Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Við fráfall Ástu B. Þorsteinsdóttur tekur Magnús Árni Magnússon sæti hennar á Alþingi. Hann verður 15. þm. Reykv. Kjörbréf Magnúsar Árna Magnússonar hefur verið rannsakað og samþykkt. Hann er hins vegar staddur erlendis og mun því ekki undirrita drengskaparheit skv. 2. gr. þingskapa fyrr en hann kemur til þings. Formaður þingflokks jafnaðarmanna hefur óskað eftir fjarvistarleyfi fyrir Magnús Árna Magnússon þessa viku.

Herra forseti. Fyrir rúmum þremur mánuðum var tekin ákvörðun á aukalandsfundi Alþb. um sameiginlegt framboð með Alþfl. og Kvennalista fyrir næstu alþingiskosningar. Ákvörðun aukalandsfundarins um sameiginlegt framboð án þess að málefnagrundvöllur lægi fyrir leiddi af sér að eðlisbreyting varð á umræðunni um samfylkingu stjórnarandstöðuflokkanna. Í stað þess að vera samstarf flokkanna til sóknar í næstu alþingiskosningum var markmiðið að sameiginlegt framboð leiddi til stofnunar nýs flokks í stað hinna þriggja og klofningur í Alþb. og Kvennalista var skilgreindur sem fórnarkostnaður sem yrði að reiða fram nú en mundi skila sér í góðum kosningaúrslitum í þar næstu alþingiskosningum árið 2003 undir fána hins nýja flokks. Mikill ágreiningur er um þessa ákvörðun innan Alþb. og ljóst að hún mun sundra liðssveit flokksmanna og kjósenda umfram það sem hefur nú þegar komið fram. Ég hef ekki viljað lýsa yfir stuðningi við framboðið af þessum sökum en ákvað að bíða þess að fyrir lægi málefnalegur grundvöllur framboðsins og gerði mér vonir um að þar yrði að finna betrumbætur sem gæfu færi á að fylkja liðinu saman á nýjan leik. Nú liggur sá grundvöllur fyrir í öllum meginatriðum eftir að málefnaskrá flokkanna var kynnt á dögunum og því hægt að taka afstöðu til málsins á þeim forsendum. Þar er að finna ýmis góð fyrirheit en alla efnahagslega undirstöðu vantar í stefnuna og ef henni yrði hrint í framkvæmd leiddi hún til óstöðugleika og verðbólgu. Þar er um of haldið í gildandi reglur um þátttöku sjúklinga í lyfjakostnaði og kostnaði við heilbrigðisþjónustu og fráleitt er að mínu mati að íhuga aðild að Evrópusambandinu. Alvarlegast er þó viðhorfið til byggðamála þar sem þörfin er hvað mest á djarfhuga og róttækum aðgerðum til þess að styrkja byggð um landið og stöðva fólksflutningana suður. Árlega flytjast um tvö þúsund manns suður af landsbyggðinni með tilheyrandi þjóðfélagslegum kostnaði og erfiðleikum fjölda manna. Í stað skilnings og stuðnings á þessu vandasama og erfiða úrlausnarefni er meginbaráttumál sameiginlega framboðsins að efna til sérstakrar skattlagningar um milljarða króna árlega á aðalatvinnuveg landsbyggðarinnar, sjávarútveginn. Þann skatt munu sjómenn og aðrir launamenn í atvinnugreininni greiða að lokum með lægri launum sínum. Þessi viðhorf styð ég ekki og hef ítrekað gert kröfu um að þeim verði breytt. Ljóst er nú að ekki verður orðið við þeim kröfum. Þessi stefna mun ekki verða landsbyggðinni til gagns heldur mun hún frekar auka á strauminn suður. Nýir skattar af þessu tagi efla ekki byggð á Vestfjörðum. Ég treysti mér ekki til þess að standa að framboði á þessum grundvelli og mun ekki styðja sameiginlegt framboð Alþb., Alþfl. og Kvennalista. Herra forseti. Í aðdraganda næstu alþingiskosninga munu þingflokkar þeirra flokka sem standa að sameiginlegu framboði leitast við að samræma afstöðu sína af augljósum ástæðum og þeir þingmenn sem hyggja á endurkjör verða að miða málflutning sinn við það. Í sumum málum svo sem varðandi veiðileyfagjald í sjávarútvegi mun ég lenda óhjákvæmilega í andstöðu við þá sem fylgja sameiginlegu framboði. Ég tel ekki rétt að efna til slíkra árekstra og trufla málflutning samfylkingarinnar innan frá. Ég tel eðlilegast að stíga úr röðum þeirrar fylkingar og tala fyrir sjónarmiðum mínum á eigin forsendum enda hef ég fullan hug á því að leggja störf mín og áherslur í dóm kjósenda í næstu alþingiskosningum. Að vandlega athuguðu máli hef ég ákveðið að segja mig úr þingflokki Alþb. Þetta tilkynnist hér með, herra forseti. Ég vil að lokum færa samstarfsmönnum mínum innan þingflokksins þakkir fyrir samstarfið á undanförnum árum og árna þeim velfarnaðar á þeim vettvangi sem þeir velja sér og læt í ljós þá ósk að störf þeirra megi verða landi og þjóð til heilla.

Virðulegi forseti. Í lífi hvers stjórnmálamanns og stjórnmálaflokks skiptast á skin og skúrir. Það hef ég fengið að reyna töluvert í sumar sem formaður Alþb. Birtan í störfum okkar er samþykkt yfirgnæfandi meiri hluta Alþb. um að stefnt skuli að sameiginlegu framboði félagshyggjufólks um allt land. Skuggarnir eru hins vegar þeir að nokkrir mætir hv. þingmenn Alþb. og óháðra hafa kosið að fara aðrar leiðir og fylgja ekki þessari niðurstöðu. Það eru gömul sannindi og ný að hver manneskja verður að velja sér sinn farveg í pólitík. Kannski er skylda stjórnmálamannsins og þingmanna enn meiri í þessum efnum því að þar ber okkur samkvæmt stjórnarskrá að fara eftir sannfæringu okkar. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að þakka þeim þingmönnum sem hafa starfað með Alþb. og óháðum á þessu kjörtímabili og reyndar lengi áður, og hafa nú kosið sér að beita starfskröftum sínum annars staðar, og jafnframt þeim þingmanni sem hér er að kveðja þingflokk Alþb. fyrir vel unnin störf og óska þeim alls hins besta í framtíðinni.

Herra forseti. Sú ákvörðun að við Íslendingar gengjum úr Alþjóðahvalveiðiráðinu var ekki síst tekin á þeim forsendum að vera okkar þar kæmi í veg fyrir sjálfbæra nýtingu hvalastofna. Möguleikar okkar til að hefja hvalveiðar að nýju áttu að felast í því að stofna ný samtök með öðrum hvalveiðiþjóðum, samtök þar sem menn ynnu vísindalega og tækju ákvarðanir um veiðar á grundvelli vísinda en ekki á pólitískum grundvelli sem var talinn helsti galli þess að vera háð ákvörðunum Alþjóðahvalveiðiráðsins. Reyndar er það svo að þjóðir sem eru innan ráðsins veiða hval. Það höfum við sem stöndum utan við hins vegar ekki gert og höfum þannig sjálf tekið að okkur eins konar innra pólitískt eftirlit. Nú er staða mála hins vegar þannig að samtökin sem við stofnuðum til að geta farið að veiða hval á faglegum forsendum, NAMMCO, hafa gefið grænt ljós á að við hefjum hrefnuveiðar að nýju. Á aðalfundi NAMMCO nú í byrjun september kom fram það mat vísindanefndar samtakanna að veiði á 292 hrefnum hefði ekki skaðleg áhrif á stofninn og stjórnunarnefnd NAMMCO staðfesti síðan á fundinum stofnmat vísindanefndarinnar. Veiðar á 292 dýrum væru sjálfbærar veiðar. Um var að ræða endanlega umfjöllun nefndarinnar sem þýðir að frekari vísindalegan rökstuðning er ekki að fá. Ákvörðun um veiðar eða ekki er nú alfarið í höndum stjórnvalda. Vísindaleg niðurstaða liggur fyrir og einungis eftir hin pólitíska ákvörðun stjórnvalda. Ég spyr því hæstv. sjútvrh. á þskj. 28: ,,Hyggst ráðherra leggja það til á grundvelli niðurstaðna vísindanefndar og stjórnunarnefndar NAMMCO að hrefnuveiðar verði hafnar við Ísland þegar á næsta ári?`` Herra forseti. Það er afar mikilvægt að svör við þessari spurningu liggi fyrir sem fyrst því ef stjórnvöld treysta sér ekki til að hefja hvalveiðar á grundvelli vísindalegra niðurstaðna frá þeim samtökum sem voru beinlínis stofnuð til að gefa slíkar ráðleggingar þarf að endurskoða frá grunni þá stefnu sem rekin hefur verið í hvalveiðimálum.

Herra forseti. Fyrst minni ég á að ekki hefur verið ágreiningur við vísindasamfélagið um það að hrefnustofninn við Ísland og nokkrir aðrir hvalastofnar þyldu nýtingu. Ekki var ágreiningur um það við vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins. Þegar ákveðið var að stofna NAMMCO var samkomulag um það milli aðildarþjóðanna að ráðið skyldi einvörðungu fjalla um nýtingu sela og minni hvala sem falla ekki undir valdsvið Alþjóðahvalveiðiráðsins. Hrefna var þannig skilgreind utan við verksvið samtakanna. Við lýstum því hins vegar yfir af okkar hálfu að við mundum nota tímann til þess að vinna að því að valdsvið NAMMCO og verksvið yrði fært út, og lýstum því strax yfir og gerðum grein fyrir því að það mundi taka nokkurn tíma. Sú vinna hefur borið árangur og samstarfsþjóðir okkar þar hafa fallist á að taka m.a. hrefnu inn í vísindaathuganir sínar, athuganir varðandi eftirlit með veiðum og þar fram eftir götunum. Þetta er nauðsynlegt að liggi fyrir vegna misvísandi frásagnar fyrirspyrjanda í inngangi að fyrirspurn sinni. Sem svar við fyrirspurninni get ég hins vegar sagt að ég hef ekki í hyggju að flytja þáltill. um að leyfa veiðar á hrefnu eða hvölum í atvinnuskyni en minni á að í vor var til athugunar af hálfu ráðuneytisins og á vegum ríkisstjórnarinnar að svara jákvætt ósk Hafrannsóknastofnunar um að hefja rannsóknir á efnahagslegum áhrifum þess að veiða ekki og nýta ekki hvalastofnana og þá einkum hrefnu og áhrif þess á aðrar tegundir. Til þess að framkvæma slíkar vísindalegar rannsóknir þarf veiðar í vísindaskyni og hefur Hafrannsóknastofnun gert grein fyrir því. Það er nú í skoðun í ráðuneytinu hvort rétt sé að taka þetta mál upp á nýjan leik og óhjákvæmilegt er að svara Hafrannsóknastofnun sem hefur óskað eftir leyfi til slíkra rannsókna. Í því sambandi minni ég á niðurstöðu NAMMCO-fundarins en í fréttatilkynningu frá honum segir svo um þetta efni: ,,Á síðasta ári var komist að þeirri niðurstöðu á grundvelli athugana af hálfu vísindanefndar NAMMCO að stofnar hrefnu, vöðusels og blöðrusels í Norður-Atlantshafi gætu haft veruleg bein eða óbein áhrif á mikilvæga nytjastofna sjávar. Frekari rannsóknum á fæðuvali þessara tegunda verður haldið áfram. NAMMCO hefur enn fremur hafið rannsóknir á efnahagslegu samspili sjávarspendýra og fiskveiða. Ákveðið hefur verið að beina athyglinni að afmörkuðum athugunarefnum svo sem að bera saman efnahagslega þýðingu þess annars vegar að nýta og hins vegar að nýta ekki stofna vöðusels og hrefnu.`` Það er í mjög góðu samræmi við þessa stefnumörkun NAMMCO sem Hafrannsóknastofnun hefur lagt áherslu á að fá heimild til þess að framkvæma slíkar rannsóknir með nauðsynlegum vísindalegum veiðum. Það er nú á ný til athugunar í ráðuneytinu hvort mál verður tekið upp með svipuðum hætti og áform voru uppi um í vor sem leið en eins og kunnugt er strandaði framgangur þess máls m.a. af tæknilegum ástæðum þar sem erfitt reyndist að útvega nauðsynleg skotfæri til þess að unnt væri að hrinda slíkri áætlun í framkvæmd á sl. sumri.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur fyrir að spyrja enn einu sinni, sennilega þriðja þingið í röð um þetta mál, hvernig menn ætla að snúa sér í málum varðandi hrefnuveiðar. Ég vil segja það hér að líklega hefur það verið röng ákvörðun á sínum tíma þegar Íslendingar gengu úr Alþjóðahvalveiðiráðinu með tilliti til þess sem þróunin hefur verið í þeim málum. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja hæstv. sjútvrh. til að endurskoða ákvarðanir varðandi hvalveiðar og ég tel að hefja eigi hvalveiðar hið fyrsta. Ég er þar með í þeim hluta 80% þjóðarinnar sem vilja hefja hvalveiðar nú þegar. Ég segi þetta vegna þess að ég tel að nauðsynlegt sé fyrir okkur Íslendinga að nýta alla þá möguleika sem við eigum varðandi afkomu okkar, þar með taldar hvalveiðar.

Herra forseti. Auðvitað á að leyfa hrefnuveiðar og þó fyrr hefði verið. Það mælir allt með því. Ég minni á ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar fyrir yfirstandandi fiskveiðiár þar sem lagt er til í ljósi úttektar vísindanefndar NAMMCO að aflamarkið verði 250 hrefnur á ári. Nú hefur borist nýrra álit frá NAMMCO í september á þessu ári þar sem stjórnunarnefndin samþykkir að veiði 292 dýra á ári væri sjálfbær. Það hníga því öll rök að því að við hefjum þessar veiðar. Það sem sjálfsagt hefur staðið í mönnum eru hótanir erlendra aðila og þá kannski fyrst og fremst Bandaríkjamanna. En ég minni á að þegar Norðmenn hófu hrefnuveiðar sínar að nýju fyrir 5--6 árum sátu þeir undir svipuðum hótunum. Þeim var hótað viðskiptaþvingunum, takmörkun á ferðamannastraumi o.fl. en ekkert af þessu gekk eftir. Útflutningur þeirra stórjókst eftir að hvalveiðarnar hófust, ferðamannastraumur jókst og meira að segja hefur aðsókn í hvalaskoðunarferðir meira en tvöfaldast á þessu tímabili. Menn mega ekki skjálfa allt of mikið fyrir slíkum hótunum, og við eigum að taka þessa ákvörðun. Ég minni svo á að fyrr í vikunni var lögð fram á Alþingi till. til þál. sem ég flyt ásamt ellefu öðrum þingmönnum um að hvalveiðar skuli leyfðar frá og með næsta ári á þeim tegundum og innan þeirra marka sem Hafrannsóknastofnun hefur lagt til og það er auðvitað á valdi Alþingis að samþykkja tillöguna og heimila þessar veiðar.

Herra forseti. Ég vil lýsa furðu minni yfir þeim svörum sem komu fram af hálfu hæstv. sjútvrh. Hann segir okkur að hann telji að ekki sé grundvöllur til að leggja það til að hrefnuveiðar verði hafnar og eftir allt sem undan er gengið þá heyrist mér helst að hann telji að það þurfi frekari könnunar við, að rannsaka þurfi meira og betur. Það þurfi að rannsaka áhrif þess að ekki sé veitt og hann vísar í að Hafrannsóknastofnun hafi óskað eftir slíku. Herra forseti. Mér finnst þetta vera einhver átakanlegasti kaflinn í því leikriti sem stjórnvöld hafa haldið úti og leikið fyrir áhugamenn um hvalveiðar á Íslandi. Mönnum hefur verið sagt og gefið til kynna að það væri vilji stjórnvalda að hefja hvalveiðar. Það hefur hins vegar gerst í hvert einasta skipti þegar tilefni hefur verið til að taka ákvarðanir, að menn hafa farið í aðra sálma. Nei, það þarf að rannsaka meira. Menn hafa sem sé heykst á því að taka hina pólitísku ákvörðun aftur og aftur. Það væri meiri sómi að því að stjórnvöld kæmu hreint fram í þessu máli og segðu þeim sem eru áhugamenn um hvalveiðar hreint út að ekki standi til að hefja hvalveiðar að nýju, frekar en að halda þessum tvískinnungi áfram og leyfi fólki að halda að stefnan sé allt önnur en hún er í reynd.

Herra forseti. Það hefur alltaf legið ljóst fyrir að vandasamt mat væri að ákveða tímasetningu á því hvenær unnt væri að hefja hvalveiðar í atvinnuskyni. En það er nauðsynlegt að leiðrétta það sem hv. þm. segir um nauðsyn rannsókna. Það hefur legið lengi fyrir og er enginn ágreiningur um það í samfélagi vísindamanna að hrefnustofninn hér þolir nýtingu. Það hefur meira að segja verið viðurkennt af vísindanefnd Alþjóðahvalveiðiráðsins. Um það er enginn ágreiningur og ekki þarf frekari rannsóknir á stofnstærð til að taka slíkar ákvarðanir. Hitt er alveg ljóst og það er að loka augunum fyrir staðreyndum ef menn gera sér ekki grein fyrir því að erfitt er að vinna þessu máli framgang á erlendum vettvangi. Þau rök sem helst hafa bitið af okkar hálfu eru einmitt þau að mikilvægt sé fyrir okkur, ekki aðeins að nýta allar tegundir sem finnast í sjónum heldur að tryggja eðlilegt jafnvægi þar á milli. Við höfum ákveðnar vísbendingar um það og óskir frá færustu vísindamönnum okkar að ástæða sé til að rannsaka samhengið í lífríkinu betur sem hluta af því fjölstofna verkefni sem Hafrannsóknastofnun fór fram með á sínum tíma. Ég er þeirrar skoðunar að ekki verði hjá því komist að líta á þessar óskir. Menn verða að gera greinarmun á athugunum á stofnstærð hvala annars vegar, hrefnu í þessu tilviki, og hins vegar þeim rannsóknum sem miða að innra samhengi þessara stofna og fiskstofna. Það er til að blekkja og villa almenning ef menn eru að halda öðru fram í umræðum um þessi efni eins og mátti ráða af máli hv. fyrirspyrjanda.

Herra forseti. Í mars sl. spurði ég hæstv. iðnrh. um stefnu stjórnvalda varðandi smíði nýs varðskips og þá jafnframt hvaða nesti smíðanefndin, sem hæstv. dómsmrh. skipaði, hefði fengið. Í svörum við fsp. kom fram að ekki hefði verið ákveðið hvar skipið yrði smíðað en bæði iðnrh. og dómsmrh., sem tók þátt í umræðunni þá, lýstu þeim vilja sínum að kannað yrði til þrautar hvort ekki fengist viðurkennt að um skip þeirrar gerðar væri að ræða að jafna mætti við herskip annarra ríkja. Og þar með þyrfti ekki að bjóða smíði skipsins út á alþjóðlegum markaði. Einkum var vísað til þess að Danir byðu smíði strandgæsluskipa sinna eingöngu út í Danmörku. Ekki þarf að fjölyrða um mikilvægi þess fyrir skipasmíðaiðnaðinn að fá að glíma við verkefni af þeirri stærðargráðu sem hér um ræðir og hafa skipasmíðafyrirtæki innan samtaka iðnaðarins sameinast um að vinna að framgangi málsins. En þar sem lítið hefur frést af ákvörðunum stjórnvalda spyr ég dómsmrh. á þskj. 30: ,,Hvaða ákvarðanir hafa verið teknar um smíði nýs varðskips?`` Þar er auðvitað bæði átt við ákvarðanir smíðanefndar, sem nú hefur starfað í rúma níu mánuði, hvort niðurstöður liggi fyrir frá henni, og þá í framhaldinu hvort stjórnvöld hafi tekið sína ákvörðun varðandi það hvort þau treysta sér til að láta bjóða smíði nýs varðskips út eingöngu á heimamarkaði.

Herra forseti. Smíðanefndin sem skipuð var til þess að annast framkvæmd þessa verks hefur unnið að því að undanförnu að skilgreina gerð og búnað varðskipsins og réði fyrirtækið Ráðgarð, skiparáðgjöf, sem ásamt með starfsmönnum Landhelgisgæslunnar hefur unnið að þessu verkefni að undanförnu. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið er fyrirhugað að Ráðgarður, skiparáðgjöf, skili í þessum mánuði smíðalýsingu sem hægt verði að styðjast við varðandi útboðsskilmála. Í fjárlagafrv. fyrir næsta ár eru tæpar 19 millj. kr. áætlaðar í undirbúning að smíði skipsins og miðað við þá fjárveitingu er reiknað með að smíðin geti hafist í byrjun árs 2000. Smíðatíminn yrði tvö ár þannig að skipið yrði væntanlega afhent á árinu 2002. Fyrir nokkrum vikum lagði ég tillögu fyrir ríkisstjórnina í samræmi við þau fyrirheit sem áður höfðu verið gefin á Alþingi og hv. fyrirspyrjandi vitnaði til um að samþykkt yrði að smíði skipsins færi fram hér innan lands. Á fundi ríkisstjórnarinnar í morgun var þessi tillaga samþykkt og verður áframhald vinnunnar miðað við það að skipið verði smíðað hér heima. Það er til sérstakrar athugunar hvort nauðsynlegt sé að flytja sérstakt frv. um það efni. Það er ekki víst að þess þurfi en sé það talið nauðsynlegt verður það gert.

Herra forseti. Ég vil lýsa mikilli ánægju með það sem kom fram hjá hæstv. dómsmrh. að ríkisstjórnin skuli hafa tekið ákvörðun um að þetta skip verði smíðað á Íslandi. Iðnn. Alþingis hefur fjallað nokkuð um þetta mál og við höfum verið mjög áhugasamir um að niðurstaðan yrði þessi. Staðreyndin er að skipasmíðaiðnaður á Íslandi er á talsverðri uppleið eftir mjög langt erfiðleikatímabil en hann vantar tilfinnanlega nýsmíði, bæði til að auka stöðugleika í verkefnastöðu skipasmíðastöðvanna og treysta rekstur þeirra, og eins til að viðhalda þeirri þekkingu og reynslu sem enn er til staðar í skipasmíðaiðnaði á Íslandi, þekkingu sem við megum alls ekki týna niður. Síðastliðin tíu ár hefur nær engin nýsmíði verið í íslenskum skipasmíðastöðvum, aðeins örfáir litlir fiskibátar og einn hafnsögubátur. Hér er hins vegar á ferðinni mjög stórt verkefni sem verður samstarfsverkefni skipasmíðastöðvanna og ég treysti þeim mjög vel til að leysa það farsællega af hendi því að það er staðreynd að þau stálskip sem voru smíðuð hér á áttunda og níunda áratugnum hafa reynst mjög vel og engin ástæða til að ætla annað en að svo verði einnig með varðskipið. En ég ítreka að ég lýsi mikilli ánægju með það sem kom fram hjá hæstv. dómsmrh. um ákvörðun ríkisstjórnar.

Virðulegi forseti. Ég held að ástæða sé til þess að fagna sérstaklega yfirlýsingu hæstv. dómsmrh. varðandi smíði varðskips. Það er ljóst að lægð hefur verið í þessari iðngrein í nokkurn tíma bæði vegna samdráttar í kvóta á sínum tíma en einnig vegna þess að hörð samkeppni gildir á þessum markaði. Það er ljóst að það er svigrúm til að bjóða smíði þessa skips út á innlendum markaði eingöngu og mjög mörg fordæmi fyrir því í Evrópu að slíkt sé gert. Það er ljóst að þetta hefur verið til skoðunar frá því skömmu eftir áramótin síðustu innan dómsmrn. og það ber að fagna því að sú skoðun hafi leitt til þess að menn séu nú reiðubúnir og hafi tekið ákvörðun um að smíðin verði boðin út á innlendum markaði. Það mun boða nýja tíma fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fsp. til hæstv. dómsmrh. Ég hjó hins vegar eftir því að í ræðu hv. fyrirspyrjanda að það hefði komið fram í svari dómsmrh. á síðasta ári að skipið yrði smíðað hér innan lands enda mætti jafna varðskipi við herskip. Ég spurði að því fyrir líklega ári síðan hvort ekki væri möguleiki á að leita til Framkvæmdasjóðs NATO um styrk til að smíða þetta skip vegna þess að í skipum Dana, sem við höfum nú horft mikið til, eru einmitt kafbátaleitartæki sem valda því að þessi dönsku varðskip flokkast undir herskip. En ég fagna því vissulega ef hægt er að koma málum svo fyrir að skipið verði smíðað hér innan lands en þó tel ég að nokkur munur sé á dönsku varðskipunum og þeim íslensku.

Herra forseti. Um leið og ég þakka hv. þm. fyrirspurnina vil ég lýsa sérstakri ánægju með ákvörðun ríkisstjórninnar og með tillögu hæstv. dómsmrh. um að varðskip verði smíðað hér heima. Ég er sannfærður um að við höfum hæfni og getu til þess að gera það og með ákveðnum útfærslum mun vel til takast með slíka smíði.

Hæstv. forseti. Ég tel að það hafi verið hárrétt ákvörðun hjá hæstv. ríkisstjórn að ákveða að þetta skip skuli smíða á Íslandi og tel reyndar að það hafi legið nokkurn veginn fyrir að svo yrði gert miðað við jákvæðar yfirlýsingar hæstv. iðnrh. og hæstv. dómsmrh. á síðasta þingi. Ég held að enginn vafi leiki á því að íslenskar skipasmíðastöðvar muni ráða við þetta verkefni og er þar að mínu mati Slippstöðin á Akureyri nokkurs konar kjarnafyrirtæki. Sú verkþekking sem var mjög rík í okkar samfélagi fyrir allmörgum árum, þ.e. að smíða skip, var í ákveðinni hættu en með þessari ákvörðun tel ég að henni hafi verið bjargað. Ég lýsi sérstakri ánægju með þessa ákvörðun.

Herra forseti. Þetta eru vissulega gleðileg tíðindi fyrir íslenskan iðnað og fyrir miklu fleiri en íslenskan iðnað, ekki síður fyrir sjávarútveginn almennt. Við höfum rætt þessi mál nokkuð í iðnn. þingsins. Við kynntum okkur þau sérstaklega fyrir ekki löngu síðan þegar við í iðnn. ferðuðumst um Norðurland og heimsóttum m.a. Slippstöðina á Akureyri þar sem okkur voru kynntar þessar hugmyndir. Hér hefur verið stigið mikið gæfuspor og ég kem upp fyrst og fremst til þess að þakka ráðherra og ríkisstjórn fyrir að hafa tekið svo skynsamlega ákvörðun. Ég er sannfærður um að íslenskir iðnaðarmenn munu rísa undir því merki sem hér hefur verið reist.

Herra forseti. Það er rífandi lukka með þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að smíða nýtt varðskip á Íslandi. Þetta eru mikil fagnaðartíðindi. Þetta yrði væntanlega fyrsta stórverkefni um langt árabil í nýsmíði á Íslandi og sem betur fer, þrátt fyrir að ekki hafi árað vel í þeim efnum um alllangt skeið, þá hafa menn haldið sjó. Í landinu eru nokkrar skipasmíðastöðvar, vítt og breitt um landið, sem hafa burði til þess, ýmist sjálfstætt eða í samstarfi við aðra, að takast á við það mikla verkefni sem er að smíða nýtt varðskip og endurnýja þannig varðskipaflota landsmanna sem er löngu tímabært.

Herra forseti. Ég vil fagna því sem hæstv. dómsmrh. tjáði okkur áðan, þ.e. að í morgun hafi sú ákvörðun verið tekin á vettvangi ríkisstjórnarinnar að bjóða smíði nýs varðskips út innan lands. Það hefur verið nokkuð rætt að almenna reglan væri sú að ef um er að ræða skip sem sé til varnar landi eða lögsögu þá kæmust þjóðir upp með að bjóða slík verkefni út einungis á heimamarkaði. Íslenska ríkisstjórnin hefur borið gæfu til þess að taka slíka ákvörðun og það er vel vegna þess að eftir þessari ákvörðun hefur verið beðið. Íslenskur skipasmíðaiðnaður býr ekki við sömu samkeppnisaðstæður og keppinautar í nágrannalöndum og þess vegna er það mikill fengur fyrir skipasmíðaiðnaðinn að fá þetta verkefni til að takast á við. Þetta er mikið fagnaðarefni vil ég meina og ég þakka fyrir þau svör sem hér hafa komið.

Hæstv. forseti. Á bls. 288 í frv. til fjárlaga fyrir árið 1999 kemur fram að lagt er til að framlög til gjafsókna verði nánast tvöfölduð. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Kostnaður við gjafsóknir hefur aukist jafnt og þétt hin síðustu ár og verður framlag 31,3 millj. kr. á næsta ári samanborið við 16,7 millj. kr. í fjárlögum yfirstandandi árs.`` Þetta vekur upp spurningar um það sem að baki býr. Er þetta spegilmynd af efnahagslegri stöðu margra þeirra sem þurfa að leggja út í málaferli? Segir þetta okkur að dómskerfið og þjónusta þeirra sem þar koma að málum sé orðin allt of dýr eða hvað? Því vil ég spyrja hæstv. dómsmrh. eftirfarandi spurninga: ,,1. Í hve mörgum málum var veitt gjafsókn árin 1996 og 1997? 2. Hvers konar mál fengu gjafsókn, flokkuð eftir eðli mála? 3. Hvaða ástæður voru fyrir því að leyfi var veitt til gjafsóknar?``

Herra forseti. Ég ætla að svara þessum þremur spurningum í einu lagi samkvæmt þeim upplýsingum sem fyrir liggja um gjafsóknarleyfi. Það er rétt að taka fram áður að gjafsókn er ekki veitt vegna opinberra mála þannig að gjafsókn tekur einvörðungu til einkamála. Árið 1996 mælti gjafsóknarnefnd með gjafsókn í 204 málum. Hún mælti gegn gjafsókn í 118 málum sem um hafði verið sótt. Árið 1997 mælti nefndin hins vegar með gjafsókn í 184 málum en gegn gjafsókn í 118 málum. Ástæða fyrir veitingu gjafsóknar árið 1996 var fjárhagsstaða umsækjenda í 112 tilvikum. Í 38 tilvikum var um lögbundna gjafsókn að ræða. Í 23 tilvikum vörðuðu málsúrslit atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagi umsækjenda og í fjórum tilvikum hafði úrlausn máls verulega almenna þýðingu. 27 tilvik hafa ekki verið flokkuð sérstaklega eða falla undir tvo eða fleiri af framangreindum flokkum. Ástæða fyrir veitingu gjafsóknar árið 1997 var fjárhagsstaða umsækjenda í 103 tilvikum. Í 33 tilvikum var um lögbundna gjafsókn að ræða. Í 11 tilvikum vörðuðu málsúrslit atvinnu, félagslega stöðu eða einkahagi umsækjenda og í fimm tilvikum hafði úrlausn máls verulega almenna þýðingu. En 32 tilvik á því ári hafa ekki verið flokkuð sérstaklega eða falla undir tvo eða fleiri af framangreindum flokkum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þessi svör. Í fljótu bragði blasir það við að það eru fyrst og fremst fjárhagsástæður fólks sem leiða til þess að gjafsókn er veitt. Árið 1996 er það þó tæplega helmingur og hið sama gildir 1997 þar sem tilvikin eru heldur færri. Eins og ég nefndi í inngangi mínum vakna auðvitað upp spurningar um það hvað búi þarna að baki. Er svona dýrt að afla gagna í málum? Eru þetta mál af því tagi sem kalla á mikla vinnu, jafnvel ferðir til útlanda eins og í forræðismálum og annað slíkt eða hvað býr þarna að baki? Ég á varla von á því að hæstv. dómsmrh. geti svarað því án þess að hafa kannað málið nánar. En þetta gefur vissulega tilefni til þess að skoða betur hvað býr þarna að baki.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að það liggur ekki fyrir sundurgreining á málskostnaði í þessum tilvikum. Hann er auðvitað margs konar, þóknun til lögmanna, öflun sérfræðiálita og þar með fram eftir götunum. En það liggur sem sagt ekki fyrir sérstök sundurgreining á því hver kostnaðurinn er í einstökum tilvikum og það getur auðvitað verið mismunandi frá einu máli til annars og eftir eðli mála hvernig kostnaðurinn sundurgreinist á einstök viðfangsefni.

Virðulegur forseti. Þann 24. september sl. beindu fulltrúar frá ESB- og EES-ríkjum á sviði gagnaverndar erindi til hæstv. dómsmrh. vegna þess frv. um gagnagrunn á heilbrigðissviði sem liggur fyrir Alþingi eða lá þá fyrir í drögum. Þeir höfðu fengið vitneskju um þetta frá kollegum sínum á Norðurlöndum sérstaklega sem eru hluti af þessum hópi og leggja áherslu á eftirfarandi þætti í erindi til hæstv. ráðherra í lauslegri þýðingu: ,,Grundvallarregluna um upplýst samþykki viðkomandi aðila á geymslu og vinnslu gagnanna verður að virða. Viðkomandi aðila verður einnig að vera gefinn kostur á því að draga gögn um sig úr gagnagrunninum eftir að gögnin hafa verið sett þar inn. Undanþága frá þessum grundvallarreglum yrði aðeins ásættanleg ef sérstakar ástæður væru fyrir hendi og gætt væri fyllsta öryggis við notkun upplýsinganna. Skilgreiningin á ,,persónuupplýsingum`` verður að vera mjög skýr og aðferðin við að tryggja nafnleynd verður að vera traust. Í fámennu landi er líklegt að af erfðafræðiupplýsingum sé unnt að rekja ættlegg viðkomandi einstaklings og þannig komast að því um hvern er að ræða. Notkun dulkóða til að leyna því um hvern gögnin eru er a.m.k. ekki nægileg til að tryggja nafnleynd. Viðskiptahagsmunir notandans mega ekki leiða til víkkunar á upprunalegum tilgangi skráningar.`` Þeir láta í ljósi þungar áhyggjur af málinu og mæla með því að íslensk stjórnvöld endurskoði verkefnið í ljósi grundvallarreglna þeirra sem fram koma í Evrópusamningnum um mannréttindi, samningi Evrópuráðsins 108 um gagnavernd og tilmæli 97/5 um læknisfræðileg gögn og tilskipun Evrópubandalagsins 95/46 um vernd persónuupplýsinga. Í þessum hópi sem senda þetta erindi eru fulltrúar á sviði gagnaverndar frá eftirtöldum ríkjum: Austurríki, Belgíu, Danmörku, Finnlandi, Frakklandi, Þýskalandi, Grikklandi, Írlandi, Ítalíu, Lúxemborg, Hollandi, Noregi, Portúgal, Spáni, Svíþjóð og Bretlandi. Fyrirspurn mín til hæstv. ráðherra er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Hver eru viðbrögð dómsmálaráðuneytisins við ályktun fulltrúa Evrópusambands- og EES-ríkja (Data Protection Commissioners) á 20. alþjóðaráðstefnunni um öryggi tölvugagna, 16.--18. september 1998, þar sem lýst er miklum áhyggjum af áformum um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði hérlendis?``

Herra forseti. Það er auðvelt að svara því að sú ályktun sem hér er vitnað til og spurt um gefur ekki tilefni til sérstakra viðbragða af hálfu dómsmrn. Fundur framkvæmdastjóra tölvunefnda í Evrópu er ekki sérstök valdastofnun eða formleg stofnun á vegum Evrópusambandsins eða Evrópska efnahagssvæðisins og þar er því ekki á nokkurn hátt um að ræða yfirþjóðlegt vald sem við þurfum að beygja okkur fyrir eða taka tillit til. Þetta gefur ekki tilefni til þess af hálfu ráðuneytisins að fjalla sérstaklega um eða bregðast við. Hér er aðeins um að ræða óformlega samráðssamkomu framkvæmdastjóra tölvunefnda í þessum ríkjum og það er ekki hlutverk þeirrar samkomu að mæla fyrir um eða gefa sérstakar ábendingar til einstakra ríkja. Þessi ályktun hefur gengið til heilbrrn. sem vann með alveg sérstökum og mjög opnum hætti að endurskoðun á gagnagrunnsfrv., setti það á netið og opnaði fyrir athugasemdir hvaðanæva að úr heiminum. Ég geri ráð fyrir því að heilbrrn. hafi tekið þessa ályktun til athugunar eins og allar aðrar ályktanir og athugasemdir sem ráðuneytið hefur fengið við endanlega gerð á gagnagrunnsfrv. og það er ekki tilefni til þess að bregðast öðruvísi við þeirri ályktun sem hér er verið að spyrjast fyrir um.

Virðulegur forseti. Hæstv. dómsmrh. hengir sig í formið. Hann vill ekki lýsa neinum skoðunum á þeim sjónarmiðum sem fram komu á þessum vettvangi, frá forstöðumönnum þeirra sem fara með skráningu persónuupplýsinga í þessum löndum. Hæstv. dómsmrh. er nú einu sinni vörslumaður laganna um skráningu persónuupplýsinga frá 1981 sem boðað er að eigi að endurskoða. Ég hélt að hæstv. ráðherra hlyti að hafa skoðun á því hvort rök væru fyrir ályktuninni eða hvort hann hafni þeim sjónarmiðum sem þar koma fram. Við höfum lesið það í Morgunblaðinu sem lagði spurningu fyrir hæstv. ráðherra 8. október sl., með leyfi forseta. Þar svarar hæstv. ráðherra með þessum orðum: ,,Mér finnst ekki viðeigandi að þessi samkoma sé að skipta sér af innanríkismálum Íslendinga og hef ekki meira um þetta að segja.`` Er það þetta sem vænta má af hálfu íslenskra yfirvalda í tengslum við frv. um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði? Eigum við von á sendingum af þessum toga frá hæstv. heilbrrh., hæstv. dómsmrh. og ríkisstjórninni í heild? Skiptir engu máli hvað hæstv. ríkisstjórn hefur skrifað undir og staðið að samþykktum á á erlendum vettvangi í sambandi við þessi mál? Hefur hæstv. dómsmrh. enga skoðun á því hvort þessir trúnaðarmenn hafi ástæðu til að lýsa áhyggjum sínum? Er ekki ástæða til fyrir hæstv. ráðherra hér á vettvangi Alþingis að reyna að svara efnislega en hengja sig ekki í form? Mér finnast þetta alveg dæmalaus viðbrögð af hálfu hæstv. ráðherra og ef þetta á að verða rauði þráðurinn í umræðunni um málið, sem verður væntanlega á dagskrá á morgun, þá stendur nú enn þá verr í bólið hjá hæstv. ríkisstjórn en ég hafði reiknað með.

Herra forseti. Þó það sé ekki til umræðu lít ég svo á að frv. sem lagt hefur verið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar um gagnagrunn fullnægi alþjóðlegum skuldbindingum okkar. Við höfum sérstaka stofnun, tölvunefnd, sem starfar samkvæmt sérstökum lögum og hennar hlutverk er að leggja mat á það hvort íslenskum lögum og íslenskum skuldbindingum sé fullnægt. Í fyrsta lagi minni ég á að sú samkoma sem hv. þm. er að spyrjast fyrir um hefur ekkert alþjóðlegt vald. Í öðru lagi skil ég ekki hinn sérstaka áhuga hv. þm. á að beygja sig frekar undir álit einhverrar erlendrar stofnunar. Hann vill lúta einhverju erlendu valdi í þessu og treystir ekki þeim íslensku stofnunum sem við höfum sett á fót til að starfa samkvæmt íslenskum lögum. Ég hefði trúað hv. þm., í ljósi málflutnings hans á undanförnum árum, til að leggja meiri áherslu á að það er Íslendinga að taka afstöðu til þessa og algert aukaatriði hvað einhver samráðsfundur framkvæmdastjóra tölvunefnda í Evrópu ályktar. Sem betur fer hefur sú samkoma ekkert yfirþjóðlegt vald sem við þurfum að beygja okkur fyrir.

Hæstv. forseti. Ástæðan fyrir fyrirspurn minni er sú að ég las nýlega viðtöl í erlendu blaði, við konur sem gegna stöðum fangavarða á karladeildum í San Quentin-fangelsinu í Bandaríkjunum. Þar sitja bak við lás og slá margir hættulegustu fangar Bandaríkjanna en stefna stjórnvalda þar vestra er að fjölga konum í röðum fangavarða, bæði vegna ákvæða jafnréttislaga og vegna þess að það þykir hafa gefist vel að hafa konur innan um karlkyns fanga þótt því fylgi vissulega hættur. Ég þekki ekki stefnu stjórnvalda í öðrum löndum en Bandaríkjunum en fýsir að vita hvernig þessum málum er háttað hér á landi og hver stefna stjórnvalda er í þessum efnum. Því spyr ég hæstv. dómsmrh. eftirfarandi spurninga: 1. Hversu margar konur gegna nú störfum fangavarða: a. í fangelsum fyrir karla, b. í fangelsum fyrir konur, c. á lögreglustöðvum þar sem er skammtímavistun fanga? 2. Hvert er hlutfall kvenna af fjölda fangavarða? 3. Er það stefna ráðherra að fjölga konum í röðum fangavarða, bæði við gæslu karla og kvenna?

Herra forseti. Samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið frá Fangelsismálastofnun eru aðstæðurnar þannig að í fangelsum fyrir karla eru nú átta konur á skrá sem fangaverðir. Þrjár í fangelsi þar sem konur afplána dóma og sex í fangageymslum lögreglunnar í Reykjavík. Sem svar við annarri spurningunni get ég gefið þær upplýsingar að til starfa eru skráðir 99 fangaverðir og þar af eru 17 konur, eða um 17%. Fangelsismálastofnun fylgir þeirri stefnu að ráða fleiri konur til starfa við fangavörslu en því miður hafa, í a.m.k. tveimur síðustu auglýsingum um fangavarðarstörf, einungis komið umsóknir frá körlum. Þessa stefnu Fangelsismálastofnunar styður ráðuneytið heils hugar og væntir þess að hún beri meiri árangur en síðustu auglýsingar gefa tilefni til að ætla.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þessi svör. Ef ég hef skilið hann rétt starfa engar konur sem fangaverðir á Litla-Hrauni þar sem eingöngu karlmenn dvelja eftir því sem ég best veit. Hins vegar eru þær í Kvennafangelsinu og á lögreglustöðinni hér í Reykjavík. Hlutfallið sem hér kemur fram er kannski ekki svo ýkja slæmt en mætti þó vera hærra. Við vitum að nú standa yfir launadeilur meðal fangavarða. Margir þeirra eru ákaflega óánægðir með kjörin en ég hygg þó að hið hefðbundna starfsval kvenna ráði því að þær sækja ekki inn í þessar stöður. Samkvæmt því sem ég hef lesið og nefndi hér áðan geta konur haft góð áhrif á karlkyns fanga. Það er öðruvísi að hafa konur innan fangelsismúranna. Þær tala öðruvísi við karlkyns fanga og eftir því sem kemur fram í þessum viðtölum hafa margir hættulegir fangar trúað konunum fyrir ýmsu sem þeir hafa ekki rætt við karlkyns fangaverði. Það virðist vera til bóta að ráða konur sem fangaverði og ég hlýt að hvetja hæstv. dómsmrh. og fangelsisyfirvöld til að reyna betur í þessum málum. Spurningin er hvað hægt er að gera til að sýna konum fram á að þær eigi jafnmikið erindi í þessi störf og flest önnur.

Herra forseti. Það er alveg kórrétt hjá hv. fyrirspyrjanda að vel hefur gefist að hafa fangaverði af báðum kynjum. Vonandi tekst að bæta það hlutfall þó ekki sé hægt að halda því fram að hlutfall kvenna í fangavarðastétt sé lágt. Þar má hins vegar gera betur. Hvað getur orðið til þess skal ég ekki segja hér en held þó að umræða af því tagi sem hv. þm. hefur vakið gæti opnað augu manna fyrir áhugaverðum starfsmöguleikum á þessu sviði. Sú umræða er gott framlag til þess að auka áhuga kvenna á að hugsa um þetta sem góðan starfsvettvang.

Herra forseti. Í september beindi bæjarstjórn Húsavíkur þeim tilmælum til félmrh. að hann beitti sér fyrir því að aðsetur hins nýja Íbúðalánasjóðs yrði á landsbyggðinni. Jafnframt lýsti bæjarstjórnin sig reiðubúna til samstarfs við ráðherrann vegna nauðsynlegs undirbúnings þess að sjóðurinn fengi aðsetur á Húsavík. Þannig kom bæjarstjórnin þeim ábendingum til ráðherra og ríkisstjórnarinnar að taka alvarlega það sem þeir segja sjálfir, að betra sé að setja nýjar stofnanir niður úti á landi en flytja þangað gamlar. Það er ljóst að allar aðstæður til atvinnusköpunar eru að breytast. Ný tækni gerir kleift að verkefni séu unnin um allt land, svo fremi að tölva og símalína séu tiltæk. Nýjar aðstæður samfara nýrri tækni skapa nýja möguleika en gera jafnframt þær kröfur til stjórnvalda, bæði hjá ríki og sveitarfélögum, að ýmislegt sé hugsað upp að nýju. Það á ekki síst við nú þegar flutningur af landsbyggðinni er meiri en nokkru sinni fyrr og menn gera sér æ betur grein fyrir þeim gífurlega kostnaði sem það hefur í för með sér, bæði fyrir fjölskyldur og hið opinbera, að nýta ekki fjárfestingar sem ráðist hefur verið í um land allt en þurfa síðan að endurfjárfesta hér syðra. Þær kannanir sem fyrir liggja um orsakir búferlaflutninga benda til þess að orsakanna sé ekki síst að leita í einhæfu atvinnulífi. Það ætti því að vera samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga að nýta alla nýja möguleika og aðstæður til að gera atvinnu fjölbreyttari um land allt. Bæjarstjórnin á Húsavík hefur lýst vilja sínum til að bregðast við og í ljósi þess hef ég á þskj. 29 lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. félmrh.: ,,Hver er afstaða ráðherra til ályktunar bæjarstjórnar Húsavíkur um aðsetur Íbúðalánasjóðs? Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að teknar verði upp viðræður við bæjarstjórn Húsavíkur um aðsetur sjóðsins?``

Herra forseti. Því miður er þessi hugmynd of seint fram komin og of seint í rassinn gripið. Þegar við fjölluðum um löggjöf um Íbúðalánasjóð í fyrravor var gengið út frá því, og ég lýsti því yfir að ég mundi beina því til stjórnar Íbúðalánasjóðs, að ráða starfsmenn þá sem sjóðurinn þyrfti á að halda úr hópi núverandi starfsmanna Húsnæðisstofnunar, þ.e. að starfsmenn Húsnæðisstofnunar mundu að öðru jöfnu sitja fyrir störfum hjá hinum nýja Íbúðalánasjóði. Ég lít svo á að það væri brigð við þessa starfsmenn ef þeim væri gert að flytja út á land. Ég veit að það er gott að búa á Húsavík, hún hefur ýmsa kosti eins og aðrir staðir á landsbyggðinni. Ég hygg að starfsmenn Húsnæðisstofnunar teldu að það væri mikil röskun á þeirra háttum ef þeir yrðu að færa heimili sín til Húsavíkur þannig að af þeirri ástæðu er ekki hægt að verða við þessari ágætu hugmynd. Hitt er svo annað mál að samningi Húsnæðisstofnunar við veðdeild Landsbankans hefur verið sagt upp og verkefni sem veðdeildin hefur sinnt fyrir Húsnæðisstofnun, svo og ýmis önnur verkefni sem Íbúðalánasjóður þarf að láta vinna, gætu farið ágætlega á landsbyggðinni. Það er alveg hárrétt hjá hv. fyrirspyrjanda að nútímatækni, símalínan og sú samskiptavæðing sem gengið hefur yfir í þjóðfélaginu, gerir það mögulegt að vinna hluti á landsbyggðinni eða fjarri Reykjavík sem ekki var kannski eins gráupplagt áður. Ég ætla bara að vona að stjórn Íbúðalánasjóðs leiti eftir því að láta vinna verkefni úti á landsbyggðinni sem hægt er að koma þar fyrir. Svarið er sem sagt að því miður þá get ég ekki komið til móts við þessa ósk bæjarstjórnar á Húsavík.

Herra forseti. Ég sé ástæðu til að harma þessi svör hæstv. ráðherra. Ég hefði talið að honum væri bæði rétt og skylt að fara í viðræður við bæjarstjórn Húsavíkur þó ekki væri nema til að þreifa á því hvort þær hugmyndir sem hann hér sjálfur reifaði gætu rímað við óskir þeirra að einhverju leyti, þ.e. hugmyndir um það að starfsmenn í einhverjum verkefnum hins nýja Íbúðalánasjóðs gætu haft aðsetur á Húsavík. Það er nefnilega þannig að hin nýja samskiptatækni gerir ekki endilega kröfu um að fólk sé staðsett á þeim stað sem stofnun hefur heimilisfesti. Það getur allt eins verið þannig að stofnun sem er með heimilisfesti úti á landi hafi eitthvað af sínum starfsmönnum á Ísafirði og eitthvað af þeim í Reykjavík og eitthvað af þeim austur á Eskifirði þess vegna. Það er þess vegna, herra forseti, sem ég tala um nýja hugsun, þ.e. að menn hugsi þessa hluti upp að nýju, horfi ekki alltaf á verkefnin þannig að þau þurfi öll að rúmast inni í sama kassanum, inni í sama húsinu, heldur horfi þannig á hlutina að um sé að ræða verkefni sem þarf að vinna og að það skiptir ekki máli hvar mörg þeirra verkefna eru unnin. Þau má allt eins vinna norður á Húsavík eða hvar annars staðar sem er á landinu þar sem er sæmileg greitt símasamband og menn hafa þekkingu og vilja til að taka á málum. Þess vegna skora ég á hæstv. félmrh. að fara í viðræður við bæjarstjórnina á Húsavík og kanna hver vilji bæjaryfirvalda sé til þess að mæta þeim hugmyndum sem ráðherrann reifaði hér vegna þess að það svar að hugmyndin sé of seint fram komin er ekki boðlegt í ljósi þess að ný samskiptatækni gerir það að verkum að starfsfólk Húsnæðisstofnunar, þó það vildi þiggja vinnuna hjá hinum nýja Íbúðalánasjóði, getur haldið áfram að eiga heim í Reykjavík þó að það sé að störfum hjá stofnun sem er með aðsetur annars staðar.

Herra forseti. Málið er nú að nokkru leyti úr mínum höndum. Það var gengið frá þessari löggjöf í fyrravor. Það voru meira að segja kröfur um að lögbinda það að starfsmennirnir skyldu fá störf hjá Íbúðalánasjóði og helst allir starfsmenn Húsnæðisstofnunar. Það varð nú ekki niðurstaðan. En ég get tekið undir margt af því sem hv. fyrirspyrjandi sagði. Ég tel að það þurfi að athuga gaumgæfilega, ekki bara varðandi þessa stofnun, Íbúðalánasjóð, heldur vil ég athuga það með aðrar undirstofnanir félmrn., sem eru nokkrar, t.d. Vinnueftirlitið, Jafnréttisráð og fleiri og fleiri, hvað af þeirra verkefnum væri unnt að flytja út á land og vinna þar með möguleikum nútímatækni.

Herra forseti. Ég hef lagt hér fram fyrirspurn til hæstv. félmrh. um endurskoðun hjúalaga en þau eru enn í gildi, hjúalög frá 1928, og hafa að geyma mörg afskaplega athyglisverð ákvæði en það er svona íhugunarefni hversu mikið erindi þau eiga við samtíð landsmanna. Þessi hjúalög fjalla um, eins og það heitir, vistarráð þeirra hjúa, sem ekki hafa náð 21 árs aldri. Ástæðan til þess að ég spurði um þessi hjúalög var fyrst og fremst sú að fyrir nokkru leitaði til mín ungur maður, innan við 21 árs aldur, sem hafði rokið út af vinnustað sínum í fússi í ósætti við yfirmann sinn og yfirstjórn fyrirtækisins tók þá ákvörðun að halda eftir helmingi þeirra launa sem hann hafði sannanlega unnið sér inn. Ég fór að velta því fyrir mér hvernig þetta geti verið. Niðurstaðan var þá sú, að því er mér var sagt, að þetta væri gert á grundvelli hjúalaga og það var vitnað í tilteknar greinar í þeim efnum. Það er tilefni þess að ég fór að lesa þessi ótrúlegu lög sem innihalda ákvæði eins og t.d. þetta í 4. gr., með leyfi forseta: ,,Sanni ógift vinnukona, að hún ætli að giftast áður en vistartíminn er á enda, getur hún sagt upp vistinni til næsta skildaga með mánaðar fyrirvara.`` En hún þarf að sanna það að hún ætli að giftast. Í 5. gr. er þetta ákvæði, með leyfi forseta: ,,Vistráðið árshjú sitt skal húsbóndi, nema öðruvísi sé um samið, láta sækja í ákveðinn tíma og farangur þess, er ekki nemi meiru en 100 kg þunga. Kostar húsbóndi flutning þennan án endurgjalds frá hjúinu.`` Síðan segir hér í 7. gr., í þessum makalausu lögum, með leyfi forseta: ,,Húsbóndi skal veita hjúi sínu viðunanlegt og nægilegt fæði, svo og rúmfatnað, ef hjú sefur á heimili húsbónda síns, og aðra aðhlynningu eftir því, sem venja er til í hverri sveit eða bæ hjúum að veita auk kaups. Ekki er`` --- og það er mikilvægt atriði, herra forseti, --- ,,hjúi skylt að sofa í rúmi með öðrum. Það [hjúið] á rétt til að fá hreinar rekkjuvoðir eða lök í rúm sitt einu sinni á mánaðarfresti og hreint handklæði einu sinni á viku.`` Tilefni er sem sagt til þess að spyrja um það hvort hæstv. félmrh. hefur látið sér til hugar koma að endurskoða þessi lög og hvernig hann hyggst standa að því.

Herra forseti. Ég vil nú þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn og jafnframt verð ég að viðurkenna að ég hafði ekki hugmynd um að þessi lög væru í gildi. En þegar við fórum að skoða lögin þá kemur í ljós að í héraðsdómum hefur verið vísað til þessara laga. Í Hæstarétti hefur ekki verið vísað til þeirra eða ákvarðað á grundvelli þeirra eftir 1978 a.m.k. Raunar er það þannig að nýrri ákvæði í vinnurétti hafa tekið við af mörgum ákvæðum í þessum lögum og með lögskýringu taka yngri lög af eldri lög. En það er dálítið fróðlegt að lesa þessi lög og hugleiða þær þjóðfélagsbreytingar sem hafa orðið síðan þá. Þessi lög voru sett til varnar réttindum hjúa á sínum tíma, 1928. Þá voru þau fyrst og fremst til að vernda hjúið. Nú eru breyttir tímar, hjúin eru færri. Þó eru dæmi þess að fólk sé í svipaðri aðstöðu og hjú eða megi jafna til hjúa og þar á ég sérstaklega við au pair stúlkur sem kunna að eiga enn vörn í þessum lögum. Ég held það væri þarfaverk og eðlilegt verk að að endurskoða þetta og reyna að færa til nútímahorfs og er tilbúinn að láta leggja vinnu í það þegar fram líða stundir. En ég get ekki lofað því að koma með frv. þess efnis á þessu þingi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir undirtektirnar og ég segi honum það að ég get alveg lofað honum því að ég kem þá bara með frv. á þessu þingi því það er voðalega einfalt, satt að segja, að flytja frv. um breytingar á þessum lögum en halda þó þeim réttindagreinum sem eru hér inni með því að breyta lögunum um rétt verkafólks við uppsagnir, lögunum frá 1979. Það er tiltölulega einfalt. Ég hvet hv. þingmenn til að lesa þessi lög í smáatriðum því að þau eru alveg óþrjótandi skemmtiefni miðað við nútímann því að það eru svo ótrúlegir hlutir sem þarna standa. Satt að segja var það þannig að eftir að ég flutti þessa fyrirspurn þá kom upp mál sem kennt er við rússneskt fyrirtæki sem heitir Technopromexport og gáfaðir menn bentu mér á að félmrn. mundi hafa stuðst við þau lög þegar það var að fjalla um það mál. Ég hygg nú að svo hafi ekki verið. Engu að síður þá voru þau nefnd í því samhengi og það er nokkurt umhugsunarefni að þetta mál, Technopromexport, skuli ekki hafa verið rætt á Alþingi, svo mikla umfjöllun sem það hefur fengið, m.a. framganga stjórnvalda í því máli og gagnrýni verkalýðsforustunnar og ýmissa aðila á vinnubrögð stjórnvalda. En látum það vera. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að þessi lagaákvæði þarf að laga og það er einfalt mál fyrir þingmenn að beita sér fyrir því að það verði gert.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja hér fram fyrirspurn til hæstv. heilbr.- og trmrh. um ár aldraðra. Fyrirspurnin er á þessa leið: ,,1. Hvað hyggst ríkisstjórnin gera í tilefni af ári aldraðra? 2. Hefur verið haft samráð við samtök aldraðra í tilefni af ári aldraðra? 3. Verður haft samráð við samtök launafólks og lífeyrissjóðina um ár aldraðra? 4. Verður um þverpólitískt samstarf að ræða með fulltrúum allra flokka? 5. Hvenær mun ríkisstjórnin kynna Alþingi áætlanir sínar í tilefni af ári aldraðra?`` Eins og kunnugt er er það ákvörðun Sameinuðu þjóðanna að næsta ár, árið 1999, verði tileinkað málefnum aldraðra. Ég hygg að það sé í annað sinn í sögu samtakanna að slíkt ár er ákveðið á þeirra vegum. Þegar ár aldraðra var haldið síðast var efnt til ýmissa aðgerða af hálfu stjórnvalda. Þá voru t.d. undirbúin lögin um málefni aldraðra. Þá voru sett lögin um Framkvæmdasjóð aldraðra sem munaði mjög mikið um og tókst með þeim að byggja upp stofnanir fyrir aldraða í talsverðum mæli víðs vegar í landinu. Á ári aldraðra voru því teknar ákvarðanir sem mörkuðu mikilvæg framfaraskref í hagsmunamálum aldraðra landinu. Og fyrirspurnin er ekki síst borin fram til að hvetja hæstv. heilbrrh. til að nota tækifærið, nota ár aldraðra til að reisa upp fána í málefnum aldraðra, því eins og eðlilegt er þarf enn mjög margt að gera. Ég vil í þessu sambandi m.a. minna á þær ábendingar sem birst hafa frá Landssambandi eldri borgara sem hefur sent frá sér sérstakt bréf í þessum efnum, þar sem fjallað er um kjör aldraðra, lífeyri aldraðra, lífeyrissjóðina, Tryggingastofnunina og skort á hjúkrunarrýmum sem sérstöku viðfangsefni. Ég vil einnig af þessu tilefni rifja upp --- ég hygg að það hafi verið í þessari viku að mig minnir --- að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson spurði hvað liði endurskoðun laganna um málefni aldraðra. Í máli hæstv. ráðherra kom þá fram að drög að frv. hefðu legið tilbúin mjög lengi í ráðuneytinu en ekki yrði tilbúið að leggja frv. fram fyrr en eftir tvo mánuði, ef ég man rétt það sem hæstv. ráðherra sagði. Mér finnst satt að segja alveg ótrúlegt hvað það tekur langan tíma að endurskoða þessi lög. Mér er auðvitað ljóst að ýmsir sérfræðingar sem svo eru kallaðir og eru á sviði öldrunarmála telja óþarft að hafa nokkur sérstök lög um málefni aldraðra vegna þess að í raun og veru eigi að samþætta málefni aldraðra annarri félagsmálalöggjöf. Um það má margt segja og tími minn til að fjalla um það er nú útrunninn, en ég vænti þess að hæstv. ráðherra sjái sér fært að svara þessum spurningum jákvætt, þannig að það gæti orðið upphaf að líflegri umræðu um málefni aldraðra á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson spyr hvað ríkisstjórnin hyggist gera í tilefni af ári aldraðra. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þm. fyrir þessa fsp. Ríkisstjórnin ætlar að standa vel að ári aldraðra 1999 í samræmi við samþykktir Sameinuðu þjóðanna. Ríkisstjórnin hefur samþykkt sérstaka fjárveitingu til þessa verkefnis, eins og fram kemur í fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir þinginu. Síðastliðið vor skipaði ég framkvæmdastjórn til að vinna að verkefnum og einnig kom ég á fót samráðshópi fulltrúa frá mörgum félaga- og hagsmunasamtökum sem á ýmsan hátt tengjast málefnum aldraðra. Yfirskrift árs aldraðra er: ,,Þjóðfélag fyrir fólk á öllum aldri`` og rík áhersla er lögð á að hverfa frá því að skipa öldruðum á sérstakan bekk í þjóðfélaginu. Framkvæmdastjórnin hefur unnið að undirbúningi og skipulagi verkefna og ég bind vonir við að það víðtæka samstarf sem nú hefur náðst geti leitt til varanlegra breytinga á stöðu aldraðra í þjóðfélagi okkar. Þar vil ég sérstaklega nefna sveigjanleg starfslok, heilbrigðismál, félagsmál og menntamál aldraðra en 1. október sl. var helgaður málefnum aldraðra um allan heim og þann dag, 1. október, var mikil ráðstefna haldin í Kópavogi sem verkalýðshreyfingin, Landssamband eldri borgara og heilbrrn. stóðu að og var gaman að sjá að þar mættu hundruð aldraðra og margir áhugasamir aðilar um málefni og hagsmuni aldraðra. Einstök verkefni eru þegar hafin og ég vil sérstaklega benda á að hér er hópur aldraðra sem sækir nú námskeið í tölvunotkun sem framkvæmdanefndin stendur fyrir. Þannig mun ráðuneytið standa myndarlega að ári aldraðra í góðu samstarfi við þá sjálfa, hagsmunaaðila og aðra sem áhuga hafa. Önnur spurning hv. þm. er hvort haft hafi verið samráð við Samtök aldraðra í tilefni af ári aldraðra. Svarið er að náið samstarf hefur verið haft við Samtök aldraðra í tilefni af árinu og er formaður Landssambands eldri borgara í framkvæmdastjórn verkefnisins og þar á einnig sæti fulltrúi lífeyrissjóðanna. Hv. þm. spyr í þriðja lagi hvort haft hafi verið samráð við samtök launafólks og lífeyrissjóðanna um ár aldraðra. Lögð hefur verið sérstök áhersla á að ná sem víðtækustu samstarfi við alla þá sem tengjast með einhverjum hætti málefnum aldraðra og þar á meðal við fulltrúa samtaka launafólks og lífeyrissjóðanna, auk fjölmargra annarra sem með einhverjum hætti láta sig málefni aldraðra skipta. Mig langar til að telja upp að eftirtaldir aðilar hafa komið að undirbúningi verkefnisins: Alþýðusamband Íslands, Bandalag háskólamanna, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Biskupsstofa, Bændasamtök Íslands, Félag eldri borgara í Reykjavík, Félag stjórnenda í öldrunarþjónustu, Íþróttasamband Íslands, Kvenfélagasamband Íslands, Landssamband eldri borgara, Landssamband lífeyrissjóða, Samband almennra lífeyrissjóða, Samband íslenskra sveitarfélaga, Ungmennafélag Íslands, Vinnuveitendasamband Íslands, Öldrunarfræðifélag Íslands, Öryrkjabandalag Íslands og Tryggingastofnun ríkisins. Á undanförnum mánuðum hefur mikil undirbúningsvinna átt sér stað þar sem fjölmargir aðilar hafa tekið þátt í vinnu undirbúningshópa um stefnumörkun og framhald verkefnisins. Í þeirri vinnu hefur sérstaklega verið lögð áhersla á aðalmarkmiðið í samþykkt Sameinuðu þjóðanna, ,,Þjóðfélag fyrir fólk á öllum aldri`` og að auka lífsgleði ævikvöldsins. Þessi atriði ásamt ítarlegri upplýsingum koma fram á heimasíðu ráðuneytisins. Í fjórða lagi spyr hv. þm. hvort um þverpólitískt samstarf verði að ræða meðal fulltrúa allra flokka. Sú vinna sem ég hef lýst er ekki á pólitískum grundvelli. Hér verður ekki um þverpólitískt samstarf að ræða, heldur faglega vinnu um málefni aldraðra. Í fimmta lagi spyr hv. þm. hvort ríkisstjórnin muni kynna Alþingi áætlanir sínar í tilefni af ári aldraðra. Eins og áður er sagt er unnið skipulega að gerð framkvæmdaáætlunar og verður framkvæmdaáætlunin tilbúin fyrir lok þessa árs og því væntanlega kynnt skömmu fyrir áramót.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin. Ég vil láta það koma fram að ég tel að í tilefni af ári aldraðra sé eðlilegt að Alþingi og ríkisstjórn setji sér markmið sameiginlega. Ég tel í raun að ekki sé nóg í þessum efnum, þó það sé mikilvægt, að ríkisstjórnin hafi með þetta að gera, heldur tel ég að flokkarnir og Alþingi eigi að koma að málinu. Ég tel t.d. af því ég sé hér mann fram undan mér, að heilbrn. Alþingis eigi að ræða um mál af þessu tagi og Alþingi eigi að sameinast um þau markmið sem menn setja sér í tilefni af ári aldraðra. Það eru aðallega fjögur atriði sem ég vil sjá að eigi sér stað. Í fyrsta lagi að á árinu taki gildi ný lög um málefni aldraðra og það hefur verið undirbúið á ýmsan hátt á undanförnum árum, eins og hæstv. ráðherra rakti, þannig að það á að vera hægt að gera það. Í öðru lagi tel ég að stjórnvöld eigi að setja sér það að styðja við bakið á Samtökum aldraðra. Ég tel að það skipti mjög miklu máli, t.d. með því að Samtök aldraðra verði með í ráðum þegar kemur að ákvarðanatöku um t.d. lífeyrisbætur og breytingar á lífeyrisbótum og fleira. Ég er auðvitað að tala um heildarsamtök eldri íbúa landsins, þ.e. þau samtök sem heita ef ég man rétt, Landssamband eldri borgara. Ég tel mjög mikilvægt að það verði eitt af sjálfstæðum markmiðum árs aldraðra að treysta stöðu þessara samtaka. Í þriðja lagi tel ég að á árinu eigi að taka í notkun ný vistrými fyrir aldraða en nú er staðan þannig að það eru 170 aldraðir hér á þéttbýlissvæðinu í því sem heitir mjög brýnni þörf fyrir vistun og ég tel að nota eigi ár aldraðra sem viðspyrnu til að ákveða það að slíkur biðlisti verði ekki til, og að tekið verði á þessu máli þannig að við séum ekki með gamalt fólk við mjög erfiðar aðstæður og slaka aðhlynningu út um allan bæ eins og þetta er hjá okkur núna. Og í fjórða lagi tel ég, og það er auðvitað það erfiðasta og stærsta en mikilvægt samt, að setja eigi á árinu 1999 eða beint í kjölfar þess taki gildi ný lög um almannatryggingar. Það auðvitað gengur ekki að þau lög, sjálfur tilverugrundvöllur gamals fólks í landinu, séu jafngötótt og raun ber vitni um. Að öðru leyti þakka ég hæstv. ráðherra fyrir ágæt svör.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir ágætar ábendingar, en hann fór aðeins yfir sviðið. Fyrst og fremst vil ég ræða um ný lög um málefni aldraðra. Það er rétt, ég sagði í fyrirspurnartíma fyrir tveim dögum að málið hefði verið í langri endurskoðun og þegar við ætluðum að leggja það fyrir Alþingi fengum við ýmsar ábendingar og athugasemdir sem mér finnst rétt að taka tillit til áður en frv. verður lagt fyrir þingið, en það verður gert á ári aldraðra. Varðandi þau hjúkrunarrými sem vantar tilfinnanlega á Reykjavíkursvæðinu munum við á næsta fjárlagaári bæta við 120--130 hjúkrunarrúmum fyrir einstaklinga sem eru í brýnni þörf og þá verður ekki lengri bið en 90 dagar eftir hjúkrunarrúmi eftir það. Það er mjög mikilvægt atriði, þannig að við höfum sett okkur þessi markmið á ári aldraðra að koma til móts við brýna þörf varðandi hjúkrunarrými. Við erum að vinna með Samtökum aldraðra að stefnumótun og ég vil benda á heimasíðu ráðuneytisins og bækling sem við höfum gefið út í tilefni af ári aldraðra þar sem ýmislegt kemur fram sem verið er að vinna að. En varðandi það að hv. þm. þyki rétt að pólitískir aðilar komi að þessu, þá eru margir ágætir aðilar sem eru að vinna að þessum málum og ég held við getum verið sammála um menn eins og Benedikt Davíðsson sem er í framkvæmdastjórn, þannig að ég held að þarna sé vel skipað.

Virðulegur forseti. Fsp. mín til hæstv. heilbrrh. á þskj. 52 varðar eignarrétt á upplýsingum í sjúkraskrám. Hún er svohljóðandi: ,,Er ráðherra samþykkur því, með tilliti til umfjöllunar Alþingis um frumvarp til laga um réttindi sjúklinga (260. mál á 121. löggjafarþingi) og ákvæða laga nr. 74/1997, að hver sjúklingur eigi þær upplýsingar í sjúkraskrá sem hann varða og hann hefur látið heilbrigðisstarfsmönnum í té?`` Fsp. þessi vísar til þess að við umfjöllun um frv. til laga um réttindi sjúklinga, 260. mál á næstliðnu löggjafarþingi, var gerð breyting frá stjfrv. þess efnis að felld voru niður ákvæði um eignarrétt heilbrigðisstofnana á sjúkraskrám. Þetta er gert með ótvíræðum hætti og kemur fram í framsögu formanns nefndarinnar, hv. 9. þm. Reykv., formanns heilbr.- og trn. sem kveður svo á að það sé sjónarmið nefndarinnar að baki þessu að upplýsingarnar í sjúkraskránum séu eign sjúklinganna, og það er rétt að ég vitni til framsögunnar þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Tel ég með öðrum orðum að það sé siðferðilega ekki hægt að segja að sjúkraskrá sem felur í sér sjúkrasögu einstaklings sé eign einhvers annars heldur en viðkomandi sjúklings.`` Og áfram segir framsögumaður nefndarinnar. ,,Ég tek það fram, herra forseti, að þessi breyting okkar var borin undir Læknafélagið og ýmsa sem komu til fundar við nefndina eftir að hún ákvað að gera þetta að sinni tillögu, og enginn mælti þessu í gegn.`` Því er ég að spyrja um þetta og vek athygli á þessu að það frv. sem hæstv. heilbrrh. hefur lagt fyrir Alþingi, gengur fram hjá þessum vilja Alþingis og þeirri lagatúlkun sem hér liggur fyrir og verður því að ræða það mál í ljósi þess sem fyrir liggur um lög í landinu um eignarrétt sjúklinga á upplýsingum í sjúkraskrám. Það eru upplýsingarnar sem ég er að fjalla hér um, ekki pappírsgögnin sem liggja á heilbrigðisstofnunum, heldur upplýsingarnar sem sjúklingur hefur veitt.

Virðulegi forseti. Hv. þm. leggur fram fimm fyrirspurnir á fimm þingskjölum um gagnagrunninn til mín. Eins og hv. þm. veit verður umræða um þetta mál á morgun og við getum þá gefið okkur góðan tíma til að fara yfir alla efnisþætti. Ég á von á því að umræðan verði á föstudaginn jafnframt. Ekkert eitt mál hefur fengið meiri umfjöllun í þjóðfélaginu en einmitt gagnagrunnsmálið og er það vel og það er opin og góð umræða um það. Í fyrstu fyrirspurn sinni spyr hv. þm. hvort sjúklingur eigi þær upplýsingar í sjúkraskrá sem hann varða og hann hefur látið heilbrigðisstarfsmönnum í té. Svarið við því er nei. Í upphaflegu frv. til laga um réttindi sjúklinga var sjúkraskrá skilgreind sem eign heilbrigðisstofnunar þar sem hún er færð eða heilbrigðisstarfsmanns sem hana færir í eigin starfsstofu. Að tillögu hv. heilbr.- og trn. var gerð sú breyting á frv. að í stað þess að skilgreina sjúkraskrá sem eign heilbrigðisstofnunar þar sem hún er færð eða sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmanns, er nú gert ráð fyrir að sjúkraskrá skuli varðveitt hjá þessum aðilum. Þessi breyting felur í sér að heilbrigðisstofnun eða heilbrigðisstarfsmenn eru ekki eigendur sjúkraskrár í lögfræðilegri merkingu heldur vörslumenn. Að teknu tilliti til umfjöllunar Alþingis um frv. til laga um réttindi sjúklinga tel ég að sjúklingur teljist ekki eiga þær upplýsingar í sjúkraskrá sem hann varða og hann hefur látið heilbrigðisstarfsmönnum í té. Þessar upplýsingar eða þessar skrár geta ekki lotið almennum reglum eignarréttar. Sjúklingar eiga ekki rétt á að fara með þær að eigin vild og ekki verður talið að almennar réttarreglur eignarréttar gildi um ráðstöfun þeirra. Hins vegar gilda um sjúkraskrár ýmis sérákvæði sem nauðsynlegt er talið að setja vegna eðlis þeirra og tilgangs með skráningu þeirra, svo sem að þær skuli varðveittar hjá heilbrigðisstofnunum eða þeim aðilum öðrum sem skrá upplýsingar í sjúkraskrár. Þessir aðilar eru því vörslumenn skránna og hafa sem slíkir ákveðnar skyldur að því er varðar meðferð sjúkraskráa og þeirra upplýsinga sem þar koma fram.

Herra forseti. Þegar þetta kom til umræðu í heilbr.- og trn. er frv. til laga um réttindi sjúklinga var þar til umfjöllunar þá var það alveg skýrt, held ég, meðal allra sem sátu í nefndinni að það væri með engu móti hægt að fallast á að sjúkraskráin eða upplýsingar í henni væru eign einhvers annars en sjúklingsins sjálfs og þess vegna var þetta orðað svo í framsögu minni með samþykki nefndarmanna. Ég get fallist á það hjá hæstv. ráðherra að líkast til er ekki hægt að segja að eignarhald í réttarfarslegum skilningi þess orðs sé hjá sjúklingi. Eigi að síður finnst mér það fullstórt til orða tekið af hálfu hæstv. ráðherra að halda því fram að sjúklingur geti ekki farið með þessar upplýsingar eins og hann vill. Lögin segja að hann geti fengið þær í sína vörslu þegar hann vill. Og þegar hann er búinn að fá þær í sína vörslu hlýtur honum að vera heimilt að fara með þær eins og hann vill svo lengi sem það særir engan annan. Það er andi laganna. En þetta er auðvitað efni sem hægt er að ræða í umræðunni á morgun. Ég hefði hins vegar haft gaman af því að heyra frekari rökstuðning frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir staðhæfingum hans hérna áðan um að frv. fari raunverulega gegn þessum anda laganna vegna þess að ég hef talið að sá möguleiki sem frv. gefur sjúklingum til þess að segja sig frá þessu, virði þetta.

Virðulegi forseti. Það mál sem hv. fyrirspyrjandi, Hjörleifur Guttormsson, hefur hér imprað á er vissulega eitt af þeim athyglisverðu álitamálum sem upp koma í sambandi við miðlægan gagnagrunn og það frv. sem hefur verið lagt fram. Ég skal ekki meta það hér og nú hvernig við getum túlkað þau lög sem um þessar skrár hafa verið sett nú þegar. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að við lendum í miklum vandræðum ef við skilgreinum á ákveðinn hátt að upplýsingar úr sjúkraskrám séu eign sjúkrastofnananna annars vegar eða eign sjúklinganna hins vegar. Við lendum í miklum vandræðum vegna þess að ekki er hægt að gera ráð fyrir því að hægt sé að reka eðlilega heilbrigðisstarfsemi í landinu með þeirri skráningu sem nauðsynleg er nema sjúkraskrárnar séu ekki háðar eignarrétti einstaklinganna sem leggja til upplýsingar. Því til staðfestingar er hægt að benda á það að í flestöllum alþjóðlegum samþykktum er alls ekki gert ráð fyrir því að skrárnar séu í eigu einstaklinganna.

Virðulegi forseti. Sú fsp. sem hv. Hjörleifur Guttormsson bar hér fram er eitt af þeim grundvallaratriðum sem við komum til með að ræða í umræðu um frv. til laga um miðlægan gagnagrunn á morgun. Svo virðist sem þessar upplýsingar fari að verða mikil verðmæti. Þetta er eitt af þeim grundvallaratriðum sem við ræðum á morgun og vitaskuld grundvallaratriði í efni þessa frv. Þess vegna vakti það eftirtekt mína þegar hæstv. heilbrrh. sagði að sjúklingarnir ættu ekki þessi upplýsingar og að sjúkrastofnanirnar ættu þær ekki heldur. Þess vegna hefði ég haldið, virðulegi forseti, sérstaklega í ljósi þess hversu alvarlegt þetta mál er, að hæstv. heilbrrh. hefði átt að láta vinna einhverja grundvallargreinargerð eða sérfræðiálitsgerð um þetta álitaefni vegna þess að þetta er eitt af þeim grundvallaratriðum sem við þurfum að ræða. Það að hæstv. heilbrrh. skuli ekki núna á þessari stundu, eftir alla þá umræðu sem fram hefur farið um miðlægan gagnagrunn, geta komið og sagt okkur af þessari vinnu, segir mér að mikið sé eftir. Það er mikið órætt og mikið óunnið hvað varðar þennan miðlæga gagnagrunn.

Virðulegur forseti. Svar hæstv. ráðherra er nei. Hæstv. ráðherra er ekki samþykkur þeirri túlkun sem ég lagði hér fram og byggð er á umfjöllun Alþingis og afgreiðslu þess á frv. til laga um réttindi sjúklinga. Mér finnst þetta vera afar gáleysisleg niðurstaða hjá hæstv. ráðherra. Ég legg áherslu á að ég er ekki að tala um pappírinn eða skráningu á upplýsingum, hvort sem hún er á pappír eða í rafrænu formi. Ég er að tala um upplýsingarnar sjálfar sem sjúklingurinn veitir. Á því er að sjálfsögðu munur. Þetta er spurningin um höfundarrétt upplýsinganna. Hann hlýtur að vera sjúklingsins miðað við afgreiðslu þingsins. Og hvernig snertir þetta frv. til laga um gagnagrunna? Beint og á mjög afdrifaríkan hátt. Það er að sjálfsögðu ekki hægt að ráðstafa eign sjúklinga á eigin upplýsingum sem teknar hafa verið inn í sjúkraskrár inn í miðlægan gagnagrunn til Péturs og Páls eða þess sem fær rekstrarleyfi á slíkum grunni --- hvernig ætti það að vera hægt? --- og láta það nægja að einstaklingur hafi einhverja almenna heimild til að segja sig frá. Það verður auðvitað að semja við einstaklinginn um þetta. Heimild viðkomandi einstaklings verður að liggja fyrir, skýrt og skilmerkilega upplýst samþykki um það að heimildin liggi fyrir. Hér er því um grundvallaratriði að ræða. Ég vísa í þessu sambandi, virðulegur forseti, til umsagnar Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns í læknablaðinu númer 84 frá þessu ári, þar sem hún segir orðrétt, virðulegur forseti: ,,Já, ég tel að grunnforsendan sem frumvarpið byggist á stangist á við lögin um réttindi sjúklinga, ...`` Margt fleira má finna í umsögn þessa fyrrv. starfsmanns heilbrrn. um langt árabil um þetta mál. Ég bið því hæstv. ráðherra að gæta sín og draga nú þetta frv. til baka hið fyrsta og skoða þetta mál frá grunni sem hér er rætt.

Virðulegi forseti. Við erum sem betur fer komin lengra en nokkur önnur þjóð varðandi réttindi sjúklinga. Mörg þau álitamál sem hér hafa verið til umræðu erum við komin miklu lengra með heldur en þjóðirnar í kringum okkur og það held ég að hv. þm. ætti sérstaklega að skoða. Mig langar aðeins að vitna í það sem ég sagði áðan og ítreka það að sjúklingurinn er ekki eigandi að sjúkraskrá í venjulegum skilningi. Hann getur til að mynda ekki krafist þess skilyrðislaust að sjúkraskrá sé eyðilögð.  Í námsefni á námskeiði Endurmenntunarstofnunar Háskóla Íslands um meðferð persónuupplýsinga í rannsóknum á heilbrigðis- og félagsvísindasviði fjallar Þorgeir Örlygsson lagaprófessor við Háskóla Íslands og formaður tölvunefndar um eignarrétt á sjúkraskrám á grundvelli laga um réttindi sjúklinga. Þar segir hann að því verði ekki haldið fram að sjúklingur, þ.e. sá sem upplýsingar í sjúkraskrá varða, sé eigandi sjúkraskrárinnar í lögfræðilegri merkingu hugtaksins og geti hann því ekki krafist eignarréttar. En hann getur krafist afhendingar á afriti á skránni. Hann getur ekki krafist eyðileggingar á skránni. Hann á hins vegar rétt á að fá aðgang að skránni, rétt til þess að hindra að óviðkomandi aðilar fái aðgang að skránni og rétt til þess að athugasemdir hans um ranga skráningu upplýsinga í sjúkraskrá séu lagðar í skrána. Virðulegi forseti. Niðurstaða prófessors við lagadeild Háskóla Íslands er því sú að sjúkraskrá sé ekki eign sjúklings og byggir hann þá niðurstöðu m.a. á brtt. heilbr.- og trn. Alþingis við meðferð málsins á 121. löggjafarþingi.

Virðulegur forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. ráðherra um upplýsingar um lyfjanotkun í gagnagrunn er svohljóðandi: ,,Hefur verið leitað álits Tryggingastofnunar ríkisins, Lyfjaeftirlits ríkisins, Lyfjanefndar ríkisins, Apótekarafélags Íslands og Lyfjafræðingafélags Íslands á hugmyndum um að upplýsingar um lyfjanotkun einstaklinga og þjóðarinnar í heild verði settar í miðlægan gagnagrunn? Liggi álit ofangreindra aðila fyrir er óskað eftir að skýrt sé frá meginniðurstöðum þeirra.`` Bakgrunnur þessarar fsp., virðulegur forseti, er sá að gert er ráð fyrir skráningu á upplýsingum úr sjúkraskrám um meðferð á sjúklingum m.a. og ráðstöfunum sem gerðar eru til þess að bæta heilsu þeirra, m.a. með lyfjum. Samkvæmt frv. hæstv. ráðherra á að taka upplýsingar úr sjúkraskrám og setja í miðlægan gagnagrunn. Því er eðlilegt að fara yfir sviðið með tilliti til upplýsinga um lyf og lyfjanotkun almennt, út frá margþættu sjónarmiði, einnig viðskiptalegu. Nú er vitað að á bak við fyrirtækið að baki þessu stjórnarfrumvarpi, Íslenska erfðagreiningu, er lyfjarisinn Hoffmann-La Roche. Það væri ekki óþægilegt fyrir þann hinn sama að hafa upplýsingar um lyfjanotkun Íslendinga, um það hve mikið þeir kaupi, af hverju, hvaða lyf eru notuð o.s.frv. Það er þó aðeins einn þáttur málsins sem tengist lyfjarisanum sem ætlar að vera svo örlátur að gefa Íslendingum þau lyf sem hann framleiðir og kunna að koma upp úr töfraboxi því sem þarna um ræðir. Virðulegur forseti. Tryggingastofnun ríkisins er að rafvæða gagnagrun sinn og fyrir liggur skýrsla Ríkisendurskoðunar frá júlí 1997 um lyfjaeftirlitskerfi stofnunarinnar og pappírslaus viðskipti við lyfjaverslanir og allt er þetta tölvufært. Ég veit ekki hvort fyrirhugað er að upplýsingar úr þessum grunni fari inn í gagnagrunninn. Það skiptir ekki máli í þessu sambandi miðað við að upplýsingum um meðferð sjúklinganna er ætlað þarna inn og þar er auðvitað lyfjagjöfin grundvallarþáttur. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra hafi farið rækilega ofan í þessi mál. Mér heyrist hæstv. ráðherra nokkuð viss í sinni sök ef marka mátti yfirlýsingar hennar áðan. Væntanlega hefur þetta verið tekið til ítarlegrar meðferðar. Því væri fróðlegt, virðulegi forseti, að heyra viðbrögð frá hæstv. ráðherra um þetta efni.

Virðulegi forseti. Í frv. um miðlægan gagnagrunn er ekki gert ráð fyrir að upplýsingar komi frá Tryggingastofnun eða lyfjaverslunum. Þar af leiðandi höfum við ekki beðið sérstaklega um umsagnir frá þessum aðilum. Þar fyrir utan hefur þetta frv. verið öllum opið á netinu. Við höfum fengið margar góðar athugasemdir, bæði frá almenningi og fagmönnum á sviðinu, þrátt fyrir að hafa ekki sent þeim frv. sérstaklega. Þar sem við ætlum ekki að neinar upplýsingar úr Tryggingastofnun eða lyfjaverslunum fari í þennan grunn töldum við ekki ástæðu til að leita þaðan umsagna.

Virðulegur forseti. Að sjálfsögðu er afskaplega mikilvægt að málið skuli vera á netinu. Það er í rauninni aðalsvar hæstv. ráðherra. Málið er á netinu. En hvað á að fara inn í grunninn? Við því eru engin svör. Um það stendur ekkert í frv. hvað á að fara inn í grunninn og í frv. er ekki tekið fram hvort upplýsingar frá Tryggingastofnun ríkisins, apótekum eða lyfjaverslunum eigi að fara inn í grunninn. Um það stendur ekkert, svo ég hafi séð, í frv. Hér kemur hæstv. ráðherra og segir: Það var ekki fyrirhugað. En eiga upplýsingar úr sjúkraskrám ekki að fara inn í grunninn, hæstv. ráðherra? Eru ekki í sjúkraskrám upplýsingar um lyfjameðferð og lyfjanotkun og kannski þau ,,preparöt`` sem notuð eru? Ég veit það ekki enda er ekki kveðið á um þetta. Hæstv. ráðherra leysir sig ekki frá málinu með því að segja að ekki standi til að upplýsingar frá Tryggingastofnun ríkisins og apótekum fari inn í grunninn. Er það svarið við þessari spurningu? Ef svo gengur eftir er kannski til lítils að spyrja í þinginu, virðulegur forseti.

Virðulegi forseti. Ég hirði lítið um útúrsnúninga hv. þm. Ef hv. þm. veit ekki að sjúkraskrár eru ekki geymdar í Tryggingastofnun og heldur ekki í lyfjaverslunum, þá veit hann það nú. Í frv. stendur skýrum stöfum að það séu upplýsingar úr sjúkraskrám sem fari í miðlægan gagnagrunn. Þangað fara því engar upplýsingar frá þessum stofnunum sem ég hef hér nefnt og því ástæðulaust að ræða það meira hér.

Tveir hv. þm. hafa beðið um að gera athugasemd sem þeir hafa rétt á samkvæmt þingsköpum. Venjan hefur samt sem áður verið sú að slíkar athugasemdir komi fram eftir að hv. fyrirspyrjandi og sá hæstv. ráðherra sem til svara er hafa lokið fyrri umferð. Þetta er ekki boðið í þingsköpum en forseti vill beina þeim tilmælum til hv. þm. að óski þeir að koma með athugasemd í fyrirspurnatíma þá geri þeir það áður en fyrirspyrjandi og ráðherra hafa talað í síðara sinn. Samkvæmt þingsköpum er ekkert sem bannar annað en það er óhefðbundið.

Herra forseti. Með tilliti til þess að hæstv. ráðherra hefur þegar fullnýtt rétt sinn til þess að tala mun ég verða einkar hógvær og kurteis í máli mínu nú. Ég vil segja, herra forseti, að það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vekur máls á hérna undirstrikar að enn skortir alla umræðu um hvort rétt sé að allar upplýsingar fari inn í gagnagrunn af þessu tagi. Ég velti því fyrir mér hvort rétt sé að inn í þennan gagnagrunn fari upplýsingar um fóstureyðingar, kynsjúkdóma og um ýmiss konar geðsjúkdóma. Ég held að afstaða manna til þessa gagnagrunns markist mjög af því að engar umræður hafa átt sér stað um hvers konar upplýsingar muni fara þarna inn. Ef menn vissu af því tel ég að undirtektirnar væru e.t.v. ekki jafnjákvæðar meðal þjóðarinnar og þær eru. Mér finnst að áður en gengið verði frá þessu máli á þinginu þurfi að slá það í gadda að stjórnvöld verði einhvern veginn skyldug til að gefa ríkulegar upplýsingar um eðli upplýsinganna sem þarna fara inn. Meðal annars þarf að fá umræðu um það hvort undanskilja eigi einhverjar upplýsingar frá grunninum.

Virðulegi forseti. Það er að vísu hárrétt sem fram hefur komið að það liggur ekki fyrir hvað af þeim upplýsingum sem í sjúkraskrám finnast eigi erindi inn í gagnagrunninn. Ég er ekki frá því að menn séu nú kannski komnir nokkuð fram úr sjálfum sér vegna þess að það er úrvinnsluatriði. Hluti af sjúkraskrám í sjúkrastofnunum er t.d. þannig að ekki er hægt að vinna upp úr þeim upplýsingar sem fara mundu í gagnagrunninn. Hluti af sjúkraskrám er huglægt mat, t.d. hjúkrunarfræðinganna.

Það þarf lykilinn.

Þetta er að sjálfsögðu úrvinnsluatriði. Ég hygg að erfitt sé á þessu stigi málsins að segja fyrir um hvað af þessu eigi að fara í sjúkraskrárnar. Við skulum ekki gleyma því að sjúkrastofnanirnar sjálfar munu koma að þessu máli og hafa aðstöðu til að hafa áhrif á hvaða upplýsingar fara í skrána. Það er ekki nokkur vafi á því að viss hluti upplýsinganna, ekki síst tölusettar upplýsingar eins og sjúkdómsgreiningar, jafnvel rannsóknarniðurstöður eiga erindi í grunninn. Talsvert af því sem er í sjúkraskránum á hins vegar ekkert erindi í grunninn og er vart mögulegt að færa þangað.

Forseti vill árétta í tengslum við það sem hann ræddi áðan, um aðkomu hv. þingmanna í fyrirspurnatíma, þ.e. annarra en fyrirspyrjanda hverju sinni og hæstv. ráðherra sem til svara er, að þingsköp Alþingis eru sumpart ákaflega skýr í þessu. Þau kveða þó ekkert á um það hvenær í fyrirspurnatíma hv. þm. hafi þennan rétt. Með öðrum orðum geta þeir nýtt rétt sinn eftir að fyrirspyrjandi og hæstv. ráðherra hafa lokið sínum tíma. Forseti vill árétta að venjan hefur verið sú, sem eðlilegt er, að athugasemdir hv. þingmanna komi í miðju kafi, ef svo mætti segja, þ.e. milli ræðna hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra. Þá er því komið á framfæri, væntanlega með skeleggum og skýrum hætti.

Virðulegur forseti. Fyrirspurn mín um miðlægan gagnagrunn og vísindasiðanefnd er svohljóðandi: ,,1. Hvað veldur því að ráðherra ætlar að hafa að engu álit vísindasiðanefndar á hugmyndum ráðuneytisins um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði? 2. Telur ráðherra sér stætt á því að ganga gegn áliti nefndarinnar, samanber umsögn hennar til ráðuneytisins, dags. 3. sept. 1998, og ákvæði laga nr. 74/1997, um réttindi sjúklinga, og reglugerðar um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði, nr. 449 frá 4. júlí 1997? 3. Hver var tilgangur með skipun nefndarinnar ef ekki á að fela henni að fjalla um rannsóknir sem byggjast á upplýsingum úr miðlægum gagnagrunni á heilbrigðissviði, ef heimilaður verður að lögum, heldur setja þau mál í allt annan farveg?`` Ég vísa til nefndrar reglugerðar frá 4. júlí 1997. Sami hæstv. ráðherra og gaf þá reglugerð út 4. júlí í fyrra leggur hér fram umrætt stjórnarfrv. sem kúplar vísindasiðanefnd algerlega út úr þessu máli að því er varðar rannsóknir sem unnar yrðu á grundvelli þessa gagnagrunns. Eins og menn þekkja er sett upp sérstök nefnd til að fjalla um það mál og í þá nefnd er ekki tekinn neinn úr vísindasiðanefnd. A.m.k. er ekki kveðið á um það í frv. Þar er hins vegar nefndur sérstaklega, sem þriðji aðilinn í nefndinni, fulltrúi frá væntanlegum rekstrarleyfishafa. Í þessu opinberast aldeilis ótrúleg ósvífni af hálfu stjórnvalda, ótrúlegur sóðaskapur í umgengni við eigin verk og forskriftir, t.d. þá reglugerð sem hér um ræðir. Það verður ekki séð að álit vísindasiðanefndar til ráðuneytisins sem vitnað er til hafi haft nokkur áhrif í sambandi við meðferð umrædds frv. sem veltast á netinu í allt sumar eða eftir að heimasíðan var opnuð. Það virðist ekki hafa dugað að málið væri komið á netið. Viðbrögðin við niðurstöðum vísindasiðanefndar og aðfinnslum varðandi málið eru engin. Kannski skýrist þetta þegar hæstv. ráðherra svarar fyrirspurninni.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson spyr þriggja spurninga á þskj. 57. Þær eru mjög ítarlegar og ég vona að mér takist að svara honum. Ef það skyldi ekki takast þá höfum við tíma bæði á morgun og á föstudaginn. Í fyrsta lagi vil ég svara því að ráðuneytið hefur ekki haft að engu álit vísindasiðanefndar við vinnu að frv. til laga um gagnagrunn á heilbrigðissviði frekar en álit annarra umsagnaraðila. Þvert á móti hafa umsagnir allra aðila verið málefnalegar. Við endurskoðun frv. munu þær hafa mikil áhrif á sama hátt og hingað til. Það á ekki síst við um umsögn vísindasiðanefndar, enda er hún bæði ítarleg og mjög vel unnin. Í öðru lagi vil ég svara því til að ég tel að hvorki hafi verið gengið gegn áliti nefndarinnar, ákvæðum laga um réttindi sjúklinga né ákvæðum reglugerðar um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði. Frv. til laga um gagnagrunn á heilbrigðissviði byggist á þeirri forsendu að í gagnagrunninum sjálfum og við vinnslu úr honum verði upplýsingar ópersónugreinanlegar. Varðandi öryggi upplýsinganna í gagnagrunninum skal bent á að samkvæmt frv. er það skilyrði rekstrarleyfis að öryggiskerfi uppfylli kröfur tölvunefndar. Auk þess skal nefnd um starfrækslu gagnagrunns láta fara fram úttekt óháðs sérfræðings á sviði öryggismála upplýsingakerfa áður en vinnsla að gagnagrunninum hefst. Hér gegnir tölvunefnd sem fyrr veigamiklu hlutverki en án hennar samþykkis, eða þeirrar stofnunar sem hugsanlega mun skipa henni sess í framtíðinni, mun ekki verða unnt að vinna upplýsingar úr gagnagrunninum. Þetta er grundvallaratriði sem aldrei verður of oft ítrekað. Frumvarpið byggist á því að um sé að ræða ópersónugreinanlegar upplýsingar og mun jafnframt gilda um meðferð heilsufarsupplýsinga, núgildandi lög og reglur, svo sem lög um réttindi sjúklinga, reglur um vísindasiðanefnd og lög um skráningu og meðferð persónuupplýsinga eftir því sem við á. Þannig er gert ráð fyrir að þær reglur gildi fyrir rekstrarleyfishafa ef hann hyggst vinna með persónuupplýsingar eins og menn gera í vísindaheiminum í dag. Hins vegar vil ég leggja áherslu á að ein af grundvallarforsendunum fyrir því að stjórnvöld leggja fram frv. til laga um gagnagrunn á heilbrigðissviði er að þau hyggjast með því bæta aðgengi annarra vísindamanna að rannsóknargögnum og jafna þannig að allir sem hyggjast stunda rannsóknir eigi möguleika á að nálgast samhæfð gögn um land allt. Annars vegar persónugreinanleg gögn á heilbrigðisstofnunum eins og í dag, með því skilyrði að þau hljóti samþykki tölvunefndar og vísindasiðanefndar, og hins vegar ópersónugreinanleg gögn í miðlægum gagnagrunni. Þess er að vænta að þau skref sem fyrirhugað er að stíga að þessu leyti verði fyrst og fremst til framgangs rannsóknum bæði hér á landi og erlendis. Okkur ber að stuðla að því að við getum skipað okkur í fremstu röð og styðja vísindamenn okkar með þeim tækjum sem við höfum yfir að ráða. Varðandi starfssvið vísindasiðanefndar og reglugerð um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði ber að undirstrika að þar er átt við rannsóknir þar sem fjallað er um persónuupplýsingar eða jafnvel beina þátttöku í vísindarannsóknum, samanber 10. gr. laga um réttindi sjúklinga. Að lokum er spurt um tilgang með skipun vísindasiðanefndar ef ekki eigi að fela henni að fjalla um rannsóknir sem byggjast á upplýsingum úr miðlægum gagnagrunni á heilbrigðissviði. Virðulegi forseti. Enn og aftur vísa ég til þess að við gagnagrunninn á heilbrigðissviði verður einungis unnið með ópersónugreinanlegar upplýsingar sem tölvunefnd hefur heimilað vinnslu og nýtingu á. Með öðrum orðum: Fallist tölvunefnd ekki á hugmyndir um vinnslu, þá verður hún ekki heimiluð. Vísindasiðanefnd mun áfram gegna veigamiklu hlutverki þegar um er að ræða rannsóknir þar sem fjallað er um persónuupplýsingar eða beina þátttöku í rannsóknum. Virðulegi forseti. Ég fæ tækifæri til að ljúka svari mínu eftir að hv. þm. hefur veitt andsvar.

Herra forseti. Ég hef jafnan litið svo á að vísindasiðanefnd eigi að vera eins konar siðræn sía sem bægi frá þeim vísindarannsóknum sem ekki uppfylla tiltekin siðferðileg skilyrði. Þá finnst mér engu máli skipta hvort um er að ræða persónuleg eða ópersónugreinanleg gögn. Frv. í dag er mjög undarlegt að því leyti að gert er ráð fyrir því að þær fyrirspurnir sem berast til gagnagrunnsins verði sendar vísindasiðanefnd eftir að þeim hefur verið svarað. Það er mjög undarlegt fyrirkomulag. Þessu tel ég að þurfi að breyta. Í annan stað sýnist mér að þetta valdi því að ákveðinn ójöfnuður verður milli vísindamanna. Þeir vísindamenn sem kaupa sér aðgang að gagnagrunninum til að mynda erlendis frá eða starfa innan þess fyrirtækis sem fær rekstrarleyfið þurfa ekki að leggja sínar vísindarannsóknir fyrir vísindasiðanefnd. Það þurfa hins vegar aðrir vísindamenn að gera sem fara í gegnum aðgengisnefndina. Þetta tel ég að skapi óþolandi ójöfnuð milli vísindamanna eftir því hvar þeir eru staðsettir í veröldinni og hvort þeir eru staðsettir innan viðkomandi fyrirtækis sem fær rekstrarleyfið eða utan þess. Ég held þess vegna að ekki sé hægt að þola að þetta ákvæði sé svona innan frv. og þetta er einn af verstu skafönkunum í frv. núna eftir breytingarnar frá því í vor sem hafa að vísu stórbætt frv.

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra er við það heygarðshorn að klifa á því að allar upplýsingar í miðlægum gagnagrunni séu ópersónugreinanlegar og ætlar að skýla sér á bak við það. Við eigum vafalaust eftir að heyra talsvert um þau fræði í umræðu um þetta mál. Fjölmargir hafa hins vegar bent á að ekki er hægt að líta svo til að upplýsingar í miðlægum gagnagrunni séu ópersónugreinanlegar og nægir að minna á það sem fram kom á málþingi Háskóla Íslands um þetta mál um síðustu helgi þar sem fleiri en einn og fleiri en tveir tóku mjög ákveðið og sterkt til orða í þessu efni. Það hefðu mátt vera fleiri til að hlýða á þá rökræðu sem fór þar fram því að hún var mjög fróðleg. Ég geri því fullan fyrirvara við staðhæfingu hæstv. ráðherra að þessu leyti. Síðan vil ég leyfa mér að lesa upp úr reglugerð hæstv. ráðherra og það er ekki bara um tölvunefnd, það er um vísindasiðanefnd, með leyfi forseta. Í 4. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Með vísindarannsókn er átt við rannsókn sem gerð er til að auka við þekkingu sem gerir m.a. kleift að bæta heilsu og lækna sjúkdóma. Mat vísindasiðanefndar, eða siðanefndar skv. 2. gr., á vísindarannsókn verður að hafa leitt í ljós að engin vísindaleg og siðfræðileg sjónarmið mæli gegn framkvæmd hennar. Þátttakandi skal fyrir fram samþykkja með formlegum hætti þátttöku í vísindarannsókn.`` Í 5. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Aðgangur að sjúkraskrám vegna vísindarannsóknar er óheimill nema rannsóknin hafi áður hlotið samþykki tölvunefndar, sbr. 30 gr. laga nr. 121/1989, um skráningu og meðferð persónuupplýsinga, og samþykki siðanefndar skv. 2. gr. eða vísindasiðanefndar.`` Þetta er reglugerð ráðherrans sem er þannig orðuð. Ég held að hæstv. ráðherra þurfi að fara á eintal við sjálfa sig um þetta mál áður en lengra er haldið og þurfi þá að hafa fyrir því að breyta sinni eigin reglugerð ef henni er ætlað að standa.

Virðulegi forseti. Vegna þessa síðasta sem fram hefur komið þá er það þannig að ef tölvunefnd telur að upplýsingar séu persónugreinanlegar þá verða engar upplýsingar settar í grunninn. Það er mergurinn málsins, hv. þm. Varðandi vísindasiðanefnd og rekstur grunnsins þá verður sérstakri nefnd falið eftirlit með grunninum og á hún að gefa vísindasiðanefnd reglulega upplýsingar. Nefndin á að geta svarað öllum þeim spurningum sem vísindasiðanefnd leggur fyrir hana.

Virðulegur forseti. Fyrirspurnin fjallar um miðlægan gagnagrunn og tilmæli ráðherranefndar Evrópuráðsins, nr. R (97) 18, og er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Telur ráðherra að framkomnar hugmyndir um miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði samræmist tilmælum ráðherranefndar Evrópuráðsins, nr. R (97) 18 frá 30. september 1997, og greinargerð með þeim (explanatory memorandum) ,,um vernd persónuupplýsinga sem safnað er og unnar eru í tölfræðilegum tilgangi`` (the protection of personal data collected and processed for statistical purposes)?`` Þessi tilmæli og skýringar við þau eru mikil að vöxtum, virðulegur forseti, þessi samþykkt Evrópuráðsins. Ætli það sé ekki nær 100 bls. en 50 sem þetta plagg er sem hér er um að ræða. Í þeim drögum að frv. sem svo voru kölluð og hæstv. ráðherra setti á netið í sumar var hvergi minnst á þetta ,,memorandum`` eða þessi tilmæli. Það er fyrst að ég sé þetta aðeins orðað í texta með frv., og þá aðeins sem tilvitnun en ekki er nokkurt viðhorf til þessara tilmæla. Þessi tilmæli eru reist á sáttmála frá 1981 um vélræna úrvinnslu persónuupplýsinga og það hefur verið valið að byggja á tilmælum en ekki viðaukum við þennan samning í vinnslu að þessu og umrædd tilmæli hafa verið í vinnslu sérfræðinga að mér er sagt í fimm til sjö ár þannig að í þau hefur verið lögð mikil vinna þeirra sem gerst eiga að vita um réttarstöðuna og samninginn sjálfan sem þessi tilmæli byggja á. Þau varða með beinum hætti marga þætti þessa máls, þ.e. frv. hæstv. ráðherra. En það er ekkert að finna um viðbrögð við þessu enda aðeins tæpt á því og því virðist hafa verið skotið inn í greinargerð á lokastigi, kannski eftir að þessi fyrirspurn var borin fram. Ég gæti bent á marga þætti og geri það til glöggvunar fyrir hæstv. ráðherra. Ég bendi á gr. 4 í þessum samningi. Ég bendi á gr. 4.7. Ég bendi á gr. 4.8. Ég bendi á gr. 5, 5.4, 5.5 og 6, alveg sérstaklega 6.2, tölusett í þessum samningi, og nr. 11 og 11.1 undir gr. 11. Í þessum tilmælum, virðulegur forseti, eru hin mikilsverðu atriði sem snerta þetta mál. Ég fæ ekki séð að tekið hafi verið mikið tillit til þeirra margra hverra í sambandi við vinnslu þessa frv. En nú er að heyra skýringar hæstv. ráðherra héðan úr ræðustól, ekki bara af netinu.

Virðulegi forseti. Hv. þm. hefur gaman af netinu. Ég er búin að standa hér a.m.k. í rúman klukkutíma og svara hv. þm. í beinni útsendingu þannig að hann þarf ekki að kvarta. Eins og ég hef margsinnis komið inn á þá munum við ræða þetta næstu tvo sólarhringa þannig að nógur er tíminn. Varðandi fyrirspurn hv. þm. á þskj. 58 sem er fjórða fyrirspurnin til mín þá er hugmyndin um miðlægan gagnagrunn og það frv. sem nú liggur fyrir í samræmi við tilmæli ráðherranefndar Evrópuráðsins nr. R (97) 18 frá 30. september 1997. Samþykktin er meðal þeirra gagna sem vinnuhópurinn kynnti sér sérstaklega, samanber yfirlit í þeim kafla greinargerðar frv. sem fjallar um Evrópurétt og aðrar alþjóðlegar skuldbindingar. Í þessu sambandi vil ég enn ítreka að upplýsingar í gagnagrunninum verða ekki persónuupplýsingar, hvorki í skilningi tilskipunar Evrópusambandsins um vernd persónuupplýsinga, nr. 95/46, né í skilningi fyrrgreindra tilmæla Evrópuráðsins.

Virðulegi forseti. Ég hygg að þetta framlag hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar geti verið mjög gagnlegt. En ég hefði álitið að forvitnilegt væri að heyra frá honum hvernig hann sjálfur skilgreinir persónugreinanlegar og ópersónugreinanlegar upplýsingar, hvort skilningur hans á þessu sé í samræmi við þau fyrirmæli sem hann er að vitna í. Þar er nefnilega að finna miklu víðari skilgreiningu á þessu heldur en hann virðist telja rétta. Hann sagði áðan að ekki væri hægt að ráðstafa upplýsingum úr sjúkraskrám án upplýsts samþykkis viðkomandi sjúklings. Þessi hugmynd hv. þm. er heldur ekki í samræmi við þau fyrirmæli sem hann er að vitna hér í. Hann virðist því hafa um þetta allt aðrar skoðanir en ramminn í þeim plöggum sem hann er að vitna í leyfir.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að taka tíma í að svara hv. þm. núna að öðru leyti en því að segja honum að í þingmáli sem ég hef lagt fram um þetta efni er vitnað til ákveðinnar reglugerðar sem hefur að geyma tilteknar undanþágur. En það snertir ekki þetta sem við hæstv. ráðherra erum að ræða hér. Ég vil fylgja þessu eftir. Það var afar stutt í hæstv. ráðherra núna varðandi þetta mál. Hæstv. ráðherra ætlar að skjóta sér á bak við það eitt að upplýsingarnar verði ekki persónugreinanlegar. Ég verð satt að segja æ meira undrandi eftir því sem svörunum hér fjölgar eða viðleitni hæstv. ráðherra vex til svara. Og þetta á að vera fullnægjandi svar við því efni sem er í þessum tilmælum Evrópuráðsins. Þessi tilmæli Evrópuráðsins eru um vernd persónuupplýsinga sem safnað er og unnar eru í tölfræðilegum tilgangi. Í þessum tilmælum og skýringum við þau er einmitt fjallað ítarlega um þann nauðsynlega greinarmun sem þarf að gera á upplýsingum sem safnað er í rannsóknarskyni annars vegar og hins vegar á upplýsingum sem notaðar eru af stjórnvöldum eða öðrum í tölfræðilegum tilgangi. Á þessu ber að gera skýran greinarmun. Þarna er vikið að mörgum þáttum þar sem er eyða í frv. hæstv. ráðherra eða skellt við skollaeyrum. Þetta á t.d. við það sem kemur fram í gr. 5.5, hvað varðar ófullveðja og látna og heimildir til þess að ráðstafa upplýsingum um slíka hópa. Þeir sem voru að skrá þetta voru kannski ekki svo uppteknir af því að það ætti að fara að safna upplýsingum úr grárri fortíð í sambandi við þessi mál. En það að látnir hafi engan rétt, ég held að það standist ekki íslenska réttartúlkun, m.a. nýlega fallna dóma í þeim efnum. Ég hvet, 

Virðulegi forseti. Það fer að hitna í kolunum hjá hv. þm. Hann telur að hann fái hér engin svör. Hann fékk mjög skýr svör. Frv. eins og það liggur fyrir brýtur ekki í bága við alþjóðasamþykktir sem við höfum gert og við höfum sent fulltrúa ráðuneytisins til að fara yfir það með forsvarsmönnum í Brussel.

En ráðherrann þarf að lesa ...

Það er þetta sem hv. þm. er að spyrja um hér nú og hefur hann fengið svör við því.

Virðulegur forseti. Ég hef leyft mér að bera fram svohljóðandi fyrirspurn á þskj. 62 til hæstv. ráðherra um persónuvernd og gagnagrunn á heilbrigðissviði, með leyfi forseta: ,,1. Hefur ráðherra hlutast til um að leitað verði álits sérfróðra aðila, innlendra og erlendra, t.d. innan Evrópuráðsins og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, um álitaefni er snerta persónuvernd og hugmyndir heilbrigðisráðuneytisins um gagnagrunn á heilbrigðissviði? 2. Ef slíks álits hefur ekki verið leitað, hvenær er þá fyrirhugað að gera það og til hverra verður leitað?`` Virðulegur forseti. Þegar ég bar þessa fyrirspurn fram þá vissi ég að sjálfsögðu ekkert um hvaða svara væri að vænta við fyrirspurnum eins og hér hafa komið fram frá hæstv. dómsmrh. og nú frá hæstv. heilbrrh. En mér er það ljóst eftir það sem komið hefur fram að knýjandi nauðsyn er á að afla hlutlægra upplýsinga um þetta mál frá innlendum aðilum sem gerst vita um þessi efni. Við höfum rætt hér um vísindasiðanefnd sem hefur gefið álit og lítið hefur verið hlustað á og frá samkomum sem Ísland er þátttakandi í, alþjóðastofnunum eins og Evrópuráðinu og Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Það ætti að vera hægurinn á að leita þar ráða og fá þar góða fyrirgreiðslu hjá þeim sem nú veitir forstöðu þeirri alþjóðastofnun, Gro Harlem Brundtland. Ég held, í ljósi þess sem hér hefur komið fram, m.a. í svari hæstv. heilbrrh. við síðustu fyrirspurn minni um umrædd tilmæli Evrópuráðsins, að þörfin á því að fylgja því sem er á bak við þessa fyrirspurn, um að leita álits þessara aðila til að fá fram viðhorf þeirra til málsins, sé knýjandi. Spurningin er ekki um það hvort við Íslendingar ætlum að beygja okkur undir einhverjar skoðanir eða sjónarmið sem teljast yfirþjóðleg eða eitthvað þess háttar. Málið snýst ekki um það. Málið snýst um það að við reynum að fylgja tilmælum og alþjóðasáttmálum sem við erum sjálfir og sjálfviljugir aðilar að. Varðandi tilmæli Evrópuráðsins þá var áðan svarað út í hött, gjörsamlega út í hött. Mér er að verða það ljóst að hæstv. ráðherra hefur ekkert haft fyrir því að setja sig inn í þetta mál. Ég fæ ekki séð það, virðulegur forseti, enda er bara vitnað í embættismenn. Þeir látnir skoða málið og svo fór það á netið. Svo fór málið á netið og þar með er málið gott.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að elta ólar við útúrsnúninga hv. þm. sem hefur í skapvonsku sinni, ja ég vil segja, þanið sig umfram ástæðu. Hv. þm. spyr á þskj. 62 nokkurra spurninga sem ég svara hv. þm. að sjálfsögðu. Leitað var álits fjölmargra sérfróðra aðila, innlendra og erlendra, við smíði frv. Megináhersla var lögð á að afla upplýsinga um reglur Evrópusambandsins þar sem þær reglur eru eða verða hluti löggjafar hér á landi. Sérfræðingar komu á fund vinnuhópsins sem samdi frv. en jafnframt fóru þrír starfsmenn í heilbrrn. til Brussel, eins og áður kom fram, í þeim tilgangi að ræða óformlega við sérfræðinga hjá Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. Um þetta vísa ég að öðru leyti til umfjöllunar í grg. frv. í kaflanum um Evrópurétt og alþjóðlegar skuldbindingar. Jafnframt leitaði vinnuhópurinn álits sérfræðings sem hefur tekið virkan þátt í starfi á vettvangi Evrópuráðsins varðandi tilmæli ráðsins er varðað geta frv. á einn eða annan hátt. En yfirlit yfir þau tilmæli sem nefndin kynnti sér sérstaklega er að finna í kaflanum um alþjóðlegar skuldbindingar sem fyrr er getið. Þess ber þó að geta að upplýsingar að tilmælum eru ekki bindandi að lögum en hafa hins vegar þjóðréttarlegt gildi. Ekki var talin ástæða til þess að leita sérstaklega álits á vettvangi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, en nokkrir starfsmenn ráðuneytisins taka mjög virkan þátt í mótun samþykkta á þeim vettvangi og reyndar er það svo að Íslendingar eiga einir Norðurlandaþjóða sæti í fastanefnd sem stýrir starfi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar í Evrópu. Hins vegar hafa starfsmenn ráðuneytisins leitað óformlega álits sérfræðinga víða að og viðað að sér nýju efni sem varðað getur álitaefni, t.d. um dulkóðun og persónuupplýsingar. Þá hefur verið fjallað um frv. á margvíslegum vettvangi erlendis og hér á landi undanfarna mánuði, m.a. í tengslum við fundi norrænna landlækna og norrænna lögfræðinga. Ástæða þykir til þess að benda á að upplýsingaöflun ráðuneytisins hefur leitt í ljós að alþjóðasamþykktir á þessu sviði byggja á rannsóknum, þar sem notaðar eru persónuupplýsingar, og/eða beinni þátttöku í vísindarannsóknum. Það er mjög algengt að menn séu í umræðunni um gagnagrunninn á heilbrigðissviði að beita samþykktum um persónuupplýsingar þrátt fyrir að tölvunefnd sé falið það hlutverk í frv. að sjá til þess að upplýsingar í grunninum séu ekki á neinu stigi persónugreinanlegar. Hér, eins og margsinnis hefur komið fram í þessari umræðu, hefur tölvunefnd veigamiklu hlutverki að gegna.

Virðulegur forseti. Tölvunefnd hefur mikilvægu hlutverki að gegna. Það efa ég ekki og væntanlega styrkist staða hennar með breyttri löggjöf. En ég hef ekki orðið var við að hlustað væri á tölvunefnd í þessu máli eins og ástæða er til. Ég hef ekki orðið var við að það væri mikill skilningur á því hjá hæstv. ráðherra að hlusta mikið á tölvunefnd. Að minnsta kosti hafði hæstv. dómsmrh. ekki miklar áhyggjur af viðhorfum manna sem vinna að hliðstæðum málum erlendis. Það var alveg ljóst. Ég er að spyrja um álit. Frá hverjum? Þegar ég tala um álit, virðulegur forseti, þá á ég við skriflegar greinargerðir sem hægt er að leggja fyrir Alþingi til skoðunar við meðferð málsins. Hér kom ekkert fram um þau efni. Allt voru þetta óbein viðtöl, álitsgerðir á fundum erlendis o.s.frv. Í þessu máli verður, virðulegur forseti, og ég hélt að það lægi fyrir við vinnslu hæstv. ráðherra og starfsmanna ráðuneytisins í málinu, að afla skriflegra greinargerða um þau stóru álitaefni sem þessu tengjast, alveg sérstaklega vegna þess að hér er verið að fara inn á alveg nýjan farveg sem ekki hefur verið farið í erlendis. Enda eru menn sem eru að skoða þessi mál og líta til Íslands á fáu meira undrandi þessa dagana en því frv. sem hér hefur verið lagt fyrir Alþingi og á að byggja á því að upplýsingar séu ópersónugreinanlegar þó að það sé nú mat manna margra hverra að svo sé ekki, heldur að um persónugreinanlegar upplýsingar sé að ræða. Og á bak við þetta ætlar hæstv. ráðherra að skjóta sér. Ég hvet hæstv. ráðherra og alveg sérstaklega heilbr.- og trn. --- það er gott að formaður þeirrar nefndar er hér við umræðuna --- til þess hið bráðasta að leggja þessi efni fyrir stofnanir sem margar hafa fjallað um þau um áratugi, eins og Evrópuráðið sem hefur innan sinna vébanda færustu sérfræðinga á þessu sviði, og sérfræðinga Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Ekki endilega til að fylgja öllum þeirra ráðum heldur til að hafa þau til hliðsjónar við meðferð málsins.

Virðulegi forseti. Við undirbúning þessa máls höfum við leitað umsagna mjög margra, bæði innlendra sérfræðinga og erlendra. Ég tel að málið sé mjög vel unnið. En hv. þm. sagði réttilega í upphafi máls síns núna síðast að við værum frumkvöðlar í þessu máli. Við erum í fararbroddi í þessu máli og þar af leiðandi erum við að fara nýjar slóðir sem aðrar þjóðir hafa ekki farið. Það getur því vel verið að allir þeir sérfræðingar sem hér hefur verið getið hafi ekki svör við mörgum þeim spurningum sem við svo gjarnan vildum að til væru svör við, vegna þess að við erum að fara nýjar leiðir. Þegar við horfum á þetta mál þá er spurningin: Hvort er meira virði að fara þessa leið sem við ætlum að fara og nýta það sem út úr því kemur eða að hrökkva burt og þora ekki vegna þess að einhverjar alþjóðastofnanir úti í heimi gætu kannski haft einhverjar athugasemdir við þetta? En þetta brýtur ekki í bága við alþjóðasamþykktir og það er mergur málsins.

Virðulegur forseti. Fsp. mín til hæstv. utanrrh. um gagnkvæm menningarsamskipti Íslands og Þýskalands er svohljóðandi: ,,Hyggst ríkisstjórnin ræða gagnkvæm og aukin menningarsamskipti Íslands og Þýskalands við væntanlega nýja ríkisstjórn í Bonn, þar á meðal um starfsemi Goethe-stofnunar í Reykjavík?`` Ástæða þessarar fsp. eru þau stjórnarskipti sem eru á döfinni í Þýskalandi og sú umræða sem fór fram um þessi efni sl. vetur þar sem Alþingi ályktaði um málið. Ég tel rétt að lesa þá ályktun upp til hliðsjónar, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar, með hliðsjón af hinum góðu samskiptum Íslands og Þýskalands, að lýsa yfir stuðningi við þau tilmæli ríkisstjórnarinnar til þýskra stjórnvalda að tryggja að Goethe-stofnunin í Reykjavík verði starfrækt áfram. Jafnframt hvetur Alþingi ríkisstjórnina til að stuðla að því að af Íslands hálfu verði aukin kynning á íslenskri menningu í Þýskalandi.`` Í þessari samþykkt þingsins sem var einróma, það var 19. nóvember sem utanrmn. afgreiddi málið frá sér, er talað um að stuðla að gagnkvæmum samskiptum. Á það legg ég áherslu í fsp. minni þótt við ræðum hér um Goethe-stofnunina í Reykjavík en breytingar urðu á högum hennar sem kunnugt er. Frá því Alþingi ályktaði um málið hefur vissulega ýmislegt verið að gerast sem hæstv. ráðherra mun vafalaust koma að og m.a. stendur til að opna svokallað Goethe Zentrum nk. föstudag, 16. okt. 1998, og vonandi er það til bóta sem þar er á ferðinni. En ekki alls fyrir löngu var hér í heimsókn sá maður sem nú er að fást við stjórnarmyndun í Þýskalandi, Gerhard Schröder, áður en til kosninga dró. Ef ég man rétt tók hinn sami mjög jákvætt undir áhyggjur íslenskra stjórnvalda af því sem var að gerast í málefnum Goethe-stofnunar í Reykjavík og vafalaust hefur hæstv. utanrrh. rætt þau efni við Gerhard Schröder, sem var forsætisráðherra Neðra-Saxlands þegar hann kom í opinbera heimsókn. Það eru eðlilega spurningar í tengslum við þetta mál hvort ekki hafi orðið veðrabrigði varðandi stöðu þess, a.m.k. þannig að ástæða sé til fyrir íslensk stjórnvöld að taka það upp til vinsamlegrar viðræðu við þýsk stjórnvöld hvort ekki sé hægt að tryggja tilvist Goethe-stofnunar í Reykjavík fyrr en seinna, að stofnunin verði endurreist. Auðvitað kemur til greina einhver breyting á högum frá því sem var, aðalatriðið er styrking og styrking gagnkvæmra tengsla milli Íslands og Þýskalands.

Herra forseti. Íslensk stjórnvöld hafa margoft rætt menningarsamskipti Íslands og Þýskalands á undanförnum árum, ekki síst í kjölfar þeirrar ákvörðunar að loka Goethe-stofnuninni í Reykjavík. Ég ræddi þessi mál oft við fyrrverandi utanrrh. í fyrri ríkisstjórn, Klaus Kinkel, sem mun senn láta af embætti og hann tók því mjög vel og vildi reyna að gera hið besta úr málinu. Ég tel að þær viðræður hafi leitt til þess að Þjóðverjar lögðu fram fé til nýrrar Goethe-miðstöðvar. Eins og hv. þm. sagði þá verður hún opnuð nk. föstudag í Reykjavík. Þar verður m.a. hýst bókasafn þeirrar stofnunar sem var lögð niður. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi verið slys og hafi verið slæmt fyrir samskipti þjóðanna að þessi stofnun var lögð niður. Ég met það svo að ýmsir ráðamenn hafi ekki gert sér grein fyrir því hvað þessi stofnun er mikilvæg í samskiptum þjóðanna og það sé mikill vilji til þess að leggja sig fram um að bæta þar úr. Ég met því mikils það skref sem hefur þegar áunnist. Ég tel að mikilvægt sé að varðveita þann grunn sem var þarna fyrir hendi og vænti þess að síðar meir leiði það til þess að þessi starfsemi verði styrkt á nýjan leik. Það er rétt hjá hv. þm. að við ræddum bæði þessi mál í utanrrn. og ég hygg að ýmsir aðrir hafi gert það sem hittu Gerhard Schröder sem kom í fyrra í opinbera heimsókn sem forsætisráðherra Neðra-Saxlands. Hann hafði einlægan áhuga á samskiptum Íslands og Þýskalands og ég tel að heimsókn hans í fyrra sé mikilvæg fyrir framtíðarsamskipti Íslands og Þýskalands. Að sjálfsögðu er of snemmt að fullyrða um hvaða erindi verða borin upp við nýja ríkisstjórn en það er alveg ljóst að menningarsamskipti þjóðanna verða rædd við ný stjórnvöld. Hins vegar er rétt að taka það fram að eins og allir vita er það að sjálfsögðu þýskra stjórnvalda að taka endanlegar ákvarðanir um menningarstofnanir á þeirra vegum erlendis. Ég get fullvissað hv. þm. um að við munum halda áfram að ræða þessi samskipti og ég er sammála honum um að það væri mjög mikilvægt fyrir samskipti landanna ef hægt væri að endurreisa þessa stofnun með þeim hætti að hér starfaði fullgild Goethe-stofnun. Ég tel hins vegar mjög þýðingarmikið að þó hafi tekist að varðveita þann meið sem hér er til staðar og verður opnaður undir nýju nafni nk. föstudag. Ég tel ástæðu til að þakka þann mikla áhuga sem margir hafa sýnt sem hafa tengst Þýskalandi með ýmsum hætti. Hv. þm. á miklar þakkir skilið fyrir að sýna þessu máli áhuga ásamt ýmsum öðrum og ég trúi því að sá einlægi áhugi ýmissa Íslendinga verði til þess að opna betur augu þýskra yfirvalda fyrir mikilvægi málsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör og ég er afar ánægður með að heyra viðbrögð hæstv. ráðherra í þessu máli. Ég átti raunar ekki von á öðru því að hæstv. ráðherra sýndi þessu máli mikinn skilning og beitti sér eftir föngum í aðdraganda þess alvarlega skrefs fyrir samskipti þjóðanna sem lokun Goethe Institut í Reykjavík var að okkar mati. Ég er líka sammála því að sú viðleitni sem hefur síðan verið höfð uppi og sú staðreynd að þráðurinn slitnaði ekki heldur verður hér opnað svonefnt Goethe Zentrum í lok vikunnar í Reykjavík er brúarsporður til þess að vinna upp það sem tapast hefur. Ég hef ekki vitneskju í einstökum atriðum hvernig búið er að þessu Goethe Zentrum en þykist þó vita að talsvert mikið vanti á að það sé sá fjárhagsgrundvöllur og bolmagn sem var að baki Goethe Institut eða Goethe-stofnunarinnar hér. Það er það sem við þurfum að reyna að heimta til baka en við þurfum jafnhliða að sýna virkan áhuga á því að leggja okkar af mörkum til að kynna Ísland og íslenska menningu í Þýskalandi og leggja fram krafta í þeim efnum. Ástæða er til að nefna að í fyrra kom sendinefnd þýskra þingmanna undir forustu þingmanns úr flokki Græningja sem mun væntanlega leggja til ráðherra í komandi ríkisstjórn. Þingmenn úr þeim flokki sýndu þessu máli mikinn skilning og börðust fyrir því ásamt fleirum, einnig jafnaðarmönnum í þinginu, að hnekkja þeirri ákvörðun sem tekin var um lokun stofnunarinnar í Reykjavík.

Herra forseti. Mikil umræða um stöðu frísvæða var hér fyrir nokkrum árum og rekstur slíkra fyrirbæra, um hann gerðar langar skýrslur og skrifaðar greinar. Flestir sem hafa skoðað frísvæðahugmyndina að einhverju ráði hafa heillast af því hvernig hún getur virkað eins og hún hefur gert á Írlandi þar sem ekki hefur einungis risið stórt svæði með frísvæðafyrirtækjum heldur hefur einnig risið stór háskóli í Limerick með um 7.000 nemendum og skapað Írum orð fyrir nýjunar og framsýni sem aðrir reyna að læra af í dag. Sá sem hér stendur hefur skoðað frísvæðið á Írlandi og kynnt sér þessi mál ítarlega sem einn af nefndarmönnum um stofnun frísvæðis á Suðurnesjum en sú nefnd, sem þá starfaði, gaf út skýrslu sem birtist í nóvember 1995. Hugmyndin fékk slæma útreið áður en skýrslan var komin fram og lítið hefur frést til hennar síðan. Skemmst er frá því að segja að Aflvaki í Reykjavík hafði í maí sama ár og skýrslan kom út rakkað frísvæðahugmyndina niður og allar hugmyndir um frísvæðakjör, hvort sem um var að ræða innan girðingar eða sem samninga um einstök fyrirtæki þar sem ekki væri um aðrar girðingar að ræða en huglægar sem sérstakur skatta-, tolla-, eða styrkjasamningur. Að mati Aflvaka var þessi hugmynd um frísvæði hvítur fíll eða tálsýn byggð á óraunhæfum fyrirmyndum og sóun á fjármunum hins opinbera. Hæstv. utanrrh., sem ég spurði um þetta mál í júní það sama ár, hafði því ekki mörg fögur orð um þessa hugmynd og sagði m.a., með leyfi forseta, að ,,það þýddi ekki að byggja upp aukið atvinnulíf á Suðurnesjum á einhverjum fölskum forsendum eða grunni sem fengi ekki staðist eða ala á vonum um að koma á sérstöku svæði sem stæðist ekki``. Hér á Alþingi hefur ekkert komið fram um hvaða afdrif skýrslan fékk hjá hæstv. utanrrh. þó opinberlega hafi komið til orðahnippinga milli mín og hæstv. utanrrh. í fréttum eftir útkomu skýrslunnar í nóvember 1995. Að mínu áliti hefur fátt breyst varðandi réttmæti samninga við nýsköpunarfyrirtæki eða rekstur sem alfarið byggist á útflutningi hráefna eða hugviti. Það sem hefur þó breyst hér á landi er að atvinnuleysi er miklu minna og er það vel en nýsköpun er enn bundin að mestu við stóriðju. Það er ekki hvað síst vegna möguleika á nýsköpun sem ég hef heillast af frísvæðahugmyndinni sem hefur reynst skapa störf fyrir menntafólk og það er eitthvað sem þarf hér. Ég veit að hæstv. utanrrh. vill gera landi og þjóð vel í störfum sínum og hefur reynt að skapa okkur stöðu á alþjóðavettvangi með vörur okkar þó ég telji að hann hafi verið of neikvæður gagnvart frísvæðahugmyndinni. Ég heyri nú að kvikmyndaiðnaðurinn hafi óskað eftir frísvæðafyrirgreiðslu hér á landi og er það gott innlegg inn í frísvæðaumræðuna. Aflvaki hefur gefið út sérstaka skýrslu samfara þessari hugmynd og kveður nú við allt annan tón hjá því fyrirtæki en áður um frísvæði á Suðurnesjum. Í framhaldi af því spyr ég hæstv. utanrrh.: ,,1. Hefur ráðherra tekið afstöðu til skýrslu frá nóvember 1995 um frísvæði á Suðurnesjum og ef svo er, hver er hún? 2. Hefur einhver athugun á gagnsemi frísvæða eða frísamninga við fyrirtæki farið fram á vegum ráðuneytisins eftir að umrædd skýrsla var afhent? 3. Hefur einhver vinna farið fram á vegum ráðuneytisins um annars konar frísvæði eða frísamninga við erlenda aðila, eins og stofnun kvikmyndavera?``

Herra forseti. Ég tel rétt að taka fram í upphafi að spurningin um frísvæði hér innan lands er fyrst og fremst skattalegs eðlis og því má segja að það sé ekki beint í verkahring utanrrn. að fjalla mjög mikið um þau mál almennt. Hins vegar er rétt að skýrsla kom til utanrrh. í fyrri ríkisstjórn á árinu 1995. Ég sagði þá strax að ég teldi einsýnt að þær tillögur sem þar komu fram stangist á við ríkisstyrktarreglur EES-samningsins og ég er enn þeirrar skoðunar. Það er hins vegar pólitísk ákvörðun hvort menn vilja sækja á um það að koma slíku frísvæði á sem ég tel að eigi ekki að gera vegna þess að við munum strax lenda í árekstrum um það mál. Ég tel að sú hugmynd sem þar hefur verið til umfjöllunar sé á margan hátt úrelt. Frísvæði voru tekin upp víða um heim vegna þess að efnahagslífið var vanþróað. Það átti við um Írland á sínum tíma. Það á ekki við núna. Slík svæði hafa verið tekin upp í allstórum stíl t.d. í Kína og víða í Asíu þar sem menn hafa ekki getað treyst á hið almenna efnahagslíf. Hins vegar hefur allt önnur leið verið farin að því er varðar Suðurnes með ágætum árangri. Þar hefur verið farin sú leið að efla starfsemina í kringum Keflavíkurflugvöll. Það er í fullum gangi og hefur skilað miklum árangri, enda hefur atvinnuleysi minnkað mikið á því svæði. Ég hef því verið þeirrar skoðunar að mikilvægara sé að byggja á réttum grunni og hafa enga tálsýn í því sambandi. Þannig hefur verið unnið að þessum málum. Þegar skýrslan kom fram á sínum tíma var markmiðið að bregðast við samdrætti með atvinnusköpun og þar kom líka fram að auka þyrfti tekjur Keflavíkurflugvallar. Ég veit ekki betur en hollenskt fyrirtæki hafi ákveðið að setja sig niður á þessu svæði vegna þess að þar er góður aðgangur að Evrópumarkaðnum, eða er það kanadískt fyrirtæki? Ég er ekki alveg viss um það. Það mun vera í sambandi við kæliskápa eða einhverjar slíkar vörur og er mjög jákvætt. Þar með er viðurkennt að á þessu svæði eru miklir möguleikar. Í kringum Keflavíkurflugvöll eru miklir möguleikar og við þurfum að vinna að því af fullum krafti. Það hefur verið gert í flugstöðinni og þar hefur mörgu verið snúið við. Svo ég svari annarri spurningunni þá hefur engin slík athugun farið fram á vegum utanrrn. Ég tel það í verkahring annarra ráðuneyta að standa fyrir slíku. Ég vísa til svara viðskrh. við fyrirspurn hér um starfsemi kvikmyndavera á Íslandi. Svarið við þriðju spurningunni er sama eðlis. Engin slík vinna hefur farið fram á vegum utanrrn. en önnur ráðuneyti hafa unnið að þeim málum og ég vísa til svars viðskrh. í því sambandi enda er hér um að ræða mál sem fyrst og fremst eru á verksviði fjmrh. og viðskrh. Þetta eru verkefni sem ekki eru á verksviði utanrrh. Hverjar sem ástæðurnar voru fyrir því að nefndin var sett upp á hans vegum á sínum tíma þá tel ég að það samrýmist ekki verkaskiptingu ráðuneytanna.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir greinargóð svör. Ég er út af fyrir sig alveg sammála hæstv. ráðherra um að þetta mál hafi aldrei átt heima hjá utanrrn. Ég hygg að ástæðan fyrir því að þetta fór upphaflega þangað hafi verið að hugmyndirnar snerust um að starfsemin yrði innan vallar og utanrrh. hefur einn nánast alræðisvald innan þess svæðis. Það er svo aðalmálið að tillögurnar í skýrslu vinnuhópsins sem gefin var út í nóvember 1995 voru á annan veg en að stofna frísvæði innan girðingar á Keflavíkurflugvelli. Hugmyndin var sú að hægt væri að stofna til slíkra fyrirtækja hvar sem væri innan þéttbýlis og þannig hægt að gera samninga við fyrirtæki sem störfuðu á allt öðrum forsendum, þannig að þarna væru aðeins ímyndaðar girðingar en ekki hinar hefðbundnu gaddavírsgirðingar sem áður fyrr aðgreindu slíka starfsemi frá annarri starfsemi í landinu. Ég vil minna hæstv. ráðherra á sérstaka úttekt á vegum Eftirlitsstofnunar EFTA um hvar megi hafa sérstakar aðgerðir til styrktar atvinnulífi. Samkvæmt henni er það á Íslandi leyfilegt á svæðum utan höfuðborgarsvæðisins. Að mínu áliti er því ekki hægt að orða það svo að þetta sé úrelt fyrirkomulag. Hugmyndir sem snúa að stofnun fyrirtækja með þessum fríðindum eru sífellt að koma fram. Þær eru því ekki úreltar en ég viðurkenni auðvitað að hægt er að breyta hugmyndinni þannig að hún aðlagist betur nútímaviðskiptum.

Herra forseti. Ég hef mikinn skilning á atvinnumálum á Suðurnesjum og viðurkenni fúslega ábyrgð utanrrn. í því sambandi enda reynum við að sinna þeim skyldum af bestu getu. Ég tel að það geti vart hafa verið hugmyndin að koma þessari atvinnustarfsemi fyrir inni á varnarsvæði. Það er alveg ljóst að um slíkt hefði þurft samninga við Bandaríkjamenn. Það er ekki hægt að setja upp hvaða atvinnustarfsemi sem er inn á varnarsvæðunum. Við þurfum að gæta nokkuð að okkur í þeim efnum. Síðan breytist hugmyndin, það er rétt, í að þetta væri starfsemi sem koma mætti fyrir á ýmsum stöðum á Suðurnesjum. Þá spyrja menn náttúrlega í framhaldi af því: Verður þá ekki að gilda hið sama um önnur svæði á landinu, t.d. Vestfirði, Austfirði og um ýmsa staði þar sem atvinnumál standa öllum fæti? Þá erum við komin út í að gerbreyta öllum skattamálum hér á landi. Hér er því um mjög stóra prinsippspurningu að ræða sem ég held að sé meinloka. Ég tel að rangt sé að eyða miklum tíma í hana. Ég held að vænlegra væri að eyða frekar kröftunum í eitthvað annað, eins og menn gera af fullum krafti á Suðurnesjum í dag, en að tala um eldgamlar og úreltar hugmyndir.

Virðulegur forseti. Fyrirspurn um gagnagrunn á heilbrigðissviði og samkeppnisreglur er svohljóðandi og beint til hæstv. viðskrh.: ,,1. Hefur ráðherra hlutast til um, eða hefur áform um, að afla álits Eftirlitsstofnunar EFTA á því hvort hugmyndir heilbrigðisráðuneytisins um gagnagrunn á heilbrigðissviði og veitingu rekstrarleyfis til eins aðila fari í bága við samkeppnisreglur EES, reglur um útboð og reglur um ríkisaðstoð? 2. Hafi álits þegar verið leitað hjá Eftirlitsstofnun EFTA, hver eru þá viðbrögð stofnunarinnar?`` Þetta er fyrirspurnin og á bak við hana er álit sem Samkeppnisstofnun gaf heilbrrn. 29. júní 1998 og ítrekaði með bréfi 8. september að athugasemdir hennar væru í fullu gildi fyrir utan eitt atriði sem fært hefði verið til betri vegar að mati stofnunarinnar. Það atriði var varðandi ákvæði um að starfsleyfishafi sé íslenskur lögaðili. Þessu hefur verið breytt en samandregnar niðurstöður Samkeppnisstofnunar voru þessar, með leyfi forseta: ,,1. Stofnunin telur vafasamt að heimild 5. gr. frv. til laga um gagnagrunn á heilbrigðissviði við veitingu sérleyfis sé nauðsynleg til að tryggja að aðrir leyfishafar geti ekki nýtt sér þá vinnu og fjárfestingar sem tiltekinn leyfishafi hefur lagt í við gerð gagnagrunns. 2. Vegna óvissu um forsendur getur Samkeppnisstofnun ekki tekið afstöðu til þess hvort kostnaður leiði til þess að sérleyfi sé nauðsynleg forsenda til þess að unnt verði að ráðast í gerð gagnagrunns á heilbrigðissviði. Samkeppnisstofnun beinir þeim tilmælum til ráðuneytisins að gerð verði nánari úttekt á þörfinni fyrir veitingu sérleyfis. 3. Hætta er á því að veiting sérleyfis á þessu sviði brjóti í bága við 1. mgr. 59. gr. og 3. gr. EES-samningsins, samanber 54. gr. Samkeppnisstofnun hvetur ráðuneytið til að leita álits Eftirlitsstofnunar EFTA vegna þessa.`` 4. tölul. varðar síðan þetta með íslenskan lögaðila. Því atriði hefur verið breytt í þeirri gerð frv. sem liggur fyrir þinginu. Á bak við þessar meginniðurstöður liggja ýmsar ábendingar. Þetta er ítarleg umsögn á mörgum síðum frá Samkeppnisstofnun um málið og þar er m.a. bent á tilskipun Evrópusambandsins, nr. 96/9 frá 11. mars 1996, um lögverndun gagnagrunna. Athygli er vakin á því að inntak þess réttar veiti ,,sinnar tegundar`` rétt eins og hann er kallaður, ,,sui generis``, og því er lýst nánar í 7. gr. þessarar tilskipunar. Samanlagt leiðir þetta til þeirrar niðurstöðu Samkeppnisstofnunar sem ég hef bent á. Þar sem þessi samningur og samningsákvæði heyra undir hæstv. viðskrh. kaus ég að bera þessa fyrirspurn fram við hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Á þskj. 59 beinir hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, til mín tveimur spurningum um gagnagrunn á heilbrigðissviði og samkeppnisreglur. Hin þær hljóða svo, með leyfi forseta: ,,1. Hefur ráðherra hlutast til um, eða hefur áform um, að afla álits Eftirlitsstofnunar EFTA á því hvort hugmyndir heilbrigðisráðuneytisins um gagnagrunn á heilbrigðissviði og veitingu rekstrarleyfis til eins aðila fari í bága við samkeppnisreglur EES, reglur um útboð og reglur um ríkisaðstoð? 2. Hafi álits þegar verið leitað hjá Eftirlitsstofnun EFTA, hver eru þá viðbrögð stofnunarinnar?`` Nú vona ég að hv. þm. sætti sig við að ég svari báðum spurningunum í sama svarinu. Samkvæmt ákvæðum EES-samningsins hefur Eftirlitsstofnun EFTA það hlutverk að tryggja efndir á skuldbindingum samkvæmt samningnum. Stofnuninni er ætlað að starfa sjálfstætt og lýtur hún því ekki fyrirmælum EFTA-ríkjanna varðandi störf sín. Í ljósi þessa er það ekki á verksviði viðskrn. að beina málum til Eftirlitsstofnunarinnar eða leita álits hennar á því hvort tiltekin áform annarra ráðuneyta kunni að fara gegn ákvæðum EES-samningsins. Eins og kunnugt er hefur heilbrrn. leitað álits utanaðkomandi aðila um frv. eins og það var upphaflega lagt fram. Þar á meðal var eins og hv. þm. vitnaði til, álit Samkeppnisstofnunar. Eins og hv. þm. benti á hefur frv. verið breytt mjög frá því að upphaflegt svar Samkeppnisstofnunar kom. Því hefur líka verið breytt frá því að endurnýjað svar stofnunarinnar kom fram. Mér er kunnugt um að heilbrrh. hafi eftir þetta borið málið undir mjög marga aðila enn á ný, þar með talda sérfræðinga á sviði Evrópuréttar. Á morgun verður frv. rætt á hv. Alþingi og mun það þá væntanlega endurspegla margar og gagnlegar athugasemdir eins og reyndar sést í frv. eins og það liggur fyrir nú. Ég tel því eðlilegt að bíða frekari umræðu um frv. þar til það verður tekið til formlegrar umfjöllunar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég efa ekki að formi til það sem hæstv. ráðherra vék að. Ég vil ekki vefengja það að neinu leyti. Mér er auðvitað ljóst að það er álitaefni hvort ég ætti að beina svona fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. eða hæstv. viðskrh. Hitt gat komið til greina vegna þess að frv. er auðvitað á forræði hæstv. heilbrrh. en umsögn Samkeppnisstofnunar er mjög eindregin í þessu efni. Ég fékk ekki séð nema að einu atriði hefði verið breytt að fenginni þessari umsögn. Eftir standa mjög veigamiklar athugasemdir sem hljóta að kalla fram spurningar um réttarstöðuna. Ég vitnaði í tilskipun nr. 96/9 frá 11. mars 1996 sem ber að lögleiða hér og mun vera einhvers staðar á leiðinni til fullgildingar í kerfinu. Menn þurfa því að búa sig undir það nema menn ætli að hafna henni og taka því sem að höndum ber í framhaldi af því. Í sambandi við ,,sinnar tegundar`` rétt sem svo er kallaður og lýst er í 7. gr., þá vil ég nota tíma minn, virðulegi forseti, til að lesa það sem þar stendur: ,,Þegar unnt er að sýna fram á að lagt hafi verið út í umtalsverða fjárfestingu til að afla, sannprófa eða setja fram efni gagnagrunns, metið með hliðsjón af magni eða mikilvægi, skulu aðildarríkin tryggja höfundi gagnagrunnsins rétt til að koma í veg fyrir útdrátt og/eða endurnýtingu á öllum eða umtalsverðum hluta hans, metið með hliðsjón af magni eða mikilvægi.`` Þetta varðar bæði einstaklinga og fyrirtæki. Í mínum huga vaknar spurningin, ég er ekki að krefjast þess að ráðherra svari því: Hvers vegna einkaleyfi eða rekstrarleyfi með þessum sterku kvöðum sem eru í frv. ef þessi tilskipun um gagnagrunna hjá Evrópusambandinu veitir svonefndum höfundi þann sterka rétt sem þar er vísað til?

Herra forseti. Í sumar heyrðist í fréttum að bandarískir aðilar hefðu áhuga á að stofnsetja kvikmyndaver hér á landi og nýta sér ægifagra náttúru þessa lands til kvikmyndagerðar. Það verður að teljast viðburður þegar slík tíðindi berast, enda er þessi iðnaður einhver sá stærsti í heiminum þar sem sérfræðingar, listamenn og rithöfundar o.s.frv. koma við sögu, og um leið vel launuð störf. Óskir þessara kvikmyndaframleiðenda frá Bandaríkjunum voru þær, svo að af þessu gæti orðið, að ákveðin skattfríðindi fylgdu starfseminni hér á landi ásamt öðrum fríðindum sem tíðkast um slíka starfsemi, t.d. á Írlandi þar sem frísvæði og frísamningar hafa þróast frá því á 6. áratugnum. Að mínu áliti er ekkert eðlilegra en að nota þau tækifæri sem gefast til að auðga atvinnulífið hér á landi, nýta sér þá athygli sem landið nýtur um þessar mundir og þann áhuga erlendra aðila til starfrækslu áhugaverðra fyrirtækja eins og kvikmyndavera. Það er ekki í fyrsta sinn að áhugi erlendra aðila hefur komið upp á fyrirtækjarekstri með frísvæðasniði hér á landi. Það má segja, að þegar slíkir aðilar hafa fjárfest í einhverjum mæli hér á landi hefur starfsemin verið með slíkum kjörum. Má í því sambandi nefna álver í Straumsvík, járnblendið og kísiliðjuna í Hvalfirði. Fyrir minni fyrirtæki er þessi ferill allt of langur og erfiður og vill oft fara svo að þegar langri skoðun ráðuneyta er lokið og álits atvinnurekenda hefur verið leitað, er áhugi hins erlenda aðila horfinn. Hann hefur ekki tíma eða nennu til að bíða eftir stirðbusalegri afgreiðslu ráðuneyta og leitar því til Írlands þar sem allir slíkir samningar ganga fljótt fyrir sig. Fyrir þremur árum lagði nefnd um frísvæði fram hugmyndir sínar um að laða hingað fyrirtæki með frísamningum. Samhliða því leitaði forsrn. eftir því við Eftirlitsstofnun EFTA hvar mætti setja sérreglur til að örva atvinnulíf og fjölbreytni með aðgerðum ríkisins. Svarið kom og leyfilegt er að setja slíkar reglur á öllum svæðum utan höfuðborgarsvæðisins. Það þarf varla að rifja það upp fyrir hæstv. viðskrh. að ástandið á landinu utan höfuðborgarsvæðisins er að verða mjög alvarlegt vegna fólksflutninga frá blómlegum stöðum um land allt, staða sem að flestu leyti eru óskastaðir fjölskyldufólks en vegna fábreytni atvinnulífsins og þeirrar kröfu nútímans að báðir foreldrar vinni úti, verður fólk að flytja á höfuðborgarsvæðið. Að setja lög um frísvæði og frísvæðakjör fyrirtækja er að mínu áliti löngu tímabært og gott innlegg í þá baráttu að stemma stigu við fólksflóttanum af landsbyggðinni. Ef við hefðum löggjöf um frísvæðasamninga væri búið að negla niður þennan kvikmyndarisa með starfsemi hér á landi, að mínu áliti. Slík starfsemi mun tvímælalaust styrkja atvinnulífið hér á landi og auka fjölbreytni og styðja við íslenska kvikmyndagerð. Þess vegna spyr ég hæstv. iðnrh. eftirfarandi spurninga: ,,Er fyrirhugað að gera einhvers konar frísvæðasamning um kvikmyndaiðnað á Íslandi? Hefur skýrsla um frísvæði á Suðurnesjum sem afhent var utanríkisráðherra 15. nóvember 1995 verið skoðuð af viðskiptaráðuneytinu þannig að kvikmyndaver gæti risið á grunni niðurstaðna hennar? Er fyrirhugað að leggja fram frumvarp til laga sem geri mögulegt að fyrirtæki eins og kvikmyndaver hefðu frísvæðakjör hér á landi?``

Herra forseti. Á þskj. 68 beinir hv. þm. Kristján Pálsson til mín fsp. um hugmyndir um starfsemi erlendra kvikmyndavera á Íslandi. Í fyrsta lagi spyr hv. þm.: ,,Er fyrirhugað að gera einhvers konar frísvæðasamning um kvikmyndaiðnað á Íslandi?`` Seinni hluta ágústmánaðar var staddur hér á landi forstjóri kvikmyndafyrirtækisins Miramax Dimension. Hann kom á vegum viðskiptaþjónustu utanrrn. en í boði iðn.- og viðskrn. Þetta fyrirtæki er alfarið í eigu Disney-samsteypunnar og Miramax framleiðir á ári hverju um 30 kvikmyndir og velta þessa fyrirtækis er í kringum 36 milljarðar ísl. kr. Tilgangur ferðar forstjóra Miramax hingað var sá að kynna sér aðstæður til kvikmyndagerðar hér á landi, einkum hvort og þá með hvaða hætti íslensk stjórnvöld væru tilbúin til að ívilna fyrirtækinu, t.d. skattalega ef það legði í umtalsverðar fjárfestingar hér á landi. Heimsókn þessa manns er fullrar athygli verð og á vissan hátt nokkuð sérstök fyrir þær sakir að venjulegast eru það ríki og borgir sem standa í samkeppni sín á milli um að laða til sín stórfyrirtæki á þessu sviði, þannig að Ísland hefur sérstöðu hvað þetta snertir. Ljóst er að íslenskri kvikmyndagerð yrði það mikil lyftistöng að fá inn í landið kvikmyndaver eins og hér er um rætt, en það mundi auk þess hafa veruleg áhrif út fyrir raðir þeirra fjölmörgu sem að þeim málum starfa. Af þessum málum má ráða og hugmyndum Miramax að þeim hefur verið vel tekið hér. Á grundvelli samþykktar ríkisstjórnarinnar frá því fyrir nokkru síðan skipaði ég sérstakan starfshóp sem hefur fengið það hlutverk að kanna ofan í kjölinn hvaða tækifæri kunna að felast í yfirlýstum áhuga þessa bandaríska kvikmyndafyrirtækis eða annarra sambærilegra fyrirtækja um fjárfestingar hér á landi í tengslum við kvikmyndaiðnaðinn. Nefnd þessi er skipuð fulltrúum iðn.- og viðskrn., fjmrn., menntmrn. og umhvrn. Nefndin á að skila tillögum sínum til ríkisstjórnarinnar. Staða málsins um þessar mundir er sú að nú er unnið að samanburði á kostnaði við kvikmyndagerð hér á landi og í öðrum löndum og að skoða ívilnanir sem annars staðar standa til boða við svipaðar kringumstæður. Á þessa vinnu ber að líta sem nauðsynlega forvinnu fyrir slíkri ákvarðanatöku, m.a. á vegum áðurnefndrar nefndar. Málið er því á frumstigi skoðunar og fyrr en niðurstaða nefndarinnar liggur fyrir tel ég vera ótímabært að hafa uppi áform um hvort frísvæðasamningur um kvikmyndaiðnað á Íslandi gæti hér komið að notum eða ekki. Í öðru lagi spyr hv. þm.: ,,Hefur skýrsla um frísvæði á Suðurnesjum sem afhent var utanríkisráðherra 15. nóvember 1995 verið skoðuð af viðskiptaráðuneytinu þannig að kvikmyndaver gæti risið á grunni niðurstaðna hennar?`` Þessi skýrsla hefur verið skoðuð og lesin með mikilli athygli í viðskrn. Ég tel að það sé tvennt sem komi til greina þegar við förum að velta því fyrir okkur hvort hægt væri að laða hér að erlenda fjárfesta á þessu sviði. Annars vegar væri um að setja almennar reglur sem mundu gilda sem fyrirtæki hér innan lands gætu líka búið við. Eða í öðru lagi að gera sérstakan fjárfestingarsamning við viðkomandi fyrirtæki um mikla fjárfestingu eins og við þekkjum. Þar tel ég að við séum ekki að fara inn á þá braut að skapa almenna löggjöf um fríverslun eða frísvæði. Ég tel eins og hér kom fram hjá utanrrh. áðan að vissar líkur væru á því að slík lagasetning gæti brotið í bága við EES-samninginn og samkeppnisreglur hans. Að baki hugmyndum sem uppi eru um alþjóðaviðskiptamynstur, eins og ég veit að hv. þm. hefur heyrt talað um, liggur sambærileg hugsun og ef um frísvæði væri að ræða, en þar er hins vegar um að ræða starfsemi sem fellur utan EES-samningsins, um þriðju landa viðskipti á sviði sjávarútvegs sem falla utan EES-samningsins og það er meginmunurinn þar á. Og af því hv. þm. hefur nokkuð vitnað til Íra í þessu sambandi er ljóst að Írar verða út af EES-samningnum að breyta sínum reglum og gert er ráð fyrir að það verði árið 2001. Í þriðja lagi spyr hv. þm.: ,,Er fyrirhugað að leggja fram frumvarp til laga sem geri mögulegt að fyrirtæki eins og kvikmyndaver hefðu frísvæðakjör hér á landi?`` Við höfum eins og ég sagði áðan gert fjárfestingarsamninga, ef um erlenda fjárfestingu hefur verið að ræða, upp á rúmar 100 millj. Bandaríkjadala og ég tel að það komi til greina að gera slíkan samning. En á meðan nefndin hefur ekki lokið störfum sínum tel ég ekki rétt og tímabært að kveða upp úr um það hvort slíkt lagafrv. verði flutt hér eða ekki.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. viðskrh. fyrir góð svör og jákvætt innlegg og umræðu um þessi mál. Ég er sammála honum um að þetta er kannski ekkert einfalt mál og þarf að skoðast vel, en ég vil nú samt minna á að búið er að skoða þessi mál, t.d. um frísvæðamöguleika og samninga við fyrirtæki með einhvers konar sérkjörum í mörg ár og niðurstaðan hefur aldrei í raun fengist í gegnum samþykktir í þinginu eða í ráðuneytum vegna þess að mjög margir aðilar innan atvinnulífsins eru á móti því að sett séu upp einhver slík sérkjör hér á landi. Ég minntist aðeins á það í ræðu minni að samkvæmt úrskurði EFTA væri leyfilegt að ívilna sérstaklega utan höfuðborgarsvæðisins þegar um viðskiptasamninga eða sérkjör væri að ræða og aðstæður byðu upp á það. Ég velti því fyrir mér hvort það geti ekki verið ein leið til að þetta rúmaðist innan reglna Evrópusambandsins, að höfða til þess fólksflótta sem augljóslega er að verða gríðarlegt vandamál hér á landi og menn þurfa að finna einhverjar aðrar leiðir en þær hefðbundnu sem hingað til hafa verið notaðar. Það virðist ekkert ætla að stoppa þann flótta, a.m.k. ekki þær aðgerðir sem Byggðastofnun og aðrir aðilar hafa reynt að viðhafa eftir bestu getu. Það er ekkert sem virðist geta breytt þessu miðað við þær aðferðir sem notaðar eru. Ég held því að við þurfum virkilega að leggja höfuðið í bleyti og finna alvöruaðferðir og ég heyri að hæstv. viðskrh. er fullur af vilja til að leysa þetta mál og ég vona svo sannarlega að það verði til þess að við getum reist slíkt kvikmyndaver hér á landi.

Herra forseti. Til að það sé alveg skýrt, þá tel ég þær hugmyndir sem fram koma í skýrslunni, sem hv. þm. hefur vitnað í um frísvæði á Suðurnesjum, allrar athygli verðar. Vitaskuld mun nefndin sem nú hefur verið skipuð horfa mjög á þær tillögur sem þar liggja fyrir. En engu að síður er ég í vafa um að frísvæði sem slíkt og sú hugsun sem þar liggur að baki komi að gagni í þessu sambandi vegna þess að það þarf að vera um starfsemi að ræða á frísvæði sem er utan EES-samningsins. Varðandi úrskurð EFTA um að menn gætu rekið slíka starfsemi utan höfuðborgarsvæðisins, þá byggir það á öðru ákvæði EES-samningsins, að ég hygg, sem snýr að því að heimilt sé að mismuna þegar menn eru með byggðastyrki í gangi í þeim efnum. Það þekkjum við m.a. frá því að heimilt er að mismuna, eða veita slíkar niðurgreiðslur á flutningsjöfnun á olíu og þar fram eftir götunum af því það er tengt byggðastyrkjum sem slíkum. Hins vegar held ég að slíkir styrkir og slík mismunun kæmi ekki að gagni fyrir fyrirtæki sem vildi starfa með þessum hætti, vegna þess að það þyrfti að einhverju leyti að starfa í höfuðborginni líka. Þess vegna þurfum við að horfa á það hvort getum við nýtt okkur þær hugmyndir sem eru að baki í þessari skýrslu, sem ég vil alls ekki útiloka og mun láta skoða, og svo hitt hvor leiðin okkur finnst vera vænlegri, að skapa almenna reglu fyrir kvikmyndaiðnaðinn í landinu í heild sinni eða þá að reyna að fara þá leið sem við höfum verið að fara í stóriðjunni, að gera sérstaka fjárfestingarsamninga, en þá höfum við líka að verið að tala um fjárfestingu sem er af þeirri stærðargráðu sem ég minntist á áðan.