Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 119 að bera fram svo hljóðandi fsp, til hæstv. félmrh.: „1. Hvað hefur Húsnæðismálastofnun ríkisins aðhafst í því skyni að auka hagkvæmni í byggingum og lækka byggingarkostnað skv. 3. gr. laga um stofnunina? 2. Hverjar eru helstu áætlanir stofnunarinnar um aðgerðir í þessu efni?“ Fsp. sú, sem hér er fram borin, hefur þann tilgang fyrst og fremst að fá glöggt heildaryfirlit yfir það, þó stutt sé í þessum fyrirspurnartíma að vísu, hvað Húsnæðismálastofnun ríkisins hefur helst aðhafst í þá átt að uppfylla lagaákvæði nm það að stuðla að hagkvæmni í byggingariðnaði og lækkun byggingarkostnaðar skv. 3. gr, laganna og frekari upptalningu þar að lútandi, og eins og það, hvað þar er helst á döfinni. Hér er um eitt höfuðhlutverk stofnunarinnar að ræða að mínu mati, og e.t.v. er hér að finna höfuðröksemdina fyrir tilveru stofnunarinnar, auk þeirrar heildarstjórnar og samræmingar sem hún vinnur að. Ég hef að vísu nokkurn grun um það, að hvorki hafi stofnunin fjárhagslegt bolmagn né raunverulegt vald til þess að aðhafast nokkuð að gagni í þessum efnum og standa fyrir þeim margvíslegu tilraunum sem ótvírætt þarf að gera, svo samanburð einstakra aðferða megi kanna og fullnægjandi árangurs megi vænta. Ör þróun byggingartækni með nýjum aðferðum um margt sem leitt hafa til hagkvæmni og betri vinnubragða, allt þetta hefði átt að hafa í för með sér lækkun kostnaðar við byggingar langt umfram það, sem ég tel að orðið hafi, e.t.v. engan ef grannt er skoðað. Um það væri a.m.k. gott að fá skýr svör. Íbúðarbyggingar eru svo snar þáttur í efnahag manna og lífsafkomu, að það veltur mikið á því, að þær séu á þann veg skipulagðar og með þeirri opinberri aðstoð og vissri forsjá, að þær verði mönnum ekki ofraun, baggi fjölda ára, sem illkleift er undir að rísa. Þar koma lánamálin mjög inn í, en út í þau er ekki við hæfi að fara hér. En ekki síðra er þá það, að unnið sé að því skipulega og af fullri reisn að auka hagkvæmnina og sem beina afleiðingu af því og nýjum vinnuaðferðum að lækka kostnað hins almenna húsbyggjanda. Hér koma ekki hvað síst til greina nýjar aðferðir við byggingu húsa, sem ég tel að of litla fyrirgreiðslu og of lítinn hljómgrunn hafi fengið. En þar á ég við verksmiðjubyggð hús, sem eiga að tryggja hvort tveggja, að rétt er að staðið, skemmri byggingartíma, sem er afar mikilvægt, og verulega lækkun kostnaðar, ef um raunverulega verksmiðjuframleiðslu er að ræða, eins og tíðkast best erlendis. Tæknideild Húsnæðismálastofnunar hefur nú starfað nokkurn tíma. Við hana voru ýmsar vonir bundnar þessu máli tengdar, og eflaust hefur þar verið upp á ýmsu fitjað sem full ástæða er til að fá upplýsingar um í heild, þó árlega sé um nokkuð af því getið í skýrslu stofnunarinnar. Ég hef því óskað eftir því, að hæstv. félmrh. geri fyrir þessu nokkra grein í fyrirspurnatíma, þó erfitt sé að gefa það tæmandi, bæði hvað gert hefur verið og hvað framundan er í þeim málum sem lúta að þessari lagaskyldu Húsnæðismálastofnunar ríkisins.



Herra forseti. Þegar þessi fsp. hafði verið lögð fram á Alþ. óskaði félmrh. eftir grg, frá Húsnæðismálastofnun ríkisins um þau atriði sem fsp. fjallar um. Ég vil leyfa mér að lesa hér svar Húsnæðismála stofnunar ríkisins. Það hljóðar svo: Allt frá upphafi starfsemi sinnar hefur Húsnæðismálastofnun ríkisins unnið að framgangi þeirra stefnumiða sem fram koma í 3. gr. laga um stofnunina. Stærsta átakið framan af var stofnun teiknistofn sem hannaði vandaðar íbúðarteikningar er seldar voru við vægu verði víðs vegar í landinu. Er enginn vafi á því, að þessi þjónusta hafði mjög mikið gildi fyrir landsbyggðina, bæði að því er varðar betri og fegurri íbúðarbyggingar og betri húsakost. Enn er þessi starfsemi rekin, einkum í þágu landsbyggðarinnar, með góðum árangri. Veiting framkvæmdalána til íbúðarbygganna hvarvetna í landinu, jafnt til sveitarstjórna, stjórna verkamannabústaða, einkafyrirtækja í byggingariðnaði og dvalarheimila aldraðra, hafa oftsinnis ekki aðeins ráðið úrslitum um að slíkar byggingar komist á laggirnar, heldur hefur veiting þeirra, lagt grundvöll að festu í framkvæmdum, m.a. að því er atvinnu varðar, og gert framkvæmdaaðilum kleift að gera hagstæða samninga af margvíslegu tagi er verkað hafa til lækkunar á byggingarkostnaði. Enginn vafi er á að lánveitingar þessar hafa orðið til þess að gera margar þessara framkvæmda mun ódýrari en ella hefði orðið. Á vegum tæknideildar stofnunarinnar starfar starfshópur sem annast fast og ákveðið eftirlit með byggingarkostnaði félagslegra byggingarframkvæmda, einkum þó vegna leiguíbúða sveitarfélaga, Vegna þessarar starfsemi hafa þessar framkvæmdir ekki orðið jafndýrar og ella hefði orðið, og er enn stefnt að því af fullri festu að halda byggingarkostnaðinum sem mest niðri án þess að það komi niður á gæðum íbúðanna. Húsnæðismálastofnunin hefur lengst af haldið uppi nokkuð umfangsmikilli leiðbeininga- og eftirlitsþjónustu fyrir húsbyggjendur, bæði hina félagslegu byggingaraðila sem og einstaklinga er keypt hafa íbúðarteikningar hennar. Auk þess hefur hún löngum gengist fyrir fræðslufundum og ráðstefnum um húsnæðis- og byggingarmál víðast hvar í landinu. Ennfremur hefur hún lengst af gefið út leiðbeininga- og fræðslubæklinga í nokkrum mæli. Húsnæðismálastofnunin hefur lengi veitt þó nokkurt fé, ýmist sem lán eða sem óafturkræfa styrki, til margs konar framfaramála á sviði húsbyggingarmála. Hún hefur oft styrkt Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins til kaupa í vísindatækjum vegna rannsókna í húsbyggingarmálum. Nú stendur þar yfir rannsókn á gæðum innlends og innflutts einangrunarglers, sem Húsnæðismálastofnunin hefur heitið að leggja umtalsvert fjármagn til. Hún hefur kostað umfangsmikla rannsókn á gæðum einingarhúsa, innlendra, er Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins annaðist, og hún hefur með gerð húsamats ríkisins lagt grundvöll að því, að unnt verði að gera sér miklu betri grein fyrir því en áður var, hver kostnaður er samfara húsbyggingum, áður en hafist verður handa um gerð þeirra. Er vonast til að unnt verði að taka lykil þennan í notkun á næsta ári. Hér mun átt viti árið 1978. Þá hefur stofnunin lagt fram verulegt fjármagn sem lán til bæði iðnfyrirtækja og framleiðslufyrirtækja í byggingariðnaði. Mörg iðnfyrirtæki hafa fengið lán til kaupa á mikilvægum tækjum er hætt hafa framleiðslu þeirra og jafnframt gert hana hagstæðari. Einnig hefur stofnunin veitt framleiðslufyrirtækjum lán til að komast á legg og er svo enn. Hún hefur leitast við að styðja rækilega við bakið á innlendum húseiningaverksmiðjum og gerir það stöðugt með umtalsverðum árangri. Með góðum árangri hefur Húsnæðismálastofnunin beitt sér fyrir því, að sveitarstjórnir ráðstafi byggingarlóðum í janúarmánuði ár hvert, sem er húsbyggjendum ótvírætt til hagsbóta. Hún vinnur nú að ítarlegri athugun á húsnæðisþörfum aldraðra, og er vonast til að niðurstöður hennar geti orðið mikilvægt framlag við ákvarðanir um húsbyggingar í þeirra þágu. Loks hefur hún með lánveitingum sínum leitast við að tryggja það, að vinna við íbúðarbyggingar væri sem samfelldust árið um kring og sem jöfnust frá ári til árs, Enginn vafi er á að hún hefur haft þó nokkurn árangur sem erfiði í þeim efnum. Um framtíðaráætlanir á þessu sviði er það helst að segja, að stefnt verður að því að efla og bæta jákvæða starfsemi stofnunarinnar á þessu sviði. Einkum verður þó lögð áhersla á að efla þá starfshætti sem geta gert henni og stjórnvöldum kleift að hafa nokkurn hemil á byggingarkostnaði. Þegar hefur náðst nokkur árangur í því efni, en mun betur má ef duga skal. Á það verður lögð höfuðáhersla. Þá verður einnig unnið að aukinni fræðslu- og leiðbeiningastarfsemi fyrir almenning sem og iðnaðarmenn. Væntanlega mun stuðningur við húseiningaverksmiðjur færast í aukana sem og aðra þá sem sýnt geta hagstæðan árangur í byggingarframkvæmdum sínum, Rannsóknir verða efldar og starfsemi af því tagi í öðrum stofnunum verður studd, Vænta má þess, að áfram verði stuðningur veittur iðnfyrirtækjum og framleiðslufyrirtækjum í byggingarkostnaði sem og byggingarfyrirtækjum almennt. Þetta var svar eða umsögn framkvæmdastjóra Húsnæðismálastofnunarinnar varðandi fsp, hv. þm. Ég vil svo bæta því við, að n., sem skipuð var af ráðh., vinnur að heildarendurskoðun löggjafar um húsnæðismál, Við þá endurskoðun verður m.a. fjallað um þau atriði sem fsp. beinist að, þ.e. aukna hagkvæmni og lækkun byggingarkostnaðar.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. svör hans við fsp. minni. Mér hefur verið það ljóst lengi, að Húsnæðismálastofnunin hefur haft ýmsa tilburði uppi í þá átt að vinna að þessari lagaskyldu sem henni er þarna lögð á herðar og ég tel frumskyldu stofnunarinnar, Teiknistofan sjálf var á sínum tíma mjög lofsvert framtak og hefur unnið gott starf. Framkvæmdalánin. sem veitt hafa verið, hafa vissulega verið til bóta, svo langt sem þau hafa náð. Staðreyndin er hins vegar sú, að langtum of lítið hefur verið veitt af þeim lánum út á landsbyggðina, og kann að vera að það sé ekki síður mönnum þar að kenna, byggingaraðilum þar, að þeir hafi ekki notfært sér þessa fyrirgreiðslu eins og þeir hefðu átt að gera. Ýmsar lofsverðar tilraunir voru þarna nefndar sem Húsnæðismálastofnunin hefði unnið að. Það kom mér að vísu nokkuð á óvart, að Húsnæðismálastofnunin hefði lánað iðnfyrirtækjum í sambandi við hæði tækjakost og annað hví um líkt. Það er gott að heyra það, einmitt með tilliti til þess sem ég hef hér alveg sérstaklega í huga. Ég hafði fengið aðrar upplýsingar, en fáeina því sem sagt að þær hafa verið rangar. Ég fagna auðvitað alveg sérstaklega einn atriði í því sem kom fram í máli hæstv, ráðh., en það var um könnun Húsnæðismálastofnunarinnar á húsnæðisþörf aldraðra og hvernig mætti koma þeim málum best fyrir. Þar er einmitt sá rétti vettvangur til þess að vinna að þeim málum í náinni samvinnu við sveitarstjórnirnar í landinu. Ég er viss um, að það er öllum ljóst, að það þarf að gera skipulegt átak í þessum efnum, að reyna að lækka byggingarkostnað almennt. Hér er mál sem snertir fólk mjög og kemur sannarlega við afkomu fólks og lífsafstöðu þess alla. Ég álít að Húsnæðismálastofnunin eigi enn frekar, þrátt fyrir það sem hún hefur gert, að vera frumkvæðisaðili. Þó að ýmislegt hafi verið gert og sé á döfinni, eins og fram kom í máli hæstv. ráðh., þá er skoðun mín sú, að hér þurfi betri vinnubrögð og skipulegri, beinlínis að gera tilraunir með hagkvæmari og ódýrari byggingar án þess að það komi niður á gæðum, og Húsnæðismálastofnunin eigi að standa fyrir slíkum tilraunum og eigi að hafa bolmagn til þess. Hins vegar er rétt að minna á það einnig, að það þarf eins að stuðla að því, að óþarfa bruðl sé ekki í kringum okkar byggingar, eins og maður verður of oft vitni að, og þá á ég auðvitað við byggingar sem eru lánshæfar hjá Húsnæðismálastofnun ríkisins. Það má segja að hver sá sjálfráður um þessar byggingar, ef efni leyfa, en þá er um leið komin spurningin um lánshæfni, og ég tel síst til bóta þá rýmkun sem hér hefur á orðið nú með síðustu reglum Húsnæðismálastofnunar um aukna lánshæfni, þó að skert sé það lánahlutfall sem þeir fá sem byggja stærra og dýrar. En ég get varla skilið hér við án þess að víkjast aftur að því, sem ég kom að í framsögunni áðan. Ein aðalástæða þessarar fsp, er sú, sem ég kom þar inn á, hvernig hlynnt hefði verið að verksmiðjuframleiðslu húsa og hvað Húsnæðismálastofnunin hefði í því gert og e.t.v. gæti gert til þess að örva þar og hjálpa til. Ég veit um áhuga forstöðumanna á þessu, eins og fram kom í máli hæstv. ráðh., en mér hefur fundist sem þeir hefðu ekki tök á að vinna að því sem skyldi. Ég veit að nú um meira en ársskeið hefur verið unnið að því á mínum heimastað að koma þar á laggirnar fullkominni verksmiðju til framleiðslu húsa, - verksmiðju sem ómótmælt ætti skv. öllum útreikningum að geta skilað lækkun byggingarkostnaðar upp á 10–15%, svo varlega sé áætlað. Velvilji húsnæðismálastjórnar og Húsnæðismálastofnunar hefur verið fyrir hendi, en allt um það stendur málið fast í dag. Beinn stuðningur fæst ekki frá stofnuninni, og í þeim sjóðum helstum, sem þyrftu að fjármagna slíkt fyrirtæki í byrjun, hefur ekki heldur fengist jákvætt svar. Mér hefur þarna virst skorta á frumkvæðismöguleika stofnunarinnar við þetta þarfa verkefni og eins möguleika til hlutlausrar umsagnar um það, á hvern veg mætti ýta því áfram m.a. við áðurnefnda sjóði, sem hafa dregið hér úr án þess að geta um leið bent á nægileg mótrök við þessari tilraun. Ég veit um aðrar tilraunir í þessa átt og jákvæðan árangur bar. En þó vantar þar alls staðar þá veigamiklu forsendu, sem felst einmitt í því. sem þarna er verið að stefnt að þ.e. fjöldaframleiðslu staðlaðra húsa sem eiga að gefa bað góða raun, ef rétt er að staðið, að lækka byggingarkostnaðinn verulega. Í þessu efni álít ég að Húsnæðismálastofnun eigi að hafa frumkvæði og forgöngu. Það gera ekki aðrir.



Herra forseti Ég hef leyft mér að flytja fsp. til hæstv. menntmrh. um hluta félagsheimilasjóðs af skemmtanaskatti. Fsp, er í tveimur liðum. Fyrri liðurinn hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hver var hlutur félagsheimilasjóðs af skemmtanaskatti ársins 1976?“ Síðari liðurinn hljóðar svo: „Hve há upphæð var veitt úr félagsheimilasjóði á árinu 1976 og hvernig skiptist hún eftir kjördæmum?“ Fsp. þessar eru í framhaldi af annarri fsp. til fjmrh. á sama þskj., 101, sem að öllum líkindum verður ekki svarað í dag vegna anna fjmrh. En ég vænti þess, að svör við þessum tveimur fsp. liggi fyrir nú.



Herra forseti. Það er nokkuð langt síðan þessi fsp. var fram borin. Ég sé að ég hef hér við hendina svar sem er dags. 21. 11., og það gefur bendingu um að við erum dálítið komnir út úr korti með þessa fsp: tíma. Ég ætla að reyna að svara þessu í sem allra stystu máli, en þó svo að fullnægjandi geti talist. Fyrri spurningunni svara ég þannig: Hluti félagsheimilasjóðs af innheimtum skemmtanaskatti 1976 nam 72 324 025. Við 2. lið verður svarið svona: Til byggingar félagsheimila voru á árinu veittar samtals 63 632 850 kr., sem skiptast þannig eftir kjördæmum: 1. Vesturlandskjördæmi 18 669 081 kr., vegna 14 félagsheimila. 2. Vestfirðir 7 077 687 kr., vegna 5 félagsheimila. 3. Norðurland vestra 3 616 621 kr., vegna 5 félagsheimila. 4. Norðurland eystra 9 163 754 kr., vegna 10 félagsheimila. 5. Austurlandskjördæmi 6 291 587 kr., vegna 5 félagsheimila. 6. Suðurlandskjördæmi 9 991 869 kr. vegna 13 félagsheimila. 7. Reykjaneskjördæmi 5 208 700 kr., vegna 9 félagsheimila. 8. Reykjavík 3 583 551 hr., vegna 7 félagsheimila. Þetta er samtals 63 632 850 kr. vegna 68 félagsheimila. Í þessu yfirliti eru taldar styrkgreiðslur eins og þær voru samkv. úthlutun í des. 1976, án tillits til þess, hvort greiðsla fór fram fyrir eða eftir áramót, - það er stundum ofurlítið breytilegt, - og að viðbættum beinum greiðslum til hönnunaraðila á árinu 1976. Þá er þess að geta, að samkv. lögunum skulu 10% af tekjum félagsheimilasjóðs renna í Menningarsjóð félagsheimila. Sjóðurinn þarf og að standa straum af greiðslum vegna skuldabréfa til 10 ára sem út voru gefin á árunum 1970 – 1971 vegna þáverandi skulda sjóðsins við félagsheimili. Ég vil benda á það, að greiðslur til einstakra verkefna í tilteknum landshlutum geta að sjálfsögðu verið mjög breytilegar frá ári til árs. Þetta er nokkuð tilviljunum háð og nokkru ræður þar um þörfin og svo frumkvæði byggjenda á þessum eða hinum staðnum. En félagsheimilasjóður styður þau verk sem metin eru styrkhæf samkv. lögum og reglum, öll þau sem skylt er að styrkja, og einnig eru í nokkrum tilvíkum styrkt félagsheimili samkv. sérstöku heimildarákvæði í lögum um félagsheimili, þótt ekki sé bein lagaskylda að styðja þau, en það er þá gert að mati sjóðsstjórnar og ráðh. hverju sinni.



Herra forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að síldveiðar hér við land hafa verið verulega takmarkaðar um árabil, um skeið bannaðar með öllu og nú á seinni árum aðeins leyfðar á takmörkuðum svæðum. Ekki skal dregið í efa að þessar takmarkanir eru sjálfsagðar og raunar bráðnauðsynlegar. Því skal ekki heldur haldið fram, að nú sé tími til kominn að hefja síldveiðar í stórum stíl fyrir Norðurlandi. Að áliti þeirra, sem gerst þekkja, er sá tími enn ekki upp runninn og verðum við enn að bíða um stund eftir því að síldarstofnar fyrir Norðurlandi nái þeim þroska að hagstætt sé að hefja á þeim verulegar veiðar. Hitt er annað mál, að þeim, sem vel þekkja til þessara mála, og þar á ég við sjómenn og aðra áhugamenn á Norðurlandi, þykir sýnt að ekki sé nægilega vitað um stöðu síldarstofna fyrir Norðurlandi, þar sem rannsóknir eru ekki meiri en raun ber vitni. Því hafa menn varpað fram þeirri hugmynd, hvort ekki væri rétt að leyfa til að byrja með nokkrar tilraunaveiðar í smáum stíl til þess að auka með því rannsóknir at síldveiðistofnum fyrir Norðurlandi og til að fá úr því skorið, hvað mikið er af síld á þessum slóðum og af hvaða stofni hún er. Á það er m.a. bent, að engar rauðáturannsóknir hafa farið fram fyrir Norðurlandi, en rauðátan er einmitt fæðugrundvöllur síldarinnar. Vitað er að hvað eftir annað hefur orðið vart við verulegt síldarmagn fyrir Norðurlandi, t.d. á Húnaflóa sumarið 1976, og menn fengu þá ágæta síld í silunganet, m.a. á Blönduósi. Spurningin er sem sagt sú, eins og kemur fram á þskj. 122: „Telur ekki sjútvrh. að óhætt sé að leyfa einhverjar tilraunaveiðar á síld fyrir Norðurlandi með reknetum.“ Hugmyndin væri þá sú, að leyfðar yrðu veiðar í smáum stíl, t.d. frá einum eða tveimur stöðum á Norðurlandi í ágústmánuði, og mætti þá á grundvelli þeirra upplýsinga, sem fengjust við þær veiðar, taka frekari ákvarðanir um hve miklar veiðar væri rétt að leyfa.



Herra forseti. Eins og kunnugt er voru hér við land þrír síldarstofnar: Íslensk og norsk vorgotssíld og íslensk sumargotssíld. Sumarsíldveiðarnar norðanlands og austan byggðust að langmestu leyti á vorgotssíldarstofninum. Eins og nafnið bendir til, kvikna þessir síldarstofnar að vorlagi, í marsapríl. Annar þeirra hrygnir við suðurströnd Íslands og hinn við vesturströnd Noregs. Að hrygningu lokinni hélt norska síldin í vesturveg til ætisleitar og var fyrr á árum komin á hin áturíku síldarmið norðanlands og austan síðla vors eða á öndverðu sumri. Íslenska vorgotssíldin hélt einnig til þessara miða eftir hrygningu og gekk þá einkum frá hrygningarstöðvunum við Vestmannaeyjar og á Selvogsbanka vestur og norður með landinu. Venjulega var þessi vestanganga komin norður á Húnaflóa um miðjan júní. Meðan báðir vorgotssíldarstofnarnir voru stórir og leituðu á grunnmið fyrir Norður- og Austurlandi varð oft svartur sjór af síld um hásumarið þegar ætisgöngurnar voru í algleymingi. Þessu er ólíkt farið að því er varðar sumargotssíldina, en hún hrygnir, eins og nafnið bendir til, um hásumarið, einkum í júlímánuði. Hrygningarstöðvar eru einkum við Suðurland. Að hrygningu lokinni hélt sumargotssíldin vestur og austur fyrir land og blandaðist vorgotssíldarstofnunum síðsumars, einkum við Norðausturland og á vestursvæðinu norðanlands. Var hún þá enn mjög fitulítil eftir hrygninguna og því ólík vorgotssíldinni sem jafnan var fitumikil. Síðsumars og þegar haustaði og æti minnkaði hvarf fullorðna síldin frá Norðurlandi. Norska síldin hélt á veturstöðvar út af Austfjörðum, sem kallaðar eru rauða torgið, en íslensku stofnarnir héldu sig einkum út af Suður- og Vesturlandi á vertíð. Um áratugur er nú liðinu síðan þessir þrír síldarstofnar hrundu. Ekkert bendir enn til þess, að íslenska vorgotssíldin sé farin að rétta við. Norska síldin er í þann veginn að komast úr bráðri hættu, ef hún verður ekki ofveidd af Norðmönnum, eins og nokkur hætta var á að gert hafi verið á s.l. hausti. Endurreisn sumargotssíldarinnar hefur gengið tiltölulega betur, þannig að hugsanlegt er að stofninn nái fyrri stærð um eða upp úr 1980. Seyði sumargotssíldarinnar berast vestur og norður fyrir land, eins og seyði margra annarra nytjafiska. Ungsíldin heldur sig í fjörðum og flóum vestan-, norðan- og austanlands uns hún verður tveggja til þriggja ára. Þá gengur hún venjulega suður fyrir land og sameinast eldri hluta stofnsins, sem virðist nú hafa tekið upp fyrri venjur að því leyti, að eftir hrygninguna 7977 gekk talsverð síld norður með Austfjörðum í ætisleit í ágúst og þaðan allt til Norðurlands. Sömuleiðis gekk síld frá hrygningarstöðvum til af Suðvesturlandi norður með vestanverðu landinu. Sýni, sem bárust frá Norður- og Norðausturlandi síðsumars og á s.l. hausti, sýndu að fullorðna síldin var íslensk sumargotssíld. Ungsíldin norðanlands var aðallega tveggja ára, frá hrygningu 1975, en sá árangur virðist vera góður að dómi fiskifræðinga. Samkv. reglugerð, sem gilti um síldveiðar þangað til á s.l. ári, var síldveiði leyfð á tilteknum svæðum. En samkv. reglugerð þeirri, sem gilti um síldveiðar og leyfi til síldveiða á árinu 1977, máttu síldveiðar hefjast í reknet 20. ágúst og vera lokið í síðasta lagi 20. nóv., ef veiðikvótinn hafði ekki verið fylltur fyrir þann tíma, sem reyndar varð, því að þessari veiði var lokið, að mig minnir, 11. eða 12, nóv. Hins vegar var leyfður ákveðinn skammtur í hringnót og þau leyfi voru frá 20. sept. En vegna tíðarfars höfðu ekki allir þeir bátar, sem höfðu þessi leyfi, veitt á hinu tiltekna tímabili, eins og reglugerðin gerði ráð fyrir, og var reglugerðin framlengd hvað þessar veiðar snerti um nokkra daga. Samkv. þessari reglugerð, sem gilti á s.l. ári, voru engin ákvæði sett um veiðisvæði, eins og líður var, og því hefðu bátar mátt reyna síldveiðar í reknet samkv. þeirri reglugerð fyrir Norðurlandi sem annars staðar. En mér er ekki kunnug, um að nokkur bátur hafi reynt það. En það getur verið að það sé vegna þess, að menn hafi ekki kynnt sér til hlítar þá breytingu sem við í sjútvrn. gerðum á reglugerðinni um síldveiðar 1977 frá því sem var tvö árin á undan, frá því að síldveiðar voru aftur leyfðar. Ég tel eðlilegt að þessi tilraun sé gerð og ég hef ekki í hyggju að hreyta þessu ákvæði reglugerðarinnar, þannig að þessar tilraunir geta verið gerðar hvar sem er í kringum landið.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv, sjútvrh. fyrir fróðlega grg. um þetta mál og þá ekki síður fyrir jákvæðar undirtektir undir efni fsp. Ég held að kjarni þessa máls sé að reknetaveiðar í hóflegum mæli gætu veitt ýmiss konar upplýsingar sem okkur eru nauðsynlegar. Það er vitað að vorgotsstofninn, sem gekk vestur fyrir land, sameinaðist oft og tíðum norsk-íslensku síldinni fyrir Norðurlandi, og það er vitað, að þessir fiskstofnar hafa talsvert blandast saman. Þannig hefur síld hér fyrir Suðurlandi bæði verið sumargotssíld og vorgotssíld, og er nauðsynlegt að átta sig sem best á samsetningu stofnanna með einhverjum tilraunaveiðum. Þá er það auðvitað staðreynd, að síldin er langfeitust að sumrinu og best að vinna hana á þeim tíma, og því ber auðvitað sérstaklega að taka þann kost inn, ef hann reynist vænlegur. Ég þykist vita að sjómenn hafi almennt ekki áttað sig á þeim reglugerðarákvæðum sem hæstv. sjútvrh, vitnaði til, enda eru þeir með nefið ofan í öðrum hlutum en reglugerðum. Ég er sannfærður um að þeir munu fagna þeirri yfirlýsingu sjútvrh., sem hann gaf hér áðan, að hann hefði ekki í hyggju að breyta þessu ákvæði og það lægi því opið fyrir að einhverjar reknetaveiðar fari fram fyrir Norðurlandi á næsta sumri.



Herra forseti. Ég leyfi mér hér að inna hæstv, iðnrh. eftir því, hvað gert hafi verið af hálfu iðnrn. til þess að styrkja uppfinningamanninn Einar Einarsson vélstjóra til að ljúka tilraunum sínum með hjólbarða með hreyfanlegur nöglum, eða við skulum segja hreyfanlegum skafla-járnum, svo að hægt sé að hefja. framleiðslu á þeim hér innanlands og nota þá til útflutnings. Þessi uppfinning Einars má nú orðið heita heimsfræg, Hún hefur verið kynnt víða um heim og víða að hafa komið fsp. til uppfinningamannsins og jafnvel pantanir á þessum hjólbörðum. Við sýnist blasa að hjólbarðar þessir séu ekki einungis snilldarsmíð og hin hugvitsamlegasta lausn á mjög svo brýnu vandamáli, heldur einnig hitt, sem mestu máli skiptir, þeir virðast vera framleiðanlegir og seljanlegir. Einar hefur árum saman sótt um styrk til þess að geta fullgert þessa uppgötvun sína og komið henni í framleiðslu. Að fráteknum þeim allt of skamma tíma, sem vinstri stjórnin sat hér við völd, hefur fengist harla lítið af opinberu fé til þessa verks. Eftir því sem ég best veit liggja beinlínis fyrir hjá Einari Einarssyni pantanir á þessum hjólbörðum og útbúnaðurinn, sem að þessum hjólbörðum lýtur, erlendis frá upp á hundruð millj. kr. En ekki hefur tekist að sjá uppfinningamanninum fyrir því tiltölulega litla fé sem til þess þarf að gera þá hjólbarða sem nota þarf í tilraunaskyni á vegum úti, áður en hafin yrði eðlileg framleiðsla upp í þessar pantanir, En það hefur verið ljóst árum saman, að til þess þarf fjárveitingu sem nema mundi árslaunum tveggja manna, sem ynnu að því að framleiða hjólbarðana sem nota á í tilraunaskyni, fylgjast með því, hvernig útbúnaður þessi reynist, og gera á honum nauðsynlegar breytingar eftir því sem reynsla bendir til. Ég inni sem sagt hæstv, iðnrh. eftir því, hvað gert hafi verið af hálfu iðnrh. til þess að styrkja Einar Einarsson í þessu starfi.



Herra forseti. Einar Einarsson hefur snúið sér til iðnrn. varðandi hjólbarða þá með hreyfanlegum snjónöglum sem hann hefur fundið upp. Iðnrh. tók hugmynd Einars til meðferðar og athugunar og sendi málið til umsagnar Iðnþróunarstofnunar. Kostnaðaráætlun Einars við smíði hjólbarðanna og prófun útbúnaðar var um 11 millj. kr. Iðnþróunarstofnun kannaði málið og taldi, að rétt væri að prófa uppfinninguna betur en gert hefði verið, og mælti með nokkrum styrk til Einars í því skyni, Sú fjárhæð, sem Iðnþróunarstofnun gerði ráð fyrir að til þessa þyrfti, var á bilinu 1–2 millj. kr. Hins vegar taldi uppfinningamaðurinn þetta með öllu ófullnægjandi og taldi upphæðina miklu hærri eða, eins og ég gat um áðan, um 11 millj., kr. Iðnrn. hefur ekki haft möguleika á að leggja fram fé til þess að ljúka smíði og prófun þessara naglahjólbarða í samræmi við óskir og áætlanir Einars. En rn. skrifaði fjvn. á s.l. hausti bréf sem var á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytið hefur haft til meðferðar styrkbeiðni Einars Einarssonar vegna tilrauna við sérstaka gerð naglahjólbarða. Rn. hefur verið kynnt erindi Einars til fjvn., dags. 25. ágúst 1977 og beiðni um fjárframlög til þessara tilrauna. Af því tilefni vill rn. kynna fjvn. niðurstöður stjórnar Iðnþróunarstofnunar Íslands í máli þessu og mæla með fjárstuðningi í samræmi við það.“ Fjvn. sá sér ekki fært að gera till. um fjárveitingar í þessu skyni í fjárl. fyrir 1978. Það er rétt að taka fram, að í bréfi til n. hafði Einar fært upphæðina úr 11 millj. niður í um 8 millj. kr., eins og kemur fram í þeirri áætlun sem send var fjvn. En fjvn. hefur málið áfram til athugunar, að því er formaður n. hefur tjáð mér.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör hans við þessari fsp. minni, það sem í ljós kom af hve litlum áhuga þessu viðfangsefni Einars Einarssonar vélstjóra hefur verið sinnt. Samkv. upplýsingum, sem ég hef fengið frá nefndum Einari Einarssyni og öðrum aðilum, sem hafa kynnt sér þau mál, framleiðslu þessara sérstöku hjólbarða, gæti hér orðið um að ræða léttan iðnað við Framleiðslu tengibúnaðar við hjólbarða þessa er veitt gæti tugum, ef ekki hundruðum manna vinnu víðs vegar um landið. Ljóst er af bréfum þeim, sem uppfinningamanninum hafa borist, og jafnvel pöntunum, að áhugi er á kaupum á hjólbörðum þessum af mjög stórum landssvæðum frá mörgum þjóðríkjum. Ýmislegt bendir til þess, að mjög mikið yrði keypt af þessum hjólbörðum frá byggðu bóli svo til á öllu kaldtempraða svæðinu hringinn í kringum hnöttinn. Þá er hitt ótalið, hver hagsbót hinum ýmsu bæjarfélögum yrði að því, að til kæmu vetrarhjólbarðar búnir þeim eiginleikum sem hér um ræðir, þ.e.a.s. hægt sé að draga inn þessa nagla. Samkv. upplýsingum gatnamálastjóra Reykjavíkurborgar nam tjón af völdum nagla á snjóhjólbörðum í Reykjavík einni saman 300 millj. kr. fyrir röskum þremur árum, Miðað við hreytingu á byggingarvísitölu á þessum tíma má áætla þetta tjón á þessum vetri ekki undir 600 millj. kr. Þá er ótalinn skaði sem negldir hjólbarðar vinna á slitlagi gatna í öðrum byggðarlögum. Þótt ekki væri nema þetta atriði eitt, þ.e.a.s. það tjón sem hægt væri að komast hjá með því að stuðla að því að þessir hjólbarðar yrðu fáanlegir, má leiða getur að því, að fjárframlag af hálfu hins opinbera til lokatilrauna með hjólbarða þessa gæti orðið býsna arðbær fjárfesting, miðað við ýmsar aðrar sem iðnrn. og Iðnþróunarstofnun hafa stutt að af tiltölulega miklu örlæti. T.d. virðist liggja í augum uppi að beinn hagnaður hins opinbera af því, ef nú mætti takast að fullgera þessa hjólbarða og koma þeim í notkun hér á landi, mundi árlega nema allt að því jafnhárri upphæð og nú blasir við að verða muni tapið á járnblendiverksmiðjunni uppi í Hvalfirði, og er það engin smáupphæð.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 122 að bera fram svo hljóðandi fyrirspurn til hæstv. menntmrh.: „Er ekki í undirbúningi af hálfu menntmrn. að gefa þeim, sem kennt hafa við grunnskóla undanfarin ár án prófs frá kennaraskóla, kost á að afla sér fullra réttinda með sumarnámskeiðum, bréfaskólanámi eða námskeiði við kennaraháskólann í uppeldis- og kennslufræðum?“ Það er kunnara en frá þurfi að segja, að í kennarastéttinni eru nú um þessar mundir fjöldamargir sem ekki hafa aflað sér fullra réttinda til kennslu. Raunar hefur svo verið um langt skeið. Þetta veldur að sjálfsögðu ýmsum vandamálum. Annars vegar verða þessir menn að sæta því að vera allmörgum launaflokkum neðar í launastiga en kennarar með full réttindi, jafnvel þótt þeir inni sömu störf af hendi og kannske í ýmsum tilvikum ekki með lakari árangri en þeir sem full réttindi hafa. Í öðru lagi kann að vera í vissum tilvikum að skortur á menntun geti valdið vissum vandamálum, einkum og sér í lagi ef um fáa réttindamenn er að ræða í einum og sama skólanum. En staðreyndin er sú, að víða úti um land hafa hinir réttindalausu kennarar bókstaflega talað haldið uppi kennslu í heilum byggðarlögum, og er hætt við að ef þeirra hefði ekki notið við hefði lítið orðið úr kennslu í mörgum skólum víðs vegar um land. Er því fyllsta ástæða til að reyna að átta sig á því, hvernig unnt sé að ráða bót á þessum vanda og þá fyrst og fremst á þann hátt, að þessir menn geti aflað sér fullra réttinda með því viðbótarnámi sem talið er að til þurfi. Í þessu sambandi er rétt að vitna hér til þings Kennarasambands Austurlands, en það gerði ályktun nú í sumar um þetta mál, þar sem fram koma hugmyndir af svipuðu tagi og er hér gerð grein fyrir í fyrirspurnarformi. Ég vil leyfa mér að lesa bókun um þessa ályktun, en hún var svo hljóðandi: „Samþykkt var að styðja tillögur sem Samband ísl. barnakennara sendi menntmrh. 14. apríl 1977, þar sem gert var ráð fyrir að þeir, sem kennt hafa við grunnskóla undanfarin ár án kennaramenntunar, eigi kost á uppeldis- og kennslufræðinámi við Kennaraháskóla Íslands fram til hausts 1989. Auk bréfaskóla og sumarnámskeiða, sem nefnd eru í tillögum Sambands ísl. barnakennara, telur fundurinn rétt að boðið verði upp á ársnám við Kennaraháskóla Íslands fyrir réttindalausa kennara og verði þeim veittir styrkir til námsins og námslán. Fundurinn samþykkir einnig þá stefnumörkun, að eftirtaldir aðilar hafi rétt til náms þessa, að fengnum meðmælum skólastjórnar og skólanefndar viðkomandi skóla: a) Fólk með háskólapróf í sérgrein. b) Fólk sem lokið hefur stúdentsprófi, fóstrunámi, verslunar- eða samvinnuskóla-, tónlistar- eða myndlistarnámi, iðn- eða tækninámi og hefur 5 ára kennsluferil. c) Fólk með miðskólapróf eða gagnfræðapróf með 10 ára kennsluferil að baki. Enn fremur að nefnd, skipuð fulltrúum kennarasamtakanna, menntmrn. og Kennaraháskóla Íslands fjalli um umsóknir til náms þessa og um undanþágur frá fyrrgreindum inntökuskilyrðum. Nefndin meti námskeið og annað nám að nokkru til móts við starfsreynslu og taki afstöðu til réttindaveitinga fyrir þá sem hafa mun lengri kennsluferil en tilgreindur er í c-lið.“ Ég hef leyft mér að vitna hér til þessarar samþykktar kennara á Austurlandi, fyrst og fremst vegna þess að þar kemur fram, að menntmrn. hefur fengið í hendur tillögur frá kennarasamtökum um þessi mál, og ég held að æskilegt væri að fá svör við því, hver afstaða rn, til málsins.



Herra forseti, Ég vil svara fyrirspurninni eitthvað á þessa leið: Í fyrsta lagi er í undirbúningi frv. til laga um embættisgengi kennara, þ. e. hvaða skilyrðum þurfi að fullnægja til þess að vera skipaður kennari við grunnskóla og framhaldsskóla, og er að því stefnt, að frv. verði lagt fyrir þetta þing og öllu heldur að það verði gert sem allra fyrst, þannig að það geti fengið meðferð og helst afgreiðslu á þessu þingi. Í annan stað er að geta þess, að það hefur verið í athugun að undanförnu hjá menntmrn. að opna námskeið við Kennaraháskóla Íslands fyrir grunnskólakennara sem hafa ekki tilskilin réttindi. Þá hefur m.a. verið haft í huga, hvort hluti af náminu gæti farið fram á sumarnámskeiðum og í bréfaskólum. Það skortir nú skýlaus lagafyrirmæli um þetta efni, en eins og kunnugt er, þá eru lög um Kennaraháskóla Íslands í endurskoðun og búin að vera nokkuð lengi. Í vor var sýnt hér frv. og það verður væntanlega lagt fyrir Alþ., sem nú situr, alveg á næstunni. Í þessu frv. ellegar í frv. um embættisgengi kennara, ellegar í báðum ef það þykir rétt eðli málsins samkvæmt, munu verða ákvæði um þetta atriði. Ég vil láta það koma fram hér, að menntmrn. mun leggja alveg sérstaka áherslu á að ná samstöðu við kennarasamtökin um aðgerðir til þess að kennurum, sem hafa starfað um hríð að kennslu, gefist kostur á að afla sér fullra kennsluréttinda. Það er alveg rétt, sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, að kennarasamtökin hafa sýnt þessu máli áhuga, ekki einasta með þeirri ábendingu sem getið var um í ályktuninni eystra og barst rn. og hefur verið þar til meðferðar ásamt öðrum ábendingum í sambandi við þessa frv: smíði, heldur einnig bæði áður og síðar. Ég vil að lokum segja það, að allt mun þetta skýrast enn nánar þegar frv. þau, sem ég nefndi, verða fram lögð.



Herra forseti. Hér er að miklu vandamáli vikið, þar sem er í raun og veru grunnorsökin til þessarar fyrirspurnar, þ.e.a.s. vandamáli grunnskólanna, kennaraskortinun þar, en í grunnskólunum er auðvitað einmitt lagður sá grunnur þar sem þarf betur að vanda til kennslu en kannske alls staðar annars staðar í skólakerfinu. Þar er auðvitað ekki einhlítt að hafa réttindi og próf. Ég hef af því góða reynslu að hafa til kennslu menn sem höfðu ekki full réttindi. Það er hins vegar staðreynd, að þær spár, sem við höfðum margir hverjir uppi um það, þegar hið stóra stökk var tekið yfir í Kennaraháskólann úr kennaraskólanum gamla, að það yrði til þess, að kennaraskorturinn yrði enn þá meiri, - þær spár hafa ræst, og ég held að nýja frv. um Kennaraháskólann muni ekki bæta þar úr. Ég álít að það hefði þurft að bæta við gamla kennaranámið, eins og það var, og gefa mönnum kost á viðbót þar, en alls ekki að taka það stóra stökk sem tekið var með Kennaraháskólanum, því það hefur sannast að enn færri hafa þess vegna farið í þetta starf. Auk þess er þar í mörgu um alls óskylda hluti að ræða þeim höfuðatriðum sem snerta kennslu og það hvernig á að umgangast fólk á þessum aldri, en það er önnur saga. Ég veit að vandi skólanna og nemendanna er gífurlegur og það er fyrst og fremst vegna tíðra kennaraskipta. Það er orðið mjög algengt að stúdentar séu eitt ár við kennslu til þess að afla sér peninga til áframhaldandi náms, og þeir eru vitanlega ekkert betur færir til þess að kenna heldur en hinir ýmsu menn sem koma úr byggðarlögunum, jafnvel bifvélavirkjar og aðrir slíkir sem þar hafa kennt með góðum árangri. Þessir menn hafa vissulega mikla þekkingu, en þeir hafa enga reynslu í því að umgangast skólanemendur eða miðla þeirri þekkingu sem þeir hafa. Ég veit að öryggisleysi þjáir þá menn marga, sem hafa, eins on fyrirspyrjandi tók fram, bjargað mörgum skólum, og við þetta öryggisleysi verður ekki unað. Þeir menn, sem vilja bæta við sig menntun til þess að verða fullhlutgengir þarna og njóta sömu launa og aðrir eiga á því heimtingu. Ég harma hvað kennarasamtökin hafa oft verið þröngsýn í þessum efnum og lýst mikilli andstöðu við það. Sem betur fer er það að breytast af þeirri nauðsyn sem kennarar sjá á því að veita réttindi þeim mönnum sem vilja leggja sig fram um þetta starf og hafa stundað það svo lengi, að búið er að fullreyna það að þeir geta kennt börnum, geta miðlað þeirri þekkingu, sem þeir hafa, til barna og unglinga, sem er meira en hægt er að segja um okkur marga hina sem höfum til þessa tilskilin próf.



Herra forseti. Það gefst ekki mikill tími til umr. á tveimur mínútum, en út af þessari fyrirspurn, sem hér hefur komið fram og ég tel að hafi átt fullan rétt á sér, sé ég ásettu til að fagna því sem kom fram í máli hæstv. menntmrh. um það, að í undirbúningi sé frv. um embættisgengi kennara og að ætlunin sé að fara að opna einhverja námskeiðsleið fyrir kennara og þá í Kennaraháskólanum, þ.e.a.s. fyrir þá kennara sem hafa ekki svokölluð full réttindi. Ég sé líka ástæðu til að vekja athygli á því og fagna því, að unnið er að því að mynda samstöðu við kennarasamtökin um þetta réttlætismál hinna réttindalausu kennara. Mér skilst að þau séu nú farin að sýna þessu máli áhuga. Þess vegna sé ég ástæðu til að fagna því sem kom fram í svari menntmrh. Hins vegar er þetta mál allt miklu stærra og yfirgripsmeira en svo, að það sé ástæða til að einskorða það við kennarasamtökin. Sannleikurinn er sá, að það er urmull af mönnum úti um allt þjóðfélagið sem vinna ýmis störf með fullum árangri, án þess þó að þeir teljist hafa þau sérstöku réttindi sem lög ákveða. Tilhneiging hefur verið ákaflega lengi, allt frá tímum gildanna á miðöldum og raunar miklu lengur, til þess að flokka menn mjög nákvæmlega á starfshópa. Persónulega hef ég nú alltaf verið nokkuð í vafa um réttmæti þessarar stífu flokkunar. Ég fagna hverju því spori sem stigið er af þjóðfélagsins hálfu til þess að gefa tækifæri mönnum sem geta ekki farið alveg nákvæmlega fyrirskrifaða leið til þess að ná réttindum. Eins og ég segi, þá er þetta mál yfirgripsmikið og ég hef í huga ýmis dæmi sem ég hefði haft löngun til að nefna. Þetta á ekki einungis við um kennaramenntun og kennarastéttina, þetta á alveg sérstaklega við um iðnaðarstéttina, og þetta eru mál sem við þurfum að fara að taka okkur dálítið saman um að ræða á Alþ. Þegar við höfum loksins tíma til frá því að tala hér um hin svokölluðu efnahags- og fjármál, sem allir eru sérfræðingar í, en enginn finnur lausn á, þá held ég að væri mjög æskilegt að við gætum einmitt farið að snúa okkur að slíkum málum, að réttindamálum fólksins í landinu, fyrir utan kaupgjaldsmálin. En ég vil þakka það, sem fram kom hjá hæstv. menntmrh. í þessu sambandi og undirstrika það, að þetta á ekki eingöngu við um kennaramenntunina. Þetta á mjög við um iðnaðarstéttirnar almennt, og þetta er í rauninni almennt vandamál sem við þurfum að ræða.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hafa hreyft þessu máli, því að ég tel að hér sé um að ræða eitt af meiri háttar réttlætismálum í okkar þjóðfélagi. Ég hef þá reynslu að hafa í barnaskóla notið kennslu manns sem mundi nú vera talinn réttindalaus kennari. Ég hef átt þess kost síðar að bera saman árangurinn af kennslu hans og ýmissa annarra ágætra kennara sem hafa full réttindi, en ég þori að fullyrða að þrátt fyrir ágæti þeirra hafa þeir ekki náð meiri árangri en hann. Ég tel mjög aðkallandi að sköpuð séu skilyrði til þess, að þeir mörgu kennarar, sem ekki hafa hin svokölluðu réttindi, geti öðlast þau, og ég fagna þeim áhuga sem kom fram í ræðu hæstv. ráðh. Ég óttast samt að á framkvæmd þessa máls verði of mikill dráttur ef hún á að bíða eftir framgangi þeirra frv, sem hann minntist á. Ég hygg að það geti vel farið svo, að það dragist eitthvað að þau verði samþ. hér á Alþ., - ég vona þó að svo verði ekki, - einnig að það dragist þó að þau verði samþ., að koma þeim í framkvæmd. Þess vegna álít ég að það sé ekki heppileg leið að tengja þetta mál við þau, heldur eigi að taka það upp sérstaklega og t.d. stuðla að því, að strax næsta vetur verði haldið námskeið, sem skapi þessum svokölluðu réttindalausu kennurum aðstöðu til þess að fá full réttindi, og síðan verði haldið áfram á þeirri braut. Eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, þá er þörf á þessu miklu víðar, og það er sjálfsagt að vinna að því. Ég held þó að þetta sé allra mikilvægasta málið í þessum efnum, vegna þess að uppeldismálin eru mikilvægustu málin hjá okkur og við eigum að skapa þeim mönnum, sem við felum að gegna kennslustörfum, sem besta aðstöðu og beita þá ekki misrétti, eins og ég tel að eigi sér stað nú í allt of mörgum tilfellum.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv, ráðh. fyrir svar hans, og einnig fagna ég þeim jákvæðu undirtektum sem fram komu í stuttum umsögnum þriggja þm. um þetta efni. Það var fróðlegt að heyra þær upplýsingar af vörum hæstv. ráðh., að von væri á frv, um embættisgengi kennara, og vel má vera, að í því frv. verði fullnægjandi ákvæði um þetta efni, svo fremi að frv. nái fram að ganga fyrir þinglok, verði nægilega snemma komið til meðferðar hér í þinginu til að það verði mögulegt að afgreiða það. Ég vek hins vegar á því athygli, að tíminn til þingloka styttist óðum. Satt best að segja eru ekki nema í allra mesta lagi 10–12 vinnuvikur eftir hér í þinginu, og ef langt á í land að þetta frv. sjái hér dagsins ljós er að sjálfsögðu allt í óvissu um hvort það nær fram að ganga. Þess vegna tek ég undir það með hv. þm. Þórarni Þórarinssyni, að hyggilegt væri að athuga hvort ekki væri rétt að leysa þetta mál, sem hér er spurt um, sér á parti, án þess að bíða eftir örlögum þess frv, sem hæstv. menntmrh. boðaði. Ég vil taka undir þá ábendingu og bið hæstv. ráðh, að taka hana til vinsamlegrar athugunar. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir, eins og ég sagði þegar ég mælti fyrir þessari fyrirspurn, að eftir að hafa bjargað heilum landshlutum í kennslumálum um árabil þarf enginn að efast um að hinir réttindalausu kennarar eiga sinn rétt. Þeir eiga sinn siðferðilega rétt sem verður að taka fullt tillit til og það fyrr en síðar.



Herra forseti. Örfá orð aðeins í tilefni af þeim ummælum sem hér hafa fallið. Það er auðvitað eilífðarvandamál í þessu réttindanna þjóðfélagi sem við lifum nú í, hversu vega skuli saman reynslu annars vegar og nám hins vegar og þá þetta mál með réttindi kennaranna sem hafa ekki lokið námi eða fullnaðarprófi úr kennaraskóla eða kennaraháskóla, Það er náttúrulega ekki nýtt, þetta er lengi búið að vera að vefjast fyrir mönnum bæði í rn. og eins í samtökum kennara. Varðandi væntanlegt frv, um embættisgengi kennara, hvort það gæti náð hér fram að ganga eða ekki, við skulum segja ef það sæi dagsins ljós í þinginu í næstu viku, þá er þess að gæta, að ég tel að það sé nauðsynlegt að fá stoð í lögum til þess að geta gert þarna verulega gagnlega hluti. Við höfum hana varla eins og er, ég skal þó ekki alveg fullyrða þetta, en það er mín skoðun. Og þá held ég að við förum ekki aðra skemmri leið að því marki heldur en að afgreiða þetta frv., vegna þess að ég held að aðalatriðið í þessu frv., sem þætti þurfa skoðunar við, væri einmitt ákvæðið um þetta. Alþ. er búið að afgreiða á undanförnum tveimur eða þremur þingum ein þrenn eða fern lög hliðstæð embættisgengi kennara. Það er lögin um sálfræðinga, um félagsráðgjafa, minnir mig, iðjuþjálfa o.s.frv. tilsvarandi lög um starfsréttindi ýmissa annarra hópa. Og ég held að fæst atriði í þessum lögum mundu vefjast verulega fyrir þm., nema þá einmitt þetta ákvæði sem nauðsynlegt er að mínum dómi að fá lögfest Það er auðvitað satt sem komið hefur fram bæði hér og áður, að ástandið í þessum efnum er ekki gott, og þar eru auðvitað tvær hliðar á: Annars vegar sú sem veit að kennslunni og þar er m.a. það atriði ákaflega alvarlegt, vil ég segja, hversu tíð kennaraskipti eru í ýmsum skólum. Ég veit satt að segja ekki hvort það út af fyrir sig mundi svo mikið breytast þó að allir, sem starfa við kennslu, hefðu full réttindi, því að tilhneiging til að færa sig á milli staða og starfa í embættiskerfinu og ekki síst í svo fjölmennri stétt er æðimikil. Þó má vera að það leiddi einnig af sér meiri festu, og vissulega ætti það að tryggja betri kennslu. Öryggisleysi þeirra kennara, sem starfað hafa árum saman og eru búnir að afla sér mikillar þjálfunar og hafa reynst vel færir í starfi, er óviðunandi út af fyrir sig. Ég held að þetta ástand versni ekki að marki á þessum missirum. Það er nýlega komin skýrsla, þó ekki alveg frágengin, fyrir síðasta skólaár, og hún bendir ekki til að það hafi orðið neinar verulegar breytingar. Það er ástæða til að vekja athygli á því, að í hópi þessara svokölluðu og vissulega í raun - réttindalausu kennara eru auðvitað fjölmargir menn sem hafa mikið til brunns að bera. Í þeim hópi eru nokkuð margir menn, sem hafa starfað árum saman að kennslu og eru orðnir langreyndir, ágætir kennarar. Í þessum hópi er töluvert af fagmönnum í ýmsum greinum: handiðju ýmiss konar, tónmennt, öðrum listum og fleira, faglærðir iðnaðarmenn, t.d. háskólamenn sem hafa háskólapróf í tilteknum greinum þó þeir hafi ekki uppeldis- og kennslufræðipróf. Þeir kenna oft sín sérstöku fög, eru ekki fastir bekkjarkennarar. Þetta lagar myndina örlítið frá því sem hún lítur út ef við segjum aðeins: þessi hefur réttindi og hinn ekki réttindi. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu. En hitt er svo, að fyrst eftir breytingu kennaraskólans í kennaraháskóla dró úr aðsókn. Ég skal ekki fremur en hv. 7. landsk. þm. fara að fjölyrða neitt um það. Þetta er gerður hlutur. En nú hefur orðið mjöð mikil breyting, því það er ákaflega mikil aðsókn að kennaraháskólanum núna. Spáir það góðu um framhaldið og möguleika á því að ráða fullmenntaða kennara til starfa. En þá er eitt sem ég vil vekja athygli á enn og aftur, og það er það, hvernig við höfum búið að kennaramenntuninni í landinu hvað snertir aðstöðu alla. Þegar Kennaraháskólahúsið var teiknað og hannað var það ætlað fyrir tæplega þann fjölda sem er í skólanum í dag. En svo er aldrei byggð nema ein álma, einn áfangi, og það er erfitt að byggja a.m.k. 3/5 af því sem ætlað er fyrir þann fjölda sem er í skólanum núna. Að hluta er þetta bætt með því að hafa vissar greinar úti í bæ og sumt í allsendis óhæfu húsnæði, eins og í gamla kennaraskólahúsinu, sem er orðið mjög úr sér gengið, og þetta eru náttúrulega vandræði. Nú, það er búið að veita fé tvisvar til framkvæmda og verður vonandi hægt að hefjast handa í ár. En það tekur tíma að vinna það upp sem þarna hefur tapast. Þetta er og verður um einhvern tíma kennaramenntuninni í landinu mikill fjötur um fót og getur orðið til þess beinlínis að koma í veg fyrir að nægilega margir einstaklingar geti hafið nám og lokið námi í þessum fræðum. Frv. um endurskoðun á lögum um kennaraháskóla Íslands er svo mál út af fyrir sig. Ég held að það gæti orðið tafsamara að afgreiða það hér í þinginu heldur en frv. um embættisgengi. Að vísu er þar ekki um neinar stórbreytingar að ræða, nema það er eitt atriði sem hv. þm, muna eftir frá því í fyrra, hversu með skuli fara kennslu í uppeldis- og kennslufræðum. En ég fer ekki nánar út í það. Mig langaði til þess að vekja athygli á þessum atriðum aðeins í framhaldi af þeim ágætu og málefnalegu umr, sem hér hafa farið fram og ég er út af fyrir sig þakklátur fyrir, því það er aldrei nema til góðs að vekja athygli á svona þýðingarmiklum þáttum.



Herra forseti. Það er auðvitað ekki tími til þess á aðeins tveimur mínútum að ræða mikið það mál sem hér er til umr., og kannske er mér málið of skylt til þess að ræða það mikið, því að ég hef átt hlut að máli um nokkurra ára skeið, að vísu hæstv. menntmrh. líka. Ég vil þó nota þetta tækifæri til þess að taka undir það sem hér hefur komið fram, nauðsynina á því að tryggja í raun og veru rétt þeirra manna sem um áraraðir, sumir hverjir um áratugi, hafa í bókstaflegri merkingu bjargað því í mörgum skólahéruðum, að skólastofnanir hafa verið reknar. A.m.k. í mínu kjördæmi eru mörg dæmi þess, að ef þessir einstaklingar hefðu ekki sinnt þessu starfi sem réttindalausir kennarar, þá hefðu margar skólastofnanir ekki verið reknar í mörg ár.  Ég vil að síðustu, herra forseti, taka undir það, sem kom fram hjá hv. þm. Þórarni Þórarinssyni og hv. þm. Ilagnar Arnalds tók reyndar undir líka, að ég tel fulla nauðsyn á að flýta þessu máli, ekki bíða eftir því, að þetta verði tengt þeim frv., sem hér eru boðuð, heldur að þetta mál verði tekið upp sérstaklega og það með þeim hætti og á þann veg, að það geti orðið að veruleika strax á næsta vetri, að slíku námskeiði sem hér er um talað verði komið á fót.



Herra forseti. Það hafa orðið nokkrar umr. um það atriði, hvenær ætti að leggja í það að setja reglur um að bæta úr því ástandi sem við höfum allir, hver á fætur öðrum, verið að fordæma hér. Ég vil taka undir með hæstv. menntmrh. um það, að auðvitað er nauðsynlegt að setja lög um þetta. Ef við förum út í það, sem vonandi verður, þá er alveg nauðsynlegt að þetta hafi stoð í lögum. Og ég álít að við hljótum að hafa biðlund til þess að bíða eftir frv. um embættisgengi kennara, ef það er í burðarliðnum. Það hefur aðeins verið komið hér inn á Kennaraháskólann. Ég hygg að það hafi verið hv. þm. Helgi Seljan sem aðeins kom inn á það. Ég held að það væri óheppilegt fyrir okkur, ef skilja mætti umr. hér sem einhverja fordæmingu á Kennaraháskólanum. Ég held að það sé mjög óheppilegt, og þrátt fyrir það, sem ég hef sagt hér um þetta, vil ég ekki taka þátt í neinum þess háttar fordæmingaryfirlýsingum. Ég átti sæti á Alþ. þegar fjallað var um Kennaraháskólann, og mér var ljóst að það var hafður á of mikill hraði um það mál, það hefði átt að fara sér miklu hægar og líta á fleiri atriði. En hitt held ég að sé staðreynd, að það hafi verið eðlileg þróun að Kennaraháskólinn félli inn í þetta form sem hann hefur. En okkur var það öllum ljóst, þegar við fjölluðum um þetta mál hér á Alþingi fyrir nokkrum árum, að það yrði að endurskoða þetta mál, og það er verið að því. Ég hefði gjarnan viljað koma að ýmsum hugmyndum í sambandi við Kennaraháskólann. Ég held að það sé m.a. mjög nauðsynlegt, að skólinn sé sæmilega rúmur og að í starfsemi hans sé svigrúm. Sú hugmynd hefur t.d. lengi verið uppi að halda uppi kennaramenntun við Menntaskólann á Akureyri eða á Akureyri í tengslum við Menntaskólann, og ég held að það hafi verið mikill skaði að ekki var farið inn á þá braut þegar fjallað var um lög um Kennaraháskólann. Ég held að það sé nauðsynlegt og eðlilegt, að þeirri hugmynd sé haldið á loft, að enn verði að því stefnt og fundin leið til þess að halda uppi kennslu fyrir kennaraefni á Akureyri. Ég held að það yrði til stórra bóta fyrir dreifbýlið. Og ég er alveg sannfærður um að það yrði auðvelt mál að halda uppi fullkominni kennaramenntun á Akureyri.