Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Finnur Jónsson) Þessi till. fer fram á, að skipuð sé sérstök n. til að endurskoða l. um eftirlit með skipum og bátum, tilskipanir og reglugerðir um það efni, en jafnframt sé n. falið að athuga framkvæmd skipaeftirlitsins á gildandi ákvæðum. Till. er fram komin vegna þeirra umræðna, sem nú hafa orðið um þessi mál. Þær umr. virðast benda til, að lögum og reglugerðum sé í ýmsu áfátt og þá ekki síður eftirlitinu í framkvæmd. Fyrstu l. um þetta efni voru sett hér 1903. Lagafrv. var flutt af Jóhannesi Ólafssyni, þáv. þm. V.-Ísf., og lét hann þau orð falla í ræðu, að það væri fram komið af því, að það mætti teljast lífshætta að stunda sjó á mörgum þilskipunum, það hefði jafnvel komið fyrir, að skip hefðu liðazt sundur á rúmsjó, og það ekki í vondu veðri. Eftir því sem útgerð þróaðist og breyttist, hlaut löggjöfin vitanlega að taka breytingum og þar með tilskipanir og reglugerðir um þessi efni. Ný l. voru sett 1922 og tilskipun, sem enn er í gildi. L. hefur verið breytt nokkrum sinnum, síðast 1935 og 1938. Ástæðan til þeirra tíðu endurskoðana var vitanlega sú, að menn hafa fundið, að hvorki var þessi lagasetning eins örugg og vera þurfti né heldur framkvæmd hennar. Í 2. gr.l. frá 11. júní 1938 er svo fyrir mælt, að fyrir árslok 1938 skuli tilskipunin, sem ég nefndi, frá 1922 vera tekin til endurskoðunar. En það hefur ekki verið gert enn, hvernig svo sem á því stendur. Ég vil ekkert fullyrða um það, í hverju tilskipuninni frá 1922 muni einkum vera ábótavant, en hví hefur ekki verið framkvæmdur vilji Alþingis 1938? Það má ekki dragast lengur. Sá sljóleiki er Alþ. vanvirða. Af blaðaummælum undanfarið virðist það nokkuð vel rökstutt, að mikið skorti á framkvæmd eftirlitsins. Meðal þeirra rökstuddu greina, sem ég á við, skal ég minna á nokkrar. Í viðtali Alþýðublaðsins við Sigurjón Á. Ólafsson 23. jan. s. l. er m. a. kveðið svo að orði, að nú flytji togarar allt að helmingi meiri fisk til útlanda en þeir þóttu mega bera fyrir stríð. Í grein í sama blaði 26. jan., eftir sjómannafélaga nr. 563, um sjóslysin og öryggismálin, eru ræddar ýmsar till. þessu til bóta. Í grein eftir Guðmund Guðmundsson frá Ófeigsfirði í Vísi 28. jan. er kveðið líkt að orði og hjá S. Á. Ó. um ofhleðslu skipanna og rökstutt á margan hátt og borið saman við það, sem var fyrir nokkrum árum. Mér þóttu þessi ummæli furðu ótrúleg, þótt eftir góðum og gegnum mönnum væru, og fannst ástæða til að líta í opinberar skýrslur, áður en þetta málefni kæmi til umræðu hér í þinginu. Samkv. skýrslu frá Fiskifélagi Íslands kemur þó í ljós, að ummæli Sigurjóns Á. Ólafssonar og Guðmundar Guðmundssonar frá Ófeigsfirði eru sönn. Togararnir flytja 60–100% þyngri farm en fyrir stríð, svo að um gífurlega ofhleðslu er að ræða, því að ekki hefur burðarmagn þeirra aukizt. Ég vil leyfa mér að lesa hér eftirfarandi útdrátt úr skýrslu Fiskifélagsins, þar sem tekin er fram rúmlestatala margra togara og mesta hleðsla 1939 annars vegar og 1943 hins vegar: Arinbjörn hersir. Rúmlestir: 321; 1939: 93929; 1943 : 205409. Belgaum. Rúmlestir: 337; 1939: 120142; 1942: 159421; 1943: 214440. Baldur. Rúmlestir: 315; 1939: 85725; 1942: 165506; 1943: 182060. Egill Skallagrímsson. Rúmlestir: 308; 1939: 108407; 1942: 165506; 1943: 182060. Geir. Rúmlestir: 309; 1939: 9Z482; 1942: 132893; 1943: 153021. Gulltoppur. Rúmlestir: 405; 1939: 122225; 1942: 188671; 1943: 221678. Gylfi. Rúmlestir: 336; 1939: 123825; 1942: 203454; 1943: 219456. Gyllir. Rúmlestir: 369; 1939: 130454; 1942: 191592; 1943: 206622. Hafsteinn. Rúmlestir: 313; 1939: 84480; 1942: 157351; 1943: 201295. Haukanes. Rúmlestir: 341; 1939: 103784; 1942: 159359; 1943: 180784. Helgafell. Rúmlestir: 314; 1939: 107136; 1942: 159563; 1943: 192430. Hilmir: Rúmlestir: 306; 1939: 92964; 1942: 133045; 1943: 161899. Júní. Rúmlestir: 327; 1939: 97536; 1942: 156845; 1943: 183705. Júpíter. Rúmlestir: 394; 1939: 146214; 1942: 211518; 1943: 271424. Kári. Rúmlestir: 344; 1939: 103154; 1942: 163004; 1943: 176632. Karlsefni. Rúmlestir: 223; 1939: 108923; 1942: 157073; 1943: 177698. Maí. Rúmlestir: 339; 1939: 104496; 1942: 159446; 1943 : 192392. Max Pemberton. Rúmlestir: 321; 1939: 108518; 1942: 159816; 1943: 199898. Óli Garða. Rúmlestir: 316; 1939: 118059; 1942: 168656; 1943: 208940. Rán. Rúmlestir: 262; 1942: 126809; 1943: 137033. Sindri. Rúmlestir: 241; 1939: 96215; 1942: 125273; 1943: 139192. Skallagrímur. Rúmlestir: 403; 1939: 153670; 1942: 215747; 1943: 243650. Skutull. Rúmlestir: 314; 1943: 104039; 1942: 152501; 1943: 184435. Snorri goði. Rúmlestir: 373; 1939: 186484; 1942: 179070; 1943: 204441. Surprise. Rúmlestir: 313; 1939: 90932; 1942: 165290; 1943: 186309. Tryggvi gamli. Rúmlestir: 326; 1939: 93662; 1942: 162814; 1943: 182245. Venus. Rúmlestir: 415; 1939: 137765; 1942: 217487; 1943: 276161. Vörður. Rúmlestir: 316; 1939: 107950; 1942: 198882; 1943: 215201. Þorfinnur. Rúmlestir: 269; 1939: 87224; 1942: 124714; 1943: 139090. Þórólfur. Rúmlestir : 403; 1939: 122530; 1942: 227000; 1943: 247967. Ég mun leggja þessa skýrslu í heild fyrir þá n., er fær þetta mál til meðferðar. Í henni er margt fleira, og er þar m. a. skýrt frá meðalhleðslu togaranna, en ég hef hér lesið upp mestu hleðslu 1939 og síðan 1943, af því ég álít, að þær tölur sýni bezt ofurkappið, sem í þetta er nú komið. Ég er ekki mjög kunnugur togaraútgerð, en þó þekki ég vel togarann Skutul, sem var einn af þeim, er ég las upp áðan. Hann er 314 smálestir eða sem næst meðalstærð togara. Ég var oft viðstaddur, er hann var hlaðinn af ísfiski á Ísafirði fyrir stríð, og þótti hann þá fullhlaðinn með 110–120 smálestum við bryggju, en viðurkennt er, að ísfiskurinn léttist um 10% á leiðinni. En upp úr þessum togara koma svo 184,5 smálestir 1943. Nú má vera í sambandi við þetta, að árið 1939 hafi togararnir siglt meira á austurströnd Bretlands en árið 1943, en það er lengri sigling, og því mætti segja, að hleðslan ætti að vera minni. En mér er þó óhætt að segja, að togararnir hafi ekki siglt meira en í þriðja hvert skipti á austurströndina 1943, og þó að það hefði verið oftar, þá er þetta hvergi nærri full skýring. Ég veit þetta bezt með því að gera samanburð á Skutli, sem þótti fullhlaðinn 1939 með 129 smálestum, en upp úr honum koma svo 184,5 smálestir úti á Englandi 1943. Hér er eingöngu um ofhleðslu að ræða, það er eina skýringin á þessu. Í l. um skipaeftirlit eru eigendum, skipstjórum og útgerðarmönnum lagðar ýmsar skyldur á herðar. M. a. er þeim skylt að sjá um haffæri skipa. Það má spyrja, hafa þeir uppfyllt þessa skyldu? Skylda þessi er skýr í 4. gr.l., þar sem svo er kveðið á, að skipaskoðunarmaður hafi leyfi til að fastsetja skip, ef hann telur þau óhaffær. Vitanlega telst ofhleðsla hér undir. Nú hefur verið sett í sérstaka reglugerð hér um útbúnað skipa frá 10. nóvember 1943, að öll farþega- og vöruflutningaskip þurfi að hafa hleðslumerkjaskírteini samkv. alþjóðal. og auk þess fiskflutningaskip, sem sigla á milli landa. Við þetta er það að athuga, að hleðslumerkin eru ekki athuguð, fyrr en skipin láta úr höfn. En á veiðunum hafa skipin mikið innan borðs af veiðarfærum og lýsi og eru létt um þetta upp á hleðslumerki, er þau koma af veiðum. Maður getur því ímyndað sér hleðslu þeirra við strendurnar, þegar þau flytja allt að 100% þyngri farm út en áður var hægt talið og þau eru byggð fyrir, eftir að þau hafa létt sig um veiðarfæri og lýsi. Það má segja, að það sé e. t. v. ekki viðeigandi að deila opinberlega á skipaeftirlitið, en ég tel fram komnar svo rökstuddar ákærur, að slíkt megi ekki lengur kyrrt liggja. Viðvíkjandi framkvæmd skipaskoðunarl. er svo fyrir mælt, að skipaskoðunarstjóri megi ekki hafa nein önnur launuð störf með höndum nema með leyfi ráðh. Nú hefur skipaskoðunarstjóri hins vegar verið trúnaðarmaður Eimskipafélags Íslands um breytingar á skipum þess og jafnvel gegnt fleiri launuðum störfum. Ég vil því beina þeirri fyrirspurn til hæstv.atvmrh., hvort þetta sé með hans leyfi. Enn fremur er svo fyrir mælt, að ráðh. skipi skipaskoðunarmann í hverjum landsfjórðungi. Mér er ekki kunnugt um, að þetta ákvæði hafi verið uppfyllt, og eru þó þessi l. frá 1938. Má vera, að þessi vanræksla breyti litlu um hér og í Hafnarfirði, þar sem mesta togaraútgerðin er, þar eð skipaeftirlit ríkisins er hér. En úti á landi gæti þetta haft þýðingu. Þá er í sömu l. ákvæði um það, að við aðalskoðun skuli vandlega athuga öryggi skipanna, og fari slík skoðun ávallt fram þegar skip eru keypt til landsins. Undanþágur má veita, þó aldrei um haffæri, ferðbúnað eða annað, er varðar lífsöryggi manna. Ég hef hins vegar þá sögu að segja, að í fyrra kom ég eitt sinn niður á hafnarbakka og sá þar skip, sem nýbúið var að kaupa frá útlöndum. Það var verið að taka bönd úr þessu skipi, og voru borin upp á hafnargarðinn. En þau voru ekki borin í heilu lagi, heldur í pokum. Þau voru svo fúin, að moka varð þeim eins og ösku og flytja í pokum. Þessu skipi hafði verið siglt frá Ameríku af íslenzkum sjómönnum, og síðan var því tvisvar eða þrisvar siglt til Englands með ísfisk - með undanþágu, að mér er tjáð, - og lífi sjómannanna þannig stofnað í voða. Eins og ég sagði áðan, þá er ég ekki gagnkunnugur togaraútgerð, en af sögunni um þetta fúna skip og burðarmagni Skutuls, sem ég gerði að umtalsefni áðan, má mikið ráða. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Ég hef fulla trú á, að þessi till. verði samþ. En ástæðan til þess, að við flm. gerum ráð fyrir, að þessi n. taki strax til starfa og ljúki störfum fyrir 1. júní þ. á., er sú, að við teljum brýna nauðsyn vera til að notfæra sér þegar niðurstöður rannsóknar þeirrar, sem sjódómur Reykjavíkur er að framkvæma eftir boði atvmrh., með tafarlausri lagasetningu um þessi efni eigi síðar en þegar þ. kemur næst saman. En komi eitthvað mikilvægt fyrr fram, þá leysi ríkisstjórnin það með bráðabirgðalögum. Við flm. höfum talið eðlilegast, að stéttasamtök sjómanna og útvegsmanna tækju sameiginlega þátt í skipun þessarar fyrirhuguðu n., en form. hennar væri skipaverkfræðingur, skipaður af ríkisstj. Ætlazt er til, að Farmanna- og fiskimannasamband Íslands tilnefni einn nm., en í því eru einkum stéttarfélög yfirmanna á skipum. Sjómannafélagi Reykjavíkur er ætlað að tilnefna annan nm., en það hefur ásamt félögum í Farmanna- og fiskimannasambandinu átt mestan þátt í að semja við útgerðarmenn um öryggismál sjómanna. Hins vegar get ég fyrir mitt leyti fallizt á, að Sjómannafélög Reykjavíkur og Hafnarfjarðar tilnefni þennan nm. í sameiningu. Er sanngjarnt, að sjómenn eigi þarna einn fulltrúa, ekkí sízt þar sem miklu af rannsókn þessara mála er beint gegn ofhleðslu skipanna. Þriðji maðurinn sé tilnefndur af Landssambandi útgerðarmanna, en í því eru öll útgerðarfélög botnvörpuskipaeigenda. Fjórði nm. skal tilnefndur af Fiskifélagi Íslands, sem yrði þá fyrir smáútgerðina. Till. okkar um skipun þessarar n. eru sniðnar við það að ná sem fyllstu samstarfi milli útgerðarmanna og fiskimanna til úrbóta göllunum. Einhliða valdboð á að forðast í þessum efnum, lagasetningin á að byggjast á samkomulagi þessara aðila. Ef það næst ekki, þá verður löggjafarvaldið sjálft að hefjast handa og úrskurða, hvernig ráða skuli fram úr þessu mikla og knýjandi vandamáli. Menn hafa stundum bundizt samtökum hér um mikilvæg heilbrigðismál, svo sem útrýmingu berkla. Þó hefur sjórinn höggvið jafnvel stærra skarð í þjóðina en berklarnir. Það er því auðsýnt, að vinna verður að því með öllum þeim ráðum, sem í mannlegu valdi standa, að þessu ógurlega mannfalli linni. Að svo mæltu óska ég eftir, að málinu verði vísað til allshn. og síðari umr.

Flm. (Stefán Jóh. Stefánsson) Till. á þskj. 10, sem liggur hér fyrir, er flutt af þm. Alþfl. og skýrir sig í raun og veru mjög mikið sjálf. Þar er tekið fram, að Alþingi feli ríkisstj. að birta þau skjöl, sem þar eru nánar nefnd. En mér þykir þó hlýða að gera grein fyrir því, hvers vegna till. þessi er komin fram og við hvaða rök það styðst, og fara um málið nokkrum almennum orðum. Það er í raun og veru alllangt síðan það bar á góma í þeirri n., sem kjörin var af Alþ. til að fjalla um utanríkismál, utanrmn., hvort rétt væri að birta þá þegar þau skjöl, sem um ræðir í þessari till. Þá höfðu verið birt af hv.þm. G.-K. nokkur af þessum skjölum. Ég hafði einnig tekið upp úr einu skjalanna í grein, sem ég reit í Alþbl. En á fundi í utanrmn. 23. júlí s. l. eða fyrir hálfu ári var þessu máli fyrst hreyft af hv. 2. þm. Reykv., sem síðan lét skýra frá því í flokksblaði sínu, að það hafi verið hann, sem fyrstur hafi vakið máls á þessu efni. Um þetta mál var nokkuð rætt á þessum fundi, en engin ákvörðun tekin. Og ég tel líka rétt að skýra frá því, að á síðasta fundi þessarar n. var þetta mál rætt allýtarlega, og skildist mér á þessu stigi málsins, að meginþorri þeirra manna, sem skipa n., væri þeirrar skoðunar, að ekki yrði hjá því komizt, að þessi skjöl yrðu birt. Og mér skildist líka á ríkisstj., sem átti þar sæti, að hún væri til þess fús, ef utanrmn. ákvæði um það, og var þá jafnvel svo langt komið, að hæstv.forsrh. hafði í undirbúningi að leggja fyrir n.till., ef hún tæki ákvörðun um, að þetta skyldi endilega gert. En svo lognaðist málið niður og var ekki upp tekið um skeið. En þegar það var kunnugt, að því var slegið föstu, að á þessu ári, sem nú er að byrja, mundi lögð undir dóm þjóðarinnar till. í því formi að fella niður sambandslagasáttmálann frá 1918 og einnig ákvörðun um skipun íslenzka lýðveldisins, þá fannst okkur Alþfl.- mönnum, að sjálfsagt væri, þegar jafnmikilsverð málefni væru lögð fyrir þjóðina, að menn ættu þess kost að fá að sjá öll þau skjöl, sem gætu gefið um þetta einhverjar upplýsingar. Um þetta þarf ekki að deila. Það er kunnugt, að það hefur orðið hér nokkur skoðanamunur um það, hver væri hin rétta og örugga leið til lausnar þessu máli, en ég ætla nú ekki að fara út í það. Þegar það þess vegna var sýnt, þegar ríkisstj. hafði lagt fram sínar till. um niðurfelling sambandslagasáttmálans og einnig frv. að lýðveldisstjórnarskrá, að Alþ. mundi fjalla um þetta mál að meira eða minna leyti og þjóðin mundi líka verða um það spurð, hvernig hún vildi svara þeim spurningum, sem Alþ. vildi leggja fyrir hana, þá virtist okkur Alþfl.-mönnum, að óhjákvæmilegt væri, að þessi skjöl yrðu fyrst og fremst birt öllum þm. og í annan stað þjóðinni sjálfri. Því höfum við flutt till. í tveim liðum, í fyrsta lagi að því sem snýr að þinginu og svo að þjóðinni. Okkur er kunnugt um það, að ekki allir þm. hafa átt þess kost að sjá þessi skjöl. Og því er mönnum ekki gefinn kostur á að sjá þessi skjöl, þegar það er ljóst, að æði margir þm. hafa fengið að kynnast skjölunum, og gert það rækilega? En í sambandi við þetta mál skal ég strax geta þess, að raddir hafa heyrzt um það utan þings, að óviðurkvæmilegt kunni að vera að birta þessi skjöl og hér væri um að ræða skjöl, sem væru að nokkru leyti um viðkvæm utanríkisviðskipti og vafasamt, að ættu að fá að sjá dagsins ljós. Ég hygg, að þessi viðbára sé byggð á allmiklum misskilningi. Ég játa að vísu, að við Íslendingar erum skammt á veg komnir í framkvæmd utanríkismála okkar og rétt og hyggilegt, að við gætum að hverju okkar skrefi, að það verði okkur ekki til vansa og brjóti ekki í bága við viðteknar og viðurkenndar reglur erlendra þjóða, sem hafa í þessum efnum mikla æfingu og kunnáttu. En ég held, þegar litið er til málsmeðferðar erlendis um svipuð efni, að það komi í ljós, að óhætt sé að slá því föstu, að eftir að þeirri hulu einvalds var svipt í burtu í meðferð utanríkismála, sérstaklega ef litið er til dæmis til Bandaríkjanna í Norður-Ameríku, þá hefur ekki verið talin goðgá að birta almenningi mjög mikilsvarðandi skjöl, sem höfðu farið á milli ríkja, heldur var það talin sjálfsögð lýðræðisskipulagsleg skylda, til þess að almenningur ætti kost á því að fella rétta dóma um þau málefni, sem skjölin sérstaklega snertu. Mér er sérstaklega minnisstætt tvennt, sem kom fyrir í nágrannaríkjunum, einmitt eftir að yfirstandandi styrjöld hófst. Eins og alkunnugt er, brauzt út styrjöld seint á árinu 1939 milli Finna og stórveldisins Rússlands. Finnar áttu þá mikla samúð frændþjóða sinna á Norðurlöndum, og keppt var að því af sumum þessara ríkja að hjálpa Finnum í styrjöldinni, einkum með því að hjálpa bágstöddum almenningi í Finnlandi, sem styrjöldin kom hart niður á. Og það var beint rætt um það, að Svíar hefðu slíka hjálp með höndum, þannig að valdir væru sjálfboðaliðar í Svíþjóð til þess að hjálpa Finnum í baráttu þeirra. Það lék á því nokkur grunur um það skeið, að erlend stjórnarvöld hefðu skipt sér af því, hvað Svíar vildu gera í þessum efnum, og það hefur orðið til þess, að ekki varð úr því, að sænska ríkisstj. greiddi beinlínis fyrir því, að sjálfboðaliðar frá Svíþjóð færu til Finnlands. Ekki var þó hljótt um þetta mál, heldur var mikið um það rætt og misjafnir dómar um það felldir af almenningi. Og ekki var almenningi ljóst um þetta mál, fyrr en sænska ráðuneytið birti skjöl og viðræður um málið við stjórnir erlendra ríkja. En þá varð ljóst, að frá Moskvu og Berlín höfðu borizt svo strangar aðvaranir til sænskra yfirvalda gagnvart því, að sænskir sjálfboðaliðar færu til Finnlands, að það varð til þess, að sænska ríkisstj. taldi ekki rétt vegna hlutleysisafstöðu sinnar að stuðla að þessu máli á nokkurn hátt. Um þetta voru viðkvæm skjöl birt opinberlega í Svíþjóð. Annað dæmi frá Norðurlöndum vil ég nefna. Það var eftir að vetrarstyrjöldinni lauk milli Rússa og Finna. Þá hófust viðræður, sem upp munu hafa verið teknar í Svíþjóð, um það, hvort Norðurlönd, fleiri eða færri, skyldu mynda hernaðarbandalag sín á milli. Um þetta urðu viðræður við Finna, Norðmenn og jafnvel Dani. Það virtist vera mikill áhugi á því meðal ráðamanna þar, að þessi lönd mynduðu einhvers konar hernaðarbandalag, hvort sem það væri mjög fastbundið eða ekki. Í þessum löndum, sem liggja svo nærri hvert öðru, eru svo skyldar þjóðir, að frá því sjónarmiði var þetta nokkuð eðlilegt. Þá komu enn aðvaranir frá Moskvu og Berlín, og ekkert varð úr þessu bandalagi. Allar viðræður, sem um málið höfðu fram farið, urðu að engu, og málið datt niður. - Mega menn af þessu ráða, að Íslendingar eru ekki eina þjóðin, sem kann að fá aðvaranir stórveldanna, ef þeim mislíkar eitthvað, sem gert er. - Um þetta bandalag var mjög mikið rætt meðal Norðurlandaríkjanna allra, sem þá voru hlutlaus í styrjöldinni. Þetta mæltist misjafnlega fyrir, og spunnust út af þessu alls konar sögusagnir, sem gerði það að verkum, að ríkisstj. Svíþjóðar, sem upptökin átti að þessu máli, þótti sjálfsagt að láta birta bláa eða hvíta bók um þetta efni með skjöl og viðræður milli ríkja um þetta mál. Ég nefni aðeins þessi dæmi, af því að þau eru frá síðustu tímum og af því að þau eru frá þjóðum, sem nærri okkur eru og hafa svipað stjórnskipulag og Ísland, fullkomna lýðræðisstjórn, og hafa fengið orð fyrir að kunna fótum sínum forráð í meðferð utanríkismála. Það er því ekki um það að ræða, að það sé varasamt að birta aðvaranir frá stórveldum, þegar um það er að ræða að upplýsa mál fyrir kjósendum í landinu, sem nauðsynlegt er, til þess að um þau verði felldur réttlátur dómur, til þess að hægt sé að halda uppi einhug þjóðarinnar út af málefnum, sem fram hafa komið. Ég held því, að það sé byggt á mjög miklum misskilningi, sem heyrzt hefur, að það sé vafasöm háttvísi af stjórn íslenzkra utanríkismála að birta skjöl um viðskipti við önnur ríki, skjöl, sem sumpart hafa verið birt áður og um hefur verið rætt í landinu mjög mikið. Ég hygg, að ekki væri farið inn á neinar óvenjulegar brautir, þó að slíkt væri gert. - Þetta tek ég fram út af því almenna viðhorfi í þessum málum. Því næst skal ég snúa mér að þeim fjórum höfuðatriðum, sem ætla mætti, að birtingu skjalanna snerti sérstaklega; því að eins og þáltill. ber með sér, er ætlazt til þess, að birt verði þau skjöl og skilríki, sem fram hafa farið á milli íslenzka ríkisins annars vegar og hins vegar í fyrsta lagi stjórnarvalda Dana, í öðru lagi stjórnarvalda Bretlands, í þriðja lagi Bandaríkjanna og í fjórða lagi fulltrúa Íslands erlendis. Í fyrsta lagi álít ég rétt að birta það, sem snerti viðskipti Íslands og Danmerkur í apríl 1940, og þau viðskipti, sem fóru fram, snertandi sama efni, milli íslenzka ríkisins og Bretlands. Nú er það alkunnugt, því að það hefur ekki farið leynt, heldur hefur verið rætt um það opinberlega á Alþ., í blöðum og á opinberum fundum - og væntanlega þá einnig í útvarpinu -, að það voru viss afskipti og skilaboð, sem íslenzka ríkið fékk í byrjun ársins 1942 frá brezku stjórninni um hendur umboðsmanna hennar hér á landi. Og ég tel mjög nauðsynlegt, að það nákvæmlega rétta komi í ljós um það, hvernig þessi afskipti voru og hverju íslenzkir aðilar svöruðu, ef þeir hafa svarað. Ég tel, að það skipti verulegu máli, þegar verið er að ræða um það, hvernig eigi að hegða sér og hvaða aðferðum eigi að beita til þess að stofna lýðveldi á Íslandi og ganga formlega frá sambandsslitum Íslands og Danmerkur. Og þar sem nú þegar er búið að segja frá þessu í meira og minna ákveðnum orðum með meiri eða minni nákvæmni, þá á þjóðin - og ekki sízt náttúrlega þingmennirnir - hreina heimtingu á að fá að vita um þetta sem allra nákvæmast, sannast og réttast. Og ekki gæti það verið óþægilegra fyrir Bretastjórn, ef litið er á þá hlið málsins, að sagt væri alveg nákvæmlega og rétt og umbúðalaust frá málsmeðferðinni, heldur en sagt sé frá því á þann veg, að tilefni gefist til þess, að kviksögur myndist um þessi viðskipti, eins og oft er, þegar sagt er aðeins undan og ofan af um merkileg málsatvik, eins og þau, er snerta þessi samskipti íslenzkra stjórnarvalda og Bretastjórnar. Þá eru það skjölin viðkomandi því, sem fór á milli ríkisstj. Íslands og Bandaríkjanna árið 1942. Þegar hafa verið birtir opinberlega, bæði í blöðum og útvarpi og annars staðar, verulegir þættir af þeim skilríkjum, sem fóru á milli Íslands annars vegar og Bandaríkjanna hins vegar í sambandi við fyrirhuguð sambandsslit 1942. Þó hafa ekki öll þau skilríki verið birt, og skortir nokkuð þar á. En einmitt það, að það hefur ekki verið birt allt umbúðalaust og rétt, er það, sem á skortir til þess, að þjóðin fái sem réttasta, nákvæmasta og sannasta mynd af því, sem skeði þá hér á landi í sambandi við þetta mál 1942. En þar sem birtur hefur verið verulegur hluti af þessum skilríkjum, en þó ekki þau öll, þá liggur það svo opið við, að það muni vera eðlilegast að birta það einnig, sem á skortir til þess, að þessi skilríki séu öll birt, og það mun ekkert vera við það að athuga af hálfu stjórnar íslenzkra utanríkismálefna né af hálfu þess stórveldis, sem hlut átti og á að máli út af þessum viðskiptum. Þá er það í þriðja lagi, hvað farið hefur á milli stjórnarvalda Íslendinga og Dana út af þessu máli. Og þar er það líka svo, því miður, að þar hefur verið birt sumt, en ekki allt, og að mínu viti verið farið mjög háskasamlega að. Þar hafa ekki verið birt þau beinu „nótu“-skipti, sem farið hafa á milli íslenzkra og danskra stjórnarvalda árið 1941, árið 1942 eða yfirleitt frá því, að þetta mál kom til. Það er t. d. út af deilunni um, - ef koma ætti inn á þá deilu, - hvort rétt væri og lögformlegur háttur að fella úr gildi sambandslagasáttmálann, hvað tímatakmark snertir, eftir 19. eða 20. maí 1944, þá hefur það þýðingu fyrir alþjóð nú, hvað farið hefur á milli ríkjanna síðari hluta maímánaðar 1941 og í júní sama ár. En þetta hefur ekki verið birt opinberlega. Menn hafa rætt um það og ályktað og sumir án þess að hafa átt þess kost að sjá þessi skjöl. - Sjá ekki hv.þm., hve háskalegt það muni vera í umr. um þetta mál, að öllum almenningi, sem á að taka afstöðu til deilumáls, sé ekki gefinn kostur á að fá í hendur þau skjöl, sem deilunni valda að verulegu leyti? Um þessi skjöl, sem farið hafa á milli íslenzkra stjórnarvalda og danskra, er það að segja, að sumt af því hefur verið birt, sem í þeim stendur, en annað í þeim hefur ekki verið birt. Það var birt hér á Íslandi t. d. í einu blaði og í útvarpinu bréf frá þáv. forsrh. Dana, Buhl, sem var svar til íslenzku ríkisstj. í þessu máli á sínum tíma. Þar hefur verið birt aðeins eitt bréf af fleirum en einu, sem farið hafa í milli þessara aðila í þessu að mínum dómi viðkvæma og vandasama máli. Ég tel það því skyldu og sjálfsagt, að öll slík skjöl séu birt, ekki aðeins öllum hv.þm., heldur og þjóðinni sjálfri. Það hefur verið talað um það hátt og í hljóði, að fulltrúar Íslands erlendis hafi fengið það hlutverk með höndum árið 1942 að ræða við dönsk stjórnarvöld um þær fyrirætlanir, sem Ísland hafði þá á prjónunum það ár, og að þessar viðræður hafi farið fram. Þetta er alþjóð manna kunnugt, að viðræður hafa farið fram, að eitthvað meira eða minna hafi verið þar sagt. Og meira eða minna hefur verið frá því skýrt, en þó ekki birt þau gögn, sem drógu í burtu allan vafa um það, hvað hefur verið í því sambandi sagt af Íslands hálfu og hvað af hálfu danskra stjórnarvalda. Ég tel það líka öldungis sjálfsagt, að öll slík skjöl verði birt, þar sem um það er að ræða, að málið er almenningi kunnugt, en þó of lítið kunnugt meðal þjóðarinnar, til þess að hún viti, þegar hún fellir sinn dóm, hvort það, sem þá hefur skeð, hefur nokkra þýðingu, og þá um það, hvernig við eigum að ljúka viðskiptum okkar við danska ríkið. Þá er í fjórða lagi að geta þess, að birtar hafa verið skýrslur og álitsgerðir fulltrúa Íslands í Danmörku og víðar erlendis um álit þeirra á því, hvernig álit stjórnarvöld þeirra ríkja, þar sem þeir störfuðu, hefðu á þessum sambandsslitum Íslands og Danmerkur. Ég tel líka nauðsynlegt, að alþjóð manna fái um þetta fullar upplýsingar. Hér er um að ræða merka trúnaðarmenn íslenzka ríkisins, sem gegna vandmeðförnum störfum erlendis og gefa skýrslur til ríkisstj. sinnar, að sjálfsögðu eftir beztu samvizku og allajafna af mikilli þekkingu og eftir nákvæma athugun. Okkur skiptir það verulegu máli að vita, hvað þessir trúnaðarmenn íslenzka ríkisins skýra frá hug og ætlun þeirra erlendu ríkja, sem skipta kann máli viðvíkjandi sambandsslitum Íslands og Danmerkur. Ég álít því sjálfsagt, að þetta verði einnig birt. Þá hef ég rakið þau fjögur höfuðatriði, sem eru í þessum skjölum. Og mér dettur ekki í hug annað en fram fari nákvæm athugun á því af hálfu ríkisstj. og við skulum segja utanrmn., hvort það gæti verið nokkurt skjal, sem væri óþarft að birta eða væri þess eðlis, - of persónulegt t. d., án þess þó að það skipti mjög verulegu máli, - að rétt væri, að það væri ekki birt, ef birting þess skipti ekki máli til þess að upplýsa þjóðina og þm. um þetta mál, sem um er að ræða. Ef það þannig skipti litlu máli, en væri kannske eitthvað viðkvæms eðlis, þá gæti komið til athugunar ríkisstj. og allra flokka, sem fulltrúa ættu í utanrmn., hvort eitt eða tvö skjöl hefði ekki þýðingu að birta. Ég tek þetta fram til þess, að það verði ekki skoðað of bókstaflega, að ég tiltek, að öll þessi skjöl, sem hér koma til greina, þurfi að birta. Ég álít sem sagt, að þegar við byrjum okkar sjálfstæðu utanríkismálastarfsemi, þegar við ætlum að fara að byggja upp nýtt lýðveldi, þar sem á að ríkja fullkomið lýðræði, þá sé það eitt af ekki veigaminnstu þáttunum í meðferð slíkra veigamikilla mála, að ekki sé höfð óþörf hula um þau mál, sem snerta viðskipti Íslands og annarra þjóða, ekki sízt ef þjóðin er kvödd sem dómari og á að skera úr um það, hvað hún vill láta gera í þessum málum. Þjóðin á þá beina heimtingu á því að fá öll gögn og skilríki, sem geta gefið upplýsingar um þau mál, sem hún er um spurð. Ég tel því fyrir allra hluta sakir, að það sé ekkert óeðlilegt eða vafasamt spor stigið, heldur spor, sem ég tel, að eigi að vera táknrænt fyrir það unga, frjálsa, íslenzka ríki í meðferð utanríkismála, að þjóðin sé ekki leynd málefnum, sem hún þarf að vita um, þegar hún er kvödd til úrskurðar um sömu málefni. Ég vænti þess því, að þessi þáltill. okkar muni eiga góðum undirtektum að fagna hér á hæstv.Alþ., og ég geri hiklaust ráð fyrir því, að svo verði, ekki sízt eftir þær umr., sem ég hef heyrt í utanrmn. frá öllum flokkum um birtingu þessara skjala.

Hermann Jónasson Herra forseti. - Það hefur hvað eftir annað af hv.flm. þessarar þáltill. verið vísað til þess, að við í utanrmn., sem áttum þar sæti og eigum þar sæti enn, höfum virzt vera því sammála, að þessi skjöl, sem um ræðir í þáltill, verði birt. Það er rétt, að þessi mál hafa verið talsvert mikið rædd í utanrmn., hvort ætti að birta þessi skjöl, og er það ekkert launungarmál. Það hefur einnig verið rætt mjög um það í blöðum, hvort birta ætti þessi skjöl. En hitt er ekki rétt hermt, að menn hafi verið á einu máli í utanrmn. um það, að rétt væri að birta þessi skjöl. Og tilefnið til þess, að umr. hófust um þetta mál í n., var fyrst og fremst það, að í tveimur dagblöðunum hér í bænum hefur verið birt sumt af þessum skjölum, án þess að leyfi ríkisstj. um það lægi fyrir eða utanrmn. Ef ég man rétt, þá var birtur útdráttur úr álitsskjali Jóns Krabbe, sem var svar við bréfum, sem honum voru send 1942. Og jafnframt hefur verið birt eitthvað af yfirlýsingum Bandaríkjanna viðvíkjandi afstöðu þeirra um sjálfstæðismál okkar, að ég hygg úr skeytasendingum frá 1942. Birting þessara skjala gaf tilefni til þess að ræða þessi mál í utanrmn. Og eins og hv.þm. vita, þá voru einmitt um sama leyti ákaflega harðvítugar deilur um sjálfstæðismálið í heild, og einmitt það, að þær deilur, sem þá stóðu, voru mjög harðar, sjálfsagt miklu harðari en þær eru nú um þetta mál, var tilefnið til þess, að þessi skjöl voru birt. Og þegar rætt var um þetta í utanrmn., þá var það, eins og gengur, þegar tveir aðilar, sem deila, hafa birt skjöl, sem vafi getur leikið á, að þeir hafi heimild til að birta, - að hvor deiluaðilinn fyrir sig telur, að það sé gefið mál og eðlilegt vegna vígstöðunnar, að öll skjölin séu birt, ef till. kemur fram um það frá öðrum aðilanum. Ég lét þessar deilur fara fyrir ofan garð og neðan, tók undir það á vissu stigi, að þessi skjöl væru birt, - það er bezt að segja það eins og það er, - en sagði, þegar til atkvgr. kom í n., að ekki kæmi til mála, að öll þessi skjöl væru birt, enda veit ég ekki til, að nein þjóð hafi birt öll skjöl um meðferð utanríkismála sinna. Og sá hiti, sem um þetta mál kom fram í utanrmn. og ég er ekki að lá neinum, hann kemur alls ekki fram í flutningi þessarar þáltill. á þessu stigi, og það gleður mig mjög; því að eins og hv. 1. flm. tók fram, þá er hann því samþykkur, að skjölin verði aðgreind þannig, að ekki verði birt þau skjöl, sem gæti verið viðkvæmt mál einhvers aðila, hvort birt yrðu, þó að ekkert sé málefnalega við þau að athuga og ef ekki hefur verulega þýðingu að birta þau. - Ég hef verið andvígur því, að þessi skjöl væru birt. En áður en þessi þáltill. fer til n., vil ég taka fram, að ég tel, að viss skjöl, sem upplýsa mál, en særir engan, þó að þau séu birt, geti vel komið til mála að birta. En ég hefði ekki farið að minnast á þessar umr. í utanrmn., ef ekki hefði gefizt sérstakt tilefni til þess frá hv.flm. þessa máls. En þær geta ekki heldur talizt nein launung þessar umr. í utanrmn., eins og ég tók fram í upphafi, vegna þess að þær voru nákvæmlega á sama stigi og umr. um þessi mál voru þá í blöðum um svipað leyti. En það skal tekið fram, að ég get mjög vel, þótt ég hafi haft með þessi mál að gera, talað um þau alveg hlutdrægnislaust frá því sjónarmiði, að það skiptir mig engu máli, hvaða skjöl eru birt, því að leyfi er til fyrir því að birta skjal, ef á þarf að halda. Ég hygg, að enginn, og enginn ráðh., mundi vilja ganga þannig frá málinu að birta viðtöl, sem erlendir sendiherrar eiga við menn, án þess að hafa leyfi hlutaðeigandi manna til þess. En eins og frsm. gat um í sambandi við þetta mál, finnst mér eðlilegt, að það geti komið til athugunar fyrir nefnd að birta skjöl, sem engin deila getur verið um, að megi birta, og í annan stað gætu þau sömu skjöl verið upplýsandi fyrir málið. Ég álít það alveg rétt, að skeytaskipti við Danmörku 1941, þau geti verið upplýsandi fyrir málið, t. d. það símskeyti, sem ríkisstj. sendi með þeim till., sem Alþ. hafði gengið frá, og svar, sem við fengum við þeim skeytasendingum, að ríkisstj. svaraði því í engu. Það er rétt frá sjónarmiði sumra manna í þessu landi, að þetta er mjög upplýsandi fyrir málið og verulega rætt. Það hefur heyrzt, að menn hafi rætt um þetta á einum fundi, og sýnir það, að þeir telja það skipta máli. Það er ekkert á móti því að birta álit Englendinga á sjálfstæðismálinu 1941. Það liggur fyrir í samtali við ráðh., sérstaklega í samtali við þáv. forsrh. Það er tekið upp af skrifstofustj. í utanrrn. og leyfilegt, að það verði birt. Það er ekkert á móti því að birta það og á margan hátt upplýsandi. Ég tek það ekki upp hér, en það er mjög upplýsandi fyrir málið. - Það verður ekki heldur séð, að neitt sé því til fyrirstöðu að birta skeyti Bandaríkjanna 1942, svar þeirrar nefndar, sem svaraði ríkisstj., sem var svar nefndar allra flokka, sem þá stóðu að skeytasendingum, og þá viðurkenningu Bandaríkjanna, að þeim þætti það vel farið, að Ísland stofnaði lýðveldi 1943. En svo fer að verða mjög vafasamt, hvað hægt er að ganga lengra, þegar kemur út í bréfaskipti við sendiherra okkar, þar sem þeim eru gefnar fyrirskipanir um það, hvernig þeir eigi að haga orðum sínum við erlenda stjórn; t. d. þegar erlendur sendiherra ræðir við íslenzkan sendiherra, hverju íslenzki sendiherrann hafi þá svarað. Þá erum við komnir út fyrir þau takmörk, sem leyfileg eru ríki, sem vonast eftir sjálfstæði sínu. Það er ekki hægt fyrir neinn ráðh., sem á tal við erlendan sendiherra, þar sem orð falla frjálst, að birta þau viðtöl fyrir öllum heimi án þess að fá leyfi þess ríkis, sem hlut á að máli, til að birta samtölin. Þannig getum við ekki byrjað sjálfstæði okkar. Við getum ekki, án þess að það skaði okkur, gefið okkur fyrirskipun um það, hvað eigi að segja við þessa ríkisstjórn eða konung. Þá erum við komnir út fyrir þessi takmörk. Það gladdi mig mikið, að hv.frsm. þessa máls taldi upp atriði, sem hægt er að birta og eru upplýsandi fyrir málið, en gekk fram hjá þeim atriðum, sem við ættum öll að geta orðið sammála um að láta liggja í þagnargildi, a. m. k. þangað til við höfum fengið leyfi til að birta þessi skjöl. Ég held því, að það megi koma sér saman um það að láta n. skera úr því, hvaða skjöl séu svo upplýsandi fyrir sjálfstæðismálið, að þau séu heppileg til birtingar, ef þau eru þess eðlis, að við getum birt þau eftir almennum siðalögmálum í utanríkismálum, og tek ég undir það með hv.flm. þessa máls, að vert sé að birta þau atriði, sem ég hef talið upp, og að þau séu upplýsandi fyrir þetta mál. Ég vil því óska eftir því, að sú n., sem tekur málið til athugunar, vilji fyrst og fremst athuga, hvort ekki muni vera hægt að ná sameiningu um það, hvaða skjöl sé eðlilegt að birta í sjálfstæðismálinu, því að þó að ekki séu birt öll skjöl í sjálfstæðismálinu, er það engan veginn gert til þess að leyna neinu mikilvirki, sem þar hefði verið unnið. T. d. tel ég ekki, að ég hafi unnið neitt mikilvirki í sjálfstæðismálinu með þeim samtölum, sem ég hef átt við hlutaðeigandi sendiherra um það mál, en mundi þó standa móti því, að samtölin við sendiherrana væru birt, ef ég hefði ekki skriflegan samning af þeirra hálfu fyrir því, að mér væri það heimilt. Sama er að segja um þá fulltrúa okkar erlendis, sem hafa rekið vel þau erindi, sem við höfum lagt fyrir þá. Þeir mundu telja sig illa leikna, af samtöl þeirra væru birt, hvernig þeir taka til orða. Til þess verður að fá leyfi hlutaðeiganda - og alveg jafnt fyrir það, þó að þessir fulltrúar erlendis hafi unnið verk sitt vel og eftir öllum fyrirmælum fengnum héðan að heiman. Ég held því, að það sé hægt að ná samkomulagi um þetta atriði, og vona ég, að bæði umr. og ákvarðanir fari vel úr hendi. Við verðum að gera okkur ljóst, að nauðsynlegt er fyrir þetta mál, að samkomulag náist um lausn þess. Ég styð till.frsm., að málinu verði vísað til nefndar.

Forsrh. (Björn Þórðarson) Stjórninni kom ekki á óvart, að till., sem hér liggur fyrir, mundi koma til umræðu á hæstv.Alþ., því að það heyrðust s. l. sumar háværar raddir um það, að nauðsynlegt væri að birta þau skjöl varðandi þetta mál, sem væru í vörzlu stj. Í sumum blöðum var jafnvel veitzt að stj. fyrir það, að hún hæfist ekki handa um að birta skjölin. Ég get að vísu vitnað til þess, sem hv.frsm. og hv.þm. Str. hafa sagt um meðferð þessa máls. En ég skal taka það fram, að stjskrn., sem starfaði hér s. l. ár, breytti eftirritinu af þessum skjölum til sinna nota og stj. lét hana fá eftirritið, svo að forráðamenn allra flokkanna hafa fengið þessi skjöl. Enn fremur lágu skjöl fyrir hjá utanrmn., svo að þeir eru margir, sem hafa haft skjölin í höndum eða átt þess kost að sjá þau. Nú gekk stj. út frá því, að n., sem hér hefur verið skipuð í Sþ., mundi beiðast þess eða fara þess á leit, að stj. léti n. í té máske frumrit sitt og til afnota fyrir sig. En nú kemur það til greina, að n. sú, sem kemur saman til að athuga það mál, verður þess vísari, að mörg af þessum skjölum hafa misst gildi sitt. Skjöl, sem höfðu töluvert gildi 1942, þegar það var áformað að stofna lýðveldi á Íslandi, hafa ekkert gildi 1944. Í skilnaðarnefnd í sameinuðu Alþ. eiga allir flokkar fulltrúa, og þá gefst þeim færi á að moða úr því, sem hefur nokkurt gildi. Sum skjöl væri skylt að birta, skjöl, sem danska stj. hefur birt í blöðum í Danmörku, en ekki hafa verið birt hér. Það eru tvö bréf frá forsrh. Dana. Svo geta verið önnur skjöl, sem kemur líka til mála að birta, af því að þau hafa þýðingu fyrir málið. En önnur skjöl, sem ekki hafa þýðingu fyrir málið, er engin ástæða til að birta. Það var þetta, sem ég vildi taka fram.

Ólafur Thors Í sambandi við framsöguræðuna um till. þykir mér rétt að segja örfá orð. Ég get ekki neitað því, að ræðan vakti nokkra undrun hjá mér, því að mér finnst ekki mikilvægi málefnisins gefa tilefni til hátíðlegra umræðna. Það er staðreynd, að allir þingflokkar hafa fengið öll þessi skjöl í sína vörzlu. Eins og hæstv.forsrh. gat um, þá afhenti ríkisstj. þessi skjöl í fjórum eintökum handa þingflokkunum, eitt handa hverjum flokki. Hygg ég því, að það sé sannmæli, að allir þeir, sem haft hafa áhuga á málinu, hafi getað kynnt sér hvert orð þess. Hv. þm. geta því kynnt sér hvert einasta atriði skjalanna, ef þeir vilja hafa fyrir því. Og varðandi þjóðina þá vil ég bara segja það, að þær umr., sem fram hafa farið í ræðu og riti um málið, hafa upplýst hana um allt, sem máli skiptir, og allt, sem til mála getur komið að birta í þessum efnum. Ég tel því, að í skjölum sé ekkert, sem geti gefið neinar sannanir í þessu mikla máli. En ég viðurkenni, að ef öll þessi skjöl yrðu birt, þá gæti verið, að í þeim væru atriði, sem væru viðkvæm út á við. Nú hefur hv.flm. varpað fram þeirri hugmynd að birta einhver af þessum skjölum, og undir það hafa tekið hæstv.forsrh. og hv.þm. Str. En er til þess kemur að athuga, hvað eigi að birta og hvað ekki, veit ég ekki nema það geti orðið ágreiningsefni eins og margt annað, og ég held, að ég fari ekki með neitt launungarmál, þó að ég segi, að einnig þetta bar á góma í utanrmn., án þess að menn gætu orðið á sama máli, hvað sjálfsagt væri að birta og hvað ekki. Hv. þm. Str. tók eitt dæmi um það, hvað heppilegt væri að birta, og gat um viðtal, sem fram fór við þáv. forsrh., hann sjálfan, af hálfu brezks sendiherra 1941. Hann hafði þá, eins og rétt var af honum, látið skrifstofustjóra í utanrrn. skrá þetta samtal og löggilda það sem birtingarhæft. Ég er hins vegar ekki viss um, að sú ísl. skoðun, sem kom fram gagnvart birtingu á þessu augnabliki, komi öll fram í þessari samræðu. Sendiherrann birti viðtal, fyrst við tvo ráðherrana, en seinna við þann þriðja, sem var áður veikur, og ég get trúað því, að þetta skipti einhverju máli hjá Englendingum og að það kæmi þá í ljós, hvað fram fór, bæði milli þeirra ráðherra og einnig hins þriðja. Hins vegar er það samtal ekki skráð á sama hátt og borið undir sendiherrann, sem núv. forsrh. lét skrá og birta, þó að það liggi fyrir í aðalatriðum í þeim blöðum, sem hér er um að ræða. Ég tek þetta dæmi, því að fyrrv.forsrh. taldi það sem merki um, hvað heppilegt gæti verið að birta. Ég tek það sem vott um, að það sé ekki alveg víst. Ég held því fram, að þótt öll skjölin væru birt, fengi þjóðin engar raunverulegar upplýsingar, sem gætu varpað ljósi yfir málið, en fengi þar á móti á sig skrælingjabrag, og ég staðfesti það með orðum hv.þm. Str., að engri þjóð gæti dottið í hug að birta skjöl undir þessum kringumstæðum.

Einar Olgeirsson Ég álít, að þjóðin hafi rétt til þess að fá þessi skjöl birt og að væri því aðeins rétt að halda þessum skjölum frá henni, að Alþ. áliti það hættulegt fyrir hana, að þau kæmu í ljós. Hv. þm. Str. (HermJ) var að „sortéra“, hvað af skjölunum mundi mega birta, svo að hann teldi það sæmilegt og óhætt, og hvað ekki. Eitt hið mikilvægasta í þessu máli er, að þjóðin geti séð svart á hvítu afstöðu þess manns, sem verið hefur konungur hennar. Hv. þm. Str. nefndi einmitt þau skjöl sem ein hin viðkvæmustu, og jafnvel er ég ekki óhræddur um, að það hafi verið gögnin, sem hv.þm. G.-K. minntist á í lok ræðu sinnar. Ég held, að þegar búið er að birta part úr þeim orðsendingum, sem þá fóru milli sambandslandanna, megi ekki láta neitt af þeim vera hulið, ef sannleikurinn á að sjást í réttu ljósi, en sá er tilgangur birtingarinnar. Vel veit ég, að það þýðir, að Kristján X. dragist meir en áður inn í deilurnar á Íslandi, og ég býst við, að breytingin í Danmörku 10. ág. s. l. valdi nokkru um, að menn kysu hjá því að komast. Samt sem áður tel ég ófært, ef birt eru hin svörin frá Danmörku, að stinga þessum undir stól. Þó að hættulegt geti verið að birta skjöl um milliríkjamál, gegnir hér öðru máli, því að orðsendingar milli konungs og þegna hans eða þjóðar verða að teljast innanríkismál. Ég tel sjálfsagt, að till. fari til skilnaðarn. En þar sem ég þykist vita, að þar muni mikið verða deilt um sum atriðin, skal ég ekki orðlengja, því að fylgi mitt við till. er eindregin og afstaðan, sem ég lýsi, ætti að vera orðin þm. ljós.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Það eru vitanlega a. m. k. tvær hliðar á þessu máli, og aðeins önnur þeirra snýr inn á við. Eins og hv.frsm. tók fram, má e. t. v. gera ráð fyrir, að það hefði einhver áhrif á íslenzka menn við ákvörðunina um skilnaðarmálið, ef ýmis skjöl yrðu birt. En hin hliðin er þannig vaxin, að ég tel nauðsyn, að utanrmn. fjalli um hana og eigi aðeins skilnaðarn. Ef birta á skjöl, sem snerta erlenda aðila, skiptir ákaflega miklu að kunna háttvísi í skiptum við erlendar þjóðir. Til þess hefur verið vísað, að Bandaríkjastjórn og Norðurlandastjórnir kynnu þessa háttvísi, en við þyrftum að kunna hana engu síður fyrir því. Það yrði ekki talin háttvísi að birta öll þessi skjöl, og með því að slíkar aðgerðir mundu koma til baka hingað og skapa utanrmn. verkefni, þá ætla ég það eðlilegt, að sú n. fjalli um málið annaðhvort ein eða jafnhliða því, sem því yrði vísað til skilnaðarnefndar.

Eingöngu til utanrmn.

.

Flm. (Stefán Jóh. Stefánsson) Ég get að nokkru leyti þakkað þær undirtektir, sem till. hefur fengið, því að undantekningarlaust að kalla hefur komið fram það álit, að sum a. m. k. af þeim skjölum, sem snerta sjálfstæðismálið, sé eðlilegt og nauðsynlegt að birta. Ég tel það ekki tímabært né eðlilegt að rökræða það mjög í þingræðum, hvaða skjöl það kunni að vera, sem varhugavert sé að birta. En þar sem bæði er sá hængur á og hins vegar enga þá vitneskju að fá, sem ekki fæst annars staðar, er ekki vert að birta, og vitanlega þarf vel að gæta áhrifa, sem birtingin gæti haft út á við gagnvart fleiri en einni þjóð. Það ætti að vera hægt að „sortéra“ þessi skjöl. Ég er þeirrar skoðunar, að það þurfi ekkert deilumál að verða, nema einhverjir þættust sjá sér hag í að blása upp deilumál út úr því. Afstaða mín og flokksmanna minna til þessa atriðis er eindregin og ljós og mun ekki valda árekstrum. Ég tek undir það með hæstv.utanrrh. (VÞ) og vil fyrir mitt leyti styðja að því, að till. verði athuguð af utanrmn.

Hermann Jónasson Út af aths. hv.þm., síðan ég talaði, get ég tekið fram, að ég held ég hafi þá talið upp allt hið helzta, sem máli skiptir að birta, og þjóðin veit raunar, hver gangur málsins hefur verið í aðalatriðum. Það á að birta skeytaskiptin við Dani 1941, þegar þeim voru sendar þál. og símskeyti með, svar kom við því frá þáv. forsrh. Dana og ríkisstj. sendi aftur svarskeyti héðan. Eins og hv.forsrh. benti á, hefur sumt af þessum skeytum þegar verið birt í Danmörku. Þarna er hægt að birta skeytin orðrétt, og samkvæmt alþjóðavenjum er leyfilegt að birta þessi skeyti. Viðvíkjandi áliti ensku stjórnarinnar, þá kemur það fram í viðtali við forsrh. Þar með er ekki víst, að fram komi sú skoðun Íslendinga, sem fram var haldið af sendiherra Íslands í London. En hitt er jafnframt auðvelt að sýna, sem alls staðar kom fram í íslenzkum blöðum og annars staðar, að Íslendingar töldu málið Bretastjórn óviðkomandi. Frá Bandaríkjunum fengum við 1942 skeyti frá stj. Því skeyti var svarað með ýtarlegu símskeyti, sem var ekkert launungarmál og allir þingflokkarnir stóðu að. Við því símskeyti kom það svar, að Bandaríkjastjórn hefði ekkert við það að athuga, að við leystum sambandið og stofnuðum lýðveldi eftir árslok 1943. Hér er hægt að gefa fullar upplýsingar um málið innan þessa ramma. Þess gerist alls ekki þörf að svala frekar forvitni einhverra manna, sem til kunna að vera, og vænti ég, að hér sé enginn sá flokkur manna, sem geri það að sínum málstað til að reyna að græða eitthvað á því. Það er opinbert mál, að búið er að skýra konungi frá málavöxtum, skrifa honum bréf, og ég held það sé ekki heldur neitt launungarmál, að konungur hefur ekki sagt af sér. Ég held, að grundvallaratriði málsins séu ekki fleiri en þessi. En þegar á önnur skjöl er litið, þá skiptir í tvö horn. Samtal sendiherra okkar við forsrh. erlendrar þjóðar er ekki ráð að birta án leyfis hans og staðfestingar. Eins og hv.þm. G.-K. minntist á, hefði mér aldrei til hugar komið að birta viðtal við sendiherra Breta án þess að bera undir hann, hvað ég mætti birta. Sendiherrann tók sér meira að segja dagsfrest til að íhuga, hvað óhætt væri að hafa eftir honum. Því er torvelt að treysta, sem menn skrifa hjá sér úr samtölum, þegar þeir koma heim í skrifstofu sína. Við megum ekki hætta á að fá e. t. v. leiðréttingar frá erlendum aðilum á því, sem við birtum. Og svo er það hitt, að engin vitneskja um sjálft málið fengist með birtingunni önnur en sú, sem víðar eru heimildir um og þegar er á almanna vitorði. Ef menn vilja taka á málinu út frá þessu sjónarmiði, er sjálfsagt hægt að ná um það samkomulagi og birta þau skjöl, sem skipta máli fyrir þjóðina, og það án þess að ganga nokkurs staðar lengra en okkur er fullkomlega sæmandi.