Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (FS): Svo hljóðandi bréf hefur borizt frá forseta Nd.: „Reykjavík, 7. nóv. 1961. Gísli Jónsson, 1. þm. Vestf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Með því að ég er á förum til útlanda vegna fundarhalda í Norðurlandaráði og víðar og með því að fyrsti varamaður Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi, herra ritstjóri Sigurður Bjarnason, dvelur nú erlendis, óska ég þess, að 2. varamaður flokksins, herra lögfræðingur Þorvaldur Garðar Kristjánsson, taki sæti mitt á Alþingi frá 8. þ. m. að telja og þar til ég kem aftur heim, sem væntanlega verður 23. þ. m.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Ragnhildur Helgadóttir, forseti neðri deildar.“ Samkv. þessu tekur Þorvaldur Garðar Kristjánsson sæti sem varamaður á Alþingi, enda hefur kjörbréf hans áður verði rannsakað og samþykkt.



Herra forseti. Ég mun hafa, þar sem ég lauk ræðu minni síðast, hafa verið að ræða við hv. 9. landsk. þm., flm. þessa máls, og held, að ég hafi aðeins átt eitt atriði eftir í sambandi við það, sem hann hér hafði sérstaklega sagt. Það var viðvíkjandi því, sem við höfðum nokkuð deilt um, hvern árangur verkföll almennt gætu borið. Við höfðum rætt um það nokkuð viðvíkjandi verkamönnum og launþegum almennt, og því held ég, að ég hafi að mestu þá svarað. En það, sem var eftir, var að ræða um, hver ávinningur væri að kauphækkunarbaráttu verkamanna fyrir þjóðfélagsheildina. og það er nauðsynlegt, að það sé alveg greinilega og vel undirstrikað og reynt að gera hv. þm. sem ljósast, til þess að þeir átti sig á, af því að það vill oft verða í þeim almenna áróðri, að lagðar séu einhliða áherzlur á þær miklu fórnir, sem standa í sambandi við verkföllin, og það tjón, .sem þjóðfélagsheildin biður við þau, ef þau verða löng, en ekki að sama skapi, hver árangur er að því fyrir þróunina í þjóðfélaginu. Sannleikurinn er sá, að allan þann tíma, sem auðvaldsskipulagið hefur staðið, hefur þessi kauphækkunarbarátta verkalýðsins, við skulum segja síðustu 100 ár, þá hefur hún verið aðalaflið, sem hefur knúið fram framfarirnar í þjóðfélaginu. Svo fremi sem þessi barátta hefði aldrei veríð, svo fremi sem verkalýðurinn hefði, strax og stóriðnaðurinn myndaðist í Englandi, sætt sig við þau hörmulegu kjör, sem hann þá bjó við, og ekki tekið að berjast af öllum sínum lífsog sálarkröftum, sem voru ekki sérstaklega miklir þá, fyrir því að bæta þessi kjör, þá hefðu þeir, sem réðu, atvinnurekendurnir í þjóðfélaginu, látið við svo búið sitja. Við hefðum enn þá vinnutíma fyrir börn allt niður í 7 ár í kolanámum og verksmiðjum og sæjum kynslóðirnar hrynja í þá gröf, sem kapítalisminn bjó þeim, eins og þá var í Englandi, meðan engin verkamannasamtök voru til. Það eru verkamannasamtökin, sem hafa knúið þessar framfarir fram, sem hafa knúið auðvaldið nú í 100 ár til þess að gera sífelldar breytingar á sjálfu auðvaldsskipulaginu og gera sérstaklega stórkostlegar tæknilegar breytingar. Allar þessar breytingar hafa verið gerðar vegna þess, að auðmennirnir kvörtuðu yfir því, að verkamennirnir gerðu svo ósvífnar kröfur til betra lífs, að það yrði þess vegna í sífellu að breyta allri tækninni, til þess að gróði auðmanna gæti engu að síður haldið áfram, þó að verkamenn kæmust upp með að gera svona ósvífnar kröfur og knýja það fram, að vinnutíminn væri, styttur úr 14–16 tímum smám saman meira að segja niður í 8 tíma og að laun væru hækkuð að sama skapi. Og við verðum að gera okkur grein fyrir því, að þessar risavöxnu framfarir, sem orðið hafa í auðvaldsskipulaginu, eru fyrst og fremst þessari baráttu að þakka og því, að auðmannastéttin hefur orðið að laga sig að þessari baráttu, hefur orðið að samræma sitt tæknilega stig þessum krafti, sem var nægilega sterkur hjá verkalýðnum til þess að geta sigrað hana í atundarhagamunaátökum. Og það var engin tilviljun, að einmitt á þeim stað og í því landi, þar sem verkamenn unnu alveg sérstaklega mikla sigra í þessum efnum á 19. öldinni, í Bandaríkjum Norður-Ameríku, þar urðu framfarirnar alveg sérstaklega hraðar. Við vitum það, að í Evrópu var alla 19. öldina ag framan af 20. öldinni og er jafnvel enn talað um það háa kaup, sem verkamenn hafa í Bandaríkjunum. En hver hefur orðið afleiðingin einmitt af þessu háa kaupi? Hún hefur orðið sú, að atvinnurekendurnir hafa orðið í sífellu að skipuleggja sinn atvinnurekstur betur og betur. Það hefur þýtt, að tækniþróunin hefur orðið meiri og hraðari, og það hefur þýtt, að auðmannasamsteypurnar hafa orðið voldugri og voldugri, smáiðnaðurinn hefur dottið niður og stóru auðsamsteypurnar, sem náttúrlega reka sinn atvinnurekstur á miklu praktískari máta, hafa tekið við. Þess vegna verðum við að gera okkur ljóst, að þessi stéttabarátta, þessi kauphækkunarbarátta verkalýðsins er um leið eitt höfuðframvinduaflið í sjálfu auðvaldsskipulaginu. Hvað hefur núv. hæstv. ríkisstj. gert í þessu efni? Við höfum oft verið að tala um það, þegar við höfum deilt um þessi mál undanfarið, að það hafi í 20 ár hjakkað í sama farinu kaupmáttur tímakaupsins á Íslandi. Og við höfum ekki getað orðið sammála um það hér í þinginu, hvernig stendur á þessu. Ég hef lýst því yfir við allar þær umr., sem fram hafa farið um þessi mál, að þetta álít ég að við ættum að reyna að kryfja til mergjar til að reyna að komast að niðurstöðu um, hvernig stæði á. Er sú verðbólga, ef við viljum kalla hana það, sem ríkt hefur í þjóðfélaginu nú á 20 ár, því að kenna, að verkamenn hafa knúið fram kauphækkanir? Þeir hafa og þó tiltölulega sjaldan á þessum tíma, stundum annað hvert ár, stundum þriðja hvert ár, knúið fram nokkra hækkun á sínum launum. Er verðbólgan því að kenna, að þeir hafa knúið fram þessar hækkanir? Nei, hún er ekki því að kenna. Ef verkalýðurinn knýr fram kauphækkun, hver er þá afleiðingin af því í þjóðfélagi, þar sem er haldið með einhverri festu á peningamálunum? Afleiðingin af því, að atvinnurekandinn gerir samning við verkamanninn um að borga honum hærra kaup, er, að atvinnurekendur hugsa með sér: Hvernig get ég nú, án þess að láta það ganga út yfir minn gróða eða auka mitt tap á mínum atvinnurekstri, staðið undir þessari kauphækkun? Það þýðir, að atvinnurekandinn reynir að gera endurbætur á sínum rekstri, hann reynir að finna út betri aðferð til síns atvinnurekstrar, eða ef atvinnureksturinn er of lítill og þess vegna mjög ópraktískur, reynir hann að steypa sínu atvinnufyrirtæki saman við önnur atvinnufyrirtæki, til þess að heildarkostnaður við að reka þau verði minni. M.ö.o.: ef atvinnurekandinn hefur aðhald frá þjóðfélaginu, frá ríkinu og ríkisstj., bætir hann sinn atvinnurekstur, kemur á nýrri tækni, kemur á nýju skipulagi, stækkar hann eða annað slíkt, m.ö.o., hann lætur undan þessum kröfum verkalýðsins á þann hátt, að hann skapar framfarir í þjóðfélaginu, tæknilegar og skipulagslegar framfarir. Þetta gerir atvinnurekandinn og atvinnurekendastéttin í heild, svo framarlega sem ríkjandi stjórnarvöld ýta ekki undir hann að gera eitthvað annað. Ef ríkjandi stjórnarvöld hins vegar segja við atvinnurekandann: Heyrðu, góði, það gerir ekkert til, þótt þú hafir fallizt á einhverja kauphækkun, við skulum bara lofa þér að hækka verðið að sama skapi. Við skulum láta vöruna verða því dýrari, þannig að þitt helzt það sama, við sömu vitleysuna í rekstrinum, en reksturinn er jafnópraktískur, eða við lækkum bara gengið, ef útflutningsatvinnuvegurinn hefur sérstaklega mikla þýðingu, - þá sleppir þar með ríkisstj. aðhaldinu að atvinnurekstrinum eða atvinnurekendastéttinni um að endurbæta, og það er það, sem hér hefur verið gert í 20 ár. Þegar þessi ríkisstj. komst til valda, lýsti hún því yfir, að hún mundi hætta við þessa aðferð, og það var e.t.v. það eina jákvæða, sem ég sá í yfirlýsingum þessarar hæstv. ríkisstj., að hún lýsti því yfir, að hún mundi ekki láta atvinnurekendurna, ef þeir semdu við verkamenn um hækkað kaup, fá aðstöðu til þess að hækka verð á sinni vöru að sama skapi, fá útflutningsuppbætur, fá gengið lækkað eða annað slíkt. M.ö.o.: þessi ríkisstj. lýsti því yfir, að atvinnurekendur yrðu að standa á eigin fótum, þeir yrðu sjálfir að bera ábyrgð sinna gerða. Og þetta var eitt langþýðingarmesta atriðið í yfirlýsingu ríkisstj. og stefnu hennar. Þetta gat þýtt, að atvinnurekendur á Íslandi yrðu að sýna einhverja ábyrgðartilfinningu, yrðu að vinna að því að knýja fram framfarir í þjóðfélaginu, yrðu að hætta sinni verðbólgupólitík. Þess vegna var það, að þegar atvinnurekendurnir féllust á 10% hækkun eða hvað við viljum telja, 10-11% eða 12%, í sumar, þá þýddi það, að nú urðu atvinnurekendur að gera verulega stórkostlegar breytingar á sínum atvinnurekstri, og var sannarlega tími til kominn. Þess vegna er það, að það, sem ríkisstj. gerði, og það ætla ég ekki að fara að ræða hér, að láta undan í sambandi við gengislækkunina og það í þessu efni, það var að bregðast allri sinni stefnu, það var að svipta þjóðarheildina þeim ávinningi, sem þjóðarheildin gat haft af kauphækkunarbaráttu verkamannanna í sumar. Það, sem við einmitt þurftum á að halda, var, að atvinnurekendur tækju sig til með að gera verulega stórar endurbætur á sínum atvinnurekstri. Hér er öðru hverju verið að tala um, að það eigi að vera eitthvert samstarf milli atvinnurekenda og verkamanna um það. Það getur verið ágætt út af fyrir sig að hafa samstarf um það. En atvinnurekendur hafa haft allt vald allan þann tíma, sem þeir hafa stjórnað atvinnurekstri hér á Íslandi, til að gera breytingar á sínum atvinnurekstri. Það hefur aldrei staðið á verkamönnum við það, enda hafa þeir ekki verið spurðir að því. Atvinnurekendastéttin hefur haft allt það vald, sem hún hefur viljað, í þessum efnum. Þeir hafa svo bara brugðizt þeirri skyldu, sem þeir áttu að rækja fyrir þjóðarheildina í þessu sambandi. Í staðinn fyrir að knýja atvinnurekendur í sífellu til þess að endurbæta og umskipuleggja sinn atvinnurekstur var látið undan í sumar með nýrri verðbólgu- og gengislækkunarpólitík. Þar með var þjóðfélagið svipt þeim árangri, sem einmitt gat orðið af þessum kauphækkunum, og svo náttúrlega verkalýðurinn sviptur þeim ávinningi. Það hafði ég þegar áður rætt um. Þetta held ég að hafi verið það seinasta, sem ég átti eftir í sambandi við þau orð, sem féllu milli mín og hv. 9. landsk., að segja við hann. Þá ræddi hv. 11. þm. Reykv. hér nokkuð um þessi mál og fór, eins og okkur hefur öllum hætt við í þessum umr., nokkuð út í þessi mál almennt. Hann kom sérstaklega inn á það, hv. 11. þm. Reykv., að það hefði ekki farið hér fram á þessum 20 árum endurskipting þjóðarteknanna. Það snertir nú raunverulega einmitt það, sem ég var að segja hér áðan. Af hverju hefur þessi endurskipting ekki farið fram, þrátt fyrir þessa baráttu? Það er einmitt að kenna þessari svikamyllu verðbólgunnar. Í hvert skipti, sem launþegastéttirnar í landinu hafa knúið fram hækkun, hefur þessi svikamylla verðbólgunnar verið sett í gang. Þess vegna hefur ekki sú endurskipting farið fram á þann hátt, sem eðlilegastur væri, sem sé með því, að í sjálfum atvinnurekstrinum væru knúnar fram meiri framfarir, betri skipulagning, ný atvinnutæki og nýir .atvinnuvegir. Hv. 11. þm. Reykv. kom í þessu sambandi inn á spursmálið um aukninguna á framleiðslunni, og ef ég man rétt, - það er nú vist orðið nokkuð langt um liðið síðan, - þá var hann að tala um eðlilega framleiðsluaukningu. Ég þori nú ekki alveg að fullyrða, hvaða tölur hann var með, af því að ég hef ekki skrifað það hjá mér, en mig minnir, að hann hafi minnzt eitthvað á milli 5 og 7%, og það eru tölur, sem líka hefur hjá hæstv. viðskmrh. alloft borið hér á góma, þegar við höfum verið að ræða þessi mát hér almennt. Nú verð ég að taka það fram, að þarna er ekki um neinar algildar tölur að ræða. Við skulum siður en svo slá því föstu, að aukning á þjóðarframleiðslu geti ekki verið meiri en t.d. 5-7% og þar í kring. Ég held, að síðasti áratugurinn í Evrópu sýni í auðvaldslöndunum í Evrópu frá 3 upp í 91/2 % aukningu á ári á þjóðarframleiðslunni. Ég held, að Bretland sé einna lægst þar með um 3% og Vestur-Þýzkaland hæst með upp í 91/2%, en í sósialístísku löndunum eru þessar sömu tölur yfirleitt 10-11% og allt upp í 28%, sem er í Kína, - ég býst við, að Sovétríkin séu eitthvað í kringum 13–14%. Það er náttúrlega dálítið ónormalt í þeim tölum, sem þarna eru hæstar í hvorri deildinni fyrir sig, ef við viljum taka það þannig. Vestur-Þýzkaland varð að reisa sig úr rústum styrjaldarinnar og Kína að byggja sig upp frá ákaflega frumstæðu bændaþjóðfélagi. En engu að síður er það alveg gefið með tiltölulega frumstætt land eins og okkar, að aukning þjóðarframleiðslu getur hæglega, ef hér er almennilega að unnið, verið yfir 10% á ári. Með nokkurn veginn viturlegri stjórn á íslenzkum þjóðarbúskap er það hægur vandi að auka framleiðsluna um 10% á ári. Þar kemur náttúrlega eitt inn í, sem alltaf skapar náttúrlega meiri gárur á okkar aukningu þannig, og það er okkar afli, vegna þess, hve mikið við byggjum á sjávarútveginum og fiskaflanum. En við verðum að gá að því, að líka því getum við stórkastlega breytt, bara með því að koma á miklu meiri fullvinnslu í landinu úr því, sem við öflum, miklu meiri iðnaði á grundvelli okkar sjávarútvegs. Þá mundu þær miklu sveiflur, sem stafa af því, að við höfum fyrst og fremst verið veiðiþjóð, sem flytur út aflann óunninn eða hálfunninn, - þá mundi það gerbreytast hjá okkur, þannig að við verðum að minnast þess, þegar við tölum um endurskiptingu þjóðarteknanna og aukningu þjóðarteknanna, að það er ekki hlutur, sem er eitthvað ákveðið frá náttúrunnar hálfu. Það er hlutur, sem þjóðfélagið sjálft ræður við að mjög miklu leyti, þó að við getum ekki stjórnað aflanum enn þá, þannig að alþýða manna í landinu, t.d. launþegarnir eiga það í þessu tilfelli undir stjórnarvöldunum og hvernig þau stjórna, hvort þjóðarframleiðslan eykst og hve mikið á ári, þannig að það er ekki hægt að svara launþegunum því, þegar þeir eru að koma með sínar kröfur um launahækkun: Þjóðfélagið ber ekki þetta og þetta, - ef þeir, sem þjóðfélaginu stjórna, hafa stjórnað því svo illa, að möguleikarnir til þess að láta þjóðarframleiðsluna vaxa hafa ekki verið hagnýttir. Launþegastéttin í landinu á ekki að bera byrðarnar af því, ef yfirstéttin í landinu stjórnar svo illa og svo vitlaust og með svo lítilli fyrirhyggju, að þjóðarframleiðslan vex ekki eins og hún gæti vaxið. Það er þess vegna engin spurning um það, að heildarstjórnin á okkar þjóðarbúskag hlýtur alltaf að vera langsamlega þýðingarmesta atriðið í deilumálunum um alla þessa hluti, og það að ætla að fara blása út t.d. tjónið, sem er af einstökum verkföllum, þá sjaldan þau eru, til þess að reyna að gera það að einhverju aðalatriði í sambandi við afkomu þjóðarinnar og slíkt, það er algerlega rangt. Fyrsta spursmálið fyrir okkur var að skipuleggja okkar atvinnurekstur þannig, að þjóðartekjurnar yxu miklu meira og miklu hraðar en verið hefur á undanförnum árum, og þá var um leið miklu meiri grundvöllur til endurskiptingar þeirra. En meira að segja ef yfirstéttin vanrækir slíka stjórn á þjóðarbúskapnum, á meðan hún á annað borð ræður, á ekki verkalýðurinn eða alþýða manna að sætta sig við slíkt. Hann á ekki að sætta sig við slíka óstjórn yfirstéttarinnar. Þá verður hann að rísa upp og knýja fram sínar kauphækkanir og láta yfirstéttina þá standa frammi fyrir því, hvað hún gerir á eftir, hvort hún kýs heldur að reyna að halda áfram þessari verðbólgupólitík og gengislækkunarpólitík eða hvort hún kýs að lokum að reyna að stjórna þjóðfélaginu eitthvað betur, tæknilega, skipulagslega, stjórnmálalega. Hvernig sem við lítum á þetta, þá verður þess vegna alltaf kauphækkunarbarátta verkalýðsins, stéttabarátta verkalýðsins, það verður aflið, sem knýr fram þróunina í okkar þjóðfélagi. Án þess stendur hún kyrr. Þetta var viðvíkjandi því, sem hv. 11. þm. Reykv. hafði sagt viðvíkjandi endurskiptingu þjóðarteknanna. Hins vegar ber það oft á góma og bar líka í þessum umr., að það hefði verið rætt um, að það hefði máske ekki orðið mikil breyting á afkomu manna vegna þess, hvað vísitalan um kaupgetu tímakaups sýndi litla breytingu til bóta og jafnvel oft enga. Við verðum að gera okkur það ljóst, að á þessum 20 árum hefur orðið frá því, sem var fyrir styrjöldina, mesta breyting, sem nokkurn tíma hefur orðið í Íslandssögunni á efnahag íslenzku þjóðarinnar og vinnandi stéttanna þar með líka. Og það hef ég nú þegar getið um í sambandi við það mikla stökk, sem gert var í þeim efnum 1942, og skal ekki fara frekar út í það. En breytingin, sem orðið hefur síðan, eftir að sú kaupgeta tímakaupsins náðist, sem varð 1942, stafar að ákaflega miklu leyti af því, hve mikil vinna hefur verið unnin. Við skulum gera okkur það ljóst, að okkar þjóð og okkar vinnandi stéttir sérstaklega hafa unnið meira og hafa unnið lengur en nokkrar launþegastéttir í Evrópu hafa gert á þessum 20 árum. Hjá a.m.k. öllum þorranum, sérstaklega verkalýð í Reykjavík, um mestallt þetta tímabil hefur verið 10–11 tíma vinnudagur, og þar að auki hefur verið unnið ákaflega oft allan þann tíma, sem menn hafa átt að hafa orlof, og ákaflega oft sunnudaga. Það liggur við, að svo að segja allt, sem bæði kristindómurinn og kommúnisminn hafa knúið fram á undanförnum öldum til endurhóta á lífskjörum verkalýðsins hvað hvíld snertir, sem sé það að halda sunnudaginn heilagan og það að fá orlof og annað þess háttar, það hafi verið þurrkað út á Íslandi á síðustu 20 árum. Menn hafa unnið eins og þrælar næstum því, og menn hafa líka unnið afrek, menn hafa unnið kraftaverk hér á þessum tíma. Það þarf ekki annað en að líta á, það er alveg nýtt Ísland, sem búið er að skapa hvað snertir íbúðarhús og mannvirki á Íslandi. Og það má heita, að svo og svo mikið af öllu þessu sé unnið utan 8 tíma vinnudags. Það hefur orðið gífurleg breyting á efnahag manna. Ég býst við t.d., að hér í Reykjavik eigi upp undir 50% af launþegum sínar eigin íbúðir nú sjálfir - upp undir það - eða eru a.m.k. að berjast við að eignast þær, sem var alveg gerólikt fyrir stríð, Það var draumur, sem fæstir gátu látið rætast þá. En ég vil um leið undirstrika, að það er hætta á, að þetta glatist, tapist meira eða minna nú, með þeirri pólitík, sem núv. hæstv. ríkisstj. rekur. Menn eru að missa sínar íbúðir nú vegna þess, hve menn fá lítið fyrir sitt tímakaup. Það er allt í hættu, sem áunnizt hefur á undanförnum áratugum í þessu efni. Og svo framarlega sem ekki verður hér breyting á, þannig að þegar verkamönnum tekst að hækka sitt kaup, fái kaupmátturinn að haldast, þannig að menn hafi meira afgangs en ella, þá er gefið, að okkur fer að hraka aftur í þessum efnum, - fyrir utan svo hitt, að við verðum að gá að því, að þessi gífurlega vinna, sem þjóðin framkvæmir, er til tjóns fyrir hana, heilsufarslega og menningarlega séð, eins ag við höfum minnzt á áður. Þetta vildi ég aðeins segja viðvíkjandi því, sem við höfðum verið að deila um, viðvíkjandi breytingunni á efnahag. Þá kom hv. 11. þm. Reykv. nokkuð inn á, hvort það hefðu ekki vorið alveg þýðingarlaus þessi verkföll, sem háð hefðu verið, kjörin hefðu rýrnað hvort sem er. Við verðum þarna að gera okkur eitt ljóst. Hefðu þessi verkföll ekki verið háð, hefði þessi kauphækkunarbarátta ekki verið knúin fram, þá hefðu kjörin versnað miklu meira, þá hefðu þau farið hríðversnandi. Það er gefið mál, að þessi verkföll hafa, þegar þau gátu ekki orðið sóknarsigrar, þá urðu þau varnarsigrar, þá urðu þau þó til þess að hindra það, að kjörin væru enn þá meira rýrð. Og svo held ég, að hv. 11. þm. Reykv. hafi lokið sinni ræðu með því að minnast nokkuð á þau stóru ríki úti í Evrópu, sem hefðu hlaðið um sig tollamúrum, kom nokkuð inn á það, sem ég hafði verið að ræða um í sambandi við auðhringana. En það var aðeins eitt, sem ég vildi leiðrétta hjá honum í því. Hann talaði um, að þessi ríki hefðu skapað mikinn gróða í skjóli tollamúranna. Það er misskilningur. Ef hv. þm. heldur, að þeir voldugu auðhringar, við skulum segja í Þýzkalandi, Englandi eða annars staðar, skapi sér eingöngu gróða í skjóli tollamúra, sem þeir hafa hlaðið í kringum sig, - og mér skildist næstum því á honum, að hann héldi, að ef þessir tollamúrar yrðu rifnir niður, ef t.d. Efnahagsbandalag Evrópu yrði myndað eða yrði stækkað, þá mundi þessi gróði hverfa. Og ég held, - það er að vísu orðið langt um liðið síðan, - ég held, að hann hafi rætt eitthvað um það, að innan þessara tollamúra hafi frjáls samkeppni verið afnumin og jafnvei auðhringar drottnað þar og náð sínum gróða í skjóli slikra tollamúra. Þetta mundi síður en svo verða afnumið, svo framarlega sem Efnahagsbandalag Evrópu næði yfir t.d. England líka. Það mundi aðeins þýða, að tollamúrarnir væru í kringum margfalt stærra svæði en áður og innan þessara tollamúra yrðu þeir voldugu auðhringar, hvort heldur það væru stál- og kolahringar Þýzkalands eða Unilever-hringur Bretlands, þá yrðu þeir jafnt ráðandi eftir sem áður, en enn þá voldugri einmitt við það, að það er stærra svæði, sem þeir þá ráða yfir. Gróðann hins vegar taka þessir voldugu hringar fyrst og fremst af þeim verkalýð, sem vinnur hjá þeim. Gróðinn skapast við það, að verkalýðurinn fær ekki greitt nema hluta af því raunverulega andvirði þess vinnuafls, sem hann lætur þessum auðmönnum í té, þannig að gróðinn mundi halda jafnt áfram að vaxa eða vera til, allt eftir því, hvernig gengi annars vegar um stéttabaráttu verkalýðsins til að ná hluta af honum til sin og hins vegar um sjálfa tækni- og skipulagsþróun þessara auðhringa í þá átt að geta skapað sér meiri gróða, jafnvel þó að þeir verði að láta verkalýðnum, sem við þá berst, meiri laun í té. Við skulum þess vegna gera okkur ljóst, ekki sízt ef það væri fyrirhugað að fara að innlima Ísland í slíka efnahagssamsteypu, að þá mun ekki siður af veita, að íslenzkur verkalýður sé reiðubúinn til harðvitugrar baráttu fyrir bættum kjörum sínum. Þá býst ég við, að það mundi verða komið svo, að öll íslenzka þjóðin ætti það undir þeirri baráttu, hvernig henni vegnaði, því að ég býst ekki við, að það yrðu þá eftir skamman tíma margir atvinnurekendur eftir á Íslandi. Þegar erlendir auðhringar væru orðnir frjálsir um að eiga hér og stjórna atvinnurekstri, þá yrði þessi litla atvinnurekendastétt, sem við höfum haft hér og þjóðfélagið hefur verið að reyna að halda lífinu í og ýta undir á ýmsan máta, þó að hún hafi ekki staðið sig eins vel og hún hefði átt að gera, þá býst ég við; að það yrði ekki lengi verið að trampa hana niður undir hrosshófum þeirra auðmannahringa, sem þá héldu hér innreið sina, og þorri Íslendinga yrði þá eingöngu launþegafólk, sem ætti alla sina afkomu undir því, að launþegasamtökin væru nógu harðvítug í baráttu íslenzku þjóðarinnar við þessa auðhringa, til þess að reyna að knýja fram sem bezt lífskjör íslenzku þjóðinni til handa. Það leiðir okkur nú nokkuð frá þessu máli, sem hér var til umr. En það er náttúrlega ekki nema eðlilegt, að slíkt komi upp, þegar lögð er fyrir þingið till. um að reikna út tjón af völdum vinnustöðvana. Það hefði verið miklu nauðsynlegra að leggja fyrir þingið tillögur um það að reikna út, hvað vinnustöðvanirnar, þegar verkamenn hafa verið knúðir til þeirra, hafi þó leitt gott af sér fyrir íslenzkan verkalýð og fyrir íslenzka þjóð og hvernig hins vegar misvitrum stjórnarvöldum á hinum ýmsu skeiðum hafi tekizt að eyðileggja þann árangur, sem orðið hefur af kauphækkunarbaráttu íslenzks verkalýðs, með misvitrum stjórnmálalegum ráðstöfunum, - og þeirra síðust og verst er gengislækkunin. Það er búið að gera till. um, að þessi till. fari til nefndar, og það er ekki nema eðlilegt. En ég vil mjög skjóta því til þeirrar nefndar að athuga um breytingu á þessari þáltill., ekki sízt ef við gætum komið okkur saman um að reyna nú einu sinni að fá það fram, sem oft hefur verið talað um hér á Alþingi og aldrei gert neitt í, að láta okkur í té og þar með líka þeim samtökum í landinu, samtökum hinna ýmsu stétta, sem deila sín á milli, óhlutdræga undiratöðu, óhlutdrægar rannsóknir á efnahag landsins og afkomu stéttanna, þannig að þegar við erum að deila um þessi mál, þá þurfum við ekki að vera með tómar tölur til ágizkunar allar saman, heldur getum sagt: Flettu upp í bókunum, - eins og hver einasta menningarþjóð Evrópu og Ameríku getur flett upp í bókunum ag sagt: Svona er mikill gróði á íslenzkum atvinnurekstri, í þessa hluti fer hann og svona og svona væri hægt að hafa þetta öðruvísi og greiða verkalýðnum þar með hærri laun. Ef þessi till. gæti orðið til þess, að við gætum komizt að niðurstöðu um að fara fram á við þær stofnanir í þjóðfélaginu, sem slíkt gætu rannsakað, að þær létu okkur slíkar skýrslur í té, þá væri kostur að því að hún hefði verið borin fram, þó að það hafi ekki að öllu leyti fylgt henni góður hugur frá hálfu flm., eins og þegar hefur verið rakið.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í umr. um þessa till., en vegna ummæla, sem hv. frsm. lét falla hér, þegar till. var til umr. seinast í Sþ„ tel ég rétt að segja nokkur orð og víkja jafnframt að nokkrum fleiri atriðum í tilefni af því. Hv. frsm. lét þan orð falla, að þeir kaupsamningar, sem hefðu verið gerðir milli samvinnufélaganna og verkalýðsfélaganna á Norðurlandi á s.l. sumri, hefðu verið ófrjálsir samningar, að samvinnufélögin hefðu ekki unnið að þessum samningum sem frjáls aðili, þeir hefðu verið undir fyrirmælum annars staðar að og látið óviðkomandi aðila stjórna sínum gerðum. Ég veit, að hv. frsm. þekkir það vel til þessara mála, að hann veit, að þetta er ósatt. Þeir aðilar, sem sömdu af hálfu samvinnufélaganna á Norðurlandi á s.l. sumri, voru ekki undir neinum áhrifum annars staðar að, eins og hann vildi vera láta. Þeir gerðu þessa samninga fullkomlega sem frjálsir aðilar. Og það sannast líka bezt á því, að þeir samningar, sem hér voru gerðir, voru eðlilegir og heilbrigðir samningar. Hér var eingöngu samið um það, sem sannanlega liggur nú fyrir að atvinanvegirnir gátu og geta vel risið undir. Það hefur sannazt síðar, og ég skal aðeins nefna nokkur dæmi þess, að atvinnuvegirnir höfðu fullkomlega getu til að standa undir þeim samningum og þess vegna voru þetta eðlilegir og heilbrigðir samningar, því að að sjálfsögðu eiga atvinnurekendur að láta launþega fá það, sem þeir eru færir um að greiða, í samræmi við getu atvinnuveganna. Það má t.d. strax nefna það, að þeir atvinnurekendur, sem unnu að síldarsöltun og síldarbræðslu á Norðurlandi á s.l. sumri, gátu ekki aðeins tekið á sig þessa kauphækkun, sem hér var nm að ræða, heldur líka hækkað bæði verðið á bræðslusíldinni og saltsíldinni. Það sýndi sig þess vegna vel, að síldarútvegurinn gat vel risið undir þessari kauphækkun og borið hana og greitt hærra verð eftir en áður þrátt fyrir það, að hann tæki á sig þessa kauphækkun. Það hefur líka sýnt sig hér hjá iðnaðarfyrirtækjunum í Reykjavík, að þan gátu vel risið undir þessari kauphækkun, vegna þess að þau hafa ekki að neinu leyti, nema kannske í örfáum tilfellum, fengið hana tekna til greina í sambandi við verðlagningu á vörum sínum. Iðnaðurinn gat þess vegna vel risið undir þessari kauphækkun, sem hér var samið um. Og það hefur líka verið sýnt fram á, að þan fyrirtæki, sem hafa verið talin standa einna höllustum fæti í landinu, þar sem eru frystihúsin, gátu vel risið undir þeirri hækkun, sem hér var um að ræða. Það hefur þegar verið gert hér í umr. á Alþingi að rekja þau rök, sem að því liggja, og sé ég þess vegna ekki ástæðu til að rifja það upp, nema frekara tilefni gefist til þess. Þannig má halda áfram að rekja dæmin, sem sanna það, að þeir kaupsamningar, sem samvinnufélögin á Norðurlandi gerðu við verkalýðsfélögin á s.1. sumri, voru eðlilegir og heilbrigðir samningar, vegna þess að það liggur sannanlega fyrir, að atvinnuvegirnir gátu vel risið undir þessum samningum og gátu greitt það kaup, sem samið var um. Þess vegna voru þetta eðlilegir og heilbrigðir samningar og ekki hægt að tala um það, að hér hafi atvinnurekendur verið undir neinni þvingun eða kúgun eða fyrirmælum, þegar þeir voru að ganga frá þessum samningum. En það er annað í þessu sambandi, sem rétt er að vekja athygli á og er það langsamlega athyglisverðasta í sambandi við þessi mál, og það er, að það voru aðrir atvinnurekendur en samvinnufélögin, sem voru undir þvingun og fengu ekki að vinna - eins og þeir hefðu kannske helzt kosið. Strax á s.l. hausti, þegar verkalýðssamtökin byrjuðu að bera fram kröfur sinar, sneri ríkisstj, sér til þeirra gömlu manna, sem stjórna Vinnuveitendasambandi Íslands, og hvíslaði í eyra þeirra: Nú skuluð þið standa hart á móti öllum kaupkröfum. Nú skuluð þið nota tækifærið til að slá niður verkalýðshreyfinguna í landinu. Nú hafið þið einhuga ríkisstjórn á bak við ykkur. Nú hafið þið ríkisvaldið á bak við ykkur. Nú skuluð þið bara standa öfluglega á móti öllum kröfum og í eitt skipti fyrir öll slá niður verkalýðshreyfinguna í landinu. - Þetta var það, sem var hvíslað af hálfu ríkisstj. í eyru hinna gömlu atvinnurekenda, sem stjórna Vinnuveitendasambandi Íslands, á s.l. hausti. Í framhaldi af þessu gerðist það, að þessir gömlu atvinnurekendur, sem stjórna Vinnuveitendasambandi Íslands, sú litla klíka, sem ræður þar, hún sendi frá sér eitthvert hið einstæðasta plagg, sem til er í allri sögu verkalýðsmála á Íslandi, eitthvert hið mesta móðuharðindaplagg, ef svo mætti segja, sem þekkt er í íslenzkri sögu. Þar var sagt: Afkoma atvinnuveganna er þannig, að það er alveg útilokað, að þeir taki á sig hina minnstu kauphækkun. Það kemur ekki til mála að veita hina minnstu kauphækkun að þessu sinni. Við önzum ekki neinum kröfum um kauphækkun. Þetta var það, sem þeir, sem stjórnuðu Vinnuveitendasambandi Íslands, gerðu á s.l. vetri að undirlagi hæstv. ríkisstj. Þannig var byrjað á því að taka á móti eðlilegum óskum verkalýðshreyfingarinnar um það, að nokkrar leiðréttingar yrðu gerðar á kjörum þeirra manna, sem hún er fulltrúi fyrir. Þessu var haldið áfram. Þegar ekki var lengur hægt að standa á þessu móðuharðindaplaggi, var boðin 3% kauphækkun. Að sjálfsögðu litu verkalýðsfélögin ekki við því tilboði. Og svo kom 6% tilboðið. Þannig var þessu haldið áfram, þannig var þessu stefnt öllu saman í hreint óefni, með því fyrst að segja, að það væri ekki hægt að veita neina kauphækkun, síðan 3% og svo 6%, sem þó sannanlega var minna en það, sem atvinnuvegirnir gátu undir risið. Þetta var gert vegna þess, að þeir atvinnurekendur, sem stjórnuðu Vinnuveitendasambandi Íslands, voru raunverulega ófrjálsir, þeir létu stjórnast af fyrirmælum og undirlagi ríkisstj., og þetta var orsök þeirrar hörðu deilu, sem átti sér stað hér í Reykjavík og í Hafnarfirði á s.l. sumri. Ef atvinnurekendur hér sunnanlands hefðu tekið skynsamlega á þessum málum í upphafi, eins og atvinnurekendur eða samvinnufélög á Norðurlandi gerðu, hefði aldrei komið til þeirra átaka, hinna löngu verkfalla, sem hér urðu sunnanlands á s.l. sumri. Það var eingöngu vegna þess, að þessir atvinnurekendur létu stjórnast af öflum á bak við sig, létu stjórnast af ríkisstj., að þeir voru ófrjálsir í raun og veru og þvingaðir til að gera það, sem þeir gerðu, að hér urðu hin löngu verkföll, sem áttu sér stað á s.l. sumri. Þetta var orsök verkfallanna og ekkert annað. Það var þessi þvingun þeirra atvinnurekenda, sem réðu í Vinnuveitendasambandi Íslands, sem knúði þessi verkföll fram. En það veit ég líka, hv. flm. veit það og sennilega allir þm. hér inni, að það var engan veginn, að atvinnurekendur væru á einu máli um þessa afstöðu. Ég þekki sjálfur persónulega marga atvinnurekendur, sem hafa látið það í ljós, að hér hafi verið fullkomlega farið rangt að af hálfu Vinnuveitendasambands Íslands, það hafi verið hin óheppilegustu vinnubrögð, sem hér hafi verið í frammi höfð. Það hafi verið hið sama og að slá verkalýðsfélögin og hvetja þau til mótspyrnu að segja í upphafi samninganna: Við getum enga kauphækkun veitt og við veitum enga kauphækkun, - þegar vitanlegt var, að það var hægt og það var ekki hægt að komast hjá því, að eitthvað slíkt yrði gert af hálfu vinnuveitenda. Það er vissulega ástæða til þess að draga þetta fram hér í þessum umr. og sérstök ástæða til þess vegna þess, sem hv. frsm. sagði, að það var þetta ófrelsi nokkurra vinnuveitenda hér sunnanlands, sem réð því fyrst og fremst, að þessi miklu verkföll urðu hér á s.l. sumri. En mér finnst rétt að minnast á það í framhaldi af þessu, sem kom hér að nokkru leyti fram í ræðu hv. flm. og kom þó betur fram í vantraustsumr., að hann hefur verið að harma það, að ríkisstj. skyldi ekki lögfesta 6% kauphækkun á s.l. sumri, eða það sáttatilboð, sem sáttasemjari ríkisins gerði að undirlagi ríkisstj. Hann hefur m.ö.o. verið að harma, að það skyldi ekki vera lögfest helmingi minni kauphækkun en sannanlegt er að atvinnuvegirnir gátu veitt og ég hef fært hér dæmi að og má færa fleiri. Hann hefur verið að harma það, þessi Alþýðuflokksmaður, að ríkisstj. skyldi ekki lögbinda helmingi minni kauphækkun en sannanlegt var, að atvinnuvegirnir gátu risið undir. Ég hygg, að þeir menn, sem þekkja til baráttu manna eins og Jóns Baldvinssonar, Héðins Valdimarssonar og Sigurjóns Á. Ólafssonar, mundu verða undrandi yfir því, að nú skuli vera ráðamenn í Alþfl., sem halda fram slíkum skoðunum eins og þessari, - menn, sem harma, að það skyldi ekki á s.l. sumri vera lögfest helmingi minni kauphækkun en sannanlegt var að atvinnuvegirnir gátu vel þolað. Það er í framhaldi af þessu, sem hv. flm. og ýmsir flokksmenn hans eru nú að tala nm. að það þurfi að fara meira inn á þessa braut, og að það sé mikil spurning, hvort það sé ekki rétt að afnema verkfallsréttinn með öllu, eins og þeir vildu að gert væri á s.l. sumri, því að vitanlega vildu þeir ekkert annað þá en það, að kaupið væri lögfest, sem þýddi það, að verkfallsrétturinn væri afnuminn. Það er í tilefni af þessu ekki úr vegi að rifja það upp með því að skírskota til erlendrar reynslu, hvort það gefist vel að afnema samningsrétt verkalýðssamtakanna, hafa verkalýðssamtökin ófrjáls og engan verkfallsrétt. Þetta er auðveldast að gera með því að bera saman framfarirnar og lífskjörin í þeim löndum, þar sem verkalýðsfélögin eru frjáls, þar sem verkfallsréttur er ríkjandi, og svo í hinum löndunum, þar sem verkalýðssamtökin eru ófrjáls og þar sem ekki er verkfallsréttur. Ef það er nú þannig, eins og hér er verið að gefa í skyn, að allt það, sem afvega fer í þjóðfélaginu, stafi raunverulega af því, að það sé til verkfallsréttur og að menn geri verkföll öðru hverju, - ef það er rétt, ættu lífskjörin og framfarirnar að vera miklu meiri í þeim löndum, þar sem verkalýðsfélögin eru ekki frjáls og þar sem verkfallsrétturinn er afnuminn, heldur en í hinum löndunum, þar sem verkalýðurinn er frjáls til að gera verkföll, þegar hann telur óhjákvæmilega nauðsyn til þess. Við getum í þessu sambandi t.d. borið saman Sovétríkin og Bandaríkin. Í Sovétríkjunum eru verkalýðssamtökin ekki frjáls og þar er ekki verkfallsréttur. Aftur á móti í Bandarfkjunum eru verkalýðssamtökin frjáls, og þar er verkfallsréttur. Hvað segir nú hv. flm., ef hann ber saman framfarirnar og lífskjörin í þessum löndum? Finnst honum, að niðurstaðan muni þá verða sú, að það sé eðlilegt og rétt stefna að berjast fyrir lögfestingu á kaupgjaldi, að berjast fyrir því, að verkfallsrétturinn sé afnuminn, eins og hann vildi að gert yrði á s.l. sumri? Ég hygg, að ef hann athugar þessi mál gaumgæfilega, þá muni hann komast að þeirri niðurstöðu, að sú stefna hans hafi verið algerlega röng að beita sér fyrir því á s.l. sumri, að hér yrði verkfallsrétturinn afnuminn og kaupið lögfest með brbl. Og það má halda þessum samanburði áfram. Við skulum taka t.d. annars vegar lönd eins og Portúgal og Spán, þar sem verkalýðsfélögin eru ófrjáls og þar sem enginn verkfallsréttur er, og svo t.d. Norðurlönd, Svíþjóð, Danmörk og Noreg. Ef hans kenning væri rétt, að það sé rétt að lögfesta kaup og það sé rétt að afnema verkfallsréttinn, þá ættu lífskjörin að vera miklu betri á Spáni og í Portúgal heldur en á Norðurlöndum. Er það niðurstaðan? Vissulega ekki. Lífskjörin eru miklu betri á Norðurlöndum og framfarirnar miklu meiri þar. En nú kunna einhverjir að spyrja: Hafa hin frjálsu verkalýðssamtök og verkfallsrétturinn eitthvað að segja í þessu sambandi? Já, þau hafa mikið að segja í þessu sambandi, því að það var alveg rétt, sem kom fram hér hjá hv. síðasta ræðumanni, að hin frjálsu verkalýðssamtök og verkfallsrétturinn er ein mesta driffjöðrin í hinum kapítalistísku þjóðfélögum, þar sem þessi réttindi fá að njóta sín, og þess vegna er afkoma miklu betri þar en í hinum kapítalistísku löndunum, þar sem þessi réttindi eru ekki, og í kommúnistalöndunum, þar sem þessi réttindi eru ekki. Með samtökum sínum og verkfallsréttinum, þó að honum sé beitt hóflega, koma hinir mörgu einstaklingar, þeir sem standa að verkalýðsfélögunum, því til leiðar, að þeir fá miklu betri kjör en ella, og þetta skapar aukna veltu og auknar framkvæmdir. Þetta verður til þess, að það verða miklu fleiri einstaklingar en ella, sem geta notið framtaks síns og komið þannig á aukinni framþróun og framförum í þjóðfélögunum. Þess vegna er það engin tilviljun, að lífskjörin ern miklu betri, að framfarirnar eru miklu meiri og uppbyggingin er miklu lengra á veg komin í þeim löndum, sem búa við frjáls verkalýðsfélög og frjálsan verkfallsrétt, heldur en í þeim löndum, þar sem þessi réttur hefur verið afnuminn, eins og hv. þm. vildi að gert yrði hér á s.l. sumri. Ég hygg, að það sé fullkomin ástæða til þess, að menn íhugi vel þessi sannindi, vegna þess að nú heyrist meira og meira nm það talað, að það, sem sé kannske eitthvað hið nauðsynlegasta í þessu þjóðfélagi, það sé að skerða verkfallsréttinn, það sé að draga úr frelsi verkalýðshreyfingarinnar og láta einhverjar þvinganir koma þar í staðinn. Það er vissulega ekki þetta, sem er að í okkar þjóðfélagi. Það er ekki að í okkar þjóðfélagi, að kaupgjald sé hér hærra en í öðrum löndum, því að sannanlegt er, að það er nú miklu lægra. Það er annað, sem er að hjá okkur. Það er það, að við þurfum að vinna betur að því að byggja upp atvinnuvegi okkar, bæta vinnubrögðin í þeim og auka tæknina. Það er það, sem stendur upp á atvinnurekendur um að standa sig, en ekki verkalýðinn, þó að sjálfsagt sé, að hann vinni að því að eiga þátt í slíkum framkvæmdum, eftir því sem auðið er. Ég vil svo að síðustu víkja nokkrum orðum að því viðhorfi, sem nú er í þjóðfélagi okkar. Það viðhorf er að ýmsu leyti svipað og var á s.l. hausti, þegar verkalýðsfélögin byrjuðu að bera fram kröfur sínar. Nú hafa mörg verkalýðsfélög, síðan gengislækkunin átti sér stað, sagt upp kaupsamningum og búa sig undir það að bera fram nýjar kröfur til að mæta þeirri kjaraskerðingu, sem hlotizt hefur af gengislækkuninni. Seinast hygg ég, að það hafi verið Iðja, félag, sem sjálfstæðismenn stjórna, sem sagði upp kaupgjaldssamningum sínum hér í Reykjavík. Og nú er spurningin þessi: Hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. að bregðast við? Ætlar hæstv. ríkisstj. að bregðast við á sama hátt og s.l. vetur, þegar hún hvíslaði því í eyru þeirra atvinnurekenda, sem stjórna Vinnuveitendasambandi Íslands: Bregðizt þið nú hart við, beitið þið bolabrögðum, gefið frá ykkur nýtt móðuharðindaplagg og reynið nú, fyrst það tókst ekki á þessu ári, að slá verkalýðshreyfinguna niður á næsta ári? - Ætlar ríkisstj, að hvetja til sundrungar og stéttastyrjaldar í þjóðfélaginu nú í annað sinn, eins og hún gerði á þessu ári? Eða kýs ríkisstj. að gera það, sem er miklu skynsamlegra, og það, sem er raunverulega hennar hlutverk, að vinna að því í tíma, að reynt sé að ná hóflegu samkomulagi á milli þessara aðila? Vissulega er það leiðin, sem hún ætti að fara. Ég er ekki sömu skoðunar og hv. 3. þm. Reykv. um það, að ríkisstj. eigi að leiða sem mest hjá sér mál eins og þessi. Ég álít, að ríkisstj. eigi að hafa mikil afskipti af slíkum málum, ekki til þess að taka afstöðu með öðrum aðilanum, eins ag hún hefur gert að undanförnu, heldur til þess að vinna að því að koma á sáttum og samkomulagi á milli stéttanna í þjóðfélaginu. Við Íslendingar búum í fámennu þjóðfélagi og að mörgu leyti vanmegna, og þess vegna er það eitt af því, sem ríður allra mest á, að það sé unnið að því að fylkja þegnunum saman, að það sé unnið að því að fylkja stéttunum saman, en ekki að sundra þeim og magna stéttastyrjöld, eins og því miður var gert hér af hálfu hæstv. ríkisstj. á því ári, sem nú er að líða, með þeim afleiðingum, sem hv. flm. lýsti hér í framsöguræðu sinni, að hér hefðu orðið á þessu ári ekki færri en 15 stór verkföll. Ég álít, að ríkisstj. eigi að koma í veg fyrir það, ef hún mögulega getur, að slíkt eigi eftir að endurtaka sig á næsta ári. Ég álít, að hún eigi nú að vinna að því, að atvinnurekendur og fulltrúar atvinnurekenda og fulltrúar verkalýðsfélaganna setjist saman að samningaborðinu og reyni að leysa þessi mál í bróðerni, reyni með því að koma í veg fyrir það, að ný stéttastyrjöld og ný stéttaátök þurfi að eiga sér stað á næsta ári, eins og átt hafa sér stað á þessu ári. Og ég hef trú á því, að ef atvinnurekendur fara aðra leið en á s.l. ári, ef þeir koma ekki með nýtt móðuharðindaplagg og ef þeir þrjózkast ekki við, eins og þeir þá gerðu, heldur sýna sanngirni og bjóða fram af hálfu atvinnuveganna það, sem þeir geta hóflega risið undir, eins og samvinnumenn gerðu á Norðurlandi, þá megi enn leysa þessi mál farsællega, þrátt fyrir það að hin nýja gengislækkun hafi aukið nokkuð á erfiðleikana í þessu sambandi frá því, sem áður var. En þetta er hins vegar tvímælalaust leiðin, sem hæstv. ríkisstj. á að fara, leiðin, sem hv. stjórnarflokkar eiga að fara. Þeir eiga að hverfa frá sundrungarleiðinni, hverfa frá þeirri afstöðu sinni að fylkja stétt gegn stétt, eins og gert var nú á þessu ári og hefur leitt af sér 15 stór verkföll. Þeir eiga að vinna að því að jafna deilur í þjóðfélaginu með samkomulagi, með því að taka heilbrigt tillit til þeirra óska og krafna, sem launasamtökin bera fram. Ég er sannfærður um, að ef þannig yrði unnið af hæstv. ríkisstj., mundi ekki standa á verkalýðssamtökunum og samtökum launamanna að taka í þá framréttu hönd. En hins vegar ef ríkisstj. fer að á sama hátt og hún gerði á þessu ári, þá getur hún átt von á því að mæta samtökum launamanna og bænda og annarra, sem nú er þjarmað að, því þó að þessir menn vilji samkomulag fyrst af öllu og vilji leysa málin friðsamlega, þá gildir það um þá, er Davíð Stefánsson orðar í einu af kvæðum sínum, að „þeir, sem stríði vilja verjast, verða stundum fyrst að berjast.



Ég held, að það fari tæplega á milli mála, hvað vakir fyrir hv. 9. landsk. með flutningi till. á þskj. 32. Þessi hv. þm. hefur ekki farið dult með andúð sína í garð verkalýðshreyfingarinnar að undanförnu. Í útvarpsumr. um vantraust á hæstv. ríkisstj. taldi þessi hv. þm., að hann væri að einu leyti óánægður með aðgerðir hæstv. ríkisstj. Hann vildi halda fram, að ríkisstj. hefði sýnt of mikla linkind í verkföllunum í vor, - og hann sagði meira: Það hefði átt að sýna meiri hörku gagnvart verkalýðssamtökunum. - Og hann heldur áfram og segir eitthvað á þessa leið: Eftir að sáttatillagan var felld, hefði ríkisstj. átt að lögfesta kaupgjaldið og þar með vitanlega banna frekari verkföll. Þá skoraði þessi sami hv. þm. á atvinnurekendur og ríkisstj. að taka nú mannlega á móti í þeim átökum, sem nú væru fram undan, og þá að sjálfsögðu að fallast ekki á neinar kjarabætur til launastéttanna vegna gengisfellingarinnar í ágúst í sumar. Það er alveg ljóst, hvað þessi hv. þm. Alþfl. er að fara. Það er ekki í neinar grafgötur um það að fara. Hann vill láta taka samningsréttinn í eitt skipti fyrir öll af verkalýðsfélögunum. Hann vill láta einhverja stofnun, máske Hagstofu Íslands, reikna út og ákveða allt kaup hér í landinu. Hann vill láta banna með lögum öll verkföll. Og til þess að hægt sé að koma þessari hugsjón 9. landsk. í framkvæmd, þarf vitanlega og að sjálfsögðu að gerbreyta vinnulöggjöfinni frá því, sem nú er, setja á hrein og bein þrælalög, þar sem verkalýðsfélögin yrðu svipt öllu frelsi til samninga við atvinnurekendur á jafnréttisgrundvelli. Það á að dómi þessa hv. þm. Alþfl. að svipta menn frumstæðustu manaréttindum. Meðlimir verkalýðshreyfingarinnar skulu sviptir réttinum til að verðleggja vinnuafi sitt. Og nú hljóta menn að spyrja: Talar hv. 9. landsk. fyrir munn Alþfl., þegar hann er að boða þessa stefnu gagnvart verkalýðssamtökunum? Allir meðlimir verkalýðshreyfingarinnar eiga tvímælalaust fyllsta rétt á því að fá að vita, hvort svo sé, og þá hvort Alþfl. hafi kastað fyrir borð fyrri stefnu sinni gagnvart samningafrelsi verkalýðssamtakanna. Hér er um svo alvarlegt mál að ræða, að ekki verður hjá því komizt að krefja Alþfl. hér á Alþingi sagna í þessu máli. Það er vitað, að Sjálfstfl. hefur fullan hug á því að svipta verkalýðsfélögin samningaréttinum eða a.m.k. að takmarka hann stórlega frá því, sem nú er. Þá er það og vitað, að innan Sjálfstfl. eru þau öfl að verki, sem vilja takmarka eða jafnvel svipta verkalýðsfélögin verkfallsréttinum. Í þessu sambandi nægir að benda á samþykktir frá þingi ungra sjálfstæðismanna, sem haldið var á Akureyri á s.l. hausti, og enn fremur á samþykkt frá síðasta landsfundi Sjálfstfl. um sama mál. Við höfum alltaf vitað, hvar við höfum haft Sjálfstfl. í þessu máli, það fer ekkert á milli mála. Það er svo aftur á móti staðreynd, að Sjálfstfl. hefur ekki talið sig fram að þessu hafa nægilegt þingfylgi til - þess að koma í gegn breytingum á vinnulöggjöfinni. Það liggur því alveg ljóst fyrir, að Sjálfstfl. mun af mikilli gleði taka opnum örmum við boðskap hv. 9. landsk. og sérstaklega ef þar væri um stefnu Alþfl. að ræða, sem ég vil þó draga í efa að sé. Því verður ekki trúað, fyrr en á reynir, að Alþfl. sé svo langt horfinn frá sinni fyrri stefnu, að hann nú gangi svo langt til samstarfs við Sjálfstfl., að hann verði með í að svipta verkalýðssamtökin samningsrétti sínum við atvinnurekendur að meira eða minna leyti og verði með að setja lög, sem torvelda eða jafnvel eyðileggja frjálsa starfsemi verkalýðsfélaganna að meira eða minna leyti. Nú er því spurt um allt land og í hverju einasta verkalýðsfélagi, hver sé stefna Alþfl. í sambandi við breytingar á vinnulöggjöfinni. Hefur hv. 9. landsk. túlkað stefnu Alþfl. í útvarpsumr. um vantraust á hæstv. ríkisstj., þegar hann kom með þetta, sem hér hefur verið minnzt á, eða var þessi hv. þm. að túlka sínar einkaskoðanir? Um þetta er spurt, og Alþýðuflokksforingjarnir munu ekki komast hjá því að svara, fyrr eða síðar. Þáltill. hv. 9. landsk. er um það að fela Hagstofu Íslands að reikna út tjón af völdum vinnustöðvana á árinu 1961. Nú verður manni að spyrja: Hverjar voru aðalorsakirnar fyrir því, að verkalýðsfélögin fóru út í vinnudeilurnar á s.l. vori? Það hljóta að hafa legið til þess alveg sérstakar ástæður. Og hverjir voru það, sem þá báru og bera ábyrgðina á því, að verkalýðsfélögin töldu sig nauðbeygð til að hefja vinnustöðvunina? Þegar vinstri stjórnin fór frá og Alþfl. myndaði stjórn með hlutleysi Sjálfstfl., var það eitt af fyrstu verkum þeirrar stjórnar að stórlækka allt kaupgjald í landinu. Er núv. ríkisstj. tók við völdum, var stigið stærra skref í þá átt að lækka kaupgjaldið, m.a. með stórfelldri gengislækkun, sem orsakaði svo óðaverðbólgu. Ekki þótti nægilegt að lækka gengið og setja á geysiháa söluskatta og nýjar tollahækkanir. heldur var afnumin með lögum vísitöluuppbót á kaup og bannað, að hún skyldi greidd eða eftir henni farið. Með þessum ráðstöfunum var gengið lengra og ósvífnari aðferðum beitt til þess að rýra kjör vinnandi stéttanna en áður hafði þekkzt. Ef reikna ætti út hugsanlegt tjón af vinnustöðvununum í vor, verður ekki hjá því komizt að reikna þá jafnhliða út tap launastéttanna vegna gengisfellingarlaganna og vegna afnáms vísitölunnar. Ekkert sýnir betur hlutdrægni hv. 9, landsk. til þessara mála en það, að hann vill aðeins láta rannsaka og reikna út einn þátt þessara mála, en hann vill ekki láta rannsaka orsakirnar fyrir því, að verkalýðshreyfingin taldi sig til neydda til þess að fara út í vinnudeilurnar í vor. Þetta sýnir mjög greinilega hug þessa hv. þm. til verkalýðshreyfingarinnar. Þáltill. er flutt í þeim eina tilgangi að hitta verkalýðshreyfinguna og þá fyrst og fremst kannske þá menn, sem valdir hafa verið til þess að hafa á hendi forustu þessara mála. Hverjir voru það og eru það, sem stóðu að hinum ósvífnu árásum, sem gerðar hafa verið á lífskjör hins vinnandi fólks í landinu að undanförnu? Það er flokkur þessa hv. þm. m.a., og það er Sjálfstfl. Þessir flokkar fara með stjórn landsins, og það er í krafti þess þingmeirihluta, sem þessir flokkar hafa á Alþingi, að þeim tókst hér á Alþingi að koma í framkvæmd meiri og stórfelldari kjaraskerðingu en áður hefur þekkzt. Ef einhver rannsókn ætti að fara fram, ætti fyrst og fremst að rannsaka, hvað hæstv. ríkisstj. hefur skert lífskjör alþýðustéttanna mikið, - og í öðru lagi, til hvers hafa runnið þeir fjármunir, sem rænt hefur verið af vinnandi fólki á Íslandi í tíð fyrrv. og núv. ríkisstjórna í lækkuðum launum, með auknum sköttum og tollum og með afnámi vísitöluuppbótarinnar. Hv. 9. landsk. hélt því fram, að verkföllin hefðu staðið lengur en þörf hefði verið á, og vitanlega skellti hann allri skuldinni á forustumenn verkalýðssamtakanna. Hinn aðilinn og ríkisstj. báru þar enga sök á að hans dómi. Í þessu sem öðru fer þessi hv. þm. með staðlausa stafi. Í fyrsta lagi gerðu verkalýðsfélögin allt, sem þau gátu, til þess að reyna að ná samningum, án þess að til verkfalla þyrfti að koma. Nægir að benda á, að í sex mánuði eða meir stóðu yfir samningatilraunir milli samninganefadar verkalýðsfélaganna hér og atvinnurekenda, en án nokkurs árangurs. Rætt var við ríkisstj. og eftir því leitað, hvort hún væri til viðtals um einhverjar lækkanir á sköttum, bankavöxtum eða öðru því, sem bætt gæti upp þá kjaraskerðingu, sem óumdeilanlega hafði orðið. Hæstv. ríkisstj. var lengi vel ekki til viðræðu um þessi mál. Þá loksins hún veitti nefnd frá verkalýðsfélögunum viðtöl, voru svör hennar algerlega neikvæð. Því var marglýst yfir af hendi verkalýðssamtakanna og þeirrar nefndar, sem með þessi mál fór, að ef ríkisstj. vildi koma eitthvað til móts við launasamtökin um einhverjar kjarabætur, yrði fullt tillit tekið til þeirra í væntanlegum samningum við atvinnurekendur. En hæstv. ríkisstj. hafði ekkert til - málanna að leggja. Hennar afstaða var algerlega neikvæð, og það sem verra var, hún beinlínis bannaði atvinnurekendum að semja nm nokkrar hækkanir eða nokkrar kjarabætur til handa launastéttunum. Þessi neikvæða og fjandsamlega afstaða hæstv. ríkisstj. kom mjög berlega fram í sambandi við samninga verkamannafélagsins Þróttar á Siglufirði við ríkisverksmiðjurnar þar á staðnum, svo að eitt dæmi sé nefnt. Eftir að samninganefnd verkamannafélagsins Þróttar á Siglufirði hafði árangurslaust reynt allt, sem hugsanlegt var, til þess að nú samningum, án þess að til vinnustöðvunar þyrfti að koma, boðaði hún til vinnustöðvunar með tilskildum fyrirvara. Eftir tiltölulega stutt verkfall náðist samkomulag við Vinnuveitendafélag Siglufjarðar, enda hafði þá náðst samkomulag á Akureyri og Húsavík milli verkalýðsfélaganna þar, Sambands ísl. samvinnufélaga, Kaupfélags Eyfirðinga og nokkurra annarra smærri atvinnurekenda. Lengi vel neitaði Vinnuveitendasamband Íslands Vinnuveitendafélagi Siglufjarðar um leyfi til samninga, en lét þó undan að lokum og samningar voru undirritaðir, sem báðir aðilar gátu, eins og á stóð, sæmilega vel við unað. Nú skyldu menn ætla, að ekki hefði staðið á síldarverksmiðjum ríkisins að gera samninga. En það var bara annað upp á teningnum. Margir samninganefndafundir voru haldnir, en án nokkurs árangurs. Og á hverju halda menn svo að hafi staðið? Fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna í verksmiðjustjórn lýstu því yfir hvað eftir annað, að þeir mættu ekki semja. Ríkisstj. og þá fyrst og fremst hæstv. sjútvmrh. vildi ekki leyfa verksmiðjustjórninni að ganga til samninga við verkamannafélagið Þrótt um kaup og kjör fyrir verkamenn verksmiðjanna. í þessu þófi stóð í marga daga. Að lokum var þó samþykkt á stjórnarfundi í verksmiðjustjórn að taka upp samninga við verkamannafélagið. Einn af stuðningsmönnum ríkisstjórnarflokkanna í verksmiðjustjórninni sá sér ekki fært að standa lengur á móti því, að gengið yrði til samninga. Þrátt fyrir það að nú væri fenginn meiri hluti í verksmiðjustjórn fyrir því, að samningar yrðu gerðir, stóð hæstv. sjútvmrh. enn fastur fyrir og bannaði verksmiðjustjórninni að semja. Það var þá fyrst, eftir að formaður verksmiðjustjórnar, Sveinn Benediktsson, hafði farið suður og krafizt þess, að samið yrði við Þrótt upp á sömu kjör og áður hafði verið samið við aðra atvinnurekendur á staðnum, að samningar tókust. Þessi óskiljanlega afstaða hæstv. sjútvmrh. varð því til þess, að verkamenn í síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði þurftu að vera á aðra viku í lengra verkfalli en aðrir verkamenn á Siglufirði. Ef hv. 9. landsk. vill láta rannsaka tjón af völdum vinnustöðvana almenat, er vitanlega sjálfsagt að reikna þá út um leið það tap, sem verkamennirnir, sem vinna hjá SR á Siglufirði og Raufarhöfn, urðu fyrir vegna banns hæstv. sjútvmrh, s.l. vor við því að semja við viðkomandi verkamannafélög og það eftir að allir atvinnurekendur á báðum stöðunum höfðu þegar samið. Það er svo önnur hlið á þessu máli, í hvers umboði og eftir hvaða lögum eða reglugerð þessi hæstv. ráðh. hefur tekið sér þetta vald. Ég fullyrði, að frá því fyrsta að síldarverksmiðjurnar voru stofnaðar og þar til í vor hafi enginn ráðh., sem farið hefur með málefni verksmiðjanna, leyft sér slíka framkomu. Verksmiðjustjórnin er kosin til þess að fara með stjórn fyrirtækisins, þ. á m. að semja um kaup og kjör við viðkomandi stéttarfélög. í 4. gr. laga um síldarverksmiðjur ríkisins frá 1938 stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Til að skuldbinda verksmiðjurnar þarf undirykrift þriggja stjórnarnefndarmanna: Samkvæmt lögum hefur verksmiðjustjórnin alveg ótvírætt vald til þess, ef meiri hluti er til staðar, að gera samninga, bæði við verkalýðsfélögin og aðra, án þess að þurfa að sækja um nokkurt leyfi til viðkomandi ráðherra. Hv. 9. landsk. leyfði sér að halda því fram hér á Alþingi, þegar þessi þáltill. var til umr. hér um daginn, að t.d. verkamannafélagið Dagsbrún hefði haldið áfram verkfallinu í þrjár vikur, eftir að félaginu höfðu staðið til boða sömu samningar og gerðir höfðu verið á Akureyri. Annaðhvort er, að þessi hv. þm. veit ekki, hvað hann er að segja og tala um, eða hann fer viljandi með vísvitandi ósannindi. Það er ekki nema tvennt til. Sannleikur í þessu máli er sá, að verkamannafélaginu Dagsbrún stóðu aldrei til boða sömu samningar og samið var um á Akureyri og Siglufirði, og einu veigamiklu atriði náði Dagsbrún ekki fram, því sama og um hafði verið samið á báðum þessum stöðum. Á ég þar við stjórnina á væntanlegum styrktarsjóði félagsins. Á Akureyri og Siglufirði hafði verið samið um, að atvinnurekendur greiddu 1% í væntanlega styrktarsjóði viðkomandi verkalýðsfélaga. Stjórn þessara sjóða skyldi kosin af viðkomandi verkalýðsfélagi án nokkurra afskipta atvinnurekenda. Þetta var sama fyrirkomulag og er hjá fleiri fagfélögum, sem hafa fengið slík ákvæði inn í sína samninga fyrir löngu, enda sjálfsagt og í alla staði eðlilegt, að slíkir sjóðir séu undir stjórn félaganna sjálfra og þau kjósi slíka stjórn ein. Þetta 1% var hluti þeirra kjarabóta, sem um hafði verið samið, svo að það hlýtur að vera mál verkalýðshreyfingarinnar einnar, hvort hún telji heppilegt, að hluti þeirra kjarabóta, í þessu tilfelli 1%, skuli renna í sérstakan styrktarsjóð, sem varið verði til aðstoðar þeim félagsmönnum, sem verða fyrir slysum eða langvarandi veikindum. Þetta er eðlileg og sjálfsögð ráðstöfun, sem hefði átt að vera komin til framkvæmda löngu fyrr. Margir atvinnurekendur töldu þessa ráðstöfun sjálfsagða og settu engin skilyrði í sambandi við þessa ráðstöfun, enda til fyrir þessu mjög mörg fordæmi hjá hinum sterkari fagfélögum, aðallega hér í Reykjavík. En hvað skeður? Þegar verkamannafélagið Dagsbrún fer fram á, að atvinnurekendur greiði 1% af daglaunum verkamanna í styrktarsjóð félagsins, neita atvinnurekendur hér í Reykjavík lengi vel að ræða málið, beinlínis neita því að ræða það. Þegar svo önnur félög höfðu náð um þetta samkomulagi án nokkurra sérstakra skilyrða, neyddust atvinnurekendur til þess að fallast á að greiða í styrktarsjóð Dagsbrúnar 1% af daglannum verkamanna, en það ófrávíkjanlega skilyrði fylgdi boðinu, að atvinnurekendur fengju jafnmarga menn í sjóðsstjórn og Dagsbrún og oddamaður skyldi tilnefndur annaðhvort af ráðh. eða hæstarétti. Frá því að samningar höfðu tekizt á Akureyri, leið hvorki meira né minna en 11/2 vika, þar sem ekkert var ræðzt við og atvinnurekendur voru alls ekki til viðræðna. Atvinnurekendur neituðu að ræða við Dagsbrún, svo mikið affors og frekja var sýnd í þessum málum. Svo leyfir hv. 9. landsk. sér að skella allri skuldinni á verkamannafélagið Dagsbrún fyrir það, hvað lausn verkfalls dróst á langinn. Slíkur málflutningur er alveg stórfurðulegur. En hann sýnir þó alveg sérstaklega ótvírætt, hvers málstað þessi hv. þm. er að túlka. Þessi ósvífna krafa atvinnurekenda lengdi verkfallið vitanlega um alllangan tíma. Með þessari framkomu atvinnurekendanna var verkamannafélaginu Dagsbrún og stjórn þess og samninganefnd sýnd alveg sérstök ósvífni og hlaut að verða til þess að draga lausn verkfallsins á langinn. Flest önnur verkalýðsfélög, sem staðið höfðu í deilum og samningum við atvinnurekendur, höfðu þegar samið um, að þau skyldu fá 1% af daglaunum meðlima sinna í styrktarsjóð félaganna og það án nokkurra skilyrða um, að atvinnurekendur skyldu fá helming þeirra manna, sem kjósa skyldi í stjórn viðkomandi sjóða. Verkamannafélagið Þróttur á Siglufirði bauð það fram til samkomulags við stjórn SR, að verksmiðjustjórn skyldi fá annan endurskoðandann. Á þetta var fallizt. Verkamannafélagið Dagsbrún bauð upp á sama og til viðbótar, að endurskoðendur skyldu hafa daglegt eftirlit með sjóðnum. Þessu neituðu atvinnurekendur algerlega. Með þessari framkomu voru atvinnurekendur og ríkisstj., sem alveg tvímælalaust stóð á bak við, þessa ósvífnu kröfu atvinnurekendanna hér, að gera freklega tilraun til að lítillækka verkamannafélagið Dagabrún og stjórn þess og samninganefnd og reyna að ná sér niðri á félaginu vegna ágætrar forustu þessa félags í hagsmunabaráttu launastéttanna mörg undanfarin ár. Þetta var fyrsta hefndarráðstöfunin, sem beitt var, og gátu menn þá þegar getið sér til, að fleiri mundu á eftir fara, enda varð sú raunin á. Þetta eina dæmi sýnir mjög vel, hvernig hv. 9. landsk. hagræðir sannleikanum. Ég vil svo benda þessum hv. þm. á það, að oft áður hefur verið náðizt að verkalýðshreyfingunni, en hún hefur við hverja árás harðnað og eflzt. Þannig mun enn verða. Því er nú þannig háttað, að stór hluti af verkalýðshreyfingunni á Íslandi er mjög stéttvíst fólk, sem ekki lætur einstaka menn skipa sér fyrir verkum. Stéttaþroski þess er mikill. Það veit og skilur mætavel, að verkalýðshreyfingin er þess skjól og skjöldur. Því sterkari og öflugri sem verkalýðshreyfingin er, því betri kjör. Þetta skilja allir og þó máske fáir betur en atvinnurekendur. Því er það, að það er hinn mesti hvalreki fyrir andstæðinga verkalýðshreyfingarinnar, er menn, sem telja sig vera úr röðum hennar og skreyta sig með nafni alþýðunnar, vega aftan að samtökum fólksins. Slíkir menn eru hinir þörfustu þjónar afturhaldsins, en munn fyrr eða síðar hljóta verðskuldaða fyrirlitningu allra heiðvirðra manna í verkalýðshreyfingunni. Ég vil svo að síðustu benda á, að ég álít, að ef á annað borð á að flytja þáltill. um þessi mál, ætti hún að vera eitthvað á þessa leið: Alþingi ályktar að kjósa fimm manna nefnd, sem rannsaki það tjón, sem launastéttirnar hafa orðið fyrir, m.a. vegna gengislækkananna, afnáms vísitölunnar, hækkunar skatta, beinna kauplækkana og annarra aðgerða ríkisstj. í efnahagsmálum. - Allar þessar ráðstafanir eru orsakir að þeim vinnustöðvunum, sem háðar voru á s.l. vori, og ber því að draga þá aðila, sem áðurnefndum aðgerðum stóðu fyrir, til ábyrgðar. Öll önnur rannsókn er algerlega gagnslaus, og ef ekki eru rannsakaðar orsakir að deilunum í vor, er öll rannsókn slíkra mála aðeins út í loftið og gagnslaus, gerð í áróðursskyni, gerð í einum og sama tilgangi, pólitískum tilgangi til þess að ná sér niðri á verkalýðshreyfingunni og forustumönnum hennar.



Herra forseti. Ég vil þakka fyrir, að mér er veitt hér tækifæri til þess að gera stutta aths., þar sem ég hafði áður talað þrisvar sinnum í þessu máli, og ég skal ekki reyna að misnota það, þó að ég hefði vissulega löngun til þess núna að halda langa ræðu. Ég vil þá fyrst beina orðum mínum að þeim hv. þm., 11, landsk., sem talaði síðast. Hann taldi mig vilja afnema samningsrétt verkalýðsins og banna verkföll. Það er auðvitað reginfjarstæða, að þó að undir vissum kringumstæðum í þjóðfélaginu teljist réttlætanlegt að lögfesta sáttatillögu í kjaradeilu, þá sé í slíkum skoðunum það fólgið, að maður vilji afnema samningsrétt eða banna verkföll, enda tel ég þessa ásökun út af fyrir sig hreina fjarstæðu. Hitt vildi ég svo minna þennan hv. þm. á, að sjálfur formaður flokks hans, formaður Alþb., hv. 4 landsk. þm. (HV), var búinn að undirbúa lagafrv. um það 1957 að banna farmannaverkfallið. Að vísu átti að gera það á sérstakan hátt. Það var ekki berum orðum bannað, heldur átti meiri hluti þeirra stéttarfélaga, sem á skipunum voru, að samþykkja verkfallið, þannig að það var reiknað með, að það samþykki fengist ekki, svo að verkfall yrði þar með bannað. Nú er ég ekki að segja þetta foringja Alþb. til hnjóðs, að hann skyldi hafa þessar skoðanir, og mér skilst nú, að aðrir flokksmenn hans hafi sumir hverjir a.m.k. verið á móti þessu. En ég er bara að sýna, að það kemur úr hörðustu átt, þegar hv. 11. landsk. þm. er farinn að ásaka mig fyrir að hafa undir vissum kringumstæðum eitthvað hliðstæðar skoðanir og foringi hans eigin flokks hefur haft. Ég tel það reyndar ekki svaraverða ásökun á mig, að ég vilji banna samningsrétt verkalýðsins. Hitt er svo annað mál, að manni kemur þetta dálítið undarlega fyrir sjónir frá mönnum, sem eru kommúnistar og telja allt til fyrirmyndar þar fyrir austan og sjálfsagt berjast fyrir því að koma á sovétskipulagi hér á Íslandi, því að allir vita, hvernig er með samningsréttinn hjá verkalýðnum þar. Þá var þessi sami hv. þm. að spyrja um stefnu Alþfl. varðandi vinnulöggjöfina. Ég tel sjálfur, að það þurfi að breyta vinnulöggjöfinni. Ég vil nefna sem dæmi, að það þarf t.d. að stórauka sáttastörf í sambandi við vinnudeilur. Það væri líka mjög eðlilegt, að ákvarðanir um vinnustöðvanir væra teknar af miklu stærri hópi en nú er. Þannig er margt, sem þyrfti að breyta í vinnulöggjöfinni. En það er eins og kommúnistar haldi alltaf, af allar breytingar á vinnulöggjöfinni þurfi að vera andstæðar hagsmunum verkalýðsins. Ég á í raun og veru erfitt með að skilja þetta. En á sínum tíma, þegar vinnulöggjöfin var sett, börðust kommúnistar á móti henni og töldu hana frá hinu illa, þetta væru hin verstu þrælalög, sem sett hefðu verið á Íslandi. Nú mega þeir ekki heyra nefnt, að þessum lögum sé breytt. Ég geri ráð fyrir því, að þegar Alþfl. hefur endanlega markað stefnu sína til breytinga á vinnulöggjöfinni, verði sú stefna sjálfsagt birt opinberlega og þessi hv. þm. geti þá gengið úr skugga um það, hver sú stefna sé. Þá sagði þessi sami hv. þm., að ég hefði sagt, að Dagsbrún hefði átt kost á því að fá sömu samninga og á Akureyri 2–3 vikum áður en verkfalli hjá Dagsbrún lauk. Þetta tel ég mig alls ekki hafa sagt. Það, sem ég sagði, var það, að Dagsbrún hefði 2–3 vikum áður en verkfalli lauk átt kost á að fá sömu samninga og hún fékk að lokum. Og ég vil meina það, það er mín skoðun, að með því að forsvarsmenn kommúnista í Dagsbrún fengu félagið til þess að fella sáttatillöguna, þá hafi Dagsbrúnarmenn á því tapað mörgum milljónum. Hitt er svo auðvitað annað mál, að till. mín um það að rannsaka tjón af völdum vinnustöðvana á árinu 1961 og í framtíðinni er auðvitað hafin yfir það að vera deila um eitt og eitt verkfall, hver beri ábyrgð á því, hvort það sé verkalýðsfélag eða atvinnurekandi eða ríkisstj. Þetta eru í raun og veru alltaf pólitísk deilumál, og það verður þessi hv. þm. að skilja, að mín till. er í raun og veru hafin yfir það. Það á bara að vera tæknileg rannsókn á vissu fjárhagslegu tjóni, sem leiðir af vinnustöðvunum, sem eðlilegt er að þjóðin geti gert sér grein fyrir. Þá kem ég að því, sem hv. 7. þm. Reykv. ræddi hér um. Hann fór í raun og veru ákaflega lítið inn á þetta mál, þessa tillögu, sem hér er til umræðu. Mér fannst ræða hans að mestu leyti eiga að vera svar við ræðu minni, sem ég hélt í útvarpsumr. um daginn, og ég skal ekki heldur eyða mörgum orðum að þeirri ræðu, þó að það væri vissulega ástæða til. Sérstaklega var hann að leggja áherzlu á, eins og hann hefur oft gert áður, að atvinnuvegirnir gætu vei staðið undir þessari 13% kauphækkun frá í vor, eins og kaupfélögin á Akureyri og Vinnumálasamband samvinnufélaganna í Reykjavík höfðu markað þá lausn. Í raun og veru liggur nú fyrir yfirlýsing sjálfs Vinnumálasambandsins um þetta, þar sem það segir, eftir að það gerði þessa samninga, að atvinnurekstur almennt sé illa fær um að taka á sig kauphækkanir. Að vísu eru til einstaka atvinnugreinar, sem þola þetta betur en aðrar, en maður verður að taka þetta almennt á breiðum mælikvarða, þegar lagður er dómur á þetta. Ég veit t.d. ekki betur en þegar þessar kauphækkanir voru afstaðnar, þá hafi Samband ísl. samvinnufélaga heimtað hækkaða álagningu. Ég veit ekki betur en t, d. kjörbúð SÍS hér í Austurstræti hafi farið í sölubann á kjöti, af því að þeir fengu ekki strax nógu mikla álagningu. Ég veit ekki betur en Sambandið og KRON hafi alveg staðið við hliðina á kaupmönnum í því að krefjast hærri álagningar. Mér er t.d. sagt, að fulltrúi Framsfl., - og það sýnir nú eiginlega bezt tvískinnunginn í málflutningi umbjóðenda þessa flokks, - að fulltrúi Framsfl. í verðlagsnefndinni hafi alltaf greitt atkv. með verðhækkunum í n., aldrei á móti verðhækkunum, en stundum hafi hann setið hjá að vísu, en þá hafi hann oftar setið hjá vegna þess, að honum þótti verðhækkunin ekki nógu mikil, sem lögð var til.  Mér finnst, að í raun og veru liggi þetta að sumu leyti einfaldar fyrir en maður skyldi ætla. Það er t.d. þegar talað er um frystihúsin og þeir framsóknarmenn segja, að frystihúsin standi vel undir þessari kauphækkun og aðrir útflutningsframleiðendur. Mér finnst, að í raun og veru ætti ekki að þurfa neitt að deila um þetta. Ef frystihúsin gátu staðið undir þessari 13% kauphækkun, sem framkvæmd var í sumar, án þess að fá gengislækkun eða nokkrar uppbætur á móti, hlýtur gengislækkunin að sjálfsögðu að vera frystihúsunum til hagsbóta. Þau hafa þá hagnazt á því að fá þessa gengislækkun, þar sem þau gátu komizt af án hennar. Nú ráða Sambandið og kanpfélögin yfir mörgum frystihúsum úti um allt land. Nú vil ég skora á þá framsóknarmenn að beita sér fyrir því, að öll frystihús á landinu, sem eru í eigu Sambandsins eða kaupfélaganna eða stofnana, sem þessi félög ráða yfir, taki nú gengislækkunargróðann og skipti honum upp á milli starfsfólksins, sem vinnur í frystihúsunum. Þá skyldi ég viðurkenna, að þeir væru sannir samvinnumenn, og þá skyldi ég viðurkenna, að þeir hefðu rétt fyrir sér. En á meðan þeir gera það ekki, tek ég ekkert mark á þeim. Þeir verða að sýna trú sína í verki. Framsfl. hefur yfirleitt verið á móti verðlagsákvæðum. Hann hefur viljað hafa frjálst verðlag og talið, að það væri nóg að það væri öflug samvinnuhreyfing í landinu, og hún mundi sjá um, að það væri hóflegt verðlag. En nú vildi ég spyrja: Hvernig er í rann og veru, ef kauphækkanir verða í landinn, sem við skulum segja að atvinnuvegirnir ættu að geta þolað, hvernig eigum við að geta tryggt það, að þessu sé ekki velt yfir á verðlagið, kauphækkunum, ef verðlagið er frjálst? Ég sé í raun og veru ekki, hvernig þetta getur farið saman. Og ég man ekki betur en þegar Framsfl. var í ríkisstj. og þegar vinnudeilur hafa átt sér stað og kauphækkanir hafa fylgt í kjölfar þeirra, þá hafi alltaf komið verðhækkanir á eftir og Framsfl. hafi talið það alveg óhjákvæmilegt. Ég man ekki eftir einu einasta öðru tilfelli. Það getur verið, að þau séu til. Það væri þá gott, að fulltrúar þess flokks kæmu fram með þau. Það, sem þessi hv. 7. þm. Reykv. var þó mest að deila á mig fyrir, var afstaða mín til sáttatill. í vor, sú afstaða, að ég taldi miklu skynsamlegra að lögfesta þá sáttatillögu en láta verkföllin halda áfram með óhjákvæmilegum verðhækkunum eða gengislækkun, eins og kom á daginn. Ég vil aðeins í þessu sambandi benda á, að það hefur t.d. skeð á Norðurlöndunum, að sáttatillögur væru lögfestar, þó að þær væru felldar af báðum delluaðilum. Á hinu vildi ég svo að síðustu vekja sérstaka athygli, að 1957 skipar Framsfl. eða reyndar þáv. forsrh. þriggja manna nefnd til að endurskoða vinnulöggjöfina. í þeirri nefnd voru þrír menn, allt framsóknarmenn. Það var hv. þm. Karl Kristjánsson, það var Vilhjálmur Jónsson og það var Sveinbjörn Dagfinnsson. Í þessu plaggi leggja þeir til, að bönnuð verði uppsögn og breyting á öllum kjarasamningum í landinu í 2 ár, frá 1957-1959, og það var ekki þannig, að þeir væru að lögfesta 6% hækkun eða neina hækkun, 6% strax og 4% eftir ár, eins og sáttatillagan, eða eitthvað slíkt. Nei, nei, það var bara verið að lögfesta kaupið, eins og það þá var, án nokkurra undangenginna kjarabreytinga. Svo kemur fulltrúi þessa flokks og á ekki nógu stór orð til þess að hneykslast yfir því, að ég skuli vilja láta lögfesta sáttatillögu, sem fól reyndar í sér á tveimur árum 13% kauphækkun. Ég tel í raun og veru, að þetta sé hámark hræsninnar, sem maður heyrir hér í þingsölunum.



Herra forseti. Ég skal ekki svara hv. flm. miklu, enda gaf ræða hans ekki tilefni til þess. Hann er líka „dauður“ og farinn af fundi og þess vegna óþarfi að elta mjög ólar við hann. En ég vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði hér áðan, að það hefur fullkomlega komið í ljós og hefur verið sannað með ákveðnum dæmum, að atvinnuvegirnir gátu vel risið undir þeim kauphækkunum, sem samvinnufélögin og verkalýðsfélögin sömdu um á s.l. sumri. Ég færði fram nokkur dæmi í ræðu minni hér áðan. Önnur hafa verið færð fram við önnur tækifæri, og þeim hefur ekki verið hrundið og hv. flm. gerði enga tilraun til þess að hnekkja þeim, og þess vegna stendur það alveg óhrakið, sem ég sagði hér áðan, að atvinnuvegirnir gátu vel risið undir þessum kauphækkunum. Að vísu má kannske alltaf finna einstaka atvinnugrein, sem getur það ekki, og það er heldur aldrei hægt að gera kaupsamninga, sem miðast við það, að sú atvinnugreinin, sem lélegust er í það og það skiptið, geti risið undir því, sem samið er um. Það verður að sjálfsögðu að finna þarna nokkurn meðalveg og miða við það, sem þær atvinnugreinar, sem mesta atvinnu veita, geta risið undir. Og það hefur verið sýnt fram á bæði í þessum umr. og öðrum, að atvinnuvegirnir gátu vel risið undir þeim hækkunum, sem samvinnufélögin og verkalýðsfélögin sömdu um á s.l. sumri, svo hófsamar voru þær. Það, sem gaf mér nú aðallega tækifæri til þess að gera aths. við það, sem hv. flm. sagði hér síðast, var uppkast að frv., sem hann taldi að hefði verið samið á vegum Framsfl. fyrir nokkrum árum. Ég get nú því miður ekki sagt mikið um það mál, vegna þess að ég hef aldrei þetta frv. séð og það hefur aldrei verið lagt fram í Framsfl., hvorki í þingflokki hans né miðstjórn. En það, sem ég veit helzt um þetta mál, er það, að þetta frv. var ætlað sem grundvöllur að samkomulagi milli verkalýðsfélaganna og atvinnurekenda um fyrirkomulag á þessum málum, sem þau semdu um með frjálsu samkomulagi. Og það var talið alveg sjálfsagt, að þessar tillögur yrðu lagðar fyrir verkalýðasamtökin og að sjálfsögðu ekki annað látið koma til framkvæmda, a.m.k. sem löggjafaratriði, en það, sem þessir aðilar vildu sætta sig við, því að að sjálfsögðu er óhyggilegt að ráðast í löggjafaratriði í þessum efnum, sem annar hvor aðilinn, hvort heldur eru verkalýðssamtökin eða atvinnurekendur, er andvígur. Það er fullkomlega rangt, sem mér virtist koma hér fram hjá hv. flm., að þetta frv., sem hann var að tala um, hefði verið einhverjar tillögur Framsfl., sem hann .hefði ætlað að leggja fyrir Alþingi sem löggjafaratriði. Þetta var aðeins uppkast að till., sem átti að ræða um við verkalýðssamtökin. Ég hygg, að nokkrum vikum áður en vinstri stjórnin fór frá völdum hafi verið búið að setja sérstaka nefnd á laggirnar til viðræðna við verkalýðssamtökin um þetta málefni og að sjálfsögðu að taka til greina þær óskir og breytingar, sem verkalýðshreyfingin vildi láta gera í þessum efnum. En afstaða Framsfl. hefur jafnan verið í þessum málum að stiga ekki önnur skref í þessum efnum en þau, sem verkalýðshreyfingin og atvinnurekendasamtökin gætu vel sætt sig við. Og þannig var líka unnið að vinnulöggjöfinni 1938, þegar hún var sett á sínum tíma, að það var haft mjög náið samráð bæði við vinnuveitendur og ekki sízt við Alþýðusambandið um fyrirkomulag þeirrar vinnulöggjafar. Þeir, sem réðu þá Alþýðusambandinu, voru alveg samþykkir þeirri löggjöf, sem þá var sett. Sú löggjöf var sett í samráði við verkalýðshreyfinguna, en ekki í andstöðu við hana. Og það er að sjálfaögðu enn stefna Framsfl., að slík löggjöf sé sett í samráði við stéttasamtökin, en ekki í fullkominni andstöðu við þau. Að sjálfsögðu geta menn borið fram ýmsar tillögur og hugmyndir, þegar verið er að vinna að slíku samkomulagi, en að sjálfsögðu ber ekki að líta á neitt slíkt sem neinar endanlegar tillögur.



Herra forseti. Umr. um þá till., sem hér liggur fyrir, hafa spunnizt út í almennar umr. um verkalýðsmál og kaupgjaldsmál, og er það í sjálfu sér ekkert óeðlilegt, þegar athuguð er afstaða stjórnarandstöðunnar til þessarar till. Það ern aðeins tvö atriði, sem hér hafa komið fram, sem mér þykir ástæða til að vekja athygli á og ræða stuttlega. Ég mun ekki verða langorður um það. Það er í fyrsta lagi það, sem hv. 3. þm. Reykv. (EOl) benti hér á í sinni fyrstu ræðu, að það væri sjálfsagt að reyna allar leiðir, áður en lagt væri út í verkföll. Ég held, að allir geti verið sammála um, að þetta sé það einasta rétta og svo hafi það löngum verið á fyrstu árum verkalýðsbaráttunnar. En því miður er nú svo komið hjá okkur í þessum málum, að þetta virðist vera orðið algert aukaatriði, þegar settar eru fram kaupkröfur og samninganefndir talast við. Það er staðreynd, sem a.m.k. mér er mjög kunnugt um, að í kjölfar þeirra kaupkrafna hefur verkfall verið tilkynat, án þess að nokkuð hafi verið reynt að ná fram samkomulagi eða sáttum. Þetta liggur glögglega fyrir um vinnudeilur nú hin síðari ár, og það er einmitt þessi þróun, sem er mjög hættuleg þjóðfélaginu, að það virðist ekki vera orðið aðalatriðið að ná samkomulagi, heldur að koma verkföllum á. Það þarf ekki að fara með það í neinar grafgötur, af hverju þetta er. Það hefur hlaupið sem kallað er pólitík í verkalýðsbaráttuna, og það er hennar ógæfa og það er það, sem hætta stafar af í sambandi við þessi mál. Annað var það, sem kom fram hjá hv. 11. landsk. (GJóh) í hans ræðu, þar sem hann minntist á, að stefnt væri að því að svipta launamenn þeirra verkfallsrétti. Sú sorglega staðreynd liggur fyrir, að það er - raunveralega búið að svipta launamenn þeirra verkfallsrétti. En það hefur hvorki verið gert af Alþingi né atvinnurekendum. Ef við athugum lögin um stéttarfélög og vinnudeilur, 15. gr. 1, sem um þetta fjallar, þá kemur þar í ljós, að til þess að stofna til verkfalls er í fyrsta lagi gert ráð fyrir, að sú ákvörðun hafi verið samþykkt við almenna leynilega atkvgr. félagsmanna, í öðru lagi, að samninganefnd hafi umboð almenns félagsfundar til þess að boða verkfallið, og í þriðja lagi, að trúnaðarráð stéttarfélagsins hafi samþ. það með a.m.k. 3/4 hlutum atkvæða. Nú er það svo, og ég held, að það hljóti að vera öllum ljóst, að það er orðið mjög fátítt, ef ekki orðið hreint einsdæmi, að stéttarfélag hefur á bak við samþykkt um vinnudeilu atkvgr., sem farið hefur fram í félaginu eftir þeim reglum, sem gert er ráð fyrir í 1. lið 15. gr., þ.e.a.s. að bak við þá ákvörðun liggi samþykkt félagsmanna við leynilega atkvgr. Ef þeirri reglu væri fylgt, þá er ég sannfærður um, að mörgum verkföllum hefði verið afstýrt hér á landi nú að undanförnu. En því miður, eins og ég sagði, er þetta orðið mjög fátítt. Almennast er, að sé boðað til almenns fundar og þar fái stjórn eða trúnaðarmannaráð umboð til þess að boða vinnustöðvun. Það vita allir, hvernig er orðið með fundarsókn, .jafnt í stéttarfélögum sem annars staðar. Það er aðeins fámennur hópur, sem mætir, og það er þessi fámenni hópur, sem venjulegast og oftast hefur veitt stjórnum stéttarfélaganna umboð til þess að hefja verkföll. Ég tel, að þessi þróun, sem hafi átt sér stað og ég hef hér bent á og er staðreynd; sem allir vita um, leiði til þess, að það verði að breyta vinnulöggjöfinni, ekki til þess að skerða rétt launþega eða skerða þeirra verkfallsrétt, heldur til þess að tryggja, að þeirra verkfallsréttur sé ekki misnotaður, eins og gert hefur verið áður. Það er það grundvallaratriði, sem verður að breyta í löggjöfinni, að þetta eigi sér stað, að verkfall verði ekki sett á, nema fyrir liggi óyggjandi vissa um, að það sé gert með vilja meiri hluta þeirra félagsmanna, sem þar eiga hlut að máll. Ég er sannfærður um, að ef þannig væri staðið að málum, mætti forða bæði launþegum og þjóðinni í heild frá miklu fjárhagstjóni, sem hún á undanförnum árum hefur borið vegna verkfalla, sem hefur verið staðið að á þann hátt, sem ég hef hér lýst, og allur almenningur og allir vita að hafa verið sett á með mjög takmörkuðu umboði launþega sjálfra og oft komið í ljós síðar meir, að þeir hafi ekki óskað eftir verkfallinu, látið afskiptalaust, en fara ekki í það, sem eðlilegt er, að brjóta niður verkfall, sem er löglega sett á. Ég er ekki að væna neitt stéttarfélag um það að hafa staðið ólöglega að verkfalli, en bara lögin um stéttarfélög og vinnudeilur eru það rúm, að ef er fyrir hendi tilhneiging til þess að misnota löggjöfina, þá er þetta fyrir hendi, sem skeð hefur, að verkföllin eru sett á, án þess að nokkur vissa sé fyrir því, að það sé vilji meiri hluta launþega.



Herra forseti. Það voru aðeins þrjú atriði, sem ég vildi minnast á. Í fyrsta lagi er það, sem hv. 9. landsk. sagði hér áðan, flm. till., þegar hann var að ræða um samvinnuhreyfinguna og verkalýðshreyfinguna og þá samninga, sem þær höfðu gert. Hann komst þannig að orði, að samvinnuhreyfingin ætti að sýna trú sina í verki í því, að atvinnurekstur hennar gæti staðið undir kauphækkuninni, sem hún samdi um í sumar. Ég vil spyrja: Hví í ósköpunum var ekki samvinnuhreyfingin látin fá í friði að sýna trú sína í verki í samningunum, sem samvinnufélögin gerðu við verkalýðsfélögin? Samvinnufélögin lýstu því yfir, að þau gætu staðið undir þessu kaupgjaldi. Hví voru þau ekki látin fá að sýna það, að þau stæðu undir þessu kaupgjaldi? Hvað var ríkisstj. að skipta sér af því? Mátti ekki einkaatvinnurekstur í landinu fá að sýna það, hvernig hann treysti sér til þess sama og samvinnureksturinn, og ef einkarekstuninn treysti sér ekki til þess, hver hlaut þá að verða afleiðingin eftir reglum þeirrar frjálsu samkeppni? Það þýddi, að taka varð það upp að fara að reka í samvinnurekstri fyrirtæki á Íslandi. Hvort sem Eimskip hefði líkað betur eða verr, þá hefði Sambandið átt að yfirtaka skipin hjá því. Þetta eru reglur þeirrar frjálsu samkeppni. Hvað er verið að sletta sér fram í þetta þannig? Því mátti ekki samvinnuhreyfingin sýna trú sína í verki? Þurfti að hlaupa þarna inn í til að bjarga einhverjum hálfföllnum einkaatvinnurekendum? Hver var meiningin? Við getum rætt þetta seinna meir. Ég veit, að hv. flm. er „dauður eins og ég, svo að það þýðir lítið að fara að ræða þetta meira núna. Í öðru lagi: Hv. 3. þm. Sunnl., sem hér var að tala áðan, minntist á, að verkalýðsfélög hefðu nokkuð stuttan aðdraganda að því að skella á verkföllum og reyndu litla samninga. Mér finnst þetta nú koma úr hörðustu átt. Það líða 21/2 ár næstum því, frá því að 1. febr. 1959 eru allir samningar að lögum rofnir með lagaboði atvinnurekendastjórnar, allir samningar, sem verkamenn hafa gert um kaupgjald í landinu, - það líða 21/2 ár, áður en verkamenn leggja til verkfalls. Það líða yfir 7 mánuðir, frá því að kröfur eru útbúnar og sendar til atvinnurekenda og bæði ríkisstj. og atvinnurekendum gefið tækifæri til þess að semja um þessa hluti. Það var sannarlega langur aðdragandi. Það var þannig ekki hægt að ásaka verkalýðsfélögin um, að þau væru að flýta sér út í verkföllin, enda fengu þau ásakanir um það víða, að þau væru allt of, allt of lengi að þessu. En ég heyrði ekki nokkra rödd um það, að verkalýðsfélögin hefðu þarna flýtt sér of mikið, þvert á móti. Ég held, að það hafi aldrei, allan þann tíma a.m.k., sem ég man eftir, og ég held, að ég þekki persónulega lengst af þessum tíma, sem verkföll hafa verið háð í verulega ríkum mæli á Íslandi, - ég held, að það hafi aldrei verið beðið svona lengi til þess að svara eins miklum aðgerðum og gerðar hafa verið á hlut verkamanna eins og nú hefur verið gert. Það er því sannarlega að ófyrirsynju að saka verkalýðsfélögin um slíkt. Þau hafa sannarlega haldið sér mjög réttilega í fyrsta lagi að öllum bókstaf í vinnulöggjöfinni, en enn fremur sýnt ákaflega mikla tillitssemi, hæði gagnvart atvinnurekendastéttinni og gagnvart ríkisstj., sem þó sýndi sig að vera skeytingarlaus og fjandsamleg við þessa menn. Ég vil vekja athygli á, að ríkisstj. talaði víst tvisvar sinnum allan tímann við verkamenn, við Alþýðusambandsstjórnina, út af þessu máli. Það var allt saman. Og bað þó Alþýðusambandsstjórnin að fá þær viðræður oftar. En hvað var ríkisstj. fljót aftur á móti, þegar átti að fara - eins og hún kallar það - að rétta hlut atvinnurekendanna? Þá liður ekki nema mánuður, frá því að samið er, eða rúmur mánuður þangað til gengislækkuninni er skellt á. Nei, ég er hræddur um, að menn verði að vera ofur lítið sanngjarnari í þessum málum. Svo kom hv. 3. þm. Sunnl. inn á, að það væri slæmt, hve sjaldan allsherjaratkvgr. færi fram í sambandi við vinnudeilurnar, þegar þær væru hafnar. Það er ekki rétt hjá honum, að þetta sé ákaflega sjaldan. Það er tiltölulega oft, að það kemur fyrir, að allsherjaratkvgr. eru hafðar, áður en lagt er út í vinnudeilur. Hitt er aftur á móti orðið ákaflega títt, að þau réttindi, sem vinnulöggjöfin hefur viðvíkjandi trúnaðarráði og viðvíkjandi almennum félagsfundum, séu líka notuð. Það er ekki verið að svipta neinn mannréttindum með því. Á fundina í félögunum getur hver maður komið. Ef einhver er þar t.d. andvígur verkföllum og slíku, vill ekki leggja út í þau, þá hefur hann sannarlega aðstöðu til þess að geta látið heyra sína rödd þar. En ég vil benda hv. þm. á annað og hans flokki, fyrst þeir eru að nota þetta sem rök fyrir því, að það ætti að fara að breyta vinnulöggjöfinni. Sáttasemjari hefur samkv. vinnulöggjöfinni rétt til þess að bera fram till., hvenær sem hann vill, eftir að vinnudeila er hafin eða máli verið visað til hans, og láta greiða um hana atkv. með allsherjaratkvgr., hvenær sem hann vill. M.ö.o.: af hálfu þess opinbera og hálfu ríkisvaldsins hefur þessi fulltrúi í þessum efnum, sáttasemjarinn, aðstöðu til þess að láta fara fram allsherjaratkvgr. í hverju einasta verkamanna- og atvinnurekendafélagi um verkföllin. Og þetta hefur venjulega verið gert, þannig að það hefur sýnt sig, undireins og verkfall hefur verið byrjað, hvort verkamenn í viðkomandi verkfalli stæðu með þessu verkfalli eða ekki. Það hefur sýnt sig við allsherjaratkvgr. Við skulum segja, að ríkisvaldið álíti sem svo og fulltrúi þess, sáttasemjari: Nú hefur þetta félag, hvað sem það nú heitir, ákveðið að fara út í verkfall, og það er okkar álit, að þetta verkfall sé hafið án þess, að meiri hluti verkamannanna í verkamannafélaginu sé samþykkur því. - Og það þýðir auðvitað, að sáttasemjari, sem eingöngu er að hugsa um að reyna að koma þarna sem fyrst á sáttum að fá samþykkta einhverja till., hann leggur fram tillögu, sem er kannske svo að segja með óbreytt kaupgjald, og lætur hana fara til atkvgr. Þá kemur undir eins í ljós, hvort viðkomandi verkamenn í verkamannafélagi eru samþykkir því að fara út í verkfall eða ekki. M.ö.o.: ef ríkisvaldið hefur einhverja rökstudda ástæðu til þess að álykta, að ákvæðið um heimild trúnaðarráðs til að lýsa yfir verkfalli sé misnotað, þá er ríkisvaldinu innan handar að láta sinn sáttasemjara gera þetta undireins, prófa þetta undireins, og það hefur sannarlega verið gert. Í verkföllunum í sumar var, eins og menn muna, - ég man nú ekki, hvort það var ein vika, sem var liðin, eða það var a.m.k. varla lengri tími, áður en sáttasemjari lagði fram till. um 8% hækkun. Það fer fram allsherjaratkvgr. um þær tillögur, og það sýnir sig, hver afstaða mannanna í verkalýðsfélaginu er um slíkar tillögur: Og við vitum báðir, hvernig atkvgr: reglurnar eru í þessu. Það kom sem sé greinilega í ljós strax við þá atkvgr., að yfirgnæfandi meiri hluti í öllum þorra verkalýðsfélaganna var meira að segja á móti því að samþykkja 6% kauphækkun, svo að það lá í augum uppi, að menn höfðu ekki aðeins verið samþykkir því að fara í verkfallið, heldur voru menn meira að segja samþykkir því að fara í verkfallið og hætta því ekki, þótt 6% kauphækkun væri boðin, heldur bíða eftir því, sem þeir álitu að mundi fást, að meiri kauphækkun fengist. Þess vegna eru það engin rök til þess að breyta vinnulöggjöfinni, að ýmsum verkalýðsfélögum þyki þægilegra að boða verkföll með því að nota ákvæði í c-lið, sem ég held að sé trúnaðarráðsákvæðið, heldur en með almennri atkvgr. Ríkisvaldið hefur í vinnulöggjöfinni óbreytta aðstöðu til þess að ganga tafarlaust úr skugga um, að ákvæðið um, að það sé virkilega vilji meiri hl., sem þarna sé að verki, sé ekki misnotað. Hins vegar er rétt að vekja athygli á því, að það eru mörg félög, sem eiga mjög óþægilegt með að nota sér þá demókratísku reglu. Ég vil bara taka dæmi um sjómannafélögin, og eiginlega mörg verkamannafélögin líka, þegar verkamenn eru kannske í vinnu hér og hvar úti um allt land, dreifðir hér og hvar. En hvað sjómannafélögin snertir, er það ákaflega erfitt. Þess vegna vildi ég aðeins skjóta þessu fram, án þess að misnota þann ræðutíma, sem hæstv. forseti hefur gefið mér, til athugunar, þegar við ræðum þessi mál seinna.

Guðlaugur Gíslason Hv. 3. þm. Reykv. mistúlkar orð mín, þegar hann vill það við hafa, að ég hafi haldið því fram, að hér væri of stutt á milli verkfalla. Ég sagði, að það væri ekki reynt nægjanlega að koma á sáttum, áður en verkföll væru tilkynnt. Ég veit þess dæmi, að forsvarsmenn stéttarfélags, sem fengið höfðu löglegt umboð frá trúnaðarmannaráði til þess að hefja samninga og boða til vinnustöðvunar, mættu á samningafundi kl. 5. Sá fundur stóð til kl. 7. Milli 7 og 8 barst atvinnurekendafélaginu tilkynning um verkfallið innan 7 daga, og með fréttum í útvarpinu kl. 8 kom tilkynning frá félaginu um verkfallsboðanir frá þessum tiltekna tíma. Ég tel, að þetta sé allt of mikið ábyrgðarleysi, ef þannig er staðið að málum, og það sé einmitt það, sem sé okkar ógæfa, að það virðist vera meiri áhugi fyrir að koma á verkföllum heldur en að leysa deilurnar. Þetta stafar af því, að vinnulöggjöfin er það rúm, að hún heimilar slíka afgreiðslu málsins. Þess vegna er það, að þessi mál eru komin á þetta stig. Ég held, að það geri sér það hver einasti maður með þjóðinni ljóst, að þetta er komið á það stig, að það verður að breyta vinnulöggjöfinni, eins og ég sagði áðan, ekki til þess að skerða rétt launamanna, heldur til að tryggja það, að hann sé ekki misnotaður eins og gert hefur verið. Hv. 3. þm. Reykv. minntist á aðstöðu sáttasemjara í sambandi við vinnudeilur. Þetta er alveg rétt. Mér er það mjög vel kunnugt, að sáttasemjari hefur þessa aðstöðu, að setja fram tillögu. En það vita allir, sem til þessara mála þekkja, að þegar málin eru komin á það stig, að forsvarsmenn stéttarfélaga eru búnir að setja fram kröfur, hafa staðið löglega að því, - kröfur, sem þá eru oft mjög háar, - þó að sáttasemjari komi með till., eins og venjulega er þá einhvers staðar á millí þess, sem atvinnurekendur hafa boðið og stéttarfélögin gert kröfur um, þá er ávallt túlkað þannig innan stéttarfélaganna, að það sé verið að ómerkja þá aðila, sem umboð hafa til þess að leysa deiluna frá þeirra hendi, og það sé verið að ganga á rétt þeirra með þessum tillögum. Þannig eru tillögurnar venjulega drepnar, jafnvel þó að menn hefðu viljað sættast á það og vinna eftir þeim. Þetta er staðreynd, sem við vitum, sem nokkuð þekkjum inn í þessi mál, að þannig ganga málin fyrir sig. Ég vildi láta þetta koma hér fram vegna þessara aths. hv. 3. þm. Reykv.



Herra forseti. Á síðasta Alþingi fluttu hv. 3. þm. Reykn., hv. 1. landsk. og hv. 8. landsk. till. til þál. um umferðaröryggi á leiðinni Reykjavík–Hafnarfjörður. Till. þessi hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj, að láta í samráði við vegamálastjóra gera athugun á því, á hvern hátt hægt sé að tryggja betur öryggi vegfarenda á leiðinni Reykjavík–Hafnarfjörður en nú er gert, og verði þær úrbætur, sem gerðar verða, miðaðar við lagningu tvöfaldrar akbrautar: Þáltill. þessi var samþykkt samhljóða, og hafði hv, fjvn, áður mælt með samþykkt hennar. Frsm. fjvn., hv. 6. þm. Norðurl. e., benti á það í umr. um till. þessa, að samkvæmt umferðartalningu vegamálastjórnarinnar hefðu í júlí til október 1960 að meðaltali 10 630 bílar á dag farið yfir brúna á Fossvogslæk og 5250 yfir brúna á Kópavogslæk. Þessi hv. þm. skýrði enn fremur frá því, að samkvæmt skýrslu vegamálastjóra væri talið, ef ég má - með leyfi hæstv. forseta - lesa orðrétt, „að vegur með einni akbraut í hvora átt geti ekki með góðu móti annað meiri umferð en 9–10 þúsund bilum á dag. Haldi byggðin í Kópavogi, Garðahreppi og Silfurtúni áfram að aukast með svipuðum hraða og verið hefur, verður orðið fullkomið umferðaröngþveiti á núverandi vegi milli Reykjavíkur og Kópavogs og umferðin sunnan við Kópavogslæk mun þá einnig komin yfir það hámark, sem núverandi vegur getur annað. Ég þarf hér engu við að bæta öðru en því að undirstrika, að vöxtur umræddra byggða hefur haldið áfram með sízt minni hraða en áður var, enda sér þess glögg merki á umferðinni á umræddum vegi. Mér er að sjálfsögðu ljóst, að undirbúningur aðgerða í þessu mikla vandamáli tekur óhjákvæmilega nokkurn tíma. En ég vil leyfa mér að minna á, að miklir hagsmunir reka á eftir, að þessum aðgerðum sé hraðað, eftir því sem kostur er. Ekki aðeins er um sérstakt vandamál að ræða fyrir Kópavogsbæ, þar sem þessi mikla gegnumgangandi umferð fer um hjarta bæjarins þvert á leið tuga eða hundraða unglinga á ferð til skóla, auk allra þeirra, sem fara í eða úr almenningsvögnum á þessum vegi, heldur er þessi vegur einnig aðalumferðaræð byggða með nálægt 20 þús. íbúa sunnan Fossvogslækjar. Herra forseti. Með tilliti til þessa hef ég leyft mér að bera fram svo hljóðandi fyrirspurn til hæstv. samgmrh., sem prentuð er á þskj. 58: „Hvað liður framkvæmd þáltill. þeirrar, sem samþ. var á síðasta Alþingi um aukið umferðaröryggi á leiðinni Reykjavík-Hafnarfjörður?



Herra forseti. Í tilefni af þeirri þál., sem samþykkt var á síðasta Alþingi, var vegamálastjóra skrifað og hann beðinn að gera athugun á þessu, eftir því sem föng væru á. En tími hefur verið naumur, verkfræðingar fáir, og þess vegna er þessari athugun ekki lokið, enda þarf líka fleira að koma til, til þess að hægt sé að gera fullnaðarathugun á þessu, t.d. það að gera fullkomið skipulag um Kópavog og á þessu svæði. En í tilefni af þessum athugunum hefur vegamálastjóri sent frá sér svo hljóðandi greinargerð, með leyfi hæstv. forseta: „Í þingsályktun þessari er beinlínis tekið fram, að þær úrbætur, sem gera skuli, eigi að miðast við lagningu tvöfaldrar akbrautar, þ.e. tvöfaldrar akbrautar til viðbótar þeim tveim akbrautum, sem fyrir eru. Er það ærið verkefni, þótt ekki væri tekið fyrir nema sá hluti vegarins, sem ríkið sér nú algerlega um viðhald á, þ.e. frá hitaveitustokk á Öskjuhlíð að frystihúsinu Frost norðan við Hafnarfjörð, en þetta eru alls 7.3 km. Tæplega kemur þó til greina tvöföld akbraut í hvora átt lengra en að Álftanesvegamótum, en þar greinist vegurinn ofan við Hafnarfjörð frá vegi til Hafnarfjarðar, en við það styttist leiðin með tvöföldum akbrautum í 6.3 km. Með bréfi til rn., dags. 6. des. 1960, var sent samrit af grg. um ofangreinda þál. til fjvn., dags. 24. nóv. sama ár. Var þar á það bent, að umferðin á kaflanum Miklatorg-Fossvogslækur hafi á s.l. ári verið orðin yfir 10 þús. bifreiðar á dag, en um helmingur þessarar umferðar fer áfram suður fyrir Kópavog og um Kópavogsbrú, eða um 5 þús. bifreiðar á dag. Umferð um Reykjanesbraut milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur hefur aukizt mjög hratt á undanförnum árum, eins og sjá má á eftirfarandi: 1955 var umferðin um Fossvogslæk 5125 bifreiðar, 1960 10 630 bifreiðar og áætlað 1965 16 000 bifreiðar. Um Kópavogslæk var umferðin 1955 2600 bifreiðar, 1960 5250 bifreiðar og áætlað 1965 80 000 bifreiðar. Um Kapelluhraun var umferðin 1955 730 bifreiðar, 1960 1055 og áætlað 1965 1500 bifreiðar. Er þá gert ráð fyrir því, að aukning byggðar í Kópavogskaupstað og Garðahreppi verði svipuð á næstu fimm árum og verið hefur. Aukist byggðin hraðar, mun umferðin að sjáifsögðu aukast að sama skapi, þar sem flest það fólk, sem bætist við í þessum byggðarlögum, stundar atvinnu í Reykjavík eða Hafnarfirði. Þar sem vegur með einni akbraut í hvora átt annar ekki með góðu móti meira en 10 þús. bifreiðum á dag, er ljóst, að tvöfaldar akbrautir í hvora átt þurfa að vera komnar frá Miklatorgi að Kópavogslæk 1965 og fljótt þar á eftir, a.m.k. fyrir 1970, alveg að Álftanesvegamótum. Kaflar þeir, sem byggja þarf á tvöfaldar akbrautir, eru eins og hér segir: Fyrsti kafli Miklatorg-hitaveitustokkur, áætlað 1961-1965, það er 1.05 km, og er gert ráð fyrir, að Reykjavíkurbær geri þetta. Annar kafli, hitaveitustokkur að Fossvogi, áætluð framkvæmd 1961-1965 1.55 km. Þriðji kafli, Fossvogslækur–Kópavogslækur, einnig áætlað að framkvæma 1961-1965, 1.65 km. Og fjórði kafli Kópavogslækur–Álftanesvegamót 1965–1970, 3.10 km. Þetta eru samtals 6.3 km, sem ríkið ætti að sjá fyrir, en 1.05 km, sem kæmu beint á Reykjavíkurbæ. Samkvæmt þeim áætlunum, sem nú eru til hjá Reykjavíkurbæ um aðalumferðaræðar í bæjarfélaginu, þá mun ekki gert ráð fyrir því, að Reykjanesbraut verði byggð með tvöföldum akbrautum frá Miklatorgi og suður í Fossvog, en hins vegar gert ráð fyrir því, að Kringlumýrarbraut hafi tvöfaldar akbrautir og taki við miklu af umferð um Reykjanesbraut úr Fossvogi á Miklubraut og yfir á núverandi Suðurlandsveg. Enn er ekkert afráðið um það, hvernig Kringlumýrarbraut tengist við Reykjanesbraut, og verður tæpast fyrr en gengið hefur verið frá skipulagi á þessu svæði, en það verður, eins og áður er getið, fyrst á árinu 1962. Ég tel ólíklegt, að framkvæmdum við Kringlumýrarbraut og Miklubraut verði það langt komið, að hægt verði að hleypa á þær teljandi umferð af Reykjanesbraut fyrr en á árunum 1963-1964 eða jafnvel síðar. Þriðji kaflinn, Fossvogslækur–Kópavogslækur: Á skipulagsuppdrætti þeim, sem nú er byggt eftir í Kópavogskaupstað, er gert ráð fyrir fjórum akbrautum á Reykjanesbraut í Kópavogi, en jafnframt nokkurri breytingu á legu núverandi akbrauta norðan í Kópavogshálsi. Þessi skipulagsuppdráttur hefur þó ekki verið staðfestur, og komið hefur til orða að breyta honum allverulega á Kópavogshálsi eða jafnvel efna til samkeppni um skipulag á því svæði. Er þá að sjálfsögðu ekki auðið að hefja lagningu nýrra akbrauta við Reykjanesbraut, fyrr en því verki er lokið. Virðist því eins og er ekki auðgert að hefja framkvæmdir á lagningu nýrra akbrauta á þessu svæði. Kaflinn Kópavogslækur-Álftanesvegamót: Á þessu svæði hefur einnig verið gert ráð fyrir fjórum akbrautum á skipulagstillögum, sem þó hafa ekki verið staðfestar. Eins og er tel ég ekki, að veruleg vandkvæði væru á því að byrja undirbúning framkvæmda á þessum kafla af þeim ástæðum. En að mínu áliti ætti ekki að þurfa að byggja hér fjórar akbrautir umferðarinnar vegna fyrr en 1965. Af framangreindu er ljóst, að á þeim hlutum Reykjanesbrautar eða kafla I–III, sem nauðsyn ber til að leggja á fjórar akbrautir, er af skipulagsástæðum ekki unnt að hefja undirbúning framkvæmda alveg á næstunni. Hins vegar er án efa hægt að gera ýmsar bráðabirgðaráðstafanir á núverandi vegi til þess að draga úr slysahættu og þá einkum að tryggja betur en nú er öryggi gangandi fólks. Á þetta ekki hvað sízt við um kafla III, en mikil umferð gangandi fólki og barna er yfir veginn á Kópavogshæð. Hafa komið fram ákveðnar raddir í Kópavogskaupstað um það, að byggja þurfi jarðgöng undir veginn fyrir gangandi umferð og sérstaklega umferð skólabarna. Slíkt er að sjálfsögðu mjög kostnaðarsöm framkvæmd og tæpast í það leggjandi, nema slíkt mannvirki geti síðar meir fallið inn í framtíðarskipulag umferðar á þessu svæði. Þyrfti þá án efa að girða af veginn að mestu í Kópavogi, til þess að tryggja það, að slík göng yrðu notuð. Einnig þyrfti að fjarlægja þá starfsemi frá veginum á Kópavogshæð, sem ekki á þar beinlínis heima, svo sem leigubifreiðastæði og benzínstöðvar. Einnig kæmi til mála að láta setja uppi á hæðinni sérstök umferðarljós fyrir gangandi fólk, og yrði það án efa margfalt kostnaðarminna en bygging jarðganga undir veginn. Það má einnig benda á það, að ástæða væri til að breikka núverandi brýr á Fossvogslæk, Kópavogslæk og Hraunsholtslæk, svo að gangandi fólk geti verið þar óhult, og jafnframt þyrfti að ganga frá gangstígum meðfram veginum, bæði í Kópavogi, Silfurtúni og einnig í Fossvogi. Með tilvísun til þess, er að framan greinir, virðist mér ekki auðgert að hefja nú þegar vinnu við áætlanir um lagningu tveggja nýrra akbrauta á kafla I-III, en hins vegar vildi ég leggja til, að athugað yrði vandlega, hvaða úrbætur til bráðabirgða gætu aukið á umferðaröryggi yfir Reykjanesbraut frá því, sem nú er, og reyna jafnframt að láta hraða þeim athugunum á skipulagi, sem gera verður, áður en endanlegar áætlanir er hægt að gera um lagningu tveggja nýrra akbrauta á ofangreindum vegaköflum: Af þessari skýrslu er ljóst, að ekki er auðvelt að framkvæma fljótt það, sem í þál. felst. En eigi að síður ber að athuga vandlega úrbætur til bráðabirgða, sem miða að því að auka umferðaröryggi um Reykjanesbraut, og jafnframt að hafa til athugunar að hraða skipulagi, sem gera verður í Kópavogi, áður en unnið verður að frambúðaröryggi á þessum stað. Vegamálastjóri hefur lofað því að gera þessar athuganir svo fljótt sem auðið verður, en það hefur tafizt af eðlilegum ástæðum, þar sem hann hefur nú um sinn ekki nema lítinn vinnukraft til þess að framkvæma þetta. En sem sagt, hann hefur lofað að gera það svo fljótt sem auðið verður.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgmrh. fyrir þau greinargóðu svör, sem hann hefur hér gefið við fsp. minni, og það er ljóst af þeim, að það eru að sjálfsögðu verulegir praktískir örðugleikar á því að koma í framkvæmd endanlegri lausn þessa vandamáls, sem sé þeirri, að byggðar séu tvöfaldar akbrautir alla leiðina. En ég vil taka undir það og ég vil þakka þau orð ráðh., sem hann lét falla um það, að það yrði lögð megináherzla á að gera þær bráðabirgðaráðstafanir, sem í bili gætu bægt frá þeirri gífurlegu slysahættu, sem þarna er á vissum stöðum á veginum, bæði á brúnum, þar sem, eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðh., er í rauninni enginn staður fyrir gangandi fólk, eins með því að merkja og leggja gangstéttir, þar sem gangandi umferð er mest, og svo koma vissulega til athugunar umferðarljós. Og ég vil benda á eitt atriði, sem kostar ekki mikið, en er mikið öryggisatriði, og það er að setja „eyjar“ á miðjum veginum, þar sem fólk þarf að ganga yfir, eins og t. d. uppi á há Kópavogshálsinum við biðskýlið, sem þar er. Þar stanza almenningsvagnar beggja vegna, en það er enginn hlutur, engin „eyja“ á veginum, sem skilur umferðina, sem þarna kemur frá báðum áttum. Bara þetta litla atriði, sem er tiltölulega kostnaðarlítið og fljótframkvæmt, mundi mjög auka öryggið. Eins þarf að sjálfsögðu að athuga aðrar ráðstafanir, svo sem jarðgöng eða brú. Ég er að vísu persónulega ekki mjög trúaður á, að þar fáist aukið öryggi í samræmi við þann kostnað, sem þessi mannvirki mundu hafa. Ég hygg, að „eyjar“ í umferðinni með t.d. hentugum blossaljósum og vel merktum gangbrautum og að sjálfsögðu ríku lögreglueftirliti, meðan verið er að kenna mönnum að virða þessar öryggisráðstafanir, - ég hygg, að það mundi geta borið mjög skjótan árangur til þess að bægja frá hættunni til bráðabirgða a.m.k.