Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hér hljóðs um störf þingsins til þess að halda því til haga og mótmæla því að hér sé settur nýr fundur klukkan sex síðdegis til að ræða það frumvarp sem hefur verið rætt og eru miklar deilur um, vatnalög. Ég vil segja, virðulegi forseti, máli mínu til stuðnings, að á fundi með forseta og þingflokksformönnum á mánudaginn þar sem rædd var vikuáætlun var gert ráð fyrir einum kvöldfundi, sem var í gær, og ekki talað um þennan fund nú. Ég legg mikla áherslu á, virðulegi forseti, að bæði starfsáætlun og vikuáætlun sem settar eru fram séu haldnar og þingmenn geti treyst því sem þar er sett fram. Þingmenn hafa jú ýmsum öðrum skyldum að gegna og þurfa að ráðstafa sér til ýmissa annarra starfa, svo sem til funda í kjördæmum og annað slíkt. Þess vegna verða þingmenn að geta treyst á þau atriði. Hér er hins vegar verið að setja nýjan fund á miðvikudegi klukkan sex að loknum þingflokksfundum til þess að ræða það frumvarp sem hér er sett á dagskrá, vatnalög. Ég vil, virðulegi forseti, að það komi fram að við í stjórnarandstöðunni mótmælum þessum fundi og því ráðslagi sem hér er og viljum þá um leið spyrja virðulegan forseta hvað það eigi þá að halda lengi áfram á þessu kvöldi með þetta mál. Það er nauðsynlegt að við vitum tímaáætlun og hvað á að halda lengi áfram.

Hæstv. forseti. Það er augljóst að frumvarp ríkisstjórnarinnar um vatnalög er farið að trufla stórlega þinghaldið, setja þinghaldið úr skorðum, og sá fundur sem hér er að hefjast að boði hæstv. forseta þingsins er dæmi um það. Til hans er boðað gegn mótmælum allrar stjórnarandstöðunnar. Við höfum komið okkar mótmælum á framfæri á fundi þingflokksformanna með forseta þingsins og þau mótmæli eru hér með ítrekuð.

Virðulegi forseti. Ég varð satt best að segja svolítið hissa þegar ég varð þess áskynja að hér hefði aftur verið boðað til þingfundar klukkan sex. Við hófum þingfund í dag klukkan tólf og höfum verið hér í ati í allan dag. Ég átti ekki von á því að þessi fundur yrði núna því að á fundi formanna þingflokkanna á mánudag var hvergi minnst á möguleikann á því að hér yrði kvöldfundur á miðvikudegi. Þingmenn Frjálslynda flokksins hafa bókað sig í kvöld á fund á vegum borgarstjórnarframboðs Frjálslynda flokksins hér í Reykjavík. Nú er það allt saman í uppnámi, óvíst um hvort við getum tekið þátt í þeim fundi, sem þó var mikilvægur, en við verðum bara að sjá til, sjá hvað setur. Um leið er rétt að koma á framfæri líka fyrir hönd þingflokks Frjálslynda flokksins mótmælum gegn því að boðað sé til kvöldfundar með svo skömmum fyrirvara. Að lokum, virðulegi forseti, væri líka dýrmætt að fá að vita hver áætlunin er þá fram á kvöldið. Á að vera fundur hér í allt kvöld? Er verið að hugsa um að fara eitthvað inn í nóttina eða hvað vakir fyrir hæstv. forseta? Því enn og aftur, eins og ég sagði, ber þetta mjög brátt að og mörg eigum við að sjálfsögðu skyldum að gegna. Hér er fjölskyldufólk með ung börn og og það kemur sér því bagalega að vera hér í kvöld. En ef það þarf að vera svo þá er ég tilbúinn í slaginn hvenær sem er.

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert að jafnan þegar ágreiningur kemur upp í einhverjum tilteknum málum og umræða dregst eitthvað þá skal ætíð sett á einhvers konar vakta- eða vertíðarstemmning til þess að ljúka málum, eins og hér sé mikil vá fyrir dyrum sökum þess að tekist sé á málefnalega í þinginu og þá grípi yfirstjórn þingsins til þeirra ráða að setja á fundi í þinginu hvenær sem er til þess eins að ljúka umræðu, til þess eins að geta keyrt málin áfram. Þetta eru afar óheppileg vinnubrögð og afar óvönduð. Ég hlýt að spyrja eins og margir, sökum þess að hér er verið að hverfa frá áætlun sem lá fyrir á mánudag: Hvert er vandamálið? Hvað er það í lagasetningu sem þarf að breyta? Nú hafa vatnalög, sem nú eru undir, staðið í rúmlega 80 ár. Þarf að setja á einhverja sérstaka kvöldfundi til þess að ljúka eða reyna að ljúka umræðu um þessi tilteknu mál? Ef váin er svo stórkostleg að það kalli á að menn þurfi að haga skipulagi þingsins með þessum hætti væri þá ekki a.m.k. lágmark að hæstv. iðnaðarráðherra væri þá á vettvangi til þess eins að upplýsa okkur um það hvert vandamálið sé, í hverju váin er fólgin og hvernig eigi að greiða úr þeim mikla vanda sem uppi er. Í þinginu er hugsanlega málefnalegur ágreiningur um lagasetningu og þá er gripið til þess - ég verð að leyfa mér að kalla það svo, virðulegi forseti - ofbeldis að keyra fundi langt fram á nótt, sem er í engum takti eða í samræmi við þær áætlanir sem lágu fyrir í upphafi vikunnar. Ég vil því leyfa mér eins og aðrir hér 

Forseti vill mótmæla því sérstaklega að hv. þingmaður tali um „ofbeldi“ í þessu sambandi og minnir á að í 63. gr. þingskapa stendur að forseti ákveði dagskrá hvers fundar o.s.frv. Hv. þingmenn geta kynnt sér það.

Forseti. Ég vildi þá gjarnan fá ræðutíma hv. þm. Drífu Hjartardóttur úr því að hún dró sig til baka.  Það er auðvitað svo að forseti hefur allan þann rétt sem 63. gr. og fleiri greinar gera ráð fyrir. En það er líka þannig að ef forseti þingsins ætlar að sinna starfi sínu af alúð og gætni leitast forsetinn við að hafa hlutina með skaplegu móti í þinginu og hafa þingmenn með sér en ekki á móti, bæði þingmenn stjórnarinnar og þingmenn stjórnarandstöðunnar. Forseta, með hvaða atkvæðum sem hann er nú kjörinn, ber að mínu áliti, og ég held fleiri, að líta á sig sem forseta alls þingsins. Nú vill til að sá forseti sem nú situr er sérstakur áhugamaður um breytingar á störfum þingsins og á heimasíðu Alþingis var sett hinn 3. mars sl. frétt um för forseta Alþingis ásamt tveimur varaforsetum til New York á þing kvenþingforseta í heiminum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Á fundinum ræddu þingforsetarnir hvernig breyta mætti starfsháttum þinga til að stuðla að auknu jafnrétti. Forseti Alþingis sagði frá áherslum sínum, m.a. á nauðsyn þess að vinnutími þingmanna yrði fjölskylduvænni og að stuðlað yrði að jafnari dreifingu vinnuálags á hverju löggjafarþingi.“ Ég spyr: Nú er 8. mars, nú eru fimm dagar liðnir og það er 8. mars, sem er nú ekki hvaða dagur sem er heldur einmitt mikill fjölskyldudagur eða a.m.k. mikill kvennadagur. Hefur forseti Alþingis skipt um skoðun í þessu efni frá því að hún flutti ræðuna á fundi kvenþingforseta í New York hinn 3. mars sl.?

Að gefnu tilefni vill forseti láta þess getið að frumvarpi til vatnalaga var útbýtt 3. nóvember sl. Fyrsta umræða fór fram dagana 7. og 14. nóvember, tók tæpar sex klukkustundir. Nefndaráliti meiri hluta var útbýtt þann 3. mars, 2. umr. hófst 6. mars og var haldið áfram 7. mars. Í henni hafa hingað til talað sjö ræðumenn og 2. umr. staðið í heild með andsvörum í rúmlega 13 klukkustundir samtals þannig að nú þegar hefur þetta mál verið rætt hér í þinginu í 19 klukkustundir og enn eru 11 á mælendaskrá í 2. umr. Forseti bauðst til þess að semja um framhald málsins á þann veg að það yrði ekki rætt meira í þessari viku á kvöld- og næturfundum heldur yrði umræðunni haldið áfram á mánudag og, ef þyrfti, lokið á þriðjudag í næstu viku. Forseta fannst fara vel á því að um þetta mikilvæga mál yrði ekki rætt á kvöld- og næturfundum heldur á daginn. Jafnframt telur forseti að það sé ekki fjölskylduvænt að vera með þingfundi á kvöldin og næturnar, eins og raunar hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson minntist á í ræðu sinni áðan þar sem sumir hv. þingmenn eru með ung börn. Varðandi það sem hv. þm. Mörður Árnason tók hér sérstaklega til umræðu út af fundarhöldum mínum í New York með öðrum forsetum þjóðþinga þá er það svo sannarlega minn ásetningur, og vonandi næst gott samkomulag um það við hv. þingmenn, að draga úr þessu vinnulagi, þessu vertíðarfyrirkomulagi sem hefur verið hér á þingfundum. En því miður náðist ekki samkomulag um þessa málsmeðferð á fundi sem forseti hélt með þingflokksformönnum í hádeginu í dag. Forseti átti raunar líka fund með þingflokksformönnum seint í gærkvöldi. Niðurstaðan er því sú að þar sem þetta mál er mál sem stjórnarflokkarnir leggja áherslu á að ljúka og ljóst er að hv. stjórnarandstöðuþingmönnum liggur mikið á hjarta hyggst forseti halda áfram fundi svo að ljúka megi 2. umr. um málið.

Hæstv. forseti. Ég er algjörlega sammála því sem hæstv. forseti sagði hér áðan, þetta er mjög mikilvægt mál og á auðvitað að ræða hér að degi til. Það er fráleitt að málið sé tekið á dagskrá bara sisvona. Þetta mál var ekki á dagskrá þessa dags og þeir sem hafa ætlað að fylgjast hér með eða taka þátt í umræðunni hafa þess vegna ekki gert ráð fyrir því að málið yrði hér rætt á þessum degi. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst hæstv. forseti ekkert geta kvartað undan því þó að þingflokksformenn hafi ekki treyst sér til að semja um einhver endalok í þessu máli. Það er ekkert hægt að semja fyrir þingmenn um það vegna þess að fjölmargir þingmenn eiga eftir að tjá sig um þetta mál og eiga örugglega eftir að tala um það mjög lengi. Þingið verður bara að gefa sér tíma til að fara yfir málið því að því tengjast svo mörg og mikilvæg atriði að það er að mínu viti ekki neitt annað meira aðkallandi í störfum Alþingis en að ræða þetta mál. Það eru svo fjölmörg atriði sem menn þurfa að fara yfir í sambandi við nýtingu á auðlindum, um það hvernig við lítum á vatnið, eignarhald í þeim skilningi sem hér er sett fram, nýja skilgreiningu á eignarhaldi vatns, það er ekkert minna, og síðan alla auðlindapólitíkina sem hangir saman við þetta mál og þá lagasetningu sem ætti að fylgjast að í gegnum Alþingi. Til þessa þurfa menn bara að gefa sér tíma og ég tel að hæstv. forseti muni auðvitað gefa þingmönnum allan þann tíma sem þeir kjósa að taka sér til þess og muni ekki þrengja að þingflokksformönnum með einhverjum samningatilboðum 

Hæstv. forseti. Ég vil bara koma því hér að að mér þykir góð ráðstöfun hjá hæstv. forseta að leyfa þessa umræðu í kvöld. Ég var sjálf á forsetastóli í gær og hlustaði á ræðurnar. Mér þóttu þær heldur einkennilegar þar sem lesið var endalaust upp úr umsögnum. Lítil efnisleg umræða má segja að hafi verið um málið nema hjá hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni sem mér þótti afskaplega gott að hlusta á.  Ég held að þetta hafi verið góð ráðstöfun hjá forseta og tel að það sé gott að þeir sem vilja ræða þetta mál geti bara rætt það hér út í nóttina. Verði þeim að góðu.

Farin heim?

Hæstv. forseti. Það er svolítið sérkennilegt að hlýða hér á einkunnagjöf sem stjórnarliðar  Okkur er það kappsmál að þessu þingmáli verði vísað frá og að við stöðvum þetta mál. Við höfum engan áhuga á að tala mikið og lengi um ný vatnalög. Við viljum að málinu verði vísað frá í þinginu og stjórnarandstaðan hefur sameinast um tillögu þess efnis. Þetta er okkar krafa. Málflutningur okkar gengur út á að fá þessu framgengt. Það er á þeirri forsendu sem við höfum ekki viljað semja um málalyktir í þessu máli. Þetta er ástæðan. Við erum að sjálfsögðu á þeirri skoðun að það eigi að virða vinnutíma hér í þinginu og viðhafa skynsamleg vinnubrögð. Við erum því fylgjandi en við erum ekki tilbúin að kokgleypa þetta frumvarp sem er sett fram í óþökk mjög margra og fjölmennra félagasamtaka í landinu, aðila sem starfa að umhverfisvernd, verkalýðssamtakanna og ýmissa almannasamtaka. Út á þetta gengur barátta okkar hér í þinginu. Ég get fyrir mitt leyti staðfest það sem kom fram í máli hæstv. forseta þingsins. En menn verða líka að virða hvað það er sem fyrir okkur vakir í þessu efni. Við viljum burt með þetta frumvarp.

Forseti. Þær umræður sem hér fóru fram áðan um störf þingsins voru fróðlegar, kannski einkum það sem kom fram í máli forseta um að sú ráðstöfun að efna hér til fundar klukkan sex á miðvikudegi, fundar sem á samkvæmt orðum hv. þm. Drífu Hjartardóttur að standa út í nóttina, sé til komin vegna þess að stjórnarflokkarnir eða ríkisstjórnin, ég man ekki hvort var, leggi sérstaka áherslu á að þetta mál klárist. Nú er það svo, forseti, að í dag er 8. mars eins og fram kom í umræðunni. Það er alþjóðadagur kvenna þó að það komi þessu máli ekki einkum við en sá dagur er hvergi nærri þinglokum þeim sem áætluð voru í starfsáætlun þingsins. Ég hygg að lokadagur þingsins að þessu sinni sé í fyrstu viku maí, að ég hygg 5. maí, þó man ég það ekki mjög vel. Þess má reyndar geta að ef það er 5. maí er hann líka merkur dagur, nefnilega m.a. afmælisdagur Karls Marx sem kemur að vísu þessu máli jafnlítið við og 8. mars. Sé það ætlun ríkisstjórnarinnar að klára málið, keyra það í gegn og gera það á þessu þingi, hefur hún einfaldlega nógan tíma til þess. Það eru tæpir tveir mánuðir þangað til þingi á að ljúka samkvæmt þeirri starfsáætlun sem kynnt hefur verið og fyrir lá í haust. Ég verð að segja, andstæðingur þessa frumvarps sem ég er, að ef stjórnarflokkarnir standa saman um það og ekki verða brotthlaup úr flokkunum tel ég allar líkur á því að ríkisstjórninni og stjórnarflokkunum takist að koma þessu máli í gegn á þeim tæpu tveimur mánuðum sem eftir standa af þinginu. Þess vegna skil ég ekki þessa röksemd hæstv. forseta hér í umræðunum og tel að gæfulegra hefði verið fyrir hann og fyrir störf þingsins að sleppa þeim fundi sem hér er settur á klukkan sex á miðvikudegi og funda um málið með venjulegum hætti þegar tími gefst til síðar í vikunni, eða síðar í mánuðinum því að þessi vika mun nú vera ásett, einn þingdagur eftir auk þess dags sem hér líður og hann er ætlaður umræðum um störf alþjóðanefnda. Ég verð svo að segja það líka, bæta því við, forseti, að ég tel það ekki vera í raun og veru áferðarfögur rök sem forseti þingsins viðhefur, að hann hagi sér eftir því sem stjórnarflokkarnir eða ríkisstjórnin eða forsætisráðherra vill. Vissulega hlýtur forseti þingsins að miða við að klára þá dagskrá sem fyrir höndum er en hann á að gera það að mínu áliti í samræmi við góðar venjur á þinginu og í sem mestu samráði og samstarfi við alla þingmenn sem til næst og við forustu þeirra hópa sem þingmennirnir skipa sér í, nefnilega þingflokkana. Þetta vekur svo athygli mína, líka fleiri þingmanna og þeirra sem fylgjast hér með störfum okkar, á þeim krafti, að ég segi ekki á því forsi, sem notaður er til að þrýsta þessu máli í gegn. Um það er rétt að fara nokkrum orðum. Það er auðvitað þannig, forseti, að ýmsar ástæður leggjast saman í því. Ein ástæðan er sjálfsagt sú að þetta sé nánast persónulegt metnaðarmál þess ráðherra sem flutti frumvarpið, nefnilega hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerðar Sverrisdóttur, því að hún flutti þetta sama frumvarp í fyrra og þá varð það ekki útrætt og var raunar fórnað með nokkrum hætti þegar kom að þinglokum og önnur mál tekin fram fyrir það. Iðnaðarráðherra tókst að nota þann tíma sem henni var með því veittur til þess að bæta frumvarpið í nokkrum lítilvægum - ja, ekki lítilvægum, ég tek það orð aftur - í nokkrum tiltölulega smáum atriðum, en mikilvægum, því að allt þetta frumvarp er auðvitað mjög mikilvægt. Hún kom síðan aftur með það hér en hafði ekkert annað lært og starfsmenn hennar á þeim fresti sem til gafst með þinghléi í sumar en þessi nokkru smáu atriði. Þó var tíminn notaður til þess að reyna að berja niður nokkra af umsagnaraðilum málsins og það má sjá á t.d. umsögn frá Umhverfisstofnun að hún hefur átt í nokkru stríði vegna umsagnar sinnar um fyrra frumvarp. Þó hefur meira að segja það ætlunarverk ekki gengið nógu vel því að Umhverfisstofnun telur sig standa við sitt og nánast, eins og hún segir að lokum umsagnar sinnar, að jörðin snúist nú samt, þrátt fyrir þær afsökunarbeiðnir sem hún var látin fara með í frumvarpinu. Einn þáttur í þessari keyrslu er sjálfsagt einfalt metnaðarmál hæstv. iðnaðarráðherra sem satt að segja hefur ekki gengið allt of vel núna þennan þingvetur og ekki hinn fyrri við að koma málum sínum með þokkalegum hætti í gegnum þingið. Hún hefur ekki staðið sig mjög vel í því að mæla fyrir málunum eða verja þau þegar að er fundið og þau gagnrýnd. Í öðru lagi kann að vera að hér sé um að ræða einhvers konar metnaðarmál Halldórs Ásgrímssonar, hæstv. forsætisráðherra. Fyrir utan það að hann taki tillit til metnaðar samflokksmanns síns í stóli iðnaðarráðherra má ætla af þeim sögum sem borist hafa af yfirlýsingum hans um þetta mál að hann líti svo á að það sé sérstakt heiðursmál fyrir ríkisstjórnina að koma þessu hratt og vel í gegn. Það má líka vera að það sé í einhverju sambandi við gengi forsætisráðherrans og ríkisstjórnar hans, þá reyndar ekki einkum hér í þinginu þar sem við erum auðvitað í minni hluta og sú aðalregla lýðræðisins nær að sjálfsögðu fram að ganga að það sem meiri hlutinn er samstæður um er samþykkt. Þetta er frekar í samfélaginu öllu og á fjölmiðlavettvangi sérstaklega þar sem forsætisráðherranum hefur illa tekist að skapa byr sinni ríkisstjórn og frægja sjálfan sig sem þó var ætlunarverk hans og Framsóknarflokksins með þeim ráðagerðum sem ákveðnar voru við myndun síðustu ríkisstjórnar þar sem títtnefndur ráðherra sem hann þá var gat knúið það fram vegna fylgislækkunar hjá Sjálfstæðisflokki að hann færi með ráðuneytið að lokum þótt flokkur hans fengi rétt rúm 16% og þar með minna fylgi en Framsóknarflokkurinn hafði fengið frá stofnun með undantekningu sem ég held að eigi við um stofnárið og síðan annarri sem á við um kosningarnar 1956. Þá bauð Framsóknarflokkurinn fram í félagi við Alþýðuflokkinn í svokölluðu hræðslubandalagi og fékk þess vegna í staðtölunum minna fylgi en var í raun og veru. Alþýðuflokkurinn hafði það hlutverk í þeim kosningum að taka við fylgi í bæjunum, í þéttbýlinu, en Framsóknarflokkurinn í sveitunum. Þó finnst mér þetta ekki að öllu leyti skýra þennan gang sem hér er hafður á. Maður hlýtur því að leita skýringar annars staðar en í persónulegum metnaði manna og einhvers konar óefnislegum ákvörðunum. Það er auðvitað ekkert skrýtið að Sjálfstæðisflokkurinn skuli standa að þessu frumvarpi og styðja það með ráðum og dáð. Einkum er fátt furðulegt við það að sjálfstæðismenn á borð við Sigurð Kára Kristjánsson sem er sá eini sem hefur tekið þátt í þessari umræðu af hálfu þess flokks skuli vera áfram um þetta frumvarp og það sem í því felst vegna þess að það er gömul stefna Sjálfstæðisflokksins, a.m.k. hægri arms hans og í síðari tíð hins nýlíberalíska arms, að gera allt samfélagið að einum stórum markaði. Þeir segja sem svo að úr því að markaðurinn getur leyst ýmis þau mál sem þarf að leysa í atvinnulífinu og í efnahagskerfinu eigi markaðurinn líka að leysa öll mál önnur. Hinn eðlilegi markaður sé samkvæmt skólabókinni einhvers konar leikvöllur þar sem hver einstaklingur fer með ákveðinn hlut, honum er útdeilt ákveðnum verðmætum í upphafi og síðan á hin ósýnilega hönd að sjá um afganginn. Það er sem sé trúin á hina ósýnilegu hönd sem Adam Smith nefndi fyrstur í hagfræðilegum skilningi en mun vera sótt í sjálfan Shakespeare eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur rakið í fróðlegum pistlum sem ég hygg að finna megi á heimasíðu hans ef djúpt er farið og veitt á ytri miðum. Þessi stefna Sjálfstæðisflokksins, hægri-nýlíberalísk stefna, er að sjálfsögðu bakgrunnur þess að sem allra flest auðæfi eða verðmæti á þessu landi, og reyndar öðrum, séu tekin úr einhvers konar sameiginlegri eigu eða umsjón og afhent einstaklingum eða samtökum eða félagi þeirra í fyrirtækjum til að síðan skapist með þau markaðshagkerfi. Stefna Sjálfstæðisflokksins undanfarin má segja 20 ár, allt frá því að fulltrúar frjálshyggjunnar tóku við af Geir Hallgrímssyni, formanni flokksins, á sínum tíma hefur mótað stjórn Sjálfstæðisflokksins og orðræðu hans. Hún náði yfir auðlindir lands og hafs en einnig yfir þau verðmæti sem samfélagið sjálft hefur búið til. Menn hafa skapað í sameiningu t.d. þau verðmæti sem felast í menntastofnunum og þeirri hefð sem stendur þeim að baki. Einnig hefur verið um rætt að markaðslögmálin eigi við í þeirri velferðarþjónustu sem við höfum komið okkur upp hér á Íslandi og sjálfstæðismenn aðrir en hægri armur flokksins hafa tekið þátt í að móta. Í Sjálfstæðisflokknum hafa heyrst kröfur um að heilbrigðiskerfið verði tekið og skipt í sundur og sett líka á markað. Það verður hins vegar að segjast eins og er að þessar raddir um heilbrigðiskerfið einkum hafa heldur hljóðnað að undanförnu, hvort sem það er af þeim ástæðum að hægri armurinn og nýlíberalistarnir hafi gefist upp á kenningasmíð um þau efni eða vegna þess að það teljist ekki taktvíst, það sé ekki talið vænlegt til árangurs að halda fram slíkum kenningum þar sem heilbrigðisþjónustan er þrátt fyrir allt eitt af því sem okkur er hjartfólgnast í því samfélagi sem við lifum nú í.

… lóðaúthlutanir.

Svo eru lóðaúthlutanir, já. Svo kemur fyrir Sjálfstæðisflokkinn í heild sinni, af því að hv. þm. Jóhann Ársælsson minnist á það, að hverfa gjörsamlega frá hinum nýlíberalísku kenningum sínum og leita í annan fornan streng í þeim flokki sem er auðvitað það að halda verndarhendi yfir ýmiss konar fylgifiskum flokksins, eða leiðtogum eftir því hvernig maður lítur á hlutina, og standa fyrir úthlutun gæða á opinberum vegum til manna sem þykja hafa sérstaklega unnið fyrir því með starfi í þágu flokksins eða vinskap manns, eins og segir í gömlum kvæðum. Stundum er eins og Sjálfstæðisflokkurinn sviptist til á milli þessara tveggja hefða, ef það orð má nota í fleirtölu, í flokkssögunni. Auðvitað er svo til fleira í flokknum. Þar á meðal hefur fram á þennan dag verið örlítill hægri sósíaldemókratískur armur eða hópur í flokknum. Ég hygg að hann hafi reyndar yfirgefið þingflokk Sjálfstæðisflokksins þegar Katrín Fjeldsted fór úr honum við síðustu kosningar. Þetta var sagt, forseti, til að sýna fram á að það er ekkert óeðlilegt við að Sjálfstæðisflokkurinn standi hér að baki. Út af fyrir sig er hið eina furðulega við framkomu Sjálfstæðisflokksins það að hann skuli pressa svona á að þetta frumvarp verði að veruleika, ef hann þá gerir það. Eins og sagt var hér áðan er eini fulltrúi hans í þessari umræðu hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson. Við höfum ekki heyrt í öðrum sjálfstæðismönnum hér og vitum í sjálfu sér ekki hvort þeir eru drifkraftur í þessu efni eða hvaða frumkvæði þeir hafa sýnt í því að þrýsta þessu hér í gegnum þingið. Forseti Alþingis er auðvitað sjálfstæðismaður en ég hygg að þrátt fyrir að ég kunni að hafa vikið að henni ekki eins vinsamlega og mér þætti sjálfum gott að gera standi forseti Alþingis ekki í sjálfu sér að baki þessari aðferð sem hér er beitt við að ræða frumvarp í byrjun mars, tæpum tveimur mánuðum fyrir væntanleg þinglok. Kemur þá að hlut Framsóknarflokksins í þessu spili. Sá er munur á Framsóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum hvað þetta frumvarp varðar að það eru menn úr Framsóknarflokknum sem keyra það áfram, sem standa að baki því. Þar er auðvitað hæstv. iðnaðarráðherra fremst í flokki, Valgerður Sverrisdóttir, sem flytur þetta frumvarp lítt breytt eftir ófarirnar á fyrra þingi. Þar er hæstv. forsætisráðherra Halldór Ásgrímsson sem mun hafa beitt sér sérstaklega fyrir því að þetta frumvarp yrði keyrt hér áfram. Síðan er það hv. formaður iðnaðarnefndar Birkir Jón Jónsson sem hér hefur fylgt málinu eftir nauðugur viljugur, ég veit ekki hvort, viljugur sjálfsagt því að hann er ungur og ákafur þingmaður, eins og honum sæmir og er sagt í góðri meiningu en ekki honum til lasts. Hann hefur verið fulltrúi Framsóknarflokksins í þessari umræðu og lagt á það mikla áherslu að þetta frumvarp fari í gegn. Hann mun hafa þrýst því líka áfram innan iðnaðarnefndar - ég á þar ekki sæti en hef auðvitað heyrt af vinnubrögðum þar - gegn mótbárum þeirra sem þar sitja af hálfu stjórnarandstöðunnar sem þótti málið ekki nógu þroskað til að fara hér í 2. umr. Sá er líka munur á þessum tveimur flokkum, Framsóknarflokki annars vegar og Sjálfstæðisflokki hins vegar, að upphaflegur hugmyndagrunnur þeirra er ólíkur. Framsóknarflokkurinn sem stofnaður er árið 1916 og var samsettur hér á Alþingi, var ekki stofnaður í einhverjum sal eða á einhverjum velli í bænum heldur er búinn til af fulltrúum hér á Alþingi. Hann var stofnaður af bændum árið 1916, sem voru allar götur frá 1845, frá því að Alþingi hið nýja var sett á fót, sterkt stjórnmálaafl á landinu. Framsóknarflokkurinn var lengi vel fyrst og fremst fulltrúi þeirra hagsmuna sem bændur almennt höfðu í stjórnmálum. Þá háttaði þannig til að nokkru áður en Framsóknarflokkurinn var stofnaður lauk leiguliðaskipulagi hér á landi þannig að bændur voru mjög burðug stétt og merkileg, íslenskir bændur, í sögulegu ljósi að ég hygg þegar litið er til grannlanda, að minnsta kosti til Evrópu. Þeir eiga sér auðvitað hliðstæðu í sterkri bændastétt í norrænu ríkjunum. Bændur lögðu áherslu á tiltekin mál. Það má kannski segja að þeir hafi á sínum tíma orðið, við vaxandi stéttaskiptingu þegar íslenska iðnbyltingin stóð yfir, mjög sterkur millihópur sem tókst að ná ákveðinni forustu á fyrri hluta aldarinnar í íslensku þjóðfélagi. Það má segja að Framsóknarflokkurinn hafi verið burðarflokkur þangað til Sjálfstæðisflokkurinn tók við og var það langt fram á fjórða áratuginn. Þótt bændaflokkurinn Framsóknarflokkur liti auðvitað til vinstri og hægri í senn má í heildina segja að Framsóknarflokkurinn hafi skipað sér vinstra megin við miðju í hinu pólitíska litrófi og í hinum stóru spurningum á þessum tíma. Um það ber vitni t.d. stjórn hinna vinnandi stétta og ekki síður stjórnmálaskoðanir og stjórnmálaverk eins af helstu leiðtogum hans frá þessum tíma, Jónasar Jónssonar frá Hriflu, sem hafði þann draum, og þótti þá alls ekki fráleitur og margir í raun og veru höfðu, að það tækist þrátt fyrir vaxandi þéttbýli og síeflt iðnsamfélag að halda á Íslandi samfélagi sem bæri svip fornra tíma með þeim hætti að það væri mannlíf, sterkt atvinnulíf og verðmætauppspretta í sveitum landsins, í dreifbýli, og að kraftur dreifbýlisins gæti með nokkrum hætti haldið hinum verri áhrifum þéttbýlisins í skefjum. Jónas frá Hriflu skoðaði þetta auðvitað þannig að Framsóknarflokkurinn ætti, sem fulltrúi bændastéttarinnar og dreifbýlisins, að vera í samvinnu við öfl í þéttbýlinu sem gætu kallað fram það einhvers konar ástand sem honum hentaði, þ.e. Framsóknarflokknum og bændum í sveitunum. Jónas og Framsóknarflokkurinn tóku þess vegna upp samstarf við vaxandi hreyfingu verkalýðs í þéttbýlinu. Það var undir þeim fánum sem mynduð var á sínum tíma stjórn hinna vinnandi stétta sem ég rakti hér áðan. Það má segja að þrátt fyrir ýmiss konar viðburði í sögu 20. aldar sem hjálpaði mönnum á Íslandi ekki frekar en annars staðar til að ná markmiðum sínum í stjórnmálum hafði Framsóknarflokkurinn að mestu verið hallur undir vinstri sjónarmið, a.m.k. tók hann þátt í uppbyggingu velferðarkerfisins, uppbyggingu almannatrygginga hér á landi og ýmsum þeim framfaramálum sem menn komu af stað og kláruðu á árunum milli stríða. Það má svo hins vegar segja, úr því að við erum stödd hér á þessum tíma og erum að tala um Framsóknarflokkinn, að andstaðan milli Framsóknarflokksins og Alþýðuflokksins sem var hinn heppilegi samstarfsmaður kristallaðist í því að Alþýðuflokkurinn, og reyndar Kommúnistaflokkurinn þegar hann var til, taldi að leggja bæri áherslu á iðnvæðingu í borgunum til að efla þar atvinnu og kannski til að þróa hér upp kapítalískt samfélag sem menn höfðu þá kenningar um að væri nauðsynlegur undanfari hinnar miklu sósíalísku byltingar. En þetta vildi Framsóknarflokkurinn síður og lagði áherslu á að atvinnuuppbyggingin færi fram í sveitunum og leit lengi á þéttbýlið, þá sérstaklega Reykjavík, sem nánast neikvætt fyrirbæri sem bæri að halda í skefjum. Það er kannski við hæfi að rifja upp að það höfðu bændur auðvitað lengi haldið og er kannski það neikvæða, af því að ég er búinn að hrósa bændastéttinni, að þeir höfðu haldið þéttbýlinu í skefjum, ekki bara á þessum tíma, í upphafi 20. aldar eða á milli stríða þar sem það var nú orðið vonlaust verk, heldur í raun og veru aldirnar áður með ákvæðum sem þrengdu að þurrabúðum og með lagaákvæðum um vistarband sem varin voru með því að ekki færi fólk á flakk og yrði göngumenn. Sagnfræðingar nú á tímum telja að það hafi fyrst og fremst beinst gegn því að hér mynduðust kaupstaðir á fyrri öldum til þess að halda völdum bænda, í upphafi sennilega kannski frekar stórbænda eða lágaðals, á landinu og tökum þeirra á auðæfum þess, ekki síst auðæfum sjávar. Sjálfstæðir smábændur en þó einkum stórbændur og lágaðall höfðu þá auðlind í sínum höndum að mestu, eins og við þekkjum úr Íslandssögunni og sögu einstakra héraða, t.d. hér á suðvesturhorninu því að hér voru miklar verstöðvar eins og allir vita. Bændur á Íslandi eru að ég hygg merkilegir umfram bændur í grannlöndunum, ekki minnst vegna þess að þeir áttu hér hlut að feikilega öflugri og gagnmerkri hreyfingu sem þeir auðvitað fengu að utan eins og eðlilegt er nú um Íslendinga, en þeim tókst að skapa íslenskt form. Ég á að sjálfsögðu við samvinnuhreyfinguna. Hún á upptök sín í Þingeyjarsýslum. Það er vert að minnast þess af því að Þingeyingar eru nú töluvert í fréttunum. Kannski má segja að íslensk samvinnuhreyfing hafi kviknað einmitt þar vegna þess að þar voru sjálfstæðir smábændur algengastir og höfðu verið frá því á öndverðri 19. öld en lítið um stórbændur. Það háttar einfaldlega þannig til í Þingeyjarsýslum. Síðan koma þessir straumar í Þingeyjarsýslur frá útlöndum sem Þingeyingar tóku beint inn, m.a. vegna þess að um það leyti voru hér Norðmenn að veiða síld og hval. Á þeim stöðum sem þeir bjuggu um sig á landinu höfðu íbúarnir bein tengsl við útlönd og það þurfti sem sé ekki að láta miðla sér þekkingu um t.d. Reykjavík, eða aðrar miðstöðvar. Þetta var auðvitað merkilegt vegna þess að það hittist svo á á þessum tímum að einmitt Norðmenn, umfram Dani, voru bæði efnahagslegt og menningarlegt stórveldi. Þess vegna var mikið gagn að tengslum manna við Norðmenn. Það má segja í framhjáhlaupi að ég held að við höfum ekki viðurkennt þau tengsl og ekki virt þau sem bæri. Þau eru margs konar og ég held að samvinnuhreyfingin og bókmenntir í Þingeyjarsýslu séu aðeins eitt formið. Annað er raunar viðurkennt á síðari tímum, tengt framþróun í húsagerðarlist þar sem tréhúsin og bárujárnshúsin og Schweitzerstíllinn eru í raun og veru komin frá Noregi þó að þau eigi sér auðvitað víðari rætur, samanber það listsögulega hugtak sem um þau er notað og ég nefndi áðan, þ.e. kennd við Sviss. Samvinnuhreyfingin var merkilegt fyrirbrigði og upphafsár hennar voru auðvitað liður í íslenskri sjálfstæðisbaráttu með ýmsum hætti. Ég ætla ekki að rekja þá sögu í smáatriðum enda hygg ég að það hafi verið gert fyrr á tímum úr þessum stól, nægilega, en ég legg áherslu á að hún var á sínum tíma jákvætt fyrirbrigði. Hún beindist að kaupmönnum sem oft voru af erlendri rót. Sú draumsýn var uppi í samvinnuhreyfingunni hvað verslun varðaði að hægt væri að skipuleggja verslun til hagsbóta þeim framleiðendum sem til hennar þurftu að leggja samkvæmt hinum fornu verslunarviðskiptum landsmanna sem lögðu til kaupmannanna vöru sína úr sveitum og fengu í staðinn þá matvöru og aðrar nauðsynjar og auðvitað munaðarvöru sem ekki gat komið annars staðar að en að utan. Eins var auðvitað með fiskinn. Útvegsbændur lögðu hann líka inn í þessa verslun og það var sem sagt draumur þeirra að skapa verslunarfyrirkomulag sem væri þeim til hagsbóta. Sorgarsögu samvinnuhreyfingarinnar hygg ég að allir þekki sem á mig hlýða. Lok samvinnuhreyfingarinnar eru mönnum í fersku minni, þeim sem eru komnir af unglingsaldri. Það má segja, svona stuttlega, að samvinnuhreyfingin og Framsóknarflokkurinn hafi vafist saman á heldur óheppilegan hátt. Það er satt að segja sérkennilegt en þó satt að að ýmsu leyti á saga samvinnuhreyfingarinnar nokkuð skylt við sögu Sovétríkjanna. Það er gráglettin tilviljun að samvinnuhreyfingin eða Samband íslenskra samvinnufélaga gaf upp öndina á mjög svipuðum tíma og Sovétríkin sálugu. Það er glannalegt að halda fram svona samlíkingum og þær ná auðvitað ekki lengra en þær ná, en það má segja að í upphafi hafi staðið í báðum þessum fyrirbrigðum hugsjónamenn sem litu svo á að þeir væru að gera sér og þó einkum samfélagi sínu og þeim málstað sem þeir stóðu fyrir og því fólki sem þeir unnu fyrir mikið gagn. Síðan trénuðust hugsjónirnar í hinum erfiða praxís lífsbaráttunnar og að lokum urðu það örlög þessara ákaflega ólíku, að sjálfsögðu, fyrirbrigða að þau fóru að ganga fyrir sjálfum sér og þeir sem völdust þar til forustu fóru smátt og smátt að líta svo á að þeir væru ríkið, ríkið væri rekið í þeirra þágu, og þá kom upp sú staða sem George Orwell lýsir vel í Dýrabæ sínum að sumir urðu jafnari en aðrir. Framsóknarflokkurinn lenti í því, a.m.k. eftir stríð, að standa einkum vörð um hagsmuni fyrirtækis eða fyrirtækjasamsteypu sem hét Samband íslenskra samvinnufélaga. Við það að standa vörð um hagsmuni fyrirtækjasamsteypunnar virðist mörgum framsóknarmönnum hafa gleymst að upphaflega stóð til að standa vörð um hagsmuni samvinnuhreyfingarinnar sjálfrar og um það mannlíf sem menn töldu að hún gæti auðgað og gert ríkara, um hagsmuni bændastéttarinnar og hagsmuni fólks í dreifbýlinu. Þetta úrkynjaðist sem sé, kannski ekki á ósvipaðan hátt og lýst er í bók Orwells, í það að Framsóknarflokkurinn fór að hugsa um hagsmuni fyrirtækisins sjálfs, standa vörð um þá og myndaði bandalög vegna þeirra hagsmuna, bæði reyndar til vinstri og hægri en einkum var það þannig að hagsmunir Sambands íslenskra samvinnufélaga urðu annar póllinn í fyrirtækjaveldi á Íslandi. Hinn var svo samtvinnað veldi auðmanna og kaupsýslumanna sem sameinuðust í Sjálfstæðisflokknum. Á ýmsu gekk í samskiptum þessum en þegar ljóst varð, u.þ.b. á 9. áratugnum, að Samband íslenskra samvinnufélaga riðaði til falls á svipuðum tíma og fóru að sjást merki um það að Sovétríkin stæðu ekki traustum fótum lengur á sinni jörðu, að vísu aðeins hjá hinum framsýnustu mönnum, varð líka vart þeirrar tilhneigingar hjá Framsóknarflokknum og í forustu Sambands íslenskra samvinnufélaga að í raun væri verkefnið ekki að bjarga Sambandinu, sem þá var í raun og veru sjálffallið, ekki að fremja hagsmuni samvinnuhreyfingarinnar sem menn töldu vera sögulega dauða, ekki að bæta hag bændastéttar eða reyna að koma dreifbýli til vegs og virðingar með nýjum hætti, heldur að verja hagsmuni forustunnar í þessum félögum, þessum fyrirtækjum sem Samband íslenskra samvinnufélaga hafði komið sér upp og samanstóð af og myndaði það fyrirbæri. Í Sovétríkjunum var þessi hópur kallaður nómenklatúra sem er eitt af nokkrum orðum í rússnesku sem hafa orðið alþjóðamál. Einstakir menn úr hinni gömlu nómenklatúru Sovétríkjanna féllu að sjálfsögðu með því ríki, jafnvel þeir sem hefðu kannski helst átt að bjargast, svo sem Gorbatsjov, félagi Íslendinga sem er á leiðinni hingað til lands seinna á árinu. Í heildina hefur það gerst sem fræðimenn um Rússland og Sovétríkin benda á, að flestir úr þessari nómenklatúru hafa bjargast úr þeim atburðum sem þar hafa orðið, og meira en bjargast, þeir eru jafnráðandi nú og þeir voru þá. Sögulegt hlutverk Jeltsíns og Pútíns varð það, að öðrum gjörðum þeirra ólöstuðum, a.m.k. óræddum, að koma þessari gömlu nómenklatúru úr Sovétskipaninni fyrir í nýju ríki, í nýju rússnesku stórveldi, sem að vísu var algjör andstæða hins gamla að því leyti að þar voru teknir upp hreinir hrákapítalískir hættir svo að helst minnti á skrípamyndir úr upphafi kapítalismans á 19. öld. Í stórum dráttum hélst þó sú stéttaskipting eða hópaskipting sem við lýði var í gömlu Sovétríkjunum. Það er svo önugt í þessari samlíkingu að í raun og veru, þótt ég vilji nú engum gera það að líkja honum við klíkuna í Sovétríkjunum, urðu afdrif Framsóknarflokksins og Sambandshópsins svipuð. Vissulega er samvinnuhreyfingin fallin og samvinnuhugsjónirnar dauðar, a.m.k. í Framsóknarflokknum …  Það var um tíma, áður en þeir viðburðir urðu sem ég var hér að tala um, kannski á milli 1980 og 1990, á þeim áratug, kannski nokkru fyrr, sem Framsóknarflokkurinn stóð frammi fyrir því - og nú er ég að tala um tímabilið áður en ljóst var að samvinnuhreyfingin mundi falla - að hann þurfti að bregðast við nýjum aðstæðum í samfélaginu, í ljósi þess ósköp einfaldlega að dreifbýlið var ekki lengur sá mikli atkvæðaakur og valdsuppspretta sem það hafði verið fyrr á tímum. Það var ljóst að Framsóknarflokkurinn varð, ef hann ætlaði að halda lífi, að koma sér fyrir í þéttbýlinu með einhverjum hætti og höfða til annarra hópa en þeirra sem mynduðu samvinnuhreyfinguna og ýmist unnu í sveitum, á býlunum, eða tóku þátt í fyrirtækjum samvinnuhreyfingarinnar í héraðslægu þéttbýli. Við sem þá vorum ungir að íhuga stjórnmál töldum að ef Framsóknarflokknum tækist vel til kynni hann að eiga sér framtíð - þetta var nú ekki frumlegt - svipaðir og ámóta flokkar í öðrum löndum. Við horfðum auðvitað til annarra norrænna ríkja í því efni. Við töldum að flokkurinn gæti orðið með einhverjum hætti líkur Miðflokknum í Svíþjóð eða í Noregi, Centerpartiet heitir það í Svíþjóð og Senterpartiet að ég hygg í Noregi, flokkur sem vissulega á kjarnafylgi sitt á landsbyggðinni - sem er skár stödd þar en hér á margan hátt, í Svíþjóð og Noregi, a.m.k. í Noregi, það er erfiðara að mæla stöðu landsbyggðarinnar víða í Svíþjóð - með þeim hætti að Framsóknarflokkurinn sneri sér að öfgalausri mið-vinstristefnu, höfðaði til ýmissa millihópa í þéttbýli, kannski þeirra hópa sem höfðu lent út undan, má segja, milli áherslu stóra hægri flokksins á sitt fólk þar sem megintillitið var tekið til stórfyrirtækja og stóreignamanna á annan bóginn, og svo verkalýðsflokkanna á hinn bóginn til þeirra sem ekki fundu sig á þeim tímum í verkalýðsflokkunum tveimur sem hér voru við lýði. Menn litu á það sem kost fyrir Framsóknarflokkinn að samsama sig með einhverjum hætti þeirri umhverfishreyfingu sem þá var á æskudögum, að Framsóknarflokkurinn yrði einhvers konar viðtaki hennar þannig að talað sé nú umhverfisfagsslangur. Þetta auðvitað reyndi Framsóknarflokkurinn. Það má segja að þetta hafi verið pólitísk meginlína formanns hans, Steingríms Hermannssonar forsætisráðherra mörgum sinnum og nú eins þeirra sem standa í forustu náttúruverndar og umhverfishreyfingar, að færa flokkinn frá fortíð sinni í samvinnuhreyfingu og dreifbýli yfir í þetta. Ég hygg að Steingrímur, sem myndaði ýmsar stjórnir og varð auðvitað að haga seglum eftir vindi eins og menn þurfa að gera í stjórnmálum, hafi verið einlægur í því þegar hann hafði eftir föður sínum að allt væri betra en íhaldið og að þrátt fyrir breytingarnar hafi hann fylgt fram þeirri grunnstefnu Framsóknarflokksins að vera vinstri flokkur í hinum almennu átökum milli vinstri og hægri þar sem áherslan er annars vegar á sem mesta markaðsvæðingu í samfélaginu og hins vegar á það að við byggjum hér velferðarþjónustu og setjum markaðnum ramma og leikreglur þannig að hann sé notaður sem þjónn en ekki hafður að húsbónda. Steingrímur Hermannsson átti kannski hvað glæstasta stund á sínum ágæta ferli sem stjórnmálamaður, sem kjörinn fulltrúi, í síðustu ríkisstjórn sinni þegar hann var forsætisráðherra ríkisstjórnarinnar frá 1988 til 1991 og má um þá ríkisstjórn töluvert tala. Til þess að sýna fram á það hver meginlínan var í flokkshugmynd Steingríms Hermannssonar undirbjó sú ríkisstjórn, Steingrímur Hermannsson í félagi við forustu Alþýðuflokksins, Jón Baldvin Hannibalsson o.fl., forustu Alþýðubandalagsins, Ólaf Ragnar Grímsson o.fl., og reyndar frjálslyndan flokk sem hér var uppi, hægra megin í pólitísku litrófi og hét Borgaraflokkurinn, m.a. það að hömlum yrði létt af fjármagnsflutningum sem þá höfðu lengi staðið, undirbjó inngönguna á Evrópska efnahagssvæðið og tengslin við Evrópusambandið. Þrátt fyrir að Steingrímur sjálfur legðist reyndar gegn því sambandi síðar meir er þetta engu að síðar staðreynd. Sú ríkisstjórn lagði einnig grunninn að þjóðarsáttarsamningunum 1990, fyrst við samtök opinberra starfsmanna, þ.e. fyrst gerði ríkið samninga við opinbera starfsmenn, og síðar tókust þjóðarsáttarsamningarnir á almennum vinnumarkaði í framhaldi af því. Ég segi að hún hafi lagt grunninn að því og er þá ekki með neinum hætti að taka heiðurinn af þeirri sáttargjörð frá þeim sem eiga hann svo sannarlega skilinn, sem var þáverandi forusta í verkalýðshreyfingunni annars vegar og samtökum atvinnurekenda hins vegar. Þarna var rekin í félagi þeirra Steingríms, Ólafs Ragnars og Jóns Baldvins, það sem ég kallaði áðan öfgalausa vinstri stefnu. Um hinn græna lit Steingríms Hermannssonar efast enginn. Ég man ekki hvort það var í hans tíð, það kann að hafa verið áður, sem merki Framsóknarflokksins var hannað en það er sem kunnugt er grænt. Þetta benti til þess sem menn höfðu haldið í kringum 1980 að yrði framtíð Framsóknarflokksins. Það gekk að vísu á ýmsu með fylgi hans í könnunum en hins vegar má segja að þegar þessi ríkisstjórn hætti störfum og Framsóknarflokkurinn komst í stjórnarandstöðu hafi þessari stefnu verið snúið og að bylting sú sem fram fór gegn Steingrími Hermannssyni á þessum tíma og leiddi til þess að hann hætti störfum hafi haldið áfram á stjórnarandstöðutímabilinu 1991–1995. Þá komst að völdum Halldór Ásgrímsson og ég hygg að hann hafi verið, sjálfrátt eða ósjálfrátt, fulltrúi þeirrar stefnu sem við tók, sem var sú í fyrsta lagi að tryggja nómenklatúrunni í Sambandinu framhaldslíf í nýjum fyrirtækjum og í öðru lagi að snúa frá hinni öfgalausu vinstri stefnu og að þynna hinn græna lit af Framsóknarflokknum, snúa frá þeim áherslum á umhverfismál sem upp höfðu komist í tíð Steingríms Hermannssonar og virtust ætla að verða þar miklu sterkari en þau voru þó orðin. Ætli sagnfræðingar þeir sem síðar munu fást við þessa sögu komist ekki að því að lokum að Halldóri Ásgrímssyni og félögum hans í forustu Framsóknarflokksins hafi verið bein þörf á því að taka upp samvinnu við Sjálfstæðisflokkinn árið 1995 og jafnvel fyrr? Þeir hafi í raun og veru litið á það árið 1995, fyrir utan að flokkakerfið var ekki þannig að það væri sjálfsagt að mynda ríkisstjórn með vinstri öflunum, sem fullkomlega eðlilegt að mynda stjórn með Sjálfstæðisflokknum vegna þess að einmitt í slíkri stjórn gæti hinn nýi Framsóknarflokkur orðið til og skapast? Það voru sem sé sameiginlegir hagsmunir sem Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn höfðu á þessum tíma, það skipti máli að koma nómenklatúrunni annars vegar og hins vegar gömlu fyrirtækjunum fyrir í nýjum heimi sem ég held að öll stjórnmálaöfl á Íslandi hafi átt sinn þátt í að skapa - ég skal þó ekki tala hér fyrir munn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs - nýjum heimi í fjármálum og nýjum heimi í atvinnulífinu og það hafi verið mjög nauðsynlegt fyrir Framsóknarflokkinn að eiga þau helmingaskipti við Sjálfstæðisflokkinn sem raunin varð. Með öðrum hætti hefði það ætlunarverk mistekist að koma nómenklatúrunni úr Sambandinu og úr flokknum fyrir í hinu nýja samfélagi. Fyrirtækin stóðu einfaldlega fremur höllum fæti og hefðu sennilega meira og minna horfið, a.m.k. sem eitthvert afl eða stærð, ef ekki hefði verið hægt að beita þessu pólitíska vopni sem Framsóknarflokkurinn varð þeim á þessum tíma. Þetta kristallast auðvitað - ég tek fram, forseti, að ég tel mig ekki vera með neinar persónuárásir eins og alltaf er sagt ef um það er rætt - í tveimur af forustumönnum Framsóknarflokksins, annars vegar Halldóri Ásgrímssyni sem sjálfur er stóreignamaður og hefur átt þess von allan tímann og menn hafa spurt eðlilega um það ástand vegna þess að hann hefur sjálfur sem stjórnmálamaður staðið fyrir ýmsum breytingum sem hafa gert hans hlut betri og ættmenna hans, og hins vegar í Finni Ingólfssyni sem hér var talinn á sínum tíma væntanlegur arftaki Halldórs en valdi viðskiptavettvanginn fram fyrir það, a.m.k. að sinni. Nú hefur það orðið til tíðinda síðustu dagana að kallað er aftur til Finns Ingólfssonar eftir síðustu vandræði Framsóknarflokksins í forustumálunum, krónprinsakreppuna sem svo er kölluð. Það er sjálfur Styrmir Gunnarsson af öllum mönnum sem kallar eftir Finni til nýrra áhrifa og forustu í Framsóknarflokknum. Ritstjóra Morgunblaðsins, sjálfstæðismanninum Styrmi Gunnarssyni, finnst eðlilegt að Finnur Ingólfsson sé kallaður aftur eftir að hann er orðinn milljónamæringur á verkum Framsóknarflokksins, eftir að hann sem fulltrúi nómenklatúrunnar er búinn að koma sér fyrir, þ.e. Framsóknarflokkurinn er búinn að koma honum fyrir, í kerfi auðs og valda í góðu samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn. Það sé svo lítil osmósa á milli þessara tveggja arma Framsóknarflokksins, hins pólitíska arms og hins viðskiptalega, að það sé eðlilegt að menn skiptist á. Hv. þm. Ögmundur Jónasson, sem stendur hér í dyrunum, leyfði sér um daginn, sjálfsagt með ófyrirleitni og ókurteisi, ég efa það ekki, að minnast á þetta þegar kvaddur var Árni Magnússon, góður drengur reyndar. Hann fékk nú að heyra það, þannig að ég tali hér venjulega íslensku, en í raun vakti hv. þingmaður ekki athygli á öðru en því að það er eins um ýmsar skæruliðahreyfingar og -samtök sem við höfum fyrir augunum dag hvern úti í löndum að tveir armar eru í þessari hreyfingu. Annar er viðskiptalegur og hinn er pólitískur. Niðurstaða mín er sú að Framsóknarflokkurinn sé hreinlega kominn með nýja hagsmuni, að hann sé hættur, hafi gefist upp á því að vera fulltrúi bænda eða dreifbýlis, hann hafi ekki fundið neina þá millihópa í þéttbýlinu sem Senterpartiet í Noregi tókst. Hann hafi ekki átt þess kost vegna stærðar og styrks Sjálfstæðisflokksins og vegna þess að hægri flokknum hér á landi hefur tekist að vera sú breiðfylking sem raun ber vitni, a.m.k. fram að tímum Davíðs Oddssonar. Framsóknarflokknum hefur mistekist að fara leið systurflokksins í Danmörku, þ.e. flokksins Venstre sem á svipaða fortíð og Framsóknarflokkurinn, að verða annar hægri flokkur þó að það sé kannski það sem vakti fyrir Halldóri Ásgrímssyni og flokksforustunni milli 1991 og 1995. Flokkurinn bregst þannig við að helstu hagsmunir sem honum tengjast eru hagsmunir þessarar gömlu nómenklatúru, hagsmunir þeirra fyrirtækja sem nú standa í hinum viðskiptalega armi hreyfingarinnar og þá ver hann í botn. Síðan hafa menn spurt á undanförnum dögum: Hvað er Framsóknarflokkurinn? Svar sem hér var veitt frammi á göngum var eiginlega það að Framsóknarflokkurinn væri, fyrir utan það að vera þessi hagsmunasamtök, einkum vinnumiðlun. Hinum pólitíska armi þyrfti að halda uppi og það þyrfti að gerast í pólitísku samstarfi, eins og nú væri, við stóran flokk, við höfuðból sem gæti veitt hjáleigunni ýmis gæði. Síðan væri Framsóknarflokkurinn í raun og veru vinnumiðlun þar sem efnilegir menn gætu gengið að störfum, þingstörfum og pólitískum störfum en einnig störfum í hinum viðskiptalega armi þegar mönnum þætti svo við horfa. Kannski er það rétt að Framsóknarflokkurinn nú sé annars vegar hagsmunasamtök og hins vegar vinnumiðlun með ágæt tengsl við auglýsingastofur og gangi þannig áfram hér að vera þetta undarlega pólitíska fyrirbrigði, að bæta sér upp skort á baklandi með því að taka sér eins konar viðskiptalega stöðu í stjórnmálum. Það er í samræmi við þetta, forseti, þannig að ég komi að frumvarpi um vatnalög sem hér eru til umræðu, hvaða hagsmunir tengjast þeim lögum og þeirri skipan sem við höfum haft í þeim efnum. Árið 1923 eða þar um kring komust menn að niðurstöðu um að best væri að lokum að fela landeigendum umráð yfir vatni. Þetta hafði, eins og áður hefur verið rakið hér, verið mikið deiluefni í landinu og það er kannski rétt að fara aðeins yfir það af hverju það var deiluefni. Það var ekki með þeim hætti eins og hæstv. iðnaðarráðherra gaf í skyn í 1. umr. um málið, að hér hefði hið gamla bændasamfélag með einhverjum hætti haft skipan sem það hefði svo framlengt - í hinu gamla bændasamfélagi giltu ákvæði Jónsbókar, sum þeirra með stoð í Grágás, og gekk vel - heldur spratt deilan af því að Ísland var þá í árdaga iðnbyltingar og kapítalisma og kaupsýslumenn og iðnjöfrar sem þá voru uppi eða a.m.k. ætluðu sér að vera uppi - iðjuhöldur er það nefnt í vatnalögunum frá 1923 - fóru hér um landið í byrjun aldarinnar og gerðu tilraun til þess að kaupa upp vatnsföll til að nýta þau síðan ein og sér síðar meir. Þetta vakti upp andstöðu, ótta og megnan óvilja, ekki síst í sveitum landsins, þar sem ljóst var að þessir iðjuhöldar og kaupsýslumenn hefðu ekki áhuga á öðru en því að láta vatnsföllin sjálf ganga kaupum og sölum, þeim í hag sem …

Forseti vill inna hv. þingmann eftir því hvort hann hyggist ljúka máli sínu von bráðar þar sem forseti hefur í hyggju að gera hér matarhlé milli klukkan hálfátta og átta.

Forseti. Ég hyggst ekki ljúka máli mínu alveg strax, á örlítið eftir af því, en er mjög sáttur við boðað matarhlé.

Forseti. Ég lauk máli mínu áðan þar sem ég var í miðjum klíðum að lýsa samfélagsbreytingum sem orðið höfðu á landinu eftir nokkrar hugleiðingar um Framsóknarflokkinn þar sem ég komst að því að hvernig sem skaplyndi og sköpulagi manna í Framsóknarflokknum væri núna háttað, metnaði og sárindum, þá væri sennilega helsta ástæða þess að þetta mál er hér á dagskrá að Framsóknarflokkurinn lítur á það sem hagsmuni sína og þeirra aðila sem hann telur sig vera að verja og sækja fyrir á landinu, að þetta frumvarp verði sem fyrst að lögum. Fyrir matarhlé var ég að lýsa því hvernig hagsmunir og ólík framtíðarsýn tókust á á fyrstu áratugum aldarinnar og þannig varð til forsaga þeirra laga sem nú á að reyna að breyta. Við könnumst við að skipuð var svokölluð fossanefnd, sem skiptist að lokum í meiri hluta og minni hluta, og hv. þm. Jóhann Ársælsson, framsögumaður minni hluta iðnaðarnefndar, lýsti í góðu máli afstöðu meiri hluta og minni hluta þeirrar nefndar í ræðu sinni á mánudag, síðan aftur þriðjudag. En niðurstöður nefndarinnar voru lagðar fyrir þingið í tvennu lagi, hygg ég 1919. Menn náðu svo ekki saman um þetta og Einari Arnórssyni var falið að semja nýtt frumvarp að lögum sem síðan varð að þessum vatnalögum. Menn hafa velt þessum lögum töluvert fyrir sér. Einkum hafa þau verið viðfangsefni í lagadeild Háskóla Íslands og ekki að ósekju. Ég hygg að hinn pólitíski veruleiki að baki lögunum sé sá að fulltrúar þeirra stefna sem tókust á á þessum tíma í vatnamálum, allsherjarstefnunnar annars vegar og sameignarstefnunnar hins vegar, hafi náð málamiðlun þar sem tryggt var að vatnsföll landsins, þar með talin einstök náttúrufyrirbrigði þess, gengju ekki kaupum og sölum á markaði innan lands, sem var ekki stór, né heldur í kauphöllum erlendis eða meðal þeirra fyrirtækja sem þarna voru upp á sitt besta á milli stríða, rétt eftir heimsstyrjöldina fyrri. Þeir hafi komist að niðurstöðu um að best væri að tengja vatnsréttindin við landeign og það á sér auðvitað þá forsendu að þessum tíma var yfirgnæfandi meiri hluti landeiganda á Íslandi utan þéttbýlis bændur. Bændur voru einfaldlega í þeirri stöðu og höfðu þau pólitísku áhrif og þau pólitísku stefnumið að á þessum tíma var þeim vel treystandi til þess að halda á þessum vatnsréttindum nánast fyrir hönd þjóðarinnar, eins og ég kem inn á síðar, með hinni jákvæðu skilgreiningu sem er að finna í vatnalögunum. Það sem við þurfum að líta á núna er auðvitað það að býli og land í sveitum eru í sífellt í meira mæli að hverfa úr höndum bændastéttarinnar sem heildar og í hendur fasteignaeigenda og kaupsýslumanna sem eignast land til annars en ætla að búa á því. Þetta er nú er ósköp einfaldlega viðurkennd staðreynd og menn hafa lýst því með talnadæmum og í prósentum sem fram hafa komið á þinginu þó að upplýsingar um þetta liggi ekki fyrir frá degi til dags og hafi, held ég, verið erfitt að ná í þær. Forsendur laganna eru að þessu leyti breyttar en hins vegar má segja að hin jákvæða skilgreining reynist vel vegna þess að skilyrði þess að hægt sé að verða sér úti um vatnsréttindi er sú að eignast líka landið sem þeim fylgir. Það verður þess vegna erfiðara að mynda markað um vatnsréttindin ein. Bakgrunnur þessa máls, eins og það er komið fyrir þingið, er svo sá að undanfarinn áratug og jafnvel tvo áratugi hefur, í þeim samfélagsbreytingum sem við höfum verið undirorpin og fögnum sumum en erum minna hrifin af öðrum, staðið yfir kapphlaup um auðlindirnar í landinu. Þetta höfum við auðvitað séð skýrast á auðlindum hafsins sem voru kvótasettar árið 1983 án verulegrar andstöðu enda töldu menn að verið væri að bregðast við minnkandi afla og verið væri að búa í haginn fyrir betri stjórnun auðlindarinnar á umhverfisvænan hátt. Við þekkjum þá sögu. Í kringum 1990 var stór áfangi þar sem leyft var framsal hlutdeildar í þessum afla en menn friðaðir með því að ákvæði um þjóðareign var sett inn í lögin um fiskveiðistjórn og þetta hefur þróast þannig að nú, 23 árum eftir setningu þessara laga, eru útgerðarmenn að ræða það í alvöru að hlutdeild þeirra flokkist undir einkaeignarrétt og sumir hafa jafnvel hótað því að hefja mál fyrir dómstólum til að staðfesta þann skilning sinn. Annað dæmi um þetta eru auðvitað lög sem vitnað hefur verið til óspart í þessari umræðu, lögin um auðlindir í jörðu, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu sem samþykkt voru árið 1998 sem ég hygg að hafi verið óhappaskref í sögu þings og þjóðar. Þar voru enn á ný sameiginleg verðmæti gerð undirorpin einkaeignarrétti, jafnvel þannig að túlka má lögin svo að sá sem kaupir land á Íslandi eignist það eftir þessum lögum niður að miðju jarðar, þar sem eðlilegt hefði verið að fasteign í formi lands fylgdi eins hvers konar réttur nokkra tugi metra niður á við og trygging fyrir því að menn héldu landinu svona nokkurn veginn eins og menn hafa litið á það hingað til í Íslandssögunni. Það má minna á að þegar þetta gerðist og ljóst var að lögin voru samþykkt með þeim hætti að sá sem land ætti gæti t.d. borað eftir heitu vatni, nýtt það og ætti það sem kæmi upp í sinni landareign með þeim einum skilyrðum sem varða landareignina við hliðina, þá var spurt hvort hann væri þá líka ábyrgur fyrir því ef upp kæmi úr þessari holu eldur og yrði að jarðeldi, hvort landeigandinn væri þá jafnframt ábyrgur fyrir því tjóni sem sá jarðeldur mundi valda. Svarið hefur ekki fengist enn þá en þetta skref frá 1998 er annað dæmi um þá sókn í auðlindakapphlaupinu sem séreignarstefnumenn hafa staðið fyrir. Í þessum lögum frá 1998 voru líka sett ákvæði um vatn sem ég tel að hafi verið ákaflega óheppileg og eru nú notuð sem eins konar röksemd fyrir því að hér sé í raun og veru ekki verið að gera neitt með því að breyta vatnalögum. Nú má ræða það lengi hvaða áhrif þessi ákvæði um vatnið hafi, einkum um grunnvatnið í lögum um rannsóknir á nýtingu á auðlindum í jörðu. Mér er það ekki ljóst og ég er ekki tilbúinn að viðurkenna það með fullu að sá eignarréttur sem áskilinn er í 3. gr. þeirra laga eigi við grunnvatnið. Ég tel að grunnvatnið sé þess eðlis að einkaeignarréttur geti ekki átt við það og að í raun og veru sé þetta ákvæði með ýmsum hætti tómt hvað eignarrétt varðar þótt ég efist ekki um að nýtingarákvæðin í VII. kafla í 14. gr. og reyndar þeirri 15. einnig haldi. Það er mikilvægt að í þeirri heildarendurskoðun sem verið er að hefja á þessum ákvæðum, og verður vonandi viðfangsefni okkar næstu ár, og líka í heildarendurskoðun sem er að hefjast í tengslum við lög sem við samþykktum á þinginu, að þar verði farið yfir grunnvatnsákvæðin í lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og litið á hvort hægt sé að draga úr þeim og snúa þeim við þannig að ekki sé um neins konar eignarrétt þar að ræða, eins og vissulega má lesa út úr lögunum með ákveðnum lestrarhætti. Síðan þarf að skoða hvaða skaðabótaskylda kynni að fylgja þessu því það er haft eftir frumvarpshöfundi þess plaggs sem við ræðum nú að um skaðabótaskyldu sé að ræða eða kunni að vera að ræða ef hreyft er við grunnvatnsákvæðum laga um rannsókn á nýtingu á auðlindum í jörðu. Um það hef ég ekki meiri heimildir en þær sem ég hef heyrt frá iðnaðarnefnd en það hefur líka verið bent á þetta vegna þess að um leið er athugunarefni hvaða skaðabótarétt menn eru nú að færa landeigendum með því að breyta skilgreiningunni í vatnalögunum með þeim hætti sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Í þessari umræðu og hinni fyrstu hafa menn tekist nokkuð á um hvað breytingin úr hinni jákvæðu skilgreiningu á umráðum yfir vatni yfir í hina neikvæðu sem jafngildir hreinum einkaeignarrétti, feli í sér. Það eru hér menn, frumvarpsflytjandinn, hæstv. iðnaðarráðherra og síðan þeir tveir sem tekið hafa þátt í 2. umr. af hálfu stjórnarliða, hv. þm. Birkir Jón Jónsson frá Framsóknarflokknum og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson frá Sjálfstæðisflokki, sem hafa haldið því fram að þetta skipti engu máli. Í greinargerð með frumvarpinu segir að um formbreytingu sé að ræða. Reyndar var þetta tvítekið í greinargerðinni sem um er að ræða. Annars vegar var sagt að um formbreytingu væri að ræða og hins vegar sagt að það væri „fyrst og fremst“ um formbreytingu að ræða en nú hefur það hins vegar verið leiðrétt af hálfu frumvarpsflytjandans, að í seinna skiptið eigi að taka út orðin „fyrst og fremst“ þannig að aðeins standi að um formbreytingu sé að ræða. Þetta á sér þá sögu, forseti, að í frumvarpinu í fyrra var þetta á báðum stöðunum, a.m.k. á hliðstæðum stöðum í greinargerð þess frumvarps sem er nánast óbreytt og breyttist nánast ekkert við hvíldina í sumar, þó að góðu einu það litla sem var. Þar stóð að þetta væri fyrst og fremst formbreyting. Við það gerði m.a. laganefnd Lögfræðingafélags Íslands athugasemd og sagði að ef það væri álit frumvarpsflytjandans að hér væri eingöngu um formbreytingu að ræða ætti hann að taka það fram til að lögmenn hefðu hreinni línur í störfum sínum og þar með dómarar en laganefndin tók enga efnislega afstöðu til málsins, enda eru umsagnir laganefndar fyrst og fremst tæknilegs eðlis þar sem Lögfræðingafélag Íslands tekur yfirleitt ekki pólitíska afstöðu til einstakra frumvarpa nema þau varði þá störf lögfræðinga með skýrum og beinum hætti. Rétt er að taka það fram vegna þess að stjórnarsinnar hafa gumað nokkuð af umsögn laganefndarinnar og talið hana benda til þess að Lögfræðingafélagið og laganefnd þess sé með einhverjum hætti með pólitískar stuðningsyfirlýsingar við frumvarpsflytjandann og meiningar hans en það hygg ég að sé ekki. Um þetta er nokkuð deilt og ég hef áður og aðrir í mínu liði hér, við samfylkingarmenn og stjórnarandstæðingar, höfum talið að hér sé ekki eingöngu um formbreytingu að ræða. Mér finnst furðulegt að kannast ekki við það að þetta kunni að vera meira en einföld formbreyting og finnst undarlegt að jafnskýr piltur og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson skuli hafa haldið langa ræðu í gær um það efni eitt að hér sé eingöngu um formbreytingu að ræða. Ég veit ekki, forseti, hvort nokkurs staðar er til skilgreining á því hvað formbreyting er. Út frá heilbrigðri skynsemi má segja að formbreyting sé eitthvað sem ekki er efnisbreyting en oft er það svo með form og innihald að það hangir með ýmsum hætti saman. Ég hygg að þó að þetta hafi gefið okkur ákveðin verkfæri til að flokka atburði í veruleikanum þá séu vandfundin skýr dæmi um formbreytingu sem ekki hefur áhrif á það efni eða innihald sem um er að ræða á sama hátt og efnisbreyting hlýtur að kalla á formbreytingu. En þetta eru almennar leikmannsathugasemdir um þessi orð. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hélt í gær langa ræðu sem var prýðilega flutt og þingmanninum í sjálfu sér til sóma þar sem hann sýndi fram á að hann kann ýmislegt fyrir sér í lögspeki og leiddi fram lögspekinga sem með ýmsu orðalagi hefðu að dómi ræðumanns staðfest þann skilning hans að í rauninni væri um eignarrétt að ræða, í raun og veru hefðu landeigendur eignarrétt á vatni í landi sínu samkvæmt vatnalögunum, nr. 15/1923. Í þeim er reyndar aldrei nefndur eignarréttur nema á einum stað þar sem um er að ræða almennan eignarrétt á landi en það er aldrei talað um eignarrétt á vatni. Og þegar við þekkjum tildrög þessara laga þá vitum við af hverju það er, það er vegna þess að lögin voru málamiðlun og partur af þeirri málamiðlun var sá að ekki var að ég hygg, andstætt hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni, um að ræða að menn ætluðu að setja vatnið í eignarrétt. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson leiddi fram held ég fjóra eða fimm spekinga en ég hef ekki átt þess kost að líta á þau gögn, þær bækur eða rit sem hann las hér úr. Ég tók hins vegar eftir því að afdráttarlausast í þágu ræðumanns var vitnað í Þorgeir Örlygsson en aðrir spekingar þeir sem vitnað var í og ýmsir menn sem njóta virðingar sem lögmenn voru að mér heyrðist ekki jafnafdráttarlausir og prófessor Þorgeir Örlygsson, eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson kallaði hann honum til virðingar og hróss sem ég hygg að sé verðskuldað. Það sem ég hygg að lögspekingarnir séu nú að gera er að í lagadeild Háskóla Íslands eru þessi vatnalög, tildrög þeirra vinsælt umræðu- og kennsluefni kannski einmitt vegna þess að eignarréttur er ekki í þeim nefndur og þess vegna þurfa menn sem vanastir eru því að glíma við ýmsan eignarrétt í störfum sínum og fræðum að finna út með hvaða hætti ákvæði vatnalaganna samsvara eignarrétti. Það sem flestir hafa fundið út er það að þau nýtingarréttarákvæði sem felast í vatnalögunum samsvari með ýmsum hætti eignarrétti þegar þröngt er talað eins og viðurkennt er með ýmis atvinnuréttindi þar sem eignarréttur fylgir ekki. Þannig skapist væntanlega skaðabótaskylda ef á þeim nýtingarrétti er troðið og ef Alþingi ætlaði að takmarka nýtingarréttinn eða breyta honum þyrfti þingið eða stjórnvöld að huga að því að það gæti valdið útlátum af ríkisins hálfu eins og um eignarrétt væri að ræða í þröngum skilningi. Þessi athugun lögspekinganna og annarra fræðimanna í háskólanum hygg ég að beinist fyrst og fremst að praktískum úrlausnarefnum sem lögmenn og dómarar mæta í störfum sínum frá degi til dags. En án þess að vera þessu kunnugur og hafa lesið þetta held ég að menn hafi ekki fjallað um þetta mál frá öðru sjónarmiði en þessu. Ég held líka að það sjónarmið að hin jákvæða skilgreining vatnalaganna hafði orðið að neikvæðri skilgreiningu í áranna rás, en það kom fram hjá hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni, standist ekki eða illa. Hvaða máli skiptir það? geta menn spurt. Jákvæð skilgreining þessa svokallaða eignarréttar sem menn tala um í vatnalögunum þýðir að landeiganda eru heimil umráð um vatn í landeign sinni með þeim hætti sem rakinn er í lögunum og þeim hætti einum. Þar er að vísu löng upptalning og menn hafa sagt sem svo að litlu muni að taldar séu upp allar þekktar eða hagnýtar nýtingaraðferðir og þess vegna sé þetta hið sama. En það er mikill munur á hinni jákvæðu skilgreiningu og hinni neikvæðu vegna þess að hin neikvæða skilgreining er þannig að gengið er út frá eignarréttinum og skilgreint það eitt sem hann skerðir. Þetta þýðir auðvitað það að ef til koma nýir nýtingarhættir sem ekki eru áður kunnir þá eru þeir í neikvæðri skilgreiningu eignarréttar sjálfsagðir og eftirlátnir handhafar eignarréttarins. Til þess að breyta því þurfa þá stjórnvöld að skipta sér af því með lagasmíð og hætta á að verða fyrir skaðabótakröfum ef lagasmíðin nær fram að ganga og skerðir þá hinn neikvæða eignarrétt, eignarrétt með neikvæðri skilgreiningu sem þessu nemur. Hin jákvæða skilgreining gerir hins vegar ekki ráð fyrir því í raun og veru að menn eigi hlutinn nema að því leyti sem þeir geti nýtt hann eftir upptalningunni sem í lögunum er að finna. Nýr nýtingarháttur er eigandanum eða rétthafanum, þeim sem nýtingarréttinn hefur eða á, ekki sjálfsagður. Fyrsti og eðlilegasti skilningurinn ef upp kemur tilvik um nýjan nýtingarhátt er sá að það þurfi sérstaklega að veita rétthafanum hann með sérstökum lögum. Hugsanlegt er að með lögjöfnun megi finna að hinn nýi nýtingarháttur samsvari algerlega einhverjum þeim sem eldri er og þannig nái nýtingarréttarákvæðin yfir hann en þá er hann ekki nýr með þeim hætti sem ég var að tala um. Um vatnalögin er það svo þar að auki að segja að breytingin á þeim núna gerir ráð fyrir því að grunnvatn sé fært inn í vatnalögin, en það var ekki á sínum tíma. Síðan er gert ráð fyrir í vatnalagafrumvarpinu nú að alls kyns form vatns, sem ekki var rætt um í vatnalögunum 1923, falli enn fremur undir þennan eignarrétt sem vandlega er tekinn fram í frumvarpinu. Í 2. gr. vatnalaganna frá 1923, þeirra ágætu laga, segir, með leyfi forseta: „Landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt, sem lög þessi heimila.“ Þessi kafli þar sem 2. gr. er 1. gr. í, kaflinn hefst sem sé á 2. gr., heitir: Almenn ákvæði um vatnsréttindi. Í vatnalagafrumvarpi hæstv. iðnaðarráðherra er hins vegar fjallað um þetta líka í 2. gr. og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Lög þessi taka til alls rennandi eða kyrrstæðs vatns á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi, að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki hér um.“ Munurinn er sá að í vatnalögunum sem enn gilda er talað um straumvatn eða stöðuvatn sem er á landareigninni en í frumvarpi til vatnalaga er sannarlega búið að víkka þetta út. Það er sem sé straumvatn eða stöðuvatn sem nú er kallað rennandi eða kyrrstætt vatn, hið fyrra orðalag er kannski hentugra og skemmtilegra, en þar er líka talað um að það sé neðan jarðar og það er talað um að það geti verið í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi. Vatn í föstu formi er kallað ís, jökull ef vatnið hefur verið í föstu formi nógu lengi til að taka á sig það eðli sem jökulís fylgir, og í loftkenndu formi er vatn oftast kallað gufa. Á það hefur reyndar verið bent og ég hygg að viðkomandi á eftir, þegar ég fer yfir umsókn frá Umhverfisstofnun, að í raun er ekki gerð nein sérstök grein fyrir því í þessu frumvarpi með hvaða hætti eignarrétturinn á að gilda um hið loftkennda form og hið fasta form. Ég held reyndar að þetta sé nefnt í umsögninni frá Náttúrufræðistofnun sem ég fjalla líka eilítið um síðar í ræðu minni. Þetta þýðir auðvitað að sá réttur sem fylgir lögunum annars vegar og hins vegar frumvarpi til laga á ekki við sama andlagið því annars vegar er talað um straumvatn og stöðuvatn og hins vegar um vatn í hvers konar hugsanlegu formi. Það er því verið að ganga miklu lengra en það að hér sé um formbreytingu að ræða. Á þetta hefur verið bent í umfjöllun um þetta mál. Það er a.m.k. þrennt sem um er að ræða hér, og skapar mótbárur við þeirri fullyrðingu að einungis sé um formbreytingu að ræða, og það er sem sé form vatnsins sjálfs, það er grunnvatnið og það er nýr nýtingarháttur vatns. Því er svo við þetta að bæta, þessa ræðu hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar, sem var að því leyti sem ég heyrði hana, ég heyrði hana ekki alla, skemmtileg og margt glettilega sagt í henni, að lögmaðurinn og þingmaðurinn fór með himinskautum án þess að festa sig við jörðu. Það litla sem ég hef fylgst með í lögfræðiumræðu síðari ára þá fannst mér vanta greinargerð fyrir því hvaða fræðilega sjónarhorni hann beitti á þá speki sem fram kom í umræðunni um stjórnarskrá og sérstaklega þegar hér var sem mest rætt um málskotsákvæði forseta fyrir nokkrum missirum. Sú umræða er sem betur fer að mestu hætt um málskotsréttinn. Þá kom fram gáfaður og vel metinn lögfræðingur af gömlum skóla, Þór Vilhjálmsson, og hélt fram um málskotsréttinn kenningu sem byggðist á því að hann væri ekki til. Sú aðferð sem hann beitti við að komast að því að hann væri ekki til var eins konar hreinlestrarstefna laganna sem gerði ráð fyrir því að ekki bæri að lesa lögin í neins konar samhengi. Það væri ekki hægt að beita lögskýringargögnum til að túlka lögin heldur yrði að lesa þau ein og sér án þess að bera þau saman við greinargerðir eða ræður á þinginu til að reyna að finna út vilja löggjafans, hvað þá almenna umræðu eða umfjöllun um málið. Mér þótti þetta fróðlegt vegna þess að þegar ég var í íslenskunámi mínu í háskólanum var svipuð kenning í tísku á þeim slóðum, þ.e. nýkrítik eða nýgagnrýni, new criticism á ensku. Sú kenning fól í sér viðbrögð við fyrri túlkunaraðferðum bókmenntafræðinga, svo sem ævisöguaðferðinni og samfélagslegri aðferð með einhverjum hætti, raunsæislegum, marxískum eða hverjum sem vera skyldi og síðan kannski þeirri aðferð sem við tók, sem voru ýmsar aðferðir sem byggðu á textasamhengi og nýgagnrýnendur afneituðu með sama hætti öllu öðru en textanum sjálfum. Það er textinn hreinn og klár sem átti að gilda og menn áttu að túlka hann einan og ekki að skoða höfund hans eða það samhengi sem hann var í, þá tíma sem höfðu á hann kallað, eða velta fyrir sér samhengi hans við einhverja aðra texta eða einhverjar kenningar sem uppi hefðu verið og haft áhrif á höfundinn eða textann sjálfan. Þetta var heillandi kenning. Mér þótti gaman að því að fara í gegnum þessi fræði vegna þess að óneitanlega hreinsaðist ýmis texti fyrir þessar sakir þar sem hann stóð einn og sjálfur fram og varð að standa undir sér án þess að fyrir honum færi hinn frægi höfundur eða sú samtíð sem hann gylltist af og stundum var það að textanum tókst að standa einum á þennan hátt. Það skipti ekki máli hver höfundurinn var og skipti ekki máli hvert samhengi hans var, þótti manni. Á öðrum stundum urðu textarnir að engu, voru lítils virði án þess að samhengið væri ljóst og án þess að höfundurinn væri klár og án þess að við vissum hvar hann stæði á æviferli sínum eða í stjórnmálum eða kenningakerfi og hvaða tengsl textinn hefði við aðra texta. Nú er yfirleitt litið svo á að nýgagnrýnin hafi verið hollt steypibað, hundahreinsun fyrir bókmenntafræðina og bókmenntafræðingana, og ég hygg að fáir aðhyllist þessa stefnu í sínu fagra formi lengur. En af þessum sökum þóttist ég kannast við hreinlestrarstefnu Þórs Vilhjálmssonar og gat bæði metið hana í jákvæðu ljósi og líka skilið þá gagnrýni sett var fram á hana. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson - ég hef það á tilfinningunni með mitt óglögga minni að þingmaðurinn hafi í umræðunni um stjórnarskrána og málskotsákvæðið tekið þessari kenningu fagnandi, að Þór Vilhjálmsson væri með þessari kenningu að skýra stjórnarskrána og komast að þeim sömu skoðunum sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson og félagar hans ýmsir höfðu komist að með öðrum hætti. Þess vegna er athyglisvert að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson notaði ekki þessa aðferð í skýringu sinni á vatnalögunum. Hann kaus að vísu að líta fram hjá hinum augljósustu lögskýringargögnum, þeim sem finna má í greinargerð fyrir lögum, umræðum um lögin á þinginu og í þeirri almennu forsögu málsins sem menn hljóta að taka tillit til ef vafi leikur á um eitthvað í lögum og þarf að túlka þau. En þeim mun sterkar gekk hann fram í túlkunum seinni tíma manna á lögunum, tók þá meira tillit til aðstæðna þeirra, samhengis þess sem sú umræða fer fram í og á höfundi túlkananna, e.t.v. vegna þess að honum þótti að þær styddu sinn eigin skilning á eðli mála, eðli þess réttar sem við erum að ræða. Það er kannski líka rétt að segja frá því í framhjáhlaupi að mér þótti fróðleg ræða Sigurðar Kára vegna þess að undanfarin ár og áratugi hafa verið töluverðar umræður í hópi lögfræðinga og við leikmenn fengið svona, hvað heitir það, reykinn af réttunum um það að hve miklu leyti dómstólarnir eiga að þróa lögin, að beita þeim með nýjum hætti vegna þess að uppi séu nýir tímar og aðrar aðstæður en þær sem lögin áttu við þegar þau voru sett. Allir eru sammála um að það eigi að fara varlega í þessu, dómarar eru dómarar en ekki löggjafar en hins vegar hafa verið deilur um það, bæði hér og ytra, að ég hygg kannski náð hámarki í Bandaríkjunum, að hve miklu leyti dómstólar hefðu rétt til þess arna. Í Bandaríkjunum hafa þessar deilur tekið á sig pólitíska mynd sem þar er algeng að repúblikanar, sem nú eru valdaflokkur þar vestra, hafa haldið á lofti flestir einni skoðun og demókratar annarri. Þetta mundi á okkar kvarða jafnast á við vinstri menn og hægri menn nokkurn veginn. Það vill svo til að vestra hafa menn tengdir Bush forseta og forustu repúblikana haldið því mjög eindregið fram að dómstólar ættu ekki að gera þetta, dómstólum bæri ekki að þróa lögin, að breyta lögunum eins og þeir taka til orða. Þeir ætluðu að halda sig við hinn upphaflega bókstaf og ef fyrir kæmu einhver tilvik í nútímanum þar sem freistandi væri að fella yfir hin gömlu ákvæði þá áttu dómarar að stilla sig um það og láta þar við sitja að benda löggjafanum á að um þetta tilvik væru engin lög. Demókratarnir hafa á hinn bóginn sagt að dómstólunum beri að leggja þá túlkun í lögin sem þeir telja að löggjafinn mundi hafa haft ef hann hefði vitað af því atviki eða vandamálum sem um væri að ræða á síðari tímum. Ekki ætla ég að skera úr um þetta, ég hallast kannski frekar að demókrataskilningnum á þessu en þó þannig að dómarar hafi ekki rétt til að breyta lögum og eigi ekki að túlka þau um of. Það sem mína athygli vekur er að mér hefur heyrst að meðal lögmanna hér sé e.t.v. svipuð flokkaskipting uppi og í Bandaríkjunum, að þeir sem aðhyllast hægri stefnu í stjórnmálum, svo sem Björn Bjarnason, hæstv. dómsmálaráðherra, haldi fram svipuðum skilningi og repúblikanar í Bandaríkjunum en oft færi það saman að vera fremur frjálslyndur í stjórnmálum og að telja að dómstólar hafi ákveðinn rétt til að teygja greinar og ákvæði gamalla laga yfir á nýja atburði eftir því sem þeim þóknast. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson virðist í þessu dæmi ósammála skilningi repúblikana og Björns Bjarnasonar. Hann telur að ekki eigi að leggja áherslu á bókstafsfestu, að ekki eigi að líta á það sem menn hafi meint eða aðeins það sem þeir hafi meint í vatnalögunum frá 1923 heldur beri að túlka þau nokkuð frjálslega, að því er mér þykir, í ljósi þeirra viðfangsefna sem þeim hefur verið beitt á. Viðfangsefnin fara þá í raun að stjórna með nokkrum hætti túlkun manna á anda laganna og samhengi þeirra. Hin meinta dómaframkvæmd sem ég hef lýst áður og snýr að praktískum verkefnum, þar sem auðvelt er að bera saman venjulegan einkaeignarrétt og tiltekið nýtingarréttarform, breytir að því leyti þeim forsendum sem lögin byggja á, ekki síst ef Þorgeir Örlygsson eða aðrir lögskýrendur hafa komist vel að orði í ritgerðum sínum um þetta efni. Þetta voru athugasemdir mínar í framhjáhlaupi. Ég vona að þær viti ekki á það að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, vörpulegur maður og þéttur á velli, hagi seglum eftir vindi í lagatúlkunum sínum og skilningi á lögunum. En mér þótti rétt að koma þessum athugasemdum á framfæri við hann. Hann getur auðvitað svarað þeim í umræðunni ef hann vill, enda á hann eftir síðari ræðu sína. Forseti. Deilt hefur verið um formbreytingu og efnisbreytingu. Ég ætla ekki að gera lítið úr þeirri deilu. Hún skiptir verulegu máli. En að baki þeirri deilu er auðvitað pólitísk deila sem nú um stundir stendur annars vegar á milli þeirra tveggja flokka sem ég varði nokkrum tíma í upphafi til að lýsa og greina, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem fara með landsstjórnina, og hins vegar okkar í Samfylkingunni og annarra stjórnarandstæðinga, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Frjálslynda flokksins. Sú pólitíska deila er auðvitað áberandi í samfélaginu líka. Í því kapphlaupi sem staðið hefur yfir í tvo áratugi eða svo má segja að síðarnefndu flokkarnir hafi verið fulltrúar allsherjarstefnunnar, ef talað er mál fossanefndarinnar frá fyrstu áratugum aldarinnar. En hinir hafa verið fulltrúar séreignastefnunnar. Ég tel hollt og gott fyrir okkur að ræða þau átakamál sem við eigum við á þeim grunni en leggjast ekki of djúpt í formsatriði þótt þau skipti að sjálfsögðu miklu máli. Við allsherjarstefnumenn 21. aldarinnar höfum tekið undir þau rök feðra okkar frá upphafi 20. aldar að okkur beri að eiga sameiginlega auðlindir af ákveðnu tagi og hafa á þeim tiltekna gerð eignarhalds, sem er kölluð þjóðareign. Við teljum að aðrar auðlindir séu þannig vaxnar, séu gæddar því eðli, að falla líka undir allsherjarstefnuna þótt um eiginlegan eignarrétt sé kannski ekki að tala. Við höfum kallað það þjóðarforsjá. Ég held með Jóni Þorlákssyni, eins og hv. þm. Jóhann Ársælsson rakti hér. Ég held að vatn sé óeignarréttarlegt fyrirbæri. Ég tel ákaflega erfitt að koma hefðbundnum eignarrétti á vatn vegna þess hvers eðlis það er. Mér þykir í raun sem tilraunir til þess í frumvarpi til vatnalaga séu heldur vandræðalegar. Vatn kemur ósköp einfaldlega af himnum ofan og það rennur í burt frá mönnum. Á fundi í Verkfræðingafélaginu, sem hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni fannst mjög ómerkilegur vettvangur - ég get fullvissað hann um að á árunum kringum 1920 var Verkfræðingafélagið það ekki og ég hygg að það sé enn mjög merkilegur vettvangur fyrir alls kyns mál - sagði Jón Þorláksson að vatn væri í eðli sínu einskis eign, væri res nullius eins og það er kallað á lagalatínu, res nullius annars vegar og res communes eða sameign. Ég hygg að þessi hugtök megi rekja til Rómaveldis þar sem ákveðinn munur sé á eðli eignar og því hvernig fara skuli með hana. Í raun fellur hvort tveggja undir allsherjarstefnuna og á því er ekki mikill munur þegar um lagaskilgreiningar er að ræða. Þó má segja að með res communes, sameign, eða auðlind sem er í sameign, sé gert ráð fyrir einhvers konar gjaldi gegn nýtingu. En um einskis eign sem er í þjóðarforsjá væri síður hægt að tala um gjald. Þegar við ræðum um vatn kemur þetta vel í ljós. Þjóðarforsjáin felst, fremur en að heimta einhvers konar gjald af vatni sem ekki hefur staðið til af almennum vatnsnotum, í að þjóðin beri sameiginlega ábyrgð á því að nóg sé af vatninu, því sé skynsamlega skipt og ekki spillt með neinum hætti. Á þinginu höfum við orðið vör við að stjórnarsinnar, hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar og þingmenn í stjórnarliðinu, koma stundum af fjöllum þegar rætt er um önnur hugtök á sviði eignarréttar, jafnvel þeir sem löglærðir eru, en einkaeignarréttinn. Hann er eina form eignarréttar eða eignarumráða sem menn virðast þekkja. Þeir geta ekki um annað rætt og telja að önnur umráð eða form eignarréttar séu vart til. Menn geta að vísu viðurkennt að ríki eða sveitarfélag, í fyrsta lagi félag, geti haft svipaðan eignarrétt og einstaklingur eða fjölskylda, að sveitarfélag eða ríki geti átt eitthvað en þó þannig að sá eignarréttur sé sams konar og eignarréttur einstaklings. Það er auðvitað rétt að eignarréttur ríkis eða sveitarfélags getur verið nánast sams konar og eignarréttur einstaklings. Það er enginn réttarfarslegur munur á því að ég eigi bíl, að ég hafi eignarréttarleg umráð yfir bíl, eða að ríkið hafi þau. Ég get selt bílinn og ríkið getur það líka. Ég get keypt mér annan og það getur ríkið líka. Ég get látið gera við bílinn og það getur ríkið líka o.s.frv. Það er nákvæmlega eins. En auðvitað er til önnur ríkiseign eða sveitarfélagaeign, og þá nota ég þessi hugtök, sem er annars konar vegna þess að hún hlítir ekki sömu lögmálum og að ég eigi bíl og ríkið eigi líka sams konar bíl. Þar má til dæmis nefna vegi, gangstéttir, veitukerfi og annað sem eðlilegt er að ríkið eigi. En ríkið hefur ekki réttinn til ráðstöfunar eða eyðileggingar eins og t.d. í því dæmi sem ég nefndi áðan í tengslum við bifreiðareign. Ég ætla að lesa þrjá texta um eignarrétt. Það eru aðrir textar en þeir sem Sigurður Kári Kristjánsson las upp. Í fyrsta lagi er um að ræða kafla um eignarhald úr skýrslu auðlindanefndar. Í öðru lagi er kafli um svipað efni úr niðurstöðum starfshóps sem Samfylkingin setti af stað fyrir skömmu. Í þriðja lagi er kafli um svipað efni eftir Þorstein Gylfason sem lést fyrir aldur fram, í lok síðasta árs að mig minnir. Ég hygg að þegar við höfum farið í gegnum þessa texta sjáum við að málið er ekki eins einfalt og ýmsir þingmenn virðast telja í fullri alvöru. Auðlindanefnd var skipuð eftir mikið japl, jaml og fuður til að reyna að ná viti í umræðuna, sem mönnum þótti vera farið úr henni í tengslum við deiluna um kvóta og eignarhald á auðæfum hafsins. Eins og menn muna settust í nefnd fulltrúar flestra flokka og komust að niðurstöðu sem ýmsir fögnuðu en hefur því miður ekki orðið forsenda frekari vinnu eða grundvöllur ákvarðana um auðlindir. Sú niðurstaða er nokkrar síður og ég bið þingheim að vera þolinmóðan meðan ég fer yfir þær. Í þeim niðurstöðum er sérstaklega fjallað um eignarhald á náttúruauðlindum, í 5. þætti II. kafla skýrslunnar. Ég hef lestur þar sem auðlindanefndin hefur sett fyrirsögnina „Yfirlit“, með leyfi forseta: „Eignarhald á náttúruauðlindum hefur verið með ólíkum hætti samkvæmt íslenskum rétti. Áður fyrr tíðkaðist að flokka landsvæði á Íslandi í eignarlönd, afrétti og almenninga eftir því hvernig eignarhaldi var háttað á þeim. Á þeirri skipan var gerð breyting með lögum nr. 58/1998, um þjóðlendur, þar sem íslensku landi er að meginstefnu til skipt í eignarlönd og þjóðlendur. Í 1. gr. laganna er eignarland skilgreint sem landsvæði sem háð er einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma. Þjóðlenda er landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Í 2. gr. laganna kemur fram að íslenska ríkið er eigandi hvers konar landsréttinda og hlunninda í þjóðlendum sem ekki eru háð einkaeignarrétti. Samkvæmt þessu eru sumar náttúruauðlindir á landi háðar einkaeignarrétti en aðrar eignarrétti ríkisins sem sérstaklega er kveðið á um í lögum. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, er eignarréttur að auðlindum í eignarlöndum, þar með töldum innan netlaga í stöðuvötnum og sjó, í höndum landeigenda. Hins vegar er lýst yfir eignarrétti ríkisins á auðlindum í jörðu utan eignarlanda og nær sá réttur m.a. til jarðefna, jarðhita og grunnvatns. Í 2. gr. vatnalaga, nr. 15/1923“ - sem við þingmenn þekkjum vel, enda þau til umræðu hér - „segir að landareign hverri fylgi réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni, straumvatni og stöðuvatni, sem á henni er. Þessi réttur eiganda nær til nýtingar á vatnsorku, sbr. 49. gr. laganna. Þá er það meginregla samkvæmt íslenskum rétti að landeigandi á einkarétt til veiða á landi sínu, þar með talið í ám og vötnum, þótt frá þeirri reglu séu gerðar nokkrar undantekningar í lögum. Í lögum nr. 73/1990, um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins, er því slegið föstu að íslenska ríkið sé eigandi allra auðlinda á, í eða undir hafsbotninum, utan netlaga, og svo langt til hafs sem fullveldisréttur íslenska ríkisins nær samkvæmt lögum, alþjóðasamningum eða samningum við einstök ríki. Áður fyrr nutu landsmenn réttar til þess að veiða í svonefndum hafalmenningum, þ.e. í sjó, utan netlaga. Þessi réttur til veiða byggðist ekki á einkaeignarrétti heldur var um að ræða almennan rétt hvers og eins. Á síðari árum hafa veiðar verið takmarkaðar með ýmsu móti, sbr. lög nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum. Í 1. gr. þeirra laga segir að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Merking þessa ákvæðis er ekki skýr en nærlægast er að telja að það feli í sér almenna markmiðsyfirlýsingu og jafnframt áréttingu hinnar fornu reglu um heimild manna til veiða í hafalmenningum innan þeirra takmarka sem lög setja. Þá er það einnig óljóst hvers eðlis sá réttur nákvæmlega er sem fólginn er í veiðiheimildum er úthlutað hefur verið á grundvelli laga nr. 38/1990. Samkvæmt framansögðu má segja að form á eiginlegum eignarráðum að náttúruauðlindum sé í meginatriðum tvenns konar að íslenskum rétti. Í fyrsta lagi er um að ræða séreignarrétt einstaklinga eða lögaðila sem hér að framan hefur verið nefndur einkaeignarréttur. Segja má að sérstök sameign sé eitt afbrigði af því eignarformi. Þeir sem njóta eignarréttar af þessu tagi fara með rétt til hvers konar umráða og ráðstöfunar auðlindanna, að svo miklu leyti sem þeim rétti eru ekki settar skorður í lögum eða vegna réttinda annarra. Í öðru lagi verður líklega að telja eignarrétt ríkisins sem því hefur verið fenginn með einstökum fyrirmælum í lögum sérstakt form á eignarráðum. Það sem skilur að þennan rétt ríkisins og einkaeignarrétt, sem ríkið getur verið aðili að eins og hver annar lögaðili,“ - forseti, hér er komið að mismunandi ríkiseign sem ég reifaði áðan - „er að ríkinu hefur verið fenginn hinn sérstaki eignarréttur í skjóli þess að engir aðrir einstaklingar eða lögaðilar geti sannað eignarrétt sinn að þeim eignum sem um er að ræða. Dæmi um þetta er eignarréttur ríkisins að auðlindum í jörðu, utan eignarlanda, eignarréttur þess að auðlindum hafsbotnsins, utan netlaga, og eignarréttur þess að þjóðlendum. Í tveimur fyrri tilvikunum eru eignarráðum ríkisins ekki sett nein takmörk en hins vegar eru settar tilteknar skorður við þeim að því er varðar þjóðlendur. Þannig er gengið út frá því í þjóðlendulögum að ekki verði afsalað með varanlegum hætti til einstaklinga eða lögaðila eignarrétti að landi sem er innan marka þjóðlendna. Hins vegar má veita slíkum aðilum heimild til hagnýtingar lands og annarra réttinda á þjóðlendum, sbr. 3. og 4. gr. laganna. Segja má að þriðja form eignarráða sé almannaréttur, þar sem allir landsmenn hafa rétt til hagnýtingar á tiltekinni eign, innan lögmæltra marka, án þess þó að honum fylgi hefðbundinn einkaeignarréttur. Réttur sá sem fyrir er mælt í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða, verður líklega felldur undir þessa tegund eignarráða. Við almannarétt sem eitt afbrigði eignarráða verður hins vegar að gera þann fyrirvara, í ljósi dómsniðurstaðna, að hann sem slíkur nýtur að öllum líkindum ekki neinnar verndar sem eignarréttur í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar en öðru máli gegnir um atvinnuréttindi sem honum tengjast.“ Þarna rekur nefndin það fyrir okkur að í núgildandi rétti sé einkum um þrenns konar eignarrétt að ræða. Í fyrsta lagi séreignarrétt einstaklinga, einkaeignarrétt þeirra eða lögaðila, í öðru lagi eignarrétt ríkisins, en ekki þann að ríkið eigi bíl eins og hver annar heldur hafi því verið afhentur réttur í skjóli þess að engir aðrir geti sannað eignarrétt sinn af eigninni, eða að ríkið sé eins og kóngurinn var í gamla daga, hinn eðlilegi yfirráðandi þeirra rétta sem allir eiga hlut í. Þriðja formið er almannaréttur sem hefur ákveðnar lögfræðiréttarlegar takmarkanir en kann að skapa atvinnuréttindi, þeim sem tengjast honum. Næsti kafli fjallar um þjóðareignarrétt og er vel við hæfi að lesa hann þar sem einmitt er fjallað um þá tegund eignar. Hann er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ef það er virt sem að framan er rakið er ljóst að mismunandi reglur gilda að íslenskum rétti um eignarhald á þeim náttúruauðlindum sem ekki eru háðar einkaeignarrétti. Á hinn bóginn er í senn eðlilegt og æskilegt að sömu reglur gildi um það efni, enda verður ekki séð að neitt réttlæti það í sjálfu sér að gerður sé greinarmunur í lögum á aðkomu ríkisins að þjóðlendum, auðlindum í jörðu, hafsbotninum og nytjastofnum í sjó. Enn fremur er brýnt að bundinn verði endi á þá réttaróvissu sem ríkt hefur um rétt þeirra sem fengið hafa leyfi til veiða á grundvelli laga um stjórn fiskveiða. Í því skyni að eyða þessari réttaróvissu og samræma um leið reglur um eignarhald á þeim náttúruauðlindum sem ekki eru undirorpnar einkaeignarrétti er lagt til að tekið verði upp nýtt form á eignarrétti til hliðar við hinn hefðbundna séreignarrétt einstaklinga og lögaðila. Það heiti sem orðið hefur fyrir valinu er þjóðareignarréttur, þ.e. eignarréttur íslensku þjóðarinnar á þeim náttúruauðlindum sem ekki eru þegar háðar einkaeignarrétti. Segja má að fyrirmyndin að þessu heiti og þeirri hugsun sem að baki býr sé fengin frá 4. gr. laga nr. 59/1928, um friðun Þingvalla“ - sem við höfum numið úr gildi með nýjum lögum - „þar sem því er lýst yfir að hið friðlýsta svæði skuli vera undir vernd Alþingis og ævinleg eign íslensku þjóðarinnar. Í sjálfu sér má segja að þessu nýja formi á eignarrétti fylgi sömu heimildir og talið hefur verið að felist í fullveldisrétti ríkisins. Sá er þó munurinn að ofangreindar náttúruauðlindir eru lýstar eign þjóðarinnar og þar með girt fyrir að aðrir aðilar geti eignast beinan eignarrétt að þeim, t.d. fyrir hefð. Vegna þess að þjóðin er ekki lögaðili og þar með bær til að vera eiginlegur eigandi að lögum með sama hætti og ríkið er nauðsynlegt að kveða nákvæmlega á um það að handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds, þ.e. Alþingi og stjórnvöld, fari með allar þær eignarréttarheimildir sem í hinu nýja eignarformi felast í umboði þjóðarinnar. Að öðrum kosti yrði eignarréttur þjóðarinnar merkingarlaus. Að þessu gefnu liggur ljóst fyrir og verður ekki vefengt að heimilt er, eftir því sem kveðið kann að vera á um í lögum, að veita einstaklingum og lögaðilum heimild til afnota eða hagnýtingar á auðlindum í þjóðareign sem njóti stjórnarskrárvarinnar verndar sem óbein eignarréttindi.“ Í 3. undirkafla, fimmta þáttar II. kafla þessara niðurstaðna er fjallað um auðlindir án eiginlegs eignarréttar. Það er kafli sem okkur varðar mjög, í ljósi ummæla Jóns Torfasonar á hinum fræga fundi í Verkfræðingafélagi Íslands sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson taldi vera ómerkan og ekki mikils virði. En þessi kafli heitir „Auðlindir án eiginlegs eignarréttar“ og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hér að framan hefur hugtakið „náttúruauðlindir“ verið einskorðað við þau verðmæti eða náttúrugæði sem eru þess eðlis að þau geta verið undirorpin einkaeignarrétti. Það fer hins vegar eftir stjórnarskrá og almennum lögum á hverjum tíma hvernig eignarráðum að þessum auðlindum er skipað. Fyrir utan náttúruauðlindir í þessari þrengri merkingu eru fyrir hendi margvísleg náttúrugæði sem telja má til náttúruauðlinda í víðtækustu merkingu þess orðs. Þessi gæði eru hins vegar þess eðlis að þau hafa, a.m.k. ekki til þessa, verið talin hæft andlag eiginlegs eignarréttar. Latneska hugtakið res communes merkir það sem er öllum sameiginlegt. Í eignarrétti hefur það hugtak fyrst og fremst verið notað um ákveðin gæði og/eða eftir atvikum svæði sem eru utan lögsögu einstakra ríkja og öllum frjáls til umferðar og nota. Talið er að yfir gæðum þessum og svæðum sé ekki unnt að viðurkenna neinn eignarrétt í hefðbundnum skilningi, hvorki einkaeignarrétt né eignarrétt ríkja. Þetta helgast af því að umrædd gæði eru með þeim hætti að segja má að ótakmörkuð afnot þeirra séu óhjákvæmileg til eðlilegra lágmarkslífsskilyrða og til frjálsrar þróunar og afkomu einstaklinga og mannkyns alls. Þá er og til þess að líta að sum þessara gæða eru ekki talin hæft andlag eignarréttar, svo sem andrúmsloftið, sólarljósið, vindur og fleiri sambærileg náttúruöfl. Í þessu samhengi má nefna úthafið, þ.e. hafsvæði það sem er utan lögsögu ríkja. Úthafið er öllum ríkjum frjálst til umferðar og nota. Ekkert ríki getur slegið eign sinni á hluta þess eða áunnið sér forréttindi þar umfram önnur ríki, með hefð eða á annan eignarréttarlegan hátt. Að baki grundvallarreglunni um frelsi úthafsins liggur aldagömul þjóðréttarhefð en um nánari útfærslu skyldna og réttinda vísast til Genfarsamningsins um úthafið frá 1958, hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna frá 10. desember 1982 og úthafsveiðisamnings Sameinuðu þjóðanna frá 4. ágúst 1995. Hafið milli ytri marka netlaga og að ytri mörkum efnahagslögsögunnar lýtur ekki eignarrétti í hefðbundnum skilningi þess orðs en á hinn bóginn hefur auðlindum á því svæði og nýtingu þeirra verið ráðstafað að fullu af löggjafans hálfu. Réttarstaða geimsins, þ.e. svæðisins utan lofthelgi einstakra ríkja, er áþekk réttarstöðu úthafsins. Hér er um að ræða svæði sem ekkert ríki getur helgað sér eða lagt undir sig en er öllum frjálst til umferðar og friðsamlegra nota. Um réttarstöðu geimsins vísast til þjóðréttarsamnings um rannsóknir og not ríkja af himingeimnum, tungli og stjörnum frá 10. október 1967,“ - rétt áður en Bandaríkjamenn sendu fyrstu fulltrúa mannsins til tunglsins - „samnings um björgun geimfara, framsal geimfara og skil á hlutum sem skotið hefur verið út í geiminn frá 19. desember 1967 og samningsins um tunglið og aðra hnetti frá 5. desember 1979.“ - Ég hygg að nærstaddur hv. þm. Jóhann Ársælsson þekki vel, eins og aðra slíka alþjóðasamninga um gæði himins og jarðar. „Þótt umrædd gæði og svæði geti ekki lotið einkaeignarrétti verður að gera tvenns konar fyrirvara við þá meginniðurstöðu. Í fyrsta lagi er það svo að einstakir hlutar þeirra geta orðið eign í venjulegri merkingu þegar þeir eru teknir frá og afmarkaðir nægilega, t.d. ef hafrannsóknamenn taka sýnishorn af sjó til vísindalegra rannsókna eða ef orka eða önnur ákveðin og áþreifanleg verðmæti eru unnin úr andrúmslofti og sólarljósi. Þess konar taka, sem ekki skerðir rétt almennings til að njóta þessara gæða og svæða, er talin hverjum manni frjáls. Vegna breyttrar tækni geta þannig orðið til verðmæti sem áður voru ókunn og eru þess eðlis að þau geta orðið hæft andlag eignarréttar. Nýlegt dæmi eru rafsegulbylgjur til fjarskipta, en væntanlega er ekkert því til fyrirstöðu að rétthafi ákveðinnar senditíðni njóti verndar að eignarrétti eftir því sem mælt kann að verða fyrir um í lögum.“ Þetta er merkilegur kafli. Hér er gert ráð fyrir því að skapast geti nýir nýtingarhættir sem áðan var rætt um varðandi vatnið. Því er ekki sjálfgert og sjálfsagt að breyting sem kölluð er formsbreyting, þ.e. því er haldið fram að formsbreytingin sem haldið er fram að hafi enga þýðingu nema textalega í lögbókum, hafi ekki ýmsar afleiðingar sem við þekkjum ekki nú. Það er ekki gerlegt fyrir okkur á þessari stundu, árið 2006, að vita hvaða nýtingarhættir verða viðhafðir í framtíðinni. Ágæt dæmi um það eru nefnd hér. Menn gátu ekki gert sér grein fyrir því fyrr á tímum að hægt yrði að vinna verðmæti, m.a. orku, beint úr sólarljósi. Þótt menn hafi gert sér grein fyrir því að sólarljósið var uppspretta lífs og orku, hvað þá að menn gerðu sér grein fyrir því fyrir 100 eða 150 árum að bylgjur í andrúmsloftinu gætu talist til verðmæta og þyrfti að hafa áhyggjur af útdeilingu þeirra og umráðum yfir þeim. Í framhaldi af þessu má hugsa sér að til yrði einhver sú nýting vatns sem við þekkjum ekki núna. Hvernig færi með hana samkvæmt vatnalögum frá 1923? Löggjafinn þyrfti að hafa af henni afskipti, þ.e. sé ekki hægt að lögjafna þeim nýtingarhætti við nokkuð sem okkur er tamt að tala um. En með hinum nýju lögum mundi ríkið engin afskipti af því hafa öðruvísi en þau að hætta skapaðist á skaðabótaskyldu. Þau afskipti hlytu að felast í því að stjórnvöld, í þessu dæmi Alþingi, skertu eignarrétt manna á vatni með hinni neikvæðu skilgreiningu sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Ég held áfram örlítið lengra í niðurstöðum auðlindanefndar, með leyfi forseta: „Hvað sem líður eignarréttarlegum heimildum að gæðum á borð við andrúmsloftið og sólarljósið eða svæðum eins og úthafinu, þá er það í öðru lagi svo að ráðstöfun, nýting og meðferð umræddra gæða og svæða er ýmsum takmörkunum háð. Ríki heims hafa t.d. gert með sér alþjóðlega sáttmála þar sem þau hafa tekist á hendur margvíslegar þjóðréttarlegar skuldbindingar til þess að vernda þau óheftu og óspilltu not sem um var fjallað hér að framan og tryggja þar með sjálfbæra þróun mannkynsins. Í krafti fullveldisréttar síns hafa síðan einstök ríki, þar á meðal íslenska ríkið, sett reglur í þessu skyni innan lögsögu sinnar. Að íslenskum rétti gilda t.d. fjölþættar reglur um andrúmsloftið þar sem m.a. eru settar skorður við nýtingu þess. Þá sætir orkunýting takmörkunum samkvæmt lögum og næðu þær t.d. til nýtingar vinds til raforkuvinnslu. Að þessu virtu er ljóst að umrædd náttúrugæði lúta yfirráðum einstakra ríkja á grundvelli fullveldisréttar þeirra og falla jafnframt undir þjóðréttarlegar skuldbindingar þeirra. Umfjöllun um réttarreglur af þessu tagi fellur undir umhverfisrétt sem er nýtt og sjálfstætt réttarsvið óháð en þó náskylt hinum hefðbundna eignarrétti.“ Þarna kynnum við að vera komin að rótum þess vanda hvers vegna jafnvel hinir lögfróðustu menn hér á þinginu eru eins og ekki með í umræðu um umráð og ýmiss konar eignarrétt þegar hann er komin út fyrir hin venjulegu afskipti lögfræðinga í dómstólum. Auðlindanefndin lagði til í framhaldi af þessu nýtt stjórnarskrárákvæði og það er fróðlegt að fara yfir það. Hún leggur til að það sé sett í VII. kafla stjórnarskrárinnar og svo vill til, forseti, að einmitt núna er verið að endurskoða stjórnarskrána í sérstakri nefnd sem skipuð var fyrir skömmu og ýmsir merkilegir menn eiga sæti í og ég hygg að fyrir þeirri nefnd liggi einmitt tillögur væntanlega frá auðlindanefndinni og frá öðrum um það að sett sé ákvæði um náttúruauðlindir og afstöðu þjóðarinnar til þeirra í stjórnarskrá. Auðlindanefndin vill hafa þetta ákvæði svona og setja það í VII. kafla og lýsa með því þær náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti þjóðareign. Ákvæðið á að vera svona, með leyfi forseta: „Náttúruauðlindir og landsréttindi sem ekki eru háð einkaeignarrétti eru þjóðareign eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds fara með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt þessara auðlinda og réttinda í umboði þjóðarinnar.“ Ég vek athygli á því að nefndin orðar þetta svona, að handhafarnir fari með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt, og ég hygg að þetta sé vegna þess að ekki er endilega um allt þetta þrennt að ræða í einu um það sem hér er kallað þjóðareign. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Náttúruauðlindir og landsréttindi í þjóðareign má ekki selja eða láta varanlega af hendi til einstaklinga eða lögaðila. Þó má veita þeim heimild til afnota eða hagnýtingar á þessum auðlindum og réttindum gegn gjaldi, að því tilskildu að hún sé tímabundin eða henni megi breyta með hæfilegum fyrirvara eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Slík heimild nýtur verndar sem óbein eignarréttindi. Náttúruauðlindir og landsréttindi í þjóðareign ber að nýta á sem hagkvæmastan hátt og á grundvelli sjálfbærrar þróunar og skal arði af þeim varið til þess að vernda auðlindirnar, rannsaka þær og viðhalda þeim, svo og til hagsældar fyrir þjóðina að öðru leyti.“ Auðlindanefndin skýrir þetta ákvæði svo, með leyfi forseta: „Í 1. mgr. er því lýst yfir að þær náttúruauðlindir og réttindi sem ekki eru háð einkaeignarrétti séu þjóðareign sem handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds, þ.e. Alþingi og stjórnvöld,“ - þetta er að vísu ekki heppilegt orðalag því að Alþingi er auðvitað hluti stjórnvalda, væntanlega er átt við Alþingi og ríkisstjórn - „fari með forsjá fyrir, varðveiti og geti jafnframt ráðstafað í umboði þjóðarinnar skv. 2. mgr. Vegna þess m.a. að aðstæður og viðhorf geta breyst í tímans rás er ekki gert ráð fyrir að náttúruauðlindir og landsréttindi í þjóðareign verði skilgreind í sjálfri stjórnarskránni heldur verði það gert í almennum lögum. Þó er gengið út frá því að land, landsréttindi, auðlindir og hlunnindi í þjóðlendum, sem ekki hafa verið háð einkaeignarrétti, verði þjóðareignir, sbr. lög nr. 58/1998, um þjóðlendur, og lög nr. 57/1998, um rannsóknir á nýtingu á auðlindum í jörðu. Sömuleiðis nytjastofnar á Íslandsmiðum, sbr. lög nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, og auðlindir sem eru á, í eða undir hafsbotninum, utan netlaga og svo langt til hafs sem fullveldisréttur Íslands nær, sbr. lög nr. 73/1990, um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins. Ákvæði þessara laga þyrfti að laga að hinu nýja stjórnarskrárákvæði. Samkvæmt framansögðu er ekkert því til fyrirstöðu að löggjafinn felli fleiri eignir en þær sem að framan greinir undir þjóðareignarhugtakið. Segja má að það hafi þegar verið gert með lögum nr. 59/1928, um friðun Þingvalla. Á sama hátt væri með einfaldri lagabreytingu unnt að gera einhverjar af umræddum eignum háðar einkaeignarrétti í stað þjóðareignarréttar. Í 2. mgr. er því lýst yfir að náttúruauðlindir og landsréttindi í þjóðareign megi ekki selja eða láta varanlega af hendi til annarra aðila. Þó er gert ráð fyrir að stjórnvöld geti veitt öðrum aðilum heimild til afnota eða hagnýtingar á slíkum eigum með tilteknum skilyrðum og að teknu tilliti til þeirra markmiða sem frá greinir í 3. mgr. Með heimild til afnota eða hagnýtingar í 2. mgr. er átt við heimild til afnota eða hagnýtingar sem sérstakt leyfi þarf til þannig að aðrir en leyfishafar geti ekki haft þau sömu not. Þar með fellur almannaréttur, svo sem réttur til umferðar um land, ekki undir þetta hugtak. Kveðið er á um það í niðurlagi 2. mgr., til þess að taka af allan vafa, að heimild til afnota eða hagnýtingar njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar sem óbein eignarréttindi á borð við hefðbundin leigu-, afnota- og ítaksréttindi.“ Síðan fjallar auðlindanefndin, að þessu sögðu, um samræmda stjórn á nýtingu náttúruauðlinda og telur að þörf sé á samræmdri stefnu og stjórn á nýtingu náttúruauðlinda og hún þurfi að byggjast á þeim meginatriðum að komið sé á heilsteyptum lagaramma um hlutverk og ábyrgð ríkisins á ráðstöfun og nýtingu náttúruauðlinda og hins vegar að menn beiti hagrænum stjórntækjum á grundvelli vel skilgreinds eignar- eða afnotaréttar þar sem því verður við komið ásamt leiðréttandi sköttum og uppbótum þar sem það á við. Væri fróðlegt að lesa þann kafla síðar í áliti auðlindanefndar. Það er merkilegt að auðlindanefndin, auk þess að fjalla um náttúruvernd í þjóðareign, fjallar um auðlindir sem ekki eru háðar eignarrétti í þessum 6. þætti II. kafla og segir um þær auðlindir, með leyfi forseta: „Ýmsar mikilvægar náttúruauðlindir eða náttúrugæði hafa ekki verið talin undirorpin beinum eignarrétti. Má hér nefna andrúmsloftið, sólarljós, vindorku og rafsegulbylgjur til fjarskipta. Nefndin telur æskilegt að forsjárhlutverk samfélagsins gagnvart slíkum náttúrugæðum verði í framtíðinni skýrt skilgreint í heildarlöggjöf um náttúruauðlindir og umhverfismál þótt ekki séu gerðar nánari tillögur um efni slíkrar löggjafar hér. Rétt er hins vegar að benda á að hugsanlegt sé að sumar þeirra auðlinda sem hér um ræðir verði lýstar þjóðareign í framtíðinni, má þar t.d. nefna rafsegulbylgjur til fjarskipta, lofthelgi Íslands og vindorku. Framangreind stjórnarskrárákvæði um náttúruauðlindir í þjóðareign mundu þá gilda um nýtingu þeirra.“ Ég ætla ekki að lesa meira úr áliti eða skýrslu auðlindanefndar eins og hún er fróðleg en tel að menn séu nokkru nær um ýmsar gerðir eignarumráða og forsjár eftir þessa skýrslu. Ég ætla næst, eins og ég hét áðan að ræða nokkuð niðurstöðu starfshóps sem starfaði í Samfylkingunni og vék að þessum efnum. Starfshópurinn var skipaður um efnið „Umhverfisvernd andspænis auðlindanýtingu“ og erindisbréf hans var með þessum hætti, með leyfi forseta: „a. Hvaða auðlindir eiga að vera þjóðareign og hvernig á að skilgreina þá eign í stjórnarskrá og lögum? b. Á að breyta einkaeign í þjóðareign, hvernig er það hægt - aðferðir, vandamál? c. Hver má nýta þjóðareign og hvernig á að úthluta réttinum til nýtingar - á sama aðferðafræðin við í öllum tilvikum? d. Hvernig á að meta arðsemi náttúrunnar andspænis arðbærri nýtingu náttúruauðlinda? e. Hvaða aðferðafræði er hægt að viðhafa til að minnka átök milli þeirra sem leggja áherslu á náttúruverndarsjónarmið og hinna sem leggja áherslu á nýframkvæmdir og atvinnusköpun?“ Sú spurning og svörin við henni liggja utan við það umfjöllunarefni sem hér er til umræðu eða a.m.k. í jaðri þeirra. Það er fróðlegt að fara í gegnum þessa samantekt og ég ætla fyrst að fjalla um niðurstöður þessa hóps um greiningu á náttúrugæðum. Þar segir, með leyfi forseta: „Gæði náttúrunnar eru fjölþætt, svo sem loft, vatn, gróður og stjörnur himinsins. Þegar náttúrugæði eru nýtt í efnahagslegu samhengi kallast þau náttúruauðlind. Náttúran eða náttúrugæðin verða náttúruauðlind þegar náttúran eða náttúrugæðin verða hluti af efnahagsstarfseminni, þegar má hafa af náttúrunni tekjur eða annan notaávinning, beint eða óbeint, nú eða í framtíðinni. Af þessum sökum lítur hópurinn á náttúruvernd sem eina aðferð við nýtingu náttúruauðlinda. Í mörgum tilvikum er ávinningur af auðlindanýtingu mælanlegur í krónum og aurum. Í öðrum tilvikum kann það að vera erfitt eða jafnvel ómögulegt, jafnvel þó færa megi sannfærandi rök fyrir því að hann sé til staðar. Í mörgum tilvikum útilokar ein notkun auðlindarinnar aðra. Ef erfitt er að meta ávinning getur verið erfitt eða jafnvel ómögulegt að bera saman hagkvæmni ólíkra nýtingarmöguleika fyrir samfélagið. Ákvörðun um auðlindanýtingu verður því aldrei eingöngu hagrænt viðfangsefni. Yfirráðaréttur yfir náttúrugæðum er skilgreindur með ákvörðun hvers samfélags fyrir sig eða í samstarfi ríkja. Í vissum tilvikum getur yfirráðarétturinn verið óljós og þá er talað um almannaeign eða almenning. Einkaeignarrétturinn er þó eina eignarformið sem tilgreint er í stjórnarskránni. Eignarréttarhafar geta verið einstaklingar, lögaðilar, ríki og sveitarfélög. Þannig er ríkiseign eitt form einkaeignar. Ríkisvaldið getur takmarkað heimildir eigenda til að ráðstafa eignum sínum ef það er gert með almennum reglum. Í sumum tilvikum kann að þurfa að bæta viðkomandi aðilum það fjárhagstjón sem slíkar takmarkanir valda.“ Næst er fjallað um nýtingu auðlinda og sjálfbærni og inngangurinn að þeim kafla er með þessum hætti, með leyfi forseta: „Algildur mælikvarði til að meta sjálfbærni er ekki til. Í almennum viðurkenndum skilgreiningum segir að við mat á sjálfbærni beri að líta til umhverfisverndar, efnahagsþróunar og samfélagslegra þátta. Ganga má út frá því að tilgangur auðlindanýtingar sé að auka velferð þeirra sem í hlut eiga. Ef aukin auðlindanýting eykur velferð einhverra án þess að skaða velferð annarra er hún í eðli sínu sjálfbær. Það er áleitin og erfið siðferðileg spurning hvernig á að skilgreina „aðra“. ,,Aðrir“ geta verið nágrannar, næsta kynslóð, fólk í fjarlægum löndum eða aðrar lífverur sem eiga sér búsetustað á jörðinni svo eitthvað sé nefnt. Að mati vinnuhópsins gæti verið gagnlegt að greina sjálfbærni auðlindanýtingar með því að líta til eftirfarandi viðmiða:“ - og síðan koma fjögur viðmið. Eitt þeirra er endingartími og endurnýjanleiki auðlindar, annað er ytri áhrif eða áhrif notkunar, þriðja er nýtni og það fjórða er samfélagslegur jöfnuður. Um endingartíma og endurnýjanleika auðlindar segir þetta, með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi þarf að greina hvort nýting skaði möguleika til að viðhalda auðlindinni til langs tíma þannig að hún verði nýtanleg fyrir komandi kynslóðir. Ef ekki er um endurnýtanlega auðlind að ræða verður málið öllu flóknara. Nýting á óendurnýjanlegri auðlind í dag leiðir óhjákvæmilega til þess að minna verður eftir fyrir þær kynslóðir sem á eftir koma. Mælistika sjálfbærni gæti þá miðast við hvort gengið sé óeðlilega hratt á auðlindina og hvort vel sé farið með hana (góð nýtni). Malarnám er dæmi um takmarkaða auðlind sem mætti skoða frá þessu sjónarhorni. Einnig má líta til þess hvort verið sé að ganga á eignir, þ.e. hvort eyðing auðlindarinnar leiði til eignamyndunar af öðru tagi sem bæti forsendur fyrir áframhaldandi velsæld eftir að auðlindina þrýtur. Olíusjóður Norðmanna er dæmi um fyrirkomulag þar sem reynt er að tryggja að nýting óendurnýjanlegrar auðlindar skapi varanlegar forsendur fyrir velsæld. Það má því segja að ef nýting endanlegra náttúruauðlinda leiðir ekki til þess að heildareignir samfélagsins rýrni þá sé nýting sjálfbær.“ Og þá er ekki horft á það hvort hún er heppileg eða ekki eða rétt eða ekki, heldur að hún sé sjálfbær, þ.e. að eftir verði svipuð verðmæti og áður þegar hafist var handa. Um ytri áhrif og áhrif notkunar segir, með leyfi forseta: „Í öðru lagi þarf að greina hvort notkun á einni auðlind valdi skaða á annarri. Dæmi: notkun á kolefnaeldsneyti skaðar andrúmsloftið. Jafnframt þarf að leggja mat á það hvort notkun eins á auðlindinni verði til þess að möguleikar annarra til að nýta aðra auðlind takmarkist. Dæmi: malarnám í Ingólfsfjalli takmarkar möguleika göngufólks til fjallgöngu og umbreytir landslagi.“ Þriðja viðmiðið til að greina sjálfbærni auðlindanýtingar er svo nýtni og um það segir, með leyfi forseta: „Í þriðja lagi getur nýtni verið gagnleg viðmiðun til að meta sjálfbærni. Er auðlindin notuð með góða nýtni í huga? Er bestu tækni beitt til að brenna eldsneytið þannig að sem mest orka fáist fyrir hverja einingu? Er malarnám skipulagt með þeim hætti að efni séu flokkuð eftir gæðum, lífrænn jarðvegur settur til hliðar til að nota við frágang og fé lagt á sjóð til að tryggja að innstæða sé fyrir frágangi þegar námuvinnslu lýkur?“ Fjórða og síðasta atriðið til að greina sjálfbærni auðlindanýtingar er samfélagslegur jöfnuður og um það segir svo, með leyfi forseta: „Í fjórða lagi má líta á samfélagslegar aðstæður. Viðheldur nýting auðlindar ójöfnuði í samfélaginu eða leiðir ávinningurinn af notkun hennar til almennrar velsældar?“ Síðar í niðurstöðum þessarar vinnu, þessu lokaplaggi nefndarinnar um umhverfisvernd andspænis auðlindanýtingu er svo svarað spurningunum sem spurt var í upphafi og ég ætla stuttlega að fara yfir fjögur svör af þeim fimm sem gefin eru. Fyrsta spurningin er: „Hvaða auðlindir eiga að vera þjóðareign og hvernig á að skilgreina þá eign í stjórnarskrá og lögum?“ Svar hefst svo, með leyfi forseta: „Það er rík ástæða til að nýta skilvirkni markaðshagskerfsins eins vel og kostur er til ábata fyrir samfélagið allt. Einn hornsteinn markaðshagkerfisins er að eignarhald sé skýrt og óvefengjanlegt.“ - Og það kemur okkur mikið við í þessari umræðu sem nú stendur yfir. „Um auðlindir í einkaeign ríkir samkomulag um eignaheimildir og eignaforráð. Ríkisvaldið getur þó takmarkað heimildir eigenda til að ráðstafa eignum sínum ef það er gert með almennum reglum. Í hagfræðilegu samhengi skiptir meira máli að eignarhald sé skýrt fremur en hver sé löglegur eigandi viðkomandi auðlindar. Óskýrt eignarhald getur leitt til þess að viðkomandi auðlind sé ekki nýtt, henni sé spillt og hún skili samfélaginu ekki þeim ávinningi sem annars hefði getað orðið. Það er breytilegt frá einum tíma til annars hvað í náttúrunni telst vera auðlind. Almennt séð virðist sem sífellt fleiri fyrirbrigði í náttúrunni fái stöðu náttúruauðlinda. Margt í náttúrunni er ekki í hefðbundinni einkaeign heldur telst vera almenningur eða almannaeign. Dæmi eru um sérstaka skilgreiningu í lögum svo sem um þjóðgarðinn á Þingvöllum, lifandi auðlindir hafsins, þjóðlendur og efni á og undir hafsbotni. Ríkisvaldið fer með eignarráð á þessum gæðum, en nokkuð skortir á að það sé í öllum tilfellum vel skýrt lagalega. Á næstu árum má búast við að fleiri þættir í náttúrunni geti fengið áþekka stöðu, svo sem aðgangur fyrir rafsegulbylgjur í andrúmsloftinu og heimildir til að losa mengun út í andrúmsloftið. Með því að skilgreina tiltekin náttúrugæði eða auðlindir, sem í dag er almennt litið á sem almenning, sem þjóðareign, má koma í veg fyrir að eignarhald á auðlindum safnist á fárra hendur, vegna tilviljunar, í krafti auðs eða vegna sögulegra nytja. Því er t.d. mikilvægt að skilgreina réttinn til að losa úrgang í andrúmsloftið sem þjóðareign áður en sögulegar nytjar leiða til þess að sá réttur færist í einkaeign.“ Þessi umfjöllun á einkar vel við daginn í dag þegar umhverfisráðherra hefur svarað því í fyrsta sinn af sinni hálfu að skilningur sinn á Kyoto-ákvæðinu sé sá að Íslendingar geti reiknað mengunarkvóta sinn þar að meðaltali á fimm árum og setið þá uppi í lok Kyoto-tímabilsins með miklu meiri mengunarkvóta en leyfilegur er á því ári einu saman. Þannig standi menn frammi fyrir því á fyrsta ári næsta tímabils að vera með allt of mikla losun og þurfi þá að leysa það mál með einhverjum hætti. Umhverfisráðherra hafði ráð við því, það væri að kaupa kvóta og það væri í fyrsta sinn sem Íslendingar gerðu það. Þá er auðvitað spurning, hver á að kaupa þann kvóta? Eiga þeir sem losa nú að gera það? Og af því að við erum að ræða um íslenska ákvæðið, svonefnda, í Kyoto-bókuninni, er þá átt við að næsta álver eigi að gera það eða eiga öll iðjuverin að gera það sem hér eru komin, líka það sem hér var stofnað til á miðjum 7. áratugnum og hefur ekki frekar en önnur þau sem á eftir komu haft í sínum samningum að það þurfi að kaupa kvóta, eða ætlar íslenska ríkið að gera þetta fyrir þau? Eða öðlast þau hugsanlega þá stöðu sem hér er talað um, að þau hafi haft sögulegar nytjar af andrúmsloftinu og sá réttur þeirra verði þá með einhverjum hætti einkaeign á meðan aðrir þurfa að borga? Þetta eru málefni dagsins í íslenskum stjórnmálum. Ég held áfram í þessu góða plaggi, með leyfi forseta: „Með því að veita tímabundinn nytjarétt á þessum sömu auðlindum, nytjarétt sem hefur stöðu einkaeignar, má stuðla að skilvirkri nýtingu þeirra á grundvelli markaðshagkerfis. Þeim sem nytja viðkomandi auðlind bæri þá að skila hluta eða allri auðlindarentunni til ,,þjóðarinnar“ í formi afnotagjalds. Þá má einnig hugsa sér, í ákveðnum tilvikum, þegar ekki virðast forsendur fyrir afnotagreiðslu, að gerð sé krafa um að nýtingarrétturinn falli til baka til þjóðarinnar eftir tiltekinn tíma. Breyta má þjóðareign í einkaeign. Réttlæta má slíka ráðstöfun ef sýna má fram á að það leiði til bættrar umgengni um viðkomandi auðlind. Forsenda fyrir flutningi á þjóðareign yfir í einkaeign er að yfirfærslan hafi ekki umtalsverð áhrif á dreifingu eigna á milli samfélagsþegnanna eða á milli kynslóða. Mikil óvissa er tengd verðmæti náttúruauðlinda. Náttúruauðlind sem virðist fela í sér lítil verðmæti nú gæti orðið verðmæt síðar. Ef ríkið ákveður að yfirfæra ótímabundið tiltekna náttúruauðlind sem skilgreina má sem almenning yfir í einkaeign, kann samfélagið að afsala möguleika til að afla tekna til samfélagsverkefna í framtíðinni. Því kann að vera heppilegra að breyta ekki þjóðareign í einkaeign heldur veita tímabundinn afnotarétt af viðkomandi auðlind.“ Að breyttu breytanda eiga þessi orð þessa hóps á vegum Samfylkingarinnar, á vegum framtíðarnefndar, mjög vel við í þessari umræðu þar sem verið er að breyta þjóðareign, þjóðarforsjá með vatni samkvæmt lögunum frá 1923, yfir í einkaeign og tekin sú áhætta að samfélagið sé þar með að afsala sér möguleikum til að hafa ný not af vatni í framtíðinni eða missa forsjá sína yfir vatninu í hendur hinna nýju eigenda þess með einhverjum hætti. Þessu lýkur svo, með leyfi forseta: „Af framansögðu má ráða að með því að skilgreina auðlindir í þjóðareign og nota skilvirkni hagkerfisins til að nytja þær, þó með þeim hætti að hluti afraksturs (auðlindarentunnar) renni til samfélagsins, er stuðlað að hagkvæmri og sjálfbærri nýtingu auðlinda og jöfnuði í samfélaginu.“ Í næsta kafla er fjallað um það hvenær eigi að breyta einkaeign í þjóðareign, hvernig það sé hægt, um aðferðir til þess og vandamál sem upp koma í sambandi við það og þar segir, með leyfi forseta: „Einkaeign á auðlindum virðist eingöngu vera bundin við auðlindir á landi. Auðlindir í hafinu og andrúmsloftinu virðast ekki undirorpnar einkaeign og því ætti að vera einfalt að tilgreina þær sem þjóðareign. Hafsbotninn hefur verið úrskurðaður sem ríkiseign. Eignarhald á landi var lengi vel flokkað sem eignarlönd, afréttur og almenningur. Með lögum um þjóðlendur, sem sett voru 1998 var gerð breyting á þessu og nú er eign á landi ýmist í einkaeign eða þjóðlenda. Eignarland er landsvæði sem háð er einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma. Þjóðlenda er landsvæði utan eignarlands þó einstaklingar eða lögaðilar kunna að eiga þar takmörkuð réttindi. Íslenska ríkið fer með hvers konar landsréttindi og hlunnindi í þjóðlendum sem ekki eru háðar einkaeignarrétti. Í lögum um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins er tilgreint að ríkið eigi allar auðlindir í eða undir hafsbotni utan netalagna og svo langt út sem tilgreint er í alþjóðlegum samningum. Í lögum nr. 13/2001, um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis, er ríkið lýst eigandi kolvetnis hér við land en kolvetni merkir í þeim lögum jarðolía, jarðgas eða annars konar kolvetni sem er til staðar í jarðlögum undir hafsbotni frá náttúrunnar hendi og nýtanlegt er í loftkenndu eða fljótandi formi. Samkvæmt lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu er eignarréttur að auðlindum í eignarlöndum í höndum landeigenda og nær þessi réttur til jarðefna, jarðhita og grunnvatns. Í vatnalögum er tilgreint að landeigandi eigi rétt til umráða og hagnýtingar á vatni, sem á landinu er og nær þessi réttur til nýtingar vatnsorku. Löng hefð er komin á nýtingu vatnsafls og hefur rétturinn til þess gengið kaupum og sölum. Þá hafa jarðhitaréttindi gengið kaupum og sölum og hið sama má segja um jarðefni. Helstu álitamál um eignarrétt á landi tengjast ákvæðum um að hann nái til auðlinda sem eru undir yfirborði jarðar, þ.e. jarðhita, grunnvatni og hugsanlega málma og olíu. Ekki er vitað til þess að réttindi til grunnvatns, olíu og góðmálma hafi verið skilgreind sem verðmæti í viðskiptum hér á landi. Niðurstaða: Ekki verður séð að hægt sé að afnema einkaeignarrétt [yfirfæra til ríkisins eða tilgreina sem þjóðareign] á vatnsréttindum,“ - þ.e. nýtingarrétti - „hefðbundnum jarðhita og jarðefnum án þess að til komi bætur sem samsvari rýrnun viðkomandi einkaeignar. Öðru máli kann að gegna um auðlindir sem ekki hafa verið nýttar fram að þessu. Hugsanlega mætti breyta lögum um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu með þeim hætti að eignarréttur yrði bundinn tilteknum auðlindum en litið væri á aðrar sem þjóðareign, svo sem jarðvarma undir tiltekinni dýpt, málma og grunnvatn.“ Ég ætla að láta þetta nægja úr niðurstöðum þessa ágæta hóps um umhverfisvernd andspænis auðlindanýtingu en hér er, eins og í auðlindanefndinni sem þessi starfshópur er nokkuð sammála, fjallað um ýmis eignarform og sýnir sú umfjöllun að auðvitað er ekki um það eitt að ræða að til sé aðeins einn eignarréttur sem sé sá sami hvort sem einstaklingur, ríkið eða þjóðin á hlutinn. Ég ætla að lokum þessara tilvitnana að tilfæra kafla úr merkilegri ritgerð eftir Þorstein Gylfason. Ritgerðin er frá síðari hluta síðasta áratugar og heitir Fiskur, eignir og ranglæti. Menn kannast við hana úr þeim fræðilegu orðaskiptum sem urðu um eignarhald á auðæfum hafsins, á fiskimiðunum og auðæfum hafsins þegar deilurnar um kvótafyrirkomulagið stóðu sem hæst á síðari hluta 10. áratugar síðustu aldar. Það hefur lygnt síðan í bili hvernig sem framtíðin verður. Þorsteinn fjallar um eignina á kvótanum og í því samhengi kemur hann einmitt að þjóðareigninni. Það er merkilegt við þá ritgerð, sem ég tek aðeins út einn kaflann, að þar er Þorsteinn m.a. í samræðu við Þorgeir Örlygsson, lögfræðing, lögmann og prófessor sem nefndur var í þessari ræðu áðan og þó einkum í ræðu hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar í gær. Annar kafli ritgerðar Þorsteins Gylfasonar um Fisk, eignir og ranglæti heitir Eign og þjóðareign og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Hver á kvótann? Í 1. gr. laga nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, segir: „Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Markmið laga þessara er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.“ Samkvæmt þessari grein á þjóðin kvótann. Hann er þjóðareign. En hér er ekki allt sem sýnist ef trúa má Þorgeiri Örlygssyni. Hann tekur undir þau ummæli Sigurðar Líndals að orðalagið „sameign íslensku þjóðarinnar“ í lagagreininni sé villandi. Þorgeir segir að þetta orðalag geti ekki gefið til kynna „hefðbundinn einstaklingseignarrétt þjóðarinnar yfir þessum verðmætum. Þau verðmæti sem hér um ræðir geta ekki verið í eign almennings eða þjóðarinnar sem slíkrar í hefðbundinni merkingu eignarréttarhugtaksins …“ Þessa kenningu má kalla markleysiskenninguna um þjóðareign. Þorgeir rekur markleysiskenninguna nánar á víð og dreif í ritgerð sinni,“ - þar er átt við ritgerðina Hver á kvótann? í Tímariti lögfræðinga, 1. hefti, 48. árgangs, febrúar 1998 - „og hnykkir síðan á með því að túlka þjóðareignarákvæðið í fyrstu grein laga um stjórn fiskveiða sem einbera viljayfirlýsingu Alþingis. Geymum þessa meintu viljayfirlýsingu og hyggjum fyrst að markleysiskenningunni sjálfri. Meginatriðin virðast vera þessi. Eignarréttur, í skilningi stjórnarskrárinnar sem verndar þennan rétt og lögfræðinnar sem leggur hann út, er einstaklingsbundinn einkaréttur. Þegar af þessum sökum getur almenningur eða þjóðin „ekki verið eigandi í hefðbundnum lögfræðilegum skilningi þess hugtaks“. Aftur á móti kemur fram að ríkið geti vel verið eigandi verðmæta sem þjóð getur með engu móti átt. Hefðbundnum lögfræðilegum skilningi á eignarrétti lýsir Þorgeir í sex tölusettum liðum. Liðirnir kveða á um hluti eins og umráð yfir eign og heimildir til hagnýtingar á henni, ráðstöfun hennar og veðsetningar. Loks er það að sögn Þorgeirs „staðreynd, að enginn getur helgað sér hafsvæðin umhverfis landið, hvort heldur sem er úthafið eða hafalmenninganna, sem eign sína og þaðan af síður fiska eða önnur dýr, sem þar kunna að finnast. Slík verðmæti geta því bæði vegna sérstaks eðlis síns og vegna fjarlægðarinnar við rétthafann tæpast verið séreign neins einstaks manns og þannig undirorpin eignarrétti hans.“ Um þetta síðasta atriði, hið sérstaka eðli hafs og fisks sem veldur því að þau geta ekki orðið eignir, mætti eitt og annað segja. Tökum til að mynda eftir því að ef Þorgeir er tekinn á orðinu gengur þessi staðhæfing hans þvert gegn skoðun þeirra sem berjast fyrir því að fiskstofnanir verði einmitt einkaeign einstaklinga. En alveg rakalaust. Kannski það eigi að heita rök í þessu efni að í almenningum, eftir hefðbundnum skilningi á þeim, sé engum eignarrétti til að dreifa, heldur aðeins afnotarétti. Um almenninga fjallar Þorgeir í löngu máli. En almenningar eru mannasetningar - reglur sem menn hafa sett sér - og koma engu eðli fiskjar og sjávar við. Auk þess er enginn almenningur við lýði lengur á þeim fiskimiðum sem Íslendingar hafa lögsögu yfir. Hvers vegna skyldu þá hefðbundin viðhorf til almenninga skipta máli? Loks má nefna að Þorgeir segir sjálfur að í „Svíþjóð og Finnlandi [nái] eignarréttur fasteignareiganda, sem land á að sjó, til sjávar og sjávarbotns nokkur hundruð metra út frá ströndinni“. Þýðir þetta að Svíar og Finnar séu blindir á hið sérstaka eðli þessara verðmæta? Hvert í ósköpunum er þetta eðli? Hvers vegna getur silungur í læk og tjörn verið einkaeign en fiskur í sjó ekki? Ég ætla ekki að staldra frekar við séreðlishugmynd Þorgeirs, né heldur við skilning hans á hinum meinlega margræðu orðum sínum „… enginn getur helgað sér hafsvæðin …“ Hvort tveggja er óljóst, og hvorugt er í ritgerð hans stutt umtalsverðum rökum. Um afganginn af markleysiskenningunni er þrennt að segja. Í fyrsta lagi er til ýmis annar eignarréttur en sá sem Þorgeir lýsir í sex tölusettum liðum sínum. Í öðru lagi er greinarmunur hans á marklausri þjóðareign og marktækri ríkiseign afar tortryggilegur. Í þriðja lagi eru þegar til tvímælalausar þjóðareignir. Þorgeir nefnir meira að segja eina, Þingvelli við Öxará, án þess að hún verði honum tilefni til neinna efasemda um málflutninginn sem hann hefur uppi gegn sjálfri hugmyndinni um þjóðareign. Í 4. grein laga nr. 59/1928, um friðun Þingvalla, stendur að sögn Þorgeirs „að hið friðlýsa svæði á Þingvöllum skuli vera undir vernd Alþingis og ævinleg eign íslensku þjóðarinnar. Það megi aldrei selja eða veðsetja.“ Mundi Þorgeir vilja segja að þetta sé marklaust eignarákvæði og einber viljayfirlýsing Alþingis því að íslenska þjóðin sem slík geti ekkert átt? Hver var þá vilji þingsins um Þingvelli ef hann gat ekki verið sá að þeir væru þjóðareign? Hyggjum nú lítillega að afbrigðilegum eignarrétti. Ég kalla hann afbrigðilegan miðað við hinn hefðbundna lögfræðilega skilning Þorgeirs á slíkum rétti. Hér eru tvö dæmi. Hið fyrra er eignarréttur manns yfir líkama sínum. Í einu kvæði Megasar segir: „Ég á mig sjálf / en Mammaboba / starfrækir mig.“ Hver maður á augun í höfði sér, en hann getur ekki veðsett þau í banka. Og hætt er við að ýmis ljón yrðu í veginum, þar á meðal lagaákvæði, ef hann vildi selja þau fyrir ógrynni fjár arabískum fursta sem vantaði einmitt svona augu í sjálfan sig eða safn sitt. Síðara dæmið er höfundarréttur. Eitt af því sem gerir hann að afbrigðilegum eignarrétti er að hann er öðrum þræði sæmdarréttur sem venjulegur eignarréttur er ekki. Og sæmdarrétturinn er ekki framseljanlegur. Ég get ekki látið öðrum manni eftir sæmd eða vansæmd af bók sem ég hef skrifað eins og ég get selt honum þann rétt að hann hafi full umráð yfir bókinni og fái allar tekjur af henni. Látum þessi dæmi duga. En þess má geta til viðbótar að Þorgeir nefnir ýmis afbrigðileg eignarréttindi í ritgerð sinni og segir að löng hefð sé fyrir því hjá íslenskum dómstólum, að minnsta kosti frá 1916, að telja slík réttindi varin af eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. En þetta vekur engar efasemdir hjá honum um málflutninginn gegn þjóðareignarhugmyndinni. Næst er það greinarmunurinn á þjóð og ríki. Svo er að skilja á Þorgeiri að ekkert sé við það að athuga að íslenska ríkið slái eign sinni á auðlindir hafsbotnsins í lögsögu þess, eins og það gerði með lögum nr. 73/1990. Á hinn bóginn á það að vera markleysa þegar íslenska þjóðin, fyrir munn Alþingis, slær eign sinni á fiskinn fyrir ofan þennan hafsbotn. Hvaða vit er í þessu? Auðvitað má gera margvíslegan greinarmun á þjóð og ríki. Þjóð er fólk og ríki er stofnun. Ýmsir kynnu að vilja segja að þjóðin eigi ríkið. Að minnsta kosti er þaultryggt að ríkið á ekki þjóðina. Tökum heldur dæmi af afmarkaðara fyrirbæri en ríkinu í heild sinni. Hver á ríkissjóð Íslands? Segjum að það sé íslenska ríkið. En nú er þessi sjóður oftar en ekki nefndur sameiginlegur sjóður allra landsmanna. Þá á þjóðin hann. Þar með er ekki sagt að ríki og þjóð ættu að bítast um þetta. Í dæmi eins og þessu virðist mega segja að ríkiseign og þjóðareign komi alveg út á eitt. Ef íslenska ríkið legðist niður eftir innrás ofbeldismanna, ríkissjóður væri lagður á bankareikning innrásarmannanna í Zürich og þjóðinni stökkt á flótta, gæti farið svo að afkomendur Íslendinga í Ástralíu gerðu tilkall til innstæðunnar í Sviss á þeim forsendum að hún sé þeirra sjóður. Viðurkenning á næsta sambærilegu tilkalli gyðinga til fjár í svissneskum bönkum hefur nýlega orðið að samkomulagi. Dæmið af ríkissjóði dugir til að sýna að greinarmunur þjóðar og ríkis er flókinn. Það sýnir líka að hann er afar hæpinn í samhenginu sem Þorgeir hefur fyrir sér. Lítum loks á þjóðareignir út af fyrir sig. Sem fyrr er getið nefnir Þorgeir dæmið af Þingvöllum. En hann staldrar ekki við það þótt hann hafi rétt sleppt orðinu um að „þjóðin sem slík geti ekki verið aðili eignarréttinda í hefðbundnum lögfræðilegum skilningi.“ Einhver mundi segja að það sé verra fyrir hinn hefðbundna lögfræðilega skilning Þorgeirs en þjóðgarðinn á Þingvöllum. Íslendingar eiga fleiri þjóðareignir en Þingvelli. Hér eru tvö skýlaus dæmi. Einar Jónsson myndhöggvari arfleiddi íslensku þjóðina - ekki íslenska ríkið eða Listasafn Íslands - að lífsstarfi sínu, listasafni og listaverkum. Árið 1965 keyptu íslensku bankarnir íslenskt handrit, Skarðsbók, dýrum dómum á uppboði í London, en þar í landi hafði það verið í einkaeign langa hríð. Bankarnir gáfu íslensku þjóðinni handritið. Svo að hér eru að minnsta kosti þrjár eignir sem íslenska þjóðin á: Þingvellir, Hnitbjörg og Skarðsbók. Dæmið af Skarðsbók vekur spurninguna um hver eigi þau íslensku handrit sem Danir afhentu Íslendingum á árunum 1971–1996 og eru varðveitt í Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi. Þar er fróðlega sögu að segja. Ég rek aðeins ágrip af henni. Í lögum danska þjóðþingsins um afhendingu handritanna frá 1961 er hvergi minnst á eignarrétt yfir handritunum, og ekki heldur í samningi ríkjanna tveggja sem gerður var 1965 á grundvelli laganna. Í samningnum segir m.a. að Danakonungur og forseti Íslands óski þess „af heilum hug að gera þvílíka skipun varðandi handrit þau af íslenskum uppruna, sem nú eru í Danmörku, að orðið sé við óskum íslensku þjóðarinnar að hafa sjálf umráð þessara þjóðlegu minja“. Tökum eftir að það er íslenska þjóðin en ekki íslenska ríkið eða Háskóli Íslands, sem ætlað er að hafa umráð handritanna. En umráð eru annað en eign. Jónas Kristjánsson segir í bók sinni „Heimkoma handritanna“ að „samkvæmt hinum dönsku handritalögum liggi það á milli hluta hver eigi handritin …“ Þetta sést á ræðu menntamálaráðherra Dana, Helge Larsen, þegar hann á síðasta vetrardag 1971 afhenti fyrstu tvö handritin, Flateyjarbók og Konungsbók Eddukvæða. Þar minnist hann hvergi á hver eigi hvað. Hitt tekur hann vandlega fram að Íslendingar eða íslenska þjóðin eru viðtakandi handritanna. Það má giska á að þessi línudans fram hjá eignarréttinum hafi átt sér góðar og gildar afsakanir í Danmörku. Samkvæmt erfðaskrá Árna Magnússonar var Hafnarháskóli lögmætur eigandi meginhluta handritanna. Háskólinn krafðist því ógildingar handritalaganna en að öðrum kosti skaðabóta af danska ríkinu ef lög og samningar gengju í gildi. Ríkið vann það mál fyrir hæstarétti Danmerkur. Málflutningur lögmanna háskóla og ríkis fyrir hæstarétti og dómsorð réttarins kunna að varpa ljósi á eignarréttinn yfir handritunum frá dönsku sjónarmiði. Ég hef ekki séð þær heimildir og veit ekki til að um þær hafi verið fjallað frá íslensku sjónarmiði. Tíu árum eftir heimkomu fyrstu handritanna segir Jónas Kristjánsson í bókarkafla um þetta efni: „Væri athugandi þegar málið hefur verið fullkomlega til lykta leitt og handritin eru komin heim, hvort þá sé eigi tímabært að kveða skýrt á um eignarréttinn yfir þeim.“ Ef farið væri að tillögu Jónasar kynni ein réttarheimild að skipta máli til viðbótar við þær sem ég hef nefnt. Við afhendingu fyrstu handritanna flutti utanríkisráðherra Dana, Poul Hartling sem síðar varð forsætisráðherra, ávarp þar sem hann fer ekki eins varlega og menntamálaráðherrann Helge Larsen hafði gert. Hann segir um handritin: „Við skilum þeim nú til Íslands, ekki vegna þjóðréttarlegra ákvæða, heldur sem gjöf.“ Ef þau voru gjöf eru þau væntanlega upp frá því eign þess sem þáði. Ef við getum tekið Poul Hartling á orðinu eru íslensku handritin í Kaupmannahöfn þjóðareign eins og Skarðsbók. Því að það er hafið yfir vafa að íslenska þjóðin var sá aðili sem hlaut umráðin yfir þeim. Eða þáði gjöfina. Ugglaust eru þjóðareignir fleiri en þær sem ég hef nefnt. Þegar ég bý þessa ritgerð til prentunar veiti ég því athygli að samkvæmt áletrun á stalli Leifsstyttunnar á Hallgrímstorgi var styttan gjöf Bandaríkja Ameríku árið 1930 til íslensku þjóðarinnar. En ég vildi aðeins nefna þrjú tvímælalaus dæmi, segir Þorsteinn, og bætti síðan einu við sem er ekki tvímælalaust. Tvímælalausu dæmin sýna, svo að ekki verður um villst, að markleysiskenningin er fráleit. Hugmyndin um þjóðareign á fullan rétt á sér af þeirri einföldu ástæðu að við höfum fyrir okkur ótvíræð og óumdeild dæmi um þjóðareignir. Þar fyrir má að sjálfsögðu vel vera að þjóðareignarréttur sé margvíslega frábrugðinn öðrum eignarrétti. Til dæmis um framsal. Engri íslenskri ríkisstjórn mundi líðast að gefa forseta Rússlands Skarðsbók eða frummynd Einars Jónssonar af Öldu aldanna, sama hver hugur forsetans væri til þeirra og hversu miklir hagsmunir íslenskra fisksölufyrirtækja á rússneskum markaði væru í húfi. „Þetta eru þjóðareignir,“ mundum við segja. „Við getum því miður ekki gefið þær.“ Jafnvel þótt 95% þjóðarinnar samþykktu í atkvæðagreiðslu að gefa gjafirnar mætti segja: „Það væri ekki bara þjóðin sem nú byggir landið sem gjafirnar fékk, heldur líka sú þjóð sem byggir það eftir 100 ár og um alla ókomna tíð. Þess vegna getur þjóðin um aldamótin 2000 ekki gefið slíkar gjafir. En afbrigðilegur eignarréttur, í þessu tilfelli án framsalsheimildar, kemur ekki á óvart vegna þess að slíkur réttur er allt í kringum okkur í ýmsum myndum. Hyggjum sem snöggvast að því sem Þorgeir Örlygsson vill setja í stað þjóðareignarréttar. Þjóðareignarákvæðið er marklaust sem slíkt hjá Þorgeiri. Í staðinn vill hann lesa út úr því áréttingu ákvæða í fornum lögbókum, sem svo vill til að eru líka marklaus af því að þau varða almenninga sem eru ekki lengur við lýði á hafinu, og svo „almenna markmiðsyfirlýsingu“. Eins og fram er komið lítur hann á þjóðareignarákvæðið sem viljayfirlýsingu Alþingis. Þorgeir skrifar: „Fyrst svo er, að fiskstofnarnir geta ekki verið undirorpnir einstaklingseignarrétti, hvorki einstaklinga né þjóðarinnar sem slíkrar, er eðlilegt að spurt sé, hver sé á raunveruleg merking þeirra orða 1. gr. laganna um stjórn fiskveiða, að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar. Nærlægast er að telja, að þessi ummæli feli í sér almenna markmiðsyfirlýsingu og jafnframt áréttingu hinnar fornu reglu Grágásar og Jónsbókar um heimildir manna til veiða í hafalmenningum við Ísland innan þeirra takmarka, sem löggjafinn ákvarðar hverju sinni á grundvelli valdheimilda þeirra sem honum eru fengnar í hendur.“ Hvert skyldi nú markmiðið vera sem Alþingi hefur fólgið í þjóðarréttarákvæðinu sem það meinti ekkert með? Það les Þorgeir út úr athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins þegar það var lagt fyrir Alþingi. Túlkun Þorgeirs á greinargerðinni er undarleg. Í greinargerðinni segir: „Það verður að vera ákvörðunarefni löggjafans á hverjum tíma, hvaða skipulag telst best henta til að nýta þessa sameign þjóðarinnar með hagsmuni þjóðarheildarinnar að leiðarljósi.“ Í þessum málslið er gengið að sameign þjóðarinnar á fiskstofnunum vísri, meira að segja með berum orðum, og lýst yfir að það sé Alþingis, ef að líkum lætur sem þjóðkjörins löggjafarþings, að setja lög um skipulagið og nýtingu þeirra. Væntanlega hefði líka mátt hugsa sér að þetta verk væri falið fiskiþingi eða Hafrannsóknastofnun. Við þetta bætist að í þessari greinargerð með fyrstu grein frumvarpsins er vikið vandlega að forræði þjóðarinnar yfir fiskimiðunum gagnvart öðrum þjóðum og áratuga baráttu hennar fyrir fiskveiðilögsögu sinni. Þar kemur fram að með þjóðareignarákvæðinu í greininni „er minnt á mikilvægi þess að varðveita fullt forræði Íslendinga yfir þessari auðlind. Þorgeir hefur kafla um landhelgina í ritgerð sinni, en hann minnist ekki einu orði á sambandið milli þjóðareignar á fiskstofnum og forræðis yfir fiskveiðilögsögu. Ekki svo að skilja að þetta sé mjög ljóst hjá höfundum greinargerðarinnar. Lögsaga og eignarhald eru að sjálfsögðu sitt hvað, og nógu ólík til þess að sambandið á milli þeirra er fjarri því að liggja í augum uppi. Ég ætla ekki að fara út í það. En ef menn vilja velta vöngum um túlkun laga og greinargerða verða þeir að takast á við þann vanda.“ Þetta er kannski ágætlega sagt hjá Þorsteini. Ég held að það sem við getum lært af þessari grein hans, fyrir utan það hvað hún er skemmtileg, er að málefni einkaréttar og eignarumráða, lögsögu og forsjár eru ekki jafneinföld og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vill halda fram. Með dæmum sem flest eru úr samanburði einstakra nýtingarréttartilvika eru skoðuð svipuð lagaáhrif og ef um einkarétt væri að ræða. Ég held mig við Þorstein til þeirra loka sem ég ætlaði honum, með leyfi forseta: „Þorgeir sér ekkert af þessu. Hann sér ekki annað en eina saman tilvísunina til hagsmuna þjóðarheildarinnar og segir: „Með lagasetningunni er ríkisvaldið fyrst og fremst að leitast við að gegna þeirri skyldu sinni að reyna að tryggja, að nýting auðlindarinnar komi þjóðarheildinni mest til góðs.“ Að fá þetta eitt úr löngu máli um landhelgi, sameign og hlutverk löggjafans kann að vera góð og gild lögfræði en það er ekki heilbrigði skynsemi. Í fæstum orðum er ekkert athugavert við hugmyndina um þjóðareign. Þjóð getur átt eignir alveg eins og einstaklingar og stofnanir og ef það eru einhver rök fyrir því að fiskstofnar innan lögsögu þjóðar séu þess sérstaka eðlis að þeir geti ekki verið þjóðareign - eins og þjóðgarðar, hús, handrit og höggmyndir - þá koma þau rök hvergi fram hjá Þorgeiri. Ég þarf ekki að leggja frekari stund á lögfræði en orðið er. Til dæmis þarf ég ekki að reyna að rekja nein frumatriði í þjóðareignarrétti. En ég vek athygli á einu frumatriði um fastan eignarrétt sem hér virðist fara fram hjá Þorgeiri. Eignarréttur er settur eða upp fundinn réttur. Menn hafa búið hann til. Langflest eignarréttindi eru mannasetningar. Höfundarréttur var búinn til og honum hafði verið komið á með ærinni fyrirhöfn á síðustu 200 árum á Vesturlöndum. Við erum enn að því. Fyrst við vikum að handritamálinu má til viðbótar við höfundarréttinn nefna hugtakið „kultureje“ eða „menningareign“. Þetta hugtak bjó hinn frægi lögfræðingur Alf Ross til, er mér sagt, þegar hann samdi lagafrumvarpið um afhendingu íslensku handritanna handa dönsku stjórninni. Samkvæmt þessum lögum eru þau handrit sem afhent voru Íslendingum „íslensk menningareign“. Menningareign er öðruvísi en venjuleg eign sem mátti einmitt ekki koma við sögu í frumvarpinu. Enn má nefna eignarrétt á upplýsingum, t.d. eignarrétt þjóðar á upplýsingum um sjálfa sig sem sumir hafa fært í tal í skoðanaskiptum sem geisa sumarið 1998 um gagnagrunn fyrir heilbrigðiskerfið. Svo virðist mörgum, með ýmsum rökum, að þjóðareignarrétti á auðlindum eins og jarðhita og fallvötnum þurfi að koma á. Óbyggðir eru nú þjóðlendur eftir nýjum íslenskum lögum frá vorinu 1998. Þar koma meðal annars til náttúruverndarsjónarmið. Fullskapaður þjóðareignarréttur kostar trúlega viðlíka fyrirhöfn og baráttu og höfundarrétturinn hefur gert í tvær aldir. Það ætti að vera heillandi viðfangsefni fyrir fræðimenn í lögfræði að leggja þar eitthvað af mörkum.“ Hér lauk tilvitnun í grein Þorsteins Gylfasonar þar sem hann fjallar um eignarrétt með ýmsum hætti og mótmælir þeirri einstrengingslegu túlkun á honum sem fram kom í grein Þorgeirs Örlygssonar um kvótamálið. Ég held að þessir þrír lestrar hafi sýnt okkur að ekki dugir, þegar við ræðum um umráð yfir auðlindum, að vitna í sérstaka dómaframkvæmd í einstökum málum þar sem nýtingarréttaratvikum er jafnað til atvika sem varða eignarrétt. Ég held að þessir textar sem ég hef hér rakið sýni að umráðahugtakið er miklu miklu víðara og á sér ekki eingöngu lögfræðilegar forsendur heldur og heimspekilegar, af því að ég las upp Þorstein Gylfason. Forsendurnar eru að sjálfsögðu einnig pólitískar. Eins og ég hef áður sagt í ræðu minni erum við að ræða pólitískt efni. Ég fagna því tækifæri, forseti, sem ég hef fengið hér til að lesa úr þessum textum. Í upphafi ætlaði ég mér alls ekki að hafa þá svona langa. Reyndar hef ég stytt sérstaklega í hinum fyrri lestrum, miðlestrinum, eins og ég gat. En ég fagna því tækifæri sem mér hefur gefist til að hafa þessa texta svona langa og það tækifæri var veitt hér í kvöld þegar forseti Alþingis setti óvænt fund til þess að við gætum rætt þetta betur, nánast eins og hver við annan, því að það eru fáir hér að fylgjast með af hálfu almennings og mest allur þingheimur mun vera staddur annars staðar. Dæmi eru reyndar um að fólk, sem ætlaði að taka þátt í umræðunni í kvöld og var á undan mér á mælendaskrá, gat ekki komið því við að taka þátt í þessari umræðu vegna þess að fundurinn sem forseti setti á var ákveðinn með ákaflega stuttum fyrirvara. Menn höfðu bundið sig annars staðar þetta kvöld, enda benti ekkert til að hér yrði kvöldfundur um það efni sem reyndin varð. Þannig að fátt er svo með öllu illt að ekki hafi í för með sér nokkuð gott. Hér hefur þetta orðið til þess að tilvitnanir mínar í texta auðlindanefndar, ritgerð Þorsteins Gylfasonar og niðurstöður starfshóps Samfylkingarinnar um umhverfisvernd og auðlindir, hafa fengið að hljóma hér í salnum og komast í þingtíðindi í meira mæli en ætlað var. Það er auðvitað galli að í þessum þremur textum er ekki fjallað sérstaklega um vatn og ekki lýst því séreðli þess sem ætti að veita því sérstaka meðferð í lögum eða stjórnarskrá. Þó kemst auðlindanefndin nokkuð nærri því þegar hún fjallar um auðlindir sem eru án eiginlegs eignarréttar eða eru ekki háðar eignarrétti. Við samfylkingarmenn teljum að um vatn gildi í raun og veru að það sé „res nullius“ eða „res communes“, á lagalatínu, og sé í eðli sínu auðlind sem ekki á við eignarréttinn nema að litlu leyti og að miklu betra sé að gera það sem gert var í vatnalögunum 1923, að skilgreina umráð vatnsauðlindarinnar með jákvæðum hætti, þ.e. að tiltaka hvaða réttindi menn hafa, þeir sem eiga land sem vatnið snertir, og gera það endanlega þannig að þeir hafi þau réttindi og ekki fleiri og þar sé gert ráð fyrir að til geti komið ófyrirséðir hlutir og þar sé líka tekið tillit til eðliseinkenna vatnsins. Af hverju ætti þetta að vera? má spyrja. Nú verð ég að viðurkenna að ég er auðvitað ekki eins vel undirbúinn og t.d. Jóhann Ársælsson, að ég tali ekki um hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson, og veit ekki hvort sú allsherjarstefna sem Jón Þorláksson og þeir félagar í meiri hluta fossanefndarinnar, hvort þar var haft í frammi það nokkuð snarpa sjónarmið að landeigendur ættu engan rétt að eiga á vatni sínu. Hvernig sem því kann að hafa verið háttað fyrir nærfellt 90 árum þá get ég mjög vel fallist á þau rök að landeigendur hljóti að hafa rétt til vatnsnýtingar þó ekki væri nema vegna þess að vatnið snertir land þeirra. Það getur með ýmsum hætti breytt landinu, það getur skert landið þegar um vatnsföll er að ræða eða stöðuvötn og valdið óskunda. Ekki er því óeðlilegt að landeigendur fái þar með ákveðinn nýtingarrétt til vatnsins, skilgreindan nýtingarrétt svo sem eins og til réttlætis að þessu leyti. Ég hygg að sá réttur sé viðurkenndur á flestum réttarsvæðum í fjarlægð og í tíma og rúmi. Væri fróðlegt að fara yfir það en ég ætla nú ekki að lesa hér upp úr áliti meiri hlutans. Um þetta eðli vatns er ágætlega fjallað í sameiginlegri yfirlýsingu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, þjóðkirkjunnar, að ég hygg, ég man ekki hvort hún stóð að yfirlýsingunni eða hvort hún kom að málinu með öðrum hætti, Menningar- og friðarsamtaka íslenskra kvenna, Landverndar, Kennarasambands Íslands, Samtaka starfsfólks fjármálafyrirtækja og Náttúruverndarsamtaka Íslands. En þessi samtök gáfu frá sér yfirlýsingu í tengslum við ráðstefnu á Grand Hóteli í Reykjavík, laugardaginn 29. október 2005. Ég var reyndar á þessari ráðstefnu, sat og hlýddi á erindi sem þar komu fram og var síðan í pallborði, m.a. með Hjálmari Árnasyni, hv. þingmanni, sem því miður er hér fjarri - og við sendum auðvitað góðar kveðjur - sem hafði það að segja þegar hann var spurður um vatnalagafrumvarp að það yrði allt öðruvísi þegar það kæmi fram á því þingi sem þá var nýhafið, en það var á fyrra ári. Það varð að vísu ekki en Framsóknarflokkurinn virðist sem sé hafa talið það á tímabili að eitthvað annað væri í pípunum hjá hæstv. iðnaðarráðherra en reyndist. Yfirlýsing þessara samtaka er svona, með leyfi forseta, og lýsir ágætlega eðli vatnsins, síðar í yfirlýsingunni er fjallað um atriði sem ekki snerta eðli vatnsins en er ágætt að hafa með: „Undirrituð samtök vilja með sameiginlegri yfirlýsingu þessari vekja athygli ríkisstjórnar, sveitarstjórna, stofnana, fyrirtækja og almennings á mikilvægi og sérstöðu vatns fyrir land, þjóð og lífríki. Þótt enginn vatnsskortur sé á Íslandi þá er staðan önnur víðast hvar í heiminum. Gnótt vatns gefur því ekki tilefni til skeytingarleysis af okkar hálfu. Þvert á móti ber okkur að fær lagaumgjörð um vatn í þann búning að hún tryggi rétta forgangsröðun varðandi vatnsvernd og nýtingu og geti verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar. Hugsa verður til framtíðar og hafa almannahagsmuni og náttúruvernd að leiðarljósi.“ Síðan segir í yfirlýsingunni, með leyfi forseta: „Vatn er takmörkuð auðlind og almannagæði sem er undirstaða alls lífs og heilbrigðis. Vatn er frábrugðið öðrum efnum að því leyti að það finnst náttúrulega í föstu, fljótandi og loftkenndu formi og er aldrei kyrrt á einum stað eða einu eignarlandi heldur á stöðugri hringrás um heiminn. Undirrituð samtök telja að aðgangur að vatni sé grundvallarmannréttindi, eins og kveðið er á um í samþykktum Sameinuðu þjóðanna sem Ísland hefur undirgengist. Sérhver maður á því rétt að aðgengi að hreinu drykkjarvatni og vatni til hreinlætis og heimilishalds. Líta ber á vatn sem félagsleg, menningarleg og vistfræðileg gæði sem ekki má fara með eins og hverja aðra verslunarvöru. Nýting vatns skal vera sjálfbær og aðgengi að því tryggt með lögum fyrir núlifandi kynslóð og kynslóðir framtíðarinnar. Það er skylda stjórnvalda að tryggja þegnum sínum þennan rétt án mismununar. Það er hlutverk stjórnvalda að tryggja verndun vatns sem náttúruverðmæta sem og að tryggja hollustu og dreifingu vatns til allra þjóðfélagsþegna með fjárfestingu í mannvirkjum og mengunarvörnum. Vatnsveitur verði því reknar á félagslegum grunni, taki mið af almannahagsmunum og tryggi rétt einstaklinga til nægilegs hreins vatns til drykkjar og hreinlætis á viðráðanlegu verði. Það er jafnframt hlutverk stjórnvalda að tryggja að við nýtingu vatns verði öðrum náttúruverðmætum ekki spillt. Stjórnvöldum ber að tryggja almenningi aðgengi að öllum upplýsingum er varða verndun og nýtingu vatns og stuðla að aukinni virkni almennings og meðvitund um mikilvægi vatns, náttúru og réttrar umgengni við landið. Vegna mikilvægis vatns fyrir íslenska þjóð og lífríki landsins telja undirrituð samtök nauðsynlegt að fest verði í stjórnarskrá Íslands ákvæði um skyldur og réttindi stjórnvalda og almennings hvað varðar réttindi, verndun og nýtingu vatns. Lög og reglugerðir um nýtingu vatns taki því mið af ákvæðum sem viðurkenna rétt einstaklinga til vatns sem og lögum sem varða verndun vatns og náttúru. Til að tryggja skilvirka verndun og nýtingu vatns ber stjórnvöldum að skipuleggja stjórnsýslu sína þannig að eðlilegt jafnvægi sé á milli þessara þátta og réttar einstaklinga til aðgengis að vatni.“ Undir þetta skrifa þau samtök sem ég áður taldi. Þessi sérstaða vatns liggur líka til grundvallar tilkynningu sem við úr þingflokki Samfylkingarinnar sendum frá okkur í gær og ég veit ekki til að hér hafi beinlínis verið kynnt, þó að hún lýsi auðvitað í stuttu máli niðurstöðum af umræðu okkar samfylkingarmanna og að ég hygg fleiri í stjórnarandstöðunni í þessari umræðu og hinum fyrri um þetta mál. Ég ætla að ljúka meginmáli mínu á því að lesa þessa yfirlýsingu. Fyrirsögn hennar er sú að vatn sé sameiginleg auðlind og sjálf tilkynningin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Skilgreining, eignarhald, nýting og varðveisla náttúruauðlinda eru meðal mikilvægustu viðfangsefna stjórnmálanna á okkar dögum. Vatn er ein mikilvægasta auðlind jarðar og því er það skoðun þingflokks Samfylkingarinnar að vatn eigi að skilgreina sem sameiginlega auðlind mannkyns. Þingflokkurinn telur að rétt sé að endurskoða lög sem varða vatn, vernd þess og nýtingu með það að markmiði að staðfesta þjóðarforsjá vatnsauðlindarinnar, sem felur í sér ábyrgð samfélagsins á vatnsgæðum og sjálfbærri nýtingu vatns. Samfylkingin telur það heppilega meginreglu að landeigendur hafi nýtingarrétt til vatns, eins og gert er ráð fyrir í gildandi vatnalögum frá 1923, en lýsir sig andvíga því að einkaeignarréttur á vatni verði festur í lög eins og gert er í frumvarpi ríkisstjórnarinnar til nýrra vatnalaga. Ógerlegt er að spá fyrir um réttaráhrif breytingarinnar, en líklegt er að með samþykkt frumvarpsins yrði ríkið skaðabótaskylt gagnvart vatnseigendunum ef Alþingi vildi síðar auka aftur almannarétt. Annars konar nýting vatns en nú er stunduð yrði eigendum í sjálfsvald sett án lagabreytinga, og grunnvatn í landinu yrði endanlega gert að einkaeign Frumvarpið er í mótsögn við Evrópulöggjöf um vatn. Í rammatilskipun sambandsins um vatn segir m.a.: „Vatn er ekki eins og hver önnur verslunarvara heldur arfleifð sem ber að vernda, standa vörð um og fara með sem slíka.“ (2000/60/EB frá 23. október 2000.) Þingflokkurinn bendir á að andi laganna frá 1923 var sá að bændum væri best treystandi til að varðveita landið og nytja með skynsamlegum hætti. Því var ákveðið að binda nýtingarréttinn við landeign í stað þess að vatnsföllin sjálf gengju kaupum og sölum. Þessi skipan hefur reynst allvel í rúma átta áratugi. Mikið kapphlaup er hafið um eignar- og nýtingarrétt á auðlindum og landeignir í sveitum færast í síauknum mæli úr höndum bændastéttar, sem nytjaði landið sér og sínum til lífsviðurværis, til einstakra fjárfesta. Við endurskoðun vatnalaga er eðlilegt að taka mið af þessum breytingum og skilyrða betur nýtingarréttinn. Iðnaðarráðherrann og ríkisstjórnin hafa hins vegar valið þá leið að afhenda landeigendum, gömlum og nýjum, óskorað eignarhald á sameiginlegum verðmætum þjóðarinnar. Vatnalagafrumvarp iðnaðarráðherra er nú komið úr nefnd til 2. umr. á Alþingi. Þingflokkurinn telur að ekki eigi að ljúka afgreiðslu þessa máls á þinginu nú og hafa þingmenn flokksins í iðnaðarnefnd lagt til að því verði vísað frá. Auk þess að ofan greinir leggja þingmennirnir áherslu á að ekki sé ráðist í heildarendurskoðun vatnalaganna þar til fyrir liggja öll frumvörp að lögum sem eiga að taka við hlutverki þeirra. Hér er einkum átt við lög sem leyst geta af hólmi lögin um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, en nýtt frumvarp á því sviði bíður álits nefndar sem iðnaðarráðherra hefur ekki enn skipað. Sú nefnd á að fjalla um framtíð þjóðarauðlinda og meðferð þeirra ásamt því hvernig valið verði milli þeirra sem sækjast eftir rannsóknar- og nýtingarleyfum til orku og auðlindanýtingar. Einnig er nauðsynlegt að frumvarp um vatnsvernd liggi fyrir af hálfu umhverfisráðherra en því er ætlað að koma til móts við tilskipun Evrópusambandsins um nýtingu og meðferð vatns og mun efni þess augljóslega koma í stað mikilvægra ákvæða vatnalaga frá 1923. Samfylkingin á Alþingi beitir sér því gegn frumvarpi iðnaðarráðherra um einkaeignarrétt á vatni. Flokkurinn lýsir sig hins vegar reiðubúinn til að taka þátt í að skapa pólitíska sátt um samræmda stefnu og stjórn á nýtingu náttúruauðlinda sem byggist á heilsteyptum lagaramma um hlutverk og ábyrgð ríkisins á ráðstöfun og nýtingu þeirra. Liður í því er að vinna tillögu um hvernig ákvæðum um sameign auðlinda og þjóðarforsjá með auðlindum utan einkaeignarréttar verði best fyrir komið í stjórnarskrá Íslands.“ Forseti. Ég hyggst ljúka máli mínu innan skamms. Ég hef notið þess að vera hér í stólnum þennan tíma, bæði fyrir matarhlé og eftir, en hef nú ekki komið öllu því í verk sem ég ætlaði mér. Það er kannski þannig að þegar vanda á verkið verður stundum sitthvað út undan. Ég hef t.d. ekki farið yfir þær umsagnir sem ég hét þingheimi að gera, yfir umsögn Umhverfisstofnunar og yfir umsögn Náttúrufræðistofnunar, en þar er ýmislegt bitastætt að finna einmitt um þetta átakaefni, hvort um form- eða efnisbreytingu sé að ræða, og væri fróðlegt að líta betur á það. Á hinn bóginn hef ég ekki fjallað um þau önnur frumvörp sem við þyrftum að hafa fyrir framan okkur ef vel væri og ef við værum í alvöru, með þjóðarhagsmuni að leiðarljósi, að fjalla um það í raun og veru að endurskoða löggjöf um vatn og vatnsvernd. Sem betur fer á þessi umræða eftir að halda áfram, ekki bara hér í kvöld og nótt heldur einhverja næstu þingdaga og m.a.s. er ein umræða í viðbót, sem er 3. umr., og tekur væntanlega nokkurn tíma líka, einkum ef stjórnarmeirihlutinn hér á þinginu ætlar að knýja þetta mál fram með þeim hætti sem hann hefur gert sig líklegan til nú að undanförnu, og fjallað var um í upphafi ræðu minnar og andsvörum hér fyrr í kvöld. Menn hafa spurt, forseti, um hvað sé hér að ræða. Stjórnarliðar sumir hafa gert sér upp undrun á því hvað við séum að vilja hér í ræðustólinn og hvaða leiðindi þetta séu í stjórnarandstöðunni, hún sé með einhvers konar upphlaup eða að vekja á sér athygli, eins og orðalagið er hjá stjórnarliðum og ráðherrum hæstv. um stjórnarandstöðuna oft og tíðum, og þeir hafa auðvitað rétt til sinna orða. Það er auðvitað þannig að ekkert í samþykkt þessa frumvarps hér gerist á næstu vikum eða mánuðum sem verði þjóðinni til mikils voða í þessum efnum, ég vona a.m.k. að það verði ekki. Hins vegar er um grundvallaratriði að ræða og ég tel að í ræðu minni hafi verið sýnt fram á það hversu ófyrirsjáanlegar afleiðingarnar af þessu geta orðið fyrir þjóðina og fyrir ríkið og fjárhag ríkisins að vaða í þessar breytingar hér með þeim bláeygu sjónarmiðum, hvort sem þau eru nú mælt fram í alvöru eða ekki, að einungis sé um formbreytingu að ræða, að þetta stríð hafi verið unnið árið 1998 eða að það hafi unnist smám saman í dómaframkvæmdum eins og ég fjallaði hér um áður. Það eru alvarlegir hlutir sem hér hafa átt sér stað undanfarna áratugi og leitt til þess að auðlindir okkar, þær sem eiga að vera okkur sameiginlegar eða eiga að vera í okkar forsjá, hafa smátt og smátt verið togaðar yfir í markaðsskipulag þar sem ekki stendur til að beita markaðnum sem þjóni til þess að framkalla ákveðið ástand, hvetja menn til sérstakrar hegðunar en hafa utan um þann ramma sem samfélagið setur og telur hyggilegt. Þessar breytingar hafa tekið til auðæfanna í hafinu, til auðæfanna á landi og undir því og nú er sem sé í þriðja lagi verið að leiðrétta þennan sögulega misskilning um vatnið þannig að orð stjórnarliða þeirra sem hér hafa tekið þátt í umræðunni séu túlkuð. Ég vara við þessu frumvarpi, forseti, og ég vara líka við þeim vinnubrögðum sem að baki standa. Ég tel að í raun og veru hafi ríkisstjórn, jafnvel með nokkuð góðan þingmeirihluta, ekki siðferðilegt leyfi til þess að ráðstafa gæðum þjóðarinnar allrar með þessum hætti. Hún verði að leita miklu víðari samstöðu í samfélaginu og meðal stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka þegar um er að véla þau mál sem snerta alla þjóðina og rétt hennar, eins og sagði hér í einum textanum, ekki bara í þessari kynslóð heldur í öllum þeim kynslóðum sem eftir eiga að koma, þegar hún leggur það til eða íhugar það að skapa með lagasetningu af því tagi sem hér er um að ræða skaðabótarétt sem enginn veit hver kynni að verða fram í tímann vegna þess að fært hafi verið yfir í einkaeignarrétt einstaklingum og fyrirtækjum til handa það sem sannarlega á að vera í forsjá eða eigu þjóðarinnar. Ég tel að þetta sé alvörumál og þó ekki væri til annars en að vekja athygli á því held ég að þessum nokkru mínútum mínum hér í ræðustól Alþingis hafi verið vel varið.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til vatnalaga sem er hér til 2. umr., frumvarp sem er eitt skrefið enn af hálfu þessarar ríkisstjórnar í einkavæðingu á auðlindum þjóðarinnar. Í þessu máli takast á grundvallarsjónarmið, annars vegar sjónarmið ríkisstjórnar einkavæðingar, ríkisstjórnar græðginnar, ríkisstjórnar sem vill gína yfir öllu á stundinni, ríkisstjórnar sem telur að hún beri enga ábyrgð gagnvart framtíðinni og hins vegar þau sjónarmið sem við stöndum fyrir, m.a. Vinstri hreyfingin - grænt framboð, að við séum aðeins tímabundnir gestir í umgengni við auðlindir okkar og höfum engan rétt til þess að framselja þær eða telja þær einstaklingum eða fyrirtækjum, og ekki einu sinni hverri kynslóð, til eignar. Í þessu sambandi er hægt að vitna til góðs kvæðis, sem eitt af góðskáldum okkar, Tómas Guðmundsson, orti, og heitir Hótel Jörð. Ég vil vitna í upphafserindi þess, en þar stendur, með leyfi forseta: Tilvera okkar er undarlegt ferðalag. Við erum gestir og hótel okkar er jörðin. Einir fara og aðrir koma í dag því alltaf bætast nýir hópar í skörðin. Þannig er með okkar tilveru hér að við erum aðeins gestir. Þá skiptir máli hvernig við göngum um það hótel sem við gistum. Við vonumst til þess að við getum, og okkur ber skylda til þess, búið svo í haginn að aðrir gestir komi og enn aðrir um ókomin ár, aldir og þúsundir ára, fólk sem kemur og gistir þessa jörð. Við megum á engan hátt skerða möguleika þessara gesta né heldur dýnamikina eða þann lífskraft sem ber lífið áfram hér á jörðinni og reyndar í geimnum öllum, og þar er vatnið einmitt lykilatriði. Þó svo að þessi ríkisstjórn og sérstaklega þeir málaflokkar sem heyra undir Framsóknarflokkinn - og það eru furðuleg örlög iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins að koma hér inn með hvert frumvarpið á fætur öðru sem lýtur að því að slá eign sinni á auðlindir þjóðarinnar, auðlindir heimsins, tímabundna eign, til þess að geta síðan einkavætt þær og gert þær að framseljanlegum gæðum. Það frumvarp sem við erum hér að fjalla um snýst einmitt um einkavæðingu á vatni, einkavæðingu á auðlindinni vatn, snýst um það að skilgreina hana sem framseljanlega eign sem hægt sé að einkavæða og láta ganga kaupum og sölum. Þetta er að vísu liður í hugmyndafræði ríkisstjórnarinnar og sérstaklega þá Framsóknarflokksins sem er látinn draga einkavæðingarvagninn. Við tókumst fyrr í vetur á um frumvarp sem laut að jarðrænum auðlindum þar sem ráðherra Framsóknarflokksins vildi fá að gera rannsóknar- og virkjunarleyfi í vötnum landsins framseljanleg. Hér liggur einnig fyrir þinginu frumvarp um að hlutafélagavæða Rarik, sem er undanfari þess að selja þau orkufyrirtæki, og áfram er það Framsóknarflokkurinn sem látinn er draga einkavæðingarvagninn. Við vitum líka af fyrirætlunum og yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar, bæði hæstv. iðnaðarráðherra og reyndar fleiri ráðherra, um áhuga á því að einkavæða Landsvirkjun, sem sagt orkufyrirtækin. Einn liður í því til að geta látið þetta ganga sem best fyrir sig að þeirra mati er að geta einkavætt líka vatnsauðlindina þannig að þetta geti allt fylgt saman, orkuverin, vatnsauðlindin og síðan þá salan á rafmagninu. Þetta er liður í þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur og aftur er það Framsóknarflokkurinn sem dregur þann vagninn að hér skuli atvinnulífið byggjast á erlendri stóriðju, á álverum. Og til að tryggja að orkan fari nú til þeirra fyrirtækja er þetta einmitt liðurinn í því, að markaðsvæða auðlindina vatn. Ég verð að segja, frú forseti, að þetta er mjög dapurt hlutskipti finnst mér fyrir stjórnmálaflokk eins og t.d. Framsóknarflokkinn sem sprottinn er upp úr félagshyggju og sprottinn upp úr því að bera virðingu fyrir samfélagi og náttúru landsins, að hann skuli umturnast svona með þessum hætti að nú skuli engu eirt, einkavæða á orkukerfið og vatnið, og þetta skuli vera þau mál sem sá flokkur berst hvað harðast fyrir á Alþingi. Maður veltir fyrir sér hvort það sé einhver þrýstingur, eins og við heyrðum í fréttum núna fyrir nokkrum dögum, frá einhverjum öðrum aðilum, erlendum aðilum, einhverjum stórrisum á íslenska ríkisstjórn sem geri það að verkum að hún sé að bogna fyrir tilteknum kröfum, eins og t.d. þegar álrisinn Alcan var með í hótunum við íslensk stjórnvöld að ef þeir fengju ekki að stækka álverið í Straumsvík mundu þeir bara fara. Ef þeir fengju ekki sinn hluta í orkuauðlindum landsins, ef þeir fengju ekki sinn hluta í svokölluðum mengunarkvóta sem landið hefur þá mundu þeir bara fara. Fyrir ráðherra sem hefur svo ofboðslega gaman af því að fara út að borða með þessum mönnum, eins og hæstv. iðnaðarráðherra sagði á síðu sinni varðandi stjórnarmenn og eigendur Alcoa, það væri svo gaman að fara út að borða með þeim og heimsækja þá jafnvel til New York til að borða með þeim, þá gerir maður sér grein fyrir hvers konar tak erlendir aðilar eru búnir að fá á íslenskum stjórnvöldum. Er það kannski að birtast núna í þessum nýjum vatnalögum sem hér liggja fyrir þinginu? Það er a.m.k. skrýtið og sérkennilegt að þetta mál skuli vera borið fram af iðnaðarráðherra en ekki umhverfisráðherra. Margur mundi nú halda að vatn sem auðlind ætti frekar að heyra undir umhverfisráðherra sem ætti þá að fara með hina umhverfislegu þætti auðlindarinnar til lengri tíma. Undir iðnaðarráðherra ætti kannski fyrst og fremst að heyra tímabundin notkun og ráðstöfun á ákveðnum þáttum auðlindarinnar til einstakra atvinnugreina. En hér virðist það vera iðnaðarráðherra sem sest á umhverfisráðherrann og hér er keyrt fram frumvarp til vatnalaga án þess að liggi fyrir t.d. frumvarp um vatnsvernd sem þó hefur verið boðað að sé væntanlegt og var boðað meira að segja á síðasta ári að væri væntanlegt en bólar ekkert á enn. Því er augljóst hver ræður þarna ferð varðandi þessi mál. Í 1. gr. frumvarpsins er mjög furðulegt orðalag og væri fróðlegt að heyra lögskýringu á því. Hér stendur, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni, skynsamleg vatnsnýting og hagkvæm og sjálfbær nýting vatns.“ Skynsamleg vatnsnýting, já. Það eru aldeilis mjög skýr orð í lagatexta. Við vitum sem þekkjum áhuga og áherslur ríkisstjórnarinnar, ég tala nú ekki um áherslur iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins, hvað er skynsamleg vatnsnýting í huga hennar, það eru bara virkjanir og aftur virkjanir. Stíflun áa og fljóta, virkjanir og aftur virkjanir. Það er það sem sá hæstv. ráðherra hefur lagt í og kallar vafalaust þetta sem hér stendur skynsamlegt, sem ég er þó algjörlega ósammála. En að setja í lagatexta orð sem hefur enga í rauninni lagatæknilega þýðingu eins og „skynsamleg vatnsnýting“, finnst mér vera með ólíkindum og sýnir hvers konar vinnubrögð eru hér að baki. Þarna stendur áfram: „Við hvers konar nýtingu vatnsréttinda samkvæmt lögum þessum skal þess gætt að raska ekki vatni, farvegi þess, lífríki þess, vistkerfum eða landslagi“ - og svo kemur, frú forseti: „umfram það sem nauðsynlegt er.“ Drottinn minn dýri, þvílíkt orðalag, svona fullkomlega matskennt orðalag á meginmarkmiðum uppsettra laga. Þó að ég sé ekki lögfróður hlýtur maður að velta því fyrir sér að ef upp kemur lagalegur ágreiningur um túlkun þessara laga, um einhver atriði sem koma upp varðandi meðferð á lögunum, þá á að koma með úrskurð á grundvelli einhvers matskennds orðalags eins og hér er, „skynsamleg vatnsnýting“, eða að ekki megi raska „vatni, farvegi þess, lífríki þess, vistkerfum eða landslagi umfram það sem nauðsynlegt er.“ Að mati hverra? Og hver setur saman svona lagatexta? Ég er alveg hissa á því að ekki skuli þá bara standa hérna berum orðum, eins og þetta þýðir í munni eða í verki hjá núverandi ríkisstjórn og þá sérstaklega af hálfu Framsóknarflokksins, að það standi bara: Það skal virkja allt sem hægt er að virkja. Það er í rauninni það sem verið er að segja. Þetta matskennda orðalag er alveg furðulegt í lagatexta. Við skulum segja að ef væri nú búið að skipta um iðnaðarráðherra, sem við vonum að verði sem allra fyrst, og það kæmi iðnaðarráðherra úr flokki Vinstri grænna.

Ætlarðu að bjóða þig fram?

Já, það er hárrétt hjá hv. þm. Valdimari Friðrikssyni, ég væri alveg reiðubúinn að taka við iðnaðarráðuneytinu af núverandi iðnaðarráðherra og því fyrr því betra. En dettur einhverjum í hug að ég mundi leggja sama skilning í hvað væri skynsamleg vatnsnýting og núverandi hæstv. iðnaðarráðherra? Nei, ég get bara alveg fullvissað ykkur um það að þar væri alveg himinn og haf á milli. En við ættum að fara eftir þessum sama lagatexta ef þetta yrði að lögum. Bara þessi upphafsgrein lagafrumvarpsins er alveg með ólíkindum lagatæknilegt klúður, finnst mér. Eins og komið hefur ítarlega fram í umræðunni um lagafrumvarpið er verið að breyta lagaákvæðum núgildandi vatnalaga þannig að hægt er að eignfæra auðlindina og gera hana framseljanlega. Þetta er alveg þveröfugt við það sem margur annar er að berjast fyrir. Áður en ég kem að nefndaráliti minni hluta iðnaðarnefndar um málið - en hv. þm. Hlynur Hallsson hefur hina síðari viku setið sem fulltrúi Vinstri grænna í iðnaðarnefnd og þótt hann sé áheyrnarfulltrúi er hann aðili að því nefndaráliti sem hérna liggur fyrir af hálfu minni hlutans, ég kem að því seinna - langar mig til að rifja upp og vitna til forustugreinar Morgunblaðsins frá 1. nóvember 2005 einmitt þegar frumvarpið var lagt fram og sýnir kannski örlítið í hnotskurn sjónarmið þess blaðs, a.m.k. á þeim tíma, í þeim skrifum varðandi málið. Með leyfi forseta, yfirskriftin er Rétturinn til vatns: „Það kann að virðast lítil þörf fyrir því að ræða sérstaklega um aðgang að vatni á Íslandi.“ - Ég er að vitna í forustugrein Morgunblaðsins, frú forseti. - „Staðreyndin er hins vegar sú að um þriðjungur mannkyns býr um þessar mundir við vatnsskort og nýtur því samkvæmt skilgreiningu ekki grundvallarmannréttinda. Um helgina var haldin ráðstefna undir yfirskriftinni Vatn fyrir alla. Samhliða ráðstefnunni gáfu samtökin BSRB, Landvernd, Náttúruverndarsamtök Íslands, Hjálparstarf kirkjunnar, Kennarasamband Íslands og SÍB út sameiginlega yfirlýsingu til að vekja athygli á mikilvægi vatns og sérstöðu. „Þótt enginn vatnsskortur sé á Íslandi þá er staðan önnur víðast hvar í heiminum,“ segir í yfirlýsingunni. „Gnótt vatns gefur því ekki tilefni til skeytingarleysis af okkar hálfu. Þvert á móti ber okkur að færa lagaumgjörð um vatn í þvílíkan búning að hún tryggi rétta forgangsröðun varðandi vatnsvernd og nýtingu og geti verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar.““ Takið eftir, þarna er lögð áhersla á að vatnsverndin komi á undan vatnsnýtingunni, ég vek athygli á því. Hérna er verið að vitna í leiðara Morgunblaðsins: „Leggja samtökin til að sett verði í stjórnarskrá ákvæði um skyldur og réttindi stjórnvalda og almennings, sem taki til réttinda, verndunar og nýtingu vatns. Sagði Nigel Dower, kennari í þróunarsiðfræði við Háskólann á Akureyri, á ráðstefnunni að aðgangurinn að vatni væri lykilatriði í réttinum til lífs. Rétturinn til vatns tæki til þess, sem þyrfti til að tryggja heilbrigt líf og mannlega reisn.“ Í þessu frumvarpi til vatnalaga er iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins ekki aldeilis að ganga inn á þessar brautir heldur er lagt til að vatnið verði einkavætt svo hægt verði að selja það og taka vatnið úr almannaumsjá. Áfram segir í forustugrein Morgunblaðsins um málið, með leyfi forseta: „Alþjóðaheilbrigðisstofnun Sameinuðu þjóðanna áætlaði árið 2002 að 1,7 milljarða manna skorti aðgang að hreinu vatni og um 2,3 milljarðar manna þjáðust af sjúkdómum, sem rekja mátti annars vegar til óhreins vatns og hins vegar hárrar verðlagningar á vatni. Seinna vandamálið hefur farið vaxandi, ekki síst vegna einkavæðingar á vatnsveitum í löndum á borð við Indland. Páll H. Hannesson, alþjóðafulltrúi BSRB, sagði í fyrirlestri sínum á ráðstefnunni um helgina að rannsóknir sýndu að reynslan af einkavæðingu vatns í þróunarlöndunum hefði yfirleitt verið slæm. Skort hefði á samkeppni og fyrirtæki hefðu ekki fjárfest eins mikið og búist hefði verið við í nývirkjum og viðhaldi auk þess sem verð á vatni hefði hækkað. „Tvö ríki, Úrúgvæ og Holland, eru nú í þann mund að banna einkavæðingu vatns með lögum.“ - Ég held að við ættum að senda iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins til Úrúgvæ til að kynna sér hvað þeir eru að gera þar. Þeir ætla að banna einkavæðingu vatns með lögum. Hvað erum við að gera hér samkvæmt frumvarpi iðnaðarráðherra? Hér á að fara að einkavæða vatn með lögum. - „Í báðum tilfellum er ekki aðeins kveðið á um að ekki megi einkavæða vatnsveitur, heldur einnig að ekki megi fela einkaaðilum rekstur vatnsbóla. Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst 2005 til 2015 áratug alþjóðlegra aðgerða til að tryggja vatn til lífsviðurværis. Í ályktun allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna frá 2004 er það markmið sett að fækka þeim um helming, sem ekki hafa aðgang að eða efni á öruggu drykkjarvatni.“ Frú forseti. Þó að við teljum okkur hafa nóg af vatni á þessu augnabliki erum við samt aðilar að alþjóðlegu starfi, við erum aðilar að Sameinuðu þjóðunum og þar af leiðandi erum við líka aðilar að baráttunni fyrir því að tryggja öllum jafnan rétt til vatns og við erum þá líka aðilar að þeirri ákvörðun Sameinuðu þjóðanna að lýsa ár 2005 til 2015 áratug alþjóðlegra aðgerða til að tryggja vatn til lífsviðurværis. Hvað erum við að gera hér? Þveröfugt. Þetta frumvarp iðnaðarráðherra gengur í þveröfuga átt við yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Hér á að fara að einkavæða vatn, taka það úr almannaforsjá sem gengur þvert á það sem Sameinuðu þjóðirnar leggja til. Frú forseti. Stundum koma nú góðir sprettir í Morgunblaðinu þó að það geti að öðru leyti litið út undan sér og haldið fram sjónarmiðum sem ekki eru til að hæla. Í þessu tilfelli er það svo, en í leiðara Morgunblaðsins frá 1. nóv. 2005 segir áfram, með leyfi forseta: „Tilgangur einkavæðingar er fyrst og fremst að tryggja neytendum betri þjónustu og kjör með tilstuðlan samkeppni, ekki að færa einokun frá einni hendi yfir á aðra. En það hlýtur einnig að vera mikið álitamál hvort hægt sé að einkavæða auðlind á borð við vatn og má yfirfæra þá umræðu yfir á umræðuna um auðlindir hafsins og spyrja hvort ekki sé rétt að líta á vatn sem þjóðareign. Nú stendur yfir nefndarstarf um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Rétt er að við þá endurskoðun verði áskorunin sem kemur fram í yfirlýsingu félagasamtakanna fyrir helgi um vatn fyrir alla tekin til alvarlegrar skoðunar. Þótt á Íslandi sé gnægð vatns verða Íslendingar að sýna að þeir kunni að umgangast þessa mikilvægu auðlind af virðingu og alúð.“ Þetta segir í forustugrein Morgunblaðsins frá 1. nóv. 2005. Ég get ekki séð að það frumvarp til vatnalaga sem við erum að fjalla um sé í þeim anda sem hér er verið að skrifa og segja og leggja áherslu á og ég tek heils hugar undir að á að skoða nú þegar í gangi er nefndarstarf um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þar kemur einmitt sterklega til álita, og Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur lagt það afdráttarlaust til, rétturinn á vatni fyrir alla og að vatn sé í rauninni þjóðareign, ekki þjóðarinnar á hverjum tíma heldur sé vatnið í rauninni eign lífsins á jörðinni og ætti þess vegna að vera bundið í stjórnarskrá að enginn einn fari með einkaeignarrétt á vatni, en þetta frumvarp stangast einmitt á við það. Hví ekki að ljúka þessari vinnu við stjórnarskrána áður en slíkt frumvarp er lagt fram? Ég skora hér á Morgunblaðið, sem oft hefur einmitt eins og hér haft mótandi áhrif á umræðuna og jafnvel líka á þá niðurstöðu sem orðið getur af umræðunni, að fylgja þessum skoðunum sínum eftir og taka þátt í þeirri baráttu sem við stöndum fyrir, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og einnig Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins, um að stöðva þetta frumvarp uns búið er að ljúka stjórnarskrárvinnunni, eins og lagt er til hér í leiðara Morgunblaðsins, og leggja fram og afgreiða frumvarp um vatnsvernd sem réttilega er bent á í forustugreininni að eigi að koma á undan nýtingarlögunum. Ég mátti því til með, frú forseti, að grípa þennan leiðara Morgunblaðsins til stuðnings þeirri kröfu sem við þingmenn stjórnarandstöðunnar höfum lagt hér til, að þessu máli verði vísað frá, og er einmitt í fullu samræmi við þessa forustugrein Morgunblaðsins sem ég var að vitna til. Það er mjög fróðlegt að vitna í það sem verið er að skrifa um þessi mál. Hér er grein sem birtist í Blaðinu 19. nóv. 2005 og fjallar einmitt um vatn. Hún er í fréttaskýringadálki sem Þórður S. Júlíusson skrifar þar sem fyrirsögnin er „Evrópa næsti markaður vatnsfyrirtækja“. Þar segir: „Einkavæðing er umdeilanleg og sitt sýnist hverjum um kosti þeirrar aðferðafræði. Hér á Íslandi hefur hún verið talin vel heppnuð að mörgu leyti og búið er að einkavæða nánast allt sem hægt er utan hornsteina almannaþjónustunnar. Þjónustuliðir eins og rafmagns- og vatnsveitur hafa þó verið einkavæddir víða um heim með afar misjöfnum árangri. Blaðið kynnti sér árangurinn, ástæður þess að farið hefur verið út í slíkar rekstrarbreytingar og hvað mundi gerast á Íslandi ef þær verða að veruleika hér á landi.“ Frú forseti. Ég vek athygli á því að markaðsvæðing rafmagns er komin á fullt og við höfum rætt ítarlega í vetur afleiðingar markaðsvæðingar rafmagnsins, nýju raforkulögin sem iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins keyrði í gegn og hafa leitt til mikillar heildarhækkunar á rafmagni þrátt fyrir að allt öðru væri lofað. Næsta skrefið er að einkavæða orkuveiturnar, Rarik. Vafalaust kemur bráðlega inn í þingið til 2. umr. frumvarp til laga um einkavæðingu á Rarik og að undirbúa Rarik til sölu. En þegar raforkulögin voru til umræðu á Alþingi fyrir rúmum tveimur árum var þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs eini stjórnmálaflokkurinn sem benti á allar þessar hættur við einkavæðingu og markaðsvæðingu rafmagnsins, sem hefur síðan allt komið á daginn. Í þessari ágætu grein, sem ég ætla að leyfa mér að vitna til áfram, frú forseti, segir: „Alþjóðabankinn hefur alltaf staðhæft“ - Alþjóðabankinn er nefnilega gríðarlegt veldi í heiminum, skipar þjóðum og ríkisstjórnum fyrir, þetta byrjar nú allt eitthvað á Al, var það ekki Alcan eða eitthvert svoleiðis fyrirtæki sem var að skipa forsætisráðherra Íslands fyrir? Það skyldu þó ekki vera tengsl milli Alcan og Alþjóðabankans? Alla vega geta þeir skipað fyrir - „að hann neyði ekki einkavæðingu upp á þau lönd sem hjá honum hljóta lán. Rannsóknir ICI (International Consortium of Investigative Journalists)“ - þetta er stofnun sem rannsakar alþjóðlegar fjárfestingar - „sem gerðar voru í samstarfi við bankann sýna þó að einkavæðing er að verða stærri og stærri hluti af skilyrtri lánastefnu bankans. Gögn frá Alþjóðabankanum sýndu að frá árunum 1990 til loka árs 2002 hafi bankinn veitt 276 lán undir heitinu „Water Supply Loans“, - eða lán til að koma á vatnsveitum - „og fólu í sér breytingar eða einhvers konar áhrif á vatnsaðgengi viðkomandi landa. Í einu af hverjum þremur lánum sem bankinn veitti undir þessum formerkjum þá var þess krafist að viðkomandi land mundi einkavæða vatnsveitur sínar að einhverju eða öllu leyti áður en að lánin voru veitt. Þessi lán falla undir hatt svokallaðra fjárfestingarlána, en það eru langtímalán sem bankinn veitir til 5–10 ára í senn.“ - Bíðum við, er hér kannski eitthvað svoleiðis á ferðinni? Er það þess vegna sem ríkisstjórnin liggur hundflöt fyrir einkavæðingaráætlunum eins og þeim að einkavæða vatnið? Eru það kannski kröfur frá einhverjum stofnunum sem byrja á Al, annaðhvort Alþjóðabanki eða eitthvað annað? - „Því virðist augljóst að Alþjóðabankinn hafi vissulega lagt sín lóð á vogarskálar einkavæðingar á opinberri þjónustu. Þótt öll lán bankans séu ekki bundin slíkum einkavæðingarskilyrðum þá er stór hluti þeirra það klárlega.“ Áfram segir í þessari grein: „David Hall er prófessor og forstöðumaður deildar við háskólann í Greenwich sem hefur sérhæft sig í rannsóknum á mismunandi rekstrarformum innan almannaþjónustu. Hann hélt erindi á Íslandi í gær þar sem hann talaði um afleiðingar einkavæðingar vatns. Í máli hans kom fram að þau fyrirtæki sem hafa tekið yfir rekstur vatnsveitna í þróunarlöndum sem hafa gengist undir einkavæðingarskuldbindingar vegna lána og annars konar þrýstings alþjóðastofnana vilji flestöll losna út úr þessum rekstri. Auk þess standa þau mörg hver í dómsmálum vegna þess að þau hafa ekki getað grætt eins mikið og þau bjuggust við.“ - Bíðum við, er sú frumþörf mannkynsins, vatn, eitthvað sem á að vera gróðavegur? Jú, Alþjóðabankinn lítur svo á. - „Í Argentínu einni saman eru t.d. 42 slík mál í gangi þar sem alþjóðleg einkafyrirtæki eru að krefja ríkisstjórnir um skaðabætur fyrir skort á gróða. Þessum málum hefur nú verið vísað til alþjóðlegra gerðardóma og verður niðurstaða þeirra án efa athyglisverð og fordæmisgefandi.“ Frú forseti. Svo erum við hér eða réttara sagt Framsóknarflokkurinn að fara hér fram á eða krefjast þess að við einkavæðum líka vatnsveiturnar og vatnsauðlindirnar okkar sem margar aðrar þjóðir eru núna að reyna að komast út úr. Hér stendur áfram: „Áhugaverðasta dæmið um einkavæðingu sem er farin að súrna sem David Hall talaði um er líklega staða Jakarta, höfuðborgar Indónesíu. Þar voru vatnsveiturnar einkavæddar og seldar tveimur alþjóðlegum vatnsrisum, franska fyrirtækinu Suez og Thames Water Utilities sem er upprunnið í Bretlandi. Í dag vilja bæði þessi fyrirtæki komast undan skuldbindingum sínum og skila vatnsveitum til stjórnvalda vegna þess að þær eru ekki nægilega arðbærar. Fyrirtækin vilja hins vegar að stjórnvöld segi upp samningum við þau svo þau geti síðan krafist skaðabóta vegna uppsagnarinnar. Stjórnvöld vilja á sama tíma þjóðnýta vatnið að nýju en telja sig ekki geta sagt upp samningum við einkafyrirtækin vegna þess að þau hafa ekki efni á því að borga þeim skaðabæturnar sem þau mundu þá sækja. Báðir aðilar eru því sammála um að þjóðnýta eigi vatnið að nýju en það er samt ekki hægt vegna mögulegra skaðabótakrafna. Þarna hefur því skapast algjört sjálfskaparvíti.“ Frú forseti. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins hefur kynnt sér þetta. Þarna í Indónesíu vilja menn þjóðnýta vatnsauðlindina aftur, taka hana aftur til baka úr einkavæðingunni. Hér er iðnaðarráðherra að flytja frumvarp um einkavæðingu vatnsins þegar aðrar þjóðir, sem hafa brennt sig svo illilega, eru að reyna að þjóðnýta það á ný. En vegna þess að þau voru búin að einkavæða það og framselja réttinn þá telja þau sig ekki hafa almennilega efni á því að þjóðnýta það og standa undir þeim skaðabótakröfum sem gætu verið lagðar fram. Í þessari ágætu grein, sem birtist í Blaðinu, undir liðnum Fréttaskýring, og höfundur er Þórður S. Júlíusson, segir áfram: „David segir að þessi vatnsfyrirtæki séu í síauknum mæli að horfa til Evrópu í seinni tíð“ - þá ættu þau nú að vita hvað iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins er að gera hér - „eftir að hafa að stærstum hluta mistekist í þróunarlöndunum. Þetta er fyrst og fremst vegna þess að það þrífst mun meiri pólitískur stöðugleiki hér en í þróunarheiminum og efnahagslegar forsendur eru allt aðrar. „Þau hafa enn fulla trú á því að einkavæðing vatns geti verið arðbær iðnaður,“ segir David.“ - Þess vegna vilja þau snúa sér til Evrópu. „David nefnir þreifingar sem hafa átt sér stað í Rússlandi því til stuðnings. Hann segir það klárt mál að þessi fyrirtæki horfi hýrum augum til hinnar stöðugu Evrópu velsældar og allsnægta þegar þau eru að skoða viðskiptatækifæri framtíðarinnar. „Öll pólitískt stöðug ríki í Evrópu sem eru efnahagslega farsæl eru þess vegna skotmörk þessarar einkavæðingar.““ - Einkavæðingar á vatni. Það er kannski þess vegna sem Ísland er nú komið í skotlínuna varðandi einkavæðingu á vatni að þessi stórfyrirtæki sjái að hér sé hægt að komast yfir vatnsauðlindirnar og hafa út úr þeim nægilegan arð eins og þeir kalla það. Áfram segir hér: „David segir að þetta sé helst vegna þess að lagakerfi Evrópulanda mundi án efa viðurkenna rétt fyrirtækjanna til skaðabóta því að eignarréttur er nánast án undantekninga gífurlega vel varinn innan lagabálka þeirra.“ Það sé þess vegna lítil áhætta í því að koma og fjárfesta í einkavæddum vatnsauðlindum í Evrópu vegna þess hve eignarrétturinn er vel varinn eftir að búið er að skilgreina auðlindina sem slíka. En aukinn kostnaður lendir á þegnunum. Áfram segir í þessari ágætu grein í Blaðinu frá 19. nóv. 2005, með leyfi forseta: „Sem pólitískt stöðugt og efnahagslega farsælt land hlýtur Ísland að vera eitt þessara ríkja. Hér á landi er eignarréttur landeigenda líka niðurnegldur í auðlindalögunum, hér ríkir því algjör eignarréttur á vatni. Það þýðir að aðgengi að vatni hér er ekki tryggt heldur er vatn eign einstaklinga eða stofnana. Vissulega eru vatnsveitur enn sem komið er í eigu sveitarfélaga á Íslandi en það er ekkert því til fyrirstöðu að þær verði seldar einkaaðilum í framtíðinni. Reyndar virðist það vera yfirlýst stefna núverandi stjórnvalda að halda áfram með það einkavæðingarferli sem átt hefur sér stað á undanförnum árum og ef heilbrigðis- og menntamál eru undanskilin virðist fátt vera eftir til að einkavæða utan þeirrar almannaþjónustu sem sér landanum fyrir rafmagni, hita og auðvitað vatni.“ Áfram segir í þessari góðu grein, sem ég ætla að vitna áfram til, með leyfi forseta: „Raunar sagði Geir H. Haarde í ræðu sinni á landsfundi Sjálfstæðisflokksins í síðasta mánuði að honum þætti „mikilvægt að gefa einkarekstrinum tækifæri til að koma víðar að þeirri þjónustu sem er fjármögnuð af hinu opinbera,“ og kom þar fram að hann hafi einna helst horft í átt til Landsvirkjunar í þeim efnum.“ - Reyndar alveg eins og iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins sem hefur einmitt lýst yfir sama áhuga á að einkavæða og selja Landsvirkjun. „Ef Landsvirkjun er gjaldgeng til einkavæðingar virðist fátt því til fyrirstöðu að hægt sé líka að einkavæða vatnið,“ segir í þessari grein. Og áfram segir: „Iðnaðarráðherra hefur vissulega leyfi samkvæmt auðlindalögum til að nýta auðlindir hvar sem þær finnast og eftir hentugleika samkvæmt auðlindalögum frá 1998. Þessi nýting er hins vegar háð því að ríkið nái samkomulagi við jarðeigendur um greiðslu fyrir ómakið eða sérstakri skaðabótagreiðslu til hans ef slíkir samningar nást ekki. Það er því ljóst að það fylgir því aukinn kostnaður fyrir ríkið að tryggja aðgengi þegna sinna að vatni ef það getur mögulega verið skilgreint sem markaðsvara og einkavæðingarhugsjónir ríkisstjórnarinnar ná fram að ganga. Það mætti ætla að sá kostnaður mundi aukast eftir því sem vatn verður mikilvægara sem verslunarvara. Þar sem þegnarnir eru þeir sem standa straum af kostnaði við ríkisreksturinn er ljóst að sá aukni kostnaður mundi lenda á okkur. Því er krafa BSRB og annarra félagasamtaka um að eignaraðild á neysluvatni til almennings verði gert félagslegt í stað þess að vera sértækt og réttur þegnanna til aðgengis að því verði settur í stjórnarskrá afar skiljanleg. Ef svo verður ekki er alltaf vafamál hvort þjóðinni verði tryggt nægilegt framboð, öryggi og aðgengi að vatni á hóflegu verði.“ Frú forseti. Í þessari grein, sem ég hef vitnað í, hafa verið raktar tilvitnanir frá öðrum löndum sem hafa lent í einkavæðingu á vatnsauðlindinni og eru núna að reyna að ná henni aftur til baka. Hér er einnig bent á þann þrýsting sem Alþjóðabankinn hefur beitt þjóðir til að einkavæða grunnþjónustu sína, til að einkavæða auðlindina, sem eru náttúrlega alveg forkastanleg vinnubrögð af þeirri stofnun. Einhvern veginn, eins og hér er ýjað að, virðist einhver slíkur þrýstingur vera kominn á stjórnvöld hér að einkavæða vatn og að vatn verði gert að markaðsvöru þannig að þessi alþjóðlegu fyrirtæki sem hafa áhuga á að græða á vatnsauðlindinni sem slíkri komist hér inn. Á ráðstefnu, sem haldin var nú í haust, um aðgang að vatni - það eru fleiri sem hafa fjallað um hana. Mig langar hér að vitna í nokkur erindi sem voru haldin þar. Hér hefur áður verið lesin yfirlýsingin sem þessi samtök birtu. Í umfjöllun Morgunblaðsins 31. október árið 2005, í fréttayfirliti eftir Svavar Knút Kristinsson, undir fyrirsögninni: Aðgangur að vatni eru grundvallarmannréttindi, segir svo, með leyfi forseta: „Rannsóknir sýna að reynslan af einkavæðingu vatns í þróunarlöndum hefur yfirleitt verið slæm. Skortur hefur verið á samkeppni, bæði sökum þess að um vatn gildir svokölluð „náttúruleg einokun“ og einnig vegna þess að stórfyrirtæki á markaðinum eru mjög fá. Þá hafa fyrirtæki ekki fjárfest eins mikið og við var búist í nývirkjum og viðhaldi og vatnsverð hefur farið hækkandi í takt við auknar arðsemiskröfur fyrirtækja.“ „Á ráðstefnu sem haldin var á Grand Hóteli síðasta laugardag“ - þetta er mánudaginn 31. október - „komu fram fulltrúar kirkjunnar, vísindasamfélagsins, hins opinbera og almennings, auk þess sem Nigel Dower, kennari í þróunarsiðfræði við Háskólann á Akureyri, flutti erindi um þá siðfræði sem snýr að aðgangi almennings að hreinu neysluvatni. Sneru erindin að hinum ólíkustu hliðum vatns, allt frá vatninu í náttúru Íslands til brunnabygginga Hjálparstofnunar kirkjunnar í Afríku og þýðingu þess fyrir konur og börn í álfunni.“ Áfram er vitnað í þessari frétt Morgunblaðsins, og kemur næsta millifyrirsögn: Mótstaða við einkavæðingu: „Í máli Páls“ - Hannessonar, alþjóðafulltrúa BSRB - „kom enn fremur fram að verðið á vatni í Manilla á Filippseyjum hefur hækkað um 600% í höndum einkafyrirtækja frá árinu 2001. Segir Páll áherslur Alþjóðabankans“ - ég ætlaði að fara að segja Alcan, en þetta er Alþjóðabankans, allt sem byrjar á Al getur haft þrýsting á stjórnvöld - „og annarra alþjóðastofnana á markaðsvæðingu vatnsveitna nú mæta vaxandi andstöðu fólks í þróunarlöndum og einnig á Vesturlöndum.“ Já, hér er líka andstaða gagnvart einkavæðingu vatns. Það er þess vegna sem þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, þingmenn Samfylkingarinnar og þingmenn Frjálslynda flokksins sameinast hér um og gera þá kröfu að það frumvarp sem hér liggur fyrir, um einkavæðingu auðlindarinnar vatns, sem keyrt er áfram af iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins og af ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, verði stöðvað einmitt af þeim ástæðum sem ég hef hér rakið. Í umfjöllun Morgunblaðsins segir áfram, með leyfi forseta: „Þá sé það athugavert að Alþjóðabankinn sem og aðrir þróunarbankar og styrkveitendur séu hins vegar tregir til að veita vatnsfyrirtækjum í opinberri eigu nokkurn stuðning, þrátt fyrir að opinber fyrirtæki beri ábyrgð á meira en 90% af vatnsveitum og skólplögnum í heiminum.“ Ja, hugsið þið ykkur. Að alþjóðabankar og þróunarbankar, sem þykjast standa fyrir því, og er falinn sá trúnaður, að byggja upp og veita stuðning til uppbyggingar á almannaþjónustu, uppbyggingar á atvinnulífi í þróunarríkjunum, skuli þverskallast eða veigra sér við því að veita opinberum aðilum lán til þess að koma upp vatnsfyrirtækjum í opinberri eigu. Nei, einkavæðingin er það sem rekur það lið áfram. „Í erindi sínu sagði Páll það kröfu PSI, alþjóðasamtaka starfsmanna í almannaþjónustu, sem BSRB er aðili að, að leggja áherslu á hágæða almannaþjónustu sem lið í bættri velferð. Kvað Páll einnig GATS-samninginn, almennt samkomulag um viðskipti með þjónustu, fela í sér hættur, enda snerti hann stjórnvaldsaðgerðir allra stjórnvalda á öllum stigum. Þá séu þær skuldbindingar sem hvert ríki undirgengst við undirritun GATS-samningsins og þegar það fellir einstaka geira þjónustu undir hann, nánast óafturkræfar.“ Í fréttaskýringu Morgunblaðsins er áfram fjallað um þessi sjónarmið og Páll segir, með leyfi forseta: „Ef engir fyrirvarar eru gerðir, t.d. á sviði umhverfisþjónustu, þá má túlka samninginn þannig að hið opinbera megi ekki lengur veita fé í opinbera þjónustu á því sviði, vilji erlendur aðili hefja þar samkeppnisrekstur.“ Já, ef við gerumst aðilar að þessu samkomulagi og búin að einkavæða vatnið, ef við gerumst aðilar að þessu ferli öllu sem iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins er að keyra út í þá getur hið opinbera ekki heldur komið að því að leggja í fjárfestingar í opinberri þjónustu á vatni vegna þess að þeir eru búnir að framselja það frá sér með því að skrifa undir slíka samninga og samþykkja lög um einkavæðingu á vatni. Á hvers konar vegferð erum við? Maður fer að halda að því fólki sem stendur að þessum hermdarverkum einkavæðingar á vatni sé ekki sjálfrátt, enda eru þetta kannski kröfur frá einhverjum aðila eins og Alþjóðabanka eða einhverju sem heitir Al- um að komast yfir vatnsréttindin. Ég kem að því seinna í ræðu minni, frú forseti. Kannski er það einmitt þetta Al sem stendur á bak við þetta, hvort það heitir Alcan, Alcoa eða hvað. Eða Alþjóðabankinn. Ætli skeggið sé ekki skylt hökunni í þeim efnum? Með einkavæðingu á vatnsauðlindinni og vatninu er það um leið orðin markaðsvara og þá getur sá keypt sem hefur kannski bæði pólitíska stöðu og fjármagn til þess. Gæti það ekki verið þægilegt fyrir fyrirtæki eins og Alcan? Sem hótaði blessuðum forætisráðherra okkar og hæstv. forsætisráðherra vitnaði til hér á dögunum að hefði verið beittur hótunum um að ef þeir fengju ekki að stækka álverið sitt í Straumsvík mundu þeir fara. Kannski væri það ekki svo slæmt fyrir Alcan að kaupa eitt stykki fljót, eitt stykki virkjun, eitt stykki vatnsauðlind í einu héraði, því að allt verður þetta orðin markaðsvara ef þetta frumvarp nær fram að ganga. Þetta er ekki hægt í dag. Frú forseti. Hægt er að kaupa virkjunarréttinn, það er rétt, en auðlindina sjálfa, vatn sem þar er, er ekki enn hægt að kaupa, ekki auðlindina sjálfa. Það er hægt að fá með sérstökum ákvæðum nýtingarrétt til ákveðinna þátta.

Það fylgir fasteignarréttinum.

Það fylgir fasteignarréttinum nýtingarréttur, já, en ekki auðlindin sjálf. Þar er nefnilega hugsanafeillinn eða viljandi feill, því að eins og núna er verður að skilgreina nýtingarformið. En með þessum lögum verður eignarrétturinn skilgreindur og hann verður sjálfstæð verslunarvara á auðlindinni sem slíkri. Kannski kristallaðist í frammíkalli hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar þarna einmitt kannski viljandi misskilningur  Ég ætla aðeins frekar að fjalla um vatnið af því að við erum að takast á um grunnatriði. Við erum að takast á um hvort vatnið sé auðlind, hvort hægt sé fyrir einhverja tímabundna kynslóð að slá eign sinni á það eða hvort vatnið er í rauninni bara eign lífsins, lífsdýnamíkurinnar á jörðinni og það megi enginn í raun slá eign sinni á það sem slíkt. Eitt ágætt erindi var flutt á ráðstefnunni Vatn fyrir alla sem mig langar til að vitna til. Það var erindi sem Ingibjörg Björnsdóttir umhverfisfræðingur flutti. Ég held að það sé þarft fyrir einmitt hv. þm. Birki Jón Jónsson, sem er formaður iðnaðarnefndar og virðist í rauninni ekki enn hafa skilið í hverju málið er fólgið og hvað er verið að takast á um. Við erum að takast á um grunnatriði. Ég vitnaði áðan í ræðu minni til hvernig t.d. Jakarta í Indónesíu hafði einkavætt vatnsauðlindina og vill núna þjóðnýta hana til baka en stendur þá frammi fyrir skaðabótakröfum. Ég vitna í erindi sem Ingibjörg Björnsdóttir flutti á ráðstefnunni Vatn fyrir alla sem haldin var á Grand Hóteli 29. október sl. Í þessu ágæta erindi Ingibjargar, sem ég held að sé mjög þarft að fá hér inn í umræðuna segir svo, með leyfi forseta: „Vatn er auðlind á hverfanda hveli. Aðeins 0,5 prósent af vatnsforða jarðar er ferskvatn og nú þegar búa mörg lönd eins og t.d. Ísrael og Egyptaland við viðvarandi vatnsskort. Vatnsskortur er skilgreindur þegar minna en 1000 rúmmetrar af vatni eru til ráðstöfunar á hvern íbúa á ári. Vatn er ekki auðlind í venjulegum skilningi þess orðs. Allt líf á jörðinni er háð vatni. Við notum vatn til ræktunar, til orkuframleiðslu og til þess að framleiða vörur og afurðir. Samfélög komast af án rafmagns og hita en ekkert samfélag getur lifað án vatns. Vatnið er því órjúfanlegur hluti af menningu okkar, hugarheimi og trúarbrögðum. Aðgangur að vatni telst til grundvallarmannréttinda samkvæmt samþykkt Sameinuðu þjóðanna.“ Grundvallarmannaréttinda. Já, frú forseti. Á að einkavæða þau, grundvallarmannréttindi samkvæmt skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna? Jú, það er það sem hér er verið að leggja til. Áfram segir í erindi Ingibjargar, með leyfi forseta: „Sérhver maður skal eiga rétt á drykkjarvatni á hóflegu verði. Ríkjum ber þannig að tryggja að dreifing vatns og fjárfestingar í vatni tryggi öllum þegnum þjóðfélagsins aðgang að drykkjarvatni án tillits til stöðu eða efnahags. Ónægar vatnsbirgðir eru bæði orsök og afleiðing fátæktar. Þeir sem ekki hafa aðgang að hreinu vatni eru jafnframt fátækustu íbúar jarðar. Þeir hafa ekki efni á því að kaupa vatn á frjálsum markaði. Það að tryggja þessum hópi nauðsynlegt drykkjarvatn verður að teljast til grundvallarmannréttinda. Mörgum virðist sem samfélög nútímans séu ekki í tengslum við hið náttúrulega umhverfi. Flestir halda að vatn flæði bara úr krananum og hugsa lítið út í það hvaðan vatnið kemur eða hvert vatnið fer. Spyrja má hvort að við séum í þessu tengslaleysi okkar búin að glata virðingunni fyrir hinum villtu fossum og vatnsföllum landsins sem áður voru hluti af þjóðararfi okkar og þjóðtrú. Höfum við gleymt að bera virðingu fyrir hinum tæru næringarsnauðu íslensku vötnum og því sérstaka lífríki sem þar lifir? Hvernig mun því lífríki farnast ef andrúmsloftið hlýnar enn meira en nú er? Í hugum flestra er vatn bara dauð auðlind“ - að minnsta kosti í augum hæstv. iðnaðarráðherra - „sem hægt er að stífla, veita eða nota til mannlegrar neyslu. Þetta er mikill misskilningur því að vatn er það sem ég vil kalla lifandi auðlind. Vatnið er lifandi á margan hátt. Það flæðir fram, skapar fossa og flúðir. Það nærir allt líf á jörðinni og er í stöðugri hringrás. Þegar við hugsum um vatnið þurfum við að læra að hugsa í hring í stað þess að hugsa áfram í beinni línu tækniþróunar. Við gleymum því oft í pólitískri umræðu að samfélög okkar eru ekki lokaðar samfélagslegar einingar heldur háðar þjónustu náttúrunnar eða því sem kallað er á enska tungu „environmental services“. Við gerum alltaf ráð fyrir því að náttúran veiti okkur gnægtir af ókeypis vatni. Vatn fellur jú af himnum ofan og í hugum flestra er nóg til af því. Heimspeki ráðamanna og viðhorf þeirra til vatnsauðlindarinnar hefur fram að þessu einkennst af botnlausri nytjahyggju. Við höfum verið fljót að ákveða að vatn sé auðlind sem við eigum að nota til hins ýtrasta en við höfum verið seinni til að átta okkur á að vatn og vatnakerfi eru auðlindir sem þarf að vernda til framtíðar. Vatnið er grundvöllur lífsins og hvernig við förum með vatnsauðlindir okkar mun ákvarða lífsgæði okkar íslenska samfélags í framtíðinni. Það er ekki rétt að nálgast vatnsauðlindina einungis frá nytjasjónarmiði.“ - Eins og hér er verið að gera, frú forseti, í þessu vatnalagafrumvarpi sem við erum hér að fjalla um. - „Líta verður svo á að bæði fólk og vatn séu hluti af hinu stóra vistkerfi náttúrunnar. Við þurfum að spyrja þeirrar spurningar hvernig við getum mætt vatnsþörfum manna án þess að eyðileggja umhverfið og ganga nærri vatnsföllum og vatnakerfum. Heimspekingurinn Arne Naess hefur margoft bent á að náttúran á rétt á því að vera til í sjálfu sér, þ.e. vatnið og fossarnir eiga sinn eigin tilvistarrétt án tillits til mannlegra þarfa.“ Ég vil undirstrika að lífið á sinn eigin rétt og vatnið er undirstaða lífs á jörðinni og hins síkvika endurnýjunarkrafts náttúru heimsins og á þess vegna sinn eigin tilvistarrétt. Við, hin tímabundna kynslóð sem gistum bara eina nótt á Hótel Jörð, höfum þess vegna engan rétt til þess að fara að slá eign okkar á vatn sem framseljanlegrar auðlindar. Þetta voru mín innskot. Áfram segir í ágætri ræðu Ingibjargar: „Verðmæti og gildi miðast þannig ekki einvörðungu við mannlegar þarfir - maðurinn er ekki miðpunktur sköpunarverksins heldur verkamaðurinn í víngarðinum sem á að passa upp á uppskeruna. Í mínum huga er enginn efi um að verndun vatnsauðlindarinnar, verndun grunnvatns, fossa og vatnsfalla er eitt það hagkvæmasta og skynsamlegasta sem við getum gert í dag. Innan fáeinna ára munu þjóðir jarðar keppa á efnahagslegum forsendum um aðgang að hreinu drykkjarvatni, einkum í Afríku og Asíu. Nefna má að Boudros Boudros Ghali, fyrrverandi aðalritari Sameinuðu þjóðanna, sagði eitthvert sinn að ef Egyptar færu einhvern tímann í stríð þá yrði það vegna deilna um vatnið í Níl. Reikna má með því að gerðir verði samningar milli þjóða um vatnsauðlindir m.a. til þess að afstýra átökum. Andspænis þessum nýja veruleika vaxandi vatnsskorts í heiminum má búast við því að vatnið á Íslandi verði verðmætara og eftirsóknarverðara en áður. Ef vatnsauðlindir Íslands verða hins vegar einkavæddar skapast sú hætta að þær verði seldar erlendum aðilum sem búa kannski við vaxandi vatnsskort í sínum heimalöndum. Þannig gætu t.d. Egyptar freistast til þess að kaupa Gvendarbrunna eða Hollendingar óskað eftir því að eignast hlut í íslenskum vatnsfyrirtækjum. Hvað gerum við þá? Ríkisstjórnir heimsins og Heimsbankinn (World Bank) þurfa að fara að líta á vatn sem takmarkaða auðlind sem þarf að vernda og skipta jafnt á milli íbúa jarðar. Það er siðferðilega óásættanlegt að 1,2 milljarðar manna geti ekki drukkið vatn án þess að eiga á hættu að fá alvarlega, jafnvel banvæna sjúkdóma. Ástæða þessa er því miður ekki skortur á hreinu vatni heldur vöntun á pólitískum vilja og vilja alþjóðasamfélagsins til að grípa til nauðsynlegra aðgerða. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að einungis þarf 4% af þeim peningum sem fara í hergagnaframleiðslu heimsins á ári hverju til þess að gefa öllu mannkyni það sem það mest vantar - aðgang að hreinu drykkjarvatni og fullnægjandi fráveitukerfi. Af því að rigningin fellur af himnum höfum við lengi staðið í þeirri barnslegu trú að vatnsauðlindin væri endalaus. En núna vitum við að þessi auðlind er viðkvæm og þarfnast verndar. Við þurfum að læra að hugsa í hring og koma á jafnvægi á milli samfélaga okkar og náttúrunnar. Við þurfum að tryggja aðgang allra íbúa jarðar að hreinu drykkjarvatni. Og við þurfum einnig að gæta þess að vatnsauðlindir Íslands komist ekki á fárra hendur. Á 13. öld helgaði Guðmundur Arason Hólabiskup vatnsuppsprettur um land allt. Hann hafði fullan skilning á mikilvægi þessarar auðlindar. Við skulum taka hann okkur til fyrirmyndar.“ Þetta voru lokaorð Ingibjargar Björnsdóttur. Við skulum helga lífinu vatnsauðlindirnar. Ég rifjaði upp við 1. umr. um vatnalög heimsókn mína og nokkurra fleiri Íslendinga til Palestínu fyrir um ári. Það var mjög lærdómsríkt og eftirminnilegt. Ég ætla að rifja það aftur upp en maður áttaði sig á hinni gríðarlegu þýðingu vatnsins og þeim átökum sem standa um vatn þegar við ferðuðumst um Palestínu, ég og hæstv. forseti sem nú stýrir fundi. Við komum m.a. til Jórsalaborgar og höfum stundum kallað okkur Jórsalafara af því tilefni, án þess að við viljum bera okkur saman við Björn Jórsalafara. En þetta var mjög eftirminnileg ferð og góður hópur þar á ferð. Í Palestínu var okkur bent á að stríðið hefði staðið um vatn. Ísraelsmenn, sem hertóku það land, hertóku fyrst og fremst svæðin þar sem vatnið féll. Þar sem rigningin féll og vatn safnaðist fyrir. Ísraelsmenn lögðu kapp á að hernema þau svæði. Með því að ná yfirráðum yfir vatninu náðu þeir tökum á þjóðinni. Síðan gátu þeir sem herraþjóð deilt og drottnað. Þeir gátu ráðið hvenær Palestínumenn fengu vatn. Þeirra herbragð var, ef þeir vildu refsa íbúum Palestínu, að taka af þeim neysluvatnið. Þess vegna sáum við uppi á húsþökum palestínsku fjölskyldnanna tanka til að safna regnvatni. Þegar við komum upp í Gólanhæðir þá gilti hið sama. Þar er afar þurrt. Þar var vatnið skammtað af hálfu Ísraelsmanna til palestínskra íbúa á Gólanhæðum. Þeir fóru einnig að safna regnvatni til að geta notað til heimilisnota og til vökvunar á görðum sínum. Þá komu Ísraelsmenn og sögðu: Nei, við eigum líka rigninguna. Ef þið safnið regnvatni þá safnið þið rigningunni okkar. Ef hún hefði fallið á jörðina hefði hún runnið ofan í þetta vatn og þá hefðum við átt það. Þeir vildu því líka skattleggja rigningarvatnið hjá þessu fólki.

Þetta er ekki hægt hér.

Með þessu frumvarpi er þetta einmitt hægt. Hvað stendur í þessu frumvarpi? Jú. Frumvarpið nær til vatns í öllum þess formum, í föstu, fljótandi og loftkenndu formi. Þannig er ekki einungis lögð til að einkavæðing á vatni í föstu eða fljótandi formi. Nei, líka í loftkenndu formi. Ég er hissa á að hv. formaður iðnaðarnefndar skuli ekki hafa lesið frumvarpið. En þegar maður stendur frammi fyrir slíkum átökum um vatn sem ég hef lýst þá áttar maður sig á hversu gríðarlega þýðingu vatn hefur fyrir fólkið á jörðinni. Þá skilur maður það að mörg þjóðlönd sem knúin hafa verið til að einkavæða vatnsauðlindir sínar skuli reyna að ná þeim til baka. Hvers vegna skyldum við þá fara þá götu að einkavæða vatnsauðlindina, þvert gegn yfirlýsingu og vilja Sameinuðu þjóðanna, þvert gegn því átaki sem heimsbyggðin er nú að takast á við? Heimsbyggðin er að hverfa frá einkavæðingu á vatni, hverfa frá því að hægt sé að slá eign sinni á vatn og gera það að framseljanlegri verslunarvöru.

Hvað með þjóðlendur, hv. þingmaður?

Hv. þingmaður veltir fyrir sér þjóðlendum. Án þess að draga það með inn í umræðuna finnst mér að framsóknarmenn og sjálfstæðismenn ættu að ræða svolítið um framkvæmd þjóðlendulaganna. Það eru þeir sem fara með ráðin. Fjármálaráðherra fer um með lagatæknilegum atriðum, flokkar land sem þjóðlendur en aðrir berjast á móti. Stefnuleysi þessarar ríkisstjórnar í þjóðlendumálum er bara hneisa og skandall út af fyrir sig.  Þetta frumvarp hér, sem lýtur að einkavæðingu á vatni, er liður í þessari einkavæðingarferð ríkisstjórnar Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, sem dreginn er af ráðherrum Framsóknarflokksins, flokki sem einu sinni kenndi sig við félagshyggju. Flokkur sem einu sinni bar umhyggju fyrir auðlindum landsins og menningarverðmætum keyrir nú hvað harðast fram í alþjóðahyggju einkavæðingar náttúruauðlinda. Ég ætla, frú forseti, að leyfa mér, undir lok fyrri ræðu minnar, að árétta þá kröfu stjórnarandstöðuflokkanna og krefjast þess að frumvarpinu verði öllu saman vísað frá. Hví skyldum við fara þá leið sem aðrir reyna að hverfa frá? Mér er spurn. Getur kannski formaður hv. iðnaðarnefndar, sem fær það erfiða hlutverk að bera þetta mál fram fyrir hönd iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins, skýrt fyrir mér hvers vegna slíkt ofurkapp er lagt á að einkavæða vatnsauðlindina, vatn í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi? Hvers vegna er lagt slíkt ofurkapp á þetta nú? Hvað rekur þar á eftir? Sé farið yfir nefndarálitið sem hér er eru einmitt mjög ákveðnar athugasemdir við þetta framferði. Ég vil t.d. að við lítum á umsögn Umhverfisstofnunar, frá 131. löggjafarþingi, þar sem segir, með leyfi forseta: „Vísað til erindis iðnaðarnefndar, dags. 10. febrúar sl., þar sem óskað er umsagnar Umhverfisstofnunar um frumvarp til vatnalaga, 413. mál. Fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að vatnalög, nr. 15 frá 1923, hafi um árabil verið helsta réttarheimildin hér á landi, og tiltölulega fáar breytingar hafi verið gerðar á lögunum á þeim tíma sem liðinn er frá setningu þeirra. Þá er sú skoðun sett fram í greinargerðinni að tímabært hafi verið að endurskoða lögin vegna þess að miklar tækniframfarir hafi orðið frá því að þau voru sett samhliða miklum samfélagsbreytingum. Tekið er dæmi um að vægi umhverfisverndar hafi aukist til muna frá því að lögin voru sett. Enn fremur er bent á að setja þurfi skýrar niður í löggjöf vægi einkaréttar, almannaréttar og opinberra hagsmuna með það í huga hve miklir hagsmunir eru af hagkvæmri nýtingu vatns og skynsamlegri stjórnun þessarar auðlindar. Umhverfisstofnun telur að framlagt frumvarp til vatnalaga sé háð verulegum annmörkum þar sem það lýtur aðeins að hluta þeirra sjónarmiða sem sett eru fram í tilvísaðri greinargerð … Umhverfisstofnun bendir á, að frumvarpinu virðist að grunni til vera ætlað að líta á orkunýtingu vatns sem er mjög afmarkaður þáttur þessa málaflokks sem lýtur að vatni, vatnabúskap, nýtingu og verndun vatns. Umhverfisstofnun telur á hinn bóginn að frumvarpið taki nánast ekkert til umhverfismála, „vatnafars og vatnabúskapar í víðasta skilningi þar sem lögð er áhersla á umhverfið og verndun þess“ eins og segir í greinargerðinni og er þar rakin sem ein meginástæða fyrir því að ráðist er í endurskoðun laganna.“ Þetta er umsögn um frumvarpið eins og það var lagt fram á síðasta þingi en það hefur í sjálfu sér ekki breytt um eðli síðan. „Umhverfisstofnun telur að framlag frumvarps stangist á við alþjóðlegar viðmiðanir og skuldbindingar Íslands og leiði til réttaróvissu á fjölmörgum sviðum umhverfismála, almannaréttar og vatnsnýtingar.“ Þessar athugasemdir gerir Umhverfisstofnun. Ég spyr aftur: Hvers vegna er ekki fyrst komið hér fram með frumvarp um vatnsvernd? Hvers vegna er alltaf farið aftan að hlutunum, og fyrst sett fram frumvarp um nýtingu á vatni sem er samkvæmt skilgreiningu núverandi iðnaðarráðherra nánast alfarið til virkjunar? Við upplifðum það t.d. í umræðunni fyrr í vetur varðandi frumvarp um virkjana- og rannsóknaleyfi að nýtingin ætti að hafa forgang í rannsóknum á vötnum umfram allt annað. Enn hefur engu verið svarað til um hvers vegna ekki er fyrst lagt fram vatnsverndarfrumvarp á þinginu. Umsögn Umhverfisstofnunar frá 21. mars 2005 er um margt ágæt. Þar segir áfram: „Að meginefni gerir Umhverfisstofnun athugasemdir við þrjá höfuðþætti frumvarpsins: ákvæði um einkaeignarrétt á vatni, eyðingu mikilvægra ákvæða um rétt og hagsmuni almennings sem er að finna í núgildandi lögum og um fyrirhugaða stöðu Orkustofnunar sem yfirstjórnar vatnsmála út fyrir skilgreint hlutverk stofnunarinnar …“ Megináherslur Umhverfisstofnunar lúta að því að ekki skuli tekið á raunverulegum umhverfisþáttum áður en farið væri að tala um nýtingu. Það er líka fróðlegt að skoða umsögn frá Náttúrufræðistofnun varðandi frumvarpið. Bæði umsögn sem kom um frumvarpið í fyrra og aftur í ár. En í umsögn frá Náttúrufræðistofnun um þetta frumvarp, frá 2. mars 2005, segir með leyfi forseta: „Vísað er til bréfs iðnaðarnefndar Alþingis dags. 10. febrúar 2005 þar sem óskað er umsagnar Náttúrufræðistofnunar Íslands um frumvarp til vatnalaga sem iðnaðarráðherra hefur lagt fram á Alþingi. Einnig er vísað til bréfs Náttúrufræðistofnunar til iðnaðarnefndar dags. 31. janúar sl. með umsögn stofnunarinnar um frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum, en þar er að finna atriði sem málið varða. Í 2. gr. frumvarpsins er gildissvið fyrirhugaðra laga skilgreint sem „allt rennandi eða kyrrstætt vatn í hvaða formi sem er á yfirborði jarðar og neðan jarðar, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi“. Í 3. gr., 9. tölulið, frumvarps til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum er þessi víðtæka skilgreining á vatni felld undir hugtakið „jarðræn auðlind“. Þess vegna þarf að skoða þessi tvö frumvörp í samhengi.“ - Hér er bent á það. „Í umsögn um frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum lagðist Náttúrufræðistofnun eindregið gegn þeirri fyrirætlun að skilgreina vatn (í hvaða formi sem er) sem jarðræna auðlind og fela umsjón þess iðnaðarráðuneyti og Orkustofnun. Vatn er í grundvallaratriðum frábrugðið öðrum jarðefnum að því leyti að það finnst náttúrulega í þrenns konar formi, þ.e. í föstu, fljótandi og loftkenndu formi og er aldrei kyrrt á einum stað eða einu eignarlandi heldur á stöðugri hringrás um heiminn. Stofnunin lagði áherslu á að þótt vatn geti verið orkugjafi, og þar með verslunarvara, þá sé það fyrst og fremst lífsnauðsynlegt efni öllum mönnum og öllum lífverum. Forgangsröðin varðandi umsjón með og vöktun vatns er þess vegna hollustuhættir, umhverfi og orkunýting en ekki öfugt.“ Áfram segir í umsögn Náttúrufræðistofnunar frá því í fyrravetur: „Vatn er lífsnauðsynleg auðlind og arfleifð alls mannkyns og alls lífríkis á jörðinni.“ - Í þessu frumvarpi hæstv. iðnaðarráðherra er þessu sýnd fullkomin vanvirðing, þessu mikla hlutverki vatns, grundvallarhlutverki. - „Þessi hugsun er ráðandi í lagabálkum í nágrannalöndum okkar og kemur vel fram í vatnatilskipun ESB frá 2000 (2000/60/EC) sem segir efnislega að vatn sé ekki söluvara heldur sameiginlegur arfur mannkyns sem beri að varðveita, vernda og umgangast í samræmi við það. Nú er unnið að lögleiðingu vatnatilskipunar ESB hér á landi í heildstæðri löggjöf um vernd og nýtingu vatns. Náttúrufræðistofnun leggst gegn því að sértæk lög um eignarhald og umsýslu með vatni séu lögfest áður en fyrir liggur hvernig vatnatilskipunin verður innleidd. Eignarrétti yfir vatni og öðrum jarðrænum auðlindum er gert hátt undir höfði í nefndum lagafrumvörpum. Nær væri, að mati Náttúrufræðistofnunar, að styrkja almannarétt gagnvart auðlindum landsins og þá sérstaklega gagnvart vatni í öllum þess formum (samanber t.d. ofangreint ákvæði í vatnatilskipun ESB og ákvæði 1. gr. laga 38/1990, um stjórn fiskveiða, um að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar).“ - Þessi umsögn Náttúrufræðistofnunar er reyndar um frumvarpið eins og það var lagt fram í fyrra en á því hefur ekki orðið nein efnisleg breyting. Hér segir áfram: „Verði frumvarpið að lögum fær Orkustofnun umfangsmikið stjórnsýslu- og eftirlitshlutverk með vatni sem eðlilegra væri að Umhverfisstofnun færi með samkvæmt áðurnefndri forgangsröð. Hlutverk Orkustofnunar er fyrst og fremst að hafa umsjón með orkulindum landsins og öflun vatnsorku og jarðhitaorku til iðnaðar- og heimilisnota. Orkustofnun hefur að mati Náttúrufræðistofnunar ekki nægilega þekkingu til að gæta réttmætra hollustu- og umhverfissjónarmiða við stjórnsýslu varðandi vernd og nýtingu vatns. Grunnvatn hefur verið umkomulaust í stjórnkerfinu fram að þessu og nauðsynlegt að setja lög um verndun þess og vöktun. Þar væri eðlilegt að fela Umhverfisstofnun stjórnsýsluhlutverkið en Náttúrufræðistofnun Íslands að annast nauðsynlega vöktun og rannsóknir á þessari mikilvægustu auðlind landsins. Náttúrufræðistofnun Íslands leggur til að frumvarp þetta verði dregið til baka og að beðið verði með sértæka löggjöf um eignarhald og nýtingu vatns þar til fyrir liggur heildstæð rammalöggjöf um verndun og vöktun vatn í anda vatnatilskipunarinnar.“ Ég vek athygli á því að þetta er umsögn sem barst í fyrra um frumvarpið þá og hér er lagt til að fyrst liggi fyrir lög um verndun vatns, rammalöggjöf um verndun vatns. Það var líka til umtals í fyrra að það yrði gert en hvað er svo gert? Nú kemur aftur fram frumvarp til vatnalaga og enn bólar ekkert á verndunarfrumvarpinu. Þegar við lesum, frú forseti, þessar umsagnir og síðan 1. gr. þessa lagafrumvarps þar sem stendur eins og ég vitnaði til áðan: „Markmið laga þessara er skýrt eignarhald á vatni, skynsamleg vatnsnýting og hagkvæm og sjálfbær nýting vatns.“ Dettur einhverjum í hug að forstöðumaður Náttúrufræðistofnunar og hæstv. iðnaðarráðherra leggi sama skilning í það hvað sé skynsamleg vatnsnýting? Nei, það þarf enginn að láta sér detta það hug. Þessi orðanotkun í 1. gr. frumvarpsins er því að mínu viti bara fullkomlega ótæk.  „Við hvers konar nýtingu vatnsréttinda samkvæmt lögum þessum skal þess gætt að raska ekki vatni, farvegi þess, lífríki þess, vistkerfum eða landslagi umfram það sem nauðsynlegt er.“ Hvers konar lagatexti er þetta? Ef við berum þetta saman við umsagnir þessara stofnana og annarra sem eru að reyna að túlka markmið og tilgang þessara laga þá er himinn og haf á milli sjónarmiða þeirra og þess skilnings sem iðnaðarráðherra leggur í hvað sé skynsamlegt eða hvað sé ekki umfram það sem nauðsynlegt er. Við vitum að sjónarmið iðnaðarráðherra er spurningin um hvernig hægt sé að virkja þetta. Eins og ég sagði áðan, frú forseti, þá ég er handviss um að ef ég væri iðnaðarráðherra legði ég allt annan skilning í hvað væri skynsamlegt og hvað mætti ekki gera umfram það sem nauðsynlegt væri heldur en núverandi iðnaðarráðherra. Í höndum þess ráðherra er þetta frumvarp algert geðþóttamál, sem mér finnst lagatæknilega ófært. Væri því fróðlegt að heyra hjá einhverjum lögspekingum sem hafa próf í lögfræði hvað þeim finnst um slíkt orðalag, að þetta sé fullkomið matsatriði. Þetta væri eins og ef einhver gerðist þjófur og það væri bara matskennt, hann ætlaði nú ekki að stela, greyið, eða: hann stal nú ekki umfram það sem nauðsynlegt var. Við gætum sett það hérna inn í textann: Hann stal ekki umfram það sem nauðsynlegt var.  Eins og þetta frumvarp liggur fyrir mega menn bara þakka fyrir að geta kallað það til baka til að verða sér ekki lagatæknilega til skammar ef frumvarpið yrði að lögum. Ég vildi heyra hvernig dómari færi að því að dæma brot á þessum lögum, að dæma ráðherra fyrir brot á þessum lögum, því að sá ráðherra mundi auðvitað segja: Nei, nei, ég gerði ekkert umfram það sem nauðsynlegt var. Hvernig færu menn að því að sækja rétt sinn gagnvart lögum sem hafa slíka orðatúlkun? Mér þætti fróðlegt að heyra um það frá einhverjum lögspekingum.  Frú forseti. Ég hlýt þess vegna undir lok ræðu minnar að taka undir þau orð sem ég vitnaði til áður í leiðara Morgunblaðsins frá 1. nóvember sl. þar sem eftirfarandi er afdráttarlaust lagt til: „Nú stendur yfir nefndarstarf um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Rétt er að við þá endurskoðun verði áskorunin, sem kemur fram í yfirlýsingu félagasamtakanna fyrir helgi um vatn fyrir alla, tekin til alvarlegrar skoðunar. Þótt á Íslandi sé gnægð vatns verða Íslendingar að sýna að þeir kunni að umgangast þessa mikilvægu auðlind af virðingu og alúð.“ Áður sagði í leiðara þessum: „En það hlýtur einnig að vera mikið álitamál hvort hægt sé að einkavæða auðlind á borð við vatn og má yfirfæra þá umræðu yfir á umræðuna um auðlindir hafsins og spyrja hvort ekki sé rétt að líta á vatn sem þjóðareign.“ Þessi áskorun er í leiðara Morgunblaðsins. Og þrátt fyrir að Morgunblaðið hafi ekki alltaf rétt fyrir sér, eins og ég hef áður sagt, þá eru Vinstri hreyfingin – grænt framboð og Morgunblaðið sammála hér um að þessu máli eigi að fresta og taka inn í umræðuna um stjórnarskrána hver verði réttur til vatns og setja þar inn. Þess vegna leggjum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, og raunar öll stjórnarandstaðan, til að þessu máli verði vísað frá. Ég held að það væri sannarlega öllum fyrir bestu og ekki síst upphafsmönnum þessa frumvarps, iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins og öðrum framsóknarþingmönnum og ráðherrum sem hér ganga svo þvert gegn uppruna síns flokks sem var félagshyggja, samhygð og umhyggja fyrir náttúrunni. En nú skal böðlast á henni. Við skulum vísa þessu máli frá, frú forseti, og ef nauðsyn krefur kem ég hér með aðra ræðu til að fylgja þeirri kröfu eftir.