Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg skal lýsa því yfir fyrir hönd mentmn., að hún mælir með, að breytingar Ed. verði samþyktar. Auk þess vildi jeg geta þess, að fallið mun hafa burt af vangá úr 32. gr., að með þessum lögum sjeu úr gildi numin lög nr. 36, 19. júní 1922, um breyting á lögum um fræðslu barna, frá 22. nóv. 1907. Þykir ekki taka því að leiðrjetta þessa smávillu, enda veldur hún engum erfiðleikum í framkvæmdinni, því að yngri lög fella úr gildi í eldri lögum þau ákvæði, er koma í bága við þau.

Jón Baldvinsson Jeg hefði viljað koma með brtt. við þetta frv. Sú breyting er með þessu gerð á núverandi lögum, að ætlast er til, að fræðslumálastjórn skipi form. skólanefnda, en nú eru það fræðsluhjeruðin sjálf, sem skipa alla menn. En þessi breyting er ástæðulaus, og vildi jeg, að hæstv. forseti tæki málið af dagskrá.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Þessi breyting um að fræðslumálastjórn skipi form. nefnda er í góðum tilgangi gerð, eins og áður hefir verið gerð grein fyrir. Við frv. hafa enn ekki komið fram brtt. við þetta ákvæði, og hefir það þó gengið gegnum 3 umr. í báðum deildum. Það er því í meira lagi einkennilegt, að hv. 2. þm. Reykv. (JBald) vill nú á elleftu stundu láta taka frv. út af dagskrá til þess að flækja því enn einu sinni milli deilda. Og þar sem jeg álít ákvæði þetta til bóta, andmæli jeg því, að málið verði tafið af þessari ástæðu.

Pjetur Ottesen Jeg vil benda á, að breyting hefir verið gerð í Ed. við 24. grein frv. Þar er bætt inn í svo hljóðandi setningu: „Skylt er bæði konum og körlum, sjálfum sjer ráðandi, yngri en 60 ára og heilum og hraustum, að taka við kjöri í skólanefnd.“ Eins og kunnugt er, hefir verið stríð um það milli efri deildar og neðri deildar, hvort konur ættu að halda heimild þeirri, er þær nú hafa, til að skorast undan að taka sæti í opinberum nefndum, og sú skoðun hefir ríkt hjer í deildinni, að slík heimild ætti að vera í lögum áfram. Jeg geri ráð fyrir, að ekki hafi verið athugað nógu snemma að koma fram með brtt. um að fella þetta niður, því það væri í samræmi við skoðun deildarinnar. Mun jeg því hverfa að því ráði að koma með skriflega brtt. um þetta atriði.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það er rjett hermt, að staðið hefir karp milli beggja deilda um skyldur kvenna til að gegna opinberum störfum. En mentamálanefnd lítur svo á, að þó að konur hafi undanþágurjett frá að gegna öðrum störfum, megi þær gjarnan vera skyldar til að taka sæti í skólanefndum. Mundu slík störf kvenna ekki verða til að spilla neinu heimili. Nefndin æskir því, að breytingar Ed. verði samþyktar og væntir þess, að frv. þurfi ekki að hrekjast milli deilda. - Þá vil jeg og benda á það, að hv.þm. Borgf. (PO) er annar þeirra tveggja manna, sem greiddu atkvæði móti frv., er það var afgreitt frá þessari deild. Finst mjer, að þessar athugasemdir hans sjeu það skyldar fjandskap hans við frv. í heild sinni, að jeg vænti þess, að hv. deildarmenn, sem eru honum ósammála, láti hann ekki hafa forystu að tefja það frekar.

Pjetur Ottesen Örstutt athugasemd út af ummælum hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Það er ekki í sambandi við afstöðu mína til þessa máls, að jeg hefi hreyft andmælum gegn þessari breytingu Ed., heldur í samræmi við margyfirlýstan meiri hluta þessarar hv. deildar, og vísa jeg hjer með öllum aðdróttunum hv.þm. í minn garð heim til föðurhúsanna. Finst mjer ekki ástæða fyrir deildina að veikja afstöðu sína til þessa atriðis með því að samþykkja þetta nú, en hinsvegar er það á hennar valdi, hvað gert verður, og afhendi jeg hjer með hæstv. forseta brtt. mína.

Jón Baldvinsson Vill ekki hæstv. forseti taka málið út af dagskrá, svo að hægt sje að afgreiða þessa brtt. og aðrar, er fram kunna að koma, á löglegan hátt? Mælist jeg þó ekki til þessa af umhyggju fyrir brtt.hv.þm. Borgf. (PO), því að jeg er henni andvígur.

Forseti (BSv): Mjer hefir borist svo hljóðandi skrifleg brtt. frá hv.þm. Borgf. (PO): „Við 24. gr. Síðasti málsl. 1. málsgr. (Skylt er ...... í skólanefnd) falli niður.“

Jón Baldvinsson Hv. frsm. mentmn. (ÁÁ) mælti eitthvað á þá leið, að ekki væru takandi til greina brtt., sem fram kæmu á síðustu stundu. En það getur vel komið fyrir, að mönnum sjáist yfir ýmsar misfellur á öllum þessum frumvarpasæg, en óefað betra að lagfæra þær seint en aldrei. Síðan íhaldið færðist í aukana, hefir sú stefna komið fram, að draga völdin úr höndum bæjar- og sveitarfjelaga. Áður var álitið, að þau ættu að hafa sem mest ráð. Finst mjer hjer stigið spor aftur á bak. Jeg tel vafasamt, að það sje til bóta, að stjórnin skipi menn í skólanefndir, og hygg jeg rjettara, að hún geri það ekki. Mjer finst fullkomin ástæða til að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki mál út af dagskrá, þegar maður kemur auga á einhverja galla á málum þeim er til umræðu eru. Mundi það eigi valda því um þetta mál, að það yrði ekki útrætt. Það er þegar komið svo langt, að það hlýtur að komast, í gegnum þingið. En það er hætta á, að fylgismenn frv. stofni því í voða með einstrengingshætti sínum. Jeg sje ekki, að jeg geti komið fram með skriflega brtt: - býst við, að um hana færi á sömu leið og um brtt.hv.þm. Borgf. (PO). Mjer finst jeg þurfi ekki að afsaka, þó jeg komi seint með athugasemdir mínar, en mjer skilst, að hæstv. forseti vilji ekki taka málið út af dagskrá.

Forseti (BSv): Jeg mundi ekki hafa haft neitt á móti því að taka málið út af dagskrá, ef það hefði ekki sætt andmælum bæði frá hæstv. stjórn og háttv. mentmn. Nú er orðið allmjög áliðið þingtímans og viðsjárvert að tefja mál að nauðsynjalausu, og þar sem hjer er aðeins um smáatriði að ræða, get jeg ekki orðið við ósk háttv.þm.

Halldór Stefánsson Það hefir nýlega verið neitað afbrigða um, að brtt. kæmist að um mikilsvert atriði í þessu máli, hvort konur skuli skyldaðar til þess að taka við kosningu til opinberra starfa eða ekki. Það hefir verið ágreiningur á milli deildanna um þetta atriði. Hv. Ed. hefir viljað gera það, sem kallað hefir verið kúgun kvenna, að skyldu, en mikill meiri hl. þessarar háttv. deildar hefir ekki viljað gera þeim það að skyldu, hversu óþægilegt sem það væri fyrir þær. Háttv. Nd. hefir viljað gefa þeim það, sem kalla mætti yfirrjett í þessum efnum. Það má segja, að hv.Ed. sýni talsverða lægni, ef henni tekst að koma sínum vilja að með því að smeygja þessu ákvæði inn í þetta frv. og reyna með því að fá Nd. til þess að láta af sínum vilja um þetta deiluatriði. Jeg verð að álíta, að þetta sje svo mikilsvert atriði, að ekki megi láta hv.Ed. smeygja því þannig inn. Jeg efast mjög um, að meiri hluti kvenna óski eftir þessu „jafnrjetti“, sem sumir kalla, að þeim sje ekki gert lægra undir höfði en karlmönnum. Jeg heyrði nýlega eina frúna orða það svo, að það væru „brönurnar“ á meðal kvenna, sem óskuðu eftir þessu. Það mun hafa átt að skiljast svo, að það væru þær framgjörnustu, þær, sem færu geystast fram og af rasandi ráði - en að fjöldi kvenna myndi gjarnan þiggja undanþágurjettinn. Vitanlega geta þær tekið kosningu, þegar þær vilja. Jeg held, að best fari á því, að þær hafi sjálfar ákvörðunarrjettinn um það. Brtt. fór í þá átt að fá þetta leiðrjett. Nefndin hjelt fast við sína fyrri afstöðu í málinu, og þar sem synjað hefir verið afbrigða, svo að brtt. gæti komist að, álít jeg, að það eigi að verða þess valdandi, að frv. verði felt.

Magnús Jónsson Það er aðeins af því, að hv.frsm. nefndarinnar hefir talað þrisvar, að jeg vildi benda hv. 2. þm. Reykv. (JBald) á það, að það er óafsakanlegt að hafa ekki tekið eftir þessu atriði, því að þessi breyting, að fræðslumálastjórn skipaði einn mann í fræðslunefndir, var gerð hjer í Nd., en eftir frv. átti yfirstjórn fræðslumála að hafa meiri íhlutunarrjett.

Jeg var ekki viðstaddur

. Jeg hygg þó, að hv.þm. hafi verið viðstaddur. Þetta hlaut að vekja beinlínis athygli á þessu atriði. Auk þess er þetta ekki neitt höfuðatriði, síst fyrir Reykjavík. En úti um land er þetta ákvæði fremur til bóta. Jeg held, að því fari fjarri, að í þessu sje nokkur íhalds-„tendens“. Nefndin var öll sammála um þetta, og það eru víst fæstir svo gáfaðir, að þeir sjái stefnur í landsmálum speglast í svona smáatriðum.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Hæstv. forseti (BSv) hefir þegar kveðið upp úrskurð um það, að málið skuli ekki tekið af dagskrá. Hv. þm. hljóta að finna, að í þinglok hafa þeir ekki sama rjett til að heimta mál tekin af dagskrá og fyr á þinginu, þegar tíminn er nægur. Um þá kúgun kvenna, sem hv. 1. þm.N.-M. talaði um, þar sem um það er að ræða að „kúga“ þær til þess að hafa afskifti af uppeldi barna sinna, vil jeg segja það, að jeg vorkenni þeim ekki „kúgunina“. Jeg vil „kúga“ þær í þessu tilliti. Hinsvegar geri jeg ráð fyrir því, að ekki þurfi að kúga þær, því að það er í fullu samræmi við hið insta eðli kvenna að hafa afskifti af börnum og uppeldi þeirra. Það er orðhengilsháttur að láta þessa kvennrjettindadeilu ráða úrslitum slíks frv. sem þessa. En ef málið verður nú látið ganga til atkvæða, þá vil jeg segja það, að ef slíkt smáatriði sem þetta á að ráða úrslitum um jafnstóran lagabálk sem þennan, þá hafa þeir menn, sem því valda, slíkt hugarfar, að af þeim er einskis góðs að vænta í þessu máli, þó dregin verði afgreiðslan. Og ef meiri hl. deildarinnar hefir slíkt hugarfar, er ekki vert að afgreiða þetta frv. sem lög á þessu þingi. Jeg sætti mig þá við það. Það eru altaf einhver atriði í svona stórum lagabálki, sem einhverjir eru óánægðir með, sem þó fylgja lagabálknum í heild sinni. ef þeir eru á annað borð velviljaðir og áhugasamir um fræðslumál. Hinir, sem á móti standa, eða eru a. m. k. áhugalausir, þurfa ekki að reyna til að telja neinum trú um, að andstaða þeirra stafi frá neinum smáatriðum, heldur er það hið almenna hugarfar þeirra, sem veldur.

Tryggvi Þórhallsson Það hefir blandast hjer inn í umr. deilumál milli deildanna um konurnar. Það hefir orðið breyting á frv. í hv.Ed., vegna þess að einn hv.þm., sem var á móti „kúgun kvenna“ þar, hefir nú látið hafa áhrif á atkvæði sitt. Álít jeg því, að frv. megi ekki við því að sæta aftur breytingu hjer í deildinni, og þar sem jeg álít eins og hv.frsm. (ÁÁ), að afskifti kvenna af þessum málum sjeu mjög æskileg, þá vil jeg sem einn úr þeim hópi skora á hv.þm. að láta þetta frv. ekki gjalda. þessa ákvæðis, sem hv.Ed. hefir sett inn í það.

Halldór Stefánsson Jeg ætla ekki að fara að halda uppi deilu um þetta. Jeg vil aðeins benda á það, að það, sem þessir 2 hv.þm., sem síðast töluðu, telja nú svo merkilegt mál, hafa þeir áður haldið fram að væri ekki nema smávægileg breyting, enda eigum við ekki við neitt lagaleysi að búa, þótt frv. gangi ekki fram nú. Gagnvart því, að eðlilegt sje, að konur taki þátt í uppeldismálum, þá neita jeg því ekki, en vil benda á það, að þótt þeim sje ekki gert það að skyldu, þá hafa þær óskertan rjett til þess, ef þær óska eftir því.

Frsm minni hl. (Jakob Möller) Það skal ekki verða langt mál, sem jeg tala að þessu sinni. Það er af því að jeg gerði ráð fyrir því við 2. umr., að jeg kæmi fram með brtt. En síðan hafa umr. staðið fram á kvöld á hverjum degi, og hefir mjer ekki unnist tími til að athuga frv. þannig í einstökum atriðum, að jeg sæi mjer fært að bera fram brtt. við það. Jeg skal því aðeins víkja að einstaka atriði, sem mjer virðist vert að athuga, og er þá fyrst fyrirkomulagið á gulltryggingunni. Jeg geri þó ekki ráð fyrir því, að breytingar á því fengi neinn byr hjer. Jeg held, að núverandi gulltrygging sje gagnslítil, og ef til þarf að taka, er hún gagnslaus. Jeg held, að betra sje að hafa gulltryggingu aðeins á síðari hluta seðlanna, en hafa fyrri hluta þeirra tryggingarlausan. Það kemur aldrei til innlausnar á fyrsta hlutanum, því að það er ekki hægt að skila honum úr umferð. En ef á bjátar, þarf að skila andvirði þeirra seðla, sem eru umfram meðalumferð, en það er ekki hægt, því að gullforðinn verður undir eins of lítill, ef farið er að innleysa nokkuð að ráði, og verða þá ekki önnur úrræði en að leysa bankann frá innlausnarskyldunni, svo að þetta er aðeins trygging að nafninu til. Þá eru það tvö atriði, sem jeg kann illa við, og það er fyrirkomulagið á viðskiftum Landsbankans og Íslandsbanka, þar sem vaxtaívilnun er miðuð við Íslandsbankavexti. Þar með er slegið úr hendi seðlabankans valdið til þess að ráða vöxtum í landinu. Og þótt lítið hafi verið gert úr mætti hins sjerstaka seðlabanka til þess að ráða vöxtum, þá er hjer þó ólíku saman að jafna, hvað hann hefði meiri kraft en Landsbankinn með þessu fyrirkomulagi. En þetta hefir verið gert vegna þess, að mönnum hafa verið ljósir þeir örðugleikar, sem Íslandsbanki hefir átt við að stríða, þegar hann hefir þurft að skila seðlum sínum. En þá er líka sjálfsagt, að hann fái ívilnun, þegar hann „rediskonterar“ víxla sína.

Þá þarf hann sömu kjör hjá sjerstökum seðlabanka

. Já, hann þarf það. En það þarf ekki þess vegna að taka valdið af seðlabankanum til að ráða útlánsvöxtum í landinu.

Ekki ef Íslandsbanki er undir

. Það er ekkert aðalatriði, og það skiftir miklu meira, að vextir Íslandsbanka sjeu ekki langt fyrir ofan það, sem þeir þurfa að vera. Hann getur þá einn ráðið vöxtunum. Og jeg hygg líka, að mönnum þyki meira um vert að fá vaxtahækkun en vaxtalækkun, enda má gera ráð fyrir því, að svo vilji frekar verða, að vextir Íslandsbanka verði hærri. Jeg vil í þessu sambandi minna á nýtt dæmi, að stjórnin fór þess á leit við bankann í fyrra haust, að þeir lækkuðu vextina. Og kringumstæðurnar voru hjer þá þannig, að þær heimiluðu lækkun þá, sem hjer kom til greina. Og það var vitanlega alveg rjett hjá stjórninni undir þeim kringumstæðum, sem voru í fyrra haust, að lækka vextina. En sú varð niðurstaðan, að Landsbankinn lækkaði um 1% en Íslandsbanki aðeins um ½%. Háttv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hefir borið fram brtt. á þskj. 538. Virðist mjer hún tvímælalaust til mikilla bóta fyrir Íslandsbanka og til þess að gera viðskiftin milli bankanna greiðari og frjálslegri. Um aðrar brtt., sem komið hafa fram, hefi jeg lítið að segja. Mjer skilst, að brtt hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) á þskj. 490 skifti ekki miklu máli. Hún er til þess að ljetta Íslandsbanka þá breytingu, sem á verður með samþ. þessa frv. En jeg hygg, að þetta gangi sinn gang samkvæmt frv. Jeg greiddi atkv. við 2. umr. með brtt. á þskj. 469, við 51. gr., sem fór fram á að bæta við nýrri grein í frv., og taka upp það ákvæði, að allir opinberir sjóðir og opinberar stofnanir, er hafa handbært fje á sjóðvöxtum, skuli geyma það í Landsbankanum eða útibúum hans, nema sjerstakar ástæður banni, svo sem staðhættir. Sama sje um ríkisfje og embættisfje, er opinberir starfsmenn hafa undir höndum. Jeg gat þess, að jeg ætlaði að geyma mjer til 3. umr. að gera grein fyrir því, hversvegna jeg greiddi atkv. með þessari brtt. Ástæðan til þess var sú, að þegar komin er upp ríkisstofnun sem þessi, sem hvort eð er á að starfa með innlánsfje, þá áleit jeg, að eðlilegt og sjálfsagt væri að leggja inn í hann opinbert fje til styrktar henni. Það hefir verið haft á móti þessari till., að ákvæði væri til um það, hve mikið fje ríkið geti fengið að láni hjá seðlabankanum. Og geti komið til þess, að ríkissjóður þyrfti að leita lána hjá öðrum bönkum, þá geti hann ekki vænst þeirra, hafi hann engin viðskifti haft þar. Mjer finst nú, að þetta ákvæði, sem hamlar ríkissjóði að fá lán hjá Landsbankanum, hafi verið sett inn af hræðslu við það, að þessi heimild ríkissjóðs til að fá lán, verði beinlínis misnotuð, ef stjórn og þing kemst í kröggur með ríkissjóðinn. En fari svo, getur þingið altaf breytt þessu ákvæði, svo að það er í sjálfu sjer þýðingarlaust. En hinsvegar, úr því að bankinn á að vinna með innlánsfje, virðist opinbert fje vera það tryggasta, sem hægt er að fá. Enn er það, að ef ríkissjóður á í kröggum með að fá fje, þá geri jeg ráð fyrir því, að einkabankarnir yrðu eins tregir til þess að láta fje sitt og þótt þeir hefðu fengið á veltiárunum fje, sem ríkissjóður hefði lagt þar inn. Um aðra brtt.hæstv. fjrh. (JÞ), sem dregur úr skyldu Landsbankans að koma sparisjóðsfje sínu í trygg og auðseld verðbrjef, verð jeg að segja það, að hún er tvíeggjuð. Annarsvegar hefir því verið haldið fram, og hæstv. fjrh. hjelt því fram við 2. umr. að þessi skylda bankans, að koma sparisjóðsfje sínu í verðbrjef, væri til þess að tryggja hann og gera hann aðgengilegri sem seðlabanka, en um leið dregur þetta skipulag úr lausu veltufje hans; en að draga úr ákvæðinu gerir hann ótryggari sem seðlabanka, en gerir hann hinsvegar frjálsari til umráða með fje sitt. En jeg held, að hjer verði fyrst og fremst að líta á það, með hverju móti bankinn verður tryggastur sem seðlabanki. En við, sem höfum haldið því fram, að seðlabankinn ætti að vera sjerstök stofnun, af því að afleiðingin af því, að Landsbankinn væri seðlabanki, yrði allmikil takmörkun á veltufje hans, höfum hinsvegar lagt aðaláhersluna á það, að seðlabankinn eigi ekki að reka þessa almennu viðskiftastarfsemi, af því að það gerði hann ótryggari sem seðlabanka. Við leggjum aðaláhersluna á trygginguna, svo að jeg greiði óhikað atkvæði á móti þessari brtt.hæstv. fjrh. Þá ætla jeg lauslega að minnast á brtt. þeirra hv. 1. þm.N.-M. (HStef) og hv.þm. Str. (TrÞ). Mjer virðist að minsta kosti önnur þeirra vera ekki óaðgengileg, þar sem ekki er farið fram á annað en að Ræktunarsjóður Íslands eigi jafnan tilkall til hluta sparisjóðsfjárins. En það verður væntanlega altaf með samkomulagi milli stjórna Ræktunarsjóðsins og Landsbankans, hve mikið þetta fje verður notað. En talsverð vandkvæði eru á því að ákveða vextina eins og hv.flm. ætlast til. En það má væntanlega laga í hendi sjer. Um aðrar brtt., sem eru fáar og sem jeg hefi ekki minst á, ætla jeg ekki að ræða nú. Alment um málið hefi jeg ekki mikið að segja, enda hafa litlar umr. orðið um málið frá almennu sjónarmiði, nema hvað samherjar mínir og flokksmenn hafa talað um málið frá því sjónarmiði, en andstæðingarnir lítið lagt til málanna af því tæi. Hv. 3. þm. Reykv. (JBald) vjek að því, sem jeg sagði um þróun bankamálanna hjer, og hvað af henni mætti læra. Það, sem jeg hjelt fram, stafaði af því óheppilega fyrirkomulagi, að seðlabanki ræki almenn bankastörf, áleit hann, að stafaði af því, að bankinn hefði verið hlutabanki. Jeg held, að þetta sje mjög hæpið hjá hv.þm. og verði ekki staðfest með erlendri reynslu, þar sem seðlabankarnir eru einmitt tíðast hlutabankar. Það er nú vitanlegt um Íslandsbanka, að hann er kominn svo undir áhrif ríkisstjórnarinnar, að varla verður að því leyti gerður munur á honum og Landsbankanum. Jeg held, að því verði ekki mótmælt, sem jeg hefi haldið fram ásamt hv.þm.N.-Þ. (BSv), að þróun bankamálanna, sem vitanlega er bygð á reynslu, sýni ljóslega, að þessu tvennu, seðlaútgáfu og almennri bankastarfsemi á ekki að blanda saman. Í þessu efni hlýtur að gilda það sama fyrir okkur og aðrar þjóðir. Það er langt frá því, að jeg geti fallist á þá skoðun meiri hl. bankanefndarinnar, að af því að við sjeum svo skamt komnir í fjármálalífinu, þá henti okkur annað betur en það, sem reynsla annara sýni, að best sje. Jeg held algerlega fram því gagnstæða. Viðskiftalíf okkar er svo áhættusamt, eins og jeg hefi vikið að áður, að aðalviðskiftin hjer mundu varla teljast seðlabankahæf erlendis, að svo miklu leyti sem til mála kæmi, að seðlabanki hefði almenn viðskifti. Mjer er óhætt að fullyrða, að enginn seðlabanki á Norðurlöndum mundi taka að sjer viðskifti eins og þau, sem bankarnir hjer hafa við sjávarútveginn. Jeg held, að ef þessir sjerfræðingar, sem leitað hefir verið umsagnar hjá, hefðu þekt ástæðurnar hjer, þá hefðu ráðleggingar þeirra orðið aðrar, svo fyrirvaraðar sem þær þó eru.

Ásgeir Ásgeirsson Þær ræður, sem haldnar hafa verið móti frv. upp á síðkastið, benda ekki í þá átt, að mikið gagn mundi vera að öllu lengri umræðum, því þær hafa að miklu leyti verið endurtekningar þess, sem áður var búið að segja, og svörin yrðu þá að sjálfsögðu einnig endurtekningar, ef reynt væri að svara orði til orðs. Jeg get þó ekki látið undir höfuð leggjast að segja nokkur orð vegna síðustu ummæla hv. 3. þm. Reykv. (JakM) um vanþekkingu þeirra sjerfræðinga, sem til var leitað, á staðháttum hjer á landi, og vegna ummæla háttv.þm.N.-Þ. (BSv) um það, hvernig málið hefði verið búið í hendur þessara sjerfræðinga. Jeg verð að geta þess, sem að vísu er þó kunnugt, að nefndin klofnaði ekki fyr en búið var að leita álits þessara sjerfræðinga. Minni hl. bankanefndarinnar átti því sinn hlut í því að búa málið í hendur þeirra. Þegar ályktað var að leita álits þessara manna, spurningar samdar og gögnin dregin saman til upplýsinga, starfaði nefndin í sameiningu. Ef eitthvað hefir verið athugavert í þessu efni, eiga báðir hlutar nefndarinnar sök á því. Um brtt. mína á þskj. 538 skal jeg láta þess getið, að hún er að mestu leyti formsbreyting, og þó svo, að bankaráði og framkvæmdastjórn Landsbankans er gefið meira svigrúm í viðskiftum við Íslandsbanka. Um þetta er svo óheppilega að orði kveðið í frv., að vildarkjör þau, sem um er að ræða, geta orðið ókjör. Einnig lít jeg svo á, að ef bankaráðið hefir nokkurt svigrúm í þessu efni, sje hægt að hafa sterkari tök á útlánskjörum Íslandsbanka. Jeg tel rjett, að það komi fram í frv., að Alþingi geri ráð fyrir, að Landsbankinn sem seðlabanki hafi tvennskonar vexti, aðra til peningastofnana og hina í beinum viðskiftum við almenning. Þetta liggur í hlutarins eðli, þar sem peningastofnanir sem „rediskontera“ taka á sig nokkra áhættu, og þarf því ekki að taka hjá þeim jafnháa vexti og þegar skift er beint við almenning. En þó að rjett sje að ganga út frá því, að vaxtamunur verði, má ekki í lögunum setja ákvæði um, hve mikill hann skuli vera. Bankastjórnin verður að ráða því sjálf, hve stórt bil þykir rjett að hafa á milli vaxta til banka og einstaklinga. Hún verður að hafa vald til þess að stækka og minka það bil, og jafnvel láta það hverfa með öllu um stund. Í brtt. kemur skýrt fram, að þeirri meginreglu skuli fylgt, að hafa tvennskonar vexti. Brtt. hefir ekki verið andmælt, og býst jeg því við, að hún sje talin til bóta. Læt jeg því ekki fylgja henni fleiri orð. Jeg skal svo ekki lengja þessar umr. meir. Ef takast á að afgreiða þetta mál, verða þingmenn að leggjast á eitt um að flýta fyrir því. Jeg lít svo á, að þingið geti ekki óátalið skilið við þetta mál óafgreitt, þar sem undirbúningi þess er komið svo langt, að öll þjóðin býst við, að það verði til lykta leitt á þessu þingi.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg ætla að segja fáein orð um þær brtt., sem nú liggja fyrir og jeg hefi ekki áður minst á. Fyrri brtt. á þskj. 506 er í raun og veru endurtekning á brtt., sem fjell við 2. umr., um það að blanda Ræktunarsjóðnum inn í þetta frv. Till. er í beinu ósamræmi við þau ákvæði, sem síðasta þing gerði um Ræktunarsjóðinn. Þar var ákveðið, að gerðir skyldu sjerstakir samningar við Landsbankann um ákveðna fúlgu til jarðræktar. Landbn. neðri deildar ákvað þá aðalskilmála, sem setja skyldi, og náðist samkomulag um þessa skilmála við stjórn Landsbankans. Höfuðatriðið var það, að þegar vextir þessara jarðræktarbrjefa voru 1% hærri en sparisjóðsvextir, skyldi bankinn kaupa þau nafnverði. Hjer er gert ráð fyrir og er það ósamrýmanlegt hinu. Þetta er að setja inn ákvæði, sem ekki geta staðist. Auk þess er till. svo orðuð, að hún er óframkvæmanleg og getur alls ekki átt heima í slíkum lögum sem þessum. Síðari liður till. er vægari, en þó er ekki viðeigandi að binda sparisjóðsfje á þann hátt, sem þar er gert ráð fyrir. Það er lýti og blettur á lögum, ef í þau eru sett ákvæði, sem ekki eiga þar heima. Það eina rjetta í þessu efni er það, sem samþykt var hjer í fyrra, að það, sem fram á að ganga um viðskifti Ræktunarsjóðsins, á að gerast með samningi milli þessara stofnana. Það á ekki að setja ákvæði inn í lög annarar stofnunarinnar, sem geta orðið hinni til þvingunar. Um síðari brtt. á sama þskj. hefir lítið verið rætt. Hvorki í þessari till. nje 63. gr. frv. eins og það er nú, eru nein ákvæði um, hvernig fara skuli um stjórn innan bankans, þar til þetta ákvæði kemst til framkvæmda. En þessi brtt. hefir það í för með sjer, að endanleg skipun á stjórn bankans kemur ekki til framkvæmda fyr en eftir mannsaldur. eða þegar allir núverandi bankastjórar eru farnir frá. Um brtt. frá hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) skal jeg ekki orðlengja. Mjer stendur á sama, hvort þær eru samþyktar eða ekki. Jeg held, að hvorug þeirra verði frv. til spillis. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) mælti á móti 2. brtt. minni. Mjer er sagt, að það ákvæði, sem till. vill breyta, sje hans barn. Hann hafi átt þátt í að koma því inn í Landsbankalögin á sínum tíma, þau, sem nú eru í gildi. Trygð hans við þetta ákvæði er því skiljanleg, ef það er svo undir komið. Hv. þm. talaði um till. mína eins og hún færi í þá átt að skerða hag Landsbankans. Þetta er að hafa hausavíxl á hlutunum. Jeg orða þetta svo, að unt sje að rækja hagsmuni ríkissjóðsins og opinberra sjóða. Jeg vil benda hv.þm. á, að þegar hann er kosinn á þing, er það helgasta skylda hans að koma fram sem góður gætir ríkissjóðsins, en þá skyldu rækir hann ekki með því að vera móti þessari till. minni. Það getur oft staðið svo á, að Landsbankinn kæri sig ekkert um innlánsfje, og því er meiningarlaust að meina ríkisstjórninni að koma fjenu fyrir þar, sem af því fást vextir. Landsbankinn greiðir enga vexti, ef hann þarf ekki fjeð. Till. fer fram á, að ríkið geti fengið vexti af fjenu með því að setja það á tryggan stað. Þegar ríkissjóði er meinað að hafa hlaupareikningsviðskifti nema innan þröngra takmarka, verður hann að geta haft hlaupareikning við aðrar peningastofnanir. - Jeg vil minna háttv.þm. (JörB) á það, að hann hefir skyldum að gegna að því er snertir hagsmuni ríkissjóðs. Hann gerir miklar kröfur til hans til handa kjördæmi sínu. Hann vill fá handa því stórar fjárhæðir, sem greiða verður vexti af. En það fer ekki vel á því, að hann sje samtímis að pota inn í löggjöfina ákvæðum, sem gera ríkissjóði ekki mögulegt að njóta vaxta af handbæru fje sínu og innstæðum. Þá skal jeg víkja að aðfinslum hv. 3. þm. Reykv. (JakM). Hann fann að því, að bönnuð væri laus lán til ríkissjóðs. En það er ekki rjett hjá hv.þm., að slíkt bann sje þýðingarlaust, af því hægt sje að breyta þeim ákvæðum. Þetta er sett til þess, að stjórnin geti ekki án heimildar þingsins notað vald sitt til þess að heimta bráðabirgðalán handa ríkissjóði. Það má auðvitað deila um, hvort rjett sje að setja svona ákvæði í lög. Það er ekki rjett hjá háttv.þm. (JakM), að brtt. mín geri bankann ótryggari sem seðlabanka. Háttv. þm. (JakM) gat ekki um það, að þarna liggur nokkuð mikið á milli, sem sje, að sparisjóðsdeildin er algerlega aðskilin frá seðlabankanum. Eins og jeg tók fram við 1. umr. er ekki hægt að leita þar að þörfinni fyrir sjerstakan seðlabanka.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hefi beðið með að tala fyrir þeim brtt., sem jeg er viðriðinn í þessu máli. En nú hefir hæstv. fjrh. (JÞ) vikið að þeim. Sú till., sem jeg flyt einn, er undir staflið II. á þskj. 506. Í hinu upphaflega frv. stjórnarinnar var gert ráð fyrir, að hið nýja skipulag um aðalbankastjóra komist á þegar eftir að þessi lög ganga í gildi. Eins og það er orðið nú, á það að koma til framkvæmda, þegar eitt sæti losnar. Mjer finst, að annaðhvort ætti þetta að geta komið strax til framkvæmda, eins og hæstv. stjórn ætlaðist til, eða ekki fyr en núverandi bankastjórar hafa lagt niður störf. Jeg lít svo á, að þar sem þessir menn hafa staðið hver við annars hlið sem jafnrjettháir, - og sú samvinna hefir farið vel fram, eftir því sem mjer er kunnugt, - þá sje það óeðlilegt og ef til vill líklegt til að koma einhverri óeiningu á milli, að fara að rifta þessu. Annars dreg jeg það yfirleitt í efa, hvort þetta skipulag að hafa einn aðalbankastjóra, en hina undirbankastjóra, sje rjett. Það hefir verið reynt áður og þótti þá ekki gefast sem best. Þetta skipulag var það í raun og veru, þegar bankastjórinn var einn en tveir gæslustjórar. Jeg ætla ekki að fara út í þetta frekar nú, aðeins geta þess, að Alþingi breytti því skipulagi, af því það áleit það ekki heppilegt. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) og hæstv. fjrh. (JÞ) hafa vikið að þeim till., sem við hv. 1. þm.N.-M. (HStef) höfum borið fram á þessu sama þskj. og gengur í sömu átt og till., sem við bárum fram við 2. umr. Jeg hefi enga tilhneigingu til að lengja umr. um það mikið nú. Vitanlega eru það allar sömu ástæðurnar, sem mæla með nú og við 2. umr. frá okkar sjónarmiði. En við fórum ekki eins langt nú. Vil jeg sjerstaklega benda á það, að í síðari till. okkar er svo hógværlega farið í sakirnar, að jeg á bágt með að skilja, að hæstv. fjrh. (JÞ) geti ekki aðhylst hana. En hæstv. ráðherra bætti þeirri ástæðu við, að þetta væri óframkvæmanlegt, því að brjefavextirnir gætu ekki breytst. Jeg efa ekki, að svo mætti fara, að á brjefunum sjálfum stæði, að vextirnir sjeu ½% hærri en sparisjóðsvextir Landsbankans. Vitanlega er hægt að útborga það svo. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) sagði, að við ættum eftir að færa ástæður fyrir þessari till. okkar. Þessu vil jeg mótmæla. Við höfum fært ástæður fyrir því, - og þær þungar og sterkar - hvað landbúnaðurinn yrði hart úti á þessu sviði og hve nauðsynlegt væri að rjetta hluta hans. Og við efumst fullkomlega um, að það verði gert, ef Alþingi sjálft ekki gerir það. Hæstv. ráðh. (JÞ) kom að því, að rjettast væri að halda því, sem varð að samkomulagi í fyrra í þessu efni. En það voru ýmsir óánægðir með fyrir- komulag Ræktunarsjóðsins. Og jeg vil ekkert tækifæri láta ónotað til að koma fram því máli, sem, þegar á alt er litið, er eitt það nauðsynlegasta fyrir framtíð okkar lands.

Jörundur Brynjólfsson Það eru aðeins örfá orð út af þeim athugasemdum, sem komið hafa fram gegn ummælum mínum um 3. brtt.hæstv. frjh. (JÞ). Hv. frsm. meiri hl. (MJ) hefir andmælt ummælum mínum, og mjer er sagt, að hv. 2. þm. Rang. (KlJ) hafi tekið í sama strenginn og nú loks hæstv. fjrh. Jeg heyrði nú ekki hv. 2. þm. Rang. (KlJ) og get því ekki með vissu vitað, hvað hann sagði. En mjer er skýrt frá nokkrum atriðum. Býst jeg við, að svar mitt til hæstv. fjrh. geti átt við ummæli hans. Hæstv. fjrh. taldi, að jeg hefði skert með þessari till. hlunnindi þau, sem Landsbankanum væru ætluð. Jeg setti þessa skoðun fram og þóttist rökstyðja hana nokkuð, meðal annars með skírskotun til undanfarinnar reynslu; og jeg fell ekki frá því. Það hefir sýnt sig, að sjóðir, sem áttu eftir sínu eðli að ávaxtast í Landsbankanum, hafa verið ávaxtaðir alt annars staðar. Þetta hefir numið allmiklum fjárhæðum. Hæstv. ráðherra drap á, að það bæri að líta á fleira en aðeins hagsmuni bankans; það þyrfti jafnframt að líta á hag ríkissjóðsins og hag þessara einstöku sjóða. Það þykist jeg einmitt hafa ekki síst viljað gera með þessari brtt., sem samþ. var hjer við 2. umr. Það mun nú vilja brenna víðar við en hjá okkur, að menn vilja gjarnast ávaxta þar fje sitt, sem hæstir eru greiddir vextir, án tillits til, hvort staðurinn er öruggur eða ekki. En nú veit jeg ekki til, að neinn munur hafi verið á þeim. vöxtum, sem Landsbankinn greiddi og aðrir, eða mjög smávægilegur.  (Fjrh. JÞ: Hvað upplýsti hv.þm. Rang. (KlJ)?)  . Jeg heyrði það ekki. En jeg hygg, að það hafi aldrei átt sjer stað í seinni tíð. Og jeg býst við, að það sje það tímabil, sem um er að ræða. Þó að það sje mikils um það vert, að ávaxta fje sitt vel, þá er miklu meira um það vert að fjeð sje geymt á tryggum stað. Nú vil jeg alls ekki segja, að þeir fjármunir, sem ávaxtaðir voru í Íslandsbanka, hafi ekki verið tryggir. Reyndar voru skiftar skoðanir um það um eitt skeið. En það er áreiðanlegt, að þjóðbankinn á að vera sú tryggasta peningastofnun í hverju landi og langt um öruggari en „prívatstofnanir“. Og því er ekki nema sjálfsagt, að löggjöfin sje þannig sett, að opinberir sjóðir sjeu ávaxtaðir þar, sem þeim er best borgið. Jeg hygg það hafi átt sjer stað fyrir nokkru, að fje úr opinberum sjóði hafi glatast, af því að það var geymt á ótryggum stað. Jeg get að vísu ekki nefnt upphæðina, en mjer er sagt, að hún hafi verið allveruleg.

Þetta skeði fyrir hundrað árum

! Sá sjóður væri nú orðinn stór og mikill, hefði hann engu tapað. Þó að nokkurt árabil sje síðan, þá getur þetta komið fyrir aftur. Jeg get því sagt viðvíkjandi því, sem hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að jeg hugsa líka - og fremur en hann - um hag þessara opinberu sjóða með því að vilja láta geyma þá í Landsbankanum, en ekki annarsstaðar. Geta má þess, - sem jeg hefi þó áður tekið fram á þingi - að skipulagi þessara sjóða er þannig háttað, að höfuðstólinn á ekki að skerða; og venjulega er það svo, að leggja á nokkuð mikinn hluta af ávöxtunum við. Þetta er það besta innlánsfje, sem nokkur peningastofnun getur fengið, því að hún þarf ekki að gera ráð fyrir að þurfa að láta það fljótlega af hendi. Hæstv. ráðherra (JÞ) mintist á, að stjórnin þyrfti að hafa óbundnar hendur, svo að hún gæti ávaxtað þar, sem hæstir vextir fengjust.  (Fjrh. JJ?: Ekki sagði jeg það, heldur tryggastir)  . Jeg hygg það þurfi ekki að standa í vegi, þó að þetta ákvæði sje óbreytt. Mjer finst hæstv. ráðh. gera of mikið úr þessu atriði. En því fremur ætti að vera sjálfsagt að ávaxta þessa opinberu sjóði í Landsbankanum. Það má líka hugsa sjer það eins og hæstv. fjrh. (JÞ) leggur til, að eitthvað væri fyrir því unnið, að sett yrðu ákvæði í skipulagsskrá sjóðanna, að þeir yrðu ávaxtaðir annarsstaðar. En þá er jeg ekki viss um, að það yrði undir öllum kringumstæðum hættulaust. Og þó menn geri mikið úr frelsi og rjettindum manna til svona ákvarðana, þá finst mjer mega ganga of langt í því efni. „Búkkaðu fyrir biskupnum, Snjólfur minn.“ Mjer dettur í hug, að svona löguð ákvæði sjeu fremur til að bæta hagsmuni þjóðbankans en hinna einstöku sjóða.

Jón Baldvinsson Jeg hefði nú ekki kvatt mjer hljóðs aftur um þetta mál, ef jeg hefði ekki við nánari athugun fundið ákvæði í frv., sem mjer virðist varhugavert og vildi því skjóta til hæstv. fjrh. (JÞ) og hv. meiri hl. fjhn., hvort ekki mundi rjett að breyta því. Þetta ákvæði, sem jeg hnaut við, er í 1. málsgrein 12. gr. frv. og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar alveg sjerstaklega stendur á, svo sem vegna ófriðarástands eða afleiðinga þess, eða ef óvenjuleg peningakreppa skellur á, er heimilt með konunglegri tilskipun að veita bankanum undanþágu frá ákvæðum 7. gr., um innlausn seðla, þó aldrei um lengri tíma en eitt ár í senn.“ Þessi gr. í bankalöggjöf, sem menn hugsa sjer til frambúðar, álít jeg að þurfi ekki að standa. Það er yfirleitt bygt á því í frv., að gullgengi verði á seðlunum, og því ástæðulaust eftir anda frv. að hafa slíkt ákvæði í almennri bankalöggjöf, enda virðist mjer það að ýmsu leyti óheppilegt, einkum þó vegna þess, að greinin er þannig orðuð, að þetta gæti orðið misnotað í framkvæmdinni. Mjer finst, að slíkt ákvæði sem þetta ætti að falla undir bráðabirgðaákvæði, og falla svo niður eða vera úr gildi numið, þegar það ástand er læknað, sem það átti við. Þessari athugasemd minni vildi jeg leyfa mjer að skjóta til hv. meiri hl. fjhn. eða hæstv. fjrh. (JÞ), og vænti þá, að mjer verði svarað, hvort fært þyki, að setja bráðabirgðalög um þetta efni, eða að þetta ákvæði 12. gr. verði algerlega strikað út úr frv. - nú, eða þá í þriðja lagi, að sett verði sjerstök lög, sem heimila ríkisstjórninni undanþágu um innlausn seðlanna, þegar svo stendur á, eins og þarna mælir fyrir um. Í þessu sambandi vil jeg benda á það, að í sjerleyfislöggjöf Íslandsbanka er ekki þetta ákvæði um innlausn seðlanna, sem þó eru gulltrygðir. Heldur hafa bráðabirgðalög um undanþágu í þessu efni verið gefin út á hverju ári, eða í hvert sinn, sem nauðsyn hefir þótt. En ef þetta á að ílendast í bankalöggjöfinni, gæti svo farið, að ákvæði þetta, sem er svo teygjanlegt, yrði notað, þó til þess lægju ekki þær ástæður, sem ætlast er til, því vitanlega er það bankinn og stjórnin, sem eiga að dæma um, hvenær sjerstaklega stendur á. Vilji hv.frsm. (MJ) eða hæstv. fjrh. (JÞ) ekki fallast á að taka upp þessar breytingar, þá mun jeg bera fram brtt. um, að þetta verði flutt aftur í 7. kafla, sem hljóðar um ýms bráðabirgðaákvæði. Að vísu er það tekið fram í þeim kafla (í 64. gr.), að ákvæði 7. gr. eigi að ganga í gildi, þegar Alþingi ákveður. Og get jeg betur fallist á það, en finst varhugavert að láta upphaf 12. gr. standa eins og það er nú. Þetta voru þá athugasemdir þær, er jeg vildi gera, og vænti, að þær verði teknar til greina. Að öðru leyti ætla jeg ekki að blanda mjer inn í þær deilur, sem orðið hafa um þetta mál, enda hefir litlu verið beint að mjer, nema það, sem háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) var að tala um þróun bankanna og ástæður þær, sem orðið hafa því valdandi, hvernig farið hefir fyrir Íslandsbanka. Jeg sje ekki ástæðu til að karpa frekar um það efni, og álít, að jeg hafi fært eins sterk rök fyrir mínu máli eins og hann. Það hefir litið svo út, að prívatbankinn hafi verið sterkari en þjóðbankinn. Hann hefir fengið öll þau hlunnindi og fríðindi, sem hann hefir farið fram á, en alt hlaut það að verða til þess að veikja hinn bankann, að minsta kosti óbeinlínis. Nú er Íslandsbanki líka að nokkru leyti kominn undan yfirráðum ríkisins, eins og kom í ljós í umr. um fjárlögin nú í vetur, þar sem hæstv. fjrh. (JÞ) lýsti því yfir, að hann eða stjórnin hefðu engin ráð á bankanum, þó að skipaðir væru þar 2 bankastjórar að tilhlutun stjórnarinnar. Út af því, sem hv.þm.N.-Þ. (BSv) sagði í gær um athugasemdir mínar, og játaði, að ekki væri nema stigmunur milli mín og hans, úr því jeg væri með því að fá Landsbankanum seðlaútgáfuna, þá vil jeg bæta því við, að mjer virðist meira ofríki felast í hans till. en mínum og sama „einokunin“ verða á seðlunum, en ekki „frjáls verslun“, verði það úr, að sjerstök seðlastofnun hafi útgáfuna með höndum. Það sem hann finnur aðallega að því, að Landsbankinn sje gerður að seðlabanka, er það, að bankinn sje þá samkepnisbanki eða hafi jafnframt með höndum áhættustarfsemi, þar sem hann láni fje til reksturs atvinnuvegunum. Hv. þm.N.-Þ. (BSv) sagði það óþægilegt, að Landsbankinn, sem, þá væri seðlabanki, keypti víxla af hinum bankanum og fengi með því að vita um hag viðskiftamannanna, en jeg sje ekkert athugavert við það. Því að jeg geri ekki ráð fyrir, að aðrir víxlar gangi milli bankanna en þeir, sem teljast verða nægilega tryggir; hinsvegar get jeg tæplega búist við, að víxlar, sem aðeins nöfn manna standa á, án nokkurrar baktryggingar, verði teknir gildir í viðskiftum milli seðlastofnunarinnar, hvort sem hún er sjerstök eða í sambandi við Landsbankann og bankana. Jeg ætla ekki að fara frekar út í þetta að sinni, en vik því til hv.frsm. meiri hl. (MJ), hvort hann mundi ekki sjá sjer fært að taka til athugunar að breyta 12. gr. á þá leið, sem jeg hefi talað um.

Klemens Jónsson Jeg skýrði stuttlega frá því í gær, að mjer þætti betra og tryggara, að opinberir sjóðir væru geymdir í sama banka, enda hefði sú tíðin verið. að Landsbankinn hefði ávaxtað slíkt fje. En jeg skýrði líka frá því í gær, að svo hefði farið, að Landsbankinn hefði ekki sjeð sjer fært að halda slíku áfram, og þá hefðu margir þessir sjóðir verið fluttir í Íslandsbanka, og ekki komið á daginn, að hlotist hefði tjón af því. Þessu mótmælti háttv. 2. þm. Árn. (JörB) og benti á einn sjóð - Thorkillisjóðinn - sem hefði tapað einhverju fje. Jeg spurði þá þegar, hvenær það hefði átt sjer stað, en fjekk ekkert svar. En af því að mjer er að líkindum kunnugra um þennan sjóð heldur en flestum öðrum hv.þdm., þar sem jeg hefi verið í stjórn sjóðsins um 13 ára bil, þá vil jeg skýra hjer nokkru ger frá, einkum þó vegna þess, að mjer virtist orð hv.þm. (JörB) geta skilist á þann veg, að þetta tap sjóðsins hefði komið nýlega fyrir, eða að minsta kosti ekki fyrir löngu, en eftir því sem jeg veit best, hefir sjóður þessi engu tapað eftir að hann fluttist allur til landsins. Sjóður þessi, sem kominn er frá Jóni Þorkelssyni Skálholtsrektor, var áður í tvennu lagi, og var annar hluti hans geymdur í Danmörku í vörslum Sjálandsbiskups, og þar mun hafa tapast þó nokkur upphæð, eftir því sem reikningar sjóðsins bera með sjer. En síðan eru nú liðin að minsta kosti full 100 ár, að þetta tap átti sjer stað, og það var sá hluti sjóðsins, sem geymdur var í Danmörku, sem fyrir því varð, en hjer heima hefir ekkert tapast, að því er jeg best veit. Árið 1849 var sjóðurinn sendur hingað upp, og fram yfir aldamót stjórnað af stiftsyfirvöldunum, en þegar stjórnin færðist inn í landið 1904, hvarf sjóðurinn undir eftirlit stjórnarráðsins, og var jeg þá í stjórn hans þau ár, sem jeg var landritari, en eftir að landritaraembættið lagðist niður, hefir það verið stjórnin, sem haft hefir allan veg og vanda af sjóðnum. Og eins og jeg er margbúinn að taka fram, er mjer ekki kunnugt um, að sjóðurinn hafi neinu tapað, og alls ekki á síðustu árum. Síðari árin hefir hann aukist dálítið, en þó ekki nema um lítinn part af sjóðsupphæðinni. Háttv. sami þm. gat þess, að komið hefði fyrir, að Íslandsbanki hefði ekki getað staðið í skilum. Það er satt; hann gat ekki staðið í skilum um póstávísanafje. En eins og jeg sagði í gær, þá var fjeð geymt þar eftir samningi við Íslandsbanka, er Landsbankinn fjekst eigi til. Íslandsbanki tók þannig á sig áhættuna af því að taka alt fje, er landssjóður hafði með höndum, og yfirfæra það, er krafist yrði. Með því inti hann af hendi það, sem í raun og veru hefði verið skylda þjóðbankans. En nú á að láta hann gjalda þess, með því að taka þaðan opinbert fje, sem hefir verið ávaxtað þar samkvæmt samningi við stjórnina. Jeg verð að segja, að það er harla hart. Mjer finst, þegar tveir bankar eru, ætti að skifta milli þeirra þessu fje, eða að minsta kosti láta afskiftalaust, hvar hver stjórn leggur fjeð inn. Fengi hún að ráða, mundi hún að líkindum skifta nokkuð jafnt. Jeg tel því eigi ráð að samþykkja till., og komist málið til Ed., teldi jeg æskilegt, að hún lagfærði þetta ákvæði.

Jón Auðunn Jónsson Jeg get ekki skrifað undir það með hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að gera beri alt til þess, að auka innlánsfje Landsbankans. Jeg tel það mundi verða til skaða og því verra því meira; stafar honum af því slík áhætta, að hún gæti orðið honum að falli sem seðlabanka. Jeg er hræddur um, ef kreppa kemur - og hún kemur fyr eða síðar - verði sparifje og útlánsstarfsemi til meins fyrir bankann og hættu fyrir landið. Af þeirri ástæðu get jeg ekki greitt atkvæði með því, að skylda bankann til að taka við innstæðufje. Háttv. frsm. minni hl. (JakM) hefir lýst, hversu óformleg og óviðeigandi ákvæði 68. greinar eru. Þau eru einsdæmi, og slík ákvæði finnast ekki í neinum þeim lögum um seðlabanka, er menn hjer þekkja. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) heldur það sje bankanum mikils virði, að vera skyldaður til að taka við fje opinberra sjóða. Það er vitanlega meiningarlaust að skylda starfsmenn og stjórn að leggja alt handbært fje inn í Landsbankann, ef hann er ekki skyldugur til að taka við því. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) hefir skýrt áður, að lögin frá 1919 væru pappírslög. Og þau geta aldrei orðið annað en pappírslög, og þeir, sem mæltu með þeim þá, hafa ekki staðið við þau, ekki fylgt lagabókstafnum. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) vill skylda alla sjóði og stofnanir að ávaxta fje sitt í Landsbankanum og bankann þar með að taka við. En í skipulagsskrám sumra sjóða, er menn gefa til eflingar sveitarfjelagi, er svo fyrir mælt, að fje sjóðsins skuli ávaxtað með útlánum gegn tryggum jarðaveðum í því bygðarlagi. Þykir mjer æði hart aðgöngu, að menn, sem gefa fje á þennan hátt, sjeu ekki frjálsir að því að lofa þeirri sveit, er sjóðinn hlýtur, að njóta þæginda af lánum úr sjóðnum. Frelsi - sagði háttv.þm. - væri oft til bölvunar. Getur verið í einstaka tilfellum. En frelsi í þessa átt, að leyfa mönnum að hafa frjálsar hendur um innstæðufje sitt, getur aldrei leitt til ills.

Thorkillisjóðurinn tapaði 5/8

. Var það af því, að Ríkisbankinn ekki ávaxtaði? Það var vegna þess, að danska ríkið varð gjaldþrota. Eins mundi fara um fje í Landsbankanum, ef íslenska ríkið yrði gjaldþrota. Nei, háttv.þm. má ekki halda, að það sje eins með peningastofnanir og menn, sem vilja fá lán. Getur vel komið fyrir, að bankinn vilji ekki og geti ekki tekið við innlánum. Helst skildist mjer á hv.þm., að hann vildi ráðstafa öllum innstæðum manna, og skal jeg ekki neita því, að þá væri ófrelsið fullkomið.

Misskilningur!

.

Jörundur Brynjólfsson Það er til lítils að karpa um þetta. Mjer virðist af tveim síðustu ræðum hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), að hann harmi það mjög, að ákveðið verði um opinbera sjóði, að þeir skuli ávaxtast í Landsbankanum. Það var einu sinni uppi sú hreyfing, er taldi, að ekki væri þörf á starfsemi Landsbankans og vænlegast væri að hafa aðeins hlutafjárbanka. Sú tíð er nú liðin. En út af breytingum á frv. við síðustu umr., þá sje jeg ekki, að með því sje svo á rjett annara peningastofnana gengið, að orð sje á gerandi. Er óþarfi af háttv.þm. (JAJ) að gera manni upp meiningar, sem maður hefir aldrei sagt nje dottið í hug, og gera þar með ástæður ríkari til andmæla. Þannig gaf háttv.þm. í skyn, að mjer mundi næst skapi, að menn hefðu ekki heimild til að ávaxta fje sitt annarsstaðar en í Landsbankanum. Aðrar peningastofnanir halda sínum rjettindum, og jeg hefi getið þess áður, að það var ekki meiningin að ganga á þau. Till. hefir heldur ekki verið andmælt á öðrum grundvelli en þeim, að alt mætti vera frjálst, og Íslandsbanki eins og Landsbankinn ætti að hafa ávöxtun sjóða. Jeg hefi ekki gefið tilefni til að draga Íslandsbanka inn í umr., og jeg skal játa það, að hann hefir gert of mikið gagn og á yfir of miklu fje landsmanna að ráða, sem bundið er í atvinnuvegum landsmanna, til þess, að okkur megi á sama standa, hvernig honum farnast. En hinu held jeg hiklaust fram, að næst stendur okkur að hugsa um hagsmuni þjóðbankans. Skil ekki, er menn eru að gera ráð fyrir því, að Landsbankinn muni gefa lága vexti. Það er óþarft að óttast slíkt, því að stjórn bankans er samkvæmt frv. vel komið fyrir, svo að hagsmunir þessara sjóða ættu að vera vel trygðir. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) drap á sjerstakar ástæður til þess, að Thorkillisjóðurinn tapaði fje sínu; danska ríkið varð að færa niður inneignir manna sökum alveg óvejulegs hruns, og er ekki hægt við því að gera, er slíkt ber að höndum. En nærri má geta, að þegar hag landsins er svo komið, að hið opinbera getur ekki staðið við skuldbindingar sínar, þá muni peningastofnunum einstakra manna vera með öllu ókleift að standa skil á þeim fjármunum, er þær hafa fengið til ávöxtunar. Prívatbankar í nágrannalöndunum hafa líka undanfarin ár átt erfitt uppdráttar, og hjá þeim hafa menn tapað stórfje, en þjóðbankar hafa staðist þessar eldraunir betur, sem eðlilegt er. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrði þetta meir, en vona, að hv. deild lofi þessu að standa óbreyttu.

Fjármálaráðherra (JÞ): Út af ummælum hv. 2. þm. Reykv. (JBald), um fyrri hl. 12. gr., vil jeg aðeins taka það fram, að ákvæði hennar eru aðeins að forminu til breyting frá því, sem vera mundi, ef ekkert stæði um það. Þar segir svo, að veita megi undanþágu (frá 7. gr.) með konunglegri tilskipun, en í stjórnarskránni, § 23., að konungur geti gefið út bráðabirgðalög, er brýn nauðsyn ber til. 12. gr. frv. áskilur, að tilskipunin falli úr gildi, hafi næsta Alþingi ekki samþ. hana 4 vikum eftir þingsetning, og er því strangari en stjórnarskráin, sem segir, að bráðabirgðalög falli úr gildi, ef næsta þing ekki samþykki þau. Finst mjer því engin ástæða til þess að gera neinar grýlur úr ákvæði 12. gr.

Halldór Stefánsson Till. okkar á þskj. 506 hafa sætt andmælum úr sömu átt og við 2. umr. Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) taldi óaðgengilegt að miða við nafnverð. Tekið er fram nú, að miðað sje við nafnverð. Við meintum aldrei annað en nafnverð, en rjettara að taka það fram til að fyrirbyggja efa eða misskilning. Háttv. þm. (MJ) sagði, að till. væri þannig, að bankinn eða sparifjeð fengi ekki aðeins ónógan gróða, heldur hlyti það að verða til stórskaða fyrir sparisjóð. Fjarstæða er það ekki út af fyrir sig, því að vaxtamunur á sparisjóði og brjefum yrði ½%. En það er gamla sagan, að meir beri að meta gróða banka en alhliða hagsmuni atvinnuveganna. Það er ekki vert að lengja umr. með því að fara út í þá sálma. Getur verið, að jarðræktarbrjefin verði ekki eins útgengileg og önnur brjef, en þó er það ekki víst, að menn vildu ekki líta við þeim. Því verður ekki neitað, að þau sjeu þó einna tryggust af bankavaxtabrjefum. Búast má við, að bankinn liggi altaf með einhvern hluta af fjenu. En benda má á, að fje þannig bundið þyrfti ekki að vera með öllu ónýtt sem rekstursfje fyrir bankann, þótt ekki reyndust brjefin auðseljanleg. Væru þau vel til þess fallin, að vera sem trygging fyrir sparisjóðsfje og jafnvel útlendu fje, ef á lægi. Er bent á þetta í nál. okkar minni hl. manna. Jeg hefi þá sýnt fram á, að þetta ákvæði um nafnverð ætti ekki að verða till. okkar til hnekkis. Síðari till., sem er varatill., hyggur hv. 4. þm. Reykv. (MJ) sje aðgengilegri, og hefir ekki verið að henni fundið, en þó talað um, að hún sje ósamrýmanleg samningi milli Ræktunarsjóðs og Landsbankans á grundvelli Ræktunarsjóðslaganna. En það er bygt á misskilningi; blandað saman tveim óskildum atriðum, vöxtum og brjefamagni. Samningurinn gildir um þann hluta verðbrjefanna, sem hann nær til. Þessi andmæli eru því heldur eigi til fyrirstöðu, að till. verði samþykt. Þar sem varatill. okkar er miðlunartill., samanborið við það, sem áður var, og hafði þó allmikið fylgi við 2. umr., þá vænti jeg þess, að annaðhvort aðaltill. eða varatill. verði nú samþykt við þessa umr. hjer í deildinni.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Það mætti búast við, af öllu því, sem sagt hefir verið, að jeg hjeldi hjer ekki stutta ræðu, enda er það mála sannast, að svo mundi vera, ef jeg ætlaði að svara öllu til hlítar. En jeg ætla að sleppa því. Aðeins svara fyrirspurnum og slíku, og fara fáum orðum um það, er hv.þm.N.-Þ. (BSv) beindi til nefndarinnar. Háttv. minni hl. milliþinganefndar (BSv) hefir gert meiri hl. þann óvenjulega heiður, að semja „commentar“ eða skýringar við nál. hans, lengri og greinilegri en jeg hefi sjeð saminn við nokkurt annað þingskjal, og líkist mest að lengd skýringum á ritum biblíunnar. Og það var rjett með naumindum, að hv.þm. (BSv) tókst að breiða yfir það með mælsku sinni, að málið væri flutt meir af orðvísi en rökum. Og ef ekki ætti í hlut sjálfur hæstv. forseti deildarinnar, sem óhugsandi er að gangi á undan þingmönnum deildarinnar með svo vondu eftirdæmi, þá hefði einhverjum getað dottið í hug, að ræða hans væri eitthvað í ætt við málþóf. En vegna þess, hve geysilöngum tíma þyrfti að verja til þess að svara hverju atriði ræðunnar, býst jeg við að flýta fyrir málinu með því að sleppa þeim alveg. En jeg vil svara hv. síðasta ræðumanni (HStef) fáum orðum. Hann var að mæla fram með till. sinni og hv.þm. Str. (TrÞ). Hann taldi það gott fyrir bankann að kaupa þessi brjef með nafnverði, og að því þyrfti ekki að verða neinn skaði. Það getur verið, að bankinn komist af með 1% vaxtamun. En skaðinn er vís, ef hann verður að selja brjefin, því þau falla í verði, sem svarar muninum á rentunni af þeim og öðrum sæmilegum verðbrjefum. Og það er ekki til neins að segja mönnum, að þeir sjeu fullsæmdir af t. d. 4½% vöxtum af vel tryggum brjefum, ef til boða standa annarsstaðar verðbrjef, sem gefa t. d. 5½–6%. Brjef þessi verða óseljanleg með nafnverði. Hv. þm. fann þetta sjálfur og vildi bjarga þessu við með því að halda því fram, að bank- inn þyrfti að eiga brjef sem trygging fyrir sparisjóðsfje því, sem hann hefir í sínum vörslum. En hvaða trygging er fólgin í slíku? Ef það ætti að vera trygging í slíkum brjefum, þá yrðu þau að vera þannig, að hægt væri að selja þau hvenær sem til þyrfti að taka. Í því er tryggingin fólgin, ef „run“ kæmi á bankann, en ekki í því einu, að „eiga þau“. Jeg verð því að álíta, að þessi brjef sjeu einmitt mjög óþægileg fyrir bankann. Það er vitaskuld, að brjefin verður að selja með afföllum. Það er ekki hægt að útvega peninga til neins fyrir lægri vexti en fáanlegir eru á peningamarkaðinum. Ef vextirnir eru lægri, þá verður líka einhver að borga brúsann. Hjer er því verið að reyna að gera það, sem er í sjálfu sjer ómögulegt, og er engin von, að það takist. Kostnaðurinn lendir hjer í þessu tilfelli á bankanum og innstæðueigendum. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) talaði um ákvæði 68. gr., sem hann taldi mjög óviðeigandi, enda ekki í neinum seðlabankalögum. Jeg hefi ekki við höndina lög ríkisbankans sænska, sem eru frá því fyrir aldamót. En þar eru alveg hliðstæð ákvæði. Þetta er miðað við sjerstakt ástand, og því eðlilegt, að það sje sett í þessa grein ásamt fleiri sjerstökum ákvæðum. Hitt er miklu minna vert um, smábrtt. þeirra hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og hv.þm. Ísaf. (SigurjJ). Jeg legg ekkert upp úr því, þó þær gangi fram. Hv. samþm. minn, hv. 3. þm. Reykv. (JakM), fann það að, að ákvæði þessi gerðu seðlabankann kraftlausan gagnvart Íslandsbanka, þar sem hann yrði að vera bundinn við ákveðnar ívilnanir til þess banka. Það er rjett, að þetta eru höft. En að það geri hann kraftlausan gagnvart Íslandsbanka, það er ekki rjett. Þetta er miðað við sjerstakt ástand, meðan sá banki er að draga inn seðla sína. En seðlabankinn hefir eftir sem áður sömu tök á hinum bankanum vegna „rediscontóarinnar“, því hann þarf eins og áður á „rediscontó“ að halda, auk þessarar sjerstöku, sem stafar af seðlainndrættinum. En það skil jeg ekki, að þetta geti lagt hömlur á það, að Landsbankinn geti fengið Íslandsbanka til þess að lækka vexti, ef hann gerir það sjálfur. Annars sje jeg ekki, að þetta sje neitt stórt atriði. Seðlabankinn þarf miklu meira á hinu að halda, að knýja hina bankana til þess að hækka vexti, þegar honum þykir nauðsynlegt. Það er aðal-spennitakið, sem hann hefir til þess að varna sveiflum, þegar kreppa fer í hönd. Þá gengur seðlabankanum oft illa að fá forvextina hækkaða nógu fljótt. Og í því er Landsbankinn ekki hindraður af þessum ákvæðum, og til þess var þetta sett inn: „Þó aldrei lægri en 1% undir forvöxtum Landsbankans.“ Þá hjelt hv. 3. þm. Reykv. (JakM) því fram, að seðlatryggingunni væri ekki vel fyrir komið í frv. Þetta er stórt „principatriði“, sem hjer bryddir á. Það eru einkum tvær meginstefnur, sem fylgt er um seðlatrygginguna yfirleitt. Englandsbanki hefir tekið upp þá stefnu, að það má gefa út ákveðna fúlgu umfram það, sem gulltrygt er, en svo verður það, sem fer þar fram yfir, að vera innleysanlegt með gulli. Þessi regla, sem nefnd er „contingent system“, er að mörgu leyti góð, en þó hefir víða verið frá henni horfið á síðari tímum sökum þess, að í hana vantar þá teygju, sem er nauðsynleg, þegar krepputímarnir skella yfir. Enda hefir orðið að afnema „The Bank Act“ á Englandi í bili, meðan kreppur liðu hjá. - Hin reglan er sú, að miða tryggingu seðlanna við eitthvert ákveðið hlutfall. Þetta hefir verið notað t. d. í Danmörku. Margir bankar hafa notað sambland af báðum þessum meginreglum. Þessi tryggingaraðferð hefir þann ókost, að fyrir hverjar 10 gullkr., sem út eru teknar, verður að draga inn um 20 kr. í seðlum, ef tryggingarhlutfallið er 1/3, þessvegna verður bankinn að vera á verði um að fá sjer gull, ef á þarf að halda, og það mjög fljótt. Auðvitað er þetta aldrei svo strangt, að ekki geti komist ruglingur á part úr mánuði eða svo, og hreinasta fjarstæða er að segja, að þetta sje í raun rjettri sama sem að hafa enga innlausnarskyldu. Þetta hefir verið svona í mörgum löndum um langt skeið, og jeg skil ekki, að menn vilji hverfa frá „principi“, sem reynst hefir hjer vel. Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) vil jeg svara stuttlega út af því, er hann sagði, að ákvæði 12. gr., um að leysa bankann af innlausnarskyldunni, ætti heima í bráðabirgðarákvæðunum. Jeg er hissa á þessu. Því ef hjer í frv. er nokkuð, sem horfir langt fram í tímann, þá er það þetta ákvæði. í 69. grein eru aftur ákvæði, sem eiga við það sjerstaka ástand, sem nú er. Hitt á við væntanlega kreppu af ófriði eða slíku. Því það er einsætt, að ef þetta ákvæði er felt burtu, þá er ekkert í frv., sem um slíkt hljóðar, því bráðabirgðarákvæðin eru á alt öðrum stað. En úr því vjer, sem lifum á þessum háskasemda tímum, höfum komið auga á það, að þessa ákvæðis geti verið þörf, þá er rjett að við setjum það heldur en láta þá, sem ekkert slíkt hafa reynt, setja ákvæði um þetta í blindni og flaustri, þegar þar að kæmi. Og 12. gr. sýnir, hvernig vjer álitum, að frá þessu eigi að ganga. Það er ólíkt skemtilegra að setja ákvæði þessi nú þegar, heldur en að fara þurfi eins og 1914, þegar gullinnlausnin var afnumin, án þess að nokkuð kæmi í staðinn. Þetta verður því að teljast hyggileg ráðstöfun.

Jón Baldvinsson Jeg hefi ekkert sjerstakt að athuga við orðalag 12. gr. í sjálfu sjer, ef þetta ákvæði þyrfti þar að vera. En jeg álít, að þetta ákvæði í síðari hluta 12. gr. eigi ekki að vera í lögunum, og eigi því að falla burtu, en hliðstætt ákvæði að koma í bráðabirgðarákvæðin. Háttv. frsm. meiri hl. (MJ) sagði, að þetta væri sett vegna væntanlegrar stórkreppu. En þá er því meiri ástæða til þess að hafa, það ekki. Það er meira öryggi í því falið, ef stjórnin þarf að gera slíkar ráðstafanir á eigin ábyrgð, heldur en ef hún getur gefið út konunglega tilskipun eftir gildandi lögum. Það er meiri trygging fyrir því, að til slíks verði ekki gripið nema í virkilegri nauðsyn, því stjórnin hefir þá ástæðu til þess að líta vel í kringum sig, áður en hún tekur á sig slíka ábyrgð. Jeg er því enn ákveðnari í því en áður, að þetta eigi ekki að standa í lögunum, heldur eigi það að falla alveg niður. Í því er ekki öryggi - og meira öryggi að hafa það ekki, en láta stjórnina á hverjum tíma taka á sig þá ábyrgð, að meta, hvort ljetta skuli innlausnarskyldu bankans eða ekki. 1. málsgrein 12. gr. getur staðið eins fyrir því, að því athuguðu, að orðið „þá“ falli líka niður.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Hv. 2. þm. Árn. (JörB) minti mig á það, þegar hann var að tala um það, hvað stjórn bankans væri snildarlega fyrirkomið, þegar hæstv. fjrh. (JÞ) varpaði því fram við 2. umr., að hann sæi ekki annan kost á sjerstökum seðlabanka en þann, að hjer væri pláss fyrir 6 menn í stjórn, í stað 3 áður. En hvað margir menn eiga að verða í stjórn Landsbankans? Þeir eiga ekki að verða aðeins 6, heldur nálega fjórfalt fleiri, eða svona 23. Það er höfuðkostur frv. frá þeirra sjónarmiði að geta komið að mörgum mönnum við Landsbankann. Þeim er að vísu ekki ætluð laun öllum að svo stöddu. En hvað lengi helst það? Það getur breyst áður en langt er um liðið. A. m. k. þarf sú mikla bankastjórn að fá einhver laun fyrir starfa sinn, ferðakostnað hingað til bæjarins og dagpeninga meðan þeir eru hjer á fundum. Og þegar um marga menn er að ræða, þá dregur það sig saman. Í raun og veru er fyrirkomulagið þannig, að bankastjórarnir eru fjórir, þar sem formaður bankaráðsins á að vera sístarfandi í stjórn bankans eftir því, sem þetta fyrirkomulag er hugsað, og það er enginn vafi á því, að með þessu fyrirkomulagi verður stjórn bankans dýrari en með því fyrirkomulagi, sem minni hl. stakk upp á, enda þótt bankarnir væru tveir. Jeg held, að þetta stjórnarbákn sje til engra bóta. Jeg held, að reynslan úti um lönd hafi sýnt það, að bankaráðin hafi ekki „spilað mikla rullu“ í stjórn bankanna, og um reynsluna hjer er óþarft að tala. Þetta var nú aðeins lauslegt innskot út af saklausum ummælum hv. 2. þm. Árn. (JörB). Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) vjek því til mín út af því, sem jeg sagði við 2. umr. og háttv.þm.N.-Þ. (BSv) hefir bent á, að þetta mál hefir ekki verið sem best lagt fyrir hina erlendu sjerfræðinga. Út af þessu beindi hv.þm. því til okkar, að áður en þetta mál hefði verið lagt fyrir þá, hefði nefndin verið öll í einu lagi, en hefði klofnað fyrst eftir það. Vildi hann því halda því fram, að sökin hvíldi á allri nefndinni. Það má e. t. v. til sanns vegar færa. En munurinn er sá, að minni hl. hefir dregið ályktanir af svörum sjerfræðinganna í samræmi við það, hvernig það var fyrir þá lagt, en meiri hl. eins og ekkert væri um það að athuga. Ber því meiri hl. sjerstaka ábyrgð á því, hvernig málið var borið fram, hvernig hann byggir á árangri málaleitunarinnar til hinna útlendu sjerfræðinga og á afleiðingunum af henni. Er þetta því engin afsökun fyrir meiri hl. Hinsvegar hefir hvorki frsm. meiri hl. (MJ) eða hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) mótmælt því, að jeg hefði lýst rjett, hvernig málið var lagt fyrir hina erlendu sjerfræðinga, sama sem sagt, að við hefðum ekki efni á að koma upp sjerstökum seðlabanka. Jeg verð að segja, að mjer finst vörn meiri hl. ljeleg, því að þessi ásökun í garð meiri hl., um, að hann hafi borið málið og lagt fyrir hina erlendu bankafræðinga mjög hlutdrægt, er mjög þung í sjálfu sjer, en meiri hl. ekki borið við að svara þessu  Hæstv. fjrh. (JÞ) mælti með brtt. sinni á þskj. 485, um að breyta ákvæði, sem sett var inn í frv. við 2. umr. og jeg hafði greitt atkv. með, um ávöxtun opinbers fjár í bankanum. Hann sagði, að óheppilegt væri fyrir ríkisstjórnina að mega ekki hafa innlán í öðrum banka, og bætti því við, að bankinn hefði oft bandað við slíku fje. Jeg verð að segja, að nokkuð öðru máli gegnir um Landsbankann fyrir Landsbankann eins og hann nú á að verða, þegar hann sem seðlabanki á að fara að starfa með innlánsfje. En mjer skilst, að eigi hann að fara að starfa með innlánsfje, þá sje það mikill kostur að hafa einmitt það innlánsfje, sem hann getur best treyst á. En um annað innlánsfje veit bankinn ekki hvenær rifið verður út, en opinbert fje er aldrei rifið út. Gæti það alveg komið bankanum á kaldan klaka að hafa innlánsfje, sem þá og þegar væri rifið út. Þessvegna verð jeg að halda mjer við það, að eigi að halda þessu fyrirkomulagi, að til mikilla bóta sje fyrir bankann að hafa einnig opinbert fje. Þar að auki er meiri hluti þess að sjálfsögðu hlaupareikningsfje, sem sjerstöku máli gegnir um. Hæstv. fjrh. sagði, að ekki þýddi að fást um ákvæði, sem er á tveim stöðum í frv. um það, að Landsbankinn megi ekki lána ríkissjóði nema ákveðna upphæð. Það mætti deila um, hve heppilegt þetta ákvæði er. Og þótt það standi í frv., má enn breyta því. Þótt það sje ekki hægt hjer í þessari deild, þá er hugsanlegt, að hv.Ed. tæki það til athugunar, og er nægur tími til þess að fá því breytt þar. Hæstv. fjrh. (JÞ) andmælti því, sem jeg hjelt fram, að með því að draga úr verðbrjefaeign væri bankinn gerður ótryggari. Hann sagði, að af því að síðan þetta ákvæði hefði verið sett inn til þess að gera bankann tryggari, þá væri nú gert ráð fyrir aðskilnaði milli sparisjóðsdeildar og seðladeildar. Jeg hefi áður lýst því, að jeg geri ekki svo mikið úr þessu atriði. Mjer finst, að það hafi í þessu sambandi litla þýðingu. Þessu fje er sjálfráðstafað í sparisjóðsdeildina. En það gæti haft áhrif á ráðstafanir þess fjár, sem fara ætti í seðladeildina, og er því sama nauðsynin að setja jafntryggar ráðstafanir um það og áður. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ), samnefndarm. minn og samherji í þessu máli, er ekki sammála mjer um ávöxtun opinbers fjár í bankanum. Það þýðir ekki að deila um það, við höfum ólíkar skoðanir á þessu. Og þótt við sjeum sammála um höfuðatriðið, að þessa starfsemi beri að aðskilja, þá held jeg þó fast við það, að gera eigi það, sem skárst er, og það er að tryggja bankanum sem best innlánsfje og hentugast að hægt er. Þar sem talað er um, að ýmsir sjóðir sje stofnaðir með þeim fyrirmælum, að þeir skuli ávaxtast á sjerstakan hátt, þá má ekki setja það fyrir sig. Það liggur í hlutarins eðli, að það verður að gera, þegar gjafafjeð er beinlínis bundið skilyrði um, hvernig það skuli ávaxtast. Enda nær þetta ákvæði ekki til annars fjár en þess, sem óbundið er að þessu leyti. Jeg hefi skrifað niður hjá mjer aths. hv. 2. þm. Reykv. (JBald) um upphaf 12. gr. Jeg felst á röksemdir hans fyrir því, að rjettara sje að hafa ekki þetta ákvæði um undanþágu frá innlausnarskyldu í frv., svo að hver og ein stjórn yrði að gera það á eigin ábyrgð, ef hún álítur þess þörf, án þess að henni væri gefið undir fótinn með það með slíku ákvæði. Og ef eitthvað bjátaði á, gæti þetta ákvæði leitt til þess, að gripið yrði til ráðstafana undir ástæðum, sem ekki væru forsvaranlegar. Hæstv. fjrh. sagði, að þetta væri formleg breyting, en þessi breyting er þýðingarmikil, því að hún miðar að því, að koma ábyrgðinni á rjettan aðilja. Hv. frsm. meiri hl. (MJ) beindi til mín nokkrum orðum, sem að vísu er ekki mikil ástæða til að fjölyrða um. Hann gerði lítið úr ummælum mínum um vaxtahlutföll bankanna, þar sem jeg hjelt því fram, að samkv. frv. yrði seðlabankinn að haga vöxtum sínum eftir einkabankanum. En eftir því, sem greinin hljóðar, er það nú svo. Þó taldi hann bót í máli, að bankinn hefði tök á því að fá einkabankann til þess að hækka vexti. Við litum nú misjafnt á þetta. En jeg er þess ókvíðinn, að til þess komi, að Landsbankinn þurfi að beita hörku við Íslandsbanka til hækkunar. Jeg held, að eftir því, sem efnahagur hans er, að ekki þurfi að gera því skóna í náinni framtíð. Annarsvegar sagði hv.frsm. (MJ), að það væri auðvitað, að seðlabankinn gæti „diskonterað“ fyrir hinn bankann með vægari kjörum, ef hann vildi haga sjer eftir honum í vaxtapólitíkinni. En eftir því, sem ákveðið er í frvgr., verð jeg að efast um það, því að í henni er þessi ívilnun fastákveðin, og þessvegna skilst mjer, að hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hafi komið fram með sína góðu brtt. Um gulltryggingarfyrirkomulagið var óþarft af hv.þm. (MJ) að halda nokkurn fyrirlestur, því að það er enginn ágreiningur milli okkar um það, enda engin breytingartillaga um það. Jeg játaði, að uppástunga mín mundi ekki fá byr, þar sem menn vildu helst sem mest fylgja sem fornustum kenningum og fara eftir því, sem annarsstaðar tíðkaðist aðeins í því, sem verst gefst og síst nær tilgangi sínum. Hinsvegar játaði hv.frsm., að það væri rjett, að mín trygging væri „effektivari“, þegar þyrfti að innleysa, og virðist. Það nú raunar aðalatriði málsins. Ýmislegt fleira hefði átt að athuga um fyrirkomulagið á gulltryggingunni, t. d., að hve miklu leyti ætti að hafa gulltryggingu fyrir þeim seðlum, sem aðeins eru í umferð stuttan tíma; gæti verið gott að hafa inneign í erlendum bönkum sem tryggingu fyrir þeim í stað gulls. En þetta hefir litið verið athugað af nefndinni og aðeins tekið upp það, sem hendi lá næst. En jeg held fast við það, að þessi trygging, sem frv. ákveður, sje sama sem engin trygging, því að hvenær sem til hennar á að taka, eru seðlarnir orðnir ótryggir, og verður þá að leysa bankann undan innlausnarskyldunni Jeg get hugsað mjer, að þetta hafi einhvernveginn birtst fyrir hugskoti nefndarinnar, og því hafi þetta ákvæði um greiðan veg til að veita undanþágu frá innlausnarskyldunni verið sett inn í 12. gr., því að hún hafi hugsað sjer, að það gæti einatt að höndum borið, að grípa þyrfti til þess að losa bankann við innlausnarskyldurnar. Hv. frsm. (MJ) sagði, að þegar talað væri um gulltryggingu, þá væri þetta „ópraktiskt“ atriði, því að það hefði ekki komið til fyr en í ófriðnum mikla, að horfið var frá henni og bankanum gefin undanþága. En einmitt það atriði, sem hv.frsm. (MJ) líka benti á, hve þetta land er langt frá öðrum löndum, gefur sjerstakar ástæður til þess að athuga og yfirvega, hvort ekki sje rjettara að hafa hina tryggingaraðferðina en að hlaupa til og útvega gulltryggingu, þegar í harðbakkann slær eins og hjer er farið fram á. Fleira hefi jeg svo ekki ástæðu til að athuga af því, sem sagt hefir verið í þessu máli

Ásgeir Ásgeirsson Jeg ætlaði ekki að tala oftar í þessu máli. En þar sem hv.frsm. minni hl. (JakM) bar sakir á milliþinganefndina, þá vil jeg vekja athygli á því, að sakargiftir hans hitta jafnt meiri og minni hl. bankanefndarinnar. Hann segir, að málið hafi verið lagt vilhalt fyrir hina erlendu bankafræðinga. En hafi svo verið gert, þá er það með ráði beggja nefndarhlutanna. Ef þetta er rangt, bið jeg minni hl. (BSv) að leiðrjetta það. Jeg veit ekki til þess, að hann hafi fundið að því, hvernig málið var lagt fyrir hina erlendu bankastjóra. En ef það á að byggja á orðum hv.frsm. minnihl. (JakM), að minni hl. bankanefndarinnar hafi ætlast til þess, að málið væri lagt þannig fyrir hina erlendu menn, að ekki skyldi vera hægt að byggja á svörum þeirra, þá eru það svæsnari getsakir en skoðanabróðir á skilið. Sannleikurinn er sá, að báðir nefndarhlutar bjuggu málið undirhyggjulaust í hendur hinna erlendu bankastjóra, og voru um alt á eitt sáttir. En þá er hitt, hvort við, sem við bankastjórana töluðum, höfum sýnt hlutdrægni. Hv. frsm. (JakM) fullyrðir það. Þetta er þung ásökun, eins og hann kemst að orði. En hún er meira. Hún er líka ósvífni. Hin eina átylla, sem hv.þm. nefndi, var, að við hefðum sagt, að íslenska þjóðin væri of fátæk og fámenn til þess að hafa sjerstakan seðlabanka. Hvaðan hann hefir það, veit jeg ekki; en ef við hefðum skýrt rangt frá ástæðum hjer heima, hefðu bankastjórarnir átt að geta sjeð rangfærslurnar og hlutdrægnina af skjölum þeim, sem við lögðum fyrir þá. Þeir fengu ýmsar skýrslur um banka og landshagi, sem telja verður fullnægjandi, svo að við hefðum ekkert getað sagt þeim um fátækt eða fámenni umfram það, sem tölurnar segja, þótt við hefðum viljað. Það má geta þess í þessu sambandi, að einn af bankastjórum þeim, sem við áttum tal við, undraðist, hve stjórnir okkar litlu banka væru dýrar. Við sögðum sem var, að bankastjórn verður hjer í fámenninu tiltölulega dýrari en annarsstaðar af ýmsum ástæðum. Ekki hefir sá bankastjóri haft hærri hugmyndir en við um fjölmenni vort og ríkidæmi, og aldrei hefði hann lagt til að hafa 6 bankastjóra yfir hinni tiltölulega smávöxnu bankastarfsemi ríkisins, eins og minni hl. vílar ekki fyrir sjer. Það hefði gjarnan mátt tala meira um þetta atriði en raun hefir verið á, því það er eitt af þeim atriðum, sem líta ber á í sambandi við fyrirkomulag seðlaútgáfunnar, að stjórnarkostnaðurinn verði ekki óhæfilega mikill, þótt sumum þyki aldrei of miklu til kostað, þegar um það er að ræða að stýra peningastofnunum. Er þetta enn eitt, sem gerir frv. minni hl. óaðgengilegt. Að lokum skal jeg bæta því við, að minni hl. hefir síst ástæðu til, þess að vera óánægður yfir meðferð þessa máls, því að eitt af því, sem lagt var fyrir hina erlendu bankafræðinga, var ritgerð um bankamálið eftir hv. 1. þm. G.-K. (BK), sem fylgdi áliti fjhn.Ed. í fyrra. Hafi því verið beitt hlutdrægni af nefndinni, þá er það minni hl. sem hefir beitt henni. Hinsvegar skal jeg ekki tala um það, hvaða augum á þessa ritgerð hv. 1. þm. G.-K. (BK) var litið erlendis. Það er augljóst, að í þessum efnum hefir engri hlutdrægni verið beitt, því að báðir nefndarhlutarnir bera fullkomna ábyrgð á því, hvernig mál þetta var lagt fyrir hina erlendu bankastjóra.

Benedikt Sveinsson Jeg skal ekki þreyta hv. þingdeild með langri ræðu að þessu sinni, enda sje jeg, að mjög dregur nú að lokum þessa máls hjer í deildinni. Jeg þarf heldur ekki að deila mikið við háttv. andstæðinga mína að þessu sinni, en vil aðeins gera fáeinar athugasemdir við ræðu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Hann gat þess út af orðum hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að nefndin hafi verið óklofin, þegar mál þetta var lagt fyrir hina erlendu sjerfræðinga, og mun það vera rjett, að engin misklíð varð um það í nefndinni, hver skjöl skyldi leggja fram fyrir þessa menn, en að öðru leyti átti jeg ekki kost á að bera þetta mál munnlega undir sjerfræðinga, svo að mín afskifti ná ekki lengra en til þess, er gerðist hjer heima á Íslandi, en þessir þrír menn úr nefndinni fóru utan, lögðu málið fyrir og töluðu um það við sjerfræðingana. Hann drap á það, að skjöl þau, er afhent hefðu verið þessum útlendu sjerfræðingum, hefðu eindregnara flutt fram þann málstað, er jeg hefði aðhylst, og samkvæmt þeim plöggum hefði málstaður meiri hl. verið ofurliði borinn. Mun hann þar eiga við nefndarálit frá Ed. frá meðferð málsins þar. - Jeg held, að hv.þm. sje að segja þetta að gamni sínu, því að þótt ágætar röksemdir sjeu í þeim plöggum, sem hann á við, þá hefir mjer altaf skilist, sem hann hafi talið þær firrur einar, sem varla væru „teknar alvarlega“ hjer heima, og hefir sjálfsagt verið auðvelt að láta slíkar „skýringar“ fylgja munnlega, þegar skjölin voru lögð fram, enda á honum að heyra nú, sem líkt hefði verið á þau litið þar úti. Það gægðist og út hjá háttv.þm. (ÁÁ), að hann vildi sem fæst um það tala, hvernig orð hefðu fallið milli þeirra nefndarmanna og sjerfræðinganna, og þar sem mjer er það ókunnugt, skal ekki út í það farið frekara. Og hvernig málið hefði viðhorft, eða hvort öðruvísi hefði orðið niðurstaðan, ef jeg hefði farið utan og talað við sjerfræðingana, eins og háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) sagði, skal jeg ekki segja neitt um. Það, sem um er deilt, er það, hvernig skilja beri það, sem eftir þessum sjerfræðingum er haft. Hv. þm. (ÁÁ) fór enn að tala um kostnaðinn við sérstakan seðlabanka og þótti hann helst til mikill, en játaði þó, að sjer ægði ekki, ef fyrirkomulagið yrði með þeim hætti betra. En kostnaðarsamanburður hans var ekki rjettur. - Hann og aðrir verða að minnast þess, að ríkisveðbankalögin verða að komast í framkvæmd á næstu árum, hvort sem er, svo að gífurlegur verður ekki aukakostnaðurinn við seðlaútgáfuna. Auk þess verður kostnaðurinn við Landsbankafyrirkomulagið langtum meiri en af er látið, þar sem við bætist nýtt bankaráð. Jeg verð og að benda á, að því eru ætluð mjög umsvifamikil störf, og býst við, að enginn ætlist til, að það starfi kauplaust. Þetta hefir því mikinn aukinn kostnað í för með sjer. Þetta stjórnarbákn er vitanlega gott og blessað í augum þeirra, sem að því standa, en það getur orðið fulldýrkeypt. Þá var eitt atriði í nál.háttv. meiri hl., sem jeg þarf að gera aths. við og jeg drap á í gær, og vert er að gefa góða athygli. Þar er sagt, að ekki hafi komið fram neinar till. um seðlaútgáfuna, sem deilum hafi valdið, fyr en árið 1924. Þetta er að ýmsu leyti rjett. Það var ekki fyr en eftir kosningar 1923, sem mál þetta kom til athugunar frá nýju sjónarmiði. Það var í Ed. 1924, að ný og rökstudd tillaga kom fram, og var henni í fyrstu fremur lítill gaumur gefinn, en því meira, sem lengra liðu tímar fram, og þarf jeg ekki annað en að vitna til Alþt. um þetta, og til skipunar milliþinganefndarinnar og allrar þeirrar deilu, er síðan hefir risið um þetta. Nú er bankamálið orðið mál málanna, og er því mjög áríðandi, að þeim sje komið í sem tryggilegast form. Mun það draga eftir sjer langan slóða og illan, ef því er ekki ráðið til lykta og úr því leyst sem allra best, þar sem nú er eigi um að ræða að „tjalda til einnar nætur“ heldur á sú skipan að gilda um langan tíma ókominn, er tekin verður. Þess vegna tel jeg ótilhlýðilegt, að þessu stórmáli sje ráðið til lykta án þess að bera það áður undir kjósendur og dóm allrar þjóðarinnar. Því leyfi jeg mjer að bera hjer með fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: „Í því trausti, að stjórnin rjúfi Alþingi nú þegar og stofni til nýrra kosninga, er fram fari á komanda hausti, til þess að kjósöndum gefist kostur á að láta vilja sinn í ljós um helstu deiluatriði í stórmáli því, er hjer liggur fyrir og komið er upp eftir að síðustu kosningar fóru fram, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þessa dagskrá leyfi jeg mjer að afhenda hæstv. forseta.

Þorleifur Jónsson Jeg hefi ekki tekið neinn sjerlegan þátt í þessum umr. að þessu, en nú er komið fram nýtt atriði í þessu máli, sem jeg hafði ekki búist við, og jeg hygg, að komið hafi allmörgum mjög á óvart, það er dagskrártill. hv.þm.N.-Þ. (BSv), hæstv. forseta þessarar deildar, að stofna nú þegar til nýrra kosninga um þetta mál. Þetta kemur allmjög að óvöru, og þó jeg sjálfur t. d. sje á engan hátt mótfallinn nýjum kosningum, ef um það eitt er að ræða, tel jeg það þó talsvert vafaatriði, hvort stofna skuli til þingrofa og nýrra kosninga út af þessu máli, bankamálinu einu saman. Þessvegna mælist jeg til, bæði fyrir sjálfs míns hönd og alls Framsóknarflokksins, sem jeg er formaður fyrir, að hæstv. forseti veiti ca. 10 mínútna fundarhlje til þess að menn geti athugað þessi atriði og ráðið ráðum sínum þeim viðvíkjandi. Þar sem jeg óska, að stórmál þetta gæti orðið afgreitt hjeðan frá deildinni á þessum fundi, vænti jeg, vegna þess, að nýtt atriði er komið fram í málinu, að hæstv. forseti (BSv) veiti oss Framsóknarflokksmönnum þennan umbeðna 10 mínútna frest, til þess að athuga þessa dagskrártillögu.

Jón Baldvinsson Jeg vil mælast til þess, áður en til atkvæða verður gengið, að fá að heyra eitthvað um það frá hæstv. stjórn, hvernig hún lítur á þessa dagskrártillögu, sem hjer er fram komin, en að því búnu skora jeg á hæstv. forseta að veita klukkustundar fundarhlje til þess að athuga málið. Þar sem svo er ástatt, að flokkur sá, sem jeg tilheyri, á sjer eigi formælendur hjer á þingi aðra en mig, verð jeg að fá tækifæri til að bera saman ráð mín við flokksbræður mína utan þings, sem til næst hjer í bænum, og við flokkstjóra Alþýðuflokksins, þegar um annað eins stórmál er að ræða og þingrof og nýjar kosningar. þó að jeg eða flokkur minn sjaldnast hafi á móti því að leggja út í nýjar kosningar, treysti jeg mjer ekki til að taka ákvörðun um þetta á mitt eindæmi, og minna en klukkustundarfrest get jeg ekki komist af með, er flokksmenn mínir eru dreifðir út um allan bæ. Jeg álít þessa tillögu fullkomið alvörumál, og því mælist jeg ákveðið til, að hæstv. forseti veiti mjer umbeðinn frest.

Fjármálaráðherra (JÞ): Stjórnin í heild sinni hefir auðvitað ekki ennþá haft tækifæri til að taka þessa dagskrártillögu til athugunar, en jeg vil aðeins geta þess, að hjer er um stjórnarfrv. að ræða, sem búið er að samþykkja við tvær umræður í deildinni, og var síðast afgreitt, að mig minnir frá 2. til 3. umr. með 22:5 atkv., og tel jeg fyrir mitt leyti, að stjórnin hafi alls ekki ástæðu til að vera neitt óánægð yfir meðferð þingsins á þessu máli, og sje jeg því ekki ennþá ástæðu til að rjúfa þing þessvegna.

Jón Baldvinsson Þessi dagskrártillaga felur í sjer annað og meira en úrlausn þessa eina máls, bankamálsins, hún felur í sjer þingrof, sem vitanlegt er, að hafa muni mjög víðtækar afleiðingar. Jeg geri ekki ráð fyrir, að mín skoðun í þessu máli breytist í nokkru, þó að nýjar kosningar fari fram, því jeg mun fylgja þessu máli fram, eins eftir sem áður. Hitt er annað mál, hvort menn vilja sýna það frjálslyndi af sjer, að leyfa kjósendum að kveða upp sinn dóm í stórmáli þessu. Þetta þarf engin áhrif að hafa á skoðun mína til þessa máls, jeg mun halda því jafnt fram í kosningabaráttunni og jeg hefi stutt það með atkv. mínu hjer á þingi. Þó segi jeg ekki með þessu strax, hvernig jeg ætla mjer að snúast við þessari dagskrártillögu, jeg er jafnvel ekki viss um, að jeg geti sagt það strax, þó að þessi frestur verði veittur, sem jeg hefi beðið um, og jeg álit því best, að þessu máli yrði frestað til næsta dags.

Tryggvi Þórhallsson Jeg tek fastlega undir tilmæli háttv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), formanns Framsóknarflokksins, því jeg tel það liggja í augum uppi, er slík dagskrá og þessi er komin fram, að flokkurinn sem heild þurfi að bera saman ráð sín um hana, og tel jeg því sjálfsagt, að hið umbeðna fundarhlje verði veitt.

Magnús Torfason Eins og menn vita, er jeg eindreginn fylgismaður þessa máls, og þykir mjer því verra, að þessi dagskrá er fram komin. Þó tel jeg sjálfsagt, að hún verði vel athuguð, og jeg tel sjerstaklega ástæðu til, að hæstv. stjórn athugi þetta vel, þar sem talin eru nokkur tvímæli á því, að stjórnin hafi afl til að koma þessu máli í gegnum þingið. Því vil jeg mælast til, að stjórnin athugi það í fundarhljeinu, hvort hún hafi það afl atkvæða í Ed., sem duga muni til að fleyta þessu máli gegnum þá háttv. deild. Vænti jeg svo, að hæstv. stjórn skýri frá þeirri niðurstöðu, sem hún kemst að í þessu, er fundurinn hefst aftur; en um það hvernig jeg muni greiða atkvæði, tel jeg ekki viðeigandi að skýra frá þegar á þessari stundu.

Fjármálaráðherra (JÞ): Um það, hversu fús eða ófús stjórnin er á það að rjúfa þing, hefi jeg alls ekkert sagt, jeg hefi aðeins sagt hitt, að meðferð þingsins á þessu máli hefir ekki gefið neina sjerstaka ástæðu til þingrofs.

Jón Baldvinsson Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að stjórnin teldi ekki ástæðu til að rjúfa þing út af meðferðinni á þessu máli, en við það er það að athuga, að nýtt atriði er komið fram í þessu, sem þó að vísu þarf ekki að hafa áhrif á fylgismenn þessa máls, og það er, að ákveðin ósk er komin fram um þingrof. Þess vegna vænti jeg þess, að hæstv. forseti gefi góðan frest til þess að mönnum gefist kostur á að athuga það, hverjum með sjer, hvaða afstöðu þeir eiga að taka til framkominnar tillögu.

Forseti (BSv): Hjer hafa komið fram ákveðin tilmæli og áskoranir frá ýmsum háttv.þm. og frá flokkunum í heild sinni, þess efnis, að jeg gæfi frest nokkurn til athugunar þessari dagskrártillögu, og þar sem jeg vil eigi meina deildarmönnum að íhuga hana áður til atkvæða sé gengið, tel jeg rjett að gera fundarhlje.  (Ýmsir þm.: Aðeins 5 mínútur)  .

Ásgeir Ásgeirsson Jeg skal ekki skifta mjer af deilunni um það, hve langt fundarhlje sje hæfilegt að gefa, en jeg vil láta þess getið, að þar sem jeg og fleiri eru hæstv. stjórn sammála um frv., munum við ekki óska eftir þingrofi út af því frv., sem við viljum koma fram. Jeg gæti því gjarnan greitt atkvæði strax um dagskrána, en hinsvegar þætti mjer sanngjarnt að veita nokkurn frest, fyrst óskin er fram komin.

Jón Baldvinsson Jeg vil leyfa mjer að geta þess, að það stendur svo á um stjórn míns flokks, að hún er ekki hjer innan þingveggjanna. Jeg þarf því að ná sambandi við menn úti í bæ, og það tekur talsverðan tíma, og þykist jeg ekki geta komist af með minna en klukkutíma hlje.

Forseti (BSv): Þá skal jeg veita klukkutíma hlje.  (Margir í einu: Nei, nei, alls ekki meira en korter)  .

Jörundur Brynjólfsson 5 mínútur er nóg.

Jón Baldvinsson Jeg krefst að minsta kosti klukkutíma hljes.

Árni Jónsson Hv. þm. (JBald) þarf að ráðgast við samvisku sína.

Forseti (BSv): Jeg gef klukkutíma hlje.

Þorleifur Jónsson Jeg skal leyfa mjer, fyrir hönd Framsóknarflokksins, að taka það fram, út af hinni framkomnu dagskrá frá háttv.þm.N.-Þ. (BSv), að þó að flokkurinn telji þingrof æskilegt, vegna annara mála, þá getur hann ekki aðhylst þessa dagskrá, þar eð hún eyðir, ef samþ. yrði, þýðingarmiklu máli, sem flokkurinn er samþykkur, og telur engan vafa leika á, að meiri hluti þjóðarinnar óski, að leyst verði nú þegar á þann veg, sem frv. gerir ráð fyrir. Munum við því út frá því greiða atkv. móti dagskránni.

Benedikt Sveinsson Jeg hefi lýst því áður, að ekkert stórmál, sem nú liggur fyrir þinginu, sje stærra en þetta. Það er langveigamesta málið, sem komið hefir upp eftir síðustu Alþingiskosningar. Þjóðin hefir því ekki haft tækifæri til að láta vilja sinn í ljós um það. En málið hefir þó vakið æ meiri og meiri athygli og snortið hugi manna um alt land. Jeg vil taka t. d. Ísafjarðarkaupstað. Mönnum þar verður síst talið það til einkennis, hve sammála þeir sjeu í þjóðmálum. Hefir jafnvel verið brosað að því, að þeir gætu gert sjer alt að deiluefni. Þetta sýnir þó aðeins, hve heitir hugir manna eru þar, og hve vakandi þeir eru í landsmálum. En svo kom þetta stórmál til sögunnar, og var boðað til þigmálafundar í Ísafjarðarkaupstað nú í vetur um þetta mál. - Menn hjer í Reykjavík töldu, að gaman yrði nú að frjetta af þeim fundi; þar mundi alt fara í bál og brand og víst gerast stórtíðindi. Nú, sannarlega varð það og, að þar gerðust stórtíðindi, því að daginn eftir fundinn frjettist, að þar hefðu menn verið algerlega sammála. Og af hverju? Af því að þetta stórmál sameinaði alla einstaklinga beggja flokka, fátæka og ríka, til þess að reisa rönd við hinum óheillavænlegu tillögum stjórnarinnar og meiri hlutans og mótmæla þeim í einu hljóði. Satt að segja þykir mjer nú kynlega við bregða, er jafnfrjálslyndur maður og þjóðlegur sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), sem flest vill bera undir þjóðina, skuli verða sá fyrsti, sem reisir rönd gegn því, að þjóðin megi greiða atkvæði sitt um svo mikilvægt mál sem þetta, mál, sem aldrei hefir áður undir hennar atkvæði komið og nú á að ráða til lykta að henni fornspurðri. En „ekki er sopið kálið, þótt í ausuna sje komið“. Málið á eftir að fara í gegn um Ed., og verður ef til vill hægt að opna augu manna þar. Og þó að formanni Framsóknarflokksins (ÞorlJ) og hæstvirtri stjórn takist nú að herja málið í gegn, án þess að þjóðin fái að segja álit sitt um það, þá mun nú margur dansa nauðugur, sem von er.

Jón Baldvinsson Jeg tel þann einn frest forsvaranlegan í þessu máli, að nægði til þess að bera það undir þjóðina. Jeg mun því greiða atkv. með dagskránni. En jeg lýsi jafnframt yfir því, að ef þing verður rofið, þá mun jeg berjast fyrir því, að þetta mál verði afgreitt á þeim grundvelli, sem það hvílir nú á. Og jeg er ekkert hræddur við þann bardaga, sem hv.þm.N.-Þ. (BSv) hefir boðað út af því, ef þessari stefnu væri fram haldið.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hefi að sönnu engu að bæta við það, sem hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) hefir nú sagt. En minna vil jeg á það, út af ummælum þeirra hv. 3. þm. Reykv. (JakM) og hv.þm.N.-Þ. (BSv), að þeir hafa kynt sjer illa þær þingmálafundargerðir, sem legið hafa hjer á lestrarsal þingsins nú um þingtímann. En þar má sjá frá meiri hluta kjördæma landsins skýrar samþyktir um það, að Landsbankinn skuli verða seðlabanki landsins og fara með seðlaútgáfuna, svo það er í sjálfu sjer alls ekki næg undirstaða til að reisa kröfu um nýjar kosningar, að þetta mál sje ekki nægilega kunnugt og rætt meðal landsmanna.

Ásgeir Ásgeirsson Það er að vísu rjett hjá háttv.þm.N.-Þ. (BSv), að jeg jeg hafði orð á því á síðasta þingi, að mál eitt, sem þá lá fyrir - það var frv. um ríkislögreglu - mætti ekki afgreiðast nema það væri borið fyrst undir þjóðina. En hinu hefi jeg aldrei haldið fram, að það ætti sem oftast að rjúfa þing og bera hvert mál undir kjósendur. Varalögreglan kom inn í þingið fyrirvaralaust og óundirbúið, órætt og óathugað af þjóðinni. En þetta mál hefir verið rætt oft og margsinnis. Og það er þó fyrst í kvöld, að fram kemur krafa um það, að rjúfa þing þess vegna. Jeg veit ekki betur en að þjóðin bíði þess með óþreyju, að þetta mál verði afgreitt nú á þessu þingi. Jeg býst einnig við því, að dómur þjóðarinnar um það, hvort þetta þing er starfhæft, sje mjög undir því kominn, hver verða afdrif þessa máls.

forseti (BSv): Eins og hv.þdm. muna, lýsti hæstv. fjrh. (JÞ) því á fundi fyrir nokkrum dögum, að hann myndi beiðast, leyfis deildarinnar til þess að mega lögsækja hv.þm. Str., Tryggva Þórhallsson, fyrir ummæli, sem þingmaðurinn hafði haft um hann og ráðherra taldi meiðandi fyrir sig1). Hefir hæstv. ráðherra nú skrifað mjer brjef um þetta, sem jeg leyfi mjer að lesa upp fyrir hv. deild: „Alþingi, 8. maí 1926. Á þingfundi háttvirtrar neðri deildar Alþingis hinn 27. f. m. bar þingmaður Strandamanna, hr. Tryggvi. Þórhallsson, fram meiðandi aðdróttanir til mín í þingræðu um frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til að ákveða einkasölu á tilbúnum áburði. Þau ummæli þingmannsins, sem jeg tel sjerstaklega meiðandi fyrir mig, eru þessi, eftir handriti þingskrifaranna: „Það er upphaf þessa máls, að áður en núverandi landsverkfræðingur tók við embætti sínu var hjer annar maður landsverkfræðingur um alllangan tíma. En áður en hann hætti, setti hann upp stóra verslun og verslaði með þau efni, er þarf til bryggju- og brúargerða, t. d. sement, járnpípur o. fl. Jeg vil nú spyrja hæstv. atvrh. (MG): Mun þessi maður hafa byrjað að versla eftir að hann varð landsverkfræðingur? Gæti mönnum ekki dottið í hug, að hann hefði byrjað að versla meðan hann gegndi embættinu, þar sem hann setur upp stóra verslun er hann hættir? Ef hann hefir þá rekið verslun, vil jeg spyrja: Var það heppilegt? Var það heppilegt, að hann verslaði þannig við sjálfan sig, þar sem hann annaðist allar verklegar framkvæmdir og kaup, sem heyrðu undir það opinbera? Og ef um ágóða hefir verið að ræða, var þá heilbrigt að reka slíka verslun?“ Nálægt því síðasta í ræðunni segir þingmaðurinn ennfremur, sömuleiðis eftir handriti þingskrifaranna: „Jeg spyr því, hvort það hafi átt sjer stað, þegar núverandi hæstv. fjrh (JÞ) var landsverkfræðingur, að hann þá hafi verslað við sjálfan sig f. h. ríkissjóðs, eða hvort hann nú versli við firmað Jón Þorláksson og Norðmann, þegar hann er orðinn fjrh., fyrir hönd fjármálaráðuneytisins“. Jeg tel, að í hinum tilvitnuðu ummælum felist aðdróttanir til mín um það, að jeg hafi, meðan jeg var landsverkfræðingur (en það var jeg frá 1. febr. 1905 til 1. febr. 1917), misbrúkað stöðu mína til óleyfilegra hagsmuna fyrir sjálfan mig, með því að gerast verslunarmilliliður í hagnaðarskyni milli seljenda efnis til opinberra verka, er jeg veitti forstöðu, og landssjóðsins. Og með því að jeg vil ekki liggja undir því ámæli, að jeg hafi framið slíkt afbrot, er varðar þungri refsingu samkvæmt hinum almennu hegningarlögum, leyfi jeg mjer að beiðast leyfis hinnar háttvirtu þingdeildar til þess að mega lögsækja þingdeildarmanninn Tryggva Þórhallsson fyrir meiðandi aðdróttanir hans í framangreindum ræðuköflum. Jafnframt leyfi jeg mjer að beiðast þess, að þjer, hæstvirti forseti, takið þessa beiðni mína á dagskrá þingdeildarinnar sem fyrst. Virðingarfyllst Jón Þorláksson, alþm., fyrv. landsverkfræðingur. Til forseta Nd. Alþingis.“ 1) Sbr. ræðu fjármálaráðherra (JÞ) við 3. umr. um frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til að ákveða einkasölu á tilbúnum áburði, C. 125–126

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Mjer þykir merkilegt, að undirtektirnar undir dagskrá hv.þm.N.-Þ. (BSv) skuli vera eins og nú er raun á orðin. Það er enginn vafi, að hjer er um stórmál að ræða, sem þjóðin hefir ekki haft tækifæri til að taka ákveðna afstöðu til. En það er fjarri sanni, að málinu sje eytt, þótt því væri vísað frá núna. Ef það er rjett, sem Framsóknarflokkurinn segir, að málið hafi óskorað fylgi þjóðarinnar, þá er ekki að efa, að það muni ganga fram þegar á næsta þingi. Það er því ekki rjett að taka þannig til orða, að málinu sje eytt. Þeir, sem greiða atkv. gegn dagskránni, telja málið ekki þess vert, að leggja það undir dóm þjóðarinnar eða vilja ekki eiga það á hættu, að hún fái að leggja þar orð í belg. Það hefir ekki enn heyrst, hvernig Íhaldsflokkurinn eða stjórnin taki í þetta mál. Jeg gat ekki fengið neitt út úr orðum hæstv. fjrh. (JÞ), enda þótt hann segði nú, að ekki væri ástæða til þess að rjúfa þingið. En jeg tel þó engan vafa á því, að stjórnin muni fara að vilja þingsins, ef það lýsti yfir því, að það vildi láta fram fara nýjar kosningar áður en málinu væri ráðið til lykta. Það er auðvitað, að fylgismenn frv. hafa nóg atkvæðamagn, eins og sýndi sig við 2. umr., til þess að koma málinu fram. En það er ekki þetta, sem jeg vil vekja athygli á, heldur hitt, hvort málið er talið svo mikils varðandi, að þjóðin eigi að segja álit sitt um það. En atkvgr. sker nú úr þessu, og þýðir því ekki að ræða meira um það, enda mun hjer engu verða um þokað. Skal jeg svo ekki orðlengja meira um þessa dagskrá, en snúa mjer stuttlega að málinu sjálfu. Ætla jeg þá að víkja að hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Hann kvartaði yfir því, að jeg hefði komið með ósvífnar aðdróttanir í garð milliþinganefndarinnar, þar sem jeg sagði, að nefndin hefði lagt málið hlutdrægt fyrir hina útlendu sjerfræðinga. Forseti, hv.þm.N.-Þ. (BSv), svaraði þessu fyrir sitt leyti. En jeg vakti athygli á því, að það væri munur á aðstöðu hans og meiri hl. Hann hefði tekið tillit til þess, hvernig málið var lagt fyrir sjerfræðingana, en meiri hl. ekki. Þá sagði háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að það hefði ekki aðeins verið send skjöl til þeirra manna, sem leitað var til í þessu efni, heldur hefðu einnig 3 nefndarmenn farið utan og talað við þá um málið, og það hefði líka sína þýðingu í þessu sambandi. Þá sagði háttv.þm. (ÁÁ), að maður skyldi ekki ætla, að hægt væri að villa þaulvönum bankamönnum sýn, enda þótt málið væri lagt hlutdrægt fyrir þá. En það hefir þó sína þýðingu, ef lögð er áhersla á, að hjer sje alment álitið ekki fært að ráðast í að stofna sjerstakan seðlabanka. Það er ekki annað að sjá af umsögn þeirra, en að þeir hafi verið þess fulltrúa, að hjer kæmi ekki annað til mála en annaðhvort að gefa Landsbankanum seðlaútgáfurjettinn eða setja upp einskonar útbýtingarstofnun fyrir seðla. En þó að flokkur manna hjer vilji setja seðlaútgáfuna í samband við veðlánastofnunina, þá hefir það ekki einu sinni verið nefnt á nafn í þessu sambandi. Benti líka háttv.þm.N.-Þ. (BSv) á þetta, og þarf ekki að undirstrika það. Þá sagði háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), að minni hl. bygði ekki álit sitt á íslenskum staðháttum, heldur á þróuninni, eins og hún hefir orðið í öðrum löndum. En þm. á að geta skilið það, að þótt við byggjum á reynslu annara, þá getum við eins fyrir það tekið tillit til ástands viðskiftalífsins hjer heima. Og einmitt það hvetur oss til að hafa seðlaútgáfuna í sjerstökum banka, en ekki í sambandi við viðskiftabanka. - Skilst mjer því, að framsláttur þessi hjá hv.þm. (ÁÁ) sje ekkert annað en útúrsnúningar. Jeg veit ekki, hvort hann hefur verið að gjalda fyrir það, sem jeg sagði um kenningu meiri hl. um þróunina í bankamálunum hjer hjá okkur. Jeg skal líka játa, að mjer finst hún afar spaugileg, og jeg get skilið, að þeir verða snortnir, þegar sýnt er fram á, hve barnalegt slíkt er. Jeg hefi ekki tilefni til að segja meira um málið nú, og skal skora á þm. að hirða minna um flokkssamtök en það, sem þeir álíta rjettast og best, og greiða dagskránni atkv., svo að þjóðin fái að láta skoðun sína í ljós um málið.