Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eins og áður hefur verið tilkynnt hefst nú utandagskrárumræða. Hún fer fram að beiðni hv. 1. þm. Austurl., Halldórs Ásgrímssonar, um málefni Atlanta-flugfélagsins. Hún fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða. Það er hæstv. félmrh. sem verður til andsvara.

Virðulegur forseti. Þegar eitt helsta verkefni okkar samfélags í dag er að koma í veg fyrir það mikla atvinnuleysi sem hér ríkir, þá hljótum við að hrökkva við þegar heyrist af því að líkur séu á því að stórt fyrirtæki hafi jafnvel hugsað sér að flytja úr landi og leggja niður starfsemi sína hér á landi. Nú skal ég ekkert fullyrða um hvort svo verður en það er hins vegar alvarlegt mál þegar hafið er allsherjarverkfall í svo mikilvægri atvinnugrein. Hér er um mjög sérstakt fyrirtæki að ræða. Það býr við miklar sveiflur, það býr yfir mikilli sérþekkingu, það getur skapað mörg góð störf tímabundið, en það þarf að leita lags á alþjóðlegum markaði og grípa tækifærin þegar þau gefast þannig að sveiflurnar eru miklar. Hér er því um fyrirtæki að ræða sem þarf að haga sér líkt og gengur og gerist í okkar fiskveiðum og sjómennsku. Menn þurfa að róa þegar gefur en í annan tíma er lítið að gera. Aðeins 5% af fluginu tengist Ísland og það er staðreynd að þegar mest er um að vera hjá þessu fyrirtæki þá starfa þar allt að 300 manns og 60--65% af þeim eru Íslendingar. Ég tel að hér sé um mjög alvarlegt mál að ræða, sem er í senn mjög viðkvæmt. Í fyrsta lagi er hér um að ræða félag sem skapar fólki góðar tekjur sem annars hefði lítið ef það væri ekki fyrir hendi. Ég tel í öðru lagi að þetta félag hafi verulega vaxtarmöguleika á alþjóðlegum markaði og geti þannig styrkt samgöngukerfi Íslands til lengri tíma litið. Það er því ljóst að hugsanlegt brotthvarf þess skaðar samfélagið. Það getur líka haft veruleg áhrif á aðra sem vilja hasla sér völl hér á landi í atvinnustarfsemi og þess vegna ber að meðhöndla málið sem slíkt. Ég tel að það sé líka viðkvæmt fyrir verkalýðshreyfinguna að þurfa að blanda sér í mál sem þetta, þótt ég skilji það að verkalýðshreyfingin sé viðkvæm gagnvart atriðum eins og stéttarfélögum og mörgu fleiru. Hér eiga líka í hlut einstaklingar sem eru almennt hærra launaðir en gengur og gerist í okkar samfélagi og ég er þeirrar skoðunar að slíkir aðilar þurfi að vera varkárir að því er varðar rétt sinn því að hann er mikill þar sem hér er um mjög dýr atvinnutæki að ræða. Deila þessi er nokkuð sérstök að því leytinu til að hér er ekki um beint kjaramál að ræða. Það eru ekki uppi launakröfur heldur gengur deilan m.a. út á það að þarna eru tvö stéttarfélög, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, og það hefur verið dæmt löglegt af Félagsdómi. Hér blandast líka inn í svokölluð forgangsröðun á starfslista eða starfsaldurslisti sem er óvenjulegt í okkar samningum. Það er mjög óvenjulegt að aðilar hafi rétt til starfa eftir slíkri röð. Ég ætla ekki að gerast dómari í þessu máli. Það hafa þung orð fallið í fjölmiðlum. Ég tel það vera gott að hæstv. ríkisstjórn hefur blandað sér í málið og ég vildi því spyrja hæstv. félmrh.: Hvernig ætlar ríkisstjórnin sér að ganga fram í þessu máli? Telur hún rétt að skipa sérstaka sáttanefnd? Hæstv. samgrh. hefur lýst því yfir að hann telji verulegar líkur á því að niðurstaða náist skjótt í málinu. Ég ætla að vona að það sé rétt hjá hæstv. samgrh. því að mál sem þetta sem er komið í jafnmikla hörku getur orðið mjög skaðlegt ef deilan dregst. Ég vænti þess að hæstv. félmrh. geti upplýst hvort og hvernig ríkisstjórnin ætli sér að hafa afskipti af þessu máli því að ég vænti þess að með slíkum afskiptum megi ná fram lausn í málinu.

Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að lýsa yfir ríkum skilningi á því að Atlanta-málið skuli nú vera rætt á Alþingi. Hér er um að ræða málefni flugfélags sem hefur mikla þýðingu fyrir okkur Íslendinga, fyrirtæki sem hefur skilað miklum verðmætum í íslenskt þjóðarbú og fyrirtæki sem hefur skapað störf fyrir fjölmargt vel menntað og hæfileikaríkt starfsfólk. Það er því alvarlegt mál þegar svo er komið að ekki finnst lausn á þessum ágreiningsmálum þannig að tilveru þessa atvinnufyrirtækis er stefnt í voða. Eðlilegt er því að þær kröfur séu gerðar að lausn verði fundin í málinu. Ég vil hins vegar taka strax fram að þetta mál er afar flókið og það er þýðingarmikið að þeir sem að því komi sýni stillingu og fjalli um það af varkárni. Hér gefst ekki tími til að fjalla ítarlega um aðdraganda eða einstök efnisatriði málsins. Nauðsynlegt er þó að draga fram kjarna þessa máls sem er sá ágreiningur sem ekki hefur tekist að finna lausn á. Hinn 17. okt. sl. var felldur úrskurður í Félagsdómi um verkfallsboðun Félags ísl. atvinnuflugmanna sem þangað var skotið af flugfélaginu Atlanta hf. Úrskurður Félagsdóms var á þá leið að verkfallsboðun FÍA væri fyllilega lögmæt. Í niðurstöðum kemur jafnframt fram að ekki verði dregið í efa að Frjálsa flugmannafélagið sé fullgilt stéttarfélag í skilningi laga. Sömuleiðis að kjarasamningur sá sem Frjálsa flugmannafélagið hefur gert við Atlanta sé lögmætur og því séu meðlimir þess stéttarfélags bundnir af þeim kjarasamningi. Deilan snýst nú um áhrif þessa dóms. Félag ísl. atvinnuflugmanna hefur krafist þess að fyrirtækið semji við FÍA fyrir þá sex starfsmenn sem eru innan vébanda þess þannig að þeir fái notið jafnræðis við félaga í Frjálsa flugmannafélaginu. Þeir samningar taki m.a. til forgangsréttarákvæða til vinnu varðandi þessa félagsmenn FÍA. Afstaða Atlanta hefur hins vegar verið að búið sé að gera kjarasamning við Frjálsa flugmannafélagið er m.a. tekur til forgangsréttarákvæða og því sé ekki unnt að verða við kröfu Félags ísl. atvinnuflugmanna að þessu leyti. Í vinnudeilu sem þessari eru takmörk fyrir hversu stjórnvöld geta gengið langt í afskiptum. Almennt séð er hlutverk stjórnvalda í slíkum deilum aðeins óbeint í gegnum hlutverk sáttasemjara ríkisins. Þó segir í lögum um sáttastörf í vinnudeilum að þyki sýnt að vinnudeila hafi mjög alvarlegar afleiðingar geti ríkisstjórn skipað sérstaka sáttanefnd til að vinna að lausn deilunnar. Í því tilviki er skylt að hafa samráð við ríkissáttasemjara og deiluaðila áður en slík nefnd er skipuð. En eðlilegt er og sjálfsagt að reyna að hafa áhrif til góðs, að stuðla að lausn mála sem þessara. Ég hef átt samráð við ríkissáttasemjara í þessu máli. Ég hef jafnframt átt óformlegar viðræður við einstaka aðila þessa máls og þá hefur hæstv. samgrh. beitt sér í málinu í samræmi við það sem honum leyfist. Okkar sameiginlega niðurstaða er sú að athuguðu máli að það sé alls ekki tímabært að ríkisstjórnin grípi inn í atburðarás þessa máls með þeim hætti sem hún hefur heimild til og hér hefur verið gerð grein fyrir. Málið var kynnt þannig í ríkisstjórn í morgun. Á það verður að reyna að frjálsir samningar takist þannig að farsæl lausn fáist. Fram hefur komið að menn óttast að verkalýðsfélög innan ASÍ á Suðurnesjum muni beita sér í þessu máli í því skyni að veita FÍA fulltingi, m.a. með samúðarverkfalli. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið í viðræðum mínum við forustumenn í verkalýðsfélögum á Suðurnesjum er mér tjáð að ekki liggi fyrir að til slíkra aðgerða verði gripið. Sú afstaða er mjög mikilsverð því að það skiptir máli að svigrúm skapist til frekari viðræðna á milli aðila næstu daga. Þær viðræður hafa tekið langan tíma, m.a. vegna þess að lykilpersónur hafa starfa sinna vegna verið á erlendri grund. Í mínum huga hlýtur lausn þessa máls m.a. að byggjast á því að þeir starfsmenn sem vinna hjá Atlanta finni sameiginlega lausn á því hvernig þeir geta starfað saman hjá fyrirtækinu óháð því hvoru stéttarfélaginu þeir eru aðilar að. Ég hef þá trú að heppnist það muni þetta erfiða og viðkvæma mál leysast farsællega.

Virðulegi forseti. Eins og hér hefur komið fram í umræðunum, þá hefur flugfélagið Atlanta unnið mjög merkilegt brautryðjendastarf í því að afla Íslendingum markaða á alþjóðlegum flugmarkaði. Að mörgu leyti má segja að þetta flugfélag hafi markað nýja kafla í íslenskri flugmálasögu á undanförnum árum. Störf þess eru ekki aðeins mikilvæg fyrir flugfélagið og það fólk sem vinnur að flugmálum á Íslandi heldur er mér kunnugt um það að þau samskipti sem fyrirtækið hefur átt við stjórnvöld og viðskiptaaðila í ýmsum mjög mikilvægum og vaxandi viðskiptalöndum í fjarlægum heimsálfum geta skipt mjög miklu máli fyrir aðgang Íslendinga að mörkuðum á þessum markaðssvæðum. Það er þess vegna mjög brýnt að þetta fyrirtæki geti í orðsins fyllstu merkingu haldið áfram að vera íslenskt fyrirtæki. Það er ekki aðeins hagsmunamál fyrir þá sem starfa að flugi á Íslandi. Það er líka hagsmunamál fyrir íslenskt atvinnulíf í víðtækum skilningi. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef þá tel ég að það eigi að vera unnt á næstu einum til tveimur sólarhringum að finna lausn í þessu máli. Mér er kunnugt um það að forustumenn verkalýðsfélaga sem hafa komið að þessu máli hafa unnið að því að finna lausn á málinu og ég er sannfærður um að sú vinna þeirra er að skila mjög mikilvægum árangri. En þá er líka nauðsynlegt að þeir aðilar sem hafa átt í þessari deilu sýni skilning á því að það er farsælast að leiða hana til lykta, en haldi henni ekki til streitu með því að finna ný og ný ágreiningsefni. Ég vil þess vegna nota þetta tækifæri til þess að skora á alla hlutaðeigandi aðila að finna lausn á málinu og ég er sannfærður um það eftir viðræður mínar við forustumenn verkalýðsfélaganna sem að þessu máli koma að það á að vera unnt annaðhvort á þessum sólarhring eða hinum næsta.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hv. málshefjanda, Halldórs Ásgrímssonar, þegar hann lýsir áhyggjum sínum að á tímum þar sem verið er að vinna að því að koma í veg fyrir atvinnuleysi á Íslandi þá eigi sér stað slíkir atburðir sem nú eru að gerast varðandi Atlanta. Íslensk flugfélög með Flugleiðir í broddi fylkingar, forvera þeirra og önnur flugfélög hafa unnið merkilegt starf á sviði alþjóðamarkaða í flugrekstri og sýnt að þeir standa þar í fremstu röð og Atlanta er yngsta félagið af íslenskri hálfu á þessum vettvangi og hefur brotið blað á þann hátt að það leitar nýrra markaða fyrir sérþekkingu Íslendinga á þessu sviði. Það hefur haslað sér völl á nýjum mörkuðum á breyttum tímum þar sem markaðarnir eru opnari en áður og heimurinn er minni til þess að vinna á í þessu sambandi. Það er ljóst að FÍA er að verja hagsmuni tiltölulega þröngs hóps og er kannski rétt að lýsa þessu verkfalli svokallaða sem fræðilegu frekar en raunverulegu venjulegu verkfalli því að það eiga margir að fara í verkfall af hálfu FÍA en þó ekki þeir sjálfir. Nú er enginn FÍA-maður í störfum hjá Atlanta og það segir auðvitað sína sögu og þannig er málið allflókið fræðilega. Ég held að það sé mikil ástæða til þess að hvetja alla aðila málsins til þess að slíðra sverðin og koma í veg fyrir það að Íslendingar einangrist á þessum markaði og taki til hendinni við að hreinsa út þannig að Atlanta geti starfað sem íslenskt félag á eðlilegum grundvelli.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það sem fram hefur komið hér að málið er flókið, ekki síst vegna þess að þarna stangast í rauninni á hagsmunir þeirra sem vilja gæta þess að atvinna hverfi ekki úr landi og svo hins vegar þau grundvallarmannréttindi að hafa leyfi til að fara í löglegt verkfall. Ég hef dálitlar efasemdir eða réttara sagt áhyggjur vegna þess að hæstv. félmrh. sagði að ríkið mundi að þessu sinni ekki fara í málið en e.t.v. á seinni stigum. Ég vona að það sé vegna þess að það sé vilji til þess að semja en ég óttast að þetta geti orðið þrátefli vegna þessara ólíku hagsmuna, sem báðir eiga fullan rétt á sér. Það eru grundvallarmannréttindi að mega fara í löglegar vinnudeilur hvort sem menn eru sammála þeim sjónarmiðum sem þar koma fram eða ekki. Við erum hins vegar stundum að eiga við einhvers konar grá svæði, hversu stór má sá hópur vera, sem getur haft mikil áhrif? Við höfum margoft staðið frammi fyrir þessu, m.a. í Herjólfsdeilunni miklu. En ég held að þessi réttindi séu einfaldlega of mikilsverð til þess að það megi fórna þeim. Hins vegar koma svo ótvíræðir hagsmunir varðandi atvinnumál og ég held að það séu hagsmunir sem allir eru sammála um að við höfum ekki efni á að fórna. Þetta mál eins og það stendur nú verður ekki leyst nema með víðtæku samstarfi og einurð allra þeirra sem að koma að þeir ætli að leysa þetta mál. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hver sé að beita hvern þvingunum. Ég býst við það sé um ákveðið slíkt að ræða af beggja hálfu en stór orð eru einfaldlega ekki tímabær. Hér tapa allir ef ekki verður samið og það strax.

Hæstv. forseti. Hér er um mjög harða, óvenjulega og flókna deilu að ræða sem engin leið er fyrir okkur hér á hv. Alþingi að ræða til hlítar eða taka afstöðu til í dag. Það sem hins vegar er athyglisverðara í þessu máli eru þær spurningar sem vakna um aðstæður á vinnumarkaði hér á landi, um það hvernig okkar vinnulöggjöf er háttað, hvernig Félagsdómi er háttað, bæði um gerð og störf og hvaða bendingar mál sem þetta geti gefið erlendum aðilum sem hér vilja fjárfesta. Vegna þessa tel ég það vera ríka skyldu deiluaðila að þeir reyni að finna farsæla lausn á þessu máli, bæði fyrir þá einstaklinga sem um er að ræða og eins fyrir þjóðfélagið og vinnumarkaðinn í heild, en jafnframt tel ég að þetta mál sé ástæða fyrir ríkisvaldið til að skoða mjög gaumgæfilega og bera saman vinnulöggjöfina og aðra þá löggjöf sem við störfum eftir og hvort ekki sé ástæða til þess að endurskoða og breyta til þess að við lendum ekki í uppákomum sem þessum á næstu mánuðum og árum einmitt þegar við erum að leggja hvað mesta áherslu á að fá erlenda aðila til þess að fjárfesta hér á landi. [1

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir margt sem hér hefur komið fram og þar á meðal það að ég óska þessu fyrirtæki, Atlanta, allra heilla og vænti þess að það geti starfað hér á landi í sátt við launafólk. Hins vegar kemst ég ekki hjá því að vekja athygli á því að samningaviðræður aðila vinnumarkaðarins þurfa almennt að vera í samræmi við ákveðnar viðurkenndar samskiptareglur og það er ekki hægt að neita því að það er mjög óeðlilega að málum staðið þegar deila hefur staðið í heilt ár og er komin til ríkissáttasemjara að þá sé skyndilega stofnað lítið félag sem er klofið út úr því félagi sem á í samningaviðræðum. Og enn frekar er það auðvitað mjög einkennilega og óeðlilega að málum staðið þegar svo þeir sem ekki vilja ganga í þetta nýja félag heldur eru áfram í gamla félaginu eru reknir úr störfum hjá fyrirtækinu. Þetta er auðvitað ekki gott til afspurnar og afskaplega eðlilegt að Alþýðusamband Íslands taki málið í sínar hendur og veki athygli á hvað þarna var að gerast. Mér finnst eiginlega helst vanta í þetta mál að Vinnuveitendasamband Íslands geri slíkt hið sama. Ég held að hinir stóru aðilar vinnumarkaðarins þurfi að taka í sameiningu á þessu máli. Það eru ákveðnar lágmarkskröfur sem verður að gera til allra samningsaðila, það eru ákveðnar samskiptareglur sem verður að virða og mér finnst að hinir stóru aðilar vinnumarkaðarins eigi að setjast niður og reyna að tryggja það að þetta mál komist í heila höfn.

Virðulegi forseti. Ástæðan til þess að ég kvaddi mér hljóðs var það sem hv. 3. þm. Reykn. sagði hér áðan og er bersýnilega fyrst og fremst til þess ætlað að vekja í framhaldi af þessu máli upp spurningar varðandi vinnulöggjöfina og samskipti aðila vinnumarkaðarins. Það hefur komið fram að undanförnu að ákveðnir aðilar í íslenskum stjórnmálum, einkum úr Sjálfstfl. en líka annars staðar að, hafa verið með hugmyndir um það að breyta með mjög róttækum hætti vinnulöggjöfinni á Íslandi og í raun og veru að veikja stöðu stéttarfélaganna. Þó að ég taki undir það að stéttarfélögin þurfi að sýna tillitssemi og fara yfir heildarhagsmuni í sambandi við sín mál og ég taki undir það að nauðsynlegt sé að leiða þetta mál til lykta sem hér er til umræðu með sátt milli aðila þannig að tryggt verði eins og kostur er að þessi atvinnustarfsemi verði hér í landinu, ég tek undir það, þá vil ég líka hvetja til þess að menn misnoti ekki þetta mál til þess að hefja upp stórfelldar kröfur um að breyta vinnulöggjöfinni og þar með að þrengja að verkalýðsfélögunum í landinu. Ég tel að málið sé líka þannig að það sé ekkert tilefni til þess að hafa uppi slíkar kröfur um þessar mundir. Ég bendi á að það eru nokkrir mánuðir síðan að það heyrðust þær raddir að það væri nauðsynlegt að fara í breytingar á vinnulöggjöfinni, jafnvel einhliða. Ég minnist þess að þá komu upp upplýsingar um það að hafnar væru viðræður um breytingar á vinnulöggjöfinni á vegum félmrn., ef ég man rétt, og Vinnuveitendasambandsins og Alþýðusambandsins. Ég hef ekki heyrt af því hvernig þessar viðræður standa en ég vil spyrja hæstv. félmrh. að því hvort hún þekkir til þessara viðræðna og um leið hvetja til þess að það verði ekkert, bókstaflega ekkert gert í málum af þessu tagi sem varða breytingar á hinni almennu vinnulöggjöf öðruvísi en um það ríki full sátt við samtök launafólks í landinu.

Hæstv. forseti. Það er eðlilegt að þetta mál sé tekið upp hér í sölum Alþingis. Það er eðlilegt að hv. 1. þm. Austurl. skuli lýsa áhyggjum sínum yfir því á hversu alvarlegt stig þessi deila er komin. Það er rétt að Atlanta er brautryðjendafélag. Við Íslendingar höfum í vaxandi mæli verið að leita eftir atvinnutækifærum eða viðskiptum út fyrir landsteinana, bæði fyrir okkar útflutning á tækniþekkingu eins og stundum er sagt, í þjónustustörfum og ýmsu öðru og Atlanta-flugfélaginu hefur tekist með ágætum að vinna markaði og ná trausti í alþjóðlegum viðskiptum á sviði flugmála. Ég vil líka lýsa yfir ánægju minni yfir því að sá tónn sem hefur verið í þessum umræðum er almennt hógvær og menn gera sér grein fyrir mikilvægi þess að samkomulag megi takast sem ég vil segja sem allra fyrst, ég veit ekki hvort ég á að vera að tímasetja það nánar. En það er auðvitað mjög brýnt að þessi deila verði ekki til þess að spilla viðskiptahagsmunum erlendis eða með neinum öðrum hætti draga úr viðleitni okkar Íslendinga til þess að hasla okkur völl erlendis. Við gerum okkur grein fyrir því hversu þýðingarmikið það er að sá grundvöllur sem við sköpum fyrirtækjum af þessu tagi sé sambærilegur við það sem erlendis gerist. Hvort sem við tölum um skattalegt umhverfi, hvort sem við tölum um stéttarlegt umhverfi í víðasta skilningi þess orðs eða um aðra hluti, þá verða allir að sýna bæði vilja til breytinga, ég vil leggja áherslu á það, í samskiptum stéttarfélaga og fyrirtækja og líka vera opnir fyrir því að ganga til móts við andstæð sjónarmið til þess að ná miklum árangri síðar meir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin og þakka fyrir þessa umræðu. Ég held að deiluaðilum megi vera það ljóst að Alþingi Íslendinga leggur mikla áherslu á það að fundin sé farsæl lausn á þessu máli. Þar af leiðandi tel ég að þessi umræða hafi verið til góðs. Ég vil líka hvetja til þess að ekkert sé gert til að magna upp þessa deilu. Hún er á viðkvæmu stigi, en það má alveg ljóst vera að ef héðan í frá er reynt að magna hana upp með ýmsum þvingunaraðgerðum þá er ekki líklegt að það verði auðvelt að leysa hana. Ég tek líka undir að það á ekki að fara að blanda þessari deilu neitt sérstaklega inn í endurskoðun á vinnulöggjöfinni. Ég tek undir orð hv. þm. Svavars Gestssonar um það mál. Hins vegar er vinnulöggjöfin frá 1938 og það er eðlilegt að um hana sé umræða. Það er líka eðlilegt að endurskoðun hennar sé á dagskrá í breyttu þjóðfélagi þar sem mun fleiri stéttir starfa en 1938. Það getur ekki verið að sú löggjöf sé algerlega gallalaus og reyndar tel ég að hún sé það ekki. Menn verða að þola að nokkur umræða fari fram um það. Það hefur komið hér fram að ríkisstjórnin hyggist ekki grípa inn í málið á þessari stundu. En ég skil orð hæstv. félmrh. þannig að það sé ekki útilokað að skipuð verði sérstök sáttanefnd í málið. Það væri vissulega óvenjulegt en málið er líka óvenjulegt og mikilvægt. Ég tel því að alls ekki eigi að útiloka það að skipa sérstaka sáttanefnd vegna þess að þetta mál getur haft alvarlegar afleiðingar, ekki aðeins fyrir þetta fólk heldur líka fyrir þá atvinnustarfsemi sem þarna er að hasla sér völl.

Virðulegi forseti. Ég útiloka ekkert í þessum efnum með sáttanefnd. Það er mjög óvanaleg leið að fara en getur vissulega komið til greina ef þetta mál heldur áfram að vera óleyst. Ég tel farsælast að það sé sáttasemjari sem leiði þessa deilu til lykta, en ef hann eða deiluaðilar telja að stjórnvöld geti orðið að liði við að finna lausn þá eiga stjórnvöld að verða við því. Ég ítreka það að stjórnvöld hafa takmarkaða möguleika á því að hafa formleg afskipti af vinnudeilu eins og þessari. En eins og ég sagði áðan þá skortir ekkert á minn vilja til að hafa áhrif þar sem ég get og innan þess ramma sem mér er fært. Varðandi það sem hér var nefnt um breytingar á vinnulöggjöfinni þá er þetta vissulega bara annar vinnudagur minn í ráðuneytinu sem slíkur þannig að þó ég sé búin að sýna hinn mesta vilja og hafa mig alla við, þá geri ég mér grein fyrir að þar geta fundist mál í gangi sem ég þekki ekki til. Ég held þó að það sé ekki þannig að það sé komin í gang nein endurskoðun á vinnulöggjöfinni. Ég hef hins vegar hugsað mér að eiga mjög fljótlega viðræður við aðila vinnumarkaðarins. Ég hef hugsað mér það að eiga viðræður við fulltrúa launþegasamtaka og hlusta á þá varðandi ýmis mál sem á þeim brenna og hvort þar á eftir að koma inn eitthvað varðandi þetta veit ég ekki, en ég mun vissulega sýna þeim málum mjög mikinn áhuga og hlusta á hvað mönnum liggur á hjarta.

Hefst þá síðari utandagskrárumræðan sem tilkynnt hafði verið. Málshefjandi hennar er hv. 9. þm. Reykv., Svavar Gestsson, og fjmrh. verður til andsvara. Hún fer einnig fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapalaga. Efni umræðunnar er sala hlutabréfa í Lyfjaverslun Íslands hf.

Virðulegi forseti. Það voru mikil tíðindi sem spurðust hér um landið, að ég segi ekki heimsbyggðina, fyrir fáeinum sólarhringum. Þau tíðindi að fjmrn. ætlaði að bjóða fólki svo að segja gull og græna skóga. Það voru að vísu ekki atvinnulausir sem áttu að heyra þennan boðskap sérstaklega né heldur fólkið sem skuldar húsbréfin sín í stórum stíl, né heldur fólkið sem er að sækja um verkamannabústaðina þessa dagana og býr við kröpp kjör í húsnæðismálum, né heldur þeir sem eru að missa íbúðirnar sínar vegna gjaldþrota, né heldur þeir sem eru að missa atvinnuna sína. Þeir sem áttu að nema þennan boðskap voru þeir sem áttu peninga afgangs til að kaupa fyrir hlutabréf í Lyfjaverslun Íslands, en salan á því fyrirtæki var mjög umdeild í þessari stofnun fyrir örfáum mánuðum. Þá gerði minni hlutinn samning um það við ríkisstjórnarliðið í þinginu að málið fengi að fara í gegn gegn því að sæmilega yrði staðið að sölunni á þeim helmingi sem fjmrh. fékkst til að takmarka söluna við á hlutabréfum í Lyfjaverslun Íslands. Ég játa það að vísu að ég var á móti þessu máli og var síðasti maðurinn sem greiddi atkvæði gegn því á því stigi sem það var, fyrst og fremst af heilbrigðispólitískum ástæðum. Ég tel að ríkið eigi að eiga fyrirtæki af þessu tagi. En látum það vera. Niðurstaðan varð sú að fyrirtækið skyldi selt. Og hvað gerist? Það hríslast þessi fagnaðarboðskapur um þjóðina, ótrúlegi fagnaðarboðskapur að nú geti menn fengið sér hlutabréf fyrir slikk. Það hefur margt merkilegt komið úr fjmrn. í seinni tíð, sumum dettur í hug blaðburðarbörn. En þessi tíðindi sem hér eru á ferðinni satt að segja jafnast alveg á við fréttina um blaðburðarbörnin. Niðurstaðan er sú að það er gengið frá samningum við Kaupþing um að selja hlut í Lyfjaverslun Íslands. Kaupþing metur bréfin 150 millj. á gengi 1,34, þ.e. á 201 millj. kr. og það er boðið til þessarar stórkostlegu afsláttarveislu á hlutabréfum. Í fyrsta lagi er boðið lán upp á 200 þús. kr. af hverjum 250 þús. eða 80%. Í öðru lagi er lánið óverðtryggt til tveggja ára. Í þriðja lagi er það vaxtalaust og í fjórða lagi býður hæstv. fjmrh. upp á það til viðbótar að ríkissjóður borgi með þessu með því að lækka skatta þeirra sem kaupa bréfin. Skattafslátt skulu menn fá líka. Niðurstaðan er því sú að ríkisstjóður er að borga með þessari útgerð með ótrúlegum hætti. Auðvitað hvetur þetta til þess að það verði sett lög um það hvernig ríkiseignir verða seldar. Þetta mál minnir á SR-málið og ástæða til að rifja það upp hvernig þá var staðið að því að gefa frá sér eignir þjóðarinnar. Af þessu tilefni, hæstv. forseti, hef ég óskað eftir því að málið verði tekið hér fyrir utan dagskrár og legg fyrir hæstv. fjmrh. eftirtaldar spurningar: 1. Hvaða heimild hefur hann til þeirra lánveitinga til einstaklinga sem um er að ræða í þessu tilliti? Ég veit að hann hefur heimild til að selja hlutabréfin, en hvaða heimild hefur hann til lánveitinga og til að ákveða þau kjör á lánunum sem hér er um að ræða? 2. Er það rétt að hann hyggist selja hinn helminginn af Lyfjaverslun Íslands eftir áramót? En Hreinn Loftsson, sem er yfirmaður þessara mála af hálfu núv. ríkisstjórnar, lýsti því yfir í þætti í útvarpinu í morgun. 3. Hvað svo? Er það rétt sem sami Hreinn Loftsson sagði að næst ætti að selja Búnaðarbankann með þessum hætti? 4. Loks vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvað fær hann í raun og veru fyrir bréfin? Að teknu tilliti til skattafsláttar, að teknu tilliti til engrar verðtryggingar, að teknu tilliti til engra vaxta og að teknu tilliti til þess að gera má ráð fyrir því að fyrirtækið geti borgað út hagnað á næsta og þar næsta ári, þ.e. á lánstíma þeirra peninga sem hér er um að ræða og að teknu tilliti til þess að það er nýlega búið að leggja 300 millj. kr. í að lagfæra húsakynni Lyfjaverslunar ríkisins? Hvað hefur fjmrh. upp úr krafsinu þegar allt kemur til alls?

Virðulegi forseti. Það þarf ekki að rifja upp eftir þessa ræðu að hv. þm. var á móti því að breyta Lyfjaverslun ríkisins í hlutafélag og selja hlutabréfin. Það sagði hann sjálfur. Varðandi greiðslukjör vil ég taka fram eftirfarandi: Samkvæmt lögum nr. 57/1987, um opinber innkaup, fer fjmrh. með kaup og sölu eigna ríkisins. Ekki eru í gildi neinar sérstakar reglur eða lagafyrirmæli um greiðslukjör. Við sölu og kaup hefur almennt verið miðað við þau kjör sem tíðkast á þeim markaði sem eignirnar hafa verið. Í raun var ekki um eiginleg lánsviðskipti að ræða við sölu hlutabréfa í Lyfjaverslun Íslands hf. heldur var ákveðið að selja hlutabréfin með greiðslukjörum. Til tryggingar greiðslum skyldu útbúin skuldabréf og hlutabréfin höfð að handveði hjá seljanda. En það þýðir að sjálfsögðu að ekki er hægt að eiga viðskipti með bréfin meðan á því stendur. Dæmi eru um sambærileg greiðslukjör við sölu ríkisins á hlutabréfum. Í fyrsta lagi: Kaupendur SR-mjöls hf. greiða söluverðið á 19 mánuðum. Útgefin eru vaxtalaus skuldabréf. Í öðru lagi: Starfsmenn Jarðborana hf. hafa fengið sömu greiðslukjör við sín kaup og starfsmönnum Lyfjaverslunar býðst. Í þriðja lagi: Við sölu hlutabréfa ríkisins í Flugleiðum 1985 voru greiðslukjör þannig að 77% kaupverðs voru greidd með skuldabréfi til átta ára, vaxtalaust. Samkvæmt upplýsingum frá Kaupþingi hf. er það algengt að í viðskiptum með hlutabréf í lokuðum félögum og í viðskiptum stærri aðila með hlutabréf í skráðum almenningshlutafélögum sé um að ræða greiðslukjör. Að því leyti er enginn eðlismunur á slíkum viðskiptum og öðrum sem fyrirtæki og stærri aðilar gera. Það skal tekið fram að útborgun, t.d. í fasteignakaupum, sem auðvitað á ekki hér við, er ekki lán þótt útborgunin geti átt sér stað á einu eða tveimur árum. Á því þarf að gera mikinn mun. Afsal á sér yfirleitt ekki stað fyrr en að fullu hefur verið greitt og það sama gildir um afhendingu þeirra bréfa sem hér er um að ræða. Þegar verðmat hlutabréfa Lyfjaverslunar Íslands var unnið lá fyrir ákvörðun um þau greiðslukjör sem almenningi yrðu boðin. Þau voru því höfð til hliðsjónar við mat bréfanna og á söluhorfum. Varðandi þá fyrirspurn sem kom fram um það hvort selja eigi hinn helminginn eftir áramót er rétt að taka fram að í morgun samþykkti ríkisstjórnin að beina því til þingflokka stjórnarinnar að flýta þeirri sölu og mun frumvarp væntanlega verða lagt fram í næstu viku þannig að hægt sé að ljúka sölu bréfanna sem allra fyrst. Spurt var um Búnaðarbankann. Það skal tekið fram að fyrir liggja áform viðskrh. að koma fram með frv. sem gerir ráð fyrir breytingu á eignarformi bankans þannig að honum verði breytt í hlutafélag, en engin ákvörðun hefur verið tekin um sölu bankans. Hvað varðar gengi bréfanna og verðmæti og aðrar fyrirspurnir hv. fyrirspyrjanda skal tekið fram að 300 millj. kr. endurbætur á fyrirtækinu komu til vegna lána sem fyrirtækið tók sjálft og skuldar mestan hluta þeirra lána enn þá. Það er því ekki hægt að bæta því við reikninginn eins og allir vita sem nálægt fyrirtækjarekstri hafa komið. Þetta var ekki lán frá ríkinu til fyrirtækisins heldur lán sem fyrirtækið tók sjálft og þarf að standa skil á og fellur að sjálfsögðu inn í reikningana. Þegar spurt er hvers virði bréfin séu og tekið tillit til greiðslukjaranna og þeirra fríðinda sem fást vegna skattalaga er því til að svara að allt þetta lá fyrir þegar gengi bréfanna var ákveðið. Það var Handsal hf. sem fór yfir mat Kaupþings þannig að tvö verðbréfafyrirtæki komu að málinu. Eitt er hægt að segja eingöngu um þetta atriði og það er að ekkert er öðruvísi farið með bréf í Lyfjaverslun Íslands en í öðrum fyrirtækjum á markaðinum. Slík fyrirtæki fá skattfríðindi, þ.e. þeir sem kaupa hlutabréf í slíkum fyrirtækjum fá að sjálfsögðu sams konar skattfríðindi og um er að ræða fyrir þá sem eru að kaupa bréf í þessu nýja fyrirtæki. Virðulegi forseti. Ég vona að mér hafi auðnast að svara þeim fyrirspurnum sem til mín hefur verið beint. Ég verð að segja að það hefur valdið ánægju hve vel hefur tekist að selja þessi hlutabréf og ég tel að þau vinnubrögð sem þarna hafa verið stunduð, bæði af hálfu einkavæðingarnefndar og fyrirtækjanna sem um sölu bréfanna sáu, séu til fyrirmyndar.

Virðulegi forseti. Einkavæðing Lyfjaverslunar ríkisins eins og hún hét þá var mjög umdeilt mál á Alþingi sl. vor. Þá tókum við kvennalistakonur þann pól í hæðina að leggjast gegn einkavæðingu fyrirtækisins eftir að hafa orðið vitni að mjög svo umdeildri sölu á SR-mjöli. Í hv. efh.- og viðskn. var farin sú leið þegar frv. var til umfjöllunar að heimila sölu á helmingi hlutabréfanna en að setja í lögin að leita yrði heimildar á Alþingi fyrir frekari sölu. Ég benti á það í umræðunni sl. vor að í þessu fælist lítil vörn því það þyrfti ekki annað en að leita heimildar á 6. gr. fjárlaganna og þar er þessa heimildarbeiðni nú að finna, liður 351. Við munum að vísu fá tækifæri til að ræða þetta mál þegar fjárlagafrv. kemur hér til frekari umræðu. Sú spurning sem vaknar við þessar fréttir sem hafa borist af sölu þessa helmings hlutabréfanna í Lyfjaverslun Íslands, eins og hún heitir nú, er hvort hér er um útsölu að ræða og hvert er hið raunverulega verðmæti fyrirtækisins. Erum við að verða vitni að enn einni tilrauninni til að bjarga einkavæðingarstefnu ríkisstjórnarinnar, eins konar örvæntingu einkavæðingarinnar? Ég ætla ekki að fara frekar út í þá sorgarsögu hér. Eða er hér um raunverulegt og eðlilegt verð að ræða? Það hefur verið staðið nokkuð sérkennilega að þessu máli og það ber hratt að. Það eru gylliboð sem fjmrn. setur fram. Það vakna auðvitað spurningar: Hver hefur efni á að kaupa? Hverjir eru kaupendurnir að fyrirtækinu? Er hér eðlilega að verki staðið? Hér er stuttur tími til að ræða þetta mál og ég held að við hljótum að leita frekari skýringa á meðferð þessa máls á hinu háa Alþingi.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fullyrða hvort þessi hlutabréf voru seld á of lágu eða of háu verði en markaðurinn hefur a.m.k. tekið vel við þeim. Fyrst þau hafa selst öll á einum degi er það frekar vísbending um að verðið hafi verið tiltölulega hagstætt og kjörin þar af leiðandi verið mjög hagstæð. Ég studdi það á sínum tíma að farið væri út í þessa aðgerð og við lögðum á það áherslu í efh.- og viðskn. að um dreifða eignaraðild væri að ræða og eftir því hefur verið farið og að því leytinu hefur verið staðið við það samkomulag sem gert var. En þá var gert ráð fyrir því að aðeins helmingurinn væri seldur. Nú kemur hæstv. fjmrh. og segir: Ríkisstjórnin telur að það verði að selja hinn helminginn strax. Við stóðum að þessu máli í góðri trú um að þetta stæði. En það á greinilega ekkert að standa við það því nú á að ákveða að selja hinn helminginn strax. Við gengum til samkomulags í þessu máli vegna slæmrar reynslu af SR-mjöli. Við vorum þeirrar skoðunar í Framsfl. að það ætti að selja hlutabréfin í SR-mjöli á almennum markaði. Það var ekki gert. Þau voru seld fámennum hópi aðila. Það hefði betur verið staðið að öðruvísi og við vildum tryggja að upp væru tekin önnur vinnubrögð í sambandi við sölu á hlutabréfum ríkisins. Ég tel að salan sem hæstv. fjmrh. nefndi frá 1987 á hlutabréfum í Flugleiðum hafi ekki verið til mikillar fyrirmyndar enda var hún ákveðin af fjármálaráðherranum þáverandi einum og hann leitaði ekki ráða hjá öðrum í því sambandi. Ég vil óska eftir því við hæstv. fjmrh. að það verði staðið að þessu máli eins talað var um en ekki með allt öðrum hætti eins og mér heyrðist hann vera að segja hér áðan.

Virðulegur forseti. Eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni þá er það rétt að við framsóknarmenn stóðum að því að hluti af þessu fyrirtæki væri seldur með ákveðnum skilmálum og samkomulagi sem við töldum að um það hefði verið gert. Eitt af því var einmitt það að sjá hverju fram yndi, hver yrði framgangur þessarar sölu og hvernig starfsemi þessa fyrirtækis mundi reiða af við þær aðstæður. Við vorum sem sagt ekki tilbúin til þess að leggja málinu lið með því móti sem hæstv. fjmrh. boðar hér og nú. Mig langaði aðeins að spyrja hæstv. ráðherra þó tíminn sé naumur. Í sambandi við söluna á SR-mjöli þá voru athugasemdir Ríkisendurskoðunar m.a. í því fólgnar að hæstv. ríkisstjórn hefði ekki farið eftir þeim verklagsreglum sem hún hafði þó sjálf mótað. Það kom fram í áliti Ríkisendurskoðunar að það þyrfti að setja skýrari reglur um það hvernig staðið væri að einkavæðingu og sölu ríkisfyrirtækja. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hefur verið áfram unnið í því máli og telur hann að við þessa sölu hafi t.d. verið tekið tillit til sumra þeirra athugasemda sem Ríkisendurskoðun setti fram í sinni skýrslu? Ég leyfi mér að efast um að svo hafi verið. Mig langar einnig að spyrja: Er það virkilega svo að menn geti talið eðlilegt að bjóða í lengri tíma óverðtryggð og vaxtalaus lán? Þær upplýsingar sem hæstv. ráðherra gaf hér varðandi söluna á SR-mjöli koma mér reyndar nokkuð á óvart hvað það varðaði. Getur þó verið að það hafi komið fram áður, ég skal ekki fullyrða um það. Eins með verðlagninguna. Það var m.a. eitt af því sem gagnrýnt var í skýrslu Ríkisendurskoðunar um SR-mjöl hvernig staðið hafi verið að verðlagningu. Er það ekki svo að salan á verðbréfunum í þessu fyrirtæki í gær sýni það að ekki hafi verið staðið nægilega vel að verðhugmyndum á hlutabréfum í Lyfjaverslun Íslands?

Virðulegi forseti. Ég tel satt að segja að salan á þessum hlutabréfum og þau góðu kjör sem boðið er upp á sé eins og blaut tuska framan í fátækt fólk í landinu. Það er alveg sama hvað menn segja um tæknilegan aðdraganda málsins, þetta verkar siðlaust. Þetta er þannig að sá maður sem kaupir hlutabréf fyrir 250 þús. kr. borgar 50 þús. kr. og fær 200 þús. kr. lánaðar í tvö ár óverðtryggt og vaxtalaust og fær auk þess út á það 85 þús. kr. skattaafslátt. Auk þess ávísun á arð fyrirtækisins á næstu árum. Segjum að hann sé 5--10% þá eru menn að tala um það að menn fái þetta fyrirtæki og þessi hlutabréf ekki á 1,35 heldur langt undir því verði sem er gefið upp á þessum bréfum. Þegar þetta gerist á sama tíma og fólk er að missa eigur sínar vegna fátæktar og atvinnuleysis þá gengur þetta ekki vegna þess að það rífur í réttlætiskenndina í brjósti hvers einasta manns sem á annað borð á eftir af einhverju slíku. Ég segi alveg eins og er að mér finnst fyrir því að hæstv. fjmrh. skuli ekki átta sig á því hvað þetta er í mikilli hrópandi andstöðu við þann veruleika sem venjulegt launafólk og atvinnulaust fólk á Íslandi má búa við í dag. Þetta gengur ekki. Á sama tíma og þetta gerist er t.d. fjmrn. að móast við að það verði samið frv. um greiðsluaðlögun vegna vanskilaskulda fólks á sama tíma og boðið er upp á þetta partý, þetta hlutabréfapartý. Þetta gengur ekki, hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi vil ég benda á að þegar lögin voru samþykkt á sínum tíma þá var gert ráð fyrir mjög breiðri eignaraðild að fyrirtækinu og eftir því hefur verið farið í hvívetna. Það má gera ráð fyrir að eigendur að þessu fyrirtæki geti orðið um 2.000 manns og ég tel að það sé til mikillar fyrirmyndar. Það er rétt sem ég sagði fyrr að við gerum ráð fyrir því að söluheimild verði flýtt. Um það var samið að helmingurinn sæti eftir í fyrirtækinu og það þyrfti lagaheimild til þess að selja síðari hluta fyrirtækisins og eftir því er að sjálfsögðu farið. Það gefst tækifæri til þess fyrir hv. alþm. að ræða um málið á hinu háa Alþingi og í nefnd þegar frv. kemur fram. Þá er hægt að líta vel yfir það hvort ekki hefur verið staðið við öll efni samningsins. Varðandi fyrirspurn hv. þm. Guðmundar Bjarnasonar skal það tekið fram að það hefur verið farið vandlega yfir SR-málið og verklagsreglum ríkisstjórnarinnar fylgt í hvívetna. Við verðum að hafa í huga að verðmat fyrirtækisins byggist á áætlun um framtíðartekjur þess. Ég vil loks taka fram að þess má til gamans geta að Kaupþing og framkvæmdanefndin um einkavæðingu gerði ráð fyrir því að 20--60% bréfanna mundu seljast fyrir áramót en það eru ýmsar skýringar á því hvers vegna salan gekk svona fyrir sig og geta menn auðvitað lært á því. Það eru mörg önnur atriði en hér hafa verið nefnd til sögunnar sem ég veit að fulltrúar fyrirtækjanna sem að þessu stóðu munu með ánægju skýra út fyrir hv. þm. þegar málið verður tekið fyrir í nefnd. Ég vil að lokum segja þetta, virðulegi forseti: Hv. þm. Svavar Gestsson er að sjálfsögðu á móti einkavæðingu. Hann hefur alltaf verið á móti einkavæðingu. Þeir sem hins vegar styðja einkavæðingu gera það m.a. vegna þess að þeir hafa trú á því að það sé hægt að fá nýtt fjármagn inn í fyrirtækin, nýtt fjármagn til þess að byggja upp atvinnulífið í landinu. Það 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 95/1980, um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda, með síðari breytingum en þetta er 190. mál á þskj. 212. Frv. þetta var samið að frumkvæði stjórnar Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda, en í henni eiga sæti fulltrúar lífeyrissjóðasambandanna, Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og fulltrúar ríkisins. Í frv. eru lagðar til nokkrar minni háttar breytingar á lögunum um sjóðinn. Breytingar þessar lúta einkum að heimildum sjóðsins til að fjárfesta en hér er um tvenns konar breytingar að ræða í því sambandi. Annars vegar er lagt er til að sjóðurinn fái heimild til að fjárfesta í traustum erlendum verðbréfum sem skráð eru á opinberum verðbréfamörkuðum. Þetta er sams konar heimild og flestir lífeyrissjóðanna hafa haft um nokkurt skeið. Til að tryggja að sjóðurinn taki ekki of mikla áhættu á þessu sviði er gert ráð fyrir að heildareignir sjóðsins samkvæmt þessum tölulið verði ekki á hverjum tíma meiri en sem nemur 10% af hreinni eign sjóðsins til greiðslu lífeyris. Ef miðað er við reikninga sjóðsins á árinu 1993 fela þessi hlutföll í sér að heildareign sjóðsins í erlendum verðbréfum geti ekki orðið hærri en u.þ.b. 780 millj. kr. Til að tryggja að sjóðurinn kaupi verðbréf á markaðskjörum og að þau séu auðseljanleg er sett það skilyrði að viðkomandi bréf séu skráð á opinberum verðbréfamörkuðum í aðildarríkjum OECD. Þá er hins vegar lagt til að stjórn sjóðsins fái með bráðabirgðaákvæði heimild til þess að fjárfesta í víkjandi skuldabréfum, útgefnum af Speli hf., vegna gerðar Hvalfjarðarganga en viljayfirlýsing þess efnis var undirrituð í desember sl. Í henni er fyrirvari þess efnis að ekki verði skrifað undir samninga um kaup á skuldabréfum nema heimild fáist til þess í lögum. Fjölmargir lífeyrissjóðir hafa undirritað slíkar viljayfirlýsingar og hefur reglugerðum nokkurra þeirra nú þegar verið breytt á þann hátt sem hér er lagt til. Eðlilegast þykir að heimildin sé í bráðabirgðaákvæði, þar sem hér er eingöngu verið að veita heimild til tiltekinnar fjárfestingar. Loks er lagt til í 2. gr. frv. að þegar sjóðfélagi hafi öðlast aðeins óveruleg réttindi í söfnunarsjóðnum, sem ekki er hægt að sameina við önnur réttindi, þá sé stjórn sjóðsins heimilt að greiða þau réttindi út í einu lagi í samræmi við þær reglur sem við eiga hverju sinni. Sams konar regla og hér er lögð til hefur um langt skeið verið í reglugerðum sjóða sem starfa innan Sambands almennra lífeyrissjóða. Virðulegi forseti. Eins og heyra má á ræðu minni þá er fyrst og fremst verið að breyta lítillega lögum þessa sjóðs í samræmi við þær reglugerðarbreytingar sem hafa átt sér stað hjá öðrum sjóðum. Frv. er samið af stjórn sjóðsins en í stjórninni eru fulltrúar almennu lífeyrissjóðanna, fulltrúi frá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og loks fulltrúi ríkisins. Ég sé ekki ástæðu, virðulegi forseti, til að hafa fleiri orð um þetta frv. en geri það að tillögu minni að málið verði sent hv. efh.- og viðskn. og verði vísað til 2. umr.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þál. um kennslu í iðjuþjálfun á þskj. 93. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, Margrét Frímannsdóttir, Guðmundur Bjarnason og Sigbjörn Gunnarsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að hefja undirbúning að því að koma á námi í iðjuþjálfun hér á landi.`` Á síðasta löggjafarþingi fluttum við sömu þingmenn þessa sömu tillögu en vegna þess hve annir þingsins voru miklar í fyrravor og vegna þess hve við hættum snemma miðað við oft áður vegna sveitarstjórnarkosninga þá komst þessi tillaga aldrei á dagskrá. Þrátt fyrir að tillagan hafi ekki komist á dagskrá þá hef ég orðið vör við mikinn áhuga fólks á þessu máli. Það eru mjög margir sem hafa haft samband við mig og bent á hversu mikilvægt er að taka upp kennslu í iðjuþjálfun hér á landi af ýmsum ástæðum. Höfuðástæðan er auðvitað sú að hér á landi hefur ekki verið nokkur leið að læra þetta og fólk sem hefur viljað læra iðjuþjálfun hefur þurft að fara til útlanda til að læra. Eins og fram kemur í grg. með frv. þá lærði fyrsti iðjuþjálfinn á Íslandi í Danmörku og kom til starfa við Kleppsspítalann árið 1945. Talið er að um 50 iðjuþjálfar starfi hér á landi nú. Félag iðjuþjálfa hefur gefið út bækling sem heitir Iðjuþjálfun og langar mig, með leyfi forseta, að lesa nokkur atriði úr þeim bæklingi til að skýra nánar hvert er hlutverk og hvert er starf iðjuþjálfa því ég hef orðið vör við að mjög margir átta sig ekki á í hverju starf þeirra felst. Þessi bæklingur sem ég hef hér undir höndum, og á reyndar nokkur eintök af sem ég gæti afhent þingmönnum, skýrir mjög vel í hverju starf iðjuþjálfa er fólgið. Með leyfi forseta, ætla ég að lesa nokkrar setningar úr þessum bæklingi: ,,Undirstaða góðrar heilsu er jafnvægi milli vinnu, tómstunda og hvíldar. Iðjuþjálfar aðstoða fólk við að ná þessu jafnvægi á ný hafi það raskast vegna sjúkdóma, slysa eða breyttra félagslegra aðstæðna.`` Síðan segir að með þessum bæklingi ætli þeir að kynna starf og starfsvettvang iðjuþjálfa. Síðar segir: ,,Iðjuþjálfar vinna með fólki sem á í erfiðleikum í sínu daglega lífi. Orsakirnar geta verið margs konar. Til dæmis líkamleg fötlun, t.d. hreyfihömlun en oft afleiðing veikinda eða slysa. Í iðjuþjálfun fær fatlaður einstaklingur þjálfun í þeim athöfnun daglegs lífs sem hann ræður ekki við. Það eru oft athafnir eins og að klæðast, snyrting, borðhald og matargerð en einnig geta verið athafnir sem tengjast tómstundum og atvinnu. Iðjuþjálfi metur þörf fyrir hjálpartæki og aðstoðar við útvegun þeirra. Einnig sér hann um að meta og endurskipuleggja aðstöðu á heimili og vinnustað. Samhliða þjálfun í daglegum þörfum býður iðjuþjálfinn upp á möguleika til að þjálfa þætti eins og samhæfingu, vöðvastyrk og úthald. Í iðjuþjálfun lærir fólk að beita líkamanum rétt og skipuleggja störf sín þannig að komist verði hjá óþarfa álagi og starfsorkan nýtist sem best.`` Þetta var varðandi líkamlegu fötlunina. En síðar í bæklingnum er minnst örlítið á andlega erfiðleika og ég ætla að lesa einn lítinn kafla úr því, með leyfi forseta: ,,Með samtölum og þátttöku í daglegum störfum hjálpar iðjuþjálfinn þeim að gera sér grein fyrir hæfni sinni og takmörkunum og byggja upp sjálfstraust og öryggiskennd. Á sama hátt fær fólk þjálfun í að sjá um sig sjálft, að umgangast og starfa með öðrum og að taka ábyrgð.`` Síðan er minnst á það sem kallast þroskafrávik en þar segir, með leyfi forseta: ,,Iðjuþjálfi vinnur við hæfingu barna og unglinga sem vegna þroskafráviks eru á einhvern hátt hindraðir í sínu daglega lífi. Skipuleg örvun með leik og öðrum daglegum athöfnum stuðlar að auknum alhliða þroska. Með breytingum á nánasta umhverfi barns sem er þroskaheft á einhverju sviði má koma í veg fyrir þætti sem geta hindrað þroska þess á öðrum sviðum.`` Og varðandi öldrun segir, með leyfi forseta: ,,Með þjálfun, útvegun hjálpartækja og ráðleggingum um húsnæðisbreytingar eykur iðjuþjálfinn möguleika hins aldraða til að búa sem lengst á eigin heimili.`` Þetta eru aðeins nokkur atriði sem ég tek upp að því er varðar endurhæfingu úr þessum bæklingi. En með þessu vil ég leggja áherslu á hversu mikilvægt þetta starf er og hversu mikið í raun starf iðjuþjálfa getur hjálpað bæði einstaklingunum og þjóðfélaginu í heild. Það er hægt að hjálpa einstaklingum sem hafa orðið fyrir einhverjum áföllum, hvort sem það eru andlegir eða líkamlegir erfiðleikar sem fólk býr við af ýmsum ástæðum þá getur starf iðjuþjálfans orðið til þess að það getur tekið þátt í lífinu á ný. Iðjuþjálfar eru ekki eingöngu í því að hjálpa fólki sem hefur orðið fyrir einhverjum áföllum heldur er þeirra starf líka mikilvægt í forvarnastarfi og langar mig að taka upp tvær, þrjár setningar upp úr þessum bæklingi að því er varðar forvarnarstarf. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Forvarnastarf iðjuþjálfa beinist oft að vinnuumhverfi fólks með áherslum á atriði eins og húsgögn og innréttingar, loftræstingu, lýsingu, streitu og félagsleg samskipti á vinnustað. Iðjuþjálfi leiðbeinir um líkamsbeitingu við störf og vinnutæki og veitir ráðgjöf um fyrirkomulag á vinnustað til að auka öryggi og vellíðan starfsmanna.`` Þetta er úr þessum bæklingi sem ég tel lýsa nokkuð vel í hverju iðjuþjálfun felst. Eins og ég sagði áðan þá hef ég einmitt orðið vör við að það eru ekki allir sem átta sig á hversu mikilvægt starf iðjuþjálfans er. Til að átta sig betur á þessu verður líka að gera sér grein fyrir því að iðjuþjálfar starfa víða. Þeir eru í sjúkrahúsum, á öldrunardeildum og geðdeildum, endurhæfingarstöðvum, á heilsugæslustöðvum og í skólum. Þannig að víða eru þessir iðjuþjálfar að störfum. Og eins og ég segi þeir starfa auðvitað með öðrum heilbrigðisstéttum, þetta er heilbrigðisstétt sem þarna er um að ræða. Eins og fram kemur í grg. þá skipaði þáv. menntmrh. Birgir Ísl. Gunnarsson nefnd árið 1988 til að kanna möguleika á kennslu í iðjuþjálfun hér á landi og hvernig þessari kennslu yrði best fyrir komið. Nefndin skilaði áliti í maí árið 1989 og komst að þeirri niðurstöðu að tímabært væri að hefja kennslu í iðjuþjálfun á Íslandi og að náminu yrði best fyrir komið í Háskóla Íslands. Tillögur um hugsanlegt skipulag námsins miðuðu við að námið tæki fjögur ár við Háskóla Íslands og væri bæði bóklegt og verklegt. Gert er ráð fyrir að unnt verði að samnýta að miklu leyti kennslu í öðrum heilbrigðisgreinum, ekki síst sjúkraþjálfun, þar sem um gæti verið að ræða mörg sameiginleg námskeið á fyrsta og öðru ári. Þannig að í raun og veru þarf upptaka náms við iðjuþjálfun ekki að hafa eins mikinn kostnað í för með sér eins og e.t.v. mætti halda miðað við það að vera að taka upp nýja starfsgrein við Háskóla Íslands. Ég er ein af þeim sem hafa löngum viljað að í háskólanum væri miklu meira um samþættingu allra heilbrigðisstétta að ræða, þ.e. námið á fyrsta og öðru ári. Síðan væri greint út eftir það eftir því hvað fólk velur að fara í. T.d. er mjög margt sem skarast í sjúkraþjálfun og iðjuþjálfun, eins í hjúkrunarfræði og læknisfræði og reyndar miklu fleira. Þannig held ég að með því að taka upp nám í þessari grein þá værum við í raun að þjóna mjög mikilvægu og merkilegu starfi og mundum hjálpa mjög mörgu fólki til að komast í vinnu og í eðlileg samskipti við fólk úti í þjóðfélaginu. Eins og ég sagði áðan þá eru núna 50 iðjuþjálfar starfandi á Íslandi. Iðjuþjálfarafélagið hefur gert lauslega könnun á því hvað þyrfti marga iðjuþjálfa á næstu árum og þeirra niðurstaða er í kringum 170. Það er auðvitað enginn sem getur nákvæmlega sagt fyrir um það en staðreyndin er sú að það er mikil þörf fyrir iðjuþjálfa. Vandamálið er það að fólk hefur þurft að fara til útlanda með ærnum tilkostnaði og ég er alveg viss um að það er ekki reiknað inn í þetta, þegar verið er að spekúlera í því hvað þetta kostar, þá er ekki nægilega mikil áhersla lögð á það hversu erfitt það er fyrir marga að þurfa að fara til útlanda, taka sig upp með sína fjölskyldu, taka námslán sem þarf að greiða til baka. Ekki eru nú launin há, því miður, hjá þessari stétt frekar en mörgum öðrum heilbrigðisstéttum þar sem meiri hlutinn eru konur. Ég tel þess vegna að það sé mjög brýn þörf að taka á þessu máli og að menntmrh. geti beitt sér og ýtt raunverulega á að þetta verði gert í Háskóla Íslands. Ég hef fyrir því áreiðanlegar heimildir að í háskólanum sé áhugi fyrir að taka upp kennslu í iðjuþjálfun en það þarf auðvitað eitthvert ákveðið fé til þess að byrja en ég held að það sé í raun ekki svo mjög mikið miðað við það hvað þetta er mikilvægt. Þannig að þó að tíminn sé stuttur á þessu þingi og okkur sé ekki ætlaður allt of langur starfstími á þessum vetri þá vona ég að þessi einfalda tillaga sem þó er svona mikilvæg geti fengið framgang á þessu þingi og að við getum samþykkt hana fyrir þinglok í vor. Að lokinni fyrri umr. um þetta mál legg ég til að því verði vísað til síðari umr. og hv. menntmn.

Virðulegi forseti. Það er kannski ekki þörf á því að bæta mjög miklu við ágæta framsöguræðu hv. 1. flm. þessarar þáltill. Engu að síður finnst mér rétt að leggja aðeins orð í belg og fjalla dálítið um þetta mál sem ég held að sé hið þarfasta og merkasta og býsna mikilvægt fyrir okkar þjóðfélag og okkar heilbrigðiskerfi. Ég er sannfærður um að kennsla í iðjuþjálfun gæti orðið til þess að bæta á margan hátt þá þjónustu sem sjúkir fá í okkar þjóðfélagi og væri nauðsynlegt til þess að efla þessa starfsemi. Það er svo að mál af þessu taginu eiga sér oft býsna langan aðdraganda og ég vek athygli á því að á árinu 1973 var nefnd skipuð til þess að kanna möguleika á því að hefja kennslu í sjúkraþjálfun og iðjuþjálfun. Niðurstaða þeirrar nefndar varð sú að það væri eðlilegt að hefja nám í sjúkraþjálfun fyrst en síðan, eftir 5--10 ár, væri rétt að nám í iðjuþjálfun mundi hefjast. Nú eru sem sagt liðin rúmlega 20 ár án þess að við höfum hafið kennslu í iðjuþjálfun við Háskóla Íslands þrátt fyrir niðurstöðu þessarar nefndar og þrátt fyrir það, eins og fram kom í máli hv. þm. Kristínar Einarsdóttur, að önnur nefnd skipuð í tíð þáv. menntmrh. Birgis Ísl. Gunnarssonar hefði líka komist að því sama, að eðlilegt væri og skynsamlegt að hefja kennslu í iðjuþjálfun við Háskóla Íslands. Það eru mjög mörg rök sem mæla með því að hefja þessa kennslu, m.a. þau að hér á landi eru bara starfandi 50 iðjuþjálfar og það er örugglega frekar varfærnislegt mat Iðjuþjálfafélagsins að það skorti 170 iðjuþjálfa til starfa hér á landi vegna þess að það er svo að í dag veigra læknar sér við því að vísa á þessa iðjuþjálfa vegna þess einfaldlega að þeir hafa ekki samning við Tryggingastofnun ríkisins. Þeir geta því ekki starfað utan stofnana. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að þetta hefur orðið til þess að draga úr notkun á þeirri þjónustu sem iðjuþjálfar gætu ella veitt. Iðjuþjálfunin hefur á vissan hátt átt undir högg að sækja vegna þess að hér er um að ræða tiltölulega nýlegt fag. Mér hefur verið sagt að iðjuþjálfun eigi kannski rætur sínar að rekja aftur til fyrri heimsstyrjaldar og hér á landi hófst þessi starfsemi einungis fyrir 50 árum og stéttin er frekar fámenn. Allt þetta hefur valdið því að á vissan hátt hefur þessi grein átt undir högg að sækja og það hefur líka ríkt fáfræði í þjóðfélaginu um hlutverk þessarar heilbrigðisstéttar eins og fram kom í máli hv. þm. Kristínar Einarsdóttur. Það yrði örugglega liður í því að efla þessa grein að hefja skipulegt háskólanám í iðjuþjálfun við Háskóla Íslands sem gæti gert það að verkum að fólk ætti betri aðgang að þessari þekkingu. Markmiðið með iðjuþjálfun hefur verið skilgreint það að gera fólk sjálfbjarga og sem virkast í þjóðfélaginu svo að það geti hugsað um sig sjálft og það markmið í sjálfu sér er auðvitað skynsamlegt út frá öllum sjónarhólum séð. Líka frá sjónarhóli þeirra sem eru að gæta ríkissjóðs vegna þess að það er ekki neinn vafi á því að þegar til lengri tíma er litið þá mun þetta verða til þess að spara fé. Ég vek m.a. athygli á því að einmitt sú staðreynd að iðjuþjálfar geta ekki starfað núna utan stofnana hefur orðið til þess að mörg dæmi eru um það að sjúklingar eru útskrifaðir seinna af stofnunum og þeim er haldið lengur inni á ýmsum meðferðarstofnunum vegna þess að einungis þar geta þeir fengið þessa nauðsynlegu meðhöndlun iðjuþjálfans sem aftur á móti veldur því að kostnaðurinn við rekstur þessara stofnana er meiri og biðlistarnir á þessar stofnanir verður lengri. Þannig að hér mælir allt með því að á þessu verði breyting. Ég vil alveg sérstaklega vekja athygli á því að það er ekki líðandi og það er auðvitað ekki vansalaust hvernig að þessum málum hefur verið staðið að iðjuþjálfar hafa ekki fengið samning við Tryggingastofnun ríkisins sem gæti tryggt þeim það að þeir gætu starfað utan stofnana. Tilraunir til þess að koma á þessum samningum hafa staðið yfir að mér skilst í 20 ár og enn þá hefur ekki tekist að koma þessu saman. Ég held að það væri mjög mikilvægt að við reyndum að breyta þessu og Tryggingastofnun gerði samning við þessa heilbrigðisstétt eins og er í gildi við margar aðrar heilbrigðisstéttir í landinu þannig að þessi starfsemi sem núna fer fram inni á stofnununum gæti flust út, gæti verið hluti af heimahlynningu, gæti verið hluti af annars konar starfsemi utan þessara stofnana sem yrði þá örugglega ódýrari heldur en sú starfsemi er í dag. Ég vek athygli á því að svo sem eins og hjá Styrktarfélagi lamaðra og fatlaðra þar sem fólk á kost á því að fá þjónustu iðjuþjálfa þá er allt að tveggja ára biðtími fyrir börn sem þurfa á þessari aðstoð að halda. Þetta er algjörlega ólíðandi ástand. Meginhluti af skýringunni er væntanlega það að þessi samningur milli Tryggingastofnunar og iðjuþjálfa hefur ekki komist á. En e.t.v. er líka skýringin sú að hér á landi er skortur á þessari fagþekkingu og þennan skort væri hægt að leysa með því að auka þekkinguna, auka menntunina, með því að taka upp þetta skipulagða nám. Núna er það þannig að ýmsar heilbrigðisstéttir eru að reyna að afla sér þessarar þekkingar sem skortir inn í heilbrigðiskerfið með viðbótarnámi þegar eðlilegt væri að þetta nám færi fram með skipulögðum hætti í Háskóla Íslands þannig að fólk gæti leitað eftir þessari þekkingu þar og við hefðum upp á að bjóða þekkingu fullmenntaðs fólks á þessu sviði eins og á öðrum sviðum heilbrigðisþjónustu okkar. Þannig að allt finnst mér þetta hníga að því sama að þegar við skoðum þessi mál þá er það eðlilegt að hefja kennslu í Háskóla Íslands í iðjuþjálfun alveg eins og hefur verið lagt til tvívegis af stjórnskipuðum nefndum, síðast af nefnd hæstv. þáv. menntmrh. Birgis Ísl. Gunnarssonar. Það er rétt sem hv. þm. Kristín Einarsdóttir vakti athygli á að þetta er ekki þannig að það þyrfti að hefja þessa kennslu alveg frá grunni. Margt af því sem mundi nýtast í þeirri kennslu er til staðar nú þegar í háskólanum þannig að um vissa samþættingu milli námsgreina gæti verið að ræða. Þess vegna held ég að það væri eðlilegt að lokinni vandaðri meðferð þingnefndar að þetta mál fengi afgreiðslu þannig að það væri hægt með skipulegum hætti að hefja undirbúning þessarar kennslu og efla veg og virðingu iðjuþjálfunar í landinu. Ég held að það fari vel á því að það gæti gerst á næsta ári þegar 50 ár eru liðin frá því að fyrsti iðjuþjálfinn kom til starfa hér á landi.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna sérstaklega þessari þáltill. um að tekið verði upp nám í iðjuþjálfun við Háskóla Íslands. Ég vil taka undir með hv. þingmönnum Kristínu Einarsdóttur og Einari K. Guðfinnsyni varðandi það sem kom fram í máli þeirra um gagnsemi þessara hluta. Við þekkjum það sem störfum á heilbrigðisstofnunum að iðjuþjálfun er ákaflega stór og ríkur þáttur í því starfi sem þar fer fram. Ég vil líka taka undir það sem kom fram hjá hv. 3. þm. Vestf. að það er ekki vansalaust að þessi stétt skuli ekki hafa samning við Tryggingastofnun ríkisins þannig að sú þjónusta sé ekki tiltæk fyrir utan veggi sjúkrahúsanna og heilbrigðisstofnana. Ég vil líka taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Kristínar Einarsdóttur um framkvæmd þessarar kennslu. Við vitum að það er mikil sóun sem hefur átt sér stað í háskólanum varðandi menntun heilbrigðisstétta. Fjöldatakmörkun í læknadeild gerir það að verkum að þar ónýtist nám í stórum stíl, fólk er þar upp í tvö ár eins og málum er nú háttað og að því loknu getur það ekki nýtt það nám, nái það ekki áfram í læknadeild, í annað nám innan heilbrigðisstéttanna. Ég held því að það sé mjög brýnt að þessu verði þar fyrir komið og líka að það verði gerðar nauðsynlegar breytingar í háskólanum eins og reyndar háskólarektor mér vitanlega hefur lagt til að það verði hægt að nýta námið sameiginlega fyrstu eitt eða tvö árin. Þá held ég að það væri hægt að koma fyrir með góðu móti námi í iðjuþjálfun án þess að það mundi kosta mjög mikið fé.

Frú forseti. Það þarf ekki að hafa mörg fleiri orð um þetta mál, það liggur mjög skýrt fyrir. Ég tók það kannski ekki fram áður en grg. með þessari tillögu er unnin í samvinnu við Iðjuþjálfafélagið þannig að þær eru mjög sáttar við það sem kemur fram, þær sem ég hef talað við. Ég vil líka taka það fram að starfandi er ákveðin skólanefnd innan Iðjuþjálfafélagsins sem hefur lýst sig reiðubúna til að koma hvenær sem er á fund menntmn. eða þeirrar nefndar sem fær þessa tillögu, ég hef lagt til að það verði menntmn., og skýra betur þann undirbúning sem hefur nú þegar verið gerður í þessu máli af þeirra hálfu. Ég held því að í raun sé búið að gera mjög mikið í þessu máli svo að það ætti ekki að þurfa að taka mjög langan tíma að hefja þetta nám. Ég vil leggja áherslu á það og taka undir það sem hér kom fram, sérstaklega hjá hv. 3. þm. Vestf., varðandi sparnað þegar til lengri tíma er litið því það er það sem skiptir langmestu máli, sérstaklega í heilbrigðiskerfinu. Þegar alltaf er verið að tala um að spara þar og draga saman og skera niður þá eru það fyrirbyggjandi aðgerðirnar sem skipta langmestu máli og að það sé ekki einmitt verið með hluti inni á dýrum stofnunum sem hægt er að gera annars staðar. Þetta er einmitt eitt dæmi eins og kom fram hjá hv. 11. þm. Reykn. áðan sem þekkir vel til inni á sjúkrastofnunum og veit hvernig þetta fer fram. Þannig að ég held að við sem leggjum fram þessa tillögu og þeir sem hér hafa tekið undir, og reyndar margir sem hér hafa komið að máli, þeir eru ekki að segja við viljum fá þetta og þetta kosti svo og svo mikið, þetta er sparnaður --- við þurfum samt að gera okkur grein fyrir því að við þurfum að leggja eitthvað til til að byrja með en það verður mjög fljótt að koma til baka. Frú forseti. Ég ítreka það að ég vona að við getum á þessu þingi afgreitt þessa tillögu svo að við komum af stað þessum lokaundirbúningi því ég held að það sé búinn að vera svo langur undirbúningur að þessu máli að þetta tekur ekki svo langan tíma að setja þetta af stað. Ég þekki nú svolítið til í háskólanum og í kennslu heilbrigðisstétta og ég veit að það er hægt að samþætta mjög mikið í þeim efnum. Ég bendi t.d. á að ég held að það séu á annað hundrað manns sem eru að byrja í sjúkraþjálfun eða er að reyna að komast í sjúkraþjálfun núna. Þar eru einnig fjöldatakmarkanir eins og í læknadeild og víða annars staðar. Þetta fólk er núna að berjast í því að fá nógu háar einkunnir til þess að geta haldið áfram en síðan verða þeir að byrja upp á nýtt eða fara eitthvað annað. Við erum því í raun að kasta heilmiklum peningum á glæ og þekkingu og efni í staðinn fyrir að reyna að nýta það á fleiri sviðum sem væri t.d. hægt að gera með iðjuþjálfun og kannski eitthvað fleira sem við gætum nýtt og mundi koma okkur öllum til góða.

Komið hefur fram beiðni frá hv. 10. þm. Reykv. um að 9. og 10. dagskrármál verði tekin á dagskrá sameiginlega og hefur forseti ákveðið að verða við þeirri beiðni ef enginn hreyfir andmælum.

Frú forseti. Ég þakka fyrir að fá að mæla fyrir þessum tveimur málum samtímis en þau eru svo samþætt að það er nánast ekki hægt að skilja þau að því þau fjalla um það sama, þ.e. lengingu fæðingarorlofs í níu mánuði. En vegna þess hvernig fæðingarorlofi er fyrir komið í lögum þá varða þau bæði lög um fæðingarorlof beint og einnig lög um almannatryggingar. Árið 1987 var gerð breyting á lögum um fæðingarorlof en fram að því hafði fæðingarorlof á Íslandi einungis verið þrír mánuðir. Allt frá því að fulltrúar Kvennalistans komu fyrst inn á Alþingi árið 1983 voru lögð fram frumvörp um breytingar á þágildandi lögum um fæðingarorlof, þ.e. um það að fæðingarorlof skyldi lengjast úr þremur mánuðum í sex. Þau frv. voru ekki samþykkt. Í því fyrirkomulagi sem Kvennalistinn gerði ráð fyrir höfðum við reiknað með því að konur fengju sín laun greidd í fæðingarorlofi eins og aðrir fá greitt í orlofum eins og sumarleyfi og það yrðu óbreytt laun til kvenna en það yrði ekki gert með þeim hætti sem síðan var samþykkt, þ.e. að um væri að ræða sérstakan fæðingarstyrk og fæðingardagpeninga heldur væri um að ræða óbreytt laun eins og eðlilegt er að gert sé í orlofi. Það fyrirkomulag var hins vegar ekki samþykkt og árið 1987 var samþykkt á Alþingi frv. sem flutt var af þáv. ríkisstjórn. Þetta var í ríkisstjórnartíð Ragnhildar Helgadóttur, sem þá var menntmrh., en hún hafði frumkvæði að því að flytja stjfrv. á Alþingi sem var samþykkt vorið 1987. Í því frv. var gert ráð fyrir að fæðingarorlof lengdist úr þremur mánuðum í sex mánuði á þremur árum, þ.e. um einn mánuð á ári. Nú hefur þetta verið gildandi, þ.e. sex mánaða fæðingarorlof, í þessi ár síðan og nú er kominn tími til að taka næstu skref. Þessi tvö frumvörp sem ég mæli fyrir, sem eru annars vegar á þskj. 214 og hins vegar á þskj. 215, flytja allar þingkonur Kvennalistans. Þau gera ráð fyrir því að nú þegar verði fæðingarorlof sjö mánuðir en síðan, eins og gert er ráð fyrir í ákvæði til bráðabirgða, verði fæðingarorlofið frá 1. jan. 1995 átta mánuðir og síðan níu mánuðir frá 1. jan. 1996. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er tiltölulega bratt, þ.e. að það lengist í sjö mánuði nú þegar þar sem ég býst við að það taki eitthvað lengri tíma heldur en fram að áramótum til að skoða þetta frv. en það má auðvitað endurskoða þessar dagsetningar ef nefndin kemst að því að það sé rétt að mæla með því að Alþingi samþykki þetta frv. þá sé eðlilegt að breyta þarna dagsetningum. Þetta frv. var fyrst flutt á 113. löggjafarþingi en varð ekki útrætt þá. Fyrsti flm. var Sigrún Jónsdóttir hv. þm. sem þá var varamaður á Alþingi fyrir Reykjaneskjördæmi. Frv. er nú flutt óbreytt að öðru leyti en því að einhverjar tölur hafa breyst. Á 117. löggjafarþingi, þ.e. sl. vor, var frv. endurflutt. Það er endurflutt ekki síst vegna þess að þá var í umræðunni í þjóðfélaginu heilmikið talað um lengingu fæðingarorlofs. Það voru mjög margir sem urðu til þess að tala um að nú væri kominn tími til þess að lengja fæðingarorlofið úr sex mánuðum í níu mánuði. Ég man sérstaklega eftir því að í Reykjavík var þessi umræða mjög hávær. Árni Sigfússon, þáv. borgarstjóri í Reykjavík, talaði sérstaklega um þetta fyrir kosningarnar í vor, að það væri mjög nauðsynlegt að lengja fæðingarorlof og vorum við kvennalistakonur honum innilega sammála. Að vísu kemur þetta óverulega ef nokkuð inn á borð borgarstjórnar nema það þyrfti að greiða þeim starfsmönnum sem eru ráðnir hjá borginni lengra fæðingarorlof ef um þetta væri að ræða en að öðru leyti eru þetta náttúrlega mestmegnis aðrir, eða ríkið, sem mest koma að þessu máli. En skilningurinn og áhuginn virðist vera til staðar núna að reyna að gera eitthvað til að lengja fæðingarorlof. Þannig að það er auðvitað meginbreytingin og aðalbreytingin sem þetta frv. miðar við, þ.e. að lengja fæðingarorlof í níu mánuði. En það er ekki bara það sem þetta frv. gerir ráð fyrir heldur er líka gert ráð fyrir því að allar konur hafi rétt á hvíldartíma í einn mánuð fyrir fæðingu. Eins og núgildandi lög gera ráð fyrir þá má hefja greiðslu fæðingarstyrks allt að einum mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag en þá styttir það tímann eftir fæðinguna en það er mjög slæmt því að þegar konur sem eru eitthvað veikar fyrir fæðingu og þurfa hugsanlega að taka einhvern tíma fyrir fæðinguna eða eru eitthvað slappar þá væri enn þá meiri ástæða til að þær fengju allan sinn tíma en ekki klípa af honum eftir fæðinguna. Þannig að þessi tvö frv. gera ráð fyrir því að konur hafi þennan ótvíræða rétt og það þurfi bara læknisvottorð til að staðfesta hvenær reiknað er með fæðingunni og síðan geta þær tekið mánuð á undan. Ef þær eiga hins vegar fyrir tímann þá fellur bara niður sá réttur en þær fá fullt fæðingarorlof eftir fæðinguna, þ.e. sjö, átta og upp í níu mánuði eftir að lögin eru að fullu komin til framkvæmda ef samþykkt verða. Það eru mjög margir fæðingarlæknar og ljósmæður sem hafa bent á að þetta sé mjög mikilvægt atriði. Það eru margar konur sem koma í fæðinguna mjög þreyttar, þær eru búnar að vinna mikið og það gerir fæðinguna oft erfiða þegar þær koma kannski beint úr vinnu, margar hverjar auðvitað með fjölskyldu og hafa tvöfalt vinnuálag, þannig að það sé eðlilegt að þær fái einn mánuð áður. Þetta atriði er því nýmæli að því er varðar tímann fyrir fæðingu. Það sem er líka nýmæli í þessu frv. og breyting frá gildandi lögum er að fleirburamæður fái tvo mánuði fyrir fæðingu til hvíldartíma, þ.e. tveimur mánuðum fyrr og að fyrir hvert barn umfram eitt fái konur þrjá aukamánuði, þ.e. ef það eru tvíburar þá sé um að ræða að þær fái 12 mánuði en ef það eru þríburar þá bætist þrír mánuðir þar við og ef það eru fleiri, eða fjögur börn sem er reyndar mjög sjaldgæft, þá séu það aftur þrír í viðbót við það. Þetta tel ég mjög mikilvægt. Meðganga með fleiri en eitt barn er í flestöllum tilvikum miklu erfiðari en ef um eitt barn er að ræða. Ég held að allir hljóti að geta skilið það. Síðan þurfa konur oft lengri tíma sjálfar eftir fæðinguna og auðvitað er miklu erfiðara að sinna tveimur börnum. Þau þurfa meiri tíma, það þekkja allir að tvö börn vakna ekki endilega á sama tíma þannig að oft og tíðum verður svefntíminn styttri og erfiðleikarnir miklu meiri ef um tvö börn er að ræða heldur en eitt. Til að gera sér einhverja grein fyrir umfangi þessa þáttar þá eru um 40 tvíburafæðingar hér á landi á hverju ári þannig að það eru svo sem ekki mjög mikil ósköp sem bætast þarna við af mánuðum ef við hugsum um hvaða kostnað þetta muni hugsanlega geta haft í för með sér. Það eru tvær til þrjár þríburafæðingar á ári og fjórburar hafa einungis fæðst tvisvar sinnum svo vitað sé hér á landi svo að þetta eru engin ósköp sem við erum að tala um en ég tel það vera mjög mikilvægt að við tökum sérstaklega tillit til fleirburamæðra. Einnig er gert ráð fyrir því í þessum frumvörpum að ættleiðandi foreldrar, þeir sem taka að sér börn hvort sem það eru ættleiðandi-, uppeldis- eða fósturforeldrar, fái jafnlangt fæðingarorlof og aðrir foreldrar. Þetta finnst mörgum kannski svolítið sérstakt að það þurfi jafnlangan tíma. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt vegna þess að þegar fólk tekur að sér börn þó að konan þurfi ekki sjálf að ganga í gegnum meðgöngu og fæðingu þá er oft enn þá mikilvægara að foreldrar sem taka að sér börn fái tækifæri til þess að mynda tengsl við þau börn þannig það getur oft þurft einmitt lengri tíma til þess að aðlagast, bæði fyrir barnið og foreldrana, ég tala nú ekki um ef börnin koma eitthvað aðeins eldri en nýfædd eins og mjög algengt er. Það þarf því ákveðinn tíma og oft ekkert minni tíma en þegar um er að ræða líffræðileg börn viðkomandi fólks og það þarf að gera þeirra rétt jafnmikinn. Ég held að ég þurfi ekki að hafa mjög mörg fleiri orð um þessi frv. svo greinilegt og skýrt sem ég tel þetta vera. Með frv. um breytingar á almannatryggingum fylgir nokkuð löng og ítarleg greinargerð sem ég ætla ekki að gera annað en að vísa sérstaklega til. Ég tel óþarfa að ég sé að lesa frekar upp úr henni en vil þó leggja áherslu á að þarna er um að ræða fimm aðalatriði sem þetta frv. gerir ráð fyrir, þ.e. svo ég taki það saman þá er í fyrsta lagi um það að ræða að fæðingarorlof verði lengt um þrjá mánuði eftir fæðingu. Í öðru lagi að mæðrum sé tryggður hvíldartími fyrir fæðingu. Í þriðja lagi er lagt til að fleirburamæðrum séu tryggðir tveir mánuðir fyrir fæðingu og þrír mánuðir eftir fæðingu. Í fjórða lagi er lagt til að fæðingarorlof til ættleiðandi foreldra, uppeldis- og fósturforeldra sé lengt í áföngum til jafns við fæðingarorlof annarra foreldra. Í fimmta lagi verði veitt heimild til þess að foreldrar geti dreift greiðslum fæðingarorlofs eftir ákveðnum tíma þannig að hægt sé að lengja fæðingarorlofið á þann hátt ef foreldrar kjósa það. Ég gleymdi að gera grein fyrir því og það er reyndar nauðsynlegt að það er gert ráð fyrir því í þessu frv. líka að eftir þrjá mánuði geti foreldrar valið um það að fá hálfan styrk og hálfar greiðslur og lengt fæðingarorlofið sem því nemur. Þessi heimild er núna varðandi ríkisstarfsmenn, þ.e. þeir geta eftir þrjá mánuði dreift greiðslunum og lengt fæðingarorlofið og mér er kunnugt um að það eru nokkrir sem nota þetta og telja þetta mikilvægt og það er lagt til í þessu frv. að þessi heimild eigi að gilda um alla þannig að allir geti raunverulega lengt fæðingarorlofið sem því nemur. Á bls. 5 í frv. um almannatryggingar er tekið fram hvaða kostnað þetta mundi hugsanlega geta haft í för með sér. Þar segir m.a. í upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins að það voru 5.500 sem fengu greiddan styrk í fæðingarorlof árið 1993. Þar af voru 17 karlmenn þannig að það eru allt of fáir karlmenn sem taka hluta af þessu orlofi enda er það svo stutt að það getur verið eðlilegt að það séu mjög fáir karlmenn sem taka fæðingarorlof vegna þess að það veitir ekkert af fyrir konur að taka þessa sex mánuði þannig að ef við hefðum fæðingarorlofið níu mánuði þá væru auðvitað miklu meiri líkur á að það væru fleiri karlmenn sem mundu taka fæðingarorlof. Varðandi einmitt það atriði þá vil ég taka fram að mér finnst mjög vel koma til greina að við höfum fæðingarorlof fyrir feður líka, þ.e. að þeir séu skyldugir að taka hluta af fæðingarorlofi einhvern tíma því að mér finnst að það sé nauðsynlegt fyrir feður að taka meiri þátt í uppeldi barnanna ef við getum kallað það uppeldi á þessu fyrsta ári og fyrstu árunum. Ein aðferð við það væri að láta karlmenn hafa möguleika á að taka fæðingarorlof og þá er ég að meina sjálfstæðan rétt þannig að lenging fæðingarorlofsins fari þá til foreldra. Þetta þarf hins vegar að útfæra nokkuð betur en ég vildi koma því að í tilefni af þessu. Eftir því sem næst verður komist þá eru heildargreiðslur vegna fæðingarorlofs áætlaðar 1.200 millj. á fjárlögum yfirstandandi árs eða u.þ.b. 100 millj. á mánuði. Þetta kostar því peninga eins og annað og menn geta deilt um hvort það er há eða lág upphæð. Ég tel að þarna sé ekki um háar upphæðir að ræða og það sé nauðsynlegt að núna verði það athugað alvarlega hvort alþingismenn eru tilbúnir til þess að lengja fæðingarorlofið, þ.e. taka næsta skref í lengingu fæðingarorlofs. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að ef við miðum okkur við önnur Norðurlönd þá erum við langt á eftir í þessum málum. Við getum auðvitað miðað okkur við einhver önnur lönd, t.d. Bretland sem hefur miklu styttra fæðingarorlof, en það viljum við ekki gera. Við höfum venjulega viljað miða okkur við Norðurlöndin og það tel ég að við eigum að gera í þessu máli. Þar er fæðingarorlof upp í 12 mánuði og möguleikar á enn þá lengra fæðingarorlofi, allt upp í 18 mánuði, ef fólk kýs svo. Þar eru líka ýmis ákvæði sem hvetja karlmenn til að taka fæðingarorlof sem ég tel að við eigum að skoða mjög alvarlega hér á landi að taka upp í okkar löggjöf. Við þurfum að taka okkur til og breyta lögunum um fæðingarorlof til þess að auka rétt, ekki bara barna og mæðra, heldur feðra líka. Að lokinni umræðu um þessi mál þá legg ég til að þeim verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 61/1994, um Rannsóknarráð Íslands. Þetta er 136. mál þingsins og er á þskj. 142. Meðflm. mínir á þessu lagafrv. eru hv. þm. Björn Bjarnason og Guðjón Guðmundsson. Frv. er í tveimur greinum og fjalla um skipan í Rannsóknarráð Íslands. Alþingi setti lög um Rannsóknarráð Íslands á 117. löggjafarþingi. Er þar orðinn til einn stjórnunarvettvangur rannsókna- og vísindastarfa í landinu þar sem áður voru tveir, Vísindaráð Íslands og Rannsóknaráð ríkisins. Hagnýtar rannsóknir í þágu atvinnuveganna sem áður heyrðu undir Rannsóknaráð ríkisins og grunnrannsóknir sem heyrðu undir Vísindaráð Íslands heyrðu þá með þessari breytingu undir sama ráðið sem gegnir samkvæmt gildandi lögum víðtæku samræmingarhlutverki, stefnumörkun í rannsóknum, ráðgjöf til stjórnvalda og eftirlits- og kynningarhlutverki. Í 3. gr. laganna sem þetta frv. snertir fyrst og fremst er kveðið á um hverjir skuli gera tillögur um setu í Rannsóknarráði Íslands. Eru þar tilnefndar m.a. vísindastofnanir og rannsóknastofnanir atvinnuveganna. Ekki er kveðið á um að atvinnulífið geti með ótvíræðum hætti haft áhrif á skipan í ráðið, eins og t.d. rannsóknastofnanir. Engu að síður er það svo að samkvæmt lögunum þá fjallar Rannsóknarráð Íslands á mjög breiðum grundvelli um hagnýtar rannsóknir, nýsköpun í atvinnulífi og stefnumótun í rannsókna- og vísindastarfi. Ber ráðinu að beita sér fyrir áætlanagerð um rannsóknir og þróunarstarf í samráði við atvinnulífið. Rannsóknarráð Íslands veitir styrki til rannsókna, m.a. til þeirra stofnana sem gera tillögur samkvæmt lögum um setu í ráðinu. Þess utan er ráðinu gert með lögum að meta árangur rannsóknastarfs og gera þá í kjölfar þess tillögur til úrbóta ef starfsemin er metin ófullnægjandi, skipulag eða skilyrði talin ófullkomin eða ákveðin rannsóknasvið vanrækt. Af þessum sökum m.a. er ljóst að mikils er vert að ráðið sé óháð þeim rannsóknaraðilum sem það á að veita aðhald, sem og að atvinnulífið eigi aðgang í ráðið ekki síður en rannsókna- og vísindastofnanir. Þegar frumvarpið um Rannsóknarráð Íslands var til umfjöllunar í menntamálanefnd Alþingis, það hét að vísu þá frv. til laga um Vísinda- og tækniráð Íslands, bárust nefndinni ábendingar um þá meinbugi sem á málinu voru en þeir voru fyrst og fremst að ekki væri gert ráð fyrir fulltrúum frá atvinnulífinu við skipan ráðsins. Athugasemdir bárust menntamálanefnd frá Rannsóknarráði ríkisins, millifundanefnd háskólaráðs Háskóla Íslands, Samtökum iðnaðarins, Iðntæknistofnun, Alþýðusambandi Íslands og Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Eru þessar umsagnir birtar sem fylgiskjöl með frumvarpinu. Menntmn., en sá sem hér flytur þetta mál situr í menntmn., brást við þessum ábendingum með því að fella inn í 3. gr. laganna ákvæði um að menntmrh. skyldi við skipan í ráðið gæta þess að jafnvægi yrði milli vísinda og tækni og að sjónarmið atvinnulífsins kæmu fram í ráðinu. Við framkvæmd laganna hefur að mati flm. þessa ekki verið gætt né heldur hins að stofnanir, sem Rannsóknarráð Íslands skal lögum samkvæmt veita aðhald, geti ekki haft það sem kalla mætti óeðlilega mikil áhrif á störf þess. Í frv. er farin sú leið að fjölga ráðsmönnum um tvo. Gert er ráð fyrir að Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands geri tillögur um ráðsmenn samkvæmt ákvæðum þar að lútandi sem sett verði með reglugerð. Þeim einstaklingum sem ráðherra skipar nú samkvæmt gildandi lögum án tilnefningar er fækkað um einn. Ráðherra hefur samkvæmt lögunum mikil áhrif á val í Rannsóknarráð og þykja flm. áhrif hans á heildarskipan ráðsins tryggð nægilega með þeim hætti sem hér er lagt til. Ákvæði frv. um gildistöku taka mið af því að nú þegar hefur nýskipað Rannsóknarráð Íslands ráðist í það mikla verkefni að skipuleggja starf ráðsins á nýjum forsendum. Því er gildistíminn miðaður við 1. janúar 1996 þannig að ráðinu gefist tækifæri til að ljúka því undirbúningsstarfi sem nú stendur yfir. Flm. gera ekki ráð fyrir að frv. hafi áhrif á skipun fagráða ellegar á ráðningu framkvæmdastjóra. Virðulegi forseti. Ég mun ekki við þessa umræðu, nema sérstök ástæða verði til þess, fara yfir þær ábendingar sem koma fram í fylgiskjali. Það er hins vegar rétt að benda á það að hv. menntmn. Alþingis hefur borist bréf frá Alþýðusambandi Íslands, Samtökum iðnaðarins og Vinnuveitendasambandi Íslands þar sem lögð er áhersla á það að Samtök iðnaðarins hafi í athugasemdum sínum bent á að til þess að ná fram því yfirlýsta markmiði að tryggja að sjónarmið atvinnulífsins kæmu fram í ráðinu yrði atvinnulífið að standa a.m.k. jafnfætis við rannsóknastofnanir háskólans hvað varðar tilnefningar í Rannsóknarráð. Í bréfinu er einnig bent á að í umsögn Alþýðusambands Íslands, þar sem bent er á að það flókna kerfi sem í frv. felist veiti ráðherra of mikið sjálfsákvörðunarvald í skipun ráðsins þannig að óvíst sé hvort sjónarmið atvinnulífsins fengju notið sín í ráðinu. Sú breyting sem hv. menntmn. Alþingis gerði á frv. var með þeim hætti að þessir aðilar sem bréfið rita töldu þær breytingar ófullnægjandi. Þessir aðilar koma einnig inn á það í sínu bréfi til menntmn. að við skipan ráðsins sl. haust hafi komið í ljós að ofangreindar efasemdir í umsögnum hafi átt fullan rétt á sér þegar hæstv. menntmrh. skipaði fimm prófessora og þrjá fulltrúa rannsóknastofnana í Rannsóknarráði Íslands. Þá koma bréfritarar inn á það frv. sem hér hefur verið mælt fyrir í dag og lýsa í bréfinu yfir stuðningi við frv. og fara fram á það við menntmn. Alþingis að hún stuðli að því að þessar breytingar nái fram að ganga. Ég vil aðeins að lokum, virðulegi forseti, geta þess að samkvæmt ábendingum sem m.a. komu fram í skýrslu OECD um rannsóknar- og þróunarstarf á Íslandi var lögð áhersla á að það þyrfti að finna leiðir til þess að hvetja atvinnulífið til að taka ríkari þátt í rannsóknastarfi á Íslandi heldur en verið hefur. Samkvæmt ábendingum frá þessum sama aðila hefur einnig verið farin sú leið að auka verulega það óbundna, ef svo mætti orða það, rannsóknafé sem við höfum til styrkveitinga til stofnana og fyrirtækja sem vilja taka að sér sérstök rannsóknaverkefni. Þar sem Rannsóknarráð Íslands fer með stjórn slíks sjóðs er mjög brýnt að sjónarmið atvinnulífsins komi þar skýrt fram til þess að sjóðurinn megi uppfylla þær væntingar sem til hans eru gerðar. Af þeim ástæðum er hér lagt til að aðgangur atvinnulífsins inn í Rannsóknarráð Íslands verði tryggður með lögum og á þann hátt að Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands geri tillögur þar að lútandi. Auðvitað er nokkuð erfitt, virðulegi forseti, að velja til þess fulltrúa að standa fyrir sjónarmiðum atvinnulífsins í heild. Það er nokkuð vandmeðfarið og telur sá sem hér stendur, 1. flm. frv., að ekki sé auðvelt að finna eðlilegri né réttlátari leið til þess en þá sem farin er í þessu frv. Að lokinni 1. umr. um þetta lagafrv. legg ég til að því verði vísað til 2. umr. og til hv. menntmn.

Hæstv. forseti. Hér hefur hv. 5. þm. Norðurl. e. mælt fyrir frv. til laga um Rannsóknarráð Íslands sem er mjög mikilvægt mál og þá á ég við þessa nýju stofnun. En það liggur við að mér sé svolítið skemmt. Ég skal ekki neita því. Í sjálfu sér má líta á þetta frv. og flutning þess af þremur hv. þm. Sjálfstfl. sem vantraust á hæstv. menntmrh. Það ber að skilja málið þannig. Nú sit ég í hv. menntmn. Alþingis þar sem við höfðum í fyrra til umfjöllunar frv. til laga um Rannsóknarráð Íslands og eins og hv. þm. nefndi þá komu ábendingar frá atvinnulífinu um það að frv. væri gallað í því formi sem það lá fyrir á síðustu dögum fyrir afgreiðslu Alþingis. Ég beitti mér fyrir því í hv. menntmn. að fá inn í frv. tillögu sem kom frá atvinnulífinu um lagatexta og við því var ekki orðið í hv. menntmn. Hv. formaður nefndarinnar taldi og fullyrti að textinn eins og hann leit út á því stigi málsins væri fullnægjandi og það væri ekki rétt eða ástæða til að ganga lengra. En hann hljóðaði eitthvað á þá leið að sjónarmið atvinnulífsins kæmu fram, að sjónarmiða atvinnulífsins yrði gætt. Hv. þm., Tómas Ingi Olrich, hreyfði engum mótmælum þar í nefnd svo aðrir nefndarmenn heyrðu, ekki skal ég fullyrða um hvað hefur komið fram í einkaviðræðum hans við hv. formann. Síðan lýsir hæstv. menntmrh. því yfir hvað eftir annað eftir að hann hefur skipað þessa stjórn að það sé engin ástæða til þess að hafa af því nokkrar áhyggjur að stjórnin sé skipuð eins og raun ber vitni, fyrst og fremst með prófessorum. Þannig að ég get ekki ímyndað mér að hæstv. menntmrh. styðji þetta frv. Ég veit ekki hvers vegna hv. þm. er að leggja það hér fram. Ef hvorki formaður menntmn. né hæstv. menntmrh. styðja málið þá er ekki líklegt að það nái fram að ganga á hv. Alþingi. Ég get hins vegar tekið undir það með hv. þm. og það er mikið rétt að atvinnulífið í heild sinni hefur lagt allt of lítið fjármagn til nýsköpunar og við Íslendingar höfum staðið okkur slælega á þessu sviði þó ekki sé meira sagt og þess vegna var það svo mikilvægt í fyrra þegar þetta mál var til umfjöllunar á hv. Alþingi að vel tækist til um löggjöfina. Við framsóknarmen studdum þetta mál. Það var ekki tekið meira tillit til þess jákvæða hugar gagnvart frv. í hv. menntmn. að mér tókst ekki að koma inn ákvæðum sem hefðu fyrirbyggt það að hv. þm. þyrfti nú að vera að flytja þetta mál. Þannig að sú reynsla kennir manni það að vera á varðbergi.

Virðulegi forseti. Ég hygg að hv. 3. þm. Norðurl. e., Valgerður Sverrisdóttir, hefði gott af því að skerpa örlítið minni sitt frá umræðum um þetta mál á þingi þegar það var til umfjöllunar. Af þeim sem fjölluðu um málið við 1. umr. var aðeins einn þingmaður sem benti á þessa annmarka á frv. áður en umsagnir komu til. Það var aðeins einn þm. sem óskaði eftir því að þetta væri tekið sérstaklega til athugunar og fór sérstaklega fram á það við hæstv. menntmrh. að hann svaraði því hvort sér fyndist ekki ástæða til þess að marka með skýrari hætti aðgang atvinnulífsins að þessu máli. Þannig að ef þingmaðurinn ætlar sér eitthvert frumkvæði í þessu máli þá verð ég að segja honum að það átti hann ekki. Við 1. umr. málsins var það einn þingmaður í þessum þingsal sem benti á þetta og það var sá sem hér stendur. Að halda því fram, hv. þm., að sá sem hér stendur hafi ekki rætt þetta mál í menntmn. er fjarri öllum sanni. Þar ræddum við þessi mál. En það varð hins vegar niðurstaðan að breyta málinu eins og það var gert. Ég tek það fram að það var nokkur hraði á þessu máli, meiri hraði en góðu hófi gegndi þegar það var tekið í gegnum þingið og vafalaust má segja sem svo að einhver áhrif hafi þessi hröðu vinnubrögð í þinginu haft á framgang þessa máls. Ég mun koma að öðrum atriðum sem hv. þm. orðaði hér við betra tækifæri í þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Það er eflaust rétt hjá hv. þm. að hann hafi komið inn á þetta við 1. umr. um málið, mér dettur ekki í hug að rengja það. Ég skal viðurkenna það að ég hef ekki lesið hana alveg nýlega. En hv. þm. sætti sig samt sem áður við það í hv. menntmn. að frv. færi frá henni í þeim búningi sem það varð að lögum. Það gerði sú sem hér stendur reyndar líka. En ef hv. þm. er það ekki minnisstætt þá lagði sú sem hér stendur til að sá texti sem kom frá Rannsóknaráði ríkisins færi inn í frv. Því var ekki tekið vel og það varð ekki niðurstaðan vegna þess að hv. formanni hefur væntanlega þótt hún ganga nógu langt í því að koma inn texta sem varð síðan að lögum sem var á þá leið að gæta þyrfti sjónarmiða atvinnulífsins. En hæstv. menntmrh. telur að þetta séu góð lög eins og þau eru í dag og hv. þm. hefur ekki svarað því hvort hæstv. menntmrh. styður þetta frv.

Virðulegi forseti. Það er nú einmitt það sem ég ætla að gera hér og nú því nú gefst tími til þess. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir býsnaðist yfir því að sá sem hér stendur væri að flytja frv. án þess að hafa fengið til þess leyfi síns ráðherra og spurði hvers vegna flytur þingmaðurinn frv. ef ráðherrann er á móti því. Ja, það er nú bara svo einfalt mál að ég flyt þetta frv., hv. þm., vegna þess að ég er ósammála menntmrh. í þessu máli og ég er ekki sáttur við það hvernig hans embættisverk voru í þessu máli og honum er fullkunnugt um það. Hann er ekki sammála þeim sem hér stendur um framvindu þessa máls en það breytir engu um sannfæringu mína í málinu og ég flyt þetta mál af illri nauðsyn. Ég veit ekki hvort það er hefð hjá framsóknarmönnum að flytja ekki mál sem ráðherrar þeirra eru á móti. Það er ekki hefð í Sjálfstfl. þó að við séum að vísu dyggir stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar.

Hæstv. forseti. Mér finnst það mjög mikilvægt að það hafi komið fram hjá hv. þm. að hæstv. menntmrh. styður ekki frv. og sennilega ekki heldur formaður menntmn. En þá liggur það bara fyrir og það er mjög mikilvægt að það liggi fyrir að hæstv. menntmrh. styður ekki málið og hv. formaður menntmn., sjálfstæðismaður, hv. þm. að nafni Sigríður Anna Þórðardóttir, styður það ekki heldur.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé ástæðulaust að blanda hv. formanni menntmn. inn í þessa umræðu. Eftir að þetta frv. var lagt fram í þinginu hefur hann ekki tjáð sig um það mál og ég tel að það sé ástæðulaust að gera honum upp skoðanir á málinu. Hins vegar er ljóst að hæstv. menntmrh. hefur tjáð sig um málið og ekkert farið í grafgötur með það að hann er ósammála þeim sem hér stendur. En til þess hefur hæstv. menntmrh. fulla heimild. Hann taldi sig hafa tryggt það með embættisverkum sínum að sjónarmið atvinnulífsins kæmu fram í ráðinu og taldi að þeir heiðursmenn sem skipa þetta ráð gætu vel verið fullgildir fulltrúar atvinnulífsins. Þess ber að geta að Rannsóknarráð Íslands skipa valinkunnir menn sem enginn efast um að hafi mikla hæfileika til að starfa í ráðinu. Það er heldur ekki með flutningi þessa frv. verið að ýja að því með nokkrum hætti að þessir valinkunnu menn sem nú starfa í Rannsóknarráði Íslands hafi ekki fullan skilning á vandamálum atvinnulífsins. Þeir hafa það eflaust og eru allir af vilja gerðir til þess að inna af hendi störf sín eins vel og þeir geta en við erum ekki hér og nú að tala um ákveðnar persónur, við erum að tala um reglur sem eiga að gilda um þetta til langs tíma. Það hefur komið í ljós að milli þess sem flytur þetta mál, 1. flm. málsins sem hér stendur, og hæstv. menntmrh. er skoðanaágreiningur um þetta atriði og við það verður að búa. Ég hef notið þeirra forréttinda að starfa í þrjú ár í Rannsóknaráði ríkisins og er þakklátur fyrir að hafa fengið að gegna því trúnaðarstarfi. Ég tel að ég hafi lært mikið af því að starfa þarna. Ég tel að við þau störf hafi ég sannfærst um það að fulltrúar rannsóknastofnana atvinnuveganna og menn sem þar sátu af hálfu Háskóla Íslands og annarra merkra rannsókna- og vísindastofnana lögðu sig fram um að vinna störf sín vel og af mikilli skyldurækni og innsæi í þetta málefni. Ég er engu að síður sannfærður um að það er mjög mikilvægt að hleypa mönnum inn í þetta ráð, ekki aðeins með akademíska þekkingu heldur ekki síst með innsýn í viðfangsefni atvinnulífsins. Mörg rannsóknarefni sem ber á fjörur Rannsóknarráðs Íslands, og mörg rannsóknarefni sem ætti að bera á fjörur ráðsins en gera það ekki, því miður, eru þess eðlis að menn þurfa fyrst og fremst að hafa þekkingu sína beint úr atvinnugreinunum til þess að það komi að gagni. Það er fyrst og fremst í því markmiði að tryggja að svo geti orðið sem þetta frv. er lagt fram. Ég skal hins vegar fúslega viðurkenna það að frv. í þessu formi tryggir ekki þessi mál. Það leggur miklar skyldur á herðar Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendasambandinu til þess að leita leiða til að fá í þetta fólk sem er verðugir fulltrúar fyrir atvinnulífið og hefur innsýn í þau vandamál sem þar eru uppi. Ég tel þó að þetta sé betri ráðstöfun en núverandi fyrirkomulag og er að þessu leyti sammála ýmsum umsagnaraðilum og að því er mér heyrist sammála hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur. Þess vegna hygg ég að hún ætti að geta staðið af mikilli sannfæringu með mér í þessu máli og unnið að því að koma því í gegnum hv. menntmn. Þó að við séum ekki flokkssystkini þá hljótum við að finna þarna samnefnara fyrir áhugamál okkar og ég fagna því að geta notið stuðnings hennar í þessu máli.

Hæstv. forseti. Mér finnst rétt að það komi fram að ég styð þetta frv. og mun beita mér fyrir því eins og ég get að það geti orðið að lögum á þessu þingi þó að það sé í andstöðu við hæstv. menntmrh. og fleiri sjálfstæðismenn.

Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. um endurskoðun laga um fæðingarorlof, en tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að endurskoða lög og reglugerðir um fæðingarorlof. Nefndin hafi það verkefni að undirbúa löggjöf sem tryggi það að foreldrar, hvar sem þeir eru í starfi, njóti jafnréttis hvað varðar lengd fæðingarorlofs, greiðslur í fæðingarorlofi og rétt til töku fæðingarorlofs. Sérstaklega skal hugað að rétti feðra. Jafnframt skal nefndin leggja fram tillögur um að lengja fæðingarorlof í áföngum og mat á leiðum til fjármögnunar. Frumvarp þar að lútandi verði lagt fram í byrjun næsta þings. Nefndin verði m.a. skipuð fulltrúum aðila vinnumarkaðarins, bæði á almenna markaðinum og hinum opinbera.`` Það eru ýmsar ástæður fyrir því að þetta mál er hér fram borið. Ég held að það hafi komið í ljós að það eru ýmsir annmarkar á löggjöfinni um fæðingarorlof og vantar alla samræmingu varðandi framkvæmdina auk þess sem það er tímabært að huga að því hvort og þá hvernig hægt er að lengja fæðingarorlof í áföngum sem ég tel mjög brýnt. Árið 1987 voru sett ný lög um fæðingarorlof. Lagabreytingin 1987 var veruleg réttarbót á sínum tíma, fyrst og fremst vegna lengingar orlofsins úr þremur mánuðum í sex. Síðan hafa komið í ljós ýmsir annmarkar á lögunum eins og ég nefndi áðan og ljóst er að núgildandi lagareglur um fæðingarorlof mismuna einstaklingum. Það gilda eins og allir þekkja aðrar reglur um opinbera starfsmenn en fólk á almennum vinnumarkaði. Greiðslur fæðingarorlofs opinberra starfsmanna eru tekjutengdar en greiðslur á almennum vinnumarkaði eru almennt ekki tekjutengdar. Einungis konur í starfi hjá hinu opinbera eiga rétt á greiðslum í fæðingarorlofi. Barnsfeður opinberra starfsmanna eiga ekki rétt til greiðslna í fæðingarorlofi, hvort sem þeir eru í starfi hjá hinu opinbera eða á almennum vinnumarkaði. Óheimilt er að semja í kjarasamningum á almennum vinnumarkaði um viðbótargreiðslur í fæðingarorlofi. Það hefur þó verið gert í kjarasamningum bankamanna athugasemdalaust. Þegar litið er á framkvæmd fæðingarorlofs í dag til viðbótar því sem ég hef sagt, þá segir í lögum um fæðingarorlof að foreldrar sem gegna launuðum störfum og eiga lögheimili á Íslandi eigi rétt á sex mánaða fæðingarorlofi. Lögin ná til allra foreldra en þau fjalla aðeins um orlofstökuna sem slíka en ekkert um greiðsluþáttinn. Reyndin er því sú að þótt allir foreldrar eigi rétt á orlofinu er ekki nema hluti þeirra sem fær greiðslur þann tíma sem þeir eru frá störfum og greiðslurnar auk þess misjafnar. Tryggingastofnun ríkisins greiðir fæðingarstyrki og fæðingardagpeninga til foreldra á almennum vinnumarkaði, en fæðingarstyrkur greiðist síðan óháð vinnuframlagi en fæðingardagpeningar greiðast þeim foreldrum sem leggja niður launuð störf þannig að þeir sem hafa unnið 1.032 dagvinnustundir eða meira á sl. 12 mánuðum fá fulla dagpeninga, en þeir sem hafa unnið 512--1.031 dagvinnustund fá hálfa dagpeninga. Fullt fæðingarorlof er rúmlega 56 þús. kr. á mánuði og reglur um fæðingarorlof gilda ekki um mæður sem eru opinberir starfsmenn og hafa verið sex mánuði eða lengur í starfi, mæður sem vinna í bönkum, feður sem giftir eru konum sem eru opinberir starfsmenn og feður sem eru opinberir starfsmenn. Sé móðir opinber starfsmaður með sex mánaða starf að baki gilda um hana reglur um barnsburðarleyfi opinberra starfsmanna. Hún heldur fullum launum fyrstu þrjá mánuði í orlofi og heldur síðan dagvinnulaunum næstu þrjá mánuði. Vinni móðir í banka gilda um hana ákvæði kjarasamninga bankamanna og einhvers konar samkomulag sem gert var við heilbr.- og trmrn. vorið 1988. Þær konur halda fullum launum fyrstu þrjá mánuði í fæðingarorlofi en síðari þrjá mánuði fá þær greitt fæðingarorlof frá Tryggingastofnun ásamt eingreiðslu frá bankanum sem mig minnir að sé um 30 þús. kr. Hér er því um að ræða eins konar sambland af rétti fólks á almennum markaði og rétti kvenna í starfi hjá ríkinu. Það má ætla að fjórðungur allra sem njóta réttar í fæðingarorlofi séu opinberir starfsmenn. Síðan er eitt atriði sem er mikið óréttlæti. Sé faðir giftur konu sem er opinber starfsmaður fær hann engar greiðslur í fæðingarorlofi og byggist þetta á því að Tryggingastofnun túlkar 16. gr. þannig að faðir geti ekki átt meiri rétt til greiðslna úr Tryggingastofnun en móðir átti þar sem réttur til greiðslu fæðingarorlofs er afleiddur réttur. Móðir sem er opinber starfsmaður á ekki rétt á greiðslum úr Tryggingastofnun og því getur faðirinn heldur ekki átt rétt. En sé faðir opinber starfsmaður fær hann ekkert greitt frá ríkinu þar sem reglur um barnsburðarleyfi opinberra starfsmanna ná einungis til kvenna en ekki karla. Hann á væntanlega rétt á greiðslum frá Tryggingastofnun svo framarlega sem móðir fellur undir almannatryggingalögin. Síðan eru viðbótargreiðslurnar frá vinnuveitanda, sem er alveg sérstakt mál. Þær voru þannig að þeim foreldrum sem semja um viðbótargreiðslur frá vinnuveitendum er synjað um greiðslu fæðingarorlofs á grundvelli túlkunar Tryggingastofnunar ríkisins, en á sínum tíma hnekkti bæjarþing Reykjavíkur þessari túlkun. Málinu var þá vísað til Hæstaréttar og með dómi Hæstaréttar í maí 1993 var þessari framkvæmd hnekkt og opnað á þann möguleika að samið væri um einstaklingsbundnar greiðslur. Allt þetta sem ég hef lýst, virðulegi forseti, sýnir ljóslega að það eru miklir annmarkar á löggjöfinni um fæðingarorlof og mikið ósamræmi sem nauðsynlegt er að leiðrétta. Því til viðbótar má benda á að með aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu skuldbinda stjórnvöld sig til að tryggja launafólki sama lágmarksrétt hér á landi og gildir í löndum Evrópubandalagsins. Með tilskipun um vinnuvernd barnshafandi kvenna og kvenna sem nýlega hafa fætt, sem tók gildi 19. okt. 1994, eru aðildarlöndin skyldug til að sjá barnshafandi konum fyrir heilsusamlegu vinnuumhverfi og í vissum tilfellum tryggja tilflutning í starfi án launabreytinga. Samkvæmt þessum skuldbindingum ber einnig að taka tillit til vinnutíma barnshafandi kvenna og kvenna með börn á brjósti og þá sérstaklega að komast hjá næturvinnu þessara kvenna. Séu störf beinlínis hættuleg þessum konum og tilfærslum verður ekki við komið ber að veita þeim leyfi á fullum launum eða með fullnægjandi dagpeningum. Aðildarlöndin eru skyldug til að lögbinda að minnsta kosti 14 vikna fæðingarorlof með óskertum launum eða dagpeningum sem jafngilda veikindalaunum konunnar. Heimilt er að ákveða lágmarksgreiðslu og setja skilyrði um lágmarkstíma fyrir unnum réttindum. Í tilskipuninni er einnig tryggður réttur barnshafandi kvenna til mæðraeftirlits án skerðingar á launum verði eftirliti ekki við komið utan vinnutíma. Konur skulu ekki missa nein starfsréttindi þann tíma sem þær eru frá vegna fæðingarorlofs. Þarna eru náttúrlega ýmis mikilvæg ákvæði í þessum tilskipunum sem við þurfum að aðlaga okkar löggjöf og þó ekki væri nema þess vegna þá er nauðsynlegt að fara að huga að því að breyta hér reglum um fæðingarorlof til þess að stjórnvöld standi við skuldbindingar sínar gagnvart EES, en Ísland hefur tveggja ára aðlögunartíma að þessum reglum. Frá því 1987 að lögin voru sett sem fólu í sér lengingu á fæðingarorlofi hafa verið skipaðar nefndir til þess að endurskoða lög um fæðingarorlof, en ég held að það hafi aldrei komist lengra en að þetta hefur verið skoðað í nefnd. Ég veit til þess að á sl. ári vann nefnd á vegum heilbrrh. frv. um fæðingarorlof. Þar voru lagðar til veigamiklar breytingar á lögum um fæðingarorlof og nefndin lagði til að reglur um fæðingarorlof yrðu samræmdar þannig að allir, hver svo sem vinnuveitandi þeirra væri, sætu við sama borð. Þar var gert ráð fyrir hámarksfæðingarorlofi 125 þús. kr. og lágmarksfæðingarorlofi, 25 þús. kr. og taldi nefndin að í þessari kerfisbreytingu fælist fyrst og fremst tilfærsla greiðslna innan hópsins í samræmi við raunverulegt tekjutap í stað þess að greiða flestum sömu upphæð eins og gert er í núverandi kerfi. Í þessum tillögum fólst ákveðin réttarbót þannig að greiðslur í fæðingarorlofi yrðu nær því sem konur eða foreldrar hafa á hinum almenna vinnumarkaði. Nokkuð hefur því verið hugað að því þó að þetta mál hafi aldrei komist lengra en í mesta lagi að nefnd hafi skoðað það og þetta liggi þá á borði ráðherra. Ég held því að öll rök standi til þess að menn fari í þetta verkefni. Varðandi það verk sem var unnið í þessari nefnd, ég legg ekki mat á þær tillögur sem þarna voru settar fram, en engu að síður þarf mun víðtækari endurskoðun en þessi nefnd vann að, ekki síst með tilliti til bæði ósamræmisins og skuldbindinga okkar og tilskipana vegna Evrópska efnahagssvæðisins. Ég sé ekki ástæðu til þess, virðulegi forseti, að hafa um þetta mál fleiri orð. Ég vil að lokinni þessari umræðu leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.