Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm (Eggert Pálsson) Þetta mál, sem allir hv. deildarmenn kannast eflaust vel við, er ekkert stórpólitískt mál. Má því vænta, að út úr því verði enginn hvellur ger, enda ætti slíkt síst við, þar sem um jafnmeinlausan fugl er að ræða sem rjúpan er. En þó nú að mál þetta sje ekki stórmál, er það samt þarft, því að yrði rjúpan ekki friðuð nema til næsta hausts, mætti búast við, að hún yrði innan lítils tíma eyðilögð. Það var fyrst 1913, að farið var að friða rjúpuna. Var hún þá friðuð samkvæmt hinum almennu fuglafriðunarlögum á tímabilinu frá 1. febr. til 30. september, og svo alt árið 1915, en úr því 7. hvert ár. En það sýndi sig fljótlega, að þetta var ekki nægilegt, því að veturinn 1917–18 fjell hún svo mjög, að um vorið lá hún dauð svo hundruðum skifti úti um hagana. Leiddi þetta svo til þess, að í nóv. 1920 gaf stjórnin út bráðabirgðalög um friðun rjúpna, þar sem ákveðið var, að þær skyldu alfriðaðar til 1 jan. 1922, en það ár, 1922, voru þær samkvæmt hinum almennu fuglafriðunarlögum friðaðar. En í meðferð þingsins 1921 var þessum lögum breytt svo, að rjúpur voru alfriðaðar til 1. október 1924. En nú hefir það sýnt sig, að þessi friðunartími er ekki nægilegur, því að ennþá mun mjög lítið um rjúpur í flestum landsfjórðungum, þó að raddirnar um það sjeu vitanlega töluvert misjafnar. En í landbn., sem mál þetta hefir haft til meðferðar, eiga sæti þrír menn, sitt úr hverjum landsfjórðungi, og ber þeim öllum saman um, að ennþá sje fremur lítið af rjúpum, og fallast því allir á að framlengja friðunartímann. En þótt nefndarmenn væru allir á einu máli um það, að friðunartímann þyrfti að framlengja, þá gátu þeir hinsvegar ekki fallist á að lengja hann um 3 ár, eins og flutningsmaður fer fram á, en aftur á móti leggur nefndin til, að hann verði lengdur um 2 ár, eða til 1. jan. 1926. En úr því að farið var að hreyfa við hinum gildandi lögum á annað borð, þá taldi nefndin rjett að láta rjúpuna njóta þess að öðru leyti. Þess vegna leggur hún til, að friðunarár rjúpna verði í framtíðinni 5. hvert ár, í stað 7. hvert ár, sem nú er í lögunum. Býst jeg við, að flutningsmaður gangi inn á báðar þessar breytingar nefndarinnar og hafi ekkert við þær að athuga. Breytingartillögu þá, sem fram er komin um að lengja friðunartímann aðeins um eitt ár, getur nefndin ekki fallist á. Telur hún að það sje helst til stuttur tími, því rjúpan á sannarlega við marga óvini að etja, og þarf því að fá að fjölga í næði ennþá um nokkurt skeið. Óvinir rjúpunnar eru ekki aðeins hin óblíða náttúra, og þar af leiðandi hörð lífskjör, heldur og fálkar, refir, ernir, og síðast en ekki síst hinir drápgjörnu menn. Og þar sem dráptækin eru nú líka orðin miklu fullkomnari en þau voru áður, þá er lífi rjúpunnar miklu meiri hætta búin en áður var af mannanna hálfu. Nú eru eingöngu notaðar byssur, í staðinn fyrir snörurnar, sem áður tíðkuðust. Vil jeg svo fyrir hönd nefndarinnar leggja til, að brtt. hennar á þskj. 94 verði samþyktar, en brtt. á þskj. 106 verði feld, því að samþykkja hana nú væri sennilega ekki til annars en að taka yrði málið aftur upp á næsta þingi.

Einar Árnason Frv. þetta fer fram á það, að tími sá, er rjúpurnar eru alfriðaðar, sje framlengdur til 1. okt. 1927. Jeg er fullkomlega sammála hv.flm. (GÓ) um það, að það sje skylda löggjafarvaldsins að gera sitt til þess að afstýra því, að rjúpunni fækki, en jeg er á hinn bóginn ósammála honum um það, að nauðsynlegt sje að framlengja friðunartímann svo mikið, sem frv. fer fram á. Í raun og veru álít jeg friðunartímann hæfilegan eins og hann var ákveðinn með lögum nr. 14, 27. júní 1921, en jeg hefi þó leyft mjer, ásamt hv.þm. Snæf. (HSteins), að koma fram með brtt. á þskj. 106 sem málamiðlunartillögu, þannig að í stað „1927“ í 1. gr. komi: 1925. Byggi jeg þá breytingu á því, að rjúpunni hefir fjölgað svo upp á síðkastið, að nægilegt ætti að vera að friða hana til 1925. Eins og hv.frsm. (EP) tók fram, þá fækkaði rjúpunni mjög harðindaveturinn mikla 1918, og snjóaveturinn 1920 gerfjell hún. Þá tók löggjafarvaldið til sinna ráða og friðaði hana til 1. okt. 1924. Árangurinn af þeirri friðun hefir orðið sá, að á stórum svæðum á landinu er rjúpnamergðin eins mikil og hún var fyrir harðindin. Á síðastliðnu hausti gerði jeg mjer far um að fá vitneskju um þetta með því að spyrja ýmsa fjallgöngumenn um þetta, og bar þeim öllum saman um það, að töluvert mikið sje orðið um rjúpu hjer á landi. Og þeir menn aðrir, sem oft hafa farið fjallvegi, hafa sömu sögu að segja. T. d. veit jeg það, að í Eyjafirði og í Þingeyjarsýslu er töluvert mikið um rjúpu. Sama er að segja um Austurland. Og jeg veit, að hv. meðflm. minn (HSteins) hefir sömu sögu að segja að vestan. Eins og mönnum er kunnugt, er viðkoma rjúpunnar mikil þegar vel árar. Og nú undanfarin ár hefir tíðin verið hagstæð og rjúpunni fjölgað mikið, sjerstaklega síðastliðið vor, og færi svo, að þessi vetur og vor komandi yrði jafngott og horfur eru á, þá mun fjölgunin verða mjög mikil. Það hefir verið svo hjer frá fyrstu tíð, að náttúruöflin hafa mest orsakað fækkun rjúpunnar, en sje tíðin góð um nokkurt skeið, þá fjölgar henni mjög ört. Jeg lít svo á, að þó að veiðigirni manna sje mikil, þá sje hún ekki eins hættuleg viðkomu rjúpunnar sem harðindin. - Menn mega heldur ekki gleyma því, að rjúpan er oss Íslendingum til nytja, og þó að jeg viðurkenni það, sem hv.frsm. mintist á, að rjúpan sje skemtilegur fugl, þá er hún undir sömu forlögin seld eins og önnur þau dýr, sem höfð eru þjóðinni til lífsframfæris. Hún er hvorttveggja í senn allmikilsverð útflutningsvara og neysluvara í landinu sjálfu. Sje jeg ekki, að vjer megum, eins og ástandið er nú loka augunum fyrir gagnsemi rjúpunnar, sjerstaklega þegar þess er gætt, að þó að rjúpan verði friðuð um lengri eða skemri tíma, þá mega menn eiga það víst, að náttúran grípur þar fram í, og þá verður oss friðunin hvorki til gagns nje ánægju. Er það ekki óhugsanlegt, eins og tilhagar hjer á landi um veðráttu, að ef rjúpan verður friðuð til 1926–27, þá komi harðindavetur á þeim tíma, og er þá hætt við, að friðunarráðstöfunin komi að litlu haldi. - Eins og jeg þegar hefi tekið fram, byggi jeg og hv. meðflm. minn (HSteins) brtt. á því, að við álítum, að rjúpnamergðin sje orðin svo mikil, að óþarfi sje að framlengja friðunartímann lengur en til 1. okt. 1925. Hv. deild verður að gera það upp við sjálfa sig, hvað hún álítur rjett í máli þessu, og jeg get tekið undir með hv.frsm. (EP), að þetta er ekkert stórmál, og því ástæðulaust að fara í kapp út af því.

Sigurður Jónsson Jeg hefi litlu við það að bæta, sem hv.frsm. (EP) og síðasti ræðumaður (EÁ) sögðu. Hv. síðasti ræðumaður talaði um það, að hann vildi fara miðlunarleið í máli þessu. Það höfum vjer nefndarmenn einnig viljað. Til þess að komast að sem rjettastri niðurstöðu um þetta mál, þyrfti helst að rannsaka, hvernig útbreiðslu rjúpunnar er háttað hjer á landi. Hygg jeg, að hún muni vera mest þar, sem lyngmóar eru. Ekki mun það rjett hjá hv. 1. þm. Eyf., að rjúpan hafi nú náð þeim fjölda, sem hún hafði fyrir harðindin miklu; því fer fjarri. Hefir reynslan af fyrirspurnum um það atriði orðið mjög misjöfn. Mjer hefir t. d. verið tjáð, að í Húnavatnssýslu sje mjög lítið um rjúpu. Sömuleiðis í Skagafjarðarsýslu og á Suðurlandi. Þeir, sem kunnugir eru lifnaðarháttum rjúpunnar, munu vita það, að hún er mjög plássföst og flýgur ekki langt, þótt skotið sje. Seinast þegar rjúpan fjell sem mest, var það aðallega byssunni að kenna, því að hún þyrptist ofan í bygðina undan snjóþyngslunum, og var þá hægt um vik að skjóta hana. Tel jeg því nauðsynlegt að friða rjúpuna lengur. Jeg loka ekki augunum fyrir því, að rjúpan er verslunarvara og nytsöm sem neysluvara innanlands, en slíkt eru hlunnindi, sem fara verður varlega með, ekki síður en veiði í ám og vötnum, en ekki standa í vegi fyrir því, að þau geti orðið landsmönnum sem arðsömust. Nefndin færði friðunarárin saman um þriðjung, þannig að rjúpan skuli friðuð 5. hvert ár, því að hún leit svo á, að ef rjúpan yrði friðuð aðeins 7. hvert ár, þá gæti orðið hætta á því, að hún gereyðilegðist. Rángirni manna er svo mikil, að ekki er auðvelt að sporna við henni. Jeg verð því að halda fast við það, sem landbn. hefir lagt til málanna.

Guðmundur Ólafsson Jeg skal ekki vera langorður. Jeg vildi aðeins þakka hv. nefnd, hvernig hún hefir farið með þetta mál, og vænti jeg, að hv. deild leggi meira upp úr því, sem nefndin leggur til, er hefir athugað sjerstaklega þetta mál, en áliti einstakra hv.þm., er lítið hafa um þetta hugsað. Eins og hv.frsm. (EP) tók fram, þá sitja í nefndinni menn úr öllum landsfjórðungum, en mjög eru þær misjafnar sögurnar, sem ganga um fjölgun rjúpunnar, en kunnugleiki nefndarinnar hefir getað metið þær að rjettu. Í sumum hjeruðum er mjög fátt af rjúpum, og svo er í mínu hjeraði og víðar. Aðrir segja, að fjölgunin sje mikil; svo er t. d. um hv. 1. þm. Eyf. (EÁ). Máske er eitthvað ýkt á báða bóga. Jeg skal taka það fram, að þegar hv. 1. þm. Eyf. var að tala um það, hversu margar rjúpurnar væru orðnar þar, þá var engu líkara en að það væri hin mesta plága. Jeg get nú ekki verið á sömu skoðun og hann um það atriði. Hann tók það fram, að rjúpurnar væru orðnar jafnmargar og áður bæði í Eyjafjarðarsýslu og Þingeyjarsýslu. Hv. 2. landsk.þm. (SJ), sem er búsettur í Þingeyjarsýslu, hefir aðra sögu að segja. Hann er einnig sömu skoðunar og jeg, að þó að harðindin sjeu rjúpunni ill, þá sje þó öllu lakara, þegar mennirnir fylgja harðindunum eftir. Því þegar rjúpan flýr undan harðindunum niður í bygðina, þá er mönnunum gert hægara fyrir, og er þá einatt hægt að gerfella hana. Það má vel vera, að of mikið sje af rjúpunni í Eyjafirði, en það er áreiðanlega ekki víðar á landinu. Annars býst jeg ekki við, að hv. 1. þm. Eyf. hafi komið fram með brtt. sína til málamiðlunar, eins og hann sagði, heldur til sundrungar, því að hann fór ekki á milli álits flm. og nefndarinnar, eins og hann hefði gert, ef hann hefði ætlað að miðla málum. Jeg þarf ekki að taka það fram nú, sem jeg mintist á í flutningsræðu minni, hversu það hefir gengið undanfarið með rjúpuna, enda eru flestir sammála um það, að löggjafarvaldið verði að gera sitt til þess henni fjölgi. Mjer þótti einkennileg sú skoðun, sem kom fram hjá einum hv.þm., að ekki sje vert að halda áfram friðuninni af því að friðunarlögin sjeu brotin. Það væri ekki vel gott, ef löggjafinn ætti að slaka til á lögunum af því að þau væru brotin. Jeg held, að rjettara væri þá að sekta lögbrjótana. En jeg vona, að hv. deild finnist ekki of miklu bætt við friðunartímann, þó að hann sje framlengdur um tvö ár. Og því aðeins kemur að notum till. landbn., að rjúpan verði ekki eyðilögð áður en friðunartíminn byrjar næst. Jeg neita því ekki, að hægt sje að hafa tekjur af rjúpunni, en menn mega ekki setja það fyrir sig, þó að tekjurnar komi ekki strax, þar sem í sumum hjeruðum landsins er svo lítið um rjúpuna, að um engar tekjur gæti verið að ræða af þeim eins og nú stendur.

Einar Árnason Það er í sjálfu sjer tilgangslaust að vera að þrátta um þetta mál. Það, sem á milli ber, er, hvort rjúpurnar sjeu hjer margar eða fáar. Við hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) lítum hvor sinn veg á það. Hv. 2. landsk.þm. (SJ) tók það fram, að það væri lítið um rjúpu í Þingeyjarsýslu. Jeg átti tal um það við þm. S.-Þ., og hann telur ekki minna um rjúpu nú en þegar hún var flest áður. Hv. þm. A.-Húnv. henti gaman að rjúpnamergðinni í Eyjafirði; kvað liggja við, að af því stafaði hætta. Það er að vísu óþarfi að óttast það, en það er áreiðanlegt, að það þarf að vera mikið af rjúpu til þess, að hv.þm. A.-Húnv. komi auga á hana. Það er rjett, sem hv.þm. sagði, að jeg mintist ekki sjerstaklega á brtt.hv. landbn., en jeg er sammála háttv. landbn. um það, að heppilegra sje, að í staðinn fyrir 7. hvert ár komi 5. hvert ár. Þar sem jeg sagði, að till. mín væri miðlunartill, þá hafði jeg í huga till. landbn. um, að framlenging friðunartímans skyldi ná til 1926, og frv., sem gerir ráð fyrir, að hún nái til 1927. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að ekki væri ástæða til að lina á lögum fyrir þá sök, að þau væru brotin. Það er oftast nær rjett að gera ekki slíkt, en þó ekki altaf. Ef lögin eru óskynsamleg og hætta er á því, að þau sjeu brotin af þeirri ástæðu, þá er betra að afnema þau heldur en að halda fast við þau. Jeg vildi leyfa mjer að skjóta því til hv. landbn., að mjer finst kenna nokkurs ósamræmis í milli laga um friðun rjúpna frá 1921 og laga um friðun fugla og eggja frá 1913. Sjeu þessi lög borin saman, þá verður útkoman sú, að það ár, sem rjúpan er alfriðuð, er samkvæmt lögunum frá 1913 leyfilegt að skjóta hana í 10 daga. Finst mjer rjett, að þetta sje athugað og því breytt þannig, að í stað 1. október komi 20. september.

Guðmundur Ólafsson Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) sagði, að það þyrfti að vera mikið af rjúpu í Húnavatnssýslu til þess að jeg sæi hana. Það skyldi nú vera svo, að jafnt sje af rjúpu í Húnavatnssýslu og Eyjafjarðarsýslu. Það verður þá ekki annað sagt en að alt verði að rjúpu í augum hv.þm. Annars var á hv.þm. að heyra, sem hann vildi enga friðun, vegna þess að lögin sjeu brotin. Það er nú svo, að mjer finst sem mönnum hætti oft við nú orðið að gera lítið úr lögunum, en jeg býst við því, að fleiri friðunarlög sjeu brotin en þau, sem hjer er um að ræða, og sannar það út af fyrir sig ekkert um það, hvort friðunartíminn sje of langur eða ekki.

Frsm. (Eggert Pálsson) Það er aðallega formsins vegna, að jeg stend upp aftur. Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) tók það fram, að mál þetta bæri að athuga með skynsemd og hagsýni. Þetta er rjett, og svo á að vera um hvert mál, bæði stór og smá. En hluturinn er sá, að hverjum þykir sinn fugl fagur, eins í þessum efnum sem öðrum. Landbn. þykist hafa sýnt hvorttveggja, skynsemi og hagsýni, í meðferð þessa máls, og það telur hv.þm. sig líka gera. En í raun og veru er ágreiningurinn milli landbn. og þessa hv.þm. (EÁ) ekki mikill; aðeins sá, hvort friða eigi rjúpuna einu ári lengur eða skemur, eða til 1. okt. 1925, í stað 1. okt. 1926, eins og nefndin leggur til. Það er því einungis þetta eina ár, sem deilt er um. Hv. 1. þm. Eyf. gat þess, að lögin um friðun rjúpna væru þegar brotin, og er ilt til þess að vita, ef svo er. En úr því verður ekki bætt með því að stytta hinn framlengda friðunartíma, heldur þarf þá að afnema lögin með öllu, ef koma á alveg í veg fyrir brot á þeim. En enginn hefir þó farið fram á slíkt, jafnvel ekki sjálfur hinn hv.þm. En annars ber þeim ekki vel saman um fjölda rjúpnanna þar nyrðra, hv. 1. þm, Eyf. á aðra hlið og hv.þm. A.-Húnv. og hv. 2. landsk.þm. á hina, og eru þeir þó nágrannar að kalla má. Veit jeg ekki, hverjum frekar skal trúa. En hitt veit jeg, að best trúi jeg mínum eigin augum. Og er skemst frá því að segja, að í fyrra kom varla fyrir, að jeg sæi rjúpu, enda var það í frásögur fært hjer sunnanlands, ef sást til rjúpu. Nú í ár hefir þetta talsvert lagast, en þó er langt frá því, að rjúpan sjáist hjer svo nokkru nemi. Gefur að skilja, að jeg byggi mest á þessari þekkingu minni. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Eyf. skaut til nefndarinnar, að dálítið ósamræmi væri í því, að telja hið fastákveðna friðunarár frá 1. okt. í stað 20. sept., skal jeg taka það fram, að jeg fæ ekki betur sjeð en að það skifti litlu máli. Ef talið er frá 1. okt., þá verður rjúpan að vísu drepin frá 20. sept. til 1. okt. fyrra árið, en eftir hinni reglunni, að telja frá 20. sept., verður hún vitanlega drepin þessa sömu 10 daga síðara árið, eftir friðunina. Kemur þetta því í sama stað niður; rjúpan fær sína ákveðnu friðun, við hvorn daginn sem miðað er.