Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Á þskj. 806 hef ég leyft mér að leggja fram fsp. til hæstv. fjmrh. um landkynningarefni. Fsp. er í tveimur tölusettum liðum sem hljóða svo: ,,1. Leiðir álagning virðisaukaskatts til þess að prentun á landkynningarefni til dreifingar erlendis flyst úr landi? 2. Ef svo er, hefur ráðherra í huga að grípa til ráðstafana sem leitt gætu til þess að prentunin yrði aftur unnin hér á landi?`` Ástæða þessarar fsp. er sú að á vegum fjölmargra aðila sem stunda ferðamannaþjónustu er reynt að gefa út landkynningarefni, bæði auglýsingar, bæklinga dýra og kostnaðarsama og jafnvel bækur eða útgáfu sem getur flokkast undir það að vera landkynningarbækur. Ef þær eru prentaðar hér heima lenda þær eðlilega í því að á þá þjónustu er lagður virðisaukaskattur. Ef þetta efni er eingöngu ætlað útlendingum, sem mikið af því er vissulega og notað til dreifingar erlendis, kannski lítið hér heima eða jafnvel ekki neitt, þá er hægt að fá þennan útgáfukostnað verulega niður með því að láta prenta þetta efni allt saman erlendis. Það þýðir að við erum að flytja verulega prentun og þar með atvinnu úr landinu af þessari ástæðu einni saman. Ég hef fengið athugasemd frá ýmsum aðilum sem sinna ferðamannaþjónustu þar sem þetta hefur komið í ljós, t.d. frá Ferðamálaráði, sem ég veit að hefur látið prenta verulegan hluta af sínu kynningarefni erlendis til þess að sleppa við virðisaukaskattinn sérstaklega, og einnig frá Félagi sérleyfishafa þó þeir séu kannski ekki mjög stórir í sambandi við þetta landkynningarefni og útgáfustarfsemi en þá munar um allt. Þeir hafa einnig rekið sig á þennan þáttinn að þeir þurfa að láta prenta landkynningarefni erlendis. Ég hef undir höndum einnig bréf frá Ferðamálaráði til hæstv. þáv. fjmrh. frá því í nóvember 1990 þar sem kemur í ljós að íslenskar bækur sem eru landkynningarefni, landkynningarbækur, lenda einnig í því að þó að niður sé felldur virðisaukaskattur af íslenskum bókum er það ekki svo í þessu tilviki af því að þær bækur eru prentaðar með erlendum texta, á erlendum málum. Þetta virðist því víða koma fram og reka sig á. Virðulegur forseti. Tími minn er alveg að renna út sé ég, en þetta er sem sagt efni fsp. og þó hér sé kannski ekki um stórt mál að ræða, þá hygg ég að við þurfum að huga að okkur á öllum sviðum og leita allra leiða til þess að þjónusta af þessu tagi sé unnin heima á landi hjá okkur.

Hæstv. forseti. Spurt er: ,,Leiðir álagning virðisaukaskatts til þess að prentun á landkynningarefni til dreifingar erlendis flyst úr landi?`` Svar mitt í stuttu máli er þetta: Þær reglur gilda um prentun á landkynningarefni sem síðan er sent úr landi að við afhendingu frá prentsmiðju skal greiða virðisaukaskatt. Þeir aðilar sem láta prenta fyrir sig slíkt efni eru sjálfsagt nánast alltaf aðilar sem undanþegnir eru skattskyldu skv. 2. gr. virðisaukaskattslaganna, nefnilega ferðaskrifstofur og hótel og einnig sérleyfishafar sem stunda fólksflutninga. Um þessa aðila gilda þær reglur að þeir innheimta ekki virðisaukaskatt af sölu á sinni þjónustu, en þeir fá heldur ekki frádrátt vegna virðisaukaskattsins sem þeir greiða af aðföngum vegna rekstursins, t.d. prentvarningi. Auk þess má benda á að þegar þessir aðilar senda kynningarbæklinga úr landi, þá er það ekki sala úr landi og þar með ekki útflutningur samkvæmt virðisaukaskattslögunum. Það þarf sem sagt að koma verð fyrir ef um útflutning er að ræða. Þá er spurt í framhaldi af þessu: ,,Ef svo er, hefur ráðherra í huga að grípa til ráðstafana sem leitt gætu til þess að prentun yrði aftur unnin hér á landi?`` Hvað varðar það að þessir aðilar sjái sér vegna þessara reglna hag í því að láta prenta slíka bæklinga erlendis því þeir sleppi þá við að greiða virðisaukaskatt er það að segja að slíkt fer alfarið eftir hvaða virðisaukaskattsreglur gilda í hverju einstöku landi. Miðað við það sem ég þekki til virðisaukaskattslaga annars staðar, t.d. í Danmörku, þá get ég ekki séð að það að láta prenta kynningarbæklinga erlendis væri til hagsbóta fyrir þessa aðila nema að því leytinu til sem virðisaukaskatturinn er lægri þar en hér. Ástæðan er sú að ef aðili léti prenta bæklinga fyrir sig í Danmörku sem síðan ætti að dreifa þar í landi, þá væri honum gert að greiða virðisaukaskatt þar en innskattsfrádrátturinn fengist að sjálfsögðu ekki. Ef aðilinn léti aftur á móti prenta fyrir sig bækling í Danmörku sem síðan ætti að senda til Þýskalands, þá ætti sú sending að lenda í skatti í þýska tollinum. Það er meginreglan. Þriðja dæmið gæti síðan verið að íslenskur aðili léti prenta fyrir sig í Danmörku og síðan senda til Íslands. Slík sending mundi lenda í skatti við komu til landsins eins og frægt er og mörgum er nú heldur illa við. Í stuttu máli fæ ég ekki séð svona fljótt á litið að íslenskur aðili gæti haft hag af því að láta prenta kynningarbæklinga fyrir sig erlendis vegna skattreglnanna. Þó er það hugsanlegt ef slík prentun er einhvers staðar undanþegin skattskyldri veltu. Ég hef ekkert hér minnst á framleiðsluverð og gæði sem auðvitað hefur áhrif, en ég efast ekki um að íslenskir aðilar eru samkeppnisfærir a.m.k í gæðum og ég hélt satt að segja einnig í verði. Það var aðeins minnst á íslenskar bækur í þessu sambandi, þá landkynningarbækur. Hv. fyrirspyrjandi gerði það í sinni fsp. Það er rétt að sé textinn erlendur telst bókin ekki íslensk í skilningi laganna. Þetta mál er reyndar til skoðunar, en við höfum því miður átakanleg tilvik, t.d. eitt sem snertir einn ágætan bókarhöfund, ljósmyndara. Ég skal nafngreina hann. Einn af okkar ágætustu ljósmyndurum er Björn Rúriksson sem hefur gefið út bækur. Það hafa fleiri gert reyndar. Bókin er á íslensku. Þetta er aðallega myndabók með íslenskum texta og ber ekki skatt. Ef hún er með erlendum texta ber hún skatt. Svo sjá erlendir ferðamenn þessar bækur fyrir sér í bókabúðum hér á landi, sjá að Íslendingar fá bókina 20% ódýrari en útlendingar og telja þetta vera mismunun á því og gert upp á milli þess hvort menn eru útlenskir eða innlendir við kaup á slíkum bókum. Þetta er vandamál sem er fyrst og fremst til komið vegna þess að íslenskar bækur eru undanþegnar skattinum en ekki vegna þess að þær erlendu bera skatt og leiðir okkur aftur á byrjunarreit, en hann er sá hvort heppilegra hefði ekki verið í upphafi og kannski beri að stefna að því að breikka skattstofninn en stefna þá jafnframt að því að lækka skatthlutfallið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svar hans við þessri fsp. og byrja á því, sem hann nefndi hér seinast, að segja við hann að ég get verið algerlega sammála honum um að auðvitað ætti skattstofninn að vera sem allra breiðastur og undanþágur sem fæstar. Það var kannski aðalröksemdin fyrir upptöku virðisaukaskattsins á sínum tíma í staðinn fyrir afar götótt söluskattskerfi og því er ekki gott að þurfa að vera sífellt að tala um það hvort hægt sé að hliðra til með virðisaukaskattinn og gera á honum undanþágur eins og ég er þó að ýja að í seinni hluta fsp. minnar þar sem ég spyr um hugsanlegar breytingar vegna þess að mér finnst að það sé óviðunandi að það geti skipt svo miklu máli hvort prentunin er unnin hér á landi eða erlendis. Varðandi þann hluta úr svari hæstv. ráðherra kom mér svolítið á óvart ef það er svo að þetta skiptir e.t.v. þegar allt er til talið ekki máli eða þá kannski tiltölulega litlu máli nema því sem nemur upphæð prósentu virðisaukaskatts frá einu landi til annars. En það er ekki í samræmi við þær upplýsingar sem ég hafði t.d. frá Félagi sérleyfishafa sem taldi að hér væri um verulegar upphæðir að ræða og skipti máli varðandi þennan útgáfukostnað hvort þeir létu vinna verkið hér á landi eða erlendis. Ég fagna því út af fyrir sig að ráðherra talar um að þetta mál með landkynningarbækur sé til skoðunar vegna þess að það hlýtur að vera mjög undarlegt ef við stöndum frammi fyrir því að bækur sem þó eru gefnar út og unnar algerlega af íslenskum aðilum, Íslendingum, og eru okkur mjög mikilvægar sem landkynningarefni, ekki eingöngu fyrir útlendinga heldur auðvitað líka fyrir okkur Íslendingana en ekki síst sem landkynningarefni, eru miklu dýrari en aðrar bækur í sömu bókahillu ef textinn er á erlendu máli. Það finnst mér sé mál sem þurfi að taka til skoðunar sérstaklega. Ég veit einnig eða þykist vita að það muni vera til umræðu í fjmrn. og hjá skattyfirvöldum athugun á virðisaukaskattslögunum. Það tengist kannski ekki þessu máli sérstaklega heldur því að sá skattur sem fyrirtækin geta dregið frá og fá endurgreiddan hefur samkvæmt áætlunum fjmrn. og fjárlaga orðið miklu hærri en áætlunin gerði ráð fyrir, bæði í fyrra og virðist vera eins það sem af er þessu ári. Hafa fjmrn. og skattyfirvöld verið að skoða þessi mál sérstaklega og ég óska eftir því að þættir eins og sá sem ég hef hér verið að vekja athygli á yrðu teknir með í slíka endurskoðun og reynt að leita leiða til þess að það misrétti sem hér virkilega ríkir og ég hef bent á verði leiðrétt ef nokkur kostur er.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við að bæta. Ég get staðfest það, sem hann sagði, að virðisaukaskattsreglurnar eru til skoðunar í fjmrn. og hjá ríkisskattstjóra m.a. vegna þess að borið hefur á því að áætlanir sem gerðar voru í upphafi um innskattinn hafa ekki reynst alls kostar réttar eða kannski ætti að orða það öðruvísi, að innskatturinn hafi reynst hærri en áætlað var. Það er ekki þar með sagt að neitt sé rétt eða rangt í þeim efnum, en gefur þó til kynna að menn þurfi að kanna hvort reglurnar um innskattinn séu misnotaðar. Ég held að það sé rétt, sem ég sagði í mínu svari, að það séu fyrst og fremst virðisaukaskattsreglurnar annars staðar sem hafa áhrif á hvort borgar sig að senda til prentunar til útlanda eða láta vinna efnið hér heima. Ég nefndi Danmörku sem dæmi. Vissulega getur það verið þannig í öðrum löndum að ekki þurfi að standa skil á prentverki eins og þessu. Ég býst við því að önnur lönd verði fyrir valinu. Ég hef því miður ekki upplýsingar hér og nú um það. Ég minnist þess t.d. að Holland er land þar sem mikið er prentað af íslensku efni, ekki einungis landkynningarefni heldur efni sem er jafnvel á íslenskri tungu. Loks vil ég þakka hv. þm. fyrir það sem hann sagði um virðisaukaskattinn. Ég er honum sammála um það og ég held satt að segja að það sé tiltölulega breið samstaða um að það eigi að fækka undanþágum og freista þess að lækka hlutfallið. Það mundi styrkja okkar samkeppnishæfni, sérstaklega verslunarinnar, gagnvart verslun sem Íslendingar stunda erlendis ef okkur tækist að lækka hlutfallið, en til þess að það sé hægt án þess að ríkið tapi verulegum tekjum þarf að breikka stofninn. Og við verðum að átta okkur á því að að kemur vissulega niður á ýmsum varningi sem er á mörkum þess að vera nauðsynjavarningur og kann að vera dýrt þegar sú breyting verður gerð, en ég held að hún sé samt sem áður nauðsynleg og það þurfi að kanna það rækilega innan tíðar hvort ekki eigi að freista þess að ná víðtækri pólitískri samstöðu hér á landi um að framkvæma slíka breytingu.

Virðulegi forseti. Fsp. mín til samgrh. er um öryggismál sjómanna. Hún beinist að mikilvægi þess að komast að orsökum sjóslysa og því að draga lærdóm af niðurstöðum rannsóknar hverju sinni þannig að unnt sé að komast hjá því að það sama endurtaki sig. Fsp. varðar einnig fyrirbyggjandi öryggisþátt. Með breytingu á siglingalögum árið 1986 er lagður lagalegur grunnur að sjóslysanefnd og þar með komið á svipaðri skipan við rannsókn sjóslysa og gildir um rannsókn flugslysa samkvæmt lögum. Verksvið nefndanna er áþekkt samkvæmt lögunum. En þær væntingar sem bundnar voru við breytingarnar sem gerðar voru 1986 um að faglegar yrði staðið að rannsóknum með það að færa þær í sama horf og rannsóknir flugslysa virðast ekki hafa gengið eftir þrátt fyrir lagasetningu. Þegar reynt er að leita upplýsinga um hvernig framkvæmd laganna hefur tekist kemur strax í ljós að starfsreglur sem átti að setja vantar. Reglugerð hefur ekki verið sett. Því spyr ég ráðherra: ,,1. Hvers vegna hafa enn ekki verið settar starfsreglur fyrir rannsóknarnefnd sjóslysa svo sem boðað er í lögum nr. 21/1986? 2. Hefur að dómi ráðherra tekist að færa rannsóknir á sjóslysum ,,í nútímalegt horf`` eins og stefnt var að með breytingu á siglingalögum 1986, t.d. með því að haga þeim eins og gert er þegar flugslys verða?`` Forseti. Sjósókn á Íslandi hefur alltaf verið mikil og fast sóttur sjór en veður jafnframt oft válynd. Okkar sjómenn hafa kynnst því vel gegnum tíðina að berjast við óvægin náttúruöfl. Aðstæður um borð eru hins vegar ólíkar í dag miðað við það sem áður var, a.m.k. hvað varðar stærri báta og skip. Fyrr á tímum stóð skipstjórnarmaðurinn í brúnni, stýrði eftir kompás með hönd á stýri upptekinn við að rýna í sortann eða út í myrkrið ef aðstæður voru þannig og við að halda skipinu á réttri stefnu. Í dag er öldin önnur. Nú er skipstjórnarmaðurinn umkringdur tækjum. Allt er sjálfvirkt og sjálfstýring. Tækin eru skær og blindandi og trufla jafnvel af þeim orsökum útsýn úr brú þegar dimmt er. Ef hann er komin með skipið of nálægt landi sést það ekki í radarnum. Skipstjórnarmaður sem er einn á vakt á stíminu situr því jafnvel yfir suðandi og svæfandi tækjabúnaði. Það er hætt við að fæstir kalli eftir því að hafa mann með sér á vakt því með því er svefntíminn tekinn af þeim sem beðinn er, að menn hliðri sér hjá slíkri öryggisaðgerð þó það sé skynsamlegt og alþjóðalög mæli fyrir um varúðarráðstafanir. Menn treysta líka á tækin, þykir ekki þurfa að tveir séu á vakt. Því er haldið fram að þannig sé oftast einn á vakt á stíminu. En ef eitthvað kemur fyrir er sá hinn sami einn til frásagnar og ef getsakir eru uppi í kjölfar slyss er það mjög sársaukafullt fyrir þann sem í hlut á. Því er þriðja spurning mín til ráðherrans: ,,3. Telur ráðherra koma til greina --- einkum í ljósi tíðra sjóslysa að undanförnu --- að herða varúðarreglur við siglingar skipa þannig að aldrei verði færri en tveir menn á vakt í brúnni hverju sinni?``

Hæstv. forseti. Að undanförnu hefur verið unnið að samningu reglugerðar um rannsóknarnefnd sjóslysa þar sem m.a. er leitast við að skilgreina og afmarka nánar verkefni nefndarinnar. Reglugerðarsmíð þessi er á lokastigi. Vona ég að með þessu sé svarað fyrstu spurningu hv. fyrirspyrjanda. Spurt er: ,,Hefur að dómi ráðherra tekist að færa rannsóknir á sjóslysum ,,í nútímalegt horf`` eins og stefnt var að með breytingu á siglingalögum 1986, t.d. með því að haga þeim eins og gert er þegar flugslys verða?`` Þær breytingar sem gerðar voru á rannsóknarnefnd sjóslysa með breytingum á siglingalögum árið 1986 miðuðu m.a. að því að auka sjálfstæði hennar. Í því skyni var ákveðið að sérfræðingar eða kunnáttumenn skipuðu nefndina og að nefndin hefði heimild til að rannsaka slys að eigin frumkvæði. Nefndin fylgist t.d. sjálfstætt með slysafregnum í samvinnu við Tryggingastofnun ríkisins. Rannsóknarnefnd sjóslysa hefur heimild til að leita aðstoðar sérfræðinga og rannsóknastofnana ef þörf er talin á því og hefur nefndin m.a. fengið Iðntæknistofun til að rannsaka búnað ef bilun eða galli er talin líkleg orsök slyss. Í reynd hefur nefndin þó almennt byggt á sjóprófum og lögreglurannsóknum. Er það bæði vegna þess að niðurstöður þeirra veita almennt fullnægjandi upplýsingar sem nefndin getur byggt umfjöllun sína og álit á og einnig vegna þess að sjálfstæðar rannsóknir, t.d. neðan sjávar, eru afar kostnaðarsamar. Ég tel að kröfunni um aukið sjálfstæði sé að mörgu leyti fullnægt og að því leyti hafi tekist að ná fram því ætlunarverki Alþingis með umræddri lagabreytingu að styrkja stöðu nefndarinnar til að komast að raunverulegum orsökum slysa sem er ein helsta forsenda þess að fækka megi slysum. Ég tel að í þessu samhengi sé óhjákvæmilegt vekja athygli á því að að sjálfsögðu er hægt að styrkja stofnunina verulega með því að verja til hennar mun meiri fjármunum en nú er gert og á það raunar við á mörgum sviðum þar sem hætta er á slysum svo að ég tali ekki um vegamál og ýmislegt annað, en ég hygg að eins og unnið er að þessum málum sé því vel fyrir komið en auðvitað sjálfsagt að þau mál séu áfram til endurskoðunar. Spurt er: ,,Telur ráðherra koma til greina --- einkum í ljósi tíðra sjóslysa að undanförnu --- að herða varrúðarreglur við siglingar skipa þannig að aldrei verði færri en tveir menn á vakt á brú hverju sinni?`` Þessu er því til að svara að með fækkun áhafna skipa og bættum tækjabúnaði, t.d. sjálfstýringu, og eftir að ratsjá kom í brú 1960 var ákveðið að hafa einn mann á vakt. Það er skoðun þeirra sem um þessi mál hafa fjallað á vegum ráðuneytisins að með slíkum nútíma tæknibúnaði sé það almennt fullnægjandi að hafa einn mann í brú við eðlilegar aðstæður. En að sjálfsögðu skiptir mestu máli í þessu sem öðru að sem mest árvekni sé viðhöfð, farið eftir aðstæðum og menn séu samtaka um að gæta fyllsta öryggis. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda að leggja þessar fsp. fram og tel að það sé aldrei nóg að gert að hafa vakandi auga í sambandi við öryggismál sjómanna. Ég vil einnig þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svör. Og við skulum líka minnast þess hve mikið hefur verið gert og hve mikið áunnist í öryggismálum sjómanna á síðustu árum, en það gerir það ekki að verkum að við eigum að leggja árar í bát heldur halda því verki áfram. Ég fagna auknu starfi rannsóknarnefndar sjóslysa sem á auðvitað að stefna að því að henni verði kleift að starfa með líkum hætti og rannsóknarnefnd flugslysa. Í sambandi við þriðju fsp. fyrirspyrjanda um það að tveir menn verði ávallt á vakt á skipi, þá er það auðvitað háð aðstæðum hverju sinni. Á litlum skipum er þetta ekki hægt eins og allir vita, en það á að gera meiri kröfur til skipstjórnarmanna um að menn haldi vöku sinni í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka svör ráðherra og öðrum sem hafa tekið til máls og ég fagna því að reglugerð sem spurt er um er nú að komast á lokastig og er alveg sannfærð um að það skiptir máli fyrir þau vinnubrögð sem ég hef spurt um. Ég er líka mjög sammála því sem hér hefur komið fram hjá ráðherra um sjálfstæði sjóslysanefndar og frumkvæði og alla möguleika á að leita til sérfræðinga, en það verður þá líka að leiða til þess að það gangi fram sem eftir er leitað. Auðvitað er almennt byggt á sjóprófum og lögreglurannsóknum eins og hér kom fram, en þær eru einn og fyrsti þáttur hvers máls og framhaldið er líka það sem mjög miklu máli skiptir, sérstaklega með það sem beinist að varrúðarráðstöfunum. Varðandi spurningu mína kemur fram hjá ráðherra að hann telji að með því sem gert hefur verið hafi þeim kröfum Alþingis varðandi lagasetninguna sem sett var 1986 verið fullnægt. Ég vona að í framhaldsvinnu þessa máls verði allt gert til þess að styrkja bæði stofnunina og framfylgja öllum þeim öryggisráðstöfunum sem hugsanlegt er. Og það er athyglisvert fyrir mig sem nefni hér hina breyttu tíð, m.a. stöðuna í brú á stími, út og heim, oftast að næturlagi, hvernig ástandið hefur e.t.v. versnað með auknum tækjabúnaði, sjálfstýringu og öðru því sem ég taldi upp og kallar á enn meiri árvekni en fyrr á árum, að einmitt það er orsök þess að ekki þurfi að vera með þær varúðarráðstafanir sem ég hér nefndi. Ég vil gjarnan að það komi fram að einn helsti viðmælandi minn í þessum efnum er óbanginn skipstjóri við eina af stærstu verstöðvum landsins sem sótt hefur sjóinn í yfir 30 ár. Hann og fleiri sem hafa látið sig þessi mál varða, öryggismálin, og hvernig þau ganga eftir voru einmitt að velta því fyrir sér hvort það væri ekki orðið tímabært nú að setja þessi mál í sama horf og flugslysarannsóknir. Það kom þeim mjög á óvart eftir að ég hafði kannað þetta mál mjög ítarlega þegar ég upplýsti um það að þannig hefði verið gert strax á árinu 1986. Við erum hér að tala um sjópróf, við erum að tala um rannsóknir, við erum að tala um úrvinnslu og niðurstöður og varúðarreglur sem eru settar í framhaldi slíkra mála eða ráðstafanir í samræmi við það. Ég er alveg sannfærð um að þessi mál hafa verið og eru í góðu horfi varðandi sjópróf, e.t.v. rannsóknir, e.t.v. úrvinnslu, en það virðist á skorta að miklar aflaklær sem láti sig þessi mál varða fái að vita hverjar niðurstöður mála eru þannig að þær geti dregið lærdóm af og gert sínar varúðarráðstafanir. Menn verða æ uppteknari af öryggismálum og það hefur mikið verið gert og það eru allir vakandi fyrir vörnum en það er umhugsunarefni hve sjóslys hafa verið tíð undangengin ár og hversu oft þau eru alvarleg hér við land þrátt fyrir byltingu í tækni, byltingu í skipakosti. Því var þessi spurning sett fram til umhugsunar og aðgerða.

Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. þm. um að nauðsynlegt er að vinna betur að þessum málum eins og ýmsum öðrum. En ég vil líka leggja áherslu á að skýrsla rannsóknarnefndar sjóslysa er gefin út þannig að menn geta kynnt sér niðurstöður hennar. Ég vil jafnframt að það komi alveg skýrt fram að mér er ekki kunnugt um að fjárskortur hafi hamlað því að rannsóknarnefnd sjóslysa hafi getað efnt til þeirra rannsókna og athugana sem henni hefur þótt nauðsynlegt í sambandi við sjóslys þannig að ég hygg að fyrir þessum þætti hafi af þeim sökum verið vel séð. Ég vil jafnframt að fram komi að lög um Landhelgisgæsluna eru nú í endurskoðun, m.a. til að treysta rannsóknarþátt Landhelgisgæslunnar og samræma aðgerðir á því sviði ef til sjóslysa kemur.

Virðulegi forseti. Ég fylgi úr hlaði fsp. hv. 1. þm. Austurl., Halldórs Ásgrímssonar, en hv. þm. er sem kunnugt er erlendis í opinberum erindagerðum. Fsp. þessi er á þskj. 862 og er til hæstv. samgrh. um endurbætur á Árnanesflugvelli í Hornafirði. Spurt er: ,,Hvernig standa rannsóknir til undirbúnings þverbraut og öðrum endurbótum á Árnanesflugvelli í Hornafirði? Hvenær er þess að vænta að niðurstöður liggi fyrir og ákvarðanir teknar um framhaldið?`` Ég sá að vísu í gær mér til mikillar ánægju að deilt hafði verið út þskj. 908, brtt. frá hæstv. samgrh. við flugmálaáætlun 1992--1995, og gerir till. ráð fyrir 11 millj. kr. í nefndu efni. Fróðlegt væri að fá vitneskju um hvort hér er um endanlegan framkvæmdakostnað að ræða og hvenær þessi mikilvæga samgöngubót kæmist þá í gagnið.

Hæstv. forseti. Spurt er: ,,Hvernig standa rannsóknir til undirbúnings þverbraut og öðrum endurbótum á Árnanesflugvelli í Hornafirði?`` Því er til að svara að aðflugsrannsóknum er lokið og fundin niðurstaða um heppilegustu legu hugsanlegrar þverbrautar gagnvart vindáttum. Verkfræðiathuganir standa yfir, þ.e. tillögugerð um nákvæma staðsetningu hugsanlegrar þverbrautar með hliðsjón af kostnaði. Nokkrar athuganir hafa einnig verið gerðar og eru fram undan í sambandi við flugvallarstæðið en frekari jarðvegsmælingar eru nauðsynlegar og jafnframt hefur ekki verið gengið frá kostnaðaráætlun í því samhengi. Arðsemisathugun hefur ekki verið framkvæmd, en flugmálastjóri telur að hennar sé þörf og hann leggur áherslu á þá skoðun sína í greinargerð til mín að þverbraut við núverandi flugvöll í Hornafirði hafi mjög takmarkað gildi fyrir flug þangað. Hann hefur varpað fram þeirri hugmynd að ný flugbraut niður við sjó á þeim stað sem notaður var til lendingar áður fyrr, þ.e. á Suðurfjörutanga, virðist eftir lauslega athugun geta gjörbreytt öryggi og tíðni flugs til Hornafjarðar og leggur áherslu á að sá kostur sé athugaður til hlítar. Ég legg áherslu á að tryggt hefur verið fjármagn til þess að nauðsynlegar athuganir geti farið fram varðandi hugsanlega þverbraut við flugvöllinn eins og hann liggur nú og þess er að vænta að niðurstöður um þau efni liggi fyrir á næsta hausti.

Virðulegi forseti. Ég þakka bæði fyrirspyrjanda og ráðherra fyrir þær upplýsingar sem hafa komið fram þessari umræðu. Það vildi reyndar svo til að á fundi sem var haldinn með flugmálayfirvöldum og sveitarstjórnarmönnum í Austur-Skaftafellssýslu þann 15. des. árið 1990 var staðfest að gamla flugbrautarstæðið norðan við Árnanes eins og það var hugsað væri ákjósanlegasti kosturinn til að staðsetja flugbraut á. Því sem menn hafa svo verið að tala um Suðurfjörur og mannvirkjagerð í því sambandi er augljóslega ætlað til að drepa þessari umræðu allri á dreif. Það kom líka fram á þessum fundi að þverbraut við Árnanesflugvöll mundi auka öryggi við lendingar a.m.k. um 10% og það liggur líka fyrir að þær þrálátu áttir norðaustan og suðvestan gera að verkum að slíkir kaflar vara oft nokkurn tíma og geta valdið miklum erfiðleikum í flugsamgöngum á Árnanesflugvöll eins og nú er. Þess vegna verða menn að taka til höndum við að koma þessari þörfu framkvæmd áfram.

Virðulegur forseti. Mér finnst ýmislegt óljóst varðandi þetta mál eftir svar hæstv. ráðherra áðan og þá álitsgerð sem hann vitnaði til frá flugmálastjóra þar sem heldur var mælt gegn þeirri framkvæmd sem fsp. lýtur að. Ég er mjög undrandi yfir því ef þarna er komið alveg nýtt hljóð í strokkinn að þessu leyti og vil taka undir með síðasta ræðumanni og fyrirspyrjanda um þetta efni að verkefnið hlýtur að vera að tryggja þessa framkvæmd, þessa þverbraut. Ég er algerlega ósammála því viðhorfi að þetta hafi lítið gildi eins og heyra mátti á því svari sem hæstv. ráðherra flutti áðan. Ég ætla að vona að það sé skammt í að fjármagn fáist til þessa, en ég hef ekki sett mig inn í tillögur sem hafa verið að koma fram allra síðustu daga varðandi flugmálaáætlun eða frá hæstv. samgrh. og að hve miklu leyti það tengist þessu máli og væri gott að heyra um það.

Virðulegi forseti. Með hliðsjón af svari hæstv. samgrh. áðan er ég eilítið ruglaður miðað við þá tillögu sem hæstv. ráðherra lagði fram í gær til breytingar á flugmálaáætlun þar sem lagt er til að verja 5 millj. kr. til framkvæmda við þá þverbraut sem hæstv. ráðherra mælti mjög ákveðið gegn í svari sínu hér. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða grundvöllur er fyrir þeirri brtt. sem samgrh. lagði fram í Alþingi í gær?

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. svör hans svo langt sem þau náðu og vil gjarnan koma efnislega inn á örfáa þætti þess. Það kemur í ljós á svörum samgrh. að það er mikið undirbúningsstarf eftir og upplýsingar um skoðanir flugmálastjóra um nýja flugvöll á Suðurfjörutanga eru nýjar í okkar huga, a.m.k. þingmanna Austurlands eins og fram kom hér fyrr. Ég tek undir orð þeirra beggja. Ég óttast að hér sé verið að drepa málinu á dreif og vara við því. Ég hef undir höndum upplýsingar sem sýna að flug til Hornafjarðar er nokkrum vandkvæðum bundið vegna hliðarvinda og annarra náttúrlegra skilyrða og þessi þverbraut mundi verða gífurlega mikil samgöngubót bæði fyrir Austur-Skaftfellinga og Sunn-Mýlinga sem nota þennan flugvöll og hvet eindregið til þess að menn haldi sig við upprunalegar áætlanir. Það eru að vísu skiptar skoðanir um hvar þessi þverbraut eigi að liggja. Annars vegar telja menn um miðju núverandi þverbrautar. Aðrir tala um sunnan við núverandi flugbraut. Ég legg ekki dóm á það, en hvet til þess að málinu sé haldið vakandi og því sé komið í höfn og það sem fyrst.

Virðulegi forseti. Það er örstutt athugasemd. Ég hef fullan skilning á því að nauðsynlegt sé að bæta skilyrði til flugs til Hafnar í Hornafirði og þess svæðis sem sá flugvöllur kemur til með að þjóna. Það er ekki nokkrum vafa undirorpið í mínum huga. En ég kem hér upp til þess að spyrjast fyrir um brtt. sem að vísu var kynnt í gær sem tillaga frá samgn. en mér fannst vera rangt því að till. er flutt af samgrh. en ekki samgn. Vegna þess að hér eru báðir mættir, hæstv. samgrh. og einnig formaður samgn., vildi ég gjarnan spyrja: Hvernig má það vera að þetta mál skyldi ekki hafa komið til umræðu hjá samgn. þegar hún var fyrir örfáum dögum að fjalla um flugmálaáætlun? Hér hafa komið slíkar þversagnir fram í málflutningi manna að ég held að það sé nauðsynlegt að fá svör við því. Þetta mál hlýtur líka að eiga greiða leið til samgn. sem ætti að geta fjallað um það. En mér finnst þetta merkilegt vegna þess að ekki er langt á milli manna þannig að þeir ættu að geta talað saman, hæstv. samgrh. og formaður nefndarinnar.

Hæstv. forseti. Umræður hafa farið út og suður hjá þeim sem tóku til máls eftir að ég gaf skýr svör um hvernig staðan er og þessi staða er auðvitað ekki ný fyrir neinum þeim sem er kunnugur umfjöllun í flugráði um þessi mál. Það er til að eyða þessari óvissu sem ákvörðun hefur verið tekin um að ljúka rannsóknum vegna þverbrautar á Árnanesflugvelli einmitt vegna þeirrar miklu þýðingar sem þessi flugvöllur hefur og sérstöðu eins og hv. þm. er kunnugt. Ég gerði nákvæma grein fyrir því hvert rannsóknir væru komnar. Ég gerði líka grein fyrir því hvaða rannsóknir væru eftir og ég lýsti því jafnframt yfir að þess væri að vænta að niðurstöður gætu legið fyrir á hausti komanda þannig að mér er alveg gersamlega ómögulegt að skilja hvernig einstakir þingmenn geta komist að þeirri niðurstöðu að ég sé með einum eða öðrum hætti að drepa málinu á dreif, að ég sé að reyna að draga úr því að niðurstaða fáist af þessu máli eða ég sé með einhverjum öðrum hætti að bregða fæti fyrir það að þetta mál hafi eðlilegan framgang. Hitt liggur alveg ljóst fyrir, bæði varðandi flugvallargerð, vegargerð, hafnargerð og ýmislegt annað, að það er eftir stöðum og aðstæðum þörf á mismikilli undirbúningsvinnu áður en farið er í framkvæmdir og hv. þm. þekkja allir úr sínum kjördæmum dæmi um það að betur hefði verið farið hægar af stað en unnið þeim mun meira af rannsóknarverkefnum áður en út í framkvæmdirnar var ráðist. Það þótti mér líka mjög athyglisvert að það kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að enn lægi ekki fyrir niðurstaða um hvar heppilegust staðsetning þverbrautar væri sem er þvert ofan í þær upplýsingar sem ég hef, en fram kom í mínu svari að lokið væri aðflugsrannsóknum og komin niðurstaða um heppilegustu legu hugsanlegrar þverbrautar gagnvart vindáttum. Umræðurnar hafa því farið út og suður, vil ég segja, hæstv. forseti. Hitt þykir mér líka undarlegt ef hv. þm. telja að það veiki með einhverjum hætti skoðanir ráðherra ef þeir segja satt frá því hver sé afstaða þeirra manna í embættismannakerfinu sem mesta ábyrgð bera í þessum efnum. Auðvitað ber mér sem ráðherra að skýra satt og rétt frá þeim viðhorfum líka sem hefur enga pólitíska þýðingu í því samhengi sem hér er verið að tala um. Það liggur sem sagt fyrir að athuga nú í sumar nákvæmlega hver staða þessarar þverbrautar sé, út frá flugfræðilegum sjónarmiðum, framkvæmdalegum sjónarmiðum, kostnaðarlegum sjónarmiðum og arðsemissjónarmiðum. Því er lýst yfir að þessum rannsóknum verði lokið nú á hausti komanda og jafnframt liggur fyrir tillaga frá mér í þinginu um að nægilegir fjármunir séu fyrir hendi til þess að hægt sé að ráðast í þessa hluti. Ég átti því von á því að tónninn hjá þingmönnum Austfirðinga af þessu tilefni yrði annar en mér heyrðist hann vera í dag.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir fsp. til hæstv. forsrh. um varnir gegn hávaða- og hljóðmengun. Fsp. er flutt af mér og hv. þm. Ragnari Arnalds og er svohljóðandi: ,,Hvað líður samningu frv. til laga um varnir gegn hávaða- og hljóðmegnun, sbr. ályktun Alþingis 22. maí 1988?`` Þessi ályktun Alþingis var byggð á till. til þál. sem þingmenn úr öllum þingflokkum stóðu að og við fyrirspyrjendur vorum flm. að, hv. þm. Ragnar Arnalds fyrsti flytjandi till. Hún var samþykkt eins og hún var lögð fyrir þingið. Í grg. með till. sagði, með leyfi forseta, það eru örfáar línur: ,,Með vaxandi notkun véla og tækja í nútímaþjóðfélagi fer hljóðmengun vaxandi ár frá ári. Hér er ekki aðeins átt við hávaða frá ökutækjum, flugvélum og atvinnurekstri. Ýmiss konar hljóðmengun t.d. í formi tónlistar og talaðs orðs úr hátölurum`` --- virðulegur forseti. Það er nú ansi mikil hljóðmengun hér úr hliðarherbergi.

Forseti er sammála því og biður hv. þm. í hliðarherbergjum að tala lægra.

--- ,,á almannafæri, bæði úr útvarpi og af segulböndum, hefur mjög færst í vöxt á seinni árum. Brýnt er að spyrna við fótum og draga úr hávaða og hljóðmengun sem lítil nauðsyn kallar á. Ýmis ákvæði eru í lögum og reglugerðum sem banna háreysti og hávaða en flest eru þau ófullnægjandi. Þörf er á heildarlöggjöf um þessi mál og því er þessi tillaga flutt.`` Ég vitna hér til þessarar greinargerðar til þess að skýra fsp. og tel að ég þurfi ekki að bæta þar við, en bíð svars hæstv. forsrh.

Virðulegi forseti. Það sýnir sig að það er full ástæða til að ræða mál af þessu tagi þar sem þingmaðurinn fékk varla nægilegt hljóð í salnum til þess að mega mæla fyrir fsp. um varnir gegn hávaða- og hljóðmengun. En vegna þessarar fsp. hv. þm., 4. þm. Austurl. og 3. þm. Norðurl. v., hef ég leitað álits heilbr.- og trmrn. til að undirbúa þetta svar. --- Ég vil biðja forseta um að gera varnir gegn hávaða- og hljóðmengun úr næsta herbergi.

Forseti er að gera tilraunir til að minnka hávaða í kring.

Í sem stystu máli er niðurstaðan sú að ekki var talin þörf á nýrri löggjöf á þessu sviði. Um svipað leyti og ofangreind þáltill. var samþykkt var lokið við endurskoðun laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, sbr. lög nr. 81/1988. Eftir að ályktun Alþingis var samþykkt 22. maí 1988 hafa verið settar tvær reglugerðir með ítarlegum ákvæðum um hávaða- og hljóðmengun. Nánari rökstuðningur þeirrar niðurstöðu að ekki sé talin þörf á nýrri löggjöf um þessi mál er því eftirfarandi: Með stoð í fyrrnefndum lögum var mengunarvarnareglugerð nr. 386/1989, með síðari breytingum, sett og hefur hún að geyma ákvæði um hávaða- og hljóðmengun, sbr. VII. kafla og 5. viðauka reglugerðarinnar. Þar kemur fram að mengun af völdum hávaða skuli vera undir ákveðnum viðmiðunarmörkum. Í viðaukanum er getið viðmiðunarmarka á iðnaðarsvæðum, í blandaðri byggð, í hreinni íbúðarbyggð og í sumarhúsabyggð. Viðmiðunarmörkin eru mismunandi, bæði eftir tegund byggðar og tíma dags. Hávaðavarnir skulu miðast við að hávaðamengun sé innan við viðmiðunarmörk. Í undantekningartilfellum er heilbrigðisnefnd heimilt að leyfa hávaða yfir viðmiðunarmörkum á takmörkuðum svæðum. Að hávaðavörnum skal stuðla með eftirfarandi hætti: 1. Forráðamenn fyrirtækja og stofnana skulu gera allt sem unnt er til að koma í veg fyrir óþægindi af völdum hávaða. 2. Eigendur vélknúinna ökutækja skulu sjá um að farartæki þeirra valdi ekki óþarfa hávaða. 3. Við allar verklegar framkvæmdir skal þess sérstaklega gætt að ekki verði óþægindi vegna hávaða. Reynist hávaðavarnir ekki nægar skal heilbrigðisnefnd gera tillögur til sveitarstjórnar t.d. um takmörkun umferðar og/eða starfsemi á ákveðnum tímum og svæðum. Ný heilbrigðisreglugerð sem einnig á stoð í fyrrnefndum lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit var sett árið 1990, nr. 149 með síðari breytingum. Í XXII. kafla reglugerðarinnar er fjallað um hávaða og titring. Þar er nánar vísað til fyrrgreinds VII. kafla og 5. viðauka mengunarvarnareglugerðarinnar. Jafnframt er þar að finna ákvæði um hvað atriði skuli hafa í huga við mat á heilsuspillandi áhrifum hávaða. Þar kemur og fram að heilbrigðisnefndir geti gefið fyrirmæli varðandi hljómflutningstæki og önnur tæki á almannafæri sem valdið geti hávaða og ónæði. Loks er þar að finna ákvæði um staðsetningu flugvalla og möguleika á takmörkunum á flugumferð vegna hávaðavarna. Rétt er að fram komi að í skýrslu fyrrv. forsrh. frá árinu 1990 um framkvæmd ályktana sem Alþingi samþykkti á árunum 1985--1989 kom fram að ekki væri talin ástæða til nýrrar löggjafar um það efni sem hér hefur verið rætt.

Virðulegur forseti. Ég þakka svar hæstv. forsrh. við fsp. Mér var kunnugt um þær reglugerðir sem vitnað var til og sem settar hafa verið eftir að þessi ályktun var samþykkt. En það breytir ekki því að eftir sem áður er nauðsynlegt að taka á þessum málum með öðrum hætti en gert hefur verið hingað til, þ.e. víðtækari hætti. Auðvitað er það matsatriði hvort þörf sé á lagasetningu til þess að ná árangri, en það var viðhorf flm. tillögunnar og það fólst í ályktun Alþingis. Enn er mjög víða pottur brotinn í þessum málum og ég er ekki viss um að það sé lagastoð í öllum tilvikum fyrir því og umfram allt er þörf á að taka á málunum út frá heildarviðhorfi. Til greina kom að beina fsp. þessari til hæstv. umhvrh. því að eðlilegt er að mengun af völdum hávaða sé tengd því ráðuneyti, a.m.k. að hluta til, en við völdum þann kost að beina fsp. til forsrh. Ég vil vegna þessa máls vísa til mjög athyglisverðs leiðara eða ritstjórnargreinar sem birtist í DV 11. apríl sl. undir fyrirsögninni ,,Hávaðamengun``. Það væri freistandi að lesa upp úr þessum leiðara, en tími er naumur. Ég vil hins vegar vekja alveg sérstaka athygli á honum og leyfa mér að vitna til svofelldra orða sem þar má finna: ,,Fólk þarf að átta sig á að eðlilegt og upprunalegt ástand felst í þögn og ýmsum óhjákvæmilegum hljóðum, svo sem brimgný, goluþyt og lækjarnið, en að hinn áreitni og skipulegi hávaði úr útvarps- og hljómflutningstækjum er mengun á hinu eðlilega og upprunalega ástandi.`` Einnig segir þar: ,,Í fyrirtækjum og stofnunum þar sem sumir starfsmenn og viðskiptamenn vilja áreitinn og skipulagðan hávaða ættu þeir að geta öðlast hann með hjálp slíkra tækja, þ.e. sérbúnað tækja fyrir einstaklinga og án þess að trufla hina. Fráleitt er að telja rétt hávaðafíkla meiri í samfélaginu en hinna`` o.s.frv. Höfundur þessarar greinar bendir einnig á þann hávaða sem menn fá í gegnum símtæki ef þeir þurfa að bíða eftir samtali og að það sé ekki sjálfgefið og eðlilegt að slíkt sé sett í eyra manna til truflunar. Mér finnst þetta athyglisverð viðhorf og ég vil hvetja hæstv. forsrh. að láta fara yfir þetta efni. Ég held að umhvrn. þurfi að koma að málinu og því var gagnlegt að fá það upplýst hér, sem hafði fram hjá mér farið, að það væri viðhorf stjórnvalda að ekki væri þörf á frekari aðgerðum en gerðar hafa verið með setningu reglugerða, a.m.k. ekki setningu sérstakrar löggjafar.

Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í fréttum að undanförnu að öryggisákvæði um ábyrgð verktaka eru afar veik hér á landi. Það hefur orðið til þess að stór fjöldi fólks hefur orðið fyrir tjónum án þess að unnt hafi verið að láta þá aðila sæta ábyrgð sem hafa framkvæmt verkið og bera þess vegna á því ábyrgð. Hér er um að ræða einn mikilvægasta þátt neytendalöggjafar ef settar yrðu reglur um ábyrgð verktaka vegna þess að hér er um að ræða verkefni, tjón sem oft og tíðum verða til þess ef illa fer að gera svo að segja út af við fjárhag þeirra einstaklinga sem hlut eiga að máli. Reglur og lög um ábyrgð verktaka eru því einn mikilvægasti þáttur neytendalöggjafar, jafnvel mikilvægari en ýmsir aðrir þættir löggjafar af því tagi. Þess vegna hef ég séð ástæðu til að beina eftirfarandi fsp. til hæstv. iðnrh. þar sem ég hygg að málið eigi að vistast þó að það geti verið álitamál: ,,1. Er þess að vænta að ríkisstjórnin láti semja frv. til laga um ábyrgð verktaka? 2. Hver yrðu grundvallaratriði slíks frv.? 3. Hverjir munu semja drög að því frv. ef samið yrði á vegum ríkisstjórnarinnar? 4. Hvenær telur ríkisstjórnin unnt að leggja slíkt frv. fram?`` Fsp. er svona orðuð vegna þess að ég hef af því fregnir að það hafi verið lögð fram í iðnrn. drög að frv. til laga um ábyrgð verktaka. Því sé verið að vinna að málinu og ég geng út frá því nánast að segja í þessari fsp. og vænti þess að hæstv. iðnrh. geti upplýst um þrjá síðari töluliði fsp. núna áður en Alþingi lýkur störfum á þessu vori vegna þess að þetta er satt að segja úrslitamál og nauðsynlegt að á því verði tekið með myndarlegum hætti.

Virðulegi forseti. Hv. 9. þm. Reykv. spyr hvort ríkisstjórnin hyggist láta semja frv. um ábyrgð verktaka og eins og kom fram í máli hans er fsp. m.a. komin fram vegna umfjöllunar í fjölmiðlum að undanförnu um þetta efni. Því er til að svara að þetta málefni hefur verið á dagskrá hjá iðnrn. og niðurstaðan að svo komnu máli er ekki síst sú að vandinn sem hér um ræðir felist e.t.v. ekki fyrst og fermst í skorti á ábyrgðarreglum heldur í því að verktakar komast í gjaldþrot og geti þá ekki efnt skuldbindingar sem á þeim hvíla. Þótt í íslenskri löggjöf séu ekki ákvæði um ábyrgð iðnaðarmanna á tjóni er þeir kunna að valda með sínum athöfnum, þá gilda um þetta svið að sjálfsögðu almennar reglur skaðabótaréttar sem eru ólögfestar og byggjast á réttarvenju, fordæmi og kenningum fræðimanna í lögfræði. Núna liggur fyrir Alþingi frv. til skaðabótalaga, en í því eru einmitt lögfestar þær meginreglur sem hafa gilt á þessu réttarsviði. Þetta nefni ég hér sérstaklega, en vil alls ekki til þess að draga úr þörfinni fyrir skýrar reglur um þetta efni sem hér er hreyft. Til þess að koma til móts við þá sem glíma við þennan vanda vil ég líka benda á að í nýju frv. til byggingar- og skipulagslaga, sem umhvrh. hefur lagt fram á á Alþingi, er ákvæði þess efnis að helstu hönnuðir og byggingarstjóri mannvirkja hafi starfsábyrgðartryggingu á sama hátt og nú er t.d. lögbundið varðandi fasteigna- og verðbréfasala. Þar er um að ræða hugmynd sem hefur komið fram í umfjöllun málsins í iðnrn. gagnvart verktökunum líka. Ég tel einkar athyglisvert að sjá hvaða undirtektir sú tillaga sem gerð er í frv. umhvrh. til byggingar- og skipulagslaga fær í umsögnum og ég vænti að það frv. fari nú til senn. Ég hef ákveðið að láta kanna þetta mál frekar með viðræðum m.a. við forráðamenn Verktakasambands Íslands og Félags fasteignasala, en það hefur enn ekki verið tekin ákvörðun um það hvort flutt verður um málið sérstakt frv. eða á vegum hvaða ráðuneytis það yrði því að auk iðnrn. og viðskrn. sem koma hér til greina er það að sjálfsögðu eins og ég hef þegar nefnt á verksviði umhvrh. að fjalla um byggingar- og skipulagsmál og dómsmrn. fer með málefni fasteignasala auk að sjálfsögðu skaðabótaréttarákvæðanna sem ég nefndi áðan. Við munum að sjálfsögðu greiða úr þessu milli ráðuneytanna. Ég tel að til greina komi að setja í lög ákvæði um frekari tryggingar verktaka fyrir efndum á verksamningum. Einkum hugsa ég þá til þeirra reglna sem nú gilda um ábyrgðartryggingar fasteignasala og verðbréfasala einmitt til þess að koma í veg fyrir að gjaldþrotin firri menn ábyrgð á sínum verkum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin og út af fyrir sig taldi ég mikilvægt í þessu máli að það kæmist á dagskrá Alþingis á þessu vori þannig að það væri þá unnt að fylgja því eftir í framhaldinu. Það er vafalaust rétt hjá hæstv. ráðherra að það er kannski ekki nauðsynlegt að á þessu máli verði tekið í einu frv. Það má auðvitað hugsa sér að það sé litið á þetta mál og lagaákvæði um það víðar, bæði í skipulags- og byggingarlögum og sömuleiðis í skaðabótalögum ef sett verða. Í skaðabótalagafrv. eins og það liggur fyrir hérna er ekki verið að gera neitt annað en skrifa niður í lög þær reglur sem hafa orðið til á undanförnum árum og áratugum í hinum íslenska rétti þannig að þar eru náttúrlega engin nýmæli í þessu efni. En ég hygg að það sé hins vegar rétt hjá hæstv. iðnrh. að aðalatriðið er það að fólk sé varið þó svo að til gjaldþrota komi hjá viðkomandi verktökum og eina leiðin í þeim efnum er einhver ábyrgðar- eða tryggingarsjóður sem þessum aðilum væri skylt að greiða fé til og síðan að unnt verði að vísa á hann ef illa fer rétt eins og gerist í mörgum öðrum viðskiptum. T.d. í bankakerfinu er gert ráð fyrir því að um slíka sjóðsmyndun sé að ræða, sumpart með beinum hætti og sumpart óbeinum þar sem er ríkissjóður til þess að tryggja hagsmuni einstaklinganna sem eiga t.d. fjármuni í bönkunum og eiga mikilla hagsmuna að gæta í þessu máli. Ég tel satt að segja að þetta sé eitt af allra stærstu málum okkar almennu þjónustu við neytendur á Íslandi. Það eru mörg hundruð manns sem hafa misst allar sínar eignir, svo að segja allar tekjur ævistarfsins oft og tíðum vegna þess að menn hafa fúskað í þessu efni. Það er ólíðandi og það er hlutverk löggjafans að reyna að setja almennar reglur til að verja fólk fyrir því að fjárhagur þess og fjölskyldna þess verði gersamlega eyðilagður vegna þess að verktakar sýna ekki ábyrgð að því er varðar frágang á þeim verkum sem þarf að skila til þessa fólks. Það vill þannig til að sú eina eign sem venjulegur launamaður yfirleitt eignast í þessu landi er ein íbúð eða svo. Það var a.m.k. venjan hér áður. Að vísu er Sjálfstfl. langt kominn með að eyðileggja eiginhúsnæðisstefnuna með vaxtaokurskerfinu, en það er svo annað mál, þannig að það má heita happdrætti fyrir nokkurn ungan mann að eignast íbúð nú til dags eins og þótti sjálfsagt fyrr á árum. Allt um það er þetta yfirleitt það eina sem fólk á, það er ein íbúðarhola, og þess vegna er það úrslitaatriði að það sé haldið á þessum málum af sanngirni og með skynsamlegum hætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 9. þm. Reykv. fyrir að vekja athygli á þessu máli með fsp. sinni. Það hefur því miður alloft komið fyrir að greiðslur og kostnaður hafa fallið á verkkaupa, hvort sem um er að ræða ríkissjóð, einstaklinga eða sveitarfélög. Einmitt þessa dagana var ég að fá fréttir af máli sem lítur mun verr út en áætlað var í upphafi, en það eru skemmdir á Fjórðungssjúkrahúsinu á Ísafirði, steypuskemmdir, og því miður er áætlað að þurfi að verja háum fjárhæðum til þess að gera við þær. Það er afar slæmt að svo skuli koma upp jafnvel áður en húsið er fullbúið. Þetta lendir á ríkissjóði, hygg ég, nánast að öllu leyti að greiða. Hér er um að ræða samkvæmt bráðabirgðatölum eitthvað yfir 40 millj. kr. og það er afar slæmt að löggjöfin skuli þurfa að vera þannig að verktakinn, Ármannsfell hf., skuli vera að fullu og öllu laus við ábyrgð í þessu máli.

Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt, sem fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda, 9. þm. Reykv., að það er afar mikilvægt að verja hagsmuni húsbyggjenda og húseigenda þar sem mjög oft er stór hluti ævisparnaðar fólks bundinn í húseignum þess. Hins vegar teldi ég að menn þyrftu líka að huga að því að löggjöf um sérstaka ábyrgð kynni að takmarka rétt manna ef sú hugmynd er sköpuð að það þurfi alveg sérstök tiltekin lagaákvæði til þess að verja skaðabótarétt manna í einstökum tilfellum. Þetta segi ég fyrst og fremst vegna þess að með þeirri hugsun að setja þurfi lög um sérhvert tilfelli sem upp kynni að koma þegar menn geta að réttu talist hafa vanefnt samning sem þeir hafa gert erum við e.t.v. ekki að þróa okkar samningarétt og skaðabótarétt í rétta þátt. Það er hins vegar athugandi að nágrannaþjóðir okkar, Norðmenn og Svíar, hafa sett sérstök neytendaþjónustulög til þess að vernda rétt neytenda gagnvart iðnaðarmönnum. Það snýr yfirleitt fyrst og fremst að viðgerðarþjónustu og minni háttar þjónustu iðnaðarmanna. Ég tel að þar sé fyrst og fremst verið að lögfesta það sem sé eðlileg viðskiptavenja og ábyrgð manna sem stunda lögmæta atvinnu, en engu að síður höfum við lagt okkur fram um að kynna okkur þessi ákvæði laganna. En ég kem aftur að því, virðulegi forseti, að kjarni málsins er að mínu áliti sá að verja þá sem kaupa þjónustu verktaka gegn greiðsluþroti þeirra og þar hljóta að koma til einhver tryggingarákvæði. Dæmi eins og hv. 5. þm. Vestf. nefndi áðan eru að sjálfsögðu mjög tilfinnanleg og það þarf að huga að ákvæðum í lögum einmitt til þess að efla ábyrgð verktakanna og það verður best gert á grundvelli trygginga.

Virðulegi forseti. Á þskj. 855 er ég með fsp. til hæstv. dómsmrh. um eftirlit með opinberum fjársöfnunum. Það eru mörg þau málefni sem njóta sérstaks velvilja hjá almenningi í þessu landi, svo sem ýmiss konar líknarmál og önnur slík viðkvæm mál, þannig að oft og tíðum er mjög auðvelt fyrir félagasamtök að fara út í opinberar fjársafnanir til að afla góðum málstað peninga. Þetta hefur verið gert á mörgum sviðum og tekist afskaplega vel til og hefur ýtt undir með mörgu góðu máli. Þessar safnanir eru framkvæmdar með ýmsum hætti. Mjög algengt er að söfnun fari fram í gegnum síma, gegnum útvarp, sjónvarp eða með heilu sjónvarpsþáttunum og ótrúlegar upphæðir safnast oft og tíðum í þessum tilfellum. Ég hef heyrt þá tölu nefnda að í síðustu söfnun sem fram fór á vegum fjölmiðils hafði safnast yfir 30 millj. kr. fyrir vegalaus börn. Þarna hefur afskaplega vel til tekist. En eftir stendur sú spurning hvaða tryggingu gefandi hafi fyrir því að það fé sem hann gefur í opinberri fjársöfnun renni til þess málefnis er því er ætlað og það er sú spurning í fyrsta lagi sem ég vildi bera fram við hæstv. dómsmrh. Félagasamtök eða einstaklingar þurfa að fá leyfi eða tilkynna til dómsmrn. að slík fjársöfnun eigi að fara af stað. Þetta er gert í nafni viðkomandi félagasamtaka og því spyr ég í öðru lagi hæstv. dómsmrh.: ,,Getur sá sem tilkynnir til lögreglustjóra eða fær leyfi dómsmrn. fyrir opinberri fjársöfnun látið annan aðila sjá um framkvæmd fjársöfnunarinnar fyrir sig?`` Því er haldið fram af Eggert Ásgeirssyni, deildarstjóra í Seðlabankanum, í Fjármálatíðindum sem komu út 1988, að það séu um það bil 4% af vergi landsframleiðslu sem oft og tíðum safnist í gegnum opinberar fjársafnanir til ýmiss konar góðgerðarmála. Þetta gæti þýtt 15--20 milljarða ísl. króna. Því spyr ég hæstv. dómsmrh. í þriðja lagi: ,,Hve margar opinberar fjársafnanir hafa verið tilkynntar lögreglustjóra eða leyfi fengist fyrir hjá dómsmrn. á undanförnum þremur árum?`` Lög um opnberar fjársafnanir eru nr. 5/1977. Í 6. og 7. gr. stendur, og ætla ég að fá að vitna, með leyfi hæstv. forseta. Í 6. gr. segir: ,,Halda skal nákvæmt reikningshald yfir söfnunarfé og öll útgjöld við hverja fjársöfnun. Skal reikningshaldið endurskoðað af löggiltum endurskoðanda eða þeim, sem dómsmrn. kann að útnefna til slíks.`` Í 7. gr., með leyfi virðulegs forseta, segir: ,,Áður en sex mánuðir eru liðnir frá því að fjársöfnun lýkur, skal reikningsyfirlit hennar birt a.m.k. einu sinni í dagblaði, vikublaði eða á annan hátt. Sé söfnunarfé undir þeirri upphæð, sem ákveðin er í reglugerð, nægir þó að tilkynna opinberlega, að reikningsyfirlit fjársöfnunar sé til sýnis í a.m.k. 14 daga á nánar tilteknum stað.`` Að lokum spyr ég hæstv. dómsmrh.: ,,Hefur ákvæðum 7. gr. laga nr. 5/1977 verið fullnægt í öllum tilfellum?``

Frú forseti. Sem svar við fyrstu spurningu er það að segja að um opinberar fjársafnanir gilda lög um opinberar fjársafnanir nr. 5 frá 24. mars 1977. Til þess að tryggja að ekki sé misfarið með fé sem safnast eru sett nokkur lagaákvæði um framkvæmd slíkra safnana. Til að safna fé þarf skv. 3. gr. laganna annaðhvort að fá leyfi dómsmrn. eða tilkynna söfnunina til lögreglustjóra. Tilkynning skal bera með sér í hvaða tilgangi fjársöfnun fer fram. Í 5. gr. er ákvæði um vörslu söfnunarfjár sem segir að því skuli komið fyrir á sérstökum reikningi. Þar segir einnig að óheimilt sé að nota söfnunarfé í öðrum tilgangi en upphaflega var ætlað nema leyfi dómsmrn. komi til. Í 6. gr. er eins og hv. fyrirspyrjandi gat um kveðið á um nákvæmt reikningshald yfir söfnunarfé og öll útgjöld við söfnunina. Reikningshald á löggiltur endurskoðandi eða maður sérstaklega tilnefndur af dómsmrn. að endurskoða. Með þessum hætti er reynt að tryggja að söfnunarfé renni örugglega til þess málefnis sem því er ætlað. Sem svar við 2. spurningu er það að segja að skv. 1. gr. laga nr. 5/1977 er stofnunum, félögum eða samtökum manna heimilt að gangast fyrir fjársöfnun. Ekki verður ráðið af þessu eða öðrum ákvæðum laganna að þessum aðilum sé óheimilt að nýta sér þjónustu annarra aðila við framkvæmd söfnunar. Sem svar við 3. spurningu er það að segja í fyrsta lagi að opinberar fjársafnanir sem dómsmrn. veitir leyfi fyrir eru tvenns konar, merkjasölur og peningasafnanir. Í þeim síðarnefnd er afhent kvittun fyrir greiðslu eða einhverjir verðlitlir eða verðlausir hlutir sem viðurkenning fyrir framlag. Árlega hafa verið veitt um 50--60 slík leyfi á sl. þremur árum. Sum leyfi eru fyrir landið allt, en flest staðbundin við ákveðin sveitarfélög. Í öðru lagi eru tilkynningar til lögreglustjóra skv. 3. gr. Ekki hefur verið unnt að gera könnun meðal allra lögreglustjóra á því hvort þeim hafi borist slíkar tilkynningar, en til lögreglustjóraembættisins í Reykjavík bárust árin 1989--1992 alls þrjár tilkynningar. Sem svar við 4. fsp. er það að segja að skv. 7. gr. laganna skal birta reikningsyfirlit söfnunar áður en sex mánuðir eru liðnir frá því að henni lauk, a.m.k. einu sinni í dagblaði, vikublaði eða á annan hátt. Sömuleiðis skal senda viðkomandi lögreglustjóra reikningsyfirlit söfnunar ásamt tilkynningu um hvar og hvenær birting fer fram. Ekki liggur fyrir hjá ráðuneytinu yfirlit yfir slíkar birtingar né heldur upplýsingar um hvernig slíkar tilkynningar hafa borist lögreglustjórum, en samkvæmt upplýsingum lögreglustjórans í Reykjavík hefur aðeins eitt reikningsyfirlit borist frá árnu 1989. Í júlímánuði á síðasta ári þótti dómsmrn. rétt að skrifa öllum lögreglustjórum bréf vegna framkvæmdar þessara laga. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Hér með vill ráðuneytið ítreka eftirfarandi ákvæði laga um opinberar fjársafnanir nr. 5 frá 24. mars 1977: 1. Að tilkynna skuli viðkomandi lögreglustjóra opinbera fjársöfnun. 2. Að opinber fársöfnun á götum úti eða í húsum er aðeins heimil að fengnu leyfi dómsmrn. 3. Að senda skuli viðkomandi lögreglustjóra reikningsyfirlit söfnunar og tilkynningu um hvar og hvenær reikningsyfirlit er birt, en birta skal það a.m.k. einu sinni í dagblaði, vikublaði eða á annan hátt. Jafnframt leggur ráðuneytið hér með fyrir að haldin skuli við hvert embætti skrá yfir öll leyfi sem þar eru veitt til fjársöfnunar og skrá þar einnig reikningsyfirlit söfnunarinnar og birtingu þess. Ganga skal ríkt eftir því að reikningsyfirliti sé skilað.`` Jafnframt er síðan vakin athygli á því í nefndu bréfi að brot á lögunum varði sektum. Með þessu bréfi vildi ráðuneytið fyrir sitt leyti ítreka til allra lögreglustjóra að fylgjast betur með framkvæmd þessara mála en gert hefur verið á undanförnum árum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. skýrt og greinargott svar. Af því mátti hins vegar ráða að ekki hefur verið fullnægt 7. gr. laga nr. 5/1977. Reyndar liggja ekki fyrir nógu fullkomnar upplýsingar, þær eru takmarkaðar, en af þeim takmörkuðu upplýsingum sem liggja fyrir er ljóst að ákvæðum 7. gr. hefur ekki verið fullnægt. Af því bréfi sem hæstv. dómsmrh. las úr og sent hefur verið til lögreglustjóra, þá met ég það a.m.k. svo að það sé verið að reyna að ganga eftir því af hálfu ráðuneytisins að 7. gr. sé fullnægt. En ég vil spyrja hæstv. dómsmrh.: Telur hann ekki nauðsynlegt að styrkja lagasetningu á þessu sviði til að tryggja að almenningur sem gefur fé í opinberar fjársafnanir geti treyst því enn betur að það renni til þess málefnis er upphaflega var til stofnað?

Frú forseti. Mér sýnist í fljótu bragði að sú löggjöf sem við höfum í dag eigi að tryggja að opinberir aðilar geti gengið eftir því að almenningur sem gefur fé til slíkrar söfnunar megi treysta að það renni til þess tilgangs sem ætlaður er. Það verk sem við stöndum hins vegar frammi fyrir er að ganga úr skugga um að lögunum sé framfylgt og bréf ráðuneytisins á sl. sumri var liður í því af hálfu ráðuneytisins að ganga úr skugga um að lögreglustjórar fylgdu lögunum eftir og það er ástæða til að fylgja því fast fram. Það hygg ég að sé höfuðatriðið eins og sakir standa að sjá um að gildandi lögum sé í raun og veru framfylgt.

Virðulegi forseti. Á þskj. 889 hef ég lagt fsp. fyrir hæstv. sjútvrh. um starfsfræðslunefnd fiskvinnslunnar svohljóðandi: ,,Hefur starfsfræðslunefnd fiskvinnslunnar og sjútvrn. uppi áform um að koma á framhaldsnámskeiðum fyrir fiskvinnslufólk og sértækum námskeiðum, svo sem í flökun eða flatningu fisks.`` Mjög mikilvægt er fyrir allar starfsgreinar að þar séu ætíð hinir hæfustu starfsmenn og gildir það sama hvort sem verið er að framleiða einhvers konar vöru eða um er að ræða þjónustu af einhverju tagi. Veigamikill þáttur til þess að gera starfsmenn sem hæfasta til starfa sinna er markviss og stöðug starfsþjálfun. Í fiskvinnslunni er ekki hvað mikilvægast þessir þættir séu í góðu lagi, enda er þar verið að meðhöndla fjöregg þjóðarinnar. Ef eitthvað fer úrskeiðis á fyrri stigum vinnsluferilsins verður það ekki bætt á hinum seinni en endanlegt verðmæti afurðanna ræðst af útliti þeirra og gæðum. Sem betur fer eru þessi mál víða í ágætu lagi í fiskvinnslu okkar, enda er ekki nóg að eiga gjöful fiskimið og bera oft og tíðum mikinn afla að landi heldur þarf að tryggja að sem mest verðmæti verði úr öllum aflanum. Á síðustu árum hefur starfsfræðsla fiskvinnslufólks verið á vegum starfsfræðslunefndar fiskvinnslunnar. Hafa verið haldin námskeið víða um land og stór hluti fiskvinnslufólks sótt þessi námskeið. Er ekki nokkur vafi á því að þessi námskeið hafa haft góð áhrif og nauðsynlegt er að halda þeim áfram því að nokkur hreyfing er á starfsfólki í greininni og nýir starfsmenn eiga að hafa möguleika á þessum námskeiðum. Síðan er einnig töluverður hópur sem starfar í greininni í lengri tíma og er hinn harði kjarni sem mikið mæðir á. Nauðsynlegt er að þessi hópur hafi möguleika á framhaldsnámskeiðum. Því spyr ég hæstv. sjútvrh. hvort starfsfræðslunefnd fiskvinnslunnar og sjútvrn. hafi uppi áform um að koma á starfsfræðslunámskeiðum fyrir fiskvinnslufólk. Þá spyr ég einnig hvort uppi séu áform um sértæk námskeið, svo sem í flökun og flatningu fisks. Að undanförnu hefur það einmitt komið í ljós að þeim hefur fækkað sem talist geta góðir flakarar og aukin vélvæðing valdið þar mestu um. Alltaf eru samt tilfelli þar sem grípa þarf til þessa handverks og fer vaxandi með auknum veiðum á fisktegundum sem lítið hafa verið unnar áður og vinnsla á þeim ekki vélvædd.

Frú forseti. Í tengslum við gerð kjarasamninga í síðasta mánuði var um það samið að starfsfræðslunefnd fiskvinnslunnar setti á fót upprifjunarnámskeið fyrir sérhæft fiskvinnslufólk. Undirbúningur þessara námskeiða stendur nú yfir. Námskeiðunum er ætlað að standa í átta klukkustundir og verða haldin þegar hráefnisskortur er í fiskvinnsluhúsum. Á námskeiðunum verður farið yfir flesta efnisþætti sem teknir hafa verið fyrir á grunnnámskeiðum, kynntar nýjungar í tæknimálum, nýjar hreinlætis- og gæðakröfur og fleiri breytingar af því tagi. Er við það miðað að liðin séu a.m.k. þrjú ár síðan starfsmaður lauk grunnnámskeiðum fyrir fiskvinnslufólk til að honum standi slíkt námskeið til boða. Ráðgert er að námskeið þessi hefjist í september nk. Starfsfræðslunefndin hefur bæði að eigin frumkvæði og í samvinnu við verkalýðsfélög og fiskverkendur staðið fyrir flökunarnámskeiðum í Keflavík og í Fiskvinnsluskólanum í Hafnarfirði. Þess má geta að þátttakendur á námskeiðinu í Keflavík sem verið höfðu atvinnulausir fengu flestir vinnu við flökun að loknu námskeiðinu. Starfsfræðslunefndin hyggst standa fyrir fleiri slíkum námskeiðum, bæði í flökun og flatningu, bæði á eigin vegum og eftir óskum frá verkalýðsfélögum eða fiskverkendum. Við það er miðað að námskeiðsgjöld standi undir slíkum námskeiðum. Af þessu tilefni skal tekið fram að í tengslum við gerð kjarasamninga í síðasta mánuði var um það samið að starfsfræðslunefnd stæði fyrir sérstökum námskeiðum fyrir fulltrúa í samstarfsnefndum vegna hópbónuskerfa í fiskvinnslu. Eru fyrstu námskeiðin þegar komin til framkvæmda. Hvert námskeið stendur í átta klukkustundir og fjallar m.a. um mannleg samskipti, fundatækni og uppbyggingu og framkvæmd hópbónuskerfa. Þá var einnig um það samið að starfsfræðslunefndin byði upp á sérstök kennslunámskeið fyrir starfsmenn í fiskvinnslufyrirtækjum sem annast móttöku og kennslu nýliða. Undirbúningur þessara námskeiða stendur yfir og er þeim ætlað að standa í þrjá daga. Í undirbúningi er einnig sérstakt námskeið fyrir ræstingafólk í fiskvinnslufyrirtækjum. Þetta námskeið er undirbúið og haldið samkvæmt óskum fiskvinnslufyrirtækjanna og við það miðað að þau standi fjárhagslega undir sér. Auk þess sem hér hefur verið nefnt stendur starfsfræðslunefndin fyrir hinum almennu grunnnámskeiðum fiskvinnslufólks vítt og breitt um landið og hefur það verið meginverkefni nefndarinnar undanfarin ár. Að auki hefur starfsfræðslunefnd staðið fyrir margs konar námskeiðum fyrir verkstjóra í fiskvinnslu. Nýverið lauk námskeiðum sem starfsfræðslunefndin stóð fyrir í samráði við fiskiðjuna Skagfirðing á Sauðárkróki fyrir áhafnir togara fyrirtækisins. Námskeiðin stóðu í þrjá daga og eru að verulegum hluta byggð á námsefni grunnnámsskeiða starfsfræðslunefndar. Sú tilraun gaf góða raun og sýndi að mikil þörf er fyrir slíka fræðslu fyrir sjómenn og það verður áframhaldandi verkefni á vegum nefndarinnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 4. þm. Vestf. fyrir að hreyfa þessu máli og leita eftir svörum frá hæstv. sjútvrh. um áform ráðuneytisins í starfsfræðslumálum fyrir fiskvinnslufólk. Það sem fram kom í svörum hæstv. ráðherra lofar góðu og ég vil hvetja hæstv. ráðherra til þess að halda fast á þessum málum og knýja á um að þetta geti gengið sem ráð er fyrir gert, bæði á þessu ári og á næstu árum. Það er að mínu viti ákaflega þýðingarmikið að menn taki af fullri alvöru á starfsmenntun innan sjávarútvegsins, sérstaklega meðal ófaglærðs starfsfólks, bæði til þess að auka færni þess í starfi og einnig vil ég koma því að að ég tel að þessi námskeið eigi líka að vera fyrir þá sem ekki starfa í greininni, vera opin fyrir þá sem í dag eru utan starfa en hefðu gjarnan áhuga á að koma þar að. Ég vildi beina því til hæstv. ráðherra, en mér heyrðist nú samt á svari hans að það væri gert ráð fyrir því að einhverju leyti.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. fyrir að hreyfa málinu og hæstv. ráðherra fyrir skýr og greinargóð svör. Ég fagna því sérstaklega og ég met það á svari ráðherrans að það á að halda áfram á þeirri sömu braut og mörkuð hefur verið með þeim krafti sem í þessu starfi hefur verið. Mér fannst á sínum tíma þegar ég var formaður þessarar ágætu nefndar vera eitt vandamál sem steðjaði að og það var að mjög erfitt var að hrinda nýjum hugmyndum þar í framkvæmd af þeirri ástæðu að þetta er mjög bundið við aðila vinnumarkaðarins vegna þess að allt sem þarf að gera á að skila auknu kaupi til þeirra sem taka þátt í námskeiðunum. Þar eru aðilar vinnumarkaðarins ekki tilbúnir til framkvæmda nema um það sé samið í kjarasamningum sem kannski er að sumu leyti skiljanlegt. En staðreyndin er sú og það viðurkenna atvinnurekendur að þetta námskeiðshald hefur skilað aukinni framleiðni í fiskvinnslunni og það skiptir höfuðmáli. Ég heyrði á máli ráðherra að það eru sérhæfðu námskeiðin sem á að fara af stað með. Ég vil bæta einu við sem mér fannst á sínum tíma vera mikilvægt skref í þessa átt til kynningar á íslenskum sjávarútvegi. Það er námskeið fyrir skólafólkið. Ég held að það eigi að gera enn meira af því en gert hefur verið að kynna íslenskan sjávarútveg fyrir þeim sem í grunnskólanum eru. Þeir skynja hann betur og skilja þegar þeir koma á efri stig skólanna.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. sjútvrh. fyrir hans ágætu svör við fsp. minni og jafnframt þeim hv. þm. sem hér hafa tekið til máls og tekið undir mikilvægi þeirrar starfsemi sem þarna fer fram. Ég fagna því sérstaklega sem ráðherra sagði um upprifjunarnámskeiðin og ekki síður að hann sagði frá að byrjað væri á sambærilegri starfsfræðslu fyrir sjómenn og þar væri byggt á þeim gögnum og þeirri reynslu sem fengist hefur af grunnnámskeiðum fiskvinnslunnar því að við vitum að það er ekki nóg að það séu öguð og vönduð vinnubrögð í fiskvinnslunni í landi heldur byrjar þetta allt saman úti á sjó um leið og fiskurinn er dreginn að landi og þar þarf virkilega að vanda vel til verks líka.

Frú forseti. Það má vel vera að það sé rétt athugasemd hjá hv. 11. þm. Reykv. að aðild verkalýðsfélaga og samtaka atvinnurekenda að þessum námskeiðum setji þeim ákveðnar skorður, en hitt hygg ég að við getum verið sammála um, að sá mikli áhugi þessara aðila fyrir þessum málum hefur verið einhver besta trygging fyrir því að unnt hefur verið að halda þessu starfi jafnkröftugu og öflugu og raun ber vitni um og það er vissulega ástæða til að þakka áhuga verkalýðsfélaganna og atvinnufyrirtækjanna á þessum þætti í okkar starfi. Ég held að það skipti mjög miklu máli að hafa hjá þessum aðilum þann bakhjarl sem þessi fræðslustarfsemi á og verði seint fullmetið.

Virðulegi forseti. Á þskj. 856 legg ég fram fsp. til menntmrh. um bókmenntaverðlaun Halldórs Laxness. Tilefnið er það að á hátíðarsamkomu sem haldin var í tilefni af níræðisafmæli Nóbelsskáldsins í Þjóðleikhúsinu nú nýverið, nánar tiltekið á sumardaginn fyrsta, tilkynnti hæstv. menntmrh. að menntmrn. og útgáfufyrirtækið Vaka--Helgafell mundu í sameiningu efna til sérstakra bókmenntaverðlauna sem bera mundu nafn þessa höfuðskálds okkar. Slík verðlaun eru vissulega virðingarvert framtak og löngu tímabært að stjórnvöld sýndu skáldinu slíkan sóma að efna til einhvers konar verðlauna sem bæru hans nafn. En það er alls ekki sama hvernig að þessum málum er staðið og það getur orkað mjög tvímælis að nota opinbert fé til að fjármagna handritasamkeppni á vegum eins tiltekins forlags sem með þeim hætti nær auðvitað til sín öllum efnilegustu byrjendunum á ritvellinum. Og ef ég hef skilið rétt það sem komið hefur fram í fjölmiðlum munu þarna a.m.k. fyrstu hugmyndir hafa verið um handritasamkeppni, þ.e. ekki verðlaun sem veitt væru eftir á fyrir góða bók eða eitthvað slíkt. Vegna þessa efasemda minna spyr ég hæstv. ráðherra: ,,Hvernig verður háttað þátttöku menntmrn. í þeim árlegu bókmenntaverðlaunum sem bera munu nafn Halldórs Laxness og stofnað verður til af ráðuneytinu og útgáfufyrirtækinu Vöku--Helgafelli?``

Hæstv. forseti. Svar mitt við spurningunni er svohljóðandi: Menntmrn. og Vaka--Helgafell hafa ekki gengið endanlega frá reglum þeim sem gilda munu varðandi bókmenntaverðlaun Halldórs Laxness. Ekki liggur nákvæmlega fyrir hvernig þátttöku ráðuneytisins verður háttað að öðru leyti en því að menntmrn. mun skipa fulltrúa í dómnefnd sem velur besta skáldverkið hverju sinni. Ráðuneytið mun leggja fjármuni til verðlaunanna í fyrsta sinn sem efnt verður til samkeppninnar. Hugmyndin er að verðlaunin standi sjálf undir sér þannig að hluti af tekjum vegna verðlaunabókarinnar á hverju ári verði látin renna í verðlaunasjóð sem síðan skuli standa undir verðlaununum framvegis.

Virðulegi forseti. Þetta voru ekki mjög skýr svör því að það kom fram hjá ráðherra að ekki hefði verið gengið endanlega frá reglum um þennan verðlaunasjóð og ekki hefði verið gengið frá því hvernig ráðuneytið kæmi inn í myndina. Með öðrum orðum, það væri búið að ákveða það eitt að ráðuneytið legði til verðlaunaféð fyrsta árið en annað væri óljóst. Nú hefur komið fram, þó að það hafi ekki komið fram í máli ráðherra áðan, hvernig þessi samkeppni á að verða, en það hefur komið fram í fjölmiðlum að menn hafa verið að tala um handritasamkeppni. Og ég vek athygli ráðherra á því, þegar farið verður að setja þær reglur sem gilda munu um þessi verðlaun, að handritasamkeppni á vegum eins forlags með styrk af opinberu fé er til þess að mismuna forlögum. Það skekkir samkeppnisstöðu forlaga á markaðnum. Hvaða ungur rithöfundur sem er að byrja á ritvellinum vill ekki fá verðlaun sem kennd eru við sjálft höfuðskáldið Halldór Kiljan Laxness? Verði þetta handritasamkeppni mun hún laða til sín handrit allra efnilegustu byrjendanna og þau munu öll fara inn í eitt tiltekið forlag, en önnur forlög munu ekki fá til sín nein handrit. Þetta mundi skekkja verulega samkeppnisstöðu bókaútgefenda í landinu sem er mjög varasamt fyrir ríkið að gera og sérstaklega nú þegar forlögin eiga öll í ákveðnum erfiðleikum vegna samdráttar í þjóðfélaginu og þar af leiðandi í bókasölu og á bókamarkaði.

Hæstv. forseti. Ég svaraði spurningunni alveg beint eins og hún var borin fram og taldi svo sem ekki ástæðu til að bæta neinu þar við. Það kemur mér satt að segja svolítið á óvart að það skuli vera þessi gagnrýnistónn í ræðu hv. fyrirspyrjanda. Ég taldi og tel enn að bókmenntaverðlaun sem þessi muni verða til þess að ungir og óþekktir höfundar finni hjá sér hvöt til að reyna sig við sagnasmíð og alveg sérstaklega þegar verðlaunin eru nú kennd við okkar mesta sagnaskáld Halldór Laxness. Ég bendi á í þessu sambandi að það er fordæmi í menntmrn. fyrir samstarfi ráðuneytisins við bókaforlög um menningarverðlaun. Ég nefni þar að menntmrn. og Mál og menning stofnuðu svokölluð stílverðlaun kennd við Þórberg Þórðarson fyrir örfáum árum, 2--3 árum ef ég man rétt, og þar kom ráðuneytið að með fjárframlagi og setu í dómnefnd líkt og nú er fyrirhugað en ekki með föstum, árlegum fjármunum. Það var ekki þannig. Ég er með mér það sem ég sagði á hátíðinni í Þjóðleikhúsinu í tilefni af níræðisafmæli Halldórs Laxness, en þá sagði ég þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: ,,Að þessu [þ.e. verðlaunasamkeppninni] munu standa í sameiningu menntmrn. og bókaforlagið Vaka--Helgafell. Samkeppnin mun verða opin öllum Íslendingum til þátttöku. Skilafrestur á handritum að óútgefnu skáldverki verði fyrri hluta árs, verðlaun tilkynnt og veitt að hausti og skáldverkið gefið þá út í fyrsta sinn árið 1993. Nánari reglur verða settar á næstunni, en sérstök dómnefnd skipuð fulltrúum ráðuneytisins, Rithöfundasambands Íslands og bókaforlagsins Vaka--Helgafell mun velja skáldsöguna sem hlýtur bókmenntaverðlaun Halldórs Laxness hverju sinni.`` Af ráðuneytisins hálfu er sem sagt þetta tvennt ákveðið, að skipa fulltrúa í dómnefndina og veita fé til verðlaunanna í fyrsta sinn.

Virðulegi forseti. Því er ekki að neita að þetta mál er nokkuð sérkennilegt og mér finnst það bera nokkurn keim af því að hæstv. ríkisstjórn hafi of seint áttað sig á því að það var tilefni til verulegra hátíðahalda að Halldór Laxness varð 90 ára og satt að segja undraði mig hvað ýmsir forustumenn ríkisstjórnarinnar létu það mál lítið til sín taka. Þá grunar mig að á síðustu stundu hafi verið gripið til þess, til að stjórnvöld væru ekki alveg utan garðs á þessum merka hátíðisdegi íslenskrar menningar, að vera aðili að þessari ákvörðun eins útgáfuforlags. Það dæmi sem hæstv. ráðherra tók hér annað til réttlætingar er af allt öðru tagi. Þar er um að ræða viðurkenningu sem veitt er eftir á og m.a. höfundum sem eru gefnir út af öðrum forlögum en því sem á hlut að máli í því dæmi sem hæstv. ráðherra tók. Það er mjög mikilvægt að ef stjórnvöld beita sér með þessum hætti verði það ekki til þess að mismuna aðilum í bókaútgáfu í landinu, en eins og hér hefur rækilega verið bent á af hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur eru yfirgnæfandi líkur á því að þessi háttur leiði til þess að þetta tiltekna forlag, sem er að vísu mjög gott og virðulegt forlag, dragi til sín rjómann af ungum rithöfundum og þannig sé ráðuneytið að skekkja samkeppnisstöðu aðila í útgáfu á Íslandi. Er það dálítið merkilegt á sama tíma og það er stefna ríkisstjórnarinnar að leggja niður bókaforlag ríkisins að þá skuli það taka sér fyrir hendur að mismuna einkaforlögunum með þessum hætti.

Virðulegi forseti. Ég tel að þau ummæli sem hv. þm. lét í ljós séu almennt réttlát aðvörunarorð. Ég vil þó vekja athygli á því að þetta sérstaka forlag hefur verið í mjög nánum tengslum við Halldór Laxness alla tíð og reyndar var það svo meðan þetta forlag var og nánast sameinaðist í einni persónu, Ragnars Jónssonar, að þá var þetta eins konar allsherjarstuðningsaðili við bókmenntir í landinu, ekki bundið við forlagið sjálft, hefur þess vegna ríka og merka sögu. Ég tel að fyrst þetta er gert í samvinnu við þetta forlag og ættingja skáldsins og skáldið sjálft sé þetta mjög réttlætanlegt þó að hin almennu orð eigi við sem þingmaðurinn gat um.

Virðulegi forseti. Sléttuhreppur er einn af þeim hreppum á landinu sem farið hafa í eyði. Mig minnir að síðustu íbúar þar hafi flutt burtu um 1953. Fáum árum síðar lagðist annað hreppur í eyði, nágrannahreppurinn Grunnavíkurhreppur, í nóvember 1962. Fljótlega var gerð sú breyting að Grunnavíkurhreppur var lagður undir Snæfjallahrepp sem er nágrannahreppur Grunnavíkurhrepps. Þannig hefur sú skipan haldist frá því. Hins vegar virðist hafa gleymst að sjá fyrir Sléttuhreppi þannig að hann er í sjálfu sér enn til sem sveitarfélag með þá sérstöðu að þar býr ekkert fólk. Nú hefur komist hreyfing á að bæta úr þessu máli og hafa farið fram viðræður milli Ísafjarðarkaupstaðar og félmrn. út af þessu máli. Ég hef því leyft mér að bera fram fjórar fsp. á þskj. 890 til hæstv. félmrh. sem varða málsmeðferð: ,,1. Hefur ráðherra áform um að sameina Sléttuhrepp öðru sveitarfélagi og ef svo er, þá hverju? 2. Hvaða sveitarfélög telur ráðherra vera ,,nágrannasveitarfélag``, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 8/1986?`` --- Það eru svonefnd sveitarstjórnarlög og í þeim er kveðið á um að sameina beri sveitarfélagið nágrannaveitarfélagi, en eina nágrannasveitarfélagið er Grunnavíkurhreppur sem í dag er reyndar hluti af Snæfjallahreppi sem er því miður þannig statt um að örfáir íbúar eru í honum þannig að þar gætu orðið veruleg tíðindi á næstu örfáum árum. ,,3. Hvernig hyggst ráðherra standa að sameiningunni? 4. Telur ráðherra koma til greina að Sléttuhreppur og Grunnavíkurhreppur heyri til sama sveitarfélags?``

Virðulegi forseti. Skv. 1. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 8/1986, er félmrn. skylt að eiga frumkvæði að því að sameina sveitarfélag nágrannasveitarfélagi ef íbúafjöldi þess hefur verið lægri en 50 í þrjú ár samfleytt. Sléttuhreppur fór í eyði á sjöunda áratugnum og engin föst búseta hefur verið þar síðan. Eftir að nýju sveitarstjórnarlögin tóku gildi 1986 hefur ráðuneytið unnið að sameiningu sveitarfélaga í samræmi við ákvæði laganna. Í samráði við sveitarstjórnarmenn í fjórum dreifbýlishreppum við Ísafjarðardjúp var að því stefnt að sameina þessi fjögur sveitarfélög ásamt Sléttuhreppi í eitt sveitarfélag. Þessi sameining náði þó ekki fram að ganga þar sem hún hlaut ekki tilskilið fylgi í kosningum sem fram fóru um sameininguna 1987. Frekari tilraunir með sameiningu þessara sveitarfélaga hafa ekki borið árangur. Í desember sl. samþykkti ríkisstjórnin að minni tillögu að gerð yrði sérstök könnun á hagkvæmni sameiningar allra sveitarfélaganna á norðanverðum Vestfjörðum. Byggðastofnun hefur síðan unnið að þessari könnun í samráði við heimamenn, en niðurstaða hennar liggur enn ekki fyrir. Hvað Sléttuhrepp áhrærir sérstaklega er það óviðunandi og hefur raunar verið lengi að ekki skuli vera í hreppnum stjórnvöld sem fjallað geta um byggingarmál og fleiri málaflokka. Í mars sl. tók ég því þá ákvörðun að gera tilraun til að sameina Sléttuhrepp Ísafjarðarkaupstað. Það er að sjálfsögðu álitamál hvaða sveitarfélag teljist nágrannasveitarfélag Sléttuhrepps í skilningi 2. mgr. 5. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 8/1986. Sameining við Snæfjallahrepp einan þjónar engum tilgangi, en íbúar þar eru aðeins um ein tugur, en auðvitað má segja að það sé næsta nágrannasveitarfélag ef miðað er við samgöngur á landi. Árneshreppur á Ströndum liggur einnig að Sléttuhreppi, en mjög torsóttar samgöngur eru þar á milli og ekki verður séð að sameining við það sveitarfélag leysi þau vandamál sem við er að glíma varðandi Sléttuhrepp. Bolungarvík og Ísafjörður verða einnig að teljast nágrannasveitarfélög ef litið er til samgangna á sjó. Í mars sl. var héraðsnefnd Ísafjarðarsýslu og bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar skrifað og þessum aðilum gefinn kostur á að tjá sig um sameininu Sléttuhrepps við Ísafjarðarkaupstað. Svar hefur borist frá bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar þar sem hún lýsir stuðningi við hugmyndina um sameininu Sléttuhrepps við Ísafjarðarkaupstað. Svar hefur enn ekki borist frá héraðsnefndinni, en framhald málsins mun að einhverju leyti ráðast að afstöðu hennar. Að sameiningunni verður staðið eins og gert er ráð fyrir í þeim kafla sveitrstjórnarlaganna sem fjallar um stækkun sveitarfélaga. Rétt er þó að benda á þá sérstöðu sem þarna er fyrir hendi og felst í því að engir íbúar eru í Sléttuhreppi. Ég reikna með að rætt verði við fulltrúa landeigendafélags Sléttuhrepps áður en til sameiningarinnar kemur. Varðandi spurninguna um það hvort til greina komi að Sléttuhreppur og Grunnavíkurhreppur tilheyri sama sveitarfélagi, þá svara ég henni neitandi einfaldlega vegna þess að enginn Grunnavíkuhreppur er til. Hann var lagður niður 1. jan. 1964.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra í því að það er þörf á að ráða bót á þessum málum. Ég vil láta koma fram það sjónarmið, sem kemur reyndar fram í samþykkt bæjarstjórnar Ísafjarðar, að bæjarstjórnin telur eðlilegt að sá hluti Grunnavíkurhrepps sem tilheyrir hinu friðlýsta svæði á Hornströndum verði einnig með í þessari sameiningu. Það er ekki framkvæmanlegt að mínu viti að taka hluta af Hornströndum og sameina öðru sveitarfélagi, t.d. Ísafirði, en skilja eftir hinn hlutann. Þetta er eiginlega orðið eitt samfellt svæði þar sem ferðamenn eru á ferð um og það verður þá að gerast með allt friðlýsta svæðið í heild, taka það saman að mínu viti og reyndar að áliti bæjarstjórnar Ísafjarðar. Ég tel því að hæstv. ráðherra ætti að huga að þessum sjónarmiðum og vinna samkvæmt þeim ábendingum sem hún hefur fengið bæði frá mér og bæjarstjórn Ísafjarðar. Hvað varðar Grunnavíkurhrepp í heild er það sjónarmið út af fyrir sig, sem ég tel rétt að minna á, að ég hygg að væri nauðsynlegt og jafnvel þarft verk af hálfu hæstv. ráðherra að kanna hug íbúa í Snæfjallahreppi til sameiningar í eitt sveitarfélag með hinum forna Grunnavíkurhreppi, Sléttuhreppi og sveitarfélagi við vestanvert Ísafjarðardjúp. Ég hygg að það væri rétt að kanna það og ég veit að það eru uppi þau sjónarmið að þetta svæði fylgist allt að. Ég er sammála hæstv. ráðherra um Árneshrepp, að það er ekki fýsilegur kostur að sameina í þá áttina og í raun og veru landfræðilega enginn ávinningur. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að ég tel að þetta sé ekki einkamál Ísafirðinga. Íbúar þessara tveggja fornu hreppa hafa flutt ekki bara til Ísafjarðar heldur víðar og ég hygg að fleiri eigi að koma að þessu máli á meðan það er á umræðu- og vinnslustigi. Þar er eðlilegast að taka öll sveitarfélögin við vestanvert Ísafjarðardjúp, Ísafjörð, Bolungarvík og Súðavík, en ég hygg að það komi líka til álita, eins og hæstv. ráðherra hefur að nokkru leyti gert, að snúa sér til héraðsnefndar og líta á hana sem sameiginlegan málsvara fyrir þessa aðila. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, varpa fram þeirri hugmynd, sem ég tel einnig koma til álita vegna sérstöðu þessa svæðis, að það verði ekki sameinað sveitarfélagi heldur jafnvel fellt undir héraðsnefnd. Það mundi hins vegar kosta lagabreytingu, hygg ég, en þó er ég ekki alveg viss því að ákvæði sveitarstjórnarlaga um byggðasamlög er ákaflega rúm. En þetta er hugmynd sem ég tel vert að leggja inn í þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Hér er vakið máls á umfjöllunarefni sem er óvenjulegt viðfangsefni í stjórnsýslu, bæði af hálfu ríkisvalds og sveitarfélaga. Vegna þessa vil ég benda á tvö atriði sem ég tel að hljóti að koma til álita við umfjöllun um málið, annars vegar það hvaða sveitarfélag hefur þá burði eða uppbyggingu að eiga eðlilegan þátt í umfjöllun um stjórnsýslu sem víkur að friðuðum svæðum. Ég er að benda á fámenni þeirra hreppa sem hafa verið nefndir og koma til greina með sameiningu í huga og vísa þá til þess að þegar er uppi umræða vestur við Djúp um að sameina alla hreppa þess í einn sökum fámennis. Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki til þess að þar séu uppi náttúruverndarsamtök eða náttúruvernd af hálfu sveitarstjórnanna sjálfra. Hins vegar erum við að tala um friðað svæði á Hornströndum og verður að segjast að þó að samgöngur séu slæmar austur fyrir eru þær einnig slæmar vestur í Djúp.