Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Rétt er að geta þess að tvær utandagskrárumræður eru fyrirhugaðar í dag. Hin fyrri hefst þegar eftir atkvæðagreiðslu um fyrsta dagskrármálið og er um málefni sparisjóðanna. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon en hæstv. viðskiptaráðherra Valgerður Sverrisdóttir verður til andsvara. Hin síðari hefst kl. 1.30 í dag, að loknu hádegishléi, og er um hrun veiðistofna skelfisks og innfjarðarrækju. Málshefjandi er hv. þm. Einar K. Guðfinnsson en hæstv. sjávarútvegsráðherra Árni M. Mathiesen verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Ég greiði að sjálfsögðu atkvæði með því að þetta mál fari til nefndar til umfjöllunar og fái þar þinglega meðferð sem þarf að vera yfirgripsmikil og vönduð. Mig langar til að gera athugasemd í þessari atkvæðaskýringu vegna þess að ég geri ráð fyrir að málinu verði vísað til iðnaðarnefndar Alþingis eins og hæstv. ráðherra óskaði eftir við umræðuna í gær en ég vil þá óska eftir því hér formlega að hv. iðnaðarnefnd Alþingis óski eftir umsögn frá umhverfisnefnd Alþingis þar sem hér er ekki síður um umhverfismál að ræða en mál er lýtur að iðnaðarnefnd.

Hæstv. forseti. Þessu máli er að sjálfsögðu vísað til iðnaðarnefndar enda fjallar það um nýtingu auðlindanna. Við skipum málum okkar þannig í stjórnsýslu Íslands að ákveðnir ráðherrar fara með ákveðna málaflokka og þessi málaflokkur heyrir undir iðnaðarráðuneytið. Það var ákveðinn misskilningur í umræðunni í gær um að þetta mál ætti jafnvel að fara til umhverfisnefndar sem ég sé í raun ekki ástæðu til. Að sjálfsögðu fjallar svo nefndin um það hvort ástæða sé til að senda það þangað til umsagnar. Það er algjörlega skýrt í lögum um Stjórnarráð Íslands að þessi málaflokkur heyrir undir iðnaðarráðherra og málinu er vísað til iðnaðarnefndar. 
            

Ég mótmæli.

Til að það verði enginn misskilningur er það Alþingi sem ákveður hvert málum er vísað.

Herra forseti. Það er að sönnu rétt hjá forseta enda skeikast honum ekki, reyndum manninum í slíku, að það er Alþingi sem ákveður hvernig það skipar hér verkum og hvert það sendir þingmál til umfjöllunar. Ég treysti því að sjálfsögðu að hv. iðnaðarnefnd muni leita álits umhverfisnefndar. Það er sjálfsagður hlutur og fyrir því eru öll rök en hitt verður að segjast að tilraunir hæstv. iðnaðarráðherra til að ýta því algerlega út af borðinu og til hliðar að þetta mál hafi nokkra skírskotun eða tengingu til umhverfisverndar eða umhverfismála eru ónotalegar. Það er eðlilegt að menn verði tortryggnir í garð málsins þegar hæstv. ráðherra gengur fram og talar fyrir því og um það eins og hún gerir. Hún kemur með þessar rullur hér um að þetta sé verkaskiptingin í Stjórnarráðinu, þetta sé nýtingarmál og komi umhverfismálum ekkert við og þá er eðlilegt að menn verði tortryggnir. Það er enn þá meiri ástæða til þess að umhverfisnefnd fái þetta mál til umfjöllunar í ljósi þess hvernig hæstv. ráðherra talar.

Herra forseti. Saga sparisjóðanna á Íslandi er gagnmerk, allt frá því að fyrsti forveri þeirra leit dagsins ljós norður í Mývatnssveit upp úr miðri 19. öld. Sú saga er einnig, lengst af a.m.k., gott dæmi um félagslegan þroska og óeigingirni þess fólks sem bast samtökum um að byggja upp og efla sína heimabyggð, bæta þar mannlíf, hlúa að menningu og styðja þá sem höllum fæti standa. Í nærri 150 ára sögu sparisjóðanna var það alla tíð þannig og allt þar til fyrir fáeinum árum að ábyrgðarmenn og stofnfjáreigendur í sparisjóðum voru gæslumenn sparisjóðanna. Öllum sem tóku þátt í stofnun sparisjóðs eða gerðust stofnfélagar var ljóst að þeir áttu ekki sparisjóðinn umfram það stofnfé, áður ábyrgðir, sem þeir lögðu fram til að koma sjóðnum á laggirnar. Aldrei stóð til að menn högnuðust á þeirri þátttöku sinni umfram þann arð sem framlag þeirra skilaði og að þeir ættu það uppreiknað ef til slita á sjóðnum kæmi. Þetta er hollt að rifja upp nú þegar það virðist allt í einu orðinn sjálfsagður hlutur að stofnfjárhlutinn í sparisjóðum gangi kaupum og sölum fyrir margfalt uppfært verð. Þaðan af síður er það í samræmi við upprunalegan tilgang sparisjóðanna og anda laganna sem um þá gilda að menn taki í krafti stofnfjáreignar að ráðskast með sjóðina í stað þess að gæta þeirra og ætli sér jafnvel að ná undir sig eigin fé þeirra öðru en stofnfé eða hafa af því persónulegan eða pólitískan hag að ráða fyrir því. Því miður er veruleikinn sá að á síðustu missirum hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að komast fram hjá anda laganna um sparisjóði, sjálfstæði þeirra og fjármuni í eins konar félagslegri sameign íbúa á viðkomandi starfssvæði, að þeirra sé hvort tveggja gætt með dreifðri eignaraðild hóps stofnfjáreigenda sem séu gæslumenn sjóðsins og standi vörð um hann. Svæsnastir hafa leiðangrarnir verið til að komast að sjóðum Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis enda er þar mikið að hafa. Það er ótrúlegt upp á það horfa að þar hefur farið einna fremstur í flokki formaður efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis, hv. þm. Pétur Blöndal. Nú er enn eina ferðina upp hafinn mikill óróleiki kringum SPRON og allt að helmingur stofnfjár hefur á skömmum tíma skipt um hendur. Norður í Skagafirði standa yfir hörð átök milli almennra stofnfjáreigenda í Sparisjóði Hólahrepps og síðan kaupfélagsins og fleiri aðila sem eru að taka völdin í sjóðnum með því að dreifa stórum eignarhlut á hóp tengdra og skyldra aðila, bæði einstaklinga og fyrirtækja. Þannig er verið að komast fram hjá reglunni um að enginn fari með meira en 5% atkvæða í sparisjóði, grunnhugsuninni um að enginn einn ráðskist með sjóðina heldur sé þeirra gætt af hópi jafnsettra stofnfjáreigenda. Fjármálaeftirlitið virðist máttlaust eða viljalaust í þessum efnum, nema hvort tveggja sé. Hér hangir mikið á spýtunni, herra forseti. Spurningin er hvort menn ætli að láta það líðast að menn finni sér nýjar hjáleiðir fram hjá þeim vörnum sem Alþingi hefur ítrekað á síðustu árum reynt að setja upp til að tryggja sparisjóðina, að þeir fái að vera í friði og sinna sinni mikilvægu viðskiptaþjónustu en þeir eru sem kunnugt er stærsti einstaki aðilinn í almennum bankaviðskiptum með 25–30% markaðshlutdeild. Ekki þarf að fara mörgum orðum um hversu mikilvægur aðili sparisjóðirnir eru þegar kemur að því að tryggja fjölbreytni og samkeppni á þessum markaði, og veitir víst ekki af. Ég hef því af þessu tilefni leyft mér að leggja spurningar fyrir hæstv. viðskiptaráðherra. Þær eru eftirfarandi: Hefur viðskiptaráðuneytið fylgst með þeim hræringum sem verið hafa í málefnum SPRON og Sparisjóðs Hólahrepps að undanförnu? Telur ráðherra ástæðu til að gera lagalegar ráðstafanir til að tryggja betur en nú er gert að stofnfjáreigendur geti ekki tekið til sín eða hagnast með óeðlilegum hætti á eigin fé sparisjóða, öðru en stofnfé? Ég spyr t.d. vegna hugleiðinga í ítarlegri fréttaskýringu í Morgunblaðinu sl. sunnudag um að menn ætli sér að ná ávöxtun á kaup á stofnfé í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis fyrir margfalt uppfært nafnverð með því að greiða stanslaust út ríflegan arð og uppfæra stofnféð þannig að gengið verði í reynd á eigið fé sjóðsins. Kemur til greina t.d. sem vörn við því að skylda að sambærilegur arður verði þá greiddur út til menningar- og líknarstarfsemi á svæðinu og stofnfjáreigendur fá á hverju ári? Telur ráðherra að þörf sé á að skerpa á lagaákvæðum um að enginn geti farið með meira en 5% atkvæða í sparisjóði, t.d. með því að banna alfarið að stærri eignarhlutur sé gerður virkur með því að dreifa honum á nokkra skylda eða tengda einstaklinga eða nokkur tengd fyrirtæki? Loks spyr ég fjármálaráðherra út í Fjármálaeftirlitið.

Hæstv. forseti. Málefni sparisjóðanna hafa komið oft upp hér á hv. Alþingi á undanförnum árum. Það er svo sem ekkert að undra miðað við þær gríðarlegu breytingar sem hafa orðið á íslenskum fjármálamarkaði. Sparisjóðirnir standa nú frammi fyrir tvenns konar vanda. Annars vegar er aukin samkeppni, það er engum blöðum um það að fletta að aukinn styrkur viðskiptabankanna þriggja gefur þeim forskot í samkeppninni við sparisjóðina. Hins vegar er það órói og deilur innan sparisjóðanna um eignarhald og framtíðarsýn. Þær deilur eru nú aðallega uppi í SPRON og Sparisjóði Hólahrepps eins og kom fram hjá hv. þingmanni. Deilur um hvert sparisjóðir skuli stefna hafa staðið lengi yfir innan sparisjóðafjölskyldunnar. Þær mögnuðust upp í SPRON-málinu hinu fyrra sumarið 2002. Þá kvað Fjármálaeftirlitið upp þann úrskurð að heimilt væri að eiga viðskipti með stofnbréf á yfirverði. Þótt ekki hafi verið vefengt að Fjármálaeftirlitið hafi komist að lögfræðilega réttri niðurstöðu er ljóst að þegar Alþingi samþykkti árið 1985 að framsal stofnfjárbréfa væri heimilt með ákveðnum skilyrðum var það aldrei ætlun löggjafans að stofnbréf gengju kaupum og sölum á almennum markaði. Stjórnarskráin heimilar hins vegar löggjafanum ekki að leiðrétta þetta. Þróuninni verður ekki snúið við. Hv. þingmaður spyr hvort ég telji þörf á lagabreytingu til að tryggja að stofnfjáreigendur geti ekki tekið til sín eigið fé sparisjóðanna og hvort skerpa ætti betur á reglum um 5% atkvæðahámark. Um fyrra atriðið vil ég nefna að löggjöfin hefur smátt og smátt gert stofnfjárbréf að vænlegri kosti fyrir fjárfesta, nú síðast árið 2001. Stofnfjáreigendur hafa a.m.k. síðustu 10 árin eða svo fengið góða raunarðsemi af stofnfé sínu. Það er Tryggingarsjóður sparisjóða sem ákveður árlega hámarkshlutfall arðgreiðslu. Ákvörðun sjóðsins er eins konar öryggisventill fyrir sparisjóðina enda hefur tryggingarsjóðurinn verulegra hagsmuna að gæta í því að útgreiðsla sjóðsins tefli ekki hag einstakra sparisjóða í tvísýnu. Hlutverk tryggingarsjóðsins er samkvæmt lögum að tryggja hagsmuni viðskiptamanna og fjárhagslegt öryggi sparisjóðanna þannig að sú kenning sem sett var fram í Morgunblaðinu um helgina, að unnt sé að ná yfirráðum í tryggingarsjóðnum og ákveða síðan himinháa arðgreiðslu, brýtur í bága við lög og gengur augljóslega ekki upp. Varðandi 5% atkvæðahámark er ég mjög fylgjandi því að það sé vel tryggt að tengdir aðilar fari ekki saman með meira en 5% atkvæða. Það er vel þekkt alþjóðlegt vandamál að erfitt er að setja lagaákvæði sem spyrða fyrirtæki og einstaklinga saman. Viðskiptaráðuneytið er um þessar mundir að skoða ákvæði um tengsl milli aðila í vinnu við nýjar yfirtökureglur og það er ekki útilokað að svipað ákvæði gæti átt við um sparisjóði. Ekki verður þó hugað að slíkri vinnu fyrr en athugun ESA á því hvort ákvæði um 5% atkvæðahámark brjóti í bága við EES-samninginn lýkur. Að síðustu spyr hv. þm. um eftirlit Fjármálaeftirlitsins með sparisjóðum. Ég tel að Fjármálaeftirlitið sé mjög vel í stakk búið til að hafa eftirlit með fjárhagslegu öryggi sparisjóða og öðrum ákvæðum laga um fjármálafyrirtæki. Það er hins vegar ekki hlutverk eða verkefni Fjármálaeftirlitsins að bregaðst við ef sjálfstæði sparisjóða er ógnað eða búa svo um hnúta að sparisjóðir í landinu verði 24 um aldur og ævi. Það eru sparisjóðirnir sjálfir sem verða að móta framtíð sína.

Virðulegi forseti. Þegar þingið kom saman í fyrra til að afgreiða lög um sparisjóði var markmiðið fyrst og fremst að tryggja að á fjármálamarkaðnum væri fjórði öflugi aðilinn, þ.e. við hlið viðskiptabankanna. Markmiðið var að tryggja eins mikla samkeppni á þessum markaði og kostur var. Það er því afar sérstakt að núna skuli vera gerð aðför að fjórða aflinu á þessum markaði, enn og aftur af forustu efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis. Menn hafa séð að undanförnu hvað er til að mynda fengið með því að hafa þrjá aðila á olíumarkaðinum. Þess vegna skiptir miklu máli að fleiri öflugir aðilar séu á markaðnum. Til þess kom Alþingi saman í fyrra að breyta þessum lögum, til að tryggja þetta, og sparisjóðunum er ætlað það hlutverk að vera öflugur aðili á markaðnum enda er opnað á það í þeirri lagabreytingu að sparisjóðirnir geti sameinast, þeir geti orðið stórir og þeir geti eflt sig á eigin forsendum til að tryggja fjórða aflið á markaðnum. En hvað gengur mönnum til að reyna að brjóta niður þetta afl? Hvert er markmiðið, hver hefur hag af því? Eru það bankarnir eða eru menn að reyna að komast yfir eigið fé sparisjóðanna með viðbótararðgreiðslu? Er það græðgisvæðingin sem hér hefur algerlega tekið yfirhöndina? Ég spyr, virðulegi forseti: Ef menn ætla að halda áfram í þeim farvegi að brjóta samstöðu sparisjóðanna til að tryggja þetta afl er þá ekki eðlilegt þegar kemur til arðgreiðslna að jafnhátt hlutfall fari til samfélagsins og til stofnfjáreigenda? Það mundi a.m.k. tryggja það að þau græðgissjónarmið sem virðast ráða för hjá hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar í tilraunum hans til að grafa  
             Hv. þm. gætir ætíð orða sinna.

Hv. þm. hefur ekki orðið. Ég bið hv. þingmann að gæta velsæmis í þingsölum.

Herra forseti. Sparisjóðirnir námu hér land fyrir meira en 100 árum. Það var eitt af mörgu góðu sem hefur komið frá Danmörku. Þeir komu og hófu starfsemi sína í fátæku landi og hafa tekið virkan þátt í því að byggja upp þetta land frá fátækt til auðlegðar. Löggjafinn hefur hvað eftir annað sýnt hug sinn til sparisjóðanna, í tvígang núna á stuttu tímabili, síðast fyrir einu ári síðan. Það var ljóst í þverpólitískri afstöðu manna að löggjafinn vildi tryggja eins vel og hann gæti að þetta form, lánastarfsemi, gæti haldið velli. Það er alveg ljóst. Hins vegar liggur fyrir, virðulegi forseti, að það er vandséð hvernig löggjafinn á núna að koma inn í þetta mál. Sparisjóðirnir hafa fullt frelsi til þess að bregðast við þeim aðstæðum sem af þeim stafar. Þeir geta sameinast, þeir eiga að reyna að finna sér rekstrargrundvöll í því harða og erfiða viðskiptaumhverfi sem þeir búa við. Ég held að enginn annar en þeir geti ákveðið hvernig þeir vilja bregðast við. Ef þeir eru trúir uppruna sínum og muna hvaðan þeir koma ætti ekki að vera erfitt fyrir þá að vita hvert þeir eru að fara. Sparisjóðirnir geta staðið heils hugar utan um stofnanir sínar og ættu að hafa fulla burði til þess að tryggja áframhaldandi farsælt uppbyggingarstarf fyrir land og lýð eins og þeir hafa gert í meira en 100 ár.

Hæstv. forseti. Enn á ný eru átök um eignarform að sparisjóðunum og ljóst að völdin eru eftirsóknarverð að mati margra. Svo virðist a.m.k. sem sumir stofnfjáreigendur sparisjóðanna horfi hýru gróðaauga til varasjóðanna og að þar megi ná út fé, samfara t.d. sameiningu sparisjóða ef verðmætin eru sett á rétt verðmat og jafna þarf eignaraðild að ákveðnum hlutföllum. Varla fer á milli mála hver vilji meiri hluta Alþingis var um það að stofnfjáreigendur ættu ekki að hagnast óeðlilega á því að hafa gerst stofnfjáreigendur umfram arð af stofnfé sínu. Það var almenn skoðun að það væru viðskiptamenn sparisjóðsins sem byggt hefðu upp eiginfjár- og eignastöðu sjóðanna. Þess vegna er eðlilegt að spurt sé hvort ráðherra telji að gera þurfi lagalegar ráðstafanir til að tryggja betur en nú er gert að stofnfjáreigendur geti ekki tekið til sín eða hagnast með óeðlilegum hætti á eigin fé sparisjóðanna öðru en stofnfé. Eins og jafnan áður segja stofnfjáreigendur að engin áform séu uppi um að reyna að ná tökum á sjóðum sparisjóðanna, m.a. SPRON. Nýverið varð samt yfirtaka á Sparisjóði Hólahrepps og ekki hægt annað en að draga þá ályktun að þar sé komin uppskrift að vina- og fjölskyldueignarformi að sparisjóðum eða að bankarnir, t.d. KB-banki, verði virkir í yfirtöku á SPRON. Því er eðlilegt að ráðherra svari því hvort þörf sé á því að skerpa á lagaákvæðum um að enginn geti farið með meira en 5% atkvæða í sparisjóði. Á að takmarka að stærri eignarhlutur sé gerður virkur með því að dreifa honum til nokkurra skyldra eða tengdra einstaklinga eða tengdra fyrirtækja? Þarf ekki að huga betur að því að vilji Alþingis sem var svo skýr síðasta haust nái að vinna í verki eins og að var stefnt?

Herra forseti. Þjóðin hefur verið sammála um að standa vörð um sparisjóðina á grundvelli hugsjóna þeirra sem þeir voru byggðir á og að tryggja að þeir starfi eftir dreifðri eignaraðild, þar stýri jafningjarétturinn ferð. Vilji þingsins í þessum efnum var áréttaður í lögum á Alþingi síðasta vetur. Átökin snúast um völd og yfirráð yfir peningum og græðgin virðist yfirleitt finna sér farveg. Samkvæmt úttekt Agnesar Bragadóttur í Morgunblaðinu nýlega hafa um 50% stofnfjár í SPRON skipt um eigendur á skömmum tíma. Að sögn blaðsins eru kaupendur einstaklingar og fyrirtæki tengd KB-banka sem reyndi einmitt á síðasta ári að ná SPRON undir sig. Þannig á KB-banki ásamt hinum nýju kaupendum rúmlega helming stofnfjár SPRON. Kaupverðið er sjöfalt verð á stofnbréfunum og kunnugir segja að sú fjárfesting geti ekki skilað arði, annað hljóti að hanga á spýtunni, að ætlunin sé að komast yfir sparisjóðakerfið, þetta sé fórnarkostnaður til að bora sig inn í sparisjóðakerfið, ná sparisjóðunum undir sig í áföngum nema hvort tveggja sé, líka það að komast yfir það fjármagn sem samfélagið á í sparisjóðunum og á ekki að vera til ráðstöfunar fyrir einstaka stofnfjáreigendur. Svo virðist sem minnsti sparisjóður landsins, Sparisjóður Hólahrepps, og sá stærsti, SPRON, séu þarna í sömu vegferð. Með því að komast yfir einn sparisjóð, stóran eða lítinn, getur öflug fyrirtækjasamsteypa borað sig inn í sparisjóðakerfi landsins og étið það innan frá. Herra forseti. Ég tel fyllilega ástæðu til þess að nú verði kannað hvað sé á seyði og gripið til aðgerða til að standa vörð um sparisjóðina.

Herra forseti. Enn koma sparisjóðir til umræðu og er í sjálfu sér ekki skrýtið í ljósi hinnar gagnmerku sögu þeirra yfir 100 ár þar sem sparisjóðir hafa verið kjölfestan í atvinnuuppbyggingu og þjónustu við einstaklinga og fyrirtæki í svo mörgum byggðarlögum víða um land, ekki síst í ljósi þeirrar sérstöðu þeirra að hagnaðinum er ætlað að renna til samfélagsverkefna í heimabyggð hvers og eins sparisjóðs sem og hefur gengið eftir. Það er sérstaða þeirra og það sem hefur skapað hina öflugu markaðsstöðu þeirra víða um land. Í hinum miklu sviptingum á fjármálamarkaði að undanförnu, harðnandi samkeppni og glæsilegri útrás þriggja stórra banka má taka undir það sem hér kom fram, þeir hafa að sumu leyti verið að ná ákveðnu forskoti á íslenskum fjármálamarkaði í ljósi stærðar sinnar. Í þessu umhverfi er auðvitað ástæða til að hafa áhyggjur af stöðu einstakra sparisjóða og er mjög mikilvægt að þeir bregðist við í þessu nýja umhverfi sínu. Ég held að ekki sé ástæða til að hafa mestar áhyggjur af innanhússátökum í hverjum og einum sparisjóði. Þau hafa alltaf átt sér stað og munu eiga sér stað. Mikilvægt er að hafa í huga hver staða þeirra er í ljósi smæðar sinnar og stærðar hinna þriggja öflugu banka og hvernig sparisjóðir muni þróast í því umhverfi. Þeir verða að bregðast við og ein leiðin er auðvitað sú, eins og rætt hefur verið um, að þeir sameinist í eina sparisjóðakeðju sem starfi á grundvelli upphaflegra hugsjóna sinna eða taki upp formlegt samstarf við aðra aðila. Aðalatriðið er hins vegar, eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra, að sparisjóðirnir sjálfir taki frumkvæði í því og efli sig innan frá í samstarfi við aðra.

Herra forseti. Það fer að verða árviss viðburður í svartasta skammdeginu á aðventu að Alþingi Íslendinga sjái sig knúið til að taka á dagskrá málefni sparisjóðanna. Það var fyrir réttu ári síðan fyrir tilverknað tveggja hv. þm., Einars Odds Kristjánssonar og Lúðvíks Bergvinssonar, sem Alþingi Íslendinga setti á stofn björgunarsveit til þess að forða því að örfáir einstaklingar settu sparisjóðina í raun á hvolf og tækju út úr þeim fjármuni sem þeir áttu ekki. Nú virðist sama sagan vera að endurtaka sig. Ég velti því hér upp, herra forseti, hvort þörf sé á því enn á ný að þverpólitísk björgunarsveit þingmanna setjist yfir það verkefni í efnahags- og viðskiptanefnd að fara yfir málið, ofan í kjölinn, og tryggja það að þessi nýja árás á sparisjóðina, á fé sem er sannarlega ekki í eigu stofnfjáreigenda eða þeirra aðila sem fara þar í forustu, verði hrifsað út úr þeim. Ég hvet þingmenn í efnahags- og viðskiptanefnd til að taka það mál upp að eigin frumkvæði enda var um það rætt fyrir réttu ári að málinu væri ekki lokið og að menn mundu gaumgæfa það áfram. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því, herra forseti, að ég hef ásamt átta öðrum þingmönnum Samfylkingarinnar lagt fram frumvarp sem lýtur að þessum atriðum og varðar það að sparisjóðum sé gert að tryggja að öllum viðskiptamönnum sparisjóðs á ákvörðunardegi um stofnfjáraukningu verði gefinn kostur á að koma þar að. Það mundi a.m.k. tryggja að ekki yrðu örfáir einstaklingar handvaldir af forustumönnum sparisjóðanna sem kæmu þar að verki. Ég vek athygli á því að þeir sparisjóðir eru til þar sem stofnfé er eingöngu 0,3% af fleiri milljarða eign viðkomandi sparisjóða. Svona gengur þetta ekki lengur, herra forseti, og enn á ný lifum við það að viðskiptaráðherra lætur sem ekkert sé. Hún lét sem ekkert væri í fyrra og það var ekki fyrr en þingmenn tóku í taumana sem skikk var komið á málin og mér sýnist allt ætla að fara á sama veg enn þann dag í dag.

Virðulegi forseti. Málefni sparisjóðanna eru enn á ný komin til umræðu á hinu háa Alþingi. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að taka þetta mál upp. Á síðasta þingi var samþykkt frumvarp til laga um breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki. Þar kvað m.a. á um að eigandi stofnfjár í sparisjóði, hversu stór sem hann er, hefði ekki meira atkvæðavægi en 5%. Þar kemur einnig fram að stofnfé á ekki vera meira virði en sem nemur uppreiknuðu verði þess. Nú er ljóst að verið er að kaupa stofnfé í sparisjóði á hærra verði og stórir og sterkir aðilar leggja mikið undir til þess að ná í völd í viðkomandi stofnun. Að mínu mati munu þeir á síðari stigum setja pressu á að þeir öðlist meiri réttindi en 5%. Samt sem áður er til önnur leið sem byggir á því að hægt sé að hækka arðgreiðslur meira en eðlilegt er og því getur viðkomandi aðili haft verulegar tekjur af fjárfestingu sinni. Ég sem mikill sparisjóðamaður, starfsmaður til 16 ára í Sparisjóði Vestmannaeyja og núverandi stofnfjáraðili, hef áhyggjur af þessari þróun. Sameining sparisjóða er hið besta mál ef þeir verða áfram sparisjóðir og starfa sem slíkir, verða ekki yfirteknir af stóru viðskiptabönkunum og verða sjálfstætt afl á bankamarkaðnum við hlið þeirra stóru. Sparisjóðir á landsbyggðinni hafa oft verið kallaðir hornsteinar heima í héraði og þeir hafa sinnt ákveðinni samfélagsskyldu við eflingu heimabyggðar sinnar og atvinnulífsins. Ef sameiningar og breytingar eru gerðar á forsendum sparisjóðanna er það eingöngu styrkur. Sparisjóðakerfið hrynur ef fleiri en einn af stóru sparisjóðunum fara út úr því en hættan liggur í því að fleiri fylgi í kjölfarið ef einn sparisjóður fer. Þeir hafa haft Sparisjóðabankann sem sinn seðlabanka, ef svo má að orði komast, og þess vegna hafa minni sparisjóðir getað þjónað töluvert betur í sinni heimabyggð með Sparisjóðabankann sem bakland. Sparisjóðirnir þjóna sennilega best hinum dreifðu byggðum landsins og þjóna þannig að hluta öðrum markaði en aðrar bankastofnanir. Ábyrgð stofnfjáraðila er mikil því að þeir eru ekkert annað en trúnaðarmenn heima í héraði og það er óeðlilegt að þeir hagnist mikið á því að selja stofnfjárhlut sinn á yfirverði sem jafnframt getur orðið til þess að gamla ungmennafélagshugsunin hverfi og geti bitnað á því samfélagi sem sparisjóðurinn tilheyrir.

Hæstv. forseti. Það er eðlilegt að spurt sé hvort fjölbreytt flóra fjármálafyrirtækja skipti yfir höfuð einhverju máli. Í mínum huga gerir hún það. Það skiptir verulegu máli að neytendur í þessu landi hafi val hvað varðar fjármálafyrirtæki eins og aðra hluti á markaði. Ef löggjafinn getur staðið vörð um fjölbreytnina á löggjafinn að gera það. Það var almennur vilji þingsins hér í fyrra þegar fjallað var um þessi mál að standa vörð um 5% þakið í atkvæðavægi einstakra aðila og ef farið er að ógna þessari lagaklásúlu er það skylda hæstv. viðskiptaráðherra að standa vörð um hana. Ef það þarf að skerpa á henni á hæstv. viðskiptaráðherra að gera það. Kjarni málsins frá mínum bæjardyrum er sá að sparisjóðirnir hafa hingað til verið annarrar náttúru en viðskiptabankarnir. Þeir sinna einstaklingum, eru sprottnir upp úr félagslegu umhverfi, hafa borið félagslega ábyrgð og mér finnst skipta verulegu máli að almenningur hafi á þessum tímum, þessum umrótatímum á fjármálamarkaði, tækifæri til að velja fyrirtæki sem vaxið er upp úr þessum jarðvegi, sem er þeirrar náttúru sem sparisjóðirnir eru. Mér finnst hættumerki í gangi hjá viðskiptabönkunum sem eru í óðaönn að breytast í fjárfestingarbanka. Það hefur verið gagnrýnt á háværan hátt þannig að ég tel að við sem stöndum að lagasetningu í þessu landi þurfum að standa vörð um það að flóran sé sem fjölbreyttust. Hér mæra hv. þingmenn stjórnarflokkanna það félagslega umhverfi og þessa félagslegu ábyrgð sem sparisjóðirnir eru upphaflega sprottnir upp úr. Mér finnst þá skipta verulegu máli að þessir hv. þm. sinni þeim skyldum sem þeim ber hér í þessum sölum því að sannleikurinn er auðvitað sá að hin félagslega ábyrgð er á undanhaldi. Ógnanirnar sem standa á sparisjóðina koma vegna peningavæðingar samfélagsins. Fyrirtæki, félög og einstaklingar eru að reyna að sölsa undir sig það sem þeim ekki ber. Hlutafélagavæðingin sjálf býður líka heim þeirri hættu að sparisjóðirnir verði gleyptir af stóru fiskunum i sjónum.

Herra forseti. Sparisjóðirnir starfa nú í allt öðru umhverfi en þeir gerðu áður fyrr og það er ljóst að þeir höfðu þá ekki eins sterka viðskiptabanka sem keppinauta og verða því að fóta sig í því umhverfi. Við vitum þó og sáum það er við fjölluðum um málefni sparisjóða síðasta vetur að framtíð þeirra er nokkuð óviss í óbreyttri mynd. Þeir verða auðvitað sjálfir að finna leiðir til að tryggja framtíð sína og vinna úr þeim lögum sem sett voru þeim til hjálpar. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon talar um 5% atkvæðahámarkið. Ég tek undir með hæstv. viðskiptaráðherra og tel afar mikilvægt að tryggja að þetta hámark sé virt, einnig til að koma í veg fyrir að hægt sé að mynda gervifélög. Varðandi Fjármálaeftirlitið er staðreyndin sú að það mun aldrei geta tryggt framtíð sparisjóðanna, og í raun getur háttvirt Alþingi það ekki heldur. Það er ekki hægt að hlaupa til í hvert skipti sem markaðurinn þróast þó að það sé mjög eðlilegt að við séum vel á verði. Við brugðumst við síðasta vetur. Við erum minnug þess að það var afar umdeilt hjá mörgum en ég er sannfærð um að við gerðum rétt. Fjármálaeftirlitið mun ekki geta tryggt sjálfstæði sparisjóðanna en það mun að sjálfsögðu fylgjast með markaðnum líkt og það hefur gert hingað til og hefur fulla burði til. Við viljum að sjálfsögðu halda öflugu sparisjóðakerfi í landinu en hvort framtíðin verði sú að áfram verði 24 sparisjóðir í landinu veit ég ekki. Sparisjóðirnir verða að líta í eigin barm og verða að halda áfram að berjast enda er það hagur landsmanna að viðhalda starfsemi þeirra. Ég held að það sé alveg ljóst að í þessari keppni bankanna um húsnæðislánin á síðustu mánuðum hafi sparisjóðirnir svo sannarlega sannað tilvist sína, ekki síst landsbyggðinni til bjargar.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, hún leiðir enn á ný í ljós mikla samstöðu hér á Alþingi og vilja til að standa vörð um sparisjóðina. Þau skilaboð þurfa að koma héðan og þeir vita sem við eiga að taka og gerðu rétt í því að hafa það í huga. Alþingi hefur áður sýnt vilja sinn í verki til þess að koma í veg fyrir að menn komist fram hjá og á svig við anda og inntak laganna um sparisjóði. Svör hæstv. ráðherra fundust mér óþarflega daufleg. Varðandi fyrra atriðið sem ég spurði um sérstaklega held ég að taka eigi það til skoðunar, þótt ekki væri nema sem hreint öryggisatriði, að jafnræði væri tryggt með aðilum, þ.e. stofnfjáreigendum annars vegar og öðrum markmiðum sparisjóðanna hins vegar, þegar til arðgreiðslna kæmi. Sú leið væri bara fyrir fram lokuð að stofnfjáreigendurnir gætu náð til sín meiru en þeim ber í gegnum eignarhlut sinn í sparisjóðunum. Varðandi 5% regluna er það ekki flókið mál, það á ekki að þurfa langa skoðun þó að það sé gott að ráðuneytið sé að skoða hana. Það er ósköp einfalt að banna það að tengdir og skyldir aðilar yfir vissum mörkum fari nokkurn tíma samanlagt með meira en 5%. Víða í lögum eru til skilgreiningar á því hvað teljist skyldir og tengdir aðilar í rekstri eða hvað blóðbönd og fjölskyldutengsl varðar sem einstaklinga. Þetta er til í lögum um fjárfestingar útlendinga í sjávarútvegi, lögum um kvótaþak, víða í fjármálalöggfjöfinni þar sem skyldleiki manna er skilgreindur varðandi vanhæfi eða annað því um líkt. Þetta er hægt að gera. Varðandi áhyggjur manna af afkomu sparisjóðanna deili ég þeim ekki svo lengi sem sparisjóðirnir fá að vera í friði sem sparisjóðir. Það sem menn telja veikleika þeirra í dag gæti reynst styrkleiki þeirra á morgun, það að hafa ekki þanið sig út á ótryggu erlendu lánsfé eins og sumir hafa gert.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmönnum mörgum sem hér hafa talað að það skiptir máli að sparisjóðirnir séu fjórða aflið á markaðnum og þar með eigum við fjölbreyttari flóru en ella. Eins og ég sagði áðan verða þeir sjálfir að móta framtíð sína. Ég endurtek það sem ég sagði, Tryggingarsjóður sparisjóða ákveður hámarkshlutfall arðgreiðslna og þess vegna gengur sú kenning sem sett var fram núna um helgina í einu dagblaðanna ekki upp, nema þá eins og mér fannst hv. málshefjandi ýja hér að að völdin verði tekin af sparisjóðunum en þeir hafa að sjálfsögðu stjórn á Tryggingarsjóði sparisjóða. Ég mun ekki beita mér fyrir því að þar á verði gerð breyting. Ég vil enn einu sinni hvetja sparisjóðina til að leggja deilur til hliðar og vinna saman að því að efla þetta fjórða afl á fjármálamarkaði. Það skiptir mjög miklu máli því að banka- og fjármálamarkaður er þeim mun sterkari eftir því sem þar ríkir meiri fjölbreytni. Ég tel algjörlega augljóst að sparisjóðirnir verði við þær aðstæður sem núna eru á fjármálamarkaði að hugsa sinn gang og móta stefnu sína með það í huga að þeir geti áfram verið sterkt afl á markaðnum. Hvorki viðskiptalífinu né fjármálamarkaðnum er stjórnað úr viðskiptaráðuneytinu, ég held að allir geri sér grein fyrir því. Við höfum ekki það hlutverk að segja til um hvað hver gerir innan laga. Þess vegna getur löggjafinn ekki mótað þessa stefnu. Það verða sparisjóðirnir að gera sjálfir og ég treysti þeim fyllilega til þess.

Hæstv. forseti. Nú hefst 3. umr. um fjárlög ársins 2005. Það liggur fyrir að eftir 2. umr. um frumvarpið leggur meiri hluti fjárlaganefndar ekki fram frekari breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið. Ég vil leggja áherslu á það að störf fjárlaganefndar hafa gengið alveg samkvæmt áætlun og í fullu samræmi við starfsáætlun þingsins. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt um þakkir til allra þeirra sem hafa komið að þessari vinnu fyrir mjög gott samstarf. Að afgreiddum fjárlögum mun fjárlaganefndin snúa sér að öðrum verkefnum, þar á meðal því að fylgjast með framkvæmd fjárlaga 2005 og veita framkvæmdarvaldinu eðlilegt og nauðsynlegt aðhald í þeim efnum ásamt öðrum verkefnum sem nefndin mun taka sér fyrir hendur. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri en ítreka það að ekki liggja fyrir frekari breytingartillögur frá fjárlaganefnd.

Herra forseti. Það er ástæða til þess að spyrja hv. þm. Magnús Stefánsson, formann fjárlaganefndar, hvort hann hafi ekki af því áhyggjur að í gær lagði Seðlabankinn fram endurskoðaða þjóðhagsáætlun. Þar kemur í ljós að nær allar meginforsendur fjárlagafrumvarpsins, og þar með væntanlegra fjárlaga, eru gjörbreyttar. Dæmi um það er að gert er ráð fyrir að samneyslan aukist um 50% meira en í forsendum fjárlagafrumvarpsins. Það er gert ráð fyrir að einkaneysla aukist einnig um nærri 50% og hagvöxtur verði töluvert meiri. Það er augljóst að þetta mun hafa veruleg áhrif á bæði tekjur og gjöld ríkissjóðs. Þess vegna er eðlilegt að spyrja hv. þingmann að því hvort hann telji ekki að það hafi verið vanhugsað af fjármálaráðuneytinu að endurskoða ekki þjóðhagsáætlun. Í fjárlaganefnd kom fram hjá fulltrúum fjármálaráðuneytisins að þeir teldu ekki ástæðu til að endurskoða þessa áætlun fyrr en í byrjun næsta árs sem mundi þar af leiðandi ekki hafa nein áhrif á fjárlagaferlið í þinginu. Nú hefur Seðlabankinn komist að því að flestar forsendur frumvarpsins séu gerbreyttar. Það er vandséð að frumvarpið sé í takt við raunveruleikann. Það bætist þá ofan á það sem við höfum bent á í umræðum varðandi hve fjarri það er raunveruleikanum miðað við stöðu stofnana og það hvernig mál hafa yfirleitt þróast. Hér er komið plagg sem enn frekar styður þá skoðun okkar að því miður sé hér til umræðu frumvarp sem sýnir meira sýndarveruleika en raunveruleikann sjálfan.

Herra forseti. Mér finnst ábending hv. þingmanns út af fyrir sig eðlileg en hins vegar hefur legið fyrir allan tímann, við vinnslu frumvarpsins í fjárlaganefnd, að farið verði í endurskoðun á forsendum í byrjun ársins. Það lá fyrir að fjármálaráðuneytið mun gera það í byrjun næsta árs. Ég tel líklegt að þar komi fram frekari áhrif á tekjuhlutann en gjaldahlutann. En við munum að sjálfsögðu fara yfir endurskoðaða áætlun fjármálaráðuneytisins þegar hún liggur fyrir, væntanlega í janúar eða febrúar.

Herra forseti. Það er ljóst að ferlið sem slíkt eins og það hefur snúið að fjárlaganefndinni hefur allt gengið eftir áætlun. Hins vega hefur verið bent á að eðlilegt væri að endurskoða þjóðhagsspána sérstaklega á þeim tímum sem við lifum, þar sem mjög margir óvissuþættir geta augljóslega haft gífurleg áhrif. Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. þingmanni að vissulega bendir þjóðhagsspá Seðlabankans til að mikil áhrif komi fram á tekjuhlið frumvarpsins. En reynslan segir okkur, raunar er bent á það af hálfu Seðlabankans, að í sögulegu samhengi megi gera ráð fyrir því að aðhald fjárlaganna haldist ekki við slíkar aðstæður. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni. Það er greinilega ekki vilji meiri hlutans, miðað við svör hv. þingmanns, að gefa sér tíma til að endurskoða þetta. Því er eðlilegt að spyrja hv. þingmann hvort við megum búast við því, þegar fyrir liggur endurskoðuð þjóðhagsáætlun af hálfu fjármálaráðuneytisins, að fjáraukalagafrumvarp sjái dagsins ljós mjög snemma á næsta ári.

Hæstv. forseti. Varðandi það hvort frumvarp til fjáraukalaga muni koma fram fyrr, þ.e. á næsta vorþingi, þá get ég auðvitað ekki svarað til um það á þessari stundu. Ég tel að það verði metið eftir aðstæðum á fyrri hluta næsta árs. Við verðum bara að sjá til hvernig þeim málum verður háttað.

Herra forseti. Hv. þm. Magnús Stefánsson, formaður fjárlaganefndar, hefur mælt fyrir nefndaráliti meiri hlutans um afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins við 3. umr. Eitt aðalatriðið í frumvarpinu er niðurskurður til að mæta skattalækkunum ríkisstjórnarinnar, sem hafa forgang þó að efnahagssérfræðingar hafi talið þær hið mesta glapræði miðað við þær aðstæður sem nú eru. Það er niðurskurður í samgöngumálum. Það á að skera niður samgönguáætlun um tæpa 2 milljarða kr. á næsta ári til að mæta skattalækkunaráformum ríkisstjórnarinnar. Það er ótækt að afgreiða fjárlög án þess að ljóst sé hvar menn hyggjast skera niður í vegaframkvæmdum á landinu. Mér finnst að Alþingi geti ekki afgreitt fjárlögin öðruvísi en að taka jafnframt afstöðu til niðurskurðarins í samgöngumálum. Alþingi ætlar að afgreiða málið með 2 milljarða kr. niðurskurði á samgönguáætlun, gildandi samgönguáætlun sem þingið hefur samþykkt. Ég spyr formann fjárlaganefndar: Liggja ekki fyrir á borðinu tillögur meiri hlutans um niðurskurð til samgöngumála? Mér finnst að þær eigi að liggja fyrir áður en við afgreiðum fjárlög.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að leiðrétta hv. þingmann. Ég mælti ekki fyrir nefndaráliti. Það hefur ekki verið borið fram. Varðandi það sem hann kallar niðurskurð í samgöngumálum þá er þar um að ræða frestun framkvæmda eins og málið hefur verið lagt upp. Það er ekki til að mæta skattalækkunum heldur til að mæta þensluáhrifum í efnahagslífinu eins og við vitum og höfum fjallað um. Ég veit ekki betur en að vegáætlun sé í vinnslu. Það er ekki eitt af verkefnum fjárlaganefndar að vinna að vegáætlun. Það mál er í höndum samgönguráðherra eins og hv. þingmaður veit og ég get því miður ekki svarað fyrir hans hönd við þessa umræðu.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að á þessu ári er frestað framkvæmdum frá gildandi samgönguáætlun og gildandi vegáætlun um nærri 1.700 millj. kr. Á næsta ári á að skera niður framkvæmdir um tæpa 2 milljarða kr. Annað eins á að skera niður samkvæmt tillögu varðandi samgönguáætlun árið 2006. Þá á að skera niður um aðra 2 milljarða kr. Við erum að tala um nærri 6 milljarða kr. niðurskurð. Seinkun á framkvæmdum segir hv. þingmaður um niðurskurð frá gildandi samgönguáætlun sem Alþingi hefur samþykkt og ætti í raun að vera fylgiskjal með fjárlagafrumvarpinu. Mér finnst það rýrt svar og léleg ábyrgð meiri hlutans ef ekki liggja samtímis fyrir tillögur um hvar niðurskurðurinn á að koma niður. Það hafa verið miklar væntingar um samgöngumannvirki, átak í samgöngumálum vítt og breitt um landið, m.a. á Vestfjörðum og Norðausturlandi. Þetta var eitt af kosningamálum fyrir síðustu alþingiskosningar, sérstakt fjármagn, átak til vegamála. Það átak er löngu gufað burt, fjármagnið fer ekki til þess. Það er búið að skera það niður. Ég krefst þess að umræðu um fjárlög ljúki ekki fyrr en fyrir liggja tillögur um hvar niðurskurður í samgöngumálum á að koma niður. Ég tel það ótækt gagnvart Alþingi ef fjárlagafrumvarpið er afgreitt án þess að þær tillögur séu gerðar ljósar. Þetta er niðurskurður upp á um 2 milljarða kr. og fráleitt ef Alþingi ætlar ekki að láta til sín taka og segja til um hvar hann skuli koma niður. Þetta snertir landsmenn sem vænst hafa að ráðist skuli í samgöngumannvirki að nú skuli fjárveitingar skornar niður.

Virðulegi forseti. Framsöguræða hv. formanns fjárlaganefndar olli mér talsverðum vonbrigðum. Ég átti von á því, eftir fréttir gærdagsins þar sem Seðlabankinn birti þjóðhagsspá sína, að hv. formaður fjárlaganefndar mundi fara yfir það hvernig fjárlaganefnd yrði að taka á breyttri stöðu mála varðandi ýmsar þjóðhagsstærðir. Ein af forsendunum í fjárlagafrumvarpinu er að gert er ráð fyrir því að Seðlabankinn hækki stýrivexti upp í 7,5% á árinu 2006, að þá muni stýrivextirnir ná hámarki sínu og hámarkið verði 7,5%. Í gær tilkynnti Seðlabankinn um hækkun á stýrivöxtum úr 7,25% í 8,25% eða um 100 punkta á einu bretti. Ég tel fulla ástæðu til að spyrja hv. formann fjárlaganefndar hvort þetta, jafnvel eitt og sér, væri ekki næg ástæða til að við veltum fyrir okkur hvort ekki þyrfti, miðað við þá miklu þenslu sem fram undan er, að skoða helstu forsendur fjárlagafrumvarpsins meðan tími gefst til þannig að hið háa Alþingi afgreiði frá sér fjárlagafrumvarp í einhverjum takti við þann raunveruleika sem nú blasir við. Seðlabankinn hefur engin ráð í núverandi ástandi nema þau að hækka stýrivexti og mun gera það. Það kom fram í Peningamálum Seðlabankans í gær að þeir mundu gera það áfram fram í rauðan dauðann. Þeir ætli sér að halda í verðbólgumarkmið eða reyna það eins og hægt er, upp á 2,5%. Það vekur reyndar athygli og ákveðnar áhyggjur að ef við skoðum forsendur fjárlagafrumvarpsins, þar sem ráðuneytið gerir ráð fyrir 7,5% stýrivöxtum, þá dugar það ekki einu sinni til að ná verðbólgumarkmiðum Seðlabankans. Hefur hv. formaður fjárlaganefndar ekki neinar hugmyndir um hvernig við þyrftum að skoða þessa nýju stöðu? Ég sé, hæstv. forseti, að það er eitthvert rugl á tímanum, eins og hann er hér. Ég er kominn talsvert fram yfir tíma minn í andsvari. Ég gæti svo sem haldið áfram en ég á inni annað andsvar þannig að ég hinkra eftir svari hv. formanns.

Þetta var býsna langt andsvar.

Hæstv. forseti. Varðandi þessar vangaveltur hv. þingmanns, sem eru eðlilegar, vil ég bara endurtaka það sem ég sagði áðan. Við höfum gert ráð fyrir því að fá nýja þjóðhagsspá frá fjármálaráðuneytinu í janúarmánuði, eins og fram hefur komið. Ég svara því sem fyrr, að við munum að sjálfsögðu fara yfir þá spá þegar hún kemur fram. Við fjöllum um hana á þeim tíma en menn hljóta að fara yfir þessa nýju spá Seðlabankans í því samhengi og fara yfir málin síðar. Það má alltaf velta því fyrir sér hvort ekki væri rétt að gera það á þessum tíma. Við erum hins vegar komin að lokum afgreiðslu fjárlaga, eins og gert er ráð fyrir í starfsáætlun þingsins. Sú er staðan en við munum að sjálfsögðu fara yfir málið í byrjun næsta árs þegar ný spá liggur fyrir frá fjármálaráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að Seðlabankinn reynir af veikum mætti að beita þeim stýritækjum sem hann hefur til að hafa áhrif á ástandið sem nú er. Það er jafnframt ljóst að hækkun stýrivaxta mun ekki hafa mikil áhrif á árinu 2005. Yfirleitt byrjar sú aðgerð ekki að virka fyrr en talsvert löngu síðar og jafnvel ekki fyrr en tveimur árum eftir að gripið hefur verið til hennar. Ef maður veltir fyrir sér forsendum fjárlaga árið 2004 og fjáraukalögunum í framhaldi af þeim sést að nánast allar þjóðhagsstærðir, eins og fjármálaráðuneytið spáði þeim, voru rangar. Vöxtur þjóðhagsstærða var yfirleitt um það bil helmingi meiri í flestum þáttum en fjármálaráðuneytið hafði spáð. Við sjáum kannski fram á hið sama nú með spá Seðlabankans fyrir næsta ár. Það munar, t.d. í einkaneyslunni, um það bil helmingi á þeim vexti sem Seðlabankinn spáir og þeim vexti sem fjármálaráðuneytið gengur út frá í fjárlögum sínum, sem er kunnugleg tala að mörgu leyti frá árinu 2004. Maður veltir því fyrir sér, gott væri að fá svar við því hjá hv. formanni fjárlaganefndar, hvort þetta sé meðvitað af hálfu þeirra sem fjárlagafrumvarpið setja fram, að gera það með þeim hætti. Ef svo er er í raun áætlað að tekjur verði minni en raunin verður. Ef við horfum á að einkaneyslan jókst 2% umfram það sem fjármálaráðuneytið hafði spáð á þessu ári og ef hún eykst um 4%, eins og Seðlabankinn er að spá, umfram það sem fjármálaráðuneytið gerir ráð fyrir þá gætum við vænst aukinna tekna í ríkissjóð upp á 20 milljarða kr. á næsta ári frá því sem fjárlög gera ráð fyrir. Það er talsvert mikil skekkja og ég endurtek spurningu mína til hv. formanns fjárlaganefndar: Hefur hann engar áhyggjur af slíkri áætlunargerð?

Herra forseti. Fyrst varðandi það hvort frumvarpið sé sett fram meðvitað með þeim forsendum sem þar eru. Eins og hv. þm. fór yfir tel ég að svo sé ekki. Forsendurnar byggja auðvitað á spá sem unnin er miðað við þær forsendur sem liggja fyrir. Síðan gerist það að nýjar spár koma fram og byggja á öðrum forsendum o.s.frv. en ég hygg að menn reyni að vinna þessa vinnu eftir bestu getu miðað við þann grundvöll sem menn hafa á hverjum tíma. Ég ætla ekki að lengja umræðuna en ég legg áherslu á að við munum að sjálfsögðu fara yfir þessi mál frekar þegar þar að kemur á næsta ári og ég hlakka til að fjalla um þau mál með hv. þm.

Herra forseti. Ég geri grein fyrir áliti 1. minni hluta fjárlaganefndar, þ.e. fulltrúa Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd, en auk þess er áheyrnarfulltrúi Frjálslynda flokksins, Guðjón A. Kristjánsson, samþykkur álitinu. Frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2005 kemur nú til 3. umr. Eins og á síðasta ári eru ekki við 3. umr. lagðar til neinar breytingar á frumvarpinu af hálfu meiri hlutans. Því miður er ekki hægt að túlka þetta á þann hátt að rekstrargrundvöllur allra stofnana ríkisins sé tryggður, að menntakerfið, félagsmálakerfið og heilbrigðiskerfið starfi með eðlilegum hætti á næsta ári eða að kjarasamningar á næsta ári verði í samræmi við forsendur fjárlaga. Þessir liðir eru allir meira og minna í uppnámi. Eins og fram kom hjá þingmönnum Samfylkingarinnar við 3. umr. um fjáraukalög fyrir árið 2004 er ekki rekstrargrundvöllur hjá fjölmörgum A-hluta stofnunum vegna uppsafnaðs halla. Í félagslega kerfinu bera öryrkjar og aldraðir enn skarðan hlut frá borði, hallann í heilbrigðiskerfinu á m.a. að bæta með hækkuðum þjónustugjöldum. Rekstur Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri er í skilinn eftir í óvissu, þrátt fyrir hækkun skólagjalda. Framhaldsskólar búa áfram við árlegan fjárhagsvanda. Ekki er áætlað fyrir fyrirséðri aukningu lífeyrisskuldbindinga, m.a. vegna kjarasamnings grunnskólakennara. Þannig mætti áfram telja. Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur undanfarnar vikur haldið mjög á lofti boðuðum skattalækkunum sem eiga að nema 4 milljörðum kr. á næsta ári. Hefur hæstv. fjármálaráðherra talið að nú væri verið að skila aftur þeim efnahagsbata sem ríkissjóður hefur notið á undanförnum árum. Ef horft er til þeirra skatta- og gjaldahækkana sem dunið hafa yfir á þessu ári og boðaðar eru á því næsta kemur í ljós að þessar skattalækkanir duga ekki til að mæta þeim hækkunum. Í þessu sambandi má benda á eftirfarandi: Á þessu ári hækkaði þungaskattur og vörugjald af bensíni um 1.200 millj. kr. Vaxtabætur voru skertar um 600 millj. kr. Afnám frádráttar tryggingagjalds vegna viðbótarlífeyrissparnaðar skilaði ríkissjóði um 600 millj. kr. Framlag ríkissjóðs vegna sjúkratrygginga lækkaði um 750 millj. kr. Barnabætur voru skertar um 150 millj. kr. og komugjöld á heilbrigðisstofnanir hækkuðu um 50 millj. kr. Þá var nefskattur í Framkvæmdasjóð aldraðra hækkaður um 23 millj. kr. Þá er ótalið að persónuafsláttur fylgdi ekki launaþróun; þrátt fyrir það er upphæðin á yfirstandandi ári komin yfir 3 milljarða kr. Herra forseti. Allar þessar auknu álögur halda áfram á næsta ári og til viðbótar hefur ríkisstjórnin ákveðið að hækka áfengisgjald um 340 millj. kr., hækka aukatekjur ríkissjóðs um 200 millj. kr., hækka bifreiðagjald um 120 millj. kr., hækka skólagjöld í háskólum um 140 millj. kr. og hækka komugjöld á heilbrigðisstofnanir um 50 millj. kr. Vaxtabætur verða skertar til viðbótar skerðingunni í ár um 300 millj. kr. Breytingar á þungaskatti skila aukalega 350 millj. kr. Þá mun viðbótarhækkun í Framkvæmdasjóð aldraðra verða um 24 millj. kr. Samtals er þetta komið í tæpa 5 milljarða kr. á næsta ári. Ef hins vegar bæði árin eru lögð saman er hér um að ræða rúma 8 milljarða kr. á móti boðaðri skattalækkun upp á 4 milljarða kr. Það er von að spurt sé: Er um að ræða skattahækkun eða skattalækkun? Allt þetta sjónarspil minnir á fyrri vinnubrögð ríkisstjórnarinnar, fyrst er af fólkinu tekið og síðan er hluta fengsins skilað með mikilli skrautsýningu. Það er eðlilegt að fjármálaráðherra kvarti á hátíðarfundi hjá Sjálfstæðisflokknum um að skattaveisla hans hafi verið misskilin. Allt tal fjármálaráðherra um að verið sé að skila efnahagsbatanum til baka er blekking. Í árslok 2005 er ljóst að ríkissjóður hefur ,,hagnast“ um einhverja milljarða króna á öllum þessum breytingum. Herra forseti. Síðan má auðvitað velta því fyrir sér hvert þessir peningar hafa verið sóttir, hverjir hafa þurft að borga þá peninga og hverjum er síðan skilað. Hræddur er ég um, ef það yrði rannsakað náið, að enn sé verið að fara hina sömu leið að auka hlut þeirra sem meira hafa fyrir en minnka hlut þeirra sem minna hafa. Herra forseti. Í þjóðhagsáætlun forsætisráðuneytisins frá því í haust er fjallað um helstu atriði í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og er lögð áhersla á eftirfarandi atriði: Að tryggja jafnvægi og stöðugleika í efnahagsmálum þjóðarinnar. Að viðhalda jafnvægi í fjármálum ríkisins og halda áfram umbótum í ríkisrekstri. Að nýta aukið svigrúm ríkissjóðs til að tryggja aukinn kaupmátt þjóðarinnar með markvissum aðgerðum í skattamálum. Að tryggja undirstöður byggðar í landinu og skapa jöfn skilyrði til atvinnu, menntunar og menningar. Enn fremur kemur fram að stefnt er að því að auka enn útgjöld til heilbrigðismála, fræðslumála, almannatrygginga og velferðarmála. Þá er það ætlun ríkisstjórnarinnar að tryggja að nauðsynlegar aðhaldsaðgerðir bitni ekki á heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu eða almannatryggingakerfinu. Einnig er það ætlun ríkisstjórnarinnar að fresta framkvæmdum og beita öðrum aðhaldsaðgerðum til að létta undir með peningastefnu Seðlabankans á næstu missirum og árum. Fögur markmið og háleit. En hvernig er raunveruleikinn, herra forseti? Ljóst er að hæstv. fjármálaráðherra hefur með frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2005 boðað allt aðra efnahagsstefnu en hæstv. forsætisráðherra hafði í huga þegar hann samdi þjóðhagsáætlunina. Vissulega eru boðaðar aðhaldsaðgerðir. 1% hagræðingarkrafa sem metin er á 800 millj. kr. er strax tekin til baka með nýjum útgjaldaliðum sem eru margfalt hærri. Frestun á framkvæmdum upp á 1,9 milljarða kr. er aðeins lítið brot af þeim fjárfestingum sem áætlaðar eru á næsta ári. Hins vegar virðist alltaf vera nóg til af fjármunum í ýmis gæluverkefni eins og sérsveitir hæstv. dómsmálaráðherra, sendiherrabústaði og hernaðarstefnu hæstv. utanríkisráðherra. Á sama tíma er þrengt að starfsemi frjálsra félagasamtaka á sviði mannréttindamála. Eins og fyrri ár er ríkisstjórnin aðeins farþegi í efnahagshraðlestinni sem nú brunar nær stjórnlaust um þjóðfélagið. Seðlabankinn hefur af veikum mætti reynt að draga úr ferðinni en mátt sín lítils einn og sér. Fjármálamarkaðurinn lítur ekki lengur á fjárlög og framkvæmd þeirra sem hluta af efnahagsstjórninni og reiknar ekki lengur með þeim í sínum ákvörðunum. Fram undan eru kjarasamningar við opinbera starfsmenn og er gríðarlega mikilvægt að þar takist vel til. Herra forseti. Í þessu samhengi er rétt að minna á að í ályktun miðstjórnar ASÍ frá 24. nóvember sl. er varað við því að verðbólga er langt umfram forsendur kjarasamninga á almennum vinnumarkaði og að þær umfangsmiklu skattalækkanir sem nú eru boðaðar auki enn á hagstjórnarvandann og geta leitt til vaxandi verðbólgu á næstu missirum. Þá bendir ASÍ á að samtökin hafi ítrekað kallað eftir samstarfi við stjórnvöld um mótun samþættrar stefnu í efnahags-, atvinnu- og félagsmálum en stjórnvöld hafa ekki sýnt vilja til slíks samráðs. ASÍ mun því þurfa, í samráði við aðildarfélög sín, að endurskoða samskiptin. Þessi niðurstaða ASÍ er mikið áhyggjuefni því síðast þegar ríkisstjórnin missti tökin á verðbólgunni lék ASÍ mikilvægt hlutverk við að ná aftur tökum á efnahagslífinu og tryggja stöðugleika á ný. Í þessu ljósi ber að taka aðvaranir ASÍ mjög alvarlega. Herra forseti. Eins og áður hefur komið fram gaf Seðlabanki Íslands út í gær endurskoðaða þjóðhagsspá fyrir næsta ár. Samkvæmt henni eru flestar efnahagsforsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2005 brostnar. Í áliti 1. minni hluta fjárlaganefndar er birt tafla sem sýnir það svart á hvítu hverju þarna skeikar og mun ég fara yfir þá þætti. Fyrst er tilnefnd einkaneysla. Í forsendum fjárlaga er gert ráð fyrir að hún muni aukast um 5%. Seðlabankinn spáir að hún muni aukast um 9,5% eða 4,5% fram yfir forsendur fjárlaga, þ.e. nær 50% meira en gert er ráð fyrir. Gert er ráð fyrir að samneyslan aukist um 2% í forsendum fjárlaga og hér í umræðunni hefur það komið mjög skýrt fram að það sé alger nauðsyn að samneyslunni sé haldið innan þeirra marka. Nú spáir Seðlabankinn því að samneyslan verði 3,10%, þ.e. 1,10% meira en gert er ráð fyrir í forsendum fjárlaga. Þetta ætti að vera aðvörunarmerki, a.m.k. einhverjum. Í forsendum fjárlaga er gert ráð fyrir að fjárfesting aukist um 18% en Seðlabankinn gerir ráð fyrir að hún muni aukast um 20,6%, þ.e. 2,6% meira. Gert er ráð fyrir að þjóðarútgjöldin alls muni aukast um 7,5% en Seðlabankinn gerir ráð fyrir 10,9% eða 3,4% meira. Gert var ráð fyrir að útflutningur vöru og þjónustu mundi aukast um 4% en í spá Seðlabankans er gert ráð fyrir að hann muni aukast um 5,7%, þ.e. mismunur upp á 1,7%. Í forsendum fjárlaga var gert ráð fyrir að innflutningur vöru og þjónustu mundi aukast um 10,5% en Seðlabankinn gerir ráð fyrir að hann muni aukast miklum mun meira eða um 17,2%, þ.e. 6,7% meira en forsendur fjárlaga gera ráð fyrir. Í forsendum fjárlaga er gert ráð fyrir að verg landsframleiðsla aukist um 5%, Seðlabankinn gerir ráð fyrir að hún muni aukast um 6,1% eða 1,10% meira. Gert var ráð fyrir í forsendum fjárlaga að hallinn á viðskiptajöfnuði mundi verða um 11% af landsframleiðslu, en gert er ráð fyrir að hann verði örlítið minni í spá Seðlabankans eða -10,4% eða bæting um 0,6%. Herra forseti. Seðlabankinn vekur athygli á í endurskoðaðri þjóðhagsspá að frá því í september hafi orðið töluverðar breytingar á verðbólguhorfum, en það er rétt að minna á að forsendur fjárlaga byggjast einmitt á því hvernig menn töldu þær vera í septembermánuði. Flest bendi nú til þess, að mati Seðlabankans, að innlend eftirspurn muni aukast hraðar en þá var talið líklegt. Þá bendir hann á að loks hafi áform um lækkun skatta verið staðfest, án þess að nákvæmlega hafi verið skilgreint hvar skuli skera niður útgjöld. Því telur Seðlabankinn að verulegar líkur séu á því að aðhald í opinberum fjármálum verði ófullnægjandi. Allt þetta ýtir undir meiri þenslu. Lækkun skatta mun auka enn ráðstöfunartekjur almennings og hvetja til aukinnar einkaneyslu. Því telur Seðlabankinn aðhald í útgjöldum hins opinbera brýnt og telur að áform þar um í fjárlögum séu nokkuð metnaðarfull. Hins vegar bendir bankinn á að í ljósi þeirra umsvifa sem fram undan eru verður aðhaldið þó ekki fullnægjandi, jafnvel þótt áformin næðu fram að ganga. Boðað aðhald er að auki almennt orðað, segir Seðlabankinn, og því hætta á framúrkeyrslu í ljósi sögulegrar reynslu. Þessi vísan Seðlabankans í sögulega reynslu er í raun það sama og þingmenn Samfylkingarinnar hafa verið að benda á í umræðum um efnahagsmál síðustu mánuði. Agaleysið í ríkisfjármálum er ein helsta hættan varðandi verðbólguhorfur og stöðugleikann. Herra forseti. Það hafa auðvitað borist viðbrögð við þessari skýrslu og ákvörðun Seðlabankans um að hækka stýrivexti sem aldrei fyrr. Hæstv. fjármálaráðherra tekur ekki mikið af þessu til sín og reynir að gera sem allra minnst úr þeim aðvörunarorðum sem fram koma hjá Seðlabankanum og í Morgunblaðinu í dag er haft eftir hæstv. ráðherra: „Tekur hann fram að athugasemdir Seðlabankans í nýjustu útgáfu Peningamála um aðhald í ríkisfjármálum feli ekki í sér gagnrýni á stefnu ríkisstjórnarinnar varðandi skattalækkanir.“ Herra forseti. Í öðru blaði í dag liggur mér við að segja að Birgir Ísleifur Gunnarsson seðlabankastjóri svari því að í blaðinu er haft eftir seðlabankastjóra og í fréttinni segir, með leyfi forseta: „Birgir Ísleifur sagði einnig að skattalækkanir ríkisstjórnarinnar hefðu áhrif.“ Síðan er vitnað orðrétt í Birgi Ísleif Gunnarsson, bankastjóra Seðlabankans, með leyfi forseta: „Það verður að telja verulegar líkur á því að aðhald í opinberum fjármálum verði ófullnægjandi,“ segir hann. Þarna er þetta tengt beint saman við það að ríkisstjórnin haldi ekki rétt á málum og það er sérkennilegt að hæstv. fjármálaráðherra skuli ekki taka hið minnsta mark á þessum aðvörunum. Það kemur okkur að sjálfsögðu ekki á óvart í þessum þingsal því að það er búið nú um nokkurra mánaða skeið að reyna að benda hæstv. ráðherra á þessa sömu hluti. En viðbrögðin hafa ætíð verið þau sömu. Síðan held ég áfram með frétt Morgunblaðsins. Þar gengur hæstv. ráðherra enn sömu leið því þar er vitnað til þess að í riti Seðlabankans segi að aðhald í opinberum fjármálum verði ófullnægjandi eins og bankastjórinn segir í öðru dagblaði í dag. Um þetta segir hæstv. fjármálaráðherra og blaðið hefur það eftir í fréttinni, með leyfi forseta: „Um þetta segir Geir að ekki sé víst að Seðlabankinn og ríkisstjórnin séu sammála um túlkun á hugtakinu „ófullnægjandi“.“ Það er nefnilega það. Það er líklega meginskýringin. Auðvitað er hægt að skýra hugtakið ófullnægjandi á marga vegu. En ég hugsa að hæstv. fjármálaráðherra hafi kannski hitt naglann á höfuðið. Það sem Seðlabankinn og nær allir aðrir segja að sé ófullnægjandi telur ríkisstjórnin nefnilega fullnægjandi. Þetta er vandamálið í hnotskurn, að ríkisstjórnin virðist áfram ætla að ganga hinn sama veg í sjálfsánægjunni um að allt sé best hjá sér og ekkert megi betur gera. Síðan kemur afar sérkennilegt orðalag hjá hæstv. ráðherra í þessari sömu frétt og virðist þar vera gefið í skyn hver sé helsti vandinn í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þar er vitnað orðrétt í hæstv. ráðherra. Þar segir hæstv. ráðherra meðal annars, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir miklar kröfur um útgjöld af hálfu stjórnarandstöðunnar og fleiri held ég að það aðhald sem við erum að reyna að ná fram sé fullnægjandi.“ Þarna er vandinn stóri. Við höfum orðið vör við það á undanförnum árum að gífurlega mikið mark hefur verið tekið á tillögum stjórnarandstöðunnar. Er nú líklegt að allt í einu verði samþykktar sérstakar útgjaldatillögur frá stjórnarandstöðunni? Það er hins vegar rétt að vekja athygli á því að undanfarin ár hafa tillögur Samfylkingar við fjárlagaafgreiðslu verið með þeim hætti að ætíð hefur verið gert ráð fyrir því að afgangur af ríkissjóði væri meiri en í tillögum meiri hlutans. Þrátt fyrir að útgjaldatillögur hafi verið líka þá hefur þeim verið mætt. Því er ekki hægt að hafa hugtakið stjórnarandstaða hér um Samfylkinguna a.m.k. Þess vegna verður að biðja hæstv. fjármálaráðherra að vanda orðalag sitt betur næst þegar hann fer í blaðaviðtöl. Seðlabankinn kemur víða við og hægt væri að taka nokkrar tilvitnanir í viðbót til að sýna fram á aðvörunarorð bankans. Í því samhengi ætla ég samt sem áður að láta duga að líta aðeins á töflu eina sem birt er á blaðsíðu 37 í riti Seðlabankans. Það er tafla 6 sem heitir Helstu ósamhverfir óvissuþættir verðbólguspár. Þar er m.a. fjallað um hvað séu miklir óvissuþættir sem gætu því er verr og miður leitt hugsanlega til hærri verðbólgu. Ég held að nauðsynlegt sé, herra forseti, að fara yfir hluta þessarar töflu. Óvissuþættirnir eru hér nefndir fimm og aðeins einn þeirra getur hugsanlega verið vanmetinn í þá átt að verðbólga gæti lækkað. Fyrsti þátturinn sem nefndur er er einkaneyslan og skýringin sem gefin er á þeim þætti er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Áhrif breytinga á lánamarkaði í formi lægri langtímavaxta og aukins aðgengis að lánsfé og möguleg auðsáhrif á einkaneyslu geta verið vanmetin“. Hvaða áhrif hefði það á verðbólgu? Í töflunni segir, með leyfi forseta: „Hætta á að eftirspurnarþrýstingur sé vanmetinn og verðbólgu því vanspáð“. Næsti liður er gengisþróun. Þar segir í skýringu, með leyfi forseta: „Mikill viðskiptahalli og væntingar um aukna verðbólgu næstu árin geta þrýst niður gengi krónunnar“. Og áhrif á verðbólgu samkvæmt Seðlabankanum, með leyfi forseta: „Hætta á að gengi krónunnar lækki og verðbólgu því vanspáð“. Þriðji liður, launaþróun. Þar segir í skýringu, með leyfi forseta: „Möguleiki á að slæmar verðbólguhorfur og útkoma annarra kjarasamninga setji launalið almennra kjarasamninga í uppnám“. Hvaða afleiðingar gæti það haft á verðbólgu? Þar segir, með leyfi forseta: „Hætta á að launahækkanir verði meiri en spáð er og verðbólgu því vanspáð“. Fjórði liðurinn, ríkisfjármál. Hann ætti a.m.k. að koma hæstv. fjármálaráðherra við. Þar segir í skýringu, með leyfi forseta: „Möguleiki á að aðhald í ríkisfjármálum verði minna en gert er ráð fyrir í áætlunum. Möguleiki á að áhrif skattalækkunaráætlana á væntingar um framtíðartekjur séu vanmetnar og að eftirspurnaráhrif áforma verði því meiri“. Og áhrif á verðbólgu samkvæmt Seðlabanka, með leyfi forseta: „Hætta á að eftirspurnarþensla verði meiri í hagkerfinu en spáð er og verðbólgu því vanspáð“. Herra forseti. Ég vil að sjálfsögðu gæta jafnræðis þegar ég vitna í gögn Seðlabankans. Eins og ég sagði áðan getur einn liður af þessum fimm sem Seðlabankinn telur að hugsanlega geti haft áhrif ef vanáætlunin er til staðar, lækkað verðbólgu. Það er eignarverð og þar segir í skýringu, með leyfi forseta: „Möguleiki á lækkun eignaverðs sem dragi úr einkaneyslu þegar líða tekur á spátímabilið“. Þeir telja hugsanlegt að fasteignaverð - það sé fyrst og fremst verið að tala um það - sé orðið of hátt og geti hugsanlega lækkað þegar líður á tímabilið. Og hvaða áhrif gæti það haft á verðbólgu? Þar segir, með leyfi forseta: „Hætta á að eftirspurnarþensla verði minni í hagkerfinu en spáð er og verðbólgu því ofspáð“. Þarna er því staðan 4:1. Ég hefði nú talið eðlilegt að hæstv. fjármálaráðherra hefði í viðbrögðum sínum í dagblöðum dagsins sýnt að ýmislegt væri að varast og að hugsanlega mætti eitthvað bæta. En það varð ekki af þeirri einföldu ástæðu að áfram skal haldið í þeirri trú að hjá oss sé allt best og ekkert megi betur fara. Herra forseti. Það er líklega að bera í bakkafullan lækinn að fara enn einu sinni að minnast á fjárhagsstöðu tiltekinna A-hluta stofnana en hjá því verður ekki komist. Listinn sem fjármálaráðuneytið lagði fram fyrir 3. umr. um fjáraukalög fyrir árið 2004 sýnir svo ekki verður um villst að fjármálastjórn hins opinbera er afar slök. Hjá stærstu ráðuneytum, og þeim mikilvægustu í fjárhagslegu tilliti, virðist fjármálastjórnin ekki standast þær kröfur sem gera verður. Það er skýlaust brot á fjárreiðulögunum að taka ekki á vanda stofnana í fjárlögum næsta árs. Hæstv. fjármálaráðherra verður að gera sér grein fyrir því að þessi vandi hverfur ekki með því að tala ekki um hann og láta sem hann sé ekki til. Vandinn heldur aðeins áfram að stækka og verða erfiðari viðfangs. Benda má á að ekki var tekið á vanda framhaldsskólanna svo árum skipti og þegar loks var gerð tilraun til lausnar kostaði það 1 milljarð kr. en þó án þess að vandinn væri að fullu leystur. Herra forseti. Þrátt fyrir fréttir af undirritun menntamálaráðherra á samningi um sameiningu Tækniháskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík hefur ekkert verið minnst á þessa sameiningu í fjárlagaferlinu. Samkvæmt fréttum er þó gert ráð fyrir að sameinaður skóli eigi að hefja störf næsta haust. Hvernig hægt er að komast hjá því að slík sameining komi við sögu í fjárlögum næsta árs er með miklum ólíkindum. Það er þó í anda vinnubragða ríkisstjórnarinnar því að Alþingi hefur í engu verið gerð grein fyrir hvernig sameiningin eigi að fara fram, þar til loks í gær að lagt var fram frumvarp um málið. Fréttir herma hins vegar að samningurinn feli m.a. í sér að akademískt frelsi starfsfólks og áhrif þess á stjórnun og stefnumótun sé ekki tryggt. En grundavallaratriði í öllu háskólastarfi er akademískt, stjórnunarlegt og fjárhagslegt frelsi, í þessari röð. Rekstrarfélag hins nýja skóla er í hlutafélagaformi, sem er efnahagslegur félagsskapur, en slík félög eru í eðli sínu fyrirbrigði sem ætlað er að afla eigendum sínum arðs. Í þessu tilfelli mun þó ekki ætlunin að greiða slíkan arð út, a.m.k. ekki fyrst um sinn. Slíkur einkarekstur á háskólum þekkist vart í hinum vestræna heimi utan örfárra dæma vestan hafs. Ef háskólar eru ekki reknir af ríkinu eða opinberum aðilum eru þeir yfirleitt sjálfseignarstofnanir sem ekki eru reknar með hagnaði, samanber t.d. flesta ef ekki alla bestu háskóla Bandaríkjanna. Til viðbótar bendir margt til þess að ekki sé í raun um að ræða eiginlega sameiningu heldur sé ríkið í raun að gefa rekstraraðilum Háskólans í Reykjavík Tækniháskólann. Eignir Tækniháskóla Íslands og viðskiptavild virðast í engu metnar inn í hið nýja hlutafélag og Háskólinn í Reykjavík mun eiga 270 millj. kr. af 300 millj. kr. hlutafé. Afgangur hlutafjárins kemur síðan frá Samtökum atvinnulífsins og Samtökum iðnaðarins. Þessi sérkennilega gjörð kallar á þá spurningu hvort búast megi við fleiri slíkum sameiningum. Verður t.d. Viðskiptaháskólanum á Bifröst gefinn Landbúnaðarháskóli Íslands á Hvanneyri? Hver veit hvað þessu ágæta fólki dettur í hug? Herra forseti. Þá er ósvarað hvernig farið verður með þann rekstrarhalla sem safnast hefur upp hjá Tækniháskólanum. Að vísu sé ég það í frumvarpi sem dreift var í gær að komin er lausn á þeim vanda, þ.e. ríkissjóður virðist ætla að taka þann vanda á sig því að í fylgiskjali með frumvarpinu, sem er mat fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins á kostnaði, er stærsti hluti þess kostnaðar sem áætlaður er talinn vera vegna þess halla sem safnast hefur upp hjá Tækniháskóla Íslands. Það er því líka heimanmundur í sameiningunni svokallaðri. Það er ekki bara að það eigi að gefa hann heldur á líka að borga með honum. Herra forseti. Þetta mál verður að sjálfsögðu miklu betur rætt þegar frumvarpið um Tækniháskóla Íslands verður til umræðu. En í þessu samhengi er rétt að rifja upp að á fjáraukalögum áranna 2002 og 2003 var gerður upp halli Tækniskóla Íslands, forvera Tækniháskólans. Það voru samtals 235 millj. kr. Enn á ný virðist eiga að mæta þessum vanda en nú á þann hátt að skólinn skal gefinn, settur í rekstrarform sem við þekkjum ekki á háskólastigi og það verður ekki látið duga heldur greitt með króganum þannig að þeir sem við taka verði þá væntanlega nægjanlega ánægðir. Herra forseti. Við 3. umr. um fjárlög fyrir árið 2005 leggur Samfylkingin fram breytingartillögur við frumvarpið sem miða að því að jafna áhrif skattalækkana þannig að þær nýtist efnaminna fólki betur en gert er ráð fyrir í tillögum ríkisstjórnarinnar. Þessar tillögur eru lagðar fram með ýmsum aðilum úr stjórnarandstöðunni, bæði Frjálslynda flokknum og Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Nánar verður gert grein fyrir því síðar í umræðunni. Auk þess eru lagðar fram tillögur sem miða að sparnaði í ríkisrekstrinum og breyttum áherslum í skiptingu ríkisútgjalda. Gerð er tillaga um að staðið verði við samning við Öryrkjabandalagið og stjórnarliðum þannig enn á ný gefið tækifæri til að standa við loforð sem gefið var fyrir síðustu alþingiskosningar. Þá er gerð tillaga um að halda þeirri skipan sem verið hefur varðandi stöðu Mannréttindaskrifstofu Íslands á fjárlögum. Heildaráhrif tillagnanna bæta stöðu ríkissjóðs. Auk þess er gerð tillaga um að fresta yfirfærslu 5 milljarða kr. af uppsöfnuðum fjárlagaheimildum stofnana sem voru um 16 milljarðar kr. í árslok 2003. Eins og ég sagði áðan verður nánar gerð grein fyrir tillögunum síðar í þessari umræðu. Herra forseti. Að mati 1. minni hluta þarf fjárlaganefnd m.a. að móta stefnu varðandi þær upplýsingar sem hún telur nauðsynlegar við umfjöllun um frumvörp til fjárlaga og fjáraukalaga. Auk þessa þarf nefndin að fylgjast betur með framkvæmd fjárlaga innan ársins og krefja bæði viðkomandi fagráðuneyti og aðra eftirlitsaðila skýrslna um framkvæmd fjárlaganna. Þetta er í samræmi við reglugerð um framkvæmd fjárlaga, en samkvæmt 9. gr. reglugerðarinnar ber fjármálaráðuneytinu ársþriðjungslega að taka saman yfirlit um framkvæmd fjárlaga og gera ríkisstjórn og fjárlaganefnd grein fyrir niðurstöðunum. Því miður hefur þessari grein reglugerðarinnar ekki verið fylgt eftir en vonandi skilar sú mikla umræða sem átt hefur sér stað um verklag þeim árangri á næsta ári að yfirlit um framkvæmd fjárlaga berist fjárlaganefnd reglulega. Herra forseti. Strax við 1. umr. var ljóst að fjárlög fyrir árið 2005 voru andvana fædd. Þess vegna verður þeirra minnst á þann hátt í fjáraukalögum næsta árs og með lokafjárlögum sama árs verða þau endanlega horfin. Það er ábyrgðarhluti af hálfu Alþingis að samþykkja það frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2005 sem hér er til umræðu. Það felur í sér að ýmsar mikilvægar stofnanir þurfa að skerða verulega þá þjónustu sem Alþingi hefur ákveðið í lögum að landsmenn skuli njóta. Nær þessi skerðing til heilbrigðismála, menntamála og félagsmála eða þeirra málaflokka sem eru mikilvægastir fyrir þá sem minna mega sín í samfélaginu. Þá hefur Seðlabankinn staðfest að fjárlögin munu ekki duga sem aðhald í efnahagsmálum og jafnvel auka hættu á vaxandi verðbólgu. Það sem fram kom í áliti 1. minni hluta við 2. umr. stendur allt óhaggað þar sem engar breytingar koma nú fram hjá meiri hluta fjárlaganefndar og er vísað til þess álits til viðbótar því sem fram kemur í þessu framhaldsnefndaráliti. Herra forseti. Guðjón Arnar Kristjánsson áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd er sammála því nefndaráliti sem ég hef nú gert grein fyrir, en undir það rita auk mín hv. þingmenn Anna Kristín Gunnarsdóttir, Helgi Hjörvar og Jón Gunnarsson.

Herra forseti. Mér leikur nokkur forvitni á að vita hvað hv. þingmaður vildi sagt hafa með þessari löngu ræðu. Hann sagði fjárlagafrumvarpið andvana fætt vegna þess að þar kæmi fram að skera þyrfti niður stórlega opinbera þjónustu, félagslega þjónustu og í heilbrigðismálum. Þar er þó aukning um 8%. Jafnframt sagði hann að Seðlabankinn teldi aðhaldsaðgerðir ríkisstjórnarinnar ekki nægar. Átti þá að skera niður meira? Átti það að vera minna eða meira? Jafnframt gerði hv. þingmaður þau orð að sínum sem seðlabankastjóri sagði í viðtali, að skattalækkanir hefðu áhrif. Hann vitnaði líka í hann og sagði að aðhaldsaðgerðir hins opinbera væru ekki nægjanlegar. Á sama tíma segir hann frá því og eyðir löngu máli í að kannski séu engar skattalækkanir heldur vegi alls konar aðrar hækkanir ríkisins upp á móti því. Þá er mér spurn, herra forseti: Hvað verður með þensluáhrifin ef ein króna kemur á móti annarri? Er þá verið að þenja út eða draga saman? Eða hvaða stefnu vill hv. þingmaður taka í ríkisfjármálunum? Telur hann að draga eigi meira saman í ríkisútgjöldunum eða telur hann að eigi að auka ríkisútgjöldin? Telur hann að þensluáhrif verði af því sem gert er eða ekki? Telur hann að það eigi að auka skatta eða lækka skatta? Þetta eru allt mjög forvitnilegar spurningar, eftir að hafa hlustað á hv. þingmann tala í 45 mínútur eða lengur og vitna stanslaust í nýútkomna skýrslu um peningamál. Hann heldur því fram að allt sé rangt í núverandi spám og hefur á hornum sér að Seðlabankinn spái meiri einkaneyslu. Af hverju ætti að vera meiri einkaneysla? Er hann hræddur um að kaupgjald fari úr böndunum, eða vill hann fá að segja nokkur orð um hver hættan er og hvers vegna?

Herra forseti. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sparar aldrei spaugsyrðin. Það er vel að menn geti skemmt sér örlítið yfir jafnalvarlegri umræðu og umræða um fjárlög er. Það er afar sérkennilegt þegar hv. þingmaður talar eins og það sé engin hætta á ferðum og ekkert sem skipti máli annað en það hvað ég hafi sagt í ræðu minni, hvort ég hafi vitnað í menn og hvort ég hafi gert orð þeirra að mínum eða ekki. Við höfum haldið því fram, alveg frá því að þessi umræða hófst í haust, að meginvandinn sé sá að menn hafi ekki náð tökum á áætlunargerðinni. Við bendum á menn hafi verið með rangar forsendur, viðurkenni ekki vanda sem er til staðar og þess vegna hafi yfirleitt verið svo stór munur á fjárlögum og ríkisreikningi. Menn hafa ekki getað horft á staðreyndirnar heldur verið í draumum og teiknað glansmyndir. Þegar Seðlabankinn leggur fram töflur sínar, sem ég fór yfir til að sýna fram á hve langt forsendur fjárlaganna væru frá því sem talið var, þá blasir við að áætlunargerðin er ekki marktæk, því miður. Ég veit að hv. þingmaður er algerlega sammála mér um að eitt hið albrýnasta í þensluástandi eins og er hjá okkur og virðist stefna í að verði enn meira er að ríkisfjármálin þurfa að vinna gegn verðbólgu. Það var megininntak ræðu minnar, hv. þingmaður, hvaða leiðir við gætum farið til að viðhalda stöðugleikanum. Ég hélt, herra forseti, að ég ætti það sameiginlegt með hv. þingmanni að vilja varðveita stöðugleikann.

Herra forseti. Ég verð að ítreka fyrri spurningu mína: Um hvað var ræða hv. þingmanns? Telur hann að ríkið þurfi að skera niður í ríkisfjármálunum til að halda jafnvægi eða telur hann að auka þurfi framlög, eins og hann sagði áðan, til heilbrigðis- og félagsmála? Telur hann þensluáhrif af skattalækkunum eða telur hann að engar skattalækkanir eigi sér stað? Hann taldi reyndar upp sjálfur að önnur gjöld hækkuðu jafnmikið. Eru þá engin þensluáhrif? Um hvað var ræðan? Hver er stefnan sem hv. þingmaður vill halda fram?

Herra forseti. Það er skemmtilegt að hv. þingmaður haldi áfram spaugsyrðum sínum og virðist ekki vilja taka þátt í efnislegri umræðu. Ég hélt að við ættum það sameiginlegt að vilja viðhalda stöðugleikanum. Í ræðu minni, svo ég endurtaki það enn á ný, reyndi ég að færa rök fyrir því að fjárlagafrumvarpið væri ekki af þeirri gerðinni að það viðhéldi stöðugleikanum heldur skapaði meiri óvissu í efnahagsmálum. Það vill svo til, hv. þingmaður, að Seðlabankinn er sammála mér í þessu mati. Það væri ráð fyrir hv. þingmann, áður en hann heldur ræðu sína á eftir, að fara yfir Peningamál, hið ágæta rit Seðlabankans, og segja til um hvað hann telur rangt í því. Ég er tilbúinn til að fara í þær vangaveltur með hv. þingmanni, um hvort einhverju geti skeikað í þeirri áætlun. En það sem skiptir meginmáli þegar við erum að ræða fjárlög er spurningin: Eru fjárlögin í takt við raunveruleikann? Um það var ég að tala, t.d. varðandi heilbrigðismálin. Þar er því miður skilinn eftir vandi stofnana. Það leysir engan vanda að horfa fram hjá honum eða vilja ekki um hann ræða. Það verður að taka á honum jafnóðum og hann kemur upp. Ef ætlunin er að skerða þjónustu stofnananna þá á Alþingi að taka um það ákvörðun. Það á ekki, ár eftir ár, að samþykkja röng fjárlög.

Það er 8% aukning.

Við vitum það, hv. þingmaður, að ein ástæðan fyrir því að menn bera ekki virðingu fyrir fjárlögum er að menn vita það, og hv. þingmaður líka, að fjárlögin hafa ekki verið hið marktæka plagg sem þau ættu að vera. 8% aukning hér og 8% aukning þar. Það er alveg hárrétt að heildarútgjaldaaukningin er um 8% og heildaraukning tekna svipuð. Það er ekki vandamálið, þegar menn teikna upp eitthvað annað en raunveruleikann. Málið snýst um að við höldum okkur við raunveruleikann og látum fólk taka mark á fjárlögunum en séum ekki bara að skemmta okkur. Plaggið á að vera alvarlegt, grafalvarlegt, hv. þingmaður, vegna þess að við þurfum að tryggja stöðugleikann áfram.

Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli á því að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson spurði í tvígang hv. þm. Einar Má Sigurðarson spurninga og fékk ekki svar.

Forseti vill vekja athygli á því að hv. þingmaður er að veita andsvar við ræðu hv. þingmanns en ekki andsvar við andsvari.

Fundarstjórn forseta. 
            

Hv. þingmaður er í andsvari og forseti vekur athygli hans á þeirri venju í þinginu að veitt eru andsvör við ræðu hv. þingmanns en ekki við síðari andsvörum annarra aðila. Þannig eru þingsköpin.

Virðulegi forseti. Ég hef verið hér frá síðustu kosningum og tekið þátt í mörgum andsvörum. Hér er algerlega ný túlkun hjá hæstv. forseta, að maður megi ekki minnast á og vekja athygli á því að hér hafi ekki verið svarað spurningum er vægast sagt sérkennilegt. En kannski þarf að koma viðkomandi aðila til bjargar, ég veit það ekki. Ég hef hins vegar ákveðnar spurningar sem ég vil spyrja hv. þingmann. Ég veit ekki hvort ég fæ leyfi forseta til að vekja athygli á því að hann hafði ekki svarað spurningum áður en látum það liggja á milli hluta. Ég skal ekki vekja athygli á því að hv. þingmaður svaraði ekki spurningunum síðast. Hvað sem því líður er ljóst að allir þeir sem hlustuðu á ræðu hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar velkjast ekki í vafa um að hv. þm. telur að hér sé allt á hinn versta veg og sá sem þekkti ekki aðstæður mundi meta það sem svo að við værum í mikilli kreppu og vandræðum. Ég vil spyrja hv. þingmann í fyrsta lagi: Telur hann að það hafi náðst einhver árangur í efnahagsmálum á undanförnum árum? Í öðru lagi af því að hér hafa menn alla vega í orði kveðnu haft áhyggjur af skuldum heimilanna: Telur hv. þingmaður að það sé ómögulegt, þegar menn lækka skatta, að viðkomandi einstaklingar sem fá skattalækkun geti greitt skuldir sínar? Í þriðja lagi talar hv. þingmaður um skattahækkanir og nefnir m.a. afnám sérstakra ívilnana vegna séreignar lífeyrissparnaðar. Afnám sérstakra ívilnana vegna séreignarlífeyrissparnaðar, ég vildi gjarnan fá svar við því hvernig hv. þingmaður kemst að þeirri niðurstöðu ásamt þingflokki Samfylkingarinnar að hér sé um skattahækkun að ræða.

Forseti vill taka það fram, vegna orðaskipta við hv. þingmann að í 2. mgr. 56. gr. þingskapa segir svo: „Forseti getur leyft þingmönnum að veita stutt andsvar við einstökum ræðum strax og þær hafa verið fluttar. Skal þá sá er vill svara bera fram ósk um það við forseta. Andsvari má einungis beina að máli ræðumanns en ekki öðru andsvari. Ég vona að þetta skýri málið.

Herra forseti. Það ber að virða það við hv. þm. að hann hefur verið alinn upp í borgarstjórn Reykjavíkur. Þar virðast önnur vinnubrögð viðhöfð en hjá okkur. Hins vegar er sjálfsagt að fara enn einu sinni yfir þetta fyrir hv. þingmann ef hann hefur ekki áttað sig á því. Ég nefndi aldrei kreppu í ræðu minni heldur fór ég fyrst og fremst með varnaðarorð vegna þess að það er hætta fram undan, hætta á að menn missi tökin í efnahagsmálum og verðbólga fari af stað. Ég verð að segja, herra forseti, að ég skil ekki alveg viðbrögð hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem virðast ekki vilja taka þátt í að viðhalda stöðugleikanum. Ég átta mig hreinlega ekki á því hvað hefur breyst. Ég hélt að það væri sameiginlegt áhugamál okkar, að reyna að tryggja það. Þegar aðvörunarorð koma, m.a. frá Alþýðusambandi Íslands og Seðlabanka Íslands, þá hljótum við auðvitað að taka mark á þeim og velta því fyrir okkur hvort það megi ekki bæta eitthvað. En nú virðist það boðað að hér skuli allt vera svo gott, fínt og flott að ekkert geti betur farið. Ég get glatt hv. þingmann með því að segja að ég telji að náðst hafi árangur í efnahagsmálum á undanförnum árum. Í ræðu minni kom ég m.a. inn á að þegar sú ríkisstjórn sem nú situr var búin að missa tökin á efnahagsmálum 1999–2000 komu aðilar vinnumarkaðarins, Alþýðusamband Íslands lék þar stórt hlutverk, að málum og hjálpuðu ríkisstjórninni við að ná aftur tökum á ástandinu. Ég held að það hafi bjargað því sem bjargað varð þá. Þess vegna fór ég m.a. yfir það í ræðu minni að það væri sérstakt áhyggjuefni að Alþýðusambandi Íslands hefði sent frá sér ályktun þar sem fram kemur að Alþýðusambandið sé ítrekað búið að reyna að ná sambandi við stjórnvöld með ósk um að menn setjist niður og fari sameiginlega yfir þessi mál til að viðhalda stöðugleikanum. Ályktun Alþýðusambandsins endar hins vegar á því að nú verði væntanlega að endurskoða allt þetta. Þeir velta því fyrir sér hvort slíku samstarfi verði slitið. Ég tel það mikið hættumerki. Það er lykilatriði að þessir aðilar nái saman ef við ætlum að viðhalda þeim stöðugleika sem ég hélt að væri sameiginlegt áhugamál okkar.

Virðulegi forseti. Mér er vandi á höndum þar sem það liggur alveg fyrir að ég hef í andsvörum mínum, eins og hæstv. forseti las og vitnaði í, verið að vísa í mál ræðumanns. Nú er hins vegar túlkun hæstv. forseta sú að ekki megi vekja athygli á því að ræðumaður svari andsvari. Það liggur hreint og klárt fyrir að ég spurði ræðumanninn þriggja spurninga. Ég verð að spyrja hæstv. forseta: Má ég vekja athygli á því að hann svaraði bara einni af þremur?  Það liggur hins vegar hreint og klárt fyrir að þessi stjórnmálaflokkur, Samfylkingin, hefur talað um hættu fram undan hvert einasta ár og það er frægt þegar formaður Samfylkingarinnar talaði um að allt væri að fara norður og niður út af aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Það hefur einfaldlega aldrei gengið eftir. Það er hins vegar ágætt að hv. þingmaður, ég vek athygli á því, gekkst við því sem öllum er ljóst að hér hefur náðst gríðarlegur árangur í efnahagsmálum. En hann svaraði ekki spurningu tvö og þrjú.

Hvað var þrjú?

Hvað var þrjú? segir hann. Hann vildi augljóslega ekki svara númer tvö, en númer þrjú var einfaldlega að hér hafa menn staðið upp, þingmenn Samfylkingarinnar, og talað um skattahækkanir. Eitt af því sem nefnt var er afnám sérstakra ívilnana vegna séreignarlífeyrissparnaðar. 

Herra forseti. Ég vona að hv. þingmaður lesi svör mín til hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar. Það er auðvitað sama línan í þessu öllu saman og ég ætla ekki að fara að endurtaka það einu sinni enn. En þar sem hv. þingmaður er afskaplega viðkvæmur fyrir því að hverri spurningu sé svarað með tölustaf skal ég reyna að gera það í réttri töluröð. Spurning númer tvö var varðandi skuldir heimilanna, ef ég hef skráð það rétt hjá mér, og hvernig menn ættu að ná þeim niður. Ég held að hann hafi síðan tengt það skattalækkunarfrumvarpinu og það átti síðan að skila því að auðveldara væri fyrir fólk að greiða skuldir sínar. Það tengir hv. þingmaður líklega því að annað árið í röð er verið að skerða vaxtabætur og það auðveldar líklega fólki að borga skuldir heimilanna. Það getur vel verið að ef þessi skattalækkun gengur eftir og hefur ekki þau áhrif sem ýmsir óttast að það geti auðveldað einhverjum að borga skuldir en við höfum margoft bent á það í umræðunum að það væri vænlegra að skipta eða dreifa þessum skattalækkunum á allt annan hátt til þess að tryggja að skuldsettustu heimilin fái þá kannski meira til að auðvelda sér að borga skuldir. En aðalhættan er, og enn einu sinni kem ég að því sama máli sem hv. þingmaður virðist ekki hafa áhuga á og engar áhyggjur af, að ef verðbólgan fer úr böndum verður hún fyrst og fremst það sem gerir heimilunum erfitt að greiða skuldir sínar. Við skulum ekki gleyma því að þegar ríkisstjórnin missti tökin á þessu síðast var verðbólgan komin upp undir 9% og ætli skuldir heimilanna hafi ekki vaxið töluvert mikið við það. Í því ljósi er líka eðlilegt að við veltum fyrir okkur því sem Seðlabankinn bendir á varðandi það að nú sé minna aðhald en var á árinu 1999–2000 sem var aðdragandinn að því að menn misstu tökin á verðbólgunni. Og þegar hv. þingmaður virðist trúa því sjálfur að aðvaranir okkar hafi aldrei ræst þá gerðist það því miður þarna, en auðvitað vonum við að það gerist ekki. En misskilningur hv. þingmanns um að ég hafi kallað það skattahækkun sem greitt var niður af tryggingagjaldi til þess að koma með … 

Herra forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti 2. minni hluta fjárlaganefndar en ég sit í fjárlaganefnd fyrir hönd þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Ég vísa til fyrra nefndarálits um fjárlagafrumvarpið við 2. umr. þar sem farið er sundurgreint í einstaka liði fjárlagafrumvarpsins. Frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2005 kemur nú til lokaafgreiðslu. Í frumvarpinu með þeim breytingum sem gerðar voru við 2. umr. er gert ráð fyrir að heildarútgjöld ríkissjóðs á næsta ári verði um 296,3 milljarðar kr. Engar breytingartillögur liggja fyrir frá ríkisstjórn og meiri hluta fjárlaganefndar nú þrátt fyrir að ljóst sé að útgjöld ríkissjóðs séu vanmetin á mörgum sviðum í frumvarpinu. Samkvæmt endurskoðaðri tekjuáætlun fjármálaráðuneytisins er gert ráð fyrir að heildartekjur ríkissjóðs á næsta ári verði um 306,4 milljarðar kr. Tekjuafgangur ríkissjóðs er því áætlaður um 10,1 milljarður kr. Því miður hefur reynsla undanfarinna ára kennt okkur að þegar árið verður loks gert upp getur reyndin verið önnur. Ég vil í upphafi máls míns vekja athygli á því sem ég kom fram með í andsvari við hv. formann fjárlaganefndar, Magnús Stefánsson, um að niðurskurður á samgönguáætlun liggur ekki fyrir við umræðuna nú. Meginbreytingar þessa fjárlagafrumvarps eru m.a. að skera niður samgönguáætlun um 2 milljarða kr. á næsta ári. Mér finnst skipta miklu máli og er raunar alveg sjálfsagt að tillögur um hvar sá niðurskurður eigi að koma niður liggi fyrir og þingið taki afstöðu til þess niðurskurðar við afgreiðslu fjárlaga því annars verður það ekki gert. Ég vil því inna forseta eftir því hvort hægt sé að koma þeim skilaboðum til hæstv. samgönguráðherra að hann upplýsi um tillögur ráðuneytisins hvar niðurskurður í samgöngumálum á að bera niður þannig að tillögur ráðuneytisins liggi fyrir fyrir lok umræðunnar. Ég vil biðja forseta að koma þeim óskum á framfæri. Í Peningamálum, ársfjórðungsriti Seðlabankans sem kom út í gær, spáir bankinn að verðbólga verði 3,4% á næsta ári. Þetta er meiri verðbólga en bankinn hefur áður spáð. Í Peningamálum kemur m.a. fram eftirfarandi, með leyfi forseta: „Frá því í september hafa töluverðar breytingar orðið á verðbólguhorfum. Flest bendir til þess að innlend eftirspurn muni vaxa enn hraðar en þá var talið líklegt. Umfang stóriðjuáformanna hefur vaxið, einkum á næsta ári, bæði vegna áforma Norðuráls og breytinga á tímasetningum framkvæmda Fjarðaráls. Þá hefur samkeppni á milli lánastofnana á sviði fasteignaveðlána magnast eftir að bankarnir brugðust við auknum umsvifum Íbúðalánasjóðs með því að bjóða einstaklingum fasteignaveðlán og endurfjármögnun eldri lána á lægri vöxtum en áður. Aðgangur almennings að lánsfé er eftir þessar breytingar orðinn mun greiðari en áður og vextir verðtryggðra fasteignaveðlána lægri en um langt skeið. Viðbrögðin hafa ekki látið á sér standa. Útlán til einstaklinga hafa aukist hröðum skrefum og verð stórra fasteigna hefur hækkað skarpt. Loks hafa áform um lækkun skatta á næstu árum verið staðfest, án þess að nákvæmlega hafi verið skilgreint hvar skuli skera niður útgjöld á móti. Því verður að telja verulegar líkur á að aðhald í opinberum fjármálum verði ófullnægjandi. Allt leggst þetta á eitt um að ýta undir meiri þenslu og þar með meiri verðbólguþrýsting …“ Herra forseti. Þetta var tilvitnun í skýrslu Seðlabankans, Peningamál, sem birt var í gær. Í stuttri umsögn greiningardeildar KB-banka frá því í gær um þetta útspil Seðlabankans segir svo, með leyfi forseta: „Seðlabankinn hækkaði vexti um 1% samhliða því að tilkynna um að gjaldeyriskaupum verði hætt í árslok. Ljóst er að þessi ákvörðun mun þrýsta gengi krónunnar upp í nýjar hæðir og hún sýnir að bankinn hyggst beita genginu með ákveðnum hætti í miðlunarferli peningamálastefnunnar til þess að reyna að slá á þenslu og draga úr verðbólguvæntingum. Eins og nú er málum komið er aðeins um 20–30% af skuldum heimila og fyrirtækja í íslenskum breytilegum vöxtum. Meiri vaxtamunur mun gefa enn frekari hvata til erlendrar lántöku, en þó skyldi það tekið með í reikninginn að eftir því sem gengið rís hærra vakna einnig væntingar um gengislækkun sem vegur á móti. Enn fremur bendir hin skarpa hækkun til þess að Seðlabankinn hyggist reyna að þrengja að lausafjárstöðu bankakerfisins og þannig hægja á lánsfjárframboði. Hættan við þessa leið sem nú hefur verið valin er þríþætt. Í fyrsta lagi má nefna að sú gengishækkun sem hækkun stýrivaxta kallar fram er í rauninni frestun á verðbólgu sem mun koma fram þegar gengið leiðréttist. Í öðru lagi skapa frekari erlendar lántökur hættu á fjármálaóstöðugleika þegar fleiri aðilar hérlendis taka gengisáhættu. Í þriðja lagi er þrengt verulega að útflutningsatvinnuvegunum sem gæti tafið vöxt útflutnings þegar til framtíðar er litið.“ Lýk ég þar með tilvitnun í stutta umsögn greiningardeildar KB-banka um þessar aðgerðir Seðlabankans. Ég held að hér sé vert að staldra við og huga á hvaða vegferð við erum. Seðlabankinn hækkar vexti um 1%, er kominn upp í um 8,25% stýrivexti. Hvar lendir þessi vaxtahækkun? Hún lendir fyrst og fremst á lánum til einstaklinga og minni fyrirtækja hér á landi sem eru með rekstrarfé sitt bundið í innlendum skammtímalánum. Meginhluti þess lánsfjár og þess fjármagns sem hér er í umferð er því á allt öðrum vöxtum. Langtímaskuldir eru á föstum vöxtum og erlendar lántökur eru gengistryggðar og bera erlenda breytilega vexti. Því kemur þetta stýritæki Seðlabankans mjög harkalega niður á afmörkuðum hópi þessa samfélags, minni fyrirtækjum og einstaklingum sem eru með lán sín í innlendum gjaldeyri og á skammtímavöxtum innan lands. Er það sá hópur sem við erum að reyna að ná til með þessum vaxtaákvörðunum? En gengisáhrifin láta ekki á sér standa. Það er ljóst að ruðningsáhrif stóriðjuframkvæmdanna, sem vísað er til í umsögn Seðlabankans, ruðningsáhrif stóriðjuframkvæmdanna sem núverandi ríkisstjórn hefur beitt sér svo öflugt fyrir, eru gríðarleg og fórnarkostnaður mikill fyrir allt annað atvinnulíf í landinu. Fyrir nokkrum missirum var gengi Bandaríkjadals 110 kr. en þegar þetta var skrifað í gærkvöldi var gengið 65 kr. Í dag er það komið niður í 63 kr. Það hefur lækkað um 40%, um nærri helming á örfáum mánuðum. Hvaða atvinnulíf, útflutningsgreinar, getur starfað við slíkan breytileika á gengi íslensku krónunnar á gengi erlendra gjaldmiðla? Gengisvístalan var liðlega 130 fyrir um einu og hálfu ári síðan eða svo og þá var talið að vísitala upp á 125–130 væri eðlileg miðað við að halda jöfnuði í inn- og útflutningi og eðlilegri samkeppnisstöðu útflutningsgreinanna. Þegar þetta nefndarálit var skrifað í gær var gengisvísitalan komin niður í 118 en í morgun, núna fyrir hádegið, var hún komin niður í 115. Hvaða atvinnulíf getur staðið af sér svona gríðarlega breytingar á genginu, breytingar sem hafa þau einu áhrif að skerða samkeppnisstöðu útflutningsins? Og mundi þó margur hyggja að okkur væri þörf á að styrkja eða efla útflutningsgreinarnar og ná meiri útflutningstekjum. En efnahagsaðgerðirnar koma langharðast og nánast eingöngu niður á hinum almennu útflutningsgreinum landsins. Mér er spurn: Hefur enginn áhyggjur af þessu? Hvað segir hæstv. fjármálaráðherra? Breytingar á innan við tveimur árum: Dollarinn úr 110 kr. niður í 63 kr., gengisvísitalan úr 130 og niður í 115. Hvaða útflutningsgrein stendur þetta af sér? Sjávarútvegurinn, stendur hann þetta af sér? Við vonum það en ekki léttir þetta stöðu hans. Sprotafyrirtæki, ferðaþjónustan, þau fyrirtæki og það atvinnulíf sem hefur einmitt skaffað meginfjölda landsmanna atvinnu og þjóðinni útflutningstekjur. Nei, nú skal ráðist á það. Efnahagsaðgerðir og atvinnuaðgerðir ríkisstjórnarinnar miða að því að ryðja þeim atvinnugreinum burt. Það þarf að skapa rými fyrir stóriðjuframkvæmdirnar svokölluðu, það þarf að skapa rými fyrir þær í íslensku atvinnulífi og verður ekki gert nema ryðja öðru atvinnulífi burt. Gengisvísitala upp á 115, dollari upp á 63. Íslenskur útflutningur mun trauðla ráða við svona gríðarlegar sveiflur á gjaldeyrinum í útflutningi sínum. Ég ítreka spurningu mína: Hafa menn ekkert áhyggjur af þessu, ætla menn bara að láta þetta yfir sig ganga? Ofan á þetta grípur ríkisstjórnin til skattalækkana sem eru fáránlegar við þessar aðstæður þegar verið er að beita harkalegum aðgerðum til að halda niðri einhverju sem menn kalla þenslu, þenslu sem er til komin vegna atvinnustefnu núverandi ríkisstjórnar. Þá skal beita skattalækkunum sem auka á þenslu og valda óstöðugleika í efnahagskerfinu, ég tala ekki um við þær aðstæður sem við búum við. Þær krefjast þess að ríkisútgjöld verði skorin niður á móti til þess að þær hafi ekki bein áhrif og það er gert. Megininntak efnahagsaðgerða ríkisins á næsta ári felast í um 2 milljarða kr. niðurskurði á samgönguáætlun, skertum fjárveitingum til heilbrigðismála, til ríkisháskólanna og framhaldsskólanna. Innritunargjöld í háskóla eru aukin, svo og komugjöld á heilbrigðisstofnanir. Þá eru skornar niður fjárveitingar til markaðsstarfs ferðamála. Vinstri hreyfingin – grænt framboð er andvíg þessum áherslum ríkisstjórnarinnar í atvinnumálum og telur þann mikla fórnarkostnað sem stóriðjustefna hennar krefst ógna varanlega hinu almenna atvinnulífi og velferðarkerfi þjóðarinnar. Mikill munur er á skattstefnu ríkisstjórnarinnar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Skattstefna ríkisstjórnarinnar gengur út á að þeir fái mest sem hafa mest fyrir og þeir fái minnst sem hafa minnst. Vinstri hreyfingin – grænt framboð mótmælir slíkum áherslum. Stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gengur út á meiri jöfnun og sanngjarnari skattlagningu og flokkurinn hefur í því sambandi lagt fram tvö frumvörp á Alþingi. Í fyrsta lagi hefur Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagt fram frumvarp til laga um breyting á lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Frumvarpið felur í sér þá einföldu breytingu á lögunum að rýmka heimildir þeirra til álagningar útsvars um eitt prósentustig, þ.e. úr 13,03% í 14,03% af tekjuskattsstofni eins og hann er skilgreindur í viðeigandi ákvæðum laga um tekjuskatt og eignarskatt. Frumvarpið er flutt í beinum tengslum við boðuð áform ríkisstjórnarinnar um að lækka álagningu tekjuskatts um sama hundraðshluta. Ástæða frumvarpsins er sú einfalda staðreynd að ekki verður lengur vikist undan því að grípa til ráðstafana til að bæta stöðu sveitarfélaganna. Teljist ríkissjóður aflögufær um skatttekjur, sem vissulega má deila um, hlýtur því að vera nærtækast að færa þær tekjur a.m.k. að einhverjum hluta til sveitarfélaganna. Í öðru lagi hefur Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagt fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Þar er lagt til að hlutfall fjármagnstekjuskatts hækki úr 10% í 18% en jafnframt verði sett skattleysismörk við 120 þús. kr. tekjur einstaklinga á ári. Samkvæmt þessu frumvarpi mundu tekjur af fjármagnstekjuskatti aukast talsvert og má ætla að þær yrðu rúmir 10 milljarðar kr. eða sem svarar aukningu upp á rúmlega 3 milljarða kr. Þessar tillögur miða að því að dreifa skattbyrðum með sanngjarnari hætti en nú er gert. Þannig mundu þeir sem eru með smásparnað ekki greiða neinn fjármagnstekjuskatt, en nú eru allir rukkaðir. Vinstri hreyfingin – grænt framboð vill jafnframt með þessu frumvarpi bregðast við breyttu tekjumynstri í þjóðfélaginu og því óréttlæti sem stafar af misræmi í skattlagningu fjármagnstekna og launa. Við, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, höfum ítrekað lagt áherslu á að munurinn í skattlagningu á því fjármagni sem einstaklingar afla sér með arði eða vöxtum á fjármagni eða hlutafé annars vegar og launatekjum hins vegar eigi ekki að vera svona mikill. Samræmið eigi að vera mun meira, ekki eigi að gera greinarmun á því hvaðan tekjurnar koma heldur að allir beri hlutfallslega sinn hlut í velferðarkerfi þjóðarinnar í gegnum skattheimtuna. Þingmenn Vinstri grænna lofuðu því fyrir kosningar að efla og styrkja velferðarkerfið og hlífa lægstu tekjum við skattheimtu. Stórfelldar almennar skattalækkanir á efnameira fólki og fyrirtækjum, sem aðrir flokkar lofuðu og börðust fyrir, voru ekki á loforðalista Vinstri grænna. Vinstri hreyfingin – grænt framboð bendir á nauðsyn þess að Alþingi hafi sjálfstæða ráðgjafa í efnahagsmálum. Núna verður þingið að reiða sig á útskýringar sérfræðinga framkvæmdarvaldsins en það er fjármálaráðuneytið sem gefur út endurskoðaða þjóðhagsspá sem fjárlagafrumvarpið byggist á. Nauðsynlegt er að Alþingi hafi eigin stofnun sem starfar með því í efnahagsmálum og við fjármálastjórn ríkisins. Sem dæmi um stöðu þingsins má nefna að efnahags- og viðskiptanefnd skilaði gagnslausu nefndaráliti um tekjuhlið frumvarpsins og efnahagsforsendurnar, en nefndinni er skylt að skila ítarlegu áliti eftir vandlega skoðun. Enda hafði hún ekki leitað annað en í fjárlagafrumvarp ráðuneytisins sem var dreift í upphafi þings. Síðdegis í gær gaf Seðlabankinn út umsögn sína um horfur í efnahags- og peningamálum. Spá bankans um ýmsar grunnforsendur efnahagsþróunarinnar á næsta ári er frábrugðin því sem fjárlagfrumvarpið byggist á. Ég vil aðeins víkja að alvarlegri skuldastöðu heimilanna sem áður hefur verið tekin upp á Alþingi. Fram kemur í nýútkominni skýrslu BSRB, „Skuldir íslenska þjóðarbúsins“, að á síðustu tveimur áratugum hafi skuldir íslenskra heimila vaxið gríðarlega. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Ef litið er yfir þróunina frá árinu 1980 má sjá að í upphafi tímabilsins voru skuldir heimila sem hlutfall af ráðstöfunartekjum um 20% en voru rúmum tveimur áratugum síðar komnar í um 180% og hefur hlutfallið því nífaldast yfir tímabilið. Þrátt fyrir að á síðustu áratugum hafi skuldir heimila aukist í nær öllum Evrópulöndum, hefur aukningin óvíða verið eins mikil og hjá íslenskum heimilum.“ Vinstri hreyfingin – grænt framboð vill þó í þessu sambandi vekja athygli á hratt vaxandi gengisbundnum lánum heimilanna. Bankarnir keppast nú við að ná til sín viðskiptavinum, veðum þeirra og íbúðum og knýta þá fasta í framtíðarviðskiptum. Innlend lán á bundnum vöxtum fela í sér verulega áhættu fyrir bankana. Þess vegna virðast þeir í auknu mæli ýta einstaklingum út í að taka gengistryggð lán á erlendum vöxtum. Með lánveitingu af því tagi fær bankinn sitt en áhætta hans verður í lágmarki. Samkvæmt Seðlabankanum voru gengistryggðar skuldir heimilanna í júní sl. 10,6 milljarðar kr., í september 16,1 milljarður kr. og í októberlok 23,5 milljarðar. Gríðarlega ört vaxandi hluti af skuldum heimilanna, nýjum lántökum heimilanna er gengistryggður og með breytilegum erlendum vöxtum. Það er rétt að átta sig á því hvað þetta getur þýtt. Við búum jú við lágmarksgengi og lágmarksvexti erlendis, hámarksgengi er þannig að krónan stendur hátt og erlend mynt lágt. Við lítils háttar breytingar á genginu, sem væntanlega gæti orðið á þá lund að íslenska krónan félli í verði, það búast allir við því að á næsta eða þarnæsta ári falli íslenska krónan gagnvart erlendri mynt. Það getur þýtt verulega hækkun á erlendum skuldum. Sömuleiðis eru vextir erlendis í lágmarki og er búist við því að vextir erlendis muni hækka innan tíðar. Vaxtabreyting erlendis úr 2–4% og gengislækkun um 10% munu þýða rúmlega 50% aukningu á mánaðarlegri greiðslubyrði. Með húseign sína veðsetta upp í topp eiga heimilin litla möguleika á að standa af sér snöggar breytingar á gengi eða vöxtum erlendis. Annar minni hluti veltir fyrir sér siðferðisreglum bankanna. Hafa bankarnir sett sér einhverjar siðferðisreglur í samskiptum sínum og viðskiptum við viðskiptavinina? Hver er ábyrgð bankanna á ráðgjöfinni sem þeir veita viðskiptavinum sínum? Við þekkjum það að einstaklingar sem leita ráða hjá bankanum eru nánast ofurseldir þeim ráðum sem bankinn gefur þeim, þó að ég ætli ekki að gera lítið úr einstaklingum í því sambandi er þetta oft raunin. Alla vega er ástæða til þess að velta því fyrir sér hvort ráðgjöf bankanna geti verið hlutlaus þegar hagsmunir bankans snúast mest um að fá einstaklinginn til að taka hluta af lánum sínum tryggð í erlendu gengi og erlendum vöxtum. Áhætta bankans er langminnst við slíkar lánveitingar. Er öruggt að ráðgjöf bankanna geti verið hlutlaus gagnvart viðskiptavininum í slíkum tilfellum? Vonandi, en maður hlýtur samt að spyrja sig hver staða viðskiptavinarins er í slíkum viðskiptum. Það hvílir því gríðarleg siðferðisleg ábyrgð á bönkunum, starfsmönnum þeirra og ráðgjöfum þegar þeir ræða við viðskiptavini sína um framtíðarráðstöfun á tekjum og eignum þeirra kannski til lífstíðar. Það verður ekki að fullu brýnt fyrir mönnum að gæta þarf að sér báðum megin við borðið. Frú forseti. Ljóst er nú að ríkisstjórnin ætlar ekki að uppfylla samkomulagið við Öryrkjabandalagið frá því í mars 2003 um aldurstengdar örorkubætur. Orð heilbrigðisráðherra í fjölmiðlum haustið 2003, þar sem hann staðfesti að loforðið við öryrkja hefði ekki verið efnt að fullu, að það þyrfti að áfangaskipta samkomulaginu og afgangurinn kæmi til greiðslu ári síðar, hafa reynst orðin tóm. Ríkisstjórnin öll og ekki þó síst Framsóknarflokkurinn, sem sló sér upp á loforðum til öryrkja fyrir síðustu alþingiskosningar, ber mesta ábyrgð á því að ekki skuli vera staðið við samkomulagið. Ef vikið er að stöðu heilbrigðismálanna er ljóst að mikill fjárskortur er hjá mörgum sjúkrastofnunum í landinu. Þannig má sjá á minnisblaði frá fjármálaráðuneytinu um stöðu stofnana í A-hluta í lok septemer sl. að neikvæð staða 20 heilsugæslustöðva og heilbrigðisstofnana var samtals tæpar 994 millj. kr. Þá er fjárhagsvandi Landspítala – háskólasjúkrahúss mikill, og handahófskenndur niðurskurður hefur gengið mjög nærri starfsemi hans á árinu. Ljóst er að ef þessar sjúkrastofnanir eiga að vinna á fjárhagsvanda sínum þýðir það einungis meiri niðurskurð sem svo aftur kemur niður á þjónustu þeirra. Tillögur þingmanna Vinstri grænna um framlög til að mæta brýnni þörf heilbrigðisstofnananna voru felldar af meiri hlutanum. Ljóst er því að margar heilbrigðisstofnanir standa frammi fyrir miklum fjárhagsvanda og skerðingu á þjónustu. Ef litið er til menntamála mótmælir Vinstri hreyfingin – grænt framboð hækkun skráningargjalda í opinberum háskólum. Áfram skal tryggja jafnrétti til náms. Það má ekki þrengja svo að opinberum háskólum að þeir þurfi í meira mæli en nú er að taka upp aðgangstakmarkanir. Fjárhagsstaða margra framhaldsskóla er slæm, og nauðsynlegt er að ljúka endurskoðun á reiknilíkani sem greitt er eftir. Þá er ótækt að láta framhaldsskólana bera stöðugt uppsafnaðan halla á milli ára. Ríkisendurskoðun hefur ítrekað bent á að slíkt sé ekki heimilt samkvæmt fjárreiðulögum. Það gengur ekki lengur að láta skólana bera gamlan fjárhagsvanda sem m.a. er til kominn vegna gallaðs reiknilíkans og tregðu stjórnvalda á að viðurkenna fjölda nemenda. Minni hluti fjárlaganefndar flytur breytingartillögu sem miðar að því að bæta nokkuð úr brýnni þörf ríkisháskólanna og framhaldsskólanna. Ef litið er til umhverfismála vill Vinstri hreyfingin – grænt framboð efla stofnanir sem starfa á sviði náttúruverndar og nýtingar náttúruauðlinda og gera þeim kleift að sinna þýðingarmiklu hlutverki sínu. Ljóst er að margar stofnanir sem undir umhverfisráðuneytið heyra eiga við rekstrarvanda að etja eins og nýútkomin skýrsla Ríkisendurskoðunar um Náttúrufræðistofnun Íslands sýnir en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Stjórnvöld eiga tveggja kosta völ til að leysa alvarlegan rekstrar- og fjárhagsvanda Náttúrufræðistofnunar Íslands. Að laga starfsemi hennar að núverandi fjárhagsramma með verulegum niðurskurði í rekstri eða að auka fjárveitingar til hennar svo að hún geti sinnt þeim verkefnum sem henni eru falin í lögum með svipuðum hætti og undanfarin ár.“ Vísað er til fyrri hluta nefndarálits 2. minni hluta um fjárlagafrumvarpið. Þar er rakið hvernig umhverfismálin og náttúruverndin eru stöðugt hornrekur í áherslum þessarar ríkisstjórnar. Ef litið er til sveitarfélaganna sem hér hafa svo mjög verið rædd á þessu hausti, þ.e. erfiður fjárhagur þeirra, er staðreynd að fjárhagur margra sveitarfélaga hefur verið afar erfiður undanfarin ár. Stöðugt fleiri verkefni hafa verið færð til sveitarfélaganna án þess að þeim hafi fylgt nægir tekjustofnar. Þennan vanda verður að leysa til framtíðar en ekki með árlegum björgunaraðgerðum. Í þessu sambandi hefur Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagt fram frumvarp til laga um breyting á lögum um tekjustofna sveitarfélaga eins og áður hefur verið gerð grein fyrir. Þá er hér enn fremur flutt tillaga um 700 millj. kr. aukið framlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að bæta að nokkru úr brýnum fjárhagsvanda þeirra sem verst eru sett. Brýnt er að endurskoða tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og það áður en rætt er um frekari verkefnaflutning frá ríki til sveitarfélaga. Þá vil ég gera hér að umtalsefni Mannréttindaskrifstofu Íslands. Í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2005 er gert ráð fyrir framlagi til mannréttindamála almennt en framlagið er ekki eins og áður eyrnamerkt Mannréttindaskrifstofu Íslands. Samkvæmt þessari breytingu munu stjórnvöld sjálf ráða hvaða verkefni á þessu sviði verða styrkt í mannréttindamálum. Það er ekki ásættanlegt að vegið sé að sjálfstæði stofnunarinnar þar sem ákvörðun um framlag til hennar hefur verið fært frá löggjafarvaldinu, frá Alþingi, til framkvæmdarvaldsins. Nauðsynlegt er að hér á landi starfi óháð og sjálfstæð stofnun sem sinni mannréttindamálum, eins og segir m.a. í áskorun frá stjórn Mannréttindaskrifstofu Íslands, með leyfi forseta: „Að mati stjórnarinnar væri það mikill álitshnekkir fyrir Ísland ef sú yrði raunin að skrifstofunni væri ekki lengur tryggt fast framlag á fjárlögum og yrði að draga sig út úr þeim samstarfsverkefnum sem hún á aðild að á alþjóðavettvangi.“ Vinstri hreyfingin – grænt framboð tekur undir með stjórn Mannréttindaskrifstofu Íslands og öðrum sem hafa gagnrýnt þessa breytingu, svo sem hinni virtu Wallenberg-stofnun sem hefur sent erindi til Alþingis. Nauðsynlegt er að breyta þessu og færa aftur í fyrra horf þannig að sjálfstæði skrifstofunnar sé tryggt og hún geti starfað án þess að fjárframlögum fylgi skuldbindingar eða stýring. Með þessu nefndaráliti fylgja í fylgiskjölum áskoranir varðandi sjálfstæði Mannréttindastofnunar Íslands, áskorun frá Mannréttindaskrifstofu Íslands, Íslandsdeild Amnesty International, Rauða krossinum, Landssamtökum Þroskahjálpar, Biskupsstofu, UNIFEM og frá presti innflytjenda, svo að nokkuð sé nefnt. Hér er gríðarlegt áherslumál á ferðinni sem lýtur að mannréttindamálum og stöðu Íslands gagnvart störfum að mannréttindamálum um allan heim. Stjórnarandstaðan mun flytja breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið sem felur í sér að sjálfstæði Mannréttindaskrifstofu Íslands sé tryggt með beinum fjárframlögum frá Alþingi en ekki frá framkvæmdarvaldinu. Vinstri hreyfingin – grænt framboð getur ekki samþykkt þær áherslur sem fram koma í þessu fjárlagafrumvarpi. Frumvarpið er í samræmi við fyrri frumvörp þessarar ríkisstjórnar, þó þannig að nú er enn meiri áhersla lögð á að færa þeim einstaklingum mest sem hafa mest fyrir. Boðaðar skattalækkanir ríkisstjórnarinnar munu koma þeim best sem hafa mest. Til að auka tekjur ríkissjóðs eru síðan komugjöld á sjúkrastofnanir og skráningargjöld í opinberum háskólum hækkuð. Þá mótmælir Vinstri hreyfingin – grænt framboð þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að auka fjárveitingar til þess að hervæða íslenska ríkisborgara og stilla þeim upp við hlið hersveita NATO og Bandaríkjanna. Þá er hér mótmælt veru Íslands á lista um stuðning hinna vígfúsu ríkja við innrásina í Írak og að fjármagni sé varið til þeirra aðgerða, enda hefur hvorki íslenska þjóðin né Alþingi verið haft með í þeirri ákvarðanatöku. Því er enn fremur mótmælt að íslenska ríkið leggi fram fé til hergagnaflutninga. Vinstri hreyfingin – grænt framboð mótmælir þessum áherslum og vill að ríkisfjármálum sé beitt til að auka jöfnuð í samfélaginu. Mikilvægt er að létta af þeirri spennu sem hefur magnast á síðustu árum vegna aukins tekjumunar í þjóðfélaginu og kerfisbundins mismunar á lífskjörum fólks. Það að öllum þegnum þjóðfélagsins séu tryggð mannsæmandi lífskjör á að vera aðalsmerki hins samábyrga velferðarsamfélags. Leggja á meiri áherslu á að tekjum ríkisins verði í auknum mæli varið til menntunar og rannsókna, að framlög til umhverfismála verði aukin og að tekið verði upp grænt bókhald þegar meta skal arðsemi í rekstri og framkvæmdum. Stjórnvöld verða að stuðla að fjölbreyttari atvinnustefnu en nú er. Stefna stjórnvalda nú snýst alfarið um að byggja hér upp erlenda stóriðju sem ryður burt minni fyrirtækjum og öðrum útflutningsgreinum. Frú forseti. Þessu nefndaráliti fylgja síðan fylgiskjöl til að undirstrika frekar þau atriði sem hér hafa verið rakin. Ég minntist á áskoranir um að standa vörð um sjálfstæði Mannréttindaskrifstofu Íslands. Ég minntist á skuldir fyrirtækjanna og þjóðarbúsins og hér fylgir með í fylgiskjali útdráttur úr skýrslu BSRB sem fjallar um skuldir þjóðarbúsins og var birt í síðustu viku. Þar er rakið hvernig Ísland er að verða með skuldugustu löndum heims. Hér eru einnig rakin í stuttri greinargerð frá greiningardeild KB-banka áhrif þess að taka gengistryggð lán á breytilegum erlendum vöxtum. Hún sýnir að ef erlendir vextir heimilis sem tekur 10 millj. kr. lán með erlendum vöxtum hækka um 2% og gengið lækkar um 10% eykst mánaðarleg greiðslubyrði viðkomandi um meira en 50%. Í þessari greinargerð er lýst þeirri gríðarlegu áhættu sem felst í því að taka erlend lán. Það getur verið ávinningur að taka erlend lán þegar krónan stendur lágt og vextir erlends eru háir. Þá eru líkur til þess að það geti orðið ávinningur og þeim krónum fjölgað sem teknar eru að láni vegna breytinga í gengi og vöxtum. Við þær aðstæður sem nú eru, við lægstu vexti erlendis og hæsta gengi krónunnar, er mikil áhætta að taka erlend lán og veðsetja eignir sínar upp í topp fyrir erlendum lánum því þau geta ekki annað en vaxið að raungildi og greiðslubyrði þeirra aukist. Þetta er rakið hér ítarlega. Frú forseti. Ég hef lokið við að mæla fyrir framhaldsnefndaráliti við 3. umr. fjárlaga en kem síðar í dag og mæli fyrir einstaka breytingartillögum sem ég flyt.

Herra forseti. Ég hef hug á því að spyrja hv. þingmann hvað það er miðað við núverandi efnahagsástand sem flokkur hans vildi helst gjöra. Hann hafði áhyggjur af því í ræðu sinni að gengið væri mjög nærri heilbrigðisstofnunum, menntastofnunum og ýmsum stofnunum á vegum félagsmála. Ég gat ekki skilið annað á ræðu hans en að hann teldi að auka þyrfti framlög til allra þessara málaflokka. Telur þá þingmaðurinn að of mikils aðhalds sé gætt í ríkisfjármálunum? Eða er hann þeirrar skoðunar að kannski ætti að auka skatta í þjóðfélaginu? Eða hvað er það annars sem hv. þm. telur að helst sé að varast? Ég veitti því athygli að formaður hans ágæta flokks sagði í sjónvarpi ekki alls fyrir löngu að hann teldi að barátta grunnskólakennara ætti að vera öðrum starfsstéttum hvatning. Telur hann að það sé málið, það sé nauðsynlegt að auka og hækka kaupgjald á Íslandi og það gæti þá helst orðið að ráði til að bjarga þeim sem hann telur að séu í vanda, þ.e. jafnvæginu? Þegar hv. þm. vitnar í Seðlabankann, er hann sammála aðgerð Seðlabankans að rétt sé að hækka stýrivexti? Telur hann að það komi að gagni? Eða hvert er viðhorf hans ágæta flokks til þeirra vandamála sem við erum að glíma við núna?

Frú forseti. Eins og kom fram í ræðu minni hef ég miklar efasemdir um þessar aðgerðir Seðlabankans og vil jafnframt inna hv. þingmann eftir viðbrögðum hans. Hækkun stýrivaxta Seðlabankans nær einungis til um 30% af því fjármagni sem er í umferð hér á landi. Það fjármagn er jú skammtímalán einstaklinga og minni fyrirtækja hér á landi. Ég er ekki viss um að þetta sé sú aðgerð sem við viljum sjá. En aðgerðirnar hafa þegar í stað áhrif á gengið. Gengið hefur breyst á nokkrum mánuðum, íslenska krónan hefur hækkað, gengisvísitalan hefur fallið úr 130 niður í 115. Dollarinn er kominn úr 110 niður í 63 kr. Hvaða útflutningsgrein stendur svona lagað af sér, svona snöggar breytingar á nokkrum mánuðum? Hvaða útflutningsgrein ætlar að standa það af sér? Við vonum að þær geri það en þetta eru ekki þær aðgerðir sem ég tel brýnast að efna til. Þetta byggir að vísu á atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar. Varðandi skattstefnu er ég ekki sammála þeim áherslum sem koma fram í efnahagsmálum hjá ríkisstjórninni. Lækkun skatta á hátekjufólki við þessar aðstæður er röng. Við þessar aðstæður ber að standa vörð um velferðarkerfið, hinar almennu grunnstoðir samfélagsins sem allir geta leitað til og greitt jafnt fyrir, notið með jöfnum hætti hvort sem menn hafa miklar tekjur eða litlar. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt fram áherslur okkar í skattamálum sem lúta að því að jafna skattgreiðsluna á þegnana, taka upp aukna skatta á fjármagnstekjur að frádregnu ákveðnu frítekjumarki og breikka þar með tekjugrunn ríkisins.

Virðulegi forseti. Ég var ekki miklu nær þrátt fyrir þessa ágætu ræðu. Ég veit ekki enn þá hver stefna hv. þm. og hans ágæta flokks, Vinstri grænna, er. Telur hann að 8% aukning, eins og kemur fram í því fjárlagafrumvarpi sem við erum að ræða um núna, til menntamála, félagsmála og heilbrigðismála sé ekki nægjanleg aukning? Telur hann að það hefði átt að hækka þetta meira en við erum að gera? Það kemur svolítið einkennilega við okkur stjórnarþingmenn sem sitjum þó undir gagnrýni alls staðar annars staðar frá um að aðhald í ríkisútgjöldum sé ekki nægilegt og að við séum að auka þetta of mikið að þá kemur gagnrýni frá Vinstri grænum að við eigum að auka þetta enn þá meira. Það er mjög erfitt að átta sig á þessu. Hv. þm. svaraði heldur ekki spurningu minni: Hvað með kaupgjaldið í landinu? Er það rétt sem komið hefur fram frá þeim að þeir telji að það þurfi að hækka það verulega núna, það þurfi að auka einkaneyslu í þjóðfélaginu verulega núna? Er það baráttumál þeirra? Hvernig koma þeir því heim og saman? Hins vegar bregður svo við, virðulegi forseti, að einstaka sinnum erum við ekki ósammála, ég og hv. þm. Jón Bjarnason, því það lán er yfir mér eða ólán, hvort heldur menn vilja kalla það, að oftast nær hefur mér ekki tekist að skilja hagstjórnartilburði Seðlabankans á síðari árum. Ég átta mig því ekkert á hvað hann er að gera og hvers vegna hann er að gera þetta núna, ég fæ engan botn í það. Og ég skil ekki hvernig við getum núna við þessar aðstæður farið að auka ójafnvægið, það eina sem er í samfélaginu, þ.e. viðskiptajöfnuðinn eða viðskiptaójöfnuðinn, með því að hækka gengið enn einu sinni. Þar erum við kannski loksins sammála.

Frú forseti. Það er svo sem ekkert óeðlilegt við það að við séum á öndverðum meiði hvað varðar stefnu í skattamálum og velferðarmálum. Þar greinir okkur á stjórnmálalega á milli flokka. Ég tel t.d. að það sé orðinn stór hópur í þjóðfélaginu sem hefur himinháar tekjur og allt of háar tekjur og það eigi fyrst og fremst að snúa sér að þeim sem hafa hundruð þúsunda, milljónir á mánuði, frekar en að beina spjótunum stöðugt að þeim sem eru með lægstu eða lægri launin. Það eru þeir sem valda þenslunni í þjóðfélaginu, það eru þeir sem eru með himinhá laun og launabil í samfélaginu eykst nú stöðugt. Hv. þm. hafði áhyggjur af vaxandi einkaneyslu og hann kemur sjálfsagt að því í ræðu hér seinna hvaða áhrif skattalækkanir ríkisstjórnarinnar á þeim sem hafa hæstar tekjurnar og fá mest út úr skattalækkununum hafa á einkaneysluna. Er það ekki þensluhvetjandi? Hefði ekki verið rétt að huga frekar að þeim sem eru lægst launaðir og hækka ávinning þeirra meira en ekki að hygla þeim sem hafa hæstar tekjurnar? Ég held að það hefði virkað á stöðugleikann. En það sem ég vil ítreka hér og nefna er sú staða sem við stöndum nú frammi fyrir með gengisvísitölu upp á 115 og dollarann á 63 kr. Dollarinn hefur næstum því lækkað um helming á tveimur árum. Það stendur enginn útflutningsatvinnuvegur svona lagað af sér. Erum við markvisst að fara að rústa meiri hlutanum af útflutningi þjóðarinnar? 

Virðulegi forseti. Þeir kölluðu rækjuna stóra kampalampa þegar rækjuveiðar byrjuðu fyrst í tilraunaskyni í Ísafjarðardjúpi fyrir 80 árum. Alvaran hófst síðan árið 1936 þegar vinnsla á rækju hófst á Ísafirði. Rækjuveiðar innfjarða hafa verið mjög mikilvægar í atvinnulífi víða um land og má segja að þær hafi tryggt vöxt og viðgang minni bátaútgerðar þar sem þær hafa verið stundaðar. Þegar hörpudisksveiðar hófust fyrst frá Bolungarvík árið 1968 urðu kaflaskil í útgerðarsögu okkar og hörpudiskveiðar og vinnsla hafa verið mjög þýðingarmikill þáttur í sjávarútvegi okkar og gjaldeyrissköpun og hreinlega burðarás í atvinnulífi á Snæfellsnesi, einkanlega Stykkishólmi. Virðulegi forseti. Getur verið að nú sé sagan öll? Við vitum það ekki. En eitt er ljóst. Engar innfjarðarækjuveiðar eiga sér lengur stað hér við land og algert veiðibann er nú á hörpudiski við landið. Þetta eru auðvitað hrikaleg tíðindi. Við skulum aðeins átta okkur á tölunum. Á árunum 1990–2000, eða þar um bil, nam innfjarðarækjuveiðin að jafnaði 7–10 þús. tonnum. Veiðin var stunduð á minni bátum, oftast í eigu einstaklinga og fjölskyldna þeirra. Þessi veiðiskapur skipti miklu máli. Hann var grundvöllur annarrar útgerðar og skapaði mikilvæg störf á svæðum sem sannarlega þurftu á þeim að halda. Á síðustu árum hafa veiðarnar smám saman dregist saman. Rækjuveiðin við Snæfellsnes er ekki svipur hjá sjón. Í Ísafjarðardjúpi hefur aldrei fengist jafnlítið af rækju í rannsóknarleiðangri. Rækjustofninn í Húnaflóa hrundi árið 1996. Rækjan hvarf í Skagafirði haustið 2000. Veturinn 1999–2000 hvarf hún í Skjálfanda og í Öxarfirði hefur verið og er veiðibann. Til marks um hversu hlutirnir ganga hratt fyrir sig má nefna að í ástandsskýrslu Hafrannsóknastofnunar sl. vor var talað um að rækjustofninn í Arnarfirði væri nærri sögulegu hámarki, en við rannsóknir í haust varð niðurstaðan sú að leggja til algert veiðibann. Þar með hurfu síðustu rækjuveiðar innfjarða við strendur landsins. Svo alvarlegt er málið. Athyglisvert er að samkvæmt gögnum vísindamanna er ástandið alls staðar hið sama og á innfjarðaslóðinni. Rækjan er horfin en ýsa og þorskur vaða inn um allt, einkanlega ýsan sem er nú í gríðarlegum vexti á svæðum sem hún þekktist jafnvel ekki. Hækkandi hitastig sjávar er greinilega að gjörbreyta myndinni. Hér sýnist manni að á ferðinni séu einhver skýrustu merki sem við þekkjum um umhverfisbreytingar í hafinu í kringum okkur. Gagnvart þessum stofnum, rækjustofnunum og hörpudiskinum, birtist þetta sem eins konar náttúruhamfarir. Svipaða sögu er að segja af hörpudiskinum. Á árunum 1990–2000 var veiðin í Breiðafirði að jafnaði 8–10 þús. tonn. Nú er veiðibann. Stofninn er í sögulegu lágmarki. Afleiðingarnar eru gríðarlegar. Atvinnuráðgjöf Vesturlands mat það svo að fyrir Stykkishólm, sem var með 75% í heildarhörpudiskaflanum, að efnahagslega tapið í byggðarlaginu gæti numið 614–660 millj. kr. á ári. Það þarf ekki að orðlengja það að þetta er gífurlegt áfall. Útgerðarmenn og sjómenn skelfisksbátanna hafa gagnrýnt vinnubrögð Hafrannsóknastofnunar mjög harðlega og telja mjög ákveðið að ekki hafi verið vel staðið að rannsóknum. Athygli vekur að forsvarsmenn fyrirtækjanna hafa sjálfir haft frumkvæði að því að kalla til erlenda sérfræðinga til að vinna að rannsóknunum. Stjórnvöld hafa reynt að koma til móts við þær byggðir sem orðið hafa fyrir þessu áfalli með ýmsum hætti. Byggðakvótum hefur verið beitt, en einkanlega svokölluðum jöfnunarúthlutunum og hefur um þær ráðstafanir verið prýðileg sátt. Vandinn er hins vegar sá að hér er um skammtímaaðgerðir að ræða. Forsendan er sú að um sé að ræða mjög tímabundið ástand sem muni breytast til batnaðar. Þannig hefur það líka jafnan verið. Við þekkjum dæmi úr sögunni um tímabundinn aflabrest á einstökum tegundum. Núna er ástandið hins vegar miklu alvarlegra og langvinnara. Með núverandi aðferðum munu aflabæturnar smám saman eyðast út. Útgerðirnar sem byggðust upp með veiðirétti í þessar tegundir verða verðlausar og menn geta ekki bjargað sér með því að hverfa að öðrum veiðum. Við þekkjum því miður afleiðingarnar nú þegar. Bátum hefur fækkað gífurlega þar sem vandræðin hafa staðið lengst. Til viðbótar þessu hefur síðan komið verðfall á rækju, ekki síst smærri rækjunni sem er uppistaðan í afla bátanna. Þessi útgerðarflokkur sem var mjög öflugur, t.d. við Djúp og í Húnaflóa, er nú ekki svipur hjá sjón og afleiðingarnar hafa ekki látið á sér standa. Færri störf og lakari afkoma á svæðum sem síst máttu við slíku. Því leyfi ég mér, virðulegi forseti, að spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra eftirfarandi spurninga: 1. Er ástæða til sérstakra og frekari rannsókna á þeim aðstæðum sem upp eru komnar í innfjarðar- og skelfisksstofnunum? 2. Í ljósi þessa hruns sem ég hef hér lýst gefur þetta tilefni til nýrra vinnubragða varðandi úthlutun aflabóta í landinu?

Frú forseti. Það er sannarlega um alvarlegt mál að ræða sem hv. þm. átti frumkvæði að að hér yrði tekið upp. Það er rétt að skipta umræðuefninu í tvennt. Annars vegar er það hörpuskelin og hins vegar rækjan. Þó ástæðurnar fyrir þeim breytingum sem við höfum séð séu hugsanlega tengdar eru þær þó ólíkar. Þegar um hörpuskelina er að ræða er það, að því er virðist vera, samspil á milli hitastigs og sníkjudýra sem í skelinni eru eða hafa komist í skelina. Þegar um rækjuna er að ræða er um afrán annarra tegunda; þorsks, ýsu og jafnvel lýsu að ræða, en breytingar á hitastigi sjávar hafa leitt til meiri ýsugengdar á slóðum rækjunnar og leitt til þess að lýsa er meiri en við höfum áður séð á þeirri slóð. Til viðbótar kemur að það virðist sem afrán ýsu af rækju sé mun meira en áður var talið. Hvers vegna það er er ekki gott að segja, hvort það er vegna þess að menn hafa hreinlega ekki náð því að mæla rétt áður eða hvort ýsan hafi einfaldlega breytt hegðun sinni, það verður hver og einn að meta. Til þess að svara spurningunum er rétt að fara þarf í sérstakar rannsóknir. Þær hafa reyndar staðið yfir og standa yfir nú þegar en ég geri ráð fyrir því að við verði bætt í í nánustu framtíð. Hvað varðar skelina hafa farið fram hefðbundnar rannsóknir á veiðislóðinni til þess að meta stöðu stofnsins. Það eru jákvæð merki um að yngri einstaklingar tegundarinnar komist vel á legg, en við eigum eftir að sjá hvernig þeir einstaklingar bregðast við gagnvart sníkjudýrunum þegar þeir eldast. Það eru líka rannsóknir í samvinnu við tilraunastöðina á Keldum til að rannsaka meinafræði sníkjudýrsins og hvernig það hefur áhrif á skelina. Að mínu viti eru það mjög áhugaverðar og góðar rannsóknir sem þar fara fram. Þó að ég telji að Hafrannsóknastofnun og Keldur séu að gera það sem nauðsynlegt er í þessu hef ég síður en svo neitt á móti því að erlendir sérfræðingar á vegum hagsmunaaðila komi að rannsóknunum, því betur sjá augu en auga. Hins vegar er rétt að geta þess að þegar lagt er upp í rannsóknir sem þessar þurfa þær að hafa tiltekin markmið og tiltekna tilgátu til að sýna fram á með niðurstöðum rannsókna. En ég tel að við séum að gera eins vel og hægt er í þessu tilfelli. Rannsóknir varðandi rækju hafa sérstaklega snúist um að mæla stofnstærðina og breytingar á stofnstærðinni, en nú eru uppi hugmyndir um hvernig hægt er að bregðast við þessu aukna afráni og hvort á einhvern hátt sé hægt að draga úr því. Á næstu vikum og mánuðum verður unnið frekar úr hugmyndum þar um og vonandi gefa þær af sér verkefni sem hægt verður að fara í á næstunni. Varðandi það hvort rétt sé að gera breytingar á því hvernig staðið er að úthlutun bóta má svara því játandi. Hins vegar verður að bæta því við að það sem við ræðum um í dag er ekkert að gerast í einu vetfangi. Við höfum fylgst með þessu í nokkurn tíma og höfum jafnvel getað gert okkur í hugarlund að ástand eins og þetta gæti komið upp. Þess vegna hafa bæði verið gerðar breytingar í ráðuneytinu á þeim vinnubrögðum sem þar hefur verið beitt með tilliti til þessa ástands og eins hefur hv. Alþingi gert breytingar á löggjöfinni sem gera okkur auðveldara að bregðast við þeim aðstæðum sem upp eru komnar. Það felst sérstaklega í því að í fyrsta lagi hefur verið beitt bótum vegna fyrirsjáanlegs aflabrests og þeim verið breytt en síðan er nú auðveldara að bregðast við með hinni nýju löggjöf um byggðakvótana, bæði þar sem um varanlegan samdrátt yfir lengri tíma er að ræða og eins þegar skyndilegar breytingar á atvinnulífi í einstökum byggðarlögum verða. Ég vona að þess sjáist merki þegar úthlutað verður í fyrsta skipti samkvæmt nýrri löggjöf.

Hæstv. forseti. Lífríki sjávar er breytilegt og þeir sem hafa lífsafkomu af því að nýta það hafa alla tíð orðið að laga sig að breyttum skilyrðum. Stundum hefur fiskast vel af einni tegund, á öðrum tíma er sama tegund horfin. Á sumar tegundir hefur verið valtara að treysta en aðrar. Síld, loðna, ufsi, rækja, hörpudiskur og ígulker eru dæmi um tegundir sem hafa komið og farið sviplega af miðunum við landið. Hrun veiðistofns sem á er treyst getur haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir atvinnulífið á viðkomandi stað. Það ígildi eignarréttar á veiðiréttinum sem felst í núgildandi lögum hefur leitt til þess að útgerðir sem hafa jafnvel greitt gríðarlegar upphæðir fyrir veiðirétt í einhverri tegund verða að hætta að veiða hana og hafa ekki grundvöll vegna þess háa verðs sem er á veiðiréttinum til að snúa sér að öðrum veiðiskap. Í lögunum um stjórn fiskveiða hafa stjórnvöld það úrræði að veita veiðirétti í öðrum tegundum til útgerða sem lenda í vanda vegna hruns á veiðistofni. Úrræðið snýr þó einungis að viðkomandi fyrirtæki. Engin skilyrði um að nýta veiðiheimildirnar á viðkomandi stað hafa fylgt bótum af þessu tagi. Það er eðlilegt að ríkið komi til móts við byggðarlög sem lenda í vanda af þessu tagi. Sá stuðningur á hins vegar að vera tengdur atvinnulífi byggðarlagsins í stað þess að taka eingöngu til ábyrgðar á fjárfestingu fyrirtækja í veiðirétti. Ég tel fulla ástæðu til að veita orðum hæstv. ráðherra um breytt vinnubrögð athygli og vonast sannarlega til þess að hluti af þeim breyttu vinnubrögðum sé að sjá til þess að veiðiréttur sem verður úthlutað með þessum hætti vegna vanda í byggðarlögum verði tengdur byggðarlögunum en ekki einungis fyrirtækjunum.

Hæstv. forseti. Það er vissulega mjög alvarlegt fyrir sjávarbyggðir þegar heilu veiðistofnarnir hrynja sem viðkomandi byggðarlög byggja afkomu sína á. Við getum tekið skelfisk og innfjarðarrækjustofna sem dæmi víða um land. Það er mikið áfall fyrir byggðir sem byggja afkomu sína að miklu leyti á því sem sjórinn gefur. Ég er á því og ég held að þverpólitísk sátt sé um það að stjórnvöld eigi að koma að áföllum sem þessum með sértækum hætti. Mörg byggðarlög hafa hins vegar orðið fyrir viðlíka áföllum á umliðnum árum. Við getum tekið sem dæmi innfjarðarrækjustofninn í Öxarfirði og jafnframt erfiða stöðu í rækjuiðnaði víða um land sem bitnar sérstaklega á ákveðnum byggðarlögum. Við getum tekið þar Húsavíkurkaupstað og Siglufjarðarkaupstað sem dæmi. Það er því rétt að árétta að stjórnvöld hafi á hverjum tíma stjórntæki til að takast á við staðbundið hrun veiðistofna eða aðrar óhagstæðar aðstæður sem af einstökum tegundum stafar. Hæstv. forseti. Við skulum hins vegar horfast í augu við það að störfum í sjávarútvegi fer fækkandi og þeim mun fara fækkandi á næstu árum miðað við óbreytt ástand fiskstofna. Miklar tækniframfarir gera það að verkum að störfum fækkar, enda er nauðsynlegt að reka íslenskan sjávarútveg með arðsemi að meginmarkmiði. Þess vegna er það sjálfsögð krafa sjávarbyggðanna að það veiðigjald sem af starfsgreininni er tekið verði nýtt til nýsköpunar í atvinnumálum í viðkomandi byggðarlögum. Það er sjálfsögð krafa, því ef fjármunir af veiðigjaldinu munu ekki renna til sjávarbyggðanna er hér um sérstakan landsbyggðarskatt að ræða og það munu íbúar í hinum dreifðu byggðum ekki sætta sig við.

Frú forseti. Það augljóslega mikið áfall fyrir þau svæði og byggðarlög sem alfarið hafa byggt á veiðum á innfjarðarrækju og hörpudiski er ekkert veiðist. Það er þeim mun tilfinnanlegra sem þær greinar hafa vegið þyngra í atvinnulífi á viðkomandi svæði. Nú er það svo að flest bendir til að með þessu séum við a.m.k. að verulegu leyti að horfast í augu við afleiðingar af loftslagsbreytingum, hlýnun sjávar og lofthjúps. Það er hollt fyrir ýmsa að hafa það í huga en sennilega er þetta aðeins lítið sýnishorn af þeim hrikalegu breytingum sem orðið geta því samfara á næstu áratugum ef svo heldur fram sem horfir og spár vísindamanna ganga eftir. Við svona aðstæður er að sjálfsögðu mikilvægt að efla rannsóknir, reyna að vakta svæðin og skilja hvað þar er að gerast. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að tekið sé til skoðunar með hvaða hætti er hægt að standa við bakið á þeim sem mæta þessum erfiðleikum, t.d. með breyttu fyrirkomulagi á bótum í formi veiðiréttinda í öðrum tegundum, ef til vill úthlutun með varanlegri hætti en verið hefur. Þá er rétt að hafa í huga að menn greiddu fyrir veiðiheimildir í sérveiðum með afsali veiðiréttinda á sínum tíma. Ef þær veiðiheimildir, sá kvóti, er í raun orðinn verðlaus og gagnslaus þar sem ekki er lengur um veiðanlega stofna að ræða til langframa þá hlýtur auðvitað að þurfa að endurmeta það. Ég tel líka eðlilegt að skoða það sérstaklega að koma til móts við atvinnuhagsmuni og stöðu viðkomandi byggða í almennu samhengi. Þetta bitnar sérstaklega þungt á byggðum um norðvestanvert landið, þótt áhrifanna gæti reyndar allt austur um til Skjálfandaflóa og Öxarfjarðar. Mér finnst að við slíkar aðstæður sé eðlilegt að stjórnvöld skoði það að auka fjárframlög til atvinnuþróunar og nýsköpunar í öðrum greinum á viðkomandi svæðum þannig að menn geti reynt að snúa vörn í sókn og efla annað atvinnulíf í stað þess sem þar er að dragast saman eða tapast.

Hæstv. forseti. Fyrir nokkrum árum var sagt: Farið að okkar ráðum við nýtingu á veiðistofnum innfjarða og þið munuð búa að þeirri gullkistu um áratugi. Treystið þeirri vísindalegu ráðgjöf sem gefin er og afkoma ykkar og byggðanna verður tryggð. Þessi orð fóru oft á milli manna í rökræðum um veiðar úr innfjarðastofnum eins og rækju og hörpuskel. Hafrannsóknarmönnum var tamt að halda því fram að með því að fara eingöngu eftir veiðiráðgjöf byggju menn að því um alla framtíð að veiða innfjarða. Sömu viðhorf voru uppi þegar kvótakerfið var tekið upp og veiðarnar voru skertar. Þá var litið til verðmæta þess afla sem tekinn var úr sjó og hann uppreiknaður. Ætli eitt kíló af rækju hafi ekki þá verið eins og þrjú kíló af þorski í dag, eitthvað nálægt því? Menn fengu auðvitað skerðingu í samræmi við hlutfall verðmætanna, voru skertir fyrir sérveiði sína. Hið sama gilti með skelina. Núna búa sjómenn við það að vísindaleg ráðgjöf hefur að þessu leyti ekki staðist og að breytur eins og sjávarhiti hafa allt önnur áhrif en menn gerðu ráð fyrir, að því er varðar innfjarðaveiði, einkanlega varðandi rækjuna þó að annað eigi við um hörpuskelina. Því verður ekki á móti mælt að það verður að líta sérstaklega til hagsmuna þess fólks sem hefur haft atvinnu af þessu áratugum saman og hefur auðvitað tekið á sig skerðingu samfara verðfalli og öðru á undanförnum árum. Menn hafa jafnvel reynt aðrar leiðir eins og kræklingaeldi, t.d. í Arnarfirði. En menn hafa núna orðið fyrir sérstökum skaða þar án bóta. Ég tel að það verði að gilda sama regla fyrir alla, að þessar veiðar verði bættar og það sé ekki hægt að mismuna mönnum að því leyti. Það verður að líta til upphafsins þegar heimildir voru skertar.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeim ríka skilningi sem fram kom í svörum hæstv. sjávarútvegsráðherra á þeim vanda sem við er að etja. Það er ljóst að geysilegt hrun hefur orðið og mikill skaði er skeður í þeim byggðum sem búa næst rækju- og hörpudisksmiðunum. Það er óhjákvæmilegt að bregðast við því og með aflabótum hefur verið reynt að koma til móts við byggðirnar og atvinnulífið þar. Ég tel fá dæmi um annan eins skell og orðið hefur í tengslum við aflabrest í rækju og skel. Talið er að 70% af tekjum af sjávarútvegi í Stykkishólmi vegna skelveiðanna hverfi á einu ári og má nærri geta að það komi við byggðina þegar slíkur brestur verður. Það er augljóst að við þessu þarf að bregðast og við þessu hefur verið brugðist með þeim hætti sem sjávarútvegsráðherra hefur gert, með því að úthluta aflabótum. Það er ástæða til þess að undirstrika það. Það sem er hins vegar athyglisvert í þessu öllu er að ekkert bendir til þess að um ofveiði sé að ræða. Þess vegna er svo mikilvægt, eins og fram kom í ræðu hv. málshefjanda, að rannsóknir verði auknar og allra leiða leitað til þess að greina ástæður fyrir þessu hruni. Innfjarðarrækjan hefur nánast algjörlega verið veidd eins og tillögur fiskifræðinga hafa hljóðað upp á, upp á kíló. En þrátt fyrir það verður þessi brestur. Talið er að smáfiskur, þorskur og ýsa, gangi í rækjuna. Það þarf að líta á þessa hluti mjög rækilega bæði hvað varðar rækjuna og skelina 

Frú forseti. Ég fagna því að þetta mál skuli tekið upp utan dagskrár á hinu háa Alþingi, hrun veiðistofna skelfisks og innfjarðarrækju. Það er sannarlega rétt að innfjarðarrækjan hefur hrunið úr 12 þús. tonnum niður í 500 tonn og hörpudiskurinn úr 10–11 þús. tonnum niður í ekki neitt. En, virðulegi forseti, það er einn stofn í viðbót, úthafsrækjan, sem ég ætla að gera að umtalsefni. Þar hefur úthlutaður kvóti dottið niður í 20 þús. tonn úr 75 þús. tonnum veiðiárið 1997–1998, þ.e. um 75%. Við skulum einnig halda því til haga, virðulegi forseti, að það hefur haft mjög alvarleg áhrif á fjölmörgum stöðum á landsbyggðinni, alveg eins og hrunið í innfjarðarrækjunni og hörpudisknum. Þess vegna verðum við að ræða málið í heild sinni. Það er ekkert annað, virðulegi forseti, en náttúruhamfarir sem koma upp í huga manns þegar þessi mál eru rædd. Á öllum náttúruhamförum höfum við Íslendingar tekið sameiginlega, sama hvort um jarðskjálfta eða snjóflóð hefur verið að ræða. Þess vegna tel ég, virðulegi forseti, að taka verði á þessum málum af meiri krafti en gert hefur verið. Það er ekki ásættanlegt, virðulegi forseti, að rétt um 3.500 tonn komi úr svokallaðri 9. grein til bóta fyrir innfjarðarrækju og hörpudisk. Það er ekki ásættanlegt að ekki séu komnar bætur í öðrum veiðistofni fyrir úthafsrækjuna, að það þurfi að bíða næsta árs. Þetta er mjög alvarlegt mál, virðulegi forseti, og inn í það blandast jafnframt skortur Hafrannsóknastofnunar á fjármagni til að stunda rannsóknir á því sem er að gerast vegna hlýnunar sjávar. Ég vil, virðulegur forseti, í lokin spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra tveggja spurninga. Annars vegar hvort hann, innan ríkisstjórnar eða hann sjálfur, vilji beita sér fyrir breytingu á 9. grein þannig að þessi viðlagapottur, eða hvað við eigum að kalla þennan viðlagasjóð, komi strax til þegar áföllin verða, eins og urðu í fyrra með 20 þús. tonnin í úthafsrækjunni. Í öðru lagi vil ég spyrja um nokkuð sem snýr að veiðileyfagjaldinu eða auðlindagjaldinu: Telur hæstv. sjávarútvegsráðherra 

Herra forseti. Það er athyglisvert varðandi veiðibrestinn sem er tilefni þessarar utandagskrárumræðu að stjórn á veiðum á umræddum tegundum hefur þannig verið háttað á undanförnum árum að farið hefur verið eftir tillögum fiskifræðinga að fullu og öllu. Menn hafa sniðið veiðunum þann stakk sem fiskifræðingar hafa skorið utan um þær en engu að síður er allt í fári. Það mætti vera mönnum umhugsunarefni gagnvart annarri ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. Menn mega hafa það í huga að fiskifræðin er ekki sú fræðigrein sem hefur alla þekkingu á valdi sínu er menn taka mið af henni í ákvörðun um leyfilegar veiðar úr fiskstofnum. Víkjum aðeins að innfjarðarrækju og hörpudiski. Þetta eru stofnar eða auðlindir sem menn hafa nýtt sér frá nálægum byggðarlögum. Nytjar af þeim hafa verið nátengdar tilteknum byggðarlögum þar sem menn hafa nýtt þessar auðlindir sér til framfæris. Auðvitað getur farið svo í náttúrunni að aðstæður breytist þannig að þessir stofnar verði veikari og ekki veiðanlegir en þá verða aðrir stofnar sterkari, eins og hér hefur verið rakið, bæði þorskur og ýsa. Þá eiga menn auðvitað að haga hlutunum þannig að menn geti nýtt sér þær auðlindir sem eru við bæjardyrnar, ef það er ekki rækja eða skelfiskur í dag þá er það þorskur eða ýsa á morgun. Menn eiga þá að geta gengið í þær auðlindir og nýtt sér þær sér til framfæris og atvinnusköpunar. Við höfum því miður búið til allt of stíft kerfi utan um þessa atvinnugrein sem gerir það að verkum að menn geta ekki brugðist við náttúrulegum breytingum til þess að þróa atvinnulífið í takt við það. Það er okkar vandi. Ég minni á það að lokum, virðulegi forseti, að þeir sem veiða í Ísafjarðardjúpi, svo dæmi sé tekið, því að það þekki ég mætavel, urðu að borga ákaflega mikið fyrir sérveiðileyfið með því að afsala sér hluta af þorskveiðikvóta sínum. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni fyrir að taka þetta mál upp. Rækja og hörpudiskur hafa haft gríðarlega staðbundna þýðingu fyrir byggðarlögin, ekki hvað síst við Breiðafjörð og norður um Vestfirði en einnig austur um Norðurland. Hrun stofnanna og uppnámið sem veiðarnar hafa komist í hefur mikil áhrif á atvinnulífið á viðkomandi svæðum. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram, að Hafrannsóknastofnun og rannsóknaraðilar hafa verið gagnrýndir fyrir slælega vöktun og árangur í rannsóknum á þessum sviðum. Ég minnist þess að við Breiðafjörð voru venjulegir sjómenn farnir að óttast verulega umgengnina um auðlindina. Það var stöðugt verið að finna upp ný og öflugri tæki til að skafa upp skelina. Hvort það hefur haft raunveruleg áhrif veit ég ekki. Engu að síður voru áhyggjur heimamanna löngu komnar fram áður en vísindaleg ráðgjöf fór að taka tillit til þeirra eða vara við. Við sjáum nú fram á að eitthvað verður að koma í staðinn, eitthvert atvinnulíf og verkefni, og þá er náttúrlega nærtækast að horfa til annarra auðlinda í sjónum. Hér var nefnd aukning á þorski og ýsu á sömu miðum. En þá erum við bundin í svo vitlaust kvótakerfi að fólkið sem býr við hliðina á þessari auðlind má ekki nýta sér hana, það afsalaði sér á sínum tíma þorskveiðiheimildum til að fá heimildir í hörpudisk. Núna hljótum við að krefjast þess að byggðirnar við Breiðafjörð, á Vestfjörðum og annars staðar þar sem mann hafa mátt horfa á eftir auðlindinni hverfa fái til baka þær fiskveiðiheimildir sem þær áttu og þær verði bundnar byggðunum, íbúunum á viðkomandi svæðum, til varanlegs öryggis og atvinnuuppbyggingar. Það hlýtur að vera krafa okkar í dag.

Virðulegi forseti. Mér finnst að þessi mjög svo gagnlega umræða sem fram fer í dag eigi að snúast um orsakir, afleiðingar og svo aðgerðir. Við sjáum að hörpudisks- og rækjustofnar allt í kringum landið hafa hrunið á undanförnum missirum. Náttúran hefur eflaust mjög mikið að segja hér og hækkandi hitastig allt í kringum landið hefur gert það að verkum að hörpudiskurinn á erfitt uppdráttar víða. Kadmínmengun í Arnarfirði hefur slegið út hörpudiskinn þar, þungmálmurinn. Fyrir Norðurlandi hafa rækjustofnar horfið, einnig í Ísafjarðardjúpi og Arnarfirði. Ýsan hefur breytt mjög um útbreiðslumynstur og finnst núna víða fyrir Norðurlandi og inni á fjörðum fyrir vestan og það er enginn vafi á því að ýsan á hér verulegan hlut að máli. Hún er botnlæg tegund og étur upp rækjuseiðin þannig að nýliðunin í rækjustofninum hrynur. Ég hef oft lýst því yfir að ég sakna þess að ekki sé meira hugsað um vistfræði þegar fiskveiðistjórn er annars vegar hér á Íslandi. Við þurfum að fara að gera það í miklu meira mæli en nú er gert. Við þurfum að fara að taka tillit til næringarkeðjunnar í hafinu og við þurfum að auka skilning okkar á henni því að þar liggur svarið. Loðnan. Við gerðum mjög alvarleg mistök fyrir nokkrum árum með því að draga ekki markvisst úr loðnuveiðum. Við áttum að gera það um leið og kolmunnaveiðar jukust, einmitt vegna þess að loðnan er mjög mikilvæg sem fæðutegund fyrir grunnslóðina allt í kringum Ísland. Hún er eins og áburðardreifari sem keyrður er yfir tún á vorin. Við höfum gengið allt of nærri loðnustofninum á undanförnum missirum. Nú berast þær fréttir frá Noregi að stærsti síldarárgangur sem nokkurn tíma hefur mælst frá því að mælingar hófust, árið 1950, er fundinn í Barentshafi og það mun sennilega leiða til þess að síldveiðar munu aukast stórkostlega á næstu árum, á norsk-íslenskri síld, og við stöndum mjög sennilega frammi fyrir því með hækkandi hitastigi að útbreiðslumynstur síldarinnar breytist og jafnvel er fyrir höndum nýtt síldarævintýri fyrir Austfjörðum og Norðurlandi. Þetta eru mjög góðar fréttir. Ég vil nota tækifærið og hvetja hæstv. sjávarútvegsráðherra til þess að draga úr loðnuveiðum og gefa síðan þeim mönnum sem hafa orðið fyrir tjóni vegna hruns á rækju og hörpudiski lausan tauminn, leyfa þessu fólki að veiða. Um það snýst þetta.

Frú forseti. Hér er hreyft alvarlegu máli. Við vitum að rækjustofninn er í lágmarki, hvort sem við lítum til úthafsrækju eða innfjarðarrækju og eins og sakir standa er, hygg ég, ekkert rækjuskip við veiðar. Ef til vill eru horfur á því að rækjuvinnsla í landi stöðvist, um skeið a.m.k., á einstökum stöðum. Þessi atvinnurekstur á í miklum erfiðleikum. Ég vil á hinn bóginn vara mjög við því undir þessum kringumstæðum að menn reyni að slá keilur með því að gera lítið úr rannsóknum og athugunum hér við landið eins og hv. þingmenn gerðu, vöruðu við því að farið væri eftir ráðleggingum fiskifræðinga sérstaklega og höfðu við orð að þekking og rannsóknir þeirra byggðu á veikum grunni. Auðvitað höfðum við ekki á öðru að byggja en þeirri þekkingu sem er í Hafrannsóknastofnun og þeirri ráðgjöf sem þaðan kemur. Ég hygg að hv. þingmenn búi ekki yfir meiri þekkingu en þar er saman komin. Ég vil einnig vara við því að menn dragi af þessu þær almennu ályktanir að ástæða sé til að hreyfa við kvótakerfinu en vil á hinn bóginn taka undir með hæstv. sjávarútvegsráðherra að nauðsynlegt er að bregðast við. Ég hef trú á því að hann muni gera það sem í hans valdi stendur til að beita hinum sérstöku úrræðum sem hann ræður yfir til að mæta áföllum eins og þessum. Frá því var gengið þegar kvótalögin voru sett að sjávarútvegsráðherra hefur ákveðin úrræði sem hér voru samþykkt og ég legg áherslu á að þeim sé skynsamlega beitt og að rannsóknir séu efldar á rækjustofninum.

Virðulegi forseti. Ég held að þær umræður sem hér hafa farið fram og hafa verið ákaflega málefnalegar undirstriki fyrst og fremst alvöru þessa máls, bæði hvað varðar hörpudiskinn og eins innfjarðarrækjuna. Ég get tekið sem dæmi að hér kom fram hver heildarkvótinn í úthafsrækjunni er á yfirstandandi fiskveiðiári og það svarar til þess að þegar best lét á síðasta áratug var innfjarðarrækjan u.þ.b. helmingurinn af þeirri úthlutun. Hér er um að ræða gífurlega mikla hagsmuni. En það er ástæða til að árétta það sem ég nefndi áðan, þau vandræði sem við stöndum núna frammi fyrir varðandi innfjarðarrækjuna og hörpudiskinn stafa náttúrlega af þessum umhverfisbreytingum, varðandi hörpudiskinn sérstaklega, líka sníkjudýr eins og hæstv. sjávarútvegsráðherra sagði hér. Það er ástæða til að vekja athygli á því hvað þessir hlutir gerast hratt. Við stöndum kannski eitt haustið í bullandi rækjuveiði og allt gengur vel og menn hafa ekki ástæðu til að ætla annað en að allt muni ganga vel. Þá fara menn að taka eftir breytingum. Það var mat Hafrannsóknastofnunar í maí í vor til að mynda að í Arnarfirðinum væri rækjustofninn í sögulegu hámarki. Síðan eru gerðar rannsóknir í október og þá er niðurstaðan sú að ekki sé hægt að leyfa rækjuveiðar þennan veturinn. Við sjáum með öðrum orðum hvað þessir hlutir gerast gríðarlega hratt og það er engin ástæða til annars en að undirstrika það. Ég held að það sé rétt sem hér hefur verið sagt að auðvitað verðum við að laga umhverfið þannig að við getum einhvern veginn brugðist við þegar svona aðstæður verða. Og það eru þær breytingar sem við höfum einmitt verið að gera á lagaumhverfinu. Við höfum verið að gera það þannig að þegar aðstæður koma upp eins og nú í innfjarðarrækjuveiði, eins og varðandi hörpudiskinn, er það þannig núna í fyrsta skipti að við erum búin að breyta lögunum þannig að það er hægt að úthluta aflaheimildum í öðrum tegundum strax til að koma til móts við þessa báta. Þegar um er að ræða aðstæður eins og við erum núna að sigla inn í - það er miklu varanlegra en áður - höfum við líka þessi úrræði. Virðulegi forseti. Það er ástæða til að hvetja til þess að tiltækum úrræðum sé beitt til að vernda útgerðina og þá atvinnustarfsemi sem þarna er til að menn geti síðan haldið áfram með aðra atvinnustarfsemi í þessum byggðarlögum. Þetta er gífurlega mikilvæg atvinnugrein í þeim byggðarlögum sem um er að ræða, hvort sem um er að ræða hörpudiskinn í Breiðafirði eða innfjarðarrækjuveiðina víða um norðanvert landið.

Herra forseti. Það voru fluttar 11 ræður sem ég þarf að veita svör við á tveimur mínútum þannig að það er eins gott að drífa sig í það. Reynt hefur verið að tengja bæturnar við atvinnulífið í byggðarlögunum og í þeirri vinnu sem við höfum verið að vinna að undanförnu er enn frekar reynt að gera það. Það er ástæða til að taka undir með hv. þm. Birki Jóni Jónssyni um að ástæða sé til þess að verja fjármunum til nýsköpunar í atvinnulífi á landsbyggðinni. Það er einmitt markmiðið með svokölluðu AVS-verkefni því að sjávarútvegurinn er auðvitað fyrst og fremst atvinnugrein landsbyggðarinnar. Ég vara hins vegar við því þegar menn fara í ræðustól og tala eins og þetta sé fiskifræðingunum að kenna, af því að farið hafi verið eftir ráðleggingum fiskifræðinganna sé það þeim að kenna að ekki veiðist betur nú en raun ber vitni. Treystið okkur, vitnaði hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson í fiskifræðingana, en vísindamenn ræða aldrei á þessum nótum nema að gefnum ákveðnum forsendum. Það eru þær forsendur sem eru að breytast og það er raunverulega við þeim sem við verðum að bregðast, alveg á sama hátt og náttúran bregst við þessum breytingum. Ég held hins vegar ekki að það sé rétta leiðin að fara 20–25 ár aftur í tímann og rífa upp kvótatilfærslur sem komu til vegna sérveiðileyfa. Þeir sem fengu þá rækjuúthlutun og skelúthlutun hafa notið þess í ríkum mæli þegar þessir stofnar ruku upp, alveg upp í 75 þús. tonn eins og gerðist hérna í stuttan tíma, eins og hv. þm. Kristján Möller nefndi, á meðan samdráttur hefur verið í öðrum tegundum, eins og var t.d. í ýsunni og auðvitað í þorskinum. Hæstv. forseti. Tíminn er liðinn. Það er margt sem ég hefði gjarnan viljað svara frekar en verð að reyna að gera það síðar.

Hæstv. forseti. Við erum hér nú við 3. umr. fjárlaganna, framhaldið eftir hádegishlé. Ég ætla að nota mér fljótlega í ræðu minni að hæstv. samgönguráðherra er í salnum og víkja að samgöngumálunum og fyrirhuguðum niðurskurði á þeim. Ég mun þar af leiðandi breyta ræðu minni nokkuð frá því sem ég hugðist flytja hana. Ég vil þó í upphafi geta þess sem mér fannst mikill galli við fjárlagavinnuna núna á síðustu vikum, að það skyldi dragast svo úr hömlu þrátt fyrir ítrekuð tilmæli, að því er ég tel, formanns fjárlaganefndar að fá yfirlit yfir stofnanir og ráðuneyti um það hvernig stefndi með fjárlagaeftirfylgnina á þessu ári. Ég held að rétt sé að fara nokkrum orðum um það áður en lengra verður haldið. Við reynum í fjárlagavinnunni að meta hvernig fram hefur undið á því ári sem við erum að vinna. Við höfum verið að afgreiða fjáraukalög og til þess að meta málið í heild sinni, fjárlög fyrir næsta ár, hefðu menn eðlilega viljað sjá í tíma í hvað stefndi í hinum ýmsu stofnunum ríkisins. Það verður að segjast alveg eins og er, virðulegur forseti, að þrátt fyrir mikla eftirgangsmuni formanns fjárlaganefndar barst þessi listi okkur ekki fyrr en núna fyrir örfáum dögum, þ.e. 29. nóvember. Það gerir, a.m.k. að mínu viti, það að verkum að menn hafa ekki þá yfirsýn sem þessi listi birtir. Þess vegna vil ég ítreka það sem ég sagði reyndar einnig við umræðu um fjáraukalögin og tel næsta víst að allir í fjárlaganefnd - ég á þar áheyrnaraðild - séu mér sammála um að mjög æskilegt sé að slíkur verkefnalisti, um stöðu stofnana og ráðuneyta að því er varðar fjárlögin og hvernig rauntölur líta út, liggi fyrir sem fyrst í upphafi hvers þings. Eins og venja er eru fjárlög lögð fram sem fyrsta skjal þingsins á hverju hausti. Það mundi örugglega auðvelda fjárlagavinnuna og gefa mönnum betri yfirsýn yfir það hvert stefndi í einstökum málaflokkum og stofnunum ef það lægi fyrir strax í upphafi. Þá væri líka æskilegt að fyrir lægi áætluð staða viðkomandi stofnana og ráðuneyta um áramót. Þetta vildi ég segja almennt og tel ég að þessu þurfi að fylgja mjög vel eftir næsta haust. Ég hef ekki heyrt annað reyndar en að formaður fjárlaganefndar muni gera það en það hefur gengið ákaflega illa að ná þessum lista, væntanlega út úr viðkomandi ráðuneytum eða stofnunum. Eitthvað hefur tafið það. Þetta held ég að þurfi að leggja mikla áherslu á varðandi vinnu í fjárlagagerðinni. Að öðru leyti vil ég segja almennt um fjárlagagerðina, svo það hafi verið sagt af minni hálfu, að ég sé ekki annað en að menn hafi reynt að leysa verkefnið vel af hendi og að starfið hafi gengið vel að flestu leyti, en það má gjarnan bæta upplýsingagjöfina og því vek ég athygli á þessu hér. Þá langar mig að víkja að því, á meðan hæstv. samgönguráðherra er í salnum, sem fyrirhugað er varðandi niðurskurð á fjárlögunum. Stefnt er að því að skera niður framkvæmdir í landinu um 2 milljarða á þessu ári og um 2 milljarða á því næsta. Ég minni á að við frestuðum verklegum framkvæmdum í samgöngugeiranum sl. ár fyrir 1,6 milljarða, ef ég man rétt. Samanlagt eru það tæpir 6 milljarðar á þremur árum, þ.e. þessu ári, næsta og þarnæsta. Hið svokallaða flýtifé í vegaframkvæmdum sem kom inn fyrir kosningarnar 2003, á því þingi og við töldum öll á hv. Alþingi til mikilla bóta, er búið að draga til baka núna ef niðurskurðurinn á að bitna á samgönguframkvæmdunum. Ég hef sagt það áður í ræðum mínum varðandi hinn fyrirhugaða niðurskurð að því miður væri ástandið svo í því kjördæmi sem ég er þingmaður fyrir að þar væri ekki um mikla mælanlega þenslu að ræða og að ekki fyrirsjáanlegt að við gætum sætt okkur við mikinn niðurskurð á verklegum framkvæmdum þar. Vona ég að svo verði ekki. Ég hef einnig nefnt það í ræðum mínum að vegakerfið í Norðvesturkjördæmi og reyndar líka á norðausturhorninu væri þannig að mikið þyrfti að gerast þar til að við kæmumst á svipað stig og annars staðar á landinu. Þess vegna væri okkur mikið í mun að berjast á móti því að niðurskurður vegaframkvæmda ætti sér stað. Ég tek þetta til umræðu af því tilefni að hæstv. samgönguráðherra er í salnum. Ég hefði gjarnan viljað að hæstv. ráðherra gerði nokkra grein fyrir því í andsvari á eftir eða ræðu hvort fyrir liggja tillögur um hvar niðurskurðurinn á að koma niður eða hvað hafi verið rætt í því sambandi og hvar menn hyggist skera niður í framkvæmdum. Ég tel að það væri afar erfitt fyrir þau landsbyggðarsvæði þar sem þenslan hefur vart verið mælanleg og sem eru verulega á eftir í vegakerfinu ef niðurskurður ætti að bitna harkalega á vegaframkvæmdum þar, því sennilega eru fáar verklegar framkvæmdir eins nauðsynlegar og vegaframkvæmdir á mörgum svæðum landsins, sérstaklega held ég að menn deili ekki um að vegakerfið á Vestfjörðum er langt á eftir því sem er víða annars staðar á landinu, þó þar hafi vissulega gerst ágætir hlutir á undanförnum árum. Ber ekki að lasta það. Þetta vildi ég sagt hafa varðandi þetta atriði og mundi mjög gjarnan vilja að hæstv. samgönguráðherra reyndi að tjá okkur hvað fyrirhugað væri varðandi niðurskurð á vegaframkvæmdum til aðhalds í ríkisfjármálum. Talað er um að þensla sé mikil í landinu og að á henni þurfi að taka. Rétt kann að vera að svo sé, alla vega er þó nokkuð mikið um að vera á Reykjavíkursvæðinu. Hér rýkur fasteignaverð upp og miklir peningar streyma út úr bankakerfinu, m.a. í endurlán og fjármögnun á kaupum á íbúðarhúsnæði. Við vitum að í tengslum við framkvæmdirnar á Austurlandi, sérstaklega Miðausturlandi, verður mikið um að vera þar á næstu árum. Að sjálfsögðu getur þetta haft áhrif um allt land, en þetta hefur fyrst og fremst að mínu viti áhrif á Austfjarðasvæðið vegna uppbyggingarinnar þar og hins vegar, eins og ævinlega ef einhvers staðar er eitthvað um að vera á landinu, hefur þetta áhrif á suðvesturhorninu þar sem peningarnir fara um og margföldunaráhrifin koma iðulega fram. Það eru því ýmsar hliðar sem þarf að ræða í þessu sambandi. Ég held að menn verði líka að líta á rök okkar úr landsbyggðakjördæmunum þegar við ræðum þessi mál almennt fyrir landið og horfa til þess í hvaða stöðu kjördæmin eru, því hún er vissulega mjög mismunandi eftir landsvæðum. Þetta vildi ég segja um samgöngukerfið og fyrirhugaðan niðurskurð þar. Mikil umræða hefur verið um fyrirhugaðar skattalagabreytingar ríkisstjórnarinnar í tengslum við fjárlagaumræðuna undanfarið og þær áherslur sem lagt hefur verið upp með þar. Það er ekkert launungarmál og er öllum ljóst að stjórnarandstaðan hefur haft aðrar skoðanir á því hvernig fara bæri í útfærslu á skattalækkununum. Það hefur ekki verið neitt launungarmál í mínum flokki þegar upp kom umræðan um miklar skattalækkanir í kosningabaráttunni, að við töldum að ef að fara ætti að lækka skatta ættu þeir að hafa forgang sem hefðu lökust kjörin. Við töldum og teljum enn að það sé öfug forgangsröðun að halda áfram að lækka hátekjuskattinn um 2% á næsta ári, fella hann niður árið 2006 og bæta síðan við í útfærslu varðandi skattalagabreytingarnar með því að fara í flata prósentulækkun á tekjuskatti. Við teljum að þessar tvær útfærslur nýtist miklu betur þeim sem hæstar hafa tekjurnar, en komi miklu lakar út fyrir þá sem hafa lægri tekjur. Að mínu viti er nánast óásættanlegt að upp undir 30 þús. einstaklingar greiða tekjuskatt af launum sem eru undir 100 þús. kr. á mánuði. Mér finnst það varla ásættanlegt. Þess vegna er ég mjög ósammála framsetningu hæstv. fjármálaráðherra, sem hann vék að í ræðu sinni ef ég man rétt, þegar hann sagði að skattgreiðendum hafi fjölgað hér á landi hlutfallslega. Það liggur náttúrlega í augum uppi að ef persónuafslátturinn heldur ekki raungildi sínu og menn greiða tekjuskatta af bótum og lágmarkslaunum undir 100 þús. kr. á mánuði fjölgar skattgreiðendum miðað við það sem áður var. Ef ég man rétt úr umræðu sem hér fór fram þá nefndi hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir að þeir sem væru með tekjur undir 100 þús. kr. greiddu alls um 2 milljarða í tekjuskatt. Ég tel að það hefði átt að reyna að vinna markvisst að því að fólk með minni tekjur en 100 þús. kr. á mánuði greiddi alls ekki tekjuskatt. Bara alls ekki. Það er í samræmi við það sem við settum fram í kosningabaráttunni í Frjálslynda flokknum, að ef svigrúm væri til skattalækkana ætti að horfa sérstaklega til hækkunar á persónuafslætti til að hækka frítekjumarkið og koma þannig á móts við stöðu þeirra sem lægst hafa launin. Slík útfærsla hefði fært sömu krónutölu til hátekjumannanna eins og lágtekjumannanna. Ég tel að það hefði verið sanngjarnt í þessari stöðu að fara þá leið. Það má líka velta fyrir sér öðrum leiðum sem færa því fólki kjarabót sem notar alla fjármuni sína til viðurværis og á ekki afgang til sparnaðar. Nefndar hafa verið ýmsar útfærslur, t.d. að því er varðar barnafjölskyldur. Við í Frjálslynda flokknum styðjum það sem gert er ráð fyrir varðandi barnabæturnar í tillögum ríkisstjórnarinnar. Því miður kemur það ekki til framkvæmda fyrr en á árinu 2006, ekki næsta ár, og hins vegar á árinu 2007. Ég tel að þær skattalagabreytingar sem við erum að keyra inn í á þessu ári, þ.e. sem eru fjárlögin sem við ræðum fyrir næsta ár, komi fyrst og fremst því fólki sem hefur meiri tekjur til góða. Ég er algjörlega andvígur því í þessari stöðu að fella niður hátekjuskattinn og tek ekki undir þau rök sem hafa iðulega verið flutt að menn ættu ekkert að vera að ræða það því það væri búið að binda það í lög. Það ætti ekkert að vera að ræða það að fella niður hátekjuskattinn því það væri í lögum. Ég tel að það eigi einmitt að ræða það, það sé öfug forgangsröðun við núverandi aðstæður. Síðan hefur það verið dregið fram og sá sem hér stendur dró það fram þegar við fjárlagaumræðuna sl. haust þegar við gagnrýndum ríkisstjórnina fyrir að sýna ekki neinar tillögur til skattalækkunar, að ríkisstjórnin væri sennilega að undirbúa skattalækkanir næstu ára sl. haust með því að leggja af stað með ýmis gjöld og ýmsa gjaldtöku í fjárlögunum sem voru látin koma í gildi á þessu ári. Verið var að taka inn nýja tekjustofna, eins og þungaskatt, vörugjöld, skerðingar á vaxtabótum, tryggingagjald, skerðingar á barnabótum, upptöku komugjalda o.s.frv. Síðan hefur verið bætt í nýverið. Við vorum að hækka áfengisgjöldin og tókum þar inn 340 millj. kr. í tekjur. Það stendur til að hækka skólagjöldin. Þar tókum við um 140 millj. kr. í tekjur.

150 milljónir.

150 milljónir, segir hv. þm. Gunnar Birgisson, bæjarstjórnarmaður úr Kópavogi. Ég geri ráð fyrir að hann viti það og tek leiðréttingu hans til greina, 150 millj. kr., hv. þingmaður. Ef við höldum áfram að tína saman það sem hækkað var við fjárlagaafgreiðsluna síðasta haust og það sem hækkað hefur núna þá komumst við að niðurstöðu sem réttilega birtist í nefndaráliti 1. minni hluta, að með þessu lagi verði tekjurnar auknar um tæpa 5 milljarða kr. Nú eru skattar hins vegar lækkaðir um 1% flatt á tekjuskattinn. Áætlað er að það kosti um 4 milljarða kr. og þar til viðbótar megum við ekki gleyma hátekjuskattinum sem lækkar um 2% á næsta ári. Þannig mætti ætla að útkoman sé nokkurn veginn á jöfnu. Ætli það sé ekki nokkurn veginn núll sem kemur út úr dæminu þegar upp er staðið ef við horfum bara á næsta ár. Ég er ekki að horfa til atriða sem koma fram í barnabótum og öðru slíku á árinu 2006 og 2007. Ef við horfum til næsta árs og reiknum með þeim lögum frá því í haust sem eru líka í gildi fyrir næsta ár þá erum við að tala um að það standi nánast á jöfnu, tekjuskattslækkun annars vegar, sem færist mun í meira mæli til hátekjufólksins og hins vegar ýmsir gjaldstofnar. Rökræðu um að hér og þar muni 100 millj. kr. til eða frá ætla ég algjörlega að láta liggja milli hluta. Því verður ekki á móti mælt að sennilega koma inn 4–5 milljarðar í gjöld. Á móti kemur að það er verið að lækka tekjuskatt og hátekjuskatt. Áherslur okkar í Frjálslynda flokknum fara ekki saman við áherslur ríkisstjórnarinnar að þessu leyti þótt við styðjum vissulega að það sem rætt er um í skattatillögum ríkisstjórnarinnar varðandi barnabætur komi til framkvæmda. Við hefðum hins vegar talið rétt að láta þær koma til framkvæmda þegar á næsta ári, koma þegar til móts við barnafjölskyldurnar í landinu og laga stöðu þeirra. Vissulega hefði mátt sleppa því algjörlega, hæstv. forseti, að okkar viti í Frjálslynda flokknum, að lækka hinn sérstaka tekjuskatt. Við teljum enga þörf á því eins og ástandið í þjóðfélaginu er núna, að auka sérstaklega tekjumöguleika þeirra sem þegar hafa nægar tekjur fyrir, fólks með yfir 400 þús. kr. á einstakling eða 800 þús. kr. á hjón, að það þurfi sérstaka skattalækkun. Ég á voðalega erfitt með að átta mig á þeirri áherslu og furða mig á því að menn skyldu halda áfram á þeirri leið. Við núverandi aðstæður hefði ég talið að það hefði verið eðlilegt að fresta þeirri útfærslu, algjörlega. Þetta vildi ég segja, hæstv. forseti, varðandi skattamálin almennt. Það er rétt að minna á einn tekjustofn sem ég held að skaði engan. Hann færir íslenska ríkinu nýjar tekjur sem ella hefðu horfið í hafið. Það er 5% reglan, um að það megi landa afla utan aflamarks sem tekinn var upp á árinu 2002. Lengi stóð styr um hvort leyfa ætti mönnum að tilkynna afla utan aflamarks. Það var sem betur fer loksins leyft. Síðan þessi regla var tekin upp á árinu 2002 hafa tekjur af afla sem svo hefur verið tilkynntur utan aflamarks - sem geta verið margar ástæður fyrir og hefur örugglega komið í veg fyrir eða minnkað brottkast, eða það vona ég - af þessari einu aðgerð aukið tekjur ríkisins um 472 millj. kr., á rúmum tveimur árum. Ég spyr, virðulegi forseti, hvort ekki hefði verið rétt að hækka þessa prósentu upp í 7%. Reyndin er sú að nokkur skip fullnýta sér þessa reglu. Ef við erum sammála um það að dauður fiskur sé betur kominn á landi en í sjó, þótt hann gangi vissulega inn í lífríkið þar og verði fæða, þá held ég að við hefðum átt að líta til þessa. Við höfum enn þá tækifæri til að að skoða það. Þessar tekjur renna í verkefnasjóð í sjávarútvegsráðuneytinu ... - Nei, þær ganga reyndar í AVS-sjóðinn. Verkefnasjóðurinn fær hins vegar sektarákvæðin sem gáfu 150 millj. kr. á síðasta ári sem er sérúthlutað af ráðuneytinu. Tökum aðra umræðu um það við tækifæri. En þessar tekjur færa okkur bæði aukin verðmæti og vinnu. Það sem meira er, við vitum þá betur hvað er veitt og drepið. Ég vildi nú aðeins geta þessa í umræðunni. Einnig hefur mikið verið rætt um verkefni sveitarfélaga, stöðu þeirra og afkomu. Ég held að menn deili ekki um að sveitarfélögin þurfa mörg hver á auknum fjármunum að halda. Það kann að vera að einhver öflugustu sveitarfélögin hafi nægar tekjur til að standa undir verkefnum sínum en það er alveg ljóst að verkefni hafa verið að færast til sveitarfélaganna. Auk þess hefur ríkið ákveðið að draga úr kostnaðarþátttöku sinni í sumum verkefnum hjá sveitarfélögunum, sem ríki og sveitarfélög hafa haft sameiginlega. Í því sambandi má nefna eyðingu refa og minks og húsaleigubætur, svo eitthvað sé nefnt. Sveitarfélögin þurfa örugglega á auknum tekjum að halda enda hefur verið sérstök nefnd í að ræða það. En þar hillir því miður ekki undir neitt samkomulag ef ég veit rétt. Ég held að allt sé í uppnámi í þeirri nefnd. Sveitarstjórnarmennirnir segja jafnvel að þeir hafi ekkert þar að gera ef menn ætli ekki að finna neinn flöt á þeim fortíðarvanda sem skapast hefur hjá sveitarfélögunum. Áður en kemur að fyrirhuguðum sameiningum, sem kynni að vera hagkvæmt fyrir þjóðina og koma vel út til framtíðar, m.a. í fjárlögum Íslands í heild, þá held ég að leysa verði fortíðarvandann og marka nýja tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga áður en ný verkefni færast til sveitarfélaganna. Það væri full ástæða til að vekja máls á stöðu ýmissa stofnana. Ég ætla ekki að taka langt mál í það en vek athygli á því að Landhelgisgæslan hefur dregið úr rekstri sínum á undanförnum árum til að reyna að haldast innan ramma fjárlaga. Nú er svo komið að suma daga, ef ekki vikur, er ekkert varðskip á sjó. Ríkisendurskoðun hefur gert úttekt á stöðu Landhelgisgæslunnar og benti á að þar vantaði 80 millj. kr. inn í reksturinn ef ætti að vera hægt að halda úti eðlilegri og stöðugri útgerð miðað við verkefni Gæslunnar. Þar hafa menn dregið verulega saman í umfangi og ég tel að við höfum gengið á öryggisstuðul Gæslunnar með því. Nýlega birtist skýrsla frá Ríkisendurskoðun um Náttúrustofnun. Það vantar verulega á að sú stofnun geti sinnt verkefnum sínum. Menn þurfa að fara yfir það og finna út hvernig með skuli fara. Ég vek líka athygli á því að nú, þegar fyrirhuguð er sameining Tækniháskólans og Háskólans í Reykjavík, er því lofað að koma með sérstaka fjárveitingu til þess í fjárlögum á næsta ári. Við erum hér að ræða fjárlög og hefðum átt að reyna að meta hvað um væri að ræða. Menn ættu strax að gera ráð fyrir þeim fjármunum sem menn þykjast sjá fyrir að á muni vanta í rekstri Tækniháskólans í stað þess að það verði bætt síðar í fjáraukalögum. Meginaðferðin ætti að vera sú að allt komi inn í fjárlögin sem við vitum af og getum séð fyrir. Hæstv. forseti. Ég ætlaði ekki að hafa ræðu mína mjög langa. Ég var að vona að hæstv. samgönguráðherra þyrfti ekki að fara úr salnum án þess að svara spurningum mínum. Ég ætla að víkja að einu máli í lokin sem varðar málefni sem ég hef nokkrum sinnum rætt í sölum Alþingis og einnig talað um í fjárlaganefnd. Það varðar málefni Byrgisins og fortíðarvanda þess. Þegar við tölum um fortíðarvanda Byrgisins þá er um að ræða uppsafnaðan vanda vegna framkvæmda þess félags á Miðnesheiði í Rockville, þegar aðstaðan var byggð upp þar. Þegar mönnum var gert að fara þaðan var ekki búið að greiða niður skuldbindingar vegna þeirra fjárfestinga og upp kom ágreiningur á milli ríkisins og Byrgismanna um hvernig á ætti að taka. Á sínum tíma var sett nefnd í málið. Ég veit að menn muna að það var sett í þetta sérstök nefnd, ég held að hún hafi verið á vegum félagsmálaráðuneytisins, til að meta hvað þyrfti til. Niðurstaðan var sú að auka þyrfti fjárveitingar verulega til að þar væri hægt að vista alla vistmenn sem ráð var fyrir gert. Ég ætla ekki að vera að rekja þá umræðu frá orði til orðs þótt ég hafi hana fyrir framan mig, hæstv. forseti. En það fór fram umræða um þessi mál við fjárlagagerðina í fyrra. Ég ætla að leyfa mér að vitna aðeins til hennar. Þá skiptumst við á skoðunum um þetta mál, ég og háttvirtur varaformaður fjárlaganefndar, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson. Í ljós kom í rökræðum okkar á milli að þar sem hv. þingmaður taldi að kominn væri á samningur á milli Byrgisins og viðkomandi stjórnvalds þá væri ekki ástæða til að taka á málinu. Þessi misskilningur var leiðréttur við umræðuna og ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í umræður milli okkar um þetta mál til að koma í veg fyrir misskilning. En hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sagði, með leyfi forseta: „Virðulegi forseti. Það er komið kvöld, og það er líka komið kvöld í þessa umræðu, 3. umr. fjárlaga fyrir árið 2004. Það eru samt nokkur atriði sem komið hafa hér fram sem ég held að rétt sé að gera aðeins að umræðuefni. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson ræddi mikið um málefni Byrgisins og annarra meðferðarstofnana. Það þarf að segja nokkur orð um það. Vitnað var í umræðunum réttilega til ummæla minna við 2. umr. fjárlaga um þá stefnu og þær meginmeiningar fjárln. að fara ekki ofan í gerða samninga sem ráðuneytin hefðu staðið fyrir. Nú upplýsti hann, sem ég vissi ekki áður, að ekki hefði orðið samkomulag milli félmrn. og Byrgisins. Eigi að síður er það meining okkar að við förum ekki óskoðað ofan í málefni, samninga eða það sem viðkomandi ráðuneyti vilja gera. Það eina sem ég gæti í málinu sagt og gert, og er guðvelkomið og sjálfsagt, er að fara yfir þennan samning sem Byrgið hefur gert með félmrn. og reyna að skoða hvort hægt sé að leita einhverra sátta.“ Þannig var þetta, hæstv. forseti. En síðan langar mig að vitna örstutt í andsvar hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar við ræðu sem ég flutti. Í lokin á umræðunni féllu svofelld orð, með leyfi forseta: „Virðulegi forseti. Ég hélt að þetta væri mjög skýrt. Ég sagði áðan að eins og staðan væri skyldi ég vera reiðubúinn til að fara í gegnum þessi mál, fara þá með þessu ágæta vistheimili, ræða þetta við félmrn., gá hvort það væri einhver flötur á því að við gætum náð saman um það. Ekki skal standa á því. Það eru engin önnur loforð sem ég hef gefið. Reiðubúinn til að gera það.“ Þetta voru orð háttvirts varaformanns fjárlaganefndar. Í lokaandsvari mínu sagði ég eftirfarandi, með leyfi forseta: „Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Þau fullvissa mig um að þegar hv. þm. áttaði sig á því að raunverulegur samningur var ekki til um þetta mál væri hann tilbúinn til að vinna að því að skoða það og sjá hvaða lausn megi finna út úr því máli. Ég þakka fyrir þau svör.“ Þannig voru umræðurnar okkar á milli, hæstv. forseti. Ég hafði vonast til að viðræður hv. þm., varaformanns fjárlaganefndar, Einars Odds Kristjánssonar, við forsvarsmenn Byrgisins og stjórnvöld, mundu leiða til sátta og vonandi samnings um svokallaðan fortíðarvanda Byrgisins. Ég lít þess vegna svo á að verkinu sé enn ólokið, en að hv. þm., varaformaður fjárlaganefndar, hafi mætt mótbyr við lausn málsins. Það er mín skoðun á málinu. Ég þekki hv. þingmann ágætlega og veit að ef hann hefur sagst ætla að skoða mál þá gerir hann það. Ég met því málin þannig að hann hafi fengið mótbyr, annaðhvort í ráðuneytinu eða hjá öðrum nefndarmönnum í fjárlaganefnd við það að finna lausn á málinu, en vona samt sem áður að málið sé ekki út af borðinu og á því megi finna lausn og treysti því auðvitað að hv. þingmaður muni reyna það svo framarlega sem hann fái ekki algjöra neitun samstarfsmanna sinna í ríkisstjórninni um að þennan vanda megi leysa. Hæstv. forseti. Þetta vil ég láta koma hérna fram og ég tel rétt að víkja að þessu, einnig vegna ummæla fyrrverandi formanns fjárlaganefndar, Ólafs Arnar Haraldssonar, um að þessi mál þyrfti að leysa í sátt. Við stóðum í þeirri meiningu margir þingmenn, að það yrði gert. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ekki hefur reynst vera pólitískur vilji til að leysa það sem menn kalla fortíðarvanda Byrgisins. Hv. þingmaður fór alveg rétt með alla hluti varðandi þetta. En ég ítreka að sjálfsagt er að halda áfram að athuga hvort til er flötur á málinu til að gera eitthvað og ég er reiðubúinn til þess. Hins vegar langar mig til að ræða um annað við hv. þingmann, vegna þess að hann eyddi stórum hluta ræðu sinnar í að fjalla um skattalækkanir. Ég vil minna hann á að Sjálfstæðisflokkurinn hefur alla tíð barist mjög harkalega gegn hátekjuskatti, eins og sjá má í ótal samþykktum á landsfundum flokksins og formannaráðstefnum, o.s.frv. Baráttan fyrir því að afnema hann hófst fyrir löngu, hefur staðið árum saman og er sennilega jafngömul skattinum. Hér er því um mikið baráttumál Sjálfstæðisflokksins að ræða, sem ég vona að hv. þingmaður kannist við, en það er fagnaðarefni að hátekjuskatturinn skuli nú vera að hverfa. Í öðru lagi erum við að framfylgja stefnu sem við sögðum frá fyrir kosningar og lögðum þá nákvæmlega fyrir. Við töldum og teljum enn að það sé alrangt að hegna mönnum með sérstökum skatti, mönnum sem þéna 350 þús. kr., eins og t.d. allir togarasjómenn Íslands. Við teljum það rangt og höfum alltaf verið hreinir og beinir í því. Herra forseti. Hv. þingmaður má vita að við erum að framfylgja þessari stefnu eins og við sögðumst ætla að gera. Við höfum talað um prósentur. Nú talar hv. þingmaður um að hann telji réttara að fara í krónutölulækkun. Þá er spurningin, herra forseti: Telur hv. þingmaður að nota eigi krónutöluna þegar við lækkum skatta? En hvað þegar við hækkum skatta, á þá líka að nota krónutöluna? Á þá að hækka jafnt í krónutölu á hvern mann? Eða hvaða aðferð vill hv. þingmaður viðhafa þegar sköttum er breytt?

Herra forseti. Mér finnst það alveg kýrskýrt að það er stefna Sjálfstæðisflokksins að fella niður hátekjuskattinn. Það var ekki það sem ég taldi að við værum að rífast eða deila um. Ég var að tala um að ég og minn flokkur værum andvíg því að fara þessa leið, að fella niður hátekjuskattinn og teldum að komið væri að því að lagfæra frekar stöðu þeirra sem lægri hafa launin og það yrði best gert með því að hækka m.a. persónuafsláttinn og/eða, sem við höfum einnig flutt tillögur um ásamt öðrum stjórnmálaflokkum í stjórnarandstöðu, að flýta barnabótunum og láta þær koma til framkvæmda þegar á næsta ári. Þetta leggjum við til eingöngu vegna þess að, eins og staðan er núna, við teljum að ekki sé rétt forgangsröðun að byrja á því að lækka meira skatta á þeim sem hæstar hafa tekjurnar. Ég vorkenni engum manni, engum einstaklingi sem er með meira en 400 þús. kr. á mánuði í kaup, þótt hann greiði 4% viðbótarskatt af tekjum umfram þá upphæð. Ég geri það ekki. Engu máli skiptir í hvaða stétt sá maður er, ég tel að slíkt sé röng forgangsröðun. Ég geri mér fyllilega ljóst að þetta er stefna Sjálfstæðisflokksins. Ég er ósammála því að fara þessa leið.

Herra forseti. Ég get ekki annað en harmað að hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sé ósammála því að fella niður hátekjuskattinn. Skatturinn er ekki miðaður við 450 þúsund eins og hann sagði, heldur er miðað við 350 þúsund. Við höfum alla tíð staðið saman um að það ætti að afnema hann, a.m.k. í gamla daga, hélt ég. Hins vegar ítreka ég fyrri spurningu mína: Úr því menn telja það rangt að breyta þessu í prósentum og telja það réttara að breyta þessu í krónum, er það þá stefna Frjálslynda flokksins eða hv. þingmanns, að þegar kemur að skattabreytingum þá sé það gert í krónutölum, bæði þegar við hækkum og lækkum skatta? Við erum núna með svipaðan skatt eða heldur hærri en við vorum með þegar staðgreiðslan var tekin upp, hann var rúmlega 35% þá. Síðan hafa skattar hækkað mikið. Sú hækkun hefur alltaf verið í prósentum, en ekki í krónum. Nú erum við að lækka skatta aftur og þá verðum við að gera það í prósentum, ekki í krónum. Menn verða að hafa þetta alveg skýrt, vegna þess að ef menn vilja fara að leggja á skatta í krónum, þá eru það nefskattar, t.d. að hækka um 100 þúsund kall á hvern mann, þá eru það 100 þús. kr., burt séð frá því hvað hann þénar. Ég efast stórlega um að þetta geti verið stefna nokkurs flokks. Ég held að menn verði að vera alveg hreinir og skýrir í því þegar þeir eru að tala svona. Það kannski hljómar fallega að segja: „Við viljum ekki þessa prósentu vegna þess að þá lækka þeir mest sem hæstar hafa tekjurnar.“ En þeir hækka þá mest sem hæstar hafa tekjurnar, þegar skattarnir hækka. Það er engin önnur aðferð til að gera þetta en í prósentum.

Hæstv. forseti. Þetta er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, það er akkúrat það sem ríkisstjórnin hefur verið að gera á undanförnum árum, hún hefur verið að hækka skattbyrðina á þeim sem lægst hafa launin. Fjármálaráðherra hefur sagt það sjálfur að skattgreiðendum hafi fjölgað mikið hér á landi. Hvernig fjölgaði þeim öðruvísi en að nú eru miklu fleiri með lág laun sem greiða skatt? Ætlar hv. þingmaður að bera á móti því að það séu um 30 þúsund Íslendingar sem greiða tekjuskatt af tekjum undir 100 þús. kr. á mánuði? Þegar persónuafsláttur var lækkaður þá var hann lækkaður í krónutölu. Ef við ætlum að hækka hann aftur, ætli við þurfum þá ekki að hækka hann í krónutölu? Ég átta mig alls ekki á hvað hv. þingmaður er að fara. Ég hef ekki haldið því fram að allt tekjuskattskerfið þyrfti að vera í krónutöluútfærslu. Ég hef einfaldlega bent á að þær útfærslur sem ríkisstjórnin leggur upp með núna sem áherslur sínar, þær væru rangar að mati okkar í Frjálslynda flokknum og það væri ekki rétt að fara þá áhersluleið sem núna er farin með því annars vegar að fella niður hátekjuskattinn og hins vegar að setja flata prósentulækkun á í skattkerfinu. Það væri hægt að ná meiri jöfnuði, og væri æskilegt að gera það við núverandi aðstæður, með því að hækka persónuafsláttinn og hækka frítekjumarkið. Ég held varla að hv. þingmaður mótmæli því að þegar persónuafslátturinn lækkaði, þá lækkaði hann í krónutölu. Við hljótum þá að fá að hækka aftur í krónutölu. Varla greinir okkur á um það. Ef á að fara að tala almennt um útfærslur í skattkerfi, þá er þar fjöldamargt sem ég tel að þyrfti að skoða. Til dæmis hafna ég því alls ekki sem Alþýðusambandið hefur sett fram, að skoða hvort fleiri en eitt þrep eigi að vera í tekjuskattskerfinu. Mér finnst alveg fyllilega koma til greina að skoða það. Mér finnst líka fyllilega koma til greina að skoða það að einstaklingar sem ekki eru atvinnurekendur megi draga frá tekjum áður en skattlagt er, t.d. ferðakostnað við að fara til og frá vinnu. Það er fjöldamargt annað sem ég mundi vilja skoða í skattkerfinu, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson spurðist fyrir um áform hvað varðar frestun framkvæmda í samgöngumálum í samræmi við fjárlagafrumvarpið. Það er rétt að minna á að þegar samgönguáætlunin sem er í gildi var undirbúin, þá var ekki á vísan að róa með allar þær stórkostlegu miklu framkvæmdir sem nú eru komnar í gang á sviði uppbyggingar orkufreks iðnaðar og álversframkvæmda. Nú er það hins vegar veruleiki að feiknarlega miklar framkvæmdir eru í landinu og við verðum að taka tillit til þess. Þess vegna var tekin ákvörðun um að draga seglin ögn saman og gera ráð fyrir að minnka framkvæmdir í samgöngumálum, eins og hv. þingmenn vita vel um. Ég hef verið svo heppinn sem samgönguráðherra að hafa haft úr meiri fjármunum að spila en áður hefur verið í uppbyggingu samgöngukerfisins. Það er því af mörgu að taka. Það liggur hins vegar fyrir að við þurfum að hægja á, við höfum gert það á þessu ári eins og þingmenn þekkja og munum gera það á næsta ári sem nemur 1,9 milljörðum kr. Ég hef lýst því áður hér úr ræðustól að gert er ráð fyrir frestun framkvæmda vegna jarðgangagerðar í Héðinsfirði verði langstærsti parturinn. Að öðru leyti verður tekin afstaða til þess og tilögur lagðar fram við endurskoðun á samgönguáætluninni sem fer fram í vetur. Þá munu liggja fyrir tillögur um nýja samgönguáætlun, sem byggja á fjárlögum hvað varðar næsta ár og hv. þingmenn munu fá tækifæri til að fjalla um þær í byrjun þess árs.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir upplýsingarnar. Ef ég tók rétt eftir þá sagði hann að stærstur hluti af fyrirhuguðum niðurskurði í framkvæmdum mundi sennilega bitna á göngum milli Héðinsfjarðar, Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Einmitt af því tilefni vil ég spyrja hæstv. ráðherra spurningar sem ég bar reyndar fram fyrr í haust. Hún er á þessa leið, hæstv. forseti: Mér fyndist áhugavert fyrir okkur sem eigum að fara að meta hagkvæmni þess að skera niður eina framkvæmd frekar en aðra, að skoðað væri hver eru þensluáhrif þess þegar 40–50 karlar bora gat í gegnum fjall og þau verk sem þar eru unnin, þá auðvitað ásamt tækjum og öðru slíku. Er hægt að leggja mat á hver þensluáhrifin voru af því að gera göng undir Almannskarð og milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar?

Ég er búinn að því einu sinni.

Nei, þú svaraðir nefnilega ekki. Þú svaraðir en án þess að geta svarað þessu nákvæmlega, vegna þess að ég hygg að þú hafir ekki þessar upplýsingar. Ég hygg að 

Forseti áminnir þingmanninn um að ávarpa forseta en ekki einstaka þingmenn eða ráðherra.

Hæstv. forseti. Ég þakka áminninguna. Hæstv. forseti. Ég hygg að hæstv. ráðherra hafi alls ekki þessar upplýsingar. En það væri hins vegar mjög fróðlegt ef það yrði skoðað og menn gætu sagt okkur áður en við förum að ræða niðurskurð í verklegum framkvæmdum, hvaða áhrif framkvæmdirnar sem ég nefndi hefðu haft til að auka þenslu hér á landi, annars vegar Almannaskarðið og hins vegar göngin milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar.

Virðulegur forseti. Þegar við fjöllum um fjárlagagerðina þá höfum við heildarmyndina í huga og það er eins að þessu sinni. Ég held að varla nokkur mæli því í mót að við verðum að gæta okkar í efnahagsmálunum um þessar mundir þannig að efnahagskerfið ofhitni ekki vegna mikilla framkvæmda. Það er hins vegar alltaf matsatriði hvaða framkvæmdir hafa meiri áhrif en aðrar. En við erum hérna að fjalla um hversu mikla fjármuni við ætlum að setja í opinberar framkvæmdir og upp á hvern einasta dag held ég að við fáum leiðbeiningar um það frá aðilum í bankakerfinu og víðar að nauðsynlegt sé að hægja á opinberum framkvæmdum núna þegar svo miklar framkvæmdir eru á sviði orkufreks iðnaðar. 
             Ég held að erfitt sé að meta það út af fyrir sig hvort vinna við jarðgöng hefur meiri áhrif á þenslu en aðrar framkvæmdir. En á það er að líta að verktakamarkaðurinn nær um allt land þannig að framkvæmdir fyrir norðan hafa jafnmikil áhrif og framkvæmdir fyrir sunnan ef á það er litið. Verktakar fara um allt land þannig að við getum ekki stýrt áhrifum ríkisútgjalda með staðsetningu framkvæmda. Aðalatriðið er að við höfum tekið ákvörðun um að draga úr opinberum framkvæmdum og um það snýst málið. Þegar Alþingi hefur samþykkt fjárlög kemur að því að við afgreiðum samgönguáætlun og leggjum línur um hvaða framkvæmdir við ætlum að fara í á næstu fjórum árum.

Hæstv. forseti. Já, ég geri nú ráð fyrir því að við séum að reyna að fást við þessi fjárlög sem við erum að ræða almennt. Okkur greinir ekki mikið á um að það sé það sem við erum að tala um svona í heildina tekið. En svo vill til að í þessum fjárlögum er fullt af fjárveitingum og fjárlögin í heild sinni byggjast á uppsöfnuðum fjárveitingum í allar áttir. En af því að menn hafa valið þann kúrsinn að taka niður verklegar framkvæmdir í vegakerfinu sem ég álít að séu einar arðbærustu framkvæmdir sem við getum verið í þá spyr ég sérstaklega að því hvernig menn finna það út að það sé best fyrir framtíð okkar að skera niður þar frekar en annars staðar. Þegar minnst er á bankana í þessu sambandi og að bankarnir séu að vara við þenslunni þá kasta menn náttúrlega steinum úr glerhúsi í því sambandi. Engir standa í jafnmiklum lánveitingum, deilandi fé út í þjóðfélagið, og bankakerfið nú til dags. Það var auðvitað að vonum að þeir töluðu sérstaklega um að menn þyrftu að beita aðhaldi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu við frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2005 um breytingar á sundurliðun 2 við tölulið 02-982 Listir, framlög, um heiðurslaun listamanna. Á þessum lista núna eru 27 manns. Þeir voru 25 í fyrra og í hittiðfyrra voru þeir 21. Tillaga þessi frá Gunnari Birgissyni, Dagnýju Jónsdóttur, Drífu Hjartardóttur, Guðjóni Hjörleifssyni og Birki J. Jónssyni er eftirfarandi: Atli Heimir Sveinsson, Ásgerður Búadóttir, Erró, Fríða Á. Sigurðardóttir, Guðbergur Bergsson, Gunnar Eyjólfsson, Hannes Pétursson, Herdís Þorvaldsdóttir, Jóhann Hjálmarsson, Jón Nordal, Jón Sigurbjörnsson, Jón Þórarinsson, Jónas Ingimundarson, Jórunn Viðar, Kristbjörg Kjeld, Kristinn Hallsson, Kristján Davíðsson, Matthías Johannessen, Megas, Róbert Arnfinnsson, Thor Vilhjálmsson, Vigdís Grímsdóttir, Vilborg Dagbjartsdóttir, Þorbjörg Höskuldsdóttir, Þorsteinn frá Hamri, Þráinn Bertelsson og Þuríður Pálsdóttir. Frá því á síðasta ári hafa tveir heiðurslistamenn látist. Tveimur nýjum var bætt við. Þeir eru því samtals 27. Ég legg til að þessi tillaga verði samþykkt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. formanni menntamálanefndar fyrir þetta yfirlit. Ég ætla að fá að nota tækifærið hér við fjárlagaumræðuna og spyrja hv. þingmann um atriði í fjárlagaumræðunni sem er mikilsvert, sýnist mér. Hér var lagt fram í gær frumvarp til Tækniháskóla Íslands þar sem gert er ráð fyrir framlögum á næsta ári á bilinu 130–150 millj. kr. En það er ekki að sjá 

Forseti vill vekja athygli hv. þingmanns á því að hér er nú tæpast um að ræða andsvar við ræðu hv. þingmanns hér áðan.


             Hv. formanni menntamálanefndar er frjálst að svara eða láta það ógert, virðulegur forseti. En ég læt hér lokið máli mínu.

Forseti gerir athugasemd við að í andsvari sé með þessum hætti spurt um atriði sem hvergi koma fram í ræðu hv. þingmanns sem andsvarið beindist að.

Virðulegi forseti. Ég mun taka þessa umræðu við hv. þingmann um Tækniháskólann þegar þar að kemur. Það er allt í lagi svo sem að ræða það og ræða fjárlögin almennt. En ég ætlaði ekki að lengja þá orðræðu hér. Ég hef sagt það áður að þetta eru glæsileg fjárlög með miklum afgangi, yfir 10 milljarða, og skattalækkunum sem stjórnarandstaðan er alveg gífurlega mikið á móti þótt hún hafi lofað þeim fyrir kosningarnar eins og Samfylkingin. En umræðuefnið er heiðurslaun listamanna. Við í menntamálanefnd erum stolt af því að hafa fjölgað þar plássum um heil sex á tveimur árum. Annars mun ég eiga orðastað við hv. þingmann seinna um Tækniháskóla Íslands.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt til þess að vita að menn fara hér í andsvör við mig áður en ég hef mál mitt. Það veit á gott. 
             Virðulegi forseti. Við erum nú að ljúka þessari 3. umræðu fjárlaga fyrir árið 2005. Flestir hlutir hafa verið ræddir þó að kannski aldrei verði öll kurl komin til grafar. Stjórnarandstaðan hefur haldið fram dálítið einkennilegum málflutningi sem er vert að skoða aðeins. Hún hefur viljað meina að á yfirstandandi ári, því ári sem nú er að ljúka, standi ekki steinn yfir steini í þessum fjárlögum sem við höfum farið eftir á þessu almanaksári. Sannleikurinn er sá, virðulegi forseti, að það sem hefur farið úrskeiðis, ef úrskeiðis skyldi kalla, er að hagvöxtur á þessu ári í landinu hefur verið miklum mun meiri en menn gerðu ráð fyrir. Almennt og alls staðar í heiminum hélt ég að það væri fagnaðarefni og svo veit ég að er líka á Íslandi. Það er gríðarlegur árangur í efnahagsstjórn að ná 5,5–6% hagvexti og einstakt í Vestur-Evrópu og ástæða til að fagna því sérstaklega. Auðvitað breytast rauntölur af þeim sökum. Auðvitað breytast allar rauntölur. Það gefur náttúrlega auga leið. En aðalmarkmið ríkisstjórnarinnar, rauði þráðurinn - eins og við orðuðum það fyrir ári síðan - í fjárlögunum fyrir árið 2004, að halda samneyslunni innan við 2% að raungildi og rekstrargjöldunum innan við 2,5% að raungildi, þau markmið náðust á þessu ári sem nú er að líða. Spurningin er svo um þau fjárlög sem við erum að afgreiða núna fyrir næsta ár, hvort það gengur eftir eða ekki. Við erum að afgreiða þessi fjárlög, virðulegi forseti, með 10 milljarða afgangi. Menn geta svo sem deilt um það hvort það sé mikill eða lítill afgangur. Það er mikill afgangur í sögulegu samhengi á Íslandi. Það er mjög óvenjulegt og varla til dæmi um það í Evrópu á þessum árum að svona afgangur sé nokkurs staðar afgreiddur nema í Noregi sem hefur alveg sérstöðu. Flest Evrópuríkin hafa misst tök á ríkisfjármálum sínum. Þar er meðaltalshallinn yfir 3% af landsframleiðslu og yfir það á ríkinu í flestum ríkjum Evrópu eða sem samsvaraði 30 milljarða halla á ári. Þetta hefur okkur Íslendingum tekist að forðast, forðast að lenda í þeirri ótrúlegu súpu sem mun skerða lífskjör Evrópubúa, manna í Vestur-Evrópu, á komandi árum óhjákvæmilega. Eins og gefur að skilja, virðulegur forseti, þá hefur sett dálítinn svip sinn á umræðuna hér í dag nýútkomið hefti Seðlabankans um peningamál svo og líka viðtöl við seðlabankastjóra og sú ákvörðun Seðlabankans að hækka enn stýrivexti á Íslandi og það um heila 100 punkta. Það á að hækka þá um 100 punkta, virðulegi forseti. Ég efast um að nokkur dæmi séu til um slíkt. Ég veit ekki heldur, herra forseti, hvort það er mitt lán eða ólán að um nokkuð margra ára skeið hef ég verið í þeim hópi manna sem hafa átt mjög erfitt með að höndla tilburði Seðlabankans til hagstjórnar á Íslandi. Stundum hefur það komið fyrir mig að nærri því hefur verið komin fram á varir mínar svona faríseabæn: Guð, ég þakka þér að ég skil ekki þessa menn. Og þetta er alveg rétt. Þannig er þetta. Mér er alveg ómögulegt að skilja þetta. Mér er alveg ómögulegt að skilja það hvernig Seðlabankinn sem hefur eina skyldu - hann hefur eitt markmið. Það er verðlagið hér á Íslandi - hvernig honum dettur nú í hug sú eina aðgerð að hækka stýrivexti um 100 punkta til þess eins að auka enn á eina ójafnvægið sem er í íslensku þjóðfélagi, sem er utanríkisverslunin og hallinn á fjárlögunum, að fara núna enn eina ferðina að hækka íslensku krónuna, til þess að setja hvað? Til að setja útflutningsframleiðsluna út á gaddinn? Við verðum að geta framleitt í þessu landi. Hélt einhver að við kæmumst hjá því? Það mætti halda það. Þessi sami Seðlabanki sem hefur þær skyldur að sjá um verðlag á Íslandi lækkaði bindiskylduna á síðasta ári um helming, fór með hana niður í 2%. Og þegar þessi stofnun er spurð að því hvernig standi á því að hún nýtir ekki þau stjórnunartæki sem hún hefur, af hverju hún notar ekki bindiskylduna þegar flæðir yfir landið slíkur aragrúi af peningum eins og sýnt hefur sig á undanförnum missirum í þeim glannaleik sem íslenskar peningastofnanir leika, hvert er þá svarið? Það er ekki til siðs lengur í flestum seðlabönkum að nota bindiskyldu, segja þeir. Það er svarið sem ég fæ. Það er ekki til siðs lengur. En skyldi það nú vera, virðulegi forseti, að nokkurt þjóðríki eigi við álíka vanda að stríða eins og Íslendingar, að það hellist inn peningar í þetta örlitla viðkvæma hagkerfi, peningar af þeirri stærðargráðu sem við höfum verið að glíma við á undanförnum missirum? Örugglega hvergi, virðulegi forseti. Örugglega hvergi er nokkurs staðar við sambærilegan vanda að stríða. En þá fær maður þetta svar, að aðrir seðlabankar noti ekki þetta meðal. Ég hef á undanförnum vikum og mánuðum verið ákaflega uggandi varðandi hinn íslenska gjaldmiðil og í hvaða hæðir hann er að fara. Þegar Seðlabankinn kemur í gær og ætlar enn að bæta um betur og keyra gengisvísitöluna niður í, ég veit ekki í hvað, 112, 110 er mér öllum lokið. Þá gerist ég mjög hræddur. Það er verið að reyna á þanþolið á svo fantalegan hátt að atvinnulífið í heild sinni, útflutningsframleiðslan, samkeppnisframleiðslan er í verulegri hættu. Það hlýtur að vera mjög ámælisvert og ástæða til að tala til þessara manna í fullri alvöru. Þegar svo bætist ofan á að þessir sömu menn koma og átelja stjórnvöld fyrir að þau hafi ekki nóg aðhald í ríkisfjármálum - það er kannski að einhverju leyti rétt. En það er undarlegt þegar stjórnarandstaðan vitnar í þessi orð og notar þau sem sín. Það er rétt, virðulegi forseti, að í þeim fjárlögum sem hér liggja fyrir er um miklar hækkanir að ræða í heilbrigðismálum, félagsmálum og menntamálum. Það er um 8% hækkun, þ.e. kringum 5% raunhækkun ef spáin um verðbólgu gengur eftir. 
             Það er þannig í þjóðfélagi okkar eins og flestum öðrum, og það er það sem öll stjórnvöld eiga við að glíma, að það er ásókn, það er mikill þrýstingur í félagslega þjónustu. Það er mjög sóst eftir því að auka framlög til menntamála. Það er mjög sóst eftir því að auka framlög til félagsmála og heilbrigðismála. Allar ríkisstjórnir, jafnframt sú sem situr í þessu lýðveldi Íslandi sem og aðrar í Vestur-Evrópu, eiga við það að stríða að gerð er almenn krafa og miklar kröfur um félagslega þjónustu alls staðar að. Það er kannski auðvelt að standa uppi í Seðlabanka og segja að ríkisstjórnin standi sig ekki gegn slíkri ásókn þjóðarinnar. Það er kannski léttasta verkið. Það er léttara um að tala en í að komast. Það er hins vegar rétt að þetta er aukning, þetta er verulega mikil aukning og það er ástæða til að taka það alvarlega. Við gætum staðið betur að ríkisfjármálum en við gerum þó að við höfum staðið betur en flestar aðrar þjóðir. Það á bara að viðurkenna það. En það kostar heilmikið. Það kostar miklar fortölur við þessa þjóð að biðja hana að hætta og láta af kröfunum til hins opinbera, láta af kröfunum til ríkisins, láta af kröfunum til sveitarfélaganna. Við sitjum undir mjög miklum þrýstingi og við þurfum verulega á því að halda að sá þrýstingur minnki. Mér finnst undarlegur málflutningur hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar sem taka upp þessi orð Seðlabankans og gera þau að sínum um leið og þau fullyrða að ekki sé nóg gert í þessum málaflokkum.  Íslenskri þjóð hefur gengið vel. Henni hefur gengið betur en öðrum vestrænum þjóðum núna um þó nokkurt árabil. Það er ástæða til að vera hræddur, það er ástæða til að fara varlega og það eina sem við getum kannski gert er að reyna að sameinast um að biðja menn að fara varlega. Það á þá við allar kröfur. Ég heyrði ekki betur en að hv. formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs segði í sjónvarpinu að ástæða væri til og vonandi yrði kröfugerð grunnskólakennara um kauphækkanir öðrum starfsstéttum hvatning. Sumir eru bestir þegar þeir ná að bulla í beinni útsendingu. Þá líður þeim best og eru stoltastir yfir því. Þetta heyrði ég í mínu sjónvarpstæki. Ég býst við að líkt hafi verið farið um önnur sjónvarpstæki landsins líka. Menn skulu gæta sín því að tímarnir eru mjög hættulegir. Innstreymi peninga og velferð Íslendinga er undir því komin að við séum menn til þess - eins og máltækið segir þarf sterk bein til að þola góða daga. Nú þurfum við virkilega að reyna að átta okkur á því hvar við stöndum. Gríðarlegt magn af peningum hefur hellst yfir þessa þjóð, gríðarlegt framboð er af peningum, mikið offramboð. Það er óvenjuleg staða á Íslandi þar sem menn litu alltaf á lánsfjárskort sem hið eðlilega náttúrulega lögmál. Ég fer ekki ofan af því, virðulegi forseti, sem ég hef sagt áður að mér finnast íslenskar peningastofnanir fara fram með ótrúlegum glannaskap með gylliboðum til almennings, einmitt til að biðja almenning um að taka þátt í þessari veislu, gerast lántakendur, kaupa, kaupa, bæta við sig, hækka, auka og efla. Það er almenningur og einkaneyslan sem bankarnir eru að reyna að efla, auka og trylla. Það er ástæða til að taka undir orð sem féllu í gær, bæði hjá hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni og hæstv. forsætisráðherra Halldóri Ásgrímssyni, við eigum að reyna að sameinast í því að biðja fólk að fara varlega. Við eigum að sameinast í því og standa saman að því. Það er fullkomin ástæða til þess.  Það er sannarlega hægt að taka á mörgum hlutum og við eigum að gera það. Ég gerði það t.d. við 2. umr. fjárlaga, virðulegi forseti, tók tvö dæmi sem ég taldi að væri vert að skoða því að ég sæi þar miklum fjármunum kastað á glæ. Ég hef ekki orðið var við neitt mikil viðbrögð við því. Úr því að ég tók bara tvö dæmi af mörgum sem ég þekki skal ég endurtaka þessi tvö dæmi sem ég tók við 2. umr. og fara í gegnum þau aftur. Þau eru samt fleiri, þau eru mun fleiri. Í fjárlögunum má lesa að núna höfum við í nokkur ár verið að undirbúa að bjóða okkur fram til öryggisráðsins. Við frekjuðumst fram fyrir Finna sem vildu gera þetta fyrir nokkrum árum, frekjuðumst fram fyrir þá þannig að það er rétt og satt sem sagt er, við eigum fjögur trygg atkvæði sem er búið að lofa okkur. Það eru Svíþjóð, Danmörk, Finnland og Noregur auk okkar eigin. Erum svo að bæta við kynningarfulltrúum, áróðursmeisturum, inn í kerfið. Það kostar 17 millj. kr. á ári, stykkið af þeim körlum. Ég hef látið að því liggja, og spurt eftir því, miðað við eins og segir í fjárlögunum að það er ákveðið að sækja á þessi mið af auknum þunga 2008, er þessi kostnaður einhvers staðar á milli 800 og 1.000 millj. kr. sem er varið í herkostnaðinn til að koma okkur inn í þetta öryggisráð. 
             Síðan eru hinar fréttirnar kannski góðar eða vondar, ég veit ekki hvernig menn líta á. Eftir því sem ég best veit eru líkurnar til að við verðum kosin nánast engar.  Evrópusambandið hefur boðið fram í þessar sömu kosningar Austurríki sem þykir ekki stórt á Evrópumælikvarða en er stórt miðað við Ísland. Auðvitað styðja Evrópuþjóðirnar sitt eigið framboð, og mér er spurn: Af hverju getum við ekki hætt við svona vitleysu? Af hverju getum við ekki tekið um það þverpólitíska ákvörðun, með allri virðingu fyrir þeim góðu og gegnu embættismönnum sem þarna ofmetnuðust fyrir hönd Íslands? Af hverju getum við það ekki? Við eigum að gera það en til þess þurfum við að ræða hlutina. Ekki er ráð nema í tíma sé tekið. Flugið í eyðslunni er ekki komið á það stig enn þá en það kemur eftir næsta ár, eyðslan fer þá á mikið flug þannig að það er ekki ráð nema við ræðum þetta núna. Hitt málið sem ég tók dæmi um við 2. umr. var hin gríðarlega aukning sem er á örorku á Íslandi. Ég vitnaði þar í skýrslu sem kom út hjá Tryggingastofnun ríkisins í maí og bað menn að fara í gegnum þetta, reyna að átta sig á því um hversu víðtækt vandamál væri þarna að ræða, bara efnislega vegna þess að við höfum heilmikið efni til að fjalla um. Við þurfum að fara í gegnum það sem Norðurlandaþjóðirnar eru að fást við, sérstaklega Svíar og Norðmenn því þar er aukningin mest. Það er rangt sem sagt er, að við séum lægri en allar Norðurlandaþjóðirnar. Við erum með fleiri öryrkja en t.d. Danir og sem verra er í því og ógnvænlegt, hraðaaukningin á Íslandi er yfir 7%. Virðulegi forseti. Ég bað um málefnalega umræðu um þetta. Það kom mér ekki mjög mikið á óvart þó að ég fengi hana ekki, heldur fékk ég eitthvert hvæs frá hv. þm. Helga Hjörvar sem þá var hér í salnum og er enn þá. Hann vildi meina að mér gengi ekkert til nema mannvonskan ein að hafa orð á vandamálunum. Þess vegna fer ég aftur ofan í þetta því ég skora enn þá á þingheim að ræða þetta efnislega. Því miður hefur það ekki enn tekist. Það er enginn heilsubrestur á Íslandi, það vita allir, ekki frekar en í Noregi. Við erum með bestu heilsu í heimi. Það er þverpólitísk samstaða og hefur verið það á Íslandi, órjúfandi, að allir íslenskir stjórnmálaflokkar standa með samhjálp, vilja samhjálp og hafa verið að efla samhjálp í gegnum áratugina. Það er óvíða meira en á Íslandi. Það er enginn pólitískur ágreiningur um það. Eins og ég gat um fyrir nokkru er hins vegar að mínum dómi mjög nauðsynlegt að bæði embættismenn og stjórnmálamenn átti sig á því að það gæti orðið til að eyðileggja þessa samhjálp og þjóðarviljann um að standa að samhjálpinni, standa að því að hjálpa þeim sem verulega þurfa á því að halda eins og við vitum að svo mjög margir þurfa, ef menn komast upp með það að misnota ríkið, misnota þann pólitíska vilja sem er til staðar hjá hinu opinbera. Þetta er mikið alvörumál, 7% aukning ár eftir ár hjá þjóð sem fjölgar um 1%. Allir sem kunna litlu margföldunartöfluna geta nokkurn veginn náð því hvar það endar. Noregur á núverandi heimsmet í þessu. Þar var einu sinni, eins og ég hef áður getið um, heilbrigð og sterk þjóð sem lenti í því óláni að finna olíu og verða rík. Núna eru 10% Norðmanna öryrkjar og það allra versta er að af þeim 90% sem eru í vinnunni eru 10% daglega veikir. Er þó enginn heilsubrestur þar þannig að velferðin er eitthvað sem við þurfum að passa okkur á, passa okkur verulega mikið á, því að við höfum dæmin um hvernig hún getur orðið mönnum að falli. Það hlýtur að vera vilji til þess að skoða þessi mál. Við fórum í gegnum þetta fyrir nokkrum árum. Þá töldum við að við værum að gera rétt þegar við breyttum um matsreglurnar, tókum upp einhvern enskan staðal um að hafa þetta miðað við læknisfræðilegt eða hlutlægt mat, fórum frá skandinavíska matinu. Það sem gerðist var að aukningin hefur aldrei verið meiri en nú. Hér er því ástæða til að staldra við, fara í gegnum þetta og ef að líkum lætur verður stórt gat í fjárlögunum ef þessi hraða aukning heldur áfram. Við ráðum ekkert við þetta. Við sem berum ábyrgð á fjárlögunum verðum að gera okkur grein fyrir því hvar veikleikinn er og reyna þá að vinna að því að opna augu, bæði okkar sjálfra og annarra, fyrir því hvernig við gætum helst komið þar að gagni. Svo geta menn komið hér á eftir ef þeir vilja, endurtekið það og haft uppi meiningar um að mér gangi ekkert annað til en mannvonskan ein að gera þetta að umræðuefni. Það hefur engin áhrif á afstöðu mína. Það er lífsnauðsynlegt að ræða þetta mál, hvort sem menn telja það líklegt til vinsælda eður ei. Stjórnmál hljóta að gera þá kröfu til manna að þeir segi stundum meira en þeir halda að aðrir vilji heyra. Það eru erfiðleikarnir í þessu hjá mörgum manninum. Virðulegi forseti. Við erum hér með fjárlög fyrir næsta ár og við tekur heils árs barátta við að láta þau ganga upp. Ég lét þau orð falla við 2. umr. að ég gerði mér grein fyrir því að það yrði þrautin þyngri á næsta ári að standa við þær fyrirætlanir að halda framleiðslunni innan við 2% af raungildi. Ég endurtek það hér. Ég veit að það verður mjög erfitt. Ég veit að það er mikill þrýstingur í þjóðfélaginu og mikið óþol. Það er óþol í því þjóðfélagi sem hefur fengið mestar launahækkanir og mesta kaupmáttaraukningu allra þjóða í Vestur-Evrópu. Samt þjáumst við af óþoli, miklu óþoli, og ég spyr eins og ég hef spurt áður: Hvaða launþegar eru það sem ekki þurfa á 30–40% kauphækkun að halda? Ég held að hver einasti launþegi þurfi þess með ef grannt er skoðað. En menn eiga líka að líta til sögunnar. Hvernig hefur mönnum farnast best? Hver hefur verið eina leiðin sem menn hafa þekkt hingað til til að bæta kjör fólks og best þeirra sem verst standa? Það er hin sígandi lukka, virðulegi forseti. Það hefur aldrei tekist að bæta kjörin með rykkjum eða skrykkjum, heldur hefur það gengið með sígandi lukku. Menn verða að gæta að því að allt á sér uppruna í framleiðslunni og framleiðsluatvinnuvegunum. Þeir búa til verðmætin og það verður að hlúa að þeim en ekki grafa undan þeim eins og hagstjórnaraðilarnir á Íslandi virðast gera með tillögum sínum í dag.

Herra forseti. Að vanda kom hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson víða við í ræðu sinni og er ekki hægt í andsvari að taka á öllum þeim þáttum. Þar var margt sem rakst á annars horn og svo sem ekki í fyrsta skipti. Þó er nauðsynlegt að hv. þingmaður fari nákvæmlega yfir það, þannig að um það ríki enginn misskilningur, en ég gat ekki skilið hv. þingmann betur en svo að hann teldi að þær aðgerðir sem Seðlabankinn boðaði í gær, þegar ný þjóðhagsspá lá fyrir, gengju gegn hagsmunum samfélagsins, þ.e. gætu aukið á vandann í efnahagslífinu, gætu aukið þenslu og grafið undan atvinnulífinu. Bara svo að ég sé ekki að misskilja neitt, hv. þingmaður, þá vil ég að það komi skýrt fram, hvort ég hef skilið þetta rétt eða rangt. Varðandi dæmin sem hv. þingmaður tók þá er rétt að spyrja hann hvort hann sé ekki klár á því hver er hæstv. utanríkisráðherra nú um stundir.

Virðulegi forseti. Ég heyrði að hv. þingmaður sagði að hvað hefði rekist á annars horn í ræðu minni. Ég bið hann að skýra fyrir mér hvað það var því að hann gat ekki um í hverju það væri fólgið. Það er hárrétt sem virðulegur þingmaðurinn tók eftir, að ég tel að með því að hækka gengi krónunnar núna séum við að grafa undan atvinnulífinu, grafa undan framleiðslunni og setja okkur í mikla hættu. Seðlabankinn, sem ber að sjá um hagstjórnina, getur notað allt önnur tæki. Hann á að nota bindiskylduna. Hættan sem íslenskt þjóðfélag stendur frammi fyrir er vegna gríðarlegs framboðs og glannagangs í íslenskum peningastofnunum. Seðlabankinn á að stoppa það af. Við skulum líta á verðbólguna, virðulegur forsetii. Hvernig er hún saman sett? Hvað hefur farið úrskeiðis þar? Íbúðaverð, fasteignaverð 
            

Og bensínverð.

og olía og bensín. Þetta hefur farið úrskeiðis. Þeir skulu bara átta sig á því um hvað er að ræða.

Herra forseti. Örstutt um hornin öll. Það er náttúrlega algjörlega ljóst að í málflutningi sem gengur út á að Seðlabankinn sé að gera tóma vitleysu en ríkissjóður að standa sig býsna vel með fjárlagafrumvarpi rekur sig hvað á annars horn. Aðhaldsleysið í ríkisfjármálum veldur því að Seðlabankinn telur sig þurfa að grípa til þeirra aðgerða sem hann gerir. Skortur á aðhaldi í ríkisfjármálum og óstjórnin á ríkisfjármálunum veldur því. Seðlabankinn hefur þá aðeins eitt úrræði eftir, eins og bankinn segir. Hann hefur lög til að fara eftir og verðbólgumarkmið til að fara eftir. Hann neyðist því til að hækka stýrivextina, að sjálfsögðu, væntanlega með skelfilegum afleiðingum fyrir heimili landsins og ýmislegt í atvinnulífinu. Það er þó talið mildara en það sem mundi gerast ef keyrt yrði áfram eftir stefnu ríkisstjórnar í ríkisfjármálum vegna þess að þá biði okkar líklega svipað ástand og árið 2001 þegar verðbólgan fór úr böndum. Ég trúi því enn, herra forseti, að hv. þingmaður sé sammála mér um að mikilvægast sé að viðhalda stöðugleikanum.

Virðulegi forseti. Þetta er bara hreint bull. Verðbólgan er ekki að fara úr böndunum. Ég hef farið yfir það áður hvað gerst hefur með fasteignaverð og olíuna. 
             Hins vegar hafa bankastofnanir Íslands á 90 dögum komið inn í þjóðfélagið með 85 þús. millj. kr. til að lána sjö þúsund einstaklingum. Ég kalla þetta glannaskap. Þeir hafa gert þetta á örfáum mánuðum, að kýla inn óhemjulega fjármuni. Og Seðlabankinn situr bara eins og … - jæja, ég ætla ekki að segja það. Hann situr bara með hendur í skauti og segist ekkert geta gert. Hann hefur öll lög í hendi sér, hann getur notað bindiskylduna og á að nota hana en hann gerir það ekki.

Herra forseti. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hefur fundið hinn eina sanna sökudólg í vandræðum ríkisstjórnarinnar við að halda þjóðarskútunni réttri. Það er Seðlabankinn. Þetta minnir mann á það þegar Þjóðhagsstofnun sáluga var og hét og lét frá sér fara álit sem ríkisstjórninni féll ekki í geð. Þá var henni bara lokað umsvifalaust. Hv. þingmaður treystir sér væntanlega ekki til að loka Seðlabankanum en ætlar að tala alvarlega við þá. En það sem vakti mesta athygli mína var þegar hv. þingmaður talaði um nauðsyn þess að beita þjóðina fortölum til að hún hætti að gera kröfur. Herra forseti, ég tel að lýðræðið byggist á því að þjóðin láti í ljós þarfir og sínar og óskir og geri kröfur en það sé ekki hlutverk okkar þingmanna að meta út frá okkur sjálfum þarfir hennar. 
             Ég vil líka segja það, herra forseti, að ég tel eðlilegt 

Virðulegi forseti. Það skyldi aldrei vera að ég mundi bregða undir mig betri fætinum og leggja til að Seðlabankinn yrði lagður niður. Það gæti alveg eins gerst. Ég sé ekki til hvers þessi stofnun er í dag. Mér er alveg ómögulegt að sjá það. Ég veit ekki hvað hún er að gera. Hins vegar hélt ég að það væri stjórnmálamanna að halda fram skoðunum sínum, meiningum og trú og þeir ættu að nýta sér aðstöðuna hér til þess að boða hvað þeir telja rétt, hvað þeir telja að eigi að gera, hefðu fyllsta rétt til þess og bæri skylda til að segja það öllum. Ég hélt að þeim bæri skylda til þess, að til þess væru þeir og ef þeir hefðu enga skoðun eða meiningu, enga sýn og engan draum þá gætu þeir bara þagað og fengið sér aðra vinnu. 
            

Herra forseti. Vissulega eiga þingmenn að láta í ljós skoðanir sínar. En jafnframt hljóta þingmenn að þurfa að hlusta á íbúa landsins, á hvað þeir telja þarft og nauðsynlegt í umhverfi sínu. Ég tel að stjórnmálamenn eigi að meta og skipuleggja aðferðir út frá því hvernig landsmenn láta í ljós skoðanir sínar á uppbyggingu og þörfum verkefnum víða um land. Á þetta hefur einmitt skort mjög í tíð þessarar ríkisstjórnar og reyndar tveggja síðustu ríkisstjórna einnig, eins og við sjáum hvað best á því hvernig byggðum landsins farnast. En hér er kannski komin skýringin, í máli hv. þm. hér áðan, að hann telji þetta bara kvabb og óþarfa kröfur.

Virðulegi forseti. Fljótlega eftir að þingræði og lýðræði komst á í þessum heimi fóru menn að sjá í því dálítið hlægilega hluti. Árið 1791 birtist í dagblaði einu í París frásögn af því að maður einn hefði hlaupið mikið, verið mikil læti í honum og hann hefði rutt öðrum mönnum frá sér á götunni og sagt: Frá, frá, ég er að flýta mér. Hann var spurður: Hvað gengur á fyrir þér, maður minn, af hverju liggur þér svo mikið á? Þá sagði maðurinn: Jú, frá, frá, ég er að flýta mér. Ég er að fara á eftir fólkinu af því að ég er nefnilega foringinn.

Herra forseti. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson fjallaði hér af mikilli þekkingu um fjárlögin og sagði að rauði þráðurinn á þessu ári hefði verið að halda samneyslunni innan við 2% aukningu, að það hefði tekist en verið mikið verk og erfitt. Því langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvað gerist ef spá Seðlabankans um að samneyslan aukist um 3,1% á árinu 2005 gengur eftir, þ.e. ef aukning hennar verður rúmlega 50% meiri en ríkisstjórnin gerir ráð fyrir í frumvarpi sínu? Þingmaðurinn fór mikinn og sagði 10 milljarða kr. afgang af fjárlagafrumvarpinu og var nánast jafnhrifinn og annar þingmaður var, hv. þm. Pétur H. Blöndal, yfir skattafrumvarpi. Seðlabankinn segir að afgangur á fjárlögum þyrfti við núverandi aðstæður helst að vera 3–4% af landframleiðslu, 30 milljarðar kr. Er þingmaðurinn sammála því?

Það er önnur tala sem er náttúrlega miklu drastískari, þ.e. spá Seðlabankans um að aukning einkaneyslu fari upp í 9%. Ef Seðlabankinn hefur rétt fyrir sér með að samneyslan aukist svo mikið og einkaneyslan einnig þá aukast tekjur ríkisins náttúrlega gríðarlega, það gefur augaleið. En það yrðu falskar tekjur. Ég get sagt það, virðulegur forseti, að þó að Seðlabankinn telji sér einhvern sóma í að segja að það ætti að vera 30–40 milljarða kr. afgangur af ríkissjóði þá er það bara tal einhverra manna úti í bæ. Það er engin pólitísk geta til þess við núverandi aðstæður, hvorki á Íslandi né í öðrum nærliggjandi löndum, að ná slíkum afgangi á ríkissjóð enda mega menn vita að peningar sem ríkið fær eru ekki frystir inni í einhverri geymslu. Sagan segir okkur að tilhneigingin er til að nota þá einmitt í þær þarfir sem borgararnir eðlilega gera kröfu til.

Herra forseti. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sagði að tekjur í ríkissjóði á árinu 2005 mundu aukast ef spá Seðlabankans gengi eftir. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. En það kæmi ekki eitt til heldur og allar þær auknu álögur sem ríkisstjórnin hefur lagt á launþega þessa lands. Mér endist varla ein mínúta í andsvari til að telja þær allar upp en ég ætla að reyna. Skólagjöld, háskólagjöld, 140 millj. kr. Gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra, 70 millj. kr. Aukatekjur ríkissjóðs, 200 millj. kr. Umsýslugjald fasteigna, 280 millj. kr. Áfengisgjald, 340 millj. kr. Bifreiðagjald, 120 millj. kr. Vaxtabætur, 1.500 millj. kr. Olíugjald, 350 millj. kr. Sjúkratryggingar, 1.500 millj. kr. Komugjöld á heilsugæslustöðvar, 150 millj. kr. Vörugjald af bensíni, 1.200 millj. kr. Þungaskattur 800 millj. kr. Barnabætur 300 millj. kr.

Allt frá 19. febrúar.

Ég rétt hafði þetta á þeim tíma sem ég hafði en þarna sést hvað ríkisstjórnin hefur verið að gera. Ég vil spyrja hv. þingmann, þar sem hann er vanur að kalla hlutina réttum nöfnum: Er þetta skattalækkun eða er þetta gjaldahækkun?

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu er það svo að forráðamenn ríkisstjórnarinnar, ríkisstjórnin sjálf og stuðningsmenn hennar, hafa í gegnum tíðina gætt ríkissjóðs mjög vel, passað upp á að hann sé rekinn með þokkalegum afgangi, passað upp á að hann geti borgað niður skuldir frá óráðsíutímunum, þannig að ríkissjóður Íslands er í miklu jafnvægi. Til þess er notað bæði gjöld og skattar sem lagðir eru á borgarana. Hvort tveggja hefur verið gert núna, gjöld hafa verið hækkuð gjöld og skattar lækkaðir. Svo segja menn þegar skattarnir eru lækkaðir að það hafi svo mikil þensluáhrif. En þegar menn segja að tekjurnar séu í jafnvægi, heildartekjurnar, hver eru þá þensluáhrifin? Þessi umræða hefur engan tilgang, virðulegi forseti. Ríkissjóður er í tiltölulega góðum málum hér á landi. Það hefur margsinnis komið fram og við ætlum að halda honum þannig. Það gefur okkur svigrúm til að halda áfram á sömu braut.

Herra forseti. Hv. þingmaður heldur venju sinni og finnur rót efnahagsvandans á Íslandi í allsnægtum öryrkjanna. Það er auðvitað sjálfsagt, hv. þingmaður, að ræða breytingar á atvinnuháttum, aukinn geðheilbrigðisvanda og annað það margvíslegt sem veldur fjölgun öryrkja. En ég bið hv. þingmann um að stunda ekki þá umræðu undir formerkjum misnotkunar og halda þannig órökstuddum dylgjum að þúsundum Íslendinga, öryrkjum sem hér búa við lágmarksframfærslu og eru ekki að misnota sér eitt eða neitt til að njóta hennar þó að auðvitað sé alltaf eitthvað um misnotkun í félagslegum kerfum að ræða. Þingmaðurinn er auðvitað að beina athygli sinni frá því að í þetta frumvarp vantar 500 millj. upp á drengskaparloforð stjórnarflokkanna til þessa fátæka fólks. Ég vil þess vegna spyrja hv. þingmann: Hver er útgjaldaaukningin til utanríkisþjónustunnar sem við finnum í þessu frumvarpi svo við höfum forgangsröðun hv. þingmanns sem er svo annt um samstöðina og samhjálpina í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil ekki blanda mér í þær deilur sem komið hafa upp milli Öryrkjabandalags Íslands og hæstv. heilbrigðisráðherra. Mér finnst það mjög óviðeigandi í alla staði. Ég vil ekki gera það og hann er fullfær um að gera það sjálfur. Hins vegar liggja fyrir samþykktir ríkisstjórnarinnar um framlög til félagsmála. Það liggur allt saman skýrt fyrir og ég frábið mér því að blandast inn í þær umræður. Hins vegar er það þannig og ég fagna því að hv. þm. Helgi Hjörvar tekur þó þannig í þessi mál núna. Það er nauðsynlegt að átta sig á því hvað við erum að gera. Hér hafa verið óvænt útgjöld sem við köllum svo. Við höfum verið að setja peninga inn í þessa málaflokka umfram það sem við ætluðum. Svo hefur komið í ljós að þetta er tiltölulega stöðug aukning sem allir sem ég þekki telja óeðlilega. Í allri umræðu sem á sér stað, bæði á Norðurlöndum og Íslandi, er talið óeðlilegt að við séum með 7% aukningu í fjölda öryrkja á hverju ári. 

Virðulegur forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður skuli hafa lagt til hliðar orðið misnotkun í þessari umræðu og treysti því að svo verði framvegis þannig að hún geti verið með málefnalegum hætti. Ég lýsi enn þá eftir þeim 500 millj. sem vantar í samkomulagið því að samkomulagið er samkomulag ríkisstjórnar Íslands, hv. þingmaður. En mér virðist þó af ræðum hv. þingmanns eins og að hér standi ekki lengur bjargvætturinn í ræðustól á Alþingi heldur fórnarlambið því að staða efnahagsmála virðist vera öllum öðrum í landinu að kenna. Staða efnahagsmála er ýmist öryrkjum að kenna, kennurum, bönkum eða Seðlabankanum. En hví reiðist hv. þingmaður? Hann reiðist vegna þess að Seðlabankinn og allar helstu fjármálastofnanir landsins eru sammála um að því miður sé ekki mark að fjárlögunum heldur sýni sagan síðustu ár að það vanti yfirleitt um 20 þús. millj. inn í útgjaldaáætlanir fjárlaganna og það er það aðhaldsleysi sem hv. þm. veit og þekkir og reiðist yfir að hefur nú verið afhjúpað.

Virðulegi forseti. Ég veit stundum ekki hvort ég á að hlæja eða gráta þegar hinir ágætu virðulegu þingmenn stjórnarandstöðunnar tala um aðhaldsleysi í ríkisfjármálum. Við höfum vissulega átt við það að stríða að fjárlög hafa reynst hærri en við höfum gert ráð fyrir og undir öllum kringumstæðum hefur langstærsta og mesta hækkunin og frávikið frá því sem við höfum verið að fást við legið í launaþætti ríkisins. Það er sá þáttur sem við höfum átt erfiðast með að meðhöndla. Það er sá þáttur sem við höfum ekki náð tökum á. Ég hef margsinnis árum saman farið yfir að það væri hinn eini sanni akkillesarhæll íslenskra ríkisfjármála. Svo kemur stjórnarandstaðan og segir réttilega að það vanti ýmislegt upp á að við höfum nógu sterk tök á ríkissjóði. Það er alveg hárrétt en þá skulum við fara yfir hvað hefur farið úrskeiðis. Það sem hefur farið úrskeiðis líka er að við höfum látið undan þrýstingi um ýmiss konar velferðarmál, eðlilegum kröfum kannski en þetta er sagan. Þannig hefur þetta gengið fyrir sig.

Herra forseti. Ég held að það sé óhjákvæmilegt eftir yfirlýsingar hv. þingmanns, varaformanns fjárlaganefndar, að forseti kalli til fundar með þingflokksformönnum og leiti leiða til að ná samstöðu um framvindu umræðunnar sem skapi fjárlaganefnd svigrúm til að taka málið aftur til umræðu og fara yfir þó ekki væri nema forsendur fjárlaga vegna þess að áður hefur verið bent á það í dag að forsendur fjárlaga væru gersamlega brostnar miðað við endurskoðaða þjóðhagsspá Seðlabankans. Hér í umræðunni hefur hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, varaformaður fjárlaganefndar, talsmaður stærri stjórnarflokksins, einnig fullyrt að forsendur fjárlagafrumvarpsins sem ekkert hafa breyst í meðförum þingsins séu einnig brostnar þó það sé af öðrum ástæðum heldur en Seðlabankinn hefur komist að niðurstöðu um. Í fyrsta lagi sagði hv. þingmaður að aðgerðir Seðlabankans, sem ákveðnar voru í gær, breyttu forsendum vegna þess einfaldlega að þær sköpuðu meiri hættu í efnahagslífinu, mundu skapa atvinnulífinu mikinn vanda og líklega auka á þensluna. Í öðru lagi sagði hv. þingmaður að bankakerfið sem slíkt hefði með miklu innstreymi fjármagns einnig aukið á einkaneysluna og skapað verulega hættu. Hv. þm. hefur þó með öðrum hætti en við tekið undir það að forsendur fjárlaganna hafi algerlega breyst. Ég held að það hljóti að vera okkur öllum sama keppikeflið að fjárlög séu sem réttust og til þess að þau geti verið það er algerlega nauðsynlegt að þau séu byggð á réttum forsendum. Nú liggja fyrir upplýsingar um að forsendurnar eru a.m.k. mjög hæpnar, herra forseti, og þess vegna hlýtur að vera eðlilegt að óska eftir því að við reynum með sátt og samlyndi að tryggja það að fjárlög næsta árs verði sem allra best því ekki veitir af í því ástandi sem efnahagslífið er nú. Herra forseti. Ég vísa í þessu sambandi til 23. gr. þingskapa þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Vísa má máli til nefndar á hverju stigi þess. Sé það gert áður en umræðu er lokið þá skal henni frestað.“ Herra forseti. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að um þetta náist samstaða þannig að það sé líka hægt að semja um það hvenær umræðunni verður frestað því það er lykilatriði að málið fari til nefndarinnar áður en umræðu lýkur. Það er í rauninni það eina sem þingsköpin segja varðandi þetta mál. Ég óska því í fullri vinsemd eftir því við herra forseta að málið verði kannað sem allra fyrst á sameiginlegum fundi forseta með þingflokksformönnum.

Herra forseti. Ég tel enga ástæðu til að fresta umræðunni og afgreiðslu fjárlaga vegna þjóðhagsspár Seðlabankans frá því í gær.  En ég velti því fyrir mér hvað stjórnarandstaðan ætlar að fá út úr því að fresta umræðunni og afgreiðslu fjárlaganna núna út af þessu máli. Eru menn að hugsa um að fara ofan í fjárlagafrumvarpið allt aftur eins og við höfum verið að gera á síðustu vikum? Ég verð að segja, hæstv. forseti, að mér finnst þetta bera keim af ákveðnu sjónarspili og kannski kryddi í umræðuna, sem er svo sem ágætt, aðeins að rífa okkur upp og krydda umræðuna. Það liggur fyrir eins og ég sagði að ný þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins mun birtast í byrjun næsta árs. Við hljótum að fara yfir hana og fylgja henni eftir ef ástæða þykir til vegna þess að við viljum halda utan um ríkisfjármálin af ábyrgð og festu og við höfum gert það og við ætlum okkur að gera það áfram. En ég ítreka það, hæstv. forseti, að ég tel ekki ástæðu til að þessari umræðu verði frestað og málið tekur aftur fyrir í fjárlaganefnd.

Virðulegur forseti. Ég kemst ekki hjá því að vera fullkomlega ósammála hv. þm. Magnúsi Stefánssyni, formanni fjárlaganefndar. Það var auðvitað alveg augljóst af ræðu hans þegar frumvarpið kom til 3. umr. á innan við mínútu, trúi ég, í ræðustólnum þar sem engar breytingartilögur eru gerðar frá því að það var afgreitt við 2. umr. að það virðist ríkja algert metnaðarleysi af hálfu stjórnarmeirihlutans um frumvarpið sjálft, um forsendur þess og um að áætlanir þess gangi eftir. Ég harma það að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, sem hefur stundum í þingsölum verið talsmaður aðhalds, skuli taka undir þann söng að horfast ekki í augu við þann útgjaldavanda sem vantar í þetta frumvarp og allir vita af. Ég hef satt að segja sjaldan kynnst öðrum eins vinnubrögðum og hér í þinginu. Ég tek sem dæmi að í gær var dreift stjórnarfrumvarpi, sem kynnt hefur verið í þingflokkum stjórnarflokkanna, um Tækniháskóla Íslands og í kostnaðarmati fjármálaráðuneytisins segir að kostnaður vegna samþykktar frumvarpsins verði á bilinu 130–150 millj. kr. á næsta ári, árið 2005. Þær 130–150 millj. kr. er ekki að finna í frumvarpinu sem á svo að afgreiða á morgun, þ.e. sama ríkisstjórnin flytur útgjaldafrumvarp á fimmtudegi og ætlar að afgreiða fjárlög á laugardegi sem ekki gerir ráð fyrir útgjöldum þannig að metnaðarleysi stjórnvalda í þessu efni er algert eins og sést af því að frávikin hafa verið 20 þús. millj. kr. á hverju ári. Og jafnvel Seðlabankinn verður að leiðrétta áætlanir ríkisstjórnarinnar í spám sínum og gera ráð fyrir því að fjárlagafrumvarpið sem Alþingi Íslendinga skili frá sér sé vitlaust. Seðlabanki Íslands þarf að ganga út frá því sem gefinni staðreynd að Alþingi Íslendinga geti ekki skilað frá sér réttum fjárlögum. Ég tel að það sé fullkomlega óviðunandi fyrir hið háa Alþingi og það sé algerlega fráleitt að afgreiða fjárlagafrumvarp í desember og endurskoða síðan allar forsendur þess í janúar. Úr því að það þarf að endurskoða allar forsendur fjárlagafrumvarpsins þá er eins gott að menn taki sér þann tíma sem þarf í desember til þess að gera það þannig að þingið geti skilað af sér sæmilega réttu plaggi. Það getur verið að fjárlaganefnd þurfi eina viku til þess eða tvær en ég bendi líka á að meðhöndlun málsins í hv. efnahags- og viðskiptanefnd var fyrir neðan allar hellur og það liggur ekkert faglegt mat fyrir hendi um tekjukafla fjárlagafrumvarpsins vegna þess að það vannst enginn tími eða var nein aðstaða í efnahags- og viðskiptanefnd til að fara sómasamlega yfir málið. Ég tel ekki að hið háa Alþingi geti afgreitt annað eins grundvallargagn frá sér með slíkum og þvílíkum handarbakavinnubrögðum.

Virðulegi forseti. Ég ætla að vona að hæstv. forseti hafi vit fyrir framkvæmdarvaldinu núna og taki undir með okkur þingmönnum þar sem við förum fram á að 3. umr. um fjárlög verði frestað vegna þeirra upplýsinga sem fram hafa komið um mjög breyttar efnahagsforsendur eftir að Seðlabankinn kynnti spá sína í gær. Það hlýtur að vera krafa okkar á hverjum tíma og jafnframt krafa þingsins að þau lög sem við afgreiðum frá okkur séu eins nákvæm og nokkur kostur er. Miðað við þær upplýsingar sem nú liggja fyrir þá verða þau lög sem við ætlum að fara að afgreiða hér, ljúka umræðu um í dag, 3. umr. um fjárlög, hvorki fugl eða fiskur. Og ég vona satt að segja, herra forseti, eftir að forseti hefur hugsað málið þá sjái hann að við höfum rétt fyrir okkur og að full ástæða sé til þess að kalla saman þingflokksformenn til að skoða hvernig við höldum áfram. Við höfum nógan tíma. Desember er rétt byrjaður og við hljótum að geta tekið nokkra daga til að skoða þær breytingar sem nú blasa við í efnahagsforsendum í okkar þjóðarrekstri. Ef við skoðum fjárlagafrumvarpið, Stefnu og horfur sem fylgdu fjárlagafrumvarpinu, þá segir þar um nokkrar forsendur, með leyfi forseta: „Litlar breytingar hafa orðið á framvindu stóriðjuframkvæmda á næstu árum frá síðustu spá í maí.“ Seðlabankinn segir: „Umfang stóriðjuáforma hefur vaxið, einkum á næsta ári, bæði vegna áforma Norðuráls og breytingu á tímasetningum framkvæmda Fjarðaáls.“ - Þarna er ein forsenda brostin. Hér er forsenda um gengisþróun sem segir að gengisvísitalan verði að meðaltali um 122 stig árið 2004 en hækki síðan í 125 stig árið 2005 sem þýðir um 2,5% lækkun íslensku krónunnar. Samkvæmt þessu er gert ráð fyrir að íslenska krónan muni veikjast stig af stigi og er þá tekið mið af minnkandi gjaldeyrisinnflæði á næstu árum. Þessu til viðbótar ber að hafa í huga að með vaxandi viðskiptahalla myndast aukinn þrýstingur á krónuna til lækkunar. Ég heyrði ekki betur en að hv. varaformaður fjárlaganefndar væri einmitt að vara við því að gengið væri að styrkjast en ekki lækka. Önnur mikilvæg forsenda sem tiltekin er í Stefnu og horfum fjárlagafrumvarpsins er að nýgerðir kjarasamningar samtaka launþega og atvinnurekenda muni einnig gilda í megindráttum fyrir þau stéttarfélög sem ekki hafa endurnýjað kjarasamninga sína. Er verið að tala um kennarasamningana þarna eða um hvaða samninga er verið að tala? Það er búið að gera nýja samninga síðan þetta var gefið út og full ástæða til fyrir okkur að skoða hvernig við tökum á þeim veruleika sem þar blasir við. Kafli efnahags- og viðskiptanefndar er alveg sérstakur í þessu máli. Hér segir í þingsköpum: „Til efnahags- og viðskiptanefndar vísar fjárlaganefnd frumvarpi til lánsfjárlaga og tekjugrein fjárlagafrumvarps.“ Hún á að fara yfir þetta og skila okkur áliti. Hún gerði það og segir að spá um þjóðhagsforsendur hafi ekki verið breytt frá framlagningu frumvarpsins. Fulltrúi Seðlabankans kom í gær til efnahags- og viðskiptanefndar og meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar tilkynnti að hann teldi ekki þörf á því að breyta áliti sínu þó fram væri komin ný þjóðhagsspá.

Í tilefni af orðum hv. þingmanns og fleiri hv. þingmanna vill forseti taka það fram að hann telur ekki tilefni til að gera það hlé á fundahöldum sem óskað var eftir.

Virðulegi forseti. Ég lýsi mig andvígan þeim viðhorfum sem fram komu hjá hæstv. forseta og vek einnig athygli á því að formaður fjárlaganefndar felldi nokkuð þunga dóma yfir ræðu varaformanns fjárlaganefndar þegar hann kallaði það að við skyldum taka upp umræðu um þau orð sem hann lét falla, sjónarspil og til þess fallið að lýsa upp eitthvað í skammdeginu og til að skemmta okkur. En hver var kjarninn í því sem hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson sagði, varaformaður fjárlaganefndar? Hann sagði að hin ofsafengnu viðbrögð Seðlabankans við aðhaldsleysi í ríkisfjármálum og útlánaaukningu bankanna væru slík að það væri verið að kippa fótunum undan útflutningsgreinunum. Það þýddi að vaxtastigið væri á uppleið. Og hvað þýddi það? Það þýddi styrkingu á krónunni langt um fram það sem útflutningsgreinarnar þyldu. Ef þetta eru ekki nýjar forsendur fyrir umræðu um fjárlagafrumvarpið þá veit ég ekki, virðulegi forseti, hvaða forsendur gera það að verkum að þingið skoði frekar þau fjárlög sem verið er að afgreiða. Seðlabankinn sem hefur það eitt verkefni að fylgjast með verðlagi í landinu grípur til ofsafenginna viðbragða þegar hann sér hvernig fjárlagafrumvarpið virðist ætla að líta út með þeim skattalækkunum og öðru sem það felur í sér og því aðhaldsleysi sem það ber með sér. Ætlar meiri hlutinn að láta þetta fram hjá sér fara í þeirri stöðu sem við erum í? Ætla menn að láta það ganga eftir sem hv. varaformaður fjárlaganefndar spáir um að fótunum verði kippt undan útflutningsgreinunum? Ætla menn ekki að taka mark á því þegar hann segir að við verðum að framleiða á Íslandi, við verðum að flytja út, við verðum að afla okkur tekna? Er þetta eitthvað sem skiptir ekki neinu máli? Virðulegi forseti. Ég lýsi mig algerlega andvígum þeim sjónarmiðum sem hér komu fram, að ekki sé ástæða til að taka þetta til frekari skoðunar því að það er mjög alvarlegur hlutur að afgreiða fjárlagafrumvarp frá okkur á sömu forsendum og menn töldu að hefðu legið fyrir þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram 1. október og gefa ekki gaum að þeim breytingum sem átt hafa sér stað síðan þrátt fyrir hástemmdar yfirlýsingar varaformanns fjárlaganefndar um gersamlega breyttar forsendur í íslensku hagkerfi.

Herra forseti. Ég tók fram við afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins úr fjárlaganefnd að ég teldi að það væri í rauninni ekki tækt til meðferðar og var andvígur því að það væri afgreitt þannig út. Það skorti bæði umsögn efnahags- og viðskiptanefndar um tekjuhlið frumvarpsins og um forsendur fjárlaganna, sérstaklega tekjuforsendurnar, auk þess voru þar veigamiklir málaflokkar sem væri ljóst að fengu ekki fjárveitingar miðað við lögbundin verkefni þeirra. Þetta tók ég fram við afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins úr nefnd. Sama staðan er enn uppi. Nú hefur komið fram í umræðunni hjá hv. varaformanni fjárlaganefndar að hann hefur ítrekað að forsendur fjárlagafrumvarpsins væru mjög breyttar nú frá því sem var í haust og skýrsla Seðlabankans er notuð sem grundvöllur þess málflutnings. Ég er alveg sammála hv. varaformanni fjárlaganefndar. Eins og ég rakti í ræðu minni þá tel ég að þær harkalegu aðgerðir sem Seðlabankinn er að grípa til, gríðarlegra vaxtahækkana, komi mjög hart niður á útflutningsgreinunum og efnahagslífinu í landinu, enda lætur það ekki á sér standa að gengið er komið í 115 og dollarinn í 63 kr. En í forsendum fjárlaga er gert ráð fyrir gengisvísitölu 125 þannig að þarna er aldeilis mikill munur á. Ég tel því eðlilegt og nauðsynlegt að fjárlagafrumvarpið fari aftur til fjárlaganefndar og við fáum fulltrúa Seðlabankans á fund nefndarinnar til að ræða á hvaða forsendum þeir grípa til svona aðgerða. Við vitum að verið er að bregðast við þessum fáránlegu skattalækkunartillögum ríkisstjórnarinnar sem passa engan veginn inn í ríkjandi efnahagsástand. En hefur ekki Seðlabankinn einhverjar aðrar aðgerðir til að grípa til? Ég hef nefnt áður í umræðunni og hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson endurtók það að hér að Seðlabankinn hefur líka bindiskyldumöguleikana, þ.e. að taka fé úr umferð frá bönkunum. Síðustu áramót lækkaði Seðlabankinn bindiskylduna úr 4 í 2% og hleypti tugum milljarða peninga þar með í umferð. Seðlabankinn hefur því ýmis önnur úrræði. Væri ekki líka ráð að Seðlabankinn og fjárlaganefnd, Alþingi, ræddust við um stöðu efnahagsmála og aðgerða í efnahagsmálum og fjármálum. Eins og nú horfir fer ríkissjóður einn veg með skattalækkunum, Seðlabankinn annan veg með því að grípa til vaxtahækkana, 

Virðulegi forseti. Ég átti því miður ekki kost á að vera við 2. umr. fjárlaga. Ég var erlendis á vegum þingsins. Ég hef hlustað með athygli í dag á stjórnarliða og aðra ræða um fjárlög. Einnig hef ég hlustað með athygli á það sem hefur komið fram núna eftir dæmalausir aðgerðir Seðlabankans frá því í gær og nýjustu tölur af gengisvísitölu sem voru rétt að berast í þennan sal - ég hafði nú ekki skoðað fjölmiðla í dag eða fréttamiðla á netinu - um að gengisvísitalan sé komin niður í 115 stig. Það sýnir hvers konar - ég ætla að sleppa að nota það orð sem kemur upp í huga minn um þessar aðgerðir Seðlabankans sem greinilega eru stefna í þveröfuga átt við það sem hér hefur verið fjallað um. Virðulegur forseti. Í forsendum fjárlaga er talað m.a. um að í spánni sé gengið út frá því að stýrivextir Seðlabankans verði hækkaðir stig af stigi í 7,5% fram til ársins 2006. Nýjasta ákvörðun gerir það að verkum að þeir eru nú komnir í 8,25%. Hvað á þá að gera á þeim tíma sem er fram undan til 2006? Á að hækka þetta enn meira? Eiga stýrivextir að fara upp í 10–11% eða hvernig endar þetta? Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt og óska eftir því fyrir hönd þingflokks Samfylkingar - ég vona að ég tali alveg skýrt - að gert verði hlé á þessari umræðu, fundi verði frestað og boðað verði til funda með formönnum þingflokka og forseta þingsins til að ræða það sem hér er komið fram og hefur verið borið fram af fulltrúum stjórnarandstöðunnar sem hér hafa talað um að spá Seðlabankans og margt það sem þar var að gerast í gær fari í þveröfuga átt miðað við það sem hér hefur verið talað um, þ.e. að full ástæða sé til að taka þetta fjárlagadæmi upp strax áður en ríkisstjórnin pakkar því inn í glansumbúðir, jólapappír núna rétt fyrir jól sem verður ekki pappírsins virði. Virðulegi forseti. Eitt í viðbót sem rök fyrir þessu. Á sama degi og við ræðum fjárlög við 3. umr., og það á að klára þær umræður og við eigum að samþykkja fjárlög á morgun, þá er dreift frumvarpi til laga um afnám laga um Tækniháskóla Íslands þar sem fjármálaráðuneytið segir að það kosti um 130–150 millj. á næsta ári. Virðulegi forseti. Af hverju er þetta ekki komið inn í breytingartillögur vegna fjárlaga? Á núna að samþykkja fjárlög á morgun með svona vitleysisgangi? Hér er frumvarp komið fram sem eykur útgjöld ríkissjóðs. Er meira í pípunum, virðulegi forseti? Þess vegna ítreka ég það að í 23. gr. þingskapa er veitt heimild fyrir því að hægt sé að vísa máli til nefndar á hverju stigi þess. Sé það gert áður en umræðu er lokið þá skal henni frestað. Ég vil því ítreka enn einu sinni fyrir hönd þingflokks Samfylkingarinnar að hlé verði gert á þessum fundi til að þingflokksformenn geti átt fund með forseta til að ræða þá stöðu sem komin er upp.

Forseti ítrekar þá afstöðu sína að hann telur ekki tilefni til að gera hlé á þessari umræðu. Ef formenn þingflokka geta notað tímann til að ræða saman þá er auðvitað eðlilegt að þeir geri það en til þess er ekki þörf að gera hlé á umræðunni enda er talsvert eftir af henni eftir því sem forseta sýnist.

Hæstv. forseti. Hér hafa komið fram óskir um að fundi verði frestað og menn ræði saman um framhald málsins. Ég tel alveg sjálfsagt að fjárlaganefnd hittist og fari yfir málin eins og þau liggja núna fyrir með tilliti til þess sem komið hefur fram hjá Seðlabankanum í ritinu Peningamálum og í ræðum sem hér hafa verið fluttar m.a. af forustumönnum ríkisstjórnarinnar í fjárlaganefnd. Ég tel fullt tilefni til að ræða þetta mál og sé ekki hvaða hætta er fólgin í því, hæstv. forseti, þó við frestum þessum fundi þannig að málin verði rædd af forseta þingsins og þingflokksformönnum. Auðvitað vonumst við til þess að niðurstaðan af þeim fundi verði sú að boðað verði til fundar í fjárlaganefnd þar sem farið yrði yfir þessi mál. Það verður þá að ráðast hvort menn þurfa fleiri en einn fund til að tala um málin og fara yfir þau þar. En ég sé ekki að neitt sé í hættu með afgreiðslu fjárlaganna þó við tækjum 1–2 daga í að fara yfir þessi mál miðað við núverandi forsendur og ræða þau og skoða hvaða leiðir menn vilja fara ef þeir vilja breyta einhverju eða þá að færa rök fyrir því og hlusta á rök fyrir því að hafa stöðuna algerlega óbreytta. Ég held að fullt tilefni sé til að skoða málin og ég sé ekki að neitt sé í hættu þó það mundi jafnvel dragast fram á þriðjudag að klára það að afgreiða fjárlögin. Það hefur nú oft verið sagt um þriðjudaginn að hann sé til þrautar. Menn skulu þá klára þrautina þá.

Herra forseti. Ég tek undir þær óskir að þessari umræðu verði frestað. Ég tel að þær séu prýðilega vel rökstuddar og ígrundaðar. Það má segja að það hafi verið gáleysi og ankannalegt að setja þessa umræðu á, 3. umr. um fjárlög, strax 3. desember og degi eftir að Seðlabankinn birti síðasta ársfjórðungslegt mat sitt á stöðu efnahagsmála. Það er fáránlegt að hafa ekki tíma til að skoða það álit og taka það fyrir í þingnefndum og stilla svo fjárlögin af í lokin með hliðsjón af nýjustu þjóðhagslegum upplýsingum og efnahagslegum upplýsingum þegar þær liggja fyrir. Þar á ofan bætist það við að upplýst hefur verið að efnahags- og viðskiptanefnd sem á að sjá um að fara yfir þann þátt málsins, tekjuforsendur fjárlagafrumvarpsins og þjóðhagslegar aðstæður þegar verið er að loka fjárlögunum, hefur nánast ekkert komið að því máli. Það kom ekkert álit frá henni við 2. umr. og ég hef ekki orðið mikið var við hana heldur á ferðinni í þessu máli enda er kannski hv. formaður nefndarinnar, Pétur Blöndal, uppteknari við annað en að stjórna fundum í efnahags- og viðskiptanefnd. Svo gerist það að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, varaformaður fjárlaganefndar, kemur og fer mikinn eins og stundum þegar sá gállinn er á honum og ræðst á Seðlabankann fyrir aðgerðir hans. Nú get ég að mörgu leyti tekið undir með hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni að harkaleg vaxtahækkun Seðlabankans er engin gleðitíðindi með þeim áhrifum sem hún virðist vera að hafa á gengið. En hvað á Seðlabankinn að gera? Seðlabankinn er að bregðast við meðal annars og ekki síst efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar þannig að það er verið að hengja bakara fyrir smið þegar verið er að skamma ræfils Seðlabankann sem aleinn er að reyna að róa á móti verðbólgunni og þenslunni og verður að fara út í harkalegri aðgerðir en ella vegna skattalækkana ríkisstjórnarinnar, vegna stóriðjustefnunnar og af fleiri slíkum ástæðum. Ég held að hæstv. forsætisráðherra eigi að láta sjá sig við umræðuna, yfirmaður efnahagsmála í ríkisstjórninni og undir hvern Seðlabankinn heyrir, enda er það allt í lagi, herra forseti, að það sjáist nú eins og einn og einn ráðherra - ég ætla nú ekki að bæta því viðhengi við sem mér datt í hug 

Herra forseti. Að sjálfsögðu gengur umræðan um fjárlögin fram eins og lög gera ráð fyrir. Henni lýkur í nótt og atkvæðagreiðsla verður um hana á morgun. Þannig er áætlunin hjá þinginu. Hins vegar get ég verið mjög sammála mörgum hv. þingmanninum sem hefur komið hér og sagt að ástæða sé til þess fyrir þingmenn, fyrir forustumenn þingsins og flokkana, að setjast niður og ræða efnahagsmál. Það held ég að sé mjög brýnt. Seðlabankinn  Menn átelja mig, virðulegi forseti, fyrir að ráðast á Seðlabankann og spyrja: Hvað átti vesalings Seðlabankinn að gera? Þetta er nú engin vesalings Seðlabanki, virðulegi forseti. Seðlabankinn hefur mjög mörg tæki. Seðlabankinn hefur setið og aðhafst ekkert þegar íslenskir bankar hafa á undanförnum mánuðum, ausið inn í þetta þjóðfélag milli 80 og 100 milljörðum kr. til þess að lána einstaklingum, til þess að fjármagna kaup einstaklinga. Þeir hafa lánað yfir 7 þúsund einstaklingum milli 80 og 100 milljarða kr. Á þessum tíma situr bara Seðlabankinn og aðhefst ekkert. Auðvitað hefur hann í valdi sínu bindiskylduna. Hann hefur hana ótakmarkaða í valdi sínu. Í stað þess minnkuðu þeir fyrir ári bindiskylduna úr 4% í 2% og aðhafast svo ekkert. Svo koma menn með svona kjánatal og segja að það sé vegna þess að afgangur af ríkissjóði sé ekki nægur að verðbólga sé að fara úr böndunum. Hvaða verðbólga er að fara hér úr böndunum? Það hefur margsinnis verið greint. Það er hækkun á fasteignaverði og það er hækkun á olíu og eldsneyti. Verðbólgan skiptir okkur máli ef hún er hærri hér en í nágrannalöndunum og samkeppnislöndunum. Olíuhækkanir erlendis skipta íslenskt efnahagslíf engu, koma engu við. Þær ganga yfir heiminn allan og breyta engu um samkeppnisstöðuna. Þetta er staðan sem við stöndum frammi fyrir, virðulegi forseti. Við klárum að sjálfsögðu fjárlagafrumvarpið. En það er ærin ástæða fyrir alla að tala og fara í gegnum stöðu íslenska atvinnulífsins vegna þess að atvinnulífið er í verulegri hættu og því er 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni fyrir að staðfesta í ræðu sinni að veigamikil forsenda í fjárlagafrumvarpinu eins og gengismál sé brostin. Það vakti vonbrigði mín þegar ég heyrði hæstv. forseta kveða upp úrskurð sinn um það hvort fresta ætti umræðu. Nú er reyndar ekki í fyrsta skipti þegar ég stend í ræðustól og horfi fram á hvernig mál fara fram í þinginu að ég velti fyrir mér hvort hæstv. forseti þingsins sé forseti þingmanna. Ég hélt að hæstv. forseti ætti að gæta hagsmuna þingmanna gagnvart framkvæmdarvaldinu og jafnframt að halda í heiðri þingsköp Alþingis. Aðeins til að bæta kannski í þann sarp sem forseti hefur þegar hann veltir fyrir sér hvort hann eigi að verða við þessari sjálfsögðu ósk okkar sem hér komum upp þá ætla ég að fara yfir eitt mál í viðbót þar sem í raun er búið að brjóta þingsköp á okkur sem störfum í fjárlaganefnd. Í 25. gr. þingskapa segir, með leyfi forseta: „Fjárlaganefnd á rétt á að fá þær upplýsingar sem hún telur nauðsynlegar um rekstur og fjárhagsáætlanir fyrirtækja og stofnana sem óska eftir framlögum úr ríkissjóði. Enn fremur er þeim stofnunum ríkisins, er fást við efnahagsmál, skylt að veita nefndinni upplýsingar og aðstoð sem hún þarf á að halda við afgreiðslu þingmála.“ Ég vakti athygli á því við 3. umr. fjáraukalaga að okkur hefðu ekki borist upplýsingar sem við báðum um í tengslum við fjárlagavinnuna. Við óskuðum eftir stöðu stofnana ríkisins miðað við 30. september, þ.e. hver hún væri og einnig óskuðum við eftir áætlaðri lokastöðu þessara sömu stofnana í lok ársins. Þær upplýsingar hafa ekki borist okkur enn þá og hér er verið að brjóta á okkur þingsköp. Ég ætla að vona að hæstv. forseti hafi dug í sér að verja okkur þingmenn fyrir því að verið sé að brjóta á okkur þingsköp. Einnig óska ég eftir því að hæstv. forseti taki til sjálfstæðrar skoðunar hvernig fjárlögin fóru í gegnum efnahags- og viðskiptanefnd og það að við skulum vera hér við 3. umr., eftir að Seðlabankinn heimsótti nefndina í gær, með eina álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar sem segir að spá um þjóðhagsforsendur hafi ekki breyst frá framlagningu frumvarpsins. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni þá var ég á þessum fundi efnahags- og viðskiptanefndar. Ég spurði hv. formann nefndarinnar hvort ekki ætti að koma nýtt álit í ljósi nýrra upplýsinga 

Hæstv. forseti. Hér hafa menn rætt um að fresta þessum fundi til að gefa sér tíma til að skoða mállin í ljósi þeirra upplýsinga sem hafa verið að koma fram. Ég verð satt að segja að segja að ég undrast mjög að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson skuli ekki taka undir þá kröfu eftir ræðu sína í dag þar sem hann lýsti því hvers konar fár mundi verða í samfélaginu í kjölfarið á tiltektum Seðlabankans. Það er eiginlega ótrúlegt hvernig þessi hv. þingmaður kemur stundum í umræður og í þessu tilfelli keyrir úr hófi. Hann spilar út sínum stærstu ásum og kemur svo aftur í ræðustól og segir að það eigi bara ekkert að gera með þetta, að við skulum bara halda áfram og klára fjárlagaumræðuna og afgreiða hana í kvöld eða nótt. Voru þá þessi ræðuhöld bara til að draga athygli að hv. þingmanni eða var einhver meining með þeim? Fjárlögin eru framlag hins opinbera til að halda stöðugleika í þjóðfélaginu og þegar forsendur fyrir þeim breytast snarlega eins og mátti vel heyra á ræðu hv. þingmanns að mundi vera að gerast þá hljóta menn að þurfa að fara yfir málið aftur og velta fyrir sér hvað sé hægt að gera í því að koma til móts við þær breytingar sem liggja í loftinu. Ég ætla ekki að gagnrýna Seðlabankann fyrir það sem hann gerði einfaldlega vegna þess að þar á bæ telja menn að staðið hafi verið þannig að málum í samfélaginu að grípa þurfi í neyðarbremsuna. Þetta eru þau tæki sem Seðlabankinn hefur í höndunum. Það má velta því fyrir sér hvort of langt sé gengið er Seðlabankinn hættir að kaupa gjaldeyri og bætir í vaxtahækkanir eins og gert var í gær. En ef afleiðingar þess verða eitthvað líkar því sem menn hafa talað um hér þá hljóta þeir að þurfa að fara yfir málin aftur. Það er svo pínulítið hagkerfi í þessu landi að það ætti að vera orðið hverjum manni ljóst að ef þeir nota ekki öll ráð til að stjórna því af skynsemi þá muni illa fara. Frá greiningardeildum bankanna hefur borist að þeir sem hafa tekið stöðu með krónunni eins og það er kallað, gjaldeyriskaupendur eða þeir sem kaupa margvísleg skuldabréf á markaði, séu orðnir miklu stærri í þeim hlutum en þeir voru 2002 þegar gengið féll og að þeir munu að öllum líkindum hverfa á braut eftir ár. Eftir akkúrat ár munu þeir hverfa á braut. Hvernig fer þá fyrir íslensku samfélagi? Eigum við þá ekki von á svipaðri kollsteypu eða miklu verri en 2002?

Virðulegi forseti. Okkur hér, alla vega þingmönnum stjórnarandstöðunnar, er nokkur vandi á höndum. Hér hefur komið fram, einkum af hálfu talsmanns fjárlaganefndar, hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar að forsendur fyrir fjárlögum séu gersamlega brostnar. Þetta hefur komið fram mjög skýrt og við höfum á það bent að það sé skynsamlegt við þessar aðstæður að skoða frekar forsendur fjárlaga og hvort ástæða sé til að ræða þær frekar því að fjárlögin eru nokkuð sem við eigum að taka alvarlega. Við eigum að afgreiða þetta frá okkur á þann hátt að sómi sé að og þannig að við höfum trú á því að við séum á réttri leið. Látum liggja á milli hluta hver hafi rétt fyrir sér í því hvers vegna forsendur fjárlaga eru brostnar, hvort það sé sökum þess að Seðlabankinn hafi ekki hundsvit á efnahagsmálum og sé að grípa til aðgerða sem grafi undan útflutningsgreinunum eða hvort aðhaldsleysi ríkisstjórnarinnar í fjárlagagerðinni leiði til þess að forsendur eru brostnar eða hvort það sé vegna þess að bankarnir hafa farið í útlán langt um fram það sem eðlilegt þykir. Látum liggja á milli hluta hver er ábyrgur fyrir þessari stöðu. Kjarninn er hins vegar sá, hvernig sem við lítum á málin, að forsendur fjárlaga virðast gersamlega brostnar hvað varðar það sem fram kemur í ræðu talsmanns fjárlaganefndar og einnig það sem fram kemur í þjóðhagsspá Seðlabankans. Á þessum forsendum leggja þingmenn stjórnarandstöðunnar til að við hægjum aðeins á okkur og skoðum það frekar til þess að tryggja að fjárlagafrumvarpið verði þannig úr garði gert að það sé líklegt til þess að fara nálægt raunveruleikanum.  Kannski er það bara þannig að þingmenn minni hlutans á hinu háa Alþingi geta lítið annað gert en að benda á þessar forsendur og benda á þessar breytingar. En þá er einnig ljóst að þegar við verðum komin inn í næsta ár og fjárlagafrumvarpið reynist hjóm eitt hvað varðar tekjur og gjöld þá er það a.m.k. ekki vegna þess að minni hlutinn hafi ekki bent á að þessar forsendur hafi verið brostnar heldur vegna þess að meiri hlutinn neitaði að hlusta á það. Það er mikilvægt að þetta liggi fyrir í umræðunni.

Herra forseti. Ég verð að lýsa yfir miklum vonbrigðum með viðbrögð hæstv. forseta við þeirri málefnalegu ósk að gert yrði örstutt hlé á fundi á meðan þingflokksformenn funduðu og reyndu að komast að samkomulagi um framvindu umræðunnar. Ég taldi mig færa málefnaleg rök fyrir þessari ósk og ég held að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson hafi gert það einnig, bæði í ræðu sinni í dag og þegar hann kom í umræðuna, vegna þess að hv. þingmaður sagði að ærin ástæða væri til þess að ræða efnahagsmál. Hvað er fjárlagaumræðan annað en umræða um efnahagsmál? Það er stærsta umræðan sem fram fer á þingi um efnahagsmál. Ég verð því að óska eftir því við hæstv. forseta að hann íhugi enn betur hvort ekki megi verða við þessari ósk okkar vegna þess að ella verðum við að kanna hvort ekki sé rétt að leggja fram tillögu um að fjárlagafrumvarpið verði aftur sent til fjárlaganefndar og byggja á ákvæðum í 23. gr. þingskapalaga. Mér skilst að vísu á reyndum hv. þingmönnum að það hafi aldrei verið gert áður en það gæti verið ástæða til þess nú ef hæstv. forseti getur ekki orðið við þessari beiðni sem, eins og ég hef margtekið fram og fleiri hv. þingmenn, er afskaplega málefnaleg og er lögð hér fram í fyllstu alvöru. Hún er lögð fram til að menn megi ná sáttum um umræðuna, hún er lögð fram til þess að við getum bætt fjárlögin, vegna þess að það hefur komið fram hér ítrekað að það er býsna mikilvægt að fjárlögin séu sem allra best tengd raunveruleikanum. En, herra forseti, þau viðhorf sem komið hafa fram til fjárlaga eru hálfskelfileg. Fram hefur komið hjá báðum þeim fulltrúum sem hér hafa talað fyrir hönd stjórnarliðsins, það er nú allur fjöldinn, tveir hv. þingmenn, formaður og varaformaður fjárlaganefndar, hafa verið þátttakendur í umræðunni. En við skulum ekki gleyma því að það er 100% fjölgun frá 3. umr. um fjáraukalög.  Þetta viðhorf er skelfilegt og lýsir sér í því þegar horft er á ráðherrabekkina. Hér er ekki einn einasti hæstv. ráðherra við umræðuna,  Herra forseti. Ég ítreka enn beiðni mína um að virðulegi forseti íhugi betur hvort ekki er hægt að verða við þessari litlu, einföldu ósk.

Virðulegur forseti. Mér er spurn hvort þingmenn stjórnarliðsins hafi skuldbundið sig sem jólasveina einhvers staðar, því hér er lögð rík áhersla á að þingið komist heim 13 dögum fyrir jól, virðulegur forseti. Mér er það umhugsunarefni hvað kallar þingmenn stjórnarliðsins heim til sín einmitt 13 dögum fyrir jól  Ég árétta það sem fram kom í máli hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar áðan að vera kann að flytja þurfi tillögu um það, þótt einsdæmi sé, að vísa frumvarpinu aftur til fjárlaganefndar, að efna þurfi til atkvæðagreiðslu. Ég treysti því að þingmenn stjórnarliðsins geti þá mætt til þeirrar atkvæðagreiðslu og séu ekki uppteknir við aðrar skuldbindingar í jólamánuðinum. Ég hlýt að kalla eftir því, virðulegur forseti, að þingmenn séu virtir þess að þau lög sem þeir afgreiði frá Alþingi séu sómasamlega frágengin og að hér gangi ekki forusta ríkisstjórnarinnar í ræðustólinn, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, og lýsi því yfir að þær forsendur sem hér séu undir, m.a. um gengi íslensku krónunnar, séu ekkert að marka. Við hljótum að hafa tíma til þess að taka eitthvað af þeim 13 dögum eða ef í það fer þessu nærri tveggja mánaða jólafríi þingmanna, sem hlýtur að vera einsdæmi norðan Alpafjalla að nokkur starfsstétt sé með hátt í tvo mánuði í jólafrí. Ég skora á þingmenn stjórnarliðsins að sýna þann metnað að leggja í þá vinnu í desembermánuði sem þarf til þess að hafa frumvarpið sæmilega rétt og hvet hæstv. forseta til þess að gera hlé á fundi og kalla saman formenn þingflokka til umræðna um þetta.

Herra forseti. Ég tel alveg augljóst að fyllilegar ástæður séu til að gert verði hlé á þingfundi og að þingflokksformenn fari yfir stöðu málsins og ræði hvort ekki sé orðið brýnt og eðlilegt að málið fari aftur til fjárlaganefndar í fyrsta lagi. Í öðru lagi er líka sjálfsagt að fara yfir það hvort ekki sé eðlileg og sjálfsögð krafa að ráðherrar efnahagsmála, sérstaklega hæstv. forsætisráðherra sem Seðlabanki heyrir undir og hæstv. fjármálaráðherra sem er ábyrgur fyrir framkvæmd fjárlaganna, séu ekki við umræðuna. Mér finnst það reyndar svo sjálfsagt að það ætti ekki að þurfa að hafa orð á því, ekki hvað síst í ljósi þess að í gærkvöldi með útkomu skýrslu Seðlabankans og mati hans á stöðu efnahagsmála og forsendum þeirra fyrir næstu mánuði og ár, þær forsendur eru svo gjörólíkar því sem fjárlagafrumvarpið er unnið á, þannig að það er vanvirða að mínu mati við þingið ef við afgreiðum hér fjárlög án þess að farið sé yfir forsendurnar upp á nýtt. Við höfum hér orð hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, sem með sínum heiðarlega hætti lýsti skoðunum sínum á aðgerðum Seðlabankans, þó að við séum ekki sammála að öllu leyti að Seðlabankinn sé sökudólgurinn, auðvitað er það efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar sem er það, en hv. þingmaður dró enga dul á að þar væru kynntar allt aðrar forsendur en fjárlagafrumvarpið byggir á. Þó er þetta eini aðilinn, opinber aðili, utan fjármálaráðuneytisins sem fjallar um efnahagsmál eftir að Þjóðhagsstofnun var lögð niður. Því er það eindregin krafa og ég styð þá kröfu afar eindregið, að gert sé hlé á þingfundinum, hlé sé gert á meðferð fjárlagafrumvarpsins, það fari aftur til þingnefndar, við fáum Seðlabankann til fundar við fjárlaganefnd þar sem farið verður yfir þau atriði sem Seðlabankinn og fjárlaganefnd vilja ræða þar, en það er alveg gjörólíkur grunnur sem þeir leggja upp með. Kannski sjá menn að eðlilegt væri og sjálfsagt að hætta við þessar vitlausu skattalækkanir, það væri ávinningur út af fyrir sig ef það næði fram. En að vera hér svo í kross við að afgreiða fjárlagafrumvarp 

Herra forseti. Ég vil, eins og fleiri ræðumenn, biðja hæstv. forseta að skoða hug sinn vel um það hvort ekki sé skynsamlegt að gera hlé á umræðunni. Það getur varla sakað að menn hittist og ræði málin. Það er ágætlega rökstutt hér og liggur fyrir að það eru breyttar forsendur frá því að fjárlagafrumvarpið var lagt fram og jafnvel frá því sem þeir héldu að mundi verða þegar það yrði afgreitt núna. Það þarf ekki annað en að skoða gengið og þróun þess og viðbrögð þess við ákvörðunum Seðlabankans til að sjá að þar eru alvarlegir hlutir á ferð sem snúa að stöðu atvinnulífsins. Þar er auðvitað á ferð fyrst og fremst hinn dýri herkostnaður vegna stóriðjustefnunnar. Það er augljóst mál að stóriðjufjárfestingarnar og væntingarnar sem þeim tengjast halda uppi genginu og þegar Seðlabankinn á engin önnur úrræði að eigin mati en að keyra upp vextina stefnir náttúrlega í mikið óefni. Það munar um minna en heilla 10% mun á gengisvísitölunni ef hún er í 115 í staðinn fyrir þau 125 sem fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir að hún sé. Það er ástæða til að óttast, þegar maður ber saman ýmsar aðstæður nú við það sem var t.d. 1987 og aftur 2001 í aðdraganda gengiskollsteypanna og erfiðleikanna þá. Þetta veit ég að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson kann og veit og kannski á það sinn þátt í því hvernig hann tekur hér til orða. Það er ekkert því til fyrirstöðu að nefnd kalli mál til sín á hvaða stigi sem er, samanber ákvæði í 23. gr. þingskapa. Ég man fyrir víst að það hefur gerst að samkomulag hefur orðið um að nefnd tæki mál aftur til sín í miðri umræðu. Mig rekur ekki minni til að um það hafi verið greidd atkvæði, en ég man að samkomulag hefur tekist um slíkt þegar menn hafa orðið ásáttir um að gera breytingar á frumvarpi eða að breyttar aðstæður væru orðnar, hafi menn náð samkomulagi um að umræðu yrði frestað og mál tekið aftur til nefndar og skilað framhaldsnefndaráliti. Ég fullyrði að það eru mörg fordæmi fyrir slíku, kannski ekki fyrir því að það hafi verið knúið fram með tillögu. Það er athyglisvert að eina framsöguræða meiri hlutans hér við 3. umr. fjárlaga er ræða hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar. Það er auðvitað ekki hægt að kalla einnar mínútu kurteisisræðu hv. þm. Magnúsar Stefánssonar framsöguræðu. Ekki heldur mjög stutta ræðu Gunnars Birgissonar sem mælti fyrir nefndaráliti um heiðurslaun listamanna. Nei, eina framsöguræðan fyrir meiri hlutann er ræða hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, og út á hvað gekk hún? Hún gekk út á að forsendur fjárlagafrumvarpsins væru brostnar, algerlega brostnar, og það stefndi í hreint óefni vegna aðgerða Seðlabankans. Það er fagnaðarefni að hæstv. forsætisráðherra er kominn hér og lýsir kannski hug sínum til þessara mála. Ég tel það sanngjarna og vel rökstudda ósk að umræðunni verði nú frestað, það verði skotið á fundi 

Herra forseti. Hv. þingmenn hafa kvartað yfir því að ráðherrar væru ekki hér til að ræða þau mál sem hér eru til umræðu. Ég heyri að margir hv. þingmenn vilja gera hlé og breyta ýmsu vegna þess að komið hafi fram nýjar upplýsingar frá Seðlabankanum. Ríkisstjórnin byggir á þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins og engin ástæða til að breyta því. Þjóðhagsspá Seðlabankans er nokkuð frábrugðin að því leyti til að hún gerir ráð fyrir 6,1% hagvexti á næsta ári en ríkisstjórnin byggir á því að hagvöxtur verði 5% á næsta ári. Seðlabankinn byggir á því að viðskiptahalli verði heldur minni. Þjóðhagsspá Seðlabankans er að því leyti úrelt að hún byggir á því að stýrivextir Seðlabankans verði 7,25%. Nú hefur Seðlabankinn ákveðið að hækka stýrivexti í 8,25%, sem væntanlega mun draga úr hagvexti. Ég tel ljóst að hærri vextir komi til með að draga úr hagvexti. Þess vegna er engin ástæða til að breyta til. Í báðum tilfellum er um spá að ræða og við byggjum áfram á þeirri spá sem liggur til grundvallar fjárlagafrumvarpinu. Það er engin ástæða til að rjúka upp til handa og fóta og breyta fjárlagafrumvarpinu. Það kann vel að vera, ef spá Seðlabankans rætist, þótt ekki væri nema að einhverju leyti, að afgangurinn á fjárlögum verði meiri. Er það ekki það sem hv. þingmenn eru að biðja um, að afgangurinn verði meiri og afkoma ríkissjóðs betri? Ég sé ekki ástæðu til að gera hlé til að fara ofan í það. Það væri ánægjulegt ef það mundi gerast og við skulum vona að það gangi eftir. Hins vegar er alveg ljóst að hærri stýrivextir munu að mínu mati draga úr hagvexti á nýjan leik.

Herra forseti. Það er ánægjulegt að hæstv. forsætisráðherra kemur og heiðrar Alþingi og umræðuna með nærveru sinni. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hlustaði hann ekki á ræðu varaformanns fjárlaganefndar áðan sem talaði um aðgerðir Seðlabankans? Ég hefði talið þörf á því að hæstv. forsætisráðherra hlustaði á þann lestur um aðgerðir Seðlabankans. Hæstv. forsætisráðherra talar um það að fjárlög séu byggð á efnahagsspá fjármálaráðuneytisins. Það er rétt. Þar er talað um gengisvísitölu 125. En hvar er gengisvísitalan í dag við lokun? Hún er 115. Sé það rétt sem Seðlabankinn hefur sagt gæti það farið í 110 krónur. Það getur vel verið að hæstv. forsætisráðherra geti þá glaðst yfir meiri afgangi í ríkissjóði. En hver verður staða útflutningsatvinnuveganna ef þetta heldur svona áfram? Virðulegi forseti. Fjármálastefna ríkisstjórnarinnar byggist á mikilli eyðslu og tekjur ríkissjóðs einnig. Síðan flæðir gjaldeyrir inn í landið, styrkir krónuna o.s.frv. Við erum stödd í vítahring. Það er mjög alvarlegt mál, virðulegi forseti, að hæstv. forsætisráðherra komi hér rétt í lokin og láti eins og ekkert sé að en talar um að það geti vel verið að forsendur fjárlaga séu brostnar. Á þá ekki að fara yfir það strax? Virðulegi forseti. Má ég benda hæstv. forsætisráðherra á að í dag er dreift stjórnarfrumvarpi, á sama degi og við ræðum um fjárlög, þar sem gert er ráð fyrir 130–150 millj. kr. útgjöldum á næsta ári vegna Tækniháskóla. Ég vil spyrja hæstv. forseta þingsins og óska eftir úrskurði um það hvort það sé ekki skylda að taka það stjórnarfrumvarp sem hér hefur verið lagt fram inn í fjárlögin, þótt þar sé lítil tala miðað við margt annað. Mér finnst, virðulegi forseti, að hæstv. ríkisstjórn og stjórnarmeirihlutinn eigi að sýna Alþingi þá virðingu að senda fjárlögin, sem hér eru að falla eins og spilaborg, til fjárlaganefndar og fara betur yfir þau. Það er engin skömm að því að skoða hlutina eftir þeim ábendingum sem m.a. hafa komið frá Seðlabankanum. Það er nauðsynlegt að kíkja í þennan jólapakka sem á að setja inn í skrautumbúðir en verður kannski áður en jólin ganga í garð orðinn hálfgerður fúlpakki.

Herra forseti. Mætti ég fara þess á leit að hæstv. dómsmálaráðherra verði gert viðvart um það að nærveru hans sé óskað í þessum sal.

Forseti vill geta þess að reynt var að koma skilaboðum til hæstv. dómsmálaráðherra fyrr í dag vegna óskar um að hann yrði hér. En þess má geta að hæstv. dómsmálaráðherra er með varamann inni á þingi vegna embættisferða erlendis. ( SJS: Hver gegnir fyrir hann?) Forseti skal kanna hver gegnir embætti dómsmálaráðherra í fjarveru dómsmálaráðherra.

Hver gegnir fyrir hann?

Forseti skal kanna hver gegnir embætti dómsmálaráðherra í fjarveru dómsmálaráðherra. ) Ég þakka fyrir. Herra forseti. Góð hagstjórn felst ekki í því einu að setja fram áferðarfallegar áætlanir heldur í því að setja fram raunhæf markmið og standa við þau. Góð hagstjórn hlýtur að felast í því að læra af reynslunni og fylgjast vel með því hvernig fram vindur í rekstrinum. Þegar fulltrúar ráðuneyta komu hver á fætur öðrum á fund fjárlaganefndar í upphafi fjárlagavinnunnar óskuðu fulltrúar Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd eftir upplýsingum frá öllum ráðuneytum um stöðu stofnana sem undir viðkomandi ráðuneyti heyra þann 1. september og áætlaða stöðu um næstu áramót. Hluta þeirra upplýsinga var fyrst skilað til okkar fyrir nokkrum dögum eftir margítrekaðan eftirrekstur af hálfu starfsmanna fjárlaganefndar. Þá vantaði enn upplýsingar um áætlaða stöðu um áramót og einnig stöðu stofnana um síðustu áramót. Sumar stofnanir taka með sér halla yfir á nýtt ár en aðrar taka með sér afgang frá síðasta ári. Fjárveitingar yfirstandandi árs segja ekki alla söguna um rekstrargrundvöll viðkomandi stofnana. Upplýsingar um stöðuna um síðustu áramót bárust nokkrum dögum á eftir stöðunni í september en enn eru ekki komnar upplýsingar um áætlaða stöðu við næstu áramót. Þó er aðeins tæpur mánuður til áramóta. Maður kemst ekki hjá því að spyrja sig, virðulegi forseti, hvort verið geti að forstöðumenn stofnana leitist ekki við að hafa hugmynd um hvernig rekstrinum er komið við þau tímamót. Mundi forstöðumaður í almennum rekstri ekki telja sig þurfa að vita nokkurn veginn hvernig rekstri yfirstandandi árs reiddi af áður en hann gerði endanlegar áætlanir um rekstur komandi árs? Ég held að svarið við þeirri spurningu sé jú. Ég spyr því: Hvað er öðruvísi við opinberan rekstur? Ekkert, virðulegi forseti. Það er fráleitt að gera áætlanir um rekstur án þess að skoða fortíðina og læra af henni á sama tíma og markmið eru sett um rekstur til framtíðar. Þessar staðreyndir um lélega upplýsingaöflun og upplýsingaskort vekja furðu og spurningar um fjárlagagerðina, hvernig hún fari fram. Á hverju byggist hún. Ekki er að sjá að farið sé í saumana á rekstrinum og rótarinnar að vanda stofnananna leitað. Ár eftir ár glíma sömu stofnanir við rekstrarvanda. Slík endurskoðun mundi óhjákvæmilega leiða til þess í ýmsum tilfellum að auka þyrfti framlög á fjárlögum, t.d. til framhaldsskóla. Þeir hlíta lagaboði með því að veita skólavist þeim sem sækja um en komast í rekstrarvanda. Stjórnendum er haldið í óvissu og úlfakreppu meiri hluta ársins. Þeir fá ekki að vita hvaða fjármuni þeir hafa til rekstrarins fyrr en um eða eftir áramót, löngu eftir að útgjöld hafa fallið til. Það virðist árátta ráðuneyta, og fer vaxandi, að halda hluta þess fjármagns sem ætlað er til rekstrar stofnana eftir í svokölluðum pottum í ráðuneytinu og deila út seint og um síðir eftir reglum sem eru framhaldsskólunum ekki ljósar fyrir fram. Framhaldsskólar hafa fengið fjárveitingu á fjáraukalögum ár eftir ár. Það er ekki vegna þess að almennt sé neitt sérstakt athugavert við rekstur þeirra heldur vegna þess að ríkisvaldið vill ekki horfast í augu við raunverulegar aðstæður. Háskólarnir eru annað árlegt vandamál. Þar er árleg fjárvöntun vegna fjölgunar nemenda. Fjölgun nemenda er í sjálfu sér ánægjuleg en skapar úrlausnarefni sem reikna verður til enda. En ríkisstjórnin neitar að horfast í augu við staðreyndir og takast á við vandamál. Herra forseti. Helstu atriði efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar frá í haust voru eftirfarandi: Að tryggja að jafnvægi og stöðugleiki ríki í efnahagsmálum þjóðarinnar. Að viðhalda jafnvægi í fjármálum ríkisins. Umbótum í ríkisrekstri verði haldið áfram. Að nýta aukið svigrúm ríkissjóðs til að tryggja aukinn kaupmátt þjóðarinnar með markvissum aðgerðum í skattamálum. Að treysta undirstöður byggðar í landinu og skapa jöfn skilyrði til atvinnu, menntunar og menningar. Allt eru þetta fögur og fín markmið. En við skoðun virðast þau því miður runnin út í sandinn og engar líkur á að neitt af markmiðum hennar náist. Seðlabankinn staðfesti síðast í gær þær ljótu blikur sem eru á lofti varðandi jafnvægi og stöðugleika, allar spár eru úr skorðum gengnar nú þegar. Svigrúmið til að auka kaupmátt er nýtt til að skara eld að köku þeirra sem betur mega sín í samfélaginu. En sú hefur verið reyndin í tíð núverandi ríkisstjórnar frá upphafi. Undirstaða byggðar í landinu veikist dag frá degi án nokkurs viðnáms. Jöfn skilyrði til atvinnu, menntunar og menningar eru lítið annað en orðin tóm, eða: Er aðeins átt við örfáa staði á landinu þegar skrifað er og sagt „á landinu“? Það sýnist mér. Fjárlög eiga að virka sem aðhaldstæki í rekstri og ef þau gera það ekki þarf að leita skýringa og bregðast við samkvæmt þeim. En meðan áætlanagerðin tekur ekki mið af staðreyndum er ekki við því að búast að fjárlög stýri ríkisrekstrinum eins og þeim er ætlað samkvæmt fjárreiðulögum. Fjárlagafrumvarpið einkennist sem fyrr af því að horft er fram hjá vandanum og megináherslan lögð á að bregða upp leiktjöldum. Svokallaðar skattalækkanir ríkisstjórnarinnar reynast skattahækkanir þegar upp er staðið, ekki nóg með það heldur er reytt af öllum almenningi til að stinga í vasa þeirra sem nóg hafa fyrir. Regla ríkisstjórnarinnar „því meira óréttlæti því betra“ er höfð í heiðri sem aldrei fyrr. Því meira sem menn eiga og þéna þeim mun meira fá þeir í skattalækkun, sem ríkisstjórnin safnar í úr vösum almennings. Fyrir almenning eru þetta ekki góð fjárlög, virðulegi forseti. Nú mun ég gera grein fyrir breytingartillögum sem stjórnarandstaðan gerir við þessa síðustu umræðu um fjárlög. Fyrst eru tillögur frá mér og hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni, Helga Hjörvar, Jóni Gunnarssyni og Guðjóni Arnari Kristjánssyni, þingmönnum Samfylkingar og Frjálslynda flokksins. Í skatttekjum gerum við ráð fyrir 4.750 þús. kr. hækkun sem rekja má til þess að við viljum ekki að skattalækkunin sem ríkisstjórnin leggur til taki gildi. Sömuleiðis er gert ráð fyrir 750 millj. kr. vegna herts skatteftirlits. Við teljum það reyndar varlega áætlað sem hert skatteftirlit mun skila. Við gerum tillögu um að tekjuskattur lögaðila hækki um 100 millj. kr. með hertu skatteftirliti. Í liðnum Virðisaukaskattur gerum við ráð fyrir 1,5 milljörðum kr. í mínus. Það má rekja til tillögu okkar um matarskatt sem við gerum ráð fyrir að tæki gildi á miðju árinu 2005. Sú tillaga mun kosta 2,5 milljarða en við reiknum með að ná inn milljarði með skatteftirliti. Við gerum ráð fyrir að Háskóli Íslands fái 220 millj. kr. í kennslu að auki og 250 millj. kr. í rannsóknir og önnur verkefni. Háskólinn á Akureyri fái 100 millj. kr. að auki og Kennaraháskóli Íslands sömuleiðis. Framhaldsskólar almennt fái 330 millj. kr. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga á að fá 700 millj. Öllum er kunnugt um þau vandræði sem sveitarfélögin glíma við og veitir örugglega ekki af þessu fjármagni til að rétta hlut þeirra. Það þyrfti reyndar að vera hærra og þyrfti að vera það hátt að sveitarfélögin gætu stutt við atvinnulíf í byggðum sínum en eins og öllum þingmönnum, a.m.k. stjórnarandstöðunnar, er kunnugt um er atvinnulíf víða á landinu mjög bágborið og víðast hvar er ekkert fjármagn til þess að standa undir nýsköpun og nýjungum í því efni. Ríkisstjórnarmeirihlutinn felldi m.a. tillögu við 2. umr. um fjármagn til Byggðastofnunar sem nýta átti í nýsköpun og eflingu atvinnulífs á landsbyggðinni. Við leggjum til að 200 millj. verði varið í innheimtukostnað við hert skatteftirlit. Það er öruggt að hert skatteftirlit skilar sér mjög og telja vísir menn að hver króna sem varið er í það skili sér a.m.k. tífalt. Það er eftir einhverju að slægjast þar. Við leggjum til að Samkeppnisstofnun fái 100 millj. og þarf vart að skýra fyrir nokkrum manni hver þörf er þar á, svo nýlegt er dæmið um hve langan tíma rannsókn á t.d. samráði olíufélaganna tók, öllum til skaða og mest íslenskum neytendum. Við gerum ráð fyrir því að önnur útgjöld ráðuneyta verði lækkuð um 600 millj. kr., að yfirfærslu ónotaðra heimilda ráðuneyta verði frestað sem nemur 5 milljörðum kr. Ráðuneytin eru með á sínum snærum sífellt hækkandi upphæð óráðstafaðs fjár, lítur út fyrir að það hafi verið 16 milljarðar á síðasta ári og engin ástæða til að láta það liggja svona. Við leggjum til að ferða- og risnukostnaður ráðuneyta verði lækkaður um 600 millj. og sérfræðikostnaður A-hluta stofnana verði lækkaður um 1,3 milljarða. Ríkisendurskoðun sendi frá sér ekki alls fyrir löngu skýrslu um þessi mál og þar kom fram að líklegt væri að í þessum lið mætti spara verulega fjármuni. Einnig leggjum við til að eignir utanríkisráðuneytisins erlendis verði seldar fyrir 1 milljarð kr. og að andvirðið verði látið renna í ríkissjóð. Þá geri ég grein fyrir breytingartillögu sem er flutt af öllum þingmönnum stjórnarandstöðunnar frá A til Ö og hún hljóðar svo: Breytingar á sundurliðun 2: Við lið 03-190 Ýmis verkefni, 1.23 Mannréttindamál orðist liðurinn svo: Mannréttindaskrifstofa Íslands fái 1 millj., þ.e. 5 millj. verðir veittar til Mannréttindaskrifstofu Íslands. Undir liðnum 06-190 Ýmis verkefni fái Mannréttindaskrifstofa Íslands einnig 5 millj. samtals. Við bætum 1 millj. við, auk þess sem við leggjum til að fjárlagaliðurinn sem var á fyrra frumvarpi fyrir þetta ár haldi sér en verði sem sagt hækkaður um 1 millj. Mannréttindaskrifstofa Íslands fengi þannig samtals 10 millj. á þessum tveim fjárlagaliðum. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands fái hins vegar nýtt fjárlaganúmer og 1 millj. Eins og kunnugt er, herra forseti, hyggur ríkisstjórnin á breytingar í þessu efni þannig að Mannréttindaskrifstofa Íslands og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands fái ekki sérfjárveitingu á fjárlögum, heldur verði þetta sett á annan lið undir dómsmálaráðuneyti og utanríkisráðuneyti sem nefnist Mannréttindamál, almennt. Við þessu hafa borist víðtæk mótmæli, m.a. frá UNIFEM á Íslandi, frá Biskupsstofu, stjórn Siðmenntar, félags um borgaralegar athafnir, frá Mannréttindastofnun Sameinuðu þjóðanna, frá Åbo akademi, Institute for Human Rights og fjölda annarra stofnana og einstaklinga. Enn fremur hafa borist athugasemdir frá Amnesty International og ég ætla með leyfi forseta að lesa úr bréfi Amnesty International sem gefur góða sýn á þróun þessa verkefnis eða þessarar skrifstofu og verkefni hennar. Hér segir, með leyfi forseta: „Íslandsdeild Amnesty International er eitt þeirra félaga sem stóð að stofnun skrifstofunnar, ásamt Barnaheillum, Rauða krossi Íslands, UNIFEM á Íslandi, Biskupsstofu, Jafnréttisstofu og fleiri félögum og samtökum. Hvert aðildarfélag starfar að afmörkuðu sviði mannréttinda og/eða mannúðarmála og með stofnun Mannréttindaskrifstofu Íslands skapaðist vettvangur fyrir aðildarfélögin til að samhæfa mannréttindastörf á Íslandi. Mannréttindaskrifstofan hefur sjálfstæða stjórn sem í sitja fulltrúar félaganna. Á tíu ára starfstímabili Mannréttindaskrifstofunnar hefur hún margsannað gildi sitt, staðið hefur verið fyrir fjölmörgum málþingum, yfirgripsmiklar umsagnir um lagafrumvörp hafa verið lagðar fram ásamt viðbótarskýrslum til eftirlitsnefnda Sameinuðu þjóðanna, komið hefur verið á fót bókasafni með efni um mannréttindi, stuðlað hefur verið að fræðslu á sviði mannréttindamála og ýmsar bækur og rit verið gefin út á vegum Mannréttindaskrifstofunnar. Á öllum Norðurlöndum, í flestum Evrópuríkjum og víða annars staðar um heiminn starfa mannréttindaskrifstofur sem Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur verið í samvinnu við. Mest samvinna hefur verið við skrifstofurnar á Norðurlöndum og hefur Mannréttindaskrifstofan skipulagt ráðstefnur og fundi hér á landi með fulltrúum ýmissa erlendra mannréttindaskrifstofa. Sameinuðu þjóðirnar hafa hvatt aðildarríki til að tryggja að í hverju landi starfi mannréttindaskrifstofur og í skýrslu Íslands til eftirlitsnefndar SÞ um framfylgd samnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi var þess sérstaklega getið að yfirvöld hér á landi styddu starfsemi Mannréttindaskrifstofu Íslands sem eins framlags ríkisins til eflingar mannréttinda á Íslandi, og var því fagnað af hálfu eftirlitsnefndarinnar. Eins og fram hefur komið starfa aðildarfélög Mannréttindaskrifstofunnar að afmörkuðum sviðum mannréttinda og hafa ekki umboð til að fjalla um öll mannréttindi í starfsemi sinni. Mannréttindaskrifstofan hefur umboð til að fjalla um öll mannréttindi og sem slík er hún mjög mikilvæg, t.d. við gerð umsagna við lagafrumvörp og veitir hún löggjafanum mikilvægt aðhald sem nauðsynlegt er í hverju lýðræðissamfélagi. Tillögur fjárlaganefndar Alþingis eins og þær liggja nú fyrir, þar sem gert er ráð fyrir framlögum til mannréttindamála almennt, fela í sér þá hættu að þeir fjármunir nýtist illa og dreifist á marga aðila og einstaklinga. Eins og fram hefur komið standa flest ef ekki öll þau félög sem starfa á vettvangi mannréttinda á Íslandi að Mannréttindaskrifstofunni og stjórn Íslandsdeildar Amnesty International telur að fjármagni til mannréttindamála sé vel varið með því að tryggja traustan rekstrargrundvöll Mannréttindaskrifstofu Íslands og tryggja þannig sjálfstæði skrifstofunnar gagnvart framkvæmdarvaldinu, þannig að Mannréttindaskrifstofan geti áfram verið sú sjálfstæða og óháða stofnun sem sinnir þessum málaflokki á breiðum grundvelli.“ Þarna, herra forseti, liggur einmitt eitt kjarnaatriðið, þ.e. mikilvægi þess að Mannréttindaskrifstofa Íslands sé óháð í störfum sínum og alls ekki háð velvild einstaka ráðuneyta eins og stefnt er í með þessari fyrirhuguðu breytingu sem ég satt að segja vona að hæstv. ríkisstjórnin taki til endurskoðunar. Ég ætla líka að leyfa mér að vitna í hádegisfréttir Ríkisútvarpsins 1. desember. Þar er vitnað til viðtals við Louise Arbour, sem er mannréttindafulltrúi Sameinuðu þjóðanna, en hér segir, með leyfi forseta: „Louise Arbour, mannréttindafulltrúi Sameinuðu þjóðanna, kveðst ætla að fylgjast grannt með þróun mannréttindamála á Íslandi eftir að stjórnvöld ákváðu að hætta að styrkja Mannréttindaskrifstofu Íslands. Hún segir að málaflokknum sé best borgið hjá sjálfstæðri stofnun sem heyri undir þjóðþing hvers lands.“ Þetta liggur í rauninni alveg í augum uppi, herra forseti, og mér finnst afar dapurlegt að við þurfum að vera að ræða þessi mál hér í dag og standa frammi fyrir því að við erum að vekja athygli erlendis fyrir þessa neikvæðu breytingu sem hér eru lögð drög að. Herra forseti. Ég veit að hér á Alþingi á Mannréttindaskrifstofa Íslands ýmsa velvildarmenn. Ég ætla rétt að vona að þeir velvildarmenn innan stjórnarliðsins og þeir sem skilja mikilvægi þess að Mannréttindaskrifstofan sé sjálfstæð, haldi því sjálfstæði sem hún hafði áður, hysji upp um sig buxurnar og styðji þessar tillögur okkar, allra stjórnarandstöðuflokkanna, hvers og eins einasta.

Forseti vill geta þess að það er hæstv. utanríkisráðherra sem gegnir nú um stundarsakir stöðu dómsmálaráðherra. Boðum hefur verið komið til hans um að hans sé óskað hingað í salinn. Eins vill forseti geta þess að fjármálaráðherra er á leiðinni hingað í þinghúsið.

Frú forseti. Ég vil láta það koma fram í upphafi máls míns að um hádegisbilið í dag, skömmu eftir að ég setti mig á mælendaskrá í þessari umræðu, aðvaraði ég forseta um að ég óskaði nærveru hér helst þriggja ráðherra, þ.e. hæstv. dómsmálaráðherra, hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra. Að sjálfsögðu gekk ég út frá því að hæstv. fjármálaráðherra yrði hér viðstaddur. Ég hef vanist því lengst af á ferli mínum hér á Alþingi, í 22 ár bráðum, að ráðherrar yrðu við óskum af þessu tagi og mættu til umræðu þegar réttmætt er að eftir því sé kallað. Það er í þeim tilvikum þegar frumvörp eða þingmál eru á dagskrá sem varða þeirra ráðuneyti beint og alveg sérstaklega þegar rædd eru fjárlagafrumvörp. Þá er brýnt að fagráðherrar séu viðstaddir ásamt með fjármálaráðherra til að svara spurningum um sína málaflokka. Nú veit ég að hæstv. forsætisráðherra er í salnum og þykir mér gott að vita af því, einnig hæstv. fjármálaráðherra sem er kominn hér. Upplýst er að dómsmálaráðherra sé erlendis en að utanríkisráðherra gegni fyrir hann og auðvitað þætti mér best ef hæstv. utanríkisráðherra gæti þá komið og svarað spurningum sem slíkur og sem starfandi dómsmálaráðherra en komi hann því ekki við mun ég svo sem ekki gera frekari athugasemdir við það. Ég ætla að byrja á að snúa mér að því sem ég ætla að ræða við dómsmálaráðherra og núverandi og fyrrverandi utanríkisráðherra, sem sagt núverandi hæstv. forsætisráðherra, og það varðar það sem hv. síðasti ræðumaður gerði hér reyndar ágætlega grein fyrir. Vona ég að ráðherra hafi heyrt það, það eru málefni Mannréttindaskrifstofu Íslands. Ég held að það mál sé gott dæmi um lítið mál en stórt prinsippmál. Það er auðvitað ekki mikið í tölum talið sem fer í þessa litlu skrifstofu, sá stuðningur ríkisvaldsins við rekstur hennar sem verið hefur á fjárlögum undanfarin ár, 8 millj. kr. eða svo. Þess vegna má segja að menn leggist lágt, menn lúti að litlu og meinbægnin dragi menn langt þegar þeir fara að þjóna lund sinni með því að taka Mannréttindaskrifstofu Íslands út af föstum fjárlögum og láta hana sæta því að sækja - undir hverja? - framkvæmdarvaldið, undir ráðherrana, um tilverugrundvöll sinn á ári hverju. Auðvitað varðar það sóma Alþingis að láta ekki ráðherrana komast upp með þetta, en það er því miður þannig eins og við vitum að hér er múlbundinn meiri hluti sem aldrei hreyfir sig og gerir aldrei neitt ef það er í móti vilja ráðherranna og sérstaklega formanna stjórnarflokkanna. Satt best að segja batt ég vonir við að menn sæju sóma sinn í að reyna að lagfæra þetta mál, og reyndi að tala fyrir því þar sem ég kom því við alveg fram á síðustu stundu. En úr því að svo er ekki þá er ekkert annað að gera en að gagnrýna það eins og gagnrýni er vert, að menn skuli ætla að láta þetta ganga svona til enda. Það er öllum til skammar, ekki bara ráðherrunum sem þarna hafa greinilega verið tillögumenn, heldur líka og ekkert síður hverjum og einum þingmanni sem ætlar að láta það ganga yfir Alþingi að loka fjárlögunum með þessum hætti. Hvar eru nú ræðurnar um sóma og virðingu Alþingis sem haldnar voru hér í vor og sumar þegar menn töldu að Alþingi væri að lúta í gras fyrir forseta lýðveldisins? Ætli það sé nú ekki stundum í öðrum tilvikum sem sómi Alþingis verður kannski hvað minnstur, t.d. í grundvallarmáli af þessu tagi, algeru prinsippmáli? Að aðili eins og Mannréttindaskrifstofan skuli ekki njóta þess stuðnings og sjálfstæðis sem henni ber til að geta sinnt sínu mikilvæga hlutverki. Það er ekki eins og þetta sé fyrst að koma til umræðu núna hversu mikilvægt er talið að hafa í hverju landi öflugan sjálfstæðan aðila sem m.a. getur gagnrýnt stjórnvöld og veitt þeim aðhald. Það er fylgst með því erlendis frá hvernig mannréttindamálum er fyrir komið í hverju landi fyrir sig af því að mannréttindamálin eru kannski orðin alþjóðlegri en flest annað og eru það auðvitað í eðli sínu. Þau eru algild og eiga ekki að vera háð landamærum. Réttur mannsins samkvæmt stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna er helgur og hann er algildur og mönnum ber að beita sér fyrir því hvar sem er á byggðu bóli að grundvallarmannréttindi samkvæmt alþjóðasamningum, og alveg sérstaklega stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, séu virt. Og til þess hafa menn sjálfstæða, óháða aðila að fylgjast með framgöngu stjórnvalda, veita upplýsingar, ráðgjöf, umsögn um lagasetningu og annað í þeim dúr. Íslensk stjórnvöld hafa á köflum stært sig af því að hér sé starfandi sjálfstæð mannréttindaskrifstofa sem skili hlutverki sínu. Það skyldi nú ekki vera að hæstv. fyrrv. utanríkisráðherra hafi í skýrslugjöf til Sameinuðu þjóðanna alveg sérstaklega tilgreint hlutverk Mannréttindaskrifstofunnar í því að vera stjórnvöldum til aðhalds og eftir atvikum ráðgjafar og umsagnar? Þannig t.d. hvetja Sameinuðu þjóðirnar aðildarríki sín til að tryggja að í hverju landi starfi mannréttindaskrifstofa, og í skýrslu Íslands til eftirlitsnefndar Sameinuðu þjóðanna um framfylgd samningsins um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi þá var þess sérstaklega getið að yfirvöld hér á landi styddu starfsemi Mannréttindaskrifstofu Íslands, sem eins og framlag ríkisins væri til eflingar mannréttinda á Íslandi og var því fagnað af eftirlitsnefndinni. Íslensk stjórnvöld hafa sérstaklega tilgreint með hvaða hætti þessi starfsemi væri studd af hinu opinbera og því hefur síðan verið fagnað af eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna, sömu eftirlitsnefndinni og núna hefur þegar gert vart við sig og sagt að hún muni fylgjast grannt með framvindu mála á Íslandi hvað þetta varðar. Þurfum við að taka svona lagað á okkur? Er sóma landsins best borgið með því að standa í skaki af þessu tagi, sem þegar hefur vakið mikla athygli langt út fyrir landsteinana? Ég er með skeyti og orðsendingar frá allmörgum virtum erlendum samtökum og stofnunum á sviði mannréttindamála og ég þykist vita að hæstv. ríkisstjórn hafi fengið þau einnig. Eru þeir ekki stoltir af því að fá umvandanir og áhyggjur úr öllum áttum, frá sjálfri eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna, frá norsku mannréttindastofnuninni? Hér segir í skeyti frá þeim, dagsettu 30. nóvember, það er mannréttindastofnunin við Óslóarháskóla: „Norska mannréttindastofnunin hefur djúpar áhyggjur af breytingum sem eru til umfjöllunar á Alþingi hvað varðar stuðning við Mannréttindaskrifstofu Íslands.“ Undir þetta skrifar forstöðumaður norsku mannréttindaskrifstofunnar, og hver skyldi það vera? Jú, það er góðkunningi okkar, Geir Ulstein. Ætli hæstv. forsætisráðherra muni ekki eftir nafninu? Einhver virtasti lögmaður Norðmanna og sérfróður aðili í þjóðarrétti og mannréttindum og skrifaði m.a. bók um Svalbarðasvæðið, ef ég kann rétt að greina að þar sé sami maðurinn á ferðinni. Mannréttindastofnunin við Essex háskóla tekur svo til orða, að þar hafi menn miklar áhyggjur af því sem þau hafi veitt athygli að til standi að breyta fjármögnunargrundvelli íslensku Mannréttindaskrifstofunnar. Undir það skrifar Sir Nigel Rodley. Mannréttindaskrifstofan við Åbo háskólann lýsir sömuleiðis þungum áhyggjum í bréfi sem sent er 29. nóvember. Raul Wallenberg stofnunin í Svíþjóð, einhver virtasta stofnun sinnar tegundar í heiminum lýsir sömuleiðis þungum áhyggjum, og þar eiga Íslendingar hauk í horni þar sem er Guðmundur Alfreðsson, prófessor og framkvæmdastjóri. Þessar skeytasendingar og orðsendingar eru margar fleiri, auk þess sem má nefna að allir aðstandendur Mannréttindaskrifstofunnar með tölu, ef ég veit rétt, hafa sent Alþingi áskorun og bænaskrá um að þessu verði ekki breytt með þeim hætti sem ríkisstjórnin og meiri hlutinn hefur lagt til. Ég geri ráð fyrir að hæstv. utanríkisráðherra viti hverjir standa að Mannréttindaskrifstofunni, en kannski er ástæða til að rifja það upp. Maður hefði einhvern tíma látið sér detta í hug að menn gerðu eitthvað með það þegar slíkur hópur leggur þessu mikilvæga hugsjónastarfi lið, að þá sé eitthvað gert með það. Rauði kross Íslands, Íslandsdeild Amnesty International, Samtökin Barnaheill, Biskupsstofa, Hjálparstarf kirkjunnar, Jafnréttisskrifstofan, UNIFEM á Íslandi, Kvenréttindafélag Íslands, Landssamtökin Þroskahjálp, Öryrkjabandalag Íslands, Samtökin 78, Háskólinn á Akureyri og ugglaust fleiri sem ég man ekki eftir að telja upp, allir þessir aðilar skora á Alþingi að fara ekki út í þessar breytingar. Hvað segir hæstv. forsætisráðherra um þetta mál? Er hann stoltur af því að standa svona að verki? Mér finnst það dapurlegt að engin haldbær rök hafa verið færð fram fyrir þessum breytingum, engin. Hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason er að vísu að reyna að útlista að eðlilegra sé að svona aðili sæki um, komi skríðandi á hnjánum inn teppið, heldur en að hann sé á föstum fjárlögum, þegar hver hugsandi maður sér að það er akkúrat öfugt. Það eru einmitt slík samtök sem þurfa að vera með rekstur sinn og fjárhag á þurru og ganga að stuðningnum vísum og þurfa helst að vera ósnertanleg hvað það varðar að þau geti óhrædd í skjóli þess fyrirkomulags sem um starfsemi þeirra er búið, gagnrýnt stjórnvöld ef svo ber undir, gagnrýnt framkvæmdarvaldið, veitt því aðhald, og því miður hafa tilefnin gefist hér á Íslandi ekki síður en annars staðar. Íslendingar hafa misstigið sig í mannréttindamálum á síðustu missirum, við höfum gert alvarleg mistök. Það fóru fram mannréttindabrot við setningu laga um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði, sem nú hefur verið dæmt af Hæstarétti. Það er enginn vafi á því að í Falun Gong málinu urðu stjórnvöldum á stórfelld mistök, það vita allir. Þar voru brotin lög um persónuvernd og mönnum vísað frá landinu án nokkurra réttmætra ástæðna. Herra forseti. Þetta er hneykslanlegt mál, þetta er ríkisstjórninni til skammar, og alveg sérstaklega dómsmálaráðherra Birni Bjarnasyni, hæstv. forsætisráðherra Halldóri Ásgrímssyni og hæstv. utanríkisráðherra Davíð Oddssyni til skammar. En þetta er líka hverjum einasta þingmanni sem greiðir þessari óhæfu atkvæði sitt, til hreinnar skammar og hana nú. Virðulegur forseti. Síðan vil ég gjarnan ræða það sem kom upp í máli hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar, varðandi efnahagsaðstæður og brostinn grundvöll fjárlagafrumvarpsins. Og þá sakar ekki að hæstv. forsætisráðherra, yfirmaður efnahagsmála og yfirmaður Seðlabankans, og hæstv. fjármálaráðherra séu viðstaddir. Það er auðvitað kostulegt að vera að ræða þetta fjárlagafrumvarp við þær aðstæður að bæði varformaður fjárlaganefndar, bjargvætturinn sjálfur, Einar Oddur Kristjánsson, sem hefur, vel að merkja, haldið einu framsöguræðuna í þessari umræðu fyrir stjórnarliðið, og Seðlabankinn í áliti sínu frá því í gær segja: Forsendur fjárlagafrumvarpsins eru brostnar, þær halda ekki. Þær halda augljóslega ekki hvað það varðar að í forsendum fjárlagafrumvarpsins er gert ráð fyrir að gengisvísitalan verði um 125, en hún er komin niður í 115, og það munar nú um minna, og dollarinn kominn niður í 63 kr. Hvernig halda menn að horfurnar séu fyrir útflutningsgreinar sem framleiða að verulegu leyti eða selja afurðir sínar í dollurum, sem menn voru að fá 110 kr. fyrir, fyrir tveimur árum eða liðlega það, en fá núna 63 kr. fyrir? Það eru mörg fyrirtæki sem selja svo til allar sínar afurðir annað hvort beint á Ameríkumarkað eða viðskiptamyntin er dollari. Við getum t.d. nefnt að í mjöliðnaðinum er allt lýsi selt í dollurum. Hvernig halda menn að loðdýraræktin fari að við þetta gengi? Hvernig halda menn að ýmsar greinar sjávarútvegsins fari sem fyrst og fremst selja afurðir sínar í dollurum, hvernig eru framtíðarhorfunar hjá þeim með hækkandi vöxtum og gengi á þessum nótum? Svo kemur hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og ræðst harkalega á Seðlabankann. Það væri auðvitað fróðlegt og mér finnst nauðsynlegt að hæstv. forsætisráðherra svari því hvort hann sé sammála eða ósammála viðbrögðum Seðlabankans við þeim aðstæðum sem nú blasa við í efnahagsmálum. Því það á ekki að vera feimnismál að ræða hvort menn eru sammála eða ósammála viðbrögðum Seðlabankans, þó að hann sé að sjálfsögðu sjálfstæður í störfum sínum. Það snýst ekki um það að menn ætli að fara að segja honum fyrir verkum en menn geta haft skoðun á því. Auðvitað er alveg ljóst að Seðlabankinn telur sig kominn algerlega upp að vegg vegna stefnu ríkisstjórnarinnar og þar er sérstaklega tvennt sem hrekur Seðlabankann út í það horn sem hann upplifir sig í, þ.e. tvennt af hálfu stjórnvalda. Það eru hinar gríðarlegu stóriðjufjárfestingar og það eru skattalækkanirnar. Þetta er algerlega skýrt þegar lesnar eru kjarnasetningarnar í skýrslu Seðlabankans frá í gær. Þessu er þjappað saman í innganginum þannig að það þarf í sjálfu sér ekkert að lesa textann allan. Þar segir með leyfi forseta: „Frá því að Seðlabankinn birti síðustu verðbólguspá sína í júní sl. hafa verðbólguhorfur til lengri tíma litið versnað töluvert. Má einkum rekja það til meiri vaxtar innlendrar eftirspurnar en áður var reiknað með. Frá því júníspáin var gerð hefur ýmislegt orðið til þess að kynda undir vexti eftirspurnar. Stóriðjuáformin hafa enn færst í aukana, á sama tíma og aðgangur almennings að lánsfé hefur orðið mun greiðari en áður og vextir verðtryggðra húsnæðislána til langs tíma lækkað. Einnig hefur verið boðað að áformum um lækkun skatta á næstu árum verði framfylgt, sem enn frekar mun auka ráðstöfunartekjur almennings og hvetja til aukinnar einkaneyslu. Horfur eru á að þessar aðstæður muni leiða til þess að framleiðsluspenna verði meiri en áður var talið og muni kynda undir verðbólgu síðari hluta spátímabilsins ef ekkert verður að gert.“ Síðan segir í textanum: „Á næsta ári er gert ráð fyrir að einkaneysla aukist um 9,5%“ - verulega autt frá fyrri spám - „og þjóðarútgjöld um tæplega 11%.“ Hringir það engum bjöllum þegar svona stórar breytur í dæminu stökkva upp um u.þ.b. 10%? Verðbólguspárnar eru upp um 1% frá því sem var í sumar, bæði ársspáin um 0,5% og spáin til næstu tveggja ára um heilt prósent. Hvað segir svo? Jú, það segir: „Hins vegar eru taldar meiri líkur á að verðbólgu sé vanspáð en að henni sé ofspáð til lengri tíma litið.“ Seðlabankinn er á diplómatísku máli að reyna að segja okkur, þegar því er svo bætt við sem segir hér um ónógt aðhald, að þessar forsendur eru brostnar. Þær halda ekki. Verðbólgan er á uppleið og það eru meiri líkur en minni á því að henni sé vanspáð, þ.e. hún verði meiri, auðvitað, það blasir við af öllum þessum tölum. Ríkisstjórnin með stóriðjustefnunni og skattalækkununum er að hella hér olíu á eldinn. Það er ekki hægt að lesa álit Seðlabankans öðruvísi en að fá það út. Meginskýringarnar eru dregnar hér saman í kjarnagreininni í inngangi kaflans. Svo er það þriðji aðilinn sem hellir olíu, eða við gætum þess vegna sagt bensíni, á eldinn, bankarnir, með því að moka út lánsfé með þeim hætti sem þeir gera. Hvað á þá Seðlabankinn að gera? Ég get verið sammála hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni um það, og það eru sjálfsagt fleiri, að þær aðstæður sem blasa núna við útflutningsgreinunum og samkeppnisgreinunum eru skelfilegar. Það er ekkert sem átti að koma mönnum á óvart. Því var nákvæmlega spáð að ruðningsáhrif stóriðjuframkvæmdanna yrðu þessi og þau verða á kostnað samkeppnisskilyrða hins almenna atvinnulífs. Það gengur nákvæmlega eftir eins og margir hagfræðingar sáu fyrir, þeir sem á annað borðu þorðu eða gátu tekið til orða eins og hugur þeirra stóð til þegar þau áform voru til umræðu hér. Það gengur allt eftir. Herkostnaðurinn af þessum miklu fjárfestingum er sem sagt borinn núna af öðru atvinnulífi. Í reynd er Seðlabankinn að ganga í lið með ríkisstjórninni við að ryðja út, búa til pláss fyrir stóriðjufjárfestingarnar með því að ryðja öðru út. Það verður samdráttur í öðru atvinnulífi sem á þá að reyna að halda aftur af verðbólgu og þenslu í landinu. Þetta er að gerast. Sjávarútvegsfyrirtækin rifa nú seglin eins og þau mögulega geta og eru bara að reyna að lifa af. Hvað er samkeppnisiðnaðurinn að gera? Hann er hættur að fjárfesta innan lands, fjárfestingar hans fara nú fram erlendis ef þær eru einhverjar, og það er verið að skoða það í fleiri en einu og fleiri en tveimur stórum iðnfyrirtækjum í landinu að úthýsa starfsemi, fara með hana úr landi. Eðlilega, þessar aðstæður eru svo bersýnilega óhagstæðar að það hálfa væri nóg. Ferðaþjónustan á eftir að bíta í súrt epli ef gengið verður áfram með þessum hætti, vaxtakostnaðurinn eins og nú stefnir í. Hæstv. ríkisstjórn verður að horfast í augu við afleiðingar af eigin stefnu. Það þýðir ekkert að skamma aumingja Seðlabankann. Hvað á hann að gera? Menn hafa talað hér um bindiskylduna, að hann hafi gert rangt í því að lækka hana. Það kann vel að vera að það hefði einhver áhrif hér á peningamarkaðinn en það er ekki það stóra í þessu. Þegar bankarnir ganga svo frjálslega í erlent lánsfé og lána það út með þeim ágætum sem raun ber vitni, kannski á ívið lægri vöxtum en þeir taka það á, hefur það kannski ekki mikil áhrif þótt Seðlabankinn reyni eitthvað með slíkum aðferðum. Seðlabankinn starfar samkvæmt verðbólgumarkmiðum. Það er misskilningur hjá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni ef hann heldur að Seðlabankinn eigi að reyna að hafa áhrif á gengið. Það er beinlínis bundið í lög að nú á hann ekkert að skipta sér af því. Hann á eingöngu að reyna að halda hér verðstöðugleika, halda verðbólgu innan þeirra marka sem hann hefur sett sér í framhaldi af nýjum lögum, þ.e. 2,5% +/- ákveðin viðmiðunarmörk sem eru 1% gólf og 4% þak eins og þetta stendur núna. Innan þessara marka á Seðlabankinn umfram allt að reyna að halda verðlaginu og hann hefur fyrst og fremst eitt stórt stýritæki til þess, vaxtaákvarðanir, þá að svo miklu leyti sem þær virka í nútímanum. Ég held að Seðlabankanum sé mikil vorkunn, og alveg sérstaklega þegar hann er aleinn. Hann er aleinn og rær meira og minna á móti straumi frá öðrum, frá ríkisstjórninni og frá bönkunum. Það blasir við hverjum manni að ákvarðanir ríkisstjórnarinnar að undanförnu og framganga bankanna er mjög mótdræg tilraunum Seðlabankans til að sinna hlutverki sínu eins og honum ber lögum samkvæmt. Það er bara þannig. Það liggur algerlega fyrir, og hef ég þó ekkert nefnt þann þáttinn í þessu sem kannski er á sinn hátt alltaf vanmetinn og mjög stór, hinn sálræna, þ.e. það andrúmsloft sem er skapað í þjóðfélaginu með þeim skilaboðum sem koma frá stjórnvöldum og öðrum slíkum aðilum hverju sinni. Hvað á almenningur að halda þegar góðærisvaðallinn stendur upp úr mönnum alveg endalaust og það er ýtt undir það með öllum tiltækum ráðum að menn bara trúi á gullöld og gleðitíð? Staðreyndin er auðvitað sú að það eru verulegar ástæður til að hafa áhyggjur af því að hve miklu leyti neysluaukningin í landinu er fjármögnuð með nýjum skuldum, að við erum að ráðstafa tekjum framtíðarinnar í sívaxandi mæli með því að lífskjörin í dag eru tekin að láni. Við erum að reka þjóðarbúið út á við með dúndrandi viðskiptahalla og innan við helmingur af honum er frá stóriðjufjárfestingunum, 40% kannski. Afgangurinn er fyrst og fremst eyðsla, því miður, ekki fjárfestingar í nýjum framleiðslutækjum eða öðrum slíkum hlutum sem við getum reiknað með að skili miklum arði síðar meir, heldur alveg þvert á móti. Hér var ágæt umræða í gær, svo langt sem hún náði á hálftíma, um skuldir heimilanna og fyrirtækjanna. Það eru alveg ískyggilegar tölur sem við okkur blasa þar og þróunin í þeim efnum er rosaleg. Ekki batna horfurnar núna með nýju þjóðahagsspánni frá Seðlabankanum og var þetta þó ekkert sérstaklega glæsilegt í þjóðhagsáætlun ríkisstjórnarinnar sjálfrar. Hvað sagði þar um útgjaldaaukningu heimilanna? Ekkert lát virðist á útgjaldaaukningu heimilanna, með leyfi forseta. Ekkert lát virðist á útgjaldaaukningu heimilanna, sagði fjármálaráðherra í sinni eigin þjóðhagsáætlun í haust og var hann þá ekki farinn að taka tillit til útlána bankanna, hinna nýju svokölluðu húsnæðislána bankanna. Þetta eru þeir hlutir, herra forseti, sem alvarlegastir eru í þessu. Mér finnst satt best að segja ábyrgðarleysið sem einkennir framgöngu ríkisstjórnarinnar núna við afgreiðslu þessara fjárlaga með endemum. Það endurspeglast líka í áhugaleysi þeirra á því að mæta hér og standa fyrir máli sínu, að hérna skuli ekki hafa verið haldin einhver almennileg framsöguræða fyrir áherslum ríkisstjórnarinnar í tengslum við lokaafgreiðslu fjárlaganna. Flutt var einnar mínútu ræða. Svo kom ræðan frá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni sem er svartasta ræðan sem hér hefur verið flutt í dag. Menn tala um að við stjórnarandstæðingar málum hlutina dökkum litum og séum svartsýn. Hvað má segja um hv. þm. Einar Odd Kristjánsson? Hann spáði í raun og veru atvinnulífinu meira og minna hruni ef svo héldi sem horfði og úthúðaði Seðlabankanum fyrir það sem hann var að gera, að hækka gengið í gegnum þessar harkalegu vaxtabreytingar sínar, þá ákvörðun að hætta gjaldeyriskaupum núna um áramótin og að hafa lækkað bindiskylduna í fyrra. Maður veltir því vissulega fyrir sér af hverju Seðlabankinn haldi þá ekki bara áfram að reyna að kaupa gjaldeyri og eiga hann þá í handraðanum þegar og ef, sem því miður örugglega verður, flótti brestur á í liðinu þegar þeir sem taka stöðu með krónunni núna ákveða að losa um. Spár ganga út á að það verði um ár í mesta lagi sem þetta haldi og þar eru stórar fjárhæðir á ferð. Hvað verður þá? Það eru allar líkur á því að breytingarnar geti orðið enn þá harkalegri en þær voru síðast, við séum nær því að tala um ástand af því tagi sem var 1987–1988. Herra forseti. Tímans vegna og af ýmsum ástæðum ætla ég að geyma mér annað sem ég ætlaði að ræða hér við þessa 3. umr. fjárlaga og ljúka hérna máli mínu með von um að hæstv. forsætisráðherra sem heiðrar okkur með nærveru sinni geti tekið þátt í umræðunni og við fáum að heyra mat hans á stöðunni. Ég endurtek alveg sérstaklega að ég óska eftir því að hæstv. forsætisráðherra svari því hvernig hann meti viðbrögð Seðlabankans fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Hvernig telur hann að atvinnulífið komi út úr því gengisstigi sem nú blasir við okkur og spár eru um að eigi jafnvel eftir að þróast þannig að gengisvísitalan lækki enn frekar og krónan styrkist jafnvel umfram það sem nú er?

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að það er mikill kraftur í íslensku efnahags- og atvinnulífi. Það er mikið um að vera og vissulega reynir mikið á efnahagsstefnuna og efnahagslífið. Að meginhluta til er það þó jákvætt. Hinar miklu fjárfestingar í atvinnulífinu og þá ekki síst í stóriðju eru að sjálfsögðu jákvætt merki um það sem er að gerast hér á landi, eykur fjölbreytni í atvinnulífinu og skýtur nýjum stoðum undir efnahagslíf okkar og sjálfstæði. Ég botna ekkert í því af hverju hv. þm. getur aldrei séð neitt jákvætt við það. Hann sér þetta fyrst og fremst sem vandamál en það verður hann að eiga við sjálfan sig og sinn flokk. Þar erum við hreinlega ósammála og það verður að vera svo. Ég ætlast ekki til þess að hv. þingmaður verði sammála ríkisstjórninni í þeim efnum þótt ég hafi aldrei botnað neitt í þeirri stefnu sem hann mælir fyrir. Það liggur alveg ljóst fyrir að þetta er meginrótin fyrir þeim mikla hagvexti sem er hér á landi, verður á næstu árum og hefur verið undanfarin ár. Ríkisstjórnin hefur staðið fyrir þessari stefnu í þeim megintilgangi að auka kaupmátt almennings og til þess að skjóta sterkari stoðum undir velferðarkerfi okkar. Hvernig á að gera það með öðrum hætti átta ég mig ekki á og veit ekki hvernig hv. þm. vill gera það. Hvað varðar skattstefnuna lítur hann jafnframt á það sem vandamál. Hann lítur á það sem vandamál að ráðstöfunartekjur almennings sem, alveg rétt, munu aukast vegna skattalækkana og þá sérstaklega á árinu 2007. Á því ári er gert ráð fyrir að meginþungi þessara framkvæmda verði yfirstaðinn og þess vegna sé rétt að meginþungi breytinga í skattkerfinu komi til framkvæmda þá. Það er alveg rétt að það mun auka ráðstöfunartekjur almennings, þá sérstaklega fjölskyldna með millitekjur, þeirra fjölskyldna sem eru með hvað mesta greiðslubyrði, m.a. vegna húsnæðismála. Skoðun ríkisstjórnarinnar er sú að það sé mun betra fyrir efnahagslífið að ráðstöfunartekjur almennings aukist með skattalækkunum en með samsvarandi launahækkunum og það valdi lægri verðbólgu. En ég hef tekið eftir því í málflutningi hv. þingmanns að hann hvatti til þess í sambandi við launahækkanir til kennara sem eru eins og aðrar þjóðfélagsstéttir alls góðs maklegir að sem flestir færu í kjölfar þeirra og að launahækkanir yrðu sem mestar. Það er sem sagt allt í lagi að hans mati að auka ráðstöfunartekjur umfram getu þjóðarbúsins með launahækkunum, með prósentuhækkunum sem að sjálfsögðu munu valda verðbólgu, en ekki með skattalækkunum. Um þetta erum við jafnframt ósammála. Við teljum í ríkisstjórninni að miklu betra sé að auka ráðstöfunartekjur með þessum hætti og þótt Seðlabankinn sé með viðvörunarorð í því sambandi verður að taka það inn í dæmið hvað gerst hefði á vinnumarkaði og hvað mundi gerast þar ef ekki kæmi til skattalækkana, hvort ekki sé líklegt að það yrði þess valdandi að það yrðu mun meiri kröfur um launabreytingar. Það hlýtur að vera markmið okkar allra að auka ráðstöfunartekjur almennings og það sem liggur þessu til grundvallar af hálfu ríkisstjórnarinnar er að það sé mun betra að gera það með þessum hætti og tryggja þar með frekar hóflegar launabreytingar í landinu sem stuðli að því að verðbólga verði minni. Hv. þingmaður talar um að það sé ónógt aðhald. Það liggur alveg ljóst fyrir að það er mikið aðhald í fjárlagafrumvarpinu og ég hef ekki orðið þess var að það séu uppi miklar tillögur á Alþingi og ekki heldur af hálfu stjórnarandstöðunnar að draga úr útgjöldum í fjárlagafrumvarpinu. Ég hef ekki séð neinar tillögur um það. Ég hef hins vegar séð tillögur um að auka útgjöldin. Það er vissulega rétt að það eru óskir um aukin útgjöld úr öllum áttum og það er hlutverk okkar sem viljum stunda ábyrga fjármálastjórn, hvort heldur þeir styðja ríkisstjórnina eða eru í stjórnarandstöðu, að standa gegn ýmsum kröfum og leita leiða til að ná sanngjarnri niðurstöðu í fjárlagafrumvarpinu og fjárlögunum. Það er alveg ljóst að í fjárlagafrumvarpinu er veruleg aukning til velferðarmála og menntamála, málaflokka sem ríkisstjórnin leggur mikla áherslu á og hefur ávallt gert. Við gerum okkur vel grein fyrir því að það væri betra að draga úr útgjöldunum efnahagslega séð en það gæti haft alvarlegar afleiðingar í för með sér bæði fyrir velferðarkerfið og menntakerfið og við höfum ekki séð möguleika til þess. Það er hins vegar rétt hjá hv. þingmanni að útlán bankanna vegna húsnæðismála hafa verið meiri undanfarið en menn gerðu almennt ráð fyrir, en við skulum jafnframt líta á jákvæðar hliðar þess máls. Ég býst við að það sé rétt að það megi áætla að útlán bankanna vegna þessa séu að undanförnu, þ.e. í september, október og nóvember, milli 80 og 90 milljarðar. Á sama tíma hafa uppgreiðslur hjá Íbúðalánasjóði verið upp á rúma 50 milljarða. Stærsti hluti þessara lána hefur farið til þess að greiða upp önnur lán. Síðan hafa lánin farið til að greiða upp önnur lán í bankakerfinu, yfirdráttarlán, lán hjá lífeyrissjóðum og margvísleg vanskil. Þetta hefur gefið fólki tækifæri til þess að endurskipuleggja fjármál sín. Það er að sjálfsögðu mjög jákvætt og gerir það að verkum að húsnæðismál eru að færast í það horf sem gengur og gerist í kringum okkur. Þetta er eitt af því jákvæða sem er að gerast á fjármálamarkaði okkar sem hefur verið að þroskast mikið og fólk hefur verið að læra á og er farið að umgangast með ábyrgari hætti en áður var. Auðvitað fylgja þessu hættur og það er ástæða til að vara við. Það er ástæða til að vara bankana við að ganga ekki of geyst fram í þessum efnum og það er ekki síður ástæða til að vara allan almenning við því að taka ekki þessi lán til að fjármagna neyslu, t.d. bílakaup, ég tek undir það. En ég gleðst yfir því að fólk skuli loksins hafa fengið tækifæri til að fjármagna íbúðir sínar með eðlilegum hætti eins og gengur og gerist í kringum okkur. Hér hefur verið rætt um að nú séu forsendur fjárlaga brostnar. Það er alrangt. Það sem hefur gerst er að komið hefur fram spá frá Seðlabankanum sem gerir ráð fyrir meiri hagvexti en fjármálaráðuneytið gerði ráð fyrir. Hins vegar er sama spá byggð á því að stýrivextir Seðlabankans séu 7,25%, eru núna hækkaðir í 8,25% og mun verða þess valdandi að hafa margvísleg áhrif. Gera má ráð fyrir að það dragi úr hagvaxtarspá Seðlabankans vegna þessa. Seðlabankinn hefur ekki endurmetið spána þegar þessar ráðstafanir hafa verið framkvæmdar. Ráðstafanir Seðlabankans eru til þess fallnar að slá á verðbólgu, enda er það ætlunin með þeim og mjög mikilvægt að hafa það í huga. Ég hygg að það sé rétt að spá Seðlabankans fyrir árið í ár sé mjög nálægt því sem fjármálaráðuneytið spáði þannig að orðinn sé lítill munur á spá Seðlabankans fyrir árið í ár og því sem fjármálaráðuneytið spáði fyrr á þessu ári. Það er nú svo að spá er spá og engin ástæða til þess að ætla að spá Seðlabankans sé réttari en spá fjármálaráðuneytisins. Þvert á móti þarf að endurskoða spá Seðlabankans í ljósi þeirra ráðstafana sem Seðlabankinn hefur farið út í núna. Ríkisstjórnin sér enga ástæðu til að breyta forsendum fjárlaga vegna þess sem nú hefur komið fram hjá Seðlabankanum, enda hefur það aldrei verið gert. Ég skil ekki af hverju stjórnarandstaðan krefst þess allt í einu nú að farið verði að taka upp einhver allt önnur vinnubrögð í þessu sambandi. Það var alltaf byggt á þjóðhagsspá Þjóðhagsstofnunar hér áður fyrr og síðan á spá fjármálaráðuneytisins eftir að efnahagsskrifstofa þess tók yfir þá starfsemi sem áður var hjá Þjóðhagsstofnun. Þannig hefur alltaf verið unnið og það er engin ástæða til þess að breyta því. Hv. þingmaður spurði mig um málefni Mannréttindaskrifstofu Íslands. Það liggur fyrir í fjárlagafrumvarpinu að það eru óbreyttar fjárveitingar til mannréttindamála. Meðan ég var í utanríkisráðuneytinu, í rúm níu ár, átti ég ágætt samstarf við Mannréttindaskrifstofu Íslands. Ég veit ekki til þess að ég hafi sem utanríkisráðherra nokkurn tímann kvartað yfir því á opinberum vettvangi sem fram kom frá Mannréttindaskrifstofunni. Það er ekki þar með sagt að ég, frekar en aðrir, hafi verið sammála öllu því sem þar kom fram, enda ætlaðist ég ekki til þess. Ég tel mjög mikilvægt að þessi skrifstofa starfi. Hins vegar hafa verið uppi ýmsar hugmyndir um breytingar. Ég man ekki betur en að þeir sem að Mannréttindaskrifstofunni standa hafi m.a. verið að tala um að flytja skrifstofuna til Akureyrar. Ég man eftir umræðum um það í utanríkisráðuneytinu. Fjármagnið til Mannréttindaskrifstofunnar kemur frá hinu opinbera og ekkert nema eðlilegt við það. Hins vegar er nauðsynlegt að fara vel yfir þessi mál og ég veit ekki hvað mönnum gengur til að vera með þessa óskaplegu svartsýni um framtíð þessarar skrifstofu. Utanríkisráðuneytið og dómsmálaráðuneytið þurfa að sjálfsögðu að fara vel yfir það í samvinnu við það fólk og þær stofnanir sem hafa staðið að þessum málum en að halda því fram að þar með sé sjálfstæði skrifstofunnar ekki lengur fyrir hendi 

Þeir fá það á fjárlögum, þeir þurfa ekki að skríða fyrir ráðherra.

Á fjárlögum? Hver er að tala um það, hv. þingmaður, að skríða þurfi fyrir ráðherrum? Ætlar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon að halda því fram að þeir peningar sem voru á fjárlögum samgönguráðuneytisins og landbúnaðarráðuneytisins meðan hann var landbúnaðarráðherra og samgönguráðherra, að fólk hafi almennt þurft að koma inn á skrifstofu hans og skríða fyrir honum út af þeim málum? Þurftu kannski þeir sem voru að biðja um peninga til samgöngumála að koma til samgönguráðherrans og skríða fyrir honum út af því? Hvers konar málflutningur er þetta?

Við erum að tala um óskiptan lið sem ráðherrann hefur einn vald á.

Ég veit alveg hvað verið er að tala um.

Þá skaltu ekki reyna að snúa út úr.

Ég er ekkert að snúa út úr, hv. þingmaður, en það er ósæmilegt hvernig hv. þingmaður talar um þessi mál, og í hvert skipti sem hann kemur upp segir hann mönnum að skammast sín. Ég held að hann sjálfur ætti að fara að skammast sín eitthvað fyrir málflutning sinn á Alþingi oft og tíðum. Það er engin ástæða til að ræða þessi mál með þeim hætti sem hv. þingmaður hefur gert og síst málinu til framdráttar. Það þarf að sjálfsögðu að hafa góða 

Herra forseti. Það gerir nú ekki mikið til þó að hæstv. utanríkisráðherra botni ekki mikið í málflutningi mínum en hann þarf helst að botna í sínum eigin málflutningi.  Hæstv. forsætisráðherra sem og hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson gera ummæli mín í sambandi við kjarasamninga grunnskólakennara að umtalsefni. Ég sagði tvennt um þá samninga, að ég fagnaði þeirri samstöðu sem kennarar hefðu sýnt í baráttu sinni og að ég vonaði að barátta þeirra yrði öðru láglaunafólki í landinu hvatning til þess að berjast fyrir betri kjörum. Ég stend við þau ummæli og skammast mín ekki mikið fyrir þau. Skattalækkanir sem gagnast fyrst og fremst hinum tekjuhæstu koma ekki í sama stað niður og kjarabætur handa láglaunafólki. Og það að halda tekjunum inni hjá ríkissjóði og t.d. greiða með meiri afgangi niður erlendar skuldir eða borga inn á lífeyrisskuldbindingar væri ábyrg efnahagsstjórn 

Herra forseti. Eins og í mörgum öðrum málum er ég algjörlega ósammála hv. þm. í skattamálum. Það liggur alveg ljóst fyrir að þær skattalækkanir sem ráðgert er að framkvæma með þeim frumvörpum sem hér hafa verið flutt koma millitekjufólki og fjölskyldufólki sérstaklega til góða, einmitt fólki sem er með mestu greiðslubyrðina, einmitt fólki sem stjórnarandstaðan hafði sem mestar áhyggur af í umræðunni í gær. En það er einhvern veginn svo með stjórnarandstöðuna að það er eitt í dag og annað á morgun. Það er ekki hægt að meta stöðu fólks eingöngu út frá tekjum. Það verður líka að taka tillit til þess hvaða greiðslubyrði fólkið hefur, og það er það sem stjórnarandstaðan virðist ekki geta gert.

Herra forseti. Öflug velferðarþjónusta kemur líka þessu sama fólki til góða og ekki síður. Það er líka í þágu alls almennings í landinu að efnahagsstjórnin sé styrk. Það væri skynsamleg ráðstöfun við núverandi efnahagsaðstæður að halda þessum tekjum hjá ríkinu, a.m.k. að verulegu leyti, og nota þá meiri afgang á ríkissjóði til þess að greiða niður erlendar skuldir til mótvægis við þá miklu skuldaaukningu sem á sér stað annars staðar eða borga inn á lífeyrisskuldbindingar hins opinbera í framtíðinni. Með því hefðu menn jákvæð áhrif á hagkerfið. Þetta væri hvort tveggja í senn skynsamleg ráðstöfun í hagstjórnarlegu tilliti og kæmi öllum almenningi til góða í formi sterkari stöðu þegar fram líða stundir. Hæstv. ráðherra sér enga ástæðu til að endurmeta forsendur fjárlagafrumvarpsins og segir að það hafi aldrei verið gert vegna þess að menn hafi alltaf byggt á einhverjum gömlum þjóðhagsáætlunum. En það er heldur ekki á hverjum degi, hæstv. forsætisráðherra, sem Seðlabankinn rýkur til rétt fyrir lokaafgreiðslu fjárlaga og hækkar stýrivexti í einu stökki um heilt prósent.

Virðulegi forseti. Það var ýmislegt í ræðu hæstv. forsætisráðherra sem ástæða væri til að gera athugasemdir við en það gefst ekki mikill tími til þess í þessu andsvari. En eitt vakti sérstaka athygli mína. Hæstv. forsætisráðherra lýsti yfir því að það hefði ekkert með sjálfstæði Mannréttindaskrifstofu að gera að hún þyrfti að sækja um framlög til tiltekinna ráðherra í stað þess að hún fengi það beint af fjárlögum eins og var hér áður. Nú hefur það komið fram í fjölmiðlum að hæstv. forsætisráðherra, þáverandi utanríkisráðherra, lagði það sérstaklega til að breytt yrði frá því sem áður var að framlög kæmu frá dómsmálaráðuneytinu heldur kæmu þau beint frá Alþingi. Því spyr ég hæstv. ráðherra, sem lýsti því yfir áðan að þetta hefði ekkert að gera með sjálfstæði stofnunarinnar: Hvað hefur breyst frá því að hann lýsti því yfir, þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, að sjálfstæði Mannréttindaskrifstofunnar fælist í því að hún 

Herra forseti. Það liggur ljóst fyrir að Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur haft margvíslegt samstarf við utanríkisráðuneytið og dómsmálaráðuneytið. Ég tel það sjálfsagt og tel enga ástæðu til að breyta því. Það er ljóst að þessi ágæta skrifstofa þarf að eiga viðræður við þessi ráðuneyti um starfsemina. En að halda því fram að með því sé sjálfstæði skrifstofunnar skert, ég veit ekki til þess að neitt hafi komið upp sem þurfi að verða þess valdandi að halda því fram. Að mínu mati er eðlilegt að farið sé yfir þessi mál með reglubundnum hætti. Það kom upp m.a. óvissa um hvar Mannréttindaskrifstofan ætti að starfa og það er eitt af því sem varð þess valdandi að það var talið rétt í utanríkisráðuneytinu og dómsmálaráðuneytinu 

Virðulegi forseti. Það sem ég var að reyna að kalla eftir var hvað hefði breyst í málflutningi hæstv. utanríkisráðherra sem hélt því fram og haft hefur verið eftir honum í fjölmiðlum að til þess að tryggja sjálfstæði skrifstofunnar yrðu að koma framlög beint frá Alþingi en ekki í gegnum ráðuneytin. Þetta hefur verið haft eftir hæstv. ráðherra í fjölmiðlum og það er alveg þveröfugt við það sem hann hefur sagt hér. Þess vegna ítreka ég spurningu mína til hæstv. ráðherra um hvað hafi breyst og í öðru lagi hvort hann muni sjálfur beita sér fyrir því áður en fjárlögin verða afgreidd frá hinu háa Alþingi að Alþingi ákveði framlög til skrifstofunnar beint. Það er mikilvægt að þetta liggi fyrir því að hæstv. forsætisráðherra hefur lýst því yfir að það skipti miklu um sjálfstæði skrifstofunnar að framlög komi beint frá Alþingi. 

Virðulegur forseti. Í kosningabaráttunni 2003 kom hæstv. forsætisráðherra persónulega að viðræðum við formann Öryrkjabandalagsins um kjarasamninga við öryrkja. Sá samningur var kynntur í Þjóðmenningarhúsinu og kynntur þjóðinni og á annan tug þúsunda öryrkja í dagblöðum daginn eftir. Í Morgunblaðinu sagði m.a. að fyrir hvert ár sem liði eftir að menn hefðu orðið öryrkjar fengju menn 421 kr. Það var reiknað út hvað það þýddi fyrir mann á tilteknum aldri, á þessum aldrinum og hinum aldrinum, og þannig birt þjóðinni og athugasemdalaust af Framsóknarflokknum. Í kosningabaráttunni fór hæstv. forsætisráðherra og lofaði þjóðinni efndum á þessu samkomulagi. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur lýst því yfir að hann vanti rúmlega 500 millj. kr. til þess að geta uppfyllt þetta samkomulag, hann hafi aðeins getað tekið tvo þriðju hluta samkomulagsins við síðustu fjárlagagerð. Ég hlýt því að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort ekkert sé að marka samninga sem gerðir eru við ríkisstjórn Íslands og birtir almenningi opinberlega í fjölmiðlum í aðdraganda kosninga.

Herra forseti. Ég hef áður svarað hv. þingmanni. Ríkisstjórnin samþykkti á sínum tíma að verja 1 milljarði kr. til viðbótar til þess að hækka lífeyri til öryrkja. Við það hefur verið staðið og ég veit ekki betur en að gert sé ráð fyrir því að þessi fjárhæð verði 1.300 millj. á næsta ári. Þetta er það sem liggur fyrir og hefur alltaf legið fyrir. Ég hlýt að harma málflutning Öryrkjabandalags Íslands í þessu máli, og að Öryrkjabandalagið skuli koma fram með þeim hætti sem gert hefur verið er mér algjörlega óskiljanlegt. Það hefur fullkomlega verið staðið við það sem sagt var í þessum efnum af hálfu ríkisstjórnarinnar. Hitt er svo annað mál að þarna mun ávallt verða meiri þörf eins og víða annars staðar í þjóðfélaginu.

Virðulegur forseti. Í kosningabaráttunni, þegar hæstv. forsætisráðherra var að berjast fyrir því að ná inn á þing með fylgið niðri í 8% í Reykv. n. þá talaði hæstv. forsætisráðherra aldrei um samþykkt ríkisstjórnarinnar. Þá talaði hann um samkomulag við Öryrkjabandalag Íslands, um samning sem birtur var öllum almenningi í fjölmiðlum þar sem hver og einn öryrki gat lesið sér til nákvæmlega um krónutölu þeirra kjarabóta sem hæstv. forsætisráðherra ætlaði að færa þeim þá um jólin. Þær kjarabætur komu aldrei nema að tveimur þriðju. Það er því ekki nema von að spurt sé hvort ekkert sé að marka samninga sem gerðir eru við ríkisstjórn Íslands og birtir alþjóð í fjölmiðlum lið fyrir lið hvernig koma skuli til framkvæmda. Það þýðir ekki, hæstv. forsætisráðherra, að koma hér og tala allt í einu bara um samþykkt ríkisstjórnarinnar. Þetta var samkomulag við Öryrkjabandalag Íslands um kjör öryrkja 

Herra forseti. Þetta er beinlínis rangt hjá hv. þm. Það hefur alltaf legið fyrir og því var alltaf haldið fram að hér væri um að ræða 1 milljarð. Það hefur aldrei neitt annað verið samþykkt af ríkisstjórninni. Þetta hefur alltaf legið fyrir. 

Ég vil vekja athygli á því að þegar umræðutími er einungis ein mínúta og menn vilja fá svar við spurningum sínum þá er skynsamlegra að vera hógvær.

Hæstv. forseti. Mér þykir það afar miður að hæstv. forsætisráðherra skuli þverskallast svo við eða neita að viðurkenna að verið sé að vega að sjálfstæði Mannréttindaskrifstofu Íslands með þeim ráðstöfunum sem gerðar eru í fjárlagafrumvarpinu varðandi fjárveitingar til hennar. Ég spyr: Er hæstv. forsætisráðherra svo skyni skroppinn að hann upplifi þetta ekki á sama hátt og þeir erlendu aðilar sem hafa verið að senda okkur þingmönnum bréf síðustu daga og mótmæla þessu? Þá er ég að tala um norsku mannréttindastofnunina sem hefur aðsetur við háskólann í Ósló, finnsku mannréttindastofnunina sem hefur aðsetur í háskólanum í Åbo, Raoul Wallenberg-stofnunina og fleiri sem allar geta um það að þessar ráðstafanir vegi að sjálfstæði Mannréttindaskrifstofunnar. Það er alveg nauðsynlegt að hæstv. forsætisráðherra skilji þetta og skilji það líka að til þess að Mannréttindaskrifstofan komi og eigi viðræður við þá tvo ráðherra sem hann nefndi þá vil ég benda á að það hefði verið eðlilegra að ráðherrarnir hefðu haft samráð við Mannréttindaskrifstofuna um þetta ráðslag.

Herra forseti. Forustumenn Mannréttindaskrifstofunnar ræddu mál oft við mig sem utanríkisráðherra og ég veit ekki til þess að það hafi skert sjálfstæði Mannréttindaskrifstofunnar að eiga samtöl við mig sem ráðherra. Ég geri ráð fyrir að Mannréttindaskrifstofan muni síðan ræða þessi mál bæði við hæstv. utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra með þeim hætti sem tíðkast hefur í gegnum tíðina. Ég fæ því ekki skilið hver ósköp ganga á í þessu máli.

Hæstv. forseti. Þau ósköp ganga á í þessu máli að hæstv. dómsmálaráðherra og hæstv. utanríkisráðherra gerast æðitortryggnir og tortryggilegir í þessu máli þegar það er skoðað að Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur gegnt því hlutverki að fylgjast með og gera skýrslur til alþjóðastofnana um starfsemi íslenskra stjórnvalda. Hún hefur gegnt því hlutverki að gefa umsagnir um lagafrumvörp íslenskra stjórnvalda. Hún hefur verið gagnrýnin á frumvörp sem hafa komið frá hæstv. dómsmálaráðherra og ég verst ekki þeirri hugsun, eins og ég hef reyndar getið um í pistlum á heimasíðu minni og fleiri hafa getið um á opinberum vettvangi, að hér sé verið að refsa Mannréttindaskrifstofu Íslands. Ég vil að hæstv. forsætisráðherra sverji það af sér og ríkisstjórn sinni ef svo er ekki og hann hefur tækifæri til að gera það hér. Ég vil líka að hæstv. forsætisráðherra svari því ákalli sem komið hefur frá aðilum sem starfa að mannréttindamálum, ekki bara á Íslandi heldur vítt og breitt í nágrannalöndum okkar, sem mótmæla þessu ráðslagi.

Herra forseti. Hér eru til 3. umr. fjárlög ársins 2005, þrátt fyrir að fram hafi komið upplýsingar um að ýmsar mikilvægar forsendur sem lagðar eru til grundvallar í því frumvarpi standist ekki þegar til á að taka. Ekki virðist vilji hjá stjórnarliðum til að nýta þó þann tíma sem við höfum samkvæmt þingsköpum til að fara í gegnum breytingarnar og skoða hvort rétt sé að gera á frumvarpinu einhverjar breytingar. Með leyfi forseta, í þingsköpum stendur: „Álit og tillögur nefndanna skal prenta sem fylgiskjöl með nefndaráliti fjárlaganefndar eða meiri hluta hennar. 3. umræða um frumvarp til fjárlaga skal hefjast eigi síðar en 15. desember.“ Í þingsköpum stendur að við þurfum ekki að hefja 3. umr. um frumvarp til fjárlaga fyrr en 15. desember. Því er nægur tími fyrir hendi til að velta því fyrir sér hvaða áhrif þær breytingar sem við höfum séð í þjóðhagsspá Seðlabankans mundu hafa á helstu hagstærðir í fjárlagafrumvarpinu. En til þess er ekki vilji hjá ríkisstjórnarmeirihlutanum eins og skýrt hefur komið fram í dag og lýsi ég undrun minni á því. Í umræðum um frumvarp til fjáraukalaga fór ég yfir það að við hefðum ekki fengið upplýsingar frá fjármálaráðuneytinu um áætlaða stöðu einstakra stofnana í lok þessa árs. Eins og þar kom fram tel ég að slíkar upplýsingar séu nauðsynlegar til að meta hvernig til hefur tekist í rekstri einstakra stofnana miðað við þau fjárframlög sem þeim eru ætluð. Við vinnum eftir þingsköpum. Í þeim er skýrt tekið á á því, í 25. gr., hvaða upplýsingum nefndir eiga rétt á og hverjir skuli veita nefndum upplýsingar sem um er beðið. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa upp úr 25. gr. þingskapa. Þar segir: „Fjárlaganefnd á rétt á að fá þær upplýsingar sem hún telur nauðsynlegar um rekstur og fjárhagsáætlanir fyrirtækja og stofnana sem óska eftir framlögum úr ríkissjóði. Enn fremur er þeim stofnunum ríkisins, er fást við efnahagsmál, skylt að veita nefndinni upplýsingar og aðstoð sem hún þarf á að halda við afgreiðslu þingmála.“ Ósk okkar í minni hluta fjárlaganefndar um að fá upplýsingar, ekki bara stöðu stofnana eins og hún er í lok september á þessu ári árs heldur líka hver væri áætluð staða stofnananna af þeirra hálfu eða fagráðuneytanna í lok ársins. Það eru nauðsynlegar upplýsingar til að gera sér grein fyrir því hvort áætlað er af skynsemi með fjárframlög næsta árs. Til eru dæmi um stofnanir, virðulegi forseti, sem hefja árið 2003 með neikvæðan höfuðstól, jafnvel þótt búið sé að taka tillit til allra fjárveitinga til þeirra á fjárlögum ársins. Uppsafnaður gamall halli er það mikill í upphafi ársins að allar fjárveitingar stofnunarinnar á árinu duga ekki til að koma höfuðstól hennar í upphafi árs upp fyrir núllið. Hún hefur því starfsemina á árinu í mínus. Það er ótrúlegt hve mikil tregða virðist vera til að taka á þessu og skoða þetta mál. Það hlýtur að vera þannig, með hverju árinu sem líður að stofnunum með neikvæðan höfuðstól fjölgar og byrja árið með neikvæðan höfuðstól. Það hlýtur að vera nauðsynlegt fyrir fjármálaráðuneytið og hæstv. fjármálaráðherra að gera gangskör að því að meta umfang þessara stofnana og með hvaða hætti skuli mæta hallarekstrinum. Það er ekki við öðru að búast, ef við lítum ekki á raunveruleikann hjá einstökum viðfangsefnum ríkisins, en að þá safnist annaðhvort umframfjárveitingar upp eða, það sem líklegra er, að halli frá ári til árs myndist með öllum þeim vandræðum sem honum fylgir. Umgengni flestra við fjárlög einkennist af virðingarleysi fyrir þeim lagabókstaf sem þar er settur fram. Í þessu tilfelli gildir hið sama og í öðrum þar sem texti laga er ekki í samræmi við viðtekna venju eða framkvæmd. Smátt og smátt verða allir ónæmir fyrir því að eftir þeim lagabókstaf þurfi að fara. Þegar við búum við þensluástand eins og nú er er meiri nauðsyn en nokkru sinni fyrr að eftir lagabókstafnum sé farið. Öll markmið um aðhald í ríkisrekstri fjúka út um gluggann ef það sem á blað er sett í fjárlögum er það fjarri raunveruleikanum að engin leið sé fyrir þá sem eftir bókstafnum eiga að starfa að gera svo. Ekki er hægt að fylgjast með hvort að einstakir forstöðumenn stofnana halda sig innan fjárheimilda því að þeim, viðkomandi fagráðuneyti og fjármálaráðuneytinu, er ljóst frá upphafi árs að það er ekki hægt. Okkur þingmönnum var að berast úttekt Ríkisendurskoðunar á Náttúrufræðistofnun. Hún var rétt að detta í pósthólfin okkar á Alþingi. Ríkisendurskoðun skoðar þar stofnun sem hefur átt við þann vanda að etja sem ég var að lýsa. Uppsafnaður vandi frá ári til árs. Ef maður skoðar þá stofnun á lista sem við fengum frá fjármálaráðuneytinu og stöðu stofnana í upphafi árs þá byrjar Náttúrufræðistofnun árið með halla upp á 39 millj. kr. Sá halli er áætlaður í lok september tæpar 100 millj. kr. Hvað er eiginlega um að vera? Þannig mætti spyrja þegar maður sér svona tölur. Af hverju er þetta svona? Ríkisendurskoðun fer vel í gegnum rekstur stofnunarinnar og veltir fyrir sér hvað sé að. Hún segir, með leyfi forseta, í þessari skýrslu: „Brýnt er að taka á fjárhagsvanda Náttúrufræðistofnunar hið fyrsta. Svara þarf því hvort stofnunin fái aukin fjárframlög til að takast á við vandann eða hvort draga eigi saman þannig að rekstur rúmist innan þess ramma sem stofnunin býr nú við. […] Taka verður sérstaklega á uppsöfnuðum vanda. Vegna hans þarf að ákveða hvort stofnunin skuli greiða hann niður af rekstrarfé sínu eða hvort hann verði greiddur með sérstakri fjárveitingu. […] Ákvarðanir um það hversu mikla fjármuni stofnun fær til ráðstöfunar eru þó ávallt fyrst og fremst pólitískar og aðeins að hluta til í höndum þess ráðuneytis sem stofnun heyrir undir. Skipting fjármuna milli ráðuneyta og stofnana miðar almennt að því að þeir skili sem mestum ávinningi. […] Ákvarðanir um það hversu mikla fjármuni stofnunin fær til ráðstöfunar eru þó ávallt fyrst og fremst pólitískar. Aðeins að hluta til í höndum þess ráðuneytis sem stofnunin heyrir undir. […] Það er álit forsvarsmanna Náttúrufræðistofnunar og talsmanna ráðuneytisins að ramminn sem stofnunin býr við sé of þröngur miðað við lagalegt hlutverk stofnunarinnar og mikilvægi þeirra verkefna sem hún sinnir.“ Hér staðfestir Ríkisendurskoðun í úttekt sinni á stofnuninni að á ferðinni er vandi sem við í stjórnarandstöðunni höfum oft á tíðum bent á. Það er ekki tekið á vanda stofnana þegar ljóst er að þær hafa ekki einu sinni fjármuni til að rækja sitt lagalega hlutverk. Er ekki betra að setja fram fjárlög sem eru nær raunveruleikanum, viðurkenna að leiðrétta þurfi tekjugrunn margra verkefna eða þá að hafa kjark til að taka pólitíska ákvörðun um annað umfang þjónustunnar en veitt hefur verið og axla pólitíska ábyrgð á slíkri ákvörðun í stað þess að reyna að þvinga umfang rekstrar í ákveðinn farveg með allt of knöppum fjárveitingum? Þetta háttalag er í raun farið að minna á sams konar háttalag og maður sér hjá bandarískum yfirvöldum í málefnum Keflavíkurflugvallar. Þar er reynt að komast hjá opinberri ákvörðun um umfang, skera fjárveitingar niður smátt og smátt og láta þannig fjármagnið ráða umfangi frekar en að taka stefnumarkandi ákvarðanir. Kannski eru forkólfar ríkisstjórnarinnar í einhvers konar námi hjá þeim sem ráða í Bandaríkjunum. Ég fór yfir stöðu margra stofnana í umræðunni um fjárlög þessa árs. Þar voru margir skrýtnir hlutir á ferðinni. Sum viðfangsefni virðast safna upp ónotuðum fjárheimildum ár eftir ár meðan önnur, reyndar eru þau fleiri, safna sífellt halla. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu með því að telja upp einstaka stofnanir. Við afgreiðslu lokafjárlaga mun ég taka þessa umræðu upp aftur og hvort ekki sé rétt að breyta núverandi vinnubrögðum og taka upp önnur nútímalegri sem jafnframt kalla á að um hver áramót verði staða stofnana metin og ákvarðanir teknar ef fjárhagslegur rammi er auðsýnilega á skjön við raunveruleikann. Virðulegi forseti. Í 6. gr. fjárlagafrumvarpsins eru svokallaðar heimildagreinar, sem heimila ríkissjóði annaðhvort að kaupa eða selja eignir sínar á næsta ári. Þar kennir að vanda ýmissa grasa og er um misstórar eignir og upphæðir að tefla. Til dæmis kom inn sem breytingartillaga frá meiri hluta fjárlaganefndar heimild til að kaupa viðbótarhúsnæði að Grensásvegi 12 í Reykjavík, að selja húsnæði sýslumannsembættisins á Hvolsvelli og ráðstafa andvirðinu til kaupa á öðru hentugra húsnæði. Ein heimildin vakti athygli mína í fjárlagafrumvarpinu sjálfu. Það var heimild til að kaupa sumarbústaði í þjóðgarðinum á Þingvöllum og jarðir í næsta nágrenni hans. Eins og sést á þessari upptalningu, nánast af handahófi, þarf að leita heimilda í fjárlögum til nánast allra eignabreytinga, stórra og smárra, þegar um ríkiseignir er að ræða. Það vakti þá spurningu, í framhaldi af fréttaflutningi um yfirstandandi viðræður ríkisins við Reykjavíkurborg og Akureyrarbæ um kaup ríkisins á eignarhlut þeirra fyrrnefndu í Landsvirkjun, hvort ekki væri nauðsynlegt að leita heimildar í fjárlögum eða fjáraukalögum til svo viðamikillar eignabreytingar. Þar er um stórt mál að ræða og væri full ástæða til að inna eftir því hvort ráð sé gert fyrir því að óska heimildar til umræddra kaupa eða hvort engin þörf sé á því. Vonast ég virðulegi forseti til að einhver talsmaður ríkisstjórnarinnar sjái sér fært að svara þessu þótt áhugi þeirra á umræðunni um fjárlögin virðist af skornum skammti. Maður veltir óneitanlega fyrir sér hvað veldur tregum áhuga stjórnarliða á að blanda sér í umræðuna. Hið sama var upp á teningnum þegar 3. umr. fór fram um fjáraukalögin og hélt maður helst að það væri vegna þess að þeir bæru einhvern kinnroða fyrir því að í því frumvarpi var tryggilega eytt öllum viðbótartekjum sem ráð var fyrir gert umfram forsendur fjárlaganna sjálfra. Nú segjast stjórnarliðar vera með glæsilegt frumvarp, eins og þeir kjósa að kalla það. Maður saknar þess að þeir séu hér til umræðna um meistarastykkið. Getur verið að það sé að renna upp fyrir mörgum þeirra að þetta sé ekki eins glæsilegt frumvarp og þeir hafa haldið? Getur verið að það sé að renna upp fyrir þeim ljós að sá samanburður sem Samfylkingin hefur verið með á fjárlögum annars vegar og ríkisreikningi hins vegar sé bara kórréttur? Hafa þeir áttað sig á þeim sannleik að framlögð fjárlög séu nokkuð langt frá raunverulegri útkomu ársins þegar upp er staðið? Það skyldi þó ekki vera? Eða getur verið að þeir séu að átta sig á því að forsendur fjárlagafrumvarpsins og sú þjóðhagsspá sem þær eru byggðar á séu á hæpnum grunni fram settar. Við fulltrúar Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd inntum eftir því á fundi nefndarinnar í vinnuferlinu, hvort fjármálaráðuneytið hygðist endurskoða þjóðhagsspá áður en fjárlagafrumvarpinu yrði lokað en fengum þau svör að það teldist ekki nauðsynlegt þar sem sú spá sem frumvarpið byggði á væri það nýleg. Hæstv. forsætisráðherra sagði í ræðu áðan að alltaf hefði verið farið eftir spá fjármálaráðuneytisins eða Þjóðhagsstofnunar, meðan hún var enn til. Þá liggur beint við að spyrja, virðulegi forseti: Á alltaf að fara eftir spá fjármálaráðuneytisins, jafnvel þó að á síðustu dögum við meðferð frumvarpsins komi fram upplýsingar sem nánast kollvarpa forsendum frumvarpsins? Á samt að halda áfram? Á þá að setja á sig hliðarblöðkurnar eins og vagnhestur og þumbast áfram við að keyra þetta og klára á þeim tíma sem menn ætluðu sér, þótt alls staðar séu farnar að hringja bjöllur og menn segi: Getur verið að þurfi að skoða málið aðeins betur? Við í fjárlaganefnd áttum von á að efnahags- og viðskiptanefnd þingsins færi gaumgæfilega í gegnum forsendur fyrir tekjuhlið frumvarpsins. En meiri hluti hennar hummaði það fram af sér. Formaður nefndarinnar, hv. þm. Pétur Blöndal, samþykkti þó að fá fulltrúa frá Seðlabanka á fund hennar fyrir 3. umr. þar sem farið yrði yfir forsendur. Það var gert í gær og ber að þakka hv. formanni nefndarinnar fyrir það að hafa orðið við þeirri ósk stjórnarandstöðunnar. Ef einhver hefur velkst í vafa um nauðsyn þess að fara yfir áætlanir fjármálaráðuneytisins og þjóðhagsstærðir og vöxt þeirra á næsta ári getur hann það ekki lengur eftir yfirferð Seðlabankans. Ekki verður betur séð en að ýmsar forsendur sem lagðar eru til grundvallar í fjárlagafrumvarpinu séu afskaplega rangt áætlaðar. Í raun er ábyrgðarlaust að staldra ekki við og endurskoða þær forsendur miðað við nýjustu upplýsingar. Halda menn að það sé bara að gamni sínu sem Seðlabankinn grípur til þess að hækka stýrivexti sína nú um heilt prósentustig. Manni sýnist helst, virðulegi forseti, að stjórnarliðar hafi verið það lengi í stjórn og það lengi með meiri hluta á hinu háa Alþingi að þeir telji sig í raun ekki þurfa á nokkurn hátt að taka tillit til þeirra sem hér eru í minni hluta og heldur ekki að taka tillit til þeirra stofnana í þjóðfélaginu sem þó hringja bjöllum. Berum aðeins saman spá fjármálaráðuneytisins við það sem Seðlabankinn lét frá sér fara í gær. Við erum hér með rit sem heitir Stefna og horfur, frumvarp til fjárlaga ársins 2005. Þar kemur fram yfirlit yfir þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins. Þar segir, og er ein forsendan fyrir því sem fjárlagafrumvarpið byggir á, að litlar breytingar hafi orðið á framvindu stóriðjuframkvæmda á næstu árum frá síðustu spá í maí. Þetta er einfaldlega rangt. Það hafa orðið breytingar. Framkvæmdir í Hvalfirði og eins hjá Fjarðaráli á Reyðarfirði verða fyrr á ferðinni en ætlað var í maí þannig að þessi forsenda er fallin. Í forsendum segir einnig að gert sé ráð fyrir því að gengisvísitalan verði að meðaltali um 122 stig á þessu ári en hækki síðan í 125 stig á næsta ári sem þýðir 2,5% lækkun íslensku krónunnar. Allir sem hafa kynnt sér stöðu efnahagsmála núna eru ósammála þessari forsendu. Þeir telja að gengið muni halda áfram að styrkjast á næsta ári. Í forsendum fjármálaráðuneytisins sjálfs segir um gengið, með leyfi forseta: „Samkvæmt þessu er gert ráð fyrir að íslenska krónan muni veikjast stig af stig og er þá tekið mið af minnkandi gjaldeyrisinnflæði á næstu árum. Þessu til viðbótar ber að hafa í huga að með vaxandi viðskiptahalla myndast aukinn þrýstingur á krónuna til lækkunar.“ Þetta er rangt miðað við þær upplýsingar sem menn hafa í dag. Hér segir einnig, með leyfi forseta: „Önnur mikilvæg forsenda er að nýgerðir kjarasamningar samtaka launþega og atvinnurekenda muni einnig gilda í megindráttum fyrir þau stéttafélög sem ekki hafa endurnýjað kjarasamninga sína.“ Virðulegi forseti. Þetta er skrifað fyrir kennarasamningana og þar með orðin forsenda sem ekki stenst. Síðan segir í riti fjármálaráðuneytisins enn, með leyfi forseta: „Auk framangreindra forsendna er gert ráð fyrir mótvægisaðgerðum stjórnvalda bæði á sviði peningamála og ríkisfjármála til að styrkja stöðugleika í verðlagsmálum. Í spánni er gengið út frá því að stýrivextir Seðlabankans verði hækkaðir stig af stigi í 7,5% fram til ársins 2006 en fari síðan lækkandi. Við vitum öll sem hér erum inni að þetta er rangt. Þetta getur ekki orðið svona eins og þarna er sagt og gert ráð fyrir að þróunin verði á stýrivaxtastiginu hjá Seðlabanka. Seðlabankinn var að hækka vexti sína í 8,25% og er kominn 75 punkta um fram það sem þarna segir strax núna í lok ársins 2005 þannig að þessi spá sem lögð er til grundvallar fjárlagafrumvarpinu að þessu leyti er einnig röng. Virðulegi forseti. Það er nánast sama hvar maður drepur niður fæti í kaflanum Forsendur fjárlaga og yfirlit þjóðhagsspár, að það sem þar stendur er annaðhvort þegar orðið úrelt eða beinlínis rangt. Það hlýtur að vera ábyrgðarhluti og við hljótum að vísa þeirri ábyrgð á stjórnarmeirihlutann að afgreiða fjárlögin, lögin sem allir sem á einhvern hátt koma að rekstri á vegum ríkisins eða njóta fjármuna úr ríkissjóði þurfa að fara eftir og eiga að fara eftir. Hvernig í ósköpunum getum við búist við að nokkur sýni þessum fjárlögum virðingu þegar svona er staðið að? Annað sem vakti athygli mína við að fara hér yfir forsendur er að fjármálaráðuneytið gerði ráð fyrir að stýrivextir yrðu 7,5% fram til ársins 2006 en færu síðan lækkandi. En jafnvel ef þetta hefði staðist þá hefðu verðbólgumarkmiðin sem Seðlabankinn hefur sett sér og þarf að gæta ekki staðist. Ef menn hefðu viljað vera sjálfum sér samkvæmir og styrkja Seðlabankann í því að halda sínum verðbólgumarkmiðum þá hefði ekki dugað að setja hér inn 7,5% eins og fjármálaráðuneytið gerir í þessum forsendum. Svona mætti halda áfram nokkuð lengi. En umræðan er orðin nokkuð löng og ég ætla mér ekki að draga hana mjög á langinn. Ég held þó að með því að fara yfir þessar forsendur, draga þær fram og bera þær síðan saman við þær forsendur sem búið er að leggja í þjóðhagsspá Seðlabankans í gær þá hljóti allir sanngjarnir menn að sjá að hér erum við að fara fram með hætti sem ekki er boðlegur. Við höfum nógan tíma til að skoða hvort við getum ekki komið þessu í boðlegt ástand. Við þurfum ekkert að taka 3. umr. um fjárlög fyrr en 15. desember eftir því sem þingsköpin segja. Virðulegi forseti. Við verðum að fara að breyta vinnubrögðum. Fjárlagafrumvarpið er allt of mikið sett fram á sama grunni ár eftir ár og stundum er reyndar mjög erfitt að verjast brosi þegar maður þekkir sama textann í skýringum bæði með frumvarpinu í fyrra og nú. Ég er nú ekki eldri sem þingmaður en svo að ég hef ekki stúderað texta fjárlagafrumvarpa nema í þessi tvö skipti. Ég er að sjá sama textann koma upp aftur og aftur. Brosið verður þó að grettu þegar maður áttar sig á því að texta er ekki einu sinni breytt þar sem þó hafa orðið breytingar á lögum sem kalla á slíka textabreytingu. Nærtækt dæmi er um hátekjuskattinn en breytingar á honum voru lögfestar á liðnu þingi. Þá var leitt í lög að hann skyldi lækka úr 5% í 4% á þessu ári. Á næsta ári, árinu 2005 sem við erum hér að fjalla um, ætti hann að lækka um helming, úr 4% í 2%. En sjálfvirknin við gerð fjárlaga er það mikil að í frumvarpi fyrir næsta ár er sami texti hvað þessa breytingu varðar og var í síðasta frumvarpi. Í fjárlagafrumvarpinu á bls. 268 undir kaflanum Tekjuskattar einstaklinga segir, með leyfi forseta: „Einnig er skatthlutfall sérstaks tekjuskatts lækkað úr 5% í 4% samkvæmt ákvörðun Alþingis.“ Þetta er rangt. Þarna á að standa: Einnig er skatthlutfall sérstaks tekjuskatts lækkað úr 4% í 2% samkvæmt ákvörðun Alþingis. Ég held að þetta sýni okkur kannski betur en margt annað hvað mikið er um það að textinn í frumvarpinu sé einfaldlega skorinn út úr síðasta frumvarpi og settur í það nýja, sérstaklega af því að þetta er þessi umdeildi hátekjuskattur og maður hefði því haldið að embættismenn fjármálaráðuneytisins mundu nú passa sig á því að textinn væri réttur. En svona villa fer í gegn. Virðulegi forseti. Mér hefur orðið tíðrætt um þjóðhagsspá Seðlabankans og kannski er það ekki skrýtið. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hélt hér ræðu fyrr í dag og talaði um góðærisvaðalinn, held ég að hann hafi kallað það. Ég vil nú kannski ekki taka þannig til orða. Þó er rétt að hafa í huga að stjórnmálamenn hafa áhrif á þær ákvarðanir sem almenningur er að taka. Með leyfi forseta ætla ég að lesa hér upp úr Peningamálum Seðlabanka Íslands, undir kaflanum Einkaneyslu. Þar segir: „Heimilin líta nokkuð björtum augum til framtíðarinnar, ef marka má væntingavísitölu Gallup. Þótt vísitalan hafi tvívegis lækkað nokkuð á árinu stendur hún hátt. Við slíkar aðstæður eru heimilin fúsari en ella til að auka skuldir sínar, enda jukust útlán meginhluta lánakerfisins, þ.e.a.s. innlánsstofnana, Íbúðalánasjóðs og lífeyrissjóða, til heimilanna um 14% á tólf mánuðum til septemberloka, eins og fyrr segir. Í október bætti enn frekar í vöxtinn, því að í lok mánaðarins nam tólf mánaða vöxtur útlána innlánsstofnana til einstaklinga 30%.“ Svo standa hér hæstv. ráðherrar í ræðustól og tala um að menn þurfi að sýna varkárni, menn þurfi að sýna hógværð og umgangast þessa peninga sem nú eru í boði með varfærni. Ég held að góðæristalið eins og það er búið að vera hjá hæstv. ráðherrum nokkuð lengi hafi einmitt mikil áhrif á væntingar almennings sem mælast síðan í væntingavísitölu Gallups og hæstv. ráðherrar eigi sinn þátt í þessari skuldaveislu sem nú er í gangi. Í sama riti Seðlabanka er tafla um helstu óvissuþætti verðbólguspár bankans. Þeir fara þar yfir ýmsa óvissuþætti eins og einkaneyslu, gengisþróun, launaþróun, ríkisfjármál og eignaverð. Ég ætla aðeins að fá að lesa upp úr þessari töflu, en þar segir varðandi einkaneyslu, með leyfi forseta: Áhrif breytinga á lánamarkaði í formi lægri langtímavaxta og aukins aðgengis að lánsfé og möguleg auðsáhrif á einkaneyslu geta verið vanmetin.“ Hvað áhrif hefur það á verðbólgu samkvæmt þessari töflu? Með leyfi forseta: „Hætta á að eftirspurnarþrýstingur sé vanmetinn og verðbólgu því vanspáð.“ Um gengisþróun segir í töflunni með leyfi forseta: „Mikill viðskiptahalli og væntingar um aukna verðbólgu næstu árin geta þrýst niður gengi krónunnar.“ Hver eru áhrif á verðbólgu? Með leyfi forseta: „Hætta á að gengi krónunnar lækki og verðbólgu því vanspáð.“ Launaþróun, með leyfi forseta: „Möguleiki á að slæmar verðbólguhorfur og útkoma annarra kjarasamninga setji launalið almennra kjarasamninga í uppnám.“ Hver eru áhrif á verðbólgu? Með leyfi forseta: „Hætta á að launahækkanir verði meiri en spáð er og verðbólgu því vanspáð.“ Ríkisfjármálin, með leyfi forseta: „Möguleiki á að aðhald í ríkisfjármálum verði minna en gert er ráð fyrir í áætlunum. Möguleiki á að áhrif skattalækkunaráætlana á væntingar um framtíðartekjur séu vanmetnar og að eftirspurnaráhrif áforma verði því meiri.“ Áhrif á verðbólgu, með leyfi forseta: Hætta á að eftirspurnarþensla verði meiri í hagkerfinu en spáð er og verðbólgu því vanspáð.“ Helstu óvissuættir á bak við verðbólguspá Seðlabankans eru þeir að þegar þeir fara yfir það sem gæti breyst þá telja sérfræðingar Seðlabankans að þeir séu frekar að fara varlega í að spá verðbólgu hér á landi og að frekar sé hætta á að óvissan sé með þeim hætti að verðbólga geti verið meiri en spáð er. Virðulegi forseti. Sú ríkisstjórn sem nú situr hefur alveg frá síðustu kosningum og reyndar áður kerfisbundið hækkað gjöld og álögur á almenning til að safna fyrir skattalækkunarloforðum sínum. Vel hefur verið farið yfir hvernig það hefur verið gert og mun ég ekki endurtaka það hér þó full ástæða sé til að halda því til haga einu sinni enn. Hryggilegast við þetta er þó sú staðreynd að ef við horfum til næsta árs þá skilar þessi ríkisstjórn ekki einu sinni til baka þeim auknu álögum sem hún hefur lagt á á þessu ári og hyggst leggja á á því næsta. Þetta er ljótur leikur og helst til þess fallinn að færa auknar byrðar á lág- og millitekjufólk í landinu frá þeim sem betur eru búnir til að bera þær byrðar. Herra forseti. Veruleikaflótti stjórnvalda er átakanlegur og ekki til þess fallinn að jafna lífskjör í landinu.

Herra forseti. Hv. þingmaður gat rétt aðeins um samskipti stjórnarandstöðu við hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar, sem er mín persóna. Þannig var að haldinn var fundur í efnahags- og viðskiptanefnd á mánudegi um umsögn til hv. fjárlaganefndar varðandi tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins. Þá kom að máli við mig hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og gat þess að það mætti nú kannski skoða betur forsendur þeirrar tekjuhliðar. Því miður tókst ekki á þeim stutta tíma að taka þær athyglisverðu athugasemdir til greina og það er ætlan mín, ef ég verð enn þá í þessu embætti, að skoða það á næsta ári. Hins vegar féllst ég á það góðfúslega og með miklum og góðum vilja að skoða álit Seðlabankans og skýrslu hans sem birtist núna í gær. Það var gert. Ég skil því ekki alveg að ég hafi ekki brugðist með velvild við þessu. Svo er það sem hv. þingmaður sagði um fjárlögin. Nú þykir það gott að hafa fjárlögin afgreidd snemma til þess að allir geti búið sig undir það, þjóðfélagið, opinberar stofnanir o.s.frv. Þess vegna togast það á við það hvort við viljum hafa allar nýjustu upplýsingar í fjárlögunum, t.d. þessa spá Seðlabankans, t.d. nýrri spár, og hvort við eigum að afgreiða, eins og var hérna í eina tíð, fjárlögin á Þorláksmessu eins og gerðist þegar verst var. Ég tel betra að fjárlögin séu afgreidd fyrr þannig að allir megi vita að þetta sé vilji löggjafarvaldsins og fjárlagavaldsins og þess vegna verðum við að ganga út frá þeim forsendum sem þekktar eru þegar það er samþykkt. Skýrsla Seðlabankans lá ekki fyrir.

Herra forseti. Ég hélt að ég hefði hælt hv. þingmanni og formanni efnahags- og viðskiptanefndar fyrir að hafa orðið við ósk minni hlutans í nefndinni um að kalla fulltrúa Seðlabankans á fund nefndarinnar þó það hafi ekki getað orðið fyrir 2. umr. Ég geri það aftur, ef einhver misskilningur er á ferð, og hæli hv. formanni fyrir að hafa þó orðið við þessari ósk minni hlutans í nefndinni, því eins og við höfum séð í dag og höfum oft upplifað á þingi þá er það því miður orðin venja hjá hv. meiri hluta á Alþingi að taka lítið tillit til þess hvað minni hlutinn segir, vill eða gerir. Aftur á móti get ég ekki hælt hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar fyrir það álit sem sett var fram á fjárlögunum á fundi nefndarinnar eins og gengið var frá því 23. nóvember 2004, einfaldlega vegna þess að ég tel að efnahags- og viðskiptanefnd hafi ekki gert það sem henni ber að gera, þ.e. að fara yfir skattatillögur, áhrif skattalagabreytingar á tekjur ríkissjóðs eins og segir í þingsköpum, og einnig að fara yfir tekjuhluta frumvarpsins. Það eina sem segir í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar er, að þarna séu ákveðnar tekjur inni og þær þróist með þessum hætti en ekki er á nokkurn hátt reynt að leggja mat á þær. Það verður þó að hæla nefndinni fyrir að hún er ekkert að fela gjaldahækkanir sem þarna voru komnar fram. Hún talar um að tekjur af umsýslugjaldi fasteigna verði 280 millj. kr., að bifreiðagjöld og ýmsar aukatekjur hækki um 320 millj. kr. og svo mætti áfram telja. En svo segir í áliti nefndarinnar að spá á þjóðhagsforsendum hafi ekki verið breytt frá framlagningu frumvarpsins og það er alveg rétt á þessum tímapunkti, en að nefndin skyldi ekki koma saman aftur með álit og senda fjárlaganefnd þegar Seðlabankinn var búin að heimsækja hana var óskiljanlegt.

Herra forseti. Þetta hól til persónu minnar byggist sennilega á misskilningi, því mér fannst sjálfsagt að verða við þessu og ég áleit það ekki vera þakkarvert, þannig fannst mér einnig sjálfsagt að fá Seðlabankann til að ræða um nýja spá hans, þjóðhagsstærðir, og það var gert. Hitt verð ég að segja að álit nefndarinnar byggir eiginlega á hvernig þetta hefur verið unnið hingað til, sem er einmitt það sem ég vil breyta, en það var ekki hægt að verða við því með svo stuttum fyrirvara, það var vandamálið. En ég reikna með að næsta haust muni nefndin taka þetta til nánari skoðunar eftir ábendingum frá hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Menn hafa talað mikið um 9,5% aukningu einkaneyslu, um gengi og margt fleira. Nú er það þannig að ákvörðun Seðlabankans um hækkun stýrivaxta breytir þessum forsendum, ella hefði sennilega komið inn einn tugur milljarða í tekjuauka af ríkissjóði eða jafnvel meira, og afgangurinn þá orðið snöggtum meiri en við ætluðum í dag og er hann þó nokkuð myndarlegur fyrir. Það er ljóst, eins og Seðlabankinn hefur ítrekað, að þessar breytingar, þ.e. hækkun á stýrivöxtum, breyta spánni sem var verið að gera, þannig að hún er ekki lengur marktæk. Nú þyrfti Seðlabankinn að gera nýja spá miðað við þá ákvörðun sem hann tók og þá kemur eitthvað allt annað í ljós. Til dæmis varðandi gengisforsendur, menn geta haldið áfram að breyta fjárlagafrumvarpinu fram í rauðan dauðann, en það togast þá á við það markmið að hafa fjárlögin snemma á ferðinni, þannig að allir megi vita hver vilji ríkisvaldsins er. Og oft er það þannig að breytingar sem verða á forsendum virka bæði til aukningar á tekjum og gjöldum eða öfugt, og því helst mismunurinn oftast nær.

Herra forseti. Ég skal með glöðu geði hætta að þakka hv. þingmanni fyrir sjálfsagða hluti, en maður er orðinn vanur því að telja sig þurfa að þakka fyrir þegar menn bregðast með eðlilegum og sjálfsögðum hætti við beiðnum minni hluta. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að auðvitað eigum við ekki að vera að þakka fyrir sjálfsagða hluti, eins og það að halda fund í nefnd og kalla til aðila þegar eftir því er óskað. Það kom fram hjá hv. þm. Pétri Blöndal að þjóðhagsspá Seðlabankans væri sett fram áður en kemur til breytinga á stýrivöxtum, og það er alveg hárrétt. En ég hélt þó að hv. þingmaður hefði verið á sama fundi hv. efnahags- og viðskiptanefndar og ég, þegar fulltrúi Seðlabankans sagðist telja að þau tæki sem Seðlabankinn hefði bitu það seint, eða færu að virka það seint að varla væri við því að búast að þetta hefði mikil áhrif á árinu 2005, og ég vona að fleiri nefndarmenn en ég hafi heyrt þetta. Hvað það varðar að efnahags- og viðskiptanefnd hafi ekki getað sent frá sér álit eftir að Seðlabankinn var þar í heimsókn vil ég benda hv. formanni nefndarinnar á að ekki vafðist það fyrir minni hlutanum. Minni hlutinn skilaði hér inn nefndaráliti um stöðu mála eftir að Seðlabankinn hafði verið í heimsókn og það vafðist ekkert fyrir honum og því vorkenni ég ekki meiri hlutanum að endurskoða álit sitt og senda fjárlaganefnd, þegar svona mikil breyting hefur orðið á forsendum fjárlaga. Spurningin er: Eigum við að afgreiða fjárlög snemma og vitlaus, eða eigum við að reyna að afgreiða þau tiltölulega seint og eins rétt og mögulegt er? Ef ég á að velja leið þá mundi ég velja þá leið að reyna frekar að taka lengri tíma, vanda mig og skila lögunum frá mér réttum, þannig að þeir sem eftir þeim eiga að fara sýni þeim virðingu og fari eftir þeim.

Virðulegi forseti. Okkur sem tökum til máls við 3. umr. fjárlaga er nokkur vandi á höndum því að komið hefur fram hjá til að mynda talsmanni ríkisstjórnarinnar í fjárlaganefndinni, þ.e. hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni, að forsendur fjárlaga séu gersamlega brostnar. Það kom einnig fram í útvarpsviðtali í morgun hjá formanni efnahags- og viðskiptanefndar, hv. þm. Pétri Blöndal, að aðgerðum Seðlabankans og tilkynningum sem komu frá Seðlabankanum í gær mætti líkja við að skútan hefði verið á leið í strand en aðgerðir bankans hefðu breytt kúrsinum þannig að ekki væri lengur hætta á að hún strandaði. Við erum í 3. umr. fjárlaga en helstu talsmenn ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum hafa gengið langt fram í að halda því fram að forsendur fyrir fjárlögum séu brostnar. Seðlabankinn gengur út frá því í spá sem birtist í gær að forsendurnar sem lagt var upp með 1. október sl. séu brostnar. Í því samhengi má taka sem dæmi að Seðlabankinn geri ráð fyrir að einkaneyslan aukist um allt að 100% frá því sem spáð var 1. október, samneyslan um 60% frá því sem spáð var í október, fjárfesting um 10% frá því sem spáð var í október, þjóðarútgjöld um allt að því 50% frá því sem spáð var í október, þ.e. aukningin …  Það er gríðarlega stór ákvörðun að afgreiða fjárlögin frá þinginu við slíkar aðstæður, vitandi vits að forsendur þeirra séu brostnar. Þetta er afar sérstök staða, og þessar forsendur verður að taka inn í þegar menn meta hvað sagt hefur verið um fjárlögin. Kjarninn í gagnrýni Seðlabankans frá í gær er fyrst og fremst aðhaldsleysi ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum. Það er kjarninn í gagnrýninni sem þar kom fram og þess vegna grípur Seðlabankinn til jafnróttækra aðgerða og raun ber vitni, að hækka stýrivexti um 100 punkta sem Seðlabankinn hefur aldrei gert áður. Það eru skýr skilaboð um verðbólguna sem bankinn telur að sé hér undirliggjandi. Þess vegna vil ég, virðulegi forseti, draga það mjög skýrt fram í þessari umræðu hversu vandmeðfarin öll umræða um fjárlögin er, vegna þess að forsendur eru brostnar. Í ræðu sinni í dag talaði hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson um að hækkanir Seðlabankans á stýrivöxtum mundu grafa undan útflutningsgreinunum, mundu í raun og veru valda kollsteypu hjá útflutningsgreinunum sem mundi hafa gríðarleg áhrif í för með sér fyrir íslenskt atvinnulíf og íslenskt hagkerfi. Hann talaði þannig í dag að líklega hefur enginn sem hefur tjáð sig í 3. umr. fjárlaga komist með tærnar þar sem hv. þingmaður hafði hælana í þeirri svartsýnisspá sem hann hafði uppi um næsta ár í íslenska hagkerfinu. Hann benti hins vegar réttilega á að þær forsendur sem menn hafa núna í fjárlagafrumvarpinu, þ.e. um gengið og gengisþróun, gera ráð fyrir að gengisvísitalan verði 125. Í dag var gengisvísitalan 115, og hún gæti jafnvel farið niður í 110. Þessar staðreyndir draga fram með skýrari hætti en flest annað hve stór og alvarleg mál eru á ferðinni og því er full ástæða til að fjárlaganefnd kalli fjárlagafrumvarpið á ný inn til fjárlaganefndar. Ég vil hins vegar segja það, virðulegi forseti, að í þessari umræðu hafa hv. þingmenn Samfylkingarinnar farið mjög vandlega yfir hlutina. Þeir hafa gert skýra grein fyrir, og goldið varhuga við að afgreiða fjárlög frá þinginu við þessar aðstæður, það sé mikill ábyrgðarhluti og lýsi því að menn taki afgreiðslu fjárlaga ekki mjög hátíðlega ef þeir treysta sér til að afgreiða fjárlögin á þessum forsendum. Hv. þingmenn hafa einnig farið þannig yfir einstaka liði að ég vil leyfa mér að taka undantekningalaust undir það sem frá þeim hefur komið. En megintilgangur minn með því að koma hér í ræðustól, virðulegi forseti, í 3. umr. fjárlaga er fyrst og fremst að draga fram þá sérstæðu ákvörðun sem virðist hafa verið tekin bæði við undirbúning fjárlaga hjá hæstv. dómsmálaráðherra, þ.e. að leggja til að látið verði af beinum framlögum til Mannréttindaskrifstofu Íslands og síðan sú ákvörðun utanríkisráðherra að fylgja í kjölfarið á milli umræðna með sömu ákvörðun. Þetta hefur verið gagnrýnt af svo til öllum sem láta sig mannréttindi varða og í fylgiskjölum sem fylgja með minnihlutaáliti frá 1. minni hluta fjárlaganefndar eru dregnar fram áskoranir og ályktanir frá fjölmörgum félögum og stofnunum sem láta sig þetta varða. Hér hefur einnig verið dregið fram að Mannréttindaskrifstofan hefur verið notuð af stjórnvöldum til að draga fram hve gott ástandið sé hér í mannréttindamálum og að stjórnvöld þurfi í raun og veru að þola aðhald í þeim málefnum, hún sé með sjálfstæða skrifstofu sem fari yfir frumvörp og geri athugasemdir við það sem miður kann að fara í áætlunum ríkisstjórnarinnar og þeim frumvörpum sem lögð eru fyrir Alþingi. Þess vegna er hér um afar mikilvægt málefni að ræða, ekki aðeins að það sé sjálfsagt og eðlilegt að stjórnvöld þurfi að undirgangast aðhald af þessum toga heldur er hér einnig um alþjóðlegt samstarf að ræða. Mannréttindaskrifstofan hefur tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi sem er í raun og veru sett í uppnám með þeirri ákvörðun sem ríkisstjórnin virðist hafa tekið, að láta af beinum framlögum Alþingis til þessarar skrifstofu og færa í stað þess samsvarandi framlög undir ráðherrana og eiginlega gefa í skyn að Mannréttindaskrifstofan þurfi að eiga allt sitt undir þeim. Þetta er talið verða til þess að sjálfstæði skrifstofunnar skerðist. Það er ekki síður alvarlegur hlutur ef lengi hefur staðið til að láta af þessum framlögum að skrifstofunni sé ekki gert kleift að undirbúa þær breytingar á þann hátt að hún geti þá sótt á önnur mið um fjárframlög. Þetta skiptir miklu máli því að það er alveg ljóst að ef það gerist núna um áramót að skrifstofan fái ekki frekara fjármagn þá leggst starfsemi hennar væntanlega niður sökum þess að hún hefur engan tekjugrundvöll og þar af leiðandi getur hún ekki greitt laun og ekki staðið undir þeim verkefnum sem hún nú stendur í. Það er því ekki aðeins að það sé mjög alvarlegur hlutur að ætlast til þess að skrifstofa eins og Mannréttindaskrifstofa eigi allt sitt beint undir ráðherra heldur ekki síður að ef sú hefur verið ætlunin að gefa þá ekki skrifstofunni aðlögunarfrest a.m.k. til þriggja ára til að vinna sig inn í aðrar leiðir hvað varðar fjármögnun. Því verður að segjast eins og er, virðulegi forseti, að sú umræða er athyglisverð sem hér fór fram fyrr í dag eða núna seinni partinn við hæstv. núverandi forsætisráðherra, fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, sem ég taldi og hef talið að væri haukur í horni hvað varðar framlög til Mannréttindaskrifstofunnar, enda ritaði hann fyrir nokkrum árum minnisblað til ríkisstjórnarinnar þar sem hann sagði, með leyfi forseta: „Þetta fyrirkomulag, þ.e. opinbert framlag frá dómsmálaráðuneytinu, er ekki í samræmi við það sem tíðkast annars staðar. Mikilvægt er að undirstrika sjálfstæði skrifstofunnar og styrkja starfsemi hennar einkanlega sem rannsóknarstofnunar og almennt til eflingar mannréttinda.“ Það er eins og hæstv. forsætisráðherra hafi algerlega gleymt þessum orðum eða algerlega snúist á sveif með hæstv. utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra og þeim hugmyndum sem þaðan koma vegna þess að hann sagði áðan í umræðunni að það að skrifstofan eigi núna undir ráðherrana hafi ekkert með sjálfstæði hennar að gera. Það er þveröfugt við það sem kemur fram í minnisblaði frá ráðherra til ríkisstjórnarinnar á árinu 1997. Því vöktu þessi ummæli hans athygli mína og þegar reynt var að ganga á hæstv. forsætisráðherra og óska frekari skýringa á þeim viðhorfum sem hann lét falla í ræðu sinni í dag að það að skrifstofan þurfi að sækja undir hæstv. ráðherra hafi ekkert með sjálfstæði hennar að gera, þá var það þveröfugt við það sem hann sagði í minnisblaði til ríkisstjórnarinnar líklega á árinu 1997. Á sama hátt voru orð hæstv. forsætisráðherra þegar hann sagði að upp hafi komið hugmyndir um að færa skrifstofuna til Akureyrar, að það skipti máli í þessu samhengi, þá eru það, virðulegi forseti, aðeins hugmyndir sem ég held að hafi fyrst og fremst komið frá Háskólanum á Akureyri og aldrei verið opnað á það sérstaklega af Mannréttindaskrifstofunni að flytja til Akureyrar. Það er því að minni hyggju í besta falli ómerkilegur útúrsnúningur að reyna að snúa sig út úr þessari umræðu á þann hátt. Ég verð því að lýsa mikilli furðu, virðulegi forseti, á ummælum hæstv. forsætisráðherra í dag og er alveg augljóst að þau eru í algjörri andstöðu við sjónarmið sem hæstv. þáverandi utanríkisráðherra, núverandi hæstv. forsætisráðherra, sendi ríkisstjórninni líkast til á árinu 1997 og varðaði rekstur Mannréttindaskrifstofu á árunum 1998 og 1999. Í sama minnisblaði sagði einnig, með leyfi forseta: „Enn fremur er lagt til að nýtt fyrirkomulag varðandi opinberan fjárstuðning við rekstur Mannréttindaskrifstofu Íslands, þ.e. að hann greiðist ekki lengur af dómsmálaráðuneyti„ - eins og var á árinu 1997 - „heldur þiggi skrifstofan fjárveitingu beint frá Alþingi í stað handhafa framkvæmdarvaldsins, þ.e. samtals kr. 15 milljónir sem lagt var til á árinu 1997.“ - Og er þá vísað til fundar sem haldinn var 15. maí í utanríkisráðuneytinu. Þannig að þau orð sem hæstv. utanríkisráðherra lét á blað á þeim tíma, núverandi hæstv. forsætisráðherra, virðast ekki hafa neina merkingu í umræðunni í dag. Þetta er afar sérstakt vegna þess að í dag var gengið á hæstv. forsætisráðherra og hann krafinn svara um þessa kúvendingu í málflutningi sínum. Líkast til má draga þá ályktun að hann hafi verið knúinn til fylgilags við hugmyndir hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. dómsmálaráðherra, en ég átti þó von á því í umræðunni í dag að hæstv. forsætisráðherra lýsti því yfir að hann mundi gera tilraun til þess að sveigja hæstv. dómsmálaráðherra og hæstv. utanríkisráðherra frá þeirri villu sem þeir viðkomandi hæstv. ráðherrar eru í með því að leggja fram þær hugmyndir og tillögur sem þeir hafa gert. Hann reyndi ekki á nokkurn hátt að verja sig í þessum efnum, hann gerði enga tilraun til þess að lýsa því yfir að hann muni reyna að beita sér fyrir breytingu, hann gerði ekkert sem benti til þess að hann mundi standa við hin stóru orð sem hann lét frá sér fara á árinu 1997. Vissulega er spurning, virðulegi forseti, hvaða mark eigi að taka á slíkri kúvendingu, einkanlega þar sem engar skýringar koma fram og jafnvel voru hér í ræðustólnum færð rök að algerlega gagnstæðum sjónarmiðum en hann setti fram á árinu 1997. Það er alveg ljóst að hæstv. forsætisráðherra skuldar þinginu skýringar á þeirri kúvendingu sem hér hefur orðið á afstöðu hans aðrar en þær að Sjálfstæðisflokkurinn hafi beygt hann til hlýðni. Varla hefur stóll forsætisráðherra verið svo dýru verði keyptur að hæstv. forsætisráðherra kyngi öllu því sem hann hefur sagt fyrr á árum. En það er alveg ljóst að hæstv. forsætisráðherra skuldar skýringu á þessari kúvendingu í afstöðu sinni. Virðulegi forseti. Að lokum ætla ég að leyfa mér að taka undir sjónarmið sem fram komu í ræðu hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar um að það sé með ólíkindum við þær aðstæður sem við nú búum við og við aðstæður þar sem ríkisstjórnin ætlar sér að svíkja samkomulag við öryrkja, að við skulum ætla að eyða 800–1.000 milljónum í að reyna að fá sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Það er með ólíkindum að þessi hugmynd hafi komist á flug og það er með ólíkindum að menn ætli að fylgja því eftir. Við hljótum að spyrja hvert annað og við hljótum að spyrja þá sem standa fyrir þessum hugmyndum: Er það hugmynd okkar að við ætlum að fylgja algerlega sjálfstæðri utanríkisstefnu og jafnvel að fara gegn utanríkisstefnu Bandaríkjamanna? Er það hugmynd okkar að við ætlum að hafa frumkvæði og marka ný spor í alþjóðamálin? Eða á hvaða ferðalagi erum við? Eins og menn hafa rætt á hinu háa Alþingi þurfti varla annað en símtal að vestan til þess að taka ákvörðun um að styðja innrásina í Írak. Halda menn að það að við fáum sæti í öryggisráðinu muni gera það að verkum að við förum algerlega nýjar leiðir í utanríkispólitík? Það hvarflar ekki að nokkrum einasta manni. Og að við ætlum að eyða 800–1.000 milljónum við þessar aðstæður í baráttu fyrir þetta sæti er með hreinum ólíkindum. Það er alveg kristaltært að þeir sem ganga með þessa drauma í maganum verða að gefa miklu betri skýringar á því á hvaða ferðalagi þeir eru. Þetta hefur verið eitthvert gæluverkefni fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, núverandi forsætisráðherra, og það er mitt viðhorf, og ég tek undir með hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni, að ég held að það sé mikilvægt að Alþingi taki fram fyrir hendurnar á þeim sem ganga með slíkar hugmyndir í maganum og ætla að berjast fyrir þeim út í hið óendanlega. Einhver verður að hafa vit fyrir þessum mönnum. Við höfum ekki haft neitt fram að færa í utanríkispólitík hingað til, þó vel kunni að vera að þar geti orðið breyting á, sem réttlætir það að við eyðum þessum fjármunum í þá baráttu. Við höfum heldur ekki þá stöðu í alþjóðastjórnmálum að geta ætlast til þess að við munum leika lykilhlutverk í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Vel má vera að þetta sé skemmtilegur og ánægjulegur draumur en að ætla að eyða þessum fjármunum í þetta þegar í fyrsta lagi innlendar bankastofnanir og greiningardeildir gagnrýna ríkisstjórnina fyrir aðhaldsleysi í fjármálum, öryrkjar sækja á ríkisstjórnina vegna þess að hún sé að svíkja samninga, svo ekki sé minnst á það að taka eigi 8 millj. af Mannréttindaskrifstofu Íslands. Það verður að segjast alveg eins og er, virðulegi forseti, að forgangsröðunin er slík að ég vil leyfa mér að taka undir með varaformanni fjárlaganefndar að Alþingi verður að bera gæfu til þess að taka fram fyrir hendurnar á þeim mönnum sem ganga með þá drauma í maganum að leika lykilhlutverk í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna.

Virðulegi forseti. Við erum komin í 3. umr. um fjárlög fyrir árið 2005. Í 2. umr. lagði Samfylkingin fram margar góðar breytingartillögur en meiri hlutinn hefur hafnað þeim þrátt fyrir margar ábendingar og aðvaranir, bæði frá okkur þingmönnum Samfylkingarinnar svo og ýmsum velmetnum samtökum í landinu. Tillaga Samfylkingarinnar um lækkun matarskatts er algjörlega hunsuð af meiri hlutanum. Lækkun matarskatts er eitthvað sem kæmi okkur öllum til góða og mundi stuðla að jöfnuði. En slíkt hugnast ekki hinum þaulsætna meiri hluta þrátt fyrir þær hliðarverkanir að lækkun matarskattsins mundi leiða af sér lækkun neysluverðsvísitölu sem aftur mundi leiða af sér léttari afborganir af lánum. Þrátt fyrir margítrekaðar ábendingar stendur meiri hlutinn við þá ákvörðun sína að fella niður, eins og hér hefur oft komið fram í dag og í kvöld, fjárveitingu til Mannréttindaskrifstofu Íslands. Þingmönnum og ráðherrum hafa borist áskoranir frá mörgum samtökum vegna fjárveitinga til Mannréttindaskrifstofunnar, t.d. frá stjórn Íslandsdeildar Amnesty International, frá stjórn Rauða krossins, frá Landssamtökunum Þroskahjálp og frá Biskupsstofu. Þrátt fyrir áskoranir frá þessum mikilvægu mannúðarsamtökum heldur meiri hlutinn fast við sitt og sker niður beina fjárveitingu til Mannréttindaskrifstofu Íslands. Sjálfstæður rekstur skrifstofunnar á að tryggja að í landinu starfi óháður greiningar- og eftirlitsaðili á sviði mannréttinda. Það ætti, virðulegur forseti, öllum að vera ljóst. Hróður meiri hlutans í þessu máli hefur borist út fyrir landsteinana. Mannréttindafulltrúi Sameinuðu þjóðanna lýsti yfir furðu með þessa ákvörðun og telur sig þurfa að fylgjast grannt með þróun mannréttindamála á Íslandi. Einu svörin frá meiri hlutanum eru þau að nú skuli skrifstofan sækja í sjóði. Ef Mannréttindaskrifstofan þarf t.d. að verja mannréttindi gagnvart dómsmálaráðuneytinu þá er það starf undir því komið að ráðuneytið samþykki að veita styrk til verksins. Hvað veldur því að þetta gerist svo fyrirvaralítið? Við slíkar aðstæður læðist að manni sá grunur að skrifstofan sé meiri hlutanum ekki lengur þóknanleg. Getur það virkilega verið að einstaka ráðherrum ríkisstjórnarinnar, eins og ýjað hefur verið að í dag, sé svo í nöp við skrifstofu mannréttindamála að þeir í bræði sinni felli hana út af fjárlögum? Getur verið að afskipti og álit á lagafrumvörpum, t.d. frumvarpi um útlendinga, hafi komið skrifstofu mannréttindamála á svartan lista dómsmálaráðherra? Virðulegi forseti. Minni hlutinn er með breytingartillögu sem farið var yfir áðan í þeim tilgangi að tryggja Mannréttindaskrifstofu Íslands 9 millj. kr. fjárveitingu árið 2005. Því gefst meiri hlutanum enn eitt tækifærið til að standa vörð um mannréttindi á Íslandi. Það hefur og komið fram í máli hv. þm. Önnu Kristínar Gunnarsdóttur að Þjóðhagsstofnun, sem á sínum tíma kom með álit og athugasemdir sem hinum háu herrum þóknaðist lítt, var einfaldlega lögð niður. Nú við 3. umr. um fjárlög kemur í ljós að vilji meiri hlutans til að byggja sendiráð í Berlín í formi hallar hefur ekkert breyst. Á milli 2. og 3. umr. hefur komið í ljós að tilboð í hallarbygginguna hafa farið langt fram úr kostnaðaráætlun. Því er við búið að þær 111,6 millj. kr. sem meiri hlutinn ætlar að veita á næsta ári séu ekki nægar og þar af leiðandi megi búast við tugmilljóna aukafjárveitingu í þennan lið á fjáraukalögum 2005. Frú forseti. Þrátt fyrir ítrekuð varnaðarorð okkar í Samfylkingunni og forsvarsmanna SÁÁ um fjárveitingar til sjúkrahúsrekstursins á Vogi eru þær langt undir þörfum. Til að slá ryki í augu fólks fara þingmenn meiri hlutans frjálslega með tölur. Í því sambandi hrósaði t.d. hv. þm. Sæunn Stefánsdóttir, þann 24. nóvember síðastliðinn, hinum þaulsætna meiri hluta fyrir mikla aukningu á fjárlögum til SÁÁ. Þar bar hún saman tölur á fjárlögunum í dag og fjárlögunum árið 1997. Þannig reiknaðist hv. þingmanni til aukning á sjö árum, um 280 millj. kr., úr 219 millj. kr. í 499 millj. kr. Frú forseti. Það er virkilega alvarlegt þegar þingmaður meiri hlutans fer svo frjálslega með tölur. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu 2005, sem hér er til umræðu, fara 471,3 millj. kr. til SÁÁ. 219 millj. kr. 1997 þarf að uppreikna til að geta borið þetta saman og uppreiknaðar í dag eru þetta rúmar 291 millj. kr. Raunbreytingin á þeim sjö árum, miðað við frumvarpið, er ekki hækkun upp á 280 millj. kr. eins og hv. þingmaður Framsóknarflokksins gaf í skyn heldur einungis 180,3 millj. kr. Miðað við þarfir sjúkrahússins á Vogi er sú hækkun á sjö árum hvergi næg. Framlögin eru ekki næg árið 2005 og meiri hlutinn virðist ekki ætla að sjá að sér við 3. umr. Það leiðir af sér niðurskurð, samkvæmt áætlun forsvarsmanna SÁÁ um sparnað. Ég ætla aðeins að nefna nokkur atriði af lista frá samtökunum þar sem birt er áætlun til sparnaðar á árinu 2005. Gert er ráð fyrir að prestaþjónusta sem þar hefur verið veitt verði lögð af. Vakt og móttaka á ráðgjafa- og göngudeild við Vog verði lögð af. Dregið verði úr læknisþjónustu við göngudeild á Vogi og hún að mestu leyti lögð af. Engir nýir sjúklingar verða teknir í viðhaldsmeðferð við ópíumfíkn. Minni þjónusta verður fyrir vímuefnafíkla sem jafnframt eru með geðsjúkdóma og sjúklingar yngri en 16 ára verða ekki innritaðir á Vog, þ.e. breyting verður á rekstri unglingadeildar. Bráðaþjónusta verður að mestu lögð af og viðhaldsmeðferð fyrir ópíumfíkla mun verða dregin saman. Sjúklingar yngri en 16 ára verða ekki innritaðir á Vog. Þetta er sorgleg afturför, frú forseti. Á sama tíma og við getum lesið um hetjulega baráttu föður við að ná dóttur sinni úr klóm fíkniefna og fíkniefnasala, fáum vitneskju um hve nauðsynlegt er að aðstoða unga vímuefnaneytendur, berast okkur þessar upplýsingar. Sjúklingar yngri en 16 ára verða ekki innritaðir á Vog. Þeir verða ekki innritaðir á Vog verði fjárlagafrumvarpið að lögum óbreytt. Á hverju ári njóta um 40 börn sérhæfðrar meðferðar á Vogi, meðferðar hjá læknum, hjúkrunarfræðingum og öðrum meðferðaraðilum sem hafa sérhæft sig í meðferð fyrir ungt fólk. Það er dýrara að meðhöndla yngra fólkið. Það krefst yfirsetu, jafnvel sólarhringsyfirsetu. En er það ekki mun hagstæðara fyrir þjóðfélagið að meðhöndla sjúklingana á unga aldri og aðstoða þá þannig við að verða nýtir þjóðfélagsþegnar? Í fjárlagafrumvarpinu eru aukin framlög til þróunaraðstoðar, þar með talið til friðargæslu í erlendum ríkjum. Við megum ekki gleyma því sem stendur okkur nær og er okkur hvað dýrmætast, það eru börnin okkar. Börn og unglingar sem njóta meðferðar hjá SÁÁ eiga framtíðna fyrir sér. Ef þau eiga ekki kost á aðstoð fyrr en þau verða eldri þá er lífshlaup þeirra mögulega í molum og mikill skaði orðinn hjá þeim og þeirra nánustu. Frú forseti. Ég vil að lokum enn og aftur lýsa yfir óánægju með það skilningsleysi sem meiri hlutinn, með menntamálaráðherra í broddi fylkingar, sýnir sérsamböndum ÍSÍ. Ég fæ ekki betur séð en framlög sem þau hafa haft til að annast lyfjaeftirlit sé algerlega skorið niður. Sérsambönd ÍSÍ hafa ýmsum verkefnum að sinna sem óþarfi er að fara yfir en það sem almenningi er hvað sýnilegast er umsjón með þátttöku okkar í íþróttum á erlendri grund. Í flestum tilfellum þurfa þeir einstaklingar er keppa fyrir hönd þjóðarinnar að kosta þátttökuna sjálfir. Þessu verður að breyta. Hæstv. menntamálaráðherra hélt nýverið samráðsfund með forsvarsmönnum ÍSÍ og sérsambandanna, fund sem engu virðist hafa skilað. Ég skora á ráðherra og fjárlaganefnd að endurskoða afstöðu sína um fastar fjárveitingar til sérsambanda ÍSÍ, ef ekki við afgreiðslu þessara fjárlaga á morgun þá fyrir fjárlagagerð 2006.

Frú forseti. Hér er komið til 3. umr. fjárlagafrumvarp fyrir 2005. Sá þáttur í starfi þingsins sem vegur hvað þyngst á haustþinginu er vinnan að gerð fjárlaga. Hér hafa margir hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar lýst vinnubrögðum fjárlaganefndar og komið með margar athugasemdir við störf hennar. Ég tel mikilvægt að Alþingi taki tillit til þeirra athugasemda og skoði þær með opnum hug. Með því að bera vinnubrögðin saman við það sem tíðkast í nágrannalöndum okkar gætum við séð hvort ástæða er til að endurskoða vinnuferli fjárlaganefndar við fjárlagagerðina og aðkomu þingsins að þessu mikilvæga máli. Athugasemdirnar eru margvíslegar. Ég ætla ekki að telja þær allar upp en, hæstv. forseti, ég tel margar þeirra það alvarlegar að okkur beri að athuga mjög vandlega hvort breytt vinnubrögð, vinnuferlið sem slíkt, muni ekki geta bætt áreiðanleikann við lokaafgreiðslu þessa máls. Ég vil taka undir þá beiðni sem komið hefur fram, að miðað við skýrsluna sem Seðlabankinn birti í gær um þróun og horfur í efnahags- og peningamálum, verðbólguhorfur til næstu tveggja ára, sé full ástæða til að gera hlé á umræðum um fjárlögin við 3. umr. fjárlaga og vísa málinu aftur til fjárlaganefndar sem færi yfir forsendur fjárlaga miðað við þær upplýsingar. Forsendurnar eru í skýrslu Seðlabankans allt aðrar en þær sem fjárlagafrumvarpið byggir á. Þótt minni hluti fjárlaganefndar, stjórnarandstaðan, fái engu um það hnikað þá tel ég að það mundi a.m.k. sýna ákveðna ábyrgð að fara yfir málið í fjárlaganefnd með tilliti til breyttra forsendna. Eins og komið hefur fram í dag og hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson lýsti kannski hvað skýrast eru forsendur fjárlaganna brostnar. Ég tel eins og fleiri að mikilvægt sé að endurmeta fjárlagafrumvarpið með tilliti til verðbólguspár Seðlabankans. Okkur liggur ekki svo á að afgreiða frumvarpið í kvöld eða á morgun. Við höfum næstu viku fyrir okkur til að greiða atkvæði um málið. Ég tek undir það að það sé lágmarkskrafa að fjárlaganefndin fari aftur yfir frumvarpið. Eins og fram kemur í upphafi greinar um nýja þjóðhagsspá Seðlabankans hafa verðbólguhorfurnar til lengri tíma versnað töluvert. Ég ætla að nefna nokkrar ástæður sem tilgreindar eru í því sambandi, m.a. stóriðjuáformin. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa beint úr greininni: „Stóriðjuáformin hafa enn færst í aukana, á sama tíma og aðgangur almennings að lánsfé hefur orðið mun greiðari en áður og vextir verðtryggðra húsnæðisveðlána til langs tíma lækkað.“ Frú forseti. Það var fyrirséð að stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar mundi steypa öllu um koll í efnahagsmálum, ruðningsáhrif framkvæmdanna yrðu m.a. þau að mikil spenna yrði á fjármálamarkaðnum. En það sem var ekki vitað þegar stóriðjuáformin fóru í gang var sú breyting sem orðið hefur á lánamarkaði bankanna og að lán til íbúðarkaupa færu í svo ríkum mæli yfir til bankanna og að útlán þeirra yrðu ekki bundin við kaup á íbúð. Þar af leiðandi hefur orðið mikil spenna og eyðsluþensla hjá almenningi hér á landi í efnahagslífinu. Ljóst er að þær stóriðjuframkvæmdir sem við stöndum í núna eru af þeirri stærðargráðu að íslenskt efnahagslíf ræður tæplega við það og eru timburmennirnir rétt að byrja að koma í ljós. Þetta er þegar farið að hafa áhrif á útflutningsgreinarnar og sjávarútvegurinn, sem hefur verið sterkasta undirstöðugrein okkar í atvinnulífinu til margra ára, hefur verið að veikjast vegna sterks gengis krónunnar. Það er erfitt að sjá fyrir hvert þetta muni leiða. Hugsanlega mun þetta verða til þess að það verður meira kallað eftir erlendum fjárfestingum inn í íslenskan sjávarútveg. Hvort þetta er meðvitað eða ómeðvitað skal ég ekki segja um, en það læðist að mér sá grunur að þegar verið er að þrengja svo að stöðu opinberra stofnana að þær hafi ekki möguleika til að sinna lögboðnum verkefnum og að verkefnin eru þá sett yfir í einkarekna þjónustu, að þetta sé hugsanlega meðvitað að horfa til þess að sjávarútvegurinn muni þurfa á erlendu fjármagni að halda til þess að fara hreinlega ekki í gjaldþrot. Til þess að halda sjó hefur Seðlabankinn það mikilvæga hlutverk að halda verðbólguspánni sem gefin er sem stöðugastri og til þess hefur hann möguleika til þess að hækka vexti sem hann hefur gert í dag. Er ekkert um það að segja annað en að Seðlabankinn er að bregðast við efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og þýðir ekki að kenna honum um heldur fremur að líta í eigin barm. Ég vona að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson geri það og endurmeti afstöðu sína til fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Til þess að ná hér endum saman og halda verðbólgu í skefjum verður að draga úr opinberri þjónustu og það hefur svo sannarlega verið gert. Það er dregið úr opinberum framkvæmdum og það eru stórir málaflokkar eins og samgöngubætur, heilir 2 milljarðar eru teknir úr framkvæmdaáætlun Vegagerðarinnar. Það er dregið úr opinberri þjónustu og verið að hækka þjónustugjöld og aðra þætti sem bæði sjúklingar og neytendur finna fyrir. Það má segja að heilbrigðisþjónustunni og velferðarþjónustunni sé settur mjög alvarlega þröngur rammi til þess að halda uppi óbreyttri velferðarþjónustu, og þó að hæstv. ríkisstjórn og meiri hluti á Alþingi neiti því að verið sé að skera niður í velferðarþjónustunni er ramminn svo þröngur að forstöðumenn stofnana og stofnanir hafa sárlega kvartað undan að þau geti ekki sinnt þeim verkefnum sem þeim ber samkvæmt lögum. Þetta er staðreynd sem við stöndum frammi fyrir núna þegar verið er að afgreiða fjárlög fyrir 2005. Sjúklingar hafa sérstaklega fundið fyrir þessu aðhaldi eða niðurskurði, vil ég frekar kalla það, því komugjöldin hafa hækkað, þátttaka í heilbrigðisþjónustunni kostar orðið meira og lyfjakostnaður er orðinn hærri fyrir einstaklinga, sérstaklega þá sem þurfa eitthvað á þeirri meðferð að halda. Því tel ég, alveg þvert á það sem hæstv. forsætisráðherra hélt fram í dag, að stóriðjustefnan væri hér til þess að lyfta tröllataki í atvinnulífi þjóðarinnar og undir hennar regnhlíf mundu fleiri atvinnutækifæri blómstra, ef ég má nota mitt orðalag til þess að lýsa skoðun hans. Ég tel að þvert á móti geti það til lengri tíma litið verkað öfugt, að stefnan, þenslan og gengisstaða krónunnar muni hreinlega bitna á útflutningsfyrirtækjum okkar og veikja þau svo að við munum búa við fyrirtæki sem eru ekki eins fjölbreytt og í dag. Hvað varðar öryrkjana og loforð ríkisstjórnarinnar um að bæta kjör öryrkja vil ég enn og aftur taka fram, sem ég held að megi segja að sé skjalfest á mörgum stöðum, að ríkisstjórnin hefur ekki uppfyllt það samkomulag sem hún stóð fyrir að gera við Öryrkjabandalag Íslands rétt fyrir kosningar. Forsenda þess að Öryrkjabandalagið skrifaði undir samkomulagið voru ákveðnir útreikningar. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur viðurkennt að það sé ekki búið að uppfylla nema tvo þriðju samkomulagsins og þær hækkanir sem fram hafa komið til öryrkja í núverandi og fyrrverandi frumvarpi eru eingöngu til þess að mæta fjölgun öryrkja en ekki til þess að uppfylla það samkomulag sem gert var, þá línulaga lækkun ákveðinnar upphæðar sem átti að vera mest til þeirra sem yngstir hafa orðið öryrkjar. Því miður er þetta enn eitt málið sem öryrkjar verða að reyna að fá fram með því að fara dómstólaleiðina. Ég verð að lýsa því yfir að mér finnst þetta ekki hæstv. ríkisstjórn til sóma að koma fram við öryrkja eins og gert hefur verið, ekki bara í þessu máli heldur öðrum. Ég vona að ríkisstjórn og þær ríkisstjórnir sem munu sitja hér eftir muni láta þessi mál sér að kenningu verða og koma fram við öryrkja eins og þeim ber og a.m.k. standa við það samkomulag sem gert er. Ég ætla aðeins að fara nokkrum orðum um stöðu heilbrigðisþjónustunnar. Það er alveg ljóst að miðað við frumvarpið verða áfram miklir rekstrarerfiðleikar á flestum stofnunum. Má nefna Landspítala – háskólasjúkrahús þar sem upphæðirnar eru jú hæstar, og að öllu óbreyttu verður enn frekari skerðing á þjónustu á þeirri stofnun. Það er ljóst að til þess að halda óbreyttum rekstri vantar um 600 millj. í frumvarpið fyrir 2005 þannig að farnar verða einhverjar af þeim leiðum sem stofnunin hefur lagt til, að segja upp fólki, koma af sér ákveðinni þjónustu og/eða taka hærri gjöld fyrir þá þjónustu veitt er í dag, auka göngudeildarþjónustu og fjölga þeirri meðferð sem fer inn á fimm daga þjónustu og alls konar tilfærslur innan stofnunarinnar vegna helgarþjónustu sem mun leiða af sér mikið óhagræði og aukna sýkingarhættu. Stofnunin stendur frammi fyrir þessu og alveg greinilegt að frekar á að líta til þess í fjáraukalögum að styrkja rekstrarstöðu stofnunarinnar frekar en að gera það núna. Ég tel að þetta vinnuferli eða þetta ráðslag sé mjög erfitt og ætti að vera óþarft fyrir stjórnendur ríkisstofnana að eyða svo mikilli orku og kröftum í þennan þátt í staðinn fyrir að geta einbeitt sér að því að reka stofnanir sínar eins og lög kveða á um. Þetta er orðin óþolandi staða sem forstöðumenn stofnunarinnar eru settir í. Ef við nefnum sjúkrahúsin vítt og breitt um landið er greinilegt að þar verða vandamál uppi. Það þarf greinilega að skera niður helgarvaktir, minnka bráðaþjónustu, dregið verður úr viðhaldi og reynt að halda mannahaldi niðri eins og hægt er. Þetta eru þær aðgerðir sem stofnanirnar verða að grípa til og það verður erfitt fyrir heilbrigðisstofnanir og heilsugæslustöðvar að uppfylla lögboðna þjónustu miðað við fjárlögin. Dvalarheimilin fá aukið framlag, þ.e. óskilgreint framlag til dvalarheimilanna vegna aukinnar hjúkrunarþyngdar, sem er alls ekki nóg samkvæmt þeim heimildum sem við höfum í dag vegna þeirrar breytingar sem hefur orðið á hjúkrunarþyngd sjúklinga sem liggja inni á dvalarheimilunum, og enn vantar fleiri rými inn á hjúkrunarheimilin, og er þá einungis fátt upp talið. Hvað varðar heimaþjónustu aldraðra, langveikra og fatlaðra þá þarf að stórefla þá þjónustu, bæði til að mæta kröfum heilbrigðisþjónustunnar um styttri legutíma og einnig vegna breyttra viðhorfa til einstaklingsbundinnar þjónustu. En að mínu mati er það stórhættuleg stefna að stytta legutímann og útskrifa sjúklinga á sama tíma og sveitarfélögin eru það aðþrengd í rekstri að þau hafa ekki haft bolmagn til að efla heimaþjónustuna eins og nauðsynlegt er. Þetta hefur nú þegar leitt af sér meiri einangrun margra sem eru heima þar sem þjónustan er ekki í því magni sem hún þyrfti að vera. Eins má búast við að við förum að sjá fleiri einstaklinga sem fá legusár og verri legusár en verið hefur. Þetta er bara hluti af því að gæta þess ekki að sveitarfélögin geti sinnt þessari þjónustu og látið hana fylgja breyttum áherslum á sjúkrahúsunum. Ég held að við hér á hinu háa Alþingi séum öll sammála um að betra sé að byrgja brunninn, og það á við um forvarnirnar og ætti því að koma enn sterkara fram í fjárlagafrumvarpinu. Því þó svo að áhersla á forvarnaþáttinn hafi að nokkru aukist þá vantar sárlega inn á marga pósta sem til lengri tíma litið spara þjóðfélaginu háar upphæðir. Þetta er viðurkennt og vitað og vil ég bara nefna Tannverndarsjóð í því sambandi. Það vantar líka fleiri meðferðarúrræði fyrir geðfatlaða, fyrir geðsjúka og fyrir eiturlyfja- og áfengissjúklinga, eins og dæmi SÁÁ gefur sterkt til kynna og einnig þrengingar Geðdeildar Landspítalans sem hefur orðið að draga úr, og mun verða að draga enn frekar úr þjónustu sinni við áfengissjúklinga. Það vantar einnig meðferðarúrræði fyrir fullorðna einstaklinga sem er erfitt að flokka undir einstaklinga sem eigi alfarið að fá heilbrigðisþjónustu eða félagsþjónustu, og sá hópur er stór. Frú forseti. Mig langar enn og aftur að segja nokkur orð um stöðu Heilbrigðisstofnunar Austurlands, þó hægt væri að nefna fleiri heilbrigðisstofnanir vegna þess hve erfiðri skuldastöðu þær eru í. Heilbrigðisstofnun Austurlands er í þeirri stöðu, vegna mikilla umsvifa og fólksfjölgunar á svæðinu, að þrátt fyrir ákveðinn samning um þjónustu vegna virkjunarframkvæmda uppi á hálendinu þá dugar aukið framlag engan veginn til að halda uppi óbreyttum rekstri, það er öllum ljóst. Það eru að rísa 1.800 manna vinnubúðir á Reyðarfirði, þetta er heilt þorp, og Fjórðungssjúkrahúsið í Neskaupstað hefur ekki verið búið nýjum tækjum sem til þarf, og þar nefni ég eingöngu röntgentækin. Sú stofnun er sett á biðlista eftir röntgentækjum, rétt eins og hver önnur stofnun, og ef afgreiðsla þeirra gengur með sama hraða og afgreiðsla annarra dýrra tækja á fjárlögum þá má búast við að Fjórðungssjúkrahúsið í Neskaupstað fái ný röntgentæki um svipað leyti og stóriðjan á Reyðarfirði er risin. Það sér hvert einasta mannsbarn að jafnmiklum framkvæmdum og þarna verða fylgir mikil ábyrgð, þar sem þá er svo mörgum stefnt inn á svæði einnar heilbrigðisstofnunar. Það hlýtur því að eiga að koma til móts við stofnunina og sjá til þess að hún geti sinnt hlutverki sínu þannig að bæði heilsugæslan, og þá ekki síður sjúkrahúsið séu vel tækjum búin þann tíma sem þessi mikli mannfjöldi er þarna, og mikil slysahætta er fyrir hendi, en við þessu verður að vera hægt að bregðast. En ég tel að svo sé ekki og það tel ég vera mjög alvarlega stöðu og hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til að fylgjast mjög vel með ástandinu á þessu svæði. Ég vil enn og aftur nefna forstöðumenn heilbrigðisstofnana, sem vítt og breitt um landið eru í þeirri stöðu að búið er að leggja niður stjórnir heilbrigðisstofnananna og þar af leiðandi hafa þeir ekkert bakland heima í héraði. Þeir eiga að framfylgja lögum, bæði lögum um heilbrigðisþjónustu og sjá til þess að stofnanirnar sinni því sem þeim ber, og þeir eiga líka að framfylgja fjárlögum, en hvorugt er hægt að gera. Staða þessara forstjóra er því algjörlega óviðunandi og mér finnst að hæstv. heilbrigðisráðherra eigi að skoða alveg sérstaklega hvort sú breyting á lögum um heilbrigðisþjónustu að leggja niður stjórnir heilbrigðisstofnana, hafi verið rétt og skoða það með opnum hug og endurmeta stöðuna. Að lokum vil ég nefna eitt mál sem margir aðrir hafa nefnt hér í dag en það er Mannréttindaskrifstofan. Það er verið að vega að sjálfstæði stofnunarinnar og þýðir ekki að reyna að snúa út úr því og segja að hún fái sama fjármagn, það sé hægt að tala við hæstv. ráðherra, og að allt sé í lagi því vel hafi farið á með hæstv. ráðherra og Mannréttindaskrifstofunni þegar fulltrúar hennar hafa átt erindi til dómsmálaráðherra eða forsætisráðherra. En það er verið að skerða sjálfstæði stofnunarinnar og ég tel að við eigum að horfa til Mannréttindaskrifstofunnar á nákvæmlega sama hátt og til umboðsmanns Alþingis. Það er stofnun sem á að vera gagnrýnin, á að gagnrýna störf opinberra stofnana, og nákvæmlega sama gildir um Mannréttindaskrifstofuna, það verður að tryggja algjört sjálfstæði slíkra stofnana. Ég held að ekki þurfi að segja neitt fleira um það og ég veit að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, sem tekur til máls á eftir mér, mun fara betur yfir mál Mannréttindaskrifstofunnar. Þetta er ekki spurning um upphæð, þetta er spurning um sjálfstæði og við verðum að standa vörð um sjálfstæði Mannréttindaskrifstofunnar og það er betra að við gerum það hér og gerum það strax en að fá á okkur kærur og illt umtal úti í heimi.

Hæstv. forseti. Ég óskaði eftir því fyrr í dag að tveir ráðherrar yrðu viðstaddir þegar ég flytti ræðu mína, annars vegar hæstv. umhverfisráðherra og hins vegar hæstv. menntamálaráðherra. Ég hef fengið símtal frá hæstv. umhverfisráðherra þar sem hún sagði mér að ómögulegt væri fyrir sig að komast frá en mig langar til að vita hvort einhver boð hafi borist frá hæstv. menntamálaráðherra.

Hæstv. menntamálaráðherra er ekki í húsinu.

Þá langar mig að spyrja hæstv. forseta hvort vitað sé hvort viðkomandi ráðherra, hæstv. menntamálaráðherra, sé væntanlegur í húsið vegna beiðni minnar.

Ég skal láta athuga það en mér var ókunnugt um þessa beiðni.

Ég get þá hafið mál mitt, virðulegi forseti, meðan verið er að ganga úr skugga um hvort hæstv. menntamálaráðherra sé væntanlegur í húsið. Nú hefur 3. umr. um fjárlög farið fram frá því í morgun og eins og venjulega flytur stjórnarandstaðan mónólóga sína og ráðherrabekkirnir eru nánast auðir. Hæstv. fjármálaráðherra hefur þó verið í húsinu og fylgst með umræðunum, eins og eðlilegt hlýtur að teljast, en aðrir ráðherrar hafa ekki sést hér nema að litlu leyti, jú reyndar heiðraði hæstv. forsætisráðherra okkur með nærveru sinni í stutta stund í dag. Þetta er vægast sagt orðið afar bagalegt því stjórnarandstaðan hefur mikið til málanna að leggja, sérstaklega þegar ástandið í efnahagsmálunum er eins og það er og aðgerðir Seðlabanka í gær eru jafndramatískar og þær eru, þá er eðli málsins samkvæmt afar óeðlilegt að hæstv. ráðherra skuli ekki vera hér til andsvara varðandi málefni einstakra ráðuneyta. Það hlýtur að teljast eðlilegt og hluti af sjálfsögðu lýðræði í lýðræðissamfélagi að hér fari fram samtal stjórnarandstöðu og hæstv. ríkisstjórnar, sérstaklega þegar um er að ræða eitt viðamesta mál hvers þings, þ.e. fjárlögin.

Hæstv. menntamálaráðherra hefur enga möguleika á að vera hér.

Jæja, hæstv. forseti, eins og venjulega þurfum við þingmenn stjórnarandstöðunnar að taka því með stóískri ró að hæstv. ráðherrar séu svo uppteknir að þeir sjái sér ekki fært að vera við síðustu umræðu fjárlaga, umræðu sem hefur verið mjög efnis- og yfirgripsmikil, þar sem tekið er á grundvallaratriðum í efnahagsstjórn okkar og hagstjórn. Mér þykir það vægast sagt mjög miður að ekki skuli vera hægt að leggja spurningar fyrir hæstv. menntamálaráðherra og hæstv. umhverfisráðherra vegna tveggja tillagna sem ég ætla að fjalla um í ræðu minni, en það verður þá svo að vera, við reynum að halda ró okkar yfir því eins og öðru sem mætir okkur á vegferð okkar við störf Alþingis Íslendinga. Ég ætla ekki að fara vítt yfir í máli mínu, hæstv. forseti. Tillögunar sem ég vil fyrst og fremst gera að umræðuefni eru tvær. Þær er að finna annars vegar á þskj. 527, þar er um að ræða breytingartillögur við frumvarp til fjárlaga sem er frá öllum þingmönnum stjórnarandstöðunnar og lýtur að málefnum Mannréttindaskrifstofu Íslands og Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Hin tillagan er á þskj. 525 og er breytingartillaga frá mér sem varðar náttúruminjasafn. Þá tillögu boðaði ég í 2. umr. um fjárlög og nú liggur hún hér fyrir þannig að formleg framsaga mín um þá tillögu fer fram hér og nú. Það er að mörgu leyti heppilegt að nú skuli vera komin í hús skýrsla frá Ríkisendurskoðun um fjármál Náttúrufræðistofnunar en hún barst í hólf þingmanna í gær. En svo sem kunnugt er hefur rekstrar- og fjárhagsvandi Náttúrufræðistofnunar Íslands verið talsverður undanfarin ár og það tengist að sjálfsögðu málefnum Náttúruminjasafns og ég mun því leggja út af þeirri skýrslu í máli mínu, virðulegi forseti. Fyrir tveimur árum samþykkti Alþingi Íslendinga safnalög og nýja stefnu um höfuðsafn þjóðarinnar. Þar gerum við ráð fyrir fjórum höfuðsöfnum, þ.e. Landsbókasafni, Þjóðminjasafni, Listasafni Íslands og fjórða safnið er svo Náttúruminjasafn. Sannleikurinn er sá að síðan þessi ákvörðun var tekin og lögin sett, hefur ekkert gerst í málefnum Náttúruminjasafns og er það að sjálfsögðu afar miður því að Náttúrufræðistofnun Íslands sem hefur með varðveislu þessa safns að gera hefur í áratugi barist fyrir úrbótum í húsnæðismálum sínum. Í þeirri vinnu allri hefur ævinlega verið gert ráð fyrir safnahúsi, enda tel ég afar nauðsynlegt að Náttúrufræðistofnun Íslands og væntanlegt náttúrugripasafn verði í nánum tengslum, helst svo nánum að þau séu ef ekki undir sama þaki þá í mjög tengdum byggingum, því eðli málsins samkvæmt hljóta vísindamenn Náttúrufræðistofnunar að þurfa að nýta sér efni Náttúruminjasafns við störf sín. Breytingartillaga mín gerir ráð fyrir því að Alþingi Íslendinga samþykki 20 millj. kr. framlag til þess að undirbúa stofnun Náttúruminjasafnsins. Ég verð að segja að það er afar lág upphæð og í sjálfu sér táknræn og ætti að vera útlátalaus fyrir okkur en í öllu því flóði milljóna sem við höfum veitt til safnamála, ég ætla ekki að gagnrýna það því það er vel, tel ég að Náttúruminjasafnið sé hér út undan og hornreka sannarlega að ástæðulausu. Varðandi fjárhagsvanda Náttúrufræðistofnunar almennt kemur í ljós í skýrslu Ríkisendurskoðunar að talsmenn umhverfisráðuneytisins eru sammála yfirmanni Náttúrufræðistofnunar um að stofnunin nái ekki lengur að sinna lögbundnum verkefnum með fullnægjandi hætti. Mér þykja það nokkur tíðindi, hæstv. forseti, að umhverfisráðuneytið skuli viðurkenna að vandi stofnunarinnar sé orðinn svo mikill að hún nái ekki lengur að sinna lögbundnum verkefnum sínum. Á sama tíma og það gerist er sett fram, má segja, krafa um það frá íslenskum stjórnvöldum að hluti af starfsemi Náttúrufræðistofnunar, þ.e. starfsemi Akureyrarseturs stofnunarinnar, skuli færður í nýtt rannsóknarhús sem tengt er Háskólanum á Akureyri. Komið hefur fram í máli yfirmanna stofnunarinnar að þetta ráðslag sé gagnrýnivert og varhugavert á þessum tímum, sérstaklega vegna núverandi fjárhagsstöðu stofnunarinnar. Það sé hæpið að gera þessar umfangsmiklu breytingar í húsnæðismálum stofnunarinnar vegna þess að þær leiði til mikillar hækkunar á húsaleigu. Þær leiði til viðbótarkostnaðar sem nemur 25 millj. kr. á ári. Sú upphæð er álíka mikil og árleg fjárvöntun stofnunarinnar um þessar mundir. Það verður því að taka undir þau orð sem koma fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að þessi ráðstöfun orki mjög tvímælis miðað við þá stöðu sem stofnunin er í. Ég hefði sannarlega talið fulla þörf á því að eiga hér skoðanaskipti við hæstv. menntamálaráðherra og hæstv. umhverfisráðherra, því nú heyra þessi mál undir báða þessa ráðherra, um þetta ráðslag. Ég vil fá að heyra það úr munni hæstv. ráðherra hvernig þær rökstyðji það að farið skuli í þennan flutning á setri Náttúrufræðistofnunar á Akureyri á þeim tíma sem stofnunin nær svo langt í frá endum saman í fjármálum sínum. Gert er ráð fyrir að uppsafnaður halli stofnunarinnar verði við lok þessa árs yfir 60 millj. kr. Nú geri ég mér ekki fulla grein fyrir því hvort þær 36 millj. sem komu til stofnunarinnar á fjáraukalögum eru dregnar frá þessum 60 millj. sem við höfum verið að vinna með í aðdraganda þessara fjárlaga, en hvort sem þær eru dregnar frá eða við getum dregið þær frá þeim 63 millj. eða bætt þeim við, þá gildir það einu því að vandi stofnunarinnar, bæði uppsafnaður vandi og fyrirsjáanlegur á næstu árum ef ekki verða breytingar, er slíkur. Hann er umtalsverður. Það sem í raun og veru er ósanngjarnast af öllu varðandi fjármál Náttúrufræðistofnunar er að sértekjukrafan skuli vera jafnhá og raun ber vitni, tæpar 130 millj. ef ég man rétt. Það er fullkomlega óraunhæft að ætla að sértekjur stofnunarinnar verði svo miklar á næsta ári. Það hefur í sjálfu sér verið staðfest af fulltrúum umhverfisráðuneytisins og það er vitað að þær hafa verið að dragast saman á undanförnum tveimur árum og engin teikn á lofti um að þær komi til með að aukast, heldur þvert á móti, vegna þess að uppsagnir stofnunarinnar á starfsmönnum gera það að verkum að sértekjurnar dragast saman, vegna þess að sértekjurnar fylgja oftar en ekki einstökum starfsmönnum. Og því fleiri starfsmönnum sem sagt er upp, þeim mun minni líkur eru á að einhverjar umtalsverðar sértekjur komi í hlut stofnunarinnar. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er verið að lýsa veruleika sem ekki er hægt að vefengja, veruleika sem umhverfisráðuneytið hefur viðurkennt, samt leyfir ríkisstjórnin sér athugasemdalaust að gera þær kröfur sem gerðar eru í fjárlagafrumvarpinu um sértekjur og um að stofnunin komist af á fjármunum sem eru langt undir því sem eðlilegt gæti talist miðað við það að hún standi undir sínum lögbundnu kröfum. Hér er stefnt í það að fleiri háskólamenntaðir einstaklingar sem hafa verið í opinberum störfum verði atvinnulausir og þykir manni nóg um háskólamenntað fólk á atvinnuleysisskrá, virðulegi forseti. Ég krefst svara um það við þessa umræðu hvers vegna menn draga svona lappirnar í málefnum stofnunarinnar og þá um leið málefnum eins af höfuðsöfnum þjóðarinnar, Náttúruminjasafns. Eru menn vísvitandi að ganga þannig frá málum að verið sé að gengisfella þau málefni sem heyra undir Náttúrufræðistofnun Íslands? Ég tel eðlilegt að spyrja hreint út og ég krefst þess að fá hér svör. Nú er einungis hæstv. fjármálaráðherra til svara og ég kvarta enn einu sinni undan því að fagráðherrarnir skuli ekki vera hér því það var sannarlega ástæða til að fá þessa umræðu upp og svör hæstv. ráðherra um hvort þær vilji veikja Náttúrufræðistofnun, hvort þær vilji að flokkun vistgerða stöðvist? Eitt af meginmálum sem stofnunin vinnur að er vöktun vegna framkvæmda og ýmissa verkefna sem tengjast mengun, sem tengist aftur stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Vilja menn að þetta leggist af? Hvers vegna draga menn svo lappirnar í jafnmikilvægum málaflokki? Það segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar að almennt séð megi rökstyðja auknar fjárveitingar til eftirlits og upplýsingaöflunar um náttúruna með tilvísun til mikilvægis náttúruauðlinda fyrir þjóðarhag, virðulegi forseti, og að ákvarðanataka velti á endanum á áherslum og forgangsröðun stjórnvalda. Það er nákvæmlega mergurinn málsins í þessari umræðu. Náttúrugripasafn verður ekki stofnað hér nema það sé vilji stjórnvalda. Alþingi hefur talað. Alþingi vill að hér verði stofnað náttúrugripasafn sem allra fyrst. Alþingi hefur líka tjáð sig um málefni Náttúrufræðistofnunar. Fjárlaganefnd jók meira að segja lítillega við fjárveitingarnar vegna náttúrufarskortanna, sem var vinna sem er afar brýn og útlit var fyrir að mundi stöðvast, en 6 eða 7 millj. voru settar til málamynda í það tiltekna verkefni þannig að ekki þyrfti að koma til stöðvunar í þeim málaflokki. Ég gagnrýni, hæstv. forseti, það ráðslag að á erfiðum tímum hjá Náttúrufræðistofnun Íslands skuli vera tekin sú ákvörðun að flytja setrið á Akureyri í svo dýrt húsnæði. Það kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að meira að segja yfirmaður Akureyrarsetursins sjálfur og forstjóri Náttúrufræðistofnunar séu mótfallnir þessum flutningi núna vegna þeirrar fjárhagsstöðu sem stofnunin er í, og eins og ég sagði áðan vegna þess að kostnaður vegna húsnæðisins á Akureyri fer langt með að leiðrétta árlegan halla á rekstri stofnunarinnar. Svo kemur fram í skýrslunni að húsnæðið sé svo stórt að það rúmi 14 starfsmenn en við setrið starfa einungis átta. Og þá vil ég rifja það upp í þessari umræðu, vegna þess að það er hluti af ráðslagi ríkisstjórnarinnar, að rannsóknarhúsið á Akureyri er byggt í einkaframkvæmd, það er byggt á þeim nótum að þeir aðilar sem byggja það eru með allt sitt á þurru. Það er svo ríflega í látið að meira að segja svona lítil stofnun eins og setur Náttúrufræðistofnunar á Akureyri er sett inn í sali sem eru allt of stórir. Ég hef heyrt talað um að leigan á fermetrann sé um 3 millj. kr. á ári. Ég bið um að ég sé leiðrétt ef ég fer með rangt mál.  Hæstv. forseti. Ég tel að málefni Náttúrufræðistofnunar Íslands og sérstaklega væntanlegs Náttúruminjasafns eigi að vera hér á dagskrá og verðskuldi það að vera rædd hér af yfirvegun áður en fjárlögum hins íslenska ríkissjóðs er lokað. Mér þykir afar miður að hér skuli ekki vera boðið upp á það. Hitt málið sem ég vildi gera að umtalsefni í ræðu minni, hæstv. forseti, varðar málefni Mannréttindaskrifstofu Íslands. Margir þingmenn hafa reyndar komið inn á það hér og sjálf fór ég í andsvar við ræðu hæstv. forsætisráðherra áðan út af því máli og verð að hafa nokkur orð af því tilefni, enda kom hæstv. forsætisráðherra ekki upp hér í síðara andsvar sitt, nýtti ekki þann tíma sem hann þó hafði til umræðnanna, þannig að hann svaraði ekki þeim grundvallarspurningum sem ég lagði fyrir hann. Spurningarnar ganga út á það hvort ætlunin sé að draga úr stuðningi stjórnvalda við mannréttindasamtök. Við eigum eftir að fá svör við þeirri spurningu. Ég tel ekki eðlilegt að þessari umræðu ljúki án þess að stjórnvöld svari okkur hreint út hvers vegna þessi breyting er gerð. Hvers vegna nafngreindir liðir sem hafa verið ætlaðir Mannréttindaskrifstofu Íslands hjá tveimur ráðuneytum eru nú búnir til og gerðir að almennum liðum og sagt er að nú eigi að leyfa ýmsum aðilum sem starfa að mannréttindamálum að sækja um í þessa sjóði sem þar með eru orðnir til, tveir 4 millj. kr. sjóðir. Hæstv. forseti. Það er eðlilegt að ráðherrarnir svari því við þessa umræðu hvaða aðilar það væru mögulega sem þeir búast við að fari að koma hér hlaupandi upp til handa og fóta og sækja um í þessa sjóði, því staðreynd málsins er auðvitað sú að Mannréttindaskrifstofa Íslands er sameiginleg skrifstofa, ég vil meina allra, alla vega langflestra þeirra aðila sem starfa að mannréttindamálum á Íslandi, því innan vébanda Mannréttindaskrifstofu Íslands eru Amnesty International, Barnaheill, Hjálparstarf kirkjunnar, Jafnréttisstofa, Kvenréttindafélag Íslands, Landssamtökin Þroskahjálp, Rauði kross Íslands, Samtökin '78, Unifem á Íslandi, Öryrkjabandalag Íslands og Háskólinn á Akureyri. Ég vil bara árétta það að nánast allir þessir aðilar hafa sent þingmönnum undanfarna daga áskoranir þess efnis að það ráðslag sem ríkisstjórnin leggur til verði ekki við lýði, því verði afstýrt og Mannréttindaskrifstofan fái áfram sína nafngreindu liði sem Alþingi Íslendinga veitir henni þar með, þ.e. að fjármagnið komi frá Alþingi Íslendinga en Mannréttindaskrifstofan sé ekki háð einstökum ráðherrum með fjárframlag. Það er auðvitað eðlilegt að við þingmenn gagnrýnum ríkisstjórnina fyrir þetta ráðslag og spyrjum hér alvarlegra spurninga á borð við þær sem ég spurði hæstv. forsætisráðherra í andsvari og fékk engin svör við, hvort hér sé verið að refsa Mannréttindaskrifstofu Íslands fyrir gagnrýnar umsagnir við stjórnarfrumvörp á síðasta ári. Hæstv. forsætisráðherra svaraði því engu, þannig að enn glymur sú spurning í loftinu: Eru stjórnvöld að refsa Mannréttindaskrifstofu Íslands fyrir að hafa verið gagnrýnin á stjórnarfrumvörp á síðasta ári eða undanförnum árum? Ég krefst svara. Allir þeir aðilar sem hafa haft samband við okkur erlendis frá og starfa að mannréttindamálum í nágrannalöndum okkur, ítreka og undirstrika nákvæmlega það sem við þingmennirnir sem höfum verið að mótmæla þessu höfum verið að segja hér. Það skiptir meginmáli að Mannréttindaskrifstofa Íslands sé sjálfstæð í störfum sínum og þurfi ekki að eiga allt sitt undir einstökum ráðherrum, heldur geti verið örugg í starfi sínu og óháð með því að Alþingi Íslendinga eyrnamerki henni fjármunina en ekki einstakir ráðherrar.

Herra forseti. Ég vil við lok umræðunnar gjarnan draga saman nokkur atriði sem mér finnast skipta máli í því sem fram hefur komið að undanförnu varðandi afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins fyrir næsta ár. Ég mun stikla á stóru, en ekki nefna mikið af einstökum fjárlagaliðum. Ég vil aðeins leiðrétta það sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði áðan, hún bað um að verða leiðrétt og ég held að það sé alveg óhætt að gera það. Það er algjörlega óhugsandi að fermetraleiga á ári í einhverju húsnæði sem ríkið er með á leigu sé 3 millj. kr. Algengt fermetraverð á mánuði er um 1.000 til 1.500 kr. Það sinnum tólf eru um 12–18 þús. kr. á ári en ekki 3 millj. Það er því einhver misskilningur í þessu, enda getur þingmaðurinn reiknað það út sjálf að ef 100 fermetra húsnæði mundi kosta 300 millj. kr. á ári yrði ekki mikið aflögu í annan rekstur hjá slíkri stofnun. Þarna hefur því eitthvað farið úrskeiðis, getur verið að einhver núll hafi skolast til einhvers staðar. Síðan örstutt út af Mannréttindaskrifstofunni, vegna þess að það hefur borið hér á góma oftar en einu sinni, hv. síðasti ræðumaður gaf mér tilefni til þess, að mér er ekki kunnugt um að Mannréttindaskrifstofan hafi gert eitthvað refsivert. Þess vegna er alveg af og frá að gera því skóna. Hér er um að ræða ákvörðun sem fagráðuneyti tvö sem að málinu koma hafa komist að niðurstöðu um. Ég sé ekki að verið sé að minnka framlög til þessa málaflokks með nokkrum hætti. Það er alveg ástæðulaust að óttast eða gefa í skyn að það sé eitthvað annarlegt á ferðinni.  Áður en ég held lengra, virðulegi forseti, langar mig að nota tækifærið og þakka þeim sem hafa komið að frumvarpinu hér í þinginu fyrir sín störf. Ég tel að vinnubrögðum í sambandi við afgreiðslu fjárlaga hafi farið mjög fram á undanförnum árum. Ég vil þakka öllum í fjárlaganefnd og annars staðar í þinginu fyrir að sjá til þess að tímaáætlun sem sett var fram í upphafi þings hefur staðist í einu og öllu, vil ég sérstaklega nefna fulltrúa stjórnarandstöðunnar í fjárlaganefndinni, auk að sjálfsögðu annarra þingmanna, formanns og varaformanns, en auðvitað er þetta ekki hægt nema með góðu samstarfi stjórnar og stjórnarandstöðu á vettvangi fjárlaganefndar. Ég tel mjög mikilvægt allra hluta vegna að þetta gangi svona til og að við setjum hér ákveðið fordæmi sem hefur áhrif, bæði á okkar eigin störf í öðrum málum en líka störf annarra. Ég nefni t.d. að það að okkur tókst að flýta afgreiðslu fjárlaga fyrir nokkrum árum um nokkrar vikur varð til þess að það varð miklu auðveldara fyrir sveitarfélögin að ganga í að klára fjárhagsáætlanir sínar fyrir áramót o.s.frv. Það var auðvitað enginn bragur á þessu þegar menn voru hangandi fram á Þorláksmessu næstum því við að ljúka fjárlagaafgreiðslunni. Ég vil hins vegar gjarnan bæta því við að ég tel að við getum enn bætt okkur í sambandi við vinnubrögð, þá er ég ekki síst að tala um umræðuna sjálfa, sem því miður er stundum nokkuð marklaus þó hún sé löng og víða sé komið við. Ég held að við hljótum að geta skipulagt hana betur, tekið fyrir með skipulögðum hætti einstaka málaflokka með þátttöku fagráðherranna og gert það þannig að tekin séu fyrir tiltekin mál og þau rædd í þaula og fenginn botn í þau í staðinn fyrir að umræðan sé skipulagslaus með löngum ræðum þar sem sí og æ er verið að tala um sömu málin endalaust út í gegn. Þetta nefni ég sem næsta skref sem ég tel að við gætum kannski náð samkomulagi um að gera í átt til bættra vinnubragða í þinginu hvað varðar afgreiðslu fjárlaga. Það virðist ætla að verða raunin að niðurstaða fjárlaganefndar eftir 2. umr. fjárlaga verði jafnvel óbreytt við 3. umr. Ég tel líka að það skapi ákveðið aðhald í vinnubrögðum okkar. Við vitum alveg hvernig þetta er þegar fjárlagafrumvarpið er opið á haustin, það má líkja því við ákveðinn glugga sem margir banka á og er af ýmsum ástæðum ekki heppilegt að sá gluggi sé of lengi opinn, því það þarf að passa vel upp á þessa hluti eins og reyndar er gert, en það er sama, það er gott að hafa þann glugga ekki opinn of lengi. Niðurstaðan eftir 2. umr. og þá væntanlega niðurstaðan eftir atkvæðagreiðsluna á morgun er sú að tekjuafkoman verður ekki 11.221 millj. í afgang, heldur 10.001.500 kr. í afgang.

Eru ekki einhverjir aurar?

Það má vera að séu einhverjir aurar líka. Mig langar aðeins að rekja hvaða aðrar breytingar eru í gangi. Þær breytingar verða á sjóðstreymi ríkissjóðs að handbært fé frá rekstri verður við nánari athugun neikvætt um 882 millj. í stað þess að vera jákvætt um 349 millj. Skýringin á þessu er sú að stórir flokkar spariskírteina koma á gjalddaga á næsta ári og verða greiddir vextir því 4,2 milljörðum kr. hærri en gjaldfærðir vextir. Það þarf jafnframt að hafa í huga að ríkissjóður gjaldfærir alla fjárfestingu sína eins og menn vita, sem er samtals 14,8 milljarðar, en færir ekki þá fjárfestingu til eignar og afskrifta síðar meir. Á sjóðstreymi verður einnig sú breyting að lánsfjárafgangur vex úr rúmum 4 milljörðum í 11 milljarða kr. Stafar það alfarið af auknum innheimtum afborgunum af veittum lánum sem hækka um tæpa 7,4 milljarða. Fjármunahreyfingar batna sem því nemur og að frádreginni rýrnun handbærs fjár skilar það sér í betri lánsfjárafgangi sem er eins og við vitum lykilstærð í þessu dæmi öllu saman. Af þeim sökum batnar staðan við Seðlabanka Íslands um á að giska 2,4 milljarða í stað þess að rýrna um tæplega 3,7 eins og gert var ráð fyrir í upphaflega frumvarpinu. Þess vegna er áætlað að staðan við Seðlabanka Íslands í árslok 2005 verði 25 milljarðar kr. í inneign, til samanburðar við 20 milljarða í árslok 2004 ef áætlanirnar ganga eftir. Þeim fjármunum má síðan verja til þess að greiða frekar niður lán og spara þannig vaxtagjöld, leggja frekar inn til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins til að mæta framtíðarskuldbindingum eða láta peningana liggja á vöxtum í Seðlabankanum sem varasjóð til seinni tíma. Ákvarðanir um það verður að taka með tilliti til stöðunnar á hverjum tíma á lánsfjármarkaðnum og með tilliti til þess hvað er talið heppilegast fyrir ríkissjóð á hverjum tíma. Mig langar aðeins að nefna það sem margir hafa nefnt í umræðunni, þ.e. hina nýju þjóðhagsspá Seðlabankans. Farið var fram á það fyrr í dag að umræðunni yrði frestað vegna þess að Seðlabankinn hefði sent frá sér nýja þjóðhagsspá. Það er reyndar ekki óvenjulegt því það er ævinlega gert á þessum árstíma, í byrjun desember, að bankinn sendir frá sér slíka spá. Fyrirkomulagið er það í þessum efnum að spáaðilarnir eru með sínar eigin tímasetningar í sambandi við það og fjármálaráðuneytið gefur út þjóðhagsspá 1. október, um leið og fjárlagafrumvarpið kemur út. Hún er síðan endurskoðuð í janúar, m.a. í ljósi þess með hvaða hætti fjárlagafrumvarpið hefur verið afgreitt en einnig nýjustu upplýsinga á öðrum sviðum. Það er ekkert nýtt við þetta. Fjárlagafrumvarpið er að sjálfsögðu byggt á grunni þeirrar þjóðhagsspár sem fjármálaráðuneytið styðst við. Nú er það þannig, virðulegi forseti, að þær spár sem ég hef nefnt, þ.e. þjóðhagsspár fjármálaráðuneytisins annars vegar og Seðlabankans hins vegar fyrir árin 2004–2006 eru ekkert gríðarlega frábrugðnar. Þær eru mjög keimlíkar hvað varðar árið 2004. Þar munar sáralitlu, en á árinu 2005 er Seðlabankinn einkum með það frávik að gert er ráð fyrir því að landsframleiðslan aukist meira en fjármálaráðuneytið gerir ráð fyrir, eða um 6,1%, á meðan ráðuneytið gerir ráð fyrir um 5% aukningu. Seðlabankinn gerir ráð fyrir því að viðskiptajöfnuðurinn verði minni en ráðuneytið gerir ráð fyrir, svo muni 0,5% á landsframleiðslu og gerir ráð fyrir því að verðbólgan milli ára á næsta ári verði 3,4%, á meðan ráðuneytið spáði 3,5%. Í öllum þessum þáttum er Seðlabankinn því með heldur hagstæðari spá almennt séð en ráðuneytið. Bankinn spáir því á grundvelli meiri hagvaxtar að einkaneyslan vaxi meira en við í ráðuneytinu höfðum gert ráð fyrir og samneyslan sömuleiðis eilítið meira. Að öðru leyti eru ekki nein gríðarleg frávik þarna að mér sýnist. Þeir spá meiri útflutningi á móti meiri innflutningi o.s.frv. Mér finnst því að menn hafi gert fullmikið úr spá Seðlabankans í kjölfarið á því að sú spá var birt í gær. Hvað varðar árið 2006 eru auðvitað einhver frávik þar, en mér sýnist ekki að þau séu stórvægileg. Viðskiptajöfnuðurinn er talinn minni í spá Seðlabankans. Verðbólgan 0,2% meiri.  Hér er því ekki um það að tefla að það hafi orðið gríðarlegar breytingar í þessu, enda eru spárnar alltaf háðar óvissu mikilli eins og við vitum og ef maður leitar aftur í tímann er sú spá vandfundin sem hefur staðist upp á punkt og prik. Síðan hefur Seðlabankinn gripið til aðgerða nú þegar til að reyna að koma í veg fyrir að spá hans rætist. Það er vaxtahækkunin sem var tilkynnt um í gær, 1% hækkun stýrivaxta bankans, sem er ætlað að reyna að sjá til þess að spáin rætist ekki því hún byggist á forsendum nóvembermánaðar, þar á meðal lægri stýrivöxtum, annarri gengisvísitölu o.s.frv. Ég ætla ekki að fara meira út í þessa sálma. Ég vildi bara láta þess getið að þetta eru tölurnar svona í grófum dráttum. Þær gefa ekki sérstakt tilefni til að vera með mikið drama um þessa hluti. Þetta er allt í þeim farvegi sem ráð er fyrir gert. Ég vildi nefna annað atriði sem nokkrir þingmenn hafa gert að umtalsefni. Ég veit að fjárlaganefndin velti því töluvert fyrir sér, þ.e. spurningunni um fjárhagsstöðu einstakra stofnana á yfirstandandi ári. Ég veit ekki betur en að nefndin hafi fengið í hendur yfirlit yfir stöðu stofnana til septemberloka, sem er auðvitað ágætt að nefndin velti fyrir sér. Að mínum dómi er hins vegar afskaplega röng ályktun að segja sem svo að þær stofnanir sem komnar eru meira en 4% fram úr í rekstri sínum á fyrstu níu mánuðum ársins eigi þar með kröfu á meiri fjárveitingu. Ef einhver heldur því fram þá er sá hinn sami ekki á réttum nótum með út á hvað rammafjárlögin ganga. Krafan sem menn eiga þá að koma fram með til forstöðumannanna er: Viljið þið ekki gjöra svo vel að sjá til þess að þið standið ykkur þannig það sem eftir er ársins að þið verðið innan rammans? Í stað þess ætla menn að segja: Má ekki bjóða ykkur meiri fjárveitingar? Þeir skamma síðan ríkisvaldið eða meiri hlutann á Alþingi fyrir að koma ekki með meiri fjárveitingar. Ég vil benda á þetta. Þeir sem tala um að það vanti aga í ríkiskerfið eiga samleið með okkur sem berum ábyrgð á því og við tökum þá höndum saman um að reyna að gera betur en gert hefur verið. Ég er fyrstur manna til að viðurkenna að betur megi gera í þessum efnum. En árangur byggist ekki á því að gera endalausar kröfur um meiri fjárveitingar. Ef það væri þannig að Seðlabankinn hefði rétt fyrir sér um það að aðhaldið væri ófullnægjandi - ég er reyndar ekki sammála því þótt margir haldi því á lofti í þessari umræðu að skýrsla Seðlabanka sýni fram á að aðhaldið sé ófullnægjandi - þá ættu þeir hinir sömu sem því halda fram ekki að gera meiri kröfur um fjárveitingar í hin og þessi verkefni eða stofnanir heldur þvert á móti. Aðhaldið byggist á því að hafa taumhald á fjárveitingum og taumhald á útgjöldum. Virðulegi forseti. Ég vil að endingu þakka aftur fyrir gott samstarf um þetta frumvarp sem kom fram 1. október. Það er enginn að gera kröfu til þess að allir á Alþingi verði sammála um fjárlagafrumvarpið. Í því birtist að sjálfsögðu stefna ríkisstjórnarinnar en ekki stjórnarandstöðunnar. Þó eru menn sammála um mjög margt sem þar er og mér finnst mikilvægt að í ár og á undanförnum árum hafa menn orðið sammála um að bæta vinnubrögðin. Ég held að það skili ágætum árangri. Ég vil enn á ný þakka fólki samstarfið að því leyti.

Herra forseti. Svo að það gleymist ekki er rétt að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir hlý orð í garð okkar sem starfað höfum í minni hluta fjárlaganefndar. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að vinnubrögðin hafa verið bætt þó að við tökum heils hugar undir orð hæstv. ráðherra um að enn megi bæta þau verulega. Hugmynd hæstv. ráðherra um skipulag umræðunnar er eitthvað sem við hljótum að gefa okkur tíma til að velta fyrir okkur. En það er ein spurning sem mér býr fyrst og fremst í brjósti til hæstv. ráðherra. Hún varðar þá þjóðhagsspá sem kom frá Seðlabankanum í samanburði við það að fjármálaráðuneytið ætlar að bíða fram í janúar. Væri ekki eðlilegt að endurskoða þær tímaáætlanir í ljósi þess að þar munar býsna miklu að mínu mati þótt hæstv. ráðherra segi að munurinn sé eilítill? Mér finnast 50% skekkjumörk vera meira en eilítið. Væri ekki rétt að endurskoða þennan tímaramma því að það er ljóst, miðað við áætlun Seðlabankans, að mikið hefur breyst frá því í lok september þegar fjármálaráðuneytið gerði áætlun sína?

Í þessum efnum, herra forseti, held ég að það sé öllum fyrir bestu að halda ró sinni og sínu striki, vinna eftir þeim áætlunum sem lagðar hafa verið fram í þessum efnum og láta ekki hagga ró sinni. Ég mæli með því við þingmanninn líka.

Herra forseti. Það stendur ekkert á því að við höldum ró okkar en ég held að það sé samt nauðsynlegt í allri róseminni að við íhugum að reyna að vanda vinnu okkar sem allra best. Ég trúi ekki öðru en að hæstv. fjármálaráðherra sé sammála okkur hinum um að fjárlög þurfi að vera vel vönduð þannig að hægt sé að fara eftir þeim. Menn þurfa ekki að gera ráð fyrir því að þegar stofnanir, eins og hæstv. ráðherra tók dæmi um, eru komnar 4% fram úr áætlun þá þurfi endilega að bjóða meiri fjármuni. En þá þarf að gefast tími til að fara yfir það og skoða hvers vegna viðkomandi stofnun hefur farið fram úr, eins og fjárreiðulög gera ráð fyrir. En því miður virðist það vinnulag ekki stundað í ráðuneytunum, að fara yfir það hvernig á þessu stendur. Getur verið að eitthvað hafi komið upp á eða að vitlaust hafi verið áætlað? Það er því miður, herra forseti, allt of algengt, þegar þessi mál eru skoðuð, að áætlanirnar standist ekki raunveruleikann. Þær á skjön við hann, eins og því miður allt of margt í því frumvarpi sem hér er komið til lokaafgreiðslu.

Herra forseti. Ég er sammála þingmanninum um að við eigum að reyna að bæta vinnubrögðin eins og við getum. Það á að sjálfsögðu við um áætlanagerð innan ársins gagnvart einstökum stofnunum og vinnu ráðuneytanna í því efni. Það er ákveðið verklag á þessu núna. Fjármálaráðuneytið kemur skilaboðum til ráðuneytanna um hvaða stofnanir þeirra eru ekki alveg á réttu róli með útgjöld sín og það er ráðuneytanna að bregðast við því og stofnananna að sjálfsögðu að grípa til nauðsynlegra ráðstafana. Auðvitað er til í dæminu að einhvern tíma sé einhvers staðar vitlaust áætlað. Það reynum við að gera upp í fjáraukalögum, eins og þekkt er, eða þegar búið er að koma viðkomandi rekstri á rétt ról og sýnt er að hann verður innan rammans í framtíðinni. En stundum þarf að gera meira en það.

Herra forseti. Ég vil fyrst inna hæstv. fjármálaráðherra eftir rökunum fyrir því að flytja Mannréttindaskrifstofuna frá þinginu og undir ráðherra. Fyrir því hafa engin rök komið fram í umræðunni. Ég vil benda á að hver einasti þingmaður stjórnarandstöðunnar flytur tillögu um að Mannréttindaskrifstofan haldi sjálfstæðri stöðu sinni og fái fjárveitingar beint frá þinginu. Það þarf veigamikil rök fyrir þeim breytingum sem þar hafa orðið. Þau hafa enn ekki komið fram og ég krefst þess að fá að heyra þau.

Eins og hv. þingmaður veit, herra forseti, erum við með rammafyrirkomulag á fjárlögunum. Fjármálaráðherra skiptir sér ekki lengur af því hvernig einstök fagráðuneyti fara með þær fjárveitingar sem varið er til liða af þessu tagi heldur treystir því að ráðuneytin viti kannski betur en fjármálaráðherrann eða fjármálaráðuneytið um það hvernig þeim málum verði best fyrir komið. Telji þingmaðurinn að hann hafi ekki fengið fullnægjandi skýringar hvað þetta mál varðar hjá forsætisráðherra áðan þá verður bara svo að vera.

Herra forseti. Þetta var snautlegt svar hjá einum ráðherra ríkisstjórnarinnar sem er meira að segja hæstv. fjármálaráðherra. En ég vil einnig inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hann hafi engar áhyggjur af þeirri stöðu sem fram hefur komið í spá Seðlabankans varðandi gengið. Gengisvísitala íslensku krónunnar er nú komin niður í 115 eða 113, eftir því hvenær á deginum það er skoðað. Forsendur fjárlagafrumvarps gera ráð fyrir gengi upp á 125. Hefur hæstv. fjármálaráðherra engar áhyggjur af stöðu útflutningsgreinanna við slíkt gengi? Hækkun vaxta sem við vorum hér að ræða, hækkun stýrivaxta, nær aðeins til um 30% af því fjármagni sem er í umferð, fyrst og fremst fjármagns hjá einstaklingum og hjá minni fyrirtækjum sem þessi stefna bitnar harðast á? 

Herra forseti. Það er fyrst til að taka að ef gengisvísitalan verður í reynd lægri en gert er ráð fyrir í frumvarpinu þá sparar ríkissjóður sér gengisbundinn kostnað og útgjöld í því sambandi. En spurning þingmannsins er auðvitað stærri en það. Hann er að spyrja, eins og ég skildi hann, um rekstrargrundvöll útflutningsatvinnuveganna og samkeppnisgreinanna. Það er auðvitað stórmál. Það er nú eitt af því sem við erum að reyna að gera með því að skila ríkissjóði með myndarlegum afgangi og beita ríkisfjármálunum í aðhaldsskyni, að tryggja þennan grundvöll. Við búum við þannig gengisfyrirkomulag að það geta verið sveiflur í því. Stundum kemur ákveðinn kúfur á það sem hjaðnar, eins og margir hafa nú sagt að sé tilfellið núna, að þessi staða á genginu sé tímabundin. Ég treysti mér nú ekki til að fullyrða meira um það á þessum vettvangi.

Virðulegur forseti. Ég fagna því að hæstv. fjármálaráðherra skuli segja að það megi auka á agann í ríkisfjármálunum og það muni ekki standa á honum, enda getur það ekki gengið þannig að það sé 20 milljarða kr. skekkja á frumvarpinu ár eftir ár. Vegna hinnar vönduðu skýrslu Seðlabanka sem hæstv. ráðherra hefur hrósað í dag er ástæða til að spyrja ráðherrann hvort hann hafi ekki áhyggjur af því að Seðlabankinn þurfi í þjóðhagsspá sinni að gefa sér það, eins og Landsbankinn og fleiri fjármálastofnanir, sem fyrir fram gefna staðreynd að útgjöld ríkisins verði meiri en áætlað er í fjárlagafrumvarpinu. Þurfa það að vera fyrir fram gefin sannindi í fjármálaheiminum á Íslandi að útgjöld fjárlaga standist ekki heldur verði meiri en ætlað var? Telur hæstv. fjármálaráðherra ekki að þau sjónarmið fjármálafyrirtækjanna og núna Seðlabankans renni stoðum undir þá gagnrýni stjórnarandstöðunnar að ekki sé nægilega vandað til fjárlagagerðarinnar á Alþingi?

Herra forseti. Ég ætla ekki að rifja upp þann landlæga misskilning, sem Samfylkingin virðist ekki geta útrýmt, að gjaldfærsla skuldbindinga sé það sama og greiðslur úr ríkissjóði. Þessi 20 milljarða kr. tala er þannig til komin. Ég skal ekki hafa fleiri orð um það. En auðvitað ber okkur öllum að reyna að auka aðhaldið og agann í ríkiskerfinu. En í spám Seðlabankans og sumra fjármálafyrirtækjanna, ég nefni Seðlabankann sérstaklega hér, er bókstaflega gert ráð fyrir meiri hagvexti, meiri einkaneyslu og meiri umsvifum í þjóðfélaginu sem skapi ríkissjóði meiri tekjur. Mér finnst ekki undarlegt að bankinn geri þar með ráð fyrir því að útgjöld verði meiri en fjárlagafrumvarpið gerir ráð fyrir. En okkar er að sjálfsögðu að reyna að halda okkur við það eftir því sem kostur er. En svo kemur Samfylkingin og hvetur til aukinna launahækkana, jafnvel meiri en fjárlögin gera ráð fyrir. Á þá ekki líka að borga það?

Virðulegur forseti. Það er ekki einkennilegt að það sé landlægur misskilningur að 20 milljarða kr. skekkja sé á fjárlögunum ár hvert. Það er einfaldlega niðurstaðan þegar lokafjárlögin liggja fyrir. Ég hlýt að minna hæstv. fjármálaráðherra á að hin vandaða skýrsla, sem Seðlabankinn hefur kynnt og ráðherrann sjálfur lofað, segir berum orðum að minna aðhalds sé gætt í ríkisfjármálum núna en árin 1999 og 2000, þegar hæstv. fjármálaráðherra var við stjórnvölinn. Það endaði með því að hann missti svo stjórnina á efnahagsmálunum að hér varð 9% verðbólga árið 2001. 9% verðbólga þýðir fyrir 900 milljarða kr. skuldir heimilanna 80 milljarða kr. hækkun á skuldum heimilanna yfir eitt ár. Ætti ráðherrann ekki að taka alvarlega þær aðvaranir Seðlabankans um að nú gæti minna aðhalds í efnahagsmálunum en árin 1999 og 2000, með þeim alvarlegu afleiðingum sem það hafði fyrir heimilin í landinu?

Herra forseti. Það er stutt síðan þessi skýrsla kom og ég er ekkert hissa á því að þingmanninum hafi ekki gefist tími til að rýna í allt sem þar stendur. Þar stendur m.a. að gera megi ráð fyrir því að tekjur ríkissjóðs aukist mikið á næsta ári og 2006 og það mikið umfram útgjöldin að afgangurinn á næsta ári verði 5–10 milljörðum meiri en við erum að samþykkja hér í þessu fjárlagafrumvarpi. Ég segi fyrir mig, það er nýtt ef stjórnarandstaðan er farin að telja að allt sem frá Seðlabankanum komi varðandi hagspár sé heilagur sannleikur. Hvernig geta menn fullyrt það? Við förum varfærnari leið. Það kemur í ljós þegar maður rýnir í þessar tölur að við erum ekki að reikna okkur 5–10 milljarða í viðbót í afgang sem væri sennilega niðurstaðan ef þetta þjóðhagsdæmi yrði reiknað upp á nýtt á forsendum Seðlabankans.

Herra forseti. Ég vildi að ég væri eins og hæstv. fjármálaráðherra með það að hafa svona mótefni gegn miður góðum tíðindum. Ég held að flestir hverjir sem lesið hafa Peningamál Seðlabanka Íslands sem komu út í gær hafi lesið þau með öðrum hætti en hæstv. fjármálaráðherra. Hv. varaformaður fjárlaganefndar vildi t.d. skjóta sendiboðann eða leggja hann niður vegna þeirra frétta sem hann kom með. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Er aldrei ástæða til að endurskoða þjóðhagsspá ráðuneytisins oftar en gert er? Ef forsendur fyrir þjóðhagsspánni bresta hver af annarri eins og varðandi framvindu stóriðjuframkvæmda, gengisvísitalan, launasamningar, vaxtastigið, er þá aldrei ástæða til að endurskoða þjóðhagsspána örar?

Herra forseti. Það er auðvitað ekki hægt að alhæfa um það, hugsanlega gætu einhvern tímann komið aðstæður sem kölluðu á slíkt en ég sé ekki að þær séu fyrir hendi núna.

Herra forseti. Nú eru breyttar forsendur, eins og ég fór hér yfir, varðandi stóriðjuframkvæmdir, gengisvísitölu, launasamninga og vaxtastig Seðlabanka og stýrivaxta. Ef ekki nú, þá hvenær? Hæstv. ráðherra fór hér yfir stöðu stofnana og lista sem við báðum um, minnihlutafulltrúar í fjárlaganefnd. Ástæðan fyrir því að við vildum sjá stöðu stofnana í lok september var að sjá hvernig þær stæðu sig í rekstri. Við vildum líka sjá upphafsstöðu þeirra í upphafi árs og það verður að segjast eins og er að fjöldi stofnana hefur starfsár sitt á hverju ári með stóran negatívan höfuðstól, jafnvel svo stóran að allar fjárveitingar ársins duga ekki til að hífa hann upp á núll. Hvernig í ósköpunum á að vera hægt að reka slíka stofnun yfir árið? Getur hæstv. fjármálaráðherra ekki verið sammála mér um nauðsyn þess að taka stofnanir sem eru með svona stóran halla í upphafi árs og skoða sérstaklega til hvaða aðgerða þarf að grípa og hvort fjárveitingar gætu hugsanlega verið of litlar til að þær gætu sinnt lögbundnu hlutverki sínu?

Herra forseti. Það er aftur svo með þessa spurningu að við henni er ekkert eitt svar til. Það geta vel verið þannig stofnanir að það sé eðlilegt að taka þær sérstaklega út úr og fara yfir þeirra mál en það eru hugsanlega aðrar stofnanir þar sem það væri ekki eðlilegt eða réttlætanlegt. Svo eru stofnanir sem byrja með halla og eru að vinna sig út úr honum á nokkrum árum. Það er allur gangur í þessu eins og við vitum og erfitt að alhæfa um það. Ég er hins vegar alveg sammála því sem er undirliggjandi í máli þingmannsins, nefnilega því að við verðum að gera það sem við getum, hér í þinginu og í Stjórnarráðinu, til að bæta áætlanagerðina og gera þannig að það sé auðveldara að gera þá kröfu til forstöðumannanna að þeir geti almennilega borið ábyrgð á stofnunum sínum og rekið þær eins og ætlast er til þegar fjárlög eru samþykkt.

Herra forseti. Ég náði ekki í þann hóp sem komst að til að veita andsvar við ræðu hæstv. fjármálaráðherra þannig að ég kýs að gera hér tvær stuttar athugasemdir í ræðu. Ég á seinni ræðu mína eftir og nóg er nóttin þannig að það þarf víst ekki að biðjast afsökunar á því að nýta sér málfrelsi sitt en ég skal hafa þetta stutt. Sú fyrri snýr að málflutningi hæstv. fjármálaráðherra en sú síðari að framkvæmd þessarar umræðu hér og þeim svip sem á henni hefur verið. Hæstv. fjármálaráðherra gerir mikið úr því að með því að bera saman spár, þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins og Seðlabankans, komi í ljós að þar sé harla lítill munur á. Má ég þá minna á að önnur gögn höfum við ekki í höndum um þessar mundir eftir að Þjóðhagsstofnun sáluga var lögð niður í reiðikasti í fyrra. Hæstv. fjármálaráðherra var hins vegar mjög fáorður um, og það hafa menn reyndar verið hér almennt í dag fyrir utan hv. þm. Einar Odd Kristjánsson, aðgerð Seðlabankans sem slíka. Mér finnst athyglisvert að menn skauta hér algerlega fram hjá því að það er auðvitað ekki á hverjum degi sem Seðlabanki grípur til þess ráðs að fíra stýrivöxtum sínum upp um heilt prósentustig með þeim afleiðingum sem það auðvitað hefur, með þeim titringi sem það hlýtur að valda og gerði í dag. Dettur hæstv. fjármálaráðherra í hug að reyna að halda því fram að Seðlabankinn væri að þessu ef hann teldi allt í lagi, ef hann hefði ekki áhyggjur af ástandinu? Það er algerlega vonlaust að lesa saman ummælin í skýrslu Seðlabankans og þá aðgerð hans að fíra stýrivöxtunum upp um heilt prósentustig í einu skrefi öðruvísi en þannig að þar á bæ hafi menn miklar áhyggjur af ástandinu. Á sama tíma og aðrir seðlabankar hreyfa stýrivextina til um einhver prómill, sjaldan meira en fjórðung úr prósentu, telur íslenski seðlabankinn ástandið þannig að ekkert minna dugi hér á aðventunni en að rífa stýrivextina upp um heilt prósentustig, með fjárlögin opin og alla þá umræðu uppi sem Seðlabankinn veit auðvitað vel eins og aðrir að hefur tiltekið samhengi. Svo kemur hæstv. ráðherra hér með aðhaldsfræðin sín og þeir stjórnarliðar. Þeir reyna að útlista fyrir okkur hvernig 20–30 milljarða skattalækkun í aðdraganda mestu þenslu sem íslenska þjóðarbúið hefur gengið í gegnum í háa herrans tíð fari saman. Þeir færa fram þau rök að þetta sé útgjaldastýring. Það er nýtt hugtak sem er mjög í tísku nú, og kenningar líka, að það sé nauðsynlegt að gera þetta svona, að lækka tekjurnar því annars muni útgjöldin fara upp, fylgja skatttekjunum, segir hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, það sé bara regla. Er þá aldrei hægt að hafa afgang á fjárlögum? Hverfur hann ævinlega? Eða er eðlismunur á því hvort afgangur á fjárlögum sé 10 eða 20 milljarðar? Ég vildi gjarnan heyra hin hagfræðilegu rök fyrir því að það sé skynsamlegt að standa svona að málum, að sleppa þessum tekjum út frá hinu opinbera, setja þá fjármuni í umferð með þeim áhrifum á einkaneysluna í landinu sem m.a. Seðlabankinn varar við, að það sé gáfulegra en að halda þessum tekjum hjá ríkissjóði, ekki endilega og alls ekki til að þær fari allar í útgjöld - eða hvað? Eru menn þá svona kjarklitlir? Er sjálfstraustið svona lítið að menn reikni með að það verði alls ekki hægt, að auka þá afganginn á fjárlögunum - og gera hvað við þá fjármuni? Jú, greiða niður erlendar skuldir til að hamla gegn skuldaaukningu annarra aðila eða borga inn á lífeyrisskuldbindingar framtíðarinnar. Ætlar hæstv. fjármálaráðherra að halda því fram að það væri ekki hagstjórnarlega betri aðgerð við þessar aðstæður að setja þessa fjármuni ekki í umferð, heldur halda þeim hjá hinu opinbera og ráðstafa þeim t.d. með öðru tveggja eða blöndu af þessum tveim ráðherrum? Ég lýsi eftir hagfræðingi sem er sammála ríkisstjórninni ef það er virkilega afstaða hennar að hagstjórnarlega og efnahagslega sé hitt gáfulegra. Ef menn reikna með því að þeir mundu alls ekki ná að verja aukinn afgang á fjárlögum og hann færi allur í útgjöld sem vissulega geta verið ærin rök fyrir í einhverjum tilvikum og mun sennilega verða hvort sem er er eðlilegt að menn séu hræddir. Af því að menn treysta ekki sjálfum sér er þetta fyrirbyggjandi aðferð, einhver antabus sem menn eru að éta ofan í sig fyrir fram með þessum hætti. Þá er okkur öðruvísi farið en t.d. Norðmönnum - sem gera hvað? Þeir taka til hliðar árlega stórar fjárhæðir og leggja í olíusjóðinn fræga, plús það að hafa rekið ríkissjóð þar með afgangi og greitt niður allar erlendar skuldir Norðmanna. Ef þeir geta þetta ættum við að geta það líka. Það er algerlega augljóst að þetta væri betri aðferð vegna þess að þá væru þessar tekjur þarna - þegar hvað gerist? Þegar þenslunni lýkur. Þegar viðskiptahallinn hverfur sem verður að gerast einhvern tímann því að ekki rekum við þjóðarbúið með grenjandi halla út á við að eilífu, ad infinitum, það endar illa. Hvað mun þá gerast? Jú, þá munu tekjur ríkissjóðs dragast skart saman vegna þess að þá hættir hæstv. fjármálaráðherra, Geir Hilmar Haarde, eða hvað hann kemur þá til með að heita, að fá tekjur af viðskiptahallanum og þenslunni. Hvers vegna er spáin svona ef hagvöxturinn og einkaneyslan verður enn meiri á næsta ári en eldri spár gerðu ráð fyrir? Af hverju ættu þá tekjur ríkissjóðs að aukast eins og það er? Jú, það er af þessum ástæðum, af því að þetta er eyðsludrifinn hagvöxtur að allt of miklu leyti og hann verkar svona gagnvart ríkissjóði. Það er afar görótt meðal að treysta á þó að ríkissjóður tímabundið fitni á viðskiptahallanum. Hin athugasemdin lýtur að því eins og ég sagði hvernig þessi umræða hefur farið hér fram og hver framkvæmd hennar hefur verið. Það hefur verið mjög dapurlegt. Það hefur verið framhald af þeirri þróun sem hér hefur ágerst. Ég gagnrýni forseta þingsins mjög harðlega fyrir linku og aumingjaskap gagnvart því að sjá til þess að ráðherrar séu hér og sinni þingskyldum sínum. Þeir menn sem hafa áhyggjur af virðingu þingsins og tala um það þegar þeim þykir svo henta ættu þá að standa sig í stykkinu og sinna embætti sínu af reisn og láta það ekki gerast að sú gamla hefð, að ráðherrar skuli vera hér til svara fyrir málaflokka sína við fjárlagaumræðuna, leki algerlega niður. Var það ekki snautlegt fyrir hæstv. forseta Halldór Blöndal að þurfa að tilkynna það hér aftur og aftur áðan að viðkomandi ráðherrar sem höfðu verið beðnir um að koma til umræðunnar á miðjum degi gætu það bara alls ekki? Snubbóttar tilkynningar frá hæstv. forseta. Engar afsökunarbeiðnir. Það var ekki á honum að sjá að honum þætti þetta verra. Það er lélegur svipur á þessu, herra forseti. Ábyrgðin er ekki bara viðkomandi ráðherra, heldur á hæstv. forseti að beita áhrifum sínum til þess að umræðan geti farið fram með sómasamlegum hætti. Ríkisstjórninni hefði einmitt verið rétt og skylt að fá það á sig að umræðunni yrði frestað, að forseti hefði sagt hér síðdegis: Nei, þetta gengur ekki. Ef ríkisstjórnin hefur áhuga á að koma sínum eigin fjárlögum í gegn skal hún líka sinna hér þingskyldum sínum og sýna umræðunni og þingmönnum þann sóma að vera hér og til svara. Það tókst með herkjum að draga hér ráðherra í hús í smástund en svo þurftu þeir að rjúka burtu af því að þeir voru búnir að skipuleggja hlaðborð eða eitthvað annað úti í bæ á því kvöldi sem verið er að ljúka 3. umr. um fjárlög. Hvaða ástæður eru svo ríkar að ráðherrar sem höfðu margra klukkutíma aðvörun um að þeir ættu að mæta hér gera það ekki og telja sér sæmandi að láta forsetann fara upp með tilkynningar um að þeir komi því alls ekki við, ráðherrar sem eru á landinu, eru hér í bænum, og hafa þingskyldum að gegna eins og við hin? Ég kann þessu illa, herra forseti. Ég man þá daga sem mönnum var ekki hlíft við þessu. Þegar Halldór Blöndal, hv. 2. þm. Norðaust., virðulegur forseti, var þingmaður í efri deild og ég var ráðherra lét hv. þm. Halldór Blöndal - þá hefur hann sennilega verið 2. þm. Norðurl. e., hins forna - hringja heim til mína að ganga þrjú að nóttu og krafðist viðveru minnar hér í efri deild og að ég mætti til svara, ekki við fjárlagaumræðu heldur út af bara einhverjum umræðum sem þá voru í gangi. Að sjálfsögðu brást ég vel við og reif mig á fætur og keyrði hér niður eftir alveg á - a.m.k. á leyfilegum hraða. Þegar ég kom í dyrnar kom viðkomandi þingmaður skælbrosandi út á móti, tilganginum var þá náð. Sama er. Þá var sú hefð og sú venja að ráðherrar litu á það sem algerlega ófrávíkjanlegan hlut af embættisskyldum sínum að mæta til þingsins ef þeir kæmu því við væri þess óskað. Fyrir þessu eru m.a. þau ósköp einföldu rök að ráðherrar hafa þingskyldur eins og aðrir menn, hvort sem þeir eru kosnir eða eru ráðherrar án þess að vera kosnir þingmenn. Það fylgir embættinu. Þess vegna hafa þeir hér málfrelsi og tillögurétt, jafnvel þó að þeir séu ekki sjálfir kjörnir þingmenn, leiðir af sjálfu. Ég held að menn verði eitthvað að fara að velta þessu alvarlega fyrir sér, herra forseti. Það þýðir ekki að láta þetta bara leka sífellt í þessa áttina og kæruleysið aukast, hroka og virðingarleysi ráðherranna gagnvart þinginu fara vaxandi ár frá ári. Ég mun a.m.k. ekki taka því þegjandi á meðan ég verð hér, hversu lengi sem það verður og hversu mikið sem það dugar. Það getur vel verið að öllum þyki þetta bara leiðindanöldur en það verður þá að hafa það, menn skulu a.m.k. fá að heyra það. Menn vaxa ekki að virðingu af því að koma svona fram. Er fullfrískum, nýskipuðum ráðherrunum svona erfitt að sinna störfum sínum? Er fólkið svona þreytt og aðframkomið að það geti ekki mætt hérna kannski eftir kvöldmat? Eru þær komnar í rúmið, hæstv. umhverfisráðherra og hæstv. menntamálaráðherra, sem ég veit ekki betur en að séu hér báðar í bænum og höfðu langan fyrirvara hvað það varðaði að koma hér og svara spurningum. Hvorug taldi sér það fært. Það er ekki góður svipur á þessu, herra forseti, og þó að mér þyki í sjálfu sér miður að messa þetta hér undir lok þessarar umræðu fannst mér ástæða til að gera það. Einhver verður að segja hlutina sem þarf að segja og það er þá best bara að ég taki það að mér.

Herra forseti. Við erum nú að ljúka 3. umr. fjárlaga sem verða afgreidd með 10 milljarða afgangi. Það er mjög raunhæft og mjög gott markmið að ná 10 milljarða afgangi. Það er full ástæða til að vera gramur út í ósanngjarna gagnrýni Seðlabankans á að þessi afgangur sé ekki nægur. Hvað er það sem farið hefur úrskeiðis? Jú, verðbólgan hefur verið aðeins hærri en við ætluðum og hvers vegna? Það hefur verið greint, það eru olíuhækkanir sem enginn átti von á og í öðru lagi fasteignaverð sem hefur vaxið hér óskaplega. Og hvað veldur því? Gríðarlegt offramboð af peningum, fjármagn yfir 300 milljarða kr. hefur verið flutt inn og lánað á einkamarkaði án þess að Seðlabankinn hreyfði hönd né fót, helst þó það að hann gerði allt öfugt, hann minnkaði bindiskylduna í staðinn fyrir að auka hana. Það er ástæða til að gagnrýna það þegar rætt er um ríkisfjármálin af svo mikilli lausung sem þeir gera. Þeir hafa enga ástæðu til þess að gagnrýna ríkissjóð, hann hefur staðið sig mjög vel. Það er mjög mikill afgangur á ríkissjóði bæði í sögulegum skilningi og í samanburði við fjárlög annarra ríkja í Vestur-Evrópu. Þetta hefur gengið eins vel og við gátum helst vonast til að yrði. Það er hið raunhæfa í þessu máli og við skulum þakka fyrir það. Hins vegar er ástæða til að hafa áhyggjur af grundvelli þessa alls sem eru atvinnuvegir þjóðarinnar, samkeppnisgreinarnar og útflutningsgreinarnar. Það var þess vegna og vegna afkomu þeirra sem ég hef gagnrýnt Seðlabankann í dag og gagnrýnt vaxtahækkun, eina ráðið sem þeir telja sig hafa, gagnrýnt vaxtahækkun sem gæti orðið stórhættuleg því jafnvægi sem við stefnum að.

Herra forseti. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson kemur í raun og veru alltaf í sömu erindagerðum upp í ræðustólinn. Hann er að reyna að búa til algera fjarvistarsönnun fyrir hæstv. ríkisstjórn og efnahagsstefnu hennar. Þetta er allt einhverjum öðrum að kenna. Sökudólgurinn núna er Seðlabankinn og svo bankarnir, að þeir fari glannalega. Hvað er það m.a. sem Seðlabankinn er - að vísu að verulegu leyti undir rós - að gagnrýna hjá hæstv. ríkisstjórn? Af hverju telur hann sig knúinn til að bregðast svona harkalega við? Það kemur alveg skýrt fram í inngangsgrein efnahagskaflans í skýrslunni. Það er stóriðjustefnan, það eru hinar miklu fjárfestingar sem verða meiri en áður var reiknað með og það eru skattalækkanirnar sem Seðlabankinn hefur greinilega í huga plús útlánaþenslan og framferði fjármálastofnananna þegar hann telur sig knúinn til svona harkalegra aðgerða. Það þýðir auðvitað ekki að skjóta sendiboðann. Það er í reynd verið að því þegar menn ráðast á aumingja Seðlabankann, sem ég hef því miður leyft mér að kalla svo, eða við skulum segja vesalings Seðlabankann, þegar hann er að reyna að grípa til þeirra nánast einu úrræða sem hann hefur til þess að reyna að ná fram lögbundinni skyldu sinni að halda verðstöðugleika í landinu. Það er ekki sanngjarnt. Ég held að það sé ekki síður ástæða til að kvarta undan því hvernig rætt er um Seðlabankann í þessu samhengi heldur en að snúa því við og væla undan ósanngjarnri gagnrýni á ríkisstjórnina þegar það er algjörlega ljóst að Seðlabankinn er að bregðast þarna við m.a. þessu tvennu og þessu sérstaklega. Þegar svo hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson kemur hér og réttilega hefur áhyggjur af útflutningsgreinunum og samkeppnisiðnaðinum ætti hann að líta í eigin barm, maðurinn sem studdi stóriðjuframkvæmdirnar. Eru það ekki ruðningsáhrif þeirra sem við erum þarna að súpa seyðið af umfram allt annað og sjávarútvegurinn og samkeppnisiðnaðurinn að greiða herkostnaðinn af?

Herra forseti. Það væri spurning hvernig efnahagslífið á Íslandi liti út hefðu menn ekki gripið til þess ráðs 1967 að hefja hér stóriðjuframkvæmdir, það væri spurning út af fyrir sig. Þá gætu menn kannski, þeir sem vildu, komið sér í torfkofana. Það er ekki eina ráð Seðlabankans að hækka stýrivexti. Hann hefur fleiri ráð. Ég gat þess áðan, herra forseti, að það hefðu komið yfir 300 milljarðar kr. inn í landið og Seðlabankinn aðhafðist ekkert, hann minnkaði bindiskylduna í staðinn fyrir að auka hana. 

Það er alveg augljóst mál og um það er ekki deilt hér að þetta eru áhyggjuefnin og hættumerkin eru mikil þegar útlánaþenslan er skoðuð, skuldaaukningin að undanförnu og hvert stefnir í þeim efnum, viðskiptahallinn og allt það sem við erum auðvitað með hér undir, skuldir heimila og fyrirtækja. En ég tel að menn séu að ætla Seðlabankanum að gera í raun og veru annað en hefur verið ákveðið með lögum á Alþingi að hann skuli gera. Í mínum huga var aldrei neinn vafi á því þegar ákvörðunin var tekin um að gjörbreyta grundvallarlöggjöf Seðlabankans og taka út öll önnur markmið úr markmiðsgreinum laganna en verðstöðugleikamarkmiðin ein að þá voru menn að velja það að fara inn á þá braut að Seðlabankinn ræki mjög harðsvíraða stefnu sem eingöngu miðaðist við verðstöðugleikann. Það eru engin gengismarkmið lengur í lögunum um Seðlabankann og það þýðir ekki fyrir hv. þm. Einar Odd Kristjánsson að koma hér og láta eins og gömlu, góðu dagarnir séu áfram við lýði, að Seðlabankinn eigi að reyna að hafa áhrif á gengið og stýra hlutum í gegnum það. Það er bara liðin tíð. Það var tekin ákvörðun um það, ég held einróma, á Alþingi að fara út í þessi verðstöðugleikamarkmið. Ég hef að vísu oft velt því fyrir mér hvort það hafi verið yfirsjón að ganga svo langt. Hvað gæti Seðlabankinn gert annað en að beita vöxtunum? Jú, það er talað um bindiskylduna, en það væri nú hálfankannalegt að fara að bakka inn í hana aftur eftir að vera nýbúinn að ákveða að lækka hana, og Seðlabankinn bendir réttilega á að þannig er þróunin í löndunum í kringum okkur. Og þá er fátt annað eftir nema ef Seðlabankinn, í samráði við Fjármálaeftirlitið, hækkaði kröfurnar um eiginfjárhlutföll fjármálastofnananna til þess að reyna að neyða þær þannig til að draga saman efnahagsreikninga sína og umsvif. Auðvitað veltir maður því fyrir sér eins og þær hafa hegðað sér að undanförnu hvort það gæti ekki verið nauðsynlegt stýritæki og kannski öryggisráðstöfun gagnvart því sem kann að vera, því miður, handan við hornið að það fari eitthvað loft úr blöðrunni á næstu missirum.