Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Þetta frv. hefir orðið fyrir þeirri breytingu í hv.Ed., að í 7. gr. hefir verið sett „til 9 ára“ í staðinn fyrir „til 7 ára“. Sá tími, sem sjerleyfishafar hafa til að ljúka þessu mannvirki á, hefir verið lengdur um 2 ár. Þetta skiftir ekki miklu, því að aðalatriðið er, að á verkinu verði byrjað, og er sá frestur hinn sami og settur var hjer í deildinni. Aðalbreytingin, sem hv.Ed. hefir gert, er að fella niður 9. gr. frv., sem sett var inn hjer í deildinni. Nú er sú breytingartill. borin fram aftur af hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Jeg vil geta þess fyrir hönd meiri hl. fjhn., að hann óskar þess, að þessi brtt. verði feld, svo að málið verði ekki hrakið á milli deildanna þess vegna, því svo langt er liðið á þingtímann, að óvíst yrði þá um örlög þess.

Sveinn Ólafsson Eins og hv.frsm.fjhn. (ÁÁ) hefir getið um, hefir þetta frv. tekið allmiklum breytingum í hv.Ed., og verð jeg að segja, að þær eru ekki til bóta. Jeg tel frv. vera orðið svo óheppilega breytt frá því, sem samþykt var hjer í deildinni, að óumflýjanlegt sje að færa það aftur í þann búning, sem það þá hafði. Þess vegna hefi jeg komið með brtt. á þskj. 584, sem lýtur að því að færa aftur frestinn til byggingar mannvirkjanna vestra úr 9 árum í 7 ár, eins og áður var, og setja aftur inn í frv. þá grein, sem feld var niður í hv.Ed., 9. greinina. og sem lýtur að því að áskilja ríkissjóði tryggingu með 50 þús. kr. fjárframlagi frá umsækjanda gegn vanefndum á sjerleyfisskilyrðum. Mjer þykir undarlegt, að hv.Ed. skyldi vilja taka út úr frv. einmitt þau ákveðin, sem helst trygðu það, að eitthvað yrði úr framkvæmd þessa virkjunarfyrirtækis og að heimildin yrði ekki misbrúkuð eða notuð eins og skrumauglýsing utanlands. Það er alkunnugt fyrir löngu, að íslensk vatns- og námurjettindi hafa gengið kaupum og sölum í nágrannalöndunum og farið stöðugt hækkandi í verði. Svo mun einnig vera um vatns og námurjettindi þau, sem hjer um ræðir, að þau hafa skift um eigendur nokkrum sinnum og eru nú metin margföldu verði við það, sem áður var. Þess vegna finst mjer ekki eiga við að fara öldungis fyrirvaralaust að gefa út sjerleyfi fyrir þessu fyrirtæki, sem gæti, ef svo vildi verkast, orðið notað eins og auglýsing eða stimpill á vatnsrjettindi eða námurjettindi fjelagsins, ef það þyrfti eða vildi selja þau. Verði hinsvegar eitthvað úr framkvæmdum og alt fari með feldu, þá er engin kvöð á fjelagið lögð, þó heimtuð sje trygging, því að fjeð kæmi þá aftur með vöxtum, er skilyrðum 7. gr. væri fullnægt. Það virðist því benda á, að ekki sje tryggilega um búið fjáröflun til fyrirtækisins, ef það vex fjelaginu í augum að setja þessa lítilfjörlegu tryggingu. Hv. deildarmenn muna eflaust, að hjer var áður feld till. um hærri upphæð, sem jeg vildi láta setja til tryggingar efndum af hendi fjelagsins. Því hefi jeg ekki treyst mjer að koma nú með hærri upphæð en þetta, þótt betur hefið á því farið. Jeg skal ekki að öðru leyti fara neitt út í það, hvaða bendingar og líkur mjer hafa borist fyrir því, að þetta fyrirtæki verði ekkert annað en augnabliksuppþot; en vissulega þætti mjer miður, ef ekkert yrði hjer úr framkvæmdum og þetta fyrirhugaða sjerleyfi yrði af hendi útlendra fjepúka, sem seilast hjer eftir rjettindum, notað eins og gylling á söluvarningi þeirra, en Alþingi, sem í góðri trú býður fram vilkjörin, sýnd sú lítilsvirðing bótalaust, að gengið yrði fram hjá skilyrðum þess og það látið sitja langtímum yfir ónýtri lagasetningu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg greiddi atkv. á móti samskonar till. og þessari, þegar málið var hjer áður til umr., svo það lætur að líkindum, að jeg geti ekki verið með þessari brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Jeg lít svo á, að þeir menn, sem á annað borð vilja fá svona framkvæmdir, geti naumast farið fram á tryggingu eins og þessa, því að það gæti orðið fjelaginu illur þröskuldur á veginum til fjáröflunar, ef Alþingi hefði ekki meiri trú á fyrirtækinu en svo, að það teldi sig þurfa að leggja við sektir, ef ekki yrði úr framkvæmdum. Það eru víst nógir örðugleikar við að fást, þó að Alþingi búi ekki til slíkan þröskuld. Hv. þm. (SvÓ) virtist halda, að hjer væri um augnabliksuppþot að ræða. Jeg held, að flestum, sem hjer eru, sje kunnugt, að svo er ekki. Fjelagið er búið að leggja í kostnað til rannsókna og upplýsinga um 700 þús. krónur, svo að hjer er áreiðanlega ekki um augnabliksuppþot að ræða, og þó að það kunni að láta vel í eyrum einhverra að tala um útlenda fjepúka, sem seilist hjer eftir rjettindum, þá ætti okkur ekki að vera ofvaxið að setja þeim þau skilyrði, sem að haldi kæmu. Þó að þetta fjelag beri eitthvað úr býtum, öfunda jeg það ekkert af því, ef við njótum líka einhvers hagnaðar. - Jeg tek í sama streng og hv.frsm. (ÁÁ) og óska, að brtt. verði feld svo frv. geti orðið að lögum.

Sveinn Ólafsson Það eru örfá orð út af ræðu hæstv. atvrh. (MG). Hann virtist, vilja innræta deildinni trú á þetta fyrirtæki, trú á það, að fyrirtækið yrði til blessunar og þjóðþrifa. Það er ekkert á móti því að hafa trú á þeim möguleikum, sem þarna eru til framkvæmda, en sú trú þarf ekki að verða fyrir neinu áfalli, þótt þetta útlenda fjelag leggi fram tryggingu fyrir efndum samninga. Hæstv. atvrh. vildi líta svo á, sem það væri næg trygging, að fjelagið hefði kostað til rannsókna vestra hundrað þúsund krónum. Í sjálfu sjer þarf ekki að liggja nein trygging í því. Þegar fjelagið er búið að fá sjerleyfisstimpilinn, getur það sennilega selt rjettindi sín fyrir mörg hundruð þúsund krónur og fengið rannsóknirnar og tilkostnað sinn margborgaðan. Hæstv. atvrh. virtist, að hjer ætti að sýna alla linkind í skilyrðum, svo að fjelagið gæti borið eitthvað úr býtum, ef það tæki til starfa, og skín þar í efasemd hjá honum um, að nokkuð verði úr virkjun þarna. En hjer er engan veginn um neina afarkosti að ræða fyrir umsækjanda, ef alt fer með feldu. Ef aftur á móti svik eru í tafli, sem vel getur verið, þá er rjett að fjelagið kenni á þeim og sleppi ekki að öllu bótalaust.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það eru aðeins fá orð. Það vorn 700 þús., sem jeg sagði að fjelagið hefði notað.

Jæja, það er nokkuð sama

. Nei, það er ekki sama, því þegar búið er að leggja svona mikið fje í fyrirtækið, leiðir það af sjálfu sjer, að meiri hvöt er til þess að koma málinu áleiðis. Jeg held, að hjer sje verið að reyna að búa til nýjan þröskuld, og jeg veit, að hv.þm. (SvÓ) ber þetta fram í því skyni að leggja hindrun á leið fjelagsins, hvað sem hann segir um það. Hann talar um, að þetta sje gert til að fyrirbyggja svik. Till. ræðir ekkert um það. Ef hún væri til að fyrirbyggja svik, gæti jeg verið með henni, en hjer er bara verið að lýsa því yfir, að þingið beri ekki meira traust til þessa fyrirtækis en svo, að heimta verði fje af mönnum þeim, sem fyrir því standa, ef því verði ekki komið fram á tilsettum tíma. Það liggur í þessu sá andi, að verið sje að gera þetta fyrir mennina, sem að því standa. Jeg lít svo á, að við sjeum að gera þetta fyrir okkur sjálfa. Þó þessir „útlendu fjepúkar“ kynnu að hagnast eitthvað, sæi jeg ekkert eftir því, ef við nytum líka góðs af. Gott er gott, hvaðan sem það kemur.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Þetta atriði hefir áður verið hjer til umræðu, og er ekki þörf á að endurtaka það, sem þá var sagt. Nefndin lagði á móti því þá, og gerir það öllu fastara nú, þar sem hún lítur svo á, að till. geti verið hættuleg fyrir afgreiðslu málsins. Fjelagið er búið að verja miklu fje til rannsókna, og þó er sumt órannsakað enn, sem óvíst er, hvað kostar. Forgöngumennirnir segja, að þetta tryggingarákvæði muni vekja tortrygni gagnvart fjelaginu og geti spilt lánstrausti þess, enda lítur nefndin svo á, að samþykki ráðherra á framsali ætti að vera næg trygging gegn braski. Þetta ákvæði tryggir heldur ekki framkvæmdir frekar en þær 700 þús. krónur, sem búið er að leggja í fyrirtækið. Þegar fjelagið er búið að festa þannig fje, hefir það auðvitað mikla hvöt til þess að ná því upp aftur. Nefndin leggur því á móti þessari till. og óskar þess, að deildin afgreiði frv. sem lög eins og það nú liggur fyrir, í von um að úr framkvæmdum verði.

Pjetur Ottesen Þegar samskonar till. og hjer er um að ræða var borin fram um daginn, greiddi jeg henni atkvæði ásamt fleirum. Nú horfir málið svo við frá mínu sjónarmiði, að ekki sje nema um tvent að gera, annaðhvort að samþykkja frv. óbreytt eða þá að það nái ekki fram að ganga. Þar sem ákvæði brtt. eru ekkert höfuðatriði í þessu máli, en hinsvegar er um að ræða mikilsvert fyrirtæki, námuvinslu o. fl., virðist mjer, að varhugavert sje að sporna við því, að slík tilraun sje gerð. Jeg mun því greiða atkv. móti brtt. og með frv. óbreyttu.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Þetta mál kemur nú frá hv.Ed., og ber þess líka merki. Það hefir verið talsvert um það deilt hjer á þessu þingi, hvort konur ættu að halda þeim rjetti, sem þær hafa nú, að vera undanþegnar því að taka þátt í nefndarstörfum, þegar þær vilja undan því skorast. Og í mörgum tilfellum er því þannig farið, að þeim er illkleift að inna slíkar skyldur af hendi. Það hefir verið rakinn meiri hluti með því hjer í hv. deild að láta konur halda áfram þessum rjetti. Þegar atkvgr. fór hjer síðast fram um þetta atriði í sambandi við þetta frv., þá voru víst 19 eða 20 atkv. með því.

Menn hafa nú sannfærst síðan!

. Það er nú svo, að alt er háð breytingum, og sannast þetta átakanlega á afstöðu manna hjer til þessa máls. Síðan þetta gerðist hefir orðið stefnubreyting í þessu máli. Hv. Ed. setti breytingu inn um þetta í frv. um fræðslu barna, sem þá var búið að ganga gegnum báðar deildir, og þegar það kom svo í annað sinn hingað, þá glúpnaði hv.Nd. og ljeði þessu samþykki sitt. En þó kom þessi stefnubreyting enn átakanlegar í ljós í fyrradag, þegar hjer var til einnar umr. frv. til laga um kosningar í málefnum bæja og sveita. Það lá fyrir yfirlýstur vilji hv. deildar um að láta þar í engu undan síga. Allsherjarnefnd gaf út meirihlutaálit gegn breytingunni í fullu trausti þess, að deildin mundi standa vel á verði. En það undarlega skeður, að einmitt þeir sömu menn, sem skarpast töluðu á móti málinu, glúpnuðu alveg þegar til atkvæðagreiðslunnar kom og greiddu nú atkvæði þvert ofan í sjálfa sig, og breytingin var samþykt. Það er svo um þetta mál, að það sannast á því, að hver syndin býður annari heim. Hv. Ed. var ekki lengi á sjer, þegar hún sá, hvernig málunum var komið í þessari hv. deild, en greip strax tækifærið til þess að koma þessu sama að í frv. um útsvörin. Hvað þetta frv. snertir skiftir það ekki miklu máli, hvort þetta ákvæði er í þessu frv. eða ekki, úr því að það er komið inn í lögin um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða. Að minsta kosti skiftir það ekki miklu máli til sveita, því að þar hafa hreppsnefndir jafnframt niðurjöfnunina á hendi. Það er aðeins í kaupstöðum, að kosnar eru sjerstakar niðurjöfnunarnefndir. Úr því sem komið er er því ekki ástæða til að láta það valda neinum ágreiningi um afgreiðslu þessa máls, þó svona hafi tekist til. En mjer sárnar, að neðri deild skuli hafa kvikað frá fyrri samþyktum sínum um þetta ágreiningsefni deildanna, og það fremur, þar sem henni var í lófa lagið að bjarga þessum sjerrjettindum kvenfólksjns með því að láta málið fara í sameinað þing.

Þórarinn Jónsson Jeg hefi ekki tekið til máls fyr í útsvörunum, og er það af því, að jeg hafði svo miklar annir í fjvn., þegar þau komu fram, að mjer vanst ekki tími til að fara til hlítar í gegnum þetta mikla mál. Jeg var ekki að öllu leyti ánægður með frv., en fylgdi því þó, með það fyrir augum, að það mundi fá meðferð í báðum deildum og breytast við það til bóta. Hinsvegar áleit jeg, að þó að gallar væru á frv. frá mínu sjónarmiði, væru þó í því miklar rjettarbætur. Nú er frv. komið aftur frá Ed. og hefir tekið nokkrum breytingum, og þó að jeg sje enn ekki ánægður með það, álít jeg, að svo mikil bót sje að því, að jeg álít, að það eigi að ganga í gegn; en það væri ekkert undarlegt með þessi lög, þó að reynslan gæfi fljótlega tilefni til breytinga. Jeg býst við því, að jeg muni greiða frv. atkv. mitt, en get hinsvegar ekki komist hjá að minnast á þetta mesta deiluatriði, um konurnar. Það er hallað rjettur, sem er órjettur. Jeg hefði þó leitt þetta atriði hjá mjer, ef ekki hefðu fallið ýms ummæli um það í umræðunum um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða, sem jeg tel algerlega óviðeigandi og óverðug. En þá voru af forseta skornar niður umræður svo ekki varð svarað. Það var háttv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), sem hafði orð fyrir sjálfum sjer, því að hann var að gera grein fyrir atkv. sínu. En það fyrsta, sem mjer datt í hug, þegar jeg hafði hlustað á þessa ræðu, var það, sem umskiftingurinn sagði, að aldrei hefði hann sjeð svo langan gaur í svo lítilli grýtu. Því að eftir alla þessa greinargerð varð ekkert atkvæðið. Það kom aldrei. Jeg hefi hjerna hjá mjer skrifað það helsta, sem hv.þm. (ÁJ) sagði, og skal jeg fara nokkrum orðum um það og byrja á hinum vægari ummælunum. Hv. þm. segir, að heimilin missi af hæfustu konunum. Jeg tel, að aðalstarf konunnar sje á heimilinu, en vil ekki, að hún sje svo einangruð við heimilisstörfin, að hún megi ekki koma nálægt öðru, og jeg skil ekki í því, að konur geri heimilin ómöguleg, þó þær eyði 4–5 dögum á ári til annars. Það ætti líka ekki að vera lakara fyrir konuna að sjá önnur störf heldur en eingöngu heimilisstörfin. Enda eru störf í hreppsnefndum að vissu leyti sama eðlis og heimilisstörfin; þar er t. d. um töluvert uppeldisstarf að ræða, svo sem ómagaframfæri. Konur hafa líka oft lagt það til þeirra mála, sem ekki var ómannúðlegra en till. karlmannanna, og hefir stundum síst verið vanþörf á því. Það ætti ekki að spilla fyrir uppeldisstarfi konunnar á heimilinu, að hún kynnist slíkum störfum. Þvert á móti, við það eykst víðsýni hennar og dómgreind. Hitt er hrein einangrun. Hv. þm. sagði sögu, og við það datt mjer í hug önnur saga, sem jeg ætla að segja honum, og það er sönn saga. Það var maður í hreppsnefnd, sem var einfaldur en ljet mikið yfir sjer, en átti skynsama konu og vel þekta. Einu sinni kom hann heim af hreppsnefndarfundi og var ekkert ölvaður, - jeg vil taka það fram, því að ekkert mark er takandi á því, sem menn kunna að segja í slíku augnabliksástandi. - Konan spyr hann frjetta af fundinum, og hann svarar: „Það gekk alt vel. Ómagarnir voru boðnir upp“. „Ómagarnir boðnir upp?“ spurði konan. „Já. Annars er ekki til neins að tala um þetta við þig, þú hefir ekkert vit á þessu“ segir maðurinn. Konan sagði þá aðeins þetta: „Ósköp er það lítið, sem getur skygt á konuna“. Þarna var farið þannig með ómagana, að þeir voru fengnir þeim, sem gerðu lægst boð í þá. Ætli konur hefðu verið þarna lakari en karlar? Jeg segi nei. Þá sagði hv. 2. þm.N.-M., að hroki kvenna minti sig á það, þegar þrælar voru gefnir lausir. Þetta álít jeg algerlega óverðskuldað og óviðeigandi. Eða hver ætli hafi þá sett þrælsmerki á konuna? Svona ummæli eiga alls ekki við, og jeg álít það beinlínis heppilegt, að konur taki þátt í þessum störfum, og að það geti á engan hátt spilt heimilunum. Auk þess þori jeg að fullyrða það, að hvergi þar, sem jeg þekki til, mundi kona vera kosin nauðug í hreppsnefnd. Hv. þm. (ÁJ) varð svo skrafdrjúgt um þetta, að hann hófst á loft og mintist á hugsjónir og sagði, að þær gætu verið góðar, þó að menn næðu aldrei í þær, og hafði það eftir Guðmundi á Sandi. En nú mundi það hafa atvikast svo, að kvenrjettindamenn hefðu rekið bát sinn á hugsjónina og brotið hann. En jeg held nú, að hugsjónir sjeu ekki svo efniskendar, að hætt sje við, að menn brjóti bát sinn á þeim. Hitt hygg jeg rjettari skýringu, úr því að svo er komið, að þessir kvenrjettindamenn hafa rekist á hugsjónina, þá sje það af því, að þeir hafi nú náð henni heilu og höldnu. Hinsvegar held jeg, að menn muni ekki sjá glæsta sigling, þar sem fley hv.þm. er á ferðinni, og að það muni stranda á útskerjum undir Svörtuloftum eða Stigahlíð, eða einhverjum slíkum stað. Og jeg fullyrði, að þó að flakið finnist, mun aldrei verða notaður nagli eða fjöl úr því í nýtt fley. Jeg vil ekki fara út í sögu hv.þm., því að fyrir mjer er þetta mál ekkert hlægilegt. Eins og frv. er nú, finst mjer að ætti því fremur að samþ. það, og jeg vona, að hv. deild sje nú búin að fá skilning á þessu, þó að hún hafi litið svo á áður, að um einhver rjettindi væri að ræða fyrir konur, að geta skorast undan kosningu. Það væri aðeins grímuklætt vantraust, og þær mundu finna það, að slíkt ákvæði væri sett aðeins af því, að þeim væri ekki trúað fyrir þessum störf um.

Árni Jónsson Jeg bjóst ekki við því, að jeg mundi þurfa að segja mikið um þetta mál nú. Það var aðallega út af ummælum hv.þm. Borgf. (PO), að jeg bað um orðið. Hann talaði um stefnubreyting, sem hefði komið fram í kosningalögunum, og að jeg og fleiri hefðu þar gefið eftir. Jeg vil bera þetta af mjer, þó að jeg hafi áður gert grein fyrir minni framkomu í málinu. Jeg vildi ekki hleypa málinu í strand vegna þessa eina ákvæðis. Jeg er nefnilega þeirrar skoðunar, að það hefði verið mjög tvísýnt um málið, ef menn hefðu barið höfðinu við steininn og haldið fast við þetta ákvæði, en geng hinsvegar út frá því, að hægt muni vera að færa þetta í lag á næsta þingi, og hygg jeg, að hv.þm. Borgf. muni þá ekki þurfa að hvetja mig til áræðis. Jeg hefi litið þannig á þessi tvö mál, að þau væru mjög tengd hvort öðru. Örlög þeirra hefðu ekki verið ákveðin, ef breytingin hefði ekki verið samþ. Og það hefði getað farið svo um þetta frv. um útsvörin, sem hæstv. stjórn og þingið hefir lagt í mikla vinnu, að það hefði einnig getað strandað á því sama. Hv. þm. (PO) sagði, að ein syndin byði annari heim og að hv.Ed. hefði nú sjeð sjer færi á að koma þessu ákvæði inn í útsvarsfrv. líka. Eiginlega finst mjer hv.Ed. ekki geta bygt mikið á þessu, vegna þess að við, sem gáfum eftir, „mótiveruðum“ okkar aðstöðu greinilega og gátum þess, að við gerðum það aðeins vegna þess, að við vildum halda okkur við þetta gamla og góða, að sá eigi að vægja, sem vitið hefir meira. Jeg held, að Ed. hafi unnið lítinn sigur og þetta verði henni skammgóður vermir. Jeg vil ekki vera að amast við því að hafa þingið tvískift, en reynsla þessara síðustu daga er nú orðin svo slæm, að jeg fer að efast um rjettmæti þess og tilverurjett hv.Ed. Þegar Ed. þverskallast við vilja meira en helmings allra hv.þm., þá finst mjer hún vera að smíða nagla í líkkistu sína.

Heyr!

. Þetta var aðaltilefnið til þess, að jeg stóð upp, en svo var veist allharðvítuglega að mjer úr annari átt. En jeg ætla nú samt að stilla skap mitt, með því að jeg á því láni að fagna að eiga hjer við miklu ósanngjarnari mann og ofstopafyllri en jeg er sjálfur. Jeg held, að ef jeg hefði átt tal við kunningja minn eftir svona langan umhugsunartíma, þá hefði verið dregið úr ofstopanum. En jeg hefi sjeð það fyrir, að hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) er harðskeyttur. Hv. þm. fjekk að láni hjá hv. 2. þm. Árn. (JörB) þessa fyndni um umskiftinginn í grýtunni, og er það heiður fyrir háttv. 2. þm. Árn. að vera „síteraður“ þarna. Háttv. þm. hjelt því fram, að konur tefðu sig ekkert frá heimilunum með því að sitja í hreppsnefnd. En þetta er ekki rjett. Þær tefjast vitanlega minst við það að sitja á fundunum sjálfum, en jeg geri ráð fyrir, að þær myndu taka þetta alvarlega og setja sig inn í málin, og er það auðvitað aðalatriðið. Hv. þm. talaði um víðsýni, og þykir mjer vænt um að heyra það, að hann nú ætlar að gerast postuli víðsýnisins. Hann hefir verið mjög nýtur þm. öll þessi ár, og jeg hefi metið hann mjög mikils, en ekki svo mjög fyrir það, að hann sýndi sjerstaklega mikið víðsýni í meðferð mála. Jeg veit ekki, hvort nokkur hefir tekið eftir þeirri hlið á manninum fyr en hann góðfúslega benti á hana sjálfur. Hv. þm. nefndi dæmi um hreppsnefndarmann, sem hefði verið heimskari en konan hans. Jeg get ekki sjeð, hvað þetta kemur málinu við, þó að þessi kona gæti tekið þátt í sveitarstjórnarstörfum. Það bannar henni það enginn.

Sama sem

. Nei, alls ekki. Enda sitja konur bæði í hreppsnefndum og bæjarstjórnum hjer á landi. Þá hneykslaðist háttv.þm. á því, að jeg hefði talað um hroka hjá konum, og að hann minti á gamlan þrælahroka. Jeg sagði, að þetta minti á það, þegar þrælum var gefið frelsi. - Jeg vil líka minna á það, að það eru ekki konurnar í heild, sem standa fyrir þessu. Það eru nokkrar konur hjer í Reykjavík, sem ekki þekkja þau kjör, sem kynsystur þeirra úti um land eiga við að búa. Og þegar sagt er í öðru orðinu, að enginn muni kjósa konu nauðuga í hreppsnefnd, þá finst mjer þetta vera aðeins að fara í kringum efnið. Til hvers er þetta þá? Er það aðeins til þess, að Ed. geti sýnt sitt mikla vald? Jeg hefði haft fulla ástæðu til þess, út af ýmsum orðum hv.þm., að snúa mjer persónulega að honum eins og hann að mjer, en jeg ætla að láta mjer lynda það sem yngri manni, að hann tugti mig til frammi fyrir háttv. deild, þó að jeg álíti það í alla staði óverðskuldað.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vildi fyrst minna á það, að stutt er til þingslita, og ætti því vel við, að hv.þm. takmörkuðu mál sitt. Jeg skal líka vera stuttorður og byrja á því, að mjer finst engin ástæða til þess að vera að ámæla þeim hv.þm., sem ætla sjer að greiða atkv. með frv., þótt í því sje eitt atriði, sem þeir eru óánægðir með. Það verður að meta meira alt frv. en þetta eina atriði. Því að hversu oft verður maður ekki að telja sjer skylt að gera það, þegar annars eru kostir frv. yfirgnæfandi yfir galla þess? Enda er það sjaldgæft, að hægt sje að afgreiða stóra lagabálka án þess að einstakir þingmenn sjeu óánægðir með einstök ákvæði þeirra. Í tilefni af breytingu þeirri, sem hv.Ed. hefir gert á frv., vona jeg, að enginn líti svo á, að það sje svo stórt atriði, að hann geti ekki þar fyrir greitt atkv. með frv. En á hvaða skoðun, sem jeg annars væri um það atriði, þá gæti jeg ekki látið annan eins lagabálk og þennan velta á því eina ákvæði. Og jeg vil benda á það, þessi breyting hv.Ed. hefir fyrir þetta mál enga þýðingu, því að inn í lögin um kosningar í málefnunum sveita og kaupstaða, sem urðu að lögum fyrir 3 dögum er komið ákvæði um það, að konur megi ekki skorast undan kosningu. Kæmist svo ákvæði inn í þessi lög um, að þeim væri leyft að skorast undan kosningu, kæmi til að standa í öðrum lögunum, að þær mættu skorast undan en í hinum, að þær mættu það ekki. Það væri meiningarlaust að afgreiða málið á þann hátt sjerstaklega þar sem hreppsnefndir og niðurjöfnunarnefndir er hið sama í sveitum. Þetta kom fram í ræðu hv.þm. Borgf. Hann hefir athugað þetta og getur nú vonandi greitt atkv. með frv., þótt hann sje óánægður með þetta ákvæði. Jeg vil benda á það, að komið hafa fram frá mörgum hv.þm.brtt., sem hafa verið feldar, en þeir hafa samt greitt atkv. með frv. Sýnir þetta, að ekki eru allir ánægðir. Jeg vona, að það verði álit meiri hl. hv. deildarmanna, að þrátt fyrir galla, sem á frv. kunna að vera, verðskuldi þó þetta frv. að verða að lögum. Vona jeg, að það verði ofan á við atkvgr. Ennfremur vona jeg, að umr. verði ekki lengdar mikið úr þessu, þar sem mörg önnur mál eru á dagskrá

Þorleifur Jónsson Þegar þetta mál var til 3. umr., hafði jeg margt við það að athuga, en vildi hinsvegar ekki beita mjer fyrir því að stöðva það, þar eð jeg vildi, að báðar deildir þingsins fengju að fjalla um þetta mál, sem jeg verð að játa, að er talsvert mikilvægt. Nú hefir það verið rætt í báðum deildum, og hefir það sýnt sig að skoðanir þingmanna á því eru ærið sundurleitar. Það sýna m. a. hinar mörgu brtt. í báðum deildum, sem fram hafa komið, og þær sýna, að margir þm. eru óánægðir með ýms ákvæði frv. Þeir hafa haft undurleitar skoðanir um ýms meiri háttar ákvæði frv., svo sem um breytinguna á reikingsárinu, úrskurðarvöldin, álagningaraðferðina o. fl. Og þótt meiri hl. hafi fengist með frv., þá er víst að mjög margir eru óánægðir með ýms ákvæði þess, og það sýna líka þeir, sem nú hafa talað í málinu. Tveir þm. hafa lýst megnri óánægju sinni yfir því ákvæði, sem sett var inn í hv.Ed. síðast. og hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) hefir sagt, að það ætti að verða nagli í líkkistu hv.Ed., svo að ánægjan er ekkert almenn. Það var talið víst í gær, áður en atkvgr. fór fram um frv. í Ed., að það næði ekki að ganga fram, vegna þess að það hefði ekki nægilegt fylgi. En svo var það samþykt með eins atkvæðis mun,  (Atvrh. MG: með 8:5 atkv.)  . en með það fyrir augum, að það færi ekki lengra að þessu sinni en til neðri deildar aftur. Jeg verð að telja það sómasamlega afgreiðslu á frv., þótt það verði ekki að lögum nú, heldur verði borið undir álit allra sveitarstjórna og svo borið fram á næsta þingi, með þeim breytingum, sem kunna að verða gerðar á því. Og í trausti þess, að svo verði gert, vil jeg leyfa mjer að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Með því að í frv. um útsvör eru mörg nýmæli, sem þjóðinni hefir ekki gefist tækifæri til að segja álit sitt um, þá virðist deildinni rjettast, að málið sje borið undir sveitarstjórnir í landinu áður en því er ráðið til fullra lykta - og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá. Fjölyrði jeg svo ekki meira um þetta mál og afhendi hæstv. forseta dagskrána.

Hákon Kristófersson Jeg skal verða við ósk hæstv. atvrh. að vera ekki mjög margorður um þennan gamla kunningja. Eins og hv.þm. er kunnugt, lýsti jeg yfir því með brtt. mínum og allri aðstöðu til frumvarpsins, að jeg var því mjög andvígur að ýmsu leyti. Og það leiðir að líkum að sú aðstaða er óbreytt. Nú hefir frv. farið í gegnum hv.Ed. og er komið hingað óbreytt frá því, sem það fór hjeðan, nema hvað ein lítil brtt. hefir komist inn í það, og gerir hún hvorki til nje frá, er í mínum augum hvorki nein veruleg skemd á frv. nje heldur nein rjettarbót. Því eins og tekið hefir verið fram, hafa konur þennan rjett, en það var talin ruddaleg framkoma við þær að undanþiggja þær að taka við kosningu. En þótt þetta ákvæði verði í þessum lögum, þá býst jeg ekki við, að farið yrði að kjósa konur til opinberra starfa að þeim nauðugum. Og þeir, sem telja þetta rjettarskerðingu fyrir þær, verða að fallast á það, að þetta ákvæði verður aldrei notað á móti vilja þeirra. En jeg læt hinsvegar ekkert uppi um það, að þá væri betur farið með málin, ef konur fjölluðu um þau, en karlar ekki. En jeg vil láta þess getið, að jeg tel verkahring þeirra veglegri á öðrum sviðum en að atast í opinberum málum. Mig furðar á því, ef fylgismenn þessa máls telja þetta atriði vert þess að fella frv., því að eins og hæstv. atvrh. og hv.þm. Borgf. bentu á, þá er þetta ákvæði komið inn í önnur samskonar lög. Jeg verð að mótmæla því, sem hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) sagði, að gildandi ákvæði væri grímuklætt vantraust á konurnar. Jeg segi að vísu ekki, að minn skilningur á því sje rjettur, en jeg held það þó, að hann sje rjettari en hv.þm. V.-Húnv. Það er rjettilega fram tekið af hæstv. atvrh., að margar brtt. hafa komið fram við þetta frv. Jeg er nú þess minnugur, að jeg átti margar brtt., sem flestar voru feldar, og gerði hæstv. atvrh. alt, sem hann gat, til að fella þræ. Jeg læt hann um það, hann hefir eflaust talið það sjálfsagt. Hæstv. ráðh. taldi menn oft verða að ganga inn á frv., þótt mörg atriði væru í þeim, sem þeir væru óánægðir með. Jeg hefi nú ekki langa þingsögu að baki mjer, en jeg veit það, að þótt fyrir komi mál, sem þm. eru óánægðir með, þá fylgja þeir þeim af því þau hafa mikla rjettarbót í för með sjer. Því er það, að þótt mín aðstaða í þessu máli hafi verið sú, að hafa komið fram með margar brtt., sem jeg hefði viljað fá samþyktar, en voru feldar, þá álít jeg rjettarbæturnar, sem í frv. felast, vera svo mikilvægar, að jeg þori ekki að taka þá ábyrgð á mig að fella málið, heldur greiði atkv. með því út úr deildinni. En verði jeg á næsta þingi, mun jeg að sjálfsögðu taka höndum saman við þá menn, sem þá væru fúsir á að gera grundvallarbreytingar á lögunum, því stórlega tel jeg illa hafa tekist til með þessa lagasmíð, þó nokkrar rjettarbætur sjeu í henni.

Þórarinn Jónsson Aðeins örfá orð. Mjer finst hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) vera nokkuð viðkvæmur, að ekki skuli mega tala svo um alment mál, að hann taki það ekki til sín, enda veit jeg ekki betur en að það viðgangist altaf að beina orðum sínum til einstakra þm., þegar talað er um einhver málsatriði, sem hann hefir minst á. En slíkt kemur ekki nærri þeim persónulega, enda viðurkenni jeg ekki að hafa beinst neitt að hv.þm. persónulega. Jeg vil taka þetta fram, ef einhver kynni að hafa litið svo á. Jeg er eins geðríkur og hver annar, en verð þó aldrei reiður, þótt eitthvað sje sagt við mig undir umr. Það, sem hv.þm. var að tala um víðsýni o. þ. h., er ekki svaravert. Jeg hefi ekkert tilefni til að svara neinu; hann hefir ekkert hrakið af því, sem jeg hefi sagt. Út af því, sem hv.þm. Barð. (HK) sagði, að jeg hefði sagt, að þetta ákvæði væri grímuklætt vantraust á konur, vil jeg segja það, að konur hafa sjálfar álitið, að svo væri.

Frsm. meiri hl. (Þórarinn Jónsson) Jeg hefi lofað hæstv. forseta (BSv) því, að segja ekki nema örfá orð, og jeg vil ekki vekja neinar deilur um þetta mál, en vildi hinsvegar gjarnan, að ekki þyrfti að verða mjög langar umr. um það. Mjer er þetta ekki neitt kappsmál, svo að það er ekki þessvegna, að jeg er heldur að ýta undir, að það verði afgreitt nú, heldur af því að mjer kemur það við. En jeg þykist vera alveg laus við að hafa nokkuð leitast fyrir um það hjá hv.þm., hvernig þeir mundu greiða atkv. um það. Það er öllum kunnugt, að á síðasta þingi kom fram frv. í Ed. um það, að ríkið tæki að sjer kvennaskólann í Reykjavík, og jafnharðan kom fram brtt. um það, að ríkið tæki líka að sjer kvennaskólann á Blönduósi. Þetta mál fjell þar, en nokkuð snemma á þessu þingi fór að bóla á því, að þetta mál mundi verða tekið upp af stjórninni, og fór svo, að hún lagði frv. fyrir þingið um þetta efni, án nokkurrar tilhlutunar frá minni hendi, og var þá álitið rjettara að taka kvennaskólann á Blönduósi með. Þegar málið var komið af stað, var leitað umsagna sýslunefndanna í Húnavatnssýslum báðum, og jeg held, að þær hafi báðar svarað því til, að þær væru samþykkar því að afhenda ríkinu skólann, ef þetta frv. yrði samþykt hjer, og jeg skal þessvegna leyfa mjer að lesa hjer upp skeyti frá sýslunefnd VesturHúnavatnssýslu, þar sem hún segir, að sýslunefndin hafi samþykt fyrir sitt leyti að afhenda ríkinu kvennaskólann á Blönduósi, með þessum skilyrðum: „Sýslunefnd Vestur-Húnavatnssýslu samþykkir fyrir sitt leyti að afhenda ríkissjóði kvennaskólann á Blönduósi með þessum skilyrðum: A. Ríkissjóður tekur að sjer kvennaskólann með öllum eignum og skuldum, eins og það stendur, er afhending fer fram. B. Ríkissjóður tekur að sjer að reka skólann áfram á Blönduósi í líku sniði og nú er, og má aldrei leggja hann niður nje breyta honum í þá átt, að hann verði fjarlægari því að vera hagnýtur húsmæðraskóli en nú er.“ Jeg les þetta upp vegna þess, að jeg vii taka það fram hvað þessum skóla viðvikur, að það er ekki sótt sem neitt kappsmál frá hjeraðanna hálfu, og vilja þau jafnframt hafa hönd í bagga með því, hvernig skólinn verður rekinn eftirleiðis. Þegar ræða skal um þetta mál, þá kemur vitanlega fyrst til greina það samræmi, sem kynni að verða á milli þessara skóla og annara, sem ríkið hefir tekið að sjer, og jeg held því fram, að þessir skólar sjeu algerlegir hliðstæðir búnaðarskólunum, þar sem þeir eru reknir sem sjerskólar, og að þeir sjeu í einu og öllu óviðkomandi unglingaskólum í landinu, þegar þeir eru komnir í það snið, eða hagnýttir með algerðri sjerþekkingu fyrir kvenmenn. Þegar jeg lít á þessa skóla báða, vil jeg geta þess um kvennaskólann í Reykjavík, að mjer finst, að hann sje í raun og veru ekki að öllu leyti sjerskóli, vegna þess að þar er meira af gagnfræðamentun en sjermentun. En á hitt er líka að líta, að við þann skóla er miklu meiri sjermentun fyrir konur, og ýms handavinna, en nokkru sinni verður kend í unglingaskólum, og auk þess er þar matreiðslukensla í sjerstakri deild. Að vísu mun það vera svo, að ekki eru allir nemendur skólans í húsmæðradeildinni, en jeg býst við, að þó svo sje nú, þá mundi skólinn engu að síður geta komist í það horf, þó að ríkið tæki að sjer skólann, heldur miklu fremur, og þá hefir líka þingið altaf í sinni hendi allar framkvæmdir og gæti gert kröfur um, að skólanum verði haldið í því formi, sem það óskar. Jeg vil um leið og jeg minnist á þessa sjermentun geta þess, að forstöðukona skólans hefir beðið mig að geta þess, ef þetta mál kæmi hjer til umræðu í dag, að ef hv.þm. vildu skoða handavinnu kvennaskólanemenda, þá væru þeir velkomnir þangað nú og á morgun, til þess að geta sannfært sig um, að þessi skóli er meira en nafnið eitt sem sjerskóli. Aftur á móti vil jeg í framhaldi af þessu láta þess getið, að kvennaskólinn á Blönduósi hefir altaf verið sjerskóli, en er nú rekinn sem almennur húsmæðraskóli. Hann vantar því ekkert á móts við búnaðarskólana nema það, að vera rekinn á kostnað ríkissjóðs. Námsgreinar skólans hafa verið: íslenska, stærðfræði, heilsufræði og uppeldisfræði, sem kent hefir verið í fyrirlestrum, og ef tími hefir unnist til, hefir einnig farið þar fram í fyrirlestrum kensla bæði í sögu og landafræði. Þegar litið er á fjárhagshliðina, þá er frá mínu sjónarmiði og meiri hl. nefndarinnar það ekki aðalatriðið. Eins og sjá má á nál. er aðalatriðið það, að skólarnir verði gerðir svo úr garði, að þeir nái tilætluðu gagni. Ef nú er litið á kostnaðarhliðina og hvernig hún mundi breytast, þá leggur Reykjavík skólanum hjer alt, sem hann þarf. Kostnaðurinn yrði þá hinn sami, nema ef bygt yrði. En yrði í það ráðist, hefir þingið það í höndum sínum og gerði ekki, nema að full nauðsyn væri á. Um Blönduósskólann er það að segja, að hann má kallast vel stæður; hann á hús, innbú talsvert og útihús, er alt nemur um 100 þús. krónum. En á öllu þessu hvílir um 7 þús. kr. skuld. Það getur því ekki talist óefnilegt fyrir ríkið að taka hann að sjer. En það liggur fyrir að gera þar ýmislegt, sem talsverðan kostnað hefir í för með sjer, eins og t. d. að byggja leikfimisskála. Það hefir farist fyrir að koma því í framkvæmd, enda hefi jeg ekki lagt mikla áherslu á það, mest þó fyrir þá sök, að mjer hefir virst ríkissjóður þann veg á sig kominn, að jeg hefi kveinkað mjer við að leita á náðir þingsins um fjárframlag til byggingarinnar. Í sambandi við þetta vil jeg taka fram, að skólinn hefir viljað vinna þjóðnytjastarf, og ætti að halda því áfram, þó að ríkissjóður taki hann að sjer. En þegar borið er saman við það, að einstakir þm. eru altaf að reyna að leita styrks handa skólanum, sem misjafnlega gengur, þá er það skaði stofnuninni, hvað það dregst, að ríkið taki að sjer reksturinn. Í þessu liggur kostnaður ríkissjóðs, en hann kemur bara seinna. Jeg get ekki stilt mig um að geta þess, jafnhliða því, sem vakað hefir fyrir mjer í þessu efni, að einn hv.þm. hjer í þessari deild hefir verið mjer sjerstaklega hjálplegur og veitt mjer meira liðsinni en nokkur annar um fjárstyrk til skólans, en það er hv.þm. Str. (TrÞ), sem skilið hefir þarfir skólans öllum öðrum betur. Jeg er ekki með þessu að slá honum gullhamra, nje að fá hann til þess að greiða atkv. með mjer um þetta mál sjerstaklega, en jeg vildi láta hann njóta sannmælis, því oft hefir mjer gengið erfiðlega að koma fjárbeiðnum mínum, skólanum til handa, í trygga höfn. Jeg held jeg geti nú bráðum látið máli mínu lokið. Nál. minni hl., er byggist á því, að þessum sjerskóla verði skipað í flokk með unglingaskólunum, finst mjer ekki á rökum bygt. Þrátt fyrir það, þó að ríkið hafi á sinni könnu að leggja mikið af mörkum til gagnfræðamentunar í landinu, þá verður það að vera á valdi hv. deildar að skera úr, hvort sjerstæðir skólar eigi nokkuð skylt við unglingaskólana. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að hjer sje ólíku saman að jafna, og virðist mjer því, að dagskrártill. hv. minni hl. komi ekki þessu máli við. Jeg lofaði að tala stutt og læt mjer þetta lynda, enda vona jeg, að atkv. um málið geti farið fram sem fyrst.

Forsætisráðherra (JM): Að vísu dregur nær þinglausnum, en engan veginn þó svo, að ekki mundi endast tími til að koma þessu frv. lengra, væri það samþ. nú, sjerstaklega þó með það fyrir augum, að efnt væri það, sem báðir frsm. meiri og minni hluta hafa viljað, að um málið yrðu engar óþarfar umr. Mjer skilst, að það, sem um er deilt, sje það, hvort skólar þessir skuli skoðast sem sjerskólar eða ekki. Jeg skil ekki mótbárurnar, sem færðar eru gegn því, að skólar þessir sjeu ekki sjerskólar. það mætti þá með jafnmiklum rjetti segja, að minsta kosti um gagnfræðaskólana, að þeir sjeu ekki sjerskólar, og eru þeir þó kostaðir af ríkinu. Háttv. frsm. minni hl. (BSt) þarf jeg aðeins fáu að svara, enda hefir háttv.frsm. meiri hl. (ÞórJ) fært svo rækilega rök fyrir frv. Jeg vil þó minna hv. frsm, minni hl. (BSt) á það, að ekki er hægt að segja, að kvennaskólar, sem eru aðeins fyrir konur, og þar sem kent er ýmislegt, sem ekki er hentugt að kenna í samskólum, sjeu í raun og veru almennir skólar. Öðru máli er að gegna með bændaskólana og unglingaskólana, þar sem kend er almenn unglingafræðsla. Í bændaskólunum eru nú kend meir almenn fræði en áður, minna verklegt nám. Annars eru þeir yfirleitt ætlaðir bændum eins og kvennaskólarnir konum, með tilliti til verksviðs þeirra sjerstaklega. Kvennaskólar þessir eru auðvitað ekki fyrir konur, sem stunda ætla háskólanám, heldur fyrir þær konur sjerstaklega, er gegna því starfi, sem þær hafa hingað til alment gegnt í þjóðfjelaginu. Það er villandi að segja, að eins sje ástatt um kvennaskólana og um almenna unglingaskóla. Frsm. minni hl. (BSt) mintist á kenslugreinirnar, en þegar hann segir, að handavinna sje aukanámsgrein, er það aðeins af ókunnugleika, því að þessi sjerkensla tekur meira en 1/3 af öllum námstímanum og getur þessvegna ekki talist aukanámsgrein. En þetta eitt sannar til fullnustu, að hjer sje um sjerskóla að ræða. Mér skildist háttv.frsm. minni hl. (BSt) nefna skólana gagnfræðaskóla fyrir konur. Ef þeir væru nú það, sem þeir eru í rauninni ekki, þá ætti sama að gilda um þá og aðra gagnfræðaskóla. Mjer finst það vera tilraun til að villa mönnum sýn, að halda því fram, að þetta eigi að bíða þangað til fult skipulag er komið á skólamál vor. Það getur orðið langt að bíða eftir því. Væri ekki eins gott að gera þetta nú, og svo þegar ríkið ræður algerlega yfir þessum skólum, getur það hagað þeim eins og því sýnist. Háttv. frsm. minni hl. (BSt) virtist nú ekki vilja leggja mikla áherslu á kostnaðarhliðina. Þetta er líka rjett. Sú hlið á ekki að koma hjer verulega til greina, þar sem ríkið kostar þegar skólana. En það sáralitla fje, sem kemur annarsstaðar frá, mun verða greitt eftir sem áður. Jeg held, að jeg megi segja, að sá hluti kostnaðar, sem kemur annarsstaðar frá til skólans í Reykjavík, sjeu einar 500 kr. Háttv. frsm. minni hl. (BSt) sagði, að það væri engin sönnun fyrir því, að skólarnir yrðu fullkomnari, þótt þeir kæmust á ríkissjóðinn. þetta er auðvitað satt. En mjer er það óskiljanlegt, að þm. skuli ómögulega vilja, að ríkið ráði yfir stofnun, sem ríkissjóður kostar að öllu leyti. Það er ekkert misrjetti gagnvart öðrum skólum, þó að þeir skólar verði ríkisskólar, sem fá alt úr ríkissjóði, sem þeir þurfa. Mjer þykir það koma úr hörðustu átt, þegar frsm. minni hl. (BSt) segir, að þau fyrirtæki kosti æfinlega meira, sem rekin eru af ríkinu, heldur en fyrirtæki einstakra manna. Það kemur ekki heim við þær kenningar, er koma úr svipaðri átt. Það hefir verið talað mikið um nauðsyn nýs skólahúss fyrir barnaskólann í Reykjavík, sem fyr myndi heimtað, ef skólinn yrði tekinn á ríkisjóðinn. En ef skólinn þarf að byggja á annað borð, er það víst, að þingið mun leggja fram það fje, sem nauðsynlegt er, en ekki fara að leggja þenna hálfrar aldar gamla og góða skóla niður. Enda hefir þingið altaf sýnt, að það veitir það fje, sem skólar þessir þarfnast, t. d. nú síðast til viðbótarbyggingar við Blönduósskóla og til húsgagnakaupa fyrir Reykjavíkurskólann. Jeg get verið samdóma háttv.frsm. minni hl. (BSt) um það, að þegar fjárlögin líta svo út sem nú, sje ekki rjett að samþykkja lög, sem hafa óþarfa kostnað í för með sjer. Og jeg get gengið enn lengra. Það er aldrei ástæða til þess að samþ. lög, sem hafa í för með sjer óþarfa kostnað, hvernig svo sem fjárlögin líta út. En hjer er ekki um önnur gjöld að ræða en þau, sem ríkissjóður verður hvort eð er að borga. Jeg segi það eins og er, að jeg get ekki skilið mótstöðuna gegn þessu máli. Jeg hygg; að það sje bara fyrirtekt og mótbárurnar gegn því aðeins fyrirsláttur. Sjerstaklega skil jeg ekki í mótmælum manna gegn því, að kvennaskólarnir sjeu sjerskólar, þar sem þeir kenna það, sem ekki er hægt að kenna í samskóla og stendur í sambandi við hin sjerstöku störf kvenna. Jeg verð að halda, að ef menn skilja ekki, að hjer er um sjerskóla að ræða, þá er það af því, að þeir vilja ekki skilja það.

Árni Jónsson Það er í rauninni synd að vera að tefja umr. lengur, og skal jeg því vera stuttorður, svo að jeg verði ekki til þess að seinka afgreiðslu málsins. En jeg ætlaði aðeins að gera grein fyrir atkv. mínu. Jeg get tekið undir það með háttv.frsm. meiri hl. (ÞórJ), að kvennaskólarnir eru sjerskólar, sem hafa sama rjett og t. d. búnaðarskólar. En þetta eru alrangar forsendur fyrir niðurstöðunni. Er nóg í þessu sambandi að líta á Reykjavíkurskólann. Hjer er ekki um sjerskóla að ræða, þegar hann var stofnaður fyrir um 50 árum, stóð alt öðruvísi á. Þá var hjer enginn gagnfræðaskóli, verslunarskóli, unglingaskóli o. s. frv., og var því ekki í annað hús að venda en þangað. En bóklega námið þar er ekki annað en það, sem kent er í flestöllum skólum, - alþýðu og unglingaskólum. Það var tvent, sem jeg hjó eftir í ræðu háttv.frsm. meiri hl. (ÞórJ), sem mjer þótti merkilegt. Hann taldi upp skyldunámsgreinirnar við Blönduósskóla, og eru þær örfáar. En þar á meðal er þó sú námsgreinin, sem er afarnauðsynleg í slíkum skólum, og það er uppeldisfræðin. Er jeg bar þetta svo saman við frv., að því er snertir kvennaskólann í Reykjavík, sá jeg, mjer til mikillar undrunar, að í þessum svokallaða sjerskóla kvenna í höfuðstað landsins er þessari námsgrein slept. Í frv. er vitnað til handavinnu, útsaums, ljereftasaums o. s. frv. En í öðrum skólum er handavinna líka kend, og þá í tvennu lagi, þannig að karlmenn stunda smíðar, en kvennfólkið saumaskap. Yfirleitt er auðsjeð, þegar maður lítur yfir námsgreinirnar, að það eru aðeins örfáar þeirra, sem eru sjereinkenni kvennaskóla, flestar eru þær einkenni gagnfræða- eða alþýðuskóla. Jeg ætla ekki að ganga ítarlega inn á þetta mál eða víkja nokkuð að kostnaðarhliðinni. Háttv. frsm. minni hl. (BSt) tók það rjettilega fram, að kostnaðurinn mundi verða hinn sami. Kvennaskólinn í Reykjavík er auðvitað alls góðs maklegur, og mundi jeg ekki sjá eftir því, þó að kennarar hans fengju þannig bætt kjör, ef hjer væri um sjerskóla fyrir konur að ræða. Háttv. frsm. meiri hl. (ÞórJ) sagði, að ríkið gæti gert þá kröfu, að skólinn yrði meira húsmæðraskóli en hann nú er. En nú er málið ekki á því stigi, að breyting þessi sje gerð, en ef hún væri komin á, gæti jeg fylgt frv. En það er engin hætta á því, að skólinn komist í það horf á þessu þingi, enda hafa forgöngumenn frv. ekki sýnt neinn áhuga á því. Alt öðru máli er að gegna með kvennaskólann á Blönduósi, og tel jeg illa farið, að hann sje í sama frv., því að hjer er um ólíka skóla að ræða. Blönduósskólinn er miklu meiri sjerskóli en Reykjavíkurskólinn, sem er ekki sjerskóli að neinu öðru leyti en því, að hann veitir ekki karlmönnum inngöngu. Annað einkenni hefir hann ekki fram yfir gagnfræða- og unglingaskóla. Minni hl. nefndarinnar hefir borið hjer fram dagskrá. En jeg get ekki felt mig við hana, því að jeg tel enga þörf á að undirbúa þetta mál. Jeg greiði því atkv. móti dagskránni, og ef hún fellur, þá á móti frv.

Frsm. meiri hl. (Þórarinn Jónsson) Jeg get sagt í örfáum orðum það, sem jeg þarf að segja. Háttv. forsrh. (JM) hefir nú svarað háttv.frsm. minni hl. (BSt) svo rækilega, að jeg get að mestu komist hjá að minnast á ræðu hans. Háttv. frsm. minni hl. (BSt) játaði, að kvennaskólinn á Blönduósi hefði á sjer öll sjereinkenni kvennaskóla, og gæti hann því frekar aðhylst hann. En ekki væri hægt að segja hið sama um kvennaskólann í Reykjavík. Jeg gat þess áður, að jeg væri ekki alveg ánægður með fyrirkomulag Reykjavíkurskólans. En þrátt fyrir það get jeg ekki fallist á, að hann sje ekki sjerskóli, þar sem í honum er kent annað og meira en í almennum skóla. En eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, er það á valdi þingsins, þegar skólinn er orðinn ríkisskóli, hvort það vill gera hann að húsmæðraskóla eða ekki. Og hann mundi fyr komast í rjett horf, ef ríkið hefði umráð yfir honum, en ella. Hefir það líka orðið til þess, að frv. fylgdust að. Þá mintist hv.frsm. minni hl. (BSt) á kostnaðinn við húsabyggingu, sem mundi leiða af þessu frv. Þm. hafa þó venjulega ekki vílað það fyrir sjer að greiða unglingaskólum kostnað við byggingar, er bygðar voru áður en ákvæði þingsins voru gerð. Þetta yrði því aðeins sanngirniskrafa Blönduósskólans á hendur þingsins, þar sem hann hefir engan byggingarstyrk fengið nema litla upphæð nú á fjárl. En ef Reykjavíkurskólinn væri tekinn á ríkissjóð, sem kostar hann nú að öllu leyti, væri það auðvitað á valdi þingsins að ákveða, hvenær það byggir, og eins hvort það breytir honum frekar í húsmæðraskóla en nú er. Hv. þm. (BSt) mintist líka á kostnaðinn í sambandi við fjárlögin. En þó að frv. þetta yrði samþ., er engin hætta á því, að farið yrði að gera nokkuð árið 1927, sem aukið gæti kostnaðinn við skólana. Býst jeg heldur ekki við, að stjórnin mundi leggja til, að nokkuð verði gert á næstu fjárlögum. það er því alveg óþarfi að vera að tala um þetta í sambandi við fjárlögin. Hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) þarf jeg lítið að svara. Jeg er honum þakklátur fyrir ummæli hans um Blönduósskólann. En aðaldeiluatriðið er, hvort kvennaskólinn í Reykjavík sje sjerskóli fyrir konur eða ekki. Tel jeg hann hiklaust vera það, enda hefir hann sjerkenni slíkra skóla og kennir það, sem ekki er kent í almennum unglingaskólum. Má þar nefna t. d. útsaum, ljereftasaum, fatasnið, prjón og baldýringu. Er kanske álitamál, hvort þetta geti ekki verið enn fullkomnara en það nú er. En alt stendur það til breytinga. þá eru kend ýms innanhússtörf, þvottur o. fl. En alt þetta lýtur að sjerstöðu konunnar í þjóðfjelaginu. Annars finst mjer ekki ástæða til að ræða þetta frekar, enda hefir hæstv.forsrh. (JM) rakið það allnákvæmlega, og ætla jeg því ekki að endurtaka það eða lengja umr. meira.

Frsm. minni hl. (Bernharð Stefánsson) Þótt jeg vilji flýta fyrir, að atkvgr. geti farið fram, kemst jeg ekki hjá því að gera örstuttar athugasemdir við það, sem beint var til mín út af ræðu minni áðan. Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að nægur tími væri til þess að koma málinu fram enn. Jeg efast þó um það, nema eigi að hroða því af með afbrigðum frá þingsköpum. Hann sagði einnig, að það væri ekki til neins að vera að ræða mikið um málið. Má það vel vera. En aðaldeiluefnið sagði hann að væri, hvort skólarnir væru sjerskólar eða ekki. Sagðist hæstv.forsrh. (JM) ekki geta skilið mótbárur okkar, sem álitum, að kvennaskólinn í Reykjavík sje ekki sjerskóli. Þá sagði hann, að gagnfræðaskólarnir væru ekki sjerskólar, en þó kostaðir af ríkissjóði. En það er alt öðru máli að gegna með þá, eða að minsta kosti með tvo af þeim, gagnfræðaskólana í Reykjavík og á Akureyri, því að þeir eru jafnframt undirbúningsskólar undir æðri mentun. Aftur á móti er þriðji gagnfræðaskólinn, Flensborgarskóli, ekki rekinn af ríkinu, heldur eins og kvennaskólarnir, með styrk úr ríkissjóði, og þessvegna ekki á ábyrgð hins opinbera. Mjer skildist svo, að aðalrökin, sem þetta bygðist á, væru þau, að kvennaskólarnir væru sjerskólar, það er, aðeins fyrir konur einar. Jeg hefi aldrei borið á móti því, að svo væri, en jeg sje ekki, að þetta eitt geti rjettlætt að taka þá í tölu ríkisskóla. Mjer detta t. d. í hug bændaskólarnir, þar er heldur ekki kent neitt annað en það, sem bændaefni þurfa sjerstaklega að læra. Jeg get ekki sjeð, að það sje rjett, sem sagt hefir verið, að kenslan væri svipuð í kvennaskólunum og bændaskólunum. Í kvennaskólunum eru fræðigreinar kendar án tillits til þess, úr hvaða stjett nemendurnir eru. Þá var það talið sem sjerstök sönnun þess, að um sjerskóla væri að ræða, að einn þriðji hluti námsgreinanna væri aðeins fyrir konur einar. Jeg get ekki sjeð, að þetta nægi til að gefa neinum skóla sjerstöðu. Það hefði verið nær lagi, hefði verið hægt að sanna þetta um tvo þriðju hluta námsgreinanna, því það má tæpast minna vera en liðlega helmingur námsgreinanna væri sjerfræðigreinar; einn þriðji hluti getur ekki komið til mála, því það sannar ekki annað en það, að hjer er um almennan, en ekki sjerskóla að ræða. Þó sagði hæstv. ráðherra (JM), og ýmsir fleiri hafa sagt það sama, að þegar ríkið fengi umráð yfir skólunum, gæti það skipað þeim eftir vild, t. d. væri hægt að gera þá að algerðum húsmæðraskólum. Þetta er rjett. En því var þá ekki þetta frv. lagt þannig fyrir, að þetta yrði gert þegar í stað? Ef það hefði verið gert, hefði alt öðru máli verið að gegna um þetta. Jeg er hissa á því, að hv.frsm. meiri hl. (ÞórJ), sem er skynsamur maður, skyldi ekki sjá þetta og nota tækifærið til að bera fram brtt. um að gera skólana að húsmæðraskólum. Þá sagði hæstv. ráðherra (JM), að kostnaðarhliðin á þessu máli kæmi ekki til greina. þetta þótti mjer all-undarlegt, því hæstv. ráðh. (JM) er all-glöggskygn á þá hluti og veit manna best, að kostnaðarhlið allra mála á ætíð að koma til greina, en hitt játa jeg, að sú hlið er ekkert aðalatriði í þessu máli. Þá sagði hæstv. ráðh. (JM), að það kæmi úr hörðustu átt, að jeg færi að gera mikið úr reksturskostnaði ríkisstofnananna, eða færi í alvöru að halda því fram, að hann væri meiri en við einkastofnanir. Jeg skil ekki, hversvegna hæstv. ráðh. (JM) segir þetta; jeg hefi aldrei haldið fram ríkisrekstri neinna stofnana. Jeg hefi að vísu einu sinni greitt atkvæði á móti niðurlagningu ríkisstofnunar, og jeg játa, að jeg gerði það af yfirlögðu ráði, vegna þess að svo stóð á, að ríkið hafði haft góðar tekjur af þessari stofnun, en það var eins og er ennþá ósannað, að þeim tekjum verði náð í ríkissjóð á eins auðveldan hátt. Það er því engin ósamræmi hjá mjer, þó jeg hafi sagt, að það yrðu gerðar meiri kröfur til fjár á hendur ríkissjóði handa þessum skólum, er þeir væru orðnir ríkisskólar, laun kennara yrðu aukin og ýms annar kostnaður kæmi til, sem ekki hefði verið ráðist í, og átti jeg aðallega við það, að í rauninni væru ætíð gerðar frekari kröfur til ríkisskólanna en til einkaskóla, og jeg átti ekkert við það, að ríkisskólar hlytu í sjálfu sjer að vera dýrari í rekstri. Það er alkunna, að þeir skólar, sem eru í umsjá ríkisstjórnarinnar, hafa meiri getu en aðrir skólar til að framkvæma hvaðeina, sem þarf til skólarekstursins, og því eru meiri kröfur gerðar til þeirra; hitt þarf ekki að vera, að alt verði dýrara, sem ríkið lætur gera. Það er aðeins það, að getan er þar meiri, og því er meira krafist af þeim. Hæstv. ráðh. (MJ) sagði, að mótstaðan gegn þessu máli væri fyrirtekt, og ástæður þær, sem fram hefðu verið færðar, væru fyrirsláttur; þetta má nú altaf segja, en það sannar aðeins svo ákaflega lítið og ber ekki vott um ákaflega mikinn forða af rökum hjá þeim, sem taka til slíkra hluta í rökræðum. Jeg get yfir höfuð ekki sjeð, að svo mikill ávinningur sje við það, að ríkið reki þessa skóla, að það eitt geti skýrt það kapp, sem hæstv. ráðh. (JM) o. fl. háttv.þm. beita í þessu máli. Þó dettur mjer ekki í hug að segja, að það sje fyrirtekt fylgismanna frv., t. d. hæstv. ráðh. (JM) o. fl., en ekki nauðsyn skólanna að komast undir verndarvæng ríkissins, sem ráði fylgi manna við frv. Hv. frsm. meiri hl. svaraði mjer ekki í ræðu sinni áðan, og jeg get því gjarnan gert honum sömu skil og látið ræðu hans í friði.

forseti (BSv): Þá vil jeg bera undir atkv.hv. deildar kröfu þá um dagskrárbreytingu, sem fram kom í lok síðasta fundar.

Þórarinn Jónsson Jeg vil benda á það, að samkvæmt 43. gr. þingskapanna þarf samþykki ¾ fundarmanna til þess, að mál, sem ekki er á dagskrá, verði tekið fyrir.

Forseti (BSv): Jeg vil benda hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) á það, að hjer er nokkru öðru máli að gegna, og verður að fara um þetta mál eftir öðrum ákvæðum 43. gr. þingskapanna, þar sem þess var krafist af þdm. á fundi í gær, að málið yrði tekið fyrir. Þótt ekki sje það á dagskrá, þá er hjer ekki um afbrigði að ræða, þar sem þessi áskorun er rjett fram komin, og þarf því ekki nema einfaldan meiri hluta fundarmanna til þess, að þetta mál megi koma fyrir.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Eins og þskj. 497 og 583 sýna, hefir samgöngumálanefnd ekki verið sammála um till. í þessu máli. Þó þykist jeg mega segja, að ekki sje langt á milli nefndarhlutanna; hvortveggi hafa komist að þeirri niðurstöðu, að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá. Aðeins er nokkur munur á því, hvernig nefndarhlutarnir vilja rökstyðja dagskrár sínar. Þar sem engar líkur eru til þess, að sjálft málið, eins og það liggur fyrir í frv. á þskj. 320, geti orðið afgreitt eins og ætlast var til, virðist sú lausn, sem dagskrá minni hl. vill gera á málinu eftir atvikum mega teljast sómasamleg. Jeg vil líka ætla, að hæstv. stjórn hafi heldur ekki á móti svo mjúklegri afgreiðslu á málinu. Eins og hv.þdm. er kunnugt er frv. á þskj. 320 aðeins nokkur nánari ákvæði um það, sem þegar er búið að lögfesta, með lögum nr. 53 frá 1913, um kaup og rekstur tveggja strandferðaskipa. Þau lög gera ráð fyrir, að stjórnin kaupi tvö skip og hafi í förum kringum landið. Gert var ráð fyrir, að þau lög kæmu til framkvæmda 1916. Nú er aðeins komið annað þessara skipa og er að mestu gert eftir þeirri fyrirsögn í lögum frá 1913, sem laut að því, hversu betra skipið skyldi útbúið. Fyrirmælum þessara laga er því ekki enn fullnægt nema að hálfu leyti. Þar sem nú er langt liðið og engar líkur eða möguleikar til þess, að Eimskipafjelagið taki að sjer strandferðirnar og byggi nýtt strandferðaskip eins og upphaflega var ætlað, virðist tími til kominn að fullnægja þessum lögum og byggja síðara strandferðaskipið. Að þessu lýtur dagskrá minni hl. En hann gerir jafnframt ráð fyrir, ef stjórnin sæi færi á að fullnægja fyrirmælum þessara laga, að þá yrði eins og nú er ástatt tekið nokkurt tillit til þess við útbúnað skipsins, sem fyrir okkur vakir, flutningsmönnum frv. á þskj. 320, t. d. um hraða skips og kælirúm. Það væri ef til vill ástæða til þess að fara út í álit meiri hl., en það er svo nýlega komið, að jeg hefi ekki fengið ráðrúm til þess að lesa nema sem svarar helmingi þess og skal því ekki tala margt um það að svo komnu. En mjer virðist sú rökstudda dagskrá, sem meiri hl. ber fram, líkjast meira þáltill. en rökstuddri dagskrá. Jeg hefi ekki, svo jeg muni, sjeð rökstudda dagskrá í þeim búningi, sem hjer kemur fram, stafliðir með fullyrðingum og engin rök. Annars vildi jeg segja það út af orðum meiri hl., þar sem hann vill láta rannsaka áður en til framkvæmda komi, hvort ekki megi komast að samningi við Eimskipafjelagið eftir lögunum frá 1913, að þetta er tómt fálm og til tafar. Jeg veit ekki betur en að búið sje að reyna að komast að slíkum samningum árangurslaust, þeir ekki tekist, enda mun búið að greiða þau 400 þúsund sem hlutafje, sem lögin 1913 heimila, án nokkurrar skuldbindingar frá fjelagsins hálfu um að taka að sjer sjerstakar strandferðir öðruvísi en með millilandaskipunum. Jeg hygg því öldungis þýðingarlaust að benda til samninga, sem löngu eru strandaðir. Annað er það í áliti meiri hl., sem kemur mjer líka nokkuð á óvart. Það virðist vaka fyrir honum, að innan nokkurra ára muni verða teknar upp bílferðir milli Norðurlands og Suðurlands og fyrir þá skuld sje minni þörf á nýju strandferðaskipi. Mjer finst þetta óskylt mál og ekki líklegt, að þörf á strandferðaskipi minki eða hverfi, þótt slíkar bílferðir yrðu teknar upp á mjög takmörkuðu svæði. Að minsta kosti er tæplega hægt að gera ráð fyrir, að slíkar bílferðir komi að notum yfir háveturinn eða að þær að nokkru ráði verði til flutninga þungavöru. Um þá fullyrðingu hv. meiri hl., að strandferðir sjeu góðar nú sem stendur og því ekki þörf að bæta við skipi, nægir mjer að benda til þess, sem svo oft hefir verið minst á hjer áður, að þessar strandferðir eru ennþá ekki betri en svo, að ýmsir landshlutar fara alveg á mis við þær, og verða að bjargast við lítilfjörleg mótorskip, ýmist, eða vera samgöngulaus. Og þar sem hv. meiri hl. bendir á lausnina í þessu máli, sem fengist hefir með því að leigja skip til 4 mánaða á þessu ári, þá er það bert, að slíkt er ekki ráðstöfun fyrir komandi tíma eða næstu ár. Þessi ráðstöfun er gerð aðeins fyrir yfirstandandi ár, og verður væntanlega eitthvað í stað hennar að koma, þegar lengra liður. Hv. þdm. geta að von minni fallist á þá rökstuddu dagskrá minni hl., því að í henni finst mjer ekki felast neitt, sem þeim eða hæstv. stjórn gæti verið á móti skapi. Till. er ekkert annað en einföld tilvísun til laganna frá 1913 og ósk um það, ef ástæður leyfa, að þeim verði fullnægt.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Hv. frsm. minni hl. (SvÓ) vill nú halda því fram, að það sje mjög skamt á milli þesara tveggja dagskrártillagna, sem liggja fyrir. En það er öðru nær. Meiri hl. till fer fram á, að beðið sje eftir reynslu þeirri, sem fæst með því að auka einu skipi við um mesta annatímann, 4 mánuði ársins, og fresta þessu máli. En hin till. fer beint fram á, að ríkisstjórnin taki á sig ábyrgð á að framkvæma lögin frá 1913 um að láta byggja strandferðaskip, Já, meira að segja, þegar á þessu ári. Jeg skil nú ekki í að það sje gerlegt, að bera fram slíka dagskrá að nýafstöðnum fjárlögum, að skora á ríkisstjórnina að ráðast í fyrirtæki til útgjalda sem kosta 50 þús. kr. og máske 100 þús. eða upp í 200 þús. króna árlega útgjaldaaukningu. það má öllum vera ljóst, að ef við höfum tvö skip hjer til strandferða með öllum millilandaskipunum, þá verða tekjurnar af þessum skipum minni en svo, að nokkur von sje til, að við komumst af með líkt hlutfall í tilkostnaði og tekjum og við höfum af „Esju“. Lögin frá 1913 eru nú fyrst og fremst áskorun til stjórnarinnar um að leita samkomulags við Eimskipafjelag Íslands. Það er rjett, að þetta samkomulag strandaði í bili, sennilega vegna þess, að jeg hefi heyrt það fullyrt, að sá ráðherra, sem fór með þessi mál, var of lengi að ákveða sig um, hvort taka bæri tilboði Eimskipafjelagsins. Hv. frsm. minni hlutans (SvÓ) sagði, að þessar fjögur hundruð þúsund kr. væru óbundnar í hlut í Eimskipafjelaginu. þetta er ekki rjett. Ríkissjóður á ekki nema 100 þús. kr. hlut í Eimskipafjelaginu. Vegna þess að ekki fengust samningar við fjelagið, var ekki látið meira hlutafje. En nú hefir, eins og allir vita, þingið gengið inn á þá braut að semja við Eimskipafjelagið, þegar á að byggja nýtt skip í sjerstöku augnamiði, þ. e. kæliskip. Og jeg er viss um, að allir hv. deildarmenn eru þeirrar trúar, að þetta sje til hagsbóta fyrir landsmenn og fyrir ríkissjóð líka; því að Eimskipafjelagið mun geta tekið þetta skip mun ódýrara heldur en ef við rækjum það fyrir ríkisins reikning. Lætur það að líkum, þar sem fjelagið getur haft þess meiri not en ríkissjóður gæti. Og jeg er alveg viss um, að Eimskipafjelagið getur gert út skip til strandferða með jafn-góðum árangri og ríkissjóður, með talsvert minna fje. Mjer finst það ekki nema eðlilegt, að það sje að minsta kosti talað við Eimskipafjelagið og leitað hófanna hjá því um það, hvort það vill taka að sjer þessar ferðir eins og aðrar ferðir, þar sem þetta má nú heita þjóðarfyrirtæki, þá hygg jeg menn amist ekki við þessu; jafnvel ekki þeir, sem vilja þjóðnýta slíkar framkvæmdir. Hv. frsm. (SvÓ) sagði, að það væri óskylt samgöngum á sjó, þó að maður gæti annast fólksflutning á landi á ódýrari og hagkvæmari og þægilegri hátt. Jeg held þvert á móti, að það sje skylda okkar að taka tillit til þess, þegar við ræðum um strandferðir, ef við getum með þeim framkvæmdum, sem ríkið hefir áformað að ráðast í með samgöngubætur á landi, annast fólksflutninga betur. Hv. þm. vildi ekki neita, að fólksflutningar myndu fara fram talsvert á landi, þegar bílvegur væri kominn alla leið norður í Skagafjörð. Það er áreiðanlegt, að þá fara færri með strandferðaskipum norður fyrir Strandir, ef þeir geta komist landveg til Borgarness. Hann sagði, að þetta gilti aðeins á sumrin. Það er rjett, eins og stendur. En við höfum nýlega samþ.till., sem við væntum að verði til þess, að innan ekki langs tíma verði ráðin bót á þessu, svo hægt verði að fara í bílum einnig að vetrunum. Sumir leggja svo mikið upp úr þessari till. um kaup á snjóbíl, að þeir telja þetta nokkurnveginn trygt nú þegar. Jeg hygg það eigi þó nokkra bið, en vænti þess, að innan ekki margra ára verði hægt að notfæra sjer þessa uppgötvun, að hún verði svo endurbætt. Það er enginn vafi, að sum hjeruð leggja miklu ríkari áherslu á að fá samgöngurnar innan hjeraðs bættar en nokkurn tíma strandferðir. Má nefna Eyjafjarðarsýslu, sem heimtar talsvert framlag til reglubundinna bátsferða um Eyjafjörð. Jeg veit það líka, að Eyfirðingar, Húsvíkingar, Siglfirðingar og Fljótamenn, og má nærri segja að miklu leyti Skagfirðingar, hafa miklu meiri not af þessum gufubát, sem heldur uppi reglubundnum ferðum milli Akureyrar og þessara staða, heldur en þótt auknar yrðu strandferðir. Það er nú svo, að þau hjeruð, sem næst liggja aðalkaupstöðunum norðanlands, vestanlands og austanlands, hafa lítil bein viðskifti við Reykjavík nema fólksflutning. Vörur eru seldar til þessara kaupstaða því nær eingöngu; það eru aðeins haustvörur, sem lítillega eru seldar til Reykjavíkur utan af landi. Allar sumarvörur eru yfirleitt seldar til næstu kauptúna. Og það er einmitt til þeirra flutninga, sem mönnum er nauðsynlegt að fá góðar innanhjeraðssamgöngur. Jeg skil ekki, að hæstv. stjórn geti tekið á móti dagskránni á þskj. 497, nema með því að leggja hana í skúffuna; því að mjer er óskiljanlegt, að stjórnin geti nú, eftir að búið er einu sinni að fella þál, um byggingu nýs strandsferðaskips, farið eftir þessari dagskrá og látið byggja nýtt skip jafnvel þegar á þessu ári. Jeg teldi það vera hreint og beint brot á þeim yfirlýsta þingvilja nú fyrir skömmu.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Aðeins örfáum orðum verð jeg að víkja til hv.frsm. meiri hl. (JAJ) . Honum fanst ekki geta átt við, þegar búið er að afgreiða fjárlög, að koma fram með dagskrá eins og þá, sem minni hl. hefir borið fram; af því að stjórnin, skildist mjer, hefði þá ekki ráð á neinu fje til að framkvæma skipsbyggingu fyrir. Jeg vil minna hv.frsm. á það, að í lögunum frá 1913, sem hjer er skírskotað til, er gert ráð fyrir, að þetta komist í framkvæmd með lántöku, og þar er heimild fyrir stjórnina til að taka lán, alt að 450 þús. kr., ef með þarf. Þess vegna er frá þeirri hlið skoðað ekkert í vegi. Út af því, að hv.þm. endurtók fleirum sinnum, að hjer væri lagt til að hefja verkið á yfirstandandi ári, þá verð jeg að minna hann á það, sem allir geta reyndar sjeð á dagskr., að þar er berlega sagt „á þessu eða næsta ári“, og auk þess með þeim fyrirvara, að stjórnin sjái sjer fært að ráðast í fyrirtækið. Dagskráin er nefnilega svo varlega orðuð, að engin stjórn getur haft á móti henni í þessu formi nema þá af skorti á velvild. Dagskráin er aðeins tilvísun til þeirra laga, sem eru löngu í gildi komin og eru enn í gildi. Ein fullyrðing af hendi hv.frsm. meiri hl. (JAJ) fanst mjer dálítið ljettúðug og loðin, sú, að Eimskipafjelagið gæti tekið strandferðir með minni tilkostnaði en það opinbera. Hvar er sönnunin? Jeg held hún sje engin. Það er alt annað mál, að fjelagið getur betur staðið sig við að halda uppi þeim strandferðum, sem standa í sambandi við millilandaferðirnar, en ríkið að kosta strandferðir. En það eru engar venjulegar strandferðir eða póstferðir, sem Eimskip annast, þótt millilandaskip affermi á ýmsum höfnum eða taki farm. Þá vildi hv.frsm. meiri hl. (JAJ), að því er mjer virtist, bíða með umbætur strandferða þangað til snjóbílar væru komnir til sögunnar og farnir að kafa fannir og flytja fólk milli landshluta. Hugvitssemin er þarna einstök! Ef hann vildi eitthvað í sölurnar leggja til að flýta fyrir því, að slík samgöngutæki fengjust og yrðu bráðlega í notkun, þá væri dálítið mark takandi á þessu hjali. En mjer virðist þetta einungis út í hött sagt hjá honum, og sennilega með það fyrir augum, að draga framkvæmd laganna frá 1913 á langinn. Þessi tilraun sem gera á hjer með snjóbíl eða reimabíl samkv. samþ.till., er aðeins til þess að vita, hvort möguleikar nokkrir eru á samgöngubótum með þessu tæki. Og þó að einn snjóbíll fengist, færi hann ekki milli allra hjeraða landsins eða gæti á nokkurn veg komið í stað strandferða.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það er reyndar orðið til lítils að halda ræður í þessari hv. deild, ef þær eiga að vera handa hv.þm., því það er nú komið svo, að menn hemjast alls ekki í þessum sal. En jeg vil þó láta í ljós þá skoðun, að stjórnin muni sjá sjer fært á þessu eða næsta ári að koma á fullri framkvæmd laganna frá 1913 um strandferðir. Jeg skal þá víkja fáeinum orðum að þessum lögum. þar segir í 1. gr., að stjórninni veitist heimild til að kaupa hluti í Eimskipafjelagi Íslands fyrir alt að 400 þús. kr., gegn því, að fjelagið taki að sjer að halda uppi strandferðum umhverfis landið með tveimur eða fleiri strandferðaskipum. Svo segir í 2. gr., að ef ekki náist samningar við Eimskipafjelagið um það, þá sje stjórninni heimilt að láta byggja tvö strandferðaskip. Í 4. gr. segir, að skipin skuli hefja strandferðir ekki síðar en í apríl 1916. Nú hefi jeg í vasanum samning milli Eimskipafjelags Íslands og stjórnarinnar um það, að það taki að sjer þessar strandferðir með tveimur strandferðaskipum, gegn því, að ríkissjóður legði fram 400 þús. kr. Var hann gerður í ráðherratíð Hannesar Hafsteins. En áður en kæmi til að fullnægja þessum samningi, skellur stríðið á. Þessvegna fór það svo, að það voru aldrei borgaðar inn nema 100 þús. kr., ekki 400 þús., eins og háttv.þm. S.-M. (SvÓ) sagði, það vita allir, að meðan á stríðinu stóð margfaldaðist verð skipa, þannig að ekki voru nokkur tiltök að fá tvö strandferðaskip fyrir 400 þús. kr. Og þó að þessi samningur hafi verið gerður, þá sá stjórnin ekki fært að halda honum upp á Eimskipafjelagið, því að það hefði verið sama sem að eyðileggja það. Þar af leiddi, að nokkru seinna - um stríðslokin - var Eimskipafjelagið leyst frá þessum samningi. Nú lít jeg svo á, að þar sem 10 ár eru nú liðin síðan þessi lög áttu að vera komin í fulla framkvæmd í síðasta lagi, og þar sem heimildin í 1. gr. um samning við Eimskipafjelag Íslands hefir þegar verið notuð, þá sje ekki unt að nota þessi lög frá 1913 lengur. Og jeg verð að segja, að þótt þessi dagskrá verði samþykt, þá mun jeg ekki sjá fært að kaupa strandferðaskip eftir heimild í lögunum frá 1913. Jeg álít ekki vera neina stoð í þeim. Þau eru tímabundin og gilda aðeins að því er snertir skipakaup þangað til í apríl 1916. Þá segja þau, að skipin skuli vera komin í strandferðir.

Mega þau ekki koma síðar?

. Nei, ekki eftir lögunum. Þessi lög hafa verið notuð eftir sínum upprunalega tilgangi, samkvæmt 1. gr., en samningurinn var upphafinn af því, að ófært þótti að krefja fjelagið að standa við hann. Jeg skal ekki fullyrða, hvort stjórnin hefir ekki sjeð sjer fært að uppfylla kröfur Eimskipafjelagsins, jeg var ekki viðriðinn slík mál þá. Annars er þessi dagskrá þannig orðuð, að lagt er í stjórnarinnar vald, hvort framkvæmdir verði á þessu eða næsta ári. Út af því vildi jeg segja það, að jeg mun alls ekki sjá mjer fært að leggja út í þetta á yfirstandandi ári, og skal færa nokkur rök fyrir því. Við þurfum vissulega nú á næstunni að athuga viðskiftareikning okkar við útlönd, því að á honum byggist okkar peningagengi að mjög miklu leyti. Nú hefir þessi hv. deild samþ. að skora á stjórnina að gera það sem unt er til þess að halda genginu föstu til næsta þings.

Ekki að gera það sem unt væri!

Eitthvað var það í þá átt.

Kappkosta!

. Það fylgdi með að sjerstaklega ætti að leggja kapp á, að gengið lækkaði ekki. En ef við nú á þessu ári, sem lítur út fyrir að verði vont útflutningsár, förum að kaupa frá útlöndum skip og annað, sem við verðum að borga með ársframleiðslunni, þá er jeg hræddur um, að fari að koma halli á okkar ársviðskifti við útlönd. Þessvegna væri það mjög svo ógætilegt af Alþingi, ef ætti að fara að skipa stjórninni að láta byggja svo dýrt skip á þessu ári, eftir að hafa lagt fyrir hana að sjá um, að gengið fjelli ekki. Einnig verðum við að gá að því, að það eru miklar opinberar framkvæmdir á þessu ári. Við erum að byggja Landsspítala, við erum að byggja Klepp, við erum að byggja heilsuhæli Norðurlands. Svo er fjöldi einstakra manna að byggja sjer hús. Til alls þessa þarf mikið af erlendu efni. Við erum að leggja talsvert af símalínum hingað og þangað, og til þess þarf einnig mikið af erlendu efni. Alt þetta verðum við að borga annaðhvort með útfluttum vörum á árinu eða með því að stofna til skulda erlendis. Nú finst mjer það muni vafasamt, að Alþingi vilji fara inn á þá braut að safna miklum skuldum erlendis. Býst við, að það sje vilji meiri hl. þingsins að hafa nokkurn veginn jöfnuð á viðskiftunum við útlönd. En það er ómögulegt að búast við slíkum jöfnuði, ef farið er að leggja út í slíkt, - að kaupa skip, sem kostar að minsta kosti hálfa miljón króna. Við skulum líka athuga, að á þessu yfirstandandi ári erum við að kaupa mjög stórt og dýrt skip, kæliskipið, og að minsta kosti þarf að borga hálfa miljón króna á þessu ári upp í það.

Strandgæsluskipið líka

. Já, það er líka rjett. það er 500 þús. kr., og kemur að mestu leyti á þetta ár. Ef maður athugar möguleikana fyrir jöfnuði á reikningi þessa árs við útlönd, þá verð jeg að segja, að það má skipast vel, eftir því sem nú er útlit fyrir, ef ársviðskiftin við útlönd sýna ekki halla, þó að við leggjum ekki út í annað eins fyrirtæki. Jeg skal þess vegna strax lýsa því yfir alveg afdráttarlaust, að þótt dagskrá þessi verði samþykt, þá verður ekkert á yfirstandandi ári gert til þess að byggja þetta skip. En með því er ekki sagt, að ekki verði að einhverju leyti lifað eftir dagskránni. Hún nær líka til næsta árs. En þá vil jeg benda á, að næsta þing kemur saman snemma á árinu, svo að hægt er að taka málið upp á ný. Getur verið, að viðskiftamál okkar skipist þannig, að þá yrði hægt að leggja út í þessi skipakaup. En ekki er hægt að fullyrða neitt um það nú. Jeg minnist þess, að á öndverðu þingi lýsti samgmn. yfir því, að mig minnir í einu hljóði, að hún vildi ekki leggja til, að keypt yrði strandferðaskip á þessu ári. Jeg veit ekki, hvað breytst hefir okkur í hag síðan - get ekki komið auga á neitt, Jeg læt mjer því í ljettu rúmi liggja, hvað samþ. verður í þessu máli, því að stjórnin mun ekkert gera í því fyr en á næsta þingi. En ef eitthvað sæist lýsa fram undan, þá mætti leita sjer vitneskju um, hvað slíkt skip muni kosta. Nú er engin vissa um það - öðru nær. Jeg hefi átt tal um þetta við formann Eimskipafjelags Íslands, og hann leit svo á, að það væri of mikil aukning á skipastólnum að kaupa nú tvö ný skip, og hann undirstrikaði það, að með kæliskipinu væri einmitt mikið bætt úr strandferðunum, þessu hafði jeg áður haldið fram hjer í þinginu, og það gladdi mig að heyra það, að formaður Eimskipafjelags Íslands skyldi vera mjer þannig alveg samdóma. Jeg lít svo á, að þótt dagskráin á þskj. 497 verði samþ., með stoð í lögunum frá 1913, þá sje það ekki nægileg heimild fyrir stjórnina til þess að láta smíða skip. Stjórnin mun því leita annara heimilda, ef hún skyldi sjá sjer fært að kaupa skip.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Út af því, sem hv.frsm. minni hl. samgmn. (SvÓ) sagði, að það væri ótrúlegt, að Eimskipafjelagið gæti rekið strandferðir með minni kostnaði en ríkissjóður, þá vil jeg benda honum á þessi atriði: Eimskipafjelagið hefir nú þegar skrifstofur, sem það þarf eigi að stækka, þótt það bætti við sig skipi. Það hefir einnig framkvæmdastjóra og stjórn og nægilegt starfsfólk, bæði í skrifstofu og vörugeymsluhúsum. Af þessu sjest, að það verða sama sem engin aukin útgjöld fyrir það í landi, þótt nýju skipi yrði bætt við. En ríkissjóður verður annaðhvort að greiða Eimskipafjelaginu stórfje á ári fyrir það að hafa afgreiðslu skipsins á hendi -  Það er enn eftir að vita, hver flutningaþörfin er, en við fáum reynsluna á næsta hausti, þegar leiguskip það, er stjórninni hefir verið heimilað að leigja um 4 mánaða tíma, er komið hingað. Það er undarlegt, að hv.frsm. minni hl. (SvÓ) skuli halda því fram, að eftir sje að framkvæma meiri hlutann af því, sem getur um í lögunum frá 1913. Jú, það hefir eigi verið gerður samningur við Eimskipafjelagið. Svo er mælt fyrir um, að ríkið leggi fram 400 þús. kr. til skipakaupa. Jeg held, að það hafi nú verið gert, og vel það, því að ríkissjóður mun nú hafa lagt fram í þessu augnamiði 860 þús. kr. Stjórninni er með lögum heimilað að taka 450 þús. kr. lán til strandferðaskipakaupa. Jeg hygg, að það lán hafi verið tekið og meira til. Það er þá aðeins samningurinn við Eimskipafjelagið, en í lögunum sjálfum er gert ráð fyrir því, að sá samningur muni eigi nást, Og þá er gert ráð fyrir, að ríkissjóður kaupi „tvö strandferðaskip, hafi annað þeirra að minsta kosti jafnmikið farþega og lestarrúm og strandferðaskip þau, sem hjer voru í förum árin 1910–1912.“ Jeg held nú, að „Esja“ sje eins gott skip og komi að eins miklum notum eins og bæði skipin „Austri“ og „Vestri“. Síðast liðið ár hefir hún haldið uppi eins góðum strandferðum eins og bæði þessi skip til samans, því að hún er miklu hraðskreiðari en þau voru. Auk þess hefir hún langtum betra og meira farþegarúm en þessi skip.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það á víst að heita svo, að jeg sje frsm. sjútvn. í þessu máli, en jeg hafði ekki tekið eftir því fyr en mjer var bent á það núna samstundis. Það leiðir því af líkum, að jeg hefi ekki búið mig undir langa framsögu, enda er hjer ekki um merkilegt mál að ræða. En þar sem þetta mál er búið að liggja nokkuð lengi fyrir deildinni, þá geri jeg ráð fyrir því, að hv.þdm. sjeu búnir að átta sig á því, og ætti ekki að þurfa öllu meira um það að segja en það, sem stendur í nál. á þskj. 206. Nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að leggja með frv., því að hún telur kröfuna um það, að útgerðarmaður haldi jafnan í tryggingu farangri skipverja, fremur óeðlilega og hætt við, að hún kæmi ósanngjarnlega niður á útgerð smáskipanna. Vil jeg ekki fjölyrða meira um þetta núna í annríkinu; býst við að hv.þdm. sjeu búnir að átta sig á rjettri meðferð málsins.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Það vildi svo undarlega til, að fyrir þingfund hjer í morgun voru staddir hjer menn, sem hafa orðið fyrir því óláni, að missa allan sinn fatnað og muni við strand, sem nýlega kom fyrir. Það var undarleg tilviljun, að jeg skyldi hitta þessa menn sama dag, sem þetta mál kemur hjer til 2. umr. þetta bendir á, eins og líka öllum mun vera ljóst, að það er hin mesta nauðsyn á því, að fatnaður og munir skipverja sjeu trygðir, og að samþykkja beri lög um það efni. Það mun ekki lítið, sem fer í sjóinn árlega, alt saman óvátrygt. Jeg hygg, að það muni vera sum árin upp undir 200 manns, sem fyrir tapi verða. Ef gert er ráð fyrir, að hver maður hafi að meðaltali föt og muni fyrir 500 kr., þá eru þetta ekki litlir peningar, sem þarna fara forgörðum, það mun að vísu ef til vill vera minna virði á seglskipum og mótorbátum, en aftur meira á hinum stærri skipum, sem hafa meira pláss og halda lengur út. Samkv. 1. gr, þessara laga er gert ráð fyrir því, að útgerðarmaður gufuskips skuli skyldur til að tryggja fatnað og muni fyrir ekki lægri upphæð en 500 kr., en útgerðarmaður mótorskips og mótorbáts fyrir 400 kr. Meiri hl. sjútvn. hefir nú tekið heldur stirðlega í þetta mál og lagt til, að frv. yrði felt. En það er sýnilegt, að þetta mál verður ekki útrætt nú, þó að hv. deild fallist á það. En hv. meiri hl. sjútvn. hefir ekki viljað líta við þessu máli; ekki gera breytingar, bara fella það. Hv. frsm. (SvÓ) sagði, að ekki væri meira um þetta að segja en það, sem stendur í nál. En mjer finst vera margt hægt að segja um það. Hjer er mikið verðmæti, sem fer forgörðum árs árlega, og því mikið unnið við þessa vátryggingu. Það eru margir, sem standa uppi slyppir og snauðir, þegar þeir koma frá strandi.

Er ekki hægt að tryggja án þessara laga?

. Jeg hygg, að hvorki útgerðarmenn nje skipverjar hefðu hirðu á að tryggja í hvert skifti, nema hjer kæmi lagaboð. Það er ekki nema einstaka maður svo forsjáll, að tryggilegt sje að selja mönnum sjálfdæmi um þetta. Það þykir t. d. sjálfsagt að lögbjóða, að hús skuli trygð, og fleira mætti nefna. Hv. frsm. (SvÓ) sagði, að þetta kæmi ósanngjarnlega niður á smærri útgerðinni. Það er rjett, að það er dálítið aukin útgjöld fyrir þá, en hins vegar meiri trygging fyrir þá, sem hjá þeim starfa, Jeg hygg, að flestum útgerðarmönnum þyki leitt, að skipverjar þeirra verði fyrir skaða við strönd, en það er ekki víst, að þeir geti hjálpað þeim, þótt þeir sjeu allir af vilja gerðir. Eina ráðið er að lögbjóða þetta, og jeg tel rjettara, að útgerðarmennirnir beri þennan kostnað, eins og annan kostnað af útgerðinni. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. Þótt jeg geri ekki ráð fyrir því, að þetta frv. verði afgreitt nú, þá vænti jeg þess þó, að hv. deild lofi þessu frv. að fara til 3. umr.

Hákon Kristófersson Jeg get tekið undir með hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að mér þykir ilt til þess að vita, hvernig hv. sjútvn, hefir snúist í þessu nauðsynjamáli. Mig og hv. 2. þm. Reykv. greinir ekki á um annað en hver eigi að greiða iðgjöldin. Jeg tel rjettara, að þeir, sem trygðir eru, greiði þau. Mjer hefði þótt það miklu frambærilegra af hv. sjútvn. að koma fram með brtt., heldur en afgreiða þetta mál frá sjer með nál., sem ekki er nema rúm ein lína. Jeg verð að segja, að jeg hefi orðið fyrir miklum vonbrigðum, að jafnmæt nefnd og sjútvn, er, skyldi láta sig henda slíkt sem þetta. Jeg vil nú skjóta því til hv. 2. þm. Reykv. (JBald), hvort honum þyki það nokkur misþyrming á máli þessu, að vísa því til stjórnarinnar að þessu sinni, með ósk um það, að hún leggi frv. þessa efnis fyrir næsta þing. Mun jeg gera þetta að tillögu minni. En eins og jeg gat um áðan, þá finst mjer rjettara, að sjómennirnir greiði sjálfir iðgjöldin. Það hefir verið hlaðið svo miklum útgjöldum á útgerðarmennina, að einhverntíma verður að láta staðar numið í því. Enda er jeg líka viss um, að enginn sjómaður mundi telja slíkt eftir sjer. En í því er jeg algerlega samdóma hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að þessarar tryggingar verður aldrei gætt, nema lagaboð komi til. Þetta frv. virðist svo einfalt, að ekki hefði þurft langan tíma til þess að breyta því, og þá sjerstaklega 2. gr. það hryggir mig stórlega, að þetta mál skuli ekki ná fram að ganga á þessu þingi. En sem sagt, jeg geri það að tillögu minni, að málinu verði vísað til stjórnarinnar, ef hv.flm. hefir ekki á móti því. - Hin mörgu dæmi, sem fyrir hafa komið og það eitt nú nýlega, sýna það best, hve nauðsynlegt er, að tryggingarskylda sje á munum sjómanna.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það er rjett fyrir siða sakir, að jeg ætla að segja fáein orð í þessu máli. - Það er ekki nema von, að hv.flm. og frsm. minni hl. (JBald) kvarti undan því, að nefndin hefir lagt á móti málinu, og spyrji, hverjar ástæður eru hjá meiri hl. nefndarinnar fyrir því. En hv.flm. (JBald) veit reyndar vel, að aðalástæðan er sú, að meiri hl. vill láta hvern vera sjálfráðan um það, hvort hann tryggir eða ekki; um slíka hluti tekur því varla að tala frekar. Hv. þm. Barð. (HK) virtist vera mjög óánægður yfir því, hvað nál. meiri hl. væri stutt, og sagði það aðeins eina línu. En jeg veit ekki, hvort hv.þm. (HK) hefði orðið nokkuð ánægðari, þótt nál. hefði verið 2–3 línur, eins og álit minni hl. er. Í þessu stutta nál. meiri hl. er nú samt sem áður sagt það, sem nefndin hafði að segja, og áleit hún ekki, að þörf væri á að eyða meiri prentsvertu í það, sem jafnlitlu skiftir og þetta. Jeg skal annars geta þess, út af till.hv.þm. Barð. (HK), um að vísa málinu til stjórnarinnar, að jeg, fyrir nefndarinnar hönd, hefi ekkert á móti því, að frv. fari þá leið, sem hann óskar, því að það er þó ekki eins og að láta það fara norður og niður, að vísa því til hennar, og getur verið betur borgið þar heldur en ef felt væri með harki og hávaða. En ákveðið er frá nefndarinnar hendi að leggja til, að málið verði felt, ef till.hv.þm. Barð, (HK) verður ekki samþykt.

Sigurjón Jónsson Jeg skal aðeins með örfáum orðum skýra háttv.þm. Barð. (HK) frá því, að svo framarlega sem fram kemur frá stjórninni frv. um þetta, þá held jeg, að ekki sje til neins að fara aðra leið en þá, sem farin er í þessu frv. Við höfum í fyrra afgreitt lög um líftryggingu sjómanna, þar sem útgerðarmanninum er gert að skyldu að greiða tryggingargjaldið, og þá er ósamræmi í því, ef hásetar eiga að greiða tryggingargjald af munum sínum, en útgerðarmennirnir aðalupphæðina, vátryggingargjaldið af þeim sjálfum. En fyrir mjer vakir ekki annað en þetta, hvort eigi að binda útgerðarmönnum þann bagga, frekar en orðið er, um tryggingu á munum hásetanna. Mjer finst ekki koma til mála, að hásetarnir greiði tryggingargjald af munum sínum, en útgerðarmennirnir aftur vátryggingargjald af mönnunum.

Hákon Kristófersson Jeg get ekki sjeð annað en að þau atriði í ræðu hv.frsm. meiri hl., sem hann færir fyrir sínu máli, hafi verið mjög ljeleg og ekki í samræmi við þær varnir, sem sá hv.þm. (SvÓ) færir venjulega fyrir sínu máli. Jeg var ekkert að tala um það, að nál.hv. meiri hl. hefði átt að vera 2–3 línum lengra, því að jeg hefði verið ánægður með það, ef jeg hefði sjeð þar nokkrar frambærilegar ástæður fyrir því, að málið yrði felt, en jeg er óánægður yfir meðferð hv. meiri hl. á málinu, því að jeg tel það nauðsynjamál. En meðferð þess sýnir, að jafnfróður og athugull maður og hv.þm. S.-M. (SvÓ) er, hefir ekki viljað leggja neina rækt við það, en við hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) erum alveg sammála, því að við álitum báðir, að of langt sje gengið í tryggingarskyldu útgerðarmanna. Jeg álít, að þeir ættu að vera skyldir til þess að sjá um tryggingu í báðum tilfellum, en fá það greitt aftur, og þó að kannske hafi verið sýnt ranglæti í einu tilfelli, þá get jeg ekki sjeð, að ekki mætti eiga sjer stað skilgreining í hinu tilfellinu. Jeg vil fúslega laga alt, en mjer er kunnugt um, að það eru svo margir fálækir menn, sem missa alt, sem þeir hafa með sjer, þegar strand ber að höndum, en mega ekki við því. Þessvegna furðar mig á því, að hv. sjútvn. skuli hafa snúist þannig við málinu, en jeg held, að hún hafi bundið sig of mikið við það ranglæti, sem að mínu viti er orðið gagnvart útgerðarmönnum, en það er ekkert ranglæti, þó að þeim sje gert skylt að tryggja þessa muni, ef viðkomandi greiðir það aftur af kaupi sínu.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Hv. frsm. meiri hl. (SvÓ) tók í rauninni fram það atriði, sem ágreiningur er um milli mín og hv. meiri hl. í þessu máli. Aðalástæðan til þess, að hv. meiri hl. hefir ekki viljað fallast á málið, er, að hann vill láta hvern mann sjálfráðan um það, hvort hann tryggir eða ekki, en þarna kemur fyrst og fremst fram aðalmunurinn á því, hvort samþykkja eigi lagaákvæði um þessar tryggingar eða ekki, en jeg hefi áður fært ástæður fyrir því, að það beri að lögbjóða þessar tryggingar, og jeg nenni ekki að fara að rekja það aftur. En það sýnir, hvað hv. meiri hl. nefndarinnar álítur þetta mál mikilsvert, að hann vildi ekki eyða prentsvertu nema í eina línu, og munar það sjálfsagt ríkissjóð nokkru á þessum þrengingartímum. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) benti á það, að stjórnin gæti farið aðra leið í málinu en þá, sem hjer er farin, og úr því að svo er komið, vil jeg gjarnan fallast á till.hv.þm. Barð. (HK), um að vísa málinu til stjórnarinnar. Jeg álít, að það skifti ekki miklu máli um það, því að frv. kemst enganveginn fram nú, og þá get jeg alveg eins felt mig við það, þegar hvort sem er verður að láta málið óafgreitt.

Jón Auðunn Jónsson Jeg heyri, að hv.flm. (JBald) sættir sig við það, að málinu verði vísað til stjórnarinnar, en um leið vil jeg þá benda hæstv. atvrh. (MG), sem þetta mál fer til, á það, að hjer er verið að leggja ennþá eina nýja kvöð á smábátaútgerðina, sem getur munað alt að 100 kr. á bát. En ef svo stendur á, að hásetar róa fyrir hlut, þá ættu þeir að borga þetta iðgjald, að minsta kosti að hálfu. Annars er það nú svo á mótorbátum, sem eru minni en 20 smálestir, að menn hafa ekkert með sjer nema fötin, sem þeir standa i, en engin föt til skifta, svo ef mennirnir komast í land, þá hafa þeir ekkert mist, svo að þó að föt þeirra sjeu vátrygð og iðgjald greitt, og það verður sannað eftir á, að þeir hafi ekki haft neinn farangur nema fötin, sem þeir stóðu í, þá fá þeir ekkert endurgoldið. En útgerðarmaðurinn verður samt sem áður að borga iðgjald fyrir það, sem ekki var til, og er þá aðeins verið að gefa vátryggingarfjelaginu þessi iðgjöld. Annars mun mega gera ráð fyrir, að þetta iðgjald verði 5% á ári, eða á mótorbátum ekki undir 6%. Þessi vátrygging er auðvitað fyrir „total“, því að öðruvísi fæst ekki trygt. Auðvitað er líka hægt að fá vátrygt fyrir eina og eina ferð, en það mun enginn gera, því að þá yrði iðgjaldið svo miklu hærra.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Verði frv. þetta að lögum, geri jeg ráð fyrir, að útgerðarmannafjelögin mundu semja við einhver vátryggingarfjelög um að tryggja þá muni, sem hásetar hefðu með sjer á skipunum, og það yrðu svo mikil viðskifti þar, að vátryggingarfjelögin mundu sýna svo mikla tilhliðrun, að þau gerðu sig ánægð með mikið lægri iðgjöld en þótt einhver einn maður vildi láta tryggja hjá sjer.

Veit hv.þm. til, að vátrygging fáist nokkurntíma fyrir minna en 5%, þegar iðgjald fyrir árið er 8%?

. Það er dálítið tregara með að fá vátrygt á einstökum skipum heldur en að fá trygt á heilum flota, og það veit hv.þm. (JAJ), að þegar um stór viðskifti er að ræða, þá teygja vátryggingafjelögin sig mjög langt, má þar til dæmis benda á, að Reykjavíkurbær gerir samninga um húsatryggingar í bænum, og fær þau iðgjöld langt fyrir neðan þann taxta, sem er vanalegur. Þetta sýnir einmitt, að þegar um mikil viðskifti er að ræða, geta fjelögin leyft sjer að taka talsvert minna iðgjald, en hitt veit jeg mjög vel, að þótt hásetar sleppi í land með alt sitt dót, kannske meira og minna skemt, þá fá þeir ekkert fyrir það, en á sama hátt gæti hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) sagt, að öllu því iðgjaldi, sem greitt er af bátum í Norður-Ísafjarðarsýslu, sje fleygt í sjóinn, af því að bátarnir hafa ekki farist.

Er líf manna ekki til? En hjer er verið að tryggja það, sem kannske er ekki til

. Jeg skil nú ekki í því, að menn fari út á bátum með ekkert með sjer, það getur náttúrlega verið, að þannig sje farið í sólarhrings-róður eða minna, en þegar lengur er verið í burtu, hljóta þeir að hafa eitthvað með sjer. Annars er þetta nokkuð ömurleg lýsing á lífi manna við þessa atvinnugrein, að þeir hafi ekkert með sjer annað en það, sem þeir standa í, og verða þannig að vera í þeim fötum, hvernig sem á stendur; en ef svo væri, að þeir hefðu samt eitthvað meira með sjer, þá virðist hv.þm. (JAJ) ekki vilja gera neitt til, að menn geti trygt þá muni fyrir skaða, þegar slys ber að höndum.

Jón Auðunn Jónsson Það er auðheyrt, að þessi hv.þm. (JBald) þekkir ekkert til sjómensku, ekki nokkurn skapaðan hlut, þegar hann segir, að það sje ömurlegt líf, ef menn hafa ekki með sjer fatnað fyrir 400 kr., eða heldur hv.þm. (JBald), að menn hafi svo gott pláss, að þeir geti haft með sjer slíka muni í opnum bátum fyrir þessa upphæð, þegar menn fara í róður og koma aftur eftir nokkrar klukkustundir. Þannig er það að minsta kosti á bátum við Ísafjarðardjúp, menn fara í róðra og hafa ekki með sjer föt fyrir 400 kr. Og það er heimska ein að skylda menn til þess að vátryggja það, sem ekki er til, og hásetarnir fá ekki einn einasta eyri meira fyrir því. En þetta á við um smábátana, og jeg hygg, að fyrir gufuskipin sje 800 kr. alt of hátt líka, það mundu aldrei fást greiddar slíkar bætur. Jeg geri ráð fyrir, að hásetar hafi með sjer ein nærföt og eitthvað smávegis annað, svo að þeir hafa kannske með sjer fyrir 400 kr. í hæsta lagi, en þar má ekki vátryggja fyrir lægra en 800 kr., þó að þeir hafi ekki meira með sjer en þetta. Og þetta eiga útgerðarfjelögin að borga fyrir það, sem ekki er til. En jeg vil nú benda hv.þm. (JBald) á, að það er hrein og bein sviksemi, ef jeg vátryggi hlut fyrir fimmfalt hærra verð en verðmæti hans er, og hv.þm. ætlar þó víst ekki að láta útgerðarmenn smábátanna bera það úr býtum, að þeir verði fyrst fyrir því að greiða iðgjöldin og svo á eftir dæmdir fyrir svik. Hjer er að vísu ekki talað um að tryggja fyrir nema 400 kr., en það er líka bersýnilega of mikið, því að það kemur engum til góðs nema vátryggingarfjelögunum, og er að eins til að reyna að ná þessum aurum frá smábátaútgerðinni, sem reyndar eru ekki til, og væri þá betra að hafa annað form til þess. Jeg held líka, að hv.þm. (JBald) hefði verið nær að gera ekki sitt til að drepa það frv., sem jeg flutti í fyrra um stórmiklar réttarbætur til handa sjómönnum, og jeg held, að það hefði verið meira í þarfir sjómannastjettarinnar að gera það ekki.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Þetta frv., sem hv.þm. vitnar til, var flutt í fyrra í þeim tilgangi að spilla fyrir mikilsverðu máli, sem þá lá fyrir þessari hv. deild. Hv. þm. vitnar svo í sjómannsþekkingu sína, en jeg man eftir því, þegar togaralögin voru hjer á ferðinni, þá vitnaði hv.þm. í 20 ára sjómannsþekkingu sína, og rjeð þá frá að samþykkja frv., en jeg held, að sú sjómannsþekking hafi orðið hv.þm. (JAJ) fremur til lítils sóma.

Jón Auðunn Jónsson Jeg held, að þetta sje ekki rjett hjá hv.þm. (JBald). Jeg sagði, að þessum lögum mundi ekki verða framfylgt, þegar skipin fiskuðu í ís, og jeg held, að hv.þm. (JBald) geti sannfært sig um, hvort svo er, með því að tala við sjómennina sjálfa. En jeg hefi ekkert sagt um, að þau mundu ekki haldin, þegar fiskað væri í salt.

Vill hv.þm. endurtaka þessi orð fyrir utan þinghelgina?

Það skal jeg gjarnan gera, ef hv.þm. (JBald) vill.

Forseti (BSv): Jeg legg til, að höfð sje ein umr. um málið.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það verða að vera tvær umr. um málið, vegna þess að það hefir útgjöld í för með sjer fyrir ríkissjóð.

Flm. (Jakob Möller) Jeg lít svo á, að þetta sje aðeins einföld áskorun og þurfi um hana eigi meira en eina umr.

Atvinnumálaráðherra (MG): Samkv. þingsköpum verða að fara fram tvær umr. um öll þau mál, er hafa útgjöld í för með sjer.

Magnús Jónsson Hæstv. stjórn tók þegjandi við rökstuddri dagskrá um daginn, og hafði hún þó útgjöld í för með sjer.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg minnist þess eigi, að í þingsköpum sjeu nein ákvæði um rökstuddar dagskrár, en þáltill., er fara fram á útgjöld úr ríkisisjóði, á að ræða við tvær umr. í báðum deildum.

Flm. (Jakob Möller) Jeg er alveg hissa á þessum undirtektum hæstv. atvrh. (MG). Það er beint játað með því, hvernig þáltill. er fram komin, að hún geti eigi skoðast sem útgjaldaskipun, heldur aðeins sem yfirlýstur vilji háttv. deildar. Og það er algerlega á valdi hæstv. stjórnar, hvort hún greiðir þessa uppbót, í von um samþykki þingsins síðar meir. Menn mega ekki halda, að jeg viti ekki, hvernig á að bera fram þáltill. um útgjöld úr ríkissjóði. Þær eru stílaðar sem ályktun Alþingis. Jeg vil leyfa mjer að beina þeirri spurningu til hæstv. forseta, hvort nokkuð sje það í þingsköpum, er banni slíka áskorun sem þessa.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil taka í sama strenginn og hv.flm. (JakM) og vil, að hæstv. forseti leggi sinn úrskurð á málið. Í 18. gr. fjárlaganna er gert ráð fyrir greiðslum, sem stjórnin greiðir á sína ábyrgð, upp á væntanlegt samþykki þingsins. Hjer er farið fram á nákvæmlega hið sama.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg fæ ekki betur sjeð en að um þessa þáltill. gildi það, sem stendur í 29. gr. þingskapanna. Þar segir svo: „Þingsályktunartillögur, sem fara fram á útgjöld úr landsjóði, skal jafnan bera upp í báðum deildum og hafa tvær umræður um þær“. Jeg hefi ekki haldið því fram, að hv.flm. (JakM) hafi ekki vit á að bera þáltill. rjett fram. En út af því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) sagði, þá er þess að gæta, að þar er eigi nema um lítið brot úr ári að ræða, og svo er það gömul venja. Jeg held því fram, að þingsköpin þekkja ekki og gera ekki ráð fyrir nema einni tegund þingsályktunartillagna, er fara fram á fjárgreiðslur úr ríkissjóði, og til tryggingar er það ákveðið, að þær skuli ræddar við tvær umr. í hvorri deild.

Magnús Torfason Þar sem háttv.flm. (JakM) hefir lýst yfir því, að þessa þáltill. eigi aðeins að skoða sem yfirlýstan vilja Nd., ef samþ. verður, þá er engin hætta á því, að hæstv. stjórn muni fá bágt hjá deildinni síðar meir, þótt hún greiði þetta fje, allra síst þegar þess er gætt, að ekki er von á því, að miklar breytingar verði á skipun deildarinnar til næsta árs.

Hákon Kristófersson Jeg ætla ekki að fara að setja neitt út á þáltill. En jeg vil spyrja, hvernig á því stendur, að hún skuli koma fram nú, rjett eftir að búið er að samþykkja fjárlögin. Því var þessi útgjaldaauki ekki settur í fjárlögin?

Hann stendur þar fyrir næsta ár

. Það, sem hv.þm. Str. (TrÞ) sagði um fyrirframgreiðslurnar í 18. gr. fjárlaganna, þá er það óvíst, að stjórnin hafi heimild til að greiða þær. Heimildin kemur ekki fyr en á eftir, að fjárlögin eru gengin í gildi.

Flm. (Jakob Möller) Hv. þm. Barð. (HK) hefir ekki athugað það, að í fjárlögunum fyrir 1927, sem nú hafa nýskeð verið afgreidd frá þinginu, er það tekið upp að bæta laun símamanna fyrir árið 1927. Jeg er ekki að fara fram á það, heldur að þeir fái einnig samskonar uppbót fyrir árið 1926. Því var ekki hægt að koma við í fjárlögunum. Viðvíkjandi því, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði, vil jeg benda honum á það, að stjórnin hefir margsinnis greitt slíkar upphæðir sem þá, er hjer er farið fram á. Jeg skal minna hann á það, að árið 1924 greiddi hún fje til ríkisráðskostnaðar og setti svo samskonar upphæð í fjárlögin fyrir 1926. Upphæðina hafði hún þannig greitt upp á væntanlegt samþykki þingsins. Þessi upphæð var lækkuð fyrir 1926, en eftir sem áður stóð upphæðin, sem greidd var 1924. Og stjórnin fjekk engar ávítur fyrir þetta. Það, sem hæstv. ráðh. (MG) óttast mest, er ekki annað en grýla, því að það liggur í augum uppi, að þeir þdm., sem greiða þáltill.atkv., geta ekki atyrt stjórnina síðar meir fyrir það að hafa farið að vilja deildarinnar.

Forseti (BSv): Þar sem hjer liggur einungis fyrir yfirlýsing deildarinnar til hæstv. stjórnar, þá virðist nóg, að ein umræða fari fram um tillöguna, og er því ákveðið, að svo megi vera.