Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Þegar hinum miklu og alkunnu gjaldeyrisvandræðum fór að linna, þótti miklu varða, að ekki færi út í það sama aftur, og voru þá þessi l. sett. Þar segir svo: „Landsbanki Íslands skal leggja til hliðar upphæð í erlendum gjaldeyri, sem nemi ,jafngildi 12 milljóna íslenzkra króna umfram það, sem bankinn skuldar erlendis á hverjum tíma. Skipa skal 7 manna nefnd, sem hafi með höndum. verkefni það, sem tilgreint er í lögum þessum.“Sú kvöð hvíldi þó á ríkissjóði í sambandi við þessi lög, að búast mátti við, að Landsbankinn. yrði að koma þessu fé fyrir á óhentugum stöðum, og átti ríkissjóður að greiða Landsbankanum þann halla, sem hann biði af að hafa þetta fé jafnan handbært. Nú er svo komið, að þessi ákvörðun er orðin. óþörf, og fer frv. fram á að undanþiggja bankann þessari kvöð, meðan ekki er ástæða til að hafa hana í gildi. Fjhn. beggja deilda mæla með, að frv. nái fram að ganga, og vil ég fyrir hönd fjhn. Ed. mæla með, að það verði samþ. óbreytt.



Frv. þetta er fram komið að tilhlutun ríkisstj. og fer fram á heimild fyrir hana til að innheimta skemmtanaskatt með viðauka árið 1945. Fjhn. hefur orðið sammála um að skjóta inn einu orði, af því að frv. var ekki afgr. fyrir áramót. Leggur hún til, að á milli orðanna „skal“ og „árið“ komi: allt. N. er sammála um, að þetta sé sjálfsagður skattstofn, og leggur til, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. –Þetta frv. er komið frá Nd. og miðar að því að tryggja, að eigi verði lögð útsvör á þann hluta tekna, sem rennur í nýbyggingarsjóð útgerðarfyrirtækja og er undanþeginn skatti. Ég lít að vísu svo á, að frá upphafi hafi löggjöfin ætlazt til, að þessi hluti tekna útgerðarfyrirtæk ja væri undanþeginn álagningu útsvara. Flm. kvað þó misbrest hafa orðið á þessu, og er það án efa rétt, og miðar frv. að því að taka af öll tvímæli í því efni. Allshn. leggur því til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt, og fellst á þau rök, sem flm. ber fram í grg. þess. Þess skal þó getið, að einn nm. var ekki viðstaddur, er n. afgr. málið.



Herra forseti. - Sjútvn. hefur haft þetta mál til athugunar. Hefur hún sent það til vitamálastjóra og óskað umsagnar hans. Vitamálastjóri leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það liggur fyrir. Eins og fram kemur í grg., hefur á undanförnum árum verið lagt fram nokkurt fé úr ríkissjóði í fjárl. til framkvæmda á lendingarbótum í Þorkötlustaðahverfi í Grindavík, en l. hafa ekki verið til um lendingarbætur þar. Er frv. flutt til að bæta úr þessu. Sjútvn. leggur einróma til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, enda er fjárhæð sú, sem nefnd er í frv., nákvæmlega tekin eftir áætlunum vitamálastjóra og frv. samið nákvæmlega í samræmi við þau l., sem nú eru til um lendingarbætur. Það er því till. sjútvn., að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Haraldur Guðmundsson) Fjhn. hefur haldið fund um þetta frv. eftir að það var lagt fram og flytur á þskj. 845 brtt. þess efnis, að aftan við 3. gr. frv. bætist nýr málsliður, þar sem svo er fyrir mælt, að Lífeyrissjóður Íslands skuli endurgreiða þeim mönnum. sem samkvæmt þessari grein greiða iðgjöld til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins fyrir liðið starfstímabil, þær upphæðir, sem þeir hafa greitt í Lífeyrissjóð Íslands fyrir sama tímabil. Eins og hv. þm. er kunnugt, leiddi það af breyt. þeirri, sem gerð var, þegar l. um tryggingu starfsmanna og embættismanna gekk í gildi, að tala hinna nýju sjóðsfélaga eftir nýju l. varð um 500 eða á 6. hundrað. Þessir menn fá ekki, eftir l. eins og þau eru nú, meðan þeir eru starfsmenn ríkisins, önnur réttindi hjá sjóðnum en þau, sem skapast frá því að þeir byrja að greiða iðgjöld til sjóðsins. Það liggur í augum uppi, að fyrir menn, sem komnir eru á fullorðinsár og hafa starfað í langan tíma í þjónustu ríkisins, er þetta mjög ófullnægjandi, enda hefur það verið talið sjálfsagt, að með þessu verði veitt í að brúa þetta millibilstímabil. Mundu þessir menn, eins og tíðkazt hefur hingað til, verða teknir á 18. gr. fjárl. með eftirlaunagreiðslur, eftir því sem Alþ. ákveður að hverju sinni. Nú getur það komið fyrir, að á tveimur stöðum skuli greiða eftirlaun til sömu manna, og getur það valdið ýmsu misræmi í þessu efni. En til þess er ætlazt samkvæmt 3. gr. þessa frv., að úr þessu verði bætt og þessir starfsmenn, sem eru orðnir nýir sjóðsfélagar, fái sömu aðstöðu og aðrir í Lífeyrissjóði embættismanna, ef þeir greiða iðgjöld 10 ár aftur í tímann, ef þeir hafa starfað svo lengi. Við athugun hefur það komið í ljós, að hér er um svo verulega upphæð að ræða, að ætla má, að það verði nokkrum erfiðleikum bundið fyrir ýmsa að tryggja sér réttindi á þann hátt, ef ekki er létt undir á einhvern veg. Sé miðað við 5 þús. kr. laun sem hámark, þá nemur iðgjaldið 350 kr. á ári og á 10 árum 3500 kr. og með vöxtum og vaxtavöxtum eitthvað yfir 4500 kr., sem ýmsir að sjálfsögðu eiga erfitt með að greiða út að fullu. Hins vegar hafa þessir menn frá því Lífeyrissjóður Íslands var stofnaður á árinu 1936 greitt iðgjöld til hans, persónugjald og skattaálag. En menn í lífeyrissjóði embættismanna voru undanþegnir þessu til Lífeyrissjóðs Íslands. Með þessum brtt. er gert ráð fyrir, að þessum starfsmönnum skuli endurgreitt það, sem þeir hafa greitt í Lífeyrissjóð Íslands í rúm 8 ár, sem þeir hafa greitt til sjóðsins, með það fyrir augum, að þeir njóti þá sömu fríðinda fyrir þetta tímabil eins og meðlimir Lífeyrissjóðs embættismanna ríkisins. Tala þessara manna er rúmlega 500, og við lauslega athugun, sem við höfum gert á því, hve mikið þeir hafa greitt í Lífeyrissjóð Íslands, virðist koma í ljós, að það sé nálega 550 kr. að meðaltali, sem greitt hefur verið af hverjum manni. Sé þetta nær sanni, sem ég hygg að verði, væri þá heildarframlagið nálægt 270–300 þús. kr., og mundi það, eins og ég áðan sagði, létta nokkuð undir þær greiðslur, sem þeir eiga að inna af hendi til þess að fá sambærileg réttindi við eldri sjóðsfélaga. Fjhn. ber þessa till. fram og er sammála um hana. En mér þykir rétt að geta þess, að ég hef rætt við tryggingarráð, sem hefur með höndum stjórn Lífeyrissjóðs Íslands. Og enda þótt tryggingarráð telji þetta ekki æskilega leið, er mér óhætt að segja það, að það er ekki mótfallið því, að þetta sé gert í þessu tilfelli, með tilliti til þess, að þessir menn verða að fá sömu aðstöðu og meðlimir Lífeyrissjóðs embættismanna hafa haft þetta umrædda tímabil. Fleira held ég ég hafi ekki að segja, en ég vil mæla með því fyrir n. hönd, að till. verði samþ. og frv. látið ganga fram óbreytt.



Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, hefur verið til umr. og ályktunar í Nd. og samþ. þar og sent til Ed. og komið þar fyrir landbn., og var hún sammála um að mæla með því að samþ. það eins og það lá fyrir, og afgr. n. það mál frá sér 8. des. s.l. En síðan hafa þær breyt. orðið, að þar sem l. áttu að ganga í gildi og koma til framkvæmda 1. jan. 1945, getur það nú ekki orðið, og hefur meiri hl. n. því komið sér saman um að gera þá breyt., að l. komi ekki til framkvæmda fyrr en 1. febrúar 1945. Þetta frv. er að efni til, eins og hv. d. er kunnugt. tilraun framleiðenda á landbúnaðarafurðum að koma sér upp nokkrum sjóði til framkvæmda og framfara fyrir þá, og geti þeir þá frekar ráðið þar bót á ýmsum nauðsynjamálum og þjóðfélagsmálum fyrir landbúnaðinn heldur en áður. Það er lagt til í þessu frv., að greitt sé 1/2% af verði af flestum landbúnaðarvörum, sem hægt er að ná gjaldi af, sem framleiðendum er greitt fyrir vöruna á hverjum tíma. Það eru náttúrlega sumar vörur, sem alls ekki eru skattlagðar. eins og t.d. stórgripakjöt og garðamatur, en það má með reglugerð ákveða fleiri vörur með. Bændur hafa hingað til ekki lagt neitt fyrir í sameiginlegan sjóð. Það hefur verið aðeins greiðsla til búnaðarfélags, hreppa- og búnaðarsambandssjóða. En nú er þessi viðleitni í þá átt að ná saman fé til þess að leggja í sameignarsjóð fyrir bændur þó þannig, að það komi öllum bændum, sem í búnaðarfélögum eru, til góða, og þykir það ekki fyrr en nauðsyn bar til. Þessi sjóður mundi spara heldur gjöld úr ríkissjóði til Búnaðarfélags Íslands, sem aðallega stendur fyrir þessum sjóði. Ef þessar greiðslur eru látnar í ný sameiginleg fyrirtæki eða framkvæmdir, þá munu líka hverfa beiðnir frá þessari stofnun til ríkissjóðs um styrk til þeirra, sem vel mætti vera,. að annars mundu koma. Þetta er því aðeins ósk frá bændum til löggjafans, að hann verndi þá og veiti þeim réttindi til þess, að þeir megi á skipulegan hátt innkalla hjá sjálfum sér gjald, sem ekki íþyngir landinu eða ríkissjóði, en frekar stefnir í þá átt að létta heldur gjöldum af honum, ef til kemur. Ég tel ástæðulaust að fjölyrða meir um þetta, mál. Það hefur að vissu leyti verið rætt á öðrum grundvelli hér í hv. d., en vel getur verið, að frv. eða lögin standi til bóta, þegar reynsla er komin á, hvernig féð innheimtist, og gerðar þar á lagfæringar, ef reynslan sýnir eitthvað annað betra. en hér er gert ráð fyrir.



Herra forseti. - Ég ætla aðeins að gera grein fyrir mínu atkv. Ég treysti mér ekki til þess að greiða atkv. með þessu frv. af þeim ástæðum, að ég tel, að' farið sé þarna inn á mjög hæpna braut, sem sé þá að lögskylda menn til þess að greiða gjöld til. ákveðinna félagssamtaka. Þetta er í raun og veru hliðstætt því, að Alþýðusambandi Íslands væri heimilað og gert að skyldu að leggja ákveðinn hundraðshluta á laun allra verkamanna í landinu og setja í sjóð hjá sér og verja því fé eftir því, sem þeim samtökum þóknast.

Er þetta ekki gert í praxis?

Þetta er ekki gert, og ef hv. þm. álítur, að slíkt komi til greina, þá mætti kannske prófa það, hvort slíkt frv. mundi fá samþykki hans hér á Alþ. En ég álít, að þetta sé á engan hátt rétta leiðin. Ég álít, að Búnaðarfélagið eigi að vera, eins og Alþýðusamband Íslands, algerlega frjáls samtök: frjálst, hvað menn vilja til þess greiða. Ég sé ekki neitt á móti því. að Búnaðarfélag Íslands innheimti þennan skatt af bændum, en þá álít ég, að það eigi ekki að vera löggjafaratriði, heldur algerlega frjálst samkomulag, sem ekki þurfi neina löggjöf til.



Ég tók eftir því í ræðu frsm., að hann sagði, að þetta gjald væri ekki til þess að íþyngja neinum öðrum en seljendum sjálfum. En ég sé hér, að í 3. gr. frv. segir: „Gjald það, er um ræðir í 1. gr., greiðist af þeim verzlunum og sölumiðstöðvum, er fyrst veita vörunum móttöku.“ Ég vildi gjarnan fá að vita, hvernig þetta er meint hjá þeim, sem samið hafa frv. Eiga þeir menn, sem fyrst kaupa vöruna, að greiða þetta gjald og fá það svo endurgreitt úr sjóðnum? Ef svo er, virðist mér vanta, að þetta sé skýrt tekið fram, og eins hitt: Hvernig er þeim, sem greiða gjaldið, tryggt, að þeir fái það endurgreitt? Hver stendur í ábyrgð fyrir því? Eins og þetta er, skilst mér, að kaupmenn muni kaupa á föstu verði og verði þá að greiða úr eigin vasa. Nema ætlazt sé til þess, að varan sé eingöngu tekin í umboðssölu, eins og mjólkin er nú, þannig að hægt sé að innheimta það aftur af bændum, þegar borgað er út; en það er ekki hægt, ef varan er seld föstu verði til ákveðins aðila. Þetta vil ég fá upplýst, áður en ég tek afstöðu til málsins.

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) Hæstv. menntmrh. gat um það í ræðu sinni, að hér væri verið að lögskylda menn til þess að greiða fé til samtaka, og byggði afstöðu sína til málsins aðallega á því og taldi sér ekki fært að samþ. frv. þess vegna. En hér er ekki í raun og veru verið að lögskylda menn til þess, vegna þess að það er búið að leitast fyrir um þetta og greiða atkv. m.a. á sambandsfundum bænda, og eftir þeim till., sem þeir samþykktu þar, má segja, að það hefur svo að segja mótmælalaust verið greitt jákvæði með þessari greiðslu, enda er þetta frv. borið fram af mþnm. búnaðarþings og stj. Búnaðarfélags Íslands. Og þeir menn munu allir hafa kynnt sér, að óskir frá bændum lágu fyrir um þetta. Þetta svarar að vissu leyti til útflutningsgjalds, eins og er greitt af sumum vörum, en þetta gjald er tekið af vörum, sem seldar eru innanlands, en hitt rennur oftast í ríkissjóð. Nú minnir mig, að útgerðarmenn séu skyldaðir til þess að greiða til fiskimálan., en sá skattur á að vera þeim til framdráttar, og mér virðist sú greiðsla ekki vera óskyld þeirri greiðslu, sem farið er fram á í þessu frv. En hvað viðvíkur fyrirspurn hv. þm. Barð., þá vil ég taka það fram, að þetta gjald leggst auðvitað á seljendur eða réttara sagt framleiðendur, því að meginhluti af þessum vörum er seldur eins og t.d. mjólkin, á stöðvum, sem bændurnir hafa sjálfir, að vissu leyti í umboðssölu. Ég álít, að hér þurfi ekki að setja sérstakt ákvæði, að skattur verði tekinn af framleiðendum, en ef mönnum finnst það vera eitthvað vafasamt, sem ég ekki tel, að þeim beri að greiða það, þá er hægt að bæta úr því með brtt. áður en frv. fer til n., því að þar sem þegar er komin fram brtt. við frv., þá verður það ekki til að tefja málið, þó að komi ný brtt. og verði samþ. til skýringar, ef það þykir nauðsynlegt.



Mér finnst, að ekki sé hægt að standa á móti því, að þetta mál nái fram að ganga. Upplýst er, að það hefur gengið gegnum marga hreinsunarelda. Það hefur verið rætt í búnaðarsamböndum og félögum og síðast á búnaðarþingi. Hefur það hlotið, að ég ætla, nær einróma fylgi. Það er því samkvæmt ósk bændanna sjálfra, sem þetta gjald er lagt á þá. En ég kvaddi mér hljóðs til að benda n. á, að eins og frá frv. er gengið nú, er ég hræddur um, að mikil vandræði verði að innheimta þetta gjald. Tollstjórinn í Reykjavík hefur bent mér á, að a.m.k. gjald það, sem lagt er á sumar þessar vörutegundir, yrði mjög illinnheimtanlegt. Það verða sjálfsagt ekki mikil vandræði um innheimtu gjalds af þeim vörum, sem eru seldar gegnum hinar stóru sölumiðstöðvar, svo sem mjólkursamsölur og sláturhús, sem tollheimtumenn eiga vísan aðgang að. Aftur á móti eru aðrar vörur, sem framleiðendur selja beint til kaupmanna víðs vegar um land, svo sem grænmeti og gróðurhúsavörur og jafnvel skinn og gærur. Þetta dreifist svo mikið, að ómögulegt er að henda reiður á, hvert eigi að snúa sér með innheimtu. Það fer þá eftir nákvæmni eða gætni hlutaðeigandi kaupmanns, hvort þetta er gefið upp eða ekki. Þess vegna er vert fyrir n. að athuga, áður en frv. er afgr. endanlega, hvort ekki sé ástæða til að takmarka skattinn, sem lagður er á þessar vörur, eða að öðrum kosti hvort unnt væri að setja einhver ákvæði í l., sem gerðu innheimtuna mögulegri en hún virðist vera eins og frá frv. er gengið nú.



Það er viðurkennt af hv. frsm., að ekki sé tilætlunin, að verzlanir, sem taka á móti þessum vörum, greiði sjálfar þennan skatt. En þá er nauðsynlegt að bæta inn í gr., að þær eigi að fá það endurgreitt hjá framleiðendum og megi draga það frá við útborgun. Á þetta bæði við kjöt og ull og allar aðrar vörur, sem seldar eru í stórum stíl til þeirra verzlana úti á landi. sem hafa með höndum slík kaup. Sama er að segja um loðskinn. Það eru ýmsir menn, sem enn þá kaupa þau fyrir fast verð, og því er nauðsyn að setja inn í l., að þeir, sem þessar vörur kaupa, eigi að fá þetta gjald endurgreitt og megi draga það frá kaupverðinu. Ég vænti, að n. athugi þetta fyrir 3. umr. og komi með brtt. Að öðrum kosti mundi ég þurfa að bera fram brtt. til að taka þetta skýrt fram. 

Menntmrh. (Brynjólfur Bjarnason) Hv. frsm. og hæstv. fjmrh. lögðu sérstaka áherzlu á, að þetta mundi vera vilji bændastéttarinnar, og færðu það til síns máls, að þetta hefði verið samþ. nær einróma á búnaðarþingi og fulltrúafundum búnaðarsambandanna. Ég tel þetta ekki örugga sönnun þess, að þetta sé almennur vilji bændastéttarinnar. Það mætti nefna dæmi þess, að samþ. hefði verið á þessum samkomum ýmislegt, sem vafi gæti leikið á, að hafi verið almennur vilji bændastéttarinnar. En frá mínu sjónarmiði er þetta ekki aðalatriðið. Þó að um sé að ræða almennan vilja stéttarinnar að leggja þetta fé af mörkum, þá tel ég, að hér sé farið inn á ranga braut. Ég tel það á sama hátt ranga braut og ef Alþýðusamband Íslands fengi að leggja 1/2% á öll vinnulaun og fengi þannig aðstöðu til að afla sér nokkurra milljóna í félagssjóð sinn. 



Ég vil aðeins segja það út af ræðu hæstv. fjmrh., að ég hef leitað fyrir mér nokkuð til tollstjóra, hvort hann hefði till. um að breyta innheimtufyrirkomulaginu, sem ákveðið er í frv. Hann var ekki reiðubúinn til þess, en ég mun athuga þetta betur til 3. umr., hvort hann hefur nokkrar brtt. til bóta. Annars stendur í 4. gr., að ráðh. setji með reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd l. að fengnum till. Búnaðarfélags Íslands, þar á meðal um innheimtu gjaldsins, og er þá hægt að ákveða tilhögun innheimtunnar með reglugerð, eftir því sem haganlegast þykir. Ég get tekið undir það með hæstv. fjmrh., að enginn vafi er á því, hverjir eigi endanlega að bera þessar greiðslur. Það eru auðvitað framleiðendur. Það kemur ekki til mála, að þeir, sem kaupa vörurnar, eigi að bera þær, og þá draga þeir það vitanlega frá kaupverðinu. Þeir eru ekki svo skyni skroppnir, að þeir sjái ekki fyrir því. Annars er sjálfsagt, að n. taki til athugunar það atriði, sem hv. þm. Barð. minntist á, hvort þörf sé á að taka það beinlínis fram í l., að það séu framleiðendur, sem endanlega skuli bera þetta gjald. Þetta er í sjálfu sér ekkert atriði, heldur aðeins lögskýring.