Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það var heldur tilbreytingarlítil þula, sem þulin var hér þrjár stundir samfleytt í gærkvöld af talsmönnum stjórnarflokkanna. Forsrh. flutti gamla ræðustúfinn um það, að Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson hafi ekki verið með í stj., af því að þá langaði svo mikið til að vera ráðherrar. Gengur ráðh. enn þá illa að koma þessu heim og saman, og þótti engum það undarlegt, en þessi ræðukafli forsrh., sem nú er orðinn fastur liður, getur verið skemmtilegt verkefni fyrir þá, sem hafa áhuga fyrir sálarfræði. 17. febr. síðastliðinn sagði blað ráðherrans, Mbl.: „Framsókn skarst úr leik. Hún neitaði allri samvinnu í ríkisstjórn, ef ekki yrði byrjað á því að leysa dýrtíðarmálin.“ Aldrei þessu vant sagði Morgunblaðið þetta satt og hefði forsrh. átt að reyna að jafnast á við blaðið og segja einu sinni satt um þetta. En ekki varð honum þess auðið. Kemur mönnum það ekki mjög á óvart. Atvmrh. og 11. landsk. (STh) reyndu að leiða athyglina frá stjórnarfarinu með því að tyggja upp staðleysur um stjórnarháttu á árunum 1934–1938. Þessum ræðumönnum er vorkunn, þótt þeir vilji leiða athyglina að öðru en frammistöðu sinni og verður það nánar til mergjar krufið hér á eftir, en það er ekki nægileg afsökun fyrir níði þeirra og ósannindum. Fer bezt á því að svara þeim með því að minna á þær staðreyndir, að á árunum 1934–1938, á 4 árum, var meira fjármagn lagt í nýjar framkvæmdir, aflstöðvar, iðnaðarfyrirtæki og þá alveg sérstaklega fisk- og síldariðnað en gert hafði verið á næstu 10 árum á undan. Þetta var gert samtímis því, sem Spánarmarkaðurinn lokaðist og verðið hrundi. Með framkvæmdum þessara fjögurra ára var lagður grundvöllur að uppganginum á stríðsárunum. Báðir voru þessir ræðumenn að klifa á ágreiningi í Framsfl. Menn vita, við hvað þeir eiga, yfir hverju þeir og íhaldið hlakka. En þeir ættu ekki að gera sér of háar vonir, þeim mun sárari verða vonbrigðin. Það hefur aldrei verið vinsælt að efna til óvinafagnaðar. Það mun ekki heldur verða nú. Framsóknarmenn standa betur saman en nokkru sinni fyrr. Flokkurinn hefur samúð og fylgi fleiri manna utan sinna vébanda en nokkru sinni áður: Þessir ræðumenn kommúnista ættu að athuga um sín heimamál og minnast þess, að þeir hafa rekið a. m. k. einn ritstjóra frá blaði sínu, til þess að fá þangað nógu blindan talsmann Moskvuafturhaldsins. Þeir þóttust allt ætla að gleypa í vetur við bæjarstjórnarkosningarnar, en urðu að athlægi fyrir montið. Forsrh. sagði mönnum tíðindi af herstöðvamálinu. Margir munu þó hafa verið litlu nær. Fyrst ræddi ráðh. á sína vísu till. Str. um herstöðvamálið, afbakaði hana eftir því sem honum fannst henta og lagði síðan út af. Niðurstaðan varð sú, að væri farið eftir till., þá yrði það móðgun við volduga vinaþjóð og alger eyðilegging utanríkisþjónustunnar. Ekki mátti það nú minna vera. En um hvað er tillagan. Hún fjallar um tvennt. Í fyrsta lagi að leggja fyrir ríkisstj. að gefa nú þegar nákvæma skýrslu á opnum fundi um, hvað líður hinu svokallaða herstöðvamáli, og í öðru lagi að fela ríkisstj. að leggja fyrir Alþ. öll símskeyti og bréf, sem farið hafa milli hennar og fulltrúa erlendra ríkja og fulltrúa hennar erlendis. Hér er skörp lína dregin. Á opnum fundi á að gefa skýrslu um, hvað málinu líður. En skjölin skulu lögð fyrir Alþ., þ. e. a. s. alþm. Vill nú ekki hæstv. forsrh. skýra það fyrir landsmönnum, hvernig það mætti skoðast móðgun við vinaþjóð að skýra frá, hvernig máli þessu liði og hvernig það gæti eyðilagt utanríkisþjónustuna, að skjöl málsins væru lögð fyrir alþm. Auðvitað er þetta fleipur eitt og ber þess glöggan vatt, að hæstv. forsrh. er ekki í rónni út af framkomu stj. í málinu, þykir það sýnilega ekki góður kostur að gefa út skýrslu um málið, settur upp að vegg með till. og af almenningsálitinu. Þessi skýrsla var að vísu ófullkomin, en niðurstaða hennar er sú, að því er mönnum skilst, að eftir sérstakri málaleitun, fluttri af sendiherra Íslands í Washington fyrir hönd íslenzku ríkisstjórnarinnar, hafi Bandaríkjastjórn fallizt á, að málið skyldi stöðvað a. m. k. í bili. Með hvaða rökum farið var fram á þessa stöðvun a. m. k. í bili og með hvaða móti á hana fallizt - um það hefur ekkert verið sagt. Samt sem áður sjá nú víst flestir hér, að málefni þessi eru í sjálfheldu og óleyst enn þá. Bandaríkjaherinn er hér enn þá með stjórnarinnar samþykki, en fallizt á að fresta herstöðvamálinu a. m. k. í bili. Það dylst víst heldur engum, að þessum málum er ekið svona á undan sér blátt áfram vegna þess, að hæstv. ríkisstj. getur ekki komið sér saman um neitt í þessum vandamálum, nema helzt það að gera ekki neitt, og þá er hitt jafnaugljóst, að þessi frestaleikur er í samræmi við öll önnur vinnubrögð stj., sem miða í þá átt einvörðungu að framlengja líf sitt og setu, alveg án tillits til þess, hvort hún getur leyst úr aðkallandi vandamálum. Eftir er svo að skýra það, hvers vegna utanrmn., Alþ. eða þjóðin mátti ekki vita um þessa frestunarsamninga. Hvers vegna hefur þurft að kúga hæstv. ríkisstj. til þess að láta uppi það, sem nú liggur fyrir, og af hverju er því tekið sem fjarstæðu, að skjöl og skilríki málsins séu lögð fyrir alþingismenn? Forsrh. sagði, að bezt hefði verið, að málið lægi í þagnargildi, en að stjórnin hefði átt það undir drenglyndi stjórnarandstæðinga, hvort þyrlað væri upp moldviðri um málið. Stjórnarandstaðan hefur krafizt vitneskju um málið, en enga fengið síðan í nóv. 1945. En einn stuðningsflokkur stj. hefur notað málið og leyndina til taumlausra og hatursfullra árása á vinveitta þjóð og innlenda menn og flokka, með landráðabrigzlum, þ. á m. samstarfsflokka sína í ríkisstj. Það er fyrirsláttur fullkominn, að leyndin dragi úr umræðum um málið og gæti verið til góðs sambúð Íslendinga við aðra. Væri ekki rétt að viðurkenna það, að leyndinni var á haldið vegna þess, að jafnvel hin ófullkomnasta frásögn tíðinda hlaut að leiða í ljós, að innan ríkisstj. voru engin tök á því að aðhafast neitt, hvorki neikvætt né jákvætt í þessu máli. Og við það situr. Þannig er forustan. Þetta er alvarlegt ástand og þannig getur þetta ekki staðið áfram. Það er flestum hugsandi mönnum ljósara nú en nokkru sinni fyrr. Vinnubrögð kommúnista í herstöðvamálinu eins og öðrum utanríkismálum hefur þó metið. Út af því, sem þeir sögðu í gærkvöld, er ástæða til að minnast nokkrum orðum á afstöðu þeirra til utanríkismála almennt og til herstöðvamálsins sérstaklega. Þeir taka ekki afstöðu frá íslenzku sjónarmiði, heldur frá sjónarmiði hins mikla föðurlands allra kommúnista. Meðan Rússar höfðu vináttusamning við Þjóðverja, kröfðust kommúnistar þess, að Íslendingar sýndu Bretum fullkominn fjandskap - þeir heimtuðu viðskiptasamning við Þjóðverja í jan. 1940 - þeir sögðu, að stríðið væri barátta milli tveggja rándýra um bráð - þeir kröfðust þess, að siglingum til Bretlands væri hætt, þegar Bretland stóð eitt gegn fasismanum og brezku þjóðinni lá við sveltu. Þeir töldu vinsamlega sambúð við brezka herinn og herverndarsamninginn við Bandaríkin til landráða - þangað til Þjóðverjar réðust á Rússa, þá breyttist allt á einni nóttu og ófriðurinn varð að heilögu stríði. Allt, sem „landráðamennirnir“ íslenzku höfðu áður gert til samvinnu við Bandamenn, varð þá of lítið og náði of skammt. Áður var sagt, að íslenzka þjóðin hlyti að líta á brezka og bandaríska herinn hér eins og Danir og Norðmenn á þýzka herinn, en eftir árásina á Rússland hét Bretavinnan landvarnarvinna og hver sem ympraði á því að takmarka þann fjölda, sem að þeim störfum ynni, var stimplaður landráðamaður í þjónustu Quislings og Hitlers. Kórónan var sett á afskipti kommúnista af utanríkissmálum þegar þeir kröfðust þess, að Íslendingar gerðu sig að athlægi í augum alheimsins með því að segja Þjóðverjum stríð á hendur eftir að þeir voru búnir að tapa. Varla dylst það nokkrum manni, að afstaða kommúnista til þessara örlagaríku atburða mótaðist af allt öðru en því, hvað íslenzku þjóðinni væri fyrir beztu. Hitt ætti mönnum þó jafnframt að vera ljóst, að Íslendingum var á stríðsárunum forðað frá óbætanlegu tjóni, smán og niðurlægingu með því að kommúnistar voru að engu hafðir. Þrátt fyrir alla þá hneisu, sem kommúnistar hafa bakað sér út af þessum málum, eru þeir enn á stúfunum og þykjast geta lagt orð í belg um utanríkismál, nú um herstöðvamálið. Dettur nokkrum manni í hug, eftir það, sem á undan er gengið, að kommúnistar vilji ekki herstöðvar á Íslandi? Hafa þeir ekki dáðst að innlimun Eistlands, Lettlands og Lithauen. Hafa þeir ekki svívirt Finna fyrir það, að þeir vildu ekki þiggja hervernd stórveldis. Hefur ekki einn aðalspámaður þeirra á sínum tíma lýst með fjálglegum orðum þeirri sælu, sem Pólverjar urðu aðnjótandi, þegar þeir voru þegjandi og hljóðalaust færðir undir verndarvæng erlendrar þjóðar. Af þessu verður að draga þá ályktun, að kommúnistar séu á móti herstöðvum nú af því, að þeir hafa enga von um, að hingað komi sá her, sem þeim líkar, - eða því skyldi það ekki að þeirra dómi vera okkur til góðs, sem öðrum þjóðum, er slíkt hnoss hljóta? Ef samkomulag yrði um það einn góðan veðurdag við móðurland kommúnismans, að eitthvert stórveldanna ætti að hafa herstöðvar á Íslandi, þá kæmi fljótt annað hljóð í strokk kommúnista. Það færi þá eins og nóttina góðu, þegar Þjóðverjar réðust á Rússa og barátta villidýranna um bráð varð að krossferð gegn fasismanum. Kommúnistar eru að reyna að nota herstöðvamálið með tvennu móti. Til þess að draga athyglina frá þeirri smán, sem afskipti þeirra af utanríkismálum á styrjaldarárunum hafa bakað þeim, og til þess að efla fjandskap í garð vestrænu lýðræðisríkjanna. Hvorugt mun takast. Því veldur tvennt. Það er greypt orðið í meðvitund mikils þorra þjóðarinnar, að kommúnistar megi aldrei ráða neinu um viðhorf hennar út á við. Og á hinn bóginn er það bjargföst sannfæring meginhluta þjóðarinnar, studd langri reynslu, að Íslendingum farnist bezt í nánu samstarfi við lýðræðisþjóðirnar. Slíkt samstarf, án þess að erlendur her dvelji í landinu, það er það, sem þjóðin vill. Þannig hefur aðalfundur miðstjórnar Framsfl. einróma markað stefnuna. Þessa stefnu telja talsmenn kommúnista landráð. Á því sést, hvert þeir eru að fara. Þeirra barátta er ekki barátta gegn erlendum her í landinu, heldur barátta gegn náinni samvinnu við engilsaxnesku þjóðirnar. Um þá stefnu, sem mörkuð hefur verið í þessum málum, þarf að sameina sem flesta þjóðholla menn og konur í landinu án tillits til flokkaskipunar og gjalda jöfnum höndum varhuga við ofstopa kommúnista og öfgum þeirra, sem misst hafa jafnvægið vegna uppivöðslu Moskvumanna. Þá mun ég fara nokkrum orðum um fjármálin. Ríkisstj. fékk á Alþ. 1944 framlengda alla skatta og tolla, sem áður voru í lögum. Til viðbótar lagði ríkisstj. svo á veltuskattinn illræmda, sem jafngildir 4–5% verðtolli. Þá var lagður á tekjuskattsviðauki, sem þó náði alls ekki til hæstu tekna. Og loks voru dregnar saman nokkrar milljónir með viðaukum á stimpilgjöld, aukatekjur, símagjöld o. fl. Í stjórnarsáttmálanum var talað um skatta á breiðu bökin. Það fyrirheit hefur verið gersamlega að engu haft. Til viðbótar þessum löggjafarráðstöfunum hefur svo stj. úti allar klær til fjáröflunar, meðal annars gert allar hugsanlegar ráðstafanir til aukningar vínsölunni og heimilað gegndarlausa notkun dollarainneigna landsmanna til alls konar vörukaupa. Náðist þá tvennt í senn, að auka tolltekjurnar og veita gæðingum stj. úrlausn um innflutning. Með þessum aðferðum öllum hefur verið dregið saman í ríkissjóð á árinu 1945 nærri 163 millj. kr. samkv. bráðabirgðauppgjöri, sem ég hef fengið í hendur. Umframtekjur hafa því orðið nærri 55 millj. kr. Umframtekjurnar einar hafa því numið þrefalt hærri fjárhæð en allar tekjur ríkissjóðs námu fyrir stríð, en tekjurnar allar meira en áttföldum ríkistekjunum fyrir stríð. Nú munu margir spyrja: Er þá ekki stórkostlegur greiðsluafgangur og gildir sjóðir eða stórfelld skuldalækkun eftir annað eins tekjuár og aðrar eins aðfarir við fjáröflun? Sú hlið málsins horfir þannig við, samkv. þessu sama bráðabirgðauppgjöri og öðrum upplýsingum, sem ég hef fengið í stjórnarráðinu: Allt þetta óhemju fjármagn, 163 millj. kr., hefur verið notað á árinu. Enginn eyrir afgangs til skuldalækkunar umfram lækkanir á sjóðseignum og enginn eyrir afgangs til að mæta þeim óhemju útgjöldum, sem ákveðin eru úr ríkissjóði á þessu ári og framvegis. Það hefðu einhvern tíma þótt tíðindi til næsta bæjar, að stj. hefði fengið 55 millj. kr. umframtekjur á einu ári og notað þær allar. Fjármagnið, sem ríkisstj. hefur kúgað af þjóðinni á árinu 1945 og ráðstafað á því ári, nemur um það bil 60% af verðmæti alls útflutnings 1945, en heildarverðmæti hans var 267 millj. kr. Ekki er þó nýsköpun sú, sem ríkisstj. verður svo tíðrætt um, kostuð af þessu fé, nema að sáralitlu leyti. Allar óvenjulegar framfarir verða, þrátt fyrir þetta, að byggjast á lánum og aftur lánum, og kem ég síðar að því nánar. Fjármálaráðherrar Sjálfstfl. hafa farið með fjármálin í 7 ár. Á þeim tíma hafa þjóðartekjurnar aukizt stórkostlega. Samt hefur verið haldið öllum tollum og skattar hækkaðir, tekjur ríkissjóðs verið margfaldaðar, en ríkissjóður er févana. Orsakanna er að leita jöfnum höndum til hinnar gegndarlausu verðbólgu, sem af ásettu ráði hefur verið látin haldazt við og vaxa, og til óstjórnar þeirrar og ráðleysis, sem ríkir um yfirstjórn opinberrar starfrækslu. Nokkur dæmi gefa hugmynd um „ráðdeildina“. Kostnaðurinn við ríkisstj., þ. e. yfirstjórn ríkisins, er talinn í bráðabirgðauppgjöri fyrir árið 1945 2440000 kr., en var samkv. ríkisreikningi 1938 (síðasta árið, sem Framsfl. fór með ríkisstjórnina) 371000 kr. Þessi kostnaður hefur því nálega sjöfaldazt, en menn hafi í huga, að á s. l. ári var meðalvísitalan 277,25. Hér við bætist svo, að á s. l. ári var kostnaður við nýbyggingarráð sem er eins konar stjórnardeild, hvorki meira né minna en 616000 kr. Má því segja, að kostnaður við yfirstjórn ríkisins sé kominn yfir 3 millj. kr. - Til marks um, hvernig á fénu er haldið, má nefna, að hver nýbyggingarráðsmaður fær 34200 kr. laun, en formaðurinn 37620 kr. laun. Fyrir teikningar af einni ríkisbyggingu hafa verið greiddar um 300000 kr. út úr landinu í dollurum. Þegar hæstv. fjmrh. var búinn að ganga undir það jarðarmen að leggja á veltuskattinn, gaf hann eftirfarandi yfirlýsingu á Alþingi 28. febr. 1945: „Ég undirstrika enn, að breyta verður um stefnu í fjármálunum.“ Enn fremur: „Ég tel óhugsandi að halda áfram á sömu braut og farin hefur verið að undanförnu. Hins vegar er ég ekki við því búinn að svara því, hvaða leiðir beri að fara, til þess að komast út úr ógöngunum.“ Það mun einsdæmi, að fjmrh. gefi slíka yfirlýsingu og játi þannig á sig hvort tveggja í senn, að hann sé á rangri leið og sjái engar leiðir út úr ógöngunum, en sitji samt. En þetta gerði hæstv. fjmrh., og hver hefur svo orðið stefnubreytingin, sem búast hefði mátt við eftir þessa yfirlýsingu? Verðbólgu- og sukkstefnunni hefur verið haldið áfram og ráðherrann fullkomlega látið bugast, svo sem við mátti búast. Á fjárlögunum 1946 er gert ráð fyrir 140 millj. kr. greiðslum úr ríkissjóði fyrir utan afborganir fastra lána. Ríkisstj. þorði að vísu ekki að framlengja veltuskattinn beinlínis, svo illræmdur var hann orðinn. En svo „viturlega“ og „sanngjarnlega“ er frá því máli gengið, að á þessu ári verða menn að borga tekjuskatt, útsvör og í ýmsum tilfellum jafnvel stríðsgróðaskatt af þeim fjárhæðum, sem þeir borguðu í veltuskatt á s. l. ári. Allir aðrir skattar og tollar voru hins vegar framlengdir, en fjárl. samt afgreidd með 18 millj. kr. greiðsluhalla. Það er vitanlegt, að ríkisútgjöldin á þessu ári nema milljónatugum fram yfir fjárlög. Það getur engum dulizt lengur, að framsóknarmenn hafa rétt fyrir sér, þegar þeir hafa haldið því fram, að stefna stj. leiðir til stórfellds hallareksturs fyrir ríkissjóð á næstu árum og síðan til þess, að allar meiri háttar framfarir verða annaðhvort að stöðvast eða framkvæmast fyrir lánsfé. Það kemur fyrir ekki, þótt stj. grípi til allra örþrifaráða, sem hugsanleg eru, til þess að leyna þessu um stundarsakir eða fresta því, sem fram hlýtur að koma. Það er hægt að kaupa gálgafrest með örþrifaráðstöfunum, en dómurinn verður ekki umflúinn. Áhrif þessarar stefnu á toll- og skattapólitíkina má nokkuð sjá á því, að stjórnarliðið æpir í móti hverri till., sem fram kemur hér á Alþ. um leiðréttingu tolla til lækkunar, hversu sjálfsögð sem hún virðist. Hít stjórnarinnar er óseðjandi. Fyrir síðustu kosningar sögðust kommúnistar ætla að fá afnumda alla tolla, til þess að lækka dýrtíðina. Veglegt er orðið þeirra hlutskipti. Það er ekki furða, þótt þeir tali um óljósa stefnu annarra flokka. Það er reynt að komast hjá því að horfast í augu við staðreyndirnar með því að láta suma af hinum nýju lagabálkum frá þessu Alþ. ekki koma til framkvæmda fyrr en á árinu 1947. En það er skammgóður vermir og alveg augljóst, að sum ákvæði þessara laga verða aldrei til nema á pappírnum, ef ekki verður gerbreytt um stefnu, en það gerir nú ekki mikið til í augum stjórnarliðsins, því að höfuðtilgangurinn, svona fyrst um sinn, er að geta lesið upp í útvarpið fyrirsagnir laganna fyrir kosningarnar. Flestar till. og frv. stjórnarliðsins á þessu Alþ. eiga eitt sameiginlegt, og það er klausa, sem heimilar ríkisstj. að taka að láni fyrir hönd ríkissjóðs svo og svo margar milljónir til þess að standast kostnað við framkvæmdirnar. Mér telst svo til, að á þessu þingi verði samþykktar lántökur, sem nema um 100 millj. kr., og þar að auki ótakmarkaðar lántökuheimildir í fleira en einu frv. Þá eru ótaldar ábyrgðir, sem nema gífurlegum fjárhæðum. í tvennum lögum eru tilteknar ríkisábyrgðir, sem nema 134 millj. kr. samtals, og fjöldamörgum öðrum lögum ótakmarkaðar ábyrgðarheimildir til handa ríkisstj. Heildarmyndin af fjármálaafgreiðslunni er þá þessi : Ríkisútgjöld þessa árs verða aldrei undir 160 millj. kr., ríkislántökur, áformaðar og samþykktar, nema ekki undir 100 millj. kr. Ríkisábyrgðir þær, sem áreiðanlega verða veittar, nema aldrei undir 150 millj. kr. Ríkisútgjöldin, ríkislántökur og ríkisábyrgðir nema því samtals á fimmta hundrað millj. króna, fyrir utan allar ábyrgðarheimildir, sem ekki eru bundnar við tilgreindar fjárhæðir. Þessum málum er þá einnig þannig komið að dómi sjálfra forustumanna stjórnarliðsins, að lánsfjáröflun til þeirra framkvæmda, sem fyrirhugaðar eru og mestu máli skipta, er ekki talin framkvæmanleg nema með því að skylda seðladeild þjóðbankans til þess að lána ríkisstj. það fé, sem hún þarf á að halda, sbr. lögin um hina nýju stofnlánadeild sjávarútvegsins. Það er ekki langt síðan það var notað til ámælis fjármálastjórn landsins, ef stórlán ekki voru gripin fyrirvaralítið, þrátt fyrir markaðshrun, verðfall og stórkostlega fjárhagskreppu. Nú er öldin önnur. Nú þykir „kurteisi“ að lýsa yfir því, að ríkisstj. sé með engu móti kleift að útvega fjármagn til nauðsynlegustu framkvæmda nema með lögþvinguðum lánum úr seðladeild þjóðbankans. Og þetta skeður á sama tíma og þjóðin hefur yfir að ráða meira fjármagni en nokkru sinni fyrr í sögu landsins. Þegar svo er komið nú, hvernig mun þá horfa eftir nokkur misseri, ef þjóðin tekur ekki í taumana? En hvað varðar stj. um það, bara ef hægt er að velta þessu fram yfir kosningar og syngja dýrðin, dýrðin fram á kjördaginn? Vitanlega er þessi fjármálaafgreiðsla öll saman ekki byggð á neinu viti. Þetta eru fjörbrot þeirra manna, sem hafa misst öll tök á viðfangsefninu. Þetta er auglýsingaleikur þeirra manna, sem unnið hafa það til valdanna að breyta í grundvallaratriðum þveröfugt við það, sem þeir telja rétt. Engin tilraun er gerð til þess að fá nokkurt yfirlit um það, sem hægt er að framkvæma vegna fjármagns, efnis eða vinnuafls, og úr öllu verður óskapnaður, þar sem eitt rekur sig á annars horn, framkvæmdir stöðvast í miðju kafi, fjáröflun verður óframkvæmanleg, starfsmenn vantar við nauðsynleg verk, en mönnum hópað að þeim störfum, sem minni þýðingu hafa. Þetta er svo kallað að vinna eftir áætlun. Ef nokkur dirfist að benda á handahófið, kæruleysið, óstjórnina og sukkið, þá er hrópað í kór: Hann er afturhaldsmaður. Hann er á móti nýsköpuninni. Ríkisstj. hefur átt mjög erfitt með að finna afsakanir fyrir algeru úrræðaleysi sínu í viðureigninni við verðbólguna, hvað þá beinum ráðstöfunum til þess að auka hana. Hún hefur gripið til þess örþrifaráðs að halda því fram, að verðbólgan sé heppilegt tæki til þess að dreifa stríðsgróðanum meðal almennings. „Öðruvísi mér áður brá“, má hér um segja. Áður en á þessari kenningu þurfti að halda, til þess að afsaka samstarf stríðsgróðamanna og kommúnista, kvað við annan tón, eins og alþekkt er. Þá sagði formaður þingflokks Alþfl., að verðbólgan gerði þá ríku ríkari og þá fátæku fátækari. Þá sögðu kommúnistar í kosningaávarpi sínu, að verðbólgan gereyðilegði afkomumöguleika launastéttanna og smáframleiðenda, og hún væri til bölvunar fyrir alla, nema braskarana. Þá sagði formaður Sjálfstfl., núv. hæstv. forsrh., að þeir væru óvinir þjóðfélagsins, sem ekki vildu leggja sig alla fram til þess að stöðva hækkun launa og verðlags og gera aðrar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir vöxt verðbólgunnar. Fyrir nokkrum dögum sagði svo þessi sami ráðh. hér í þingræðu, að það hefði verið fávitaháttur og fásinna að stöðva hækkun kaupgjalds og afurðaverðs á stríðsárunum. Svo mikið skal til valdanna vinna að tína svo af sér spjarirnar frammi fyrir alþjóð manna. Skylt er nú að athuga, hvað hæft er í þessum „nýtízku“ kenningum um verðbólguna og hvernig ríkisstj. hefur tekizt það hlutverk að dreifa stríðsgróðanum meðal almennings eftir þessum nýstárlegu leiðum. Það skiptir vitanlega höfuðmáli, hvorir hafa um þetta rétt fyrir sér, stjórnarliðið eða stjórnarandstæðingar. Ég mun leiða um þetta nokkur vitni og mun velja þau þannig, að eigi verði því haldið fram, að vitnin séu valin stjórnarandstæðingum í vil. Víkjum þá fyrst að sjávarútveginum. Í bréfi, dags. 28. nóv. 1945, er Samband íslenzkra útvegsmanna skrifaði miðstjórnum landsmálaflokkanna, er komizt svo að orði: „Eins og yður mun kunnugt, hefur hag smáútgerðarinnar í landinu sífellt farið hnignandi síðan 1942.“ Með þessu er mikið sagt, en allir þeir, sem nokkra nasasjón hafa af sjávarútvegi og afkomu hans á undanförnum árum, vita, að þetta er rétt. Þangað hefur ekki verið veitt stríðsgróðanum með verðbólguráðstöfunum ríkisstj. heldur þvert á móti fjármagnið sogið frá útveginum. Þetta er skemmtilegur vitnisburður fyrir núv. hæstv. forsrh. eða hitt þó heldur, sem hóf sig til valda á herðum kommúnista og Alþfl. á árinu 1942 og tók síðan upp þráðinn aftur. Útvegsmenn og sjómenn muna afkomuna 1940 og 1941, og enginn vafi er á því, að gambur hæstv. ráðh. og gort um afskipti ríkisstj. af sjávarútvegsmálum er að þeirra skilningi naprasta storkun. Enn fremur segir Morgunblaðið um viðhorfið til sjávarútvegsins nú í janúar út af kauphækkunarkrifum : „.... vafalaust er þessum flokkum ljóst, að samtímis sem þessar kröfur eru gerðar, er viðhorfið þannig hjá bátaútvegi landsmanna, að vafasamt er, hvort nokkur fleyta fer á sjó á vertíð þeirri, sem nú fer í hönd. Vonandi tekst þó ríkisstj. að greiða þannig úr þessum málum til bráðabirgða, að eigi komi til stöðvunar. Þó er allt í óvissu um, hvort menn fáist á bátana. Og fullvíst er, að verði enn hert á kröfum landsmanna, rekur að því, að enginn fáist á fiskibátana.“ Það þarf naumast að taka það fram, að eftir nokkra daga var það talinn sérstakur sigur stj., að orðið var við kröfum um kauphækkanir. Þá víkur sögunni til verkamanna og launamanna, en svo hefur mönnum skilizt, að þangað hafi verðbólgan ekki hvað sízt átt að fleyta stríðsgróðanum. Um þetta hefur trúnaðarráð Dagsbrúnar þetta að segja í ársbyrjun 1946: „Samt sem áður hefur það komið í ljós, að þrátt fyrir þessa grunnkaupshækkun veitist verkamönnum, sem eiga við lægsta grunnkaupið að búa, æ erfiðara að framfæra fjölskyldur sínar. . . . Samtímis þessu er verkamönnum sú staðreynd ljós, að núverandi verzlunar- og innflutningshættir koma hart niður á þeim (sem og öllum almenningi), þar sem fáeinir einstaklingar, er sitja að innflutningnum, græða árlega ótaldar milljónir, löglega og ólöglega, sem teknar eru úr vasa verkamanna og annarrar alþýðu, og veldur stórkostlegri og áframhaldandi rýrnun á tekjum launþeganna.“ Og forseti Alþýðusambandsins hefur einnig lagt orð í belg. Hann segir í tímariti Alþýðusambandsins í sérstöku ávarpi: „Fyrir vanmátt og úrræðaleysi valdhafanna hefur ósamræmið milli verðlags og kaupgjalds verið svo launþegunum í óhag vegna falskrar vísitölu og svikins verðlagseftirlits, að kauphækkanir þær, sem verkalýðurinn náði 1942 og síðar 1944, eru að engu orðnar.“ Þetta þætti ljótur vitnisburður, ef hann væri frá framsóknarmönnum. Og loks kemur svo annað aðalmálgagn ríkisstj., Þjóðviljinn, og vill líka vera með og segja sitt álit um það, hversu tekizt hafi. Hann kemst þannig að orði: „sannleikurinn er sá, að hlutur verkamanna er mun lakari nú en hann var fyrir nokkrum árum“, og enn fremur: „ógerlegt að lifa mannsæmandi lífi af tekjum hinna lægst launuðu manna.“ Þetta eru nú vitnisburðirnir um stjórnarstefnuna frá helztu trúnaðar- og forráðamönnum sjávarútvegsins og launastéttanna, og þó eru það þessar stéttir, sem stj. þykist hafa verið að vinna fyrir. Kommúnistar hafa hreint og beint afsakað samstarf sitt við stríðsgróðamennina með því, að þeir yrðu að vera í ríkisstj., til þess að hjálpa til að knýja fram kjarabætur fyrir verkamenn, og bæði sjálfstæðismenn og jafnvel kommúnistar hafa verið að burðast við að telja sjávarútvegsmönnum trú um, að stjórnarstefnan væri þeim í hag. Jafnvel ekki ófyrirleitnustu málsvarar stjórnarliðsins hafa lagt út í að halda því fram, að það væri verið að útdeila stríðsgróðapartí til landbúnaðarins með því að halda afurðaverðinu niðri með þingráðstöfunum og láta verðbólguna og framleiðslukostnaðinn vaxa sífellt. Þess vegna þarf ekki hér sérstakt vottorð um áhrif „útdeilingarstefnunnar“ á afkomu landbúnaðarins. Það nægir að geta þess, að það er tæpast haldinn svo fundur í sveitum landsins, að þar séu ekki samþykkt mótmæli gegn þeim ráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur gert sérstaklega til þess að velta byrðum verðbólgunnar yfir á bændastéttina. Þá vita allir, hvernig hefur verið farið með eigendur sparifjár þess, sem dregið hafði verið saman fyrir styrjöldina. Verður þessum vitnisburðum hnekkt? Ég held ekki, eða hvað finnst þeim, sem undir þessu eiga að búa? Er ekki vænlegast fyrir hæstv. ríkisstj. að játa þegar hér er komið sögu - játa það, sem sífellt verður augljósara, að allt þetta tal um blessun og kosti verðbólgunnar er blekking ein, fundin upp til afsökunar stjórnarmyndunartiltækinu? En það ættu og mættu koma vitnisburðir um áhrif verðbólgunnar frá fleirum en þegar hafa verið nefndir, því að þótt afleiðingar verðbólgunnar verði þungbærar mörgum, sem látið hafa til sín heyra sérstaklega, þá er það þó alveg víst, að engum verður verðbólgan jafnþung í skauti og yngri kynslóðinni, sem nú og á næstu misserum á að stofna heimili og byrja sjálfstætt starf. Hvað skyldi þeirra hlutur af stríðsgróðanum vera mikill, sem nú þurfa að kaupa tvö herbergi og eldhús fyrir 60–70 þús. kr. og 3 herbergi fyrir 100–120 þús. kr. eða borga 8–12 þús. kr. á ári í húsaleigu? Eða hvað skyldi hlutur þeirra af stríðsgróðanum verða mikill, sem nú stofna heimili í sveit eða kaupstað, leggja í ræktun og byggingarframkvæmdir, eða þeirra, sem nú eru að byrja útgerð og sjálfstætt starf við sjávarsíðuna? Sannleikurinn er sá, að verði það öngþveiti látið haldast, sem nú er, skapast slíkt fjárhagslegt misrétti í landinu, að engin dæmi eru til slíks fyrr hér á landi og fá dæmi þess, að svo ógiftusamlega hafi til tekizt í öðrum menningarlöndum. Eftir því sem lengra líður, munu fleiri skilja og viðurkenna baráttu þeirra, sem hafa barizt gegn því, að þessi ófreskja væri alin, en hlutur lýðskrumaranna, sem sér til stundarfylgis hafa ginnt menn út á hálan ís, að sama skapi verða minni. Þegar flett hefur verið ofan af kenningunni um dreifingu stríðsgróðans, þá mundi margur spyrja: Hvar er þá stríðsgróðinn? Já, hvar er stríðsgróðinn? Þá er komið að kjarna málsins. Það er einmitt það, sem ekki má minnast á án þess að valdhafarnir missi stjórn á sér. Stjórnarliðið hefur staðið eins og veggur, allt frá því að stj. var mynduð, gegn því, að gerðar væru fullnægjandi ráðstafanir til allsherjar uppgjörs eigna í landinu, en það er eina leiðin til þess að stríðsgróðinn geti orðið gerður upp. Stjórnarsamstarfið er einmitt byggt á því, að þetta verði ekki gert. Væri slíkt uppgjör látið fara fram, þá sæist það svart á hvítu, hvaða áhrif stefna ríkisstj. hefur haft á eignaskiptinguna í landinu. Þá kæmi það í ljós, hvert það fjármagn hefur raunverulega runnið, sem „kjarabótaspámenn“ kommúnista þóttust ætla að dreifa til almennings með tilstyrk verðbólgunnar. Þá kæmi í ljós að það, sem menn sögðu um eðli og áhrif verðbólgunnar fyrir síðustu alþingiskosningar, var rétt, en síðari fullyrðingar hreinar fjarstæður. Þá sæjust í allri sinni nekt afleiðingar þess ljóta leiks, sem stríðsgróðamenn og kommúnistar hafa leikið undanfarin misseri. Þá mundi líka skapast sterkt almenningsálit um ráðstafanir til þess að leiðrétta eitthvað af því misrétti, sem orðið er. En þá væri líka úr sögunni grundvöllurinn fyrir samstarfi kommúnista og núv. forsrh. Þá væri í sundur líftaug stj., sem allt byggist á. En hún er þessi : Stríðsgróðamenn hafi frjálsar hendur á öðru leytinu, en kommúnistar reki á hinn bóginn „kjarabótapólitík“ í gæsalöppum. Framleiðslustéttirnar og alþýða manna borga brúsann, svo sem vitni hafa nú um gengið, en „nýsköpunarsöngurinn“ á að slæva dómgreindina. Í þessu samstarfi hangir svo Alþfl. og núverandi forkólfar lýsa því jafnframt yfir, að sá flokkur hafi tekið forustuna um frjálslynda umbótastefnu. Ekki er þeim klígjugjarnt. Stefna Framsfl. er glöggt mörkuð um þessi vandamál. Hann telur algera stefnubreytingu knýjandi nauðsyn: Lækkun verðbólgunnar, sem miðast fyrst og fremst við að auka kaupmátt peninganna, til þess að skapa framleiðslunni öruggan starfsgrundvöll og tryggja um leið afkomu þeirra, sem taka laun. Ráðstöfunum til lækkunar verðbólgunni verður að fylgja undandráttarlaust uppgjör stórgróðans, sem safnazt hefur á tiltölulega fáar hendur vegna stríðsviðskipta og verðbólgu. Með því móti einu fæst grundvöllur að heilbrigðu fjármálalífi og tækifæri til leiðréttingar því herfilega misrétti, sem orðið er og sífellt fer vaxandi. Það verður að forða landsmönnum, ekki sízt ungu kynslóðinni, frá örbirgð þeirri, sem sýnilega verður hennar hlutskipti, ef ekkert verður aðhafzt í rétta stefnu, og atvinnuvegum landsmanna lyft úr þeirri sjálfheldu, sem þeim er búin. Þetta verður að gera áður en það er orðið of seint. Enginn vafi leikur á því, að þrái þeirra og metnaður, sem fyrir stj. standa, er svo mikill, að þeir ætla sér að halda áfram svo sem gengið hefur, meðan þeir geta með einhverjum óyndisúrræðum haldið sér við völd, og það alveg án tillits til afleiðinga þess framvegis. En hitt er líka jafnljóst, að það er í lófa lagið fyrir landsmenn að hnekkja þessum fyrirætlunum. Þótt viljinn sé ríkur hjá forustumönnunum til þess að hanga, þá eru þeir á glóðum elds og tæpt stendur um samheldnina. Fylgistap þessara flokka veldur stefnubreytingu - það er alveg víst. En fylgistap er líka það eina, sem slíku getur valdið. Mótmæli láta þeir sem vind um eyrun þjóta, óánægju meta þeir einskis, ef þeim er fylgt samt. Boðskapur kjörseðilsins er það eina, sem þessir menn skilja.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Það er mér ekkert undrunarefni, þótt mönnum þeim, sem mestu réðu um stjórnarstefnuna á landi hér á árunum 1934–1939, hrjósi hugur við þeim atburðum, er orðið hafa hin þrjú síðustu misseri. Meiri straumhvörf hafa aldrei orðið í íslenzkum stjórnmálum. Ólíkari ráðum hefur aldrei verið beitt til þess að tryggja efnahagsafkomu þjóðarinnar en á þessum tveim tímabilum. Öll viðhorf stjórnarinnar, bæði inn á við og út á við, hafa verið gerólík. Þegar stjórn Hermanns Jónassonar tók við völdum 1934, átti hún vissulega við ýmis erfið viðfangsefni að glíma. Atvinnu- og viðskiptakreppa hafði þá nýlega gengið yfir heiminn og þjóð vor ekki farið varhluta af henni, fremur en aðrar þjóðir. Atvinnuvegirnir til lands og sjávar höfðu hrörnað og gjaldeyrisskortur var farinn að gera vart við sig. Atvinnurekstur hafði gengið saman og atvinnuleysi farið vaxandi ár frá ári. Það þurfti því sterkra átaka við, ef vel átti að fara. Og stjórnin fann ráðið. Hún ætlaði að bæta allar meinsemdir með því að hindra innflutning til landsins. Það gekk jafnvel svo langt, að reynt var að telja þjóðinni trú um, að innflutningur nýrra atvinnutækja væri glæpsamlegur. Þeir, sem reyndust sekir um slíkt athæfi, nefndust einu nafni braskarar og þeir voru taldir öllu neðar í mannfélagsstiganum en t. d. smáþjófar. Jafnvel árið 1939, eftir að byrjað var að gera ráðstafanir vegna yfirvofandi styrjaldar, kom Eysteinn Jónsson í veg fyrir, að flutningaskip væri keypt til landsins. Og ef ég man rétt, þá gekk ekki alveg tregðulaust tveim árum síðar að fá leyfi til að reisa nýja og fullkomna síldarverksmiðju hér á Norðurlandi. Bæði þessi tæki átti þó að kaupa fyrir erlent lánsfé, svo að augnablikserfiðleikar með útvegun gjaldeyris gátu ekki ráðið úrslitum. Eina atvinnuaukning, sem náð fann fyrir augum landsstjórnarinnar á þessum árum, var ýmiss konar smáiðnaður. Fór þó það orð af, að hann væri fremur studdur til flokksframdráttar en til þjóðþrifa. Var sá orðrómur tæpast úr lausu lofti gripinn, því að óvéfengjanlegt er það og öllum hér í Reykjavík var það kunnugt, að fjölmargir framsóknarmenn lifðu þá góðu lífi á því einu að útvega innflutningsleyfi fyrir þessi fyrirtæki. En þrátt fyrir þessi ströngu innflutningshöft fór nú svo, að gjaldeyrisástandið fór síversnandi ár frá ári. Fyrst var reynt að bæta úr með lántökum, en þeir möguleikar hurfu fljótlega. Gjaldeyrir landsmanna féll í verði, svo að íslenzkir seðlar voru seldir jafnvel fyrir hálfvirði til erlendra peningamangara. Samhliða þessu dróst atvinnan saman og atvinnuleysingjum fjölgaði. Var lífinu haldið í þeim með síhækkandi atvinnuleysisstyrkjum, og haustið 1938 var svo komið, að ríkið hafði ekki gjaldeyri til að greiða umsamdar afborganir og vexti af erlendum lánum sínum og gat hvergi fengið ný lán til þess. Landsbankanum tókst að vísu að fá bráðabirgðalausn á málinu, en ekki var það dyggð ríkisstj. Þá fyrst, eftir að raunveruleg ríkisgjaldþrot höfðu orðið, gafst ríkisstj. upp og flýði á náðir höfuðandstæðings síns, Sjálfstfl. Góðu heilli var sú aðstoð í té látin. Ég hygg ekki ofmælt, þótt sagt sé, að þetta valdatímabil Framsfl. sé mesta niðurlægingartímabil í sögu þjóðarinnar, síðan hún slapp undan erlendri áþján og verzlunaránauð. Höfuðorsök þessarar niðurlægingar var fádæma skilningsleysi og skammsýni valdhafanna, algerður þekkingarskortur á skilyrðum fyrir heilbrigðri þróun atvinnulífs og viðskiptalífs og algert ofmat á gildi verzlunar- og innflutningshafta. Fyrir þennan vesaldóm stj. hefur þjóðin orðið að þola vanvirðu og miklar þrautir. Ættu allir góðir menn, hvar í flokki sem þeir standa, að vinna að því sameiginlega, að slík reynsla þurfi eigi að endurtaka sig. Þegar núverandi stjórn tók við völdum fyrir röskum þrem misserum, var viðhorfið að því leyti allt öðruvísi en 1934, að miklar erlendar innstæður höfðu safnazt fyrir á styrjaldarárunum. En að því leyti var það svipað, að höfuðframleiðslutækin, skipastóllinn, hafði gengið úr sér. Bæði hafði skipunum fækkað, af ýmsum ástæðum, og þau, sem til voru, elzt og gengið úr sér. Allverulegur hluti verkafólks starfaði í þágu setuliðsins, og þótt öðrum atvinnutækjum, sérstaklega frystihúsum, hefði fjölgað nokkuð á styrjaldarárunum, var fyrirsjáanlegt, að jafnskjótt og setuliðsvinnan þyrri, mundi atvinnuleysi skella yfir að nýju. Stjórnin átti nú um tvo kosti að velja. Annan þann að feta í fótspor fyrirrennaranna frá 1934, hefta innflutning, láta allt reka á reiðanum, bíða atvinnuleysisins og nota erlendu innistæðurnar til atvinnuleysisstyrkja. Sjálfsagt hefðu þær enzt nokkur ár til þess. Með því móti gat stjórnin og að sjálfsögðu líka staðið prýðilega að vígi til að kaupa sér fylgi, með því að úthluta gjaldeyrinum aðeins til vina og velunnara. En stj. valdi nú ekki þennan kost. „Sporin hræða.“ Hún vildi láta vítin verða sér til varnaðar. Hún valdi hinn kostinn, sem fyrir hendi var. Hún hófst þegar í stað handa áður en atvinnuleysið var skollið á um útvegun nýrra atvinnutækja. Hún taldi, að hinum erlendu innstæðum væri á engan hátt eins vel varið og til að afla þjóðinni nýrra og fullkominna atvinnutækja, sem aftur eiga að verða uppspretta nýs gjaldeyris, og ef allt fer með felldu, að koma í veg fyrir sams konar niðurlægingarástand og ríkti á valdatíma Framsfl. Þessa stefnu valdi stj. í öndverðu og henni hefur hún dyggilega fylgt. Hefur hæstv. forsrh. gert allýtarlega grein fyrir, hvað gert hefur verið í þessum efnum, og mun ég því eigi endurtaka það. Nú hafa forustumennirnir frá 1934 farið fram á það við þingið, að það lýsti vantrausti á stjórninni fyrir að hafa ekki fetað í fótspor þeirra. Hvað sem um þá till. annars má segja, þá ættu allir að geta verið sammála um eitt: kjarklausir eru mennirnir ekki. Sumir mundu jafnvel segja, að það gengi blygðunarleysi næst að gera sér leik að, því að minna á þá fortíð, sem þeir hafa í þessum efnum. Þessar almennu hugleiðingar mínar hafa orðið þetta langar af því, að ég tel þær fjalla um höfuðádeiluefnið. Átökin eru fyrst og fremst um það, hvort stefna skuli að samdrætti eða þenslu í atvinnulífinu. Hitt eru allt aukaatriði. En áður en ég skilst við þessa hlið málsins, get ég ekki komizt hjá að minna á það, sem ég hef raunar gert áður, að hér er ekki aðeins um að ræða fjárhagsafkomu þjóðarinnar, heldur og pólitískt sjálfstæði hennar. Öllum má vera það ljóst, að þegar þjóðin tók öll mál í sínar hendur, þá batt hún sér og þunga bagga fjárhagslega. Reynslan hefur þegar sýnt, og mun þó koma betur í ljós síðar, að utanríkisþjónustan kostar mikið fé, og það þótt sparlega væri á haldið. Undir þeim kostnaði verður framleiðsla landsmanna að standa. Ef hann á að skiptast á fá og tiltölulega afkastalítil atvinnutæki, er vonlaust, að undir honum verði risið. En þess fleiri og stórvirkari, sem atvinnutækin eru, og þess þróttmeiri, sem utanríkisverzlunin er, þess meiri von er um, að bjartsýni og stórhugur þjóðarinnar verði henni ekki til skammar. Þessu má sízt af öllu gleyma. Skal ég þá næst drepa nokkuð á þær ádeilur, er fram hafa komið í umræðunum og varða þau ráðuneyti, er ég veiti forstöðu. Hv. þm. Str. vék nokkuð að viðskiptamálunum. Átaldi hann ríkisstj. fyrir að hún hefði vanrækt að gera viðskiptasamninga við aðrar þjóðir, og tilgreindi þar sérstaklega Svíþjóð. Taldi hann, að vanrækt hefði verið að senda þangað mann til samninga, og afleiðing þess væri sú, að nú væri hér timburskortur. Út af þessu vil ég láta þess getið, að ríkisstj. telur, að rétt sé og skylt að fela sendiherrum og sendifulltrúum landsins að annast samningagerðir erlendis, eftir því sem við verður komið. Þrátt fyrir það verður oft ekki hjá því komizt að láta þeim aðstoð í té, því að naumast verður þess krafizt, að sendifulltrúarnir hafi jafnan þá sérþekkingu, sem nauðsynleg er, til þess að ganga frá verzlunar- og viðskiptasamningum. Um verzlunarsamningana við Svíþjóð er það að segja, að nálægt tveim mánuðum áður en samningarnir runnu út, var sendifulltrúanum í Svíþjóð falið að hefja umleitanir um framlengingu á samningnum frá 1945, með tilteknum breytingum, sem stj. óskaði, að gerðar yrðu á honum. Fyrst í stað virtist allt ætla að ganga vel, en þegar á átti að herða, vildu Svíarnir þá aldrei taka afstöðu til málsins. Í þessu þófi stóð fram eftir marzmánuði, en þá gáfu Svíarnir vilyrði um svör innan fárra daga. Þá tók stj. ákvörðun um að senda formann viðskiptaráðs til aðstoðar við endanlega samningagerð, og fór hann til Stokkhólms seint í marzmánuði. En því miður leiddi reynslan í ljós, að hann kom of fljótt, en ekki of seint. Svíarnir gátu enn þá ekki ákvarðað sig, að því er virðist vegna samninga við aðrar þjóðir. Nú loks virðist vera að koma skriður á málið, hvernig sem úrslitin verða. Stj. hefur verið það vel ljóst, hversu bagalegt það er að þurfa að stöðva timburinnflutning frá Svíþjóð, og hún hefur vissulega gert allt, sem í hennar valdi stóð, til að koma í veg fyrir þá stöðvun. En það er ekki á hennar valdi að kúga aðrar þjóðir til að selja hingað vörur, hvorki timbur né annað, og ætti hver skynbær maður að geta skilið það. Þessi ákæra þm. Str. er því ekki annað en munnfleipur. Að öðru leyti skal ég vísa til þeirrar greinargerðar, sem hæstv. forsrh. gaf hér í gær um viðskiptasamningana. Þá drap hv. þm. Str. nokkuð á gjaldeyrismálin. Taldi hann, að dollarainnstæðunni hefði verið varið til innkaupa á alls konar óþarfa og glysvarningi, en hins vegar héldist einstökum mönnum og fyrirtækjum uppi að geyma stórar fjárhæðir í dollurum erlendis. Allt er þetta uppspuni frá rótum. Síðan gengið var frá samningum við Bretland 1945, get ég fullyrt, að engin leyfi hafa verið veitt í dollurum fyrir öðru en nauðsynjavörum. Um það hefur verið fullt samkomulag milli ráðuneytisins og viðskiptaráðs. Þá má geta þess, að gjaldeyriseftirlitið hefur verið skerpt, eftir till. þeirra manna, er dómbærastir allra ættu að vera um það mál, og er gjaldeyriseftirlitið nú undir yfirumsjón Landsbankans. Þykist hv. þm. Str. hafa einhver rök fyrir, að gjaldeyri hafi verið skotið undan, skora ég á hann að gera gjaldeyriseftirlitinu aðvart um það. Að öðrum kosti verður að líta á þessar aðdróttanir hans sem uppspuna sjálfs hans. Að gefnu tilefni þykir mér rétt í þessu sambandi að minnast á gagnrýni, sem fram hefur komið út af því, að stj. hefur leyft yfirfærslu á innstæðum eða skuldum við erlenda ríkisborgara. Er þar aðallega um að ræða arfa og eignir kvenna, sem gifzt hafa erlendum mönnum, og munu nema samtals um 100 þús. dollurum. Þetta var gert að yfirlögðu ráði og í fullu samráði við utanrrn., sem taldi, að oss mundi eigi stætt á að neita að greiða erlendar skuldir, ef fé væri fyrir hendi. Á valdatíma framsóknarmanna var það að vísu svo, að menn voru almennt neyddir til að svíkja erlendar skuldbindingar sínar. Ég hef jafnan talið, að getuleysið hafi þar eitt um ráðið, en ekki hitt, að Framsfl. telji, að sú eigi að vera reglan að svíkjast um að greiða erlendar skuldbindingar. Frá þjóðhagslegu sjónarmiði er og í hæsta máta hæpið að gera sér leik að að safna erlendum innstæðum. Þær verða ávaxtaðar hér, hlaða utan á sig, og þegar að skuldadögunum kemur - og einhvern tíma koma þeir -, verða fjárhæðirnar hærri, sem yfirfæra þarf. Við höfum að því keppt á undanförnum árum að greiða upp erlend lán ríkissjóðs, bæjarfélaga og annarra innlendra stofnana. Þetta hefur án efa verið rétt hagfræði. En því skyldum vér þá ekki alveg á sama hátt reyna að losna við þær erlendu skuldbindingar, sem frá öðru stafa en beinum lántökum? Á það má og minna, að ef vér greiðum ekki arfa og erlendar innstæður vegna hjúskapar, þá getum vér ekki búizt við öðru en erlendar þjóðir mæli oss í sama mæli. Mun því áhallinn, þegar til lengdar lætur, varla verða mikill. Áður en ég skilst við þessa hlið málsins, gjaldeyrismálin, get ég ekki stillt mig um, út af umtali og blaðaskrifum, sem orðið hafa í sambandi við innflutninga á notuðum bátum og brigzlum um slæma meðferð á erlendum gjaldeyri í sambandi við það, að lesa upp lítinn kafla úr skýrslu, sem ég hef nýlega fengið frá nýbyggingarráðinu. Þar segir svo : „Til fróðleiks skal hér nefnt dæmi um, hve miklum erlendum gjaldeyri hefur verið varið til kaupa á tveim slíkum bátum (þ. e. a. s. notuðum bátum frá Svíþjóð) og hve mikils gjaldeyris slíkir bátar hafa aflað á yfirstandandi vertíð. Báðir þessir bátar byrjuðu veiðar um og eftir miðjan janúar. Aflamagn hvors um sig mun vera um og yfir 1300 skippund, eða að verðmæti sem óunnið hráefni frá 390–400 þús. kr. á bát. Aflahlutur háseta á þessum bátum mun vera yfir 12 þús. kr. í þrjá og hálfan mánuð. Hafi þessi afli á hvorum bát fyrir sig t. d. verið saltaður, þá er hann ásamt lifur og hrognum að útflutningsverðmæti um 650 þús. kr. Hafi þessi fiskur verið hraðfrystur, má gera ráð fyrir, að útflutningsverðmæti aflans af einum þessum bát sé eigi undir 725 þús. kr. Þá hafa þessir tveir bátar aflað samtals miðað við hráefnisverð 780–800 þús. kr., en miðað við útflutningsverðmæti aflans fullunnins um 1.3 millj. kr. til 1 millj. og 450 þús. kr. Bátar þessir kostuðu í erlendum gjaldeyri um 300 þús. kr. íslenzkar hvor. Hafa þeir þannig hvor um sig skilað meir en tvöföldum þeim gjaldeyri, sem eyddist við innkaup þeirra til landsins.“ Þetta sýnir glöggt, á hve góðum rökum reistar eru þær ádeilur, sem fram hafa komið um slæma meðferð á gjaldeyrinum. Nú er náttúrlega þess að gæta, að útgerð bátanna kostar einhvern erlendan gjaldeyri, sem þarna er ekki reiknað með. Mér heyrðist hv. þm. Str. í gærkvöld eitthvað vera að tala um lúxusbíla, sem stjórnin hefði keypt. Það voru einhverjar truflanir í útvarpinu hjá mér, og líklega hefur þetta verið misheyrn hjá mér. Ég held, að það geti varla verið, að hann, einmitt hann, sé að brigzla stjórninni um bílabrask. Þau þrjú misseri, sem stj. hefur verið við völd, hefur hún keypt aðeins einn notaðan fólksbíl, við mjög lágu verði, og einn lélegan setuliðsjeppa. Getur þá hv. þm. Str. borið það saman við sín eigin bílakaup í stjórnartíð hans og raunar líka síðan hann fór úr stjórninni. Hitt er annað mál, að stj. mun eigi geta komizt hjá að endurnýja að meira eða minna leyti bílakost ríkisins, því að varla getur þm. Str. búizt við, að aðstæður hafi breytzt svo hér á landi síðan á valdatímabili hans, að stj. og ýmsar ríkisstofnanir geti komizt hjá að hafa nokkurn bílakost. Út af útflutningnum til Danmerkur, sem hv. þm. að síðustu gerði að umræðuefni, vil ég aðeins segja það, eins og ég raunar áður hef upplýst, að hann hefur verið undir ströngu eftirliti. Þær vörur, sem út hafa verið fluttar, hafa auk innlendrar framleiðslu að langmestu leyti verið enskar vörur, fluttar hingað á stríðsárunum, en reynzt óhentugar eða ónothæfar fyrir innlendan markað. Engin tolleftirgjöf hefur átt sér stað, og einskis tvímælis orkað, að þessi útflutningur hefur verið þjóðhagslega mjög hagstæður. Læt ég svo útrætt við hv. þm. Str. Ég kem þá næst að hv. þm. Mýr. Að svo miklu leyti sem ræða hans fjallaði um hinar „óskáldlegu staðreyndir“, gekk hún út á að sýna fram á, annars vegar hrörnun atvinnuvega landsmanna almennt og hins vegar, að landbúnaðurinn væri sérstakt olnbogabarn ríkisstj., sem hún helzt vildi koma undir græna torfu. Allt er þetta nú gamall söngur, sem bæði þm. og landsmenn kannast vel við. Um hrörnun atvinnuveganna skal ég ekki fjölyrða, enda hafa aðrir um það rætt. En ég verð að segja það, að þessi hrörnunarbarlómur er í mínum augum hálfógeðslegur. Það lýsir leiðinlega smáborgaralegum hugsunarhætti að berja sér þá mest um fátækt, er þjóðin býr við betri efnahagsafkomu og almennari velmegun en nokkru sinni fyrr. Að maður nú ekki tali um, ef bera á saman afkomu þessarar þjóðar við það, sem flestar aðrar þjóðir verða nú að búa við. En allir vita, að þjóðin býr nú við betri fjárhagsafkomu en nokkru sinni fyrr. Um viðhorf ríkisstj. til landbúnaðarins get ég fullyrt, að allri stj. er ljóst, hver þjóðarnauðsyn það er, að blómlegur landbúnaður geti þrifizt hér. Um hitt geta svo verið skiptar skoðanir, á hvern hátt því takmarki verði náð. Er ekki tími til að ræða það hér. En viðhorf stj. til landbúnaðarins kemur væntanlega bezt fram í þeirri löggjöf, sem stj. hefur staðið að og landbúnaðinn varðar. Er þá fyrst á það að minna, að stj. hefur af alefli viljað beita sér fyrir, að landbúnaðurinn gæti tekið vinnuvélar í þjónustu sína. Fyrir milligöngu nýbyggingarráðs hefur verið útvegað til landsins margfalt meira af landbúnaðarvélum en nokkur dæmi eru til áður. Þá hafa nú nýlega, fyrir atbeina nýbyggingarráðs og stj., verið sett lög um nýbyggðir, landnám og byggingar í sveitum, er gerir ráð fyrir, að á næstu 10 árum verði varið 60–70 millj. kr. til að rækta og byggja upp sveitirnar. Fullyrði ég, að aldrei hafi fyrr verið gerð svo stórhuga tilraun til að lyfta landbúnaðinum. Það er skylt að geta þess, að enginn einstakur þm. hefur gert jafnmikið til að koma því máli fram og hv. þm. A-Húnv., sem raunar hefur verið lífið og sálin í mörgum hagsmunamálum landbúnaðarins hin síðari ár, enda hefur Framsfl. þakkað honum eins og innræti hans stendur til. - Þá skal ég nefna lög um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir frá síðasta ári, sem heimila 3 millj. kr. framlag úr ríkissjóði til véla- og verkfærakaupa. Einnig vil ég minna á afnám 17. gr. jarðræktarlaganna, sem eftir langa baráttu við Framsfl. hefur nú fengizt framkvæmd, og þorði Framsfl. ekki að standa á máti að síðustu. Frv. þetta var flutt af hv. þm. Dal. Þá skal nefna lög um búnaðarráð, sem leggur æðsta vald í verðlagsmálum landbúnaðarins í hendur 25 bændum og öðrum fulltrúum landbúnaðarins, í stað þess að það vald var áður að meiri hluta hjá fulltrúum neytenda og einum stjórnskipuðum manni. Framsfl. hefur að vísu reynt að vekja æsing gegn stj. út af þessari löggjöf, en þó er það mörgum kunnugt, að framsóknarmenn trúðu ekki fyrr en þeir tóku á, að fulltrúar verklýðsflokkanna vildu ganga inn á slíka réttarbót til handa bændum. Framsfl. hefur í þessu máli fylgt hinni gömlu hernaðarreglu, að sókn sé sterkasta vörnin. Hann öfundast við Sjálfstfl. fyrir að hafa komið þessu máli í framkvæmd og grípur þá til þessa ráðs, að reyna að slá ryki í augu manna og láta sem verið sé að svipta bændur rétti. Þá skulu nefnd lög um niðurgreiðslu á kjöti. Eins og öllum er kunnugt, tókst á s. l. hausti að ná samkomulagi um niðurgreiðslu á kjöti á innlendum markaði, sem vonandi verður til þess, að langsamlega meginhluti kjötframleiðslunnar selst innanlands fyrir hagstætt verð. Þessi samningur var að vísu þeim skilyrðum bundinn, að hætt yrði að greiða útflutningsuppbætur, og hefur nú verið reynt að nota það til æsinga gegn stj. Í því sambandi vil ég minna á, að fyrir rúmu ári síðan skrifaði Búnaðarfélag Íslands öllum búnaðarsamböndum landsins „að allir vissu, að engar útflutningsuppbætur yrðu framar greiddar á landbúnaðarafurðir“, og mun hv. þm. Mýr. hafa staðið undir því bréfi. En nú, þegar búið er að ákveða að nota á annan tug milljóna til að greiða niður landbúnaðarvörur á innlendum markaði, lætur þessi hv. þm. eins og hann telji þetta hið mesta gerræði. Ekki er nú samræmið gott. Þá vil ég aðeins drepa á eitt mál, sem hv. þm. Mýr. gerði að höfuðárásarefni á stj., en það er breyting á lögum um búnaðarmálasjóð. Ég bjóst nú satt að segja við, að hv. þm. mundi byrja umræður um þetta mál á að segja fréttir frá aðalfundi Búnaðarsambands Suðurlands, sem var nú fyrir fáum dögum og hv. þm. mun hafa komið á, og skýra frá, hverjar undirtektir mál hans hefði fengið þar. En af einhverjum ástæðum sleppti hann því alveg. Eins og kunnugt er, hefur sú breyt. náð fram að ganga á fyrrnefndum lögum, að í stað þess að Búnaðarfélag Íslands ráðstafi fé því, er inn kemur í sjóðinn, skuli það renna beint til búnaðarsambandanna. Má nú náttúrlega deila um það til eilífðar, hvort heppilegra sé, að heildarsamtökin eða búnaðarsamböndin ráðstafi fénu. En um hitt verður ekki deilt, að féð á að nota til hagsbóta fyrir landbúnaðinn hvor aðferðin sem er viðhöfð. Hefur þess gætt, að búnaðarsamböndin hafa hvergi nærri notið sín vegna fjárskorts. Það sýnist dálítið hæpið að telja það beina árás á bændastéttina að reyna að bæta úr þessu. Þetta mál er annars gott dæmi þess, hvernig smáágreiningur er blásinn upp og reynt að gera úr honum stórmál. En ég ætla, að árásirnar út af þessu máli reynist álíka haldgóðar og árásirnar, sem á sínum tíma voru gerðar út af stofnun búnaðarráðs. Hver maður, sem ekki horfir gegnum lituð flokksgleraugu, hlýtur að sjá, að bæði málin eru borin fram til hagsbóta fyrir íslenzkan landbúnað, en ekki til að hnekkja honum. Áður en ég skilst við landbúnaðarmálin get ég ekki stillt mig um að minnast aðeins á, að um síðastliðin áramót hefur íslenzkum landbúnaði í fyrsta sinni verið sá sómi sýndur að ráða í áhrifamikla stöðu í landbrn. einn af mikilhæfustu og bezt menntu frömuðum landbúnaðarins á síðustu árum. Undrast ég satt að segja, að enginn af mínum ágætu fyrirrennurum í landbrn. skuli hafa komið auga á, hverja þýðingu slík þjónusta getur haft fyrir landbúnaðinn. Árásir hafa komið fram út af því, að frv. um breyt, á ræktunarsjóðslögunum, sem liggur fyrir þessu Alþ., muni eigi ná fram að ganga. Það mun verða svo, og skal ég taka á mig alla ábyrgð á því. Ég tel, að þetta frv. þurfi nánari athugunar við, og tel enga hættu, þótt það bíði næsta þings. Ræktunarsjóðurinn hafði um síðustu áramót um 2 millj. kr. ónotaðar af eigin fé og hefur engin jarðræktarbréf í umferð. Hann getur því að óbreyttum lögum margfaldað lánastarfsemi sína og eru engar líkur til, að hún vaxi svo ört á þessu sumri, að nokkur vandkvæði stafi af. Þótt hér hafi aðeins verið stiklað á stóru, ætla ég, að mér hafi tekizt að sýna fram á, að landbúnaðurinn hefur ekki verið neitt olnbogabarn hjá stj. Ég veit, að bændur hafa yfirleitt þann skilning á þjóðhögum vorum, að þeim kemur ekki til hugar, að útflutningsuppbætur á landbúnaðarvörur geti haldizt. Ef svo yrði, mundu sömu kröfur koma frá sjávarútveginum, eins og reynsla þessa árs hefur sýnt. Ef ríkið á að taka ábyrgð á öllum útflutningi landsmanna, er skammt yfir í beina þjóðnýtingu. Þá kem ég loks að hv. þm. S.-M. Lýsing sú, er hann gaf af fjárhag ríkisins, var engan veginn glæsileg. Og ef hann meinar allt, sem hann sagði um þessi efni, þá er eitt skiljanlegt, hve fast hann hefur sótt á ríkissjóð um bæði fjárframlög og ríkisábyrgðir á þessu þingi. Vonandi óskar hv. þm. þó ekki eftir ríkisgjaldþroti. Nú er að vísu sá sannleikur í ræðu hv. þm., að þetta þing hefur teflt alldjarft bæði um fjáreyðslu og ríkisábyrgðir. En þar er þó tvenns að gæta. Fyrst og fremst þeirrar miklu þenslu, sem framundan er í atvinnulífinu. Verður ekki hjá komizt að ráðast í stórfelldar framkvæmdir, til þess að framleiðslutækin komi að tilætluðum notum. Það þýðir t. d. ekki að kaupa skip, nema því aðeins að þeim sé um leið tryggð afgreiðsla. Það er gagnslaust að reisa nýjar síldarverksmiðjur nema það sé um leið tryggt, að skipin geti losað sig við síldina, og svo mætti lengi telja: En aukin framleiðsla þýðir aukna gjaldgetu. Möguleikarnir til að standa undir miklum útgjöldum eiga því að vaxa í líkum hlutföllum og framleiðslan verður aukin. Hins vegar er svo það, að stj. hefur að nokkru leyti í sinni hendi, hve ört hún lætur framkvæma margt af þessum stórfyrirtækjum, sem ráðgerð eru. Svo er það t. d. að miklu leyti um hafnir, rafmagnsveitur og margt fleira. Og vitanlega mun stj. reyna að sníða sér stakk eftir vexti, þótt fullljóst sé mér, að oft getur orðið erfitt að standa gegn straumnum. En mjög væri æskilegt að heyra, hvað það er af hinum ráðgerðu framkvæmdum, - þeim sem nokkru máli skipta, - sem hv. þm. S.-M. vili skera niður. Það gæti orðið til leiðbeiningar bæði fyrir stj. og þing. Ádeilu hv. þm. á stj. hygg ég að öðru leyti, að bezt verði svarað með því að gefa yfirlit um afkomu ársins 1945, að svo miklu leyti sem hún er nú kunn. Hafði ég hvort sem er ætlað mér að gera það áður en þingi yrði slitið, og mundi vera búinn að því, ef þessar umr. hefðu ekki staðið fyrir dyrum. Heildartekjur ríkissjóðs á árinu 1945 voru áætlaðar 108 millj. og 178 þús. kr. Þar er þó ekki talinn með veltuskattur, sem reyndist þrjá fyrstu ársfjórðungana tæpar 8 millj. og gjöld á útfluttan ísfisk, er urðu tæpar 2 millj. Heildartekjurnar voru því áætlaðar 118 millj. kr. og þó nokkru meira, vegna þess að hækkun á nokkrum tekjustofnum var ekki talin með í fjárl., þ. e. a. s. viðbótin ekki talin með í áætlun fjárl. - Tekjurnar reyndust hins vegar 162 millj. og 666 þús. kr. Þeir liðir, sem mest hafa farið fram úr áætlun, eru þessir: Tekju- og eignarskattur 4 millj. 243 þús., stríðsgróðaskattur 933 þús., vörumagastollur 3½ millj., verðtollur 20½ millj. rúmlega, gjald af innlendum tollvörum rúmar 800 þús., stimpilgjald 2 millj. 300 þús. og tekjur af ríkisstofnunum 13 millj. 85 þús. kr. Það er rétt að minnast á það út af ummælum, sem féllu hjá hv. þm. S.-M., að það er stöðugt verið að víta stj. fyrir það, hvað hún græði mikið á áfenginu. Ég veit ekki, hvort hv. þm. og aðrir, sem mæla á sama veg, halda að áfengissalan mundi minnka, þó að verðið væri lækkað. Rekstrarútgjöld voru áætluð 100 millj. 212 þús. kr., auk útgjalda samkv. sérstökum lögum, sem voru 29 millj. 500 þús. og eru þá ótalin útgjöld samkv. heimildarlögum og þáltill., sem nemur samtals um 930 þús. kr. En gjöldin urðu 143 millj. 891 þús. Þeir gjaldaliðir, sem mest hafa farið fram úr áætlun, eru þessir: Til ríkisstj. 741 þús., dómgæzla og lögreglustjórn 1½ millj., kostnaður við innheimtu tolla og skatta 668 þús., heilbrigðismál 1,4 millj., vegamál 3,7 millj., samgöngur á sjó 1,8 millj., vitamál og hafnargerðir 659 þús., kirkjumál 692 þús., kennslumál 3,9 millj., landbúnaðarmál 1,3 millj. tæplega oð eftirlaun og til lífeyrissjóðs 1,2 millj. Samkv. þessu er rekstrarafgangurinn 18 millj. 775 þús. kr., eftir því sem nú verður næst komizt. Ræðutími minn er nú á þrotum, en ég verð þó að fá að gera með örfáum orðum grein fyrir sjóðsyfirliti um áramót og skuldum ríkissjóðs á sama tíma. Sjóðsyfirlitið er á þessa leið: Sjóðsyfirlit 1945, bráðabirgðaryfirlit. Inn. Út. 1. jan. Peningar í sjóði og banka 16471000,00 Tekjur samkv. rekstrarreikningi 162666000,00 Innb. skv. eignahreyf ingayfirliti 2168000,00 Gjöld samkv. rekstrar- reikningi 143891000,00 Útb. skv. eignahreyf ingayfirliti 34434000,00 Sjóður 31. des. 2980000,00 Krónur 181305000,00 181305000,00 En við þetta er það að athuga, að enda þótt sjóðslækkun nemi nálega 13½ millj. kr., þá er ekki um raunverulegan greiðsluhalla að ræða. Skuldagreiðslur hafa sem sé numið 11,8 millj. kr. Verðbréf hafa verið keypt (hlutabréf í Útvegsbanka) fyrir 1½ milljón, útlagt hefur verið fyrir smjör 1 millj. kr., greitt vegna bátasmíða innanlands 1,6 millj., veitt bráðabirgðalán 1 millj. og lagt til hliðar í húsbyggingasjóð áfengis- og tóbaksverzlana 1,2 millj. Þessar greiðslur samtals nema því 18,1 millj. Að lokum skal ég svo gera stuttlega grein fyrir skuldum ríkissjóðs eins og þær voru í árslok 1945, og tek ég þá til samanburðar skuldirnar í árslok 1939: Skuldir ríkisins voru samkv. ríkisreikningi : 1939 kr. 56648457,00 1945 - 33330000,00 Mismunur kr. 23318457,00 en þá er ekki talið með geymt fé, sem var í árs- lok 1945 kr. 16,5 millj., en var sama sem ekkert 1939. Erlendar skuldir voru samkv. ríkisreikningi: 1939. Dönsk lán 7,3 millj. króna Ensk lán 34,3 millj. króna Erlend lán vegna ríkisstofnana 4,4 millj. króna Lausar skuldir erlendar 3,2 millj. króna 49,2 millj. króna 1945 voru erlendar skuldir 9,7 millj. kr. Þ. e. ensk lán (síldarverksmiðjur) kr. 933000,00 Dönsk lán - 5377000,00 Lausar skuldir - 3400000,00 Kr. 9710000,00 Skuldlaus eign ríkisins var samkv. ríkissjóðs- reikningi 1939 kr. 23123985 en 1944 - 103933688 Eignaaukning kr. 80809703 Þegar þess er nú gætt, að verðgildi peninga var 1939 næstum þrefalt meira en það er nú, samkv. verðlagsvísitölu, má hverjum manni vera ljóst, að skuldirnar eru nú alveg hverfandi borið saman við það, sem þær voru 1939. Auk þess er sá mikli munur, að skuldirnar eru nú nálega allar innanlands, en 1939 voru þær að miklum meiri hluta við önnur lönd. Þótt skuldirnar ættu því fyrir sér að vaxa nokkuð aftur, þá eiga þær þó langt í land að ná því, sem þær voru í þegar hv. þm. S.-M. lét af fjármálastjórn. Mér endist því miður ekki tími til að svara hv. þm. S.-M. frekar, en þær staðreyndir, sem ég nú hef dregið fram, tala sínu máli. Hv. þm. S.-M. spáði ekki vel fyrir fjárhagsafkomu s. l. árs. Hún hefur orðið góð og ég vona, að spádómur hans um afkomu þessa árs verði álíka haldgóður.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Ræðuhandriti hefur ekki verið skilað. Frumdrög að ræðunni, sem ræðumaður hafði við að styðjast við flutning hennar, munu hafa glatazt.]



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. þm. Mýr. lét þau orð falla hér í gær, að Sósfl. hataði sjálfstæða bændastétt, eins og skoðanabræður þeirra austur í Rússlandi, sem jöfnuðu bændastéttina við jörðu, þegar þeir komu sovétskipulaginu á. En hann gleymdi að geta þess, að þessi rússneska bændastétt er nú einn stærsti landbúnaðarvöruframleiðandi veraldar og hennar framleiðsla líklegust til þess að bjarga frá hungurdauða þeim hundruðum milljóna, er svelta í flestum löndum á meginlandi Evrópu. En hann lét einnig ógert að skýra það, hvað hann og flokkur hans kalla sjálfstæða bændastétt. Líklega á hann við þá bændastétt, sem byggði íslenzkar sveitir á árunum 1930–'36 og æði oft þurfti að yfirgefa sínar eigin verzlanir, kaupfélögin, án þess að hafa fengið þær vörur, sem þeir nauðsynlega þurftu, þá bændastétt, sem varð að gera upp fjárhag sinn í kreppulánasjóðinn fræga, þá bændastétt, sem hundruðum saman varð að yfirgefa jarðir sínar, svo að Búnaðarbankinn eignaðist þær. Þar eru dæmin um hina sjálfstæðu bændastétt Framsfl. Þá talaði þessi hv. þm. um það, að aðeins einu sinni hefði verið staðið við sexmannanefndarsamkomulagið við bændur, og svo langt gekk hann, að kenna núverandi stjórn um eftirgjöf búnaðarþings á afurðaverði bænda haustið 1944, þannig að það hefði verið hún, sem hefði neitað að greiða útflutningsuppbætur. Það er til íslenzkur málsháttur, sem hljóðar svo, að sá sem býr í glerhúsi eigi ekki að kasta grjóti. Ég veit nú ekki betur en það væri gert löngu áður en þessi stjórn varð til, og gert með fullu samkomulagi Framsfl., sem bezt sést á grein Hermanns Jónassonar í Tímanum 26. sept. það ár. Og þeir, sem voru staddir á hinum sögulega næturfundi í Ed. fyrir nokkrum dögum síðan, er fyrrv. form. flokksins lýsti því fyrir fjölda af þm., starfsfólki þingsins og fullum áheyrendabekkjum, hvernig núverandi foringjar flokksins hefðu látið búnaðarþing taka 8 millj. kr. af afurðaverði bændanna, til þess að kaupa fyrir ráðherrastóla handa sjálfum sér, - þeir kenna ekki Sósfl. um þau kaup. En það var leiðinlegur skaði fyrir fylgismenn Framsóknar úti um land, að ekki skyldi vera hægt að útvarpa því flokksuppgjöri, sem þar fór fram milli fyrrverandi og núverandi formanna flokksins. Þá var mikið af ræðu hv. þm. Mýr. um verðbólguna og atvinnuvegunum líkt við rótslitna plöntu, sem aðeins gæti hjarað í vatnsglasi um takmarkaðan tíma. Líkingin er skáldleg og eini gallinn á henni, hvað hún er óralangt fyrir utan veruleikann. Hvað segja bændurnir? Skyldu þeir telja atvinnurekstur sinn standa á veikari grunni núna en á kreppulánasjóðstímunum. Hvað segja útgerðarmennirnir? Telja þeir sig standa á veikari grunni en þegar binda þurfti togarana við hafnargarðinn, af því að ekki fengust rekstrarlán og sum félögin voru gerð upp til gjaldþrotaskipta. Annars tel ég rétt að gera hér stutta grein fyrir aðalorsök verðbólgunnar, og hverjum hún er að kenna. Til þess er fróðlegt að fletta upp skýrslum Landsbankans og athuga seðlamagnið, sem er í umferð innanlands um hver áramót eftir að stríðið byrjaði til 1943. Árið 1939 er það 13 millj., 1940 rúmar 25 millj., 1941 51 millj., 1942 108 millj., 1943 144 millj. En hvernig stendur nú á þessu seðlaflóði? Stríðsgróðinn var að safnast fyrir erlendis, og þá gat verið um þrennt að ræða viðvíkjandi meðferð hans. 1) Að breyta honum í framleiðslutæki, sem flutt væru inn í landið. 2) Að festa hann erlendis og geyma hann þar. 3) Að hleypa honum óbeizluðum inn í landið. Það var gert með stóran hluta, án þess að verðmæti sköpuðust á móti honum innanlands, en þar með var verðbólgunni hleypt af stokkunum. Þegar á einu ári er kastað 57 millj. kr. á innlenda peningamarkaðinn í viðbót við 51 millj., sem fyrir var, án þess að föst verðmæti séu aukin, þá þýðir það, að sá hlutur, sem áður stóð fyrir einni krónu, verður nú að standa fyrir rúmum tveimur. Peningamennirnir, sem vildu fá sinn gjaldeyri fluttan inn, vildu ekki safna honum í skrifborðsskúffu, heldur kaupa fyrir hann, hús, lóðir, jarðir, skip og annað, sem þeir töldu tryggari eign. Þannig voru eignir þjóðarinnar settar á eitt allsherjar uppboð. Og það voru hinir „ábyrgu“ þjóðstjórnarflokkar, sem bera ábyrgð á þessari verðbólgu, sem framsóknarmenn nú virðast hafa fengið, ekki einungis á heilann, eins og stundum er sagt, heldur beinlínis í heilann. Þá talaði hv. þm. einnig um, að landbúnaðurinn væri olnbogabarnið hjá núverandi stjórn, honum væri að blæða út, af því að unga fólkið færi burt um leið og það kæmist á legg. Sé ég ástæðu til að rekja baráttu Sósfl. fyrir málum landbúnaðarins, og hvað Framsókn hefur þar hjálpað til þess að koma í veg fyrir, að honum blæddi út. Meðan Sósfl. átti engan fulltrúa á Alþ., mátti telja almenningi trú um, að hann hataði landbúnaðinn. En hér eftir verður það ekki gera. Haustið 1942 nær flokkurinn fyrst áhrifum á Alþ. Þá þegar flytja þrír af þm. hans þáltill. um „ráðstafanir til eflingar íslenzkum landbúnaði“. Er aðalefni hennar þetta: 1. Búnaðarfélagi Íslands skyldi falið að rannsaka, hvar eru heppilegust skilyrði til ræktunar, rafvirkjunar, samgangna o. fl. með stofnun byggðahverfa fyrir augum. 2. Að gera síðan áætlanir um rafvirkjun sveitabyggða og samgöngukerfi sveitanna í samvinnu við aðrar hlutaðeigandi ríkisstofnanir. 3. Að gera tillögur um stofnun fyrirmyndarbúa á ýmsum stöðum í landinu. 4. Að undirbúa löggjöf á grundvelli þessa undirbúningsstarfs og endurskoða gildandi landbúnaðarlöggjöf til að greiða fyrir þróun hans í samræmi við þær niðurstöður, er rannsóknin leiddi í ljós. Tillagan var samþykkt, en lítið varð úr framkvæmdum. Og til þess að breiða yfir hana, og e. t. v. einnig til þess að sýna elsku sína til landbúnaðarins, flutti Framsókn á næsta þingi till. um að fela nýbýlastjórn að láta rannsaka skilyrði til nýbýlamyndunar og byggðahverfa, hvernig eignarrétti landsins væri háttað, og leggja fyrir Alþ. skýrslu með till. um, hvernig aðgangur að landinu yrði tryggður. Búnaðarþing skipaði milliþinganefnd í málið, og á hennar vegum munu þeir Steingrímur Steinþórsson og Pálmi Einarsson hafa unnið, er þeir gerðu sína áætlun um stofnun byggðahverfa með 400–500 býlum á ákveðnum stöðum í landinu, þar sem þeir töldu skilyrðin heppilegust. Sú áætlun þessara mestu sérfræðinga var í alla staði hin glæsilegasta. Í fyrsta lagi til að beina þróun framleiðslunnar inn á ákveðnar brautir og í öðru lagi til að stöðva a. m. k. nokkuð af fólksstraumnum í sveitunum sjálfum. En það er bara ekki Framsókn, sem hefur haft svo mikinn áhuga fyrir því, að sveitunum blæddi ekki út, að hún hafi nokkuð barizt fyrir þessu máli. Sósfl. er eini flokkurinn, sem hefur barizt fyrir framkvæmd þess, og sú barátta skal rakin. Í sambandi við dýrtíðarfrv. utanþingsstjórnarinnar fluttu sósíalistar till. um að heimila ríkisstj. að leggja fram úr ríkissjóði 3 millj. kr. til eflingar landbúnaðinum, samfelldrar ræktunar og stofnunar byggðarhverfa. Fellt með atkvæðum framsóknarmanna, vonandi ekki af hatri til landbúnaðarins. Þegar fjárlög fyrir 1944 voru til meðferðar, fluttu fulltrúar flokksins í fjvn. till. um 4 millj. kr. framlag til nýsköpunar í landbúnaðinum. Felld með atkvæðum framsóknarmanna, án efa af einskærri ást á atvinnuveginum. Þegar þing kom saman haustið 1944, hafði Sósfl. undirbúið frv. um nýbyggðir og nýbyggðasjóð, er tveir þm. flokksins fluttu í Ed. Eru þar í fyrsta sinn lagðar fram í frumvarpsformi ákveðnar till. um, að ríkið taki þessi mál föstum tökum með skipulegum aðgerðum og margföldum fjárframlögum við það, sem áður var. Þetta frv. var byggt á samþykkt till. 1942, sem í aðalatriðum hafði verið gengið fram hjá af þeim, sem framkvæmdina áttu að hafa. Eru aðalefni frv. þessi: Stofnaður skyldi nýbyggðasjóður af núverandi Byggingarsjóði og nýbýlasjóði og 10 millj. kr. ríkissjóðsframlagi. Mætti auk þess auka stofnféð með vaxtabréfaútgáfu. Auk þess skyldi hann fá árlegt framlag úr ríkissjóði, aldrei undir 800 þús. kr. Hlutverk sjóðsins væri að lána fé til íbúðarhúsa og peningshúsa í byggðahverfum, á nýbýlum, sem reist væru á ræktuðu landi, og íbúðarhúsa á sveitabýlum. Eru þó aðalskipulagsnýmælin í kaflanum um stofnun byggðarhverfa, þar sem gert er ráð fyrir, að ríkið skyldi láta reisa byggðarhverfi á ákveðnum stöðum og býlin síðan leigð einstaklingum til ábúðar. Þetta mál skyldi tekið þannig, að Alþ. samþykkti í fyrstu nokkurs konar byggðarhverfalög, og væru nýir staðir teknir inn í þau eftir því, sem öðrum væri lokið. Þannig yrði kerfið byggt upp eins og vegamál og hafnarmál eftir framhaldandi skipulagningu Alþ. Þegar stofnun byggðarhverfis þannig væri ákveðin, skyldi ríkið láta undirbúa landið til ræktunar, girða, ræsa, leggja vatns- og skolpleiðslur og rækta a. m. k. 6 ha. á býli. Til þessara framkvæmda skyldi ríkissjóður greiða 1 millj. og 500 þús. kr. árlega. Jafnframt því léti nýbyggðastjóri reisa íbúðarhús og nauðsynlegustu peningshús á hverju býli fyrir lán úr nýbyggðasjóði, og tæki ábúandi lánið að sér með býlinu. Að öðru leyti skyldu býlin leigð á erfðafestu og bændur og bændasynir á svæðinu hafa forgangsrétt. Hverju býli skyldi fylgja 6 ha af ræktanlegu landi í viðbót, svo að tryggt væri, að fullræktað gæti býlið haft 12 ha ræktaðs lands. Aftur á móti gerði frv. ekki ráð fyrir stofnun einstakra nýbýla nema við skiptingu svo vel ræktaðra jarða, að hið nýja býli gæti þegar í byrjun fengið a. m. k. 4 ha ræktaðs lands. Þótt tímans vegna sé hér aðeins stiklað á stærstu punktum, getur hver maður séð, að hér er mörkuð ný stefna, byggð á þáltill. Sósfl. 1942, sem áður er getið. Munurinn frá fyrri löggjöf er einkum þessi: 1. Í stað þess að stofna til dreifðra býla víðs vegar á óræktuðu landi, var hér eingöngu gert ráð fyrir myndun slíkra býla í byggðarhverfum. Þar með yrði komið í veg fyrir það, sem hefur skeð, að nýbýli séu reist við svo óheppileg skilyrði, að útilokað sé, að þau verði byggð til lengdar. Þá fyrst má nota stórvirkar vélar með árangri bæði til ræktunar og bygginga, þegar mikið verk liggur fyrir á einum stað, og þannig mætti lengi telja, ef tími væri til. 2. Í stað þess að hingað til hafa nýbyggjendurnir orðið að reisa býlin og rækta frá grunni, var hér ætlað að skila því í hendur þeirra með nauðsynlegustu húsum og 6 ha túni. Þannig yrðu leyst stærstu vandræði hvers nýbyggjanda, þau, hve erfitt er að koma framleiðslunni í gang. Hann verður oftast að byrja á óarðbærum framkvæmdum, húsabyggingum. Þar næst kemur ræktunin, og þurfi að ræsa landið, geta liðið mörg ár þangað til framleiðslan er komin í viðunandi horf. Án efa er þetta erfiðasta leiðin, sem um er að ræða hér á landi til stofnunar nýrra heimila. Þannig hefur Framsókn búið að landnemum sveitanna, vafalaust af einskærri ást á sjálfstæðri bændastétt. 3. Í stað algers skipulagsleysis var hér gert ráð fyrir að beina þróuninni inn á ákveðnar brautir, í samræmi við þróun annarra atvinnuvega. 4. Fjárframlög til framkvæmda stóraukin jafnframt því, að tryggt væri, að féð kæmi að sem beztum notum. Ekki reyndist þingvilji fyrir að samþykkja þetta frv., og þótti sumum till. glæfralegar, ekki sízt fjárhagshliðin. Var því frv. vísað til nýbyggingarráðs til athugunar. Nýbyggingarráð tók málið til ýtarlegrar athugunar, eins og önnur mál, sem það hefur fengið til meðferðar og hlotið sífellt hnútukast fyrir í blaði Framsfl. Ráðið sendi Alþ. frv. um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum, sem í öllum aðalatriðum er byggt á hinu fyrra og nú er nýlega orðið að lögum. Að vísu tókst afturhaldsöflum á Alþ. að smeygja inn í þau nokkrum breyt., sem fremur má telja til spillis, en þó ekki svo veigamiklum, að óhætt mun mega telja þessi lög hin þýðingarmestu, er enn hafa verið samþykkt landbúnaðarins vegna. Var sérstaklega lagt kapp á að draga framkvæmdir þessa máls úr tengslum við þá heildarnýsköpun alls atvinnulífsins, er nú fer fram undir forustu nýbyggingarráðs. Um undirbúning lands til ræktunar og byggðar gilda í aðalatriðum sömu ákvæði og áður eru nefnd, einnig um ræktun og byggingu í byggðarhverfunum sjálfum, nema hvað hluti ríkisins í ræktun hvers býlis er 5 ha í stað 6. Skal ríkið leggja til þessara framkvæmda 2½ millj. kr. árlega í 10 ár, fyrsta sinn 1947. Þá skal stofnaður byggingarsjóður með 10 millj. kr. stofnfé, og fái hann og 2½ millj. frá ríkinu næstu 10 ár auk vaxtatekna. Einnig heimilt að fjórfalda stofnféð með vaxtabréfaútgáfu, ef þörf krefur. Hlutverk sjóðsins er að lána fé til endurbyggingar íbúðarhúsa á sveitabýlum og til byggingar íbúðarhúsa og peningshúsa í byggðarhverfum og á nýbýlum. Mega lánin nema 75% kostnaðarverðs og greiðast með jöfnum afborgunum, er miðist við það, að vextir séu 2%. Eru það helmingi lægri vextir en þeir, sem beztir hafa tíðkazt áður, og er hér verið að slaka á klóm peningavaldsins gagnvart atvinnuvegunum. Þetta gildir það, að bóndi, sem tekur 20000 kr. lán til að endurbyggja íbúðarhús sitt, þarf að greiða samtals rúm 34 þús. samkvæmt þessum kjörum, en þyrfti að greiða nærri 53 þúsund með 4% vöxtunum, sem Framsókn innleiddi og hélt við. Hér er um að ræða nýtt mat þjóðfélagsins á rétti peningamannanna til okurs á atvinnuvegunum. En Framsókn telur þetta bera vott um hatur Sósfl. á sjálfstæðri bændastétt. Þá minntist hv. þm. Mýr. á búnaðarmálasjóðinn og hans afgreiðslu. Hann getur nú engum öðrum en sjálfum sér kennt um þau málalok. Hvers vegna var hann að gera þetta mál að stórpólitískasta máli þingsins, alveg að ófyrirsynju? Í því sambandi var hann að gera grín að einum af sínum kjósendum fyrir að ætla sér að draga kind upp úr feni með því að standa ofan á henni sjálfur. En hefur hv. þm. athugað það, að þarna var hann einmitt að lýsa afstöðu Framsóknar til landbúnaðarins. Framsókn hefur þótzt vilja draga landbúnaðinn upp, en hefur staðið ofan á honum sjálf, og hvort tveggja sekkur meðan flokkurinn ræður. Þær fáu mínútur, sem ég á eftir, vil ég nota til að minnast á annað mál, sem afgreitt hefur verið og mun síðar verða talið til afreka þessa þings, sem nú er að ljúka. Það eru skólamálin. Eins og landslýð mun yfirleitt vera kunnugt, hefur þing það, sem nú er að ljúka störfum, haft til meðferðar lagafrv. um mjög víðtækar breytingar á skólamálum þjóðarinnar. Almenningur hefur fylgzt með þessum málum af miklum áhuga, vegna þess að greinilega hafa komið í ljós tveir annmarkar á skólakerfi okkar eins og það er nú. Annar er sá, að það er of lítið, er sannast bezt með því, að árlega þarf að vísa frá inntöku í framhaldsskóla fjölda af ungu fólki, er langar til að stunda nám, og í sveitum landsins býr barnafræðslan víða enn þá við sömu skilyrði og fyrst eftir að hún var lögfest 1907, fyrir nærri 40 árum. Hinn gallinn á skólakerfi okkar er skipulagsleysið, þar sem samræmi vantar í störf og kröfur hinna ýmsu skóla. Þær þjóðir, sem lengst eru komnar í skólastarfi, hafa fyrir löngu samræmt skólakerfi sín, þannig að hægt sé að taka námið stig af stigi alla leið til æðstu mennta, að lokapróf hvers stigs veiti réttindi til þess að ganga brotalaust inn ú. hið næsta. Þetta hefur okkur vantað þangað til nú. Nú hefur Alþ. séð sér fært að samþykkja 5 lagafrv. til að bæta úr báðum þessum ágöllum. Eru þar fyrst í röðinni lög um skólakerfi og fræðsluskyldu, þar sem skólakerfinu er skipt í 4 stig: Barnafræðslustig, gagnfræðastig, menntaskóla- og sérskólastig og háskólastig. Er hér lögfest alger samræming, í stað þess glundroða, sem áður hefur verið á þessum málum, og skólaskylda hækkuð úr 14 árum í 15, sem verður að teljast nauðsynleg bót, þótt ekki sé enn þá gengið eins langt og ýmsar aðrar þjóðir hafa gert í því efni. - Þá eru lög um fræðslu barna, sem m. a. ákveða miklu hærri fjárframlög hins opinbera til byggingar nýrra barnaskóla en áður, eða helming stofnkostnaðar heimangönguskóla og þrjá fjórðu stofnkostnaðar heimavistarskóla. Einnig tvenn lög um gagnfræðanám og húsmæðrafræðslu, þar sem sömu ákvæði gilda um framlög ríkisins til stofnkostnaðar og hvað barnaskólana snertir, en kennarar beggja verða fastir starfsmenn ríkisins. - Þá eru einnig samþykkt lög um menntaskóla, er ákveða menntaskóla í Reykjavík og Akureyri og enn fremur skuli hinn þriðji stofnaður í sveit, þegar fé er veitt til þess á fjárl. Má óhætt fullyrða, að með þessari löggjöf er stigið eitt stærsta spor, sem enn þá hefur verið stigið í menningarmálum þjóðarinnar, og þar með lagður traustasti grundvöllur að sjálfstæði hennar og velmegun. Hvað hefur svo Framsókn að bjóða þjóðinni, eftir að hafa verið í stjórnarandstöðu hálft annað ár. Jú. Hún getur lýst vantrausti á þessum aðgerðum og öðrum, sem miða til framfara og þjóðinni er kunnugt um. Haldið þið, hlustendur góðir, að þess hafi nokkurn tíma gerzt dæmi, að einn stjórnmálaflokkur hafi jafnáþreifanlega kafnað undir nafni og Framsfl. gerir nú. En vantraust þjóðarinnar mun birtast í fylgishruni Framsfl. við næstu kosningar.

Steingrímur Aðalsteinsson Flm. þeirrar vantrauststill. á hæstv. ríkisstj., sem hér er til umr., hefur að vonum veitzt örðugt að finna henni nokkur frambærileg rök. Hins vegar hefur verið auðvelt fyrir hæstv. ráðherra að þylja hér langa lista yfir hinar umfangsmiklu athafnir á sviði atvinnu-, menningar- og félagsmála, sem hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa haft með höndum, frá því er stjórnarsamstarfið var hafið haustið 1944, því að þær athafnir eru stórfelldari og víðtækari en nokkurn tíma áður hafa átt sér stað í sögu íslenzku þjóðarinnar, - og enda efamál, hvort nokkur þjóð hefur á jafnskömmum tíma gert hlutfallslega stærra átak til endursköpunar atvinnulífi sínu og til að undirbyggja fjárhagslega velmegun fólksins. Það getur því tæplega talizt lítillæti hjá ræðumönnum Alþfl., hv. 4. þm. Reykv., Stefáni Jóh. Stefánssyni, og hæstv. félmrh., Finni Jónssyni, sem töluðu hér fyrir Alþfl. í gærkvöld og gáfu honum einum dýrðina, - ekki aðeins af nýsköpunarstarfi núverandi ríkisstj., heldur einnig að hafa átt frumkvæði að öllum félagslegum og atvinnulegum umbótum í þessu landi s. l. 30 ár! Þó að ég vilji ekki rýra sjálfstraust þessara mikilhæfu foringja hins volduga Alþfl., get ég ekki stillt mig um að minna á það, að Alþfl. hefur áður tekið þátt í ríkisstjórnum, þar sem „afrekin“ hafa verið allmikið á annan veg en núverandi ríkisstj. Alþfl. tók þátt í kreppustjórn Framsóknar, þegar mönnum var refsað fyrir það að kaupa fiskiskip til landsins og ekki var hægt að fá flutt inn í landið nokkur framleiðslutæki né efnivörur til framleiðslunnar, nema framsóknarmaður fengi að vera með í fyrirtækinu! Alþfl. tók þátt í „þjóðstjórn“ Frams.- og Sjálfstfl. 1939, sem hóf feril sinn með tveimur stórfelldum gengislækkunum sama árið - og lauk ævi sinni með gerðardómslögunum og eiðrofsmálaferlunum. Svo á það að vera þessi flokkur, sem hafi átt frumkvæðið að myndun núverandi ríkisstj. og hafi markað hina djörfu og framsæknu stjórnarstefnu! Vera má, að einhverjir hrekklausir útnesjamenn trúi þessu. En það gera a. m. k. ekki þeir, sem vita, hvernig Alþfl. var afkróaður og knúinn til þátttöku í stjórnarmynduninni, gegn harðvítugri baráttu hv. 4. þm. Reykv. (StJSt) ásamt ca. helmingi forustuliðs flokksins. Og allra sízt verður því trúað, að þessir menn hafi átt frumkvæði að því; að 300 millj. af erlendum innstæðum þjóðarinnar skyldi varið til þess eingöngu að kaupa og koma upp nýjum, stórvirkum framleiðslutækjum í landinu, - mennirnir, sem létu aðlmálgagn flokks síns hrópa ókvæðisorð að hv. 2. þm. Reykv., Einari Olgeirssyni, þegar hann kvað upp úr með þessa hugmynd sína í útvarpsræðu héðan frá Alþ. haustið 1944. En lofum foringjum Alþfl. að hafa ánægjuna af sjálfum sér. Það eru hvort sem er ekki svo margir, sem hrópa þeim hallelúja. Hins vegar kvaðst hv. 4. þm. Reykv. vera óánægður með framkomu „kommúnista“, - m. a. í „viðkvæmum utanríkismálum“, þar sem ólukku kommarnir hefðu ekki sýnt Bandaríkjum Norður-Ameríku nægilega blíðu. Já, nokkuð er það, að hv. þm. Str., Hermann Jónasson, sem óþarft er að væna um, að beri okkur sósíalista oflofi, gat þess í ræðu sinni í gærkvöld, að sósíalistar hefðu hindrað það í ríkisstj., að teknar væru upp viðræður við stj. Bandaríkjanna um leigu á herstöðvum hér til langs tíma, með því að hóta að slíta þá stjórnarsamstarfinu. Ef það er þessi framkoma Sósfl. í „viðkvæmum utanríkismálum“, sem hv. 4. þm. Reykv. er svo óánægður með, verður skiljanlegt, hvers vegna hann og aðrir þm. flokks hans, að frátöldum hv. 5. landsk., Barða Guðmundssyni, hafa skotið sér undan að svara bréflegum fyrirspurnum stúdenta um afstöðu þm. til afsals landsréttinda í hendur erlendu herveldi. Ræðumenn Alþfl. hafa gert mikið að því í þessum umr. að tileinka sínum flokki sérstaklega þær umbætur á alþýðutryggingunum, sem lögfestar hafa verið á þessu þingi. Sannleikurinn um þetta efni er sá, að á þingi 1943 flutti núverandi hæstv. menntmrh., Brynjólfur Bjarnason, frv. um gagngerar endurbætur á alþýðutryggingalögunum. Eftir mikið þóf fengust þá fram verulegar endurbætur á sjúkra- og slysatryggingunum. En forstjóri trygginganna, hv. 3. landsk., Haraldur Guðmundsson, stóð þá meðal annars gegn því, að fullar ellitryggingar væru þá þegar látnar koma til framkvæmda. Varð þá að sámkomulagi að skipa mþn. í málið, og er það sú n., sem ásamt sérfræðingum hefur undirbúið og samið frv. það um almannatryggingar, sem nú hefur verið afgr. á þessu þingi. Frumvarpið er því m. a. árangur af till. Brynjólfs Bjarnasonar í tryggingamálunum frá 1943, enda átti hann sæti í mþn., unz hann varð ráðherra. Í ræðu sinni í gærkvöld hafði hæstv. dómsmrh., Finnur Jónsson, sérstaklega orð á því í sambandi við tryggingamálin, að Alþfl. hefði alla jafna háð harða baráttu fyrir því að bæta kjör ekkna og munaðarleysingja. Já, maður skyldi halda, að þetta væri ekki fjarri sanni um verklýðsflokk, eins og Alþfl. telur sig vera. En í sambandi við afgreiðslu alþýðutrygginganna á þessu þingi hefur gerzt nokkuð, sem vitnar harkalega gegn þessum ummælum hæstv. dómsmrh. - Samkv. tryggingalögunum, eins og þau nú hafa verið afgreidd, skal greiða fastan, árlegan lífeyri til fólks, sem náð hefur 67 ára aldri. Enn fremur til öryrkja, þótt yngri séu. Ef ellilífeyris- eða örorkulífeyrisþegar og ekkjur hafa á framfæri börn innan 16 ára aldurs, skal greiða með þeim árlegan barnalífeyri. Í frv. var einnig ákvæði um það, að ekkjur, sem hefðu barn eða börn á framfæri, skyldu eiga rétt á að fá greiddan árlegan lífeyri, sem næmi hálfri ellilífeyrisupphæðinni. - Þetta var eitt hið merkasta nýmæli frv., bæði fyrir þá sök, að það miðaði beinlínis að því að bæta kjör þeirra ekkna, sem eru að brjótast áfram með uppeldi barna sinna, þegar fyrirvinna heimilisins er fallin frá, - og þó jafnvel engu síður fyrir hitt, að með þessu ákvæði hefði verið viðurkennt af löggjafanum, að það að ala upp og fóstra nýja þjóðfélagsþegna væri þjóðfélaginu þess virði, að litur skyldi sýndur á að launa það af opinberu fé. - Nú skyldi maður ætla, skv. áðurnefndum ummælum hæstv. dómsmrh., Finns Jónssonar, að Alþfl. hefði í meðferð málsins lagt alveg sérstaka áherzlu á þetta atriði trygginganna. En hvað skeður? Það, sem lýst hefur verið áður hér í umræðunum, að Alþfl. semur við Sjálfstfl. um 4 millj. kr. niðurskurð á útgjöldum trygginganna. Og fyrsta lífeyrisgreiðslan, sem Alþfl. telur, að hægt sé að spara, eru ekknabæturnar, sem með þessum samningi Alþfl. og Sjálfstfl. eru felldar niður sem árlegur lífeyrir til ekknanna. Og af hverju féllst Alþfl. á þetta? Af því, að því er bezt verður séð, að í frv. voru einnig önnur ákvæði, sem Alþfl. hafði enn meiri áhuga á en ekkjubótum. Það var ákvæðið um það, að Tryggingastofnunin, undir yfirstjórn Alþfl., skyldi hafa óbundnar hendur um það að setja upp stjórnarkerfi og skrifstofustarfsemi úti um allt land. Skv. fenginni reynslu af starfsmannavali trygginganna hér í Rvík hefðu þessar skrifstofur orðið pólitískt útibú Alþfl. á viðkomandi stöðum, kostaðar af opinberu fé og iðgjöldum hinna tryggðu, - og trúnaðarmenn stofnunarinnar pólitískir erindrekar Alþfl. Með samningum sínum við Sjálfstfl. átti Alþfl. að fá þessa pólitísku aðstöðu, fyrir niðurskurðinn á hlunnindum til hinna tryggðu. Og flokkurinn, sem hæstv. dómsmrh., Finnur Jónsson, segir, að háð hafi hina hörðu baráttu fyrir því að bæta kjör ekkna og munaðarleysingja, hikar ekki við að fella niður ekkjubæturnar, - að hætta við að viðurkenna rétt þeirra til mæðralauna, - að fórna hagsmunum þeirra fyrir pólitíska valdaaðstöðu Alþfl. Það breytir engu um afstöðu Alþfl. í þessu efni, þótt svo færi að lokum, að hann tapaði einnig að verulegu leyti þessari valdaaðstöðu, a. m. k. um sinn. Út af staðhæfingum ræðumanna Alþfl. um það, að Sósfl. hafi fallizt á þessa samninga við Sjálfstfl. um niðurskurð trygginganna, skal tekið skýrt fram, að það er gersamlega rangt. Sósfl. flutti þvert á móti till. um aukin hlunnindi hinna tryggðu og þar með aukin útgjöld trygginganna, og flokkurinn stóð fast á þessum till. sínum frá því fyrsta til hins síðasta, þótt þær því miður næðu ekki fram að ganga. Þannig lagði Sósfl. til, að allar lífeyrisgreiðslur trygginganna yrðu hækkaðar um 25%, og Sósfl, lagði alveg sérstaka áherzlu á, að ekkjubæturnar yrðu ekki felldar niður, heldur yrðu þær, eins og aðrar lífeyrisgreiðslur, hækkaðar um 25%, og sami réttur og ekkjunum yrði þannig ákveðinn skyldi einnig ná til einstæðra mæðra, sem hefðu fyrir börnum að sjá. Enn fremur lagði Sósfl. til, að Tryggingastofnunin skyldi hækka lífeyri ekkna eða einstæðra mæðra um allt að helming, ef þær ættu við sérstaklega erfiðar heimilisástæður að búa, þannig að þær gætu ekki stundað atvinnu sér til framfæris. Sömuleiðis lagði Sósfl. áherzlu á, að iðgjaldagreiðslum hinna tryggðu yrði komið fyrir með sanngjarnara hætti, þannig að þær yrðu að nokkru leyti hundraðshluti af tekjum - og hærri af tekjum yfir 25 þús. kr. Þetta náði ekki heldur fram að ganga. Hins vegar fékk Sósfl. því að lokum til leiðar komið, að sjúkratryggingin næði til smáframleiðenda með sama hætti og til launþega, en á því var nokkur munur samkv. ákvæðum frv. Mér vinnst ekki tími til að drepa á fleiri mál. En í þingkosningum þeim, sem fram undan eru, mun Sósfl. óhræddur leggja afstöðu sína til hinna mikilvægu framfaramála, sem á döfinni eru, undir dóm kjósendanna - og þá fyrst og síðast afstöðu sína til þess máls, sem er grundvöllur alls frama íslenzku þjóðarinnar, þ. e. óskerts sjálfstæðis hennar, stjórnarfarslega og efnalega.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. talaði hér nokkuð áðan um afrek stjórnarinnar í landbúnaðarmálum. Hann nefndi þar m. a. lögin um búnaðarráð og búnaðarmálasjóð, sem hann taldi góð mál. Um búnaðarmálasjóðinn ætla ég að leyfa mér að vitna hér til ummæla Ólafs Jónssonar, framkvæmdastjóra Ræktunarfélags Norðurlands á Akureyri, í grein í blaðinu „Dagur“ í þessum mánuði. Ólafur Jónsson segir þar m. a. um búnaðarmálasjóðinn, með leyfi hæstv. forseta : „- - en öll meðferð meiri hlutans á þessu máli sýnir ótrúlega rætni og siðleysi, sem hlýtur að vekja hjá mönnum þá skoðun, að meðan slíkt hugarfar sé ráðandi í þingsölunum, sé öruggast að eiga sem minnst undir stofnuninni.“ Og enn segir þessi búnaðarfrömuður í grein sinni: „- - ef dæma skal eftir þeirri meðferð, sem búnaðarmálasjóðurinn hefur hlotið hjá stjórnarmeirihlutanum, verður siðferði hans ekki metið á marga fiska.“ Eftir ofbeldisaðgerðir stjórnarliðsins gegn bændum landsins með lögunum um búnaðarráð og búnaðarmálasjóð, þarf meira en lítið blygðunarleysi all að storka bændum með því að kasta því að þeim, að vandamál þeirra hafi verið vel og viturlega leyst, en þetta hafa báðir hv. þm. Sjálfstfl. og fleiri leyft sér að gera í þessum umræðum. Mér fannst það vanta tilfinnanlega í ræðu hv. 7. landsk. þm., Ásmundar Sigurðssonar, sem talaði hér áðan, að hann lýsti fyrir verkamönnum þessa lands þeirri sælu, sem þeir mættu vænta; þegar núverandi stjórnarflokkar eru búnir að færa þeim gjafir, líkar þeim, sem bændastéttin hefur fengið með lögunum um búnaðarráð og búnaðarmálasjóð. En í sambandi við búnaðarráðslögin tel ég ástæðu til að bera fram nokkrar spurningar til hæstv. landbrh. og hv. 7. landsk. þm., Ásmundar Sigurðssonar, sem er einn af búnaðarráðsmönnum ríkisstj. 1. Er það satt, sem ég hef heyrt, að kjötbirgðir í landinu hafi 1. þ. m. verið 1000 tonnum meiri en á sama tíma í fyrra? 2. Er það rétt, að búnaðarráð hafi allt til þessa neitað um útflutningsleyfi fyrir freðkjöt, enda þótt sannfróðustu menn telji, að flytja þurfi út minnst 600 tonn, og þó helzt allt að 1000 tonnum, svo að unnt verði að selja nautakjöt og hefja sumarslátrun á hæfilegum tíma? 3. Hvað hyggst stj. fyrir í þessum málum? Ætlar hún að láta geyma kjötbirgðirnar, e. t. v. fram á haust, láta þær liggja undir skemmdum vegna geymslu um langan tíma og þvælast fyrir framleiðslu þessa árs? 4. Eða þorir hún ekki, eftir allt skrumið og loforðin um, að allt muni seljast upp og verðið til framleiðenda verða hærra en nokkru sinni áður, að viðurkenna þær staðreyndir, að hvorugt þetta tekst? Verulegt kjötmagn verður að flytja úr landi, og við það lækkar verðið til bænda til stórra muna, því að stjórnarflokkarnir hafa synjað þeim um útflutningsuppbætur. Hæstv. atvmrh., Áki Jakobsson, talaði hér í gær, m. a. um heildsala. Hann sagði, að það væri óhæfa, hvernig þeir sætu á rétti annarra og rökuðu saman milljónagróða á kostnað atvinnuveganna. Hann hefur ymprað á slíku fyrr síðan hann varð ráðherra, við hátíðleg tækifæri, og fyrst í Borgarnesi haustið 1344, þar sem hann gaf fyrirheit um óvenjulegar aðgerðir gegn heildsölunum. Og í blaði hans, Þjóðviljanum, hefur nokkrum sinnum verið vikið að heildsölunum í svipuðum tón. En fáir munu taka þessi skrif Þjóðviljans og skraf hæstv. ráðh. alvarlega, því að mönnum er ljóst, að þyturinn er aðeins í nösunum. heim er engin alvara með þetta og ráðh. Sósfl. eru alveg jafnsekir hinum ráðherrunum um það ólag, sem er á verzlunarmálunum. Það er næsta broslegt að lesa sumt af þessum skrifum Þjóðviljans um verzlunarmálin. Einu sinni í vetur var því t. d. lýst þar, hvernig heildsalarnir dragi til sín milljónatugi í verzlunargróða, og sagt, að þeir séu verðlaunaðir fyrir að auka dýrtíðina sem mest, og síðan segja loddararnir, að þessu fargi þurfi að létta af þjóðinni strax og byrja baráttuna gegn dýrtíðinni fyrir alvöru! Þetta var meðan verkfallið stóð yfir hér í Reykjavík, og glöggt mátti lesa milli línanna í Þjóðviljanum, að ef heildsalar og aðrir atvinnurekendur vilji hækka kaupið, þá megi allt kyrrt liggja, þá megi heildsalafargið fá að liggja áfram á þjóðinni - og framleiðslan fá að borga. Jafnvel Morgunblaðið getur ekki orða bundizt um þennan leikaraskap kommúnista. Þar segir svo 22. jan. í vetur, með leyfi hæstv. forseta: „og eru þó auðsæ óheilindin í árásum þeirra á heildsalana af því, að vitað er, að þeir taka fegins hendi við hverjum heildsala, jafnvel þótt af lökustu tegund sé, er vill ganga í þeirra flokk og með þeim vinna. Kommúnistar koma þeim í hvers konar trúnaðarstöður og hlaða undir þá á alla vegu.“ Þetta segir blað samstarfsflokks þeirra. Það er líka kunnugt, að nýir heildsalar í flokki kommúnista eiga auðvelt með að fá hlutdeild í innflutningnum. Hæstv. ráðh., Áki Jakobsson, talaði um, að heildsalarnir héldu hlunnindum, sem þeir hefðu öðlazt í stjórnartíð framsóknarmanna. Hér er öllu snúið öfugt. Á þeirri tíð höfðu samvinnufélögin möguleika til þess að fá aukinn vöruinnflutning eftir því, sem þeim mönnum fjölgaði, sem vildu kaupa vörur sínar sjálfir með þátttöku í félögunum. En eftir að framsóknarmenn hættu að ráða þessum málum, var reglunum um úthlutun innflutningsleyfanna breytt svo, að mjög var þrengt að verzlunarsamtökum almennings og vaxtarmöguleikum þeirra lokað. Þannig er ástandið nú, að kaupfélögin verða af þessum sökum árlega að kaupa vörur fyrir stórfé af keppinautum sínum. Segja má, að verzlunin sé seld á leigu, eins og fyrr á tímum, þegar verzlunarhættir voru hér illræmdastir, og hæstv. fjmrh., Pétur Magnússon, sem snemma í vetur þóttist ætla að gefa verzlunina að miklu leyti frjálsa með nauðsynjavörur frá löndum, sem taka borgun í sterlingspundum, hefur enn engar ráðstafanir gert í þá átt. Hvað veldur? Sennilega er þetta að yfirlögðu ráði gert, til þess að halda verzluninni í sömu fjötrunum, svo að þeir, sem eru í náðinni hjá yfirvöldunum, þurfi ekki að óttast samkeppni frá öðrum. Á þessu öllu bera ráðherrar Sósfl. og Alþfl. fulla ábyrgð með Sjálfstfl., þótt þeir reyni annað veifið með blekkingum að villa mönnum sýn um þetta. Hér eru samningar á bak við, milli sjálfstæðismanna og kommúnista, um það, að ekkert skuli hreyft við stríðsgróðanum, gegn því, að kommúnistar fái að auka dýrtíðina í sífellu í því skyni að íþyngja aðalatvinnuvegunum og gera þá ósjálfbjarga, en það telja þeir með réttu auðveldustu leiðina til þess að kollvarpa þjóðskipulaginu. Hv. 11. landsk. þm., Sigurður Thoroddsen, talaði hér í gærkvöld m. a. um raforkumál. Hann hélt því fram, að frv. það, sem meiri hl. raforkumálanefndar samdi og lagði fyrir síðasta Alþ., hefði verið gallað og ekki nothæft. En hvernig var það plagg, sem hann lét frá sér í fyrrahaust og kallaði nál. frá minni hl.? Það var nú ekki svo merkilegt, að hv. þm. færist að láta mikið. Þar örlaði ekki á till. um framkvæmdir, en nóg var þar af skætingi um samnm. hans. Með ályktun um raforkumál, sem samþ. var á sumarþinginu 1942, var sú stefna mörkuð, að ríkið kæmi upp rafveitum og að raforkan skyldi ekki seld hærra verði í sveitum en í stærstu kaupstöðunum á hverjum tíma. Í frv. því, sem meiri hl. mþn. í raforkumálum samdi og lagt var fyrir Alþ. 1944, var, í samræmi við þetta, ákvæði um sama rafmagnsverð um allt land frá væntanlegum ríkisrafveitum. En í því frv., sem ríkisstj. lagði fyrir þetta þing og nú er orðið að lögum, var hins vegar vikið frá þessari áður yfirlýstu stefnu Alþ. Gerð var tilraun til að fá þetta lagfært, en brtt. við frv. um, að verðið á raforkunni frá ríkisrafveitunum skyldi vera hið sama um land allt, voru felldar af þm. stjórnarflokkanna. Þar með hafa þeir runnið frá þeirri stefnuyfirlýsingu í málinu, sem þeir ásamt okkur framsóknarmönnum gáfu út á sumarþinginu 1942. Hæstv. ráðherrar og hv. þm. stjórnarflokkanna, sem hér hafa talað, og þó einkum ræðumenn Alþfl., hafa rætt mjög um nýafgreidd lög frá þinginu, sem nefnast lög um almannatryggingar. Lagasetning þessi var undirbúin af mþn., og í grg., sem fylgdi frv., var því yfir lýst, að samkv. ákvæði í stjórnarmyndunarsamningi stjórnarflokkanna haustið 1944 skyldi komið á fullkomnu kerfi almannatrygginga, er nái til allrar þjóðarinnar, án tillits til stétta eða efnahags. Þetta er síðan endurtekið tvisvar í grg. En þótt því sé þannig þrisvar sinnum yfirlýst í grg. frv., að tryggingarnar eigi að ná jafnt til allra án tillits til stétta eða efnahags, þá er mjög langt frá því, að tryggingalögin, sem nú hafa verið samþ., séu þannig úr garði gerð. Með ýmsum ákvæðum l. er þvert á móti svo freklega gert upp á milli manna, og mikill hluti þjóðarinnar slíkum rangindum beittur, að óþolandi er með öllu. Skulu nefnd hér dæmi um þetta. Samkv. lögunum er réttur manna til sjúkrabóta mjög misjafn, þótt nokkur lagfæring fengist á þeim ákvæðum frv. fyrir baráttu framsóknarmanna. Sama er að segja um slysabæturnar. Þeir, sem vinna hjá öðrum, eru slysatryggðir án þess að þurfa nokkuð að borga fyrir þá tryggingu sérstaklega, en hinir, sem starfa sjálfstætt eða hafa menn í vinnu, fá engar slysabætur, þótt þeir verði fyrir slysum, nema þeir kaupi sér slysatryggingu fyrir sérstakt gjald. Í þeim hópi eru t. d. allir bændur landsins. Þm. stjórnarflokkanna stóðu sem einn maður gegn leiðréttingu á þessu ósamræmi. Meðan lögin eru þannig, að fjöldi manna í landinu nýtur ekki þeirra réttinda, sem þau veita öðrum, er alls ekki uppfyllt það fyrirheit, sem stjórnarflokkarnir gáfu við stjórnarmyndunina á „plötunni“ og nefnt er þrisvar í grg. tryggingafrv., að hér skyldu sett lög um tryggingar fyrir alla, án tillits til stétta eða efnahags. Þetta loforð „plötunnar“ er eitt af mörgum, sem ekki hefur verið efnt. Og meðan tryggingalögin eru svo sem nú eru, er það vitanlega fullkomið rangnefni að nefna þau lög um almannatryggingar. Hér verður nefnt eitt dæmi um það misrétti, sem stjórnarflokkarnir hafa lögfest í tryggingalögunum. Samkv. 34. gr. laganna á að greiða konum fæðingarstyrk, þegar þær eignast börn. En þannig eru ákvæði gr., að konur, sem vinna utan heimila sinna, geta fengið allt að kr. 500,00 við hverja barnsfæðingu, en hinar, sem starfa heima, fá aðeins 200 kr. Framsóknarmenn reyndu að fá þessu breytt, þannig að öllum konum yrði greitt jafnmikið við barnsfæðingar, kr. 300,00, hvort sem þær vinna utan heimilis eða ekki. En þm. felldu þessa brtt. framsóknarmanna og bera sameiginlega ábyrgð á ranglætinu, sem þarna er í lög tekið. - Það lítur út fyrir, að þm. stjórnarflokkanna telji það heppilegra, að konur vinni utan heimila sinna og feli barnaheimilum eða öðrum forsjá barna sinna á meðan, heldur en að þær helgi heimilunum og barnauppeldinu krafta sína. Annars færu þeir tæplega að verðlauna sérstaklega þær mæður, sem vinna utan heimila sinna, með því að veita þeim hærri fæðingarstyrki en öðrum. Hitt er áreiðanlega álit margra, að þjóðfélaginu sé hollast, að konurnar verji kröftum sínum fyrst og fremst til þess að annast uppeldi barna sinna og í þágu heimilanna, eins og þær hafa gert á liðnum öldum. Þess vegna mun þeim ójöfnuði, sem stjórnarflokkarnir á þingi hafa hér sýnt öllum þeim konum, sem starfa að þessum þýðingarmestu viðfangsefnum í þjóðfélaginu, uppeldi barnanna og verndun heimilanna, verða kröftuglega mótmælt um land allt. Framsóknarmenn viðurkenna, að tryggingarnar séu merkilegt mál, en þeir vildu fresta afgreiðslu þess í þetta sinn, vegna þess að þeir töldu óhjákvæmilegt að athuga betur fjárhagsgrundvöll málsins, kynna þjóðinni það og sníða af því þá mörgu vankanta, sem á því eru. Mikið af tali hæstv. ráðh. og annarra ræðumanna stjórnarflokkanna nú í umr. snerist um nýsköpunina, sem svo er nefnd. Hæstv. forsrh. taldi fyrstur fram alla dýrðina. Ræðumenn beggja hinna stjórnarflokkanna hafa tekið þetta samvizkusamlega upp eftir honum. Innihaldið í ræðum hv. Alþýðuflokksmanna um nýsköpunina var það, að allt þetta væri nú bara framhald af því, sem Alþfl. hefði unnið að í 30 ár, oftast í samstarfi við Framsfl., en Alþfl. hefði nú tekizt að beita hæstv. forsrh. (ÓTh) fyrir vagn sinn, með því að styðja hann til forsætisráðherradóms. En hv. ræðumenn kommúnista komu líka með sína skýringu á undrunum og stórmerkjunum, og hún var sú, að ræða, sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) hefði flutt á Alþ. í sept. 1944, hefði í raun og veru skapað þetta allt saman. Mikið væri þjóðin nú sjálfsagt illa á vegi stödd, ef ræðan hefði aldrei verið flutt. En hver er rétta skýringin á því, að landsmenn eru nú að kaupa ný framleiðslutæki og hafa meiri fjárráð til þess en áður? Hún er sú, að áður en hæstv. núv. ráðh. settust í valdastólana, var þjóðin búin að safna nokkrum hundruðum millj. kr. í erlendum gjaldeyri vegna styrjaldarinnar. En það er ekki ófróðlegt, þegar hæstv. ráðh. eru að grobba af þessu og eigna sér allt þetta fé og þá hluti, sem fyrir það eru keyptir, að athuga framkomu þeirra sumra á þeim tíma, sem þessir fjármunir voru að safnast saman. Á fyrstu árum stríðsins kölluðu kommúnistar þá menn landráðamenn, sem gerðu þá viðskiptasamninga og beittu sér fyrir þeirri viðskiptastefnu, sem færði Íslendingum það mikla fjármagn, sem þeir kommúnistar guma nú mest af, að verið sé að verja til nýsköpunar, Í ársbyrjun 1941 sagði Þjóðviljinn, að setuliðsvinnan væri glæpsamleg ráðstöfun á íslenzku vinnuafli, og þá krafðist hann þess, að íslenzk skip væru látin hætta algerlega að flytja fisk til Bretlands. En á þessu tvennu, setuliðsvinnunni og fisksölunni til Breta, byggðist fjársöfnun Íslendinga fyrst og fremst. Þessi fjársöfnun átti sér því stað vegna þess, að kommúnistar fengu þá engu ráðið í málum þjóðarinnar og ráð þeirra voru einskis metin af öllum. En auðvitað snerust þeir eins og vindhani á burst jafnskjótt sem úti var um vinskap Stalins og Hitlers, svo sem kunnugt er. En það er ástæða til að athuga lítið eitt þessa upptalningu hæstv. forsrh. og annarra ræðumanna stjórnarflokkanna á því, sem þeir telja sin verk. Eru það þá fyrst þau afrek þessa þings, sem þeir hafa talið fram. Um raforkumálið hef ég áður getið. Framsóknarmenn studdu það, en reyndu að fá á því leiðréttingar. Lögin um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum eru að verulegu leyti byggð á eldri löggjöf og till., sem framsóknarmenn hafa gert um þessi mál. Framsóknarmenn á þingi beittu sér fyrir framgangi málsins, og stjórnarflokkarnir sáu sér ekki annað fært en að vera með málinu. Við framsóknarmenn reyndum að fá lagfæringar á málinu, t. d. með því að koma þar inn heimild til að veita nokkra endurbyggingarstyrki, eins og gert hefur verið á undanförnum árum, en þá till. felldi stjórnarliðið. Stjórnarflokkarnir settu inn í þessi l. ákvæði, sem eru hliðstæð ákvæðum 17. gr. jarðræktarl. og annarra laga, sem voru felld úr gildi fyrr á þessu þingi. Stjórnarliðið hindrar það, að frv. framsóknarmanna um breyt. á Ræktunarsjóðslögunum og jarðræktarlögunum nái fram að ganga, og sitt eigið Ræktunarsjóðsfrv. eru þeir nú að láta daga uppi. Þetta er í þriðja sinn, sem þeir hindra framgang jarðræktarlfrv. Stjfrv. um aðstoð við húsabyggingar í kaupstöðum og kauptúnum var að verulegu leyti byggt á áður fram komnu frv. framsóknarmanna, enda stutt af þeim, en stjórnarliðið felldi brtt. framsóknarmanna, sem stefndu að því að gera byggingarnar ódýrari og viðráðanlegri öllum almenningi en þær eru nú. Skólalöggjöfin er byggð á undirbúningsstarfi mþn., sem skipuð var á sínum tíma eftir till. framsóknarmanna. Því miður tókst kommúnistum að koma sínu marki á þessa löggjöf að nokkru leyti, og mjög til skemmda á málunum, m. a. með því að kúga nokkra þm. Sjálfstfl. til þess að ganga á móti till., sem þeir höfðu áður samþ., um einstök atriði. - Um hafnarlögin var enginn ágreiningur milli flokka, ekki heldur um Skagastrandarmálið. Um tunnuverksmiðjuna og niðursuðuverksmiðjuna var ekki annar ágreiningur en sá, að framsóknarmenn vildu fela síldarútvegsnefnd og síldarverksmiðjustjórn yfirstjórn þeirra, í stað þess að stofna þarna til margra óþarfra embætta, en það mátti stjórnarliðið ekki heyra nefnt, heldur stofnaði það embættin. - Framsóknarmenn fylgdu frv. um Austurveg. Hæstv. forsrh. og fleiri tala mjög um, að svo og svo mörgum millj. kr. af ríkisfé eigi að verja á komandi árum í þetta eða hitt, samkv. nýjum lögum. En hvort þetta verður framkvæmanlegt eða ekki, fer vitanlega eftir því, hvort upp verður tekin ný stefna í fjármálum, eins og hæstv. fjmrh. viðurkenndi fyrir einu ári, að þyrfti að gera. Verði það ekki gert, verða mörg nýju lögin aðeins pappírsgögn, óframkvæmanleg og engum að notum. En hvað er að segja um framkvæmdirnar, sem hæstv. ráðh. hrósa sér af ? Stj. þaut til og gerði samninga um smíði á 30 togurum, í fumi og fyrirhyggjuleysi, og upplýst hefur verið, að hún kaupir þessi skip miklu hærra verði en útgerðarmönnum í Bretlandi dettur í hug að borga fyrir, togara. Það á eftir að upplýsast, hvað stj. hefur eytt mörgum milljónum eða milljónatugum af fé þjóðarinnar að óþörfu, með því að kaupa þessi skip fyrir hærra verð en þurft hefði að borga, ef skynsamlega hefði verið að unnið. Stj. hélt því fram í hausa, að þessa samninga hefði þurft að gera strax, því að öðrum kosti hefðu Íslendingar engin skip getað fengið á næstu árum. Þá strax var dregið í efa, að þetta væri rétt, og nú er það afsannað með ummælum hæstv. atvmrh., Áka Jakobssonar, sem m. a. hældi sér af því í gærkvöld, að hann hefði nýlega fengið tilboð um kaup á 10 dieseltogurum. En meðal annarra orða: Hvers vegna er hæstv. stj. nú að afla tilboða í dieseltogara, fyrst hún taldi sjálfsagt fyrir hálfu ári síðan að kaupa 30 gufutogara? Hefur hún síðan komizt að þeirri niðurstöðu, að það sé rétt, sem ýmsir fróðir menn á þessu sviði hafa sagt, að heppilegra hefði verið að kaupa dieseltogara í stað þeirra, sem stj. samdi um smíði á á síðastliðnu ári? Er það máske þannig, að þessir 30 margnefndu stjórnartogarar séu orðnir úreltir áður en smíði þeirra er hálfnuð? Þá eru það bátarnir. Hæstv. stj. er nú að láta smíða báta, sem verða helmingi dýrari en innfluttir nýir bátar. Þannig er þetta, þrátt fyrir dugnað íslenzkra skipasmiða. Verðbólgustefna stj. er búin að leika þá svo grátt, eins og framleiðendurna, að framleiðsla þeirra er ekki samkeppnisfær við annarra þjóða iðnað, hvað verð snertir. Og það er til marks um ráðleysi stj. í þessu máli, að hún hefur fengið útlendinga til að vinna að skipasmíðum hér í Landssmiðjunni í Reykjavík, en vegna dýrtíðarinnar hér verður vinna þeirra helmingi dýrari en verða mundi, ef þeir ynnu í heimalandi sínu. Þann mismun verður ríkissjóður eða útvegsmenn að bera. Fyrst stj. fær útlendinga til að vinna að þessu, á vitanlega að láta þá vinna að smíðunum heima hjá sér, þar sem iðnaður þeirra er helmingi ódýrari en hér. Það er ekki að furða, þótt hæstv. atvmrh. sé upp með sér af þessari ráðsmennsku. Aðalefnið í ræðu hæstv. ráðh. og stuðningsmanna þeirra hér er grobb yfir þeim framkvæmdum, sem nú er unnið að fyrir það fé, sem þjóðin eignaðist áður en þeir komust til valda. Það er gamla sagan, að „sér eignar smalinn féð, þótt enga eigi hann kindina“. En slíkir smalar sem þessir mundu reknir úr vist hjá hverjum bónda, því að þeir eru alltaf að týna af fénu. Með ýmsum óviturlegum ráðstöfunum og sérstaklega með viðhaldi dýrtíðarinnar hefur stj. gert allar framkvæmdir dýrari en þurfti að vera og sóað þannig fjármunum í ríkum mæli. En allt þetta á að dylja fyrir þjóðinni með þrírödduðum lofsöng þriggja flokka um afrek stjórnarinnar. Allt, sem gert er í landinu, á að vera hennar verk. Þegar bóndi kaupir nýja vél, þá er það tíundað af ráðherrunum sem nýsköpun stj., og þegar einstakir útgerðarmenn kaupa sjálfir fiskibáta í Danmörku, fyrir helmingi lægra verð en er á stjórnarbátunum, þá telur hæstv. atvmrh. það með í framkvæmdum stj. Með svona umsigslætti og sjálfshóli á að reyna að þagga niður alla réttmæta gagnrýni. Jafnframt leyfir hæstv. atvmrh. sér, fylgdarmaður hans, 11. landsk., og fleiri að halda því fram, að á næstu árum fyrir stríðið hafi ekkert verið gert til að afla nýrra framleiðslutækja. Þessar fullyrðingar stangast algerlega við skýrslur hagstofunnar, sem sýna, að á þeim árum var meira flutt inn af vélum og efni til nýrra framleiðslufyrirtækja en nokkurn tíma áður, þrátt fyrir markaðstöp og aðra erfiðleika. Hitt er vel skiljanlegt, að eftir að þjóðin hefur eignazt nokkur hundruð millj. kr. nú á stríðsárunum, hefur hún meiri möguleika en áður til að afla sér nýrra framleiðslutækja, og hún vill nota sér þessa möguleika. Þetta er ekki verk ríkisstj., síður en svo, því að með viðhaldi dýrtíðarinnar leggur hún stóra steina í götu þeirra, sem eru að brjótast í að afla sér nýrra tækja, þótt stj. hafi ekki enn tekizt að drepa allan kjark úr mönnum til framkvæmda og henni endist vonandi ekki aldur til þess. Vafalaust halda stjórnarflokkarnir áfram skrumi sínu fram til kosninga. Hæstv. forsrh. og hans menn halda áfram að dásama stjórnarmyndunarsáttmálann, „plötuna“ svonefndu, ráðherrar Alþfl. þau viturlegu skilyrði, sem þeir hafi þrengt upp á hina flokkana, þegar stj. var mynduð, og ráðherrar sósíalista ræðuna í sept. 1944. En vel má búast við, að stuðningsmenn hæstv. stj. verði ekki á eitt sáttir um það, hvert af þessu þrennu sé nú mikilfenglegast, platan, skilyrðin eða ræðan. En allt þetta tal hæstv. ráðh. er þekkt fyrirbrigði í þjóðlífinu. Raupsamir menn hafa verið til á öllum öldum. Frá einum af þessum andlegu frændum hæstv. ráðherra er sagt í Njálu. Sá hét Björn, og bjó í Mörk. En af frásögninni er ljóst, að hann hefur að sumu leyti verið hæstv. ráðh. miklu fremri. Hann hefur verið miklu meiri búmaður og kunnað betur með fjármuni að fara. Hins vegar virðast hæstv. ráðherrar honum jafnsnjallir í sjálfshólinu. „Svá mun þér reynast, at ek mun ekki vera hjátækur í vitsmunum, eigi síður en í harðræðunum“, mælti Björn til Kára. Menn hafa vafalaust fundið skyldleikann, þegar hæstv. forsrh. var í gærkvöld að tala um viðreisnarstarf ríkisstj. í andlegum og veraldlegum efnum. „Ek mun bera mér vitni um það hver garpur ek em“, mælti Björn öðru sinni. Hæstv. ráðh. hafa líka óspart borið sjálfum sér vitni. Þessi fáu orð Bjarnar í Mörk eru í raun og veru alveg eins innihaldsrík og allar ræður hæstv. ráðh. til samans í þessum umræðum. Björn er bara svona miklu fáorðari og gagnorðari. En þegar íslenzka þjóðin athugar í ró og næði allan fagurgala hæstv. stj. um lagasetningu, sem aðrir hafa að eins miklu leyti að unnið, og um nýjar framkvæmdir fyrir peninga, sem aðrir hafa aflað, þá býst ég við, að margir taki sér í munn orð hinnar ágætu og raunsæju húsmóður í Mörk, er hún mælti, þegar Björn bóndi hennar raupaði sem ákaflegast : „Troll hafi þitt hól ok skrum.“



Herra forseti. Flestar stjórnir, sem myndaðar hafa verið á Íslandi, hafa verið flokksstjórnir, eða því sem næst. Einn flokkur eða tveir með skyldar stefnuskrár hafa tekið völdin og stjórnað í harðri baráttu við andstæðinga, sem byggt hafa á gerólíkri stjórnmálastefnu. Myndun núv. ríkisstj. var með allt öðrum hætti. Stjórnin er ekki flokksstjórn, hún er ekki vinstri flokka stjórn og ekki hægri flokka stjórn. Hér tóku menn höndum saman með hin sundurleitustu sjónarmið um þjóðskipulagið. En í samstarfinu hefur sjónarmiðið verið eitt: Alhliða endurreisn og nýsköpun atvinnulífsins, með því markmiði að skapa hér betra þjóðfélag. Stjórnarmyndunin var sameiginlegt átak þjóðfélagsaflanna, frá hægri og vinstri, frá öllum stéttum, stærsta átak til að tryggja velmegun Íslendinga, sem saga okkar greinir frá. Um þetta samstarf hafði Sjálfstfl. forgöngu sem stærsti flokkur þings og þjóðar, á grundvelli þeirrar ályktunar, sem landsfundur sjálfstæðismanna 1943 gerði, - að flokkurinn beiti sér fyrir sem víðtækastri stjórnmálasamvinnu og myndun þingræðisstjórnar. Þessi stórmerka stjórnarmyndun var fyrst og fremst að þakka lagni og ötulleik hæstv. núv. forsrh. Við hefðum helzt kosið, að allir þingflokkar hefðu staðið að þessu samstarfi, en Framsfl. valdi sér það hlutskipti að skipa sér í stjórnarandstöðu og hefur rekið hana með óskiljanlegri heift. En sú stjórnarandstaða er allt annars eðlis en stjórnarandstaða hefur áður verið. Nú er hún ekki fólgin í djúptækum ágreiningi um þjóðskipulagið. Það er ekki deilt um þjóðnýtingu, ríkisrekstur, einstaklingsrekstur eða samvinnurekstur. Hv. þm. Str., Hermann Jónasson, vildi jafnvel halda því fram í gær, að um endurnýjun framleiðslunnar væri ekki heldur neinn ágreiningur. En í hverju er þá stjórnarandstaðan fólgin? Hún er ekki stefna. Hún er nart og aðfinningar út af sérhverju því, sem vonsviknir menn, er misst hafa af strætisvagninum, geta í önuglyndi sínu fundið upp til að setja út á. Þetta kom greinilega fram í ræðu hv. þm. Str. í gær, og sannaðist átakanlega í ræðu síðasta ræðumanns, Skúla Guðmundssonar. Þm. Str. rökstuddi vantraustið með því, að Alþ. sæti svo lengi að störfum, - að hæstv. forseti hefði ekki tekið einhverja till. hans á dagskrá, að formaður í einhverri nefnd hefði dregið að skila áliti um eitthvert frv., - að bæjarstjórn Reykjavíkur hefði látið braskara fá lóðir, - að sérfræðingur í stjórnarskrárnefnd hafi ekki afhent skýrslu, - að það hafi gerzt, sem var óþekkt fyrirbrigði í stjórnartíð hv. þm. Str., að stofnaðar hefðu verið nýjar nefndir og stöður, - að togararnir væru of dýrir, - að þessi nýsköpun væri þegar orðin úrelt, eins og hann komst að orði, -að hæstv. landbrh. Pétur Magnússon, og hæstv. forseti, Jón Pálmason, séu svo vondir við bændur, - og svo kom höfuðsyndin, þegar þm. Mýr. fyrir hönd Framsfl. sagði með heilagri vandlætingu, að stjórnarflokkarnir væru að rægja milli landbúnaðar og sjávarútvegs! Ég hygg, að leitun sé meðal mennskra manna að jafninnantómri og botnlausri stjórnarandstöðu sem þeirri, er Framsfl. heldur uppi. Engin heilsteypt stefna, aðeins andúð gegn framfaramálunum, - ábyrgðarlaus yfirboð. Ef kjötverðið er ákveðið kr. 10,85, þá heimta þeir 12 til 13 kr. Ef ríkisábyrgð fyrir samvinnubyggingarfélög er hækkuð upp í allt að 75%, þá heimta framsóknarmenn 85%. Og svo nart og nudd. Í sveitunum gera framsóknarmenn sér mestar vonir með því að nudda sér utan í nokkra þm. Sjálfstfl., sem ekki styðja stjórnina. Nú virðast framsóknarmenn hafa ákaflega mikið traust á hv. þm. Borgf., Pétri Ottesen, og á þm. Skagf., Jóni á Reynistað. Ég held, að álit þeirra á forsprökkum Framsfl. hafi nú ekki alltaf verið að sama skapi. Ég leyfi mér að lesa hér upp lýsingu hins merka þm. Borgf., Péturs Ottesens, á öðrum formanni Framsfl., Eysteini Jónssyni, lýsingu, sem er prentuð í þingtíðindunum og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta, Pétur Ottesen segir um Eystein : „Það er ekki meira gagns að vænta af honum til að ráða fram úr þeim erfiðleikum, sem að þjóðinni steðja nú, en maðksmognum rekadrumb, sem skolar á land norður á Hornströndum og liggur þar síðan sandorpinn að eilífu nóni.“ Hv. þm. Str. minntist í gær á endurskoðun stjskr. Stjórnarflokkarnir sömdu um að hefja endurskoðun stjskr. í þeim tilgangi að treysta sem bezt lýðræðið og hið nýstofnaða lýðveldi, og að tryggja borgurunum ýmis mannréttindi í samræmi við kröfur nútímans. Þetta starf var hafið og hefur þegar borið mikinn ávöxt. Það hafa verið þýddar á íslenzka tungu margar erlendar stjórnarskrár og aflað þýðingarmikilla gagna og upplýsinga um stjórnskipun ýmissa merkustu lýðræðisríkja. Stjórnarflokkarnir hafa því staðið við það heit að undirbúa þetta mál. Hitt er ekkert aðalatriði, hvort ný stjórnlög eru sett árinu fyrr eða seinna. Og vegna mikilla anna við hin stórfelldu mál, sem þetta þing hefur haft til meðferðar, og til að vanda sem allra bezt til hinnar nýju stjskr., ákváðu stjórnarflokkarnir að flaustra málinu ekki af fyrir þessar kosningar. Hv. þm. Str. sagði, að ég hefði ekki gefið skýrslu. Ég hef sem ráðunautur n. þegar látið henni í té miklar upplýsingar. Um utanför mína gaf ég ýtarlega, munnlega frumskýrslu í n., og mun að sjálfsögðu gefa frekari skýrslur þar, þegar starfið verður hafið á ný. En þegar stjórnarsamningurinn var gerður, fluttu framsóknarmenn þær fréttir út um allt land, að stjórnarflokkarnir hefðu samið um að breyta stjskr. nú við þessar kosningar, til að gera landið að einu kjördæmi. Náttúrlega var þetta uppspuni. En furðulegt er að heyra þá sömu menn, sem héldu því fram, ráðast nú á stjórnarflokkana fyrir að hraða ekki stjórnarskrárbreytingunni. Vegna ummæla þm. Str. að öðru leyti verð ég að taka það fram, að hinar hæpnu till. framsóknarmanna um sérstakt stjórnlagaþing hafa mjög tafið störf stjórnarskrárnefndanna. Þessi sami þm. minntist hér í gær á saltleysi í landinu, sem stj. væri að kenna. Útvarpsfréttir í kvöld, sem komu rétt áður en þessar umræður hófust, afsönnuðu þetta. Þar var upplýst, með skýrslu frá Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, að um áramót hefðu verið 8 þús. tonn í landinu. Síðan hefði ekki verið nema um helmingur þess notaður, og er nú von á næstunni á 4 þús. tonnum. Í landinu hefur því verið nægilegt af salti. Hitt er svo annað mál, að komið hefur fyrir, vegna flutningsörðugleika, að einstaka sjávarþorp hefur um stund vantað salt. Þm. sagði, að togararnir hefðu verið keyptir með tvöföldu verði. Og hv. þm. V.-Húnv. sagði nú áðan, að þarna hefði milljónatugum verið eytt að óþörfu. Sannleikurinn í þessu máli er sá, að hin nýju tilboð, sem aflað hefur verið um 10 togara til viðbótar, sýna það, að nú hefði þessi togarasmíði orðið upp undir 50% dýrari en sú, sem samið var um. Menn munu hafa veitt því athygli, að hæstv. forsrh. talaði hér í gær fyrir hönd stj. sem stjórnarforseti, en ekki sérstaklega fyrir Sjálfstfl. En því brá við hjá sumum öðrum úr stjórnarflokkunum, að þeir vildu eigna sér tiltekin mál. Þetta skiptir ekki neinu aðalmáli, heldur hitt, að það er sameiginlegt átak allra stjórnarflokkanna að hafa hrundið fram þessum stórmálum, og þá ætti vitaskuld ekki að gleyma hlut stærsta flokksins. Ég vil nú leyfa mér út af þessu að drepa hér á tvö mál. Hæstv. dómsmrh. minntist á það, að Sjálfstfl. hefði krafizt þess, að útgjöld til trygginganna væru lækkuð um 3–4 millj. og ábyrgð ríkisins takmörkuð. Þetta er rétt. Hann sagði, að afleiðingin af þessu hefði orðið sú, að útfararstyrkur hefði verið felldur niður, ekknastyrkur lækkaður og fellt niður framlag til Atvinnustofnunar ríkisins. Það voru ekki till. Sjálfstfl. fremur en annarra flokka, að þetta væri gert. Eftir að Sjálfstfl. hafði sett sín sérstöku takmörk á því, hversu langt hann vildi ganga í útgjöldum ríkissjóðs, þá var tveim sérfróðum mönnum falið að gefa ábendingu um, hversu þessu yrði fullnægt. Þeir gerðu þær ábendingar, og eftir þeim var farið. Um byggingarmálin vil ég taka það fram, að þau hafa fengið ágæta afgreiðslu nú. En minna má á það, að þótt Alþfl. hafi á sínum tíma beitt sér fyrir hinni merku löggjöf um verkamannabústaði, þá voru þau lög orðin úrelt. Á þingi 1942 fluttum við hv. þm. N.-Ísf., Sigurður Bjarnason, till. um endurskoðun laganna og vöktum aftur máls á því 1944. Hv. 6. þm. Reykv., Bjarni Benediktsson, flutti svo till. um þetta í fyrra. Vænti ég, að þetta hafi haft nokkur áhrif á gang þessara mála. Hv. þm. Mýr., Bjarni Ásgeirsson, sagði í gær, að landbúnaðurinn væri olnbogabarnið hjá stjórnarflokkunum. Við skulum líta á staðreyndirnar. Hvað hefur verið gert fyrir landbúnaðinn, honum til hagsbóta á því eina og hálfa ári, sem stjórnarsamstarfið hefur staðið? Hæstv. fjmrh. gerði því svo glögg skil í ræðu sinni, að ég þarf aðeins fáu við að bæta. Raforkumálin hafa lengi verið eitt stærsta hagsmuna- og hjartans mál fólksins í sveitum og við sjó. Sjálfstfl. hreyfði því 1929, undir forustu Jóns Þorlákssonar, að hefja undirbúning að rafveitum til almenningsþarfa um land allt. Framsóknarmenn svæfðu það mál. Sjálfstæðismenn beittu sér fyrir virkjun Sogsins, bæði fyrir Reykjavík og sveitirnar á Suðvesturlandi, og var beðið um ríkisábyrgð 1931. Framsóknarmenn rufu þá þingið og tilfærðu þetta sem eina af ástæðunum. Á þingi 1942 fluttum við fjórir þm. Sjálfstfl. frv. um raforkusjóð. Það var samþ., og í sjóðnum ætla ég, að sé nú um 13 millj. kr. Nú hefur Alþ. sett almenn raforkulög, sem skapa möguleika til að koma raforku um land allt og er stórkostlega þýðingarmikið, bæði fyrir sveitir, kauptún og kaupstaði. Samgöngumálin eru jafnan eitt helzta áhugamál sveitanna. Aldrei hafa verið jafnstórfelldar framkvæmdir og verið veitt jafnmikið fé til vega, brúa og síma og nú. Til þess að landbúnaðurinn geti dafnað og blómgazt og skilað meiri arði, er stóraukin tækni og vélanotkun nauðsynleg. Hvað hafa stjórnarflokkarnir gert í því máli? Síðan stjórnin tók við, hafa verið keyptar og pantaðar með atbeina nýbyggingarráðs landbúnaðarvélar fyrir 12 millj. 670 þús. kr. Er það fjöldi tegunda búskaparvéla. Enn fremur jeppabílar og vörubifreiðar fyrir rúmar 4 millj. og alls konar vélar og tæki önnur, svo að samtals hefur þetta á þessum stutta tíma numið milli 20 og 30 millj. Hv. þm. Mýr. sagði í gær: „Grundvallarskilyrði landbúnaðarins er aukin tækni.“ Sami maður segir, þegar hann veit um þessa stórkostlegu vélaútvegun fyrir landbúnaðinn : „Landbúnaðurinn er olnbogabarn stjórnarflokkanna.“ Nei, hér hafa bændur sjálfir og búnaðarfélögin svarað, með þátttöku sinni í þessari nýsköpun. Á lögin um jarðræktar- og húsagerðarsamþykktir í sveitum hefur hæstv. ráðh. minnzt, og þarf ég ekki að tala um það frekar. Um jarðræktarlögin, jarðræktarstyrkinn og Ræktunarsjóð get ég einnig vísað til ræðu hæstv. ráðh. Sjálfstæðismenn hafa háð látlausa baráttu í 10 ár fyrir því að afnema hina illræmdu 17. gr. jarðræktarlaganna. Er nú loks sigur unninn. Þetta þing felldi 17. gr. úr lögum. Frv. um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar er nú orðið að lögum, og samkv. þeim skal verja 60–70 millj. kr. á næstu 10 árum úr ríkissjóði til ræktunar og bygginga í sveitum og lána þetta með 2% vöxtum til 42 ára. Um þessi landbúnaðarmál sagði hv. þm. V.-Húnv., Skúli Guðmundsson, - allt þetta, öll þessi framfaramál eru byggð á till. framsóknarmanna. En má mér leyfast að spyrja: Hví í ósköpunum hefur þá Framsfl. ekki komið öllum þessum umbóta- og hugsjónamálum sínum í framkvæmd meðan hann var stærsti flokkur þingsins og hafði ráðin í hendi sinni? Þessi sami hv. þm. talaði um smala, sem ekkert væri nema grobbið og týndi fénu. Hann sagði, að slíkir smalar væru hjá hverjum góðum bónda reknir úr vistinni. Þetta er hárrétt. Það er búið fyrir hálfu öðru ári að reka Framsfl. úr vistinni. Með skólafrv., sem samþykkt hafa verið, er stórlega létt undir með sveitunum að byggja skóla. Ríkið greiðir samkv. þeim til bygginga barnaskóla helming kostnaðar við heimangönguskóla í stað 1/3 áður, og ¾ við heimavistarskóla í stað helmings áður. - Ný lög hafa verið sett um húsmæðrafræðslu, sem auðvelda mjög héruðum að koma upp húsmæðraskólum. En það má ekki skiljast svo við hagsmunamál landbúnaðarins, að ekki sé minnzt á hina stórfelldu eflingu skipastóls og sjávarútvegs, því að fyrir landbúnaðinn, sem hefur jafnan bezta markað sinn innanlands, er það hið mesta hagsmunamál, að fólkið við sjóinn, kaupendur landbúnaðarvaranna, fái aukna atvinnu og kaupgetu. Þegar litið er yfir það, hvað stjórnarflokkarnir hafa gert í landbúnaðarmálunum á þessum stutta tíma, þá er ljóst, að það þarf talsverða skáldskapargáfu til að lýsa þessum aðgerðum svo, að landbúnaðurinn hafi verið olnbogabarnið, enda er hv. þm. Mýr., sem viðhafði þessi orð, skáld gott, eins og ræða hans í gær bar vatt um. Ég skal nú víkja að nokkrum helztu ádeiluefnum framsóknarmanna á stjórnarflokkana varðandi landbúnaðinn. - Um kjötverðið læt ég nægja að segja þetta : Það verður kannske ekki lengi í minnum haft, flest það, er hv. þm. Mýr. sagði í ræðu sinni í gær. En einu held ég, að seint verði gleymt af bændastéttinni. Hann, formaður Búnaðarfélags Íslands, réðst að hv. 2. þm. Rang., Ingólfi Jónssyni, fyrir það, að hann hefði sett kjötverðið of hátt haustið 1942. Framsóknarmönnum verður tíðrætt um, að bændur hafi með búnaðarráðslögunum verið sviptir réttinum til að verðleggja sjálfir vöru sína. Ég vil spyrja: Hvenær síðan 1934, þegar afurðasölulögin voru fyrst sett, hvenær hafa fulltrúar kosnir af sjálfri bændastéttinni ákveðið verð á kjöti, mjólk og öðrum landbúnaðarvörum? Aldrei í þau 10 ár, sem framsóknarmenn fóru með landbúnaðarmálin, frá 1934–1944. Það voru þrjár nefndir, sem ákváðu verðlagið. Og hvernig voru þær skipaðar? Kjötverðlagsnefndin: S. Í. S. tilnefndi einn, Sláturfélag Suðurlands og Kaupfélag Borgfirðinga einn, Landssamband iðnaðarmanna einn, Alþýðusambandið einn, oddamaðurinn, sá fimmti, skipaður af ráðherra. Mjólkurverðlagsnefnd : Tveir úr stjórn hlutaðeigandi mjólkurbús, tveir tilnefndir af bæjarstjórnum eða hreppsnefndum, sá fimmti skipaður af ríkisstj. Verðlagsnefnd garðávaxta: Einn tilnefndur af Búnaðarfélagi Íslands, annar af Alþýðusambandinu og sá þriðji af Grænmetisverzlun ríkisins, sem er ríkisfyrirtæki. 1942 voru sett lög um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum, sem Framsfl. hefur mjög stært sig af. Þeim gerðardómi og síðar dómnefnd var m. a. falið að ákveða til fullnaðar um verð á landbúnaðarvörum. Var þessi gerðardómur kosinn af bændastéttinni? Í honum áttu sæti 5 menn, allir skipaðir af ríkisstj. án tilnefningar. Nei, alla valdatíð framsóknarmanna höfðu bændurnir, bændasamtökin, ekki verðlagsvaldið, og fulltrúarnir, sem taldir voru fyrir bændurna, voru alltaf í minni hluta í hverri einustu nefnd. Og á þessum tíma var það aldrei orðað af framsóknarmönnum, að stéttarsamtök bænda skyldu fá þetta vald í hendur. Þetta vígorð þeirra um, að nú eigi stéttarsamtök bændanna að fá þetta verðlagsvald í sínar hendur, þetta vígorð er fundið upp eftir að framsóknarmenn hrökkluðust frá völdum, til þess að reyna að sá óánægju meðal bændanna og espa þá gegn stjórn viðreisnarinnar. Þá er það búnaðarmálasjóðurinn. „Engin stétt hefur verið beitt öðru eins ofbeldi og bændastéttin í þessu máli,“ segja þeir. Hneykslunin hófst, þegar Alþ. lögfesti þennan skatt, sem ríkisvaldið sér um innheimtu á, eins og öðrum sköttum, og ákvað, að landbrh. þyrfti að samþykkja fjárveitingar úr sjóðnum. Út af því ætluðu framsóknarmenn að ærast. Og ekki síður nú, þegar lögfest var, m. a. eftir ósk stærsta búnaðarsambands landsins, að sjóðnum skyldi varið til framkvæmda búnaðarsambandanna sjálfra. Framsóknarmenn eru oft furðu gleymnir á sína eigin fortíð, og þeir treysta um of, að fólkið gleymi verkum þeirra. Saga Framsfl. í tvo áratugi hefur verið óslitin keðja af lögþvinguðum afskiptum af Búnaðarfélagi Íslands og árásum á sjálfstæði þess. Ég skal rifja upp þá sögu, fyrst minnið virðist gengið úr vistinni hjá þessum herrum. Búnaðarfélagið hefur lengi notið styrks úr ríkissjóði á fjárl. Fram til 1928 var ekkert skilyrði sett, en þá, á fyrsta þingi, sem framsóknarmenn réðu, settu þeir inn í fjárl. það skilyrði, að ríkisstj. yrði að samþykkja fjárhagsáætlun félagsins. Þessu skilyrði héldu þeir alla tíð síðan, og það stendur enn, og enginn hneykslast á Árið 1936 vildu framsóknarmenn jafnvel færa sig upp á skaftið og fluttu till. um, að stj. þyrfti að samþykkja ráðningu allra starfsmanna Búnaðarfélagsins. Í jarðræktarlögunum gömlu var ákvæði, sem bændunum var mikill þyrnir í augum, að ríkisstj. skipaði meiri hluta í stjórn Búnaðarfélagsins. Hvernig stóðu framsóknarmenn þá um sjálfstæði Búnaðarfélagsins? Þeir fluttu aldrei till. um að breyta þessu. Það voru sjálfstæðismenn, sem börðust fyrir því. Árið 1935 var þetta ákvæði afnumið, og Búnaðarfélaginu leyft að kjósa sjálft alla stjórn sína. Hver flutti það frv. ? Það var núverandi hæstv. forseti sameinaðs þings, Jón Pálmason, sem flutti það, og það fékkst samþykkt. En framsóknarmenn ýmsir grétu þetta ákvæði eins og horfinn ástvin. Og þeir hófu strax nýja herferð. Þeir fluttu breytingu á jarðræktarlögunum árið eftir, þar sem sagði m. a., að Búnaðarfélagið mætti ekki einu sinni ráða sér búnaðarmálastjóra, nema ráðherra samþykkti val hans. Hvar stóð núverandi formaður Búnaðarfélagsins, Bjarni Ásgeirsson, þá? Hann var hvorki meira né minna eri frsm. þessa máls. Og þetta var tekið í lög, en fyrir óhvikula baráttu sjálfstæðismanna var það afnumið nokkru síðar. Hvernig getur það nú hvarflað að framsóknarmönnum, að þeir séu teknir alvarlega, þegar þeir með þessa fortíð telja það hið mesta ofbeldi, sem nokkurri stétt hafi verið sýnt, að Alþ. leyfir sér að ákveða, að búnaðarsambönd landsins skuli fá fé búnaðarmálasjóðs til jarðræktarframkvæmda? Nei, afstöðu framsóknarmanna er fljótlýst. Meðan þeir hafa völdin á Alþ., þá á þing og stjórn að ráða og stjórna Búnaðarfélaginu. Þegar framsóknarmenn hafa meiri hluta í Búnaðarfélaginu, gengur það glæpi næst, að Alþ. komi nærri nokkru máli þess. Meðan framsóknarmenn eru við stjórn, þá eru það stjórnskipaðar nefndir, en ekki bændur, sem eiga að ákveða verð á landbúnaðarvörum. Þegar framsóknarmenn eru ekki í stjórn, þá er það árás á helgasta rétt bænda, að stéttarsamtök þeirra skuli ekki ákveða verðið. Nei, góðir hlustendur. Barátta Framsfl. mótast ekki af hagsmunum bænda, heldur af eigin valdastreitu hans og engu öðru. Starf hans er neikvætt. hað er andóf gegn framfaramálunum. Og hann hefur valið sér það illa hlutskipti að reyna að espa bændur gegn nýsköpuninni. Samlíking hv. þm. Mýr. frá í gær getur átt ákaflega vel við Framsfl. nú. Framsfl. er eins og afskorin jurt, sem lifað getur í vatnsglasi um stund, en ekki lengi. Og jafnvel gróðurhúsahlýjan frá Reykjum mun ekki megna að vekja þá plöntu til lífs á ný.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Mér var ekki vel ljóst, þegar þetta vantraust var borið fram, hvert tilefnið væri. Venjulega er vantraust borið fram í ákveðnum tilgangi, þ. e. a. s. til að koma þeirri ríkisstj., sem með völdin fer, frá, þannig að önnur stjórn geti tekið við, eða til að knýja fram kosningar. Það er augljóst af þeim umr., sem hér hafa farið fram, að hvorugt þetta var tilgangurinn. Kosningar fara fram nú innan tiltölulega skamms tíma, og engar líkur eru til þess, að vantraustið orki neinu um stjórnarfar landsins til þess tíma. - En fleira finnst mér undarlegt við þessar umr., sem hér hafa farið fram, heldur en þetta. Mér finnst þessar umr. að verulegu leyti snúast upp í vantraust á almannatryggingarnar og Tryggingastofnunina. Mér skilst sem ýmsir hafi haldið hér fram bæði í kvöld og gærkvöld, að hér sé um meingallaða löggjöf að ræða, þar sem lögfest séu rangindi og misrétti, og að það sé einn flokkur, Alþfl., sem skapi sér í sambandi við þessa löggjöf aðstöðu til pólitískra áhrifa á kostnað smælingja. Hitt hafa færri talað um, hvaða kosti þessi löggjöf hefur. Á það er minna minnzt. Nú skal ég játa, að það er ekkert furðulegt, þó að slíkur áburður, sem ég nefndi, væri borinn fram af stjórnarandstöðunni. Hins vegar hefði ég kosið, að meiri rök hefðu verið færð fram fyrir fullyrðingum í ádeilum út af þessari löggjöf og setningu þeirra en gert var. Ég skal víkja nokkrum orðum að ádeilum þeim, sem hv. þm. V.-Húnv. flutti gegn tryggingalöggjöfinni, og sýna fram á, við hvað lítil rök þær styðjast. Í fyrsta lagi sagði sá hv. þm., að mismunur væri gerður á atvinnurekendum og launþegum, þannig að biðtími atvinnurekenda sé lengri en launþega. En hann er ekki nema 3 vikum lengri. Og þetta skapast blátt áfram af þeim aðstöðumun, sem er hjá launþegum og atvinnurekendum. Launþegar flestir missa kaupgjald sitt hvern einasta dag, sem þeir eru frá vinnu vegna veikinda, og fá þeir ekki bætur, nema þeir missi af kaupi. Hins vegar er það svo um þorra atvinnurekenda, að tekjur þeirra breytast ekki fyrir því, þó að dagur og dagur falli úr um vinnu hjá þeim eða fáeinir dagar. Og hvergi sem ég þekki til - og þykist ég þekkja allvel til erlendra laga um þetta - hvergi er þar jafnlítill munur á biðtíma atvinnurekenda og launþega eins og eftir þessum l., enda væri lítt kleift að framkvæma slíka löggjöf í þessu atriði, ef hjá þessum mönnum væri biðtíminn jafnlangur. Þá sagði hv. þm. V.-Húnv., að slysabætur séu aðeins greiddar þeim mönnum, sem taka laun, og finnst honum það misrétti. En ég vil benda á þá einföldu staðreynd, að það hefur verið viðurkennt í löggjöf hjá okkur og öðrum þjóðum um mörg ár, að greiðslu til trygginga vegna slysahættu, sem samfara er starfi, ber þeim að greiða, sem starfið reka. En atvinnurekendum er heimilt að tryggja sig á sama hátt með sömu kjörum, með því að inna af hendi sama gjald og þeir greiða fyrir sína eigin verkamenn. Þá sagði hv. þm. V.-Húnv., að það væri misrétti, að ekki væri jafn fæðingarstyrkur til kvenna, heldur færi hann eftir því, hvor;t þær ynnu utan heimilis eða ekki. En hann gleymdi að geta þess, að í l. er tekið fram, að því aðeins fái þessar mæður fæðingarstyrk, þ. e. giftar konur, að menn þeirra geti ekki séð heimilunum farborða, þó að vinna þeirra falli niður. Og þessi styrkur kemur fyrst og fremst til greina í þeim tilfellum, þegar mæður, t. d. ógiftar, lifa af vinnu sinni. Hv. þm. V.-Húnv. taldi, að meginástæðan til þess, að stjórnarandstaðan vildi drepa þetta mál nú, væri, að fjárhagsgrundvöllurinn væri ekki nógu traustur undir tryggingunum, málið væri ekki nægilega rannsakað og að hér væri lengra gengið í fjáreyðslu en eðlilegt væri og rétt. En einmitt þessir liðir, sem hann drap á, ef saman væru teknir í öllum tilfellum, mundu, ef aðstöðunni væri breytt eins og skilja mátti á hv. þm. V.-Húnv., að hann vildi, mundu leiða til stórfelldrar hækkunar á útgjöldum vegna tryggingalöggjafarinnar, sem ekki er hægt að segja fyrir fram, hve miklu mundi nema. Mér er því næst að halda, að þessar aðfinnslur allar viðkomandi tryggingalöggjöfinni og Tryggingastofnuninni af hálfu framsóknarmanna hafi verið fluttar meira til þess að sýnast og til þess að krydda matinn, verðbólgu- og hrunsönginn, sem þeir hafa sungið, og sé það gert til tilbreytingar frá því, sem áður hefur fram verið borið. Mig furðar því ekki svo mjög á þessu hvað snertir Framsfl., sem allur greiddi atkv. gegn tryggingalöggjöfinni nema Páll Zóphóníasson og Páll Hermannsson. Hitt má teljast furðulegra, að einn af samstarfsflokkum Alþfl. í ríkisstj., sem þykist bera hag almennings alveg sérstaklega fyrir brjósti, hefur sungið sama sönginn hér og Framsfl. - og enn þá illfyglislegri - í sambandi við setningu alþýðutryggingal., því að þau ummæli um það mál, sem þeir höfðu, hv. 4. landsk. þm. og hv. 11. landsk. þm., komu mér mjög á óvart, og voru þau sögð úr hörðustu átt og algerlega í ósamræmi við það, hvernig sá flokkur hefur að sumu leyti unnið að þessu máli hér í þinginu. Hv. 11. landsk. byrjaði ræðu sína á því að segja, að Alþfl. gumaði mjög af því, að hann hefði átt frumkvæðið að öllum félagslegum umbótum í landinu á undanförnum árum. Ég vildi óska eftir, að sá hv. þm. benti á, hvaða umbætur það eru af þessu lagi, sem Alþfl. hefur ekki átt frumkvæði að. Hann reyndi ekki að benda á þær, af því að það er ekki hægt. Þetta er staðreynd, sem ekki er hægt að berja niður með orðum einum, enda komu ekki fram hjá hv. 11. landsk. nein rök í þessu sambandi, heldur aðeins, að hann sagði, að Alþfl. hefði látið dólgslega. Hv. 4. landsk. (StgrA) sagði, að Brynjólfur Bjarnason væri höfundur að tryggingalöggjöfinni, - hann hefði flutt svo góða þáltill. á þingi 1943 um fullkomnar ellitryggingar. Hann var í mþn., sem fjallaði um þessi mál, en inntak þeirra trygginga var eitthvað á þá leið að segja við mann, sem hefði yfir visst tekjuhámark: Nú skalt þú borga þetta eða hitt til pabba eða mömmu, svo að þau geti tórt. Þetta hámark var 3 þús. kr. - Ég hef ekki hirt um að flíka þessu, því að það .var svo fráleitt. Svo leyfði hv. 11. landsk. þm. sér að bera fram það, sem hann veit, að eru fullkomin ósannindi, að Alþfl. hafi samið um það að lækka ekknastyrkinn til þess að hafa pólitísk yfirráð yfir Tryggingastofnuninni til hagræðis fyrir sinn flokk. Ég verð að segja, að mig furðar að heyra þetta, sérstaklega frá þessum manni, því að hann veit, að þetta er hreinn og beinn uppspuni og haugalygi frá upphafi til enda. Hann sagði, að þetta væri ekki nýtt, því að Alþfl. hefði jafnan notað þessa stofnun sér til pólitísks framdráttar, eins og mannaráðningar við stofnunina sýndu. Ég skal ekki fullyrða um það, en læt mér nægja um það að vísa til reynslu þeirra, er mál mitt heyra, er þeir hafa haft af stofnuninni þessi 8 ár, sem ég hef veitt henni forstöðu. En forstjórinn, sem var á undan mér í 3 mánuði, réð menn til starfa við tryggingarnar, og mannaráðningar hafa tiltölulega litlar orðið síðan ég tók við forstjórastarfi þar. Það, sem hv. 11. landsk. þm. sagði áðan, um að till. um lækkun ekknastyrksins og aðrar lækkanir hafi komið frá Jóni Blöndal og Brynjólfi Stefánssyni, er ekki rétt. Hvorugur þessara manna gerði till. um lækkanir. Það er aðeins, að þeir reiknuðu út, hvort ýmsar breyt., sem gera mætti á þessu, mundu vera á réttum stöðum, en höfðu engar till. að bera fram um það. En það er ekki þetta eitt, sem kommúnistafl. og blað hans hefur um tryggingarnar sagt síðan séð varð, að tryggingafrv. mundi ganga fram. Á sumardaginn fyrsta flutti Þjóðviljinn sumarboðskap með fyrirsögninni : „Sumargjöf þingmanna til ekkna og mæðra“, og með undirfyrirsögn: „Tillögur um ekknabætur og mæðralaun felldar. - Sósíalistar einir með þeim.“ Og síðan bæta þessir herrar við í Þjóðviljanum til frekari skýringar, - og sérstaklega til Alþfl. kemur þessi yfirlýsing: „Þeir seldu réttindi ekkna og mæðra fyrir völd handa Alþýðuflokknum.“ Og skýringin á því, hvernig sú verzlun hefur gengið fyrir sig, er í samræmi við það, sem hv. 4. landsk. var að fræða ykkur á áðan. Þetta er sú lýsing, sem þessir herrar hafa borið fram um l. um almannatryggingar, og ég verð að segja, að mér finnst von, að almenningur, sem fær þessa fræðslu, álíti, að hér sé ekki um neitt smáræði að ræða, ef niður er felldur styrkur til ekkna og munaðarleysingja, en í þess stað byggt upp pólitískt starfstæki fyrir Alþfl. Hv. 4. landsk. þm. segir, að frv. hafi verið stórspillt og niður verið felldur allur styrkur til ekkna og mæðra, og þessa fullyrðingu áréttar Þjóðviljinn í morgun og bætir því við, að „ekki hefði þurft til þess að koma, ef Alþfl. hefði staðið jafnfast gegn því og Sósfl.“ Þá fræðir hann einnig lesendur sína á því, að felldur hafi verið jarðarfararstyrkur og sá vísir til atvinnuleysistrygginga, sem var í frv., en lætur vera að geta þess, að það var gert með fullu samþykki og atkv. þm. Sósfl. Aftan við þessar ófögru lýsingar á l. um almannatryggingar og tilganginn með þeirri lagasetningu er svo hnýtt meinlausu orðaskvaldri um merkileg nýmæli í íslenzkri löggjöf o. s. frv. Ég þykist ekki vera viðkvæmari en aðrir menn fyrir ummælum stjórnarandstæðinga í ræðu og riti, hvorki um sjálfan mig persónulega né þau mál, sem ég hef beitt mér fyrir. Ég hef oftast, ef til vill oftar en skyldi, valið þann kostað láta reynsluna skera úr og sýna og sanna, hver hefði réttara að mæla, heldur en halda uppi orðaskaki og deilum um gerða hluti. En hér er lengra gengið en svo, að ég telji fært að láta ósvarað, þótt málið sé afgr. að fullu frá Alþ. Þessi málflutningur kommúnista er svo langt fyrir neðan allt velsæmi, að þess munu fá eða engin dæmi. Ekkert er hirt um, hvað rétt er eða rangt, satt eða ósatt. Vitandi vits er sagt fullkomlega ósatt um efni frv. í þeim tilgangi einum að búa til óhróðursögur um Alþfl., og það sem verst er, með þessu er beinlínis verið að ófrægja almannatryggingarnar þegar í byrjun og vekja grunsemdir og tortryggni í garð Tryggingastofnunarinnar til þess að skapa óvild gegn henni og torvelda alla framkvæmd laganna. Ég skal nú sýna fram á, hversu fullyrðingar og ásakanir í garð Alþfl. í sambandi við afgreiðslu tryggingafrv. eru gersamlega tilefnislausar. En því miður verður ekki hjá því komizt jafnframt að greina frá afstöðu þeirra sjálfra til frv., enda er hún því miður ljóst dæmi um vinnubrögð þeirra á allmörgum öðrum stórmálum. Eftir að heilbr.- og félmn. beggja d. hafði sameiginlega lesið og athugað frv., óskaði ég eftir því, að nm. bæru sig saman við þingflokkana og tilkynntu n., hvaða afstöðu flokkarnir tækju til frv. Fulltrúar Framsfl. skýrðu síðan frá því, að flokkur þeirra væri ekki við því búinn að taka ákveðna afstöðu, enda kom síðar í ljós, að flokkurinn vildi ekki afgr. frv. og bar fram tili. um að vísa frv. frá með rökst. dagskrá. Tveir þm. flokksins, hv. 1. þm. N.-M. og hv. 2. þm. N.-M., greiddu þó atkv. með frv. Fulltrúar Sósfl. skýrðu svo frá, að flokkurinn væri fylgjandi frv., en mundi bera fram till. um hækkanir á öllum lífeyrissjóðsupphæðunum um 25% og breyta iðgjaldagreiðslum hinna tryggðu. Hækkun lífeyris til þeirra tryggðu hefði numið um 10 millj. kr. og lækkun iðgjalda sennilega um 3 millj. En jafnframt tóku þeir fram, að þótt þessar till. þeirra yrðu felldar, mundu þeir engu að síður fylgja frv., m. ö. o. að hér væri um hreinar yfirboðstill. að ræða, sem þeir vissu fyrir fram, að engar minnstu líkur væru til, að fengjust samþ. Sjálfstæðismenn fluttu þau skilaboð, að flokkur þeirra vildi draga svo úr fríðindum trygginganna, að heildarútgjöld til þeirra lækkuðu um 7–8 millj. kr., og lögðu fram till. um slíkar lækkanir. Enn fremur kröfðust þeir þess, að framlag og ábyrgð ríkissjóðs yrði ákveðið í l. Málið stóð þá þannig, að Sósfl. vildi hækka útgjöldin um 10 millj. kr. og lækka iðgjöld, en Sjálfstfl. krafðist þess, að dregið yrði út útgjöldum um 7–8 millj. og framlag og ábyrgð ríkissjóðs vegna l. fastákveðin, en án stuðnings beggja þessara flokka ásamt Alþfl. var ekki unnt að tryggja, að frv. yrði samþ., þar sem ekki var annað vitað en Framsfl. yrði óskiptur á móti frv. Ég leit svo á, að ómögulegt væri að verða við kröfu Sjálfstfl. um 7–8 millj. kr. lækkun og till. hans, ef samþ. yrðu, mundu raska svo því heildarkerfi, sem frv. gerði ráð fyrir, að ekki væri við unandi. Till. þeirra voru m. a. um að lækka ellilífeyri um helming fyrir 68–70 ára gamalmenni, fella niður barnalífeyri og fjölskyldubætur við 14 ára aldur í stað 16 og lækka barnalífeyri fyrir 11–14 ára börn um 3/8 hluta svo og að lækka lífeyri til ekkna og mæðra um helming og afnema jarðarfararstyrk og tillag til atvinnustofnunar. Ég tilkynnti Sjálfstfl., að á þetta gæti ég ekki fallizt og vísaði til yfirlýsingar hæstv. forsrh. og stj. og skilyrða Alþfl., þegar stj. tók við völdum. Að lokum féllust sjálfstæðismenn á að taka aftur till. um lækkun á framlögum til barna og gamalmenna, en gerðu það jafnframt að ófrávíkjanlegu skilyrði fyrir stuðningi við frv., að heildarútgjöld yrðu lækkuð um hér um bil 4 millj., eða rúmlega 5%, og framlög og ábyrgð ríkissjóðs fastákveðin. Alþfl. taldi ekki rétt, svo mjög sem honum var á móti skapi að fallast á þessa lækkun, að láta frv. stranda á því. Hann féllst því á fyrir sitt leyti að fella úr frv. ákvæðin um jarðarfararstyrk, ca. 600 þús. kr., og framlag til atvinnustofnunar, ca. 1200 þús. kr., sem er ætlað til öryrkja, lækkað um 50–75%, ca. 180 þús. kr., og að taka til athugunar breyt. á ákvæðunum um bætur til mæðra og ekkna með það fyrir augum, að unnt yrði að lækka þá áætlunarupphæð um 1500–1600 þús. kr., eða um rúmlega ¼ hluta í heild. Þá var næst að leita undirtekta Sósfl., ekki um það, hvort hann vildi breyta ekkjubótum til lækkunar, það var bersýnilega tilgangslaust, því að fulltrúar hans í n. höfðu borið fram till. um stórkostlega hækkun á þeim, heldur hvort hann vildi fella jarðarfararstyrkinn og framlag til atvinnustofnunar umfram öryrkjastyrkinn og binda framlag og ábyrgð ríkissjóðs í l. svo og um það, hvort breyt. á ákvæðum um ekkna- og mæðrabætur mundu breyta afstöðu Sósfl. til frv. Svör Sósfl. voru þau, að hann væri samþykkur því að fella niður jarðarfararstyrkinn og framlag til atvinnustofnunar umfram öryrkjastyrkinn svo og að binda framlag og ábyrgð ríkissjóðs í l. miðað við 4 millj. kr. lækkun. Hins vegar gæti hann ekki fallizt á að breyta til lækkunar lífeyri ekkna og mæðra, þar sem hann bæri fram hækkunartill. við þann lið. En jafnframt tók hv. 4. landsk. það skýrt fram bæði í n. og við umr. í d., að flokkur hans mundi fylgja frv., þótt brtt. yrðu samþ., en hans till. felldar. Í nál. heilbr.- og félmn., sem fylgdi brtt. meiri hl. n., segir svo um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: „En meiri hlutinn (HG, GJ og StgrA) samþ. að mæla með þeim breyt., sem á þskj. 796 greinir. Þó hefur einn þeirra (StgrA) eigi fallizt á brtt. n. varðandi lífeyri ekkna og mæðra og mun bera fram breytingartillögur um það efni. Enn fremur áskilur hann sér rétt til að bera fram fleiri breytingartillögur.“ Undir þetta nál. skrifa Haraldur Guðmundsson, Gísli Jónsson og Steingrímur Aðalsteinsson. M. ö. o. fulltrúi Sósfl. í n. er meðflm. að öllum till. til breyt. á fjárhagsgrundvelli frv. nema þeim einum, sem ég hef nefnt, þar á meðal till. um að fastákveða tillag ríkissjóðs í l. miðað við 4 millj. kr. lækkun á útgjöldum, en samt flytur hann till. til hækkunar útgjalda um a. m. k. 10 millj. og lækkun iðgjalda á að gizka 3 millj. án þess að bera fram nokkra till. um að afla tryggingunum fjár til að mæta þessum útgjöldum. Slíkum leik vildi Alþfl. ekki taka þátt í. Honum var alvara með að koma málinu fram, ná raunverulegum árangri. Þetta ætla ég, að skýri nokkurn veginn ljóst, hversu gersamlega tilhæfulaus er allur þvættingur Þjóðviljans og kommúnista yfirleitt um verzlun milli Sjálfstfl. og Alþfl. í sambandi við bætur til ekkna og mæðra. Frá kaflanum um fjárhagsgrundvöllinn var gengið að fullu við 2. umr. í Ed., áður en nokkuð var séð um, hvernig 1. kaflinn um stjórn og skipulag trygginganna yrði afgreiddur. Ég vil þó enn fremur minnast á yfirlýsingu hæstv. forsrh. í Nd. um þetta atriði og loks lesa niðurlag nál. á þskj. 794 til enn frekari áréttingar. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nokkrar breytingartillögur við I. kafla laganna, sem ágreiningur er um, hafa verið lagðar fram og ræddar í nefndinni. Meiri hlutinn er þó sammála um að leggja engar breytingartillögur fram við þann kafla við 2. umræðu, en einstakir nefndarmenn geyma sér rétt til að bera fram breytingartillögur við hann fyrir 3. umræðu og láta þess getið, að afstaða þeirra til fullnaðarafgreiðslu frv. úr deildinni geti oltið á því, hverja afgreiðslu breytingartillögur þeirra fái.“ Þegar svo kemur til Nd., hefst sami leikurinn á ný. Kommúnistar bera fram hækkunartill., sem nema um 10 millj. kr., og till. um breyt. til lækkunar á iðgjöldum um ca. 3 millj. án þess að bera fram nokkra till. um aukin framlög til trygginganna til að mæta þessum 13 millj., þótt þeir sjálfir hafi samþ. að lögfesta framlag ríkissjóðs til stofnunarinnar. Til viðbótar þessu bera þeir fram till., sem hefðu, ef þær hefðu verið samþ., getað valdið ófyrirsjáanlegum útgjöldum og gert framkvæmdina stórum erfiðari. Voru þessar till. alveg sams konar og till. Framsfl., sem vildi koma málinu fyrir kattarnef. Að lokum tókst þó að fá þá til að falla frá þessum till. og afgr. málið nokkurn veginn án slysa. Hvað er þá til í þessum fullyrðingum, að niður sé felldur styrkur til ekkna og mæðra, og að réttur þeirra hafi verið seldur á sumardaginn fyrsta? Ég skal víkja að þessu. Samkv. frv. var gert ráð fyrir, að kona, sem við fráfall eiginmanns á börn innan 15 ára aldurs, fái í ekkjulaun 6450 kr., meðan börnin eru innan 16 ára aldurs. Þessum ákvæðum var breytt, þannig, að samkv. l. eiga nú allar konur, sem verða ekkjur og hafa börn innan 16 ára á framfæri sínu, rétt til bóta í 12 mánuði eftir fráfall manns, jafnt hvar sem er á landinu, 200 kr. á mánuði fyrstu 3 mánuðina og 150 kr. næstu 9 mánuðina. Þetta eru samt sem áður 1950 kr. auk verðlagsuppbótar. Konur, sem eru ungar og fullvinnandi þegar menn þeirra falla frá, fá greiðslu í eitt ár, sem nemur um 6 þús. kr. Auk þessara bóta eiga samkv. 1. þær konur, sem verða ekkjur eftir fimmtugt, rétt til árlegra ekkjulauna þar til þær ná ellilífeyrisaldri, miðað við 1200 kr. miðað við þann aldur fullan, en lækka hlutfallslega eftir því, sem á skortir, að þær hafi þann aldur fullan. Konur, sem verða ekkjur 35 ára eða eldri og eiga ung börn, fá því umfram það, sem var í frv. upphaflega, rétt til ekkjulífeyris frá 50 ára aldri, og sama rétt fá ógiftar mæður, sem hætta að taka barnalífeyri, þegar þær eru fimmtugar, en slík ákvæði voru ekki í fyrstu í frv. Réttur ungra kvenna, sem hafa fulla vinnugetu þegar þær verða ekkjur, er rýrður, en réttur hinna, sem eru orðnar nokkuð rosknar þegar þær missa menn sína eða hætta að taka lífeyri með börnum sínum, er aukinn verulega frá því, sem var. Heildarútkoman verður sú, að áætlunarupphæðin verður samkv. lögunum 4,3 millj., en var 5,9 millj., þannig að heildarupphæðin lækkar um 1% en skiptingin milli ekknanna er með öðrum hætti og að minni hyggju að sumu leyti ekki óréttari. Ég hefði heldur kosið, ef þess hefði verið kostur, að frv. hefði verið óbreytt en að þetta hefði verið gert, en Alþfl. var knúður til að ganga inn á þetta, því að skilyrðið til, að frv. fengist samþ., var, að upphæðin yrði lækkuð í 4 millj., og það var ekki annars staðar hægt að láta þessa lækkun koma minna tilfinnanlega niður að minni hyggju. Mér þykir leitt, að ég skuli hafa þurft að vera svo margorður um þessi atriði, og harma það, að samstarfsflokkur Alþfl. í ríkisstj. hefur kosið sér þá afstöðu til afgreiðslu trygginganna, sem raun ber vitni. Ég hef nokkrum sinnum áður haft orð á því, að ég teldi árangurinn af þessu samstarfi, sem nú er, að verulegu leyti undir því kominn, hvort nánari samvinna tekst milli verkalýðsflokkanna beggja eða með öðrum þeirra við þriðja flokkinn. Ég var að vona, að í þessu máli a. m. k. mætti lánast að fá Sósfl. til að beita sér fyrir að koma máli fram og að hann vildi sameina getu sína í því efni með Alþfl. Ég varð fyrir vonbrigðum. Ég verð að segja það eins og það er, að Sósfl. mat meira að koma með yfirboðstill., sem hann vissi, að engar líkur voru til, að hægt væri að fá samþykktar. Mér þykir þetta miður, en við því er ekkert að gera, hann hefur kosið sér þessa afstöðu. Að lokum vil ég segja það eitt: Frv. er orðið að 1. Það er að minni hyggju mikil réttarbót fyrir allan almenning í landinu, réttarbót, sem felur í sér, að gamalmenni eiga rétt til ákveðins lífeyris í stað þess að leita eftir ölmusu til skyldra og óskyldra. Sama er um börn. Um þetta eru fastar reglur. En ekki er því að leyna, að hversu vel þessi löggjöf reynist, hlýtur verulega að fara eftir því, hvernig framkvæmdin tekst. Hún er að verulegu leyti undir því komin, með hverjum hug menn taka henni. Því harma ég, að l. skuli hafa verið svo afflutt sem gert hefur verið við þessar umr. Ég vil að lokum beina því til almennings í þessu landi, sem við þessi l. á að búa, að hann taki upp og ræki sams konar samstarf við stjórn þessara mála og hann hefur gert undanfarin ár við Tryggingastofnunina, og ég vil vænta þess, að jafngóð samvinna verði milli stofnunarinnar og þeirra, sem við hana skipta, og verið hefur á undanförnum árum. Með þessari ósk vil ég ljúka máli mínu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. 3. landsk. þm. vék nokkuð harkalega að Sósfl. í sambandi við tryggingal. og bar sig nokkuð upp undan till. flokksins. Í reiðikasti sínu kom hv. þm. með þvætting um till. hæstv. menntmrh. um umbætur á tryggingunum. Frv. sýnir greinilega, að þessar fullyrðingar hans eru tilhæfulausar. Till. hans voru í meginatriðunum í svipuðu formi og l. um almannatryggingar nú. Það er algerð staðleysa, sem þessi hv. þm. hélt fram, að fulltrúi okkar hefði samþ. að lækka heildarútgjöld til trygginganna. En um hvað stóð deilan í sambandi við afgreiðslu frv.? Ég skal rekja það nokkru nánar. Í fyrstu vildum við hækka ellilífeyri um 25%, en Alþfl. var á móti. Í öðru lagi mótmæltum við niðurfærslu á mæðralaunum. Alþfl. samþykkti þessa réttarskerðingu til fátækra mæðra og ekkna með samningum við Sjálfstfl. Í þriðja lagi lögðum við ríka áherzlu á að smáútvegsmenn fengju nokkuð sama rétt til sjúkradaga og launþegar, en Alþfl. barðist gegn þessu svo lengi sem hann gat. Í fjórða lagi töldum við það ákvæði frv., sem heimilar Tryggingastofnuninni að koma upp skrifstofum og skipa umboðsmenn úti um allt land, alveg óviðunandi. Reynslan hefur sýnt, að Tryggingastofnunin er undir stjórn hv. 3. landsk. raunverulega hrein flokksstofnun Alþfl., og það var ætlun flokksins að byggja sér flokkstæki úti um allt land á kostnað alþýðutrygginganna. Þetta kom gleggst í ljós, þegar reynt var að fá þetta leiðrétt. Alþfl. ætlaði blátt áfram af göflunum að ganga, þegar Sósfl. lagði til, að framkvæmdirnar yrðu áfram í höndum sveitarfélaganna. Gremja hv. 3. landsk. þm. í sambandi við afgreiðslu tryggingal. stafar af því, að hann og hans flokkur varð að láta í minni pokann um mörg þau atriði, sem ég hef minnzt á. Það lætur eflaust ekki illa í eyrum að heyra frá framsóknarmönnum kvartanir og kvein vegna sjávarútvegsins, sem þeir hafa ofsótt og hindrað í eðlilegum vexti öll sín stjórnarár. En harmagrátur Bjarna Ásgeirssonar, Hermanns Jónassonar og Eysteins Jónssonar um illan aðbúnað að atvinnuvegum landsmanna verður af engum tekinn alvarlega, enda skal ég síðar víkja nokkru nánar að afstöðu þessara manna og þeirra flokks til málefna sjávarútvegsins, þegar á hefur reynt. En það eru furðusögur þessara manna um ástandið við sjóinn, sem rétt er að fara um nokkrum orðum. Í hvert sinn, sem framsóknarmenn komast hér fram fyrir hljóðnemann, þá eru þessar kynjasögur sagðar. Hv. þm. Mýr. (BÁ) lýsti hér í umr. í gær átakanlega, hversu sjávarútvegurinn væri gersamlega mergsoginn og dauðvona. Hann líkti þessum aðalatvinnuvegi þjóðarinnar við rótslitna jurt, sem lífið aðeins tórði í um stundar sakir. Ja, slík meðferð á aðalatvinnuvegi landsmanna! Var ekki eðlilegt, að þessi Framsóknarþm. fylltist gremju? Hann man eflaust glöggt þann tíma, sem sjávarútvegurinn blómstraði undir stjórn Framsóknar. Hver man ekki þá dásemdar tíma? Hver kannast ekki við skuldaskil útgerðarinnar, við launakjör útgerðarinnar og sjómanna frá þeim tíma, við hin dásamlegu vaxtakjör o. s. frv.? Og bóndinn frá Reykjum verður að aðvara þjóðina alvarlega við hættunni. Hann spyr fyrir hönd tog araútgerðarinnar í landinu: Hvað á að halda þessari helstefnu stj. lengi áfram? Á ekki að hætta fyrr en síðasti togarinn er bundinn við bakkann? Það leynir sér svo sem ekki, að þessi hv. þm. þykist vita, að togararnir séu að gefast upp, að þeir séu efalaust margir hættir veiðum. Og hann aðvarar stj. um að bíða ekki með sínar aðgerðir þar til síðasti togarinn er hættur. Hv. þm. Str. hefur áður sagt hér í útvarpsræðum frá aflakónginum á Suðurnesjum, sem þurft hafi að leggja bátnum sínum og gefast upp vegna hins mikla rekstrarkostnaðar. Og við þetta allt bæta svo framsóknarmenn sögum um það, að engir fáist lengur til þess að kaupa skip eða báta, því að rekstur þeirra sé óhugsandi. Hvað eiga nú svona sögur að þýða? Vita þessir menn ekki betur? Eða eru þeir vísvitandi að leika flón? Trúir hv. þm. Mýr. því, að togaraútgerðin eigi óvenjulega bágt? Heldur hv. þm. Str., að aflakóngurinn á Suðurnesjum sé ekki matvinnungur? Og vita framsóknarmenn ekki, að margir kaupendur eru um hvern fiskibát, sem hægt er að fá? Aflakóngurinn á Suðurnesjum, hann er nú að slá nýtt met í aflamagni í stað þess að hafa gefizt upp, og aflahlutur hásetanna hjá honum mun vera fullar 15 þús. kr. á þeim fjórum mánuðum, sem liðnir eru af vertíð, og sjálfur hefur hann í aflahlut tvöfalda þessa upphæð. Sannleikurinn um hag útgerðarinnar er allur annar en þessir hv. þm. vilja vera láta. Um allt land færist nú vöxtur í útgerðina. Í svo að segja hvert þorp og hvern kaupstað landsins eru nú að koma nýir fiskibátar. Upp eru að rísa frystihús og niðursuðuverksmiðjur, og áhugi útgerðarmanna og sjómanna er margfaldur við það, sem áður hefur þekkzt. Hitt er svo annað mál, að mörg eru vandamálin, sem að höndum ber. En þeir, sem alltaf standa gegn hagsmunamálum sjávarútvegsins, ættu sem minnst um þau að tala. Undanfarnar vikur og mánuði hefur herstöðvamálið verið eitt aðalumræðuefni íslenzku þjóðarinnar. Hvert mannsbarn í landinu hefur vitað, að erlent stórveldi óskar eftir að fá leigðar herbækistöðvar í grennd við höfuðborg landsins og það til langs tíma. Í umr. í gærkvöld var loks birt sú skýrsla um málið, sem lengi hefur verið beðið eftir. En skýrsla utanrrh. um þetta mál, sem nú hefur verið birt, getur aldrei orðið neitt aðalatriði í þessu máli. Eins og skýrslan glöggt bar með sér, hafa allir flokkar og flestallir landsmenn löngu vitað um kjarna málsins, og af þeim ástæðum hefðu allir getað myndað sér skoðun um það. Engu blaði hefur verið bannað að skrifa um það, sem allir vissu í málinu, og engu blaði hefur auðvitað verið meinað að taka afstöðu og rökstyðja sína skoðun. En staðreyndin er samt sem áður sú, að aðeins blöð okkar sósíalista hafa skrifað um málið frá sjónarmiði þjóðarheildarinnar. Ekkert blað hinna flokkanna hefur fengizt til að taka afstöðu til þess. Þau hafa meira að segja ekki fengizt til að birta fregnir úr erlendum blöðum né eftir erlendum stjórnmálamönnum um þetta mál, ef þær fregnir hafa verið til stuðnings við málstað þjóðarinnar í þessu mikla máli. Sú viðbára hefur verið höfð í frammi, að ekki væri rétt að ræða málið og ómögulegt væri að taka afstöðu til þess fyrr en skýrsla stj. væri birt. Hverju mannsbarni verður nú ljóst, að þetta hefur verið aumleg afsökun og annað hefur ráðið þögninni. Framsfl. hefur reynt eftir ýtrustu getu að gera birtingu skýrslunnar að aðalatriði málsins. En skrif hans og framkoma í málinu hafa frá upphafi verið hin tortryggilegustu. Tíminn hefur varla nokkurn tíma minnzt svo á þetta mál, að aðalatriðið væri ekki árásir á okkur sósíalista fyrir fjandskap við mestu lýðræðisþjóð heimsins. Afstaða okkar í þessu máli hefur sem sagt alltaf heitið fjandskapur í garð vinaþjóðar á máli Framsóknar. Það sama hafa aðrir fengið, sem sömu afstöðu hafa tekið til þessa máls og við sósíalistar. Þegar tveir þm. Sjálfstfl., þeir Gunnar Thoroddsen og Sigurður Bjarnason, tóku skýra afstöðu gegn leigu á herstöðvum, þá réðst blað Framsóknar með ofsalátum að þessum þm. Þá spurði Tíminn með þjósti, hvort þessir þm. Sjálfstfl. væru með leyfi Ólafs Thors að fjandskapast við Bandaríkin. Og þegar Gunnar Thoroddsen leyfði sér að nota svalir alþingishússins til að lýsa afstöðu sinni til málsins, þá var slíkt beinlínis talið til helgispjalla af framsóknarmönnum. Afstaða Framsóknar hefur sannarlega verið óhrein og loðin til aðalefnis þessa máls frá upphafi. Tíminn hefur jafnvel birt ákveðna sölugrein um málið eftir Hilmar Stefánsson. Og síðast en ekki sízt er svo samþykkt aðalfundar miðstjórnar Framsóknarfl. varðandi þetta mál. Þar er beinlínis lögð áherzla á samninga við engilsaxnesku þjóðirnar um öryggismál landsins, eins og það er kallað. Þessi samþykkt var hnefahögg í andlit fjölmargra framsóknarmanna, sem hata þessa tvískinnungsstefnu Hermanns Jónassonar, enda er kunnugt, að eftir miklar umræður á þessum flokksfundi Framsóknar fór svo, að þeir menn á fundinum, sem vildu hreina afstöðu gegn allri leigu á landsréttindum, sátu hjá, vegna vonbrigða sinna, þegar till. var samþ. - Afstaða flokkanna til herstöðvamálsins hefur verið gruggug, og má segja flest hið sama um framkomu Alþfl. og blaða hans og Sjálfstfl. og blaða hans eins og Framsfl. En nú krefst þjóðin skýrra svara og undanbragðalausra. Það er engin afsökun að bíða. Sósfl. hefur svarað, og enginn efast um afstöðu hans. Allir þm. flokksins svöruðu spurningu stúdentanna um þetta mál, og svo skýrt, að enginn vafi lék þar á. Aðeins einn Alþýðuflokksmaður svaraði. Hann svaraði eins og sósíalistar. Það var Barði Guðmundsson. Aðeins 3 þm. Sjálfstfl. svöruðu stúdentunum, og aðeins einn Framsóknarþm. svaraði þannig, að skildist. En þjóðin krefst skýrra svara og það strax. Ég skal nú að lokum snúa mér með nokkrum orðum að umhyggju Framsóknar fyrir hag fiskimanna og útgerðarinnar, og skal þá jafnframt sýna, hve djarft hún getur úr flokki talað um afstöðu sína til sjávarútvegsins. Ég skal taka hér nokkur dæmi sem sýnishorn af því, hversu vel framsóknarmenn hafa dugað fiskimönnum. þegar þeirra hagsmunamál hafa sérstaklega verið til afgreiðslu. Þegar framsóknarmaðurinn Vilhjálmur Þór var atvmrh. sumarið 1944, gerði hann tilraun til að lækka síldarverðið til sjómanna og útgerðarmanna. Og það var fyrst eftir mikil og hörð átök, að Framsóknarráðherrann varð að láta undan. Niðurstaðan af síldveiðunum þetta sumar varð sú, að þrátt fyrir það að tækist að koma í veg fyrir verðlækkunartilraun Vilhjálms Þór, þá hafði síldarverðið verið skráð allt of lágt og síldarbræðslurnar græddu milljónir króna. Var þessi framkoma Framsóknarráðherrans gerð vegna umhyggju fyrir hag síldveiðimanna? Eða var hún bara venjulegur Framsóknarfjandskapur við sjávarútveginn? Hver var afstaða Framsfl. s. l. vetur þegar ríkisstj. fyrir forgöngu atvmrh. ákvað 15% verðhækkun á öllum ísvörðum fiski og tryggði bátaútgerðinni örugga afskipun fiskiaflans? Gladdist ekki Framsókn yfir bættum hag útvegsins? Nei, ekki aldeilis. Tíminn lét hið dólgslegasta og tilkynnti, að verðhækkunin væri fals, líklegast væri, að hún mundi leiða til beinnar verðhækkunar fyrir fiskimenn. Og s. l. sumar krafðist svo blað Framsfl. þess, að ríkisstj. hætti þegar í stað öllum fiskflutningi og segði færeysku leiguskipunum upp. „Það hefði mátt losna við öll skipin 10. júní,“ sagði Tíminn og réðst á ríkisstj. með venjulegum ofsa fyrir að gera það ekki. Hefði verið farið að þessari kröfu Framsóknar, hefði öll bátaútgerð landsmanna verið lögð niður s. l. sumar. Engir fiskflutningar hefðu getað farið fram, því að öll íslenzku skipin voru þá að fara og farin til síldveiða. Þannig var umhyggja Framsóknar fyrir hag sjómanna og útgerðarmanna þá. Og 15% verðhækkunin, sem veitti útgerðar- og sjómönnum um hálfa fjórðu milljón króna meira fyrir fiskinn en áður hafði gilt, var aðeins ólundarefni fyrir framsóknarmenn. Nú um s. l. áramót, í byrjun vertíðarinnar, voru enn gerðar víðtækar ráðstafanir að tilhlutan stj. til hagsmuna fyrir útgerðarmenn og sjómenn. Ríkisstj. hefur nú ábyrgzt sölu á 7000 tonnum af saltfiski með um 38% hærra verði en verið hefur undanfarin ár. Fyrir atbeina stj. greiða hraðfrystihúsin einnig 11–12% hærra verð fyrir aflann en þau gerðu. Framsókn veit, að hæstv. atvmrh. hefur haft forustuna um bætta aðstöðu sjómönnum og fiskimönnum til handa, enda fær hann að gjalda þess í blöðum Framsfl. Hvernig tók Framsókn þessum síðustu ráðstöfunum til aðstoðar bátaútveginum? Hún hefur á alla lund reynt að tortryggja þær. Þm. hennar eru látnir halda því fram, að hér sé um útflutningsuppbætur að ræða til sjávarútvegsins, og til þess að spilla fyrir framgangi málsins, er svo trompað gegn þessari aðstoð till. um útflutningsuppbætur fyrir landbúnaðinn. Það er vitað mál, að saltfiskurinn selst fyrir það verð, sem ríkið hefur ábyrgzt, og þar er því engin áhætta. Þannig er t. d. þegar selt jafnmikið saltfiskmagn fyrir hið tilskilda verð og búið er að framleiða, og það er vitað um fleiri kaupendur. En ef ríkið hefði ekki veitt þessa ábyrgð, hefðu fiskimenn þurft að láta afla sinn fyrir sama saltfiskverð og í fyrra, þar sem saltfisksalan hefði ekki farið fram í vertíðarbyrjun. Það sama er að segja um ábyrgð ríkissjóðs gagnvart frystihúsunum. Framleiðsla þeirra var ekki heldur seld í vertíðarbyrjun. Og þó að þá væri margt, sem benti til verðhækkunar á frystum fiski, var óhugsandi að fá fram verðhækkun til handa fiskimönnum, nema með milligöngu og aðstoð ríkisvaldsins. Þetta vita framsóknarmenn ofur vel, og þeir vita líka, að útgjöld af þessum ráðstöfunum getur ríkissjóður tæplega nokkur haft. En þessi afstaða þeirra er enn eitt dæmið um grályndi þeirra gagnvart útgerðinni. Í þessu sambandi lét hv. þm. Mýr. (BÁ) þess getið, að hér væri eingöngu um pappírshækkanir á fiskinum að ræða. Þessi fullyrðing hv. þm. er í fullu samræmi við aðrar fjarstæður, sem hann sagði í ræðu sinni um sjávarútvegsmálin. Þó að saltfiskur sé seldur nú fyrir kr. 1,70 kg í stað kr. 1,23 í fyrra, og hraðfrystur fiskur nú á 1,20 kr. pundið í stað 98 aura í fyrra, þá sér hv. þm. ekki þessar hækkanir og vill ekki skilja þær. Það leynir sér ekki, að það eru ekki þess konar hagsmunamál útgerðarinnar, sem miða að bættum kjörum fiskimanna, sem vaka fyrir framsóknarmönnum, en aftur á móti mun þá dreyma nokkuð mikið um lækkun fiskverðsins og möguleika þá um leið til þess að lækka kaupið. Hver hefur verið afstaða Framsóknar til markaðsmála sjávarútvegsins? Dyggilega studd af öðrum afturhaldsöflum hefur Framsókn fjandskapazt gegn tilraunum til markaðsleita á meginlandi Evrópu. Þegar stjórnin sendi Einar Olgeirsson og Pétur Benediktsson til þess að afla nýrra markaða á meginlandinu, sagði blað Framsóknar, Tíminn, eftirfarandi: „Í stað þess að senda menn vestur í slíkum erindum, hefur ríkisstjórnin sent Einar Olgeirsson í þveröfuga átt og þannig gefið óbeint til kynna, að íslenzka ríkisstj. vilji heldur taka upp austræn sambönd en vestræn.“ Heldur Eysteinn Jónsson, að þessi afstaða miðist við hag fiskimanna og útgerðarmanna, eða vill hann játa, að hún sé þeim fjandsamleg? Sjónarmið íslenzkra fiskimanna er fyrst og fremst það að fá hagstætt verð fyrir afla sinn og skipti við þær þjóðir, sem mestar líkur eru til, að verði framtíðar viðskiptavinir, en hafa ekki sjónarmið Breta, sem eru keppinautar okkar í fiskveiðum. Og hvar stendur Framsókn í því þjóðarátaki, sem nú er gert til eflingar á fiskiskipaflotanum, til bygginga nýrra verksmiðja o. s. frv.? Hér er þó um mesta hagsmunamál íslenzkra útvegsmanna að ræða. En Framsókn er þar öfug og snúin í öllum greinum. Ekkert gerbreytir eins kjörum þeirra, sem við sjávarstörf vinna, eins og ný skip, nýr fiskiðnaður, nýjar verksmiðjur. En Framsókn ber öllu við, ef eitthvað á að gera í þessum efnum. Þá heitir það á hennar máli glapræði að kaupa nýja togara og ný fiskiskip, á meðan ekki er víst, hverjir ætla að kaupa þau. Þá er ýmist deilt um það, að verið sé að leggja allar bátabyggingar í landinu niður með of miklum bátakaupum erlendis frá, eða það, að aðaládeiluefnið eru bátasmíðar innanlands. Þegar nýbyggingarráð leyfði innflutning á nokkrum 2–5 ára gömlum fiskibátum frá Svíþjóð s. l. haust, þá heilsaði Tíminn þessari ráðstöfun með ofsakenndum árásum á nýbyggingarráð. Tíminn taldi bátana ónýta og sagði í tilefni af innflutningi þeirra, að sýnilegt væri, að með leyfi nýbyggingarráðs væri hægt „að flytja inn jafnúrelt skip og þau úreltustu í íslenzka flotanum.“ Þessir bátar hafa nú þegar fært þjóðinni meiri gjaldeyri en þeir kostuðu, og það sem meira er um vert þeir hafa fært sjómönnum, sem við þá starfa, meira öryggi, betri aðbúnað og margfalt hærra kaup en gömlu bátarnir, sem fyrir voru. Nú fyrir nokkrum dögum voru afgr. l. frá Alþ., sem tryggja sjávarútveginum 100 millj. kr. til stofnlána. Það var einmitt þegar þessi l. voru samþ., sem Framsókn rauk til og flutti vantraustið. L. þessi eru tvímælalaust langmerkilegustu l. og þýðingarmestu, ekki aðeins fyrir sjávarútveginn, heldur og fyrir allt atvinnulíf landsmanna, sem Alþ. nokkru sinni hefur afgr. Með þessum l. eru lánskjör þeirra, sem kaupa báta og skip, byggja frystihús, niðursuðuverksmiðjur og önnur iðnfyrirtæki í þágu sjávarútvegsins, bætt stórkostlega. Lánin eru hækkuð í 75% af kostnaðarverði og vextir lækkaðir í 2½%. Lög þessi eru alveg sérstaklega þýðingarmikil fyrir atvinnulífið í þorpum og kaupstöðum úti á landi. Dauðinn og kyrrstaðan í atvinnulífinu þar hefur m. a. stafað af fjárskorti til endurnýjunar og uppbyggingar. Bankarnir hafa lítið fé viljað lána til þessara staða. En nú skapast skilyrði til framkvæmda, og það er augljóst á þeim undirbúningi, sem þegar er hafinn víða úti um land, að samkv. þessum l. mun reynast kleift að færa nýtt líf í atvinnuvegi margra þeirra staða þar, sem áður var ekkert hægt að gera. Fólksstraumurinn til Rvíkur hefur ekki sízt stafað af því, að fólkið hefur verið neytt til þess að fylgja atvinnutækjunum og vera þar, sem atvinnan var öruggust. Ráðstafanir, sem miða að því að byggja upp atvinnuvegina úti á landi, eru drýgstu ráðin til þess að draga úr fólksstraumnum til Reykjavíkur. En hver var afstaða Framsóknar til þessa stórmáls? Hún tók yfirleitt undir andstöðu Landsbankans gegn málinu, og Eysteinn Jónsson gaf því þá yfirlýsingu, að það jafngilti nýrri verðbólguuppsprettu. Og hann flutti till. til eyðileggingar málinu. Þannig var afstaða Framsfl. til þessa máls sjávarútvegsins, og þannig hefur umhyggja hans í reyndinni komið fram gagnvart fiskimönnunum. Tími minn er á þrotum. En að endingu þetta: Vantrauststill. Framsóknar mun ekki reynast hættuleg. En þjóðin mun í kosningunum, sem standa fyrir dyrum - og ekki sízt sjómannastéttin -, lýsa vantrausti sínu á Framsfl.



Ræða hv. 6. landsk. er ágætt dæmi um flærð og tvöfeldni þeirra manna, sem standa að því að auka verðbólguna og vildu ekki úrræðin meðan þau voru framkvæmanleg. En þegar komið er í óefni, leika þeir bjargvættina í blöðum og í útvarpi. Þeir vilja allra náðarsamlegast hlaupa undir bagga, af því að þeir eru svo miklir vinir útvegsins. Þeir eru svo önnum kafnir við björgunarstarfið, að þeir gera engar ráðstafanir til að hindra það, að framleiðslukostnaður hækki, svo að allt situr í sama feninu. Hv. 6. landsk. spyr, hver afstaða Framsfl. hafi verið þegar 15% verðhækkunin var samþ. í fyrra. Krafan var einföld, að tryggja þessa verðhækkun öllum útvegsmönnum í landinu. Hv. 6. landsk. var æfur út af þessu og barðist á móti því. Alveg sama var afstaða Framsfl. þegar um saltfisksábyrgðina var að ræða. Þá barðist hann fyrir því, að hún yrði hækkuð, þannig að allir nytu góðs af. Og stjórnarliðið sá sér ekki annað fært en að verða við þessu. - Hv. 6. landsk. sagði, að mörg sjávarútvegsþorp hefðu gott af hinum nýju lánalögum sjávarútvegsins. Það má til sanns vegar færa. En þó er ískyggilegt, hve mörgum er um megn að leggja fram 25% til að eignast atvinnutækin vegna verðbólgunnar. Út af þessu flutti ég og hv. þm. N.-Þ, frv. um eflingu Fiskimálasjóðs, þar sem gert er ráð fyrir sérstöku framlagi á staði, þar sem ekki er fjármagn heima fyrir á móti lánum. Hv. 6. landsk. beitti sér sérstaklega fyrir því að drepa þetta frv. hér á þingi. Þannig studdi hann að því að efla útgerðina á smástöðvunum. Þetta eru dæmi um vinnubrögð hans og hans flokks. Hæstv. samgmrh. er ákaflega sakleysislegur maður, en lætur sér þó ekki alltaf fyrir brjósti brenna að hafa endaskipti á sannleikanum. Hann sagði, að Framsfl. hefði haft fyrir sið að láta stj. fyrst gera sínar till. og snúast síðan gegn öllu saman. Þetta er tilhæfulaust. Framsóknarmenn lögðu fram í þingbyrjun frumvarpabálk um helztu framfaramálin, svo að stj. var önnum kafin við að drepa þessi frv. Ætti hana því að reka minni til, að þau komu fram. Það er fullkomlega tilhæfulaust, að stjórnarandstaða Framsfl. sé neikvæð. Stjórnarandstaðan hefur einmitt verið svo óvanalega jákvæð, að aldrei eru dæmi þess áður, að stjórnarandstæðingar legðu fram till. af sinni hendi um svo að segja hvert mál. En það er þess vegna rétt, að stjórnarandstaðan er öðruvísi en áður. Þegar Sjálfstfl. var í stjórnarandstöðu, átti maður ekki slíku að venjast. Þá var einskis svifizt, jafnvel ekki að spilla fyrir lánstrausti landsins út á við, ef stjórnarandstæðingar töldu það koma sér að liði. Málþóf þeirra var svo skefjalaust, að ekki varð undan því flúið að setja sérstök þingsköp til þess að einhver takmörk gætu orðið fyrir umræðum. Sporin hræða. Slík stjórnarandstaða verður vonandi aldrei á Íslandi framar eins og Sjálfstfl. hafði í frammi á sínum tíma. Og það er sérstaklega hart að heyra þessa menn gagnrýna nú stjórnarandstæðinga fyrir ósæmilega framkomu. Hæstv. fjmrh. var mjög reiður þegar hann talaði í kvöld, og missti stjórn á sér. Það má virða honum til vorkunnar, því að sannleikanum verður hver sárreiðastur og af því að þessi hæstv. ráðh. hefur orðið fyrir óvenjulega vondri brúkun af hendi stjórnarflokkanna. Hann endurtók ósannindi, sem nýbúið er að leiðrétta, að árin fyrir stríðið hafi verið bannað að flytja inn ný atvinnutæki. Það er búið að upplýsa eftir hagskýrslum, að tímabilið fyrir styrjöldina var mesta framfaratímabilið, sem þjóðin hafði þá lifað. Það eru ósannindi, að Framsfl. eða ég hafi lagt stein í götu þess, að skip væru flutt inn rétt fyrir stríðið. Þvert á móti. Við leituðum til stofnana, sem höfðu lánstraust erlendis, og skoruðum á þær að festa kaup á skipum, áður en það væri orðið of seint. Þá leyfði hann sér að segja, að framsóknarmenn hafi lifað á því að útvega innflutningsleyfi. Ég skora á hann að endurtaka þetta utan þings, ella heita minni maður. Hann má reyndar ekki verða minni maður en hann er nú, en ef svo fer, má hann sjálfum sér um kenna. Þá taldi hann nokkur afrek í landbúnaðarmálum. En hver eru þau? Að hann skipaði búnaðarráð, 25 menn úr flokki bænda til að ákveða verð á landbúnaðarafurðum. Ég hélt, að stéttarsamtökin væru búin að því. Hann viðurkenndi, að stjórnarflokkarnir hefðu fellt uppbót á landbúnaðarafurðir á sama tíma. Þriðja afrekið er svo að svipta stéttarsamtökin búnaðarmálasjóði og reyna þannig að setja þau í fjársvelti og koma þeim fyrir kattarnef þegar í byrjun. Það er kominn tími til að losna við þann ráðh., sem telur þetta til afreka, enda megnum við það í þessum kosningum, ef við stöndum saman. Hv. þm. Snæf. tók undir þetta tal ráðh., og hann mætti að sjálfsögðu fara sömu leiðina. Og sama má segja um hv. þm. A.-Húnv., sem hæstv. ráðh. sagði, að væri lífið og sálin í því, sem gert hefði verið í landbúnaðarmálunum. Hv. þm. Snæf. sagði, að bændur væru búnir að verja 12 millj. kr. í vélar og taldi til afreka ríkisstj. Það er eins og bændum hefði aldrei dottið í hug að panta vélar, ef Ólafur Thors hefði ekki myndað ráðuneyti! Þetta sýnir á svo broslegan hátt, hve gersamlega hv. þm. er fjarri því að hafa hugmynd um störf og áhugamál bænda, og er furðulegt, að heyra slíkt hjá bændafulltrúa. Ein fjöður var enn, sem stj. vildi skreyta sig með, setning nýrra laga um nýbýli og landnám. En þá láðist að geta þess, að til voru áður lög um landnám, og mátti veita til þess 750 þús. kr. á ári. En stj. hefur á tveimur þingum fellt till. Framsfl. um að leggja ákveðið fjármagn fram samkv. gildandi lögum. Hv. 7. landsk. þm. sagði, að sósíalistar berðust fyrir þessum málum. Þetta er táknrænt. Þeir gleyma því, þegar þeir lögðu til, að útflutningsuppbætur landbúnaðarafurða væru lagðar í nýbýlasjóð, en það er álíka og ef launauppbætur verkamanna væru lagðar í verkamannabústaði. Þá smjattaði þessi hv. þm. á söguburði Jónasar Jónssonar um Búnaðarfélagið. Mikils þykir nú við þurfa, þegar þessir sálufélagar eru farnir að nota Jónas Jónsson sem heimildarmann. Hæstv. samgmrh. reyndi að bera í bætifláka fyrir þá fádæma óreiðu, sem átt hefur sér stað í samgöngumálunum, og gerði tilraun til að skella skuldinni yfir á aðra. En skyldi ekki ríkisstj. hafa verið auðvelt að knýja Eimskipafélagið til að halda samgöngunum innan lands í viðunandi horfi. Ástæða er til þess að rifja upp í lokin nokkur atriði, sem dregin hafa verið fram í umr. Sóknin í rottuholurnar hefur verið látin farast fyrir, enda þeir víst of skyldir valdhöfunum, sem þar hafast við, til þess að við henni væri nokkurn tíma að búast, en skattar tíndir saman í þess stað með álögum á almenning. Lánstraust stjórnarinnar er svo þrotið, að dómi hennar eigin liðsmanna, að lögbjóða verður lánveitingar henni til handa. Sparifjáreigendum og framleiðendum er haldið í stöðugum ótta og óvissu um fjármuni sína, afkomu og framtíð, en stríðsgróðamenn og undandráttarmenn eru þeir einu, sem óhræddir eru og óhultir. Kjarabótasóknin hefur svo hörmulega farið út um þúfur, að forráðamenn í því liði, sem einu sinni var þó talið hrifið af „plötunni“, fá ekki haldið hylli sinni, nema með því að lýsa yfir með sterkustu orðum tungunnar, hve illa sé ástatt með málefni verkamanna, ýmist vegna úrræðaleysis eða beinna ráðstafana af hendi valdhafanna. Unga fólkið í landinu til sjávar og sveita á yfirleitt um það tvennt að velja að stofna heimili sín í sannnefndum rottuholum eða láta 1/3 eða helming tekna sinna í húsnæðiskostnað, og þessari kynslóð má heita algerlega varnað annars hlutskiptis en þess að gerast þjónar á annarra útvegi, nema stefnubreyting eigi sér stað og það fyrr en síðar. Bændastéttinni er með ofbeldi varnað að afla sér tekna í samræmi við aðra, en á sama tíma er gjald til milliliðanna við sölu landbúnaðarafurðanna hækkað um að minnsta kosti 3 millj. kr. á ári. Stéttarsamtök bændanna sæta hreinni ofsókn af hendi Alþingis og með sérstakri lagasetningu er komið í veg fyrir, að það fái notið þess fjár, sem eftir ósk bændastéttarinnar hafði verið innheimt af bændum sjálfum til sameiginlegra félagsþarfa. Um þetta sameinast kommúnistar, meiri hluti sjálfstæðismanna og þeir, sem lagt hafa hatur á samtökin vegna þess, að þau vildu ekki þjóna pólitískum duttlungum þeirra. Bátaútvegurinn sætir sífellt þyngri búsifjum af völdum stjórnarstefnunnar, og nú þegar komið svo vel áleiðis, að sérstakar ráðstafanir eru gerðar á Alþ. til þess að forða frá stöðvun fram yfir kosningarnar, og stefnir óðfluga að því marki, að kommúnistar geti sannað, að ekki borgi sig að gera út á Íslandi. Á sama tíma þykist stjórnarliðið ætla á næstunni að fjölga þeim um þúsundir, sem stunda sjávarútveg. Með handahófsráðum er búið að ráðstafa meginhlutanum af þeim frjálsa gjald eyri, sem þjóðin átti í stríðslok, en þjóðinni er haldið á verzlunarklafa kaupmannastéttarinnar með þvingunarráðstöfunum gegn verzlunarsamtökum almennings. Ríkisstj. hefur alls ekki reynt að svara rökstuddum ádeilum á stjórnarstefnuna, en til þess að draga athyglina frá öllu þessu öngþveiti reynir ríkisstj. aðeins eitt úrræði, þ. e. að ausa á sjálfa sig takmarkalausu lofi, sér til svölunar. Fyrir hvað? Fyrir það, að ekki hafi þó allri þeirri geipifúlgu, sem ráðstafað hefur verið nú þegar af innistæðum, sem þjóðin átti og hafði aflað sér áður en ríkisstj. kom til valda, verið varið til einskis. Mikið var. Hæstv. ríkisstj. ferst eins og ríkum ráðleysingja, sem traðkar í fjármunum feðra sinna og miklast á meðan ekki er allt uppétið og að engu gert. Þessi till. um vantraust er flutt til þess eins, að fyrir liggi nú í þinglokin glöggt, hverjir skipi sér undir merki hæstv. ríkisstj. nú, þegar ganga skal til kosninga. Hæstv. ríkisstj. hefur haft í hótunum að halda uppteknum hætti eftir kosningarnar. Það er þó ekki á hennar valdi, hvað í því efni skeður, og ekki heldur þeirra, sem fella vantraustið - sumir með samvizkunnar mótmælum. Það er á valdi þjóðarinnar hvað verður, en gætið þess, að hvert atkvæði, sem stjórnarflokkunum verður greitt í kosningunum í vor, verður haft að skálkaskjóli fyrir framhaldi þeirra vinnubragða, sem flett hefur verið ofan af í þessum umræðum.



Herra forseti. Ég hef aðeins fáar mínútur til umráða og verð því að fara fljótt yfir sögu. Eysteinn Jónsson sagði, að Pétur Magnússon hefði verið yfir sig reiður. Sjálfur var hann nú svo æstur, að við vinir hans óttuðumst um hann. En hæstv. fjmrh. hættir ekki svo mikið við að missa stjórn á skapi sínu. Það vita allir, sem hann þekkja. Eysteinn Jónsson sagði, að Pétur Magnússon hefði sagt bein ósannindi, er hann skýrði frá því, að Eysteinn Jónsson hefði jafnvel í stríðsbyrjun beitt sér gegn innflutningi á skipum. Ég var í stjórn með Eysteini Jónssyni þegar þetta skeði. Ég átti þá í stríði við hann um þetta. Eysteinn Jónsson hélt fast við sitt og hundsaði skipakaupin. Það kostaði þjóðina milljónir. Hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) var að reyna að bera í bætifláka fyrir þá hneisu, sem foringi hans, Hermann Jónasson, hefur gert þjóðinni með till. þeirri, er hann hefur lagt fram á Alþ. í sambandi við herstöðvamálið. Í því skyni vílaði hv. þm. ekki fyrir sér að neita skjallega sannanlegum staðreyndum. Hv. þm. lét svo sem till. færi aðeins fram á, að þm. fengju að sjá skjöl og skilríki málsins. Hitt væri ekkert nema uppspuni. að þm. Str. vildi láta birta þau. Með þessu og þessu eina móti taldi hann sér kleift að afsaka frumhlaup Hermanns Jónassonar. Ég þarf ekki að leiða mörg vitni til þess að sanna, að þetta séu bein og tvímælalaus ósannindi hjá Eysteini Jónssyni. Ég læt nægja eitt einasta vitni. Ég leiði fram Hermann Jónasson sjálfan. Hann segir sjálfur frá því, hvað fyrir honum vakir með till. í grg. þeirri, er hann lét fylgja till. á þskj. 634. Þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta : „Í þáltill. er gert ráð fyrir því, að öll símskeyti og bréf snertandi herstöðvamálið verði birt. Ég fæ ekki séð, að þetta feli í sér neina áhættu.“ Hér er ekkert um að villast. Það á ekki aðeins að sýna alþm. skjölin, eins og 2. þm. S.– M. svo sakleysislega segir. Þm. Str. krefst, að þau verði öll birt. Hvorki annað né minna en öll birt Með þessu er sannað, að Eysteinn Jónsson grípur til þess óyndisúrræðis að reyna að bregða fyrir sig beinum ósannindum í því skyni að losna úr klípunni. Hlýtur honum þó að vera ljóst, að gegn skjallegum sönnunum er honum þetta vonlaust verk. En af þessu mega menn marka, hversu alvarleg er yfirsjón Hermanns Jónassonar, enda er það óhrakið og óumdeilanlegt, að till. hans fer fram á, að Alþingi geri það tvennt í senn: að móðga volduga vinaþjóð með því að þverbrjóta á henni umgengnisvenjur og að gereyðileggja veigamikinn þátt í utanríkisþjónustu Íslands. Þá vítti hv. þm. mig fyrir, að Alþ. hefði „alls ekkert fengið um málið að vita“, svo sem hann komst að orði. „Hvers á þingið að gjalda?“ spurði þm. Sannleikurinn er sá, að allir flokkar þingsins fengu að sjá allar þær nótur, sem skipzt var á varðandi málið, allt fram undir miðjan nóvember. Þá gafst ég upp, vegna þess að hvert orð, sem skrifað var og talað, lak út. Kvað svo rammt að þessu, að nýtt tímarit hóf göngu sína og lifði hátt á því að flytja fregnir af þessum leyniskjölum jafnóðum og flokkarnir fengu vitneskju um þau. Mér verður áreiðanlega virt til vorkunnar, að ég geri ekki stjórnarliðinu þær getsakir að standa að þessari skemmdarstarfsemi, enda er það staðreynd, að eftir að ég hætti að láta Framsfl. fylgjast með, tók alveg fyrir lekann, og lak þá tímaritið niður og lognaðist út af. Að öðru leyti vil ég vísa til þess, er ég í gær sagði um þetta mál. Sú ræða verður birt í víðlesnustu blöðum landsins. Vona ég, að menn kynni sér hana. Sé ég enga ástæðu til að endurtaka neitt af því, enda er víst gusturinn minni í hv. 2. þm. S.-M. en síðastliðinn miðvikudag, þegar málið var rætt í þinginu. Aðeins vil ég út af ummælum þm. Str. í gær geta þess, að sósíalistar hafa engar hótanir haft í frammi um samskiptin út af þessu máli. Mér er ekki ljóst, hvað fyrir hv. þm. vakti með að endurtaka dýrtíðarsönglið í hundraðasta skipti. Allir viðurkenna, að ef og þegar afurðaverðið fellur, verður kaupið að lækka. Það er því alveg út í hött, að nokkur maður hafi talið fásinnu að lækna verðbólguna. Hitt er fásinna, sem Framsfl. nú berst fyrir, að taka upp illvígar kauplækkunarkröfur meðan framleiðslan ber sig. Af því getur ekkert leitt annað en það að eyða í herkostnað fjármunum þjóðarinnar í stað þess að kaupa fyrir þá ný framleiðslutæki. Ég minni svo aðeins á, að fyrir stjórnarmyndunina var 2. þm. S.-M. ákveðinn með kauphækkun og taldi hana eigi aðeins sanngjarna, heldur alveg sjálfsagða. Gegn þessari staðreynd, sem bæði er vottföst og skjallega sannanleg, þýðir 2. þm. S-M. alls ekkert að leita skjóls í einhverri grein í Morgunblaðinu, sem skrifuð er af manni, sem hvorki var viðstaddur stjórnarsamningana né vissi um þá. 2. þm. S.–M. er staðinn að því að hafa verið með kauphækkunum, þegar hann ætlaði í stjórn. Með því er ónýtt allt fleipur hv. 2. þm. S.-M. um dýrtíð og verðbólgu. Út af hugleiðingum Eysteins Jónssonar um fjármál og viðskiptamál get ég vísað til hæstv. fjmrh. Skal ég aðeins bæta þessu við: Það er meira en broslegt, hvernig hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) talar um fjármálin. Hann virðist vera búinn að fá það á heilann, að hann sé einhver fjármála- og viðskiptaspekingur. Sannleikurinn er þó sá, að aldrei hefur á Íslandi slysnari maður farið með fjármál og viðskiptamál ríkisins en einmitt þessi hv. þm. Kannske er honum vorkunn. Það er ein fáránlegasta pólitísk yfirsjón hv. þm. S-Þ. (JJ) þegar hann sótti þennan mann, þá rúmlega tvítugan, í skólabekk Samvinnuskólans og gerði hann að skattstjóra í Reykjavík. Næsta slysasporið steig svo Framsfl. þegar hann 1934 gerði Eystein Jónsson að fjmrh., þá aðeins myndugan og óreyndan með öllu. Þetta gat ekki góðri lukku stýrt. Það gerði það sannarlega ekki heldur. Það fór eins og til var stofnað. Eysteinn Jónsson hélt þó dauðahaldi í fjármálin, þar til þau voru fengin öðrum reyndari manni 1939, en þá var líka svo komið, að hver eyrir ríkissjóðs var uppetinn, lánstraustið þrotið svo herfilega, að Eysteinn Jónsson varð að hendast land úr landi í lánbeiðnir og hafði ekkert að veðsetja, nema gæði landsins, „consessionirnar“ svonefndu, sem víðfrægar urðu á valdadögum þessa manns. Svona hafði honum tekizt að leika ríkissjóðinn. Hafði hann þó mergsogið allt atvinnulíf landsmanna með óbærilegum sköttum, svo að minnstu munaði, að allt færi í flag undan honum. Það er ekki að furða þótt slíkur maður telji sig til þess kjörinn að tala um fjármálin og kenna reyndum og vitrum mönnum, eins og núv. hæstv. fjmrh., boðorðin, eða þykist fær um að bera fram kvartanir fyrir hönd skattþegnanna, eins og hann var að gera. Og ekki er óglæsilegri fortíð þessa hv. þm. í viðskiptamálunum. Hann reyrði allt í viðjar. Enginn gat innflutt eyrisvirði án hans leyfis. Sjálfur sat hann eins og búrkona og skammtaði mönnum innflutning eftir geðþótta, oft svona í greiðaskyni og í skiptum fyrir pólitíska sannfæringu, ef auðið var. Á þeim árum myndaðist orðatiltækið „Hvar er framsóknarmaðurinn?“ vegna þess að þá var engum auðið að stofna nýtt fyrirtæki án þess að einhver gæðingur Framsfl. ætti þar gróðavon. Öðruvísi fékkst enginn innflutningur. Á þeim árum myndaðist áður óþekkt spilling í þessum málum, sem allir vænta, að aldrei endurtaki sig. Ég skal ekki orðlengja þetta, þótt af nógu sé að taka. En mér finnst ekki til mikils mælzt, þótt farið sé fram á það við Framsfl. að gæta þeirrar háttvísi að láta hv. þm. S.-M. (EystJ) ekki vera að fást við að kenna öðrum fjármálaspeki eða viðskiptasiðferði. Hv. þm. V.-Húnv. minntist á búnaðarmálasjóðinn. Það er eftirtektarvert og sýnir, að Framsfl. er orðið ljóst, hversu varlega þjóðin treystir þeirra orðum, að enda þótt flestir framsóknarmenn hafi margt um þetta smámál sagt og blað þeirra sístagazt á því, taldi þessi þm. tilgangslaust að vitna í þessi ummæli. Hann sótti vitnið í Sjálfstfl. Þangað taldi hann þeirra að leita, sem þjóðin tekur mark á. Þetta er rétt. Hitt líka, að nefndur Ólafur Jónsson þarfnast að vera áminntur um sannsögli í þessu máli. Sýnir það, að hver dregur dám af sínum sessunaut, er svo grandvörum manni sem Ólafur Jónsson er fatast bogalistin, þegar hann sezt á bekk með framsóknarmönnum. Ræður framsóknarmanna hér í kvöld sanna vel, hvernig komið er fyrir flokknum. Í fyrri ræðu ræðst Eysteinn Jónsson á allt, sem stj. hefur gert. Hann telur það ekki aðeins einskisvert, heldur einnig vítavert. Framsfl. sé þess vegna andvígur því öllu. En hv. þm. V.-Húnv. (SkG) lét hins vegar svo sem Framsfl. væri alveg æstur með nýsköpuninni og flestum öðrum málum stj. hetta stangast nú heldur illilega á. Ef Eysteinn Jónsson hefur rétt fyrir sér, er Framsfl. móti öllum framförum. Þá fellir þjóðin Framsfl. við kosningarnar. En ef Skúli Guðmundsson fer með rétt mál, er Framsfl. sammála stj. og hlýtur þá að fella vantraustið. En þá fer nú vantraustið að verða skoplegt, ef þeir, sem að því standa, klína sér sem fastast utan í stjórnina, sem þeir hafa barizt gegn með oddi og egg og gert allt til miska og vanvirðu. Þetta er víst það, sem kallað er kosningaskjálfti. Það sýnir vel, að framsóknarmenn gera sér nú orðið ljóst, að þjóðin er með stj., en móti afturhaldi Framsfl. Þessum umræðum er að ljúka. Þær hafa skírt línurnar. Þjóðin veit meira um stjórnmálin eftir en áður. M. a. hefur það sannazt: 1. að á þeim 18 mánuðum, sem núv. stj. hefur farið með völd, hefur fleiri og stærri málum verið hrint í framkvæmd en áður eru dæmi til hér á landi, jafnt á sviði löggjafar sem framkvæmda. Stjórnin hefur því efnt heit sín. 2. að núverandi þing hefur verið mikilvirkara en dæmi eru til um nokkurt annað þing hér á landi. Mas Framsfl. um langt þinghald er því markleysa ein. 3. að Framsfl., sem nú ber fram vantraust, hefur svikið þá skyldu, sem hvílir á stjórnarandstöðunni. Andstaða hans er ekkert annað en stefnulaust nudd. Þetta sannar flokkurinn m. a. með því að bera fram vantraust án þess að bjóða upp á nýja stefnu eða samstarfsgrundvöll, hvað þá að flokkurinn hafi nokkra von um að fá nokkurn mann til samstarfs við sig. Vantraustið er því ekkert annað en skrípalæti, sem ekkert mark er á takandi, eins og hv. form. Alþfl. (StJSt) og hv. þm. Snæf. (GTh) hafa sýnt fram á. 4. að Framsfl. er nú orðinn svo skelkaður út af kosningahorfunum, að hann hefur alveg tapað jafnvæginu og hefur í örvæntingu gripið til vopnaburðar sem engum má þolast. En umfram allt hafa þessar umræður sýnt og sannað, að það er rétt, að hér er verið að skapa nýtt þjóðfélag. Ekki eingöngu og ekki aðallega vegna trygginganna, heldur vegna alls þess, sem stjórnarliðið aðhefst á öllum sviðum þjóðlífsins. Framsfl. hefur í þessum umr. tekizt að fá sannað, að þegar í stað er búið að endurreisa hið forna lýðveldi, er þjóðin nú, strax á fyrstu árum þess, er að skapa hér nýtt og betra þjóðfélag, eins og einn ágætasti þm. Framsfl., Páll Hermannsson, kemst að orði. Meðan þessu fer fram, situr Framsfl. hjá, nuddar og andæfir. Með öðrum orðum, Framsfl. hefur þannig tekizt að sýna og sanna, að hans er engin þörf, þegar þjóðin er að skapa sér nýtt og betra þjóðfélag. En hvað vill þá þessi flokkur á þing? Þegar hv. fv. form. Framsfl. (JJ) var á hátindi valdanna, lét hann gerbreyta fangahúsinu í Rvík, en skildi eftir einn eða tvo verstu klefana til að sýna, hve aumt ástandið var. Mér þykir hæfa, að þjóðin við kosningarnar, fyrstu kosningar hins nýja þjóðfélags, felli frá þingsetu þann flokk, sem sjálfur hefur sannað, að hans er engin þörf á þingi. En rétt væri þó að skilja eftir, eins og Jónas Jónsson gerði, einn eða tvo þá verstu, svona til samanburðar væru þá Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson vel valdir. Ég finn mér að lokum skylt að þakka þeim Hermanni Jónassyni og Eysteini Jónssyni fyrir að hafa flutt þessa vantrauststill. og óskað hana rædda í útvarpið. Umræðurnar eru sáning. Uppskeran bíður kosninganna. Þjóðin vill áreiðanlega djarfa forustu, framtak og athafnir. Hún mun því við kosningarnar styðja þá, sem sýnt hafa vilja sinn og mátt í þeim efnum, en ekki útslitna, uppgefna og kjarklausa pólitíska örkumlamenn, sem lengi hafa nú legið í dvala, ef þeir eru þá ekki dauðir. Uppskeruhátíðin verður haldin eftir kosningarnar. Heiðursgestir verða, ef ég ræð nokkru þá, þeir HermJ og EystJ. Þeir eiga það sannarlega skilið.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Góðir hlustendur. Ríkisstj. hefur svarað beiðni Bandaríkjastj. um herstöðvar, en ríkisstj. hefur ekki lýst yfir því, að hún muni neita öllum tilmælum um herstöðvar, og er því ekki að fullu og öllu bundinn endi á þetta mál, og það er það, sem vantar enn þá, og það er það, sem sérstaklega kom fram í ræðu Lúðvíks Jósefssonar, þegar hann ræddi um þetta mál. Þetta veit hv. 3. landsk. og þurfti þess vegna ekki að halda þá ræðu, sem hann hélt um herstöðvarnar. Út af fyrirspurn hv. 3. landsk. um það, hvaða ráðstafanir hafi verið gerðar til undirbúnings því að taka við Keflavíkurflugvellinum, skal ég taka það fram, að ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að ganga frá fyrirkomulagi þessara mála og er ekki fullljóst enn þá, hvort hann verður rekinn jafnhliða Reykjavíkurflugvellinum eða á annan hátt. En þetta er verkfræðinganna að athuga. Hv. 3. landsk. (HG) hefur gerzt allreiður yfir upplýsingum hv. 4. landsk. (StgrA) um sérsamkomulag Alþfl. og Sjálfstfl. um afgreiðslu tryggingafrv. Sannleikurinn í þessu máli er, að Sósfl. flutti fram ýmsar endurbætur á tryggingafrv., og voru þessar helztar : 1. 25% hækkun á öllum lífeyrisgreiðslum. 2. Að ekkjubætur væru ekki felldar niður úr frv. og þessar bætur látnar líka ná til einstæðra mæðra og hækkaðar verulega. 3. Að föst iðgjöld yrðu lækkuð um 1/3, en í stað þess yrði lagt á hundraðsgjald á tekjur, og er það mikil bót hinum lægst launuðu. Sjálfstfl. heimtaði hins vegar 7–8 millj. kr. lækkun á útgjöldum trygginganna. Alþfl. vildi ekki ræða við Sósfl. um till. hans til lagfæringar á tryggingunum, en kaus heldur að semja við Sjálfstfl. um skerðingu á réttindum hinna tryggðu, en á móti þessu fékk hann að halda aðstöðu sinni til þess að gera tryggingastofnunina að pólitísku valdatæki fyrir sig í enn ríkara mæli en verið hefur. Ég vil taka fram, að Kvenréttindafélag Íslands, Mæðrastyrksnefndin og stjórnendur þessara samtaka úr öllum flokkum hafa mótmælt þessari skerðingu á réttindum ekkna og einstæðra mæðra. Það skal fram tekið, að þm. Sósfl. í Ed. greiddu atkv. á móti lækkun á framlagi ríkissjóðs til trygginganna. Hv. 3. landsk. (HG) kvaðst hafa orðið fyrir vonbrigðum, að ekki skuli hafa tekizt góð samvinna við okkur sósíalista um framgang alþýðutrygginganna. En hvers vegna sneri Alþfl. sér eingöngu til Sjálfstfl.? Því er auðsvarað. Það var vegna þess, að Alþfl. þurfti að gera þá verzlun við Sjálfstfl., sem áður er um getið, að láta af hendi laun til ekkna og einstæðra mæðra í staðinn fyrir völd handa Alþfl. Þeir Eysteinn Jónsson, hv. 2. þm. S.-M., og Skúli Guðmundsson, hv. þm. V.-Húnv., voru af veikum mætti að reyna að hrekja þær lýsingar, sem gefnar hafa verið á því aðgerða- og úrræðaleysi í atvinnumálum, sem einkenndi stjórnartímabil Framsóknar- og Alþfl. - og töldu, að á árunum 1934–1938 hafi verið framkvæmt meira í atvinnumálum þjóðarinnar en á 10 árum þar á undan. Hv. 2. þm. S.-M. gætti þess að fara ekki nánar út í þetta, enda hefði það afsannað fullyrðingarnar. Það hefði verið gaman að heyra, hverjar þessar framkvæmdir voru. Það er alþjóð kunnugt, að heilar síldarverksmiðjur voru byggðar í harðvítugri baráttu við ríkisstj., sem gerði allt, sem hún gat, til að hindra byggingu þeirra, en skip voru flutt inn í trássi við reglur stj. Ætli Eysteinn hafi munað eftir að draga þessi atvinnutæki frá í útreikningi sínum? - Í seinni ræðu sinni leitaðist Eysteinn Jónsson við að sanna, að Framsókn hafi fylgt öllum framfaramálum sjávarútvegsins. Hið sanna er, að Framsókn hefur gert allt, sem hún hefur getað, til þess að hindra framkvæmdir á sviði sjávarútvegsmála. Út af ummælum Skúla Guðmundssonar um afstöðu Sósfl. til verzlunarmálanna skal það fram tekið, að nú liggja fyrir verðlagsráði till. frá fulltrúa sósíalista í ráðinu ásamt fulltrúa Alþfl. um stórfellda lækkun álagningar hjá heildsölum og um það, að breyta álagningunni að hálfu leyti úr því að vera prósentuálagning, sem gefur þeim mest, er gerir verstu innkaupin, - í það að vera föst álagning. Fulltrúi Framsóknar hefur það í hendi sinni að koma till. þessum í framkvæmd. Fram að þessu hefur Framsókn staðið vörð um hagsmuni heildsalanna. Við sjáum til, hvað hún gerir nú. Það er næsta hlálegt að heyra þá Alþýðuflokksmenn, sem talað hafa, bera það fram, að allar þær miklu og einstæðu framkvæmdir, sem þegar hafa verið gerðar, séu Alþfl. að þakka. Allt eru þetta stefnumál Alþfl., sem forustumenn hans hafa barizt fyrir hinni skeleggustu og óeigingjörnustu baráttu. En út af þessu sjálfshóli þeirra Alþýðuflokksmanna er rétt að minna á, að Alþfl. hefur verið stjórnarflokkur hér á landi því nær óslitið frá 1927–1942, í um það bil 15 ár. Þrátt fyrir það vottaði ekki fyrir þeim stórhug, sem einkennt hefur framkvæmdirnar, sem nú hafa verið gerðar. Alþfl. hélt áfram stjórnarstuðningi, þó að þúsundir manna gengju atvinnulausar. Ekki krafðist hann þess, að ný skip yrðu keypt eða nýjar verksmiðjur reistar, sem gætu veitt öllum atvinnu. Eina ráð hans var smávægilegar upphæðir til atvinnubóta, sem voru þó ekki meiri en svo, að hver verkamaður gat fengið vinnu í nokkrar vikur á vetri. Ósköp halda þessir menn, að almenningur sé grunnhygginn, ef þeir halda, að eftir þá löngu og slæmu reynslu, sem þjóðin hefur af stjórn Alþfl., þá sé hægt að telja henni trú um, að allar hinar stórbrotnu framkvæmdir núverandi stj., sem eru í hrópandi mótsögn við allt ráðleysisfálm og getuleysi Alþfl. þau 15 ár, sem hann var stjórnarstuðningsflokkur eða tók þátt í stjórn, með Framsókn, - séu honum að þakka og honum einum. Hæstv. samgmrh. veittist að hv. 11. landsk. (STh) út af raforkumálum. Hæstv. ráðh. hugðist hrekja það, sem hv. þm. sagði, en frásögn hans varð til þess eins að staðfesta ummæli hv. 11. landsk. Hins vegar sleppti hæstv. ráðh. nokkrum atriðum úr sögu málsins, sem geta valdið misskilningi. Gangur þessa máls var þannig: Á sumarþinginu 1942 var kosin umrædd raforkumálanefnd með 2 sjálfstæðismönnum, 2 framsóknarmönnum og einum Alþýðuflokksmanni. Á haustþinginu sama ár var einum fulltrúa frá Sósfl. bætt í n., en það var Sigurður Thoroddsen. Jakob Gíslason, forstöðumaður Rafmagnseftirlits ríkisins, starfaði með n. og samdi raforkulagafrv. sitt í sambandi við störf sín fyrir n. Það var ranghermi hjá hæstv. ráðh., að hann hafi gert það eftir beiðni ríkisstj. N. skiptist þannig, að Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl., en fulltrúi hans var Sigurður Jónasson, skiluðu sameiginlegu áliti og frv. Minni hl., Sigurður Thoroddsen, skilaði sérstöku áliti, að vísu nokkru seinna vegna dvalar hans erlendis á vegum ríkisstj., en samdi ekki sérstakt frv., vegna þess að hann var samþykkur frv. Jakobs Gíslasonar, sem meiri hl. n. og þar með fulltrúi Alþfl. hafði hafnað. Fulltrúi Alþfl. í n. mótaði fyrstu stefnu Alþfl. í raforkumálum, enda fylgdi flokkurinn þessari stefnu, er hann mælti gegn virkjun Andakílsár, en nú hefur hann sem betur fer aðhyllzt stefnu Sigurðar Thoroddsens og Jakobs Gíslasonar í þessum málum. Ég rakti í ræðu minni í gær nokkur höfuðatriðin, sem ríkisstj. hefur framkvæmt af stefnuskrá sinni í atvinnumálum, en auk þess hefur verið sett ný tryggingarlöggjöf, ýtarleg löggjöf um fræðslumál, lög um aðstoð við byggingu íbúðarhúsa, löggjöf um stofnlán sjávarútvegsins, löggjöf um landnám og nýbyggðir, fullkomin raforkulög, almenn hafnarlög, lög um landshöfn í Njarðvíkum og ýmislegt fleira, sem ég hirði ekki að telja hér upp. Það má því segja, að langt sé komið framkvæmd þeirra mála, sem ríkisstj. hét að framkvæma, er hún settist að völdum. Hitt er svo annað mál, að langt er frá því, að búið sé að laga ýmis vandamál, sem skapast í sambandi við þessa miklu aukningu atvinnulífsins, þegar hin nýju skip koma og búið verður að reisa þær nýju verksmiðjur, sem nú eru í undirbúningi bæði af hálfu ríkisins og einstaklinga. Hinar stórfelldu ráðstafanir, sem gerðar hafa verið, krefjast þess, að stjórnendum landsins fatist ekki. Það þarf að vera hér styrk stj., sem hefur trú á landi og þjóð og nýtur trausts hennar. Ef hallærisspámennirnir tækju við stjórn, þá mundi það sýna sig, að þeim yrði ekki skotaskuld úr því að koma málum svo, að allt lenti hér í öngþveiti, þrátt fyrir þær miklu framkvæmdir, sem fram hafa farið. Þeir menn, sem telja það fjarstæðu að kaupa nýja togara eða fiskibáta á meðan verðlag er svona hátt, - þeir, sem telja það fjarstæðu að reisa nýjar verksmiðjur á ýmsum sviðum atvinnulífsins, vegna þess að kaup verkafólks sé of hátt, - þeir, sem telja það fjarstæðu að setja nýja tryggingarlöggjöf fyrr en öll verðbólga er horfin, þeir eru ekki færir um það að stjórna þjóðmálum svo, að þeir togarar og fiskibátar, sem búið er að kaupa, geti orðið starfræktir til heilla fyrir atvinnulíf þjóðarinnar og til þess að útiloka atvinnuleysi. Þeir menn munu ekki heldur verða færir um að framkvæma þá tryggingarlöggjöf, sem nú hefur verið sett, því að slík löggjöf hlýtur alltaf að byggjast á því, að atvinnulífið blómgist og atvinna sé handa öllum. Sú flokkasamvinna, sem stofnað var til með myndun núverandi ríkisstj., hefur orðið þjóðinni til hins mesta gagns. Þjóðin hefur á skömmum tíma stigið stærri skref fram á við en nokkur dæmi eru til áður á öllum sviðum þjóðlífsins. Þó er hér aðeins verið að byrja á hinni atvinnulegu uppbyggingu og framkvæmd hinna ýmsu félags- og menningarmála, sem sett hafa verið, ekki hafin. Ástæðan til áframhaldandi samvinnu þessara flokka um þjóðmálin er ekki minni nú en þá er þeir hófu það. - Við kosningar þær, er fram fara í sumar, mun þjóðin dæma um framkvæmdir og lagasetningu núverandi stj. og þingmeirihl. En um leið og hún gerir það, þá vill hún fá að vita, hvað á að taka við að kosningum loknum. Verði þingið ekki fært um að mynda stj., sem fylgir eftir þeim framfaramálum, sem núverandi stjórnarflokkar hafa unnið að, þá koma framkvæmdirnar þjóðinni ekki að notum, þá getur hún þrátt fyrir þær lent í atvinnuleysi og vandræðum. Sósfl. átti frumkvæði að þeirri stefnu nýsköpunar í atvinnulífi þjóðarinnar, sem núverandi stjórnarsamstarf byggist á. Sósfl. er þeirrar skoðunar, að nauðsyn beri til þess, að samstarf um atvinnulega uppbyggingu landsins og ýmis önnur framfaramál, bæði þjóðfélagslegs og. menningarlegs eðlis, haldi áfram að loknum þeim kosningum, sem fram eiga að fara í sumar. Með tilvísun til þessa vill Sósfl. bjóða núverandi samstarfsflokkum sínum áframhaldandi samvinnu um stj. landsins um eftirfarandi stefnu og gera um það nánari samning fyrir kosningar: 1. Að haldið verði áfram við framkvæmd á málefnasamningi ríkisstj. og verkefnum hans lokið. 2. Að vísað verði á bug öllum óskum eða kröfum erlendra ríkja um herstöðvar á Íslandi eða önnur þau ítök, sem brjóta í bága við fullveldi Íslands. 3. Að stefnt verði að því að auka enn þjóðfélagslegar umbætur og að tryggja afkomu og öryggi allra þegna þjóðfélagsins. Sósfl. telur rétt, að þjóðinni sé gefinn kostur á því í komandi kosningum að velja eða hafna núverandi stjórnarsamvinnu um leið og hún kveður upp dóm sinn um gerðir stj. og stuðningsflokka hennar á Alþ. Það er þjóðin sjálf, sem verður að ákveða það, hvaða stefnu eigi að fylgja og hverjum hún felur framkvæmdir.



Þegar núverandi samsteypustjórn var mynduð, lýsti ég yfir því, að ég væri ekki stuðningsmaður hennar. Þetta er óbreytt og sízt nær því en áður, meðal annars vegna stuðnings stj. við breyt. á l. um búnaðarmálasjóð, sem nú hafa verið samþ. og ég skoða sem ósvífna árás á búnaðarþing og Búnaðarfélag Íslands. Em þar sem ég tel fullvíst, að ekki sé unnt, eins og komið er, að fá þær breyt. á ríkisstj., sem ég óska, þá tek ég ekki þátt í atkvgr. og greiði því ekki atkv.



Afstaða mín til hæstv. ríkisstj. hefur miðazt við vinsamlegt hlutleysi, og sannast á því, að ég hef stutt ríkisstj. í afgreiðslu margra mikilvægra framfaramála. Það er skoðun mín, að hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. verðskuldi fullt traust Alþ. og alþjóðar. Það mun og mega þakka stjórnmálahæfileikum þeirra og starfshæfni, að ríkisstj. hefur gert margt vel, enda þótt samstarfið við öfgaflokk hljóti að vera erfitt. - Með tilvísun til þessa vil ég nota tækifærið og lýsa trausti mínu á ráðherrum Sjálfstfl. með því að segja nei við vantrausti því, sem hér um ræðir.



Með skírskotun til yfirlýsingar hv. þm. Borgf. greiði ég ekki atkv.



Fyrir 18 mánuðum, þegar núverandi stj. var nýmynduð, bar ég fram vantraust til þess að vita, hvort um væri að ræða verulega þróttmikið andóf, en þá kom í ljós, að Framsfl. sá ekki ástæðu til að fylgja því eftir og sat hjá. Þetta ástand í byrjun stjórnartímabilsins nýja sýndi, að það andóf mundi verða veikt, og það hefur líka verið það. Um leið og ég lýsi vantrausti mínu á stj., eins og fyrr, get ég ekki látið hjá líða að benda á þá leið, sem er framundan, hvenær sem þjóðin vill breyta um stj. Hún er sú að safna íslenzku fólki í samband af flokkum á móti kommúnistum landsins.