Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, að óska þess að 2. varaþm. Sjálfstfl. í Norðurl. v., Þóra Sverrisdóttir bóndi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni og forföllum 1. varaþm. flokksins í Norðurl. v. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Vilhjálmur Egilsson, 5. þm. Norðurl. v.`` Fyrir liggur bréf frá 1. varaþm., Sigfúsi L. Jónssyni, um að hann geti ekki tekið sæti á Alþingi í fjarveru Vilhjálms Egilssonar. Kjörbréf Þóru Sverrisdóttur hefur verið rannsakað og samþykkt.

Herra forseti. Á dagskrá fundar í dag er frv. hæstv. menntmrh. um rammalöggjöf um háskóla. Ég sé ástæðu til þess, herra forseti, að spyrjast fyrir um skýrslu um kennslu, nám og rannsóknir á háskólastigi sem allur þingflokkur jafnaðarmanna bað um 14. nóvember sl. Þessari skýrslubeiðni hefði samkvæmt þingsköpum átt að svara innan 10 vikna, þ.e. í janúar eða febrúar ef menn væru velviljaðir gagnvart jólafríi, en það eru alla vega komnir tveir mánuðir fram yfir þann tíma. Það mikilvægt að okkar mati, herra forseti, að þessi skýrsla hefði legið fyrir því að hún er nauðsynlegt innlegg í þá umræðu sem hér á eftir að fara fram. Mér finnst, herra forseti, það vera býsna skrýtin vinnubrögð þegar við sjáum hér hvert stjfrv. á fætur öðru til 1. umr. alla vikuna í og ekki er hirt um að svara fyrirspurnum eða skýrslubeiðnum okkar stjórnarandstæðinga sem hefði verið nauðsynlegt innlegg inn í þá umræðu sem hér fer fram. Í skýrslubeiðninni var óskað eftir svörum við einum 23 spurningum. Þetta er umfangsmikil skýrsla, ég er ekkert að draga úr því, en það hefði verið mjög æskilegt að búið hefði verið að svara henni eða alla vega búið að upplýsa hvar vinna við hana stæði. Í skýrslubeiðninni var óskað eftir upplýsingum um þróun háskólastigsins, samanburð við útlönd, kostnaðarrannsóknir og margt fleira sem ekki er hægt að fara í, allt málefni sem hefðu komið að mjög miklu gagni hér í umræðunni. Ég óska þess vegna eftir því, herra forseti, að forseti upplýsi hvernig þessi skýrsla standi því að augljóst er að liðinn er sá frestur sem þingsköp gera ráð fyrir að sé veittur til að svara skýrslu hér á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Eins og hæstv. forseti veit, þá ritaði menntmrn. forseta erindi út af þessari fyrirspurn og beiðni um skýrslu og bað um lengri frest. Það er alveg augljóst að til þess að svara þeim spurningum sem þarna eru bornar fram þarf mikla vinnu. Það hefur verið unnið eins og kostur hefur verið við að afla þeirra upplýsinga sem um er beðið og eftir því sem ég best veit er vinnan á lokastigi og mun skýrslan vafalaust liggja fyrir innan tiltölulega skamms tíma. Það er verið að afla þessara upplýsinga en málið er mjög viðamikið. Sums staðar hefur komið í ljós að það eru alls ekki til tölfræðilegar upplýsingar sem um er beðið þannig að menn hafa verið að reyna að leita allra leiða til þess að svara þessu yfirgripsmikla máli. Tíminn hefur ekki leyft enn þá að menn lykju starfinu en að því er unnið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svarið. Um bréfaskriftir menntmrn. til hæstv. forseta er mér ekki kunnugt þannig að það liggi alveg ljóst fyrir að þeim skilaboðum hefur ekki verið komið áleiðis til mín sem er fyrsti beiðandi þessarar skýrslu. Ég veit að málið er umfangsmikið en það sem ég er hins vegar að vekja athygli á er að það eru tveir mánuðir komnir fram yfir venjulegan tíma. Hér er verið að ræða mjög merkilegt mál í tengslum við þessa skýrslu. Hæstv. ráðherra gat ekki um hvenær skýrslan kæmi fram. Ég vænti þess vitaskuld ekki að skýrslan verði komið fram fyrir 1. umr. en ég vænti þess að ef af 2. umr. verður um þetta þingmál í vor, þá muni hún liggja fyrir. Ég vildi spyrja hæstv. menntmrh. hvort af því megi verða. Ég geri mér fulla grein fyrir því að þetta var umfangsmikil beiðni sem lögð var fram en aðalatriðið er það sem ég reyndi að draga fram að stjórnarþingmennirnir leggja hér fram hvert málið á fætur öðru til 1. umr. og við í stjórnarandstöðunni fáum ekki tækifæri til að fá þær upplýsingar sem við höfum beðið eftir sem eru nauðsynlegar fyrir þá umræðu sem hér fer fram.

Herra forseti. Nú líður að þeim tíma að menn hljóta að fara að skoða hvernig þinghaldi lýkur einhvern tíma í næsta mánuði. Eins og kunnugt er var gert ráð fyrir að þinginu lyki 16. maí. Núna liggja fyrir m.a. óafgreidd stjórnarfrumvörp, ein 80 talsins, og sum þeirra hafa verið að koma hér inn síðustu daga. Samkvæmt þeirri starfsáætlun sem við vinnum eftir er gert ráð fyrir því að hér verði 1. umr. um mál þessa viku og þá næstu í meginatriðum þannig að það er bersýnilegt að þinghaldið er að komast í mjög mikinn hnút. En það sem ég vildi spyrja um í framhaldi af þessu, hæstv. forseti, er að í upphafi þings á fyrsta þingdegi lagði þingflokkur Alþb. og óháðra fram beiðni um skýrslu frá dómsmrh. um gjaldtöku við innheimtu vanskilaskulda. Flutningsmenn eru allir þingmenn Alþb. og óháðra. Þessi skýrsla er ekki komin fram enn. Það er bersýnilegt að þingsköp hafa verið brotin í þessu sambandi og okkur hefur engin grein verið gerð fyrir því af hverju málið tekur svona langan tíma. Nú erum við að sjálfsögðu tilbúin til þess að skoða slík mál og hlusta á öll rök sem unnt kann að vera að færa fram ef vinna dregst á langinn vegna þess að það taki langan tíma að afla upplýsinga. En það er auðvitað algerlega fráleit framkoma við þingið að láta mál af þessu tagi liggja hér svo að segja í allan vetur án þess að gera svo mikið sem tilraun til að gera grein fyrir því af hverju málið er látið liggja. Og ég fer fram á það við hæstv. forseta að hann reki á eftir hæstv. dómsmrh. í þessu máli.

Herra forseti. Ég vil taka undir orð hv. þm. Ágústs Einarssonar sem hann viðhafði um þau vinnubrögð sem við verðum því miður vitni að, þ.e. það fást ekki svör við spurningum stjórnarandstöðunnar um mál sem mikilvægt er að fá upplýsingar um, ekki síst vegna þeirra mála sem ríkisstjórnin er að koma með inn í þingið. Og ég vil, herra forseti, vekja athygli á því að það hefur ekki verið starfsamt hjá hv. menntmn. í vetur en nú skyndilega fyrir nefndaviku hrúgast inn mál, mörg stór og viðamikil, frá hæstv. menntmrh. þannig að ekki hefur tekist að mæla fyrir málunum enn. Mér reiknast svo til að það séu um það bil þrjár þingvikur eftir og menn hljóta að spyrja: Er ekki hægt að hafa annað skipulag á þessum málum? Er ekki hægt að vinna málin þannig að þau komi inn í þingið fyrr ef hæstv. ráðherrar eða ríkisstjórn hefur hugsað sér að fá þau afgreidd? Menn hljóta að setja spurningarmerki við það að á örfáum dögum eigi að afgreiða stór mál hér í þinginu, hér eigi þingmenn að sitja við að afgreiða stór mál en á sama tíma er ekki hægt að nýta þann tíma og þann mannafla sem menntmrn. hefur til þess að svara spurningum sem mikilvægt er að fá svör við til þess þó að flýta afgreiðslu a.m.k. sumra þessara mála.

Virðulegi forseti. Hér er vitaskuld hreyft grafalvarlegum málum sem lúta að samskiptum þings og framkvæmdarvalds og rétt að rifja það upp í þessu samhengi að á umliðnum vikum og mánuðum hefur kannski miklu fremur en nokkru sinni fyrr verið gagnrýnt að þegar loks einhver svör koma, þá eru þau þannig að lítið sem ekkert gagn er í. Það er því að verða býsna grátbroslegt, virðulegi forseti, hvernig hæstv. ríkisstjórn hagar störfum sínum í samskiptum við þingið og verður auðvitað að taka á því. Ég vil bæta við í þennan sarp sem þegar hefur verið tínt til og rifja upp að upp úr miðjum febrúar eða svo lagði ég fram skriflega fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. sem henni bar að svara innan 10 virkra þingdaga. Ég hef ekki fengið það svar enn þá. Fyrirspurnin laut að máli sem hefur verið til umræðu í þessum sölum margoft og lýtur að heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Ég spurði einfaldlega um það hversu margir einstaklingar störfuðu við heilbrigðisþjónustu úti um land. Ég hef ekki fengið svar við því þannig að þetta er allt að verða hið pínlegasta mál fyrir hæstv. ríkisstjórn og auðvitað kominn til þess tími fyrir margt löngu að hún fari að taka sér tak og sinna þeim störfum sem henni ber og svara því sem til hennar beint af hálfu hins háa Alþingis. Hér er auðvitað ekki við hæstv. forseta að sakast. 

Virðulegi forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að blanda mér í þessa umræðu en geri það sökum þess að hér komu frammíköll um hvort þetta væru málefni forseta. Við höfum lagt áherslu á það á þessum vetri, þingflokksformenn og forseti þingsins, að reyna að halda starfsáætlun. Það er búin til ný starfsáætlun sem er óþekkt fyrirbæri frá fyrri þingum og síðan á að reyna að standa við þessa starfsáætlun. Það þýðir að þinginu á að ljúka 16. maí, ágæti þingheimur. Á þessum degi er verið að byrja með fyrstu umræðu mál. Alla þessa viku munum við samkvæmt nýju stundaplani ræða mál sem ráðherrarnir koma með út úr sínum fílabeinsturni þar sem þeir sitja í sínum ráðuneytum og smíða mál til að henda inn fyrir lokadag þingsins til að knýja á um að þau verði afgreidd fyrir vorið. Það er staðan sem við erum í nú. Það var, virðulegi forseti, ekki ástæða þess að hér hófst umræða um störf þingsins en það er ástæða þess að ég kem hér og legg orð í belg vegna þess að það er auðvitað fáheyrt að það skuli vera beðið mánuðum saman eftir upplýsingum en síðan skuli öllum þessum málum hrúgað inn á dagskrá þingsins á viðkvæmum lokatíma.

Forseti mun ræða við ráðherra um skýrslur sem eru ókomnar. Þær eru allnokkrar. Forseti vekur athygli á því að að sjálfsögðu verður reynt að koma þeim málum sem lögð eru fram innan framlengingarfrestsins, fyrir 4. apríl, í 1. umr. eftir því sem tími vinnst til. Forseti væntir góðs samstarfs við þingflokksformenn um dagskrár þingfunda til þingloka.

Borist hafa eftirfarandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda og get ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, að óska þess að 2. varaþm. Alþb. og óháðra í Austurl., Guðmundur Beck bóndi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni og forföllum 1. varaþm. listans í Austurl. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari á Alþingi rannsókn á kjörbréfi varaþingmannsins. Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl.`` ,,Vegna sérstakra anna sé ég mér ekki fært að taka sæti Hjörleifs Guttormssonar, 4. þm. Austurl., á Alþingi sem 1. varaþm. Alþb. og óháðra í Austurl. Virðingarfyllst, Þuríður Backman.`` Kjörbréfanefnd kom saman áður en þingfundur hófst til að rannsaka kjörbréf Guðmundar Becks.

Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur fjallað um kjörbréf 2. varaþm. Alþb. og óháðra í Austurl., Guðmundar Becks bónda, sem landskjörstjórn gaf út á sérstökum fundi sínum 11. apríl sl. 1. varamaður listans í kjördæminu, Þuríður Backman, getur ekki tekið sæti á Alþingi að þessu sinni. Nefndin hefur kynnt sér kjörbréfið og ekki fundið neitt athugavert og leggur til að það verði samþykkt.

Kjörbréfanefnd leggur til að kjörbréf Guðmundar Becks verði samþykkt og skoðast kjörbréfið samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Þóra Sverrisdóttir og Guðmundur Beck hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber þeim því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Þóra Sverrisdóttir og Guðmundur Beck hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru þau boðin velkomin til starfa.

Virðulegur forseti. Í síðustu viku kvað samkeppnisráð upp úrskurð sinn vegna fyrirhugaðs samruna Flugleiða og Flugfélags Norðurlands hf. Í úrskurðinum voru sett skilyrði fyrir samruna félaganna. Markmiðin með skilyrðunum eru þau að reyna að tryggja stjórnunarlegt sjálfstæði Flugfélags Íslands og sjá til þess að yfirburðaaðstaða Flugleiðasamsteypunnar verði ekki nýtt til þess að raska samkeppni. Það segir sig sjálft að nauðsynlegt er að setja félagi sem hefur 90% markaðshlutdeild ströng skilyrði ef tryggja á heilbrigða samkeppni á markaði. Grunntónninn í úrskurði ráðsins er sá að tryggja að jafnræði ríki meðal keppinauta enda hefur sagan kennt okkur að heilbrigð samkeppni er forsenda eðlilegrar verðmyndunar og góðrar þjónustu og því sé hag neytenda best borgið með heilbrigðri samkeppni. Það vakti því óhjákvæmilega verulega athygli að tveir af hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar skyldu með yfirlýsingu þar um draga í efa réttmæti úrskurðarins. Reyndar komu yfirlýsingar hæstv. samgrh. ekki á óvart því hann hefur tekið að sér mjög sérstakt hlutverk í samkeppnisumræðunni hér á landi. Hins vegar vöktu yfirlýsingar hæstv. forsrh. mun meiri athygli þar sem hann lýsti því yfir að hann hefði það á tilfinningunni að samkeppnisráð hefði gengið nokkuð fast fram í þessu máli án þess að það þjónaði hagsmunum neytenda. Það er alvarlegt mál þegar hæstv. forsrh. kemur fram fyrir alþjóð og lýsir yfir að úrskurður lögmæts stjórnvalds sé ekki í samræmi við markmið laga sem því er ætlað að starfa eftir. Þetta verður sýnu alvarlegra í því ljósi að forsrh. kemur ekki fram sem fagráðherra í þessu máli heldur sem oddviti ríkisstjórnarinnar. Að mínu viti eru yfirlýsingar hans til þess eins fallnar að rýra trú manna og traust á lögmætu stjórnvaldi, sem eitt út af fyrir sig er mjög alvarlegt mál. Það vakna því óhjákvæmilega spurningar í framhaldi af yfirlýsingum hæstv. ráðherra um það hvort og þá hvernig ríkisstjórnin hyggst bregðast við umræddum úrskurði. Því vil ég beina eftirtöldum spurningum til hæstv. starfandi forsrh.: 1. Telur ríkisstjórnin að samkeppnisráð sé ekki hæft til að fara með það vald sem því er falið í samkeppnislögum? 2. Telur ríkisstjórnin úrskurðinn í andstöðu við lög? 3. Hefur ríkisstjórnin hugsað sér að breyta samkeppnislögum vegna þessa úrskurðar?

Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir að samkeppnisráð hafi talið sig fara að lögum þegar það kvað upp sinn úrskurð. Það kann hins vegar að vera spurning hvort lagaákvæðin sem samkeppnisráð starfar eftir séu of þröng þegar þessi mál og önnur eru skoðuð. Um það get ég ekki sagt á þessari stundu. Ég hef heyrt og séð álit annars vegar samgrh. og hins vegar forsrh. Ég get að sjálfsögðu ekki hér og nú farið að skýra út ummæli annarra ráðherra. Það verða þeir að gera þegar þeir eru beðnir um það eða þeir kjósa að gera það. Hv. fyrirspyrjandi verður að sætta sig við að bíða eftir forsrh. og spyrja hann beint hvað hann hafi nákvæmlega átt við í sínum svörum. Mér er að sjálfsögðu kunnugt um að hægt er fyrir fram að fá álit samkeppnisráðs þegar fyrirtæki er að gera hjá sér breytingar. Ég veit ekki hvort það var gert í þessu tilviki. Það er einnig hægt að áfrýja úrskurði ráðsins eins og menn þekkja. Ríkisstjórnin er í sjálfu sér ekki aðili að þessu máli. Það eru fyrirtækin sem starfa í landinu þannig að ríkisstjórnin grípur ekki til neinna beinna aðgerða í tilefni af þessum úrskurði. Þó hygg ég að þessi úrskurður og aðrir slíkir hljóti að gera það að verkum að menn muni líta á lögin og kanna mjög rækilega hvort þau séu of þröng og komi í veg fyrir eðlilegar framfarir í landinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. starfandi forsrh. fyrir svörin. Hæstv. ráðherra sagði að lögin væru sennilega of þröng. Ég vænti þess að hann hafi átt við að þau væru of rúm, þannig að það þyrfti að þrengja þau. Alla vega skildi ég svarið þannig. Hitt er það að þessi úrskurður er ekki sá fyrsti sem kveðinn er upp þar sem ströng skilyrði eru sett. Við getum rifjað upp úrskurð sem féll t.d. í málefnum Olíufélagsins. Þar þótti ekki ástæða til að koma fram af slíku offorsi eins og í þessu máli. Maður hlýtur að spyrja sig hvort hæstv. ráðherrar gangi erinda sumra fyrirtækja en ekki annarra því viðbrögð vegna þessa úrskurðar eru mjög merkileg. Einkanlega í ljósi þess að vitaskuld er samkeppnisráð fyrst og síðast að gæta hagsmuna neytenda. Þess vegna hlýtur að vekja furðu þegar meintir talsmenn frelsisins og neytenda koma fram eins og raun ber vitni. Það kom líka fram hjá hæstv. ráðherra að þessi úrskurður virðist vera ríkisstjórninni að minnsta kosti tilefni til að endurskoða lögin. Það eitt út af fyrir sig segir mikið um þessa ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Það sem ég sagði áðan var að ekkert frekar þetta mál en önnur slík hljóti að leiða til þess að menn líti á lögin. Það er ekkert óeðlilegt við það eftir að samkeppnisráð hefur starfað hér um nokkurra ára skeið en það tók við af verðlagseftirliti. Samkeppnisráð og hugmyndin á bak við það og starfsemi ráðsins hefur sýnt okkur og sannað hve mikilvægt það er að horfa til þessara mála með samkeppni og hagsmuni neytenda í huga. Það viljum við gera. En það breytir ekki því að eðlilegt er eftir að ráðið hefur starfað um nokkurra ára skeið að litið sé til laganna og kannað hvort þau séu of rúm eða of þröng eftir atvikum. Að sjálfsögðu eru það hagsmunir neytenda sem menn hljóta að horfa á. Í þessu sambandi er einmitt deilt um hvort niðurstaðan sé til hagsbóta fyrir neytendur því svo kann að fara að flugvélar t.d. verði minni en ella ef þessi úrskurður stendur, svo dæmi sé tekið. Menn verða þá að hafa álit á því hvort það sé til hagsbóta fyrir neytendur eða ekki þótt ekkert felist í þessum orðum hvort þessi úrskurður sé rangur eða réttur. 
            

Virðulegi forseti. Samkeppnisráð hefur ekki lagst gegn þessum samruna, setur aðeins skilyrði þannig að það hljóta að vera tíðindi ef það gerist sem hæstv. ráðherra segir að úrskurðurinn muni hugsanlega leiða til þess að minni flugvélar muni fljúga á leiðum innan lands. Hins vegar eru lögin orðin fjögurra ára gömul og það er mitt mat að Samkeppnisstofnun hafi gengið erinda og þjónað hagsmunum neytenda eins og frekast er kostur. Það hlýtur að vekja umhugsun hjá flestum sem að þessum málum koma og um þau hugsa þegar úrskurðað er gegn fyrirtæki líkt og Flugleiðum, setur því skilyrði, skuli hæstv. ráðherrar rjúka upp til handa og fóta og jafnvel velta því fyrir sér í alvöru að breyta samkeppnislögunum. Þetta er mikið umhugsunarefni. Virðulegur forseti. Kannski birtist þarna hin nakta hagsmunagæsla hæstv. ráðherra Sjálfstfl.

Virðulegi forseti. Eins og þingheimur hefur heyrt þá er verið að reyna að koma því til skila að ummæli tveggja ráðherra í ríkisstjórninni séu til þess fallin að draga taum einstakra fyrirtækja í landinu. Það hef ég ekki sagt og ekki heldur séð. Það eina sem hér hefur verið sagt er að það hljóti að vera eðlilegt eftir þennan úrskurð og aðra úrskurði á undanförnum fjórum árum að ríkisstjórnin líti á lögin --- því ég efast ekki um að samkeppnisráð hafi farið að lögunum --- og kanni hvort lögin þjóni neytendum best eins og þau eru. 

Herra forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. utanrrh. og vil spyrja hann um ástand mála í Miðausturlöndum og framgöngu Ísraelsstjórnar á hernumdu svæðunum. Það er kunnara en frá þurfi að segja að ástand þar er nú mjög alvarlegt og viðkvæmt og við liggur að slitni upp úr friðarviðræðum eða samningaferlinu sem kennt er við samningsniðurstöðuna frá Ósló. Það er einkum framkvæmd Ísraelsstjórnar á svonefndri Har Homa-áætlun um íbúðabyggingar í útjaðri Jerúsalem sem er að stofna öllu friðarferlinu í hættu. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hver afstaða ríkisstjórnar Íslands til þessarar framgöngu Ísraelsstjórnar sé. Hefur brotum Ísraelsstjórnar á Óslóarsamkomulaginu verið mótmælt. og þá hvar eða hvenær og hvernig? Hvað hefur hæstv. ríkisstjórn eða hæstv. utanrrh. aðhafst í þessu máli?

Herra forseti. Svarið er já. Framferði Ísraelsmanna hefur verið mótmælt. Send voru sérstök mótmæli til ríkisstjórnar Ísraels fyrir alllöngu síðan um þetta mál. Ég er sammála hv. þm. um að framferði Ísraelsstjórnar hefur stefnt friðarferlinu í hættu og vonandi kemst það í samt lag aftur. Við höfum notað hvert tækifæri til að koma því á framfæri og munum halda áfram að gera það, m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og sameiginlega með öðrum utanríkisráðherrum Norðurlandanna.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svarið og hvet hæstv. ráðherra til að halda áfam að leggja friðarferlinu lið og blanda sér í hóp ráðherra þeirra þjóða sem fordæma framgöngu Ísraelsstjórnar. Ég held að ekkert annað dugi ef það á að vera einhver von um að bjarga friðarferlinu, því sem eftir er af trausti manna í millum að þessu leyti. Einnig þarf að sjálfsögðu að beita pólitískum þrýstingi gagnvart þeim ríkjum sem beint eða óbeint skjóta skildi fyrir Ísraelsmenn og þá auðvitað fyrst og fremst Bandaríkjastjórn sem hefur á hneykslanlegan hátt m.a. beitt neitunarvaldi hjá Sameinuðu þjóðunum.

Herra forseti. Í umfjöllun síðustu vikna um dánarbætur skipverja hjá Landhelgisgæslunni er lést við björgun nú nýverið hefur nokkuð verið rætt um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð, en skipverji þessi var í óvígðri sambúð með eftirlifandi barnsmóður sinni. Þetta mál hefur vakið fólk til umhugsunar um almenna réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð, ekki aðeins um réttarstöðu eftirlifandi maka við andlát heldur ekki síður önnur atriði eins og skattamál, réttarstöðu við skilnað o.s.frv. Þar sem engin almenn lög eru til um óvígða sambúð er reglan yfirleitt sú að þau gagnkvæmu réttindi og skyldur sem fólk hlýtur við giftingu gilda ekki um fólk sem velur sér þann kost að búa saman án vígslu. Þannig má segja að fólk velji sér form sambúðar m.a. út frá því hvaða rétt og hvaða skyldur það undirgengst hverju sinni. Hitt er jafnljóst að fjöldi fólks vill frekar búa í óvígðri sambúð en vígðri. Ástæður þessa geta verið af trúarlegum eða siðferðilegum toga en einnig getur fólk einfaldlega talið eðlilegt að stíga varlega til jarðar þegar það hefur búskap og búa saman í nokkur ár áður en gengið er í hjónaband. Margir virðast jafnvel standa í þeirri trú að sambúð í tvö eða þrjú ár, eins og oft heyrist, veiti sama rétt og hjúskapur. Réttarstaðan er þannig óljós og þá vakna spurningar um það hvort ekki væri eðlilegt að setja rammalöggjöf um réttarstöðu fólks í óvígðri sambúð þó ekki væri nema til að skýra stöðuna. Ég spyr því hæstv. dómsmrh. hvort hann hafi íhugað að setja slíka rammalöggjöf, hvort það hafi komið til umræðu í dómsmrn. og hvort hann telji ástæðu til að skoða það mál á næstunni.

Herra forseti. Það hefur ekki verið til sérstakrar skoðunar í dómsmrn. að setja löggjöf um óvígða sambúð. Hitt er annað mál að það er álitaefni hvort á slíkri löggjöf sé þörf. Vissulega er mjög mikilvægt að fólk viti almennt hver réttindi þess eru og skyldur. En það er líka alveg ljóst að fólk tekur ákvarðanir í þessum efnum út frá ríkjandi aðstæðum og hlýtur að gera sér grein fyrir því almennt hvaða réttaráhrif hjúskapur hefur, hvort sem til hans er stofnað í kirkju eða með borgaralegum hætti og hvaða réttindi og skyldur fylgja óvígðri sambúð. Ég geri ráð fyrir því að fólk velji sambúðarform með tilliti til þeirra réttindi og þeirra skyldna sem uppi eru í hvoru tilviki fyrir sig. En vel má vera að ástæða sé til að gera þessi mál skýrari og gleggri með almennri löggjöf en spurningar um það hafa ekki verið til umfjöllunar enn sem komið er á vettvangi ráðuneytisins.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svörin. Ég get alveg tekið undir það með honum að fólk velur sér náttúrlega sambúðarform út frá ákveðnum forsendum en það er hins vegar mjög mikilvægt að þessar forsendur séu alveg skýrar. Ég er kannski fyrst og fremst að leggja til að þessar forsendur séu skýrar. Þannig er í dag að lagaákvæði um óvígða sambúð eru hér og þar. Það eru sérákvæði varðandi skattalega meðferð eigna og annað. Þetta snertir m.a. lífeyrismál og hér og þar eru ákvæði sem snerta óvígða sambúð og það gerir m.a. að verkum að réttarstaðan er mjög óljós, fólki er ekki fyllilega ljóst hvaða skyldur og hvaða réttur fylgir því að vera í óvígðri sambúð annars vegar á meðan réttarstaða hjóna er mjög skýr. Það er fyrst og fremst þetta sem ég tel mjög mikilvægt og vekur mann til umhugsunar hvort ekki sé rétt að setja um þetta eina rammalöggjöf sem síðar vitnar þá í önnur sérlög um efnið.

Herra forseti. Mig langar til að beina fyrirspurn til hæstv. menntmrh. vegna sýningar sem sett hefur verið upp í þjóðminjasafninu í Kaupmannahöfn og við eigum aðild að, íslenska ríkið, þ.e. Þjóðminjasafnið, og kostuð er af norrænu ráðherranefndinni. Sýningin er um Margréti I. og Kalmarsambandið sem, eins og menn þekkja hér, við vorum einu sinni hluti af og Margrét var okkar drottning. Þessi sýning mun standa fram yfir aldamót og er áætlað að hún verði sett upp í ýmsum höfuðborgum í Evrópu. Það kom mér á óvart að ekki er gert ráð fyrir að þessi sýning verði sett upp í Reykjavík þó svo að Reykjavík muni verða ein af menningarborgum Evrópu árið 2000. Á þessari sýningu eru ýmsir munir frá Þjóðminjasafni Íslands og ég tel að þetta hefði orðið mjög merkilegt menningarlegt innlegg árið 2000 þegar Reykjavík verður ein af menningarborgum Evrópu. Mig langar til að spyrja hæstv. menntmrh. hvort ákvörðun hafi verið tekin um að sýningin yrði ekki í Reykjavík og ef svo er þá hvers vegna? Ég hefði talið mjög mikilvægt að hún kæmi hingað og vildi gjarnan fá skýringar á þessu þar sem við eigum hlutdeild í kostnaði við þessa sýningu og hún fer til höfuðborga annarra ríkja sem voru hluti af Kalmarsambandinu á sínum tíma.

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki nægilega kunnugur þessu máli til að geta svarað spurningunni. Ég mun kynna mér það hvað um þessa sýningu verður og hvort unnt sé að fá hana hingað til Íslands.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þetta svar. Ég vonast til þess að menntmrh. leggi því lið að sýningin komi hingað því þetta er mjög merkileg og vel uppsett sýning sem á fullt erindi hingað til Reykjavíkur.

Herra forseti. Um margra ára skeið hefur verið rætt um að það þyrfti að byggja tónlistarhús hér á landi. Umræður um það hafa staðið mjög lengi eins og kunnugt er og margir hafa komið að því máli bæði innan þings og utan. Ég man að fyrir síðustu alþingiskosningar þá lýstu fulltrúar allra flokka nema Þjóðvaka, að ég hygg, því yfir að nauðsynlegt væri að loka hinum ,,menningarlega hringvegi`` eins og einhverjir orðuðu það með því að til yrði tónlistarhús. Ástæðan fyrir því að menn hafa ekki farið út í byggingu tónlistarhúss er auðvitað fyrst og fremst sú að menn hafa talið að það væri dýrt, kostaði talsvert mikla fjármuni. Fyrir nokkrum vikum eða mánuðum, hygg ég, skipaði núv. hæstv. menntmrh. nefnd til þess að fjalla um þetta mál, m.a. með aðild fulltrúa borgarstjórnar Reykjavíkur. Og ég er hingað kominn til þess að spyrja hæstv. menntmrh.: Hvenær er þess að vænta að nefndin skili áliti og er þá hugsanlegt að svo gæti farið að um það mál mætti fjalla í síðasta lagi í tengslum við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1998?

Herra forseti. Það er rétt sem hv. fyrirspyrjandi impraði á. Að minni tillögu samþykkti ríkisstjórnin að í fyrsta sinn skyldi ríkisvaldið koma að því að kanna hvort ástæða væri til þess að reisa hér tónlistarhús. Það hefur verið starfandi nefnd að þessu máli undanfarna mánuði og er hún komin á lokastig í sínum störfum þannig að ég held að á næstu vikum muni niðurstaða hennar liggja fyrir, ítarleg skýrsla um málið og röksemdir fyrir því að skynsamlegt sé að ráðast í þessa framkvæmd.

Herra forseti. Ég er fyllilega sáttur við þessi svör hæstv. menntmrh. miðað við stöðu málsins og þakka honum fyrir.

Herra forseti. Ég geri grein fyrir frv. á þskj. 855 til laga um breyting á lögum nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ég vek athygli þingmanna á því að þingskjalið hefur verið prentað upp vegna þess að það var stafavíxl í tölu í 5. gr., þannig að ég bendi þingmönnum á það.

Er það eina breytingin?

Það er eina breytingin. Þetta frv. snýst um endurskoðun á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna en í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem mynduð var 23. apríl 1995 kom fram að hún mundi beita sér fyrir endurskoðun á lögum og reglum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Ég setti síðan nefnd 14. ágúst 1995 til þess að fjalla um málið og varð niðurstaðan sú að nefndin lauk ekki störfum heldur var hún leyst frá störfum 6. janúar 1997. En það frv. sem hér liggur fyrir er m.a. byggt á því starfi sem fram fór í nefndinni, samkomulagi sem náðist milli stjórnarflokkanna auk þess sem tekið hefur verið tillit til tillagna og athugasemda samstarfsnefndar námsmannahreyfingarinnar. Meginbreytingar frumvarpsins eru eftirfarandi: 1. Endurgreiðsluhlutfall hefur verið lækkað frá því sem var í fyrri lögum, þ.e. í 4,75% en það getur samkvæmt núgildandi lögum orðið allt að 7%. 2. Teknir eru upp beinir styrkir til námsmanna vegna fjármagnskostnaðar sem þeir verða fyrir vegna lántöku hjá bönkum. 3. Skipan stjórnar sjóðsins er breytt með þeim hætti að stjórnarmönnum er fjölgað úr sex í átta. Iðnnemasamband Íslands fær aðalmann í stað áheyrnarfulltrúa áður og menntamálaráðherra einn fulltrúa til viðbótar. 4. Lagt er til að sett sé sérstök heimild í lög fyrir stjórn sjóðsins til að geta komið til móts við námsmenn sem verða fyrir skakkaföllum vegna veikinda eða skipulags skóla. 5. Tekin hafa verið inn í lögin ákvæði vegna aðildar Íslands að samningi um Evrópska efnahagssvæðið. Þá hefur í 2. gr. frv. verið sett inn ákvæði sem fjalla um endanlegt úrskurðarvald stjórnar sjóðsins þegar kemur að því að skera úr vafamálum sem varða einstaka lánþega og öðrum málum með bókuðum samþykktum. Samkvæmt frv. er sem sagt tekið af skarið með að úrskurðir stjórnarinnar í þessu sambandi séu endanlegir og verða ekki kærðir til æðra stjórnvalds. Er þetta í samræmi við reglur sem verið hafa í gildi undanfarna mánuði. Í öðru lagi er í 2. gr. frv. því ákvæði bætt við í lögin að stjórn sjóðsins er heimilt að skipa undirnefndir úr hópi stjórnarmanna til að fjalla um einstök mál og gera tillögur fyrir stjórn sjóðsins. Er þetta gert til þess að tryggja stjórnsýslulega stöðu slíkra nefnda en starfandi eru þrjár undirnefndir stjórnar sjóðsins, vafamálanefnd, endurgreiðslunefnd og framfærslunefnd og er hver nefnd skipuð einum fulltrúa stjórnvalda og einum fulltrúa námsmanna. Nefndirnar leysa úr málum einstakra námsmanna en fundargerðir þeirra eru staðfestar af stjórn. Þarna er verið að lögfesta skipan sem hefur að mati þeirra sem starfa að málefnum sjóðsins reynst mjög vel og mælt er með því að þetta verði fest þannig í lög. Umræður um málefni sjóðsins hafa verið miklar, m.a. á Alþingi, undanfarin missiri, en með þessu frv. er tekið af skarið um skipan mála hjá sjóðnum. Um málið er fullt samkomulag á milli stjórnarflokkanna svo sem kunnugt er. Ég þarf ekki hér að rökstyðja það sérstaklega hvers vegna fjölgað er í stjórn sjóðsins úr sex í átta en þó vil ég láta þess getið að þegar núgildandi lög voru sett var litið á Iðnnemasambandið sem aðila að Bandalagi íslenskra sérskólanema og með þeim rökum var þá ekki fallist á hugmyndir um að fjölga í stjórninni. Ég met það hins vegar þannig að á þeim tíma sem liðinn er síðan lögin voru sett 1992 hafi berlega komið í ljós að skynsamlegt sé vegna m.a. breytinga hjá námsmannahreyfingunum að Iðnnemasambandið fái fulltrúa í stjórn sjóðsins og geri þess vegna tillögu um það og einnig að menntmrh. skipi þrjá fulltrúa í stað tveggja eins og nú til þess að halda því jafnvægi í stjórn sjóðsins sem menn telja eðlilegt og hefur verið sátt um. Þá er einnig rétt að vekja athygli á því að lagt er til að skipunartími framkvæmdastjóra sjóðsins verði lengdur úr fjórum árum í fimm og er það til samræmis við það sem gildir almennt um forstöðumenn opinberra stofnana. Að því er varðar greiðslur lána, þá hafa menn eins og kunnugt er lengi deilt um það hvort taka beri upp svokallaðar samtímagreiðslur hjá sjóðnum eða ekki. Ég hef jafnan í þeim umræðum lýst þeirri skoðun minni að ég átta mig ekki nákvæmlega á því um hvað menn eru að tala þegar samtímagreiðslur ber á góma því að í því efni hafa skilgreiningar verið næsta ólíkar. Menn hafa sagt að ekki væri átt við það sem var fyrir 1992 heldur eitthvað annað og síðan hafa ýmis blæbrigði á því máli verið kynnt eins og kunnugt er. Hér er lagt til að meginreglan um útgreiðslu lána úr sjóðnum verði hin sama og er núna. Hins vegar er sett ákvæði inn í lögin um að námsmaður fái greiddan vaxtastyrk sem er ætlaður honum til að bæta fjármagnskostnað vegna framfærslu í samræmi við rétt hans til námslána á hverjum tíma. Styrkurinn greiðist við útborgun námsláns og miðist við meðaltal vaxta- og lántökukostnaðar banka og sparisjóða eins og hann er á hverjum tíma samkvæmt nánari reglum sem stjórn sjóðsins setur. Þarna er gert ráð fyrir því að menn geti átt viðskipti við bankakerfið, fengið þar mánaðarlegar greiðslur eða greiðslur eins og þeir sjálfir kjósa en vaxtakostnaðurinn sé síðan borinn af sjóðnum þannig að námsmenn þurfi ekki að bera kostnað af þessum viðskiptum við bankana. Einnig er tekið fram að gert er ráð fyrir því að allir þeir sem sækja um lán og fá námslán njóti vaxtastyrksins án tillits til þess hvort þeir hafi raunverulega þurft að greiða fjármagnskostnað eða ekki. Með öðrum orðum: Þeir sem fara að útgreiðslureglum sjóðsins, þ.e. þeir sem sjóðurinn greiðir út tvisvar sinnum á ári, fá eins og aðrir þennan vaxtastyrk án tillits til þess hvort þeir skipta við banka eða ekki. Síðan er lagt til í frv. að endurgreiðslubyrði lánanna sé breytt og hún lækkuð í 4,75% en sé ekki 5% eða 7% eins og í núgildandi lögum. Ég hef jafnan sagt að þetta væri það ákvæði í núgildandi lögum sem ég teldi brýnast að breyta. Ég hef talið að endurgreiðslubyrðin eins og hún er núna sé of há og með því að taka af skarið eins og gert er í frv. sé mjög komið til móts við óskir viðskiptavina sjóðsins um að létta endurgreiðslubyrðina. Þegar menn líta á kostnaðarmat fjmrn. á þessu frv. sjá þeir að þessi þáttur frv. er dýrastur ef ég má orða það svo því að lækkun endurgreiðsluhlutfalls nýrra lána er talið muni kosta 140 millj. kr. og breyting á endurgreiðslu eldri lána 45 millj. kr. Það er samtals 185 millj. kr. en heildarkostnaður af frv. er talinn vera á bilinu 202--226 millj. að mati fjmrn. Þetta sýnir að þarna er um verulega hagsmuni að ræða fyrir viðskiptavini sjóðsins og ég vil taka fram, til að það liggi alveg skýrt fyrir, að þetta á við alla viðskiptavini sjóðsins frá því að lögin frá 1992 tóku gildi og að sjálfsögðu við þá sem taka lán hjá sjóðnum eftir að þetta frv. er orðið að lögum, en einnig þá sem átt hafa viðskipti við sjóðinn frá 1992. Það kemur fram í kostnaðarmatinu að ekki er lagt út í að meta hvaða áhrif þessar breytingar hafa á eftirspurn eftir lánum úr sjóðnum og það eru ýmsir aðrir óvissuþættir sem menn sjá þegar málið er skoðað í heild og ekki unnt að leggja á það endanlegt kostnaðarmat. Hins vegar var slegið á það af fjmrn. að samtals muni framkvæmd frv. kosta 202--226 millj. Það hefur komið fram í umræðum um málið að menn telja að óeðlilegt sé að leggja til að námsmenn hafi viðskipti við banka vegna þessara lána. Ég tel að slík rök séu næsta haldlítil og í sjálfu sér sé það aukin þjónusta við viðskiptavini sjóðsins að taka upp þá skipan sem hér er mælt fyrir um. Fram hafa farið viðræður á milli sjóðsins, lánastofnana og bankastofnana um hvernig unnt væri að koma frekar til móts við námsmenn sem viðskiptavini banka og ljóst er að þær viðræður gefa fyrirheit um að lánastofnanir muni veita viðskiptavinum lánasjóðsins aukna þjónustu og ekki krefjast þess af þeim að þeir sýni fram á frekari ábyrgðir gagnvart bönkunum en þeir sýna fram á gagnvart lánasjóðnum sjálfum. Eins og menn vita hefur þetta verið mikið ágreiningsefni og deilumál um langan tíma eða allt frá því að lögin voru samþykkt 1992 og bæði hér á hinu háa Alþing og einnig utan þings. Menn hafa talið að löggjöfin eins og hún er núna sé ranglát í langtum meira mæli en ég samþykki og tel að mörg orð sem þar hafa fallið eigi ekki við rök að styðjast. Ég tel að það þjóni litlum tilgangi hér og nú að fara út í umræður um þá sögu alla. Skýrslur hafa verið skrifaðar og munu liggja fyrir og úttektir um þróun sjóðsins frá 1992 og leyfi ég mér að vísa til þeirra í stað þess að fara að rifja upp það mál. Ég hef löngum sagt að í umræðu um lánasjóðinn væri nær að líta til framtíðar en vera að deila um fortíðina í þessu mikla máli og reyna að komast að niðurstöðu sem leiði til sátta um málið. Ég tel að þessi tillaga, sem ég geri í frumvarpsformi og ríkisstjórnin stendur að og stjórnarflokkarnir, sé í þeim anda að um það náist bærileg sátt, bæði á hinu háa Alþingi og einnig utan þess. Ég vil láta þess getið að í síðustu viku komu fulltrúar frá námsmannahreyfingunum á minn fund og lögðu fyrir mig úrlausarefni sem snerta framkvæmd laganna, útfærslu á úthlutunarreglum og reglugerð sjóðsins. Hef ég komið þeim ábendingum til stjórnar sjóðsins og vænti þess að um það mál takist samkomulag á milli manna enda hafi þeir í huga þann fjárhagsramma sem sjóðnum er markaður. Það tókst á síðasta ári samkomulag um úthlutunarreglurnar í stjórn sjóðsins og ég tel að það sé markmið í sjálfu sér að stefna að slíku samkomulagi aftur núna á grundvelli hinna nýju laga sem ég vona að við berum gæfu til að samþykkja fyrir þinglok í vor. Og með þeim orðum legg ég til að málið fari til 2. umr. og hv. menntmn.

Herra forseti. Hér liggur loksins fyrir frv. stjórnarinnar um breyting á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Þessa frv. hefur verið beðið býsna lengi eða allt frá því að núv. ríkisstjórn tók við. Skyldi engan undra að frv. var flett með býsna mikilli eftirvæntingu því að eins og hæstv. ráðherra vitnaði í hér áðan, þá hafa stór orð verið látin falla um ranglæti gildandi laga og líklega hafa framsóknarmenn farið fremst í flokki gagnrýnenda. A.m.k. var það samróma álit þeirra sem á hlýddu að engir hefðu komist með tærnar þar sem þeir höfðu hælana fyrir síðustu kosningar hvað varðaði loforð og núna getum við sagt yfirboð varðandi Lánasjóð ísl. námsmanna. Það var þess vegna, herra forseti, býsna áhugavert að lesa það frv. sem hér liggur fyrir. Það var bæði áhugavert fyrir það sem er í frv. og þó ekki síður vegna þess sem það fjallar ekki um. Þetta frv. fjallar t.d. ekki um samtímagreiðslur. Eins og hæstv. ráðherra sagði áðan, þá verður sama fyrirkomulag og er núna. Það kemur til vaxtastyrkur en hann beinist ekki sérstaklega að þeim sem þurfa að leita á náðir bankanna vegna þess að hann eiga allir að fá. Það skiptir sem sagt ekki máli hver er efnahagur eða hverjar eru aðstæður, allir fá vaxtastyrkinn. Það staðfesti hæstv. ráðherra líka í máli sínu hér áðan. Þannig liggur það nú fyrir, herra forseti, að það er ekki um samtímagreiðslur að ræða. Það er sama fyrirkomulag og áður og það verður greiddur svokallaður vaxtastyrkur sem allir fá. Það er líka ljóst, herra forseti, að þetta frv. fjallar ekki um afnám ábyrgðarmanna. Þetta frv. gerir ekki ráð fyrir því að jafnrétti til náms verði tryggt á Íslandi ef marka má niðurstöðu Ríkisendurskoðunar eftir að hún hafði skoðað fjárhagsstöðu sjóðsins og litið yfir gildandi lög. Í 6. gr. laganna um Lánasjóð ísl. námsmanna er kveðið á um að þeir námsmenn sem fá lán úr sjóðnum skuli leggja fram yfirlýsingu a.m.k. eins manns sem taki á sig sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins. Og ef námsmaður ekki getur fengið slíkan ábyrgðarmann, þá getur svo farið að hann geti ekki hafið nám eða þurfi að hverfa frá námi. Slíkum einstaklingi, einstaklingi án ábyrgðarmanns, getur sjóðurinn ekki veitt tækifæri til náms án tillits til efnahags, eins og segir þó í lögunum. Eins og ég gat um, herra forseti, þá tekur Ríkisendurskoðun þetta atriði sérstaklega fyrir í skýrslunni sem stofnunin gaf út um fjárhagsstöðu sjóðsins í nóvember 1995. Þar er einmitt á það bent að eðli námslána sé annað en eðli annarra lána vegna þess að námslán séu í rauninni það form á námsaðstoð sem stjórnvöld ákvarði á hverjum tíma og námsaðstoð getur ekki verið háð því skilyrði að sá sem aðstoðarinnar nýtur komi með ábyrgðarmann fyrir aðstoðinni. A.m.k. er það niðurstaða Ríkisendurskoðunar og ég held að flestir rétt þenkjandi menn hljóti að taka undir að það getur ekki samrýmst jafnrétti til náms. Nú var það svo, herra forseti, að fyrstu fréttir af niðurstöðu Framsfl. og Sjálfstfl. um breytingar á lögunum um sjóðinn bentu raunar til þess að stjórnarflokkarnir hefðu líka áttað sig á þessum augljósu sannindum. En stórsigur Framsfl. í þessu máli fólst síðan einungis í því þegar betur var skoðað að einhverjir ráðherrar voru í viðræðum við banka um að bankarnir bæðu ekki um ábyrgðarmann á yfirdráttarheimildinni, en lánasjóðurinn átti samkvæmt lögunum áfram að krefja um ábyrgðarmenn. Ef ekki verður á önnur breyting en sú sem stjórnarflokkarnir leggja til í þessu frv., þá munu námsmenn því áfram þurfa að leita til foreldra og vina og biðja þá um að ábyrgjast lánin sín. Undir velvild þeirra aðila eða fjárhagsstöðu eftir atvikum verður það síðan komið hvort menn fá námslán í lánasjóðnum sem á að tryggja jafnrétti til náms án tillits til efnahags. Lánasjóður ísl. námsmanna er mikilvægt tæki til námsaðstoðar. Það er mikilvægt tæki til þess að tryggja jafnrétti til náms. Þess vegna er brýnt að það verði tekið á þessu máli. En lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna segja ekki alla söguna um það hver lánapólitíkin er í landinu. Lögin segja reyndar tiltölulega lítið um það hvaða lánapólitík er við lýði vegna þess að lögin eru þannig upp byggð að í þeim eru mjög miklar heimildir þar sem stjórn sjóðsins eða ráðherra er falið að taka afdrifaríkar og veigamiklar ákvarðanir um það með hvaða hætti farið er með. Í raun er það ráðherra og stjórn sjóðsins sem móta lánapólitíkina á hverjum tíma. Og þannig hefur Sjálfstfl. í menntmrn. og meiri hluti hans í stjórn lánasjóðsins í rauninni getað mótað þá lánapólitík sem rekin hefur verið. Þeir hafa haft nánast sjálfdæmi um ýmis mikilvæg atriði eins og t.d. til hvaða sérnáms skuli lánað, hvaða skilyrðum námsmenn og ábyrgðarmenn skuli fullnægja, hvað beri að telja námslok, hvað sé hæfilegur námstími og það að stjórninni sé heimilt að fela bankastofnunum útborgun lána, innheimtu og aðra daglega afgreiðslu svo að fátt eitt sé talið. Ég hygg að einhverja rámi nú í það að einhver af þessum atriðum hafi þótt gagnrýni verð, en það er þó greinilegt að nú þykir Framsfl. að framkvæmd Sjálfstfl. á þessum ákvæðum á mótun lánapólitíkurinnar í landinu hafi verið með ágætum því að það er frekar bætt í ef eitthvað er með þessu nýja frv. Þannig er lagt til í þessu frv. að úrskurðir stjórnar sjóðsins verði endanlegir, þeir verði ekki kærðir til æðra stjórnvalds verði frv. að lögum. Stjórn sjóðsins á að semja reglurnar, stjórnin á síðan að rannsaka kvartanir sem upp kunna að koma og stjórnin dæmir síðan. Hún dæmir um réttmæti og sá dómur er endanlegur og verður ekki áfrýjað til æðra stjórnvalds. Er ekki eitthvað bogið við það, herra forseti, að sami aðili skuli semja reglur, skuli rannsaka mál samkvæmt þeim og fella síðan endanlegan úrskurð? Skyldi ekki þurfa að skoða þetta ákvæði ögn betur? Það er fleira sem stjórnin fær sjálfdæmi um og hlýtur að stinga í augu þegar frv. er lesið. Þannig stendur í 6. gr. frv. að ef einstaklingur sem hefur fengið lán úr lánasjóðnum starfar síðan erlendis skuli stjórnin, og ég ætla nú að vitna beint, herra forseti, því að orðalagið er svo ótrúlegt, en það er svo vitnað sé beint: ,,skal stjórnin áætla honum ríflegan útsvarsstofn.`` Ríflegan útsvarsstofn. Menn hljóta að velta því fyrir sér ef stjórnin fær heimild til þess í lögum að áætla mönnum sem starfa erlendis ríflegan útsvarsstofn án þess að nokkuð sé skilgreint nánar að hér sé eða geti verið um brot á jafnræðisreglu að ræða. Hvernig er það tryggt að þeir aðilar sem kjósa að hasla sér völl erlendis eða verða að gera það af einhverjum ástæðum fái notið jafnræðis ef stjórnin hefur það í hendi sér hvernig hún áætlar þeim útsvarsstofn og hefur þau ein fyrirmæli að gera það ríflega? Ég held, herra forseti, að hér sé farið offari og þetta verði svo sannarlega að skoða betur. Þegar farið er yfir lögin og síðan þetta frv. þá sýnist manni að það sé á um það bil 20 stöðum þar sem stjórnin hefur heimildir til þess að taka ákvarðanir um ýmislegt sem, eins og menn heyra af því sem þegar hefur verið nefnt hér, skipta verulegu máli varðandi það hvernig mönnum reiðir af í námi. Við getum nefnt bæði hvað varðar lengd náms og hver eru talin lok náms, hvað varðar ábyrgðarmenn, hvað varðar þær kröfur sem gerðar eru bæði til ábyrgðarmanna og einstaklinga og margt fleira. Það er hins vegar, herra forseti, margt sem þarf að skoða einnig nákvæmlega. Það er þannig að samkvæmt þessu frv. munu endurgreiðslur áfram hefjast tveimur árum eftir að námi lýkur og eins og ég gat um, þá er það stjórn sjóðsins sem skilgreinir hvenær námslok eru. Það þarf líka að skoða mjög nákvæmlega hvort það að breyta endurgreiðsluhlutfalli úr 5% og niður í 4,75% sé nægjanlegt þegar menn skoða möguleika fólks sem tekur námslán til íbúðaröflunar. Menn hafa skoðað þessi mál og komist að þeirri niðurstöðu að þeir sem taka lán og þurfa að sæta þeim endurgreiðslureglum sem eru í núgildandi lögum þurfi að hafa allt að 30% hærra kaup en aðrir eigi þeir að geta staðið þeim jafnfætis þegar kemur að umsóknum um húsnæðislán. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að þessi þáttur sérstaklega verði skoðaður, hvort þessi breyting sem ekki getur kallast stórvægileg hafi þau áhrif að staða þessa fólks til þess að eignast þak yfir höfuðið sé orðin viðunandi. Ég held að nauðsynlegt sé, herra forseti, að það sé skoðað alveg sérstaklega. Eins og ég gat um áðan, þá eru ekki teknar upp svokallaðar samtímagreiðslur, hér er um óbreytt ástand að ræða. En það væri fróðlegt að vita hvort ráðherra hefur hugsað sér að endurskoða grunnframfærsluna, hvort námsmenn geta átt von á einhverjum breytingum hvað það varðar. Það var eitt af því sem kom í ljós þegar könnun Félagsvísindastofnunar, samnorræna könnunin um fátækt á Íslandi, var birt að námsmenn voru jafnoft undir fátækramörkum og atvinnulausir þannig að greinilegt er að þar þarf að athuga hvað er að gerast. Ég held að það þurfi líka að skoða hvort þær breytingar einar og sér sem hér er verið að gera á lögunum verði til þess að sametning námsmannahópsins breytist aftur, en það varð niðurstaða þeirra námsmanna sem skoðuðu það mál að breytingarnar sem gerðar voru 1992 og ákvarðanir stjórnarinnar, sú lánapólitík sem hún mótaði í framhaldinu, hafi helst til bitnað á þeim sem helst þurftu á lánum að halda, þ.e. að barnafólk og einstæðir foreldrar hafi orðið verst úti og einnig hitt að lánþegum hafi fækkað og þá fækkun megi rekja eftir kjördæmum, þ.e. eftir búsetu í landinu. Það er alveg ljóst að ef ekki er hægt að breyta þessum hlutum, þá erum við ekki með lánasjóð sem við getum flokkað sem jöfnunarsjóð, lánasjóð sem tryggir jafnrétti til náms. Þá er hér líka atriði sem ég held að sé mjög mikilvægt að tekið verði á en það er atriði sem lýtur að heyrnarlausum. Nú er það svo að í 2. gr. laganna segir að lánasjóðnum sé heimilt að veita öðrum námsmönnum námslán eins og þar stendur, með leyfi forseta: ,,öðrum námsmönnum námslán en þeim sem falla undir skilgreiningu 2. mgr. 1. gr. enda stundi þeir sérnám.`` Nú er það spurning hvort hægt er að flokka það nám sem heyrnarlausir eru að reyna að stunda í framhaldsskólum landsins sem sérnám en það er alla vega alveg ljóst að þeir fáu sem treysta sér til þess þurfa að stunda framhaldsnám í mjög mörg ár, mun fleiri ár heldur en aðrir þeir sem geta notið þeirrar kennslu sem fer fram án aðstoðar því að það er svo í málefnum heyrnarlausra að þessir einstaklingar þurfa að sæta því að njóta kennslu í kannski 1--2 námsgreinum á vetri eftir því hvar þeir geta fengið táknmálstúlka. Þess vegna er eins og ég segi að þeir örfáu sem í þetta ráðast eru komnir hátt á þrítugsaldur þegar þeir ljúka framhaldsskólaprófi eða eru enn að baksa í framhaldsskóla komnir hátt á þrítugsaldur. Við hljótum að velta því fyrir okkur hvort hægt er með einhverjum ráðum að nýta lánasjóðinn til þess að mæta þessum einstaklingum. Eins og lögin eru í dag, þá hefur stjórn sjóðsins metið það svo að því er virðist að til þess væri ekki svigrúm, en ég held að þarna sé atriði sem verði að taka á. Ég gat um það hér áðan að þeir vaxtastyrkir sem menn hyggjast koma á núna verða greiddir öllum án tillits til efnahags, án tillits til aðstæðna. Það væri forvitnilegt að heyra hvort ráðherra og ríkisstjórnin hefur hugsað það mál þannig að hér séum við að stíga fyrsta skrefið í átt til formlegra námsstyrkja, þ.e. hvort við séum ef til vill að stíga fyrsta skrefið í átt að gerbreyttu kerfi. Kerfi sem yrði ekki lánakerfi heldur styrkjakerfi. Ég held að það væri upplýsandi og eðlilegt að það væri rætt í menntmn. hvort við erum ef til vill að stíga fyrstu skrefin í þá veru að breyta eðli sjóðsins. Það væri forvitnilegt ef hæstv. ráðherra vildi leggja orð í belg á eftir og upplýsa okkur um það. Herra forseti. Eins og ég gat um áðan sýnist mér þetta frv. vera rýrara í ýmsu tilliti en sumir höfðu vænst og að hv. menntmn. bíði heilmikil vinna vegna þess að ég hygg að ýmsir fulltrúar í menntmn. muni reyna að koma fram ákveðnum breytingum og menn muni reyna til þrautar að ná fram ákveðnum réttlætismálum sem verði þá hluti af lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna í framtíðinni. Ég held að ljóst sé að sum atriðin sem ég var að spyrja um ættu að vera hluti af lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Það sé jafnframt alveg ljóst að við verðum að skoða hið væntanlega hlutverk stjórnarinnar varðandi endanlegan úrskurðaraðila og sömuleiðis möguleika stjórnarinnar til að áætla mönnum ríflegan útsvarsstofn út frá því að við búum í réttarríki þar sem menn eiga að njóta jafnræðis og menn eiga líka að fá notið þess að það sé ekki sama stjórnvaldið sem semur reglurnar, sem þeir eiga að lifa eftir í þessu tilfelli, og dæmir um hvort réttlátlega er unnið og rannsakar mál.

Herra forseti. Ég vildi sérstaklega bregðast við orðum hv. síðasta ræðumanns um endurgreiðslu. Þar fannst mér ekki alls kostar farið rétt með. Í gildandi lögum er gert ráð fyrir að endurgreiðslurnar verði 7% að sjö árum liðnum frá námslokum. Þannig að það er auðvitað mjög veruleg tilslökun fólgin í því varðandi endurgreiðslurnar að fara niður í 4,75%. Auk þess sjáum við þetta líka þegar við lítum á kostnaðarmatið samkvæmt frv. Aðalatriði þessa máls er að verið er að setja inn í námslánakerfið á þriðja hundrað millj. kr. Ég tel að verulega sé slakað á varðandi endurgreiðslubyrðina. Það er eitt af mikilvægustu ákvæðunum í hinu nýja frv. Mér þótti líka slæmt að heyra þá rangfærslu sem oft hefur heyrst um lánasjóðinn að þessi lög sem nú eru í gildi hafi fyrst og fremst bitnað á barnafólki og einstæðum foreldrum. Ég get ekki tekið undir það. Ég minni fólk á að í vetur birtist t.d. viðtal við einstæða móður sem sá sér hag í því að fara í nám á ný. Hún hafði lokið háskólanámi en sá sér hag í því að fara í nám á ný vegna þess að hún hefði hærri ráðstöfunartekjur sem námsmaður en ef hún væri á vinnumarkaðnum. Við getum því séð á þessu að námslánakerfið er nú kannski ekki eins slæmt og margir hafa viljað vera láta. Nemendum í lánshæfu námi hefur fjölgað frá því að lögin um lánasjóðinn voru sett árið 1992.

Herra forseti. Vegna þess að hv. 3. þm. Reykn. talar um endurgreiðslurnar á þann hátt hversu mikill léttir þetta sé, þá væri fróðlegt að hún reiddi fram þær upplýsingar sem hún hefur um það hvort búið er að reikna það sem ég var að kalla eftir áðan, og hvort hún getur gefið okkur betri upplýsingar um sína vitneskju um það mál. Síðan hitt hvort lögin, ég gat mér nú allt eins til um að það væru þær reglur sem stjórn sjóðsins setur, hefðu bitnað á barnafólki og einstæðum foreldrum. Ég var að vitna í kannanir sem gerðar hafa verið og gerð er grein fyrir í ágætri skýrslu sem námsmenn létu gera. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst þær tölur trúverðugri til að byggja á vegna þess að þar er byggt á tölum þeirra sem voru í námi og hvernig þróunin hefur síðan verið, heldur en því hvort ein einstæð móðir er svo illa haldin á íslenskum vinnumarkaði --- og segir það nú dálitla sögu um íslenskan vinnumarkað og þau laun sem þar eru greidd --- að betra skjól sé fyrir hana innan námslánakerfisins en að vera á vinnumarkaði þegar hún er að hugsa um sína framfærslu. Mér finnst þetta ekki sambærilegt, ég verð að segja það alveg eins og er. Þó að borguð séu hraksmánarleg laun á ýmsum vinnustöðum á Íslandi þá er það ekki afsökun fyrir lánakerfi sem setur notendum sínum þess háttar reglur að augljóst er af tölum að þeir sem við hefðum kannski helst talið að þyrftu á kerfinu að halda virðast helst hafa hrakist frá námi.

Herra forseti. Ég hef ekki þá reikninga handbæra sem þingmaðurinn kallar eftir. En það hlýtur náttúrlega að vera augljóst að 7% endurgreiðslubyrði er töluvert þyngri en 4,75%. Svo mikið er víst.

Hæstv. forseti. Árið 1982 voru sett lög um námslán sem mikil sátt ríkti um milli námsmanna og með þjóðinni allri. Enda bar þáv. hæstv. menntmrh. Ingvar Gíslason, gæfu til að hafa mikið samráð við hina ólíkustu aðila við samningu laganna og komu þar m.a. allir stjórnmálaflokkar að verki. Ég held að það sé í raun borðliggjandi staðreynd að þannig hljóti að verða að standa að samningu slíkra lagabálka sem snerta hag og framtíð þjóðarinnar allrar um langa framtíð. En því miður er það þannig að þær ríkisstjórnir sem hér hafa setið að völdum frá 1991 hafa aldrei viðurkennt þessa staðreynd enda er það bjargföst trú þeirra ráðherra, sem farið hafa með menntamál þau ár sem síðan eru liðin, að þeir viti hvað þjóðinni er fyrir bestu. Svoleiðis fólk er á erlendu máli kallað ,,besservisserar``. Þess vegna eru frv. samin helst á rúmstokki ráðherrans með mikilli leynd og síðan keyrð fram á hinu háa Alþingi í kippum, eins og núna, þar sem skyndilega kemur fram mikill fjöldi stórmála sem á að keyra í gegnum Alþingi að manni skilst á þeim stutta tíma sem eftir er af þingi til vors, sem er ekki nema þrettán almennir þingfundadagar samkvæmt fyrirliggjandi starfsáætlun Alþingis. Það er öllum augljóst að ekki er reiknað með að þessi mál fái vandlega þinglega meðferð eða að mikið tillit verði tekið til umsagna sem fengnar verða frá aðilum sem málin snerta. Það verður reynt að keyra allt helst óbreytt í gegn. Svo þruma stjórnarliðar af sér baráttu stjórnarandstæðinga með því að láta helst ekki sjá sig í þingsal á meðan umræðan fer fram. Þessi fundur er einmitt gott dæmi um það. Við atkvæðagreiðslur eru þeir svo mættir líkt og forkláraðir englar og greiða sín atkvæði nákvæmlega eins og til er ætlast með sárafáum undantekningum. Enda fara af því sögur að hæstv. ráðherrar viti líka hvað þingmönnum þeirra er fyrir bestu. Árið 1992 átti Lánasjóður ísl. námsmanna í fjárþröng sem þurfti að bregðast við á einhvern hátt. Lögðu stúdentar m.a. fram ágætar tillögur um hvernig ætti að bregðast við og má m.a. minnast á tillögur frá Vöku. Allar þessar tillögur tóku á ábyrgan hátt á þeim vanda sem við var að etja. En að sjálfsögðu var ekki tekið mark á tillögum stúdenta. Ekki heldur þeirra sem komu úr röðum sjálfstæðismanna sjálfra og sett voru þau dæmalausu lög árið 1992 þar sem hugsjónin um jafnrétti til náms var mjög fyrir borð borin enda tillögurnar samdar í þröngum hópi án samráðs við námsmenn hvað þá að þar kæmu inn fulltrúar frá stjórnarandstöðuflokkum. Þessi nefnd hafði ekki setið lengi að störfum þegar í ljós kom að ekki átti að taka neitt tillit til tillagna námsmanna og ekki var heldur komið til móts við beiðni stjórnarandstöðu um að fá að fylgjast með málinu á vinnslustigi og af mikilli óbilgirni var það keyrt fram í þinginu sem frægt er orðið og gert að lögum. Síðan hafa afleiðingarnar verið að koma í ljós. Ungt, fátækt námsfólk, hefur hrakist frá námi, ungt barnafólk hefur hrakist frá námi, dreifbýlisfólk hefur síður treyst sér í nám og þar á ofan hefur endurgreiðslubyrðin verið að sliga þá sem ekki hafa getað gengið að topplaunuðum störfum að námi loknu. Fyrir utan það að afnám samtímagreiðslna hefur gert það að verkum að fólk hefur verið að borga bankavexti af framfærslu sinni og allt hefur þetta dæmi verið næsta vonlaust fyrir þá sem þurfa á fyrirgreiðslu sjóðsins að halda til að geta stundað nám svo ekki sé talað um þá sem lent hafa í þeim hremmingum að standast ekki kröfur um námsframvindu. Þeir máttu bíta gras. Námsmenn höfðu auðvitað af þessu þungar áhyggjur og stjórnarandstaðan tók mjög undir með þeim, ekki síst flokkur sem var á árunum 1991--1995 í stjórnarandstöðu, mjög ábyrgri að því er talið var og tók þessi mál mjög upp á sína arma. Þingmenn þessa ágæta flokks fluttu um þessi mál hjartnæmar ræður á hinu háa Alþingi og ég tel að ég sé ekki að ljóstra upp viðkvæmu leyndarmáli þó ég upplýsi að ég er hér að tala um Framsfl. Finnur Ingólfsson, núv. hæstv. iðnaðar- og viðskrh., sagði m.a. er hann gerði grein fyrir atkvæði sínu um LÍN í maí 1992, með leyfi forseta: ,,Virðulegur forseti. Hér eru alvarlegir hlutir að gerast og í raun og veru eru hér sorglegir hlutir að gerast. Hver hefði trúað því að árið 1992 gæti þetta gerst? Það er verið að færa aðstoð við námsmenn áratugi aftur í tímann. Jafnrétti til náms er aflagt. Það er hætt að taka tillit til aðstæðna meðan á námi stendur. Menntun er aftur að verða forréttindi hinna ríku. Lánasjóður ísl. námsmanna er í raun og veru lagður niður. Námsmönnum er vísað á bankakerfið, á okurvextina, kerfi sem á að fara að einkavæða eða gefa kolkrabbanum. Það er kolkrabbinn í þessu þjóðfélagi sem á að fara að ákveða hverjir það eru sem eiga að mennta sig. Hér er í raun og veru verið að kveða upp dauðadóm yfir mörgu ungmenninu í þessu landi hvað menntun snertir. ,,Gjör rétt, þol ei órétt``, sagði Sjálfstfl. fyrir nokkrum árum. En það var áður en hugsjónirnar brunnu upp á báli peningahyggjunnar. ... Á meðan þessir tveir flokkar, Alþfl. og Sjálfstfl., ráða ríkjum á Alþingi verður Íslands óhamingju allt að vopni í þessu húsi. Ég segi því nei, nei og aftur nei.`` Þetta var Finnur Ingólfsson.  ,,Hæstv. ríkisstjórn er nú að takast á sínum skamma valdaferli, ef frv. þetta verður nú gert að lögum, að hrinda í framkvæmd enn einni aðförinni að velferðarkerfi því sem tekist hefur að byggja upp á undanförnum áratugum. Í þetta sinn er ráðist að námsmönnum og því dýrmæta markmiði að gera öllum kleift að stunda nám óháð efnahag og búsetu er nú fórnað. ... Ég er algerlega andvígur þessu frv. og segi því nei.`` Páll Pétursson, núv. hæstv. félmrh., sagði þann 5. maí síðdegis, m.a. eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Þessi lög eru sett í algerri óþökk Framsfl. og í fullkominni andstöðu við hann. Ég leyfi mér að lýsa því yfir að Framsfl. mun ekki, þegar hann fær þingstyrk og afl til þess að stjórna menntamálum þjóðarinnar, búa áfram við þessi lög óbreytt. Við munum breyta þessum lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Framsfl. vill ekki níðast á námsmönnum og Framsfl. þekkir gildi menntunar fyrir þjóðfélagið.`` Og enn tók hæstv. núv. félmrh. til máls um þetta mál þann 13. maí og var mikið niðri fyrir að vonum og sagði m.a. eftirfarandi: ,,Þó að frv. verði að lögum hættum við ekki fyrr, stjórnarandstæðingar, en þessum lögum verður breytt. ... við munum ekki búa við þessi lög. ... Við munum reyna að breyta þeim, við munum berjast fyrir breytingum á þeim strax í haust og við unum ekki við svona lagasetningu. ... Það eru vond lög sem hér er verið að setja og þeim verður að breyta svo fljótt sem mögulegt er og ég vænti þess að námsmenn og þó sérstaklega þeir sem þessi lagabreyting hrekur frá námi, en líka þeir sem þurfa að ganga á milli bankastjóranna, muni hvern hug þessi ríkisstjórn ber til þeirra og sjái til þess að Sjálfstfl. og Alþfl. fái ekki tækifæri til að stjórna þessu landi áfram.`` 
             Og þann 15. maí gerir hæstv. núv. félmrh. svohljóðandi grein fyrir atkvæði sínu: ,,Hér er verið að setja vond og óréttlát lög sem verða öllum til óþæginda og því miður allt of mörgum til tjóns. ... Við framsóknarmenn munum ekki una þessum lögum til frambúðar. Við munum taka málið upp á næsta þingi í von um að stjórnarliðið hafi þá séð að sér. Ég bið námsmenn, aðstandendur þeirra og alla sem vilja jafnrétti til náms án tillits til efnahags að ganga í lið með okkur og reyna að knýja ríkisstjórnarflokkana til undanhalds eða refsa þeim á kjördegi að öðrum kosti. Ég segi nei við þessu frv.`` Og eðlilega ítrekaði flokksþing Framsfl. þessa hörðu afstöðu á flokksþingi í aðdraganda alþingiskosninga í nóv. 1994 --- annaðhvort væri nú. Og þar var samþykkt að hafa eftirfarandi atriði að leiðarljósi við endurskoðun laganna: ,,Mánaðargreiðslur námslána verði aftur teknar upp í stað eftirágreiðslna. Endurgreiðsluhlutfallið verði lækkað og tekjutengt. Tekið sé tillit til aðstæðna námsmanna meðan á námi stendur. Lánið beri ekki vexti enda um framfærslulán að ræða. Reglur um lánshæft nám erlendis verði endurskoðaðar.`` Maður klökknar, þetta eru háleit markmið. Og að sjálfsögðu voru þessi fögru fyrirheit ítrekuð í þeim frægu loforðalistum sem flokkurinn gaf út fyrir kosningar 1995 þar sem öllum átti nú að vera orðið ljóst að Framsfl. bæri þessi mál mjög fyrir brjósti. Vafalaust fékk hann eitthvað af því mikla fylgi sem hann uppskar í kosningunum 1995, en virðist nú vera á afar hröðu undanhaldi, út á einmitt fyrirheit um vasklega framgöngu í þessum efnum. Þá kom það mjög á óvart, þegar út var gefinn stjórnarsáttmáli ríkisstjórnar Framsfl. og Sjálfstfl. í apríl 1995, hve mjög virtist af flokknum dregið í þessu máli og er þess aðeins getið í einni setningu í því ágæta plaggi sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Lög og reglur um Lánasjóð ísl. námsmanna verði endurskoðuð.`` Punktur. En punktur þessi er að verða æ áhrifaríkara og athyglisverðara tákn eftir því sem lengra hefur liðið á þetta stjórnartímabil eins og alþjóð veit og sér hans stað víða eins og dæmin sanna. En þarna má segja að þegar hafi séð í hornið á því plaggi sem nú er að sjá dagsins ljós og heitir einmitt frv. til laga um breyting á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Og verður að segja að ekki sést þar glitta mikið í hugsjónamál framsóknarmanna frá því í kosningunum enda var kannski ekki við því að búast. Þeir eru greinilega minni máttar í þessari ríkisstjórn og hafa ákveðið að sætta sig við það hlutskipti hvað sem það kostar og þá verður niðurstaðan auðvitað í þessum dúr. Það var auðvitað leikið lítið leikrit í ungmennafélagsstíl þar sem sett var upp samráðsnefnd með fulltrúum námsmanna um gerð nýrra tillagna um LÍN þar sem fulltrúar framsóknarmanna byrjuðu að slá um sig og fluttu m.a. eftirfarandi tillögur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Höfundar þessarar greinargerðar geta sæst á að í endanlegu frv. til laga um LÍN yrði gert ráð fyrir að föst árleg endurgreiðsla námslána verði óbreytt en breytilega greiðslan miðist við að endurgreiðslubyrðin fari ekki niður fyrir 4,5% af heildarlaunum.`` --- Þarna er nú greinilega aðeins af þeim dregið samt. --- ,,Með þessari niðurstöðu væru námsmenn að teygja sig langt til sátta miðað við yfirlýst markmið sín. Þessi lækkun mundi auðvitað ekki leysa allan fjárhagsvanda ungs fólks.`` --- Og svo kemur áfram þegar lengra er komið í þessu minnisblaði: ,,Mikill tími hefur farið í það að meta kostnað við að taka upp mánaðarlegar útborganir, meta þarf aukin útlán, kostnað vegna flýtingar á útborgunum og sparnaðar af afnámi vaxtabóta. Höfundar þessarar greinargerðar völdu þá leið að fela starfsmanni Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands að leggja mat á þá reikninga. Niðurstaða þessara athugana er sú að kostnaður vegna upptöku samtímagreiðslna sé á bilinu 16,4--23 millj. kr. á hverju ári miðað við að útlán aukist ekki. Meginniðurstaðan er sú að kostnaður er óverulegur miðað við aðrar stærðir hjá LÍN og það sem eftir stendur er pólitísk ákvörðun --- á að skipta aftur yfir í mánaðarlegar útborganir eða ekki?`` En annað minnisblað lögðu framsóknarmenn fram í júní og er þá greinilega töluvert af þeim dregið enda ekki í góðum félagsskap þar sem hinn stjórnarflokkurinn er. En þar eru þeir þó enn að tala um mánaðarlegar útborganir á fyrsta missiri en tala um endurskoðuð endurgreiðsluhlutföll en tiltaka ekki stærðir. En svo leið að því að hæstv. menntmrh. fór auðvitað að leiðast þófið í þessum samráðsleik enda hafði aldrei staðið til að gera aðrar breytingar á þessu frv. en þær sem honum þóknuðust. Þessi svokallaða samráðsnefnd var allt í einu ekki lengur kölluð saman eftir fund í ágústmánuði og í byrjun þessa árs fengu aðstandendur hennar bréf um að hún hefði verið leyst upp. Þar með var hæstv. ráðherrann kominn með málið í þröngan hóp sinna manna enda hafði það sjálfsagt alltaf verið meiningin og þau vinnubrögð sem láta hæstv. ráðherra tvímælalaust best. Það var auðvitað ekki lengur haft neitt samráð við framsóknarmenn og hinn sérkennilegi dráttur á því að frv. yrði svo lagt fram var sagður vegna þess að ráðherranum hefði ekki líkað ýmist hitt eða þetta. Meðal annars sem honum átti að hafa mislíkað var að stúdentar gáfu út skýrslu um áhrif og afleiðingar breyttra laga um Lánasjóð ísl. námsmanna. Það liggur við að manni finnist að þeim sem er svo viðkvæmur í skapi kæmi betur að vera ráðherra í ráðuneyti þar sem ekki þyrfti að kljást við ungt fólk með skoðanir. En svo er guði fyrir að þakka að í hópi íslenskra námsmanna er fólk sem berst fyrir hagsmunum sínum. Hvar værum við stödd ef svo væri ekki? Þá færi ég nú fyrst að hafa áhyggjur af framtíð þjóðarinnar. En loksins rann upp sá dagur nú í byrjun apríl að þetta frv. sem svo lengi hafði verið beðið eftir og ýmsir bundið nokkrar vonir við var lagt fram á Alþingi. Og hvílík vonbrigði hljóta það hafa verið öllum þeim sem ekki höfðu enn glatað allri trú sinni á áhrifamátt framsóknarmanna, sem voru nú komnir í kjöraðstöðu, sátu í ríkisstjórn sem var að endurskoða lög sem þeir sögðu m.a. um á Alþingi 1992, og ég ætla enn að vitna hér til orða hæstv. núv. félmrh. sem sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég hef setið 21 þing, þetta er það 21. og ég fullyrði að þetta frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna er langversta frv. sem ég hef séð á Alþingi. ... Mér finnst aumlegur þáttur sumra þingmanna Alþfl. ... Þeir eru að ropa í blöðum og á gatnamótum um að þeir séu í óðaönn að laga frv., þeir séu á móti hinu og þessu, en svo lyppast þeir niður í þingsalnum og þingflokksherbergjunum og sletta svo puttunum sínum á þá takka sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að þeir styðji á þegar til atkvæðagreiðslu kemur.`` Svo mörg voru þau orð. Og vonandi þvælast puttarnir ekki fyrir hæstv. félmrh. þegar hann fer að greiða atkvæði um fyrirliggjandi frv. því afskaplega vantar nú mikið upp á að þær lagfæringar sem Framsfl. hafði látið í veðri vaka að hann berðist fyrir hafi náðst þar fram. Það koma líka úr talsvert óvæntri átt yfirlýsingar sumra þeirra framsóknarmanna sem hafa gefið í skyn að þeir legðu allt sitt að veði til að réttlátar breytingar yrðu gerðar á lánasjóðnum um ágæti frv., því mér finnst, satt að segja, að það sé í ákaflega fáum atriðum til bóta og það þurfi einhvers konar sérsmíðuð gleraugu fyrir þá sem vilja sitja áfram í ríkisstjórn hvað sem það kostar til að geta séð eitthvað af gömlu baráttumálum Framsfl. í þessu frv. Ég tek hins vegar undir með fulltrúum stúdenta þegar þeir segja að frv. sé fullkomin hryggðarmynd og mikil vonbrigði að sjá það eftir að hafa lagt á sig fimm ára þrotlausa vinnu í að berjast fyrir endurbótum og töldu þeir sig hafa til þess stuðning a.m.k. annars stjórnarflokksins. Í 1. gr. þessa frv. sem liggur hér fyrir til umræðu kemur nú reyndar fram það jákvæðasta við frv. en þar er kveðið á um skipan í stjórn sjóðsins. Lagt er til að stjórnarmönnum verði fjölgað um tvo og þar af fái Iðnnemasamband Íslands annan en það hefur hingað til aðeins haft áheyrnarfulltrúa. Ég tel það tvímælalaust vera til bóta að iðnnemar eigi aðalmann inni í stjórninni. Hins vegar sé ég ekki brýna þörf á að láta menntmrh. hafa þriðja manninn í stjórninni en látum svo vera. Í b-liðnum er aðeins verið að aðlaga ráðningartíma framkvæmdastjóra að lögum um opinbera starfsmenn sem hér voru samþykkt á síðastliðnu vori. En í 2. gr. frv. er lögð til breyting á 5. gr. laganna, 5. tölul. 1. mgr., er varðar hlutverk stjórnar. Segir þar að hlutverk stjórnar sé ,,að skera úr vafamálum er varða einstaka lánþega og öðrum málum með bókuðum samþykktum. Úskurðir stjórnarinnar í þessu sambandi eru endanlegir og verða ekki kærðir til æðra stjórnvalds.`` Mér líst nú svo á að hér sé á ferðinni alvarlegt mál og hér sé ekki gert ráð fyrir neinni óháðri kærunefnd og þetta sé eins og það stendur hér í andstöðu við þá þróun stjórnsýsluréttar á Íslandi að jafnan sé til óháð kærunefnd sem hægt sé að vísa máli til. Væntanlega verður farið mjög ítarlega yfir þetta atriði í nefnd og verð ég að segja að mér nægir ekki sá rökstuðningur sem hér fylgir í athugasemdum með frv. Varðandi b-lið 2. gr. frv. er það að segja að þar er verið að setja í lög það sem hingað til hefur verð praktíserað, þ.e. að skipaðar séu undirnefndir stjórnar til að fjalla um einstök mál og gera tillögur fyrir stjórn sjóðsins og er það í sjálfu sér gott mál. En þá kemur að 3. gr. frv. sem orðast svo: ,,Námsmaður fær greiddan vaxtastyrk sem ætlaður er til að bæta honum fjármagnskostnað vegna framfærslu í samræmi við rétt hans til námsláns á hverjum tíma. Styrkurinn greiðist við útborgun námsláns og miðast við meðaltal vaxta- og lántökukostnaðar banka og sparisjóða eins og hann er á hverjum tíma samkvæmt nánari reglum sem stjórn sjóðsins setur.`` Hér er kveðið á um vald stjórnar til að veita stúdentum einhvern styrk til að greiða niður vexti af framfærslu, þ.e. að stjórnin greiði bönkunum vaxtamun allt að 60 milljónum á ári. Athygli vekur að hvergi kemur fram hve mikill hluti vaxtakostnaðar verði bættur, aðeins það að styrkurinn er ætlaður til að bæta eitthvað af þessum vaxtamun. Þetta á víst að heita ígildi samtímagreiðslna námslána og vekur það furðu að ýmsir hörðustu talsmenn samtímagreiðslna úr Framsfl. virðast ætla að sætta sig við þennan kost. Gamalt íslenskt máltæki segir: Litlu verður Vöggur feginn, --- og það hvarflar óneitanlega að mér í þessu sambandi. Og þó kannski enn frekar þegar kemur að 5. gr. frv. sem fjallar einmitt um hitt aðalbaráttumálið, þ.e. lækkaðar endurgreiðslur og hvernig það verður nú ,,realíserað``. Þar er lagt til að fastagreiðslan sem nú er 52.968 kr. verði óbreytt og miðist áfram við vísitölu neysluverðs og auk þess verði viðbótargreiðslan 4,75%, þ.e. að öll breytingin verði sú að í stað 5% viðbótargreiðslu verði viðbótargreiðslan eftirleiðis 4,75% en það er lækkun upp á 0,25%. Látið er í veðri vaka að verið sé að lækka úr 7% en staðreyndin er sú að enginn var farinn að borga 7% endurgreiðslu. Það hefði samkvæmt lögunum átt að koma til framkvæmda fimm árum eftir að endurgreiðslur hófust en allir vissu að því yrði breytt því að annars hefði enginn námsmaður á Íslandi getað fengið húsbréfalán um ókomna framtíð og þrátt fyrir allt þarf meira að segja menntafólk að geta búið einhvers staðar. Vísir menn hafa reiknað út að þetta lækki ekki endurgreiðsluna hjá þeim sem lægstar hafa tekjurnar, þ.e. undir 1.100 þús. kr. í árslaun og detta mér þá í hug kollegar mínir kennarar sem mega að sæta því að hafa undir 80 þús. kr. í byrjunarlaun fyrir fullt starf eftir þriggja ára háskólanám og mega raunar þakka fyrir ef þeir fá fullt starf, a.m.k. hér á höfuðborgarsvæðinu. Þessi niðurstaða hvetur ekki fólk sem þarf að kosta sig til náms á námslánum til að fara í slíkt nám. Ég þekki fólk sem er að sligast undan endurgreiðslubyrði námslána sem hafði bundið miklar vonir við þau fyrirheit sem gefin höfðu verið um lækkun á endurgreiðslubyrði með framlagningu þessa frv. Það fólk hlýtur að verða fyrir miklum vonbrigðum þegar það sér niðurstöðuna sem hér liggur fyrir. Í 7. gr. frv. eru ákvæði þess efnis að stjórn sjóðsins sé heimilt að veita lán með sömu kjörum og almenn námslán vegna annarra áfalla og eru þar sérstaklega tilgreind veikindi eða takmarkað námsframboð skóla. Ég hefði frekar kosið að hafa hér opnara orðalag því það geta verið fleiri fullgildar ástæður fyrir því að námsmaður stenst ekki kröfur um námsframvindu en hér eru tilgreindar og mér finnst að það þurfi að vera heimild til að meta hvert tilvik. Ég hef á þessu stigi ekki sérstakar athugasemdir við aðrar greinar frv. Sjálfstfl. hlýtur að teljast bera höfuðábyrgð á frv. eins og það liggur hér fyrir og skýtur það nokkuð skökku við þegar maður lítur til þeirra yfirlýsinga sem frá þeim hafa komið að undanförnu um að menntamálin þurfi að hafa forgang við skiptingu fjármuna ríkisins. Hæstv. forsrh. sagði í stefnuræðu sinni á Alþingi að menntun væri helsta forsenda framfara og velmegunar þjóðarinnar. Hæstv. menntmrh. sagði á menntaþingi í Háskólabíói í vetur að tími væri kominn til að menn sýndu í verki sem þeir forgangsröðuðu í orði þegar þeir segjast vilja hlut menntunar sem mestan og bestan. Og ein stærsta fjöldasamkoma sem nokkur íslenskur stjórnmálaflokkur hefur haldið, landsfundur Sjálfstfl., samþykkti í haust að að forgangsraða ætti í þágu menntunar við skiptingu ríkisútgjalda. Efndirnar hafa síðan verið að koma í ljós, ein ráðstöfunin annarri sérkennilegri þegar litið er til hins háleita markmiðs sem menn hafa gefið sér. Fyrst var skorið niður fé til framhaldsskólanna og var þar sérstaklega vegið að fámennum dreifbýlisskólum. Svo var lagður fallskattur á alla þá sem ekki stóðust námskröfur í framhaldsskólum og var það ekkert smáræði sem ríkið ætlaði að hafa upp úr því eða 32 millj. og þýddi að þetta var þeim mun vænlegri fjáröflunarleið sem fleiri stóðust ekki próf. Nú mun ráðherra, að því er lausafregnir herma, vera á hröðu undanhaldi með þessa fjáröflun og segja mér vísir menn að nú standi þau mál þannig að menn treysti sér ekki til að praktísera þessa innheimtu nema í fjölbrautaskólunum. Þar með er farið að gera upp á milli nemenda eftir því í hvaða gerð framhaldsskóla þeir stunda nám. Reglum um innheimtu á efnisgjaldi var breytt í tengslum við samþykkt frv. við ráðstafanir í ríkisfjármálum og var sá hluti sem nemendur þurfa að greiða þyngdur þar verulega. Skyldu nú ekki þeim sem fylgja Sjálfstfl. að málum og hafa haldið að hann meinti eitthvað með þeim yfirlýsingum sem hann hefur gefið um forgangsröðun í menntamálum fara að þykja nóg um þegar þeir ofan á það sem á undan hefur gengið sjá það frv. sem hér liggur fyrir um breytingar á Lánasjóði ísl. námsmanna.

Herra forseti. Ég er þakklátur hv. þm. fyrir að rifja upp snjallar ræður mínar frá síðasta kjörtímabili. Ég lagði áherslu á að lögunum um LÍN yrði breytt og það gengur eftir. Ég lagði áherslu á að endurgreiðsluhlutfallinu yrði breytt og það er gert. Í stað 7% af tekjum, greiða námsmenn hér eftir 4,75%. Námsmenn sem áður höfðu greitt 7% af tekjum sínum, þ.e. ef þeir hefðu haft t.d. 2 millj. í árstekjur, hefðu orðið að greiða 140 þús. en greiða eftir breytinguna 95 þús.

Það hefur enginn borgað 7% ...

Þeir koma til með að gera það ef ykkur tækist nú að stoppa þetta frv. Ef ykkur tækist að stoppa þetta frv. þá hefðu þeir orðið að greiða 7%.

Þetta er blekking.


             Þetta er ekki blekking. Hv. þm. er með útúrsnúninga. Í þriðja lagi lögðum við áherslu á samtímagreiðslur. Þær eru í höfn að samþykktu þessu frv. Námsmenn fá greiðslur jafnharðan og fá þær meira að segja í bankaútibúi sínu og það er miklu betra fyrir þá heldur en að þurfa að sækja þær til LÍN. Vextir og lántökukostnaður er veittur námsmönnum sem styrkur og þetta fyrirkomulag gerir betur en jafngilda samtímagreiðslum eins og þær voru í fortíðinni. Þetta er miklu hagkvæmara fyrirkomulag fyrir námsmenn. 

Hæstv. forseti. Hæstv. félmrh. er mér afskaplega þakklátur fyrir að ég skyldi rifja upp ræðurnar sem hann hélt 1992 um LÍN og ég get svo sem vel skilið það. Þetta voru snjallar ræður og hann tók töluvert upp í sig. En ég verð nú að segja að ekki datt mér í hug að það væri svona lítið á bak við það sem hann sagði. Ég hélt það væri eitthvað meint með t.d. lækkuðum endurgreiðslum, að það væri ekki 0,25% og snerti ekki einu sinni þá sem verst standa. Og að hæstv. félmrh. skuli standa hér upp og lýsa sérstakri ánægju sinni með það atriði eru mér veruleg vonbrigði. Ég vil minna enn á að hér er alltaf verið að tala um einhverja 7% greiðslu, þ.e. að þetta hafi verið lækkað úr 7% endurgreiðslu. Það var enginn farinn að borga 7% og margbúið var að lýsa því yfir að sú fjárhæð stæðist ekki, að ekki yrði innheimt 7% vegna þess að þá gátu þeir sem það þurftu að borga ekki fengið mat í húsbréfakerfinuu. ,,Samtímagreiðslur eru í höfn``, segir hæstv. félmrh. Ég vil bara endurtaka það sem ég sagði áðan: ,,Litlu verður Vöggur feginn.`` Hann hlýtur að líta á þetta með sérstöku gleraugunum sem ég var að tala um áðan og eru sérsmíðuð fyrir þá sem vilja sitja áfram í ríkisstjórn hvað sem það kostar.

Herra forseti. Ég verð að biðja hv. þm. að lesa lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna. Nú er hún kennari og ég veit að hún getur dregið 4,75% frá 7. Þar er nokkur munur á og ég veit að ef hv. þm. reiknar þetta á blaði, þá sér hún að dálitlu munar. Ég tel að þetta sé ekkert smáræði. Jafnframt er ég ánægðari með þetta form á samtímagreiðslum en það sem var á samtímagreiðslunum áður en lögunum var breytt 1992.

Af hverju?

Af því að þetta er hentugra fyrir námsmanninn og hann verður ekki fyrir neinum aukakostnaði af þessu, gjörsamlega engum aukakostnaði. Ég tel að við þurfum að hafa hag námsmanna og hag þjóðarbúsins að leiðarljósi. Ég tel að hag námsmanna sé fyllilega borgið með þessu.

Og bankarnir?

Ja, ég vona að bankarnir fari ekki á hausinn út af þessu.

Það er alveg víst.

Hæstv. forseti. Hæstv. félmrh. var að skora á mig í reikningskeppni og ég er alveg sannfærð um að við hæstv. félmrh. erum bæði jafnfær um að draga 4,75 frá 7, en það eru bara ekki þær tölur sem við er að glíma hér. Það var enginn farinn að borga 7% og það var alltaf vitað að enginn kæmi til með að borga það því það gat ekki gengið inni í kerfinu, sú stærð fékk ekki staðist. Við getum farið í endalausar reikningskúnstir og það er hægt að setja upp flókin dæmi um hversu mikið ríkissjóður þurfi að láta út vegna þess að hann hættir við að rukka 7% eins og einhvern tíma var sett í frv. af vanhugsuðu máli. En ég verð að segja að það kemur mér á óvart og eru mér mikil vonbrigði að hæstv. félmrh. skuli vera svona ánægður með frv. Og þegar hann talar um að kostnaðurinn verði greiddur --- ég vildi bara óska að ég gæti séð út úr þessu frv. hvernig kostnaðurinn verður örugglega greiddur 

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna. Allt kjörtímabilið hefur verið beðið eftir þessu frv. í framhaldi af stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar en ekki síður kosningabaráttu framsóknarmanna og öllum stóru orðunum og fínu ræðunum sem voru fluttar af framsóknarmönnum á síðasta kjörtímabili og hér hefur verið vitnað ágætlega til af hv. síðasta ræðumanni, Sigríði Jóhannesdóttur. En loksins loksins birtist frv. eftir æðilanga meðgöngu og óhætt er að segja að fæðst hafi lítil mús. Þau skref sem hér eru stigin eru flest að mínu mati spor í rétta átt, það skal viðurkennt, en þau eru allt of stutt og sum hver orka tvímælis þar sem ljóst er að þarna er fundin pólitísk málamiðlun sem birtist á mjög broslegan máta, ekki síst í greininni sem framsóknarmenn líta væntanlega á sem grein um samtímagreiðslur. Þó að við Íslendingar búum að mörgu leyti við góð lög um Lánasjóð ísl. námsmanna miðað við það sem þekkist í nágrannalöndunum ...  Það er mitt mat að þó að í frv. séu stigin nokkur skref í rétta átt, þá takist frv. ekki að leysa þessi tvö vandamál og það er alls ekki neitt tekið á þessu síðarnefnda. Ef við lítum á helstu nýmæli frv. sem hér hafa verið til umræðu, þá vil ég fyrst nefna stóra málið sem hæstv. menntmrh. hefur sjálfur lýst yfir að vera mjög sammála, nefnilega því að lækka endurgreiðslubyrði á námslánum. Í greinargerð segir að endurgreiðsluhlutfall verði lækkað frá því sem var í fyrri lögum, þ.e. í 4,75% en það var allt að 7%. Þetta er að mínu mati í rétta átt en allt of lítið því að fyrstu fimm árin hefur endurgreiðsluhlutfallið verið 5% og nú á að lækka það niður í 4,75%. Þetta er 0,25% lækkun og þar fyrir utan er fastagreiðslan sem allir greiða óbreytt eða réttara sagt hækkuð í takt við vísitölu, úr 48 þús. í 52.500 þannig að þessi lækkun er mjög lítil fyrstu fimm árin, en það er einmitt þá sem ætla má að stúdentar vilji reyna að koma undir sig fótunum húsnæðislega og taka sitt fyrsta húsnæðislán. Auðvitað eru takmarkaðir fjármunir lagðir í þetta frv., reyndar 202--226 millj. samkvæmt mati fjmrn. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hefði komið til greina að dreifa þessu öðruvísi --- hlutfallið samkvæmt núgildandi lögum er 5% fyrstu fimm árin og síðan 7% --- hvort ekki hefði verið hægt að lækka hlutfallið meira fyrstu árin því að það er akkúrat þá sem stúdentar eru í mestum vanda vegna húsnæðislána og annars og tekjur þeirra eru kannski ekki komnar á það stig sem þær síðar verða. Ég sá dæmi ekki alls fyrir löngu þar sem einhver reiknaði út að hjón í námi sem tækju húsnæðislán og væru með námslán þyrftu að lágmarki 500 þús. kr. í tekjur og mér sýnist að breytingin sem hér er gerð muni mesta lagi lækka þessa tekjuþörf um 10--20 þús. kr. Það er of lítið skref. Það er ekki nóg að gera þetta svona og þess vegna vil ég beina því til menntmrh., og ég mun taka það upp í nefndinni, hvort ekki er hægt að breyta þessu hlutfalli þannig að meiri lækkun verði fyrst, auðvitað helst meiri lækkun alfarið. Ég skil frv. þannig að frá þessari 4,75% viðbótargreiðslu dragist fastagreiðslan sem er um það bil 52.500 kr. Það þýðir þá jafnframt að þeir sem t.d. eru atvinnulausir fá enga lækkun því það er bara þessi seinni greiðsla sem miðast við útsvarstekjur fyrra árs. Þeir sem eru atvinnulausir eða hafa mjög lágar tekjur þurfa því áfram að greiða 52 þús. kr. fastagreiðsluna á ári og ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta er ekki réttur skilningur, þ.e. það kemur engin lækkun á þá sem verst standa. Annar liðurinn sem er talinn upp þarna í nýmælum í frv. er eins og segir í greinargerð með frv., með leyfi forseta: ,,Teknir eru upp beinir styrkir til námsmanna vegna fjármagnskostnaðar sem þeir verða fyrir vegna lántöku hjá bönkum.`` Þetta er væntanlega pólitíska málamiðlunin sem náðist vegna óska námsmanna um samtímagreiðslur sem er mjög eðlileg ósk þar sem hér er um framfærslulán að ræða. Hver er lendingin? Hún er sú að tekinn verður upp beinn styrkur til námsmanna fyrir fjármagnskostnaði sem þeir verða fyrir vegna lántöku hjá bönkunum. Það á með öðrum orðum að greiða bönkunum 36--60 millj. kr. fyrir að lána út með þessum hætti. Það má vel vera að ríkisstjórnin sé sérstakur stuðningsaðili bankanna og ég tala nú ekki um ef einhverjir ákveðnir aðilar eru að eignast bankana í landinu eins og hér hefur verið rætt um fyrr í umræðunni. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. hvort lánasjóðurinn treysti sér ekki til að gera þetta fyrir minni pening en 36--60 millj. og ef hann treystir sér til þess, hvers vegna það er ekki gert. Er það vegna þess að þetta er áhugamál menntmrh., sem ég er í sjálfu sér ekki á móti, þ.e. að hann vilji auka styrki til námsmanna, að þarna hafi fundist einhver pólitísk lausn eða að það eigi reyna að bræða þetta tvennt saman, að hugmyndin sé að þarna sé fyrsta skrefið í að veita námsmönnum styrki en ekki lán? Ég segi þetta vegna þess að það kemur skýrt fram að hugmyndin sé sú að allir nemar fái þennan styrk sem mér skilst að geti verið miðað við útreikninga 10--50 þús. Ég átta mig ekki alveg á hvort þarna er miðað við 6.500 lánþega eða 2.000 lánþega samkvæmt greinargerðinni, þ.e. á hversu marga einstaklinga þessi upphæð á að deilast. En én ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé hin pólitíska málamiðlun sem í þessu felst að hann sé í raun að koma sinni hugmynd um styrki til námsmanna þarna að og hvort hann hyggst ganga lengra á þeirri braut og þá hvernig, hvort við megum búast við nýju frv. um það eða hvort hugmyndin verði sú að allir fái einhvern tiltekinn styrk. En reyndin mun vera að þeir sem ekki hafa háar sumartekjur eða eiga fjársterka foreldra að bakhjarli munu þurfa að taka lán í bönkum en aðrir geta notað þetta sem styrk eða jafnvel til fjárfestingar. Þetta er því greinilega ekki samtímagreiðsla en þetta er ákveðin leið til þess að leysa það mál sem að mínu mati er mjög athyglisverð. Samt er sérstaklega kyndugt að ríkið skuli ákveða að eyða 60 millj. til bankanna til að greiða fyrir þessa þjónustu sem ég fullyrði að lánasjóðurinn ætti að geta gert fyrir mun minni pening. Ég skil ekki alveg hvers vegna það er ekki gert og þess vegna lagði ég þessar spurningar fyrir hæstv. menntmrh. Þriðja nýmælið í frv. sem kemur fram á bls. 3 tengist stjórn sjóðsins. Þá breytingu tel ég til bóta eins og flestir ræðumenn sem hér hafa talað, þ.e. að fulltrúi Iðnnemasambands Íslands verði aðalmaður í stjórn í stað þess að vera áheyrnarfulltrúi eins og áður. Ég læt liggja á milli hluta hvort hæstv. menntmrh. á að fá þarna viðbótarmann í stjórn. Ég tel það ekki óeðlilegt. Í fjórða lið um nýmæli frv. er aftur komið inn á jákvætt atriði að mínu mati, en það er að stjórn sjóðsins verði heimilt að veita viðbótarlán vegna veikinda námsmanns eða ef skólinn býður ekki upp á fullt nám. Þetta er svar við ábendingum stúdenta um að það sé mjög hörð krafa að það verði að vera 100% námsframvinda til þess að fá 100% lán. En þetta er að mínu mati veik grein vegna þess að þarna er aðeins um heimild að ræða og það kemur engan veginn fram í frv. hvernig með þessa heimild verður farið eða hvort hún verður notuð. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna ber sjóðnum ekki að taka tillit til þessara aðstæðna og veita viðbótarlán ef rökstuddar ástæður af þeim toga sem tilteknar eru koma fram? Hversu mikið fjármagn verður til staðar til þess að beita þessu heimildarákvæði? Fer það eftir geðþóttaákvörðun stjórnar? Hvað er það sem ræður því hvort þessi heimildargrein verður notuð, hversu oft, eða fá það allir sem sækja um þetta ef rökstuðningur er viðunandi? Ég vil nefna þetta sérstaklega t.d. í ljósi barnsburðar kvenna. Ég hef mikla reynslu af því að kenna í háskólanum og ég veit mörg dæmi þess að konur lenda í vandamálum vegna barnsburðar eða barnsfæðinga og því er mjög mikilvægt að vita hvort til stendur að nota þetta heimildarákvæði, eða hvers vegna þetta er ekki skylda. Í beinu framhaldi af þessu vil ég vekja athygli, hæstv. forseti, á 2. gr. frv. Þar er talað um hlutverk stjórnar sjóðsins og það er, með leyfi forseta: ,,... að skera úr vafamálum er varða einstaka lánþega og öðrum málum með bókuðum samþykktum.`` Þetta var inni í núgildandi lögum. Síðan kemur viðbót: ,,Úrskurðir stjórnarinnar í þessu sambandi eru endanlegir og verða ekki kærðir til æðra stjórnvalds.`` Þá velti ég fyrir mér í framhaldi af því sem ég sagði áðan: Getur stjórnin ákveðið: ,,Nú ætlum við ekki að nota þessa heimild``, og þá er ekkert við því að segja og enginn getur sagt eitt né neitt. Þar fyrir utan efast ég stórlega um að svona ákvæði standist hreinlega stjórnsýslulögin. Ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir því að það verði athugað í hv. menntmn. þar sem ég sit. En með því að skoða þessa heimildargrein í samhengi við 2. gr. er veruleg ástæða til að hafa áhyggjur af því að staðið verði við það að veita viðbótarlán vegna veikinda eða vegna þess að námsframboð er takmarkað. Þá vil ég vekja athygli á því, hæstv. forseti, að samkvæmt 4. gr. verða lánin áfram verðtryggð. Það er mjög mikilvægt að þjóðin og við öll munum eftir því að námslánin eru verðtryggð og greidd til baka. En sú breyting er gerð núna í þessu frv. að í stað þess að miða við lánskjaravísitölu í gildandi lögum, þá er miðað við vísitölu neysluverðs. Þetta tel ég að vísu fyrst og fremst vera tæknilega breytingu því að þetta á sér samsvörun í öðrum lagabreytingum sem hér hafa verið gerðar að undanförnu, en ég tel rétt að námsmenn sem og aðrir sem lesa þetta frv. eigi rétt á því að fá útskýrt, t.d. frá fjmrn. í greinargerð með frv., hvað þetta þýðir. Þess vegna vil ég spyrja --- ég mun afla mér upplýsinga um það í nefnd ef ekki fæst svar hér --- hvaða áhrif þetta hefur. Er þarna um einhverjar umtalsverðar upphæðir að ræða eða ekki? Ég sakna þess að hæstv. menntmrh. hefur yfirgefið salinn. Ég vona að hann hafi náð þeim spurningum sem ég hef borið fram og að hann sé einhvers staðar í hliðarsölum. Ég tel að frv. sé spor í rétta átt að flestu leyti en það er allt of skammt gengið, ég tala nú ekki um í ljósi stóryrðanna sem fram komu í kosningabaráttunni, ekki síst frá þingmönnum Framsfl. og í ljósi þeirra ræðna sem voru fluttar á síðasta kjörtímabili. En ég mun, hæstv. forseti, fá tækifæri til þess að fylgja frv. eftir í menntmn. og afla þá þeirra upplýsinga sem ekki koma fram hér frá hæstv. menntmrh.

Virðulegur forseti. Vegna þeirra orða sem féllu hjá hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur vildi ég láta þær einföldu staðreyndir koma fram að endurgreiðslubyrði hefur verið lækkuð verulega. Það er tómur útúrsnúningur að tala um að lögin hafi aldrei náð til þeirra 7% sem í þeim stóðu. Að sjálfsögðu hefðu lögin gert það þegar að slíkum endurgreiðslum hefði komið þó að ekki hafi verið komið að því, þannig að endurgreiðsluhlutfallið hefur verið hækkað verulega. Þetta var annað af þeim meginatriðum sem ég barðist fyrir. Hitt meginatriðið að námsmenn fengju samtímagreiðslur, þ.e. greiðslur jafnharðan og námi þeirra vindur fram, er einnig tryggt á þann hátt að nú geta námsmenn fengið þessi lán greidd frá bönkunum og fjármagnskostnaður og lántökukostnaður er allur greiddur. Ég geri engan greinarmun á því og það er hreinn útúrsnúningur í nútímaviðskiptalífi og athafnalífi að gera einhvern greinarmun á því hvort lán kemur frá bönkum eða opinberum sjóði. Aðalatriðið er þetta: Námsmennirnir fá samtímagreiðslur. Fjármagnskostnaðurinn er greiddur af ríkinu þannig að námsmaðurinn ber hann ekki. Þetta eru samtímagreiðslur. Með þessu og ýmsu öðru sem kemur fram í frv. hefur Framsfl. og sá sem hér stendur fyllilega staðið við sín loforð hvað þetta varðar. Ég ætla ekki að gera önnur atriði að umræðuefni því að þingmaðurinn sem talaði á undan mér benti vissulega á margt hið jákvæða sem kemur fram í frv.

Hæstv. forseti. Mér verður nú á að segja: Var það virkilega svona lítið sem þið framsóknarmenn meintuð? Var það virkilega svona lítið? Lækkun úr 5% fyrstu fimm árin niður í 4,75% og engin lækkun fyrir þá sem eru með lágar tekjur eða atvinnulausir, þ.e. þeir þurfa áfram að greiða sína föstu greiðslu. Var þetta það sem þið meintuð? Ég verð nú að segja að ég held að einhverjir hafi þá misskilið hvað þið voruð að segja. Ég ætla ekki að endurtaka skilning okkar á samtímagreiðslum. Það er rétt, stúdentar munu fá möguleika á því að fá greitt mánaðarlega gegn því að greiða í raun og veru úr eigin vasa því að öðrum kosti gætu þeir fengið peninginn sjálfir.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breyting á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Eins og fram hefur komið í máli hv. þingmanna þá hefur orðið loksins verið nefnt nokkrum sinnum. Það er e.t.v. ekki að ástæðulausu því síðasta áratug eða svo hefur Lánasjóður ísl. námsmanna verið eitt af heitari pólitískum málum í samfélagi okkar. Það hefur verið til umræðu meðal hinna pólitísku flokka, inni á heimilum landsins og ekki síst meðal námsmannahreyfingarinnar. Það er því ekki nema von að orðið loksins heyrist því að á síðustu kjörtímabilum og í upphafi þessa kjörtímabils féllu ýmsar yfirlýsingar um málið. Má segja að byggst hafi upp pólitískar væntingar til lánasjóðsfrv. og því ber auðvitað að fagna að nú skuli það komið fram þannig að fram megi fara málefnaleg umræða um það. En um hvað hefur sú pólitíska umræða fyrst og fremst snúist? Það eru einkum þeir þættir sem hafa verið nefndir í umræðunni í dag. Það eru fyrst og fremst svonefndar mánaðargreiðslur eða samtímagreiðslur, það er lækkun endurgreiðsluhlutfalls, það er aukið svigrúm, það er um stjórn sjóðsins og það er um ábyrgðir. Að mínu mati leikur ekki nokkur minnsti vafi á því að öll þessi atriði eru með einum eða öðrum hætti inni í þessu frv. og því hlýt ég að fagna að það sé fram komið og efni þess þó auðvitað megi endalaust deila um hversu langt skuli ganga. En í það heila tekið er ekki annað hægt en fagna efni þess. Ég vil leyfa mér að víkja örfáum orðum að einstökum þáttum og nefna þá fyrst mánaðargreiðslur eða það sem kallað hefur verið samtímagreiðslur. Í liðinni viku féll dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur sem námsmaður hafði höfðað vegna innheimtuaðgerða Lánasjóðs ísl. námsmanna og féll dómurinn námsmanninum í hag þar sem sjóðurinn er talinn hafa hafið innheimtuaðgerðir heldur snemma. Þetta leiðir einmitt hugann að því sem ég hygg að flestir sem hafa átt viðskipti við lánasjóðinn þekki. Þar eru afskaplega erfið þjónustuskilyrði ef svo má kalla með fullri virðingu fyrir því starfsfólki sem þar er að sinna mjög erfiðu starfi þar sem fjölmargir þurfa að eiga leið um, þ.e. námsmenn hvort heldur þeir eru í námi hér heima eða erlendis. Ég hygg að námsmenn, fjölskyldur þeirra, vinir og aðstandendur geti rakið margar sögur um píslargöngu um langar raðir þar sem fólk þarf að taka sér jafnvel leyfi frá störfum til að sinna þjónustu við það sem kalla má miðstýrða stofnun. Ósköp sambærilegt má segja um Húsnæðisstofnun ríkisins sem sér um ákveðna þætti húsbréfa og síðan sjá bankar um aðra hluta. Ég hygg að fáar kvartanir hafi heyrst um þjónustuhlutverk bankanna varðandi húsbréf, en við þekkjum fjölmargar sögur úr umhverfi okkar, úr fjölmiðlum og jafnvel úr umræðum á hinu háa Alþingi um ýmsar aðfinnslur um þjónustu hjá Húsnæðisstofnun. Það er með öðrum orðum sú stofnanaþjónusta sem á að þjóna landinu öllu andspænis síðan þeirri þróun sem hefur verið að eiga sér stað í bankakerfinu á Íslandi. Það er liðin sú tíð að landsmenn sem þurfa á lánum að halda þurfi að sitja á bekkjum hjá bankastjóra í von um að fá lán. Það hefur breyst af ýmsum ástæðum, m.a. þeirri ástæðu að samkeppni á milli banka hefur verið að aukast verulega og snýst ekki síst um það að veita viðskiptavinum sínum sem besta þjónustu. Í þessu skyni og í þeim breytingum hafa bankar m.a. verið að byggja upp þjónustunet, net þjónustufulltrúa sem starfa í öllum útibúum banka og sparisjóða. Ég hygg að flestir landsmenn, ef ekki allir, sem eru á annað borð með viðskipti í banka, það gildir líklega um þá sem komnir eru til fullorðinsára, séu í sambandi við slíka þjónustufulltrúa sem sinna fjármálum einstaklinga og leggja sig fram um að veita einstaklingunum góða þjónustu. Það er einmitt þess vegna sem er eðlilegt að líta til þess þjónustunets sem bankarnir hafa verið að byggja upp og almennt ríkir ánægja með í samfélaginu. Það er líka vert, herra forseti, að hafa það í huga að í dag eru bankar að veita námsmönnum verulega þjónustu. Bankar eru m.a. að keppa um námsmenn sem framtíðarviðskiptavini. Árlega auglýsa bankar og sparisjóðir styrki til handa námsfólki í framhaldsskólum og á háskólastigi. Bankar færa þessum viðskiptavinum sínum ýmsar gjafir, ef svo má kalla, filofaxdagbækur og guð má vita hvað. Þeir keppa með öðrum orðum um viðskiptavini en leggja sig jafnframt fram um að veita góða þjónustu. Af þessari ástæðu finnst mér eðlilegt að draga þá ályktun að þeir notfæri sér þá þjónustu sem byggð hefur verið upp um land allt en ekki einungis bundna við eina stofnun í höfuðborginni og færa samtímagreiðslur eða mánaðargreiðslur inn í bankana vegna þess að þangað þurfa námsmenn og aðstandendur þeirra að eiga viðskipti hvort heldur þeir eru með námslán eða ekki. Það er það sem málið snýst um varðandi mánaðargreiðslur eða endurgreiðslur. Það er aðgengi námsfólks að fjármagni til þess að fjármagna nám sitt. Ef gengið er úr skugga um og ef tryggt er að námsmenn geti fengið mánaðarlegar greiðslur til að sjá sjálfum sér og fjölskyldu sinni farborða sér að kostnaðarlausu, þá er ekki hægt að líta öðruvísi á en að um mánaðargreiðslur eða samtímagreiðslur sé að ræða. Ég legg áherslu á það, sem einnig kom fram í framsöguræðu hæstv. menntmrh., að um er að ræða styrki til þess að greiða allan lántökukostnað námsmanna. Þeir eiga því ekki að bera kostnað af. Þetta tel ég skipta afskaplega miklu máli og þess vegna eðlilegt að fara þá leið sem hér er um að ræða. Auðvitað er ákveðin óvissa þegar stigin eru ný skref en ég hygg að sú óvissa þurfi ekki að vera svo mikil hvað varðar þá leið að færa þjónustuna og greiðsluna inn í bankakerfið námsfólki að kostnaðarlausu þegar litið er til þeirrar reynslu sem komin er af þjónustufulltrúum banka og þeirri ágætu þjónustu sem þar er veitt. Ég er sannfærður um að það er rétt ákvörðun og rétt skref sem stigið er með þessu, enda er það námsmönnum að kostnaðarlausu og þjónustan aukin. Niðurstaða mín er því sú hvað varðar mánaðargreiðslur og samtímagreiðslur að hvernig sem á er litið, eru þær námsmönnum að kostnaðarlausu. Þeir fá betri þjónustu mánaðarlega sér að kostnaðarlausu og ég vek athygli á að með þessu frv. er jafnvel gengið lengra en námsmenn hafa áður vonast til, þ.e. að geta notið þessarar þjónustu strax á fyrsta missiri. Þetta var um samtímagreiðslur. Þá vil ég nefna í annan stað endurgreiðsluhlutfall. Ég lýsi furðu minni á þeirri túlkun sem fram hefur komið í máli eins hv. þm. um að hér sé einungis um 0,25% lækkun að ræða. Það er ekki mjög málefnalegt að halda því fram að 7% hlutfallið sem er inni í lögum sé ekki fyrir hendi. Það er rétt líka að vekja athygli á því að það ákvæði sem hér um ræðir, að taka upp 4,75% endurgreiðsluhlutfall, er afturvirkt þannig að þeir sem tekið hafa námslán frá 1992 munu falla undir það. Það er líka rétt, herra forseti, að minna á að nú styttist mjög í að 7% hlutfallið nái til þeirra sem fyrstir tóku námslán eftir breytingarnar sem voru gerðar árið 1992. Þess vegna er það óeðlilegt og ekki málefnalegt að láta sem þessi lagabókstafur sé ekki til staðar. Verði lögunum ekki breytt munu 7% standa og þau munu ríða yfir það námsfólk sem tekið hefur lán frá árinu 1992 og þess vegna er rökrétt og eðlilegt að benda líka á að lækkunin er allt frá 7% niður í 4,75%. Ég vil leyfa mér að taka dæmi. Við getum tekið dæmi af námsfólki, hjónum sem hefðu hvort um sig að námi loknu um það bil 150 þús. kr. á mánuði, sem mun vera nokkuð algengt þó að vissulega séu til dæmi um fólk með lægri laun en 150 þús. kr. á mánuði og líka, til allrar hamingju, dæmi um fólk sem hefur meiri laun. En hjá hjónum, námsfólki sem hefur um það bil 300 þús kr. í mánaðarlaun samtals, þá erum við að ræða um lækkun ársgreiðslna um rúmlega 80 þús. kr. Ég hygg að það muni um það hjá venjulegum launþegum sem hafa þó ekki meiri laun en ég nefndi hér áðan. Rúmlega 80 þús. kr. er lækkunin á hverju ári miðað við að taka upp 4,75%. Ég nefni enn fremur svigrúmið, herra forseti. Eins og hér hefur komið fram hefur það verið baráttumál námsmannahreyfingarinnar m.a. að tekið verði tillit til veikinda námsmanna hvað varðar lánasjóðinn sem og ef skóli fellir niður námskeið. Á þessu er tekið í frv. og jafnframt trúi ég því að auk þessa félagslega svigrúms sem er til staðar í frv., þá muni hin harða samkeppni bankanna um framtíðarviðskiptavini enn frekar auka á það svigrúm sem er tryggt eigi að síður í lögunum. Þannig að svigrúmið er hér til staðar og er aukið. Þá nefni ég, herra forseti, ábyrgðarmenn. Það hefur verið mikið deilumál af hálfu námsmannahreyfingarinnar að þurfa jafnvel á tveimur ábyrgðarmönnum að halda til þess að fá lán í banka. Hæstv. viðskrh. hefur átt í samningaviðræðum við fulltrúa bankanna um að afnema þennan þátt gagnvart bönkunum, enda sé lánasjóðurinn sú trygging sem bönkunum dugar. A.m.k. er unnið að verulegri einföldun á ábyrgðarmannakerfinu sem ég hygg að sé námsfólki verulega í hag og er jafnvel ekki séð fyrir endann á því. Ég bind miklar vonir við þær samningaviðræður og þau viðbrögð sem fulltrúar bankanna hafa sýnt hæstv. viðskrh. í viðræðum um þetta mál. Þá nefni ég til viðbótar, herra forseti, ákvæði um stjórn sjóðsins. Ég tel það vera afskaplega mikilvægt að samkvæmt frv. er gert ráð fyrir því að fulltrúi Iðnnemasambands Íslands komi inn í stjórnina. Þetta hefur verið baráttumál og þetta er rökrétt í alla staði. Í þeirri umræðu sem átt hefur sér stað um auknar áherslur á starfsmenntun við uppbyggingu menntakerfis okkar og við uppbyggingu efnahagslífsins er rökrétt að Iðnnemasambandið eigi fulltrúa í stjórn lánasjóðsins. Það er í þessu sambandi líka vert að benda á að mér finnst á stundum að í umræðunni gæti þess að um stjórn lánasjóðsins sé jafnvel talað sem eitthvert skrímsli. En samkvæmt frv. er gert ráð fyrir átta einstaklingum í stjórninni og þar af eru fjórir fulltrúar námsmannahreyfingarinnar. Ég fagna því sérstaklega að rödd Iðnnemasambandsins, rödd starfsmennta, skuli nú eiga fast sæti inni í stjórninni. Niðurstaða mín, herra forseti, er sú að öll helstu markmið sem sett voru séu inni í þessu frv. Það sem skiptir mestu máli er að hagur námsmanna vænkast allverulega. Þjónusta við námsmenn mun aukast allverulega frá því sem verið hefur og endurgreiðsluhlutfall lækkar. Áhrif námsmanna og raddir námsmanna í stjórn sjóðsins eiga að heyrast sterkari og þar fram eftir götunum. Þjónustan hefur aukist. Ég nefni sem dæmi, herra forseti, ímyndaðan námsmann utan af landi sem þarf ekki lengur að virkja fjölskyldu sína til þess að sinna málum sínum gagnvart lánasjóðnum heldur getur snúið sér beint til þjónustufulltrúa síns í viðkomandi banka eða bankaútibúi hvar sem er á landinu. Það er hlutverk bankans eða þjónustufulltrúa bankans að reka erindi námsmannsins, enda á sérstakur samningur að vera í gildi á milli ríkisvaldsins og bankanna um þá þjónustu. Ég get tekið undir það sem hér hefur verið nefnt að nokkur atriði má skerpa og trúi ég að verði gert í umræðu í hv. menntmn. Ég vil þar sérstaklega nefna til viðbótar ákvæði um hámarkstíma. Þar vil ég sérstaklega hafa í huga samsetningu námsins og líta til námsmanns sem hefur iðnnám eða einhvers konar starfsnám, heldur síðan áfram til stúdentsprófs og þaðan í háskólanám eða tækniskólanám. Það þarf að vera afskaplega opið að sá námsmaður geti aflað sér menntunar með slíkri samsetningu. Í þessu samhengi hef ég oft vitnað til samsetningar menntunar Rannveigar Rist sem er glæsilegur fulltrúi yngri kynslóðarinnar við stjórnunarstörf hér á landi. Ég trúi því að staða Rannveigar Rist væri öðruvísi ef ekki væri sú samsetning menntunar hennar sem er og fyrir því þarf að vera sveigjanleiki. Þess vegna þarf hugsanlega að lengja heildarlánstíma eða lengja ákvæði um grunnnám. Á því trúi ég að verði tekið í menntmn. og rætt þar. Þá get ég tekið undir þau sjónarmið að hugsanlega þarf að telja betur upp eins og hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir vék að um hinn félagslega þátt. En ég tel að hugsunin sé askaplega skýr hvað varðar svigrúm á þessu sviði. Hvað varðar úrskurðarnefnd þá hefur það verið gagnrýnt að ákvörðun sjóðstjórnar sé endanleg og verði ekki skotið til æðra stjórnsýslustigs. Þá vil ég hins vegar benda á að í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því að stjórn sé heimilt að skipa ýmsar undirnefndir og sé ég ekkert sem útilokar að sjóðstjórn geti skipað úrskurðarnefnd til þess að taka á vafamálum. Þá má einnig benda á umboðsmann Alþingis sem allir eiga aðgang að. Að lokum þetta, herra forseti. Ég vil líta svo á að með þeirri breytingu sem hér á sér stað, þeirri grundvallarbreytingu að færa þjónustustigið inn í bankakerfið, þurfi að ræða og skoða sérlega hlutverk Lánasjóðs ísl. námsmanna í framhaldi af því. Ég tel að hlutverk lánasjóðsins eigi fyrst og fremst eftir þá breytingu að vera eftirlitsaðili með þeirri þjónustu sem bankarnir veita og taka við málum sem snúa beinlínis að námsmönnum og tryggja að þjónustustigið haldist. Og ég ítreka áhrif námsmanna í stjórn. Á síðustu árum hefur verið mikil umræða um hin ýmsu skólastig. Ekki er langt síðan hið háa Alþingi samþykkti breytingar á lögum um grunnskóla og nú hafa sveitarfélögin tekið við grunnskólastiginu. Í því eru afskaplega mikilvægar breytingar. Hér í dag og á næstu dögum munu verða rædd frumvörp um breytingar á lögum um háskóla, þ.e. háskólastigið er þar sérstaklega til umræðu, og vonandi lýkur núna a.m.k. um hríð umræðu á Alþingi um Lánasjóð ísl. námsmanna, verði þetta frv. að lögum. Næstu skref tel ég vera, herra forseti, afskaplega mikilvæg hvað varðar menntamálin, að skoða annars vegar það sem hér hefur verið ýjað að í umræðunni, þ.e. að skoða frekari útfærslu á námsstyrkjum sem viðbótarhlutverki við hið hefðbundna hlutverk lánasjóðsins í samstarfi ríkisvalds og fyrirtækja í samfélaginu þar sem fyrirtæki geti lagt fé til þess að veita námsstyrki. Og hins vegar, herra forseti, tel ég afskaplega eðlilegt að í næstu lotu verði litið sérstaklega til framhaldsskólans, ekki síst að halda áfram útfærslu á starfsmenntabrautum, uppbyggingu þeirra og skilyrði fyrir þeim. En ég vonast til þess að frv. þetta megi sem fyrst komast til hv. menntmn. og fá þar málefnalega umræðu.

Herra forseti. Hv. þm. vitnaði í upphafi máls síns til nýuppkveðins dóms Héraðsdóms Reykjavíkur. Hann fór síðan í kjölfarið á því að tala um stofnanaþjónustuna. Ég skildi það af máli hans að hann væri a.m.k. að gefa í skyn að umræddur dómur væri áfellisdómur yfir stofnanaþjónustunni. Hann talaði um stofnanaþjónustuna annars vegar og nefndi þar dæmi um Húsnæðisstofnun og lánasjóðinn versus greiðslumatsþjónustu bankanna og notaði þetta sem rök með því að æskilegt væri að hafa lánamálin inni í bankakerfinu. Ég leyfi mér að efast um að bankarnir hafi sinnt því hlutverki sem skyldi sem hv. þm. nefndi varðandi annars vegar greiðslumatsþjónustuna og einnig get ég nefnt reynslu námsmanna af því að hafa átt við bankakerfið eins og það hefur verið undanfarin ár. Tilefni andsvarsins er kannski ekki þetta heldur miklu frekar það að ég vil vekja athygli á því að dómurinn sem hv. þm. vitnaði til --- um hvað ber hann vitni? Hann ber ekki vitni um þjónustu Lánasjóðs ísl. námsmanna. Hann snerist einmitt um úrskurð stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna, um túlkun þeirrar stjórnar á landslögum. Og þessi dómur er einmitt sönnun þess óréttar sem námsmenn hafa búið við með því að hafa ekki getað skotið máli sínu til úrskurðar æðra stjórnvalds eins og venjan hefur verið. Í stað þess að leiðrétta þetta fádæma óréttlæti gagnvart námsmönnum velur þessi hæstv. ríkisstjórn að festa óréttlætið í sessi og hælir sér síðan af því að námsmenn eigi rétt á að skjóta máli sínu til umboðsmanns Alþingis og til dómstóla eins og aðrir þegnar þjóðarinnar. Þó það nú væri. En ég vil bara minna á það hér að það eru talin ein af grundvallarmannréttindum í lýðræðisþjóðfélagi að fá líka að skjóta málum innan stjórnsýslunnar til æðra stjórnvalds og það er það sem þessi dómur ber vitni um fyrst og fremst. Hann hefur ekki neitt að segja um stofnanaþjónustuna, langt í frá.

Herra forseti. Ekki skal ég andmæla því og fara í umræðu um sjálfan dóminn, enda var það í sjálfu sér ekki kjarninn í þeim hluta ræðu minnar heldur var það tekið sem dæmi. En ég nefndi þó fyrst og fremst önnur dæmi til þess að reyna að sýna fram á það að ein stofnun staðsett í Reykjavík mun ekki geta veitt sömu lipru þjónustu og þjónustunet bankastofnana er um allt land. Það var kannski meginatriðið í því sem ég var að reyna að halda fram.

Herra forseti. Það er einmitt það sem ég er að reyna að benda á hér. Um hvað snerist þessi dómur? Hvaða ályktun má draga af þessum dómi? Það má draga þá ályktun af honum að tryggja þurfi betur grundvallarréttindi námsmanna gagnvart kerfinu. Það er þvert á móti verið að festa óréttlætið í sessi í þeim lögum sem hér eru lögð til og þessi dómur kemur ekki bankaþjónustunni við, nákvæmlega ekki neitt. Það er það sem ég er að reyna að benda á í þessu andsvari og undrast að hv. þm. og ríkisstjórnin almennt skuli ekki sjá það einmitt nú þegar þessi dómur er kveðinn upp hversu mikil þörf er á því að bæta námsmönnum það óréttlæti sem þeir hafa búið við. Í stað þess velja þeir þá leið að festa óréttlætið í sessi.

Herra forseti. Hér hefur nokkuð verið rætt um endurgreiðsluhlutfallið og við höfum talað um að það væri ekki merkilegt að lækka það um 0,25%, en þá hafa menn dregið upp 7% sem eru í lögunum eins og það væri sá veruleiki sem menn væru að búa við núna. Svo er ekki. Það hefur enginn borgað meira en 5% enn þá og miðað við það sem nú stendur til, þá mun enginn gera það. En af því að hv. þm. vill endilega tala um 7% sem veruleika og reikna út frá 7%, þá væri fróðlegt að vita --- vegna þess að í 7. gr. laganna er talað um vexti, að þeir séu breytilegir, teknir hafa verið 1% vextir en þeir mega vera allt að 3% --- hvort hann óskar þá eftir því að við högum umræðunni miðað við 3% af því að þessi 3% eru í lögunum, hvort það er þá sá veruleiki sem hann telur rétt að reikna út frá og hvort það er þá jafnframt sá veruleiki sem við munum sjá á næstunni fyrst 3% eru ekki tekin út úr lögunum með því frv. sem hér liggur fyrir.

Herra forseti. Ég tel ástæðulaust að halda áfram karpi um hvort 7% séu inni, hvort þau séu hluti af veruleikanum eða ekki. Það er hárrétt að enginn hefur enn þá greitt nema 5%. En það er alveg ljóst að veruleikinn, lagaumhverfið er þannig að ef lögum verður ekki breytt, mun hópur námsmanna, eins og hér hefur verið reynt að draga fram, áður en langt um líður renna inn í það skeið að þurfa að borga 7% í endurgreiðsluhlutfall. Það er ákveðinn veruleiki og mönnum óar við þeim veruleika. Menn eru sammála að það sé óeðlilega hátt endurgreiðsluhlutfall. Það er þess vegna sem er verið að breyta prósentunum niður í 4,75. Stökkið er ekki hátt úr 5% niður í 4,75% en það munar um það. En það er verulegt frá 7% niður í 4,75%. Um það á ekki að þurfa að deila. Þess vegna eru menn að breyta þessu.

Herra forseti. Nei, það er gott að hv. þm. er búinn að koma auga á að stökkið er ekki verulegt frá 5% og niður í 4,75%. En af því að hann vitnaði í að lagaumhverfið gerði ráð fyrir 7%, þá vil ég ítreka spurningu mína af því að lagaumhverfið gerir nefnilega líka ráð fyrir 3% vöxtum. Eigum við þá að horfa á það sem veruleika fyrst menn eru svo fastir við þær tölur sem þarna eru inni? Má búast við að það verði hluti af þeim veruleika sem námsmenn og þjóðin öll horfir þá framan í á næstunni fyrst ekki er hróflað við því í frv.?

Virðulegi forseti. Ég held að það frv. sem hér liggur fyrir verði nú seint talið til stórsigurs framsóknarmanna. Hv. þm. Hjálmar Árnason, sem flutti tölu sína áðan, hafði orð á því að þetta sérstaka ákvæði sem kveður á um úrskurði stjórnarinnar í þessu sambandi séu endanlegir og verða ekki kærðir til æðra stjórnvalds, að það verði á einhvern hátt réttlætt með því að stjórn sjóðsins sé heimilt að skipa undirnefndir úr hópi stjórnarmanna til að fjalla um einstök mál og gera tillögur fyrir stjórn sjóðsins. Ég vildi aðeins fá skýringu hv. þm. á því hvort það sé hans skilningur að þetta fyrirkomulag komi í staðinn fyrir þennan sjálfsagða málskotsrétt, hvort það sé skilningur hv. þm. Enn fremur hlýtur það að teljast mjög undarlegt, virðulegi forseti, í ljósi þess að kæra til æðra stjórnvalds er miklum mun ódýrari fyrir alla aðila en þurfa að standa í því að sækja sín mál fyrir dómstólum og námsmenn eru kannski fæstir svo efnaðir að þeir geti verið með lögmenn á sínum snærum þegar þeir sættast ekki alveg á úrskurði stjórnarinnar. Mig langaði því að heyra frá hv. þm. hvort það sé hans skilningur að undirnefndir bjargi þessu klúðri eins og þetta ákvæði er úr garði gert í frv.

Herra forseti. Ef ég svara hv. 5. þm. Suðurl. þá lít ég alls ekki svo á að úrskurðarnefnd á borð við þá sem ég nefndi áðan komi í stað æðri málskotsréttar. Ég reyndi hins vegar að draga það fram og vekja athygli á því að stjórn gæti komið sér saman um þá leið sem vinnulag að hafa undirnefnd skipaða með tilteknum hætti til þess að vísa vafamálum til. Það tel ég ekkert óeðlilegt en ég ítreka að ég álít ekki að það komi í stað eins eða neins málskotsréttar. Ég vil vara við því sem þingmaðurinn sagði um stórsigur framsóknarmanna. Hér á ekkert að vera að tala um sigurvegara eða þann sem tapar. Ég tel að þetta sé mikið framfaraspor fyrir námsmenn og það er það sem er kjarni þessa máls.

Herra forseti. Í síðustu kosningum var dreift hvítu kringlóttu barmmerki. Það voru mjög margir sem báru þetta merki. Þetta merki var með heldur frumstæðu letri sem heitir curier-letur og á þessu merki stóð: Kjósum menntamál. Mjög margir báru þetta merki úr öllum stjórnmálaflokkum, Kjósum menntamál. Það var skoðun mjög margra að kosningarnar 1995 snerust að nokkru leyti um menntamál. Þáv. stjórnarflokkar, t.d. Alþfl. gengu fram með tilteknar áherslur í menntamálum í sinni kosningastefnuskrá og það gerði Framsfl. alveg sérstaklega því að hann lofaði þar meiru en nokkur annar flokkur. Ég minnist þess enn að fundur var haldinn í Háskólabíói rétt fyrir kosningarnar 1995 þar sem við sátum hlið við hlið, ég og hæstv. iðnrh., efstu menn G-listans og B-listans í Reykjavík. Samhljómurinn í okkar málflutningi var með þeim hætti að ég sagði m.a. í innskoti á þeim fundi: Kjósið einhvern okkar, einhvern fulltrúa þessara flokka. Ég gerði það vegna þess að ég treysti því að menn meintu það sem þeir væru að segja. Ég var viss um að hin gríðarlegu stóru orð framsóknarmanna hér í þingsalnum á síðasta kjörtímabili, gríðarlegar árásir þeirra á Sjálfstfl. og Alþfl. --- ég hélt að einhver innstæða væri fyrir þessum yfirlýsingum. Ég hélt að menn meintu það sem þeir sögðu og vildu í raun og veru kosta öllu til af því að þeir sögðu ekki aðeins: Hér hafa verið gerðar breytingar á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna heldur sögðu þeir t.d.: Lög um jafnrétti til náms á Íslandi eru hrunin. Það er búið að eyðileggja þetta kerfi. Menn eins og hæstv. núv. félmnrh. höfðu stærri orð en allir aðrir og sögðu um Alþfl.: Og svo koma þeir í salinn og sletta puttunum á takkana eins og ríkisstjórnin skipar. Hæstv. félmrh. sagði líka á síðasta kjörtímabili: Ég hef setið á Alþingi 21 þing, þau eru að verða 21. Þetta er versta mál sem komið hefur fram á mínum ferli, 21 ár. Þetta var sami maður sem sagði að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið væri stjórnarskrárbrot. Með öðrum orðum, þessi niðurstaða í lánamálum námsmanna var verri en stjórnarskrárbrot. Ég segi alveg eins og er, herra forseti.

Samningurinn var ekki kominn til afgreiðslu þegar LÍN-samningurinn var gerður.

Hann var þá á dagskrá og hæstv. félmrh. hafði haft þessi orð uppi um samninginn þegar þetta gerðist. Með öðrum orðum, var ekki kjósendum og öðrum vorkunn þó að þeir tækju mark á þessum mönnum og jafnvel kysu þá í stórum stíl? Ég segi jú, mönnum var vorkunn þó þeir tækju mark á þessum orðum og kysu framsóknarmenn út á þau í stórum stíl. Það er sagt að stjórnmál séu minna og minna trúverðug, það séu færri og færri sem vilji gefa sig í stjórnmál af því að leikurinn sé ómerkilegur og óheiðarlegur. Það er sagt að stjórnmálamenn segi eitt í dag og annað á morgun. Ég er sannfærður um, herra forseti, að yfirlýsingar Framsfl., sérstaklega hæstv. félmrh. og hæstv. iðnrh. fyrir kosningarnar 1995 eru til þess fallnar að veikja ekki aðeins Framsfl. látum það nú vera, heldur trúverðugleika íslenskra stjórnmála og allra sem taka þátt í þeim vegna þess að það er svo augljóst mál að menn hafa í öllum greinum, því miður, gengið á bak orða sinna og allir þeir sem héldu að þeir meintu eitthvað með þessu sem þeir sögðu 1995 hafa orðið fyrir vonbrigðum. Það er sagt að stjórnmálamenn verði að segja eitt í dag og annað á morgun vegna þess að þeir búi við þannig aðstæður að þeir verði að beygja sig undir veruleikann. Auðvitað getur það komið fyrir að stjórnmálamenn neyðist til að gera samninga um mál á ýmsan hátt og flytja rök fyrir því. En það er ekki það sem er upp í þessu máli vegna þess að augljóst er að sú frumvarpsdrusla sem hér liggur fyrir er ekki efnd að 1% á öllum þeim fyrirheitum sem framsóknarmenn komu upp með árið 1995, ekki 1%. Auk þess, hæstv. forseti, kynna framsóknarmenn þetta mál ekki sem málamiðlun heldur sem fagnaðarboðskap Framsfl. eins og hæstv. félmrh. og aðaltalsmaður málsins í dag gerði fyrir nokkrum mínútum þannig að það að hæstv. menntmrh. hælist um yfir málinu bliknar í raun og veru miðað við það evangelium sem hæstv. félmrh. syngur úr þessum virðulega ræðustól um svik Framsfl. út og suður í þessu máli. Aðalmálið var auðvitað það, eins og fram kom í fyrri umræðum í dag, að samtímagreiðslurnar voru lagðar niður. Það var aðalmálið, það var alveg tvímælalaust. Ég flutti um það frv. strax á þinginu 1993--1994 að þær yrðu teknar upp aftur. Núverandi þingflokksformaður Framsfl. lýsti alveg sérstökum stuðningi við það frv. Framsóknarmenn ítrekuðu það aftur og aftur í ýmsum yfirlýsingum að það væri það ljótasta í frv. hæstv. menntmrh., Ólafs G. Einarssonar, að afnema samtímagreiðslur. Ég ætla ekki að hafa uppi þá orðaleppa sem hæstv. félmrh. notaði um það mál því það er búið að flytja næg sýnishorn af hans málflutningi hér. En hann fullyrti í lofræðu sinni, lofræðu Framsfl. um LÍN-frv., þá fullyrti hæstv. menntmrh. --- nei, hæstv. félmrh. segi ég, það er von að mér skjöplist, --- sem ekki er starfandi heldur talandi menntmrh., má segja í þessu máli, hann fullyrti: Hér eru komnar samtímagreiðslur. Hann sagði það áðan. Hæstv. menntmrh. hefur hins vegar verið trúr sinni þvermóðsku, með leyfi forseta, alveg frá upphafi í þessu máli og sagt: Það kemur ekki til greina að taka upp samtímagreiðslur. Um það hefur málið snúist allan tímann að hæstv. menntmrh. hefur neitað því. Svo er samið og þá segja framsóknarmenn: Þetta eru víst samtímagreiðslur og hæstv. félmrh. segir: Þetta eru samtímagreiðslur. Þá birtist sérstakt fréttabréf hæstv. menntmrh. á heimasíðunni 6. apríl sl., þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Engin breyting verður á því fyrirkomulagi að lán úr LÍN eru veitt eftir á.`` Hæstv. menntmrh. lætur sér ekki nægja að hafa þá undir, framsóknarmennina, með þeim hætti sem alþjóð nú sér þó að þeir sjái það ekki sjálfir, heldur kýs hann ekki að strá heldur hella salti í opnar undir Framsfl. í þessu máli og þeir reyna að bera sig vel með því að telja sér trú um að málið sé allt annað en það er. En hæstv. menntmrh. situr sallarólegur, les erlend blöð í sæti sínu á Alþingi og sendir svo út fréttatilkynningar á heimasíðunni og segir: Hvað sem framsóknarmenn tísta, þá breytir þetta engu. Og hún er alveg ótrúleg niðurlægingin sem Framsfl. kýs sér í þessu máli. Það er auðvitað til í dæminu, hæstv. forseti, að reyna að horfa öðruvísi á þetta og velta því fyrir sér hvort Framsfl. sé kannski vorkunn. Var Framsfl. plataður inn á þetta? Ja, það skyldi þó aldrei vera að málið hafi verið þannig. Það eru fyrri dæmi þess í sögunni að leiðtogar Framsfl. hafi játað því að hafa verið plataðir. Það eru fleiri dæmi um það. Spurningin er hvort málið er þannig og þá eiga þeir náttúrlega réttlætingu gjörða sinna og geta sjálfsagt breytt þessu enn, en ég held að málið liggi ekki þannig. Ég held að þeir séu komnir alveg á enda og eymd þeirra í stjórnarsamstarfinu sé svo mikil að þeir geti ekki meira en þetta. Þetta er tveggja flokka stjórn og við sitjum gjarnan hér og ræðum þau frumvörp sem frá þeim koma og ræðum þau á margan hátt. En ég held að málið sé alveg augljóslega þannig eftir þessu frv. að dæma að Framsókn ræður engu í stjórnarsamstarfinu. Hún ræður ekki þessu máli, ekki nokkrum hlut. Íhaldið er, eins og það heitir á góðu máli nú til dags, með leyfi forseta, að taka Framsókn í nefið og kuskar svo af öxlinni á sér það sem dettur út úr þeirri slónni þegar íhaldið er búið að ganga frá sínum málum. Ég hefði ekki trúað því, herra forseti, að því hefði verið spáð um Blöndudal forðum að þessi hetjusaga yrði seinna skrifuð um þann mann sem nú er félmrh. Að minnsta kosti segi ég það, herra forseti, af fullri einlægni að ég hefði frekar viljað sjá aðra menn en hann í þessu sæti því að þrátt fyrir allt er dapurlegt að horfa upp á góða drengi ganga í verkin fyrir íhaldið með þeim hætti sem mér finnst að hann telji sig þurfa að gera núna. Eitt af því sem hv. þm. Hjálmar Árnason --- sem er nýliði í greininni og er að byrja að feta sig á þessari slóð og satt að segja vona ég að hann læri suma klækina seint sem mér sýnist að hafðir séu fyrir honum af leiðtogum Framsfl. en látum það vera --- hefur uppi í þessu máli er það að hann kallar þetta gjarnan ekki samtímagreiðslur, ég heyri að hann er alveg hættur því. Hann kallar þetta núna alltaf mánaðargreiðslur, finnst snjallara að hafa þannig vaðið fyrir neðan sig. En hins vegar túlkar hann það eins og hæstv. félmrh. að þetta séu í raun og veru samtímagreiðslur. Má ég þá spyrja hæstv. ráðherra og hv. þm. um eftirfarandi ferli: Námsmaður sendir umsókn um lán skömmu áður en hann lætur innrita sig. Um það leyti sem hann lætur innrita sig, hvert sendir hann þá umsókn? Er hún send í útibúið í Keflavík, eins og hefði mátt ætla af ummælum hv. þm. Hjálmars Árnasonar? Er hún kannski send í útibúið á Blönduósi eða Vesturbæjarútibúið í Búnaðarbankanum? Nei. Hún er send til Lánasjóðs ísl. námsmanna. Er það þá þannig í öðru lagi að námsmaðurinn fái síðan í framhaldi af þessu lán frá lánasjóðnum eins og í gegnum bankann? Nei. Námsmaðurinn fær samkvæmt frv. lánsloforð frá LÍN, eins og þetta er núna, nákvæmlega eins og þetta er núna, breytir þessu engu. Og í framhaldi af því er það þá þannig að námsmaðurinn fái lánum sínum þannig fyrir komið að þau séu tryggð til frambúðar? Nei. Því næsta skref er að hann fær yfirdráttarlán frá banka út á námsloforðin, eins og það er núna, og þegar fyrsta missiri hans lýkur borgar námsmaðurinn vexti af yfirdráttarláninu í Búnaðarbanka eða Landsbanka. Hvað borgar hann þar í vexti? Hann borgar 9,9% eða allt upp í 10,1% í vexti, eins og staðan er núna. Það eru vextirnir sem þetta unga fólk er látið borga í dag. Hvernig er það síðan? Síðan er það í fimmta lagi þannig að hann fær námslán ef hann stenst allar kröfur í janúar/febrúar og borgar yfirdráttinn frá því á haustönninni og í sjötta lagi liggur fyrir að hann getur fengið yfirdrátt áfram í bankanum á 10% vöxtum út annað missirið ef hann hefur fengið lánsloforð til heils árs. Segjum að hann ljúki þá námi og hefji aftur nám um haustið. Hvað gerist þá? Þá þarf hann aftur að sækja um lánsloforð og það fer aftur í bankann og það þarf aftur að borga af því yfirdráttarlán. Þess vegna er beinlínis blekking þegar talsmenn Framsfl. eru að setja þetta þannig upp að verið sé að létta skriffinnsku af námsmönnum. Ég skil það vel vegna þess að lánasjóðurinn er óvinsæll og það er auðvelt fyrir þá að setja hlutina svona upp og í leiðinni eru þeir að reyna að koma örlitlu höggi, eins og í hefndarskyni, á hæstv. menntmrh. En veruleikinn er sá að öll pappírsvinnan sem þeir þekkja, sem hafa með fjármál námsmanna að gera, liggur áfram á fólkinu nákvæmlega eins og hún gerir í dag. Á því verður enginn munur samkvæmt þessu frv. eins og það lítur út nú og vonandi á eftir að breyta því. En þetta er svona. Ég skora á þingmenn Framsfl. að viðurkenna að veruleikinn er þessi því það er miklu heiðarlegra en að setja hlutina þannig upp að málin séu allt öðruvísi en þau eru. Þess vegna er það þannig, eins og fyrri ræðumenn hafa hér sagt hver á fætur öðrum, að þetta eru ekki samtímagreiðslur. Ekki nema hæstv. félmrh. hafi meint að það væru samtímagreiðslur sem var komið á 1992. Ef hann telur að það hafi verið samtímagreiðslur, þá kann það að vera sjónarmið út af fyrir sig, en þá hefur hann gleymt að segja kjósendum frá því 1995. Það gerði hann aldrei, enda þarf ekki frekari vitnanna en greinar hæstv. menntmrh. á internetinu þar sem hann sýnir fram á að þetta breyti í raun og veru engu, ekki nokkrum sköpuðum hlut. Ég ætla þessu næst, herra forseti, að fara yfir nokkur atriði í frv. sjálfu og víkja fyrst að 1. gr. og spyrja hæstv. menntmrh. nokkurra spurninga og þykir mér ágætt að hann skuli vera hér þó ég meti mikils viðveru hæstv. félmrh. þá þykir mér hitt líka ágætt að hafa hæstv. menntmrh. sem hefur bréf upp á það að vera menntmrh. hér í salnum. Ég skil ekki rökin fyrir því sem fram kemur í 1. gr. frv. að menntmrn. skuli endilega þurfa þrjá menn í stjórnina. Ég skil ekki rökin fyrir því. Það er í raun orðin mjög sérkennileg stjórn þegar menntmrn. er með þrjá menn auk þess sem er frá fjmrn. þannig að það eru fjórir menn frá ríkisstjórninni í stjórninni eins og hún er á hverjum tíma. Ég hefði talið óeðlilegt að hafa það þannig, en ég spyr hæstv. ráðherrann: Hver eru rökin fyrir því? Rökin sem hann mun nefna eru þau að jafnvægi þurfi að vera í stjórninni, að úr því að kominn sé þarna inn maður frá iðnnemum, þá verði að koma inn einn í viðbót frá menntmrn. Ég tel að þetta séu í raun ekki gild rök vegna þess að raunveruleg valdastaða stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna birtist ekki á fundum stjórnarinnar eingöngu heldur í lögunum og reglugerðinni eins og hún er á hverjum tíma. Í öðru lagi vil ég taka undir það sem fram hefur komið hjá mörgum þingmönnum varðandi 2. gr. m.a. hjá hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur og segi: Ég held að þessi grein, eins og hún er hér, sé í andstöðu við þróun stjórnsýsluréttarins eins og hún hefur verið. Ég held að hæstv. menntmrh. hafi ekki svarað því máli og ég spyr hann: Hver eru rökin fyrir því að hafa þetta svona að hans mati? Í þriðja lagi er það 2. mgr. 2. gr. Þar kemur fram að stjórn sjóðsins sé heimilt að skipa undirnefndir úr hópi stjórnarmanna til að fjalla um einstök mál og gera tillögur fyrir stjórn sjóðsins. Þetta lítur sakleysislega út. En staðreyndin er sú að stjórn lánasjóðsins hefur praktíserað heimildir, hygg ég, í reglugerð um þetta efni þannig að undirnefndir af þessum toga hafi í raun endanlegt vald og þar með felist valdframsal í orðalagi greinarinnar, ef hún verður látin fara svo í gegn eins og hún lítur út nú. Ég vil biðja hæstv. menntmrh. að fara um það atriði nokkrum orðum. Þá vil ég næst víkja að 3. gr. sem er í raun og veru aðalgreinin í frv. Í grg. frá fjmrn. segir að gert sé ráð fyrir að kostnaðurinn verði 36--60 millj. kr. Finnst mönnum það ekki dálítið ónákvæm lagagrein sem kostar 36--60 millj. kr.? Hvernig hugsa menn sér að setja þessa reglur? Á stjórn lánasjóðsins að ákveða þetta í einstökum atriðum? Ég tel að þetta sé óhæfa ef Alþingi gengur ekki nákvæmar frá þessari grein en þarna er gert, alger óhæfa. Ég spyr líka: Ef þessi kostnaður er talinn vera 36 millj. kr., hver er þá höfuðstóllinn sem verið er að tala um? Ég spyr ráðherrann að því. Hvaða lánamagn er verið að tala um? Bersýnilega sýnist mér þá að verið sé að tala um 360 millj. kr. ef borga á niður allan vaxtakostnaðinn. Þá kemur að aðalatriðinu sem ég spyr ráðherrann líka um: Á að borga niður allan vaxtakostnaðinn eða aðeins hluta hans og þá hvaða hluta? Af hverju er þetta svona opið? Þetta er algert lykilatriði hvort borga á niður af þessum lánum 36 millj. kr. eða 60 millj. Um þetta snýst allt málið og það er alveg óhjákvæmilegt að þegar málið kemur úr menntmn. til 2. umr. þá verði komin skýr niðurstaða í þetta mál. Hvað þýðir þetta? Ég leyfi mér að spyrja hæstv. félmrh.: Hvernig skilur hann þetta? Af því að hann er nú aðili að þessu máli sem framsóknarmaður og telur þetta vera alveg sérstaklega gott mál í alla staði. Hvernig skilur hann þetta? Hver er skilningur Framsfl. á þessu máli? Á að borga alla vextina eða 90% af þeim eða 80% og af hverju eru þetta 36--60 millj.? Af hverju er ekki hægt að skrifa nákvæmlega niður hvað þetta þýðir? Hvernig stendur það? Og svo í leiðinni: Hvað er að frétta af viðræðunum við bankana? Það er best að spyrja hæstv. félmrh. um það af því að ég sé formann Sambands ungra framsóknarmanna hér uppi á pöllunum og hann var að hæla sér af því í sjónvarpinu um daginn að það ætti bara að fara að tala við bankana. Ja, hvílík undur og stórmerki ef Framsókn ætlar að fara að tala við bankana og ná í viðskrh. og tala við bankana. Ég hef aldrei heyrt annað eins. Miklir kjarkmenn, framsóknarmenn. Hvað er að frétta af því? Er búið að tala við bankana? Hvernig stendur það? Um hvað ætluðu þeir að tala um við bankana? Þeir ætluðu að tala um það að ábyrgðarmenn verði e.t.v. felldir niður. Af hverju? Vegna þess að ábyrgð lánasjóðsins sé nóg. Ja, það þykir nú einhver frétt að nóg sé að hafa ríkisábyrgð þannig að þessi útúrsnúningur þeirra framsóknarmanna í sambandi við þetta mál er auðvitað fyrir neðan allar hellur. Ég ætla að spyrja hæstv. menntmrh. í framhaldi af þessu: Hvað er að frétta af almenna ábyrgðarmannamálinu? Telur hæstv. menntmrh. --- ríkisstjórnarfundur stendur yfir þarna --- að til greina komi að slaka á ábyrgðarmannakerfinu? Ég vil spyrja hæstv. félmrh. sem er annar aðaltalsmaður ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki í dag: Telur hann líka að það komi til greina að slaka á ábyrgðarmannakerfinu? Ég held að ábyrgðarmannakerfið sé í mjög hættulegri stöðu. Ég þekki fjöldann allan af fólki sem stendur afar illa í þeim efnum, búið að skrifa upp á verulegar fjárhæðir sem er ekki nokkur glóra í miðað við efnahag viðkomandi. Herra forseti. Ég ætla næst að víkja að 5. gr. frv. og spyrja hæstv. félmrh. um hana. Hún fjallar um það að fastagreiðslan skuli vera óbreytt. Fastagreiðslan verður óbreytt. Hvað þýðir það? Það þýðir að allir þeir lántakar sem eru með að mér sýnist um 92 þús. kr. á mánuði eða minna, standa í raun og veru óbreyttir eftir. Eru þetta mistök eða telur Framsfl. fullnægjandi að þeir lántakar sem eru með lægstu tekjurnar fái í rauninni enga endurbót í þessu frv. vegna þess að fastagreiðslan er föst? Hún er föst. Það er athyglisvert að þetta fólk er því miður stór hluti lántaka hjá lánasjóðnum, t.d. verulegur hluti kvenna í ríkisstörfum og kennarastéttin að stórum hluta. Stendur til að hafa þessa tölu óbreytta? Er það virkilega meiningin að koma svona sérstaklega fram við láglaunastéttirnar hjá ríkinu sem eru einkum konur? Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra um 7. gr. frv. Ég spyr hvort hann telji ekki að í henni felist valdframsal. Ég vil biðja hann að útskýra hana. Af hverju er ég að spyrja þennan hæstv. ráðherra um valdframsal? Það er aðallega vegna þess að hann var manna harðastur í að tala um valdframsal hér á síðasta kjörtímabili. Þannig að ég gef mér að hann hafi ekki gleymt því öllu og sé þess vegna tilbúinn til að rökræða það mál aðeins nánar. Herra forseti, ég er kominn að lokum ræðu minnar. Ég segi það eins og er að ég tel ekki að það frv. sem hér liggur fyrir marki nein kaflaskil í íslenskum menntamálum, því miður. Áfram er það þannig að námsmenn munu hrökklast frá námi vegna þess hvernig á þessum hlutum er haldið, vegna þess að samtímagreiðslur eru ekki teknar upp, vegna þess að ábyrgðarmannakerfið er ofurþungt og vegna þess að endurborganirnar eru allt of erfiðar. Enn stöndum við frammi fyrir því að fjalla um frv. eins og á síðasta kjörtímabili þar sem námsmenn fengu hvergi nærri að koma lokagerð málsins, nákvæmlega eins og á síðasta kjörtímabili. Maður hlýtur auðvitað að velta fyrir sér hvort þetta sé sá veruleiki sem námsmenn og menntakerfið á Íslandi þurfi að búa við til frambúðar. Út af fyrir sig er það sjálfsagt þannig að mjög margir munu draga þá ályktun að Framsfl. sé ekki framar treystandi í menntamálum. Það er alveg rétt að honum er ekki treystandi í menntamálum. Það er kannski ekki aðalatriðið í málinu heldur hitt, að við skulum hafa búið við kerfi sem var sátt um eins og hæstv. ráðherra Finnur Ingólfsson orðaði það á síðasta kjörtímabili. Það var full sátt um lánakerfið frá 1982. Það var þjóðarsátt um það kerfi en það var skemmt. Aftur tekur ný stjórn við á grundvelli fyrirheita sem hafa verið gefin og það er ekkert lagað af því sem lofað hafði verið og það er ekki samið við námsmenn en þó eru þetta kjör þeirra. Það er ekki talað við neinn í raun og veru en þó er verið að tala hér um kjör --- hversu margra? Sennilega um 25 þús. Íslendinga sem eru að borga af lánum hjá Lánasjóði ísl. námsmanna. Ég segi eins og er, herra forseti, að ég tel að Alþingi sé að setja sjálft sig í alvarlega stöðu með þessu. Það er verið að veikja það og menntakerfið til frambúðar. Í þeim efnum er ábyrgð Framsfl. mikil og hlutur þeirra framsóknarmanna ljótur.

Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður fór mikinn og flutti með ágætum tilþrifum ræðu sem mér fannst því miður ekki afskaplega málefnaleg heldur um of einkennast af gífuryrðum, hrópum og köllum, en flutningurinn var skemmtilegur. Þá finnst mér athyglisvert að einkum í fyrri hluta ræðunnar vék hv. þm. mjög oft að lagasetningu sem átti sér stað 1992, þegar gildandi lög voru sett, en lítur fram hjá því að við erum einmitt að breyta lögum núna vegna þess að það er ósætti um þau lög sem þá voru sett. Og að blanda þessu tvennu saman finnst mér ekki afskaplega málefnalegt. Hann sakar síðan framsóknarmenn um að flytja lofræðu um það. Það má kalla það lofræðu eða hvað sem er. Hins vegar hafa framsóknarmenn reynt að fjalla málefnalega um það hverju þeir hafa haldið fram og hvað felst í þessu og hvernig þeir túlka þetta. Ég geri svo sem lítið með þá túlkun sem hv. síðasti ræðumaður hefur á því. Það er hans túlkun og hans gífuryrði en ég minni á þær raddir sem m.a. hafa komið frá fulltrúum námsmannahreyfingarinnar, eins og stjórn Iðnnemasambandsins og fleirum. Þar er litið á þetta mál öðrum augum en hv. síðasti ræðumaður. Það er einnig athyglisvert að í því mikla írafári sem gert er úr 4,75% endurgreiðsluhlutfallinu er hægt að benda á að fyrir þinginu liggur frv. frá hv. þm. Alþb., þar sem gert er ráð fyrir 4,5% og það munar sannarlega ekki nema 0,25% --- úlfur, úlfur! Þá vil ég að lokum, herra forseti, talandi um trúverðugleika, minna á að í ráðherratíð hv. síðasta ræðumanns reyndi hæstv. þáv. ráðherra að koma á breytingum á Lánasjóði ísl. námsmanna. Hann vakti þar með miklar væntingar og vonir en tryggði þær ekki með fjárframlögum. Og hvað er það sem menn hafa gagnrýnt fyrir ótrúverðugleika?

Virðulegur forseti. Þetta er nú blaður þetta síðastnefnda, vegna þess að veruleikinn er sá að sjóðurinn stóð mjög vel samkvæmt niðurstöðu Ríkisendurskoðunar á sínum tíma og eiginfjárstaða sjóðsins batnaði ekki við þær breytingar sem voru gerðar 1992, heldur versnaði hún. Ég skora því á hv. þm. að kynna sér þessa hluti betur áður en hann lepur upp hráan áróðurstextann frá síðasta kjörtímabili, þetta var ekki svona. Þeir framsóknarmenn, eins og t.d. hæstv. iðnrh., fóru mikinn í málflutningi á síðasta kjörtímabili til að afsanna þessar fullyrðingar um lánasjóðinn sem ég skora á hv. þm. að kynna sér. Varðandi það hvort hv. þm. lætur sér þessa hluti í léttu rúmi liggja eða ekki þá segi ég alveg eins og er, herra forseti, því miður er mér eiginlega sama um það. Mér hefði þótt vænt um ef hv. þm. hefði haft til að bera samvisku til að finna pínulítið til við að bera fram þessi ósköp hér á Alþingi, en úr því að hann gerir það ekki þá verður að hafa það. Ég er örugglega ekki maður til að breyta viðhorfum hans. En ég hvet hann til þess, sem ungan mann hér á Alþingi, að velta því fyrir sér hvort það geti ekki verið að einn og einn maður hafi í síðustu kosningum kannski stutt Framsfl. í trausti þess að þeir gerðu a.m.k. betur en stendur í þessu frv.

Herra forseti. Varðandi það sem ég nefndi hér áðan um að þáv. hæstv. menntmrh. hefði skilið lánasjóðinn eftir í óvissu en með fögur fyrirheit, þá hafa m.a. námsmenn gagnrýnt hv. þm. fyrir það. Það hefur komið fram m.a. í skýrslu sem námsmenn hafa tekið saman þar sem hv. þm. er gagnrýndur sem þáv. hæstv. menntmrh. Þannig að þar hef ég kynnt mér þetta mál. En ég tel ekki að öðru leyti þörf á að ræða það. Ég stend við það sem ég sagði áðan í ræðu minni að ég tel að með þessu frv. sé komið til móts við flestar, nánast allar, óskir námsmanna og að framsóknarmenn standi þar með við það sem þeir sögðu fyrir kosningar. Þess vegna styðjum við frv. og erum afskaplega sáttir við það, hvað sem líður ræðum hv. þm.

Virðulegi forseti. Það er ekki lítið sem menn eru búnir að afreka. Ég segi alveg eins og er að mér sýnist að hv. þm. sé bara í góðum málum eins og það heitir í Spaugstofunni. En ég hvet hann til að lesa tillögur framsóknarmanna í nefndinni um endurskoðun Lánasjóðs ísl. námsmanna frá því í fyrra. Lagt fram í mars 1996. Þar eru ein 30 atriði sem mér sýnist að hafi bara dottið út af einhverjum ástæðum. Ég hef ekki tíma til að lesa þau öll upp hér en það er bersýnilegt að hv. þm. þarf að gera sér grein fyrir að það getur verið einn og einn maður hér í salnum sem er með á pappír það sem hann er að fullyrða. Fyrir utan það sem hann sagði svo um lánasjóðinn eins og hann var 1991 ætla ég bara að segja alveg eins og er, að ef það er hörð gagnrýni sem fram kemur í skýrslu námsmanna um lánasjóðinn þá kann ég vel að meta þá gagnrýni vegna þess að í raun og veru er þvert á móti talað um að í reynd hafi eiginfjárstaða sjóðsins verið allgóð. Aðalatriðið er það, herra forseti, eins og hæstv. iðnrh. benti á á síðasta kjörtímabili, að það var þjóðarsátt um lánasjóðinn. Það voru sett lög um lánasjóðinn 1982 og það var mjög góð sátt um þau lög. Það var í tíð Ingvars Gíslasonar, sem er framsóknarmaður og beitti sér mjög í þessum málum og á myndarlega sögu í lánamálunum, sem er annað en sagt verður um núv. hæstv. ráðherra Framsfl. Síðan eyðilögðu þeir þetta mál að nokkru leyti á síðasta kjörtímabili, skemmdu sjóðinn verulega. Það fækkaði t.d. lántakendum hjá sjóðnum um 30% á mjög stuttum tíma. Það er alveg ljóst mál að með þessu frv. eins og það lítur út er ekki, ég endurtek, ekki, verið að koma aftur á þjóðarsátt um Lánasjóð ísl. námsmanna. Það verða áfram, þrátt fyrir þetta plagg, átök um þann sjóð.

Herra forseti. Eins og þegar hefur komið fram í þessari umræðu þá er ég prýðilega ánægður með þetta frv. Það er góð samstaða um það meðal stjórnarflokkanna. Ég er þakklátur fyrir það. Hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir minntist á vandamál sem getur skapast varðandi húsnæðiskaup námsmanna að loknu námi. Samkvæmt núverandi greiðslumati vegna afgreiðslu húsbréfa er miðað við 18% tekna. Það hefur verið tekin ákvörðun um að færa afgreiðslu húsbréfa, greiðslumat og veðmat, yfir til bankanna. Sú vinna er komin vel á veg. Í því sambandi hef ég sett á fót nefnd til að athuga greiðslumatið sérstaklega. Ég tel að það komi til greina að hugsa greiðslumatið upp á nýtt. Taka fyrst frá einhverja ákveðna upphæð sem þyrfti til framfærslu viðkomandi fjölskyldu miðað við fjölskyldustærð og síðan gæti það sem út af stæði þegar framfærslunni væri borgið farið til húsnæðiskaupa eða annarrar eyðslu. Þessi vinna er sem sagt komin í gang. En mér er alveg ljóst að ef 7% hefðu verið látin standa þá hefði verið mjög torvelt fyrir námsmenn sem koma úr dýru námi að komast yfir húsnæði að námi loknu. Hv. þm. Svavar Gestsson, hélt hér gífuryrta ræðu að vanda. Þetta var sama gamla spólan og við erum búin að hlusta á nokkrum sinnum. Hlutur hv. þm. í þessu lánasjóðsmáli er nú þannig að í hans sporum mundi ég hafa þagað við þessa umræðu. Hann hefur það sem af er þessu kjörtímabili gert bókstaflega allt sem í hans valdi stendur til að reyna að koma í veg fyrir að stjórnarflokkarnir næðu samstöðu um breytingu á Lánasjóði ísl. námsmanna. Hann hefur ausið hv. menntmrh. svívirðingum í tíma og ótíma. Hann hefur ekki sparað brigslin við framsóknarmenn um að við séum alltaf að svíkja. En hann hefur ekki gert þetta með hagsmuni námsmanna fyrir augum, sem hafa augljósa hagsmuni af því að lögunum verði breytt sem fyrst. Hann hefur gert þetta í þeirri von að geta rekið einhvern fleyg á milli stjórnarflokkanna í þessu máli í þeirri von að Alþb. hefði pólitíska hagsmuni af því að lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna yrði ekki breytt. Þegar lögin um LÍN voru til umræðu 1992, og það var reyndar áður en samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið var til umræðu hér á þinginu, gagnrýndi hv. þm. Svavar Gestsson harðlega þá breytingu sem þáv. ríkisstjórn beitti sér fyrir á Lánasjóði ísl. námsmanna. Hann var óspar á það í síðustu kosningabaráttu að hann mundi beita sér fyrir breytingu á lögunum um LÍN. Hann efnir nú ekki það loforð á þessu kjörtímabili því það er ekki hann eða flokkur hans sem er að breyta þessum lögum. Það eru stjórnarflokkarnir. Það eina sem hann og hans flokkur hefur gert er að flytja frv. á þskj. 7 á þessu þingi, frv. til laga um breyting á lögum nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það er reyndar að mér sýnist allur þingflokkur Alþb. og meira að segja þingflokkur óháðra sem skrifar upp á þetta frv. svona lauslega talið. Það væri kannski ástæða til að skoða þetta frv. pínulítið, herra forseti, og bera saman við það frv. sem hér liggur fyrir til umræðu. 1. gr. er svona, með leyfi forseta: ,,Eftirfarandi breytingar verða á 6. gr. laganna: 1. Í stað 1.--3. mgr. koma tvær nýjar málsgreinar sem orðast svo: Námslán skal greiða út mánaðarlega meðan námsmaður stundar nám. Námslán skal þó ekki greitt út fyrr en námsmaður hefur lokið einu missiri af námi sínu með tilskildum árangri. Þegar námsmaður hefur lokið einu missiri með tilskildum árangri fær hann lán fyrir það missiri og svo áfram mánaðarlega meðan hann stundar nám.`` Sú niðurstaða sem er hér í frv. er námsmanninum ekki jafnhagstæð, hún er betri fyrir námsmanninn heldur en lagt er til í frv. Alþb. ,,2. 7. mgr. fellur brott.``Þessi 7. mgr. er uppfyllt að því leyti til að námsmenn fá styrk út á lántökukostnaðinn. 2. gr. frv. hv. þm. Alþb., með leyfi forseta: ,,Í stað 3. mgr. 8. gr. laganna kemur ný málsgrein sem orðast svo: Viðbótargreiðslan miðast við ákveðinn hundraðshluta af útsvarsstofni ársins á undan endurgreiðsluári. Hundraðshluti þessi er 4,5%. Frá viðbótargreiðslunni samkvæmt þessari málsgrein dregst fasta greiðslan skv. 2. mgr.`` Hérna fór Alþb. að vísu aðeins lengra en niðurstaðan verður í því frv. sem hér er til reiðu. En Alþb. var þó tilbúið að leggja til að endurgreiðsluhlutfallið yrði 4,5%. Ég viðurkenni að það er dálítill munur á 4,75% og 4,5% en það er miklu meiri munur á 7% og 4,75%. Síðan er ákvæði til bráðabirgða, herra forseti, þar sem lagt er til að sérstaklega verði tekið á eftirfarandi þáttum: ,,a. reglum um námsframvindukröfur.`` Það er nú hér í þessu frv. ,,b. ákvæðum um endurgreiðslubyrði.`` Það er hér í þessu frv. ,,c. kröfum um ábyrgðarmenn.`` Það eru góðar líkur á því að ábyrgðarmanna verði ekki krafist varðandi lánin í bönkunum. Ég kem síðar að þessu með ábyrgðarmenn við LÍN. ,,d. úthlutunarreglum og framsetningu þeirra.`` Það er líka tekið á þessu. Þetta stjfrv. gerir nefnilega miklu betur en að uppfylla þær kröfur sem Alþb. setti fram í upphafi þings í haust. Mér hefur satt að segja fundist tveir þingmenn Alþb. og einn frá hreyfingu fólksins, þ.e. Þjóðvaka, hreyfingu fólksins, vera dálítið veruleikafirrtir þegar þeir eru að tala um að 7% sé enginn raunveruleiki, það hafi enginn borgað 7%. En nú ætla ég, herra forseti, að lesa úr greinargerð þessa frv. á þskj. 7 frá Alþb. á liðnu hausti. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Þegar lögunum um Lánasjóð íslenskra námsmanna var breytt árið 1992 var endurgreiðsluhlutfallið hækkað verulega. Tekjutengda afborgunin hækkaði úr 3,75% í 5% fyrstu fimm árin og er síðan 7% af tekjum þar til lánið er að fullu greitt.`` Þá kunnu þeir lögin þegar þeir voru að semja frv. á þskj. 7 og þá voru þeir ekkert í vafa um að 7% væru raunveruleiki. Herra forseti. Loforð Framsfl. í síðustu kosningabaráttu og þau fyrirheit sem við gáfum við umræðurnar 1992, sem hér hefur verið margvitnað til, hafa verið efnd. Við lofuðum að beita okkur fyrir breytingum á lögunum um LÍN. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa orðið sammála um að breyta lögunum um LÍN. Við vildum lækka endurgreiðsluhlutfallið úr 7% og það hefur verið lækkað niður 4,75%. Það er alveg sama hvað hv. þm. ber höfðinu við steininn, samtímagreiðslur eru teknar upp. Námsmenn geta gengið að samtímagreiðslum og bankarnir lána námsmönnum jafnóðum og þeim vindur fram í náminu. Og meira en það. LÍN veitir námsmönnum styrk sem ber uppi alla vexti og lántökukostnað. Það stendur skýrum stöfum í 3. gr. frv., herra forseti: ,,Námsmaður fær greiddan vaxtastyrk sem ætlaður er til að bæta honum fjármagnskostnað vegna framfærslu í samræmi við rétt hans til námsláns á hverjum tíma. Styrkurinn greiðist við útborgun námsláns og miðast við meðaltal vaxta- og lántökukostnaðar banka og sparisjóða eins og hann er á hverjum tíma samkvæmt nánari reglum sem stjórn sjóðsins setur.`` Skilningur minn er sá, og ég vænti þess að það sé líka skilningur allra stjórnarliða, að hér sé um að ræða alla vextina og lántökukostnaðinn, allan þann fjármagnskostnað sem fellur á varðandi þessarar milligöngu bankanna.  Hv. þm. talaði fjálglega um yfirdráttarvextina sem námsmenn eru að borga núna þessa dagana og það var að vissu leyti alveg rétt hjá honum, merkilegt nokk. En hann gat ekki um að eftir breytingu á lögunum þurfa námsmenn ekki að greiða þessa yfirdráttarvexti sjálfir heldur greiðir Lánasjóður ísl. námsmanna þá fyrir þá. Við lögðum til að harkalegum ákvæðum um námsframvindu yrði breytt og sveigjanleiki aukinn varðandi námsframvindu. Þetta er gert í frv. Hv. þm. spurði um ábyrgðarmannakerfið. Það er ekki tekið sérstaklega á því í þessu frv. að afnema eða draga úr ábyrgðarmannakerfinu á námslánunum. Ég þekki dæmi þess að ábyrgðarmenn námslána hafa verið krafðir um endurgreiðslu og það er út af fyrir sig ekki gott. En við búum við það þjóðfélag þar sem persónulegar ábyrgðir hafa verið tíðkaðar í allt of ríkum mæli. Það er í gangi vinna á vegum félmrn. og viðskrn. með aðild lánastofnana að reyna að draga úr þessum ábyrgðum. Ég sé það fyrir mér í framtíðinni að hægt verði að milda þessa ábyrgðarmannakröfu og reyna að komast út úr þessu kerfi. Hv. þm. spurði um hvað meint væri með þessu um fastagreiðsluna, af hverju þessi tala væri þarna. Ég tel ... 

Já, hún er uppreiknuð.

Já.  Hv. þm. spurði um valdframsal í 7. gr. Ég átta mig ekki vel á hvað hann átti við en þar segir, með leyfi forseta: ,,Þá er stjórn sjóðsins heimilt að veita lán með sömu kjörum og almenn námslán vegna annarra áfalla en greinir í 1. mgr., svo sem ef námsmanni stendur ekki tímabundið til boða fullt nám samkvæmt skipulagi skóla eða veikindi valda því að námsmanni tekst ekki að standast prófkröfur.`` Þetta finnst mér bara aldeilis prýðileg viðbót við 12. gr. laganna. Og ég sé ekki neitt valdframsal í þessu út af fyrir sig. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meira. Ég vona að ég hafi svarað þeim spurningum sem til mín var beint sérstaklega. Ég hef látið mig þetta mál miklu varða og ég er mjög ánægður með að það skuli vera leyst.

Virðulegi forseti. Það sem við erum að upplifa hér og nú er Framsfl. í tíma og rúmi. Það er að renna upp fyrir æ fleirum fyrir hvað Framsfl. stendur sem flokkur, að Framsfl. er eitthvað sem hægt er að segja um: Þá og nú, fyrir og eftir, og í sviga fyrir aftan sjá menn kosningar. Tvö andlit Framsfl. hafa nefnilega birst okkur aftur og aftur. Loforðin og yfirboðin fyrir kosningar og efndirnar litlu, eftir kosningar. Ef einhver man ræður þingmanna Framsfl. í þessum sal í ársbyrjun 1992 þá er það sú sem hér stendur. Og þær voru sko í öðru tónfalli, með öðru innihaldi og sannarlega með meiri vandlætingu en þær ræður sem hér hafa verið fluttar í dag af öllum. Undanskil ég þá engan. Þingmenn Framsfl. hafa vinninginn í því öllu. Nú er styrkur fyrir lántökukostnaði í bönkum betri en samtímagreiðslan sem hrópað var á þá. Og satt best að segja er það svo eins og fram hefur komið að 7% endurgreiðsluhlutfall í lögunum er í raun og veru ekkert eða átti ekki að vera neitt til að hafa áhyggjur af nema því aðeins að Sjálfstfl. 

Herra forseti. Það er í hæsta máta hlálegt að hlusta á hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur segja frá upplifunum sínum og fyrir og eftir eitthvað. Herra forseti. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir var ábyrg. Hún var samsek breytingunni á lögunum um Lánasjóð ísl. námsmanna 1992. Nú kemur hún hér alveg heilög með geislabaug og telur vera allt of skammt gengið í að lagfæra lögin sem hún stóð að að setja 1992. Ég veit ekki hvað ég á að taka það oft fram í þessari umræðu að námsmanni er hagkvæmara að sækja sitt námslán í bankaútibúið sitt heldur en að þurfa að þrefa uppi á Laugavegi um það úr því að hann ber ekki neinn aukakostnað af því að fara í bankann.

Virðulegi forseti. Mér hefur orðið á í messunni. Ég talaði bara um tvö andlit Framsfl. en það er eitthvað að eyrunum líka. Ég er sannarlega ábyrg. Ég var talsmaður míns flokks og ég var sú sem fór í samningana við Sjálfstfl. á sínum tíma. Ég ætla ekki hér í andsvari að rifja þau mál upp. Ýmsu var breytt, ekki öllu því sem ég hefði kosið. Það kom fram í ræðum mínum. Þær eru allar til á bók og ég er með þetta á borðinu hjá mér. Þegar við höldum þessari umræðu áfram skal ég sannarlega fara í það. Ég er með engan geislabaug. Ég hef þurft að fara í erfið mál, bæði í stjórnarsamstarfi og annars staðar þar sem ég hef unnið. Ég hef alltaf staðið við það sem ég hef gert og horft framan í fólk fyrir það. Ég var ekki að lofa einhverju hér. Ég benti á hvað hefði komið fram í málflutningi flokkanna fyrir kosningar. Ég er að draga það fram sem er staðreynd hér, hvað Framsfl. sagði, hvaða hávaða hann var með í þessum sal, hvert loforðagjálfrið var og hverjar efndirnar eru. Ég er að tala um Framsfl., ég er ekki að tala um Alþfl. enda er hann með engin völd núna og er alls ekki með nein áhrif til þess að breyta því sem Framsfl. lofaði og taldi öllum trú um að hann mundi gera. Virðulegi forseti. Ég er aðeins að draga fram ásýnd Framsfl. Sjálf er ég mjög meðvituð um ásýnd míns flokks.

Það hefur komið í ljós, herra forseti, að hv. þm. samdi frv. sem samþykkt var 1992.

Nei. ...

Síðan hefur það líka komið fram að hún var í samninganefndinni og tók ábyrgð á því 

Eftir að frv. kom fram og breytti því verulega.

og er ábyrg fyrir lögunum 1992. Síðan sagði hún að það hefði verið áhersluatriði hjá hennar flokki í síðustu kosningabaráttu að breyta lögunum um LÍN sem flokkurinn var búin að standa að á kjörtímabilinu. Svo er hún að tala um einhvern tvískinnung. Ég skal segja það hér, herra forseti, að ég stend við það sem ég geri á þessu kjörtímabili og ég ætla ekki að hlaupa frá því við næstu kosningar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. fyrir ágæta ræðu. Mér fannst nokkuð af honum dregið frá því fyrr í dag. Hann hefur áttað sig á því hvað þetta er óskaplega vitlaust sem hann er að gera. En það sem ég vildi vekja sérstaklega athygli á, herra forseti, eru þessi prýðilegu orð hans um að --- hvað? Styrkurinn eigi að standa undir öllum þeim kostnaði sem hlýst af viðskiptum við bankana. Þannig orðaði hæstv. ráðherra það. Og það er ástæða til þess að þakka fyrir þessa yfirlýsingu vegna þess að hún stendur ekki í frv. Þá tel ég að það sé alveg sjálfsagt mál að ef ráðherrann hefur ekki að því frumkvæði sjálfur að flytja brtt. um það mál, þá geri aðrir það vegna þess að það er auðvitað mál málanna í þessu samhengi að þessir peningar fara til þess að borga þennan kostnað alveg niður. Þetta segi ég, herra forseti, vegna þess að í greinargerð fjárlagaskrifstofu fjmrn. er greinilega ekki ljóst við hvað er átt. Þar er sagt að þetta kosti 36--60 millj. kr. eftir því hvort það eru eftirágreiðslur eða fyrirframgreiðslur. Það verður auðvitað að vera skýrt við hvað er átt, en aðalatriðið er að það standi beinlínis í lögunum, þannig á náttúrlega að ganga frá lagasetningu líka, að styrkurinn fari til þess að borga allan þann kostnað sem hlýst af viðskiptum námsmanna við bankana með þeim hætti sem hæstv. ráðherra lýsti hér áðan. Ég þakka honum fyrir þá yfirlýsingu og vona að hann gefi sem flestar slíkar í umræðunum á eftir.

Herra forseti. Þetta stendur í frv., ég las þessa grein og við þurfum ekki að orðlengja meira um það. Varðandi þennan mismun á kostnaðarumsögn fjmrn. þá skil ég það svo að þar sé verið að tala um eftirspurnaraukningu sem þeir ekki treysti sér til þess að leggja nákvæmt mat á vegna þess að það má gera ráð fyrir einhverri eftirspurnaraukningu þegar endurgreiðsluprósentan lækkar miðað við mýkri námsframvindukröfur og samtímagreiðslur. Þetta eru miklu aðgengilegri námslán eftir nýju frv.

Herra forseti. Þetta er misskilningur hjá hæstv. ráðherra. Í þingskjalinu á bls. 6 stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þannig er kostnaður talinn verða um 36 millj. kr. ef eingöngu verða veittir styrkir vegna þess hluta lánanna sem eru greidd eftir á og miðað við að bankalán séu tekin í lok hvers mánaðar, en um 60 millj. kr. ef öll lán eru lögð til grundvallar og miðað við að bankalán séu tekin í upphafi hvers mánaðar.`` Það er misskilningur að ástæðan sé sú að þarna sé verið að reikna með eftirspurnaraukningu. Annars vegar er verið að reikna út frá því að lánin verði tekin fyrir fram og hins vegar að þau verði veitt eftir á og það sér ráðherrann um leið og hann skoðar málið aðeins betur. Ég ætla þá aðeins að spyrja hann að öðru sem hann getur kannski svarað mér. Hver er stofninn sem þessi tala er reiknuð af, þessar 36 eða 60 millj. kr.? Er verið að reikna það af 360 eða 600 millj. kr. eða hvað? Ég sé það ekki í tölunum og ég tel að það sé fyrir neðan allar hellur að menntmrn. skuli ekki gera nákvæmlega grein fyrir þessu atriði í frumvarpstextanum og fylgiskjölum vegna þess að þetta er aðalatriðið í frv. eins og hæstv. félmrh. hefur bent á þó svo ég sé ekki sammála hans uppsetningu. Að lokum þetta, herra forseti. Það er líka misskilningur hjá hæstv. félmrh. að málin liggi eins og hann telur að því er varðar greiðslurnar frá bönkunum vegna þess að krakkarnir eða umboðsmenn þeirra verða fyrst að fara í gegnum lánasjóðskerfið nákvæmlega eins og það er í dag þannig að skriffinnskudraslið sem við þekkjum sem höfum annast þessi samskipti í gegnum tíðina heldur áfram. Ég yrði, með leyfi forseta, manna glaðastur ef ég losnaði við eitthvað af því.

Herra forseti. Ég mundi líka verða mjög glaður og ég reikna með því að þegar við förum að búa við þau lög sem verið er að setja, þá verðum við yfirleitt öll sæmilega ánægð. Varðandi útreikninga fjmrn. ber ég út af fyrir sig ekki ábyrgð á þeim. Ég skrifaði reyndar ekki þessa kostnaðarumsögn eins og menn hljóta að skilja og er ekki tilbúinn að fara í vangaveltur um hvað þeir hafa verið að meina með þessum frávikum. Þarna er um einhverja áætlun eða einhvern slumpreikning að ræða. Ég býst við að það sé erfitt að áætla þessa tölu nákvæmlega og það sé orsökin fyrir þessu fráviki.

Virðulegi forseti. Ég þakka forseta fyrir að gefa mér tækifæri til að bera af mér þær sakir að ég hafi smíðað það frv. sem var undanfari þeirra laga sem hér er verið að fjalla um. Vissulega ætti ég ekki að þurfa að bera af mér sakir við að hafa smíðað slíkt frv. þótt svo hefði verið þar sem hæstv. félmrh. hefur lýst því margsinnis yfir að lögin séu afar góð. Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég kom ekki nálægt þessari frumvarpssmíð né þekkti ég innihald frv. Þessu frv. var ekki vel tekið af Alþfl. og ég var mjög ósátt við það. Ég var í menntmn. og ég var stjórnarliði og ég fór í samvinnu við félaga mína í menntmn. að skoða hvaða samstöðu væri hægt að ná um breytingar. Þær breytingar voru reyndar verulegar og ég get vísað ráðherranum á þingtíðindi frá 29. apríl 1992. Hins vegar náðust ekki fram nokkur veigamikil atriði sem voru mér mjög mikil vonbrigði og getur hann þess vegna rætt um við það sessunaut sinn sem var með mér í þessari nefnd. Hitt er annað mál og verður ævinlega svo að þau lög sem voru sett og þau lög sem ég stóð að standa þar á mína ábyrgð eins og annarra. Mér líkar það ekki, virðulegi forseti, þegar snúið er út úr orðum mínum, sérstaklega ekki þegar ég hef talað svo skýrt sem ég hef gert hér í dag.