Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í gildandi lögum um fólksflutninga með bifreiðum er svo ákveðið, að sérstakt leyfi þurfi að hafa til þess að mega annast fólksflutninga gegn borgun í bifreiðum, sem stærri eru en svo, að þær rúmi 6 farþega. Þegar gildandi lög voru sett, voru yfirleitt ekki stærri leigubifreiðar til á bifreiðastöðvum en fyrir 5–6 farþega. Nú er þetta breytt þannig, að á ýmsum bifreiðastöðvum eru nú til bifreiðar, sem rúma 7–8 farþega. Því er nú óheimilt að annast akstur til fólksflutninga á slíkum bifreiðum án sérstaks leyfis. Það verður þó að álíta, að ekki sé rétt að leggjast gegn þessari þróun, sem orðið hefur um samgöngutæki. Þess vegna er lagt til með frv. þessu, að takmarkið, sem í lögunum er miðað við 6 farþega bifreiðar, verði 8 farþega bifreiðar. Þannig mundi, ef frv. verður að lögum, heimilt að aka hinum stóru nýju stöðvarbifreiðum eins og 6 manna bifreiðum eftir gildandi lögum án sérleyfis. Þó mundi ekki vera heimilt frekar en nú að halda uppi auglýstum föstum ferðum með þeim án sérleyfis. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um frv., því að aðrar smávægilegar breytingar, sem það felur í sér, eru skýrðar í grg. á þskj. 130. - Ég óska svo, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. Ég hafði í gær rætt nokkuð um það, hvernig þetta mál bar að á síðasta þingi og hvernig það kom aftur núna frá landbn. Ég skal nú ræða nokkuð um málið sjálft og búnað þess og ræða um þýðingu þess gagnvart neytendunum og sérstaklega skoða málið frá sjónarmiði verkalýðssamtakanna, sem hljóta að láta mál eins og þetta til sín taka. Alveg eins og það er sjálfsagt og skiljanlega mikið kappsmál bændasamtökunum að ráða algerlega og ein með einkasöluaðstöðu yfir innflutningi og verðlagningu og verzlun með grænmeti, eins er það að sjálfsögðu mikið hagsmunamál neytendanna í kaupstöðunum, að þeirra hagsmuna sé gætt, bæði að því er snertir innflutning á þessari nauðsynjavöru, sem er á borði hvers einasta manns á hverjum einasta degi, og einnig að því er snertir verzlunarfyrirkomulagið og verðlagningu og flokkun þessara vörutegunda. Og eins og það kann að vera mikið kappsmál bændasamtökunum, að öll þessi atriði um innflutninginn, verzlunina og dreifingarskipulagið séu eingöngu í höndum bændastéttarinnar, eins mikið hagsmunamál neytendanna og verkalýðssamtakanna er það, að sjónarmiða neytendanna sé fyllilega gætt í allri meðferð þessara mála. En í öllum undirbúningi málsins er mér ekki kunnugt um, að neitt hafi verið gert til þess að hafa um þetta mál samráð hins aðilans. Hér er meginefni málsins það, að ríkiseinkasala, sem á sinum tíma var talið nauðsynlegt að koma á fót til þess að sjá um þessi mál, á að leggjast niður og í staðinn á að koma upp verzlun með þessar vörur, að því er manni skilst undir stjórn framleiðsluráðs, en sú verzlun á að byggja á einkasöluréttindum, sem landbúnaðarráðuneytinu séu heimiluð í lögum. Ég held, að það sé erfitt að hugsa sér, að þessi tvö sjónarmið, sem í þessu máli á tvímælalaust að fullnægja, sjónarmið neytendanna og framleiðendanna, verði betur tryggð með öðru móti en að hlutlaus stofnun undir æðstu stjórn ríkisvaldsins sjálfs fari með þessi mál. Og þar sem nú er ekki um það deilt, að þessi stofnun hafi rækt vei sínar skyldur, - engin skjöl eru hér lögð fram, sem gagnrýni starfsemi grænmetisverzlunar ríkisins, - þá virðist mér, að það þurfi að koma fram mjög sterk rök fyrir því, að annað skipulag henti betur og fullnægi betur þörfum hvors tveggja aðilanna, sem tillit ber að taka til. En slík gögn hafa ekki legið frammi í sambandi við þetta mál enn þá. Það liggja hér aðeins fyrir gögn frá mörgum aðilum um það, að ríkiseinkasalan, þ.e.a.s. grænmetisverzlun ríkisins, hafi unnið sín störf vel, og fjöldamargir aðilar votta það, að þeim hafi í hvívetna líkað vel öll þau viðskipti, sem þeir hafa átt við þetta fyrirtæki. Í þessi ummæli hefur verið vitnað. Það eru hér í fylgiskjölum umsagnir frá ég held einum 5 eða 6 kaupfélagsstjórum og einum kanpmanni, held ég, sem segist hafa 37 ára reynslu í verzlun með kartöflur og grænmeti, og öllum ber saman um það, að grænmetisverzlun ríkisins hafi verið góð viðskiptis og hafi rækt störf sín vel, ekki aðeins gagnvart framleiðendunum, heldur einnig gagnvart neytendunum og sömuleiðis að því er snertir viðskipti við þau kaupsýslufyrirtæki, sem hafa annazt sölu afurðanna, þ.e. bæði kaupfélög og kanpmenn. Ég fæ því ekki betur séð en að fyrirtækið sjálft fái hin beztu meðmæli úr öllum áttum og það stuðli að því, að niðurstaðan ætti að vera slík, að framtíð þessa fyrirtækis væri tryggð og ekki vikið frá þessu fyrirkomulagi. Ef það væri undirstaða málsins, að það þyrfti að kippa þessari starfsemi, þessari þjónustu við landslýðinn, úr höndum þeirra manna, sem stjórna grænmetisverzlun ríkisins, þá væri miklu auðveldara að láta skipulagið halda sér, en víkja þeim mönnum burt, sem hefðu gefizt illa, ef það er. Ég er alveg viss um, að þeir menn, sem starfa hjá grænmetisverzlun ríkisins og hafa látið hér frá sér fara umsagnir, gera það ekki vegna sjálfra sín. Þeir líta á málið ekki sem sitt einkamál eða sitt hagsmunamál. Ég hygg, að þeir gætu allir saman fengið störf og stöður við aðra starfsemi hjá þjóðfélaginu og gætu séð sér sjálfum borgið fyrir það, þó að grænmetisverzlun ríkisins væri lögð niður. En það er greinilegt, að þeir hafa öðrum mönnum fremur þekkingu á þessum málum, reynslu af þeim, og þeir leggja fram sjónarmið almennings, skoða sjónarmið framleiðendanna, sem ég hygg að þeir hafi sízt tilhneigingu til að bera fyrir borð eða sniðganga eða leggja til, að neitt það skipulag sé upp tekið á þessum málum, sem henti framleiðendunum illa. Ég er alveg viss um, að Jón Ívarsson og Björn Guðmundsson og slíkir menn létu aldrei hafa sig til þess að mæla með fyrirkomulagi, sem hentaði framleiðendunum illa. Og þeir hafa áreiðanlega vitneskju um það, hvernig framleiðendunum sjálfum líki það fyrirkomulag, sem nú hefur verið á þessum málum. Og þeir eru það miklir og góðir drengir, báðir tveir, að þeir mundu ekki bera vitnisburð með fyrirkomulagi grænmetisverzlunar ríkisins, ef það væri óhentugt og óþénanlegt hagsmunum bændanna. En ef þessum mönnum væri ekki treystandi, orðum þeirra ekki treystandi eða þeim ekki treystandi í störfum, þá ætti vitanlega að láta þá víkja, en halda góðu skipulagi eftir sem áður og skipta þar aðeins um menn. Jón Ívarsson, sem landbn. bæði í fyrra og núna sneri sér til og virtist þannig vilja leggja nokkuð upp úr, hvað segði um málið, bendir í fyrsta lagi á, að frv. sé illa samið, illa frá því gengið, bæði um efni og orðfæri. Og það dylst heldur engum, sem athugar frv. Það er hrákasmíð hin mesta og alveg furðulegt, að þetta skuli í fyrsta lagi vera samið af sigldum menntamanni, sem sérstaklega hafði átt að undirbúa sig undir þau störf, kynna sér þessi mál öll, og í annan stað að vera búið að ganga í gegnum hreinsunareld framleiðsluráðs landbúnaðarins, sem leggur mikið kapp á þetta mál og hefði því átt að hugsa um, að það væri ekki búið eintómum druslum, þegar það væri lagt fram fyrir Alþingi, heldur væri í sómasamlegum klæðum. En það er það ekki. Og í annan stað er það búið að vera tvívegis í landbn. Alþingis og kemur þaðan lítið sem ekkert breytt, annað en það, að meiri hl. n. leggur á það nokkurt kapp, að smásölukaupmenn fái að fjalla um þá hlið málanna, sem snúi að sölu grænmetis. Það er breytingin, sem landbn. er núna með, þ.e.a.s. þeir af landbn.- mönnum, sem hafa viljað leggja nafn sitt við þetta mál. En ég gat um það áðan, að einn hefði verið svo vandur að virðingu sinni, þ.e. hv. þm. A-Húnv., að hann hefði hvorki í fyrra né nú viljað láta leggja nafn sitt við þetta mál, og tel ég það sönnun þess, að hann telji þetta mál ekkert þurftarmál íslenzkrar bændastéttar. Annars hefði hann mælt með þessu máli og mælt fast fram með því. Til sönnunar því, að frv. sé illa samið, þarf ekki annað en að nefna nokkur dæmi. Það er tekið fram í frv., að grænmetisverzlun ríkisins eigi að leggjast niður. Hún mun eiga eignir, sem ekki er ólíklegt að mundu seljast á frjálsum markaði fyrir svona 2–3 millj. kr. Í frv. er enginn stafur um það, að fara eigi fram mat á þessum eignum. Það á að selja þær, segir í frv., enginn stafur um það, fyrir hvað eigi að selja þær, ekki um, að það eigi að fara fram mat á því. Það mundi þykja fullnægjandi samkvæmt lögfestingunni, heimildinni um sölu, að þetta væri selt á eina krónu. Ekkert er til fyrirstöðu því í frv. Þetta er vitanlega strax óviðunandi gat í frv. Það nær ekki nokkurri átt, að Alþingi heimili sölu á milljónaverðmætum, sem ríkið á, án þess að nein ákvæði séu um það, með hverjum hætti sú sala skuli fara fram. Vitanlega er svo þar af leiðandi enginn stafur eða stafkrókur um það í frv., hverjum eigi að selja eignir grænmetisverzlunar ríkisins, engar heimildir um að selja ákveðnum aðila. Í frv. er gert ráð fyrir því, að landbrn. fái einkasölurétt á þessum vörum. Landbrn. hefur einkarétt til að flytja til landsins kartöflur og nýtt grænmeli, stendur í b-lið 4. gr. Það er enginn stafur um það, að landbrn. eigi að fara að setja upp verzlun. Það virðist ekki vera það, sem á að kaupa eignirnar og fara að verzla. Hvort tveggja er líka furðulegt, að ætla einu ráðuneyti eins og landbrn. að fara að verzla. Aðilinn, sem á að fá einkasöluréttinn, á því áreiðanlega að vera laus við verzlunina, og það á að selja einhverjum öðrum eignir grænmetisverzlunar ríkisins. En sá aðili, sem á að verða kaupandinn, er ekki nefndur nokkurs staðar. Það er annað gatið í frv., annaðhvort vísvitandi eða fyrir vankunnáttu sakir hjá þeim, sem hafa samið þetta frv., sjálfsagt fyrir borgun. Málfarið á frv., mér dettur það í hug einmitt núna, þegar ég staldra við þessar línur: Ríkisstjórn, innan sviga landbrn., hefur einkarétt til að flytja til landsins kartöflur og nýtt grænmeti. Svo kemur: Bann þetta nær þó ekki til skipa. - Hvaða déskotans bann? Það var ekki verið að tala um neitt bann þarna á undan, það var verið að tala um einkasöluréttíndi. Og svo segir: Bann þetta - kemur eins og skrattinn úr sauðarleggnum. Höfundurinn hefur ekki einu sinni yfirsýn yfir næstu setningu á undan, og þannig er þetta frv. hnoðað saman. Það er skrípi, bæði að því er snertir efni og orðfæri, enda var það svo, þegar verið var að lesa upp úr þessu nál., þessari bók, kartöflubiblíunni svokölluðu, í fyrra hér á Alþingi, að þm. hlógu mest að orðskrípunum og ambögunum. Þeir menn, sem höfðu kynnt sér það rit, hefðu því átt alveg af sérstakri varfærni að taka gilt frv. frá þessum höfundi. Það var vitað mál, að það mundi ekki vera á betra máli en bókin, og þurfti því að umsemja þetta allt saman. Þessi umsamning er enn þá eftir ógerð, og það er skömm fyrir Alþingi, ef það lætur ekki semja þetta frv. upp, áður en því er hnoðað inn í löggjöf landsins. Sízt af öllu trúi ég Framsfl. til þess að gera þetta mál í þessum búningi að sínu máli. Ef Stéttarsambandi bænda er þetta annað eins kappsmál og látið er í veðri vaka, þá ætti stjórn Stéttarsambands bænda að unna sér einnar dagstundar til þess að lagfæra þótt ekki væri annað en málfærið á frumvarpsómyndinni. Það er hægt að finna í hverri einustu grein frv. ambögur eins og þetta, að það er talað um einkasöluréttindi og svo segir: Bann þetta nær þó ekki til skipa. Ef einhver skyldi vefengja, að það sé rétt hjá mér, að í frv. sé enginn stafur um, hver eigi að vera kaupandi að eignum grænmetisverzlunar ríkisins og hver elgi að annast verzlunina, þá er ég ákaflega þakklátur þeim þm., sem gæti leiðrétt þetta fyrir mér og bent á, að það sé nokkurs staðar að því vikið, hver eigi að verða eigandinn eða með hvaða hætti hann elgi að verða það og fyrir hvaða verð, Allt þetta vantar í frv. Um forstöðu hennar veit maður ekkert annað en það, að framleiðsluráði landbúnaðarins er ætlað að ráða henni framkvæmdastjóra. Það er það eina, sem stendur um það, hvaða forstöðu þessi mál eigi að lúta, þegar búið væri að leggja grænmetisverzlunina niður. Landbrn. á að ráða henni forstjóra. Nú er ekki nema tvennt til, einhvers staðar lendir þetta. En annaðhvort verður tap eða gróði á slíkri verzlun sem þessari. Það er nú kunnugt, að verzlun með grænmeti og kartöflur er nokkuð áhættusöm verzlun. Gætu því komið fyrir töp. Það er líka hugsanlegt, að framleiðsluráð landbúnaðarins hefði vaðið fyrir neðan sig og ákvæði verðið ríflegt og hátt og að það skapaðist gróði. Í frv. er ekkert að því vikið. hver eigi að bera hugsanleg töp af þessari verzlun eða hver eigi að njóta og vera eigandi að hugsanlegum gróða. Það veit enginn, hvar skellirnir eiga að lenda, enginn, hverjir eiga að njóta gróðans, ef hann yrði. Þetta er ein botnleysa frv. Ef gera má ráð fyrir töpum þarna, þá er vitanlega alveg sjálfsagt að taka fram í frv., hver eigi að vera ábyrgur bak við þessa stofnun. Það er látið að því liggja, að þetta fyrirkomulag á sölu kartafina og grænmetis sé hliðstætt því, sem nú er um sölu mjólkur og mjólkurafurða og kjöts, en þetta er alrangt. Framleiðsluráð landbúnaðarins hefur þau ein afskipti af sölu mjólkur og mjólkurafurða, að það ákvarðar um verðið. Það hefur það líka lagalegan rétt til að gera að því er snertir kartöflur og grænmeti. En framleiðsluráð landbúnaðarins verzlar ekki með mjólk, það verzlar ekki með kjöt, og það væri þess vegna algert nýmæli í lögum, ef landbrn. ætti að hafa einkasöluréttindi að því er snertir sölumeðferð þessara vara og framleiðsluráðið ætti síðan að annast verzlunina. Og ef það er nú ætlunin, þá er að athuga, hversu heppilegt slíkt fyrirkomulag mundi vera. Framleiðsluráð landbúnaðarins hefði þá algert einræði um það, hvort flutt væri til landsins grænmeti og kartöflur frá útlöndum eða með hverjum hætti innflutningi væri hagað. Það hefði vald til þess, þegar einkasöluréttindin væru fengin, að stöðva allan innflutning á grænmeti og kartöflum til landsins, þangað til öruggt væri, að síðasta kartafla af innlendri framleiðslu væri seld. Og það gæti leitt til þess, að landið væri kartöflu- og grænmetislaust vikum eða mánuðum saman. Hefði þetta nokkra þýðingu fyrir neytendurna í kaupstöðum og kauptúnum? Þetta er stórkostlegt hagsmunamál þessa fólks, og það er þess vegna, sem ég geri það að umræðuefni. Það er þess vegna, sem ég skírskota til þm. Reykjavíkur, hvort þeir vilji stuðla að því, að neytendurnir í kaupstöðunum hafi ekkert með innflutning eða verzlun á þessari vöru að segja og að það sé eingöngu látið í hendur einnar stéttar. Ég er alveg sannfærður um það, að fulltrúar bændastéttarinnar hér á þingi mundu ekki láta taka slíkt hagsmunamál bændastéttarinnar úr höndum sinnar stéttar, ef þeir ættu þar um að fjalla, eins og við getum ekki annað en verndað hag neytendanna að því er snertir afgreiðslu þessa máls. Það er algerlega óverjandi af þm. kaupstaða og kauptúna að greiða atkvæði með þessu máli, því að þar er í raun og veru fengin einni stétt í hendur öll meðferð þessa þýðingarmikla máls. Ef þetta væri lögfest, ein stétt fengi þarna einkasöluaðstöðu og einkarétt til þess að ráða allri dreifingu og sölumeðferð svona þýðingarmikillar neyzluvöru, þá er alveg ljóst, að önnur landssambönd annarra stétta heimtuðu að fá sams konar fríðindi og réttindi. Það er alveg víst, að Alþýðusamband Íslands mundi þá heimta í sínar hendur einkarétt á hagsmunamálum, sem annars kæmu bæði við fólkinu innan samtakanna og í bændastéttinni. Það má búast við, að Landssamband iðnaðarmanna heimtaði líka til sín einkaréttaraðstöðu um mál, sem væru þó ekki aðeins hagsmunamál þeirrar stéttar einnar, heldur gripu inn í hagsmuni annarra stétta. Ég held, að stefnt væri í mikið óefni, ef farið væri inn á þá braut, þó að það væri gert út frá því, að þetta væri mikilsverður réttur fyrir bændastéttina. Það mundi draga slíkan dilk á eftir sér í stéttareiptogi um stórkostleg hagsmunamál, sem eru ekki bundin við eina stétt, því að fá hagsmunamál eru þess eðlis, þau grípa inn í hag annarra stétta, það yrði af því áreiðanlega aukið stéttastríð. Það væri ekki aðeins verið að della um kaupgjald eða krónutölu, þarna væri verið að deila um réttindi, sem eru eftirsótt og mjög svo eftirsótt, þ.e.a.s. aðstöðu til verzlunar og meira að segja einkasöluréttinda um verzlun og dreifingu ákveðinnar vöru. Það er enginn efi á því, að þetta mál mundi vekja upp marga drauga, hvort sem það er ætlunin eða ekki. Það er alveg gersamlega óstætt á því fyrir ríkisvaldið að lögleiða einni stétt til handa einkasöluréttindi og neita öðrum stéttum um sams konar réttindi. Það væri búið að opna leiðina fyrir margvíslegum sams konar einkasöluréttindum til handa öðrum stéttum, ef þetta verður gert, eða að öðrum kosti að fremja stórkostlegt ranglæti. Jón Ívarsson segir í allri hógværð hér, með Leyfi hæstv. forseta, í sinni umsögn: „Hversu góð sem einstök stéttarsambönd eða stéttarfélög eru og stjórnendur þeirra nú réttsýnir á hag allra landsmanna, er lagt á fulltæpt vað að veita þeim slík völd, að ríkisvaldið sjálft verði að lúta.“ En hér eru réttindin til handa framleiðsluráði svo óskoruð, að landbrn., sem á að hafa einkasöluinnflutninginn með höndum, má ekki flytja inn eina einustu kartöflu, fyrr en búið er að spyrja framleiðsluráðið um leyfi til þess, og þar með er ríkisvaldið látið lúta fyrir samtökum einnar stéttar. Ja, hvað skyldi hann Bjarni Benediktsson, hæstv. dómsmrh., segja um ríkisvaldið, hið sterka ríkisvald, sem hann þráir, sem hann dreymir um á hverri nóttu, bæði úti í Kaupmannahöfn og heima í Reykjavík, ef svona á að búa að ríkisvaldinu, að það á að lúta þarna í þessu efni ákvörðun framleiðsluráðsins og sá réttur að takmarka vald landbrn., sem þó á að fá þarna einkasöluréttindi, sem verða ekki nema nafnið tómt vegna takmarkana, sem síðar koma í frv.? Ég er hræddur um, að hann fari að dreyma illa. Ég er hræddur um, að hæstv. dómsmrh. fari bara að dreyma illa, ef hans flokkur, Sjálfstfl., ætlar að stuðla að því, að ríkisvaldið verði þarna valdalaust gagnvart framleiðsluráðinu. Það stefnir ekki í þá áttina, sem hann hefur verið að prédika fyrir okkur að væri nauðsynlegt. Hins vegar getur það leitt til þess, að réttmætar kröfur hvers stéttarsambandsins á fætur öðru komi um að fá eitt að ráða yfir sölu og allri viðskiptameðferð þýðingarmikilla vara, sem viðkomandi stétt vill ráða ein yfir. Þetta væri í raun og veru að tætla ríkisvaldið, að því er þessa yfirstjórn viðskiptamálanna snertir, niður í smátætlur. Og þó að ég sé andvígur því, að hæstv. dómsmrh. fái það vald, sem hann þráir, að hægt sé að vopna einhvern óaldarlýð hér í Reykjavík til þess að lemja á verkalýðnum, þá er ég honum sammála um það, að svona má ekki leika ríkisvaldið, svona má ekki tætla það niður í ekki neitt, svona má ekki efla stéttaaðstöðuna, að hún verði yfirgnæfandi og ríkisvaldið fái enga rönd við reist á neinu sviði. En það verður nú gaman að sjá, hvaða afstöðu sjálfstæðismenn taka til þessa máls, þetta er algerlega í mótsögn við stefnu hæstv. dómsmrh., auk þess sem þeir verða að ganga í berhögg við hagsmuni allra umbjóðenda sinna hér í Reykjavík og í öllum kaupstöðum og kauptúnum landsins. Það þyrfti kannske ekki merkilegra atriði en það, að kaupstaðabúar allir í landinu væru kartöflulausir í einn mánuð, eftir að þetta hlífðarskipulag væri komið á, til þess að það fækkaði eitthvað atkvæðum þess flokks, sem hefði staðið að slíkri lausn málanna. Það þarf nú stundum ekki meira til. Enn ranglátara er að koma á því skipulagi um sölu kartaflna og grænmetis, sem leggur allan rétt og öll völd í hendur framleiðslustéttarinnar einnar og umboðsmanna hennar, hversu réttsýnir sem eru, - enn furðulegra og enn ranglátara verður það, þegar þess er gætt, að hagstofan upplýsir, að nú seinustu árin sé meiri hluti allra kartaflna ekki framleiddur í sveitum landsins, heldur í kaupstöðum og kauptúnum. Það virðist hafa orðið stórkostleg breyting á þessu síðan 1950. Þá voru framleiddar í sveitunum 52603 tunnur, en í kaupstöðunum 33430 tunnur. 1951 er þetta farið að jafnast nokkuð. Þá eru í sveitunum framleiddar 45679 tunnur og í kaupstöðum og kauptúnum 39866 tunnur. 1952 er framleidd í sveitunum 39421 tunna, en í kaupstöðum og kauptúnum 31272. En 1953 eru framleiddar í sveitum 77830 tunnur, en í kaupstöðum og kauptúnum 80528. Breytingin er söm og jöfn og sígandi, þangað til 1953, að orðinn er verulegur meiri hluti af öllum kartöflum framleiddur í kaupstöðum og kauptúnum og sveitirnar komnar í minni hluta. Skýrslur hagstofunnar liggja ekki fyrir fyrir árin 1954 og 1955, en eftir þessari jöfnu þróun að dæma gæti maður hugsað sér, að þróunin væri orðin sú, að nú væru nálægt 2/3 af öllum kartöflunum, sem framleiddar eru hér á landi, ræktaðir í kaupstöðum og kauptúnum, og þá á einmitt að taka allan rétt af kaupstaðabúum og kauptúnabúum og fela landbrn. einkasöluréttindi til að flytja allar þessar vörur inn og framleiðsluráði landbúnaðarins réttinn til þess að framselja einhverjum óþekktum aðila verzlunina og framleiðsluráðinu allan rétt til verðákvörðunarinnar. Ég er alveg viss um, að það verður mikill kurr í öllum kaupstöðum og kauptúnum landsins, ef þetta frv. verður lamið hér í gegn, þó að það séu nú bara kartöflur, sem er um að ræða. Þetta mál virðist vera í þeim flokki mála, sem Sjálfstfl. hefur yfirleitt haft mestan áhuga á á undanförnum árum. Það hefur á undanförnum árum skotið hér upp frv. um að leggja ríkiseinkasölur niður. Sérstaklega hafa tveir þm. úr Sjálfstfl. verið iðnir við kolann um að reyna að fá skipaútgerð ríkisins lagða niður, og hafa um það verið miklar umr. hér á Alþ. Skipaútgerð ríkisins er álíka gömul og grænmetisverzlun ríkisins og var sett á laggir til þess að inna af hendi sameiginlega þjónustu, nauðsynjaþjónustu fyrir fólkið í hinum fjarlægu byggðum landsins, og hvort tveggja fyrirtækið hefur þótt inna sitt hlutverk vel af hendi. Mótmæli hafa dunið á Alþ. utan af landsbyggðinni um að leggja ekki skipaútgerð ríkisins niður þrátt fyrir vaxandi töp á rekstri hennar, og landslýðurinn hefur gert sér það ljóst, að töpin voru afleiðing af því, að það var verið að inna af hendi fyrir fólkið þjónustu, sem er dýr í framkvæmd, og það mátti ekki missa þessa þjónustu. Hin vaxandi töp eru ekki afleiðing af vondri stjórn þessa fyrirtækis, það hafa menn líka gert sér ljóst, heldur af því, að nú dreifist flutningurinn á vörum á bifreiðar að mjög miklu leyti, á flugvélar og á skip og að með vaxandi útgerðarkostnaði skipanna dugir ekki það magn, sem kemur til flutnings með skipum, til þess að standa undir útgerðarkostnaði, og meðan þessi mál eru ekki skipulögð á ný út frá þeim nýju sjónarmiðum, fellst landslýðurinn ekki á það, að skipaútgerð ríkisins sé lögð niður, þó að áhrifamiklir þm. klifi á því þing eftir þing. Það fær engan hljómgrunn, og mótmælin verða því háværari og sterkari sem þessir þm. klifa oftar á þessu, enda er nú komið svo, að þeir hafa engar umr. í frammi sjálfir fyrir sínu máli, en af þrjózku og þrákelkni virðast þeir flytja málið samt áfram þing eftir þing. Annað eftirlætismálið er svo þetta, að fá grænmetisverzlun ríkisins lagða niður. Þetta mál hefur ekki fengið neinn hljómgrunn hjá bændastéttinni, engar áskoranir koma til þingsins um það, að þetta frv. verði samþ., en mótmæli drífur að frá kaupfélagsstjórum og kaupmönnum og yfirleitt öllum þeim, sem hafa komizt í snertingu við fyrirtækið. Það var hamrað mjög á því um daginn, að þessa breytingu þyrfti aðallegu að gera af því, að grænmetisverzlun ríkisins hefði vanrækt það hlutverk að sjá um stofnræktun kartaflna, en þetta reyndust bara helber ósannindi. Það er búið að upplýsa með vottorðum, að grænmetisverzlun ríkisins hefur varið allstórri fúlgu einmitt til stofnræktunar á kartöflum og falið þeim vísindastofnunum, sem ríkið rekur með ærnum kostnaði, tilraunastöðvunum úti um landið, að annast þessa ræktun, og það er ekki hægt að hugsa sér, að sölunefnd eða hvaða aðill sem það nú yrði, sem ætti að taka við þessari verzlun, kæmi því á aðrar eða öruggari hendur. Og þriðji óskadraumurinn um að koma ríkisfyrirtæki fyrir kattarnef er svo að leggja ferðaskrifstofu ríkisins niður, svo að einstaklingum gefist þar betra tækifæri til að okra á ferðamönnum. Enginn af þessum draumum mun rætast. Sem betur fer, hefur Framsfl. ekki léð máls á því að leggja skipaútgerð ríkisins niður og ekki heldur tekið undir frv. sjálfstæðismanna um að leggja niður ferðaskrifstofu ríkisins, sem hefur innt mjög þarft og gott hlutverk af hendi. En þessa stofnun virðist því miður vera samkomulag milli stjórnarflokkanna um að leggja niður og ganga þar með í berhögg við hagsmuni allra neytenda í landinu og án þess, að séð verði, að þeir tryggi á nokkurn hátt betri þjónustu við framleiðendurna í sveitum og við sjó, sem hér eiga hagsmuna að gæta. Ég legg þessi mál öll saman í eina visk, þau eru öll af sömu rótum runnin, þau eru sprottin eingöngu af því, að Sjálfstfl. hefur á stefnuskrá sinni að þola engin ríkisfyrirtæki. En ég trúi því ekki enn, að Framsfl. knýi á um það að leggja neitt þessara fyrirtækja niður, sízt af öllu það, sem hér um ræðir og er undir stjórn góðra og gegnra framsóknarmanna, þar að auki hinna mætustu manna, sem hafa rækt sín störf þarna af mikilli prýði og mæla með því, að grænmetiseinkaverzlun ríkisins haldi áfram störfum, áreiðanlega ekki út frá eigin hagsmunum, heldur studdir af áliti þeirra manna, sem hafa átt viðskipti við fyrirtækið, og studdir af grundvallaðri þekkingu sinni á hagsmunum bændastéttarinnar, sem þeir áreiðanlega framar öðrum bera fyrir brjósti. Ég er alveg sannfærður um, að mennirnir, sem starfa við grænmetisverzlunina, eru fyrst og fremst menn, sem eru þannig mótaðir og gerðir, að þeir bera hagsmuni bændastéttarinnar fyrir brjósti, fremur en hagsmuni annarra stétta. Það er engin leið að mæla gegn því, að eins og það er vitanlega hagsmunamál framleiðenda, að gott söluskipulag sé á grænmeti, kartöflum, eins er það mikið hagsmunamál neytendanna, að það sé í senn gott skipulag á sölu og dreifingu innlendra kartaflna og grænmetis, en jafnframt séð svo um innflutning á kartöflum og grænmeti, að aldrei sé skortur á þessari vöru og aldrei skapist í skjóli þess, að skortur sé yfirvotandi, möguleikar til þess að hækka verðið á innlendu framleiðslunni úr hófi fram. Þess vegna er málið þannig vaxið óneitanlega, að það má ekki afgr. það eingöngu út frá sjónarmiðum þeim, sem ráðið hafa hjá stjórn Stéttarsambands bænda. Málið er í eðli sínu þannig, að það er ekki síður hagsmunamál verkalýðssamtakanna. Og ég fer eindregið fram á það við þá aðila, sem að frv. þessu standa, að knýja ekki málið fram án þess, að leitað sé þá samráðs a.m.k. við Alþýðusamband Íslands um lausn þess, um lausn, sem tryggi jafnt hagsmuni kartöfluframleiðenda í sveitunum, kartöfluframleiðenda í kaupstöðum og sjóþorpum og neytendanna í bæjum og kauptúnum. Ég skal fullyrða það, að ef farið verður inn á þá leið að fresta afgreiðslu þessa máls, þangað til slíkar viðræður hafa getað átt sér stað og leið fundizt til þess að leysa þetta, svo að hvorir tveggja hagsmunaaðilanna megi vel við una, þá er farin skynsamlegri leið í þessu máli en að knýja það fram með offorsi á þann hátt, að allir neytendurnir rísi gegn þeirri lausn og lagasetningu, því að það er ekki skynsamleg leið í málinu. Ég held, að það sé rétt, að ég láti þessi eindregnu tilmæli mín í nafni hagsmunasamtaka verkalýðsstéttanna vera mitt síðasta orð um þetta mál. En annars er kannske þyngst á metunum, að kaupfélagsstjórar eins og Jakob Frímannsson, Skúli Jónasson á Svalbarðseyri, Oddur Sigurbergsson í Vík í Mýrdal, Magnús Kristjánsson á Hvolsvelli, Sveinn Guðmundsson á Akranesi hafa allir mælt fast með því, að ekki sé gerð sú fyrirhugaða skipulagsbreyting og sízt af öllu án verulegs fyrirvara, af því að það þurfi mikinn undirbúning til þess að koma vel á fót öðru fyrirtæki, sem fylli upp hlutverk grænmetisverzlunarinnar, enn fremur vottorð frá verzlun Guðlaugs Pálssonar á Eyrarbakka, sem vitnar til sinnar 37 ára reynslu og góðu samskipta við grænmetisverzlunina og telur það vitleysu að leggja hana niður og segist alls ekki hafa trú á, að hagsmunum bænda sé betur borgið með því, að einhver sölunefnd með landbrn. að bakhjarli og framleiðsluráð landbúnaðarins sem yfirdrottnara taki þar við og komi í staðinn. Ef til vill eru þetta rök, sem hv. fylgjendur frv. taka meira tillit til en þó að ég í nafni Alþýðusambandsins vari við þessari lausn og fari eindregið fram á, að ekki sé farið að heimila einstökum stéttarsamböndum allsherjaryfirráð yfir þýðingarmiklum hagsmunamálum, sem grípa mjög inn á hagsmunasvið annarra stétta, sem óneitanlega, eins og ég hef þegar rætt um, hlýtur að verða til þess að hleypa af stað skriðu, þar sem önnur stéttarsamtök heimta sama rétt í sínar hendur viðvíkjandi verðákvörðun á vörum og verzlunaraðstöðu og jafnvel einkaréttaraðstöðu til þess að ákveða tekjur hins vinnandi manns. Verkalýðssamtökin leysa þó slík mál yfir samningaborð við gagnaðilann, en hafa aldrei heimtað einkaréttaraðstöðu til þess að ákveða kaupið. Með þessu er verið að gera það og það í fyrsta sinn. Að öðru leyti er það bókstaflega brot á þeim heppilega grundvelli, sem skapaður hefur verið um verðákvörðun á kaupi bóndans og hins starfandi fólks í sveitunum. Nú er það svo, að verðið á landbúnaðarafurðum á, þegar kaup hefur verið ákveðið við sjávarsíðuna, að reiknast út hækkandi eða lækkandi eftir því, hvort kaup hefur lækkað eða hækkað, á þann veg, að bóndinn fái hlutfallslega hækkun fyrir sína vinnu, að fólkið, sem hann hefur keypt í þjónustu sína, fái hlutfallslega hækkun á sínu kaupi, án þess að það gerist á kostnað bóndans, og þetta er heppilegt fyrirkomulag, sem verkalýðssamtökin viðurkenna að eigi að vera. Þannig er ákveðið verð á kjöti og öðrum landbúnaðarafurðum. En hér er farið út af þessari braut, sem virðist benda í þá átt, að það eigi að byrja að rjúfa þetta heppilega skipulag, þetta samstarfsskipulag um ákvörðun á landbúnaðarafurðum og kaupgjaldi. Þarna á að heimila einni stétt og stéttarsamtökum bændanna að sjá algerlega um innflutning og verzlun með þessa vöru landbúnaðarins og ákveða frá einni hlið verðlagið líka. Ef það bættist nú ofan á, að þetta samstarfskerfi, sem hefur reynzt vel á undanförnum árum um ákvörðun landbúnaðarvara, yrði nú brotið niður, eftir að þetta væri orðið lögfest, sem vel má búast við, þá væri enn stærra óheillaspor stigið en ég get séð fyrir endann á. Ég endurtek að lokum tilmæli mín til flytjenda og stuðningsmanna þessa frv. og bið hæstv. forseta að koma þeim tilmælum mínum á framfæri, því að ráðherrastólar mega heita auðir eins og fyrri daginn og þingbekkir fáskipaðir, að þessu máli verði frestað og samráðs leitað við stéttarsamtökin í landinu um lausn þess á þeim grundvelli, að hag framleiðenda og neytenda verði borgið á fullum jafnréttisgrundvelli og engin einkasöluréttindi heimiluð landbrn., sem geti leitt til þess, að önnur rn. færu að ásælast einkasöluréttindi á einstökum vörum og sízt af öllu meðan enginn veit, hver á að taka við, hver á að verða kaupandinn að eignum grænmetisverzlunar ríkisins eða fyrir hvaða verð, og að því leyti algerlega óforsvaranlega gengið frá málinu að því er formshliðina snertir.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka undir áskorun forseta Alþýðusambandsins, hv. 3. landsk. (HV). um það, að þetta mál verði ekki afgr. eins og það liggur hér fyrir, a.m.k. ekki fyrr en fram hafa farið viðræður um málið við stjórnendur Alþýðusambands Íslands og fyrir liggur álit þess á frumvarpinu. Það er vitað mál, að hér er á ferðinni mál, sem snertir ekki síður neytendur þessa lands en framleiðendur, enda gera lögin um grænmetisverzlun ríkisins ráð fyrir því og þau lög voru upphaflega byggð þannig, að tillit átti að taka til beggja aðila að jöfnu. Ég vil sem sagt alveg sérstaklega undirstrika það, að þessu máli verði ekki hraðað svo hér í gegnum hv. d., að ekki gefist kostur á því fyrir stjórnendur verkalýðssamtakanna og þá fyrst og fremst Álþýðusambands Íslands, sem hefur hér mikilla hagsmuna að gæta fyrir hönd hinna fjölmörgu neytenda í landinu, að ræða þetta mál og gera sínar breytingar á frv., ef ekki tekst að fá þá afgreiðslu á málinu, að því verði vísað frá. Ég fyrir mitt leyti teldi, að það væri sú eina eðlilega afgreiðsla á þessu máli, að því væri vísað frá. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er um breytingar á lögum um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o.fl. Þetta mál hefur vakið, svo sem er ekki óeðlilegt, allmiklar deilur hér í hv. d. Mál þetta var flutt af meiri hl. landbn. eftir ósk hæstv. landbrh. í fyrra, og það er enn fremur nú flutt af sömu n., þ.e.a.s. meiri hl. sömu n., landbn. Nd., og enn fremur eftir ósk hæstv. landbrh. Það fékkst ekki afgr. hér í d. í fyrra og dagaði uppi. Aðalefni frv. er að leggja niður grænmetisverzlun ríkisins. Í þessu sambandi er það mjög eftirtektarvert, að í þeim eldhúsdagsumr., sem hér fóru fram nú fyrir skemmstu, lýsti hæstv. fjmrh. yfir í ræðu, að það væri mesti misskilningur, að leggja ætti niður grænmetisverzlun ríkisins. Mér kom það ákaflega einkennilega fyrir, að hæstv. fjmrh. skyldi gefa slíka yfirlýsingu, því að í lagafrv. því, sem hér liggur fyrir, stendur í 4. gr., e-lið: „ Ríkisstj. er heimilt að selja grænmetisverzlun landbúnaðarins fasteignir grænmetisverzlunar ríkisins eins og þær verða, er lög þessi koma til framkvæmda:“ Ég verð að segja, að ég veit þá ekki, hvað er ákveðið, ef það er ekki ákveðið í þessum lögum, að leggja skuli niður grænmetisverzlun ríkisins. Og mig furðar á þeim málflutningi hjá hæstv. fjmrh., að hann skuli leyfa sér að viðhafa slíkt og beinlínis að hörfa frá raunveruleikanum í þessu efni og fara með það, sem ekki er rétt. Framleiðsluráð landbúnaðarins á að hafa yfirstjórn á sölu matjurta og gróðurhúsaframleiðslu landsmanna. Í 4. gr. frv. segir, að enginn megi verzla með kartöflur, gulrófur, gulrætur né hvers konar gróðurhúsaframleiðslu í heildsölu nema með leyfi framleiðsluráðs. Hér er ekkert undanskilið. Hér er alveg gengið hreint til verks. Það virðist sem framleiðsluráð eigi að fá hér alger yfirtök í þessu máli, sem staðfestir enn betur, að leggja skal niður þá stofnun, sem hefur haft með að gera sölu á þessum vörutegundum. Reyndar er bætt þarna fleiru inn i, eins og t.d. gróðurhúsaframleiðslu. Mér er það nú ekki vel ljóst, hverra hagsmuna er þarna verið að gæta með því að taka svo djúpt í árinni, að leggja skuli alla framleiðslu gróðurhúsa undir væntanlega stofnun. Ég held, að það sé út af fyrir sig ekki neitt sérstakt hagsmunamál fyrir þá, sem t.d. rækta þar blóm og verzla með þau, að það sé sett undir einn og sama hatt, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Leyfi skal veitt til eins árs í senn. Hin nýja stofnun, sem hér eftir skal annast verzlun með garðávexti í umboði framleiðsluráðs, skal heita grænmetisverzlun landbúnaðarins. Það er ein undirstrikunin enn á því, að hér er um allt aðra stofnun að ræða en áður hefur verið, og undirstrikun á því, að hæstv. fjmrh. gaf landsmönnum rangar upplýsingar, þegar hann fullyrti hér fyrir framan hljóðnemann, að það væri rangur skilningur hjá þeim, sem héldu því fram, að leggja ætti niður grænmetisverzlun ríkisins. Þá skal ríkisstj. heimilt, eins og segir í lögum þessum, að selja grænmetisverzlun landbúnaðarins fasteignir grænmetisverzlunar ríkisins eins og þær verða, er lög þessi koma til framkvæmda. Í sambandi við þessa gr. er ekkert um það, hver á að verðleggja t.d. þessar eignir eða hvað á að leggja til grundvallar því verði, sem eignirnar á að selja fyrir. Það hefði mátt ætla, að einhver ákvæði hefðu verið þar um í frv., t.d. ákvæði um það, að sérstök nefnd manna eða sérstakir aðilar þar til kjörnir skyldu meta eignir þessa ríkisfyrirtækis, en á ekkert slíkt er minnzt í frv. Í nál. frá meiri hl. landbn. segir m.a., að málið hafi verið rætt á nokkrum fundum og leitað umsagna. Samkv. till. Stéttarsambands bænda, framleiðsluráðs landbúnaðarins, Búnaðarfélags Íslands og Sölufélags garðyrkjumanna leggur meiri hl. n. til, að frv. verði samþ. með nokkrum smærri breytingum. Hér hefur sjáanlega verið leitað mjög einhliða eftir umsögnum um þetta mál. Hér er t.d. alveg gengið fram hjá öðrum stærsta aðilanum í þessu máli, sem sé neytendunum í landinu. Það er ekki leitað umsagnar einna einustu félagssamtaka, sem neytendur hafa sín á milli, heldur aðeins leitað til þeirra aðila, sem eru framleiðendur þessara vörutegunda. Ég tel, að svo framarlega sem þeir, sem að þessu máli standa, hefðu verið sjálfum sér samkvæmir, þá hefði að sjálfsögðu átt að leita til beggja þessara aðila, bæði til neytenda og framleiðenda um málið. En það hefur alls ekki verið gert. A.m.k. kemur það hvergi fram, hvorki í nál. né í þeim umr., sem fram hafa farið um þetta mál hér á hv. Alþingi. Minni hl. landbn., hv. 6. þm. Reykv. (SG), tók ekki þátt í flutningi þessa frv., en lýsti sig strax andvígan frv. og lagði til, að það yrði fellt. Í nál. minni hl. eru færð fram mjög skýr og glögg rök á móti málinu. Bent er á, að frv. feli í sér ákvæði um veigamiklar skipulagsbreytingar um sölufyrirkomulag landbúnaðarafurða að því er snertir garðávexti og einnig um innflutning og verzlun með kartöflur og annað grænmeti, ekki verði séð af frv., hver skuli verða eigandi slíkrar stofnunar. Það er út af fyrir sig allmerkilegt og nýtt fyrirbæri, að það er ekki hægt að sjá það af frv., hver á að verða eigandi þessa nýja fyrirtækis. Í áliti minni hl. er enn fremur bent á, að með frv. þessu sé farið fram á einstæða breytingu, þar sem gert er ráð fyrir, að einstökum félögum eða einstakri nefnd skuli veitt einkasala á öllum vörutegundum þar að lútandi. Bent er réttilega á, að hér sé farið inn á varhugaverða leið, sem geti skapað slæmt fordæmi. í framsöguræðu sinni benti hv. 6. þm. Reykv. á dæmi, t.d. að ef réttlætanlegt væri að veita einum aðila þannig lagaða sérstöðu, þá væri ekkert ótrúlegt, að aðrir aðilar, sem líkt stæði á um, færu einmitt fram á slík sérréttindi sér til handa. Ég tel, að með þessu, ef að lögum verður, sé farið inn á mjög varhugaverða braut, braut, sem er óhægra að snúa til baka á, ef á annað borð er farið inn á slíkar leiðir sem frv. gerir ráð fyrir. Í umr. um málið hefur ekkert komið fram, sem mælir með því, að breyting sú, sem frv. gerir ráð fyrir, verði samþ. Hæstv. landbrh., sem tók til máls um þetta mál hér í hv. d., þegar það kom fyrir til 2. umr., gerði lítið annað í sinni ræðu um málið en að veitast að minni hl. landbn., hv. 6. þm. Reykv., fyrir afstöðu hans til frv. Svigurmæli hæstv. ráðh. í garð 6. þm. Reykv. eru tæplega svaraverð, enda hafa þau verið afgreidd á viðeigandi hátt af hv, 2. þm. Reykv. (EOI), frsm. minni hl. og nú síðast af hv. 3. landsk. Ég held, að í ræðu hæstv. landbrh. hafi gætt of mikils kapps um það að fá málið afgr. og að hæstv. ráðh. hafi ekki gætt þess að rökræða um málið, heldur látið skapið hlaupa allmikið með sig í gönur. Hann er náttúrlega ekki við frekar en vant er hjá hæstv. ráðh., þegar mál eru rædd, sem þeir kæra sig ekkert um að ræða við alþm. um. Við erum orðnir svo vanir því hér í hv. d. að sjá stóla þeirra auða, að við kippum okkur ekkert upp við slíkt. Það væri út af fyrir sig kannske nauðsynlegt að taka upp þá nýbreytni hér í hv. d. að fá myndasmiði hingað niður eftir annað veifið til að mynda ráðherrastólana hér, þannig að almenningi garfist kostur á að sjá, hvað vel þeir standa á verði í d., þegar um er að ræða mál, sem þá varða sérstaklega. En það er, eins og allir vita, mjög algengt, að þm. verði að ræða um mál hér, án þess að hæstv. ráðh. láti svo litið sem að vera við, því siður að taka þátt í umr., nema þá helzt með því að svara skætingi einum til, þegar þau mál eru rædd, sem þeir vilja koma fram. Ef þm. eru á öðru máli, þá er það yfirleitt viðtekin regla að svara þar eingöngu skætingi og öðru ekki. Hv. frsm. meiri hl. og hæstv. landbrh. vildu halda því fram, að hér væri um að ræða sérmál bændastéttarinnar. Þessari skoðun leyfi ég mér að mótmæla. Í fyrsta lagi er ræktun kartaflna í kaupstöðum og kauptúnum orðin yfir 50%, eða nánar tiltekið 50.9% 1953, en það er síðasta árið, sem skýrslur ná yfir eða a.m.k. hafa verið birtar. Það er því alveg sjáanlegt, að þetta mál snertir ekki eingöngu bændastéttina, heldur alla þá mörgu, sem búa í kauptúnum og kaupstöðum og rækta kartöflur, og þeir eru komnir það langt í þessari ræktun að vera meira en hálfdrættingar, rækta sem sagt helminginn af þessari vörutegund. Manni virðist, að það væri þá ekki óeðlilegt, þó að eitthvað hefði verið rætt við þessa framleiðendur í kauptúnunum og kaupstöðunum um málið, en það mun ekki hafa verið gert. Í öðru lagi er það staðreynd, að það er ekki nema tiltölulega fámennur hópur af bændastéttinni, sem framleiðir kartöflur til sölu. Heil stór héruð eru ekki komin lengra í því að rækta þennan nytsama jarðarávöxt en það, að bændur í þessum héruðum er stórkaupendur að garðávöxtum í staðinn fyrir að vera seljendur. Það er því mesti misskilningur og rangfærslur að tala um þetta frv. sem eitthvert stórhagsmunamál allrar bændastéttarinnar á Íslandi. Það er vitanlega alveg rétt, að það eru til héruð, þar sem ræktað er mikið af jarðávöxtum, kartöflur o.fl., þar sem bændur hafa mjög miklar tekjur af slíkri ræktun. En það er líka staðreynd, að það eru heilar sýslur hér á landi, þar sem mjög lítið er ræktað af þessari vöru, og því eru það alger öfugmæli að tala inn það, að hér sé um að ræða málefni bændastéttarinnar allrar sem slíkrar. Það er mesti misskilningur og rangfærslur að tala um, að þetta frv. sé eitthvert stórhagsmunamál fyrir bændastéttina á Íslandi. því er haldið fram í umr., að Stéttarsamband bænda og Búnaðarfélag Íslands hafi beitt sér fyrir flutningi á þessu frv. Það má vel vera, að svo sé. En flutningur frv. er ekki eftir ósk meiri hl. kartöfluframleiðenda, enda hefur ekki verið leitað eftir áliti þeirra, sem framleiða kartöflur í bæjum og kauptúnum, eins og ég hef áður bent á, og er mér nær að halda, að flestir bændur landsins, ef þeir væru spurðir, hvort þeir óska eftir breytingum á þessum málum, muni svara neitandi. Þá kem ég að stærsta atriðinu í sambandi við þetta mál, og það er grænmetisverzlun ríkisins sjálfs. Árið 1936 var grænmetisverzlun ríkisins stofnuð samkv. lögum frá Alþ. sama ár. Í lögum um grænmetisverzlun ríkisins er það undirstrikað og mjög skýrt fram tekið, að grænmetisverzlunin skuli hafa þann tvenns konar tilgang að gæta jöfnum höndum hagsmuna þeirra, sem framleiða kartöflur, og hinna, sem kaupa, sem sagt seljenda og neytenda. Ríkisfyrirtæki þetta er nú búið að starfa hart nær í 20 ár. Á þessu tímabili ætti að vera búið að fá næga og haldgóða reynslu á þessu fyrirkomulagi, og það ætti ekki að þurfa að vera neitt deilumál á milli manna um það, hvort þessi stofnun, grænmetisverzlun ríkisins, hefur uppfyllt þær kröfur, sem til hennar hafa verið gerðar. Það hlýtur að vera komin á þetta sú reynsla, að ekki þurfi að vera neitt deilumál. Með stofnun grænmetisverzlunar ríkisins var gert ráð fyrir og til þess ætlazt, eins og ég hef reyndar áður bent á og margir af þeim, sem talað hafa hér um þetta frv., að stofnunin ynni jöfnum höndum og hefði í huga í starfrækslu sinni hagsmuni framleiðenda og neytenda. Álit margra er og ég held flestra, að stofnuninni hafi í flestum tilfellum tekizt að fylgja þeirri stefnu, sem mótuð er mjög glöggt í lögunum. Það má vel vera, að í einstaka tilfelli hefði mátt og megi deila um ýmsar ráðstafanir, sem forstöðumenn þessa ágæta fyrirtækis hafa gert. Þannig er það alltaf, að það er ekki hægt að gera svo að öllum líki, og á 20 ára tímabili, sem nú er liðið, frá því að þetta fyrirtæki var stofnað, væri það ekkert ótrúlegt, þó að einhvern tíma hefðu komið upp dellur um eitthvað, sem sumir hefðu álitið að hefði betur mátt fara hjá fyrirtækinu, en ekki minnist ég þess, að um þetta hafi staðið neinn sérstakur styrr. Verðlagið á þessum vörum hefur verið í höndum fulltrúa bænda á sama hátt og verðlag á flestum öðrum landbúnaðarafurðum. Ég get því ekki séð, að bændur, sem framleiða kartöfiur, hafi yfir neinu sérstöku að kvarta hvað þetta áhrærir, og hlutur þeirra virðist ekki hafa þar verið fyrir borð borinn, enda eru bændurnir, sem framleiða kartöflur, alls góðs maklegir sem og aðrir bændur og sjálfsagt að taka að fullu tillit til hagsmuna þeirra, enda tel ég, að grænmetisverzlunin hafi gert það fyllilega, jafnhliða því sem hún hefur líka, eins og henni bar og forstjórum þessa fyrirtækis, tekið tillit til neytendanna. Ég tel sem sagt, að forustumönnum þessa fyrirtækis hafi ótrúlega vel einmitt tekizt að samræma þessi sjónarmið, þ.e.a.s. að taka tillit til hagsmuna seljendanna og neytendanna, þannig að hvorugur aðilinn hafi yfir neinu sérstöku að kvarta. Menn hafa verið að velta því fyrir sér, hvað valdi því, að t.d. Framsóknarflokksmenn hér á Alþingi skuli hafa gerzt forsvarsmenn þess að leggja niður grænmetisverzlun ríkisins. Ég vil nú leyfa mér að spyrja: Ber að skoða þetta frv. um að leggja grænmetisverzlun ríkisins niður einstætt fyrirbæri, eða er það upphaf þess, að Framsfl. ætli sér að taka höndum saman við Sjálfstfl. á Alþ. um að leggja niður fleiri ríkisfyrirtæki? Það er t.d. vitað, að þm. Sjálfstfl. vilja láta leggja niður skipaútgerð ríkisins, ferðaskrifstofu ríkisins, jafnvel landssmiðjuna og fleiri ríkisfyrirtæki. Hingað til hafa þm. Framsfl. beitt sér á móti því, að ríkisfyrirtæki væru lögð niður og afhent einstaklingum, félögum eða stofnunum. Máske hafa tekizt samningar á milli stjórnarflakkanna um t.d. að leggja niður skipaútgerð ríkisins og afhenda skip og aðrar eignir útgerðarinnar Eimskipafélagi Íslands eftir till. hv. þm. Barð. Mér finnst alveg fyllsta ástæða til, að um þetta sé nú spurt í sambandi við frv. það, sem hér liggur fyrir um að leggja niður grænmetisverzlun ríkisins. Ég held, að það geti engin tilviljun verið, að Framsfl., sem til skamms tíma a.m.k. hefur verið einn af forsvarsflokkum í þessu landi fyrir vissum ríkisrekstri, skuli allt í einu þjóta upp til handa og fóta og leggja til, að eitt af þeim fyrirtækjum, sem hans flokksmenn hafa stjórnað frá upphafi og að margra dómi farið vel úr hendi, sé lagt niður. Ég held, að það hljóti eitthvað meira að liggja þarna á bak við. Ég hef ekki fyllilega gert mér grein fyrir, hvað það getur verið, nema þá það sé þannig, eins og ég hef bent á eða réttara sagt spurt um, að einhverjir samningar hafi þegar verið gerðir á milli Framsfl. og Sjálfstfl. hér á Alþ. um að ganga frekar fram í því en hingað til að leggja niður viss ríkisfyrirtæki. M.a. gæti manni dottið í hug, að hv. framsóknarmönnum hefði snúizt hugur og þeir væru nú til viðræðna við Sjálfstfl. um að leggja niður skipaútgerð ríkisins. Landbrh. gaf í skyn í ræðu sinni um þetta mál, að grænmetissala ríkisins hefði brugðizt skyldu sinni um að stuðla að stofnræktun kartaflna, eins og hann orðaði það. Þessi aðdróttun hæstv. landbrh. hefur verið hrakin mjög ákveðið í greinargróðri skýrslu frá framkvæmdastjóra grænmetissölunnar, Jóni Ívarssyni. Á árunum 1941–55, að báðum meðtöldum, var varið til stofnræktunar 600 þús. kr. Það er þó vitað, að grænmetisverzlun ríkisins hefur haft yfir mjög takmörkuðu fjármagni að ráða, og eins og forstjórinn benti á í sinni greinargóðu skýrslu, hefðu forustumenu þessa fyrirtækis gjarnan viljað leggja meira fé af mörkum til stofnræktunar kartaflna, en fjárhagurinn var mjög takmarkaður, og þar af leiðandi hefur minna fé verið varið en ella til slíks. Nú vildi hæstv. landbrh. halda því fram í sinni ræðu, að þarna mundi verða á einhver stórkostleg breyting, ef breytt væri fyrirkomulagi og fyrirtækið selt og afhent öðrum aðila. Ég fyrir mitt leyti hef ákaflega litla trú á slíku? Ég held, að reynslan hafi einmitt sýnt það, að ekki sé að vænta neinna stórra stökka í þeim efnum. Og ef viðkomandi fyrirtæki, sem maður raunverulega veit nú ekki almennilega um, hvað verður, hvað heitir, fær ekki til þess sérstakan styrk frá ríkissjóði, þá held ég sé að mestu leyti hægt að strika yfir þessar fullyrðingar hæstv. landbrh. Auk þess sem varið hefur verið 600 þús. kr. til slíkra rannsókna og slíkrar ræktunar sem stofnræktunar á kartöflum, hafa verið gerðar í samráði við og eftir tillögum tilraunaráðs jarðræktar og fleiri miklar rannsóknir á þessu. Þær rannsóknir hafa farið fram m.a. á Akureyri, Reykhólum, Skriðuklaustri, Sámsstöðum og annars staðar. Þar að auki hafa svo margir einstakir framleiðendur haft með höndum framhaldsræktun á útsæði eftir ósk grænmetisverzlunar ríkisins. Það er því alveg sýnt, að þarna hefur verið gerð mjög virðingarverð tilraun til þess að útvega landsmönnum gott útsæði. Hitt má svo deila um, hvað langt er komin slík rannsókn, og vitanlega stendur það til bóta og vonandi, að slíkt takist, hver svo sem annars verður eigandi að þessari verzlun. Það er ákaflega lítil trygging fyrir því, eins og ég hef áður bent á, að hin nýja stofnun, grænmetisverzlun landbúnaðarins, vinni betur og markvissara að þessu máli en gert hefur verið, nema síður sé. Það er mikil hætta á því, að eftir að framleiðsluráð landbúnaðarins væri búið að fá einokunaraðstöðu með verzlun garðávaxta, væru það stundarhagsmunirnir, sem yrðu látnir sitja í fyrirrúmi, en minna hugsað um þá hliðina, sem að rannsóknum snýr, svo sem stofnræktun úrvalskartaflna og afbrigða til útsæðis. Ég held, að ef einhvers megi vænta í slíku, verði að fara aðrar leiðir, og ég held, að það sé enginn aðili, sem frekar beri skylda til slíks en einmitt ríkinu, og þá m.a. ætti slík rannsókn og slík ræktun að fara fram í stærri stíl en verið hefur og þá á vegum þeirrar stofnunar, sem haft hefur með þetta mál að gera frá upphafi vega, sem sé grænmetisverzlunar ríkisins. Ég trúi einmitt slíkri stofnun miklu betur til slíks en ef málið verður afhent hér einkafyrirtæki, eins og er gert ráð fyrir í frv., sem fyrir liggur. Ég hef nú nokkuð rætt um galla þessa frv. og þá hættu, sem því geti verið samfara að breyta til um fyrirkomulag og sérstaklega þó fyrir neytendurna í landinu. Ég tel það beinlínis vítavert að hafa gengið eins gersamlega fram hjá neytendunum og gert hefur verið í þessu máli. Ég er ekki einu um þessa skoðun. Í áliti minni hlutans eru birt ummæli nokkurra aðila, m.a. nokkurra kaupfélagsstjóra á landinu, sem hafa verzlað með þessar afurðir í fjöldamörg ár frá fyrstu hendi, þar sem þeir mæla alveg eindregið á móti allri slíkri breytingu sem hér er farið fram á. Og ég er viss um það, að ef farið væri að leita umsagna fleiri aðila, mundi það sama verða upp á teningnum, að almenningur í landinu óskar ekki eftir neinni breytingu á þessu fyrirkomulagi. Þetta fyrirkomulag er þegar búið að vinna sér hefð, og því hefur tekizt að skapa sér traust, bæði hjá þeim, sem eru framleiðendur, og hinum, sem eru neytendur. Ég verð að segja, að það er jafnvel meira en hægt er að segja um mörg önnur fyrirtæki. Grænmetisverzlun ríkisins er búin að starfa í tæp 20 ár, eins og áður er búið að taka fram. Það virðist ekkert mæla með því, að hún sé lögð niður og verzlun með garðávexti afhent framleiðsluráði landbúnaðarins. Svona til gamans er vert að minna hér örlítið á blaðagrein, sem birtist í Tímanum, aðalmálgagni Framsfl. Greinin birtist 27. nóv. s.l. Eiginlega er það viðtal við forstjóra grænmetisverzlunarinnar, Jón Ívarsson, en blaðamaðurinn segir, með leyfi hæstv. forseta, áður en viðtalíð hefst: „Grænmetisverzlun ríkisins er, eins og kunnugt er, eitt allra bezt rekna ríkisfyrirtæki á landinu og frægt fyrir traustleika, nákvæmni og heiðarleik, enda þannig haldið um stjórnartaumana í smáu sem stóru.“ Hér er ekki verið að draga úr hlutunum, og hér er mjög sterkt að orði kveðið. Ég hef í sjálfu sér ekki nægilega þekkingu á því, hvort þessi ummæli stjórnarblaðsins Tímans eru of sterk eða ekki, hvort t.d. grænmetisverzlun ríkisins sé „eitt allra bezt rekna ríkisfyrirtæki á landinu, frægt fyrir traustleika, nákvæmni og heiðarleik.“ Margt bendir til þess, að þetta sé rétt, og ég þykist hafa einmitt bent á það í minni ræðu. Margir af þeim, sem áður hafa talað, hafa einmitt komizt að líkri niðurstöðu og þetta ágæta blað. En þá vil ég leyfa mér að spyrja hv. framsóknarmenn: Hvernig má það nú ske, að sjálfur landbrh. flokksins, sem á vitanlega að gæta að öllu leyti hagsmuna landbúnaðarins og ekki eingöngu þeirra, heldur líka neytendanna við framleiðslu landbúnaðarafurðanna, sölu þeirra o.s.frv., - hvernig má það nú ske, að þessi hæstv. ráðh. skuli nú vera einn aðalhvatamaður þess, að þetta ríkisfyrirtæki, sem að dómi Tímans er „eitt allra bezt rekna ríkisfyrirtæki landsins, frægt fyrir traustleika, nákvæmni og heiðarleik“, skuli eiga að leggjast niður? Ja, ég verð að segja það, með fullri virðingu fyrir hæstv. landbrh., að mér er alveg ómögulegt að skilja svona starfsaðferðir. Mér er allsendis ómögulegt að finna nokkur rök fyrir því að leggja niður fyrirtæki eða leggja til að leggja niður fyrirtæki, sem fær slíkt lof í aðalmálgagni þessa hæstv. ráðh., jafnvel þótt Stéttarsamband bænda, sem er að mörgu leyti sjálfsagt ágætur félagsskapur, hafi með fundarsamþykkt krafizt þess, að grænmetisverzlun ríkisins yrði lögð niður og framleiðsluráði landbúnaðarins veitt einkasöluheimild til að verzla með framleiðslu garðávaxta. Þetta nægir engan veginn til þess að verja gerðir hæstv. landbrh. í þessu máli. Og ég verð að segja það, að hér er, eins og reyndar er margbúið að taka fram, farið inn á mjög hæpna braut, að veita einum aðila, jafnvel þó að landbúnaðurinn eigi í hlut, einkasöluheimild til innflutnings á ákveðnum vörutegundum. Ég skal taka það fram til að fyrirbyggja allan misskilning, að ég ber mikinn hlýhug til bændastéttarinnar á Íslandi. Ég er nátengdari bændastéttinni en svo, að mér færist að rýra á neinn hátt möguleika bænda, gera hann að neinu leyti rýrari en nú er, en ég sé ekki heldur, að þeirra hagur verði að neinu leyti betri, þrátt fyrir það að breytt yrði um fyrirkomulag með verzlun á þessari vörutegund, síður en svo, og ég tala nú ekki um, eins og margbúið er að benda á og þó sérstaklega af hv. 3. landsk., að þá er algerlega gengið fram hjá öðrum aðalaðila í málinu, sem er neytendasamtökin í landinu, neytendurnir í landinu. Sá ágæti félagsskapur, Stéttarsamband bænda, sem mér er sagt að hafi beitt sér mjög ákveðið í þessu máli og gert um það ákveðnar fundarsamþykktir, er alls góðs maklegur. En þegar farið er fram á, að gerðir séu hlutir, sem eru skaðlegir, þá ber að athuga vel, áður en farið er inn á slíka braut. En hér tel ég, að einmitt sé verið að fara inn á mjög varhugaverðar leiðir og hættulegar jafnvel, sem geta verið skaðlegar, með því að leggja niður grænmetisverzlun ríkisins og afhenda hana í hendur einstökum félagsskap, sem á svo að hafa líka einkasöluheimild, í fyrsta lagi til að verzla með þessa vöru og líka til þess að flytja inn þessa vöru. Ég ætla ekki að fara að vera með neinar getsakir í sambandi við þetta mál, en hugsanlegt væri það samt sem áður, að freisting yrði til þess hjá forustumönnum, hverjir sem það annars verða, að draga frekar úr innflutningi á garðávöxtum og öðru þess háttar til þess m.a. að tryggja, að verðlagið á þessum afurðum félli ekki í verði, þótt ekki sé meira sagt. Jafnvel gæti þannig farið, að það yrði dregið svo mikið úr innflutningi á þessari vörutegund á vissum tíma, að það yrði þurrð á henni í landinu. Ef slíkt kæmi fyrir, þá væri verr farið en heima setið og þá væri þessi breyting stórhættuleg og mundi þá ekki verða þeim til neins sóma, sem harðast hafa beitt sér fyrir því að fá breytingar á lögunum. Þessi ágæti félagsskapur og jafnvel Búnaðarfélag Íslands og hvað þau nú helta þessi félög, sem leitað hefur verið álits hjá um málið, geta ekki með neinum rétti komið fram sem aðili fyrir hönd kartöfluframleiðenda í landinu, m.a. vegna þess, sem áður hefur verið bent á, að bændur framleiða ekki nema tæpan helming af þeim kartöflum, sem framleiddar eru. Auk þess liggur ekkert ljóst fyrir um það, hvort bændur landsins almennt óska eftir breytingu á þessum málum. Ýmislegt bendir til þess, að svo sé ekki. Ef þetta væri eitthvert sérstakt áhugamál bændastéttarinnar í landinu, hvernig stendur þá á því, að ein aðalsamtök bændastéttarinnar á Íslandi, kaupfélögin, hafa ekki látið fara frá sér svo að segja neinar samþykktir, sem mæla með því frv., sem hér liggur fyrir? Það er vitað, að í samvinnufélögum landsins, í kaupfélögunum, er svo að segja allur þorri bændastéttarinnar á Íslandi. Hvernig stendur á því, að þessi samtök, kaupfélögin, hafa ekki gert einhverjar sérstakar samþykktir um þetta mál? Hafi slíkar samþykktir verið gerðar, af hverju koma þær þá ekki fram í grg. fyrir frv., sem hér hefur verið lagt fram? Nei, þær liggja ekki fyrir. Aftur á móti liggja fyrir umsagnir allmargra kaupfélagsstjóra og annarra slíkra aðila, sem mæla alveg eindregið á mótí því, að breytt sé um fyrirkomulag. Ég held sem sagt, og allt bendir til þess, að þetta mál sé rekið hér af mjög miklu offorsi af þeim, sem eru flutningsmenn að þessu máli. Ég vil ekki hér nú, af því að hv. frsm. meiri hl. hefur ekki aðstöðu til þess að mæta hér á þingfundi, þar sem hann er erlendis, fara inn á þá mjög svo sérkennilegu ræðu, sem hann hélt hér við framsögu á þessu máli, en sú ræða var vægast sagt þannig, að hún hefði ekki átt að haldast hér í sölum Alþ., þar sem voru dregnir fram menn, sem ekki höfðu tækifæri til þess að svara fyrir sig, og þeim gerðar upp heldur leiðinlegar getsakir. Ég vil vænta þess, að alþm. hugsi sig vel um, áður en þeir greiða atkvæði með þessu frv. Með því væru þeir að ganga freklega á rétt neytenda og veita öðrum aðila einskorað vald yfir þeirri framleiðslu landsmanna, sem er ein mesta neyzluvara alls almennings í landinu. Svo að segja á hverju matborði á Íslandi eru borðaðar tvisvar á dag kartöflur. Það er því ekki neitt smámál, sem hér er á ferðinni, það skulu menn athuga. Ég efast um, að af nokkurri annarri vörutegund, framleiddri hérlendis, sé neytt meira en einmitt af kartöflum. Það er því full ástæða til þess, að neytendurnir í landinu láti sig þetta mál skipta og haldi fast á sinum rétti um það, að þeirra hagsmunir séu ekki fyrir borð bornir. Það er sannarlega engin ástæða til þess, að því fyrirkomulagi, sem hefur gilt í 20 ár og gefizt vel, verði breytt og annað nýtt sett í staðinn, sem maður hefur ekki neina sérstaka tryggingu fyrir að betur fari úr hendi að stjórna þessum málum en því fyrirtæki, sem hefur haft það í nær 20 ár og ég fullyrði að hafi gætt hagsmuna beggja þeirra aðila, sem þetta mál tilheyrir. Fyrir því vildi ég mega vænta þess, að þessu máli verði frestað; helzt óska ég eftir, að því verði vísað frá, en ef það fæst ekki, þá verði málinu frestað og viðræður teknar upp við heildarsamtök fólksins í landinu, Alþýðusamband Íslands, sem þetta mál er mjög skylt, og reynt að fá aðra og betri afgreiðslu á málinu en það frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta, en sem sagt heini þeirri eindregnu ósk til hæstv. forseta, að hann fresti þessu máli, þannig að þeim aðilanum, sem þetta mál kemur mjög mikið við, sem sagt neytendunum í landinu, gefist kostur á því að láta til sín heyra um málið og þá að gera sínar ákveðnu breytingar við frv. frá því, sem nú er. Ég tel, að annað væri óforsvaranlegt, og ég trúi ekki öðru en að hv. alþm. geti verið okkur, sem þessa kröfu höfum fram borið, sammála um, að það sé rétt, að þessi leið verði farin.



Herra forseti. Frv. til laga um breytingu á lögum um framleiðsluráð landbúnaðarins virðist ætla að verða meira hitamál hér í deildinni en ég tel að efni standi til. Ég tel mig fylgjandi frv. eins og það er lagt fram af meiri hl. landbn. og get ekki séð þau miklu vandkvæði, sem ýmsir hv. alþm. reyna að þyrla upp, þá hættu, sem ætti að geta stafað af því, ef sú skipan yrði tekin, sem gert er ráð fyrir með frv. í sambandi við sölu á grænmetisvörum. Ég segi fyrir mitt leyti: Ég ber traust til grænmetisverzlunarinnar, eins og hún hefur verið rekin, og það er trú mín, að þó að þessi breyting verði gerð, sem frv. gerir ráð fyrir, þá verði sala þeirra tegunda landbúnaðarafurða framkvæmd með líkum hætti og nú á sér stað. Ég tel alveg óþarft að vera með aðdróttanir í garð bændastéttarinnar eða framleiðsluráðs um það, eins og kom fram hjá hv. 4. landsk. þm. (GJóh), að það mætti jafnvel gera ráð fyrir, að það yrði minnkaður innflutningur á jafnþarfri og nauðsynlegri vöru og kartöflur eru fyrir neytendur til þess á þann hátt að hækka verð á hinni innlendu framleiðslu. Ég vil segja, að slíkar getsakir ættu ekki að vera bornar fram hér í þingsölum, og hv. 4. landsk. þm. á ekki að víta hv. þm. Dal. (ÁB) fyrir þau orð, sem hann lét falla í þessari deild, er hann flutti framsöguræðu sína með þessu frv. Þau voru sízt stærri eða meiri en hann lætur hér falla í garð bændastéttarinnar með þessum ummælum. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, fara hér dálítið inn á annað mál, þó að það snerti ekki beinlínis það mál, sem hér er á dagskrá, en hv. 3. landsk. þm. (HV) gaf ríkt tilefni til þess í þessum umræðum. Hann þurfti endilega í sambandi við afgreiðslu þessa máls að koma inn á skipaútgerð ríkisins, sem hv. þm. Barð. (GíslJ) og ég höfum borið fram þáltill. um. Við bárum fram fyrir tveim þingum og aftur í fyrra þáltill. um það, að teknir væru upp samningar við Samband ísl. samvinnufélaga og Eimskipafélagið um það, hvort þessir aðilar, annar hvor þeirra eða báðir, mundu vilja gefa kost á því að taka að sér það starf, sem ríkisskip hefur annazt á undanförnum árum, þannig að það kæmi til með að kosta ríkið minna fé en það kostar nú með rekstri ríkisskipa. Það er algerlega rangt hjá hv. 3. landsk. þm. að halda því fram, að við hv. þm. Barð. og ég höfum viljað á þennan hátt svipta strjálbýlið þeirri þjónustu, sem Ríkisskip hefur haft með höndum. Ég tel, að það sé ósæmilegt að bera slíkt á þm., að þeir vilji hafa í frammi hér á Alþingi aðgerðir, sem eigi að svipta ekki einungis þeirra kjördæmi, heldur og önnur strjálbýliskjördæmi þeirri þjónustu, sem ríkisskip hefur látið í té á undanförnum árum. Við höfum ekki óskað eftir neinu öðru en að sú þjónusta yrði rækt með öðrum hætti og minni kostnaði fyrir ríkið. Ég tel, að eins og nú er komið, þar sem gert er ráð fyrir, að Ríkisskip fari með 10–12 millj. kr. á ári af ríkisfé til þess að geta haft þessar strandferðir á hendi, að hér sé um svo mikið fé að ræða, að ekki sé ástæðulaust, að þingmenn geri sér grein fyrir, hvort ekki sé hægt að koma þessum málum fyrir á annan hátt, sem sé að láta strjálbýlisfólkinu í té betri þjónustu og það fyrir minna fé úr ríkissjóði. Af þeirri ástæðu höfum við hv. þm. Barð. og ég flutt till. til þál. á þskj. 78. sem hv. 3. landsk. þm. vildi segja að væri þess eðlis, að það ætti að svipta strjálbýlið þeim samgöngum, sem Ríkisskip veitir. Sú þáltill. er aðeins um breytta skipun strandferða og að þessi mál séu rækilega athuguð af þingskipaðri fimm manna nefnd. Ég tel það ekki vera þá goðgá hjá hv. þm. Barð. og mér að flytja þessa till. til þál. um breytta skipun strandferða á þskj. 73, að það sé ástæða til fyrir hv. 3. landsk. þm. að hafa mörg og stór orð um hana. Hann gat þess sérstaklega, að hann ræddi þessi mál sem forseti Alþýðusambands Íslands. Yfirleitt er það skoðun mín, að það fari mjög illa á því fyrir hv. alþm. að vera að reyna að koma fram með blekkingar og staðlausa stafi; þó að þeir vilji reyna að vinna sínu máli gagn, þá sé sú aðferð ekki sigurvænleg til langframa. - Hv. 3. landsk. þm. virðist oft í málflutningi sinum grípa til þessara vopna. Ég mun geta upplýst hv. 4. landsk. um það, að engir samningar eru uppi milli stjórnarflokkanna um að leggja Ríkisskip niður. Ég veit ekki einu sinni, hvort maður má vænta þess, að endurskoðun sú fari fram, sem till. til þál. á þskj. 78 fjallar um, hvað þá heldur annað meira.



Herra forseti. Mér þykir mjög miður, að hæstv. landbrh. (StgrSt) hefur ekki enn þá séð ástæðu til þess að koma hér til okkar í deildina til þess að gefa okkur kost á að ræða við hann eftir þá síðustu ræðu, sem hann hélt. Það var vitanlegt, að hæstv. ráðh. gáði ekki betur að, hvað hann sagði í þeirri ræðu, en að meira að segja aðalstjórnarblaðið, sjálft Morgunblaðið, hafði eftir honum hluti um þetta mál, sem ég varð að reka ofan í hann með yfirlýsingu hér og hans eigið flokksblað, Tíminn, síðan varð að segja að hefði verið rangt haft eftir í Morgunblaðinu. Hins vegar hefur hæstv. ráðh. ekki enn þá fengizt til þess að ræða þetta mál við okkur, þannig að við gætum fengið að vita, hvað hann álítur í þessum málum, því að það virtist vera nokkuð óljóst hjá hæstv. landbrh. síðast. Það er enn fremur mjög óþægilegt, svo að ekki sé sterkara að orði kveðið, að hv. frsm. landbn., hv. þm. Dal. (ÁB), skuli ekki heldur vera hér viðstaddur, og hefði hans brottför af landinu raunverulega ein saman verið næg ástæða til þess að bíða til þess að gefa honum tækifæri til að standa hér fyrir sínu máli, því að ég deildi mjög skarplega á hann í ræðu, sem ég hélt hér fyrir nokkrum dögum við þessa umr. þessa máls. Mér þykir það satt að segja leitt, að hann skuli ekki eiga kost á því bæði að vita, hvað ég sagði, og að bera hönd fyrir höfuð sér. Ég sagði, að hann hefði haft í frammi ósvífnar aðdróttanir í garð starfsmanna ríkisins, og bar það saman við, hvernig við þm. annars tækjum skýrslum og áliti frá starfsmönnum ríkisins í svipuðum málum og þessu. Mér þykir það þess vegna mjög leitt, að hann skuli ekki vera kominn hér enn þá, því að það þýðir náttúrlega, að það, sem maður segir, án þess að einn þingmaður sé viðstaddur, neyðist maður venjulega til að segja aftur, þegar hann er kominn, til þess að viðkomandi þingmanni, ekki sízt þegar það er frsm. þeirrar n., sem um málið fjallar, meiri hl. hennar, gefist tækifæri til þess að bera hönd fyrir höfuð sér og vita, hvað um hann hefur verið sagt. Það er þess vegna mjög leitt, að þessir tveir hv. þm., sem áður hafa talað í þessu máli, tveir af þm. Framsfl., skuli ekki vera viðstaddir nú við áframhald umræðu málsins, því frekar sem mann hlýtur raunverulega að undra, hvort þessi stefna, sem hér kemur allt í einu fram hjá Framsfl., sé hin raunverulega stefna hans eða hvort hér sé bara um einhvern alvarlegan misskilning að ræða hjá tveim þm. Mér þykir það satt að segja ákaflega undarlegt, ef þessi stefna Framsóknar, sem fram kemur í þessu máli, að fara að leggja niður fyrirtæki ríkisins, fara að leggja niður ríkiseinkasölur til þess að afhenda einstökum aðilum, einstökum hagsmunahópum einkasölu gagnvart almenningi í staðinn, - mér þykir það ákaflega einkennilegt, ef þetta er sú vinstri stefna, sem Framsfl. núna hefur við orð að fara inn á, og ef t.d. þessi stefna að fara að leggja niður grænmetisverzlun ríkisins er árangur af margra vikna eða margra mánaða viðræðum milli miðstjórnar Alþfl. og miðstjórnar Framsfl. um að finna út nýja stefnu, sem öll vinstri öfl í landinu ættu að geta sætt sig við. Það er þess vegna ekki undarlegt, þó að okkur langi ýmsa til að fá upplýsingar um, hvort þetta sé sú vinstri stefna, sem Framsfl. þarna hefur komið sér niður á. Ég hef aðeins í einu atriði áður rekið mig á svipaðar tilhneigingar þessum hjá Framsfl., og það er í sambandi við áburðarverksmiðjumálið. Í sambandi við áburðarverksmiðju ríkisins kom sem sé upp þessi undarlega tilhneiging hjá ráðherrum Framsfl. að vilja allt í einu svipta ríkið eignarrétti á ákaflega mikilvægu fyrirtæki, sem það hafði. Framsfl. hafði alltaf frá upphafi lagt til, að áburðarverksmiðjan væri eign ríkisins, og það stendur meira að segja enn þá í lögunum. Hins vegar gerðist það, þegar það mál, flutt af ráðherrum Framsfl. sem stjórnarfrv., var til síðustu umr. í Ed., eftir að það hafði verið samþykkt í Nd., að einmitt einn af helztu forvígismönnum heildsalanna í Sjálfstfl. fékk fram breytingu á þessu máli á síðustu dögum þingsins í Ed., og frv. þannig breytt, samt þannig, að það var fullt af mótsögnum, var samþykkt og þá gegn mótmælum bæði Sósfl. og Alþfl., sem þá meira að segja átti forsrh., og Alþfl. hefur alltaf síðan í því máli staðið við hlið Sósfl. um að berjast fyrir því, að það væri skýrt og skorinort ákveðið, að áburðarverksmiðjan skyldi vera eign ríkisins, eins og 3. gr. laganna um hana heimilar. Hins vegar virðist Framsfl. enn sem komið er halda nokkuð fast í að reyna að gera áburðarverksmiðjuna að eign eins hlutafélags. Og mér sýnist, að sú stefna, sem hérna liggur fyrir viðvíkjandi grænmetisverzluninni, sé raunverulega af sama toga spunnin, meiningin sé að taka úr höndum ríkisins fyrirtæki, sem ríkið á og hefur mikla þýðingu almennt fyrir fólk, og reyna að setja slíkt fyrirtæki í hendurnar á ákveðnum, takmörkuðum hagsmunahóp, sem hefur aðeins sérstakra hagsmuna að gæta. Mér finnst þetta því undarlegra sem það hefur greinilega komið í ljós á ýmsum öðrum sviðum, að þar er Framsfl. ekki þessarar skoðunar. Við höfum hér í þinginu bæði nú í ár og eins í fyrra rætt um skipaútgerð ríkisins, og hvað snertir skipaútgerðina virðist Framsfl. vera á þeirri skoðun, að hún eigi að vera rekin af ríkinu, og meira að segja á þeirri skoðun, að skipaútgerðina eigi að reka fyrir neytendur, þ.e. fyrir þá, sem njóta þeirra ferðalaga, fyrir þá, sem þurfa á ferðum þeirra skipa, sem skipaútgerðin hefur, að halda, þannig að við að halda skipaútgerð ríkisins í eigu ríkisins eigi að taka tillit til landsfólksins, þeirra, sem eigi að hafa not af þessari útgerð. Hins vegar hafa komið fram tilhneigingar frá Sjálfstfl. til þess að breyta þarna um. M.ö.o.: Af því að það eru einstakir menn hér á landi, sem reka skip og jafnvel þykja græða á því, þá hafa þessir hagsmunahópar, sem eiga skip sem einkaeign, sýnt áhuga fyrir því að ná úr eigu ríkisins þeim skipum, sem skipaútgerðin rekur, og þessir hagsmunahópar hafa átt fulltrúa hér á Alþingi, sem hafa lagt til, að skipaútgerðin væri lögð niður. Framsfl. hefur hins vegar staðið á móti þessu. En hvernig samrýmist nú þessi afstaða því að vilja leggja grænmetisverzlun ríkisins niður, verzlun, sem ríkið á og er sett á stofn til þess að vinna fyrir neytendur og fyrir framleiðendur? Hvernig samrýmist það að vilja nú leggja þá stofnun niður, sem á að vera rekin með hag þjóðfélagsins í heild fyrir augum, og afhenda hana í hendur eins hluta af þeim mönnum, sem framleiða kartöflur og annað grænmeti á Íslandi? Það er nákvæmlega sama stefnan, sem kemur fram í slíku og í till. um að leggja niður skipaútgerð ríkisins og skipta t.d. skipastólnum upp á milli Eimskipafélags Íslands og annarra skipafélaga í landinu, m.ö.o. að taka bara tillit til þeirra hagsmunahópa, sem eiga skip, en ekki taka tillit til þeirra manna, sem þurfa á skipaferðum að halda. [Frh.]



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um Iðnaðarmálastofnun Íslands, er komið frá Ed. Samþykkti Ed. frv. næstum óbreytt eins og það var lagt fyrir hana á þessu þingi. Vænti ég, að svo megi einnig verða í þessari hv. deild. Frv. þetta er dálítið öðruvísi en það frv., sem lagt var fram á síðasta þingi, ýtarlegra og betur frá málínu gengið en þá var. Hv. þm. er nokkuð ljóst, hvernig þessu máli er farið. Það hefur verið rætt um það í Ed., það hefur verið skrifað um það í blöðunum, og ýtarleg grg. fylgir frv. Það er þess vegna ástæðulítið að fara að halda hér við þessa umr. langa framsöguræðu um málið, af því að það er nokkuð rætt, en ég vil benda á, að Iðnaðarmálastofnunin starfar nú án laga, en hún hefur nú miklu verkefni að gegna, og það er tæplega sæmandi annað en að skapa henni lög til þess að fara eftir. Úr þessu var nokkuð bætt á s.l. sumri með því að setja stofnuninni starfsreglur. En þær starfsreglur styðjast ekki við lög og eru samdar af því ráðuneyti, sem stofnunin heyrir undir. Ég geri ráð fyrir, að hv. alþm. þætti eðlilegra, að stofnunin starfaði eftir reglugerð, sem sniðin væri eftir lögum um stofnunina, en ekki eftir starfsreglum, sem ráðherra: einn hefur sámið án nokkurs stuðnings við lög. Hlutverk Iðnaðarmálastofnunarinnar er margþætt, og það er enginn vafi á því, að það er þörf á að taka þau verkefni til gagngerðrar athugunar, sem Iðnaðarmálastofnuninni eru ætluð sérstaklega. Samkvæmt 1. gr. frv. er markmiði stofnunarinnar lýst í 12 liðum, og má segja, að verkefnin séu enn fjölþættari en hér er upp talið. Ég sé ekki ástæðu til að fara að lesa þessi atriði upp. Hv. þm. hafa það fyrir sér. Það er gert ráð fyrir, eins og tekið er fram í frv., að stofnunin hafi nána samvinnu og samstarf við rannsóknaráð ríkisins, við iðnaðardeild atvinnudeildar háskólans og aðra þá aðila, sem um gæti verið að ræða í sambandi við samstarf og samvinnu. Iðnaðarmálastofnunin er ekki sett yfir aðra þá aðila, sem starfa í landinu að sumu leyti að skyldum verkefnum; að sumu leyti, segi ég, því að að mörgu leyti og að flestu leyti starfar Iðnáðarmálastofnunin að verkefnum, sem öðrum aðilum hefur ekki verið falið að vinna að hér í landinu. Ég skal ekki fara nánar út í þetta atriði að svo stöddu, ekki við þessa umr. Málið fer vitanlega í nefnd til athugunar, og það er eðlilegt, að þáð séu ýtarlegri umr. við 2. umr. en þá fyrstu. Ég vil taka fram, að með þessu frv. er gert ráð fyrir, að skipuð .verði 7 manna stjórn, en eins og núna er, þá er skipuð fimm manna nefnd til þess að stjórna stofnuninni. Stjórnin er skipuð eingöngu eftir till.. frá iðnmrh. Það hefur verið valinn maður frá Félagi ísl. iðnrekenda, frá Sambandi ísi. samvinnufélaga, frá Verzlunarráði Íslands, frá iðnsveinaráði Alþýðusambandsins og frá Landssambandi iðnaðármanna. Gert er ráð fyrir að bæta við einum fulltrúa frá Vinnuveitendasambandi Íslands. Ég hygg, að með þessari 7 manna stjórn sé tekið tillit til þeirra starfsgreina sérstaklega, sem stofnunin á að vinna fyrir. Það mætti segja, að það væru fleiri aðilar, sem þarna ættu að komast að, en ég hygg, að það sé nægjanlegt til að byrja með að hafa hér 7 manna stjórn, sem sérstaklega ér tilnefnd af fyrrnefndum aðilum. Ég sé ekki ástæðu til, eins og ég sagði áðan, að hafa þessa ræðu lengri að svo komnu máli. Ég geri ráð fyrir því, að í þessari hv: d. eins og þeirri efri séu skoðanir manna kannske nokkuð skiptar um það, hvort frv. á að verða að lögum á þessu þingi eða síðar.. Ég geri ráð fyrir því, að allir hv. þm. séu sammála um, að Iðnaðarmálastofnunin sé góð stofnun, þörf stofnun, nauðsynleg stofnun, sem beri að efla og það sé þess vegna sjálfsagt að setja henni lög. En ég er ekki í nokkrum vafa um, að það fer bezt á því að draga ekki að setja lög um þetta, og ég tel, að með svo merka stofnun sem Iðnaðarmálastofnunina sé ekki sæmandi eða verjandi að láta hana starfa án laga og án reglugerðar, sem styðst við lög. Það er því ekki til neins að fresta því til morguns, sem hægt er að gera í dag, þegar um það er að ræða að vinna gott verk.



Herra forseti. Ég vil geta þess út af því, sem hæstv. iðnmrh. sagði, að það er svo til ætlazt í þingsköpum, að umr. um mál, þær almennu umr., fari fram við 1. umr. og að lagafrv. sjálft, sem fyrir liggur, sé þá rætt. almennt, en hinar einstöku greinar þess frekar við 2. umr. málsins. Og ég held satt að segja, að þetta mál, sem hér liggur fyrir, sé þannig til komið, að það sé nauðsynlegt að ræða það almennt við 1. umr. Mér fannst dálítið einkennilegt, hvernig hæstv. ráðh. stillti þessum málum fyrir Alþingi. Það er rétt eins og hann vilji gera okkur hér tvo kosti, þ.e.: Hvort viljið þið nú heldur, þm. góðir, láta þessa stofnun starfa áfram sem stofnun, sem aðeins lýtur minni reglugerð, eða viljið þið gera svo vel að setja lög um hana? - Ég kann dálítið illa við svona aðfarir. Ég kann betur við, þegar eru settar stofnanir á stofn, sem Alþingi á að bera kostnað af, að það sé fyrst sagt við Alþingi: Leyfist mér að setja svona stofnun á stofn, og vill Alþingi hér með gera svo vel að samþykkja lög um hana? - þ.e. ganga frá málinu fyrst í Alþingi og setja síðan stofnunina á stofn, en ekki að byrja með því að setja fyrst upp stofnun eftir eigin geðþótta, koma svo til Alþingis og segja: Hér er ég búinn að setja upp stofnun, hún starfar samkvæmt minni reglugerð, það er ekki sæmandi fyrir ykkur annað en að samþykkja hana núna. - Ég mundi frekar segja, að það væri ekki sæmandi að byrja með því að setja upp stofnanir án þess að hafa lög um þær og koma svo til Alþingis á eftir og segja: Ja, nú verðið þið að fara að samþykkja lög. Það. getur ekki gengið, að stofnunin starfi án laga. Hvað eiginlega er þetta? Ætlar Alþingi ekki að fara að samþykkja lög um þetta? Dirfist Alþingi að vera að tefja eitthvað fyrir þessu? Dirfist Alþingi jafnvel að vera á móti þessu? Á stofnunin að starfa bara eftir reglugerð? - Svona á ekki að fara að því að stjórna landinu. Og ég get satt að segja ekki skilið það, hvernig á því stendur, að ríkisstj., eins og hæstv. núverandi ríkisstjórn, sem virðist hafa yfirleitt mjög þægu þingliði að skipa, skuli ekki hafa fyrir löngu, bókstaflega áður en stofnunin var sett á stofn, samþykkt lög um þetta. Hvernig stendur á því ? Ef til vill stendur þannig á því, að það hefur ekki verið algert samkomulag á milli þeirra aðila, sem eiga að njóta blessunar þessarar stofnunar um, hvernig stofnunin ætti að vera, og jafnvel ekki einu sinni samkomulag á milli þeirra flokka, sem standa nú saman að ríkisstjórn, um, hvernig stofnuninni ætti að vera stjórnað: En ef ástandið er þannig, að hæstv. ráðh. hefur orðið að skipa eina nefndina á fætur annarri til þess að reyna að komast að samkomulagi um, hvernig þessari stofnun ætti að vera stjórnað, finnst honum þá nokkuð undarlegt, þó að það gætu ef til vill verið ofur lítið mismunandi skoðanir hér innan þings um svona stofnun og að einstakir þingmenn og einstakir flokkar, sem aldrei hafa verið til kvaddir í sambandi við neinn undirbúning undir þessa stofnun, hefðu e. t. v. um eitthvað að spyrja, ekki sízt ef svo skyldi nú vera, að stofnun eins og þessi, sem hér ræðir um, Iðnaðarmálastofnun Íslands, starfandi samkvæmt reglugerð hæstv. ráðh., hefði farið þannig af stað í sumum málum, að hún hefði sýnt af sér frekju og ósvífni og verið að sletta sér fram í mál, sem henni komu ekki við, sýnt megnustu ókurteisi gagnvart stærstu samtökum í landinu og vakið á sér þann grun að vera sérstakur pólitískur erindreki ákveðinna afla utanlands? Ég er hræddur um, að hæstv. ráðh. verði að mæla ofur lítið betur og meira sannfærandi fyrir þessari stofnun og láta svo lítið að skýra fyrir okkur þm., sem hann hefur aldrei talað við um þessa stofnun og hann hefur gengið algerlega fram hjá, þegar hann hefur verið að undirbúa þessa stofnun, hvað hann ætlast fyrir með henni. Það er auðvitað gott og nauðsynlegt, að stofnanir í ríkinu starfi samkvæmt lögum. En utanaðkomandi manni finnst það dálítið undarlegt, að það skuli vera til mjög veigamiklar og mjög dýrar stofnanir, sem byggjast ekki á neinum lögum, heldur bara reglugerð. Það má vel vera, að t.d. einhver efnahagssamvinnustofnun, eitthvað það, sem hér er nú kallað með mjög slæmu orði framleiðniráð, eða eitthvað annað slíkt, hafi máske haft einhvern sérstakan áhuga á að koma slíkum stofnunum upp til samstarfs við sig. Það má vel vera. En ég vil minna hæstv. ráðh. á, að jafnvel þótt einhverjar voldugar erlendar stofnanir hefðu áhuga á einhverjum ákveðnum stofnunum á Íslandi eða að koma einhverjum ákveðnum stofnunum upp, þá er það ekki vani hér á landi, að menn setji það upp með stjórnarráðstöfunum, heldur að menn fari fram á það við Alþingi, hvort það vilji samþykkja lög um slíkt. Það hefur hins vegar stundum komið fyrir upp á síðkastið, að ríkisstjórninni hefur hætt við að bregða nokkuð fljótt við, þegar kvakað hefur verið þannig frá erlendum stofnunum, sem haft hefur verið samstarf við, en gleymt því, að það var Alþingi, sem átti að ráða því, gleymt því að það var Alþingi, sem átti að setja lög um það, stokkið til og gefið út reglugerðir - og svo kemur hæstv. ráðh. á eftir og segir: Ja, þetta er alveg ófært, stofnunin starfar bara samkvæmt reglugerð, það þurfa að koma lög um þessa stofnun. - Svona er ekki hægt að setja Alþingi stólinn fyrir dyrnar. Ég vil minna hæstv. ráðh. á, að það hefur ekki alltaf gefizt vel, þegar hlaupið hefur verið til; ef einhver erlend stofnun hefur kvakað og viljað fá settar hér upp stofnanir til samvinnu við sig, jafnvel þó að þessi erlenda stofnun væri amerísk. Ég vil minna hæstv. ráðh. á, að fyrir nokkrum árum gerðist það hér, að Landsbanki Íslands, þjóðbankinn, þótti eitthvað óþægur vissum erlendum mönnum. Voldugum bankastjórum í alþjóðlegum bönkum þótti bankastjórar Landsbankans ekki nógu stímamjúkir við sig og fóru þá fram á við ríkisstj., að hún setti upp sérstakan banka, til þess að þeir gætu haft samband við hann. Þá var ríkisstj. enn þannig, að hún vildi helzt hafa lög um þetta, og hún útbjó þess vegna lög um Framkvæmdabanka Íslands og setti þau lög hér í gegnum þingið. M.ö.o.: Það var formlega farið að á þann hátt, sem á að gera, þegar nýjar stofnanir á að setja á fót, þó að hvorki væri tilgangurinn góður né ástæðan til þess eðlileg. Það var síðan tekið af þjóðbankanum það verkefni, sem hann átti að hafa og hefur frá upphafi átt að hafa fyrir ríkisstj., að annast það að fá lán erlendis, og það var falið þessum Framkvæmdabanka. Svo brá svo við, eftir að þessum Framkvæmdabanka var falið þetta verkefni, að það - varð alltaf. erfiðara og erfiðara að fá lán erlendis. Hins vegar var Alþingi - sagt, þegar lögin um þennan Framkvæmdabanka voru sett, að það væri svo sem alls ekki meiningin, að þessi Framkvæmdabanki ætti að fara að hafa sérstakar lánveitingar með höndum, þarna ætti bara að vera einn bankastjóri og kannske ein skrifstofustúlka og alla afgreiðslu átti Landsbankinn að annast. Þetta var sagt hér og stendur skjalfest hér í þinginu. En það er ekki liðinn langur tími, eftir að Framkvæmdabankinn er settur á stofn, þangað til hann fer í kapp við aðra banka um að lána. Og hann hefur - ég veit ekki, hvort það hefur verið í samráði við Iðnaðarmálastofnun Íslands eða iðnmrh. eða hvort það hefur yfirleitt verið í samráði við nokkra - lánað til að byggja hér eina stóra verksmiðju, Glersteypuna, og svo sé ég nú nýlega, að það er búið að auglýsa þessa glerverksmiðju eftir kröfu Framkvæmdabankans til uppbaðs, og fyrir nokkru var ástandið þannig, að þessi glerverksmiðja var stöðvuð og hafði ekki getað borgað út kaup langa lengi. Það hefur heyrzt, að það væru jafnvel upp undir 4 millj. kr., sem búið væri að lána í þetta fyrirtæki, og hins vegar mjög erfitt að fá nokkrar upplýsingar viðvíkjandi þessu. En það væri e.t.v. ekki alveg óeðlilegt, þar sem þarna á í hlut eitt af stærri iðjufyrirtækjum landsins, tilraun til þess að fara inn á nýtt svið, tilraun gerð af þessum banka, Framkvæmdabankanum, sem hæstv. ríkisstj. virðist hafa alveg sérstaka trú á, og hún trúir honum þarna fyrir hlutum, sem hún trúir hvorki Landsbankanum né neinum öðrum banka fyrir, - það væri nú e.t.v. ekki alveg fjarri lagi, að það væru gefnar nokkrar skýrslur um, hvernig þetta stendur og - fyrst þetta hefur gerzt á sama tíma sem þessi iðnaðarmálastofnun héfur verið að starfa á ábyrgð ráðh. eins, samkv. reglugerð hans eins - hvort hún hefur haft einhver afskipti af þessu og hvort hún hefur fylgzt með í þessu og leitað hefur verið til hennar. Það væri ekkert óeðlilegt, að við fengjum nokkrar upplýsingar um þetta. Hæstv. ráðh. sagði, að hér væri um að ræða mjög þarfa stofnun. Ég efast ekki um, að það sé mjög þarft að koma upp stofnun, sem vinni að því bæði að efla og skipuleggja íslenzkan iðnað og íslenzka iðju, að því að undirbúa að koma upp stóriðju hér og gera þær ráðstafanir, sem þarf til þess, að við eigum tæknifróðum mönnum á að skipa í þessu efni, og annað slíkt. En mér virðist dálítið misjafn áhuginn hjá hæstv. ríkisstj. í sambandi við þau mál. Hér í 1. gr. þessa frv. er talað um, að það þurfi að stuðla að því, að hérlendir menn komist til framhaldsnáms erlendis í vísindalegum, verkfræðilegum og verklegum greinum, og hæstv. ráðh. lætur hér sem hæstv. ríkisstj. hafi alveg sérstakan áhuga á því, að þetta frv. sé samþ., þessi stofnun komist á lagalegan grundvöll. Ég var nú nýlega í sambandi við afgreiðslu fjárl. að bera fram till. um, að veitt yrði nokkurt fé til þess, að vér Íslendingar gætum séð um að kosta erlendis stúdenta, sem vildu sérmennta sig í efnafræðilegum greinum. Við vitum, að með efnafræðiiðnaðinn, kemíska iðnaðinn, er það svo, að ef menn eiga að komast vel niður í þeirri grein, þurfa þeir í fyrsta lagi langt nám, og ef menn eiga að vera víssir um að fá eitthvað að gera, þegar því námi er lokið, þá verða menn raunverulega fyrir fram að hafa fengið samninga við ríkið um slíkt, því að það er enginn annar aðili, sem yfirleitt tekur slíka efnafræðinga í sína þjónustu. Hins vegar er vitanlegt, að einmitt kemíski iðnaðurinn verður vegna okkar vatnsorku og vegna okkar hitaorku alveg sérstaklega sá iðnaður, sem við komum til með í framtíðinni að beita okkur fyrir. Til þess iðnaðar þarf í fyrsta lagi orku og í öðru lagi vit, sérþekkingu. En til þess að afla sér þeirrar sérþekkingar þarf nám frá 6 og upp í 8 ár og jafnvel lengur, því að eftir háskólanám þarf helzt nám í erlendum tilraunastöðvum, til þess að menn geti verið nægilega vel að sér í þessum efnum. Hver var nú áhugi hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. fyrir því, að Alþ. veitti fé í slíkum efnum? Hann var sá, að þessi till. mín var felld með atkv. stjórnarflokkanna á móti atkv. allrar stjórnarandstöðunnar. Það verkar þess vegna dálítið einkennilega á okkur, þegar við vitum, hvað langan tíma þarf til að fá menn með sérþekkingu í þessum efnum og hve nauðsynlegt það er fyrir Ísland, að það skuli staðið á móti því, á sama tíma sem svo er komið hér og sagt við okkur: Ja, nú er ekki annað sæmandi fyrir ykkur hér í þessari d. en að fara að setja lög um 1ðnaðarmálastofnun Íslands. Mér er ekki grunlaust um, að það hafi komið fram sú tilhneiging hjá þessari reglugerðarstofnun ráðh. að fara að setja sig yfir aðrar stofnanir, sem ríkið nú þegar hefur myndað í þessum efnum. Mér er nær að halda, að þess hafi orðið vart hjá þeim mönnum, sem hæstv. ráðh. nú af sinni náð hefur valið til þess að stjórna þessari stofnun, að þeim hafi fundizt, að þeir ættu raunverulega að ráða ekki aðeins öllum rannsóknum viðvíkjandi þessum málum, ég gæti bezt trúað, að þeir vildu helzt ráða yfirleitt, hvort Íslendingar færu til útlanda og hvað þeir gerðu. Það er svo undarlegt með þessa stofnun og hennar afskipti. Nú hefur það verið víss galli í sambandi við okkar lagasetningu á ýmsum þessara sviða, sem snerta rannsóknir á atvinnulífinu og ekki sízt hvað snertir iðnaðinn og iðjuna sem okkar nýju atvinnugreinar, að það hefur orðið einhvern veginn af nokkru handahófi, hvernig hafizt hefur verið handa um slíkar stofnanir. En þó er það e.t.v. hvergi eins nauðsynlegt og einmitt í sambandi við þær stofnanir, sem gera kröfu til vísindalegra rannsókna og sérþekkingar, að það sé sem bezt vandað til þess frá upphafi, að grundvöllurinn sé sem öruggast lagður og tryggt, að sú stofnun, sem menn hafa í þessu efni hugsað sér, nái því takmarki, sem með henni er stefnt að. Hins vega~r hefur reynslan orðið sú, að á undanförnum 15–20 árum hafa á þessum sviðum, og þar eru ekki heldur alveg undanskildir okkar gömlu atvinnuvegir, landbúnaður og sjávarútvegur, verið settar upp rannsóknarstofnanir, ein þetta árið, önnur kannske árið eftir, kannske 5 árum seinna eða 10 árum seinna, og stofnanirnar hafa meira eða minna rekizt á, þeirra starfssvið hafa ekki verið afmörkuð, og þetta hefur valdið því, að þetta hefur orðið óþarfur tvíverknaður, stundum jafnvel árekstrar þarna á milli, óþarfaeyðsla og ekki verið samræmdir kraftar þeirra vísindamanna, sem þarna áttu að starfa að. Það er þess vegna gefið, að þegar við nú eigum að fara að ræða um stofnun eins og þá, sem þessi lög fjalla um, þá hljótum við að athuga þá reynslu, sem við höfum áður haft af lagasmíð í þessum efnum, og reyna að læra nokkuð af þeirri reynslu. Það er ekki í fyrsta skipti, sem lagt er til að koma upp stofnunum, sem eiga m.a. að athuga ýmislegt viðvíkjandi hagnýtingu okkar hráefna og okkar auðlinda. Rannsóknaráð ríkisins hefur verið sett á stofn fyrir alllöngu og átt að vinna á víssum sviðum í þessu, og Alþ. hefur raunverulega nú þegar séð ástæðu til þess að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess, að það væru ekki settar á stofn nýjar stofnanir, sem rækjust á við það, sem fyrir væri. Alþ. hefur látið í ljós þann vilja sinn að tryggja, að þær stofnanir, sem fyrir væru, og þær, sem yrðu skapaðar í framtíðinni, væru reistar og grundvallaðar á ákveðnu skipulagi, þannig að þær rækjust ekki hver á aðra, þannig að það yrði sem bezt gagn að sérþekkingu þeirra manna, sem þar ættu að starfa, og notaðist á allan hátt sem bezt bæði að því fé, sem ríkið veitti í því sambandi, og að þeim möguleikum, sem við almennt hefðum. Á síðasta Alþ. voru þessi mál tekin til athugunar, og það var borin fram þá þáltill., rædd allýtarlega, athuguð vel í n. og samþ. einróma síðan hér á þingi. Þessi þáltill. um kosningu mþn. til þess að gera till. um nýjar atvinnugreinar og hagnýtingu náttúruauðæfa hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að kjósa 7 manna milliþinganefnd til að gera till. um eflingu núverandi atvinnuvega og nýjar atvinnugreinar til framleiðslu- og atvinnuaukningar og hagnýtingu náttúruauðæfa landsins. N. er heimilt að ráða sérfróða menn til að vinna úr gögnum, sem fyrir hendi eru, og til vísindalegra rannsókna, .eftir því sem hún telur nauðsynlegt vegna starfa sinna. Skulu rannsóknarstofnanir, sem starfa á vegum ríkisins, veita n. aðstoð eftir þörfum. Enn fremur skulu aðrar opinberar stofnanir og embættismenn greiða svo sem verða má fyrir störfum hennar. N. skal gera till. um framkvæmdir og rekstrarform, gera grein fyrir þjóðhagslegri þýðingu framkvæmdanna og fjárþörf og benda á leiðir til fjáröflunar. Þá skal n. gera till. um, hvernig bezt verði til frambúðar skipulögð og samræmd starfsemi þeirra rannsóknarstofnana, sem nú vinna að rannsóknum á náttúruauðæfum landsins, og leita úrræða til að auka og endurbæta afköst í ýmsum atvinnugreinum. Skal n. endurskoða gildandi lagaákvæði um þessar stofnanir. Nefndarkostnaður greiðist úr ríkissjóði.“ Þannig var þessi þáltill. samþ. 20. apríl 1955. Þessi mþn. er tekin til starfa, og formaður þessarar mþn. er formaður annars stjórnarflokksins, hv. þm. Str. (HermJ), og eins og ég hef lesið upp, er einmitt eitt af verkefnum þessarar n. að samræma starfsemi þeirra rannsóknarstofnana, sem nú eru fyrir, hvort heldur þeirra, sem vinna að rannsóknum á náttúruauðæfum landsins, eða annarra, sem leita úrræða til þess að bæta og auka og endurbæta afköst í ýmsum atvinnugreinum. Alþingi sá ástæðu til þess að gera sérstaka samþykkt, setja á fót sérstaka mþn., sem auk annarra verkefna átti að hafa sem eitt af sínum aðalverkefnum að samræma og skipuleggja starfsemi þeirra rannsóknarstofnana, sem fyrir eru. Það er alveg auðséð, að þessi nefnd á m.a. að vinna að því að samræma þær stofnanir, sem nú eru til, þær stofnanir, sem nú eru lagaákvæði um, og náttúrlega mun slík n. líka taka tillit til vissra stofnana, sem starfa samkvæmt reglugerð einhverra ráðherra, þannig að það er vitanlegt, að Alþ. hefur með samþykkt þessarar þáltill. beinlínis ætlazt til þess, að það yrði, á meðan þessi n. væri að starfa, skotið á frest að setja upp nýjar stofnanir, samþykkja ný lagaákvæði, því að þessi n. átti einmitt að endurskoða hin gömlu lagaákvæði um slíkar stofnanir. Nefndin, og í henni á, eins og gefur að skilja, Sjálfstfl., flokkur hæstv. ráðh., sína fulltrúa, tók mál þetta strax fyrir, þegar hún sá þetta frv., sem hér var lagt fyrir Alþ. Hún ræddi það á fundi sínum 10. jan., og n., sem er skipuð m.a. þremur mönnum, sem Sjálfstfl. hefur fengið kosna í hana, sendi eftirfarandi bréf til iðnn. Ed., sem ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Atvinnumálanefnd ríkisins. Reykjavík, 12. jan. 1956. Atvinnumálanefnd ríkisins, sem stofnuð var samkv. þál. um kosningu mþn. til að gera till. um nýjar atvinnugreinar og hagnýtingu náttúruauðæfa, frá 20. apríl 1955, samþ. á fundi sínum þann 10. þ. m. að beina þeim tilmælum til iðnn. Ed. Alþ., að afgreiðslu laga um Iðnaðarmálastofnun Íslands verði frestað, þangað til n. hefur skilað áliti. N. er falið að gera till. um samræmingu og starfsemi þeirra rannsóknarstofnana, sem nú vinna að rannsóknum á náttúruauði landsins, og leita úrræða til að auka og endurbæta afköst í ýmsum atvinnugreinum. Skal n. endurskoða gildandi lagaákvæði um þessar stofnanir. Er hætt við, að af því hlytist tvíverknaður, ef samþ. væru lög um Iðnaðarmálastofnun Íslands, sem síðan yrðu tekin til endurskoðunar strax á eftir. Virðingarfyllst, f.h. Atvinnumálanefndar, Hermann Jónasson. Jóhann Jakobsson. ritari. Til iðnaðarmálanefndar efri deildar Alþingis.“ Alþingi hafði í heild og atvinnumálanefnd ríkisins samkvæmt þeirri niðurstöðu, sem Alþ. komst að, þegar það samþ. þá þáltill., sem ég hef hér skýrt frá, komizt að þeirri niðurstöðu, að að sumu leyti hefðu rannsóknarstofnanirnar og þær stofnanir, sem hefðu með okkar atvinnuvegi að gera, vaxið upp eins og hálfgerður villigróður á undanförnum árum. Og það hefur verið svo, að lögin um þessar stofnanir hafa verið sett sitt á hvað á undanförnum áratugum og stangast þess vegna á ýmsum sviðum og starfsemi þessara stofnana verður að því oft mikill bagi, svo að ég ekki tali um, að þar við bætist, að stofnanir, sem fyrir eru í þjóðfélaginu, bæði samtök á sviði landbúnaðar og sjávarútvegs og slíkt, eru jafnvel Líka með sínar sérstöku stofnanir á þessum sviðum, svo að eitt rekur sig þarna á annars horn. Það er þess vegna ekki að undra, þó að nefnd, sem er falið það af hálfu Alþ. að reyna að skipuleggja og samræma starfsemi slíkra stofnana, sjái ógjarnan, að það sé farið að samþykkja lög um Iðnaðarmálastofnun Íslands nú allt í einu rétt á meðan þessi athugun stendur yfir og meðan verið er að reyna að ná samkomulagi á milli fulltrúa ýmissa flokka hér á Alþ. í þessari n. um, hvernig þessi rannsókn skuli skipulögð framvegis. Ég get sagt hæstv. ráðh. það, að það er nógu erfitt að finna út það rétta í þessum efnum og að vinna bug á ýmsum mótsetningum, sem þegar hafa skapazt, t.d. eins og í sambandi við sjávarútveginn, fiskiðnaðinn eða annað slíkt, þó að sé ekki farið að bæta því ofan á að fara að setja mjög mikil, ýtarleg og nákvæm lög um Iðnaðarmálastofnun ríkisins, rétt á meðan verið er að reyna að komast að niðurstöðu um skipulag þessara mála framvegis. Ef hæstv. ráðh. sá svona mikla ástæðu til þess að koma þessari stofnun upp með reglugerð á sínum tíma og fannst hún geta starfað samkv. reglugerð þá, sé ég nú ekki betur en að hún ætti að geta starfað samkv. reglugerð þessa mánuði, sem atvínnumálanefnd ríkisins, sem Sjálfstfl., flokkur hæstv. ráðherra, á þrjá menn í, er að athuga, á hvern hátt væri bezt að samræma starfsemi þessara stofnana. Það gæti ekki orðið til neins annars en að gera erfiðara það starf, sem Alþingi í fyrra fól þessari mþn., ef það ætti núna í millitíðinni að fara að samþykkja lög um þessi mál. Ég vil þess vegna eindregið leyfa mér að vona, að annaðhvort vilji hæstv. ráðh. sjálfur á það fallast að óska eftir, að afgreiðslu þessa máls sé frestað, á meðan sú rannsókn fer fram, sem Alþ. samþykkti í fyrra, eða þá að hv. deild vilji verða við þeim tilmælum, sem fram hafa komið frá atvinnumálanefnd ríkisins, að afgreiða ekki þetta mál, á meðan þessi rannsókn standi yfir. Og ég verð að segja, að mér finnst það því undarlegra, að hæstv. ráðh. skuli leggja slíkt kapp á að afgreiða þetta mál, sem mér sýnist, að þó að þetta frv. sé stjórnarfrv., þá sé hæstv. ríkisstj. alls ekki sammála um frv. M.ö.o.: Andstætt því, sem nýlega var tekið fram í lögum, nýsamþykktum frá Alþingi. virðist ekki með þessu frv. eiga að fela neitt vald í hendur ríkisstj. í heild, heldur ríkisstj. í pörtum, þannig að þetta sé eitthvert einkamál hæstv. iðnmrh., sem hann hafi alveg sérstaklega mikinn áhuga á að setja í gegn. Nú skil ég það vel, að hæstv. iðnmrh. hefur áhuga á að gera ýmislegt á sviði iðnaðarins, sem undir hann heyrir, og er það ekki nema lofsvert. En hefur hann nú ekki gert allmikið nú þegar? Hann hefur komið upp þessari stofnun bara með reglugerð, og að því er hann segir, starfar hún mikið og hefur a.m.k. látið að sér kveða, meira að segja á sviðum, sem henni koma -ekkert við, þannig að hann ætti að geta sætt sig við það í bili. Ég velt ekki, hvað það er, sem sérstaklega veldur því, að hæstv. ráðh. leggur svona gífurlega mikla áherzlu á, að þetta stjfrv. sé samþykkt nú, án þess að hafa meira að segja stjórnarflokkana óskipta að baki sér í því. Mér hefur virzt eftir mínum litla kunnugleika á þessum málum, að undanfarið hafi eitthvað bjátað á í sambandi við stjórnina á þessu fyrirtæki og það hafi ekki verið algert samkomulag um, hvernig hún ætti að vera. Og það má vel vera, að nú hafi hæstv. ráðh. fundið þar út aðferð, sem honum líkaði vel. En ég er ekki alveg víss í, að öllum öðrum líki það eins vel. Í grg. þessa frv. er birt fskj., sem var frv. til laga um 1ðnaðarmálastofnun Íslands og mun hafa verið lagt fyrir Alþ. áður og n. síðan skipuð á eftir til þess að endurskoða það og gera á því breytingar, sem æskilegar þættu. Mér hefur enn ekki unnizt tími til þess að bera frv. saman í einstökum atriðum viðvíkjandi höfuðgreinunum, 1. og 2. gr., en mér varð á að lita á ákvæðin um, hvernig stjórnin skyldi skipuð, í því frv., sem nú liggur fyrir, og í því frv., sem prentað er með sem fskj. og endurskoða átti. Samkv. því frv., sem áður lá hér fyrir, áttu að vera sjö fulltrúar í stjórninni, og þar átti að vera einn samkv. tilnefningu Félags íslenzkra iðnrekenda, annar samkv. tilnefningu Landssambands iðnaðarmanna, þriðji samkv. tilnefningu Sambands íslenzkra samvinnufélaga, fjórði samkv. tilnefningu Vinnuveitendasambands Íslands, fimmti samkv. tilnefningu iðnsveinaráðs Alþýðusambands Íslands og tveir, sjötti og sjöundi, samkv. tilnefningu Alþýðusambands Íslands, og skal annar vera fulltrúi iðnverkafólks. Það þurfti ekki lengi að athuga þessar till. til þess að sjá, að samkv. þessu áttu verkamenn að hafa aðstöðu til þess að hafa þrjá menn í þessu ráði, þrjá menn af sjö. Síðan átti S.Í.S. að hafa þar einn mann, og svo áttu samtök atvinnurekenda og meistara að hafa þarna þrjá menn, og eftir reynslu að dæma gat maður mjög vel búizt við því, að pólitískt séð mundu þessi þrír menn máske vera úr Sjálfstfl. eða með svipuð sjónarmið og hann hefur. Ef þarna hefðu þá verið einhver mismunandi sjónarmið, þá hefði samkv. þessari skipun stjórnarinnar verkalýðssamtökin átt að hafa þarna mikil ítök í eða alveg þrjá menn, samband samvinnufélaganna einn, atvinnurekendurnir eða meistararnir til samans þrjá menn. Þessari tilhögun stjórnar virðist svo vera nokkuð breytt, eins og frv. liggur nú fyrir, eftir að það hefur verið endurskoðað. Þá er gert ráð fyrir, að stjórnin sé að vísu skipuð sjö mönnum eins og áður, en þeir, sem nú eiga að skipa stjórnina, eftir því frv., sem fyrir liggur, eru Félag íslenzkra iðnrekenda, iðnsveinaráð Alþýðusambands Íslands, Landssamband iðnaðarmanna, Samband íslenzkra samvinnufélaga, Verzlunarráð Íslands, Vinnuveitendasamband Íslands og Alþýðusamband Íslands. M.ö.o.: Það, sem gerzt hefur í millitíðinni; virðist vera það, að í staðinn fyrir að Alþýðusamband Íslands hafði tvo menn og annan þeirra sem sérstakan fulltrúa iðnverkafólks, sem sé þess ófaglærða fólks, sem á að vinna að íslenzkum iðnaði, þá er Alþýðusamband Íslands svipt öðrum þessum fulltrúa. Og hver er svo látinn útnefna fulltrúa í staðinn? Jú, það er Verzlunarráð Íslands, sem kemur þarna eins og fjandinn úr sauðarleggnum. Hvað hefur eiginlega Verzlunarráð Íslands sérstaklega með þessa hluti að gera? Siðan hvenær þykir það rétt, að í stofnun, sem á að heita Iðnaðarmálastofnun Íslands og á m.a. að fara að beita sér fyrir því að reyna á ýmsan hátt að fá iðnverkafólk til þess að læra betur sína atvinnu, jafnvel fá það til þess að auka afköstin í sinni grein, sérmennta sig eða annað slíkt, - síðan hvenær þykir mönnum heppilegra að svipta einmitt þetta iðnverkafólk fulltrúa í slíkri stofnun og láta heildsalana í Reykjavík, Verzlunarráð Íslands, fara að útnefna menn í staðinn? Er máske meiningin, að heildsalarnir fari að vinna í verksmiðjunum hérna fyrir Iðjutaxta og að þeir ætli að fara að taka að sér að gera betur en iðnverkafólkið um afköstin í þessari grein? Eða er það bara hitt, að Verzlunarráð Íslands hefur slík áhrif og slík völd í Sjálfstfl., að það getur sagt: Það skal nema brott fulltrúa iðnverkafólksins - þegar á að ræða um stofnun, sem sérstaklega á að hafa með iðnaðarmál að gera, og setja fulltrúa heildsalanna í staðinn? Ég held, að það sé ekkert undarlegt, þó að við óskum skýringa á, hvernig á þessu stendur, hvernig þetta er komið til. Við sjáum að vísu, hverjar afleiðingarnar yrðu pólitískt séð og hver breytingin mundi vera í sambandi við svona skipun stjórnarinnar. Verzlunarráð Íslands er ein sú stofnun, sem Sjálfstfl. mun telja sér öruggasta, þó að ýmislegt annað kynni að bresta, þó að jafnvel iðnrekendur og atvinnurekendur almennt færu að rísa upp á móti Sjálfstfl., þá býst ég við, að hann mundi í lengstu lög treysta Verzlunarráði Íslands, stærstu heildsölunum hérna í Reykjavik, til þess að halda tryggð við sig. En er það nú skynsamlegt, þegar á að fara að setja á stofn sjálfstæða ríkisstofnun með því markmiði að efla framfarir í íslenzkum iðnaði og koma á hagkvæmari vinnubrögðum í iðnaðarframleiðslu, að byrja með því að útiloka það, að iðnverkafólkið sjálft, fólkið, sem vinnur fyrst og fremst þarna, frá því að eiga þar fulltrúa? Eftir að áður er þó búið að gefa alveg sérstaklega því undir fótinn, að Alþýðusambandið, sem útnefni þarna tvo aðila, útnefni annan þeirra frá iðnverkafólkinu, á að strika þetta út og Verzlunarráð Íslands sett þarna í staðinn. Við sjáum, að þetta mundi þýða, að Sjálfstfl. mundi tryggja sér fjóra menn í stjórn þessarar stofnunar, öfugt við það, sem var, þegar frv. lá hér fyrir áður, að Sjálfstfl: virtist ekki gera kröfu til þess að ætla að tryggja sér þarna neinn pólitískan meiri hluta. Hvernig stendur á þessari breytingu? Er það nokkuð undarlegt, þó að við viljum gjarnan fá að vita, hvernig á henni stendur? Það er ekki eðlilegt, að við gleypum við því alveg undireins að fallast á slíka breytingu, og það er ekki undarlegt, þó að komi upp hjá okkur, ef á að reyna að fara að knýja slíkt fram, sú spurning: Er þetta valdaspursmál í sambandi við þessa stofnun eitt höfuðatriðið þarna í? Ég býst við, að hæstv. ráðh. svari mér kannske og spyrji, hvort mér finnist þá betra að láta þetta vera bara reglugerð, sem ráðh. ráði aleinn, og hann geti ráðið stjórninni alveg eins og honum þóknast. Það eina, sem ég hef þar um að segja við hann, er það, að náttúrlega getur hann sett upp stofnanir eftir reglugerðum, að svo miklu leyti sem honum finnst það fært. Það er ekki mál Alþ. Hér er um það að ræða, á hvern hátt Alþ. eigi að ákveða stjórn á stofnun, sem það á að fara að setja upp. Frá stjórninni á slíkri stofnun verður ekki gengið, fyrr en Alþ. hefur samþykkt um það lög, og þá er ekki óeðlilegt; að maður vilji gjarnan ganga þannig frá þeim lögum, að ekki sé stofnað til pólitísks einræðis neins eins stjórnmálaflokks í sambandi við slíka stofnun. Og ég held það væri síður en svo hollt því máli, sem hæstv. ráðh. segist hér vera að berjast fyrir. Þegar talað er um ýmsar nýjungar, talað er um aukin afköst og annað slíkt í sambandi við iðnaðinn, þá verður slíkt svo bezt gert, að það verði gert í samráði og með góðu samstarfi við iðnverkafólkið sjálft. Öðruvísi verður það ekki gert. Íslenzkt verkafólk mun aldrei láta beygja sig inn á það, sem verkafólk sums staðar erlendis hefur verið beygt inn á, að láta gera sig eins og að litlum hlutum í framleiðsluvél, eins og að næstum sálarlausum vélahlutum. Íslenzkt verkafólk gerir kröfu til þess að verða það frjálst og sjálfstætt við sína vinnu, að vera það hugsandi verur, að það lætur ekki niðurlægja sig eins og gert hefur verið í sumum stóriðjulöndum við verkafólkið. Og meðan talað er um aukin afköst iðnaðarins og annað slíkt, þá mun slíkt því aðeins verða gert og því aðeins vera heppilegt og hollt okkar mannlífi og okkar þjóðlífi, að það sé gert í samstarfi við verkafólkið sjálft. Þess virtist mér að sumu leyti hafa verið tilhneiging til, t.d. hvað skipun stjórnarinnar snertir, í fyrri till., en það hefur verið horfið frá því síðan. Þá er ég enn fremur hræddur um, eins og 1. gr. í þessu frv. nú er, að það muni margt rekast á við t.d. rannsóknaráð ríkisins, ef það ætti að samþykkja það eins og nú væri, og hún mundi aðeins verða til þess að skapa enn þá meiri glundroða á þessu sviði en nú er. Svo er það eitt, sem ég vildi gera athugasemd við í sambandi við málið á þessu frv. og þess grg. Það er tekið þarna upp eitt orð, sem ég verð að segja að mér er mjög illa við, þó að ég hafi séð, að ýmis blöð eru farin að nota það, og það er orðið - „framleiðni“. Við höfum haft orð á íslenzku áður yfir þetta hugtak, útlenda hugtakið , produktivitet, það er framleiðslugeta. Það hefur alltaf verið erfiðleiki í sambandi við íslenzkt mál vegna þess, hve sérstætt það er - af öllum tungumálum, þegar slíkar byltingar gerast eins og nú í þeim tæknilega heimi, að finna orð, sem áttu vel við okkar mál, yfir útlend hugtök, en alþýðan um leið skildi. Yfirleitt hefur þetta tekizt vel. Það hafa verið það snjallir menn, sem hafa búið til nýyrðin í íslenzkri tungu á síðustu öld, að okkar mál hefur svo að segja verið nýskapað, án þess að þess forni hljómur breyttist og án þess að því undirstöðuatriði væri grandað, að alþýða manna skildi sitt eigið mál. Þegar átti að fara að búa til orð á íslenzku yfir erlend orð eins og t.d. demokrati, þá var búið til orðið lýðræði, sem í fyrsta lagi þýddi það nákvæmlega sama og hið gamla gríska orð sjálft þýddi, lýðræði, það, að lýðurinn réði, og hvert mannsbarn þess vegna gat skilið, og orðið sagði sjálft, hvað það meinti: Íslenzkur almenningur hafði þess vegna orð, sem talaði sjálft til hans um inntakið í því og meiningu þess, þar sem útlendar þjóðir urðu bókstaflega að; læra, hvað orð eins og demokrati þýddi. Skandinavískar eða engilsaxneskar þjóðir voru búnar að glata sínum gömlu orðum yfir slíkt, þó að einstaka þeirra eins og Þjóðverjar, reyndu að nota sín gömlu orð við hliðina, en tókst yfirleitt ekki. Okkur tókst það hér á Íslandi. Við höfum staðið frammi fyrir sama vandamálinu, þegar við höfum komið að þeim efnahagslegu hugtökum og þeim tæknilegu hugtökum. Með ýmis af þeim tæknilegu hugtökum er þarna sá erfiðleiki, að meining þeirra sjálf er oft það erfið, að fólk á bágt með að skilja hana. Hvað efnahagslegu hugtökin snertir er hins vegar þarna nokkru öðru máli að gegna. Þarna er hægt að finna orð, sem fólkið skilur. Þetta orð, produktivitet, man ég stóð strax fyrir okkur, þegar við vorum að byrja að þýða hér ýmis af þeim gömlu marxistisku ritum á íslenzku, að finna íslenzkt orð yfir þetta, og þetta orð, framleiðslugeta, er ákaflega sjálfsagt orð. Það segir hverjum einasta manni, hvað í því felst. Framleiðslugeta, það er geta manna til að framleiða, það er afköst. Hins vegar framleiðni, hvað þýðir það? Ja, það, sem mér mundi fyrst detta í hug, þegar ég heyri orð eins og framleiðni, mundi vera eitthvað í sambandi við rafmagn og hvernig ákveðin efni mundu leiða það áfram, eða eitthvað slíkt. Orðið framleiðni segir engum manni, engum Íslendingi, hvað í orðinu felst og hvað það merki, og mér sýnist, að þeir, sem taka svona orð upp, séu ekki að reyna að finna orð, sem alþýða manni skilji. Það kunna að vera menntaðir menn. En þeir menntuðu menn, sem bezt og stórkostlegast verk hafa unnið að því að finna íslenzk orð yfir erlend hugtök, hafa verið svo snjallir og svo gæfusamir að finna orð, sem alþýðan skildi. Það má vel vera, að orð eins og t.d. framleiðslugeta sé óþjálla í samsetningum. Það eru mörg okkar orð í íslenzku. Ég vil þess vegna alveg eindregið mælast til þess, að þetta orð, sem hér er reynt að koma inn í málið, inn í lagamálið, framleiðni, sé gert útlægt úr því. Því vildi ég aðeins skjóta hér inn, um leið og við ræddum um sjálfan tilganginn með þessum lögum, um stofnunina, sem eigi að setja á stofn, og hennar stjórn. Ég vil mega vonast til, að hæstv. ráðh. skýri þetta nú nokkru betur fyrir okkur en þegar hefur verið gert og láti okkur, sem höfum svona miklar efasemdir út af þessu frv., í té nánari vitneskju um, hvernig á því stendur, að hann leggur svona mikla áherzlu á framgang þessa máls nú, þegar stofnunin þó starfar að því er virðist örugglega undir hans reglugerð, og hvernig á því stendur, að þær breytingar hafa verði gerðar viðvíkjandi stjórn þessara stofnunar frá því, sem áður hefur verið hugsað, sem óhjákvæmilega hljóta að vekja nokkra tortryggni.



Herra forseti. Ég er dálítið hissa á því, að þetta mál, sem ég álít vera þýðingarmikið mál, mál, sem eigi skilið að vera afgreitt að þm. viðstöddum, en ekki að þeim fjarverandi, skuli vera tekið til umræðu nú á síðdegisfundi, sem ég hygg að flestir þm. viti ekki um á þessu augnabliki að sé haldinn, því að svo stóð á, að svo sem að undanförnu voru allir ráðherrar fjarverandi í dag, að undanteknum einum, hæstv. utanrrh., sem hins vegar er nú fjarverandi, og flestir þm. voru fjarverandi á hinum rétta fundartíma, þar af áreiðanlega meiri hluti af liði hæstv. ríkisstj. En svo er með stuttum fyrirrvara boðað til þess, að fundi skuli fram haldið frá kl. 5 og fram til kvöldverðar, kannske verður kvöldfundur líka. Þetta stingur alveg í stúf við vinnubrögð þingsins að undanförnu, því að að undanförnu hefur það verið svo, að suma daga hefur verið fundarfall núna fyrir nokkru vegna verkefnaskorts og að nefndir höfðu ekki lokið störfum og málin lágu þar. En nú er sá fítonskraftur hlaupinn í stofnunina, að síðdegisfundir eru haldnir að nýafstöðnum fundum langt fram yfir miðnætti í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna. Eitthvað hlýtur að reka á eftir, og skil ég þó ekki, hvað það mætti vera, þar sem allar líkur eru til, að Alþ. eigi að halda áfram störfum fram í marzmánaðarlok, fram undir páska. En látum þetta nú vera. Það koma sjálfsagt skýringar á því, hvers vegna hæstv. ráðh. leggur svona mikið kapp á, að málið sé annaðhvort afgreitt mjög fljótt eða rætt án áheyrenda, og gæti það náttúrlega haft sínar skýringar. Þetta hefði ekki verið svo undarlegt, ef þetta mál hefði verið algerlega ágreiningslaust mál og því talið alveg sjálfsagt, að það færi átakalaust gegnum þingið. En það er fjarri því, að svo sé. Það er búið að gera hvert tilhlaupið á fætur öðru til þess að afgreiða þetta mál, ekki aðeins núna á þessu þingi, heldur í fyrra einnig og ég held í hittiðfyrra líka, og nú þegar það kemur enn, eftir að búnar eru að starfa að undirbúningi þess tvær mþn., þá er ágreiningur í þeirri fyrri deild, sem málið fær til meðferðar, þannig, að ágreiningurinn er um fleiri en eitt atriði. Í fyrsta lagi virðist vera mjög mikill ágreiningur um það í n. í hv. Ed., hvernig stjórn fyrirtækisins skuli skipuð, og það er sá skoðanamunur, sem veldur því, að n. klofnar. Annar meiningarmunur kemur svo þar fram, og hann er sá, að tveir nm. í hv. Ed. vilja auk þess alls ekki, að málið sé afgreitt á þessu þingi. Ágreiningurinn um málið núna, eftir að búið er að kokka það tvisvar í milliþn., er sem sé tvenns konar. um það, hvort það sé rétt að afgreiða löggjöf á þessu þingi um málið, og hins vegar um, hvernig stjórn fyrirtækisins skuli skipuð. Þetta allt kemur greinilega fram í nefndarálitunum frá Ed. Í nál. meiri hl. segir í upphafi: „Frv. það, sem hér um ræðir, er flutt sem stjfrv. og var undirbúið og samið af mþn., er ráðh. skipaði til þess á s.l. ári. Er meginatriði frv. að lögfesta þær reglur, sem stofnunin starfar nú eftir og ráðh. hefur sett. Hafði mþn. orðið sammála um ákvæði frv., að undanskildum ákvæðum 5. gr. um stjórn stofnunarinnar, þar sem einn nm., Gísli Jónsson, gerði fyrirvara um það atriði.“ Einmitt þetta ágreiningsatriði minni hl. í mþn. hefur svo aftur fengið meiri hl. í n. í hv. Ed. með sér, því að það er einmitt ágreiningsatriði hv. þm. Barð., sem felst í brtt. meiri hl. nefndarinnar. Hæstv. ráðh. virðist hafa þá skoðun, að það sé bráðnauðsynlegt, að þessi stofnun starfi samkv. löggjöf. Nú virðist það þó ekki breyta starfseminni í stofnuninni mikið, þar sem hann upplýsir, að eiginlega sé frv. staðfesting á þeim reglum, sem stofnunin starfi nú eftir. Og ef vitnað er til annarra landa, sem komið hafa upp sams konar stofnunum og þessari, þá er það upplýst, að í sumum löndum og það meira að segja á sumum Norðurlöndum, þar sem þessar stofnanir eru komnar í fast form og búnar að starfa árum saman með miklum ríkisframlögum, er ekki til nein löggjöf um þessar stofnanir. Þær starfa ekki samkvæmt lagasetningu, en fá þó stórar fjárveitingar frá þjóðþingi viðkomandi þjóða eftir sem áður. Vitanlega væri hægt að smíða þessari stofnun okkar alveg sama form, og það virðist hafa verið gert í raun og veru með þeirri ráðherrareglugerð, sem stofnunin starfar nú eftir. Ég fæ því ekki séð, að nokkur rök hafi verið færð fram fyrir því, að það sé nauðsynlegt að samþ. þetta frv. nú. Reglugerð ráðherrans liggur fyrir, stofnunin hefur þegar vikum og mánuðum saman starfað eftir þeirri reglugerð, og reglugerðin er samhljóða frv. í öllum aðalatriðum. Mér finnst, að það ætti meira að segja heldur að letja hæstv. ráðh. þess að leggja áherzlu nú á afgreiðslu frv., þar sem nú eru komnar fram till. um, að stjórn fyrirtækisins verði skipuð á allt annan veg en hæstv. ráðh. hefur gert ráð fyrir í sínum reglum, og geri ég þó ráð fyrir, að þær séu frekar að hans vilja en einmitt þetta nýja stjórnarform, sem einn af 5 milliþn. mönnum lagði til að yrði tekið upp. Ég skal þá víkja að ágreiningnum um það, hvort rétt sé að afgreiða frv. nú. Það er óneitanlega nokkuð gild ástæða, sem færð er fram í bréfi frá atvinnumálanefnd ríkisins um það, að málinu verði frestað, þar sem bent er á, að sú opinbera nefnd, hin nýja Rauðka, eigi að gera till. um nýjar atvinnugreinar og hagnýtingu náttúruauðæfa og að þessi n. hafi orðið sammála um það á fundi sínum þann 10. jan. s.l. að beina þeim eindregnu tilmælum til iðnn. Ed. Alþ., að afgreiðslu laga um Iðnaðarmálastofnun Íslands verði frestað, þangað til n. hafi skilað áliti. En n. er einmitt ætlað að gera till. um samræmingu og starfsemi þeirra rannsóknarstofnana, sem nú vinna að rannsóknum á náttúruauði landsins, og leita úrræða til að auka og endurbæta afköst í ýmsum atvinnugreinum. Þetta er einmitt nákvæmlega það sama sem Iðnaðarmálastofnunin á að fást við. Þar af leiðandi segir atvinnumálanefndin, að það sé hætt við, að það valdi tvíverknaði, ef samþykkt séu fyrst lög um Iðnaðarmálastofnun Íslands, en áfram haldi svo skipulagsnefnd atvinnumála að gera sínar tillögur um, hvernig eigi að haga rannsóknarstofnunum, sem starfa nú hlið við hlið í landinu. Þeir menn, sem færðu fram þessar ástæður og fjölluðu um þær í n. í Ed., fallast á þessi rök og leggja til, að málinu sé nú vísað frá með rökst. dagskrá. Það tel ég a.m.k. mjög svo eðlilegt, meðan ágreiningur er um það, hvernig stofnunin skuli byggð upp. Ef fengist alger lausn á því og samkomulag um, hvernig stjórn fyrirtækisins skyldi skipuð, þá gæti verið að einhverju leyti fallin í burt ástæðan til þess að fresta afgreiðslu málsins. Ég mun síðar koma að því, að það er út fyrir veggi Alþ. ágreiningur um það, hvernig stjórn fyrirtækisins skuli vera skipuð. Þrjú fylgiskjöl eru birt með þessu frv. Það er í fyrsta lagi frv. til l. um Iðnaðarmálastofnun Íslands, eins og það var lagt fyrir þingið í fyrra, og í því frv. er stofnuninni ætlað að ýmsu leyti allt annað form en í frv., sem lagt er fyrir þingið í ár. Þar stendur í 6. tölulið, að stofnunin skuli vinna að eflingu framfara í íslenzkum iðnaði, m.a. með því, sem segir í 6. liðnum, „að hafa samband og samstarf við hliðstæðar erlendar tæknistofnanir, og stofnunin skal vera ríkisstj. til ráðuneytis í tæknilegum vandamálum, er iðnaðinn varða, öðrum en fiskiðnaði“. Þarna í aths. við þetta frv. er svo skýrt frá því, að ríkisstj. hafi bætt þessu aftan við liðinn: „öðrum en fiskiðnaði“. Og hvers vegna vildi hæstv. ríkisstj. ekki, að Iðnaðarmálastofnun Íslands fengist neitt við að rannsaka vandamál íslenzks fiskiðnaðar? Það er af því, að það eru fleiri en ein stofnun, sem eru einmitt að rannsaka íslenzkan fiskiðnað. Það er komin stór og mannfrek og dýr stofnun hjá Fiskifélagi Íslands, sem vinnur að þessu að því er snertir fisk veiddan úr söltu vatni. Og svo er uppi á háskólalóðinni önnur rannsóknarstofa, sem á að rannsaka fisk, sem veiddur er í ósöltu vatni. Og hvað þýðir þetta? Þetta upplýsir það fyrir okkur, að það er ástæða til, að atvinnumálanefndin, sem á að skipuleggja slíka rannsóknarstarfsemi hjá þjóðinni, fjalli um þetta allt í einu, til þess að svona árekstrar verði ekki, að það sé verið að gugta við rannsókn á sama verkefninu á mörgum stöðum. Slíkt eru auðvitað engin vinnubrögð, sízt af öllu í vísindastofnunum, og í annan stað er þetta svo fjárfrekt, að okkar fámenna þjóð rís ekki undir því. Þetta eitt, þessi samanburður á frv. frá í fyrra og svo aftur núna, sýnir okkur það í einni sjónhendingu, að það er fyllsta ástæða til að fresta afgreiðslu þessara mála, þangað til atvinnumálanefnd ríkisins hefur lokið sínum störfum og lagt fram sínar samfelldu tillögur um, hvernig eigi að skipa þessum málum öllum saman. Eins og hv. 2. þm. Reykv. (EOI) drap hér á áðan, sér maður það við lestur frv. frá í fyrra, að þá hefur sanngirni manna verið þó á því stigi að ætla hinu vinnandi fólki, þ.e.a.s. ófaglærðum verkamönnum, fólki, sem vinnur við iðju og iðnað, og fólki með fagréttindum, þ.e.a.s. iðnsveinum í íslenzkum iðnaði, að eiga að sjálfsögðu minni hl. í stjórn slíkrar stofnunar, 3 menn af 7, og atvinnurekendurnir þó ekki nema 4 þá. En nú er búið að breyta þessu til hins verra, minnka rétt hinna vinnandi manna, sem í iðn- og iðjufyrirtækjum vinna hér á landi, þannig að þeir eigi ekki nema 2 fulltrúa í 7 manna stjórn; hitt liðið skal vera frá atvinnurekendum. Ef til vill er það þetta, þessi endurbót á frv., sem hæstv. ráðh. leggur áherzlu á að fáist lögfest, þ.e.a.s., að fyrirtækið verði mótað enn frekar en ætlunin var fyrir ári sem tæki atvinnurekenda, þar sem sjónarmiða hins vinnandi fólks gæti sem allra minnst. Það þarf engan að furða á því, þó að þetta eitt nægði til þess, að fulltrúi Alþýðusambands Íslands óskaði eftir því, að málið yrði athugað frekar og leitað ákveðið eftir því við hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj., hvort ekki fengist a.m.k. fært til sama horfs þetta ákvæði um skipun stjórnarinnar, að í 7 manna stjórn ætti a.m.k. Alþýðusambandið 2 fulltrúa og iðnsveinaráð Alþýðusambands Íslands 1 fulltrúa, þannig að þar sætu fulltrúar fyrir almennt verkafólk, fyrir fólkið í iðju og iðnaði og fulltrúi fyrir iðnsveinana, og þá atvinnurekendur að öðru leyti, fulltrúar þeirra samtaka, t.d. Félags ísl. iðnrekenda, sem er atvinnurekendasamtök, Landssambands iðnaðarmanna, einnig iðnaðarmannasamtök atvinnurekenda, Sambands ísl. samvinnufélaga og Vinnuveitendasambands Íslands. Hugsanlegt er, að þá væri nær því, að verkalýðssamtökin gætu fellt sig við að eiga hlut að afgreiðslu frv. Þó vil ég benda á það, að samkv. öðru fskj. hér með þessu frv., sem er samþykktir fyrir Norsk Produktivitetsinstitut, þ.e.a.s. hina norsku iðnaðarmálastofnun, sjáum við, að þeirri stofnun, sem ég held að sé ekki skipað með lögum, er stjórnað af 24 manna ráði. Hún hefur enga sérstaka stjórn í þeim skilningi, en hefur 24 manna ráð. Alþýðusambandinu norska, Arbejdernes faglige Landsorganisation, eru ætlaðir 7 fulltrúar þar. Verkafólki er ætlaður líka fulltrúi þar, og félögum, sem svara til Iðju hér, einnig ætlaðir 2 fulltrúar, þannig að i raun og veru er hinu vinnandi fólki þarna ætlaður fullur helmingur ráðsins. Og þó er betur búið um aðstöðu þessa fólks í ákvæðum 8. gr. samþykktanna fyrir hina norsku iðnaðarmálastofnun. Þar er ákvæði um 9 manna framkvæmdanefnd úr ráðinu, og hún skal skipuð form. ráðsins og 9 meðlimum af þar til greindum félagssamtökum. Af þeim fulltrúum á alþýðusambandið norska að eiga 3 fulltrúa, iðjuverkafólkið, við iðjustarfsemi, einn fulltrúa, iðnsveinar, lærðir fagmenn, einn og menntastofnanirnar einn, og atvinnurekendurnir verða þar í algerum minni hluta, sem og rétt er, því að þessar produktivitetsstofnanir, sem þeir vilja kalla á íslenzku framleiðnistofnanir, eiga fyrst og fremst að vinna að því, að verkafólkið, sem vinnur störfin, sé menntað þannig, að það geti aukið afköst sín og framleitt betri vörur. Og það byggist í raun og veru allt á því, að verkafólkið leggi sig fram í þessu starfi og auki framleiðslumagn þjóðarinnar. En svo á að ganga fram hjá rétti þess, þegar stofnuninni er valið stjórnarform, og atvinnurekendasjónarmiðin látin vera yfirgnæfandi og þeirra fulltrúar hafðir í meiri hl. í stjórn fyrirtækisins. Það er eins og Jónas Hallgrímsson sagði: „Öllu er snúið öfugt þó, aftur og fram í hundamó.“ Það er ómögulegt að segja annað en að það er snúið öfugt, þegar atvinnurekendunum, eigendum fjármagnsins og stjórnendum fyrirtækjanna, er gert hærra undir höfði en öllu hinu starfandi fólki í fyrirtækjunum. Á þeim tíma, sem Iðnaðarmálastofnunin íslenzka hefur starfað - hún hefur verið að mótast núna að undanförnu - er ekki heldur hægt að segja annað en að við höfum orðið þess varir, að það hefur verið stefnt fast og ákveðið að því, að þessi stofnun yrði undir flokkspólitísku merki. Ég er alveg sannfærður um, að það er ekki gæfulegt. Menn geta verið flokkspólitískt kappsfullir, en ráðherrar verða þó að gæta nokkurs hófs í því, og þó að þeir þreifi fyrir sér um að móta svona stofnun þannig, að hún verði ævarandi helzt undir merki einhvers pólitísks flokks, þá er áreiðanlegt, að það getur leitt til þess, að stofnunin missi alveg tilgang sinn, þ.e.a.s. verði ekki að því þjóðnytjagagni, sem henni er ætlað. Og ef við fáum hér Iðnaðarmálastofnun, sem eingöngu á að vera tæki atvinnurekendanna, þeirra, sem fjármagnið eiga, og réttur hins vinnandi manns verði þar fyrir borð borinn í reyndinni, þá er ég alveg viss um, að þetta verður allt saman misheppnað og að þessi Iðnaðarmálastofnun nær ekki þeim tilgangi sínum og mun ekki fá réttlætingu sinnar tilveru. Ég held, að það séu ákvæði um það í frv., bæði eins og það var í fyrra og núna, að stofnunin eigi að stuðla að því, að hérlendir menn, sem starfa í þágu íslenzks iðnaðar, komist til framhaldsnáms erlendis í vísindalegum, verkfræðilegum og verklegum greinum og að erlendir kunnáttumenn á þessum sviðum heimsæki Ísland og að Iðnaðarmálastofnunin skuli ávallt nýta þekkingu og störf innlendra sérfræðinga eftir því, sem kostur er á, standa fyrir námskeiðum og fyrirlestrum, kvikmyndasýningum um vinnuvísindi og tækni. Til þess að fullnægja þessum tilgangi sinum mun Iðnaðarmálastofnunin þegar hafa gert nokkuð að því að kynna sér framfarir í iðnaði, tækni og vísindum og líka fengið hingað sérfræðinga til landsins. Ég held, að það hafi verið a.m.k. tvær, ef ekki þrjár nefndir sendar úr landi á s.l. sumri, og fyrst og fremst var valið í þær úr röðum atvinnurekenda, nema eina. Í hana voru valdir menn, að því er sagt var, úr röðum verkamanna. Aldrei barst þó Alþýðusambandi Íslands nein vitneskja um tilnefningu manna í þessa n., og um val þessara manna var farið undarlegar krókaleiðir. Iðnaðarmálastofnunin sneri sér þá til miðstjórna pólitísku flokkanna í landinu til þess að tilnefnda fulltrúa í verkalýðsmálanefnd til Ameríku. Um val á þessum mönnum var fjallað af stjórnum þriggja pólitískra flokka. Ég held, að tveir af pólitísku flokkunum hafi ekki notið þess trúnaðar að fá að velja verkamenn úr sínum liðskosti til þessarar farar. Þrír af pólitísku flokkunum voru teknir út úr af þessari vísindanna stofnun og þeir beðnir að velja verkamenn í sendinefnd til Ameríku. Það var ekki rætt um þetta við stjórn í einu einasta verkalýðsfélagi, hvað þeim sýndist um fulltrúaval, og ekki heldur Alþýðusamband Íslands. Það var af algerri tilviljun, að ég fékk vitneskju um þetta utan af landi, eftir að pólitísku flokkarnir voru búnir að ákveða sína fulltrúa. Það komu hingað fulltrúar frá iðnaðarmálastofnunum Norðurlanda núna í haust, og þeir voru auðvitað fyrst og fremst undir leiðsögn manna frá Iðnaðarmálastofnun Íslands. En einhvern veginn atvikaðist það svo, að þeir óskuðu eftir því, þessir fulltrúar, að fá að ræða við mig um þessi mál og komu á skrifstofu Alþýðusambandsins þeirra erinda. Þeir ræddu um það, hvort Alþýðusambandið væri því hlynnt eða mótsnúið, að samstarf væri milli verkalýðssamtakanna og slíkra stofnana sem Iðnaðarmálastofnunarinnar. Ég lét eindregið í ljós, að ég hefði mikinn áhuga á því, að náið samstarf gæti verið milli slíkrar stofnunar og fólksins, sem starfaði í iðju og iðnaði og væri allt saman meðlimir í félögum innan Alþýðusambands Íslands, og teldi nauðsynlegt, að þetta fólk í iðju og iðnaði fengi að starfa í sem allra mestu og nánustu samstarfi við stjórnendur stofnunarinnar. En þá lét ég þess getið, að því miður hefði þessi stofnun farið svo af stað, að alþýðusamtökin litu á hana sem fyrirtæki eins pólitísks flokks í landinu, og gæti ég þar nefnt sem seinasta dæmi um það, að þessi stofnun hefði sent verkamannasendinefnd til Ameríku og gengið fram hjá Alþýðusambandi Íslands um val þeirra fulltrúa og látið velja mennina af miðstjórnum pólitísku flokkanna, sumra, en ekki allra. Þessir menn munu hafa verið af ýmsum pólitískum flokkum, þessir fulltrúar frá tæknistofnunum Norðurlanda, en þeir tóku allir til máls um þetta atriði og létu í ljós undrun sína og furðu á því, að byrjunin skyldi hafa verið gerð svona, og sögðust mundu leggja það til í sinni skýrslu og sínum tillögum, sem þeir gengju frá, þegar þeir kæmu heim, og mundu senda hingað til lands, að þess yrði gætt í uppbyggingu stofnunarinnar framvegis, að verkalýðssamtökin yrðu þar að öllu leyti jafnrétthár aðili og atvinnurekendur og samtök þeirra hér á landi, því að þannig væru allar þessar stofnanir uppbyggðar um víða veröld. Þegar mennirnir voru komnir heim, sendu þeir sínar tillögur, þeir sendu mér samrit af þessum tillögum, og þær liggja nú hjá Alþýðusambandi Íslands. Mér er kunnugt um það af sjálfsýn, að þar leggja þeir ríka áherzlu á, að skipulag stofnunarinnar sé þannig, að fulltryggt sé, að jafnrétti sé tryggt milli samtaka atvinnurekenda og verkalýðsins, að réttur hvorra tveggja sé jafnvel tryggður og það sé þá eingöngu oddaaðstaða ríkisvaldsins, sem þar skeri úr. Með frv., eins og það liggur hér fyrir, er ekki tekið tillit til þessara tillagna sérfræðinganna, sem komu frá Norðurlöndum. Það er enn þá staðið á því, að Alþýðusamband Íslands skuli eiga einn fulltrúa í stjórn fyrirtækisins fyrir hið ófaglærða fólk, sem starfar í íslenzku atvinnulífi að iðju og iðnaði, og að iðnsveinaráðið skuli eiga einn fyrir hina faglærðu iðnaðarmenn í 7 manna stjórn. Þetta er jafnréttið. Hinir fulltrúarnir eiga að vera frá atvinnurekendunum. Ég vildi mjög leita eftir því í öllu bróðerni við hæstv. iðnmrh., að hann yrði til viðtals um að breyta þessum hlutföllum í stjórn fyrirtækisins á þá lund, sem norrænu sérfræðingarnir, sem hafa borið fram sínar tillögur, lögðu til. Ef ráðh. vildi fallast á að leysa það mál af fyllstu sanngirni og á þann veg, sem verður að leysa það, til þess að friður verði um þessa stofnun og hún nái tilgangi sínum og sé byggð upp eins og annars staðar í löndunum í kringum okkur, þá er ég ekki viss um, að ég telji nauðsynlegt að fresta afgreiðslu málsins. En í þessu formi, eins og það er núna, með þeim skarða rétti, sem verkamanninum er ætlaður í sambandi við stofnunina, og þeim sterka rétti, sem atvinnurekendum og fjármagni er markaður í frv., þá er ég miklu frekar á þessari stundu á því, að það eigi að víkja málinu frá með rökst. dagskrá og láta hina opinberu nefnd, atvinnumálanefndina, kanna það betur og sýna, hvað hún leggur til um heildarskipulag þessara mála allra saman. Ef við fylgjum annarra þjóða dæmi um það að koma á fót hjá okkur svona stofnun, sem ég get vel fallizt á að sé okkur nauðsyn, verðum við, sem erum ekki eins tækniþróuð og tæknimenntuð þjóð og margar aðrar, að standa í sem allra nánustu samstarfi við aðrar þjóðir, sem lengra eru á veg komnar í þessum efnum, og njóta þeirrar aðstoðar, sem kostur er á, til þess að sérmennta okkar menn, okkar fagfólk og okkar verkafólk. Og það er sýnilegt, að það er ekkert smáfé, sem lagt er fram af erlendum aðilum til þessara stofnana. Norðmennirnir geta þess hér, að til þess að stofnunin kæmist á fót hjá þeim, hafi stórþingið norska veitt 15.6 millj. kr., þar af 5 millj. kr. samkvæmt fjárlagafjárveitingu, en 10.6 millj. kr. hafi komið af andvirði heildarframlags, að upphæð 4 millj. dollara, sem hin gagnkvæma öryggismálastofnun Bandaríkjanna veitti til framleiðsluaukningar samkvæmt samningi milli ríkisstj. Bandaríkjanna og ríkisstj. Noregs. Og þessi stofnun, Iðnaðarmálastofnun Íslands, hefur áreiðanlega notið góðs af sams konar fjárframlögum og mun vera ætlað það í framtíðinni, og um það er ekki nema gott eitt að segja, ef fénu er varið af réttsýni til þess að mennta og fræða hið vinnandi fólk alveg eins og sérfræðingana og til þess að rétta hjálparhönd um þýðingarmikil, tæknileg atriði þeim fyrirtækjum, sem alls ekki eru eins tæknilega þróuð orðin hjá okkur og hjá þjóðum í kringum okkur, sem við eigum margs konar viðskipti og stöndum jafnvel í samkeppni við. Í útskýringunum við frv. er lögð áherzla á, að það sé mikil þörf á miðstöð eins og Iðnaðarmálastofnun Íslands til milligöngu um kynnisferðir íslenzkra manna til erlendra ríkja, þar sem tæknin er talin vera á fullkomnustu stigi. Og för verkamannanna í sumar var einmitt þess eðlis. Ég er alveg sannfærður um, að slíkar sendiferðir eru gagnlegar, og ég lét það í ljós aðspurður við hina erlendu sérfræðinga frá iðnaðarmálastofnunum Norðurlanda, að Alþýðusambandið mundi með miklum fögnuði taka á móti slíkum boðum um að senda fulltrúa frá verkalýðshreyfingunni, einkanlega til Evrópulanda og Norðurlanda, en alveg eins til Ameríku eða hvert í veröldina sem kostur væri gefinn á, til þess að íslenzkir verkamenn og verkakonur fengju að sjá fyrir sér fullkomnari vinnubrögð og fullkomnari vinnuaðstöðu. Einnig lét ég í ljós, að ég væri þess mjög fýsandi, að verkalýður landsins yrði þátttakandi og ráðgefandi aðili um stjórn fyrirtækja, annaðhvort eftir því, sem um kynni að semjast milli verkalýðssamtaka og atvinnurekenda, eða með lagaákvæðum um þátttöku verkamanna í stjórnum fyrirtækja. [Frh.]