Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Þetta frv. er nú lagt fyrir hið háa Alþingi þriðja sinni. Það var upphaflega samið fyrir forgöngu fyrirrennara míns í starfi, iðnaðarráðh., Jóhann Hafsteins, og lagt fyrir þingið veturinn 1970–1971. Ég kynnti mér þá þetta frv. og var samþykkur því í meginatriðum, þannig að ég taldi mig geta lagt það fram á nýjan leik á síðasta hausti án nokkurrar meiri háttar breytingar, og það var lagt fyrir Nd. allsnemma á síðasta þingi. Því miður tókst svo til, að hv. iðnn. Nd. sinnti þessu frv. ekki um æðilangt skeið, og því dróst það furðu lengi, að það kæmi þar frá n. Engu að síður var málið afgreitt frá hv. Nd., án þess að nokkur umtalsverður ágreiningur yrði um það, og hér í Ed. fór fram 1. umr. um málið og hv. iðnn. þessarar deildar fjallaði, að ég hygg, allýtarlega um málið, þótt ekki tækist að ljúka afgreiðslu þess á síðasta þingi. Vegna þess að þetta mál hefur verið tvívegis fyrir þinginu áður, sé ég ekki ástæðu til að tefja tíma hv. d. með því að fara að fjalla hér um þá stefnu, sem þar er mörkuð, eða um efnisatriði einstakra greina. Ég vil aðeins skýra frá því, að frv. er lagt fram með þeim breyt., sem Nd. gerði á því í fyrra. Hún breytti 3. gr. frv. Það er gerð grein fyrir því í aths. Ég legg málið fram, eins og það barst Ed. í fyrra, að því viðbættu, að það er bætt inn í 14. gr. einni málsgr., svo hljóðandi: „Ráðherra er rétt að banna útflutning óunninna jarðefna, ef hann telur, að útflutningur þeirra efna skaði íslenzka framleiðsluhagsmuni eða vinnsla efnanna sé æskileg í landinu.“ Þarna er sem sagt lagt á vald iðnrh. að meta það út frá hagsmunum iðnaðarins í landinu hvort leyfa eigi útflutning á tilteknu hráefni eða ekki. Það er með þessu verið að leggja á það áherzlu, að það eigi að vera mat iðnaðarins, sem þar ráði úrslitum, en ekki viðskiptamat, sem kann að byggjast á öðrum forsendum. Ég vil að öðru leyti aðeins láta nægja að bera fram þá ósk til hv. d. og hv. iðnn., að vel verði að þessu máli unnið. Ég hygg, að það sé búið að ræða þetta mál það ítarlega, að ekki þurfi að leggja mjög mikla vinnu í að kanna það frekar, og ég teldi það mjög miklu máli skipta, að þetta frv., sem er nú þegar veigamikið og á áreiðanlega eftir að verða enn veigameira, verði samþ. fljótlega á þessu þingi. Ég legg svo til herra forseti, að málinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Það var rétt, sem hæstv. iðnrh. sagði, að þetta mál kom til iðnn. Ed. á síðasta þingi, en það var ekki rétt, að það hefði verið ítarlega athugað í n. Ég geri auðvitað ráð fyrir, að þetta sé sagt af ókunnugleik hjá hæstv. ráðh. Ég man ekki betur en málið kæmi aðeins einu sinni fyrir n. á síðustu dögum þingsins og það væri lítillega rætt. En í n. komu upp hugmyndir um það, að ef það væri ætlunin að afgreiða málið á því þingi, þyrfti að leita umsagnar tiltekinna aðila. Ég hef ekki hugsað mér við þessa umr, að fara að ræða þetta frv. í heild eða einstök atriði þess. En ég hef kvatt mér hér hljóðs til þess að vekja athygli á því, að hér er um mjög veigamikið mál að ræða. Hér er um að ræða mál, sem hefur grundvallaráhrif í þjóðfélaginu. Þetta er frv., sem hefur mikla þýðingu í sambandi við eignarréttinn að landinu. Í núgildandi námul. frá 1909 er einungis fjallað um land í opinberri eign og almenninga, en það er ekki fjallað um land í einkaeign, svo sem gert er í þessu frv. Hér er um mjög mikinn grundvallarmismun að ræða. Ég er ekki viss um, að allir hafi gert sér þetta ljóst vegna þess, að í umsögn um 1. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Höfundar frv. þetta telja rétt að halda uppi hinni fornu og nýju réttarhefð um rétt landeigenda til hvers konar jarðeigna í landi sínu“. Ef þetta væri svona ótvírætt, væri ekki um neinn grundvallarmismun að ræða frá þeirri stefnu, sem mörkuð var með námul. frá 1909. En ég tel, - og á það vil ég leggja áherzlu nú þegar við þessa umr., - að frá þessari grundvallarreglu eru í þessu frv. svo veigamiklar undantekningar, að það er naumast hægt að orða það svo, að í frv. sé haldið uppí hinni fornu og nýju réttarhefð, sem hefur gilt í þessu landi um rétt landeigenda. Ég sagði, að ég mundi ekki ræða einstök atriði frv. við þessa umr. En ég vil þó aðeins benda á eitt atriði nú til stuðnings þeirri fullyrðingu minni, að hér sé um veigamikla breyt. að ræða á grundvallaratriði. Ég vil vekja athygli á því, að samkvæmt frv. er ríkisvaldinu veitt víðtæk heimild til þess að leita að jarðefnum í landi í einkaeign og taka jafnvel til vinnslu, ekki aðeins fyrir ríkið sjálft, heldur og fyrir aðra aðila, sem ríkið mundi veíta heimild til vinnslu. Það er augljóst, einungis með tilliti til þessa ákvæðis, að hér er í mjög veigamiklu atriði vikið frá ákvæðum núgildandi laga. Það má benda á fleiri atriði í frv., sem hníga í svipaða átt. En ég hafði ekki bugsað mér að vera langorður í þetta sinn. Ég vil líka benda á, að það eru, að því er virðist, nokkrir gallar á þessu frv., m.a. að í frv. sjálfu er hvergi skilgreining á því, hvað er jarðefni. Mér virðist mjög þýðingarmikið, að það sé skilgreint. Það kann að vera, að þegar námul. voru sett 1909, hafi ekki verið bein þörf á slíkri skilgreiningu, en ég held, að eins og málin horfa nú við, sé hennar full þörf. Ekkert stendur í þessu frv. um það, hvað skuli gilda t.d. um verðmæt efni í vatni eða hveravatni og jarðgufu. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi um það, hversu þýðingarmikið er, að hér sé skilgreint jarðefni og við hvað er átt samkvæmt lögum, ef frv. þetta verður samþykkt. Ég held, að þetta frv. þurfi miklu ítarlegri athugun en farið hefur fram. Og þá er einkum eitt atriði, sem ég vil leggja áherzlu á, að það sé leitað álits þeirra aðila í landinu, sem þetta hlýtur óhjákvæmilega að snerta ákaflega mikið, og þá á ég við landeigendur. Nú er það svo í okkar landi, að það eru bændur, sem eru að langmestum hluta eigendur lands í einkaeign. Þetta mál skiptir bændastéttina því ákaflega miklu. Nú þykir mér með tilliti til þessa alveg sjálfsagt og eðlilegt, að það verði leitað umsagnar bændasamtakanna um frv., það verði leitað umsagnar Búnaðarfélags Íslands og Stéttarsambands bænda. Og ég held, að þar sem hér er um óvenjumikilvægt mál að ræða fyrir bændastéttina, sé eðlilegt að beita í þessu sambandi þeirri venju, sem hefur komizt á, að vísa til Búnaðarþings málum, sem sérstaka þýðingu hafa fyrir bændastéttina. Ég vona, að hæstv. ráðh. finnist þessi afgreiðsla málsins ekki óeðlileg. Ég vil taka fram til þess að fyrirbyggja misskilning, að ég er ekki með þessu að leitast við að koma þessu máli fyrir kattarnef. Ég tel, að það sé engu spillt, þó að þessi málsmeðferð sé höfð. Búnaðarþing kemur saman á hverju ári, venjulega í febrúar, og stendur 2–3 vikur. Það ætti að vera hægur vandi að leggja þetta mál fyrir samtök landbúnaðarins, þannig að Búnaðarþing gefist færi á að fjalla um þetta þýðingarmikla mál. Ég sagði, að ég væri ekki með þessu að leitast við að vinna gegn framgangi þessa máls. Ég tel, að það sé ekki nema eðlilegt og sjálfsagt að setja ný námulög, en ég legg hins vegar áherzlu á, að ég tel, að það þurfi að breyta þessu frv. meira í meðförum þingsins heldur en gert var í hv. Nd. á síðasta þingi. Ég tel, að það þurfi að tryggja betur, að haldið verði uppi hinni fornu og nýju hefð um rétt landeigenda. Ég vænti þess, að hæstv. iðnrh. vilji beita áhrifum sínum til þess, að þetta mál fái umsögu bændastéttarinnar á þann veg, er ég greindi frá áðan, áður en málið fær fullnaðarafgreiðslu í þessari deild.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Mér kemur það dálítið á óvart að heyra jafnmiklar efasemdir um þetta frv. og fram komu í máli hv. þm. Þorvalds Garðars Kristjánssonar. Því að það er nú svo einkennilegt um þetta frv., - og það er ekki þannig ástatt um mörg frv., - að það var fyrst flutt af hæstv. fyrrv. ríkisstj., viðreisnarríkisstj. Það var samið af þremur kunnum mönnum: Árna Snævarr, ráðuneytisstjóra; Gizuri Bergsteinssyni fyrrv. hæstaréttardómara og Þórði Eyjólfssyni fyrrv. hæstaréttardómara. Ég tel víst, að fyrrv. stjórnarflokkar, Sjálfstfl. og Alþfl., hafi fjallað gaumgæfilega um málið innan sinna raða, áður en það var lagt fram sem stjórnarfrv. af fyrrv. ríkisstj. Ég dreg ekki í efa, að jafnmikill valdamaður í Sjálfstfl. og Þorvaldur Garðar Kristjánsson hefur fengið að fjalla um þetta mál og verið sammála því, að það yrði lagt fram af þáverandi ríkisstj. Þess vegna á ég erfitt með að skilja, hvernig þessar efasemdir koma upp, þegar núv. ríkisstj. tekur málið upp, fellst á stefnu þess í meginatriðum og gerir málið að sinu. Mér finnst það í sjálfu sér vera afar ánægjulegt, að ríkisstj., sem hafa mjög andstæð sjónarmið, geti engu að síður staðið á sama hátt að tilteknum málum, og ég hafði satt að segja ímyndað mér, að um það gæti tekizt mjög víðtæk samstaða að afgreiða þetta mál hér á þingi. Að sjálfsögðu hef ég ekkert við það að athuga, að frv. verði gaumgæfilega athugað af hv. iðnn. Ed., og að þar verði þau atriði, sem hv. þm. vék að, t.d. að það ætti að skilgreina orðið jarðefni, að það þyrfti að fjalla um efni í vatni og hverum o.s.frv. Á hitt vil ég leggja áherzlu, sem ég gerði og áðan, að ég tel, að það sé ekki vansalaust fyrir Alþ., ef það getur ekki afgreitt frv. eins og þetta, þegar búið er að leggja það fyrir 2 þing áður. Ég er hræddur um, að það gefi ekki skemmtilega mynd af vinnubrögðum okkar hv. alþm., ef við getum ekki komið því í verk að fjalla um mál af þessu tagi á þremur þingum og koma því í framkvæmd. Hvað snertir þessi atriði, sem hv. þm. vék að, hefði honum að sjálfsögðu verið í lófa lagið að afla sér vitneskju um þau og hafa á þeim tilteknar skoðanir sjálfur nú á þessu þingi, því að hann vissi það gjörla á síðasta þingi, að þetta mál mundi koma fram. Að öðru leyti skal ég ekki gera við þetta frekari aths., en ég legg á það áherzlu, að óhjákvæmilegt er, að sett verði ný námulög og það verði gert á þessu þingi og verði ekki tafið enn þá einu sinni.



Herra forseti. Hæstv. iðnrh. sagði, að sér hefðu komið á óvart þær efasemdir, sem ég hefði látið í ljós um frv. það, sem hér er til umr., vegna þess að viðreisnarstjórnin hefði staðið að því. Ég er sammála hæstv. ráðh. um, að það er ekki óeðlilegt, þegar rætt er um eitthvað, sem hefur komið frá viðreisnarstjórninni, að fyrstu viðbrögð séu þau, að það hljóti að vera eitthvað gott. En ég verð að segja það, þótt ég hafi talið mig góðan viðreisnarmann, að ég get ekki fallizt á það með hæstv. iðnrh., að ekki megi betrumbæta það í einstaka tilfellum. Og það er einmitt það, sem ég tel að þurfi að gera. Hæstv. ráðh, taldi, að það, að frv. hefði verið stjórnarfrv., tilbúið í tíð viðreisnarstjórnarinnar, og það hefði átt að þýða það, að allir þm., sem studdu viðreisnarstjórnina, eins og t.d. ég, ættu að vera fylgjandi frv. umsvifalaust í öllum atriðum. En hér held ég, að komi fram hjá hæstv. ráðh. grundvallarmisskilningur á eðli Alþingis, þeirrar stofnunar, sem við störfum í. Alþingi á ekki að vera afgreiðslustofnun fyrir eina eða neina ríkisstj. Þm. ber skylda til að athuga málin gaumgæfilega, hvaðan sem þau koma, og það er ekki annað en gaumgæfileg athugun, sem ég hef farið fram á. Hæstv. ráðh. hafði áhyggjur af töf málsins. Ég get ekki fundið hjá mér neina sök á því, að málið hefur ekki verið afgreitt. Ég átti ekki sök á því, að málið kom ekki til iðnn. Ed. fyrr en á síðustu dögum siðasta þings. Og þegar málið kom þar fyrir á þeim eina fundi, sem málið var tekið þar fyrir, lá ljóst fyrir, að málið yrði ekki afgreitt á því þingi. Hæstv. ráðherra hefur viðurkennt það þegar, að það geti verið ýmislegt, sem þarf að breyta í frv. Ég vil því ekki láta mér til hugar koma, að hæstv. ráðh. haldi að málinu sé stefnt í voða, þótt nú fari fram athugun á þann veg, sem ég nefndi. Ég get ekki skilið, að það skipti neinu verulegu máli, hvort þetta frv. er afgreitt tveim eða þrem mánuðum fyrr eða síðar. Ég vek líka athygli á því, að enda þótt hæstv. ráðh. hafi ekki beinlínis tekið undir óskir minar um það, að málið fái ítarlega athugun hjá samtökum bændastéttarinnar á þann veg, sem ég greindi, þá mótmælti hæstv. ráðh, ekki þeirri hugmynd. Ég vil leyfa mér að vænta þess, að það geti orðið af þeirri framkvæmd, eins og ég hef lagt til.