Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Ég get ekki látið þetta mál fara um hv. þ. án þess að segja nokkur orð um það. Það, sem sérstaklega knýr mig til að taka til máls, er aðferð sú, sem hér hefur verið viðhöfð, þar sem vanrækt hefur verið, eins og hv. þm. Borgf. tók fram, að láta þjóðina fá vitneskju um málið. Og það er ekki aðeins, að þetta hafi verið vanrækt, heldur hefur þjóðinni beinlínis verið skýrt rangt frá málavöxtum. Morgunblaðið fer t.d. alrangt með 19. júlí, þegar það er að ræða um þetta. Það er því ekki aðeins, að þjóðin hafi verið dulin hins sanna, heldur hefur það lítið, er henni hefur verið sagt, verið rangt. Þetta harma ég og þarf því fremur, að hér er um mikilsvert mál að ræða. Af því andrúmslofti, sem maður finnur t.d. hér í bæ, er augljóst, að þjóðin er yfirleitt á móti þessu máli, og þess vegna er reynt að svíkjast aftan að henni á þennan hátt. Ég get því mjög vel sætt mig við, að till. hv. þm. Borgf. nái samþykki. Ég tel rétt að gefa þjóðinni kost á að láta vilja sinn í ljós um þetta, þó að hún verði nú ekki spurð um það á sama hátt og hægt hefði verið í tilefni af kosningunum. Hér eru nú komnar fram nokkrar ólíkar till. Till. hæstv. ríkisstj, væri í sjálfu sér ekki afleit, ef málið væri í höndum manna, sem hægt væri að treysta til að fylgja málinu eftir, en ég ber ekki minnsta traust til hæstv. ríkisstj. í því efni. Hér hefur áður verið samþ. till., orðsending til erlends stórveldis, sem var svo óákveðin, að þeir, sem áttu að taka við henni, gátu ekki skilið hana; að minnsta kosti var hún ekki skilin svo sem tilgangurinn virðist hafa átt að vera, ef hún hefur þá yfirleitt verið send, en ég tel reyndar líklegra, að hún hafi alls ekki verið send, en að viðtakandi hafi ekki getað skilið hana, enda þótt vel geti svo hafa verið, því hún var beint samin til að vera óskiljanleg. Ég hef því enga trú á, að þessi till., sem hér liggur fyrir, muni yfirleitt verða send. Þá tel ég sjálfsagt að taka fram í brtt. hér, að það eigi að vera komið undir einhverjum aðila, sem maður geti treyst, hvort þessu eigi að fylgja einhver sérstök orðsending. Um till. á þskj. 9 er það að segja, að ég gæti verið henni fylgjandi, af því að ég vil ekki hafa hér neinar herstöðvar. Ég get skilið, að hún eigi að mæta andstöðu manna eins og þess frambjóðanda Sjálfstfl., sem var í framboði á móti mér, en hann lýsti yfir því, að hann vildi hafa hér her og herstöðvar frá Bandaríkjunum og semja við þau að vernda okkur, eins og hann orðaði það. Ég veit reyndar ekki, hvort hann talaði þar fyrir munn Sjálfstfl. Hann vítti mig harðlega fyrir það, að ég talaði af eigin sannfæringu, og virtist telja, að maður ætti skilyrðislaust að fylgja flokki sínum í öllu, og því má telja líklegt, að hann hafi talað fyrir munn Sjálfstfl. Ég mæli því með þeirri till., að þessu máli verði frestað, svo að þjóðin geti fengið tækifæri til að segja sitt álit um það, helzt með almennri atkvæðagreiðslu. En fáist það ekki, fylgi ég till. á þskj. 9. Fáist hím ekki samþ., er vafasamt, hvort tilgangur hennar næst með einhverjum fyrirvara, sem hæstv. stj. kynni að senda, sem ég treysti henni nú alls ekki til að gera, þó samþykkt yrði. Slíkan munnlegan fyrirvara tel ég lítils virði. Ég hef þá gert grein fyrir afstöðu minni og skal ekki fjölyrða um málið frekar, en vil aðeins taka fram, að það er alveg eftir öðrum einræðistilhneigingum hæstv. ríkisstj., að hún reynir nú að keyra þetta mál fram á bak við þjóðina, en svipaðar tilhneigingar komu t.d. fram í vetur, er hún sat á málum, sem henni voru óþægileg, þó að vitanlegt væri, að þingmeirihl. væri fyrir þeim.



Herra forseti. - Út af því nýja viðhorfi, sem hefur skapazt í þessu máli, vil ég gera grein fyrir afstöðu minni og okkar nm. Framsfl. í utanrmn. Eins og ég hef áður tekið fram við umr. þessa máls, fól Framsfl. okkur að koma því til vegar, að tekið yrði upp í till. efnislega það, sem tekið var síðar upp í grg., að við skildum 43. gr. sáttmála hinna sameinuðu þjóða svo, að það væri á okkar valdi, hvaða fríðindi við semdum um að láta í té, og að við vildum ekki leyfa herstöðvar hér á landi, og það væri stefna Alþ. að leyfa ekki herstöðvar. Fyrst ekki gat orðið samkomulag um hitt, sættum við okkur við, að þetta væri tekið fram í grg., og í stað þess að tilkynna bandalaginu þetta um leið og inntökubeiðnin yrði send, féllumst við á, að till. yrði þýdd og send þeim fjórum stórveldum, sem mestu ráða í samtökum sameinuðu þjóðanna, svo og Norðurlandaþjóðunum, sem við getum vænzt, að styðji okkar málstað sérstaklega. Við gerðum þetta með tilliti til þess, að við töldum þetta geta orðið til verulegs gagns og væntum þess, að það gæfi nægilegt öryggi fyrir okkur, enda hefur nú hæstv. forsrh. lýst yfir því, að tekið muni til athugunar að senda till. og grg. þýdda til landalagsins um leið og inntökubeiðnina í samræmi við gildandi venjur um inntökubeiðnir í bandalagið; ef hann teldi sér það fært. Og ég vona, að þetta geti samrýmzt þeim venjum, sem um þetta gilda, og tilkynningin verði send þeim aðilum, sem og hef áður getið um. Við féllumst á þetta, af því að við töldum, að um þetta atriði yrði ekki lengra komizt, en álitum hins vegar, að þetta gæti orðið okkur til öryggis. Síðan þetta gerðist, hefur aðstaðan breytzt. Það var ekki gert ráð fyrir því þá, að eigi yrði um þetta samkomulag, en nú hefur komið fram dagskrártill. um að vísa málinu frá. Eftir að hún er komin fram og eins till. hv. 3. landsk., sem hér liggur fyrir, geri ég ráð fyrir, að margir, sem áður fylgdu málinu, telji bezt farið, að því verði nú frestað og reynt að ná heppilegri lausn síðar, og get ég ekki séð, að það sé frágangssök. En með tilliti til nál., sem ég hef gefið út ásamt hv. þm. Mýr., munum við ekki greiða atkv. með frestun, þótt ég geri ráð fyrir, að aðrir flokksmenn mínir muni telja sig óbundna af nál. um þetta atriði og telji eðlilegt, að málinu sé frestað, e ins og nú er komið. Um till. hv. 3. landsk. er það að segja, að hún er í rauninni efnislega tvær till., og ég hef fengið vitneskju um, að hún muni verða borin upp í tvennu lagi. Nú er það svo, að fyrri hluti þessarar till. er að fráskildu einu atriði, því um hernaðaraðgerðir, í samræmi við það, sem flokksmenn okkar fólu okkur að koma fram í utanrmn., en okkur tókst ekki. Þess vegna er það eðlilegt, að þeir, sem það þykir réttara, greiði atkv. með þessari till., þó að við í n. höfum til samkomulags fallizt á að ná þessu atriði undir öðru formi, sem við teljum nægilega tryggingu. Við nm. munum því ekki greiða þessum fyrri hl. till. atkv. En að því er síðari hlutann snertir, er það að segja, að hann er nýtt atriði, og hefur ekki verið gert samkomulag um það í n., og fjölyrði ég ekki um það, en samkvæmt yfirlýsingu miðstj. Framsfl. og þm. flokksins munum við sjálfsagt greiða þeim hluta till. atkv., þó að við höfum ekki að fyrra bragði séð ástæðu til að hreyfa því atriði í sambandi við þetta mál. En ef svo fer, að dagskrártill. verður felld, og ef till. hv. 3. landsk. verður einnig felld, þá kemur til atkv. till. sjálf á þskj. 11, og við nm. munum þá greiða henni atkv. í samræmi við það samkomulag, sem við gerðum, og af þeim ástæðum, sem áður eru raktar, í trausti þess, að í öllum atriðum verði staðið við loforðið um að tilkynna hlutaðeigandi aðilum till. og nái. sem stefnulýsingu Alþ. um leið og till. um inntökubeiðnina verður send. Ég hef nú í stuttu máli gert grein fyrir afstöðu okkar nm. til dagskrártill. og annarra brtt., er hér liggja fyrir.



Ég tel ástæðulaust að fara að rökræða ýtarlega það, sem hér hefur komið fram, síðan ég talaði síðast. Mín skoðun um það, sem máli skiptir, liggur fyrir í frumræðum mínum. Annað, sem fram hefur komið, tel ég ekki skipta máli, og er sumt af því út í hött, og tel ég ekki ástæðu til að tefja þingið með því að ræða það. Út af till. hv. 3. landsk. vil ég aðeins taka þetta fram: Ríkisstj. mun eins fljótt og auðið er hefja umr. við stjórn Bandaríkjanna um fullnægingu og niðurfellingu herverndarsamningsins frá 1941 og tilkynna Alþ. árangur þeirra viðræðna, er það kemur aftur saman. Ég tel því óeðlilegt að tefja umr. frekar og legg til, að till. hv. 3. landsk. verði felld. Um till. hv. þm. Borgf. get ég sagt það, að ég skil hans sjónarmið, þó að ég geti ekki fallizt á það.



Herra forseti. - Ég skal ekki tefja hv. Alþ. lengi. Ég vil aðeins láta það í ljós, að ég harma mjög þá afgreiðslu, sem mér virðist, að þetta þýðingarmikla mál muni fá. Ég, eins og flestir eða allir mínir flokksmenn, hafði ákveðið að sætta mig við þær yfirlýsingar, er hæstv. forsrh. lofaði að gefa til fulltrúa þeirra ríkja, sem þetta mál kemur mest víð. En mér finnst málið horfa töluvert öðruvísi við, þegar sú till. er fram komin, sem hér liggur fyrir okkur á þskj. 9. Mér finnst ákaflega varhugavert fyrir Alþ., úr því að þessi till. er fram komin, að fella hana. Hvað fyrri hlutann snertir, virðist mér, að það muni í augum heimsins draga mjög úr gildi þeirrar yfirlýsingar, sem ég efast alls ekki um, að hæstv. forsrh. muni gefa. Og að fella síðari málsgr. finnst mér draga mjög úr gildi þess að óska síðar eftir samningum við Bandaríkin um að draga herafla sinn burt af Íslandi. Ég er sannfærður um það, að okkur Íslendingum ber að reyna að styðja þetta þjóðabandalag, sem nú er stofnað, þó að ýmsir annmarkar séu á því í byrjuninni. Og engin þjóð í heiminum hefur eins mikla ástæðu til að óska, að því farnist vel, eins og einmitt við Íslendingar. En ég er jafnsannfærður um það, að þetta stóra skref frá okkar hendi, Íslendinga, hefði þurft að eiga sér þannig stað, að um það hefði verið fullt samkomulag á Alþingi og með þjóðinni. Nú virðist svo sem þetta stóra mál geti ekki orðið afgr. með þeim hætti, sem einn er í raun og veru sæmilegur, þ.e.a.s. nú í þetta sinn. Og þá held ég fyrir mitt leyti, að betra væri að fresta þessu skrefi um eitt ár, þó að illt sé, heldur en að taka það nú með sundrung. Ég álít ekki hægt fyrir þá menn, sem vilja undir öllum kringumstæðum mótmæla því, að erlendur herafli dvelji í landinu, að greiða atkv. móti till. á þskj. 9, hvorugum hluta hennar. En hitt er annað mál, að mér finnst, að málinu hefði verið borgið, þó að þessi till. hefði ekki komið fram, með þeim yfirlýsingum, sem hæstv. forsrh. hefur gefið. Og langsamlega æskilegasta lausnin á þessu máli, úr því sem komið er, væri sú, að tillögumaður að þskj. 9 tæki till. aftur, þar sem það er vitað, að það á hvort sem er að gera það sama og till. fjallar um. En ef það er ekki fáanlegt, held ég það væri bezt og skynsamlegast fyrir Alþ. að fresta málinu um hríð og samþ. þar af leiðandi þá dagskrártill., sem hv. þm. Borgf. hefur hér flutt. Ég mun a.m.k. út úr vandræðum, vegna þess hvernig málíð er komið, greiða henni atkv.



Herra forseti. Hv. 5. landsk. þm. og formaður Alþfl. hefur gert grein fyrir afstöðu flokksins til þessa máls, þegar hann fyrir tveimur dögum talaði hér fyrir hönd utanrmn., svo að ég þarf í rauninni litlu við að bæta. En þó þykir mér hlýða að segja hér nokkur orð, vegna þeirra tillagna, sem síðar hafa komið fram. Í nál. utanrmn. á þskj. 11 kom fram, að n. var þá, þegar málið var lagt fram af hennar hálfu, sammála um afgreiðslu þess á þann hátt að mæla með því, að till. ríkisstj. um að leita upptöku í bandalag hinna sameinuðu þjóða verði samþ., eingöngu með lítilli orðabreyt. Ég tel víst, að samþykkt þessi í utanrmn. hafi verið í samræmi við vilja - ef ekki allra, þá a.m.k. flestra - þm., sem óskuðu þess, að málið yrði afgr. samhljóða að sem allra mestu leyti. Það hafa líka komið fram aðrar skoðanir þm. á málinu, svo að ekki verður um villzt, þó að sú till. eða það álit hafi komið fram á óformlegan hátt, með þeim samþykktum, sem hér hafa áður verið gerðar. Þessi vilji þingmanna hefur líka komið fram í þeirri þátttöku, sem við höfum átt í hinni alþjóðlegu samvinnu á ýmsum vettvangi og mjög fer í sömu átt og hér hefur verið talað um. Þetta er líka í samræmi við þá yfirlýsingu, sem hæstv. forsrh. gaf hér fyrir hönd ríkisstj. um stefnu stj. og líka kom fram í stefnuyfirlýsingum flokkanna, a.m.k. sumra, og skal ég ekki fara lengra út í það. Ég tel mega slá föstu sem fyrsta atriði í þessu máli, að það er almennur vilji fyrir hendi um það, að Ísland gerist aðili í þessu bandalagi, takist á hendur skyldur nokkrar, sem menn að vísu geta ekki gert sér fyllilega grein fyrir í upphafi, hverjar eru. Okkar beztu fræðimenn hafa verið fengnir til að reyna að gera sér grein fyrir, hvernig þær liggja fyrir; og þeir hafa gert það skv. þskj. 1, sem hér hefur verið lagt fram. Þær mögulegu skyldur, sem við tökumst á hendur, verða ekki „aktuellar“ fyrr en Alþ. hefur samþ. þær á þann hátt að samþ. þá samninga, sem 43. gr. bandalagssáttmálans gerir ráð fyrir. Það er því á valdi Alþ. hverju sinni, hvað það samþ. af þessum skyldum, sem á að leggja okkur á herðar. Og Alþ. getur haft hvaða hátt, sem það vill, á því að samþykkja þær. Það getur viðhaft einfaldar samþykktir og borið undir þjóðaratkvæði, ef þurfa þykir. En kannske það alvarlegasta í þessu mál sé, að við losnum ekki við þessar skyldur, þó að við séum utan bandalagsins. Og það er skoðun margra, að hlutur landsins verði einmitt betur tryggður með því að vera samningsaðili og með þátttöku í bandalaginu, þannig að við tökum ekki þátt í neinum aðgerðum til að koma í veg fyrir ófrið, nema með samþykki okkar sjálfra. Hvað tekst að semja um, er ekki gott að segja. En það verður verkefni ríkisstj. á hverri stund að gera öryggisráði grein fyrir sérstöðu landsins með tilliti til hers og ófriðar. Ég tel þess vegna, að það sé í samræmi við álit fróðustu manna um þessa hluti, að við séum bezt tryggðir gegn einmitt þessum hættum, sem hér hafa verið nefndar, ef við er um aðili í bandalaginu. Viðvíkjandi þeirri till., sem hér liggur fyrir á þskj. 9, vil ég fyrst taka fram, vegna þess að flm. till. er í Alþfl., að flokkurinn stendur ekki að till. og mun ekki greiða atkv. með henni. Þessa ákvörðun hefur flokkurinn tekið, þó að hann, eins og margir aðrir, geti að vissu leyti samþykkt það efni, sem í till. felst. Við teljum hana samt mjög óheppilega, vegna þess að skilyrðin fyrir inngöngu, sem sett eru í fyrri hluta till., gætu e.t.v. orðið til þess, að inntökubeiðnin yrði ekki tekin til greina, og mundum við þannig trufla þann megintilgang, sem ætlazt var til að ná með sjálfri till. Umr. um það, á hvern hátt Íslendingar geti tekið þátt í þeim aðgerðum, sem í framtíðinni kynnu að teljast nauðsynlegar til að halda uppi friði og öryggi í heiminum, þær hljóta að fara fram síðar, þegar við erum komnir í bandalagið og höfum öðlazt þar samningsrétt samkv. 43. gr. sáttmálans og Alþ. hefur gengið frá samningum, á hvern hátt sem það verður. Í öðru lagi teljum við síðar í lið till. óheppilegan, vegna þess að þar er blandað saman við málið óskyldu atriði, sem er brottför leifa hins ameríska hers. Það hefur komið skýrt fram hjá öllum flokkum, alla tíð síðan hæstv. forsrh. gaf yfirlýsinguna í vetur um afstöðu ríkisstj. til herstöðvamálsins yfirleitt, að það sé æskilegt, að hér á landi dveljist enginn her. Og Alþfl. telur, að viðræður um þetta mál ætti nú að hefja sem allra fyrst milli íslenzku ríkisstj. annars vegar og stj. Bandaríkjanna hins vegar. Hæstv. forsrh. hefur nú lýst yfir, að hann muni taka þessa samninga upp við fyrsta tækifæri, sem honum gefst til þess, og leggja niðurstöðu þeirra samningaumleitana fyrir það Alþ., sem væntanlega á að koma hér saman eftir tvo mánuði. Og þá getur Alþ., að þeim upplýsingum fengnum, tekið sína ákvörðun. Ég tel rétt, og mér er óhætt að segja, að þetta er líka skoðun Alþfl., að að þessu máli verði farið vinsamlega gagnvart þeirri þjóð, sem þarna á í hlut, og að komið sé fram á virðulegan hátt, eins og fullvalda þjóð sæmir. Og ég ber fullt traust til þess, að utanrrh. muni fá þá lausn, sem við getum unað við efnislega og eins að forminu til. Af þeim ástæðum, sem ég hef nú fært fram, höfum við þm. Alþfl. ákveðið að greiða ekki atkv æði með þessari till. Ég tek undir með síðasta ræðumanni, hv. 1. þm. Eyf., að ég harma það, ef afgreiðsla málsins verður með nokkru ósamþykki. En ég tel tæplega fært, úr því sem komið er, að málinu sé frestað. Enda tel ég vel mögulegt, eftir þeim hug, sem ríkti, þegar utanrmn. bar fram nál. sitt, að vera einhuga um málið. Ég vildi þess vegna leggja ríka áherzlu á, að slíkt gæti orðið, að fengnum þeim yfirlýsingum, sem hér voru gefnar af hæstv. forsrh.



Á síðasta fundi sameinaðs þings gerði hv. 3. landsk. þm. nokkrar aths. út af álitsgerð þeirri, sem við Einar Arnórsson höfum samið og fylgir þessari till. Út af þeim aths. og jafnframt brtt. hv. þm. á þskj. 9 vil ég leyfa mér að segja nokkur orð. Hann sagði, að íslenzku sérfræðingarnir hefðu tilhneigingu til að gera sem minnst úr öllum skuldbindingum samkv. sáttmálanum, og væri að því leyti mikill munur á áliti okkar og áliti sænsku sérfræðinganna. Hann nefndi nokkrar tilvitnanir í þessu sambandi. Ég ætla ekki að rekja þær hér og samanburðinn, sem hann gerði, - það yrði of langt mál, - en taka fram, að tilvitnanir hans byggjast algerlega á misskilningi, eru slitnar úr samhengi og að sumu leyti rangfærðar. Þetta er að ýmsu leyti eðlilegt. Eins og ræða hans bar vott um, hafði hann allt of skamman tíma til að kynna sér málið. Sannleikurinn er sá, að niðurstöður íslenzku og sænsku lögfræðinganna um skuldbindingar sáttmálans eru í öllum meginatriðum samhljóða. Og ræðumaðurinn, sem talaði næst á eftir, hv. þm. Borgf., dró fram junis atriði úr álitsgerðinni, þar sem sérstaklega er vakin athygli á því, sem er varhugavert og aðgæzluvert fyrir okkur við inngöngu í bandalagið. Ræða hans var því í rauninni fullt svar við þessari ásökun hv. 3. landsk. þm. En í sambandi við það mál, sem hér hefur aðallega verið rætt, herstöðvamálið, þá er rétt að hugleiða, í hverjum ákvæðum sáttmálans sé falin sú skylda að láta í té herstöðvar, sem hleypir þessum hv. þm. í slíkan ofsa sem hér hefur brotizt fram. Ég hef hvergi rekizt á það í sáttmála sameinuðu þjóðanna, að herstöðvar séu nefndar eða þeirra krafizt. Í 43. gr. eru almenn ákvæði um skyldur þjóða, þegar öryggisráðið hefur ákveðið að grípa til hernaðarráðstafana. Eru þar nánari ákvæði, í hverju slík aðstoð gæti verið fólgin. Er augljóst, að það er ákaflega margvísleg aðstoð, sem til greina getur komið. Í álitsgerðinni á bls. 16 eru nefnd dæmi um, hvað gæti hugsanlega fallið undir þessa aðstoð. Þar eru nefndar „beinar fjárgreiðslur, afhending matvæla, herbúnaðar, vopna, skotfæra, lán samgöngutækja: járnbrauta, bifreiða, skipa, loftfara, pósts, síma og útvarps, flutningur herliðs, hergagna, vista, réttur til að flytja herlið, hergögn og annað um yfirráðasvæði ríkis (enda sérstaklega getið um .,rights of passage“), afnot herstöðva fyrir flugvélar, herskip, kafbáta, landher.“ Allt þetta getur komið til greina. Og vegna þess að sérfræðingarnir sænsku nefna, að eitt af því, sem hugsað hafi verið í sambandi við þessa grein, séu herstöðvar, þá leiðir hv. þm. af því þá ályktun, að við séum skyldir til að láta herstöðvar í té. Það er öllum ljóst, sem lesa þessa grein sáttmálans með athygli, að það er fjöldi tegunda af aðstoð, sem til greina getur komið, en að hvert ríki þarf aðeins að láta það í té, sem það sjálft, eftir sínum eigin stjórnskipunarlögum, gengur inn á. Ef skilningur þessa hv. þm. væri réttur, - að alla aðstoð, sem gæti rúmazt innan 43. gr., væri skylt að láta í té, - þá mætti eins segja, að ef þessi hv. þm. gerði samning við einhvern flokk, t.d. þann, sem að sumu leyti stendur honum næst, Framsfl., um að veita flokknum aðstoð eftir því, sem síðar yrði ákveðið nánar með samningum, þá mætti flokkurinn nytja hann og nota til hvers sem flokknum sýndist. Ég held, að það sé varla orðum eyðandi að þeim fjarstæðum, sem hann hefur borið fram í sambandi við þetta mál. Það er eðlilegt, að nefndar séu herstöðvar í þessu sambandi, vegna þess hve miklar umræður hafa farið fram um það mál. Ég lít svo á, að ef til hernaðaraðgerða kæmi, - ef öryggisráðið ákvæði samkv. 39. og 42. gr. að grípa til hernaðaraðgerða, - þá mundi ekki krafizt af smáþjóðunum að leggja fram herlið, jafnvel þótt þær væru margfalt stærri og sterkari en við, af því að það er óframkvæmanlegt að setja smáheri frá mörgum löndum undir eina stjórn. Það er vitanlegt, að það mundi fyrst og fremst verða hlutverk stórveldanna. Um aðstoð smáþjóðanna getur margt komið til greina, m.a. ýmislegt af því, sem nefnt er í þessari álitsgerð og ég hef rakið. Sem dæmi má benda á eina bræðraþjóð okkar, Norðmenn. Þó að þeir létu hernaðaraðstoð í té í síðasta stríði, þá lögðu þeir annað fram, sem var þýðingarmest, hinn mikla skipaflota sinn. Ég skal ekkert fullyrða um, hvers krafizt yrði af okkur, en við eigum skip og önnur samgöngutæki og framleiðum matvæli, sem gætu komið þjóðum bandalagsins að stórfelldu gagni. Það er margt, sem öryggisráðinu kæmi að miklu gagni, annað en herstöðvar. Að því er herstöðvar snertir, þá er samkvæmt þeim atkvæðareglum, sem gilda í öryggisráði, fyrst og fremst ekki hægt að krefjast hér herstöðva, nema öll stórveldin séu sammála um það og tvö ríki önnur í ráðinu og aðeins þegar fyrir liggur samkv. úrskurði öryggisráðs ógnun við friðinn, friðrof eða árás. Það er fjarstæða, sem þessi hv. þm. heldur fram, að ef við göngum í bandalagið, þá yrði skylt að hafa hér setulið að staðaldri. Það kemur ekki til mála og væri brot á sáttmálanum. Einnig er þess að gæta, að þótt öryggisráðið kæmi sér saman um að fara fram á herstöðvar, þá höfum við samkv. sáttmálanum skýlausan rétt til að neita þeirri málaleitun. Hitt er annað mál, eins og hv. þm. Borgf. tók fram, hvað við undir sérstökum ástæðum teldum okkur til knúða að gera, en að lögum erum við ekki skyldir til að láta þær í té. Það er því ljóst, bæði af þessu og einnig því, sem áður hefur verið skýrt tekið fram í ræðu hæstv. forsrh. og er undirstrikað í nál. utanrrn., að innganga í bandalag sameinuðu þjóðanna leggur engar skuldbindingar á okkur um veitingu herstöðva. Það er samkv. 43. gr. alveg á valdi okkar að ákveða það samkv. stjórnskipunarlögum okkar. Eins og nú er, þá væri það Alþingi, forseti og ríkisstj., sem yrðu að samþykkja það. Hugsanlegt væri, að sett yrðu inn í hina nýju stjórnarskrá ákvæði um, að í slíkum tilfellum þyrfti enn fremur þjóðaratkvæði, og þá kæmi slíkt ekki til, fyrr en allir þessir aðilar hefðu gengið inn á það. Það er rétt að nefna annað í þessu sambandi. Hv. 3. landsk. þm. hélt því fram, að við, sem sömdum álitsgerðina, hefðum vitandi vits gert of lítið úr skuldbindingum þeim, sem inngangan hefði í för með sér, og minna en Svíar. En í álitsgerð Svíanna kemur t.d. fram, að allar líkur séu til þess, að til aðgerða samkv. 42. og 43. gr. mundi aldrei koma; bandalagið sé þannig byggt, að til þess að þessum aðgerðum verði beitt, þurfi öll fimm stórveldin að vera sammála. Við yrðum aldrei krafðir herstöðva gegn vilja einhvers stórveldisins, en séu þau öll sammála, þá er ólíklegt, að grípa þyrfti til þessara aðgerða til að knýja fram sameiginlegan vilja þeirra. Ég vil sem sagt taka fram og veit, að það er öllum ljóst, að með inngöngu okkar í bandalagið tökum við ekki skuldbindingar á okkur um að veita herstöðvar. Ég hef áður haft tækifæri til þess, einkum l. des. s.l., að lýsa afstöðu minni til erlendra herstöðva. Ég býst ekki við, að mér sé minna kappsmál en t.d. hv. 3. landsk. þm., að hér séu engu herstöðvar. Og ég hefði ekki verið fylgjandi inngöngu okkar í bandalag sameinuðu þjóðanna, ég mundi ekki hafa greitt því atkv. hér á þingi, ef ég teldi, að í því fælist skuldbinding um erlendar herstöðvar hér á landi. Það er vitað, að inntökubeiðnir í bandalag sameinuðu þjóðanna er ekki hægt að binda neinum skilyrðum eða fyrirvörum. Annaðhvort verður að ganga að sáttmálanum óbreyttum og verða meðlimur eða ganga ekki að honum og verða utan bandalagsins. Hið þriðja er ekki til. Till. hv. 3. landsk. þm. er um að binda inntökubeiðni okkar vissum skilyrðum. Að samþykkja þá till. er því alveg sama og að fella beiðnina. Ég geri ráð fyrir, að öryggisráðið hlyti að leggja til hliðar slíka skilorðsbundna beiðni. Samþykkt þessa liðar í till. hv. þm. er því í rauninni sama og að fella beiðnina hér á þingi. Með síðari hluta till. er lagt fyrir ríkisstj. að krefjast þess, að herlið það, sem enn er í landinu, hverfi á brott nú þegar. Ef til vill mætti skilja þessa till. svo, að einnig þetta atriði væri skilyrði fyrir inntökubeiðninni, en þó er ekki víst, að það sé tilætlunin. Með þessu er blandað inn í þetta mál allt öðru og óskyldu atriði. Inntökubeiðnin fer fyrir öryggisráðið og allsherjarþing sameinuðu þjóðanna. Hitt málið ber að sækja á öðrum vettvangi. Það er samningsmál við stjórn Bandaríkjanna. Ég tel óviðeigandi og óviturlegt að blanda þessum tveimur málum saman í sömu ályktun, og mundi ég þegar af þeirri ástæðu greiða atkv. á móti till. Við þetta bætist, að hæstv. stj. hefur haft þetta mál, brottför herliðsins, til athugunar, og hæstv. forsrh. hefur gefið yfirlýsingu þá, sem allir hv. þm. hafa heyrt, að hún muni svo fljótt sem auðið er hefja viðræður við stjórn Bandaríkjanna um fullnæging og niðurfelling herverndarsamningsins. Ég taldi rétt að gera grein fyrir afstöðu minni til þessarar till. hv. 3. landsk. þm., því að væntanlega mun það heyrast, ef till. nær ekki samþykki, að ýmsir þeir, sem áður hafi ekki viljað hafa herstöðvar hér, hafi nú brugðizt í málinu og vilji nú hafa herstöðvar og herlið og það sem lengst. Vitanlega er till. hv. 3. landsk. þm. ábyrgðarlaust yfirboð, gert m.a. í þeim tilgangi að spilla fyrir þessu velferðarmáli, að við gerumst aðilar í bandalagi hinna sameinuðu þjóða. Við Íslendingar vorum ekki meðlimir í gamla þjóðabandalaginu og tókum þá ekki mikinn þátt í alþjóðasamstarfi. En svo fór á stríðsárunum, að við drógumst inn í margháttað alþjóðasamstarf, og aðstaða okkar er nú allt önnur en áður fyrr, svo að segja má, að við séum að þessu leyti komnir á annað tilverustig. Við samanburð á gamla og nýja þjóðabandalaginu verður ljóst, að í hinu nýja er ætlazt til, að friður sé varðveittur með miklu virkari aðgerðum en áður fyrr. M.a. er það þýðingarmikið ákvæði, að nú er það öryggisráðið, sem sker úr, hvort friðrof eða ógnun við friðinn er fyrir hendi frá einhverju ríki, en í hinu fyrra var meðlimum bandalagsins í sjálfsvald sett að meta, hvort það ástand hefði skapazt, að rétt væri að grípa til refsiaðgerða. En um leið og beita má virkari aðgerðum, þá eru líka meiri skyldur lagðar á félagana. Eins og ég gat um, höfum við nú tekið þátt í margvíslegu alþjóðasamstarfi, og í rauninni er innganga okkar í bandalag sameinuðu þjóðanna ekki nema beint framhald þeirrar stefnu, sem hefur verið fylgt undanfarin ár. Ég skal engu spá, hvernig takast muni að koma í framkvæmd hugsjónum bandalagsins um að halda við friði. Það er létt verk og löðurmannlegt að gera sem minnst úr starfi bandalagsins og vekja tortryggni á störfum þess. En við getum ekki lokað augunum fyrir því, að stofnun bandalagsins er merkasta tilraun, sem gerð hefur verið í sögu mannkynsins til þess að vernda frið á jörðu. Og sameinuðu þjóðunum er falið, með stefnuskrá þeirra og sáttmála, að vinna að þeim hugsjónum, sem eiga samkvæmt sögu okkar Íslendinga og aðstöðu allri að vera okkur hjartfólgnari en flestum öðrum þjóðum.



Herra forseti. – Það er í rauninni ekki þörf á því, að ég hafi sérstaklega mörg orð um þetta mál, sem hér liggur fyrir, frekar en ég hef nú þegar sagt. Ég hef áður í ræðu um þetta mál lýst afstöðu Sósfl. og sett fram rök hans og afstöðu í þessu máli, þannig að ekki verður misskilið; ég skal þó í örstuttu máli ítreka þetta, vegna þess að það þykir nú hlýða eftir þær umræður, sem hér hafa orðið síðan. Viðvíkjandi fyrri hluta brtt. á þskj. 9, þá hef ég áður flutt fram þau rök, sem nú hafa af öðrum verið endurtekin, sem sé það, hver nauðsyn sé á því að ganga í sameinuðu þjóðirnar og hve óeðlilegt það væri af okkur Íslendingum að torvelda það á nokkurn hátt. Mér þykir hlýða að leggja aftur áherzlu á það og undirstrika, að það kom fram svo greinilega, að ekki verður um villzt, í nál, utanrmn., að íslenzka þjóðin sé því andvíg, að veittar séu hér herstöðvar, hvort sem það væri á friðar- eða ófriðartíma, og ég álít, hvaða meðferð sem fyrri hluti brtt. á þskj. 9 hlýtur, - þótt hann verði felldur, - að þá dragi það ekkert úr því áliti, sem fram kemur í nál. utanrmn. Ég vil undirstrika það sérstaklega, að og áliti það illa farið, að nokkuð yrði gert, sem mætti verða til þess að draga úr því nál., þannig að sá vilji Íslendinga, sem utanrmn. áreiðanlega lætur þar í ljós, er jafnóhaggaður þrátt fyrir það, þó að fyrri hluti þessarar brtt. yrði felldur. Þá er það viðvíkjandi síðari hl. brtt., sem upplýst hefur verið, að verði borinn undir atkv. sérstaklega. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um afstöðu okkar sósíalista til þessa máls. Ég lýsti því hér í ræðu, af hverju við sósíalistar höfum ekki borið fram slíka till. á Alþ. Það er af þeim ástæðum, að við vildum vera vissir um, að hvenær sem hún kæmi fram, þá yrði hún samþykkt, því að okkur þótti ekki annað hlýða, og út frá þeirri afstöðu, sem ég þá skýrði, munum við greiða atkv. með síðari hluta þessarar brtt. Það hefur komið fram hjá hæstv. samgmra., að sökum þess, að nú væri þessi till. í sambandi við annað mál, þá mundi flokkur hans, Alþfl., ekki greiða atkv. með þessari till. Það er rétt, að þessi till. er þarna tengd við mál, sem kannske ekki að öllu leyti er óskylt, en hinu ber ekki að neita, að Alþfl. eða ráðh. hans hafa haft aðstöðu til þess og tækifæri að greiða atkv. með till. um það mál eitt út af fyrir sig að krefjast brottfarar herliðsins, án þess að því væri blandað saman við önnur mál, en hafa ekki notað það tækifæri, og það mundi ekki standa á akkur að skapa slíka tækifæri hér á Alþ. Ég held þess vegna, að þessi afsökun Alþfl. sé ekki á rökum byggð. Svo vildi ég aðeins út af því, sem hér kom fram hjá hv. 3. landsk., skjóta því fram, þar sem hann minntist á bréf frá einum fjarverandi þm., sem borizt hefði þinginu, að þó að hv. þm. S.-Þ. sé þrautreyndur og gamall þm., þá er hann ekki fyrst og fremst reyndur að sannleika og sannleiksást, og þess vegna er óhætt að segja það hér, að það, sem hann segir í þessu bréfi, er hreinasti uppspuni. Það hefur engin ákvörðun verið tekin um þetta mál, ríkisstj. hefur gert upp sína afstöðu og við þm. stöndum sem frjálsir menn til þess að taka þá ákvörðun, sem við viljum, án þess að hendur okkar séu bundnar. Við breytum þarna út frá sannfæringu okkar, og það er engin ástæða til að vera að gefa hér í skyn það, sem fram kom í bréfi hv. þm. S.-Þ.. eða vera að byggja nokkuð á því. Að síðustu væri fróðlegt að Fá upplýsingar í samlandi við það, sem hæstv. samgmrh. sagði um afstöðu Alþfl. til þessarar till. Hann sagði, að þm. Alþfl. hefðu ákveðið að greiða ekki atkv. með till. á þskj. 9. Á að skilja það svo sem hv. 3. landsk. þm. sé ekki þm. Alþfl. lengur? Það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það, vegna þess að hæstv. samgmrh. undanskildi engan í þessu sambandi.



Herra forseti. - Hv. 2. þm. Reykv., sem nú settist niður, minntist á það, að þm. Alþfl. hefðu áður átt kost á því að greiða atkv. um till. um það, að Bandaríkin færu burt með her sinn af Íslandi, og má vera, að það sé rétt. Það hefur áður verið upplýst, að þessi till., sem hv. 2. þm. Reykv. minntist á, sé búin að liggja 3 mánuði í ráðherrasætunum, en ég hefði eiginlega sízt búizt við því, að n.okkur þm. Sósfl. minntist á þá till. og legu hennar í ráðherrasætunum, þar sem tveir sósíalistar sitja í ríkisstj., því að þeir virðast ekki hafa haft mikinn áhuga á því að fá till. tekna á dagskrá. Væri því heppilegast fyrir sósíalista að minnast ekki á þessa till. En ég stóð upp til þess að svara nokkrum orðum hv. þm. Snæf., sem talaði hér áðan fyrir fundarhléið. Hann fullyrti það, að ég hefði í ræðu minni hér fyrir nokkrum dögum vitnað ýmist skakkt í álit sænsku sérfræðinganna eða tekið þar málsgreinar úr samhengi og fullyrt, að það væri talað um herstöðvar víða í álitinu, en hv. þm. Snæf. sagði, að herstöðvar væru þar tæpast nefndar. Nú vil ég óska þess, að hv. þm. Snæf. hefði fyrir framan sig álit sænsku sérfræðinganna og svaraði mér því, hvort herstöðvar eru ekki rækilega nefndar í þessu áliti. Á bls. 4 er tvisvar sinnum minnzt á herstöðvar, bls. 6 þrisvar sinnum og á bls. 8 og 9, á öllum stöðunum rækilega minnzt á herstöðvar, og þarna er talað um, að smærri ríkjunum verði sérstaklega ætlað að leggja fram hernaðarbækistöðvar, af því að af þeim verði tæplega heimtað stríðsframlag. Þetta er skýrt fram tekið í áliti sænsku sérfræðinganna, og það, sem þá kæmi í Íslands hlut, væri að leggja fram hernaðarbækistöðvar. Það að fullyrða, að þarna, í áliti sænsku sérfræðinganna, sé varla minnzt á hernaðarbækistöðvar, nema á einum stað, er hreinlega að fara með rangt mál, og það er slæmt af hvaða þm. sem væri, en sérstaklega þó af sérfræðingi ríkisstj. og prófessor við háskólann, að láta það henda sig. Þá bar hv. þm. Snæf. á móti því, að hann og samstarfsmaður hans hinn sérfræðingur íslenzku ríkisstj., herra Einar Arnórsson, hefðu sýnt nokkra bjartsýni í samningagerðum sínum fyrir ríkisstj. um þetta mál. En svo segir aftur í sömu ræðu: Það er álit sumra, að ákvæði 43. og 45. gr. muni aldrei koma til framkvæmda. Hvað kalla menn þetta, - svartsýni eða bjartsýni? Ég segi: Hvernig er hægt að sýna meiri blekkjandi bjartsýni heldur en þetta, að fullyrða, að þær greinar sáttmálans, sem í sér fela þyngstu skyldurnar, skyldur um hernaðarbækistöðvar, skyldur um ýmislega aðstoð, muni aldrei koma til framkvæmda; þ.e. þær greinar, sem fela í sér öryggiskerfi bandalagsins? Það er ekki svo bjart yfir þessari veröld okkar nú, að það gæti ekki komið fyrir og það fyrr en síðar, að þetta alþjóðabandalag þyrfti kannske að grípa til öryggisráðstafana og heimta hernaðarbækistöðvar, heimta hernaðarframlag af meðlimum bandalagsins. Hv. þm. Snæf. sannaði betur en nokkur annar gat gert, að hann hefur haft í frammi blekkjandi bjartsýni, sem er ólík því, sem fram kemur hjá sérfræðingum Svía. Ég skal nú, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp 45. gr. bandalagssáttmálans og leggja það undir dóm alls þingheims, hvort þar er ekki nægilega skýrt og greinilega tekið fram, að hver sú þjóð, sem gerist meðlimur bandalagsins, verði að leggja fram hernaðarlegt framlag. 45. gr. hljóðar svo: „Til þess að gera hinum sameinuðu þjóðum kleift að hefja aðkallandi hernaðaraðgerðir, skulu meðlimir ætíð hafa reiðubúnar eigin lofthersveitir til sameiginlegra alþjóðlegra þvingunaraðgerða. Öryggisráðið skal, með aðstoð herforingjanefndarinnar, ákvarða, innan takmarka þeirra sérstöku samninga, sem um getur í 43. gr., styrk og viðbúnað þessara sveita og áætlanir um sameiginlegar aðgerðir þeirra.“ Ég held, að um þetta sé ekkert að villast. Þetta þýðir það, að ef Ísland er nægilega efnað, þá yrði það að halda útí hernaðarflugvélum, hafa eigin loftflota alltaf til taks og inna af hendi skyldur sínar við þjóðabandalagíð, hvenær sem krafizt yrði. Ein er sú blekking, sem haldið er fram í þessum umr. og einnig Morgunblaðinu og ef til vill fleiri blöðun), og hún er þessi: að þeim þjóðum, sem standa utan við bandalagið, sé ætlað að bera alveg sömu skyldur eins og bandalagsþjóðunum, en þær fái engra réttinda að njóta. Af þessu tilefni og til þess að leiða líkur að þessum fullyrðingum benda menn á 2. gr. sáttmálans, 6. lið hennar. Þar segir svo: „Bandalagið skal tryggja, að ríki, sem ekki eru meðlimir hinna sameinuðu þjóða, starfi í samræmi við þessar grundvallarreglur, að svo miklu leyti sem það er nauðsynlegt til varðveizlu heimsfriði og öryggi.“ En hvað stendur þarna? Það stendur, að þar þjóðir, sem ekki starfa. í samræmi við grundvallarreglur bandalagsins, þær verði að beygja sig undir vilja bandalagsins. Eru þá líkur til þess, að Ísland starfi sem þjóðfélag andstætt kröfum þjóðabandalagsins og starfi þannig, að heimsfriðnum sé hætta búin af, - vopnlaus þjóð, sú einasta í veröldinni, sem hefur náð því „ideali“ að útrýma öllum vopnum og hernaðartækni? Það er engin hætta á því, ef íslenzka þjóðin starfaði þannig, að hún stofnaði ekki heimsfriðnum í hættu, að hún fengi ekki að vera í friði fyrir bandalaginu. Fullvíst er að það færi ekki að skipta sér af Íslandi fyrr en það færi að starfa á móti anda bandalagsins. Ég held, að sjálfstæði Íslands væri engin hætta búin af stórveldunum, þó að það tæki sér rétt til að standa utan við bandalagið. Hvað ætlar Sviss að gera? Er það búið að biðja um upptöku? Nei, Sviss ætlar ekki, svo að vitað sé, að biðja um upptöku. Það ætlar að leyfa sér að standa utan við bandalagið. Það vita allir, að það er ekki til sá félagsskapur í veröldinni, sem leyfir sér að láta starfsreglurnar ná til annarra en meðlima sinna. Eða veit prófessorinn til þess? Eitt af því, sem sérfræðingur ríkisstj., prófessorinn í lögum við Háskóla Íslands, fullyrðir, er það, að við getum neitað að taka við herstöðvum, þegar kæmi að því að gera samninga síðar meir, eftir að búið væri að fá upptöku okkar viðurkennda. Sænsku sérfræðingarnir leyfa sér þó að fullyrða, að skuldbindingin sé þegar komin á, er upptakan sé viðurkennd, en eigi nánar að takmarkast með samningum. En ef það væri rétt, sem hv. þm. Snæf. fullyrðir, að við gætum síðar neitað að taka við hernaðarbækistöðvum, væri það þá ekki leyfilegt þegar í stað að láta það uppi við upptökubeiðnina, að þær kvaðir tækjum við ekki á okkur, þó að þeirra yrði krafizt, ef aldrei kemur til þess, að við eigum að taka við hernaðarbækistöðvum? Ef við erum einráðnir í því að taka ekki við hernaðarbækistöðvum, þá má alveg eins segja það strax eins og síðar. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta mál. Ég get ekki trúað því, að nokkur þm. á Alþ. Íslendinga greiði atkv. á móti því, að við förum fram á, vegna smæðar okkar og vopnleysis, að vera lausir við hernaðarbækistöðvar í landinu. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að nokkur alþm. greiði atkv. á móti því, að þessi litla þjóð þurfi ekki að gera hernaðarráðstafanir gagnvart öðrum þjóðum. Ég get ekki trúað því, að nokkur alþm. kveinki sér undan því að bera fram óskir um það, að erlent setulið víki úr landinu, þar sem við eigum samningsbundinn rétt á, að svo sé. Það þarf engin ókurteisi að felast í því að fara fram á það við stórveldi, að það standi við gerða samninga, og ég held ekki, að hæstv. utanrrh. mundi gera sig sekan um það að fara þar á nokkurn hátt að með ókurteisi. Úr því við eigum samningsbundinn rétt á því, að herliðið á landi, sjó og í lofti víki burt undireins og hættuástandinu er lokið, þá eigum við siðferðislegan rétt á því að bera fram kröfu um það, að herinn víki úr landinu, og er sjálfsagt að leggja það verkefni fyrir ríkisstj., úr því hún hefur ekki gert það til þessa dags. Út af því, sem hér var sagt áðan af hæstv. samgmrh., að þm. Alþfl. mundu greiða atkv. á móti brtt. á þskj. 9, vil ég aðeins taka það fram, að ég veit ekki betur en að ég sé einn þm. fyrir Alþfl., og hefur hann þá að sjálfsögðu meint, að aðrir þm. Alþfl. en 3. landsk. þm. mundu greiða atkv. á móti till. En það er ekki rétt að segja það, að Alþfl. hafi þessa afstöðu. Þetta mál hefur ekki verið lagt undir miðstjórn Alþfl. enn. Ég vil að síðustu taka það fram, að ef ég vissi það, að dagskrártill. hv. þm. Borgf. vantaði eitt atkv. til þess að ná samþykki þingsins, þá mundi ég ekki láta mitt atkv. vanta. En eins og ég tók fram, tel ég rétt að sitja hjá við þá atkvgr., af því að í henni felst frávísun á till. minni, auk þess að málinu er öllu vísað frá þar með.



Herra forseti. - Þegar farið var fram á það við íslenzku þjóðina af ríkisstj., að Bandaríkin fengju hér leigðar herstöðvar, þá var vísað til þess, að það væri gert af því, að þeir hefðu talið það nauðsynlegt. Ef ég man rétt, þá var það tekið fram, að ef samningar tækjust um þetta og þeir fengju hér herstöðvar, þá mundu þær síðar verða látnar til þjóðabandalagsins, ef samkomulag yrði um það. Muni ég þetta rétt, þá hefur þetta komið af því, að Bandaríkjastjórn hefur litið svo á, að þjóðabandalagið þyrfti að hafa hér herstöðvar. Ég skírskota hér til annarra þm., hvort ekki er hér rétt með farið. En nú heyrir maður, að ríkisstj. telur alveg víst, að aldrei verði farið fram á herstöðvar hér Ég skil þetta ekki. Ég tel alveg víst, að herstöðva verði krafizt, og þá finnst mér mörgum sinnum drengilegra að láta það koma í ljós strax, að upp á það förum við ekki í bandalagið. Það væri miklu drengilegra en að ætla sér að koma aftan að mönnum, eins og ríkisstj. gerir gagnvart þjóðinni í þessu máli. Þetta vildi ég aðeins segja, en skal að öðru leyti ekki lengja þessar umr. Það hefur komið fram, að ætlunin væri að bera upp till. á þskj. 9 í tvennu lagi, en ef svo verður gert, þarf að breyta síðari hlutanum, því að hann er beint framhald af fyrri hlutanum, og ég efast um, að hægt sé að bera hann upp eins og hann er orðaður, eftir að búið væri að fella fyrri hlutann.

Hermann Jónasson. Herra forseti. - Þetta er aðeins örstutt aths. Ég hef ekki ástæðu til að svara neinu í ræðum þeirra hv. þm., sem tekið hafa hér til máls, síðan ég talaði síðast. En ég vil vekja athygli á tvennu. Í fyrsta lagi vil ég láta í ljós ánægju mína yfir því, sem hæstv. samgmrh. lýsti yfir, að hann væri að vissu leyti samþykkur till. á þskj. 9, en það styður þá vissu mína, að rækilega muni verða frá því gengið að tilkynna efni grg. á þann hátt, sem áður hefur verið rætt um. Í annan stað læt ég í ljós ánægju mína út af ummælum hans um síðari hluta till., að hann teldi rétt að ganga til samninga við Bandaríkin um brottflutning herliðsins og gera það vinsamlega og virðulega. Ég vil út af þessum ummælum taka það fram, að ég álít, að við Íslendingar höfum réttilega látið þá skoðun í ljós, að her Engilsaxa hér á landi hafi komið þannig fram, að við gætum ekki vænzt, að neinn her kæmi betur fram. Sá vilji okkar að hafa hér engan her er ekki reistur á því, að herinn hafi ekki komið vel fram, og ég tel, að það sé á engan hátt að koma óvingjarnlega fram að segja það skýrt, að við viljum ekki hafa her í landinu. Ég hef sagt þetta á a.m.k. 10 framboðsfundum og í viðræðum við flokksmenn mína. Og ég endurtek það hér, að ég tel enga ókurteisi í þessu. Þetta vildi ég að kæmi fram að gefnu tilefni. Fleiri aths. býst ég svo ekki við að þurfa að gera.



Herra forseti. - Út af ræðum hv. 3. landsk. þm. og hv. 1. þm. N.--M. vil ég segja, að annaðhvort er mér óvenju ósýnt um framsetningu eða þeim um skilning á mæltu máli, því að uppistaðan í því, sem þeir sögðu um ræðu mína, var á fullkomnum misskilningi reist. Hv. 3. landsk. hafði það eftir mér, að herbækistöðvar væru ekki nefndar í álitsgerð sænsku sérfræðinganna. Ég sagði, að í sáttmála sameinuðu þjóðanna væri þetta ekki nefnt, en í áliti sænsku sérfræðinganna eru herbækistöðvar nefndar hvað eftir annað. Hann taldi í öðru lagi, að ég hefði sagt, að 43. gr. sáttmálans mundi yfirleitt ekki koma til framkvæmda. Þetta er alger misskilningur. Ég sagði, að í álitsgerð Svíanna kæmi fram, að allar líkur bentu til, að til framkvæmda á 43. gr. mundi ekki koma. Varðandi 6. tölul. 2. gr. bandalagssáttmálans kennir mikils misskilnings hv. þm., en sú gr. er svo skýr, að ég tel ekki þörf að eyða orðum að henni.



Út af ummælum hv. 3. landsk. viðvíkjandi fyrirspurn minni um þm. Alþfl. vil ég segja fáein orð. Hann sagði, að efni síðari hluta till. hans hefði aldrei verið lagt fyrir miðstj. Alþfl. Mér þætti vant um að fá að vita í því sambandi, hvort í miðstj. Alþfl. hefur aldrei verið rætt um afstöðuna til brottflutnings herliðsins af landinu. Tími hefði þó a.m.k. átt að vinnast til þess. Hv. þm. sagði, að ekki hefði farið mikið fyrir till. sósíalista um brottflutning hersins. Ég tók það fram í gær, að þegar við sósíalistar flytjum till., þá er það af því, að við vonumst til, að þær verði samþykktar. Þegar við flytjum mál, viljum við fylgja því eftir af fullri ábyrgðartilfinningu. En hingað til höfum við ekki verið öruggir um, að við mundum fá samþykkta till. um að krefjast brottflutnings hersins, en við höfum hins vegar af skiljanlegum ástæðum ekki viljað hætta á að verða þess valdandi, að slík till. yrði felld hér í þinginu. Við höfum ekki fram að þessu verið þess umkomnir að geta reiknað það út með vissu, að slík till. fengist samþykkt á Alþingi. Kannske hv. 3. landsk. þm. sé meiri herforingi en við og viti betur, hvernig háttar til í þingsölunum. Nú hefur hann að vísu fengið upplýsingar frá formanni Framsfl. um, að sá flokkur muni fylgja síðari hluta till. hans, og við sósíalistar höfum lýst yfir því, að við munum samþykkja þennan hluta till. Nú reynir á hann að sýna, að hann beri nafn með rentu og sé fær um að safna því liði, sem dugir honum til sigurs, að honum takist að fá nokkra af þm. Alþfl. með sér í herförina. Við skulum vona, að svo reynist, að hann skorti ekki sjálfan þá herforingjahæfileika, sem hann var að frýja okkur sósíalistum um.



Ég geri þá grein fyrir atkv. mínu, að ég greiði ekki atkv. með þessari till., þótt ég sé henni raunar samþykkur, af því að með samþykkt hennar væri minni till. vísað frá.



Með tilvísun til samkomulags, sem ég hef gert og kemur fram í nál. á þskj. 11, og þó að það samkomulag væri gert með von um heiðurssamkomulag, tel ég rétt að segja nei.



Með tilvísun til þess, sem ég hef áður tekið fram hér á fundinum, segi ég já.

Forseti (JPálm): Þá verður tekin fyrir brtt. hv. 3. landsk. á þskj. 9. Nokkrir hv. þm. hafa farið fram á, að þessi till. verði borin upp í tvennu lagi, þannig að síðari hlutinn verði borinn upp fyrst, þar sem ekki er hægt að bera upp síðari hlutann, ef áður er búið að fella fyrri hlutann. Kemur þá síðari hlutinn til atkvæða.



Ef til vill skiptir þetta ekki miklu máli, en ég fæ ekki séð, að ekki megi bera upp síðari hlutann, þó að fyrri hlutinn yrði felldur. Síðari hlutinn kæmi þá sem viðbót við aðaltill., og gæti það vel staðizt.



Mér þykir þetta bera einkennilega að, að bera till. upp í þessu formi. Hér á að fara að greiða atkv. um tillgr., sem hefst á þessum orðum: „Jafnframt felur Alþingi.“ Það verður áður að vera komið eitthvað, sem þetta getur átt við. Ég minnist þess ekki úr þingsögunni, að áður hafi verið farið þannig að.

Forseti (JPálm): Þetta er misskilningur hjá hv. þm. Borgf. Þetta er brtt. við till. stj., svo að síðari hlutinn getur vel staðizt á þennan hátt.



Mér fannst þetta strax dálítið einkennileg aðferð og gerði því aths. mína. Nú gæti vel farið svo, að síðari hluti brtt. yrði samþykktur, en allt hitt fellt, og væri þetta þá einkennileg afgreiðsla á málinu.



Ég býst við, að þó að síðari hluti till. verði samþykktur og ætti þá að koma aftan við till. stj., að svo gæti farið, að hann færi illa við till. stj., þótt hann fari vel við mína till. Ef á að bera till. upp í tvennu lagi, vil ég leggja til, að síðari hlutinn orðist svo: „ Alþ. felur ríkisstj. að krefjast þess“ o.s.frv. En það er að misbjóða till., ef ekki er hægt að koma þessari breyt. að, enda hefur hæstv. forseti ekki boðað þetta fyrir fram.



Þar sem þessi till. er stíluð sem brtt. við till. stj., skilst mér óhjákvæmilegt að bera fyrri hluta brtt. upp, því að hún skiptir höfuðmáli. Síðari málsgr. má hins vegar bera upp sérstaklega, hvort sem væri við till. stj. eða brtt. n. En ég held, að sakir eðli, atkvgr. færi bezt á að bera upp fyrri málsgr. fyrst. Hvort hæstv. forsrh. tekur svo síðari málsgr. strax eða ekki, skiptir minna máli. Þó tel ég eðlilegast, að hún sé ekki borin upp fyrr en á eftir brtt. n. Að henni felldri kæmi til atkvgr. um sjálfa till. stj., og að lokum mætti svo bera upp síðari hluta till. á þskj. 9, sem kæmi þá sem viðaukatill.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Ég vísa til grg. hæstv. samgmrh. og segi nei.



Með því að alveg er ljóst, að ef þessi síðari hluti brtt. á þskj. 9 verður samþ., þá er þar með felld till. ríkisstj. á þskj. 1, þar sem stendur hér á þskj. 9, að till. orðist á þann veg, sem þar greinir, og er þá fallin burt aðaltill., og segi ég því nei.



Með skírskotun til þess, sem hæstv. samgmrh. sagði, segi ég nei.



Herra forseti. - Með tilvísun til ræðu hv. þm. Snæf. og enn fremur með tilvísun til nál. hv. utanrmn. á þskj, þar sem meðal annars orðrétt segir, með leyfi hæstv. forseta: „Og leggur n. þann skilning í ákvæði 43. gr., að enga slíka kvöð sé unnt að leggja á íslenzka ríkið nema að fengnu samþykki þess sjálfs. Íslendingar eru andvígir herstöðvum í landi sínu, og munu beita sér gegn því, að þær verði leyfðar“, - með tilvísun til þessara tveggja atriða álít ég brtt. á þskj. 9 óþarfa og segi því nei.



Til þess að styðja hæstv. ríkisstj. í því að ná þeim samningum, sem hún telur sig ætla að ná, og ég efast ekki um að hún reyni að ná, og enn fremur með tilliti til þess, að mér er kunnugt um, að færi hefur verið gefið á því að bera þessa till. upp sérstaklega og án þess að hún væri í sambandi við þetta mál, þá segi ég já.



Herra forseti. - Með tilvísun til yfirlýsingar hæstv. forsrh. um það, að hæstv. ríkisstj. muni svo fljótt sem auðið er hefja umr. við stj. Bandaríkjanna um fullnægingu og niðurfellingu herverndarsáttmálans frá 1941, en í þeim samningi lofar stj. Bandaríkjanna að tryggja sjálfstæði Íslands og fara á brott héðan með herinn, og með því að hæstv. forsrh. hefur lofað að leggja fyrir Alþ. næst þegar það kemur saman skýrslu um þetta mál, segi ég nei við þessari till.



Ég get ekki fallizt á þann skilning, sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. Eyf., að þeir, sem væru á móti herstöðvum, gætu ekki verið á móti þessari till. Ég er algerlega andvígur herstöðvum hér á landi, og með tilvísun til þeirrar yfirlýsingar, sem hæstv. forsrh. hefur gefið, og einnig með tilliti til hins, hvernig þessi till. er fram komin í sambandi við óskylt mál og þannig til óþurftar, segi ég nei.



Herra forseti. - Ég hef frá því að styrjöldinni lauk staðið fast gegn því, að nokkru herveldi yrðu til lengri eða skemmri tíma leigðar hér á landi herstöðvar. Enn fremur hef ég talið sjálfsagt, að gerðar yrðu kröfur um það, að hið ameríska herlið, sem hér dvaldi styrjaldarárin, færi héðan í brott. Ég get því ekki fallizt á það, að það sé heppilegt að blanda saman slíkum kröfum inn í afgreiðslu þess máls, sem hér liggur fyrir til afgreiðslu, ég tel það þvert á móti óhyggilegt og óþinglegt. Í trausti þess, að hæstv. ríkisstj. haldi þessum kröfum hins vegar fram í samræmi við yfirlýsingu hæstv. forsrh., greiði ég atkv. gegn þessari till. og segi nei.



Með tilvísun til grg. hæstv. samgmrh. segi ég nei.



Herra forseti. - Ég tel að vísu óheppilegt, að þessu mikilvæga máli, sem við greiðum nú atkv. um, er blandað inn í annað mál, um það hvort við eigum að ganga í bandalag hinna sameinuðu þjóða. En þar sem greidd eru atkv. um þetta, sem ég tel nú vafasamt, að rétt hafi verið að gera, því að þetta er annað mál en það, sem er á dagskrá, Þó álít ég, að það hljóti að verða til þess að veikja málstað Íslands og veikja aðstöðu ríkisstj. í væntanlegum samningum við Bandaríkjastj. um brottför hersins, ef slík till. sem þessi er felld, og þess vegna segi ég já. Brtt. 9, fyrri hluti, felld með 36:9 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: BK, HÁ, HV, HelgJ, IngP, JörB, PZ, PÞ, SkG. nei: BBen, BrB, EOl, EE, EmJ, FJ, GÞ, GJ, GÍG, GTh, HG, HB, HermG, IngJ, JóhH, JJós, JS, KTh, LJóh, LJós, ÓTh, PM, PO, SigfS, SB, SG, SEH, SK, SÁÓ, StgrA, ÞÞ, ÁkJ, ÁÁ, ÁS, BG, JPálm. BÁ, GSv, HermJ, StgrSt, BSt greiddu ekki atkv. 2 þm. (JJ, StJSt) fjarstaddir. 9. þm. gerðu svofellda grein fyrir atkv.:



Með tilvísun. til grg. hv. þm. Str. og einnig til ræðu hans um afstöðu okkar nm. Framsfl. í utanrmn. sit ég hjá og greiði ekki atkv.



Þar sem fyrri hluti till. á þskj. 9 hefur beinlínis þann tilgang í för með sér að torvelda inngöngu Íslands í bandalag hinna sameinuðu þjóða, sbr. framsöguræðu um það mál, og fyrir liggur skýlaus yfirlýsing um það, að Íslendingar vilja engar herstöðvar í landinu, segi ég nei.



Herra forseti. - Með tilvísun til grg. hæstv. menntmrh. segi ég nei.



Með tilvísun til grg. hæstv. menntmrh. segi ég nei.



Með tilvísun til grg. hæstv. menntmrh. segi ég nei.



Með tilvísun til grg. hæstv. menntmrh, segi ég nei.



Með tilvísun til grg. hæstv. menntmrh. segi ég nei.



Nei, með tilvísun til grg. hæstv. menntmrh.



Með tilvísun til grg. hæstv. menntmrh. segi ég nei. Brtt. 11 samþ. með 37 shlj. atkv. Till., svo breytt, samþ. með 36:6 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: BÁ, BBen, BrB, EOl, EE, EmJ, FJ, GÞ, GJ, GÍG, GTh, HG, HB, HermG, HermJ, IngJ, JóhH, JJós, KTh, LJóh, LJós, ÓTh, PM, SigfS, SB, SG, SEH, SK, SÁÓ, StgrA, ÞÞ, ÁkJ, ÁÁ, ÁS, BG, JPálm. nei: BK, HV, HelgJ, IngP, PZ, PÞ. GSv, HÁ, JS, JörB, PO, SkG, StgrSt, BSt greiddu ekki atkv. 2 þm. (JJ, StJSt) fjarstaddir. 8 þm. gerðu grein fyrir atkv. á þessa leið:



Ég tel mikið skorta á, að þetta mál hafi verið undirbúið til afgreiðslu svo sem átt hefði að vera, ég tel einnig, að meðferð þess í þinginu sé nú orðin önnur en viðunandi geti talizt, þar sem málið er svo mjög þýðingarmikið. Ég vil því ekki hafa frekari afskipti af því á því stigi, sem það nú er, og greiði ekki atkv.



Með tilvísun til grg. hv. þm. V.-Húnv. greiði ég ekki atkv.



Með skírskotun til þeirrar grg., sem flutt var hér í þingræðu af hv. þm. Str. um afstöðu okkar fulltrúa Framsfl. í utanrmn., segi ég já.



Herra forseti. - Ég tel, að með því að fella brtt. á þskj. 9, frá hv. 3. landsk., sé svo veiktur sá fyrirvari, sem felst í nál., að hann hefur kannske lítið eða ekkert gildi, og segi ég því nei við till.



Með tilvísun til þess, sem komið hefur fram í ræðum mínum um málið, tel ég þjóðarháska geta af því stafað, að Ísland gangist undir allar skuldbindingar bandalagssáttmálans, og enn fremur með skírskotun til þess, að sú yfirlýsing, sem hæstv. forsrh. taldi sig geta lagt fyrir þingið á fundi um það, að grg. utanrmn. mætti fylgja með inntökubeiðninni til öryggisráðsins, er ekki enn þá komin, segi ég nei.



Þó að ég sé óánægður með þá afgreiðslu, sem þetta mál hefur fengið, og þær breyt., sem orðið hafa á meðferð þess, eftir að gert var samkomulag um málið, eins og kemur fram í nál. á þskj. 11, þá hverf ég ekki frá því samkomulagi, sem ég hef þar gert, og segi því já.



Herra forseti. - Með skírskotun til afstöðu Sjálfstfl. til hins svokallaða herstöðvamáls og að ég ber ekki minnsta traust til hæstv. forsrh. og ríkisstj. að koma áleiðis þessari orðsendingu, sem ætlað er að fylgi tillögunni, þá segi ég nei.



Herra forseti. - Nú er búið að fella hér á hv. Alþ. till. um það, að skilyrði verði sett í sambandi við inntökubeiðni Íslands í bandalag hinna sameinuðu þjóða til tryggingar því, að Ísland þurfi ekki að láta í té hernaðarbækistöðvar fyrir erlendan her hér. Þegar málinu er svo komið, tel ég fyrirvara þann, sem birtur er í nál. utanrmn., orðinn lítils virði. Af þeim ástæðum get ég ekki fylgt þessu máli, eins og það liggur fyrir nú, og segi því nei.



Herra forseti. - Með því að fella síðari hluta till. á þskj. 9 og með þeim fyrirvara, sem gerður var af hálfu nokkurra hv. þm., sem auðsjáanlega voru efnislega henni fylgjandi, en greiddu atkv. gegn henni vegna þess, í hverju sambandi hún er samin, álít ég, að vilji Alþ. Íslendinga hafi engan veginn komið fram í sinni réttu mynd, og vil ég því gagnvart umheiminum gefa hv. Alþ. kost á því að tryggja það og sýna með atkvgr. um þessa till., þótt síðar verði, að Alþ. er ekki búið að segja sitt endanlega orð með þessari atkvgr., og tilkynni ég þess vegna, að Sósfl. mun leggja fram sjálfstæða þáltill., til þess að vilji Alþ. komi greinilega fram í þeim samningsumleitunum, sem ríkisstj. kemur til með að hafa í frammi. Með því vona ég, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki það veganesti frá hv. Alþ., að það hafi verið fellt að óska brottfarar Bandaríkjahersins, heldur eigi hv. Alþ. að seðja jákvætt að lokum sitt síðasta orð um það.

Forseti (JPálm): Hæstv. forsrh. hefur tilkynnt í yfirlýsingu sinni, að hann muni gefa Alþingi skýrslu, er það kemur saman næst, og er nú ætlunin að fresta þingi hér í kvöld á næsta fundi, sem hefst þegar að þessum fundi loknum. - Fundi er slitið.