úr að spila. Mjer finst því sjálfsagt, að háttv. deild biði eftir nefndaráliti frá fjárlaganefnd neðri deildar, áður en hún samþykkir þetta frumvarp.

Framsm. (Sig Stefánsson) : Jeg hefi ekki miklu við að bæta. Jeg vil að eins leiðrjetta það, er háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.) sagði, að fje það, sem lagt er í þennan sjóð, væri bundið um aldur og æfi. Þetta er ekki rjett, því meiri tekjur sem sjóðurinn fær, því styttra verður þess að bíða, að tilgangi hans verði náð. Ef Norðurálfuófriðurinn hefði ekki skollið á, þá hefði sjóðurinn á fáum árum eflst svo, að hann hefði getað komið landhelgisvörnum að. verulegu liði. Mjer þykir slæmt, að einn meðnefndarmaður minn var á móti frestun málsins; mjer þykir slæmt að vera á móti nefndinni. Jeg gjöri það því að tillögu minni, að málið sje nú tekið út af dagskrá, til þess að nefndinni gefist kostur á, að leita álits fjárlaganefndar þingsins um það, hvort þær fjárhagsins vegna telji nauðsynlegt, að tefja framgang málsins þar til í þinglok, eins og mjer skilst að sje tilætlun hinnar rökstuddu dagskrár.



Jeg býst við, að mörgum þyki dagskrá mín nýstárleg, og hún er það líka. Að fresta málum um tiltekinn tíma, veit jeg ekki til að tíðkast hafi fyrr hjer á þingi. En jeg vil vekja athygli á aðferðinni, því jeg hygg hana góða. Oft hefir það komið fyrir, að þörf mál hafa verið feld í flaustri, en hefðu komist fram, ef þeim hefði verið frestað um tiltekinn tíma til nánari athugunar. Hitt þarf ekki að taka fram, að mál hafa einnig gengið fram, sem margir óska að aldrei hefði orðið, og það hefir verið því að kenna, að aldrei hefir verið siður að taka sjer umhugsunartíma á þennan hátt. Framsögumaður vill taka málið út af dagskrá; jeg vil fresta því um hálfan mánuð. Hans tillaga er að fresta málinu um ótiltekinn tíma. En jeg vil athuga málið um tiltekinn tíma. Hitt er að svæfa það. En það er ekki hægt að segja um þá aðferð, að fresta því ákveðinn, tiltekinn tíma, um hálfan mánuð. Jeg vona að allir vilji heldur hallast að rökstuddu dagskránni. Það er bæði þinglegra og verklegra að fresta um tiltekinn tíma, heldur en að taka málið út af dagskrá og láta það liggja niðri um óákveðinn tíma.



Jeg tel það vafalaust, að dagskráin, sem fram er komin, sje ekki á móti þingsköpunum. Annars mundi jeg hafa mótmælt henni. Ef þörf væri á nokkrum fresti, mundi jeg þó fella mig betur við uppástungu háttv. framsm., heldur en dagskrá háttv. 5. kgk. þm. (G. B.). Framsögumaður ætlast að eins til venjulegrar frestunar, í 1–2 daga, til þessað nefndin geti athugað tillögur og athugasemdir þær, sem fram hafa komið. Jeg held því fram, að málið sje svo mikilsvert, að það eigi ekki neitt að hika við það. Það hefir nógsamlega verið sýnt fram á og Alþingi viðurkent nauðsyn málsins, og jeg vil ekki stofna því í þá hættu, að láta það bíða þess, að kappið komist fyrir alvöru í fjármáladeilurnar. Þær eru oft harðar og þá ekki fyrirsjáanlegt, hvaða málið kann að hafa betur; það eru ekki ætíð þau, sem helst skyldi. Eins og háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) tók fram, sjest það á brjefi skrifstofustjórans, að landssjóður skuldar nú landhelgissjóðnum 46 þús. kr., og er borið fram, að landssjóður hafi ekki enn getað borgað það. En hjer var ekki að tala um að borga. Þetta fje greiddist Landhelgissjóðnum sjálfum og átti að standa á vöxtum fyrir hann. En landssjóður hefir tekið það að láni hjá honum. Jeg sje ekki ástæðu til þess, enda þótt jeg, eins og háttv. frsm., hirði ekki um að víta stjórnina fyrir það. En jeg sje ekki að einar 46 þús. kr. hefðu átt að geta valdið landssjóði vandræðum. Hana gat tekið bráðabirgðalán; jeg trúi ekki öðru en að það hefði fengist einhversstaðar annarsstaðar og landssjóður greitt sína vexti af því, en Landhelgissjóður notið vaxtanna af sínu fje. Jeg vil því helst ekkert fresta málinu, að minsta kosti ekki lengri frest en eftir tillögu háttv. framsögumanns, að það væri í þetta sinn tekið út af dagskrá.

Karl Finnbogason : Sem 3. nefndarmaður lýsi jeg yfir því, að jeg er samdóma háttv. framsm. um, að taka málið til bráðabirgða út af dagskrá. En jeg vil ekki ákveða, að fresta málinu eins lengi og ætlast er til í dagskránni, sem hv. 5. kgk. (G. B.) lagði fram og mælti með. Hitt tel jeg hyggilegt, að fresta málinu með vanalegum hætti, til að koma í veg fyrir, að ótti sá um það, að hjer sje verið að binda landssjóði bagga, sem hann fái ekki risið undir, verði því að falli. Um leið vil jeg vekja athygli á mjög mikilsverðu atriði í þessu máli. Tilgangur sjóðsins er að gjöra oss færa um að verja landhelgi vora sjálfir. Því fyr, sem hægt verður að nota sjóðinn, þess fyrr næst, sá tilgangur. Nú er sjóðurinn orðinn fullar 56 þús. kr. Og ef 40. þús. kr. að minsta kosti bættust við hann á hverju fjárhagstímabili framvegis, yrði hann orðinn um 200 þús. kr. árið 1921. Þá mætti kaupa skip til landhelgisvarna, og verður ekki tölum talið, hversu mikið gagn gæti af því leitt. Frumv. þetta miðar að því, að þetta geti orðið. Og væri hrapallegt, ef hv. Ed. þyrði ekki að stefna hiklaust að því marki.



Jeg sje ekki hvað það er á þgskj. 239, sem hefir getað gefið tilefni til ótta. Jeg skil ekki í öðru en að nóg sje til í landssjóði, til þess að borga þetta fje. Mjer þætti ekki undarlegt, þótt hann gæti borgað þessa upphæð með núlli aftan við. Hvers vegna hún hefir ekki verið útborguð að svo stöddu, er skiljanlegt; reikningarnir voru nýlega endurskoðaðir, og því alls ekki hægt að ákveða upphæðina fyrr en eftir að sú endurskoðun fór fram. Okkur hefði sæmt betur, að vera búnir að taka að okkur landhelgisvörnina fyrir löngu, en þetta er nú spor í áttina til þess. Og hjer er svo hóflega farið, að engin ástæða er til ótta. Þótt 20 þús. væru endurgoldnar árlega af því sektafje, sem runnið hefir í landssjóð, þá væri það ekki of mikið og ekki nærri vextir af því fje. Mjer þykir gaman að sjá þá menn, sem greiða atkvæði á móti frumvarpinn. Jeg vil láta málið ganga sinn gang og lofa þeim að sýna sig, sem eru á móti því. Jeg væri ekki á móti því, að málinu væri frestað, ef nokkur ástæða væri til þess, því að nefndir í svona máli, sem hafa talsverð útgjöld í för með sjer fyrir landssjóð, ættu að bera sig saman við fjárlaganefndirnar.



Jeg tel að rjettara sje að bera þetta undir fjárlaganefnd Nd.; hún getur að vísu ekki nú þegar með vissu sagt, hvernig líta muni út með fjárhaginn í þinglok, en hitt veit hún með fullri vissu innan fárra daga, hvernig fjárlögin líta út samkvæmt tillögum hennar. Tel jeg því rjett að taka málið út af dagskrá nú, til þess að bera það undir álit beggja fjárlaganefnda þingsins, sem unnið hafa saman í fjárlögunum að þessu sinni. Komist þær að þeirri niðurstöðu, að landið geti ekki lagt fram þetta fje, og því beri að fella frumv., þá eru það að vísu mikil vonbrigði fyrir mig, en því verður þá að taka.

Steingrímur Jónsson : Háttv. frsm. (S. St.) vildi vjefengja það, að það mætti segja, að framlag þetta væri um aldur og æfi. En jeg vil skýra þau orð nánar. Jeg tel sjálfsagt, að þetta fje verði lagt fram, þar til að það nægir til þess að kaupa eitt eða tvö skip til strandgæslunnar, en þegar það er búið, þá kemur nýr kostnaður til sögunnar. Og jeg leyfi mjer að halda því fram, að sá kostnaður verði enn þá meiri, það er kostnaðurinn við úthald skipanna, og sá kostnaður verður um aldur og æi, og því tel jeg rjett það, sem jeg sagði. Jeg skal ekkert um það segja, hvort landið er fært um að taka þennan kostnað að sjer. Jeg leit svo á, á Alþingi 1913, þegar samþykt var að landssjóður legði 5000 kr. í þennan sjóð, að það færði okkur ekki hænufeti nær takmarkinu, og jeg lít svo á enn þá, að þetta frumv. færi oss ekki nær því, sem hlýtur að vera aðalatriðið, hve nær við erum færir um að taka þennan kostnað á okkar herðar, kostnaðinn við að halda úti varðskipi eða varðskipum. Jeg leit svo á þá, 1913, og gjöri það enn, að það sje rjett, að sektirnar renni í þennan sjóð, en það tel jeg rangt, að binda fjárveitingarvald Alþingis og veita vissa fúlgu árlega í þennan sjóð. Og þessi fúlga getur verið tekin frá brýnustu og nauðsynlegustu framfaramálum þjóðarinnar, er miklu síður þola bið. Það stendur fast, og er óhrekjanlegt, að nú í júlílok átti sjóðurinn hjá landssjóði yfir 46 þús. kr., er landssjóður gat þá ekki borgað. Háttv. þm. Vestm. (K. E.) taldi engan vafa á því, að landssjóður hefði nú nóg í sjóði, til þess að greiða þessa upphæð. Það má vel vera að svo sje, því jeg efa ekki að það sje rjett hjá hinum háttv. þingmanni, að landssjóður hafi nú fje í sjóði, þar sem nýverið er búið að fullgreiða, eða því sem næst, til hans tekjur síðasta árs. En það ber líka lita á það, að það liggur margt fyrir, er hann þarf að greiða; má þar meðal annars benda á þingsályktunartillögu, sem nýverið hefir komið fram í háttv. Nd., þar sem farið er fram á, að landssjóður leggi fram 500 þús. kr. til vörukaupa. Og á þessum voðatímum, sem nú standa yfir, þá verður landssjóður að vera til taks, því peningar eru dýrir, eða má ske ófáanlegir. Jeg á því, fyrir mitt leyti, erfitt með að greiða atkvæði um frumvarpið nú. Jeg er hræddur um, að þessi fjárveiting kunni að standa fyrir þörfum nauðsynjamálum vorum.

Framsögum. (Sigurður Stefánsson) : Jeg verð að segja það, að ræða háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.) sannfærði mig ekki um það, að það væri rjett hjá honum, að framlag þetta verði um aldur og æfi. Og jeg verð að játa það, að mjer þykir það dálítið vesalmannnlegt, að við skulum ekki treysta landinu til þess að kaupa skip þessi, þegar jafnvel einstakir menn kaupa togara, er slaga hátt upp í verð nægilega stórra strandvarnar skipa. Mjer þykir hjer kenna ofmikillar svartsýni eða bölsýni, að halda því fram, að við sjeum ekki færir um það.  (Stgr. J.: Hver hefir sagt það?)  Háttvirtur. 2. kgk. þm. (Stgr. J.) þar sem hann hjelt því fram, að tillag þetta yrði um aldur og æfi, án þess að nokkurn tíma kæmi til verklegra framkvæmda. Það, sem jeg tel erfiðast, er byrjunin, að kaupa skipin eða fá þau. En þegar við vinnum alt af að því marki, með aukningu sjóðins, þá verður það ekki tilfinnanlegt, og þá er síður hægt að segja, að vjer reisum oss hurðarás um öxl með því. Vitaskuld er það rjettast, að aðaltekjur landhelgissjóðsins verði sektafjeð, en það má búast við því, að það verði mjög lítið, ef það verður nokkuð, meðan ófriðurinn stendur yfir, og því verðum við ef unt er, sem eg tel, að leggja nú meira fje til sjóðsins en endranær og í venjulegu árferði. Jeg vil hins vegar gæta allrar sparsemi og hófs í málinu, og því vil jeg taka til greina athugasemdir hv. 5. kgk. þm. (G. B.) og hv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.), svo hægt verði að athuga málið nánar frá fjárhagslegu sjónarmiði. Hvað reksturskostnað skipanna snertir, er hv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.), talaði um, þá hygg jeg, að hann verði ekki svo tilfinnanlegur, að við getum ekki vel staðist hann, og það því heldur, sem búast mætti við að allmikið fje fengist árlega upp í þann kostnað í sektafjám og andvirði upptæks afla og veiðarfæra. Auk þess verðum við að gæta þess, að hinu óbeini hagnaður af því, að landhelgin sje. vel varið, er afarmikill, svo mikill, að hann verður ekki með tölum talinn.



Jeg þarf ekki að endurtaka það, sem jeg sagði um þetta mál við 1. umr., og sem við átti við þá umr., að taka alment fram um tilgang frumvarpsins. Nefnd sú, sem kosin var til að athuga þetta mál, er öll sammála um, að sá tilgangur sje góður, og sú viðbót við vatnsveitulögin, sem hjer er farið fram á, horfi til bóta, ef hún verður að lögum. Aðalhlutverk nefndarinnar hefir verið að athuga hvort lögin um vatnsveitu gætu átt við, þegar brunnar væru grafnir til almenningsnota, og hún hefir komist að þeirri niðurstöðu, að þau gætu þá átt við að öllu leyti. Eins og nefndarálitið ber með sjer, tók nefndin sjerstaklega til íhugunar, hvort ástæða væri til að undanþiggja skatti þau hús, sem hafa fyrir fram og nota brunna heima hjá sjer, áður en slíku almennu fyrirtæki væri komið á. Nefndinni þótti að vísu nokkur sanngirni mæla með því, en þó sýndist okkur ekki ástæða til, að eigendur þessara húsa slyppu algjörlega við að styðja fyrirtæki, sem er til nytsemdar fyrir kauptúnið og borgara þess í heild, og öllum þá eðlilega skylt að standast kostnað af, ekki síst þegar hann er lítill, eins og hjer, í samanburði við það, er um vatnsveitu er að ræða. En þeirri lækkun á skattinum, sem sanngjarnt er að veita, ættu sveitastjórnir að geta komið að með þeirri flokkun á skattinum og gjaldskránni, sem ráðgjörð er í 5, gr. laganna. Hámark skattsins er í vatnsveitulögunum ákveðið 6%, af virðingarverði húsanna, og ef það nægði ekki fyrir kostnaði, þótti nefndinni, sem fjallaði um vatnsveitulögin 1912, rjett að jafna því niður sem á skorti. Það væri að vísu ekki hægt á þeim stað, sem tilefni hefir gefið til þess, að þetta frumvarp hefir komið fram, þar sem Keflavík er hluti af hreppsfjelagi og kauptúnsbúar yrðu einir að bera þennan kostnað. Enda mun ekki til þess koma, því að okkur hefir talist svo til, að þar mundi þessi skattur ekki nema meiru en 1% eftir skýrslu um virðingarverð húseigna í Keflavík og þeim upplýsingum, sem jeg hafði um kostnað þann, er hjer um ræðir. Því var skotið til nefndarinnar af utannefndarmanni, að rjett væri að fella burtu orðin: „þar sem ekki er hægt að veita neysluvatni“, vegna þess, að álitamál geti verið, hvað hægt sje og í raun og veru mætti alstaðar veita vatninu til dæmis með dælukrafti, en oftast yrði ókleifur kostn- aður að veita vatni inn í hvert hús á þann hátt, en í hverju einstöku tilfelli yrði það undir dómi og úrskurði sveitastjórnar komið, hvort unt sje að veita vatninu. Nefndinni þykir þó heppilegra að láta þessi orð standa, því að með þeim er bent til, að vatnsveita sje æskilegust, ef unt er að koma henni við. En þegar það er ekki unt, þá sje alt af heimild til að gjöra brunna. Nefndinni hefir borist brjef frá stjórnarráðinu, og fylgir með því brjef frá verkfræðingi. Gjörir það svipaðar athugasemdir og þetta. Nefndin hefir að vísu ekki athugað brjefið nákvæmlega, en hefir þó komist að þeirri niðurstöðu, að ekki væri ástæða til að breyta þessu. Vil jeg leyfa mjer með leyfi hæstv, forseta að lesa upp þann kafla úr brjefinu, sem hjer skiftir máli, þar sem lagt er til, að samþykt verði viðbótarlög við vatnsveitulögin, er hljóði svo: „Í þeim verslunarstöðum, þar sem ekki er hægt með kleifum kostnaði, að gjöra vatnsleiðslu, skal hreppsnefndum heimilt að gjöra brunna eða önnur vatnsból til almenningsnotkunar; um kostnað við það, notkun, viðhald og önnur rjettindi, er farið eftir reglum, er hreppsnefndin semur og stjórnarráðið staðfestir, og skulu gjöldin innheimt eftir sömu reglu og hin almennu hreppsgjöld“. Þetta er hjer um bil það sama. og frumvarpsgreinin fer fram á, en mismunurinn er aðallega að bætt er inn í orðunum „með kleifum kostnaði“, og að hreppsnefndum er ætlað að innheimta gjaldið, eftir reglum, sem stjórnarráðið staðfestir. En jeg get ekki sjeð, að sú aðferð taki fram innheimtu, eftir þeim reglum, sem vatnsveitulögin gjöra ráð fyrir. Jeg sje því ekki að svo stöddu ástæðu til annars en að samþykkja frumv., og leyfi mjer því að leggja það til, að háttv. deild samþ. frumv. óbreytt eins og það liggur fyrir.



Jeg vil leyfa mjer, að skjóta því til hinnar háttv. nefndar, hvort hún vilji ekki bæta inn í frumvarpsgreinina orðunum: „með kleifum kostnaði“. Mjer finst orðalagið, sem nú er, vera rangt, því að það má segja, að það sje alt af mögulegt að veita vatninu. Meiningin verður sú sama, og því þá ekki að hafa það orðalagið, sem við á.

Framsm. (Kristinn Dan.) : Jeg efast ekki um, að háttv. formaður nefndarinnar muni fús til að kalla okkur nefndarmenn saman, til að athuga það, sem 2. kgk. benti á, og má þá koma fram með breytingartillögu við 3, umr., ef nefndinni þykir ástæða til.



Þótt nefndarálitið í þessu máli sje stutt, þá hygg jeg að nægilegt sje að skírskota til þess. Mál þetta hefir komið fram að tilhlutun landsímastjórans. Orsökin til þess, að nú þegar þarf að gjöra breytingu á símalögunum, er sú, að þegar þau voru sett, vantaði mikið á, að búið væri að rannsaka fullkomlega, hvar hentugast væri að leggja símalínurnar, og var því lega þeirra sumstaðar í lögunum ákveðin nokkuð af handahófi, líkt og um vegi í áframhaldi væri að ræða. En það getur komið fyrir um síma, að hentugra sje að slíta þá í sundur og leggja svo sjerstaka símaspotta, og þannig er það hjer. Í þessu frv. er farið fram á tvær breytingar á símalögunum, önnur þeirra er á Austfjörðum, hin á Reykjanesskaga. Fyrir austan stóð svo á; að það átti að leggja símann frá Hjaltastað á Unaós og svo þaðan til Borgarfjarðar. En það þykir ekki þörf að fá síma á Unaós, og hjer er því farið fram á að Unaós sje slept, en síminn lagður beina leið frá Hjaltastað til Borgarfjarðar. Er það ein lína í þríhyrning í staðinn fyrir tvær ella, og verður línan við það talsvert styttri, því eins og allir vita er ein lína í þríhyrningi styttri en hinar tvær línurnar. Við þetta sparast 5800 kr. Á móti þessu kemur það, að nauðsynlegt þykir að leggja síma frá Seyðisfirði til Loðmundarfjarðar. Sá sími mun kosta um 7000 kr. Hjer virðist því vera um 1200 kr. kostnaðarauka að ræða, en það þarf varla að álíta að svo sje, því að sá sími mundi verða lagður hvort sem er innan skams, svo að það má segja að þær 5000 kr., sem jeg gat um áðan, sjeu alveg sparaðar. Hin breytingin er fólgin í því, að í staðinn fyrir að halda áfram línunni, sem komin er frá Hafnarfirði suður í Garð suður með sjó til Grindavíkur, er nú ætlast til að línan til Grindavíkur sje lögð á staurana, sem nú eru suður með sjó til Vogastapa og þaðan beint til Grindavíkur, með fram hinum nýja vegi. Með þessu er tvent unnið, að síminn liggur meðfram vegi, og þykir það kostur, og að hægt er að nota veginn við stauraflutninginn. Hinn spottinn frá Keflavík suður í Hafnir verður lagður inn í Njarðvík á eldri staura, og þaðan á nýja staura stystu leið suður í Hafnir. Þessar tvær línur verða mun styttri en lína í kring um Reykjanes, og kostnaður við þær því talsvert minni.

Björn Þorláksson : Af því að jeg er flutningsmaður þessa máls, vil jeg segja fáein orð um það. Framsögumaður hefir skýrt alveg rjett frá, en af því að jeg er kunnugur þarna fyrir austan, vil jeg geta þess, sem mælir með því, að sími verði lagður til Loðmundarfjarðar. Fyrst er það sveit, sem hefir mikil framtíðarskilyrði. Sveitin er mjög grösug, útvegur hefir verið þar dálítill og gæti verið talsverður að sumarlagi, og væri því nauðsynlegt að fá þangað síma. Á vetrum er oft erfitt um ferðir til Seyðisfjarðar,. og getur því verið erfitt að ná til læknis, en ef sími væri lagður, væri unt að ná munnlega til læknisins og fá ráð hjá honum, enda þótt ekki væri unt að sækja hann. Um kostnaðinn þarf jeg ekki að ræða, því að háttv. framsögumaður hefir skýrt frá að hann yrði ekki verulegur fram yfir kostnað við símalagningu um Unaós til Borgarfjarðar, þó báðir þessir símar væru lagðir á Austfjörðum, er frumvarpiðtil nefnir.

Sigurður Stefánsson : Jeg verð að. segja það, að jeg varð hálfhissa, þegar jeg sá þetta frv. frá háttv. Nd., og jeg varð enn þá meir hissa, þegar jeg heyrði, að þetta frv. ætti að vera trygging gegn hungursneyð eða hallæri í landinu. Mjer er það ekki ljóst, hvernig háttv. Nd. hugsar sjer, að þetta ráð dugi, til þess að forða hallæri eða hungri. Mjer kemur það enn fremur undarlega fyrir, að þegar frv. dýrtíðarnefndarinnar loksins kemur fram, þá er svo um hnútana búið, að það er hjer um bil ómögulegt fyrir landsstjórnina, að hefta útflutning á einu pundi af kjöti til útlanda, en þá á líklega að bæta þetta upp með því, að benda mönnum á, að þeir geti etið fuglakjöt, svo sem hrafna uglur og því um líkt góðgæti. Og þetta er þeim mun kynlegra, þar sem núgildandi fuglafriðunarlögum er mjög lítið breytt; það er í raun og veru að eins um einn fugl að ræða, sem á að bæta upp kjötleysið í landinu. Þessi fugl er rjúpan. Og munurinn er að eins sá, að hún er nú friðuð fram yfir nýárið, en eftir frv. ætti hún að vera ófriðuð rúmum 3 mánuðum fyrr. Þriggja mánaða rjúpnadráp á að bæta það upp, að engar skorður eru settar við takmarkalausum kjötútflutningi úr landinu. Dettur nú nokkrum hugsandi manni í hug að halda því fram, að slík lagasetning, sem þessi, geti gjört nokkurt verulegt gagn í þá átt, að afstýra hungursneyð í landinu? Það dettur víst engum í hug. Alþingi 1913 kemst loks að fastri niðurstöðu í fuglafriðunarlöggjöfinni, en nú á eftir tvö ár að fara að ónýta það verk þingsins, án þess nokkur nauðsyn beri til. Ef menn vilja endilega fá leyfi til þess, að drepa rjúpu þennan stutta tíma, sem hjer er gjört ráð fyrir, þá mátti gjöra þá lagasetning með örfáum línum, en öldungis óþarft að þyrla upp um það löngum og miklum lagabálki. Og gagnið af því er ekki mikið. Ef litið er í landshagsskýrslurnar, þá sjest, að útflutningurinn 1912 var alls 112 þúsund stykki, og þó talsvert sje etið af rjúpu í landinu sjálfu, bæði í sveitum en þó mest í kaupstöðum landsins, þá má hiklaust telja það víst, að það sje miklu minna en það, sem er flutt út. Það geta því ekki verið mikil búdrýgindi að þessu í landabúinu. Það á svo að bæta drápið með því, að banna útflutning á rjúpu, en mjer þykir það óviðkunnanlegt bann, þegar að háttv. Nd. streitist sem mest á móti því. að nokkuð verði takmarkaður útflutningur á kjöti. Og hverjum kemur þetta frv. svo að gagni ? Það kemur þeim einum að gagni, sem hafa fult hús matar og gnægð fjár. Það kemur ekki þeim að gagni, er þurfa þess mest með. Nei - það kemur landbændunum að mestu gagni, því að mestu sauðfjársveitir landsins eru víðast hvar bestu, rjúpnaveiðihjeruðin, og landbændurnir eiga því hægast með að ná rjúpunni. Og þó rjúpan yrði núna verslunarvara til innlendrar notkunar, þá ber að líta á það, að hún myndi verða svo dýr, að kjötlausum þurrabúðarmönnum og daglaunafólki í verslunarstöðum landsins og sjóþorpum yrði ókleift að kaupa hana; hún yrði því mest á borðum hinna efnaðri horgara þjóðfjelagsins, eins og hingað til. Og setjum nú svo, að rjúpnaveiðararnir heimtuðu hærra verð en að undanförnu, þá munu menn segja, að verðlagsnefndin kæmi til sögunnar og ákvæði verðið. En ætli það kæmi þá ekki hljóð úr horni frá landbændunum, og þeir segðu, að verðið væri óhæglegt og sjer væri rangt gjört til. Jeg get hugsað mjer, að til sjeu þeir landbændur, er hugsa eitthvað á þessa leið, er þeir sitja að snæðingi sauðakjöts, sláturs og annara gæða: Þið, fátæku menn í verslunarstöðum og sjóþorpum þurfið ekki heldur að hungra, þið getið borðað svölur í morgunmat, vepjur í miðdegisverð og keldusvín í kveldmat! Menn gætu haldið, að eitthvað þvílíkt hafi vakað fyrir dýrtíðarnefndinni í Nd., því fuglar þessir eru nú friðaðir, en eiga eftir frv. að vera ófriðaðir. En að íslenskir landbændur hugsi svo alment, dettur mjer ekki í hug að trúa. En svo er eitt atriði enn. Eins og nú hagar til í heiminum og með verslunina, þá er ekki víst, að menn geti skotið fuglinn lengi. Jeg veit það minsta kosti, að á Vestfjörðum var víða orðið erfitt að fá skotvopn, og við getum væntanlega allir vel skilið það, að á meðan á ófriðnum stendur, getur hæglega farið svo, að skotfæri fáist ekki.  (Guðmundur Björnson: Þá er að snara)  . Jeg þekki þá veiði aðferð frá gamalli tíð, og veit að hún verður því síður til að bjarga landinu frá hallæri. Svo lítil er veiði sú, er með henni fæst. Svo er enn eitt. Jeg sje ekki annað en æðarfuglinn sje alveg ófriðaður með frumvarpi þessu. Í gildandi lögum stendur, að allir þeir fuglar, sem ekki eru í þeim nefndir, sjeu friðaðir að eins nokkurn tíma „nema friðaðir sjeu með sjerstökum lögum“. Þessum síðustu orðum er slept í þessu frv., og liggur því beinast við að ætla, að æðarfuglinn sje ekki friðaður frekar en ákveðið er í frv. Jeg ætla ekki, að háttv. Nd. hafi gjört þetta af ásettu ráði, en það verður ekki annað sjeð af frv. Og jeg verð að telja það talsvert hart fyrir þá menn, sem nú eru dúneigendur, og sem ekki geta selt dúninn sökum ófriðarins, nema fyrir örlítið verð, meira en helmingi lægra en undanfarin ár, ef það ætti að bætast við, að æðarfuglinn væri skotinn niður. Nú meðan á stríðinu stendur er dúnninn hartnær óseljanlegur, svo þeir verða að liggja með hann. Þeir hefðu því ekki annað að gjöra að ófriðnum loknum, en að selja gamlan dún, er þeir hefðu legið með, en æðarvörpin væru eyðilögð. Jeg tel þetta illa farið, því hjer er þó um atvinnaveg að ræða, er gefur talsverðar tekjur af sjer fyrir landið. Jeg vil því mæla með því, að frv. verði sem fyrst styttar stundir, og þó að það mætti, til dæmis, laga ákvæðið um æðarfuglana í nefnd, þá hefi jeg enga trú á, að frv. bætti að neinu leyti ástandið. Það er því best farið, að það deyi sem fyrst.

Ráðherra: Jeg læt mig litlu skifta, þó að frv. þetta nái ekki fram að ganga, en jeg vildi að eins gjöra stutta aths. við ræðu háttv. þm. Ísaf. (S. St.). Jeg tel það ekki rjett, að með þessu frv., þó að lögum verði, sje æðarfuglinn ófriðaður, því að í fyrirsögn frv. segir, að þau sjeu breyting á lögum nr. 59, 10. nóv. 1913, en aftur eru lög nr. 58 frá sama ári og degi, látin standa óhögguð. Þótt lögunum nr. 59 sje breytt, og drepa megi hrafna og uglur, þá standa lög nr. 58, 10. nóv. 1913, um friðun æðarfugla alveg óhögguð.



Það má vel vera, að skýring hæstv. ráðherra sje rjett, en því var þá háttv. Nd, að fella það burtu, að lög þessi næðu ekki til þeirra fugla, sem friðaðir eru með sjerstökum lögum?

Ráðherra: Jeg skal ekkert um það segja, en það er víst, að enginn lögskýrandi skýrir frv. þetta svo, að það gjöri nokkra breyting á lögum nr. 58, 10. nóv. 1913. Sú skýring, að þetta frv. haggi þeim lögum, er alveg fráleit eftir almennum lögskýringarreglum.



Þetta má vel vera, en þess skal jeg geta, að hjer í bænum er það þessa dagana talin eina bótin í frv. þessu, að drepa megi æðarfugl að ósekju, ef frv. þetta verði að lögum, og tel jeg þá skoðun alls ekki ástæðulausa.



Þótt jeg sje ekki hrifinn af frv. þessu, finst mér þó, að nokkuð sé hranalegt, að taka því þannig, að drepa það nú þegar, eins og mjer fanst að háttv. þm. Ísaf. (S. St.) helst vilja. Vil jeg því leggja til, að málinu verði, að þessari umr. lokinni, vísað til sömu nefndar og kosin var í næsta mál á undan. En það tek jeg undir með hv. þm. Ísaf (S. St.), að ekki sje mikil bjargráð, þó leyft sje að skjóta rjúpur til nýárs, og tæplega að það geti orðið til mikillar bjargar. En ef mönnum finst, að með því geti fengist verulegur kjötauki, þá finst mjer sennilegt, að þeir hinir sömu vilji vísa málinu til nefndar. Þá vildi jeg og, ef málið gengur fram, að ákveðið væri fast verð á rjúpunni, og þá ekki hærra en svo, að kaupendur megi við una, og fátækum mönnum væri ekki um megn að kaupa hana. Hátt verð á þeim gæti og orðið tálbeita til mjög mikils dráps, og teldi jeg það illa farið, að svo yrði. Með þessu væri og forðast, að gengið væri of nærri anda fyrri laga um þetta. Sárt er mjer ekki um. frv. þetta, en virðist það kurteisi við háttv. Nd., að lofa því að ganga til 2. umr. og vísa því til nefndar.



Jeg er samdóma háttv, síðasta ræðumanni, 2. þm. Skagf. (J. B.) um það, að ekki sje rjett að drepa frv. umsvifalauat. En jeg er á þeirri skoðun, að rjett sje að ófriða rjúpuna. Með því að friða rjúpuna 7. hvert ár, næst alls ekki það, sem til er ætlast, því það er víst, að minna fellur af rjúpunni fyrir skotum en harðindum. Og harðindin geta alveg eins drepið friðaðar rjúpur eins og ófriðaðar. Ef til vill fjellu þær einmitt friðunarárið, þótt þeim fjölgaði mjög hin árin. Það kemur líka fram ójöfnuður í því, að friða rjúpuna fyrir nýir, en ekki eftir, eins og verður nú. Það vita allir, sem því eru kunnugir, að rjúpurnar breyta mjög um stöðvar, eru annarstaðar á haustin, heldur en eftir nýár. Kemur það því ójafnt niður, að þeir, sem eru á þeim stöðvum, sem rjúpurnar dvelja á fyrir nýár nú, sje fyrirmunað að nota sér þær, en hinum leyft það, sem búa á þeim stöðum sem rjúpan yrði á eftir nýár. Auk þess er miklu minni hætta á, að þær verði eyðilagðar með skotum fyrir nýár, meðan jörð er alstaðar nóg, en eftir þann tíma, þegar alvarleg jarðbönn eru, nema á einstöku stöðum. Álít jeg því skynsamlegast, að ófriða rjúpuna þessa mánuði fyrir nýár, ákveða á henni hámark verðs og banna allan útflutning. Gæti þetta orðið til allmikillar hjálpar fyrir fátæklinga, bæði í sveit og við sjó.



Jeg hefi litlu við það að bæta, sem jeg sagði um þetta mál við 2. umr. Nefndin hefir komið fram með þrjár brtt., sem menn óskuðu við 1. umr. að gjörðar yrðu, og þær allar veigalitlar. Hin fyrsta brtt. fer í þá átt, að „nefndra laga“ falli burtu úr 1. gr. 2. brtt. er þýðingarmeiri. Samkvæmt henni á, á eftir orðinu „sveitafelagi“ í 2. gr. að koma: „5 ár eða lengur“, og er þetta sett til tryggingar því, að maður eigi þar sveitfesti, sem hann hefir dvalið lengst samfleytt, þ. e. að skilja, eins og jeg hefi áður tekið fram, að þar eigi maður sveit, er hann hefir dvalið lengur en 5 ár, þó áður hafi verið en hann varð styrksþurfi. Eða með öðrum orðum, að til sveitfesti þurfi minst 5 ára samfleytta dvöl. 3. brtt. er gjörð til þess að koma 36. og. 37. gr. fátækralaganna í samræmi við frv. - Jeg treysti því, að háttv. deild taki þessum brtt vel og samþ. frv. þannig breytt:



Jeg vil leyfa mjer, að biðjast skýringar á 2. brtt. Þar stendur „orðunum sveitarfjelagi komi“ o. s. frv. „Sveitarfjelag“ er ekki nema eitt orð.

Framsm. (Hákon Kristófersson) : Þetta er ritvilla, sem að sjálfsögðu verður lagfærð.