Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Stefánsson Eins og háttv. deild er kunnugt, var frumv. því, sem háttv. 6. kgk. þm. bar fram um breyt. á lögum um gagnfræðaskóla á Akureyri, vísað til nefndarinnar, sem hafði að fjalla um gagnfræðaskóla á Ísaf., en háttv. 6. kgk. þm. tók aftur. Í stað þess að breyta frumv., kom nefndin sér saman um að koma með nýtt frumv., af því að breyt. á frumv. hefðu orðið svo vaxnar, að þá hefði orðið lítið eftir af lögunum. Frumv. fer fram á, eins og kunnugt er, að bæta við einum kennara, en láta laun hinna kennaranna sitja við það sem nú er. Við lítum svo á, að það sé skylda landsjóðs að skera ekki fjárframlög til mentastofnana þeirra, er hann á að kosta samkvæmt lögum, svo við neglur sér, að þær geti ekki komið að tilætluðum notum. Háttv. þm. hafa frumv. fyrir sér; þarf eg því ekki að fara langt út í það, enda hefir háttv. 6. kgk. þm. talað um það við 1. umræðu, en hann er málinu kunnugastur. Nefndin leggur til að bæta við einum kennara; aftur á móti fann hún ekki ástæðu til að hækka laun þessara kennara einna, af því að innan skamms má búast við beiðni um launahækkun frá flestum skólakennurum landsins. En á þessu þingi verður fráleitt neitt átt við það mál. Nefndin fann því ekki ástæðu til að fara að taka þessa kennara eina út úr hópnum. En það er álit nefndarinnar, að laun kennara, sem annara embættismanna, séu nú orðin tiltölulega miklu lægri en þau voru fyrir nokkrum árum, sökum þess hve miklu dýrari allar lífsnauðsynjar nú eru orðnar en þegar launalögin voru gefin 1889, og hvað kennara þá sem hér ræðir um snertir, þá er auðvitað dýrara fyrir þá að lifa á Akureyri, en á Möðruvöllum, þar sem skólinn var áður. En þrátt fyrir þetta vill nefndin fresta hækkun launa núverandi kennara til þess að láta eitt yfir alla. ganga. Annars skal eg ekki fjölyrða frekar um málið og leyfi 47 mér að vísa til nefndarálitsins. Og í nafni nefndarinnar vil eg fela háttv. deild málið til beztu meðferðar. Þrátt fyrir það þótt þessi fasti kennari fengist, yrði skólinn þó að lifa við mjög mikla aukakenslu. Og það er ekki til góðs fyrir neina stofnun að lifa sama sem á bónbjörgum.

Lárus H. Bjarnason Eins og kannske suma rekur minni til, hélt eg því fram á þingi 1902, og í Andvara árið eftir, að ráðherrann ætti ekki að hafa eftirlaun. En stjórnin tók það nú samt upp í stj.skr., svo að ekki er hægt að taka þau af nema með stjórnarskrárbreytingu. Hér er ekki farið fram á að svifta ráðherrann eftirlaunum, að eins dregið úr þeim. Eg vildi helzt að hann hefði engin eftirlaun, og þá náttúrlega næst helzt, að þau væri sem lægst. Því er eg frumv. fylgjandi, en þó með breytingu. Frumv. ætlast ekki til að breyting verði á eftirlaunum ráðherrans, fyr en eftir að ráðherraskifti þau, er nú standa til, hafa farið fram. Það er ófær galli, enda líklega fremur til orðinn af vangá eða misskilningi heldur en hinu, að breytingin eigi ekki að koma niður á næsta ráðherra. Þessum galla legg eg til að bætt verði úr á þgskj. 242. En til þess að breyting þessi geti komist á nú við ráðherraskiftin, þyrfti að hraða frumv. svo gegn um þingið, að það gæti orðið staðfest um leið og ráðherraútnefningin færi fram. Það mætti takast með afbrigðum frá þingsköpunum. Málið gekk nefndarlaust gegn um Nd., og fyrst svo var, þá skilst mér, að það ætti einnig að fara nefndarlaust í gegn um þessa deild. Skal eg svo ekki fjölyrða um þetta meira, en vona að meiri hlutinn hér í deildinni greiði götu þessa meirihlutafrumvarps úr neðri deild. Eg geng út frá því, að flokkurinn flytji málið í alvöru, en ekki bara til að sýnast.

Sigurður Hjörleifsson Mig furðar dálítið á því kappi, sem háttv. 5. kgk. þm. leggur á að þessi lög »bitni« á þeim ráðherra, sem væntanlega verður skipaður innan skamms. Eg skal ekki fjölyrða um málið, en það er þýðingarmikið mál, hvernig sem á það er litið. Mér þætti æskilegast að komast hjá því, að greiða meiri laun og meiri eftirlaun en þörf er á. En það verður að gæta að því, hvort hægt er að komast hjá því að greiða rífleg laun þessum embættismanni. Eg vil benda háttv. 5. kgk. þm. á, að mikið ríður á að fá þá menn í ráðherrastöðu, sem geta fjárhagslega staðið sig við að taka við því embætti. Ef það er nokkur maður, sem á að fá eftirlaun, þá er það ráðherrann, maður sem verður að kasta stöðu sinni og verður svo steypt úr völdum eftir skamman tíma ef til vill. Eg vil leyfa mér að stinga upp á 3 manna nefnd.

Lárus H. Bjarnason Ekki get eg sagt að mér sé mál þetta kappsmál. En úr því að meiri hlutinn fór að breyta til, óska eg þess eðlilega, að breytingin komist sem fyrst á. Og það ætti meiri hlutinn líka að gjöra, og enda fremur, því að án breytingar minnar er frumv. óréttlát ómynd. Gangi tillaga mín aftur á móti fram, kemur breytingin jafnt niður á ráðherrana sem hér eftir verða og mundi geta sparað landsjóði fé svo tugum þús. skiftir. Ráðherrann getur orðið að fara frá innan árs, en fær þó 3000 kr. eftirlaun á ári meðan hann lifir. Það gæti orðið dálagleg fúlga. Það þarf enginn að óttast það, að við verðum ráðherralausir þó að eftirlaunin lækki. Það fá líklega heldur færri en vilja. Auk þess getur fjárveitingarvaldið hækkað hin lögmæltu eftirlaun ef verðleikamaður ætti í hlut.

Steingrímur Jónsson Eg er á sama máli og háttv.þm. Ak. um það, að aðalatriðið sé að fá sem bezta menn í ráðherrastöðuna, og því verði að búa að öllu leyti svo um hana, að efnahagur manna geti ekki verið því til fyrirstöðu, að þeir geti tekið á móti henni. Við vitum að efnahag okkar Íslendinga er þannig varið, að fæstir okkar mundu sjá sér fært að taka að sér eftirlaunalausa ráðherrastöðu. Þess vegna finst mér ráðherrastaðan vera það embætti, sem helzt ættu að fylgja eftirlaun. Þó öll önnur eftirlaun væru afnumin, væri rétt að ráðherraeftirlaunum væri haldið. En hér skiljast vegir okkar. Eg álít að þetta frumv. eigi ekki skilið að komast í nefnd, heldur eigi það að falla strax. Örfá embætti eru, í samanburði við vandann, ver launuð en ráðherraembættið. Ósanngjarnast og harðast er frumv. þó í garð þeirra, sem ekki hafa verið í embætti áður, þar sem þeim eru að eins ætluð 2000 kr. eftirlaun í jafn mörg ár og þeir hafa verið ráðherrar. Eg legg því til, að það verði felt strax. Á móti nefnd er eg líka af þeirri ástæðu, að eg álít, að eigi það fram að ganga, þá eigi líka að samþykkja það sem allra fyrst, svo að viðtakandi ráðherra geti borið það fram strax. Það væri ekki sæmandi fyrir háttv. meiri hluta, að fara að eins að búa til keyri á næsta ráðherra, en láta sinn ráðherra búa við núverandi launakjör.

Kristinn Daníelsson Eg styð tillögu háttv. 5. kgk. um það, að málinu verði flýtt, en á annan hátt en hann vill. Eg vil sem sé, að það verði felt frá 2. umr. Eg lít nokkuð svipuðum augum á þetta mál, sem háttv. 4. kgk. þingm. Háttv. 5. kgk. þm. sagði, að ráðherraembættið ætti ekki að vera eftirsóknarvert vegna launanna og eftirlaunanna. En því síður á það að vera ginningarepli ríkismanna. Þjóðin á að geta vonað að fá í það sína allra færustu menn. En það er þegar farið að brydda á því, að það þyki alt annað en keppikefli. Það kann að vera að lyndiseinkunn okkar Íslendinga eigi nokkum þátt í því, að menn fýsir ekki að taka að sér embættið. En hvernig sem því líður, er þegar sýnilegt, að það getur orðið erfitt að skipa stöðuna vel með þeim núverandi launakjörum. Og hvað mun þá, ef þau verða gerð harðari? Frumv. horfir því ekki til bóta, heldur til skaðræðis, og eg mun greiða atkvæði á móti því við 2. umr. Eg skal benda á það, að gangi frumv. fram með breyt.till. háttv. 5. kgk. þm., þá liggur ekkert á að flýta því, því að þá næst tilgangur hans hvort sem er.

Sigurður Hjörleifsson Eg er tveim síðustu ræðumönnum ekki sammála um það, að ekki sé ástæða til að skipa nefnd í málið. Báðir játuðu þeir, að það væri íhugunarvert, hvort kjör ráðherra væru svo góð sem þyrfti að vera, og því finst mér þeir ættu einmitt að vera því meðmæltir, að nefnd væri sett til að íhuga þetta frumv., einkum þar sem það nær ekki að eins til eftirlaunanna heldur og til launanna. Yfirleitt finst mér umræðurnar benda í þá átt, að ástæða sé til að kjósa nefnd, og vil eg því halda fast við þá tillögu.

Framsögum. (Sigurður Stefánsson) Við byrjun 1. umr. tók eg það fram, sem styðja mátti þetta mál, og engin af orðum mínum hafa verið hrakin með nokkrum rökum. Eg þarf því engu við að bæta nú um það, að þetta er gott mál og nauðsynjamál til þess að vekja mentalíf á Vesturlandi. En meiri hluti nefndarinnar var þó á því, að fara ekki lengra út í þetta mál að þessu sinni, bæði vegna þess að fjárhagur landsins er þröngur og einkum vegna þess að í bráðina mætti bæta úr þessum tilfinnanlega skorti á mentunarstofnun á Vesturlandi með því að auka fjárstyrk til unglingaskóla á Ísafirði. Get eg að því leyti verið nefndinni samdóma, að fjárhagur landsins muni nú fyrst um sinn verða ærið þröngur, og því athugavert að stofna til kostnaðarsamra stórfyrirtækja, og með því að meðnefndarmenn mínir hafa heitið því fylgi sínu, að leggja nokkurt fé til aukinnar unglingafræðslu á Ísafirði í sambandi við barnaskólann, þá vildi eg ekki rjúfa nefndina og tek því tillöguna aftur í þeirri von, að þingið styðji fram haldsskólann á Ísafirði með meiru fé en hingað til.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Eg get farið mjög fljótt yfir tekjurnar. Að eins skal eg benda á nokkur atriði, sem fjárlaganefndin hefir breytt til frá frumv. stjórnarinnar. Hækkanirnar eru eins og segir í nefndarálitinu á síðasta lið 2. gr., og leggur nefndin til að 18., 19. og 20. lið sé slengt saman. Aðalástæða til þess er, að okkur finst hégómi að vera að reikna þá sérstaka liði. Höfum við einnig lagt til að við þann lið bætist sektir fyrir ólöglegar veiðar í landhelgi, sem síðastliðið ár nam fullum 60,000 kr. en þrátt fyrir það teljum vér eigi ráðlegt að áætla það hærra en 30,000 hvort árið. Liðurinn verður þannig hjá oss 36 þús. á ári. Þá hefir nefndin fallist á að slengja saman 1. lið. a. b. og kalla hann ábúðar- og lausafjárskatt, eins og alt af er gert í daglegu tali. Þann lið hefir stjórnin áætlað 94,000 kr. en nefndin hefir leyft sér að færa hann upp í 100 þús. Þá er húsaskattur. Hann hafði síðastliðið ár orðið miklu ríflegri en áætlað var, og finst oss því sannsýnt að áætla hann 12 þús. í stað 11, sem stjórnin gerir ráð fyrir. Á einum stað hefir fjárlaganefndin leyft sér að lækka áætlun stjórnarinnar, en það er tekjur af símum landsins, en oss stendur á sama hvort það verður látið halda sér eða ekki. Pósttekjur álítur nefndin að ofdjarflegt sé að áætla 100 þús. kr., þótt þær hafi orðið það síðastliðið ár, og vill áætla þær 75 þús. kr. á ári. Breytingar nefndarinnar á tekjunum færa þær því alls upp um 38 þús. kr. fyrra árið, en 33 þús. síðara árið. Þetta drýgir tekjurnar ekki svo lítið, en þó ekki nærri nóg, því útgjöldin verða mikil. Nú geri eg ráð fyrir að margan muni langa til að vita eitthvað um fjárhagshorfurnar. Um það skal þó ekki mikið sagt að sinni, en þó skal eg benda á það, að ef tillögur fjárlaganefndar fá að standa óbreyttar, sem eg raunar geri mér alls enga hugmynd um - þá yrði tekjuhallinn 50 þús. kr. minni en stjórnarfrumv. gerði ráð fyrir. Það er vitanlega lítilfjörleg lækkun, en þó skal eg benda á það, að það er örsjaldan að fjárlaganefnd hefir skilað fjárlögunum með minni tekjuhalla en stjórnin hefir gert ráð fyrir. Hins vegar er þess að gæta, að eg held að fjárlaganefnd hafi aldrei borist jafnmikið af allskonar fjárbeiðnum, óefað 7-800 skjöl, sem legið hafa fyrir nefndinni. Eg held því að nefndin, þótt henni hafi verið brugðið um það, þurfi alls ekki að blygðast sín fyrir ódugnað. Þá hefir nefndin komið sér saman um að athugasemdir, sem standa hingað og þangað innan um frumv. við ýmsar greinar þess, verði allar færðar aftur fyrir og safnað þar saman í eina heild, í eina grein og vitna svo í hverja gr. frv., sem hver aths. á við. Við álitum þetta miklu einfaldara og hagkvæmara heldur en að hafa alt í graut eins og verið hefir.

Jón Ólafsson Það er sjaldan að mikill ágreiningur verði um tekjurnar, enda vil eg ekki verða til að vekja hann nú. Að eins eru það smáatriði svo sem nöfn á tekjuliðunum, sem nefndin hefir komið með breytingu um. Eg skal játa það að nöfn þau, sem nefndin hefir stungið upp á eru viðkunnanlegri og einatt notuð í daglegu tali, en hin nöfnin eru þau lögskipuðu nöfn, og þarf þess vegna lagaákvæði til þess að breyta þeim; vildi eg því skjóta því til nefndarinnar, hvort henni þætti ekki ráðlegt að geyma þessar breytingar til næsta þings. En þetta eru smámunir, sem eg að eins vildi benda á. Aftur á móti get eg með engu móti verið háttv. framsm. (B. J.) samdóma um það, að hægðarauki sé að því, að safna öllum athugasemdum og skýringum við frumv. aftan við það. Eg er viss um, að meiri hluti þingm. eru mér samþykkir um það, að slík tilhögun sé einungis til þess, að gera mönnum örðugra fyrir, og muni valda ruglingi, og vona eg, að háttv. þingm. greiði atkvæði á móti þessari breytingu. Það er líka lítilfjörlegt atriði, að vilja færa niður tekjur af símum landsins síðara árið, því þá eru einmitt líkindi til, að þær hækki að miklum mun, þá er hinar nýju álmur fara að gefa arð, svo sem Vestfj.- og Árnessýslulínan. Líklegra, að þær mundu verða 90 þús. en 80 þús., og áreiðanlegt er það, að þær verða meiri en ekki minni. En í rauninni gerir það ekki til, hvað þær eru áætlaðar, þær verða jafnar, hvort sem heldur er.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Það er undarleg áfergja í háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), að halda jafn langar ræður út af smámunum. Um leyfisbréfagjöldin sé eg ekki betur, en að þau haldist óbreytt. Það er bara tilbúningur út í loftið, til þess að geta komið með einhverjar aðfinslur, eins og hans er von og vísa. Um færslu athugasemdanna aftur fyrir frumv. er svo mikið veður hefir verið gert úr, er það að segja, að eg man ekki betur, en að samþykt hafi verið í einu hljóði af fjárlaganefndinni - og hygg eg að ekkert mál hafi haft þar meira fylgi - að færa skýringarnar aftur fyrir. Eg hafði hugsað mér, að við hvern lið yrði sett tilvitnun í athugas. aftan við, hvar skýringarnar væri að finna, og skil eg ekki annað, en að hver maður megi láta sér það nægja. Það voru ekki nein smáræðis ósköp, sem á gengu fyrir háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) yfir því, að þurfa að gæta í 2 staði. Það er eins og hann hafi aldrei lesið bækur, þar sem skýringar eru aftan við, en ekki neðanmáls.

Ráðherrann (H. H.) Að eins örfá orð. Nefndin hefir lagt til, að lækka tekjur af símum, en hækka þær af póstferðum. Mér finst, að það ætti að vera öfugt. Tekjuaukning af póstferðum stafar undanfarin ár mest af frímerkjasölu til útlanda, en ekkert útlit er fyrir, að ný frímerki verði gefin út næsta fjárhagstímabil, og því ekki vert, að hækka áætlunina. Símatekjurnar aftur á móti hækka stöðugt vegna vaxandi notkunar, og nú, er nýjar álmur bætast við og eru komnar til, hljóta tekjurnar að verða eigi all-lítið hærri en undanfarin ár. Áætlun stjórnarráðsins tekur að vísu nokkurt tillit til þess, en mjög hóflega, svo að þá áætlun mætti sjálfsagt hækka. Vitanlega skiftir það minstu; tekjurnar verða þær sömu, hvað sem áætlað er. Viðvíkjandi athugasemdunum, þá er miklu handhægara, að hafa þær við hvern lið fyrir sig, eins og verið hefir til þessa, heldur en að draga þær allar aftur fyrir, eins og nefndin vill gera. Þó væri það nokkur bót í máli, ef tilvitnun væri við liðina í athugasemdunum, en samt held eg að menn verði fljótt leiðir á þessari nýbreytni, og eg skil jafnvel ekki, að það sé rétt, þegar búið er að samþykkja fjárveitingarnar skilyrðislausar, að fara nú eftir á, að hnýta við þær skilyrðum, eða í öllu falli mun það oft koma all-óþægilega við það, að slíta atkvæðagreiðsluna sundur um fjárveitinguna og skilyrðið, eins og gera verður með þessu nýja fyrirkomulagi.

Jón Þorkelsson Mér er að vísu þetta fyrirkomulag um skýringarnar ekkert kappsmál, en eg verð að taka undir með háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) um það, að það er óhagræði að flytja þær aftur fyrir. Það er reyndar oft svo í bókum, einkum kenslubókum, og er það með vilja gert, til þess að lausn gátunnar liggi ekki opin fyrir nemandanum. Þetta hefir líka tíðkast í vísindabókum, m. a. í bók þeirri, er Kn. Berlin hefir nú sent oss; þar er haugað saman svo hundruðum skiftir af skýringum og athugasemdum aftan við. Og er að því margfaldur vinnuauki og bagi fyrir hvern þann, sem vill rannsaka tilvitnanirnar, og miklu óhentugra, en ef það væri neðanmáls. Eg legg því til, að aths, haldist við hvern lið, eins og áður hefir verið, til sparnaðar þá með smærra letri, svo að enginn þurfi að gera sér leit úr þeim.  (Björn Jónsson: Þarf enga leit)  . Eg þarf ekki að spyrja háttv. framsm. að því, að þetta er nauða óhentugt; hann má skilja það, að með þessu er verið að vinna úr hendinni, en ekki í hendina.

Skúli Thoroddsen Viðvíkjandi þessari færslu athugasemdanna, skal eg geta þess, að eg vissi alls ekki af þeirri tillögu, fyr en eg sá hana í nefndarálitinu, en eg var fjarverandi á einum fundi, og má vera, að tillagan hafi þá verið samþykt. Eg fyrir mitt leyti greiði atkvæði móti tillögunni, því að eg tel miklu gleggra og handhægra að hafa hverja athugasemd við sinn lið í fjárlögunum.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Mér er ekki ljúft að eiga í þrætu um jafnómerkt mál; eg vil skjóta því til háttv. þingd., hvort ekki muni nægja, ef við hvern lið er höfð tilvitnun í aths.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Eg vil geta þess, út af því sem háttv. framsm. sagði um atkvgr. þessa máls í nefndinni, að eg hefi aldrei greitt atkv., hvorki með né móti þessari tillögu - og man raunar ekki að það hafi nokkurn tíma komið til atkvgr.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Eg bið afsökunar, hafi mér missagst, enda sagði eg ekki annað, en að mig hefði mint, að öll fjárlaganefndin hefði verið á einu máli um að færa athugasemdirnar aftur fyrir; það getur vel hafa verið að einhvern hafi vantað á fund, þótt eg hafi ekki munað það.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Styrkveitingu til Brynjólfs Björnssonar tannlæknis, er nefndin mótfallin, ekki vegna mannsins, heldur vegna þess, að landssjóður styrkir annan slíkan læknir hér í bænum. Annars er þetta álitamál, og ekki skal eg leggja á móti því. Hygg líka að sá læknir er við styðjum, þurfi nú reyndar ekki þess stuðnings við. En það er altaf örðugra, að kippa að sér hendi í slíkum efnum en rétta hana út.

Ráðherrann (H. H.) Eg skal taka það fram, að þessar sundurliðanir, sem háttv. framsm. er svo illa við, eru settar inn í fjárlögin af þinginu sjálfu, og stjórnin hefir að eins lofað því að standa. Eg sé ekki að þær geri neitt ógagn, þvert á móti eru þær til frekari nákvæmni. Háttv. framsm. skildi ekki, hversvegna annari reglu er fylgt viðvíkjandi geðveikrahælinu á Kleppi, heldur en holdsveikraspítalanum. Ástæðan er sú, að geðveikrahælið hefir tekjur af sjúklingum sínum, og landssjóður leggur að eins til mismuninn, sem gjöldin fara fram úr þessum tekjum. Það er því ómögulegt að sundurliða í fjárlögum, hvað af þeim styrk fer til hverrar útgjaldagreinar hælisins, og verður að hafa upphæðina í einu lagi. Gjöld holdsveikraspítalans borgar landssjóður aftur á móti að fullu, og má því sundurliða gjöldin, lið fyrir lið.

Einar Jónsson Það gladdi mig mjög, er eg heyrði háttv. framsm. segja, að þessi viðaukatill. um styrk til hr. Brynjólfs Björnssonar tannlæknis, hefði komið til umtals í nefndinni, og að hann persónulega væri henni ekki mótfallinn. Þótt ekki sé nema sjálfsagt, og eðlilegt að menn standi á móti auknum útgjöldum af fremsta megni, ef þau eru óþörf, finst mér að ekki sé vel hægt að mæla á móti þessari tillögu með sanngirni. Þessi maður stundar tannlækningar hér í bænum, og er sérlega mikið sóttur. En þess ber vel að gæta, að í hóp þeirra manna, er til hans leita, eru margir bláfátækir, og hafa ekkert til að borga með; hann hjálpar þessvegna oft þeim er aldrei geta borgað, og eyðir að því leyti tíma og vinnu, sem hann vitanlega má ekki missa, án þess að hafa nokkuð fyrir. Eg álít þetta fé - 1000 kr. hvort árið, gegn ókeypis læknishjálp, ekki mega minna vera. Og loks finst mér eitt að athuga, sem sé það, að hér á í hlut maður, sem hefir aldrei áður beðið um landssjóðsstyrk, en hefir komist í gegn um langt og strangt nám, með mestu sæmd, - fátækur bóndason - tilhjálparlaust að öllu. Vona eg því að háttv. deild taki tillögu þessari vel.

Jón Þorkelsson Beiðni þessi frá hr. Brynjólfi tannlækni Björnssyni, finst mér á rökum bygð. Hann ætlar að fræða fólkið - halda fyrirlestra, og lækna ókeypis. Tannlæknir sá, sem styrktur er af landsfé, hefir ekki aðrar skyldur en þær, að kenna lítils háttar á læknaskólanum og veita fátæklingum ókeypis hjálp einu sinni á mánuði. Eg er nú reyndar komin á raupsaldurinn, enda verð eg að segja það, að margt er nú annan veg farið, en í mínu ungdæmi. Unga fólkið er margt hvað orðið eins og gamlar tannlausar kerlingar voru þá, getur nú ekki lagt sér til munns þá fæðu, er okkur þótti hvað bezt, svo sem harðfisk. Það er því ekki vanþörf á að hér sé leitað við að ráða nokkrar bætur á. Hr. Brynjólfur Björnsson hefir hugsað sér að gefa tíma í ýmsum skólum bæjarins og allar nauðsynlegar leiðbeiningar áhrærandi verndun tannanna. Öll þörf og sanngirni mælir þess vegna með því, að háttv. deild samþ. viðaukatill. þessa.

Jón Magnússon Eg ætla ekki að tala langt um það, að lækka skrifstofufé bæjarfógeta í Reykjavík. Embættið var auglýst með 1400 kr. skrifstofufé. Mér er alveg sama, þó deildin færi það niður, en þá verður það að vera dómstólarnir, er skera úr því, hvort það muni vera löglegt. En lög ákveða nú þetta, og sem sagt embættið er auglýst með 1400 kr. í skrifstofufé, og um það sótt þannig. Eg hefi mælst til, að læknirinn við geðveikrahælið fái sanngjarna þóknun fyrir að kenna lagalega læknisfræði við læknaskólann. Eg álít, að það sé hart, að skylda manninn til þess, að gera þetta starf án nokkurs endurgjalds, einkum þegar tekið er tillit þess, að hann á heima eigi all-skamt frá bænum.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Þetta sem háttv.þm. Vestm. (J. M.) var að tala um, þóknun til geðveikralæknisins fyrir kenslu á læknaskólanum, þá er fjárlaganefndin því meðmælt, að það verði veitt. Öðru máli er að gegna með ritfé bæjarfógeta í Reykjavík, að eg tel það ekki svo mikinn sparnað, að eg telji það ekki á sama standa, þótt sú tillaga fjárlaganefndarinnar verði feld. Þó minnir mig, að þessar 1400 kr. hafi að eins verið veittar í fjárlögum, og þess vegna vafamál, hvort lagaheimild er fyrir að veita embætti með þeim hlunninda-auka. Það er kunnugt, að embætti þetta er mjög tekjuhátt og mundi vera mjög lífvænlegt, þó að honum væri slept.

Jón Magnússon Eg vildi benda á það, að hingað til hefir það verið álitið svo, að embætti sé veitt með þeim kjörum, sem það er auglýst með. - Skal sömuleiðis benda á það, að skrifstofukostnaðurinn við þetta embætti hefir aukist síðan bæjarstjórnarmálefnin voru tekin burt. Að öðru leyti skal eg ekkert fara út í það, hvort embættið þolir þessa viðbót, álít að eins, að brotinn sé lagalegur réttur embættisins, ef þessar 400 kr. eru teknar af skrifstofufénu.

Ráðherrann (H. H.) Skrifstofufé þetta sem hér er um að ræða, hefir aldrei verið veitt sem persónuleg launaviðbót. Það hefir verið gengið út frá því, sem vissu, að það fylgdi embættinu, og þess vegna hefir embættið verið veitt með þessu skrifstofufé, og ekki hægt að taka af því í tíð þessa bæjarfógeta, nema með hans samþykki.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Eg vil að eins benda á það, að fjárveitingarvaldið getur breytt, hvaða fjárframlagi sem vera vill, þó það standi á fjárlögum, ef ekki önnur lög eru fyrir, sem hefta það. Mér stendur á sama, hvort ofan á verður með þessa tillögu fjárlaganefndarinnar og skal kannast við það, að kalla megi það nokkuð ómannúðlegt og nærgöngult við þennan mann, sem hér á hlut að máli, að svifta hann þessu fé, en full lagaheimild er fyrir því.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Um framsögu þessa kafla er hið sama að segja og hinn, er síðast var rætt um. Um till. nefndarinnar nægir að vísa til nefndarálitsins. Það eru að eins þær till. sem upp bornar hafa verið utan nefndar, er eg vil minnast á hér. Þó vil eg geta þess, að við A. 1. b. 1. er 500 króna hækkun, er stafar af viðbót (300+200). Breytt.till. 281 (2) við A. 4. a. hefir viljað færa 5000 niður í 4000, en nefndin vill láta hina fyrri tölu halda sér, með því að ekki mun hægt að komast þar af með minna. Breyt.till. 281 (4) við B. I. 3. vill færa skrifstofukostnað landsverkfræðingsins úr 800 kr. niður í 500, en nefndin getur ekki fallist á þá lækkun. Breyttill. 281 (3) við B. I. 2. vill færa laun aðstoðarmanns verkfræðings úr 2700 niður í 2000. Má vera að hæfur maður fengist fyrir þau laun, en nefndin hefir þó hér viljað hallast að stjórnarfrumv. (2700). Viðaukatill. 275 leggur til að 5000 kr. hvort árið séu veittar til akvegar frá Selós til Kópavogs, og þótt æskilegt væri að veita þetta, þá sér nefndin sér það ekki fært. Breyt.till. 258 fer fram á fjárveitingu til brúar á Laxá, og til framhalds þjóðvegar, en af því að nefndin hafði nauman tíma og ekki átt kost á skýrslum um þetta mál, þá sá hún sér ekki fært að vera með því að svo stöddu. Hið sama er að segja um breyttill. 265 um fjárveiting til brúar á Bleikdalsá og viðaukatill. 254, er fer fram á fjárveitingar til brúa á Hölkná og Sandá. Þess má þó geta, að þetta kjördæmi, N.-Þing., hefir jafnan verið létt á landssjóði, eða kvabblítið með öðrum orðum. Þetta sparnaðarþing getur þó ekki lagt með þessari fjárveiting að svo stöddu, en gæti komið til mála síðar ef unt væri. Breyttill. 281 (5) hefir lagt til, að bættir yrðu 2-3 kaflar á Vestfjarðabraut, þ. e. brautinni sunnan frá Norðurá í Norðurárdal vestur að Arngerðareyri. Þetta er geysilangur vegur og erfiður, og vildi nefndin ekki fara að káka við að leggja eitthvert lítilræði til smákafla af veginum, þótti hyggilegra að bíða þangað til meira fé væri hægt að veita, t. d. 20-30 þús. Má vera að háttv. flutningsm. eða aðrir kunnugir hafi svo skýr rök að færa fyrir því, að ýmsar torfærur séu á þessari leið, er bráðnauðsynlegt væri að bæta úr; þá mætti auðvitað fallast á það við 3. umr. En að svo stöddu getur nefndin, er jafnan hefir sparnaðinn fyrir augum, ekki mælt með því. Breyttill. 262 (2) fer fram á að veittar séu hvort árið 300 kr. til dragferjuhalds á Lagarfljóti. Meiri hluti nefndarinnar var á móti þessu, en ef glögg grein yrði gerð fyrir því, að þetta væri til stórbóta, þá mundi hún ekki verða því mótfallin. Viðaukatill. 252 fer fram á 2000 kr. fjárveitingu til akvegar inn Svarfaðardal, gegn því að 4000 kr. að minsta kosti komi annarsstaðar frá. Þessi liður (29.) er nýmæli, sem stórmikið er í varið. Það er svo vaxið, að nokkrir sveitamenn, er hlut eiga hér að máli, hafa ásett sér að bæta þennan veg. Af 190 verkfærum mönnum í sveitinni hafa 120 boðist til að vinna sitt dagsverkið hver á ári, móti því, að þeir njóti þessa stuðnings frá landssjóði. Þetta verð eg að segja að sé ánægjulegt. Í stað þess að hlaupa undir eins í landssjóð, framlagslaust frá sjálfum sér, bjóða þessir menn vinnu sína - með stuðningi landssjóðs. Líkt tilboð (í fjáraukal.) var frá Fljótshlíðingum. Þeir vildu leggja á sig svona vinnu gegn láni (5 þús. kr.) Fyrir nokkrum árum kom fram till. frá sæmdarmanni, um að leggja þegnskylduvinnu á landsmenn; þessu var þá illa tekið, og maðurinn óvirtur í stað þess að hann átti lof skilið. Honum var ámælt í samföstu og sundurlausu máli, en það stafaði eingöngu af vanhyggju þeirra, er það gerðu. Tillagan var að minni hyggju bæði viturleg og þjóðræknisleg, sem kallað er. Mér er ánægja að minnast á þetta nú, af því að meðal annars hafði maður þessi, áður á þessu þingi, orðið fyrir ómildum ummælum frá mér, en þó réttmætum, út af öðru. Hann hefir haldið þessari tillögu fram í ræðu og riti, þrátt fyrir megna mótspyrnu. En það sem eg sagði þá, tek eg ekki aftur nú, af því að það er ekki níð, þótt sagt sé um mann, að hann hafi þá eða þá annmarka. Það er sjúkdómur, er í mínum augum gerði hann óhæfan í þá stöðu, er honum hafði verið trúað fyrir. Þá er 40. liður á atkv.skrá. Þar fer breyttill. 265 fram á fjárveiting til símalagningar frá Keflavík að Kotvogi. Væri mér sönn ánægja að geta fallist á þessa till., með því að bæði er línan stutt og ódýr; liggur hún auk þess í veiðistöð, en eftir meginreglu nefndarinnar verður hún að leggja á móti því. Viðaukatill. 263, fer fram á fjárveiting til talsíma frá Vatnsleysu í Skagafirði út í Siglufjörð (Siglufjarðarsíma), mót töluverðu tillagi úr sýslusjóði. Nefndarmenn kannast við að æskilegt væri að geta orðið við þessum tilmælum, ekki sízt þar sem Skagafjörður hefir orðið útundan með samgöngubætur, einkum akbrautir. En nú er búið að leggja síma frá Akureyri út í Ólafsfjörð (við Siglufjörð), og virðist hentugra eða að minsta kosti miklu kostnaðarminna að halda honum áfram þaðan út á Siglufjörð. En þá er sá galli á, að símasamband vantar um Höfðaströnd og Fljót, er ekki kæmust í neitt samband að heldur með þessu lagi. Í nefndarálitinu er rökstudd breyt. á símaleiðinni milli Búðardals og Stykkishólms; það eru að eins 1-2 sveitir, er gagn hafa þar af símanum eins og ætlast er til í stjórnarfrumv. að hann liggi. En ef hann verður látinn liggja heldur sunnanfjalls frá Borgarnesi vestur Mýrar, þá mundu tekjurnar af honum verða miklu meiri. Í sambandi við þetta atriði og Siglufjarðarsímann má geta þess, að í fjárlaganefndinni voru það fyrst 4 menn, þ. e. meiri hluti í nefndinni en síðar að eins 3, er vildu algerlega hætta við að heimta tillag frá héruðunum af góðum og gildum ástæðum. Síðan símalagningin kom um landið, hafa héruðin orðið mjög misjafnt úti, eftir því hvort þau liggja að meginæð símans milli Seyðisfjarðar og Reykjavíkur eða ekki. Af öðrum héruðum hefir verið gert að reglu að heimta tillag (úr sýslusjóði), móts við eitthvað úr landssjóði. En það er ranglát byrði, sem gerir sýslufélögunum afarörðugt eða nær ókleyft að leggja nokkuð í annan kostnað og hann engu ónauðsynlegri nema framar sé. Það sem móti þessu er haft, er í stuttu máli þetta: Ef ekki er farið þannig að, að krefjast tillaga frá sýslufélögunum, þá færi svo mikið fé til símalagningar, að landssjóður fengi ekki risið undir því. Vitanlega yrði þeim, sem þegar hafa lagt til símalagningar, ekki endurgoldið tillag sitt, þeir hafa haft gagn af símanum á undan öðrum - og verða því að gjalda þess. Nú segja menn, að með þessari tilhögun dembi þingið kröfum á fjárveitingavaldið, um símasamband í allar áttir í hvern hrepp. En því svara eg á þann veg, að sömu aðferð megi hafa hér og við brúa- og vegagerð: að láta þau héruð mæta afganginum, þar sem þörfin er minst. Munurinn er þó sá, að á vegum má klöngrast, þótt þeir séu illir yfirferðar, annaðhvort Fótgangandi eða ríðandi. En símaleysi er ekki úr bætt fyr en síminn er kominn alla leið. Þess vegna er einna réttast, að afgangi mæti þau annes landsins, þar sem minst verða notin af símanum. Það væri ómissandi að hafa skrá yfir allar ólagðar símaleiðir á landinu, þá mætti velja úr, eftir því sem þörfin virtist brýnust og mest notin. Um símana læt eg svo fulltalað. En eftir er að minnast á vitana. Stjórnin leggur til, að til fasts eftirlits með þeim séu veittar 2900 kr. fyrra árið og 2100 kr. síðara árið. Nefndin átti tal við annan verkfræðing landsins um þetta, og eftir skýringum hans hyggur hann muni mega komast af með minna fé til þessa; varð niðurstaðan sú, að henni þótti hæfilegast að veita 1500 kr. til þess hvort árið. Hún hafði hugsað sér að hægt væri að fá til þessa skipstjóra, 1 eða fleiri, er til þess væru færir. Þetta virðist vel kleyft. Eða þá verkfræðingurinn tæki það sjálfur að sér. Þá hefir nefndin stungið upp á að hafa aðra röð á vitunum í fjárlögunum, setja þá sólarsinnis kring um landið, en ekki af handahófi, og vona eg að háttv. þingm. sýni ekki það skriffinsku-þrá, að sjá þetta ekki í friði.

Bjarni Jónsson Eg hefi hér ýmislegar uppástungur og fjárbeiðnir, sem hljóta að auka útgjöldin dálítið, en eg hefi þó reynt að takmarka það eftir föngum, og slept mörgu, sem eg hefði fundið ástæðu til að fara fram á, vegna erfiðs fjárhags, en sparnaðartill. frá mér eru þó hreinasta neyðarúrræði, og einkum fólgnar í því að færa á milli liðanna og draga úr þar sem hægt var. Mér er því ekkert kappsmál með þessar niðurfærslur, en verð að leggja áherzlu á að þær fjárbeiðnir séu samþyktar, sem eg fer fram á, þegar eg hefi leitast við að hliðra svo mikið til. Eg sting upp á því að aðstoðarmaður landsverkfræðingsins fái 2000 í stað 2700 kr. Eg trúi því ekki, að ekki sé hægt að fá mann í stöðuna fyrir það fé, og þingið hefir ekki hingað til borið svo fé á menn, sem í landsins þjónustu eru, að 2000 kr. megi ekki nægja handa aðstoðarmanni. Þá hefi eg farið fram á að lækka skrifstofufé landsverkfræðingsins úr 800 ofan í 500 kr. Eg hygg að sá liður sé óþarfur. Eftir ósk og áskorun Dalamanna, hefi eg stungið upp á að fá fé til nokkurra vega í Dalasýslu, og þeim er mikið kappsmál að fá þetta fé, því að vegirnir eru vondir. Eg hefi því farið fram á að fá 5000 kr. til vegar frá Dalsmynni yfir Bröttubrekku að Þórólfsstöðum, 1000 kr. til vegar frá Ljárskógum til Svínadals og 2000 kr. til vegar frá Höskuldsstöðum til miðrar Laxárdalsheiðar, og að vegur þessi verði svo gerður að þjóðvegi. Ef þingið ætlar að byrja á braut frá Norðurá til Arngerðareyrar og eigi það að gerast bráðlega, vonast eg eftir að héraðsmenn fáist til að bíða, því eg vil ekki fara með neina skreytni um vegi þessa, að eftir því sem eg bezt veit eru engar drepandi hættur eða torfærur á leiðinni. Upphæðir þær, sem eg nefni til veganna eru ekki eftir áætlun verkfræðings, en eg mun leita álits þeirra um málið og koma þá fram með breyt.till. við 3. umr. ef þörf gerist, - 2 fyrstu vegirnir, sem eg nefndi geta komið undir brautina frá Norðurá að Arngerðareyri, en það er ómögulegt með veginn frá Höskuldsstöðum yfir á miðja Laxárdalsheiði. Það er spá manna þar vestra, og mun það rétt vera, að vaxa muni mjög mikið umferð um þennan veg - frá Höskuldsstöðum yfir Laxárdalsheiði - einkum ef hann væri gerður akfær. Það væri þá hægt að flytja menn frá Hvammsfirði til Borðeyrar á hestum og vögnum, og þeir yrðu víst margir, sem tæku heldur þann kostinn heldur en að flækjast í kringum alla Vestfirði með skipi. Eg vil því fastlega mæla með fé til þessa vegar, og benda á, að það sé um leið haft fyrir augum, að haga svo vegargerðinni, að vegurinn sé akfær. Eg hefi borið fram breyt.till. við 13. gr. D. II. 1, 2, 3, þess efnis, að símatillögin frá héruðunum falli niður. Eg heyrði að háttv. framsm. fjárlaganefndarinnar tók vel í þetta mál, og vonast eg því eftir, að það fái byr í háttv. deild, svo að héruðin sleppi við þetta rangláta gjald, og allar sveitir fái símann með sömu kjörum og þær sveitir, sem aðallínurnar liggja eftir. Það er augljóst, að öll héruð ættu að vera jöfn í þessu efni, en ekki eins og nú er að hvert fái happ, sem hlýtur. Eg vil ekki orðlengja meira um þetta mál að sinni, eg fæ máske tækifæri til að hverfa til þess aftur við umræðurnar um 14. og 15. gr.

Björn Þorláksson Eg hefi hér litla breyt.till. um smá fjárupphæð. - Tildrög málsins eru þau, að fyrir nokkrum árum veitti alþingi fé til svifferju á Lagarfljót, en hún reyndist óbrúkleg og var breytt í dragferju. Það kostar í 300 kr. á ári að hafa ferjumann, og till. fer fram á, að landssjóður greiði þetta fé, svo að menn í Múlasýslum njóti jafnréttis við aðra t. d. Skagfirðinga. - Eg vonast eftir að háttv.þd. líti sanngjarnlega á málið og láti það ganga fram, þar sem um lítið fé er að ræða, og öll sanngirni mælir með að það sé veitt.

Ólafur Briem Hér liggur fyrir hv. þingd. till. þess efnis, að landssjóður veiti nokkurt fé til símalagningar frá aðallínunni í Skagafirði til Siglufjarðar. Eins og nú standa sakir, þá liggur síminn yfir þvera sýsluna, og að eins 2 stöðvar í sýslunni, svo það er erfitt fyrir allan þorra sýslubúa að nota hann. Það liggur í augum uppi, að úr því kostað hefir verið stórfé til aðallínunnar, þá þarf hún að verða að sem fylstum notum, en það getur hún að eins orðið með því að leggja aukalínur, ekki síst þær sem kosta tiltölulega lítið fé. Að hverfa frá þeirri stefnu að leggja aukalínur er naumast rétt frá hvaða hlið, sem það er skoðað - hvortheldur frá sjónarmiði landsmanna eða landssjóðs. Á þeim stöðvum, þar sem aukalínan til Siglufjarðar á að liggja, hagar svo til, að aðalatvinnuvegurinn er sjávarútvegur, og á seinustu árum hefir verið komið þar upp töluvert af vélabátum. Það er einkum nauðsynlegt fyrir þann útveg, að geta fylgst með og vita hvernig tilhagar á öðrum stöðum með fisk og síld. Þetta hefir svo stóra þýðingu, að naumast mun hægt að meta það til peninga. Á símaleiðinni eru 4 kauptún: Kolkuós, Grafarós, Hofsós og Haganesvík auk Siglufjarðar, sem er endastöðin. Á Siglufirði er stórkostleg síldarveiði, sem Norðmenn o. fl. reka á sumrum. Landsjóður hefir miklar tekjur af þessari veiði, einkanlega útflutningsgjald og skipagjöld og hefir það numið á seinni árum nokkuð á annað hundrað þús. kr. - Einmitt af því það er svo mannmargt á Siglufirði, þá er nauðsynlegt að hann komist í símasamband, enda mundu símatekjur þaðan verða miklar. Eg skal geta þess, að stungið hefir verið upp á annari leið nefnilega frá Ólafsfirði til Siglufjarðar. Máli þessu var hreift í hreppunum og á sýslufundi Skagfirðinga og fyrirspurn gerð til sýslunefndar Eyjafjarðarsýslu, um það, hvort henni væri áhugamál að síminn væri lagður þessa leið. Oddviti sýslunefndarinnar svaraði þessum fyrirspurnum á þann veg, að sýslan mundi ekki fús til að leggja fé til þessarar aukalínu, enda kæmi síminn miklu færri mönnum að notum, ef þessi leið væri valin, og mjög erfitt og kostnaðarsamt að leggja hann þá leið. Enn fremur var gerð fyrirspurn til Siglfirðinga um það, hverja leiðina þeir kysu heldur, og kváðust þeir helst vilja standa í sambandi við Skagfirðinga, eins og fundargerð, sem liggur frammi á lestrarsalnum sýnir. Það er því áhugamál beggja aðila að þessi leið sé valin. Skagfirðingar og Siglfirðingar hafa lofað 10000 kr. framlagi á móts við 25000 kr. úr landssjóði, og eg hygg að þetta tillag sé meira, en ætlast er til úr öðrum héruðum. Mál þetta er því nægilega undirbúið að öllu leyti. Í því sambandi vil eg taka það fram, að áður hefir verið veitt fé til síma úr landssjóði, þótt engin vissa hafi verið fyrir tillagi úr héruðunum, nægir að benda á að þingið 1907 veitti fé til símalagningar austur í Árnes- og Rangárvalla-sýslur, og gerði sér von um till. frá þeim héruðum, sem brást með öllu, svo að símalagningin fórst fyrir. Um neitt slíkt getur ekki verið að ræða hér. Eg vona því, að þótt fjárþurðar kenni í landsjóðnum um þetta leyti, að þá verði þó ekki eingöngu litið á málið frá þeirri hlið, heldur jafnframt athugað, að málið er gagnlegt og mikið nauðsynjamál fyrir héruðin, sem í hlut eiga, og að það getur orðið arðvænlegt fyrir landsjóðinn og þá, sem kost eiga á að nota símann. Þótt fjárlaganefnd hafi ekki beinlínis samþykt þessa fjárveiting, þá hefir hún ekki lagt á mót henni, og vonast eg því eftir, að háttv. deildarmenn styðji málið með atkvæði sínu.

Þorleifur Jónsson Eg hefi, sem fleiri góðir menn, brtill. við 13. gr. fjárlaganna, og eg er hræddur um að sumir hafi rekið upp stór augu, er þeir sáu, að Skaftfellingurinn fór fram á 10000 og 5000 kr. fjárveiting úr landssjóði, því háttv.þm. eru svo óvanir að heyra fjárbeiðnir úr þeirri átt, í svona stórum stíl. Eg vil geta þess, að það er full þörf þessa fjár, og að krafan er réttmæt. En eg get búist við að sumum af hinum háttv. deildarm. sé málið ókunnugt, þar sem útlit er fyrir að hinni háttv. fjárlaganefnd hafi sést yfir erindi það, er eg sendi henni um þetta mál, eða hefir álitið að það væri út í bláinn, því ekki sést að hún hafi sint því að neinu. Háttv. þgm. álíta ef til vill, að hér sé um hreppaveg eða eitthvað því um líkt að ræða, sem fáir hefðu gagn af eða þyrftu að nota. En þessu er ekki þannig varið. Þetta er lögákveðinn þjóðvegur og þennan vegarkafla á að gera akfæran, og því til sönnunar skal eg geta þess, að þegar verkfræðingur landsins í tillögum sínum til stjórnarinnar 1907 ákvað hvaða þjóðvegi eigi að gera akfæra, telur hann einmitt veginn frá Hólum að Bjarnanesi. Hann getur þess í þessum tillögum sínum, að frá Höfn í Hornafirði að Hólum liggi sýsluvegur, sem sé akfær og þess vegna sé rétt að þjóðvegurinn, sem tekur þar við og liggur inn eftir Nesjasveit, sé einnig gerður akfær, og getur þess jafnframt, að þá þurfi nauðsynlega að brúa Laxá. Eg vona því, að háttv. deild sjái, að hér er um nauðsynjamál að ræða. Hér er verið að biðja um fé til vegar, sem ekki er hreppavegur eða sýsluvegur, heldur fjölfarinn þjóðvegur, er liggur eftir endilangri sýslunni, og það því fremur sem sýslan hefir lagt akfæran vegarkafla frá kauptúninu í Hornafirði upp á þjóðveginn, og lagt til þess um 5000 kr. Þessi þjóðvegarkafli, sem hér er um að ræða er áframhald af veginum frá kauptúninu, vestur sýsluna, og verkfræðingurinn hefir lagt til, að sá kafli sé gerður akfær, eins og eg gat um hér að framan. Háttv. þingd. mun nú spyrja, hvort þörf sé á þessum vegi strax. Eg skal þá svara því með því að geta þess, að nú er byrjað á veginum; seinasta alþing veitti 4000 kr. til vegarins. Peningar þessir komu að vísu ekki allir til skila til vegagerðarinnar, vegna þess að strandferðabáturinn, sem flutti verkfæri og fólk til vegagerðarinnar, fór í það skifti, eins og oft endranær, fram hjá Hornafirði, og varð því að skipa öllu í land á Djúpavogi, og eyddist því töluvart af fénu í flutninginn. Vegurinn komst þó í sumar að Laxá, og var lagður að hinu fyrirhugaða brúarstæði á Laxá, og þar sem hann endar, tekur við árgljúfur, svo hann kemur að litlum eða engum notum, eins og nú standa sakir. Það er eftir umtali við verkfræðinginn, að eg hefi stungið upp á þessari upphæð til brúarinnar, 10000 kr., og er þá gert ráð fyrir, að hún sé bygð úr járni. Eg verð því að halda mér við þessa upphæð og vona fastlega, að deildin líti á málið með fullri sanngirni, því eins og eg gat um áðan, kemur vegurinn að sama sem engum notum, ef brúin fæst ekki, og það fé, sem þegar hefir verið kostað til hans, liggur alveg arðlaust. Eg hef einnig farið fram á, að veittar séu 5000 kr. til þess að halda veginum áfram og vonast eg fastlega eftir, að háttv. deild vilji ekki skifta fé til vegagerðar þessarar niður á mörg fjárhagstímabil, meðfram að af því leiðir æfinlega óhjákvæmilegur aukakostnaður, við flutning á fólki og verkfærum, en veita það nú í eitt skifti fyrir öll, og það því fremur, þegar þess er gætt, að þar sem þjóðvegurinn liggur nú, og á að liggja, er enginn vegur, heldur fúamýrar og troðningar, og sumstaðar liggur hann um tún og engjar á þessu svæði, og er þar víða illfært yfirferðar í rigningatíð. Áður var þetta öðruvísi, þá lá vegurinn utar, eftir bökkum Hornafjarðarfljóta og yfir Skógey. En nú hafa Fljótin breyzt svo á síðari árum, að þau eru oftast ófær á þeim vöðum, og því varð að leggja þjóðveginn inn alla Nesjasveit, inn til Hoffells, og þar yfir vöð á Fljótunum, sem oftast eru fær. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál að sinni, en bið háttv. þingdeild að athuga þær ástæður, sem liggja til þessa máls. Eg hefi heldur ekki margar fjárbeiðnir handa þessum héruðum og fáar komið á undanfarandi árum, enda lítið fé veitt til þessa landshluta, og það má líka á það líta, að vér höfum að mestu leyti farið á mis við strandferðirnar, og því meiri ástæða til þess að veita dálítið fé til samgöngubóta á landi.

Stefán Stefánsson Tillaga sú, á þgskj. 252, sem eg hefi leyft mér að bera fram fyrir hina háttv. deildarmenn, fer fram á að landsjóður veiti 2000 kr. til akbrautar í Svarfaðardal, móti því að sveitarmenn leggi fram 4000 kr. til brautarinnar. Þetta framlag sveitarfélagsins sýnir það ótvírætt, hve þörfin er brýn, því eins og högum almennings er nú háttað yfirleitt, þá verður ekki öðruvísi á það litið, en að svona mikil fjárútlát sé allþung byrði fyrir eitt sveitarfélag. Það var fyrst nú fyrir nokkrum dögum síðan, að eg fékk í hendur ítarlegt erindi um þetta frá Svarfdælum, og afhenti það þá þegar fjárlaganefndinni, ásamt nokkrum línum, er eg skrifaði nefndinni, málinu til enn frekari skýringar og meðmæla, en nú hefir nefndinni þóknast að líta öðrum augum á þetta mál, en eg hafði búist við, þar sem hún hefir ekki tekið upp neina fjárveitingu til akvegarins. En út af þeim orðum, sem. féllu hjá háttv. framsögumanni nefndarinnar viðvíkjandi undirbúningi málsins, þá hefi eg þó fulla ástæðu til að álíta, að háttv. fjárlaganefndarmenn beri hlýjan hug til þessa fyrirtækis. Þetta mál hefir verið rætt og undirbúið heima í héraði, og samþykt þar á fjölmennum fundum, að byrja nú strax á næsta sumri á framkvæmd verksins, að svo miklu leyti sem vinnukraftur sveitarmanna til hrykki, og fé væri fyrir hendi. Þessi akvegarleið er hvorki á þjóðvegi eða sýsluvegi, og getur þess vegna ekki átt nokkra beina kröfu til styrks af hálfu hins opinbera, en þrátt fyrir það, er hér um svo afarmikinn kostnað að ræða, að það er ofvaxið sveitarfélaginu að fá verkið svo fljótt unnið, sem nauðsyn er á, og þess vegna er þetta mál hér flutt, í þeirri von, að þingið vilji líta á allar þær ástæður, er fyrir liggja, í trausti til þess, að það þá álíti fyrirtækið stuðningsvert. Þessi ósk byggist aðallega á því tvennu, að eins og nú er, þá er tíðfarnasti og aðal-flutningavegur Svarfdæla, illfarandi vegar-troðningar um tún og engjar, til stórbaga fyrir ábúendur og mikillar hindrunar fyrir ferðir manna og aðdrætti, en á hina hliðina sveitin mjög mannmörg og þéttbýl, svo ferðir og flutningar innsveitis eru afar miklar. Auk þessa vil eg taka það fram, að Svarfdælir stunda allmikið fiskiveiðar frá Dalvík og aðdrættir þaðan þess vegna eru meiri og samgöngur tíðari, sérstaklega vor og haust, meðan vertíðir standa yfir, þegar hvað mest nauðsyn er á að vegir séu góðir og greiðfærir, ef ekki á að valda því meiri og tilfinnanlegri skemdum. Allur undirbúningur þessa máls frá hendi sveitarfélagsins er, að því er mér virðist, svo góður, sem frekast er við að búast, á svo skömmum tíma, sem að málinu hefir verið unnið, því nú þegar hafa allflestir verkfærir karlmenn af fúsum vilja skuldbundið sig til, hver einstakur án alls endurgjalds í að leggja fram 6 dagsverk á þessu yfirstandandi og næstkomandi ári. Með þessu framlagi og þeim peningum, er sveitin hefir síðustu ár sparað af hreppsvegafé, ásamt væntanlegum hreppsvegagjöldum næstu 2 ár, þá er áætlað, að fengin sé nokkurn veginn full vissa fyrir 3000 kr. til fyrirtækisins, en þeir líta svo á að ef alþingi vildi veita 2000 kr., þá sé með því fengin svo mikil uppörfun fyrir sveitina, að enginn minsti vafi sé á því, að hún bæti við fjórða þúsundinu, og þar af leiðandi er styrkbeiðnin miðuð við þá upphæð, eða með öðrum orðum: að landssjóður styrki fyrirtækið að þriðjungi. Þegar eg svo ber saman staðhætti í þeim héruðum, er eg bezt þekki til, þar sem akvegir eru lagðir, að öllu leyti af landsfé, og er þegar með lögum ákveðið að leggja, þá fæ eg eigi betur séð, en að hér hagi öldungis eins til, bæði fólksfjöldi og þéttbýli langt fram yfir það, er alment á sér stað í sveitum, og staðurinn svo sjálfsagður, þar sem alt er flutt að og frá; hið eina sem hér skilur á og ávantar er lagaskyldan, en það eitt út af fyrir sig, vona eg að háttv. þingd.m. láti ekki ráða atkvæði sínu, hafi mér hins vegar tekist, að gera það nokkurn veginn ljóst, hvað hér er um verulegt nauðsynjafyrirtæki að ræða. Að svo komnu ætla eg þó ekki að fara fleiri orðum um málið, en treysti svo á sanngirni deildarinnar, að hún ekki eyðileggi eða stórspilli svo lofsverðu fyrirtæki, og sem að mínu áliti er hrein fyrirmynd. Þá vil eg með fá fáum orðum minnast á síma-álmuna til Siglufjarðar. Það er fyllilega mín skoðun, að það sé hreint og beint tap fyrir landssjóð, hvert ár sem það dregst, að sími sé lagður þangað. Þessi skoðun mín byggist á þeirri reynslu, sem fengin er á símalínunni, sem lögð var til Hjalteyrar fyrir 2 árum, sú lína - séu tekin til greina andvirði fyrir öll símskeyti og samtöl, er hún flutti - borgaði nálega á fyrsta ári allan kostnað við lagningu álmunnar, sem var 14- 1500 kr. Þessi gífurlega miklu not símans stöfuðu að miklu leyti frá að eins þremur útlendum síldveiðifélögum, er héldu til á Hjalteyri rúman tveggja mánaða tíma, en á Siglufirði hafa bækistöðu sína langtum fleiri útlend síldveiðifélög og er því sennilegt, að búast við því, að sá væntanlegi Siglufjarðarsími verði enn meir notaður og gefi því landssjóði mjög verulegar tekjur. Þegar svo litið er til þess, að héraðsbúar bjóða fram 10,000 kr. til fyrirtækisins, sem eins og þegar hefir tekið fram, er fyrirsjáanlegt gróðafyrirtæki fyrir landssjóð, þá virðist mér alt mæla með því, að símalínan sé bygð, sem allra fyrst. Annars mætti taka fleira fram þessu máli til skýringar, en eg ætla þó ekki að lengja umræðurnar frekar að sinni.

Björn Kristjánsson Eg hef gerst flutningsmaður að breyt.till. á þgskj. 265. Eins og kunnugt er, þá hefir á síðustu fjárlög og stjórnarfrv. slæðst inn nýr liður um skrifstofufé handa verkfræðing landsins, sbr. 13. gr. B. I. 3. lið í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar. Hér er verið að fara fram á, að störf sem hvíla á stjórnarráðinu séu færð út í bæ. Það er auðvitað sjálfsögð krafa, að stjórnarráðið sé skipað svo mörgum mönnum, að það geti leyst af hendi þau störf, er fyrir liggja, en að koma upp smá ráðaneytisskrifstofum út um bæinn, álít eg óheppilegt fyrirkomulag. Eg verð því að greiða atkvæði móti þessum lið, ekki af því, að eg geti ekki vel unt manninum þessarar upphæðar, heldur af því, að stefna þessi í sjálfu sér er svo athugaverð, að hún getur leitt út í það óendanlega. Fjárlaganefndin hefir lagt til, að 13. gr. B. í, 2. lið. falli burtu, en hefir gleymt þessum tölulið. Við það sparast 800 kr. á ári, sem verja má til annars þarfara. Við 13. gr. B. III., hef eg lagt til, að komi nýr liður aftan við 5. lið um brúargerð á Bleikdalsá, 3900 kr. síðara árið. Bleikdalsá rennur úr djúpum fjalladal, Bleikdal, og er reyndar á sumrum lítil, en vex mjög á vetrum, svo að hún stundum er með öllu ófær og tálmar ferðum og samgöngum. Eg skal viðurkenna, að hún er ekki verri en margar aðrar ár, sem óbrúaðar eru, en hún er í bygð, á fjölförnum þjóðvegi og mikil almanna þörf, að brúuð verði. Fyrir mörgum árum var verkfræðingur fenginn til að gera áætlun yfir kostnaðinn og taldist honum til, að járnbrú yfir ána mundi kosta 3900 kr. Eg vona, að háttv. þingdm. sjái sér fært, að mæla með og samþykkja þessa fjárveiting, sem er til svo stórra samgöngubóta fyrir héraðið. Við 13. gr. D. II. leyfi eg mér líka, að koma með breyt.till. um símalagning frá Keflavík að Kotvogi og Reykjanesi. Það er engum efa bundið, að sá sími er afar-nauðsynlegur og yrði til stórmikils gagns og hagsmuna. Eg skal að eins meðal svo margs nefna hve heppilegt það væri, að geta símað suður eða til varðskipsins, þegar botnvörpungar væru í landhelgi. Þá næðist margur þeirra, sem nú sleppur. Kostnaður við símann að Kotvogi er áætlaður 5400 kr., og þaðan að Reykjanesi 6600 kr. Eg vona, að þingið láti þá fjárupphæð ekki sér í augum vaxa, þegar litið er til þess gagns, sem menn koma til að hafa af þeirri álmu. Þá vil eg leyfa mér að fara nokkrum orðum um þá tillögu mína, að lagður sé vegur úr Selós og suður að Kópavogi. Þessi leið hefir verið mæld af verkfræðing landsins og hefir hann mælt með því. Það styttir mjög leið fyrir mönnum að austan, sem vilja fara niður í Hafnarfjörð. Þeir hafa þurft til þessa, að koma alla leið niður til Reykjavíkur og svo til Hafnarfjarðar, Sama er að segja um þá, sem fara suður með sjó. Þetta er nýtt mál og á því að öllum líkindum örðugt uppdráttar, en eg geri mér þó beztu vonir um það. Þá er Keflavíkurvegurinn. Í upphafi var svo ætlast til að Kjósar- og Gullbringusýsla legði til þessa vegar hálft á móti landssjóði. Áður var þetta eitt sýslufélag, en nú hefir Hafnarfjörður gengið undan og Kjósarsýsla skilið fjárhag sinn frá Gullbringusýslu, sem nú er eftir ein um að kosta helming þessa vegar. Nú hefir 2800 kr. verið lagðar fram frá sýslunni og sé eg ekki að hún sé fær um nú eftir skiptinguna að leggja meira fram en ¼ til vara ? af því fé, sem gengur til þess sem eftir er að fullgera af vegi þessum, og það vil eg leggja til að þingið samþykki.

Jón Sigurðsson Hin háttv. fjárlaganefnd hefir lagt til í nefndaráliti sínu, að gufubátsferðastyrkurinn sé veittur allur í einu lagi, og að stjórninni sé svo falið að útbýta honum sem haganlegast. En eg hygg að nokkuð athugavert sé að láta stjórnina þannig eina öllu ráða um þær ferðir og tilhögun þessara samgangna. Að minsta kosti hafa þeir, sem tekið hafa og taka að sér slíkar ferðir, með því fyrirkomulagi sem nú er eitthvað meira ábyggilegra, meira að halda sér við. Í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar er ætlast svo til, að varið verði 750 kr. til mótorbátsferða frá Borgarnesi upp eftir Hvítá. Fjárlaganefndin hefir lagt til að upphæð þessi falli burt og fæ eg eigi annað séð en að það sé óheppilega ráðið. En nefndinni hefir ekki verið kunnugar allar ástæður og því skal eg leyfa mér að skýra málið dálítið. Það er langt síðan það vakti fyrir mönnum að nota Hvítá til mótorbátsferða. Var það víst Andrés Fjeldsteð á Hvítárvöllum, er fyrstur vakti máls á því fyrir mörgum árum. Í fyrra var félag stofnað í því skyni, og 1907 fékk það 750 kr. styrk til fyrirtækisins og var þá keyptur bátur til þeirra ferða á ána, en hann fullnægði ekki þeim skilyrðum, sem staðhættir útheimtu. En þótt slík óhöpp hafi viljað til er samt ekki rétt að láta fyrirtækið fyrir það stranda. Það er ekki rétt að kæfa þær tilraunir í fæðingu, sem geta orðið héraðsbúum til svo mikilla framfara, og sem geta haft svo verulega þýðingu fyrir landið í heild sinni. Því hér er um nýtt spor að ræða, sem getur ef það heppnast haft mikla þýðingu fyrir þungavöruflutning þessa lands frá sjávarströndunum upp í landið. Til þess að ganga á grynningum og hörðu straumvatni, sem Hvítá, þarf sérstakan bát. Hann verður nokkuð dýr, svo að ekki er eðlilegt að einstakir menn geti kostað hann að öllu. Það er því ekki nema sanngjarnt, að það opinbera hlaupi undir bagga, og veiti hæfilegan styrk. Styrkinn mætti veita með þeim fyrirvara, að báturinn gengi langt upp eftir Hvítá, alla leið upp að Langholtsvaði að minsta kosti. Eg hefi ekkert á móti því, að fjárveitingin væri þannig einskorðuð, að landssjóður legði ekkert fram nema fyrirtækið reyndist svo gott, að menn sæju, að það ætti styrk skilið. Ef hugsjón þessi kemst í framkvæmd er stigið stórt framfaraspor, ný samgöngubraut opnuð, sem verða mun lífæð viðskifta og verzlunar héraðsbúa. Þá fyrst geta þeir með hægu móti sent vörur sínar á markaðinn, og aftur á móti fengið nauðsynjar sínar heim til sín án þess að þurfa að verja til þess löngum og dýrum tíma, þegar miklar annir kalla að. Eg vona því, að háttv. deildarmenn taki máli þessu vel, og láti það ná fram að ganga.

Sigurður Gunnarsson Það er líklega ekki gustuk að lengja mjög umræður, og mun eg því vera stuttorður. Í frumv. stjórnarinnar er ætlast til, að sími sé lagður frá Borðeyri til Búðardals og þaðan til Stykkishólms. Eg er þakklátur stjórninni fyrir þessa tillögu. Á þessu svæði eru fjölmennar sveitir og nauðsyn símanna því mikil, ekki sízt þar sem mikill hluti landsins er nú kominn í símasamband. Háttv. framsm. tók vel í það mál, að tillag héraðanna til símanna félli burtu, og mun það hafa nálega náð samþykki í fjárlaganefndinni. Í þessa átt fer líka br.till. okkar þm. Dal. (B. J.). Háttv. framsm. tók till. okkar vel, eins og háttv. þingdm. munu muna, og færði fyrir henni góð rök. Hér er um víðlend héruð að ræða, Breiðafjörð og sveitirnar sunnan Snæfellsnessfjallgarðs. Á þessu svæði munu vera um 7000 manns. Þar eru kauptún og fiskiver einhver hin beztu á landinu, t. d. Hjallasandur. Í svipinn er ekki gert ráð fyrir, að síminn nái lengra en til Stykkishólms, en það er góð byrjun. Svo að eg snúi aftur að breyt.till. um að nema burt tillagið frá héruðunum, þá held eg, að menn hljóti að kannast við, að sú tillaga er sanngjörn. Eg sé ekki betur en að viðkomandi sýslufélagi, í þessu tilfelli Snæfellsnessýslu, sé ofvaxið að greiða tillag úr sýslusjóði til símans, einkum þegar þess er gætt, að líkur eru til að sýslan verði að leggja hið ítrasta á sig til símans til Ólafsvíkur, enda má eg fullyrða að sýslan muni verða fús til þess, ef landssjóður kostar símann frá Búðardal til Stykkishólms eða Borgarnesi til Stykkishólms. Eg skal í sambandi við þetta skírskota til till. um síma milli Skagafjarðar og Siglufjarðar. Landssjóður hefir kostað síma gegnum Skagafjarðarsýslu, en héraðsbúar bjóðast til að taka þátt í þessum fyrirhugaða síma. Þetta tel eg eðlilegt og sjálfsagt, að Snæfellsnessýsla muni ganga að sömu kjörum til framhalds Stykkishólmssímanum, t. d. að kosta hann að allmiklu leyti frá Hjarðarfelli út í Ólafsvík. Eg skal ekki fara um þetta fleiri orðum að sinni, því að háttv. framsm. og þm. Dalam. (B. J.) hafa báðir fyrir þessu talað. Hitt er annað mál, sem fjárlagan. hefir lagt til, að síminn sé lagður frá Borgarnesi til Stykkishólms. Sjálfur er eg þeirrar skoðunar, að það sé heppilegra, og meiri hluti héraðsbúa vestra mun áreiðanlega á því máli, en símastjórinn taldi fullkomnara sambandið milli Borðeyrar, Búðardals og Stykkishólms, því að á Borðeyri sé miðstöð. En þetta mun hin háttv. nefnd og hv. þingd. leggja á sína vog og mun þá verða tækifæri til að ræða það nánara.

Benedikt Sveinsson Eg hefi borið fram viðaukatill. á þgskj. 254 um að fé verði veitt til tveggja brúa í Þistilfirði, til brúar á Hölkná 4500 kr. og til brúar á Sandá 10000 kr. Vegna þess, að flestum virðul. þingm. mun vera ókunnugt um þessar slóðir, þykir mér hlýða, að gera grein fyrir því, hver nauðsyn liggur á þessu. Þistilfjörður er víðlend sveit, ristur sundur að endilöngu af 5 ám, og mega fjórar kallast stórár, er þar falla til sævar ofan úr öræfum; valda þær hinum mestu torfærum í sveitinni, sem skilja má af því, að bygðin er slitin sundur. Ár þessar heita: Svalbarðsá, all-vatnsmikil á; Sandá, einna verst yfirferðar; Hölkná; Laxá, sú er hin vatnsminsta og Hafralónsá. Hin síðastnefnda á er vatnsmest, en hún fellur í lón og má þar fara á ferju, þótt hinar árnar séu bráð-ófærar. Þessar tvær ár, sem eg hefi nú farið fram á, að brúa skyldi, eru oft tímunum saman öllum ófærar yfirferðar, nema fugli fljúganda, bæði í vorleysingum og haustrigningum; þær eru grýttar mjög og straumharðar. Ferjum verður þar ekki við komið og verður því að sæta lagi til að komast yfir þær við ósana, en það er oft torvelt, því að lending er erfið, nema dauður sé sjór. Auk þess er kostnaðarsamt að nota báta, því að bygð liggur all-langt frá sjó. Enn er það, að árnar leggur seint á vetrum vegna straumhörku. Þær fyllast krapi og eru þá hverri skepnu ófærar með öllu. Þetta mál hefir lengi verið á dagskrá héraðsbúa og er eitt af þeirra mestu áhugamálum. Eg hefi hér í höndum, meðal annara skjala um þetta mál, bréf frá póstinum, sem fer milli Vopnafjarðar og Öxarfjarðar. - Þar telur hann ár þessar einn hinn versta farartálma á sinni leið og lýsir þeim á sama hátt, sem eg hefi nú gert. Kveðst hann dögum saman verða að bíða við árnar oftsinnis og lýsir töfum og kostnaði, sem af því hlýtst. Þá er og þess að geta, að bygðarmenn eiga yfir árnar að sækja í kaupstaðinn, Þórshöfn. Slíkt hið sama verða og Þistilfirðingar og Sléttumenn að sækja lækni til Þórshafnar, og er auðsætt, hvílíkt mein þeim er að því, að geta ekki, ef svo ber undir, vitjað læknisins, þótt líf liggi við. Svo sem eg gat um, hefir þetta mál lengi verið á dagskrá héraðsbúa og er vel undirbúið, þótt ekki hafi komið beiðni um það til alþingis fyr en nú, að því er eg ætla. Landstjórnin hefir viðurkent, að þessa væri nauðsyn, og látið verkfræðing landsins, er áður var, herra Sigurð Thoroddsen, rannsaka brúarstæði á þessum ám. Hann hefir gert áætlun um brýrnar og uppdrætti; þetta er nú ekki við hendina, heldur hjá sýslumanninum í Þingeyjarsýslu. En upphæðirnar eru teknar samkvæmt þessum áætlunum og eru hafðar eins og þar. Sigurður Thoroddsen hefir lagt til, að hafa trébrýr, enda mun það bæði ódýrra og hentara vegna staðhátta, en að hafa steinsteypubrýr, því að á þessu svæði verður oft vart við landskjálfta. Á því máli er og núverandi verkfræðingur landsins, að varúðarvert sé að hafa steinbrýr yfir ár í þeim héruðum landsins, þar sem hættast er við landskjálftum. Sýslunefndin í Norður-Þingeyjarsýslu hefir haft málið til meðferðar og skrifað stjórnarráðinu um, að veitt yrði sem fyrst fé til þess, að brúa þessar ár. Þær er og tiltölulega ódýrt að brúa; önnur fellur í gljúfrum, þar sem brúarstæðið er fyrirhugað; að hinni liggur öðru megin klöpp, en hinum megin grjóteyri. Eg skal ekki fara fleiri orðum um nauðsyn þessara brúa, en jafnframt því, sem eg óska, að þetta mál verði tekið til greina, vil eg benda háttv. þingd. á það, að ekki hefir komið úr mínu kjördæmi nokkur fjárbeiðni á þetta þing önnur en þessi. Þaðan hefir hvorki verið beðið um vegi né síma; ekki hefir þaðan heldur verið beiðst, að stofna ný prestaköll né læknishéruð, og ekki heldur fjárbeiðni frá nokkrum einstökum manni. Því vænti eg, að háttv. þingd. taki þessu áhugamáli héraðsins með sanngirni.

Jón Jónsson (1. þm.N.-M.): Eg tel það vel farið, að atkvæðagreiðsla um þennan kafla fjárl. fór ekki fram í gærkveldi. Breyt.till. komu svo seint, að þingmenn hafa ekki getað áttað sig á þeim fyr en á þessum tíma, sem liðinn er frá fundinum í gær. Nú hafa þm. nokkuð getað áttað sig. Hér hafa ýmsir tekið til máls og talað vel fyrir þeim tillögum sínum, sem þeim er ant um. En eg vil nú líta alment á þessar breyt.till. Eg gerði fljótlegt yfirlit yfir allar breyt.till. við 13. gr. í gærkveldi og taldist mér svo til, að aukning útgjaldanna í þeirri grein næmi um 144 þús. kr. samkvæmt breyt.till. Þetta þykir mér nokkuð mikið og varla rétt, að hleypa öllu þessu í gegn við þessa 2. umr., því að þótt fjárlögin eigi eftir hreinsunareld, þá verður þó að gæta hófs við hverja umræðu sem er. Eg sé ekki betur, en að fella verði einhverjar þessar breyt.till. Eg vil í þessu sambandi leyfa mér, að minnast nokkuð á málefni, sem að vísu liggja þó ekki fyrir hér. Á okkur þm.N.-Múl. var skorað, að flytja við þingið fjárbeiðslu til símalagningar frá Egilsstöðum til Borgarfjarðar, en við höfum ekki komið með það mál á þingið af því, að við vildum gæta hófs, þótt vér hins vegar teldum nauðsyn all-mikla liggja til þessarar beiðni. Svo er um fleira; vér höfum stungið mörgum fjárbeiðslum undir stól, telst mér þær nema alls um 60 þús. kr. úr Múlasýslum, sem þann veg hafa verið dysjaðar. Okkur verður því ekki brugðið um frekju. Nokkrar breyt.till. eigum við þó hér og þeim munum við fylgja fast fram, enda væntum við, að þær verði teknar til greina. Aðra þeirra hefir fjárlaganefndin fallist á, sem sé 2000 króna fjárveiting til Breiðdalsvegarins, en hinni, 600 kr. til dragferju á Lagarfljóti, hefir bæði nefndin tekið svo vel og háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) talað svo skörulega fyrir, að eg efa ekki, að hún nái fram að ganga.

Hálfdan Guðjónsson Eg vil leyfa mér, að víkja nokkrum orðum að breyt.till. nefnd. við 13. gr. B. VII, þess efnis, að þar aftan við bætist nýr liður, fjárveiting til kaupstaðarvegar í Hvammstanga. Þessarar breyt.till. er getið nokkuð lauslega í nefndarálitinu og háttv. frams.m. fór þar fljótt yfir sögu. En þótt háttv. fjárlagan. hafi verið ljós nauðsyn þessarar fjárveitingar, er hún stakk upp á henni, þá kann að vera, að sumum háttv.þm., sem ókunnugir eru, þætti vandfýsni, að leita þessarar fjárveitingar. En það er langt frá því, að svo sé; þótt svo standi í breyt.till., að hér sé um kaupstaðarveg að ræða, þá er þetta alls enginn vegur; þetta er vegleysa, sem liggur yfir óræktarmóa og hálffúin mýrarsund á milli. Þess vegna verður alt af að færa slóðirnar, þegar grasrótin fer að stígast sundur, og þó er það all-títt, að baggahestar festast í einhverju feninu og velta af sér böggum. Þetta veldur auk þess skaðsamlegu jarðraski á mörgum jörðum á Múlabæjunum, svo nefndum. Hefir því oft verið amast við þessari umferð. En að fara aðra leið er krókur svo mikill, að ferðamenn kjósa þó þann kost heldur, að klifra hærra og hærra upp í Múlann til þess að varast, að gera skemmileg jarðspjöll. - Er þetta mjög tilfinnanlegt, því að síðan verzlun komst á Hvammstanga, - þar varð fyrst löggiltur verzlunarstaður 1895, - hafa þangað dregist nálega öll verzlunarviðskifti úr Vestur- Húnavatnssýslu, því að höfnin er hin álitlegasta, sem völ er á í Húnavatnssýslu, þeirra hafna, sem allvel er í sveit komið. Þar hefir verið slátrunarhús fyrir sýsluna og kaupfélagsverzlun er rekin þar. Auk þess er þar læknissetur. Hér er áreiðanlega um framtíðarkauptún að ræða. Er því auðsætt, hversu miklar og tíðar ferðir hljóta að verða þangað. Því þótti bráðnauðsynlegt, að gera eitthvað fyrir þessa leið. Verkfróður maður var fenginn til að athuga leiðina og gera kostnaðar-áætlanir. - Áætlun hans var sú, að vegur þessi kostaði 10,000 kr. Héraðinu var ókleyft, að vinna slíkt verk styrklaust af almannafé. Eigi var þess heldur að vænta, að sýslufé fengist svo nægja mætti, því að fyrst og fremst gengur helmingur sýsluvegafjárins til þjóðvegaviðgerðar innan sýslu. Auk þess þurfti í mörg horn að líta önnur með það fé. Þess vegna hefir verið leitað til þingsins, sem eðlilegt er; eg veit ekki, hví þeirri beiðni var hafnað á síðustu þingum; en um það skal eg ekki fást. Það er til einskis. Hinu fagna eg, að nú virðist, sem þm. sé full-ljóst, að hér er um engan hégóma að ræða, heldur nauðsynjamál, sem vænta má, að nú verði hrundið í vænlegt horf, þó að seinna sé en eðlilegt var. Það hefir oft verið bent á það hér á þinginu, að þegar beiðni kæmi frá einhverju héraði, þá væri það bezta sönnunin fyrir því, að hún væri nauðsynleg og málið áhugamál héraðsbúa, ef þeir vildu taka þátt í kostnaðinum en ekki demba honum eingöngu á landssjóðinn. Þetta er dagsanna. Önnur betri rök verða trauðla færð. Þessi rök vantar ekki fyrir þessari vegagerð. Ófyrirsynju mundi héraðið ekki leggja á sig 5000 kr. útgjöld. Það er allmikill munur að mæta slíkum fjárbeiðnum eða hinum, sem ekki kosta héruðin nema orðin ein - en landssjóðinn alla peningana. Eg þykist svo ekki þurfa að færa fleiri eða frekari rök fyrir fjárveitingu þessari. Eg vona að deildinni sé það ljóst að það er mesta nauðsynjamál fyrir héraðið, sem svo oft hefir orðið útundan, er um fjárveitingar hefir verið að ræða, t. d. hefir Húnavatnssýsla og hennar hafnir orðið hart úti með strandferðirnar.

Sigurður Sigurðsson Eg vil leyfa mér að vekja athygli á einni af breyt.-till. á þgskj. 281 frá háttv.þm. Dalam. (B. J.), sem fer fram á að fella í burtu fjárframlög héraða til símanna. Þetta mál var einmitt rætt mjög mikið í fjárlaganefnd, en eins og hv. framsm. hennar (B. J.) tók fram í gær, þá hefir fjárlaganefndin ekki slegið neinu föstu um það, hvað hún leggur til í þessu efni. Fjárlaganefnd fól mér að tala við símastjóra Forberg um símamálið og hann skrifaði nefndinni aftur langt og ítarlegt skjal með till. sínum, sem nefndin hefir enn ekki fengið ráðrúm til að ræða eða taka ákvörðun um. Eg vildi því leyfa mér að óska að breyt.till. yrði tekin aftur, og að ekkert yrði sþ. hér að lútandi fyr en nefndin hefir fengið tíma til að kynna sér skýrslu og álit símastjórans. Eg er samdóma því, og hefi haldið því fram, bæði áður fyr og nú í fjárlaganefnd, að eigi sé rétt eða sanngjarnt að heimta eða krefjast tillags frá héruðunum til þeirra lína, er tengdu hérað við hérað og héruðin við höfuðlínuna. Það eru línur, er eiga að teljast aðallínur, og þær línur er landssjóður skyldur til að kosta að öllu leyti. Það er ósanngjarnt, að krefjast stórra fjárframlaga frá sumum héruðum, þar sem önnur sleppa svo að segja af tómri tilviljun við að greiða nokkuð til símalína. En hvað eru aðallínur og hvað aukalínur? Um það er enn ekkert ákveðið; en eg skildi fjárlaganefndina þannig, að hún mundi, ef til vill, ætla sér að koma fram með ákveðnar till. í þá átt. Málið er vandamál, sem ekki má hrapa að í hugsunarleysi. Ef till.hv. þingm. Dalam. (B. J.) verður samþ. mætti líta svo á, að landssjóður væri skyldugur til að kosta allar línur, hverju nafni sem þær nefnast og hvert sem þær liggja á landinu. Eg fyrir mitt leyti álít það heppilegri leið, eins og eg tók fram áðan, að búið væri til »plan« yfir alla þá síma, sem leggja ætti á næstu árum og teknar ákvarðanir um það, hvaða símalínur landssjóður ætti að kosta eingöngu, og til hverra ætti að heimta sýsluframlög. Ef þessi leið væri farin, tel eg sjálfsagt, að síminn frá Borðeyri til Búðardals yrði einn af þeim, sem landssjóður kostaði að öllu leyti. En eg veit, að það verður erfitt og vandasamt verk að meta það, hvað séu aðalsímalínur og aukalínur, eða hvaða síma landssjóðurinn á að kosta og til hvaða síma á að heimta framlög úr héruðunum. Sumir hafa bent á það, að landssjóður ætti þá að kosta allar línur, sem lægju frá einhverju aðalkauptúni í héruðunum og tengdu það við Reykjavík t. d. að síminn frá Húsavík til Einarsstaða væri þá landssjóðssími. Sama er að segja um símalínuna úr Reykjavík austur á Eyrarbakka og fleiri línur, er líkt stendur á með. Eg get því hugsað mér, að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) verði með því að þessi vegur yrði farinn, þar sem hann þarf að fá síma frá Ísafirði til Bolungarvíkur. Af þessum ástæðum hefði eg helzt óskað þess, að háttv.þm. Dalam. (B. J.) tæki till. sína aftur, en honum er sárt um hana og vill ekki gera það, og hlýt eg þá að greiða atkv. á móti henni. Verði till.samþ., þá er þar með að mínu áliti tekin stefnubreyting í málinu. En eg tel mjög varhugavert að gera það nú við þessa umr. fjárlaganna, og álít að málið þurfi að athugast miklu betur, áður en slíkt er gert. Eg vil einnig benda á það, að ef till.háttv. þingm. Dalam. (B. J.) nær fram að ganga, þá hlýtur símalínan frá Vatnsleysu til Siglufjarðar að komast undir þetta og verða kostuð að öllu leyti af landssjóði. Eg álít það því hið mesta fljótræði að samþ.till. að svo vöxnu máli. Áður en eg sezt niður, þá vil eg leyfa mér að minnast á 2 atriði, sem hvorugt snertir þó mitt kjördæmi. - Annað þeirra er Rangárbrúin. Eg get ekki betur séð, en að sumt af því, sem sagt hefir verið um hana sé rangt. Það er t. d. leiðinlegt að kalla hana »luxus«, það er alls ekki rétt. Mín skoðun er sú, að nú liggi næst að brúa Rangá, og að hún eigi að ganga fyrir öðrum ám til brúargerðar, þeirra, sem nú liggur við borð að brúa. Rangá bar að brúa næst á eftir Fnjóská. - Þótt áin sé bergvatn, þá er hún eigi að síður vatnsmikil og ill yfirferðar, og til mjög mikillar hindrunar fyrir samgöngur. Eg mun því greiða atkv. með því að brúin verði tekin upp á fjárlögin síðara árið. Hitt atriðið, sem eg vildi minnast á er breyt.till. háttv. 1. þingm. G.-K. (B. Kr.). Þar er farið fram á það, að tillagið frá Gullbringusýslu til vegarins frá Hafnarfirði suður að Vogastapa sé lækkað niður í ?, í stað þess sem áður hefir verið ákveðið, að það ætti að vera helmingur á móts við fjárframlagið úr landssjóði. Eg sé nú enga ástæðu til að lækka þetta tillag, og mun því greiða atkvæði á móti þessari br. till.

Bjarni Jónsson Eg verð að láta í ljósi undrun mína yfir ræðu þeirri, sem eg hefi hlustað á nú um stund, og sem háttv. 2. þingm. Árn. (S. S.) flutti. Eg get ekki séð, að það standi í nokkru sambandi við Forberg, hvort leggja á niður sýslutillög til símanna eður eigi. Þetta er stefna, sem hann hefir engin áhrif á, því að hans hlutverk er að segja hvar og hvernig eigi að leggja símann, en ekki það, hverjir eigi að borga. Fjárlaganefnd á að ráða úr því máli og komast niður á, hver stefnan eigi að vera. Eg þykist þess fullviss að háttv. 2. þingm. Árn. (S. S.) verði með mér, þegar eg ber breyt.till. mína fram við 3. umr, af því hann er samdóma mér í aðalstefnunni, að það er ranglátt að láta sum héruð þurfa að borga stórfé til símans en sum fá hann fyrir ekkert. Það er í rauninni ekkert annað en að leggja sérstakt gjald á þau héruð, sem eru svo óheppin að liggja ekki í leið aðallínunnar. Eg verð því að halda því fram, að hið eina rétta sé að landssjóður borgi allan kostnað við símalagningar, svo að kostnaður jafnist niður á alla, því það verður réttast í þessu máli. Mér dettur ekki í hug að taka till. aftur, og eg vonast til að hvorki eg eða aðrir þurfi að halda fleiri ræður til þess að verja till. Hún er of réttmæt til þess, að búast þurfi við árásum á hana.

Skúli Thoroddsen Eins og háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) er kunnugt, þá barðist eg fyrir því á síðasta þingi, að allir nytu jafnréttis, að því er til landsímalagninga kemur, því það er augljóslega ranglátt, að leggja línurnar frá Reykjavík til Seyðisfjarðar og Ísafjarðar, þeim héruðum að kostnaðarlausu, sem þær ná yfir, en heimta ákveðin all-há fjárframlög af öðrum héruðum, að eins af þeirri tilviljun, að þau eru ekki á nefndu svæði. Þessu var og hreift í fjárlaganefndinni og þótt nefndin yrði þar eigi á eitt mál sátt, voru þó ýmsir sömu skoðun fylgjandi, sem eg, og því er eg þakklátur háttv.þm. Dalam. (B. J.) fyrir það, að hann tekur ekki aftur breyt.-till. sína, sem gengur í þá átt, að afnema misréttið, sem náði fram að ganga á síðasta alþingi í símamálinu. Þegar háttv. 2. þm. Árn. (S.S.) athugar ástæður mínar á seinasta þingi, þá er það óþarfi fyrir hann, að vera að sletta því, að línan frá Ísafirði til Bolungarvíkur hafi áhrif á atkvæði mitt í þessu máli. Eg verð þó að líta svo á, sem hún ætti að skoðast sem aðallína, og nægir í því skyni að benda á það eitt, því til stuðnings, að Bolungarvík er nú orðið stórt kauptún, og það er fiskiver, sem fjöldi manna úr 4-5 sýslum landsins sækja, og veit eg því ekki, hvaða kauptún á heimting á kostnaðarlausum síma, ef ekki Bolungarvík. - Annars vil eg leyfa mér að benda þm. á, að það liggur hér engin till. fyrir um þetta mál; sú fjárveiting var færð yfir á fjáraukalögin, og þau eru eigi til umr. að þessu sinni. Það var rétt, að fá álitsskjal Forbergs um það, hvaða línur eigi að teljast aðallínur, er landssjóður kosti, en hverjar aukalínur, áður en fjárlaganefndin tekur full Náðar-ályktun um málið, en það, að álit Forbergs hefir enn eigi legið fyrir nefndinni til íhugunar, getur ekki réttlætt það, að þingdeildin fresti að láta í ljósi skoðun sína á málinu. Þótt fjárlaganefndin hafi falið háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) að tala við Forberg, sem hann virðist vera drjúgur yfir, þá þykir mér ilt, ef hann lætur það hafa áhrif á atkv. sitt í málinu.

Sigurður Sigurðsson Eg held sannarlega ekki að ræða mín áðan gæti gefið tilefni til stórrar roku og ónota frá háttv.þm. Dalam. (B. J.) og N.-Ísf. (Sk. Th.), svo sem þó er raun á orðin, og meir en það. Eg hef haldið því fram, að heppilegast væri að fresta atkvgr. um brt. þm. Dal. að þessu sinni, og samþykkja ekki neitt um tillag til símalínanna, fyr en það mál er betur athugað og undirbúið af fjárlaganefndinni. Hér er um tvent að ræða, hvort landssjóður á að kosta allar símalínur undantekningarlaust, eða hvort á að heimta tillag til sumra þeirra. Og ef svo er, þá er spurningin um það, hvað eiga að vera aðallínur og hvað aukalínur. Eg er hræddur um, að meiningarnar verði nokkuð deildar um það, hvaða línur landssjóður á að kosta að öllu leyti, og til hverra á að heimta tillag úr héruðunum. Eg held að það sé full ástæða til þess, að fjárlaganefndin fái tíma til að átta sig á þessu máli, því að öðrum kosti er eg hræddur um að það geti orðið stríð á milli manna um þetta atriði. Þetta mál verður því að athuga betur, og koma sér niður á fastri undirstöðu í þessu efni. Með allri virðingu fyrir fjármálapólitik háttv.þm. Dalam., (B. J.) þá álít eg að það verði kostnaðarsamt fyrir landssjóð, að kosta símalínu heim á hvern bæ. Eg fæ því ekki betur séð, en að það eina rétta í þessu máli sé að fresta ákvörðunum um þessa till.þm. Dal. að þessu sinni, og bíða þess, að málið sé betur athugað.

Einar Jónsson Það er um Rangárbrúna, sem eg vildi segja fáein orð. Eg hef heyrt að einstöku menn í meirihl., hafi reynt til að gera málið að flokksmáli, en eg álít að það sé bæði órétt og óheppilegt. Eg vonast eftir að margir háttv.þm. meiri hl. séu svo heiðarlegir að þeir virði meira það, sem er satt og rétt, en stífni og löngun einstakra manna til að straffa þá, sem eru á móti þeim. Það hljóta allir sanngjarnir menn að sjá, að það er ekki rétt að Rangárbrúin sitji lengur á hakanum, og að láta aðrar minni brýr ganga á undan. Nú eru þó komnar fram beiðnir um nýjar smábrýr, sem samtals kosta ? af því, sem ætlað er að Rangárbrúin kosti, eða nál. 30 þús. kr. Það lítur svo út sem minni hlutinn eigi að fara þess á mis, sem þó hefur verið ákveðið á undanfarandi þingum, að það eigi að eyðileggja ýms mál eingöngu vegna þess, að þau eru flutt af þm. minni hl., og í því sambandi vil eg benda á, að á þinginu 1905 var ákveðið að byggja skyldi brýr yfir þessar ár: Fnjóská, Rangá og Héraðsvötn, og Rangárbrúin átti að ganga fyrir, en enn þá er óvissa um það, hvort hún fæst. Eg vil minnast á þá stóru ósanngirni og ósvífni, sem sögð var hér í deildinni í gær, að brúin yrði til gamans en minna til gagns, því Rangá væri tært bergvatn með sléttum botni. Eg verð að álíta að ummæli þessi stafi meira af ókunnugleik en öðru verra, því þótt það sé rétt, að Rangá sé tært bergvatn í þurkum og góðu veðri, þá hefur botninn aldrei verið góður eða sléttur, heldur með steinum og klöppum, sem hestarnir eiga erfitt með að klöngrast yfir og festa sig oft í milli, og síðan héraðsbúar fóru að nota hesta og vagna, þá er áin óhemju þröskuldur, sem sífellt tefur og hindrar ferðir manna, og þótt yfir verði komist, þá verður að pína hestana og vörurnar skemmast meira og minna. Því var slegið fram, að ekki væri annað en að selflytja, en það er líka venjan. Það getur enginn farið með vagna yfir ána nema að selflytja sig, því ómögulegt er að komast yfir með fullþung æki í einni ferð. Það verður að leysa vörurnar og taka mikið af þeim úr vagninum, og þarf þá stundum að kasta þeim niður í blautan sandinn, og má geta nærri, hvernig þær fara á því í rigningu og vondu veðri. Eg sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Áin er sá þröskuldur, sem ómögulegt er að komast yfir með óskemdar vörur og hesta. Það þekkja þeir bezt, sem margsinnis hafa reynt það og strítt við sjálfir. Brýr þær, sem nú standa á fjárlögunum, eru að sjálfsögðu nauðsynlegar, og eg vil ekki mæla á móti þeim, en eg get ekki samþykkt að þær séu gerðar á kostnað Rangárbrúarinnar, og þótt hún kosti meira en hinar brýrnar, þá sýnir það að eins, að áin er stórá, og þarf ekki síður að brúa hana fyrir það. Hvað sem háttv.þm. gera við brúna, þá óska eg eftir að hún verði þó undir öllum kringumstæðum sett á fjárlögin síðara árið, sem er þó það versta, næst bezt að hún standi á þeim fyrra árið og bezt að hún komist á þessa árs fjáraukalög. Eg vonast eftir að menn fylgi svo því, sem þeir álíta satt og rétt í málinu, en láti ekki flokks-ofríki ráða sér.

Pétur Jónsson Það vill svo til, að eg þarf ekki að amstrast með fjárbeiðnir eða breyt.till., sem snerta mitt kjördæmi nú við meðferð fjárlaganna. Eg stend því upp einungis til þess, að gera nokkurskonar yfirlit yfir einn þátt fjárlaganna, sem nú er einmitt til umræðu, og það eru vegirnir. Það er ekki af því, að eg ætli að hafa á móti framsögum., heldur af því, að mér fanst hann taka nokkuð laust á breyt.till. þeim, er komið hafa. Þegar maður er nú búinn að tína saman þenna urmul af breyt.till., sem komið hafa fram við fjárlagafrumv., þá er vert að athuga, og glöggva sig vel á, hvert þessar till. stefna, hverja afleiðingu stefna þeirra hefir og hversu till. þær er vegina snerta, sameinast við vegaplan það, sem lagt er með vegalögunum, og af verkfræðingi landsins. Þá fyrst getum vér greitt atkv. með fullri skynsemd; í stuttu máli: greitt atkvæði rétt. Nú er það segin saga, að ekki verður alt gert í senn, og verður þá að ganga svo á röðina, að einlægt sé það tekið fyrst, sem mestu varðar í hlutfalli við kostnað. Þótt jafnvel mikið fé væri fyrir hendi, þarf ætíð að gæta hófs og sparnaðar, spara á þennan hátt, því ef planið riðlast miðar skjótt til ógengdar. Og þegar ætíð er fjárskortur annarsvegar, eins og hér, þá kemur ógengdin undir eins í bága við nytsamari fyrirtækin. Það virðist nú liggja beint við, að landssjóður láti sitja í fyrirrúmi alla þá vegi, sem eru hans handbendi samkvæmt vegalögunum, eða landssjóðsvegina, en það eru flutningabrautir, þjóðvegir og fjallvegir, og sinni lítið eða ekkert öðrum vegum, fyr en þessir vegir eru komir í sæmilegt lag. Vegagerðum á landssjóðsvegum vil eg nú skifta í tvo aðalflokka: fyrst og fremst brýr yfir brútækar ár og aðrar miklar torfærur, sem teppa ferðir, og þar næst vegagerðir þær á landssjóðsvegum, sem að öðru leyti gera leiðir greiðfærari og flutninga léttari. Að þessum vegagerðum öllum þarf að vinna af allmiklu kappi til þess að ná í land með þær í nálægri framtíð. Eg er nú þeirrar skoðunar, að það sé torfærurnar á hinum fjölfarnari landssjóðsvegum, sem eigi að setja efst á blað, og það megi eigi dragast langan tíma, að þær sé allar gerðar greiðfærar. Þessi niðurskipun veganna, sem eg hefi nú bent til og er í samræmi við vegalögin og vegaplan verkfræðingsins, verður að setja takmörk hinu margvíslega aðkalli, sem kemur í ljós í fyrirliggjandi breyt.till. Hinn háttv. framsögum. (B. J.) var að minnast á sparnað, en mér þótti hann eigi taka nógu fast á móti br.till. þeim, sem sprengja þessi takmörk, eða grafa undan stýflunni, sem varna á því, að öllu miði til ógengdar. Þá skal eg nú víkja að breyt.till. sjálfum og áhrifum þeirra á fjárhaginn. Tek eg saman við í þetta yfirlit þær breyt.till., sem gerðar voru við fjáraukalagafrumv. fyrir yfirst. ár og náðu samþykki deildarinnar. Hækkanir á vegafénu eftir breyt.till. eru af hálfu fjárlaganefndar c. 48,500 kr. og einstakra þingmanna c. 58,850 - eða alls: 107,350 kr. Af þessu er til landssjóðsvega um 71 þús. kr., en hitt - rúm 36 þús. kr. - til sýslu og sveitavega. Til sýsluvega er einnig í stjórnarfrv. um 8 þús. kr. Af tillögum fjárlaganefndar er 37,500 kr. með samráði við verkfræðing landsins. Þar af 6,500 kr, til brúargerðar, og bind eg mitt atkvæði mest við tillögur hans. Þar á móti mun ekkert af tillögum einstakra þingmanna vera að hans ráði eða eftir hans plani. Af tillögunum yfir höfuð eru 38 þús. kr. til brúagerða, þar af 23½ þús. á landssjóðsvegum, en 14½ á sýsluvegi í Norður-Þingeyjarsýslu, en í þeirri sýslu er enginn landssjóðsvegur. Að öðru jöfnu er eg nú miklu hneigðari til að vera með brúnum, því eins og eg áður benti á, ætti ekki að líða öllu meira en 10 ár, þangað til brútækar ár á landssjóðsvegum væru nærfelt allar brúaðar. Mönnum er vafalaust ókunnugt um, hve mikið er hér um að ræða. Eftir skýrslu, sem eg hefi í höndunum eru á landssjóðsvegum um 150 ár brútækar; þar af eru 45 þegar brúaðar, og það hinar stærstu einkanlega. Hér má því eigi slá slöku við. Af þessum ástæðum er eg mjög hlyntur Rangárbrúnni. Þá vil eg minnast á nokkrar einstakar tillögur. Fjárlaganefndin hefir að miklu leyti haldið fast við tillögur verkfræðingsins. Þó hefir hún stungið upp á hækkun á þjóðvegafénu um 5000 kr. f. á. vegna vörðuhleðslu á Þorskafjarðarheiði og aðgerðar á Geysisveginum frá Þingvöllum ca. 3000 kr. þar, hvorugt að ráði verkfræðings. Eg sé ekki að brýn nauðsyn eða réttlæti mæli með þessari aðgerð á Geysisveginum. Árið 1907 var Árnessýsla svo heppin, að fá til aðgerða á vegum þar og vegagerð upp undir 30 þús. kr. umfram það, sem á fjárlögunum var veitt, bara vegna konungskomunnar; þar af um 10 þús. til brúa. Þetta var nauðsynlegt fyrir konungsmóttökuna og heppilegt, að héraðið gat notið góðs af þeim mikla móttökukostnaði að þessu leyti og fleiru. En þá er líka minni ástæða til, að bæta nú enn við þetta. Þm. Dalam, (B. J.) er með till. um 6000 kr. til þjóðvega í sínu kjördæmi og 2000 kr. til vegar, sem ekki er landssjóðsvegur. Þessi upphæð til þjóðvega í Dalasýslu virðist nokkuð út í bláinn, ekki svo há að ráðist verði í verulega vegalagning með henni, en óþarflega há til viðhalds og smáaðgerða á þjóðvegum þar, enda ekki að ráði verkfræðings, sem eg hefi talað við um þetta nýlega. Það er líka á fjárlagafrv. sérstök veiting til smærri aðgerða og viðhalds á þjóðvegum. Hin upphæðin 2000 kr., sem á að vera til Laxárdalsheiðar kemur ekki landssjóði við. Þá er þm. G.-K. (B. Kr.) með 10 þús. kr. fjárveiting til akbrautar úr Kópavogi upp á þjóðveginn hjá Elliðaánum. Eg skil ekki í, að þetta eigi að sitja fyrir landssjóðsvegum, sem enn eru ógerðir, en bíða ár frá ári. Svo gekk landssjóður í vatnið á því að styrkja til helminga sýsluveginn suður með sjónum, eða Stapaveginn, því nú er komið í ljós, að sýslubúar hafa þar reist sér hurðarás um öxl og treystast ekki til helmingskostnaðar við þann veg, eins og sést á br.till. frá sama þm. um að færa framlag sýslubúa til þess vegar niður í ¼ kostnaðar. Það væri því lítið vit í að fleygja í viðbót stærri upphæð í vegi sama héraðs, sem þar á ofan hefir mestar samgöngur sínar og allan þungaflutning sjóleiðis. Öðru máli nokkuð er að gegna um till. frá sama þm. um brúargerð á Bleikdalsá, sem er á þjóðvegi. Þó er engin sönnun fyrir, að ýmsar aðrar brúagerðir á þjóðvegi eigi ekki einmitt að ganga á undan þessari. Þegar reglubundar skipaferðir komust á til Borgarness - komust á árið um kring - var litið svo á, að þjóðvegurinn upp í Borgarfjörð yrði mjög þýðingarlítill, þar sem ekki einusinni pósturinn færi hann. Það væri því eigi rétt, að kosta miklu til þess vegar, nema upp í Mosfellssveitina, til þess hún fengi akfæran veg til Reykjavíkur. Þá er þm. Austur-Skaftfellinga (Þ. J.) með till. um 15,000 kr. til vega og brúar. Um það er örðugt að dæma sökum ókunnugleika, og þess konar fjárveitingar ættu að vera teknar á stjórnarfrumv. eða að ráði verkfræðings. Af því þetta er á þjóðvegi er eg hneigður til að vera með brúnni, samkv. því sem eg hefi áður látið í ljósi um brýr. Ennfremur er þm.N.-Þing. (B. Sv.) með till. um 14,500 kr. til 2 brúa í Þistilfirði. Eg á bágt með að vera á móti þessu, því fáir eru vinir hins snauða. Hérað þetta hefir engan þjóðveg, og fær lítið úr landssjóði. Og aðalpóstvegurinn um þetta hérað á svo skylt við þjóðvegina, að engu verulegu munar á honum og sumum þeirra, nema nafninu. Tillaga 1. þm. G.-K. (B. Kr.) um, að færa framlag héraðsbúa til Stapavegarins niður í ? eða jafnvel ¼ kostnaðar, kom mér óvart. Því var á sínum tíma lofað, að aldrei skyldi til þess koma, að landssjóður legði til þess vegar meira en helming, og var nóg í ráðist samt, að láta slíkt framlag sitja fyrir öðrum, er nær stóðu. Eg ætla þá lauslega að minnast á br.t.till. þm. Dal. (B. J.) og tveggja annara þingmanna viðvíkjandi tillagi héraða til símalagningar. Þm. Dal. hélt fram að hið eina réttláta væri það, að landið legði alla síma á sinn kostnað eingöngu. Eg veit ekki, hvort hann á þar við alla síma, bæði þá sem komnir eru og aðra, sem koma munu í framtíðinni. Ef sú er meiningin, þá er hætt við að kröfurnar verði bráðlátar og gangi langt. Eg segi fyrir mig: Eg vil þá strax fá síma heim til mín. Og það er líklegt, að heimtufrekjan gangi svo langt, að hver einasti maður krefjist síma heim á sinn bæ, jafnvel á beitarhúsin og í selið. Það er nú líklega öllum ljóst, hvað sem réttlætinu og skyldu landssjóðs líður í þessum efnum, að ekki verða allar símalínur lagðar í einu, enda eigi jöfn þörf á þeim. Sum héruð og sveitir verða þar að ganga á undan öðrum. En þá er líka sanngjarnt, að þau héruðin, sem fyrst fá að njóta gagnsins af símunum, borgi eitthvað sérstaklega fyrir það, svo héruðin sem bíða, eða fara á mis við gagnið, hafi eigi hvorttveggja: biðina og kostnaðinn að fullu að sínum hluta. Það er sjálfsagt, að leggja fyrst símann, þar sem þörfin er mest. En það er vandi um það að dæma, ef allir geta heimtað út í bláinn. Tillög héraðanna eru þar á móti sönnunin fyrir þörf og verðleikum, og héruðin og sveitarfélögin mundu fara sér hægra í að heimta fé til símalagningar, ef þau ættu sjálf að leggja svo og svo mikið til fyrirtækisins.

Eggert Pálsson Það virðist vera að bera í bakkafullan lækinn, að fara að minnast á Rangárbrúna enn. Það hefir verið mikið talað um þetta mál, sem ekki er heldur undravert, svo mikilsvert sem það er, að minsta kosti fyrir oss Rangæinga. Gangur málsins er sá, að á þinginu 1905 var það fullkomlega látið í ljósi af þingsins hálfu, að Rangá mundi verða hin fyrsta af ánum, er brúuð yrði, og meira að segja á þinginu 1907 lýstu fjárlaganefndir beggja deilda í einu hljóði því ljóst og skilmerkilega yfir, að á þessu þingi skyldi verða lagt fram fé í þessu augnamiði. Að meiri hluti þessa þings meti nú ekki að neinu skoðanir og yfirlýstan vilja fyrri þinga, er næsta ótrúlegt. Því var kastað fram áðan, að því er virðist með allmiklum rökum, að þetta væri gert að flokksmáli, hvort brúin fengist nú eða ekki. Þetta fullyrði eg ekki að sé rétt, eg veit meira að segja að einn úr hinum háttv. meiri hluta greiddi atkv. með brúnni í nefndinni, að hún væri tekin upp í fjárlögin, og annar greiddi atkv. með henni í aukafjárlögunum nú fyrir skemstu. - En á hina hliðina mun þó vera allmikil ástæða til að óttast úrslit þessa máls, því þá er það var samþ. í fjárlaganefnd með meiri hluta að taka brúna þessa í fjárlögin, hótaði helzti maður flokksins mér því, að þetta skyldi verða að flokksmáli, og flogið hefir það fyrir, að svo hafi verið gert í morgun. En eg vona þó, að hinir heiðruðu þingmenn láti ekki leiða sig eins og skynlaus dýr í bandi, þó að einn einasti maður leggi áherzlu á að koma brúnni fyrir kattarnef í pólitísku ofsóknarskyni, því það verður ekki öðru vísi á þetta litið en hefnd fyrir pólitíska afstöðu kjósenda í Rangárvallasýslu, ef brúin verður nú feld. En að beita flokksfylgi í slíkum málum, getur ef til vill orðið tvíeggjað sverð. Sakir standa að vísu nú þannig, að Rangæingar hafa þm., sem tilheyra minni hluta. Þetta getur snúist við, máske fyr en varir, og minni hlutinn, sem nú er, orðið að meiri hluta, svo að þeir geti orðið þess megnugir að láta til sín taka í einhverjum áhugamálum. háttv. þingm., svo að þeim kynni þá að þykja ekki svo sérlega gott að þm. Rangv. ættu sér einhvers í að hefna. Meira að segja, margir þm. í meiri hlutanum hafa nú án efa ýms áhugamál, sem ekki allur meiri hlutinn hefir skipast um, og verða þess vegna í þeim að njóta minni hlutans, ef þau eiga að ná framgangi. Vona eg því, að mörgum sem í flokknum eru, þyki ísjárvert og ósanngjarnt, að láta þetta brúarmál falla niður. Eg vona fastlega, að þeir gæti allrar sanngirni og minnist þess, sem þeim í byrjun þessa þings var svo kröptulega lagt á hjarta: »að gæta þess, að ljósið sem í þeim er, verði ekki að myrkri«. Það er engum vafa undirorpið, að nauðsyn mikil er á þessari brú. Vatnsfallið er stórt, og fjöldi manna þarf yfir það að fara. Eg skyldi fúslega kannast við, að þetta væri »luxus«, að heimta þessa brú, ef bændur gætu á annan hátt haft notandi samgöngur til vöruflutninga, en því er ekki að heilsa. Undir góðum kringumstæðum geta bændur undir Eyjafjöllum og í Landeyjum fengið ofurlítið frá Vestmanneyjum, en þeir sem í Fljótshlíð, Hvolhreppi og á Rangárvöllum búa, verða að flytja alla sína vöruflutninga yfir Rangá, svo að orð mótstöðumanna brúarinnar eru blekking ein, ætluð þeim, sem ekkert til þekkja. Eins og eg þegar hefi tekið fram, treysti eg fyllilega, að hinir háttv.þm. láti ekki leiða sig afvega að gera þetta að flokksmáli, en tíminn mun leiða í ljós, hvort sú von rætist eða ekki. En eg tek það aftur fram, að eigi þetta að vera hegning á Rangæinga, þá er samt ekki víst, að það muni breyta skoðun þeirra. Meira að segja, undanfarin reynsla bendir áreiðanlega fremur í þá átt, að þeir muni ekki láta kúgast.

Björn Kristjánsson Það eru fáein smáatriði, er koma mér til að standa upp. Það að fella styrkinn til Hafnarfjarðarvitanna fyr en Hafnarfjörður hefir tekið að sér að bera kostnaðinn við lýsingu þeirra, og að nema hann af fjárlögunum álít eg ekki hægt, fyr en bæjarstjórnin þar hefir samþykt að bera kostnaðinn. Þá ætla eg að minnast á breytingartillögu mína (313) um að færa tillagið til Vogastapavegarins úr ½ niður í ?. Þetta er eini þjóðvegurinn í sýslunni, og sem landssjóði því bæri að kosta að mestu leyti. Síðan vegur þessi byrjaði, hefir Kjósarsýsla fallið frá og Hafnarfjarðarkaupstaður, með öðrum orðum, helmingur þeirra, er bera áttu byrðarnar eins og stóð á þegar til vegagerðarinnar var stofnað í upphafi. Ósk þessi er því í alla staði sanngjörn. Svo ætla eg að segja fáein orð um brúna á Rangá. Eg hefi aflað mér töluverðra upplýsinga, og veit vel, að það er þörf á brúnni, en það eru afarmargar ár hér á landi, bæði stærri og smærri, meira að segja sprænur geta orðið bráðófærar, eftir því hvar þær liggja. Eg veit vel, hvernig á því stendur með Rangá og hefi eg leitað upplýsinga hjá póstinum, telur hann Rangá talsverðan farartálma, en samt hefir hann á þriggja ára tímabili ekki tepst nema einn dag við hana. Á sumrin er hún alt af fær. Yfir hana er ilt að komast með vagn. En svo bætir hann við: »Selalækur er miklu verri«. »Eru fleiri torfærur á leiðinni?« »Já, Þverá og Eystri-Rangá þyrfti einnig að brúa«. Milli þessara fjögurra vatnsfalla er tveggja tíma reið, og það er jafnmikil þörf á að brúa þær allar, eins og Ytri-Rangá, ef koma á vagnvegi austur sýsluna. En hvað mikið mun það kosta? Um það þarf að gera áætlun, svo menn sjái kostnaðinn í einu lagi. Aftur á móti mundu svifferjur á allar árnar ekki kosta eins mikið og ein brú, ef hægt væri að nota þær. Eg á við svo fullkomnar svifferjur, að þær taki bæði hest og vagn. Eg hef séð þær erlendis á ám líkum og Rangá og smærri ám, og myndu þær kosta 3-5 þúsund krónur. Eru hlemmar á báðum endum, er upp má ljúka og loka eftir vild, sem mynda brú á land fyrir fólk og vagna. Það er auðsætt, að það er gagnslítið, að brúa eina af þessum ám í því skyni að tryggja sér vagnveg, sem hér er lögð öll áherzlan á, þegar að eins er tveggja tíma ferð milli þeirra allra, og að brúa þær allar mundi kosta ef til vill eins mikið og að brúa Þjórsá og Ölfusá til samans. Sem stendur eru þær að eins tálmun fyrir vagna, en eigi fyrir lestamenn. Virðist mér háttv.l.þm. Rangv. (E. P.) full harðorður þegar þess er gætt, að haldið er leyndu hinu sanna ástandi um brúarþörfina þar eystra. Eg fer ekki út í harðyrði hans: þau munu hvort sem er detta marklaus niður. Lái eg honum ekki, þó honum sé þetta kappsmál. Það má gera alt að kappsmáli, og svo er um þetta. Annars ætti stjórnin að gera áætlun um kostnað við að brúa allar þessar fjórar fyrtöldu ár, svo að þinginu gefist kostur á að vita um allan kostnaðinn.

Einar Jónsson Eg hygg, að háttv. þingd. hafi annað þarfara að þvæla um en þetta. Eg get þó ekki orða bundizt að svara háttv 1. þm. G.-K. (R. Kr.), því að allt, sem hann sagði, um þetta mál, lýsti sér í því að hann er ókunnugur. Eg get sagt honum það, að það er alls ekki meiningin, að hafa brýr á þessi 4 vatnsföll nú strax, sem hann taldi upp. Hér er um það eitt að ræða að fá brú á Ytri-Rangá. Hann sagði, að ef brú væri lögð á þá á, þá tæki við á eftir Selalækur, Eystri-Rangá og Þverá. Nú mætti hinn háttv.þm. skilja það, að þetta eru engin endimörk. Fyrir austan Þverá tekur við Affall, síðan Markarfljót og þá Jökulsá á Sólheimasandi. Svona má fara austur úr öllu, engin takmörk eru þar sett. Það er því af megnasta ókunnugleik talað að segja, að af þessari brú einni hljótist það að brúa verði 3 vötn, því að þar eru engin takmörk sett. En þótt svo væri, tel eg fyrir mitt leyti ómögulegt að brúa á eins og Þverá. Hitt er víst, að Selalæk og Eystri-Rangá þarf líka að brúa, áður langt líður, en í þetta sinn er ekki verið að biðja um það. Hinn sami háttv.þm. hafði það eftir heimildarmanni sínum, austanpóstinum, að Selalækur væri fullt eins mikill farartálmi og Rangá. Þetta nær ekki nokkurri átt í eyru kunnugra manna. Vatnsmagn Selalækjar er ekki meira en ?io á við Rangá, botninn margfalt betri og breiddin ekki ?io af ánni. Sami háttv.þm. hafði það og eftir póstinum, að illt væri að komast yfir Selalæk á vetrum. Það er líka svo oft og einatt, en yfir Selalæk má allt af komast einhverstaðar, því að þótt hann sé ófær að neðan, má ætíð komast yfir hann ofar. Aftur á móti er Rangá oft ófær milli fjalls og fjöru. Eg kalla heimildarmann hins háttv.þm., póstinn, heppinn, ef hann hefir ekki þurft að tefjast meira en svarar einum degi við Ytri-Rangá. Mér er kunnugt um það, að oft hafa hópar tafist við ána beggja megin dögunum saman. Hinn háttv.þm. var að tala um svifferjur í þessu sambandi. Eg verð að játa það, að eg er ekki kunnugur því fyrirkomulagi, en eg get hugsað mér, að það verði örðugt á svo breiðu svæði sem Rangá er, þótt það kunni að henta í mjórri vötnum; Eg má fullyrða það við hinn háttv.þm. (B. Kr.), að Rángæingar munu vera ánægðir, þótt að eins Ytri-Rangá sé brúuð, í þetta sinn, en hin vatnsföllin 3, sem hann nefndi, séu skilin ettir fyrst um sinn. Þessi brú er hið mesta hagræði fyrir sýsluna, eins og margoft hefur verið sýnt fram á, en einkum er það þó rjómabúunum til gagns, að þessi brú kæmist á, þau hafa hennar mikil not. Eitt þeirra getur þá látið sinn vagn ganga alla leið, en hin þurfa þá ekki að flytja það lengra en að Eystri-Rangá. Alt það, sem hinn háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði, stafar af misskilningi og ókunnugleika, eins og allt það, sem haft hefir verið á móti þessari brú, ef ekki öðru verra er til að dreifa.

Jón Ólafsson Það er að eins örfátt, sem eg vil minnast á viðvíkjandi þessari gr. (13.) fjárl. Háttv. fjárlaganefnd leggur til að fella liðinn A 3. fjárveitingu til póstvagnferða, og draga hann undir næsta lið á undan. Eg vil vekja athygli á því, að ekki er gert ráð fyrir, að liðurinn hækki að sama skapi; það hefði átt að vera, líkt og A. 1. b. er lagt til að verði hækkað vegna þess að laun póstafgreiðslumanna hækka. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), minnist á, að komið hefði til tals að fella E 6, fjárveitingu til vitanna við Hafnarfjörð. Þetta er að vísu ekki stór fjárveiting, en full ástæða er þó til að fella hana. Þegar þessi fjárveiting var veitt fyrst, er þess að gæta, að Hafnarfjörður var ekki orðinn kaupstaður. Allir kaupstaðirnir kosta sína innsiglingarvita, en ef landssjóður er látinn kosta þessa vita við Hafnarfjörð, verður sú afleiðingin, að allir kaupstaðirnir, Reykjavík, Ísafjörður, Akureyri og Seyðisfjörður, koma með sína vita á landsjóð. Mér heyrðist hinn háttv.þm. nefna Arnarnesvitann, en sá viti er ekki innsiglingarviti; hann er fyrir allt Djúpið. Þessu vildi eg vekja athygli á, og er það mér ærin ástæða til að greiða atkv. móti þessari fjárveitingu. Eg skal ekki skipta mér af deilunni milli háttv.þm. G.-K. (B. Kr.) og þm. Rangv. (E. P., E. J.). En eg get ekki varizt að geta þess, að mér þótti broslegt að heyra samanburð hans á Rangá og Selalæk. Eg hefi 5 sinnum farið yfir þann læk sitt hvert sumarið og aldrei fundið merki þess, að hann væri nokkur torfæra. Vitaskuld er það, að það er engin sú smáspræna til á þessu landi, sem getur ekki bólgnað upp að vetrarlagi. Sami háttv.þm. vildi eins og slá plástri á sár Rangæinga með svifferjum. Eg vil ekki ætla, að þetta hafi verið yfirborðsástæða. En ef nefndin hefði lagt til að veita fé til svifferju, þá hefði eg ætlað, að hugur fylgdi máli. Annars er víst allt tal um þessa brú út í bláinn og kemur ekki að neinu gagni, ef svo er, að skipun hafi komið frá þeim, sem lögum ræður og lofum, um að fella fjárveitingu til brúarinnar. Eg er samþykkur háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) um það, að till. um að tillög héraðanna til símanna falli niður, hefði átt að koma við 3. umr., því að þá hefði háttv. fjárlaganefnd getað haft til áætlun um alla síma landsins. Eg er samþykkur því, að þessa reglu um símana hefði aldrei átt upp að taka. Að minni hyggju hefði verið miklu heppilegra að taka lán í eitt skipti fyrir öll til allra síma landsins, svo að lánið hefði verið til langs tíma, afborgast á 40-50 árum Þá mundi kostnaðurinn hafa dreifst og niðjar vorir tekið þátt í honum, enda munu þeir hafa símanna mest not. Eg mundi telja heppilegt, að fjárlaganefndin kæmi með símalög fyrir 3. umr., því ætti nú að fella þessa till. um héraðatillögin. En þótt létt væri af héruðunum símatillögum, væri þó ekki rétt að borga þeim héruðum aftur, sem eitthvað hafa borgað af tillaginu. Það er sanngjarnt, að þau fái það ekki aftur vegna þess hagræðis að hafa fengið símann fyr. Vitanlega féllu niður greiðslur þeirra í framtíðinni.

Eggert Pálsson Samþingismaður minn hefir að vísu svarað þeim athugasemdum, sem síðast komu fram móti brúargerðinni á Rangá. En eg vil að eins bæta því við, að háttv. 1. þm. G.-K. (R. Kr.) hlýtur að hafa talað af ókunnugleik miklum, þar sem hann vildi leggja að líku Ytri-Rangá og 3 aðrar ár, er hann taldi upp: Selalæk, - sem reyndar heitir Varmadalslækur, þar sem alfaravegurinn liggur yfir hann, og bendir það eitt með öðru á ókunnugleik hins háttv þm.- Eystri-Rangá og Þverá. En hér getur að réttu lagi enginn samjöfnuður átt sér stað. Varmadalslækur og Eystri-Rangá eru smávötn í samanburði við Ytri-Rangá. Þau vatnsföll eru sjaldnast til nokkurs verulegs eða stórkostlegs tálma fyrir vagnflutningum. Vatnsmegnið er þar miklu minna og botninn góður, að minsta kosti ógrýttur. Um Þverá er það að segja, að naumast mun tiltök að brúa hana, að minnsta kosti ekki sem Þverá, og mikið þyrfti að gera, ef ætti að brúa alt í einu lagi: Þverá, Affallið og Markarfljót. Þá mintist hv. 1. þm. G.-K. (R. Kr.) á svifferju, er nota mætti á Rangá í stað brúar. Eg verð nú að játa, að eg er ekki verkfróður maður og get því ekki um það dæmt, hvort tiltök væri að gera þetta eða ekki, en hitt veit eg, að áin er grunn við land beggja megin, og þyrfti þá að gera brúarstúfa eða stöpla langt út á ána beggja megin til að geta komið svifferju við, og þá myndi verða minst eftir af ánni sjálfri, er því væri lokið, og væri þá jafngott að gera brúna að öllu leyti, úr því að svo langt væri komið og svo miklu til kostað. Hinn háttv.þm. hafði það eftir póstinum, að Rangá væri lítill farartálmi. En veit hann þá ekki, að pósturinn - einmitt þessi heimildarmaður þm. - hefir aldrei á æfi sinni komist með póstvagn yfir ána, heldur orðið að fá sér hesta frá Ægissíðu til Odda, til að koma póstflutninginum áfram, þegar hann hefir flutt hann á vagni austur. Þessi aths. um það, hversu lítill farartálmi Ytri-Rangá sé, er þm. þykist hafa frá póstinum, hefði óneitanlega litið öðruvísi út, ef hún hefði komið frá manni, sem þráfaldlega hefir átt í stríði við þessa erfiðleika. En það er ómögulegt að nokkur sá maður, sem til þekkir, geti látið sér slíkt um munn fara, að Ytri-Rangá sé enginn farartálmi. Það hlýtur sérhverjum, sem er nægilega kunnugur að finnast það óforsvaranlegt, að leggja hesta í þetta, þótt svo verði að vera á meðan engin er brúin. Það væri tilfinnanlegt, ef menn sakir brúarskortsins þyrftu að fara að leggja niður aftur vagnflutningana, sem eru þó alment taldir í framfaraáttina, og neyðast svo til að flytja allan farangur á klökkum, eins og áður fyr. Með því að líka þegar um þungar byrðar er að ræða, þá má það heita ógerningur, t. d. kvartél rjómabúanna, sem menn verða að hafa með vissri stærð vegna smérsölunnar til Englands. Smérið er 100 ? í hverju kvartéli, og með trénu verður það um 120 ? - Auk þess er kvartélið bunguvaxið og fer því mjög illa á hesti, hvílir mest á einum bletti á síðu hestsins, enda voru og eru hestarnir oft drepmeiddir eftir. Að áin sé ekki lausríðandi mönnum farartálmi, það má að vísu til sanns vegar færa á sumrin, nema ef um viðvaninga er að ræða. Þó hefir það komið fyrir, að hún hefir reynst það. Merkur vísindamaður norskur, er ferðaðist austur í Rangárvallasýslu einmitt í því skyni að skoða hina merku sögustaði þar, varð að bíða fyrir utan Rangá á meðan sonur hans fór austur, af því að hann treysti sér ekki til að ríða ána. Í annan stað er áin oft ill yfirferðar á vetrardag og þann dóm kvað Myklestad gamli upp, er rétt að segja hafði mist hest sinn í hana, að það væri einhver sú versta á, sem hann hefði fyrir hitt. Ána leggur sem sé ekki, en skarir verða stórar og menn neyðast til að hrinda hestunum ofan fyrir skarirnar og er vatnið þá alloft í taglmark, þegar ofan í kemur. Ef menn eru þessu vanir - eins og Rangæingar - þá láta þeir sér það ekki fyrir brjósti brenna, heldur fara sinna ferða fyrir því. En hitt þykist eg viss um, að sumum þeim þingm., er um þetta hafa talað, mest og gert lítið úr Ytri-Rangá sem torfæru yrði skotaskuld úr því að komast yfir. Það er því blátt áfram út í loftið talað og ekki svaravert margt af því sem hér hefir verið sagt mót þessari brúargerð. Háttv. 2. þingm. S.-Múl. (J. Ó.) gat þess, að alt hjal 1. þingm. G.-K. um dragferju á Ytri-Rangá og öðrum ám í Rangárvallasýslu mundi eiga að vera nokkurskonar plástur, er hann vildi leggja á sárin og er sú tilgáta alls ekki ósennileg. En slíkur plástur kemur að minni hyggju að litlu haldi. Og víst er um það, að hann græðir ekki, þar sem vitanlegt er, að hér er að eins að ræða um ráðagerðir tómar, er aldrei verða að framkvæmd. Það verður ekki úr skafið, að ef brúarmál þetta verður nú drepið, þá er rofið það fyrirheit, sem fyrir löngu hefði átt að vera búið að efna, og væri líka búið að efna, ef undirbúningur hefði verið nægur. Menn hafa nú viðurkent frá báðum hliðum, að undirbúningurinn sé fenginn góður og nægur, og ef brúin verður nú samt sem áður ekki lögð, þrátt fyrir þennan góða undirbúning og hiklausar tillögur verkfræðingsins, þá er ómögulegt að skoða það og verður aldrei skoðað öðruvísi en refsing á Rangæinga fyrir þeirra pólitisku afstöðu.

Björn Sigfússon Eg vildi helzt geta komist hjá að lengja umr., en verð þó að gera nokkrar athugasemdir, með fram af því að framsm. (B. J.) var ekki við, þegar talað var um Hafnarfjarðarvitann. Eg get skýrt frá því, hvers vegna fjárlaganefndin feldi burt gjald til vitagæzlunnar síðara árið. Hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) gat þess, að þegar um kaupstaði væri að ræða, þá stæðu þeir sjálfir straum af þessum kostnaði. Þetta er alveg rétt. En af því Hafnarfjörður er alveg nýbúinn að öðlast kaupstaðarréttindi, og vitagjald það, sem bærinn hefir yfir að ráða, svo lítið enn, þá þótti fjárlaganefnd rétt að fallast á gjaldið fyrra árið, en fella það síðara árið. Út af ummælum háttv. þingm. Rangv. (E. P., E. J.) skal eg láta í ljósi afstöðu mína um Rangárbrúna, sem annars er búið að tala helzt til mikið um. Það leynir sér ekki, að þeir tala meira af hita og kappi en sanngirni um þetta mál. Þeir hljóta að sjá, að ómögulegt er að fullnægja öllu því sem þörf væri þó á. Vandinn er að vinsa það úr, sem nauðsynlegast er. Eg fæ ekki betur séð, en að þeir séu mjög þröngsýnir í þessu efni og mér finst að sjóndeildarhringur þeirra nái ekki út fyrir Rangárvallasýslu. Það mætti færa miklu veigameiri ástæður fyrir þörf á þess konar fyrirtækjum víðsvegar á landinu, en þeir hafa gert. Eg hefi reynt að kynna mér, hvort brýn þörf væri á þessari brú, en ekki getað sannfærst um það. Ef mér hefði virst svo, þá mundi eg hafa verið þessu meðmæltur. En mér virðist þörfin víða annarsstaðar miklu brýnni. Það er svo víða á landinu, að ekki er hægt að aka yfir ár, og þó dettur engum í hug að alstaðar verði bætt úr því í bráð með dýrum brúm. Þeir ættu að geta séð, að þetta eru almennir erfiðleikar, nær því um land alt. Eftir lýsingu háttv. þingm. Rangv. (E, P., E. J.) sjálfra, sem þó er öfgafull, er auðséð að hingað og þangað á Íslandi eru óbrúuð vatnsföll, sem eru miklu verri torfærur en Ytri-Rangá. Háttv. 1. þgm. G.-K. (B. Kr.) gaf mjög skýra bending um, að ef til vill mætti nota svifferju á ánni. Í sambandi við það vil eg geta þess, að mér virðist einmitt mjög líklegt að á þessari á, sem er nokkuð djúp en lygn, muni vera sérstaklega hentugt og miklu ódýrara að hafa góða svifferju. Slíkt hið sama á sennilega við um Þverá, sem mönnum virðist koma saman um að ekki sé unt að brúa. Þannig hefir lengi verið notuð með bezta árangri svifferja á Héraðsvötnum í Skagafirði, þó er hún ekki nærri eins fullkomin eins og hv. 1. þgm. G.-K. skýrði fyrir deildinni að slíkar ferjur geti verið. Eg hefi oft farið yfir þau vötn í svifferju, og séð með eigin augum, hvað það er mikil samgöngubót. Menn ríða út í ferjuna og upp úr henni og hafa með sér hesta með fullum áburði. Væri nú sett nokkru fullkomnari svifferja á Rangá og helzt Þverá líka, svo fullkomin að hafa mætti í þeim vagna, þá væri þessum vandræðum létt af. Báðar árnar sama sem brúaðar fyrir margfalt minna fé en brúin á Rangá kostar ein. Þetta er sannarlega þess vert að það sé athugað og rannsakað vel. Þgm. Rangv. ættu ekki síður en aðrir, að gæta þess að við verðum að sníða okkur stakk eftir vexti, og þeir eiga að vera svo sanngjarnir að líta á þetta mál, eins og það væri einhversstaðar annarsstaðar á landinu, en ekki að taka það einhliða með ofsa og illkvitni í þeirra garð, sem líta öðruvísi á málið. Rangá er líka einmitt mjög vel löguð fyrir svifferjur, hún er lygn, en það er einmitt erfiðast að koma svifferjum við á straumharðar ár, og þótt Rangá sé breið, þá gerir það ekkert til, það er hreinasti misskilningur að álíta, að það sé til hindrunar fyrir svifferjur. Þetta sem eg nú hefi sagt, veldur því að eg get ekki greitt atkv. með brú að svo stöddu. Formælendur þessa máls gera mikið úr því, hvað erfitt sé að flytja smérkvartél á hestum. Eg þekki það vel, það á sér stað víðar en hér, en hverjum manni getur dottið í hug að hægt sé að brúa nú þegar allar ár, sem þarf að flytja smjörkvartél yfir og laga alla vegi, svo að hægt sé að aka smérinu alstaðar í kaupstaðina, nei, menn verða að hafa þolinmæði og heimta ekki alt í einu. Mér þykir það leiðinlegt, hvað hv. þgm. Rangv. eru þröngsýnir í þessu máli, sem líklega stafar af því, að þeim er ókunnugt um það, hvernig annarsstaðar hagar til, og eg er sannfærður um það, að þeir mundu flytja málið með meiri sanngirni, ef þeir þektu kringumstæðurnar betur hér á landi en þeir gera. Eg þykist með þessum orðum hafa gert grein fyrir atkv. mínu, og eg ber engan kinnroða fyrir það, þótt eg verði að greiða atkv. á móti brúnni að svo stöddu.

Skúli Thoroddsen Það er vegna brúarinnar á Ytri-Rangá, að eg stend upp. Eins og flestum mun kunnugt, þá er óeining um staðinn, hvort heldur að hún eigi að vera á Ægissíðuhöfða eða Ægissíðufossi. Sé hún bygð á Ægissíðuhöfða, eins og háttv. þingm. sýslunnar fara fram á, þá er það 7000 kr. kostnaðarauki fyrir landssjóðinn, að ótöldum vegarspotta, sem þá þyrfti að leggja, og eg get ekki séð, að landssjóðurinn eigi að vinna það fyrir 10- 12 mín. reið, að kasta út 7000 kr. Eg vakti máls á því í fjárlaganefndinni, þar sem 1. þm. Rangv. (E. P.) á sæti, hvort hann vildi aðhyllast þann miðlunarveg, að sýslan legði fram 5000 kr. og brúin yrði bygð á Ægissíðuhöfða, svo sýslunni gæfist kostur á, að skera úr því, með þessu fjárframlagi, hvort hún vildi fá brú þarna, en við það var ekki nærri komandi, að háttv.þm. vildi sinna þessari miðlunartilraun, sem þó hefði máske orðið til þess, að málið hefði gengið fram. Þetta virðist mér sýna það, að þörfin sé ekki svo brýn, sem háttv.þm. segja hana. Eg hefi heyrt það sagt um háttv.þm. Rangv., að þeir hafi notað þetta brúarmál í kosningarbaráttunni í sumar, á þann hátt, að skrökva því upp á pólitískan andstæðing sinn, að hann vildi hafa brúna á neðri staðnum Ægissíðufossi. Þetta er svo ljótt athæfi, svo svívirðilegur kosningarrógur, að ekki er von, að gott leiði af því. - Mig furðar á því, að hvorugur þm. skuli hafa svarað þessum áburði, sem komið hefir fram í háttv. þingdeild í dag. Eg get ómögulega litið svo á, að síðasta alþing gæfi nokkurt loforð um brúna, því það er sannarlega ekkert loforð, þótt þáverandi háttv. frams.m. fjárlaganefndarinnar hafi varpað einhverju fram í þá átt, og getur alls ekki verið bindandi fyrir þetta þing; ef svo ætti að vera, þá hefði það þurft að koma fram, sem þingsályktun frá seinasta alþingi. Hvað þau ummæli snertir, sem hv. 1. þm. Rangv. (E. P.) kom með í ræðu sinni í dag, og sem gáfu það í skyn, að þeir sem mæltu gegn málinu gerðu sig að skynlausum skepnum, þá hefði hann átt að spara sér þau. Slík ummæli af hans hálfu eru ósæmileg og óhyggileg, því engar líkur eru til, að hann fái málið fram með illyrðum, og úr því þingm. ekki vill standa við tilboð kjósenda sinna, þá lít eg svo á, að réttast væri að fresta brúnni að þessu sinni.

1036Framsögumaður (Björn Jónsson) Eg hygg, að spara hefði mátt sér 2 klukkustunda umræður um Rangárbrúna. Það er svo algengt, að þm. reyni, að ná sér í einhverja fjárhæð, hver handa sínu kjördæmi, til þess að koma sér vel við kjósendur, að það er vissulega engin sönnun í þessu máli, þótt þingmenn Rangæinga berjist fyrir því með miklu kappi. Eg hygg, að sú ein ástæða sé nægileg gegn málinu, að eins og kunnugt er, þá hefir það verið á dagskrá meiri hlutans á síðustu þingum, og hann vildi sannarlega gera alt fyrir sinn flokk, sem hann gat gert; meiri hlutanum er tjáð það á þingunum 1905-7, að á þessu máli leiki endurkosning þingmanna flokksins og hann sárbeðinn um þetta. Hvað gerir meiri hlutinn, sem þá var? Synjar um það, þverneitar um það! Þarf þá frekara vitnanna við? Látum háttv. þingmenn Rangæinga spara sér allar fortölur. Flokkurinn segir: Eg vil gera alt, sem auðið er fyrir ykkur, en að taka það í mál, að láta brúna ganga á undan mörgu öðru, sem er nauðsynlegra, það getum við ekki, það verður ekki varið. Háttv. formælendur þessa máls fara nú fram á það, að meiri hlutinn, sem nú er, veiti þeim það, sem meiri hl. undanfarandi þinga gat ekki og vildi ekki veita. Það er sannarlega hart, ef meirihl. nú á að fara að veita það, sem neitað hefir verið um þing eftir þing, að undanförnu, af meirihlutanum, sem þá var, en er nú orðinn í minni hluta. Eg vil segja háttv. flutningsmönnum þessa máls, að það er meira en lítið bíræfið af þeim, að fara fram á þetta, og það er hreinasti misskilningur, ef þeir halda, að eftir marg-ítrekað hryggbrot hjá meiri hluta undanfarandi þinga, að þeir muni vinna sitt mál með frekju og ofstopa og með því að beita illyrðum meirihl., sem nú er, - því eg kalla það illyrði, að nefna meirihl. skynlaus dýr, er láti teyma sig hvert sem vill. Eg vil ráða þeim frá því, að hafa slíkan gauragang og benda þeim á, að sneiða sem mest hjá slíkum ummælum eftirleiðis. Eg skal annars fara sem fæstum orðum um þennan kafla 13. greinar. Eg vil að eins minnast á með mikilli viðurkenningu á ræðu háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.). Hún var mikilsverð og mikið á henni að græða, þótt eg ekki geti verið honum samdóma, að öllu leyti. Eg býst við, að atkvæðagreiðslan breytist ekki fyrir það, sem eg hef að segja; þingm. munu hafa ráðið við sig til fulls, hvernig þeir greiða atkvæði. Eg vil þó leyfa mér, að minnast á eitt atriði, sem sé Stykkishólms talsímann. Fjárlaganefndin er ekki búin að ráða fram úr því að fullu, hvað hún gerir í því efni. Það er sá hængur á, að leggja þennan síma sunnanfjalls um Mýrar og Hnappadal, að þá verður ekki hægt að nota Borðeyri fyrir sambandsstöð til Reykjavíkur m. m. Héraðatillög til símanna tel eg ranglæti og ójöfnuð. Eg kalla það ranglæti, að láta héruð gjalda þess, að þau liggja ekki í leið meginsímans milli Seyðisfjarðar og Reykjavíkur. Fjárveitingarvaldið segir við það og það hérað: Þú fær ekki síma nema þú leggir svo og svo mikið fé til hans. Þetta er bygt á þeirri röngu skoðun, að símalagningin um héraðið sé gerð fyrir það eingöngu eða þá aðallega. Hún er gerð fyrir alt landið, því það er alt landið, sem hefir gagn af símanum hvar sem er, meira og minna og á því að bera kostnaðinn.

Jón Ólafsson Eg ætlaði ekki að standa aftur upp, en ummæli háttv. framsm. fjárl.n. knúðu mig til þess; þau voru svo ósanngjörn - að eg ekki segi ósvífin - í garð háttv. þingm. Rangv., sem báðir eru dauðir við þessa umr.  (Björn Jónsson: Tók ekki eftir því)  , að eg er hissa á því, að forseti skuli ekki hringja klukkunni. Þessi maður, sem nú ætlar að fara að taka við völdunum, kallar háttv. þingm. Rangv. frekju- og ofstopamenn og ber þeim á brýn, að þeir viðhafi bíræfni og gauragang, og þó þarf ekki annað, en að lesa þingtíðindin frá seinasta þingi, til þess að sjá, að það eru ósannindi, sem hann fer með - að eg ekki segi lýgi eins og háttv. þingm. - Væri eg ekki vandari að munni mínum, en hann er, þá gæti eg eins vel sagt, að þingin 1905 og 1907 hefðu heitið Rangæingum brúnni. Á þingtíðindunum má sjá, að þingið var fúst til að veita féð, og það eitt stóð á, að ágreindi um brúarstæðið, og einmitt á seinasta þingi lá fyrir beiðni frá hv. 1. þm. Rangv. (E. P.) um, að fresta málinu, til þess að geta fengið brúna á betri stað. Eg vil leyfa mér að segja, að þetta eru bíræfni og ósannindi, sem háttv. framsm. fjárlaganefndarinnar sagði um þetta mál, því þótt fjárlaganefndin veitti strax þetta fé, þá var það að eins í samræmi við það, sem ætlast var til á undanfarandi þingum. Þá vil eg leyfa mér að segja, að það séu einnig ósannindi, sem kastað var fram af háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), að brúarmálið hefði verið haft sem kosningarrógur gegn Sigurði í Helli og sagt, að hann vildi hafa brúna á neðra brúarstæðinu. í hverju getur þessi kosningarrógur verið fólginn, þegar hann einmitt sjálfur skrifaði þetta í hvern hrepp í sýslunni. Þetta er því sannarlega bíræfin ósannindi líka og með öllu ósæmilegt, að fara með þetta inn á þingið. Eg hef staðið upp til þess, að bera blak af þessum háttv.þm., sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér, og til þess að sýna fram á, hvaða tilhæfulausum ósannindum hefir verið kastað hér fram í málinu.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Mér finst eg eigi heimting á vernd forseta fyrir öðrum eins áburði og þeim, að eg hafi brúkað í ræðu minni síðast ókvæðisorðið lygi. Það veit allur þingheimur, að eg hefi ekki gert. Maður sem er svo ófeiminn að skrökva frammi fyrir þinginu, að eg hafi látið mér um munn fara orð, er eg hefi alls ekki talað ber það upp á mig nær að vörmu spori, honum get eg trúað til margs. Þótt hann líti svo á sjálfan sig, að hann sé háyfirmeistari í stjórnvísindum og flestöllum öðrum fræðum  (Jón Ólafsson: Eg er dauður!)  , þá er traustið á honum ekki meira en það, að því leggur enginn maður neitt upp úr, meðal annars og ekki sízt fyrir það, að traustið á sannsögli hans er nauða lítið.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Nefndin hefir lagt til allmikilla breytinga á þessu frumv. Hún hefir lagt til, að færa fjárveitingarnar í því úr 134 þús. niður í rúmar 40 þúsundir. Hún hefir að vísu bætt inn í nokkrum minni háttar fjárupphæðum, en sparnaður yrði þó töluverður, ef tillögur hennar verða samþyktar. Fyrsta breytingin, sem hún vill að gerð verði, er að fella burt fjárveitingu til miðstöðvarhitunar í pósthúsinu 3000 kr., og er gerð grein fyrir því í nefndarálitinu, hverjar ástæður liggi til þess. Nefndin fékk elzta og helzta múrara bæjarins til að skoða ofnana í pósthúsinu; hann taldi þá í svo góðu lagi, að ónauðsynlegt væri með öllu, að taka upp miðstöðvarhitun fyrst um sinn. Þar í móti hefir nefndin lagt til, að veita 800 kr. til peningageymsluklefa í pósthúskjallaranum. Póstmeistari var ekki viðstaddur, en fyrsti póstafgreiðslumaður, sem gegnir í fjarveru hans, taldi á því brýna nauðsyn. Þá hefir nefndin lagt til, að veita 10 þús. kr. til Reykjadalsbrautarinnar; það þykir nauðsynlegt, sem fyrst, að bæta úr torfærum á þeirri leið og brúa ána Laxá. Raunar er þetta að eins fjárveitingarfærsla, því að fé er ætlað til þessa í komandi fjárlögum. Enn hefir nefndin lagt til, að 11,500 kr. verði veittar til að fullgera Fagradalsbrautina; það er líka færsla, og liggja hinar sömu ástæður til þess, sem sé, að brautirnar verði sem fyrst fullfærar, Þá hefir nefndin lagt til, að veitt verði til nauðsynlegra umbóta á Holtaveginum, Eyrarbakkabraut, Eyjafjarðarbraut með meiru 15 þús. kr. Það hefir þótt sjálfsagt að gera þessa vegi afhendingarfæra, er landssjóður skilar þeim af sér, enda hefir landsverkfræðingurinn lagt til þessa. Um Grímsnesbrautina er hið sama að segja, sem um Fagradalsbrautina; það er líka færsla frá fjárlögunum. Annars hefir nefndin tekið upp þá reglu, að hafa sérnefni á vegum og brautum, í stað langrar lýsingar, það er fult svo hentugt. Meiri hluti nefndarinnar hefir verið því samþykkur að fresta brúargerð á Ytri-Rangá. Stjórnin hafði lagt til, að brúin yrði gerð nú í sumar, vegna þess, að það væri hentara fyrir landsverkfræðinginn. Þá leggur nefndin til, að burt falli fjárveiting til aðstoðarverkfræðings til undirbúnings járnbrautarlagningar austur. Nefndin leit svo á, að frekara undirbúning þyrfti ekki, en þegar hefir verið hafður, enda mikil tvísýna á því, hvort braut þessi verður lögð bráðlega, t. d. á næstu 10-20 árum. Nefndin leggur til að fella burt það fé, sem lagt er til að veitt verði til símasambands við Vestmannaeyjar, 34,200 kr. Þótt þetta fyrirtæki sé í rauninni æskilegt, þá er þó ekki bráðnauðsynlegt, að svo mikið fé verði lagt til þessa og mætti því spara það að sinni, enda er naumast nokkurt hérað, sem hefir jafngreiðar samgöngur sem Vestmannaeyjar, bæði hér við landið og önnur lönd. Auk þess hefir komið til tals, að reynt verði að koma á loftskeytasambandi við Eyjarnar, fyrir sama eða jafnvel minna verð; eg veit það óglögt enn þá. En ef svo reyndist gæti orðið að því mikill hagur, því að þá mætti með tímanum koma á sambandi við skipaflota þann, sem hefst við í grend við Vestmannaeyjar, þegar fer að tíðkast að hafa loftskeytaáhöld á skipum, en þess verður líklega ekki langt að bíða úr þessu, og sá floti gæti aftur komist í samband við önnur lönd. Minni hluti nefndarinnar hafði það í móti þessu, að með þessu fengist ekki beint samband milli lands og Eyja. Yrði fyrst að senda skeytin til Reykjavíkur og þaðan austur. En vér hinir héldum því fram, að ef bagi yrði að þessu, þá mætti færa niður gjald þeirra, sem þetta samband notuðu, þannig að þeim yrði jafnódýrt, sem ef sambandið yrði beint. Nefndin símaði til Hamborgar og fékk það skeyti, að henni yrði svarað bréflega. Svo stóð á þessu, að Vilhjálmur Finsen, sem fyrst hefir vakið máls á þessu og nefndin sneri sér til, var ekki heima. Hann er loftskeytamaður á skipi öflugs gufuskipafélags í Hamborg, og var staddur í New-York og verður fram á haust. Kona hans, sem er norsk, skildi ekki skeytið, en sendi það til Kaupmannahafnar til íslenzks manns þar, og þaðan fékk nefndin bréfið. Málið er því að svo stöddu ekki útkljáð, og er ekki efamál, að réttast verður að fresta símalagningunni. Sími frá Ísafirði til Bolungarvíkur kostar ekki nema 6 þús. kr. Nefndin felst á, að til þess verði veitt fé í fjáraukalögum, til þess að hann megi leggja á þessu sumri. Bolungarvík er nú orðin svo stórt kauptún. Stjórnin stingur upp á 1000 kr. til bókakaupa handa lagaskólanum. - Nefndin lítur svo á, að þess sé engin þörf. Hún hefir kynt sér, hvað ráðgert er að kaupa fyrir það fé, og virðist engin nauðsyn á að fara þar fram úr hinni föstu fjárveitingu (í þ. á. fjárlögum). Alþingistíðindi og Stjórnartíðindi getur landssjóður lagt skólanum ókeypis, og af »De danske Lovtidende« er til aukaeintak í stjórnarráðinu, sem skólinn getur sjálfsagt fengið. Við alla aðra skóla hér á landi leggja bæði kennarar og nemendur sér sjálfir til kenslubækur. Óviðfeldið að vera að kaupa smákver af því tagi fyrir landssjóðsfé, eins og hér er ráðgert (af forstöðumanni lagaskólans). Til brúar á Gríshólsá hefir nefndin viljað veita fé það, er um er sótt og einnig til bryggjunnar í Stykkishólmi, sökum þess að þar hefir áður verið varið til allmiklu fé, sem ekki kemur að notum, ef bryggjan kemst ekki upp. Nefndinni finst ekki brýn þörf á að hækka laun dyravarðarins við bókhlöðuna nýju á þessu ári. Hyggur það megi bíða til næsta árs. Þá leggur nefndin til að Sæmundi lækni Bjarnhéðinssyni verði veittur ferðastyrkur, er nemi 600 kr. til þess að fara til Noregs á alþjóðasamkomu holdsveikrasérfræðinga þar í Björgvin í sumar. Þá mælir nefndin með fjárveitingu til bryggju á Blönduósi. Einnig með till. frá h. 2. þm. Árn. (S. S.) um að veita 1600 kr. til Eyrarbakkabrautarinnar. Samkvæmt beiðni frá 4 austfirzku þm. vill nefndin veita 4000 kr. til brautargerðar niður að Lagarfljótsbrú, einnig eftirstöðvar af kostnaði við brúna á Jökulsá undan Hákonarstöðum. - Nefndin vill styðja þá till., að veitt sé fé til að mæla skipaleið inn á Gilsfjörð. Styrk til Jóns Ísleifssonar til verkfræðisnáms getur nefndin ekki mælt með, þar sem nú er enginn verkfræðingaskortur hér hjá oss framar.

Ráðherrann (H. H.) Sparnaðurinn, sem þessi fjárlaganefnd lætur svo mikið yfir, er sannarlega ekki annað en nafnið tómt. Þó að fjárveitingunni til brúarinnar á Ytri-Rangá sé frestað um tíma, þá er það fé enganveginn sparað - og það er öllu fremur ill en góð fjárhagsráðstöfun að skjóta á frest nauðsynjafyrirtækjum, þó að fé sé fyrir hendi, að eins til þess að geta talað um sparnað í svip. Nú er búið fyrir löngu að færa sönnur á, að brúarstæðið, sem stjórnarfrumv. fer fram á, er mjög heppilegt, og eg skil ekki, hvað er að vanbúnaði, að koma þessu fyrirtæki í framkvæmd, sem svo lengi hefir staðið til og verður að gerast. Mér finst algerlega rangt að fella burtu fjárveitinguna til miðstöðvarhitunar í pósthúsinu og á ritsímastöðvunum. Það er brýn þörf að bæta hitunina þar frá því sem nú er, og hitun sú, sem stjórnarfrumv. fer fram á, er hentugust í þeim húsakynnum, sem hér er um að ræða, enda áreiðanlega kostnaðarminna til lengdar, að því er kolaeyðslu snertir. Þá er breyt.till. um að fella niður fjárveitingu til Vestmannaeyjasímans. Eg skal ekki deila um það, hvoru er ódýrara að koma upp í byrjun loftskeytasambandi eða talsímasambandi við Eyjarnar, en hitt er víst, að árlegur reksturskostnaður er miklu minni við talsímasamband, og auk þess er slíkt samband fólki svo miklu hentugra, heldur en loftskeytasending, að það verður naumast borið saman. Sé talsími lagður geta Vestmanneyingar eða þeir, sem nota símann þar skipst samtölum við allar stöðvar á landinu. En með loftskeytasambandi fæst að eins samband við eina einustu stöð, og það eingöngu fyrir ritsímaskeyti og óvíst þó. Háttv. framsm. (B. J.) gat þess, að fyrirspurn hefði verið gerð til Þýzkalands í þessu efni. Það þykir mér skrítin krókaleið. Betra að fara annaðhvort beint til Marconi-félagsins, eða þá til Poulsens-félagsins danska, því að þeirra tæki eru alveg vafalaust bezt, og tæki annara félaga meira eða minna stæling af þeirra, sérstaklega tækjum Marconi-félagsins. Hvað sem öðru líður hygg eg að hinn háttv.frsm. (B. J.) verði að játa það, að starfræksla við þráðlausa firðritun er miklu dýrari en við ritsímasamband. Við hverja loftskeytastöð þarf einn aðalmann og helzt annan til sem aðstoðarmann, sem þurfa að hafa fengið allmikla sérþekkingu í þeim efnum, en símastöðvar úti um land geta ólærðir alþýðumenn rækt og þykir vel duga. Þráðlausar höfuðstöðvar, sem ætlaðar eru til skeytasendinga langar leiðir, eru afarerfiðar viðfangs og þurfa oft viðgerða. Eg hefi séð tilraunastöð Poulsens við Lyngby. Þar eru þrjár heljarstórar stengur eða möstur, eða réttara sagt, möstur á möstrum ofan, svo há, að stálstrengirnir, sem ganga í allar áttir út frá þeim á ýmsum hæðum til þess að halda þeim uppi, mundu hafa tekið yfir 20-30 dagsláttur. Þrátt fyrir alla þessa strengi, getur þó mjög vel komið fyrir, að stangir þessar fjúki að meira eða minna leyti, og geta viðgerðir vafalaust oft verið erfiðar og seinlegar. Á heimleiðinni sagði ingeniör Poulsen mér allmikið frá loftritun, og sagði hann þá meðal annars hið sama, og eg áður hafði heyrt haft eftir enskum vísindamanni: »Hefði þráðlaus firðritun verið fundin upp fyrst, og menn svo komist upp á að nota þráð, þá hefði það þótt afarmikil framför«. Þegar eg lét í ljós undrun yfir því, að hann, sjálfur uppgötvarinn að einni beztu þráðlausu aðferðinni, skyldi segja þetta, bætti hann við: »Við játum það allir, að sama gagn og sími gerir hún ekki - og líklega aldrei - en hún er góð, þar sem ekki er hægt að koma símum við«. Svona lítur hann á það mál og mun þó enginn efa, að hann er því máli kunnugri en háttv. framsm. (B. J.) og þeir menn, sem hafa viljað berjast fyrir loftritun stað ritsíma hér á landi. Annars má enginn skilja mig svo, að eg hafi á móti því að reyna þráðlausa firðritun hér á landi, þar sem hún er eðlileg og heppilega fyrirkomið. Þannig mundi eg vilja greiða atkvæði með því, að fá þráðlausa stöð á Suðurlandi, sem gæti skipt skeytum við skip á sjó og við stöðvar í Skaftafellssýslum, þar sem þræði verður ekki komið við. En það getur þó varla komið til mála, að setja upp slíka stöð á næstu árum, af þeirri einföldu ástæðu, að hún kemur ekki að tilætluðum notum, fyr en þau skip, sem hingað koma til landsins hafa loftskeytatæki, en það er varla nokkurt af þeim skipum, sem ganga hér við land, sem þau tæki hefir haft, nema herskipin. Þegar þessa er gætt, virðist mér æði ósanngjarnt, að vilja, eins og h. háttv. framsm., svifta Vestmanneyjar talsímasambandi við land, og bíða unz fengið er loftskeytasamband - og það í sambandi við þráðlausa firðritun á skipum - sem fæst hver veit hvenær. Eg er þeirrar skoðunar, að tilraunum með þráðlausa firðritun hér á landi eigi alls ekki að blanda saman við það nauðsynjafyrirtæki fyrir fiskiveiðar vorar og siglingar, að koma Vestmannaeyjum í talsímasamband landsins. Þetta þarf að gerast nú þegar. Kostnaður við símalagningu þangað er áætlaður einar 34 þús. kr. útgjöld fyrir landssjóð, og mjög miklar líkur til að arðurinn af símanum muni þegar á fyrsta ári fyllilega borga renturnar af þeirri upphæð, fyrir utan allan þann óbeina hagnað, sem af símunum leiðir fyrir verzlun, siglingar og fiskiveiðar. Eg vona því, að hin háttv. deild láti ekki upphæð þessa falla burt af fjáraukalögunum, svo að verkið verði þegar byrjað á þessu ári. Um breyt.till. að því er snertir bókakaup til lagaskólans get eg verið stuttorður. Það getur vel verið, að af bókakaupum þeim, sem um ræðir í skýrslu frá skólanum hefði eitthvað mátt spara. En misskilningur er það, að stjórnarráðið geti lagt skólanum til »Lovtidende«; þó að eitthvert rusl af því sé til, um fram það, sem stjórnarráðið notar sjálft, er það engan veginn »komplet« og þarf að safna því saman og binda inn og ekki víst að það verði ódýrara að taka þetta drasl þar og kaupa það sem vantar en að semja við »antikvar« og fá þau öll í einu. Yfir höfuð er það næsta augljóst, að svona ný stofnun sem lagaskólinn getur ekki komist af án nýrra bóka. Þegar kennararnir semja nýjar kenslubækur þurfa þeir að hafa lagasöfn, dómasöfn auk ýmsra nauðsynlegra »system«-verka, og það því fremur, sem íslenzkri lögfræði hingað til hefir verið lítt gaumur gefinn. Vilji menn yfirleitt leggja nokkra rækt við þennan skóla, verða menn að vilja leggja eitthvað af mörkum til hans, enda er hann að minni hyggju svo þarfur íslenzkri þjóðmenningu, og einn þáttur í sjálfstæðiskröfum vorum, að oss ætti ekki að vaxa það í augum. Eg skal viðurkenna, að það er ekki sem allra-réttast, að kostnaður til pappírs og annara ritfanga er talinn til útgjalda til bókakaupa; hér er þó að eins að tala um yfirfærslu frá einum lið til annars; réttara að reikna þá upphæð til óvissra útgjalda, en þetta smáræði skiftir engu. Aðrar breytingar hjá háttv. fjárlaganefnd skal eg ekki fjölyrða um, að svo stöddu.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Eg hef áður gert grein í ástæðum nefndarinnar fyrir breytingum þeim, er hún mælti með við þetta frumv. og hefir hæstv. ráðherra (H. H.) ekki hrakið þær að neinu. Um brúargerð á Rangá er það að segja, að eg fæ ekki séð, að nokkur meiri ástæða sé til að brúa þá á, en svo fjölda margar aðrar ár á landinu. Mjög víða á landinu hagar svo til, að vatnsföll eru erfið og ill yfirferðar, já oft og einatt ófær; þar er víða þörfin meiri en með þessa á, sem fremur má teljast lítill þrándur í götu. Áin er bergvatn með góðum botni, jafnvel á vögnum má hæglega komast yfir hana. En hve margar óbrúaðar torfærur eru það ekki, sem það er ekki hægt að segja um? Miðstöðvarhitun í pósthúsinu er ekki rökstudd með öðru en því, að það sé þægilegra og skemtilegra - jú, ódýrara er líka sagt, en um það fer nú tvennum sögnum. Mér er að minsta kosti kunnugt, að miðstöðvarhiti var fyrir nokkru settur í stórt verzlunarhús hér í bænum og hefir mér verið sagt, að síðan eyðist þar 1000 kr. meira á ári til hitunar en áður. Auk þess er pósthúsið orðið gamalt og kröfur eru farnar að heyrast um að koma þurfi upp nýju pósthúsi. Það væri óhyggilegt að fara hér að leggja nýja bót á gamalt fat. Þá talaði hæstv. ráðh. (H. H.) um símann til Vestmannaeyja og kvað hann það óráð og tap fyrir landið að fresta honum. Eg fæ ekki séð, að það sé neitt óráð að fresta því nú um stuttan tíma, ef tök væru á því að koma á hagkvæmu loftskeytasambandi, sem kemur að öllum sömu notum sem sími nema miklu meiri fyrir skip á sjó. Hvort hér verði komið við loftskeytasambandi, er nokkuð sem ekki er hægt að fullyrða fyrir víst, en það sem hæstv. ráðh. (H. H.) gat um, að starfræksla loftskeytastöðva væri svo feikna dýr, þá getur það verið að hún sé dýr við hinar miklu og stórkostlegu stöðvar úti í heimi, sem eiga að flytja skeyti mörg þúsund mílur, en ekki er því máli hér að gegna, þó að sett verði á stofn smástöð ein í Vestmannaeyjum. Annars þarf ekki mikið að vera að tala um þetta, því að það sýnist nokkurn veginn sjálfsagt, að koma hér upp loftskeytastöðvum sem fyrst.

Sigurður Sigurðsson Af því það stendur sérstaklega á með breyt.till. á þgskj. 253, þá verð eg að gera lítilsháttar grein fyrir henni. Það er viðvíkjandi Eyrarbakkabrautinni niður Breiðumýri. Breyt.till. miðar að því, að varið sé 1600 kr. til þess að afstýra skemdum framvegis, sem þessi braut er undirorpin af vatnságangi. Fjárveitingin er nauðsynleg í alla staði, og þarf að samþykkjast á fjáraukalögunum fyrir árin 1908 og 1909, svo að auðið verði að afhenda brautina á næsta hausti til sýslunnar. Það hefir verið gerð áætlun um, hvað þetta verk muni kosta. Áætlunin hljóðar upp á 3400 kr.; en verkfræðingur landsins býst við, að kostnaðurinn verði meiri. Sýslunefnd Árnessýslu fer nú fram á það, að landssjóður leggi fram alt að helming þess kostnaðar, og er þar eigi til ofmikils mælst, þar sem þetta verk lýtur að því að gera þessa braut svo úr garði, að hún verði afhent sýslunni til viðhalds. Í raun og veru ber landssjóði að kosta þetta að öllu leyti; en hér er þó eigi farið fram á slíkt. Verkfræðingur landsins hefir lagt til, að sérstök fjárveiting yrði veitt í þessu skyni, og öll sannsýni mælir með því að landssjóður borgi þetta að minsta kosti að helmingi. Vona því að br.-till. verði samþ. Eg skal taka það fram, að þetta er engin jarðabót heldur að eins til þess að halda vatni frá brautinni, svo að hún ekki eyðileggist fyrir þá skuld. Skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en treysti því, að breyt.till. fái fylgi og verði samþ.

Bjarni Jónsson Eg hefi komið með tvær breyt.till., sem nokkru varða. Það er öllum, sem hér sitja, kunnugt, hvernig landslagi er háttað kringum Breiðafjörð, og vita það að þar eru samgöngur mestmegnis á sjó. Sömuleiðis er það kunnugt, að vegurinn inn á Salthólmavík og Króksfjörð er óhreinn af skerjum og grynningum, og að skipstjórar vilja ekki sigla þangað inn, sökum þess að leiðin er ekki mæld. Það er því full nauðsyn, að þessar leiðir verði mældar sem fyrst. Að vísu hefir verið áætlað fé til þess að mæla leiðina inn á Salthólmavík, 4000 kr. á móti ¼ hluta frá héruðum þar í kring, en það var svo lítið að ekki hefir verið hægt að byrja á verkinu. En að þetta sé Saurbæingum áhugamál er víst, enda hafa þeir þar kaupfélag, og ekki um aðrar samgöngur að ræða, því torsótt yrði að leggja braut um alla Skarðsströnd og fyrir Gilsfjarðarbotn. Eg vil því mæla með því að þingið veitti 10000 kr. sem mun hrökkva langt til að mæla leiðina. Eg hefi látið vera að minnast á ¼ hluta frá héruðunum, af því eg er algerlega á móti, að héruðin leggi til almennra samgangna. Við 3. umr. mun eg koma með br.-till. um þetta mál. Vona að allir menn sjái, hversu sanngjörn krafa þetta er, þar sem þau héruð eiga hlut að máli, sem öll viðskifti manna á milli eiga að verða á sjó, og það er brýn nauðsyn á þessu, þar sem ekki er hægt í þessum héruðum að bæta samgöngurnar á annan hátt. Svo hefi eg hér aðra breyt.till. um námsstyrk handa Jóni Ísleifssyni, er stundar rafmagnsnám í Þrándheimi. Hann er gáfaður og duglegur maður og hefir valið sér að nema þetta í Noregi, þar sem staðhættir eru líkastir hér, svo eg held að eg geti með góðri samvizku mælt með þessum litla styrk, einkum þar sem hann ætlar að kynna sér meðferð fossa, og hygg eg það rétt vera hjá honum að hollast sé að stunda þetta nám í Noregi. Hann sækir um 1200 kr. í alt, 600 kr. á fjáraukalögum og 600 kr. fyrra fjárhagsárið. Þetta er svo lítill styrkur, að eg skil ekki að nokkur maður verði á móti því. Enda ekki nokkur vafi á, að maðurinn er þess maklegur, og sýnir það bezt hin góðu meðmæli, er hann hefir. En þótt styrkurinn sé lítill getur hann komið manninum að góðu haldi, því hann er fátækur og á bágt með að leita á náðir annara. Enda mundi styrkurinn miða til þess að hann ynni í landsins þágu.

Jón Magnússon Eg þarf ekki að fara sérlega mikið út í þessi efni, því að hæstv. ráðherra (H. H.) hefir að mestu tekið af mér ómakið. Eg vil að eins minnast nokkuð á símann til Vestmannaeyja. Háttv. framsm. (B. J.) talaði um það, að þessa síma væri lítil þörf, hann mætti vel bíða, því að Vestmannaeyjar hefðu svo góðar samgöngur. Nú er samband Vestmannaeyja við land svo að segja alveg hið sama sem samband Reykjavíkur við útlönd, svo að eyjarnar hafa mikinn hluta vetrar ekkert annað samband við land en póstskipin. Oft verður ekki komist á land í Rangárvallasýslu svo mánuðum skiftir, þótt að vísu áraskifti séu að því. En látum svo vera, að samgöngur séu sæmilegar, og að það sé ástæðan fyrir því, að hin háttv. fjárlaganefnd leggur til, að símasamband komist ekki á til Vestmannaeyja. En hvers vegna er þá sími lagður til Borgarness? Ólíku betri samgöngur eru þar en í Vestmannaeyjum. Enda er þetta ekki ástæða háttv. fjárlaganefndar, einhver önnur ástæða hlýtur að vera til þessarar tillögu; þessi ástæða hefði aldrei átt að heyrast. En nú vill svo til, að þessi sími kæmi ekki eingöngu Vestmannaeyjum að gagni heldur bæði Eyjunum og þó einkum Reykjavík og sjávarútvegi hér og við Faxaflóa. Á síðasta þingi, er þetta mál lá fyrir, kom eg að máli við marga útvegsmenn hér, og luku þeir allir upp einum munni um það, að sími til Vestmannaeyja væri ekki að eins nauðsynlegur, heldur töldu þeir hann jafnvel nauðsynlegastan allra síma á landinu, að því er til sjávarútvegs kemur. Enda þarf ekki til þeirra að vitna; þetta vita allir. Háttv. framsm. (B. J.) taldi útlátalítið að fresta símalagningunni; það má vera að svo sé fyrir landssjóð í bráðina; en eins og hæstv. ráðherra (H. H.) tók fram, sá sími mundi gefa af sér góða vöxtu, og ekki að eins það, heldur mundi landssjóður beint stórgræða á honum. Háttv. framsm. (B. J.) var að tala um að koma á loftskeytasambandi við Vestmannaeyjar, og kvað nefndina hafa leitað fyrir sér í því efni. Mér sýnist hin háttv. nefnd hafa rekið það erindi mjög slælega. Það hefði verið hægur nærri og raunar eini rétti vegurinn að snúa sér til áreiðanlegs félags um málið, en leita ekki til einstaks manns, sem ekkert á undir sér, En það þurfti ekki að leita til nokkurs félags um þetta mál. Vér höfum svarið frá þinginu 1905. Eftir tilboði merkasta félagsins »Telefunken« er stofnkostnaður við loftskeytasamband milli Vestmannaeyja og Reykjaness talinn 74 þús. kr., en reksturskostnaður minst árlega 9 þús. kr. Ekki hefir loftskeytasamband orðið miklum mun ódýrra síðan, að því er eg veit. En það er næstum hlægilegt í grein einni, er birtist nýlega í blaðinu »Ísafold«, um loftskeytasamband milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur, að sjá stofnkostnaðinn áætlaðan 15,000 kr. Það sér hver heilvita maður, að slíkt fleipur er ekki eftir hafandi, þó að einhver óáreiðanlegur maður láti sér slíkt um munn fara.  (Björn Jónsson: Hann hefir meira vit á því en við)  . Getur verið, en ekki þótti tiltækilegt, er rætt var um stofnkostnaðinn á loftskeytasambandi milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja 1905, að ætla hann minna en 90 þús. kr.  (Björn Jónsson: Síðan eru 4 ár)  . Varla hefir loftskeytasamband lækkað svo mjög síðan, að það, sem þá kostaði 90 þús. kr., kosti nú 15 þús. kr. Eg tek það aftur fram, að ef háttv. fjárlaganefnd hefði haft áhuga á þessu, mundi hún hafa snúið sér til áreiðanlegs félags, en ekki til einstaks manns; það var óþarfa krókur og sýnist helzt vera gert til þess að koma því svo fyrir, að enginn árangur yrði að.  (Björn Jónsson: Fögur ágizkun!)  . Hæfilega fögur, því að alt hefir sýnilega verið miðað við það að draga málið á langinn. Ef nefndin hefði sagt, að hún skyldi hafa rannsakað þetta fyrir þinglok, þá hefði verið öðru máli að gegna. Eg ímynda mér, að ef hinni háttv. fjárlaganefnd hefði verið full alvara með að koma nokkuru sambandi á við Vestmannaeyjar, mundi hún hafa sýnt það betur í framkvæmdinni. Eg get hugsað mér, að fyrir hinni háttv. nefnd hafi vakað, að óþarft væri að kosta svona miklu til svo lítils bletts, þar sem svo fátt fólk er, það borgaði sig ekki. En nú er því svo varið, að landssjóður hefir satt að segja ekki kostað miklu til Vestmannaeyja, enda hafa eyjabúar hvorki kvabbað né kvartað. Það er sannast að segja af afskiptum landssjóðs af Eyjunum, að þær hafa engra hlunninda þaðan notið, annara en þeirra sem ómögulegt var að neita þeim um. Það hefir verið talað um, að Vestmannaeyjar hefðu góðar samgöngur á sjó. En af hverju stafar það? Það stafar af því, að það þykir borga sig að láta skipin koma þar við. En þótt landssjóður hafi lítið hlynt að Vestmannaeyjum, þá græðir hann þó meira á þeim en nokkurum öðrum bletti á landinu. Tekjur af Eyjunum eru árlega 20-30 þús. kr., en kostnaður sama sem enginn. Vestmannaeyjar eru því sem mjólkurkýr, sem engu þarf til að kosta. Eg vona því að háttv.þm. sýni nú sanngirni í þessu máli, og skal eg ekki orðlengja frekara um það að sinni. Annað atriði, sem eg vil minnast á, og hæstv. ráðherra (H. H.) hefir raunar talað um, er fjárveitingin til bókakaupa handa lagaskólanum. Mér hefir ætíð verið ant um þann skóla, og álít, að hann hefði átt að vera kominn á miklu fyrr. Eg tel það sjálfsagða skyldu þingsins að hlynna að honum sem bezt. Háttv. framsm. (B. J.), taldi skólann mundu geta fengið lagasöfnin með litlu verði eða jafnvel ókeypis. En það er ekki svo. Stjórnartíðindin er örðugt að fá; þau eru uppgengin og verður að kaupa. Alþingistíðindin eru að vísu til og eru ódýr, en band á þeim er dýrt. Af Lögtíðindunum veit eg ekki til, að til sé nema 1 eintak hér í bæ, sem ekki vanti í, nfl. hjá stjórnarráðinu. Hvorki við yfirréttinn né bæjarfógetaembættið eru þau til nema »defect« að miklum mun. Eg sé ekki, að hægt sé að spara það fé, sem þarf til nauðsynlegra bókakaupa, og úr því að skólinn er kominn á, sæmir þinginu ekki annað en gera hann vel þolanlega úr garði.

Jón Þorkelsson Á þgskj. 296 á eg till. um það, að dyraverði við safnhúsið verði veitt 600 kr. viðbót. Það er í samræmi við það, sem fjárlagan. sjálf hefir lagt til í fjárl., með þeim ummælum, að ekki sé »vit í«, að ætla manninum minna, en 1400 kr. um árið. Maðurinn hefir nú 800 kr. um árið; þar af verður hann, að því er hann hefir mér sagt, að halda 2 stúlkur, sem báðar hafa til samans 30 kr. um mánuðinn og dreng með 10 kr. á mánuði. Eftir verður þá handa honum, konu hans, 3 börnum og fæði handa vinnufólki hans 26 kr. um mánuðinn. Það segir sig sjálft, að maðurinn getur ekki af því lifað. Í öðru lagi hefi eg lagt til, að veita 500 kr. til aðstoðar fornmenjaverðinum, í samræmi við fjárlagan., sem ætlar honum 600 kr. til þess hvort árið á næsta fjárhagstímabili; það, sem munar, nemur þá hér um bil tímanum frá nýári. Það hefir verið játað, að fornmenjavörðurinn væri ekki skyldur að hafa á hendi umsjón forngripasafnsins, og þó að hann hefði það, væri honum ókleift, að anna því einn. Þá vil eg loks minnast á þá breyt.-till. fjárlagan., er fer fram á það, að lækka fjárveitinguna til undirbúnings skrásetningu fornmenja úr 1000 kr. í 500 kr. Eg hefi átt tal um þetta við fornmenjavörðinn, og hann hefir sagt, að ekki væri viðlit, að komast af með minna, en stjórnin hefir lagt til fyrir þetta verk, sem er beint lögskipað, eins og menn vita. Eg bið menn vel að athuga það, hversu ísjárvert það er, að útlendingar eru farnir að vaða hér uppi og leita fornmenja, sem vér höfum friðað. - Daniel Bruun hefir fengið 10 þús. kr. úr Carlsbergssjóði til að grafa hér í fornmenjum í 3 ár. Það er óneitanlega kátlegt að heyra, að útlendingar eru farnir að leggja stórfé í það, sem er skylda, sómi og réttur vor að ransaka, en vér sjálfir nemum lúalega við nögl oss alt, sem til þessa þarf. Bruun hefir dvalist hér við fornmenjarannsóknir í 2 sumur. Fyrra sumarið var hann norður í Gásum, en síðara sumarið ransakaði hann eitt hof. - Til þessa hafa gengið 6000 kr. Eg skýt því nú til sómatilfinningar allra manna, þeirra er orð mín mega nema nú, hvort svo búið megi vera, hvort vér megum veita einar 500 kr. á ári til því líks verks, sem það nú er, að kanna fornmenjar allar á landi voru. Það vita allir menn, að hér er mikið að gera. Hér hafa verið að blása upp og eru að blása upp dysir og haugar. Þessara fornmenja þarf að gæta, ef þær eiga ekki að eyðast, og til þessa þarf fornmenjavörðurinn að hafa með sér marga menn til aðstoðar víðsvegar um land alt. Þá hefir og ekki verið hirða mikil á legsteinum hér á landi. Þeir hafa verið brotnir og teknir í húsahleðslur, í bæjarkampa og fjárhúsaveggi. Þessu þarf fornmenjavörðurinn að safna og binda brotin saman með gipsi. Ljósmyndavél góða og nákvæma þarf hann og að hafa á ferðum sínum. Mér þykir nú raunar, sem ekki kunni að vera loku fyrir það skotið, að fornmenjavörðurinn eigi heimtingu á, að fá greitt úr óvissum útgjöldum fyrir ferðalög sín til ransókna, úr því að þau eru lögskipuð. Og ef svo er, þá þýðir fjárlaganefndinni ekkert að vera að skamta þessa fjárveitingu. Eg skal þá víkja aftur að forngripasafninu. Það hefir sagt mér vörðurinn þar, að ekki sé hægt að ábyrgjast með þeim mannafla til umsjónar, sem nú er, að óráðvandir menn geti ekki tekið þar gripi. Það hefir og fylgt með, að ráðvanda menn gæti hent að gera þar spjöll. Að vísu er bannað að handleika muni þar. En það er ekki unt, að framfylgja því banni, nema gott gæzlulið og trútt sé við. Þessu til dæmis, sagði hann mér, að komið hefði í safnið nú fyrir nokkru skóli einn hér og skoðað sig um. En sú varð raun á eftir á, að þar hafði margt verið handleikið og sumt skemt. Fornir hlutir eru oft svo viðkvæmir, að ekki má við þeim hreyfa nema með varúð, og sem minst loft má á þeim leika, til þess að þeir geti geymst öldum saman. Í þessu skyni eru hafðir um þá glerskápar. Ef um óvandaða menn er að ræða, er ekkert hægara, en að hafa félagsskap til þess, að ná í muni þar, þegar gæzlan er svo ónóg. Einn getur brotið glerið, svo sem eins og af tilviljun; vera má, að hann geri afbötun sína og borgi spellið. En annar er svo úti í horni, kemur að á eftir og hirðir fémæta muni úr kassanum. Til þessa þarf og ekki félagsskap; ráðvandan mann getur hent að brjóta glerskáp, og ef þá er ófrómur maður viðstaddur, þá getur hann fært sér það í nyt. Menn munu því sjá, að á slíkum söfnum er margs að gæta, bæði að því er tekur til óráðvendni og handæði eða gáleysis. Undarlegt er það, að forngripasafninu hefir ekki verið ætlað neitt fé til flutnings í hið nýja hús, jafn erfiður sem hann mun þó hafa verið. Áður hafði safnið miklu meira fé til umráða en nú. Þegar það var í bankanum fekk það 2000 kr., til þess að gjalda húsaleigu. Ekkert fé hefir það safn heldur fengið til áhalda; alt það fé, sem til áhalda hefir verið ætlað, hefir verið notað handa landsbókasafninu og landsskjalasafninu. Af öllum þeim rökum, sem eg hefi nú til tínt, þá vænti eg, að menn láti sanngirni ráða og styðji þetta safn sem má.

Eggert Pálsson Þetta mál, Rangárbrúarmálið, hefir verið á dagskránni allmörg undanfarandi þing, og allir menn hafa viðurkent, að Rangá væri vond á og ill yfirferðar - þeir er nokkuð til þektu - sem nauðsyn bæri til að væri brúuð sem fyrst. Vitanlega eru til enn þá verri vatnsföll óbrúuð hér á landi. En það eru vatnsföll, sem menn hafa ekki enn hugmynd um að verði brúuð; má t. d. nefna Kúðafljót Markarfljót, Þverá og fleiri sand- og auravötn. En af þeim vötnum, sem hægt er að brúa, stendur Rangá óneitanlega fremst í röðinni. Á síðasta þingi skoraði fjárlaganefndin í báðum deildum á stjórnina að láta ransaka brúarstæðið á Ægissíðuhöfða nákvæmlega og gera áætlun um brúarkostnað þar fyrir þetta þing, svo framarlega sem brú teldist þar örugg. Þetta hefir nú stjórnin látið gera, svo að alt er þannig nú fullkomlega undirbúið undir framkvæmd verksins. Að þetta brúarmál ekki komst í framkvæmd á síðasta þingi stafaði að eins af ónógum undirbúningi. En nú eru þau mótmæli, sem bygð voru á hinum ónóga undirbúningi horfin úr sögunni og brúarstæðið fengið á þeim eina rétta og hentuga stað, sem allir hlutaðeigendur óska helzt eftir. Háttv. framsögum. fjárlaganefndar (B. J.) vildi efast um að áin væri ill yfirferðar og hélt því fram að hún væri aðeins lítil spræna, sem óþarfi væri að brúa. Þetta stafar auðvitað af ókunnugleika háttv. framsm. (B. J.) þar eystra, sem tæplega er svara vert. Þegar áin er allra minst er hún þó á miðjar síður, og oft og einatt meira og eftir því er breiddin, svo að tekur nær fjórðung stundar að ríða yfir hana, svo að allir geta séð, hvílíka sprænu hér er um að ræða. Hann sagði og að hægt væri að koma vögnum yfir um ána. - Þetta er satt. Það er hægt, það er að skilja mögulegt, en erfiðismuni kostar það mikla bæði fyrir menn og skepnur og því nær sem tómir verða vagnarnir að vera. Og ætti háttv. framsm. (B. J.) hestinn, sem fyrir vagninn er beitt, efast eg um að hann vildi góðfúslega leggja hann í það. Svo mikill dýravinur er hann áreiðanlega. Honum mundi víst blöskra, því að það gerir flestum að sjá 1-2 menn standa með reidda svipuna og lemja hestinn miskunarlaust, til að fá hann til að koma vagninum yfir um á þurt. Enda er það alls ekki sjaldgæft að hestar séu linaðir við þær aðfarir. Að minsta kosti þekki eg dæmi til þess. Þegar rjómabúið í Fljótshlíð var stofnað varð að flytja ýms ókliftæk áhöld til búsins og við það bilaði einn hesturinn einmitt í Ytri-Rangá, svo að hann varð að slá af árið eftir og var þó hesturinn á góðum aldri og talinn stólpagripur. Hv. frsm. (B. J.) sagði, að botninn í ánni væri góður. En það er einmitt hið gagnstæða tilfellið - þar eru mjög víða klappir, sem ilt er að sneiða hjá, svo að kvenfólk og lítilsigldir menn fara aldrei yfir ána fylgdarlaust, hvað lítil sem hún er. Nú er sem sagt undirbúningur þessa máls orðinn hinn allra bezti og verkfræðingur landsins hefir fengið nýtt tilboð um ódýrari brú, en menn höfðu nokkru sinni vænst, svo að ástæða er þannig til að vonast hins bezta fyrir framgang þessa máls, og býst eg ekki við, að það gagni því mikið að ræða málið meira, enda mun deildin líklega vera búin að ákveða afstöðu sína til þess, jafn kunnugt mál sem það er áður orðið hinu hv.alþ.

Sigurður Gunnarsson Eg hefi leyft mér að koma fram með tvær till., aðra á þgskj. 284 og hina á þgskj. 285. Fyrri till. fer fram á, að veitt verði fé til að brúa Gríshólsá í Helgafellssveit og svonefnt Síki, einnig í sömu sveit. Í sumar er leið var unnið að þjóðveginum, milli Stykkishólms og Borgarness, í Helgafellssveit, og er veginum nú komið nálega upp undir Kerlingarskarð að norðan eða, nánar tiltekið, upp undir svo nefnt Stórholt. Á þessum kafla vegarins er áin og síkið, sem eg nefndi. Kemur hinn nýi vegur þar ekki að fullum notum fyr en þetta er brúað, að minsta kosti að vetrarlagi. Þótt hér sé eigi um nein stór vatnsföll að ræða, getur á þessi og síki valdið að vetrarlagi óþægilegum farartálma. Áætlun skriflega um kostnaðinn hefi eg ekki í höndum, en glöggur og vanur verkstjóri, Daníel Hjálmsson, sá hinn sami, er stýrði vegagerðinni á greindu svæði hefir sagt mér, eftir áætlun, er hann hefir gert, að kostnaðurinn fari eigi fram úr 3000 kr. Hin till. á þgskj. 285 er sú, að þingið veiti 5000 kr. styrk til hafskipabryggjunnar í Stykkishólmi, á þessum sömu fjáraukalögum. Þess ber að geta, að fyrv. þm. Snæf. hafði á undanförnum þingum útvegað 10,000 kr. lánveitingarheimild með góðum kjörum til þessa stórfyrirtækis, og 5000 kr. styrk. Starfinu er nú komið alllangt áleiðis, og hefir Stykkishólmshreppur lagt til fyrirtækisins af sinni hálfu það sem hann ítrast megnar, tekið 20,000 kr. lán í Landsbankanum, og 5000 kr. bráðabirgðalán í Íslandsbanka. Auk þess leggur sýslan til 2000 kr., sparisjóður 1000 kr., o. s. frv. Enn fremur hafa kaupmenn haft góð orð um að styðja málið. Tek eg þetta fram til að sýna, hvílíkan áhuga hreppsnefnd, sýslunefnd o. fl. hafa sýnt í þessu máli. Slíkan áhuga á nauðsynjafyrirtækjum hefir þingið verið vant að meta, og vona eg að svo verði enn, enda má öllum ljóst vera, að hreppsnefnd Stykkishólmshrepps þarfnast ákaflega slíks styrks, er hér er farið fram á. Yrði þá styrkurinn allur, með áður veittum styrk 10,000 kr., sem ekki nemur fjórðungi kostnaðar, því byggingin verður, vegna breytingar sem stjórnarráðið lét gera, yfir 40,000 kr. Til hliðsjónar skal eg benda á, að síðasta þing veitti styrk til bryggju á Skipaskaga og Blönduósi, er nema þriðjungi kostnaðar. Stykkishólmur er, svo sem kunnugt er, sjálfsköpuð miðstöð samgangna á Breiðafirði. Kaupstaðurinn hefir og verið í framför síðari árin, og fólki því fjölgað. Enn skal eg benda á, að í hitt eð fyrra náði hreppsnefndin kaupum á Stykkishólmi, sem áður var einstakra manna eign, og fyrir því stendur nú bryggjan á eigin lóð kauptúnsins. Heppilegast af öllu telur hreppsnefndin, að bryggja þessi geti orðið að öllu eign kauptúnsins, og nefndin haft þannig óskoruð umráð hennar. Í því trausti að deildin taki drengilega í þetta mál, lýk eg máli mínu um þessar br.till.

Einar Jónsson Hér hefir komið fram sitt hvað, sem eg get ómögulega látið vera að minnast á. Þó er það sérstaklega meðferð hins háttv. meiri hluta á Rangárbrúarmálinu og Vestmanneyjasímanum, sem hefir vakið undrun mína, meðfram vegna þess, hve miklu eg er kunnugri staðháttum þar, en flestir þeir er nú hafa talað í málinu. Þótt nú Rangárbrúin verði ekki beint feld, er það þó héraðsmönnum mjög bagalegt, ef framkvæmdirnar á þessu afarnauðsynlega velferðarmáli dragast á langinn. Það var augljóst, að þar sem háttv.frsm. (B. J.) sagði að áin væri tært og lygnt bergvatn með sléttum og góðum botni, þá talaði hann af miklum ókunnugleik. Því botninn er einmitt slæmur sandbotn, með hvössum staksteinum og einatt vex áin svo, að hún verður kolmórauð með flugstraumi. Kemur þetta sér því ver, þar sem menn eru neyddir til að aka kerrum yfir um ána, sem þó er hin versta og grimdarlegasta meðferð á hestum þeim, er fyrir vagnana er beitt. Það er á allra vitorði, að þetta brúarmál hefir verið lengi á dagskrá hér á alþingi, og Rangæingum hefir beinlínis verið lofað brúnni og því ekki undarlegt þótt þeim sárni, ef þetta dregst enn lengur. Eftir skýrslu verkfræðings landsins er engin brúarbygging á næsta sumri, og væri þá sannarlega tími til að framkvæma þetta margumrædda nauðsynjamál. Eg vona að hið háttv. þing athugi vandlega þær upplýsingar, sem nú eru komnar í máli þessu, áður en það gerir nokkuð til að tefja fyrir jafn sjálfsögðu fyrirtæki. Eg get naumast ímyndað mér að mörgum geti blandast hugur um, að það er mjög áríðandi að Vestmannaeyjasíminn komist sem fyrst á. Það er hin mesta nauðsyn, sem nú þegar kallar að og það ekki einungis Vestmannaeyja vegna, heldur vegna landsmanna í heild sinni, vegna þeirra mörgu, sem mundu hafa stórkostlegan hag af því að síminn kæmist á. Vestmanneyingar eru ekki mjög margir, en þeir eru dugandi menn og líklega mestir sjósóknarmenn af landsmönnum. - Framleiðslan er því miklu meiri en búast mætti við eftir fólksfjöldanum. Já, eg vík að því aftur. Nauðsyn á símanum er mikil. Eins og kunnugt er, er mjög mikið, já meiri hlutinn af þeim fiski, sem sunnlenzku fiskiskipin fá, tekinn suður undir Vestmannaeyjum og hve mikið gagn er það ekki útgerðarmönnunum að fá daglegar fregnir um fiskigönguna, hvar fiskur sé mestur þá og þá, sem og að fá vitneskju um hvernig skipum þeirra gangi og geti hagað öllu eftir því sem þörfin krefur í þann og þann svipinn. Eg skal svo ekki fjölyrða um málið en vona að flestir þm. sjái og finni, hve nauðsynlegt þetta sé og muni ekki greiða atkv. með að fresta málinu og því síður fella það með öllu.

Jóhannes Jóhannesson Eg stend upp að eins til þess að minna háttv. deild á það, að háttv. fjárlaganefnd hefir að öllu leyti fallist á þær 2 br.-till, sem við þm. að austan höfum leyft oss að koma fram með á þskj. 261. Fyrri breyt.till. er eðlileg afleiðing þess, að háttv. fjárlaganefnd hefir séð nauðsynina á því, að Fagradalsbrautin, er langt er síðan byrjað var á, verði fullger á yfirstandandi ári, og því lagt til, að fjárveitingin til hennar verði færð úr fjárlögunum yfir á fjáraukalögin. Vegur sá, sem hér er um að ræða, á nefnilega að liggja frá enda brautarinnar við Egilsstaði um svo nefnt Egilsstaðanes að Lagarfljótsbrúnni og kemur brautinni eigi að fullum notum fyrri en vegurinn er lagður. Að því er brúna á Jökulsá á Dal hjá Hákonarstöðum snertir, skal eg leyfa mér að upplýsa það, að áætlun um trébrú á þessum stað að upphæð 6 þús. kr. eftir þáverandi lands-verkfræðing, hr. Sigurð Thoroddsen, lá fyrir þinginu 1905 og veitti það á fjárlögunum fyrir árin 1906-1907 3 þús. kr. til brúar þessarar, þó ekki yfir helming kostnaðar. Núverandi lands-verkfræðingur hr. Jón Þorláksson lagði hins vegar til, er til hans kasta kom, að amerísk stálbrú væri sett í stað trébrúar á ána - þótti brúin of löng til að vera trébrú - og áætlaði kostnaðinn við stálbrú 2600 kr. hærri en við trébrú eða 8600 kr. Helminginn af þessum 2600 kr. eða 1300 kr. veitti þingið 1907 á fjáraukalögunum fyrir fjárhagstímabilið 1906-1907 og sýndi með því, að það ætlaðist til að landssjóður greiddi helming kostnaðarins við brúargerðina. Nú komst brú þessi loks á síðastliðið sumar og kostaði alls kr. 9116,28. Helmingur af þessari upphæð er kr. 4558,14. Þar af eru veittar eins og eg gat um kr. 3000,00 á fjárlögunum fyrir árin 1906-1907 og 1300 kr. á fjáraukalögunum fyrir sömu ár. Mismunurinn milli hálfs kostnaðarins og hinna veittu upphæða kr. 258,14, að viðbættum kr. 0,79, sem eigi hafa komið til útborgunar af hinu veitta fé og því er endurveiting, eða samtals kr. 258,93, fer því breyt.till. vor fram á, að veitt verði á fjáraukalögum þessum og treysti eg því að hún nái fram að ganga.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Eg þarf engu við að bæta það, sem eg hefi áður tekið fram, með því að engin ný rök hafa komið fram eftir að eg svaraði hæstv. ráðh. (H. H.) - Málið því fullbúið til atkv.gr.

Jón Jónsson, (S.-Múl.): Eg skal ekki lengja mikið umr., en eg vil þó gera grein fyrir atkv. mínu. Að því er Rangárbrúna snertir, hefir verið bent á, að fjárhagslega séð væri það haganlegast og heppilegast að leggja brúna á næsta sumri. Málið er nú þegar að öllu undirbúið af verkfræðingi landsins og hefir hann gert ráð fyrir, að brúin yrði bygð sumarið 1909, en 1910 er ætlast til að bygð verði stór brú á Norðurá og 1911 3 býr á Holtavörðuheiðarveginum. Væri nú Rangárbrúnni frestað til 1910 eða 1911 færi stór brúargerð fram á tveim stöðum á sama tíma, en hver brúargerð útheimtir náveru verkfræðings, og því er auðsætt, að þá yrðu báðir verkfræðingarnir bundnir við brúargerðirnar, og gætu þá auðvitað ekki samtímis haft eftirlit með vegagerðum og öðrum nauðsynlegum framkvæmdum á öðrum stöðum. Í mínum augum er málið svo vaxið, að fyrir landssjóð sé ekkert unnið, þótt því sé frestað og erfiðleikarnir á að fá verkið unnið seinna miklu meiri, að eg nú ekki tali um þann hag, sem Rangæingar hafa af að fá brúna strax, sem meir en vegur upp eins árs rentur af kostnaðinum. Eg treysti svo á réttlætistilfinningu þm., að þeir láti Rangæinga ekki gjalda þess, þótt nú hafi svo tekist til, að þm. þeirra eru í minni hluta á þinginu. Framsm. (B. J.) sagði í ræðu sinni áðan, að Rangá væri ekki stórt né erfitt vatnsfall. Látum svo vera, að það sé alveg rétt, þegar hún er borin saman við ýms þau stórvötn, sem landssjóður hefir brúað hingað til. En fjárlaganefndin ásamt framsm. hefir lagt til að bygð yrði brú á Laxá í Húnavatnssýslu. Það er þó miklu minni á og greiðari yfirferðar. Í samanburði við hana er Rangá stórá. Eg tel því þm. nokkuð mislagðar hendur, ef það yrði ofan á að fella Rangárbrúna, en samþ. brú á Laxá. En einkum vil eg þó leggja áherzlu á sögu málsins. Mál þetta kom fyrir þing 1907 og var þá að öllu undirbúið öðru en að ágreiningur var um brúarstæðið. Flestir kusu það þar sem nú er ráðgert, en verkfræðingur landsins hafði lagt til, að brúin yrði bygð á öðrum stað. Var málið svo þæft fram og aftur og varð það loks samkomulag við 1. þm. Rangv. (E. P.) að fresta málinu í bráð, og átta sig til fulls á því, hvort brúarstæðið væri hentugra. En kæmi málið full-undirbúið undir þing 1909, skyldi brúargerðin sett á fjáraukalögin og verkið unnið sumarið 1909. Ef þingið nú álítur nokkurs vert að brjóta ekki loforð fyrri þinga, á það ekki að fella þessa brúargerð nú. Og eg verð að segja, að það væri óheppilegt, ef seinni þing, þótt önnur flokkaskifting sé, teldu sig ekkert bundin við loforð fyrri þinga. Það yrði til að rýra álit og virðing þingsins, ef það yrði bert, að alþingi, sú virðulega stofnun, teldi sér ekki skylt að standa við orð sín, og er vonandi að meiri hluti háttv. deildar vilji ekki stofna til þess. Þá er ritsímasambandið til Vestmannaeyja. Það tel eg bráðnauðsynlegt ekki einungis Vestmannaeyja heldur landsmanna vegna í heild sinni, er það hlýtur að verða til stórmikils hagnaðar, einkum fyrir útgerðarmennina hér í Reykjavík og annarsstaðar sunnanlands. Eg vildi óska, að háttv. deildarmenn íhuguðu þetta vandlega. Ef síminn kemur ekki til Vestmannaeyja verð eg að telja það mjög misráðið að vera að leggja síma austur í sveitir og láta hann enda í sveit ekki fjölmennri að eg hygg. Síminn frá Selfossi austur að Garðsauka kæmi þá ekki að tilætluðum notum og það væri því engin skynsamleg ástæða að leggja hann þá leið, heldur að eins gegnum Selfoss til Eyrarbakka og Stokkseyrar.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Eg held það ætti að vera orðið fullrætt um þessa blessaða Rangárbrú. Þá brú má telja »lúxus«, ekki í sjálfu sér, heldur í sambandi við aðrar brýnar eða enn þá brýnni nauðsynjar, er kosta þarf úr landssjóði. Oss væri ánægja að láta Rangæinga fá fé þetta, ef vér gætum, en vér megum ekki af því missa frá öðru. Brýnni þörf kallar svo víða. Eg skal t. d. minna á alt það fé sem fer og verður að verja til útrýmingar berklaveikinnar hér á landi. Eg er sannfærður um, að ef Rangæingar væru spurðir, hvort þeir vildu ekki fyrst um sinn verða af brúnni, en fénu væri varið til að yfirstíga það mikla þjóðarmein, til að reisa heilsuhæli handa berklaveikum, mundi mikill meiri hluti þeirra svara óhikað já. Svo óeigingjarnir og svo miklir ættjarðarvinir veit eg að þeir eru. Annars er þessi mikla keppni h. þm. þeirra nokkuð óviðfeldin. Þingmenn eiga að hafa ekki eingöngu hagsmuni síns héraðs heldur alls landsins fyrir augum sér. Þeir mega ekki gera sig seka í ofmikilli hreppapólitik, og þegar hún kemur fram eigi að síður, á deildin að sjá sóma sinn í að kveða slíkt niður. Hér við bætist enn, að geysimikill ágreiningur er um brúarstæðið. Brú hjá neðri staðnum, hjá fossinum, mun ódýrari og að líkindum traustari og verður þar endingarbetri; á efri staðnum, á Höfðanum, liggur hún betur í þjóðleið. Eg fyrir mitt leyti er samt þeirrar skoðunar, að þegar brúin kemur, þá eigi hún að vera á efri staðnum. Fyrri þm. S.-Múl. (J. J.) lagði mikla áherzlu á, að það væri að rjúfa heit fyrri þinga að synja Rangæingum um brúna, og taldi næsta þing bundið við ályktanir þingsins á undan. Þetta er herfilegasti misskilningur. Nýjum meiri hluta ætti eftir því að vera skylt að samþykkja og leggja fram fé til fyrirtækja, þótt hann álíti þau óþörf eða jafnvel skaðleg landi og lýð, ef að eins meiri hluti fyrri þinga - þegar flokkaskifting var öðruvísi - hafi verið þeim meðmæltur. Slíkt væri óþolandi haft á frelsi seinni þinga og liggur svo í augum uppi, að mig stórfurðar á að háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) skuli koma fram með aðra eins kenningu. Fjárhagurinn getur líka verið orðinn annar og lakari, t. d. 1907, alt annar en 1909, og því meiri ástæða til að hafa sem mestan sparnað; en það ætti seinni þing, t. d. þingið núna, ekki að hafa heimild til að gera, ef öll þessi kenning væri rétt. Það hefir verið mikið talað um, hve Vestmannaeyjasíminn væri nauðsynlegur. Eg hef svarað því áður fullrækilega. Eg hef leitt rök að því, að ekki væri rétt að leggja ritsíma þangað, fyr en ransakað væri, hvort loftskeytasamband þangað væri óframkvæmanlegt. Hér er ekki verið að fara fram á annað en að ekki sé rasað fyrir ráð fram, heldur að reynt sé fyrir sér, hvort loftskeytasamband milli lands og Eyja sé ekki fáanlegt með góðu móti. Sjálfir höfum vér enga sérþekkingu á þessu máli og er skylda vor þingmanna að afla oss betri vitneskju eða fræðslu um það mál, áður en ráðist er í jafnstórt fyrirtæki.

Eggert Pálsson Eg skal ekki vera langorður, en eg get ekki látið það vera ómótmælt, sem háttv. framsm. (B. J.) sagði um Rangárbrúna; maður skyldi halda það vera af ókunnugleika talað, en ekki öðru verra, sem hann sagði um það mál. Hann sagði, að það væri »luxus« að fara að brúa Rangá; sjálfur hefir hann þó fallist á að brúa Laxá í Húnavatnssýslu, smá-á, sannkallaða sprænu, eða öllu heldur lagt það til, svo að það getur ekki álitist að hann telji það vera »lúxus«. En er nokkur samkvæmi í þessu? Svo gagnókunnugur málavöxtum, sem orðin benda til, getur hinn háttv. framsm. (B. J.) tæplega verið. Mér er kunnugt um, að hann hefir farið yfir Rangá og eg veit, að grynnra getur hann ekki hafa komist yfir hana en á miðjar síður, þó þerritíð hafi verið. Og á hina hlið þykir mér ekki ólíklegt, að hann hafi einnig einhvern tíma farið yfir Laxá og honum hafi því ekki getað dulist hinn mikli mismunur, sem hér er á. Reyndar kemur mér það ekki á óvart, þótt hann bregðist ókunnuglega við þessu, því að hann hirti ekki um að heyra ástæðurnar, er eg bar fram áðan - hann hefir alloft þann sið, eða öllu heldur ósið, bæði á þingi og annarsstaðar, að hlaupa út, þegar einhverju er andmælt af öfgum hans, eða einhver rök færð fyrir því, sem honum ekki geðjast að.  (Björn Jónsson: Hefi heyrt þær ástæður tíu sinnum áður!) Þá þótti háttv. framsm. (B. J.) réttara að Rangæingar æsktu þess, að heilsuhælið væri stutt með fé landssjóðs heldur en að verja fé til brúargerðar á Ytri-Rangá. Hvað þetta atriði snertir, þá get eg sagt það, að ekki eru Rangæingar svo nærsýnir, að þeir ekki óski eftir, að berklaveikisheilsuhælið sé styrkt af landssjóði eftir föngum. Eg sagði nærsýnir, af því að eg veit ekki til, að meira sé uni þá veiki þar en víða annarsstaðar á landinu, heldur þvert á móti. En hitt mun þeim óskiljanlegt reynast, hvers vegna þeir einir eigi sérstaklega að leggja alt í sölurnar fyrir þessa stofnun. Og væri þeim það ljóst, að annaðhvort yrði endilega að sitja á hakanum í bráð, Rangárbrúin eða heilsuhælið, álít eg að þeir hafi fullgilda ástæðu til að kjósa hið síðara. Þá talaði háttv. framsm. (B. J.) um það, að ágreiningur væri enn um brúarstæðið, en þetta er alls ekki á rökum bygt. Það kann að vera að eins einn maður eða svo fyrir austan Rangá, sem vill hafa brúna á neðri staðnum. Og sé um ágreining talað í þessum efnum, þá er öllum vitanlegt, hvaðan sú alda er runnin. Ef brúin væri sett þar - á neðra staðnum - þá gæti eg tekið undir með framsm. (B. J.) og játað að það væri réttnefndur »lúxus«; þar hefðu að eins fáir fult gagn af henni, 1 maður eða 2 fyrir austan ána, og 10-20 bæir fyrir vestan, er kirkju sækja að Odda. Til flutninga yrði hún ekki notuð að fullu þar. Og eg ímynda mér því, að Rangæingar sem fyrir austan ána búa, tækju því ekki með neinum þökkum, et brúin yrði höfð þar. Um þá er búa utan Rangár er líkt að segja: þeir eru flestir hlyntir því að brúin sé á efra staðnum, því þar hafa þeir hennar meiri not. Eg hefi áður, ásamt 2. þm. Rangv. (E. J.), gert grein fyrir þessu nauðsynjamáli. En eg get enn þá bent á það, að þegar þarf að flytja yfir ána, þá verða menn að leggja borð eða fjalir ofan á vagnkassann, og hrúga svo flutningnum þar ofan á, til þess að komast með hann þurran og óskemdan, og mun öllum ljóst, hvílíkum örðugleikum slíkt er bundið, ekki að eins fyrir mennina, sem við það fást, heldur líka skepnurnar. Veit eg að háttv. framsm. er svo mikill dýravinur, að honum mundi ofbjóða sú meðferð á skepnum, sem þar verður að hafa, verður segi eg, því nauðsyn brýtur lög; annað er ekki hægt, meðan engin er brúin. Skal eg svo ekki fjölyrða um þetta frekar; málið mun hvort sem er vera nægilega búið undir atkvæði - og fer þá um það sem fara vill.

Jón Ólafsson Herra forseti! - Ekki get eg að því gert, að hafa nú yfir málsháttinn: »Ekki er lengi að breytast veður í lofti«. Í fyrra vetur gerði hér mikinn hvassviðris-garra, er stóð austan úr Rangárvallasýslu. Hann blés hvassan í einu »meiriháttar« blaði hér í bænum, og geri eg ráð fyrir að háttv. framsm. (B. J.) beri enn þá meiri virðing fyrir því blaði, heldur en eg. Var þar blásið hart á syndaregistur stjórnarinnar og þingsins, og að því fundið meðal annars, að Rangæingum hefði verið synjað um brú á Rangá. Nú er það almælt, að framsm. (B. J.) sjálfur hafi samið þessa klausu fyrir »Hellis«manninn og aðra; að minsta kosti tók hann þetta upp sem sitt mál, þótti Rangæingar illu beittir o. s. frv. Þetta var nú reyndar ekkert kynlegt úr þeirri átt, en þegar hann ræður nú sjálfur lögum og lofum, þá hefði þó mátt ætla, að hann myndi fyrstur manna vilja framkvæma það, er hann vítti þáverandi þing og stjórn fyrir að hafa látið ógert. En það er nú síður en svo, að hann geri það. Í þessu er ósamræmi mikil, og því endurtek eg málsháttinn: »Ekki er lengi að breytast veður í lofti«. Að því er snertir símann til Vestmannaeyja, þá hefi eg aldrei litið svo á, að Eyjarnar einar hafi þar mest eða alt gagnið af. Það yrði öllu heldur til gagns fyrir alt landið, fyrir langmestu atvinnugrein Íslendinga - sjávarútveginn, og kannast jafnvel frsm. (B. J.) við þetta. En þó segir hann, að nú beri ekki brýna nauðsyn til þessarar símalagningar, það megi fresta þessu verki þangað til komið sé í ljós, hvort ekki verði komið á loftskeytasambandi við Eyjarnar, með ódýrara móti, en unt er með símanum. En það gæti nú orðið nokkur bið á því. Auk þess vil eg minna á það, að samkvæmt áreiðanlegum skýrslum mun starfrækt og reksturskostnaður við 2 loftskeytastöðvar í Noregi 8 þús. kr. á ári, 4000 á hvorri. Það er sama sem fjórðungur allar þeirrar fjárupphæðar, sem farið er fram á eitt skifti fyrir öll til lagningar Eyjasímans. Þessi sparnaður virðist því nokkuð kynlegur. Þá sagði hann, að tífalt meira gagn yrði að loftskeytastöð, ef henni væri komið upp. En hverjum yrði það gagn? Ekki landsmönnum, því að þeim kemur ekki að haldi annað samband en það, sem þeir fá með símanum. En það væru skipin, sagði hann, er mikið gagn hefðu af því. En eg veit nú ekki til, að neitt af þeim skipum, er oss við kemur, hafi þesskonar tæki, að þau gætu notað slíkt samband. Það eru víst að eins fá, ef nokkur. Eg býst við, að Birma hafi haft þau, þegar konungur var hér á ferð síðast, og ef til vill eitt lystiskip annað. Tíðast hafa skip, sem hér eru á ferðum, ekki loftskeytatæki. Ef loftskeytasamband kæmist einhvern tíma á, - sem vonandi verður með tímanum -, þá yrði auðvitað ódýrra að hafa eina stöð. - Það sparaði sem svarar 1 þúsund kr. á ári í rekstrarkostnað einn. Skal eg svo ekki tala frekar um þessi mál - nema um fjárveitinguna til forngripasafnsins: vona eg að háttv. deild sjái það, að fjárveitingin þarf einnig að vera fyrir yfirstandandi ár, því að til þess má þó ekki ætlast, að safninu verði nú lokað, er sumarið fer í hönd og ferðamanna er von, er fýsast að sjá safnið.

Pétur Jónsson Eg hefi ekki ætlað mér að lengja fjárlagaumræðurnar, hvorki nú að þessu sinni né síðar. Það er víða komist þannig að orði í nefndaráliti nefndarinnar, að meiri hlutinn var með þessu, eða hinu, og er þetta rétt. En sá meiri hluti hefir verið ýmislega samsettur, eins og gengur, og hefir eigi farið eftir flokkum alstaðar. Þess er þó ekki ætíð getið, þegar nefndin hefir verið tvískift. En það getur auðvitað komið fram við atkv.gr. Tvö stór atriði eru það, sem ágreiningur hefir orðið um í nefndinni, en það er Rangárbrúin og Vestmannaeyjasíminn. Það hefir verið rætt nóg um þetta hvorttveggja, en eg vil að eins skýra fyrir mönnum afstöðu mína við atkvæðagreiðsluna. Háttv. framsm. (B. J.) kastaði fram þeirri spurningu, hvort minni hlutinn á þingi ætti að vera bundinn við það, þegar hann kæmi næst til valda, sem meiri hlutinn hefði gert eða ákveðið næst á undan. En viðvíkjandi fjármálum skal eg geta þess, að slík skifting hefir aldrei komið fram í fjármálum. Það yrði í fyrsta sinni nú, ef slíkt yrði; eg býst reyndar ekki við því, en það er alveg nýtt, ef svo verður. En eg lít svo á, að alþingi sé skylt að taka til greina það sem síðasta þing hefir skuldbundið sig til að gera, nema sérstakar ástæður séu á móti. Alþingi verður að koma fram sem heild út á við. Ráðherraskifti (systemskifti) geta ekki raskað þess konar, ef ekki liggja sérstök atvik til, eða um áhrifamikið stefnumál sé að ræða.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Hin síðasta athugasemd háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.) er eg ætla að svara fyrst - var alveg út í bláinn töluð. Skárra væri það nú, ef slíkt band væri á þinginu, að það teldi sig þannig háð síðasta þingi. Svo eg snúi mér að aðal-aðfinslunni, þá skal eg geta þess, að mér væri sönn ánægja, að veita þetta, sem um er beðið, og þegar eg nefndi »luxus«, þá lagði eg að eins þá merkingu í það orð, að þetta væri ofviða í samanburði við margt annað, er brýnni nauðsyn bæri til að bæta, þar sem fjárhagurinn auk þess er mjög erfiður. Það er annars einkennilegur samjöfnuður, að nefna brúna á Laxá (á Húnvetningabrautinni fyrirhuguðu) í sambandi við þetta mál; að líkja 47 þús. kr. við 6 þús. kr.! Laxá er lítil torfæra á braut, sem byrja á nú fyrst að leggja, en hefir dregist 10-15 ár. Eg get ekki skoðað slíkan samanburð öðru vísi en sem blekkingartilraun. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) varð all-heitur út af því, að eg hafði leyft mér að ganga út á meðan á ræðu hans stóð, þótti það víst ganga glæpi næst, að hafa ekki hlýtt á hina löngu og snjöllu ræðu hans, - og þá auðvitað látið sannfærast. En mér finst það nú í rauninni vorkunnarmál, þótt menn leiði hjá sér, að hlusta á það í 11. skiftið, sem að heyrst hefir 10 sinnum áður, þetta, sem búið er að margþvæla, bæði í fjárlaganefnd og þar fyrir utan. Þess gat hann einnig, að allir Rangæingar - fyrir austan Rangá - nema einn maður, vildu hafa brúna á efra staðnum. En eftir því, sem mér hefir verið sagt, þá munu menn þar skiftast yfirleitt í tvo flokka í þessu máli. - En það get eg sagt, að eg mundi auðvitað hallast að því, að brúin yrði þar sem betur hentaði, enda þótt það kostaði meira fé, og fer fjarri því, að sú hugsun manna sé ámælisverð, það er ekki nema eðlilegt og rétt. Þá sagði 2. þm. S.-M. (J. Ó.) að eg hefði ámælt stjórninni fyrir að gera það, sem eg hefði mælt með sjálfur áður, þ. e. Rangárbrúnni, og taldi það vera kynleg veðrabrigði. Hann mun eiga við greinina eða greinarnar um misrétti við Rangæinga, sem stóðu í blaði mínu í fyrra vetur, er hann virðist vilja eigna mér sjálfum, þótt vel viti hann, að eg átti engan staf í henni. Undir henni stóðu margir tugir rangæskra bænda (kjósenda), enda samin þar eystra. - Greinin eða greinarnar stóðu líka í 2-3 öðrum blöðum. Þar sem eg í annan stað mintis á heilsuhælið, - þá var það að eins samanburðar-dæmi og ekki annað. - Eg lít svo á, að ef um tvö nauðsynja fyrirtæki er að tefla, þá eigi að meta það mest, er brýnust þörfin er á - þótt bezt væri, að geta sint hvorutveggja. Um Vestmannaeyja sambandið var það sagt, að nauðsynlegt væri að leggja sæsíma, það væri landinu nauðsynjamál í heild sinni, og mætti enginn frestur verða á því verki. Eg held nú samt, að hér horfi þetta öfugt við: Mundi ekki meira gagn að því, að fá samband við allan skipaflotann nærri Eyjunum, og þá um leið við önnur lönd; mundi það ekki drjúgum auka tekjur landssjóðs? Má ekki miða við það, þótt fá skip hafi nú loftskeytatæki, því þess mun naumast verða langt að bíða. Ættum vér þá að fara að ausa út fé, sem hjá mætti komast? Eg skil nú ekki annað, en að þessi tvö ágreiningsmál - Rangárbrúin og Vestmannaeyjasíminn - séu orðin svo skýrð og rædd, að þingmenn geti verið orðnir fullráðnir í, hvernig þeir eigi að greiða atkvæði. Með þeim 80 þús. kr., er við þetta sparaðist, mætti gera margt og mikið annað, sem meira er í varið; það mætti hjálpa mörgu áleiðis, sem brýn þörf er á.

Einar Jónsson Eg býst nú við, að menn gangi að því vísu, að það sé Rangárbrúin enn, sem eg ætli að tala um. Eg verð að kannast við það, að svo sé. Mér finst það mjög undarlegt, að menn skuli vera að halda jafnmiklar tölur um mál, sem þeir í öðru orðinu kannast við, að þeir séu ekki nógu kunnugir, - jafnvel þekki ekki neitt. Það getur enginn kunnugur maður sagt annað eins og það, að þetta fyrirtæki sé til gamans og skemtunar, en ekki verulega til gagns. Kunnugir vita um tálmanirnar, þeir vita, að á sumrin er oft næstum ómögulegt, að flytja vörur yfir ána, og á vetrum verður oft og tíðum ekki yfir hana komist með nokkru móti. Menn verða þá að liggja við hana, ef til vill dögum saman. Er nú hægt að segja, að slíkt fyrirtæki og hér ræðir um sé til gamans en ekki gagns, eða ætli menn séu að liggja við ána sér til gamans? Þetta er sú fjarstæða, sem engu tali tekur, og ekki er eyðandi orðum að.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Út af aðdróttuninni um, að það væri að eins einn maður, er berðist fyrir brúarstæðinu á neðra staðnum, - þá skal eg geta þess, að bæði hann, þ. e. Sigurður á Selalæk, og ýmsir fleiri, hafa sagt mér, að þeir vildu fegnir hafa brúna á efra staðnum, með því að meiri átroðningur mundi verða á sínum bæ (Selalæk), ef hún yrði neðar. - En hitt hefir verið smíðað af öðrum, verið notað til »agitationar« gegn Sigurði við þingkosningarnar. Það er alt og sumt. Þá var talað um vandræðin, að verða að selflytja allan flutning yfir ána. En við slíkt hafa menn þó orðið að búa frá því er landið bygðist. - Vona eg, að háttv. þingmenn minnist þess, að eg lagði þó gott til málanna, þegar ræða var um brúargerð á Ölfusá og Þjórsá. Hin héruðin sáu ofsjónum yfir þessum héraðabótum og töfðu með því verkið í 10-20 ár. Nú vil eg segja, að þegar loks er búið að fullnægja þessum nauðsynjamálum, þá mega menn ekki þjóta upp úr öllum áttum og hamra fram einhvern »luxus«, þ. e. verk, sem að vísu má verða til gagns, en verður þó hjá komist. Þessa merkingu legg eg í orðið »luxus« í þessu sambandi, og ekki aðra. - Það eru miklu fleiri ár, sem torfærari eru yfirferðar en Rangá, það eru straumharðar ár og illar í botninn. Þar væri meiri nauðsyn á umbótum. Með þessum 40-50 þús. kr., sem ætlaðar eru til Rangárbrúarinnar mætti brúa margar smá ár, sem þó geta verið afar illar yfirferðar. Háttv. 1. þm. Rvík. (J. Þ.) sló mér gullhamra fyrir það, að eg væri dýravinur. Eg þakka þingm. fyrir þessi fallegu orð í minn garð, en eg verð þó að geta þess, að eg get ekki fylgt þeim dýravinum að því máli, að dýraverndunin sé svo mikil, að hestum sé hlíft við því, að fara yfir lygnt vatn með góðum botni.

Jón Magnússon Út af því, sem sagt var seinast, að ekki væri mikil nauðsyn á síma til Vestmannaeyja, þá skal eg að eins geta þess, að landsímastjórinn hefir sagt, að þessi sími hefði átt að koma á undan öllum öðrum símum, næst á eftir símanum frá Seyðisfirði til Reykjavíkur, og í sambandi við símann austur í Rangárvallasýslu. Þetta var álit hans, þess manns, er auðvitað hefir bezt vit á málinu hérlendra manna, og þess vegna hefir háttv. meiri hluti fjárlaganefndarinnar líklega ekki þótt ástæða til, að tala við hann. Eg vil minnast á það, sem eg gat um áðan, að ekki er rétt, að setja loftskeytastöð til afnota fyrir skip, í samband við þetta mál. Til þess álít eg, að hentast væri, að hafa 1 stöð, t. d. á Eyrarbakka. En ef ætti að nota loftskeytasamband á milli Eyjanna og landsins, þá þyrftu stöðvarnar að vera 2, og það mundi vafalaust kosta mikið meira, heldur en að nota sæsíma, eins og stjórnin stingur upp á. Vel getur verið, að sumum þyki ástæða til að hafa samband við Grímsey. Eg mæli ekki á móti því, en dálítið finst mér það einkennilegt, að tala um það, í sambandi við þetta mál.

Jens Pálsson Við höfðum lýst yfir því í bónarbréfi okkar, að við mundum gjöra grein fyrir ástæðum okkar til að beiðast lausnar ef þess yrði óskað. Nú hefir forseti látið í ljósi, að hann óskaði þess, og eg skoða það svo sem hann hafi gjört það fyrir deildarinnar hönd. Eg skal því skýra frá ástæðunum, þó þær hljóti að vera ljósar hverjum þingdeildarmanni. Þær eru í einföldum orðum þessar. Það er kunnugt, að aldrei hafa farið fram hér hreint pólitískar kosningar fyrr en nú. Þjóðin sendi 25 þjóðkjörna menn á þing, sem tilheyrðu ákveðið öðrum stjórnmálaflokknum, og 9 er tilheyrðu hinum. Þar sem munurinn á flokkunum er svo mikill, leiðir þar af, að kjósendur hafi ætlast til, að meiri hlutinn skipaði einnig meiri hluta á þingi í hvorri deild um sig. Svo er einnig nú, þó ekki muni nema einu atkv., þar eð 6 sæti í deildinni eru skipuð þingm., kvöddum af stjórninni, af þeirri stjórn, sem studdi þann flokk, er þeir til heyrðu, og varð undir í kosningunum. Við álítum að það sé skylda meiri hlutans á þingi, að tryggja það, eftir því sem unt er, að meiri hluti þings hafi líka meiri hluta í báðum deildum. Þessari skyldu viljum við fullnægja á þann hátt sem beiðni vor fer fram á. Hér hefir komið fyrir sá alveg óvænti atburður, að konungur hefir kvatt á sinn fund forseta þingsins alla. Fyrir því verða varaforsetar þeir, er kosnir voru í byrjun þings, að taka við forsetastörfum. Bæði forseti og varaforseti þessarar deildar voru kosnir úr meiri hlutanum. Við það, að forseti fer, og varaforseti tekur við, missist því eitt atkv. úr meiri hlutanum, og standa þá atvæðin þannig, að þau verða hnífjöfn hér í deildinni. Af því leiðir, að svo framarlega sem meiri hlutinn vill, eins og honum er skylt, tryggja sér ráð þingsins, áhrif sín á málin, þá munu, ef ekki verður sú breyting, er við förum fram á, mörg mikilsvarðandi mál verða tafin frá meðferð og verða að bíða jafnóðum og þau koma frá Nd. Til þess að fyrirbyggja þetta, til þess að störf deildarinnar geti gengið ótafin og óhindruð, og deildin geti tekið hvert það mál fyrir, sem tilbúið er fyrir hana, er þessi beiðni fram komin, og með því einu móti getur þetta orðið, að beiðni vor verði veitt. Eg hefi heyrt, að sumir deildarmenn telji þetta ekki rétt þingskapalega. En það get eg ekki skilið. Eg get ekki skilið þingsköpin öðru vísi en að deildin ein hafi hér fult vald til að veita leyfi og synja. Eg held því fram sem skilningi mínum, að ekki þurfi að skoða atkvæðagreiðslu um þetta mál sem afbrigði frá þingsköpunum, þurfi ekki »kvalificerað majoritet«, heldur hafi deildin fullveldi í þessu. Þetta er nýmæli, og því kann einhverjum að verða hverft við það. En eg hygg að ekki þurfi að skoða þetta sem neitt ódæmi eða þingvíti, og það því fremur, sem ríkisþingstíðindin dönsku, sem eg hefi hér fyrir framan mig á borðinu, sýna, að sams konar hefir skeð í fólksþingi Dana í jan. 1905, án þess séð verði, að nokkur hafi hneykslast á því. Forseti Trier og varaforseti Krabbe sögðu af sér sér mitt undir umræðum fjárlaganna, og einmitt af því að flokkaskiftingin hafði breyzt fyrir óvæntan atburð. Hér hefir líka orðið sá óvænti atburður, að konungur hefir kvatt á sinn fund forsetana; það kom engum til hugar í byrjun þings, en það raskar hlutföllum flokkanna í deildinni svo mjög, að verði þetta ráð ekki tekið, hlýtur það að tefja störf deildarinnar og seinka framgangi sumra mála um óákveðinn tíma, sem óforsvaranlegt er fyrir meiri hluta þings að tefla í nokkra tvísýnu. Eg hefi nú skýrt frá ástæðum okkar til að beiðast lausnar, og eg sé ekki ástæðu til að tala meira að sinni. Eg vona að umræður um svo einfalt mál verði rólegar. Eg trúi ekki öðru en deildin sjái, að ástæður okkar eru eðlilegar og skiljanlegar, og verði við tilmælum okkar, til þess að greiða fyrir gangi málanna, svo að engar tafir þurfi að verða á störfum deildarinnar.

Lárus H. Bjarnason Eg get vel skilið að meiri hlutinn vill koma þessu fram, og eg efast ekkert um að formælandi, háttv. þingm. G.-K., hafi sagt . satt Um tilganginn. En af því má ekki draga neina ályktun um hvað gjöra skuli, enda var röksemdaleiðsla háttv. þingm. tvímælalaust gersamlega rakalaus. Eg lít svo á, að það sem hér er farið fram á, þurfi tvímælalaust afbrigði frá þingsköpunum, og höggvi jafnvel nokkuð nærri 35. gr. stjórnarskrárinnar. Þar stendur: »Hvor þingdeildin um sig og eins hið sameinaða alþingi kýs sjálft forseta sinn og varaforseta«. Eg játa að vísu, að hér stendur ekki beinum orðum, að kjörið gildi þingtímann út, en þar sem sagt er, að hvor deild og þing kjósi sér forseta án allrar tímatakmörkunar, liggur beint fyrir að skilja það svo sem kjörið gildi allan þingtímann. Kjósi menn sér t. d. fundarstjóra, er hann ávalt kosinn til alls fundarins, án þess það sé nokkurn tíma beinlínis tekið fram. En látum svo vera, að veiting lausnarinnar verði ekki skoðuð stjórnarskrárbrot, þá er það þó að minsta kosti öldungis ómótmælanlegt, að til hennar þarf afbrigði frá þingsköpunum. Í 7. gr. stendur fullum fetum: »Kosning forseta, varaforseta og skrifara, bæði í sameinuðu þingi og í báðum deildum, er fyrir allan þingtímann það ár«. En af 53. gr. leiðir aftur, að til að bregða út af þingsköpunum þarf leyfi ráðherra og samþykki ¾ þingmanna er atkv. greiða. En þar á ofan getur það verið vafamál, hvort þetta afbrigði er leyfilegt. Það liggur sem sé ekki fjarri að álykta svo sem 53. gr. eigi að eins við dagleg þingskapaatriði, svo sem styttingu fresta o. s. frv. Í þingsköpin frá 1905 var það ákvæði tekið upp, að varaforsetar skyldu vera tveir, vafalaust til þess, að aldrei skyldi reka að því, að kjósa þyrfti upp aftur, og til þess að komist yrði hjá því að einu sinni ákveðið atkvæðamagn ruglaðist. En verði veiting lausnarinnar álitin leyfileg, þá er það þó að minsta kosti öldungis ómótmælanlegt, að til þess þarf ¾ atkv. Um það þarf ekki að þræta. Annað væri lögbrot, og það situr sízt á alþingi að brjóta lög, sem það sjálft hefir sett. En hverjar eru svo ástæðurnar til þessarar lausnarbeiðni ? Jú, háttv.þm. G.-K. sagði, að rétt hlutföll milli flokkanna mundu raskast ef hún yrði ekki veitt, að sá flokkur sem varð í meiri hluta við kosningarnar, mundi ekki verða í meiri hluta hér í deildinni, ef hann yrði að skipa forsetasætið einum af sínum mönnum. En um hvað snerust kosningarnar? Um eitt einasta mál, sambandsmálið, og ekkert annað. Og það mál kemur ekki fyrir deildina fyr en forsetarnir eru komnir aftur úr leiðangrinum, svo að fyrir það mál getur það ekki haft neina þýðingu, hvernig hlutföll flokkanna eru meðan forsetarnir eru burtu. önnur mál eru ekki flokksmál; það er því ekki til neins að vitna í kosningarnar. Og hvað sem kosningunum 10. sept. f. á. líður, þá er það meiri hlutanum og engum öðrum að kenna, ef atkvæði flokkanna verða nú jöfn hér í deildinni í bili. Meiri hlutinn var ekki valdalistarlausari en það í þingbyrjun, að hann skipaði sínum mönnum í öll embætti sem hann átti ráð á, þar á meðal í bæði varaforsetadæmin. Og það er líka meiri hlutanum að kenna, að hæstv. forseti verður nú að fara til Danmerkur. Konungur hafði eins og kunnugt er óskað þess, að meiri hlutinn stingi upp á 3 ráðherraefnum, en á það þorði meiri hlutinn ekki að hætta, og því verður hann nú að sjá á bak öllum forsetunum í einu. Og nú ætlast meiri hlutinn til að minni hlutinn hjálpi sér til að bæta úr þessum skyssum! En þar er sannarlega til of mikils mælst. Og hvað er hv. meiri hluti eiginlega hræddur við, úr því að hann sækir þetta mál svona fast. Það liggur þó í augum uppi að vér minnihluta-menn fáum ekkert positivt vald, þó að forsetaskipunin haldist; vér gætum að eins stöðvað mál og fyrir það er ógnarlega auðvelt að komast, því að þingmeirihlutinn getur alveg ráðið hvaða mál koma hingað til deildarinnar og forseti getur ráðið því, hvaða mál hann tekur til meðferðar. Auk þess þarf meiri hlutinn alls ekki að vera hræddur um að minni hlutinn mundi beita stöðvunarvaldi sínu illa. Minni hl. sem nú er fer ekki að ráði sínu eins og minni hl. sem var. Fyrst og fremst yrði það nú skammgóður vermir, þó að vér ónýttum nokkur mál, og í annan stað munum vér minnast þess, að minni hl. getur orðið meiri hl., og á þá helzt að koma í verk því, sem hann hélt fram sem minni hluti. Þessi hugsun ætti að nægja til þess að kippa burt hræðslu meiri hlutans; eg mun að minsta kosti ekki nota mitt atkvæði móti meiri hlutanum, nema að gild rök séu til. Og eg vona að flokkurinn hafi ekki svo óhreint mjöl í pokanum, eða hafi nokkuð svo vont mál á prjónunum, að hann treysti sér ekki til að fá eitt atkvæði með því úr minni hlutanum, en væri svo, þá ætti það mál sannarlega heldur ekki skilið að ganga fram. Hér er því í rauninni farið fram á það, að minni hlutinn skrifi sjálfur undir þann dóm um sig, að hann sé ekki fær um að taka hlutdrægnislaust í þau mál, sem honum er ætlað að fjalla um. Það er farið fram á, að vér förum að vana okkur pólitiskt. Eg skil ekki ekki, að hv. 1. varaforseti skuli ekki sjá þetta. Og hverjar yrðu afleiðingarnar af því, ef vér létum þetta eftir? Það er augljóst að fái núverandi varaforsetar lausn gætu hinir nýkjörnu líka sagt af sér, ef þeim biði svo við að horfa, og svo gæti það gengið koll af kolli. í rauninni gæti meiri hlutinn með sama rétti farið fram á, að einhver af oss minni hluta mönnum legði niður þingmensku. Og það er enda viðbúið, að þeir biðji oss »elskurnar sínar« að gera sér þann smágreiða, ef vér látum nú þetta eftir þeim. Mikið vill meira. Annars finst mér satt að segja þetta umsóknarumstang ekki vera annað en skípaleikur. Eg býst við að hv. deild líti svo á, að sérstakt leyfi þurfi til þess að þessir hv. herrar geti sagt af sér, og eg vona, að minni hlutinn fari ekki að vana sig pólitiskt, með því að gefa leyfið. Eg vona að minni hlutinn, sem líka ber ábyrgð á gerðum þingsins, fari ekki að afsala sér því litla valdi, sem rás viðburðanna skildi honum eftir og kveði þannig upp dauðadóm yfir sjálfum sér. Eg hefi svo ekki meira að segja að sinni um þessa barnslegu beiðni vina vorra, háttv. varaforseta.

Ráðherra (H.H.): Út af þeim ákúrum, sem varaforsetarnir hafa fengið fyrir að bera fram þessa umsókn til þess að koma í veg fyrir, að rifta meirihluta stöðu flokks síns hér í deildinni, þá skal eg taka það fram, að það er eg, sem stakk upp á þessari leið, af því mér þótti hún heppilegri, en að fresta fundum alþingis, meðan forsetarnir eru í utanför sinni. Ef þess vegna er komið með ákúrur út af þessu, þá verð eg að eiga minn part af þeim. Þegar hans hát. konungurinn sendi skeytið um, að forsetar þingsins færu utan, þá kom stjórn flokksins til mín og bað mig um að gera ráðstafanir til þess, að konungur frestaði samkomum þingsins. Eg skýrði þeim þá frá að það gæti eg ekki, og þætti það heldur ekki rétt meðferð á landsfé. Hinsvegar gætu forsetarnir sjálfir frestað fundum. En eg benti þeim á að hægt væri að komast hjá vandræðunum með því, að forsetarnir legðu niður forsetastöðuna og svo mætti kjósa forseta úr minni hlutanum. Og þetta get eg ekki séð, að sé rangt eða ólögmætt. Hv. 5. kgkj. skírskotaði til 35. gr. stjórnarskrárinnar og 7. gr. þgskp. En stjórnarskráin segir ekki annað um forsetana en það séu deildirnar sjálfar sem kjósa forseta sína og varaforseta hvor um sig og sameinað þing fyrir sig, en þar er ekkert tekið til um það, til hve langs tíma kosningin sé. Aftur á móti er sagt í 7. gr. þgskp, að kosning forseta og varaforseta og skrifara gildi fyrir allan þingtímann það ár. En það þarf ekki að tákna annað en það, að kosningin sé ekki bundin við vissan part af þingtímanum, og gat verið sérstök ástæða til þess að taka þetta fram, því að það mun hafa verið þingskaparegla í þjóðþinginu í Danmörku, að forsetakosning gilti að eins til 14 daga eða 4 vikna í senn, um það leyti sem okkar þingsköp voru sett 1875. Á sama hátt stendur í stjskr., að þingkosning gildi til 6 ára, og aukakosningar til loka kjörtímabilsins, en þó er engan veginn útilokað, að menn geti lagt þingmensku sína niður áður, eins og kunnugt er. Vegna þess að ekki tjáir að þingdeild sé forsetalaus, verður þó hér til að koma samþykki deildarinnar. En hvort til þess útheimtist að eins einfaldur meiri hluti eða kvalificeraður meiri hluti, sem til þingskapaafbrigða, virðist mér vafasamt. Þó þykir mér sennilegra, að hér þurfi að eins einfaldan meiri hluta, fyrst þeir eru kosnir með einföldum meiri hluta, og er það eðlilegt, að sá, sem hefir bundið, geti líka leyst. Mér virðist það og eðlilegast, að ákvæði 53. gr. þingskapanna eigi að eins við um afbrigði eða undanþágur frá hinum venjulegu málameðferðarreglum, en ekki um slíkar ákvarðanir, sem þessa. En það liggur undir háttv. forseta að úrskurða, hvort hér er um þingskapaafbrigði að ræða eða ekki. Eg verð að halda fast við þá skoðun að þessi leið sé bezt, því að hún mundi baka landsjóði minstan kostnað, ef háttv. meiri hluti ómögulega þykist geta átt undir því, að hafa um tíma jafnt atkvæðamagn hér í deildinni, eins og minni hlutinn á þingi. Háttv. 1. varaforseti gat um að nokkuð líkt hefði komið fyrir í Danmörku og er það rétt. Í Danmörku var þetta gert, af því að sá flokkur, sem forsetinn var í, var orðinn svo fámennur, að það þótti ekki rétt að svifta hann atkvæði forsetans. Og forseti sagði af sér án þess að leita fyrst til þingsins, og næsta dag setti hann kosning nýs forseta á dagskrá. Eg get fyrir mitt leyti ekki séð, að neitt vinnist fyrir minni hlutann með því að setja sig á móti þessu, og mér finst það ekki rétt af honum að gera það, vegna stöðu hans. Meiri hlutinn hefir það tvent, sem er í valdi hans, að láta engin þau mál koma hér til atkvæða á meðan, sem flokkaskifting gæti verið um, eða meiri hlutanum gæti verið sárt um frá sínu flokkssjónarmiði, enda geta forsetarnir frestað fundum þingdeildanna. Mér finst þetta því einungis stífni, og ef eg ætti atkvæðisrétt hér í deildinni, þá mundi eg hiklaust greiða atkvæði með beiðninni.

Steingrímur Jónsson Eg skal ekki vera langorður. Mér finst ekki ástæða til þess að tala um þá lögfræðislegu hlið á málinu, hvort það sem hér er farið fram á sé brot á stjórnarskránni eða þingskp., heldur vil eg að að eins tala um hina praktisku hlið málsins. Mér skilst svo sem háttv. varaforsetar komi með þessa beiðni af því þeim finnist þeir ekki hafa rétt til þess að segja af sér, en að deildin geti leyft það. Þannig liggur spurningin fyrir mér sem minni hluta manni, sem á að gefa svar upp á hana. Er þá ástæða til þess að gefa þessa lausn? Eg get ekki gefið atkvæði mitt með henni, nema því að eins að eg sé sannfærður um að verulegar ástæður séu fyrir hendi. Ef farið er að rekja þingsköpin sundur lið fyrir lið, þá er ekki vafi á því að það er ekki ætlast til, að slíkt geti komið fyrir, sem hér ræðir um; þess vegna er tekið fram að forsetarnir skuli vera 3 og skýrt ákveðið, að þeir skuli sitja allan þingtímann. Þá vil eg aftur víkja að aðalspurningunni. Er nokkur knýjandi ástæða til þess að veita þessa undanþágu? Og eg verð að svara, að eg get ekki séð hana. Það er búist við að forsetarnir verði fjarverandi um 3 vikna tíma. Nú stendur svo á, að síðasta vikan fellur saman við væntanlegt páskafrí þingsins og þá yrðu ekki nema 14 eða 15 þingdagar á þessum tíma. Þá er spurningin, hvað á deildin að gera á meðan? Eg skal viðurkenna, að ef deildin sæti vinnulaus, þá væri ástæða til að veita þessa beiðni. En það er engan veginn svo. Nú eru á ferðinni hér um bil 60 þingmannafrumvörp, og flest öll rýr; af þeim er víst búið að fella 7, svo að eftir eru rúml. 50. Sum eru hér í deildinni, og sum í Nd. á leið hingað. Af þessum frumvörpum eru ekki nema eitthvað tvö, sem hugsanlegt væri, að skiptu þessari deild eftir flokkum. Og eg sé ekki að það væri hættulegt, að geyma þau, þangað til forsetar koma aftur, sérstaklega til þess að nýi ráðherrann geti tekið þátt í meðferð þeirra. Þá eru eftir um 50 þingmannafrumvörp, sem ekkert snerta flokkaskifting og í stjórnarfrv. er ekkert flokksmál nema sambandslagamálið, og þykir mér ekki líklegt, að það muni komast hingað fyrir páska. Eg sé ekki annað, en að deildin hafi nóg að starfa. Það er talað hér á þinginu, að 2. umræðu fjárlaganna verði lokið í Nd. á sunnudagsnótt. Henni hefi verið flýtt um of, svo að það er líklegt að hér verði að athuga frv. nánar en venjulega gerist. Það mætti því kjósa fyr í fjárlaganefnd og er eg fyllilega samþykkur því, að í þá nefnd verði kosið eftir sama hlutfalli og í aðrar nefndir. Eg get því ekki séð, að meiri hlutinn eigi mál sín í nokkurri hættu og þó um sjálf fjárlögin væri að ræða, er enginn háski á ferðum, því að 3. umr. yrði ekki fyr en eftir páska, og þá yrði samt eftir sameinað þing. Það er þess vegna augljóst, að við getum ekkert gert. Eg vil enn fremur leyfa mér að benda á, að umsókn háttv. varaforseta er dálítið ónærgætin gagnvart okkur konungkjörnu þingmönnunum; því það lítur nærri því út fyrir, að við séum álitnir samvizkulaus og harðsnúin sveit. sem ekki sé hægt að vinna með, nema með afgerðum meiri hluta. Háttv. flutnm. lagði allmikla áherzlu á, að þetta væri komið fram fyrir óvæntan atburð, að atkvæði yrðu nú jöfn hér í deildinni. Þetta lét undarlega í mínum eyrum. Hafði háttv.þm. ekki hugsað sér, að konungur mundi kveðja að minsta kosti einn mann á sinn fund? Og gat sá þingm. ekki orðið einmitt úr efri deild? Þetta var engan veginn óhugsandi um háttv. forseta okkar. Þeir góðu herrar hefðu átt að búast við slíku og fara öðru vísi að við þingsetningu í vetur. Hæstv. ráðh. og 1. varaforseti bentu á fordæmi frá Danmörku 1905. Það er ekki heppilegur »parallel«. Því að í Danmörku eru ekki sömu þingsköp og hér. Þar eru þingsköp ekki annað en þingsályktun, en hér eru þau lög. Þar að auki var það regla fram undir þann tíma, er hér er um að gera, að kjósa forseta á hverjum mánuði. Og enn fremur var sérstök ástæða fyrir Trier að ;segja af sér, af því að Reformpartiet klofnaði einmitt þá dagana, ráðuneytið sagði af sér og lá við byltingu. Þá kom að því að báðir forsetar þingsins voru úr minsta flokkinum, 13 manna flokkinum, og var þá ekki nema eðlilegt, að þeir sætu ekki lengur, heldur segðu af sér. En á næsta fundi kaus þingið aftur Trier forseta, og sýnir það, að mönnum þótti undarlegt og athugavert það fordæmi, sem átti að innleiða. Eg skal svo ekki tala frekar um þetta, en lýsi yfir, að mér sýnast engar ástæður fyrir hendi, sem geti knúð skynsama menn til að taka beiðni forsetanna til greina. Hinsvegar er hún hættuleg, því að eg sé ekki betur en að hver og einn geti þá neitað að taka við kosningu. Ef forsetar geta á annað borð sagt af sér og þar að auki láð deildinni, að hún vill ekki samþykkja lausnarbeiðni þeirra, þá er afleiðingin, eins og eg tók fram, blátt áfram sú, að menn geta neitað að láta kjósa sig í embætti þingsins.

Jens Pálsson Af öllu því, sem talað hefir verið á móti lausnarbeiðni okkar varaforseta, hefir ekkert komið illa við mig annað en það, er háttv. 5. kgk. þingm. taldi slíkt stjórnarskrárbrot. Það er gersamlega langt frá sannleika, eftir þeim skilningi sem eg get lagt í 35. gr. stjórnarskrárinnar. Auðvitað þykir líklega minna mark takandi á skilningi okkar, sem erum ólöglærðir; en við verðum þó að fara eftir okkar skoðun. Eftir 35. gr. á hver þingdeild um sig að kjósa forseta sinn og varaforseta; og eins hið sameinaða alþingi að kjósa sjálft forseta sinn og varaforseta. Þetta eitt liggur í greininni; en þar með er úti lokað, að sameinað þing kjósi forseta fyrir deildirnar, og eins hitt, að stjórnin tilnefni, kjósi eða skipi forsetana. Annað en þetta segir greinin ekki, hvorki beint né óbeint, eins og hæstv. ráðherra hefir sýnt fram á. Þar við er engu að bæta. - En hvað snertir 2. og 4. gr. þingskapalaganna, vil eg taka það fram, að eg get ómögulega fallist á þá skoðun, að þessar greinar geri þingdeildunum ómögulegt að samþykkja forsetaskifti, á meðan á þingtíma stendur. Þær innibinda ekki í sér neina fyrirskipun um, að forsetarnir skuli sitja þingtímann út, heldur það eitt, sem beint er sagt, að kosningin gildi allan þingtímann. Forsetarnir eru því óafsetjanlegir, en þeim er hvergi bannað að segja af sér með samþykki deildarinnar eða þingsins. Deildin hlýtur að hafa vald til að veita slíka beiðni. - Eg hygg að þessi skilningur sé réttur, og það því fremur, sem alveg sams konar ákvæði gildir um eina vissa nefnd í þinginu, nefndina til þess að prófa þau kjörbréf, er fyrst koma fram eftir að hinni almennu prófun er lokið, og rannsaka kosningar, er þingið hefir frestað að viðurkenna gildar, eða kærur er snerta kosningar, er þegar eru teknar gildar. Nú skulum við hugsa okkur, að kærur kæmu fram yfir kosningu þeirra þingmanna, sem eiga sæti í þessari nefnd. Hvernig fer þá? Eiga þeir þá ekki að geta fengið lausn úr nefndinni? Eða eiga þeir að verða neyddir til að fjalla um kærur yfir kosningu sjálfra þeirra til þingmensku. - Auk þess veit eg ekki betur, en að það sé gömul venja í þinginu, að nefndarmenn, er þess óska, fái leyfi til að segja af sér, og aðrir eru kosnir í þeirra stað. þetta hefir oft átt sér stað og alt af verið talið leyfilegt. Það eru hörð orð, að kalla það lögbrot og stjórnarskrárbrot, að leyfa varaforsetum að segja af sér. Í augum og að dómi almennrar heilbrigðrar skynsemi eru slík ummæli fjarri öllum sanni, hvað sem kann að vera í augum og að dómi hinnar sérstaklegu lögfræðislegu skynsemi. Það hefir verið sagt hér í dag, að kosningamar í sumar hafi eingöngu snúist um sambandsmálið. Ómótmælanlega snerust þær aðallega um það mál, en eg hefi orðið þess var, að kosningarnar snerust meðfram um ýmislegt fleira, einkum hið fjárhagslega ástand landsins. Fjárhagshorfurnar lágu þjóðinni þungt á hjarta og var víða tekið tillit til stefnu þingmannaefna í þeim efnum. Háttv. 5. kgk. þingm. mintist á það, að vér meirihlutamenn hefðum sjálfir skapað þessa afstöðu flokkanna í deildinni. Það er rétt, að við vorum ekki nógu varkárir í fyrstu og höfðum ekki búist við þeim óvænta atburði, að konungur kallaði forsetana á sinn fund. En þar sem háttv. 4. kgk. þingm. þótti undarlegt, að við skyldum ekki gera ráð fyrir því, þá er þar til að svara, að þetta er í fyrsta sinn, er slíkt kemur fyrir, að forsetar þingsins eru kvaddir á konungsfund á miðjum þingtíma; og hafa jafnvel heyrst raddir um það, að ekki væri unt að sinna slíku útboði konungs. Það er því fullkomlega rétt, að kalla þetta óvæntan atburð, en auðvitað er það atburður, sem sjálfsagt var að beygja sig fyrir. Þessi óvænti atburður raskar hlutföllum flokkanna í deildinni, ef ekki er við gert. Eins og hæstv. ráðh. hefir tekið fram, er það viðurhlutamikið að orsaka tafir á störfum deildarinnar. En hinsvegar verður varla komist hjá því á annan hátt en þennan, sem við förum fram á. Því að þótt eiginleg flokksmál séu ekki mörg á þinginu, þá geta þó æði mörg mál komið fyrir slík, er meiri hlutinn vill ekki eiga á hættu, að verði feld fyrir honum. Og það er ekki sanngjarnt að krefjast þess, að meiri hlutinn leggi áhugamál sín í þá hættu. Hvað það snertir, að beiðni okkar sé ónotaleg ákomu fyrir minni hlutann og sýni það, að við álítum hann, eða konungkjörna liðið, samvizkulausa og harðsnúna sveit, þá eru slík ummæli alveg ástæðulaus. Við fullyrðum einmitt, að minnihlutamenn séu samvizkusamir menn, sem vilja gera skyldu sína; og við göngum út frá því, að þeir, ekki síður en við, hafi siðferðislegt þrek til að fylgja fram sínum skoðunum á allan leyfilegan og löglegan hátt. Svo að í þessu felst miklu fremur lof en last um minni hlutann. Eg verð að halda því föstu, að bæði eg hafi tekið fram ýmsar verulegar ástæður fyrir beiðninni, og hæstv. ráðherra aðrar hreint ekki óverulegar. Mörg mál hljóta að tefjast til muna, og það hefir í för með sér útgjaldaauka fyrir landsjóð, auk þess sem tafir koma sér mjög illa í sumum málum t. d. fjárlögunum. Háttv. 4. kgk. þingm. sagði að vísu, að þau gætu gengið sinn gang alt að einu; en hann gat ekki bent á aðra leið til þess en þá, að láta hlutkesti ekki ráða um kosningu eins mannsins í fjárlaganefndina, sem þingsköpin þó bjóða skýlaust. Þetta er gott boð frá hans hálfu og eg efast ekki um, að hann vilji standa við það. En eg efast um að þetta væri lögleg aðferð; og ef nú svo færi að það álitist ekki forsvaranlegt, að kjósa nefndina öðru vísi en eftir vanalegum þingskapareglum, þá gæti leitt þar af, að minni hlutinn hefði 3 menn í nefndinni, en meiri hlutinn að eins 2, - en það getur hann ekki gert sig ánægðan með. Það hefir komið fyrir áður á þingi, að þingdeild hefir kosið fjármálanefnd og fjárlögunum siðar verið vísað til þeirrar nefndar. Ef til vill mætti fara þessa leiö nú, með miklum afbrigðum frá þingsköpum og aukafundum, ef það kæmi fram í kvöld, væri rætt á deildarfundi á morgun og nefndin kosin á aukafundi annaðkvöld. Þetta er eini vegurinn til þess að fjárlögin gangi áfram óhindruð, ef beiðni okkar verður ekki tekin til greina. - Hin leiðin er varla forsvaranleg, að þingið fari að ákveða, að hlutkesti skuli ekki fara fram, þar sem lögin fyrirskipa hlutkesti. Eg verð að biðja háttv. minni hlutann að útrýma því úr huga sér, að vér séum að gera honum nokkrar getsakir í þá átt, að hann vilji ekki koma fram þinglega, drengilega og réttlátlega. Okkur hefir ekkert slíkt til hugar komið. Það særði mig dálítið, er eg heyrði háttv. 5. kgk. þingm. segja, að það liti út fyrir, að við gerðum ráð fyrir óréttlátri framkomu eða gerræði frá þeirra hálfu. Þessi ummæli gefa mér ástæðu til að lýsa því yfir að hvernig sem fer um lausnarbeiðni okkar, þá treystum við minni hlutanum til að koma fram drengilega, eins og við og munum reyna að koma fram sem samvizkusömum meiri hluta sæmir.

Sigurður Stefánsson Þessu máli hefir verið mætt með rósemi af öllum nema háttv. 5. kgk. þingmanni Og það er heldur ekki láandi, þó að hann, sem er svo alþektur að réttlæti og göfugmensku, sem allir vita, geti ekki hlustað rólegur á að slíkt mál sé fram borið, úr því að hann álítur að hér sé um stjórnarskrárbrot að ræða. - En ef það er rétt, að þetta sé stjórnarskrárbrot, þá bitna ákúrur hans mest á forseta deildarinnar, því að þá var það skylda hans að vísa málinu frá. En eg vona, að engum, sem athugar málið með ró og stillingu, geti komið til hugar, að nokkurt stjórnarskrárbrot felist í því, að leyfa varaforsetum að segja af sér. Eg hefði ekki borið slíkt fram, ef mér hefði komið til hugar að eg væri að fremja stjórnarskrárbrot. Eg ætla ekki að fara neitt út í lögskýringar hins háttv. 5. konungk. þingm. Það fer hér sem oftar, að hans lögskýringar fara fyrir ofan garð og neðan hjá minni skynsemi, sem eg verð þó að álíta nokkurn veginn heilbrigða. Ósk okkar varaforsetanna er bygð á Því, að meiri hlutinn fái að halda eðlilegu atkvæðamagni á þinginu. Því að það er óneitanlega eðlilegast, að sá flokkur, sem er í miklum meiri hluta á þingi, hafi einnig atkvæðamagn í hvorri deildinni fyrir sig; og bæði rétt og skylt, að nota til þess öll lögleg meðul. Það stendur nú svo á, að utanstefna forsetanna getur orðið til þess, að raska atkvæðahlutföllum á þingi, ef ekkert er að gert. Það hefir vitanlega ekki verið tilgangur hans hátignar konungsins að svo færi, og það er fjarri mér að vilja á nokkurn hátt tala óvirðulega í hans garð. En halda hinir háttv. minnihlutamenn, að þeir gjöri konungi þægt verk með því að stuðla til þess, að svo óheppilegar afleiðingar verði af útboði hans? Nei, honum mundi eflaust falla illa ef hann heyrði það, að hans útvöldu menn vildu með ofurkappi draga atkvæðaaflið úr höndum meirihlutans, sem hefir löglegt umboð meiri hluta þjóðarinnar. Það undraði mig, að heyra háttv. 5. kgk. þm. segja það nú, að sambandsmálið væri eina flokksmálið á þingi. Nálega á hverjum deildarfundi hefi eg heyrt þennan sama háttv.þm. segja að þetta og þetta sé flokksmál. En nú alt í einu er ekkert flokksmál til nema sambandsmálið. Háttv. þm. kallaði það skyssu af meirihlutanum, að skipa forsetasætin svo, sem hann hefir gjört. Ef það er skyssa, þá hefir meirihlutinn á fyrri þingum gert sömu skyssu; hann hefir gefið fordæmið, því að hann kaus alt af forsetana úr sínum flokki, alveg eins og við gerðum nú, og alveg eins og eðlilegt er að hver meirihluti geri. Því var dróttað að okkur, að við álitum minnihlutann skipaðan misyndismönnum. Þetta er fjarri öllum sanni. Sem gamall efrideildarmaður get eg borið um það, að í hóp hinna konungkjörnu þingmanna hafa, að minsta kosti alt fram að þessu ári, verið þeir heiðarlegustu og beztu menn, sem eg hefi getað á kosið. Hitt er eðlilegt og sjálfsagt að búast við því, að hver flokkur haldi sínum málum fram til hins ítrasta. Hæstv. ráðherra tók fram merginn málsins, þann að ekki megi gjöra neitt, er valdi þingtöfum. Það er skylda þingsins, að demba ekki meiri kostnaði á þjóðina en nauðsynlegt er, undir svo slæmum fjárhagslegum kringumstæðum, sem nú eru í landinu. Einmitt til þess að komast hjá töfum og þar af leiðandi kostnaði, höfum við komið fram með beiðni um lausn varaforseta. En verði hún ekki tekin til greina, hljótum við þó að gæta réttar meirihlutans, og þá getur farið svo, að þingið tefjist lengri eða skemmri tíma. Háttv. 4. kgk. þm. reyndi að halda sér við efnið. Hann sagði, að það hefði verið í fullu samræmi við þingsköp Dana, að Trier sagði af sér. En eg held þó að það sé ekki rétt, því að sú grein í þingsk. Dana er í samræmi við vor þingsköp. Eg hefi dönsku þingsköpin liggjandi hér á borðinu. Þau eru nákvæmlega eins og hjá oss, svo að ekki hefir Trier haft stuðning í þingsköpunum. Háttv. 4. kgk. þm. sagði, að þó að flokkarnir stæðu 6:6, hefðum vér meirihl. þó í fullum höndum við minnihl.  (Stgr. Jónsson: Í fjárlögunum)  . Nei, einmitt ekki í fjárlögunum. Það er að eins að við getum drepið hver fyrir öðrum. Og eg vil spyrja háttv. 4. kgk. hvort honum þætti það ákjósanlegt. Eg vil fyrir mitt leyti ekki vera með til að innleiða slíka pólitík. Vér meirihl. höfum þá skyldu gagnvart þjóðinni, að varðveita það vald, sem hún hefir fengið oss. En hins vegar vildi eg skjóta því að háttv. 4. kgk., að því víkur nokkuð undarlega við, að það skuli vera einmitt konungkjörna sveitin, sem rís upp til að andæfa þessu máli og stofna vandræði, hún sem einmitt ætti að reyna að leysa þau og hafa næma ábyrgðartilfinningu gagnvart landinu, en það er alt annað uppi á teningnum. Við höfum gert það sem okkur var skylt gagnvart þjóðinni og ef það ekki hefst fram, er það á ábyrgð minnihl.; ábyrgðin hverfur af okkur á hina.

Lárus H. Bjarnason Það hafa fallið mörg merkileg orð síðan eg settist niður, en mest undrar mig ræða hæstv. ráðh., því að á hinu átti eg von. Raunar er það honum líkt, að taka á sig ábyrgð þessarar lausnarbeiðnar, úr því að hann átti upptökin að henni, en á hinu átti eg ekki von, að hann færi að ögra deildinni með þingfrestun og kostnaðarauka, ef lausnin ekki fengist. Og sízt af öllu bjóst eg við, að hann færi að dreifa h. hátign konunginum við þetta mál. Eg vissi, að hæstv. ráðh. vildi ekki verða við tilmælum meirihl. um að leggja til við konung að fresta þingi, meðan á forsetaförinni stæði, og hélt að hann hefði svo leitt meirihlutann af með því að skjóta því að honum að hann gæti reynt að fá samþykki minnihl. til forsetaskifta. En hitt datt mér, ekki í hug, að honum gæti verið kappsmál að rýra minnihlutann með því að berja þetta fram án þess að orða það við flokk sinn. Eg hélt að hann skoðaði ekki konungkjörnu þingmennina sem peð, er leika mætti fram eða aftur eftir vild. Og eg þykist vita, að hann sé frjálslyndari maður en svo. Það nær engri átt að vitna hér í dönsku þingsköpin, þegar af þeirri ástæðu, að þau eru sett með samþykt þingsins en ekki með lögum eins og hjá oss. Þetta hefir líka meirihl. kannast við, því að annars hefðu forsetarnir ekki »sótt um leyfi« deildarinnar til að segja af sér. Og á sömu skoðun hefir hæstv. forseti verið, því að kosning forsetanna er tekin á dagskrá »ef til kemur«, þ. e. a. s. ef deildin veitir lausnina með afbrigðum frá þingsköpunum. Danska tilvitnanin á ekki við, og eg vil ekki innleiða þá venju, að tyggja alt upp á dönsku. Háttv. þm. Ísf. játti því, að kosningarnar 10. sept. hefðu að eins snúist um eitt mál og hafði þar rétt eftir mér og er það góðra gjalda vert af honum. Hitt er ekki að marka, þótt háttv.þm. G. K. hafi jafnframt sambandsmálinu lagt áherzlu á einhver önnur mál suður á Nesjum. Hann hafði sagt svo margt í kosningaleiðangri sínum, sem of langt yrði að rekja hér, þó að margt hefði það verið skrítið. Annars hermdi háttv.þm. það ranglega, að eg hefði kallað það stjórnarskrárbrot að veita lausnina. Eg sagði, að það gengi nærri stjórnarskránni, að veita slíkt leyfi. Það er heldur ekki rétt, að ákvæði þingskapanna um að forsetakosning »sé fyrir allan þingtímann« þýði það eitt, að deildirnar eða þingið geti ekki sett forsetana af. Það þýðir jafnframt, að forsetarnir geti ekki sagt af sér. Og tilvitnun háttv.þm. í það, að maður, er kjörinn væri í kjörbréfanefnd, mundi ganga úr nefndinni, væri kosning hans kærð, var heldur ekki rétt. Fyrst og fremst mundi einnig þurfa leyfi þingsins til þess. Og í annan stað væri ólíkt ríkari ástæða til að veita lausn er svo á stæði, er maðurinn ella dæmdi um eigin sök, eða hér, þar sem engu slíku er til að dreifa. Háttv. 4. kgk. gat þess, að hann vildi leyfa meirihl. að skipa meirihluta í fjárlaganefnd eftir sömu flokkshlutföllum og nú gilda, og eg er honum fyrir mitt leyti alveg samþykkur. Og eg vil bæta því við, að það er svo laust við að meirihl. þurfi að óttast ofríki af minnihl., að vér munum þvert á móti kosta kapps um að sýna alla lipurð og sanngirni. Eg skal ekki deila frekara um það, hvort hér þurfi afbrigði frá þingsköpunum, því að þar er háttv. forseti góður dómari, en þó hygg eg að það mál sé ekki hægt að dæma nema á einn veg. Háttv. þm. Ísf. sagði, að meirihl. bæri að hafa meirihluta í báðum deildum, og má það rétt vera, en eins og eg hefi þegar sýnt og sannað, þá er það þeirra eigin sök, ef raunin verður önnur. Háttv. þm. sagði ennfremur, að fyrv. meirihl. hefði alt af skipað öll virðingarsæti sínum flokksmönnum. En þetta er ekki satt. Magnús Andrésson var varaforseti neðri deildar bæði 1905 og 1907. Þá sagði háttv. þingm. að sér kæmi undarlega fyrir að heyra mig segja, að í rauninni væri ekki nema eitt flokksmál hér á þingi, því að eg væri vanur að segja að meirihl. gerði þetta og þetta mál að flokksmáli. Eg sagði, að kosningarnar hefði að eins snúist um eitt mál, og það kemur ekki í bága við það, að meirihlutinn vill gjöra fleiri mál að flokksmálum. Það er sitt hvað, kjósendur og þingmenn. Þá sagði háttv.þm. Ísf., að hingað til hefðu hinir kgk. þm. verið mestu heiðursmenn. Þar til liggja þau svör, að eg verð að meta prestsvottorð þm. á borð við önnur embættisvottorð, verð að trúa þeim þangað til »contrarium probetur« eða hið gagnstæða sannast, en úr »heiðarlegleikavottorðum« þingmannsins gjöri eg ekki mikið meira en úr dómi blinds manns um lit. Eg skoða mig sem þingmann landsins þó að eg sitji nú ekki í þjóðkjörnu sæti, og eg brúka atkvæði mitt alveg eins og eg væri þjóðkjörinn, hvort sem nokkrum þykir það leitt eða ljúft.

Kristinn Daníelsson. Eg hafði hugsað mér að tala ekki, en sérstaklega ef ég talaði, að tala á undan háttv. 5. kgk., en nú er hann dauður, en eg vil þó beina til hans nokkrum orðuni, en eg vona að mér takist að gjöra það svo vægilega og hóglega, að hann verði ekki meiddur af. Háttv. 5. kgk. spurði aftur og aftur, hví meirihl. væri svona hræddur. En hér getur auðvitað ekki verið um neitt slíkt að tala, flokkurinn er svo sterkur, að hann hefir ekkert að óttast. Hitt er aðalatriðið, hvernig meirihl. megi ráða sem bezt ráðum sínum, og við lítum svo á, að þetta sé það bezta ráð sem meirihl. á í fórum sinum, og það væri full ástæða fyrir minnihl. að taka þessu vel og liðlega. Háttv. 5. kgk. talaði mikið um það stöðvunarvald, sem minnihl. ætti að hafa. Eg skal ekki fara mörgum orðum um það. Það getur verið gott og gagnlegt. En eg sé ekki, að þetta stöðvunarvald rýrnaði neitt þótt forsetunum væri veitt lausn. Það mundi þvert á móti gjöra það drýgra ef minnihlutinn væri liðlegur en ekki um of kappsfullur. Eg hygg að háttv. 4. kgk. hafi farið of langt í því atriði er hann sagði, að þetta væri ekki umræðu vert, þar sem meirihl. hefði ekki nokkra verulega ástæðu fyrir sínu máli. En það er ofur eðlilegt, að minnihl. komi ekki auga á ýmsar ástæður, sem kunna að vera góðar og gildar, og glöggvar og ljósar fyrir meirihl. Í dag kom t. d. eitt slíkt atriði fyrir, þar sem minnihl. æskti nafnakalls til þess að leiða í ljós, hvort það væri flokksmál, og slík atriði geta alt af komið fyrir. Þá tók háttv. 4. kgk. það fram, að þeir sem nú yrðu valdir forsetar gætu skorast undan að taka á móti kosningu. Það er auðvitað að þeir gætu færst undan því, en þeir yrðu að sækja sama veg og hinir, að biðja um lausn og skjóta máli sínu til deildarinnar. Og eg ber það traust til deildarinnar, að hún skeri réttilega úr, hvort gildar ástæður séu fyrir lausnarbeiðninni eða ekki. En hitt er spurning, hvort hér skuli ráða einfaldur meiri hiuti eða »kvalificeraður« meiri hluti. Mér sýnist ekki betur en að þetta sé venjulegt dagskrármál, og vona, að forseti vilji úrskurða á þá leið. En þótt forseti ekki úrskurðaði þannig, þá vil eg ráða minnihl. til að greiða atkvæði með meirihl. Eg ræð ekki svo, af því að meirihl. sé hræddur, heldur af því að til þess liggja góðar og gildar ástæður fyrir minnihl. sjálfan.

Steingrímur Jónsson Eg ætlaði ekki að standa upp aftur, en ræður manna hafa snúist svoleiðis, að eg vil gera dálitlar athugasemdir. En eg vil halda mér innan sama ramma og fyr og taka málið hreint praktiskt. Háttv. þm. Ísf. sagði að eg hefði sagt, að það væru engar ástæður fyrir forseta til að biðjast lausnar. Það sagði eg ekki, heldur að það væru engar verulegar ástæður. Mér finst að það væri full ástæða til að láta okkur vita hverjar þessar ástæður eru, en eg þykist reyndar hafa sýnt fram á, að þessar ástæður geta ekki verið til. Eg held því ennfremur fram, að þeir forsetar, sem yrðu kosnir, gætu neitað að taka á móti kosningu. Eg er ávalt þakklátur háttv.þm. V.-Ísf. fyrir góð ráð, en það stendur svo á hér, að hver einstakur þingm. verður að gæta virðingar sinnar gagnvart sjálfum sér og þjóðinni. Eg er þakklátur háttv. varaforsetum deildarinnar fyrir þá yfirlýsing þeirra, að þeir ekki með beiðninni hafi viljað gefa í skyn, að þeir hefðu ótrú á mótstöðumönnum sínum um það, að þeir mundu fara illa með það vald, sem þeim er gefið. Mér fanst þessi skilningur á beiðninni liggja svo nærri, að yfirlýsing af þeirra hálfu væri nauðsynleg. Eg er því þakklátur fyrir það sem þeir hafa sagt. Eg held fram, að deildin hafi nóg að gera sérstaklega með fjárl. alt fram að 2. umr., en fyr en við 2. umr. er ekki hægt að drepa neitt. Enda gætu þeir haft 3:2 í fjárlaganefnd ef þeir vilja taka mig trúanlegan. Þess vegna vil eg mótmæla því harðlega, að það þurfi að hafa kostnað í för með sér að þessi lausnarbeiðni yrði ekki veitt. Auðvitað hlýtur þetta þing að standa lengur en vanalega, að líkindum fram í lok aprílmán., og verða þannig dýrara. En það er engin þörf að grípa til þess óyndisúrræðis að fresta því meðan forsetarnir eru fjarverandi. Og þar sem háttv.þm. Ísf. sagði að það væri á ábyrgð minnihl., að þinginu yrði frestað, þá vil eg bæði neita því að svo sé, og hins vegar lýsa yfir, að hann mundi ekki kikna undir þeirri byrði. Háttv. þm. Ísf. sagði, að eg hefði sagt að það hefði verið samkv. þingsköpum að Trier sagði af sér, en eg sagði að eins, að hann hefði sagt af sér í lok fundar, en á fundi næsta dag verið kosinn aftur í einu hljóði. Eins og eg tók fram, getur þetta ekki orðið tekið sem fordæmi hjá okkur, því þingsk. dönsku eru langtum lausari í sniðum en vor, sem eru lög. T. d. held eg, að fram undir þann tíma sem Trier sagði af sér hafi forseti aldrei verið kosinn til lengri tíma en 1 eða l/2 mán. Það sem þm. Ísf. las upp var þingsk. frá 1. apríl 1905 fyrir landsþingið en ekki fólksþingið.

Ráðherra: Eg skal ekki vera langorður. Eg vildi að eins mótmæla því sem háttv. 5. kgk. sagði, að eg hefði ögrað minnihlutanum með því að þinginu yrði frestað. En hitt sagði eg, og segi enn, að það er á valdi forsetanna að fresta fundum þingdeildanna hvenær sem þeir vilja, því þeir ákveða fundina. En sé fundum frestað í efri deild, gengur það líka út yfir neðri deild og alt þingið. En frestun um eina einustu viku kostar að minsta kosti 3000 kr. Eg álít ástæðulaust að fleygja þeim peningum út, einkum þar sem hér er um svo ofureinfalt mál að ræða. Háttv. 5. kgk. sagði, að ekki mætti vitna í dönsku þingsköpin, af því að þau væru þingsamþyktir en ekki lög. En þingsamþyktir eru bindandi eins og lög, ef lagaheimild er til þeirra og þær eru í löglegu formi. Og eg get ekki betur séð en að það skifti máli, hvernig sams konar atriði eru í dönsku þingsköpunum og hvernig þau eru skilin þar. Þó í dönsku þingsköpunum sé nú, að forsetar skuli kosnir fyrir allan þingtímann, hefir verið álitið sjálfsagt, að þeir geti sagt af sér, eins og reynslan sýndi seinast þegar H. Trier sagði af sér. Eins og háttv. 5. kgk. einnig tók fram, er það sennilegt, að undanþága frá þingsköpunum, sem ræðir um í 53. gr., eigi eingöngu við »Forretningsgangen«, dagleg þingskapaatriði, og nái ekki til þessa máls. En þetta er ekkert sérstakt málsmeðferðaratriði. Þetta samþykki má að minni hyggju gjöra með einföldum meiri hluta. Það er líka ákveðið í þingsköpunum, að kosning kjörbréfanefndar gildi fyrir allan þingtímann, en þó tel eg vafalaust að enginn mundi efa, að þingið gæti leyft manni að fara úr henni, án þess að það væri skoðað afbrigði frá þingsköpunum. Háttv. 5. kgk. skaut því fram að lokum, að eg ætlaðist þó víst ekki til að þeir konungkjörnu væru peð. Slíkt mælskublóm tek eg mér ekki nærri; hann veit sjálfur, að þetta á sér engan stað. Hvorki hann né aðrir háttv. kgk. þm. hafa heyrt mig segja eitt orð í þá átt, að þeir ættu að fylla neinn sérstakan flokk né fylgja öðru en sinni eigin sannfæring í málunum. Eg veit ekki betur en einn þeirra sé nú utan þingflokkanna. En í þessu tilfelli stendur dálítið sérstaklega á. Við verðum að muna, að það er konungur sem hefir kvatt forsetana í burtu, og sú ráðstöfun konungs á ekki að verða til þess að raska - ekki einu sinni í bili - flokkshlutföllunum hér á þingi. Slíkt væri, eins og allir vita, svo fjarstætt vilja h. h. konungsins sem unt er. Það má ekki einu sinni geta fallið skuggi af grun um það á neinn þeirra manna, er voru í ráðum með honum um þessa ráðstöfun, að þeir hafi viljað draga taum neins þingflokks með því. Það er skylda mín að vama öllum slíkum grun, sem ella mætti ef til vill vekja hjá tortryggum lýð, og mér finst að þeir þingmenn, sem kvaddir eru til þingsetu af h. h. konunginum, ættu af öllum mætti að stuðla að því sama.

Stefán Stefánsson Eg ætlaði ekki að tala í þessu máli, en niðurlagsorð háttv.þm. Ísf. knúðu mig til að standa upp. Hann sagði sem sé, að því viki nokkuð undarlega við, að »öll konungkjörna sveitin« skyldi rísa upp á móti þessu. Eg veit ekki hvaðan honum kemur sú vizka, einkum þar sem að eins tveir þeirra kgk. hafa látið í ljós skoðun sína á þessu máli. Eg hefi frá því fyrsta verið á þeirri skoðun, að rétt væri að veita forsetunum lausn. Mig furðaði á því, að hann skyldi segja þetta, og get ekki látið hjá líða að mótmæla því. En enn meir furðaði mig á því, að hann skyldi segja að konungkjörna liðið hefði verið heiðarlegir menn alt fram að þessu ári. Eg bjóst sízt við þessu af honum, þar sem hann er mér svo náskyldur sem allir vita. Það gefur grun um, að honum fari sem mörgum eldri bræðrum, er líta smáum augum á yngri bræður sina. Þá hefir það og verið sagt, að atkvæðin verði hníf-jöfn ef lausnin verður ekki veitt. Eg veit heldur ekki hvaðan mönnum kemur þessi vizka. T. d. er eg ekki í neinum flokk, nema ef telja skyldi tveggja manna flokk, brot úr garnla þjóðræðisflokknum. Meirihl. hefir því að minsta kosti eitt atkvæði fram yfir minnihl. Eg er ekki bundinn neinum flokksböndum, og eg banna öllum að skipa mér í hvern flokk sem er. Hér ræð eg mínu atkv. algjörlega sjálfur; eg er það hamingjusamari en meirihlutamenn. Eins og þegar hefir verið bent á, mega meirihlutamenn sjálfum sér um kenna þessa klípu, sem þeir eru komnir í. Hún er eingöngu að kenna fíkn þeirra í að skipa öll virðingarsæti sínum mönnum, svo að þeir knýjast nú til að grátbæna minnihl. um að fá að skipa einhvern þeirra í sætin. Enda dettur engum þeirra í hug að neita þessu. Eg býst ekki við að háttv. meirihl. verði ráðkænni hér eftir. Eg get jafnvel búist við að hann geri sig sekan í enn verri ráðstöfunum en hingað til, og baki landinu óþarfan kostnað. Eg hefi heyrt, að þeir muni ætla sér að fresta fundum deildarinnar, ef lausnarbeiðnin verður ekki veitt. Því vil eg afstýra, til að firra landið peningaaustri, og mun því greiða atkv. með því að forsetarnir fái lausn. En auðvitað er það algjörlega ástæðulaust að fresta fundunum. Meirihl. mun segja, að þeir séu skyldugir til að gæta þess, að þeir haldi meiri hlutanum. Þeir gera það eftir sem áður, þó lausnin verði ekki veitt. Þeir geta alveg eins búist við því, að eg greiði atkv. með þeim eins og hinum, nema í því eina máli, sem sérstaklega skilur okkur, en það á ekki að koma fyrir deildina, fyrr en forsetarnir eru komnir aftur.

Lárus H. Bjarnason Það getur ekki leikið neinn vafi á því, að samkv. 53. gr. þingskapanna þarf þar um getið leyfi til lausnarbeiðnarinnar. Annars stóð eg upp til að beina þeirri spurnjng til hæstv. ráðherra, hvort 31. gr. stjórnarskrárinnar, um að þingmenn séu »eingöngu bundnir við sannfæringu sína«, ætti ekki við kgk. þm. jafnt og þjóðkjörna? Sé svo ekki, hefði hæstv. ráðherra átt að taka einhvern annan en mig. Honum er kunnugt um, að því fór fjarri, að eg sæktist eftir því kjöri. Verði þessi lausnarbeiðni veitt, verður afieiðingin sú, að verði einhver meirihl.-maður veikur, fái kvef eða þessl., þá verðum vér minnihl.-menn beðnir að sleppa einu sæti við meirihlutann um stund eða til fulls, og ættum þá að láta það eftir honum eins og þetta.

Steingrímur Jónsson Hæstv. ráðherra beindi því til okkar kgk. þm., að við ættum að stuðla að því, að ekki félli grunur á konunginn um það, að hann hafi viljað raska flokkaskipun á þingi. Mér virðist það vera svo fjarstætt að gruna konung um slíkt, að það ætti engum að geta til hugar komið. Komi slíkur grunur upp í meirihlutanum, eigum við enga sök á því, og höfum enga skyldu til að taka tillit til þess. Og fresti meirihl. fundunum, þá er það á hans ábyrgð og kemur okkur ekkert við.

Jens Pálsson Háttv. 6. kgk. sagði að það sem hefði skapað þetta ástand, væri virðingarfíkn meirihlutans og ekkert annað. Eg bjóst ekki við slíkum brixlyrðum í okkar garð. Háttv. þm. veit það vel, að það hefir alt af verið venja að kjósa forsetana úr meirihlutanum. Það hefir alt af verið talið sjálfsagt, að meirihlutinn kysi þá úr sínum flokki. Þess hefir verið getið, að eg hafi sagt, að eg mundi ekki hika við, sem forseti, að fresta fundunum. Það er rétt; eg sagði, að eg mundi gera það, ef nauðsyn bæri til. Eg skil ekki að það þurfi að hneyksla neinn. Eg mundi í lengstu lög stía þeim málum frá, sem gætu orðið flokksmál, mundi ekki láta þau mál koma fyrir, sem ágreiningur væri um milli flokkanna. Til þess að ekki komi til að þessa þurfi með, og til að forðast þann kostnað, sem af þessu mundi leiða, er það eina ráðið að samþykkja lausnarbeiðni okkar varaforsetanna.

Ráðherra: Út af því sem háttv. 5. kgk. sagði, vildi eg að eins taka það fram, að eg kannast ekki við, að eg hafi sagt nokkurt orð í þá átt, að konungkjörnir þingmenn ættu ekki að greiða atkvæði eftir sannfæringu sinni. Hér er ekki um annað að ræða en tilhliðrun, undanþágu, sem ekki virðist geta brotið bág við neina sannfæring eða stjórnmálaskoðun.

Sigurður Stefánsson Eg stend upp út af ræðu háttv. 6. kgk. Hann virðist hafa misskilið mig; ef til vill hefi eg ekki talað eins ljóst sem skyldi. Eg talaði um þá kgk. þm. sem flokk; að eg hefði þekt þá sem kgk. þm. hingað til. En um þá tvo nýju veit eg ekki hvort þeir verða eins í samvinnu sem hinir. Þetta var meiningin. Ennfremur sagði eg ekkert um það, að allur konungkjörni flokkurinn mundi greiða atkv. á móti lausnarbeiðninni. Eg sagði, að það væri undarlegt, ef allur sá flokkur findi það skyldu sína, að greiða atkv. á móti henni.

Forseti lýsti því yfir, að hann áliti ekki, að veiting beiðni þessarar kæmi í bága við 35. gr. stj.skrárinnar, og sæi því ekkert á móti því, að gengið yrði til atkv. um hana. Var þá gengið til atkv. og greiddu 9 atkv. með beiðninni en 4 á móti. Forseti lýsti því þá yfir, að með því að um afbrigði frá þingskapalögunum væri að ræða, þyrfti samkvæmt 7. gr. þingsk. samanborinni við 53. gr. þeirra ¾ hluta atkv. til þess að löglega yrði samþykt, og væri því beiðninni synjað.

Framsögumaður (Björn Jónsson) Ekki skal eg þræta um heitin. Ef ekki má kalla liðina í fjárlögunum annað en það, sem lögin heimila, þá kalla eg það of mikla skriffinsku. - Því viðvíkjandi, að færa til athugasemdirnar aftan við, finst mér það liggja svo í augum uppi, að óþarft sé að peksa um það, og get ekki séð, að það sé til annars, en að hafa eitthvað á móti. Lækkunin á símatekjum síðara árið byggist á því, að þær urðu síðastliðið ár ekki nema 65 þús. kr., og þá þótti nefndinni heldur djarft að fylgja áætlun stjórnarinnar. Enda verða þær hinar sömu símatekjurnar, hvort sem áætlað er meira eða minna. Um samsteyping liðanna er hið sama að segja og áður, en hégómi er það, að halda, að maður viti ekki um það eftir sem áður, hversu mikið hver liður gefur af sér.

Jón Ólafsson Eg skal ekki fjölyrða um þessa smámuni. En úr því eg fór að minnast á lögheitin, þá vil eg til dæmis taka, að undir leyfisbréfagjöld kæmi þá bæði liðir 7. og 14., og ætla það yrði þá ekki erfitt fyrir almenning, að átta sig á því, hversu mikið hefði til dæmis komið inn fyrir veitingasöluleyfi. Viðvíkjandi athugasemdunum, þá sný eg ekki aftur með það, sem eg hefi sagt, að sú breyting er til stórra óþæginda fyrir þingmenn og vona eg, að meiri hluti þm. sé mér samdóma um það.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm.): Þar sem nefndin leggur fram nýtt frumvarp og nokkuð fyllra en það, sem hér liggur fyrir, þá leyfi eg mér að taka mitt frumvarp aftur. Sbr. bls. 737 að framan.