Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Hér voru í gær tekin upp málefni ljósmæðra og kjaradeila þeirra sem nú stendur yfir. Hæstv. fjármálaráðherra kom hér upp í gær og sagðist vona að ekki kæmi til verkfalls. Þó var ekki boðað til neinna samningafunda í gærkvöldi og verkfall skall á á miðnætti. Nú stendur yfir samningafundur sem hófst klukkan 10 og mig langar að beina máli mínu hér til hv. formanns heilbrigðisnefndar, hv. þm. Ástu Möller, því að málið snýst auðvitað ekki einungis um kjör ljósmæðra, sem ég fór hér aðeins yfir í gær, heldur öryggi verðandi mæðra sem stóðu fyrir utan Karphúsið í morgun, snýst um þá þjónustu sem núna er veitt þegar skert þjónusta er á meðgöngudeild, í mæðraeftirliti, á fæðingardeild og enn fremur hvernig heilbrigðisnefnd þingsins sér fyrir sér að hún muni beita sér í málinu. Eins og hér kom fram í gær er þetta auðvitað stórt heilbrigðismál því að störf ljósmæðra spara ríkinu gríðarlegar fjárhæðir með öflugri heimaþjónustu, aðhlynningu við fæðandi konur, styttri sængurlegu, yfirsetu og öðru slíku fyrir utan að hér hefur verið tryggð mæðravernd á heimsmælikvarða. Annað atriði sem hér var nefnt í gær og ég vildi ræða líka við formann heilbrigðisnefndar er að samkvæmt spám munu 44% stéttarinnar fara á eftirlaun á næstu 10 árum - og hvert sjáum við horfa ef ekki verður bætt úr kjörum ljósmæðra og við sjáum fram á þessi miklu afföll úr stéttinni? Ég tel fulla ástæðu í ljósi alvarleika málsins - að verkfall er skollið á, fleiri verkföll standa fyrir dyrum og ekki er fyrirséð hvert stefnir - að málið verði hér aftur rætt í dag.

Virðulegi forseti. Tveggja daga verkfall ljósmæðra hófst á miðnætti og ég hlýt að lýsa vonbrigðum mínum með að til þess hafi þurft að koma. Ég hlýt jafnframt að lýsa þeirri skoðun minni að kröfur ljósmæðra um leiðréttingu launa eru á rökum reistar. Það er ekki viðunandi að hefðbundin kvennastörf hjá hinu opinbera sem krefjast langrar menntunar og mikillar sérþekkingar séu metin til tuga þúsunda lægri launa en aðrar fagstéttir sem eru með sambærilega lengd menntunar að baki svo að ekki sé talað um hefðbundnar karlastéttir sem virðast ætíð tróna á toppnum í launum. Það er ekki viðunandi að einstaklingur sem bætir við sérþekkingu sína og leggur á sig tveggja ára viðbótarnám þurfi að eiga von á lækkun í launum. Það eru slæm skilaboð til kvenna sem vilja læra ljósmóðurfræði og þetta er afleit aðferð til þess að sporna gegn yfirvofandi miklu brottfalli ljósmæðra úr starfi sökum aldurs á næstu árum. Ljósmæður eins og aðrar kvennastéttir binda miklar vonir við ákvæði stjórnarsáttmálans um að gert verði sérstakt átak til að minnka kynbundinn launamun og taka sérstaklega á hefðbundnum kvennastéttum. Því fagna ég því sem kom fram í umræðum á hinu háa Alþingi í gær að nefndir á vegum fjármála- og félagsmálaráðuneyta munu skila niðurstöðum nú á haustdögum um aðgerðir til að taka á kynbundnum launamun. Heilbrigðisnefnd Alþingis hélt fund í gær til þess að fá upplýsingar um viðbrögð stofnana ef til verkfalls ljósmæðra kæmi. Það sem stendur upp úr fundinum er í fyrsta lagi að bæði fulltrúar ljósmæðra og stofnana sýna mikla ábyrgð við þessar aðstæður. Í öðru lagi verður þess gætt að fæðandi konur geti gengið að fullkomlega öruggri þjónustu, barnshafandi konur þurfa þar ekkert að óttast. Í þriðja lagi bitnar verkfallið fyrst og fremst á eftirliti á meðgöngu en öllum bráðatilvikum verður sinnt. Í fjórða lagi hefur verkfallið ekki áhrif á heimaþjónustu ljósmæðra. Að lokum í þessari umræðu vænti ég þess að samningsaðilar leggi sig alla fram um að ná lausn á þessari kjaradeilu. Barnshafandi konur, ófædd börn þeirra, ljósmæður og samfélagið allt eiga það skilið.

Virðulegur forseti. Í maí sl. tókust kjarasamningar milli ríkis og sveitarfélaga og BSRB. Þá var ekki hægt að leiðrétta kjör kvenna og það var gagnrýnt hér mjög harkalega. Það er vegna þess að ríkisstjórnin hefur gefið fyrirheit og loforð um að leiðrétta kjör kvenna sérstaklega. Hæstv. jafnréttisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir hefur sagt að það muni reyna á stjórnarsáttmálann varðandi það að leiðrétta kjör kvenna, það verði að lyfta konunum upp án þess að karlarnir fylgi á eftir og þetta sé eitt brýnasta jafnréttismál samtímans. Þetta segir hæstv. jafnréttisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir. En hver er staðan núna? Hv. þm. Ásta Möller kemur hér upp og segir: Þetta er ekki viðunandi, kjör ljósmæðra eru ekki viðunandi. Og það er rétt. En hvað segir hæstv. fjármálaráðherra Árni Mathiesen? Sá ráðherra segir: Það er ekki hægt að leiðrétta þessi kjör, efnahagsástandið er svo erfitt. Þetta mál er komið í mjög erfiðan hnút og það er skollið á verkfall. Ég vil nýta tækifærið hér og skora á karlinn, hæstv. fjármálaráðherra Árna Mathiesen, að hlusta á konurnar sem krefjast eðlilegra launabóta. Ég vil líka skora á karlinn, Árna Mathiesen, hæstv. fjármálaráðherra, að hlusta á konuna, hv. þm. Ástu Möller, í sama flokki sem segir að þetta sé ekki viðunandi. Ég skora líka á Jóhönnu Sigurðardóttur, hæstv. ráðherra jafnréttismála, að fela sig ekki heldur stíga nú fram og taka þátt í þessari umræðu og þrýsta á hæstv. fjármálaráðherra að hjálpa til við að leiðrétta þessi kjör. Nú er ekki tími til að fela sig, kæru konur, nú á að taka á því. Nú þarf að leiðrétta þessi kjör.

Virðulegur forseti. Það mál sem við ræðum hér, verkfall ljósmæðra, er gríðarlega alvarlegt mál. Um það deilir enginn, held ég, sem er í þessum sal, hvort sem fólk er í stjórn eða stjórnarandstöðu. Það sem deilt er um hér bæði í dag og í gær er til hvaða aðgerða hægt er að grípa. Hæstv. fjármálaráðherra lýsti því hér í gær hver hans sýn væri á málin. Mín sýn er sú, og ég tek undir með hv. þm. Ástu Möller, hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur og öðrum hv. þingmönnum sem hafa rætt þetta mál, að staðan er algjörlega óviðunandi. Og það er auðvitað algjörlega óviðunandi að störf ljósmæðra séu ekki metin að verðleikum, um það deilir enginn. Við deilum hins vegar um það hvað hægt sé að gera í þessari stöðu núna. Ég tala af reynslu eftir störf mín hjá Reykjavíkurborg þegar ég segi: Þar sem er vilji til þess að leiðrétta þessi mál, þar er vegur. Það liggur fyrir að það er pólitískur vilji núna hjá núverandi ríkisstjórn til að leiðrétta laun kvennastéttanna. Það liggur fyrir  Það liggur fyrir stefnuyfirlýsing um það og það liggja fyrir yfirlýsingar um það að á þessum málum verði tekið í haust á jafnréttisþingi þar sem hæstv. félagsmálaráðherra hefur sagt að kynntar verði tímasettar aðgerðir og dagsetningar varðandi þessi mál. Hins vegar þarf að sjálfsögðu að leysa þá kjaradeilu sem við stöndum frammi fyrir núna. Ég átti samtöl í morgun við deiluaðila og ég treysti því að málið muni leysast á eins farsælan hátt og mögulegt er miðað við núverandi aðstæður á allra næstu dögum þannig að við þurfum ekki að horfa upp á það að þetta verkfall verði lengra en þeir tveir sólarhringar sem stefnir í núna.

Hæstv. forseti. Hér var beint fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra í gær varðandi þá alvarlegu stöðu sem blasti við, að ljósmæður mundu hefja verkfall um miðnætti. Hann gaf þá yfirlýsingu hér eða það mátti skilja af orðum hans að það mætti búast við samningafundi í gærkvöldi en því miður var hann ekki boðaður. Því hefur komið til þessa verkfalls. Þetta er fyrsta aðgerð af nokkrum sem ljósmæður munu grípa til verði ekki samið núna fram að næstu mánaðamótum. Þá munu uppsagnir ljósmæðra dynja á, og það finnst mér vera sú sýn sem við verðum að horfa á, hversu alvarleg þessi staða er og hversu margar ljósmæður hafa lýst þeim vilja sínum að standa við uppsagnir. Þær eru búnar að gefast upp. Launakjörin, starfsaðstæðurnar á vinnustaðnum, álagið, ábyrgðin, sem ekki er svo fylgt eftir með viðurkenningu í launum. Þær eru búnar að gefast upp. Þegar þetta bætist við og sú staðreynd að um 44% ljósmæðra eru komnar á þann aldur að þær fara að hætta störfum sökum aldurs blasir við staða sem ég tel að hv. formaður heilbrigðisnefndar og ríkisstjórnin öll verði að horfa til, kjör fólks sem vinnur við umönnun, ljósmæðra, hjúkrunarfræðinga, sem ekki sækja núna í hjúkrunarnám. Hvers vegna? Vegna þess að þær sjá ekki fram á að laun þeirra verði leiðrétt þrátt fyrir fagrar yfirlýsingar og stjórnarsáttmála um að það eigi að bæta laun kvenna og rétta kynbundinn launamun. Tækifærið var í vor, tækifærið er núna, það þýðir ekkert að bíða eftir jafnréttisþingi og að ljósmæður bíði eftir margra ára áætlun 

Herra forseti. Ég held að það sé öllum ljóst að hér á Íslandi hefur ríkt alvarlegur launamunur eftir því hvaða stéttir eiga í hlut og hvort um er að ræða karla eða konur. Þetta er hið alvarlegasta ástand og ég skil þessa umræðu sem hér hefur farið fram bæði í gær og í dag svo að það ríki almennur stuðningur við og skilningur á að þetta ástand lagist. Það tekur tíma og mun vonandi og vissulega úr rætast áður en langt um líður eins og hér hefur komið fram. Nú erum við að tala um þessa stöðu sem er í kjaradeilu milli ríkis og ljósmæðra. Mér finnst raunar algjörlega útilokað að skilja hvernig ein stétt, kvennastétt sem þarf að ganga í gegnum sex ára nám, getur borið skarðari hlut eftir að hafa bætt við sig tveimur árum eftir hjúkrunarfræðinámið þegar upp er staðið og setið uppi með lakari laun en þeir sem stunda fjögurra ára nám. Almennt talað er um að ræða að þessi stétt ljósmæðra hefur ekki sambærileg kjör miðað við aðrar stéttir sem hafa sambærilega menntun. Úr þessu verður að leysa. Ég skora á stjórnvöld og bind miklar vonir við að á þessu máli verði tekið á allra næstu vikum og mánuðum. Þessa deilu sem hér er um að ræða verður að leysa, hún leysist ekki í sölum Alþingis en ég tek undir áskoranir til stjórnvalda og til hæstvirtra ráðherra um að ganga nú fram sköruglega og skera á þennan hnút sem er okkur öllum til vansa.

Herra forseti. Það er með algjörum ólíkindum að til þessa verkfalls hafi þurft að koma. Ástandið veldur vissulega kvíða. Þetta snýst ekki bara um ljósmæður. Þetta snýst um fæðandi konur og þetta snýst um þá staðreynd að fæðingar ganga verr þegar fólk er kvíðið. Það er það sem er svo alvarlegt og það getur haft alvarlegar afleiðingar að láta ástand sem þetta koma upp. Og ég spyr: Hvers konar stjórnsýsla er það? Hvers konar stjórnsýsla er það sem lokar meðgöngudeild á Landspítalanum, meðgöngudeild þar sem konur þurfa að leggjast inn og vera undir stöðugu eftirliti til þess að reyna að tryggja að meðgangan fái eðlilegan framgang og að barnið fái að koma heilbrigt í heiminn? Af hverju er þessari deild lokað? Hvers konar stjórnsýsla er það? Það er vegna þess að undanþágulistar hafa ekki verið uppfærðir í fjármálaráðuneytinu í 13 ár. Frá 1995 hafa sjálfkrafa ár eftir ár verið uppfærðir undanþágulistar. Hvers konar stjórnsýsla er þetta? Á fundi heilbrigðisnefndar í gær var upplýst að heilbrigðisráðuneytið hefði boðist til að aðstoða fjármálaráðuneytið við þetta en það hefði ekki verið þegið. Heilbrigðisráðherra sem hér er kominn í dyrnar var dapur í gær í sjónvarpsfréttum yfir því að geta ekkert gert í þessu máli, en treysti á samningsaðila. Ég man ekki eftir því að menn hafi verið mjög daprir, hvorki fjármálaráðherra né heilbrigðisráðherra, þegar nýr forstjóri Landspítala – háskólasjúkrahúss fékk 25% launahækkun á dögunum, úr 1,3 millj. kr. á mánuði í 1,6 millj. kr. Það eru til peningar í þessu kerfi og ljósmæður óska eftir því að fá sjálfsagða viðurkenningu á menntun sinni, reynslu og ábyrgð. Það er ekki nóg að tala um pólitískan vilja, hv. þingmaður 

Virðulegi forseti. Hér lýsa hv. þingmenn yfir stuðningi, skilningi, viðurkenningu. Fólk er á einu máli um að leiðrétta þurfi kjör ljósmæðra, að þær hafi setið eftir. Fólk virðist vera nokkuð sammála um að ástæðurnar séu þær að þetta er kvennastétt, kvennastétt sem hefur setið eftir af því að þetta er kvennastétt. Hér liggur fyrir stjórnarsáttmáli um að leiðrétta þurfi kynbundinn launamun. Hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir segir: Ég hef reynslu af þessum verkum. Hv. formaður Samfylkingarinnar, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sagði fyrir síðustu kosningar: Vilji er allt sem þarf. Ég hlýt að spyrja eins og ljósmæður hljóta að spyrja: Á þá ekki að ganga til verka? Getum við verið þekkt fyrir að þetta verkfall standi lengur, að þjónustan sé skert, að verðandi mæður þurfi að mæta aftur fyrir utan Karphúsið til að sýna stuðning sinn í verki? Getum við verið þekkt fyrir það að ekki sé gengið í það mál að leiðrétta kjör sem við getum öll verið sammála um að þurfi að leiðrétta? Stuðningur og skilningur ná bara visst langt. Nú þarf að reisa merki í verki.

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að kjarasamningar verða ekki leysir hér inni á borði Alþingis en hins vegar er líka ljóst að umræður sem fara hér fram skipta verulegu máli. Það hefur komið fram í umræðunni að skilningur er alveg þvert á flokka á aðstæðum ljósmæðra og á kröfum þeirra um bætt kjör. Ákveðin skref voru tekin í samningum hjúkrunarfræðinga síðasta vor sem þeir virtust á því stigi vera sáttir við. Ég reikna með og geng út frá því að ákveðin skref verði tekin í samningum við ljósmæður sem eru fram undan og sem aðilar geta sætt sig við. En ég tek jafnframt undir með hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur að Róm verður ekki byggð á einum degi. Það er bara þannig að það þarf að taka þetta í skrefum og ég geri ráð fyrir að það verði hér eftir sem hingað til. En samningstímabilið er ekki nema átta mánuðir og samningar verða lausir aftur á næsta ári. Og það er alveg ljóst að þar skapast ákveðið svigrúm að byggja á þeirri vinnu sem fer fram núna í haust á vegum fjármálaráðuneytisins og félagsmálaráðuneytisins þar sem unnið er í þremur nefndum að tillögum í þessa veru. Við konur, hvar í flokki sem við stöndum, viðurkennum þennan vanda. Við bindum vonir við að þarna verði tekin raunhæf skref til að ráðast gegn þeim kynbundna launamun sem við höfum þurft að búa við árum saman. Áratugum saman. Öldum saman. Þetta er ekki viðunandi. Það er ekki viðunandi að kvennastörf séu metin með þeim hætti sem gert er í dag. Það er það ekki. Og ef eitthvað er eru kvennastörf verr metin, þegar kynbundinn launamunur er skoðaður og horft á stéttir er horft á karla og konur innan sömu stéttar og þar er tiltekinn kynbundinn launamunur. Þegar bornar eru saman kvennastéttir og karlastéttir er þar mun meiri munur og það er ekki hægt að una við það. Það sem stendur upp úr er að fólk kemur af ábyrgð að þessu máli. Barnshafandi konum, fæðandi konum er ekki hætta búin og við horfum fram á tveggja daga verkfall sem vonandi verður ekki 

Hæstv. forseti. Ég vil taka það fram að það er dálítið erfitt að fara hér inn í umræðu um allt annað mál vegna þess að þetta er stórt mál sem við vorum að ræða áðan. Þessi þingsköp sem við höfum samþykkt hér eru þó þannig að þetta er það sem ætlast er til og að þetta er leyfilegt. Ég ætla að fá að ræða hér, hæstv. forseti, örlítið við formann sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar um matvælalöggjöfina sem við frestuðum í vor og hefur ekki komið til umfjöllunar á hv. Alþingi nú í haust. Og ekki er útlit fyrir að það verði eftir því sem ég best skil. Það er ekki fundur í nefndinni á mánudag en hins vegar mun verða fundur á þriðjudaginn. Ástæða þess að ég spyr um þetta er m.a. sú að því hefur verið haldið fram, a.m.k. í nefndinni, að það sé ákveðin hætta á því ef þetta frestast mjög að það geti bitnað á okkar mikilvægu atvinnugrein sem er sjávarútvegurinn og að Evrópusambandið geti beitt sér gegn innflutningi á sjávarafurðum frá Íslandi ef þetta dregst úr hófi. Þess vegna er mikilvægt fyrir þingið og alla sem láta sig þessi mál varða að fá svör frá hv. formanni um það hvernig hún sér í fyrsta lagi fyrir sér vinnu við þessa löggjöf og svo í öðru lagi hvort einhver hætta sé á að þessi frestun sem nú þegar hefur orðið geti komið sér illa fyrir sjávarútveginn. Nú veit ég að það er von á umsögn frá Bændasamtökunum um þetta mál. Þau hafa lagt gríðarlega mikla vinnu í það og vonandi verður vel tekið þeim ábendingum sem þaðan koma. En mér finnst ómögulegt annað en að hv. formaður nefndarinnar greini frá því hvernig hún sér fyrir sér áframhaldandi vinnu við þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég tek undir að það er erfitt að fara í svona mál þegar mál eins og verkfall ljósmæðra brennur á okkur. En þetta er mjög mikilvægt líka. Í fyrsta lagi varðandi vinnubrögðin í nefndinni er alveg ljóst að þegar ákveðið var að fresta málinu í vor lá fyrir að Bændasamtökin óskuðu eftir því að fá lengri frest til að skila áliti sínu. Og ég veit til þess að þau hafa unnið mjög stíft að því í sumar. Haraldur Benediktsson, formaður Bændasamtakanna, hafði samband við mig í gær og sagði mér að nú væri alveg að bresta á þetta álit sem þau ætla að gefa og hann óskaði eftir því að Bændasamtökin fengju að koma fyrir nefndina í næstu viku. Við munum reyna að koma því á á fimmtudaginn. Hins vegar ætluðum við að hafa fund í nefndinni á þriðjudaginn til að fara yfir stöðuna og skoða það hvernig málin hefðu þróast í sumar vegna þess að auðvitað hefur verið vinna í gangi við það að fara betur yfir þetta í ráðuneytinu og í utanríkisráðuneytinu. Ég tel það mjög mikilvægt. Varðandi það hvort sjávarútvegurinn muni á einhvern hátt líða fyrir þessa frestun er auðvitað ákveðin hætta á því að kærur komi á okkur út af þessu og samkeppnisþjóðir okkar í sjávarútvegi muni reyna að stöðva innflutning okkar inn á Evrópska efnahagssvæðið. Það má reikna með 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir afdráttarlausum stuðningi mínum við baráttu ljósmæðra fyrir viðurkenndum leiðréttingum á kjörum sínum, virðingu fyrir starfi sínu og ábyrgð sem þessi ein elsta stétt landsins býr nú við og gekkst fyrir að bæta. Ljósmæður réðu miklu og störf þeirra hafa skipt sköpum fyrir bætt heilbrigði þjóðarinnar, í þeim mikla árangri sem við höfum náð í að ná niður barnadauða, barnsfararsóttum o.s.frv. Þessi stétt á stuðning minn eins og okkar allra í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Varðandi hitt málið sem er hér til umræðu, landbúnaðarmálin, vil ég ítreka að það var fyrir harðfylgi og samstöðu bænda, íslenskra matvælaframleiðenda, neytenda og sérfræðinga í heilbrigði dýra sem tókst að stöðva þetta illræmda frumvarp ríkisstjórnarinnar um óheftan innflutning á hráu kjöti síðasta vor. Þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs börðust af alefli gegn því hér á Alþingi og áttu sinn þátt í því að málið var stöðvað. Ég furða mig á þeim áhuga hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur að hún skuli koma hér upp til þess að ýta á eftir þessu frumvarpi sem er ógn við landbúnaðinn, ógn við matvælavinnslu í landinu, ógn við matvælaöryggi í landinu. Svör við fyrirspurnum frá fulltrúum vinstri grænna í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd um bréfaskipti á milli utanríkisráðuneytisins, landbúnaðarráðuneytisins og samninganefndarinnar við Evrópusambandið um þessar kröfur komu ekki. Þessi bréf komu ekki. Þetta virðist eingöngu ráðast 

Herra forseti. Ég vil bara vegna fyrra málsins sem hér var rætt, af því að allmargir hv. þingmenn tóku þannig til orða að „við konur“ hlytu að hafa skilning á þessari stöðu og mikilvægi ljósmóðurstarfsins og þess að rétta kjör ljósmæðra, segja að í mínum huga er sá þáttur málsins ekki kynbundinn og ég held að við karlar hljótum að taka það til okkar alveg jafnt og konur hér á þingi. Varðandi frumvarpið um óheftan innflutning á hráu kjöti er ég þvert á móti ekki að reka á eftir því hér, heldur fagna því sérstaklega að afgreiðslu málsins var þrátt fyrir allt frestað í vor. Sömuleiðis væri það að mínu mati algert óráð að fara að hrapa að einhverri afgreiðslu hér á þessu stutta haustþingi. Þetta er einfaldlega mál sem þarf að skoða miklu betur. Menn mega ekki líta svo á - það er kannski gott fyrir menn að læra það af þessu máli, bæði samningamenn okkar og ráðuneytin - að afgreiðsla Alþingis á málum sem samið er um með stjórnskipulegum fyrirvara sé formsatriði. Það er ekki sjálfgefið að Alþingi taki alltaf við hverju sem er. Sá möguleiki er til staðar að Alþingi Íslendinga segi nei, hann er innbyggður í samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði, og segi einfaldlega við okkar samningamenn og ráðuneytin: Nei, takk. Þið stóðuð ykkur ekki nógu vel. Farið aftur og reynið að ná betri samningum. Það væri stórkostlega lærdómsríkt ef þetta mál færi í þann farveg. Ég er líka þeirrar skoðunar að það sé hægt að skipta þessu upp og innleiða þetta fyrir sjávarútveginn. Undanþága Íslands, sú sem varin var með kjafti og klóm á sínum tíma, var varðandi innflutning á hráu kjöti og hrámeti og hana hefði aldrei átt að gefa eftir. Að mínu mati hefði það ekki þurft að valda neinum vandræðum þótt Ísland hefði staðið fast á þeirri afstöðu. Það vantar enn gögn í málinu og það gætir ótrúlegrar tregðu úr ráðuneytunum að afhenda fullnægjandi gögn um feril málsins. Og auðvitað er óþolandi fyrir Alþingi að það skuli kosta 

Hæstv. forseti. Ég gerði mér nú engar vonir um að fulltrúar Vinstri grænna mundu taka málefnalega afstöðu til þessa máls eða  Erindi mitt hér upp var náttúrlega fyrst og fremst það að heyra frá formanninum hvernig hún sér fyrir sér vinnu við málið, ekki síst vegna þess að ég hef áhuga á því að sjávarútvegur á Íslandi geti starfað óhindrað áfram. Það er stóra málið í þessu öllu saman. Það þýðir ekkert fyrir hv. formann Vinstri grænna að koma hér fram og skella skollaeyrum við staðreyndum sem blasa við. Það er ekki einu sinni fyndið. Það er klaufalegt að svona reyndur þingmaður skuli ekki reyna að horfa á málið út frá staðreyndum og átta sig á aðalatriðunum. 
             Ég hef eins og fleiri hér áhyggjur af stöðu bænda, ekki síst núna á haustdögum og ekki síst sauðfjárbænda þar sem þeir eru náttúrlega í sviðsljósinu á haustdögum af eðlilegum ástæðum vegna hækkunar á áburðarverði og vil spyrja formanninn vegna þess að ég reikna með því að hún eigi eftir að tala hér aftur hvort einhverjar aðgerðir séu fyrirhugaðar af hálfu stjórnvalda til að koma til móts við erfiða stöðu bænda vegna aukins kostnaðar.

Hæstv. forseti. Fullkomin ástæða er til að hafa áhyggjur af stöðu sauðfjárbænda. Ég vísa til þess sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sagði á fundi í Búðardal að hagsmunir þeirra verða skoðaðir í ráðuneytinu og hvernig hægt verður að bregðast við þessari erfiðu stöðu. Varðandi matvælalöggjöfina þá höfum við nokkra reynslu fyrir því hér að yfirleitt batnar löggjöfin eftir því sem hún er lengur í meðförum á Alþingi þannig að ég held í sjálfu sér að þetta verði ágætislöggjöf þegar við ljúkum við hana hér. Það verður alla vega búið að fara mjög vel yfir hana og mjög margir hagsmunaaðilar hafa komið að því að því að leggja fram álit sitt og það ber auðvitað að þakka þá miklu vinnu sem ýmsir hafa lagt í að koma með álit og ráðgjöf til okkar í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd. En eins og hv. þingmaður Valgerður Sverrisdóttir nefndi þá er ástæða til að hafa áhyggjur af hagsmunum sjávarútvegsins og við verðum að hafa í huga þegar við vinnum að þessari löggjöf að drátturinn má ekki verða það mikill á því að ljúka löggjöfinni hvernig sem við gerum það svo á sínum tíma að það komi niður á hagsmunum sjávarútvegsins. Það væri mjög alvarlegt ef við sætum uppi með að útflutningur okkar væri stöðvaður á hafnarbökkum í Evrópu þegar líða fer fram á haustið eða veturinn. Þetta verðum við allt að hafa í huga við vinnslu málsins í Alþingi og 

Hæstv. forseti. Mér dettur nú bara í hug að nefna það hér vegna þess að mér fannst þetta svo vandræðaleg staða sem kom upp þarna áðan, þ.e. að eftir að búið var að ræða þetta alvarlega mál, verkfall ljósmæðra og ástand á fæðingardeildum, þá var farið að tala um annað mál sem var svo gerólíkt og var eitthvað svo allt annars eðlis. Er ekki hægt að hafa það þannig að umræðunni sé skipt alveg upp og forseti tilkynni af ræðustól að umræðu um þetta mál sé lokið og nú hefjist umræða um annað mál? Svo fóru hv. þingmenn að blanda saman umræðu um matvælalöggjöf og ljósmæður sem líka var vandræðalegt. Þetta er bara ábending um hvort ekki færi betur á því að það séu skil og tilkynnt af hálfu hæstv. forseta þegar um það er að ræða að tekin séu fyrir fleiri en eitt mál í sama umræðutíma í upphafi fundar.

Forseti hefur hlýtt á þessar ábendingar og mun taka þær til athugunar. Hins vegar er nokkur vandi á höndum eins og einmitt hv. þingmaður benti á. Það er ekki hægt að hefta málfrelsi þingmanna og beina þeim á einhverjar sérstakar brautir í þessari umræðu. En þetta þróast allt saman og fer til betri vegar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um staðfestingu Alþingis á bráðabirgðalögum um breytingu á lögum um Viðlagatryggingu Íslands, nr. 55/1992, með síðari breytingum. Eins og þingheimi og raunar allri þjóðinni er kunnugt reið mjög harður jarðskjálfti yfir Suðurland þann 29. maí síðastliðinn. Þetta var með hörðustu skjálftum sem hér hafa lengi komið eða 6,3 stig á Richter og það varð því miður mikið tjón á innbúi og heimilum þúsunda Sunnlendinga. Svo er guði fyrir að þakka að það varð þó ekkert tjón á fólki sem heitið gæti. Fljótlega eftir að áhrif skjálftans komu í ljós komu fram ábendingar frá þeim sem áttu um sárt að binda af skjálftans völdum að eigin áhætta þeirra sem tryggðu lausafjármuni sem bæta skyldi hjá Viðlagatryggingu Íslands væri óeðlilega há miðað við það sem gerist hjá vátryggingafélögum á markaði. Þegar þetta var skoðað kom í ljós að líklegt var að að þessu leyti gæti munurinn verið allt að áttfaldur í sumum tilvikum og fjórfaldur hjá öðrum. Munurinn var greinilega mjög mikill þarna. Í ljósi þess að mjög skýrt er kveðið á um eigin áhættu í lögum sem þá giltu þá var ekki mögulegt þrátt fyrir góðan vilja að lækka eigin áhættu þess sem vátryggði hjá Viðlagatryggingu nema með breytingu á lögunum. Eins og ég sagði áðan varðaði þúsundir heima það tjón á lausafjármunum sem varð og þess vegna þótti ekki annað fært en grípa til þess að breyta lögunum með útgáfu sérstakra bráðabirgðalaga. Að öðrum kosti hefði uppgjör tjónsbóta hugsanlega getað tafist með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum fyrir þá íbúa Suðurlands sem urðu fyrir tjóni í jarðskjálftanum. Nú er mér mætavel kunnugt um það, herra forseti, að ákvæði er í stjórnarskránni sem gerir kleift að grípa til ráða ef mjög brýna nauðsyn ber til. Ég geng þess heldur ekki dulinn að í sölum hins háa Alþingis hafa staðið deilur og stundum illvígar um það hvernig bæði þessi ríkisstjórn og fyrri ríkisstjórnir hafa beitt þessu ákvæði. Ég tel hins vegar að þau tilvik sem við höfum stundum rætt á Alþingi séu svo allt öðruvísi en þetta og, ef ég mætti orða það svo, lítilfjörlegri miðað við það sem þarna gerðist að ég tel að það hafi verið fyllilega réttlætanlegt að grípa með þessum hætti til tafarlausra ráðstafana. Ég ætla aðeins, herra forseti, að reifa þau ákvæði sem var breytt með bráðabirgðalögunum og ég legg hér fyrir hv. Alþingi að staðfesta. Í 10. gr. laganna um Viðlagatryggingu Íslands er kveðið mjög skýrt á um eigin áhættu vátryggðs og samkvæmt ákvæði laganna fyrir setningu bráðabirgðalaganna er eigin áhætta um 5% af hverju tjóni en þó aldrei lægri en 40 þús. kr. þegar um var að ræða tjón á húseignum og lausafé sem er brunatryggt en sömuleiðis kemur þar fram að fjárhæðin skuli umreiknast til samræmis við gildandi vísitölu byggingarkostnaðar á hverjum tíma. Ef fjárhæðin sem ég nefndi áðan er umreiknuð með þessum hætti þá kemur í ljós að eigin áhætta miðað við 1. apríl síðastliðinn var 85 þús. kr. Hún er sem sagt mörgum sinnum hærri en hjá vátryggingarfélögum þar sem skoðun leiddi í ljós að hún var 10–20 þús. kr. Þegar um var að ræða tjón á ýmsum stærri mannvirkjum í eigu ríkis og sveitarfélaga - og þau mannvirki sem um ræðir geta hv. þingmenn séð talin upp í 2. mgr. 5. gr. laganna eins og þau stóðu, hér er um að ræða hitaveitur, vatnsveitur og hafnarmannvirki - þá var lágmarksfjárhæð eigin áhættu 400 þús. kr. En uppreiknuð upphæð miðað við 1. apríl 850 þús. kr. Í 1. gr. bráðabirgðalaganna er kveðið á um að eigin áhætta vátryggðs skuli vera 5% af hverju tjóni en þó ekki lægri fjárhæð en 20 þúsund í tilfelli lausafjármuna og 85 þúsund vegna húseigna, enn fremur að eigin áhætta vegna mannvirkja sem falla undir þá málsgrein 5. gr. laganna sem ég reifaði hér áðan verði 850 þús. kr. Þá er sömuleiðis í 2. mgr. 1. gr. bráðabirgðalaganna kveðið á um að ráðherra sé heimilt að hækka lágmarksfjárhæðir eigin áhættu með reglugerð og þar með er afnumin sú binding sem núna er að finna í lögunum við gildandi vísitölu byggingarkostnaðar á hverjum tíma. Til þess að hægt væri að ná því eindregna markmiði sem ég held að allir hafi deilt sem að málinu komu af ríkisins hálfu, bæði ríkisstjórn og Alþingi, að bæta tjónþolum með sanngjörnum hætti þá bar brýna nauðsyn til að gera breytingu á lögum um Viðlagatryggingu Íslands án tafar og það var gert með bráðabirgðalögum. Auk þess er síðan í 2. gr. laganna kveðið á um að þau skuli taka til tjóns sem hefur orðið frá 25. maí 2008. Hv. þingmönnum til upplýsingar get ég þess að samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér í dag þá höfðu þann 28. ágúst borist 3.785 tjónstilkynningar og þær skiptust þannig að 2.080 eru vegna íbúðarhúsa en 2.220 vegna tjóns á innbúi. Þá höfðu sömuleiðis borist 175 tilkynningar um tjón á atvinnuhúsnæði, þar af 160 vegna tjóns á lausafé og síðan höfðu borist tilkynningar um 180 tjón á sumarhúsum. Af hálfu tryggingafélagsins hafa 976 eignir verið skoðaðar, 830 millj. kr. verið greiddar í bætur vegna innbústjóna, 822 millj. kr. vegna 314 fasteignatjóna. Enn standa út af uppgjör vegna 202 fasteignatjóna sem mér er tjáð að sé rétt ólokið. Það er svo rétt að geta þess líka að hæstv. viðskiptaráðherra Björgvin G. Sigurðsson hefur þegar sett í gang nefnd sem er falið það hlutverk að semja frumvarp til nýrra laga um viðlagatryggingu. Nefndinni er ætlað að hraða starfi sínu með þeim hætti að unnt verði nú þegar í haust að leggja fram frumvarp sem er afrakstur af starfi nefndarinnar. Þá hefur forsætisráðherra sömuleiðis skipað nefnd sem hefur það hlutverk að meta hvernig skuli fara með ótryggð tjón einstaklinga og fyrirtækja og sömuleiðis hvernig skuli haga fjárhagslegum stuðningi við sveitarfélög meðal annars vegna endurreisnarstarfsins. Herra forseti. Þetta er í stuttu máli sú greinargerð sem ég hef að flytja fyrir því frumvarpi sem hér er lagt fram þar sem óskað er staðfestingar Alþingis á bráðabirgðalögunum og ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Það má segja að um þau atvik sem urðu í sumar sé eðlilegt að stjórnvöld leggi sig fram um að skoða áhrif þeirra á eignir og afkomu einstaklinga og fyrirtækja og bregðast við eftir föngum með löggjöf þar sem það á við með tillögum sem eru vel ígrundaðar og ætlaðar til að bæta úr þeim ágöllum sem fram hafa komið í framhaldi af viðkomandi atburðum. Það verður þó að segjast um þetta mál að snautlegri framsögu hef ég ekki heyrt um nokkurt mál en þetta bráðabirgðalagafrumvarp. Þetta er í annað skiptið sem sami ráðherrann setur bráðabirgðalög um atburði í eigin kjördæmi á aðeins einu ári. Í fyrra skiptið mætti hann ekki til umræðunnar, hvorki til 2. né 3. umr., og hann sagði við 1. umr. málsins að rökstuðningur fyrir því að hann teldi sig hafa heimild til að setja bráðabirgðalög væri sá að málið væri svo lítilfjörlegt. Það var vissulega lítilfjörlegt í augum hans því að hann mætti ekki, hvorki til 2. né 3. umr. um málið þá. Ég veit ekki hvað honum finnst um þetta mál og hvernig hann rökstyður þörfina á því að setja bráðabirgðalög en hann mætir ekki einu sinni til 1. umr. Ég verð að segja að ég gagnrýni þetta harðlega, virðulegi forseti, skeytingarleysi ráðherrans gagnvart málinu og lítilsvirðingu hans gagnvart þinginu, bæði með því að grípa tvisvar sinnum til bráðabirgðalagavalds af tilefni sem hingað til hefur ekki verið talið fullnægja rökstuðningi sem þarf að vera fyrir því að beita þessari bráðabirgðalagaheimild og svo hinu, að mæta ekki einu sinni til að mæla fyrir eigin máli. Það eru nokkur atriði sem þarf að skoða í þessu máli. 1. Átti að setja bráðabirgðalög? 2. Breytingarnar sem eru í bráðabirgðalögunum. 3. Afturvirkni breytinganna. Við skulum aðeins fara yfir þessa þætti málsins. Ég gerði rækilega grein fyrir því á síðasta þingi þegar við ræddum bráðabirgðalagafrumvarp ráðherrans þá hvernig löggjafinn gekk frá bráðabirgðalagaheimildinni við stjórnarskrárbreytinguna 1991, las upp úr þingtíðindum í rökstuðningi þingmanna þá fyrir því hvernig ætti að skilja bráðabirgðalagaheimildina og hvernig ætti að beita henni. Ég vísa til ræðu minnar þá þannig að ég þarf ekki að endurtaka það sem þá kom fram en vil þó endurtaka einn kafla. Áður fyrr, fyrir stjórnarskrárbreytinguna 1991, var eðlilegt að ráðherrar hefðu bráðabirgðalagavald vegna þess að fram að þeim tíma var Alþingi slitið á vorin og það var ekki sett aftur fyrr en 10. október. Þegar Alþingi var slitið misstu þingnefndir umboð sitt, forseti Alþingis missti umboð sitt þannig að ekkert þing var starfandi í marga mánuði, ekkert löggjafarvald var og auðvitað varð einhver að hafa vald til að geta gefið út bráðabirgðalög þegar þess þótti þurfa og þess vegna höfðu ráðherrarnir það á þeim tíma. Árið 1991 er þessu breytt þannig að Alþingi situr allt árið, þingnefndir sitja allt árið, forseti er kjörinn allt árið. Það er alltaf hægt að kveðja Alþingi saman ef þörf er á og sérstaklega ef brýn þörf er á. Það hlaut því að breyta inntakinu og skilningnum á bráðabirgðalagavaldsheimild ráðherranna. Sá þingmaður sem gerði það kannski best í fæstum orðum þá, að mæla fyrir samkomulagi allra flokka, bæði í efri og neðri deild, var framsögumaður málsins í neðri deild sem var Margrét Frímannsdóttir. Ég hugsa að viðskiptaráðherra ætti kannski að hlusta dálítið á þann fyrrverandi þingmann. Framsögumaðurinn sagði, með leyfi forseta: „Að vísu er það svo að ríkisstjórn mun áfram hafa heimild til þess að leggja til við forseta að gefa út bráðabirgðalög meðan þingfrestanir standa, en það er skilningur allra sem að þessu máli hafa staðið að til þess komi ekki nema í sérstökum neyðartilvikum, heldur verði tekinn upp sá nýi siður að verði þörf á skjótri löggjöf utan venjulegs starfstíma Alþingis, t.d. yfir sumartímann, þá verði Alþingi kallað saman til aukafunda til að afgreiða hana með eðlilegum hætti.“ Ég held að það væri rétt að gefa viðskiptaráðherra þessi ummæli Margrétar Frímannsdóttur innrömmuð til að hann geti sett þau upp á vegg hjá sér og lært þau, farið yfir þennan texta kvölds og morgna þannig að frá honum hverfi sú freisting að setja bráðabirgðalög þegar eitthvað gerist í hans eigin kjördæmi sem honum finnst ástæða til að bregðast við. Í öðru lagi eru efnisatriðin. Það er verið að lækka sjálfsábyrgð tjónþola í tjónum á lausafjármunum, innbúi. Það er efnisleg breyting frumvarpsins, að lækka tjón einstaklinga sem þeir bera vegna skaða á innbúi. Þetta er búið að vera í lögum síðan þau voru sett 1992, nákvæmlega þessi sjálfsábyrgð sem var í gildi fram að bráðabirgðalögunum. Allir þeir sem þurftu á lögunum að halda fram að þeim tíma, í sumar, báru þessa sjálfsábyrgð. Aldrei hafði neinn viðskiptaráðherra fram að þeim tíma talið þörf á að breyta þessu lagaákvæði og lækka sjálfsábyrgðina. Þeir sem urðu fyrir tjóni í snjóflóðunum á Vestfjörðum 1995, á Flateyri, báru þessa sjálfsábyrgð. Þeir sem urðu fyrir tjóni í snjóflóðunum á Vestfjörðum 1995, í Súðavík, báru þessa sjálfsábyrgð. Þeir sem urðu fyrir tjónum í jarðskjálftunum á Suðurlandi 17. júní og 21. júní árið 2000 báru þessa sjálfsábyrgð. Nú spyr ég: Hvers vegna þurfti að lækka sjálfsábyrgðina árið 2008? Hvað gerði það að verkum að tjónþolar voru verr í stakk búnir til að bera sjálfsábyrgð sína þá en þeir sem áður höfðu þurft að bera þessa sömu sjálfsábyrgð? Ég ætla ekki að leggjast gegn því að það kunni að vera rétt að lækka þessa sjálfsábyrgð, en ég segi ekki já nema það komi rökstuðningur í málinu. Hann kemur ekki fram í bráðabirgðalögunum og hann kom ekki fram í snautlegri framsöguræðu varaviðskiptaráðherrans, enginn rökstuðningur um það hvers vegna þurfti, og þarf, að mati ráðherrans að lækka þessa sjálfsábyrgð í þessu eina tilviki. Virðulegi forseti. Ég skora á ráðherrann að draga fram rökin. Þau skipta máli. Þess vegna á ráðherrann að vanda sig. Hann á að koma með þau. Það er ekki boðlegt gagnvart þeim sem hafa búið við þessi lög fram til þessa og borið þessa sjálfsábyrgð þegjandi og hljóðalaust að segja nú að þetta sé of há sjálfsábyrgð. 

Það er ekki sanngjarnt … að draga … með þessum hætti inn í þetta.


             Þeir báru þessa sjálfsábyrgð og það er von að hv. þingmaður sé órólegur yfir þessu þegar hann er minntur á að þessum lögum hefur verið beitt gagnvart þeim sem hafa á þeim þurft að halda í öðrum tilvikum, á öðrum tíma og annars staðar á landinu. Menn sem setja bráðabirgðalög verða að færa rök fyrir því hvers vegna þarf að víkja frá því sem gilt hefur til þessa, í þessu eina afmarkaða tilviki. Svo setur ráðherrann líka efnislega inn í bráðabirgðalögin heimild til sjálfs sín um að hann geti breytt sjálfsábyrgðinni. Sú heimild er ekki í lögunum sjálfum. Alþingi hefur hingað til ekki veitt ráðherra heimild til að ákvarða sjálfsábyrgðina eftir einhverju mati hans sem er svo sem engin leiðbeining um hvernig eigi að ákvarða. Hvers vegna telur ráðherrann sig hafa þörf á því að hafa þessa heimild? Hvers vegna? Í þriðja lagi er það afturvirknin. Í þessu máli er tryggt eftir á, það er óumdeilt. Það hefur komið til kasta Alþingis áður. Árið 1995 flutti heilbrigðisráðherra sem þá fór með þennan málaflokk frumvarp þar sem lagt var til að tryggja eftir á, mannvirki sem höfðu verið ótryggð yrðu færð inn í tryggingu og fengju greiðslu úr sjóðnum. Heilbrigðis- og trygginganefnd fór yfir það mál á sínum tíma og formaður nefndarinnar þá, Gunnlaugur Stefánsson, mælti fyrir því. Segir í nefndaráliti frá 22. febrúar 1995 sem öll nefndin stóð, með leyfi forseta: „Hv. heilbr.- og trn. telur ekki rétt að lögfest sé afturvirkt ákvæði sem byggir á því að munir séu tryggðir eftir á eins og frumvarpið gerir ráð fyrir.“ Nefndin var algerlega sammála um það árið 1995 að taka út úr stjórnarfrumvarpinu ákvæði um að tryggja eftir á. Þess í stað lagði nefndin til, til að mæta sjónarmiðum ráðherrans, fjárveitingu sem var eingreiðsla til að bæta viðkomandi aðila það tjón sem hann hafði orðið fyrir og það var samþykkt. Alþingi samþykkti þá fjárveitingu. Ég held að svo oft sé búið að ræða það í þessum þingsal að afturvirkni er eitthvað sem gengur ekki gagnvart stjórnarskránni. Ég er undrandi á ríkisstjórninni að koma hér með frumvarp með afturvirkni. Hún hefði frekar, ef hún hefur talið ástæðu til, átt að leggja til í frumvarpinu að fá fjárveitingu sem eingreiðslu til að greiða þá tjónþolum það tjón sem talið var nauðsynlegt að þeir fengju bætt betur en lögin kveða á um. Þá fara menn fram hjá afturvirkninni. Þetta finnst mér óvönduð lagasmíð sem er ekki ráðuneytinu boðleg, að koma með stjórnarfrumvarp sem gerir ráð fyrir afturvirkni. Ég veit að hæstv. iðnaðarráðherra veit það, þekkir það frá umræðunni í þingsölum að það er ekki talið standast stjórnarskrá lýðveldisins að leggja slíkt til. Ég skora á þá þingnefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar að taka á þessu atriði málsins, taka það út úr frumvarpinu og koma þá með aðrar breytingar sem hún telur að geti mætt þeim sjónarmiðum með lögmætum hætti sem sóst er eftir. Ég skora líka á nefndina að taka út úr frumvarpinu heimild til ráðherrans til að ákvarða sjálfsábyrgðina. Ég tel að ekki eigi að ganga svo langt í lagasetningu að fela ráðherranum það vald að geta haft breytilega sjálfsábyrgð að eigin mati. Í svona málum verða landsmenn sem reiða sig á þessa tryggingu að geta treyst því að allir sitji við sama borð. Því miður verð ég að segja að mér finnst ríkisstjórnin vera farin að ganga nokkuð langt í þá átt að líta svo á að löggjafarvaldið sé í hennar höndum. Þessi bráðabirgðalög eru til marks um það að ef eitthvað kemur upp á sem ráðherrann telur sig þurfa að bregðast við setji hann bara bráðabirgðalög sem ég tel náttúrlega alveg fráleitt. Ég get nefnt nokkur dæmi af öðrum toga sem lýsa því sama hjá ráðherrum í núverandi ríkisstjórn. Fyrir nokkrum dögum var gefin út fréttatilkynning frá menntamálaráðuneytinu. Þar sagði að ríkisstjórnin hefði ákveðið að styrkja handknattleikslandslið Íslands um 50 millj. kr. Ríkisstjórnin fer ekki með fjárveitingavald en hún talar eins og hún hafi það. Félagsmálaráðherra ákvað að stofna nýjan lánaflokk við Íbúðalánasjóð, setja 5 milljarða kr. í hann. Hann hefur núna viðurkennt í svari við fyrirspurn minni að það sé engin fjárveiting fyrir þessum 5 milljörðum, það þurfi að sækja um 

Frú forseti. Ég var soltinn og klæðlaus og orti í Alþýðublaðið, og allur heimurinn fyrirleit blaðið og mig. Ég bið nú hv. þm. Kristin H. Gunnarsson afsökunar á því að ég skuli leyfa mér að gegna skyldu minni og koma hér og mæla fyrir þessu máli í fjarveru hæstv. viðskiptaráðherra. Hann er í embættiserindagjörðum erlendis m.a. sem norrænn samstarfsráðherra. Það er þess vegna ekkert óeðlilegt við það að hann sé fjarverandi hér. Hér er maður sem vel getur staðið fyrir þessu máli. Það er ágætt hjá hv. þingmanni að koma hingað og kasta köpuryrðum og kalla ræðu mína snautlega og segja að hún sé ekki boðleg. En ég verð að segja það að ræða hv. þingmanns var ekki boðleg. Hún var ekki boðleg gagnvart hans eigin umbjóðendum sem hann kaus að draga með óviðurkvæmilegum hætti inn í þetta. Ég man alveg slysið á Flateyri og umræðurnar á eftir því. Þær snerust m.a. um það tjón sem þeir sem því sættu þurftu að bera. Menn eru hér m.a. til að læra af reynslunni. Menn hafa líka lært af reynslunni frá árinu 2000 þar sem það kom fram að þótt upphæðin væri minni, ríflega 50 þús. uppreiknuð, var hún of há. Hvað hefur gerst síðan? Það er eitt sem hefur breyst sem hv. þingmaður hefur margoft drepið á hér í ræðum sínum og skömmum gagnvart ríkisstjórninni. Byggingarkostnaður hefur rokið upp úr öllu valdi og hvers vegna skyldi þá sjálfsáhætta vegna innbús tengjast því? Það er bara fráleitt. Það er þess vegna sem m.a. er verið að rjúfa þau tengsl og það tel ég algjörlega sjálfsagt. Ríkisstjórnin reyndi með þessum hætti að greiða úr vanda þúsunda fjölskyldna. Ég gæti haft ýmis orð um það hvers vegna hv. þingmaður kýs að leggjast gegn því en ég veit að hann er ekki illa innrættur og það er ekki þess vegna sem hann talar svona. Eins og ég mun koma að í seinni ræðu minni hér í dag og svara þá ýmsum öðrum efnisatriðum, frábið ég mér málflutning af þessu tagi. 
            

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra verður nú að sitja uppi með að gjörðirnar eru gagnrýndar þegar þær eru gagnrýnisverðar. Það er langt gengið þegar ráðherrar taka sér bráðabirgðalagavald í máli eins og þessu og í máli eins og á síðastliðnu sumri. Það er langt gengið gagnvart hlutverki Alþingis. Það er það sem á að setja lögin en ekki ráðherrarnir. En ráðherrarnir eru farnir að tala, hugsa og haga sér eins og það sé þeirra yfirþjóðlega vald - eða hvað á að kalla það - eins og það sem ég las hér upp áðan og kemur frá öðrum ráðherrum í ríkisstjórninni. Það gengur ekki að ráðherrar gangi hér um og setji lög þegar þeir telja þörf á. Það er þingið sem á að gera það. Þeir eiga að koma með málið fyrir þingið og þeir eiga að leggja sín rök fyrir það. Og rökin fyrir því að lækka þurfi sjálfsábyrgðina núna en ekki árið 2000 hafa ekki komið fram.  Í öðru lagi eru þessi mál svo tímafrek að ekki þurfti að setja bráðabirgðalög strax til þess að breyta lagaumgjörðinni. Það var alveg nóg að gera það núna í september og það veit hv. þingmaður. Það kom fram í því sem hann las upp, að málinu er alls ekki lokið.

Frú forseti. Hv. þingmaður er algjörlega úti á túni í röksemdafærslu sinni. Þegar gripið var til þessara ráða lá það fyrir að sérfræðingar höfðu meira að segja spáð því að koma mundi annar stór skjálfi. Fólkið sem sætti þessum náttúruhamförum var í tilfinningalegu uppnámi eins og þjóðin öll. Það var sjálfsagt að ríkisstjórnin sýndi það í verki að hún hefði einbeittan vilja til þess að reyna að létta það tjón sem það þurfti að bera. Það þýðir ekkert fyrir hv. þingmann að vísa til reynslunnar árið 2000 eða Flateyrarsnjóflóðsins. Auðvitað hafa menn lært af þeirri reynslu. Það tókst svo vel að sinna m.a. tilfinningalegum þörfum þeirra sem urðu fyrir þessum hamförum í vor vegna þess að menn byggðu á reynslunni frá árinu 2000 og frá öðrum náttúruhamförum. Ég þekki þetta af eigin raun. Ég var umhverfisráðherra þegar tvö alvarleg snjóflóð dundu yfir. Hv. þingmaður minntist á annað þeirra hérna áðan. Ég er sammála hv. þingmanni um að auðvitað ber að reisa skorður við ásælni framkvæmdarvaldsins, sem oft er mikil og óhófleg, til þess að ráða of miklu. Ég er sammála hv. þingmanni um það. Ég er sammála því að gæta verður hófs í beitingu heimildar til setningar bráðabirgðalaga. Um þetta mál gegnir allt öðru en t.d. það sem hér var til umræðu síðasta sumar og sumarið þar áður kannski sérstaklega. Þegar hv. þingmaður kemur svo hér með einhvern „popúlisma“ og talar um handbolta og 50 millj. kr. sem settar voru fram til styrktar landsliðinu og HSÍ og síðan peningum til Íbúðalánasjóðs þá minni ég hv. þingmann á að það er farvegur fyrir slíkt og hann er að finna í fjárreiðulögunum frá 1996. Ef menn fylgja þeim eins og þessi ráðherra hefur t.d. gert þegar 

Virðulegi forseti. Nei, hér er um nákvæmlega sama málið að ræða. Það er meðferð ráðherra á beitingu bráðabirgðalagaheimilda stjórnarskrárinnar. Það er það sem um er að ræða í þessu máli. Hæstv. iðnaðarráðherra stendur að fréttatilkynningu sem segir, með leyfi forseta: „Í kjölfar frækilegs árangurs íslenska landsliðsins í handbolta og einstæðs afreks á Ólympíuleikunum í Peking hefur ríkisstjórnin ákveðið að styrkja Handknattleikssamband Íslands um 50 millj. kr.“ Nú hefur verið upplýst að ráðherrann hefur viðurkennt að ríkisstjórnin hefur ekki fjárveitingavald en hún talar eins og hún hafi það og segir þjóðinni að hún hafi ákveðið eitthvað. Félagsmálaráðherra segir í fréttatilkynningu í sumar að ríkisstjórnin hafi á fundi sínum í sumar samþykkt að sinni tillögu að veita 5 milljarða kr. lánsfjárheimild til Íbúðalánasjóðs vegna leiguíbúða og hefur falið stjórn sjóðsins að hefja lánveitingar. - Að hefja lánveitingar, takk fyrir. Í svari sínu, sem dagsett er 1. september, við fyrirspurn minni segir ráðuneytisstjóri félagsmálaráðuneytisins um þetta, með leyfi forseta: Gert er ráð fyrir að aflað verði heimildar á lánsfjáraukalögum fyrir árið 2008. Gert er ráð fyrir að aflað verði heimildar á fjáraukalögum 2008 fyrir 5 milljörðum kr. sem búið er að tilkynna að ríkisstjórnin hafi ákveðið að veita og hafi falið viðkomandi stofnun að hefja útgreiðslu fjárins. Hvað er þetta, virðulegi forseti, annað en tilhneiging ríkisstjórnarinnar til þess að taka til sín vald Alþingis, gera lítið úr Alþingi en mikið úr sjálfu sér? Það er það sem er gagnrýnisvert og hæstv. ráðherra ætti að sjá sóma sinn í því að virða Alþingi sem ég þykist vita að honum er mjög í mun að verði gert.

Forseti. Ræða hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar er svona á svipuðum slóðum og hún var á síðasta vetri þegar við ræddum um setningu síðustu bráðabirgðalaga. Þá tókumst við talsvert á í 2. umr. þess máls hvort brýn nauðsyn hafi verið að setja þau lög með þeim hætti sem þau voru sett. Hv. þingmaður er nú með svipaðan málflutning og þá og sér í rauninni setningu þessara bráðabirgðalaga sem hér eru til umræðu allt til foráttu og gagnrýnir talsvert meðferð ráðherrans á þessari heimild. Ástæðan að baki þessum bráðabirgðalögum er auðvitað öllum ljós. Hér átti sér stað einn stærsti jarðskjálfti í sögu þjóðarinnar, eitt mesta eignatjón í Íslandssögunni. Að mínu mati kallar það á einhvers konar viðbragð frá löggjafanum og á þessum tíma bráðabirgðalöggjafanum. En mig langar til að kalla eftir skýrum svörum frá hv. þingmanni þar sem hann er ekki sammála því að ráðherrann hefði átt að setja þessi bráðabirgðalög í sumar eftir þennan stóra jarðskjálfta og hið mikla eignatjón sem þar varð. En hv. þingmaður sá hins vegar ríka ástæðu til þess þegar lögum um lax- og silungsveiði var breytt árið 2003. Þá studdi hv. þingmaður setningu bráðabirgðalaga hér á þingi. Mig langar að fá skýringu frá hv. þingmanni af hverju hann telur frekari réttlætingu fyrir breytingu fyrir þeim bráðabirgðalögum sem ég hlýt að geta fullyrt að hafi verið talsvert lítilfjörlegri en þau bráðabirgðalög sem hér um ræðir. Ég held því að hv. þingmaður skuldi bæði þjóðinni og þingheimi skýringar á muninum á þessum bráðabirgðalögum.

Virðulegi forseti. Nei, ég skulda ekki þær skýringar vegna þess að ég gaf þær á síðastliðnu þingi. Ég fór yfir þetta mál sem hv. þingmaður nefndi og gaf skýringar á því. Ég gagnrýndi setningu þessara bráðabirgðalaga árið 2003. Ég gagnrýndi minn eigin landbúnaðarráðherra fyrir að beita bráðabirgðalagavaldinu og setti fram þá skoðun bæði í blaðagrein í Morgunblaðinu og í þingræðum að hann hefði farið út fyrir valdsvið sitt í þeim efnum. Lögin fóru fyrir landbúnaðarnefnd. Landbúnaðarnefnd samþykkti ekki þessi bráðabirgðalög. Það er kjarninn í málinu. Landbúnaðarnefnd breytti lögunum í átta greinum, ef ég man rétt. Hún tók lögin og gerði á þeim veigamiklar breytingar í óþökk við ráðherrann og skilaði þeim þannig til þingsins og það var það sem ég studdi. Menn geta svo velt því fyrir sér hvað ríkisstjórnin á að gera við ráðherra sem fer svona með bráðabirgðalagavaldið að hann hefur greinilega ekki meiri hluta þingsins á bak við sig í því. Það var það sem gerðist í þessu máli, að ráðherra hafði ekki meiri hluta þingsins á bak við bráðabirgðalagasetninguna sjálfa. Þess vegna spurði ég eftir því á síðasta þingi: Hvernig var kannað hvort meiri hluti þingsins var á bak við bráðabirgðalögin í fyrra? Ég tel að viðkomandi ráðherra sem beitir slíkri heimild sé skylt að gera það vegna þess að að forminu til er það forseti Íslands sem setur bráðabirgðalögin. Hann þarf auðvitað að hafa vissu fyrir því að hann sé að setja lög sem meiri hluti þingsins er á bak við. Ég spyr hv. þingmann, varaformann Samfylkingarinnar: Var gengið úr skugga um það áður en bráðabirgðalögin voru sett að meiri hluti væri á bak við þau? Var haldinn fundur í þingflokki Samfylkingarinnar til að samþykkja bráðabirgðalögin 

Forseti. Það segir sig sjálft að þegar bráðabirgðalöggjafi sem beitir sínu löggjafarvaldi liggur það vald hjá honum en ekki hjá þinginu. Það er eðli slíkrar lagasetningar eins og hv. þingmaður ætti að vita. En ég er nú beinlínis með fyrir framan mig þar sem er talað um hverjir hefðu stutt staðsetningu bráðabirgðalaganna sem lutu að breytingum á lögum um lax- og silungsveiði. Þar greiddi hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson atkvæði með staðfestingu þeirra bráðabirgðalaga. Mér finnst hv. þingmaður því vera kominn í fullkomna mótsögn við það sem hann ber á borð fyrir okkur hér í dag. Mig langar einnig í þessu seinna andsvari mínu að koma inn á það hver skilyrðin eru fyrir því að hægt er að setja bráðabirgðalög. Í bók Gunnars G. Schrams, Stjórnskipunarrétti, er talað heilmikið um þessi fræði og þar segir, með leyfi forseta: „Þessi skilyrði eru að Alþingi sitji ekki, að brýn nauðsyn sé til lagasetningar og að bráðabirgðalögin brjóti ekki í bága við stjórnarskrána.“ Ég tel að öll skilyrðin þrjú séu uppfyllt. Alþingi sat ekki í sumar. Brýn nauðsyn var til lagasetningarinnar og bráðabirgðalögin brjóta að mínu mati ekki gegn stjórnarskrá. Þarna stendur einnig, með leyfi forseta: Eftir orðanna hljóðan er ekki nægilegt að löggjöf sé æskileg, skynsamleg eða jafnvel nauðsynleg heldur að þörfin á löggjöf sé svo brýn að ekki megi bíða þar til þing hefji aftur störf. Einhverjir verulegir hagsmunir verða að vera í húfi. Að mínu mati voru hér verulegir hagsmunir í húfi eftir stærsta jarðskjálfta í Íslandssögunni, eitt mesta eignatjón í Íslandssögunni. Litlu neðar stendur í þessu sama riti: „Annað sem skýrir þetta sem brýna nauðsyn er óneitanlega matskennt og teygjanlegt.“ Varðandi hvort brýna nauðsyn beri til setningar bráðabirgðalaga segir Gunnar G. Schram að mat á því þurfi að verulegu leyti að byggjast á því að hvaða markmiðum er stefnt hverju sinni í stjórnmálum og hvernig þeim skuli náð. Því marki er verulegur hluti almennrar löggjafar brenndur. Verður m.a. af þeim sökum að líta svo á að bráðabirgðalöggjöfin  
            

Virðulegi forseti. Það er ekki hægt að fara í gegnum þessa rökræðu í andsvörum og vísa ég til þess sem ég sagði á síðasta þingi, þess sem ég dró þar fram um afstöðu Hæstaréttar og einstakra lögfræðinga um bráðabirgðalög sem þá voru til umfjöllunar. Það sem ég greiddi atkvæði með, virðulegi forseti - ég vil ítreka það - voru bráðabirgðalögin, svo breytt. Bráðabirgðalögin sem ráðherrann gaf út höfðu ekki þingmeirihluta, það er kjarni málsins, sem ráðherrar eiga kannski að taka eftir svo að þeir forðist að lenda í þeirri stöðu aftur.  Fyrst talið var nauðsynlegt, og brýna nauðsyn bera til, að setja bráðabirgðalög til að lækka sjálfsábyrgð í innbúi hvers vegna var það sama ekki gert varðandi tjón á fasteignunum sjálfum, því að sjálfsábyrgðin er óbreytt í því? Þar er þó tjónið miklu meira. Ekki var talin þörf á því. Rök hæstv. iðnaðarráðherra hér áðan falla um sjálf sig vegna þessa. Menn verða að færa rök fyrir máli sínu og menn verða að beita lögum á þann veg að samræmi sé í lögunum gagnvart þegnum landsins frá einum tíma til annars, frá einu tjóni til annars. Menn geta ekki haft breytileg lagaákvæði eftir stöðum eða atburðum, það er það sem er verulega gagnrýnisvert í þessu máli, virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að upplýsa um það að þingflokkur Samfylkingarinnar var ekki kallaður saman og hefur ekki samþykkt fyrir fram setningu bráðabirgðalaganna þannig að forseta Íslands er falið að gefa þau út 

Frú forseti. Það er gamalkunnug umræða hér, og þræta má segja, um bráðabirgðalagasetningu og hversu langt framkvæmdarvaldið megi teygja sig í þeim efnum eða hversu rúmt það geti túlkað heimildir sínar. Viðleitni undanfarin mörg ár hefur verið sú að reyna að koma í veg fyrir að bráðabirgðalagavaldinu væri beitt og takmarka sem allra mest kringumstæður í slíkum tilvikum. Það ber m.a. að hafa í huga þegar vitnað er í eldri texta í þeim efnum að Alþingi hefur sjálft verið að reyna að móta ákveðna stefnu í þeim efnum að bráðabirgðalagavaldinu væri ekki beitt nema algerlega sérstakar og mjög brýnar neyðaraðstæður krefðust þess. Mér fannst eitt vanta inn í skoðanaskiptin áðan um hið matskennda í þeim efnum - að sjálfsögðu deilir enginn um að ákvæði stjórnarskrár þurfa að vera uppfyllt. Það er hárrétt ábending hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni að kanna ber þingviljann, að traustur þingmeirihluti sé fyrir málinu, áður en lengra er farið. Að mínu mati á að kanna viðhorf allra þingflokka. Það er lýðræðislegra og eðlilegra en að treysta á meiri hlutann einan og það hefur oft verið gert. Það mun hafa verið gert mjög lauslega að láta menn vita að þetta stæði til. En það er að mínu mati ekki nóg að allar þessar kröfur séu uppfylltar, þ.e. gagnvart hinu matskennda, að þingmeirihluti sé til staðar, að viðfangsefnið sé mjög brýnt og að ákvæði stjórnarskrár séu uppfyllt. Það þarf líka að ganga úr skugga um að engin önnur úrræði en lagabreyting gangi til að takast á við málið. Menn þurfa með öðrum orðum að fara í gegnum það: Er hægt að takast á við viðfangsefnið, brýnt sem það kann að vera, með einhverjum öðrum aðferðum en þeim að breyta lögum? Væri t.d. í þessu tilviki hægt að bíða með lagasetningu til hausts þegar þing er komið saman og leggja til fjárheimildir til að mæta tjóninu að sama marki? Þar með hyrfi þörf fyrir setningu bráðabirgðalaga en viðfangsefnið væri engu að síður leyst. Ég hef ekki heyrt á það minnst í þessari umræðu hvort þeir möguleikar hafi verið kannaðir. Ef við föllumst á að efnisleg rök hafi verið fyrir því að gera þessa breytingu, að lækka sjálfsáhættuna, hún hafi verið orðin of há, átti að mínu mati að skoða rækilega hvort hægt væri að leysa úr því máli á annan hátt en þann að grípa til bráðabirgðalagasetningarvalds - alveg eins og átti að skoða hvort ekki væri hægt að takast á við raflagnamál á Keflavíkurflugvelli öðruvísi en að setja bráðabirgðalög. Ekki er hægt að segja að þetta byrji endilega sérstaklega vel hjá hæstv. ríkisstjórn. Að öðru leyti vil ég segja að mér fannst undarlegt hvernig hæstv. ráðherra og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson tóku á ræðu Kristins H. Gunnarssonar. Þeir hafa að sjálfsögðu fullt leyfi til þess að vera honum ósammála, hv. þingmanni, en ég heyrði ekki betur en hann flytti rök fyrir máli sínu og fyrir þeim sjónarmiðum sem hann setti hér fram. Ég hlustaði á þau og ég er sammála sumum þeirra. Ég veit ekki hvort við bætum okkur neitt með því, sem mér virðist vera að verða plagsiður, að fara út í mikla einkunnagjöf um ræðuhöld annarra í staðinn fyrir að reyna að glíma við efnisatriðin sem þar er tæpt á. Suðurlandsskjálftar eru með harkalegri náttúruhamförum sem við getum átt von á, Íslendingar, á u.þ.b. 100 ára fresti, það var mér kennt ungum og stóðst nokkuð í þessu tilviki því að stóri skjálftinn 1896 var náttúrlega miklar hamfarir.  Menn eiga líka stundum að telja upp að tíu. Ég held að það hefði í sjálfu sér ekki breytt miklu um andrúmsloftið dagana eftir skjálftana hvort þetta var nákvæmlega gert svona eða upplýst að þessi mál yrðu skoðuð en brugðist við með öðrum hætti - ég held það hafi tekist ágætlega í öllum aðalatriðum að takast á við þetta. Vandinn er m.a. sá að menn verða að huga að samræminu í þessum hlutum og þar er komið að því sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson var m.a. að ræða og ég verð að taka að nokkru leyti undir. Maður spyr: Hvað hefur breyst síðan 2000, þó að við tökum ekkert annað, þegar skjálftarnir riðu yfir þá í júní og tjónið varð mjög hliðstætt því sem er núna? Já, það varð talsvert tjón á húsum en það var gríðarlegt tjón á innbúi. Það vill svo til að ég fór sjálfur um uppsveitir Suðurlands og kom á bæi í hinum ágæta Gnúpverjahreppi, eða Eystrihreppi, sem svo var sagt til forna, og inn á heimili þar sem húsin höfðu staðið þetta sæmilega af sér en allt var ein rjúkandi rúst innan dyra, með öðrum orðum þar var mikið tjón á innbúi. Þá báru menn þessa áhættu sem nú á að lækka verulega þannig að þá kemur þessi spurning upp, þarna er ákveðið misræmi. Að byggingarvísitalan hafi hækkað svo gríðarlega síðan. Já, hún hefur auðvitað gert það og kannski skrúfað þetta dálítið meira upp en heppilegt er, e.t.v. ætti að hafa annars konar verðtryggingu eða uppreikningsákvæði gagnvart t.d. innbúi, bara almenna neysluverðsvísitölu eða eitthvað því um líkt, en ég hygg þó að þetta sé ekki það langt frá þróun almenns verðlags að hægt sé að segja að það breyti mjög miklu. Hér er auðvitað um umtalsverða ívilnun að ræða ef við munum eftir því að menn báru 50 þús. kr. sjálfsáhættu gagnvart innbúi árið 2000. Síðan er nokkuð liðið og nokkrar verðhækkanir, það er 60 þús. í dag eða eitthvað svoleiðis framreiknað, þ.e. viðmiðunin frá 2000, en hér er hún lækkuð aftur ofan í 20 þús. Það er þó nokkuð rausnarlegt verð ég að segja. Það hlýtur að teljast tiltölulega lítil sjálfsáhætta. Ég er ekki að gagnrýna það að komið sé til móts við fólk í þessum efnum og það eru sjónarmið sem eru gild að horfa til þess hvað er almenn og venjuleg sjálfsáhætta hjá fólki t.d. í tryggingum, það er ekkert óeðlilegt að viðlagatryggingin taki eitthvert mið af því en það þarf líka að huga að samræmi hlutanna að einhverju leyti. Svo kemur að því sem ég er mjög ósáttur við í frumvarpinu og það er reglugerðarákvæðið. Þar tel ég að menn fari ekki vel með bráðabirgðalagasetningarvaldið í öllu falli. Hvað á það að þýða að ætla í bráðabirgðalögum að fara að breyta fyrirkomulagsatriði af því tagi, framkvæmd, sem ekkert á skylt við þetta tjón? Ef við höfum nú skilning á því að menn hafi talið sig knúna til að fara til forsetans og óska eftir bráðabirgðalögum til að lækka sjálfsáhættuna hvaða erindi átti þá kerfisbreyting inn í það mál? Ekki neitt. Ég hef miklar efasemdir um hana. Ég tel að menn hafi þarna gert mistök, þessu átti ekki að blanda í málin, þessum síðasta málslið 1. gr., enda er ég á því að mjög varhugavert sé að fara út á þá braut. Er skynsamlegt að ráðherrann hafi heimildir í hendi sinni í hvert skipti sem tjón verður af þessu tagi að sýna eitthvert örlæti? Er ekki betra að það sé bara bundið í lögum? Ég held að þetta sé ekki gáfulegt og það hljóti að vera hægt að finna viðmiðanir til framreiknings á þessum fjárhæðum sem hægt er að hafa í lögum og það sé miklu betri frágangur. Ég legg því til að þessu verði hent út og athugað miklu betur, hugsanlega hvort að einhverju leyti ætti að nota aðra viðmiðun en byggingarvísitöluna eða einhvern blandaðan uppreikning eða hvernig sem það nú gæti orðið. Þetta eru athugasemdir mínar við frumvarpið, frú forseti, á þessu stigi málsins.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir málefnalega ræðu og einnig þær undirtektir sem koma fram hjá honum við hina efnislegu gerð frumvarpsins. Hv. þingmaður spurði svo sem upphátt hér í stólnum hvort hugsanlega hefði mátt ná fram markmiðum frumvarpsins með öðrum hætti, ég skildi hann svo, eins og reyndar hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hafði ýjað að í máli sínu áðan - hann velti fyrir sér hvort ekki hefði verið hægt að bæta tjónið þó að það hefði dregist fram í september. Nú er það svo, eins og hv. þingmaður benti sjálfur á, að mjög vel tókst til í kjölfar skjálftans að styðja íbúana að öllu leyti og öllum ber saman um að menn hafi lært mjög vel af reynslunni frá árinu 2000. Það er nefnilega þannig að bæði löggæslan og almannavarnir lærðu mjög mikilvæga lexíu af því sem gerðist árið 2000. Gerð var skýrsla um það, dregnar voru saman niðurstöður, og ég verð að segja að eitt af því sem kom fram árið 2000 var nauðsyn á því að bæta tjón hratt og meta tjón hratt. Það var t.d. þess vegna sem nú var farin sú leið að tryggingafélögunum var í umboði ríkisins falið að meta tjónið og greiða það út til þess að ná fram sem mestum hraða. Ef menn hefðu farið þá leið að bíða með þetta fram í september hefðu menn orðið miklu seinni til. Ég vek athygli á því, eins og ég upplýsti í framsöguræðu minni, að búið er að greiða út 1.650 milljónir nú þegar. Það skiptir máli fyrir þá íbúa sem sættu þessu tjóni. Þetta er ástæðan fyrir því. Ég skal svo ræða hér á eftir reglugerðina sem ég er ósammála hv. þingmanni um, en ég get vel fallist á að það er kannski umdeilanlegt að gera kerfisbreytingu 

Frú forseti. Mér fannst ráðherrann allur saman á miklu mýkri nótum núna. Hann er kannski að átta sig á því að það er alveg tilefni til skoðanaskipta um þetta mál og eru ýmis sjónarmið eðlilega uppi höfð í þeim efnum. Ég er alveg sammála því að það er mikilvægt að hægt sé að bregðast fljótt við og greiða fólki bætur, meta tjónið hratt og það hjálpar fólki alveg tvímælalaust við að komast í burtu frá atburðunum og geta sem fyrst farið að takast á við að koma sínu heimili aftur í lag og hreinsa til. Það vill svo til að ég þekki nokkuð til í þessum efnum af því að ég á stóra og tengdafjölskyldu akkúrat á svæðinu þar sem mörg heimili voru grátt leikin. Ég er ekki að gagnrýna það í þessum efnum. Ég held hins vegar að einhver endanleg uppgjörsatriði eins og þau hvort sjálfsáhættan í endanlegu uppgjöri tjónsins yrði 80 þús., 50 þús. eða 20 þús. séu ákaflega einföld í framkvæmd. Það er hægt að borga inn á tjónið en skilja eftir uppgjör sem sé vegna þess að það hafi kannski ekki verið tekin endanleg ákvörðun um það nákvæmlega hvernig því verði fyrir komið. Varðandi reglugerðarákvæði sem hæstv. ráðherra hafði ekki tíma til að svara í fyrra andsvari sínu þá bara stend ég við mína skoðun. Það á ekkert erindi inn í þetta mál. Það voru mistök - af því að ég er nú í góðu skapi og orða þetta mjög kurteislega - bara hrein mistök að hafa þetta með í bráðabirgðalögunum og menn eiga að sjá sóma sinn í að kippa þessu út.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breytingu á lögum um Viðlagatryggingu Íslands, þ.e. þau bráðabirgðalög sem sett voru í sumar sem styðjast við heimild í 28. gr. stjórnarskrárinnar. Það er einu sinni þannig að þær heimildir sem þar er um að ræða takmarkast við það að brýna nauðsyn beri til. Það verður að vera brýn nauðsyn til þess að um það geti verið að ræða að gefa megi út bráðabirgðalög. Ef ekki er um slíkt að ræða þá er bráðabirgðalagaákvörðun óheimil. Þess vegna er spurningin þegar hlutirnir koma fyrir þingið hvort brýna nauðsyn hafi borið til að gefa út þau bráðabirgðalög sem hér ræðir um. Það er eitt atriði. Síðan er annað atriði hvort menn geta verið efnislega sammála eða ósammála því sem hér er um að ræða. Ég get lýst því strax yfir að ég er efnislega sammála meginhluta þeirra breytinga þess frumvarps sem hér liggur fyrir. Miðað við hvers konar tjón var um að ræða þá tel ég að eðlilegt hafi verið að lækka sjálfsáhættuna svo sem hér var gert. Í því tilefni finnst mér eðlilegt að vekja athygli á því sem mér hefur fundist á skorta að kæmi inn í umræðuna en það er að meginatriðið varðandi eigin áhættu kemur fram í upphafi 1. gr., þ.e. 10. gr. laganna, þ.e. eigin áhætta vátryggðs skal vera 5% af hverri fjárhæð. Þetta er meginreglan, 5% af hverju tjóni, þó eigi lægri fjárhæð en hér segir. Það þýðir að ef um verulegt tjón er að ræða þá kemur þessi 5% regla til greina en ekki þær fjárhæðir sem eru í töluliðum 1–3. Tjón sem varð í jarðskjálftunum þann 29. maí var yfirleitt ekki altjón heldur minni háttar tjón og því reyndi mjög á þær reglur sem þar er um að ræða vegna þess að menn komu ekki inn í 5% regluna eftir því sem ég skil, þ.e. fjárhæðirnar sem um var að ræða voru það lágar. En ef það hefði verið altjón þá hefði 5% reglan ávallt gilt og lágmarksfjárhæðirnar aldrei komið til greina. Ég tel að meginmunurinn á þessu og til dæmis snjóflóðunum sem hér var minnst á að þar hafi nánast í öllum tilvikum gilt meginreglan um 5% áhættuna en ekki reynt á lágmarksfjárhæðirnar. Mér þykir það alla vega líklegast. Það er verið að tala um að eigin áhættan er 5% en hún má þó ekki vera lægri en þær fjárhæðir sem þarna er um að ræða. Þá vaknar líka spurning um hvort við séum að setja eðlileg mörk í þessu tilviki og vel kann að vera að það geti verið spurningin um hvers eðlis það tjón er sem þarna er um að ræða. Þarna var mikið það sem við getum kallað tjón sem nam ekki verulega háum fjárhæðum þó að mörg þeirra hafi gert það og því hygg ég að eðlilegt hefði verið að taka þetta til skoðunar. Efnislega voru því rök fyrir því að gera breytingar á lögum um viðlagatryggingu. En það er spurning hvort eðlilegt hafi verið að gera það með bráðabirgðalögum svo sem gert var eða ekki. Það vildi þannig til að jarðskjálftinn varð þann 29. maí á síðasta starfsdegi Alþingis í vor og mátti því gera ráð fyrir því þá þegar að komið gæti til þess að eðlilegt væri að þingið brygðist við. Miðað við þær aðstæður hefði verið eðlilegt að mínu mati að ríkisstjórnin hefði komið saman og það hefði verið ákveðið hreinlega að fresta frestun á þingfundum Alþingis og athuga hvernig hlutirnir hefðu þróast miðað við þær miklu náttúruhamfarir sem hæstv. starfandi viðskiptaráðherra lýsti rækilega í sinni framsöguræðu. En það var ekki gert og skömmu síðar, örfáum dögum síðar, eru þau bráðabirgðalög gefin út sem um ræðir og þar er að mínu viti verið að fara á ystu brún þess að segja að brýna nauðsyn hafi borið til þess að gefa út bráðabirgðalögin miðað við þær aðstæður sem voru fyrir hendi. Þó ég sé efnislega sammála þeirri niðurstöðu sem þarna er um að ræða tel ég að verið sé að fara stjórnskipulega á ystu brún varðandi það að túlka hugtakið brýna nauðsyn svo rúmt sem raun ber vitni. Það hefur þó verið viðtekið og miðað við að almennt meti stjórnvaldið sjálft hvort nauðsyn sé brýn eða ekki. En það liggur fyrir að stjórnvald hefur ekki eitt úrskurðarvald í þeim efnum og þarna er að mínu viti farið alla vega á ystu brúnina hvað það varðar. Það ber þó hins vegar að segja það svo gætt sé samræmis í málflutningi að þarna var um að ræða tjón sem greinilega snerti mjög mikinn fjölda einstaklinga sem var kannski ástæða til að taka tillit til. Ég átta mig ekki á hvernig þessi tímaviðmiðun er, virðulegi forseti, því ég sé ekki annað en klukkan hoppi til og frá. Allt í einu eru það 28 mínútur. Svo eru það 14. Svo er það allt í einu komin niður í sjö. Miðað við klukkuna þarna uppi er ekkert samræmi í þessu.

Forseti vill biðjast velvirðingar á þessu. Klukkan hefur ekki alveg látið að stjórn hér. En nú gerum við ráð fyrir að hún sé komin í lag. Hv. þingmaður á eftir sjö mínútur af sinni ræðu miðað við það hvenær hann hóf ræðuna.

Mér fannst þetta ágætt áður, virðulegi forseti, meðan klukkan stóð alveg kyrr og hugðist notfæra mér það til hins ýtrasta. En það verður greinilega ekki um það að ræða eftir því sem þetta er. Spurningarnar voru þessar sem sagt: Bar brýna nauðsyn til eða ekki? Og ég hef lýst því að ég tel að farið hafi verið á ystu brún hvað það varðar. Þá er spurningin líka: Ef brýna nauðsyn ber til að gefa út bráðabirgðalög á þá að gefa út bráðabirgðalög sem að efni og inntaki fjalla um annað en það sem brýna nauðsyn ber til að taka á? Ég tel að það eigi ekki að hafa lögin með öðrum hætti en þeim að það sé eingöngu vikið að því sem stjórnvaldinu þykir, viðkomandi ráðherra eða ríkisstjórn, nauðsynlegt eða sem sagt fellur undir hina brýnu nauðsyn. Þá komum við að síðustu málsgrein 1. gr. frumvarpsins, þ.e. að ráðherra er heimilt með reglugerð að ákveða hækkun á ofangreindum lágmarksfjárhæðum. Hvaða brýna nauðsyn bar til að setja þetta ákvæði í bráðabirgðalög? Ég gat ómögulega séð að um það gæti verið að ræða að þetta félli undir þær heimildir sem markaðar eru í 28. gr. stjórnarskrárinnar um brýna nauðsyn. Þar af leiðandi er stjórnvaldið farið að seilast lengra heldur en eðlilegt er miðað við það tilefni sem þarna var um að ræða. Að gefnu tilefni og af því að ég get tekið undir þau sjónarmið sem hafa komið fram að fara beri varlega varðandi útgáfu bráðabirgðalaga - ég gat ekki heyrt annað í framsöguræðu hæstv. starfandi viðskiptaráðherra en að hann væri þeim sjónarmiðum sammála, að það bæri að fara varlega og það ætti ekki að gera nema það væri virkileg þörf á - þá tel ég líka að efni og inntak þeirra bráðabirgðalaga sem verið er að ganga frá eigi að vera líka þess eðlis að ekki sé farið út fyrir þá brýnu nauðsyn sem í raun getur hugsanlega hafa réttlætt útgáfu bráðabirgðalaganna. Ég tel ljóst að í 2. mgr. 1. gr. sé farið út fyrir hið eðlilega mat á því hvenær og hvernig menn túlka brýna nauðsyn í því sambandi. Af hverju er ég að velta þessu upp með þessum hætti? Það er vegna þess að ég tel að umræður á Alþingi skipti máli sem lögskýringargagn varðandi það hvernig menn líta á útgáfu bráðabirgðalaga. Þess vegna finnst mér þetta nokkuð stórt mál, mjög mikilvægt atriði að það séu þá ekki gefin út bráðabirgðalög nema eingöngu þegar brýna nauðsyn ber til að tekið sé á eða brugðist sé við. Hver var hin brýna nauðsyn? Jú, eins og hæstv. starfandi viðskiptaráðherra sagði í framsöguræðu sinni þá bar að mati stjórnvalda brýna nauðsyn til að lækka lágmarksfjárhæðir eigin áhættu. Það bar brýna nauðsyn til þess miðað við það sem um var að ræða. En það var engin þörf á einum eða neinum lagaákvæðum til viðbótar því. Það var eingöngu lágmarksáhættan sem spurningin var um. Þar af leiðir að þá erum við komin - þó ekki sé vikið til annars en eingöngu framsöguræðu hæstv. starfandi viðskiptaráðherra - þá erum við komin út fyrir viðfangsefnið og heimildirnar í 28. gr. stjórnarskrárinnar. Ég tel það óeðlilegt og óheppilegt að þannig skuli hafa verið staðið að málum og mér finnst óhjákvæmilegt annað en að vakin sé sérstök athygli á þessu máli þannig að komi til og þegar kemur til - því að ég reikna ekki með því að þetta sé síðasta tilvikið sem kom upp til þess að þessi bráðabirgðalög verði notuð - að þá verði þess sérstaklega gætt af stjórnvöldum að gera ekki þau mistök sem ég tel tvímælalaust að hafi verið gerð hvað þetta varðar í þessu efni. Þó að kannski efnisatriðið sé ekki stórt eða mikilvægt þá finnst mér að gjalda beri varhuga við því að láta svona hlut átölulaust fara í gegn. Ég á seturétt í viðskiptanefnd sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar og mér finnst eðlilegt að þar verði getið sérstaklega um þetta atriði. Ég vil svo taka undir með hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni varðandi þær tilkynningar sem hafa verið sendar frá ríkisstjórninni um alls kyns gjafir og útgjöld úr ríkissjóði sem er ekki ríkisstjórnarinnar að gera af því að fjárveitingavaldið er hjá Alþingi - mér finnst miður að þannig skuli hafa verið staðið að málum - og tilkynnt um stórar fjárveitingar jafnvel sem ekki hafa verið neinar fjárveitingar fyrir. Mér finnst óviðurkvæmilegt að þannig sé staðið að málum. En það er í raun annað mál. Hins vegar get ég ekki tekið undir með hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni þegar hann talar um að framsöguræða hæstv. starfandi viðskiptaráðherra hafi verið snautleg vegna þess að hæstv. ráðherra er með vígfimari mönnum í ræðustól og ræður hans eru aldrei snautlegar þó þær séu mismunandi innihaldsríkar og vissulega hafa margar ræður hans verið innihaldsríkari en sú sem hann flutti í framsögu fyrir því máli sem hér um ræðir.

Herra forseti. Þetta var fín ræða hjá hv. þm. Jóni Magnússyni og efldist eftir því sem á leið og best var hún í lokin. Hv. þingmaður er hæstaréttarlögmaður og hann kemur inn í sali Alþingis eftir að hafa átt mjög góðan og víðfeðman feril á því sviði. Hann hefur því að baki mikla reynslu og þekkingu á lögum og stjórnspeki. Ég hugsa að enginn þingmaður hafi viðlíka starfsreynslu og hann að baki. Það ber því að taka mark á því sem hv. þingmaður sagði. Mér þótti ákaflega merkilegt þegar ég greindi kjarnann í ræðu hans með eftirfarandi hætti: Í fyrsta lagi að hann er sammála markmiði breytinganna. Í öðru lagi að hann telur að varðandi beitingu heimildar til bráðabirgðalaga hafi ríkisstjórnin farið út á ystu nöf. Þetta þrítók hv. þingmaður. Og það var athyglisvert að hann sagði aldrei í ræðu sinni að ríkisstjórnin hefði hrotið út af stapanum. Með öðrum orðum, ég get ekki skilið ræðu hv. þingmanns öðruvísi en svo að hann telji að í þessu tilviki hafi þetta verið réttlætanlegt. Tvennt nefndi hann jafnframt í ræðu sinni sem styrkir þá túlkun mína. Í fyrsta lagi vakti hann eftirtekt á því að gert væri ráð fyrir að ríkisvaldið hefði töluvert rúmar heimildir til að túlka hvenær slík neyðartilvik koma upp að réttlætanlegt sé að grípa til úrræðisins. Í öðru lagi nefndi hann einnig sem ég skildi svo að það yki svigrúm ríkisvaldsins í þessu efni að þarna væri um að ræða aðgerð sem tæki til mikils fjölda. Þetta finnst mér allt saman skipta máli. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni að ríkisstjórnin verður að beita sig miklum aga varðandi þetta úrræði og ég tel að 

Virðulegi forseti. Ég er ekki þeirrar skoðunar að miðað við þær almennu reglur sem settar hafa verið um bráðabirgðalög hafi ríkisstjórnin farið út af brúninni eða út fyrir ystu mörk. Mér finnst þó spurning um orðalagið sem ég vakti sérstaka athygli á: „Ráðherra er heimilt með reglugerð að ákvarða hækkun á ofangreindum lágmarksfjárhæðum.“ Ég vil hins vegar benda hæstv. viðskiptaráðherra á að lögfræði er ekki ein þeirra vísindagreina sem taldar eru vera „exact“ vísindi þar sem menn koma með hina einu réttu niðurstöðu nema dómstólar hafi þá fjallað um málið og æðsti dómstólinn. Ég reikna t.d. með því að það væri ágreiningur um þetta efni milli mín og hv. Atla Gíslasonar sem hefur viljað túlka þetta með mun þrengri hætti en ég vil gera. En ég tel miðað við það sem fræðimenn í lögfræði telja, m.a. menn sem ég tek mjög mikið mark á hvað þetta varðar, menn eins og Ólafur Jóhannesson og Bjarni Benediktsson, að þarna séum við innan heimilda hvað þetta varðar. Þó finnst mér mjög mikilvægt að gjalda varhuga við því að bæta inn reglum og ég hefði kosið að í andsvarinu hefði hæstv. viðskiptaráðherra vikið einmitt að þessum hortitti sem settur er inn í bráðabirgðalögin þar sem mér finnst eiginlega vera farið út fyrir brúnina í þeim efnum.

Frú forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að lögvísindin eru ekki nákvæmnisvísindi. Það er þess vegna sem menn horfa til þeirra manna um túlkun sem hafa mikla reynslu að baki við að túlka lög og benda mönnum á leiðir til að framfylgja þeim sem best. Það hefur verið starfi hv. þingmanns og þess vegna tek ég mark á honum. Ég segi það svo að ég er sammála þeirri túlkun sem hefur komið fram hjá honum og hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að ef að ríkisstjórnin telur þörf á því að grípa til þess úrræðis sem felst í bráðabirgðalögum eigi hún að freista þess að halda sig við nákvæmlega það sem er mjög brýnt úrlausnarefni. Þess vegna get ég með hálfum huga farið í humátt eftir hv. þingmönnum þegar þeir benda á að hugsanlegt sé að ákvæði um reglugerðina sem hv. þingmenn hafa vísað til sé skafanki í annars mjög þarfri löggjöf. Ég mun sem starfandi viðskiptaráðherra ræða það mál við hæstv. viðskiptaráðherra þegar hann kemur heim vegna þess að ég hef röklega samúð með þeim viðhorfum sem þingmennirnir hafa sett fram. Þetta er auðvitað eitthvað sem viðskiptanefnd ræðir og því má ekki gleyma að hún leggur síðan til við Alþingi hver verða afdrif þessa frumvarps og í hvaða mynd það kemur. En þetta er a.m.k. eitthvað sem ég er reiðubúinn til að setja í reynslusjóðinn og draga dám af í framtíðarverkum. Ég tek það þó alveg skýrt fram að ég er ekki að boða það að núverandi ríkisstjórn ætli að taka upp þann plagsið að setja bráðabirgðalög af hvaða tilefni sem er.

Bráðabirgðalög á Húsavík.

Ég vil bara ítreka það að ég er sammála því sem fram hefur komið að það á að fara mjög spart með þetta og það verður að vera mjög ríkt tilefni til.

Virðulegi forseti. Það er alltaf spurning um hvort má gagnálykta frá því sem menn segja í ræðustól eða utan hans eins og þegar hæstv. viðskiptaráðherra segir að vegna þess að sá sem hér stendur hafi þá menntun og starfsreynslu sem hann hefur og þess vegna taki hann mark á honum, sem þýðir þá að ef hann hefði ekki þá menntun eða starfsreynslu tæki hann ekki mark á honum. En það er annað mál. Síðan segir hæstv. ráðherra að hann sé tilbúinn að taka undir gagnrýni varðandi 2. mgr. 1. gr. með hálfum hug og hann talar um að eiga samleið að hluta. Það er náttúrlega alltaf spurning um ef menn eru að fara til Akureyrar hvort menn eigi samleið upp á Akranes eða eitthvað lengra.  Ég er hins vegar mjög ánægður með það, og ég tel nauðsynlegt að fá fram sem víðtækastan skilning á því og það var það sem hæstv. ráðherra sagði áðan, að það eigi að beita þessu ákvæði mjög varlega og ekki nema brýna nauðsyn beri til eins og ég gat um áðan. Í þessu tilviki var farið á ystu nöf varðandi beitingu þess og menn verða að gæta sín að gera það ekki og miða við það að sé þess kostur eigi að kalla Alþingi saman þegar nauðsyn ber til lagasetningar.

Frú forseti. Það frumvarp til laga um breytingu á lögum um Viðlagatryggingu Íslands sem hér er lagt fram og er hugsað sem staðfesting á þeim bráðabirgðalögum sem ríkisstjórnin setti í vor vegna jarðskjálftanna á Suðurlandi er nú komið til umræðu eins og stjórnarskráin kveður á um að skuli gera strax í upphafi þings eða á næstu þingdögum eða innan mánaðar eftir að þing kemur saman. Ég vísa til ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar varðandi almenna reifun málsins bæði hvað varðar eðlileg og nauðsynleg og skjót viðbrögð vegna þeirra náttúruhamfara sem gengu yfir Suðurland um mánaðamótin maí/júní, eða 29. maí. Það er afar mikilvægt að þeir sem verða fyrir tjóni af völdum náttúruhamfara hafi sem skýrasta mynd af réttarstöðu sinni hvað varðar bætur og þátttöku í hvers kyns kostnaði og útgjöldum sem fólk verður fyrir. Nógu erfitt er að bæta eða koma til móts við þau bæði andlegu og líkamlegu áföll sem oft fylgja í tengslum við náttúruhamfarir sem þessar. Það var ánægjulegt og einstök mildi að ekki skyldi verða meira líkamlegt tjón á fólki en raun ber vitni en vafalaust bera margir enn andleg ben frá þessum atburðum. Það er skoðun mín, svo sjálfsagt sem það er að bregðast við ef menn telja að á skorti, að það beri samt engu að síður að fara að lögum og ákvæðum stjórnarskrárinnar. Nú hefur það komið skýrlega fram að bráðabirgðalög, sem er mjög umdeilt í sjálfu sér hvenær á að beita - reyndar er skýrt kveðið á um að þeim eigi ekki að beita nema í algerum neyðartilvikum ef ekki er unnt að kalla þing saman og við nútímaaðstæður er auðvelt að kalla þing saman - en það var mat ríkisstjórnarinnar að sú staða væri uppi að þetta yrði að gerast með þessum hætti. En þá verður það fyrst og fremst bundið við mjög afmarkaða þætti málsins eins og hér er. Ég vil þó taka undir orð þingmanns sem féllu hér áðan. Mig minnir að það hafi verið hv. þm. Jón Magnússon sem benti á að þrátt fyrir bráðabirgðalagasetningu af þessum toga sem hefur í för með sér aukin fjárútlát eða útgjöld og fjárskuldbindingar af hálfu ríkisins en fjárlagaheimildir eru til um þá ber bæði samkvæmt stjórnarskránni og einnig samkvæmt lögum um fjárreiður ríkisins að bera slíkt undir Alþingi, a.m.k. að kynna það fyrir fjárlaganefnd strax. Það hefur ekki verið gert og allan þennan tíma síðan í byrjun júní hefur fjárlaganefnd í sjálfu sér ekki fengið neina formlega tilkynningu um þetta. Það er hún sem fjallar um eða fer með þessi mál fyrir hönd Alþingis þegar þingið ekki situr. Ég gagnrýni þau vinnubrögð að ekki skuli farið að eðlilegum stjórnsýslulögum hvað þetta varðar og þó að málið sé brýnt og gott og þarft er það engin afsökun. Í öðru lagi vil ég líka leggja áherslu á að nú þegar málið kemur til meðferðar um Viðlagatryggingu Íslands og hvernig umboð hennar til að koma inn í tjónabætur er víkkað út og gert skýrara að því marki sem menn töldu að ekki væri skýrt sem er gott, þá tel ég mjög mikilvægt að einnig sé horft til fleiri slíkra tilvika sem geta komið upp og vafi leikur á. Það er minnst á náttúruhamfarir eins og jarðskjálfta og fleira, snjóflóð, skriðuföll o.s.frv., viðurkenndar náttúruhamfarir. Þó eru enn mörg tilvik þar sem réttarstaða er óviss og það kom einmitt upp í umræðunni um jarðskjálftana á Suðurlandi í ár að uppgjöri vegna jarðskjálftans árið 2000 er enn ekki lokið. Þar eru enn margir aðilar sem telja að á þeim hafi verið brotið eða þeir ekki fengið fullnægjandi bætur. Ég vil einnig minnast á fleiri atriði sem geta komið upp. Hér er fyrst og fremst talað um það þegar verða hópskaðar af þessum toga. En það er jafnalvarlegt fyrir hvern einstakling þó að það sé bara eitt heimili sem verður fyrir skaða. Við höfum heyrt umræðuna um fólk sem lendir í því að hús þeirra verður ónýtt vegna myglusvepps t.d. - vegna atriða, náttúrulegra fyrirbrigða, sem ekki er hægt að tryggja sig fyrir. Og það má nefna fleiri slík dæmi þar sem fólk á á hættu að tapa eigum sínum, húsi sínu og húsbúnaði. Það getur ekki tryggt sig og viðlagatrygging eða samtrygging með öðrum hætti kemur ekki til móts við það. Ég lít svo á að það sé sameiginlegur vilji okkar allra að það ríki sú samtrygging og samhjálp meðal þjóðarinnar að einstaklingar og heimili eigi rétt til bóta ef þeir verða fyrir tjóni eins og ég hef nefnt hér og ekki hefur verið hægt að tryggja sig fyrir. Við þekkjum mörg sorgleg dæmi um þetta og því tel ég nauðsynlegt þegar farið er í gegnum þetta frumvarp, þó að því hafi í sjálfu sér ekki verið ætlað að taka á nema þessu afmarkaða máli, að nefndin fari yfir þessa þætti líka þannig að fulls samræmis og jafnræðis sé gætt. Við viljum efla og standa að baki samtryggingunni og við viljum líka að hún nái til þessara þátta og ef fleiri kunna að vera en ég hef hér nefnt. Ég tel einnig mikilvægt þegar málið kemur til nefndar, og ég sit í viðskiptanefnd fyrir hönd Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að farið sé mjög nákvæmlega yfir það og við fáum nákvæmar upplýsingar um það hvernig þessi mál hafa gengið fyrir sig á Suðurlandi í vor, í sumar og í haust og hvernig staðan þar er varðandi tjón og bætur og hvaða frekari aðgerðir þarf að gera. Ég tel einnig mikilvægt að safnað sé upplýsingum um önnur möguleg tilvik sem snerta einstaklinga og heimili, fyrirtæki og mannvirki sem fólk getur ekki tryggt sig með eðlilegum hætti fyrir en getur orðið fyrir ófyrirsjáanlegu tjóni af eins konar náttúruhamförum án þess þó að þær þurfi endilega að vera jarðskjálftar, skriðuföll eða snjóflóð og þannig sé samtryggingin tryggð. Þetta voru orð mín í þessu sambandi, frú forseti, að samtrygging og samhjálp í atburðum sem þessum og öðrum viðlíka eigi að vera skýr og ljós og við eigum að standa þar mjög vel saman.

Frú forseti. Bara til þess að upplýsa mig og til þess að umræðunni vindi betur fram langar mig til þess að koma með eina spurningu til hv. þm. Jóns Bjarnasonar. Hv. þingmaður kvartaði undan því að ríkisstjórnin hefði ekki látið fjárlaganefnd vita um þetta mál. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann: Af hverju átti ríkisstjórnin að koma með þetta mál til fjárlaganefndar?

Frú forseti. Þetta mál felur í sér auknar fjárskuldbindingar af hálfu ríkissjóðs og allt í lagi með það. Samkvæmt lögum um fjárreiður ríkisins, séu ekki heimildir inni á fjárlögum þá ber, jú eins og hefur komið fram, að leita ber heimilda á fjáraukalögum. Málið gæti þess vegna verið það brýnt að ríkisstjórnin fái heimild til þess að samþykkja þessar fjárskuldbindingar án þess að fjáraukalög liggi fyrir, gott og vel. En samkvæmt lögum um fjárreiður ríkisins ber engu að síður að gera fjárlaganefnd grein fyrir málinu um leið og ríkisstjórnin hefur samþykkt sína fyrir þessu. Ákvæði þetta stendur í fjárreiðulögum. Mér finnst þetta rétt og það er mjög mikilvægt að menn fylgi þeim lögum og reglum og stjórnsýslu sem gilda um meðferð fjármuna ríkisins. Þess vegna benti ég á þetta og tel að ráðherrar eigi að hafa þetta rækilega hugfast.

Frú forseti. Það er kannski ósanngjarnt af mér að ætlast til þess að þingmenn sem hafa setið í áratug næstum því í fjárlaganefnd þekki haus og sporð á stofnunum ríkisins. Ég vil upplýsa hv. þingmann um það að Viðlagatrygging Íslands er sjálfstætt fyrirtæki sem hefur sjálfstæðan fjárhag og lýtur eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Það er enginn að koma til þingsins og biðja um peninga vegna þessa. Það sem hér um ræðir er einfaldlega að breyta lögum um stofnunina til þess að hún geti greitt úr sínum sjóðum sem þessu nemur. Það er enginn að biðja hv. Alþingi um að samþykkja fjárframlag vegna þessa. Ef staðan væri sú að það væri verið að biðja um peninga til þess að standa undir þessu þá hefði að sjálfsögðu þurft að gera það, koma til fjárlaganefndar og fara að fjárreiðulögum. En það er ekki svo. Og það er kannski lágmark að menn viti svona grundvallaratriði í málinu þegar þeir halda langar ræður um það.

Frú forseti. Ég skil nú ekki í hæstv. ráðherra að vera svona viðkvæmur og viðskotaillur út af þessu. Viðlagatryggingasjóður er algjörlega á ábyrgð ríkisins og tekjustofnar hans eru ákveðnir með lögum og hann starfar á ábyrgð ríkisins og skuldbindingar hans eru hluti af samstæðuskuldbindingum ríkissjóðs. Ef vantar aukið fjármagn, segjum að sjóðinn vanti aukið fjármagn, þá er jú ríkissjóðs að hlaupa þar undir bagga og mér finnst það í sjálfu sér allt í lagi því ríkissjóður er jú okkar sjóður og þó hann velji að verja ákveðnum viðfangsefnum ríkisábyrgðarinnar gagnvart almenningi með þessum hætti í sambandi við Viðlagatryggingasjóð - allt í lagi með það - en hins vegar allt í lagi að fylgja settum leikreglum og ætti enginn að þurfa að vera sérstaklega hörundsár yfir því.

Frú forseti. Ég vil upplýsa hv. þingmann um að ég er í einstaklega góðu skapi í dag og fer fjarri því að ég sé viðskotaillur og væri ég það þá mundi ég aldrei vera það gagnvart hv. þingmanni sem ég hef mætur á. Hins vegar verður auðvitað að gera kröfu um að hv. þingmenn viti hvað þeir eru að segja þegar þeir saka ríkisstjórnina um að hafa ekki uppfyllt skyldur laga. Ef svo væri að við þyrftum, ríkisstjórnin, að koma til Alþingis og biðja um peninga og fjárframlög og heimild Alþingis til þess að standa undir þessu þá hefði það auðvitað verið gert. Hér er um það að ræða að þetta er sterk stofnun eins og hv. þingmaður veit. Hann hlýtur að vita það eftir að hafa fjallað mörgum sinnum um stofnanir ríkisins, þar á meðal þessa gegnum langa tíð sína í fjárlaganefndinni, að hún situr á gildum sjóðum. Það er ekki um það að ræða að verið sé að óska eftir fjárheimildum, bara svo það liggi alveg ljóst fyrir, frú forseti, og það er þess vegna sem ég vildi bara vekja eftirtekt hv. þingmanns á þessu. Það var margt gott og rétt sem hann sagði í sinni ræðu. En það gengur ekki að hann komi hingað og kvarti og kveini undan því að ríkisstjórnin standi ekki við lög um fjárreiður ríkisins. Það sem hann sagði að ríkisstjórnin hefði þurft að gera á sér ekki stoð í veruleikanum. Það hlýtur hv. þingmaður að geta fallist á. Hann getur hins vegar líka hugsað þetta í leyndum huga síns og þarf ekkert að svara mér núna. En svona er nú staðan.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra fær hér að fara nokkuð oft upp í andsvör og það er ágætt. En ég frábið mér það að hann sé að draga athyglina frá mikilvægi þessa máls sem er að Viðlagatryggingasjóður geti staðið við skuldbindingar sínar og komið til móts við svo brýnar þarfir sem eftir jarðskjálftana á Suðurlandi. Það er meginmálið. En af því að hæstv. ráðherra hefur greinilega ekki lesið frumvarpið til enda sem hann er að flytja - ég held að hann sé í sjálfu sér í góðu skapi en ég virði honum til vorkunnar að hann er hér settur viðskiptaráðherra og hefur þess vegna ekki lesið frumvarpið til enda. En hér stendur nú, með leyfi forseta, í 1. gr. „Ráðherra er heimilt með reglugerð að ákvarða hækkun á ofangreindum lágmarksfjárhæðum.“ Ráðherra hefur ekki annað fjárveitingavald en hann tekur frá Alþingi og þarna er verið að gera það. Eins stendur hér í umsögn fjárlagaskrifstofunnar, bara svo ég bendi á það að fjárlagaskrifstofan er á öðru máli en ráðherrann og allt í besta lagi með það. Þar stendur, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið óbreytt að lögum verður ekki séð að það muni hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð.“

Akkúrat.

„Verður ekki séð.“ En það er ekki þar með sagt, og þeir einmitt ítreka það, að þetta komi ríkissjóði með beinum hætti við því annars hefði ekkert verið leitað umsagnar fjárlagaskrifstofunnar. Það er nú þannig. Ég vona að hæstv. iðnaðarráðherra, þótt hann sé settur viðskiptaráðherra, lesi frumvarpið til enda og umsagnir fjárlagaskrifstofunnar því eins og segir, ef það hefði ekki snert ríkissjóð beint þá hefði ekki þurft að leita umsagnar fjárlagaskrifstofunnar. Svo einfalt er  En ég vona svo sannarlega, frú forseti, að viðskiptanefnd sem fær málið til umfjöllunar taki efnislega á því og 

Frú forseti. Við ræðum bráðabirgðalög um Viðlagatryggingu Íslands og ég vil leyfa mér að koma með eina fyrirspurn til hv. þm. Jóns Bjarnasonar í þessu andsvari sem varðar ræðu hans hér áðan því þar fullyrðir hann að ekki sé búið að ganga frá málum frá því í jarðskjálftunum 2000. Ég mundi vilja fá að heyra í hv. þingmanni hvaða mál séu óafgreidd. Samkvæmt mínum upplýsingum hefur Viðlagatrygging Íslands gengið frá öllum þeim málum sem urðu í hamförunum árið 2000 og þær reglur sem gilda núna eru slíkar varðandi tjónið í jarðskjálftunum 29. maí að fjögur ár mega líða þangað til tjón er tilkynnt þannig að það fyrnist ekki fyrr en eftir fjögur ár og tíu ár mega líða frá atburði þangað til að búið að verður að klára og ganga frá tjóni. Ég held að við Íslendingar eigum að vera stoltir af því hvernig við höfum búið þennan lagaramma og búið þessa tryggingu til sem er Viðlagatrygging Íslands. Ég hygg að í fáum löndum sé jafn vel er búið að þessum tryggingaþætti gagnvart vá af náttúrunnar hendi eins og er hér á landi. Þess vegna finnst mér að við eigum að fara rétt og satt með. En ef hv. þingmaður veit um mál sem eru ófrágengin þá væri gott að fá að heyra það.

Frú forseti. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir að taka undir þær áherslur mínar um mikilvægi samtryggingar og samhjálpar þegar náttúruvá ber að höndum og það að við Íslendingar höfum borið gæfu til að tryggja með lögum að réttur fólks, einstaklinga og hópa, sé sem best tryggður hvað það varðar. Það verður kannski seint gert alveg 100% en það er vilji held ég okkar allra að svo sé. Nóg hrín á fólki sem lendir í náttúruhamförum bæði andlega og líkamlega og þess vegna er mjög mikilvægt að tryggja því bætur. Ég minntist á uppgjör eða mat vegna tjóns við jarðskjálftann árið 2000. Það má vel vera hvað varðar mál að það sé afgreitt af hálfu viðkomandi laga- og reglugerðarhafa sem fara með það. En ég þekki dæmi þar sem fólk hefur að minnsta kosti verið mjög óánægt með það í ákveðnum tilvikum hvernig að sú niðurstaða var þó vel geti verið að þeim sé lagalega lokið. Það undirstrikar áherslur mínar að lögin séu sem skýrust og að réttur einstaklingsins sé sem öruggastur og bestur og tryggður þannig að sem fæst vafamál komi upp 

Frú forseti. Við ræðum hér bráðabirgðalögin um Viðlagatryggingu Íslands. Það er okkur minnisstætt sem vorum hér á Alþingi í maímánuði, 29. þess mánaðar, að upplifa þá atburði sem áttu sér stað. Á þeim tíma sat sá er hér talar á forsetastóli og gleymir því væntanlega seint hvernig honum varð innan brjósts. Það á örugglega einnig við um þúsundir Sunnlendinga sem upplifðu þennan voðaatburð. Hér í dag er búið að tala fyrir frumvarpi um þessi bráðabirgðalög. Þingmenn frá stjórnarandstöðunni hafa komið hér upp og gert að umtalsefni þá aðferð að ríkisstjórn noti bráðabirgðalög og hafi þau með þeim hætti sem hér hefur verið greint frá og raunin er. Ég vil ekki fara ofan í þau mál, það er sérmál hvernig menn líta á bráðabirgðalög yfir höfuð og hvort verið sé að mismuna í þessu tilfelli frekar en áður hefur verið gert. Ég vil ekki fara út í þá umræðu. Mér finnst hún ekki eiga við í þessu máli en skil þó að þingmenn vilji láta koma fram hver hugur þeirra er almennt til bráðabirgðalaga. Um þessi lög vil ég segja að þau sýna að ríkisstjórnin brást mjög skjótt við. Á ríkisstjórnarfundi 30. maí, daginn eftir atburðina, var að frumkvæði forsætisráðherra strax ákveðið að starfræktar skyldu tímabundið þjónustumiðstöðvar eftir jarðskjálftana. Nú er sú þjónustumiðstöð á Selfossi en þar var íbúum svæðisins gefinn kostur á að koma og fara yfir sín mál. Meðal þeirra sem komu að þessum þjónustumiðstöðvum var Rauði krossinn. Sveitarfélögin réðu Ólaf Örn Haraldsson, fyrrverandi alþingismann, til verksins og starfar hann á þjónustumiðstöðinni á Selfossi ásamt öðrum starfsmanni. Þar er það besta gert fyrir fólk sem varð fyrir tjóni, þ.e. þar er það upplýst. Þegar vá sem þessi kemur upp er fólk auðvitað í sjokki, það þarf aðstoð og hún hefur verið veitt á mjög myndarlegan hátt eftir þessa atburði. Ég held að við eigum að draga slíka þætti fram en ekki fara út í samjöfnuð eins og ég hef aðeins heyrt hér í morgun. Við Íslendingar erum þekktir fyrir að vera sveigjanlegir og snöggir að bregðast við þegar aðstæður breytast og þegar þessi mikli jarðskjálfti varð breyttust þær svo sannarlega. Við höfum jafnframt öðlast reynslu, m.a. af jarðskjálftunum 2000 og annarri náttúruvá eins og snjóflóðum, og við höfum í rauninni fetað þessi skref smám saman allt frá því að eldgosið í Vestmannaeyjum varð. Við höfum búið löggjöfina betur út þannig að íbúar samfélags okkar á Íslandi geti treyst því að þegar óvæntir atburðir verða, eins og náttúruhamfarir, sé tekið á þeim málum með þeim hætti að fólki finnist það vera öruggt. Við Íslendingar eigum að vera stolt af því að hafa búið þannig um hnútana. Við megum hins vegar ræða og hafa í huga að net eins og Viðlagatrygging Íslands má aldrei verða til þess að einstaklingar og fjölskyldur tryggi ekki eignir sínar á hinum almenna tryggingamarkaði, hvort sem um er að ræða lausafjármuni eða íbúðarhús. Þar eru að sjálfsögðu ákveðnar skyldutryggingar en einnig eru í boði viðbótartryggingar og við eigum að hvetja til þess og ýta undir að einstaklingar kaupi sér þær tryggingar sem þeir kjósa hverju sinni. Þegar atburðir sem þessir verða eigum við ekki að hika heldur bregðast við eins og á þarf að halda og eins og hér hefur komið í ljós með lausafjártryggingu sem bundin var byggingarvísitölu. Stíll okkar Íslendinga er nákvæmlega að bregðast við þegar á þarf að halda og það hefur verið gert. Við þurfum að fara yfir mörg önnur mál í kjölfar þessa atburðar og þess ef bráðabirgðalögin hljóta samþykki á Alþingi og verða gerð að lögum. Það þarf að taka tillit til fleiri þátta og mig langar til að tæpa á þeim í örfáum orðum. Bæði forsætisráðuneyti og viðskiptaráðuneyti hafa starfshópa í gangi sem fara yfir þessi mál og munu væntanlega koma með frekari úrlausnir er varða þessa lagasetningu. Ýmis vafamál hafa komið upp varðandi bætur, til dæmis hafa hús á frumbyggingarstigi ekki verið tekin út til fasteignamats og eru þar af leiðandi ekki tryggð hjá Viðlagatryggingu. Þessi hús geta verið á mismunandi byggingarstigi, allt frá einingahúsum sem sett eru saman á stuttum tíma til húsa sem verið er að byggja. Hús sem hafa verið endurbyggð verulega á síðasta eða þarsíðasta ári hafa ekki farið inn í nýtt fasteignamat. Þau hafa ekki endilega verið tekin til endurmats og eru því kannski of lágt metin þegar tjónið verður. Þannig má nefna fjölmörg dæmi. Við vitum að íbúðarhús hafa stækkað, ef ég má orða það svo, út í garðana þegar byggðir eru pallar. Þeir eru oft mikil mannvirki og geta verið gríðarleg verðmæti. Eru þeir inni í þessari tryggingu eða ekki? Mér skilst að svo sé ekki og því þarf að ræða hvort mannvirki sem tilheyra húsum eigi að vera inni í tryggingunni. Eins og ég sagði áðan tel ég að ríkisstjórnin hafi gengið skörulega fram í þessu máli, annars vegar með því að ákveða strax 30. maí að koma á fót þessum þjónustumiðstöðvum og í framhaldi af því ráða starfsmenn til verksins. Sveitarfélögin stóðu mjög myndarlega að þessum málum. Þau héldu íbúafundi með lögreglustjórum og björgunarsveitum, Rauða krossinum og fleiri aðilum þar sem farið var yfir málin og íbúunum gefinn kostur á að fá upplýsingar um hvernig skyldi farið með tjónið. Mér finnst, þótt ég vilji ekki blanda of miklum tilfinningum inn í þetta mál, að menn verði að átta sig á því að bráðabirgðalög af þessum toga eru gríðarlega mikið tilfinningamál fyrir fólk sem hefur kannski misst allt sitt innbú og íbúðarhús, nánast aleiguna. Ef viðkomandi aðilar hafa verið búnir að endurnýja húsin mikið getur aleiga þeirra nánast legið undir. Mér finnst ekki óeðlilegt að í okkar sterka samfélagi sé reynt að gera það besta fyrir þá einstaklinga sem lenda í slíku tjóni. Tjónauppgjörið gekk gríðarlega hratt og var vel unnið. Að þessu sinni var það gert í samstarfi við tryggingafélögin sem voru snögg að meta lausafjártjónið og þau voru greidd út, að ég hygg, eftir tvær til þrjár vikur að meginhluta til. Fyrst við getum státað af slíku uppgjöri er ljóst að við höfum komið upp sterku öryggisneti á Íslandi. Það tekur einfaldlega lengri tíma að meta tjón á fasteignum en það verður gert upp síðar. Það er eðlilegt mál. Eins og ég gat um í andsvari mínu áðan, frú forseti, þá er málum þannig háttað að tjón geta komið fram á löngum tíma. Það er kannski sýnilegast á þjóðveginum undir Ingólfsfjalli þar sem sprungur og mishæðir hafa komið fram nánast vikulega. Á næstu árum munu örugglega koma fram einhverjir skaðar á íbúðarhúsum á upptökusvæði jarðskjálftanna 29. maí á Suðurlandi. Heimilt er að tilkynna slík tjón alveg til ársins 2012, sem er að mínu mati rúmur tími, og endanlegur fyrningartími er síðan 10 ár frá tjóni. Ég held, frú forseti, að við eigum að læra af þessum náttúruhamförum, því regluverki sem verið er að setja upp og þeirri aðferðafræði sem notuð hefur verið allt frá því að ríkisstjórnin tók ákvörðun um þessa þjónustumiðstöð, íbúafundunum og því hve vel gekk að meta og greiða út lausafjártjónið. Síðan eigum við eftir að sjá hve langur tími fer í að ganga frá fasteignunum. Auðvitað munum við eftir á reyna að haga okkar lagasetningu þannig að við stöndum okkur sem best og verðum tilbúin þegar önnur áföll dynja á í samfélagi okkar. Því miður búum við í landi þar sem eru eldar, ísar, jarðskjálftar og annars konar náttúruvá og við verðum að vera sterklega undir það búin að geta aðstoðað fólk þegar svona ber undir eins og gerðist 29. maí.

Hæstv. forseti. Við höldum hér áfram að ræða um frumvarp til laga um breytingar á lögum um Viðlagatryggingu Íslands sem við ræddum fyrir hádegið og snýst umræðan um að ríkisstjórnin tók sér það vald að setja bráðabirgðalög í kjölfar jarðskjálfta, frægs Suðurlandsskjálfta, sem var þann 29. maí sl. Þann dag var síðasti fundardagur Alþingis og ég sat hér í sæti mínu ásamt fleiri þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni, hv. þm. Kjartani Ólafssyni og Kristni H. Gunnarssyni, og það fór ekki fram hjá neinum sem hér var inni að eitthvað mikið átti sér stað því hér hristust ljósakrónur. Síðar kom í ljós að skjálftinn átti upptök sín suður á landi og eitthvað mikið hafði þar gerst. Þá voru átta ár liðin frá stóra skjálftanum árið 2000 og miklar náttúruhamfarir hafa því leikið Sunnlendinga grátt á þessu tímabili. Það var strax ljóst að gríðarlegt tjón hlaust af skjálftunum og eins og hæstv. iðnaðarráðherra hefur gert okkur grein fyrir hafa hátt í fjögur þúsund tjón verið tilkynnt. Það er því ljóst að það tjón sem skjálftinn árið 2008 hefur valdið snertir þúsundir einstaklinga sem margir hverjir eru jafnvel vart búnir að jafna sig á hamförunum árið 2000. Hér var því í einhverjum tilvikum um ítrekuð tjón að ræða hjá sömu einstaklingunum sem, eins og ég sagði áðan, voru enn með skjálftann árið 2000 í fersku minni. Við höfum rætt það mikið í dag hvort ástæða hafi verið fyrir ríkisstjórnina í þessu tilviki að grípa til þess að setja bráðabirgðalög og ég tel að í ljósi þeirra aðstæðna sem þarna voru uppi og þess gríðarlega tjóns sem mörg þúsund manns urðu fyrir að það hafi verið réttlætanlegt í þessu tilfelli að setja bráðabirgðalög þó að, eins og fram hefur komið í umræðu hér, eigi að beita þeirri heimild mjög varlega. Nú þegar er búið að greiða út hátt í 1,7 milljarða vegna þess tjóns sem þarna varð og trúlega eiga meiri fjármunir eftir að renna út og ég styð þá ákvörðun sem ríkisstjórnin tók á sínum tíma, þ.e. að grípa til bráðabirgðalaga í ljósi þess og þeirrar reynslu sem við urðum fyrir árið 2000. Stjórnvöld á þeim tíma voru gagnrýnd mikið fyrir að bregðast of seint við, bæði hvað varðar áfallahjálp handa þeim sem lentu í þeim hamförum sem þá gengu yfir, sem og að bæta tjón þeirra sem lentu í tjóni sökum skjálftans. Það var því eðlilegt að mínu viti - náttúrlega með því fororði að menn eiga að fara mjög varlega þegar þeir grípa til bráðabirgðalaga - að setja bráðabirgðalög til þess að aðstoða þær þúsundir einstaklinga og þær mörg hundruð fjölskyldur sem lentu í tjóni nú í vor, að bæta tjón þeirra eins fljótt og verða má og veita þeim hjálp, m.a. áfallahjálp þeim sem á þurfa að halda. Ég vil halda því til haga nú umræðunni að ég tel að Almannavarnir og yfirvöld almennt hafi staðið eins vel að þessu og hægt er. Það var gríðarlegt áfall sem reið yfir Sunnlendinga í kjölfar þessara skjálfta, margir minnugir skjálftanna árið 2000, og það er fagnaðarefni að stjórnvöld virðast hafa lært af reynslunni. Ég tel að yfirvöld hafi að mörgu leyti staðið ágætlega að því að leysa mál í kjölfar skjálftans þó að náttúrlega sé aldrei hægt að uppfylla þarfir allra og um gríðarlega umfangsmikið tjón var að ræða. Ég vil, hæstv. forseti, taka undir með hv. þingmönnum sem hér hafa talað varðandi 1. gr. frumvarpsins þar sem ráðherra er heimilt með reglugerð að ákvarða hækkun á ofangreindum lágmarksfjárhæðum. Hér er í raun og veru verið að ganga mun lengra en nauðsyn er til að mínu mati, að ráðherra skuli setja sjálfum sér reglugerðarheimild í þessu. Það var vissulega ástæða til þess að hreyfa eitthvað við eigin áhættu þeirra sem lentu í tjóninu en ég tel að það hafi verið gengið mun lengra en þurfti varðandi það að setja þetta ákvæði um reglugerðina. Við í viðskiptanefnd munum örugglega fara nánar yfir það og ég er sammála því sem hv. þingmenn Kristinn H. Gunnarsson og Steingrímur J. Sigfússon hafa sagt hér í dag að það er ekki sama hvernig ríkisstjórn hagar verkum sínum í málum sem þessu. Hér er um algjört neyðarúrræði að ræða og mér finnst ekkert sjálfgefið að menn beiti því í hvaða tilvikum sem er. Í ljósi þess að þetta mál, Suðurlandsskjálftinn árið 2008, snertir svo gríðarlega marga einstaklinga, eins og ég nefndi hér urðu hátt í 4.000 tjón á svæðinu, og í ljósi reynslunnar árið 2000 stend ég að því og mun styðja það að þessi bráðabirgðalög verði afgreidd og að við staðfestum þau því hér er vissulega um einstakt tilvik að ræða eins og nefnt hefur verið, stórir Suðurlandsskjálftar koma hér á 100 ára fresti og það er brýnt að bregðast við í þeim efnum. Um leið og ég nefni það hversu ívilnandi þetta lagafrumvarp er þá get ég ekki látið hjá líða, eins og þegar hefur verið nefnt í umræðunni, að nefna það að margir í samfélaginu lenda í óhöppum sem eru hamfarir út af fyrir sig sem menn geta raunverulega ekki gert að og ég tel að við þurfum að skoða. Við heyrum mörg dæmi þess að hús eru jafnvel að eyðileggjast af ástæðum sem eru nýtilkomnar, vegna myglusvepps. Ég þekki hjón sem lentu í því að þurfa að láta rífa húsið sitt vegna myglusvepps og fá það ekki bætt og þurftu að byggja sér nýtt hús. Vissulega er í mörgum tilfellum um að ræða tjón sem fólk getur sannarlega ekki að gert og tryggingar bæta yfir höfuð ekki. Ég ætlaði ekki að halda langa ræðu hér en umræðan um þetta mikilvæga mál hefur að mörgu leyti verið ágæt. Ég mun standa að því að styðja þessi bráðabirgðalög með því fororði að menn gangi hægt um gleðinnar dyr hvað valdbeitingu varðar í þeim efnum. En í ljósi þess hversu yfirgripsmikið tjónið var og vegna ásetnings um að menn vilji bæta tjón einstaklinga og fjölskyldna á Suðurlandi með skjótum hætti og að reynt sé að bregðast fljótt við að aðstoða það fólk sem lenti í hremmingunum, þá styð ég þau bráðabirgðalög sem hér eru til umræðu þó svo að vissulega beri að skoða einstaka þætti í því, t.d. þá heimild sem ráðherra veitti sjálfum sér með reglugerðinni sem ég nefndi hér að framan. En í það heila styð ég það frumvarp sem hér liggur fyrir en þó með öllum þeim fyrirvörum sem ég hef viðhaft hér að framan.

Virðulegi forseti. Það er kannski ástæða til þess að draga saman helstu atriði í þessu máli og fara stuttlega yfir þau hvert og eitt. Í fyrsta lagi bráðabirgðalögin, að þau skuli hafa verið sett. Það má segja að nokkuð góður samhljómur sé um það að a.m.k. sé ástæða til að efast um að rétt hafi verið að setja bráðabirgðalög. Ég tel að það hafi ekki verið ástæða til þess, ég leyni þeirri skoðun minni ekki. Það er nákvæmlega sama skoðun og ég hafði á síðasta ári, þ.e. að þetta mál var ekki þannig vaxið að það þyrfti að setja bráðabirgðalög. Það var hægt að leysa úr þeim atriðum sem menn vildu koma á hreint, annaðhvort með lagasetningu síðar eða kalla þing saman ef ástæða var til að fá hana afgreidda fyrr. Bráðabirgðalagaheimild á að nota varlega og það hefur hæstv. viðskiptaráðherra í þessari ríkisstjórn ekki gert. Í öðru lagi varðandi efnisinnihaldið í lögunum sem sett eru, þau eru umdeilanleg, þá tel ég í fyrsta lagi að það ákvæði að ráðherra veiti sjálfum sér heimild til þess að geta hækkað sjálfsábyrgðina, lágmarksfjárhæð hennar, vera algerlega óþarfa, því að hvaða tilgangi þjónar hún nema væntanlega að ráðherra hafi verið að velta því fyrir sér að það gæti orðið annað tilefni til tjóns frá því að bráðabirgðalög yrðu sett og þar til þing kæmi saman, kannski annar jarðskjálfti? Hann þyrfti þess vegna að hafa heimild til að geta brugðist við með því að breyta lágmarksfjárhæð sjálfsábyrgðar. En ég er ekki viss um að það hafi verið í huga ráðherra vegna þess að heimildin er aðeins til þess að hækka lágmarksfjárhæðina. Þá hefði átt að beita henni þannig, ef þörf er á að hafa hana í bráðabirgðalögum, að í síðara tilviki sem kynni að koma upp væri hærri sjálfsábyrgð og það finnst mér ekki geta staðist. Það er því alveg sama hvernig maður veltir fyrir sér hugsanlegum málsatvikum frá því að bráðabirgðalög eru sett og þar til þing tekur þau til afgreiðslu, að ég sé ekki rökin fyrir því að hafa þessa heimild í lögunum. Ef það hefðu átt að vera einhver rök væri það frekar á þann veg að geta þá lækkað lágmarksfjárhæðina enn frekar miðað við þau rök sem frumvarpið er reist á. Í öðru lagi er það afturvirknin sem er að finna í 2. gr. laganna og þar segi ég bara hreint út: Ég tel algerlega víst að það stangist á við stjórnarskrá og byggi það m.a. á afgreiðslu heilbrigðis- og trygginganefndar frá 1995 sem tók slíkt ákvæði út úr stjórnarfrumvarpi þá, henti því út og sagði: Menn tryggja ekki eftir á. Við getum ekki sett í lög svona ákvæði eins og þar var og er sambærilegt þessu ákvæði hér. Þá var málið leyst með því að nefndin flutti tillögu um fjárveitingu til að bæta viðkomandi aðila þann skaða sem hafði orðið með beinni fjárveitingu, eingreiðslu. Það hefði verið hægt að gera slíkt hið sama í þessu tilviki. Þriðja efnisatriðið er um lækkunina á sjálfsábyrgðinni. Ég sagði það í ræðu minni að ég ætlaði ekki að kveða upp úr um það hvort ég legðist gegn því eða styddi það, ég ætlaði að heyra rökin. Þau hafa ekki komið fram. Það sem fullyrt er í frumvarpinu er að byggingarvísitalan hafi hækkað svo mikið frá því að lögin voru sett að þess vegna hafi sjálfsábyrgðin hækkað og það sé óeðlilegt og þess vegna þurfi að bæta það. Ef við lítum á rökin eru þau þannig að byggingarvísitala hefur hækkað örlítið meira en neysluverðsvísitala frá 1992 þannig að sjálfsábyrgðin hefði átt að vera 75 þúsund kr. en ekki 85 þúsund kr. En launavísitalan hefur hækkað miklu meira en byggingarvísitalan á þessum tíma þannig að ef við miðum við launin og getu viðkomandi einstaklings til að bera skaðann hefði sjálfsábyrgðin átt að fara upp í 105 þúsund kr. 

Frú forseti. Það ætti ekki að þurfa að ræða bráðabirgðalög, það á ekki að þurfa að setja bráðabirgðalög á meðan þing er að störfum. Þó að þing sé að fara í frí einhvern tíma er minnsta mál, og hefði verið í þessu tilfelli, að kalla þingið saman, þess vegna að fresta þinglokum um tvo, þrjá daga eða eitthvað þess háttar. Þetta er klúður og það á ekki að nota bráðabirgðalög með þessum hætti. Bætur vegna skjálftans 2000 á Suðurlandi voru með þeim hætti að það eru margir óánægðir og sárir út í ríkisstjórnina og stjórnmálamenn fyrir hvernig var staðið að þeim og telja sig ekki hafa fengið réttar bætur fyrir þau óhöpp og það ólán sem fólk lenti í. Það er hætt við því að það verði núna líka vegna þess að það eru ákveðnir hlutir sem falla kannski ekki undir innbú eða venjulegar tryggingar og það er það sem maður hefur áhyggjur af á þessu svæði, að það verði margir sem telji sig ekki fá bætur sem þeim ber. Það er sumt sem er svona á jaðrinum, t.d. hvað varðar nýbyggingar, vatnslagnir, klóaklagnir og ýmislegt í þeim dúr. Það er auðvitað vont að tryggja eftir á eins og hefur komið fram en ég fagna lækkun á sjálfsábyrgðinni. En fyrst við erum að tala um þessi bráðabirgðalög er rétt í lok þeirrar umræðu að þakka lögreglu og björgunarsveitum hvernig þau stóðu að málum í aðgerðunum í vor. Það hefur tekist þokkalega til og við megum kannski þakka það því að við erum orðin reynslunni ríkari í svona tilfellum, þegar svona ógæfa brestur á, við getum lært af því, en við þurfum að ganga þannig frá þessum málum að fólk fái þær bætur sem því ber og geti sloppið frá þessu að mestu leyti án tjóns.

Frú forseti. Ég hlustaði grannt á ræðu hv. þingmanns. Það er hugsanlegt að ég hafi ekki heyrt allt sem hann sagði. Ég hef eina spurningu til hv. þingmanns - ég held það sé gagnlegt fyrir kjósendur hans á Suðurlandi að fá fram skýra afstöðu hjá hv. þingmanni til bráðabirgðalaganna: Er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að ótímabært hafi verið og rangt að aðstoða fólk á Suðurlandi sem lenti í skjálftunum með því að grípa til bráðabirgðalaga? Mun hv. þingmaður styðja þessi lög, þá hugsanlega með breytingum sem viðskiptanefnd kann að leggja til að gerðar verði á þeim?

Frú forseti. Það er alveg skýrt að ég styð að fólk fái bætur. En ég styð ekki þann gjörning ríkisstjórnarinnar að setja bráðabirgðalög, mér fannst ekki rétt að gera það með þessum hætti. Auðvitað styð ég flesta þætti í frumvarpinu en ég neita því ekki að hugsanlega eru ákveðnir þættir, eins og hæstv. ráðherra minntist sjálfur á, sem gerð verður breyting á. Í megindráttum styð ég það að lækka sjálfsábyrgðina og tryggja að fólk fái bætur. Ég veit að búið er að borga 1,6 milljarða í bætur en ég óttast að einhverjir lendi utangarðs og fái ekki bætur fyrir það tjón sem þeir hafa orðið fyrir í þessum skjálfta. Í stórum dráttum fagna ég því að ríkisstjórnin skyldi þó gera eitthvað en ég er ekki sammála því að setja bráðabirgðalög. Í þessu tilfelli áttum við annaðhvort að fresta því að slíta þinginu, jarðskjálftinn varð í vor áður en við slitum því, og/eða kalla þing saman aftur til að setja lög en ekki bráðabirgðalög.

Frú forseti. Ég vil þakka þeim hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls um frumvarp til staðfestingar á bráðabirgðalögum sem ríkisstjórnin greip til í vor. Ég hef skýrt út fyrir hv. þingmönnum þær forsendur sem lágu til grundvallar þeirri ákvörðun. Ég held að almenn samstaða sé um það hér á þinginu að ríkisstjórn hverju sinni verður að fara mjög spart með heimildir sínar til þess að grípa til úrræða af þessu tagi. Ég er hjartanlega sammála þingmönnum sem hafa brýnt það fyrir ríkisstjórn. Ég tel hins vegar að í þessu tiltekna máli sé um að ræða allt öðruvísi atvik og málsaðstæður en í sumum tilvikum öðrum sem hafa orðið tilefni deilna hér á síðustu árum. Hv. þingmenn hafa nánast allir, þó ekki allir, lýst yfir stuðningi við innihaldið og markmiðið með lögunum. Sumir hafa hins vegar talið að ekki væri rétt að fara þá leið sem ríkisstjórnin gerði og þá heldur að kalla saman þing eða, eins og sumir þingmenn hafa sagt, að bíða með það fram í september. Það sem mér finnst skipta máli er að í umræðunni hafa komið fram, m.a. úr röðum stjórnarandstöðunnar, ýmis rök sem styðja málstað ríkisstjórnarinnar. Það kom t.d. fram hjá hv. þm. Jóni Magnússyni, sem hefur víðtæka starfsreynslu sem hæstaréttarlögmaður, að hann telur að ríkisstjórnin hafi ekki farið út fyrir þau mörk sem henni eru sett í stjórnarskránni. Hv. þm. Jón Magnússon nefndi jafnframt nokkur atriði sem styrktu þá skoðun hans. Í fyrsta lagi sagði hann, og vísaði til stjórnlagaspekinga eins og Bjarna Benediktssonar og Ólafs Jóhannessonar, sem báðir gegndu prófessorsstöðu í þeim fræðum, og sátu á þingi og voru forsætisráðherrar báðir tveir, að þeir hefðu túlkað það svo að heimildir ríkisstjórnar til þess að beita úrræðinu væru nokkuð rúmar. Í öðru lagi benti hæstaréttarlögmaðurinn og hv. þm. Jón Magnússon á að það yki líka svigrúm ríkisstjórnarinnar að um var að ræða mjög mikinn fjölda fjölskyldna sem verið var að greiða fyrir. Mér finnst mikilvægt að þetta liggi alveg ljóst fyrir. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon benti á að hugsanlegt væri að fara aðrar leiðir. Hann nefndi t.d. að hægt hefði verið að klára greiðslurnar í september og í seinni ræðu sinni setti hann fram hugmyndir um að kannski hefði verið hægt að greiða inn á reikning - allt saman rétt hjá hv. þingmanni. Það sem vakti fyrir ríkisstjórninni var að byggja á reynslunni árið 2000 og grípa strax til aðgerða, ganga strax frá því að fólkið vissi að það ætti rétt á þessum ívilnunum. Það tel ég að hafi verið ákaflega mikilvægt. Ég hef síðan í umræðunni hlustað mjög grannt eftir rökum hv. þingmanna gagnvart ákveðnum annmörkum sem þeir telja vera á lögunum. Þar er þá helst að telja þá heimild sem ráðherra er falin til þess að hækka eigin áhættu þeirra sem eiga tryggt innbú og fasteignir hjá Viðlagatryggingu Íslands gagnvart hamförum af þessu tagi. Ég er í grundvallaratriðum sammála því viðhorfi sem hefur komið fram að ríkisstjórn sem grípur til bráðabirgðalaga verður að fara mjög gætilega í að grípa til úrræða sem ekki varða beinlínis vandamál sem stafa af atburðunum sem verið er að verjast. Ég hef því fullan skilning á því að ýmsir hv. þingmenn andmæli því að reglugerðarheimildinni sé skotið inn með þessum hætti og ég hef lýst því hér yfir að ég tel að það sé mál sem viðskiptanefnd muni skoða. Ég lýsi því yfir fyrir hönd viðskiptaráðherra að hann hefur ekkert á móti því að það verði skoðað, þá hugsanlega með breytingar í huga eða með því að gera það öðruvísi úr garði, t.d. að ráðherrann hafi ekki svona afdráttarlausa og fortakslausa heimild heldur þurfi kannski að vera þar ákvæði um einhvers konar samráð. Þetta eru hlutir sem viðskiptanefnd skoðar og gerir síðan, þegar hún hefur lokið þeirri skoðun sinni, tillögur um til þingsins. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hefur vísað til þess að ekki sé heimilt samkvæmt stjórnarskrá að beita lagasetningum með afturvirkum hætti eins og hér er gert. Um þetta hafa oft spunnist umræður á hinu háa Alþingi og ýmsir þingmenn - ég man eftir ræðum frá hv. þm. Pétri Blöndal, sem hér er í salnum - hafa viðrað svipaðar skoðanir af allt öðrum tilefnum. Nú er það einfaldlega þannig að þarna urðu hamfarir sem snertu á fjórða þúsund fjölskyldna á Suðurlandi. Ríkisstjórnin vildi koma til móts við það tjón sem fjölskyldurnar höfðu beðið og þá er töluvert erfitt, en þó hugsanlega ekki útilokað, að gera það með öðrum hætti. Í þessu tilviki bárust mjög sterkar óskir og ábendingar um að eigin áhætta væri úr hófi há og mjög erfitt er að koma beinlínis til móts við óskir fólks varðandi það atriði nema beita með þessum hætti afturvirkum lögum. Ég get ekki skilið að það varði einungis setningu bráðabirgðalaga því að ég skil hv. þingmann þannig að það gildi einu hvort um er að ræða bráðabirgðalög eða aðra hefðbundna lagasetningu, hann er auðvitað að segja að það sé óheimilt þá sem endranær með þeim rökum sem hann vísar til stjórnarskrárinnar. Ég er honum ekki að öllu leyti sammála og tel að það sé réttlætanlegt í þessu tiltekna máli. Hv. þingmaður vísaði t.d. til dæmisins frá 1994. Ég þekki það, ég var umhverfis- og skipulagsráðherra þegar það brast á, þegar snjóflóð varð í Tungudal  Hv. þingmaður vék síðan að því að ekki væri sanngjarnt gagnvart öðrum sem hafa þolað tjón áður, í fortíðinni, að breyta sjálfsáhættunni með þessum hætti. Hann vísaði til Flateyrar, hann vísaði til jarðskjálftans á Suðurlandi árið 2000. Þeim hamförum sem urðu á Suðurlandi er í þessu tilviki ekki hægt að jafna við snjóflóðin sem urðu fyrir vestan, eins og hv. þm. Jón Magnússon rakti er tjónið annars eðlis. Í snjóflóðunum er um það að ræða að þar varð í mörgum tilvikum gríðarlega mikið tjón á eignum fjölskyldna, á Suðurlandi sættu hins vegar mjög margar fjölskyldur töluverðu tjóni en það var miklu lægra þannig að sjálfsábyrgðin eða eigin áhættan beit miklu fastar. Þetta eru ein rök. Önnur rök eru síðan þau að auðvitað er tekið mið af því hvað tíðkast á markaði. Aðstæðurnar voru öðruvísi á markaðnum 1992 en þær eru 2008 og hugsanlega eilítið öðruvísi - þó að ég hafi ekki skoðað það - en árið 2000. Tilhneigingin í samkeppni á markaðnum hefur með öðrum orðum verið sú að eigin áhætta sem tryggingafélögin nýta hefur verið að lækka. Staðan er einfaldlega þannig núna að á meðan hún er 85 þús. kr. varðandi lausaféð hjá Viðlagatryggingu er hún 10–20 þús. hjá félögunum. Þetta var mismunurinn sem menn voru að benda á. Þessi munur hefur aukist með árunum, það eru önnur rök fyrir því að fara þessa leið. Í þriðja lagi er það svo að þó að hv. þingmaður bendi á að lítill munur sé á verðlagsvísitölu, hún hafi ekki hækkað mikið minna en byggingarvísitala og ef menn horfa á launavísitöluna sé munurinn á hinn veginn, þá er það samt sem áður svo að samkvæmt þeim tölum sem ég hef þá hefur byggingarkostnaðurinn meira en tvöfaldast á föstu verðlagi frá því að lögin voru sett 1992 til júní sl. Ég dreg það mjög í efa að sama þróun hafi verið á því sem við getum kallað verðlag á innbúi. Það er hugsanlegt að ef við hefðum vísitölu fyrir það mundi hún vera nær verðlagsvísitölu, ég er bara ekki viss um það. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að það sé fyllilega réttlætanlegt að nýta ekki lengur þessa viðmiðun við byggingarvísitölu. Vísitölu byggingarkostnaðar er ætlað að sýna breytingar á kostnaði við byggingu á einni tiltekinni tegund íbúðarhúsnæðis á höfuðborgarsvæðinu. Hún er vísitala kostnaðaraðfanga sem byggist á því að verðleggja aðföng, bæði vinnu og efni sem þarf til að byggja fjölbýlishús. Ég veit ekki hvort rétt er að beita þeirri viðmiðun við að meta hver á að vera lágmarksupphæð sjálfsábyrgðar í húsum sem ekki eru fjölbýlishús á Suðurlandi, þannig að mér finnast það líka vera viðbótarrök. Ég tel ekki að þessi tegund vísitölu sé heppileg til þess að bæta samkvæmt lögum um viðlagatryggingu tjón sem verður á lausafé. Þetta eru kannski fjórðu rökin í þessu. Svo getur hv. þingmaður auðvitað ráðið því hvort hann tekur eitthvert mark á því. Hv. þingmaður vísaði hér til stallsystur minnar fornrar á þingi og hans, Margrétar Frímannsdóttur, sem var framsögumaður fyrir stjórnarskrárbreytingunum 1991. Ég var á þingi þá og hv. þingmaður líka ef ég man rétt, ég held að við höfum þá báðir verið að koma inn sem fullgildir fýrar á þessi mið. Margrét Frímannsdóttir tók það skýrt fram í framsögu sinni þá að þrátt fyrir hinar þrengri heimildir sem sú breyting fól í sér væri þó heimilt í sérstökum neyðartilvikum að grípa til þessa úrræðis. Hv. þingmaður las þetta sjálfur upp. Þó að minni mitt sé ágætt þá mundi ég þetta ekki orðrétt en ég greip þetta úr ræðu hv. þingmanns. Sú ágæta þingkona sem hv. þingmaður vísar til um stuðning við sín rök hélt þessu þó opnu, sérstökum neyðartilvikum, og ég tel að hægt sé að fella þetta undir það. Ég fellst því ekki alveg á þessa tegund raka hjá hv. þingmanni. Þetta, frú forseti, er meginefni þess sem menn hafa rætt hér í dag. Hv. þm. Jón Bjarnason bað mig líka að fara yfir stöðuna og hvernig til hefði tekist. Nú er hann ekki í salnum þannig að ég ætla ekki að eyða miklum tíma í það. Almennt vil ég þó segja þetta: Ég held að það sé útbreidd skoðun að ákaflega vel hafi tekist til við að greiða úr þeim vandamálum sem upp komu vegna jarðskjálftanna nú í júní. Ástæðan er sú að menn fóru mjög vandlega yfir viðbrögðin árið 2000. Þá riðu líka yfir skjálftar, ekki jafnstórir, tveir skjálftar, og menn lærðu vel af þeim. Ég verð að segja það eins og hv. þm. Birkir Jón Jónsson og fleiri að ég dáist að skipulagi Almannavarna, hvernig þær tóku á þessu máli, bæði fyrstu dagana eftir að jarðskjálftinn reið yfir en líka þegar leið fram á sumarið. Eitt af því sem menn tóku upp á grundvelli reynslunnar frá árinu 2000 var að starfrækja tímabundna þjónustumiðstöð og sú ákvörðun byggðist á heimild í lögum um almannavarnir. Eins og menn muna var það einn af kollegum okkar sem var fenginn til þess að veita henni forstöðu, Ólafur Örn Haraldsson, og hann hefur gert það með stökum sóma. Það hefur verið snar þáttur af verkefnum þjónustumiðstöðvarinnar að greiða úr vanda einstaklinga og fjölskyldna og vísa þeim áfram í kerfinu og helst leysa ákveðin mál. Þetta tryggði það, sem var mikilvæg reynsla frá árinu 2000, að íbúar sem lent höfðu í þessum hremmingum þyrftu ekki að sækja á marga staði til þess að fá úrlausn sinna mála. Þetta er eitt af því sem menn lærðu og hafa gert óskaplega vel. Ég vil að lokum, frú forseti, þakka fyrir þessa umræðu. Ég vona að menn skoði þetta vel og rækilega í nefnd og veiti málinu skjótt brautargengi.

Virðulegi forseti. Um það atriði sem ég spyr hvað mest um, rökstuðninginn fyrir því að breyta sjálfsábyrgðinni í lágum tjónum, þá eru rökin í frumvarpinu þau að hækkunin á vísitölu byggingarkostnaðar hafi verið óeðlilega há og því þurfi að breyta til að tjónþolar fái sanngjarnar bætur. Nú er staðreyndin sú að ef sjálfsábyrgðin hefði hækkað miðað við vísitölu launa en ekki byggingarkostnað væri sjálfsábyrgðin ekki 85 þúsund heldur 105 þúsund, þá væri hún 20 þús. kr. hærri. Ef sjálfsábyrgðin hefði fylgt neysluverðsvísitölu væri hún 75 þúsund en ekki 85 þúsund. Ef menn breyta viðmiðuninni mundi hún lækka í öðru tilvikinu um 10 þúsund en hækka í hinu tilvikinu um 20 þúsund. Ég get ekki fallist á að það sé rökstuðningur fyrir því sem fullyrt er sem ástæða fyrir málinu í bráðabirgðalögunum og það er enn síður rökstuðningur fyrir því ef það eru rökin að byggingarvísitala hafi hækkað meira en t.d. neysluverðsvísitala. Hvernig stendur á því að sjálfsábyrgðin fer þá ekki niður í 75 þúsund heldur niður í 20 þúsund og er þá orðin innan við einn fjórði af því sem sjálfsábyrgðin var í tjónunum á Suðurlandi árið 2000? Menn þurfa auðvitað að fá svör við því. Voru menn svona miklu betur í stakk búnir til að bera tjónið árið 2000 en árið 2008? Menn verða að gæta að þessu í lagasetningu. Mér finnst það ekki rök fyrir því að lækka sjálfsábyrgðina vegna þess að það reyni á hana þegar tjónin eru lág og hafa tjón tjónþolans óbreytt þegar tjónið er mikið, því að það er áfram 5%. Er ekki frekar ástæða til að ívilna þá tjónþolunum 

Frú forseti. Þegar jarðskjálftinn reið yfir árið 2000 komu einmitt upp raddir um að sjálfsábyrgðin væri of há. Það var rætt þá og það var þess vegna sem þær raddir komu samstundis upp, svo að segja bara daginn eftir að jarðskjálftinn reið yfir þann 29. maí. Eins og ég hef sagt í ræðum mínum í dag byggja menn á þeirri reynslu sem varð til þá og þetta var eitt af því sem kom til umræðu þá. Hugsanlega hefðu menn átt að grípa þá þegar til þess ráðs - ég þori varla að segja það - að veita einhvers konar heimild til ráðherra inn í lögin til að breyta því. Það var ekki gert. Menn gerðu það núna með þessum hætti. Ef hv. þingmaður skrúfar nú aðeins til baka fram í daginn og rifjar upp ræðu mína fyrir framsögunni þá lagði ég enga sérstaka áherslu á þróun byggingarvísitölunnar. Það sem ég lagði áherslu á var að sjálfsábyrgðin væri allt of há í samanburði við þá sjálfsábyrgð sem er í sams konar tjónum hjá þeim félögum sem starfa á tryggingamarkaði. Sú upphæð hefur lækkað með árunum, hugsanlega vegna innbyrðis samkeppni þeirra. Þar er munurinn. Sjáið til, frú forseti, þessi félög hafa sjálfsábyrgð upp á 10–20 þús. kr. Sjálfsábyrgðin, þegar hún er uppreiknuð miðað við 1. apríl, samkvæmt lögunum um Viðlagatryggingu Íslands er 85 þúsund. Munurinn er því frá því að vera fjórfaldur upp í það að vera rösklega áttfaldur. Það er það sem ég átti við í framsögu minni að væri óhóflegur munur eins og ég hef orðað það. Þetta var ekki sísta röksemdin sem gerði það að verkum að ríkisstjórnin small til eindrægni og samstöðu um þetta mál á sínum tíma. Ég ítreka það að bráðabirgðalög orka alltaf tvímælis, ég tek undir það, en í þessu tilviki er ég algjörlega sannfærður um að þarna voru menn innan valdheimilda.

Virðulegi forseti. Reynslan af tjónunum árið 2000 var sú að það hefur ekki verið lögð til breyting á þessu ákvæði af hálfu viðskiptaráðherra. Það er niðurstaðan. Ef talið hefði verið ósanngjarnt hversu há sjálfsábyrgðin var hefðu verið lagðar til breytingar á því. Auðvitað geta menn haft þau sjónarmið og komið með frumvarp um breytingar á því og við skoðum það efnislega. Það sem ég gagnrýni er að menn breyta þessum þætti málsins skyndilega eftir á, menn breyta tryggingaskilmálum eftir á. Viðlagatryggingasjóður er bara sjóður, hann hefur iðgjöld og hann hefur útgjöld. Ef menn breyta útgjöldunum verða menn líka að breyta iðgjöldunum, það er ekki hægt að gera bara annað en ekki hitt. Og þá breyta menn líka þannig að breytingin komi jafnt við alla sem í hlut eiga en senda ekki misvísandi skilaboð á tjónþola eftir því hvort þeir urðu fyrir tjóni árið 2000 eða 2008. Menn verða að hafa eitthvert samræmi í hlutunum. Mér finnst það ekki rök í málinu að segja að það sé ástæða til að lækka það sem hver ber vegna þess að þeir séu svo margir sem hafi orðið fyrir smáu tjóni, það eru ekki rökin. Það finnst mér ekki hægt að festa hönd á sem rökstuðning fyrir breytingum. Árið 2000 voru yfir tvö þúsund tjónastaðir og greiddir yfir 2,6 milljarðar í tjónabætur. Það vantar enn þá rökstuðninginn fyrir því að breyta þessu og jafnvel þótt almennu tryggingafélögin hafi breytt skilmálum sínum þá bendi ég á það sem kom fram í máli hv. þm. Kjartans Ólafssonar að menn verða líka að gæta að því að taka ekki fyrir allan hvata einstaklinga til að tryggja sig sjálfir og reiða sig bara á opinbera forsjá.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands sem kemur frá utanríkismálanefnd. Nefndin hefur fengið til sín fjölmarga aðila og er þeirra getið í nefndaráliti sem liggur frammi á þskj. 1158. Meðal fulltrúa sem komu fyrir nefndina eru fulltrúar frá utanríkisráðuneyti, framkvæmdastjóri Þróunarsamvinnustofnunar, stjórn Þróunarsamvinnustofnunar kom líka fyrir nefndina, fulltrúi frá Bandalagi háskólamanna, Samtökum atvinnulífsins, Félagi ráðgjafarverkfræðinga, Hjálparstarfi kirkjunnar, Rauða krossi Íslands, Háskólanum á Akureyri og frá Nýsi hf. Eins og ég gat um bárust umsagnir um málið frá sumum þessara aðila og einnig öðrum. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði heildarlöggjöf um opinbera þróunarsamvinnu Íslendinga, tvíhliða jafnt sem marghliða. Ég vil láta þess getið í upphafi máls míns að rauði þráðurinn í störfum nefndarinnar við vinnslu þessa máls var sá að leggja áherslu á að ná sem víðtækastri sátt um afgreiðslu málsins. Þess vegna var þetta á þessu þingi sem brátt lýkur nú á haustdögum eitt af veigameiri málunum í meðförum nefndarinnar fram eftir vetri. Það tókst ljómandi vel að ná niðurstöðu um þau mál sem helst þurfti að ræða í tengslum við þetta frumvarp og eru allir nefndarmenn með á málinu þó að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Siv Friðleifsdóttir styðji álitið með fyrirvara. Frumvarpið felur sem sagt í sér heildarlöggjöf um opinbera þróunarsamvinnu Íslendinga og er því ætlað að leysa af hólmi núgildandi lög frá 1981, um Þróunarsamvinnustofnun Íslands, en þau lög hafa mun takmarkaðra gildissvið en frumvarpið gengur út frá. Í frumvarpinu er m.a. gert ráð fyrir því að Alþingi komi að málefnum þróunarsamvinnu, bæði hvað varðar stefnumörkun og í tengslum við skýrslugjöf utanríkisráðherra. Þá gerir frumvarpið ráð fyrir því að stjórn Þróunarsamvinnustofnunar verði lögð niður, en þess í stað hafi utanríkisráðherra 15 manna samstarfsráð sér til ráðgjafar við stefnumarkandi ákvarðanatöku. Framlög til þróunarsamvinnu nema nú meira en þriðjungi útgjalda utanríkisþjónustunnar en ríkisstjórnin ákvað árið 2004 að framlög til þróunarsamvinnu skyldu fara stigvaxandi þannig að þau næmu 0,35% af vergum þjóðartekjum árið 2009. Frumvarpið gengur út frá því að nauðsynlegt svigrúm sé til staðar til að beita þeim aðferðum sem tryggja að framlögum til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu sé vel og skynsamlega varið þannig að þróunarsamvinnan verði skilvirk og árangursrík. Nefndin ræddi efnisatriði frumvarpsins ítarlega á fundum sínum eins og ég hef nú getið um. Meðal þeirra atriða sem helst komu til umfjöllunar var aðkoma Alþingis að málefnum tengdum þróunarsamvinnu, niðurlagning stjórnar Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og skipan samstarfsráðs um alþjóðlega þróunarsamvinnu. Þá var rætt um tengsl friðargæslu við þróunarsamvinnu, tímabundnar ráðningar starfsmanna ríkisins til Þróunarsamvinnustofnunar og valdframsal til ráðherra með heimildum til setningar reglugerða. Ég ætla aðeins að koma við þessa þætti sérstaklega í framsögu minni eins og gerð er grein fyrir þeim í nefndarálitinu. Þá er fyrst til að taka að í 3. og 4. gr. frumvarpsins er tilgreint annars vegar að ráðherra leggi annað hvert ár fram tillögu til þingsályktunar á Alþingi um áætlun stjórnvalda um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands til fjögurra ára í senn og hins vegar að Alþingi kjósi fimm fulltrúa til setu í samstarfsráði um alþjóðlega þróunarsamvinnu. Auk þess er í 10. gr. gert ráð fyrir að ráðherra gefi Alþingi skýrslu um framkvæmd áætlunar stjórnvalda um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands annað hvert ár. Ég vil kannski láta þess getið hér að því nýmæli að ráðherra leggi annað hvert ár fram tillögu til þingsályktunar um þetta efni var mjög vel tekið í nefndinni og eins hinu að aðkoma þingsins yrði áfram tryggð þrátt fyrir niðurlagningu stjórnarinnar en hana hafa að jafnaði skipað fulltrúar þingflokkanna, kosnir af þeim á þinginu. Varðandi þetta frekar ítrekar nefndin mikilvægi þverpólitísks samstarfs og samstöðu, sem og langtímastefnumörkunar á sviði þróunarsamvinnu. Telur nefndin því heppilegt að skilgreina aðkomu Alþingis að málefnum alþjóðlegrar þróunarsamvinnu með nokkuð öðrum hætti en frumvarpið gerir ráð fyrir og tryggja þannig nánar aðkomu fulltrúa þingflokkanna að stefnumarkandi umræðu og ákvörðunum ráðherra um alþjóðlega þróunarsamvinnu til lengri tíma. Nefndin ræddi sérstaklega þá breytingu að leggja niður stjórn Þróunarsamvinnustofnunar, en eins og ég hef nú getið um er hún kjörin hlutfallskosningu af Alþingi. Voru nokkuð skiptar skoðanir um þetta atriði meðal umsagnaraðila og reyndar einnig í nefndinni en þar var því sjónarmiði hreyft að aðkoma stjórnar Þróunarsamvinnustofnunar að rekstri og stefnumörkun stofnunarinnar hefði gefið góða raun. Á móti því sjónarmiði kom fram að það gengi gegn anda frumvarpsins að takmarka aðkomu fulltrúa þingflokkanna við tvíhliða þróunaraðstoð og því væri skynsamlegt að þeir hefðu heildaryfirsýn yfir málaflokkinn með einhverjum þeim hætti sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Eftir að hafa rætt þetta atriði í þaula leggur nefndin til breytingu á 2. gr. frumvarpsins þess efnis að á fót verði sett sérstök Þróunarsamvinnunefnd sem Alþingi kjósi sjö fulltrúa til setu í. Jafnframt falli brott ákvæði 4. gr. um að Alþingi kjósi fimm fulltrúa til setu í samstarfsráði um alþjóðlega þróunarsamvinnu, en fulltrúar þess í Þróunarsamvinnunefnd skulu eigi að síður eiga sæti í ráðinu sem samkvæmt því verður þá skipað 17 fulltrúum í stað 15. Með skipan sjö þingkjörinna fulltrúa í Þróunarsamvinnunefnd er hugsunin sú að tryggt sé að fulltrúar löggjafans hafi eftir þetta aðkomu að allri þróunarsamvinnu, tvíhliða jafnt sem marghliða. Nefndin leggur auk þess til að við 3. gr. bætist ákvæði þess efnis að drög að tillögu til þingsályktunar sem ráðherra leggur fyrir Alþingi verði lögð fyrir Þróunarsamvinnunefnd til umsagnar og umsögn hennar fylgi tillögunni til Alþingis. Með þessu er stuðlað að vandaðri undirbúningi umfjöllunar málsins á Alþingi. Í tillögunni felst að þingkjörnir fulltrúar fjalla um heildarstefnumörkun í þróunarsamvinnu með nokkuð öðrum hætti en samstarfsráðinu er ætlað að gera. Nefndin telur eðlilegt að vinnulag verði með þeim hætti að Þróunarsamvinnunefnd verði kölluð saman meðan á áætlanagerð ráðherra stendur þannig að afstaða nefndarmanna komi skýrt fram snemma í ferlinu. Jafnframt má búast við því að fulltrúar Þróunarsamvinnunefndar verði kallaðir fyrir utanríkismálanefnd við umræður um þingsályktunartillöguna á tveggja ára fresti. Þá bendir nefndin á mikilvægi þess að fulltrúar í Þróunarsamvinnunefnd og samstarfsráði um alþjóðlega þróunarsamvinnu hafi tækifæri til að kynnast starfsemi sem Ísland á aðild að í þróunarmálum á erlendri grundu. Nefndin telur einnig eðlilegt að samstarfsráðið komi að lágmarki saman tvisvar á ári. Varðandi þetta síðastnefnda hefur það tíðkast að stjórnarmenn í Þróunarsamvinnustofnun hafi farið í vettvangsferðir og þarna er þeirri ábendingu komið á framfæri frá nefndinni að þetta hafi þótt vera mikilvægar ferðir til þess að efla skilning á því starfi sem við tökum þátt í. Þeirri ábendingu er því komið á framfæri í nefndarálitinu að fulltrúar í Þróunarsamvinnunefndinni geti tekið við þessu hlutverki en það verður auðvitað að segjast alveg eins og er varðandi þessa hugmynd að þetta er tilraun til að tryggja áframhaldandi aðkomu þingkjörnu fulltrúanna að stefnumörkun í málaflokknum. Það má svo sem segja að þar sem þeir munu bæði sitja í Þróunarsamvinnunefndinni og síðan í ráðinu geti orðið dálítið vandasamt að skilja nákvæmlega þarna á milli. Við þurfum að gefa mönnum hæfilegan tíma til að þróa þetta samstarf og þetta fyrirkomulag en vonir standa til þess að þetta geti tekist með ágætum. Þetta er sem sagt niðurstaðan eftir að nefndin fór yfir þetta í vor á fjölmörgum fundum og um þetta hefur m.a. verið haft samráð við utanríkisráðuneytið. Mér sýnist á öllu að allir þeir sem komu að umfjöllun um þetta mál séu sæmilega bjartsýnir um að fyrirkomulagið geti tekist vel. Í það minnsta er alveg ljóst að með þessum breytingum er tryggt að fulltrúar þingflokkanna munu hafa betri yfirsýn yfir málaflokkinn í heild sinni en verið hefur hingað til. Nefndin leggur til þá orðalagsbreytingu á 2. mgr. 4. gr. frumvarpsins að hlutverki samstarfsráðsins verði lýst þannig að það verði að sinna ráðgefandi hlutverki við stefnumarkandi ákvarðanatöku í stað þess að vera ráðgefandi stjórnsýslunefnd ráðherra. Ég held að þetta atriði þarfnist svo sem ekki sérstakrar skýringar umfram þetta en í athugasemdum við frumvarpið er gert ráð fyrir því að sérstakur stýrihópur verði starfandi innan utanríkisráðuneytisins undir stjórn ráðuneytisstjóra. Honum er ætlað að veita utanríkisráðherra þá heildarsýn á málefni þróunarsamvinnu sem frumvarpið stefnir að og móta tillögur til ráðherra sem hafa stefnumótandi áhrif á framkvæmd málaflokksins. Gert er ráð fyrir því að hópurinn samhæfi vinnuaðferðir og ákvarðanir og sinni innra aðhaldi og eftirliti með ákvörðunum og rekstri allrar þróunarsamvinnu opinberra aðila hér á landi. Í 6. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði þess efnis að um þátttöku íslenskra stjórnvalda í friðargæsluverkefnum fari samkvæmt ákvæðum laga um íslensku friðargæsluna og þátttöku hennar í alþjóðlegri friðargæslu. Þetta atriði var tekið til umfjöllunar í nefndinni og eftir nokkra umræðu þar varð niðurstaðan sú að nefndin taldi þetta ákvæði hafa mjög takmarkaða sjálfstæða þýðingu og því er lagt til að það falli brott úr frumvarpinu. Til að taka af allan vafa leggur nefndin auk þess til breytingu á 7. gr. frumvarpsins þess efnis að áskilið verði að framkvæmdastjóri Þróunarsamvinnustofnunar skuli hafa lokið háskólaprófi í stað þess að hann skuli hafa háskólamenntun. Þetta er auðvitað bara orðalagsatriði en nefndin telur að ákvæðið sé skýrara með þessum hætti. Nefndin bendir á að ákvæði 11. gr. frumvarpsins um reglugerðarheimildir feli í sér töluvert víðtækt reglusetningarframsal til ráðherra án tengingar við sérstök efnisákvæði. Nefndin telur reglugerðarheimildir í 4. og 7. gr. frumvarpsins um hlutverk samstarfsráðs um alþjóðlega þróunarsamvinnu og hlutverk Þróunarsamvinnustofnunar í sjálfu sér nægjanlegar að svo komnu máli og leggur því til að ákvæði 11. gr. falli brott. Nefndin ræddi ákvæði 8. gr. frumvarpsins, um tímabundna ráðningu starfsmanna ríkisins við afmörkuð verkefni í þróunarsamvinnu erlendis, sérstaklega á fundum sínum. Ég held að það sé óhætt að láta þess getið hér að þetta efnisatriði fékk töluverða umfjöllun í nefndinni. Sú meginbreyting verður með samþykkt ákvæða frumvarpsins að þeir starfsmenn sem Þróunarsamvinnustofnun ræður til starfa hér á landi við verkefni erlendis munu falla undir lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, en svo hefur ekki verið til þessa. Þeir munu því borga skatta og skyldur af launum sínum hér á landi, vera í stéttarfélögum, greiða til íslenskra lífeyrissjóða og ávinna sér réttindi samkvæmt almennum reglum, auk þess sem þeir fá greiddar staðaruppbætur eftir sömu reglum og gilda um starfsmenn utanríkisþjónustunnar samkvæmt frumvarpi fjármálaráðherra sem lagt var fram sem mál nr. 515 eins og getið er um í nefndaráliti, en hefur í millitíðinni, frá því að nefndarálitið var gefið út, verið samþykkt sem lög nr. 61/2008. Gengið er út frá því að Þróunarsamvinnustofnun reki áfram starfsstöðvar í samstarfslöndum og að ráðherra geti ákveðið að þær skuli reknar sem sendiráð, en þær eru nú sex talsins og hafa stöðu sendiráða. Vegna ójafnvægis í fjölda starfsmanna í höfuðstöðvum Þróunarsamvinnustofnunar hér á landi annars vegar og starfsmanna á skrifstofum stofnunarinnar í samstarfslöndunum hins vegar er erfitt að koma við flutningsskyldu með sama hætti og gildir í utanríkisþjónustunni. Því er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að starfsmenn sem fara til starfa erlendis fái tímabundinn samning hverju sinni. Það er þetta atriði sem nefndin skoðaði sérstaklega. Nefndin leggur áherslu á að hér er um heimildarákvæði að ræða og það er bent á að starfsmannalögin sem slík eru ekki sniðin að starfsmönnum ríkisins sem eru við störf erlendis um lengri tíma. Í lögum um utanríkisþjónustu Íslands, nr. 39/1971, er að finna slík ákvæði og þeim hefur verið beitt um starfsmenn annarra ráðuneyta og ríkisstofnana sem starfað hafa erlendis um lengri tíma. Í þeim tilvikum þegar um er að ræða starfsmann Þróunarsamvinnustofnunar, utanríkisráðuneytis eða annars opinbers aðila fær viðkomandi starfsmaður leyfi frá reglulegu starfi sínu eins og tíðkast hefur meðan starfi er sinnt erlendis fyrir Þróunarsamvinnustofnun. Tímabinding á störfum erlendis er þannig fyrst og fremst hugsuð til að ná sömu markmiðum og mætt er með flutningsskyldu starfsmanna utanríkisþjónustunnar. Regla starfsmannalaga um að tímabundin ráðning megi mest vara í tvö ár gæti leitt til þess að óbreyttu að mjög erfitt yrði að fá starfsmenn til tímabundinna starfa í þróunarlöndum. Nefndin fellst því á þau rök sem eru fyrir þessari sérreglu frumvarpsins. Þá er í 2. mgr. 8. gr. frumvarpsins að finna heimild til tímabundinnar tilfærslu starfsmanna milli Þróunarsamvinnustofnunar og utanríkisráðuneytisins án þess að viðkomandi starf sé auglýst. Heimildir af slíku tagi eru nú þegar að nokkru leyti fyrir hendi, bæði í starfsmannalögum og í lögum um Stjórnarráð Íslands. Regla frumvarpsins er sérregla sem gengur framar almennu reglunni samkvæmt starfsmannalögum og reglum fjármálaráðherra þar sem samkvæmt henni má ráða starfsmann án auglýsingar til allt að tveggja ára í senn. Nefndin telur heppilegast að almenn lög gildi um starfsréttindi opinberra starfsmanna og er þá vísað til þess að heppilegast væri að geta byggt á tveggja ára reglunni. Hins vegar verður í þessu sambandi jafnframt að horfa til séreðlis Þróunarsamvinnustofnunar og utanríkisþjónustunnar á sviði starfsmannamála og hinnar miklu skörunar þar á milli þar sem sveigjanleiki í starfsmannamálum og flutningsskylda starfsmanna getur skipt miklu máli. Ákveðin rök eru því fyrir þessari sérreglu frumvarpsins sem nefndin fellst á. Ég vil láta þess getið varðandi 8. gr. að öðru leyti að þegar í henni er fjallað um tímabundna ráðningu til fimm ára í senn er átt við einstök verkefni. Það er ekkert sem kemur þá í veg fyrir það að viðkomandi starfsmaður verði að nýju ráðinn tímabundið í fimm ára verkefni síðar enda hafi orðið hlé á milli og um sé að ræða nýtt verkefni. Fimm ára viðmiðunarreglan í þessu tilliti er afmörkuð við það verkefni sem unnið er að hverju sinni. Þá ræddi nefndin töluvert um aðkomu einkaaðila og félagasamtaka að þróunaraðstoð. Í því sambandi tekur nefndin fram að ákvæði 8. gr. frumvarpsins girða á engan hátt fyrir að Þróunarsamvinnustofnun geti gert samninga við einkaaðila og félagasamtök um aðkomu að þróunarverkefnum. Nefndin áréttar að um slíkt gilda almennar reglur og þar sem ábending um að taka þyrfti á þessu sérstaklega kom fram vill nefndin koma því á framfæri að hún telji ekki nauðsynlegt að sérstök lagaákvæði verði sett til grundvallar slíkum samningum. Loks ræddi nefndin um gildistökuákvæði frumvarpsins. Þegar málið var tekið út úr utanríkismálanefnd á vormánuðum gerði nefndin ráð fyrir því að frumvarpið yrði samþykkt í vor og þess vegna er þess getið í nefndaráliti að nefndin telji rétt að lögin öðlist þegar gildi en það er lagt til í breytingartillöguskjali að við frumvarpið bætist bráðabirgðaákvæði þess efnis að stjórn Þróunarsamvinnustofnunar starfi til 1. september 2008. Nú hefur það gerst að þessu máli var vísað áfram inn á frestað þing til haustsins og þess vegna er þessi tillaga nefndarinnar í sjálfu sér orðin úrelt. Nefndin gerði ráð fyrir því í vor að Alþingi mundi kjósa fulltrúa til setu í Þróunarsamvinnunefnd strax núna í september en þar sem málið er ekki enn orðið að lögum mun ég fyrir 3. umr. þessa máls tefla fram breytingartillögu á þessu bráðabirgðaákvæði og leggja til að bráðabirgðaákvæðið verði miðað við 1. nóvember. Er þá út frá því gengið að Alþingi muni kjósa fulltrúa til setu í Þróunarsamvinnunefnd strax og þing kemur saman í október. Þetta þykir skapa stofnuninni hæfilegt svigrúm til að halda áfram óröskuðu starfi, stjórnin muni því halda umboði sínu þar til svigrúm hefur gefist til að kjósa í Þróunarsamvinnunefndina og hún tekur þá til starfa, væntanlega frá og með nóvembermánuði. Ég hef þá farið yfir öll þau helstu atriði sem nefndin tók til umfjöllunar og gert grein fyrir þeim breytingartillögum sem nefndin teflir fram á þskj. 1159. Með þessum breytingum leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt. Ég hef áður gert grein fyrir því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Siv Friðleifsdóttir gera fyrirvara við nefndarálitið en ég vil nota þetta tækifæri til að þakka nefndarmönnum í utanríkismálanefnd fyrir samstarfið í þessu máli. Eins og ég gat um í upphafi máls míns tel ég ánægjulegt að okkur hafi tekist að skapa jafnríka samstöðu og raun ber vitni. Þessi málaflokkur er þess eðlis að það skiptir miklu máli að um hann séu ekki deilur í grundvallaratriðum þótt menn geti auðvitað tekist á um útfærsluatriðin.

Herra forseti. Ég þakka formanni utanríkismálanefndar, hv. þm. Bjarna Benediktssyni, fyrir ágæta framsögu hans og fyrir vinnu hans að þessu máli og þá ekki síst það að leggja jafnmikið á sig og hann gerði til að samstaða gæti tekist um afgreiðslu málsins. Ég stend að afgreiðslu utanríkismálanefndar með fyrirvara eins og fram hefur komið og ætla að gera grein fyrir honum, hafandi þó gagnrýnt ýmislegt í þessu máli nokkuð ákveðið við 1. umr. Ég vil fyrir mitt leyti taka fram að ég lagði það á mig talsvert að teygja mig til sátta í þessu máli og ég gerði það ekki síst vegna þess að mér er annt um málaflokkinn. Ég er algerlega sammála formanni utanríkismálanefndar að það er mikilvægt að menn reyni að skapa sem besta þverpólitíska sátt um þennan mikilvæga, viðkvæma málaflokk og að hann njóti sem allra öflugasta bakstuðnings á Alþingi sem og annars staðar í þjóðfélaginu. Að sjálfsögðu geri ég það með ánægju líka að reyna að ná saman við menn ef það er í boði þannig að það þurfti svo sem ekki þetta til en ég neita því ekki að mér fannst við aðstæður sem þessar óvenjurík skylda hvíla á öllum að reyna að ná um þetta sæmilegum friði. Það var margt jákvætt í frumvarpinu þegar það birtist okkur og það tók ég skýrt fram í ræðu minni við 1. umr. málsins. Þegar ég blaða í henni sé ég að ég hef eytt a.m.k. fyrstu blaðsíðunni af þremur nokkurn veginn í það að hrósa því sem vel væri gert í frumvarpinu og væri í rétta átt þótt enginn deili um að það var tvímælalaust orðin þörf á að endurskoða lagaákvæði á þessu sviði jafnmikið og tímarnir hafa breyst frá því að fyrst voru sett lög um þetta og skipulag og starf Þróunarsamvinnustofnunar mótað í grófum dráttum eins og það hefur haldist síðan. Síðan bætist það auðvitað við að enn eru uppi áform um að auka framlög okkar til þróunarsamvinnu eins og reyndar lengi hafa verið en því miður gengið sorglega hægt að hrinda þeim í framkvæmd. Það þokast í rétta átt en auðvitað allt of, allt of hægt. Á það höfum við verið minnt með ýmsum hætti, Íslendingar, svo sem eins og þegar við höfum mikil markmið og áform um að gera okkur gildandi á alþjóðavettvangi og sækjast jafnvel eftir æðstu metorðum í þeim efnum, ef svo má að orði komast, og að axla þá mestu ábyrgð sem menn kannski gera í alþjóðasamvinnu með því að taka sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna þá var það auðvitað ekki besta veganestið sem við gátum lagt af stað með í þann leiðangur fyrir nú utan allt annað að vera í hópi þeirra þróuðu ríkja og auðugu ríkja sem verma nokkurn veginn botninn hvað varðar framlög til þróunarsamvinnu. Við höfum verið þar lengi í skammarkróknum með Bandaríkjum Norður-Ameríku og varið um 0,15–0,20% af þjóðartekjum til þróunarsamvinnu. Það sem var gagnrýnisvert í þessu frumvarpi að mínu mati og ég setti einkum hornin í ef svo má að orði komast við 1. umr. málsins voru þættir sem lúta að fyrirkomulaginu og skipulaginu í þessum efnum og einkum og sér í lagi því að blanda öðrum þáttum og jafnvel óskyldum saman við viðfangsefnið þróunarsamvinnu. Ég hef, hafði og hef enn efasemdir um að það sé skynsamlegt að fella niður sjálfstæða stjórn yfir Þróunarsamvinnustofnun sem framkvæmdatæki hins opinbera á þessu sviði og var mjög ósáttur við frágang mála eins og frumvarpið leit út en þar hefur utanríkismálanefnd sameinast um umtalsverðar breytingar sem að mínu mati eiga að geta tryggt miklu sterkari aðkomu og þátttöku Alþingis og stjórnmálaflokkanna eða þingflokkanna í þessu verkefni og það er vel. Það er verulegt skref í rétta átt sem fólgið er í breytingartillögum nefndarinnar um þróunarsamvinnunefnd, kosna af Alþingi, sjö manna, og þar vek ég athygli á orðalaginu „að tryggja aðkomu fulltrúa þingflokka að stefnumarkandi umræðu“ o.s.frv. Það er rétt að fram komi, ég tók ekki eftir hvort það beinlínis kom fram í máli formanns og framsögumanns, að að baki liggur sá skilningur að staðið verði þannig að málum hér að öllum þingflokkum verð tryggð aðild að þessu ráði. Þannig var það rætt í utanríkismálanefnd. Það er svona eins og mundi kallast á dönsku „underforstået“ að menn muni reyna að leita samkomulags um að þannig verði stillt upp til kjörs í stjórnina að einar saman hlutfallsreglur ráði þar ekki endilega för heldur verði markmiðið að reyna að tryggja öllum þingflokkum aðild að málinu í þeim anda að menn ætli að reyna að varðveita sem breiðasta og öflugasta þverpólitíska samstöðu um málið. Eftir standa þættir sem ég vil aðeins ræða hér og það er áfram spurningin um stöðu þessa málaflokks og hvernig honum er sinnt og hvernig honum er fyrir komið innan stjórnsýslunnar. Ég er algerlega bjargfast sannfærður um að það er málaflokknum fyrir bestu og öllum fyrir bestu að þróunarsamvinnuviðfangsefnið í heild sinni sé algerlega sjálfstætt, að það sé þannig um það búið og öðrum hlutum ekki blandað saman við það. Þess vegna fagna ég náttúrlega alveg sérstaklega samstöðunni sem tókst um að leggja til að 6. gr. falli einfaldlega brott því að hún á ekkert erindi inn í þetta mál, ekki neitt. Þar er verið að fjalla um íslensku friðargæsluna sem er allt, allt annar hlutur. Þó að í hinu alþjóðlega reikningsverki fáist hún bókfærð sem framlag af okkar hálfu til þróunarsamvinnu, einfaldlega vegna þess að henni er ekki sinnt af her og hún fæst flokkuð sem borgaraleg aðstoð og er nú vonandi að þróast aftur í rétta átt hvað það varðar að vopnaburðurinn sé á undanhaldi og þetta verði meira í anda gildandi laga um friðargæsluna að um eingöngu og hrein borgaraleg störf við gæslu friðar, uppbyggingu og fyrirbyggjandi aðgerðir á sviði friðarmála o.s.frv. verði að ræða. Af þessu og atburðum sem við höfum nýlega rætt hér eins og í Afganistan eiga menn að læra. Eftir stendur að þau áform munu vera uppi í utanríkisráðuneytinu að sameina á einu stjórnsýslusviði innan ráðuneytisins bæði verkefni þróunarsamvinnu og friðargæslu. Það er að mínu mati óskynsamlegt og ég ætla að leyfa mér, í anda þess sem hér svífur nú mjög yfir vötnum að menn vilji ná saman um þessa hluti, að beina eindreginni áskorun til hæstv. utanríkisráðherra, sem er með okkur í umræðunni, að endurskoða þessi áform og ganga þannig stjórnskipulega frá málinu innan ráðuneytisins að þróunarsamvinnan verði algerlega sjálfstæður málaflokkur, ekki blandað saman við önnur svið ráðuneytisins. Hægt er að færa að mínu mati mjög sterk rök sem fátt hnekkir fyrir því að þannig sé best um þetta búið. Ég nefni sem dæmi hversu mikilvægt það er fyrir málaflokkinn, fyrir þá sem þar starfa, fyrir orðstír þess sem við viljum gera vel í þessum efnum og fyrir þá sem vilja verja þennan málaflokk og réttlæta fjárútlát til hans að reynt sé að standa þannig að málum að það sé alltaf hafið yfir gagnrýni. Þá er það algerlega nauðsynlegt að þróunarsamvinnan sé með fullkomna fjarvistarsönnun frá því að öðrum hagsmunum sé blandað inn í hana, að hún sé algerlega hrein og rekin á eigin forsendum, ekki í þágu þess að við ætlum að hafa eitthvað út úr henni sérstaklega annað en það að okkur líði vel vegna þess að við erum að reyna að gera okkar og leggja okkar af mörkum. Þaðan af síður af því að við ætlum að reyna að græða eitthvað á henni eða hafa eitthvað út úr henni sem slíkri og allra síst að við ætlum í gegnum hana að ná fram einhverjum pólitískum markmiðum eða séum að reyna að læða öðrum hagsmunum samhliða með í farteskinu. Ég tek sem dæmi þá stöðu sem er uppi nákvæmlega núna að Ísland er að keppa að sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og hversu ákaflega óheppilegt það væri ef við misstum t.d. upp mikla umræðu um það sem fótur væri fyrir, eitthvað efnislegt væri á bak við, að við værum í gegnum þróunarsamvinnuna og samskipti okkar við önnur lönd í þeim efnum að reyna að afla okkur atkvæða í þessari kosningabaráttu. Ég ætla ekkert að segja meira um þennan þátt málsins, ég tek þetta bara sem dæmi um það sem getur verið að varast í þessum efnum. Þess vegna var ég og er algerlega andvígur því líka að friðargæslunni sé blandað saman við þetta þó svo að hún flokkist þarna með í bókhaldinu, einfaldlega vegna þess að þá erum við komin út í allt aðra hluti sem verða ábyggilega hér eftir sem hingað til miklu umdeildari. Jafnvel þó að við séum að ná eitthvað saman í þeim efnum þegar menn eru að læra af mistökunum og afvopna friðargæsluna og kalla hana út úr verkefnum þar sem menn hafa verið undir hernaðartitlum á átakasvæðum með vopnaburð, þá er sú staða auðvitað alltaf uppi og opin að það geti orðið umdeilt mjög og um það pólitískar deilur og átök hvað menn eru að gera eða ekki að gera í slíkum hlutum sem tengjast oft pólitískum stóratburðum á alþjóðavettvangi, umdeildum atburðum, styrjaldarrekstri o.s.frv. Þá er svo miklu, miklu betra að þarna sé algerlega veggur á milli og engin hætta á að tortryggni skapist eða neitt komi upp. Þess vegna endurtek ég áskorun mína til hæstv. ráðherra um að fara aftur yfir áformin hvað varðar hið innra skipulag í ráðuneytinu og þó að það sé auðvitað í sjálfu sér innanhússmál þar svo langt sem það nær samkvæmt stjórnskipuninni að deildarskipta eða flokka upp verkefni ráðuneytisins þá er hér um að ræða mjög stóran og mikilvægan hlut sem hefur pólitíska tengingu. Ég held að það gæti líka verið ágætt að hið nýja þróunarsamvinnuráð og nefnd sú sem kosin verður væntanlega í framhaldi af setningu laganna, Þróunarsamvinnunefnd, fengi einfaldlega að skoða þessa hluti og gefa sitt álit til ráðherra áður en einhverjar ákvarðanir verða teknar og reglugerð sett eða hvers konar frágangur er á þeim málum. Ég vil svo taka fram að fyrirvari minn lýtur á vissan hátt líka að starfsmannamálunum og ég get að mestu leyti vísað til þess sem formaður fór yfir í framsöguræðu sinni í þeim efnum. Nefndin skoðaði þetta nokkuð vel og fór yfir það fram og til baka, var held ég mjög umburðarlynd þegar hún í aðalatriðum féllst á rökin fyrir því að hér væri réttlætanlegt að viðhafa nokkrar sérreglur. Ég var kannski í þyngri kantinum hvað það varðar einfaldlega vegna þess að ég skrifa ekkert alveg upp á það að þau viðfangsefni sem þarna er verið að glíma við, að slepptu því sem lýtur að búsetu manna og verkefnum erlendis, séu eitthvað svo sérstök umfram annað sem gert er í stjórnsýslunni að búa þurfi til nánast einhvern sérstakan vinnurétt fyrir utanríkisráðuneytið, það hefur gætt tilhneigingar í þá átt. Ég minni á að þetta er aldeilis ekki eina frumvarpið sem við höfum verið að fást við á Alþingi úr þeirri átt þar sem menn hafa talið sig þurfa heilmiklar heimildir til að víkja frá hinum almennu leikreglum á hinum opinbera vinnumarkaði og færa menn til án auglýsinga og ýmislegt í þeim efnum með miklu rýmri hætti en annars staðar er tíðkað. Ég held að menn þurfi að gæta sín aðeins þarna, að sannfæra sjálfa sig ekki um að þeir séu að vinna í einhverjum svo óskaplega miklu æðri heimi að almennar leikreglur á opinberum vinnumarkaði dugi þeim ekki. Það þarf að færa sterk rök fyrir því í hverju tilfelli, eins og formaður utanríkismálanefndar reyndar sagði, ef ekki á að halda sig við hinar almennu reglur. Það gildir um að auglýsa störf, það gildir um tímabundnar ráðningar og það gildir um að færa menn fram og til baka á þeim vettvangi. Hvað varðar erlendu búsetuna og þær aðstæður sem hún skapar starfsmönnum og fjölskyldum þeirra eru gild rök, það þarf að horfa til þess, en þegar menn eru farnir að bera það á borð að það sé vegna þess að einhver alveg sérstök sérfræðiþekking sé í þessum málaflokki sem lúti einhverjum öðrum lögmálum en annars staðar og þess vegna þurfi út af heilabúinu í mönnum að vera hægt að fara einhvern veginn öðruvísi með þá en starfsmenn í heilbrigðisþjónustunni eða einhvers staðar annars staðar í stjórnsýslunni, það kaupi ég ekki. Þarna þurfa menn að gæta sín. Að lokum, herra forseti, ætlaði ég að ræða gildistökuákvæðið en það má segja að formaður hafi tekið af mér ómakið. Ég rak auðvitað augun í það að við þurfum að gera þar breytingar á og vaknaði allt í einu upp til þess að við erum komin inn í 2. umr. og hafði þá hugsað mér að biðja um að henni yrði ekki lokið fyrr en við gætum komið fram breytingartillögu, en það er að sjálfsögðu hárrétt að hana má flytja við 3. umr. og væntanlega er fullnægjandi að gera þetta eins og formaður lagði til, að miða þarna við 1. nóvember. Mér hafði einfaldlega dottið í hug að stjórn Þróunarsamvinnustofnunar fengi svipaðan tíma og við höfðum ætlað henni í vor til að ljúka störfum sínum og skila af sér, þ.e. bara til áramóta, en það er bitamunur en ekki fjár og væntanlega eru menn á þeim bænum orðnir nokkuð vel undir það búnir að það líði að lokum þess að þeir hafi umboð, hafandi fylgst með málinu frá vordögum. Ég fagna því að þrátt fyrir allt hefur náðst samkomulag um að lagfæra þetta mál að mínu mati heilmikið. Utanríkisráðherra hefur í valdi sínu að gera það enn betur í anda þess sem hér svífur yfir vötnum. Ég túlka þær breytingar sem utanríkismálanefnd leggur hér til alveg hiklaust í þá átt - það er vissulega mín túlkun - að vilji Alþingis standi til þess að hafa þróunarsamvinnumálaflokkinn mjög sjálfstæðan og blanda öðru ekki saman inn í hann, samanber tillögu okkar um að fella 6. gr. niður, og að ráðuneytið ætti að taka mið af þeirri leiðsögn sem Alþingi er í raun og veru að leggja til með þessum breytingum. Þá eru 3 mínútur og 16 sekúndur eftir af ræðu minni, herra forseti, og ég held að þessu mæltu ljúki ég máli mínu og þar með er ég farinn í göngur.

Virðulegur forseti. Það er gott að menn geti farið í göngur og sparað heilar þrjár mínútur af ræðutíma sínum í leiðinni. Við erum að ræða um alþjóðlega þróunarsamvinnu og breytingar sem við erum að gera á henni til nokkurrar framtíðar. Þetta mál var tilbúið í vor og vannst að mínu mati vel í nefndinni og við höfum ekki unnið í því í sumar enda ekki þörf á þar sem málið var nánast tilbúið til afgreiðslu í vor. Málið var eitt af þeim málum sem var látið bíða til þess að klára á yfirstandandi septemberþingi og það er því ekki hægt að segja að miklar deilur séu um það. Það skrifa allir undir nefndarálitið, eins og hér hefur komið fram, þó að sú er hér stendur og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon skrifi undir með fyrirvara. Ég sagði í framsöguræðu minni við 1. umr. að ég teldi þetta frumvarp almennt vera mjög jákvætt. Það er verið að taka heildstætt á þróunarsamvinnunni og það er verið að fjalla sérstaklega um marghliða þróunarsamvinnu sem er að vissu leyti nýmæli í stefnumótun okkar og frumvarpið er að mestu leyti jákvætt. Síðan eftir vinnuna í utanríkisnefnd get ég fullyrt að málið hefur batnað enn frekar og ég tel að allir hafi teygt sig allmikið til sátta um þetta mál til að ná saman einu nefndaráliti. Ég tel að það sé mjög gott og að ástæða sé til að þakka sérstaklega hv. þm. Bjarna Benediktssyni, sem er formaður utanríkismálanefndar, fyrir að hafa leitt þá vinnu og leitt okkur saman um þokkalega samstöðu um þetta mál af því að við viljum gjarnan að unnið sé í pólitískri samstöðu að þróunarsamvinnumálum almennt. Það er alveg ljóst að þróunarsamvinna er málaflokkur sem er mjög vaxandi og miklu meiri umræða fer fram um þróunarsamvinnu núna í samfélaginu en áður, ekki bara á Íslandi heldur erlendis líka. Fólk hefur miklu meiri áhuga á þessum málum. Fyrir utan það erum við Íslendingar að setja hærri upphæðir í málaflokkinn en nokkurn tíma hefur sést þótt við séum auðvitað langt frá því takmarki sem við settum okkur á sínum tíma og þjóðir heims, og langt frá því takmarki sem aðrar Norðurlandaþjóðir hafa langflestar náð. Bæði Danmörk, Noregur og Svíþjóð hafa náð 0,7% markinu af vergum þjóðartekjum í þróunarmál, þróunarsamvinnu. Við erum langt frá því markmiði og Finnland hefur sett sér það takmark að ná þessu markmiði, 0,7% markmiðinu fyrir árið 2015, en við höfum ekki sett okkur markmið um ártal hvenær við náum 0,7% markinu en við stefnum á 0,35% árið 2009. Þróunarsamvinna er að vissu leyti öryggismál í dag. Það er mjög brýnt að aðstoða þjóðir til sjálfshjálpar þannig að þær geti risið upp og búið vel að þegnum sínum. Það er mikið öryggismál. Þetta höfum við rætt nokkuð mikið t.d. á norrænum vettvangi þar sem Norðurlöndin beittu sér sérstaklega fyrir að aðstoða Eystrasaltsríkin, svo ég taki það sem dæmi. Þar var litið á aðstoð og stuðning við Eystrasaltsríkin sem sérstakt öryggismál. Ef þau ríki mundu ekki rísa upp og þar yrði ekki bætt úr t.d. velferðarmálum þá mundi það grafa undan öryggi á Norðurlöndunum, þannig er þróunarsamvinna mjög nátengd öryggismálum. Ég tel að hæstv. ráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sem fer með þennan málaflokk byggi að verulegu leyti á arfleifð fyrrverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur, og ég hef fundið það í störfum hennar að hæstv. utanríkisráðherra hefur líka lagt mikla áherslu á stöðu kvenna og hlutverk jafnréttisbaráttunnar í þróunarsamvinnu. Ég vil sérstaklega við þetta tækifæri taka undir þá stefnumótun af því að það er bara þannig, og allir sem hafa skoðað þessi mál faglega sjá það að þróunarsamvinnan sem beinist sérstaklega að konum, sú þróunarsamvinna skilar sér mjög vel og betur en þróunarsamvinna sem beinist að öðrum málaflokkum og að körlum, svo ég segi það hreint út, að þegar verið er að þjálfa konur og aðstoða konur þá er verið að þjálfa heila fjölskyldu og aðstoða mun stærri hóp en ef það er ekki gert. Ég styð því þá stefnumótun heils hugar. Nefndin fjallaði um fjölmörg mál og hv. þm. Bjarni Benediktsson fór vel yfir það í framsögu sinni þannig að ég ætla ekki að endurtaka mikið af því, en í nefndinni var ítrekað að það væri mjög mikilvægt að hafa þverpólitískt samstarf og samstöðu um langtímastefnumörkun á sviði þróunarsamvinnu. Þess vegna náðist samstaða í nefndinni um að gera talsverðar breytingar á frumvarpinu og breytingarnar fólust, eins og hér hefur komið fram, í því að samstarfsráðinu er breytt. Það er fjölgað í því úr 15 í 17 og Alþingi kýs 7 fulltrúa til setu í ráðinu og þeir 7 fulltrúar eru í svokölluðu þróunarsamvinnuráði eða þróunarsamvinnunefnd. Þróunarsamvinnunefndin mun fá alveg sérstakt hlutverk sem er miklu víðtækara en samstarfsráðið sem átti að vera einungis í hugmyndafræðinni sem kom í frumvarpinu. Nefndin á að vera til umsagnar um stefnumótunina, umsögn hennar á að fylgja drögum að þingsályktunartillögu sem ráðherra leggur fyrir Alþingi. Þannig hefur hún miklu víðtækara hlutverk en samstarfsráðið sjálft. Það er líka gert ráð fyrir því að þróunarsamvinnunefndin verði kölluð fyrir utanríkisnefnd þegar verið er að ræða þingsályktunartillöguna en sú tillaga á að koma á tveggja ára fresti inn í þingið. Þróunarsamvinnunefnd á því að hafa víðtækt hlutverk. Ég vil líka koma því á framfæri varðandi vinnuna í nefndinni að það kom skýrt fram að það er skilningur okkar að af þeim 7 fulltrúum sem hér verða kosnir í þróunarsamvinnunefnd er gengið út frá því að allir þingflokkar eigi a.m.k. einn fulltrúa í nefndinni, óháð því hvernig kosningar fara og hvernig pólitískt landslag skipast að öðru leyti. Það var rætt um að til að tryggja þverpólitíska sátt þá væri eðlilegt að allir þingflokkar ættu a.m.k. einn fulltrúa. Ég vil taka undir það sem hér kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og votta að það er líka minn skilningur. Ég heyrði ekki að formaður nefndarinnar tæki sérstaklega á þessu í framsögu sinni en ég vil að það sé skjalfest hér að þetta er a.m.k. skilningur minn og ég heyri að það er líka skilningur hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Í ræðu minni við 1. umr. gagnrýndi ég líka mjög víðtækt vald til setningar reglugerða. Það var komið til móts við þá gagnrýni sem reyndar fleiri þingmenn ræddu um í framsögu á þeim tíma og umræddar heimildir hafa verið minnkaðar allverulega og skýrðar í frumvarpinu þannig að það lítur mun betur út núna og er sett fram með miklu eðlilegri hætti en var. Hér hefur verið rætt, það gerði hv. formaður Bjarni Benediktsson í framsögu sinni áðan með nefndarálitinu, talsvert mikið um starfsmennina og kjör þeirra og hvernig þeir eru ráðnir. Í 2. mgr. 8. gr. frumvarpsins er heimild til tímabundinnar tilfærslu starfsmanna milli Þróunarsamvinnustofnunar og utanríkisráðuneytisins án þess að viðkomandi starf sé auglýst. Það voru gerðar athugasemdir við þetta. Ef ég man rétt var það BHM sem gerði það og líklega fleiri og ég hef talsverðar efasemdir um þetta, ég verð að viðurkenna það. Þetta var rætt í nefndinni og úr varð að nefndin, segir í nefndarálitinu, telji heppilegast að almenn lög gildi um starfsréttindi opinberra starfsmanna. Það er tekið undir það álit að það sé heppilegasta leiðin og sú eðlilegasta. Svo kemur röksemdafærslan fyrir því af hverju sú leið er ekki farin. Hins vegar verðum við í þessu sambandi jafnframt að horfa til séreðlis Þróunarsamvinnustofnunar og utanríkisþjónustu á sviði starfsmannamála og hinnar miklu skörunar þar á milli, þar sem sveigjanleiki í starfsmannamálum og flutningsskylda starfsmanna skiptir miklu máli. Ákveðin rök eru því fyrir þessari sérreglu frumvarpsins sem nefndin fellst á. Ég hef sem sagt talsverðar efasemdir um þetta og fyrirvari minn lýtur m.a. að þessu. Ég hef skilning á þessum rökum en mér þykir mjög óheppilegt ef við erum að pikka út hópa, og það er vaxandi tilhneiging í þá átt, hópa þar sem ekki þarf að auglýsa stöður þeirra. Mér finnst það óheppileg þróun. Það var líka talsverð umræða, virðulegi forseti, um stöðu einkaaðila og hvernig hægt væri að auka aðkomu þeirra að þróunarsamvinnu. Við fengum til okkar gesti sem gagnrýndu það á vissan hátt að þeim fannst að það hefði ekki verið nógu opið fyrir það hingað til að einkaaðilar gætu komið að þróunarsamvinnu. Auðvitað er þetta mjög viðkvæmt atriði af því að ekki er ætlast til að einkaaðilar græði á þróunarsamvinnu, alls ekki, en einkaaðilar geta gegnt þarna miklu hlutverki og mikilvægu. Það er skilningur nefndarinnar að í ákvæði 8. gr. frumvarpsins sé alls ekki á nokkurn hátt verið að girða fyrir að Þróunarsamvinnustofnun geti gert samninga við einkaaðila og félagasamtök um aðkomu að þróunarverkefnum. Nefndin áréttar að um slíkt gildi almennar reglur og að ekki nauðsynlegt að sérstök lagaákvæði verði sett til grundvallar slíkum samningum þannig að það er skilningur okkar að það sé algerlega opið fyrir það að einkaaðilar komi í vaxandi mæli að þróunarsamvinnu og fyrir utan öll grasrótarsamtökin sem nú þegar eru að vinna á þessum vettvangi. Í framsögu minni fjallaði ég nokkuð mikið um það fjármagn sem við erum að setja í þróunarsamvinnu og kallaði eftir svörum utanríkisráðherra um hvort við gætum verið einbeittari í að setja markmið um að hækka framlögin. Af því að hæstv. utanríkisráðherra situr hér og hlýðir á þessa umræðu, sem er virðingarvert, ætla ég leggja fram spurningar sem ég ætlast ekki endilega til að verði svarað en ef hæstv. ráðherra vill þá væri það ágætt. Ég mun reyndar ekki geta hlustað á svörin þar sem ég þarf að fara til annarra starfa bráðlega en mun fletta þeim upp og kíkja á svörin ef þau berast. Hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sagði við umræðuna í febrúar að það yrði lögð fram áætlun um þróunarsamvinnu á þinginu í haust. Tilvitnunin er orðrétt þannig, virðulegi forseti: „Ég mun leggja þessa áætlun fram á þinginu í haust og þá mun þetta allt saman koma fram.“ Ég vil spyrja: Er þessi ætlan enn þá fyrir hendi? Mun ráðherra leggja fram þessa áætlun núna í haust eða verður það notað sem rök fyrir frestun hennar að við kláruðum ekki málið í vor þannig að hún teygist þá kannski fram í janúar eða eitthvað slíkt? Í öðru lagi, virðulegi forseti, sagði hæstv. ráðherra í sömu umræðu eftirfarandi orð: „Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að við þurfum að setja okkur stefnumið í þessu sambandi. Í utanríkisráðuneytinu er verið að skoða með hvaða hætti við getum komið okkur upp í þetta hlutfall og þá á svipuðum tíma og aðrar þjóðir hér í kringum okkur.“ Hér er hæstv. ráðherra að tala um fjármagnið sem við erum að stefna að að setja í þróunarsamvinnu sem er 0,7% af vergri þjóðarframleiðslu og notar orðalagið „á svipuðum tíma“ sem var það orðalag sem ég notaði líka í ræðu minni, vegna þess að Finnar, sem eru eina norræna þjóðin fyrir utan Ísland sem hefur ekki komið sér upp í 0,7%, hafa sett sér það stefnumið að klára sitt ætlunarverk, koma sér upp í 0,7% árið 2015. Ef þessi áætlun kemur fram í haust þá skil ég það svo að það sé afar líklegt að við munum sjá í henni að Ísland setji sér það markmið að vera komið upp í 0,7% árið 2015 af því að hæstv. utanríkisráðherra notar orðin „á svipuðum tíma“, þá er bara Ísland eftir og til að vera á svipuðum tíma hlýtur annaðhvort að vera átt við ártalið 2015 eða mjög nálægt því. Virðulegur forseti. Ég er ánægð með þetta frumvarp í heildina, sérstaklega eftir breytingarnar sem utanríkismálanefndin gerði á frumvarpinu og ég tel að okkur sé lítið að vanbúnaði að klára umfjöllunina á þessu stutta haustþingi og tel ekki ástæðu til að tefja þingið frekar með útskýringum á nefndarálitinu en vinnan í nefndinni gekk mjög vel.

Virðulegi forseti. Mig langar að segja nokkur orð um þetta frumvarp um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands vegna þess að ég var ekki viðstödd þegar málið var tekið úr nefndinni en tók að sjálfsögðu þátt í vinnu nefndarinnar sem var allmikil í vetur og hefur skilað því að menn eru sammála um þetta mál þegar það kemur nú til 2. umr. í þingið. Frumvarpið kom í vetur inn í þingið eftir mikla stefnumótunarvinnu í utanríkisráðuneytinu og var vandað. En síðan hefur málið fengið ágæta umræðu og umfjöllun í nefndinni. Ég er ekki frá því að það sé enn vandaðra þegar það kemur þaðan eftir þær breytingar sem lagðar eru til við 2. umr. Hér eru á ferðinni fyrstu íslensku heildarlögin um þróunarsamvinnu þar sem tekið er tillit til allra þátta hennar. Þessi lög munu leysa af hólmi lög sem eru barn síns tíma, 27 ára gömul lög um Þróunarsamvinnustofnun Íslands, lög frá 1981. Verið er að auka mjög fjárveitingar til þróunarsamvinnu og eins og komið hefur fram í umræðunum í umfjöllun um þetta mál fer þriðjungur af útgjöldum utanríkisráðuneytisins til þessa málaflokks þannig að það er mjög mikilvægt að um hann sé mjög skýr lagasetning og vönduð. Ég get tekið undir það sem komið hefur fram að þróunarsamvinnumál eru öryggismál, ákaflega mikilvæg sérstaklega núna þegar við horfum fram á ýmsar breytingar, loftslagsbreytingar. Hlýnun jarðar mun hafa áhrif í þeim löndum sem njóta þróunaraðstoðar og því mikilvægt að til hennar sé vandað. Ég fagna líka þeim áherslum sem hafa verið settar um þróunaraðstoðina í ráðuneytinu þar sem lögð hefur verið áhersla á aðstoð við konur og börn. Það skilar sér svo sannarlega til fjölskyldunnar, bæði menntun og heilsugæsla. Ég fór á eigin vegum og skoðaði það sem við höfum verið að gera í Afríku og sá hversu miklu það skilaði að kenna konunum lestur, skrift, reikning og síðan að sinna heilsugæslu þeirra, kvenna. Ég tel það vera mjög mikilvægt. Það hefur verið farið yfir það í ræðum á undan minni ræðu um hvað var fjallað í nefndinni. Það var tekið á ýmsum þáttum. Meðal annars var heilmikil umræða um að stjórnin yrði lögð niður í Þróunarsamvinnustofnun. Það var rætt um aðkomu Alþingis og ýmislegt fleira, valdaframsal til ráðherra, og skilar sú umræða sér hér í þeim breytingartillögum sem liggja fyrir þinginu og ég held að það hafi vel tekist til í þeim efnum. Það er mikilvægt að fá nýja löggjöf. Við höfum gengist undir ýmsa alþjóðasáttmála sem snúa að þróunarhjálp og tekið er tillit til í þessari löggjöf. Mig langar að nefna þúsaldaryfirlýsinguna frá árinu 2000, Monterrey-yfirlýsinguna um fjármögnun þróunarhjálpar frá 2002 og svo Parísaryfirlýsinguna um markvissan árangur í þróunarsamvinnu. Með þessari lagasetningu, þegar þetta frumvarp verður orðið að lögum, verða þessi atriði sem kveðið er á um í þessum sáttmálum komin í íslenska löggjöf. Ég sé enga ástæðu til að fara neitt ítarlega yfir þessar breytingar sem við höfum lagt til þar sem það hefur verið gert mjög vel. Ég vil reyndar þakka formanni nefndarinnar og varaformanni fyrir þá vinnu sem þeir hafa lagt á sig til að ná samstöðu í nefndinni í þessu máli öllu. Ég taldi þó ástæðu til að koma aðeins hér upp og segja nokkur orð þar sem ég hafði ekki tök á því við 1. umr. málsins og var ekki viðstödd afgreiðslu málsins í vor þegar það var afgreitt úr nefndinni. Svo sannarlega styð ég þetta mál heils hugar og vonast til að það verði afgreitt fljótt og vel héðan frá Alþingi þannig að við getum farið að sinna okkar þróunaraðstoð eftir þeirri lagasetningu sem hér er lögð til.

Virðulegi forseti. Það frumvarp til laga um þróunarsamvinnu sem hér er til 2. umr. felur í sér mikil tímamót. Í gildi eru nærri 30 ára gömul lög um þróunarsamvinnu Íslands sem endurspegla á engan hátt nútímaviðhorf til þróunarsamvinnu og framkvæmdar hennar og það er mjög mikilvægt að breyta þeirri umgjörð. Frumvarpið sem utanríkismálanefnd fékk í hendur var vel úr garði gert af hálfu ráðuneytisins og í það hafði verið lögð mikil vinna. Það kom skýrt fram af því frumvarpi að lögð hafði verið mikil rækt við þá stefnumörkun sem að baki lá og frumvarpið var vel hugsað að því leyti. Það sem ég tel mikilvægast við þetta frumvarp er að með því er vörðuð leiðin áfram fyrir íslenska þróunarsamvinnu og það skapar tækifæri og svigrúm fyrir aukna fjölbreytni í þróunarsamvinnu og því hvernig þróunarsamvinna er veitt. Núverandi lagaumgerð þvingar okkur nær alfarið til áherslu á tvíhliða þróunaraðstoð af gömlu sortinni sem byggist á afmörkuðum verkefnum sem unnin eru í samvinnu við þau lönd sem aðstoðarinnar njóta. Með því frumvarpi sem hér er lagt fram er gert ráð fyrir því að svigrúm verði aukið að þessu leyti þannig að íslensk stjórnvöld eigi um það val við framkvæmd þróunarsamvinnunnar að taka þátt í fjölbreyttari formum í þróunarsamvinnu hvort heldur er með körfufjármögnun eða fjárlagastuðningi við samstarfsríki. Við höfum unnið með mörgum ríkjum. En það einkennir þátttöku okkar í þróunarsamvinnu að þegar samstarfsríkin eru komin nokkuð á legg og uppfylla skilyrði fyrir fjárlagastuðningi þá lýkur vegferð okkar með þessum samstarfsríkjum og það er miður að við getum hjálpað ríkjum rétt af stað en getum ekki fylgt þeim lengra á þróunarbrautinni. Þess vegna er mikilvægt að hafa svigrúm til þess að koma að þróunaraðstoð með ólíkum hætti. Það er algengt viðhorf að þeir fjármunir sem Ísland hefur til ráðstöfunar til þróunarsamvinnu séu ekki svo miklir í hnattrænu samhengi að þeir skipti nokkru máli þegar kemur að fjárlagastuðningi eða körfufjármögnun. Ég er því hjartanlega ósammála og held að það sé mjög mikilvægt að við getum eins og önnur ríki sem sinna þróunarsamvinnu tekið þátt í uppbyggilegu þróunarsamstarfi með samstarfsríkjum okkar. Ég held að okkar krónur skipti líka máli í hinu stóra samhengi þegar kemur að fjárlagastuðningi við ríki eða körfufjármögnun. Að því er körfufjármögnun varðar þá tel ég að lítið ríki eins og Ísland sem hefur takmarkaða burði í innviðum til þess að stjórna fjárveitingum til þróunarsamvinnu geti sérstaklega nýtt sér vel körfufjármögnun. Í því frumvarpi sem hérna liggur fyrir er kveðið með skýrum hætti á um aðkomu Alþingis að stefnumörkun um þróunarsamvinnu og er það mikið nýmæli. Það er ekki bara nýmæli á sviði þróunarsamvinnu. Það er líka ákveðið nýmæli í meðferð málaflokks í íslensku stjórnkerfi. Hér er í sjálfu sér gert ráð fyrir því að utanríkisráðherra leggi áætlun fram á Alþingi og þingið komi þar með beinum hætti að forgangsröðun í þróunarsamvinnu og taki þátt í að leggja línur um hvernig áherslur í þróunarsamvinnu eru til lengri og skemmri tíma. Þetta er mjög mikilvæg nýbreytni en hún leggur okkur auðvitað skyldur á herðar um vandaða meðferð þessara mála og sannast hér enn og aftur að þegar þingið fær aukin verkefni og aukna ábyrgð þá kallar það líka á að þingið sjái til þess að það hafi nægilega burði og búi yfir þeim innviðum sem gera því kleift að takast á við ný verkefni. Í meðförum nefndarinnar var fjallað nokkuð um þessa þætti sem lúta að aðkomu Alþingis að þróunarsamvinnunni og var um það mikil samstaða hvernig henni skyldi hagað og í sjálfu sér styrkt enn frekar aðkoma Alþingis að því máli með þeirri breytingu sem lögð er til í breytingartillögu, að komið verði á sérstakri þróunarsamvinnunefnd. Virðulegi forseti. Í umræðu nefndarinnar var einnig nokkuð fjallað um starfsmannamál eins og hér hefur verið rakið í þessari umræðu. Það er vissulega þannig að sérsjónarmið gilda samkvæmt því frumvarpi sem hér er lagt til að verði að lögum. Það gilda nokkur sérsjónarmið um starfsmenn sem koma að málefnum þróunarsamvinnu. Fyrir því eru sterk rök og þau lúta að séreðli þessarar stofnunar. Ég held að það sé ekki rétt að stilla málum þannig upp að í því felist einhver lítilsvirðing gagnvart öðrum opinberum starfsmönnum heldur er einfaldlega eðli þessarar starfsemi slíkt, sérstaklega eðli starfsemi eins og þeirrar sem við höfum rekið hingað til að mestu, sem er tvíhliða þróunaraðstoð byggð á afmörkuðum verkefnum. Þar þarf oft afmarkaða þekkingu um stund og því erfitt að koma því við að ráða starfsfólk til langframa til stofnunarinnar. Auðvitað er valkostur í því efni hvað starfsmannamálin varðar að taka einfaldlega upp fyrir Þróunarsamvinnustofnun einhvers konar flutningsskyldukerfi fyrir þá starfsmenn sem þar starfa til langframa. En það er í sjálfu sér ekki heldur einfalt í framkvæmd og skapar náttúrlega líka þá ákveðna tvískiptingu milli þeirra sem hjá stofnuninni starfa. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon rakti áðan þá breytingartillögu sem nefndin hefur orðið sammála um, sem er að fella út 6. gr. frumvarpsins sem felur í sér tilvísun til þess að um þátttöku í friðargæsluverkefnum fari samkvæmt ákvæðum laga um Íslensku friðargæsluna og þátttöku hennar í alþjóðlegri friðargæslu. Hv. þingmaður kaus að lesa í þetta hvatningu til hæstv. utanríkisráðherra um að skilja þróunarsamvinnu frá friðargæslu. Ég tel að þar hafi hann farið nokkuð offari í túlkun á vilja nefndarinnar. Reyndar er skýrt tekið fram að ástæðan fyrir því að þessi breyting er lögð til sé sú að nefndin telur þetta ákvæði hafa litla sjálfstæða þýðingu og vill þess vegna að það falli brott. Það kom skýrt fram í nefndinni að enginn einhugur er þar um að aðskilja eigi friðargæslu frá þróunarsamvinnu. Þvert á móti er ég eindreginn talsmaður þess að friðargæsla og þróunarsamvinna séu samtvinnuð sem kostur er og ég tel að það sé mjög mikilvægur þáttur í framtíðarþróun hvors tveggja. Við höfum of lengi undanfarin ár nálgast alþjóðlega friðargæslu á forsendum ...

NATO.

sérstaklega NATO, já, eins og hv. þingmaður kallar hér fram í og því er mjög mikilvægt að binda hana frekar við alþjóðlega þróunarsamvinnu þar sem hún á betur heima samkvæmt öllum alþjóðlegum viðmiðunum. Með því er lögð ríkari áhersla á hinn borgaralega þátt friðargæslunnar en hinn hernaðarlega og það er sú stefna sem liggur að baki stefnumörkun Alþingis og stefnumörkun utanríkisráðherra í málefnum alþjóðlegrar friðargæslu. Ég held að menn sem kalla eftir aðskilnaði friðargæslu og þróunarsamvinnu vegna þess að þeir vilja draga úr áherslu á hernaðarlegan þátt friðargæslunnar fari villir vegar. Þvert á móti skiptir máli að tvinna hvort tveggja saman til þess að fella friðargæsluna í þann ramma sem hún á betur heima sem er í samræmi við borgaralegt starf að þróunarsamvinnu. Í umræðunni hefur aðeins verið drepið á aðkomu einkaaðila að verkefnum á sviði þróunarsamvinnu. Um það var nokkuð rætt í meðförum nefndarinnar. Ég held að í því efni skipti mestu máli hvernig unnið er að hinum faglega grunni verkefnanna. Aðkoma einkaaðila, held ég, að gæti orðið af hinu góða í þróunarsamvinnuverkefnum en þá að því tilskildu að það sé algerlega ljóst að verkefnin séu ekki unnin á forsendum einkaaðila heldur að einkaaðilar geti með einhverjum hætti sóst eftir að taka að sér einstaka þætti í framkvæmd verkefna sem hins vegar eru skilgreind af hinu opinbera og að hið opinbera hafi gæðaeftirlit og faglegt eftirlit með framkvæmd verkefnanna. Ég held að í sjálfu sér mæli ekkert heldur gegn því að í auknum mæli verði notast við ráðgjafa og sérfræðinga á einkamarkaði í framkvæmd þróunarverkefna. Það er ekki þannig að opinberir starfsmenn búi yfir hinni endanlegu handhöfn sannleikans. Það hafa margir þekkingu og vitneskju sem starfa vítt og breitt í samfélaginu og mikilvægt að við getum boðið samvinnuríkjum okkar upp á víðtæka þekkingu og bindum okkur ekki við að bjóða bara fram sérþekkingu opinberra aðila. En allt fer þetta eftir því á hvaða forsendum aðkoma einkaaðila er. Ef hún er á forsendum þeirrar stefnumörkunar sem liggur að baki frumvarpinu og ef unnið yrði með þeim hætti og skilgreindar skýrar efnislegar kröfur gerðar til þeirra sem að framkvæmd verkefnanna kæmu þá óttast ég ekki aðkomu einkaaðila. Ég held að hún gæti beinlínis orðið til góðs fyrir skilning okkar allra og þátttöku okkar allra í þróunarsamvinnunni. Virðulegi forseti. Að síðustu vil ég þakka fyrir þann góða einhug sem náðist í nefndinni um þetta mál. Það var sérstaklega gaman að vinna að nefndarálitinu og náðist mjög góð samstaða um það meðal allra flokka og það tel ég mikils virði og það er gott veganesti fyrir ráðherra við framkvæmd þessara mála. Það er mikilvægt þess vegna, tel ég, að byggja á þeim grunni. Alþingi mun áfram koma að málefnum þróunarsamvinnu og það er æskilegt að gera það eins myndarlega og við mögulega getum gert. Þetta frumvarp, verði það að lögum, skapar jákvæðan og góðan ramma utan um aðkomu Alþingis að þessum málaflokki.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að gerast mjög langorður. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur gert ágætlega grein fyrir afstöðu okkar til þessa frumvarps. Við höfðum sitthvað við það að athuga þegar það upphaflega kom fram. En á frumvarpinu hafa verið gerðar mikilvægar breytingar í meðförum utanríkismálanefndar sem við teljum vera mjög til bóta. Þar má sérstaklega nefna tilkomu þróunarsamvinnunefndar sem tengir þróunarsamvinnuna betur við Alþingi en við höfðum upphaflega gagnrýnt og gerum reyndar enn, áform um að tengja þróunarstarfið rækilegar inn í og inn undir utanríkisráðuneytið. Við hefðum kosið að þetta væri sjálfstæð stofnun sem væri svona lausbeisluð frá utanríkisráðuneytinu og höfum gert rækilega grein fyrir því hvers vegna við teljum það æskilegt. Hv. þm. Árni Páll Árnason, varaformaður utanríkismálanefndar, setti fram ágæt rök fyrir því að það gæti verið æskilegt að hafa tengsl á milli þróunarsamvinnunnar og friðargæslunnar ef okkur auðnaðist að færa friðargæsluna inn í annan farveg en hún hefur verið í að undanförnu, þ.e. inn í borgaralegri farveg og út úr hernaðarfarveginum. En eins og við þekkjum þá hafa Íslendingar verið eins konar hreinsideild sem hefur komið á vettvang eftir að Bandaríkjamenn hafa farið sprengjandi um héruð. Ég er enn með efasemdir um þetta. Einfaldlega vegna þess að ég treysti ekki stjórnvöldum. Ég treysti ekki núverandi ríkisstjórn til að hafa uppi þessa stefnu enda held ég að það sé vandfundin ríkisstjórn á byggðu bóli þar sem eins andheitur stuðningur er við stefnu NATO og er einmitt frá þessari ríkisstjórn og frá núverandi hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, sem hefur tekið undir áform NATO nánast í hverju sem er og á ákaflega gagnrýnilítinn máta. Og kemur þá á óvart það sem segir hér í upphafi greinargerðar með þessu frumvarpi, að hornsteinar nýrrar utanríkisstefnu séu mannréttindi, þróunarsamvinna og friðsamlegar lausnir. Og ég spyr: Hvenær varð breyting þarna á og í hverju liggur sú breyting? Síðan er ein pínulítil athugasemd sem ég hef oft gert við frumvörp sem fram koma um nýjar stofnanir og hún lýtur að hæfniskröfum stjórnenda. Það var gert ráð fyrir því í upphaflegu frumvarpi að forstjóri þessarar stofnunar eða forstöðumaður hefði háskólamenntun. Nú er talað um að hann hafi lokið háskólaprófi. Í hverju? Grísku, dönsku, reikningi? Í hverju? Hvers konar rugl er þetta eiginlega? Og hvers konar móðgun er þetta gagnvart öðru fólki sem hefur lagt stund á annað nám en í háskóla eða stundað önnur störf? Það segir jú í frumvarpinu að viðkomandi skuli hafa þekkingu á þessari starfsemi. En að setja svona í lög, að það skuli ófrávíkjanleg krafa, lögbundin krafa um að fólk skuli hafa lokið einhverju háskólaprófi, ég held að nefndin ætti að taka þessa klásúlu til endurskoðunar.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að koma hér að örstuttum athugasemdum í tilefni umræðunnar sem hér hefur farið fram og hefur verið í alla staði góð og undirstrikar þá samstöðu sem hefur tekist að mynda um þetta mál. Það er í fyrsta lagi atriði sem varða þróunarsamvinnunefndina og fjölda fulltrúa í henni. Það kom fram í máli hv. þingmanna Steingríms J. Sigfússonar og Sivjar Friðleifsdóttur að það væri þeirra skilningur að fjöldi fulltrúa í þróunarsamvinnunefndinni væri eins og hann er í tillögunni, þ.e. sjö í þeim tilgangi að tryggja öllum þingflokkum aðkomu að nefndinni og ég vil bara staðfesta þennan skilning. Þetta er sami skilningur og ræddur var í nefndinni, hugmyndin var sú að allir þingflokkar gætu átt þar fulltrúa þó að það segi ekki berum orðum í tillögutextanum. Hér hefur einnig verið rætt um ráðningamálin, starfsmannamálin hjá Þróunarsamvinnustofnun. Nefndarmenn hafa hreyft hér athugasemdum og ég gat þess í framsögu minni áðan að 8. gr. í frumvarpinu fékk þó nokkra umfjöllun og vissulega voru uppi ákveðnir fyrirvarar í nefndinni við þessar sérreglur sem er að finna í frumvarpinu. Þess vegna vil ég láta þess getið að þetta eru atriði sem við tókum til mjög gaumgæfilegrar skoðunar. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að við eigum sem allra mest að styðjast við almennar reglur þegar kemur að starfsmannamálum opinberra starfsmanna og þær undantekningar sem við erum að fjalla um í þessu tilviki eru fyrst og fremst tvenns konar. Það er hin tímabundna ráðning til allt að fimm ára í stað almennu reglunnar um tvö ár. Ég tel eftir að hafa skoðað þetta mjög ítarlega í nefndinni að þá séu þau rök sem teflt var fram fyrir reglunni nægjanleg til þess að fallast á þessa undanþágu frá almennu reglunni. Reyndar tel ég að það hafi kannski verið nokkuð langsóttara með ráðningu án auglýsingar en engu að síður voru færð fram fullnægjandi rök fyrir nefndinni til þess að það tókst samstaða í nefndinni um að styðja tillöguna eins og hún liggur fyrir þannig að í þeim tilvikum sem þar eru nefnd sé hægt að færa starfsmenn á milli án auglýsingar. Það eru dæmi um viðlíka reglur til að mynda hjá Varnarmálastofnun en þetta er atriði sem verður auðvitað að meta í hvert sinn fyrir sig. Ég vil bara taka það fram að að mínu áliti eigum við að leggja okkur fram um að skapa almennan lagaramma um þessi efni og reyna að forðast undantekningar sem mest við getum. Síðan bara stuttlega að atriðinu sem hv. þm. Ögmundur Jónasson vék að, um hæfniskröfurnar fyrir forstöðumann Þróunarsamvinnustofnunar. Nefndin ræddi stuttlega um hæfnisskilyrðin. Hún fór ekki í endurmat á hæfnisskilyrðunum eins og þeim var teflt fram í frumvarpinu. En breyting nefndarinnar lýtur fyrst og fremst að því að skýra þann skilning sem nefndin lagði í frumvarpið, þ.e. að það væri átt við að hæfniskröfurnar ættu að vera háskólapróf og það væri þá betra að segja það bara hreint út frekar en að tala um háskólamenntun. Ég held hins vegar að það megi ekki horfa fram hjá því að með því að gera ekki skilyrði um einhverja tiltekna menntun í þessu tilviki þá er einmitt verið að halda ákvæðinu opnara og það er víðara en væri ef ákvæðið fjallaði um að það væri einhver tiltekin háskólamenntun sem krafist væri. Þannig að þessu leytinu til er ákvæðið einungis bundið við háskólapróf. Síðan gilda almennar reglur um það í stjórnsýslunni hvernig gert er upp á milli umsækjenda þegar það á við. Að þessu sögðu vil ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram og ítreka aftur ánægju mína með samstöðuna sem hefur tekist í nefndinni um málið.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þá málefnalegu umræðu sem hér hefur farið fram af hálfu utanríkismálanefndarmanna sem hafa unnið með þetta mál og þekkja það greinilega orðið allvel. Ég vil þakka formanni og varaformanni utanríkismálanefndar fyrir þá vinnu sem þeir hafa báðir lagt í málið og hversu mjög þeir hafa lagt sig fram um að ná góðri sátt og samstöðu um málið í nefndinni. Ég tel að það sé mjög mikilvægt því hér er auðvitað um gríðarlega mikilvægan málaflokk að ræða, hina alþjóðlegu þróunarsamvinnu Íslands sem mikilvægt er að sem breiðust sátt sé um og góður stuðningur við af hálfu alþingismanna allra. Það er hins vegar ekki svo að stefna og straumar í alþjóðlegri þróunarsamvinnu séu alveg hafin yfir pólitíska umræðu eða skoðanaskipti. Það er ekki þannig að það sé til einhver hrein stefna þegar kemur að þróunarsamvinnu þannig að það sé hægt að stunda þróunarsamvinnu hreina og ómengaða eins og menn láta kannski stundum liggja að í umræðunni því að sjálfsögðu eru jafnvel heilmiklar deilur og mikil umræða og það fara fram mikil skoðanaskipti um það um allan heim hvernig best sé að sinna þróunarsamvinnu og sýnist sitt hverjum í því. Það er bara eins og í velferðarpólitíkinni, við viljum jú stunda og vera með velferðarpólitík en það er nokkuð umdeilt hvaða leiðir eigi að fara og hvað gefist best og hvernig eigi að skipuleggja hana o.s.frv. Sama á við um þróunarsamvinnuna, þó að þetta sé vissulega mjög mikilvægur málaflokkur, þetta sé málaflokkur sem stendur mörgum mjög nærri þá er hann ekki þannig að það sé hægt að taka hann út úr einhverjum umræðufarvegi og um hann geti ekki staðið deilur eða skiptar skoðanir. Ég segi þetta vegna þess að mér fannst það aðeins koma fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að það færi best á því og það mundi gera það að verkum að ekki yrðu neinar deilur um málaflokkinn ef hann væri algjörlega sjálfstæður, eins og það var orðað, og að hann yrði tekinn einhvern veginn svolítið út fyrir ramma í öllu öðru sem lýtur að mótun utanríkisstefnu. Ég held að í rauninni hljóti þróunarsamvinna Íslands alltaf að tengjast utanríkisstefnu Íslands að einhverju leyti og þeim áherslum sem við viljum þar leggja. Um leið hljótum við auðvitað að skipuleggja hana miðað við það sem best gerist í öðrum löndum og fara eftir þeim stefnumiðum sem best eru talin á hinum alþjóðlega vettvangi. Það hefur farið fram nokkur umræða um það hér hvort það væri skynsamlegt að sameina á einum stað í ráðuneytinu, á einu stjórnsýslusviði, þróunarsamvinnuna og friðargæsluna og það kom fram, m.a. hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að hann teldi að það væri óráðlegt að hafa þann háttinn á. Það mundi alltaf kalla á gagnrýni um að verið sé að blanda öðrum hagsmunum inn í þróunarsamvinnuna. Mín skoðun er sú að þróun og friður eða þróun og kannski það að vera laus við átök sé mjög samtengt. Þar sem eru átök er mjög erfitt að koma við þróun. Þar sem er skortur á þróun verða gjarnan átök þannig að þetta hlýtur alltaf að fara talsvert saman og ég hefði almennt talið að það væri hagfelldara og væri kannski líklegra til þess að skapa sátt um m.a. friðargæsluna að hún tengdist meira þróunarmálum hjá okkur og þróunarsviðinu en öryggis- og varnarmálasviðinu af því að við viljum að friðargæsla okkar sé borgaraleg í eðli sínu. Þess vegna færi vel á því að skoða þetta saman þannig að við værum í rauninni að vinna að friði og þróun sem heildstæðu máli í stað þess að tengja friðargæsluna - sem væri þá hinn kosturinn - alþjóða- og öryggismálasviðinu þar sem við erum m.a. með varnarmálaskrifstofuna. Það var fyrst og fremst það sem mér hefur gengið til með því að tengja þetta saman, að það gæti skapað meiri sátt um friðargæsluna og við gætum þá horft á friðargæsluna meira sem tæki í þágu þróunar. En allt er þetta auðvitað opið til umræðu. Annað sem hér hefur verið rætt um eru starfsmannamálin og þær sérreglur sem verða í þessum lögum um starfsmenn Þróunarsamvinnustofnunar. Það kom fram að nefndin hefði fallist á rökin fyrir þessum sérreglum en þó er greinilegt að það er svona með vissum semingi vegna þess að það hefur auðvitað komið fram hjá nefndarmönnum að best væri að hinar almennu reglur starfsmannalaga gætu gilt um þessa starfsmenn eins og aðra, að viðfangsefnin þarna væru ekki svo sérstök að það þyrfti alveg sérstakan vinnurétt fyrir þetta fólk. Ástæðan fyrir því að það er mikilvægt að geta ráðið fólk tímabundið inn í þróunarsamvinnuna og lengur en í tvö ár í senn, eins og starfsmannalögin kveða á um, er að það er mikilvægt að geta kallað inn í þróunarsamvinnuna fólk utan úr atvinnulífinu, fólk sem er í öðrum störfum, lækna, hjúkrunarfræðinga, sjúkraliða, sjúkraflutningamenn, alls konar fólk sem vinnur við önnur störf og er kannski ekki tilbúið að taka sig upp og fara í þessi störf bara til tveggja ára ef ekki er lengri tími í boði. Sumir eru auðvitað tilbúnir að koma inn í þetta bara í eitt ár eða tvö ár og það er engri loku fyrir það skotið að þannig verði það áfram, en að það verði sköpuð þessi heimild og þessi möguleiki að það geti verið ráðningar til fimm ára til þess að fá fólk til að starfa í þróunarsamvinnu. Ég tel að það sé styrkur þróunarsamvinnu okkar og ég tel að það sé styrkur friðargæslu okkar að fá fólk utan úr samfélaginu, utan úr þjóðlífinu sem er að sinna öðrum störfum til að koma og starfa að þessum málum einhvern tíma, lengri eða skemmri. Það skapar þekkingu úti í samfélaginu almennt, það skapar stuðning við þetta, það er gríðarlega mikilvægt fyrir málaflokkinn að það sé hægt að hafa þennan hátt á og þess vegna þarf þessi heimild að vera til staðar, að við getum ráðið fólk lengur en í tvö ár í ákveðnum tilvikum þó að hitt sé auðvitað enn þá í gildi, að það sé hægt að hafa það skemur. Síðan hvað það varðar sem líka hefur komið hér upp hvort það eigi að skapa þennan gagnveg milli ráðuneytisins og Þróunarsamvinnustofnunar þannig að það sé hægt að ráða fólk frá Þróunarsamvinnustofnun tímabundið inn í utanríkisráðuneytið án auglýsingar þá er hugsunin þar kannski fyrst og fremst sú að það séu gagnvegir á milli ráðuneytisins og stofnunarinnar, á milli tvíhliða þróunarsamvinnunnar, sem er sinnt af stofnuninni, og marghliða þróunarsamvinnunnar sem er í utanríkisráðuneytinu þannig að það sé hægt að nýta þá þekkingu sem fólk sem er í tvíhliða þróunarsamvinnu ávinnur sér í ráðuneytinu. Þegar við tölum um „án auglýsingar“ megum við ekki gleyma því að fólkið sem vinnur í utanríkisráðuneytinu hefur allt verið ráðið til starfa samkvæmt auglýsingu. Fólkið sem vinnur hjá Þróunarsamvinnustofnun hefur líka allt verið ráðið til starfa samkvæmt auglýsingu þannig að allt þetta fólk hefur verið ráðið á grundvelli auglýsinga til sinna starfa. Það er bara verið að búa til þessa víxlverkun á milli stofnunar og ráðuneytis, ekki svo að það sé verið að taka þetta fólk fram hjá kerfinu með einhverjum hætti. Eftir sem áður er auglýsingaskylda á störfum hjá ráðuneytinu og hjá Þróunarsamvinnustofnun en það er bara verið að búa til þennan gagnveg sem ég held að sé gríðarlega mikilvægur til þess að nýta sem best þekkingu og reynslu þessa fólks. Það var spurt hér um einkaaðila og hlutverk þeirra. Það er auðvitað ekkert sem bannar að það séu gerðir samningar um tiltekin verk við einkaaðila í þessu, en ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. Árna Páli Árnasyni, að það má auðvitað ekki vera á forsendum einkaaðilanna, það verður þá að vera á forsendum aðstoðarinnar og þess sem menn ætla sér að ná fram með aðstoðinni en það er hægt að hafa margvíslegan hátt á varðandi kaup á sérþekkingu eða þjónustu. Það var spurt eftir því hvað liði áætlun um þróunarsamvinnu og hvort hún kæmi fram í haust og hvaða áform yrðu þá uppi um hvenær við ætluðum að ná 0,7% hlutfallinu. Þegar ég talaði við 1. umr. um frumvarpið sagði ég að ég stefndi að því að leggja þessa áætlun fram núna í haust en það gefur eiginlega augaleið að það verður einhver seinkun á því bara vegna orðanna hljóðan í sjálfum lögunum vegna þess að lögin, eins og þau munu þá væntanlega líta út eftir að þau hafa verið samþykkt hér á þingi, gera ráð fyrir því að þróunarsamvinnunefndin eigi að koma að þeirri vinnu með ráðuneytinu. Ef hún verður ekki kosin fyrr en - ja, ef bráðabirgðaákvæðið verður um það að núverandi stjórn sitji til 1. nóvember og eftir það taki þróunarsamvinnunefndin við þá er auðvitað ekki hægt að vinna áætlunina til að leggja fram hér í þinginu fyrir þann tíma, ef það á að fara eftir lögunum eins og þau munu þá líta út. Við verðum bara að skoða það núna hvenær við gætum lagt fram slíka áætlun miðað við að þróunarsamvinnunefndin og samstarfsráðið sé komið á laggirnar sem eiga að koma að þeirri vinnu af hálfu löggjafans og af hálfu hinna frjálsu félagasamtaka. Þetta er kannski það sem ég held að rétt sé að ég segi um þetta mál á þessu stigi en enn og aftur þakka ég fyrir góða umræðu hér og góða vinnu í nefndinni og mikilvægi þess að um þetta mál náist góð sátt. Ég vil að lokum segja að þó að þetta frumvarp sé ekki mikið að vöxtum, sé tiltölulega fáar greinar, enda eru þetta rammalög sem eru fyrst og fremst til þess að marka stjórnsýslulegan ramma utan um þróunarsamvinnuna, þá held ég að þetta marki þó nokkur tímamót ef þetta verður að lögum vegna þess að það er verið að tengja Alþingi miklu betur inn í alla vinnu í þróunarsamvinnu en verið hefur. Það er verið að gefa Alþingi miklu meiri sess í stefnumótuninni sem varðar þróunarsamvinnu, bæði auðvitað með þróunarsamvinnunefndinni, sem kemur þá bæði að tvíhliða og marghliða þróunarsamvinnu, en hingað til hefur aðkoma Alþingis verið algjörlega einskorðuð við tvíhliða þróunarsamvinnuna, og hins vegar með þessari áætlun til fjögurra ára sem er gert ráð fyrir að leggja fyrir Alþingi og skýrslugjöf frá utanríkisráðherra sem ekki hefur verið hér í þinginu. Það hefur verið mjög takmörkuð umræða á Alþingi Íslendinga um þróunarsamvinnu þrátt fyrir þau auknu fjárframlög sem eru að fara í málaflokkinn núna þessi árin. Aðkoma Alþingis er því að aukast verulega við þetta, gegnsæi í málaflokknum er að aukast mjög verulega, og ég vil leyfa mér að segja um leið fagleg vinnubrögð og eftirlit með málaflokknum og þeim fjármunum sem í hann fara mun aukast ef þetta verður að lögum.

Hæstv. forseti. Á einu atriði vildi ég vekja máls, á jákvæðum nótum og það lýtur að ágreiningi sem hefur verið okkar í milli, annars vegar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði og stjórnarmeirihlutans hins vegar, er varðar hvar eigi að koma friðargæslunni fyrir í ráðuneytinu og hvort eigi að tvinna hana rækilega saman við þróunarmálin, þróunarsamvinnumálin. Hv. þm. Árni Páll Árnason vék að þessu í ræðu sinni og sömuleiðis hæstv. utanríkisráðherra. Við höfum haft um þetta miklar efasemdir og erum þá að horfa til reynslunnar ekki, aðeins til margra ára heldur líka til síðustu mánaða. Við höfum verið mjög gagnrýnin á það hvaða áherslur núverandi ríkisstjórn og núverandi hæstv. utanríkisráðherra hafa haft gagnvart NATO og friðargæslunni. En nú er verið að tala um að færa þessa starfsemi inn á, hvað eigum við að kalla það, nýjar forsendur? Að reka hana á nýjum forsendum. Og þá er ég að segja að málið kann að horfa öðruvísi við. Ég fagna því sem fram kom í máli hæstv. utanríkisráðherra að þessi mál væru núna öll opin til umræðu. Ég hvet til þess að við fylgjum því þá eftir í utanríkismálanefnd, að taka þetta skipulag og þau markmið sem við rekum friðargæslu á og þróunarstarfið til endurskoðunar og til frekari umræðu.

Virðulegur forseti. Það er alveg sjálfsagt, eins og ég sagði, að ræða þessi mál almennt og opið hvar við viljum leggja áherslurnar bæði í þróunarsamvinnu okkar og í friðargæslunni og ræða það í utanríkismálanefnd. En ég vil þó segja að ég get ekki fallist á það að utanríkismálanefnd ákveði með hvaða hætti fyrirkomulag starfa er inni í ráðuneytinu, hvernig því er raðað niður, hvernig skipulag ráðuneytisins lítur út. Það er auðvitað framkvæmdarvaldsins að ákveða það.

Hæstv. forseti. Þetta hygg ég að sé mikill misskilningur. Við erum að fjalla hér um lög á Alþingi, um það hvernig við ætlum að skipa málum í utanríkisráðuneytinu. Við erum að ræða lög um nákvæmlega það efni. Það er okkar alþingismanna að hafa á því skoðun og hafa áhrif á hvernig málum er þar skipað. Þannig að það er Alþingis en það er ekki einkamál ráðherra eða framkvæmdarvaldsins hvernig þessum málum er skipað.

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort það er nokkur misskilningur á ferðinni með það að það er auðvitað ráðuneytisins að ákveða hvernig það skiptir störfum sínum niður í svið og skrifstofur. Það er ekki Alþingi sem tekur slíkar ákvarðanir.

Virðulegi forseti. Hér er ársskýrsla Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2007 til umræðu og framlagningar en umrædd ársskýrsla kom út á vormánuðum í aprílmánuði. Ársskýrslan hverju sinni er nokkuð víðfeðm og fjallar um starfsemi Ríkisendurskoðunar á því ári sem hún tekur til, eða ársins 2007. Sigurður Þórðarson, þáverandi ríkisendurskoðandi, fylgdi þessari skýrslu úr hlaði og var þetta síðasta ársskýrsla hans. En eins og alþjóð veit, virðulegi forseti, þá lét Sigurður Þórðarson af störfum á sumarmánuðum og Sveinn Arason var ráðinn ríkisendurskoðandi af hálfu forsætisnefndar og Alþingis eftir auglýsingu um starfið og yfirferð á fjölda umsókna sem bárust um starfið. Ég vil nota tækifærið hér og ítreka þakkir bæði fjárlaganefndar og annarra til handa Sigurði Þórðarsyni fyrir mjög ánægjulegt samstarf á umliðnum árum og áratugum og einnig vil ég óska Sveini Arasyni velfarnaðar í nýju starfi. Sveinn Arason hefur starfað um árabil hjá Ríkisendurskoðun þannig að hann gerir sér fulla grein fyrir því hvað þar fer fram og fjárlaganefnd mun á komandi mánuðum eiga fjölþætt samstarf við Svein Arason ríkisendurskoðanda. Ársskýrslan var kynnt í fjárlaganefndinni í maímánuði og allir hv. þingmenn fjárlaganefndar skrifuðu undir sameiginlegt nefndarálit og mun ég sem formaður fjárlaganefndar gera hér grein fyrir því áliti, virðulegi forseti. Síðan munu aðrir fjárlaganefndarmenn, m.a. varaformaður fjárlaganefndar, hv. þm. Kristján Þór Júlíusson, fjalla enn frekar um skýrsluna og aðrir nefndarmenn í fjárlaganefnd munu fylgja hér eftir ýmsum atriðum úr skýrslunni. Ég mun nú lesa upp álit fjárlaganefndar en undir það skrifa auk mín hv. þm. Kristján Þór Júlíusson, Guðbjartur Hannesson, Jón Bjarnason, Illugi Gunnarsson, Bjarni Harðarson, Ásta Möller, Guðjón Arnar Kristjánsson, Ármann Kr. Ólafsson, Steinunn Valdís Óskarsdóttir væntanlega og Björk Guðjónsdóttir.  Álitið hljóðar svo, með leyfi forseta: Fjárlaganefnd hefur fjallað um ársskýrslu Ríkisendurskoðunar 2007 á fundi og fengið ríkisendurskoðanda til fundar við sig. Skýrslan er í senn starfsskýrsla til þingsins og samantekt á upplýsingum um þau mál sem stofnunin hefur fjallað um á árinu 2007 og telur rétt að kynna Alþingi. Ríkisendurskoðun starfar á vegum Alþingis og endurskoðar ríkisreikning og reikninga þeirra aðila sem hafa með höndum rekstur og fjárvörslu á vegum ríkisins. Enn fremur annast stofnunin eftirlit með framkvæmd fjárlaga og er þingnefndum til aðstoðar við störf er varða fjárhagsmálefni ríkisins. Ríkisendurskoðun er sjálfstæð og óháð stofnun sem starfar í umboði Alþingis. Forsætisnefnd getur þó ýmist að eigin frumkvæði eða samkvæmt óskum þingmanna krafist skýrslna um einstök mál er falla undir starfsemi Ríkisendurskoðunar. Eins og skýrslan ber með sér eru viðfangsefnin fjölbreytt. Stofnunin varði 57% allra virkra vinnustunda til fjárhagsendurskoðunar, 16% til stjórnsýsluendurskoðunar, 10% til innra eftirlits, 7% til endurskoðunar upplýsingakerfa, 10% til annarra verkefna, m.a. lögfræðilegra umsagna, gæðaeftirlits og aðstoðar við önnur svið stofnunarinnar. Það er mikilvægt fyrir fjárlaganefnd og þingmenn að fá með skýrslu sem þessari innsýn í eftirlitsstarfsemi Ríkisendurskoðunar en slíkar upplýsingar eru til þess fallnar að styrkja það sjálfstæða eftirlitshlutverk sem Alþingi hefur gagnvart framkvæmdarvaldinu. Svo mörg voru þau orð í áliti fjárlaganefndar sem hún stendur saman að og er það nú oft þannig að fjárlaganefndin stendur samstiga að álitsefnum og álitsgerðum eins og þessum. Ég vil ítreka hér kveðjur til handa þáverandi ríkisendurskoðanda sem lagði fram ársskýrsluna á vormánuðum, Sigurði Þórðarsyni, og óska nýjum ríkisendurskoðanda, Sveini Arasyni, velfarnaðar í sínum störfum. Ég vil nota tækifærið og þakka Ríkisendurskoðun og starfsfólki þess samstarfið og óska eftir góðu samstarfi héðan í frá sem hingað til varðandi þau störf sem Ríkisendurskoðun vinnur að fyrir Alþingi og ríkisreksturinn í heild sinni.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð formanns fjárlaganefndar, hv. þm. Gunnars Svavarssonar, um fyrrverandi ríkisendurskoðanda, Sigurð Þórðarson. Ég þakka honum góð störf og tek undir árnaðaróskir til nýs ríkisendurskoðanda. Í þeirri ársskýrslu sem hér liggur fyrir, og er afgreidd frá nefndinni í nefndaráliti sem formaðurinn gerði grein fyrir, er farið yfir helstu þætti starfseminnar og þeim gerð góð skil. Meginviðfangsefni, hlutverk og helstu áhersluþættir, þessarar ríkisstofnunar er rakið. Jafnframt er bent á að á árinu 2007 séu liðnir tveir áratugir frá því að lög um Ríkisendurskoðun tóku gildi. Ég held að í því ljósi, sem ég kem raunar að síðar í ræðu minni, sé vert að íhuga hvort þörf sé á því að fræða og taka til umfjöllunar með ítarlegum hætti starfshætti Ríkisendurskoðunar, hvernig farið er með þær upplýsingar sem þar er unnið úr og hún skilar frá sér. Að sjálfsögðu er það meginatriði í störfum Ríkisendurskoðunar að sjálfstæði hennar sem eftirlitsstofnunar sé tryggt og trúverðugleiki hennar hafinn yfir allan vafa. Í meginatriðum má skipta verkefnum stofnunarinnar í tvennt, endurskoðun ríkisreiknings og reikninga ríkisaðila og hins vegar stjórnsýsluendurskoðun. Í ársskýrslunni kemur fram að stofnunin hafi að jafnaði áritað um 330 ársreikninga og sent frá sér um 250 endurskoðunarbréf eða skýrslur. Þetta er mikil vinna og ég minnist þess að í umræðum um ársskýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2006 var því varpað fram af hv. þm. Ármanni Ólafssyni hvort ekki mætti færa fleiri verkefni á þessu sviði frá stofnuninni út til markaðarins og til einkaaðila þannig að meira svigrúm gæfist innan stofnunarinnar til að takast þá á við hitt meginviðfangsefni Ríkisendurskoðunar sem er stjórnsýsluendurskoðunin. Hún felst í því, eins og sagt er frá í skýrslunni, að kanna hvernig skyldum stjórnvalda er sinnt og hvernig skattfé því sem almenningur leggur inn til ríkissjóðs er varið. Það er kannski sá þáttur sem ég hyggst gera að meginumræðuefni mínu við þessa umræðu, þ.e. þær stjórnsýsluúttektir og vinnan með þær, hvernig farið er með þær. Það kemur fram að á frá árinu 1987 hafa alls verið gerðar 77 stjórnsýsluúttektir af ýmsum toga. Ef litið er til einstakra kafla skýrslunnar þá hef ég staldrað við þann kafla sem fjallar um kennitölur stofnunarinnar og umsvif og árangur. Við þekkjum það ágætlega að því verki er ætlað að mæla þá þætti sem menn telja að skipti meginmáli. Stofnunin hefur sett sér að mæla fjögur lykilsvið, þjónustu, innri verkferla, starfsmenn og þróun og fjármál. Þetta er tíðkað í nútímarekstri og sjálfsagt að viðhafa slíkt verklag innan starfsemi Ríkisendurskoðunar og gott mál í sjálfu sér. Í skýrslunni kemur raunar líka fram að Ríkisendurskoðun hefur leitast við að fylgja eftir þeim stjórnsýsluúttektum sem hún hefur unnið. Fram kemur að hún meti árangur sinn að einhverju leyti í kjölfar þeirra stjórnsýsluúttekta sem gerðar hafa verið. Á árinu 2007 og fram til byrjunar ársins 2008 samdi hún eftirfylgniskýrslur vegna fimm úttekta frá árinu 2004. Borið saman við það sem ég hef fengið í hendur frá því að ég tók til starfa hér á hinu háa Alþingi, ef maður reynir að meta árangurinn af þessu starfi, virðast sömu athugasemdir endurteknar aftur og aftur um rekstur stofnana - og maður hlýtur að spyrja hvernig standi á því. Ég tel eðlilegt að við leitum skýringa á því hvers vegna slíkar athugasemdir endurtaka sig og hvers vegna þær eru þá ekki fullnustaðar. Á bls. 28 í ársskýrslunni er tafla þar sem dregin eru upp viðbrögð við ábendingum Ríkisendurskoðunar í þessum stjórnsýsluúttektum og tekin ákveðin dæmi. Árið 2006 eru tvær skýrslur með 16 ábendingar, 12 eru framkvæmdar. Á árinu 2007 eru þetta fimm skýrslur, 38 ábendingar og 23 framkvæmdar. Innra eftirlit 2007 voru fimm skýrslur, 154 ábendingar og 108 framkvæmdar. Ég vil leyfa mér að vitna orðrétt í skýrsluna, með leyfi forseta: „Það liggur þó ljóst fyrir að stofnunin setur ekki fram ábendingar nema hún telji þær eðlilegar og réttmætar. Það hlýtur að vera markmið hennar að sem flestar séu teknar til greina og helst ekki undir 70%.“ Þegar á heildina er litið teljast niðurstöður þessarar eftirfylgnisúttektar, 68,8%, því ásættanlegar. Ég spyr: Er það ásættanlegt að ábendingar frá þessari stofnun séu ekki teknar til greina, ekki nema rétt rúmlega tveir þriðju athugasemda? Spyrja má hvort við þurfum að fara ofan í það, stofnunin sjálf eða Alþingi, hvers vegna athugasemdir eru settar fram af þessari trúverðugu og traustu stofnun ef ekki er farið eftir þeim. Ég tel nauðsynlegt að vinna þessar úttektir og meta árangurinn til þess að geta gert sér betur grein fyrir því hvernig stofnuninni gangi að verða við þeim markmiðum sem henni er ætlað að ná. En ef árangurinn af þessu er með þessum hætti þá hlýtur það að kalla á það hvernig við ætlum að vinna með þetta. Ég tel ekki ofmælt að ætla að eftirlitshlutverk Alþingis, sem Ríkisendurskoðun leikur í rauninni lykilhlutverk í, verði styrkt að þessu leyti. En hvernig við eigum að gera það, hvernig við eigum að rækja það, þar finnst mér aftur á móti pottur brotinn. Kannski vegna þess að það er ekki nægilega vel skilgreint. Það hefur komið fram í fyrri skýrslum og í umræðum meðal þingmanna hefur verið varpað fram spurningum um það hvernig fara eigi með gögn, skýrslur og greinargerðir, sem frá Ríkisendurskoðun koma. Á því var gerð bragarbót á síðasta þingi þegar forsætisnefnd tók upp það verklag að setja reglur um þinglega meðferð skýrslna stofnunarinnar og það var ákveðinn áfangi. En maður getur samt sem áður spurt sig: Hvernig á síðan að fylgja þeim úr hlaði? Ég tel mjög mikilvægt að við mótum okkur með einhverjum hætti reglur um það hvernig eftirfylgninni verður háttað. Þetta liggur í sjálfu sér ágætlega fyrir í mínum huga varðandi fjárhagslega þætti þeirrar úttektar sem verið er að gera. Þar kemur til kasta fjárlaganefndar og ég tel eðlilegt og sjálfsagt að hún kalli til nýskipaðan ríkisendurskoðanda og eigi við hann viðræður um það með hvaða hætti við getum komið þessum hlutum til betri vegar. Í lokin vil ég vekja athygli allra hv. þingmanna, sem sitja undir þessum umræðum, á kaflanum um starfsmenn og þróun. 

Frú forseti. Við ræðum hér ársskýrslu ríkisendurskoðanda fyrir árið 2007. Eins og fram hefur komið í máli hv. formanns fjárlaganefndar og einnig varaformanns fjárlaganefndar, sem hér hafa talað, skilaði fjárlaganefnd sameiginlegu áliti um þessa skýrslu og hefur formaður nefndarinnar, hv. þm. Gunnar Svavarsson, rakið það álit. Ég hef svo sem ekki miklu við það að bæta annað en að hér er fyrst og fremst um ársskýrslu stofnunarinnar sem slíkrar, Ríkisendurskoðunar, að ræða. Við fjöllum sérstaklega um skýrslur og álitsgerðir sem koma frá stofnuninni og hefur verið gert með misjöfnum árangri eins og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson vék að. Ég tek undir það að því fer fjarri að Alþingi taki nægjanlega alvarlega ábendingar og aðfinnslur ríkisendurskoðanda. Allt of oft hafa þær verið hafðar að engu sem kemur til af því mikla og sterka framkvæmdarvaldi, ráðherraræði, sem Alþingi býr við. Við höfum ítrekað rekið okkur á og fundið fyrir beinum afskiptum ráðherra af málum sem Ríkisendurskoðun hefur verið að vinna að og skilað um áliti til fjárlaganefndar, svo að dæmi sé tekið. Ég held að rjúfa verði þessa hörðu, sterku og nánu aðkomu framkvæmdarvaldsins að eftirlitsvinnunni sem Ríkisendurskoðun vinnur fyrir Alþingi. Það verður að rjúfa sambandið sem hefur að mínu mati verið allt of náið. Ég vil taka undir orð fráfarandi ríkisendurskoðanda í inngangi sínum í formála skýrslunnar. Hann leggur áherslu á að sjálfstæði og óhæði eftirlitsstofnunar eins og Ríkisendurskoðunar, jafnt í ásýnd sem í reynd, sé best tryggð með fjárhagslegu sjálfstæði hennar - og gagnvart þeim sem hún endurskoðar, þ.e. framkvæmdarvaldinu. Ég tek einnig undir orð fráfarandi ríkisendurskoðanda um trúverðugleika ríkisendurskoðanda í sínum störfum. Það er gríðarlega mikilvægt. Það er bundið í lögum og samþykktum um Ríkisendurskoðun að hún skuli vera sjálfstæð, eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun er sjálfstæð og óháð stofnun sem starfar í umboði Alþingis. Henni er ætlað að endurskoða ríkisreikning og reikninga þeirra stofnana og fyrirtækja sem eru að hálfu eða meira í eigu ríkisins, rekin eru á ábyrgð þess eða sinna lögbundinni þjónustu eða öðrum verkefnum gegn greiðslu eða styrkjum úr ríkissjóði.“ Sjálfstæði Ríkisendurskoðunar er síðan ítrekað. Það var einmitt þess vegna sem allmargir þingmenn, líklega úr öllum flokkum nema Sjálfstæðisflokknum, fluttu frumvarp til laga nú á vordögum um að Alþingi skyldi kjósa ríkisendurskoðanda - og hann fengi þannig enn sjálfstæðari stöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu og afmarkaðri stöðu gagnvart Alþingi, svipað og umboðsmaður hefur. Enda er það tekið fram í greinargerðinni sem fylgdi því frumvarpi í vor, og áhersla lögð á það, að Alþingi beri að taka allar ákvarðanir um aðgerðir sem séu til þess fallnar að styrkja sjálfstæði ríkisendurskoðanda. Í þessu felst ekki vantraust á þann ríkisendurskoðanda sem hefur verið ráðinn og er hann hér með boðinn velkominn til starfa. En það mun vafalaust verða hans vandi líka að standa vörð um sjálfstæði og trúverðugleika og það að geta sinnt þeim verkefnum sem ætlunin er að vinna. Fráfarandi ríkisendurskoðandi minntist á hversu umhverfið hefði breyst á síðastliðnum árum, ekki væri um beinar ríkisstofnanir að ræða. Í sjálfu sér væri einfalt og gott að hafa eftirlit með hreinum opinberum stofnunum. En sú pólitík sem hefur verið rekin á undanförnum árum af ríkisstjórninni, markaðsvæðingarríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, að stofna hlutafélag um almannaþjónustu, hvort sem það heitir Íslandspóstur, Ríkisútvarpið, Flugstoðir o.s.frv. - rekur almannaþjónustu í einkahlutafélagi þó svo að ríkið eigi það. Miklu erfiðara er að veita því eðlilega endurskoðun og aðhald eins og ríkisendurskoðanda ber að gera lögum samkvæmt. Það sama á við um útvistun sem kallað er, það er markaðsvæðing eða einkavæðing á einstökum þjónustuverkefnum sem hafa verið útvistuð til einkaaðila, en sem ríkissjóður og Alþingi bera engu að síður ábyrgð á og þar af leiðandi líka ríkisendurskoðandi. Þessi markaðsvæðingarstefna á almannaþjónustu og verkefnum ríkisins gerir enn ríkari og meiri kröfur til eftirlits af hálfu ríkisendurskoðanda. Ég hef ekki verið sammála þessari miklu markaðsvæðingarstefnu á almannaþjónustu en vil undirstrika hversu mikilvægt sjálfstæði ríkisendurskoðanda er. Frú forseti. Ég þarf ekki að hafa um þetta öllu fleiri orð. Ég þakka fráfarandi ríkisendurskoðanda fyrir störf í þágu Alþingis á undanförnum árum og vil bjóða nýjan ríkisendurskoðanda, Svein Arason, velkominn til starfa. Ég vænti góðs samstarfs við hann og að hann standi einnig undir þeim trúnaði, því óhæði og sjálfstæði sem ríkisendurskoðandi verður að hafa gagnvart Alþingi.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu skýrsla Ríkisendurskoðunar fyrir árið 2007. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Gunnars Svavarssonar fjallaði fjárlaganefnd um skýrsluna á fundum sínum í maí sl. og fékk þá ríkisendurskoðanda til fundar við sig. Þess má geta að þetta var síðasti fundur Sigurðar Þórðarsonar ríkisendurskoðanda með fjárlaganefnd, eftir því sem ég kemst næst. Ég verð að segja að samstarf fjárlaganefndar og Ríkisendurskoðunar hefur verið með miklum ágætum í gegnum tíðina. Það á við um alla starfsemi stofnunarinnar og ekki síst ríkisendurskoðanda sjálfan sem hefur verið fylginn sér, fylgt sannfæringu sinni og réttlætiskennd sem hefur auðvitað stundum þýtt að álit stofnunar hans hafa e.t.v. ekki alltaf fallið öllum í geð. Einkennisorð og megingildi Ríkisendurskoðunar sem stofnunar eru óhæði, hlutlægni, hæfni og trúverðugleiki. Þessi orð lýsa þeim verkum sem stofnunin lætur frá sér og þar leggja sig allir fram við að standa undir þessum einkennisorðum. Sigurður Þórðarson ríkisendurskoðandi hefur verið sterk fyrirmynd í þessum efnum. Reyndar lýsa þessi einkennisorð ekki síst honum sjálfum. Ég vil nota tækifærið og þakka Sigurði Þórðarsyni, fráfarandi ríkisendurskoðanda, sérlega ánægjulegt samstarf í gegnum árin og um leið óska ég nýjum ríkisendurskoðanda, Sveini Arasyni, farsældar í störfum sínum. Ég hlakka til samstarfs við hann m.a. á vettvangi fjárlaganefndar. Ríkisendurskoðun er undirstofnun Alþingis en er sjálfstæð í störfum sínum. Hennar viðfangsefni snúa m.a. að því að endurskoða ríkisreikning og reikninga opinberra stofnana. Enn fremur annast stofnunin eftirlit með framkvæmd fjárlaga og er þingnefndum til aðstoðar við störf er varða fjárhagsleg málefni ríkisins. Það hlutverk sem snýr einna helst að daglegum störfum þingmanna eru skýrslur sem gefnar eru út á vegum stofnunarinnar. Þær eru þáttur í því að hafa eftirlit með rekstri þeirra aðila sem fara með opinbert fé, hvort heldur í beinum ríkisrekstri eða með samningum þar um. Markmiðið er að hafa eftirlit með því að opinberu fé sé varið á hagkvæman, skilvirkan og árangursríkan hátt, eins og segir á heimasíðu stofnunarinnar. Þessu tengdar eru þær áhugaverðu upplýsingar sem koma fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um að 70% ábendinga og athugasemda hennar við innra eftirlit og stjórnsýsluendurskoðun hafi verið teknar til greina samkvæmt úttekt stofnunarinnar sjálfrar sem þýðir að það er trúverðugleiki í störfum stofnunarinnar. Það er tekið mark á því sem hún segir. Það leiðir til bóta í ríkisrekstri og til þess að betur sé farið með opinbert fé. Skýrslan sem hér er fjallað um er ársskýrsla til þingsins um verkefni sem stofnunin hefur haft til umfjöllunar á árinu 2007. Skýrslan er umfangsmikil og lýsir mikilli afkastagetu Ríkisendurskoðunar. Það var áhugavert að sjá í skýrslunni að stofnunin sendi árlega frá sér um 10 þúsund síður af upplýsingum í formi ársreikninga og endurskoðunarskýrslna. Stjórnsýsluúttektir eru hluti af starfsemi stofnunarinnar og í skýrslunni kemur fram að um 16% af tíma starfsmanna stofnunarinnar fór í stjórnsýsluendurskoðanir. Það eru þær skýrslur sem hafa reynst okkur mjög vel og hafa verið mjög gagnlegar. Það kemur einmitt fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem við fjöllum hér um hverjar áherslur áranna 2007–2009 eru sem sýnir hve umfangsmikil starfsemin er hjá ríkisendurskoðanda. Þær áherslur sem stofnunin leggur í starfi sínu frá 2007–2009 eru vinnumarkaðsmál, fjölskyldu- og velferðarmál, löggilt dómskerfi, erlend efnahagsaðstoð og friðargæsla, utanríkisþjónusta, opinber fjármála- og stjórnsýsla, sjávarútvegsmál og rannsóknir og þróun. Svo segir jafnframt, með leyfi forseta: „Einkum verði hugað að því hvernig staðið er að árangursstjórnun, framleiðni vinnuafls og fjármagns, málsmeðferð og afgreiðslutíma, stjórnskipulagi málaflokka, verka- og ábyrgðarskiptingu, gæðaþjónustu og starfsmannastjórnun.“ Það er alveg ljóst að starfsmenn stofnunarinnar þurfa að búa yfir viðamikilli þekkingu á þessum málum. Ég tek undir með hv. þm. Kristjáni Þór Júlíussyni að það er ákveðið áhyggjuefni að svo virðist sem sótt sé í það hæfa starfsfólk sem er starfandi hjá Ríkisendurskoðun frá öðrum stofnunum eða aðilum sem geta þá boðið betri kjör. Það kemur fram í þessari miklu starfsmannaveltu. Forsætisnefnd hefur beint tilmælum til þingnefnda að fjalla um efni skýrslu Ríkisendurskoðunar í þeim málefnum er varða verkefnissvið viðkomandi nefnda. Eitt af mikilvægari hlutverkum þingmanna er að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Skýrslur og athuganir Ríkisendurskoðunar eru þar mikilvæg gögn og hafa gefið tilefni til umræðu, aukið aðhald í ríkisrekstri og almennt í meðferð opinbers fjár. Með tilmælum forsætisnefndar eru tengd enn frekar saman eftirlitshlutverk Ríkisendurskoðunar og stjórnmálalegt hlutverk Alþingis með opinberum rekstri og er það vel. Þá er einnig vert að nefna að skýrslur og stjórnsýsluúttektir til Ríkisendurskoðunar virðast hafa langan líftíma eins og kemur fram í ársskýrslunni. Það markast m.a. af því að þær eru aðgengilegar á heimasíðu og eru gagnlegar þegar rætt er um tiltekin málefni. Má þar m.a. nefna úttekt Ríkisendurskoðunar á þjónustu við aldraða sem kom út í nóvember 2005 sem er innan þess geira orðin hálfgerður „klassíker“, ef svo má að orði komast, þegar rætt er um málefni aldraðra og þá þjónustuþætti sem þar heyra undir. Sama má segja um skýrslu Háskóla Íslands í apríl 2005. Það er líka ánægjulegt til þess að vita að skýrslur Ríkisendurskoðunar eru notaðar sem námsefni í háskólum landsins, m.a. í opinberri stjórnsýslu og reynast afar gagnlegar þar. Ég ætla ekki að hafa þetta innlegg mikið lengra en ég vil að lokum endurtaka þakkir til Sigurðar Þórðarsonar, fráfarandi ríkisendurskoðanda, fyrir ánægjulegt samstarf á liðnum árum og jafnframt fylgja góðar óskir honum til handa í framtíðarviðfangsefnum hans.

Frú forseti. Ég get ekki á mér setið með að koma hingað upp. Þar sem þetta er væntanlega síðasta skýrslan sem Sigurður Þórðarson undirritar vil ég þakka honum fyrir hans góðu störf í gegnum tíðina, bæði þarna og víðar. Það hefur verið mjög mikils virði fyrir stofnunina að hafa traustan mann í brúnni eins og Sigurður vissulega er. Það hefur verið gott að fá hann fyrir nefndina og ræða við hann. Það hefur verið gott að takast á við hann, hann hefur verið hreinskiptinn, talað hreint út um málin, sem vissulega er mikils virði fyrir fjárlaganefnd. Ég hef áður sagt í þessum stól að ég tel að það sé æskilegt að bjóða út starfsemi Ríkisendurskoðunar eða einhvern hluta starfsemi hennar. Ég undirstrika að það tengist persónu Sigurðar ekki neitt og ég er ekki viss um að manni verði neitt frekar ágengt þótt hann sé horfinn á braut. Mér finnst ástæða til að koma hér upp og undirstrika að öll þau samskipti sem ég hef átt við Sigurð Þórðarson og stofnunina, bæði hér og á öðrum vettvangi, hafa verið mjög traust og fyrir það ber að þakka.

Virðulegur forseti. Ég vil í lokin fá að þakka fyrir þessa umræðu um ársskýrslu Ríkisendurskoðunar. Hér hefur verið farið yfir sameiginlegt nefndarálit fjárlaganefndar en einnig hafa hv. þingmenn vikið að ýmsum staðreyndum í rekstri Ríkisendurskoðunar og starfsemi hennar. Ég get tekið undir mjög margt sem hér hefur verið sagt, ef ekki allt. Til að mynda vék hv. þm. Kristján Þór Júlíusson að því að því miður væri ekki alltaf farið eftir ábendingum Ríkisendurskoðunar er varðar m.a. stjórnsýsluúttektir og þá skýrslu sem lýtur að framkvæmd fjárlaga. Það er afar mikilvægt að mótað sé nýtt regluverk um eftirfylgni þessara ábendinga, að ábendingunum, hvort sem þær koma fram í greinargerð eða skýrslum eða í einstaka yfirlitsúttektum, er þarft að fylgja eftir. Fjárlaganefnd hefur reynt að móta sínar reglur. Varaformaður fjárlaganefndar, Kristján Þór Júlíusson, lýsti því einnig yfir að við mundum eiga viðræður við nýjan ríkisendurskoðanda, Svein Arason, til þess að fara yfir þessi mál og sjá hvernig við getum fetað okkur í áttina að betri vinnubrögðum. Við höfum ekki heyrt annað, hv. þingmenn, en að ríkisstofnanir vilji hafa þessa hluti með öðrum hætti en nú er og einnig ráðuneyti. Eins get ég tekið undir það sem hv. þm. Jón Bjarnason vék að, að afar mikilvægt sé að standa vörð um sjálfstæði og trúverðugleika ríkisstofnana og það óhæði og hlutleysi sem fólgið er í störfum Ríkisendurskoðunar. Við, hv. þingmenn, eigum að tala þannig til stofnunarinnar og styðja hana í þeim störfum sem hún vinnur að. Á sama hátt get ég tekið undir það sem hv. þm. Jón Bjarnason vék að er varðar hin opinberu hlutafélög og hlutafélagaformin. Ég ætla ekki að fara að deila við hann eins og hann gerði í ræðu sinni um hvort eðlilegt væri að færa einstakar stofnanir út í hlutafélög eða slíkt. Ég get hins vegar verið alveg sammála honum í því, eins og fyrrverandi ríkisendurskoðandi vék að, að það er örðugra fyrir Ríkisendurskoðun miðað við núverandi löggjöf að fylgjast með ríkisreikningum og eftirliti hjá umræddum félögum þegar þau starfa í svokölluðum E-hluta ríkisreiknings. Á þetta hefur verið bent og það má vel vera að hægt sé að fara fram með breytingar annaðhvort í fjárreiðulögum eða þá í því eftirlitshlutverki sem Ríkisendurskoðun sinnir. Um leið hefur hinum opinberu hlutafélögum verið gefið nokkurt sjálfræði í rekstri sínum og þau fara þar af leiðandi fram með annað form gagnvart fjárlögum. Hv. þm. Ásta Möller vék að starfsmannahaldinu og að því hversu hæft og ábyrgðarfullt starfsfólk Ríkisendurskoðunar er. Við í fjárlaganefnd höfum nýlega fengið til starfa starfsmann frá Ríkisendurskoðun. Hann flutti sig um set í sumar og á sérstaklega að vera stjórnarandstöðunni til ráðgjafar í störfum er lúta að verkefnum fjárlaganefndar. Það er mikið sótt eftir því að fá starfsfólk Ríkisendurskoðunar til starfa, hvort sem er hjá sveitarfélögum eða í fjármálageiranum. Að lokum vil ég, eins og hv. þm. Ármann Kr. Ólafsson, færa þakkir til fyrrverandi ríkisendurskoðanda, Sigurðar Þórðarsonar, fyrir hans öflugu störf til handa stofnuninni og í samstarfi við Alþingi á umliðnum árum og áratugum. Ég óska nýjum ríkisendurskoðanda velfarnaðar í störfum sínum sem og stofnuninni allri og starfsfólki hennar. Ég tek algerlega undir það sem hv. Ármann Kr. Ólafsson kom að í ræðu sinni.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir svohljóðandi nefndaráliti samgöngunefndar um frumvarp til laga um breyting á lögum nr. 81/2003, um fjarskipti, með síðari breytingum: Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Karl Alvarsson og Maríu Rún Bjarnadóttur frá samgönguráðuneytinu, Gest G. Gestsson frá Vodafone, Auði Ingu Ingvarsdóttur og Hallmund Albertsson frá Símanum hf. – Skipti og Harald I. Birgisson frá Viðskiptaráði Íslands. Jafnframt bárust nefndinni umsagnir frá Ríkisútvarpinu, Skipti hf. (Síminn hf. og Míla ehf.), Viðskiptaráði Íslands, ríkislögreglustjóra, Og fjarskiptum ehf. og Alþýðusambandi Íslands. Frumvarpinu er ætlað að innleiða ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins, EB, nr. 717/2007, um reiki á almennum farsímanetum innan bandalagsins, og um breytingar á tilskipun 2002/21/EB sem kveður m.a. á um hámarksverð í heild- og smásölu fyrir símtöl í reiki í farsímanetum. Frumvarpinu er einnig ætlað að efla neytendavernd og styrkja heimildir Póst- og fjarskiptastofnunar til að leggja smásölukvaðir á fjarskiptafyrirtæki með umtalsverðan markaðsstyrk. Þá eru felld niður sérstök ákvæði um heimild Póst- og fjarskiptastofnunar til að kveða á um skyldu fjarskiptafyrirtækja til að veita innanlandsreiki í farsímanetum en önnur almenn ákvæði fjarskiptalaga sem kveða á um aðgang að netum og þjónustu í VII. kafla eru talin nægja. Á fundum sínum ræddi nefndin m.a. nýja heimild Póst- og fjarskiptastofnunar til að leggja smásölukvaðir á fyrirtæki telji hún að heildsölukvaðir muni ekki skila tilætluðum árangri. Stofnunin hefur til þessa eingöngu haft heimild til að leggja á heildsölukvaðir til að efla virka samkeppni og tryggja hagsmuni notenda. Nefndin varð vör við nokkra gagnrýni á þessa nýju heimild stofnunarinnar þar sem bent var á að eðlilegt væri að einungis yrði gripið til smásölukvaða þegar og ef heildsölukvaðir dygðu ekki. Nefndin áréttar að einungis verði gripið til smásölukvaða, skv. 2. gr. frumvarpsins, ef stofnunin telur að heildsölukvaðir skili ekki tilætluðum árangri. Nefndin telur því ekki þörf á breytingu hvað þetta varðar. Nefndin fjallaði einnig um neytendavernd þá sem frumvarpinu er ætlað að styrkja. Í 3. gr. frumvarpsins er kveðið á um hámarksverð í heild- og smásölu fyrir reikisímtöl í farsímanetum. Er greininni ásamt öðrum frumvarpsákvæðum m.a. ætlað að ná fram því markmiði reglugerðar nr. 717/2007 að notendur farsímaneta innan Evrópska efnahagssvæðisins borgi hóflegt verð fyrir reikiþjónustu innan EES þegar þeir hringja eða svara símtölum í farsímaþjónustu. Umsagnaraðilar gagnrýndu ákvæðið þar sem ekki er gert ráð fyrir að hægt sé að gefa reikiverð upp í öðrum gjaldmiðli en íslenskum krónum. Reikiverð er ákveðið til eins árs og lækkun á gengi íslensku krónunnar getur því haft áhrif á framlegð af reikisímtölum. 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins kveður á um að samgönguráðherra setji reglugerð um reiki þar sem m.a. skal kveða á um hámarksverð fyrir reikisímtöl. Listinn sem gefinn er upp í ákvæðinu er ekki tæmandi og því eðlilegt að í reglugerðinni séu einnig reglur varðandi önnur atriði tengd reikiverði. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Árni Johnsen var fjarverandi við afgreiðslu málsins en að öðru leyti skrifa allir nefndarmenn undir þetta nefndarálit.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir svohljóðandi nefndaráliti um frumvarp til laga um breyting á lögum um Póst- og fjarskiptastofnun, nr. 69/2003: Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Karl Alvarsson og Maríu Rún Bjarnadóttur frá samgönguráðuneytinu, Gest G. Gestsson frá Vodafone, Auði Ingu Ingvarsdóttur og Hallmund Albertsson frá Símanum hf. – Skipti og Harald I. Birgisson frá Viðskiptaráði Íslands. Nefndinni bárust umsagnir um málið frá Persónuvernd, Ríkisútvarpinu, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Póst- og fjarskiptastofnun, Samtökum atvinnulífsins, Skipti hf. (Síminn hf. og Míla ehf.), Viðskiptaráði Íslands, Og fjarskiptum ehf. (Vodafone) og ríkislögreglustjóra. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem varða m.a. endurskoðun á ákvörðunum Póst- og fjarskiptastofnunar. Þá er lagt til að Póst- og fjarskiptastofnun geti skotið úrskurðum úrskurðarnefndar um fjarskipta- og póstmál til dómstóla. Loks er lagt til að ráðherra skipi í nefndina án sérstakrar tilnefningar Hæstaréttar. Þá er einnig lagt til að tekið skuli upp gjald vegna málskots lögaðila til úrskurðarnefndar og lagðar til breytingar á málsmeðferðartíma og málshöfðunarfrestum. Loks er lögð til breyting er varðar eftirlitsúrræði Póst- og fjarskiptastofnunar gagnvart öðrum en fjarskiptafyrirtækjum og póstrekendum. Nefndin ræddi á fundum sínum fjölmörg atriði, m.a. skipun nefndarinnar, skipunartíma nefndarinnar, málskotsgjaldið og heimild úrskurðarnefndarinnar til að skjóta málum til dómstóla. Nefndin telur að meiri festa og aukin sérþekking og samræmi fáist í úrskurðum nefndarinnar ef hún er skipuð til lengri tíma eins og gert er ráð fyrir í gildandi lögum og fellst því ekki á þá breytingu sem lögð er til í frumvarpinu um að stytta skipunartímann. Nefndin ræddi einnig um styttingu áfrýjunartímans úr sex mánuðum í þrjá. Telur nefndin að þar sem oft sé um að ræða mjög flókin álitaefni í þessum málum vegi það þyngra en sá ávinningur að fá niðurstöðu fyrr. Þá telur nefndin það enn fremur samræmast þeirri breytingu frumvarpsins um að úrskurðir nefndarinnar skuli liggja fyrir innan tólf vikna í stað átta eins og í gildandi lögum. Leggur nefndin því til að tillaga frumvarpsins um styttingu áfrýjunartímans verði felld brott. Þá ræddi nefndin þá tillögu frumvarpsins að Póst- og fjarskiptastofnun geti skotið úrskurðum úrskurðarnefndar um fjarskipta- og póstmál til dómstóla en á fundum nefndarinnar kom fram að stofnunin gæti haft mikla hagsmuni af því að fá úrskurði nefndarinnar endurskoðaða eins og aðrir aðilar kærumála. Nefndin fellst á þau sjónarmið en telur hins vegar mikilvægt að þessi heimild verði einungis notuð í undantekningartilfellum og þá með samþykki ráðherra og leggur til breytingu í þá veru. Nefndin ræddi einnig á fundum sínum gjaldtökuheimildina sem lögð er til í frumvarpinu en þar er kveðið á um að taka skuli gjald vegna málskots fjarskiptafyrirtækja og póstrekenda til úrskurðarnefndar. Telur nefndin rétt að taka fram að ekki er tekið gjald vegna málskots einstaklinga til úrskurðarnefndarinnar. Nefndin telur þó nauðsynlegt að gera nokkrar breytingar á ákvæðinu þar sem hún telur að hvorki séu forsendur fyrir því né réttlætanlegt að mismuna fyrirtækjum við gjaldtökuna eftir veltu þeirra. Telur nefndin eðlilegra að úrskurðarnefndin líti til þess við ákvörðun málskostnaðar að tapist mál í grundvallaratriðum skal sá málsaðili sem tapar greiða málskostnað. Loks leggur nefndin til smávægilegar breytingar á reglugerðarákvæði frumvarpsins til að afmarka frekar heimildir ráðherra til að setja reglugerð um starfsemi nefndarinnar, m.a. um að afmarkað verði í reglugerðinni umfang sérfræðikostnaðar og um skiptingu kostnaðar vegna málareksturs fyrir nefndinni. Þá leggur nefndin til að samgönguráðherra skuli skipa úrskurðarnefnd eigi síðar en 1. janúar 2009. Við leggjum því til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali og undir þetta rita, auk þeirrar sem hér stendur, Ólöf Nordal, varaformaður nefndarinnar, Herdís Þórðardóttir, Karl V. Matthíasson, Árni Þór Sigurðsson, með fyrirvara, Guðni Ágústsson, Ármann Kr. Ólafsson og Guðjón Arnar Kristjánsson.

Herra forseti. Sú breyting á lögum um Póst- og fjarskiptastofnun sem hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir, formaður samgöngunefndar, hefur gert grein fyrir lýtur, eins og kom fram í máli þingmannsins, fyrst og fremst að skipan úrskurðarnefnda og að ýmsum innri eftirlitsferlum og stjórnsýsluferlum innan póst- og fjarskiptamála. Eins og kom fram í framsögu hv. þingmanns ritar hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í samgöngunefnd, undir nefndarálitið með fyrirvara. Því miður er hv. þm. Árni Þór Sigurðsson veikur og gat því ekki fylgt fyrirvara sínum úr hlaði. Ég mun því aðeins koma inn á hann og einnig önnur atriði sem snerta þetta mál. Með lögum um póstþjónustu sem samþykkt voru árið 2002, að mig minnir, var annars vegar verið að gefa fyrirtækinu Íslandspósti ákveðna lagaumgerð og einnig póstþjónustunni í landinu. Einn mikilvægasti þáttur þess var að skilgreina svokallaða alþjónustu. Reyndar sneri lagabálkurinn allur í heild sinni að markaðsvæðingu póstþjónustunnar og hvernig ríkið gæti tryggt lágmarksþjónustu með lögum. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs vorum ekki sammála þeirri vegferð sem ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins var þá að fara í við að markaðsvæða póstþjónustuna í landinu. Við lögðum áherslu á að póstþjónustan væri hluti af almennri grunnþjónustu sem ætti að veita öllum jafnt á landsgrunni og við töldum að verið væri að fara inn á mjög hættulega braut með því að markaðsvæða póstþjónustuna eins og þarna var lagt til. Engu að síður varð þetta nú staðreynd og það má eiginlega segja að síðan hafi póstþjónusta í landinu að því er virðist markvisst verið skorin niður af hálfu Íslandspósts sem fer með þetta verkefni. Sumu hefur líka verið breytt, þjónustunni hefur verið breytt á ýmsan veg, sumu til bóta en öðru ekki. Það sem ég ætla að gera að umtalsefni hér lýtur ekki hvað síst að úrskurðarnefndunum. Þessar úrskurðarnefndir áttu að vera eins konar trygging fyrir því að póst- og fjarskiptafyrirtækin sinntu þeim kvöðum, m.a. alþjónustukvöðum, sem lögin kveða á um, þau væru ekki að skera niður eða breyta þjónustunni sem kæmi niður á íbúum landsins án þess að þær ættu þar einhverja aðkomu að. Ég minni á að í framsögu lagði þáverandi samgönguráðherra, Sturla Böðvarsson, einmitt áherslu á þau nýmæli sem þessu fylgdi og verið væri að tryggja landsmönnum. Með leyfi forseta, sagði hæstv. þáverandi samgönguráðherra, Sturla Böðvarsson, orðrétt: „Þá sný ég mér að því frumvarpi sem hér er um að ræða. Markmið og nýmæli þessa frumvarps til laga um póstþjónustu er í fyrsta lagi að kveða skýrar á um rétt landsmanna til lágmarkspóstþjónustu, í samræmi við fyrrgreinda tilskipun Evrópusambandsins, og er í því sambandi tekið upp hugtakið alþjónusta í stað hugtaksins grunnpóstþjónusta sem er notað í núgildandi lögum. Með alþjónustu er átt við póstþjónustu sem landsmenn skulu hafa aðgang að á jafnræðisgrundvelli.“ Áfram segir í ræðu þáverandi samgönguráðherra þegar hann mælti fyrir frumvarpinu, með leyfi forseta: „Í þriðja lagi eru tekin inn í frumvarpið ákvæði varðandi kröfur um gæði póstþjónustunnar og ákvæði um söfnun pósts og útburð alla virka daga alls staðar á landinu. Lagt er til að fært verði í lög að póstsendingar innan marka alþjónustu skuli bornar út alla virka daga alls staðar á landinu nema kringumstæður eða landfræðilegar aðstæður komi í veg fyrir útburð. Slíkar kringumstæður geta verið ófærð og óveður eða sérstakar landfræðilegar aðstæður.“ Í umræðunni sem fylgdi á eftir eins og í ræðu formanns samgöngunefndar, hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar, var ítrekað lögð áhersla á þetta jafnræðissjónarmið að póstur skyldi borinn út fimm daga vikunnar alls staðar á landinu nema þar sem ófærð hamlaði eða ekki væri vegasamband. Í því sambandi voru m.a. nefndir staðir eins og Árneshreppur og Grímsey en ekki þar sem vegir eru ruddir með eðlilegum hætti. Það sem gengið hefur á síðan er það að Íslandspóstur hefur ítrekað lokað póstafgreiðslum. Nú síðast tilkynnti hann um fækkun póstburðardaga, sem hafði áður verið fjölgað í fimm, í þrjá og einnig voru tilkynningar líka um lokanir á póstafgreiðslum. Það er sama hvernig sveitarfélög og íbúar hafa mótmælt og viljað ræða þetta þá hefur það verið mjög erfitt. Ég er t.d. með eitt dæmi um samskipti við íbúa Reykhólahrepps í Vestur-Barðastrandarsýslu þar sem hafði verið tilkynnt eða ekki tilkynnt, það er ekki einu sinni svo að það sé ljóst hverjar eru boðleiðir frá Íslandspósti til neytenda og yfirleitt frétta neytendur þessarar þjónustu það á skotspónum hvaða áform eru uppi hjá almannaþjónustufyrirtæki eins og Íslandspósti um breytingar á þjónustu þannig að aðkoma að því er mjög erfið. En það kom þessi tilkynning um, ef við tökum dæmið um Barðastrandarsýslu, að fækka ætti póstburðardögum úr fimm í þrjá og sömuleiðis loka póstafgreiðslum, m.a. í Króksfjarðarnesi, þannig að þá yrði Reykhólahreppur algjörlega afgreiðslulaus hvað þetta varðaði og þar yrði engin pósthirða. Nú er kveðið á um í lögunum hver þjónusta, m.a. pósthirðing, skuli vera að lágmarki. Ef þetta næði fram að ganga væri engin póstafgreiðsla á svæðinu frá Búðardal til Patreksfjarðar. Þarna eru samfélög, þau eru kannski ekki öll mjög þéttbýl en þau eiga öll rétt á sinni þjónustu á jafnræðisgrunni eins og kveðið er á um í lögunum og eins og kveðið er á um í stjórnarskrá Íslands. Það sér hver maður að aðför að samfélögum með þeim hætti að skera niður þjónustu - við upplifðum þetta í þjónustu Landssímans þegar hann var seldur, viðgerðarþjónusta og önnur viðbragðsþjónusta hvað símaþjónustu varðaði var lögð niður í heilu landshlutunum og eftir stóðu samfélögin og þurftu að sækja slíka þjónustu með mun dýrari hætti en áður og þannig er hægt að mola niður samfélög með því að skera af þeim þessa þjónustu. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að lesa síðasta bréfið sem sveitarstjóri Reykhólahrepps sendi hæstv. samgönguráðherra Kristjáni Möller sem fer með þessi mál, öll póstmál eru á ábyrgð ráðherra og þó að þetta sé fyrirtækið Íslandspóstur þá er það í 100% eigu ríkisins og samgönguráðherra fer með það hlutabréf. Aðgerðir sem gerðar eru af hálfu Íslandspósts eru því að sjálfsögðu á ábyrgð ráðherrans. Ég minnist þess að á Alþingi árið 2002 þegar þessi lög voru sett þá talaði einmitt þáverandi þingmaður, Kristján Möller, þá stóðum við hér hlið við hlið og vörðum póstþjónustuna í landinu. Þá hafði hann ekki síður en ég uppi stór orð um áform lokunar á pósthúsum hvort sem það var í Varmahlíð, á Hofsósi eða hvar það var á landinu. Þá var þáverandi þingmanni, Kristjáni Möller, fullkomlega ljóst hver bar ábyrgð því að hann beindi að sjálfsögðu orðum sínum til þáverandi samgönguráðherra, Sturlu Böðvarssonar. Með sama hætti er hann nú ábyrgur. Ég ætla lesa sem dæmi um þessi bréfaskipti bréf til samgönguráðherra Kristjáns Möllers, dags. 26. ágúst á Reykhólum árið 2008, með leyfi forseta: „Efni: Fækkun dreifingardaga í hluta Reykhólahrepps og lokun einu póstafgreiðslunnar í sveitarfélaginu. Ágæti samgönguráðherra. Enn og aftur er vegið að lífsskilyrðum á landsbyggðinni. Sú stefna stjórnvalda að gera sitt besta til að allt landið geti verið byggilegt virðist vega létt á móti hagsmunum hluthafa Íslandspósts hf. Hagnaður Íslandspósts undanfarin ár hefur mælst í hundruðum milljóna króna. Eins og þér er kunnugt um eru uppi áform um að fækka póstburðardögum í hluta Reykhólahrepps úr fimm í þrjá á viku. Mun þetta taka gildi frá 1. sept. 2008 að telja. Sömuleiðis er búið að ákveða að leggja niður einu póstafgreiðsluna í sveitarfélaginu sem er í Króksfjarðarnesi. Við mótmæltum, en árangurslaust, og bentum á að flytja bæri póstafgreiðsluna úr dreifbýlinu og í þéttbýliskjarnann sem er hér á Reykhólum. Hér búa um 130 manns í þorpinu en engin póstafgreiðsla er hér. Hér eru fyrirtæki í fullum rekstri og við þurfum á þessari þjónustu að halda, hvað sem aðrir halda. Hluta af kostnaði við póstdreifingu er velt yfir á móttakendur póstsins, t.d. á einum bæ er póstkassinn í 7 km fjarlægð frá heimilinu, þar sem ein ekkja býr og þarf hún að aka 14 km til að tæma póstkassann sinn, eða til að komast að því að hann er tómur. Hingað til hefur þessi kona fengið póstinn sinn heim eins og aðrir. Við ætlum að leita réttar okkar í gegnum dómstóla gerist þess þörf. Við teljum að þetta stangist á við lögin og reglugerðin virðist ekki vera alveg í takt við lögin og ef ræður ráðherra og flutningsmanns frumvarpsins á sínum tíma eru skoðaðar er þetta ekki í anda þeirra. Með bréfi þessu viljum við biðja þig vinsamlegast um að fresta gildistöku þessara breytinga í að minnsta kosti tvo mánuði á meðan við fáum tíma til að fara ofan í þessi mál með lögfræðingum okkar.“ Það er ansi hart þegar íbúar í fámennum sveitarfélögum verða að fara að leita til lögfræðinga til að sækja rétt sinn um stjórnarskrárvarið jafnræði. Fleiri sveitarfélög hafa síðan sent erindi, Vesturbyggð, Tálknafjarðarhreppur, Skagafjörður hafa sent erindi til að mótmæla þessum niðurskurði sem beitt er með einhliða hætti. Þeim er jú bent á að kæra fyrst til Póst- og fjarskiptastofnunar, sem virðist fyrst og fremst ætlað að vera afgreiðslustofnun, a.m.k. hefur hún ekki gert athugasemdir við þennan niðurskurð þó að lögin kveði að mínu mati á um allt annað. Síðan er hægt að kæra til úrskurðarnefndar og ég verð bara að segja að mér finnst orðalagið í úrskurðinum frá henni sem hefur komið um þessi mál oft hálfniðurlægjandi. Þegar beðið er um að bíða með aðgerðir - ég spurði að þessu í dag en ráðherra hefur ekki einu sinni svarað bréfinu sem honum var sent 26. ágúst og laut að lokun. Hvað varðar það sem snýr að úrskurðarnefndinni í frumvarpinu og þessu nefndaráliti þá virðist þjónustan ekki skipta neinu máli í þessari nefnd enda virðist henni fyrst og fremst vera ætlað að taka á málum fyrirtækja, fyrirtækja í samkeppnisrekstri. Aðgengi og aðkoma einstaklinga, almennings varðandi þessa þjónustu er alls ekkert nefnd. Ég get rakið og hef afrit af fleiri bréfaskiptum þar sem það kemur skýrt fram að henni sé ekki ætlað að hafa afskipti af málinu. Það þarf ýmislegt að taka til fremur en að skoða þessar úrskurðarnefndir. Ég tel reyndar að það eigi ekki að vera nein úrskurðarnefnd, það er skoðun mín að þetta eigi bara að vera hreint og klárt á ábyrgð ráðherra. Ráðherra er með 100% ábyrgð á Íslandspósti, það er ákvörðun Alþingis að þessi þjónusta skuli veitt, grunnþjónusta á jafnræðisgrunni fyrir alla, og það á bara að standa við það. Ef aðilar sem eru með þessa þjónustu vilja breyta þar frá eða vafi leikur á um túlkun, þá er eins gott að það komi til kasta Alþingis og Alþingi kveði bara upp úr um það hvaða þjónusta skuli veitt. Frú forseti, nei, herra forseti. Ég er svo vanur því að hafa frú og hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir hafði sagt mér að hún mundi hugsanlega vera í forsetastól þannig að ég var búinn að æfa mig að segja frú forseti. En, herra forseti, að mínu viti er mikilvægara að samgöngunefnd taki allt önnur atriði varðandi póstþjónustu í landinu til meðferðar en þessar úrskurðarnefndir. Reyndar sýnist mér þessi úrskurðarnefnd, hvort sem hún er skipuð af Hæstarétti, og þeir úrskurðir sem ég hef séð frá henni ekki mikils virði. Og síðan er fólki bent á dómstóla. Það hefur verið aðall okkar að standa vörð um grunnþjónustu í landinu, að allir ættu þar sama rétt. Óneitanlega slær mann sú hugsun - minnugur orða hæstv. forsætisráðherra þegar hann sagði í viðtali að næst á dagskrá væri að selja Íslandspóst - að hér sé verið að undirbúa sölu á Íslandspósti með því að sníða af þá þjónustu, þau svæði sem að hans mati eru óarðbær. Ef póstþjónustan er bara bundin við stórþéttbýlið eykur það seljanleika fyrirtækisins, það er alveg augljóst. Þess vegna er þægilegra að búið sé að gera þetta áður en fyrirtækið hugsanlega verður selt, að skera af almenna póstþjónustu hvort sem það er á Vestfjörðum eða Norðurlandi, Norðausturlandi eða uppsveitum Suðurlands eða annars staðar og þetta sé liður í því. Herra forseti. Ég tel þess vegna að það sem hér er verið að tala um, úrskurðarnefnd, sé mál sem ætti að vera í allt öðrum farvegi. Póstþjónustan á að vera almannaþjónusta sem allir eiga jafnan rétt á og það á ekki að flokka landið, íbúa þess niður í fyrsta og annars og þriðja flokks fólk eftir grunnpóstþjónustu í landinu eins og verið er að gera. Ég krefst þess og beini þeim eindregnu tilmælum til formanns samgöngunefndar, hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur, að hún taki þetta mál upp með þessum hætti og kalli samgönguráðherrann Kristján Möller inn á nefndarfund og hann svari því hvort það sé í umboði hans sem tekin hafi verið upp svo gjörbreytt stefna í póstmálum eins og íbúar landsins upplifa núna . Ég minnist þess að fyrrverandi samgönguráðherra lýsti því yfir afdráttarlaust að þessi þjónusta ætti að vera veitt á jafnræðisgrunni. Þess vegna finnst mér það koma úr hörðustu átt að sú gjörbreytta stefna sem Íslandspóstur keyrir núna á vítt og breitt um landið skuli vera á ábyrgð núverandi samgönguráðherra sem stóð hér á sínum tíma með þeim sem hér stendur og barðist fyrir og varði jafnræði póstþjónustunnar í landinu. Þetta mál verður vafalaust tekið fyrir á fjórðungsþingi Vestfirðinga á morgun á Reykhólum þar sem ég geri ráð fyrir að Vestfirðingar muni taka þetta mál upp föstum tökum. Það er fleira, t.d. hefur póstur verið keyrður heim á bæi, póstur er almennt borinn hér í hús. Nú á að freista þess, eins og kom fram í bréfi sveitarstjórans á Reykhólum, að skilja póstinn eftir út við veg. Afleggjarar geta verið býsna langir. Er það einhver þjónusta? Nei. Hér þarf að taka virkilega fast í taumana og láta ekki bara markaðshyggjuna ráða ferð hjá almannaþjónustufyrirtæki eins og Íslandspóstur á að vera og kalla á samgönguráðherra til ábyrgðar um að standa vörð um þá þjónustu.

Herra forseti. Það er nú stundum þannig hér á hinu háa Alþingi að erfitt er að henda reiður á fundarsköpum og því hvernig menn kjósa að ræða einstök mál. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég hélt ekki þræði í ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar hér áðan. Við ræðum hér nefndarálit um frumvarp til laga um breytingar á lögum um Póst- og fjarskiptastofnun en mér fannst hv. þingmaður fjalla um flest annað en þær breytingartillögur sem nefndin leggur til. Ég er eiginlega engu nær um fyrirvara vinstri grænna á málinu miðað við ræðu þingmannsins. Það hefur ekki mikla þýðingu fyrir mig að hv. þingmaður kjósi að lesa upp úr gömlum ræðum ráðherra frá síðustu öld og vitna í eitthvað sem einhver sagði fyrir einhverjum árum síðan. Það er ekki það sem við ræðum um hér í dag heldur nefndarálit með ákveðnum breytingum frá samgöngunefnd sem allir standa að þó að Vinstri hreyfingin – grænt framboð og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson kjósi að hafa á því fyrirvara. Hæstv. forseti. Mér finnst að það væri mun nær að hv. þingmaður beindi spurningum og vangaveltum úr ræðustóli til hæstv. samgönguráðherra hér á vettvangi þingsins eða að fulltrúi hans í samgöngunefnd, hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, tæki þær upp þar og óskaði eftir að ráðherra kæmi á fund nefndarinnar. Það er sjálfsagt. Búið er að heimila að nefndir geti haldið opna nefndarfundi og kallað á ráðherra til skrafs og ráðagerða. Ég verð hins vegar að segja það alveg eins og er, hv. þm. Jón Bjarnason, að ég held að samgöngunefnd ætti að ræða stærri og viðameiri mál við hæstv. samgönguráðherra en þetta sem við fjöllum um hér í dag. Án þess að ég ætli að lengja umræðuna eða fjalla efnislega um þau atriði sem hv. þingmaður kom inn á fannst mér ýmislegt að í máli hans. Ég ætla að taka fyrir eitt atriði en hann orðaði það svo að úrskurðarnefndin tæki bara á málefnum fyrirtækja. Það er ekki þannig. Í þessu frumvarpi er sérstaklega gert ráð fyrir því að hagsmunir einstaklinga og annarra lögaðila séu tryggðir gagnvart nefndinni að því leyti að þeir þurfa ekki að greiða málskostnað skjóti þeir málum sínum eða úrskurðum til nefndarinnar. Það þurfa stóru fjarskiptafyrirtækin hins vegar að gera og á því er grundvallarmunur. Hvort sem menn eru að ræða um þessa úrskurðarnefnd eða aðra má ekki gleyma því að hugmyndafræðin á bak við úrskurðarnefndir er einmitt að einstaklingar geti skotið málum sínum beint til þeirra en þurfi ekki að fara með þau fyrir dómstóla. Hæstv. forseti. Ef mig misminnir ekki var það hv. fyrrverandi þingmaður - nú man ég ekki hvort það var Vinstri grænna en alla vega þingmaður Alþýðubandalagsins - Hjörleifur Guttormsson sem beitti sér mjög fyrir því að þessar úrskurðarnefndir væru settar á laggirnar með hagsmuni „litla mannsins“ að leiðarljósi. Ég held að sú hugsun hafi verið mjög góð á sínum tíma. Síðan er spurning hvort nefndirnar þjóni tilgangi sínum í dag en það er önnur saga. Ég áttaði mig því ekki alveg á því hvað hv. þingmaður átti við með umfjöllun sinni um úrskurðarnefndirnar. Ég fagna áhuga hv. þingmanns á þessum breytingartillögum nefndarinnar. Eins og ég gerði grein fyrir áðan eru þær svo sem ekki viðamiklar en þó í fjórum liðum. Ég hlýt að endurtaka það sem ég sagði hér í upphafi, ég held að þingmaðurinn fengi svör við þessum spurningum um póstþjónustu almennt á landinu og það væri miklu áhrifaríkara ef hann beindi fyrirspurn sinni til hæstv. ráðherra. Hann talar hér um mál sem voru til umfjöllunar löngu áður en ég settist á þing og því miklu nær að hann ræði það við hæstv. ráðherra en mig sem formann samgöngunefndar.

Herra forseti. Í mínum huga er póstþjónustan alvörumál. Grunnpóstþjónusta fyrir alla landsmenn er stórmál fyrir byggðirnar, hvort sem það eru íbúar í Reykhólahreppi, Barðastrandarsýslu, Ströndum, Skagafirði eða uppsveitum Árnessýslu. Þetta er forsenda fyrir samkeppnishæfu atvinnulífi og búsetu á þessum svæðum eins og á öllu landinu. Þess vegna er það mér alvörumál þegar fyrirtæki eins og Íslandspóstur fer út í stórfelldan niðurskurð og breytingu á þjónustu með einhliða hætti. Það ver ekki þennan rétt að mínu mati þegar varúðarkerfið sem hefur verið byggt upp í formi eftirlitsstofnana í Póst- og fjarskiptastofnun og úrskurðarnefnda gengur ekki upp heldur heimilar að þessi þjónusta sé skorin niður. Þá segir mér eitthvað að þetta eftirlitskerfi virki einfaldlega ekki. Þegar talað er um úrskurðarnefndir og þess háttar er það þess vegna fyrir mér og okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs eitthvað sem ekki virkar gagnvart því sem á að virka, þ.e. að allir landsmenn hafi sama rétt hvað varðar póstþjónustu. Þess vegna er sama hvort ráðherra eða Hæstiréttur skipar úrskurðarnefnd, ef hún virkar ekki er hún engin hjálp fyrir íbúa þessara svæða. Það er alveg rétt, ég bar fram fyrirspurn til ráðherrans í vor um póstþjónustuna. Ég fékk ekki svar þá en núna kemur loksins 

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni að póstþjónustan skiptir auðvitað mjög miklu máli fyrir byggðir landsins ekki síður en höfuðborgarsvæðið. Ástæðan fyrir því að ég kem hér upp í andsvar er afstaða hv. þingmanns til úrskurðarnefnda. Ég gat ekki skilið hv. þingmann öðruvísi en svo í síðasta andsvari hans að hann væri í raun og veru að segja að þessum úrskurðarnefndum - nú skal ég ekki fullyrða hvort hann átti við úrskurðarnefndir almennt en hann átti alla vega við úrskurðarnefnd póst- og fjarskiptamála - væri yfir höfuð ekki treystandi. Það er mjög sérkennileg fullyrðing úr ræðustóli Alþingis miðað við afstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs til úrskurðarnefnda fram að þessu. Hvað á þingmaðurinn við með þessari fullyrðingu í raun og veru? Leggur hann til að í þessu tilfelli verði úrskurðarnefndin lögð niður þannig að „litli maðurinn“ - sá sem þarf að leita úrskurðar vegna þess að honum finnst brotið á sér - fari beint til dómstóla? Mér þykja það merkilegar fréttir því fyrir hinn almenna notanda þessarar þjónustu þýðir þetta að hann getur ekki leitað réttar síns ókeypis til úrskurðarnefndar heldur þarf að fara með sín mál með tilheyrandi kostnaði fyrir dómstóla. Ég gat ekki skilið hv. þm. Jón Bjarnason öðruvísi en að hann legði þetta til og það þykja mér býsna mikil tíðindi.

Herra forseti. Ég vil benda á að fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í samgöngunefnd, hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, er með fyrirvara á álitinu sem undirstrikar að sú lagaumgjörð sem sett var um markaðsvæðingu póstþjónustunnar var ekki gerð með vilja og samþykki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Núna er verið að lappa upp á skipan úrskurðarnefndar um fyrirkomulag markaðsvæddrar póst- og fjarskiptaþjónustu en það fyrirkomulag er okkur ekki að skapi. Þessi uppálöppun er því ekki aðalatriðið í verndun þeirrar þjónustu. Ég vil benda á eitt. Í breytingartillögunni stendur að málshöfðun fresti í sjálfu sér ekki gildistöku úrskurðarnefndar. Ég las upp bréf frá sveitarstjóra Reykhólahrepps sem er ósáttur við úrskurð nefndarinnar og vill leita til dómstóla fyrir hönd íbúanna. Hann biður um að gjörningnum, lokun pósthússins og fækkun póstburðardaga, verði frestað meðan verið er að ganga frá. Samkvæmt þessum lögum er það ekki hægt en ég er ekki sammála því. Ég tel að það eigi að vera svigrúm til þess að fresta gildistöku úrskurðar ef hann er kærður í slíkum tilvikum sem lúta að almannaþjónustu. Ég bið hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur, sem ég held að beri hug allra landsmanna fyrir brjósti hvað varðar póstþjónustu eins og ég, 

Hæstv. forseti. Ég held að það fari ekki á milli mála hver stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er í þessum póstburðarmálum, það hefur oft verið sagt í þessum ræðustól. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir hlý orð í minn garð um að ég beri hagsmuni allra landsmanna fyrir brjósti. Ég tel reyndar að það eigi allir hv. þingmenn að gera. Hins vegar hirti hv. þm. Jón Bjarnason ekkert um það sem ég sagði í svari mínu við andsvari hans. Ég reyndi að fá fram afstöðu hans og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs til úrskurðarnefnda almennt. Mér finnst það vera grundvallaratriði í þessu máli þegar fram kemur í umræðum á Alþingi að einn hv. þingmaður þess stjórnmálaflokks sé þeirrar skoðunar að þessi úrskurðarnefnd, að minnsta kosti í þessum tiltekna málaflokki, sé óþörf. Ég gat ekki skilið hv. þingmann á annan hátt. Hvað kallar hann yfir notendurna, fólkið í hinum dreifðu byggðum landsins sem okkur öllum er annt um? Jú, hann kallar yfir fólkið að sé það ósátt við einhver atriði þurfi það veskú að fara til dómstóla með tilheyrandi kostnaði en ekki til úrskurðarnefndar og fá skorið úr málum sínum án þess að borga neitt. Nei, veskú. Fólk þarf að mati hv. þm. Jóns Bjarnasonar að fara bara beint til dómstóla og í einhverjum tilfellum bæði til héraðsdóms og Hæstaréttar. Mér finnst þetta standa upp úr í þessari umræðu af hálfu vinstri grænna og ég verð að segja að mér þykja það bara 

Herra forseti. Hv. þingmaður formaður samgöngunefndar Steinunn Valdís Óskarsdóttir virðist ekki skilja þá fyrirvara sem hér eru settir. Ég get ítrekað það. Markaðsvæðing eða einkavæðing á póstþjónustunni er vinstri grænum ekki að skapi og lög um markaðsvæðingu póstþjónustu voru ekki sett með samþykki vinstri grænna. Við viljum að póstþjónustan sé hluti af almannaþjónustunni, grunnþjónustunni sem allir eiga jafnan rétt til, en ekki markaðsvædd. Lendir hin markaðsvædda þjónusta í vandræðum með það að úrskurðarnefndin er skipuð af ráðherra eða Hæstarétti? Jú, auðvitað er þetta vandamál hinnar markaðsvæddu þjónustu en við sjáum ekki að það sé í sjálfu sér meginmálið. Það má vel vera að innan þess ramma og vandræðagangs sem er í kringum markaðsvædda þjónustu geti þetta verið betra eða verra. Helst vildi ég hafa stjórnlagadómstól þannig að ég set spurningarmerki við allar úrskurðarnefndir, ekki þessar sérstaklega heldur almennt við úrskurðarnefndir. Ég veit ekki hvað þær eru margar, kannski tugir sem eru starfandi. Ég hef ekki séð að þær séu neitt skilvirkari við að verja rétt og hag almennings. Ábyrgðin er klárlega hjá samgönguráðherra. Sama hversu margar úrskurðarnefndir eru milliliðir þjónustu almennings vítt og breitt um landið og ráðherrans skiptir það ekki meginmáli. Ábyrgðin er ráðherrans. Hvort nefndin er skipuð af Hæstarétti eða úrskurðarnefndinni eða ráðherra er í sjálfu sér - um það getum við svo sem haft skoðanir en það ekki aðalatriði hvað varðar rétt almennings í landinu til póstþjónustu. Þess vegna er það meginmál okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að hér sé rekin öflug og góð póstþjónusta á jafnréttisgrunni um allt land og þjóðin sé ekki flokkuð niður í fyrsta, annars og þriðja stigs fólk hvað varðar póstþjónustu. Eins og hefur komið fram í fyrirvaranum tökum við í sjálfu sér ekki afstöðu til þess hvort ráðherra eða Hæstiréttur á að skipa úrskurðarnefndir vegna þess að það á ekki að markaðsvæða póstþjónustuna. Um það snýst málið.