Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Í gær birtust tillögur nefndar á vegum bresku ríkisstjórnarinnar um löggjöf til breytinga á löggjöf um bankastarfsemi í kjölfar bankakreppunnar 2008. Helstu tíðindin eru tillaga um aðskilnað fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi með stofnun dótturfélaga fyrir ólíka starfsemi. Markmiðið er að slá skjaldborg um viðskiptabankastarfsemi til að vernda innstæðueigendur. Þannig verði dregið úr áhættu í starfsemi viðskiptabanka og lagt til að krafan um eiginfjárhlutfall þeirra verði hækkuð úr 7% í 10%. Auk þess á að gera tryggðar innstæður að forgangskröfum. Herra forseti. Við endurskoðun á lögum um fjármálafyrirtæki á síðasta ári komst meiri hluti viðskiptanefndar að þeirri niðurstöðu að ekki væri tímabært að leggja til aðskilnað fjárfestingar- og viðskiptabankastarfsemi. Ástæðan var einkum sú að taka átti á mörgum þeim ágöllum sem slíkur aðskilnaður tryggir, t.d. með banni við lánveitingum með veði í eigin hlutabréfum og strangari reglum um lánveitingar og viðskipti við hvers konar tengda aðila. Auk þess hafði ekkert EES-land á þeim tíma með sambærilegt regluverk lagt fram tillögur í þá átt. Nefndin áréttaði nauðsyn þess að fylgjast náið og vel með þróun lagasetningar erlendis á þessu sviði. Herra forseti. Ég vil spyrja hv. formann viðskiptanefndar hvenær viðskiptanefnd hyggst taka aftur upp umræðu um aðskilnað fjárfestingar- og viðskiptabankastarfsemi hér á landi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Mósesdóttur kærlega fyrir að taka þetta brýna mál til umræðu. Það er mikið ánægjuefni að sjá hversu langt Bretar eru komnir í umræðunni um þetta mál vegna þess að umræður um aðskilnað fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi hafa verið miklum mun meiri vestan hafs, í Bandaríkjunum, en í Evrópu. Ein af þeim röksemdum sem hér voru bornar fram þegar þessi mál voru rædd á síðustu tveimur, þremur árum af þáverandi hæstv. viðskiptaráðherra, var einmitt að þetta ætti kannski ekki við í Evrópu, það væri ekki eins brýnt í Evrópu og í Bandaríkjunum að aðskilja þessa starfsemi með lögum. Ég vil rifja upp að allt frá því að bankarnir voru einkavæddir, illu heilli, hafa þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs ekki aðeins tekið upp umræður um þetta mál heldur ítrekað flutt um það frumvörp að aðskilja beri fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi til að verja sparifé almennings, til að verja skattgreiðendur, til að verja velferðarkerfið okkar gegn því að þurfa að borga fyrir áhættufjárfestingar í bankakerfinu. Það er hlálegt að 3. október 2008 var síðast lagt fram slíkt mál af hv. þáverandi þm. Ögmundi Jónassyni og Jóni Bjarnasyni og það kom til umræðu í þinginu 13. október,  Ég vil segja við hv. þm. Lilju Mósesdóttur að ég og aðrir nefndarmenn í hv. viðskiptanefnd, að ég hygg, erum tilbúin að beita okkur fyrir því að þetta mál verði tekið á dagskrá nýrrar  
            

Virðulegi forseti. Eins og alþjóð veit er norðaustursvæði landsins svokallað kalt svæði í atvinnulegu tilliti, og ekki nóg með það heldur hafa íbúar svæðisins þurft að þola gríðarlegan niðurskurð á opinberri þjónustu á undanförnum árum. Er vert að minnast þess hversu mikið áfall það var þegar skorið var niður allverulega á Heilbrigðisstofnun Þingeyinga. Það hafa verið afar hástemmdar yfirlýsingar frá ríkisstjórninni um að Þingeyingar þurfi að búa sig undir gríðarlega atvinnuuppbyggingu en það er farið að fenna yfir þær yfirlýsingar, Þingeyingar bíða en lítið gerist. Þó var ljós punktur í þessu öllu saman þegar Norðurþing og ríkisstjórnin skrifuðu undir viljayfirlýsingu fyrir nokkru dögum um atvinnuuppbyggingu á svæðinu. Það er jákvætt en ljóst er að mun meira þarf til til að rétta svæðið við. Það sem er athyglisvert í þeirri viljayfirlýsingu er að þar stendur mjög skýrum orðum að standa eigi vörð um opinbera þjónustu á svæðinu. Ríkisstjórnin skuldbindur sig til að standa vörð um opinbera þjónustu þar. Nú eru fjárlög fram undan. Fjárlagagerðin hefur staðið yfir og hv. þm. Sigmundur Ernir Rúnarsson er í hópi þeirra sem að því standa. Heyrst hafa þær raddir að skera eigi niður um 8% hjá Heilbrigðisstofnun Þingeyinga. 

Herra forseti. Ég þakka þessa ádrepu hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar. Hann er væntanlega að vísa til svokallaðs Ýdalasamkomulags milli stjórnvalda og heimamanna í Norðurþingi og öðrum sveitarfélögum á svæðinu. Ég tel mjög brýnt að staðinn sé vörður um opinbera þjónustu á þessu svæði sem er að fara í mikið uppbyggingarferli. Ég er talsmaður þess að uppbyggingarferlið vari lengi svo ruðningsáhrifin verði minni. Þarna er að hafa á milli 400 og 600 megavött af orku  Ég mun því vísa til þess samkomulags sem gert var í Ýdölum nýverið milli stjórnvalda og sveitarstjórnarmanna á svæðinu og aukinheldur vísa ég til bókunar sem ég lét gera á síðasta ári í hv. fjárlaganefnd þess efnis að niðurskurður í heilbrigðisþjónustu hringinn í kringum landið fari ekki fram úr meðaltali á landinu eða sem nemur 1,5% eins og boðað er. Þar af leiðandi finnst mér það engan veginn koma til greina að farið verði í 8% niðurskurð á þessu svæði, ekki síst að teknu tilliti til samgangna. Þarna er um að ræða þjónustusvæði sem spannar 240 kílómetra og það er sjálfsögð krafa fólks 

Virðulegi forseti. Þann 8. september sl. sagði hæstv. starfandi mennta- og menningarmálaráðherra í ræðustól, með leyfi forseta, að: „[nemendur] hefðu ekki áhuga á að byggja næstu skref á þeim grunni sem kom fram í svokölluðu sáttatilboði …“ Þar var hæstv. ráðherra að tala um Kvikmyndaskóla Íslands. Það er mikið sagt í þessum orðum þegar fullyrt er að nemendur Kvikmyndaskólans hafi ekki áhuga. Í framhaldi af því bárust okkur þingmönnum öllum, eða í það minnsta mörgum hverjum, athugasemdir m.a. frá nemendum þar sem þeir lýstu furðu á orðum hæstv. ráðherra um að nemendur væru á móti þessu sáttatilboði. Það kemur svo síðar í ljós að það eru líklega þrír nemendur sem spjallað var við um þetta sáttatilboð eða gerðu athugasemdir við það - þrír af öllum fjöldanum, ekki hinir 134. Við hljótum að spyrja okkur: Hver er stefna þessarar ríkisstjórnar í málefnum Kvikmyndaskóla Íslands og kvikmyndanáms á Íslandi ef menn vilja taka skólann út fyrir sviga? Það hefur líka komið í ljós að Ríkisendurskoðun gerir ekki athugasemdir við hvernig haldið var á fjármunum í rekstri skólans. Jú, það voru líklega of margir nemendur, það er líklega það sem stendur upp úr. En ætlum við að hafa kvikmyndanám á Íslandi í einhvers konar gíslingu eða jafnvel að láta það leggjast af tímabundið? Við hljótum að krefjast þess að fá svör. Ég held að það sé rétt að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra komi hér og geri þinginu grein fyrir því í skýrslu eða með yfirlýsingum um hvað hún hyggst fyrir með þennan skóla því að það getur ekki gengið að hringla svona áfram og sér í lagi ekki að setja fram fullyrðingar sem skilja má þannig að allir nemendur skólans séu á móti því sáttatilboði sem lagt var fram. Ég spyr líka: Hljóta menn nú ekki að setjast niður og velta fyrir sér hvort sáttatilboðið sé rétta leiðin til að leysa þetta?

Virðulegi forseti. Ég vil eiga orðastað við hv. þm. Þuríði Backman, formann hv. heilbrigðisnefndar, vegna þess að ég og hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir, sem sitjum í þeirri nefnd, báðum um fund í nefndinni þann 17. ágúst sl. til að ræða þrjú stórmál. Með fullri virðingu eru það miklu merkilegri mál en við ræðum nú á þessu haustþingi sem er fullkomlega stjórnlaust. Í fyrsta lagi sagði hæstv. velferðarráðherra í viðtali við fjölmiðla hvorki meira en minna en að hann ætlaði að færa þjónustu Landspítalans aftur til ársins 2004. Ég vek athygli á því að hér er verið að tala um Landspítalann. Vonandi voru þetta klaufaleg ummæli en það er ýmislegt sem bendir til þess að hér ætli menn eingöngu að fara í flatan niðurskurð sem mundi samkvæmt forsvarsmönnum spítalans hafa mjög alvarlegar afleiðingar. Finnst hv. þingmönnum ekki að það eigi að ræða þetta? Í öðru lagi hefur margoft komið fram að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki tekið ákvörðun um hvernig hún ætlar að ná milljarðasparnaði - mér sýnist um 3–4 milljarða sparnaði - í sjúkratryggingum, en eins og Ríkisendurskoðun hefur ítrekað bent á eru það stjórnmálamenn sem eiga að taka ákvörðun um það. Finnst hv. þingmönnum ekki að við eigum að ræða þetta? Í þriðja lagi var gert samkomulag sem breytti lögunum um sjúkratryggingar um síðustu áramót þannig að um næstu áramót munu þær taka yfir alla samninga við heilbrigðisstofnanir. Gert var samkomulag um að unnið yrði allt árið að því að það 

Hæstv. forseti. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, fulltrúar Sjálfstæðisflokksins óskuðu þann 17. ágúst eftir að haldnir yrðu fundir í heilbrigðisnefnd um þau þrjú efni sem hv. þingmaður nefndi. Það verður að segjast eins og er, hæstv. forseti, að ástæðan fyrir því að formaður hefur ekki orðið við þessari beiðni er af tvennum toga. Í fyrsta lagi tel ég að tvö fyrri atriðin, þ.e. rekstrarstaða Landspítalans sem er mjög alvarleg og þarf að huga vel að í komandi fjárlagagerð og eins rekstrarhalli Sjúkratrygginga Íslands, eigi að fara inn í umræður um fjárlögin þegar þau verða lögð fram. Þetta er hvort tveggja þess eðlis að það þarf að ræða vel og fara gaumgæfilega yfir í sambandi við fjárlagagerð næsta árs. Hvað varðar samkomulag um Sjúkratryggingar Íslands og frestun á gildistöku þeirra laga er rétt að núverandi heilbrigðisnefnd hefur ekki fengið upplýsingar um stöðu þeirra mála en ég tel að til að fylgja því eftir sé rétt að við bíðum í nokkra daga þar til nýtt þing kemur saman og ný nefnd verður kosin, velferðarnefnd - hún verður ekki endilega skipuð sömu fulltrúum og eru í heilbrigðisnefnd - sem vinni svo áfram með öll málin. Ég tek undir beiðni hv. þingmanns því að þetta eru allt mjög mikilvæg mál sem verður að ræða og fara yfir en ég tel að þeim sé betur fyrir komið í nýrri velferðarnefnd sem fylgi málunum eftir.

Herra forseti. Úr evrulandinu berast váleg tíðindi. Það er farið að tala um að Grikkland sé í miklum fjárhagsvandræðum og jafnvel farið að tala um gjaldþrot þess og viðbrögð við því. Evran skiptir okkur miklu máli og ég vona sannarlega að þetta fari ekki á versta veg en staðreyndin er sú að evrur streyma núna í skjól til Þýskalands úr öllu Evrópusambandinu. Þýskir og franskir bankar eiga mikilla hagsmuna að gæta í Grikklandi og það er óleyst lagalegt vandamál hvernig á að skilja Grikkland frá evrusamstarfinu. Þetta mun hafa mikil áhrif hér á landi því að við erum með mikil viðskipti við evrulandið, ætli það fari ekki 70% af útflutningi okkar þangað. Ég spyr þess vegna hv. þm. Helga Hjörvar, formann efnahags- og skattanefndar, hvaða áhrif þessi þróun kunni að hafa á Ísland vegna útflutnings á áli og fiski og svo varðandi ferðaþjónustuna sem byggir mikið á ferðamönnum frá evrulandinu. Hvernig getum við búið okkur undir að þetta fari á þann veg sem farið er að ræða um í Evrópusambandinu sem raunverulegan kost, að það þurfi að kljúfa Grikkland frá evrusvæðinu? Hvernig mun til dæmis innlánstryggingakerfið virka í evrulandinu, mun það halda trausti sparifjáreigenda á banka? Það er mjög mikilvægt að það traust haldi í til dæmis Þýskalandi þar sem Þjóðverjar spara mjög mikið og standa undir fjármagni um alla Evrópu. Það er mjög mikilvægt að þetta traust haldi og ég spyr hv. þm. Helga Hjörvar um afleiðingar þessa á íslenskt 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þegar rætt er um gjaldmiðla verða menn að horfa yfir lengri tíma en ekki á dagsveifluna og þegar evran var skráð í fyrsta sinni fyrir liðlega tíu árum mátti kaupa fyrir 1 evru 1 bandaríkjadal og 18 sent. Nú eftir mikla erfiðleika á evrusvæðinu var í gærkvöldi hægt að kaupa 1 bandaríkjadal og 37 sent fyrir 1 evru, þ.e. 15% meira en í upphafi, og evran hefur þannig styrkst gagnvart dollar á þessu tímabili. Ég dreg þetta fram til að undirstrika að þótt viðsjár séu á evrusvæðinu og viðfangsefnin erfið eru fréttir af andláti og útför evrunnar fjarri öllu lagi. Hún hefur sveiflast eins og aðrir gjaldmiðlar á þessum liðlega áratug, fór lægst í 82 sent fyrir hverja evru en er núna í sterkara lagi. Þrátt fyrir þær sveiflur hefur hún sveiflast miklum mun minna en íslenska krónan á sama tíma sem minnir okkur á að evra í kreppu er stöðugri og hagkvæmari gjaldmiðill en íslenska krónan. Hvaða áhrif hefur þetta á okkur? Það er auðvitað skemmst frá því að segja að um allan heim eru viðsjár á fjármálamörkuðum. Það er hrun í kauphöllum aftur og aftur, í Asíu, Ameríku og Evrópu. Grikkland er ekki eitt af okkar helstu viðskiptalöndum en evrulöndin eru það og við þurfum auðvitað að hafa áhyggjur af því ef verr gengur í efnahag heimsins vegna þess að við erum nokkuð háð útflutningi. Hvað gerum við til að verjast því? Við byggjum upp öfugan gjaldeyrisforða eins og við höfum gert, tryggjum það að við eigum fyrir erlendum afborgunum næstu árin eins og við höfum gert og lögfestum gjaldeyrishöft sem hér liggja 

Virðulegi forseti. Umræðan um aðildarviðræður að Evrópusambandinu hefur verið fyrirferðarmikil og farið út um víðan völl síðustu vikur og mánuði og við fengum hluta þessarar umræðu inn í þingsali í gær. Þetta kemur ekki á óvart enda að verða skýr vatnaskil í umræðunni þar sem rýnivinnu, sem er undanfari hinna eiginlegu samningaviðræðna, er nú lokið og komið að næsta alvöruáfanga í viðræðuferlinu. Andstæðingar aðildarumsóknar hafa leitað allra leiða til að tala niður samningaferlið. Þeir hafa talið sig finna styrk og stuðning, m.a. í þeim einstöku yfirlýsingum forustumanna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á sumarmánuðum, hv. þm. Bjarna Benediktssonar og Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, að slíta eigi nú þegar öllum frekari samningaviðræðum við Evrópusambandið. Ætla mætti af tali þessara forustumanna stjórnarandstöðunnar að stærsti hluti þjóðarinnar væri andvígur viðræðuferlinu. Nú liggur hins vegar fyrir endurtekin staðfesting á því að þessu er þveröfugt farið. Stór meiri hluti þjóðarinnar er eindregið þeirrar skoðunar að það eigi að ljúka samningaferlinu og sjá hvaða kostir eru í boði og að þjóðin eigi að hafa síðasta orðið um hvort samningurinn verði staðfestur eða ekki. Niðurstaða nýrrar skoðanakönnunar Fréttablaðsins sem birt var í gær á ekki að koma neinum á óvart. Hún er nánast sama niðurstaða og fékkst í könnun blaðsins í ársbyrjun. Það er líka endurtekin staðfesting á því að nær helmingur stuðningsmanna Sjálfstæðisflokksins og þriðjungur stuðningsmanna Framsóknarflokksins vill halda samningaferlinu áfram. Þjóðin vill fá að vita hvaða kostir eru í boði og hvað hægt er að semja um. Þennan þjóðarvilja ber að virða og ég gat ekki betur greint við umræður utan dagskrár í þinginu í gær en að formaður Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Bjarni Benediktsson, væri kominn að nýju á sína fyrri skoðun, að þannig ætti að halda á málum, þegar hann brýndi hæstv. ráðherra Jón Bjarnason til dáða og benti honum á að öll fyrirmæli lægju skýr á borðinu frá Evrópusambandinu um að það ætti ekkert að trufla  Ég fagna þessum sinnaskiptum formanns Sjálfstæðisflokksins. Það er Alþingis og stjórnvalda að tryggja að þessi mál gangi öll fram með skýrum 

Virðulegi forseti. Eins og allir vita liggur fyrir þessu þingi frumvarp hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra sem mælir fyrir um að festa gjaldeyrishöft í sessi og lögfesta reglur Seðlabankans til ársins 2015. Það eru einkum tvær ástæður fyrir því að þetta frumvarp er komið fram, í fyrsta lagi vegna þess að höftin eru að renna út og í öðru lagi þess að stjórnvöld telja nauðsynlegt að renna lagastoð undir gjaldeyrishaftareglur Seðlabankans. Raunar eru nú flestir orðnir sammála um að reglurnar um gjaldeyrishöft skortir nauðsynlega lagastoð, ekki síst refsiákvæði. Á grundvelli þessara reglna hafa Seðlabankinn og önnur yfirvöld gripið til ýmissa aðgerða. Það hefur verið ráðist í sakamálarannsóknir gagnvart einstaklingum, eignir þeirra hafa verið kyrrsettar, viðskiptin með stórfyrirtæki stöðvuð og einstaklingum og fyrirtækjum hefur verið hamlað að ráðstafa eignum sínum. Sumir hafa reyndar fengið undanþágur frá reglum Seðlabankans en aðrir ekki. Ef í ljós kemur, sem mér virðist raunar blasa við, að reglur Seðlabankans um gjaldeyrishöft hafi fram til þessa skort lagastoð má efast um að gild gjaldeyrishöft hafi verið í landinu. Ef svo er er ljóst að afleiðingarnar verða þær að þær sakamálarannsóknir sem blásið hefur verið til eru runnar út í sandinn og skaðabótaréttur hefur stofnast á hendur ríkinu og Seðlabankanum. Það má búast við að skaðabótakröfur muni dynja á yfirvöldum vegna þessa. Því spyr ég hv. þm. Helga Hjörvar hvort lagt hafi verið mat á það hversu háa skaðabótaskyldu ríkið hefur hugsanlega bakað sér með því að standa með þessum hætti að reglusetningunni og hvernig hv. þingmaður telji að ríkisstjórn 

Virðulegur forseti. Þessar yfirlýsingar hv. þingmanns koma mér mjög á óvart. Fram að þessu hefur það verið bjargföst sannfæring Sjálfstæðisflokksins að lögin um gjaldeyrishöft stæðust,  Ef ég á að forsvara gerðir ríkisstjórnar Geirs Haarde og nefndarmanna Sjálfstæðisflokksins á sinni tíð hygg ég að þau sjónarmið sem þar hafi ráðið hafi verið þau að hér væri um tímabundna löggjöf að ræða og þess vegna væri réttlætanlegt að framselja Seðlabankanum ákveðið vald í ljósi þess neyðarástands sem hér ríkti, sérstaklega í ljósi þess að það væri tímabundin aðgerð og að viðbrögð við innleiðingu gengishaftanna væru mikilli óvissu háð. Seðlabankinn yrði vegna þjóðaröryggishagsmuna að hafa mjög mikið svigrúm til að bregðast við ef menn reyndu að svindla á reglunum hjá þjóð sem væri í þeim nauðum stödd sem við vorum þá. Þessi sjónarmið eiga hins vegar ekki við lengur og þess vegna höfum við lagt fram í þinginu lagafrumvarp til að kveða skýrlega á um það hvað er heimilt og hvað ekki og takmarka reglusetningarvald Seðlabankans í þessu.  
            

Ég bið þingmenn um að gæta að ræðutíma. Það er einungis hálftími sem er ætlaður í þennan lið og því mikilvægt að menn fari ekki mikið fram yfir sinn ræðutíma.

Herra forseti. Ég ætla aðeins að koma upp í framhaldi af máli hv. þm. Lúðvíks Geirssonar. Það má öllum vera ljóst að það eru afar skiptar skoðanir í samfélaginu öllu um aðild Íslands að Evrópusambandinu, bæði innan stjórnmálaflokka og milli þeirra. Það er ekkert óheilbrigt við það. Enginn stjórnmálaflokkur hér á landi hefur verið stofnaður sérstaklega utan um afstöðuna til Evrópusambandsins. Það eru ólík sjónarmið til aðildar og þau eru styrkur frekar en veikleiki, bæði innan stjórnmálaflokka sem og í samfélaginu öllu að mínu viti. Allt frá því að Alþingi ákvað að hefja aðildarviðræður hefur mikill meiri hluti landsmanna lýst þeirri afstöðu sinni að ljúka ætti viðræðum og kjósa síðan um aðildarsamning, ný könnun síðast í gær sem staðfesti þetta enn á ný. Á sama tíma og þessi afstaða hefur legið nokkuð skýr fyrir hefur stuðningur við ESB-aðildina sjálfa sveiflast mikið allt frá að um tveir þriðju landsmanna styddu aðild yfir í að sama hlutfall væri andsnúið aðild. Það er athyglisvert. Hv. þm. Lúðvík Geirsson gerði að umtalsefni sinnaskipti formanns Sjálfstæðisflokksins sem fram komu í umræðu um þetta mál í gær. Ef það er rétt mat hjá honum verð ég að segja að það ber nokkuð nýrra við að verða var við hringlandahátt og ístöðuleysi Sjálfstæðisflokksins í utanríkismálum og í samskiptum við aðrar þjóðir. Hann hefur að minnsta kosti sjálfur talið sig vera kjölfestuna í þessum málaflokki um langt skeið. Það er hlutverk okkar sem sitjum á Alþingi að tryggja að fyrir þjóðina verði lögð samningsniðurstaða þar sem gætt hefur verið hagsmuna þjóðarinnar í samræmi við samþykkt Alþingis en um leið að veita skýra og trúverðuga sýn á íslenskt samfélag utan ESB og þannig tryggja að þjóðin hafi raunverulegt val um framtíðarleið þegar hún gengur að kjörborðinu í þessu máli, að hún geti valið milli 

Virðulegur forseti. Mig langar að koma aðeins upp í framhaldi af fyrirspurn hv. þm. Péturs H. Blöndals um áhrif efnahagsástandsins í Grikklandi á efnahagsástandið hér á landi. Mér finnst þessi spurning einkennandi fyrir þá sem stara eilíft á Evrópu og sjá þar mikla ógn og hrylling. Staðreyndin er sú að efnahagsástand í öllum heiminum er viðsjárvert og það mun hafa áhrif á okkur síðar meir, og auðvitað ástandið í Evrópu vegna þess að við flytjum mikið út til Evrópu. Hins vegar vil ég benda á að efnahagsástandið í heiminum núna er verst á fjármálamörkuðum og ég trúi því ekki að hv. þingmaður hafi gleymt því að við töpuðum öllu sem hægt er að tapa á slíkum mörkuðum fyrir þrem árum. Síðan höfum við búið hér í dásamlegri einangrun, „splendid isolation“ eins og Bretar segja, vegna gjaldeyrishafta þannig að núna getum við ekki tapað stóru eða miklu. Við erum búin að því, því miður. Kannski ættum við bara að hlakka yfir því og segja: Hverjum var það að kenna? Það var okkur sjálfum að kenna. Það var ekki Evrópu að kenna. Hitt er svo aftur annað mál að ef efnahagur venjulegs fólks í Evrópu versnar verulega hefur það örugglega áhrif á okkur vegna þess að við eigum mest viðskipti, eins og þingmaðurinn sagði, við fólk í þeim löndum. En við skulum passa okkur á því að rugla ekki saman og gleyma ekki því að við töpuðum öllu sem við gátum tapað fyrir þremur árum.

Virðulegi forseti. Maður er búinn að taka nokkuð oft til máls undir liðnum um fundarstjórn forseta á þessu stjórnlausa haustþingi. Ég ætla samt að benda núna á það sem vel er gert. Hv. þm. Þuríður Backman hefur tjáð mér að við munum á morgun taka fyrir í það minnsta einn af þessum þáttum sem við báðum um á fundi hv. heilbrigðisnefndar. Mér finnst það afskaplega gott og er ánægður með viðbrögð formanns heilbrigðisnefndar hvað þann þáttinn varðar. Hins vegar hvet ég virðulegan forseta og stjórnarmeirihlutann aðeins til að hugsa um forgangsröðina á þessu þingi. Hinir tveir liðirnir sem eru stórmál sem allir eru sammála um eru nokkuð sem við eigum að skoða núna. Það er hlutverk hv. Alþingis að veita framkvæmdarvaldinu aðhald og hér er ekki um nein smámál að ræða. Þetta eru stórmál sem snerta þá sem minnst mega sín í þjóðfélaginu, nákvæmlega þá sem þurfa á heilbrigðisþjónustunni 

Hæstv. forseti. Við ræddum þetta mál í gær og á fimmtudagskvöldið og mörg sjónarmið eru komin fram í umræðunni. Ég ætla ekki að dvelja lengi við þau atriði sem ég hef þegar komið inn á, einkum í framsöguræðu minni á fimmtudagskvöldið. Til skýringar er rétt að minna á að meginathugasemdir okkar sjálfstæðismanna við þetta frumvarp lúta að 2. gr. frumvarpsins sem felur í sér að okkar mati óeðlilega valdatilfærslu frá þinginu til forsætisráðherra. Þetta er í okkar huga megingallinn á því frumvarpi sem hér liggur fyrir en eins og kom fram í ræðu minni á fimmtudagskvöldið og í nefndaráliti okkar hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar teljum við að ýmis önnur ákvæði frumvarpsins geti verið til bóta. Við höfum alls ekki fordæmt allt það sem þar er að finna og teljum að að mörgu leyti sé það frumvarp sem liggur hér fyrir, og raunar sú vinna sem átti sér stað í allsherjarnefnd, ágætisgrunnur að endurskoðun Stjórnarráðsins og stjórnarráðslaganna. Við erum hins vegar þeirrar skoðunar að 2. gr. sé ótæk eins og hún kemur fyrir í frumvarpinu og höfum athugasemdir við ýmsar aðrar greinar eins og við höfum gert grein fyrir í málflutningi okkar. Þar er bæði um að ræða ákvæði sem við teljum að geti verið til skaða, séu breytingar til þess verra, sem og atriði sem við teljum einfaldlega að skýra þurfi nánar. Þegar við á Alþingi göngum frá lagasetningum þurfum við að ganga þannig frá lagatextanum að hann uppfylli ákveðin skilyrði, m.a. um skýrleika þannig að þeim sem eiga eftir að fara eftir lögunum sé ljóst hvað löggjafinn er að fara, hvað hann ætlar sér með breytingunum sem um er að ræða og að ekki sé hætta á misskilningi, mistúlkunum eða einhverju slíku. Í ýmsum atriðum verð ég að segja að ákvæði frumvarpsins og raunar breytingartillögur meiri hluta allsherjarnefndar líka uppfylla ekki þessi skilyrði, það er ekki alveg skýrt að okkar mati hvað löggjafinn ætlar sér með breytingunum verði þær að lögum og það er um leið ekki alveg búið að hugsa í þaula að okkar mati hvernig ákvæðin muni reynast í framkvæmd. Það er ekki búið að hugsa að okkar mati hvað gerist þegar og ef Alþingi gengur frá þessum lagatexta. Þótt ég ítreki það sem ég áður sagði um að margt sé nýtilegt í þessu frumvarpi og mikið af þeirri vinnu sem hér liggur fyrir er þess eðlis að á henni má byggja eru vandamál fyrir hendi. 2. gr. er í okkar huga stóra málið, spurningin um það hvort valdið til að stofna ráðuneyti eða leggja það niður eigi að liggja hjá þinginu eða hjá ríkisstjórn og þá einkum forsætisráðherra. Það er stóra málið en eins og fram hefur komið í nefndaráliti og í ræðum í þinginu þarfnast auðvitað fleiri atriði nánari skoðunar og þarf að vinna betur með áður en unnt er að fallast á þau. Það eru nokkur einstök atriði í þessari umræðu sem ég vil gera að sérstöku umræðuefni í dag, að sumu leyti til skýringar og þá ekki síst til að skýra nánar afstöðu okkar, fulltrúa Sjálfstæðisflokksins. Fyrsta atriðið sem ég vil nefna svarar líka að nokkru leyti því sem fram hefur komið af hálfu þeirra hv. þingmanna stjórnarflokkanna sem hafa talað í þessari umræðu, fyrsta atriðið tengist 2. gr. og þeirri breytingu sem þar er að finna, valdatilfærslunni frá Alþingi til forsætisráðherra, og snýr að þeim rökstuðningi sem fyrst og fremst býr að baki um að með þessu móti sé sveigjanleiki aukinn í sambandi við skipulag Stjórnarráðsins. Ég hygg að á fimmtudagskvöldið hafi ég sagt skýrt að vissulega felur ákvæðið í sér, og breytingin nái hún fram að ganga, aukinn sveigjanleika varðandi það hvaða ráðuneyti eru starfandi í landinu. Um það er enginn ágreiningur. Það eykur sveigjanleika fyrir ríkisstjórnina sjálfa og forsætisráðherra til að ákveða hvaða ráðuneyti eru starfandi í landinu. Þetta er ótvírætt. Þarna er spurning um sveigjanleika sem við getum sagt að geti verið réttlætanlegur eða jákvæður í ákveðnu tilliti. Það er nauðsynlegt í öllum stofnunum að fyrir hendi sé ákveðinn sveigjanleiki en sveigjanleikinn er ekki eina atriðið sem þarf að hafa í huga. Það þarf líka að huga að öðrum atriðum sem við höfum lagt áherslu á. Spurningin um ákveðinn stöðugleika sem og festu í stjórnkerfinu vegur salt á móti sjónarmiðinu um sveigjanleika. Það er ótvírætt að breytingin eins og hún liggur fyrir eykur sveigjanleika en um leið dregur hún úr stöðugleika og festu. Og þá stendur upp á okkur þingmenn að meta hvort við teljum vega þyngra þegar við tökum ákvörðun. Hið sama á auðvitað við um skiptingu valda milli hinna mismunandi stofnana ríkisvaldsins. Breytingin felur vissulega í sér að æðsta forusta framkvæmdarvaldsins í formi forsætisráðherra og ríkisstjórnar fær meiri sveigjanleika, það er ótvírætt, með því að færa ákvörðunarvaldið af borðum Alþingis yfir á borð ríkisstjórnar og þá einkum forsætisráðherra. En er það endilega breyting sem við viljum? Teljum við brýnt að færa völd frá þinginu til ríkisstjórnar, til forsætisráðherra? Í okkar huga, sjálfstæðismanna, er svarið nei. Við erum þeirrar skoðunar að það sé eðlilegra að vald varðandi mikilvægar ákvarðanir eins og þetta óneitanlega er, þ.e. hvaða ráðuneyti eru starfandi í landinu, hvort stofna eigi ný eða leggja önnur niður, teljum við eðlilegast að það vald sé hjá þinginu en ekki hjá forustu framkvæmdarvaldsins. Það dregur vissulega úr sveigjanleikanum hjá forustu framkvæmdarvaldsins en við teljum að hitt sjónarmiðið, spurningin um að þingið hafi valdið en ekki ríkisstjórnin sjálf eða forsætisráðherra, sé mikilvægara. Þetta eru meginsjónarmið sem búa að baki andstöðu okkar og þótt við viðurkennum sveigjanleikann teljum við hann léttvægari en hin sjónarmiðin. Við teljum mikilvægt að sjónarmið um stöðugleika og festu í stjórnkerfinu séu höfð í heiðri og ég leyfi mér að minna á að ágætar nefndir, rannsóknarnefnd Alþingis og þingmannanefnd, kölluðu sérstaklega eftir því. Við þetta vil ég bæta því, þegar talað er um sveigjanleika í þessu sambandi, að við þurfum aðeins að greina í hverju sveigjanleikinn er fólginn. Nái frumvarp forsætisráðherra og þessi 2. gr. óbreytt fram að ganga felst sveigjanleikinn í því að ríkisstjórnin getur, væntanlega að höfðu samráði við þingflokka stjórnarflokkanna, tekið ákvörðun um að stofna ný ráðuneyti, leggja ráðuneyti niður eða gera aðrar slíkar breytingar án þess að koma með málin inn á Alþingi. Það er nákvæmlega í því sem þetta felst. Þannig eykst sveigjanleikinn nái frumvarpsákvæðið fram að ganga með því að ríkisstjórnin, eða forsætisráðherra, þarf þá ekki að koma til Alþingis, leggja fram frumvarp og sleppur við þá málsmeðferð sem á að eiga sér stað á Alþingi. Bara til upprifjunar spyr ég: Hver er sú málsmeðferð? Sú að frumvarp af þessu tagi þarf að fara í gegnum þrjár umræður í þinginu. Það er gert ráð fyrir nefndarstörfum milli umræðna. Venjan er sú að leitað sé umsagna hagsmunaaðila og annarra sem að máli koma, sérfræðinga og annarra slíkra á vettvangi þingsins. Við þetta mundi ríkisstjórnin sleppa, sleppur sem sagt við hina formlegu málsmeðferð sem þingsköp kveða á um og þá opnu umræðu sem á sér stað í málsmeðferð í þinginu. Í því er sveigjanleikinn fólginn. Þá spyr ég aftur: Er það sveigjanleiki sem við viljum eða teljum við ef til vill gott og hollt að ákvarðanir af þessu tagi séu ekki teknar fyrr en ákveðin formleg málsmeðferð hefur átt sér stað, málsmeðferð sem á að tryggja vönduð vinnubrögð? Við erum væntanlega sammála um að málsmeðferð samkvæmt þingsköpum á að tryggja vönduð vinnubrögð. Teljum við nokkuð opna og lýðræðislega umræðu á vettvangi þingsins til óþurftar? Teljum við að hún sé galli? Auðvitað ekki. Sá sveigjanleiki sem frumvarpið felur í sér að þessu leyti í 2. gr. er á kostnað mjög mikilvægra þátta og þess vegna höfum við sjálfstæðismenn lagt þunga áherslu á að breytingin nái ekki fram að ganga. Það á auðvitað að vera óþarfi að minna á það, ég ætla þó að gera það í einni eða tveimur setningum af því að við erum að hefja umræðuna á nýjum degi. Þótt núverandi fyrirkomulag sem gerir ráð fyrir því að ráðuneytum verði ekki breytt, ný stofnuð eða önnur lögð niður nema með lagabreytingu hefur það ekki komið í veg fyrir að breytingar hafi verið gerðar. Stjórnarráðið hefur ekki staðið óbreytt frá 1969 þegar stjórnarráðslögin tóku gildi. Bara á allra síðustu árum hafa verið gerðar ýmsar lagabreytingar sem hafa lotið að skipan ráðuneyta. Á síðasta ári breyttum við til dæmis verulega til. Það var umdeilt, það var rætt í þinginu, það var tekist á um það, ólík sjónarmið komu fram og tvær af þeim breytingum sem þáverandi frumvarp forsætisráðherra gekk út á náðu fram að ganga vegna þess að þegar upp var staðið var meiri hluti fyrir þeim í þinginu, annars vegar sameining dómsmálaráðuneytis og samgönguráðuneytis í innanríkisráðuneyti og hins vegar sameining heilbrigðisráðuneytis og félagsmálaráðuneytis í velferðarráðuneyti. Ríkisstjórnin kom þessum áformum í framkvæmd vegna þess að það var meiri hluti fyrir þeim á þingi. Þriðja breytingin sem laut að stofnun atvinnuvegaráðuneytis og ákveðnum tilflutningi mála til umhverfisráðuneytis, tilflutningi svokallaðra auðlindamála þangað, náði ekki fram að ganga. Hver var skýringin á því? Kynni skýringin á því að hafa verið sú, hæstv. forseti, að það var ekki meiri hluti fyrir breytingunni á þingi? Það urðu straumhvörf í því máli þegar fimm þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, ef ég man rétt, lýstu því yfir að þeir styddu ekki þá breytingu. Það gerðist með sérstakri yfirlýsingu, ef ég man rétt, í júní á síðasta ári. Þá urðu straumhvörf í málinu og ríkisstjórnarflokkarnir áttuðu sig á því að þeir höfðu ekki meiri hluta fyrir þeirri breytingu. Var það slæmt? Var slæmt að vilji þingsins skyldi koma fram með þeim hætti? Auðvitað ekki. Það var lýðræðislegt, það var ekki galli. En, nota bene, þrátt fyrir að ég hafi af ýmsum ástæðum verið andvígur þeim breytingum sem fóru í gegn voru þær þó ræddar hér, prófaðar í umræðum og nefndarstörfum og þær náðu fram að ganga vegna þess að þær höfðu meiri hlutann á bak við sig. Er það slæmt? Auðvitað ekki. Núgildandi fyrirkomulag hefur í sér kosti sem ég persónulega og flokksfélagar mínir viljum ekki missa. Við viljum ekki missa það að mikilvægar ákvarðanir af þessu tagi séu teknar á vettvangi þingsins, við viljum að það sé skýrt að fyrir þeim sé meiri hluti á þingi og að þær eigi sér ekki stað nema að undangengnum opnum og lýðræðislegum umræðum og ákveðinni málsmeðferð sem eftir atvikum tekur langan tíma ef málið er mjög umdeilt en styttri tíma ef málið er óumdeilt. Það er reynslan. Þetta vildi ég undirstrika, hæstv. forseti, þar sem við erum stödd í umræðunni. Varðandi það hins vegar hvort ríkisstjórnin verði að hafa svigrúm til að stofna ný ráðuneyti, leggja niður önnur og þess háttar þegar til dæmis stormar geisa í þjóðlífinu og áföll verða bið ég hv. þingmenn að velta fyrir sér hvort það sé sennilegt að í slíku ástandi, krísuástandi, sé mikilvægast að stofna ný ráðuneyti eða leggja önnur niður. Við getum farið yfir atburði haustsins 2008, sem eru auðvitað nærtækt dæmi, velt fyrir okkur fyrstu dögum októbermánaðar 2008 og spurt: Hefðu það verið skynsamleg eða mikilvæg viðbrögð að stofna nýtt ráðuneyti eða leggja annað niður? Ég sé það ekki. Ég held að allir, bæði stjórnmálaforustan og embættismennirnir, hafi einfaldlega haft miklu brýnni verkefni þá daga eða þær vikur en að fara í einhverjar stofnanabreytingar. Stofnanabreytingar eiga að eiga sér stað á lengri tíma. Það tekur tíma að stofna nýtt ráðuneyti, fá starfsfólk, skipa því til verka og koma vinnunni af stað. Það liggur í eðli málsins. Í mínum huga er að minnsta kosti ljóst að slíkar breytingar, stofnun nýrra ráðuneyta eða niðurlagning annarra, eru ekki þess eðlis að það hefði þurft neyðarráðstöfun á örfáum dögum til að koma slíkum breytingum í framkvæmd. Ekkert í sambandi við atburði haustins 2008 gefur tilefni til slíkra breytinga og minni ég þá aftur á að með núverandi fyrirkomulagi er hægt að breyta. Það tekur sennilega alltaf lengri tíma en sú breyting sem felst í 2. gr. en ég tel ekki að menn sæki rök fyrir breytingum af þessu tagi í neyðarkringumstæður af því tagi sem hér er vísað til, eins og að hausti 2008. Ég minni á það sem áður hefur komið fram í þessari umræðu að þessi breyting frumvarps hæstv. forsætisráðherra á sér enga stoð í skýrslum rannsóknarnefndar Alþingis eða þingmannanefndar. Ýmislegt annað í frumvarpinu, til að gæta allrar sanngirni, á rætur að rekja til þessara ágætu skýrslna en ekki sú breyting sem felur þó í sér róttækustu breytinguna á lögum um Stjórnarráðið miðað við núgildandi fyrirkomulag. Það er ekkert í skýrslu rannsóknarnefndar eða skýrslu þingmannanefndar sem gefur okkur tilefni til að gera þá breytingu sem felst í 2. gr. Engin tillaga frá rannsóknarnefnd Alþingis eða þingmannanefnd hnígur í þessa átt. Þvert á móti kalla bæði þingmannanefnd og rannsóknarnefnd á aukið vægi þingsins í samanburði við framkvæmdarvaldið, á aukna festu í stjórnsýslunni, skýrleika laga o.s.frv.

En 15. gr. stjórnarskrárinnar?

Það er ánægjulegt að hv. þm. Róbert Marshall komi að 15. gr. stjórnarskrárinnar. Ég ætla að nefna hana af því að það er nefnt í greinargerð með frumvarpinu að með þeirri breytingu sem þarna er að finna sé farið nær ákvæði 15. gr. stjórnarskrárinnar sem felur það í sér að forseti skuli samkvæmt tillögu forsætisráðherra ákveða fjölda ráðherra og skipa þeim til verka. Mér er kunnugt um tvö dæmi þess að fræðimenn á sviði stjórnskipunarréttar eða lögfræði hafi velt því upp í hugleiðingaformi hvort núgildandi fyrirkomulag sé í fullu samræmi við 15. gr. stjórnarskrárinnar. Annars vegar er um að ræða umfjöllun Ásmundar Helgasonar lögfræðings, nú dómara, í ritinu Saga Stjórnarráðs Íslands frá 2004 og hins vegar í skýringartexta frá Kristjáni Andra Stefánssyni lögfræðingi sem unninn var fyrir stjórnarskrárnefnd 2007. Ég vek athygli á því, og bið hv. þingmann að kynna sér þessar heimildir, að hvorugur þessara lögfræðinga kemst að afdráttarlausri niðurstöðu, hvorugur heldur því fram að núverandi fyrirkomulag stangist á við 15. gr. stjórnarskrárinnar. Ég minni líka á að þeir sem tóku ákvörðun um að setja fyrirkomulagið með þessum hætti 1969 voru ekki bara meiri hluti þingsins á þeim tíma heldur helstu stjórnskipunarfræðingar Íslendinga á 20. öld, Bjarni Benediktsson og Ólafur Jóhannesson. Tillögurnar um að lögbinda það hvaða ráðuneyti væru fyrir hendi í landinu komu frá þessum tveimur mönnum sem samanlagt voru í áratugi kennarar í stjórnskipunarrétti við Háskóla Íslands og eru helstu fræðimenn á því sviði um miðja 20. öld. Það hvarflaði ekki að þeim á sínum tíma að það að ákveða með lögum hvaða ráðuneyti væru starfandi í landinu gengi gegn 15. gr. stjórnarskrárinnar. Og það hvarflar ekki að mér að núverandi fyrirkomulag stangist á við þessa grein stjórnarskrárinnar. Án þess að ég ætli að fara ítarlega í textaskýringar á stjórnarskránni mundi ég orða það svo að það að binda ráðuneytin og heiti þeirra í lög sé alls ekki í andstöðu við 15. gr. heldur henni til fyllingar. Það sem er í 15. gr. og stendur þar í dag vísar til þess að fjöldi ráðherra, sem getur verið annar en fjöldi ráðuneyta, sé ákveðinn af forseta með forsetaúrskurði samkvæmt tillögu forsætisráðherra og að forseti ákveði samkvæmt tillögu forsætisráðherra hvaða einstaklingur fer í hvert verkefni. Það má mjög auðveldlega túlka það svona. Ég held að það sé harla langt seilst í greinargerð með frumvarpinu og frammíkalli hv. þm. Róberts Marshalls að gera 15. gr. stjórnarskrárinnar að einhverju sérstöku atriði í þessu sambandi. Ég ætlaði að nefna fleiri þætti, hæstv. forseti, en tíminn er að renna frá mér. Ég ætla þannig að sleppa í þessari ræðu að telja upp þau álitamál sem ég tel að enn séu fyrir hendi varðandi aðrar greinar frumvarpsins en 2. gr. og vísa í nefndarálit mitt og hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar þar að lútandi. Það eru atriði sem ég mundi kannski ekki segja að ég væri beinlínis á móti, alls ekki, en ég tel að þurfi ótvírætt nánari skýringar. Ég ætla að láta nægja að svo stöddu að vísa í þau gögn sem hér liggja fyrir en ekki tiltaka það. Í salnum er hv. formaður allsherjarnefndar sem ég vil nota tækifærið til að spyrja um nokkur atriði. Ég hefði gjarnan viljað spyrja hæstv. forsætisráðherra ákveðinna spurninga en fæ kannski tækifæri til þess síðar við þessa umræðu. Ég bið hins vegar hv. formann allsherjarnefndar, Róbert Marshall, að skýra nánar nokkur atriði sem mér hefur alls ekki þótt liggja nægilega skýr fyrir, hvorki miðað við framsöguræðu hans á fimmtudagskvöldið né nefndarálitið sem hann mælti fyrir. Ég vil fyrir fram segja að þrátt fyrir að hv. þm. Róbert Marshall sé röskur maður ætlast ég ekki til þess að hann svari öllum þeim spurningum í stuttu andsvari. Ég hygg að hann þurfi meiri tíma til að svara þó að vissulega væri gott að fá einhver sjónarmið frá hv. þingmanni í andsvari. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að hann skýri þessi atriði betur sem formaður nefndarinnar, betur en næst á einni eða tveimur mínútum. Það eru nokkur afmörkuð atriði sem ég vildi spyrja um, í fyrsta lagi um þá breytingartillögu sem meiri hluti allsherjarnefndar leggur til og varðar tölu ráðherra. Ég spyr um forsendurnar fyrir þeirri breytingu og hvort ekki sé rétt skilið hjá mér að með þessu sé mörkuð sú pólitíska stefna að það sé þá í ákvörðunarvaldi ríkisstjórnar á hverjum tíma og geti verið breytilegt frá einum tíma til annars hversu margir ráðherrar séu, sem sagt hægt að fjölga þeim eða fækka með tiltölulega einföldum hætti. Ég vildi bara fá í stuttu máli skýringu hv. þingmanns á því. Í annan stað er breyting sem hefur litla athygli hlotið í umræðunni en hv. þm. Ólöf Nordal kom reyndar inn á í gær. Hún varðar þá breytingartillögu nefndarinnar að fellt sé út úr frumvarpinu og núgildandi lögum ákvæði um það að hvert ráðuneyti skuli lagt óskipt til eins ráðherra. Ég spyr hv. þm. Róbert Marshall um merkingu þeirrar breytingar, þ.e. það er ekki lengur skilyrði að hvert ráðuneyti, segjum innanríkisráðuneyti eða velferðarráðuneyti, lúti forustu eins ráðherra. Það er verið að auka sveigjanleikann. Til hvers er þessi breyting gerð og hvernig getur hún virkað í framkvæmd? Ég þykist vita að meiri hluti allsherjarnefndar hafi velt því eitthvað fyrir sér. Þýðir þetta til dæmis að hægt sé að hafa tvo innanríkisráðherra á sama tíma eða þrjá velferðarráðherra? Ef það er ekki það sem á að ná fram með þessari breytingu, þá hvað? Í þriðja lagi, og ég tek fram að mér finnst þetta ekki stórmál í öllu heildarsamhenginu en þó vekja forvitni, spyr ég um þá breytingu sem er lögð til varðandi aðstoðarmennina, þ.e. að fjöldi aðstoðarmanna ráðherra verði ráðherrafjöldinn sinnum tveir plús þrír. Ég spyr hv. þm. Róbert Marshall hvernig meiri hluti allsherjarnefndar hafi hugsað sér þetta í framkvæmd. Á hver ráðherra að geta gert kröfu um tvo aðstoðarmenn og svo séu þrír til viðbótar sem hægt sé að skáka á milli? Eða á það að vera þannig að það geti verið einn aðstoðarmaður í einu ráðuneyti og þrír í öðru? Hvernig er þetta hugsað? Og ef upp kemur ágreiningur á milli ráðherra, setjum sem svo að flestir ráðherrar ríkisstjórnar séu nokkuð kröfuharðir í þessum efnum og telji sig hafa þörf á mörgum aðstoðarmönnum, spyr maður: Hver á þá að skera úr? 
             Ég verð, hæstv. forseti, að láta hér staðar numið en vona að ég fái tækifæri síðar til að spyrja hæstv. forsætisráðherra út úr.

Virðulegur forseti. Auðvitað eru þær spurningar sem hv. þingmaður beindi til mín of viðamiklar til að ég geti svarað þeim í andsvari en kannski kemst ég til að gera það síðar í dag. Nú er málflutningur stjórnarandstöðunnar í þessu máli aðeins farinn að tálgast til og því langar mig að spyrja hv. þingmann: Ef við mundum gera breytingar á 2. gr. sem miðuðu að því að breytingar á ríkisstjórn yrðu teknar til umræðu í formi þingsályktunartillögu, sambærilegar þeirri hugmynd sem hv. þm. Eygló Harðardóttir kynnti til sögunnar í gær, mundi það breyta afstöðu Sjálfstæðisflokksins til málsins? Mundum við ná einhverjum lendingarfleti á milli flokkanna með því að gera breytingar á 2. gr.? Það væri mjög gott að fá að heyra sjónarmið Sjálfstæðisflokksins í þeim efnum. Eins og hv. þingmaður kom inn á hefur verið lagt til að gera ákveðnar breytingar á 2. gr. miðað við upprunalegan frumvarpstexta og það er ekkert í sjálfu sér því til fyrirstöðu, að minnsta kosti ekki af minni hálfu og ég tala örugglega fyrir munn fleiri nefndarmanna í allsherjarnefnd, menn hafa verið mjög fúsir til að gera breytingar á frumvarpinu. Það væri fróðlegt að heyra ef hv. þm. Birgir Ármannsson telur þetta vera skurðarpunktinn í þessu vegna þess að hann rakti það sérstaklega hvernig þetta væri ekki beint upp úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis eða ályktun þingmannanefndarinnar. Hugmyndin á bak við þetta, eins og það liggur fyrir, er að færa praxísinn í þessum efnum nær stjórnarskránni eins og ég kom að í frammíkalli við hv. þingmann. Ég mundi gjarnan vilja heyra viðbrögð hans við því. Ef við breytum 2. gr. breytir það afstöðu Sjálfstæðisflokksins í málinu?

Hæstv. forseti. Ég get á þessu stigi máls auðvitað ekki talað fyrir aðra en sjálfan mig en eins og fram kom í andsvari mínu við ræðu hv. þm. Eyglóar Harðardóttur í gær, finnst mér sú leið sem hún nefndi í ræðu sinni á margan hátt ótvírætt miklu betri en sú leið sem kemur fram í frumvarpinu, hvað aðrar greinar varðar. Þessi hugmynd hefur þann kost að tryggð er ákveðin þingleg meðferð, tryggðar eru opnar umræður á vettvangi þingsins og þá liggur á hverjum tíma skýrt fyrir hvort meiri hluti á þingi er fyrir þeim breytingum sem hæstv. forsætisráðherra leggur til. Þannig að leiðin sem hv. þm. Eygló Harðardóttir nefndi og hv. þm. Róbert Marshall spyr mig um er ótvírætt betri. Hins vegar vakti ég líka athygli á því í gær að þarna er um að ræða einhvers konar léttútgáfu af núgildandi fyrirkomulagi. Ákvörðunarvaldinu er í raun haldið hjá þinginu en málsmeðferðin, miðað við það sem ég heyrði á hv. þm. Eygló Harðardóttur, er einfaldari og styttri heldur en nú er - og ég er ekkert viss um að það sé til bóta. Ég minni á það, sem hefur raunar líka komið fram í umræðunni, að almennt talað gerum við þá kröfu að ekki séu stofnuð ný embætti í landinu eða stofnaðar nýjar opinberar stofnanir í landinu eða þær lagðar niður, nema með lagasetningu. 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fór ítarlega yfir þær breytingar sem verið er að gera á 2. gr. þessa frumvarps og breytinguna frá formfestu, því sem hann vill kalla stöðugleika og festu, í sveigjanleika. Ég er alveg sammála honum í því að þetta er hin mikla breyting. Ítarleg röksemdafærsla hans í dag sem var mjög fróðleg sannfærði mig hins vegar ekki. Ég tek sveigjanleikann fram yfir formið og ég held að það sem hann kallar stöðugleika og festu sé svolítið ýkt í röksemdafærslu hans. Af því að hv. þingmaður tók það upp að ráðuneyti yrðu stofnuð í skyndi og tók dæmi um að ráðuneyti hefðu verið lögð niður og einhverju breytt haustið 2008, þá finnst mér það svolitlar ýkjur, og þó að það komi málinu ekki beint við þá vil ég benda á að umræða um t.d. atvinnuvegaráðuneyti er ekkert ný. Það hefur verið rætt í mörg ár. Til dæmis var tillaga flutt um það á þinginu 2004–2005 og ég held að hugmyndin um að sameina atvinnuvegaráðuneytin í eitt ráðuneyti sé miklu eldri. Það má auðvitað hugsa sem svo að það sé kannski svolítið gamaldags  En svo vil ég bara segja að ég sakna þess að hafa ekki heyrt frá þingmanninum 

Forseti biður hv. þingmenn um að gæta að tíma og beina frekari spurningum yfir í næsta andsvar.

Hæstv. forseti. Ég vísaði í ræðu minni til ítarlegrar framsöguræðu sem ég flutti á fimmtudagskvöldið og nefndarálits okkar sjálfstæðismanna úr allsherjarnefnd þar sem tiltekin eru fleiri ákvæði frumvarpsins sem við teljum að þarfnist nánari skoðunar. Það er vissulega svo að 2. gr. og sú breyting sem í henni felst er helsta áhyggjuefni okkar í þessu sambandi. Eins og ég þykist hafa komið inn á í ræðu minni áðan þá vegast þarna á tvö sjónarmið, annars vegar spurningin um sveigjanleikann fyrir forustu ríkisstjórnarinnar og hins vegar um festu og stöðugleika. Ég læt nægja að minna á að þegar breytingunni var komið á 1969 var það eftir áralangar umræður um að auka þyrfti festu og stöðugleika og kveða þyrfti á um það með skýrari hætti í lögum hvernig ráðuneyti skyldu stofnuð og hvernig ætti að leggja þau af. Það voru því skýrar ástæður og reynslurök sem bjuggu að baki því að núverandi fyrirkomulagi var komið á. Varðandi atvinnuvegaráðuneytið þá er það allt satt og rétt sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir segir um að hugmyndir af því tagi hafi komið upp í þinginu og í umræðum í þjóðfélaginu almennt á umliðnum árum. Menn hafa reyndar haft svolítið mismunandi hugmyndir um hvernig slíkt ráðuneyti ætti að vera mótað og úr hvaða ráðuneytum ætti að búa það til. Allt er það satt og rétt. En þá spyr ég: Ef það er meiri hluti á Alþingi fyrir því að stofna atvinnuvegaráðuneyti og ef þetta er góð hugmynd sem á sér gamla sögu, er eitthvað því til fyrirstöðu að forsætisráðherra í ríkisstjórn komi með tillögu þar að lútandi í frumvarpsformi til Alþingis 

Hæstv. forseti. Þetta hefur um margt verið mjög athyglisverð umræða. Ég hlýt að nálgast viðfangsefnið lítillega út frá skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þingmannanefndarinnar sem var falið að kryfja þá skýrslu. Mig langar að spyrja hv. þingmann sem er í allsherjarnefnd, aðeins út í vinnulagið varðandi kaflann um stjórnun og eftirlitsheimildir ráðherra. Nú er það þungamiðjan í niðurstöðum rannsóknarnefndar Alþingis að eftirlit hafi brugðist. Mér þykir sá kafli í frumvarpinu, sem er um margt ágætt og margt í því viðleitni í þá átt að reyna að taka á ýmsum álitaefnum, ansi rýr. Ef maður les síðan greinargerðina með þá er aðallega talað um það sem á ekki að fjalla um í lögunum. Mér finnst svolítið sérkennilegt að ekki sé reynt að taka betur utan um þetta efni og mig langar að spyrja hv. þingmann út í umræðuna í allsherjarnefnd um þennan kafla. Var ekki nein umræða í þá átt að reyna að skýra atriðin varðandi eftirlitsheimildir ráðherra nánar? Ég spyr sérstaklega í ljósi þess að það er þungamiðjan í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þar af leiðandi hefði maður haldið að fókusinn í vinnunni við að skrifa frumvarpið yrði talsvert mikill á þessu atriði.

Hæstv. forseti. Ég verð að biðja hv. þingmenn velvirðingar ef þeim finnst ég tala tungum tveim í þessum efnum. Annars vegar ætla ég að segja frá eigin brjósti að vissulega hefðum við mátt ræða þessa hluti betur. Við vekjum athygli á því í nefndaráliti okkar að ákveðin spurning standi enn þá opin varðandi hugsanleg afskipti ráðherra af málsmeðferð hjá sjálfstæðum stjórnvöldum sem undir þá heyra. Ég get alveg tekið undir að þetta er atriði sem þyrfti að skýra nánar. Ég ætla hins vegar ekki að gera lítið úr því að allsherjarnefnd ræddi málið töluvert mikið. Ég hefði auðvitað kosið, eins og menn sáu af afgreiðslu málsins út úr nefndinni, að það væri tekið til nánari athugunar. Einstök atriði í frumvarpinu fengu ítarlega umræðu í nefndinni en það verður þó um leið að viðurkennast að þetta var kannski ekki eitt af þeim atriðum sem fékk hvað mesta athygli í störfum nefndarinnar. Aðrir þættir tóku meiri tíma í störfum hennar. Á þessu þarf að taka, allir eru sammála um að þarf að gera. Það er enginn ágreiningur um það innan allsherjarnefndar eða milli þingmanna mér vitanlega að æskilegt sé og gott að skýra frekar valdheimildir ráðherra hvað varðar stofnanir sem undir þá heyra heldur en er í dag. Það eru allir sammála um það. Ég veit hins vegar ekki hversu langt á að ganga í lagatexta eða lagasmíð um það. Það verða að vera ákveðnar meginlínur, 

Hæstv. forseti. Nú er ég kannski í andsvari við rangan aðila þar sem hv. þm Birgir Ármannsson er ekki formaður allsherjarnefndar. Mér þykja þetta ákveðin vonbrigði vegna þess að í greinargerðinni er reynt að lýsa inntaki almennra yfirstjórnunarheimilda ráðherra og ég skil ekki af hverju ekki var reynt að skrifa þetta nánar inn í lögin vegna þess að við ætluðum að draga ákveðinn lærdóm af þeim atburðum sem hér urðu. Meginniðurstaðan var sú að skortur væri á formfestu í stjórnsýslunni og að hver vísaði ábyrgð á annan. Sérstaklega var margoft talað um að ráðherra bæri að tryggja að stofnanir sinntu hlutverki sínu. Ég sé ekki að þessi ákvæði girði fyrir að þau atriði sem fóru úrskeiðis í eftirliti ráðherra fyrir hrunið 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta. Eins og ég sagði áðan var þessi þáttur ræddur í nefndinni en hins vegar fengu önnur atriði frumvarpsins miklu meiri umræðu. Ég held ég segi satt og hlutlaust frá ef ég lýsi því þannig. Þegar ég fór yfir þetta fyrir minn hatt, hnaut ég fyrst og fremst um það sem ég nefndi áðan að frumvarpstextinn tekur ekki með skýrum hætti á því hvort ráðherra geti haft afskipti af málsmeðferð hjá sjálfstæðri stofnun sem undir hann heyrir. Það er skýrt í textanum að ráðherra getur ekki haft áhrif á ákvörðun. En það er hægt að greina á milli málsmeðferðar og ákvörðunar og eins og lýst er í nefndaráliti okkar 

Frú forseti. Við ræðum þrjú nefndarálit frá hv. allsherjarnefnd um frumvarp til laga um Stjórnarráð Íslands. Þetta er afskaplega merkilegt frumvarp og ég tek fram að þetta er að mestu leyti gott frumvarp. Hæstv. forsætisráðherra sem flytur þetta mál, Jóhanna Sigurðardóttir, var ráðherra í þeirri ríkisstjórn sem var við völd þegar hrunið varð, þekkir þá ábyrgð sem af því leiðir og er eiginlega mjög vel til þess fallin að flytja þetta mál þar sem hún þekkir stöðuna í ríkisstjórninni og í öllu stjórnkerfinu þegar hrunið varð. Hins vegar er óskaplega mikil áhersla lögð á einmitt vald forsætisráðherra og ég kem að því seinna. Því miður er með þetta frumvarp eins og mörg önnur á dagskránni í dag, af 32 málum, frú forseti, að mörg þeirra eru átakamál. Það er ekki búið að ná niðurstöðu í málinu. Reyndar kom hv. þm. Róbert Marshall, sem er formaður allsherjarnefndar, rétt áðan í andsvar og kom með ákveðinn sáttafána, að hann væri tilbúinn til að ræða málið. Það er ekki seinna vænna, frú forseti, að menn ræði málin á þeim nótum. Ég held að flestir séu á því að það þurfi að breyta lögunum um Stjórnarráðið. Það eru flestir á því að það þurfi að laga stjórnsýsluna. Þetta er ekki ágreiningur milli flokka. Þess vegna skil ég ekki hvers vegna hæstv. forsætisráðherra sem hefur svo mikla reynslu af hruninu eftir að hafa þá verið ráðherra hafi ekki kallað til þingmenn úr öllum flokkum til að ræða þetta mál og finna á því þann flöt að allir megi vel við una, allir séu sáttir og það nái markmiðum sínum. Til þess er umræðan hérna, þó að fáir séu í salnum eru örugglega margir að hlýða á. Mörg sjónarmið sem koma fram leiða til góðs máls vegna þess að þá getum við valið. Þetta sjónarmið er þarna og annað sjónarmið annars staðar. Hvort er betra? Ef bara eitt sjónarmið er haft að leiðarljósi við samningu frumvarps kemur hitt sjónarmiðið ekki inn og frumvarpið verður ekki eins gott fyrir bragðið. Eins og ég gat um hafa verið stunduð átakastjórnmál á Alþingi síðan þessi hæstv. ríkisstjórn tók við, frú forseti. Það er mjög miður því að þjóðin þarf samstöðu og samstarf og hún þarf að finna bestu lausnina sem allir eru meira og minna sáttir við, ekki að menn berji hver á öðrum eins og í hanaslag. Þannig eiga stjórnmálin ekki að vera og íslenska þjóðin á ekki skilið slík átakastjórnmál. Þetta mál er einmitt dæmi um það sem allir flokkar á þingi hefðu getað komið sér saman um, haft skoðun á og komið með sín sjónarmið inn í sem hefðu þá verið vegin og metin og athugað hvort væru góð eða slæm. Það var ekki gert, heldur er dúndrað inn frumvarpi í andstöðu við allt og alla sem leiðir til þess að við ræðum langt fram á nótt til að finna einhverja lausn sem loksins kom núna frá hv. formanni nefndarinnar, Róberti Marshall, sem ég met mjög mikils. Þetta tókst í Árósamálinu, reyndar ekki fyrr en eftir töluvert mikil átök því að það var líka mikið átakamál, en þó tókst að finna ágæta lausn sem allir sættu sig við vegna þess að allir voru hlynntir því máli. Það eitt var tekið út að fólk um allan heim gæti gert athugasemdir og valdið erfiðleikum í stjórnsýslu á Íslandi og jafnvel tafið framkvæmdir sem þessu fólki koma ekkert við. Hvað kemur fólki í Suður-Ameríku við hvort eigi að brúa einhverja á á Íslandi? Þetta mál er mjög sérstakt eins og reyndar margt sem ríkisstjórnin er að gera, þegar ríkisstjórnin sækir um aðild að Evrópusambandinu lýsa ráðherrar því yfir aftur og aftur að þeir séu á móti málinu. Ræðurnar sem voru haldnar hérna eru alveg furðulegar, atkvæðaskýringarnar þvílíkt furðulegar að þær ættu að vera skyldulesning í stjórnmálafræðum til að menn glöggvi sig á hvernig ekki á að vinna mál. Það var sótt um aðild að Evrópusambandinu jafnvel þótt sannarlega væri hægt að segja að meiri hluti þingsins væri á móti því og meiri hluti þjóðarinnar reyndar líka. Hér hafa verið stunduð átakastjórnmál alveg síðan þessi ríkisstjórn tók við. Það er nánast alveg sama um hvaða mál er að ræða, gjaldeyrismálin eða hvað það er, það er alltaf verið að koma með átakastjórnmál sem er mjög miður. Tveir ráðherrar, a.m.k. einn, eru á móti þessu máli og menn hafa meira að segja sagt, sem ég tek ekki undir, að það sé sett fram til að koma einum manni úr ráðherrastól, Jóni Bjarnasyni, hæstv. ráðherra sjávarútvegs- og landbúnaðarmála. Ég trúi því ekki. Annaðhvort nýtur sá hv. þingmaður trausts í stjórnarflokkunum eða ekki. Aðrir ráðherrar hafa líka lýst yfir efasemdum. Það er dálítið skrýtið að mál sem ætti að vera sameiginlegur vilji allra að koma fram vegna þess að stjórnsýslan brást í hruninu - ég kem inn á það líka á eftir - skuli gert að svo miklu átakamáli að það eru meira að segja átök um það innan ríkisstjórnarinnar. Það er eins og verið sé að búa til átök, að einhver sé í illsku sinni að búa til átök innan ríkisstjórnar, innan stjórnarflokka og innan Alþingis um mál sem allir gætu verið sammála um. Svo er eitt sem mér finnst menn gleyma. Lög eiga að gilda um langan tíma, þetta eru ekki nein bráðabirgðalög. Menn þurfa að átta sig á því að það koma nýir menn inn í dæmið. Þegar menn líta á þetta frumvarp með öllu þessu óskaplega mikla forsætisráðherraræði geta þeir reynt að setja inn sterka einstaklinga, t.d. hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra Davíð Oddsson, og máta þessi lög við slíka sterka einstaklinga. Mér líst ekkert á það hvað þessi lagasetning öll er sniðin utan um persónu forsætisráðherra og hann gerður nánast einvaldur. Þetta er ekki gott mál að því leyti. Það má gera á þessu einfaldar breytingar þannig að því verði komið í lag. Á þingi hafa komið upp mál, því miður allt of sjaldan, sem samstaða er um. Ég nefni til dæmis að í hv. félagsmálanefnd hefur myndast ansi góður andi milli allra hv. þingmanna sem eiga sæti í þeirri nefnd. Menn hafa leyst hvert málið á fætur öðru í góðri sátt og þannig að allir hv. þingmenn sem starfa í félagsmálanefnd vinna saman að málum. Ég nefni flutning á málefnum fatlaðs fólks. Ég nefni málið um umboðsmann skuldara. Það er hægt að nefna fjölda mála sem sýnir að þetta er hægt. Það er hægt að hafa stjórnmál sem byggja á uppbyggingu og samstarfi, taka tillit til mismunandi sjónarmiða og velja það besta úr. Það er algjör óþarfi að fara með hvert málið á fætur öðru beint í átök og hafa bara eitt sjónarmið að leiðarljósi, meira að segja bara sjónarmið einnar persónu sem ég hef grun um að sé einmitt hæstv. forsætisráðherra. Það er ljóst, frú forseti, að margt brást í hruninu. Ég hef mörgum sinnum nefnt galla í hlutabréfaforminu, ég ætla ekki að koma inn á það núna, en það er líka alveg ljóst að stjórnsýslan brást, eftirlitsaðilarnir sem ég treysti. Ég treysti Fjármálaeftirlitinu, ég treysti öllum þeim eftirlitsstofnunum sem við höfum, Seðlabankanum og öðrum, og átti von á því að þessir aðilar ynnu eins og smurð vél. Það var ekki þannig. Rannsóknarnefnd Alþingis komst að því að þetta væri ekki í lagi og þingmannanefnd allra flokka skilaði skýrslu með þingsályktunartillögu sem var samþykkt 63:0, sem er algjört einsdæmi og sýnir þann samhug sem getur verið á Alþingi ef menn vinna saman að hlutum. Ég ætla að fá að lesa úr henni, með leyfi frú forseta: „Það er mat þingmannanefndarinnar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir íslenskri stjórnsýslu, verklagi hennar og skorti á formfestu jafnt í ráðuneytum sem sjálfstæðum stofnunum sem undir ráðuneytin heyra. Svo virðist sem aðilar innan stjórnsýslunnar telji sig ekki þurfa að standa skil á ákvörðunum sínum og axla ábyrgð, eins og fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Vegna smæðar samfélagsins skiptir formfesta, skráning upplýsinga, verkferlar, tímamörk og skýr ábyrgðarsvið enn meira máli en í stærri samfélögum.“ Og enn fremur: „Oddvitaræðið og verklag þess sem tíðkast hefur í íslenskum stjórnmálum undanfarna áratugi dregur úr samábyrgð, veikir fagráðherra og Alþingi og dæmi eru um að mikilvægar ákvarðanir hafi verið teknar án umræðna í ríkisstjórn. Slíkt verklag er óásættanlegt. Ljóst er að ráðherraábyrgðarkeðjan slitnaði eða aflagaðist í aðdraganda hrunsins og ráðherrar gengu á verksvið hver annars, t.d. þegar fagráðherrar voru ekki boðaðir á fundi um málefni sem heyrðu undir þeirra ábyrgðarsvið.“ Þetta var hinn harði dómur um stjórnsýsluna. Hún brást vonum mjög margra, þar á meðal mínum. Ég tel að það hefði verið mjög mikill vilji til þess í öllum flokkum og hjá allri þjóðinni að gera bragarbót á stjórnsýslunni, einmitt á Stjórnarráðinu, því frumvarpi sem við ræðum hér, og að þar hefðu verið kölluð til sjónarmið og skoðanir alls staðar að. Það var ekki gert. Menn stunda hérna átakastjórnmál, of oft, því miður. Ég vona að það breytist og ég vona að ég hafi ekki alveg rétt fyrir mér í þessu. Ég óttast samt að ég hafi það . Við getum ekki annað en rætt forgangsmál. Við ræddum þetta mál til að verða hálftvö í nótt, frú forseti, og það er ekki nokkur bragur á að Alþingi sé að ræða svona mikilvæg mál um miðjar nætur. Svo tókum við aftur til starfa í morgun og hér eru framsögumenn nefndar ekki einu sinni við umræðuna. Ég geri samt ráð fyrir að þeir hlusti þannig að kannski verða góðar hugmyndir sem koma upp í umræðunni notaðar milli 2. og 3. umr. Við erum að ræða þetta núna við 2. umr. og þá þykir mér eðlilegt að fara í gegnum frumvarpið og breytingartillögur frá meiri hluta hv. allsherjarnefndar sem margar eru af hinu góða. Reyndar er ekki allt gott þar og kannski væri óeðlilegt að við værum ánægðir með allt en margt gott kemur fram í þeim. Það er nefnilega almennur vilji fyrir því að gera þessi frumvörp vel úr garði. Ég hef ekki stórar áhyggjur eða athugasemdir við 1. gr. en strax við 2. gr. geri ég athugasemd. Þar stendur, með leyfi frú forseta: „Ráðuneyti í Stjórnarráði Íslands skulu á hverjum tíma ekki vera fleiri en tíu.“ Strax þarna spyr ég mig: Af hverju ætlum við að setja svona reglu til allrar framtíðar? Af hverju mega ráðuneyti ekki vera fleiri en tíu? Hvað gerist ef sjónarmiðin breytast og menn telja aftur að það sé betra að hafa lítil og nett ráðuneyti en ekki risastór eins og velferðarráðuneytið verður sem tekur helminginn af ríkisútgjöldunum? Ég minni líka á að í stjórnarskrá Íslands sem við hv. þingmenn höfum svarið eið að stendur í 15. gr., með leyfi frú forseta: „Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn.“ Þetta er reyndar dálítið skrýtið ákvæði ef maður hefur 13. gr. í huga, að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt. Það þýðir að hann skipar ekki ráðherra heldur skipa ráðherrarnir sig sjálfir. Þetta er nokkuð sem þarf að laga í nýrri stjórnarskrá. „Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim.“ Forseti landsins ákveður tölu ráðuneyta. Segjum að einhver forsætisráðherra kæmi í framtíðinni sem vildi hafa 12 ráðuneyti. Þá er mönnum vandi á höndum. Hann og forsetinn taka ákvörðun um þetta samkvæmt 13. gr. og samkvæmt stjórnarskránni ákveður hæstv. forsætisráðherra tölu ráðuneyta. Getum við sett ákvæði í lög sem takmarka stjórnarskrána?  Ég held að ég hafi ekki fleiri athugasemdir við 2. gr. og ekki þá 1. en síðan kemur 3. gr. Þetta er stutt lagafrumvarp, ekki nema 27 greinar, en þegar það er lesið er ótrúlega oft minnst á forsætisráðherra, hvað hann á að gera og hverju hann á að stjórna. Forsetinn skipar sem sagt forsætisráðherra og síðan gerir forsætisráðherra tillögu um einstaka ráðherra og eins um að veita þeim lausn. Hann getur hvenær sem er sagt: Nú vil ég að þessi ráðherra sé leystur frá störfum. Í sjálfu sér er þetta ekki slæmt, frú forseti. Ég hef oft undrað mig á því að það er eins og að á Íslandi séu tíu eða tólf ríkisstjórnir þar sem ráðherrarnir vinna algjörlega án tillits hver til annars. Þetta er ekki samhæft sem teymi eða sameiginlegt starf. Í sveitarstjórnum verður maður var við allt annað. Þar vinna menn saman en á Íslandi virðist sem ríkisstjórnin vinni eiginlega í sundur. Hver ráðherra fer bara sínu fram. Menn ákveða að veiða hval eða menn ákveða þetta og hitt og það er mjög mikið sjálfstæði einstakra ráðherra. Ég held að það sé af hinu góða að hæstv. forsætisráðherra geti skipað mönnum frá. Menn þurfa samt að átta sig á því hvað það þýðir, frú forseti. Þá kem ég að 4. gr. sem er kannski sú veigamesta. Í 2. mgr. stendur, með leyfi frú forseta: „Hvert ráðuneyti skal óskipt lagt til eins og sama ráðherra. Heimilt er að fela sama ráðherra að fara með fleiri en eitt ráðuneyti á hverjum tíma.“ Í næstu málsgrein stendur: „Komi upp vafi eða ágreiningur um það undir hvaða ráðuneyti stjórnarmálefni heyrir sker forsætisráðherra úr.“ Hann á að ákveða þetta allt saman. Hann gerir tillögur um ráðuneytin, hann ákveður hvaða ráðuneyti eru, hann getur farið fram á lausn ákveðins ráðherra og hann getur flutt málefni til og frá ráðuneytum. Upp á formfestuna hefði ég talið nauðsynlegt að bera þetta undir Alþingi, þótt ekki væri nema með þingsályktunartillögu, enda hafa komið fram hugmyndir um það í umræðunni. Það ætti að liggja fyrir að Alþingi sé á bak við þær hræringar sem forsætisráðherra hefur leyfi til að gera, hann sé ekki alveg einvaldur út og suður í því að ákveða hvað á að heyra undir hvern ráðherra o.s.frv. Síðan er meira að segja í 5. gr., með leyfi frú forseta: „Nú er stjórnarmálefni flutt milli ráðuneyta, sbr. 4. gr., og skal þá ljúka meðferð ólokinna stjórnsýslumála í því ráðuneyti sem við málefni tekur.“ Látum okkur sjá. Nú er einhver ráðherra að vinna í einhverju máli og forsætisráðherra óttast að hann taki einhverja ákvörðun sem honum er ekki að skapi. Hvað gerir hann? Hann flytur málefnið til annars ráðherra sem er búinn að lofa honum að vinna þetta eins og hann vill hafa það og þá er það sá ráðherra sem tekur ákvörðunina. Þetta er nánast orðið tilskipanakennt, frú forseti, forsætisráðherra getur nánast „vílað og dílað“ eins og honum dettur í hug. Ég held að þetta sé fulllangt gengið í samstarfinu af því að þetta leiðir ekki til samstarfs. Þetta leiðir til þess að forsætisráðherra einn tekur allar ákvarðanir. Nú skora ég á hv. þingmenn sem hlýða á mál mitt að máta inn í þetta sterkar persónur fortíðarinnar og sjá hvernig þær mundu hafa þetta. Það er ekki þannig að núverandi hæstv. ríkisstjórn verði að völdum að eilífu. Hún fellur reyndar í hverri viku en stendur alltaf af því að óttinn við Sjálfstæðisflokkinn er svo mikill. Auðvitað koma samt nýjar ríkisstjórnir og nýir aðilar að ríkisstjórn og þá þurfa menn að máta þetta við þá aðila og skoða hvernig það kæmi út. Hér er komið upp ákveðið nýmæli um að setja eigi upp ráðherranefndir. Stundum hafa einhverjir ráðherrar tekið sig saman og það er einmitt gagnrýnivert þegar ráðherranefndir skipta sér af málefnum sem aðrir ráðherrar hafa yfir að segja. Ég þarf ekki að minnast á hvernig það var rétt fyrir hrunið þegar einn ráðherra var eiginlega tekinn úr sambandi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að menn fari mjög vandlega í gegnum fyrirbærið ráðherranefndir. Þær geta verið skynsamlegar, frú forseti, en það stendur reyndar ekkert um það hvort í ráðherranefnd sé einn ráðherra, tveir eða þrír. Það sem stendur í 9. gr. er að forsætisráðherra, að sjálfsögðu, stýri fundum ráðherranefnda. Það er verið að búa til viðbótarríkisstjórnir þar sem forsætisráðherra hefur líka sína þræði. Hann er eiginlega orðinn mjög valdamikill og dálítið merkilegt þegar stendur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að flokksræði og ráðherraræði hafi einmitt verið vandamál. Menn eru að gera það enn sterkara. Það er ekki þannig að menn eigi að vinna saman í ríkisstjórninni, nei, einn á að ráða. Það er ekki gott. Þar sem allir ráðherrarnir vita þetta verða þeir með tímanum, og eiginlega mjög fljótt, mjög hlýðnir. Forsætisráðherra getur hvenær sem er farið í kaffi suður á Bessastaði, fengið kleinur og tilkynnt um afsögn eða að einhver ráðherra sé hættur samkvæmt 3. gr. Hann getur veitt einstökum ráðherrum lausn frá embætti. Forsetinn gerir það samkvæmt tillögu forsætisráðherra þannig að hæstv. forsætisráðherra getur farið til Bessastaða, tilkynnt að nú eigi tiltekinn ráðherra að hætta og þá fellst forsetinn að sjálfsögðu á það. Þetta er orðið svo einfalt og þar sem ráðherrarnir vita þetta verða þeir ekki með mikinn uppsteyt gagnvart forsætisráðherra. Þetta er hættan, undirgefin ríkisstjórn og einn sem ræður. Enn meira flokksræði, enn meira foringjaræði. Hér er heilmikil áhersla lögð á fundargerðir, sérstaklega er í breytingartillögunum lögð mikil áhersla á að formgera þetta. Það er af hinu góða nema menn ætli að ganga svo langt að hljóðrita og annað slíkt sem leiðir til hættu á því að umræður og ákvarðanir innan ríkisstjórnarinnar flytjist út fyrir ríkisstjórnarherbergið og menn fari að halda óformlega gervifundi í gegnum síma, hittast hver heima hjá öðrum eða í gegnum tölvu. Þeir þurfa þá væntanlega að hafa brenglað netfang þannig að ekki sé hægt að hlera það. Hættan er sú að umræðurnar fari út fyrir ríkisstjórnarfundina. Á ríkisstjórnarfundum verður allt mjög einfalt, mál númer þetta borið upp, samþykkt, já, engin umræða og ekki neitt, engin sjónarmið. Þetta er hættan þegar menn ganga svona langt í að fá upplýsingar um allt sem gerist á þessum fundum. Í þessum ráðherranefndum er aftur talað um fundargerðir og að þar skuli færðar niðurstöður. Það er allt ágætt. Mér finnst þetta frumvarp gott í grunninn og ég er nærri viss um að ef þetta hefði fengið almennilega umræðu, því hefði verið kastað á milli manna fyrir löngu þegar verið var að semja það, í þingflokkunum, menn hefðu spjallað um þetta og komið með skoðanir til baka hefði þetta orðið virkilega gott frumvarp. En það er bara eitt sjónarmið hérna, sjónarmið hæstv. forsætisráðherra sem samdi þetta og gerði þetta einn. Þetta er of mikill einstaklingsgangur, frú forseti, aftur og aftur. Svo kemur að 8. gr., með leyfi frú forseta: „Forsætisráðherra ber að gæta þess að verkaskipting á milli ráðherra, sbr. 4. gr., sé eins skýr og kostur er.“ Nema hvað? Á hann að reyna að hafa þetta óskýrt, eða hvað? Það er verið að tala um sjálfsagða hluti. Svo eru inn á milli mjög klárir hlutir, eins og það að forsætisráðherra stýri fundum ráðherranefnda sem verða þá væntanlega fjöldamargar úti um allt og hann situr bara og „vílar og dílar“ á milli manna sem allir eru logandi hræddir við hann því að hann getur hvenær sem er rekið þá. Í 12. gr. rak ég augun í skrýtið orðalag, með leyfi frú forseta: „Ráðherra er heimilt að láta í té óbindandi álit sem þýðingu geta haft til leiðbeiningar fyrir stjórnarframkvæmd á málefnasviði hans …“ Hvað þýðir eiginlega „óbindandi álit“? Í fyrsta lagi hefði hann getað veitt þarna álit en það að láta í té óbindandi álit þýðir ekki neitt. Hann er ekki bundinn af því, það hefur enga þýðingu. Það væri betra að það stæði bara „álit“ en hann á að veita „óbindandi álit“ sem þýðir að daginn eftir getur hann sagt: Nei, nei, nei, nei, þetta er ekki svona, þetta er allt öðruvísi, það er ekkert að marka þetta. Í 12. gr. er setning sem ég mundi vilja fá einhvern til að þýða yfir á íslensku þannig að hún skiljist, með leyfi frú forseta: „Ráðherra fer með yfirstjórn stjórnvalda sem hafa á hendi framkvæmd stjórnarmálefna er undir ráðuneyti hans heyra, enda leiði ekki af lögum að stjórnvald skuli vera sjálfstætt gagnvart ráðherra.“ Þarna er örugglega hægt að finna miklu betra orðalag þannig að innihaldið skiljist. Ég skil þetta þannig að við séum með stjórnvöld sem ráðherra er yfir og hann fer með þau nema þau stjórnvöld sem eru sjálfstæð, samanber eftirlitsstofnanir eins og Samkeppniseftirlitið og Fjármálaeftirlitið. Þær stofnanir heyra ekki beint undir ráðherra. Þetta mundi ég vilja að hv. nefnd, sem fær örugglega málið milli 2. og 3. umr., skoðaði. Það er alveg nógur tími til stefnu, við eigum heila þrjá daga eftir til að ræða 32 mál, þannig að ég legg til að nefndin þýði þetta yfir á íslensku þannig að maður skilji innihaldið. Síðan er líka breytingartillaga frá nefndinni um að flytja í rauninni 9. gr. inn í 11. gr. Þar er bætt við, sem er mjög gott, með leyfi frú forseta: „Þótt ráðherra hafi tekið mál upp í ráðherranefnd leysir það hann ekki undan skyldu til að bera mál upp í ríkisstjórn …“ Væntanlega er um að ræða sama mál. Þarna er spurning um að skerpa á því og segja: að bera „sama“ mál upp í ríkisstjórn. Þá er það alveg á tæru. Hann getur borið upp eitthvert allt annað mál samkvæmt 6. gr. Þessar ráðherranefndir spretta þá upp eins og gorkúlur um allt því að menn munu leysa vanda skuldara í einni nefnd, vanda bankanna í annarri, sjávarútvegsins í þeirri þriðju o.s.frv. Það verða ráðherranefndir úti um allt og yfir þeim öllum verður forsætisráðherra. Samt er ekki búið að taka ríkisstjórnina úr sambandi, frú forseti, þó að það séu komnar ráðherranefndir. Menn eiga sem sagt að bera upp málin þar líka og ég mundi vilja skerpa á því og segja „sama mál“, að nefndin breyti sinni eigin breytingartillögu og tali um sama mál. Ég gleymdi 7. gr., frú forseti, ég fer kannski ekki nógu vandlega í gegnum þetta, en í breytingartillögu nefndarinnar er talað um að undan skuli „þó fella þau atriði fundargerðar sem hafa að geyma upplýsingar sem falla undir takmarkanir á upplýsingarétti vegna almannahagsmuna […] og skulu þau færð í sérstaka trúnaðarmálabók.“ Reyndar er þar vísað í 9. og 10. gr. upplýsingalaga sem gerir það að verkum að menn þurfa að finna viðkomandi málefni stað. Það er ekki endilega víst að þetta heyri allt beint undir þessi ákvæði upplýsingalaga og ég vildi gjarnan að hv. nefnd færi í gegnum það hvort upp geta komið einhver atriði sem heyra ekki undir takmarkanir á upplýsingarétti vegna almannahagsmuna af því að almannahagsmunir - það þýðir eitthvað þó að það sé afskaplega víðtækt hugtak - hvort þetta sé ekki of sterkt því að það geta komið upp mál sem þurfa ekki endilega að fara út á netið. Nefndin kemur með nýtt ákvæði inn í 11. gr. og það er mjög af hinu góða. Þar stendur, með leyfi frú forseta: „Færa skal skrá um samskipti og alla fundi milli ráðuneyta Stjórnarráðsins sem og við aðila utan þess. Forsætisráðherra setur reglur um skráninguna.“ Enn einu sinni kemur forsætisráðherra með sitt hyggjuvit. Það er eins gott að þessi forsætisráðherra sé óskeikull og mjög gáfaður. Ég geri eiginlega kröfu til þess að forsætisráðherrar í framtíðinni verði mjög klárir og óskeikulir. Þarna á að færa skrá yfir öll samskipti. Þarna hefur mikið skort á, frú forseti, og ég tel hið besta mál að þarna sé færð skrá yfir öll samskipti þannig að hægt sé að fletta upp hver var á fundi með hverjum og hvers vegna. Í 17. gr. er aftur verið að hamra á valdi ráðherrans innan hvers ráðuneytis. Það er kannski af hinu góða að skýrt sé kveðið á um að ráðherra ráði. Kannski hefur skort eitthvað á það, ég veit það ekki. Í 18. gr. stóð, með leyfi frú forseta: „Ráðherra skipar ráðuneytisstjóra og skrifstofustjóra að fengnu mati hæfnisnefndar, sbr. 19. gr. Ráðuneytisstjóri er í fyrirsvari við ráðningu annarra starfsmanna ráðuneytis.“ Ráðuneytisstjóri átti sem sagt að standa í þessum ráðningum. Þessu breytir nefndin. Í staðinn fyrir að ráðuneytisstjóri sé í fyrirsvari við ráðningu annarra starfsmanna ráðuneytis stendur: „Aðrir starfsmenn eru ráðnir.“ Nema hvað? Og hver á að ráða þá? Maður getur ekki sagt: Aðrir starfsmenn eru ráðnir. Á ég að ráða þá, eða hver? Ég reikna ekki með að ég eigi að ráða þá eða hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson. Þetta þarf að skýra betur. Ég mundi segja að skrifstofustjóri eða ráðuneytisstjóri ætti að ráða annað starfsfólk í samráði við ráðherra. Það er það sem menn væntanlega eiga við, ekki bara að menn séu ráðnir. Þetta er slæm breyting, frú forseti. Ég er að fara í gegnum einstakar greinar. Í 18. gr. var 2. mgr. ekki nógu skýr og þar kemur nefndin með ágætisbreytingu. Ég vil fá að lesa hana, frú forseti: „Ráðherra setur ráðuneytisstjóra og aðstoðarmanni ráðherra erindisbréf og ráðuneytisstjórar setja skrifstofustjórum erindisbréf, þar sem meðal annars skal kveðið á um starfssvið þeirra og starfsskyldur.“ Þetta er mjög gott, frú forseti, þetta skerpir á stjórnsýslunni ef farið er eftir því. Því miður rekst maður allt of oft á að menn setja reglur úti um allt þjóðfélag og svo er bara ekki farið eftir þeim. Það er mjög hættulegt. Þetta er gott ef menn framfylgja því. Svo kemur hérna: „Forsætisráðuneytið skal gefa út leiðbeinandi erindisbréf fyrir ráðuneytisstjóra, skrifstofustjóra og aðstoðarmenn ráðherra í Stjórnarráði Íslands.“ Gott mál. Mér finnst að það þurfi að standa þarna á eftir: og fylgist með framkvæmd þess. Þó að það standi í lögum að gera eigi ráðningarsamninga þegar fólk er ráðið í vinnu á Íslandi veit ég eftir samtöl mín við svo marga launþega að margir þeirra hafa engan ráðningarsamning. Það stendur skýrt í lögum að það eigi að gera ráðningarsamning en það er ekki farið að lögunum. Hvað gerist ef menn fara ekki að þessum lögum, ef ráðuneytin halda bara áfram að vinna eins og hingað til og gera ekki svona erindisbréf, búa þau ekki til? Það á sem sagt að gefa út eyðublað til að fylla út í sem gerir það kannski að verkum að menn verði duglegir við þetta. Síðan kemur hlutur sem maður allt að því efast um í 20. gr. Nefndin vill þurrka út „faglegs“ í að leita skuli faglegs álits ráðuneytisins, nefndin gerir tillögu um að það orð falli brott, væntanlega vegna þess að það þrengir þetta of mikið. Ráðuneytið gefur kannski álit en getur ekki gefið faglegt álit. Síðan kemur samkvæmt tillögu allsherjarnefndar að 2. mgr. orðist svo, með leyfi frú forseta: „Starfsmenn ráðuneyta skulu í samræmi við stöðu sína og hlutverk veita ráðherra réttar upplýsingar og ráðgjöf sem byggist á staðreyndum og faglegu mati á valkostum þannig að hann geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu og stefnumótun.“ Mikið er þetta fallegur texti og bara yndislegt - nema eiga menn að fara að ljúga að ráðherra sínum? Það stendur hérna: Veita ráðherra „réttar“ upplýsingar. Er verið að gefa í skyn að menn hafi veitt rangar upplýsingar? Það getur vel verið að það sé allt í lagi að það standi þarna en það er eins og verið sé að segja: Opinberir starfsmenn eiga ekki að ljúga. Mér finnst það ekki nógu sniðugt. Síðan er 22. gr. sem mikið hefur verið rætt um - nú er tími minn að verða búinn - um aðstoðarmenn. Þegar menn þjappa ráðuneytum saman, eins og velferðarráðuneyti sem verður alveg gífurlega stórt með mikil útgjöld, allt heilbrigðiskerfið undir, allt félagsmálakerfið, Tryggingastofnun o.s.frv., verður þetta mjög umfangsmikið. Það getur vel verið að það sé ágætt fyrir ráðherra að hafa aðstoðarmenn, en hvað eru menn að gera í rauninni, frú forseti? Þeir eru að stjórnmálavæða ráðuneytin. Það kemur sem sagt her af fólki, 23, ef allir eru ráðnir sem má ráða, 23 pólitískt ráðnir starfsmenn inn í ráðuneytin. Stjórnmálin taka völdin í ráðuneytunum sem löngum hafa búið við ákveðinn stöðugleika þó að það kannski gangi ekki alveg eins langt og í grínþáttunum „Já, ráðherra“. Þar hefur ríkt ákveðinn stöðugleiki. Ráðherrar koma og fara en ráðuneytisstjórarnir og ráðuneytin starfa áfram. Þarna er verið að breyta því. Það er verið að taka inn heilmargt pólitískt ráðið fólk sem svo hættir um leið og ráðherrann, fær biðlaun og alls konar góð laun, fær sem sagt kjör skrifstofustjóra og ég veit ekki hvað. Þetta verða bitlingar og ég óttast siðspillingu þarna í framtíðinni. Ég ætla rétt aðeins að tala um málstefnu. Það er ágætt að hafa öll málefni á íslenskri tungu en ég vil nefna að í 4. gr. stendur nokkuð sem ég skil ekki og ég ætla að klykkja út með því, með leyfi frú forseta: „Stjórnarmálefni ber undir ráðuneyti eftir ákvæðum forsetaúrskurðar …“ - Ég skil ekki orðið „ber“. Ég mundi segja: „heyrir“ undir eða eitthvað slíkt, frú forseti.

Virðulegi forseti. Þetta var yfirgripsmikil ræða hjá hv. þingmanni. Mig langar að koma inn á eitt atriði sem hann sagði a.m.k. tvisvar eða þrisvar sinnum. Hann sagði: Stjórnsýslan brást. Hvað er stjórnsýslan í huga hv. þingmanns? Mér finnst ég heyra þetta of oft úr ræðustól Alþingis og spyr: Voru ráðherrar ekki hluti stjórnsýslunnar? Eru ráðherrar ekki yfirmenn stjórnsýslunnar? Eru stjórnmálamenn ekki þeir sem eiga að hafa eftirlit með stjórnsýslunni? Er sanngjarnt og rétt að standa í þessum stól æ ofan í æ og segja: Stjórnsýslan brást? Voru það ekki stjórnmálamennirnir sem brugðust?

Frú forseti. Það var fjöldi aðila sem brást. Matsfyrirtækin gáfu gott mat á bankana, lánveitendur lánuðu bönkunum peninga þótt það væri mjög óskynsamlegt, bankastjórarnir brugðust og stjórnmálamennirnir brugðust. En í allsherjarnefnd er tekið fram, eins og ég las, að þingmannanefndin segi að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir íslenskri stjórnsýslu. Mér þótti leiðinlegt að taka þetta orð mér í munn en þótt ég segi að einn aðili hafi brugðist, t.d. Fjármálaeftirlitið, Seðlabankinn eða þeir aðilar sem áttu að standa vörð um þessi atriði, þá er að sjálfsögðu ekki þar með sagt að allir aðrir séu saklausir, alls ekki. Ég er búinn að taka á mig ákveðna sekt í lagasetningu. Ég er búinn að biðjast afsökunar á því, frú forseti.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður svaraði ekki alveg spurningu minni. Ég spurði hann: Hver er stjórnsýslan? Eru ráðherrar ekki hluti stjórnsýslunnar? Eru stjórnmálamenn ekki yfirmenn stjórnsýslunnar? Við skulum hafa það á hreinu hér í þessu húsi og benda ekki alltaf á aðra.

Frú forseti. Stjórnsýslan er í mínum huga það sem ég nefndi áðan, sá stöðugleiki sem heldur áfram við skipti á ráðherrum. Það er ákveðinn stöðugleiki í gangi. Það er ekki skipt út fólki í Fjármálaeftirlitinu þó að skipt sé um ráðherra, ekki heldur í Seðlabankanum, þó að þessi ríkisstjórn hafi reyndar skipt um seðlabankastjóra er það alla jafna ekki gert. Stjórnsýslan er það kerfi sem heldur utan um rekstur ríkisins óháð stjórnmálaflokkum. Svo koma að sjálfsögðu ráðherrar líka þar að. Um þá gilda lög um ráðherraábyrgð. Við erum búin að draga alla vega einn ráðherra til ábyrgðar með réttu eða röngu. Ég var reyndar afskaplega ósáttur við þann dóm eða þá ákæru sem ég held að hv. þingmaður hafi staðið að. Það er búið að ákæra í því máli og hann er eiginlega sá eini sem hefur verið ákærður. En það eru að sjálfsögðu fjöldamargir aðilar sem bera ábyrgð og stjórnsýslan er einn af þeim aðilum.

Virðulegi forseti. Það kom margt áhugavert fram í ræðum hv. þingmanns, ekki síst varðandi ráðherraræðið, foringjaræðið, sem var helst gagnrýnt í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ég get tekið fyllilega undir það að þetta frumvarp virðist ekki vera svar við því heldur virðist það jafnvel ganga enn lengra. Ég er að velta fyrir mér því sem var líka gagnrýnt harðlega og er þá að einhverju leyti gagnrýni á 2. gr. og kannski fleiri greinar, sem kom fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og hjá þingmannanefndinni og við samþykktum öll, en þá var mikið talað um að það væri mikilsvert að formgera og formfesta stjórnsýsluna. Mig langar að heyra kannski aðeins dýpra álit hv. þingmanns á frumvarpinu, hvort hann telji að með því að veita 

Frú forseti. Einmitt ekki. Það var endurtekið aftur og aftur og aftur að ein af meinsemdunum í íslensku þjóðfélagi væri foringjaræði. Hér er verið að undirstrika foringjaræði. Það er reyndar margt, eins og ég kom inn á, gott í frumvarpinu. Það er verið að formgera vissa hluti og sem betur fer verið að setja reglur um stjórnskipunina, hver ráði o.s.frv. Ef menn hefðu, ég veit ekki hvernig ég á að orða það, slysast til að hafa samráð um þetta frumvarp þá hefði það getað orðið virkilega gott frumvarp og við hefðum rætt það á sólskinsdegi og klárað klukkan sjö sama dag af því að allir hefðu tekið þátt í að móta það. Það hefði verið samráðsfrumvarp en ekki átakafrumvarp sem einn aðili bjó til og ætlar að pína eigin skoðunum upp á alla hina.

Frú forseti. Ég get fyllilega tekið undir það að mikilvægt sé að hafa samráð, sem ekki hefur verið haft í þessu máli, og að margt gott sé í frumvarpinu. Ef menn hefðu gefið sér þann tíma sem eðlilegt hefði verið í undirbúningnum þá hefði ekki þurft að fara í þá miklu umræðu sem er um frumvarpið í dag. Nú hefur verið talsvert mikil umræða um 2. gr. Í umræðunni hérna í morgun kom fram að menn af hálfu stjórnarliðsins, eins og formaður allsherjarnefndar, hefðu jafnvel talaði um hvort ekki væri hægt að finna einhverja lausn á þessu. En varðandi 4. gr., sem snýr að því að forsætisráðherra hafi vald til að taka einstaka málaflokka af fagráðherra og færa til annars, langar mig að heyra álit þingmannsins á því hvort þar sé ekki líka verið að gera minna úr formfestu og gera hlutina ótryggari og óstöðugri og það sem kannski verra er að 

Frú forseti. Í fyrsta lagi varðandi tímann, að gefa sér tíma. Nú erum við að eyða mjög miklum tíma í umræðu um þetta. Ef menn hefðu komið strax við samningu frumvarpsins, ef frumvarpið hefði verið samið á Alþingi af öllum þingmönnum úr öllum flokkum þá hefði nokkuð svipað komið út úr því en þá hefðu öll sjónarmiðin komið strax inn. Nú kemur hv. formaður allsherjarnefndar og vill fara að ræða málin eftir á, eftir að menn hafa staðið í átökum. Þetta er hárrétt hjá hv. þingmanni. Hvað viljum við gera? Við viljum að ríkisstjórnin vinni saman að lausn og finni eina sameiginlega stefnu fyrir Ísland. Þetta ákvæði í 4. gr. gerir ekkert annað en að sundra vegna þess að einn ræður alltaf og sá forsætisráðherra sem þá verður getur keyrt skoðanir sínar ofan í kokið á hinum. Það er mjög neikvætt.

Virðulegur forseti. Við höfum mikið velt því fyrir okkur undanfarna daga hvers vegna ríkisstjórnin leggur slíkt ofurkapp á að koma þessu máli í gegn á þessum tímapunkti, á meðan tugir mála bíða óafgreiddir, miklu brýnni mál, mál sem eru mjög aðkallandi, ég tala ekki um nauðsynlega umræðu um hvernig bregðast eigi við því ótrúlega ástandi sem nú er í fjármálum heimsins og þá sérstaklega því upplausnarástandi sem er ríkjandi í Evrópu. Þegar ég fylgdist með umræðum um störf þingsins áðan áttaði ég mig á því að það virtist vera einhvers konar firring í gangi. Er hv. þingmaður sammála mér um það eftir að hafa heyrt ræður hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur, hv. þm. Lúðvíks Geirssonar, hv. þm. Helga Hjörvars og hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar, sem virðast vera í fullkominni afneitun um hver staðan er og jafnframt leyfa sér að halda því fram, eins og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, að Íslendingar séu hvort sem er búnir að tapa öllu og eigi þess vegna ekki 

Frú forseti. Þetta er kannski dálítið annað mál. Þegar hv. þm. Helgi Hjörvar flutti ræðu sína hugsaði ég hve gott væri ef þýskir stjórnmálamenn sem ég hef hlustað á í þýska sjónvarpinu eða þýskir fréttamiðlar mundu hlusta á ræðu hans og taka mark á henni og trúa henni því að hún er svo gersamlega á skjön við það sem er að gerast í Evrópu þar sem menn taka stöðu Grikklands virkilega alvarlega. Menn eru farnir að tala um hvað gerist ef Grikkland getur ekki borgað út lífeyri og laun opinberra starfsmanna og hvernig bregðast eigi við. Er eitthvað til sem heitir evra án Grikklands? Hvernig geta menn bakkað? Þetta er umræðan. Svo kemur hv. þm. Helgi Hjörvar og segir að þetta sé allt í lagi vegna þess að evran standi sig svo glimrandi vel miðað við dollara. Það var þá aldeilis mynt til að miða við.

Virðulegur forseti. Þessi mál tengjast auðvitað vegna þess að við höfum bara þrjá daga eftir af þinginu og þetta mál virðist eiga að taka allan tímann. Þess vegna hljótum við að velta því fyrir okkur af hverju við erum að ræða þetta mál. Hvað er svona mikilvægt við það að heimssögulegir viðburðir megi bíða? Viðburðir sem vekja slíka athygli í erlendum fjölmiðlum og stjórnmálum, eins og hv. þingmaður lýsti, að hver krísufundurinn er haldinn eftir annan þar sem menn taka ákvarðanir um framtíð heillar heimsálfu. Menn virðast ekki hafa tíma til að ræða það hér vegna þessa stjórnarráðsmáls. Maður getur ekki annað en velt fyrir sér hvað geri þetta mál svona mikilvægt. Hv. þm. Helgi Hjörvar nefndi evruna, eins og hv. þingmaður bendir á, og sagði að hún sveiflaðist töluvert en væri með allra sterkasta móti núna. Ég sá ekki betur í morgun en hún væri komin í tíu ára lágmark. Hvað er evran gömul? Hún hefur ekki verið lægri í tíu ár. 

Frú forseti. Við höfum dagskrárlið undir svona mál sem er stjórn fundarins. Það er frú forseti sem stjórnar fundi og getur að sjálfsögðu ákveðið að taka inn sérstaka umræðu um t.d. skýrslu efnahagsráðherra um stöðu Íslands ef til þess kæmi að einhver ósköp dyndu yfir í Evrópu. Það getur vel verið að við njótum einangrunar, njótum þess að vera í gjaldeyrishöftum og þurfum ekki að hafa áhyggjur af neinu en ef illa fer í Evrópu, sem ég vona innilega að gerist ekki, þá hefur það gífurleg áhrif á Íslandi því að við flytjum út mikið af áli, mikið af fiski og fáum hingað fjölda ferðamanna frá Evrópusambandinu sem hugsanlega gæti allt farið í baklás.

Virðulegi forseti. Ein af þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpi þessu er að horfið verði frá því sem getið er um í reglugerð um hvernig ráðuneytunum er skipt og þá aðallega hvar stjórnarmálefni lenda. Í lögunum eins og þau eru núna er það gert með reglugerð en í 8. gr. stendur m.a., með leyfi forseta: „enda sé þess jafnan gætt,“ - þ.e. þegar forsætisráðherra gerir tillögur eða reglugerð - „að ráðuneyti lúti málefni, sem eðli sínu samkvæmt eiga þar heima …“ Í þessu frumvarpi er ekkert þessu líkt. Þar er eingöngu sagt að það skuli ákveðið með forsetaúrskurði og síðan kemur fram í síðustu grein frumvarpsins eða undir öðrum ákvæðum að forsætisráðherra setji reglugerðir um nánari framkvæmd laganna. Ég skil það þannig að verið sé að auka vald og heimildir 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa athugasemd vegna þess að þetta var nú eiginlega það sem ég var að reyna að benda á í ræðu minni, það hefur kannski ekki komið nógu skýrt fram að vald forsætisráðherra verður gífurlega mikið. Hann getur tekið eitt ákveðið mál frá einum ráðherra og flutt það yfir til annars ráðherra eða sjálfs sín vegna þess að forsætisráðherra er einn af ráðherrunum. Ef honum líkar ekki afgreiðsla einhvers ráðherra, eiginlega sama hvaða ráðherra, t.d. afgreiðsla velferðarráðherra á kjörum aldraðra, gæti hann flutt það yfir til sín og þá er velferðarráðherra orðinn ábyrgðarlaus. Það verður allt mjög skrýtið varðandi ábyrgð á slíkum aðgerðum þegar hægt er að ganga frá málum bæði óformlega og í flýti. Ef menn gengjust inn á tilboð formanns nefndarinnar um að ræða málin mundi ég gjarnan vilja að svona lagað væri formfest þannig að Alþingi legði blessun sína yfir breytingar sem þessar.

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir að ég spyr um þetta er að ég var að hugsa um þrjú málefni sem verið hafa mikið í umræðunni undanfarið. Eins og ég skil þá breytingu sem lögð er til getur hæstv. forsætisráðherra ákveðið einhliða að færa t.d. málefni varðandi sölu á Grímsstöðum á Fjöllum frá innanríkisráðherra til sín til að afgreiða það mál hratt og pent, eins og mér sýnist að Samfylkingin vilji gjarnan gera. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur staðið vaktina í Evrópusambandsmálinu. Forsætisráðherra virðist þá geta tekið þann hluta út úr ráðuneyti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og sett yfir í sitt ráðuneyti eða eitthvert annað til að leysa þann hnút sem þar er. Komi ekki fram frumvarp um sjávarútvegsmálin sem hæstv. forsætisráðherra er sáttur við getur hæstv. forsætisráðherra væntanlega tekið þann hluta yfir í ráðuneyti sitt og skipað nefnd til að semja frumvarp sem henni þóknast.

Frú forseti. Hv. þingmaður sagði „sem henni þóknast“. Nú er ekki endilega víst að forsætisráðherrar framtíðarinnar verði alltaf konur. Það væri gaman að því en það gæti verið karlmaður. En þetta er hárrétt, og bara vitundin og vissan um að frumvarpið sé orðið að lögum gerir það að verkum að ráðherrarnir verða miklu hlýðnari við forsætisráðherra og þeir munu vita hvað til síns friðar heyrir. Þeir munu vita það að ef þeir mótmæla, t.d. ef hæstv. innanríkisráðherra mótmælir sölunni á jörðinni á Norðausturlandi, veit hann að hann verður bara settur af eða málefnið tekið frá honum, sem er miklu átakaminna. Hann hefur ekkert um það að segja, og svo er það bara ákveðið með atbeina forsætisráðherra. Þetta frumvarp gengur allt út á einræðistilburði hæstv. forsætisráðherra.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um Stjórnarráð Íslands. Mikið hefur verið rætt um það undanfarin missiri að þörf sé á því að fara í breytingar á Stjórnarráðinu og hefur verið unnin talsverð vinna tengd því, þ.e. við höfum hér skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem okkur birtast mjög margar athugasemdir og ábendingar um það sem betur má fara um stjórnsýsluna og Stjórnarráðið. Eins var unnið í þinginu mikið starf í þingmannanefndinni svokölluðu þar sem ég sat ásamt átta öðrum hv. þingmönnum þar sem lagðar voru fram ákveðnar tillögur og bent á atriði sem þyrfti að bregðast við í kjölfar skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Svo virðist af lestri greinargerðarinnar með frumvarpi þessu sem horft sé til þeirra gagna þegar þetta frumvarp er skrifað. Ein af meginniðurstöðum skýrslunnar frá rannsóknarnefnd Alþingis er að helsti veikleiki íslenskrar stjórnsýslu hafi verið skortur á samhæfingu þeirra stjórnvalda sem störfuðu hér fyrir hrun á sviði efnahagsmála. Síðan er harkalega gagnrýndur skortur á formfestu innan stjórnsýslunnar og í rauninni gert mikið úr því að eftirlit hafi brugðist. Þannig segir á bls. 10 í skýrslu þingmannanefndarinnar, með leyfi forseta: „Þingmannanefndin telur mikilvægt að ítreka ábyrgð fagráðherra á eftirliti með störfum Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands. Ráðherra ber að tryggja að stofnanirnar sinni hlutverki sínu og Alþingi ber að hafa eftirlit með ráðherrum.“ Þarna er stórt atriði sem er gegnumgangandi í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, margoft bent á, og eins í skýrslu þingmannanefndarinnar. Þess vegna hefði ég talið að sá þungi sem er á þetta atriði sérstaklega í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis mundi birtast okkur í því plaggi sem hér liggur frammi. Þegar skýrslan frá rannsóknarnefnd Alþingis kom fram var ljóst að hugmyndin yrði að ráðast í umfangsmiklar breytingar á íslenskri stjórnsýslu og stjórnkerfi okkar. Ég taldi að vönduð vinna mundi fara fram við það og að þá yrði að sjálfsögðu stuðst við þetta mikla plagg. Eitt af þeim atriðum sem er hvað minnisstæðast úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er þegar fjallað er um að svo virðist sem þeir aðilar sem hér stjórnuðu hafi bent hver á annan varðandi ábyrgð og að enginn hafi áttað sig á að ábyrgðin væri þeirra. Þess vegna vakti talsverða undrun mína þegar ég fór að skoða þetta að lesa IV. kafla þessa frumvarps, kaflann sem fjallar um stjórnunar- og eftirlitsheimildir ráðherra. Að mínu mati er hann talsvert rýr og kemur ekki til móts við þær athugasemdir sem ég hef talað um. Við sem störfuðum í þingmannanefndinni litum á það sem verkefni okkar að fara yfir skýrslu rannsóknarnefndarinnar, draga fram hvað það væri í þeirri skýrslu og niðurstöðum hennar sem draga þyrfti lærdóm af. Síðan þyrfti að fara í að breyta lögum og benda á hvaða lögum þyrfti að breyta til að girða fyrir að hlutir eins og þeir sem taldir eru upp í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis gerðust aftur. Það var nálgunin sem við höfðum á þetta verkefni og afraksturinn liggur hér fyrir, þ.e. hér er tillaga um með hvaða hætti eigi að breyta lögum um Stjórnarráð Íslands. Að mínu viti er markmiðið að taka á þeim atriðum sem okkur ber að draga lærdóm af vegna þeirra atburða sem hér urðu og reyna að bæta lagaumhverfið á þann hátt að slíkir hlutir gerist ekki aftur. Hér voru gerð ýmis mistök, það vantaði sterkari lagaheimildir og skýrari umgjörð á mörgum sviðum og ég taldi að hér væri þá komin tilraun til að skýra þau atriði. Ég ætla að einbeita mér fyrst að IV. kafla, um stjórnunar- og eftirlitsheimildir ráðherra. Það er mjög athyglivert að lesa greinargerðina um þennan kafla. Það er eins og menn átti sig á því að þetta er ekki sérstaklega skýrt eins og þetta birtist okkur í tillögum að lagatexta. Þá er ég að tala um 13., 14. og 15. gr. frumvarpsins. Þessar þrjár greinar fjalla um eftirlit. Hér kemur fram í 13. gr., með leyfi forseta: „Ráðherra skal hafa eftirlit með starfrækslu, fjárreiðum og eignum á vegum stjórnvalda sem heyra undir almennar stjórnunarheimildir hans. Ráðherra skal enn fremur hafa almennt eftirlit með starfrækslu, fjárreiðum og eignum þeirra sjálfstæðu stjórnvalda sem heyra stjórnarfarslega undir hann. Eftirlit með sjálfstæðum stjórnvöldum tekur ekki til einstakra ákvarðana þeirra.“ Gott og vel. Í greinargerðinni segir síðan, með leyfi forseta: „Í lögum er ekki að finna afmarkaða lýsingu á inntaki almennra yfirstjórnunarheimilda ráðherra.“ Það hefur talsvert verið fjallað um að ekki sé skýrt í hverju þessi stjórnunarheimild ráðherra felist. Síðan er gerð tilraun í texta í greinargerðinni til að lýsa í grófum dráttum hvert inntak þessara heimilda er. Í þeirri yfirferð kemur fram að þetta sé ekki allt saman á hreinu. Ég tel að þessi kafli frumvarpsins sé einfaldlega vanbúinn. Vissulega er í greinargerð gerð tilraun til að fara yfir hvað felst í stjórnunarheimildum en engu að síður kemur fram að hér sé eingöngu verið að lögfesta meginreglur sem þegar sé farið eftir í íslenskri stjórnsýslu en ekki verið að breyta gildandi fyrirkomulagi á nokkurn hátt. Flestir sem töluðu um málið á Alþingi fögnuðu því að rannsóknarnefnd Alþingis kæmist að ákveðinni niðurstöðu um hvaða atriðum þyrfti að breyta en síðan þegar frumvarp kemur fram til að koma til móts við það sem þarf að laga er ekki talin ástæða til að breyta neinu. Þá spyr maður sig: Hvað hafa menn lært? Eru menn einfaldlega að leggja þetta frumvarp fram til að geta krossað við að búið sé að leggja fram frumvarp um breytingar á Stjórnarráðinu? Eða er einhver hugur sem fylgir máli um að breyta lagaumgjörðinni á þann hátt að við náum að grípa þau atriði sem eru ekki nægilega skýr í lögum og laga þau? Ég óska eftir því að þeir hv. þingmenn sem eru stuðningsmenn þessa frumvarps og leggja fram þetta ítarlega nefndarálit útskýri fyrir mér með hvaða hætti umræða um þessi atriði sérstaklega fór fram í allsherjarnefnd. Að mínu viti eru þessi atriði þungamiðjan í þeirri gagnrýni sem okkur birtist í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Auðvitað er fjallað um ábyrgð ráðherra í ráðherraábyrgðarlögum og það kemur fram í textanum sem ég vitnaði til í skýrslu þingmannanefndarinnar að ráðherra ber að tryggja að stofnanir sinni hlutverki sínu á Alþingi og beri síðan að hafa eftirlit með ráðherrum. Vissulega verður að taka á einhverjum af þessum atriðum. Við erum að breyta þingsköpum á þann hátt að hér verður í þinginu sérstök eftirlits- og stjórnskipunarnefnd sem ber þá að hafa þetta eftirlit með ráðherrum, en ég get ekki séð að fyrra atriðinu sé mætt, þ.e. að við fáum eitthvert tæki til að tryggja að ráðherra beri að tryggja að stofnanir sinni hlutverki sínu. Ég get því miður ekki séð það og það er galli á málinu. Hins vegar er þetta mál, frú forseti, ekki með öllu slæmt. Hér er gerð tilraun til að nálgast ýmis atriði en það er einfaldlega ekki að mínu viti búið að vinna þetta nógu langt. Það er svolítið verið að fara eins og köttur í kringum heitan graut og ég held að það sé betra að hugsa þetta mál einfaldlega betur, taka það aftur inn í nefndina og fara betur í einstök ákvæði en setja ný lög sem eru ekki til þess fallin að við fáum það tæki í hendurnar sem við þurfum til að ná einhverjum árangri. Nú er ár síðan þingmannanefndin skilaði af sér, rúmt ár síðan rannsóknarnefnd Alþingis skilaði af sér og mönnum eru hálfgerð vonbrigði að ekki sé búið að vinna málin nánar en þetta. Síðan langar mig, frú forseti, að gera aðeins að umtalsefni vinnulagið við gerð þessa frumvarps. Nú er ég margbúin að segja að þessi tvö plögg liggja hér til grundvallar og þá aðallega skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis. Þegar frumvarpið kemur fram vantar inn í það mjög skýrar tillögur sem þingmannanefndin hafði dregið fram úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að þyrfti að breyta í lögum. Allsherjarnefnd fer sem betur fer af stað og bætir aðeins í með fjölmörgum breytingartillögum. Þá vekur sérstaka athygli að þegar við í þinginu höfum talað fyrir því að þingið eigi að verða sjálfstæðara gagnvart framkvæmdarvaldinu og að þingið eigi að hafa forgöngu um að fylgja eftir þeim tillögum sem birtast í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og frá þingmannanefndinni komi hér fram frumvarp sem er unnið af forsætisráðuneytinu og það vanti inn í það atriði sem þurfa augljóslega að að vera inni, eins og þetta um trúnaðarmálabókina. Það er tiltölulega einfalt atriði og hreinlega mjög furðulegt að það hafi ekki ratað inn í upphaflega frumvarpið. Það kveikir hjá manni spurningar um hvernig þetta hafi eiginlega verið unnið. Jú, það er settur af stað einhver hópur sérfræðinga af hálfu forsætisráðuneytisins til að undirbúa breytingar á Stjórnarráðinu og það er svo sem allt í lagi ef menn hafa þessar tvær skýrslur sem vinnuplagg og grundvöll að því sem verið er að gera. Þá á ég við í alvörunni, að menn byggi virkilega á þeim grunni en segist ekki eingöngu vera að byggja á þessum grunni, að þess sjái svo stað í þeim plöggum sem eru afrakstur vinnunnar. Ástæðan fyrir því að þessar spurningar kvikna er augljós. Þegar við í þingmannanefndinni vorum að vinna með skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis stofnaði forsætisráðherra vinnuhóp sérfræðinga til að fara yfir skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og koma með tillögur um það með hvaða hætti stjórnsýslan þyrfti að bregðast við. Að mínu mati, og ég man eftir umfjöllun og viðbrögðum okkar í þingmannanefndinni við þessum vinnubrögðum forsætisráðherra, var þarna um að ræða tilraun til íhlutunar af hálfu forsætisráðherra í störf þingmannanefndarinnar. Þetta var til umfjöllunar í fjölmiðlum meðan á þessu stóð. Ég verð að segja, frú forseti, að hér kannast ég við þessi sömu vinnubrögð. Hér er aftur sett af stað vinna af hálfu forsætisráðuneytisins sem skilar síðan þeim árangri eða þeirri afurð að unnið er frumvarp þar sem skýrsla þessara sérfræðinga virðist lögð til grundvallar en síðan gleymist einhvern veginn að ræða þær meginniðurstöður og þá gagnrýni sem kemur fram í rannsóknarskýrslu Alþingis eins og þann þátt sem ég minntist á áðan um eftirlitið. Þessi vinnubrögð stangast að mínu mati á við þann anda sem ríkti í þinginu fyrir ári þegar alþingismenn sem hér tóku til máls um skýrslu þingmannanefndarinnar höfðu uppi stór orð um að nú skyldi auka sjálfstæði þingsins og að þingið mundi leiða þá vinnu. Virðulegi forseti. Það er ekki hægt að láta hjá líða að fara aðeins í einstök önnur ákvæði þessa frumvarps sem er ekki með öllu slæmt, eins og ég hef áður sagt. Það er ákveðin viðleitni í þá átt að taka utan um einhver þeirra atriða sem út af standa. Breytingartillaga við 4. gr. frumvarpsins vekur athygli mína þar sem fram kemur á breytingartillögunum frá meiri hluta allsherjarnefndar að fyrri málsliður 2. mgr. 4. gr. falli brott, þ.e. hér átti að koma inn, með leyfi forseta: „Hvert ráðuneyti skal óskipt lagt til eins og sama ráðherra.“ Þessi málsliður á að falla brott miðað við breytingartillögur meiri hluta allsherjarnefndar. Hvað þýðir þetta eiginlega? Ég verð að kalla eftir nánari útskýringum frá þeim ágætu meðlimum í allsherjarnefnd sem ég sé að eru við umræðuna. Hver er rökstuðningurinn að baki því að þetta eigi að falla brott? Á til dæmis að deila samgönguráðuneytinu undir fleiri ráðuneyti eða hver er hugsunin þannig að maður nái einhvern veginn að skilja hvað átt er við með þessari breytingartillögu? Það hefur verið gert hér á landi og þekkist að fleiri ráðuneyti eru lögð undir einn ráðherra, þ.e. að einn og sami maðurinn stýri fleiri en einu ráðuneyti. Maður þekkir það. En hvað þýðir þessi breytingartillaga? Það væri ágætt að fá smáútskýringu á því af því að ég veit að hv. þingmenn í allsherjarnefnd hlýða á mál mitt. Þetta var minni háttar atriði sem ég mundi vilja fá útskýringar á. Síðan er í 11. gr. frumvarpsins fjallað um samskipti. Það er jafnframt breytingartillaga frá meiri hluta allsherjarnefndar og hér segir, með leyfi forseta: „Færa skal skrá um samskipti og alla fundi milli ráðuneyta Stjórnarráðsins sem og við aðila utan þess.“ Það er ágætt að skrá þessi samskipti vegna þess að við ættum að hafa dregið þann lærdóm af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að það er mikilvægt að halda formfestu í samskiptum milli ráðuneyta, sérstaklega þegar kemur að erfiðum tímum þar sem hlutirnir gerast hratt og menn þurfa að átta sig á því í hvaða röð hlutirnir gerast og hverjir eru búnir að tala við hvern. En með hvaða hætti á þetta að gerast og hver er skilgreiningin í þessu sambandi á orðinu samskipti? Það væri gott að fá skýringu á því vegna þess að auðvitað er hægt að fara í að skrá símtöl, það er hægt að skrá öll bréfaskipti, alla formlega fundi - en erum við líka að tala um óformlega fundi, óformlegt spjall? Um hvað er verið að tala? Síðan er athygliverð 12. gr. í þessu frumvarpi sem er einmitt í IV. kafla um stjórnunar- og eftirlitsheimildir ráðherra. Í 3. mgr. kemur fram, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt að láta í té óbindandi álit sem þýðingu geta haft til leiðbeiningar fyrir stjórnarframkvæmd á málefnasviði hans, enda leiði ekki af lögum eða eðli máls að honum sé það óheimilt.“ Til að reyna að glöggva sig á því hvað átt er við með „óbindandi álit“ fer maður að sjálfsögðu í greinargerðina og les sér til. Ég verð að segja, frú forseti, að þá fyrst kvikna spurningar um hvað átt sé við. Það er líka fjallað um þetta atriði í áliti 1. minni hluta allsherjarnefndar, það er erfitt fyrir ráðherra að gefa álit á hinum og þessum málum sem heyra til dæmis undir stofnanir sem eiga að taka stjórnsýsluákvarðanir í einhverjum ákveðnum málum. Þá er ráðherrann farinn að hlutast beint til um einhverjar einstakar ákvarðanir en þarna er væntanlega ekki átt við slík mál. Síðan er mjög erfitt fyrir ráðherra að vera með formleg álit á einhverjum málum sem hugsanlega eru kæranleg, þ.e. þannig að ráðherrann eigi á hættu að gera sig vanhæfan í málum með því að gefa út slík álit. Ég þykist vita að hér sé verið að sækja fyrirmynd erlendis frá en mér finnst eins og ekki sé nægilega tekið utan um þessa hugmynd og útskýrt hvað í rauninni er átt við. Er átt við einhvers konar skrifleg álit sem eru þá gefin út í töluröð og birt einhvers staðar eða er þetta einfaldlega heimild til ráðherra til að segja eitthvað? Er verið að segja að ráðherra hafi hér með lagaheimild til að halda ræðu og hafa skoðanir á hlutunum? Það er erfitt að átta sig á því hvað átt er við en á bls. 44 í greinargerðinni er þó fjallað um þetta. Hér er sem sagt hægt að skilja þetta þannig að þetta eigi að vera birtar leiðbeiningar og hljóti þá að eiga að hafa einhvers konar leiðbeinandi áhrif fyrir stofnanir á málefnasviði ráðherrans til að taka ákvarðanir, eins og ég veit að tíðkast hjá innheimtumönnum ríkissjóðs. Þar eru gefnar út leiðbeiningarreglur um hvernig það eigi allt saman að fara fram og það er þá gert á grundvelli laga. Er hér átt eingöngu við það eða hvernig á þetta eiginlega að fara fram? Hér er vísað til þess að þetta óbindandi álit hafi mikla þýðingu í stjórnsýslunni í Danmörku og jafnframt sagt að þetta sé ekki nýbreytni í starfsháttum Stjórnarráðsins heldur sé ráðherra alltaf heimilt að láta í ljósi álit sitt á öllum stjórnarmálefnum. Ég næ þessu ekki alveg, frú forseti. Í fyrri setningunni er sagt að þetta sé eitthvað nýtt og eigi að vera skriflegt og vísað til framkvæmdar í Danmörku en hins vegar má skilja þetta þannig að þetta sé eins og ég sagði áðan, ráðherranum einfaldlega heimilt að halda ræðu og hafa skoðun á stjórnarmálefnum. Ég held að það sé erfitt að setja nýmæli sem þessi í lög sem eru óljós og menn vita ekki áður en þeir fara af stað til hvers eru ætluð eða hvernig eigi að halda utan um þau. Það væri ágætt, frú forseti, ef hv. þingmenn sem hlýða á mál mitt og tóku þátt í umræðunum í hv. allsherjarnefnd gætu gefið mér aðeins nánari skilgreiningu á því hvað þetta er. Hvað gerist ef þetta álit ráðherrans reynist fara gegn áliti annars ráðherra? Er það þá forsætisráðherrann sem er yfir ráðherranum sem ræður, er það hans álit sem gengur lengst? Er hægt að afturkalla óbindandi álit? Það á að vera til leiðbeiningar fyrir stjórnvöld en hvað ef í ljós kemur að ráðherrann hefur einfaldlega haft rangt fyrir sér? Hvað á hann þá að gera? Við hljótum öll að eiga rétt á að læra af mistökum okkar. Hvernig fer með slík álit? Það hefur mjög mikið verið rætt um 2. gr. þessa frumvarps, þ.e. þar sem fjallað er um fjölda ráðuneyta. Hér er gert ráð fyrir því að það sé á valdi forsætisráðherra að ákveða fjölda ráðuneyta, það sé gert með forsetaúrskurði að tillögu forsætisráðherra. Þetta ákvæði hefur valdið töluverðu fjaðrafoki og verið alláberandi í umræðunni. Ég held að við séum svolítið föst í því að horfa á persónur, annars vegar um þetta ákvæði sem hefur verið til umræðu og hins vegar í þeirri sögu af þessu frumvarpi að öllu saman sé stefnt hér fram til höfuðs ákveðnum ráðherra í ríkisstjórninni sem er að sumra mati óalandi og óferjandi í aðalmáli ríkisstjórnarinnar, þ.e. Evrópusambandsmálinu. Ég held að við séum á villigötum ef við leyfum okkur að tala um málin á þennan hátt. Þá vísa ég til þess sem ég hef sagt fyrr í umræðunni, villigatan er sú að ákveðnir aðilar festast í því að horfa á þetta mál út frá aðeins þessum tveimur atriðum en gleyma heildarmyndinni sem er sú að þessu frumvarpi er ætlað að koma til móts við athugasemdir, sníða af agnúa og styrkja löggjöfina vegna ábendinga í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis fyrst og fremst. Kannski aðalatriðin í ábendingum og tillögum rannsóknarnefndar Alþingis hafi bara gleymst af því að allir eru svo uppteknir við að horfa á einstaka ráðherra, þ.e. hæstv. forsætisráðherra og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Þetta er afskaplega sorglegt en engu að síður held ég að þetta sé staðan, a.m.k. blasir þetta svona við mér þegar ég kem að þessu máli og hef ekki tekið þátt í umræðunni í allsherjarnefnd. Ég sé að allsherjarnefnd reynir að klóra í bakkann og kemur með að mörgu leyti ágætar breytingartillögur þar sem reynt er að koma til móts við ýmis atriði sem hafa gleymst hjá forsætisráðuneytinu þegar frumvarpið var samið. Ég held því miður, frú forseti, að þetta mál sé ekki nægilega vel unnið, hér sé viðleitni í rétta átt, reynt að safna saman þeim atriðum sem þarf að fjalla um en ekki hugsað til enda hvernig hlutirnir eiga að virka. Það hefur gleymst að fara yfir listann yfir það hvort verið sé að taka á aðalatriðum. Það eru einfaldlega vinnubrögð, frú forseti, sem ég tel ekki ganga. Þess vegna held ég að mál þetta allt þurfi að fara aftur til vinnslu hjá allsherjarnefnd og ég tel að allsherjarnefnd eigi að leiða það starf að koma þessu frumvarpi í betri búning, hugsa það betur, sérstaklega út frá kaflanum um stjórnunar- og eftirlitsheimildir ráðherra. Var ekki aðalmálið eftir hrun að fjalla um hverjir hefðu brugðist eftirlitsskyldum sínum? Var það ekki aðalmálið sem gekk svo langt að það var gerð tilraun til að ákæra fjóra hæstv. fyrrverandi ráðherra á grundvelli ráðherraábyrgðarlaga? Einn þeirra situr nú undir ákæru í landsdómi. Er þá ekki ástæða til að skýra þessar lagaheimildir í staðinn fyrir að taka lítillega fram að þarna séu einhverjar eftirlitsheimildir og segja síðan í greinargerð að þetta sé allt saman lögfesting á núgildandi reglum, að engu þurfi að breyta? Ég held að það vanti töluvert upp á hugsunina og samhengið í því ef sömu hv. þingmenn leggja fram þetta frumvarp og studdu það að menn yrðu ákærðir á grundvelli þess meðal annars að hafa ekki sinnt starfsskyldum sínum fyllilega. Frú forseti. Það er í grófum dráttum stóri gallinn að mínu mati á þessu frumvarpi. Síðan ætla ég að leyfa mér í örfáum orðum að fjalla um 2. gr. Önnur mikilvægasta athugasemdin sem birtist okkur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem tekin var síðan upp í skýrslu þingmannanefndarinnar er um tilhneigingu framkvæmdarvaldsins til að ráða öllu og löggjafarvaldsins til að lúffa aðeins. Sú breyting verður á fyrirkomulaginu varðandi skiptingu ráðuneyta að forsætisráðherra á einfaldlega að leggja fram breytingar og það kemur hvergi inn á borð þingsins með hvaða hætti framkvæmdarvaldið kýs að skipta með sér verkum. Ég tel að hún sé þvert á þann anda og þær tillögur sem fram koma í þessum tveim grundvallarplöggum sem ég hef margítrekað vísað til. Það er undarlegt að þetta birtist manni svona í þessu frumvarpi. Það er eins og menn hafi sagt: Jú, við ætlum að byggja þetta frumvarp á þessari skýrslu rannsóknarnefndar og skýrslu þingmannanefndarinnar, leggja það síðan til hliðar og horfa bara á skýrsluna frá starfshópi forsætisráðherra sem segir eitthvað allt annað. Hvernig má þetta vera, frú forseti? Auðvitað eru rök á báða bóga og það er alveg rétt að þetta þekkist í öðrum löndum en við eigum þá ekki að gabba fólk og láta það halda að við séum að vinna frumvarp upp úr þessum tveim skýrslum ef það er ekki verið að því. Ef það er eingöngu verið að vinna frumvarp og breytingar á lögum út frá skýrslu starfshóps forsætisráðherra eiga menn að segja það. Auðvitað gerði allsherjarnefnd sitt besta til að kíkja yfir þetta mál. Okkur sem sátum í þingmannanefndinni var gefinn kostur á því að lesa yfir frumvarpið áður en nefndin skilaði af sér. Okkur var hins vegar sendur tölvupóstur um það bil kl. 4 á föstudegi og við áttum að skila af okkur áliti, ef við hefðum einhverjar athugasemdir, fyrir mánudagsmorgun þar sem allsherjarnefnd ætlaði þá næst að funda. Ég gerði athugasemdir við þessi vinnubrögð og kvaðst vissulega fús til að liðsinna allsherjarnefnd og fara yfir þessi mál en það gerist hins vegar ekki á handahlaupum. Þess vegna varð ekki af því að ég mætti á fund nefndarinnar. Ég tel að við eigum að læra það af þessu að við þurfum að gefa okkur betri tíma og ég tel að við eigum jafnframt að læra af þessu að þingið sjálft þarf að taka meira frumkvæði hvað varðar lagasetningu og þá sérstaklega hvað varðar breytingar sem á að gera á grunni og í kjölfar skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ég tel að þingið eigi að taka þetta mál að sér. Allsherjarnefnd hefur fulla burði til þess að taka þetta frumvarp inn til sín að nýju og fara betur yfir það, þá sérstaklega þá þætti sem ég hef bent á, og taka sér frumkvæðisvald í því að vera gerandi í því að breyta íslenskri stjórnsýslu frá fyrsta degi en ekki að fá málin matreidd frá framkvæmdarvaldinu. Auðvitað þarf það að vera í ýmsum málum en í þeim málum sem snúa beint að því að leiðrétta löggjöfina á grundvelli þeirra ábendinga og athugasemda sem birtast okkur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis tel ég að þinginu beri skylda til að vinna málin betur, þ.e. meira hjá sér en taka ekki við þeim nánast fullkláruðum frá framkvæmdarvaldinu. Mig langar að vitna aðeins til skýrslu þingmannanefndarinnar enn á ný sem ég tel að við verðum að hafa í huga þegar við kíkjum yfir þau ákvæði sem hér er lagt til að verði lögfest. Hér segir, með leyfi forseta: „Það er mat þingmannanefndarinnar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir íslenskri stjórnsýslu, verklagi hennar og skorti á formfestu jafnt í ráðuneytum sem sjálfstæðum stofnunum sem undir ráðuneytin heyra. Svo virðist sem aðilar innan stjórnsýslunnar telji sig ekki þurfa að standa skil á ákvörðunum sínum og axla ábyrgð, eins og fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar.“ Þetta er atriði sem við verðum að hafa í huga í þessari vinnu. Tekst það í þessu frumvarpi  Síðan er eitt atriði sem fjallað er um í frumvarpinu, upplýsingagjöf frá embættismönnum til ráðherra. Ég tel að við þurfum að skoða mjög vel hvort þeim athugasemdum sé nægjanlega mætt í frumvarpinu. Auðvitað er erfitt að lögfesta út í hörgul með hvaða hætti samskipti eiga að vera. Auðvitað má lagaumgjörðin ekki vera þannig að það sé óvinnandi vegur að vinna störfin vegna þess að við komumst hreinlega ekki yfir það að skrá niður öll þau samskipti sem menn eiga í, skrá niður hvaða upplýsingar þeir hafa haft á hvaða tíma o.s.frv. en það þarf að vera agi á vinnubrögðunum í stjórnsýslunni og það þarf að vera meiri formfesta. Miðað við umræðuna sem hefur verið hérna um þetta mál hefur afskaplega lítill tími farið í að ræða þessi atriði. Komum við nægjanlega til móts við þessa hörðu gagnrýni á skort á formfestu í stjórnsýslunni? Hvað finnst hv. þingmönnum sem hafa blandað sér í umræðuna um það? Hvað finnst hv. formanni Framsóknarflokksins um þessi atriði? Ég hjó eftir því í þeirri ágætu ræðu sem sá ágæti þingmaður, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, hélt í gær að ekki fór mikill hluti tímans í þessi atriði. Engu að síður stóðum við öll hér fyrir akkúrat ári og töluðum um að stóra verkefnið sem fyrir okkur lægi í þinginu væri að laga þessi atriði, reyna að koma á meiri festu og aga í stjórnsýslunni. Af því að ég minntist aðeins á 2. gr. þar sem forsætisráðherra ákveður hvaða ráðuneyti eru til og hver ekki má líka hugsa það út frá þessu sjónarhorni. Ef það er alltaf allsendis óvíst með hvaða hætti ráðuneytum sé skipt, er þá mikill agi og formfesta samfara slíku fyrirkomulagi? Þá vita menn væntanlega ekki hvort þeir eru að koma eða fara nema hugsanlega fjögur ár í senn en það þarf samt ekki að vera að það séu fjögur ár, það getur verið styttri tími. Þá vita þeir aðilar sem þurfa að hafa samskipti og eiga í samráði við ráðuneytin ekki nema í stuttan tíma í senn hvernig umhverfið í raun og veru er. Er þetta gott eða slæmt? Ég átta mig ekki alveg á því hverjir kostirnir við þetta eru nema, jú, það kom fram hjá hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur í andsvari áðan að þetta væri mjög liðug stjórnsýsla. Það er kostur, það er alveg rétt. En á kostnað hvers er hún? Er sá kostur þyngri á metunum en sá að hafa formið fastara og umhverfið stöðugra? Það er stór spurning sem þarf að ræða í þessari umræðu og ég tel hana alls ekki fullrædda. Í gærkvöldi vorum við - ég tek það til mín af því að ég var á mælendaskrá - sökuð um að vera með samhengislaust þvaður í umræðunni og þá verð ég bara að vera ósammála því. Mér finnst afskaplega margar spurningar vakna þegar ég les þetta allt saman yfir, þar á meðal nefndarálitin. Þetta er ágætisnefndarálit frá meiri hlutanum og bara ágætisyfirlit yfir málið. Engu að síður er málið ekki fullrætt. Og í athugasemdum eins og á bls. 7 í meirihlutaálitinu þar sem fjallað er um stjórnunar- og eftirlitsheimildir ráðherra kemur til dæmis fram að í umsögnum sem bárust um málið hafi verið sett fram nokkur gagnrýni á ákvæði þessa kafla sem hafi meðal annars lotið að því að þau væru ekki nægilega skýr og of matskennd. Þau virtust „kippa stoðum undan málskotsheimild borgara til hlutaðeigandi ráðuneytis samkvæmt stjórnsýslulögum“. Ég sé þess samt ekki stað, frú forseti, að allsherjarnefnd hafi breytt þessum kafla. Síðan segir berum orðum í nefndaráliti meiri hlutans, með leyfi hæstv. forseta: „Þannig er í reynd ekki verið að leggja til neinar breytingar á gildandi rétti heldur er einungis verið að skýra almennar yfirstjórnarheimildir ráðherra sem eru óskráðar og virðast ekki hafa verið nægilega skýrar.“ Ég geri ráð fyrir því að fleiri hv. þingmenn en ég, sem eru á mælendaskrá í dag, brenni í skinninu eftir að ræða akkúrat þessi atriði. Af hverju eru ekki lagðar til neinar breytingar á gildandi rétti ef við vorum öll sammála um að ábendingar sem birtust okkur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis væru þess eðlis að hér þyrfti að breyta lagaumgjörðinni? 
             Frú forseti. Ég tel að ég þurfi að óska eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu, sem var um margt ágæt. Þar sem hv. þingmaður átti sæti í hinni svokölluðu þingmannanefnd, sem fór yfir rannsóknarskýrsluna og skilaði tillögum að úrbótum, þeirri nefnd sem hv. þm. Atli Gíslason var í forustu fyrir, langar mig aðeins að velta einu atriði upp. Fjallað hefur verið um að þetta mál sé lagt fram til að bregðast við niðurstöðum þingmannanefndarinnar, stóru línurnar í þessu máli. Hv. þm. Atli Gíslason hefur sagt að hann telji svo ekki vera, stóru straumarnir og meginlínurnar í því gangi raunar þvert gegn því sem lagt var upp með í skýrslu þingmannanefndarinnar. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hún er sammála formanni nefndarinnar hvað þetta snertir og hvaða veigamiklu atriði það þá eru.

Hæstv. forseti. Ég hef reyndar ekki heyrt hv. þm. Atla Gíslason tjá sig um þetta frumvarp, því miður. Það hefur þá farið fram hjá mér. En sá hv. þingmaður hlýtur að vera á mælendaskrá og tjá sig um þetta. Eins og ég fór yfir í máli mínu áðan þá er ekki allt í þessu frumvarpi slæmt, alls ekki. Gerð er tilraun til að koma til móts við ákveðin atriði sem þarf að laga. Mér er hins vegar spurn hvort nægjanlega langt sé gengið og hvort menn hafi verið að einbeita sér að aðalatriðunum og að þeirri hörðu gagnrýni sem birtist okkur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem þingmannanefndin síðan vinnur út frá. Ég tel því miður að menn hafi aðeins misst sjónar á aðalatriðunum og farið að einbeita sér að öðrum atriðum sem ég rakti í löngu máli í ræðu minni. Ég get því miður ekki farið yfir það í stuttu andsvari en þar minntist ég meðal annars á einstök ráðherraembætti.

Frú forseti. Mig langar að ræða aðeins betur við hv. þingmann um þær meginlínur sem eru í frumvarpinu og hefur verið mest  
             
             Málfrelsi er virt á Alþingi, hv. þm. Mörður Árnason.  Frú forseti. Hv. þm. Atli Gíslason er á mælendaskrá síðar í dag. Ég ræddi þetta síðast við hv. þm. Atla Gíslason á göngunum í morgun og þetta hefur margsinnis komið fram í hans máli okkar á milli og mun væntanlega gera það síðar í dag opinberlega. Þá getur hv. þingmaður rætt þetta við hann. 
             Mig langaði að beina því til hv. þingmanns og forvitnast um 

Forseti áminnir þingmenn um að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að leggjast í það að vera að einbeita mér að stöðu ákveðinna ráðherra í þessari umræðu. Það var inntakið í ræðu minni. Varðandi það hvort henda þurfi þessu máli og byrja upp á nýtt þá er auðvitað margt í frumvarpinu sem er ágætt og er góður grunnur. En þar sem ég sé ekki að það liggi þvílíkt á að lögfesta frumvarpið tel ég rétt að taka þetta mál aftur inn í nefnd og fara betur yfir það, sérstaklega í ljósi þeirra punkta sem ég rakti í máli mínu: Erum við hér með fullnægjandi hætti að koma til móts við þær ábendingar sem birtast okkur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og í skýrslu þingmannanefndarinnar?

Forseti. Ég tók eftir því að hv. þingmaður sagði að hann óttaðist að Alþingi yrði veikara ef þetta frumvarp yrði samþykkt og gert að lögum. Mig langar því til að spyrja hvort hv. þingmanni finnist Ríkisdagurinn í Svíþjóð, Stórþingið í Noregi og Folketinget eða þjóðarþingið í Danmörku sérstaklega veik þjóðþing á móti framkvæmdarvaldinu í þeim ríkjum. Því hlýtur þingmaðurinn að geta svarað. Það má nefna sem dæmi að við erum að nálgast þessi þing að einu leyti, við höfum samþykkt þingsköp þar sem formenn þingnefnda eiga að koma bæði úr stjórn og stjórnarandstöðu. Ég vil hins vegar nota þær 20 sekúndur sem ég á eftir til að segja það meðal annars, af því að þingmaðurinn spurði eðlilega um 4. gr., um fyrri liðinn í 2. mgr. 4. gr., þá er þetta eins og það stendur. Það er sem sé tillaga meiri hlutans að ráðuneytin séu ekki heilög jarlsdæmi með landamærum, heldur sé hægt að taka skrifstofur, segjum ferðamálin, úr einu ráðuneyti og flytja í annað án þess að sérstakan úrskurð þurfi til.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni til að gera tilraun á þessum örskamma tíma til að svara einhverju af spurningunum mínum í ræðunni. Takk kærlega fyrir það ég vonast til að fá frekari tækifæri til að ræða þetta mál við hv. þingmann. En varðandi þjóðþingin á Norðurlöndum þá er ég enginn sérfræðingur í málefnum þeirra. Við verðum hins vegar að gæta okkur á því, þegar við erum að bera okkar stöðu saman við erlend þing, að skoða það út frá okkar sérstöðu. Hér er hefð fyrir meirihlutastjórn. Það er ekki þannig á öllum Norðurlöndunum og þá litast að sjálfsögðu umhverfið af þeim aðstæðum sem eru til staðar í hverju landi fyrir sig. Við þurfum svolítið, þegar við erum að bera okkur saman við aðrar þjóðir, að reyna að einbeita okkur að því að bera saman epli og epli en ekki epli og appelsínur. Það er sú meginlína sem ég tel að við eigum að hafa þegar við erum að skoða löggjöf og bera okkur saman við aðrar þjóðir. Að sjálfsögðu eigum við ekki að vera feimin við að taka upp það sem vel er gert hjá öðrum þjóðum. Við þurfum ekki alltaf að finna upp hjólið og eigum ekki að vera að því.

Forseti. Þá væri gott að vita um afstöðu þingmannsins til þess hvort við eigum þá að taka aftur þingsköpin sem við höfum nýsamþykkt og nema brott úr þeim þessa ráðstöfun um það að formenn þingnefnda geti komið úr hópi stjórnarandstæðinga. Við erum með allt aðra hefð. Hér eru bara meirihlutastjórnir. Við erum vön átakastjórnmálum og erum ekki með þetta liðuga skandinavíska kerfi, sem hv. þingmaður veit að vísu ekkert mjög mikið um, nema að það hentar okkur sem sé ekki að hafa sömu skipan á skiptingu ráðuneyta, að fela hana framkvæmdarvaldinu, eins og gert er í Noregi, Svíþjóð og Danmörku, án þess að Ríkisdagurinn, Stórþingið eða þjóðþingið í Danmörku beri skaða af, heldur eru þau fyrirmynd annarra þjóðþinga og annarra ríkja, hvað það er sterkt, hvað þingið ræður miklu og hvað það starf sem þar er unnið fer vel fram.

Hæstv. forseti. Það er alltaf gaman að fylgjast með hv. þingmanni í ræðustól, hann er að mínu mati hálfhortugur í tilsvörum sínum. En ég er ánægð með að hv. þingmaður er vel að sér um stjórnskipan í öðrum Evrópuríkjum og þá sérstaklega á Norðurlöndunum. Ég er ekki á móti þeim breytingum sem gerðar voru á þingsköpunum. Við erum að þróa okkar þing, reyna að gera það sterkara, meðal annars á grundvelli þeirrar niðurstöðu sem við ræddum fyrir ári, þ.e. skýrslu þingmannanefndarinnar þar sem bent var á að við þyrftum að styrkja þingið. Það var eitt af þeim atriðum sem við þyrftum að taka á. Við höfum hins vegar ákveðna sérstöðu. Við erum ekki að öllu leyti, eins og kom fram í fyrra andsvari mínu, með sambærilegar aðstæður og hin Norðurlöndin. 

Virðulegur forseti. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir var með svolítið nýja nálgun í þessari umræðu, lagði mikla áherslu á þætti sem ekki hafa verið sérstaklega mikið til umræðu fram að þessu og mjög gott að fá nýtt sjónarhorn enda hefur hv. þingmaður unnið mikið að því að skoða niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis og hvernig þær samræmast þessum tillögum. Hv. þingmanni var tíðrætt um formfestu og festu almennt. Ég mundi gjarnan vilja heyra nánar álit hv. þingmanns á einum þætti þess máls sem er hugmyndin um farandembættismenn sem ferðast á milli ráðuneyta með trillu með tölvunni sinni og möppunum og fjölskyldumyndunum í og eru alltaf tilbúnir til að mæta þar sem helst er kallað eftir. Er þetta til þess fallið að auka formfestu eða draga úr henni? Sé niðurstaðan sú eins og mér heyrðist vera að þetta dragi úr formfestu 

Hæstv. forseti. Formfestan má ekki vera slík að það sé algerlega girt fyrir það að einhver smálipurð sé möguleg. Mér finnast þessar tillögur varðandi farandstjórnsýsluverkamennina, ef við eigum að kalla þá það, mjög áhugaverðar og eitthvað sem við ættum að horfa á og ræða. Ég tel að það væri fullt efni í heila ræðu frá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni að fara aðeins yfir það hverjir helstu kostirnir og gallarnir við þetta kerfi eru. Við vorum að ræða áðan um stöðuna erlendis. Sums staðar er það þannig eins og menn þekkja að þegar nýr ráðherra tekur við þá er skipt út öllum helstu embættismönnum, hann kemur með sitt starfslið. Það er ekki verið að fara alla leið í þá áttina, þetta er aðeins að tosast yfir í það kerfi. Er ekki allt í lagi að gera slíkar tilraunir? Ég er reyndar ekki viss um að þetta sé rétti tíminn til að fara að stækka verulega starfsmannahópinn 

Virðulegur forseti. Vegna umræðunnar um festu langar mig að vitna í ræðu Ólafs Jóhannessonar í umræðum um núgildandi lög frá árinu 1969 þar sem hann segir: „Ég tel, að það sé mikil nauðsyn á því að setja heildarlög um Stjórnarráð Íslands. Eins og rakið er í greinargerð með þessu frumvarpi hefur lagasetning um Stjórnarráðið til þessa verið í molum og þarf ekki að rekja það nánar, en ég held, að það sé æskilegt, að sett séu heildarlög um þetta og þessum málum komið í fastara horf en verið hefur. Ég álít, að þær meginbreytingar, sem í þessu frumvarpi felast, séu spor í rétta átt. Ég álít, að það sé sjálfsagt að lögfesta ráðuneyti þannig, að það sé ekki, eins og reyndar hefur átt sér stað, hægt að setja upp ráðuneyti, án þess að lög séu sett um það. Ég tel einnig æskilegt, að það sé komið á fastari skipun á starfsskiptingu á milli ráðuneyta heldur en stundum hefur tíðkazt.“ Með öðrum orðum, hefur orðið afturför á síðastliðnum fjörutíu og tveimur árum miðað við það sem nú er lagt fram hvað festuna varðar? Erum við að færast aftar en menn voru fyrir árið 1969 þegar núverandi lög voru sett?

Virðulegi forseti. Það er langur tími liðinn síðan þessi umræða átti sér stað en auðvitað getum við lært margt af fortíðinni. Ég tel, eins og ég fór yfir í ræðu minni, að það sé algerlega í lausu lofti hvernig ráðuneytum skuli skipt og hversu mörg þau eru og að ekki sé ljóst hversu lengi sú ráðuneytisskipting sem í gildi er hverju sinni eigi að vera við lýði. Það er of mikil lausung hvað það varðar. Eins er ákveðin lausung falin í því ákvæði sem ég spurði hv. þingmenn allsherjarnefndar sérstaklega út í, að geta skipt upp ráðuneytum og flutt þau í hlutum hingað og þangað. En það má þó ekki vera þannig að við getum ekki endurskoðað hluti sem betur mega fara. Við megum ekki vera það formföst að við megum engu breyta. Hvort við erum að fara fram fyrir þann tíma sem lögin um Stjórnarráð Íslands voru sett, tel ég að sagan ein geti dæmt um.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir Unni Brá Konráðsdóttur fyrir ágæta og áhugaverða ræðu þar sem hún kom inn á nokkra nýja þætti í málinu. Ég sagði í ræðu minni að ég teldi að það væri margt gott í því sem þingmaðurinn sagði en það væri engu að síður nauðsynlegt að vinna málið heldur meira en við mundum geta lokið við á þeim tveim, þrem dögum sem fram undan eru. Það kom fram í andsvörum áðan, og hefur reyndar komið fram fyrr í þessari umræðu, að þingskapafrumvarpið sé dæmi um hvernig við getum lögfest og formfest hluti og reynt að æfa okkur í að vinna saman að lausn mála, en þar náðu menn samkomulagi á vinnslustigi málsins. Síðan fór það til þingflokkana þar sem menn gátu komið fram með ábendingar. Núna erum við með mál sem er í það minnsta jafnstórt ef ekki stærra og snýst um form stjórnsýslunnar en ekki bara þingstarfanna. Finnst þingmanninum þá ekki eðlilegt að við hefðum farið þá leiðina og nýttum tímann á næsta þingi til að klára það? Það er margt gott í þessu frumvarpi en þar vantar líka margt.

Hæstv. forseti. Ég tel mikilvægt að við förum betur yfir málið. Að sjálfsögðu þarf að gæta samhengis við aðra þá löggjöf sem ætlunin er að breyta, þ.e. upplýsingalögin og fleiri atriði sem ég veit að hv. allsherjarnefnd hefur verið með á sinni könnu og var ætlunin að klára síðastliðið vor en vannst ekki tími til. Nú er verið að reyna að klára eitthvað af því. Auðvitað er alltaf erfitt tímans vegna að halda þessu öllu í sama menginu en þetta mál er tengt öðrum atriðum vegna forsögunnar. Það er engin sérstök ástæða til að flýta því í gegnum þingið og því tel ég að mun fari betur á því að taka það aftur í nefnd og ræða það frekar á næsta þingi.

Frú forseti. Það eru reyndar nokkrir þættir sem komu fram í ræðu hv. þingmanns sem áhugavert væri að ræða, þ.e. ráðherraræðið, þ.e. að taka völd út úr þinginu og færa þau til forsætisráðherra, og formfestuna í 2. gr. Eins má nefna 4. gr., fundargerðir og upptökur og bera það saman við þá vinnu sem við hv. þingmaður vorum í í þingmannanefndinni þar sem við komum með ábendingar um helstu ágallana í stjórnsýslunni sem voru margir. Margt af því er í frumvarpinu. Mig langar að inna hv. þingmenn varðandi 4. gr. sérstaklega. Talsvert hefur verið rætt um lausnir varðandi 2. mgr. 4. gr. þar sem það virðist vera möguleiki fyrir forsætisráðherra að færa einstaka málaflokka til með stuttum fyrirvara. Það kann að vera vegna pólitískra aðstæðna sem menn vilja færa vald frá ráðherra sem virðist ætla að taka rangar ákvarðanir. Það er e.t.v. liður í því að auka formfestu, skýra mál og tryggja ábyrgð fagráðherra og annað í þeim dúr sem við fjölluðum sannarlega um í þingmannaskýrslunni.

Hæstv. forseti. Ég innti hv. allsherjarnefndarmenn eftir svörum við því hvers vegna ætlunin væri að fella brott fyrri málslið 2. mgr. 4. gr. og gerði hv. þm. Mörður Árnason stuttlega grein fyrir því. Ég tel að það sé þörf á frekari umræðu um það þannig að maður skilji til fulls hver tilgangurinn er með þessari breytingu. Miðað við það sem fram kom í máli hv. þm. Marðar Árnasonar er ætlunin sú að gera þetta aðeins liðugra til að ákveðnir málaflokkar geti heyrt undir fleiri en eitt svið og það væri kannski hentugra að færa þá á annað svið. Það eru jú rök sem hægt er að hlusta á og fara yfir. En svo við skiljum fyllilega í hvaða tilvikum það á við og hvað er þarna á ferðinni þurfum við meiri umræðu. Við megum ekki vera það tortryggin á allar breytingar í stjórnsýslunni að við séum 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir hélt ágæta ræðu áðan og fjallaði um hvernig hún sæi þetta frumvarp, hvað væri jákvætt í því og hvað væri neikvætt. Sá sem hér stendur fór í andsvar og vildi spyrja hv. þingmann nokkurra spurninga og var með vangaveltur og ætlaði að kalla eftir frekari upplýsingum um hvað hv. þingmanni þætti um einstök atriði frumvarpsins, stefnu og strauma sem þar eru lagðir. Það sem gerðist þá er nýr liður sem hefur verið tekinn upp, þ.e. andsvör við andsvörum. Svo bar við að hv. þm. Mörður Árnason reyndi ítrekað að vera í andsvörum við þann sem hér stendur úr sæti sínu þannig að ekki var mögulegt að beina fyrirspurnum til hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur. Ég vil beina því til hæstv. forseta að beita sér fyrir því að menn séu í andsvörum við þá sem halda ræðu hverju sinni en ekki við þá sem eru í andsvörum.

Virðulegi forseti. Ég get ekki orða bundist og kem upp undir þessum lið vegna þess að umhverfisnefnd barst fundarboð í morgun. Fundarboð frá nefndinni eru stöðluð og á þann hátt að þingmenn hafa skyldumætingu. Þessi fundur á að vera á fimmtudaginn og ég mótmælti því vegna þess að á septemberþingi á einungis að ræða brýn mál og nefndir eiga ekki að starfa nema brýna nauðsyn beri til. Virðulegi forseti. Ég vil benda á það að hv. formanni umhverfisnefndar, Merði Árnasyni, fannst tilefni til að svara þessum andmælum mínum á þann hátt að um óformlegt fundarboð hefði verið að ræða og einstökum umhverfisnefndarmönnum væri algerlega í sjálfsvald sett  
            

Hæstv. forseti. Ég ætla að láta það nægja þar sem við erum stödd í þessari umræðu að beina því til hæstv. forseta að beita sér fyrir því og hliðra þannig til á mælendaskrá, ef kostur er, að hv. þm. Merði Árnasyni gefist kostur á að koma í ræðustól og flytja mál sitt. Fáum þingmönnum liggur meira á hjarta í þessari umræðu en hv. þm. Merði Árnasyni en af einhverjum ástæðum hefur hann ekki séð ástæðu til að skrá sig á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Til að svara umkvörtunum hv. þm. Ásmundar Einars Daðasonar sem kom hingað upp og bar sig aumlega undan frammíköllum úr sal þá voru hv. þm. Mörður Árnason og sá sem hér stendur að reyna að fá upplýsingar um í hvaða ummæli hv. þm. Atla Gíslasonar hann vitnar ítrekað þegar hann fjallar um þau mál sem hér eru til umræðu. Hann gerði það í andsvörum og hefur gert það ítrekað í umræðum og auðvitað vilja menn fá að vita hvar þau ummæli féllu vegna þess að hv. þm. Atli Gíslason gegndi ákveðnu hlutverki í þeirri vinnu sem vitnað er til. Í ljós hefur komið að það var í óformlegum samtölum á göngum. Það er gott að vita til þess ef hv. þm. Atli Gíslason hefur fengið sérstakan talsmann í þinginu.

Má ég bera af sakir?

Forseti telur að engar sakir hafi verið bornar á hv. þingmann.

Frú forseti. Sá sem hér stendur hélt ræðu í gærkvöldi og hv. þm. Róbert Marshall nýtti þá rétt sinn til að koma í andsvar við þá ræðu. Í þeirri ræðu fjallaði ég meðal annars um störf þingmannanefndarinnar, helstu áherslur þar og m.a. um þann sem veitti henni forustu, hv. þm. Atla Gíslason. Einhverra hluta vegna sá hv. þingmaður ekki ástæðu til að ræða þetta þá. Af því að þetta með þingmannanefndina er komið til umræðu getur hv. þm. Róbert Marshall kannski upplýst um það hvort ekki sé rétt að fram hafi einmitt komið ósk í allsherjarnefnd um að formaður þingmannanefndarinnar kæmi fyrir nefndina eða þá að þingmannanefndin veitti umsögn um þetta frumvarp til að fjalla um helstu strauma í því og hvort grunnatriðin í frumvarpinu væru fylgjandi því sem fram kæmi í skýrslu þingmannanefndarinnar.

Forseti minnir hv. þingmenn á að þeir eru að tala undir liðnum um fundarstjórn forseta.

Virðulegur forseti. Ég kom einmitt hingað upp til að svara þessu vegna þess að reynt var að fá álit hv. þm. Atla Gíslasonar í allsherjarnefnd svo að því sé svarað og þeirri vinnu sem fram hafði farið á vettvangi nefndarinnar og var send á alla þá þingmenn sem voru í allsherjarnefnd til umsagnar til að fá álit þeirra á því hvernig mál höfðu þróast þar. Þannig liggur það.

Forseti telur að hér eigi sér ekki stað umræða um fundarstjórn forseta og minnir hv. þingmenn á að þennan lið á að nota einungis til umræðna um fundarstjórn forseta.

Hæstv. forseti. Fundarstjórn forseta er með ágætum eins og sakir standa og ætla ég ekki að gera athugasemdir við hana en verð að koma því að að hv. þm. Róbert Marshall ætti að geta þess hversu langan tíma þingmannanefndarfulltrúarnir fengu til að láta í ljós álit á frumvarpinu og breytingartillögum allsherjarnefndar og hann ætti líka að rifja upp hvernig tekið var í þá ósk að formaður þingmannanefndarinnar, hv. þm. Atli Gíslason, kæmi á fund nefndarinnar til að ræða málið.

Forseti vill árétta að undir þessum lið á einungis að ræða um fundarstjórn forseta, ekki önnur mál. Það eru aðrir liðir til þess.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Birgi Ármannssyni um að fundarstjórn forseta er með hreinum ágætum en það þarf að koma fram vegna starfa allsherjarnefndar og þeirrar tilvitnunar að þingmönnum úr þingmannanefndinni hafi verið sent málið til umsagnar að málið barst okkur síðla dags á föstudegi og vorum við beðin um að fara yfir það, gefa álit á því hvort þarna væri farið að tillögum þingmannanefndarinnar og skila því áliti fyrir mánudagsmorgun þegar allsherjarnefnd hittist aftur. Ég svaraði þessu með tölvupósti og sagði jafnframt að þessi frestur væri allt of stuttur, mér væri bæði ljúft og skylt að fara yfir frumvarpið en hins vegar yrði þá að gefast tími til þess en ekki vera í einhverju sýndarsamráði við þingmannanefndina.

Forseti áréttar enn á ný að þessi liður á að vera um fundarstjórn forseta, ekki um efnisatriði máls. Hér á ekki að koma á framfæri upplýsingum úr nefndum eða neinu slíku sem á ekki við um fundarstjórn forseta í þessu tilviki.

Virðulegi forseti. Ég vil bara beina þeim orðum mínum til hæstv. forseta að umtöluð þingmannanefnd lét af störfum á septemberþingi í fyrra og er þar af leiðandi ekki starfhæf sem slík.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um Stjórnarráð Íslands. Ég ætla að byrja á því að rekja forsöguna að málinu sem á að vissu leyti rætur sínar í efnahagshruninu sem varð í október 2008. Ég ætla síðan gera aðeins grein fyrir túlkun minni á því hvers vegna efnahagshrunið varð og reyna að setja það í samhengi við þetta mál. Um miðjan 10. áratuginn var það mikil lenska hjá seðlabönkum heims, eða Vesturlanda alla vega, að aðskilja bankaeftirlit og seðlabankastarfsemi. Þessum stofnunum voru fengin mismunandi hlutverk þar sem önnur stofnunin hafði eftirlit með fjármálalegum stöðugleika og hin hafði eftirlit með heilbrigði efnahagsreiknings bankanna. Á sama tíma liðkaðist mjög um fjármagn í heiminum og mikið framboð var af fjármagni, bæði vegna nýfengins ríkidæmis nýmarkaðsríkja eins og Kína og landanna við Persaflóa, olíuríkjanna. Jafnframt hlóðst upp mikið fé í svokölluðum þjóðarsjóðum, sem upp á ensku er kallað „sovereign wealth funds“, þannig að það var gríðarlega mikið framboð af peningum í heiminum. Þeir sem kunna lágmarkshagfræði vita að mikið framboð af einhverju þýðir lægra verð þannig að vextirnir þrýstust niður og um leið jókst bjartsýni og væntingar fjárfesta þannig að áhættufælni minnkaði mikið í heiminum. Sífellt meiri áhætta var tekin og hún varð mjög mikil á Vesturlöndum og fór að hafa áhrif á það sem við köllum fjármálalegan stöðugleika. Á sama tíma voru tekin upp ný vinnubrögð í peningamálastjórn í heiminum sem kennd eru við verðbólgumarkmið þar sem hlutverk seðlabanka er skilgreint þannig að ef raunhagkerfið er í mikilli uppsveiflu er reynt að hækka vexti til að reyna að slá á einkaneyslu og fjárfestingu og ná þannig tökum á þenslunni. Ef mikill slaki er í hagkerfinu eru vextir lækkaðir og stundum niður úr öllu valdi sem leiðir til þess að ódýrara verður að fjárfesta og að auka neyslu, sem þýðir að hagkerfin sigla upp. Allir þessir þættir höfðu áhrif; peningamálastjórnin í heiminum, þær aðstæður sem gerðu kleift að aðskilja bankaeftirlit og hefðbundna seðlabankastarfsemi, mikið af peningum á góðum kjörum í heiminum og svo fjórði þátturinn sem ég minntist ekki á áðan, þ.e. hugmyndin um að bankastofnanir ættu að hafa eftirlit með sjálfum sér og skiluðu bara inn skýrslum til eftirlitsyfirvalda sem sýndu að þær fylgdu reglum á fullnægjandi hátt og að ekki væri tekin óhófleg áhætta. Þessar reglur voru kenndar við Baselnefndina svokölluðu. Við fengum fyrstu kynslóð af Basel sem var Basel 1, síðan fengum við Basel 2 og að lokum Basel 3 þar sem mest allt eftirlitið var komið inn í fjármálastofnanir sem héldu utan um innri áhættu, innra eftirlit og annað slíkt og gáfu síðan skýrslu til fjármálaeftirlits viðkomandi lands. Allt varð það að einhvers konar blöndu sem leiddi að lokum til þess að nú á síðasta áratug byggðist upp kerfisáhætta í þessum löndum sem leiddi að lokum til hins mikla hruns. Ég er búinn að fara yfir hverjar aðstæðurnar voru en það sem ýtti þessum ríkjum fram af bjargbrúninni var að komið höfðu fram ný verkfæri í fjármálaverkfræði og hagfræði sem gerðu kleift að taka enn meiri áhættu, getum við sagt, en sú áhætta var ekki þekkt vegna þess að menn héldu að þetta væri allt saman öruggt. Við þekkjum húsnæðisbóluna í Bandaríkjunum, hvernig hún var drifin áfram af hinum nýju verkfærum á fjármálamarkaði. Við sáum hvernig bankakerfið á Íslandi þandist út á örfáum árum. Sem dæmi um það var að um áramótin 2005/2006 var íslenska fjármálakerfið um 40% af þeirri stærð sem það var þegar það hrundi að lokum í október 2008, sem sýnir að það var gríðarlega mikill vöxtur og þensla. Allir þeir þættir sem ég talaði um áðan hjálpuðust að við að búa til þær aðstæður. Svo bættist að lokum við það sem mönnum hefur kannski orðið tíðræðast um, það er að fífldjarfir fjármálamenn nýttu sér allar smugur til að taka óhóflega áhættu. Mörg ríki Vesturlanda voru orðin að tifandi tímasprengjum og ljóst var að við vissar aðstæður gæti farið mjög illa. Það rakti ég vel í skýrslu sem ég gaf ásamt félaga mínum út árið 2006, en því miður urðu þær aðstæður til sem ég lýsti hér og sem lýst er í þessari skýrslu. Í júlí 2007 fór að berast orðrómur um að tveir fjárfestingarsjóðir, sem bandaríski fjárfestingarbankinn Bear Stearns hafði á sínum vegum, hefðu fjárfest í húsnæðisbréfum, í svokölluðum „CDOs“, eins og það var kallað á ensku, og væru hætt komnir og töpuðu gríðarlega miklu. Það gerðist kannski ekki mikið á heimsmarkaði árið 2007 þegar þessar fyrstu fréttir bárust en smám saman varð ástandið erfiðara. Bear Stearns voru hlutaðir upp vorið 2008 og stöðugt meiri erfiðleikar urðu bæði í Bandaríkjunum og í Bretlandi og eins á Íslandi þar sem mikill lausafjárskortur varð í fjármálakerfinu. Síðan var síðasti naglinn sleginn í líkkistuna 15. september 2008 þegar Lehman Brothers fóru á hausinn, sem ég tel að hafi verið ein mestu mistök bandarískra stjórnvalda í þessari kreppu að láta þá fara á hausinn vegna þess að þá fóru af stað keðjuáhrif um heiminn sem leiddu til þessarar miklu fjármálakreppu sem við upplifum nú aðra bylgjuna af. Það birtist í skuldakreppu ríkja sem notuðu peninga skattborgara til að aðstoða bankakerfi landa sinna. Það er grófa myndin af þessu, við getum sagt að þetta er fjármálakreppan séð úr 10 þúsund feta hæð. Auðvitað sleppti ég því að fjalla um ýmis smáatriði eins og gengur og eflaust hef ég ekki fullan skilning á einhverjum atriðum. Líður þá að hruninu og því sem gerðist í kjölfar þess sem það mál sem við ræðum í dag á rætur sínar í. Þá var mikil krafa frá almenningi og ýmsum aðilum um að hrunið yrði gert á einhvern hátt upp og orsakirnar fyrir því fundnar. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar skipaði rannsóknarnefnd Alþingis sem gerði skýrslu sem innihélt gríðarlegar miklar upplýsingar um það sem gerðist í aðdraganda hrunsins á Íslandi - takið eftir, einangrað á Íslandi. Nefndin kom með einhverjar hugsanlegar útskýringar á því af hverju raunverulega hrunið varð, útskýringar sem ég er nær sannfærður um að eru ekki alveg réttar. Oft vitna menn til skýrslunnar eins og trúarrits; ef rannsóknarskýrsla Alþingis segir það á að gera það. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis mælir með þessu og því verðum við að breyta því. Menn umgangast skýrsluna eins og heilaga kú. Ég held að það sé að verða kominn tími til fyrir okkur Íslendinga, til að geta haldið áfram, til að geta horfst í augu við hvað gerðist raunverulega, að gera okkur grein fyrir því að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis varpaði einungis ljósi á hluta þess sem gerðist í aðdraganda hrunsins og í hruninu. Hún reynir á engan hátt að setja þá atburði sem gerðust í október 2008 í samhengi við hluti sem ég lýsti áðan; hvað var að gerast alþjóðlega, hvers vegna það gerðist svo víða og hvernig Ísland passar inn í þá mynd. Það tel ég vera mikinn galla. Ég er þeirrar skoðunar að því lengra sem liðið hefur frá þessum atburðum og frá útgáfu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, því sannfærðari verð ég um að hún sýni í besta falli brotakennda mynd af því sem gerðist. Hún lýsir einstaka atburðum vel en heildarmyndina vantar. Skýrslan er gott verk en við eigum að líta þannig á hana að hún sýni okkur einungis hluta af því hvað gerðist. Það er óhætt að segja að ef hér kæmi marsbúi sem fengi rannsóknarskýrslu Alþingis í hendurnar og læsi hana fengi hann mjög bjagaða mynd af því hvað gerst hefði í heiminum. Marsbúinn mundi fá þá mynd að á Íslandi, í einu af 200 ríkjum heims, hefðu orðið stórkostlegir atburðir af þeim ástæðum sem raktar eru í skýrslunni en hann mundi ekki sjá að það sama hefði gerst í hverju landinu á fætur öðru í heiminum og að vandamálið væri ekki bundið við Ísland, hann mundi halda að efnahagshrunið væri einangrað fyrirbæri á Íslandi. En um leið verð ég að taka fram að þótt atburðirnir á Íslandi séu á engan hátt frábrugðnir því sem gerðist í löndunum í kringum okkur er stigsmunur þarna á vegna þess hversu stórt íslenska bankakerfið var orðið. Það var fróðleg frétt í Viðskiptablaðinu á dögunum sem höfundur að nafni Óðinn skrifaði. Þar fór hann yfir efnahagsreikning nokkurra stærstu banka Evrópu og bar saman við efnahagsreikning íslensku bankanna í júlí 2008 rétt áður en þeir hrundu. Það var óhuggulegt að sjá hvað kennitölurnar hjá þessum bönkum voru líkar. Í kjölfar skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis var sett á fót þingmannanefnd til að Alþingi gæti á einhvern hátt brugðist við þessu. Sú vinna var um margt ágæt, hún benti á marga hluti sem betur mættu fara í störfum Alþingis og í stjórnskipuninni. Þetta mál á m.a. rætur sínar í því. Uppi voru kröfur í þjóðfélaginu um að breyta þyrfti stjórnarskránni og margir voru þeirrar skoðunar að hrunið ætti einhverjar rætur í stjórnarskránni en þeirri túlkun hafna ég algerlega. Ég tel það vera eina verstu hugmynd sem fram kom í kjölfar hrunsins að stjórnarskráin hafi á einhvern leitt til hrunsins, eins og ég mun rekja mjög vel í október þegar við munum ræða tillögur stjórnlagaráðs, þ.e. ef það verður gert þá. Jafnframt kom fram tillaga um endurskoðun á lögum um fjármálamarkaði. Þó svo að ég ætli ekki að leggja það að jöfnu við þau atriði sem ég hef talið upp voru það ein helstu viðbrögð stjórnvalda við því sem gerðist að vilja endurskoða lög og reglur um fjármálamarkaði. Ég tel að það hafi verið mjög skynsamlegt en aftur á móti var hroðalega að því staðið. Landsmönnum var gefin ákveðin öryggistilfinning með því að segja að nú væri búið að endurskoða reglur á fjármálamarkaði, en hún var fölsk vegna þess að í raun hefur ekki verið breytt nema örlitlum smáatriðum í stóra samhenginu um hvernig fjármálastofnanir geta starfað. Sem dæmi um það er eitt af þeim atriðum sem leiddu til þess að bankakerfið óx jafngríðarlega og raun bar vitni, að hér voru fjármálastofnanirnar einkavæddar og seldar til viðskiptablokka sem uxu síðan með bankakerfinu og bankakerfið óx með þeim. Þessar viðskiptablokkir notuðu efnahagsreikninga bankanna eins og sína eigin, eins og hefur komið í ljós, og þær komu með þá miklu kerfisáhættu inn í íslenskt fjármálalíf sem leiddi að lokum til hrunsins. Í dag getur nákvæmlega það sama gerst. Ef svo bæri undir gæti einhver viðskiptablokk keypt 30, 40, 50% hlut í einhverjum viðskiptabankanna af skilanefndunum, eða jafnvel allan bankann. Sú viðskiptablokk gæti hafið uppkaup á fyrirtækjum út um allar koppagrundir og í kjölfarið vaxið gríðarlega, nákvæmlega eins og gerðist á síðasta áratug. Ég varaði mjög við því þegar þessi endurskoðun á fjármálamarkaði átti sér stað og sagði að við ættum að staldra við og skoða mjög vel hvort við ættum að skilja á milli viðskiptabanka og fjárfestingarbanka vegna þess að viðskiptabankar eru í eðli sínu þannig að þeir geta leitt mikla áhættu yfir skattgreiðendur vegna þess að stjórnmálamenn eru viðkvæmir fyrir því að innstæðueigendur tapi sparifé sínu. Þess vegna stíga stjórnvöld ávallt inn þegar kemur að því að bjarga sparifjáreigendum en í fjárfestingarbankastarfsemi er hægt að hlaða upp áhættu sem getur velt viðskiptabankastarfseminni, sem getur síðan bitnað á skattgreiðendum þegar ríkið reynir að bjarga sparifjáreigendum. Ég benti á, þegar verið var að endurskoða þessa löggjöf, að þarna þyrfti einhvern veginn að skilja á milli til að áhætta af mikilli áhættusækni alls konar fjárfestingarbankamógúla mundi ekki leiða til þess að áhætta byggðist svo mikið upp á viðskiptabankastarfseminni að hætta væri á því að skattgreiðendur fengju það allt saman í hausinn eins og gerðist í Evrópu. Ég varaði mjög eindregið við því og geri það enn. Afleiðingarnar af því er sú skuldakreppa sem við sjáum núna í mörgum ríkjum þar sem ríki notuðu fjármuni skattgreiðenda til að bjarga bankakerfum sínum. En auðvitað var ekki á það hlustað frekar en annað. Ég hef rakið fjóra þætti sem eiga rætur sínar í hruninu: Rannsóknarskýrslan leiddi til skýrslu þingmannanefndarinnar sem leiddi til þess frumvarps sem hér liggur fyrir um stjórnarskrármálið og síðan er það endurskoðun laga á fjármálamarkaði, reyndar á grunni skýrslu þingmannanefndarinnar. Mér er skylt að geta þess sem ég tel vera dekksta blettinn í sögu Alþingis, það er að meiri hluti þingmanna hafi tekið sig saman um að fara út í pólitískar ofsóknir sem byggðar eru á niðurstöðu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Það er þeim sem stóðu að því til ævarandi skammar.

Hverjum?

Þér! Ég vík nú aðeins að þeirri endurskipulagningu sem frumvarpið boðar. Fljótlega eftir að sú ríkisstjórn sem nú er við stjórnvölinn tók til starfa hófu menn að ræða að endurskipuleggja þyrfti ráðuneytin. Þar töluðu menn um að búa þyrfti til fjögur ný ráðuneyti úr sex til sjö ráðuneytum sem þá voru starfandi og úr varð innanríkisráðuneyti sem til varð við sameiningu samgöngu- og dómsmálaráðuneytisins, til varð velferðarráðuneyti, sem er langstærsta ráðuneytið, úr heilbrigðis- og félagsmálaráðuneyti, viðskiptaráðuneyti var gert hærra undir höfði og kallað efnahags- og viðskiptaráðuneyti og nafni menntamálaráðuneytisins var breytt í mennta- og menningarmálaráðuneyti, ef ég man rétt. Jafnframt átti að stofna eitt ráðuneyti sem kalla átti atvinnuvegaráðuneyti með sameiningu sjávarútvegsráðuneytis, landbúnaðarráðuneytis og iðnaðarráðuneytis. Það var gert nema fresta þurfti hinu síðastnefnda vegna furðulegrar stöðu í stjórnmálunum; vegna sterkrar stöðu ráðherra landbúnaðar- og sjávarútvegsmála var ekki hægt að búa til atvinnuvegaráðuneyti. Menn lögðust undir feld, hugsuðu hvernig þeir gætu náð fram vilja sínum þrátt fyrir mótstöðu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherrans Jóns Bjarnasonar og hluti af þessu frumvarpi á rætur sínar að rekja til þess að verið er að reyna að ná tökum á þeim ráðherra. Við getum alveg sagt að frumvarpið sé samið og lagt fram til höfuðs Jóni Bjarnasyni, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Það er margt ágætt hægt að segja um frumvarpið. Ég er ekki þeirrar skoðunar að lög eigi að vera meitluð í stein þannig að aldrei megi breyta neinu og aldrei megi gera endurbætur en ég held að það sé algerlega ljóst að þeir þingmenn og ráðherrar sem haldið hafa því fram að þetta frumvarp sé einhvers konar viðbrögð við hruninu, eins og ég er búinn að rekja, við rannsóknarskýrslunni, skýrslu þingmannanefndarinnar o.s.frv., séu á algerum villigötum. Ef við skoðum niðurstöðu þingmannanefndarinnar, ef við skoðum það ákall sem hefur verið í þjóðfélaginu er það tvímælalaust um að völd Alþingis séu tryggð, að tekið sé eins mikið á losaralegum ákvörðunum hjá framkvæmdarvaldinu og hægt er, og eins hefur verið krafa um aukið lýðræði. Ég get ekki séð annað en að 2. gr. í þessu frumvarpi gangi þvert á það allt saman. Þess vegna mundi ég vilja túlka það þannig að frumvarpið gangi þvert á það sem bent var á skýrslu þingmannanefndarinnar frekar en að farið sé eftir því sem þar er bent á. Hvers vegna segi ég það? Jú, vegna þess að verið er að færa valdið varðandi fjölda ráðuneyta sem tilgreint er í 15. gr. stjórnarskrárinnar frá Alþingi til forsætisráðherra þannig að ef þessi breyting verður að lögum gæti forsætisráðherra upp á sitt einsdæmi fellt niður ráðuneyti, sameinað ráðuneyti, fjölgað ráðuneytum, að vísu bara upp að tíu, sem er tala sem ég mun koma að síðar. Þetta er orðið geðþóttavald hjá ráðherranum, að vísu með ákveðnum öryggisventli, þ.e. að forseti skuli úrskurða um breytinguna. En eins og við vitum er stjórnskipun okkar þannig að forseti gengur gegn ráðherrum eða þingi í algerum undantekningartilfellum, það hefur gerst þrisvar. Það er sem sagt verið að færa völd frá löggjafarvaldinu til framkvæmdarvaldsins. Ef við kíkjum á fleira er í 4. gr. lögð til ákaflega merkileg breyting. Sú breyting gengur út á að nú verður leyft að vera með eins konar farandráðherra. Það birtist í því að við getum t.d. tekið ákveðna þætti úr utanríkisráðuneytinu eins og þróunarhjálpina, og þróunarmálin gætu fengið sérstakan ráðherra. Sá ráðherra héti þróunarmálaráðherra og væri þá til hliðar við utanríkisráðuneytið. Við gætum hugsað okkur annað dæmi, að ferðamálin yrðu tekin úr nýju atvinnumálaráðuneyti, sett í sérskrifstofu og þar yrði sérstakur ferðamálaráðherra. Það er því vandséð hver mörkin eru á þessu öllu saman. En það er algerlega ljóst að það, lesið með 2. gr., getur boðið upp á þann möguleika að forsætisráðherra í allri sinni visku og sýn gæti búið til ótal fjölda ráðuneyta og ráðherra sem mundi einhvern veginn brjóta upp vald ráðherra eins og við hugsum um það í hefðbundnum skilningi. Jafnframt er mjög furðulegt að fjöldi þessara yfirráðuneyta, ef við getum kallað það sem svo, skuli vera takmarkaður við tíu. Af hverju eru þau ekki átta? Af hverju eru þau ekki tólf? Hvað er það sem kallar á að það séu að hámarki tíu yfirráðuneyti? Það er alls ekki útskýrt í greinargerð með frumvarpinu. Mér hefði þótt gaman að sjá hvernig sú tala var fundin. Var hún dregin úr hatti eða eru einhver sterk rök fyrir því að þau séu takmörkuð við tíu? Síðan eru hlutir eins og gagnsæi, sem mikið hefur verið fjallað um og mikil krafa var um í kjölfar efnahagshrunsins í október 2008. Flestallir stjórnmálamenn keppast við að tala um að auka eigi gagnsæi og að gagnsæi eigi að vera mantra dagsins. Við höfum séð mörg dæmi um hvernig stjórnmálamenn og ráðherrar hafa skotið sér undan augum almennings og augum Alþingis sem eftirlitsvald alveg frá hruni, getum við sagt. Menn segjast tíðka gagnsæi, það er að vísu í orði en ekki á borði, en það er alltaf verið að leyna einhverju. Það er alltaf eitthvert baktjaldamakk í gangi, þannig hefur það sennilega alltaf verið og sennilega mun það alltaf verða. Í frumvarpinu er einhvers gerð konar tilraun til að auka gagnsæi. Það er t.d. gert í 6. gr. frumvarpsins, sem mér finnst athyglisvert. Þar er breytingartillaga sem kveður á um að hljóðrita eigi ríkisstjórnarfundi og að efnið verði bundið trúnaði næstu 30 árin. Það er algerlega ljóst hvað gerist. Ef settar eru einhverjar kvaðir eða höft á menn þá bregðast þeir við með því að breyta hegðun sinni. Það er algerlega augljóst hvað gerist; ríkisstjórnarfundir verða afgreiðslusamkomur þar sem ákvarðanir verða teknar í hliðarherbergjum en ekki við ríkisstjórnarborðið vegna þess að þegar við tökum ákvarðanir, kannski erfiðar ákvarðanir, eru ýmis orð látin falla og ýmislegt sem menn vilja kannski ekki að gerð sé grein fyrir nákvæmlega í framtíðinni. Með því er ég ekki að segja að það eigi að hylma yfir hluti, alls ekki, ég held að það fyrirkomulag sem tíðkast hefur hafi um margt verið ágætt en auðvitað má herða á því. Það er margt ágætt sem hér er lagt til sem herðir á þessum hlutum. Hér er líka fjallað um að hægt verði að fjölga aðstoðarmönnum gríðarlega. Ég held að ráðherrar vilji við sérstakar aðstæður hafa sérfræðinga sér til aðstoðar en það er líka hægt að misnota það ákvæði með því að fylla öll ráðuneyti af einhverjum pólitískum gæðingum sem mér sýnist að sé raunin miklu fremur en að þetta verði ráðgjafar í ákveðnum málefnum. Oft koma inn pólitískir gæðingar í stað þess að fengin sé sú sérfræðiþekking sem þarf í það og það skiptið. Mig langar að lokum að tala um 25. gr. Þar held ég að menn séu á villigötum. Þar er segir, með leyfi virðulegs forseta: „Forsætisráðherra skipar til þriggja ára í senn samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna.“ Það finnst mér ákaflega merkilegt vegna þess að í mínum huga er siðferði manna ekki afstætt, siðferði er eitthvað sem er inngróið í menningu okkar og við þekkjum öll hvaða siðferðileg viðmið þjóðfélagið hefur. Við vitum að við eigum ekki að stela. Það er að vísu séð fyrir því í lögum og búið að stofnanavæða þau siðferðilegu viðmið þar sem þau eru orðin að lögum. Öll vitum við að við eigum ekki að þiggja mútur, öll vitum við að við eigum ekki að mismuna og annað slíkt, en að stofnanavæða þessi mál með því að búa til eitthvað sem heitir samræmingarnefnd um siðferðileg viðmið finnst mér ákaflega merkilegt. Ég get á engan hátt fallist á að einhverjir pólitískir gæðingar sem skipaðir eru í nefnd geti samræmt siðferðileg viðmið mín sem ég hef öðlast í gegnum þá menningu sem ég er alinn upp í. Ég held að það sé miklu hreinlegra að fara að lögum. Ef við viljum ekki að stjórnmálamenn brjóti gegn þeim siðferðilegu viðmiðum sem eru í þjóðfélaginu þá gerum við þau einfaldlega að lögum þannig að menn brjóti þá lög ef þeir brjóta gegn þessum viðmiðum. Lögbrjótar verða alltaf til og það er alveg sama hversu margar nefndir verða skipaðar, það munu alltaf einhverjir að brjóta lögin. Í lokaorðum mínum vil ég segja að þrátt fyrir að ég skilji hugsunina sem liggur að baki 25. gr. er ég ekki sammála þeirri leið sem fara á til að ná fram betri stjórnsýslu, réttlátari stjórnsýslu, gagnsærri stjórnsýslu. Ég legg til að frumvarpið, sem ég hef farið nokkuð ítarlega yfir, verði sent aftur í nefnd og verði endurbætt og lagað og að leitast verði við að mynda samstöðu um málið.

Virðulegur forseti. Mig langar til að spyrja hv. þingmann í ljósi þessarar umræðu hvort honum sýnist að verið sé að taka á íslenskri stjórnsýslu og hvernig honum sýnist það vera gert miðað við niðurstöðu skýrslu sem hann skrifaði ásamt Frederic Mishkin árið 2006 um fjármálastöðugleika á Íslandi og fjallaði ef ég man rétt að hluta til um stjórnsýsluna og stofnanir íslenska ríkisins.

Virðulegi forseti. Í ræðu minni áðan fór ég í kringum 20. mínútu vel yfir hvað við höfðum lagt til í þeirri skýrslu, ég og Frederic Mishkin. Mér finnst það miður að þingmaðurinn hafi ekki gefið sér tíma til að hlusta á ræðu mína vegna þess að svarið lá í henni. En við skulum gefa honum það að hann hafi þurft að fara á klósett eða eitthvað slíkt, kannski í bað. Það sem ég sagði í ræðunni var að eins og við lögðum til í skýrslu okkar þá teldi ég mjög brýnt að sameina Fjármálaeftirlit og Seðlabanka til að eftirlit með fjármálastöðugleika yrði aukið í landinu þannig að kerfisáhættan sem myndaðist mundi ekki hlaðast upp eins og hún gerði í aðdraganda hrunsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir framsöguræðu hans. Hún var afar athyglisverð á köflum. Þingmaðurinn fór yfir helstu ágreiningsefni frumvarpsins. Mig langar til að deila þeirri skoðun með þingmanninum að 6. gr. gengur nánast út á það að flytja ákvarðanir ríkisstjórnarfunda úr Stjórnarráðinu því að þegar ríkisstjórn er að störfum er ýmislegt sem ekki má ræða opinberlega og er trúnaðarmál sem snertir öryggi ríkisins þannig að ég deili þeirri hugmyndafræði sem fram kom í máli hans. Hins vegar langar mig til að spyrja þingmanninn að litlu atriði sem leynist í frumvarpinu og er jafnvel stærra en maður getur ímyndað sér því að það fer svo lítið fyrir því. Hvað finnst þingmanninum um að forsætisráðherravæða siðareglur aðstoðarmanna Stjórnarráðsins hjá öðrum ráðherrum? Hvers vegna á forsætisráðherra 

Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé ágætisspurning. Þetta kemur inn á það sem ég sagði í lokaorðum ræðu minnar. Mér finnst það hæpin braut sem menn eru að fara inn á hér og á fleiri stöðum í stjórnsýslunni að stofnanavæða siðareglur. Siðareglur eru inngrónar í menningu okkar og við þekkjum þær öll. Ég held að ríkið geti aldrei leiðbeint mönnum almennilega um siðareglur ef menn hafa alist upp við þær aðstæður sem flest okkar alast upp við. Mér finnst ákaflega skrýtið að forsætisráðherra verði einhvers konar yfirsiðavörður ríkisins sem skipi öðrum ráðherrum siðareglur. Ég fæ þetta ekki til að ganga upp í huga mínum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni fyrir svar hans. Fljótt á litið lítur þetta út eins og hæstv. forsætisráðherra, því að þetta er lagt fram í hennar nafni, líti svo á að embættismannakerfið sé hreinlega mjög spillt úr því að það er komið í mörgum lagagreinum í frumvarpsdrögum að forsætisráðherra þurfi sjálfur að siðvæða Stjórnarráðið. Mér finnst það niðurlægjandi fyrir þá rúmlega 500 starfsmenn sem vinna nú þegar í Stjórnarráðinu og einkennilegt að einum aðila skuli vera falin siðvæðing samkvæmt frumvarpi þessu. Siðferðismörk okkar eru með ólíka þröskulda. Það sem hv. þingmanni finnst kannski í lagi finnst mér ekki í lagi og öfugt. Þess vegna er skrýtið að siðvæðing skuli vera falin hæstv. forsætisráðherra en það er svo sem alveg í takt við allt annað sem kemur frá þessari ríkisstjórn. Talið er að allir séu siðspilltir 

Virðulegur forseti. Ég get svo sem ekki bætt miklu við það sem ég sagði áðan og ekki bætt miklu við það sem hv. þingmaður hefur farið yfir. Ég tel þetta afar sérstakt og skrýtinn brag á því ef stjórnmálaforingi sem verður forsætisráðherra verður allt í einu einhvers konar siða- og siðferðisfyrirmynd annarra ráðherra og skipar þeim hvernig þeir skuli haga sér og annað slíkt. Við höfum lög og reglur hér á landi og almennt siðferði og ef menn geta ekki farið eftir þeim brjóta þeir annaðhvort lög eða þjóðfélagið hafnar þeim vegna þess að þeir eru ósiðlegir, eða hvað getum við sagt?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þann möguleika sem mér gefst til að veita andsvar við þessari ræðu. Mig langar að minnast á tvö atriði helst. Í fyrsta lagi vil ég viðra þá skoðun mína að ég tel það skynsamlegt að forsætisráðherra sé gefin ríkari heimild en hann hefur nú til að skipa ráðuneyti eftir því sem framkvæmdarvaldið telur. Ég tel því ekki að Alþingi sé með einhverjum hætti að gefa frá sér völd. Ég held á hinn bóginn að við séum að styrkja stöðu Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu ef ráðherra, forsætisráðherra í þessu tilviki, getur sett sérstakan ráðherra yfir ákveðinn málaflokk í tiltekinn tíma, getur skipað ráðherra utan ráðuneytis, getur lagt áherslu á málefni barna næstu 18 mánuðina eða skipað ráðherra ferðamála, eins og hv. þingmaður minntist á, og með þeim hætti aukist sveigjanleiki innan framkvæmdarvaldsins. Með því að hafa skýrari skil þarna á milli mundi ég telja að staða þingsins yrði sterkari en ella. 
             Fyrirgefið, frú forseti, ég hélt að ég ætti tvær mínútur þannig að ég var rólegur í spurningu minni. Þetta var fyrri spurningin en ég kem aftur að nýju.

Það er einungis ein mínúta þar sem fjórir höfðu beðið um að fá að veita andsvar.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé auðvelt að falla í þá gryfju að lesa 2. gr. frumvarpsins þannig að hún auki einungis sveigjanleika en það er algerlega ótvírætt að völd sem liggja núna hjá Alþingi eru færð til forsætisráðherra þannig að það sem Alþingi þarf núna að véla um getur forsætisráðherra einn vélað um. Óháð þessu tiltekna máli þá er með slíku verið að færa völd frá þinginu til ráðherrans. Um það er ekki hægt að deila. Það er ómögulegt að koma auga á það sem hv. þingmaður segir, að með því að færa völd frá Alþingi til ráðherrans aukist einhvern veginn völd Alþingis gagnvart ráðherranum. Ég bara skil þetta ekki.

Virðulegur forseti. Seinna atriðið sem ég vildi koma inn á fór hv. þingmaður aðeins í gegnum í ræðu sinni en það snertir pólitískt skipaða aðstoðarmenn. Eftir setu mína í þingmannanefndinni víðfrægu komumst við að þeirri niðurstöðu að það þyrfti að aðgreina betur þá aðila sem kæmu með ráðherra inn í ráðuneytin, þ.e. pólitískt skipaðan flokk, og starfsmenn ráðuneytisins sem væru ekki litaðir af pólitískum áherslum hans. Með því að fjölga í aðstoðarliði ráðherra tel ég að við séum a.m.k. að stíga skref í rétta átt. Ég hefði viljað ganga lengra þannig að ráðherra væri bara með ákveðinn hóp, einn til fimm aðstoðarmenn, sem kæmi inn og færi svo út með honum aftur þegar ráðherra viki frá en ráðuneytið sjálft yrði óflekkað af tíðum ráðherraskiptum eða mismunandi áherslum eftir þeim stjórnarflokkum sem væru við völd.

Virðulegi forseti. Ég er að mörgu leyti sammála því markmiði sem hv. þingmaður lýsti, að við hefðum einhvers konar fagráðuneyti og síðan kæmu menn í pólitískar stöður og færu svipað og gerist t.d. í Bandaríkjunum. Ég er að mörgu leyti sammála þingmanninum um það. Eins og þetta frumvarp er lagt upp er aftur á móti á engan hátt tryggt að svo verði. Það eina sem þetta gerir er að það verður hægt að fjölga pólitískum aðstoðarmönnum. Af hverju á þá ekki að ganga alla leið ef þingmaðurinn vill ná fram þessum markmiðum sínum og hafa það eins og í Bandaríkjunum og skipta um ráðuneytisstjóra með ráðherra og hafa síðan einhverja pólitíska ráðgjafa, að nákvæmlega þannig hóp yrði skipt út? Hér er bara hægt að hlaða inn pólitískum pótintátum án þess að nokkuð breytist frá því sem nú er.

Virðulegi forseti. Við eyðum hér tíma okkar í að ræða mál sem að mínu viti getur ekki talist svo ýkja mikilvægt og í raun alveg furðulegt að við skulum eyða stuttum tíma septemberþingsins í að þrasa um þessa hluti sem, ef vinna væri lögð í og gefinn meiri tími, væri örugglega hægt að leysa í einhvers konar sátt. Ég verð að segja að vinnubrögð forsætisráðherra og þá forgangsröðun sem lýsir sér hér má auðvitað fordæma og sýnir okkur það að núverandi ríkisstjórn er ekki í neinum takti við íslenskt samfélag, gerir sér ekki grein fyrir því hve alvarleg staðan er í samfélaginu og hlustar ekki á fulltrúa í atvinnulífinu, fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar, heimilin í landinu. Það kristallast í þeim málum sem eru á dagskrá þingsins, þeim áherslum sem þessi ríkisstjórn hefur í forgrunni, þegar við höfum hér takmarkaðan tíma í september til að reyna þá að ræða einhver merkilegri og mikilvægari mál og koma einhverjum aðgerðum í gang sem geta byggt upp okkar samfélag og gefið bæði fyrirtækjum og almenningi von. Þá er tímanum eytt í þetta, að velta því fyrir sér að fara að stokka upp ráðuneyti og sameina ráðuneyti, færa aukið vald til ríkisstjórnarinnar, til forsætisráðherra, að þingið gefi eftir eitthvað sem hefur verið rauði þráðurinn í gagnrýni og þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið að við ættum ekki að gera heldur ætti að efla þingið og störf þess og virðingu. Það hafa verið vangaveltur um að sameina atvinnuvegaráðuneytin í eitt ráðuneyti. Ég er því algjörlega andsnúinn. Það er ágætt að rifja aðeins upp af hverju við skiptum á sínum tíma upp atvinnuvegaráðuneytinu í þessi fagráðuneyti. Það er einfaldlega vegna þess að grunnatvinnuvegir þjóðarinnar eru fáir og jafnframt mjög mikilvægir, enn mikilvægari, og það er auðvitað hætta á því að þegar við erum komin í eitt ráðuneyti með allar atvinnugreinarnar saman missum við sjónar á og einbeitingu gagnvart þessum mikilvægum málaflokkum. Ég er alveg sannfærður um að hvar í heimi sem er væri það þannig að það væri alveg sérstakt ráðuneyti utan um sjávarútvegs- og landbúnaðarmál eins og er hér og utan um iðnaðarmál eins og er hér og þar sem þessar atvinnugreinar hefðu jafnmikið vægi í heildarmyndinni og við sjáum og höfum hér á Íslandi. Forsætisráðherra leggur mikla áherslu á að ljúka þessu þrátt fyrir þá miklu andstöðu sem er, ekki bara milli ríkisstjórnarflokkanna heldur innan ríkisstjórnarinnar. Hér er keyrt í gegn frumvarp sem fer ekki einu sinni í gegnum ríkisstjórnina með öllum greiddum atkvæðum. Innan ríkisstjórnarflokkanna er mikil andstaða við þetta frumvarp líka og það er svo sem vandséð og óséð hvort þetta frumvarp yfir höfuð fer í gegnum þingið en það er mörgu fórnað af prinsippmálum í samstarfinu til að þessi vinstri stjórn geti haldið áfram óáreitt og unnið eftir duttlungum þeirra sem þar stjórna. Hagsmunaaðilar hafa allir lagst gegn þessu einróma einnig og á gagnrýni okkar og þeirra og fleiri er ekkert hlustað. Þetta er dæmi um mál sem ætti að vinna í miklu meiri samstöðu og í anda þess sem hefur verið rætt um, að reyna að breyta hér vinnubrögðum, og þyrfti miklu vandaðri undirbúning eins og fram hefur komið hjá þeim sem hafa unnið að þessu máli innan nefnda. En það virðist sem slíkt sé ekki til í orðabók hæstv. forsætisráðherra ef henni hentar svo og þá hefur hún upp sína hótanapólitík sem er þekkt hjá þeim sem hafa starfað með henni í gegnum tíðina. Málið var fellt í allsherjarnefnd. Það varð einhver umræða um það hér hvort það væri rétt að tala um að málið hefði verið þar en auðvitað var málið fellt í allsherjarnefnd þegar það fór ekki í gegnum vinnu nefndarinnar og hv. formaður nefndarinnar, Róbert Marshall, áttaði sig greinilega ekki á því við atkvæðagreiðslu þar að hann hafði ekki meiri hluta í nefndinni til að taka málið út.  Þetta er ekki þinginu til sóma og þetta er ekki til þess fallið að auka virðingu þess eins og við öll höfum talað um að við viljum reyna að gera, auka traust almennings, samfélagsins, gagnvart Alþingi og alþingismönnum og höfum ætlað að sameinast um það en þetta er ekki fallið til þess. Þá kemur fram gagnrýni á málþóf eins og það er kallað þegar við stöndum hér í stjórnarandstöðunni fram á nætur til að halda þessu máli í umræðu og mynda okkur ákveðinn samningsgrundvöll, reyna að mynda okkur ákveðinn grunn til þess að ná ríkisstjórninni, forsætisráðherra, að samningaborðinu og reyna að leysa þessu mál í góðu með okkur. Málþóf er alveg hundleiðinlegt, það hefur enginn gaman af að standa í því, hvorki stjórnarandstöðuþingmenn né stjórnarþingmenn né fólkið í landinu sem hlustar á þetta, yfir sig hneykslað á þessum vinnubrögðum. En hvað er málþóf? Málþóf er eina verkfæri minni hlutans á þessu þingi þegar ekkert er á hann hlustað. Ég vil meina að því hafi verið hóflega beitt, því hefur verið beitt í málum sem að okkar mati skipta grundvallarmáli og við höfum tekið hér einhverjar lengstu umræður í þingsögunni um mál eins og Icesave og fleiri mál sem mikið liggur við að hljóti frekari umræðu og hljóti frekari vakningu meðal fjölmiðla og almennings í landinu þannig að fólk fari að átta sig á að það á ekki að gagnrýna málþófið heldur líta gagnrýnum augum á það sem verið er að gagnrýna. Þannig tókst þetta með Icesave og fleiri mál og mun takast eins með þetta mál. Þetta er lítilsvirðing gagnvart þingi sem endurspeglast svo mikið orðið í störfum þessarar ríkisstjórnar og hefur gert um nokkurn tíma. Það vantaði ekki fagurgalann um breytt vinnubrögð en í verkum sínum hafa ráðherrar þessarar ríkisstjórnar sýnt af sér framkomu sem á sér ekki mörg fordæmi. Ég ætla ekki að fullyrða að þau séu ekki til en þau eru ekki mörg. Við vitum að hér hafa verið slegin met í því að brjóta reglur um meðferð mála varðandi fyrirspurnir þingmanna, það hefur verið dregið svo vikum og mánuðum skiptir að svara þingmönnum einföldum spurningum, hvort sem óskað hefur verið eftir skriflegum eða munnlegum svörum. Nú síðast í umræðum á þingi í gær, í óundirbúnum fyrirspurnatíma, neitaði forsætisráðherra bara að svara einföldum, eðlilegum spurningum þingmanns. Þetta er nokkuð sem við hljótum að þurfa að taka til skoðunar og hljótum að vera öll sammála um að gengur ekki. Auðvitað á hv. forsætisnefnd að beita sér í þessu máli. Auðvitað á virðulegur forseti þingsins, forseti allra þingmanna, að beita sér í svona máli vegna þess að slík vinnubrögð framkvæmdarvaldsins ganga ekki upp. Þetta leiðir hugann að því hvernig farið er með vald. Krafa samfélagsins er aukin valddreifing. Þegar við stöndum frammi fyrir þeirri mynd sem ég hef hér lýst, hvernig geta þá þingmenn við þessar aðstæður tekið ákvörðun um að auka enn frekar valdheimildir ráðherra? Er eitthvert traust til þess að gera það? Er líklegt að því verði beitt hófsamlega þegar fordæmin eru eins og þau eru? Nei, það endurspeglast í þessu máli sem við ættum að gefa miklu meiri tíma til að ná meiri samstöðu um. Ágreiningurinn fjallar kannski fyrst og fremst um það atriði í frumvarpinu sem við ættum öll að vera sammála um, þ.e. tilfærslu valds frá Alþingi til forsætisráðherra sem er þvert á alla umræðu, þvert á skýrslu stjórnlaganefndar, þvert á niðurstöðu þjóðfundar og skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem var samþykkt hér með 63 atkvæðum þar sem grunnkrafan var aukin valddreifing, ekki samþjöppun valds á einum stað. Eins og ég segi hefur ekki vantað fagurgalann um breytt vinnubrögð en niðurstaðan er allt önnur. Niðurstaðan og upplifun almennings er sú sem við stöndum frammi fyrir að vantraustið gagnvart Alþingi vex. Það er ekkert skrýtið, það er eðlilegt. Fullyrðingar hæstv. forsætisráðherra um að með þessu frumvarpi sé verið að fara að niðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis standast enga skoðun. Það sýnir enn og aftur að hæstv. ráðherra hikar ekki við að snúa hlutunum á hvolf. Allir sem skoða þetta mál af einhverri sanngirni og rýna í skýrslur þær sem ég hef vitnað hér til átta sig á því að þetta er þvert á þá niðurstöðu, þvert á niðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis, þvert á niðurstöðu þjóðfundar - voru það ekki 1.000 Íslendingar sem komu saman, með slembiúrtaki, dregnir út? 1.000 manns komu saman til að segja hug sinn, til að endurspegla vilja þjóðarinnar. Þetta er þvert á niðurstöðu þeirra þar sem rauði þráðurinn var aukin valddreifing. Og þetta er þvert á skýrslu stjórnlaganefndarinnar. Þá kemur hæstv. forsætisráðherra fyrir þingið og þjóðina og segir: Ja, ég er að fara að niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar. Maður veltir oft fyrir sér á hvaða vegferð hæstv. ráðherra er. Þessi gagnrýni hefur meðal annars komið fram eins og rætt hefur verið um í þinginu frá formanni rannsóknarnefndarinnar og reyndar öðrum nefndarmönnum. Engin haldbær rök hafa komið fram um annað, enda hafa nánast engir stjórnarþingmenn tjáð sig um málið. Þeir hafa ekki flutt eina einustu langræðu hér til að fara yfir rökstuðning sinn fyrir þessu máli. Þetta mál er þannig vaxið að það er ekki hægt að ætla annað en að það muni bjóða heim samþjöppun valds og væntanlega þeirri hættu að það verði aukin misbeiting á valdi, að hæstv. forsætisráðherra fari að stjórna að eigin geðþótta. Við vitum alveg hver hængurinn er í þessari ríkisstjórn, í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu. Við vitum hug hæstv. forsætisráðherra til að losa þar um og þetta væri auðvitað leið til þess - færa til verkefni og koma einhverju þar frá - þannig að það meginmarkmið sem Samfylkingin hefur að leiðarljósi í öllu okkar starfi og allri okkar endurreisn, sem er aðild að Evrópusambandinu, nái frekar fram að ganga jafnvel þótt að mati margra sé farið á svig við það umboð sem Alþingi veitti í því máli. Það er fróðlegt að skoða viðsnúning til dæmis hæstv. fjármálaráðherra í þessu máli sem er alveg með ólíkindum en kemur ekkert á óvart. Það kemur ekkert lengur á óvart úr þeim herbúðum þegar kemur að því að skipta um skoðun, sem út af fyrir sig er allt í lagi. Það hefur samt einhver takmörk hvernig menn hafa talað, hverju menn hafa lofað og hvernig efndirnar eru og hvernig menn breyta. Ég ætla, með leyfi forseta, að fá að vitna hér í ræðu hæstv. fjármálaráðherra frá árinu 2007 þar sem hann segir meðal annars 4. júní. Hann vakti athygli á því að á sínum tíma hefði það verið að frumkvæði hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra Bjarna Benediktssonar að gerðar voru tillögur um Stjórnarráðið. Hæstv. fjármálaráðherra segir svo um tilgang þess frumvarps á sínum tíma, með leyfi forseta: „Það var það að þessi mál voru komin í algjörar ógöngur vegna þess að í pólitískum hrossakaupum við stjórnarmyndanir á 5., 6. og 7. áratugnum var verkefnum hent á milli ráðuneyta vegna þess að menn höfðu þar algjörlega óbundnar hendur.“ Hæstv. fjármálaráðherra, þá hv. þingmaður, var með öðrum orðum að lýsa frumvarpi sem ríkisstjórnin sem hann situr í átti síðar meir eftir að leggja fram. Síðar segir í ræðu hæstv. fjármálaráðherra, með leyfi forseta: „Það varð að koma einhverri festu í þessi mál og lagði [þá Bjarni Benediktsson] til að ráðuneytum yrði hvorki komið á né þeim skipt nema með lögum frá Alþingi.“ Síðan segir hann - félagi hans er forsætisráðherra í núverandi ríkisstjórn, formaður annars stjórnarflokksins - og var þá að víkja að ákveðnum tillögum frá ríkisstjórn sem hæstv. forsætisráðherra sat í á þeim tíma, með leyfi forseta: „Ég er því ekki á neinum villigötum í því þegar ég bendi á að hér er verið að boða breytingu í áttina aftur til þess að framkvæmdarvaldið geti hringlað með þetta skipulag án aðkomu Alþingis þótt það sé að vísu bara að því leytinu til að þarna er lagt til að menn geti sameinað ráðuneyti þá er það samt breyting í þessa átt.“ Það er með öðrum orðum alveg ljóst mál nema hæstv. fjármálaráðherra hafi þá skipt um skoðun - hann hefur að minnsta kosti ekki haft fyrir því að greina okkur á Alþingi frá því - að hann hefur mjög afdráttarlaust, eins og hér hefur verið rakið, talað gegn þungamiðjunni í þessu frumvarpi um Stjórnarráð Íslands. Einhver líkti hæstv. fjármálaráðherra við vindhana sem er ekkert ómakleg samlíking. Vindhani snýst eftir því hvernig vindurinn blæs. Það er því ekki hægt að segja annað en að hæstv. fjármálaráðherra hafi verið þannig í mjög veigamiklum málum eins og í aðildarviðræðum að Evrópusambandinu, Icesave-málinu og fleiri málum. Hann hikar ekki við að söðla um úti í miðri á, allt í þágu aukinna valda. Hann hikar ekki við að fara gegn samþykktum Vinstri grænna, þeim loforðum sem hann hefur gefið, þ.e. á móti grasrótinni. Nú síðast verðum við vitni að því hvernig hann hefur hagað vinnubrögðum sínum í þessu Magma-máli sem er hreint með ólíkindum þar sem loforð og hástemmdar yfirlýsingar eru gefnar til íbúa á Suðurnesjum, til fólks á Suðurnesjum, og hástemmdar yfirlýsingar gefnar á grasrótarsamkomum Vinstri grænna en síðan kemur í ljós þegar farið er að rýna í málið að hann hefur virt það allt að vettugi. Þetta allt staðfestir í raun þá sýndarmennsku sem einkennir meiri hlutann þegar rætt er um aukið gagnsæi og aukna lýðræðisást. Hér er haldið áfram á þeirri vegferð sem hæstv. ríkisstjórn er á og hefur einkennt vinnubrögð hennar. Það er með ólíkindum hve illa hefur tekist til í íslensku samfélagi og það endurspeglast fyrst og fremst í því mikla vantrausti sem nú ríkir hjá almenningi í landinu sem er algjört og hjá aðilum vinnumarkaðarins sem eru búnir að gefast upp á nokkru samstarfi við þessa ríkisstjórn. En það er haldið áfram á þessari braut. Gerðar hafa verið breytingar á Stjórnarráðinu í tíð núverandi ríkisstjórnar. Það hefði kannski verið ágætisvegferð að skoða árangurinn af þeim. Hefur verið skoðað hvernig tókst til með sameiningu heilbrigðisráðuneytis og trygginga- og félagsmálaráðuneytis í velferðarráðuneyti og dómsmálaráðuneytis og samgönguráðuneytis í innanríkisráðuneyti? Hefur þetta skilað því sem að var stefnt? Hefur þetta skilað meiri afköstum á þeim bæjum? Hefur starfsmönnum fækkað og hagræðing orðið? Hefur kostnaðurinn minnkað? Það liggur ekki fyrir. Ég ætla að fullyrða, sem skoðun mína, án þess að hafa fyrir því staðfastar tölur að það hafi verið á hinn veginn, að kostnaðurinn hjá þessum ráðuneytum sé meiri en áður, starfsmannafjöldinn sé meiri en áður. Nú skulu menn leggja fram gögn sem sýna annað. Til hvers er farið í þessa vegferð, ef það væri nú niðurstaðan? Af hverju? Það er stórt spurt og það vantar einhverjar röksemdir fyrir því að halda áfram. Ég kom inn á það áðan að margir halda því fram að tilefnið sé sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið og ESB-aðildarviðræður ríkisstjórnarinnar. 

… hvalveiðar.

Þau verða fyrirferðarmest. Já, t.d. hvalveiðarnar, hv. þm. Róbert Marshall. Ég held að það sé morgunljóst og við getum alveg talað um það af hreinskilni að það verða  Fyrir mig er það næg ástæða til að segja nei við þeirri aðild og ég er alveg viss um það að svo á við um stóran hluta þessarar þjóðar. Sjálfstæði hennar og sjálfstæði okkar er okkur mikilvægara en svo að við séum tilbúin að fórna því á þessu borði, og því ákvarðanavaldi sem við höfum yfir okkar eigin náttúruauðlindum. Það er í þágu þeirrar vinnu sem hæstv. forsætisráðherra vill geta forgangsraðað verkefnum að eigin geðþótta, til að það starf geti haldið áfram. Öllu skal fórnað á altari aðildarviðræðna ESB. Það er alveg sama fyrir hvaða málefni flokkarnir standa, við sjáum það kristallast í því hvernig þingmenn Vinstri grænna og forusta þess flokks fer gjörsamlega á svig við allt sem hún hefur boðað fram að þessu. Mér liði ekki vel að vera innan borðs í þeim hópi eða í hverjum þeim hópi sem hefði þurft að snúa svo við blaðinu. Einhverjir þingmenn hafa sagt að umhverfisráðuneyti ætti að vera meginráðuneyti allra ráðuneyta. Í mínum huga er umhverfisráðuneytið dæmi um ráðuneyti sem má leggja niður. Þar væri hægt að spara alveg heilmikið. Það ættu að vera umhverfisdeildir í atvinnuvegaráðuneytunum þannig að við tryggðum hagsmuni á vettvangi, þá hagsmuni sem ber að verja þar. Ég er ekkert að ýja að því, með þessari skoðun minni, að minni áhersla verði lögð á að koma af virðingu fram við náttúruna og horfa til langrar framtíðar í þeim efnum. En þetta ráðuneyti á ekki að vera meginráðuneytið vegna þess að við sjáum það öll sem viljum skoða það hvaða hætta er falin í því gagnvart grunnatvinnuvegum þjóðarinnar. Við sjáum það öll að þær skoðanir sem allt hverfist um hjá því fólki sem á þeim vettvangi starfar; þar stendur allt til þess að auka flækjustig, lengja ferli. Þetta eru staðreyndir, þetta er bara staðreyndir máls.  Hún er dýr, ákvörðun Vinstri grænna um að styðja aðildarferlið að Evrópusambandinu. Það kallar á mikil hrossakaup og lítil afköst. Þingmenn og ráðherrar í báðum flokkum verða að gera þvert um hug sinn, ítrekað, í stórum dæmum. Um þetta eru fjölmörg dæmi, algjör óeining, ágreiningur öllum ljós. Þrátt fyrir það kemur hæstv. forsætisráðherra fram og segir að allt sé í lagi á stjórnarheimilinu, það sé ekkert að á þeim bæ. Og fólk í landinu hlær, þ.e. fólk er eiginlega hætt að hlæja, því er ekki lengur skemmt. Staðreyndin er sú að þessi ríkisstjórn er nánast óstarfhæf, hún er ekkert annað en hræðslubandalag og það er pattstaða í íslensku samfélagi. Slök málefnaleg staða hennar og fordæmislaus vinnubrögð eru fyrst og fremst kveikjan að því. Hún fékk mikinn byr, þessi ríkisstjórn, og hæstv. forsætisráðherra ekki síður. Það voru miklar væntingar, traustið mikið enda loforðin stór. Skjaldborg um heimilin, stöðugleikasáttmáli, allur fagurgalinn í kringum þetta. Og hver er niðurstaðan? Er sátt? Er traust? Er fólk tilbúið að leggja á sig að taka á í vegferðinni lengur? Nei, það vill stokka upp. Íslensk þjóð vill stokka upp, hún vill fá að kjósa um framtíð sína, hún kaus um fortíðina þegar gengið var til síðustu kosninga, hún vill fá að kjósa um framtíðina núna. Og nú á að fara þvert á vilja fólksins í enn einu málinu, það á að fara þvert á skýrslu rannsóknarnefndar, allt til að auka eigin völd, þjappa saman valdi á einn stað á meðan valddreifing er rauði þráðurinn í gegnum gagnrýnina. Þetta minnir orðið á stjórnarhætti í ráðstjórnarríkjunum, liggur manni við að segja. Nú er verið að eyða tíma í óþarfa eins og ég sagði áðan, haustuppsagnir eru farnar að dynja á okkur. Það er ömurlegt að heyra að einn stóru bankanna hafi þurft að segja upp 60 manns. Ég heimsótti vinnustaði í síðustu viku þar sem voru 20 starfsmenn fyrir mánaðamót, þeir eru 12 núna eftir mánaðamót, átta var sagt upp. Þessi dæmi eru allt of mörg. Áfram flytur fólk úr landi. Hagvöxtur er minni en áætlað var og störfum fjölgar ekki. Það er mikil hræðsla erlendra og innlendra fjárfesta, eins og kemur fram í þeirri falleinkunn sem við fengum í skýrslu Pricewaterhouse Coopers í Hollandi sem unnin var fyrir Fjárfestingarstofu í september 2010 þar sem niðurstaðan er að helsta ógnin við fjárfestingu á Íslandi sé stjórnleysi. Þetta eru utanaðkomandi, hlutlausir aðilar á alþjóðavettvangi sem unnu þessa skýrslu og hún hefur ekki farið hátt. Ég ætla ekki að segja að henni hafi verið stungið undir stól en hún hefur ekki farið hátt. Ég hef minnst á hana hér nokkrum sinnum í ræðu. Það hefur ekkert breyst síðan þá, staðan hefur ekki skánað. Framtíðarskýrsla Landsvirkjunar er í raun sú birta sem við höfum að horfa til. Af hverju erum við ekki að ræða þau mál hér frekar en að eyða tíma okkar í þetta? Af hverju erum við ekki að því? Ef framtíðarskýrsla og hugmynd Landsvirkjunar gengi nú eftir er í áætlunum hennar reiknað með 20 milljarða fjárfestingu á næsta ári af þeirra hálfu, á árinu 2013 35 milljarðar. Ef við tökum með þá áætlun sem hún setur fram um fjárfestingu í iðnaði samhliða orkuöflun yrði fjárfestingin á næsta ári 35 milljarðar og á árinu 2013 64 milljarðar. Þetta er það sem við eigum að vera að tala um hér í þinginu, hvernig við ætlum að bregðast við og byggja upp samfélag okkar að nýju, en ekki kjaftæði sem er hér á borðum okkar í boði hæstv. ríkisstjórnar. Óþolandi. Áhrif orku- og iðnaðarfjárfestinga á fjölda starfa árið 2012, ef ákvarðanir væru teknar, væru hátt í 2.000 störf og á árinu 2013 3.000 störf. En til þess að þetta geti gengið eftir, virðulegur forseti, þarf að taka ákvarðanir sem þessi ríkisstjórn er ekki bær til að taka. Hún hefur ekki baklandið innan eigin raða til að taka þessar ákvarðanir. Mig langar að fara aðeins betur yfir þau stórkostlegu áhrif á íslenskt samfélag sem þetta mundi hafa. Mig langar, með leyfi forseta, til að grípa niður í þessa skýrslu Landsvirkjunar og lesa kafla undir heitinu „Efnahagslegur ábati vegna aukinna umsvifa á krepputímum“. Þar er verið að tala um fyrri fjárfestingar. „Fyrsta kastið hittu framkvæmdir vegna orku og stóriðju á Íslandi beint í mark í þjóðhagslegum skilningi þar sem töluverður slaki var í hagkerfinu undir lok sjöunda áratugarins þegar framkvæmdir við ÍSAL í Hafnarfirði fóru fyrst af stað og það sama átti við á tíunda áratugnum þegar álver var byggt á Grundartanga og ÍSAL stækkað. Þessar heppilegu tímasetningar skipta töluverðu máli þegar þjóðhagslegur ábati er annars vegar. Þetta kemur vel fram í grein sem Páll Harðarson ritaði í Fjármálatíðindi árið 1998 og nefndist „Mat á þjóðhagslegum áhrifum stóriðju á Ísland 1966–1997“. Þar kemst Páll að þeirri niðurstöðu að 60% af þjóðhagslegum ábata landsins vegna stóriðju á árabilinu 1966 til 1997 megi einmitt rekja til þessara hagstæðu tímasetninga þar sem stóriðjuframkvæmdirnar mættu annars vegar síldarbresti og hins vegar skerðingu á aflaheimildum í þorski. Hið sama mun verða upp á teningnum aftur þar sem tímasetning orku- og stóriðjuframkvæmda virðist vera ákaflega heppileg nú um stundir þar sem slakinn í þjóðarbúskapnum hefur líklega aldrei verið meiri frá stríðslokum.“ Þetta segir í þessari skýrslu, virðulegi forseti. Það er fróðlegt að lesa meira hérna sem ég ætla að fá að gera. Þá gríp ég hér niður í kafla þar sem fjallað er um arðgreiðslur Landsvirkjunar í samhengi opinberra fjármála: „Miðað við framreikning á landsframleiðslu verða arðgreiðslur og skattgreiðslur LV ásamt afleiddum skattaáhrifum mögulega um 3–6% af landsframleiðslu eða um 9–14% af tekjum ríkissjóðs á þessum tíma. Þetta er sýnt nánar á mynd 34 og mynd 35 þar sem áhrif arðgreiðslnanna, bein ásamt ofangreindum skattaáhrifum, eru sýnd sem hlutfall af landsframleiðslu og tekjum ríkissjóðs. Einnig má sjá samanburð helstu útgjaldaflokka ríkissjóðs miðað við núverandi kostnaðarskiptingu ríkisútgjalda á fyrri myndinni og samanburð við helstu tekjuflokka ríkissjóðs á seinni myndinni. Sést að greiðslur frá LV gætu mögulega greitt fyrir háskóla, framhaldsskóla, menningu/íþróttir/trúmál og löggæslu/dómstóla/fangelsi.“ - Ef farið yrði að þessum tillögum og þessari framkvæmdaáætlun. Eða þá að við snerum því við og þetta stæði undir öllum kostnaði við allt heilbrigðiskerfið okkar. Áhugavert, er það ekki?  En hvað erum við að gera? Þegar þetta liggur fyrir, þessar áætlanir, frá hlutlausum aðilum um áhrif þess að fara í eflingu orkufreks iðnaðar - og það skal þá tekið fram að í tillögum Landsvirkjunar er fyrst og fremst horft til virkjanakosta sem eru augljósir. Ekki er verið að draga inn í þessa mynd þá kosti sem eru á gráum svæðum. Það er ekki verið að draga þá inn í þessa mynd sem mikill ágreiningur er um. Norðlingaalda er til að mynda ekki inni í þessum hugmyndum, en neðri hluti Þjórsár er það. Ef við berum þessar arðgreiðslur saman við skatttekjur ríkissjóðs gætum við einnig farið aðra leið í að nýta þessa miklu fjármuni. Við gætum til dæmis fellt niður öll vörugjöld í landinu, við gætum fellt niður eignarskatta, skatta á fjármagnstekjur, skatta á tekjur og hagnað lögaðila eða afnumið tryggingagjöld eða lækkað skatta á tekjur og hagnað einstaklinga um helming eða lækkað almenna skatta á vöru og þjónustu um þriðjung. Áhugavert? Virðulegi forseti. Skyldu hv. þingmenn ríkisstjórnarflokkanna og ríkisstjórnin sjálf hafa kynnt sér þetta? Nei. Og af hverju getum við þá ekki rætt þetta mál? Þá komum við að kjarna málsins, af hverju við þurfum að eyða mikilvægum tíma okkar í þetta karp um mál sem skipta mjög litlu? Það er einmitt þessi ríkisstjórn og þessir ríkisstjórnarflokkar. Þeir geta ekki komið sér saman um það að ræða þau mál sem skipta öllu máli. Það er ekki hægt vegna þess að í stjórnarsáttmála þessarar hæstv. ríkisstjórnar segir að engar ákvarðanir verði teknar um frekari framkvæmdir í orkufrekum iðnaði fyrr en rammaáætlun liggur fyrir. 

Ja, hérna.

Því umsagnarferli eða skoðunarferli á að ljúka um mánaðamót nóvember/desember. Þá á eftir að koma með þetta mál inn í þingið, þá á eftir að ræða þetta hér. Og það er nú ekki eins og að við séum öll samstiga í hugmyndum okkar um þessa framtíð, þá allra síst ríkisstjórnarflokkarnir. Það er reyndar stór meiri hluti þingsins sammála en hv. þingmenn Vinstri grænna hafa sumir hverjir sagt að þeir muni ekki styðja þetta ríkisstjórnarsamstarf verði teknar ákvarðanir á þessum vettvangi. Hv. þingmenn Samfylkingarinnar hafa ekki þor til þess eða getu að leggja lóð sitt á vogarskálarnar hinum megin og setja sömu skilyrði þannig að það er í raun fámennur hópur sem heldur þinginu í gíslingu í þessum málum. Virðulegi forseti. Við erum að eyða tíma okkar til lítils hér en við munum halda því áfram af því að þetta er mikilvægt mál. Það er mikilvægt að sú samþjöppun valds sem felst í þessu máli, þvert á allar niðurstöður rannsóknarnefndar þingsins og þjóðfundarins svo að eitthvað sé nefnt, verði ekki að veruleika. 

Fjórir hv. þingmenn hafa óskað eftir að veita andsvar við ræðu þingmannsins og er því aðeins ein mínúta til ráðstöfunar í hverri umferð. Fyrst veitir andsvar hv. þm. Mörður Árnason.

Fell frá andsvarinu.

Hann hefur fallið frá því að veita andsvar. Þá veitir andsvar hv. þm. Róbert Marshall. Hann hefur fallið frá því að veita andsvar. Þá veitir andsvar hv. þm. Magnús Orri Schram, 7. þm. Suðvest. en fellur frá því. Loks hefur óskað eftir að veita við ræðu þingmannsins hv. þm. Þuríður Backman, 5. þm. Norðaust. Tekur hún nú til máls og hefur til þess eina mínútu í fyrri umferð.

Ég biðst afsökunar, hæstv. forseti, á því að ég þurfti aðeins að hugsa mig um hvort ég ætti að falla frá andsvarinu eða ekki. Þegar ég kom hér inn í miðja ræðu hv. þingmanns var ég hugsi yfir því hvort ég hefði misst af einhverju í dagskránni, hvort við værum að ræða hér frumvarp um Stjórnarráð Íslands. Það var eins og að koma inn í ræðu frá McCarthy-tímabilinu, slíkur var málflutningurinn og í raun vart svaraverður. Staðhæfingar, fullyrðingar, stóryrði sem fást ekki staðist um þá sem vanda vinnu sína, skoða málin. Hér voru stór orð látin falla í garð formanns Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem ég hvet alla áheyrendur til að meta og sjá hvers lags málflutningur hér hefur verið á ferð. Þau dæma sig sjálf, orð hv. þingmanns, sem og annar málflutningur sem hann stendur hér oft og tíðum fyrir þar sem stóriðjustefnan og markaðsstefnan á að vaða yfir eins og við eigum ekki að hafa lært af þeirri reynslu 

Virðulegi forseti. Ég stend við allt sem ég sagði í ræðu minni áðan. Verkin dæma sig sjálf hjá hæstv. fjármálaráðherra, það þarf ekkert að deila við mig um það, hann kemur alveg örugglega til með að eiga nóg með að deila við sinn eigin heimavöll í þeim efnum. Varðandi þann orkufreka iðnað og þau mál sem ég reifaði hér - ég notaði þetta tækifæri til að fara yfir það í hvað við ættum að eyða tíma - var ég bara að draga fram þær staðreyndir sem við stöndum frammi fyrir. Meðal annars kom ég inn á það sem tekið er fyrir í skýrslu Landsvirkjunar, hversu mikilvægur orkufrekur iðnaður hefur verið fyrir uppbyggingu þessa lands. Og það er að skella skollaeyrum hjá hv. þingmönnum Vinstri grænna þegar þeir kynna sér málin ekki betur á þeim vettvangi en að tala um að einhver slys hafi gerst. Staðreyndin er sú að þetta hafa verið einhver bestu skref sem stigin hafa verið fyrir íslenska þjóð. 

Virðulegi forseti. Að mörgu leyti er svolítið erfitt að ræða þetta mál vegna þess að það er svo hrátt, það er svo vanþroskað, og það vantar í það bæði saltið og eðlilega gerjun svo það sé í rauninni brúklegt í pottinn. Þó gæti það orðið göróttum drykk til mikils tjóns ef það næði fram að ganga þó að ekki sé gerjunin mikil í því, en kannski er það vegna þess, virðulegi forseti, að gerjunin er ekki jákvæð. Margt hefur verið sagt og margt verið gert í sögunni fyrr og síðar. Á hátindi alheimsins, í Eþíópíu, segir sagan að guð hafi hnoðað deig til að skapa manninn, hann lagaði köku úr deiginu og bakaði. Kakan var viðbrennd og þar varð til svarti kynstofninn. Guð gerði aðra tilraun. Sú kaka bakaðist illa, var föl og ræfilsleg og hrá og þar varð til hvíti kynstofninn. En guð lærði af mistökunum og bakaði þá þriðju, segir saga Eþíópa. Kakan var brún og sælleg eins og kynstofn Eþíópa er. Salómon konungur og drottningin af Saba léku þar hlutverk sem ætti að vera öllum kunnugt. Á Íslandi, virðulegi forseti, þekkjum við Íslendingar og þykir vænt um Bakkabræður, Gísla, Eirík og Helga, af því að þeir eru kunnir að einlægni og því að vera jákvæðir. Við þekkjum skapgerð og stíl Bakkabræðra. Þeir gengu lengst í því að ætla sér að moka sólarbirtunni inn í bæinn í fötum. Viljinn var góður en ekki höfðu þeir erindi sem erfiði. Verklag núverandi hæstv. ríkisstjórnar minnir um margt á verklag og stíl Bakkabræðra en þó með öfugum formerkjum því að að þótt það minni um margt á sérstæð vinnubrögð Bakkabræðra er þar fátt jákvætt. Frægur er hæstv. forsætisráðherra vor í að vinna með öfugum formerkjum í þessum efnum, að moka myrkri en ekki birtu inn í bæinn, að moka myrkri inn í samfélagið. Það hefur því miður verið hlutskipti og hlutverk þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr að skila ekki leikgleði, árangri eða von inn í samfélagið, nákvæmlega það sem á að vera höfuðhlutverk hverrar ríkisstjórnar, að rísa upp, hvetja til dáða, hvetja til árangurs og skila verkum fram en ekki aftur. Og það er ekki bara að hæstv. ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur reyni að moka myrkrinu inn í bæinn, hún mokar sandi í vélina sem á að vera drifkraftur samfélagsins, í vélina sem á að vera vel smurð af vonum, væntingum og vilja en ekki grjótmulningi til tjóns fyrir þá sem eiga að njóta. Virðulegi forseti. Því nefni ég þetta í þessu sambandi að það mál sem hér er til umræðu, breytingar á Stjórnarráðinu og stjórnsýslunni, er allt út og suður, ekkert í hendi. Þetta minnir kannski helst á það sem menn hafa í sumum flokkum kallað umræðupólitík. Hvað er umræðupólitík og hvaða árangur hefur hún gefið? Engan enn þá. Hún er kannski eins og sálarfræðin sem er á sama byrjunarreit í dag sem fræðigrein og hún var þegar hún var tekin upp í háskólum fyrir rúmum 100 árum. Það hefur í rauninni ekkert gerst því að mannkynið breytist hægt og skilningurinn vill oft láta á sér standa þegar kemur að umburðarlyndi og væntumþykju við fólkið í landi og löndum. Suðurnesin eru gott dæmi um svæði sem hefur liðið fyrir lausung og léttúð ríkisstjórnarinnar við að stöðva mál eftir mál, hunsa góðan vilja, góðar hugmyndir, margar metnaðarfullar hugmyndir sem heimamenn hafa verið að leggja niður fyrir sér með aðstoð bestu manna til að reyna að komast út úr vonandi tímabundnum vanda, sem fylgdi sérstaklega í kjölfar þess að bandaríska herliðið fór eins og halaklipptur hundur frá Íslandi, virðulegi forseti, á einni nóttu, braut allt sem heitir hefðir, kurteisi og mannasiðir í samskiptum þjóða. Bandaríkjamenn hegðuðu sér þar eins og druslur og er vægt til orða tekið. Þetta er vandi sem lenti á Íslendingum,  
             . Já, var hún að slá í bjöllu, afsakaðu frú forseti, ég heyrði það bara ekki.

Forseti vill biðja hv. þingmann að gæta hófs í orðavali þegar rætt er um heilar erlendar þjóðir.

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því að ég var ekki að ræða um heila erlenda þjóð, það er bara þannig. Ég ræddi um stjórnvöld og það er ekki heil þjóð. Þau vinnubrögð sem við upplifum þarna hafa verið tekin upp hjá hæstv. ríkisstjórn, að skilja þá eftir úti í kuldanum sem eiga um sárt að binda, eiga undir högg að sækja og þurfa á því að halda að stutt sé við bakið á þeim, a.m.k. ekki að það sé skvett sandi í smurdósirnar í drifkraftinum. Þar þarf að smyrja með skynsemi og hvatningu en ekki óbörðu bögglabergi. Það er þannig, virðulegi forseti, þegar maður hefur langa reynslu á Alþingi og þekkir orðið nokkuð vel angana í öllu stjórnsýslukerfi okkar, að þær hugmyndir sem nú eru uppi eru fyrst og fremst hugmyndir eins hv. þingmanns, núverandi forsætisráðherra Íslands, Jóhönnu Sigurðardóttur. Það er náttúrlega með ólíkindum að slíkt geti átt sér stað að keyra eigi fram í offorsi mál eins og þetta sem þarf að ræða í grunninn, skipuleggja og koma fyrir þannig að hægt sé að vinna samkvæmt því og eftir því í tiltölulega mikilli sátt. Það er ekki gert. Þá spyr maður, virðulegi forseti: Hvers vegna á að keyra þetta mál fram í svona miklu offorsi, eins og hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir vill, þó að það liggi ekkert sérstaklega á því, ekki miðað við almenna stöðu og almenna reynslu sem skiptir máli fyrir Íslendinga? Skyldi það vera að grunnurinn að hugmynd hæstv. forsætisráðherra í stjórnarráðsmálinu, í því máli sem við ræðum hér varðandi Stjórnarráðið, að verið sé að búa eitthvað í haginn, að lina og deyfa íslenska þjóð til að plægja akurinn fyrir stóran vin Samfylkingarinnar í Evrópu, Evrópubandalagið sjálft, stóra bróður sem þeir trúa á og treysta á í einu og öllu og vilja styrkja og leggjast undir feld með án þess að hugsa um hag Íslands í heild hvað þá sjálfstæði íslenskrar þjóðar? Skyldi það vera grunntakturinn í þessu að reyna að rugla allt og alla í ríminu núna þegar öll áhersla hæstv. forsætisráðherra er á það að troða íslensku samfélagi inn í Evrópubandalagið og koma því þannig fyrir að Íslendingar eigi að leita ásjár Evrópubandalagsins í erfiðri stöðu að sumu leyti? Það vakti athygli, þegar maður nefnir svona líkingar, virðulegi forseti, að ekki fyrir mörgum dögum sagði hæstv. menntamálaráðherra að nemendur Kvikmyndaskóla Íslands hefðu leitað ásjár hennar varðandi framtíð skólans. Hvað gerði hæstv. menntamálaráðherra annað en tala niður til nemenda skólans með þessum orðum? Maður notar ekki orð sem lítillækka en það gerði hæstv. menntamálaráðherra í þessu sambandi, gerði lítið úr því fólki sem býr nú við óöryggi og óvissu og getur ekki skipulagt hlutina eins og til stóð og til var ætlast. Maður á að rétta út höndina í þeim efnum að sýna þessu fólki samstarfsvilja, ræða málin sem jafningjar en ekki þannig að það sé að leita ásjár. Ráðherra á ekki að segja: Aumingjarnir geta komið til mín. Hún á að vera hafin yfir slíkt. Hvers vegna vill hæstv. forsætisráðherra veikja stjórnsýslu Íslands með þeim tillögum sem hér liggja fyrir, hleypa inn geðþóttahugmyndum, lausung í stjórnun, og veikja til að mynda helstu burðarráðuneyti íslensks samfélags, svo sem eins og sjávarútvegsráðuneytið og landbúnaðarráðuneytið? Sjávarútvegsráðuneytið, ráðuneyti sem er burðarás íslensks samfélags í öllu er lýtur að velferðarkerfi, uppbyggingu og þróun vegna þess að þar er okkar mjólkurbú sem skiptir mestu máli? Hvers vegna vill hæstv. forsætisráðherra veikja þetta ráðuneyti með því að slengja því inn í eitthvert partí með mörgum öðrum atvinnugreinum, sem eru svo sem ekkert síður merkilegar atvinnugreinar, en það skiptir miklu máli að hlúa að því sem skilar mestum árangri, hefur reynst að mörgu leyti vel og menn binda vonir við og reikna með að þar sé staðfesta sem verður að vera í öllu er lýtur að atvinnuverklagi og atvinnuuppbyggingu í landinu, lýtur að því að skapa sem mest verðmæti úr hverju kílói, hverju grammi af þeim verðmætum sem eru til í auðlindum Íslands bæði til lands og sjávar? Skyldi það vera að hæstv. forsætisráðherra vilji rugla fólk í ríminu, veikja þessi ráðuneyti af tillitssemi við hugmyndir forsætisráðherrans um inngöngu Íslands í Evrópubandalagið? Það er mín skoðun að það sé engin tilviljun. Það er mín skoðun að svo sé, tvímælalaust, og það er ekki af hinu góða og ekki hlutur sem við eigum að láta bjóða okkur þegar við eigum að verja metnað, sókn og framtíð Íslands. Við eigum bara ekki láta bjóða okkur það. Þeir menn sem stóðu í forsvari fyrir því að Ísland varð sjálfstætt fyrir 67 árum, sjálfstætt ríki, eru forgöngumenn sem við eigum að meta, fylgja eftir og verja það sem þeir fengu áorkað og hefur skilað Íslendingum sem sjálfstæðri þjóð. Nei, þá er sagt að við eigum að stokka upp spilin og það eigi að vera geðþóttaákvörðun forsætisráðherra hverju sinni að stofna til partía og þátta út og suður án þess að ankerisfestan sé til staðar Það gengur ekki í neinu nútímaþjóðfélagi. Þó að það séu ýmsir annmarkar á því að hafa stjórnsýsluna töluvert bundna, bæði í landsmálum og bæjarmálum, er það hlutur sem hefur þróast með reynslunni, með tíðarandanum, með hugsun og vilja fólksins í landinu. Það eru engin rök fyrir því að henda því fyrir borð í einu vetfangi og kalla til einhverja nýútskrifaða fræðinga sem kunna að babla á bók en hafa hvorki verksvit, reynslu né þor. Eina þorið sem þeir hafa sýnt er að vilja skríða undir sæng Evrópubandalagsins, eina þorið. Það er í rauninni skelfilegt að upplifa svona hugmyndir og svona stöðu í okkar litla landi sem á að vera fjölskylduvænt og hefur alla burði til að vera öflugt sjálfstætt ríki ef við hegðum okkur eins og menn. Mig minnir, virðulegi forseti, að í umhverfisráðuneytinu séu hátt í 15 sviðsstjórar. Bíðum nú við, sviðsstjórar, þeir eru yfirleitt yfir sviðum þar sem ekki eru fleiri en einn maður, sviðsstjórinn sjálfur. Þetta hefur ekki verið spennandi til árangurs eða skilnings eða til að afla velvildar með því sem verið er að vinna á þessum vettvangi eins og það er mikilvægt því að það er grundvallaratriði að við umgöngumst náttúruna með virðingu og tillitssemi og gætum þess að þar standi ekki eftir sár í samskiptum manna á hverjum tíma við landið sjálft. En þetta er ekki til þess fallið og þetta mundi, ef þessu væri hleypt út í svona hugmyndir eins og hér er verið að brydda upp á að forsætisráðherrann geti í rauninni tekið hvaða verkefni sem er af ráðherra ef honum sýnist svo. Ef hann er ekki þægur, ef hann fer einhverja aðra leið en forsætisráðherra vill á hann að geta tuskað hann til og tekið af honum hluta af þeim verkum sem honum er ætlað að vinna. Það eru engin rök fyrir þessu. Þetta eru engin vinnubrögð, þetta er hugmynd sem er ekki hægt, virðulegi forseti, að framkvæma af nokkru viti þar sem vænta má árangurs. Ekkert mælir með því að við eyðum tíma okkar og þekkingu okkar fólks, sem er að mörgu leyti mjög góð, í það að reyna að finna hjólið upp á nýtt, hjólið er löngu fundið upp. Við þurfum miklu frekar að hugsa um hvernig við notum hjólið og notum möguleikana sem liggja í landi okkar, auðlindum okkar, að nota þá til að styrkja stöðu þjóðfélagsins, þegna samfélagsins og atvinnulífsins því að án atvinnulífsins er ekkert samfélag á Íslandi og án atvinnulífsins og samfélagsins er engin þörf fyrir hvort heldur um er að ræða menntakerfi, heilbrigðisþjónustu, menningarstarf eða aðra þætti. Þetta verður að snúast í takt við það sem við þekkjum, það sem við höfum byggt á þó að menn eigi alltaf að vera með opin augu fyrir því að gera breytingar þar sem eitthvað hefur verið fest í hjólfari. Það frumvarp sem við ræðum hér hefur ákaflega fátt til brunns að bera í þeim efnum að hægt sé að byggja á því. Það er hægt að tala um skemmtilegar hugmyndir út og suður en menn byggja ekki á þeim frá degi til dags þar sem tryggja þarf að fólkið í landinu hafi til hnífs og skeiðar, menntun, heilbrigðisþjónustu og aðra þætti sem skipta máli og eru grunnstoðir í þjóðfélagi okkar. Nei, ráðuneytin eiga ekki lengur að vera ankeri í stjórnsýslu landsins, geðþóttinn á að taka völdin. Geðþóttinn á að vera ankerið og þá verður allt upp í loft í umræðunni, ekki síst hjá örum og ágengum Íslendingum sem eru þekktir fyrir að hafa takmarkaða þolinmæði í mörgum efnum. Það er alið á miklum deilumálum með þessu móti og það á að gera úr þeim logandi illindi. Til hvers, virðulegi forseti? Er það til þess að slík mál taki tíma þingsins umfram mikilvæg mál, taki upp síður fjölmiðlanna og skapi þar með skjól fyrir hæstv. ríkisstjórn til að fá þrýsting á sig til að ganga til verka, láta hendur standa fram úr ermum fyrir atvinnulífið í landinu, heimilin og festu samfélagsins? Er þetta til að búa sér skjól til að losna við að gera hluti til gagns? Virðulegi forseti. Hv. þm. Róbert Marshall, formaður allsherjarnefndar, sagði í ræðustól að menn ættu bara að stytta ræður sínar, samþykkja það sem væri á borðinu og þá væri hægt að fara í önnur mál.  Með hugmyndinni um þessar breytingar, geðþóttabreytingar hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur, er í raun verið að reyna að breyta stjórnsýslunni í eins konar kjaftaklúbba, ráða 20 hér og 10 þar og taka ákveðin verkefni, og þetta er ekki gert í neinu samráði eða eðlilegu hlutfalli við það sem gengur og gerist heldur bara eins og í jarðvinnu út af fyrir sig, í malarvinnu. Stjórnsýsla Íslands á ekki að vera slík malarvinna. Það á ekki að byggja á skyndilausnum eða gylliboðum því að það leiðir alltaf til þess sem við þekkjum í samfélaginu og er ekki af hinu góða og heitir í einu orði slúður. Það er stundum erfitt að greina á milli sannleikans og slúðursins í fjölmiðlum nútímans en Alþingi Íslendinga á að verja það vinnslustig. Það gengur ekki að æra hver annan og espa á röngum forsendum. Til er ágæt vísa um það eftir Jörund Gestsson, frá Hellu við Steingrímsfjörð, þar sem hann heyrði tvo einstaklinga, í þessu tilviki reyndar konur, bera á borð illmælgi um vin hans. Vísan var svona, með leyfi forseta: Þær sem aldrei hafa haft haft á tungurótum, saman æfa eyru og kjaft eftir fjandans nótum. Þetta er kjarnyrt íslenskt mál og tungutak en þetta eru hlutir sem við eigum að reyna að losa okkur við í lagasetningunni sem skiptir máli fyrir ankeri Íslands - stjórnkerfi Íslands. Þetta er enginn leikur, þetta eru hlutir sem menn eiga að vinna til sáttar og það tekur tíma, sérstaklega þegar uppi eru snarpar hugmyndir um breytingar. Þær verða að fá að þroskast og taka tíma annars byrjar einfaldlega hringekja og darraðardans þar sem herrann núna fellur frá og næsti tekur þráðinn upp aftur. Það er ekki sá stöðugleiki sem við þurfum að vinna að í okkar samfélagi. Við eigum að geta náð 95% samstöðu í því sem við erum að véla um, reynslan sýnir það, ekki síst í nefndum þingsins allt fram til þessa. Þar hafa menn náð saman og það eru undantekningar ef menn ná ekki saman. Í grundvallaratriðum verður að leggja meiri vinnu í þetta en ella og gera allt sem í mannanna valdi stendur til að slípa hlutina til samkomulags. Virðulegi forseti. Af hverju er verið að þrýsta á þessar breytingar núna á þeim tíma þegar margt er í veikri stöðu hjá okkur og stór hluti landsmanna á mjög undir högg að sækja og hefur um allt annað að hugsa en hvunndagsbreytingar sem við viljum gera í almennu kerfi, stjórnkerfinu, til viðmiðunar? Af hverju er verið að gera þetta núna? Er það af því að hæstv. forsætisráðherra segir: Af því bara, ég vil það? Það liggur þannig á borðinu, það er eins og að metnaður fylgdarliðs hennar sé ekki meiri en svo að það láti bjóða sér þetta. Í þessu máli eins og mörgum öðrum stórum málum á Alþingi tala stjórnarsinnar ekki. Þeir virðast láta nægja að þeim sé sagt hvað þeir eigi að gera, þeir kryfja ekki málin til mergjar, brjóta ekki upp það sem um er að ræða, taka ekki á þeim skoðanaskiptum sem eðlilegt er að fari fram heldur þegja þunnu hljóði og segja við sjálfa sig: Látið hann bara vaða. Látið hann bara koma. Hann ræður ekki við okkur. Þetta er ekki þjóðfélagslega væn afstaða og það er skelfilegt að margir frábærir einstaklingar hér skuli láta teyma sig inn á þessa braut á hv. Alþingi. Virðulegi forseti. Það liggur ekkert á í þessu máli nema ef nota á það, eins og ég gat um fyrr í ræðu minni, í samningaviðræðum til að mynda við Evrópubandalagið. Þá kann að liggja á. Ekkert annað knýr á um að ljúka þessu máli í offorsi og ósátt, ekki bara milli stjórnar og stjórnarandstöðu heldur einnig og ekkert síður vegna ósættis innan raða stjórnarsinna, þó að það liggi fyrir að það er ekki í eins ríkum mæli og milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Til hvers, hvaða undirgefni og hlýðni er þetta hjá stjórnendum nefnda og liðsmönnum í nefndum að láta bjóða sér þetta? Það er ekki auðvelt að skilja það. Það kann ekki góðri lukku að stýra þegar málum er stillt þannig upp að hæstv. forsætisráðherra vilji geta refsað óhlýðnum ráðherrum, tekið af þeim málaflokka. Hvað er þá orðið af ríkisstjórn Íslands? Hvað er þá orðið af almennri viðmiðun og almennum leikreglum sem menn verða að geta treyst á hvort sem er til lands eða sjávar. Leikreglurnar skipta öllu máli í þessu og þó að alltaf megi reikna með að eitthvað fari úrskeiðis í leikreglunum verða þær samt að vera til staðar, það kann að þurfa að breyta þeim en ekki til að búa til þá naglasúpu sem hér er boðið upp á með ótal tegundum af kolryðguðum nöglum. Það er ekki vænlegur grautur þótt út á grautinn eigi að vera bros hæstv. ríkisstjórnar. Eitt gott smádæmi sem menn eru að vinna í þessu og tengist alveg klárlega hörkunni við að reyna að koma þessu máli í gegn, þ.e. að breyta ákveðnu ferli íslenskrar stjórnsýslu og aðlaga hana stóru þjóðunum í Evrópu, sem voru frægastar í gegnum árhundruðin fyrir þrælahald og við þekkjum öll, og aðlaga að vilja þeirra og væntingum og veikja mátt Íslands. Og dæmið sem ég vil nefna er bara sú einfalda hugmynd að láta sér detta það í hug varðandi fjárlög landsins og fjárlaganefnd að taka alla safnliðina út úr fjárlaganefnd og henda þeim inn í embættiskerfið. Þetta eru mál sem varða hundruð smárra verkefna um allt land, metnaðarfullra verkefna sem gefa vonir og væntingar, verkefni sem fólk vill leggja hönd á, taka þátt í að skapa. Nú á allt í einu að fækka heimsóknum nokkur hundruð almennra Íslendinga frá öllum byggðum landsins til fjárlaganefndar af því að fjárlaganefnd vill ekki heyra raddir þeirra með þessu móti. Það truflar hana, hún talar ekki við hvern sem er. Það er eitthvað að gerast í landi okkar sem er áhyggjuefni. Það er stjórnleysi, það er agaleysi í allt of miklum mæli, öfund og græðgi, pirringur, uppgjöf og vonleysi. Við þingmenn eigum að standa saman um það að snúa vörn í sókn, láta þetta ekki hrekjast eins og korktappa á öldunni heldur snúa vörn í sókn og berjast fyrir fólkið í landinu, virðulegi forseti.

Forseti. Þetta var sannarlega áhrifamikil ræða og ég dáist að hv. þingmanni að geta komið hér í stólinn og flutt svona ræðu nánast blaðlaust. Mig langar að spyrja hann, af því að hann fór svona yfir sviðið, og rakti gallana í íslensku samfélagi undir þessari svakalega vondu stjórn, hvernig ástandið sé í Noregi, Svíþjóð og Danmörku, sem búa við mjög svipað fyrirkomulag og gert er ráð fyrir í því frumvarpi sem eftir allt saman og að lokum var til umræðu, þó að hv. þingmenn geti auðvitað ekki bundið sig í svo þröngan ramma. Sem sé Noregur, Svíþjóð og Danmörk, er þar jafnsvakaleg miðstýring og einræðistilburðir og hér eru hafðir uppi?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Mörður Árnason vekur athygli á eðlilegri og góðri spurningu en því er fljótsvarað í stuttu máli. Við Íslendingar hljótum fyrst og fremst í okkar verklagi og okkar vilja á Íslandi að miða við okkar reynslu og okkar möguleika.

Saltið í sjónum, saltið í sjónum.

Já, já, saltið í sjónum nákvæmlega því að við lifum á sjónum og hv. þingmaður hefur menntast vegna þess. Og vonandi á hann eftir að skila góðu hlutverki. Við erum eina fiskveiðiþjóðin í Evrópu og lifum á því. 

Forseti vill beina þeim tilmælum til hv. þingmanna í sal að þeir veiti ræðumanni svigrúm til að ljúka máli sínu á þeim stutta tíma sem hér er til andsvara.

Virðulegur forseti. Tíminn er knappur en mig langar til að spyrja hv. þingmann: Hefur hann ekki kynnst á sínum langa ferli, sem þingmaður og sem stjórnarþingmaður, á eigin skrokki alræðisvaldi forsætisráðherra? Hvernig var það?

Virðulegi forseti. Það er alveg augljóst og á allra vitorði að forsætisráðherra hefur mikil völd, en það skiptir miklu máli að þau völd séu ekki sett í lög. Af því að ég þykist vita að hv. þingmaður er að tala um reynslu mína af því að hafa unnið með fimm formönnum Sjálfstæðisflokksins, frá Geir Hallgrímssyni - og einn var frægur fyrir snarpar ákvarðanir, Davíð Oddsson, fyrrverandi forsætisráðherra. Sérstaða Davíðs Oddssonar, ég bara nefni það til fróðleiks fyrir hv. þingmann, var sú að þegar hann var undir, það var oft sem hann var undir í málum, þá tók hann það upp á sömu sekúndu sem sitt mál og kom út sem sigurvegari. Þetta er bara hluti af starfssviði stjórnmálamanna en alræðisvald á ekki að vera í lögum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hann kom inn á ýmislegt sem snertir frumvarpið og þar af leiðandi íslenskt þjóðfélag um leið. Í 5. gr. frumvarpsins stendur, með leyfi forseta: „Nú er stjórnarmálefni flutt milli ráðuneyta, sbr. 4. gr., og skal þá ljúka meðferð ólokinna stjórnsýslumála í því ráðuneyti sem við málefni tekur.“ Nú kann að vera að þetta sé orðað með þessum hætti í dag en það er margt annað í kringum frumvarpið eða lögin í dag sem er öðruvísi, þ.e. það er reglugerð sem er sett o.s.frv. Sér hv. þingmaður sömu hættu og sá er hér stendur á því - við vitum að núverandi forsætisráðherra hefur sterkar skoðanir á ákveðnum málum eins og sjávarútvegsmálum og málum Evrópusambandsins og þess háttar - að forsætisráðherra beiti þessari aðferð þegar ekki er skýrt 

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson komi nákvæmlega inn á atriði sem skiptir mjög miklu máli í þessu sambandi. Það er mikil hætta á því að ef forsætisráðherra lands er ekki nógu stór í hugsun og er ekki nógu stór til að sinna því hlutskipti sem hann á að gera fyrir hönd þjóðarinnar heldur lætur glepjast af tálvonum annarra landa, bræðra okkar í Evrópu, skulum við kalla þá með fyrirvara, ef hann lætur glepjast af því þá er fjandinn laus. Það er nú ekki flóknara. Það er engin spurning að reglugerðirnar í stjórnkerfinu um áratugaskeið hafa verið skelfilega misnotaðar af öllum stjórnmálaflokkum Íslands og það á ekki að hvetja til þess að það sé aukið eins og gert er með þessu móti.

Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér að í skýrslu þingmannanefndarinnar svokallaðrar er talað um formfestu og oddvitaræði meðal annars, og hafa þeir þingmenn, sumir hverjir sem sátu í þessari nefnd, minnst á það í ræðu. Ég velti fyrir mér, frú forseti, og langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að sú breyting að losa enn frekar um formið, formfestuna, regluverkið sem er þó til staðar í dag, sé til þess fallið að minnka oddvitaræðið, hafi það verið til staðar. Ég velti þessu fyrir mér, frú forseti, og spyr þingmanninn þessarar spurningar. Það er mjög mikilvægt að við gerum okkur öll grein fyrir því, bæði við sem hér erum og þeir sem eru að hlýða á okkur, að það hefur margoft komið fram hjá þeim er skiluðu góðri skýrslu um svokallaða þingmannanefnd að verið er að fara þvert gegn þeim tillögum sem þar eru lagðar fram.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á, það er alltaf mikil hætta á því að oddvitaræðið finni sér farveg. Það er bara eðli stjórnmálanna og eðli stjórnsýslu hvar sem er um heiminn. Oddvitinn er leiðtogi eða foringi eftir atvikum og það ræði finnur sér alltaf farveg. En það á ekki að auðvelda það og það skiptir miklu máli að vera ekki að losa um ákveðnar leikreglur sem eru ankerisfestar, ekki bara í blíðu og velgengni heldur líka í stórsjó, brimi og berjandi veðri. Það skiptir miklu máli að þetta sé samfella sem menn geta búið við, treyst á þó að þeir séu ekki endilega alltaf sammála öllum þáttum í því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla ræðu og hann fór mjög víða í máli sínu. Nú er það svo að það eru fáir þingmenn, hygg ég, á Alþingi sem eru jafnduglegir að ferðast um landið, hitta fólk, mæta á samkomur og hv. þingmaður. Mig langaði að spyrja hv. þingmann, í ljósi þess sem fram hefur komið í umræðunni, um þá miklu meinbugi sem eru á þessu frumvarpi, það foringjaræði sem það boðar og annað því um líkt, hvort hann verði var við það á ferðum sínum um kjördæmið og um landið að þjóðin sé að kalla mjög eftir þessu frumvarpi og því efni sem í því er? Og hverju þjóðin er öðru fremur að kalla eftir öðru en því sem í þessu frumvarpi er, ef þingmaðurinn gæti farið yfir þetta hvort hann verði var við þessa miklu eftirspurn eftir frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að í gegnum tíðina hef ég verið mikið á ferðinni meðal fólksins í landinu, hlustað á það enda er ég að vinna fyrir það. Það er sá tónn sem ég hlusta á fyrst og fremst og það er óháð stjórnmálaskoðunum. Það er háð skoðunum fólksins, þörfum þess, væntingum og vilja og ég hef aldrei spurt mann um pólitíska afstöðu, aldrei. En það er alveg rétt, sem hv. þm. Ásmundur Einar Daðason, segir. Þjóðin er ekkert að kalla eftir þessu frumvarpi. Hún tárast yfir því að menn séu að eyða tímanum í svona, virðulegi forseti, við skulum segja bullumblambur, það er vægt orð vestfirskt, bullumblambra. Það er það sem fólk rekur í rogastans við að menn skuli vera að setja svona mál í forgang þegar það liggur ekkert á því. 

Frú forseti. Í ljósi þess hversu mikil áhersla er lögð á að þetta mál fái framgöngu hvað telur hv. þingmaður að búi þar að baki? Af hverju er svona mikilvægt að þetta mál nái fram að ganga núna á þinginu? Af hverju má ekki taka önnur mál til umræðu og á dagskrá sem meira máli skipta og menn eru sammála um? Nú liggur ljóst fyrir að þetta rataði inn í ályktun Evrópuþingmanna sem átti að leggja fyrir síðasta vor, þar sem átti að fagna því að þessar stjórnarráðsbreytingar næðu fram að ganga. Mig langaði að fá að vita hvort hv. þingmaður telji að þetta tengist að einhverju leyti þessu eina máli hæstv. forsætisráðherra sem er Evrópusambandsumsóknin. Það væri kannski gott að hann færi örlítið yfir það hvort hann teldi að þetta tengdist eitthvað.

Virðulegi forseti. Ég vék að þessu í ræðu minni. Það er engin spurning að mínu mati að það spilaði inn í þetta afstaða ákveðinna stjórnmálamanna á Íslandi þar á meðal hæstv. forsætisráðherra til að koma okkur inn í Evrópusambandið með góðu eða illu, veikja fótaburð og mátt samfélagsins þannig að við á einhverju stigi yrðum fegnir að leggjast á knén og skríða inn í Evrópusambandið, skríða inn í kæfubelginn í Brussel.  Þetta er það sem skiptir máli og í löngu máli þyrfti að færa nánari rök fyrir þessu en ég kom inn á þessi atriði í ræðu minni og ítreka að þarna er maðkur í mysunni.

Virðulegi forseti. Mig langar að vekja athygli forseta á því að nú virðist sem stjórnarliðar séu farnir að leika það að fara í andsvör og falla svo frá þeim. Í það minnsta hefur það verið gert síðustu einn og tvo tíma. Mig langar að beina því til forseta að tryggja það að við sem svo sannarlega viljum fara í andsvör og veita þau, fáum þann tíma sem til þess er ætlaður og að þeir sem taka einungis tíma frá lýðræðislegri umræðu verði beðnir um að huga að því að láta af þeirri iðju. Þá vil ég einnig hvetja forseta, ekki endilega þann er nú situr, til að ræða það almennt við forseta að sýna þingmönnum þá kurteisi þegar þeir eru í ræðustól að vera ekki með yfirlætisleg svipbrigði og annað hér á bak við sem sést í myndavélum út um allt land  
            

Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja virðulegan forseta að gefnu tilefni hvort ekki sé rétt hjá mér að það sé engin skylda að fara tvisvar í andsvar. Ég geri það t.d. mjög sjaldan vegna þess að yfirleitt fæ ég svar við spurningu minni eftir fyrsta svar. Ég get ekki ímyndað mér, virðulegi forseti, að það sé skylda að tala tvisvar þó maður fari í það sem kallað er hér andsvar. Ég bið forseta að skýra út fyrir mér hvort það sé ekki rétt.

Virðulegi forseti. Það sem ég átti fyrst og fremst við var þegar beðið er um andsvör og ekki farið í andsvör, hvort sem þau eru eitt eða tvö eins og við sáum hér áðan. Ég held að það sé mikilvægt að við nýtum þann tíma sem við höfum af því að tíminn er að sjálfsögðu takmarkaður sem þingmenn hafa til umræðna. Þar af leiðandi er ég ósáttur við það, ef þetta verður raunin, að menn biðji um andsvör og falli svo alfarið frá þeim. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það getur ekki verið skylda að menn nýti bæði andsvörin. Við berum að sjálfsögðu fulla virðingu fyrir því. En ég átti við hitt að ef menn fara að leika það að biðja um andsvör og falla svo algjörlega frá þeim þá sæmir það vitanlega ekki því sem við erum væntanlega að praktísera hér, þ.e. lýðræðislega, réttláta og sanngjarna umræðu um þetta stóra mál.

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að fylgja eftir því sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson var að tala um. Ég er algjörlega sammála hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur að náttúrlega er ekkert að því að falla frá orðinu, nákvæmlega á sama hátt og það er ekkert að því, svo ég taki dæmi, að banki kaupi hlutabréf í sjálfum sér. En ef hann gerir það á skipulegan hátt til að hækka verðið er það einhvers konar misnotkun og ef stjórnarliðar falla á skipulegan hátt frá orðinu til að stytta andsvaratíma þeirra sem eru í ræðustól er það misnotkun á nákvæmlega sama hátt.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur um að það sé ekkert óeðlilegt að falla frá orðinu. Ég vil engu að síður taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar. Í dag var það svo að hv. þm. Jón Gunnarsson hélt um margt ágæta ræðu. Sá sem hér stendur hugðist fara í andsvar við hann og spyrja hann örlítið betur út í innihald ræðunnar. Þá brá svo við að fjórir hv. þingmenn höfðu óskað eftir því að veita andsvar, þar á meðal sá hv. þingmaður sem situr nú í forsetastól. Þrír þeirra féllu hins vegar frá andsvarinu áður en til þess kom og þar af leiðandi komst einungis einn hv. þingmaður í andsvar með styttan ræðutíma. Af þeim sökum vil ég taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar til hæstv. forseta áðan.

Frú forseti. Ég tel, eins og aðrir þeir sem hér hafa talað, enga skyldu til að fara í tvígang í andsvar. Ég er algjörlega sammála hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur um það. Það getur líka komið fyrir, og það hefur komið fyrir mig að svör hafi borist við spurningu sem ég hugðist leggja fram. Þá getur maður auðvitað fallið frá andsvari í heilu lagi. Þegar menn óska hins vegar eftir andsvari um tiltekið málefni og ræðumaður ræðir eitthvað allt annað mál, er kannski ekki nema eðlilegt að menn falli frá því að fara í andsvar um málið sem er á dagskrá. Það hefur líka komið fyrir og ég hygg að það hafi komið fyrir í dag.

Forseti telur að hv. þingmenn sem hafa mislanga þingreynslu þekki allir reglurnar um andsvörin og ef svo er ekki telur hann rétt að þeir rifji upp hvernig eigi að fara í andsvör.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Álfheiði Ingadóttur að stundum er það þannig að spurningu sem vaknar við ræðu hv. þingmanna er svarað í miðri ræðu og maður hefur þá ekki ástæðu lengur til að spyrja um þau ákveðnu atriði. Víst getur komið fyrir að menn falli þá frá andsvari. Til þess að við virðum nú málfrelsi hver annars og virðum að í andsvörum er ræðutími takmarkaður, mundi ég leggja til sem lausn á þessu vandamáli að þegar spurningu hv. þingmanna sem óskað hafa eftir andsvari, er svarað í ræðu þingmanna, að þeir falli frá orðinu og gefi þar með öðrum hv. þingmönnum tækifæri til að spyrja þeirra spurninga sem brenna á þeim og eiga orðastað við þingmanninn. Þannig held ég að við getum öll tekið tillit hver til annars 

Forseti. Var það ekki í fyrravetur, fyrsta vetur þessa þings, sem fannst skipulagsblað þar sem stjórnarandstæðingar höfðu skipulagt það fyrir fram fyrir daginn og kvöldið hvernig ætti að fara í andsvar hver við annan? Til hvers? Til þess að afla upplýsinga? Til þess að spyrja út úr? 

Forseti biður hv. þingmenn að virða ræðutíma.

Virðulegur forseti. Ég vildi bara láta það koma fram í þessari umræðu að það excelskjal sem hv. þm. Mörður Árnason vísað til áðan sparaði íslensku þjóðinni 470 milljarða króna. 
            

Frú forseti. Ég ætla ekki að ræða um andsvör. Ég ætla ekki að ræða það sem menn hafa rætt hér mest um. Ég ætla að ræða um stjórn fundarins og hvort hæstv. forseti geti ekki sett í gang umræðu um stöðu mála í Evrópusambandinu, um stöðu mála á þýska þinginu, um áhyggjur manna um alla Evrópu af stöðu Grikklands og hvaða afleiðingar hún kunni að hafa á stöðu evrunnar. Ég vona að til þess komi ekki að evran falli eða eitthvað slíkt, því það hefði ófyrirséðar afleiðingar fyrir efnahag Íslands, en ég vil gjarnan að menn ræði þetta hér á þingi og það sem allra fyrst.

Virðulegur forseti. Fyrst smá ábending til hæstv. forseta vegna þessarar andsvaraumræðu. Ég sé ekkert í þingsköpum sem kemur í veg fyrir að þegar þingmenn falla frá andsvörum geti hæstv. forseti nýtt þann tíma sem er afgangs til þess að leyfa öðrum sem komust ekki að að veita andsvör. Þannig má leysa þetta vandamál. Aðalástæðan fyrir því að ég kem hér upp er að ég vil taka undir ábendingu hv. þm. Péturs H. Blöndals um mikilvægi þess að þingið fari að ræða þau mál sem eru brýnust þessa dagana. Það mál sem hefur verið til umræðu í dag og í gær er auðvitað stórt mál og mikilvægt en það er ekki brýnt. Á meðan eru fjölmörg óleyst mál innan lands og eins þurfum við, eins og hv. þingmaður benti á, að ræða það hvernig við ætlum að bregðast við þeim gríðarlega stóru atburðum sem eru að eiga sér stað í löndunum í Evrópu. Við getum ekki verið  
            

Forseti vill af tilefni af orðum hv. þingmanns vekja athygli á því að enn eru 12 þingmenn á mælendaskrá þannig að áhugi á þátttöku í umræðum um málið sem nú er á dagskrá er enn mikill.

Virðulegur forseti. Það er annaðhvort eða í þessari umræðu. Nú hefur stjórnarandstaðan farið fram á að geta rætt málið á dagskrá í tvöföldum ræðutíma og nýtir þann tíma afskaplega vel, er síðan í miklu uppnámi yfir því að ekki sé verið að fullnýta tímann til andsvara. Hvort er það? Vilja menn í aðra röndina síðan fá að ræða önnur mál 

Virðulegur forseti. Nú höfum við fengið að heyra enn eitt furðuandsvarið frá hv. þm. Róberti Marshall sem virðist ekki alveg átta sig á því um hvað umræðurnar snúast. Getur hæstv. forseti reynt að útskýra fyrir hv. þingmanni mikilvægi þess að þingmenn fái að ræða þau mál sem krefjast mikillar umræðu, en jafnframt að mál geti verið misbrýn? Nú legg ég til að hæstv. forseti útskýri muninn á þessu, annars vegar málum sem liggur á og hins vegar málum sem geta verið stór og krafist mikillar umræðu en liggur ekki eins mikið á. Ef virðulegur forseti gæti útskýrt þetta fyrir hv. þm. Róberti Marshall slyppum við hugsanlega við fleiri svona andsvör þar sem hv. þingmaður virðist algjörlega standa á gati um muninn á þessu tvennu, brýnum málum og 

Virðulegi forseti. Ég ætla að höggva í sama knérunn og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Ég held að mjög mikilvægt sé að gera sér grein fyrir því að til eru mikilvæg mál og til eru brýn mál. Mikilvægu málin krefjast umræðu en oft og tíðum skiptir ekki máli hvort hún fer fram á miðvikudegi, þriðjudegi eða fimmtudegi. Mig langaði til að bæta við þetta að það er náttúrlega algjörlega óþolandi að vera á Alþingi í ræðum og andsvörum og um fundarstjórn forseta og þurfa alltaf að sitja undir þessum skætingi í hv. þm. Róberti Marshall. Það er eins og hv. þingmaður sé búinn að gefa sér einhvern standard um hvað megi og hvað megi ekki og síðan kemur hann og messar yfir þingmönnum. Þetta er bara lítilsvirðing.

Virðulegi forseti. Mig langar til að taka undir orð síðasta ræðumanns og ég tel að það sé jafnvel ástæða til þess að áminna nokkra þingmenn vegna þeirra ummæla sem falla í umræðunni. Hér koma stjórnarþingmenn, aðallega þingmenn Samfylkingarinnar því það er nú ansi lítið um þingmenn Vinstri grænna í salnum við þessar umræður sem er mjög einkennilegt, einungis einn þingmaður á mælendaskrá það sem eftir lifir kvölds. Það er svolítið einkennilegt að upplifa það að hér séu sjálfskipaðir siðaverðir, þá er ég sérstaklega að vísa til, eins og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson, þeirra hv. þm. Marðar Árnasonar og hv. þm. Róberts Marshalls. Það er skrýtið að upplifa það að hér séu einhverjir kroppatemjarar starfandi í þinginu á vegum ríkisstjórnarinnar sem koma upp í miklum æsingi með ábendingar til okkar þingmanna eins og enginn sé morgundagurinn og eins og þessir aðilar hafi aldrei setið sjálfir 

Virðulegi forseti. Það segir töluvert um forgangsröðunina að hér skuli vera mjög mikið af málum á dagskrá sem væri mun þarfara að ræða. Ég nefndi í gær, frú forseti, þá hugmynd að breyta dagskránni og að við tækjum umræðu um að Íbúðalánasjóði verði veitt heimild til að veita óverðtryggð lán. Það eru gríðarlegur þrýstingur á það úti í samfélaginu. Mikið er kallað eftir því að Alþingi bregðist við og geri breytingar. Það er raunar með ólíkindum að ekki sé orðið við því og ekki sé mögulegt af hálfu hæstv. forsætisráðherra og virðulegs forseta að gera breytingar þannig að við getum rætt þau mál. Ég tek þar af leiðandi undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað. Það má einnig taka umræðuna um Grikkland og evruna og þann gríðarlega vanda sem þar er í gangi. Bretar undirbúa áætlun 

Virðulegur forseti. Mig kann að hafa misheyrst áðan en ég heyrði ekki betur en hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, þingmaður Framsóknarflokksins, hefði athugasemdir við svipbrigði þingmanna í þingsal á meðan ræðuhöld færu fram. 

Hæstv. forseti. Í þessari stuttu umræðu hafa komið fram nokkuð ólík sjónarmið þingmanna um hversu brýnt þetta mál er sem er á dagskrá og hvort önnur mál eigi að koma á dagskrá í staðinn. Nú vil ég segja að fyrir liggur auðvitað að við þingmenn Sjálfstæðisflokksins að minnsta kosti og að ég hygg þingmenn Framsóknarflokksins líka, erum reiðubúnir til að taka þetta mál til ítarlegrar umræðu ef það er staðföst ætlan forseta að halda málinu á dagskrá. Við teljum að í því séu fjölmörg atriði sem þurfi að ræða ítarlega. Ég bendi á að enn vantar svör við mjög mörgum af þeim spurningum sem við höfum varpað fram í umræðunum. Hitt er svo annað mál og engin mótsögn í því fólgin að við teljum að önnur mál ættu að fá meiri forgang í þinginu, en það er ákvörðun 

Virðulegi forseti. Ég sé mig knúna til að koma upp í annað sinn til að útskýra það sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fór yfir um fundarstjórn forseta. Það barst nefnilega símtal um það þegar ræðumaður var í stól áðan og hv. forseti geiflaði sig með þvílíkum ólíkindum og þvílíkum vandlætingarsvip að eftir því var tekið á landsvísu. Það vill nefnilega þannig til að hér er allt í beinni útsendingu. Ég vil ítreka það sem hér hefur komið fram: Er ekki rétt að taka þetta mál af dagskrá, fara að ræða hin brýnu mál sem snúa að atvinnuuppbyggingu og fjölskyldum í landinu í stað þess að eyða tíma þingsins í þetta stjórnarráðsfrumvarp sem enginn samstaða er um? Hér þrjóskast hæstv. forsætisráðherra við það eina ferðina enn, frú forseti, að koma máli í gegnum þingið sem engin samstaða er um. Virðulegur hæstv. forsætisráðherra hefur engan 

Virðulegi forseti. Mér hefur nú oft ofboðið í þingsal en núna, og ég biðst afsökunar á orðbragðinu, er þetta eins og að vera á róló. Fyrst koma þeir sem eyða hér tíma og tala út í eitt í tvöföldum tíma og færri ræður en hinar eru málefnalegar. Og klaga í forseta af því að öll andsvör eru ekki notuð út í eitt. Síðan kemur hv. þm. Vigdís Hauksdóttir og klagar út af því að henni líkaði ekki svipbrigði forseta. 

Frú forseti. Ég vona að hv. þm. Vigdís Hauksdóttir ætli ekki að fara í andsvör við mig um ávarpið „frú forseti“, en það er nú engu líkara. Það er alveg rétt sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir sagði hér áðan, maður veit ekki hvort maður á að hlæja eða gráta stundum í þessum sal  
             Ég ætla enn og aftur að ítreka ánægju mína með þær breytingar sem hv. allsherjarnefnd gerði á því frumvarpi sem við ræðum. Fyrir hádegi í gær hafði ég að mig minnir farið stuttlega yfir breytingar sem er að finna í 2. og 4. gr. frumvarpsins, þ.e. hið margrædda og umdeilda ákvæði í 2. gr. um að ríkisstjórn skipti sjálf með sér verkum. Ég hef nú hlýtt á ræður flestra hv. þingmanna í þessari umræðu og verð að segja að þar skiptir alveg í tvö horn. Annars vegar er um að ræða mjög margar vel undirbúnar og málefnalegar ræður þar sem menn segja kosti og lesti á frumvarpinu og lýsa skoðunum sínum og viðhorfum til þeirra tillagna sem hv. allsherjarnefnd hefur lagt fram. Hins vegar hafa hér farið fram að mínu viti mjög ómarktækar orðræður sem fyrst og fremst hafa beinst að hæstv. forsætisráðherra, persónu hennar og meintum tilraunum hennar til þess að kollvarpa stjórnskipulagi á Íslandi með framlagningu þessa frumvarps og taka upp einræði á Íslandi eftir geðþótta hverju sinni. Ég verð að segja, frú forseti, að mér finnst slíkt tal fullkomlega ómálefnalegt. Ég veit eiginlega ekki hvort ég á heldur að segja að ég vorkenni þeim hv. þingmönnum sem eru með hæstv. forsætisráðherra algerlega á perunni og geta ekki komist lengra en í 2. gr. þessa mikilvæga frumvarps eða hvort ég á að segja hitt sem mér dettur líka í hug, að þetta sé dæmi um ósmekklegt einelti og illa uppalda stráka. Hins vegar hafa þeir sem svona tala verið í minni hluta þeirra þingmanna sem hér hafa tekið til máls og flutt ræður - ræður. Ég vil þó undanskilja þá tvo hv. þingmenn sem töluðu á undan mér í umræðunum í dag. Ég hef sem betur fer, finnst mér, orðið vör við vilja úr öllum stjórnmálaflokkum til að ná samkomulagi um það að ljúka þessu þrátali hér og líka öðrum þeim málum sem fyrir þinginu liggja. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að hrósa hv. þm. Eygló Harðardóttur sérstaklega sem kynnti hugmynd sína í gær um breytingar á frumvarpinu hvað varðar 2. gr. sem ég tel að geti orðið til samkomulags á þessum haustdögum og orðið til þess að við ljúkum fleiri brýnum málum en færri. Ég hyggst nefna tvö önnur atriði í þessu frumvarpi en ég fór allítarlega yfir frumvarpið og gerði grein fyrir miklum fyrirvörum mínum við það við 1. umr. Ég fór vandlega yfir, eins og ég sagði, 2. gr. áðan en það eru tvö atriði í frumvarpinu sem mig langar að fjalla lítillega um í þessari síðari ræðu minni, þ.e. annars vegar eru það ákvæði í 6., 7. og 11. gr. frumvarpsins og hins vegar í 22. gr. Í 6., 7. og 11. gr. frumvarpsins er fjallað um ríkisstjórnarfundi og ráðherranefndir og fundi þeirra. Þar er í fyrsta sinn lagður lagarammi um það hvað skuli rætt á ríkisstjórnarfundum og hvernig það skuli fært til bókar en einnig um aðgengi almennings að þeim upplýsingum. Þetta tel ég gríðarlega mikilvægt. Mér þykir miður að margir þeir sem hér hafa talað hafi ekki látið svo lítið að fjalla um þetta mikilvæga atriði. Það sem kom í ljós við rannsókn á aðdraganda hrunsins var að einmitt þessum málum var mjög ábótavant. Reyndar er fræg afstaða fyrrverandi forsætisráðherra, Davíðs Oddssonar, sem höfð var í flimtingum í fjölmiðlum hér um árið, að til þess að það kæmist nú enginn að því hvað færi á milli hans og annarra í stjórnkerfinu eða annars staðar þá vildi hann hvorki nota tölvupóst né minnisblöð. Þetta formleysi og stjórnleysi kom okkur nefnilega í koll í aðdraganda hrunsins vegna þess að menn gátu spilað sig algjörlega ábyrgðarlausa og gera reyndar sumir hverjir enn. Hér er, frú forseti, brugðist við ábendingum frá rannsóknarnefnd Alþingis og við tillögum sem komu frá þingmannanefndinni. Á blaðsíðu 5 í nefndaráliti hv. meiri hluta allsherjarnefndar er vísað til fjögurra kafla sem tekið er mið af, ekki bara við frumvarpsgerðina sem slíka heldur einnig við þær breytingar sem hv. allsherjarnefnd gerði á frumvarpinu en þær voru til þess fallnar að setja ákvæði um að fundargerðir ríkisstjórnar skyldu birtar innan árs frá því að fundur væri haldinn, að haldin skyldi trúnaðarmálabók í ríkisstjórn um þau mál sem ættu að fara leynt og að hljóðrita skyldi ríkisstjórnarfundi og gera þær hljóðritanir opinberar eftir tiltekinn tíma eða 30 ár. Ég vil líka nefna eitt atriði til viðbótar sem meiri hluti allsherjarnefndar leggur til. Það er að á ríkisstjórnarfundum skuli ekki aðeins fjallað um þau mál sem tilgreind voru í frumvarpinu heldur einnig að þar skuli skýra frá fundum þar sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar koma sameiginlega fram gagnvart aðilum úr stjórnkerfinu eða utan þess og þegar fulltrúum ríkisstjórnarinnar eru veittar mikilvægar upplýsingar eða kynnt málefni sem þurfa að koma til úrlausnar innan stjórnsýslunnar. Þetta er gríðarlega mikilvægt að mínu mati og það er reyndar ítarlega fjallað um það í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis hvernig þrýstihópar og aðilar utan stjórnkerfisins geta haft áhrif á óformlegan hátt, á óskráðan hátt í stjórnkerfinu bæði gagnvart embættismönnum og stjórnmálamönnum. Með þessari tillögu hv. allsherjarnefndar er lagt til að skýrt skuli frá slíkum samskiptum í ríkisstjórn sem þýðir þá, eins og ég sagði áðan, að það verði fært til bókar. Þetta er ég mjög ánægð með. Í 11. gr. frumvarpsins er enn fremur um að ræða ákvæði sem hv. allsherjarnefnd hefur bætt við þar sem kveðið er á um frekari skráningarskyldu á samskiptum og öllum fundum milli ráðuneyta Stjórnarráðsins sem og við aðila utan þess og að settar skuli reglur um slíka skráningu. Eftir þessu var mjög kallað í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis út af því hversu óformleg og ábyrgðarlítil í reynd þessi samskipti innan stjórnsýslunnar og milli stjórnsýslunnar og hagsmunaaðila voru. Ég lýsi því mikilli ánægju minni með vinnu hv. allsherjarnefndar að þessu leyti. Frú forseti. Áður en ég slít mig frá þeim ákvæðum sem snúa að því hvað skuli fjalla um á ríkisstjórnarfundum og hvernig það skuli skráð og opinberast almenningi vil ég gera grein fyrir því enn og aftur að á nefndaráliti hv. meiri hluta allsherjarnefndar er ég með fyrirvara. Sá fyrirvari lýtur að tillögunni um hljóðritun á öllum fundum ríkisstjórnar og opinberun þeirra eftir 30 ár. Ég hef nokkurn vara á þessari tillögu ef satt skal segja. Ég er svolítið hrædd um að ákvæði sem þetta og hljóðritun breyti ríkisstjórnarfundum í einhvers konar málfund þar sem menn tala fyrir sagnfræði framtíðarinnar jafnvel þótt um sé að ræða 30 ár. En kannski er þetta óþarfahræðsla. Ég hef hlustað grannt eftir því hvað menn segja um þetta ákvæði og ég heyri að sitt sýnist hverjum. Ég hef ekki myndað mér endanlega skoðun á því og þess vegna var ég með fyrirvara á þessu nefndaráliti. En ég mun halda áfram að hlusta á þær umræður og það sem hv. þingmenn hafa hér til málanna að leggja. Frú forseti. Ef ég vík að 22. gr. sérstaklega gerði ég í mínu máli við 1. umr. miklar athugasemdir við þau ákvæði frumvarpsins sem lutu að aðstoðarmönnum ráðherra. Ég verð að segja það og endurtaka að verkefni ráðherra í ráðuneyti eru tvíþætt. Annars vegar hefur ráðherra stjórnskipulegt hlutverk innan stjórnsýslunnar og kemur fram sem slíkur, en hins vegar ber honum að ástunda pólitíska stefnumótun og sækir samkvæmt ákvörðunum Alþingis vald sitt aftur til þjóðarinnar í almennum þingkosningum ekki sjaldnar en á fjögurra ára fresti. Það er rauður þráður í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þingmannanefndar að það þurfi að styrkja þetta stefnumótunarhlutverk. Í hv. allsherjarnefnd var okkur kynnt skýrsla frá OECD sem fjallar einmitt um það sem er tekið á í 22. gr., sem eru aðstoðarmenn ráðherra. Þar kemur fram að það er allur gangur á þessu í OECD-löndunum og reyndar hefur ríkt lengst af og víðast lítil formfesta í þessum efnum. Þó eru auðvitað dæmi þess, sem við höfum rætt hér áður, að í sumum löndum koma ráðherrar inn með heilt kabínett og fara út aftur með fjölda aðstoðarmanna sem eru þá embættismenn, ráðuneytisstjórar, skrifstofustjórar og sviðsstjórar, á þeim sviðum stjórnsýslunnar sem ráðuneytið annast. Í frumvarpinu var upphaflega gert ráð fyrir miklum breytingum á því kerfi sem þó hefur þróast frá árinu 1971, að ég held, í ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar frá 1971–1974 þegar fyrst voru ráðnir aðstoðarmenn inn í ráðuneytin. Þeir voru þá þrír talsins, flestir urðu þeir 17 í þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar 1999–2003 og eitthvað þar á milli á þessu tímabili. Samtals eru skráðir hér í ritgerð sem ég vísa til 156 aðstoðarmenn á tímabilinu 1971–2008. Það er því nokkur reynsla komin af þessu fyrirbæri og ég var ósátt við þau ákvæði frumvarpsins sem gerðu ráð fyrir því, að mér fannst, að dregið yrði úr mikilvægi starfa aðstoðarmanna sem ég vil ekki gera því að ég tel að störf þeirra séu gríðarlega mikilvæg. Hlutverkið að vera pólitískur ráðgjafi og aðstoðarmaður ráðherra og vinna að pólitískri stefnumótun er mikilvægt í lýðræðisþjóðfélagi og mikilvægt þingræðinu. Ef við ætlum að tala um tengsl milli þings og framkvæmdarvalds er eitt hið allra mikilvægasta að ráðherrar geti ástundað pólitíska stefnumótun og hafi til þess aðstöðu. Ég er mjög ánægð með frumvarpið eins og það kemur nú frá hv. allsherjarnefnd af því að umgjörðin um störf aðstoðarmanna er að mestu óbreytt en skýrari og formfastari og þar með er ábyrgðin líka skýrari. Það er ekki lengur til að mynda gerður greinarmunur á ráðgjafa og aðstoðarmanni eins og frumvarpið upphaflega gerði ráð fyrir og í ræðu minni við 1. umr. benti ég einmitt á að það væri ástæðulaust þar sem viðkomandi starfsmaður hefði engu stjórnsýsluhlutverki að gegna að gera greinarmun á starfsheitum eða stöðu aðstoðarmanna og skipta þeim upp í annars vegar aðstoðarmenn og hins vegar ráðgjafa. Það varð niðurstaða nefndarinnar að í stað eins aðstoðarmanns og eins ráðgjafa er talað um tvo aðstoðarmenn, þ.e. að þeir skulu ekki vera fleiri en sem nemur tveimur fyrir hvern ráðherra á hverjum tíma en þó hefur verið gerð tillaga um það sem ég tel líka mikilvægt að á álagstímum eða vegna sérstakra aðstæðna eða vegna stærðar ráðuneyta eða verkefna sé heimilt að ráða þrjá til viðbótar í Stjórnarráðið eða til ráðherranna allra ef þörf krefur. Þá komst nefndin að þeirri niðurstöðu að það væri rétt að hið nýja aðstoðarmannakerfi kæmi til framkvæmda þegar við gildistöku laganna en ekki eftir næstu kosningar þar sem nefndin telur mjög brýnt að efla hina pólitísku skrifstofu ráðherra. Það var einnig fjallað um kjör aðstoðarmanna og formgert það sem tíðkast hefur í þeim efnum. Enn fremur var tekið inn ákvæði sem fyrir var í lögum en frumvarpið gerði ráð fyrir að félli út, um rétt aðstoðarmanna til að snúa aftur til fyrri starfa sem ríkisstarfsmenn, að það skuli halda gildi sínu, og nefndin leggur til breytingu í þá veru. Frú forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir þeim breytingum sem urðu á frumvarpinu í hv. allsherjarnefnd og ég hafði áður gert athugasemdir við. Ég lýsti því yfir í upphafi máls míns við 1. umr. að ég hlakkaði til umræðunnar í nefndinni og ég mundi leggja mig fram um það að ná fram tilteknum breytingum á frumvarpinu sem ég er mjög ánægð með. Ég vil hvetja hv. þingmenn til að horfa á þetta stóra mál í heild, hætta að vera í pólitískri naflaskoðun og berja á hæstv. forsætisráðherra út af einni tiltekinni grein í þessu frumvarpi en einbeita sér að því sem ég tel að sé fyllilega mögulegt og ætti að vera innan seilingar, að ná samkomulagi um hvernig megi breyta þeirri grein þannig að menn geti vel við unað. Ég tel að Stjórnarráðið okkar hafi ekki verið svo ofboðslega gott eins og menn vilja vera láta að þar megi engu breyta. Ég tel það alls ekki. Og ég tel mjög mikilvægt að þetta mál fái framgang í þinginu. Það þarf ný lög um Stjórnarráð Íslands. Það þarf að setja þær reglur sem hefur verið gerð tillaga um og ég tel að málið sé mjög vel unnið og fullkomlega í standi til þess að afgreiðast frá þinginu og það sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þess ber að geta í upphafi, vegna þess að þingmaðurinn beindi því út í sal að hún teldi að það liti út fyrir að einstakir þingmenn væru með hæstv. forsætisráðherra á heilanum, að ég fell ekki undir þann hóp þannig að þingmaðurinn verður að leita hófanna annars staðar. Það sem kom fram í máli þingmannsins varðandi það að þetta mál sé fullþroskað vil ég minna á að málið féll í allsherjarnefnd. Það var ekki hægt að taka málið þaðan út vegna þess að ósamkomulag var um það meðal stjórnarliða, sú atkvæðagreiðsla fór 5:4 og málið náðist ekki úr nefnd. Þess vegna var farin sú leið að koma með þessar breytingartillögur, m.a. út af þagnarskyldunni. Þingmaðurinn fór sjálf yfir það að hún er með fyrirvara á nefndarálitinu og breytingartillögunum, vegna þessa þagnarákvæðis og telur hún að 30 ára þagnarskylda sé ekki nægjanleg. Ætlar þingmaðurinn að styðja þá breytingartillögu sem fyrir 

Frú forseti. Ég hvet hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur til þess að hlusta á það sem þingmenn segja í ræðustól. Ég lýsti því mjög skilmerkilega áðan að ég hefði ekki gert upp hug minn varðandi breytingartillögu um hljóðritanir á fundum ríkisstjórnar. Það er ekki vegna þess að ég telji að 30 ár til eða frá sé aðalatriði í þeim efnum, eins og hv. þingmaður gaf í skyn, heldur þvert á móti held ég að sama hversu langt eða stutt inn í framtíðina menn tala ef þeir tala í hljóðnema þá verði annar bragur á ríkisstjórnarfundum. Þess vegna, frú forseti, hef ég hlustað mjög grannt eftir því hvað aðrir þingmenn hafa um þetta sagt. Ég mun mynda mér afstöðu til þessarar tillögu m.a. á grunni þess því að í þingsal eru mjög margir reyndir þingmenn sem hafa margir hverjir setið í ríkisstjórn og geta þess vegna haft eitthvað til málanna að leggja.

Virðulegi forseti. Þá vitum við það skýrt að hv. þingmaður hefur ekki gert upp afstöðu sína. Það gefur vísbendingu um að frumvarpið falli. Hv. þm. Þór Saari og hv. þm. Þráinn Bertelsson gerðu það að úrslitakosti í allsherjarnefnd að setja þetta í breytingartillöguformi inn í þingið til þess að tryggja stuðning þeirra við frumvarpið. Það kæmi mér mjög á óvart ef þingmenn Vinstri grænna mundu greiða atkvæði á móti þessu og þar með væri frumvarpið fallið eins og ég sagði og yrði þá ekki að lögum. Eins og allir vita eru breytingartillögur teknar fyrst fyrir til afgreiðslu í þinginu og falli þær fellur frumvarpið. Varðandi aðstoðarmennina sem hv. þingmaður fór yfir: Finnst hv. þingmanni ekki fullmikið í lagt að fjölga svo mjög í embættismannakerfi ráðuneytanna á meðan Alþingi, sjálfur löggjafinn, er algjörlega fjársvelt?

Frú forseti. Ég lýsti því áðan að meiri hlutinn í hv. allsherjarnefnd telur mjög brýnt að efla pólitíska skrifstofu og stefnumótun í ráðuneytum og þess vegna er teljum við brýnt að setja og treysta kerfi aðstoðarmanna eins og gerð er tillaga um í frumvarpinu. Vegna fyrirspurnar hv. þingmanns um starfsmenn Alþingis og aðstoðarmenn hygg ég að hún hafi verið að spyrja um aðstoðarmenn þingmanna og vil ég því upplýsa að ég hef verið stuðningsmaður þess sem hefur verið ákveðið í forsætisnefnd, að niðurskurður bitni ekki á aðstoðarmönnum formanna þingflokka, formanna flokka sem eru í stjórnarandstöðu til þess að vega upp á móti aðstoðarmannakerfi ráðherra. Nýja kerfið sem við settum og fikruðum okkur inn á með aðstoðarmenn þingmanna var mjög dýrt en ég ætla sannarlega að vona að við getum tekið það upp innan tíðar aftur.

Hæstv. forseti. Nokkur atriði í ræðu hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur gefa tilefni til athugasemda og spurninga. Í fyrsta lagi var auðvitað athyglisvert sem fram kom í máli hv. þingmanns varðandi þá breytingartillögu meiri hlutans sem lýtur að hljóðritun á ríkisstjórnarfundum. Þetta eru svipuð sjónarmið og komu t.d. fram í máli hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur fyrr í umræðunni og ég hygg að fleiri í meiri hlutanum í allsherjarnefnd hafi haft svipaðar áhyggjur og lesa má út úr ræðum þessara tveggja hv. þingmanna sem standa að nefndaráliti og breytingartillögum með fyrirvara. Ég get þess líka að við í minni hlutanum gerðum athugasemd við þetta. Ég vildi spyrja hv. þingmann um 2. mgr. 4. gr., og þá breytingartillögu sem meiri hlutinn leggur til varðandi hana þar sem fellt er út 

Frú forseti. Þetta var eitt af þeim atriðum sem ég tók upp við 1. umr. Hér er gerð tillaga um að út úr frumvarpinu falli að hvert ráðuneyti skuli óskipt lagt til eins og sama ráðherra. Það þýðir með öðrum orðum að í hverju ráðuneyti geti verið starfandi fleiri en einn ráðherra. Þetta fyrirkomulag er mjög algengt í löndunum í kringum okkur og fer kannski eftir verkefnaþunga hverju sinni, þörf á sérfræðivinnu eða -þekkingu en kannski einnig eftir áherslum og því hversu brýnt er að vinna mál áfram. Til að mynda eru tveir ráðherrar í norska utanríkisráðuneytinu. Annar er þróunarmálaráðherra, hinn er það sem við þekkjum sem utanríkisráðherra. Í mörgum af löndunum næst okkur eru líka 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið vegna þess að í því birtist einmitt sá skilningur sem ég hef lagt í breytingartillögu meiri hlutans um ákvæðið, þ.e. að heimilt verði að hafa fleiri en einn ráðherra í sama ráðuneyti. Við getum haft mismunandi skoðanir á því hvort það er gott eða vont og hvort á því eru gallar eða kostir en mér finnst gott að þessi skilningur liggur fyrir af hálfu hv. þingmanns. Þetta er nefnilega ekki alveg ljóst af lestri nefndarálits meiri hlutans og ég held því að þetta verði til að skýra aðeins umræðuna um ákvæðið. Annað atriði sem ég vildi nefna að lokum, hæstv. forseti, er það sem hv. þingmaður sagði í lok ræðu sinnar um að hún teldi mikilvægt að málið næði fram að ganga. Ég vil því spyrja hana hvort að efnislega sé eitthvað í frumvarpinu sem er tímabundið, brýnt eða gerir að öðru leyti kröfu 

Frú forseti. Ég tel í reynd að öll þau ákvæði sem hér er gerð tillaga um að leiða í lög séu brýn. Ég tel að það hafi komið okkur illilega í koll að hafa ekki meiri festu í Stjórnarráðinu. Með þessu frumvarpi er þó ekki verið að njörva neitt niður heldur er líka verið að tryggja tiltekinn sveigjanleika. Ég tel líka að þegar búið er að leggja gríðarlega mikla vinnu í mál eigi ekki að ástæðulausu að láta það liggja á milli þinga. Við vitum að þá þarf að taka málið inn upp á nýtt eins og okkar þingsköpum er háttað, þau eru ekki þannig í öllum ríkjum. Það þýðir í rauninni endurtekningu á vinnunni, leitað er eftir umsögnum á nýjan leik og svo byrjar ballið. Ég tel því, frú forseti, eins og ég sagði áðan, að málið sé fullunnið og þess vegna sé tímabært að afgreiða það.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er eitt sem mig langar að eiga orðastað við hv. þingmann um af því að þingmaðurinn á sæti í allsherjarnefnd. Það varðar 21. gr. Ég hef haft þá skoðun að skynsamlegra sé að ráða inn í Stjórnarráðið í heild sinni. Samkvæmt 21. gr. er hægt að færa til starfsmann innan Stjórnarráðsins ef ráðherrarnir verða sammála um að gera það og starfsmaðurinn samþykkir það. Mig langar að kalla eftir skoðun hv. þingmanns á því og spyrja hvort þetta hafi verið mikið rætt í allsherjarnefnd. Ég tel mjög skynsamlegt að ráða inn í Stjórnarráðið í heild sinni en ekki inn í einstaka ráðuneyti þannig að þegar starfsfólk er fært til í Stjórnarráðinu þá séu menn ekki ráðnir í ákveðið ráðuneyti heldur inn í Stjórnarráðið í heild sinni. Ég held að þetta muni geta orðið til bóta, einmitt þegar mismunandi álag er í ráðuneytum. Ég kalla eftir viðbrögðum hv. þingmanns við hugmyndum mínum um að 

Frú forseti. Já, þetta atriði var ítarlega rætt í nefndinni og á tímabili var m.a. rædd þar tillaga um að koma upp sérstakri mannauðsskrifstofu fyrir Stjórnarráðið allt og ráða menn þar inn. Sú tillaga þótti kannski ekki nógu vel rædd til þess að taka hana inn sem slíka. Um hana hefði þurft mikið samráð við starfsmenn og samtök opinberra starfsmanna. Hér er tæpt á máli sem ég get alveg hreint verið sammála hv. þingmanni um að eigi að skoða betur. Það er brýnt að starfsmenn í Stjórnarráðinu eigi þess kost að flytja sig á milli verkefna og milli starfa þó að ekki væri til annars en að koma í veg fyrir kulnun í starfi .

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég heyri á hv. þingmanni að þetta hefur verið rætt ítarlega. Ég hef lýst þeirri skoðun minni að það sé mjög skynsamlegt að gera þetta þannig, sérstaklega þegar verið er að ráða inn nýja starfsmenn. Ég er ekki að tala um að það eigi að breyta starfskjörum starfsmanna sem fyrir eru, það er væntanlega ekki hægt, starfsmannalögin verja væntanlega þá starfsmenn. En ég hefði talið það mjög til bóta, eins og hv. þingmaður lét liggja að í svari sínu, ef sett yrði á laggirnar ein mannauðsskrifstofa yfir Stjórnarráðið í heild sinni. Það hefði verið mjög farsæl niðurstaða, held ég. Mér hefði getað hugnast hún mjög vel af því að það er skynsamlegt að geta fært til starfsfólk, ekki aðeins til að fólk kulni ekki í starfi eins og hv. þingmaður orðaði það, heldur líka til að geta létt undir þegar mikið álag er á ákveðin ráðuneyti. Ég hefði talið betra ef þetta hefði verið rætt betur í hv. allsherjarnefnd og niðurstaðan hefði verið sú 

Frú forseti. Ég þori ekki að fullyrða hvaðan þessi tillaga kom upphaflega en ég hygg að hún sé komin frá nefnd sem hæstv. forsætisráðherra skipaði til þess að skoða Stjórnarráðið. Hún rataði hins vegar ekki í frumvarpið og var þess vegna ekki til umræðu hér eða í nefndinni og kom ekki inn í umsögnum frá aðilum. Þetta var ný hugmynd og þess vegna fékk hún kannski ekki nægilega umfjöllun. Ég tel að þetta þurfi að ræða sérstaklega við samtök opinberra starfsmanna. Sjálf tel ég eðlilegt að launaskrifstofa fjármálaráðuneytisins fari með starfsmannamál almennt og það eigi við um fleiri þætti en bara laun og kjarasamninga því að það er svo margt sem hangir á þeirri spýtu sem er ekki bara skrifað í kjarasamninga.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir innlegg hennar í umræðuna. Hv. þingmaður kom inn á nokkur atriði. Eitt sem ég hnaut um var það sem hún sagði um mikilvægi þess að við drægjum lærdóm af því sem gerðist í hruninu, að formfestu hefði skort og, svo ég noti hennar orð, að Stjórnarráðið hefði að hennar mati ekki verið gott. Hv. þingmaður sagði skemmtisögur af fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra sem hélt ekki fundargerðir og skrifaði ekki tölvupóst og gagnrýndi það með þeirri sögu. Ég vil færa okkur aðeins nær í tíma. Eftir hrun, þegar við áttum að vera búin að læra allt þetta, þegar við kölluðum eftir gögnum og ég lagði fram ótal fyrirspurnir, bæði til hæstv. fjármálaráðherra og utanríkisráðherra um fundargerðir, um nótur frá fundum þar sem þeir hittu  Heldur hv. þingmaður virkilega að þetta breytist? 

Frú forseti. Ég hef greinilega komið við snöggan blett hjá hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur. Ég hef sjálf kallað hér eftir gögnum, eftir einmitt því sem hún kallar nótur af fundum, og það hefur stundum reynst erfitt vegna trúnaðar sem á slíkum gögnum hvílir. Það er nærtækt að minnast upptöku sem mun hafa verið gerð af samtali þáverandi seðlabankastjóra við seðlabankastjóra Bretlands, sem ekki hefur verið opnuð fyrir öðrum en hv. þingmönnum sem eiga sæti í fjárlaganefnd. Það þykir mér mjög miður. 
             Ég verð að segja eins og er að hv. þingmaður hefur ekki alveg hreint áttað sig á tilgangi þessa frumvarps eða þeim breytingum sem hv. allsherjarnefnd hefur gert á því. Þær eru einmitt til þess fallnar að koma til móts við þau sjónarmið 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég vil frábiðja mér að í hvert skipti sem hv. þingmaður kemur í ræðustól að hún þurfi að byrja á því að ala mig og alla aðra þingmenn upp sem hún á orðastað við. Þetta er leiður ávani og ég vil biðja hv. þingmann að láta af honum. Ég hef skilið þessa umræðu mjög vel og hef fylgst með henni nærri frá orði til orðs og þarf enga umvöndun frá hv. þingmanni. Annað sem ég vildi spyrja hv. þingmann um er varðandi starf aðstoðarmanna sem ég þekki ágætlega, hafandi sjálf verið aðstoðarmaður ráðherra í þremur ráðuneytum í níu ár. Ég deili þeirri skoðun að þetta sé mikilvægt starf og að pólitísk stefnumótun sé mikilvæg. Ég mun fara betur yfir það í ræðu minni hvað mér þykir um það sem hér er lagt til. Eitt er það sem lagt er til í frumvarpinu og ég vildi fá útskýringar hv. þingmanns á. Það er erindisbréfið sem ráðherra á að setja ráðuneytisstjórum og sérstaklega aðstoðarmönnum. 

Frú forseti. Erindisbréf geta verið með ýmsu móti og fer auðvitað eftir því hvert erindið er. Þess vegna er ráð fyrir því gert, að sjálfsögðu, að um erindisbréf gildi einhverjar reglur og að þau séu ekki ósambærileg á milli ráðuneyta. Ég vakti einmitt athygli á þessu ákvæði frumvarpsins við 1. umr., því að það sem mér finnst kannski skipta miklu máli í þessu er hvenær slík erindisbréf eru sett, hvort það sé bara þegar nýir ráðherrar taka við eða hvort þau lifi með viðkomandi starfsmönnum eins og ráðuneytisstjóra. Frú forseti. Ég get ekki svarað þessum skætingi hv. þingmanns þar sem tími minn er búinn. Mér þykir hins vegar miður, og vil endurtaka það, 

Virðulegi forseti. Hér ræðum við enn stjórnarráðsmálið sem hæstv. ríkisstjórn telur mikilvægasta málið um þessar mundir. Við höfum rætt þetta í fleiri klukkutíma og ekkert lát er á umræðunni. Hæstv. forsætisráðherra virðist ekki ætla að gefa sig með það að þetta sé mikilvægasta málið sem liggur nú fyrir landsmönnum, að breyta Stjórnarráðinu í óþökk nánast allra þingmanna. Eins og við vitum hafa stjórnarliðar lítið blandað sér í þessar umræður og virðast vera sáttir við þetta mál allt saman eins og það liggur fyrir sem sýnir forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar. Það er hneykslanlegt að þetta skuli vera forgangsröð ríkisstjórnarinnar vegna þess að hér liggur mikið á að koma hjólum atvinnulífsins af stað. Hér er mikið atvinnuleysi og síðast en ekki síst, sem er öllu verst, er hér líka mikill landflótti. Hæstv. fjármálaráðherra kemur nær daglega fram í fjölmiðlum, ber sér á brjóst og kallar það mikinn árangur sem hefur náðst í ríkisfjármálum. Þrátt fyrir það hefur hallinn á ríkissjóði aldrei verið meiri og er jafnvel orðinn svo alvarlegur að það er á mörkunum að hægt sé að sjá út úr því að ríkið geti nokkurn tímann staðið við skuldbindingar sínar. Þegar hæstv. fjármálaráðherra talar telur hann ekki upp þær duldu skuldir sem fyrir liggja, eins og skuldbindingar lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna upp á 400 milljarða og svo mætti lengi telja. Samt taldi hæstv. fjármálaráðherra í himnalagi að setja Icesave-byrðarnar á herðar þjóðinni. Ég segi ekki annað en það, frú forseti, að hvar stæðum við þá sem þjóð hefði það orðið að veruleika þrátt fyrir að nú séu miklar líkur til að þrotabúið geti að fullu greitt þetta upp? Eftir stendur elja þingmanna, m.a. Framsóknarflokksins, við að veita ekki ríkisábyrgð á þessa samninga sem voru vonlausir frá upphafi. Í máli hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur kom síðan fram að hér hefði verið mikil leyndarhyggja á árum áður. Ég minni þingheim á leyndarhyggjuna sem einkenndi störf þessarar ríkisstjórnar strax í byrjun, leyndarhyggju í þá átt að hér var búið að semja um ákveðið málefni fyrir alþingiskosningar 2009 sem gekk meðal annars út á það að þrátt fyrir stefnu Vinstri grænna um að sækja ekki um aðild að Evrópusambandinu var samt búið að semja við Samfylkinguna um að hleypa því máli í gegnum þingið, þ.e. ef þeir kæmust í stjórn með Samfylkingunni sem raunin varð svo. Allir þekkja leyndarhyggjuna í sambandi við Icesave-hörmungarmálið allt. Það var komið heim með glæsilegan samning að áliti hæstv. fjármálaráðherra. Hann var svo glæsilegur að þingmenn áttu ekki einu sinni að fá að sjá hann. Svona hefur þetta verið rökstutt í ljósi þess að hér var leyndarhyggja áður sem og foringjaræði. Þegar vinstri stjórnin komst til valda eftir heilt bankahrun, eftir hrun heillar þjóðar, var það rökstutt: Þeir máttu þetta, við megum þetta líka. Þetta hafa verið einkunnarorð ríkisstjórnarinnar: Þeir gerðu þetta, við gerum þetta líka, þrátt fyrir fögur fyrirheit úr kosningabaráttunni um algjört gegnsæi, opna stjórnsýslu, engin leyndarmál og allt uppi á borðum. Frú forseti. Því miður hefur þetta verið alveg á hinum endanum, sjaldan hefur verið erfiðara að fá upplýsingar innan úr ráðuneytunum, frá stjórnsýslunni, um þau mikilvægu málefni sem þingmenn kalla eftir. Það er ekki hægt að hrósa þessari ríkisstjórn því að við framsóknarmenn höfum frá kosningum kallað eftir forgangsröðun hjá henni um hvernig haga eigi ríkisútgjöldum og að því verði forgangsraðað hverju við eigum að hlífa og hverju við eigum að fórna. Að mínu mati ætti ríkisstjórn sem starfar nú í landinu að leggja áherslu á meginstoðir samfélagsins, á löggjafann, þ.e. Alþingi sjálft, Landhelgisgæsluna, dómstóla, menntakerfið og heilbrigðiskerfið. Er til of mikils mælst að þessi fimm atriði verði sett í forgang? Í stað þess að styrkja Alþingi bæði faglega og fjárhagslega til að hægt sé að semja hér vandaða löggjöf fer ríkisstjórnin hina leiðina og styrkir sjálfa sig, framkvæmdarvaldið. Hér hefur verið vitnað í óteljandi skýrslur sem gerðar hafa verið frá hruni. Við ræðum um rannsóknarskýrslu Alþingis og skýrslu þingmannanefndarinnar. Við erum að tala um skýrsluna sem er kölluð Samhent stjórnsýsla sem nefnd handvalin af hæstv. forsætisráðherra skrifaði. Sú skýrsla er hér fylgiskjal með þessu frumvarpi og sem það byggir að mestu leyti á. Fleiri skýrslur liggja fyrir, t.d. sú sem ég hef hér með mér og er frá 2009, Eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Það hefur lítið verið fjallað um þá skýrslu en þegar í hana er gluggað kemur ýmislegt í ljós sem hefði svo sannarlega mátt hafa til hliðsjónar við samningu þess frumvarps sem nú liggur fyrir um breytingar á Stjórnarráðinu. Ég þreytist ekki á að tala um að fyrst og fremsti þurfi að styrkja Alþingi. Á síðustu fjárlögum tóku ráðuneyti til sín í rekstrarkostnað 6 milljarða en Alþingi 1 milljarð. Þarna er himinn og haf á milli. Í frumvarpi þessu er enn á ný lagt til Alþingis því að styrkja á framkvæmdarvaldið enn frekar. Hér er verið að færa vald frá Alþingi til forsætisráðherra sem starfar á hverjum tíma og raunverulega ætti forseti Alþingis að koma úr stjórnarandstöðuflokkunum í okkar stjórnskipan. Með því fyrirkomulagi sem og því að hafa hér öfluga lagaskrifstofu Alþingis, eins og ég hef lagt til, væri hægt að sía út þau mál sem eru ónýt þegar þau koma inn í þingið. Þá getur forseti beitt því neitunarvaldi að taka ekki mál á dagskrá sem ganga beinlínis gegn öðrum lögum, ganga gegn stjórnarskrá og síðast en ekki síst gegn því að löggjafinn missi áhrif sín til framkvæmdarvaldsins eins og gerist í frumvarpi þessu. Það mál ætti ekki að vera þingtækt sem ríkisstjórn kemur með inn í Alþingi ef það hefur það í för með sér að Alþingi framselji löggjafarvald sitt. Ég get líka talið upp öll þau frumvörp sem hafa komið inn í þingið síðustu tvö árin, eftir að ég tók sæti sem þingmaður, þar sem lagt er til að reglugerðarvæða lagafrumvörpin. Þessi siður berst okkur frá Evrópusambandinu, en þegar reglugerðarákvæði er sett í frumvarp sem verður að lögum er það hreint og beint framsal á löggjafarvaldinu til embættismanna í ráðuneytunum. Þetta er mjög athyglisvert, sérstaklega í ljósi þess að fallið hafa óteljandi dómar og líka úrskurðir frá umboðsmanni Alþingis sem kveða á um það að ráðherra hafi gengið of langt í reglugerðarvæðingu og sett reglugerðir sem hreinlega er ekki stoð fyrir í lögum. Þessum málum fjölgar sífellt. Þetta er mjög alvarlegur hlutur en þetta er nokkuð sem hér hefur skapast hefð um. Ég tel að Alþingi verði að stíga út úr þessum hring því að samkvæmt stjórnarskránni fer Alþingi eitt ásamt forseta Íslands með löggjafarvaldið, ekki framkvæmdarvaldið og því síður embættismenn í ráðuneytunum. Hér er ég með skýrslu þingmannanefndarinnar þar sem fjallað er um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Það hefði verið mjög skynsamlegt hjá þeirri ríkisstjórn sem nú situr að leggja samhliða fram frumvörp um breytingu á Stjórnarráðinu annars vegar og styrkingu á löggjafanum hins vegar. Þá væri hægt að ræða þessi mál saman og þá gætum við tekið á því heildrænt, að styrkja löggjafann og framkvæmdarvaldið í leiðinni án þess að löggjafinn færist yfir á hendur framkvæmdarvaldinu. Mig langar til að lesa upp úr bls. 5 í skýrslu þingmannanefndarinnar þar sem fjallað er um meginniðurstöður og ályktanir þingmannanefndarinnar eftir að þingmannanefndin var búin að fara yfir rannsóknarskýrslu Alþingis. Þar segir í kafla 2.1 þar sem fjallað er um Alþingi, með leyfi forseta: „Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er sett fram gagnrýni á störf og starfshætti Alþingis sem mikilvægt er að bregðast við. Meginniðurstöður þingmannanefndarinnar varðandi Alþingi eru þær að auka þurfi sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, leggja beri meiri áherslu á eftirlitshlutverk þingsins og auka fagmennsku við undirbúning löggjafar. Þingmannanefndin telur brýnt að Alþingi taki starfshætti sína til endurskoðunar, verji og styrki sjálfstæði sitt og marki skýr skil á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Alþingi á ekki vera verkfæri í höndum framkvæmdarvalds og oddvitaræðis. Þingmannanefndin telur fulla ástæðu til að taka alvarlega gagnrýni í umfjöllun vinnuhóps um siðferði um íslenska stjórnmálamenningu og leggur áherslu á að draga verði lærdóm af henni. Alþingi á að vera vettvangur umræðu sem tekur mið af almannahagsmunum. Góð stjórnmálaumræða næst fram með því að láta andstæð sjónarmið mætast þar sem byggt er á staðreyndum og málin eru krufin til mergjar. Íslensk stjórnmál hafa ekki náð að þroskast nægilega í samræmi við það. Stjórnmálaumræður á Alþingi hafa einkennst um of af kappræðum og átökum og því þarf að efla góða rökræðusiði á Alþingi. Mikilvægt er að Alþingi ræki umræðuhlutverk sitt og sé vettvangur lýðræðislegra og málefnalegra skoðanaskipta. Alþingismönnum ber að sýna hugrekki, heiðarleika og festu í störfum sínum. Brýnt er að Alþingi og alþingismenn endurheimti traust þjóðarinnar með orðum sínum og athöfnum.“ Hvað segir þessi fyrsti kafli skýrslu þingmannanefndarinnar okkur og hvaða lærdóm eigum við að draga af honum? Jú, meginstefið í þessum kafla er eins og ég hef svo margoft farið yfir í ræðum mínum þrígreining ríkisvaldsins, samanber 2. gr. stjórnarskrárinnar, og það að Alþingi sjálft, sjálfur löggjafinn, sé fullkomlega sjálfstætt frá framkvæmdarvaldinu. Hér er einnig fjallað um hið svokallaða oddvitaræði og að Alþingi megi ekki vera verkfæri í höndum framkvæmdarvaldsins. Hvað er lagt til með þessu frumvarpi um breytingar á Stjórnarráðinu annað en fullkomið oddvitaræði þar sem alræðisvald er flutt frá þinginu yfir til forsætisráðherra sem starfar hverju sinni? Hvað er það annað, frú forseti, en hreint og klárt oddvitaræði? Það er svo mikið oddvitaræði að það á að afmá öll ráðherraembætti úr lagasafninu. Það á að afnema öll ráðuneytaheiti úr lagasafninu og þá má segja að einungis verði eftir aðstoðarráðherrar sem starfi við hlið hæstv. forsætisráðherra. Ég hélt að við værum öll sammála um að við ætluðum að læra eitthvað af þeim hörmungardögum sem við mættum hér haustið 2008. Þetta er líka undarlegt í ljósi þess að þetta oddvitaræði í frumvarpinu sem nú liggur fyrir er lagt til af þeim aðila sem hefur setið í rúm 33 ár á þingi, ætti að muna sinn fífil fegurri og vita hvernig umræður undanfarinna fjögurra áratuga hafa farið fram. Sá þingmaður er hæstv. forsætisráðherra, nú starfandi, Jóhanna Sigurðardóttir. Ófáar ræðurnar hefur sú ágæta kona haldið sem óbreyttur þingmaður úr þessum ræðustól og gagnrýnt þetta. Ég ætla svo sem ekki að segja að vald spilli en það sem er augljóst í máli þessu er að minnsta kosti að sá sem fær völd missir samband við þá sem í kringum hann eru. Um leið og þessi ríkisstjórn tók við völdum virðist hafa verið farið í sömu gömlu hjólförin. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar var notað viðkvæðið: Þeir gerðu þetta, við megum þetta líka. Þetta minnir óneitanlega á einn ákveðinn aldur í menntakerfi okkar, fyrsta stigið. Í skýrslunni sem þingmannanefndin samdi eftir rannsóknarskýrslu Alþingis leggur hún mikla áherslu á að það ætti að styrkja eftirlitshlutverk þingsins, rétt þingmanna til upplýsinga og aðgengilegrar og faglegrar ráðgjafar og stöðu stjórnarandstöðunnar á Alþingi því að stjórnarandstaðan gegnir afar mikilvægu aðhaldshlutverki. Það sem þingmannanefndin taldi líka að þyrfti að endurskoða var það verklag sem hefur tíðkast í gegnum árin við framlagningu stjórnarfrumvarpa. Hún hvatti til aukins sjálfstæðis þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu í því efni. Nefndin lagði það til að ríkisstjórninni yrði gert að leggja fram stjórnarfrumvörp með mjög góðum fyrirvara þannig að okkur þingmönnum gæfist gott ráðrúm til að taka þau til faglegrar skoðunar, að við gætum rætt þau á upplýstum og málefnalegum grunni og afgreitt þau í þinginu og í nefndum. Þessu hefur ekki verið sinnt, frú forseti, síður en svo. Um það frumvarp sem nú liggur til dæmis fyrir var það mikið ósamkomulag að meira að segja einn ráðherra greiddi á ríkisstjórnarfundi atkvæði gegn því að það yrði lagt fram. Annar ráðherra sýndi því hlutleysi sitt og greiddi ekki atkvæði með framlagningu þess en þetta eru alveg splunkunýir stjórnunarhættir sem tíðkast nú hjá þessari ríkisstjórn, að mál sem ríkisstjórnin kemur fram með sem heild þurfi ekki lengur fullan stuðning í ríkisstjórn. Þetta var líka svona með ESB-umsóknina, því máli var hleypt í gegnum ríkisstjórnina og breyttist um leið í einfalt þingmannamál. Ef ríkisstjórnin stendur ekki á bak við framlagningu frumvarpa breytist það í þingmannamál eða við skulum frekar segja ráðherramál. Þess vegna ber hæstv. forsætisráðherra ábyrgð á þessu frumvarpi til laga um Stjórnarráð Íslands. Það leikur vafi á að þingmeirihluti sé fyrir þessu frumvarpi, eftir mínum bestu upplýsingum eru þingmenn Vinstri grænna á móti því óbreyttu og byggist andstaðan aðallega á því að hér er lagt til að sameina sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið iðnaðarráðuneytinu og stofna nýtt atvinnuvegaráðuneyti. Ég er flutningsmaður nefndarálits 2. minni hluta og fer því yfir stöðuna, hvernig við þurfum að hlúa að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu og þeim atvinnugreinum sem undir það heyra. Sjávarútvegurinn er sú atvinnugrein sem skapar okkur mestar gjaldeyristekjur og ég legg líka áherslu á að standa vörð um landbúnaðarmálin. Raunverulega gerðist það í hruninu sem enginn átti von á, íslenskir bændur breyttust í að vera gjaldeyrisvaraforði okkar Íslendinga því að í hruninu tæmdust hér allar gjaldeyrishirslur. Hefðum við verið komin upp á aðrar þjóðir um matvæli er ekki víst að það hefði verið hægt að sinna því. Hrunið sýndi okkur sannarlega hvað við þurfum sem eyland að standa vörð um landbúnaðarframleiðslu í landinu, hlúa að henni og standa vörð um bændur. Þá langar mig aðeins að koma inn á skýrsluna sem lítið hefur verið rætt um í þessum umræðum, Eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu, skýrslu vinnuhóps sem forsætisnefnd fól að fara yfir núgildandi lagareglur um eftirlit þingsins með framkvæmdarvaldinu og leggja mat á hvort breytinga væri þörf. Hún er gefin út af Alþingi í Reykjavík árið 2009. Þetta er efnismikil skýrsla. Hér er fyrst rætt um þingeftirlit, svo um þróun þingeftirlits á Íslandi. Hér er líka nýmæli sem mætti taka betur fyrir til framtíðar og í nútíð, önnur lönd eru borin saman við Ísland. Hér er borin saman þróun þingeftirlits í Danmörku og Noregi sem er gott því að ég er sífellt að benda á að við þurfum að leita til annarra þjóða, sérstaklega Norðurlandanna, til að fá aðstoð við endurreisnina. Þegar ég lagði fram frumvarp um lagaskrifstofu Alþingis hvatti ég mjög til þess að við fengjum erlenda sérfræðinga frá norrænu þjóðþingunum til að leiðbeina okkur við að stofna slíkar lagaskrifstofur við þingið vegna þess að svona skrifstofur eru reknar þar. Skemmst er frá því að segja að þau viðbrögð sem hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir sýndi við frumvarpi mínu voru þau að stofna sína eigin lagaskrifstofu og það í forsætisráðuneytinu sjálfu. Þó að góð mál komi fyrir þingið sem leitt gætu til styrkingar þess, bæði faglega og fjárhagslega, er því ekki sinnt heldur mokað undir teppið í forsætisráðuneytinu og ég efast um að það verði nokkur breyting á meðan þessi ríkisstjórn situr, því miður. Því heiti ég að komist Framsóknarflokkurinn í ríkisstjórn fljótlega verður sett á oddinn að styrkja löggjafann. Hér byrjar þetta allt og ráðherrar sækja vald sitt til þingsins undir venjulegum formerkjum en í frumvarpinu sem liggur fyrir er boðuð breyting á því. Það þingeftirlit sem okkur þingmönnum er falið samkvæmt lögum og stjórnarskrá að hafa með höndum er samkvæmt skilgreiningu í skýrslunni með ríkisstjórn og opinberri starfsemi. Hugtakið þingeftirlit er einnig talið ná til þess með hvaða hætti aðrir aðilar framkvæma opinbera stefnu og innleiða löggjöf. Markmið þingeftirlits er samkvæmt bls. 13 í þessari skýrslu, með leyfi forseta, til dæmis „að tryggja að stjórnarframkvæmdin sé í samræmi við tilgang löggjafans, að bæta skilvirkni, árangur og hagkvæmni í verkum ríkisstjórnarinnar, að meta virkni opinberra áætlana, að koma í veg fyrir að framkvæmdarvaldið fari inn á valdsvið þingsins, að rannsaka misfellur í ráðsmennsku, embættisfærslur sem stjórnast af duttlungum eða geðþótta, misnotkun, óheiðarleika eða svik“. Svo eru hér fleiri punktar sem ég ætla ekki að fara inn á en mig langar til að staldra við þann punkt sem mér finnst mikilvægastur, að koma í veg fyrir að framkvæmdarvaldið fari inn á valdsvið þingsins. Hvað er framkvæmdarvaldið að gera hér með frumvarpi þessu? Það er með heiftarlegri frekju að fara inn á valdsvið þingsins með því að taka löggjafarvaldið úr höndum Alþingis og færa undir sjálft sig. Svo er annar mikilvægur punktur, sá að rannsaka misfellur í ráðsmennsku, embættisfærslur sem stjórnast af duttlungum eða geðþótta, misnotkun, óheiðarleika eða svik. Ég ætla ekki að staldra mjög við óheiðarleika og svik en bendi hins vegar á að embættisfærslur sem stjórnast af duttlungum eða geðþótta speglast í þessu frumvarpi. Forsætisráðherra er eftirlátið það að leggja af ráðuneyti, leggja af ráðherra, breyta ráðuneytum, færa til verkefni innan Stjórnarráðsins, algjörlega eftir eigin höfði - það er alvarlegasti hlutinn í þessu máli öllu saman - og án þess að spyrja Alþingi, án þess að spyrja löggjafann hversu mörg ráðuneyti eigi að starfa í landinu, hversu margir ráðherrar og hvaða hlutverk þeim er falið. Í þessari skýrslu er varað við embættisfærslum sem stjórnast af duttlungum eða geðþótta ráðherra. Á ekkert að læra af þessu hruni? Hvað er hreinlega um að vera? Það er alveg sama hversu margar skýrslur eru skrifaðar, þessi ríkisstjórn þarf ekki að fara eftir því sem í þeim stendur. Þessi ríkisstjórn þarf ekki að fara eftir úrskurði Hæstaréttar, hæstv. forsætisráðherra þarf ekki að fara eftir úrskurði kærunefndar jafnréttismála og svona get ég lengi talið. Þessi ríkisstjórn keyrir áfram án þess að virða lög landsins og þess vegna spyr ég: Hvers vegna í ósköpunum dettur ríkisstjórninni í hug að ef hún fer ekki sjálf eftir þeim lögum sem Alþingi setur geri almennir borgarar það? Þessi ríkisstjórn hefur skapað ómælt slæmt fordæmi miðað við það sem hún hefur gengið í gegnum. Hér var farið í gegnum tvær þjóðaratkvæðagreiðslur um Icesave-hörmungina. Ríkisstjórnin situr sem fastast, samt hefur þjóðin talað skýrt. Skilaboð landsmanna voru: Þið fóruð fram með Icesave-málið af offorsi, við borgum ekki skuldir óreiðumanna, segið af ykkur. Ríkisstjórnin situr hér sem fastast. Svo kemur nokkuð á bls. 14 í Eftirliti Alþingis með framkvæmdarvaldinu sem ég held að ríkisstjórnin ætti að taka til sín. Hér stendur, með leyfi forseta: „Það þykir sjálfsögð regla í lýðræðisríki að valdi fylgi ábyrgð. Samkvæmt íslenskri stjórnskipan bera ríkisstjórn og einstakir ráðherrar ábyrgð gagnvart Alþingi …“ Þeir bera ábyrgð gagnvart Alþingi en hér er lagt til að þessari ábyrgð verði kippt úr sambandi því að Alþingi hefur ekkert lengur um það að segja hverjir eru ráðherrar eða hvaða heiti þeir bera. Það sem ég hef líka svo oft farið inn á er að málefni okkar sem lands eru komin í miklar ógöngur vegna þess að hér hafa oft og tíðum, og undantekningarlítið, starfað meirihlutastjórnir. Meirihlutastjórnir koma sínum málum í gegnum þingið með meiri hluta þingmanna þó að jafnvel sé tæpur meiri hluti fyrir því en þess vegna verður stundum til það sem ég kalla ólög að því leyti að málin eru ekki ígrunduð og það þarf ekki að leita samninga við stjórnarandstöðu eins og gerist í þeim ríkjum þar sem minnihlutastjórnir eru tíðar. Auðvitað er langtum betri bragur yfir minnihlutastjórnum því að þá þarf að leita sátta í hverju einasta máli. Þá er ekki hægt að slengja fram í þinginu óvönduðum og illa ígrunduðum frumvörpum því að þá hefur ríkisstjórnin ekki meiri hluta fyrir þeim. Þetta er nokkuð sem við þurfum að taka til endurskoðunar, að bæta hér vinnubrögð að því leyti að mál séu sett fram í sátt en ekki ósátt, í friði en ekki ófriði. Því miður hefur þessi ríkisstjórn valið ósáttina og ófriðinn í nánast öllum málum sem hafa komið til kasta þingsins. Það eru örfáar undantekningar. Þetta eru stjórnunarhættir sem hæstv. forsætisráðherra kann sannarlega. Hæstv. forsætisráðherra hefur áður setið í ríkisstjórn og var þar ekki með ábyrgð á ríkisstjórninni sjálfri, var ekki forsætisráðherra, og höfum við þingmenn og landsmenn heyrt margar sögur af því hvernig valdi var beitt þegar viðkomandi var félagsmálaráðherra. Ég kom aðeins inn á hlutverk forseta Alþingis í upphafi ræðu minnar og er farin að efast mjög um að forseti Alþingis eigi hreinlega að koma úr stjórnarliðinu. Forseti Alþingis hefur það vald að setja mál á dagskrá og stjórna forsætisnefnd. Þegar Alþingi kemur saman kýs það sér forseta og situr hann út kjörtímabilið, þ.e. ef ekki er boðað til kosninga. Ég hef velt fyrir mér hvort ekki ætti að kjósa forseta Alþingis beinni kosningu um leið og kosið er til Alþingis. Það er orðið ljóst miðað við þá reynslu sem ég hef fengið þessi rúm tvö ár sem ég hef setið hér á Alþingi að það virkar ekki hvernig þinginu er stjórnað. Hér eru þingmenn beittir ofbeldi, málefni sett á dagskrá í ósætti. Forseti Alþingis hefur oft og tíðum beitt valdi sínu. Forseti Alþingis sækir ekki vald sitt til þingsins heldur til ríkisstjórnarinnar. Það er mjög óeðlilegt, frú forseti, því að forseti Alþingis á að vera forseti allra þingmanna og leita sátta við alla þingmenn en ekki aðeins ríkisstjórnina og ríkisstjórnarflokkana. Ég er mjög hugsi yfir þessu. Þessu verðum við á einhvern hátt að breyta með nýjum stjórnarskipunarlögum. Á meðan mál eru svona er ég ansi hrædd um að lítið gerist. Frú forseti. Ég legg til í minnihlutaáliti mínu 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta og yfirgripsmikla ræðu. Ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði um að styrkja þyrfti Alþingi. Hv. þingmaður hefur talað fyrir því, og flutt um það frumvarp, að stofna lagaskrifstofu Alþingis. Ég teldi það mikilvægt skref til framfara fyrir löggjafarvaldið. Hv. þingmaður kom líka inn á það sem ég hef oft rætt í þessum ræðustól, sem eru svokallaðar reglugerðarheimildir ráðherra. Mín skoðun er sú - ég heyri það á hv. þingmanni, hafi ég skilið hana rétt, að hún sé sammála mér um það - að verið sé að framselja vald frá Alþingi til einstakra ráðherra. Því miður hafa einstakir ráðherrar að mínu mati misfarið með það valdsvið sem þeir hafa. Hæstv. ráðherrar hafa sett reglugerðir sem hafa haft miklar afleiðingar fyrir fólkið í landinu og eins atvinnuvegina. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort ég hafi ekki örugglega skilið hana rétt, þar sem hún hefur áhyggjur af þessu framsali valds. Eins langar mig að spyrja hv. þingmann, þar sem hún á sæti í allsherjarnefnd, hvort hún hafi skoðað sérstaklega það sem kemur fram í 4. gr. frumvarpsins, sem ég er dálítið hugsi yfir. Þar segir að komi upp vafi eða ágreiningur um það undir hvaða ráðuneyti stjórnarmálefni heyrir skuli hæstv. forsætisráðherra skera úr um það: Getur verið að við séum að fara að setja lög og menn hafi áhyggjur af að hlutir af þessu tagi geti komi upp, þ.e. að ekki sé nægileg formfesta í því hvernig Stjórnarráð eigi að virka, að nefna þurfi það sérstaklega í sjálfum lögunum að hæstv. forsætisráðherra á hverjum tíma skeri þá úr um það hvar viðkomandi málefni eigi að vera og í hvaða ráðuneyti. 
            

Virðulegi forseti. Jú, við deilum áhyggjum af þessum reglugerðarheimildum sem búið er að innleiða mikið í frumvörpum og lagasetningum hin síðari ár hér á landi þar sem löggjafinn er beinlínis að framselja vald, ekki bara til ráðherra heldur oft og tíðum til embættismanna í ráðuneytunum því að það eru oftast þeir sjálfir sem semja þessar reglugerðir. Ég tel að það sé orðið nokkuð alvarlegt vandamál hvernig lagasetningarvaldið er einhvern veginn að leka út úr þessu húsi. Það er hlutverk forseta Alþingis að standa vörð um Alþingi og standa vörð um að lögbundin lagasetning sé ekki færð út úr þessu húsi. Þingmenn eru kosnir til þeirra til þeirra starfa að setja lög, 63 þingmenn samtals, sem eru kosnir fjórða hvert ár. Forseti Alþingis verður að fara að átta sig á því að það er hlutverk hans að standa vörð um lagasetninguna. Varðandi hitt atriðið sem þingmaðurinn nefndi í síðustu mgr. 4. gr. þá benti ég á það í allsherjarnefnd að ef ágreiningur kemur upp um undir hvaða ráðuneyti hvert stjórnarmálefni heyrir eigi forsætisráðherra að skera úr um það. Ég benti líka á í þessu samhengi að þarna skapast mikil hætta á að einhverjir málaflokkar detti dauðir niður og enginn beri ábyrgð á þeim fyrr en allt er komið í óefni. Það er líka alvarlegt mál að ef ágreiningur er á milli tveggja aðstoðarráðherra, eins og ég kýs að kalla það af því þeir eru nafnlausir - tökum sem dæmi að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vill ekki ganga í Evrópusambandið, utanríkisráðherra vill ganga í Evrópusambandið. Hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra stendur í lappirnar gagnvart þessu og þá getur hæstv. forsætisráðherra, samkvæmt þessu, gripið inn í atburðarásina og þess vegna fært málefni hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það er eitt sem mig langar að reifa við hv. þingmann en það kom fram í andsvörum á milli hv. þingmanna Birgis Ármannssonar og Álfheiðar Ingadóttur. Í andsvörum þeirra var rædd sú breytingartillaga sem fellur að því að hugsanlega mættu fleiri en einn ráðherra vera í ráðuneyti. Mér þykir þetta mjög athyglisvert og mjög til þess fallið að skoða nánar. Ég tel skynsamlegra að geta sett ráðherra inn tímabundið, eða hvernig sem það er, frekar en vera alltaf í þessum húsnæðisbreytingum og tilfærslum á ráðuneytum sem slíkum því að það kostar gríðarlega mikla fjármuni. Ég ræddi þetta aðeins í umfjöllun minni í gærkvöldi. Ég hafði reyndar ekki áttað mig á því að þessi breytingartillaga fæli þetta í sér. Mig langar því að kalla eftir afstöðu hv. þingmanns, hvort hún geti tekið undir það með mér að mjög athyglisvert væri að skoða þetta, og reyndar liggur það fyrir í breytingartillögu. Í fyrstu slær þetta mig þannig að þetta gæti verið mjög skynsamlegt, þ.e. það getur skapast eitthvert ástand og þá þarf að setja ráðherra inn. Ég hef til dæmis miklar áhyggjur af því þegar við erum að stækka ráðuneytin. Ég nefndi áðan að sparnaður lægi í því að vera ekki alltaf að breyta einhverju húsnæði. Þá mætti líka hugsa sér að fleiri en einn ráðherra færi í viðkomandi ráðuneyti sem tæki að sér ákveðna málaflokka innan ráðuneytisins - þá væri hugsanlega ekki verið að framselja eins mikið vald með því að leggja of stór og mikil verkefni á herðar eins ráðherra sem mundi þar af leiðandi fela embættismönnunum í ráðuneytinu að vinna ákveðin verk. Það væri að mínu mati meira framsal á valdi en að hafa tvo 

Virðulegi forseti. Í upphafi skal á það minnst að ríkisstjórnin er nú þegar komin út í skurð með þær sameiningar sem hún hefur staðið fyrir síðan hún tók við völdum. Við vitum öll að velferðarráðuneytið er orðið allt of stórt og ekki er vinnandi vegur fyrir einn ráðherra að ráða við þau verkefni sem þar liggja með 60 eða 70% af ríkisútgjöldum undir. Það er alveg klárt. Þetta er kannski leið til þess að fara að brjóta það upp aftur. En þá segi ég líka: Til hvers var af stað farið í það að sameina með svo freklegum hætti þessi ráðuneyti? Innanríkisráðuneytið hefur gengið í gegnum breytingar - að sameina samgöngumál og málefni dómstóla, þetta eru alfarið óskyldir málaflokkar, en það er hægt að leysa það með því að dreifa aðstoðarráðherrum í þessi ráðuneyti, þá hafa þeir stöðu ráðherra. Það hlýtur að vera tilgangurinn með þessu. Þá segi ég líka eins og ég sagði hér í fyrstu ræðu minni í þessari umferð: Hvers vegna er þá bara ekki vegurinn genginn á enda þannig að hér sé bara eitt ríkisapparat? Starfsmenn Stjórnarráðsins eru rúmlega 500. Íslenska þjóðin telur á bilinu 320–330 þús. manns eftir því hve margir teljast brottfluttir, ég hef ekki nýjustu tölur um það. Af hverju höfum við bara ekki eitt ríkisforsætisráðuneyti sem hefur alla málaflokka undir, allir starfsmenn undir sama þaki og þetta bara rekið eins og millistórt fyrirtæki á landsvísu? Auðvitað eigum við að gera það fyrst verið er að leggja þetta til, stíga skrefið alla leið, sameina þetta. Það yrði gríðarlegur sparnaður strax í upphafi. Það þyrfti einn ráðuneytisstjóra, einn skrifstofustjóra; sparnaðurinn er augljós. En ríkisstjórnin hefur ekki kjark til að ganga alla leið, sem allir sjá 

Frú forseti. Við höldum áfram að ræða frumvarp til laga um Stjórnarráð Íslands. Þessi umræða hefur staðið yfir í dágóðan tíma og sitt sýnist hverjum um það. Ég er mjög ánægð með það vegna þess að mér finnst umræðan hafa verið góð og efnismikil og get svo sannarlega ekki tekið undir það sem ýmsir úr stjórnarmeirihlutanum hafa kvartað yfir, að hér hafi skort á innihald. Stjórnarráð Íslands og breytingar á lögum um það eru nefnilega mál sem þarf að ræða vel. Þetta er eitt af þessum málum eins og stjórnarskráin sem varðar okkur öll sem við eigum að fá að ræða, fá að hafa skoðanir á og helst að ná saman um og ná samkomulagi um. Þess vegna hryggir það mig að við séum hér að ræða þetta mál og getum ekki sest niður og fundið út úr því hvað það er sem við erum ósammála um. Eins og með öll mál er sumt í þessu ágætt, annað meinlaust og maður gerir ekki athugasemdir við en sum atriði eru verri. Hér hefur mikið verið rætt um 2. gr. frumvarpsins og það valdaframsal frá þingi til forsætisráðherra sem hefur verið mjög gagnrýnt. Tek ég undir þá gagnrýni. Margt hefur verið sagt um markmiðin með þessu, þau eru öll góð og gild, bæta vinnubrögð, stjórnsýsluna og störf og starfshætti ráðherra og ríkisstjórnar og Stjórnarráðsins. Það eru markmið sem við getum öll sannarlega tekið undir. Við erum hins vegar ósammála um nokkra hluti. Ástæðan fyrir þessum breytingum er meðal annars sögð skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis. Það er talað um að það hafi sýnt sig við efnahagshrunið að stjórnsýslan hafi brugðist, að það hafi skort á formfestu, ekki hafi verið haldnar fundargerðir og annað slíkt. Það er margt sem má eflaust gagnrýna en ég get ekki tekið undir með hv. þm. Álfheiði Ingadóttur sem fullyrti áðan að að hennar mati hefði Stjórnarráðið okkar, eins og ég skrifaði hér eftir henni, ekki verið gott. Ég er því aldeilis ósammála. Ég átti þess kost að vinna í Stjórnarráðinu í þremur ráðuneytum um níu ára skeið sem aðstoðarmaður ráðherra. Reynsla mín af Stjórnarráðinu er alls ekki sú að það hafi ekki verið gott. Þar má margt bæta eins og alls staðar en mér finnst ómaklega vegið að Stjórnarráðinu, starfsmönnum þess og ríkisstjórnum fyrri tíðar, með því að segja að það hafi ekki verið gott. Ég fullyrði að einmitt í hruninu hafi komið í ljós helstu eiginleikar Stjórnarráðsins og okkar Íslendinga sem þjóðar sem við megum aldrei gleyma, það að þegar eitthvað bjátar á vindum við okkur í verkin. Það var algjörlega augljóst við það áfall hversu ósérhlífnir og duglegir starfsmenn Stjórnarráðsins, ríkisstjórnin og þeir sem þar störfuðu voru á þeim tíma. Helsta efnisbreytingin í þessu frumvarpi er það sem felst í fyrrnefndri 2. gr., að fallið sé frá því að telja ráðuneytin tæmandi upp og að ákvörðunarvaldið um það hvaða ráðuneyti skuli starfrækt hvíli hjá stjórnvöldum á hverjum tíma. Mér finnst felast í þessu mótsögn vegna þess að á sama tíma er sagt að það hafi skort á formfestu og að hana þurfi að auka. Svo er lagt til að það vald sem stjórnvöld höfðu og hafa í dag verði takmarkað. Það er óyggjandi að meirihlutastjórn í landinu hefur slíkt vald. Sagan hefur sýnt sig að stjórnvöld hvers tíma geta með lögum breytt starfsháttum og skipulagi í Stjórnarráðinu. Nú er verið að leggja til að frá því verði horfið og að hægt verði að taka þessa ákvörðun í Stjórnarráðinu sjálfu. Því er ég mótfallin. Þegar talað er um að formfesta sé nauðsynleg finnst mér nauðsynlegt að tryggja að löggjafinn geti tekið þetta til umfjöllunar, fengið á því utanaðkomandi álit og greitt um það atkvæði. Það á ekki að hræðast það. Þetta er nokkuð sem á ekki að þurfa að koma í veg fyrir pólitíska stefnumótun og á ekki að þurfa að hindra vilja og áform ríkjandi stjórnvalda hverju sinni. Mig langar til að grípa niður í umsögn frá Félagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins, með leyfi virðulegs forseta: „Með frumvarpinu er gerð tillaga um að forsætisráðherra, þ.e. í framkvæmd oddvitar ríkisstjórnarflokkanna, öðlist heimild til að ákveða tölu ráðuneyta og skipta með þeim verkefnum, án atbeina löggjafans. Í III. kafla almennra athugasemda við frumvarpið segir að gildandi lög, sem girða fyrir þetta með tæmandi upptalningu á ráðuneytum, hafi „dregið úr möguleikum ríkisstjórna til að laga skipulagið að breyttum áherslum“. Auðvelda skuli Stjórnarráðinu að „laga sig að breyttum þörfum og áherslum við pólitíska stefnumörkun sem aftur ýtir undir skilvirkari undirbúning stjórnarframkvæmdar í hverjum málaflokki“. Þessi orð orka mjög tvímælis að því leyti að reynsla síðustu ára kennir að ríkisstjórnarflokkunum er hægur leikur að breyta skipulagi Stjórnarráðsins. Því verður ekki séð að mikla þýðingu hafi, nema frá lagatæknilegum sjónarmiðum, hvort breytingar á ráðuneytaskipan verði ákveðnar með forsetaúrskurði, eins og frumvarpið gerir ráð fyrir, eða með löggjöf.“ Síðan eru taldar upp breytingar sem hafa verið gerðar á ráðuneytaskipan frá árinu 2007. Að minnsta kosti á annan tug nýrra ráðuneyta hefur orðið til vegna sameiningar og sú ályktun dregin að ekki hafi verið neitt tiltökumál að breyta skipan ráðuneyta miðað við núgildandi fyrirkomulag. Síðan heldur áfram og þetta þykir mér mjög mikilvægt: „Sameining í ríkisrekstri, hvort heldur hún varðar ráðuneyti eða stofnun, þarf að vera vel ígrunduð og undirbúin. Í því tilliti er mikilvægt að gerð sé frumathugun á ávinningi hennar áður en ákvörðun er tekin. Þar þarf m.a. að greina verkefni sem sameina á, meta skipulega kosti og galla ólíkra leiða og álitamála, gera rekstraráætlun fyrir nýja stofnun eða nýtt ráðuneyti, skilgreina framtíðarsýn starfseminnar og markmið og meta hvað gera þurfi svo að hún standi undir væntingum. Að mörgu leyti er erfitt að fjölyrða um áhrif af nýlegum breytingum á ráðuneytaskipan, enda um langtímaverkefni að ræða. Í nýlegum skýrslum Ríkisendurskoðunar um sameiningu í innanríkisráðuneyti og velferðarráðuneyti er bent á ýmsa þætti í þessu sambandi. Stofnunin telur t.d. að áætla verði betur kostnað af sameiningu og að styðja verði áfram við starfsfólk í breytingarferlinu, m.a. vinna eftir áætlun sem stuðlar að heildstæðri og öflugri vinnustaðamenningu.“ Þarna tala starfsmenn Stjórnarráðsins, þeir sem gerst þekkja til starfseminnar í Stjórnarráðinu fyrir utan þá pólitísku starfsemi sem þar fer sannarlega fram líka. Ég hvet hæstv. ríkisstjórn og stjórnarflokkana á þessu þingi til að hlusta eftir svona ábendingum. Þetta þykir mér mjög málefnalegt. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sagði áðan að henni þætti ástæðulaust að liggja yfir málum sem væri búið að leggja mikla vinnu í. Þegar hún var spurð hvort það væri eitthvað efnislegt í þessu frumvarpi sem ylli því að það yrði að klára þetta mál hér á septemberþinginu sagði hún að það væri ástæðulaust að liggja yfir máli sem er tilbúið. Í fyrrgreindri umsögn er nákvæmlega verið að benda á að það þarf að liggja yfir sumum málum. Svona breytingar þurfa tíma. Svona breytingar þurfa vandlega vinnu. Um svona breytingar þarf að ná samstöðu. Ef það er ekki ástæða ein og sér til að hinkra með þetta og freista þess að við náum hér saman lendingu sem við getum öll fallist á, mál sem starfsmenn Stjórnarráðsins og fjölmargir aðrir umsagnaraðilar hafa gert við athugasemd, er ég illa svikin. Mér finnst næg ástæða til að fara varlegar og hlusta á slík rök. Það er talað um formfestu og sveigjanleika í sömu setningunni og mér þykir það ákveðin mótsögn. Er það formfesta í stjórnsýslunni að gera endalausar breytingar á þessum lögum? Eins og rakið var áðan er frá árinu 2007 búið að breyta fjölmörgum ráðuneytum, og lögunum um Stjórnarráð Íslands hefur verið breytt þrisvar sinnum í tíð þessarar ríkisstjórnar. Er það endilega formfesta? Er það til hagsbóta fyrir Stjórnarráðið og stjórnsýsluna að breyta sífellt þessum lögum? Ég held ekki. Ég held að með skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þeim skýrslum sem hér hefur verið vitnað til sem grunns og leiðbeiningar fyrir þessar breytingar hafi enginn verið að kalla eftir þessu. Ég held þvert á móti að það sé verið að kalla eftir skýrari ábyrgð, eftir því hvaða ráðherra ber ábyrgð á hvaða málaflokki og hvaða skyldur sérhver ráðherra hefur og ber ábyrgð á. Þetta finnst mér ekki verða neitt skýrara með þessu frumvarpi. Ég sé ekkert í þessu frumvarpi sem bætir úr þessu, a.m.k. ekki þær breytingar á 2. gr. sem hér eru lagðar til. Það eru mörg falleg orð á blaði, að stuðla að bættum og faglegum starfsháttum, allt saman mjög gott, en svo á maður eftir að sjá hvort þetta tekst og hvort þetta verður eitthvað meira en falleg orð á blaði. Eins og ég sagði áðan vann ég sem aðstoðarmaður ráðherra í níu ár og tel mig þekkja Stjórnarráðið ágætlega, tel mig þekkja til starfs aðstoðarmanns og þeirrar pólitísku stefnumótunar sem fer fram í ráðuneytum og á sannarlega að fara þar fram. Ég er sammála því meginmarkmiði sem kemur fram um að það væri gott að hnykkja á pólitískri ábyrgð og pólitísku stefnumótunarhlutverki ráðherrans með því að auka við pólitísku deildina í ráðuneytinu ef svo mætti segja. Ég er ekki viss um að þessi leið hér, að bæta við ráðgjafa og setja svo inn einhverja farandaðstoðarmenn, bæti nokkuð í þessu samhengi. Mér finnst fáránlegur tími að gera þetta núna þegar ætti að draga úr útgjöldum ríkisins alls staðar þar sem því verður við komið og verið er að draga úr velferðarþjónustu, heilsugæslu og heilbrigðisþjónustu úti um allt land. Mér finnst algjörlega fáránlegt að ætla sér að auka kostnað í stjórnsýslunni með þessum hætti. Í þeirri vinnu sem á eftir að vinna, og maður sér að það á eftir að vinna útfærsluna við þetta, ættu menn frekar að hugsa um hvernig hægt er að gera þetta með sama mannskap og þá fækka á móti. Í sumum ráðuneytum er aðstoðarmaður og blaðafulltrúi eða upplýsingafulltrúi og ráðgjafi og ég veit ekki hvað þetta heitir allt saman, alls konar sérfræðingar. Þessi ríkisstjórn hefur verið ákaflega ötul við að raða aðstoðarmönnum inn í ráðuneytin en þó verður að gera greinarmun á því. Við sjáum að það sem er pólitískt starf í einu ráðuneyti er það ekki endilega í öðru. Mér dettur strax í hug upplýsingafulltrúi utanríkisráðuneytisins sem hefur starfað þar um nokkurra ára skeið. Ég mundi aldrei tala um hana sem pólitískt skipaðan upplýsingafulltrúa vegna þess að ég held að hún hafi sýnt það og sannað að hún er þarna algjörlega á réttum stað og sannaði sig ekki hvað síst í atinu í hruninu án þess að ég vilji taka einhvern einn einstakling út. Ég nefni hana þó sérstaklega vegna þess að í öðrum ráðuneytum starfa upplýsingafulltrúar sem eru klárlega ráðnir inn á pólitískum forsendum og eru ekkert annað en aðstoðarmenn í þeim skilningi að vera í pólitísku hlutverki. Þá þarf maður að spyrja hver sé að byrja í þessari vinnu. Ætlar ríkisstjórnin að þessum lögum samþykktum að bæta við þetta eða á að meta hverjir eru sannarlega pólitískir og hverjir sannarlega ekki? Þetta er svo óljóst og svo fókuslaust að ég held að þessi pólitíska stefnumótun sem kallað er eftir þurfi ekkert endilega að fylgja og styrkjast í kjölfarið. Það væri miklu nær, eins og rætt hefur verið um hér, að líta til reynslu annarra landa. Í Bandaríkjunum fer hálft stjórnkerfið út við stjórnarskipti. Efra lag stjórnsýslunnar, þeir sem bera ábyrgð á stefnunni, fylgir þeim stjórnarherrum sem koma og fara. Þetta gerir það að verkum að pólitíska stefnumótunin verður alveg skýr og klár. Við höfum oft rætt þetta og við ræddum þetta innan stjórnsýslunnar þegar ég starfaði þar. Það eru margir kostir við þetta, en á móti kemur að Ísland er mjög lítið samfélag. Þetta kannski virkar ekki í smæðinni. Það var oft horft til þess. Ég kem aftur að því að það var kallað eftir pólitískri ábyrgð. Þá er ég sammála því meginmarkmiði að það þurfi að styrkja það, en ég er dálítið hugsi yfir þessari leið. Síðan vil ég líka skoða þá fjölgun sem lögð er til á aðstoðarmönnum á þessum tímapunkti í hagsveiflunni, svo maður noti staðlað orðalag, á sama tíma og vitnað er í sömu skýrslurnar, skýrslur rannsóknarnefndar Alþingis og þingmannanefndarinnar, um að efla þurfi og styrkja Alþingi. Á sama tíma og þarna er lögð til fjölgun pólitískra aðstoðarmanna í kringum ráðherrana og að styrkja þannig framkvæmdarvaldið - gagnvart löggjafarvaldinu vil ég segja - höfum við orðið vitni að því frá hruni að hér hefur markvisst verið dregið úr kostnaði. Við höfum verið dugleg við að skera okkur sjálf niður. Hvað var það fyrsta sem var látið gossa við efnahagshrunið? Jú, það voru pólitískir aðstoðarmenn þingmanna. Engum hefur dottið í hug, a.m.k. hefur það hvergi verið orðað við mig, að endurvekja þær stöður á þessum tímapunkti. Þó vil ég segja að það er nauðsyn að gera það, ég ætla að halda því fram hér og stend við það, vegna þess að hér er einnig sífellt verið að væna okkur þingmenn um að vera illa undirbúin, að hér fari óvönduð lagasetning í gegn og við náum ekki að sinna öllum okkar skyldum. Ég tel þess vegna bráðnauðsynlegt fyrir okkur þingmenn að fá aðstoðarmenn eða aðstoðarmann til að hjálpa okkur við að sinna störfum okkar sem best við getum. Mér dytti hins vegar aldrei nokkurn tímann í hug að leggja það til núna, ekki frekar en mér dettur í hug að leggja til fjölgun pólitískra aðstoðarmanna í Stjórnarráðinu á þessum tímapunkti. Þetta er einfaldlega framtíðarmúsík. Það vekur athygli að meiri hluti allsherjarnefndar fann það hjá sér að koma með breytingartillögu sem breytti því sem var lagt fyrir í frumvarpinu um að fjölgun aðstoðarmanna kæmi ekki til framkvæmda fyrr en að afloknum næstu kosningum. Meiri hluti allsherjarnefndar telur hins vegar að ekki megi bíða með þetta, bætir um betur og fjölgar um þrjá frá því sem var í frumvarpinu þannig að kostnaðarmatið á þessu, í kringum 100 milljónir, má ætla að fari upp í 120–130 milljónir. Mér finnst hreint óskiljanlegt að á sama tíma og við horfum á eftir þjónustu sem við vildum gjarnan geta veitt í mennta-, heilbrigðis- og velferðarkerfinu sjáum við þetta lagt til hérna. Svo ég komi aðeins aftur að Alþingi var það meira að segja þannig að aðstoðarmennirnir sem ég nefndi að hefðu verið skorið niður um leið og hrunið varð hérna í upphafi voru ekki fyrir alla þingmenn. Nei, við breytingu á kjördæmaskipan árið 2003 þegar höfuðborgarþingmönnum var fjölgað og landsbyggðarþingmönnum fækkað en kjördæmin jafnframt stækkuð var það sett í þann pakka, svo að segja, að komið skyldi á kerfi pólitískra aðstoðarmanna fyrir landsbyggðarþingmennina. Kjördæmabreytingin var 2003 en þessu var svo komið á í þinginu með breytingum á þingsköpum 2007 sem mig minnir að hafi tekið gildi í ársbyrjun 2008. Þrír landsbyggðarþingmenn í landsbyggðarkjördæmunum þremur skiptu með sér einum aðstoðarmanni. Það var rúmlega 30% staða aðstoðarmanns fyrir hvern þingmann þannig að við erum að tala um mjög lítið starf miðað við það sem hér er lagt til. Svo er annað í þessu samhengi sem ég vek athygli á, í breytingartillögu við 4. gr. er lagt til að fyrri málsliður 2. mgr. falli brott: „Hvert ráðuneyti skal óskipt lagt til eins og sama ráðherra.“ Við höfum velt því fyrir okkur vegna þess að það er ekki útskýrt í greinargerðinni hvað þarna er eiginlega átt við. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sagði í andsvari áðan við hv. þm. Birgi Ármannsson að á mannamáli þýddi þetta að í hverju ráðuneyti gætu verið fleiri en einn ráðherra. Hún nefndi sérstaklega dæmi frá Noregi þar sem tveir ráðherrar eru í utanríkisráðuneytinu, þar af annar þróunarmálaráðherra. Mér finnst þetta mjög opinn tékki. Með hversu marga ráðherra ætlum við að enda? Þá dettur mér aftur formfestan í hug, forsætisráðherra ákveður væntanlega á skrifstofu sinni hversu margir undirráðherrar eiga að vera eða hversu margir ráðherrar í hverju ráðuneyti. Þessi þróun sem við erum að sjá er eins og harmonikka. Við sjáum heilbrigðis- og félagsmálaráðuneytið sameinað í velferðarráðuneyti undir þeim formerkjum að það þurfi að sameina þessa málaflokka, það sé mikil skörun og það sé svo mikil hagræðing af þessu. Hvernig verður þetta þá? Verður þá ráðherra öldrunarmála ráðherra félagsmála og ráðherra málefna fatlaðra? Maður sér ekki fyrir sér hvernig þetta endar og alla formfestu skortir í því hvernig við eigum að geta séð þetta fyrir, hvernig við eigum að vita hvað við erum að fara að vinna með. Innanríkisráðuneytið er annað dæmi. Þar er óneitanlega búið að setja mjög marga málaflokka undir sama hatt. Verðum við þá komin með nokkra ráðherra í innanríkisráðuneytinu? Hver ber ábyrgðina? Er þá einn yfirráðherra, aðrir undirráðherrar? Mæta allir þessir ráðherrar á ríkisstjórnarfundi eða eru þeir eins og skrifstofustjórar? Hver ber pólitísku ábyrgðina? Hversu marga aðstoðarmenn þarf fyrir allan þennan ráðherrafjölda og hversu mikill kostnaður verður af þessu öllu saman? Þá kem ég að því sem mig furðar mjög mikið, fylgiskjali III með frumvarpinu, kostnaðarmatinu sem er ekki einu sinni heil blaðsíða. Það er tæp blaðsíða um þetta stóra og mikla mál. Niðurstaða fjárlagaskrifstofunnar er, með leyfi forseta: „Fjármálaráðuneytið telur að lögfesting frumvarpsins muni ekki hafa í för með sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð, ef frá er talin sú breyting sem heimilar ráðherra að ráða einn aðstoðarmann og einn ráðgjafa í hvert ráðuneyti í stað eins aðstoðarmanns svo sem verið hefur. Miðað við tíu ráðuneyti gæti sá kostnaður orðið allt að 100 millj. kr. á ári.“ Nú er búið að fella út með breytingartillögum meiri hlutans fjölda ráðuneyta þannig að þau gætu orðið fleiri en tíu. Þessi tala gæti hækkað af þeim sökum. Nú er búið að taka út að hver ráðherra skuli hafa eitt ráðuneyti óskipt fyrir sig þannig að þar gætum við horft á kostnaðarauka. Ég fer fram á það, frú forseti, að það verði óskað eftir nýju kostnaðarmati miðað við breytingartillögur meiri hlutans. Ég tel fullgild rök fyrir því að óska eftir þessu vegna þess að, eins og ég var að lýsa, bara það litla atriði sem þarna er lagt til gæti haft í för með sér ómældan kostnað, að ég tala nú ekki um þegar farið er að finna starfsaðstöðu og húsnæði og allt það sem fylgir óneitanlega nýjum starfsmönnum. Þetta þarf að skoða betur og mér finnst með ólíkindum að það skuli ekki hafa komið nýtt kostnaðarmat miðað við breyttar forsendur. Ég ætla að halda mig aðeins við málefni aðstoðarmanna, mér eru þau hugleikin eftir að hafa gegnt þessu starfi. Ég ítreka að ég ber mjög hlýjan hug til þessa starfsheitis og vil veg aðstoðarmanna sem mestan. Þarna eru nokkur ákvæði sem eiga beint við um aðstoðarmenn sem ég hreinlega skil ekki eftir að hafa gegnt þessu starfi. Til dæmis er gert ráð fyrir því í 18. gr. að ráðherra skuli setja ráðuneytisstjóra, aðstoðarmanni ráðherra og ráðgjafa erindisbréf þar sem meðal annars skal kveðið á um starfssvið þeirra og starfsskyldur. Ég held að það þurfi ekki að vera aðstoðarmaður nema kannski í um það bil viku til að sjá að þetta er ógjörningur. Það er ekki hægt að setja aðstoðarmanni ráðherra með þessum hætti erindisbréf sem á að vera tæmandi listi yfir verkefni í því starfi. Ég leyfi mér að fullyrða það. Eðli starfsins er að þetta er pólitískur aðstoðarmaður og ráðgjafi, samverkamaður ráðherrans, og starfið mótast að sjálfsögðu af þeirri persónu sem gegnir því. Eftir hvaða eiginleikum sækist ráðherrann? Hvar vantar hann þekkingu í sínu starfi? Ég get tekið dæmi um hagfræðinginn sem er fjármálaráðherra með heilt fjármálaráðuneyti af hagfræðingum, hann vantar kannski ekki hagfræðing, hann vantar einhvern með almenna skynsemi. Við getum -  Hver á að skrifa erindisbréfið? Ég spurði áðan hv. þm. Álfheiði Ingadóttur sem reynist hafa svör á reiðum höndum við flestu sem maður spyr og hefur yfirgripsmikla þekkingu á þessum málum,  Mér finnst þetta meðal atriða í þessu blessaða frumvarpi sem maður hnýtur um, þetta gengur ekki upp. Það er verið að setja eitthvað svona fram miðað við einhver skipurit og enginn hugsar um hvernig þetta kemur út í framkvæmd. Ég legg til að þetta verði skoðað áfram. Það sem skiptir náttúrlega miklu máli í þessu samhengi er að þessar endalausu breytingar á Stjórnarráðinu, eins og hefur verið rakið hérna, laga einar og sér ekki vandann sem bent er á í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og öllum þeim skýrslum sem við höfum fengið gerðar eftir hrunið. Það er ekki nóg að breyta skipuritinu til að laga það sem aflaga fer. Þetta minnir mig á R-listann. Einu fréttirnar sem standa upp úr í minningunni um R-listann voru breytingar á skipulaginu í Ráðhúsinu. Það var alltaf verið að hnika til skipulagi. Það var verið að búa til stöður og nú sér maður að meiri hluti borgarstjórnarinnar í Reykjavík er byrjaður á þessu aftur. Nú er verið að setja einhver embætti þar, endurskilgreina störfin, taka upp gömul heiti og leggja af önnur. Það er einfaldlega ekki nóg til að ná þeim markmiðum sem þarf að ná. Mér finnst það einkenna vinnubrögðin í þessu máli að það er ekki reynt að girða fyrir nein vandkvæði heldur eru þetta falleg orð á pappír. Það sést náttúrlega á því hvernig haldið var á málinu innan ríkisstjórnarinnar, það komst ekki út úr allsherjarnefnd fyrr en var farið að prútta og plotta við þingmenn innan og utan stjórnar til að hver fengi sitt svo hægt væri að koma málinu fram. Í dag hefur mikið verið rætt um muninn á mikilvægum og brýnum málum. Ég geri ekki lítið úr því að þetta mál er mikilvægt. Það skiptir máli að vera með stjórnsýslu sem virkar, sem er „effektíf“ ef ég má sletta aðeins, að formfestan sé við lýði og að þeir sem þurfa að hafa samskipti og viðskipti við embættismenn, stjórnsýsluna og ráðuneyti viti að hverju þeir ganga. Á það að skipta máli hvort ráðherrann sem tekur á móti beiðni frá kínverskum fjárfesti sé hlynntur eða andvígur fjárfestingunni? Nei, það á að vera ferli sem allir ganga inn í og lagarammi og jafnræði milli þegnanna sem þurfa að leita til stjórnsýslunnar. Það er það sem skiptir máli. Það finnst mér ekki vera undirliggjandi markmið í þessum lagabreytingum. Efnislegar athugasemdir okkar sjálfstæðismanna koma vel fram í mjög ítarlegu nefndaráliti fulltrúa okkar í hv. allsherjarnefnd, Birgis Ármannssonar og Sigurðar Kára Kristjánssonar. Þar er farið lið fyrir lið yfir greinarnar. Ég hef ekki gert það hér, enda vinnst ekki tími til þess. Þeir fara hins vegar vel og rækilega yfir einstakar greinar og eins og þar kemur fram er fallist á sum ákvæðin en önnur eru þannig að menn gera alvarlegar athugasemdir við þau. Í ljósi þess hvar við erum hér á þessu septemberþingi, við erum búin að verja ágætistíma í að ræða þetta mál og það er margt eftir órætt eins og sést á mælendaskrá, hvet ég hæstv. forsætisráðherra til að sýna stærð sína sem forsætisráðherra. Það var sagt hérna í dag að góðir leiðtogar gætu tekið því þegar þeir yrðu undir. Hér er pattstaða, ekki bara í þessu frumvarpi heldur í þeim málum sem við eigum eftir að afgreiða á þinginu. Fjölmörg mál sem allir eru sammála um að afgreiða og hafa verið unnin vel í nefndum þingsins líða fyrir þetta. Það má kalla það öllum þeim nöfnum sem menn kjósa. Hv. þm. Mörður Árnason hefur vænt okkur um að vera í málþófi og hefur miklað það svo fyrir sér að  Þetta er mitt innlegg í þá stöðu sem við erum í núna. Ég hef farið yfir þau atriði sem ég geri helst athugasemdir við en vísa annars í bráðgott nefndarálit þeirra félaga úr hv. allsherjarnefnd. Ég tel að þetta mál sé þannig vaxið að ef við leggjum okkur fram getum við náð um það samkomulagi. Það er eins með þetta og svo margt annað, það þarf tvo til og nú bíðum við spennt eftir því hvort hægt sé að finna á þessu einhverja viðunandi lausn.

Forseti. Hvað sem segja má um 40 mínútna ræðu hv. þm. Jóns Gunnarssonar fyrr í dag má hv. þingmaður þó eiga það að hann var heiðarlegur við sjálfan sig og flokk sinn. Hann ræddi það nokkuð að hann væri í málþófi ásamt flokki sínum og Framsóknarflokknum og líka hvernig á því málþófi stæði. Hv. þingmaður reyndi að útskýra það fyrir þeim sem á hlýddu, bæði hér innan salar og utan. Ég vil hrósa honum fyrir það hér að hafa gert það, því að þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir, virðist ekki hafa sama heiðarleika til að bera og hv. þm. Jón Gunnarsson í hennar flokki. Hann segir: Ég er í málþófi. Það er vegna þess að - og svo koma skýringar á því. Við getum deilt um hvort það sé rétt og að hve miklu leyti það er honum samboðið sem þingmanni og málsvara kjósenda í sínu kjördæmi að gera það, en hann er í málþófi. Ég hvet hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur til að ræða við Jón Gunnarsson og hlusta á ræður hans í þar til gerðum tólum eða lesa þegar þær hafa verið ritaðar, en það er alveg klárt að Jón Gunnarsson er í málþófi. Er það þá þannig að hluti Sjálfstæðisflokksins sé í málþófi og hluti flokksins ekki í málþófi? Er Ragnheiður Elín Árnadóttir ræða málin, en Jón Gunnarsson í málþófi? Getum við þá kannski fengið lista, bara svona til skýringar og til þess að umræðan gangi betur, hjá hv. þingflokksformanni Ragnheiði Elínu Árnadóttur yfir hverjir af þingmönnum Sjálfstæðisflokksins eru í málþófi og hverjir eru bara að ræða málin?

Frú forseti. Við ræddum svolítið í dag hvernig þingsköpin skilgreina andsvör. Ef mig ekki misminnir var það einmitt hinn sjálfskipaði siðapostuli og sérfræðingur Alþingis, hv. þm. Mörður Árnason, sem gaf fólki einkunn eftir því hvernig andsvör þeirra voru og hvort þau voru það sem hann kallaði sýndarandsvar eða eitthvað sem honum var meira þóknanlegt. 
             Ég vil gera athugasemd við andsvar hv. þm. Marðar Árnasonar vegna þess að ég held, og ég vona að ég sé ekki að væna þingmanninn um eitthvað sem ekki er satt, að hann hafi ekki hlustað á ræðuna mína. Hann var ekki í salnum þegar ég flutti 40 mínútna ræðu, heldur skaust hann inn og út úr salnum. 

Virðulegi forseti.  Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur fyrir ræðu hennar þar sem hún ræddi um aðstoðarmennina. Það er að sjálfsögðu hægt að eyða töluverðum tíma í að velta því fyrir sé hvað vakir fyrir mönnum varðandi þá. Það er eitt sem ég saknaði, það getur verið að ég hafi misst af því þegar hv. þingmaður fór yfir það, en í 4. og 5. gr. frumvarpsins er rætt um stjórnarmálefni og hvernig hægt er að fara með þau milli ráðuneyta. Í 5. gr. segir að sé stjórnarmálefni flutt frá einu ráðuneyti í annað eigi að ganga frá því í því ráðuneyti sem hreppir hnossið. Hv. þingmaður nefndi að taka þyrfti út 2. gr. og ræða svo um hvernig við klárum hitt. Ég hef mikinn fyrirvara gagnvart því að það sé gert, af því að 4. og 5. gr. hanga saman, að dregið sé úr því eftirliti eða þeirri síu sem Alþingi getur mögulega haft með því að taka út það sem er í lögunum í dag þar sem er sérstaklega kveðið á um að það sé skýrt hvert stjórnarmálefnið er. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort ég hafi kannski misst af yfirferð hennar yfir þessar greinar, því að mér finnst þetta skipta miklu máli. Það er ekki nóg að henda bara út 2. gr., það þarf þá að komast til botns í því hvað það þýðir nákvæmlega, hvernig 4. og 5. gr. fúnkera. Það er töluverð breyting á þeim miðað við 

Virðulegi forseti. Nei, það er rétt hjá hv. þingmanni, ég fjallaði ekki mikið um 4. og 5. gr. að frátalinni þeirri breytingartillögu meiri hlutans um að það falli út að hvert ráðuneyti skuli lagt til eins og sama ráðherra. Ég fjallaði töluvert um það í ræðu minni. Ég deili áhyggjum hv. þingmanns vegna þessa og ég sé ekki hvernig þessar greinar eiga að bæta formfestu stjórnsýslunnar. Það var helsta gagnrýni mín á málið í heild. Þvert á móti er verið að færa valdið frá þinginu til forsætisráðherra. Forsætisráðherra gæti jafnvel fært ákveðin málefni á milli ráðuneyta eftir geðþótta, þótt ég sé ekki að væna núverandi forsætisráðherra um að gera það, ef t.d. sú staða kæmi upp að sá ráðherra sem með málið færi væri ekki sammála forsætisráðherranum í einu og öllu. Þegar ég segi: Leysum málið, byrjum á því að taka 2. gr. út, er það nákvæmlega þetta sem ég á við. Byrjum á því, svo skulum við ræða saman um önnur atriði sem við þurfum að gera breytingar á til að lenda þessu máli. Ég held að það sé einmitt vandamálið í þessu máli eins og í svo mörgu öðru sem frá þessari ríkisstjórn kemur að á endasprettinum, þegar allt er komið í hönk, er sest niður og reynt að finna út hversu langt þurfi að ganga til þess að hægt sé að ljúka málum og ljúka þinginu. Hið pólitíska samráð, t.d. samráð um lög um Stjórnarráð Íslands, á milli stjórnmálaflokkanna þarf að vera fyrir hendi miklu fyrr í ferlinu. Það er mjög gagnrýnisvert í þessu öllu saman að svo skuli ekki vera.

Virðulegi forseti. Það er ýmislegt við vinnubrögðin og uppstillingar á dagskránni sem hægt er að velta vöngum yfir, t.d. varðandi þetta mál. Það var í spreng í vor og var ýtt til hliðar af því ekki var hægt að klára það. Það er í spreng núna og varla hægt að klára það. Ég velti fyrir mér hvers vegna í ósköpunum málið er ekki tekið af dagskrá og endurflutt í byrjun október, þá væri það búið í byrjun nóvember því að við vitum alveg hvernig málin ganga fyrir sig á þeim árstíma, í staðinn fyrir að láta þau mál sem eru umdeild og heit alltaf lenda í kösinni síðast. Ég verð bara að segja að ég skil ekki þau vinnubrögð. Kannski er ekkert við því að gera, en ég skil ekki að þetta sé gert svona þegar það er alveg augljóst að klára mætti mál með einföldum hætti, eins og forsætisráðherra vill, þó að stjórnarandstaðan fengi tækifæri til að tjá sig, í október, jafnvel fram í nóvember. Þingsköpin eru þannig að málin klárast ef við gerum þetta svona. Þess vegna skil ég ekki af hverju við erum í þessum spreng og hendum öllum öðrum málum aftur fyrir, við viljum að sjálfsögðu sjá ákveðnar breytingar á þessu. Í skýrslu þingmannanefndarinnar er rætt um formfestu eins og hv. þingmaður talaði um í andsvari sínu. Þar er rætt um oddvitaræði og ýmislegt þess háttar. Það er hægt að hafa alls konar skoðanir á því hvað oddvitaræði er og hvað er ekki, en það er alveg ljóst af ræðum a.m.k. þriggja þingmanna sem talað hafa í þinginu um það mál, þ.e. hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur, Sigurðar Inga Jóhannssonar og Atla Gíslasonar, að þetta frumvarp fer þvert gegn því og þeim tillögum og niðurstöðum sem þingmannanefndin kemst að þegar kemur að formfestu og oddvitaræði. Það hafa þessir þingmenn í það minnsta sagt í þessum ræðustól.

Frú forseti. Nei, það er einmitt þetta með vinnubrögðin. Ég fór aðeins yfir það áðan og endurtók það sem rætt var í dag, um muninn á mikilvægum málum og brýnum málum. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir gat ekki svarað andsvari hv. þm. Birgis Ármannssonar þegar hann spurði: Hvaða efnisleg rök eru fyrir því að þetta mál megi ekki bíða þar til á næsta þingi? Svör hennar við því voru: Það er ástæðulaust að láta mál liggja sem búið er að vinna mikið í.  Þess vegna biðla ég til hæstv. ríkisstjórnar, og sé að vonbiðill minn, hæstv. utanríkisráðherra, getur flutt hæstv. ríkisstjórninni þau skilaboð, að til að ná samstöðu um málið skulum við að leggja það til hliðar. Klárum hin málin. Komið með það aftur 1. október. Málið gæti verið búið í nóvember.  
            

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um Stjórnarráð Íslands við 2. umr. Mig langar í ræðutíma mínum að fara aðeins yfir þær breytingar sem gerðar hafa verið á því, velta fyrir mér af hverju þær hafa verið gerðar og af hverju aðrar hafa ekki verið gerðar. Ég vil í upphafi segja, frú forseti: Breytingar á Stjórnarráði Íslands eiga að vera þingmönnum meira mál en svo að við körpum um það fram á nótt, kvöld eftir kvöld. Breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands eiga líka að vera svo vandaðar og vel gerðar að þær kalli ekki á endurteknar breytingar, eins og hefur sýnt sig frá komu þessarar ríkisstjórnar 2009 og fram til dagsins í dag. Þær eiga líka að vera þannig gerðar að af þeim leiði ekki pólitísk rimma vegna þess að aðrar ríkisstjórnir eiga að geta gengið að skýrum lögum um Stjórnarráð Íslands og við ætlum ekki að hafa það þannig að ef hér skiptir um ríkisstjórn breytum við lögum um Stjórnarráð Íslands. Menn hafa í umræðunni rætt um hvort frumvarpið sé með einhverjum hætti í takt við það sem komið var inn á í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og í skýrslu þingmannanefndarinnar sem fjallaði um fyrri skýrsluna. Það er ljóst að í skýrslu þingmannanefndarinnar stendur m.a., og var sett í þingsályktunartillögu sem samþykkt var af Alþingi að mig minnir 28. september 2010, að lög um Stjórnarráð Íslands, stjórnsýslulög, upplýsingalög og lög um réttindi og skyldur starfsmanna skuli endurskoðuð. Þetta mál er væntanlega hluti af því sem núverandi meiri hluti telur vera innlegg í þá umræðu og það er rétt. En grunntónninn í skýrslu rannsóknarnefndarinnar og grunntónninn í skýrslu þingmannanefndarinnar var að menn ynnu að slíkum málum saman og kæmu sameiginlega að niðurstöðu um ákveðnar grundvallarbreytingar svo að um þær mætti ríkja sátt. Í upphafi var fjöldi ráðuneyta tilgreindur í 2. gr. frumvarpsins. Í breytingartillögum frá meiri hluta allsherjarnefndar er ákveðið að fella brott þann tilgreinda fjölda og nú, ef frumvarpið nær fram að ganga í þeirri mynd sem það er sett fram hér með breytingartillögum, verður fjöldi ráðuneyta ekki tilgreindur, hvað þá heiti þeirra. Ég vil hins vegar, frú forseti, fagna breytingu meiri hluta allsherjarnefndar á 1. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Ráðherrar starfa í umboði Alþingis.“ Ég fagna þeirri breytingu, ég held að hún styrki þingræðisregluna og það er vel. Hins vegar get ég ekki fallist á 2. gr. eins og hún er sett fram hér, þar sem framkvæmdarvaldinu er það afhent, alfarið og óskilgreint, hversu mörg ráðuneytin eiga að vera, hversu margir ráðherrar eiga að sitja og ég get ekki fallist á að það komi aldrei til kasta Alþingis að fjalla um það né heldur að framkvæmdarvaldið þurfi ekki að leita til Alþingis og meiri hlutans að baki ríkisstjórninni sem ríkir hverju sinni, en oftar en ekki höfum við setið hér með meirihlutaríkisstjórnir, eftir samsinni á því sem það á síðan að bera ábyrgð á. Frú forseti. Nú sitja menn og ræða um það, í ýmsum herbergjum þessa ágæta húss, hvernig hugsanlega er hægt að ná samkomulagi um breytingar á 2. gr. og 4. gr. Það segir mér að við hefðum átt að gefa okkur lengri og betri tíma, eyða meiri tíma í málið og vinna það betur til þess að það kæmi hingað í þokkalegri sátt. Menn hafa spurt hvort við, sem setjum fyrirvara við 2. og 4. gr., teljum að löggjafarvald í Noregi, Danmörku og Svíþjóð sem og alþingi þeirra, sem heita reyndar ekki Alþingi heldur öðrum nöfnum sem þarf ekki að tíunda hér, hvort löggjafarvald og löggjafarþing þeirra séu veikari vegna þess að í stjórnskipun stjórnarráðanna þar er farin sú leið sem reynt er að fara hér. Það kann að vera að við náum einhvern tíma þeirri ögun að löggjafarvald okkar og samskipti framkvæmdarvalds og löggjafarvalds í samræðulistinni á þinginu sjálfu verði líkt og gerist á Norðurlöndum en við eigum langt í land með það nú. Þegar slíkar hugmyndir koma fram þá er þetta borið að jöfnu og ætlast til að þingmenn gleypi þetta hrátt af því að hlutirnir séu svona á Norðurlöndum og hafi gefist vel og það sé okkar að samsinna því að svona viljum við hafa það hér. En við þurfum í fyrsta lagi, frú forseti, að gefa okkur lengri tíma til að ræða málin og við þurfum í öðru lagi að vera sammála um að þannig viljum við skipa málum. Ég held að það skipti meginmáli. Það kann að vera skynsamlegt að búa til eitt atvinnuvegaráðuneyti, eins og menn hafa rætt um, það væri þá einn ráðherra atvinnumála eða atvinnuvega. Í sama ráðuneyti væri síðan annar ráðherra einhverra undirmála eða kannski væru þeir jafnstæðir innan ráðuneytisins. Við getum tekið dæmi um annað stórt og mikið ráðuneyti, velferðarráðuneytið, sem hefur með málefni fatlaðra að gera, málefni aldraðra, almennar tryggingar og sjúkratryggingar m.a. Yrði þá hugsanlega einhver velferðarráðherra og síðan ráðherra um málefni fatlaðra, ráðherra um málefni aldraðra og ráðherra um málefni sjúkratrygginga? Áður en menn fara í slíkar breytingar þarf í það minnsta að ræða þær betur en við höfum gert hingað til. Það er ekki þar með sagt að maður sé í eitt skipti fyrir öll að segja að maður sé ekki tilbúinn til að ganga þau skref sem hér eru lögð fram. En í mínum huga verður það að vera með einhverjum hætti þannig að Alþingi Íslendinga, löggjafarvaldið sjálft sem ber samkvæmt breytingartillögum meiri hluta allsherjarnefndar ábyrgð á ráðherrum, hafi að minnsta kosti hugmynd um það í upphafi og geti samsinnt því hver ráðuneytin verða og hversu margir ráðherrar eiga að starfa í umboði Alþingis. Ég ætla mér ekki að falla í þá gryfju hér, frú forseti, að ræða um einræðistilburði eða að frumvarpið sé lagt fram til höfuðs einstökum ráðherrum. Mér finnst slík umræða í versta falli barnaleg og ekki hæfa að þingmenn ræði málin á þeim grunni. Við verðum, hvort heldur við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, að virða það að við erum ekki sammála um alla hluti og við getum ekki vænt hvert annað um að það sem við erum að velta fyrir okkur í hvert skipti sem við tölum sé eitthvað annað en akkúrat það sem við erum að segja. Virðulegur forseti. Með þessu frumvarpi á að setja ákveðinn eldvegg, ef svo mætti að orði komast, á milli pólitískt ráðinna aðstoðarmanna í ráðuneytum og pólitískra teyma af einhverju tagi annars vegar og embættismanna sem ráðnir eru með öðrum hætti. Ég fagna þessu og tel þetta af hinu góða. Þetta mun væntanlega, eins og hér hefur komið fram, styrkja stöðu ráðherrans í stefnumótun í ráðuneyti sínu því að það gefur augaleið, og þarf engan sérfræðing til að sjá það, að ráðherrar koma með sína pólitísku sýn í ráðuneytin. Það er alveg ljóst að hverfi þessi ríkisstjórn - eða ég leyfi mér að segja, þegar hún hverfur - kemur væntanlega önnur ríkisstjórn sem hefur aðra sýn á ýmsa málaflokka og ráðherrar hennar munu breyta hinni pólitísku stefnu. Þess vegna er gott að það sé kominn eldveggur á milli embættismannanna og pólitískt ráðinna aðstoðarmanna. Ég tel ekkert að því að ráðherrar sem koma inn í ríkisstjórn geti haft með sér ákveðið pólitískt teymi. Við höfum séð það í gegnum tíðina með svokölluðum aðstoðarmönnum og ýmsum öðrum sérfræðingum sem ráðnir hafa verið. Það sem hefur hins vegar kannski ekki verið af hinu góða er að þeir sömu aðilar og ráðnir voru pólitískt, bæði fyrr og nú, hafa orðið eftir í ráðuneytinu þegar ráðherrann fer. Mér finnst skorta í þetta frumvarp um breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands eitt af því sem skipti meginmáli í niðurstöðu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem talað var um að stjórnsýslan á Íslandi væri veik. Ég sé ekki alveg, þrátt fyrir þennan eldvegg, hvernig frumvarpinu er ætlað að tryggja í fyrsta lagi að það sé ætíð fyrir hendi mikil og góð fagþekking í hverju og einu ráðuneyti, og í öðru lagi að fólki sem þar starfar sé skapað slíkt umhverfi að það geti eflt fagþekkingu sína, vegna þess að embættismennirnir verða eftir þegar pólitíkusarnir fara. Í þessu frumvarpi er í raun eingöngu tekið á því hvernig eigi að skera á milli hins pólitíska valds og embættismannanna en í engu vikið að því hvernig við ætlum að efla sjálfa stjórnsýsluna, festa hana í frekara form, gera hana skilvirkari og gegnsærri fyrir borgarann að lesa úr. Stjórnsýslan og þeir sem starfa í stjórnsýslunni eru í þjónustu við borgara landsins. Hvort heldur fólk starfar á sveitarstjórnarstigi eða hjá ríkinu eru þeir sem vinna í stjórnsýslunni í þjónustuhlutverki við borgara þessa lands með einum eða öðrum hætti. Það er verkefni þeirra. Hvernig ætlum við að skila því sem kallað er eftir í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis; formfestu í stjórnsýslunni, betri, gegnsærri og virkari stjórnsýslu? Hvernig ætlum við að ná því? Hvergi er hægt að sjá að um það sé fjallað í þessu frumvarpi. Ég vil fagna því, frú forseti, og gerði það líka í ræðu minni við 1. umr., að í 7. gr. er sagt að í fundargerðir ríkisstjórnar skuli færðar niðurstöður og í þeim sé skýrt frá því sem fram kemur á ríkisstjórnarfundum og að hægt er að hafa til hliðar trúnaðarbók fyrir mál sem ekki eiga erindi við okkur hinn almenna borgara, því vissulega verða rædd mál á ríkisstjórnarfundum sem þannig eru vaxin. Ég fagna því að 7. gr. sé með þeim hætti. Ég verð hins vegar að segja að mér finnst það vera, frú forseti, og kann það að þykja hart, dulítil dúsa upp í þá sem ekki gátu samþykkt nefndarálit meiri hlutans við afgreiðslu úr allsherjarnefnd hér forðum daga, að setja inn breytingartillögu um að allir fundir ríkisstjórnarinnar skuli hljóðritaðir og afrit geymt í vörslu Þjóðskjalasafns. Ekki að það sé slæmt í sjálfu sér að hljóðrita ríkisstjórnarfundi en ég velti því fyrir mér í hvaða tilgangi það eigi að vera. Er það gert í sögulegum tilgangi svo að eftir 30 ár verði hægt að hlusta á það sem ráðherrar á ríkisstjórnarfundi sögðu hver og einn, fólk sem kannski er horfið úr heimi hér, velta sér upp úr því og spjalla um það fram og til baka hvað þeir sögðu og hvað þeir hefðu átt að segja og hvað þeir sögðu ekki? En ég ætla ekki að setja mig upp á móti þessari nýju málsgrein en ég verð að viðurkenna, frú forseti, að mér finnst þetta ögn hlálegt. Ég tek undir með þeim sem hafa velt því fyrir sér hvernig ríkisstjórnarfundirnir verða í raun og veru. Mér þykir vanta inn í frumvarpið, frú forseti, og ég sakna þess að ekki skuli hafa verið betur vandað til þeirra verka, meira um svokallaðar ráðherranefndir í 10. gr. sem og samhæfingarnefndir í 25. gr. frumvarpsins, að mig minnir. Við lærðum það í hruninu að ýmsar nefndir voru settar á laggirnar en það var hins vegar algjörlega óljóst til hvers þær voru stofnaðar, hvert var umboð þeirra, hverjir voru verkferlar, hver afurðin átti að vera, hverra upplýsinga átti að afla og hver átti að taka við upplýsingum. Ég held að þær greinar frumvarpsins sem hér eru nefndar til, 10. gr. og 25. gr., gangi báðar of stutt. Eins og rannsóknarnefnd Alþingis benti réttilega á og þingmannanefndin tók undir, þarf að skýra nákvæmlega, þegar slíkar nefndir eru settar á laggirnar, hvert sé verksvið þeirra, hverjir verkferlarnir eigi að vera, hvaða afurð eigi að koma út hjá slíkri nefnd, hver eigi að fá upplýsingarnar og hvernig eigi að meðhöndla þær upplýsingar. Þess vegna tel ég að frumvarpið sé enn ófullburða og færi betur á því að þær samningaviðræður sem eiga sér stað í herbergjum hússins væru fólgnar í því að draga það til baka eða fresta umræðu þannig að hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórnin gæti tekið til skoðunar þær umsagnir og þær umræður sem hér hafa farið fram, breytt frumvarpinu enn frekar, fært til betri vegar svo um það næðist meiri sátt, lagt það fram á haustþinginu og við mundum reyna að klára það þar. Þó að hér sé ýmislegt sem menn eru að fara í rétta átt með, miðað við skýrslurnar tvær, vantar engu að síður upp á að lengra sé gengið til að skýra ýmsa þætti sem við fengum verulega ádrepu um í báðum þeim skýrslum sem gefnar hafa verið út í kjölfar hrunsins. Ég tel að menn þurfi líka að velta aðeins fyrir sér 12., 13. og 14. gr. og ég vitna nú í nefndarálit hv. þingmanna Sigurðar Kára Kristjánssonar og Birgis Ármannssonar, fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í allsherjarnefnd. Í athugasemd þeirra við 12. gr., þar sem rætt er um að ráðherra sé heimilt að láta í té óbindandi álit, velta þeir því fyrir sér hvaða þýðingu slíkt getur haft, hvenær það eigi við, hvenær það eigi hugsanlega ekki við og af hverju þetta sé sett inn svona. Hvað er það í dag sem gerir það að verkum að ráðherra getur ekki gert það sem hér er talað um? Ráðherrar hafa heimild til að taka stjórnvaldsákvarðanir, þeir hafa heimild til að hafa sjálfstæðar skoðanir en það er verið að bæta við nýju úrræði eða leið fyrir ráðherrann til að hafa áhrif á stjórnarframkvæmd á málefnasviðum sem undir hann heyra. Mér finnst þetta umhugsunarefni og í það minnsta þess virði að það verði rætt frekar. Þarna getur verið um að ræða að stofnanir sem heyra undir ákveðna ráðherra eigi að vera sjálfstæðar en í hverju felst þá sjálfstæði þeirra ef heimildir ráðherra í 12., 13. og 14. gr. verða virkar? Mér finnst ástæða til að það verði í það minnsta útskýrt frekar hvað þetta þýðir í raun og veru. Og hvers vegna er verið að setja þessar breytingar inn? Virðulegi forseti. Ég fór yfir það áðan að mér þykir vanta í frumvarpið hvernig eigi að styrkja innviði ráðuneytanna, styrkja fagþekkingu og efla stjórnsýsluna, gera hana gegnsærri og skilvirkari. Ég kalla eftir því að sá þáttur sé skoðaður betur og þær athugasemdir sem gerðar eru í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og í skýrslu þingmannanefndarinnar, og að skoðað sé með hvaða hætti við getum tryggt frekar betri og virkari stjórnsýslu en ljóst er að var við lýði í hruninu. Ég óttast líka að með breytingunum sem lagðar eru til, sérstaklega á 2. og 4. gr., sé fagleg ábyrgð ekki tryggð, alveg eins og í margfrægu hruni þar sem ráðherrar virtust ekki bera faglega ábyrgð á ráðuneytum sínum þegar óljóst var um ákveðin valdmörk. Þeir sátu sumir sömu fundi eins og greint hefur verið frá eða sá sem bar faglega ábyrgð á því efni sem rætt var var ekki boðaður til fundarins. Hvernig mun 4. gr., en bæði hæstv. forsætisráðherra sem og aðrir stjórnarþingmenn hafa útskýrt fyrir okkur hvernig hún er hugsuð, skýra faglega ábyrgð ráðherra, ef það eru fleiri en einn ráðherra innan sama ráðuneytis,  Hér veifar hv. þm. Mörður Árnason höndum og segir að það verði ekki þannig.

Þetta er ekki þannig.

En hv. þm. Álfheiður Ingadóttir fór akkúrat yfir það að í velferðarráðuneytinu gæti t.d. verið velferðarráðherra og síðan ráðherra um málefni fatlaðra. Ber þá ráðherra um málefni fatlaðra, sem heyra undir velferðarráðuneytið í dag, alfarið ábyrgð á málefnum fatlaðra?

Að sjálfsögðu.

Skarast það við velferðarráðherra eða skarast það svo aftur við innanríkisráðherra þar sem um er að ræða sveitarstjórnarmál? Hér kinka kolli og hrista höfuð hv. þm. Mörður Árnason og Álfheiður Ingadóttir og eru ekki sammála.

Jú, við erum sammála.

Við erum sammála.

Kannski eru þau sammála en þau eru ekki sammála minni túlkun um nálgunina á þessu máli. Það sést kannski best á þessum höfuðhneigingum, virðulegi forseti, að ýmislegt er óljóst sem hefði kannski þurft að ræða betur, en ekki það að fólk skilji hlutina á mismunandi hátt. Það hefði kannski þurft að ræða það frekar, festa betur á blað svo að ekki færi á milli mála um hvað við vildum ræða. Ég sagði áðan að ég ætlaði ekki sisvona að hafna breytingum en ég vil að fólk ræði það frekar hvernig við viljum gera þetta. Ég ítreka það sem ég sagði áðan: Eigi Alþingi að bera ábyrgð á ráðherrum þá á Alþingi líka, a.m.k. meiri hlutinn að baki ríkisstjórnar eða minni hluti með hlutleysi einhverra, að samþykkja að farið sé í þessa vegferð. Virðulegi forseti. Margir þeir sem hér hafa talað hafa sagt að frumvarpið byggist á þeim tveimur skýrslum sem ég hef nefnt. Ég tel að svo sé að hluta til þó svo að ýmislegt hefði betur mátt gera. En það kom skýrt og skilmerkilega fram í báðum skýrslunum að styrkja bæri Alþingi.  Þar stendur, virðulegur forseti: „Alþingi ályktar að brýnt sé að starfshættir þingsins verði teknir til endurskoðunar. Mikilvægt sé að Alþingi verji og styrki sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk.“ Það er alveg ljóst að það er ekki gert í lögum um Stjórnarráð Íslands. Hins vegar langaði mig engu að síður að nefna að með þessu frumvarpi til laga um Stjórnarráðið segja þeir sem mæla því bót að verið sé að styrkja stjórnsýsluna og setja eldvegg á milli pólitískt ráðinna einstaklinga og aðstoðarmanna og síðan embættismanna og ég fagna því. Þegar frumvarpið var lagt fram gat fjöldi ráðherra verið tíu og ráðherrar, með breytingartillögunum, ráðið sér tvo aðstoðarmenn. Síðan átti að vera hægt að ráða þrjá þar fyrir utan. Nú hefur meiri hluti allsherjarnefndar ákveðið að þessir tíu falli út en eftir stendur engu að síður að hver ráðherra, óháð því hversu margir ráðherrarnir verða, geti ráðið sér tvo aðstoðarmenn. Annað tveggja íhuga menn að fækka ráðherrum eða fjölga þeim. Þeir eru í það minnsta ekki tilbúnir að setja inn töluna. Ég segi bara: Þá gera þeir það ekki. En samhliða því veit enginn um hvað við erum að tala varðandi aðstoðarmenn. Af hverju nefni ég þetta? Jú, vegna þess að rætt var um að styrkja þingið, að verja og styrkja sjálfstæði þingsins og grundvallarhlutverk og styrkja löggjafarvaldið gegn framkvæmdarvaldinu og virða þrískiptingu valdsins. En þegar skórinn kreppir er fyrst skorið niður við þingið og það var gert einn, tveir og þrír og enginn bliknaði þegar það var gert, þegar hlutverk aðstoðarmanna þingmanna var sett til hliðar. Á sama tíma leggja menn til að styrkja framkvæmdarvaldið eins og hér er gert. Það kemur líka við fjármuni úr ríkissjóði á nákvæmlega sama hátt og aðstoðarmenn þingmanna. Ef nauðsynlegt er að styrkja pólitíska stefnumótun og styrkja stöðu ráðherra með lögum um Stjórnarráðið þarf þá ekki samhliða að líta til þess að styrkja Alþingi Íslendinga með einum eða öðrum hætti, hvort heldur það er með aðstoðarmönnum þingmanna, lagaskrifstofu, eins og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir hefur nefnt eða hvernig svo sem við ákveðum að gera það? Ég tel að Alþingi Íslendinga þurfi að velta þessu fyrir sér. Ég velti því líka fyrir mér: Ef það er svo mikilsvert að styrkja framkvæmdarvaldið á þessum tímapunkti þá kostar það 100 milljónir. Kostnaðarmat fjármálaráðuneytisins hljóðar upp á 100 milljónir til viðbótar til Stjórnarráðsins ár hvert miðað við tíu ráðherra, tvo aðstoðarmenn fyrir hvern og þrjá til viðbótar. Verði þeir fleiri eykst kostnaðurinn að sjálfsögðu. Það er eftirtektarvert, frú forseti, að kostnaðarmat fjárlagaskrifstofunnar hefur ekki verið endurreiknað enda er það kannski ekki hægt vegna þess að 2. gr. er þannig að vart má sjá hvernig á að skipa málum ráðherra í náinni framtíð. Frú forseti. Hér hefur verið drepið á eitt sem mér finnst ástæða til að velta aðeins fyrir sér. Í 18. gr. er rætt um ráðningar ráðuneytisstjóra, skrifstofustjóra, aðstoðarmanna og annað í þeim dúr. Síðari málsliður 1. mgr. 18. gr. er þannig, með leyfi forseta: „Ráðuneytisstjóri er í fyrirsvari við ráðningu annarra starfsmanna ráðuneytis.“ Frá meiri hluta allsherjarnefndar kemur breytingartillaga um að þessi málsliður falli brott og í staðinn komi: „Aðrir starfsmenn eru ráðnir.“ Þá veltir maður fyrir sér: Ráðnir af hverjum, hver ber ábyrgð á ráðningu þeirra? Þetta eru væntanlega embættismennirnir sem má ætla að séu áfram í ráðuneytinu þegar pólitískir ráðherrar og þeirra teymi fara brott. Hverra er að ráða þessa aðila þegar búið er að taka út að ráðuneytisstjórinn sé í fyrirsvari við ráðningu? Hverra er að ráða þessa einstaklinga?  Menn þurfa í það minnsta að skýra ástæðuna fyrir þessari breytingu og mér finnst allt í lagi að við vitum hverjir eigi að ráða aðra starfsmenn ráðuneytanna þegar við viljum samhliða efla þar fagþekkingu, styrkja stjórnsýslu, efla gegnsæi o.s.frv. Ég skil ekki þessa breytingu og vildi gjarnan fá skýringu frá einhverjum þeirra sem sátu í allsherjarnefnd á því af hverju þetta er sett fram svona. Ég ætla hins vegar, virðulegur forseti, að fagna - eða það er kannski rétt að taka fyrst fram það sem maður er ekki sáttur við áður en maður fagnar. Nei, frú forseti, ég ætla að fagna. Ég ætla að fagna því að á eftir 25. gr. kemur nýr kafli sem heitir Málstefna. Ég fagna því að við gerð þessa frumvarps sé tekið mið af því frumvarpi sem samþykkt var á vorþingi, að íslenskan sé þjóðtungan og að táknmálið sé mál þeirra sem á þurfa að halda. Ég fagna því að settar skuli reglur um notkun íslensks táknmáls og íslensks punktaleturs í gögnum og starfsemi Stjórnarráðsins, sem og þessari málstefnu. Ég geri ráð fyrir og það er nú í lagi að segja það hér, frú forseti, að hv. þm. Mörður Árnason eigi hér einhvern hlut að máli og er það vel. Ég velti því hins vegar fyrir mér af hverju í veröldinni 2. og 3. mgr. 27. gr. laganna séu felldar brott. Við erum á miðju kjörtímabili. Af hverju ákveða menn á miðju kjörtímabili að hverfa frá því sem stendur upphaflega í frumvarpinu um að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 22. gr. sé ráðherrum óheimilt, o.s.frv., þar til að afstöðnum næstu alþingiskosningum, að ráða til sín ráðgjafa. Af hverju mátti það ekki standa? Af hverju þarf að gefa ráðherrum ríkisstjórnarinnar tækifæri nú á að ráða til sín fleiri aðstoðarmenn ef á þarf að halda? Af hverju mátti ekki standa að þetta næði frá og með næstu kosningum? Erum við virkilega svo vel sett fjárhagslega að þetta skipti okkur ekki máli? Við þessu hafa heldur engin svör fengist og ég er ekki sú fyrsta sem spyr af hverju. Frú forseti. Ég hef nú í ræðu minni rakið margar breytingar á frumvarpinu og ég tel að ýmsar þeirra breytinga sem hér eru lagðar til séu af hinu góða. Ég tel að margt í frumvarpinu megi rekja til afstöðunnar sem fram kom í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og skýrslu þingmannanefndarinnar. Ég hef hins vegar bent á að sumar greinar mættu betur fara og ég gerði það líka í fyrri umræðu. Til að mynda mætti það vera skýrara, þegar ráðherranefndir eru settar á laggirnar sem og svokallaðar samhæfingarnefndir, til hvers er verið að setja þær á laggirnar, hverjir verkferlarnir eigi að vera, hver afurðin eigi að vera, hvaða upplýsinga skuli aflað, hver á að fá upplýsingarnar og hvernig á að fara með þær. Ýmis slík grunnatriði sem skipta miklu máli þegar um er að ræða stjórnsýslu og rekjanleika frá orðum til athafna er ekki að finna í frumvarpinu. Ýmislegt hefur verið tekið til skoðunar af því sem fram kom í skýrslunum tveimur sem hafa verið margoft nefndar hér. Það er gott. Ég tel hins vegar að á meðan við getum verið hér í þessu húsi á þessari stundu að ræða hugsanlegar málamiðlanir um ákveðnar greinar frumvarpsins til að halda áfram með þingstörfin og ljúka málinu, þá sé það ekki nægjanlega rætt. Það væri skynsamlegra að einstakir aðilar ræddu það ekki í bakherbergjum eða hliðarherbergjum heldur fengi nefndin sem fjalla á um Stjórnarráð Íslands málið til meðhöndlunar eftir að hæstv. forseti hefur skoðað og farið yfir og lagt til þær breytingar sem hæstv. forsætisráðherra er hugsanlega tilbúin að gera hér og nú, og koma með þær inn í nýtt frumvarp sem um ríkti betri sátt, væri ívið vandaðra og við gætum afgreitt hér, og fleiri en ein ríkisstjórn gæti nýtt sér.

Forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir ágæta og málefnalega ræðu þar sem hún fór yfir ýmis atriði sem hún vill fá svör við og ég geri ráð fyrir að formaður allsherjarnefndar veiti þau svör í lokaræðu sinni í umræðunni. Sum þeirra eru reyndar þannig að hv. þingmaður ætti í raun og veru þegar að hafa fengið svör við þeim í greinargerðinni, þ.e. því sem nefndin hefur ekki breytt. Meiri hluti nefndarinnar flytur engin sérstök rök fyrir því sem hann hefur ekki breytt. Þar verður að leita í greinargerðina. Um óbindandi álit er fjallað á sínum stað í athugasemdinni um þá grein á einni og hálfri síðu, og ég vísa hv. þingmanni þangað. Ég veit ekki meira um það en sá sem greinargerðina skrifaði. Ég tek hins vegar eftir því að það ákvæði er beint sótt til Danmerkur og er almennt orðað en eykur stjórnfestuna í störfum ráðuneytanna. Annar misskilningur sem ég vil endilega koma í veg fyrir strax, sem ég skil ekki hvernig hægt er að lesa út úr frumvarpinu - auðvitað er frumvarp frumvarp og ekki lýsing blaðamanns eða framsetjara á því sem koma á fram - er sá að til séu yfirráðherrar og undirráðherrar. Það er ekki þannig. Ráðherrarnir eru jafnsettir og þeir hafa skrifstofur sem heita ráðuneyti. Það er auðvitað hugsanlegt, eins og mér skilst að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hafi sett fram, að ráðuneyti haldist eitt að formi til eða nafni en skrifstofurnar eru þá tvær, a.m.k. er ábyrgð ráðherranna ef þeir eru tveir, einn með málefni fatlaðra og hinn með önnur velferðarefni, alveg skýr í þeim málaflokki á þeirri skrifstofu sem þeir hafa. Hér er engin breyting nema sú að skýra þetta enn frekar og skerpa ábyrgðarsvið hvers ráðherra, sem full þörf er á eins og hv. þingmaður nefndi dæmi um úr hruninu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir þetta sem var hvorki andsvar eða fyrirspurn heldur útskýring á því sem ég spurði um og ég tel ekki ástæðu til að gefa svar við því.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Ég hef spurt þingmenn út í nokkur atriði varðandi frumvarpið út frá þeim sjónarmiðum sem ég hef varðandi einstakar greinar. Þær eru flestar á fyrstu blaðsíðu frumvarpsins þó svo að afgangurinn tengist því að einhverju leyti. Ég vil þó taka fram enn og aftur að það eru ákveðnir kaflar og greinar í frumvarpinu sem eru mjög fín og mikilvægt að nái fram að ganga, svo sem varðandi siðferðileg viðmið og ýmislegt annað. Ég vil þó ræða það sem stendur í 2. gr. á fyrstu blaðsíðunni þar sem verið er að gera breytingu á gamla fyrirkomulaginu, þ.e. að inn í þingið komi frumvarp þar sem ráðuneytunum er skipt o.s.frv. Við þekkjum hvernig það er í lögunum í dag, og svo er sett reglugerð. Þá erum við komin í 4. og 5. gr. sem tengjast reglugerðarsetningunni sem er sett eins og lögin eru í dag, um að stjórnarmálefni fari undir ráðuneyti eftir forsetaúrskurði. Í 5. gr. kemur fram að hægt sé að flytja stjórnarmálefni milli ráðuneyta og þá mun það ráðuneyti sem tekur við málinu klára það. Ég velti fyrir mér: Er eðlilegt að forsætisráðherra hafi það vald, það er ekki hægt að lesa það öðruvísi, hvort sem það verður svo fært í gegn … 

Virðulegi forseti. Það stangast á í huga mínum að ég vil að Alþingi komi að málum og sá stjórnarmeirihluti eða minni hluti sem styður ríkisstjórn, þá með hlutleysi þess sem styður minni hlutann, kvitti fyrir fjölda ráðherra og heiti ráðuneyta þannig að það sé í það minnsta sagt í 2. gr. að slíkt beri að samþykkja á þinginu. Hins vegar finnst mér ekki skipta meginmáli, ef vilji er innan ríkisstjórnar til að færa verkefni á milli ráðuneyta, að það sé gert. Forsætisráðherra er verkstjóri ríkisstjórnarinnar og hefur alltaf verið. Þetta gæti verið til bóta. En ég geri ráð fyrir að það sem býr að baki þessari spurningu sé að Alþingi taki þátt í að samþykkja slík lög, að veita forsætisráðherra aukin völd til þess að hafa áhrif á hvernig málefnum er skipað innan ráðuneyta og hverra sé að ljúka málum ef hugsanlega kemur upp ágreiningur í ríkisstjórn um meðferð mála eða túlkun. Að því leyti væri því verið að færa ráðherra meira vald en ég held að við eigum ekki að gleyma því að hver svo sem gegnir hlutverki forsætisráðherra er hann æðsti yfirmaður ríkisstjórnarinnar og ber á henni ábyrgð, eins og sést 

Virðulegi forseti. Það er alveg sérkafli um hvernig forsætisráðherra er látinn svara fyrir það að vera forsætisráðherra. Nú stendur yfir 2. umr. og ég er á svipuðum slóðum þar. Í lögum um Stjórnarráðið, nr. 73/1969, eins og þau eru í dag, er setning í 8. gr. sem ég ætla að lesa endinn á, með leyfi forseta. Þar er talað um að stjórnarmálefni heyri undir ráðuneyti eftir ákvæðum reglugerðar o.s.frv.: „… enda sé þess jafnan gætt, að ráðuneyti lúti málefni, sem eðli sínu samkvæmt eiga þar heima, sbr. 4. gr.“ Það er þá búið að setja reglugerð um hvar málefnin eru. Auðvitað er reglugerð reglugerð, það er ljóst, en það er svolítill munur á því að talið sé upp með skýrum hætti hvar málefnin eru, hvar þau eiga heima í stað þess að forsætisráðherra, sama hver það er, geti tekið að sér ákveðin mál ef honum finnst viðkomandi ráðherra ekki standa sig nógu vel. Ég nefni málefni sem er heitt í umræðunni, Grímsstaðir á Fjöllum; ef hæstv. innanríkisráðherra er ekki talinn standa sig nógu vel í því máli geti forsætisráðherra farið með málið í ríkisstjórn og talið eðlilegt að það málefni fari undir forsætisráðuneytið til að leysa það fljótt og vel. Það verður að segjast eins og er að það vantar aðeins útskýringar á einhverjum hlutum hér. Samkvæmt þessum lögum, alla vega eins og ég skil þau, getur forsætisráðherra ákveðið slíkt. Væntanlega yrði einhver smáuppsteytur í ríkisstjórninni, mér þætti það ekki ótrúlegt, en ef ríkisstjórnin væri í sömu stöðu þá og hún er núna mundi það bara vera látið eiga sig því að það er sama hvað kemur upp, forsætisráðherra hefur sitt fram. Það sem mér finnst koma skýrt fram er lausung og tilflutningur á valdi til forsætisráðherra. Það snýst ekki um einstaka ráðherra eða neitt slíkt. Það snýst um það að verið er að minnka festuna.

Virðulegi forseti. Á bls. 42 í greinargerð með frumvarpinu stendur, með leyfi forseta: „Í ákvæðinu felst því í fyrsta lagi skylda forsætisráðherra til að stuðla að skýrri verkaskiptingu á milli ráðherra. Í öðru lagi skylda ráðherra til að samhæfa stefnu og aðgerðir ráðuneyta þegar málefni og málefnasvið skarast og í þriðja lagi skylda forsætisráðherra til að aðstoða ráðherra við samhæfingu stefnu og aðgerða þegar málefni og málefnasvið skarast ef nauðsyn krefur.“ Það sem þarna stendur er svo almennt orðað að ég held að það þurfi að vera algjörlega skýrt hver fagleg ábyrgð hvers og eins ráðherra er, en það vantar hér. Ef málefni skarast, hverra er þá hin fagleg ábyrgð? Hverra er að ljúka máli og hver ber þá faglegu ábyrgð? Ef það er ekki skýrt hlýtur það, samkvæmt því sem skorið var úr um 28. september 2010, alla tíð að vera á ábyrgð forsætisráðherra. Ef ekki er skýrt og skilmerkilega greint frá því, hver er þá fagábyrgð hvers ráðherra, hvert nær valdsvið hans og hvert ná valdmörkin? Það þarf að vera klárt. Að öðru leyti ítreka ég að þá gildir það sem skorið var úr um 28. september sl., að ábyrgð forsætisráðherra er alger.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um Stjórnarráð Íslands ásamt einum þremur nefndarálitum. Það væri kannski við hæfi að byrja að ræða orðaskipti hv. þingmanna Gunnars Braga Sveinssonar og Ragnheiðar Ríkharðsdóttur, um4. gr. frumvarpsins sem fjallar um það hvaða stjórnarmálefni heyra undir viðkomandi ráðuneyti og hvar þau eiga að vera. Í síðustu línu þeirrar greinar stendur, með leyfi forseta: „Heimilt er að fela sama ráðherra að fara með fleiri en eitt ráðuneyti á hverjum tíma. Komi upp vafi eða ágreiningur um það undir hvaða ráðuneyti stjórnarmálefni heyrir sker forsætisráðherra úr.“ Ég hef velt því fyrir mér hvort það geti verið að við séum að setja hér lög og það sé það mikil lausung að menn hafi áhyggjur af því að með breytingunum geti ákveðin málefni fallið á milli skips og bryggju. Getur sú staða virkilega komið upp að einhver ákveðinn ráðherra telji að annar ráðherra muni fylgjast með og fjalla um ákveðinn málaflokk og síðan komi í ljós að þannig sé það ekki? Það þarf kannski ekki að líta mjög langt aftur í tímann, ekki nema um þrjú ár tæplega, til þess að það komi berlega í ljós - það kemur fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis - að menn töldu að aðrir væru að fylgjast með ákveðnum málum, ekki var nógu mikil samhæfing í því hvernig um þau mál var fjallað og hvernig fylgst var með, en slíkt ætti nú að vera alveg á hreinu. Mig langar að auki, þar sem ég náði ekki að fara yfir allt í fyrri ræðu minni í nótt, að nefna 6. gr. Í 2. mgr. þeirrar greinar segir, með leyfi forseta: „Til mikilvægra stjórnarmálefna teljast til dæmis reglugerðir og yfirlýsingar sem taldar eru fela í sér mikilvæga stefnumörkun eða áherslubreytingar eða ef sýnt þykir að reglugerð eða yfirlýsing geti haft á áhrif á útgjöld ríkissjóðs umfram fjárheimildir eða á efnahagsmál almennt.“ Þarna kemur fram hið huglæga mat sem ég velti mjög fyrir mér, þ.e. „mikilvæg stjórnarmálefni“. Nú er það eflaust mismunandi á milli einstaklinga hvað þeir telja mikilvæg stjórnarmálefni og þó að reglugerðir og yfirlýsingar séu nefndar sem dæmi þá er um að ræða ákveðið huglægt mat. Mér finnst að lögin þurfi að vera skýrari hvað þetta varðar. Síðan kemur að því að fjalla eigi um þetta á ríkisstjórnarfundum. Mér finnst vanta inn í, og það hef ég gagnrýnt mjög oft í þessum ræðustól, að ekki sé talað um að ráðherrar eigi að kynna þetta fyrir hv. Alþingi. Þegar teknar eru ákvarðanir sem hafa áhrif á útgjöld ríkissjóðs umfram fjárheimildir eða á efnahagsmál almennt fyndist mér eðlilegra að hér stæði að kynna ætti það fyrir Alþingi. Það er mjög bagalegt að búa við það að hv. alþingismenn sjái oft og tíðum tilkynningar um það í fréttum hvað framkvæmdarvaldið ætlar að gera. Það er að mínu mati algerlega óþolandi þar sem fjárveitingavaldið er hjá Alþingi og síðan líta hæstv. ráðherrar þannig á að þeir geti lagt fram lokafjáraukalög á haustþingi þar sem öllu er sópað upp. Þar eru kannski breytingar upp á tugi milljarða, og það fær oft og tíðum enga umræðu. Það er mjög athyglisvert að þegar við ræðum stór fjárútlát, svo að skiptir milljörðum og tugum milljarða, er þingsalurinn yfirleitt tómur og afskaplega fáir sem taka þátt í umræðunni. Ég hef verið mjög hugsi yfir þessu frá því að ég kom inn á hið háa Alþingi. Það væri líka gott að ræða það hver virðing framkvæmdarvaldsins er fyrir ákvörðunum Alþingis. Nú eru samþykkt fjárlög frá Alþingi, sem framkvæmdarvaldið á að fylgja eftir, og einstök ráðuneyti ná kannski ekki að fylgja þeim eftir. Það liggur til að mynda fyrir, hvað varðar einn þátt sem samþykktur var í fjárlögum 2011, að forsvarsmenn Sjúkratrygginga Íslands bentu okkur á það á fundum fjárlaganefndar að sú niðurskurðar- og hagræðingarkrafa sem gerð væri á því sviði mundi ekki ganga eftir nema Alþingi breytti lögum. Það hefur hins vegar ekki verið gert þannig að það var nánast vitað fyrir fram að við samþykkt fjárlaga á Alþingi fyrir árið 2011 mundu ákveðnir hlutir í fjárlögunum ekki ganga eftir. Vinnubrögðum af þessu tagi verður að breyta til að ná aga í ríkisfjármálum, en ugglaust væri hægt að ræða virðingarleysið fyrir fjárlögum í marga daga. Af því að ég er farinn að nefna fjárlögin þá væri gott að rifja það upp að núna, í september 2011, er ekki enn búið að samþykkja ríkisreikning fyrir árið 2009. Þetta eru að mínu mati vinnubrögð sem geta ekki gengið lengur. Það eru algerlega óþolandi vinnubrögð og það þarf að fara vandlega og betur yfir þessa hluti að mínu mati. Mig langar að víkja næst að 21. gr. sem fjallar um heimildir ráðherra til að flytja embættismenn á milli embætta innan Stjórnarráðsins. Þar kemur fram að hægt sé að flytja starfsmenn til innan Stjórnarráðsins með samþykki beggja viðkomandi ráðuneyta, ef færa á á milli ráðuneyta, og starfsmannsins sjálfs. Ég hefði talið heppilegt, við þessar breytingar á Stjórnarráðinu, að stofnuð yrði ein mannauðsskrifstofa fyrir Stjórnarráðið og starfsfólk yrði ráðið í Stjórnarráðsins en ekki í einstök ráðuneyti. Það hefði ég talið mun skynsamlegra að gera frekar en gera það eins og hér er talað um. Það segir sig sjálft að þá er miklu betra að færa fólk til á milli ráðuneyta ef upp kemur álag á ákveðnum stöðum. Það er mjög sérkennilegt að ekki skuli einfaldlega vera hægt að ráða fólk til starfa í Stjórnarráðið. Að mínu mati mundi starfsfólkið nýtast betur þannig og úr yrði jafnvel betri vinnustaður og fjölbreyttari vinnuaðstaða fyrir starfsfólk. Ég teldi skynsamlegt að gera þetta þannig. Það kom fram í svari hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur í dag, þar sem ég fór í andsvar við hana, að þetta hefði verið rætt í hv. allsherjarnefnd en menn hefðu ekki komist mikið áfram með það mál, bæði vegna tímaskorts og annað. Þetta er vonandi eitt af þeim atriðum sem við munum skoða í framhaldinu þegar búið verður að samþykkja lög um Stjórnarráðið. Þá gætum við rætt þetta frekar á næstu mánuðum eða missirum þó svo æskilegra hefði verið að gera það um leið og verið er að breyta lögunum á þennan hátt. Það kom fram í dag að sú breytingartillaga sem flutt er af meiri hluta allsherjarnefndar opnar á þann möguleika að hafa fleiri en einn ráðherra í hverju ráðuneyti. Ég nefni nýjustu ráðuneytin sem voru sameinuð, þ.e. annars vegar innanríkisráðuneytið, sem varð til við sameiningu samgöngu- og dómsmálaráðuneytis, og hins vegar velferðarráðuneytið, sem varð til við sameiningu heilbrigðis- og félagsmálaráðuneytis. Í báðum tilfellum komu nýir ráðherrar sem höfðu ekki starfað í þeim ráðuneytum áður og hefði ég talið það góða hugmynd að hafa tvo ráðherra í þeim ráðuneytum. Við sjáum hversu yfirgripsmiklir málaflokkar heyra undir þessi ráðuneyti. Velferðarráðuneytið er til að mynda með stóran hluta af heildarútgjöldum ríkisins. Ég tel að skynsamlegra sé að nálgast þetta á þann hátt frekar en vera að færa ráðuneytin á milli húsa. Ég þykist vita að það kosti gríðarlega mikla fjármuni að hafa þetta eins og við höfum haft það, ég hræðist það mjög. Ég hef ákveðna tilfinningu fyrir því að þær breytingar sem farið var í við sameiningu ráðuneytanna verði afskaplega dýrar. Á sama tíma og við stöndum í niðurskurði og aðhaldsaðgerðum, með miklum halla á ríkissjóði, er ófært að bruðla í þá veru sem þar er gert. Ef hæstv. ríkisstjórn tekur á hverjum tíma ákvörðun um að vilja minnka ráðuneytin eða stækka þau er skynsamlegra að gera það með þeim hætti sem hér er opnað á, það er nálgun sem við þekkjum kannski annars staðar frá. Ef maður hugsar þetta mál aðeins lengra vakna aðrar spurningar. Ef ráðuneytin verða of stór og umfangsmikil, og of mikið vald færist á hendur eins ráðherra, mætti færa fyrir því rök að í því fælist ákveðið framsal valds frá löggjafarvaldinu til framkvæmdarvaldsins eða frá framkvæmdarvaldinu til embættismannavaldsins. Við vitum hvað gerist ef einn hæstv. ráðherra hefur of mörg verkefni á sinni könnu, þá færist sú vinna yfir til embættismanna í viðkomandi ráðuneyti og þeim eru þá falin frekari verkefni en þeir hafa verið að sýsla við áður. Það þýðir að þá er ráðherrann farinn að færa valdið til embættismannanna frá framkvæmdarvaldinu. Mér finnst þetta athyglisverð nálgun og þetta er eitthvað sem við ættum að geta þróað okkur í. Ég viðurkenni að ég sé í fljótu bragði ekki mikla hættu í sambandi við þetta mál en auðvitað mun þetta þróast eftir því hver tilhögunin verður. Mig langar líka að ræða breytingartillögur frá meiri hluta allsherjarnefndar sem ég tel flestar vera til bóta. Ég tel að málið hafi skánað í meðförum allsherjarnefndar, því er ekki að leyna. Ég fagna þeirri breytingu sem gerð er á 1. gr. þar sem sagt er að ráðherrar starfi í umboði Alþingis. Þetta er ákveðin yfirlýsing sem mér finnst mjög mikilvægt að komi fram og virðingarvert og þakkarvert að það skuli koma frá hv. allsherjarnefnd. Ég staldra við þær breytingar sem lagðar eru til varðandi 6. gr., þar sem segir, með leyfi forseta: „Á ríkisstjórnarfundum skal skýra frá fundum þar sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar koma sameiginlega fram gagnvart aðilum úr stjórnkerfinu eða utan þess og þegar þeim sem fulltrúum ríkisstjórnarinnar eru veittar mikilvægar upplýsingar eða kynnt málefni sem þurfa að koma til úrlausnar innan stjórnsýslunnar.“ Ég þykist átta mig á því hvers vegna þetta er sagt á þennan hátt. Það er vegna þess að við þekkjum það að upplýsingum var ekki komið nægilega vel á milli ráðherra. Það er væntanlega hugsunin á bak við þetta. Ég átta mig hins vegar ekki alveg á því hvernig þetta muni verða í framkvæmd. Munu allir hæstv. ráðherrar leggja fram langar skrár yfir öll mál í ráðuneytinu til að fría sig ábyrgð og tryggja að þeir hafi þá komið öllum upplýsingum til skila, því að það er, eins og við vitum, huglægt mat hvað eru mikilvægar upplýsingar. Eða mun þetta þróast í þá veru að það muni ná markmiðum sínum þegar fram líða stundir? Vissulega væntir maður þess að það gerist en þetta er eitt af því sem maður staldrar aðeins við, hvernig þetta muni ganga eftir. Auðvitað kemur gríðarlega mikið af málum til úrlausnar innan stjórnsýslunnar, en ég þykist átta mig á því hvers vegna þetta ákvæði er sett inn. Síðan kemur inn breyting á 7. gr. þar sem verið er að tala um að allir ríkisstjórnarfundir skuli hljóðritaðir og afrit geymd í vörslu Þjóðskjalasafnsins, að hljóðritanir skuli gerðar opinberar að 30 árum liðnum. Ég geri enga athugasemdir við það hvort miðað er við 30 ár, 20 ár, 40 ár eða 15 ár, ég er ekki að velta því fyrir mér. En ég hef verið að velta því fyrir mér hvort þetta muni breyta ríkisstjórnarfundunum í þá veru að um verði að ræða stutta fundi og menn verði þá búnir að útkljá málin í hliðarherbergjum. Það mun væntanlega þróast í þá veru, það gæti gerst. En þá þarf líka að spyrja og vera sanngjarn: Hverju mundi það breyta ef þeir eru hvort sem er lokaðir? Það er spurning sem menn verða að svara við meðferð málsins. Ég vil nota afganginn af tíma mínum, sem er óðum að styttast, í 22. gr., þar sem verið er að tala um aðstoðarmenn ráðherra. Ég tel að það sé til mikilla bóta að menn hafi það alveg fastskrifað hvernig Stjórnarráðið er og hvernig hæstv. ráðherrum er heimilt að ráða til sín aðstoðarmenn. Það er líka mjög mikilvægt, sem kemur hér fram, að aðstoðarmennirnir koma og fara með ráðherrunum. Það er ekki æskilegt að við sitjum uppi með fólk í stjórnsýslunni sem ráðið hefur verið pólitískt. Þegar nýir ráðherrar koma þá er þetta fólk sett til hliðar í einhver sérverkefni og hefur kannski ekki mikið fyrir stafni. Það eru hlutir sem við verðum að breyta. En þá þurfum við líka að ræða það - ég velti því upp í ræðu minni í gærkvöldi og fékk svo sem engin viðbrögð við því - hver breytingin er í raun og veru. Nú veit ég til að mynda að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra er búinn að ráða sér upplýsingafulltrúa sem var ekki í ráðuneytinu. Flokkast það undir aðstoðarmenn? Mér finnst að setja þurfi skýrari reglur um það hvað eru pólitískir aðstoðarmenn og hvað ekki. Það er búið að ráða inn í það ráðuneyti verktaka eða útgerðarfélag til að sinna ákveðnum ráðgjafarstörfum. Það mundi þá flokkast undir aðstoðarmenn. Og ég tek undir það sem kemur fram í breytingartillögunum að mikilvægt sé að menn séu ekki að ráða sérfræðing, það flokkist þá bara sem aðstoðarmenn þannig að sérfræðingarnir sitji ekki eftir. Þegar ég var að skoða þessa hluti um daginn í einu ráðuneyti tók ég eftir því að einn einstaklingur, hafi ég tekið rétt eftir, sem áður starfaði sem aðstoðarmaður var núna sérfræðingur. Það er mjög mikilvægt að farið sé yfir þetta og tekið á þessu og ég held að ekki séu miklar deilur um þessa grein. Ég vil ljúka máli mínu, virðulegi forseti, á að segja að í meðförum hv. allsherjarnefndar hefur málið verið bætt til muna, það standa athugasemdir við margar greinar, kannski mismiklar. Hv. þingmenn og þar á meðal ég hafa haft miklar áhyggjur af 2. gr., hvernig hún er sett fram. En ég rakst hér frammi fyrir nokkru á breytingartillögu sem flutt er af hv. þingmönnum Eygló Harðardóttur, Árna Þór Sigurðssyni, Margréti Tryggvadóttur og Siv Friðleifsdóttur. Það finnst mér ákveðin málamiðlun. Við eigum að nota tímann og kraftana til að ræða hvort við getum náð saman um hvernig við afgreiðum þetta mál. Ríkisstjórnir koma og fara og þegar við afgreiðum mál um Stjórnarráðið er mikilvægt að við reynum að gera það í eins mikilli sátt og mögulegt er.

Forseti. Mér þótti þetta athyglisverð ræða og fyrir utan beinar spurningar um minni háttar atriði er ég að mörgu leyti sammála hv. þingmanni, t.d. því sem hann sagði um aðstoðarmennina og ýmislegt annað sem var að mínu viti gáfulega mælt. Að lokum talaði hann um hugmynd að þingsályktunartillögu sem mun vera komin fram - ég hef ekki séð tillögutextann sjálfan en las um þetta á netinu - við 2. gr., sem snýst semsé um, eins og mönnum mun vera kunnugt núna, að færa þessa ráðuneytaskiptingu til norræns háttar. Það er eðlilegt að hin norræna velferðarstjórn og liðsmenn hennar á þingi standi fyrir því. Hvað getur hv. þingmaður ímyndað sér um þessa málamiðlunartillögu um þingsályktunarleiðina? Telur hann að hún sé fullnægjandi eða telur hann að hér þurfi meira til og með hvaða hætti getur hún orðið þannig að hann geti samþykkt hana og hleypt málinu áfram?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr mig um þessa breytingartillögu sem ég endaði á að ræða mjög stutt af því að tíminn var að verða liðinn. Ég rakst á tillöguna fyrir hálfgerða tilviljun rétt áður en ég fór í ræðustól og var nánast að lesa hana meðan ég var að klára ræðuna. Þar kemur fram hvernig breytingar verði gerðar á Stjórnarráðinu. Verða þær með þeim hætti að lögð verður fram þingsályktunartillaga og afgreidd við eina umræðu en samt með reglum um síðari umræðu? Ef ég skil þetta rétt er ræðutíminn sem sagt miðaður við síðari umræðu en þingsályktunartillagan afgreidd í einni umræðu. Þetta er klárlega skref í rétta átt að mínu mati. Ég hef hins vegar ekki séð neina annmarka á því að mæla fyrir lagafrumvarpi sem fer í þrjár umræður. En það er ekkert hægt að neita því, og ég geri það ekki, að þetta er skref í rétta átt. 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Ég gæti vel fellt mig við þá hugmynd sem hann lýsir. Ég tek fram að ég hef ekki lesið tillögutextann. Ég tel að þetta gæti orðið málamiðlun. Annars vegar héldist þá sú meginstefna frumvarpsins að það væri framkvæmdarvaldsins að skipuleggja sig og þingsins að skipta um menn í framkvæmdarvaldinu ef skipulagið þætti vera slæmt eða illt, en hins vegar væri þeim skylt að bera málið undir þingið með þessum hætti og þyrftu þá að fá meiri hluta á þinginu, annaðhvort þann sem þeir styðjast við alla jafna eða aukinn meiri hluta eftir atvikum fyrir þessari breytingu. Ég tel að þetta gæti orðið ágætismálamiðlun og væri þá til nokkurs unnið með allt það málþóf sem hv. þingmenn hafa staðið fyrir, einkum þó sú sem gengur nú í salinn, hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir, og vill þó ekki kannast við það.

Virðulegi forseti. Fyrst út af síðustu orðum hv. þingmanns þar sem hann kallar þetta málþóf vil ég ekki meina að svo sé vegna þess að það var alveg vitað mál og hv. þingmaður, sem situr í hv. allsherjarnefnd, hefði átt að vita það manna best hvernig það bar að. Málið var tekið úr ríkisstjórn með andmælum eins ráðherra og athugasemdum annars. Síðan þekkir hv. þingmaður betur en ég hvað hefur gerst í hv. allsherjarnefnd í meðförum málsins þar sem átti að taka málið út. Ekki var hægt að taka það þaðan vegna þess að meiri hlutinn klofnaði en það var gert þremur dögum seinna. Það á því ekki að koma neinum á óvart að það þurfi að ræða þetta mál töluvert. Því er ekki að neita, og ég ítreka það sem ég hef áður sagt, að þó að við séum að ræða tillögu sem hv. þm. Mörður Árnason hefur ekki lesið og ég er að reyna að lesa á hlaupum þá kemur líka fram í greinargerðinni að málefnasvið einstakra ráðuneyta og fjölda komi fram í tillögunni þannig að klárlega drægi úr foringjaræði, sem margir hv. þingmenn hafa kallað svo, 

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðu hans. Ekki fyrir svo löngu síðan var gefin út skýrsla svokallaðrar þingmannanefndar sem fór yfir skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þar kemur ýmislegt forvitnilegt fram, mikil gagnrýni á hvernig haldið var á málum hér áður fyrr, hvað megi bæta og þess háttar. Í niðurstöðum eða í kaflanum um stjórnsýslu kemur fram að það vanti meiri formfestu í stjórnarathafnir. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður telji að það frumvarp sem við erum með til umræðu, þar sem í raun er verið að slaka á formfestu, létta á og gefa eftir það hlutverk sem Alþingi hefur haft þegar kemur að þessu, samræmist þeirri ábendingu sem kom fram í skýrslu þingmannanefndarinnar.

Virðulegi forseti. Það er eflaust hægt að svara því með sanngirni að ég tel ekki allt í þessu frumvarpi samræmast því en hugsanlega sumt. Þá kem ég að því sem ég benti einmitt á í ræðu minni áðan sem er þetta huglæga mat sem maður hefur. Sumir túlka hlutina með öðrum hætti en aðrir. Ég tel klárlega að sumt í þessu frumvarpi sé til bóta og með því sé í raun og veru verið að bregðast við því sem gerðist. En hvað varðar til að mynda 2. gr. frumvarpsins, sem er búið að ræða hér mikið og ég þarf svo sem ekki fara efnislega yfir, tel ég hana ekki til bóta og ekki samræmast því sem kemur fram í rannsóknarskýrslu Alþingis. Ég benti á það í ræðu minni þegar ég fjallaði um 4. gr. að mér finnst hún vera með þeim hætti að geta boðið upp á ákveðna lausung og stjórnleysi í því hvernig Stjórnarráð er skipað. Það finnst mér ekki ásættanlegt.

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt fyrir okkur að hafa í huga þær tillögur sem hafa komið fram, t.d. frá þingmannanefndinni, þar sem er ekki svo langt liðið síðan. Samt virðist manni eins og reynt sé annaðhvort að horfa fram hjá þeim eða þær taldar þess eðlis að ekki sé ástæða til þess að bregðast við þeim öllum. Sumu er vitanlega tekið mark á. Í ræðu sem hv. þm. Atli Gíslason, formaður umræddrar þingmannanefndar, flutti hér við 1. umr. þessa máls sagði hann, með leyfi forseta: „Með því að færa forsætisráðherra á hverjum tíma vald til að flytja stjórnarmálefni á milli ráðherra er verið að auka foringjaræði, sem kallað er oddvitaræði í skýrslu rannsóknarnefndar. Ekki er gert ráð fyrir því í þessu frumvarpi að slíkar ákvarðanir um tilflutninga, að ég best sé, verði teknar upp á ríkisstjórnarfundum.“ Tekur hv. þingmaður undir þessi orð formanns nefndarinnar?

Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála þessum orðum hv. þm. Atla Gíslasonar hvað varðar 2. gr. frumvarpsins. Í umræðunni þegar við vorum að ræða skýrslu þingmannanefndarinnar, sem var samþykkt hér með 63 samhljóða atkvæðum, velti ég því einmitt upp og spurði: Hver á síðan að halda utan um framkvæmdina til framtíðar? Það er að segja, menn ætluðu að styrkja Alþingi gagnvart framkvæmdarvaldinu, fara yfir þau atriði. Það hefði kannski verið eðlilegast og best ef til að mynda þingmannanefndinni, sem náðist svona sæmileg sátt um fyrir utan þá dapurlegu niðurstöðu sem þingið síðan tók, hefði verið falið að fjalla um og koma einmitt að samningu frumvarpsins sem við erum að ræða. Hvernig lagt var af stað með smíði þessa frumvarps er mjög ábótavant. Það hefði verið eðlilegra og skynsamlegra að hafa það í meira samráði en var gert.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Hann fór vel yfir þetta mál og hver sýn hans er á það og benti eðlilega á margt jákvætt í frumvarpinu, jákvæðar breytingar sem er sannarlega mikilvægt að ráðist sé í, einkum og sér í lagi eftir það sem á undan er gengið hér á landi. Það sem mig langaði hins vegar að velta upp er það sem mestur ágreiningur hefur verið um og er sem sagt flutningur á valdi frá Alþingi til hæstv. forsætisráðherra. Sér hv. þingmaður eitthvað athugavert við að þetta sé eins og það er í dag, að fram komi lagafrumvarp og það sé rætt í þinginu og málið ákvarðað af Alþingi? Hvað knýr á um að breyta þessu nákvæmlega núna? Sér hv. þingmaður fyrir sér 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég kom inn á það í ræðu minni að ég teldi enga þörf á að breyta því fyrirkomulagi sem nú er. Ef gera ætti breytingar á Stjórnarráðinu væri lagt fram frumvarp til laga og það fengi eðlilega umfjöllun í meðförum þingsins og færi til umsagna. Það tel ég eðlileg vinnubrögð. Staðreyndin er hins vegar sú að við sitjum uppi með 2. gr. eins og hún er í frumvarpinu. Ég sagði í svari til hv. þm. Marðar Árnasonar að fyrir lægi breytingartillaga frá fjórum hv. þingmönnum. Ég tel hana innlegg í málið. Ég er varla búinn að lesa hana þannig að ég ætla ekki að úttala mig um hvort hún gangi nógu langt. En ég tek undir það með hv. þingmanni að ég sé enga ástæðu til að breyta fyrirkomulaginu eins og það er. Ég sé ekki hvað ætti að hafa komið upp á til að þurfa að breyta Stjórnarráðinu svo ofboðslega snöggt að málið þyldi ekki að lagt yrði fram frumvarp til laga sem færi í eðlilega umfjöllun í þinginu eins og verið hefur.

Frú forseti. Frá því að ég og hv. þingmaður tókum sæti á Alþingi hefur löggjafinn í það minnsta einu sinni sýnt vilja til þess að hafa áhrif á það með hvaða hætti skipan Stjórnarráðsins er. Það sýndi löggjafinn þegar tekið var út ákvæði þess efnis að stofna atvinnuvegaráðuneyti. Fram kom frumvarp sem fól það í sér að til yrði atvinnuvegaráðuneyti. Alþingi tók það hins vegar út með breytingartillögu. Það sýnir í rauninni að löggjafinn vill að þingið hafi áhrif með þeim hætti. Þessi breytingartillaga felur í sér að þau áhrif verði afnumin. Í ljósi þess í hvaða stöðu málið er núna, hvernig telur hv. þingmaður heppilegast að ljúka því? Það eru allir komnir ofan í skotgrafir, hæstv. forsætisráðherra er komin ofan í skotgröf út af málinu. Væri ekki eðlilegast að skipa einhvers konar nefnd eða láta allsherjarnefnd 

Virðulegi forseti. Ég hef ekki mikil áhrif á það hvernig þetta mál verður klárað í þinginu, en eins og allir vita og við sem hér erum eru leiðtogar stjórnmálaflokkanna að ræða saman um hvernig væri hugsanlegt að lenda því. Ég veit ekki nákvæmlega hver sú staða er. Ég verð að segja fyrir mína parta að það stendur a.m.k. minna út af en hefur gert. Málið var upprunalega óboðlegt með þessa 2. gr. og ekki hægt að samþykkja það með henni óbreyttri. Ég held að það sé kannski best að lausnamiðað fólk fari fyrst og fremst í að ræða saman til að lenda þessu máli eins og mörgum öðrum erfiðum málum sem við höfum lent á hinu háa Alþingi. Við höfum klárlega getuna til þess, það er spurning um viljann. Ég vona að hann komi í ljós fyrr en síðar.

Virðulegur forseti. Með lögum um Stjórnarráðið frá 1969 var gamla atvinnumálaráðuneytinu skipt upp. Nú eru til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti og iðnaðarráðuneyti. Þó að ekki liggi fyrir að þessi ráðuneyti verði sameinuð aftur í atvinnuvegaráðuneyti samkvæmt því frumvarpi sem hér er til umræðu liggur hins vegar fyrir vilji þeirra sem fyrir þessu máli tala eða hafa lagt það fram hvað það varðar og birtist í því sem nefnt var áðan, í frumvarpi um stofnun slíks ráðuneytis. Það má því gera ráð fyrir að það svigrúm sem hér er verið að biðja um verði nýtt til þess að stofna nýtt atvinnuvegaráðuneyti, sameina ráðuneyti sjávarútvegs- og landbúnaðar og iðnaðar í eitt. Hver er afstaða þingmannsins til slíkrar sameiningar? Telur hann tímabært að sameina allar þessar greinar undir eitt ráðuneyti?

Virðulegi forseti. Mín skoðun er algjörlega kristaltær í þeim efnum. Ég tel mjög óskynsamlegt að stofna eitt atvinnuvegaráðuneyti. Ég tel mjög mikilvægt að við höfum áfram sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið í þeirri mynd sem það er. Það er ekki mjög langt síðan við vorum með þau hvort í sínu lagi, annars vegar sjávarútvegsráðuneyti og hins vegar landbúnaðarráðuneyti. Ég tel mjög mikilvægt að við höldum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu í óbreyttri mynd. Það er ekki síst mikilvægt að við stöndum í fæturna þegar búið er að leggja inn aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Þetta eru grunnatvinnuvegir þjóðarinnar og það er mjög mikilvægt að við gerum þeim það hátt undir höfði að það ráðuneyti sem nú er starfi a.m.k. í óbreyttri mynd. Ég teldi það mikla afturför ef það yrði sameinað og færi undir atvinnuvegaráðuneyti. Afstaða mín er alveg skýr enda hefur það komið fram í umsögnum allra þeirra hagsmunaaðila sem falla undir 

Virðulegur forseti. Á sínum tíma þegar gamla atvinnumálaráðuneytinu var skipt upp var það gert með þeim rökum að þessir atvinnuvegir hefðu þróast það mikið í gegnum tíðina frá því að ráðuneytið varð til að ekki væri lengur rétt að hafa þá undir sama hatti, samfélagið hefði breyst og þessar greinar stækkað og orðið fjölbreytilegri og mikilvægari og umfangsmeiri. Skýtur þá ekki svolítið skökku við ef menn ætla núna, þegar þessar greinar hafa áfram þróast mjög mikið og eru orðnar enn þá margslungnari, að steypa þeim öllum saman í eitt ráðuneyti? Hefur þingmaðurinn, sé hann sammála mér um þetta, ekki áhyggjur af því að þessi nýju lög, verði frumvarpið samþykkt, verði nýtt í þeim tilgangi að steypa þessum grundvallaratvinnugreinum saman í eitt ráðuneyti?

Virðulegi forseti. Ég byrja á því að svara því sem hv. þingmaður kom inn á síðast í ræðu sinni. Ég hef verulegar áhyggjur af því að fari frumvarpið óbreytt í gegn muni það sem hv. þingmaður er að vara við verða gert. Við deilum þeirri skoðun. Ég er líka hugsi yfir því og hef reyndar sagt það hér áður að ég hef aldrei, og sit ég nú töluvert í þingsal, heyrt hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra segja: Þetta tel ég vera best fyrir sjávarútveginn. Mín skoðun er sú að við höfum ekki haft hér almennilegan sjávarútvegsráðherra síðan hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson gegndi því embætti. Virðingarleysi hæstv. ráðherra gagnvart útveginum er með ólíkindum. Maður hefur velt því fyrir sér undanfarið þegar menn tala um að sameina þessi ráðuneyti að það er ekki sama hver er ráðherra á hverjum tíma. Framkoma núverandi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í garð sjávarútvegsins í landinu er með eindæmum. Gagnvart þeirri atvinnugrein hefur hann gengið fram með algjöru virðingarleysi og skeytingarleysi.

Frú forseti. Við höldum áfram umræðu um þrjú nefndarálit sem koma frá hv. allsherjarnefnd sem fjallaði um frumvarp til laga um Stjórnarráð Íslands um nokkurn tíma. Umræðan hefur verið mjög góð, með nokkrum undantekningum þó. Mér finnst dálítið miður þegar þingmenn tala niður til annarra hv. þingmanna eins og þeir viti allt og hinir séu dálítið heimskir. Það má vel vera að ég sé heimskur en menn þurfa ekki að segja mér það beint, það gæti sært mig. Ég ætla ekki að nefna nein nöfn, við vitum hver þau eru, þannig að ég ætla ekkert að ýfa sár eða kalla á andsvör. Það sem mig langar til að ræða rétt áður en ég sný mér að þeirri skýrslu sem gerð hefur verið er að ég sé ekkert í frumvarpinu sem hindrar að ráðherra Íslands verði einn. Hann gæti haft fimm aðstoðarráðherra, þeir geta líka verið tveir, frumvarpið býður upp á mjög mikinn sveigjanleika. Ég vildi að menn hefðu hugsað þá hugsun til enda að það eigi bara að vera einn ráðherra yfir öllu Stjórnarráðinu á Íslandi. Eftir breytinguna sem gerð hefur verið geta aðstoðarmennirnir verið mjög margir, 30 þess vegna. Menn þurfa líka að hafa það í huga. Sú breytingartillaga sem komið hefur fram og ég greip með mér, er athyglisverð. Hún lagar reyndar bara einn þátt af tveimur - það er ekki bara galli við 2. gr. þar sem forsætisráðherra getur stillt upp ríkisstjórn eins og honum dettur í hug, sem getur svo sem verið ágætt, en það má ekki vera algerlega formlaust eins og gert er ráð fyrir. Breytingartillagan gengur út á málið að verði rætt sem þingsályktunartillaga í einni umræðu á Alþingi. Þar stendur: „… sem rædd skal og afgreidd við eina umræðu …“ Ég þyrfti eiginlega að fá betri upplýsingar um það. Hvað þýðir að hún sé afgreidd? Eru þá greidd um hana atkvæði? Gæti Alþingi fellt þá tillögu? Mér finnst að það þurfi að koma fram að ef sú tillaga verður felld verði engin breyting. Það er fleira sem er að frumvarpinu. Ég er búinn að nefna 4. gr. sérstaklega þar sem hægt er að flytja málefni, eins og stendur hér, með leyfi frú forseta, í 4. gr.: „Stjórnarmálefni ber undir ráðuneyti eftir ákvæðum forsetaúrskurðar, sbr. 15. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveðinn er upp samkvæmt tillögu forsætisráðherra.“ Forsætisráðherra kemur sem sagt til Bessastaða með tillögu um hvaða stjórnarmálefni beri undir ráðuneytið - heyri undir ráðuneytið, segir málvitund mín segja mér. Og af því að samkvæmt breytingartillögunum er gert ráð fyrir málnefnd í ráðuneytunum finnst mér alveg sjálfsagt að frumvarp sé á því formi að menn geti nokkurn veginn skilið það. 1. mgr. 4. gr. segir að forsætisráðherra geti viðstöðulaust breytt því hvaða málefni heyra undir hvaða ráðuneyti eða ráðherra. Þar með geta gerst mjög undarlegir hlutir og ég bið hv. þingmenn að taka eftir því sem ég segi. Gefum okkur að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra eigi að fjalla um Evrópusambandið auk annarra starfa í ráðuneytinu. Þá fer forsætisráðherra suður á Bessastaði, drekkur kaffi og borðar kleinur með forsetanum og stingur upp á því að málefni sem snerta aðkomu hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að Evrópusambandinu verði tekin frá honum og flutt til annars ráðherra, t.d. forsætisráðherra sjálfs. Svo afgreiðir hann það mál samkvæmt 5. gr., en hún er líka mjög lúmsk. Samkvæmt 5. gr. á nýi ráðherrann að taka ákvarðanir um þetta málefni og taka við því. Það sem byrjað var á í fyrra ráðuneytinu á þá að afgreiða í því síðara. Það þýðir að hann getur tekið málefnið með litlu pennastriki frá ráðherranum sem fer með málefni sjávarútvegs og landbúnaðar gagnvart Evrópusambandinu og þar með er það farið. Því þarf að breyta líka. Ég sætti mig ekki við slík tilviljunar- og tilskipunarstjórnamál, það kemur bara ekki til mála. Því þarf líka að breyta, það þarf líka að samþykkja með þingsályktun á Alþingi. Við getum nefnt önnur dæmi. Hér kom kínverskur fjárfestir sem vill kaupa Grímsstaði á Fjöllum. Það heyrir undir innanríkisráðherra og innanríkisráðherra tjáði umheiminum að hann væri ekkert sérstaklega hrifinn af því. Nú gæti hæstv. forsætisráðherra farið suður á Bessastaði og fengið sér kaffi og kleinur  Ég vildi því gjarnan að breytingartillagan yrði víkkuð út þannig að hún næði líka til 4. gr. og menn ættu líka að skoða mjög nákvæmlega hvernig 5. gr. vinnur með 4. gr. Allt er þetta sett upp þannig að forsætisráðherra geti stjórnað einn. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir sagði að verið væri að leggja forsætisráðherra í einelti með því að tala um einræðistilburði - ég held að ég hafi nefnt það orð, einræðistilburði. Mér finnst 4. gr. í samspili við 5. gr. segja mér að það sé þannig að forsætisráðherra vilji geta tekið á öllum málum sem einhver ágreiningur kemur upp um í ríkisstjórninni. Þá vill hann geta tekið málefnið til sín og flutt það annaðhvort til sjálfs sín og tekið ákvörðun um það eða flutt það inn í annað ráðuneyti sem hann veit að er hlynnt málefninu. Ég veit ekki hvernig það fer saman við hugmyndir manna um hópefli og að ríkisstjórnin vinni saman. Ég held að það sé ekki gott og ég mundi vilja að tillagan sem flutt er af hv. þingmönnum Eygló Harðardóttur, Árna Þór Sigurðssyni, Margréti Tryggvadóttur og Siv Friðleifsdóttur verði víkkuð út til að ná líka yfir það. Það er greinilegt að flutningsmenn hafa ekki áttað sig á þeim möguleika heldur hafa þeir eingöngu litið til þess að hæstv. forsætisráðherra - það er reyndar bara forsætisráðherra, ekkert hæstvirtur því að hér er um að ræða forsætisráðherra allrar framtíðar, ég veit ekki hverjir þeir eru - geti ákveðið skiptingu ráðuneytanna með lítilli fyrirhöfn og breytingu á þeim. Ég undirstrika enn að mér finnst frumvarpið eiga fullan rétt á sér og það er margt gott í því þó að ég bendi á veilurnar, en menn hafa sagt að við séum á móti því. Ég ætla rétt aðeins að koma inn á pólitísku aðstoðarmennina vegna þess að þeir geta boðið heim spillingu. Ég er ekki að segja að það muni verða en það getur gerst. Ég býð mig e.t.v. fram í prófkjöri, ég þarf aðstoðarmann sem vinnur mikið með mér og þarf borga honum lítil laun af því að kosningabaráttan má ekki kosta mikið. Síðan segi ég við hann: Heyrðu, ef ég skyldi nú verða ráðherra skal ég ráða þig sem aðstoðarmann. Þá geri ég að sjálfsögðu engar kröfur um menntun eða reynslu eða nokkurn skapaðan hlut. Slík spillingartilhneiging er fyrir hendi, fyrir utan það að menn geta hreinlega ráðið ættingja og vini eða flokksgæðinga sem aðstoðarmenn. Það er dálítið athyglisvert að það fólk sem talar mest um spillingu skuli bjóða upp á slíkt í þessu frumvarpi. Hvað erum við eiginlega að ræða um þegar við tölum um Stjórnarráðið, frú forseti? Við erum að ræða um stjórnunarstíl. Hvernig getur stjórnunarstíllinn verið? Ég hef margoft gagnrýnt það og oft fundist að það séu í rauninni 10–12 mismunandi ríkisstjórnir í landinu þannig að hver ráðherra í rauninni geri nokkurn veginn það sem honum dettur í hug og það sé lítil sem engin samvinna milli ráðherra. Þannig blasir það við mér og mér finnst það slæmt vegna þess að slík stjórnun er ekki mjög markviss, hún stefnir ekki að einu marki, hún stefnir hugsanlega í 12 áttir ef það eru 12 ráðherrar. Ég hef hreinlega upplifað að það er eins og ríkisstjórnirnar séu að fara í 12 eða 10 mismunandi áttir. Það bjóst ég við að menn mundu laga í þessu frumvarpi en það var ekki gert. Eins og frumvarpið er upp byggt er það einn sem ræður, ekki hópurinn sem slíkur, ekki ráðherrarnir sem slíkir sem þó geta haft mjög víðfeðma og mikla þekkingu og mörg sjónarmið. Það er svo verðmætt í stjórnun að öll sjónarmið komist að. Það er ekki þar með sagt að menn eigi að taka tillit til allra sjónarmiða, það er ekki hægt, en hópurinn sem slíkur getur þá vegið og metið hvort þetta sjónarmið sé betra en hitt og valið úr það besta. Þess vegna finnst mér sú stjórnun sem frumvarpið býr til verða hræðslustjórnun eins ráðherra. Vegna ofuráherslu á forsætisráðherrann, eina persónu sem getur tekið málefni frá og gert allar kúnstir og allir ráðherrarnir eru logandi hræddir við hann vegna þess að hann getur sagt þeim upp hvenær sem er og þeir vita af því, verður það hræðslustjórnun einnar manneskju. Það finnst mér hreint út sagt ekki gott. Menn hafa ekki hugsað það alveg til enda. Menn eiga að reyna að fá alla ráðherrana að borðinu til að stjórna sameiginlega og finna út sameiginlega stefnu. Þá þarf að byggja þetta öðruvísi upp en hér er gert. Ég er ekki með breytingartillögu á reiðum höndum sem nær fram því sem kallað er „teamwork“ á ensku, þ.e. samstarfsstjórnun. Skýrsla frá desember 2010 heitir Samhent stjórnsýsla, sem ég hugsa að sé þýðingin á „teamwork“, þ.e. að menn vinni saman. Þetta frumvarp nær því bara alls ekki. Það skiptir þó verulega miklu máli, þetta er stórt mál og það skiptir miklu máli fyrir íslenska þjóð að stjórnsýslan sé góð. Hins vegar liggur ekkert voða mikið á þessu. Þess vegna mundi ég vilja að menn gæfu sér tvo, þrjá mánuði í nefndinni til að fara í gegnum málið og reyna að finna út hvernig fá má fram raunverulega samhenta stjórnsýslu, samhenta stjórnun, þannig að það myndist ein stefna fyrir Ísland sem öll ríkisstjórnin stendur að. Nú erum við alveg greinilega með tvær stefnur, aðra til Evrópusambandsins og hina - ég veit ekki hvert hún ætlar, í einhverja skattlagningu, fátækt og kyrrstöðu. Reyndar ganga báðar út á skattlagningu og kyrrstöðu en önnur ætlar að finna fyrirheitna landið í evrulandinu og stefnir þangað ótrauð, óháð því hvað gerist í því ágæta landi. Hin er stefnir eitthvert - ja, ég ætla ekki að segja neitt meira um það. Í skýrslunni Samhent stjórnsýsla sem kom út í desember 2010, kemur afskaplega margt fróðlegt fram. Það er mjög athyglisvert og skemmtilegt að lesa um söguna en tími minn hleypur frá mér þannig að ég get ekki komið inn á það. Ég ætlaði nefnilega að ræða á síðustu mínútum ræðutíma míns - hugsanlega þarf ég að fá lengri tíma - um veikleika Alþingis, í hverju veikleikar Alþingis liggja. Frá því að ég kom inn á þing hef ég tekið eftir því að nánast öll frumvörp sem Alþingi samþykkir sem lög eru samin einhvers staðar annars staðar en á Alþingi. Þau eru samin í ráðuneytunum, jafnvel af því fólki sem framkvæmir lögin. Það er stórhættulegt að starfsmaður Samkeppnisstofnunar semji lögin sem hann á að starfa eftir og hann smíðar e.t.v. einhver vopn inn í lögin sem nýtast honum í baráttu við borgarana og gera líf hans þægilegra. Það sama á við um skattinn o.s.frv. Sérfræðiþekkingin liggur þarna og það eru þessir aðilar sem semja meira og minna öll lög í landinu. Það er hættulegt. Í eina tíð var Alþingi alla daga að ráðskast í framkvæmdum, byggja torfhús og rækta fíkniefnahunda og alls konar brandara. Alþingi fór inn í framkvæmdarvaldið og hver ber þá ábyrgð á þeim framkvæmdum? Nú er búið að taka það að einhverju leyti í burtu og þá stendur eftir hver semur frumvörpin. Ég mundi vilja hafa það þannig, og ég hef nefnt það áður, að nefndir þingsins semji frumvörp. Þá segja menn: Nefndirnar hafa ekki mannskap til þess, allt fólkið er í ráðuneytunum. Við erum með fjárveitingavaldið. Við flytjum bara fólkið yfir til Alþingis og setjum á fót lagaskrifstofu Alþingis, nefndasvið eða annað, mér er alveg sama hvað við köllum það. Fólkið sem vinnur í ráðuneytunum við að semja frumvörpin kemur í Alþingi og semur frumvörp undir ritstjórn þingmanna, þ.e. viðkomandi nefnda. Þá gerist það þannig samkvæmt hugmynd minni að ráðuneyti, félagasamtök, fyrirtæki, einstaklingar og yfirleitt allir geta snúið sér til nefndarinnar og óskað eftir því að hún breyti einhverju ákvæði í lögum eða semji nýtt lagafrumvarp. Það gæti ráðuneytið gert líka. Síðan tekur nefndin ákvörðun um hvort við þeirri bón verði orðið, hvort semja eigi viðkomandi lagafrumvarp eða breytingartillögu. Ef nefndin er sammála um það setur hún vinnsluna í gang og fer að semja viðkomandi frumvarp. Ég ætla ekki að lýsa því hvað slík frumvörp mundu fá allt aðra vinnslu á Alþingi vegna þess að þá væri hópur af alþingismönnum sem vissi nákvæmlega um hvað málið fjallaði og hverju þeir vildu ná fram með viðkomandi frumvarpi. Svo mætti senda frumvarpið til umsagnar til ráðuneytisins og annarra aðila til að athuga hvernig það frumvarp væri í framkvæmd. Nú er sú undarlega staða, frú forseti, að þingmenn sitja lon og don í nefndum í gífurlega mikilli vinnu við að spá í og athuga hvernig gengur að framkvæma lög sem framkvæmdarvaldið hefur samið. Það er alveg með ólíkindum að efnahags- og skattanefnd sitji við það alla daga að kanna hvernig skattalög virka sem framkvæmdarvaldið og meira að segja skattstjórarnir sjálfir hafa samið og spyrja alls konar aðila úti í bæ. Ég mundi vilja snúa því við. Það mundi styrkja Alþingi, vegna þess að sá sem semur frumvarp upphaflega ræður mestu um hvernig það lítur út endanlega. Hann setur það upp, hann setur inn ákvæði og allir aðrir sem koma að frumvarpinu, ráðuneytið og ráðherrann, ríkisstjórnin, stjórnarflokkarnir og svo viðkomandi nefnd á Alþingi, þurfa að rökstyðja breytingar á frumvarpinu sem sá sem samdi það þarf ekki að gera. Hann getur laumað inn gildrum sem enginn sér í gegnum af því að hann er sérfræðingurinn. Einhver starfsmaður hjá Samkeppnisstofnun veit náttúrlega miklu meira um samkeppnislög en ráðherra, eða jafnvel ráðuneytið, ríkisstjórnin eða stjórnarflokkarnir. Maður hefur líka verið niðurlægður þannig á Alþingi að þegar ég var í stjórnarflokki fengum við kannski tvö, þrjú kíló af frumvörpum til að afgreiða síðasta daginn fyrir 1. apríl. Það er gjörsamlega útilokað að lesa allan þann bunka, hvað þá að átta sig á því hvernig það virkar þegar það fer í framkvæmd eða hvernig við breytum þjóðfélaginu með því. Það held ég að sé aðalmeinið og veikleiki Alþingis og því verðum við að breyta. Menn hafa sagt að þetta sé svona alls staðar úti í heimi, en það er ekkert betra fyrir það. Því verðum við að breyta og ég vil að Alþingi taki að sér að semja og ritstýra miklu meira frumvörpum sem samþykkt verða sem lög. Þá held ég að vinnslan verði miklu betri og það merkilega er, frú forseti, að við erum jú kjörin til þess. Við erum kjörin á löggjafarsamkunduna af almenningi í landinu en ekki ráðuneytismennirnir.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ágæta ræðu. Það fór töluverður tími í að ræða hvernig styrkja mætti Alþingi, sem er ósköp eðlilegt þegar mörgum okkar finnst að frumvarpið veiki þátt Alþingis. Í frumvarpinu er rætt um að fjölga aðstoðarmönnum og að það taki gildi eftir næstu alþingiskosningar vegna fjárhagsástands og alls þess háttar. Talið er að þetta kosti um 100 milljónir samkvæmt mati fjármálaráðuneytisins. Ég held að nær sé að þingmenn og Alþingi hugsi hvort ekki sé rétt að styrkja löggjafarvaldið eða í það minnsta að verja það sem löggjafarvaldið hefur í dag, vegna þess að að því er sótt að því er mér finnst úr býsna mörgum áttum. Ég vil t.d. nefna þegar iðnaðarráðherra ákvað nýverið að fara fram hjá Alþingi. Það hefur tíðkast að Alþingi eða stjórnmálaflokkarnir tilnefni í stjórn Byggðastofnunar, en framkvæmdarvaldið ákvað að taka þetta til sín og sleppa löggjafanum. Hv. þingmaður nefndi athyglisverðan punkt sem ég held að við eigum að taka mjög alvarlega, þ.e. að Alþingi semji frumvörpin og flytji í raun starfsfólkið úr ráðuneytunum til Alþingis. Sér hv. þingmaður það fyrir sér að einhvers konar beiðni komi frá framkvæmdarvaldinu, beiðni eða ábending frá t.d. velferðarráðherra um að nú þurfi að breyta lögum og hann óski eftir því að Alþingi setji í gang vinnu við að breyta frumvarpi eða semja nýtt frumvarp, og síðan þegar Alþingi hefur lokið verkefni sínu að semja drög að frumvarpi fái ráðuneytið eða framkvæmdarvaldið að líta yfir það og svo væri það framhald á vinnu Alþingis að klára málið?

Frú forseti. Það er einmitt þannig sem ég sé það, að ráðuneytið geti snúið sér til - það sér jú um framkvæmd, það verður vart við ágalla á einhverju frumvarpi, segjum um barnaverndarlög eða málefni fatlaðs fólks, og ráðuneytið segir: Hér þarf að setja lög, eða hér þarf að breyta lögum. Þá snýr það sér til viðkomandi nefndar og óskar eftir því að nefndin semji og flytji slíkt mál, það er akkúrat þannig. Þetta gætu líka félagasamtök, Bændasamtökin, sjómannasamtök, ASÍ eða bara hver sem er í þjóðfélaginu gert, snúið sér til viðkomandi nefndar og óskað eftir því að hún flytji breytingartillögu um þetta eða hitt. Það getur verið lítið atriði, það getur verið stórt atriði, Félag ábyrgra feðra gæti komið með breytingartillögur eða hugmyndir að því og snúið sér til viðkomandi nefndar. Nefndin mundi svo taka ákvörðun um hvort ástæða sé til að flytja málið og þegar hún er búin að taka ákvörðun lætur hún semja það hjá einhverri skrifstofu, lagaskrifstofu, sem væri nægilega stór til að ráða við það. Þetta er að sjálfsögðu gert í dag í ráðuneytunum. Þar sem við höfum fjárveitingavaldið flytjum við bara peningana með þessu fólki inn til Alþingis. Ég hafði einmitt hugsað að þetta yrði unnið svona. Síðan þegar nefndin er búin að semja frumvarpið og það jafnvel farið í 1. umr. er það sent til umsagnar til viðkomandi ráðuneytis og spurt: Hvernig haldið þið, elsku vinir, að gangi að framkvæma þetta? Þá kæmi athugasemd frá ráðuneytunum og frumvarpinu yrði hugsanlega breytt eitthvað. Það er hinn eðlilegi gangur. Þá er búið að aðgreina mjög vel löggjafarstarfið og framkvæmdastarfið.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög skemmtileg og athyglisverð nálgun. Ég held að við ættum í fullri alvöru, í það minnsta ég og hv. þingmaður, að setjast yfir það hverju þarf að breyta til að þetta geti orðið að veruleika því að ég er mjög hrifinn af þessari nálgun. En það breytir því ekki að staðan er þannig í dag að þetta er hjá framkvæmdarvaldinu og eins og þetta frumvarp lítur út sýnist manni að verið sé að styrkja það enn frekar. Ef ég man rétt var Alþingi gert að skerða fjárveitingu til sín töluvert mikið við síðustu fjárlög og væntanlega verður eitthvað svipað varðandi þau fjárlög sem nú á að fara að vinna að, en þar þurfum við að standa saman. Það sem mig langar í seinna andsvari að velta upp eru hlutir sem nefndir eru í skýrslu þingmannanefndarinnar. Ég hef verið að spyrja um það í þessum ræðustól vegna þess að þetta skiptir miklu máli. Það skiptir máli hvort við erum að vinna eftir eða fara að þeim ráðleggingum, leiðbeiningum, sem komu út úr efnahagshruninu og öllu því sem við áttum þar að læra af. Þar er talað um m.a. formfestu og oddvitaræði. Ég hef verið að lesa ræður sem voru fluttar við 1. umr. þessa máls og hef verið að kynna mér blaðagreinar og annað í framhaldi af umfjöllun um þetta. Ég fæ ekki betur séð en að - mér hefur alla vega gengið illa að finna því stoð sem hér hefur verið haldið fram að röksemdina fyrir þessari breytingu, sérstaklega á ráðherravaldi eða valdi forsætisráðherra, sé að finna í þessari skýrslu heldur er það að finna í starfshópsskýrslunni svokallaðri. Mig langar því að spyrja hv. þingmann: Hefur hann jafnmiklar áhyggjur og ég af því að ekki sé verið að auka formfestuna heldur að minnka formfestuna með frumvarpinu 

Frú forseti. Í fyrsta lagi um að Alþingi hafi verið gert að skerða fjárlög. Það vill svo til, frú forseti, að það er Alþingi sem setur fjárlögin.  Hverju þarf að breyta? Eiginlega engu. Það þarf engu að breyta, frú forseti, nema venjum og vinnslu. Á hverju hausti koma ráðherrar yfirleitt til viðkomandi nefndar og kynna þau frumvörp sem þeir ætla að flytja. Maður getur litið á það sem beiðni og síðan byrjar nefndin bara að semja þau frumvörp.  Varðandi seinni spurninguna. Ég tel að verið sé að auka formfestuna í frumvarpinu, hina sýnilegu, en ósýnilega formfestu í 2., 4. og 5. gr. með hinni tilskipanakenndu uppbyggingu á stjórnsýslunni, að forsætisráðherra geti farið til Bessastaða og breytt fjölda ráðherra og sagt ráðherrum upp og allt slíkt án nokkurrar formfestu. Hann getur meira að segja kippt til sín verkefnum frá einum ráðherra og sett til annars án nokkurrar formfestu. Þetta finnst mér vera mjög slakt stjórnkerfi og lítil ábyrgð. Hver ber eiginlega ábyrgð í slíku annar en forsætisráðherrann? Allir hinir ráðherrarnir eru meira og minna ábyrgðarlausir. Og það er eitthvað sem ég vil ekki sjá.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, hún var mjög góð. Hv. þingmaður fór vel yfir málið og sérstaklega þá þætti sem mikil gagnrýni hefur verið á, tók mjög góð sýnidæmi þar að lútandi og einmitt hvernig það er að spila inn í núverandi ríkisstjórn. Hv. þingmaður tók þar dæmi til að mynda af Grímsstöðum, þá deilu sem verið hefur um Grímsstaði á Fjöllum og þá staðreynd að mikill ágreiningur er milli hæstv. innanríkisráðherra annars vegar og hæstv. forsætisráðherra hins vegar í málinu, um þann möguleika að hæstv. forsætisráðherra gæti einfaldlega kippt þeim málaflokki út úr innanríkisráðuneytinu vegna þess að hæstv. innanríkisráðherra væri ósammála hæstv. forsætisráðherra. Annað dæmi sem mætti nefna og hv. þingmaður kom að eru málefni sem tengjast Evrópusambandsumsókninni. Kann að vera að hægt sé að kippa ákveðnum málum út úr sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu og jafnvel flytja þau til hæstv. utanríkisráðherra, heilum málaflokkum eða öðru slíku? Mig langar að velta því upp við hv. þingmann í ljósi mikils ágreinings sem hefur verið í þessum stóru málum og hefur verið mjög sýnilegur og kom síðast fram í utandagskrárumræðu núna í vikunni þar sem tveir ráðherrar höfðu gjörólíka skoðun á því hver staða Evrópusambandsumsóknarinnar væri, hver næstu skref væru í því máli, það var eins og þessir tveir ráðherrar væru ekki í sömu ríkisstjórn. 

Forseti biður hv. þingmenn um að stöðva mál sitt ef forseti hringir en forseti vill láta vita að einhver bilun er í klukkunni og því var forseti að óska eftir því að hv. þingmaður hætti ræðu sinni.

Frú forseti. Þetta er mjög athyglisverð pæling sem hv. þingmaður nefndi en ég neita eiginlega að trúa því að hún geti verið rétt. Maður hefur nú séð ýmislegt tilskipanakennt en það að keyra heilt frumvarp um Stjórnarráð Íslands í gegnum Alþingi, í gegnum nefndir þingsins og gera ráð fyrir því að hv. þingmenn sem sitja í viðkomandi nefnd séu svo meðvitundarlausir að þeir taki ekki eftir því sem er að gerast, ég vil eiginlega ekki fallast á þann möguleika, en auðvitað lítur þetta þannig út. Ef maður les 4. gr. með athygli stendur, með leyfi forseta: „Stjórnarmálefni ber undir ráðuneyti eftir ákvæðum forsetaúrskurðar, sbr. 15. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveðinn er upp samkvæmt tillögu forsætisráðherra.“ Hann ákveður hvaða málefni heyra undir hvern ráðherra og hann getur breytt því hvenær sem er. Ef eitthvað rís upp, eitthvað gerist eins og með jörðina Grímsstaði á Fjöllum eða með aðildina að Evrópusambandinu og landbúnaðarráðuneytið, þá getur forsætisráðherra flutt þau málefni yfir í annað ráðuneyti eða til sjálfs sín sem hann treystir betur til að leysa samkvæmt sínum skilningi. Það sem hv. þingmaður lýsti, eins og þetta er uppbyggt í dag, er eins og að tvær, þrjár eða fjórar ríkisstjórnir séu í landinu, og það er ekki nógu gott. Ég vil að hv. nefnd fari í gegnum þetta, reyni að finna það stjórnskipulag að ríkisstjórnin vinni saman og ræði málin út í sínum ranni. Ef menn telja að setja þurfi einhver sérstök lög um fjárfestingar erlendra aðila á Íslandi eiga menn að gera það í sátt og sameiginlega en ekki 

Virðulegi forseti. Í dag er það svo að til að breyta þessum málaflokkum, flutningi milli ráðuneyta og skipan ráðuneyta, þarf frumvarp fyrir Alþingi sem fer í gegnum þrjár umræður, það sent út til umsagnar o.s.frv. Núna síðustu tvö ár eða frá síðustu kosningum höfum við séð að Alþingi hefur fjallað um breytingar af þessum toga og m.a. gert breytingar á frumvarpi sem komið hefur frá ríkisstjórninni og hæstv. forsætisráðherra. Dæmi um það er þegar frumvarp kom frá hæstv. forsætisráðherra sem fól það í sér að til yrði atvinnuvegaráðuneyti þar sem sameinuð yrðu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið annars vegar og iðnaðarráðuneytið hins vegar. Alþingi, löggjafinn, tók það út úr því frumvarpi og sýndi þar með vilja til þess að hafa áhrif á skipan mála, áhrif á það með hvaða hætti þeim málaflokki væri ráðstafað.  Hvað finnst hv. þingmanni? Í ljósi þess að þessu hefur verið beitt í tvö ár, er þá ekki nokkuð sýnilegt að Alþingi og þeir þingmenn sem hér sitja vilja með beinum hætti hafa áhrif á það hvernig þessum málum er háttað? Mátti ekki telja nokkuð einsýnt að þegar þetta frumvarp kom fram mundi koma andstaða við það einmitt í þessu ljósi?

Frú forseti. Það er nefnilega hárrétt hjá hv. þingmanni að til þess að ná fram breytingum á Stjórnarráðinu eða þeim breytingum sem menn vilja þarf traustan meiri hluta á Alþingi. Það virðist vera að ríkisstjórnin hafi hann hreinlega ekki nema í vissum málum. Þess vegna er þetta frumvarp hugsanlega komið fram, að það sé þá hægt að fara fram hjá því þannig að hægt sé að gera ráðstafanir í Stjórnarráðinu sem ekki er meiri hluti fyrir á Alþingi. Þá erum við náttúrlega komin út á mjög hættulega og hála braut hvað varðar lýðræðið. Í fyrri ræðu minni í kvöld mátaði ég frumvarpið við sterka stjórnmálamenn. Á Íslandi hafa verið sterkir stjórnmálamenn og í hinni frægu skýrslu var einmitt sett út á foringjaræði. Ég vil að menn setjist nú niður hver og einn og prófi að líta á fyrstu fjórar greinarnar með einhvern sterkan leiðtoga inni í þessu. Ég leyfði mér að nefna Davíð Oddsson, fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra. Hvernig mundi það líta út ef hann hefði haft þessar heimildir sem hér er um að ræða?  Núna kemur lagastoð á bak við það. 

Frú forseti. Ég hef hlýtt á margar ræður um það mál sem við erum að ræða í dag og höfum rætt undanfarna daga, þ.e. frumvarp til laga um Stjórnarráð Íslands. Það jákvæða sem kemur út úr því að hafa hlýtt á allar þær annars ágætu ræður, þó að þær séu með mismunandi áherslum, er að einn þráður liggur í gegnum þær allar, þ.e. hægt er að finna flöt á því hvernig breyta á Stjórnarráðinu. Það eru allir reiðubúnir að setjast niður og fara í ákveðnar breytingar á Stjórnarráðinu. Það sorglega er að það hefur ekki verið látið reyna á það. Þetta er náttúrlega ekki eina málið sem við á þingi höfum staðið frammi fyrir þar sem raunverulegur vilji allra, bæði stjórnar en ekki síður stjórnarandstöðu, er að standa einlægt og heiðarlega að málum til að fara í þær breytingar sem við erum vonandi ekki að leggja í til einnar nætur gamans heldur til lengri tíma og til hagsældar fyrir samfélagið. Til að ná nokkurri sátt verðum við öll sem hér störfum að vera framsýn í þá veru að fara ekki út í óþarfabreytingar á þessum grundvallarþáttum í stjórnkerfi okkar. Auðvitað er Stjórnarráðið lykilleikandinn í því öllu ásamt að sjálfsögðu Alþingi sem má eiginlega segja að sé æðstiprestur yfir öllu því sem tengist þrískiptingu ríkisvaldsins. Að mínu mati er ljóst að verið er að skírskota með þessum breytingum til rannsóknarnefndar Alþingis m.a. og til hinnar svonefndu þingmannanefndar. Ég sé þá skírskotun ekki í þessu frumvarpi eins og það lítur út með ákvæðinu sem er einna umdeildast, þ.e. í 2. gr. um valdaframsal til forsætisráðherra þannig að forsætisráðherra einn og sér geti ákveðið hversu mörg ráðuneytin verða. Reyndar hafa breytingarnar í meðförum nefndarinnar verið eiginlega á verri veg hvað það varðar að vald forsætisráðherra virðist verða allt að því takmarkalaust til að skipa ráðuneyti. Ég sé ekki hvernig hægt er að vísa til rannsóknarnefndar Alþingis eða þingmannanefndarinnar því að rauði þráðurinn í málflutningi þeirra nefnda er sá að efla eigi Alþingi, sjálfstæði Alþingis. Að sjálfsögðu eigum við að geta rætt hér ákveðna hluti eins og þær breytingar sem eiga sér af og til stað í Stjórnarráðinu. Stjórnarráðinu hefur verið breytt þrisvar í tíð þessarar ríkisstjórnar og það hefur m.a. verið rætt hér. Því var líka breytt 2007 í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar og þá voru þær breytingar eðlilega ræddar hér. Ég vil taka undir það sem núverandi hæstv. fjármálaráðherra sagði við þær umræður, að um slíkar breytingar þyrfti að ná tiltölulega víðtækri sátt til þess að menn skildu eðli breytinganna, markmið þeirra og þörf til þess að stuðla að því að það yrði meiri skilvirkni og aukið gegnsæi. Ég sé ekki að það frumvarp sem við erum að ræða stuðli að því. Ég vil þó taka fram að ákveðin atriði í frumvarpinu eru, svo að ég leyfi mér að sletta, frú forseti, svona „selvfølgeligheder“, sjálfsagt mál að taka inn. Sumt af því er nú þegar í gangi, ekki nema eitthvað hafi breyst frá því sem áður var, eins og það hvernig fundargerðir skuli staðfestar. Ég held að margt sem kemur fram í 7. gr. sé ágætt, líka í 8. gr. og 9. gr. Það er eðlilegt að forsætisráðherra stýri fundum þeirra ráðherranefnda sem eru skipaðar til að fjalla um einstök mál, og það þarf oft að gera það, eða forsætisráðherra ákveði hver stýri þeim. Allt eru þetta sjálfsögð formsatriði, ekkert að því að festa þau í lög, en það sem við stöldrum við er 2. gr. Ég skil ekki af hverju menn hafa ekki einfaldlega tekið hana út eða lagt hana til hliðar til að greiða götu málsins alls og þá væri hægt að ræða aðra þætti þess. Andstaða mín við þetta mál byggist fyrst og fremst á þeirri grein. Ég tel þetta vera vonda breytingu, ekki bara óþarfa. Um leið og það er sagt vil ég líka undirstrika að með andstöðu minni gagnvart þessu frumvarpi lýsi ég ekki yfir stuðningi við hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Mín andstaða er ekki samasemmerki við það.  Ég held að við náum ekki lengra með svona mál og svona pælingar sem allir þingmenn eru reiðubúnir að taka þátt í héðan úr ræðustóli heldur verðum við fyrst og fremst að setjast niður saman og reyna að finna ákveðna fleti sem hægt er að sameinast um í málinu. Þetta er ekki mál sem ég fyrir mína parta, og ég held að ég geti talað fyrir hönd allrar stjórnarandstöðunnar, viljum klóra augun út úr hvert öðru út af. En þetta er mál sem við segjum stopp við af því að það ógnar formfestu og sjálfstæði þingsins og það er ekki eðlilegt að afgreiða málið á þingi með þeim hætti sem ríkisstjórnin vill. Þess vegna verðum við að stoppa það og þess vegna verðum við að fara fram á að ríkisstjórnin fari málefnalega yfir þetta mál og reyni að taka út helstu annmarka þess sem hafa svo ágætlega verið reifaðir í ræðum annarra þingmanna sem hafa talað á undan mér. Ég velti fyrir mér vinnulaginu, en málið snýst kannski líka um allt vinnulagið í kringum frumvarpið. Menn reyna að skýla sér á bak við rannsóknarnefnd Alþingis, sem stenst ekki. Menn eru að reyna að skýla sér á bak við þingmannanefndina, það stenst heldur ekki að mínu mati. Það er eins og alltaf sé sami tónninn sleginn í málum sem þarf að knýja í gegn að mati hæstv. forsætisráðherra. Þekkjum við ekki reynsluna frá vordögum 2009 þegar forsætisráðherra vildi knýja fram ákveðnar breytingar á stjórnarskránni algjörlega og í fyrsta sinn í sögunni án samráðs allra flokka? Þetta er engin nýlunda. Það var t.d. ágætt vinnulag viðhaft þegar menn í ríkisstjórninni ætluðu sér að fara út í breytingar á sjávarútvegsmálum. Þá var skipuð endurskoðunarnefnd út af sjávarútvegsmálum og farið yfir þau. Fulltrúar allra flokka komust að niðurstöðu. Þeirri niðurstöðu var síðan ekki fylgt eftir af því að hún var ekki þóknanleg öllum ráðherrum innan ríkisstjórnar. Það var miður því að ég tel og taldi það vinnulag til fyrirmyndar. Það hvernig við ætluðum að nálgast breytingarnar á sjávarútveginum þar sem við verðum að fara varfærnislega í allar breytingar sem snerta grunnatvinnuvegi þjóðarinnar tel ég að hafi verið vel unnið og vel ígrundað, en það sem var sorglegt við það mál, eins og ég gat um, var að ekki var farið eftir því og er það mál enn upp í loft. Á meðan er ekki fjárfest í sjávarútveginum, innan sjávarútvegsins hefur verið fjárfestingarfrost eins og menn vita sem fylgjast með þeim tölum sem þaðan hafa komið undanfarin rúm tvö ár. Það er vegna stefnu ríkisstjórnarinnar í sjávarútvegsmálum. Það er miður. Ég hef sagt að ýmis ákvæði í frumvarpinu séu sjálfsögð og ekkert óeðlilegt að þau séu í frumvarpi sem þessu. Það á hins vegar ekki við um breytingarnar í 2. gr. og þær breytingar sem komu frá allsherjarnefnd. Stjórnarskráin okkar, eins og segir í greinargerð í frumvarpinu á bls. 7, takmarkar réttilega svigrúm okkar hér á þingi, svigrúm löggjafans, í ákveðnum atriðum þegar kemur að lagasetningu um Stjórnarráð Íslands. Það segir okkur að við eigum að fara varlega í allar slíkar breytingar. Það var kallað eftir formfestu hjá rannsóknarnefnd Alþingis og þingmannanefndinni en í rauninni er verið að fara út í algjört formleysi af því að Alþingi á ekki að kom að þessu. Formfesta er að mínu mati ekki mikil þegar það er háð einum einstaklingi, sem situr í stóli forsætisráðherra hverju sinni, hverjir verða ráðherrar og ekki bara það heldur hvaða ráðuneyti eru uppi hverju sinni. Breytingarnar sem voru m.a. gerðar innan nefndarinnar eru þær að nú er hægt að skipta upp ráðuneytum. Það kom fram í andsvari við einn hv. þingmann ríkisstjórnarinnar að með þessum breytingum yrði ekki eingöngu hægt, eins og var lagt upp með, að skipta ráðuneytum heldur yrði hægt að skipta ráðuneytum þannig að við ættum hugsanlega eftir að sjá marga ráðherra koma úr mennta- og menningarmálaráðuneytinu, við gætum séð marga ráðherra koma út frá utanríkisráðuneytinu, þróunarmálaráðherra o.s.frv. Ég tel reyndar að ekki veiti af sérstökum jafnréttisráðherra miðað við hvernig forsætisráðherra hefur hagað sér í jafnréttismálum og ákveðnum málum tengdum ráðningum innan forsætisráðuneytisins. Það væri svo sem þörf á slíkum ráðherra að þessum breytingum gengnum, en það er útúrdúr. Ég ítreka aftur fyrirvara mína varðandi 2. gr. Það er verið að fara með valdið, talandi um að óska eftir meiri formfestu af hálfu rannsóknarnefndar Alþingis, og fara út í minni formfestu því að ákveðin formfesta fylgir því að hafa skýran ramma í lögum. Það er ekki svo að lagaramminn í dag veiti ekkert svigrúm. Við höfum sameinað ráðuneyti og farið út í alls konar breytingar án þess að það hafi verið neitt tiltökumál. Ég tel að það skipti miklu máli að þessi rammi liggi fyrir í löggjöfinni sjálfri og menn geti stuðst við hana. Ég tel það heldur ekki skaða að þegar menn ætla sér út í breytingar á Stjórnarráðinu, eins og gerðist 2007, að málið komi þá til þingsins. Hvað er að því að lýðræðislega kjörnir fulltrúar ræði það sín á milli hvert við stefnum með Stjórnarráðið? Það er ekkert að því. Það koma einmitt heilbrigð sjónarmið fram á þingi og menn geta komið með ágætisathugasemdir við umfjöllun slíkra mála. Það hefur iðulega gerst í gegnum tíðina. Ég held að það sé betra en skilaboð forsætisráðherra, eins og mér finnst þau einfaldlega vera. Hún segir við þingið: Kæru vinir, það er rosalega gaman að koma hingað af og til og spjalla við ykkur um hin og þessi mál - sem hún gerir reyndar ekki allt of mikið af, en látum það liggja milli hluta - en nú ætla ég að hætta að tala um breytingar á Stjórnarráðinu við löggjafarsamkomuna. Það er það sem er verið að segja í þessu máli. Forsætisráðherra eða framkvæmdarvaldið vill ekki lengur ræða um umgjörðina eins og hún er við löggjafarvaldið. Þetta er vond breyting og hún gengur þvert á það sem við höfum sammælst um hér á þingi sem er að efla þingið og styrkja. Það er ekki verið að gera það með þessari breytingu, síður en svo. Breytingarnar sem gerðar voru í allsherjarnefnd finnst mér vera nokkuð athyglisverðar. Svo að ég undirstriki að það er ekki allt alslæmt í frumvarpinu þá tók ég eftir því að meiri hluti nefndarinnar talar um málstefnu og fagna ég því sérstaklega að menn átti sig á því sem kemur fram í málstefnunni, sem að grunninum til kom frá íslenskri málnefnd og var síðan samþykkt á Alþingi. Ég held að það sé gott að menn séu meðvitaðir um mikilvægi íslenskrar tungu innan Stjórnarráðsins. Það er eitthvað sem manni finnst vera sjálfsagt en allt í lagi að undirstrika mikilvægi íslenskunnar. Ég reyndar hnýt um - bara svo að það sé sagt - það sem meiri hlutinn segir varðandi ábendingar Jafnréttisstofu um kynjakvóta í ríkisstjórn. Ég tek undir að það er ekki raunhæft að krefjast kynjakvóta í ríkisstjórninni en auðvitað er farsælt ef allir flokkar á hvaða tíma sem er reyna að miða við jafnt kynjahlutfall í ríkisstjórn. Um leið er ekki síður mikilvægt að ráðherrar í ríkisstjórn bæði fyrr og nú átti sig á mikilvægi jafnréttislaga. Fyrsta konan sem hefur gegnt stöðu forsætisráðherra hefur gerst brotleg við jafnréttislög. Mér finnst það miður. Mér finnast það vond skilaboð, ég hefði kosið að svo hefði ekki orðið. Það liggur skýrt fyrir að forsætisráðherra fyrstu vinstri stjórnarinnar gerðist brotlegur við jafnréttislög. Sama hve góður tónninn hefur verið í gegnum tíðina hafa menn þegar þeir komast til valda ekki nýtt sér valdið með þeim hætti sem þeir hafa talað áður en þeir tóku til starfa sem ráðherrar. Þetta var kannski útúrdúr en nauðsynlegt engu að síður að það komi fram hér. Mér finnst merkilegt af hálfu hv. allsherjarnefndar - mér sýndist formaður hv. allsherjarnefndar gefa vísbendingu um andsvar hér á eftir - af hverju nefndarmenn fóru ekki út í að takmarka fjölda ráðuneyta. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Í samræmi við framangreint er það því tillaga meiri hlutans að framangreind ákvæði frumvarpsins um að ráðuneyti í Stjórnarráði Íslands skuli ekki vera fleiri en tíu og ákvæðið um að hvert ráðuneyti skuli lagt óskipt til eins og sama ráðherra verði felld brott.“ Ég held að hér sé verið að auka valdsvið forsætisráðherra og ganga enn frekar gegn þinginu. Mér finnst þetta vond breyting, var nú greinin vond fyrir en það gerir hana enn þá verri að forsætisráðherra geti ákveðið hvort ráðuneytin verði fimm eða 15 eða 50, allt eftir því hvað margir innan flokka viðkomandi banka á dyrnar til að verða ráðherrar. Það er ekkert aðhald í því. Það er ekkert taumhald á hvernig við sjáum Stjórnarráðið fyrir okkur fyrir utan það að skýri ramminn um Stjórnarráðið verður ekki lengur til staðar. Það er alveg búið að koma skýrt fram af hálfu stjórnarliða að það verði hægt að skipta upp ráðuneytum eins og þau eru núna eftir því sem forsætisráðherra telur þurfa hverju sinni. Ég held að það sé ekki mikil hætta á því að málefni Kínverjans eða Evrópusambandsins hafi nokkuð með það að gera. Ég held að menn hafi eða ég vona að menn hafi meiri ást og elsku á íslensku stjórnarfari en svo að þeir fari að róta þannig í Stjórnarráðinu og því hvernig ráðuneytum skuli skipt upp eftir málefnum dagsins. Ég trúi því ekki að öllu óreyndu. Ég vil geta þess að þegar ég var menntamálaráðherra upplifði ég það oft hjá öðrum Norðurlandaþjóðum, sem hafa verið taldar vegvísir í þessu, að hitta þrjá og jafnvel fjóra kollega á fundum norrænna ráðherra, ekki bara embættismenn heldur oft og tíðum stjórnmálamenn sem gegndu stöðu ráðherra, eins og menntamálaráðherra og menningarráðherra í Noregi, Svíþjóð og ekki síður Danmörku, stundum fóru þeir niður í tvo og stundum upp í fjóra. Það fer allt eftir því hvernig forsætisráðherra hverju sinni telur best að deila út verkefnum og þau deilast oft eftir því hvaða persónur og leikendur er um að ræða hverju sinni. Í Noregi var það t.d. þannig, líka í Svíþjóð og Danmörku. Ég tel ekki gott að menn raði hér niður ráðuneytum eftir því hvaða einstaklingar eiga hlut að máli sem kunna hugsanlega að verða ráðherrar. Það er ekki gegnsæi í því og engin formfesta. Ég tel það því farsælla að þingið komi að þessu máli, ákveði rammann og síðan hafi menn svigrúm eins og er í dag til að ákveða verkaskiptinguna sín á milli. Þetta er ósköp einfalt eins og það er nú þó að það megi að sjálfsögðu ræða frekari sameiningu ráðuneyta eða uppskiptingu, það er ekkert óeðlilegt að menn ræði það, en ekki þannig að þetta vald eitt og sér verði hjá forsætisráðherra. Ég vil að þessi umræða fari fram hér innan dyra. Ég vil ekki að hún verði í formi hálftímautandagskrárumræðu þar sem hver þingmaður fær tvær mínútur til að tjá sig um það hvernig Stjórnarráðið ætti að vera til næstu ára. Ég tel það engan veginn Alþingi til sóma. Ég vil einnig draga fram það sem er í frumvarpinu um aðstoðarmenn og þá fjölgun sem á sér stað á aðstoðarmönnum. Ég vil taka það skýrt fram að ég hef mikinn skilning á því að ráðherrar þurfi að hafa aðstoðarmenn eða ráðgjafa. Ég held að það sé rétt en það er ein birtingarmynd af því sem ég tel miður að menn hafi ekki sest niður og farið í gegnum það hvernig við viljum sjá hina pólitísku aðkomu í ráðuneytum hverju sinni. Ráðuneytin eru oftar en ekki vel mönnuð. Ég þekki það frá menntamálaráðuneytinu að þar er faglega séð mjög öflugt starfsfólk, ráðuneytið er fjölmennt og stórt og ekkert óeðlilegt við það. Það er eitt allra stærsta ráðuneytið með umfangsmestu málaflokkana. Það var 80 manna ráðuneyti en er víst orðið eitthvað aðeins stærra. Síðan kemur einn ráðherra og einn pólitískur starfsmaður, hugsanlega tveir með aðstoðarmanni. Ég held að við hefðum átt að taka meiri umræðu um það. Ég held að það eigi rétt á sér að aðkoma stjórnmálamanna hinnar pólitísku forustu verði sterkari en nú er og hverfi síðan með ráðherrunum hverju sinni. Um það held ég að við hefðum getað náð samkomulagi ef menn hefðu bara reynt að tala sig aðeins í gegnum það. Ég held alla vega að menn eigi að huga betur að því að styrkja hið pólitíska vald samhliða því faglega en hið pólitíska vald getur að sjálfsögðu ekki þrifist án faglegrar nálgunar, menn endast ekki lengi í pólitík án slíks. Ég held að það væri gott fyrir lýðræðið og lýðræðisöflin ef pólitískir starfsmenn ráðuneyta væru með sterkara bakland en þeir hafa nú innan ráðuneytanna og það segi ég með fullri virðingu fyrir þeim sem þar starfa, það er ekki spurning. Ég held alla vega að það hefðu verið skemmtilegar pælingar hvernig við sæjum stjórnmálamenn fara inn í ráðuneytin og þá út úr þeim aftur, ekki þannig að þeir ílengdust þar von úr viti. Hins vegar má efast um það sem kemur fram hér varðandi aðstoðarmennina og þann gríðarlega kostnað í tengslum við þá. Ef að líkum lætur og þetta mál verður samþykkt, eins og réttilega kemur fram í umsögn fjárlagaskrifstofunnar, á þessi heimild varðandi aðstoðarmenn ekki að taka gildi fyrr en að afstöðnum næstu alþingiskosningum vegna þröngrar stöðu í ríkisfjármálum. Það er rétt, hún er mjög þröng. Það verður forvitnilegt að sjá hvernig ríkisstjórnin mun forgangsraða ríkisfjármálum þegar fjárlagafrumvarp verður lagt fram lögum samkvæmt 1. október. Þess vegna finnst mér afar sérstakt og mjög gagnrýnisvert að aðstoðarmenn og nákvæmlega þessi atriði séu sett í forgang þegar staðan er svo þröng. Ég hefði gjarnan viljað sjá jafnafgerandi forustu af hálfu ekki bara forsætisráðherra heldur fyrst og fremst forseta þingsins í að styrkja þingið með jafnafgerandi hætti og ríkisstjórnin er í rauninni að gera með framkvæmdarvaldið. Ég hefði viljað sjá okkur sem erum hér inni sammælast um að efla og styrkja þingið enn frekar en hrökkva ekki alltaf í kút þegar á reynir af því að það er svo erfitt út á við að styrkja þingið því að það kostar og þá vilja menn ekki standa við það þar sem það eru alltaf einhverjir sem gagnrýna slíkt. En það er enginn bilbugur á mönnum að styrkja framkvæmdarvaldið. Það er hægt að taka undir það að vissu leyti en á þessum tímum tel ég mjög varhugavert að fara þá leið sem ríkisstjórnin er að fara, að fjölga aðstoðarmönnum og ráðgjöfum jafnvel allt upp í 23 sem hugsanlega mun kosta 130 milljónir ef allt kemur til framkvæmda. Um leið og við segjum að hið pólitíska vald geti orðið sterkara innan framkvæmdarvaldsins verðum við að horfa í kostnaðinn og það er ekki verið að gera. Einu sinni sem oftar er ríkisstjórnin ekki að forgangsraða fjármunum á erfiðum tímum, alla vega er ég ósammála slíkri forgangsröðun í fjármálum þegar menn horfa upp á það sem er að gerast innan heilbrigðisstofnana víðs vegar um landið. Ég vil taka undir það sem segir í umsögn Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins og ég ítreka að mér finnst synd að við látum enn og aftur fram hjá okkur fara tækifæri til að ná samstöðu og einingu um breytingar sem við erum sammála um að þarf að fara í en þurfum að gefa okkur meiri tíma í. Þess vegna segir réttilega í umsögn Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins að slík allsherjarbreyting á stjórnarráðinu sé langtímaverkefni. Ég undirstrika að það vantar úttekt á kostnaði sameiningar og breytinga og það vantar framtíðaráætlanir um hagkvæmni þeirra breytinga sem ríkisstjórnin er að beita sér fyrir. Af því að ég tala um ríkisstjórnina liggur fyrir að ekki eru allir ráðherrar í ríkisstjórninni sammála þessu. Hæstv. innanríkisráðherra Ögmundur Jónasson hefur haft mikla fyrirvara við þetta frumvarp svo að ég tali ekki um hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, en eins og ég gat um áðan er andstaða hans við frumvarpið öllum ljós og hefur meðal annars komið fram í fyrirspurnatímum. Þá veltir maður fyrir sér: Er meiri hluti fyrir frumvarpinu? Mér sýnist svo vera og það er einfaldlega búið að - ég ætla ekki að segja kaupa en það er búið að fá menn til að samþykkja frumvarpið gegn því að ákveðnar breytingar verði gerðar að þeirra kröfu. Ég er að tala um þingmenn Hreyfingarinnar sem munu væntanlega styðja frumvarpið ef sú breyting verður samþykkt að ríkisstjórnarfundir verði hljóðritaðir og afrit af þeim geymt í vörslu Þjóðskjalasafns og hljóðritanir frá ríkisstjórnarfundum gerðar opinberar að 30 árum liðnum. Það stendur í áliti meiri hlutans. Þetta var það sem þurfti til að fá Hreyfinguna með málinu. Mér finnst sérstakt að Hreyfingin skuli samþykkja svo víðtækt valdaframsal frá þingi til framkvæmdarvaldsins. Þetta er að mínu mati breyting sem er ekki í samræmi við þá kröfu að styrkja þingið, síður en svo. Það er verið að veikja það. Það má alveg velta fyrir sér hvort hljóðrita eigi ríkisstjórnarfundi en þá verða menn að átta sig á því að það er ekkert ólíklegt að eðli ríkisstjórnarfunda breytist. Menn mega gera ráð fyrir því. Þá er heldur ekkert óeðlilegt að menn álykti sem svo að það verði hugsanlega búið að taka ákvarðanir áður en farið er á ríkisstjórnarfund. Ég er hrædd um að svo verði en ætla um leið að segja að ef menn vilja halda fast í þá kröfu geta menn gert það, en ég held að þetta sé ekki til þess fallið að auka gegnsæi í stjórnsýslunni eða að stuðla að þeirri formfestu sem er krafist í dag bæði gagnvart ríkisstjórninni en ekki síður stjórnsýslunni allri. Ég hef því alla þá fyrirvara á þessari breytingu og mér skilst einmitt að þingmenn stjórnarmeirihlutans, þ.e. hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir, hafi einmitt haft fyrirvara á þessu ákvæði. Menn hafa því farið út í alls konar tilfæringar með tiltölulega skömmum fyrirvara. Þetta hefur til að mynda ekkert verið rætt víðar en í nefndinni. Þetta er hluti af því sem ég hefði talið þarft að ræða á breiðari vettvangi með það í huga að þetta er langtímaverkefni eins og segir réttilega í umsögn Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins. Hvað höfum við sjálfstæðismenn sagt í þessu máli? Svo að ég reyni að ramma það inn að einhverju leyti þá höfum við alls ekki sett okkur upp á móti breytingum á Stjórnarráðinu en sú leið sem er verið að fara er ekki fýsileg af því að hún dregur úr valdi og aðkomu þingsins. Ég vil leyfa mér að vitna í það sem segir í nefndaráliti okkar sem tilheyrum 1. minni hluta í allsherjarnefnd. Hv. þingmenn Sigurður Kári Kristjánsson og Birgir Ármannsson, sem er framsögumaður, hafa haft vegsemd og vanda af því að fara yfir málið og segja réttilega og ég held að það sé kjarninn af okkar hálfu, með leyfi forseta: „Að mati fulltrúa Sjálfstæðisflokksins hníga flest rök gegn þeirri breytingu sem nú er lögð til. Í fyrsta lagi er um að ræða tilflutning valds frá Alþingi til ríkisstjórnarinnar og þá einkum forsætisráðherra. Það hlýtur að teljast meiri háttar ákvörðun um fyrirkomulag æðstu stjórnar ríkisins hvaða ráðuneyti eru starfandi á hverjum tíma. Í slíkri ákvörðun getur falist mikilvæg pólitísk stefnumörkun og afleiðingarnar geta verið miklar og birst með margvíslegu móti. Eðlilegt er að ákvörðunarvaldið í þessum efnum sé hjá þinginu alveg eins og það er óumdeilt hlutverk þingsins að taka ákvarðanir um stofnun eða aflagningu allra annarra stofnana ríkisins. Sá valdatilflutningur sem felst í frumvarpinu er í miklu ósamræmi við þau viðhorf sem uppi hafa verið í samfélaginu á síðustu árum um að efla beri löggjafarvaldið og Alþingi sem stofnun og draga að sama skapi úr áhrifum framkvæmdarvaldsins og ríkisstjórnarinnar. Slík viðhorf birtast raunar víða í skýrslum rannsóknarnefndar Alþingis og þingmannanefndarinnar og fer frumvarpið að þessu leyti þvert gegn sjónarmiðum sem þar koma fram.“ Ég vil ítreka aftur reynslu mína annars staðar á Norðurlöndum. Ég er ekki viss um að allir hafi verið sáttir við þær breytingar sem var sífellt verið að gera á ráðuneytum með það í huga hverjir ættu að fara inn í ráðuneytin hverju sinni. Það var ekki sú festa sem við erum að leita eftir. Ef menn ætla að líta til annarra Norðurlandaþjóða verða menn að horfa til einhverra annarra þátta en þessa þáttar varðandi breytingu á Stjórnarráðinu, fyrir utan að þar er önnur reynsla og minnihlutastjórnir mun algengari sem hefur líka áhrif á það hvernig framkvæmdarvaldið skiptist niður. Síðan segir í nefndaráliti okkar sjálfstæðismanna, með leyfi forseta: „Fyrir utan tilflutning valds frá þingi til ríkisstjórnar má benda á að breytingin sem felst í frumvarpinu eykur hættuna á lausung og jafnvel geðþóttaákvörðunum í sambandi við skipan ráðuneyta.“ Með fullri virðingu fyrir ríkisstjórninni verður að segjast eins og er að sú tilfinning kemur oft og tíðum upp þegar menn hugsa til ríkisstjórnarinnar að það séu oftar en ekki geðþóttaákvarðanir sem teknar eru eða alla vega geðþóttaskoðanir hverju sinni á hinum og þessum málum. Ég get tekið Magmamálið sem dæmi. Það er ágætt dæmi um geðþóttaákvörðun á grundvelli skoðana hæstv. forsætisráðherra, sem fannst Magmamálið vera orðið óþægilegt, samstarfsflokkurinn í ríkisstjórn orðinn frekar órólegur og pirraður og það þurfti einhvern veginn að sljákka í því máli öllu og þá var bara hægt að slengja fram: Já, það er hugsanlega hægt að þjóðnýta þetta allt saman, HS Orku og fleiri tengd fyrirtæki. Ég held að sú setning hafi skaðað Ísland alveg óskaplega og lýsi viðhorfum ríkisstjórnarinnar til fjárfestinga, annars vegar eru skiptar skoðanir sem tengjast uppbyggingu í atvinnulífinu og fjárfestingum almennt, hins vegar og ekki síður getur forsætisráðherra komið fram með jafnafdrifaríka skoðun og þá að þjóðnýta eigi hugsanlega hér ákveðin fyrirtæki. Þetta er alvarlegra en margir hverjir hafa áttað sig á. Það er þetta sem maður óttast að geti gerst varðandi Stjórnarráðið, að til þess að sljákka í samstarfsflokknum eða sætta samstarfsflokkinn eða reyna að leysa ákveðin málefni sé bara stokkað upp í Stjórnarráðinu, bara sisvona. - Það er gott að vita að framsóknarmenn eins og fleiri kunna að smella fingrum. 
             Svona er þetta bara og við þekkjum það, við sem erum í stjórnarandstöðunni, bæði sjálfstæðismenn og framsóknarmenn. Við sjáum að það er mjög líklegt að hún smelli bara fingrum hverju sinni og breyti kerfinu öllu þannig að það verði ekki lengur gegnsætt heldur ógegnsætt, allt eftir því hvernig ráðherrar fara fram úr rúminu þann daginn. Það er hægt að kasta þessu fram í hálfkæringi hér síðla kvölds þegar komið er undir miðnætti en þetta er engu að síður fúlasta alvara. Með þessum breytingum er verið að veita forsætisráðherra heimild til að smella fingrum og breyta Stjórnarráðinu, breyta ráðuneytunum og fleiru í samræmi við það hvernig viðrar við ríkisstjórnarborðið hverju sinni, hverja þurfi að sætta, hverja þurfi að tala til o.s.frv. Þetta býður upp á að Stjórnarráðinu verði beitt í einhverjum pólitískum leikjum og það er vont. Ef það er ætlunin vil ég fá þá umræðu inn á þing. Þá vil ég ekki að það sé bara lokað - lok, lok og læs - og sagt við þingið: Nei, við þurfum ekkert að ræða þessar breytingar við ykkur. Það er ekki góð leið, eins og ég talaði um áðan, og ekki hægt að bjóða þingmönnum upp á að slíkt verði síðan hægt að ræða í stuttri utandagskrárumræðu, hálftímautandagskrárumræðu um það hvert ríkisstjórnin er að fara með skipulagi sínu, formfestu og stjórnskipan. Síðan segir í nefndaráliti okkar sjálfstæðismanna, nokkuð ég held að margir átti sig ekki á miðað við þær fáu ræður sem stjórnarþingmenn fluttu í umræðum um þetta mál og ég hlustaði á, með leyfi forseta: „Vert er að benda á að núgildandi fyrirkomulag kemur á engan hátt í veg fyrir að unnt sé að breyta skipan ráðuneyta, stofna ný eða leggja önnur niður. Skilyrði þess að slíkar breytingar nái fram að ganga eru a) að fyrir því sé meiri hluti á Alþingi,“ - ég skil vel að ríkisstjórnin sé hrædd um að hafa ekki alltaf meiri hluta hverju sinni þannig að það er kannski þess vegna sem hún er að taka þetta allt saman til sín. Það er svolítið þreytandi að þurfa stundum að semja við Hreyfinguna, stundum við einn úr Vinstri grænum og annan úr Samfylkingunni því að allir hafa þeir núna mikið vald með eins manns meiri hluta - en alla vega: „b) að frumvörp þar að lútandi séu afgreidd eftir þeim formreglum sem þingsköp gera ráð fyrir og eiga að stuðla að vandaðri málsmeðferð“ - þingið hefur nefnilega bætt sig í allri málsmeðferð. Það er verið að efla starfið á þingi, bæði með öflugra nefndastarfi og ýmsu öðru, m.a. nýjum þingsköpum - „og c) að fram fari sú opna og lýðræðislega umræða sem allir eru sammála um að hafa eigi í heiðri við afgreiðslu þingmála.“ Það er þetta sem við sjálfstæðismenn viljum. Við segjum: Það er vel hægt að gera ýmsar breytingar á Stjórnarráðinu en leyfum þinginu að taka þátt í að breyta því, leyfum þinginu að ræða opinskátt um það hvert stefnir varðandi skipanina innan framkvæmdarvaldsins. Gerum það þannig að allir taki þátt í því en gerum það ekki þannig að það séu bara nokkrir ráðherrar, aðallega einn, sem véli um það hvernig framkvæmdarvaldið er byggt upp hverju sinni. Við höfum ekki efni á slíkum vinnubrögðum. Reynum nú einu sinni að horfa á svona breytingar til lengri tíma. Þetta er ekki eitthvert eitt dægurmál sem ríkisstjórnin getur leyft sér að keyra í gegn. Þetta skiptir máli fyrir alla þjóðina  
            

Virðulegur forseti. Þessi ræða hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur var ómálefnaleg og um margt mjög ómakleg og í mjög litlu samræmi við þá vinnu sem fram fór á vettvangi allsherjarnefndar í þessu máli. Fjallað var um þetta mál á mörgum fundum nefndarinnar, ekki aðeins síðustu daga fyrir septemberþing heldur líka síðastliðið vor. Þetta voru mjög opnar umræður þar sem stjórnarmeirihlutinn skiptist á skoðunum á sameiginlegum fundum með stjórnarandstöðunni, um margt mjög málefnalegar umræður sem áttu sér stað á milli stjórnar og stjórnarandstöðu, en þegar málið var afgreitt úr nefnd tilkynntu sjálfstæðismenn að þeir mundu skila séráliti. Ég vil kannski ekki spyrja neinna spurninga heldur bara mótmæla þeim orðum að vinnulagið hafi verið óvandað í þessu máli. 

Frú forseti. Mér finnst miður ef ég hef sært tilfinningar hv. þm. Róberts Marshalls í þessu. Ég ætla ekki að fara að segja að starfið innan nefndarinnar hafi verið ómálefnaleg, það sem ég er að tala um er aðdragandi málsins, á hverju þetta er byggt. Mér finnst það ómálefnalegt af hálfu ríkisstjórnarinnar að koma hingað með frumvarp og þvaðra um að þetta standist og sé í samræmi við rannsóknarnefnd Alþingis og þetta sé í samræmi við þingmannanefndina þegar svo er ekki. Þar er meginlínan efla þingið, ekki framkvæmdarvaldið. Svo kemur ríkisstjórnin hér, eflaust reynir allsherjarnefnd að lagfæra frumvarpið og lappa upp á, og segir að það þurfi að klára þetta af því að það þurfi að koma þessu í gegn og þetta sé allt saman byggt á grundvelli rannsóknarnefndarinnar. Ef þetta er ómálefnalegt er það bara þannig en ég er algjörlega ósammála því að þetta sé ómálefnalegt. Þetta er einfaldlega gagnrýni á allt vinnulagið í þessu máli sem öðrum. Varðandi nefndina, 

Virðulegi forseti. Andsvar hv. þingmanns er í takt við þá naumhyggju sem oft einkennir málflutning hv. þingmanns, sem er um margt mjög skynsöm í pólitískum skoðunum og á mjög góða samleið með þeim sem hér stendur. Til dæmis vill hv. þingmaður ljúka aðildarviðræðum við Evrópusambandið en leggur á sama tíma mjög mikla áherslu á að það sé umfram allt mikilvægt að Sjálfstæðisflokkurinn komist til valda. Hvað vill Sjálfstæðisflokkurinn gera ef hann kemst til valda? Draga til baka umsóknina, aðildarumsóknina að Evrópusambandinu. Þannig að því stendur ekki steinn yfir steini í málflutningi hv. þingmanns, það gengur bara ekki upp. Margt í ræðu hv. þingmanns var af svipuðum toga og stenst enga skoðun þegar horft er til þess vinnulags sem var í nefndinni, þeirra skýrslna sem liggja til grundvallar og hvernig rök eru færð yfir hverjum lið fyrir sig, hvernig hver liður er sóttur í ýmist rannsóknarskýrslu Alþingis, vinnu þingmannanefndarinnar eða skýrsluhöfunda skýrslunnar Samhent stjórnsýsla.

Frú forseti. Við skulum bara hafa þetta alveg á hreinu: Er meiri hluti fyrir málinu á þingi? Nei, það var ekki svo þegar það kom til allsherjarnefndar. Hvað gerir allsherjarnefnd þá? Þá þarf m.a. hv. þm. Róbert Marshall að fara í þá vinnu að reyna að breyta frumvarpinu þannig að það verði meiri hluti fyrir því, af því að það eru ráðherrar í ríkisstjórninni sem eru á móti frumvarpinu, eins og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem er á móti málinu. Þá þarf einhvern veginn að koma því í gegn.  Hvað vill Sjálfstæðisflokkurinn? Það er ósköp einfalt, við viljum lækka skatta, við viljum skapa störf og auka fjárfestingar, eitthvað sem menn koma sér ekki saman um við ríkisstjórnarborðið. 
            

Frú forseti. Ég vil ólíkt fyrri þingmanni sem fór í andsvar við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur þakka henni fyrir málefnalega ræðu þar sem hún vakti akkúrat máls á því hvað við erum að tala um hérna. Í skýrslu þingmannanefndarinnar sem fór yfir rannsóknarskýrslu Alþingis kom fram gagnrýni á að völd þingsins hefðu verið skert á undangengnum árum og að fara þyrfti í þveröfuga átt, að auka völd og virðingu Alþingis. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann að því, hún kom reyndar aðeins inn á það í sinni ræðu: Telur hv. þingmaður að þetta sé í takt við þann anda sem sveif yfir vötnunum í starfi þingmannanefndarinnar og niðurstöðum hennar? Í öðru lagi: Telur hv. þingmaður að það sé málefnalegt og málinu til framdráttar að reyna að troða því í gegn á haustþingi í bullandi 

Frú forseti. Þetta er grundvallaratriði. Nei, ég verð að segja og svara hv. þingmanni þannig: Þetta er ekki í anda þingmannanefndarinnar, síður en svo. Það að keyra þetta í gegn á þessum svokallaða septemberstubb lýsir í rauninni viðhorfi ríkisstjórnarinnar til þeirra verkefna sem blasa við. Áherslur ríkisstjórnarinnar eru að koma í gegn frumvarpi sem fer gegn þingmannanefndinni, fer í gegn rannsóknarnefndinni og í staðinn bíða verkefni sem tengjast málefnum heimilanna, fjárfestingum sem sumir hverjir vilja alls ekki ræða o.s.frv., o.s.frv. Verkefni dagsins í dag eru að koma fólki til vinnu, skapa störf, skapa verðmæti fyrir heimilin, skapa verðmæti m.a. fyrir ríkiskassann til að allt geti farið af stað, halda áfram velferðarsamfélaginu o.s.frv. Þetta eru verkefnin sem bíða hjá ríkisstjórninni. Verkefnin sem þau vilja keyra í gegn fram yfir miðnætti eru breytingar á Stjórnarráðinu, að afhenda forsætisráðherra alræðisvald varðandi skipan framkvæmdarvaldsins.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Ég tel að í grundvallarmáli sem þessu sé nauðsynlegt að ná víðtækri sátt á milli stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka um svona breytingar, grundvallarbreytingar á Stjórnarráðinu. Í öðru lagi vil ég nefna að menn tala um að þetta sé málefni sem ríkisstjórnin beri fram. Það er ljóst að það er bullandi ágreiningur í ríkisstjórninni um þetta mál, þar er hver höndin upp á móti annarri og við höfum því miður ekki enn tölu á því hversu margir ráðherrar Vinstri grænna muni greiða atkvæði gegn þessu máli. Það er því ekki hægt að segja að hér sé um afkvæmi ríkisstjórnarinnar að ræða heldur hæstv. forsætisráðherra. Ég vil segja það enn og aftur og mótmæla því að verði þetta samþykkt er verið að auka vald einnar manneskju, hæstv. forsætisráðherra, til að gera grundvallarbreytingar á Stjórnarráðinu. Og út af athugasemdum hv. þm. Róberts Marshalls vil ég segja þetta: Ef við getum lært eitthvað af 

Frú forseti. Ágætt dæmi fyrr á þessu þingi, í vor, eru þingskapalögin. Þar náðu allir flokkar saman. Við vitum það í gegnum tíðina, við sem höfum verið hér lengur en eitt kjörtímabil, að það er ansi snúið að fá þingskapalög samþykkt. En hvað gerðu menn? Menn lögðu sig fram um það að ná breytingum á þingskapalögum, bæði forseti, forsætisnefnd, formenn þingflokka og allir sem komu að málinu. Þannig að það … 
            

Gefa ræðumanni hljóð.

… náðist og þess vegna tel ég mikilvægt að látið verði reyna á slíka samstöðu í öðrum málum. Ef menn vilja hlusta og hafa hlustað hér á ræður þingmanna, þ.e. ekki síst stjórnarþingmenn, er hér ákveðinn tónn sem hefur verið sleginn af hálfu allra. Við munum ekki standa í vegi fyrir skynsamlegum breytingum á Stjórnarráðinu en þær breytingar sem hér liggja fyrir eru atlaga að þinginu að mínu mati. Mér finnst verið að skerða sjálfstæði þingsins í þessu. Er það ekki heilbrigt að við fáum að takast á um hvernig framkvæmdarvaldið  
            

Virðulegi forseti. Hér var að endað á því að tala um skynsamlegar breytingar. Ég held einmitt að það sé kannski gallinn við þetta að mörgum okkar finnst þetta ekki skynsamlegar breytingar sem verið er að gera hér. Það sem ég ætlaði að koma inn á í andsvarinu er tvennt. Ég ætla að byrja á að tala um sáttina sem var nefnd og síðan um einstakar greinar. Vinnulagið sem haft var við þingskapalögin var mjög gott. Þar lögðu menn sig fram við að ná sátt um þau. Það kann vel að vera að vinnulagið við þetta mál hafi verið með hefðbundnum hætti í nefndinni, eflaust er ekkert út á það að setja, en þegar um svona umdeilt mál er að ræða og viðkvæmt að mörgu leyti þarf að leggja sig meira fram. Hitt er líka, frú forseti, að það gengur ekki að mínu viti að vera hugsanlega að hræra í og breyta þessum lögum eftir hverjar kosningar.

Frú forseti. Það er einmitt kjarni málsins að ekki sé alltaf verið með þennan hringlanda í kringum hverjar kosningar. Það er ekkert óeðlilegt að ný ríkisstjórn hverju sinni vilji koma með sínar áherslur, hugsanlega að sameina ráðuneyti eða gera þetta með öðrum hætti, en þá verðum við að taka þá umræðu í þinginu. Það sem verið er að gera með þessum breytingum er að öll slík umræða, hvaða ráðuneyti verða starfandi, hvernig þau starfa og eru starfrækt, mun bara fara fram á flokksskrifstofum. Er það heilbrigt? Ég segi nei, hún á að fara fram í þinginu. Við þingmenn eigum að fá að koma að því að ræða hvernig ríkisstjórnin er byggð upp, ég sé ekkert hættulegt við slíka umræðu. Miklu frekar eiga allir þingmenn, hvort heldur þeir eru almennir þingmenn eða ráðherrar í ríkisstjórn, að fagna slíkri umræðu, við eigum að vera óhrædd við að taka þá umræðu hvaða framtíðarsýn við sjáum fyrir ríkisstjórnina.