Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, sem er stjórnarfrv., felur það í sér að heimila ríkisstj. að gera samninga um smíði á síldarleitarskipi, sem er að stærð allt að 500 brúttórúmlestir, og jafnframt heimilast ríkisstj. samkv. frv. að taka lán til greiðslu á andvirði skipsins. Þá er enn fremur samkv. 2. gr. frv. kveðið á um það, að leggja skuli gjald á síld og síldarafurðir, sem fluttar eru til útlanda. Skal gjald þetta nema 0.3% af fob.- verði útflutts síldarmjöls og síldarlýsis, en 0.2% af fob.- verði annarra síldarafurða. Þær tekjur, sem þannig aflast, fara síðan til greiðslu á síldarleitarskipinu. Hér er vafalítið um mjög merkilegt mál að ræða, og var það einróma álit sjútvn. að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Eins og fram kemur í grg. fyrir frv., eru nú um 13 ár, siðan skipulögð síldarleit á sjó hófst hér við land og því komin allmikil reynsla á þessa starfsemi. Ég ætla, að fáar ráðstafanir af hálfu hins opinbera í þágu atvinnuveganna og þá í þágu sjávarútvegsins í þessu sambandi hafi verið jafngiftudrjúgar og síldarleitin hefur reynzt íslenzkum síldarútvegi. Í upphafi síldarleitarinnar var aðallega stuðzt við síldarleit úr lofti með flugvélum, en það var á meðan síldveiðarnar byggðust svo að segja eingöngu á að veiða þá síld, sem óð ofansjávar, og var þá auðveldast að finna síldina með þessum hætti, að fljúga yfir veiðisvæðin og vísa þá síldveiðiflotanum á þá staði, þar sem síldin héldi sig á hverjum tíma. Á síðari árum hefur hér orðið gjörbreyting á með hinum fullkomnu síldarleitartækjum, sem nú er völ á, þar sem möguleikar eru á því að finna síldarmagnið neðansjávar, og hefur átt sér stað bylting í þessum efnum. Það er engum vafa undirorpið, að það er fyrst og fremst tilkomu þessarar nýju tækni að þakka, hve góðum árangri íslenzki síldveiðiflotinn hefur náð í aflamagni á undanförnum árum. Eftir að síldarleitin færðist í að horf, að hún er nær eingöngu starfrækt á skipum, hefur það lengst af háð starfseminni, að ekki hafa verið fyrir hendi nægilega góð skip og vel útbúin til afnota fyrir okkar góðu sér ræðinga, til þess að störf þeirra gætu borið se beztan árangur. En allt fyrir það hefur síldarleitin undir forustu hins ágæta fiskifræðings Jakobs Jakobssonar náð undraverðum árangri og skapað landsmönnum öllum hin miklu verðmæti, sem síldveiðiflotinn hefur fært í þjóðarbúið á undanförnum árum. Með tilkomu hins fullkomna síldarleitarskips, sem frv. þetta heimilar ríkisstj. að gera samning um smíði á er þess að vænta, að hér verði bót á ráðin. Þá mætti ætla, að með tilkomu þess sé einnig sköpuð aðstaða til þess að halda uppi stöðugri síldarleit árið um kring, en á því tel ég, að sé hin mesta þörf. Á undanförnum árum hefur síldarleitin að mestu leyti verið bundin við Norður- og Austurlandið. Hins vegar vitum við, að síldveiði hefur verið stunduð að mjög miklu leyti um árin hér við suðvesturströndina. Það hefur verið óánægja á meðal sjómanna og útgerðarmanna með, hvað hægt hefur verið að sinna lítið síldarleitinni hér við ströndina og fylgjast lítið með göngum síldarinnar, en á því er ábyggilega mikil nauðsyn, að slík síldarleit verði einnig aukin hér við suðurströndina. Síldarsöltun og frysting síldar hefur verið stunduð í svo stórum stíl hér sum ár, að það hefur bókstaflega bætt upp að nokkru leyti það tjón, sem átt hefur sér stað í síldarleysisárum fyrir norðan og austan, og okkur er kunnugt u það, að þegar ekki var hægt að salta nema mjög óverulegt magn upp í samninga, sem gerði voru, af Norður- og Austurlandssíldinni, þá var sum árin hægt að salta hér og bæta nokkuð upp í það skarð, því að þá nam síldarsöltunin um árin hér allt að 130-140 þús. tunnum. Það segir sig því sjálft, að það skiptir miklu máli, að það sé hægt að fylgjast með síldargöngum hér við Suðvesturlandið. þó að það sé verulega meira magn. sem hefur aflazt við Norður- og Austurlandið flest ár. Með tilkomu þessa nýja skip ætti að skapast möguleiki til þess að veita meiri aðstoð í þessum efnum síldveiðiflotanum hér við suðvesturströndina, því að á þeim tímum, þegar hér er helzt að vænta síldar, bæði haustin og snemma á vorin, þegar vorsíldartíminn er, þá ættu að vera möguleikar til þess að nýta þennan skipakost. Ég vil því, herra forseti, leyfa mér að mæla með því, að frv. þetta verði samþ. óbreytt, eins og það liggur hér fyrir, og því verði að þessari umr. lokinni vísað til 3. umr.



Herra forseti. Þegar fjárlög fyrir 1966 voru til meðferðar, lýsti ég því yfir, að síðar mundi verða leitað til Alþ. með sérstakar heimildir til að taka lán á árinu 1966 vegna framkvæmdaáætlunarinnar fyrir það ár, og var þess vegna að verulegu leyti sleppt í fjárlögum að leita lántökuheimilda fyrir ýmsu því, sem þó var þá þegar ljóst, að yrði að afla lánsfjár til. Það frv., sem hér liggur fyrir hv. d., er í framhaldi af þessari yfirlýsingu, og er í frv. þessu leitað eftir heimild Alþingis til, að ríkisstj. megi leita eftir láni til ýmissa framkvæmda, svo sem nánar er gerð grein fyrir í frv. Það er gert ráð fyrir því skv. þess frv. að fá heimild til þess að taka lán, er nemi samtals 179 millj. kr., vegna framkvæmdaáætlunar ársins 1966, og er það þó að sjálfsögðu ekki nema hluti þess fjár, sem varið verður til framkvæmda á vegum ríkisins á því ári. Bæði koma þar fjárfestingar á vegum fjárfesti garlánasjóða, sem hafa einnig alltaf verið þáttu í framkvæmdaáætluninni, og koma þar að sjálfsögðu til viðbótar ýmsar fjáraflanir, bæði heiman úr héruðum vegna ýmissa framkvæmda, fjárveitingar í fjárlögum sjálfum og svo ráðstöfunarfé hinna ýmsu sjóða, sem undir áætlun þessa hafa komið. Framkvæmdaáætluninni fyrir árið 1966 er lokið nú fyrir skömmu. Að vísu er nokkuð síðan samningu hennar raunverulega lauk, en það þurfti að ganga frá samningum við ýmsa aðila til þess að afla fjár, svo að auðið væri að gera þessa áætlun að raunveruleika. Nú á næstu dögum mun Alþingi verða gerð grein fyrir framkvæmdaáætlun þessari í einstökum atriðum og þeim rökum, sem að baki henni liggja, og skal ég því ekki almennt fara út í einstök atriði þess máls, og vænti ég þess, að hv. þdm. fallist á að geyma almennar mr. um það efni, þar til sú skýrsla verður gefin. Það, sem hér er um að ræða, er í rauninni mjög einfalds eðlis. Það er í fyrsta lagi gert ráð fyrir lántökuheimild um 13.5 millj. kr. vegna flugvalla og vegagerða á Vestfjörðum. Þetta er það fé, sem gert er ráð fyrir að á næsta ári verði tekið að láni til þessa a framkvæmda í sambandi við lán það, se fengizt hefur loforð fyrir hjá viðreisnarsjóði Evrópuráðsins, og var hafin lántaka af því á s.l. ári, en þetta er framhald af þeim lántökum. Þá er óskað eftir að fá heimild til að tak lán að upphæð 318 þús. dollara, en það er vegna kaupa á sanddæluskipi, sem vitamál stjórnin hefur fest kaup á með samþykki ríkisstj. og hefur fengizt vilyrði fyrir láni hjá Export Import bankanum í Washington til þess að kaupa þetta skip og gert ráð fyrir, að það lán endurgreiðist á 7 árum. Það kom í ljós við athugun þessa máls, að það var mjög hagkvæmt, að vitamálastjórnin eignaðist þetta skip, og miðað við þann kostnað, sem nú er af því að leigja skip til sanddælinga , mundi vera hægt í senn að hafa mjög verulegan hagnað af þessu skipi, þannig að auðið væri með eðlilegum hætti að greiða niður umrætt lán, og enn fremur, sem skiptir ekki minna máli, að engu að síður væri hægt að framkvæma verkið á mun ódýrari hátt en nú er gert. Ríkisstj. þótti því einsýnt, að að væri allra hluta vegna hagkvæmt að kaupa þetta skip, ekki sízt þar sem ekki er gert áð fyrir að þurfi að leggja fram úr ríkissjóði sérstaklega fjárveitingar til að standa undir kaupum á því. Loks er farið fram á heimild til lántöku, vegna framkvæmda í flugöryggismál m. Fyrir því máli mun verða gerð rækilegri grein í sambandi við skýrslugjöf um framkvæmdaáætlunina fyrir yfirstandandi ár, en þar er gert ráð fyrir mjög aukinni fjáröflun til flugmála, ekki hvað sízt í sambandi við flugöryggisþjónustuna, en það er vegna mjög aukinnar starfsemi flugsins hin brýnasta nauðsyn á að koma upp miklum tækjabúnaði, til þess að hægt sé að hafa viðhlítandi öryggi í sambandi við hið stóraukna flug. Það er talið, að hægt sé að afla fjár með þeim hætti, sem hér er gert ráð fyrir, að vegna tækjakaupanna fáist um 6 millj. kr. lán hjá seljendum tækjanna. Þá er gert ráð fyrir lántöku vegna raforku og jarðhitasjóðs. Svo sem hv. þm. er kunnugt, er fjárveiting sú, sem er í fjárlögum, bundin við dreifiveitur um sveitir, þannig að framkvæmdir raforkumálastjórnarinnar eða rafmagnsveitna ríkisins til annarra meiri háttar framkvæmda eru þar utan við, og verður að afla fjár til þeirra framkvæmda með sérstökum hætti. Sömuleiðis þarf að afla fjár til jarðhitasjóðs umfram það fé, sem sjóðurinn hefur fengið til framkvæmda af fjárlagafjárveitingum. Loks er um að ræða heimild til að taka nokkurt fé að láni vegna sveitaveitna í Borgarfirði. Það eru um 4 millj. kr., sem Andakílsárvirkjun hefur boðizt til að leggja fram til þess að hraða lagningu sveitaveitna í Borgarfirði, og hefur þótt rétt að taka því boði, en heimild vantar til þess að taka þetta lán. Þá er loksins, og það er stærsti einstakur þáttur þessa máls, heimild til þess, að ríkissjóður gefi út á árinu 1966 spariskírteini eða ríkisskuldabréf með þeim hætti, sem verið hefur síðustu ár, er séu verðtryggð, og nái heimildin nú 100 millj. kr. Á s.l. ári var um að ræða 75 millj. kr., sem seldist upp á skömmum tíma, og hefur verið veruleg eftirspurn eftir þessum verðbréfum. Það þykir óhætt að gera ráð fyrir því, að auðið verði að selja fyrir 100 millj. kr. á þessu ári, og er því nauðsynlegt að afla heimilda til þess, því að til þess að ná endum saman í sambandi við framkvæmdaáætlunina er óumflýjanlegt að afla fjár með þessum hætti. Í 8. gr. frv. er skýrt frá því, hvernig eigi að verja þessu fé. Það er til landshafna 18 millj. kr., vega 30.8 millj., til flugmála 26.3 millj., til skóla 14.9 millj. og til sjúkrahúsa 10 millj. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi að vera að sundurgreina sérstaklega, til hverra einstakra framkvæmda þessu fé verði varið, það liggur að sjálfsögðu fyrir, og ég tel eðlilegt og rétt, að sú n., sem fær málið til meðferðar, kynni sér það. Það eru að sjálfsögðu handbærar upplýsingar, til þess að hún geti fengið fullkomlega um það að vita, hvernig fénu á að ráðstafa. Þar sem hér er í meginefnum um að ræða lántökuheimildir til framkvæmda, sem um hefur verið rætt að minna eða meira leyti, og ég veit, að allir hv. þdm. eru sammála um, að þörf sé að vinna að, sé ég ekki ástæðu til á þessu stigi málsins, nema sérstakt tilefni gefist til, að fara um frv. við þessa umr. fleiri orðum, en legg til, herra forseti, að því verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. fjárhagsnefndar.



Herra forseti. Allshn. hefur haft frv. það, sem hér liggur fyrir, til meðferðar, en eins og nál. þau, sem útbýtt hefur verið, bera með sér, hefur hún ekki náð samstöðu um afstöðu til frv. Við 4, sem að nál. á þskj. 488 stöndum, leggjum til, að það verði samþ. óbreytt, en aðrir nm. leggja til, að frv. verði fellt, og hafa á þskj. 487 skilað nál. í samræmi við það. Efni þessa frv. er, eins og hv. þdm. er kunnugt, það að heimila ríkisstj. að gerast aðili að alþjóðlegum samningi um lausn fjárfestingardeilna milli ríkja og þegna annarra ríkja. Nú liggur, eins og kunnugt er, fyrir hv. Alþ. frv. til l. um staðfestingu á fjárfestingarsamningi milli íslenzka ríkisins og erlends einkafyrirtækis, og er því skiljanlegt, að það mál blandist saman við það mál, sem hér liggur fyrir, eins og líka kom í ljós við 1. umr. málsins hér í hv. d. Ég mun þó forðast eftir mætti að ræða álsamninginn og ákvæði hans í þessu sambandi. Það mál kemur hér fyrir, áður en langt um líður, og er það fjarri mínum vilja að freista manna hér til þess að fara að taka forskot á þá sælu. En hins vegar mun ég m.a. að gefnu tilefni við 1. umr. málsins ræða nokkuð hina almennu hlið þeirra málefna, sem snerta erlenda fjárfestingu, frá íslenzku hagsmunasjónarmiði, því að hin almennu viðhorf til þeirra málefna hljóta eðlilega að marka afstöðu okkar til þess máls, er hér liggur fyrir. Í innganginum að samningi þeim, sem prentaður hefur verið sem fskj. með frv. þessu, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Samningsríkin gera sér ljóst, hver þörf er á alþjóðlegri samvinnu um efnahagslegar framfarir og hvern þátt alþjóðleg einkafjárfesting á í þeim. Hafa ber það hugfast, að öðru hverju geta deilur risið upp í sambandi við slíka fjárfestingu milli samningsríkja og þegna annarra samningsríkja.“ Um fyrsta atriðið, sem hér er nefnt, þörf alþjóðlegrar samvinnu um efnahagslegar framfarir, vænti ég ekki, að neinn ágreiningur sé hér í hv. d. Ég efa ekki heldur, að öllum hv. þm. sé ljóst, að sú alþjóðlega samvinna, sem hér um ræðir, hefur lengst af verið fólgin í því, að lönd, sem haft hafa fjármagn aflögu, hafa látið það þeim löndum í té, sem á því hafa þurft að halda til þess að byggja upp atvinnuvegi sína. Engin dæmi munu um það, að gerð hafi verið stórátök í neinu landi til uppbyggingar atvinnuvegum þess, án þess að til kæmi erlend fjármagnsaðstoð í einhverri mynd. Má í þessu sambandi nefna hinar stórfelldu lántökur Bandaríkjanna erlendis á s.l. öld, þegar þeir voru að byggja upp iðnað sinn. Erlend fjármagnsaðstoð getur verið í þrenns konar formi: gjafafé, lán og það, sem kallað hefur verið bein fjárfesting. Um fjármagnsaðstoð í mynd gjafafjár er ekki ástæða til að ræða í þessu sambandi. Langmestur hluti aðstoðarinnar hefur verið í mynd lánveitinga, sem jöfnum höndum geta átt sér stað á vegum opinberra aðila og einkaaðila. En sú tegund fjármagnsaðstoðar, sem þetta frv. einkum snertir og ég mun eingöngu ræða hér, er hin beina fjárfesting, en með því er átt við það, að hin veitta fjármagnsaðstoð er í mynd áhættufjármagns, sem fest er í öðru landi. Getur þetta verið í ýmsum myndum, svo sem þeirri, að aðili sá, sem fjármagnið leggur fram, leggur fram hlutafé í fyrirtæki, sem staðsett eru erlendis og að öðru leyti í eign þarlendra aðila, eða hinn erlendi aðili, sem fjármagnið leggur fram, stofnsetur fyrirtæki í öðru landi, sem hann rekur fyrir eigin reikning. Sem millistig milli þessara leiða má nefna það, sem mjög er algengt, að erlent fyrirtæki, er fjárfestir erlendis, kemur á fót dótturfyrirtæki í landi því, sem fé er fest í, en dótturfyrirtækið getur svo verið meira eða minna háð opinberum aðilum eða einkaaðilum í móttökulandinu. Engar skýrar markalínur eru að mínu áliti milli þeirra tegunda beinna fjárfestinga, sem nefndar hafa verið. Þar sem fjármagnsaðstoð í mynd lána getur auðvitað jöfnum höndum verið á vegum opinberra aðila og einkaaðila, munu það vera undantekningar, sem raunar leiðir af eðli málsins, að bein fjárfesting eigi sér stað á vegum annarra en einkaaðila. Hin beina fjárfesting hefur alltaf verið óverulegur hluti þeirra fjármagnshreyfinga, sem átt hafa sér stað landa á milli. Samt sem áður erum við, sem að þessu nál. stöndum, sammála þeirri forsendu samnings þess, sem hér liggur fyrir, að hún eigi mikilvægu hlutverki að gegna. Leyfi ég mér að benda á eftirfarandi rök því til stuðnings: Í fyrsta lagi, að frá sjónarmiði þeirra landa, sem á fjármagni þurfa að halda, er oft hagkvæmara og minna viðsjárvert að fá það fjármagn frá einkaaðilum en opinberum aðila. Ef opinber aðili lætur fjármagnið í té, verður ágreiningur, sem verða kann út af slíkum viðskiptum, ágreiningur við ríkisvaldið í umræddu landi, en árekstrar milli ríkja eða þar sem ríkið er annar aðilinn hafa að jafnaði alvarlegri afleiðingar fyrir sambúð þjóða en tilsvarandi árekstrar milli einkaaðila, og ætti ekki að þurfa að skýra það nánar. Í öðru lagi hefur hin beina fjárfesting að jafnaði þann kost samanborið við lánveitingar, að þegar hún á sér stað, er það ekki eingöngu hið erlenda fjármagn, sem móttökulandið nýtur, heldur líka sú kunnátta og tækni, sem að jafnaði fylgir með fjármagnsflutningum þeim, sem eiga sér stað í þessari mynd. Þetta er auðvitað mjög mikilvægt atriði frá sjónarmiði þeirra landa, sem nota erlent fjármagn til þess að koma á fót nýjum atvinnugreinum, og má í því sambandi minna á það, að ein meginástæðan til þess, að efnahagsaðstoð við þróunarlöndin í mynd gjafa- og lánsfjár hefur oft ekki borið tilætlaðan árangur, er sú, að þessi lönd hefur skort þá verkkunnáttu, sem nauðsynleg var til að hagnýta það fjármagn, sem þeim var þannig látið í té. Í þriðja lagi má á það benda, að þeir aðilar, sem leggja í beina fjárfestingu í einhverju öðru landi, taka venjulega að sér að sjá um að koma framleiðsluvörunni á markað, og er það ekki lítilvægt atriði, þegar um framleiðslu er að ræða; sem ekki hefur áður verið stunduð í hlutaðeigandi landi, því að oft geta örðugleikarnir á því að afla markaða verið meginhindrunin fyrir því, að nýjungar í framleiðslu geti rutt sér til rúms. Ýmsa fleiri kosti mætti nefna, sem hin beina fjárfesting erlendra aðila hefur í för með sér, en ég læt þetta nægja. En hvernig stendur þá á því, að það er staðreynd, sem ég áðan nefndi, að bein fjárfesting á vegum einkaaðila hefur að jafnaði ekki numið nema litlu broti af þeirri heildarfjárfestingu, sem á sér stað með erlendu fjármagni? Í þessu sambandi vil ég byrja á því að leiðrétta misskilning, sem virðist vera töluvert almennur og mér fannst m. a. skjóta upp kollinum í ræðu, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. flutti hér í hv. d. við 1. umr. þessa máls, þegar hann gat þess til, að alþjóðasamningur sá, sem hér liggur fyrir, væri runninn undan rifjum þeirra ríkja, sem áhuga hefðu á því að festa fé erlendis. En sá misskilningur er í því fólginn, að það séu þeir aðilar, sem fjármagn hafa aflögu, sem sæki á í þessum efnum, þannig að ástæðan til þess, að slik fjárfesting sé ekki meiri en raun er á, sé eðlileg tregða þeirra landa, sem á fjármagninu þurfi að halda, að taka á móti því. Þetta er alveg gagnstætt staðreyndum. Það er yfirleitt mjög lítið framboð af einkafjármagni til fjárfestingar erlendis. Hv. stjórnarandstæðingar hafa líka einmitt lagt áherzlu á það í hina röndina, að hin siðmenntuðu ríki, sem fjármagn hafa aflögu, hafi verið svifasein í því að fullgilda samning þann, sem hér liggur fyrir, það hafi aðeins gert fáein ósiðuð Afríkuríki, sem Íslendingar séu of fínir til að vera í félagsskap með. Þetta er einmitt ekki tilviljun. Framboð á einkafjármagni til fjárfestingar í öðrum löndum er og að því er ég bezt veit hefur ávallt verið miklu minna en eftirspurnin eftir því. Og hvers vegna? Vegna þess að eigendur fjármagnsins telja jafnan, að fjárfestingu erlendis fylgi slík óvissa og öryggisleysi, að miklu hagkvæmara sé að festa það í heimalandinu. Til þessa liggja margar ástæður, sem ég skal þó ekki ræða hér til þess að ræna ekki of miklu af dýrmætum tíma hv. þdm., að undanteknu þó einu atriði, sem deilur þær, sem staðið hafa að undanförnu hér á landi í sambandi við þá erlendu fjárfestingu, sem fyrir dyrum stendur, hafa snúizt mjög um og sérstaklega snertir það mál, sem hér liggur fyrir. En þetta atriði, sem hefur verið ein mikilvægasta hindrunin í vegi einkafjárfestingar erlendis, er það ófullkomna réttaröryggi, sem þeir, er lagt hafa í slíka fjárfestingu, telja sig eiga við að búa. Það hefur skort hlutlausa, alþjóðlega dómstóla, sem úr deilum út af fjárfestingarmálum gætu skorið, þannig að báðir deiluaðilar teldu sig hafa jafnréttisaðstöðu gagnvart þeim. Ef ágreiningur kom upp, var eina leiðin til þess að fá úr honum skorið sú, að sá aðili, sem taldi samning við sig vanefndan, varð að lögsækja gagnaðilann fyrir dómstólum heimalands hans. Það er ekki hægt að afgreiða þetta mál á þann einfalda hátt, sem hv. minni hl. allshn vili gera, þegar hann .vitnar til þess í nál. sínu, að útlendir menn njóti hér á landi sömu eignarréttarverndar sem innlendir samkv. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Í fyrsta lagi ber að hafa hugfast, að það er aðeins takmarkaður hluti heimsins, þar sem hinar vestrænu réttarfarshugmyndir um hlutlausa dómstóla, óháða ríkisvaldinu, eru ríkjandi. Við könnumst við alþýðudómstóla Austur-Evrópulandanna, þar sem yfirleitt eru ekki gerðar þær kröfur til dómara, að þeir séu löglærðir, en þeim mun strangari kröfur til þess, að stjórnarvöldin megi treysta þeim í stjórnmálalegu tilliti. Dómsvaldið er þar m.ö.o. aðeins angi af hinu pólitíska framkvæmdavaldi. En réttarfarshugmyndir, sem eru mjög frábrugðnar þeim, sem við Íslendingar og grannþjóðir okkar hafa, einskorðast ekki við hin sósíalísku Austur-Evrópuríki. Ég skal játa, að ég er ekki kunnugur dómstólum og réttarfari í ríkjum Afríku, Asíu og Mið- og SuðurAmeríku, en ég býst þó við því, að í mörgum þeirra ríkja séu réttarfarshugmyndir æði frábrugðnar þeim, sem við höfum. En þó að við höldum okkur nú aðeins við þann hluta heimsins, þar sem vestrænar réttarfarshugmyndir eru ríkjandi og ekki er nein ástæða til að væna dómstóla um neina hlutdrægni, er þeir dæma í málum milli innlends og erlends aðila, fer því þó fjarri, að um jafnréttisaðstöðu sé að ræða, þegar erlendur aðili þarf að lögsækja innlendan aðila fyrir dómstólum heimalands hans. Allir vita, að það er ólík aðstaða að þurfa að sækja mál fyrir erlendum dómstóli eða innlendum. Kostnaður, ókunnugleiki á mönnum og málefnum, sem m.a. veldur hinum erlenda aðila erfiðleikum í því að fá hæfa menn til að flytja mál sitt í framandi landi, og margt fleira gerir það að verkum, að í viðskiptum þegna mismunandi þjóða hefur sá alltaf óviðjafnanlega sterkari aðstöðu, sem sótt getur eða varið mál sitt fyrir innlendum dómstóli. Þetta þýðir það, að ef ekki er kostur þess að bera mál undir alþjóðadómstól, hefur sá aðili í viðskiptum milli þegna mismunandi ríkja, sem sakaður er um vanefndir og lögsækja verður því fyrir dómstólum eigin lands, miklu sterkari réttarlega aðstöðu en sá aðilinn, sem telur misgert við sig. Þetta hefur svo leitt til þess, að ófyrirleitin fyrirtæki og einstaklingar hafa beinlínis gert sér það að gróðalind að vanefna samninga sína við erlenda aðila í trausti þess, að þeir hefðu ekki fjárhagslegt bolmagn eða aðra aðstöðu til að lögsækja sig. Ég minnist þess, - það var held ég skömmu fyrir heimsstyrjöldina síðari, - að ég ræddi einu sinni við mann, sem kunnugur var fisksölumálum Íslendinga erlendis. Hann komst svo að orði að að vísu væri það þannig, að ef samningur væri gerður við brezkt fyrirtæki, mætti treysta því nálægt 100%, að sá samningur væri efndur. En þegar kæmi sunnar og austar í álfuna, yrði sú prósenta töluvert miklu lægri, og ákveðin lönd nefndi hann, - ég hef það að vísu ekki eftir hér, - þar sem varla væru meir en 20-30% líkur fyrir því, að samningur, sem þar væri gerður, yrði efndur. Það hefur því lengi verið ljóst öllum þeim, sem skilið hafa nauðsyn alþjóðlegrar samvinnu í efnahagsmálum, hver fjötur skorturinn á réttaröryggi í alþjóðlegum viðskiptum var slíkri samvinnu um fót. Hefur því verið að því unnið á alþjóðlegum vettvangi, bæði af samtökum ríkja og einkaaðila, að ráða hér bót á. Á sínum tíma var Haag-dómstóllinn stofnaður til þess að skera úr ágreiningsmálum milli ríkja, og fyrir fáum árum hefur einnig verið heimilað að skjóta til hans ágreiningsmálum milli aðila í mismunandi ríkjum, þótt einkaaðilar eigi hlut að máli. Kringum 1950 var svo fyrir atbeina alþjóðlega verzlunarráðsins komið á fót alþjóðlegum verzlunardómstól, sem einkaaðilar gátu skotið til ágreiningi út af viðskiptum vegna annarra ríkja. Hins vegar hefur verið vöntun á því, að hægt væri að skjóta ágreiningsmálum ríkja og þegna annarra ríkja til alþjóðlegs dómstóls. Hefur sú vöntun einkum bitnað á einkafjárfestingu erlendis, og er það því engin tilviljun, að Alþjóðabankinn, sem hefur það hlutverk að efla alþjóðlega samvinnu á sviði fjárfestingarmála, hefur beitt sér fyrir því meðal aðildarríkja sinna, að gerður yrði sá samningur, sem liggur nú fyrir hv. Alþ. til staðfestingar með frv. þessu. En sú virðist vera afstaða hv. stjórnarandstæðinga í sambandi við þetta mál og það stóra mál, sem inn í það hefur blandazt, álmálið, að þetta megi ekki gera, því að ekkert ríki geti verið þekkt fyrir það vegna sjálfstæðis síns og sæmdar dómstóla sinna að skjóta ágreiningsmálum, sem upp kunna að koma í sambandi við viðskipti þess við einkaaðila í öðrum ríkjum, til alþjóðlegs gerðardóms. Nú eru hugtök eins og sjálfstæði og virðing dómstólanna að vísu æðiafstæð, þannig að í rauninni getur hver skilgreint þau eins og honum sýnist og því haft sínar skoðanir á því, hvenær þetta sé skert, sem hvorki verða staðfestar né hraktar með neinum almennum rökum. En hinu vil ég eindregið mótmæla, sem haldið hefur verið fram í þessum málflutningi, að það sé um einhver einsdæmi að ræða, ef ríki sætti sig við það að skjóta ágreiningi við erlendan einkaaðila til úrskurðar alþjóðlegs dómstóls, og að sú skoðun sé almenn meðal þjóða, er svipuð menningarviðhorf hafa og við, að það sé skerðing á sjálfstæði og móðgun við innlenda dómstóla að ljá máls á slíku. Í fyrsta lagi vil ég á það benda, að íslenzk stjórnarvöld hafa ekki verið þessarar skoðunar, og er þar nærtækt að vitna í olíusamninginn, sem hæstv. viðskmrh. ræddi í framsöguræðu sinni fyrir þessu frv. við 1. umr. En hann hef ég skilið þannig, að hinn sovézki dómstóll, sem þar var samið um að láta úrskurða um ágreining, skæri ekki einvörðungu úr ágreiningi um vanefndir Rússa, sem Íslendingar kynnu að ásaka þá um, heldur líka ef Rússar kærðu Íslendinga fyrir vanefnd samningsins. Ef það væru eingöngu fyrrnefndu ágreiningsatriðin, sem dómstóllinn ætti að skera úr um, hefði slíkt leitt af sjálfu sér án nokkurs samnings og því óþarft að setja nokkur ákvæði um slíkt í samninginn. Hér virðist mér því um tvímælalaust fordæmi að ræða fyrir því, að íslenzka ríkið hefur fallizt á það, að öll deilumál út af samningi, sem það hefur gert við erlendan aðila, sem ekki starfar þar a.m.k. lagalega séð í umboði ríkisins, skuli útkljáð af erlendum dómstóli. En ef við svo litum á hinn innlenda vettvang, hygg ég það hina mestu firru að halda því fram, að það sé almennt viðurkennd regla, að ekkert ríki geti með tilliti til sjálfstæðis síns og þeirrar virðingar, sem sýna beri dómstólum landsins, fallizt á alþjóðlegan gerðardóm í ágreiningsmálum við einkaaðila. Hvað vilja menn þá t.d. segja um kola- og stálsamninginn, sem gerður var árið 1952 af þeim ríkjum, er síðar stofnuðu Efnahagsbandalag Evrópu, og svo Efnahagsbandalagið sjálft, þegar það var stofnað? Í báðum þessum tilvikum sömdu aðildarríkin um það að afsala sér beinlínis löggjafarvaldi í þeim efnum, sem um var samið, fyrst með kola- og stálsamningnum og síðar Rómarsáttmálanum, og fela það í hendur stofnunar, sem aðildarríkin komu sameiginlega á fót. Öll ágreiningsmál í sambandi við samninga þessa skyldi úrskurða af sameiginlegum yfirdómstólí, þannig að dómstólar hinna einstöku ríkja fengu það hlutverk eitt að veita atbeina sinn til þess, að úrskurðum yfirdómstólsins yrði framfylgt í hinum einstöku ríkjum. Það stóð, eins og kunnugt er, til um skeið, að Noregur og Danmörk yrðu aðilar að Efnahagsbandalaginu. Og þó að ekki yrði af því, var það ekki vegna þess, að stjórnmálamenn og lögvitringar í þessum löndum teldu það almennt ekki samrýmast stjórnar- og réttarfarslegu sjálfstæði þessara landa að gerast aðilar að þessu samkomulagi. Ég hef t.d. kynnt mér álit prófessors Frede Castbergs, hins kunna norska lögfræðings, sem hann lét norsku ríkisstj. í té, þegar aðild Noregs að Efnahagsbandalaginu var til umræðu, en niðurstaða hans var sú, að slík aðild mundi á engan hátt skerða sjálfstæði Noregs. Efnahagsbandalagið og skuldbindingar aðildarríkjanna gagnvart því skyldu þó vera óuppsegjanlegar. Er því að mínu áliti þess vert að bera saman afstöðu þá, sem fram hefur komið í þessum ríkjum í sambandi við aðild að Efnahagsbandalaginu, við hinar fáránlegu fullyrðingar stjórnarandstæðinga nú um þá skerðingu á sjálfstæði Íslands, sem hin tímabundnu gerðardómsákvæði álsamningsins eiga að þeirra dómi að hafa í för með sér. Þá virðist mér undirskrift 35 ríkja undir samning þann, sem hér liggur fyrir, skera úr um það, að ríkisstj. þessara landa líta svo á, að það sé ekki ósamboðið sæmd og sjálfstæði einstakra ríkja að leggja ágreiningsatriði milli þeirra og þegna annarra ríkja fyrir alþjóðlegan gerðardóm. Að vísu eru það rétt, sem hv.3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ) ræddi hér við 1. umr. málsins, að undirskrift ríkis undir alþjóðlegan samning er ekki það sama og fullgilding, og þess má mörg dæmi finna, að slíkur samningur, sem undirritaður hefur verið af einhverju ríki, hefur aldrei hlotið fullgildingu löggjafarþings þess ríkis. Í þessu sambandi skiptir þetta þó að mínu áliti ekki máli, því að það gefur auga leið, að væri ríkisstj. þeirrar skoðunar, að það að notfæra sér þá þjónustu, sem samningur sá, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir, væri skerðing á sjálfstæði ríkisins og móðgun við dómstóla þess, þá hefði hún ekki gefið fulltrúum sínum á þeim vettvangi, sem samningurinn var gerður, umboð til þess að undirrita hann. Slíkt væri hræsni og yfirdrepsskapur, sem engri ríkisstj. væri sæmandi. Á það má og benda í þessu sambandi, að hvað sem öðru líður virðist gagnrýni hv. 3. þm. Norðurl. v. á því, að þingið sætti sig við gerðardómsúrskurð í deilu við erlendan einkaaðila, snerta í rauninni meira form en efni. Hann hefur ekkert við það að athuga, þótt deilumáli milli ríkja sé skotið til alþjóðlegs gerðardóms, og ég býst ekki við, að hann hafi heldur neitt við það að athuga, þótt einkaaðilar notfæri sér þjónustu alþjóðaverzlunardómstólsins. Aðeins deilumálum milli ríkja og þegna annarra ríkja má ekki skjóta til alþjóðadómstóls. Skv. þessu mundi, að mér skilst, ekki vera neitt við það að athuga frá hans sjónarmiði, að ef t.d. svissneska ríkið væri aðili að svissneska álhringnum, þá væri við hann samið um alþjóðlegan gerðardóm, þar eð þá mætti líta á ágreining, er upp kynni að koma í viðskiptum við hann, sem ágreining milli ríkja. Við, sem að þessu nál. stöndum, teljum, að Ísland hafi mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við alþjóðlega einkafjárfestingu og því beri að taka þátt í því að efla réttaröryggi hennar með fullgildingu þessa samnings. Eins og ég sagði í upphafi mun ég ekki ræða þann mikla fjárfestingarsamning, sem nú liggur fyrir hv. Alþingi til staðfestingar, enda fær framtíðin ein úr því skorið, hvort þær vonir, sem við stuðningsmenn hans gerum okkur um það, að hann muni efla okkar þjóðarhag, rætast. En erlend einkafjárfesting er ekki nein nýjung hér á landi, og einmitt í tilefni af því, að í gær gerði annað aðalmálgagn hv. stjórnarandstöðu það að umtalsefni, að á þessu ári væri 60 ára afmæli Íslandsbanka eða réttara sagt húss Íslandsbanka, og ræddi um það í því sambandi, að eins og örlög Íslandsbanka, sem öllum eru kunn, bentu til, þannig hefði farið um þá fyrstu erlendu fjárfestingu, sem ráðizt hefði verið í hér. En ég hygg nú, að skírskotun til sögunnar í þessum efnum sé málflutningi hv. stjórnarandstæðinga ekki hagstæð. Hitt er rétt, að um s.l. aldamót átti sér hér á landi stað mikilvæg fjárfesting á vegum erlendra einkaaðila, þar sem var stofnun Íslandsbanka með erlendu hlutafé og samningurinn við Mikla norræna ritsímafélagið um lagningu síma til landsins. Hvort tveggja þetta var íslenzku atvinnulífi hin mesta lyftistöng og olli raunar gerbyltingu. Hið erlenda fjármagn, sem kom inn í landið með stofnun Íslandsbanka, gerði okkur kleift að koma okkur upp myndarlegum togaraflota á þeirra tíma mælikvarða á síðasta áratugnum fyrir heimsstyrjöldina fyrri, og má í rauninni segja, að með því haldi nútímatækni og nútíma atvinnuhættir innreið sina hér á landi. Sæsímasambandið við Evrópu svo og símalagningin um landið var hvort tveggja einnig meginskilyrði fyrir því, að nútíma atvinnuhættir gætu blómgazt. En mikið var deilt um þessa erlendu fjárfestingu á sínum tíma, ekki síður en þær fjárfestingarfyrirætlanir, er nú standa fyrir dyrum, og á það sér í lagi við samninginn við Mikla norræna ritsímafélagið. Og ég býst við, að ef stjórnmálaskörungar þeirra tíma, svo sem Hannes Hafstein og Jón Ólafsson, mættu líta upp úr gröf sinni og hlusta á það, sem sagt hefur verið um þessi mál síðustu vikur, mundi þeim verða að orði eitthvað á þá leið: Mér finnst ég hafa heyrt þetta áður. - Og til þess að finna þessum orðum stað ætla ég að lokum, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp örfáar tilvitnanir úr ævisögu Hannesar Hafsteins eftir Kristján Albertsson, þar sem rakin er saga ritsímamálsins. Í blaðinu Fjallkonunni segir svo 28. apríl 1905: „Þá er nú Danaríki farið að verða nokkuð megnt hér á landi, þegar stjórn vor er ekki aðeins í höndunum á dönskum ráðherrum, heldur jafnframt í höndunum á dönskum stórgróðafélögum, eins og þessi samningur ber svo átakanlega vitni um. Vér erum fjötraðir á höndum og fótum og jafnframt þessum ókjörum öllum eigum við að skuldbinda okkur til landssímalagningar, sem enginn veit enn, hvort ekki verði oss með öllu ókleift, getur jafnvel orðið til þess, að Danir verði að taka fjárhag vorn náðarsamlegast upp á sína arma og þá að sjálfsögðu þjóðarsjálfstæði vort um leið.“ Blaðið Ingólfur segir svo 30. apríl: „að hagsmunir og réttindi Íslands eru fyrir borð borin í hverri einustu grein, þar sem þau snertir, en hvarvetna svo um hnútana búið, að félagið og Danastjórn hefur tögl og hagldir.“ Greinin endar: „Ísland er gert ómyndugt í mesta stórmáli þess og steypt í óbotnandi útgjöld og kostnað, sem enginn veit, hvar staðar nemur, og hæglega getur orðið þjóðinni um megn, svo að hún verði með öllu gjaldþrota. Samningurinn í heild sinni er hið hættulegasta vopn, sem reitt hefur verið að sjálfstæði Íslendinga á síðari tímum. Hann ristir þjóðinni blóðörn á bak. Þjóðin þarf að rísa upp til að gæta réttar síns og hagsmuna. Það er nú orðið fullreynt, að ráðherrann,“ - þ.e. Hannes Hafstein, - „er því ekki vaxinn.“ Og hinn 19. apríl s. á. segir svo í Ísafold um þennan samning: „Danskur ráðherra er gerður að hæstarétti um skilning á leyfisskjalinu.“ Afsal úrskurðarvalds til erlendra aðila, kannast menn við það? - „Hannes Hafstein hefur með einum pennadrætti snarað 100 þús. kr. í Dani.“ Samningurinn er fjárhagslega séð skammarlega óhagstæður. Kannast menn líka við það? En hættulegast af öllu sé þó það samningsákvæði, að næstu 20 ár megi ekki veita neinu öðru félagi leyfi til skeytasambands milli Íslands og annarra landa. „Vér erum heftir á höndum og fótum, bundnir á klafa við danskt stórgróðafélag.“ Samningstíminn allt of langur! Kannast menn ekki líka við það? Er eiginlega hægt öllu betur að þræða fornar götuslóðir? Og 1. júlí 1905 segir svo í Ísafold aftur, með leyfi hæstv. forseta: „að okursamningurinn hneppi ekki einasta þjóðina í 20 ára ánauð, heldur leggi hann það fáheyrða haft á frelsi hennar að öðru leyti, að hún má ekki hagnýta loftið, sem um hana leikur, nema þá rétt aðeins til þess að anda því að sér, og ef þeirri náð verður þá ekki af henni kippt með tímanum og ef hún hirðir þá um það og vill ekki heldur reyna loftið í annarri heimsálfu.“ Svo virðulegt blað sem Ísafold gerir jafnvel gælur við þá hugmynd, að ekki dugi annað en láta handaflið ráða, því að svo segir í tilefni aðstreymis fólks að bænum, sem var undanfari mótmælafundarins fræga fyrir framan stjórnarráðshúsið: „Ístöðulitlar sálir í karlmannshreysum ekki síður en kvenna, prúðbúnum og borðalögðum, eigi síður en lélega klæddum, tóku til að sjá ískyggilegar ofsjónir, m.a. gilda bændur og vasklega vinda sér inn í þingsalina og snara löggjöfunum út þaðan, meira að segja taka suma þeirra og binda þá upp á mótruntur og hafa með sér í nokkurs konar gæzluvarðhald, að þeir gerðu ekki skaða af sér framar í lögréttu, - með öðrum orðum, þjóðræðið í algleymingi.“ Já, orðið þjóðræði hefur líka borið á góma undanfarna daga, eins og hv. þingdeildarmenn kannast við. Og eftir að samningurinn hafði verið gerður, eða í októbermánuði sama ár, kemst einn af höfuðklerkum þjóðarinnar á þeim tíma þannig að orði í tilefni af athöfn, sem fram hafði farið, meðan sumarþingið stóð, við leiði Jóns Sigurðssonar: „Við vorum látnir beygja bökin í auðmýkt undir splunkunýjan einokunarklafa, sem merktur er brennimarki hinnar fornu útlendu áþjánar. Betra sé hverjum andlegum Íslendingi að liggja dauður undir merki Jóns Sigurðssonar heldur en sitja fullur og feitur við kjötkatla Hins sameinaða gufuskipafélags eða Hins stóra norræna“. Já! betra er að vanta brauð o.s.frv. En þrátt fyrir þennan gauragang allan hygg ég nú, að allir geti tekið undir það með Kristjáni Albertssyni, sem hann segir um þetta mál að lokum á bls. 105 í öðru bindi ævisögunnar: „Allar hrakspárnar um símann áttu eftir að reynast, eins og vænta mátti, tómt glórulaust blaður, spárnar um, að þjóðin mundi ekki framar mega nota loftið nema rétt aðeins til að anda því að sér, að siminn mundi koma henni á vonarvöl. fólkið þyrpast af landi burt til þess að forðast drápsklyfjar og eitur einokunar og áþjánar læsast um þjóðarlíkamann." Hin mikla erlenda fjárfesting, sem átti sér stað í byrjun aldarinnar, var sjálfstæði þjóðarinnar síður en svo fjötur um fót, eins og allir gera sér ljóst nú. Þvert á móti var sú atvinnulega uppbygging, sem átti sér stað í skjóli hennar, ein meginforsendan fyrir því, að Íslendingar gætu siðar öðlazt fullt sjálfstæði. En eins og ég hef sagt, ætla ég hvorki að ræða né spá um þá erlendu fjárfestingu, sem nú stendur fyrir dyrum, en ég aðvara hv. stjórnarandstæðinga um það, að þeir hagi ekki málflutningi sínum þannig, að þeir reisi sér minnisvarða sem nátttröllum á sama hátt og þeir að öðru leyti mætu menn gerðu, sem höfðu forustu í andspyrnunni gegn símamálinu.



Herra forsetl. Ég vil byrja á því að þakka hv. frsm. meiri hl. fyrir óvenjulega skemmtilegan upplestur hér áðan úr ritum Kristjáns Albertssonar. Það er alltaf ánægjulegt að heyra stílbragð þeirra Valdimars Ásmundssonar, Bjarna frá Vogi, Benedikts Sveinssonar og Einars Benediktssonar. Þeir kunnu að gefa hlutunum rétt nöfn. Og ég hygg, að þeir muni standa fyrir dómi sögunnar og fyrir dómi hv. frsm., ég hygg, að þeir muni þola sinn dóm. Og ég verð að segja það, að mér finnst hv. frsm. meiri hl. helzt til örlátur á nafngiftir, þegar hann kallar þessa menn nátttröll. Ég held, að það væri betur látið ógert. En úr því að farið er að rifja upp, hvað þessir menn sögðu á sínum tíma, væri ekki úr vegi að leiða getum að því, hvernig landvarnarmennirnir gömlu, ef þeir væru staddir hér meðal okkar nú og mættu mæla, mundu haga máli sínu og hvað þeir mundu segja um þann samning, sem nú er fyrirhugað að gera. Það mundi áreiðanlega ekki vera nein tæpitunga, sem þeir töluðu. Hitt var svo annað mál, að útlagning hv. ræðumanns og úrval á þeim textum, sem hann las upp úr ritum Kristjáns Albertssonar hér áðan, var mjög í samræmi við sagnfræði Kristjáns Albertssonar um það tímabil, sem hér er um að tefla. Hálfsögð sagan hér og þar og hálfsannleikur. Það eru hin réttu nöfn um þá sagnfræði. Ég hafði ætlað mér að tala stutt í þetta sinn, vegna þess að ég hafði gert allrækilega grein fyrir þessu máli við 1. umr., og svo er það nú kannske eðlilegt, að maður sé dálítið miður sín eftir þá útreið, sem maður fékk við 1. umr. um þetta mál, skv. frásögn Alþýðublaðsins af því, þegar hæstv. viðskmrh. skarst í leikinn á síðustu stundu og stöðvaði flóttann í líði álmanna, og sneri honum upp í sókn, já, og með því einu að veifa bara olíusamningnum við Rússa. Það er nú ekki öllum gefin sú rökhyggja né heldur sú orðsins vígfimi, sem þeirri rökhyggju hæfir. En það var ekki furða, þó að hæstv. viðskmrh., sem var þó þá við þetta á hlaupum, skyldi á eftir geta sagt: Þetta var laglega af sér vikið. - Samt er það nú einhvern veginn svo, að hv. frsm. meiri hl. rann eitthvað blóðið til skyldunnar og fannst, að ekki mundi uppgjörið af hálfu hæstv. viðskmrh. hafa verið alveg fullnægjandi, og þess vegna fann hann hvöt hjá sér til þess að hlaupa undir bagga og rétta hlut hans, ef það mætti ske. Því bar hin langa ræða hans glöggt vitni. Og það verð ég að segja, að mér fannst öll hans ræða og framganga athyglisverð. Mér fannst hann, aldrei þessu vant, minna mig einna mest á aðalsöguhetjuna í frægum róman eftir Cervantes, hinn fræga riddara Don Ouiqote, sem barðist við vindmyllurnar og bar af þeim sigurorð, því að hv. frsm. meiri hl. var lengst af í sinni ræðu að fjalla um atriði, sem ekkert komu við þessu frv., sem hér liggur fyrir. Hann sagði það hvað eftir annað, hv. frsm., að hann ætlaði alls ekki í þessum umr. að tala neitt um álsamninginn, það kæmi síðar og hann vildi ekki verða til þess að blanda því inn í þessar umr. En það má sannarlega um það segja, að það, sem helzt hann varast vann, varð þó að koma yfir hann, því að alltaf öðru hvoru varð hann þó að koma að álsamningnum. Og ég verð að segja það, að þetta minnti einna helzt á það, þegar maður verður fyrir aðsókn af hálfu drauga og verður alltaf öðru hvoru að stugga þeim frá sér. Hann var alltaf öðru hvoru að glíma við og hrekja skoðanir, sem ekkert hefur borið á góma í þessu máli og ekkert hafa komið fram í þessu máli. Hann var að berjast við sjónarmið og gera mönnum upp sjónarmið, sem ég hef a.m.k. ekki sett fram í sambandi við þetta mál. Og allt var eftir þessu í ræðu hv. frsm. Já, meira að segja hann, þessi grandvari maður, brenndi sig á því, eins og hæstv. viðskmrh., að fara að tala um olíusamningana við Rússa, viðskiptasamninga, og fara að setja þá á bekk með fyrirhuguðum álsamningum. Jú, hann fór víðar, hann fór að tala um Efnahagsbandalag, fór að spekúlera í því, hvort Noregur mundi hafa þurft að breyta sinni stjórnarskrá, ef það land hefði gerzt aðili að Efnahagsbandalaginu, og vitnaði í því sambandi í kenningar Frede Castbergs um það. Satt að segja hefur það nú ekki borið á góma í sambandi við þessar umr. hér, og ég fæ ekki skilið, hvaða erindi það á inn í þessar umr. hér, því að ég hélt satt að segja, að Efnahagsbandalagið væri mál út af fyrir sig og að það mál, sem við erum að fjalla um bæði í þessari hv. deild og eins í hv. Nd., væri ekki sett í samband við Efnahagsbandalagið. Ég hef ekki heyrt þess getið, að það væri nokkur undanfari þess, að til þess væri hugsað á næstunni, að við gerðumst aðilar að því, og þess vegna óþarft mjög að vera að bollaleggja nokkuð um spurningar í því sambandi. Þegar hv. frsm. meiri hl. hafði barizt við allar sínar vindmyllur, var hann, eins og eðlilegt var, allánægður og þótti sitt dagsverk harla gott. En það er nú svo, að þrátt fyrir ógnvekjandi vopnaburð viðskmrh. og þrátt fyrir hinar riddaralegu kúnstir hv. frsm. meiri hl. höfum við nú þremenningarnir, sem stöndum að þessu áliti minni hl., í fyrsta lagi lagt það til, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, verði fellt. Og ástæðurnar, sem við færum fram fyrir þeirri till. okkar, eru ákaflega einfaldar og auðskildar og eru í raun og veru alveg nægilega ljóst sagðar í nál., sem fyrir liggur, svo að ef hv. frsm. meiri hl. hefði sparað sér sína ræðu, hefði ég getað verið mjög stuttorður um þetta og látið að mestu nægja að visa til nál. En nú með því að hann hefur haldið sína löngu ræðu um þetta, þá sé ég mér ekki annað fært en að segja nokkur orð um málið í heild og tala nokkuð vítt og breitt um þetta, eins og hann gerði. Við leggjum fyrst og fremst til, að þetta frv. sé fellt, af því að við teljum, að það sé með öllu óþarft fyrir Ísland að svo stöddu að fullgilda þennan samning. Við erum ekkert að segja um það hér, hvort það sé þörf á því eða ekki fyrir aðrar þjóðir að fullgilda þennan samning. Við ætlum þeim að ráða fram úr því og leysa úr því, eftir því sem ástæður eru til og aðstæður eru í hverju landi, en vitaskuld eru þær mismunandi. Það, sem við segjum um þetta efni, snertir aðeins Ísland, og fyrir það teljum við ekki að svo stöddu þörf á því að gerast aðili að þessum samningi. Það er af því, að útlendir menn njóta hér á landi fulls réttaröryggis um eignir sínar og þeir njóta engu minni réttarverndar með eignir sínar en innlendir menn, og þessi réttur þeirra er hér, jafnt sem innlendra manna, varinn af ákvæðum stjórnarskrárinnar. Þessu er hins vegar ekki svo farið í mörgum öðrum löndum, jafnvel mörgum lýðræðislöndum, löndum í Evrópu. Þar er það svo, að ákvæði um vernd eignarréttar eru skilin eða hafa verið skilin á þá lund, að þau næðu ekki til útlendinga jafnt sem innlendra manna. Þar með er ekki sagt, að útlendingar njóti ekki þar í reyndinni sömu réttarverndar að því er eignarréttindi varðar, en það fer þá aðeins eftir löggjöfinni þar á hverjum tíma. En það eru sem sagt ýmis lönd, þar sem ekki er um jafnstjórnarskrárvarinn rétt að ræða og hér er. Það liggur alveg ljóst fyrir, og hefur enginn mér vitanlega dregið það í efa, að 67. gr. ætti við útlendinga jafnt sem innlenda menn, og ég hef aldrei heyrt því haldið fram, að útlendir menn, sem þyrftu að sækja mál sín fyrir íslenzkum dómstóli, ættu í vök að verjast um þetta. Ég hef aldrei heyrt yfir því kvartað, að útlendingar fengju ekki mál sín leyst fyrir íslenzkum dómstóli með sama hætti og innlendir menn. Það hefur iðulega komið fyrir og kemur iðulega fyrir, á hverju einasta ári, að útlend fyrirtæki verða að sækja mál fyrir íslenzkum dómstóli. Ég hef aldrei heyrt þess getið, að þau hafi kvartað yfir því, að á þau væri hallað með þeim dómum eða að valdinu gagnvart þeim væri misbeitt á nokkurn hátt. Þegar um það er að tefla, sem auðvitað getur hugsazt að útlendingar eignist hér og eigi eignarréttindi, þá njóta þeir alveg fullrar lögverndar hjá íslenzkum dómstólum og njóta hennar ekki betri annars staðar. Þeim er þess vegna engin þörf á því að leggja sin mál undir neinn annan dómstól, og mér er ekki kunnugt um, að það hafi nokkurn tíma komið ósk frá slíkum aðila að gera það. Almennar hugleiðingar hv. frsm. meiri hl. um erlenda fjárfestingu skipta því hér mjög litlu máli. Þær voru út af fyrir sig fróðlegar á marga lund, og auðvitað var það alveg rétt, sem hann sagði, að í því efni er um mismunandi leiðir að velja, - og það er öllum ljóst, - það er hægt að fara þá leið að taka lán erlendis til þess að byggja upp framkvæmdir og mannvirki hér í landinu, og það er líka hægt að fara þá leið að veita erlendum fyrirtækjum leyfi og aðstöðu til þess að byggja upp fyrirtæki eða atvinnurekstur í einu landi. Um þessar leiðir báðar getur vitaskuld verið að tefla. Ég held, að það leiki ekki á tveim tungum, að á undanförnum árum hefur hér á landi fyrri leiðin verið valin, og a.m.k. er það svo, að við framsóknarmenn höfum alltaf hallazt að því, að þá leið bæri fyrst og fremst að fara. Hitt er aftur annað mál, að ýmis önnur lönd hafa farið aðrar leiðir í þessu efni, og erlend fyrirtæki hafa sett upp atvinnurekstur og byggt upp mannvirki í ýmsum löndum, það er alkunna. En það er þá ekki hvað sízt í löndum, sem að ýmsu leyti eru lítt á veg komin. Það er einmitt ekki hvað sízt í ýmsum þeim löndum, sem kölluð eru vanþróuð lönd. Ég verð að segja það, að ég held, að sú leið verði farsælli fyrir okkur að reyna yfirleitt að fá erlent lánsfé til þeirra framkvæmda, sem við ráðum ekki við með okkar eigin fé, heldur en að veita erlendum fyrirtækjum aðstöðu til atvinnurekstrar hér í landinu, þó að vitaskuld verði að taka til athugunar og meta hverju sinni, hvernig á stendur. Sannleikurinn er sá, að þó að við höfum nú um langt skeið farið þá leið að byggja atvinnuvegina og fyrirtækin frekar upp á þann veg, að þau séu í höndum innlendra aðila, opinberra aðila eða einstaklinga, - þó að við höfum orðið að fá lán til þess, þá er sú leið, að útlendingar reki atvinnurekstur hér á landi, engan veginn óþekkt. Og í því sambandi þarf ekki aðeins að nefna það dæmi, sem hv. frsm. meiri hl. allshn. nefndi, stofnun Íslandsbanka og starfrækslu. Ég veit þó ekki, hversu vel það dæmi hefur að öllu leyti verið valíð hjá honum. Vafalaust átti sá banki og starfsemi hans mikinn þátt í margvíslegri uppbyggingu á þeim árum, sem hann starfaði. En hitt er líka öllum kunnugt, hvernig fór að lokum fyrir þeim banka. En í sambandi við það bankamál og þá þökk, sem hv. frsm. meiri hl. vildi gjalda þeim, sem börðust fyrir því, að Íslandsbanki yrði settur á fót, má ekki gleyma því, að hjá sömu mönnum stóð það til um sama leyti að leggja Landsbanka Íslands niður, og það munaði mjóu, að honum yrði bjargað, og þessa ætti hv. frsm. meiri hl. að minnast. Og hvernig hefði farið hér, ef þeir menn, sem börðust fyrir stofnun Íslandsbanka, hefðu fengið þeim vilja sínum framgengt að leggja Landsbankann niður? Það ætti hv. frsm. meiri hl. að hugleiða. Og ég veit, að þá þræði getur hann rakið af miklu meiri þekkingu en mér er unnt. En það er annað dæmi um erlent fé og erlendan atvinnurekstur, sem mér finnst, að við ættum líka að hafa í huga, þegar um þessi mál er rætt á jafnbreiðum grundvelli og hv. frsm. meiri hl. gerði, þó að þau dæmi séu lengra aftur í tíðinni, og það eru dönsku selstöðuverzlanirnar. Hvað voru dönsku selstöðuverzlanirnar hér á landi annað en útlent fyrirtæki? Sjálfsagt hafa dönsku kaupmennirnir í byrjun komið með eitthvert erlent fé hingað til þess að reisa fyrir hús, vörugeymslur og mannvirki, og sjálfsagt hafa þeir lagt út eitthvert fé fyrir vörum. En þeir þurftu að fá sitt í staðinn. Hvað ætli það hafi verið mikið fé, sem þeir fluttu úr landi á öllum þeim tíma, sem selstöðuverzlanirnar störfuðu hér á landi? Og hverjir ætli vildu skipta og setja verzlunina aftur í hendur útlendra aðila, setja verzlunina aftur í hendur útlendra selstöðuverzlana? Ég hugsa, að þeir yrðu fáir hér á landi, þó að þeir erlendu aðilar, sem verzlunina ætluðu að reka, byðust til þess að koma inn í landið með fé og reisa hér glæsileg verzlunarhús. Nei, sannleikurinn er sá og verður alltaf sá um erlendan atvinnurekstur, að auðvitað vill hann fá afrakstur af því fé, sem hann leggur í fyrirtækin, og hann flytur þann afrakstur úr landinu, og það er höfuðmismunurinn, það er mismunur nr. eitt á innlendum atvinnurekstri og erlendum atvinnurekstri í landinu. Og það er þetta, sem hv. frsm. meiri hl. ætti að gera sér ljóst, og ég veit, að honum er fyllilega ljóst, að það er ástæðulaust að vera með sérstakar gyllingar í sambandi við fjárfestingu erlendra fyrirtækja. Þær geta reynzt vel, þær hafa sums staðar reynzt vel, en þær hafa sums staðar reynzt illa. Þær hafa leitt til árekstra viða, eins og hv. frsm. minntist á, og þess eru víða dæmi, eins og hann réttilega nefndi, að hin erlendu fyrirtæki, sem fjárfest hafa í löndum, hafa t.d. ekki viljað una við úrskurði innanlandsdómstóla. Hv frsm. meiri hl. sagði eitthvað á þá lund, að það, sem einkum hefði staðið f vegi fyrir erlendri fjárfestingu í þessari mynd, sem mér virtist hann vera sérstaklega að mæla með, stofnsetningu erlendra fyrirtækja, hefði verið ófullkomið réttaröryggi í viðkomandi landi, held ég, að hann hafi sagt. Já, það er rétt. Það er staðreynd, að það er því miður viða hjá nýfrjálsum þjóðum, að réttaröryggi er ekki orðið alveg tryggt. Það þekkjum við allir. Og það er líka sums staðar svo í ýmsum löndum, að það hafa orðið þar nokkuð tíðar stjórnarbyltingar og breytingar í sambandi við það, og ástandið hefur þess vegna ekki þótt alveg öruggt í þeim löndum og nýir valdhafar hafa kannske ekki alltaf viljað standa við þær skuldbindingar, sem hinir fyrri valdhafar hafa gert og gengizt undir, svo að það er út af fyrir sig ekki svo óeðlilegt, þó að sum fyrirtæki, sem áhuga hafa á því að leggja fé í arðvænleg fyrirtæki og stofna arðvænleg fyrirtæki í öðrum löndum, hafi hugsað sig um tvisvar, áður en þau stofnuðu slík fyrirtæki í þessum löndum, þar sem réttaröryggi er ekki fullkomið. Og þar sem svo er, er það út af fyrir sig ekkert óeðlilegt, þó að þau fari að leita eftir því að fá úrskurð um málefni þessa fyrirtækis eða þessara fyrirtækja tekinn undan lögsögu hinna innlendu dómstóla og það vald sé þess í stað fengið í hendur alþjóðlegum gerðardómum. En ég bara spyr: Vill hv. frsm, meiri hl. virkilega halda því fram, að þessi forsenda, að þessi ástæða, sem hann taldi vera fyrir því, að ríki og einkafyrirtæki hefðu gert samninga um sérstakan gerðardóm í málum fjárfestingarfyrirtækja, - vill hann virkilega halda því fram, að hún sé fyrir hendi hér á landi? Vill hann halda því fram, að við hér á landi búum við ófullkomið réttaröryggi? Vill hann halda því fram, að það sé hætta fyrir útlend fyrirtæki eða útlenda aðila að eiga fjármuni hér á landi? Það væri hryggilegt, ef svo væri. Og ég verð að segja, að ef hann vill halda því fram, er rétt fyrir ha n að snúa sér til síns flokks, því að hans flokkur hefur um allmörg undanfarin ár farið með yfirstjórn dómsmálanna hér á landi. Og ef það er svo, að við búum ekki hér við fullkomið réttaröryggi hvað það snertir, á sá flokkur og sú stjórn vissulega sinn ríka þátt í því. En ég held því ekki fram. Ég held því fram, að hér sé algerlega fullkomið réttaröryggi og að það sé öllum óhætt að eiga sin mál undir íslenzkum dómstóli, hvort sem það eru útlendir menn eða innlendir. Og hv. frsm. meiri hl. sagði meira en þetta. Hann sagði, að alþjóðlegir gerðardómar í þessum málefnum mundu jafnvel eiga rætur að rekja til þess, að fyrirtæki hefðu gert sér það að gróðalind að vanefna samninga og skyldur, sjálfsagt gagnvart útlendingum þá. Hafa fyrirtæki hér á landi gert það? Vill hv. frsm. meiri hl. halda því fram? Við erum hér aðeins að tala um aðstæðurnar hér á landi, en ekki annars staðar. Það frv., sem hér liggur fyrir, er um það eitt, að Ísland gerist aðili að þessum samningi, og það er það, sem um er að ræða. Ég mótmæli því eindregið, að slíkt hafi átt sér stað hér á landi, og það er engin ástæða til þeirra sagna, sem hv. frsm. meiri hl. var með í því sambandi, þar sem hann var að rekja það, að einhver hefði sagt sér, að í svo og svo mörgum ríkjum væri ekki hægt að treysta dómstólum, þegar útlendingar ættu í hlut. Ég er sannfærður um, að Ísland hefur ekki verið í hópi þeirra ríkja, sem það var sagt um. Og hvað þýðir í þessu sambandi að vera að tala um alþýðudómstóla og það réttarfar, sem þeim er tengt, eins og hv. frsm. meiri hl. var að gera? Við höfum enga alþýðudómstóla hér á landi, og hvað þýðir þá skraf um þá í þessu sambandi? Það getur verið, að þau lönd, þar sem þeir eru, það sé ástæða fyrir þau að gerast aðili að slíkum samningi eins og þessum, en það er ekki okkar mál. Ef maður lítur á hina hliðina í þessu máli, hvort Ísland ætti að gerast aðili að þessum samningi vegna þess, að líkur séu á því, að Íslendingar eða íslenzk fyrirtæki muni á næstu árum fara að leggja í framkvæmdir eða fjárfesta fé í öðrum löndum, þá held ég, að því sé fljótsvarað. Það liggur ljóst fyrir, að við erum sjálfsagt ekki aflögufærir í þeim efnum, og það eru engar líkur, sem benda til þess, að Íslendingar fari að gera það, og allra sízt í þeim löndum, sem búa við slíkt réttarkerfi, að ekki væri að öllu leyti unandi við það að sækja sín mál fyrir dómstólum í því landi. Ég sé þess vegna ekki, þegar á þetta er litið, að það sé nein þörf á því, að svo stöddu a.m.k., fyrir Ísland að gerast aðili að þessum samningi, sem hérna liggur fyrir og við erum að ræða um. Hann var hneykslaður á því, hv. frsm. meiri hl., að ég skyldi hafa látið liggja að því, að það væri móðgun við dómstóla að taka mál undan þeirra lögsögu og fá þau í hendur útlendum dómstólum. Hann taldi það ekki vera neina móðgun við dómstóla. Hann virðist sem sagt ekki telja, að það sé nein móðgun við íslenzka dómstóla, þó að því sé haldið fram, að þeim sé ekki treystandi til þess að dæma hlutlaust um mál, þegar útlendir menn eiga í hlut. Það er hugsanagangurinn, sem á bak við býr. Hann vill halda því fram, að það sé ekki lítilsvirðandi gagnvart Íslandi að halda því fram, að hér sé ekki fullkomið réttaröryggi. Ég er á gagnstæðri skoðun. Ég tel það freklega móðgun við íslenzka dómstóla að halda því fram, að þeim sé ekki treystandi til þess að skera hlutlaust úr máli og ertir íslenzkum lögum, alveg án tillits til þess, hvort málsaðilinn er útlendur eða íslenzkur. Og ég held því fram, að það sé lítilsvirðandi fyrir íslenzka dómstóla, ef því er haldið fram, að útlendingar njóti ekki fulls réttaröryggis hér á landi. Hann fór út í olíusamningana, hv. frsm. meiri hl., og vildi þar fara í slóð hæstv. viðskmrh. og halda því fram, að viðskiptasamningar væru sambærilegir við álsamninginn, og var þá einu sinni enn og allt í einu farinn að tala um álsamninginn, en ekki þennan samning, sem hér liggur fyrir til umr. Nú er það satt að segja afar erfitt að ræða við menn, sem vilja halda því fram í fullri alvöru, að það séu sambærilegir samningar, hinn fyrirhugaði álsamningur, sem nú er verið að ræða í Nd., og viðskiptasamningur. Það er í mínum augum hrein firra. Það er t.d. eins og það, ef í bókhaldi ætti að jafna saman samningi um fasteignakaup og venjulegum vörusamningi. Og þó, það er miklu meiri fjarstæða. Ég veit eiginlega ekki, hvaða fjarstæðu ég á að nefna, sem gæti skýrt það, hvað þetta er gersamlega út í hött. Við skulum taka t.d., ef einhvern mann henti þau ósköp, að hann færi að rugla saman dr. Bjarna og dr. Gylfa, af því að báðir bera doktorsheiti. Það er svona álíka og ef þeim væri ruglað saman. Í báðum tilfellunum er þarna um að ræða samning, en það er í raun og veru það eina, sem þarna er sambærilegt. Hvenær hefur það t.d. skeð, að viðskiptasamningur væri tekinn til umræðu hér á Alþ. og það væri verið að fjalla um hann hér á Alþ.? Ég minnist þess ekki. Hvenær skyldi það ske, að forseti sé að staðfesta venjulega viðskiptasamninga? Hvenær skyldi þurfa að veita viðskiptasamningum lagagildi? Nei, það er svo mikil fjarstæða að bera saman viðskiptasamning eins og olíusölusamning við Rússland og þennan álsamning, að það tekur náttúrlega ekki nokkru tali. En ég held, að það sé ekki ástæða til þess að fara lengra út í þá sálma á þessu stigi, vegna þess að það verður tækifæri til þess að ræða það mál miklu ýtarlegar, þegar sjálft umræðuefnið, álsamningurinn, sem mestöll ræða hv. frsm. meiri hl. snerist nú um, þrátt fyrir fyrirheit hans um það, að hann ætlaði ekki að ræða það, kemur til umræðu hér í deildinni. Hv. frsm. meiri hl. var hálfgert hissa og jafnvel hneykslaður á mér, að ég skyldi sjá eitthvað athugavert við álsamning og þennan samning, sem hér liggur fyrir, en hins vegar ekkert við ákvæði gerðardóma í deilum á milli ríkja. Það er nú talsvert annað, hvort um er að ræða deilu á milli ríkja eða þetta álsamningamál. Þegar um er að ræða deilu á milli tveggja ríkja, hver ætli ætti þá að skera úr henni? Ef þetta væru ríkin A og B, ætli það væri eðlilegt, að dómstólar í ríkinu A skæru úr deilu á milli ríkisins A og B? Ég held ekki. Og af hverju? Af því að það væri það sama og að veita öðrum aðila í deilu sjálfdæmi. Það væri alveg það sama og þegar A og B, einstaklingar, eiga í deilu og svo ætti bara að fela öðrum þeirra, A, að kveða upp úrskurð í þeirri deilu. Nei, þannig er ekki hægt að fara að með deilur á milli ríkja. Þar verður einhver hlutlaus aðili að koma til, því að það getur aldrei gengið að fela dómstólum í öðru ríkinu að kveða upp dóm í málum á milli ríkjanna, af því að það væri að fela öðrum aðilanum sjálfdæmi, og það þekkist ekki í neinum dómsmálum. Þess vegna er það að því leyti til, sem dómgæzla kemur til greina sem úrræði til þess að leysa úr deilum á milli ríkja, að þá verður vitaskuld alþjóðlegur gerðardómur eða alþjóðlegur dómstóll að koma til. Það er þess vegna svo gersamlega allt annað, þegar um er að ræða deilur á millí ríkja eða deilur einhvers einstaklings við eitthvert ríki eða eitthvert fyrirtæki í öðru landi. Og eftir hverju skyldi verða dæmt, eftir hvaða reglum skyldi verða dæmt í deilum á milli ríkja, ef t.d. Ísland ætti í deilu við eitthvert ríki? Ætli við gætum krafizt þess, að sú deila væri leyst eftir íslenzkum lögum? Nei, úr þeim deilum er skorið eftir þjóðréttarreglum, og þjóðréttarreglur eru reglur, sem gilda um samskipti ríkja. En í málum á milli einstaklinga, í málum á milli fyrirtækja og í málum á milli einstaklings og opinberrar stofnunar og ríkis annars vegar, þá er dæmt eftir landslögum viðkomandi ríkis. Ef það mál er dæmt hér á landi, er það dæmt eftir íslenzkum lögum. En það er svo allt annað, og það ætti ekki að þurfa að fara að útskýra það, að landslög í hverju viðkomandi landi og þjóðréttarreglur eru sitthvað. Þetta getur fallið saman að meira eða minna leyti, og vitaskuld eru landslög að jafnaði skýrð þannig, eftir því sem unnt er, að þau séu í samræmi við þjóðréttarreglur. Nú er það að vísu svo, svo að ég feti nú í slóð frsm. hv. meiri hl. og blandi álsamningnum inn í þetta öðru hverju, þá er það að vísu svo, að þar segir, að þessi útlendi dómur, sem þar er um að tefla, eigi að dæma eftir íslenzkum lögum, að vísu með viðbót, ef ég man rétt, eftir grundvallarreglum þjóðaréttar, sem siðaðar þjóðir viðurkenna, eða eitthvað þvílíkt. En hann á fyrst og fremst að dæma eftir íslenzkum lögum. Nú er það svo, því miður, með íslenzk lög, það er ekki eins einfalt og styðja á hnapp. það kemur ekki alveg ákveðið svar, þó að maður geri það. Og þess vegna er það, að þeir, sem fást við að skýra íslenzk lög, þurfa að leggja á sig allmikið nám til þess að öðlast þá þekkingu, sem þeim er talin nauðsynleg til þess að geta skýrt íslenzk lög. Það er ekki á allra færi, og það er ekki sama, hver skýrir lögin. Hv. frsm. meiri hl. talaði af talsverðri lítilsvirðingu hér áðan um alþýðudómstóla. Hvað eru þessir alþýðudómstólar? Það eru leikmannadómstólar. Það eru dómar manna, sem hafa ekki lært lögin og hafa ekki þekkingu á lögunum. Nú getur vel verið, að í þessum væntanlega gerðardómi sitji sprenglærðir lögfræðingar, en það verða væntanlega ekki nema að litlu leyti menn, sem eru lærðir í íslenzkum lögum. Og það er nokkuð sitt hvað að vera vel lærður í enskum lögum t.d. eða í íslenzkum lögum, það er vitanlega ekki hið sama. Það mundi vera hæpið að telja að íslenzkur lögfræðingur gæti farið til Bretlands og farið að dæma þar eftir brezkum lögum. Ég er hræddur um, að hann brysti kunnáttu til þess. Þess vegna verð ég að segja það, að þegar þessir menn eru að ræða um þetta og leggja óskaplega áherzlu á það, að þetta sé allt í lagi, því að útlendi gerðardómurinn eigi að dæma eftir íslenzkum lögum, þá verkar það dálítið hlægilega á mig, - ég get ekki neitað því. Til hvers eru þá íslenzkir lögfræðingar að burðast við að læra lög, ef það þarf svo enga kunnáttu í íslenzkum lögum til þess að rekja þau eða skýra þau? Og svo þetta, sem er betra að ræða um f sambandi við álmálið: Hvernig á þessi útlendi gerðardómur að fara að, ef eitthvað skyldi bera á milli íslenzkra laga og þessara þjóðréttarreglna, sem hann á að dæma eftir? Það eru margar spurningar, sem vakna í þessu sambandi, og þeim er áreiðanlega ekki auðsvarað öllum, en ég skal ekki fara lengra út í þá sálma. Aðalatriðið f þessu máli er, - og hitt, sem ég hef sagt, eru náttúrlega aukaatriði, aðalatriðið í sambandi við þennan samning er þetta, sem ég hef marglagt áherzlu á, að það er ekki þörf á því fyrir Ísland að gerast aðili að slíkum gerðardómi sem þessum. Íslenzkir dómstólar veita nægilegt réttaröryggi. Það getur gegnt allt öðru máli um önnur lönd og auðvitað sérstaklega vanþróuð lönd og svo lönd þeirra þegna eða fyrirtækja, sem ætla að leggja fé til í þessum vanþróuðu löndum og stofna þar fyrirtæki. Það getur verið eðlilegt út af fyrir sig, að þau geti staðið að samningi sem þessum. Sannast sagna virðist það líka vera svo, að það sé ekki ýkjamikill áhugi á þessum samningi. Það er nú margupplýst, að það hafa aðeins 4 Afríkuríki, - ríki, sem við verðum að kalla vanþróuð ríki, og það felur ekki í sér nokkra lítilsvirðingu á þeim ríkjum, - staðfest hann. Það er bara staðreynd, að þau ríki, sem þar eiga hlut að máli, eru vanþróuð lönd í þeirri merkingu, sem það heiti er notað. Og það eru aðeins þessi 4 Afríkuríki, sem hafa fullgilt samninginn. En samningurinn öðlast ekki gildi, fyrr en 20 ríki hafa fullgilt hann, og meðal þeirra 20 getur ekki Sviss verið. Það getur ekki komið til fyrr en síðar, og það er enginn kominn til að segja það, að Sviss muni staðfesta nokkru sinni, því að sannleikurinn er sá, að Sviss er heldur afturhaldssamt í afstöðu sinni til alþjóðastofnana. Það er að vísu aðili að ýmsum sérstofnunum Sameinuðu þjóðanna. Að Sameinuðu þjóðunum hefur hins vegar t.d. Sviss aldrei gerzt aðili, þannig að það hefur að ýmsu leyti sérstöðu. En þetta er staðreyndin, sem máli skiptir, að það eru aðeins 4 Afríkuríki, sem hafa fullgilt samninginn. Hitt skiptir engu máli, eins og ég rækilega sýndi fram á við 1. umr. málsins og hv. frsm. meiri hl. viðurkenndi, hvort ríki hefur undirritað samninginn eða ekki, vegna þess að það er án allrar skuldbindingar samkv. viðurkenndum reglum um milliríkjasamninga og samkv. því, sem er berum orðum tekið fram í þessum samningi, sem hér liggur fyrir, sbr. 67. og 68. gr. þessa samnings, þar sem greinilegur og rækilegur munur er gerður á undirskrift samningsins og fullgildingu. Undirskriftin hefur svo sem enga lagalega þýðingu, þannig að hún er ekkert haldreipi, en 35 hafa undirritað, og í það haldreipi vilja þeir nú halda. Og eru þá 35 einhver óskapleg tala í þessu sambandi? Hvað eru mörg ríki aðilar að Alþjóðabankanum, og hvað eru 35 ríki mikill hluti af þeirri tölu? Síðast þegar ég vissi, voru aðildarríki Alþjóðabankans 102 að tölu, það var árið 1964. Ég geri ráð fyrir, að þeim hafi frekar fjölgað en fækkað síðan. Og það eru þó ekki nema 35 af þessum 102 ríkjum, sem hafa undirritað án allrar skuldbindingar samninginn til þessa. Ég verð að segja það, að mér finnst stuðningsmenn hæstv. forsrh. hafa leikið hann heldur grátt í þessu máli, og verð ég að segja, að mér þykir það frekar sárt, af því að ég met hann mikils sem gamlan og góðan kennara og sem ágætan lagamann. En hann var látinn fara með það í útvarpið í umr. um vantraustið, að það hefðu 33 ríki undirritað, að öll Norðurlöndin hefðu undirritað, ekkert minnzt á það, hvað mörg ríki hefðu fullgilt. Nú er upplýst, að þetta er rangt. Það höfðu fyrst og fremst 35 ríki undirritað og ekki nema tvö af Norðurlöndunum undirritað, og það höfðu ekki nema 4 fullgilt samninginn. En sennilega hefur hæstv. forsrh. farið með þetta í útvarnið í þeirri trú, að barna væri um að tefla fullgildingu. Auðvitað hefur hæstv. forsrh. farið með þessar upplýsingar í útvarpið í fullkomlega góðri trú, farið með þær af því, að stuðningsmenn hans létu hann fá þessar röngu upplýsingar í hendur. Þetta eru ekki stór atriði, en þau gefa samt til kynna, hversu treysta megi hinum stærri atriðum, þegar bert verður um ósamræmið í þessum upplýsingum, sem þó skipta minna máli. Þessi samningur, sem hér liggur fyrir til umræðu, er náttúrlega ekki á neinn hátt sambærilegur við álsamninginn, sem verið er að ræða í Nd. Þessi samningur, sem hér liggur fyrir, er milliríkjasamningur, en álsamningurinn er samningur ríkis og fyrirtækis. Í þessum samningi er ekki um að tefla neina almenna skuldbindingu til þess að leggja nokkurt deilumál fyrir þann gerðardóm, sem upp er settur með þessu frv. eða þessum samningi. Eftir þessum samningi er um það að tefla. að deiluaðilar semja í hvert einstakt skipti um tiltekna deilu, um það að leggja tiltekna deilu í gerð. Og það er nokkuð annað en sú almenna skuldbinding, sem er í álsamningnum, þar sem svo er samið um. að öll tiltekin ágreiningsmál á milli tilgreindra aðila skuli lögð fyrir gerðardóm, ef ekki verður samkomulag um annað. En að þetta sé svo sem ég hef nú sagt um þennan samning- sem hér liggur fyrir, það er alveg glöggt og ljóst af 25. gr. í samningnum, þar sem stendur, með leyfi forseta: „Lögsaga stofnunarinnar tekur til sérhverrar lagalegrar deilu, sem upp kemur í beinu sambandi við fjárfestingu milli aðildarríkis eða einhvers stjórnlagalegs hluta,“ - hvað sem það nú er, - „eða stofnunar aðildarríkis, sem það kann að tilnefna af sinni hálfu gagnvart stofnuninni, og þegna annars aðildarríkis, sem deiluaðilar samþykkja skriflega, að vísað sé til stofnunarinnar.“ Það eru sem sagt deiluaðilar, sem í hvert einstakt skipti verða að samþykkja. Það er ekki ríkið, sem þar er að skipa einhverjum þegnum sínum, fyrirtæki eða einhverri stofnun að leggja málin í gerð, eins og t.d. farið er að nú við lögfestingu álsamningsins, að fyrirskipa Hafnarfjarðarkaupstað og Landsvirkjun að leggja sín deilumál í gerð. Nei, ef þessi samningur, sem hérna er, ætti að eiga við um það og ekkert væri um álsamninginn, þá yrði það hvert um sig, Hafnarfjarðarkaupstaður í hverju tilfelli og Landsvirkjunin í hverju einstöku tilfelli, að semja sig sjálft undir gerðina. Það er það, sem felst í þessum samningi, sem hér er til umræðu, þannig að það er svo bersýnileg rökvilla sem hugsazt getur að vera að reyna að bera þennan samning á nokkurn hátt saman við álsamninginn og saman við hin fáránlegu gerðardómsákvæði í þeim samningi. Og eins og ég þegar hef sagt, felst ekki í þessum samningi, sem hér liggur fyrir, nein almenn skuldbinding. Hann gerir ekki annað en að opna dyr, eða eins og segir greinilega í aths. með þessu frv.. að „með aðild að samningnum felst ekki skuldbinding um að skjóta þangað deilumálum, heldur opnast einungis leið fyrir Ísland með aðild að samningnum að notfæra sér það fyrirkomulag, sem samningurinn gerir ráð fyrir.“ Það er hér því aðeins um það að ræða að opna dyr, opna leið til þess að skjóta þessum ágreiningsmálum í hverju einstöku falli til þessa gerðardóms. Það mætti kannske segja, að það út af fyrir sig væri ekki svo ýkja hættulegt, ef þetta frv., sem hér liggur fyrir, væri eitt á ferð og ekki fylgifiskur annars máls. En jafnvel þó að svo væri, að þetta væri aðeins hér á ferðinni eitt saman og ekki fylgifiskur álfrv. stóra, þá verð ég að segja, að ég held, að það sé ekki heppilegt, heldur stórlega varhugavert að opna þvílíkar dyr sem þessar fyrir núv. hæstv. ríkisstj. Ég vil ekki gefa henni jafnvel þá heimild, sem felst í þessum samningi, því að vitaskuld getur það verið svo, að einhver erlend fyrirtæki leggi í einhverja fjárfestingu hér með samningum við ríkisstj., og þegar þessi samningur er þá orðinn að lögum, væri með honum opnuð leið til þess fyrir ríkisstj. í hverju einstöku falli, þegar deila væri risin við það erlenda fyrirtæki, að semja svo um í hvert einstakt skipti, að deilan skyldi fara fyrir þennan alþjóðlega gerðardóm, sem hér er upp settur. Ég held, að það sé ekki rétt að leggja þá freistingu fyrir núv. hæstv. ríkisstj. Ég er ekki viss um, að hún standist hana. En það, sem gerir auðvitað samt sem áður þetta lagafrv., sem hér liggur fyrir, og þennan samning, sem hér er til umræðu, sérstaklega varhugaverðan, er það, að hann er settur í samband við álsamninginn. Ríkisstj. hefur viljað nota hann sem afsökun fyrir hinu fáránlega gerðardómsákvæði álsamningsins, og það er þess vegna, að það er að mínum dómi alveg sérstaklega varhugavert að samþykkja þennan samning, þ.e.a.s. að veita ríkisstj. heimild til þess að fullgilda hann. Hv. frsm. meiri hl. var að tala í sinni framsöguræðu áðan um Efnahagsbandalagið og dómstól þess. Nú er það út af fyrir sig, að ég verð að segja það eins og er, að ég er eiginlega hissa á því, að Efnahagsbandalagið skuli ekki hafa verið nefnt fyrr í sambandi við þessar umræður, vegna þess að þar mundi þó kannske einna helzt vera hægt að vísa til fordæmis. En þó er það auðvitað ekki hægt, vegna þess að Efnahagsbandalagið er náttúrlega allt annars konar stofnun. Það er samningur á milli ríkja, sexvelda. Og alveg sama gildir um stál- og kolasamsteypuna. Það er samningur á milli ríkja, þar sem þau koma sér saman um að setja á fót eins konar yfirríkisstofnun eða eins konar yfirríkjastofnanir, sem eru bæði þingið, framkvæmdastjórnin og dómstóllinn. Og aðalreglan er reyndar líka sú, að það sé gert ráð fyrir því, ef ég man rétt, að það séu ríkin sjálf, sem eru aðilar fyrir dómstólunum, þó að hitt geti líka átt sér stað eftir samþykktinni, að það geti verið fyrirtæki eða jafnvel einstaklingar. En Efnahagsbandalagið og kola- og stálsamsteypan eru náttúrlega algerlega ný fyrirbæri á sviði þjóðréttarins, algerlega ný, og spurningin er um það, hvort fullvalda ríki geti gerzt aðilar að slíkri samsteypu, og þeirri spurningu hafa þessi sexveldi út af fyrir sig svarað játandi, að þau hafa ekki talið sína stjórnarskrá eða sín stjórnlög standa í vegi fyrir því, að þau fengju þannig vissan hluta af ríkisvaldinu í hendur yfirríkjastofnun. Og það er rétt, sem hv. frsm. minntist á, að á sínum tíma var nokkuð bollalagt um það í einstökum löndum, hvort ríkin gætu gerzt aðilar að þessu bandalagi án þess að breyta sinni stjórnarskrá. Nú er það alveg rétt, eins og hann sagði, að t.d. sá fræðimaður, sem hann vitnaði til, Frede Castberg í Noregi, var þeirrar skoðunar, að Noregur gæti gerzt aðili að þessu efnahagsbandalagi án þess, að Noregur þyrfti að breyta sinni stjórnarskrá. Aftur á móti var það svo í Danmörku, að þegar dönsku grundvallarlögin voru endurskoðuð þar og ný sett 1953, þá var sett sérstakt ákvæði inn í grundvallarlögin með þessa stöðu fyrir augum, þannig að það er nú nokkuð sitt á hvað, hygg ég, um skoðun á því, hvort ríki geti gerzt aðili að stofnun eins og Efnahagsbandalaginu án þess að breyta sinni stjórnarskrá eða fá sérstaka heimild til þess í sinni stjórnarskrá. En það getur verið fróðlegt að athuga þær bollaleggingar, og það hefur, eins og ég sagði, verið bollalagt mikið um það. Það var t.d. eitt viðfangsefni á einu lögfræðingamóti, ef ég man rétt, 1956 eða 1955, þar sem einmitt Frede Castberg var annar aðalfrummælandinn. Aðrir voru á annarri skoðun. Og nú hefur verið sett sérstakt ákvæði í norsku stjskr. En ég sé nú ekki, að þetta hafi neina þýðingu í þessu sambandi, vegna þess að það liggur ljóst fyrir, að ekki er um neitt efnahagsbandalag að ræða með álsamningnum. Það er ekki samningur á milli ríkja. Það er ekki einu sinni samningur á millí Íslands og Sviss, og því síður er um að tefla aðild Íslands að nokkru bandalagi, heldur er um að ræða samning Íslands við einkafyrirtæki. Ég get því ekki séð, að það sé á neinn hátt sambærilegt. En þar fyrir utan er það svo auðvitað allt önnur spurning, hvort þessi samningur fer í bága við stjórnarskrá, það hefur enginn verið að tala um það hér. Það getur svo sannarlega margt verið lítilsvirðandi og vansæmandi, þó að það fari ekki í bága við stjórnarskrá. Við erum ekki að ræða um það hér, ég hef ekki minnzt á það einu orði, þannig að það er alveg óþarfi fyrir hv. frsm. að fara út í nokkrar bollaleggingar um það, hvort þessi samningur við svissneska álfélagið brjóti í bága við stjórnarskrá. Ég hef ekki sagt neitt um það, og yfirleitt að vera að bera þann samning saman við einhvern bandalagssamning, eins og efnahagsbandalagssamninginn, það er, þegar það mál er athugað niður í kjölinn, alveg fjarstætt. En samt sem áður verð ég að segja það, að ég er eiginlega hissa á því, að enginn skuli hafa þó reynt að grípa í það haldreipi fyrr en hv. frsm. gerði það hér áðan. Ég skal nú fara að láta þessu spjalli mínu lokið, herra forseti. Ég er nú orðinn nokkru langorðari en ég ætlaði, og það held ég að nokkru leyti verði að skrifast á reikning hv. frsm. meiri hl., því að ef hann hefði orðið stuttorður, þá hefði ég sennilega orðið það líka, svo að hans ræða er að nokkru leyti dýru verði keypt. En aðeins vildi ég þó bæta hér við, og það er þetta, sem ég benti á við 1. umr. málsins, að málið á þessum samningi er því miður langt frá því að vera gott. Það er satt að segja alveg afleitt í mörgum tilfellum. Þar er hver fjólan eftir aðra, eins og t.d. þetta í 25. gr., sem ég las áðan, að tala um stjórnlagalegan hluta aðildarríkis. Stjórnlagalegur hluti, hver skilur þetta á íslenzku? Það er ekki aðeins það, að málið sé mjög gallað, svo að vægt sé að orði komizt, heldur ber líka á atriðum í þýðingu, sem a.m.k. gætu orkað tvímælis. En þrátt fyrir það leggur hv. meiri hl. n. til, að þetta frv. sé nú samþ. alveg óbreytt og samningurinn sé fullgiltur algerlega óbreyttur eins og hann kemur af skepnunni. Það má sem sagt ekki breyta neinum stafkrók í þessu. Það má ekki taka það tillit til ábendinga stjórnarandstöðunnar í þessu, - ekki svo afskaplega þýðingarmiklu máli, - að það sé t.d. fengið álit kunnáttumanns á því, hvort málið í vissum atriðum sé rétt eða ekki. Nei, stjórnin hefur lagt þetta fram svona, þá skal það í gegn, óbreytt skal það standa, og verð ég að segja, að það verður ekkert sérlega skemmtilegur vitnisburður eða minnisvarði, svo að maður haldi sig við orð hv. frsm., um störf Alþ. á þessu herrans ári að láta þetta fara frá sér í þessari mynd, sem það er nú. Þegar þetta er haft í huga, að það er ekki hægt að taka tillit til ekki þó veigameiri, má kannske segja, aths. en þetta, og þegar þess er gætt, að það getur ekki einu sinni gert sá grandvari og heiðarlegi frsm. hv. meiri hl. og reyndar líka aðrir þeir ágætu og ærukæru nm., sem meiri hl. skipa, - þegar þessi afstaða gagnvart stjórnarandstöðunni í stóru sem smáu er höfð í huga og virt, þá verð ég að segja það, að það er blátt áfram hlægilegt, þegar maður verður að hlusta á það, að heyra hæstv. dómsmrh. spyrja með grátstaf í kverkunum stjórnarandstöðumann: Hvers vegna hafðir þú ekki vit fyrir mér? Hvers vegna aðvaraðir þú mig ekki eða jafnvel stöðvaðir, áður en ég skrifaði undir þessi hraksmánarlegu gerðardómsákvæði? Ég verð að segja það, að slíka hræsni og slíka skinhelgi af hálfu stjórnarinnar er ekki hægt að taka alvarlega, þegar höfð eru í huga viðbrögð og afstaða stjórnarsinna gagnvart stjórnarandstöðunni jafnt í stóru eða smáu, þegar aldrei má taka tillit til jafnvel hinna smæstu atriða eða ábendinga, sem frá henni koma. En um þetta mun ég ræða nánar við hæstv. dómsmrh., þegar hann loks kemst upp í Ed. með sitt álmál. Hv. frsm. meiri hl. hafði af því þungar áhyggjur, að við kynnum með okkar afstöðu til þessa máls og þá sérstaklega náttúrlega til álmálsins að reisa okkur vafasaman minnisvarða. Ég vil ráðleggja honum að hafa ekki þungar áhyggjur af því. Ég hygg, að hann ætti ekki síður að leiða hugann að þeim minnisvarða, sem hv. samflokksmenn hans reisa sér með gerðardómsákvæðunum í álsamningnum.



Herra forseti. Ég hafði í rauninni ekki ætlað mér að taka til máls við þessa umr., þar sem ég hafði gert nokkra grein fyrir afstöðu minni til málsins við 1. umr. þess og hef í rauninni ekki miklu við það að bæta, sem ég þá sagði. Ég vil aðeins rifja það upp í örstuttu máli, að það er upplýst, að í dag hafa einungis 4 ríki fullgilt þann samning, sem hér liggur nú fyrir Alþ. Það eru 4 fjarlæg ríki, Afríkuríki, sem hafa gert það. Það var reynt að snúa þannig út úr orðum mínum við 1. umr. þessa máls, að ég hefði á einhvern hátt farið lítilsvirðingarorðum um þessi 4 fjarlægu ríki. Það byggist á algerum misskilningi, að ég hafi gert það. Hitt sagði ég, og það vil ég gjarnan endurtaka, af því að það er atriði í þessu máli, að þarna er um að ræða ung ríki, sem eiga í margvíslegum erfiðleikum, og meðal erfiðleika þeirra er það, að ýmsar stofnanir og þá m.a. fjársterkir aðilar á vesturlöndum treysta ekki stjórnarfarslegu og réttarfarslegu öryggi í þessum ungu ríkjum meira en svo, að þeirra hluta vegna eiga þau í sérstökum erfiðleikum með það m.a. að afla fjár til nauðsynlegra framkvæmda sinna. Nú er það jafnframt upplýst í sambandi við þann álsamning, sem liggur fyrir hv. Nd. og þetta mál er að vissu leyti tengt, að viðsemjendur Íslendinga, hið svissneska fyrirtæki eða stjórnendur þess, þeir hafa ekki aðeins látið í það skína, heldur sagt það berum orðum, að meginástæðan til þess, að farið er fram á það eða ákveðið er í samningnum, að gerðardómur skuli fjalla um meiri háttar deilumál, - ástæðan sé sú, að slíkir hlutir sem hér er um samið séu svo nýir á Íslandi, að það sé ekki komin reynsla á slík mál að því er snertir afskipti íslenzkra dómstóla af þeim. Það er m.ö.o. verið að vefengja það, að íslenzkir dómstólar séu um það bærir að fjalla af öryggi um slík mál sem þessi, og síðan er þannig undir þetta tekið af hæstv. ríkisstj., að hún vill, að Ísland verði fimmta ríkið, sem fullgildir þennan samning, sem hér er um að ræða, og að mínu viti tekur hún í rauninni algerlega undir það, sem felst í orðum og frásögnum, útskýringum hins svissneska aðila um það, hvers vegna samið er í alúmínsamningnum um gerðardómsákvæði í deilumálum. Enn sem komið er hefur ekkert ríki á vesturlöndum fullgilt þennan samning, og ekkert liggur fyrir um það, hver komi til með að gera það á næstunni eða hvenær það verður. Okkur liggur því ekki nokkurn skapaðan hlut á að fullgilda slíkan samning sem þennan. Við eigum að sjá, hverju fram vindur í þeim efnum. Það eru í rauninni engir eðlilegir hlutir, sem á það knýja, að þetta sé gert nú, við þær aðstæður, sem eru í sambandi við slíkan samning. Það, sem kom mér til að kveðja mér hljóðs nú við þessa umr., var í rauninni eitt sérstakt atriði í ræðu frsm. meiri hl. n., hv. 8. þm. Reykv. Hv. frsm. meiri hl. fór að ræða hér um sögulegan atburð, rúmlega 60 ára gamlan atburð, deiluna um símamálið og bændafundinn 1905. Hann taldi, að í sambandi við þetta gamla deilumál hefðu andstæðingar símasamningsins á þeim tímum farið með öfgar miklar og staðlausa stafi í sínum málflutningi og svipuð saga væri að gerast nú að því er varðar málflutning okkar, sem erum andvígir alúmínsamningnum og fylgimálum hans. Hv. frsm. meiri hl., 8. þm. Reykv., kallaði þá menn, sem stóðu gegn símasamningi Hannesar Hafsteins á sínum tíma, samningnum við Stóra norræna ritsímafélagið, kallaði þá nátttröll og hafði um þá fleiri heldur leiðinleg ummæli, og hv. þm. kom hér með sína sagnfræðilegu biblíu og las upp úr henni dálitla pistla. En hver var nú sú sagnfræðilega biblía? Það var ævisaga Hannesar Hafsteins eftir Kristján Albertsson, bók, sem kom út í þrem bindum fyrir fáum árum. Ég verð að segja, að þetta er heldur vond biblía. Þetta ævisagnarrit hefur á sér yfirskin sagnfræði, en er að mínu viti miklu nær því að teljast áróðursrit. Einkenni þess eru þau, að aðdáunin á aðalsöguhetjunni má heita takmarkalaus, en andúðin á öllum mótstöðumönnum hetjunnar er a hinn bóginn algerlega skefjalaus. Og þetta hvort tveggja leiðir höfundinn oft í ærnar ógöngur. Hitt skal ég svo viðurkenna, að þetta er hið læsilegasta rit, víða hressilega og vel skrifað út frá sínu sjónarmiði, en það er afskaplega vafasöm sagnfræði, svo að ekki sé meira sagt. En þar sem það er nú síður en svo í fyrsta sinn, sem túlkun þessa rithöfundar á símamálinu og bændafundinum 1905 er notuð m.a. til samanburðar við þá andstöðu, sem nú er uppi gegn alúmínsamningnum, þá langar mig til að fara um þetta gamla deilumál nokkrum orðum, en skal leitast við að stytta mál mitt. Það var einhver, sem sjálfsagt þótti sögufróður, - ég held jafnvel, að það hafi verið höfundur Reykjavíkurbréfs Morgunblaðsins, kannske var það einhver annar, - sem tók fyrstur upp á því að bera andstæðinga alúmínsamninganna saman við þá menn, sem börðust gegn símamálinu, eins og hann orðaði það, fyrir röskum 60 árum, börðust gegn símasamningi Hannesar Hafsteins fyrir röskum 60 árum. Og síðan má segja, að hver skriffinnurinn, einkum í Morgunblaðinu og Vísi, og svo hver ræðugarpurinn á fætur öðrum hafi haldið þessu eða svipuðu fram sem algerlega sögulegum sannindum, haldið því fram, að fjöldi sunnlenzkra bænda hafi riðið til Reykjavíkur um hásláttinn sumarið 1905 til þess að mótmæla öðru eins þjóðþrifafyrirtæki og símanum, og þetta hefur verið talið jafnvel hámark þeirrar fáfræði og þeirrar afturhaldssemi, sem hægt var að vitna til í sambandi við sögu síðari tíma á Íslandi. Og nú síðast hefur hv. frsm. meiri hl., 8. þm. Reykv., haldið þessu sama fram og vitnað í Kristján Albertsson, eins og ég sagði, þessu til sönnunar. Ég er nú satt að segja hissa á svo skynsömum og sanngjörnum manni yfirleitt eins og hv. frsm. meiri hl. að vera að taka undir þetta á eins einstrengingslegan og ég vil segja afar ósagnfræðilegan hátt og hann gerði hér síðdegis í dag. Hann hafði, eins og þeir hafa gert fleiri, sem í þennan gamla atburð hafa vitnað, stór orð um þá mætu og mikilhæfu stjórnmálamenn, sem voru andvígir, - sannarlega voru þeir andvígir þeirri lausn símamálsins, sem Hannes Hafstein barðist fyrir, og þessum mönnum eru valin alls konar hrakyrði, vil ég segja, og jafnvel enn þá verri orð en hv. 8. þm. Reykv. notaði, þó talaði hann, eins og ég sagði áðan, um nátttröll og fleira nefndi hann í heldur leiðinlegum tón. Þetta er í sjálfu sér sami tónninn og er í hinu afar varasama riti Kristjáns Albertssonar. Ég vil nú byrja á því að spyrja: Hverjir voru þessir menn, sem eru nú kallaðir nátttröll og fleiri heldur leiðinlegum nöfnum? Ég skal aðeins nefna fáa: Björn Jónsson. Valtýr Guðmundsson. Skúli Thoroddsen. Benedikt Sveinsson yngri, Bjarni Jónsson frá Vogi. Þetta eru nokkur helztu nöfnin. Voru þetta einhverjir sérstakir afturhaldssegeir? Eiga þeir skilið að vera kallaðir nátttröll? Ég mótmæli því. Hér er að mínu viti um alveg ranga túlkun á afstöðu þeirra og málflutningi að ræða, og ég segi þetta ekki aðeins vegna ummæla hv. 8. þm. Reykv., heldur vegna þess, að ég hef tekið eftir því, að það er hver farinn að tyggja þetta upp eftir annan sem alveg fullkomna staðreynd og ágæta sagnfræði, og því mótmæli ég. Hv. 8. þm. Reykv. las nokkra kafla úr bók Kristjáns Albertssonar, þar sem vitnað er í blaðagreinar, vitnað er í blaðið Ingólf, sem Benedikt Sveinsson ritstýrði, í blaðið Ísafold, sem Björn Jónsson ritstýrði, og fleiri blöð þess tíma. Og það er sú söguaðferð, sem Kristján Albertsson notar í sinni bók, sem þarna kemur fram. Annars vegar velur hann kjarnann, fallega kafla til að mynda úr ræðum Hannesar Hafsteins, hins vegar velur hann smákafla eða setningar úr stóryrtustu blaðagreinum andstæðinganna, oft slitnar úr rökréttu samhengi. Ef slíkri aðferð er beitt, má í rauninni varpa alröngu ljósi á svo að segja hvaða mál sem er. Hvernig yrði til að mynda sagan um ýmis deilumál, ef þannig væri farið að? Hvernig yrði sagan um deiluna um Sundhöll Reykjavíkur, um stofnun menntaskóla á Akureyri, um afurðasölulögin frá 1934, ef tekin væru svona ýmis ummæli úr Morgunblaðinu og Vísi, jafnvel slitin úr samhengi, og sagt, að svona hefði verið málstaður Jóns Þorlákssonar og Ólafs Thors, svo að maður nefni einhver dæmi? - Nei, með slíkum málflutningi er ekki verið að rekja sögu mála á sagnfræðilegum grundvelli. Mér hefur satt að segja sárnað nú að undanförnu, hvernig ýmsir menn hafa verið að tyggja þetta hver á fætur öðrum, að mótmælin gegn símasamningi Hannesar Hafsteins séu eitthvert sígilt dæmi um alveg sérstaklega heimskulega andúð á nýjungum og talandi vottur um pólitíska starblindu þeirra manna, sem beittu sér gegn þessum samningi. Og satt að segja er ég sérstaklega hissa á því, þegar sessunautur minn, hv. 8. þm. Reykv., svo grandvar maður, lét það henda sig að bera þetta á borð. Ég veit, að hann hefur gert það að heldur lítið athuguðu máli, tekið það trúanlegt, sem það varhugaverða ævisögurit, sem hann vitnaði til, segir um þetta. En þessu máli var engan veginn þannig varið eins og staðhæft er í umræddri bók og ýmsir gegnir menn hafa haft eftir nú upp á síðkastið og talið söguleg sannindi. Andstæðingar símasamningsins við Stóra norræna ritsímafélagið og forgöngumenn bændafundarins, sem margir hafa vitnað til, menn eins og Björn Jónsson, Benedikt Sveinsson og félagar þeirra, þeir voru ekki að berjast gegn fjarskiptasamningi við útlönd eða gegn símalagningu um landið, það var síður en svo. Afstaða þeirra mótaðist af því, að þeir vildu ekki veita dönsku félagi einokunaraðstöðu, sem þeir töldu vera, til ritsímarekstrar í marga áratugi. Þeir vildu taka öðru tilboði, sem þeir töldu Íslendingum hagstæðara, tilboði frá Marconi-félaginu enska, þar sem Íslendingum var gefinn kostur á að eignast fjarskiptakerfið eftir tiltölulega fá ár. Og við verðum að minnast þess, að á þessum tímum voru Íslendingar enn tengdir Dönum margvíslegum böndum. Þeir voru þá að berjast fyrir auknu sjálfstæði á öllum sviðum, og andstæðingarnir voru Danir. Þeir voru að berjast fyrir sínu stjórnarfarslega sjálfstæði, en þeir voru líka að berjast fyrir menningarlegu og efnahagslegu sjálfstæði. Það var þess vegna sérstaklega nauðsynlegt að fara varlega að því er snerti dönsk áhrif og dönsk yfirráð í sambandi við íslenzk mál. Varfærni í þeim efnum var þá eðlileg og sjálfsögð, og hún er það vitanlega alltaf, en var þá alveg sérstaklega sjálfsögð gagnvart Dönum. Og ég er ekki í neinum efa um það. að slík varfærni hefur auðveldað það, að við gátum losað um þau bönd, sem þurftu og urðu að rakna. Ég skal ekki þvertaka fyrir, að slík varfærni hafi í einstökum tilfellum gengið eitthvað lengra en nauðsyn bar til, en ég er viss um, að í höfuðatriðum var hún eðlileg og nauðsynleg á þessum tímum og þá einkum gagnvart Dönum. Og þeir menn eiga víssulega þakkir skilið, sem þá voru sérstaklega á verði gegn því, að við ánetjuðumst dönsku auðmagni um of. Þess er náttúrlega enginn kostur hér, enda alveg þarflaust, að fara að rekja sögu símamálsins í smáatriðum. En ég greip hér með á fundinn tvö heimildarrit um þetta mál. sem varpa á það að mínum dómi nokkuð öðru og réttara ljósi heldur en það rit, sem hv. 8. þm. Reykv. vitnaði til hér á síðdegisfundinum. Ég tel, að heimildarmenn mínir séu báðir traustir og góðir. Þeir eru sinn úr hvorum herbúðum frá þeim tíma. Annar þeirra, Einar H. Kvaran, var að vísu andstæðingur Hannesar Hafsteins í þessum málum, en Einar var þó mikill vinur Hannesar og aðdáandi, og hann var það alla tíð, þótt þeir ættu ekki alltaf samleið í stjórnmálum. Það er einnig viðurkennt, ég held af öllum, að Einar Kvaran var, ekki sízt eftir að hann hætti að mestu eða öllu afskiptum af stjórnmálum, afar hófsamur maður í dómum um menn og málefni, málefnalegur maður í rökræðum og sanngjarn. Hinn heimildarmaðurinn, sem ég aðeins ætla að vitna til, er Þorsteinn Gíslason ritstjóri og skáld. Hann var einn eindregnasti fylgismaður Hannesar Hafsteins og einna skeleggastur stuðningsmaður hans í simamálinu og löngum síðar. Ég held, að báðir þessir heimildarmenn verði að teljast góðir og þá ekki sízt þegar þess er gætt, að ritgerðir þær, sem ég ætla að vitna til, eru skrifaðar löngu eftir að allar deilur um símann voru þagnaðar. Einar Kvaran birti í Andvara 1913 prýðilega ævisögu Björns Jónssonar. Hann skrifar þar nokkurn kafla um símamálið, glöggan kafla og málefnalegan. Ég les dálitinn hluta hans, með leyfi hæstv. forseta. Þessi kafli bregður að mínu viti góðu ljósi á þetta gamla deilumál og leiðréttir ýmsar staðhæfingar, sem hafa verið hafðar uppi nú í seinni tíð og m.a. hér í þessum umr. um það mál. Í Andvaragrein sinni frá 1913 kemst Einar Kvaran m.a. þannig að orði: „Ekki ætla ég hér að fara að gera grein alls þess, sem varð að ágreiningi með Birni Jónssyni og andstöðuflokknum á aðra hliðina og stjórninni á hina. Ég læt mér nægja að minnast lauslega á þrjú merkismál. . . . Annað var ritsímamálið 1905 Björn Jónsson veitti stjórninni afar snarpa mótspyrnu í því máli, kom m.a. á bændafundinum um þingtímann, sem lét undirskriftarmálið og ritsímamálið til sín taka. Björn Jónsson var framar öllu öðru óánægður með bandalagið við Dani um sæsímann og yfirráð þeirra yfir honum og öllu hugsanlegu hraðskeytasambandi Íslands við önnur lönd. Fyrir því vildi hann þiggja tilboð Marconi-félagsins um loftskeytasamband, sem oss var gerður kostur á að eignast að fullu eftir 20 ár.“ Og Einar Kvaran heldur áfram. „Þegar menn líta á ritsímadeiluna rólega og hlutdrægnislaust nú, 8 árum eftir að hún var háð, finnst mér, að niðurstaðan muni hljóta að verða sú, að báðum málsaðilum hafi að nokkru skjátlazt og báðir hafi þeir að nokkru haft rétt að mæla. . . . En hitt virðist mér, að reynslan hafi sannað, að það hafi verið illa farið, að skoðanir stjórnarandstæðinga um sambandið við önnur lönd voru fyrir borð bornar.“ Síðan heldur Einar Kvaran áfram að rekja það, að hann telji, að þetta tilboð hafi verið hagstæðara okkur Íslendingum heldur en hitt tilboðið, sem Hannes Hafstein hafði fengið frá Stóra norræna ritsímafélaginu, og hann lýkur þessum kafla á þessum orðum: „Auðvitað vissi enginn 1905 jafnmikið um þetta mál eins og menn vita 1913. Hvorki stjórnarmenn né stjórnarandstæðingar vissu að fullu, hve álitlegt það var, sem þingið hafnaði. En það virðist mér ekki verða út skafið, að í málinu um hraðskeytasamband við önnur lönd voru Björn Jónsson og samherjar hans á réttri leið 1905.“ Hitt vitnið, Þorsteinn Gíslason ritstjóri og skáld, flutti árið 1936 tólf ágæt útvarpserindi, sem síðar komu út í bók undir nafninu: Þættir úr stjórnmálasögu Íslands 1896-1918. Eitt erindið fjallaði aðallega um símamálið. Þar segir Þorsteinn Gíslason á þessa leið: „Hannes Hafstein hefur að makleikum fengið mikið lof fyrir dugnað sinn í símamálinu. En til þess að sýna einnig, hvernig andstæðingar hans litu á málið, tek ég hér kafla úr bréfi, sem dr. Valtýr skrifaði mér um það löngu síðar. Það var eftir dauða Hannesar, þegar hann hafði lesið grein um hann eftir mig í Andvara. Bréfið er að því leyti merkilegt, að í því kemur fram dómur Valtýs um Hannes, sem verið hafði aðalmótstöðumaður hans, þegar mestu skipti. Valtýr segir: Ég finn ástæðu til að þakka yður fyrir ritgerð yðar í Andvara um Hannes Hafstein. Hún var svo vel og ágætlega rituð, að mér fannst til um, og ég á þar við, hve hlutdrægnislaust og af hve mikilli réttsýni hún er skrifuð. Hannes Hafstein . . . átti skilið mikið lof fyrir margt, en var vanþakkað einmitt það, sem hann gerði bezt. . . . En aftur var honum þakkað ofsalega fyrir sumt, sem hann átti minna lof skilið fyrir. Mér finnst þér hafið ratað furðuvel hinn gullna meðalveg, sem annars er svo vandrataður, og hér er í fyrsta sinn skýrt rétt og hlutdrægnislaust frá stjórnarskrárbreytingunni 1904 og aðdragandanum að henni. Það eina, sem ég hef að athuga, er, að mér finnst þér lofa hann um of fyrir afskipti hans af símamálinu. . . . Málið lá fullbúið, þegar hann tók við, og það var ég og minn flokkur, sem mest barðist fyrir því. Og það var persónulega mér að þakka, að við fengum síma yfir landið. Magnús Stephensen, Tryggvi Gunnarsson og Hannes Hafstein börðust af alefli fyrir, að síminn yrði lagður upp til Reykjavíkur eða í Þorlákshöfn, en við á móti og að hann yrði lagður til Seyðisfjarðar og línur yfir landið, sem ella mundu seint koma, ef hann kæmi fyrst til Reykjavíkur. Og okkur tókst að bjarga málinu með því að fá ríkisþingið til að setja það skilyrði fyrir styrk til Stóra norræna félagsins, að síminn yrði lagður til Austfjarða og það legði 300 þús. kr. fram til landssíma. Svo tók Hannes Hafstein við lögunum fullbúnum, en gerði afar dýra og óhentuga samninga. Þá vildum við hafa Marconi-þráðleysu milli landa, en þræði yfir landið. Móti því barðist Hannes Hafstein og sigraði. Mundi ekki mikið hafa sparazt við það á mörgum sviðum? Og reynslan hefur sýnt, að engin hætta var að byggja á þráðlausu sambandi.“ Þetta eru orð úr bréfi dr. Valtýs. Síðan fer Þorsteinn Gíslason ýmsum orðum um þetta bréf og telur, að Valtýr hafi þarna að allmiklu leyti rétt að mæla, þó að hann geri athugasemdir við einstök atriði. En það mál er svo langt, að ég sé ekki ástæðu til að fara að lesa lengra upp úr þessu. Ég ætla að láta petta nægja um símamálið. Ég hef orðið dálítið langorður um þetta gamla deilumál, af því að mér hefur fundizt, að nú upp á síðkastið hafi svo oft og freklega að mínum dómi verið sögð saga þess á algerlega villandi og rangan hátt. En eins og ég sagði í upphafi, þá ætla ég ekki á þessu stigi máls að fara mörgum orðum um það frv., sem hér liggur fyrir. Það var fyrst og fremst að hinu gefna tilefni frá hv. 8. þm. Reykv., sem ég kvaddi mér hljóðs. En ég vil að lokum aðeins árétta, að það er ekkert að mínu viti, sem knýr okkur til þess að fullgilda þann samning, sem hér um ræðir, að svo komnu máli. Og þegar tillit er tekið til þess, sem fram er komið í sambandi við alúmínsamninginn, og þess vantrausts, sem er bæði í þeim samningi og ýmsum orðum, sem honum hafa fylgt frá viðsemjendum okkar, með tilliti til þess hvors tveggja tel ég það rangt, að við fullgildum nú slíkan samning sem þennan og tökum þá að vissu leyti undir þau ummælí, sem helzt er hægt að túlka á þá leið, að hinn erlendi viðsemjandi Íslendinga í álmálinu vantreysti algerlega íslenzkum dómstólum til þess að fjalla um slík mál á réttarfarslegan hátt. Ég ítreka að lokum, að okkur liggur ekkert á að fullgilda slíkan samning sem þennan. Það er ekkert, sem knýr okkur til þess.



Herra forseti. Mér fannst hv. 3. þm. Norðurl. v. kvarta hálfvegis undan því, hvað ég hafi verið langorður í framsögu minni, en ég tel, að hann hafi nú talað töluvert lengur en ég gerði. Mín ræða stóð, held ég, ekki nema 40-45 mín., en hann var rúman klukkutíma. En hvað sem því líður, þá er þetta mál að mínu áliti ekki svo ómerkilegt, að ekki geti verið verjandi að ráðstafa til þess nokkrum tíma, þó að vissulega sé tími okkar þm. dýrmætur þessa daga, þannig að ég skal reyna að verða ekki of langorður í svari mínu, sem verður þó að þýða það, að það verður ekki nema sumt af því, sem þeir tveir hv. ræðumenn sögðu, sem talað hafa á undan mér, sem ég get tekið hér til meðferðar. Ég skal þá fyrst víkja ofurlítið að því, sem sagt hefur verið út af upplestri mínum úr ævisögu Hannesar Hafsteins. Ég vil nú fyrst taka það fram varðandi það, sem hv. 5. þm. Reykn. sagði um sagnfræði Kristjáns Albertssonar, sem ég skal ekki deila um hér, að það var aðeins ein mjög stutt klausa, sem ég las upp eftir honum. Allt hitt var tekið upp úr blöðum andstæðinga símamálsins á þessum tíma, þannig að það voru þeirra orð, sem ég fór með, og ég hygg, að hvað sem segja má um sagnfræði Kristjáns Albertssonar, - um hana skal ég ekki dæma hér, - þá hygg ég þó ekki ástæðu til að væna hann um það, að hann hafi farið þar með rangar tilvitnanir. - Þetta hefur verið sagt. Hins vegar er það rétt, að það eru teknar klausur úr þessum greinum, þannig að eitthvað annað kann að hafa verið í þeim, sem mildar þetta. Það skal ég ekki segja um, en hitt tel ég ekki ástæðu til að vefengja, að þessi orð, sem ég las upp, hafi þeir haft um þetta mál. Ég vil enn fremur taka það fram, að það er ákaflega fjarri mér að vilja á nokkurn hátt rýra minningu þeirra manna, sem hér var um að ræða. Hér voru merkir menn að verki, sem á öðrum sviðum hafa afrekað miklu í þágu föðurlands síns og e.t.v. ekki minna en formælendur símamálsins á sínum tíma, ef það mál er gert upp í heild. En hitt er skoðun mín, að í þessu máli missýndist þeim. Hv. 5. þm. Reykv. las hér upp tvær tilvitnanir, aðra eftir Einari Kvaran og hina úr bók Þorsteins Gíslasonar, þáttinn úr stjórnmálasögu Íslands. Seinni tilvitnunina, sem hv. 5. þm. Reykn. las upp, tekur Kristján Albertsson með í ævisögu sinni. Nú er erfitt fyrir okkur að deila um það hér, að hve miklu leyti Marconitilboðið hafi verið hagstætt fyrir Íslendinga. Hitt finnst mér gefa auga leið, að loftskeytasambandið hefði aldrei getað komið í stað símans. En svo að annað sjónarmið komi fram í þessu máli, þá vil ég nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa það, sem Kristján Albertsson segir frá eigin brjósti, í framhaldi af því, sem hv. 5. þm. Reykn. las hér upp fyrir okkur, en hann segir svo: „Ekki skal rengja, að Valtýr eigi það lof, sem hann telur sér, fyrir afskipti sín af símamálinu í Danmörku 1898. En við hvaða lögum Valtýr Guðmundsson telur Hannes Hafstein hafa tekið fullbúnum, verður aldrei að eilífu vitað. Hann getur ekki átt við heimildir til símasamnings í fjárlögum frá 1899 og 1901, því að þær taldi hann og flokkur hans úr gildi fallnar 1904 og óheimilt að semja eftir þeim. Hann getur ekki heldur átt við ákvæði fjárlaga frá 1903, sem hann og flokkur hans sögðu 1905, að ekki veitti heimild til að semja um annað en loftskeyti. Það verð, sem Valtýr nefnir á skeytum, er líka villandi. Verð skeyta var í upphafi 70 aurar til landa, sem mest var símað til, Danmerkur og Stóra-Bretlands, en fór hækkandi til fjarlægari landa. Þó var aðalatriðið, að gert var ráð fyrir lækkandi taxta, strax og farið væri að nota ritsímann að ráði. Taxtinn átti að endurskoðast fimmta hvert ár, og frá 1. jan. 1912 lækkaði hann niður í 45 aura fyrir orð til Danmerkur og Stóra-Bretlands, en frá 1. jan. 1917 niður í 35 aura.“ En Valtýr nefnir þarna 85 aura, sbr. það, sem hv. 5. þm. Reykn. las upp. Enn fremur segir Kristján Albertsson: „Það er í fyrsta lagi rangt hjá Valtý Guðmundssyni, að hann og flokkur hans hafi 1905 viljað „þræði yfir landið“. Það var Hannes Hafstein, sem það vildi, en Valtýr og flokkur hans vildu taka tilboði Marconi-félagsins um selflutning loftskeyta annes af annesi. Og í ræðum sinum á Alþingi 1905 reiknar Valtýr ævinlega með 50 aura meðalverði fyrir orðið í loftskeytum milli landa. Hitt skiptir þó í þessu sambandi mestu, að enginn vissi né mun nokkurn tíma vita, hvað verðið hefði orðið. Marconi-félagið bauð aldrei upp á neitt verð á skeytum.“ Ég læt þetta nægja varðandi þetta atriði. Hv. 3. þm. Norðurl. v. taldi mig ekki hafa efnt loforð, sem ég gaf í upphafi framsöguræðu minnar um það, að ég skyldi sneiða hjá álmálinu í framsöguræðu minni. Ég taldi mig í öllum aðalatriðum hafa haldið mig einvörðungu að því, sem þetta frv. gefur tilefni til, en það er frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til þess að gerast aðili að alþjóðasamningi um stofnun gerðardóms til þess að leysa fjárfestingardeilur milli ríkja og þegna annarra ríkja. Mér fannst einmitt eðlilegt í því sambandi að ræða almennt um alþjóðlega fjárfestingu, hvaða hagsmuna við Íslendingar hefðum haft að gæta í því sambandi og hvaða hagsmuna væri líklegt, að við hefðum að gæta í því sambandi framvegis. Ég taldi mig hafa haldið mig að hinni almennu hlið þessara mála. Hins vegar fannst mér nærtækt að nefna sem dæmi í einum eða tveimur tilvikum álsamninginn, og gagnrýndi ég í því sambandi málflutning hv. stjórnarandstæðinga, bæði eins og hann kom fram við 1. umr. málsins og almennt í þessu sambandi. Það má vera, að barátta mín við þennan málflutning hafi verið barátta við vindmyllur. Um það skal ég ekki deila við hv. 3. þm. Norðurl. v., hvort málflutningnum beri að líkja við vindmyllur. En það er eitt atriði í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., sem ég vil leiðrétta, því að það er á misskilningi byggt af hans hálfu. Hann túlkaði þá skoðun mína, að ekki væri um að ræða fullt réttaröryggi í millilandaviðskiptum, þannig að þegar dómstólar einhvers lands, - og mundi það þá eiga við Ísland eins og önnur lönd, dæmdu í málum milli innlendra aðila og erlendra aðila, þá hlytu þeir alltaf að vera hlutdrægir í garð landa sinna. Það var mjög fjarri mér að vilja halda þessu fram. Þvert á móti tók ég skýrt fram, að það væri engin ástæða til þess í löndum, þar sem vestrænar réttarfarshugmyndir væru ríkjandi, að væna dómstóla um slíka hlutdrægni, og þá átti ég auðvitað ekki síður við Ísland en önnur lönd. En hins vegar sagði ég, og við það stend ég, að þrátt fyrir þetta geti aldrei verið um jafnréttisaðstöðu að ræða, þegar sækja á mál fyrir erlendum dómstóli, og stendur það auðvitað bæði í sambandi við þann kostnað, sem af því leiðir auðvitað alltaf að sækja mál í öðru landi, sem að jafnaði verður miklu meiri en ef málið er rekið fyrir dómstól heimalands, og í öðru lagi, að öll aðstaða hlýtur að vera erfiðari, þegar mál er rekið fyrir dómstólum annars lands, val málflutningsmanns o.s.frv. Það var þetta, sem ég átti við og ég hygg raunar að séu meginrökin fyrir því, að Alþjóðabankinn hefur talið rétt að beita sér fyrir samningsgerð sem þessari. Þetta vildi ég gjarnan undirstrika. Annars, ef ég tók rétt eftir, þá sagði hv. 3. þm. Norðurl. v. eitthvað á þá leið, - það má vera, að mér hafi misheyrzt, og það er fjarri mér að vilja rangtúlka hans málflutning, - en hann hefur tekið það skýrt fram, að hann telji eðlilegt, að þegar um er að ræða deilur milli ríkja, þá séu þær útkljáðar af alþjóðadómstólum, - að þegar tvö ríki deila og dómstólar annars ríkisins ættu að dæma málið, væri það sama og að annar málsaðilinn fengi sjálfdæmi. Ég á erfitt með að skilja þetta öðruvísi en sem vissa viðurkenningu á því, að sá aðili, sem sækir mál fyrir dómstólum eigin lands, hafi sterkari aðstöðu en hinn erlendi aðili. En vera má, að þetta sé á misskilningi byggt. Það er alveg rétt hjá hv. 3. þm. Norðurl. v., að það eru margar leiðir, sem þau lönd hafa farið, sem hafa talið sig hafa þörf fyrir notkun erlends einkafjármagns, og í því sambandi má t.d. nefna, að Norðmenn hafa í allríkum mæli farið aðra leið en við, nefnilega þá, að hið erlenda einkafjármagn, sem þeir hafa fengið til afnota, hefur verið lagt fram í þeirri mynd, að hinir erlendu aðilar hafa lagt hlutafé í fyrirtæki, sem hafa svo fengið leyfi til atvinnurekstrar í Noregi, og þá gert ráð fyrir því, að norskir aðilar legðu fram meira eða minna hlutafé á móti þessum aðilum. Þá þarf ekki að semja í einstökum tilvikum, eins og tilfellið er með okkur varðandi t.d. bæði álsamninginn og kísilgúrsamninginn. En það, að við förum ekki þessa leið í sama mæli og þeir, stafar m.a. af því, að okkar löggjöf um atvinnuréttindi erlendra manna er miklu strangari í þessum efnum heldur en löggjöf Norðmanna, og alveg nýverið var hér á hv. Alþ. verið að afgreiða lög um eignarréttindi útlendinga, sem ganga í þá átt að takmarka þetta meira en áður. Það kemur bæði til þetta og svo í öðru lagi það, að við höfum ekki talið okkur fært, t.d. í sambandi við álsamninginn, að leggja fram fjármagn af okkar hálfu að sama skapi og þeir gera í fyrirtæki, sem starfa með erlendu fjármagni, sem fest hefur verið þar í landi. Það er þetta, sem er ástæðan til þess, að okkar leiðir til þess að fá erlent fjármagn m.a. verða aðrar en þeirra. Hv. 3. þm. Norðurl. v. gerði að umræðuefni Íslandsbanka og örlög hans Það er alveg rétt, að yfir síðustu árunum, sem Íslandsbanki starfaði, hvílir lítill ljómi. En það breytir engu um það, sem ég sagði í framsöguræðu minni, að það erlenda fjármagn, sem kom inn við stofnun Íslandsbanka, var undirstaða þess, að við gátum komið okkur upp togaraflota í byrjun aldarinnar, en með því tel ég, að nútíma atvinnuhættir hafi haldið innreið sína hér á landi. Hv. 3. þm. Norðurl. v. ræddi allmikið um það í framhaldi af þeim orðaskiptum, sem áttu sér stað milli hans og hæstv. viðskmrh. við 1. umr. þessa máls út af olíusamningnum, að þessir samningar væru ekki sambærilegir. Að vísu mundi ég vilja lita þannig á, að álsamningurinn sé líka viðskiptasamningur, en það er nú e.t.v. meira deila um form. Að öðru leyti gerði ég ekki neinn samanburð á álsamningnum og olíusamningnum. Það má auðvitað finna margt, sem frábrugðið er í þessum samningum. Í tæknilegum skilningi er olía annað en rafmagn og fram eftir þeim götum. En það snertir að mínu áliti ekki það, sem ég tel aðalatriði þess máls, nefnilega að með olíusamningnum var gefið fordæmi fyrir því, að íslenzk stjórnarvöld sættu sig við gerðardóm í hugsanlegri deilu víð erlendan aðila, sem í þessu sambandi ber að skoða sem einkaaðila. Hv. 3. þm. Norðurl. v. talaði talsvert um það, að álsamningurinn og sá samningur, sem hér er um að ræða, væru ekki sambærilegir, vegna þess að í þeim samningi, sem hér liggur fyrir, sé það frjálst í hverju tilviki, hvort málinu er vísað til gerðardóms eða ekki. Og það er alveg rétt, að samningurinn skuldbindur auðvitað ekki aðildarríkin til þess að vísa ákveðnum málum til gerðardóms. Ég skildi það þannig, að hann hugsaði sér, að það eina viðunandi í þessu máli væri, að það væri fyrst ákveðið, þegar deila kæmi upp, til hvaða dómstóls skyldi skjóta ágreiningnum. En það tel ég, að hljóti alltaf að vera mjög óraunhæf vinnubrögð, þegar samningar eru gerðir. Hvort sem þeir eru gerðir yfir skemmri eða lengri tíma, er auðvitað eðlilegt, að um það sé samið í eitt skipti fyrir öll, hvernig skuli skera úr þeim ágreiningi, sem rísa kann í sambandi við þessa samninga, og þannig hefur íslenzka ríkið samið um í olíusamningnum, að svo lengi sem hann gildir, þá er samkomulag um það, að þessi sovézki dómstóll, sem hér hefur borið á góma, skeri úr ágreiningi, sem upp kann að koma. Og ég tel víst, að það, sem fyrir Alþjóðabankanum hefur vakað með því að beita sér fyrir þeim alþjóðasamningi, sem hér liggur fyrir, sé, að þegar einkafjárfesting ætti sér stað í einhverjum löndum, þá yrði um það samið varðandi þann samning, að hann yrði úrskurðaður af þeim gerðardómstól. sem gert er hér ráð fyrir. Annað finnst mér, að hlyti að verða algerlega óraunhæf vinnubrögð. Ég man nú satt að segja ekki eftir því að hafa haft það eftir hv. 3. þm. Norðurl. v., að álsamningurinn fari í bága við stjórnarskrána. Hafi ég sagt það, þá er það á einhverjum misskilningi eða mismælum byggt. Ég kannast ekki við, að ég hafi heyrt hv. þm. fara með það, svo að hér held ég, að sé um einhvern misskilning að ræða. Að lokum vildi ég aðeins minnast á það, sem hv. þm. ræddi um Efnahagsbandalagið að gefnu tilefni í framsöguræðu minni. Auðvitað er margt mjög ólíkt með álsamningnum, þeim samningi, sem hér liggur fyrir, og Efnahagsbandalaginu. En það, sem fyrir mér vakti með því að nefna Efnahagsbandalagið í þessu sambandi, var það, - og það skildist mér nú, að hv. 3. þm. Norðurl. v. í rauninni féllist á, - að sú skerðing í fyrsta lagi á löggjafavaldi og á dómsvaldi, sem þau ríki gangast undir, sem aðilar voru að Efnahagsbandalaginu, getur ekki á nokkurn hátt verið sambærileg við þá skerðingu, ef þannig á að orða það, sem gengizt er undir með álsamningnum. Það var ástæðan til þess, að ég nefndi þetta, því að það getur ekki verið neitt álitamál, að þessi skerðing var auðvitað miklu víðtækari, þar sem um Efnahagsbandalagið var að ræða, fyrir utan það, að Rómarsáttmálinn var óuppsegjanlegur. Það var þetta, sem fyrir mér vakti. Hitt er auðvitað rétt, að það var samningur á milli ríkja, en ekki ríkis og einkaaðila. En eins og ég minntist á í framsöguræðu minni, þá finnst mér það að leggja ákaflega mikið upp úr því vera að hengja sig meira í formsatriði en hagkvæmt er. Annað mál er það, að það er einmitt ástæðan fyrir því, að til þessa samnings hefur verið stofnað, að það hefur verið vöntun á því, að sú þjónusta á alþjóðagrundveili væri fyrir hendi, sem samningurinn gerir ráð fyrir að veitt sé. Síðast vildi ég aðeins minnast á það, að hv. 3. þm. Norðurl. v. gagnrýndi fráganginn á þessum samningi. Ég verð að játa það fyrir hönd allshn., að við höfum ekki farið gaumgæfilega yfir þýðinguna. Það gefur auga leið, að Alþingi getur auðvitað ekki breytt hinum enska texta samningsins, og það má vel vera, að íslenzka þýðingin sé í einstökum atriðum ónákvæm. En eins og oft vill verða, þegar mál eru lögð fyrir þing á síðustu dögum þess, þá vinnst blátt áfram ekki tími til tæknilegra atriða eins og þeirra að endurskoða þýðingar og þess háttar. Í því efni verður að treysta á sérfræðingana. En þó að um ónákvæmni í þýðingu kunni að vera að ræða, þá held ég, að hægt sé að bæta úr því, þó að það sé ekki gert hér á hv. Alþ., en það finnst mér meira aukaatriði.



Herra forseti. Ég skal nú verða mjög stuttorður, enda færist nú mjög í samkomulagsátt með okkur hv. 8. þm. Reykv. og mér. Hv. 8. þm. Reykv. sagði, að hann teldi, að engin ástæða væri til þess að væna dómstóla á vesturlöndum um hlutdrægni gagnvart útlendingum. Þá erum við sammála um það. Og þá vona ég, að hann verði mér sammála um, að það sé engin þörf á því að taka þau mál, sem hér er um að tefla, undan íslenzkum dómstólum, þeir útlendingar, sem þar eiga hlut að máli, fái alveg nægilegt öryggi með því að sækja sín mál fyrir íslenzkum dómstólum, ef til kæmi. Að vísu tók hann þetta svolítið aftur í öðru orðinu, að mér skildist, eða hafði nokkurn fyrirvara á, því að hann kom að því, að í raun og veru yrði það alltaf dýrara og óhagstæðara að sækja mál fyrir útlendum dómstóli. Þar er ég honum aftur líka hjartanlega sammála. Það er einmitt ein af ástæðunum fyrir því, að ég er andvígur þessum gerðardómsákvæðum í fyrirhuguðum álsamningi, því að vitaskuld verður það miklu dýrara og að ég ætla á allan hátt erfiðara fyrir Ísland að ná rétti sínum með því móti, sem gert er ráð fyrir, að ætla útlendum dómstóli, sem enga þekkingu hefur á íslenzkum lögum, samt að dæma eftir íslenzkum lögum. Það er svo sem annað að leggja það undir alþjóðadóm, hvort farið væri eftir þjóðréttarreglum. Þjóðréttarreglurnar eiga alþjóðadómstólar að þekkja, en þeir eiga ekki að þekkja lög í einstöku landi og hafa enga sérstaka þekkingu á því. Og svo fannst mér það færast líka nokkuð í samkomulagsáttina með okkur um olíusamninginn, ekki þó alveg. En við skulum nú segja, að það væri ekki um olíu að tefla, ekki viðskipti við Rússland að ræða. Við skulum segja, að það hafi verið keypt timbur í Finnlandi. Hvaða dómstóll mundi hafa dæmt um þau viðskipti eða í deilum, sem af þeim hefðu risið? Og ef það stæði nú svoleiðis á í Rússlandi, að það væri ekki ríkið, sem í raun og veru er aðili að þessum samningum, heldur einhver einkaaðili þar í landi, sem hefði selt olíuna, við hefðum keypt olíu frá Rússlandi af einkaaðila, hvaða dómstólar skyldu hafa átt að fjalla um það mál, sem út af þeirri sölu hefði risið, ef ekkert hefði verið um það samið? Vill ekki hv. þm. hugleiða það? Það skyldu þó aldrei hafa verið rússneskir dómstólar? Við getum snúið blaðinu við. Ef við seldum síld héðan til Svía og ekkert væri samið um það og Svíar teldu síldarsaltandann hér vanefna sínar skyldur, hvaða dómstóll ætli dæmdi í því máli? Ætli það yrði ekki íslenzkur dómstóll? Margt getur komið til greina í þessu sambandi og mörg frávik, en ég hugsa, að þetta mundu vera aðalreglurnar. Það er því kannske ekki alveg eins mikil goðgá og menn eru að halda fram, að það hafi verið samið um gerðardómsákvæði í þessum rússnesku olíuviðskiptasamningum. Við erum sammála um það, að Efnahagsbandalagið sé ekki sambærilegt á neinn hátt við þennan álsamning, sem hér liggur fyrir. Það er auðvitað alveg rétt, eins og hv. 8. þm. Reykv. benti á, að efnahagsbandalagssamningurinn er miklu víðtækari að því leyti til, að hann gerir ráð fyrir, að löggjafarvaldi í vissum málum sé einnig afsalað í hendur þeirra yfirríkjastofnana, sem þar er um að tefla. En nú er það svo, að dómsvald og löggjafarvald er hvort tveggja þættir ríkisvaldsins. Með álsamningnum er fallizt á að afsala dómsvaldinu í vissum greinum í hendur alþjóðadómstóla. Hvað mundu menn segja um það, ef samningur yrði gerður við einkafyrirtæki um það að afsala löggjafarvaldinu í tilteknum greinum í samningum við einkafyrirtæki? Nú held ég því fram, að dómsvaldið sé síður en svo veigaminni eða lítilvægari þáttur í ríkisvaldinu en löggjafarvaldið, þó að löggjafarvaldið sé að vísu fyrirferðarmeira. En sá einstaklingur, sem þarf að sækja sinn rétt, veit það og skilur, hve dómsvaldið er þýðingarmikið. Það, sem ég vildi segja, er þetta, að þegar og úr því að dómsvaldinu er að einhverju leyti afsalað, er fordæmið skapað. Þá má alveg eins fara að með einhvern þátt löggjafarvaldsins löggjafarvaldið í einstökum málum. Ég geri ráð fyrir því, að ef hv. 8. þm. Reykv. vildi velta því fyrir sér, mundi honum finnast það nokkuð fjarstætt. En í raun og veru er enginn eðlismunur á þessu. Honum mundi finnast það fjarstætt, jafnvel þó að löggjafarvaldið ætti í þessu tilfellí að færast í hendur einhverrar alþjóðlegrar stofnunar. Ég skal svo ekki orðlengja um þetta frekar á þessu stigi.



Herra forseti. Eins og kunnugt er rofnaði samstarf í Sexmannanefnd á s.l. hausti. Alþýðusambandið neitaði að tilnefna í n., og varð n. óstarfhæf. Afleiðingin af því varð sú, að ekki var unnt að verðleggja búvöru á s.l. hausti með eðlilegum hætti og varð ríkisstj. því að grípa til þess ráðs að gefa út brbl., til þess að verðlag fengist á búvöruna eins og nauðsyn bar til að gæti orðið. Þá sögu þarf ekki að rekja nánar. Fyrir þessari hv. d. liggur frv. til staðfestingar á þessum brbl., sem væntanlega verður rætt um áður en langt um líður. Ríkisstj. lýsti því þegar yfir, að það væri hennar vilji að endurreisa þetta samstarf, ef mögulegt væri, og þess vegna var það, að skipuð var nefnd sjö manna til þess að gera tilraunir til að ná þessu samkomulagi aftur og skapa grundvöll undir samstarfi, sem gæti orðið til frambúðar. Form. þessarar n. var Ólafur Björnsson prófessor, og hef ég heyrt alla hina nm. sex fara lofsorði um það, að hv. þm. Ólafur Björnsson hafi veitt n. sérstaklega góða forustu. Af hálfu bænda var í n. Einar Ólafsson, bóndi í Lækjarhvammi, Vilhjálmur Hjálmarsson bóndi og Gunnar Guðbjörnsson, form. Stéttarsambands bænda. Af hálfu neytenda voru í n. frá Alþýðusambandi Íslands Hannibal Valdimarsson, frá Sjómannafélagi Reykjavíkur Sæmundur Ólafsson og frá Landssambandi iðnaðarmanna Karl Guðmundsson. N. vann mikið starf og hélt marga fundi, og aflaði hún sér margs konar gagna um dreifingarkostnað og annað, sem n. þurfti að hafa í höndum til þess að geta skapað sér heilbrigða og rétta skoðun á því máli, sem hún var að vinna við. Helgi Ólafsson hagfræðingur var ráðinn til aðstoðar n. og til þess að afla ýmiss konar gagna. Samdi hann skýrslu, sem sýnir dreifingarkostnað á mjólk og mjólkurvörum og staðfestir það, sem sagt hefur verið áður, að dreifingarkostnaður á mjólk eða mjólkurvörum er sízt hærri hér heldur en gerist í öðrum löndum og lægri heldur en víða annars staðar. Út af fyrir sig var nauðsynlegt að fá þetta staðfest, vegna þess að hugmyndir manna hafa verið allmisjafnar í því efni. Hitt má svo segja, að gagnasöfnun á slíkum málum sé seint að fullu lokið. Það er vitanlega æðimikið starf, ef það á að ná því takmarki, að það sé alveg fullkomið, og ég get alveg viðurkennt það, sem kemur fram í séráliti eins nm., að það hefði verið æskilegt að hafa lengri tíma til slíks. N: varð ekki sammála, þessir sjö menn. Hannibal Valdimarsson skilaði séráliti, sem er prentað hér á þessu þskj., og hv. alþm. hafa að sjálfsögðu lesið það og kynnt sér. Hannibal Valdimarss. leggur til - ég vil ekki gera hans mál sérstaklega að umtalsefni hér að svo stöddu, mér gefst kannske tími til þess og tækifæri síðar - en niðurstöður hans eru þær, að komið verði á fót kjararannsóknarstofnun landbúnaðarins, sem skipuð sé tveimur fulltrúum Stéttarsambands bænda og tveimur, er ríkisstj. tilnefnir. Bændum skulu með lögum tryggðar lágmarkstekjur, er eigi séu lægri en meðaltekjur opinberra starfsmanna. Stéttarsamband bænda fái með lögum viðurkenndan óskoraðan samningsrétt f. h. bænda um afurðaverð og launakjör. Takist samningar ekki, skal stjórn Stéttarsambands bænda leggja tillögur sínar um verð á framleiðslueiningu fyrir alla bændur, og skoðast till. samþ., fái hún 75% greiddra atkvæða, enda taki a.m.k. 50% atkvæðisbærra bænda þátt í atkvgr. - Þetta eru niðurstöðurnar í áliti Hannibals Valdimarssonar. Meiri hl. n. leizt ekki á þetta og gat þess vegna ekki orðið samferða Hannibal, en það má vera, að ýmislegt sé nú athyglisvert í þessu áliti, þótt ekki þyki fært eða skynsamlegt að samþykkja það. Og það er að öðru leyti dálítið erfitt líka að átta sig á því, hvað meint er, t.d. þegar talað er um, að bændum séu með lögum tryggðar lágmarkstekjur, sem miðist við meðaltekjur opinberra starfsmanna. Þá er spurningin þetta: Er miðað við heildartekjur opinberra starfsmanna og bænda eða er miðað við vinnutíma? Það kemur ekki fram, en það er nú ekki ástæða til að ræða þetta atriði nánar að svo stöddu. Það gefst sennilega tími til þess og tækifæri á öðru stigi. Sæmundur Ólafsson, fulltrúi Sjómannafélagsins í n., varð ekki sammála meiri hl. að öllu leyti og gerði tvær aths., aðra við 4. gr. framleiðsluráðslaganna og hina við 12. gr. þeirra. Seinna varð samkomulag milli Sæmundar Ólafssonar og meiri hl. n. um 4. gr. framleiðsluráðslaganna, og er hún shlj. 5. gr. frv. Það eru þess vegna sex menn af sjö, sem hafa orðið sammála um að flytja frv. í því formi, sem það nú er, og það er samstaða um það í ríkisstj. að flytja frv. eins og það nú er. Um 12. gr. I. hefur þess vegna ekki komið til ágreinings frekar, þar sem ekkert er um hana í frv., en 12. gr. framleiðsluráðslaganna er um útflutningsbætur. Og það hefur nú svo oft verið talað um útflutningsbæturnar, að hv. dm. eru kunnugir því, að eins og 12. gr. framleiðsluráðslaganna segir, þá er heimilt að greiða útflutningsbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir, sem nemur allt að 10% af heildarframleiðslu landbúnaðarvara. Nú hefur það verið athugað, að eigi bændur að fá sams konar tekjur og aðrar vinnandi stéttir- og það eru eiginlega allir sammála um, þó að ekki sé vitað, hvað Hannibal Valdimarsson á við, þegar hann miðar við meðaltekjur opinberra starfsmanna, en ég hef ekki talað við neinn mann, sem ekki er samþykkur því, að bændur beri svipað úr býtum og aðrar vinnandi stéttir og útflutningsuppbæturnar væru lagðar niður, þá yrðu bændur að ná því tapi með öðru móti, og það væri ekki unnt með öðru móti heldur en þá að hækka afurðirnar á innlendum markaði. Að vísu má segja, að þa8 sé vafamál, að það næðist með því nema þá að hækka t.d. mjólkina, sem er brýnasta nauðsynjavaran, enn þá meir. En það hefur verið reiknað út, hvað vísitalan hækkaði, ef útflutningsuppbæturnar væru felldar niður og bændur bættu sér tjónið með því að hækka afurðirnar. Þá mundi búvöruverð hækka um 24,6%, ef gert er ráð fyrir, að bændur nái þeim tekjum, sem núv. verðlagsgrundvöllur gerir ráð fyrir, en ef þeim væri bætt það að því leyti, sem talið er að útflutningsb. nái nú, mundi búvöruverðið hækka um 18% og vísitalan um 9 eða 5%, en væri það bætt að fullu, yrði vísitöluhækkunin 12–13 stig eða 6%. En eins og ég segi þá held ég, að það sé ekki einhlítt að reikna dæmið svona, því ef bændur ætluðu að ná upp tapinu, þá yrði að hækka enn þá meira þær vörur, sem vitað er að hlytu að seljast og eru viðkvæmastar. Af þessu leiddi það vitanlega, að launþegar mundu ekki sætta sig við annað heldur en að fá þetta bætt, og það, sem ríkissjóður greiðir nú í útflutningsuppbætur, mundi þá fara í launahækkanir til opinberra starfsmanna vegna þeirra hækkana, sem yrðu á vísitölunni við að fella þær niður. Ég held, að þegar þessi mál eru athuguð ofan í kj í nn, þó að það þyki mikið nú að borga allt að 220 millj. kr. á ári í útflutningsuppbætur, þá sé það nú ekki sú upphæð, sem veltir efnahagskerfinu. Þetta eru þó ekki nema 4–5% af fjárlagaupphæðinni, og þessar uppbætur eru til þess að tryggja það, að nóg af landbúnaðarvörum sé í landinu og að verðið verði þá ekki hærra heldur en nauðsyn ber til. Ég held, að það sé ekki nauðsynlegt að fara mikið meira út í till. Hannibals. En ef bændur verðlegðu vöruna sjálfir eins og komið hefur fram eða semdu við ríkisstj. eins og sumum hefur dottið í hug, þá sýnist það vera eitt af því, sem ekki er eðlilegt. Meiri hl. sjö manna nefndar kemst að þeirri niðurstöðu og segir hér á bls. 9: „ Ríkisstj. er ekki aðili að þeim viðskiptum, sem hér er um að ræða, (þ.e. verðlagningunni), heldur framleiðendur og neytendur búvöru. Þar sem hlutverk ríkisstj. er auðvitað jöfnum höndum að gæta hagsmuna neytenda og framleiðenda, getur hún að okkar áliti ekki verið fulltrúi annars þessa aðila gagnvart hinum.“ Þetta er vitanlega alveg rétt. Ríkisstj. á ekki að vera fulltrúi annars aðilans, heldur á ríkisstj. að hugsa jafnmikið um báða þessa aðila, framleiðendur og neytendur, og reyna eftir föngum að tryggja hagsmuni beggja. „Erfitt yrði að okkar áliti“, segir meiri hl. sjö manna nefndar, „að tryggja það með löggjöf, að samningsaðstaða bænda gæti orðið svipuð því sem nú er, þar sem við svo öfluga samningsaðila er að etja sem ríkisvaldið. Löggjöf sú, er tryggja ætti bændum slíka samningsaðstöðu, væri sett af ríkisvaldinu, framkvæmd af því og það hefði í hendi sér að breyta henni. Er því að okkar áliti hætt við, að allar ráðstafanir, sem í slíku efni ætti að gera, yrðu óraunhæfar.“ Ég er alveg samþykkur þessu, sem meiri hl. sjö manna n. segir. „Þá getum við ekki látið hjá líða að benda á þá hættu, að miklu meiri ófriður yrði um búvöruverðið en nú er, ef semja ætti um það milli ríkisstj. og bænda. Með aðild ríkisstj. að verðlagningunni væri hún dregin inn í almenn stjórnmálaátök, en slíkt teljum við hvorki bændum né neytendum í hag.“ Þetta held ég að sé alveg rétt líka. N, er þó sem fyrr segir sammála um það, að nauðsyn beri til að bæta verulega þann upplýsingagrundvöll, sem verðlagningin byggist á, og í því augnamiði er gert ráð fyrir að breyta 8. gr. framleiðsluráðslaganna. Það verður að fagna því, að meiri hl. sjö manna n., þ.e. 6 menn af 7, hafa orðið sammála um að koma aftur á samstarfi milli framleiðenda og neytenda um búvöruverð. Það er enginn vafi á því, að það er farsælla að slíkt samstarf eigi sér stað og samvinna heldur en að verið sé að togast á með ófriði eins og annars hlyti að verða, og það má benda á, að á þeim 19 árum, sem liðin eru, síðan framleiðsluráðslögin voru sett, hefur oftast orðið samkomulag. Það hefur þó einum fimm sinnum, að ég ætla, komið til úrskurðar, en langoftast hefur orðið samkomulag um búvöruverðið, og það hafa aldrei orðið mörg ár í röð, sem ekki hefur orðið samkomulag, þannig að þó að slitnað hafi upp úr, hefur orðið samkomulag á næsta ári. Þetta er vitanlega mikið atriði, sem hlýtur að leiða til þess, að það verður meiri friður um þessi mál heldur en annars gæti orðið. Ef þetta frv. verður að l., verður Sexmannanefnd skipuð á ný og tekur til starfa, og það fyrsta, sem hún gerir, hlýtur að vera það að gera ráðstafanir til að afla þeirra gagna, sem gert er ráð fyrir í 12. gr. frv. Þær breytingar, sem meiri hl. leggur til, að gerðar verði á framleiðsluráðsl. eru þá í aðalatriðum þessar: A-liður 3. gr. frv. fjallar um 2. gr. I. Þar segir, að framleiðsluráði heimilist að ákveða mismunandi hátt útborgunarverð til framleiðenda eftir árstímum og innheimta verðjöfnunargjald af innveginni mjólk. Þetta er nýtt, framleiðsluráðið hefur ekki ákveðið mismunandi útborgun og greiðslur eftir árstímum nema að sáralitlu leyti, aðeins stöku sinnum lítið eitt hærri á haustmjólkina, en það hefur ekki haft heimild til að innheimta verðmiðlunargjald af innveginni mjólk, heldur aðeins af seldri mjólk. Með því að innheimta verðmiðlunargjald af innveginni mjólk, fær framleiðsluráð meira svigrúm. Aftur á móti er heimilt samkv. framleiðsluráðsl. að taka verðmiðlunargjald af innvegnu kjöti. Þá er það b-liður 3. gr., að ráðstafa því fé, sem fást kann í verðjöfnunarsjóð samkv. a- og b-lið, til verðuppbóta á þær vörur, sem framleiðsluráð telur þörf á, svo sem til útflutningsuppbóta til viðbótar því fé, sem greitt er úr ríkissjóði samkv. 12. gr. Gjöld þau, sem um ræðir samkv. a- og b-lið, hafa ekki áhrif á útsöluverð landbúnaðarvara til neytenda. Þá er það 5. gr. frv. Það er breyt. við 4. gr. l., þá sem Sæmundur Ólafsson gerði sérálit um í upphafi, en síðar varð samkomulag um á milli 6 nm. að hún skyldi orðuð eins og nú er: Það er, að í verðlagsgrundvelli skal, sbr. ákvæði 6. gr., tilfæra ársvinnutíma bóndans, skylduliðs hans og hjúa á búi af þeirri stærð, sem miðað er við hverju sinni, og virða vinnutímann til samræmis við kaupgjald verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, eins og það er við upphaf hvers verðlagstímabils. Eigi skal þó taka til viðmiðunar ákvæðisvinnu verkamanna og iðnaðarmanna eða aflahlut sjómanna. Til kaupgjalds teljast hvers konar samningsbundin hlunnindi. Með því að orða greinina eins og nú er gert, er allmiklu breytt frá því, sem er í I. Í I. er gert ráð fyrir að miða við heildartekjur verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, þ. á m. aflahlut og ákvæðisvinnu. Hér er hins vegar miðað við vinnutímakaupið og vinnutímastundirnar og það hefur stundum verið talað um það, að óeðlilegt væri, að mikil síldveiði gæti haft áhrif á afurðaverðið. Lítil síldveiði hefur þá vitanlega líka áhrif á afurðaverðið og ég held, að bændur hafi séð það, að það sé ekki víst, að það sé alltaf hagur fyrir þá að miða við aflahlut sjómanna, og ég held, að bændur séu það sanngjarnir, að þeir telji eðlilegt, að þeir fái tilfærða með verðgrundvellinum þá vinnu, sem þeir leggja fram og sem sanngjarnt er, að þeir leggi fram við meðalbúið. Það væri þess vegna eðlilegt að finna það nákvæmlega út, hve margar vinnustundir þarf á ári á hverja kú, hverja á eða hverja skepnu í búinu. Það þarf vilanlega að finna meðalbúið, hve margar kýr eru í meðalbúinu, hve margar ær, hve mörg hross o.s.frv. Og þegar búið er að því, þarf að tilfæra og finna út, hve margar vinnustundir þarf við búið. Í verðgrundvellinum minnir mig, að sé nú 24 þús. kr. fyrir aðkeypta vinnu. Bændur segja, að þetta sé of lítið. Ég ætla ekkert að fullyrða um það núna, og ég ætla því síður að segja nokkuð um það, hve margar vinnustundir á ári þarf til þess að vinna við meðalbúið. Ég hef ekki þær tölur og vil ekkert um það segja. En eins og gr. nú er orðuð, hlýtur að verða að þessu leitað og þetta hlýtur að verða fundið. Og þegar það er fundið, hve margar vinnustundir þarf við meðalbú á ári við meðalskilyrði, getur sá bóndi, sem komið hefur ár sinni þannig fyrir borð, að hann hefur betri skilyrði heldur en í meðallagi, notið þess með því að nota færri vinnustundir við framleiðsluna. Eins og gr. hljóðar nú, er gert ráð fyrir, að tillit sé tekið til skylduliðs og hjúa, þ. á m. hlýtur kaup konunnar að svo miklu leyti, sem hún vinnur við framleiðslu, að vera tekið með í þennan reikning. En 12. gr. frv., sem er breyt. við 8. gr. framleiðsluráðsl., gerir ráð fyrir því, að Búreikningaskrifstofa ríkísins verði efld og að fundnir verði nægilega margir búreikningar og unnið í samráði við Hagstofu Íslands að því að fá allar þær upplýsingar, sem nauðsynlegar teljast til þess að finna réttan og raunhæfan grundvöli undir verðlagninguna. Það verður að segja það eins og er, að Búreikningaskrifstofan hefur starfað í nærri 20 ár, en hún héfur lengi vel ekki haft neitt starfsfé, en Búreikningaskrifstofan hefur áreiðanlega talsverðan grundvöll til þess að byggja á, þannig að það er betra heldur en ætti að fara að byrja að nýju, og Búreikningaskrifstofan og Hagstofan þurfa að leggja til það efni, sem Sexmannanefnd þarf að hafa til þess að finna grundvöllinn undir verðlagninguna. Og eins og 12. gr. frv. hljóðar nú, ætti samkv. henni að vera hægt að ná þessu takmarki. Til þess að tryggja það, að Sexmannanefnd verði starfhæf, enda þótt einhverjir aðilar, sem rétt hafa til að tilnefna mann í n., vilji ekki nota hann, er gert ráð fyrir því, að ef um neytendafulltrúa er að ræða, skipi félmrh. mann í n. og ef um fulltrúa bænda er að ræða, skipi landbrh. mann í hana. Með þessum hætti ætti Sexmannanefnd alltaf að vera fullskipuð, þó að einhver af þeim aðilum, sem rétt hafa til að skipa fulltrúa í n., vilji ekki nota hann. Það verður nú að telja líklegt, að þeir aðilar, sem hafa þennan rétt, muni nota hann. Þótt Alþýðusambandið hafi ekki notað hann á s.l. hausti, geta viðhorfin alltaf breytzt og vitað er, að stjórn A.S.Í. var ekki á einu máli. Það má líka vera, að það hafi verið freisting hjá stjórn A.S.Í. á s.l. hausti að reyna þetta einu sinni, þar sem vitað var, að með því var hægt að sprengja kerfið, sem hv. forseti A.S.Í. hafði verið búinn að lýsa á miður þægilegan hátt. En nú, þegar vitað er, að Sexmannanefnd verður gerð starfhæf, ef einhver aðili ekki notar sinn rétt, hlýtur viðhorfið að breytast hjá þessum aðilum, og ég gæti nú bezt trúað því, að forseti og meiri hl. stjórnar A.S.Í. endurskoði afstöðu sína, eftir að þetta frv. verður að l., enda óskiljanlegt, að þeir ekki vilji nota þann rétt, sem þeim er gefinn til þess að taka þátt í verðlagningu búvöru, sem er svo þýðingarmikið atriði fyrir alla neytendur og landsmenn. Þá er hér nýmæli samkv. 8. gr. frv. og það er það, að þegar rætt er í Sexmannanefnd um álagningu á búvörum, er fulltrúa frá kaupmannasamtökum gefinn kostur á því að sitja fundinn og hafa þá málfrelsi eða tillögurétt. Kaupmannasamtökin hafa óskað eftir að hafa atkvæðisrétt, þegar um það er að ræða, en það hefur nú ekki þótt koma til greina. Hins vegar þykir eðlilegt að gefa þeim rétt til þess að sækja sitt mál og verja og sitja fundi, sem fjalla um þau mál. Þá er það 9. gr. frv., sem er talsverð breyt. frá því, sem er í gildandi I. Það er gert ráð fyrir því, að ef ágreiningur verði í Sexmannanefnd, verði málinu vísað til sáttasemjara, og sáttasemjari ríkisins gerir tilraun til þess að sætta aðila, ef til þess kemur, að þeir eru ekki sammála. Takist það ekki innan tilskilins tíma, verði skipuð yfirnefnd, þannig að hvor nefndarhluti kjósi einn mann, en þó ekki þá menn, sem hafa setið í Sexmannanefnd, og síðan skipi hæstiréttur oddamanninn. Þetta er breyt. frá því sem var að því leyti, að hvor n.-hluti skipaði einn mann, venjulega mann, sem hafði átt sæti í Sexmannanefnd og samkv. I. er ákveðið, að hagstofustjóri verði oddamaður. Neiti þessir partar í n. að tilnefna mann, skipar ráðh. hann, eins og kveðið er á um í 6. gr. frv., þannig að yfirn. ætti þá einnig að verða skipuð, jafnvel þótt aðilar neituðu að nota sinn rétt, sem I. gefa. Þá er samkv. 11. gr. gert ráð fyrir því, að grundvöllurinn gildi í 2 ár í staðinn fyrir 1, eins og er í l., og er það vitanlega til bóta. Um 16. gr. frv. eða 14. gr. I. fjallaði n. ekki, en það þótti eðlilegt að breyta 14. gr. l., þ. e. um veitingu sláturleyfa. Það hafa orðið árekstrar í sambandi við það, og ég veit ekki annað en framleiðsluráðið sé samþ. þessari breyt. Sláturleyfin eru í höndum framleiðsluráðsins eftir sem áður, en eins og það var í l., mátti ekki veita tveimur samvinnufélögum sláturleyfi á sama svæði. Þetta varð þó að gera og hefur verið gert undir vissum kringumstæðum. En það þótti eðlilegt að breyta 14. gr. I. til hægðarauka í framkvæmdinni. Þetta eru þá aðalatriðin í sambandi við þær breyt. á framleiðsluráðsl., sem þetta frv. felur í sér. Allar breyt. eru samþykktar af 6 mönnum af 7 í n., og verð ég að segja, að starf n. hefur gefizt betur heldur en á horfðist, þegar n. settist fyrst á rökstóla, enda voru margir, sem spáðu því á s.l. hausti, að það yrði ekki um mikið samkomulag að ræða. Ég geri ráð fyrir, að það megi þakka góðri forustu formannsins og vilja nm. til að ná samkomulagi og leita eftir úrræðum, og það er von mín, að með því að lögfesta þetta frv. sé lögð undirstaða að samkomulagi og samstarfi, sem hefur, þrátt fyrir allt, reynzt farsælt fyrir bændur og fyrir neytendur og sem oftast hefur nægt til þess að tryggja frið um þessi viðkvæmu mál, sem verðlagsmál búvörunnar hljóta alltaf að verða. Ég tel svo, herra forseti, að að svo komnu sé ekki ástæða til þess að fjölyrða meira um þetta mál, en legg til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. hefur gert grein fyrir tildrögum þessa frv. og þeim helztu breyt., sem það felur í sér frá gildandi I. Það er rétt við þetta tækifæri að gera sér grein fyrir því, hvenær og hvernig þessi löggjöf er upphaflega tilkomin. Árið 1947 er fyrsta löggjöfin um Framleiðsluráð landbúnaðarins með meiru sett. Og þeir, sem beittu sér fyrir þessari löggjöf, voru í fyrsta lagi Stéttarsamband bænda, sem þá var að hefja göngu sína og mætti mjög misjafnri móttöku á meðal ráðandi manna þjóðarinnar. Framsfl. beitti sér fyrir þessari lagasetningu við stjórnarmyndun 1947 með þáv. landbrh. í broddi fylkingar, Bjarna heitinn Ásgeirsson. Og það má nú með sanni segja, að þessi löggjöf hefur á ýmsan hátt, eftir því sem aðstæður hafa leyft, verið mjög styrk stoð bændastéttinni og ekki sízt fyrir það, að löggjöfin skapaði Stéttarsambandi bænda aðstöðu til þess að semja um kjör bændastéttarinnar við neytendurna í landinu. Og það hefur tekizt vonum framar að semja um verðlag á búsafurðum, þar sem það var upplýst af hæstv. landbrh. hér áðan, að í 5 skipti af 19 hafa samningar tekizt. Það er í fimm skipti, sem mér skilst, að yfirdómur hafi þurft að fjalla um málið, fimm skipti á þeim árum, sem I. hafa gilt. En þar fyrir utan hafa skeð tvö tilfelli, sem löggjafinn gerði ekki ráð fyrir í upphafi. Tvisvar sinnum hefur það komið fyrir, að mótsamningsaðili bændafulltrúanna hefur neitað að taka þátt í samningum og þar með hefur löggjöfin verið gerð óvirk. Í fyrra skiptið var það 1959, þá neituðu fulltrúar neytenda að semja við bændafulltrúana í Sexmannanefnd, og gaf þáv. ríkisstj. út brbl., sem að stóðu núv. stjórnarflokkar. Lenti í miklu málaþófi út af þeirri bráðabirgðalöggjöf, og komu þau brbl. lítið til umr. í hv. Alþ., en skipuð var n. til þess að endurskoða framleiðsluráðslögin. Skilaði sú n. frv., að mig minnir, í febrúarmánuði 1960 og þá fyrst, eftir þær lagabreytingar höfðu öðlazt lagagildi, tókust samningar um kaup og kjör bændastéttarinnar fyrir yfirstandandi verðlagsár 1959–1960, og var það til mikils óhagræðis á allan hátt fyrir bændastéttina, hvernig til tókst með þá verðlagningu, og hafa bændurnir að nokkru búið að því síðan. Þegar þessi lagasetning var til umr. hér í hv. Ed., flutti hv. 5. þm. Austf. ásamt mér till. þess efnis að fyrirbyggja það, að slíkt gæti komið fyrir, að I. verkuðu ekki, ef annar aðilinn neitaði að semja. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa þá brtt., sem við fluttum hér í þessari hv. þd. 1960. Hún var við 3. gr., og segir þar, að á eftir 2. málsl. 3. mgr. komi nýr málsl., svo hljóðandi: „Nú neitar aðili að tilnefna mann í yfirn., og skal þá landbrh. skipa manni n. samkv. tilnefningu hæstaréttar.“ Eins og hv. þm. muna vafalaust, var þessi brtt. okkar felld. Hefði hún á sínum tíma verið samþ., hefðu framleiðsluráðsl. aldrei orðið óvirk af þeim sökum, að annar aðilinn hefði dregið sína fulltrúa til baka frá því að semja um kaup og kjör. En það var nú ekki, og því fór sem fór, að í annað sinn á s.l. hausti neituðu fulltrúar neytenda að semja við bændafulltrúana í Sexmannanefnd og því voru gefin út brbl., sem mikið hafa verið rædd hér á hv. Alþ., en hafa ekki hlotið afgreiðslu hér, og mér skilst, að um leið og þetta frv. er lagt hér fram og gert ráð fyrir, að það öðlist lagagildi, komi brbl. ekki meira til umr. hér í þessari hv. d. eða í Alþ. Mér skilst, að það muni verða svo, enda þótt hæstv. ráðh. talaði um það hér áðan, hélt ég, að þau mundu falla úr gildi um leið og ný lög koma í staðinn. En hvað um það, komi þau til umr., er tími til að fjalla um þau mál. En ég vil aðeins minna á aðalkjarna þessara brbl. og hann var í fyrsta lagi sá að taka samningsréttinn af bændum og gera Stéttarsamband bænda óvirkt til þess að fjalla um kaup og kjör bændastéttarinnar, og í öðru lagi var með brbl. verðlagsgrundvellinum frá haustinu 1964 slegið föstum sem viðmiðun fyrir kjör bændastéttarinnar í framtíðinni eða meðan þau lög giltu. Og í þriðja lagi, að kaup bænda og verkamanna þeirra skyldi fylgja þeirri hækkun, sem elli- og örorkulífeyrisþegar mundu fá samkv. sérstakri löggjöf, sem fjallar þar um. Þetta var aðalkjarni þessara brbl., sem gefin voru út á s.l. hausti og verðlag bænda var miðað við fyrir yfirstandandi verðlagsár. En það mun hafa komið fram, eftir að þessi verðlagning var gerð, að viðmiðunarstéttir þær, sem kaup bænda er miðað við, höfðu um 15 þús. kr. meira í meðalárstekjur en miðað var við, þegar verðlagsgrundvöllurinn var ákveðinn. Þess vegna skilst mér, að hér sé um nokkra tugi millj. kr. að ræða, sem bændurnir hafa skaðazt á því, að ekki var miðað við það raunverulega kaup, sem þessir aðilar höfðu, og jafnvel, að um 80–90 millj. kr. skaða gæti verið þar að ræða fyrir bændastéttina í heild. En um það ætla ég ekki að ræða frekar nú. En ég fagna því, að þetta frv. er fram komið. Ég fagna því, að náðst hefur samkomulag um það, að Stéttarsamband bænda skuli á ný fá samningsrétt til þess að semja um kaup og kjör bændastéttarinnar, því að ef Stéttarsamband bænda getur ekki samið um kaup og kjör bændanna, þannig að vel fari, er nokkuð víst, að ekki er öðrum aðilum í landinu til þess treystandi, því að þeir, sem starfa að þeim málum hjá Stéttarsambandinu, vita bezt, hvar skórinn kreppir að í þeim efnum hjá bændastéttinni. Því fagna ég því, og ég vil þakka hv. 8. þm. Reykv. (ÓB) fyrir það, hversu vel og farsællega honum hefur tekizt að leiða þessi mál, þannig að samkomulag hefur náðst og ýmsar breyt., sem frv. felur í sér verða til bóta fyrir bændastéttina. Ég veit, að bæði hann og aðrir, sem að þessum málum hafa starfað, hafa lagt mikið að sér og aflað mikilla gagna, og tel ég vel farið, að svo hefur verið gert, og kemur það greinilega fram, að þessi n. hefur viljað byggja sínar till. á því, sem raunhæfast gæti orðið í þeim efnum. Hins vegar sakna ég þess, þegar ég les grg. þessa frv., að ýmsar upplýsingar, tölulegar sem aðrar, og töflur o.fl., sem n. hefur aflað sér, er ekki birt með grg., og held ég, að það hefði verið til mikilla bóta, ef slíkt hefði verið gert og þingheimi gefinn þar með kostur á að kynna sér þær upplýsingar, sem slíkar tölur fela í sér, og er þar vafalaust margvíslegur annar fróðleikur, sem menn gætu orðið aðnjótandi, ef þetta hefði allt verið prentað með grg. En vera má, að þessar upplýsingar liggi annars staðar fyrir og þeirri n., sem kann að fjalla um þessi mál, verði gefinn kostur á að kynna sér ýmis atriði þessa máls út frá þeim upplýsingum, sem er að finna í þeim fylgiritum, sem ekki eru birt með grg. Það sýnir bezt, hversu framsýnir þeir forustumenn voru, sem upphaflega sömdu þessi lög, að niðurstaða n. nú og ævinlega áður skuli vera sú, að í aðalatriðum er sama kerfið notað áfram og var í upphafi. N. hefur velt mikið fyrir sér, hvort ekki væri heppilegra að fara inn á aðrar leiðir, en eins og tekið er fram í grg., virðist hún ekki koma auga á það, að aðrar samningsleiðir kunni að verða farsælli til þess að leiða þessi mál til lykta, þ.e.a.s. að tryggja bændunum betri afkomu, heldur en það samningskerfi, sem verið hefur frá upphafi og áfram á að gilda í aðalatriðum samkv. því frv., sem hér liggur fyrir. Þetta lýsir því bezt, hversu vel menn hafa gert sér ljóst í upphafi, hvernig þessum málum væri háttað og hvað bezt mundi henta til þess að leysa deilur, ef upp kynnu að koma. Og ég fagna því, að það skuli vera lengra gengið í þessum efnum en áður og tili. mín og hv. 5. þm. Austf. í aðalatriðum, vil ég segja, eða að efni til tekin inn í þessa löggjöf, þar sem gert er ráð fyrir, að ef einhver aðili vili ekki nota samningsrétt sinn, skipi hlutaðeigandi ráðh. mann í hans stað. Þetta tel ég mjög gott og vel farið, að það skuli þá vera horfur á því, að það þurfi ekki að grípa til þess á síðustu stundu að gefa út brbl., ef einhver aðili vill ekki nota rétt sinn. Ég vona, að þetta ákvæði l. verði til þess að tryggja betur heili og hag bændastéttarinnar en þegar þurft hefur að grípa til þess að semja brbl. á síðustu stundu, þegar allt hefur verið komið í óefni, eins og tvívegis hefur verið gert á því 19 ára tímabili, sem þessi löggjöf hefur gilt hér á landi. Ég ætla mér ekki að fara að ræða efnislega um þetta frv. nú, vegna þess að ég býst við, að öllu forfallalausu, að mér gefist kostur á að kynna mér þetta mál nánar í þeirri n., sem um það á að fjalla. En þessi lagasetning er grundvöllur að framtíð landbúnaðarins í þessu landi, og lagasetningin á að vera til þess að tryggja vinnandi fólk í landbúnaði sambærileg kjör við þá, sem vinna við aðra atvinnuvegi þjóðarinnar. Þó er það svo, að hversu góð sem ein löggjöf kann að vera, er hægt að gera hana gagnslausa, ef framkvæmd og stefna þjóðmálanna er reikul og dýrtíðin er látin þenjast út eins og sápukúla, eins og verið hefur í tíð núv. hæstv. ríkisstj., því að þar hefur aldrei staðið steinn yfir steini af því, sem byggt hefur verið. Þegar framleiðsluráðslögin voru endurskoðuð 1960, var talið, að 10% útflutningsuppbætur af verðmæti landbúnaðarframleiðslunnar mundi alltaf verða nægjanlegt til þess að tryggja bændum það verðlag, sem þeim bar samkv. gildandi verðlagsgrundvelli. Þessu var haldið fram 1960. Nú er ekki komið lengra fram í tímann en til ársins 1966, og hvernig hefur þetta reynzt og hverjar eru horfur á, að svo muni verða? Dæmið stendur þannig nú, að það eru allar horfur á því, að ofan á of lága verðlagningu verði bændur að taka á sig tugi milljóna króna, vegna þess að útflutningsuppbæturnar hrökkva ekki fyrir þeim afurðum, sem talið er, að ekki muni vera þörf á að neyta innanlands og þess vegna þurfi að leita markaða fyrir erlendis. Nú, hvað framtíðin kann að bera í skauti sér í þessum efnum, ætla ég ekki neinu um að spá, en ástandið eins og það er í dag og stjórnarferillinn eins og hann hefur verið boðar ekki neitt gott í þessum efnum. Allir atvinnuvegir þurfa sína stoð og sína styttu, og ég vil benda á það, að þrátt fyrir síaukinn útflutning sjávarafurða og einnig mjög hækkandi verðlag á erlendum markaði, þá hefur svo til tekizt, að það verður að bæta sjávarútveginum upp til þess að hann verði ekki fyrir stórkostlegu rekstrartapi, vegna þess að dýrtíðin er orðin svo geysileg í þessu landi. Þannig að það er ekki um landbúnaðinn einan saman að ræða, að því er varðar dýrtíðaraukninguna, heldur sjálfan sjávarútveginn, þar sem framleiðslan er miklu meiri en nokkru sinni áður og verðlag erlendis hefur farið síhækkandi. En það verðlag, sem fæst nú, hrekkur samt ekki til þess, að hann geti rekstrarlega staðið undir sér, og nú fyrir stuttu síðan var samþ. frv., þar sem til sjávarútvegsins eiga að falla 80 millj. kr. til þess að bæta honum upp þennan halla, sem hann varð fyrir. Þetta er staðreynd, að dýrtíðin, verðbólgan og stjórnarstefnan hafa eyðilagt hverja löggjöfina á fætur annarri, hverja ráðstöfun á fætur annarri, sem gerð hefur verið í þessu landi, og eina vonin til þess að möguleikar séu á því, að betur horfi um atvinnuvegi þjóðarinnar framvegis en verið hefur nú um skeið er, að það sé lekin upp ný þjóðmálastefna í landinu, því að núv. stjórnarstefna með óðaverðbólgu í fararbroddi melétur smám saman afkomumöguleika alls almennings í landinu, og við slíkt er ekki hægt að una, hversu vel eða drengilega sem menn kunna að standa að öðrum málefnum þjóðarinnar.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég ætla nú ekki að fara að taka upp hérna almennar stjórnmálaumr. í sambandi við þetta frv., eins og hv. síðasti ræðumaður gaf þó tilefni til. En af því að við höfum nú tækifæri til þess að ræða saman hér á seinna stigi þessa máls og um fleiri mál, held ég, að ég geti sparað mér það núna, enda legg ég áherzlu á, að þetta mál komist sem fyrst til n. Hv. þm. fagnaði því, að þetta frv. var fram komið, lýsti ánægu sinni yfir því, að vel hefði til tekizt, að samkomulag hefði náðst í meiri hl. n. og að þetta frv. er til orðið. Það út af fyrir sig er ágætt að fá þá viðurkenningu. Það er rétt, að í. um framleiðsluráð voru sett 1947 og samkv. þeim hefur Sexmannanefnd starfað. En ef málið er rétt skoðað, hefur Sexmannanefnd verið starfandi frá því 1943. L. um Sexmannanefnd var aftur á móti breytt 1947 og ýmis ákvæði tekin inn í þau, sem ekki voru áður í sexmannanefndarlögunum, en grundvöllurinn, sem starfað hefur verið eftir, er síðan 1943. Þetta er vitanlega aukaatriði, en þó rétt að það komi fram, vegna þess að þessi hugsun, að stéttirnar vinni saman, kom fram á þinginu 1943 og var lögfest þá, og hefur í aðalatriðum verið unnið eftir þeim sjónarmiðum síðan. Ég held, að ég hafi tekið rétt eftir hv. þm., þegar hann var að tala um, að það hefðu tvisvar verið gefin út brbl., vegna þess að aðilar neituðu að tilnefna í n., og það er rétt. Það var haustið 1959 og aftur á s.l. hausti. En þótt ótrúlegt sé, þá held ég, að hv. þm. hafi sagt, að bændur búi að nokkru leyti enn þá að því, hvernig gengið var frá búvöruverðinu 1959–60. Það getur verið, að ég hafi heyrt skakkt, og það er sennilegast. Það er nú vitað, að þessi 3%, sem voru dregin af bændum með brbl. haustið 1959, voru að fullu greidd frá því að afurðasala byrjaði, og það er í fyrsta sinn nú, sem ég heyri því slegið fram, að bændur hafi tapað á því, að tekin var upp trygging fyrir útflutninginn 10%, þannig að ég hygg, að þarna sé um einhvern misskilning að ræða eða mismæli. Þá er það misskilningur hjá hv. þm., að þótt þetta frv. sé fram komið, sé ekki þörf á því að ræða brbl., sem liggja hér fyrir þessari hv. d. Það gæti verið, að það gerðist ekki neitt, þótt þau væru látin daga uppi, en ég sé nú ekki áslæðu til annars en að þetta frv., sem hefur verið lagt fram til staðfestingar á brbl., verði alveg rætt til enda, og þess vegna er ekki ástæða til að fara nú að ræða brbl. og ekki þá dóma, sem hv. þm. lagði á þau. Sjálfur er hv. þm. bóndi og gæti þess vegna tekið undir með öðrum bændum, að málið hafi verið leyst vel á s.l. hausti. En hann er þm., hv. ræðumaður, og vill nú nota tækifærið til að koma því fram, að hann sé þó ekki að öllu leyti sammála mér, þó að hann sé út af fyrir sig samþykkur þessu frv., sem ég hef lagt hér fram. Það er nú rétt að vísu, að hv. l. þm. Vesturl. (ÁB) og ég erum sjaldan alveg sammála hér í hv. d. Það er mjög sjaldgæft, ef það er, en vissulega er það framför, þegar hv. I. þm. Vesturl. lýsir ánægju sinni yfir frv., sem ég legg fram í jafnviðkvæmu máli og verðlagsmálum búvöru. Ég hef nú ekki heyrt það frá þessum hv. þm. eða öðrum, sem gagnrýna brbl. á s.l. hausti, hvernig hefði átt að leysa þann vanda, sem þá steðjaði að, með öðrum hætti en gert var. Það er talað um, að samningsrétturinn hafi verið tekinn af bændum. Átti ríkisstj. að taka upp samninga við bændur? Var það lögum samkvæmt? Löggjöfin um verðlagninguna var sprungin, og það varð að leysa þetta mál til bráðabirgða, reyna að finna úrræði, sem gætu að gagni komið og verið sanngjörn bæði fyrir bændur og neytendur. Það er vitanlega alltaf vandi að sigla bil beggja, þannig að fundin sé hin sanngjarna leið, sem allir geti sætt sig við, en það hafa nú ýmsir mætir menn úr mörgum stéttum haldið því fram, að þetta hafi tekizt í þessu tilfelli. Hitt atriðið, að það hafi verið fullyrt 1960, að 10% ákvæðið um útflutningsuppbæturnar tryggði bændum alltaf fullar útflutningsbætur, það efast ég nú um. Það hefur kannske verið sagt eitthvað á þá leið, að það væri líklegt, af því að það vantaði nú svo mikið á 1960, og það var vegna þess, að þá var framleiðsla búvörunnar svo miklu minni en núna. Svo er það rétt, sem hv. þm. sagði, að dýrtíðin hefur vaxið síðan 1960, hún hefur vaxið of mikið, en dýrtíðin hefur bara vaxið með hverju ári núna í þrjátíu ár, hverjir sem hafa verið í stjórn. Við skulum þess vegna ekki tala um þetta núna eins og það hafi engin dýrtíð verið áður og dýrtíðin hafi aldrei vaxið áður. Það er hægt að nefna prósenttölur um dýrtíðarvöxt frá ári til árs alla tíð, ef við kærum okkur um, en ég ætla að bíða með að rökræða frekar við hv. þm., þar til annað tækifæri gefst. Ég vil lýsa ánægju minni yfir þeim undirtektum, sem frv. fékk hjá hv. ræðumanni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá atriði, sem ég þarf að minna á út af ræðu hæstv. landbrh. Hann sagði, að Sexmannanefndin hefði eiginlega verið lögfest 1943, en hvernig var það árið 1944 og 1945 og 1946, hvaða aðilar fjölluðu þá um verðlagningu landbúnaðarafurða? Mig minnir ekki betur en að það væri stjórnskipuð n., svo kallað búnaðarráð, sem var skipað af þáv. stjórn, sem kallaði síg nýsköpunarstjórn. Og ég tel það ekki það sama, þó að það séu stjórnskipaðir menn í n. og þeir starfi eftir sömu leikreglum og þeir aðilar, sem öflugur félagsskapur stendur að baki, eins og Stéttarsamband bænda. Ég hygg, að samningsréttur bændastéttarinnar hafi fyrst verið tryggður, þannig að hann kæmi bændum verulega að notum, með setningu framleiðsluráðslaganna 1947. Þá er það annað atriði í ræðu hæstv. ráðh., þar sem hann eiginlega sneri út úr. Ég sagði, að það hefðu svo seint tekizt samningar um verðlagsgrundvöllinn 1959 og 1960, að bændur hefðu aldrei beðið þess bætur á því verðlagsári, þó ég viðurkenni, að þeir hafa fengið þessa 3.18% hækkun, sem var útreiknuð af Hagstofunni. En hvernig væri ástandið í bændastéttinni, ef alltaf hefði verið útreiknað þeirra verðlag frá ári til árs, en aldrei samið? Í því liggur mismunurinn, að það var ekki samið þá um verðlagið. Það var þessi útreikningur, sem þeir fengu bættan, en þeir hefðu fengið miklu meira, ef það hefði verið samið, því að það hafa aldrei verið gerðir svo lélegir samningar, að ekki hafi eitthvað áunnizt umfram það, sem útreiknað verðlag hefur verið, þegar miðað var við grundvöllinn frá árinu áður. Á það vil ég minna líka í þessu sambandi, að útflutningsuppbætur eru miklu eldri en frá árinu 1960. Þær eru allt frá árinu 1955, og þó að þær væru ekki beint teknar inn í framleiðsluráðslögin fyrri, voru önnur ákvæði í þeim l., sem áttu að verða bændastéttinni jafnnotadrjúg og útflutningsuppbæturnar. Löggjafinn gerði ráð fyrir því, að bændur mættu leggja ofan á innanlandsverðið, ef þeir næðu ekki upp sama verði fyrir útfluttar afurðir. Út af þessu var farið í mál, og fyrir dómstólum unnu bændurnir málið, en í staðinn fyrir það ákvæði, sem gilti, voru útflutningsuppbæturnar lögfestar, þannig að þar er ekki neitt nýtt af nálinni 1960, heldur voru greiddar útflutningsuppbætur áður, og það voru önnur ákvæði í framleiðsluráðslögunum, sem jafngiltu því sem útflutningsuppbæturnar voru áður og áttu að þjóna sama hlutverki.



Herra forseti. Þegar undan eru skildar aðgæzluverðar hafnir á Eyrarbakka og Stokkseyri og hafnarframkvæmdir í Þorlákshöfn, er enn þá um algjört hafnleysi að ræða á allri suðurströnd landsins, vestan frá Grindavík austur að Hornafirði. Úti fyrir landinu eða í Vestmannaeyjum er að vísu fullkomin og ágæt höfn, en þar sem um er að ræða stærstu verstöð landsins með sífellt stækkandi vélbátaflota, verður vart hægt að gera ráð fyrir, að sú höfn annist mikla þjónustu umfram þá, sem nauðsyn ber til að veita heimaflota Vestmannaeyinga, ásamt óumflýjanlegri og nauðsynlegri þjónustu við kaupskipaflotann. Fyrir suðurströnd landsins eru þó óvefengjanlega ein fengsælustu fiskimið landsins og hafa stundum verið talin gjöfulustu gullkistur íslenzka fiskveiðiflotans. Af framangreindum ástæðum er eðlilegt, að menn hafi lengi velt fyrir sér möguleikunum á því að byggja örugga höfn á þessari mikilvægu, hafnlausu strandlengju. Það, sem af er þessari öld, má segja, að þessar hugleiðingar hafi verið uppi, og mikilsverðar athuganir hafa farið fram. Á tímum áraskipanna var útræði frá Þorlákshöfn verulegt, en lagðist niður með tilkomu vélskipanna. Þrátt fyrir þær mismunandi öru breytingar, sem átt hafa sér stað á stærð og útbúnaði veiðiflotans, má segja, að umr. um staðsetningu hafnar í Þorlákshöfn hafi verið uppi allt frá síðustu aldamótum. Till. í framkvæmdaátt hafa þó í höfuðatriðum verið þrjár. Sú fyrsta árið 1919 með till. N. B. Kirks, en áætlanir hans um framkvæmdir miðuðust við 320 þús. fm hafnarsvæði innan hafnargarða, sem samtals áttu að verða um 1600 m langir. Áætlaður kostnaður við þessar framkvæmdir var 4.2 millj. kt. í gjaldmiðli, þeirra tíma. Það er þó ekki fyrr en 10 árum síðar, eða árið 1929, að framkvæmdir hefjast og þá með nokkuð breyttri áætlun frá því, sem Kirk hafði hugsað sér. Framkvæmdir þessar urðu þó minni en ráð hafði verið fyrir gert. Byggðir voru nokkrir skjólgarðar, er bættu lítið eitt lendingarskilyrði í svokallaðri Norðurvör, og enn fremur var byrjað á smíði Suðurgarðs. Á árinu 1946 taka sýslurnar, þ.e. Árnes- og Rangárvallasýsla, höndum saman um að hrinda framkvæmdum á ný af stað í Þorlákshöfn. Þá var jörðin Þorlákshöfn keypt og nauðsynlegar endurbætur gerðar á þeim litlu mannvirkjum, er fyrir voru, ásamt vegagerð þangað. Þær framkvæmdir, sem með þessum hætti eiga sér stað í Þorlákshöfn til ársloka 1960, kosta um 14 millj. kr., og er greinilega frá þeim skýrt í grg. frv. Yfirstandandi framkvæmdir í Þorlákshöfn hefjast svo með útboði Vitamálaskrifstofunnar árið 1961 að undangengnum undirbúningsrannsóknum. Samkv. útboði þessu var ætlazt til, að í höfninni myndaðist 1900 fm athafnasvæði fyrir vélbáta. Verksamningur samkv. útboði þessu var undirritaður við fyrirtækið Efra-fall s.f. í maí 1962, og hófust framkvæmdir skömmu síðar. En ári frá undirritun hins fyrsta samnings var aftur undirritaður viðbótarverksamningur, sem gerði ráð fyrir 2000 fm aukningu á athafnasvæði hafnarinnar. Á grundvelli framangreindra samninga hafði hinn 1. des. s.l. verið unnið fyrir rúmlega 50 millj. kr. Þrátt fyrir þessar háu fjárhæðir telur vitamálastjórnin, að enn muni skorta 30 millj. kr., miðað við núverandi verðlag, til að ljúka þeim áfanga, sem boðinn var út árið 1961. Af framangreindum tölum er ljóst, að þau félög, sem hér eiga landfræðilega hlut að máli, geta af eigin rammleik ekki staðið undir afborgunum og vöxtum af þegar fengnum lánum og þá að sjálfsögðu enn síður undir kostnaði við framhaldsframkvæmdir. Svo sem frá er greint í grg., hefur ríkissjóður þegar greitt vegna þessara hafnarframkvæmda nálega 30 millj. kr. í afborgunum og vöxtum af þegar teknum lánum. Það fer því ekki á milli mála hjá þeim, sem raunsætt vilja á málið líta, að framhaldandi framkvæmdir í hafnarmálum Þorlákshafnar verður að leysa með atbeina og beinni forgöngu ríkisins. Af framangreindum ástæðum er í frv. þessu lagt til, að Þorlákshöfn verði gerð að landshöfn. Að gefnu tilefni í dagblöðum bæjarins varðandi efasemdir um einstök atriði í framkvæmdum í Þorlákshöfn, þá vil ég leyfa mér að gefa eftirfarandi skýringar, sem vitamálastjóri hefur látið mér í té, en þær eru orðrétt svo hljóðandi: „Þýzka verktakafyrirtækið Hochtief gerði á sínum tíma athuganir og áætlanir og útboðsteikningar varðandi stækkun Þorlákshafnar. Á þeim grundvelli var verkið boðið út og síðan gerður samningur við Efra-fall s.f. í maí 1962 um framkvæmd verksins. Sá samningur var byggður á breyttri gerð mannvirkja samkv. till. Efra-falls. Við frekari athugun á aðstæðum kom í ljós, að ýmsir annmarkar voru á framkvæmd verksins frá því, sem upphaflega hafði verið ráð fyrir gert. Meginorsök þess var, að þar sem álitið var, að fastur botn væri fyrir hendi, var ekki um það að ræða, heldur aðeins grjótlag, sem ekki hafði verið komizt í gegnum við boranir. Þá var og það, að steypuefni og fyllingarefni, sem hugsað hafði verið að taka í næsta nágrenni hafnarinnar, var mjög til þurrðar gengið, þar sem ekki þótti ráðlegt að taka frekara efnismagn úr malarkömbum sunnan hafnarinnar, þar sem allmikil hætta var þá á skemmdum í landi af völdum sjávarfalla. Þessar tvær meginástæður urðu til þess, að endurskoða varð byggingaráætlun og gerð mannvirkja. Var sú endurskoðun gerð á vegum Efra-falls í samráði við Vitamálaskrifstofuna og leiddi til breyttrar gerðar mannvirkja, þannig að í fyrsta lagi var aðalgarðurinn breikkaður úr 12.5 m í 14.5 m og undirstöðu var breytt. Þá var og fengið steypuefni að með ærnum tilkostnaði. Verð suðurgarðsins samkv. tilboði, þegar tekið er tillit til aðkeypts steypuefnis, hefði átt að vera 20 millj. 526 þús. kr., en einingarverð, reiknað á sama hátt, - þýðir verkið eins og það var unnið, þ.e.a.s. með breikkun og öðrum breytingum, er gera varð, - varð 26 millj. 729 þús. kr., þannig að hækkanirnar vegna breytinga voru 6,2 millj. kr. eða 33%. Ef tilboði Hochtief hefði verið tekið, má búast við, að tilsvarandi breytingar hefði orðið að gera á mannvirkjunum með tilsvarandi hækkunum. Endanlegur kostnaður til verktaka vegna efniskaupa við suðurgarðinn hefur orðið um 35 millj. kr., þannig að hækkanir af völdum verðlagsbreytinga og fyrrgreindra atriða hafa orðið um 7.6 millj. kr. eða um 28% af grunnverði mannvirkisins. Hvað norðurgarðinn snertir, þá var hann í upphafi ráðgerður 12 m breiður og 187 m langur, þ.e.a.s. hinn nýi hluti hans. Með tilkomu hinna stóru báta og sívaxandi útgerðar í Þorlákshöfn var síðan ákveðið að breikka garðinn um rúma 2 m, þannig að hann er nú 14.35 m breiður, og jafnframt ákveðið að lengja hann um 13 m, þannig að heildarlengingin verður nú 200 m. Jafnframt var framálmum garðsins snúið nokkuð, þannig að allmiklu meira rými fæst innan garðanna en áður, auk þess sem með frekari lengingu garðsins er möguleiki á, að það rýmkist enn frekar til. Samhliða þessari breytingu var jafnframt athugað, hvort ekki væri hægt að gera innri garðinn nokkru ódýrari en tilboð Efra-falls bar með sér. Ef reiknað er með, að aukning á breikkun garðsins kosti jafnmikið og aðrir hlutar garðsins svo sem er mjög nálægt lagi, þá hefur garðurinn fullbúinn 187 m langur kostað um 31.4 millj. kr. miðað við einingarverðtilboð eða 168 þús. kr. á lengdarmetrann. Eftir endurskoðun og útreikninga á nýrri gerð verksins virðist svo sem hver metri ætti ekki að kosta meira en 130 þús. kr. miðað við einingarverð, þannig að um allverulegan sparnað hefur verið að ræða við endurskoðunina. Af innri garðinum hafa þegar verið fullgerðir 53 m, og hefur kostnaðurinn við það orðið alls um 9.5 millj. kr. Þá var og eldri hluti norðurgarðsins hækkaður og breikkaður, og varð kostnaður við það tæplega 1 millj. kr. Áætlað verð þess, sem er óbyggt af nyrðri garðinum, miðað við verðlag í dag, er rúmar 30 millj. kr. Heildarkostnaður við verkið, eins og það stendur í dag, mun vera um 51 millj. kr., og er þá í reiknaður allur kostnaður Vitamálaskrifstofunnar og verktaka, efnisbirgðir og kostnaður greiddur fyrirfram í innréttingum á vinnustað, stálmótum og öðru þess háttar, sem hafa reiknazt með á þeim hluta verksins, sem eftir er. Samkv. framanskráðu má draga niðurstöðurnar saman þannig, að tilboðsverð var 43.67 millj. kr., verður eftir breytingar þær, er nauðsynlegt var að gera vegna breyttra aðstæðna, 58.1 millj., eða hækkaði um 33%. Líklegt heildarverð mannvirkjanna, með óbreyttu verðlagi frá því sem nú er í dag, er 82 millj. kr. Verðhækkanir eru því 24 millj. eða 41%.“ Þessar athugasemdir vildi ég þegar láta koma fram að gefnu tilefni, eins og ég áðan skýrði frá. Sú takmarkaða hafnaraðstaða, sem þegar er fyrir hendi í Þorlákshöfn, hefur sannað, svo að ekki verður um villzt, nauðsyn á lúkningu hafnarinnar, bæði hvað fiskiskipaflotann áhrærir hvaðanæva af landinu og ekki síður þann þjónustuauka, sem farskip hafa þar þegar fengið, með upp- og útskipun hvers konar nauðsynjavara. Það verður vart dregið í efa af neinum, sem kynnir sér alla málavöxtu, að eðlilegt sé að gera Þorlákshöfn að landshöfn, þeirri þriðju í röðinni. Um einstakar gr. frv. skal ég ekki vera fjölorður. Í aths. frv. er ítarlega gerð grein fyrir efni þeirra hverrar um sig, en þær eru almennt efnislega samhljóða gildandi I. um landshafnir í Njarðvíkum og Rifi. Herra forseti, það er till. mín, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Það hefur lengi verið eitt aðaláhugamál Sunnlendinga, að upp komi höfn í Þorlákshöfn. Hér er raunar ekki aðeins um að ræða hagsmunamál þeirra, heldur landsmanna allra. Eins og hæstv. sjútvmrh. drap á í framsöguræðu sinni, er lega Þorlákshafnar þannig á hafnlausri suðurströndinni, að hún liggur betur en aðrir staðir, sem hugsanlegt er að gera hafnir á, við fengsælustu fiskimiðum landsins. Hinu er ekki heldur ástæða til að gleyma, sem hæstv. sjútvmrh. gat ekki um í þessu sambandi, að það er mikil nauðsyn fyrir það fjölmenna og athafnamikla hérað, sem upp frá Þorlákshöfn liggur, allt Suðurlandsundirlendið, að fá góða flutningahöfn til þess að auðvelda aðdrætti þungavarnings af margvíslegu tagi. Ég ætla ekki til viðbótar því, sem hæstv. sjútvmrh. sagði um þetta og ég er alveg sammála, að eyða tíma í að færa rök fyrir nauðsyn þess, að í Þorlákshöfn verði komið á góðum hafnarskilyrðum. Framkvæmdir í þá átt eru nú þegar nokkuð vel á veg komnar. Þær hófust fyrir mikla bjartsýni og dugnað héraðsbúa sjálfra, en hafa vissulega notið margvíslegs stuðnings frá ríkisvaldinu, eins og líka vera ber. En eins og nú er háttað um skiptingu opinberra tekna og opinberra verkefna milli ríkisins annars vegar og sýslufélaga og sveitarfélaga hins vegar, er það í rauninni ekki lengur á færi byggðarlaganna að annast þær miklu framkvæmdir, sem víða eru nauðsynlegar í þessum efnum, nema með mjög miklum stuðningi ríkisheildarinnar. Það er ljóst okkur öllum, að þó að margt hafi verið gert í þessum efnum víða um land og mikið fé lagt fram, hefur sá stuðningur, sem ríkisvaldið hefur veitt byggðarlögunum til þess að koma framkvæmdamálum sínum, þ. á m. hafnargerðum, áfram, ekki reynzt nægilegur. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að af hálfu þm. Framsfl. hafa á undanförnum árum og nú síðast á þessu þingi verið lögð fram frv. um það að auka opinberan stuðning við hafnargerðir verulega, að koma á kerfisbundnari vinnubrögðum í þeim efnum og að koma á þeirri reglu, að ríkið leggi strax fram það fé, sem því ber lögum samkvæmt að leggja fram. Ég nefni þetta vegna þess, að það mál, sem hér er til umr., ætti að minna okkur á, að það þarf að auka verulega stuðning ríkisins við hafnargerðir víða um land, ef þær eiga að geta haldizt í eigu og umsjá byggðarlaganna, sem hefur verið meginreglan fram að þessu og ég geri ráð fyrir, að flestum muni á ýmsan hátt þykja æskilegast. Nú skal ég ekki draga fjöður yfir það, að stuðningur ríkisvaldsins við Þorlákshöfn sérstaklega hefur á margvíslegan hátt verið með alveg sérstökum hætti, enda hefur hér verið um stórhrotnara verkefni að ræða og meiri almenna nauðsyn að flestra dómi en víðast hvar annars staðar. Ríkisvaldið hefur tekið stór lán til þess að koma framkvæmdum þarna áfram og endurlánað höfninni og hefur í rauninni staðið að verulegu leyti straum af þessum lántökum, en eigi að síður er það svo, að þessi stuðningur hefur ekki nægt til þess að ljúka þeim áfanga, sem nú er í gangi og er hið brýnasta nauðsynjamál að verði framkvæmdur og verði lokið sem allra fyrst. Reynsla okkar af framkvæmdum í landshöfnunum hefur ekki verið sérstaklega góð, og í rauninni held ég, að ég taki ekki of djúpt í árinni, þótt ég segi, að það sé kannske ekki æskilegasta lausnin frá margra sjónarmiði, að Þorlákshöfn verði gerð að landshöfn. Hitt væri í rauninni æskilegra, ef kostur væri nægilegs opinbers stuðnings til þess, að sýslufélögin gætu haldið áfram þeim framkvæmdum, sem þau hafa hafið svo myndarlega. Úr því sem komið er, er það þó ekki aðalatriði málsins, hver á þessi mannvirki, sem þarna er um að ræða, heldur fyrst og fremst hitt, að framkvæmdirnar komizt áfram og að þarna verði sú höfn, sem lengi hefur verið beðið eftir. Í 1. gr. þessa frv. stendur, að ríkissjóður láti síðan, eftir að kaup hafa farið fram á þeim mannvirkjum, sem þarna eru, starfrækja og auka hafnarmannvirki í Þorlákshöfn á sinn kostnað. Aðalatriðið í þessu máli er það, að hafnarmannvirkin verði aukin og þá alveg sérstaklega sú brýna nauðsyn, sem við stöndum frammi fyrir í dag, að ljúka þeim áfanga, sem í gangi er. Það væri fróðlegt að heyra nánar frá hæstv. sjútvmrh. um þær áætlanir, sem menn hafa nú um það að ljúka þessum framkvæmdum og að halda nauðsynlegri mannvirkjagerð áfram. Ég held, að við meðferð þessa máls sé það æskilegt og nauðsynlegt að kanna ítarlega, hvernig málefni hafnarinnar standa. Ég þakka hæstv. sjútvmrh. fyrir það, að hann gerði hér í ræðu sinni áðan nokkra tilraun til þess að útskýra ýmis atriði í sambandi við framkvæmdir á undanförnum árum, sem hafa orðið fyrir nokkurri gagnrýni. Ég þakka sjútvmrh. fyrir þetta, vegna þess að ég álít, að það sé mjög nauðsynlegt að skýra þessi mál og eyða tortryggni og þeim getsökum, sem fram hafa komið í þessu sambandi. Hins vegar vil ég játa, að við að hlusta á lestur hæstv. ráðh. gat ég ekki gert mér nægilega ljóst efni hans. Það voru margar tölur, sem erfitt var að henda reiður á við fljótlegan lestur, og sjálfsagt er, að sú n., sem fær málið til athugunar, kynni sér þessa skýrslu hæstv. ráðh. og aðrar upplýsingar í þessu sambandi, sem nauðsynlegt er að afla til þess að gera hreint borð í þessum efnum. Ég skal ekki eyða tíma í það að fara út í einstök atriði frv. Ég hef tækifæri til þess að fjalla um þau, þar sem ég á sæti í þeirri n., sem væntanlega fær málið til meðferðar. En það er þó eitt atriði, sem ég vildi strax nefna, sem ég rek mig á við lestur þessa frv. Í l. um landshöfn í Keflavík eða Njarðvíkum er gert ráð fyrir því, að stjórn hafnarinnar sé skipuð þremur fulltrúum kosnum af Alþ. og tveimur af sveitarfélögum í nágrenni hafnarinnar. Í þessu frv. er hins vegar gert ráð fyrir því, að stjórn hafnarinnar sé skipuð fimm þingkjörnum mönnum. Ég hefði talið það eðlilegt og æskilegt með tilliti til forsögu þessa máls, að við hefðum þarna tekið hin landshafnarlögin til fyrirmyndar að þessu leyti og gert ráð fyrir, að tveir af þeim fulltrúum, sem sæti eiga í stjórn hafnarinnar, komi frá þeim sýslum, sem unnið hafa brautryðjendastarfið í sambandi við gerð þessarar hafnar, Árnessýslu og Rangárvallasýslu. En meginatriði þessa máls er það, að framkvæmdir í málefnum hafnarinnar geti haldið áfram án óeðlilegra tafa, og úr því sem komið er virðist mér líklegasta leiðin til þess að koma málefnum hafnarinnar áfram að samþ. þetta frv., og væri æskilegt og nauðsynlegt, að það takist að afgreiða það á þessu þingi, þó að það sé seint fram komið, sem ber að harma. En það má þó ekki verða til þess, að Alþ. víkist undan þeirri skyldu sinni að kanna málefni hafnarinnar til fulls.



Herra forseti. Ræða hv. 6. þm. Sunnl. (HB) gefur ekki sérstakt tilefni til stórfelldra eða frekari umr. um málið. Þó þykir mér rétt að víkja örlítið að tveimur atriðum, sem hann minntist á. Hann spurði um það, hvað hugsað væri um framhald í þessu máli, og er þá að sjálfsögðu átt við fjárhagslega tryggingu þeirra framkvæmda. Ég vil upplýsa það, sem hæstv. fjmrh. gerði hér áðan fyrr á þessum fundi í sambandi við annað mál, að einmitt nú um þessar mundir er verið að ljúka við að ganga frá framkvæmdaáætlun, og geri ég ráð fyrir, að í sambandi við hana verði hægt að segja í tölum, hvað miklar framkvæmdir séu fyrirhugaðar í Þorlákshöfn, eins og um ýmsa aðra einstaka liði. Ég get aðeins upplýst það nú þegar, að það er fyrirhugað, að framkvæmdum verði þar haldið áfram og eftir því sem kostur er reynt að tryggja fé til þeirra framkvæmda. En tölur í því efni verða að bíða þess, að alþm. verði gefin skýrsla um framkvæmdaáætlunina í heild. Varðandi annað atriði, sem hann minntist á í sinni ræðu, stjórnaraðildina, þá er það rétt, að heimamenn höfðu í viðræðum sínum við vitamálastjóra lagt til nokkra aðra skipan á þessu máli og þá í svipaða átt og hv. þm. talaði um hér áðan, þ.e. að tryggja það, að báðar þær sýslur, sem þarna eiga landfræðilega aðild að, ættu fulltrúa í n. Nú er það að sjálfsögðu n. að taka þetta mál til umr., þegar hún fær það til sín, en það er mín skoðun, og þess vegna er frvgr. um stjórnaraðildina ákveðin svo sem frv. ber með sér, að hægt sé að tryggja á þennan hátt einnig, að fulltrúar þessara héraða eigi þarna aðild að, og ég geri ráð fyrir því, að þingflokkarnir, sem væntanlega velja menn í þessa n. eða gera uppástungur um menn í hana, kjósa það hér á Alþ., geri sér far um að hafa einmitt menn úr þessum héruðum, sem öllum hnútum eru kunnugir. Fjölda nm. getur n. að sjálfsögðu líka rætt um, hvort það er heppilegra að fjölga þarna um einn eða tvo í stjórninni, ef þannig mætti betur tryggja þetta sjónarmið, en að öðru leyti er frv., þegar frá er dregin þessi gr. þess, samið og hugsað í samráði við það samkomulag, sem vitamálastjóri gerði við fulltrúa þessara héraða. Þetta vildi ég að kæmi nú þegar fram, áður en málið gengur til n.



Herra forseti. Sjútvn. hefur tekið fyrir frv. það, sem hér er til umr. um breyt. á I. nr. 33 1922, um rétt til fiskveiða í landhelgi. Hefur n. mælt einróma með samþ. þessa frv. Hér er um að ræða breyt. á l. nr. 33 frá 1922. Þegar þau l. voru sett, var skipað í einn bálk þágildandi l. og tilskipunum um rétt til fiskveiða í landhelgi. Ákvæðin um takmarkanir á heimild erlendra manna til fiskveiða við strendur landsins voru áður aðallega í tilskipun frá 12. febr. 1872 og I. nr. 35 frá 1901, um fiskveiðar hlutafélaga í landhelgi Íslands. Við samningu l. frá 1922 var höfð hliðsjón af norskri löggjöf um þessi efni. En aðalbreytingin, sem gerð var með I. frá 1922, frá því, sem áður gilti, var sú, að ríkisborgararéttur var gerður að skilyrði fyrir rétti til fiskveiða í landhelgi. En áður var búseta í landinu skilyrði fyrir þessum réttindum. Tilskipunin frá 1872 var skýrð svo, að þau ákvæði, sem bönnuðu útlendingum fiskveiðar innan landhelgi, fælu einnig í sér bann við verkun veiðinnar innan landhelgi, og þessu var slegið föstu með 3. gr. l. frá 1922, þar sem bundinn er við íslenzkan ríkisborgararétt rétturinn til að flytja veiði í landhelgi eða á land til þess þar að verka hana. Þessi regla, sem tekin var upp með l. frá 1922 að binda þessi réttindi við ríkisborgararétt, var sjálfsögð og hafði mikla þýðingu fyrir íslenzkt atvinnulíf. Þá var ástandið þannig, að erlendir menn áttu stór framleiðslutæki, síldarverksmiðjur og aðstöðu til síldarsöltunar á einstöku stöðum á landinu, eins og t.d. á Siglufirði. En á sama tíma sem þessir aðilar héldu uppi miklum atvinnurekstri og fengu hráefni til þess að vinna úr, þá var það svo, að erfiðleikar voru um sölu á sjávarafurðum Íslendinga. Það var því ákaflega óeðlilegt það ástand, að erlendir menn gætu sett afla sinn á land og unnið væri úr honum undir þeim kringumstæðum, sem þá voru. Ég hygg, að þetta ástand hafi verið ein meginástæðan fyrir því, að I. nr. 33 1922, um réttindi til fiskveiða í landhelgi, voru þá sett. En þó að ástandið í heild hafi verið svona, eins og ég hef skýrt frá, þá var gert ráð fyrir í 9. gr. l., að hægt væri að gera undantekningu frá I. Í þessari grein var kveðið svo á, að atvmrh. geti veitt leyfi til þess, að eigendur síldarolíu- og síldarmjölsverksmiðja, eins og það var orðað, megi nota erlend skip til þess að fiska fyrir verksmiðjur þessar til eigin nota, þrátt fyrir bannið í 3. gr. I. Leyfin, sem veita má samkv. l., mega vera til tveggja ára í senn, og það ber að taka fram, að það veiti ekki erlendum skipum heimild til fiskveiða eða fiskverkunar í landhelgi. Þessi heimild í 9. gr. I. hefur verið notuð, eftir því sem ég bezt veit, alla tíð, þó kannske ekki hafi verið mikið. Undanþáguheimildin hefur þýtt það, að síldarverksmiðjur hafa getað tekið erlend skip á leigu til þess að veiða fyrir verksmiðjurnar. Eins og málum er nú háttað, hefur ýmsum þótt, að það þyrfti að gera fleiri undantekningar frá ákvæðum I. Það eru ýmsar ástæður, sem liggja því til grundvallar. Við höfum víðsvegar um landið og einkum á Norðurlandi og á Vestfjörðum stórvirkar síldarverksmiðjur og hraðfrystihús, sem ekki hafa verið fullnýtt á undanförnum árum. Ástæðan hefur verið sú, að það hefur verið hvað snertir síldveiðarnar aflabrestur fyrir Norðurlandi og í Húnaflóa. Þessi miklu mannvirki, sem Íslendingar eiga á þessum slóðum til að vinna úr sjávaraflanum, hafa því verið mikið til ónotuð nú um nokkurra ára skeið. En á sama tíma, sem þetta hefur verið, þá hefur verið mikil eftirspurn eftir íslenzkum sjávarafurðum. Það hefur ekki verið vandkvæðum bundið að selja íslenzkar sjávarafurðir, og það hefur verið hægt að selja meira heldur en við höfum getað framleitt. Þegar ástandið er þannig, sýnist það einsýnt frá þjóðhagslegu sjónarmiði, að það sé rétt að gera mögulegt, að þessi miklu framleiðslutæki okkar, sem ekki hafa verið fullnýtt eða lítt nýtt, fái að kaupa hráefni af útlendingum. En auk þess kemur hér til, að ýmis byggðarlög á Norðurlandi og á Vestfjörðum, sérstaklega í Strandasýslu, hafa átt í vök að verjast á undanförnum árum, vegna þess að ekki hefur verið næg atvinna. Það ástand hefur mjög ýtt. undir fólksflótta frá þessum byggðarlögum og komið í veg fyrir allar markvissar aðgerðir til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins hvað þessi byggðarlög snertir. Með tilliti til þessa ástands er komin upp sú hugmynd að veita rýmri heimild til undanþágu frá l. frá 1922 heldur en gert var í upphafi með 9. gr. þeirra l. Og með hliðsjón af þessu er komið fram frv. það, sem hér er til umræðu. Samkv. frv. er gert ráð fyrir, að sjútvmrh. sé heimilað, þrátt fyrir bannið í 3. gr. l. frá 1922, að leyfa vinnslu- og verkunarstöðvum að kaupa afla af erlendum veiðiskipum í íslenzkum höfnum á tímabilinu frá I. júní til 31. maí 1967. Það er gert ráð fyrir, að ráðh. bindi leyfið við ákveðna staði eða landshluta, eftir því sem hagkvæmt þykir, og svo er gert ráð fyrir, að ráðh. geti bundið leyfið við ákveðnar tegundir fisks eða sjávarafla og sett skilyrði um magn, verð og sérstakar löndunarreglur. Þá er tekið fram í frv., að í leyfi beri að taka fram, að það veiti eigi erlendum skipum heimild til fiskveiða eða fiskverkunar í landhelgi. Þó að flm. frv. komi saman um það, að það sé nauðsynlegt að rýmka þær reglur, sem gilt hafa um löndun fisks úr erlendum skipum, þá telja þeir samt, að það séu svo margar hliðar á þessu máli, að það þurfi í raun og veru gagngerðrar athugunar við. Með tilliti til þessa er heimild sú, sem gert er ráð fyrir í frv., bundin við ákveðið tímabil eða aðeins eitt ár frá 1. júní 1966 til 31. maí 1967. Það er talið, að það geti komið nokkur reynsla á í þessu efni, ef frv. verður samþ. Sú reynsla getur m.a. komið í þarfir í sambandi við heildarendurskoðun löggjafarinnar um rétt til fiskveiða í landhelgi. En jafnframt því, sem þetta frv. er hér borið fram í hv. Ed., þá hafa flm. ásamt 2. þm. Vestf. borið fram þáltill. í Sþ. um það, að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að láta fram fara athugun á því, hvort ekki sé tímabært að gera endurskoðun á gildandi lagaákvæðum um löndun erlendra fiskiskipa á afla sínum í íslenzkum höfnum með það fyrir augum, eins og segir í þáltill., að bæta úr atvinnuerfiðleikum einstakra byggðarlaga, sem skortir hráefni til vinnslu. Það er augljóst mál, að það þarf að endurskoða þessa löggjöf. Eins og ég sagði áðan eru margar hliðar á því máli, og það er sjálfsagt allvandasamt verk, því að auðvitað verður að gæta hvers konar íslenzkra hagsmuna, sem hér koma til greina. En það er samt talin svo mikil þörf á úrbótum í þessu efni, að það þykir rétt að bera fram frv. nú þegar á þessu þingi um vissar breyt. til þess að bæta úr þörfum þeim, sem ég hef hér gert grein fyrir. Ég vænti þess, að hv. d. taki þessu frv. vel og það fái skjóta og góða afgr.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, er samið af n., sem fyrrv. hæstv. sjútvmrh. skipaði 5. ágúst 1965. Eins og í grg. segir, áttu sæti í þessari n. Kristinn Gunnarsson fulltrúi, sem var form. n., Gunnar I. Hafsteinsson fulltrúi, Guðmundur H. Oddsson skipstjóri, Hjörtur Magnússon fulltrúi og Jónas Sigurðsson skólastjóri stýrimannaskólans. Skv. þessu lagafrv., sem er í nánum tengslum við það frv., sem er nú til meðferðar hjá hv. sjútvn. um atvinnuréttindi vélstjóra, eru höfuðatriði þessi: 1) Kröfur, sbr. h-lið 2. gr. núgildandi l., um að vera talinn fullgildur háseti á verzlunar- og varðskipi, sem áður voru gerðar í l. um þetta efni, eru felldar niður. 2) Núgildandi ákvæði laga um skipstjórnarréttindi á allt að 120 rúmlesta skipum eru felld inn í frv. til samræmis við frv. til l. um breyt. á l. um stýrimannaskólann í Reykjavík og væntanlega reglugerð þar um. 3) Atvinnuskírteini skipstjórnarmanna á fiskiskipum af ótakmarkaðri stærð og á verzlunarskipum allt að 400 rúmlestum verði eitt og bið sama. 4) Nýmæli er það í frv. þessu, að þeir, sem lokið hafa prófi úr 2. bekk farmannadeildar stýrimannaskólans, hljóti undirstýrimannsréttindi takmarkaðan tíma. 5) Siglingatími til að hljóta stýrimannsskírteini er skv. frv. þessu styttur nokkuð og ekki bundinn við utanlandssiglingar, eins og áður var á verzlunarskipum. Þá er aldursmark til að taka gildan siglingatíma nú miðað við 15 ár í 16 ár áður. Aldursmark til að vera stýrimaður á fiskiskipi er miðað við 18 og 19 ár. 6) Í frv. þessu eru sett sérstök skilyrði um skipstjórapróf á varðskipum ríkisins. 7) Skilyrði til að hafa stýrimenn á fiskiskipi, sem ætlað er að leggja afla sinn á land daglega, er miðað við 60 rúmlesta skip í stað 30 rúmlesta áður. Að öðru leyti skýra einstakar frvgr. sig það vel sjálfar auk þeirra aths., sem með frv. fylgja, að ég tel óþarft að fara nánar út í efni þess. Þetta er, eins og ég í upphafi sagði, frv., sem er gert til samræmis því frv., sem d. hefur áður fjallað um varðandi réttindi vélstjóra, til þess að samhæfa þessa menntun í báðum tilfellum. Því frv., sem varðaði vélstjórana, liggur þó meira á um endanlega afgreiðslu heldur en þessu frv., en eðlilegt þótti eigi að síður að leggja þetta frv. fram nú. Ég legg til, herra forseti, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.