Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Til þess er vísað að lögreglan og ríkislögreglustjóri voru gestir á fundi nefndarinnar. Ég tel að þetta sýni enn fremur að það sé mikilvægt að undirbúa vel og ígrunda vel þær breytingar sem við ætlum að gera á útlendingalöggjöfinni. Ég er ekki á móti því eins og kemur fram í þessu áliti minni hlutans að við þurfum að gera breytingar og skoða löggjöfina okkar, en við hljótum að þurfa að skoða hvað sé efnislega að henni ef þingmenn telja að stjórnsýslan fari ekki eftir vilja löggjafans.

Virðulegi forseti. Takk fyrir svarið svo langt sem það náði. Ég skil ekki alveg hvernig hv. þingmaður ætlar nokkurn tímann að koma í veg fyrir að flökkusögur fari af stað ef það þarf að gera einhverjar breytingar til batnaðar í þessum málum. Ég verð að játa það að mér finnst þetta ótrúlega sérstök setning í virðulegu plaggi eins og nefndarálit alþingisnefndar er. Að setja fram hugmynd um að einhverjar flökkusögur fari mögulega af stað sem erfitt sé að sporna við, þetta er allt í einhverjum svona heita potts-stíl, verð ég að leyfa mér að segja. Mér finnst það ekki sæma virðulegu Alþingi að vera með svona setningar í nefndaráliti. Hins vegar segir í nefndarálitinu að fram kom að fyrirséð væri að sú breyting sem lögð er til leiði til talsverðrar fjölgunar umsókna um alþjóðlega vernd. Er hv. þingmaður tilbúinn að fullyrða það svo enginn efi leiki á að þetta sé satt, 

Virðulegi forseti. Það sem stendur í álitinu er bara veruleikinn sem blasir við þeim sem starfa að þessum málaflokki. Það sem ég held að fyrst og fremst þurfi að skoða er að þessi lagabreyting tekur til einstaka aðila og er sérsniðin að einstökum börnum hér á landi en ekki þeim sem koma hér á morgun. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni framsöguna. Hv. þingmaður sagði að mikilvægt væri að sátt myndi ríkja um störf þeirra stofnana sem fara með útlendingamál. Ég vil spyrja hv. þingmann hversu mikil sátt hún telji að sé um starfsemi þessara stofnana í dag og hvort þetta frumvarp bæti það ekki mögulega. Einnig segir hv. þingmaður að trúverðugleiki þeirra stofnana fáist ekki með því að Alþingi taki fram fyrir hendurnar á stjórnsýslunni í einstökum málum. Ég vil ítreka það að hér er Alþingi ekki að gera breytingar út af einstökum málum heldur vegna síendurtekinna brota stofnana, ekki einungis á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna heldur á siðferðisvitund almennings. Ég vil endilega heyra álit hv. þingmanns á því. Einnig segir, með leyfi forseta: „Slík endurskoðun getur ekki farið fram með tilliti til einstaka ákvarðana heldur að vel ígrunduðu máli með víðtæku samráði sérfræðinga …“ Ég spyr: Nú hafa sérfræðingar lagt mat á þetta mál og lagt hefur verið mat á að ítrekað er verið að brjóta á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég vil endilega fá að heyra álit hv. þingmanns á þessum málum.

Virðulegi forseti. Ákvörðun stjórnsýslunnar um þessi tilteknu mál sem hv. þingmaður vísar til er tekin á grunni þeirra útlendingalaga sem eru við lýði í landinu í dag. Hún spyr, af hverju þessi börn? Og segir að við séum að brjóta barnasáttmálann. Ég spyr þá: Er ekki eitthvað að útlendingalögunum? Af hverju er ekki efnisbreyting, endanleg efnisbreyting á útlendingalögum lögð fyrir þingið ef fólk telur að stjórnsýslan sé að brjóta lög með ákvörðunum sínum? Ég velti fyrir mér af hverju verið sé að fara svona á hundavaði með einhverjar breytingar fyrir fáein börn í stað fleiri með þessum hætti í staðinn fyrir að gera efnislegar breytingar á útlendingalöggjöfinni, ef fólk telur að stjórnsýslan sé að brjóta hér lög. 
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mér heyrist við alveg vera sammála um þetta mál, það þurfi að leggja fram breytingar á þessum lögum. Því spyr ég: Af hverju gerði minni hluti nefndarinnar það ekki? Af hverju telur hv. þingmaður þá afsökun vera í lagi í rauninni að breyta engu af því að öllu verður ekki breytt? Eða hvernig breytir þetta ákvæði hlutum til hins verra? Er þetta ekki einmitt til þess komið að auka traust á stofnunum sem fara með þessi málefni? Að lokum vil ég ítreka að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var lögfestur árið 2013 en síðan þá hafa stjórnvöld ekki verið að framfylgja honum og hafa líka ítrekað brotið hann. Ég vil endilega enn og aftur heyra viðhorf hv. þingmanns um þetta málefni.

Virðulegi forseti. Af hverju gerði minni hlutinn það ekki? Út af því sem ég hef hér að framan rakið. Það hefur ekki verið tími til að taka þessa löggjöf til endurskoðunar og það sem þarf að breyta í henni. Það þarf, eins og ég hef sagt, að skoða lög um útlendinga og kanna hvernig megi bæta meðferð umsókna barna um alþjóðlega vernd, en það hefur enginn bent mér á það hverju þurfi að breyta í lögunum, m.a. af meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, til þess að forðast svona ákvarðanir um einstaka mál.  
            

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að við eigum ekki að vera að skipuleggja lög í kringum einstök börn. En er það ekki satt að fyrir lágu drög að frumvarpi sem hefði náð utan um fleiri, sem hefði gætt að jafnræði sem ég heyri að hv. þingmaður ræðir um hér. Ég vil spyrja: Af hverju er þessi breyting svona takmörkuð? Af hverju er hópur sem við erum að ræða mjög svo takmarkaður? Er hv. þingmaður til í að deila með okkur hvar þessi breytingartillaga byrjaði, hvar hún endaði og hverjir tóku afstöðu til þeirrar stöðu sem við erum í nú þar sem við erum á mjög takmarkaðan hátt að gæta að börnum?

Virðulegi forseti. Þær breytingar voru ekki búnar að fara í gegnum neitt samráðsferli hér milli allra þingflokka og í vinnu þar sem við viljum sjá breytingar á þessum lögum verða gerðar í samræmi við það hvernig nýju útlendingalögin voru sett. Við stöndum auðvitað ekki að baki þessari tillögu hér, þannig að hv. þingmaður getur kannski best svarað því af hverju hún sé orðin svona takmörkuð núna.

Nei, ég get ekki svarað því. Eins og ég sagði þá lagði ég fram tillögu sem var víðari, sem gætti jafnræðis. Þar sem hv. þingmaður virðist ekki vita um það þá var það frumvarp sem ég lagði til stutt af fjölmörgum þingmönnum hér í þessum sal, held ég úr öllum flokkum nema Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki, og hefði það verið samþykkt og unnið með er spurning hvort við hefðum náð að vinna með breiðari hóp og unnið til framtíðar að því að framkvæmd þessara laga sé eins og ætlast var til. Ég vil taka fram að hv. þingmaður sat þann sama nefndarfund og ég þar sem var talað um - þetta kom ekki frá mér, það kom úr munni nefndarmanna eða gesta í nefndinni - að efnislega eru lögin skýr en framkvæmd þeirra og túlkun á þeim er það sem veldur því broti sem við ræðum hér.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að við eigum að hugsa svona löggjöf til framtíðar. Það eigum við ávallt að gera þegar við setjum löggjöf, að hugsa um heildina en ekki einstök mál sem upp koma og við erum ósátt við í stjórnsýslunni.

Frú forseti. Hv. þingmaður spurði af hverju ekki hefðu verið gerðar efnislega breytingar, en svaraði því svo sjálf: Vegna þess að það var ekki tími til þess. Af hverju voru þá gerðar sértækar breytingar? Það er vegna þess að hvert mannslíf, hvert barnslíf skiptir máli. Það er þess vegna. Hér talaði hæstv. ráðherra áðan um að það væri ekki von að leikmenn skildu þetta mál. Og var hún þá væntanlega að tala um okkur þingmenn sem erum ekki lögfræðingar eða lögmenn. Hv. þingmaður er hins vegar lögmaður, við skulum þá gera kröfu á hana sem slíka. Hún er sennilega að rugla saman hugtökunum jafnræði og því að eitthvað bitni á einhverjum. Getur hún sagt mér hvernig í ósköpunum það að taka afmarkaðan hóp út fyrir sviga án þess að það bitni á þeim sem síðar komi, er rökrétt? Hvernig getur það bitnað á þeim sem koma á eftir og njóta þeirra laga sem eru í dag að einhverjir aðrir hafi fengið öryggi og skjól? Eina svarið við því, hv. þingmaður, er að hún komi með okkur eftir kosningar og breyti 

Virðulegi forseti. Það sem átt er við með þessu er að það væri væntanlega - og væntanlega, segi ég - meira álag á kerfinu. Af hverju er það rökstutt hér að ákveðin 80 börn, eins og slengt er fram hér í þingsal, falli undir þessa 

Við skulum gefa ræðumanni hljóð.

Þau falla ekki undir þessa lagasetningu, börnin sem koma þar á eftir. 
            

Frú forseti. Börnin sem koma á eftir njóta nákvæmlega þeirra réttinda sem þau hafa fyrir setningu þessara laga. Við tökum einhverja og hjálpum þeim en það bitnar ekkert á hinum. 

Virðulegi forseti. Ég frábið mér að vera stillt hér upp gegn ákveðnum mannslífum, eins og hv. þingmaður orðar það. Ég er svo sannarlega til í að vinna með þér að því að bæta þessa löggjöf efnislega til frambúðar og sérstaklega þá annmarka sem þið sjáið á henni sem þið teljið að stjórnsýslan fylgi ekki í dag. 

Frú forseti. Ég gleðst yfir því að þessi 80 börn og fjölskyldur þeirra komist í skjól. Þetta er vissulega lítið skref. Þetta er bara eitt skref í átt að meiri mannúð í þeim útlendingalögum sem við höfum sett okkur. Það hafa ekki komið fram efnislegar tillögur, nei, mögulega ekki. Mig langar að leggja til að við skoðum aftur upphaflegu drögin að útlendingalögum sem lágu fyrir af því að ég man að mér voru kynnt þau drög. Þau fylltu mig gleði og von um að við ætluðum að taka núna vel á þessum málaflokki. En eitthvað gerðist í millitíðinni. Einhver mannúð lak þar út, talsverð raunar verður að segjast. Ég held að það væri bara fallegt ef við færum aftur á upphafsreit með þau drög sem kynnt voru fyrir hagsmunaaðilum, gott ef ekki árið 2014, og skoðuðum þau aðeins og athuguðum hvar okkur hefur borið af leið í þessu þverpólitíska ferli sem þingmönnum verður svo tíðrætt um. Þar getum við eflaust fundið margar góðar efnislegar breytingar sem einhvern veginn urðu ekki að lögum við gerð útlendingalaga sem við höfum í dag. Að öðru leyti ætla ég ekki að lengja mál mitt mikið. Mig langar að ræða aðeins um afturvirkni laga og hvers vegna við höfum bann við afturvirkni laga og hvernig það virkar. Mér finnst gæta viss misskilnings í nefndaráliti minni hlutans um þetta mál um það hvernig bann við afturvirkni laga virkar. Afturvirk lög má ekki setja hafi þau neikvæð áhrif á réttindi einstaklinga. Stjórnvöld mega ekki taka ákvarðanir afturvirkt hafi þær neikvæð áhrif á réttindi einstaklinga. Þetta er reglan um bann við afturvirkum lögum. Út á það gengur hún. Hún gengur út á að vernda réttindi borgaranna gagnvart ágangi yfirvalda. Hún er til þess gerð að ekki sé hægt að segja eftir á að eitthvað sé bannað með lögum og við því liggi fangelsisrefsing eða eitthvað álíka, t.d. til þess að ná sér niður á einhverjum óþægilegum einstaklingum. Út á það gengur sú regla. Mér finnst gæta viss misskilnings í nefndaráliti minni hlutans gagnvart því þegar segir þar, með leyfi forseta: „Sambærileg mál þarf að afgreiða á sams konar hátt.“ - Sem er alveg rétt. - „Það getur ekki talist til eftirbreytni að brugðist sé við einstökum málum í flýti afturvirkt með lagasetningu.“ Nú höfum við fordæmi fyrir því að við einstöku máli, að vissu leyti stærra máli, sem náði til aðeins stærri hóps fólks í þjóðfélaginu en samt sem áður einstakt mál, að við því var brugðist í flýti með afturvirkri lagasetningu. Það mál hafði neikvæð áhrif á réttindi borgaranna. Það var lífeyrismálið sem orsakaðist af klúðri í velferðarráðuneytinu og hefði orðið þess valdandi að ríkisvaldið hefði þurft að greiða út 5 milljarða til þeirra sem áttu bótarétt vegna mistaka í lagasetningu. Þá þótti nú meiri hlutanum ekki tiltökumál að setja afturvirk lög í miklum flýti til þess að bregðast við. Við skulum bara muna að það skiptir máli í hvaða tilgangi lög eru sett afturvirkt. Ef þau eru sett afturvirkt eins og í þessu tilfelli til þess að bæta réttindi þeirra sem lögin ná yfir, þá er allt í lagi að setja afturvirk lög. Það er bara svoleiðis. Ég vil minna hv. þingmann á þessa reglu og hvernig hún virkar og biðja hana um að hafa hana alltaf í heiðri, líka þegar það hentar ekki.

Virðulegur forseti. Eitt af markmiðum útlendingalaga er mannúð. Þetta frumvarp snýst einfaldlega um að bæta örlítið meiri mannúð í framkvæmd þeirra laga. Þetta kemur til vegna þess að okkur bárust fréttir í sumar af málum, jú, ákveðnum málum af því að þetta er kerfi sem snýst um einstaklinga og mál þeirra, þar sem maður fékk ekki annað séð en að fólk í viðkvæmri stöðu, mögulega fórnarlömb mansals, börn á flótta, veikt fólk, nyti ekki þeirrar verndar sem mannúðarsjónarmið útlendingalaga gera kröfu um. Við þessu brugðumst við á þingi, eðlilega, með því að kanna málið nánar. Við nánari eftirgrennslan á fundi allsherjar- og menntamálanefndar kom í ljós að þessi grunur okkar var á rökum reistur. Framkvæmd laganna í tilvikum barna hælisleitenda er ekki nógu góð. Á þetta hafa UNICEF og Rauði krossinn bent, sem hafa það hlutverk að tala máli þeirra sem ekki geta talað fyrir sig sjálfir, sem eiga sér ekki nógu sterka málsvara í samfélaginu. Á það þurfum við að hlusta. Við þurfum að hlusta á það þegar starfsmenn UNICEF fara á vettvang og skoða aðbúnað hælisleitenda og hörfa nánast, svo slæmar eru aðstæðurnar, og benda á að ekki séu uppfyllt lágmarksskilyrði sem eru gerð til svona starfsemi þegar kemur að fjölskyldufólki og börnum. Meira að segja í aumustu flóttamannabúðum sem eru yfirfullar af fólki og settar upp tímabundið í einhverju fúafeni er einhvers staðar tjald með leikföngum og birtu og gleði, barnvænt svæði, fyrir börn flóttamanna til að fá að vera börn. Þetta bjóðum við ekki upp á. Þetta býður Útlendingastofnun ekki upp á vegna þess að hún eins og við mörg hin og kerfið allt þjáist af barnasáttmálablindu, eins og Bergsteinn Jónsson, framkvæmdastjóri UNICEF, komst að orði, barnasáttmálablindu sem lýsir sér í því að kerfið er ekki sniðið utan um börn sem skjólstæðinga. Það skortir fé. Það skortir starfsfólk. Það skortir þjálfun og það skortir rými til að við getum tekið á móti flóttabörnum sem eru væntanlega viðkvæmasti hópur sem samfélag getur tekið upp á arma sína. Til þess að við getum tekið sómasamlega á móti þessum börnum þurfum við að gera svo miklu, miklu betur. Þetta frumvarp leysir þann vanda ekki en það er þó skref í rétta átt. Það kemur til móts við stöðu á að giska 80 barna sem eru á ýmsum stöðum í ferlinu og tryggir þeim þó ekki væri nema bara efnislega meðferð mála sinna. Það kom líka fram í máli hæstv. forsætisráðherra fyrr í dag í 1. umr. þessa máls að það sem við hjá Vinstri grænum höfum gagnrýnt í hvert einasta skipti sem þessi mál ber á góma er bara reyndin. Ríkisstjórnin sem góðu heilli er fráfarandi lítur svo á að Dyflinnarumsóknir, fólk sem kemur inn og fellur undir Dyflinnarreglugerðina eigi bara helst að vera á færibandi, það eigi helst að sparka því út sem fyrst. Ef fólkið sem stýrir ríkisstjórninni lítur svona á börn sem koma inn í gegnum Dyflinnarreglugerðina þá er náttúrlega ekkert verið að búa til mikið kerfi utan um þau. Þau eru hvort eð er á útleið eftir smástund þannig að við þurfum ekkert að sinna grundvallarréttindum þeirra eins og að tryggja þeim menntun, sem við gerum oft ekki, eða tryggja þeim barnvæn svæði í kringum móttökumiðstöðvar, sem eru gjarnan staðsettar á iðnaðarsvæði í Hafnarfirði þar sem eina leiksvæðið er kannski bílastæði fyrir utan ef það eru ekki allt of margir bílar að bakka þar. Þetta er ólíðandi. Þetta er hluti af gríðarstóru vandamáli í útlendingamálum hjá okkur. Þetta er frumvarp er hluti af því sem við þurfum að gera til að takast á við það. Ég bind miklar vonir við að næstu ríkisstjórn takist að taka almennilega á þessum málum þannig að við þurfum ekki að vera í kapphlaupi við tímann að semja frumvörp sem ná utan um 80 börn, heldur getum við búið til mannúðlegar reglur sem ná utan um öll börn sem eiga hingað erindi og eru velkomin í samfélag okkar. Á meðan þau eru í umsjá Útlendingastofnunar og annarra stjórnvalda þá fari vel um þau og þau fái að vera börn, af því að það er ekki staðan í dag.

Frú forseti. Ég hlustaði hér af athygli á ræðu Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur sem flutti nefndarálit minni hlutans. Ég ætla ekki að saka hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur um að vilja börnum illt. Ég þekki hana að góðu einu. En að sama skapi vil ég ekki að endurtekin sé sú mantra æ ofan í æ að þeir sem standa að þessari tillögu hafi einfaldlega hlaupið til og mixað eitthvað afturvirkt frumvarp sem tekur einungis til þessara örfáu fjölskyldna. Það var ekki upprunalega uppleggið. Við, m.a. þingmenn Viðreisnar og Bjartrar framtíðar, lögðum fram frumvarp sem tók á þessum málum heildstætt. Við lögðum fram frumvarp sem tók á málum sem snerta barnavernd, sem stytti ýmsa fresti, sem tiltók sérstaklega stöðu fólks í viðkvæmri stöðu. Þetta frumvarp var sent út. Það var beðið um meðflutningsmenn. Það var sent á alla þingmenn. Það gátu allir farið á það frumvarp. Það má öllum vera ljóst að það var vilji alla vega hluta þeirra sem standa að þessari tillögu að taka á málinu heildstætt. Það komu fleiri þannig frumvörp fram. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom með frumvarp sem tók á hluta af þessum málum þannig að viljinn til að taka á málum heildstætt er svo sannarlega til staðar. Það er bara hluti af niðurstöðu þeirrar vinnu sem fer síðan fram að menn skera niður. Það er erfitt að hlusta á að upprunalega uppleggið hafi alltaf verið það að taka aðeins til þessara tilteknu mála því það var alls ekki tilfellið. Auðvitað getum við síðan tekið þá afstöðu, fólk getur komið og sagt að það hafi enginn verið tími til þess að vinna málið heildstætt. Gott og vel. Það má kannski fallast á að það sé erfitt að vinna svona heildstæðar breytingar á útlendingalögum á svona stuttum tíma. En það er allt önnur ásökun að segja að menn hafi upprunalega lagt fram áætlun þar sem þeir vildu einungis taka á málum þessara tilteknu fjölskyldna. Það var alls ekki tilfellið. Vilji margra þeirra sem standa að þessu var einmitt að breyta hlutum heildrænt. Ég læt ekki endurtaka það æ ofan í æ að það hafi verið eitthvað annað. Síðan er athyglisvert að hlusta dálítið á þá gagnrýni sem fram kemur á málflutning þeirra sem vilja að öðruvísi sé staðið að þessum málum. Ef það er gert eins og í þessu frumvarpi og tekið einungis á málum örfárra fjölskyldna þá er maður sakaður um að grípa í raun fram fyrir hendur á stjórnsýslunni. Ef það er gert með heildrænum hætti þá er það allt of dýrt. Annaðhvort eða. Annaðhvort viljum við hafa þetta allt of dýrt eða við viljum hafa þetta ódýrt og taka á mjög afmörkuðu málasviði. Ég sé alveg rökin á bak við hvort tveggja. En ég sé ekki að það sé heiðarlegt að setja fram gagnrýni á hvort tveggja í einu. Maður verður að ákveða sig eða segja bara: Við erum ánægð með fyrirkomulagið eins og er. Það getur líka vel verið að það sé tilfellið. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni. Mig langaði bara að koma þessu að. En ég vona að þrátt fyrir að við höfum ekki náð að gera þessa litlu og vissulega tímabundnu breytingu til bráðabirgða í sameiningu þá verði engu að síður mögulegt að halda áfram að vinna að breytingum á útlendingalögum í sátt eins og var réttilega gert á síðasta kjörtímabili.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Við forseti höfum rætt um 63. gr. þingskapa þar sem kom fram í útskýringum að venjulega eru almennar stjórnmálaumræður eða eldhúsdagsumræður að vori. Í fyrra voru þær 26. september, við undarlegar kringumstæður eins og núna. Þegar ég spurði hvaða flokkar hefðu átt þátt í ákvörðun um að taka ekki almennar stjórnmálaumræður á dagskrá þá kom það svar að enginn hefði beðið um þær. Það bað enginn um almennar stjórnmálaumræður, það var nóg að gera. Það er því miður ekki gild ástæða að vona að enginn segi neitt til þess að sleppa við að fara eftir þingsköpum. Ég býst við það sé hlutverk virðulegs forseta að tryggja að farið sé eftir þingsköpum. Mig langar því til þess að spyrja um hver næstu skref eru varðandi þessa grein þingskapa.

Eins og fram hefur komið þá hefur forseti litið svo á að samkomulag sé um þinglokin. Tveir flokkar hafa lýst því yfir að þeir standi ekki að því samkomulagi. Engu að síður var það ákveðið á fundi formanna í gær að ljúka þingstörfum í dag. Það var þannig að allir, eins og ég skildi niðurstöðuna, formenn flokkanna voru sammála því að hafa þann háttinn á.

Virðulegi forseti. Hér liggur fyrir nefndarálit með breytingartillögu frá allsherjar- og menntamálanefnd. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fólk frá dómsmálaráðuneytinu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á almennum hegningarlögum hvað varðar uppreist æru. Lagt er til að hætt verði að veita mönnum uppreist æru með stjórnvaldsákvörðun. Einnig er lagt til að fellt verði á brott ákvæði 2. mgr. 238. gr. laganna sem kveður á um að hafi maður, er sætt hefur refsidómi fyrir einhvern verknað, síðar öðlast uppreist æru sé ekki heimilt að bera hann framar þeim sökum, og leysi sönnun því ekki undan refsingu er svo stendur á. Nefndin telur að með frumvarpinu sé verið að bregðast við úreltu fyrirkomulagi um veitingu uppreistar æru. Þess í stað verði mælt fyrir um það í viðeigandi lögum í hvaða tilvikum sakaferill skuli leiða til missis tiltekinna borgaralegra réttinda, svo sem kjörgengis, embættisgengis eða tiltekinna starfsréttinda. Með brottfalli 85. gr. hegningarlaga eru stjórnarskrárvarin réttindi skert. Slíkt brottfall getur einnig haft áhrif á stjórnarskrárvarið atvinnufrelsi. Ef ákvæðið er fellt brott en endurskoðun á öðrum lögum fer ekki fram benda dómar Mannréttindadómstóls Evrópu til þess að slíkt ástand sé ólögmæt skerðing mannréttinda. Í ljósi þessa leggur nefndin til að brottfalli 85. gr. almennra hegningarlaga verði sett ákveðin tímamörk eða til 1. janúar 2019. Þannig skapist svigrúm fyrir heildarendurskoðun þeirra laga sem málinu tengjast og auk þess nægilegt svigrúm fyrir löggjafann að rýna þær breytingar, tryggja að mál fái þinglega meðferð og að gæði lagasetningar séu tryggð. Í þeirri vinnu verður unnt að leggja heildstætt mat á þær lagareglur sem eiga að gilda um borgaraleg réttindi manna, svo sem kjörgengi og atvinnufrelsi og þær skorður sem neytingu réttinda eru settar. Brýnt er að meta m.a. annars vegar hagsmuni samfélagsins og hins vegar hagsmuni einstaklinganna. Þannig verði tryggt að ekki skapist réttaróvissa um óákveðinn tíma um mannréttindi einstaklinga. Telur nefndin að með þessari breytingu sé fullnægt skilyrðum fyrir því að stjórnarskrárvörðum réttindum séu settar skorður enda sé það gert með lögum, í skýrum tilgangi, nauðsynlegt í lýðræðisríki og meðalhófs sé gætt. Mikilvægt er að heildarendurskoðun fari fram á því fyrirkomulagi sem felst í uppreist æru og skilyrðum um óflekkað mannorð og að slík vinna verði unnin í samráði við önnur fagráðuneyti og hagsmunaaðila. Gefa þarf nægan tíma í þá flóknu vinnu, bæði hvað varðar frumvarpssmíð og þinglega meðferð. Nefndin leggur þó áherslu á að vinnu verði flýtt eins og unnt er og telur rétt að skoðað verði hvort hægt sé að áfangaskipta frumvarpssmíðinni. Í því samhengi telur nefndin brýnt að lagaákvæði um kjörgengi verði endurskoðuð sem fyrst og að unnt verði að gera nauðsynlegar breytingar á lögum um kosningar til sveitarstjórna fyrir sveitarstjórnarkosningar 2018. Guðjón S. Brjánsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við bætist nýr málsliður svohljóðandi: B-liður 1. gr. gildir til 1. janúar 2019. Undir þetta skrifa allir nefndarmenn allsherjar- og menntamálanefndar.

Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langt. Ég vil einfaldlega fagna því að við höfum náð sátt um hvernig við stöndum sem best vörð um borgaraleg réttindi þeirra sem fyrir þessu ákvæði verða. Mig langar líka að ítreka að mjög mikilvægt er að við förum strax í að skoða reglur um kjörgengi. Það er mjög leiðinlegt að okkur hafi ekki tekist að komast að samkomulagi um að gera okkur kleift að breyta stjórnarskránni á næsta kjörtímabili þar sem það er að sjálfsögðu eitt sem verður að breyta í heildarendurskoðun lagabálks þessa þar sem stjórnarskráin, sem við öll vitum, gerir ráð fyrir óflekkuðu mannorði til þess að gerast kjörgengur til Alþingis. Við erum samt sem áður að sjá fram á einhvers konar bráðabirgðareddingu á því og við höldum áfram þessu úrelta hugtaki, óflekkað mannorð, sem margir hafa sett sig á móti í stjórnarskránni. Þar að auki vil ég hvetja til þess að lög sem varða starfsréttindi manna og tengjast uppreist æru og óflekkuðu mannorði, þ.e. lögmenn og endurskoðendur, fái einnig sérstaka forgangsmeðferð á næsta þingi þar sem ég tel mjög brýnt að skorið verði úr um starfsréttindi þeirra stétta sem þessi lagabálkur nær yfir hið fyrsta.

Virðulegi forseti. Þegar við tökum sæti á Alþingi heitum við því að virða stjórnarskrána og fara að henni. Þess vegna er lykilatriði, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að með því að gera þá breytingu sem nefndin leggur til um að setja ákveðin tímatakmörk eða raunar gefa annaðhvort þinginu eða dómsmálaráðuneytinu tækifæri til þess að koma með þær lagabreytingar sem snúa að grundvallarréttindum fólks, borgaralegum réttindum sem snúa að kjörgengi og atvinnufrelsi, þá séum við að uppfylla það heit sem við gáfum. Ég tel því að setningin sem kemur fram í nefndarálitinu, virðulegi forseti, sé algjört lykilatriði í þessu máli. Með þeirri breytingu sem við leggjum hér til telur nefndin að fullnægt sé skilyrðum fyrir því að stjórnarskrárvörðum réttindum séu settar skorður, enda sé það gert með lögum í skýrum tilgangi, nauðsynlegt í lýðræðisríki og meðalhófs gætt. Ég vænti þess að nauðsynleg vinna og sú vinna sem er í gangi nú þegar í dómsmálaráðuneytinu verði unnin hratt og vel. Hér eru einmitt líka leiðbeiningar og ábendingar um það varðandi forgangsröðun okkar, að horfa þá til kjörgengis. Síðan í framhaldinu eru aðrir þættir sem þarf að bæta úr.

Frú forseti. Mér þykir rétt að koma hingað upp enda var ég í 1. umr. sá sem hafði hvað mestar efasemdir um frumvarpið af þeim ástæðum sem hér hafa verið settar fram. Ég taldi ekki rétt að leggja fram frumvarp sem myndi skerða borgaraleg réttindi þannig að ef ekkert annað myndi gerast, þrátt fyrir yfirlýsingar um annað, gæti sú skerðing borgaralegra réttinda orðið varanleg. Hér er verið að setja efri tímamörk á þessa skerðingu borgaralegra réttinda, sem eru 15 mánuðir. Mér þætti í sjálfu sér best ef sá tími væri 0 mánuður. En ég fellst á þá breytingu sem hefur verið gerð og er samþykkur frumvarpinu í þessari mynd.

Forseti. Ágætu þingmenn. Við skulum ekki gleyma því að það var leyndarhyggja og samtrygging gamla Íslands sem varð þessari ríkisstjórn að falli. Það sem varð henni að falli kristallast í þeirri málsmeðferð sem við erum með núna. Það sem varð þessari ríkisstjórn að falli, sem og öðrum ríkisstjórnum sem fallið hafa, er að Íslendingar hafa þroskað með sér mjög ríka siðferðiskennd og fundið henni farveg. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga. Það er gott veganesti fyrir þá sem eru núna að fara í atvinnuviðtal við þjóðina. Við erum rétt að byrja að skoða hvað er undir ísjakanum. Það er svo mikil spilling. Maður hefur svo oft skynjað það í þingsal í öll þessi ár sem ég hef verið hérna, það er ótrúlegt að fylgjast með vinnubrögðunum. Það er hreinlega ótrúlegt og það er ömurlegt að fylgjast með vinnubrögðunum hérna. Það er ömurlegt. Og það er ömurlegt að verða vitni að því að enn og aftur er verið að skítamixa. Þetta allt sem við erum með hérna, þessi örfáu mál eru plástrar. Við tökum ekki á rót vandans eftir öll þessi ár sem við höfum haft til að laga hlutina og læra af því sem var orsök og afleiðing hrunsins. Þetta hérna er bara enn ein birtingarmynd þess að við höfum ekkert lært. Við höfum til dæmis verið með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem við erum með formann nefndar sem á að vera með eftirlit með framkvæmdarvaldinu og sá formaður er aðili framkvæmdarvalds. Og það finnst þingmönnum bara allt í lagi. Við verðum að gjöra svo vel og taka okkur tak hér í þingheimum. Ef við viljum að fólk sýni okkur einhverja virðingu verðum við að sýna vinnureglum og verklagi meiri virðingu en svo að leyfa því ítrekað að gerast að við vinnum með þessum hætti. Hvað höfum við langan tíma til að fara yfir þetta mál? Hversu langan tíma? Tvo klukkutíma í dag til að fá ráðuneytið til að fara yfir þessa lagabreytingu sem er í raun og veru aðeins hluti af lagabreytingu. Við þurfum því að skítamixa á þann hátt að láta lögin falla úr gildi til þess að það sé pressa á ráðuneytið til að klára öll hin lögin sem þarf að laga. Þetta er skítamix, kæru vinir, kæru þingmenn. Og ef það verður ekki tekin einhver ákvörðun hjá ykkur, í flokkunum ykkar, um að laga þetta heldur þetta bara áfram og áfram og ríkisstjórnir munu falla og springa og falla og springa, eins og einhver sagði, ef þetta verður ekki lagað. Við lögum þetta ekki með því að halda áfram á þessari vegferð. Ég hef ekki séð neitt núna eftir að ríkisstjórnin féll eða á þessu kjörtímabili eða á því síðasta eða á kjörtímabilinu þar á undan sem gefur mér von um að þetta lagist. Ég hef ekki heyrt neina tala þannig að þeir ætli sér að laga þetta. Nú eruð þið að fara í atvinnuviðtal við þjóðina. Hverju ætlið þið að lofa henni? Loforðum sem ekki er hægt að framfylgja? Ójá. Ég held að einlægasta og heiðarlegasta loforðið sé að tryggja að hægt verði að sinna lögbundnum skyldum á þessum vinnustað. Við erum þingmenn. Við berum mikla ábyrgð. Við vorum valin af þjóðinni til að gæta hagsmuna hennar. Okkur var treyst til að gæta hagsmuna almennings. Við höfum ítrekað brugðist því trausti. Ítrekað. Finnst ykkur það í lagi? Mér finnst það ekki í lagi. Ég veit að mörgum ykkar finnst það ekki í lagi. En hvað ætlið þið að gera í því? Nú eruð þið að fara að tala við þjóðina og biðja hana um að treysta ykkur. Hvernig ætlið þið - og hugsið það vel - að auðsýna og verðskulda það traust? Það er ekki nóg bara að komast á þing. Hvað erum við að gera sem þingmenn? Hugsið um það. Af hverju viljum við vera þingmenn? Af hverju? Og af hverju eigum við að verðskulda það traust? Ég veit ekki hversu oft ég hef haldið nákvæmlega sömu ræðuna hérna. Aftur og aftur og aftur. Ég skal segja ykkur að ein aðalástæðan fyrir því að ég gef ekki kost á mér aftur er að ég sé fram á að ég geti ekki breytt hlutunum hérna inni því að það er nákvæmlega enginn vilji til þess. Fólk lofar öllu fögru og svo er enginn vilji til að laga neitt. Öllu fögru verður lofað. Hugsið aðeins út í hvernig þið ætlið að standa við það. Þegar flokkar komu með stefnuskrár sínar, sínar fallegu stefnuskrár, sem maður gæti nánast kosið allar, hvernig er hægt að framkvæma þær ef maður er ekki með meirihlutavilja? Og hvernig getum við breytt þessu meirihlutaræði? Hvernig er það, hvernig ætlið þið að sýna fram á að þið getið staðið við loforðin? Þið getið það ekki. Það er ekki hægt. Það er ekki séns. Þannig að aftur mun þjóðin þurfa að hlusta á alls konar loforð sem ekki er hægt að standa við. Aftur mun þjóðin verða fyrir miklum vonbrigðum. Aftur munuð þið halda áfram að samþykkja gölluð lög. Hver ber ábyrgð á því og öllu sem fer úrskeiðis við lagasetningu á Íslandi? Enginn. Ekki nokkur maður. Það er engin hefð fyrir því að bera neina ábyrgð á Íslandi. Ekki nein hefð. Hvenær ætlum við að byrja að laga það? Hvenær á að laga það? Ég vona svo sannarlega að ég sjái eftir nokkur ár raunverulegar breytingar. Ég vona að allir sem sækjast eftir því að fá fólk til að treysta sér til að gæta hagsmuna þess, hagsmuna heildarinnar - það er það sem gleymist oft því að hér erum við aðallega að gæta sérhagsmuna. Ég vona að eftir nokkur ár sjái ég raunverulegar breytingar. Ég hef hitt fullt af þingmönnum sem vilja láta gott af sér leiða, en þeir festast í einhverjum furðulegum viðjum. Sumar af þessum viðjum eru viðjar hefðarinnar. Ef við viljum breytingar þurfum við stundum að vera óþægileg. Það er bara þannig. Það er ekki vinsælt en við þurfum stundum að vera óþægileg líka við fólkið sem við erum að vinna með, líka við samflokksmenn okkar. Við erum hér ekki sem hjörð. Við sækjumst eftir trausti og við kvittum upp á drengskapareiðinn við stjórnarskrána. Ég hef allt of oft séð fólk svíkja þann eið og tala svo hér háheilagt yfir að ekki sé hægt að breyta stjórnarskránni pínulítið þannig að þjóðin geti tekið þátt. Ég hef nánast í hverri einustu atkvæðagreiðslu við stór mál orðið vitni að því að fólk hefur svikið drengskapareiðinn og finnst það bara allt í lagi. Það er kominn tími til að breyta þessu. Ég sem kjósandi - því að ég er að verða almennur kjósandi - ætla að fylgjast mjög vel með. Ég ætla að sjá hverjir það eru sem lofa einhverju raunhæfu. Það er löngu tímabært að þið sýnið þjóðinni þá virðingu að gæta að hag heildarinnar og hætta að skítamixa á Alþingi. 
            

Virðulegi forseti. Aðeins meira óþægilegt. Ég bið ykkur aftur að afsaka truflunina. En virðulegur forseti sagði áðan að það tíðkaðist að vera með almennar stjórnmálaumræður að vori. En fyrir nákvæmlega ári síðan, 26. september 2016, voru einmitt almennar stjórnmálaumræður hér á þingi. Aðstæðurnar voru tiltölulega svipaðar. Það var jú aðeins lengra þing. En mér þætti áhugavert að vita, þó að það sé óvenjulegt, þó að það sé óþægilegt: Ef við förum ekki eftir reglunum, hverjir eiga þá að gera það? Þó að það sé óþægilegt. 
            

Frú forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér kemur ekki til af góðu. Það er hálftrist að vera að ræða það hérna, við öll grútpirruð klukkan hálftólf að nóttu eftir erfiða daga í vinnunni. En við skulum aðeins staldra við og átta okkur á þessum tímamótum. Þetta er lítið mál sem er bara lítill plástur á stórt sár, eins og bent hefur verið á. En þetta er dropi af þeirri femínísku bylgju sem sópaði ríkisstjórn úr valdastólum. Þetta er dropi af þeirri bylgju sem reis í baráttu kvenna í Rauðsokkahreyfingunni og í Samtökum um kvennalista, sem voru með fyrstu þingmönnum til að ræða kynferðisofbeldi innan veggja Alþingis. Af því að það að setja spurningarmerki við að hægt að væri að uppreisa æru barnaníðinga, var ekkert sjálfsagt mál fyrir 30 árum. Núna er það það. Núna er nefnilega ekki sjálfsagt mál að lagarammi sem sniðinn var utan um fólk í valdastöðum, lögmenn, þingmenn og endurskoðendur, fólk sem höndlar með völd og peninga, og hefur þá væntanlega verið hugsaður til að gera þá stofuhæfa eftir einhvers konar hvítflibbaglæpi eða hvað það var - þetta átti ekki að vera bakleið fyrir kynferðisofbeldismenn í ábyrgðarstöður. Og jú, þetta er bara lítill dropi en mikilvægur og skref í rétta átt af því að núna er búið að benda okkur á þennan vanda. Nú er búið að bregðast við honum. Nú förum við, þau sem verða í þessum sal eftir kosningar, í það að laga reglur um uppreist æru, laga allt sem snertir það hvaða fólki við hleypum í ábyrgðarstöður. Ekki ábyrgðarstöður valda og peninga, eins og reglur um uppreist æru voru sniðnar utan um, heldur t.d. fólkið sem sér um börnin okkar, kennara, fólk sem sinnir æskulýðsmálum, heilbrigðisstarfsfólk. Það þarf að skoða þetta í miklu víðara samhengi en reglur um uppreist æru voru upphaflega hugsaðar fyrir. Við þurfum að eiga erfiða en mikilvæga umræðu um það hvaða starfsstéttir sinni þess konar störfum að margdæmdir barnaníðingar eigi bara ekkert erindi þangað inn. Það snýst ekki um borgararéttindi þeirra heldur um réttindi barna. Ég er ekki dapur yfir því hvað við erum að gera lítið, eins og ég hef heyrt suma tala um í þessu máli, heldur er ég hoppandi kátur yfir því að samfélagið sé komið á þann stað að þetta skref sé stigið og það sé sjálfsagt og mikilvægt og nauðsynlegt að það sé stigið, að það að fólk taki ekki nógu alvarlega umræðu um kynferðisofbeldi geti fellt ríkisstjórn. Hér sitja ráðherrar umboðslausir fyrir aftan mig vegna þessa máls, vegna kynferðisbrotamanna, brotaþola og þeirrar umræðu sem varð í sumar og Íslands sem líður þetta ekki lengur. 
            

Virðulegi forseti. Það fór þá aldrei svo hérna rétt fyrir þinglok að ekki næðist samstaða um mikilvægt mál á Alþingi. Ég fagna því að samstaða hefur verið í hv. allsherjar- og menntamálanefnd um þetta mál og einnig um þá breytingu sem nefndin leggur til á þessu frumvarpi. Ég hóf endurskoðun á fyrirkomulagi uppreistar æru í maí síðastliðnum. Menn þekkja þá umræðu sem hefur orðið í kjölfarið. Ég var með á þingmálaskrá sem kynnt var í haust tillögu til Alþingis um heildarendurskoðun á þessu máli. Ég játa það að mér hefði þótt meiri bragur að því og æskilegra ef það hefði náð fram að ganga, þ.e. ekki bara þetta frumvarp sem hér er til umfjöllunar heldur einnig þær lagabreytingar sem ég hef reifað að þurfi nauðsynlega að fara í ef þetta frumvarp nær fram að ganga. Þetta segi ég í ljósi þeirrar niðurstöðu sem ég komst að í sumar um heppilegustu leiðina að fara við endurskoðun á þessu fyrirkomulagi öllu. Ég hef líka nefnt að það hefði verið hægt að fara ýmsar aðrar leiðir, en að skoðuðu máli komst ég að þeirri niðurstöðu að það væri eðlilegast að afnema alfarið heimildina til uppreistar æru í lögum en um leið að gera þessar nauðsynlegu breytingar. Ég fagna því í sjálfu sér auðvitað að það kom fram mikill vilji til þess að afgreiða þetta atriði, taka þetta nauðsynlega kannski fyrra skref að þessu sinni. Ég hafði einnig efasemdir um að skilja málið eftir eingöngu með ádrætti eða fyrirmælum í greinargerð um áframhald málsins. Að því leyti fagna ég því að hér er bætt við þeirri grein að þessi lög muni falla úr gildi 1. janúar árið 2019 og verði ekkert annað gert fram að þeim tíma stöndum við frammi fyrir því fyrirkomulagi sem við þekkjum í dag um uppreist æru. Það er því mikilvægt að þessi vinna fari fram. Ég vil að það komi fram hér að ég hef óskað eftir því í dómsmálaráðuneytinu að sú vinna sem þegar er hafin við endurskoðun á allri þeirri löggjöf sem kveður á um óflekkað mannorð haldi áfram og ekkert gefið eftir í þeim efnum þannig að fyrir nýju þingi liggi vonandi einhver vinna sem hægt er að byggja á í framhaldinu. Jafnvel þótt þessi tímasetning, 1. janúar 2019, sé auðvitað rúmur tími þá hvet ég til þess, ef það mættu verða skilaboð mín til nýs þings, að menn dvelji ekki við þá dagsetningu og láti ekki tíma fara til spillis. Sú vinna sem fram undan er er að mörgu leyti ekki einföld heldur kallar á mikla og djúpa umræðu um ekki bara endurheimt borgaralegu réttinda, heldur einnig líka mikilvægu umræðu sem kæmi inn í það sem er almenn umræða um refsistefnu hér á landi og hvaða leiðir menn vilja fara í þeim efnum. Þetta er auðvitað nátengt, endurheimt borgaralegra réttinda tengist líka refsistefnu. Það er fráleitt að gera ráð fyrir öðru en að löggjafinn, næsta þing, gefi sér góðan tíma í þetta og endurskoðunin öll fái sómasamlega þinglega meðferð.

Frú forseti. Mig langar bara að athuga hvort ég skilji það rétt af því að nú hefur Bergur Þór, faðir Nínu, haft hátt í allt sumar og landsmenn tekið undir, til þess að lögum um uppreist æru og hvernig ráðuneytin hafa farið með það, verði breytt. Mér heyrist alla vega á orðum ráðherra að hún hafi hugsað sjálf strax í vor, í maí: Já, ég ætla að breyta þessu, ég ætla að breyta þessu. Samt sem áður kynnir ráðherra ekki þær hugmyndir fyrr en Bergur Þór og þolendur kynferðisofbeldis eru búin að hafa hátt í tvo mánuði. Ég vil fá bara fá það á hreint hvort mótmæli þolenda kynferðisafbrota í allt sumar hafi ekki haft neitt með það að gera að ráðherra ákvað að breyta þyrfti lögunum. Það hafi bara verið það að ráðherra ætlaði að gera þetta sjálf. Er það ekkert að þakka þolendum kynferðisafbrota að þau höfðu hátt að þessu máli sé að ljúka núna?

Virðulegur forseti. Það liggur alveg fyrir að ég stóð frammi fyrir því verkefni í dómsmálaráðuneytinu að fyrir mig var lögð umsókn um uppreist æru á vormánuðum. Ég tók þá ákvörðun í maí að rita ekki undir hana, þvert gegn ráðleggingum eða ráðum, tilmælum sérfræðingum þar að lútandi með vísan til stjórnsýsluréttar. Það er bara staðreynd sem liggur fyrir í þessu máli. Ég komst hins vegar að þeirri niðurstöðu eftir nokkra skoðun í maí sl. að til lengri tíma litið færi betur á því að löggjafinn sjálfur kæmi að breyttri framkvæmd í þessu efni, að það væri ekki háð geðþótta ráðherra á hverjum tíma að breyta framkvæmdinni. Ég sá það líka í hendi mér að það gæti ekki verið hlutverk ráðherra að meta hvaða brotamenn fengju uppreist æru eða ekki. Að því leyti lá það alveg skýrt fyrir í mínum huga að löggjafinn þyrfti að koma þarna að. Hvað varðar fórnarlömb eða kannski frekar aðstandendur brotaþola sem verið hafa til umræðu í sumar, þá liggur það líka fyrir að sú umræða um þennan málaflokk í sumar hefur leitt til þess t.d. að það frumvarp sem hér er til umræðu er til umræðu í dag í því formi sem það er. Við tókum ákvörðun um að bíða ekki eftir heildarendurskoðun heldur taka þetta nauðsynlega fyrra skref einmitt í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur í hér í haust. Það verður ekki af þeim tekið þeim sem vakið hafa máls á aðstöðu fórnarlamba og þessum málum öllum að þau hafa auðvitað haft áhrif á umræðuna og framgang þessa máls í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég biðst forláts aftur. En eftir að hafa leitað að rökum og útskýringum á því af hverju ekki er farið eftir 63. gr. þingskapa um að almennar stjórnmálaumræður skuli haldnar seinni hluta þings var mér tjáð að þingsköp hefðu verið skoðuð og um það tekin ákvörðun. Mig langar því til að vita hvaða flokkar á Alþingi komu að þeirri ákvörðun.

Hér hafa formenn allra flokka setið löngum stundum á löngum fundum um þinglokin og enginn hefur óskað eftir því að slíkar umræður fari fram. Forseta rekur að minnsta kosti ekki minni til þess.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að segja að hafi einhverjum í þingsalnum fundist ég vera orðhvöss í fyrri ræðu vil ég biðja afsökunar á því, því mér var misboðið einu sinni enn í tengslum við málsmeðferð þessa máls og mínar tilfinningar höfðu einfaldlega meira gildi en þau orð sem ég var með á blaði. Nú stend ég hér sem framsögumaður fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar að flytja nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, málsmeðferðartími. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá dómsmálaráðuneytinu, frá kærunefnd útlendingamála, frá Útlendingastofnun, frá velferðarráðuneytinu, frá Barnaverndarstofu, frá Rauða krossi Íslands, frá ríkislögreglustjóra og frá lögreglunni á Suðurnesjum. Frumvarpið felur í sér breytingar á lögum um útlendinga að því er varðar hvenær umsókn barns um alþjóðlega vernd skuli tekin til efnislegrar meðferðar og hvenær heimilt sé að veita barni sem sótt hefur um alþjóðlega vernd og ekki fengið niðurstöðu í máli sínu dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að uppfylltum nánari skilyrðum. Ég mun ekki fara dýpra í þessi bráðabirgðaákvæði þar sem við höfum rætt þetta vel og lengi í dag, en frekar fara yfir meirihlutaálit nefndarinnar. Við meðferð málsins í nefndinni var rætt um stöðu barna á flótta og sem umsækjenda um alþjóðlega vernd og mikilvægi þess að tryggja mannréttindi þeirra við meðferð umsókna hér á landi. Meiri hlutinn leggur áherslu á að börn eigi ekki að þurfa að bíða lengi eftir niðurstöðu um umsókn um alþjóðlega vernd, í óvissu um framtíðina. Við gerð laga um útlendinga var hliðsjón höfð af barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og tryggja átti að meðferð umsókna barna yrði í samræmi við ákvæði hans. Brýnt er að tryggja að sáttmálinn og þau réttindi sem honum er ætlað að tryggja séu ávallt lögð til grundvallar við meðferð umsókna barna um dvalarleyfi. Mikilvægt er að börnum og fjölskyldum þeirra verði ekki gert að yfirgefa landið hafi þau verið hér í lengri tíma og aðlagast samfélaginu. Á fundi nefndarinnar kom fram að fyrirliggjandi frumvarp gæti haft áhrif á stöðu um 80 barna og því ljóst að um mikilvæga breytingu er að ræða. Fyrir nefndinni var rætt um texta í greinargerð með frumvarpinu þar sem áréttaður er sá vilji löggjafans að ávallt skuli taka til efnislegrar meðferðar umsókn um alþjóðlega vernd ef umsækjandi er í sérstaklega viðkvæmri stöðu, samanber 6. tölulið 3. gr. laga um útlendinga. Bent var á að lögskýringargögn væru ekki skýr um þetta atriði og varhugavert geti verið að nýtt þing árétti vilja fyrri þinga án þess að því fylgi breytingar á lögum. Meiri hlutinn bendir á að með þessu er áréttað, líkt og fram kom í frumvarpi því er varð að lögum um útlendinga, nr. 80/2016, að taka skuli til efnislegrar meðferðar umsóknir um alþjóðlega vernd ef umsækjandi hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækt sé að hann fái vernd hér á landi eða ef sérstakar ástæður mæla með því að taka skuli mál til efnismeðferðar. Getur þetta átt við í tilfellum útlendinga sem eiga ættingja á Íslandi en ekki í því landi sem þeir yrðu sendir aftur til. Þetta getur einnig átt við í öðrum tilfellum þar sem tengsl eru ríkari en við viðtökuland, svo sem vegna fyrri dvalar. Með sérstökum aðstæðum er vísað til þess að einstaklingar geta verið í viðkvæmri stöðu sem leiði til þess að þeir muni eiga erfitt uppdráttar í viðtökulandi svo sem vegna heilsufars, aldurs, þungunar eða mismununar sem viðkomandi einstaklingur verður fyrir sökum kynhneigðar, kynþáttar eða kyns, eða fyrri reynslu einstaklinga, t.d. fórnarlömb mansals, ofbeldis og pyndinga. Það á ekki vera neinn vafi á því hvað átt er við með sérstakri stöðu. Meiri hlutinn bendir á að í frumvarpinu er lagt til að breytingarnar taki að sinni aðeins til umsókna sem borist hafa fyrir gildistöku laganna og þar sem um er að ræða ákvæði til bráðabirgða er veitt tiltekið svigrúm til að meta áhrif breytinganna. Meiri hlutinn leggur áherslu á að nýtt þing taki afstöðu til áhrifa þeirra breytinga sem frumvarpið mælir fyrir um auk þess sem tekin verði til skoðunar ákvæði laganna um einstaklinga í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Þeirri vinnu þarf að ljúka eins fljótt og auðið er. Brýnt er að huga að því hvernig styrkja megi stöðu barna sem umsækjenda um alþjóðlega vernd hér á landi til frambúðar og að framkvæmd laganna verði í sem bestu samræmi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Guðjón S. Brjánsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni er samþykkur áliti þessu. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Nichole Mosty framsögumaður, Andrés Ingi Jónsson, Birgitta Jónsdóttir, Eygló Harðardóttir, Pawel Bartoszek og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Í lokin vil ég ítreka vilja meiri hluta nefndarinnar um að þverpólitísk nefnd verði sett af stað á nýju þingi. Á fundi hv. allsherjar- og menntamálanefndar með gestum var enn og aftur kveðið á um að lög um útlendinga, nr. 80/2016, þurfi frekari skýringar þar sem ágreiningur um túlkun komi aftur og aftur fram. Einnig kom það fram, sem við töldum vera mikilvægt að við myndum ræða, að helstu sérfræðingar í málefnum barna þurfa að hafa skýra aðkomu hvað varðar málsmeðferðina. Barnaverndaryfirvöld óskuðu eftir því og það kemur skýrt fram í lögum þeirra hlutverk við framkvæmd þessara laga. Meira að segja kom fram að ekkert væri litið til þeirra hvað varðaði börn sem er vísað úr landi á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Ég tel það vera mjög alvarlegt mál. Ég læt þetta vera mín lokaorð.

Virðulegi forseti. Eins og vænta má kem ég ekki hér upp til þess að mótmæla hv. framsögumanni, Nichole Leigh Mosty, þar sem ég skrifa undir álitið með henni ásamt öðrum þingmönnum, fyrir utan þingmenn Sjálfstæðisflokksins. Ástæðan fyrir því að ég kem hér upp í stutta ræðu frekar en andsvar, nota þetta fundarform, er til þess að ítreka afstöðu mína. Ástæðan fyrir því að ég er sammála þessu frumvarpi og sammála þessu nefndaráliti snýr að mikilvægi þess að alltaf sé verið að meta og huga að hagsmunum barna þegar kemur að afgreiðslu þessara mála. Það getur verið, og vonandi er það þannig í langflestum tilvikum, að það séu hagsmunir barnsins að vera á Íslandi, en það geta líka komið upp tilvik þar sem svo er ekki. Það er þá mikilvægt að gætt sé að því. Ég tel mikilvægt, í ljósi þess að þetta er síðasti dagur þessa mjög svo stutta þings og við óvanalegar aðstæður, að við skoðum jafnframt og íhugum þær ábendingar sem fram koma frá minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem byggjast m.a. á ábendingum og áhyggjum sem komu fram á fundinum frá gestum, ekki hvað síst lögreglunni. Ég vil jafnframt taka undir það sem hv. þingmaður sagði um mikilvægi þess að samstarfið á milli Útlendingastofnunar og Barnaverndarstofu verði betra, verði skilvirkara og nær því sem Alþingi sá fyrir sér þegar ný útlendingalög voru samþykkt. 
            

Virðulegi forseti. Ég ætla að þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir afstöðu hennar og koma aftur að því af hverju við erum komin á þennan stað og af hverju ég hélt tilfinningaþrungna ræðu fyrr í dag. Við höfum ekki staðið okkur nægilega vel hvað varðar málefni barna, en vilji löggjafans er að við stöndum betur að þeim málum. Ný lög um útlendinga, nr. 80/2016, tóku gildi 1. janúar 2017. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum, kemur fram að lögð hafi verið sérstök áhersla á réttindi barna og umbætur er þau varðar. Mikilvægt er að lögin geri það í framkvæmd sem ætlast er til. Við stöndum hér núna og ræðum tvö einstök mál þar sem þjóðin segir að við höfum brotið á börnum. Það er mikilvægt að við leiðréttum það. Ein leið er að styrkja samvinnu á milli þeirrar stofnunar sem er sérfræðingur í málefnum barna og þeirra sem taka afstöðu til þeirra barna sem við ræðum hér, barna sem leita eftir alþjóðlegri vernd.

Virðulegi forseti. Við þingmaðurinn erum sammála um þetta mál. Ég ætla að fá að nota seinni hlutann af andsvari mínu til þess að koma á framfæri endurtekinni ósk sem ég hef áður borið fram, um mikilvægi þess að hið opinbera, ríkið og þær stofnanir sem sinna þessu verkefni, fái aðstoð úr samfélaginu við vinnu sína. Það eru aðeins þrjú sveitarfélög í landinu sem axla raunverulega sína byrði þegar kemur að því að aðstoða hælisleitendur, það eru Reykjavík, Hafnarfjörður og Reykjanesbær sem bera meginþungann af þeirri byrði. Ég vildi svo gjarnan sjá fleiri sveitarfélög stíga fram, eins og fleiri sveitarfélög hafa gert, og bjóða til sín kvótaflóttamönnum. Ég vil líka fá að nota tækifærið hér og óska eftir fósturforeldrum fyrir fylgdarlaus börn. Það vantar fósturforeldra. Það vantar almennt fósturforeldra, líka fyrir íslensk börn og verðandi íslensk börn sem eru fylgdarlaus. Saman getum við gert þetta og saman getum við gert þetta vel.

Virðulegi forseti. Enn og aftur þakka ég hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir að deila svipaðri hugsjón og ég. Ég hef rætt í samtölum í tengslum við þessi mál ábyrgð samfélagsins sem heildar hvað varðar flóttamenn og hælisleitendur eða þá sem leita eftir alþjóðlegri vernd. Þegar ég var á Grikklandi í sumar voru þar félagasamtök, ég var þar á vegum SOS-barnaþorpa sem eru frjáls félagasamtök, NGO. Þau voru að mestu leyti í því að sinna þessum málefnum, en þó í samstarfi við ríkið sem ber ábyrgðina þegar upp er staðið. Ef ég mætti bara nefna England var þar unnið út frá „Dubs proclamation“. Lagt var til að sveitarfélögin skilgreindu hvað þau mættu og gætu gert til þess að taka á móti fleiri fylgdarlausum börnum. Angela Merkel krafðist þess á þingi að öll sveitarfélög, eða eins mörg og gætu, myndu taka sitt hlutfall af fylgdarlausum börnum. Í framhaldi af þessu sé ég enga ástæðu til annars en að við hugsum um hvernig við dreifum ábyrgð til þess að valdefla og tengja flóttafólk við landið ef það fær vernd hérna, og leyfa því að kynnast fleiru en Reykjavíkurborg og húsnæðisskortinum sem hér er.

Virðulegi forseti. Lög nr. 80/2016, um útlendinga, voru samin af innanríkisráðuneytinu og þverpólitískri þingmannanefnd sem skipuð var innanríkisráðherra og m.a. var ætlað að skoða hvernig móta mætti innflytjendastefnu og löggjöf sem tæki mið af þörfum íslensks samfélags ásamt því að tryggja mannúð, skilvirkni og farsæla móttöku þeirra sem hingað leita. Nefndin var leidd af Óttari Proppé, en auk hans áttu þar sæti Svandís Svavarsdóttir, Össur Skarphéðinsson, Birgitta Jónsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir og Unnur Brá Konráðsdóttir. Þingmannanefndin hafði það að leiðarljósi að bæta enn frekar íslenska löggjöf um útlendinga í samráði við helstu sérfræðinga á sviðinu, háskólasamfélagið og sjálfa notendur kerfisins. Markmiðið með skipan nefndarinnar var að stuðla að samstarfi milli þingmanna, embættismanna og fræðimanna og stuðla þar með að ábyrgum skrefum í flóknum málaflokki þar sem stefnumótun er unnin að vel ígrunduðu máli með hliðsjón af þverfaglegum rannsóknum. Fjölmargir aðilar, stofnanir, hagsmunasamtök og mannréttindasamtök komu að undirbúningi frumvarpsins. Þá var sérstaklega litið til ákvæða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna við frumvarpssmíðina. Minni hlutinn lítur sérstaklega til þeirra vönduðu vinnu sem unnin var á síðasta löggjafarþingi, þess víðtæka samráðs sem viðhaft var og þeirrar þverpólitísku sáttar sem skapaðist. Minni hlutinn leggur áherslu á að taka þurfi til skoðunar lög um útlendinga og kanna hvernig megi bæta meðferð umsókna barna um alþjóðlega vernd, réttindi þeirra og stöðu þeirra hér á landi. Tryggja þurfi að vandað sé til verka við lagasetningu þegar gera á breytingar á svo viðamiklum og viðkvæmum málaflokki sem útlendingamálin eru. Sambærileg mál þarf að afgreiða á sams konar hátt. Það getur ekki talist til eftirbreytni að brugðist sé við einstökum málum í flýti afturvirkt með lagasetningu. Mikilvægt er að sátt ríki um störf þeirra stofnana sem fara með útlendingamál. Trúverðugleiki þeirra stofnana fæst ekki með því að Alþingi taki fram fyrir hendurnar á stjórnsýslunni í einstökum málum. Stjórnsýslan framfylgir þeim lögum sem Alþingi setur og ef túlkun þeirra stofnana sem hér um ræðir samræmist ekki skilningi þingsins þarf að endurskoða löggjöfina sjálfa. Slík endurskoðun getur ekki farið fram með tilliti til einstakra ákvarðana heldur að vel ígrunduðu máli með víðtæku samráði sérfræðinga og með langtímahagsmuni að leiðarljósi. Þá telur minni hlutinn að stórum álitaefnum sem tengjast fyrirliggjandi frumvarpi sé enn ósvarað. Þær breytingar sem frumvarpið fela í sér vekja upp spurningar um jafnræði. Þar sem frumvarpið tekur eingöngu til þeirra umsókna sem bárust fyrir gildistöku þess verður ekki séð að greinarmun megi gera á aðstæðum þeirra sem frumvarpið tekur til og þeirra sem á eftir koma. Markmið laganna miðar að því að ná til þeirra einstaklinga sem eru í mestri neyð. Í því samhengi er ekki hægt að taka afmarkaðan hóp út fyrir sviga án þess að það bitni á þeim sem síðar koma. Við meðferð málsins hjá nefndinni kom fram að Dyflinnarreglugerðin sé túlkuð rúmt af íslenskri stjórnsýslu, rýmra en í nágrannaríkjum okkar. Þá berast Íslandi hlutfallslega margar umsóknir um alþjóðlega vernd og kom fram að fyrirséð væri sú breyting sem lögð er leiði til talsverðrar fjölgunar umsókna, auk þess sem ætla má að málsmeðferðartími lengist vegna aukins álags á Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála. Í því samhengi má geta þess að álag í málaflokknum hefur aukist umtalsvert síðustu ár. Við meðferð málsins komu jafnframt fram alvarlegar athugasemdir sem snúa að þeim skilaboðum sem felast í frumvarpinu og snúa að því að börn og fjölskyldur með börn geti fengið einfaldari málsmeðferð vegna umsókna um alþjóðlega vernd. Komið hafa upp mál á Íslandi tengd mansali á börnum og hætt er við að breytingarnar geti aukið hættu á mansali eða smygli á börnum. Þá kom fram að Europol hefur varað við því að nú eru um 10.000 börn flóttafólks í Evrópu sem ekki er vitað hvar eru niðurkomin. Bent var á að þrátt fyrir að um skýrt afmarkaða afturvirka breytingu sé að ræða sé erfitt að sporna við því að flökkusögur fari á kreik um að auðveldara sé að fá hæli hér á landi en áður. Minni hlutinn leggur áherslu á að mikilvægt sé að umsóknum um alþjóðlega vernd sé forgangsraðað eftir neyð. Afgreiðsla umsókna verður að byggjast á gagnsærri löggjöf. Lykilatriði er að öll mál séu ávallt afgreidd af jafnræði og sanngirni og í samræmi við þær skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist. Undir þetta nefndarálit skrifa Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Valgerður Gunnarsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir framsöguna. Sem sérstakur áhugamaður um þjóðfræði, sagnfræði og allt sem tengist t.d. flökkusögum, get ég ekki látið hjá líða að spyrja hv. framsögumann aðeins út í þann kafla sem farið var yfir hér. Hér segir í álitinu, með leyfi forseta: „Bent var á að þrátt fyrir að um skýrt afmarkaða afturvirka breytingu sé að ræða sé erfitt að sporna við því að flökkusögur fari á kreik um að auðveldara sé að fá hæli hér á landi en áður og að skipulögð glæpastarfsemi sem gerir út á smygl á fólki víli ekki fyrir sér að kynda undir þá túlkun.“ Hvernig sér hv. framsögumaður fyrir sér að sé hægt að gera nokkrar breytingar í átt til batnaðar í þessum málum öðruvísi en að þessar meintu flökkusögur fari af stað? Ég gerði nú skemmri skírn í leit á alþingisvefnum. Þetta er stór stund. Orðið flökkusögur hefur aldrei birst í þingskjali áður þannig að við erum að brjóta hér eitthvert blað. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að hægt sé að gera nokkrar breytingar án þess að flökkusögur fari af stað, þessi furðulega hugmynd um flökkusögur?