Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Forsætisráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegi forseti. Eins og við vitum eru flestar þjóðir að glíma við verðbólgu og eðlilega eru seðlabankar allra þeirra að hækka vexti. Þetta er allt eftir bókinni og það sama gildir hér. En á hinn bóginn erum við með hærri vexti hér en allar aðrar þjóðir sem eru að glíma við sömu verðbólgu. Og það sem meira er, við þurfum um alla framtíð að búa við tvöfalt og jafnvel þrefalt hærri vexti hér en annars staðar. Gylfi Zoëga hagfræðingur, svo að ég vitni í hann, dró fram og skýrði þennan vanda að við værum í raun þjóð sem væri að nota marga gjaldmiðla og Seðlabankinn hefði bara stjórn á einum þeirra. Þetta sagði Gylfi Zoëga. Mig langar að fá að heyra frá hæstv. ráðherra hvernig hann skýrir þennan vaxtamun þegar barist er við svipaða verðbólgu og annars staðar. Það var athyglisvert sem ráðherra sagði um hvalrekaskatt sem hún minntist á hér fyrr í vetur en nú sjáum við til að mynda að árs arðgreiðsla Brims jafngildir sjö ára greiðslum auðlindagjalds í ríkissjóð. Formaður Framsóknarflokksins ljáði líka fyrr í vetur máls á aukinni gjaldtöku á sjávarútveg. Þingflokksformaður Vinstri grænna hefur talað um aukinn bankaskatt. Megum við búast við því að sjá breytingar í þessa veru í næstu fjármálaáætlun sem verður lögð fram eftir þrjár vikur? Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir þessum sköttum sem hún nefndi á sínum tíma, hvalrekaskatti og aukinni gjaldtöku á sjávarútveg? Ég mun síðan aðeins koma inn á þjóðarsátt í seinna svari, spurningu um þjóðarsátt.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir mjög góðar spurningar og spurningar sem eiga svo sannarlega við hagstjórnina og þann vanda sem við stöndum frammi fyrir sem er verðbólgan. Hún er óvinur númer eitt þessa dagana á Íslandi. Hv. þingmaður spyr hvers vegna við séum með hærri vexti á Íslandi en til að mynda á evrusvæðinu. Því er til að svara að í fyrsta lagi er mun hærri hagvöxtur á Íslandi en á evrusvæðinu. Í öðru lagi þá er meiri spenna á vinnumarkaðnum en á evrusvæðinu og þar af leiðandi er ekkert óeðlilegt að hér séu þá hærri stýrivextir. Einnig vil ég nefna, og kannski þriðja þáttinn, að einkaneysla hefur verið mikil og meiri en á evrusvæðinu. Af því að við erum með þennan samanburð við evrusvæðið, sem er mjög mikilvægur vegna þess að evrusvæðið og EES-svæðið eru gríðarlega mikilvæg fyrir öll okkar viðskipti, þá er því til að svara að til að mynda verðbólga í mörgum ríkjum þar, eins og Eystrasaltsríkjunum - ég nefni Eistland, þeim hefur gengið gríðarlega vel en þar er verðbólga 18–19%. Stýrivextir eru ekki háir á evrusvæðinu og fyrir hagkerfi eins og Eistland er ekkert endilega gott að vextir séu þá lægri. Verðbólga er mjög mismunandi eftir því hvaða ríki við lítum á. Ég nefni Eistland. Sums staðar er verðbólgan mun minni en öll hagkerfi heimsins eru að glíma við verðbólgu í kjölfar Covid og aðgerða sem voru mjög vel heppnaðar en það tekur tíma að við náum stöðu þar. Ég kem að svarinu varðandi hvalrekaskattinn næst.

Virðulegur forseti. Við sjáum vissulega á evrusvæðinu eins og hér að það eru allir að glíma við þessa sömu verðbólgu. Málið er að við sitjum síðan eftir, eins og sagan sýnir, með viðvarandi háa vexti, viðvarandi tvöfalda til þrefalda vexti, hærri vexti hér heldur en annars staðar. Það veikir samkeppnisstöðu okkar Íslendinga. Það þýðir líka að við þurfum að vinna lengur til þess að skapa sömu verðmæti. En ég vil þakka ráðherra fyrir svarið. Hæstv. ráðherra talaði líka hér fyrr á árinu um verðbólguvæntingar hjá fyrirtækjum, þær væru of háar. Þau verða að hafa trú á að verðbólgan náist niður. Nú sjáum við það að í ársskýrslu eins fyrirtækis sem heldur hluthafafund sinn í dag, er m.a. verið að draga fram að krónan sé helsta ógnin og það er svolítið eins og markaðurinn sé búinn að missa trú á hagstjórninni. Ég myndi vilja fá viðbrögð ráðherra við þessu. Síðan hvort það sé ekki alveg ljóst að ef og þegar við förum í þjóðarsátt, mér sýnist nú ríkisstjórninni ekki veita af þjóðarsátt, þá verði það að ná til allra hópa. Þá verði enginn undanskilinn því að gangast undir þjóðarsátt 

Virðulegur forseti. Þegar við erum að ræða um vexti og verðbólgu þá endurspegla vextirnir iðulega það hagkerfi sem þeir starfa í. Ekki er hægt að rjúfa þetta samband. Ég tel stundum, þegar við erum að ræða um vaxtastig, að það sé svo mikilvægt að við skoðum þær aðstæður sem eru í viðkomandi hagkerfi. Eins og ég nefndi hér í mínu fyrra svari er mjög mikill hagvöxtur á Íslandi og við höfum alveg sýnt að við erum hagkerfi sem er að vaxa mjög mikið og það er mjög jákvætt. En ég deili því með hv. þingmanni að auðvitað er það slæmt þegar vaxtastigið er svona hátt, en til þess að ná vöxtunum niður þurfum við að ná niður verðbólgu. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að ná sátt um þá stöðu sem við erum í. Ég hef verið að horfa til einhvers sem myndi heita stöðugleikasáttmáli þjóðarinnar og við verðum að komast á þann stað. Ég deili því líka með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að allir taki þátt í því. 

Virðulegur forseti. Fátækt barna hefur aukist og tekið á sig nýja mynd á Íslandi. Ljósmæðrafélag Íslands auglýsir eftir fatnaði fyrir nýbura, 0–6 mánaða, sérstaklega eftir utanyfirflíkum, ungbarnateppum, barnastólum og vöggum. Þá kemur fram hjá formanni Félags ljósmæðra að áður hafi einungis verið um eina og eina konu að ræða sem ekki ætti fatnað og aðrar nauðsynjar fyrir nýfædd börn sín en nú sé fjöldinn orðinn svo mikill að eitthvað meira sé að gerast. Brýnust er þörfin fyrir fatnað, utanyfirflíkur, teppi og barnabílstóla. 10.000 börn á Íslandi búa við fátækt. 13,1% barna býr við fátækt á Íslandi samanborið við 12,7% árið á undan. Þetta kemur fram í nýjustu skýrslu Barnaheilla. Þar kemur einnig fram að Barnaheill leggja áherslu á að uppræta þurfi fátækt meðal allra barna. Þá kemur einnig fram það sem við í Flokki fólksins höfum ítrekað haldið fram: Eitt barn sem elst upp í fátækt á Íslandi er einu barni of mikið. Í skýrslunni kemur einnig fram að árið 2021 áttu 24,1% íslenskra heimila í erfiðleikum með að standa straum af daglegum útgjöldum, hvað þá að ná endum saman. Þá er rúmlega helmingur tilfella heimili einstæðra foreldra, ríflega 16% voru heimili fullorðinna með börn og þá eru einnig meiri líkur á að börn utan höfuðborgarsvæðisins búi við fátækt, eða 15,8% þeirra. Verðbólga á Íslandi í lok febrúar 2020 var 10,2% og hækkun vaxta olli greiðslubyrði af húsnæðislánum sem var að sliga ungar fjölskyldur og leiguverð var í hæstu hæðum. Matur, fatnaður og annar framfærslukostnaður hefur stórhækkað og þá á eitt af hverjum fimm börnum sem búa í leiguhúsnæði á hættu að búa við fátækt og 8,2% búa við skort. Þetta kemur einnig fram í skýrslunni. Stefnuleysi stjórnvalda til að uppræta fátækt meðal barna á Íslandi er algjört. Það að vernda ekki og tryggja öllum börnum á Íslandi jöfn tækifæri til góðrar heilsu með heilnæmum mat og þátttöku í tómstundum og jöfn tækifæri til menntunar er skýlaust brot á mannréttindum þeirra sem gerir þau hornreka í íslensku samfélagi, í fátækt í boði ríkisstjórnarinnar. Ætlar ríkisstjórnin að vakna og fara að gera eitthvað í sambandi við fátækt, hæstv. forsætisráðherra?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir þessa fyrirspurn. Það er hins vegar ekki svo að ekki hafi neitt verið að gert í þessum málum. Frá upphafi þessarar ríkisstjórnar hefur verið gripið til markvissra aðgerða til að auka jöfnuð í samfélaginu og þar eru stórar aðgerðir sem hefur verið gripið til. Nærtækast er að nefna breytingar á skattkerfi í þágu hinna tekjulægstu, eflingu barnabótakerfisins sem spilar að sjálfsögðu beint saman við það sem hv. þingmaður er að nefna. Aukin áhersla á félagslegt húsnæði og ég rifja það upp hér að af því húsnæði sem hefur verið byggt á undanförnum árum er hátt í þriðjungur byggður vegna aðgerða stjórnvalda. Ég held að við hljótum að vera sammála um það í þessum sal að húsnæðismálin eru auðvitað risastór þáttur þegar kemur að lífskjörum almennings í þessu landi. Þá hef ég ekki minnst á þær breytingar sem hafa verið gerðar á almannatryggingakerfinu sem allar hafa miðað að því að styðja sérstaklega við þau tekjulægstu í þeim hópi. Þegar við skoðum stuðning við barnafjölskyldur á Íslandi í alþjóðlegum samanburði þá er hann óvíða meiri en hér á landi og nýleg alþjóðleg rannsókn sem var birt sýndi að óvíða er betra að vera foreldri með barn en hér á landi, hvort sem við tölum þá um fæðingarorlofskerfið sem er auðvitað einstakt í alþjóðlegu samhengi, leikskólakerfið og þegar við skoðum OECD-ríkin eru það einungis Svíþjóð, Lúxemborg og Danmörk sem verja meiru en Ísland í stuðning við barnafjölskyldur, af því hv. þingmaður spyr sérstaklega um það. Hér er því ekki hægt að tala um stefnuleysi. Við höfum hins vegar verið að horfa til þess hvað hægt sé að gera meira út frá þeim rannsóknum og gögnum sem við höfum og þar hefur til að mynda verið bent á þætti eins og ókeypis skólamáltíðir sem þyrfti að gerast í samráði við sveitarfélögin. Ríkið hefur komið inn með mjög myndarlegum hætti í stuðningi við tómstundastarf, sérstaklega til tekjulægri fjölskyldna til að tryggja að þau börn hafi líka aðgang að tómstundastarfi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. En þrátt fyrir allt sem þið hafið verið að gera eykst fátæktin. Hvers vegna skyldi það nú vera? Þetta er skýrsla frá 2021. Nú er komið árið 2023, 10,2% verðbólga. Og þið hafið gert svo mikið, skattalega, barnabætur og fleira. En að gefa með vinstri hendinni og taka með hægri skilar fólki í fátækt. Það þýðir ekki að segja að það sé verið að gefa með vinstri hendinni og hækka ákveðna málaflokka en á sama tíma minnka ekki skerðingar, auka ekki frítekjumörk. Þetta er dulbúinn skattur. Í þessu samhengi má benda á að ríkisstjórnin náði 650 milljónum af öryrkjum og eldri borgurum í lægstu hópunum, af sparnaði þeirra, sem var hreint og klárt tap. Það var ekki ávöxtun heldur töpuðu þau ávöxtun. Þeir gerðu það þannig að þeir tóku enn þá meira af þeim. Ég spyr: Er ekki kominn tími til að finna út og reikna út lágmarksframfærslu í þessu landi? Á meðan við höfum hana ekki, lágmarksframfærslu sem dugir til að fólk geti lifað af og börn þurfi ekki að vera í fátækt, þá er meira en lítið að í okkar samfélagi og það er löngu tímabært að sjá til þess að ekkert barn þurfi að lifa í fátækt. Við eigum að geta það í okkar ríka landi. Við erum með forstjóra með 7,1 milljón að meðaltali í laun og við erum að láta þá fá 60.000 kr. í persónuafslátt sem er 180.000–190.000 kr., sem er 2% af þeirra launum. Þeir þurfa það ekki. Látum þá fátæku fá þetta og útrýmum fátækt.

Herra forseti. Mig langar að halda áfram þar sem frá var horfið af því að töluvert hefur verið talað um skort á tómstundum. Stuðningurinn sem ég vísaði til áðan kom inn sem hluti af Covid-aðgerðum stjórnvalda og í stjórnarsáttmála eru fyrirheit um að þetta verði áfram skoðað, sérstaklega stuðningur við tómstundir tekjulægri barna, því að þetta er eitt af því sem hefur verið bent á. Það var ágæt skýrsla gefin út 2016 um þessi mál þar sem var bent á helstu þætti í þessum málum. Þar var talað um að brúa umönnunarbilið. Hvað hefur ríkisstjórnin gert? Hún lengdi fæðingarorlofið og hækkaði greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði. Þar var talað um tilfærslu til einstæðra foreldra og ég nefndi bæði barnabótakerfið og húsnæðisstuðninginn hér áðan. Ég nefndi skólamáltíðirnar líka og svo að sjálfsögðu almannatryggingakerfið þar sem við höfum verið að grípa til ráðstafana. En mig langar líka að nefna að undir forystu mennta- og barnamálaráðherra er auðvitað verið að vinna að innleiðingu farsældarlaganna og Barnvæns Íslands, sem er samþykkt áætlun hér í þinginu, þar sem ætlunin er að horfa sérstaklega til efnahagsstöðu. Vegna þess að hv. þingmaður lauk sínu máli á markmiði sem ég held við getum alla vega flest verið sammála um - að útrýma fátækt - þá er unnið að skýrslu í forsætisráðuneytinu að beiðni hv. þm. Halldóru Mogensen um fátækt á Íslandi og samfélagslegan kostnað. 

Herra forseti. Samfylkingin er jafnaðarflokkur og leggjum við höfuðáherslu á að jafna kjör almennings þannig að við upprætum fátækt, dreifum byrðunum og að okkar sameiginlega velferðarkerfi styðji við þá sem á þurfa að halda. Þannig samfélag viljum við byggja og með því auka hagsæld fyrir okkur öll, líka þau sem ekki þurfa stuðninginn. Í vikunni birtist ný skýrsla Evrópuhóps Barnaheilla um Ísland sem sýndi að fátækt barna hefur aukist milli ára og búa nú rúm 13% barna við fátækt. Þar kemur einnig fram að hvorki sé uppi stefna né áætlun hér á landi til að uppræta fátækt. Í viðtali við dósent við Háskólann á Akureyri í gær kom einnig fram að nærri helmingur íbúa landsins af erlendum uppruna býr við fátækt. Á sama tíma heyrum við af metári í fjármagnstekjum og metarðsemi hjá stórútgerðinni og bönkunum. Herra forseti. Við þurfum á tímum óðaverðbólgu að sækja fjármagn þangað sem það er að finna en hæstv. forsætisráðherra og formaður Vinstri grænna hefur leitt hér ríkisstjórn undanfarin fimm og hálft ár þar sem stefna Sjálfstæðisflokksins í efnahagsmálum ræður för. Hæstv. fjármálaráðherra hefur talað um þjóðarsátt en það verður engin þjóðarsátt ef ríkisstjórnin situr auðum höndum og byggir ekki upp réttlátt kerfi. Svo að dæmi sé tekið þá greiddi eitt sjávarútvegsfyrirtæki 5,4 milljarða í arð til eigenda sinna bara á síðasta ári. Ef við setjum þetta í samhengi þá er þetta sama tala og þetta sama fyrirtæki hefur greitt í veiðigjöld samtals frá árinu 2016 - í sjö ár. Hæstv. forsætisráðherra. Er þetta boðað réttlæti? Hvernig getur það verið góð hagstjórn að verja breiðu bökin en ná ekki að styðja við þá sem þurfa?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir þessa fyrirspurn. Aftur er vitnað í skýrslu Barnaheilla og ég held að það sé mikilvægt að við ræðum þessi mál. Ég fór aðeins yfir nokkrar aðgerðir í fyrra svari við fyrirspurn hv. þm. Guðmunds Inga Kristinssonar. Ég vil segja það, af því að hluta til er verið að kalla eftir stefnumótun eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir bendir á, og ítreka að vegna þeirra laga og tillagna sem voru samþykktar hér á síðasta þingi þá er hafin vinna við þessa stefnumótun undir forystu hæstv. mennta- og barnamálaráðherra þar sem m.a. verður tekið tillit til efnahagslegra þátta því að sjálfsögðu hafa þeir áhrif á stöðu barna á Íslandi. Þetta snýst ekki bara um hvaða þjónusta er í boði heldur líka hina efnahagslegu stöðu. Þó að við höfum alþjóðleg gögn sem sýna að óvíða er betra að vera barn en á Íslandi þá er að sjálfsögðu hægt að gera betur. Það er hluti af því sem við höfum verið að gera og það er hluti af því sem við þurfum að halda áfram að gera. Þótt við höfum lengt fæðingarorlof, svo að dæmi sé tekið, sem er ein af þeim aðgerðum sem hefur verið bent á, þá erum við ekki búin að brúa umönnunarbilið sem er mjög þungur tími í lífi barnafjölskyldna. Hv. þingmaður bendir líka á arðgreiðslur annars staðar í samfélaginu og ég vil að sjálfsögðu segja það hér að nú stendur líka yfir mikil vinna, undir forystu hæstv. matvælaráðherra, þar sem er verið að takast á við nákvæmlega þessar spurningar um fjárhæð veiðigjalda. Við erum að sjá gríðarlega háar arðgreiðslur sem eru umfram það sem þessi fyrirtæki eru að skila til samfélagsins í formi veiðigjalda, þó að þau greiði auðvitað aðra skatta og gjöld líka. Það er gríðarlega mikilvægt að við sjáum niðurstöður úr þessari vinnu. Ég hef fulla trú á þeirri vegferð sem hæstv. ráðherra hefur lagt upp með sem snýst um að skapa sem mesta sátt. En ég veit það líka vel að það verður aldrei full sátt um þessi mál. Krafan hlýtur að vera sú að þessi fyrirtæki, sem eru að nýta okkar sameiginlegu auðlind, 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Auðvitað fögnum við velgengni útgerðarinnar eins og allra fyrirtækja í landinu. En fögnum líka velsæld alls fólks, við þurfum að stuðla að henni. Það er gott að einhver áform eru uppi um að skoða eitthvað í ráðuneytunum, en það gerist ekkert með því að snúa blinda auganu að stórkostlegum arðgreiðslum út úr einni grein sem byggist á sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar. Á sama ári og eigendur eins fyrirtækis greiða sér nærri 6 milljarða arð búa 10.000 börn við fátækt, heilbrigðiskerfið er í verulegum vanda, lífeyristakar neita sér um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu og húsnæðisvandinn er alltumlykjandi. Á þessu sama ári og 6 milljarðar fara til eiganda eins fyrirtækis eru biðlistar eftir nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu lengri en nokkru sinni og meira að segja biðlistar eftir því að komast í fangelsi til að afplána dóma sem svo fyrnast vegna skorts á fangarýmum. Hæstv. forsætisráðherra, með auknum ójöfnuði í dag í boði ríkisstjórnarinnar minnkar hagsæld okkar allra. 

Herra forseti. Það er einmitt mikilvægt að við horfum á það sem hefur verið gert því að við erum svo sannarlega ekki á núllpunkti. Hv. þingmaður ræðir hér um heilbrigðiskerfið, en þá verð ég líka að segja að það má ekki horfa fram hjá því að það var þessi ríkisstjórn sem fór í markvisst átak; áætlun um að draga úr kostnaði sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Markmiðið er að koma okkur á par við Norðurlöndin og það er að ganga eftir. Við þetta höfum við haldið okkur og auknir fjármunir hafa verið settir í þetta í hverjum fjárlögum undanfarin ár til þess að ná þessum kostnaði niður. Sama má í raun og veru segja um fjárveitingar til heilbrigðiskerfisins almennt. Síðan vil ég segja og get ekki stillt mig um það, að hér höfum við auðvitað oft tekist á um ákvæði í stjórnarskrá um auðlindir þjóðarinnar. Stundum hefur mér þótt sú umræða fara að snúast um smærri atriði í þeim málum og nákvæmar útfærslur. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það væri mun betra ef við hefðum getað komið okkur saman um að árétta í stjórnarskrá þjóðarinnar ákvæði um sameiginlega auðlind allrar þjóðarinnar. 

Forseti. Nýverið bárust fréttir af því að hæstv. dómsmálaráðherra hafi átt í viðræðum við Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma um byggingu og rekstur nýrrar bálstofu. Bálstofan sem nú er í notkun er komin til ára sinna og þörf á endurnýjun. Svo virðist sem ákvörðun um að hefja viðræður við Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma hafi verið tekin án nokkurrar umræðu um málið og hefur það ekki verið lagt í samráðsgátt stjórnvalda. Hefur þetta vakið upp spurningar þar sem Kirkjugarðar Reykjavíkurprófastsdæma eru ekki eini aðilinn sem sóst hefur eftir byggingu nýrrar bálstofu hér á landi. Engar skýringar hafa hins vegar verið gefnar á ákvörðun ráðuneytisins aðrar en þær að ráðuneytið telji ekki tilefni til að gera breytingar á samkomulagi sínu við Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma að sinni. Í skýrslu kirkjugarðaráðs frá 2021 segir að á fundi í dómsmálaráðuneytinu í mars 2021 hafi komið fram að framkvæmdastjórn og forstjóri Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma teldu fjárhagslega útilokað að þau gætu tekið að sér að byggja og reka nýja bálstofu sem lagt hefur verið til að rísi á Hallsholti. Heildarkostnaður við framkvæmdina og nýja brennsluofna var metinn á 1,2 milljarða kr. Aftur á móti hefur nýr óháður valkostur orðið til á síðustu árum. Tré lífsins, frumkvöðlaverkefni sem sópað hefur að sér nýsköpunarverðlaunum og viðurkenningum og hefur þegar tryggt sér bróðurpart þeirrar fjármögnunar sem verkefnið krefst, er sjálfseignarstofnun sem ekki er rekin í hagnaðarskyni og hyggst reisa bálstofu með athafnasal og kyrrðarrými í Rjúpnadal í Garðabæ. Tré lífsins er óháð öllum trúar- og lífsskoðunarfélögum og mun vera opið öllum óháð trú, trúleysi eða lífsskoðun. Fyrir liggur að einungis er pláss fyrir eina bálstofu hér á landi. Kostnaðarmat á nýrri baðstofu í Hallsholti er sem fyrr segir 1,2 milljarðar samkvæmt skýrslu kirkjugarðaráðs. Á sama tíma liggur fyrir að fjárþörf Trés lífsins er 500 millj. kr. Ég spyr því hæstv. dómsmálaráðherra í fyrsta lagi hvort það sé ekki rétt skilið að kostur Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma sé mun kostnaðarsamari fyrir ríkissjóð. Ef svo er, 

Virðulegur forseti. Það er nú einhver misskilningur í gangi hér í þessum málum, að ég hafi hafið einhverjar viðræður við Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæmis um að byggja nýtt húsnæði fyrir bálstofu. Það eru engar slíkar viðræður í gangi, bara svo það sé alveg á hreinu. Það er ágætisstaða í sjálfu sér á bálförum í dag. Það er auðvitað mikil aukning sem á sér stað þar sem bálfarir koma við útfarir sem nemur tugum prósenta. Á höfuðborgarsvæðinu liggur það sennilega orðið einhvers staðar í kringum 60–70% af heildarútgjöldum þar sem eru bálfarir en því er annað ágætlega með þeirri þjónustu sem er til staðar í dag. Rekstrarleyfi Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur á þeirri bálstofu sem nú er í rekstri er til ársins 2032. Það liggur fyrir að ofnarnir eru orðnir gamlir, það þarf að endurnýja þá og ég geri ráð fyrir því að Kirkjugarðar Reykjavíkurprófastsdæmis séu þá með það í undirbúningi að endurnýja þessa ofna. Það þarf einnig að skoða mögulega aðgengismál og slíkt inni í Fossvogi en eins og staðan er eru engar hugmyndir um að fara að byggja fyrir einhverjar stórkostlegar upphæðir nýja aðstöðu. Það eru önnur mál sem að þessu snúa sem við þurfum að hafa í huga og mér er hugsað svolítið til og það er staða landsbyggðarinnar í þessum málum. Þar er verulega mikið lægra hlutfall þar sem bálfarir koma til við útfarir. Það einkennist eflaust af því að það er dýr flutningskostnaður og erfiðar aðstæður. Það er svo sem komin fram ný tækni í þessu og einfaldari og möguleikar á því að horfa til þess í framtíðinni að það geti verið boðið upp á þjónustu víðar á landinu til að mæta þörfum þeirra sem þar búa.

Forseti. Fram hefur komið að sérstaða tillögu Trés lífsins sé m.a. sú að ekki verði lengur þörf á því að kaupa stóra og dýra líkkistu til bálfararinnar líkt og raunin er í dag. Nú er einskis getið um tekjumyndandi starfsemi í eigu þingmannsins sjálfs í hagsmunaskrá hæstv. dómsmálaráðherra á vef Alþingis, en samkvæmt nýjustu upplýsingum úr fyrirtækjaskrá Skattsins er hæstv. ráðherra skráður fyrir fyrirtæki nokkru að nafni Mar textil ehf. Svo vill til og sagt hefur verið frá því áður, að Mar textil flytji m.a. inn og selji líkkistur. Fyrirtækið er að öllu leyti í eigu hæstv. dómsmálaráðherra ef marka má ársreikning fyrir árið 2021 sem skilað var fyrir skemmstu. Þá hagnaðist hlutafélagið um 10 millj. kr. árið 2021. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmálaráðherra í hvers eigu Mar textil er í dag og hvort það sé enn í þessum sama rekstri.

Herra forseti. Já, nú áttar maður sig á hvað er verið að veiða hér. Það er alveg rétt og hefur ekki verið neitt leyndarmál að við hjónin höfum staðið í rekstri í mörg ár. Við höfum gert það alveg frá árinu 1985 og konan mín er framkvæmdastjóri fyrir okkar fyrirtæki í dag, sem heitir Mar textil. Já, já, það hefur komið fram í fréttum áður að m.a. er innflutningur þar líkkistur sem koma þessu máli bara akkúrat ekkert við.  
            

Hæstv. forseti. Ég er á nokkuð svipuðum stað, nema mig langar að taka fyrir það sem við köllum landsbyggðarvinkilinn. Hæstv. ráðherra nefndi hér að það væru 60–70% íbúa höfuðborgarsvæðisins sem kysu bálför. Það stendur ekki öllum landsmönnum til boða að standa fyrir því að ástvinir fái bálför nema þá með ærnum flutningskostnaði. Það er ekkert skrýtið að sjá í gögnum að talsverður munur er á því eftir búsetu hvort fólk velur hefðbundna útför eða bálför. Það skal þó sagt að íbúar landsbyggðarinnar, eins og allir landsmenn, þurfa ekki að greiða fyrir bálförina sjálfa en það breytir því ekki að eina bálstofan er í Reykjavík og það liggur ótrúlegur kostnaður í því að flytja látinn ástvin á milli landsvæða. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvernig hann hyggst mæta þeim sem óska eftir bálför og eru staðsettir utan suðvesturhornsins?

Virðulegur forseti. Ég kom inn á það áðan að þetta er áhyggjuefni, sérstaklega í ljósi þeirrar þróunar sem er að eiga sér stað að bálfarir eru að verða æ ríkari þáttur í útförum. Ég tel að við þurfum að horfa til þessa þáttar alveg sérstaklega. Í dag er greitt sérstaklega fyrir bálfarir af kirkjugarðsgjaldi, sem nemur um 80.000 kr. á mánuði ef ég þekki það rétt, og það hefur þá staðið undir þeim rekstri. Auðvitað verður kostnaður kirkjugarða minni við grafartöku þegar um er að ræða bálfarir þar sem ekki þarf eins mikið tilstand til þess eins og þegar um hefðbundnar útfarir er að ræða. Þannig að ég hef verið að skoða þetta. Þetta hefur kannski fyrst og fremst strandað á því að mat þeirra sem hafa skoðað þetta sérstaklega er að „okkar markaður“, ef við getum sagt það, eða fámennið hér á landi geri það að verkum að í raun er ekki rekstrargrundvöllur nema fyrir einni bálstofu. Þá þarf að skoða hvort mæta þurfi þessum flutningskostnaði með einhverjum hætti eða þá - þar sem upplýsingar hafa borist mér um að hægt sé að fá miklu ódýrari einingar í þetta í dag en var kannski fyrir nokkrum árum, eins og ég vitnaði til hér áðan - að það gæti verið ákveðin lausn, mögulega í samvinnu við sveitarfélög eða kirkjugarða á svæðum úti á landi, að koma upp aðstöðu til bálfara á þessum stöðum þó að þær væru kannski í einfaldari útfærslu en við sjáum hér. En þjónustan væri þá fyrir hendi. Þetta er í skoðun og ég tel mikilvægt að horfa til þessa vegna þess að þróunin er í þessa átt og við þurfum að svara þeirri þróun. Þó að landið sé stórt og fámenni hér þá taka kirkjurnar þó nokkurt land og landnotkun er miklu meiri, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra kærlega fyrir þetta svar. Maður heyrir nefnilega ótrúlegar frásagnir fólks sem stendur frammi fyrir því að flytja látna ástvini á milli landshluta til að geta nýtt sér þessa aðstöðu sem hér er í Reykjavík í formi bálstofu. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort það komi til greina - ég geri mér grein fyrir því að það kostar mikið að reisa nýja bálstofu, 1,2 milljarða, minnir mig að hann hafi sagt - en er þá hægt að veita einhvers konar styrki þannig að fólk búi við sama rétt? Eins og staðan er núna þá er þetta beinlínis ójafnrétti sem hluti landsmanna býr við.

Virðulegur forseti. Sú tala sem hér er nefnd, 1,2 milljarðar til að reisa bálstofu, er ekki varðandi þessa ofna og þá tækni sem þarf til að vera með líkbrennslu. Þar er í raun verið að tala um byggingu á einhvers konar útfararstofu og þá þjónustu sem veitt er í kringum þetta. Kostnaður við ofnana sjálfa er kannski mismunandi eftir því hvað er keypt en við getum sagt að hann liggi kannski í kringum 100 milljónir til eða frá. Síðan hafa mér borist ábendingar um það, frá aðilum sem þekkja til á þessum markaði, að jafnvel geti verið um miklu ódýrari einingar að ræða. Það er það sem mér finnst við þurfa að skoða, hvort hægt væri að koma upp aðstöðu sem gæti fullnægt þjónustu í þessum efnum víðar um land. Þá væri mögulegt að gera það í einhvers konar samstarfi við sveitarfélögin eða landshlutana og þannig værum við að mæta þessari þörf á þeim svæðum. Ég held að þetta sé eitthvað sem við verðum að horfa til. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu hér í dag og að hún sé komin á dagskrá. Einnig ætla ég að byrja á því að segja að frjálsir fjölmiðlar eru hornsteinn lýðræðisins, fjórða valdið. Þeir veita okkur sem hér sitjum nauðsynlegt aðhald og draga athyglina að þeim málefnum sem brýnust eru hverju sinni. Fjölmiðlar eru allt í senn helsti farvegur og vettvangur samfélagslegrar umræðu. Því ber stjórnvöldum að verja sjálfstæði þeirra og ritstjórnarlegt frelsi í hvívetna. Þetta á við í stóru og smáu. Þannig geta fjölmiðlar ljáð þeim rödd sem minnst mega sín, vakið athygli á því sem miður fer og haldið okkur öllum ábyrgum fyrir orðum okkar og gjörðum og á það treystum við. Til þess þarf fjárhagsstaða þeirra að vera trygg en án fjármagns er erfitt að halda úti starfseminni og í fámennu landi er erfitt að treysta á sölu blaða. Þetta er kunnuglegt stef. Ég vil þó halda á lofti stöðu héraðsmiðlanna, en þeir eru oftar en ekki í miklu návígi við ákvarðanir sem varða hag alls almennings og náttúru landsins. Hér má t.d. nefna áform um vindmyllur og sjókvíaeldi. Við verðum þess vegna að tryggja fjárhagslega burði fjölmiðla, allra fjölmiðla, til að sinna því mikilvæga hlutverki sem við ætlum þeim í þágu lýðræðis og lýðræðislegrar og upplýstrar umræðu. Það hefur ekki farið fram hjá neinum sem fylgst hefur með í samfélaginu undanfarin misseri að frelsi fjölmiðla til að sinna hlutverki sínu hefur ítrekað verið dregið í efa, ekki bara af einkaaðilum heldur einnig dómstólum. Nýleg umfjöllun Heimildarinnar leiddi í ljós að fyrirtækið Norðurál hafði dreift misvísandi upplýsingum og áróðri með skipulögðum hætti með það að markmiði að hafa áhrif á almenningsálitið. Ekki er annað hægt en að minnast á hið svonefnda Samherjamál, en framgangan gagnvart ákveðnu fjölmiðlafólki í tengslum við umfjallanir um það mál var vægast sagt skelfileg. Ásakanir, áreitni og hótanir í garð fjölmiðlafólks eru alvarlegt mál og mikilvægt er að öryggi þeirra sé tryggt í hvívetna. Um allan heim horfum við upp á mikla pólaríseringu í umræðunni og mikil skautun á sér stað í þjóðmálaumræðu og stjórnmálum. Þetta veldur því að almenningur veigrar sér jafnvel við að ræða fréttir um stjórnmál. Grunnforsenda þess að koma í veg fyrir slíka þróun er að standa vörð um tjáningarfrelsið og tryggja fjölmiðlum og blaðamönnum öruggt starfsumhverfi þar sem þeim er gert kleift að rækja skyldur sínar án þess að eiga það á hættu að verða fyrir aðkasti, áreiti eða lögsóknum. Við höfum orðið vitni að mjög alvarlegum atburðum í kjölfar starfa fjölmiðla og þá er nærtækt að nefna dæmi eins og þegar fjölmiðlum var varnað að sinna starfi sínu við brottflutning fólks á Keflavíkurflugvelli. Blaðamenn sem boðaðir voru í skýrslutöku vegna umfjöllunar um hina svokölluðu skrímsladeild Samherja telja margir að með því hafi verið gerð aðför að frjálsri fjölmiðlun í landinu. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hver er geta fjölmiðlanna til að verja fjölmiðlafólk sem fjallar um erfið mál fyrir áreiti og/eða hótunum sökum vinnu sinnar, sér í lagi þegar efnisdrög snúa að valdamiklum einstaklingum eða fyrirtækjum sem nota skoðanamyndandi aðferðir til að hafa áhrif á samfélagsumræðuna eins og nýleg dæmi sýna? Það er hlutverk okkar hér á hinu háa Alþingi að skapa það lagaumhverfi og þær leikreglur sem gilda eiga í samfélaginu. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Er ráðherra kunnugt um áform sem lúta að því að efla öryggi blaðamanna með það að markmiði að vinna gegn áreitni eða hótunum sem þeir gætu orðið fyrir sökum vinnu sinnar? Á undanförnum árum hefur umræðan um falsfréttir og upplýsingaóreiðu aukist. Er ráðherra kunnugt um að slíkir miðlar hafi starfsemi hér á landi, hljóti styrki til jafns við aðra miðla og hvort ástæða sé að skerpa á úthlutunarreglum með tilliti til þessa?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa umræðu. Það er alveg ljóst að frjálsir fjölmiðlar eru forsenda opinnar lýðræðislegrar umræðu og veita stjórnvöldum, atvinnulífi og helstu stofnunum samfélagsins nauðsynlegt aðhald. Ríkisstjórnin leggur ríka áherslu á fjölbreytni í flóru fjölmiðla með öflugu almannaútvarpi og einkareknum fjölmiðlum og svo segir í stjórnarsáttmála sitjandi ríkisstjórnar. Að því sögðu er ég auðvitað hugsi yfir þeirri stöðu íslenskra fjölmiðla hvað varðar fjölmiðlafrelsi, að við séum í 15. sæti á lista alþjóðlegra samtaka. Ísland á auðvitað að skipa sér á bekk með öðrum Norðurlöndum og vera þarna á lista með þeim ríkjum sem eru efst. Hv. þingmaður spurði hvað væri verið að gera til að efla öryggi blaðamanna og hvort hæstv. ráðherra væri meðvitaður um umræðu um falsfréttir. Því er til að svara að við erum að vinna fjölmiðlastefnu sem verður kynnt öllum hagaðilum og viljum vinna hana í góðri samvinnu við þá sem starfa við fjölmiðla á Íslandi. Það er gríðarlega mikilvægt. Við sjáum auðvitað hvað hefur verið að gerast, ekki bara hér á landi heldur annars staðar, vegna þeirrar tæknibyltingar sem við stöndum frammi fyrir. Í Svíþjóð er það svo að um 73% af öllum auglýsingatekjum fara til erlendra aðila, annars vegar erum við að tala um streymisveitur og svo aðrar veitur. Við erum að bregðast við þessu eins og við getum og viljum auðvitað gera enn betur í þeim efnum og erum, eins og ég hef ítrekað sagt, að horfa til Norðurlandanna. Annars vegar mun fjölmiðlastefnan ná að einhverju leyti utan um það hvernig við hlúum betur að fjölmiðlafólki á Íslandi og markmiðið er auðvitað að við förum upp í þessu mati. Í öðru lagi fylgjumst við mjög vel með, til að mynda spurði hv. þingmaður hvort við værum meðvituð um falsfréttir. Já, að sjálfsögðu erum við meðvituð um falsfréttir en ég hef ekki fengið það inn á borð til mín að við séum að veita styrki til aðila sem iðka það að breiða út falsfréttir. Virðulegi forseti. Saga okkar er þannig að það voru fjölmiðlamenn á 19. öld og 20. öld sem sáu til þess að hér var mjög öflug umræða um öll framfaramál landsins. Það er ekki að ástæðulausu sem við tölum fjórða valdið vegna þess að það veitir, eins og ég sagði í upphafsorðum mínum, þetta nauðsynlega aðhald sem við þurfum. Eitt af því sem við tökum eftir, þegar við erum að vinna að fjölmiðlastefnunni, eru þessar stóru breytingar, streymisveiturnar og þessir risar. Við stefnum að því að umhverfi íslenskra fjölmiðla verði svipað og kollega okkar á Norðurlöndunum og það er mjög mikilvægt að það takist á þessu kjörtímabili að búa þannig um hnútana.

Herra forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu og vil nota mínar mínútur til að ræða um fjölmiðla og fjölmiðlafólk sem þarf að sitja undir því að vera stefnt fyrir dóm í gríð og erg, oftar en ekki af stórum leikendum í samfélaginu, mjög fjársterkum aðilum og fyrirtækjum sem munar ekkert um að henda í slíkt mál milljónamálskostnaði eða eru jafnvel með lögmenn í vinnu hjá sér sem geta sinnt slíkum gæluverkefnum. Þetta er mjög íþyngjandi fyrir fjölmiðla og ég held að stjórnvöld þurfi að íhuga það alvarlega hvort tryggja eigi einhvers konar stuðning fyrir fjölmiðla sem þurfa að sæta þessu og sérstaklega fjölmiðlafólk, sem er alla jafna láglaunastétt einhverra hluta vegna. Það er auðvitað veikleiki í sjálfu sér hversu lág laun eru hjá blaðamönnum á Íslandi því að þetta býður upp á að það verði ákveðið heilasog út úr stéttinni þegar fjársterkir aðilar kaupa upp vandaða blaðamenn og reynslumikla blaðamenn til að verða kynningarfulltrúar fyrir sterka aðila. Það skiptir í rauninni ekki máli þó að fjölmiðlafólkið sjálft og fjölmiðlarnir séu sýknaðir, dæmdur málskostnaður er þá oft ekki greiddur af þeim sem tapaði málinu, þ.e. þeim sem höfðaði málið. Fjölmiðlafólkið þarf að leitast eftir því að fá slíkan kostnað greiddan og þá er dæmdur málskostnaður oft bara dropi í haf þess lögmannskostnaðar sem fylgir slíkum málarekstri. Þetta hefur eðlilega mikinn fælingarmátt, ekki síst í ljósi þess að stéttin er alla jafna láglaunastétt. Þetta getur leitt til þess að fjölmiðlafólk, sem á að upplýsa um spillingu, á að upplýsa um hvaðeina sem á sér stað af hálfu valdafólks í samfélaginu, hvort sem er vegna peningavalds eða opinbers valds, að blaðamenn 

Virðulegi forseti. Frjálsir fjölmiðlar þurfa einfaldlega raunhæf tækifæri. Viðbrögð stjórnvalda við þeim vanda sem hefur þróast var að styrkja fjölmiðla með beinum hætti en það er hætta á að tímabundnir styrkir til fjölmiðla geri þá fjárhagslega háða framlögum frá ríkinu. Það er vont af mörgum ástæðum og þá ekki síst út af þeirri bjögun að aðhaldshlutverk fjölmiðla sé fjármagnað af ríkisvaldinu. Þrátt fyrir styrkjaframlög standa fjölmiðlar frammi fyrir sömu risaáskorunum sem eru til að mynda aukin samkeppni við samfélagsmiðla þar sem allir eru í raun einhvers konar frétta- og afþreyingarstjórar enda auglýsingar að færast í auknum mæli frá fjölmiðlum til samfélagsmiðla. Þar með hefur opnast gluggi fyrir þau fyrirtæki sem selja vörur sem óheimilt er að auglýsa samkvæmt íslenskum lögum, svo sem tóbak, áfengi og íþróttagetraunir, til íslenskra neytenda í gegnum samfélagsmiðla. Innlendir fjölmiðlar fái enga sneið af þessari auglýsingaköku á meðan íslenski löggjafinn þráast við að leggja bann við auglýsingum til að mynda á áfengi í íslenskum miðlum. Þegar rætt er um rekstrarumhverfi fjölmiðla er ekki annað hægt en að ræða Ríkisútvarpið sérstaklega. Fyrir utan að Ríkisútvarpið fær milljarða króna forgjöf á aðra fjölmiðla með ríkisstuðningi hafa yfirburðir Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði gert öðrum miðlum erfiðara fyrir í samkeppninni. Það er augljóst öllum sem vilja sjá að þessi staða gengur ekki upp. Það er því brýnt, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að ráðast í heildarendurskoðun á rekstrarumhverfi fjölmiðla á Íslandi til að rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla verði heilbrigt og raunhæfur kostur fyrir þá sem áhuga hafa á að leggja í slíkan rekstur. En þá verður að vera samkeppnisumhverfi sem þeir raunverulega ráða við.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu sem er auðvitað nauðsynleg og við þurfum að taka upp reglulega og ígrunda. Þetta hafa verið viðkvæm mál er varða málfrelsi og tjáningarfrelsi og líka mannorð, orðspor. Orðsporsáhætta er ein af stóru ögrunum nútímans. Það er líka gott að spyrja sig: Eru fjölmiðlar frjálsir? Er raunverulegt fjölmiðlafrelsi ríkjandi? Til skamms tíma voru fjölmiðlar beintengdir stjórnmálaflokkum og boðuðu fagnaðarerindið hvers stjórnmálaflokks; Tíminn var fyrir Framsóknarflokkinn, Morgunblaðið fyrir Sjálfstæðisflokkinn, Alþýðublaðið fyrir Alþýðuflokkinn og svo fram eftir götunum. Hversu frjálsir voru þessir fjölmiðlar til að tjá sig um annað en það sem hentaði og virkaði í samkeppninni? Við vitum líka að fjölmiðlar eru jafnan bara fyrirtæki eins og hver önnur fyrirtæki og þurfa að reka sig af auglýsingum eða áskriftum. Að RÚV undanskildu er auðvitað verið að taka fjárhagslega áhættu í hverju tilfelli. Þá eru freistingar á borð við smellafréttirnar og fyrirsagnirnar mjög áberandi. Við verðum líka að taka tillit til þeirra nýju miðla sem eru hvað frekastir til fjörsins hér í okkar samfélagi í dag sem eru samfélagsmiðlarnir, þar sem hver og einn er bæði ritstjóri og blaðamaður og, eftir atvikum, setur fram það sem hentar án þess að það gildi um það sömu reglur og venjulega fjölmiðla. Við skulum gera okkur grein fyrir að veggurinn á milli samfélagsmiðla og fjölmiðla er orðinn mjög þunnur og það er mjög vandmeðfarið hvernig þar skarast á 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttir fyrir þessa góðu umræðu og góða útgangspunkta. Ég ætla hins vegar aðeins að beygja af leið í minni ræðu á þessum litla tíma sem mér er veittur til að beina spurningum til hæstv. ráðherra varðandi það sem hefur komið upp ítrekað á undanförnum misserum og hefur verið gagnrýnt, sem er hindrun á aðgengi fjölmiðla að störfum lögreglu. Þetta er mjög alvarlegt mál vegna þess að tilgangur fjölmiðla er ekki eingöngu að tryggja lýðræðisleg réttindi borgaranna til upplýsinga og annað og upplýsa samfélagið um það sem er í gangi. Tilgangur fjölmiðla ætti líka í augum ríkisstjórnarinnar og stjórnvalda að vera sá að varpa ljósi á störf stjórnvalda, lögreglu, með þeim hætti að traust fólks aukist á lögreglu. Það er auðvitað mjög alvarlegt þegar komið er í veg fyrir það. Annað hefur verið bent á í þessu samhengi sem er sögulegt hlutverk fjölmiðla. Það hefur t.d. ítrekað komið fram að ekki séu til myndir af mjög mikilvægum aðgerðum í sögu Íslands, björgunaraðgerðum og ýmsu öðru, þar sem aðgengi fjölmiðla hefur verið hindrað á vettvangi. Nú erum við með nýleg dæmi og mér skilst að það séu í gildi leiðbeiningar um samskipti lögreglu og fjölmiðla, en annaðhvort er þeim ekki fylgt eða þær eru ekki nægilega góðar til að tryggja að almenningur geti verið upplýstur um það sem er í gangi í störfum lögreglu. Mig langaði til að bæta því inn í þessa umræðu og óska eftir viðbrögðum frá hæstv. ráðherra varðandi það hvort ekki þurfi einhvern veginn að bregðast við þessari stöðu.

Forseti. Fjölmiðlar eru spegill á stöðu lýðræðis í hverju samfélagi og samfélag eins og okkar fengi ekki þrifist án þeirrar lýðræðislegu umræðu sem frjálsir fjölmiðlar spegla og standa fyrir. Hlutverk þeirra gagnvart valdhöfum er grundvallaratriði í lýðræðissamfélagi sem vill standa undir nafni. Þegar við tölum hér í þessum sal gjarnan um innviði og mikilvægi þess að þeir séu sterkir þá erum við líka að tala þar um fjölmiðla. Við höfum séð skýr dæmi þess hvaða áhrif það getur haft á fjölmiðlafólk að standa fyrir umfjöllun um valdamikil öfl og ég ætla að leyfa mér í því sambandi að nefna skæruliðadeild Samherja, svokallaða. Þar verðum við að geta dregið skýr mörk á milli þess sem er munur á skoðunum og skoðanafrelsi og skoðanaskiptum og hreinræktuðum árásum á fjölmiðlana í landinu. Þess vegna skiptir svo miklu máli að stjórnvöld tryggi eðlilegan lagaramma sem veitir miðlunum svigrúm til að starfa eðlilega út frá þeirra grundvallarhlutverki. Á Norðurlöndunum ríkir nokkuð almenn sátt um það að fjölmiðlarnir séu hornsteinn lýðræðisins. Umræðan þar snýst um það með hvaða hætti eigi að styrkja þá og styðja frekar en að samtalið snúist um hvort rétt sé að ríkið styðji við fjölmiðlana. Og ég er þessu sammála en mér finnst útfærslan skipta máli. Þar vil ég nefna Ríkisútvarpið. Ég er einlægur stuðningsmaður þess og hlutverks þess en á milli RÚV og hinna einkareknu þarf að vera heilbrigt samband og heilbrigð samkeppni. Ég vil loka á því að brýna ráðherra til dáða um að standa með fjölmiðlunum í landinu hvað varðar rekstrarlegt umhverfi og sjálfstæði þeirra, að þeir finni að þeir njóti stuðnings um raunverulegt sjálfstæði því að án fjölmiðlafrelsis er lýðræðið sjálft í hættu. Að ráðherra fjölmiðla 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu hér og ég vil nota tækifærið og ræða hvernig hægt er að styrkja fjölmiðla landsins. Þingmenn Miðflokksins hafa lagt fram þingsályktunartillögu þess efnis að unnið verði að breytingum á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, nr. 23/2013, sem fela í sér breytt fyrirkomulag við innheimtu útvarpsgjalds. Lagt er til að landsmenn hafi valfrelsi, þeir hafi valfrelsi um hvernig beri að ráðstafa þessu gjaldi þannig að þeir geti með framlagi sínu tryggt tiltekinn fjölbreytileika í rekstri fjölmiðla landsins. Með því að sitja eitt að þessum gjaldstofni hefur Ríkisútvarpið haft yfirburðastöðu gagnvart öllum öðrum fjölmiðlum og gildir það um fréttaflutning sem og dagskrárgerð. Slík einokunarstaða, sérstaklega ríkisfjölmiðils, er óeðlileg nú á tímum og vinnur beinlínis gegn hugmyndum um sjálfstæði og fjölbreytni hugsunar og skoðana. Það er þetta síðastnefnda sem mér finnst skipta máli, að við getum stuðlað að fjölbreyttri hugsun og skoðunum. Það leiðir til aukins fjölbreytileika þjóðfélagsumræðunnar og eflir líka frekari skilning almennings á henni. Áhrif fjölmiðla á samfélagið eru svo viðamikil að fjölmiðlalæsi okkar almennings er ein af grundvallarforsendum þess að fólk geti talist fullgildir og virkir borgarar í lýðræðisríki sem er jú hverju samfélagi nauðsynlegt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir að hefja máls á þessari umræðu og hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir hennar svör. Frjálsir fjölmiðlar eru hornsteinar lýðræðisins eins og hér hefur verið sagt. Aðgangur almennings að traustum upplýsingum er forsenda upplýstrar umræðu. Um þetta held ég að við séum öll sammála. Upplýst umræða skapast ef við sem einstaklingar búum yfir öflugu og traustu miðla- og upplýsingalæsi. Öflugt læsi á miðla og upplýsingar vinnur svo gegn upplýsingaóreiðu - traustar upplýsingar, aukið læsi, minni óreiða, betra samfélag - ef við erum sammála því að fjölmiðlar séu hornsteinar lýðræðisins. Virðulegi forseti. Þá hljótum við að vera sammála um að gera allt hvað við getum til að verja sjálfstæði fjölmiðla og ritstjórnarlegt frelsi þeirra. Svo það megi vera þarf að styðja fjölmiðla sem sinna óháðri fréttaöflun, greinandi blaðamennsku og halda úti lýðræðislegri samfélagsumræðu, annars vegar með regluverki og hins vegar fjárstuðningi. Í löndum þar sem stjórnvöld styðja eða standa að fjölmiðli í almannaþágu er traust á þeim líka meira. Alþingi gerði frumvarp Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra um vernd uppljóstrara að lögum fyrir að verða þremur árum síðan. Lögin styrkja stöðu uppljóstrara sem í góðri trú greina frá lögbrotum eða ámælisverðri háttsemi. Þetta var klárlega skref í þágu aukins gagnsæis. Uppljóstrarar eiga að hafa leiðir til að koma upplýsingum til réttra aðila án þess að óttast um sinn hag en að sama skapi á fjölmiðlafólk að geta sinnt mikilvægri vinnu sinni án áreitni eða hótana. Þegar valdamiklir einstaklingar eða fyrirtæki sem fjölmiðlafólk hefur dregið upp mynd af sem beitir öllum brögðum, til að mynda skoðanamyndandi aðferðum, til að hafa áhrif á samfélagsumræðuna á trúverðugleika fjölmiðlafólks, þá þarf líka að grípa til varna svo hér þrífist heilbrigð og gagnrýnin lýðræðisleg samfélagsumræða sem byggir á traustum heimildum en ekki falsfréttum og upplýsingaóreiðu. Til þess þarf fjölmiðlafólk að búa við öryggi og tryggingu fyrir því að ekki verði á það ráðist.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Jódísi Skúladóttur, fyrir að hafa frumkvæði að þessari mikilvægu umræðu. Ég hef áhyggjur af stöðu fjölmiðla, ekki aðeins hér á landi heldur einnig í vestrænum heimi. Fagleg fjölmiðlun, rannsóknarblaðamennska og miðlun rökstuddra frétta hefur á undanförnum árum átt í höggi við efni á erlendum samfélagsmiðlum sem skerðir rekstrargrundvöll fjölmiðla. Einnig færist í vöxt að sótt sé að fjölmiðlum vegna umfjöllunar um málefni sem þó sannarlega á erindi við almenning. Mikilvægt er að tryggja heilsusamlegt vinnuumhverfi fjölmiðlafólks, rétt eins og annarra stétta. Í því sambandi er vert að benda sérstaklega á vinnuverndarlöggjöfina hér á landi. Það þarf ekki að hafa mörg orð um hversu mikilvægir fjölmiðlar eru í lýðræðissamfélagi. Nauðsynlegt aðhald þeirra gagnvart stjórnvöldum er ótvírætt og á sama tíma er ábyrgð þeirra mikil. Fagleg og óháð fréttamennska, þar sem gætt er að siðareglum, skiptir einnig höfuðmáli til að efla traust. Virðulegi forseti. Mér finnst bæði eðlilegt og sjálfsagt að stjórnvöld styðji við frjálsa fjölmiðla og setji um leið eðlilegar kröfur um faglegan fréttaflutning, fjölbreytni og dreifingu í samstarfi við stéttina sjálfa. Í þessu sambandi kalla ég eftir mun meiri samvinnu ríkis og fjölmiðla og að stjórnvöld taki m.a. þær áherslur til greina sem eru á Norðurlöndunum. Falsfréttir, áróðursherferðir og misnotkun á fjölmiðlum leiða til tortryggni. Tilraunir í krafti valds eða fjármagns til að koma í veg fyrir umfjöllun verður að taka alvarlega. Í mínum huga eru slíkar tilraunir ekki bara óásættanlegar heldur beinlínis hættulegar lýðræði og frelsi í landinu.

Virðulegi forseti. Ísland er nú í 15. sæti lista samtakanna Blaðamenn án landamæra yfir þau lönd þar sem mest fjölmiðlafrelsi ríkir. Noregur, Danmörk og Svíþjóð eru í þremur efstu sætunum á þessum lista og sú var tíð að við nutum þess heiðurs að vera þarna efst. Við þekkjum öll ástæður þess að sigið hefur á ógæfuhliðina. Ef blaðamaður skrifar frétt samkvæmt þrautreyndum og fagmannlegum aðferðum sinnar stéttar eins og þær hafa þróast í áranna rás og eru almennt viðurkenndar í opnum lýðræðisríkjum, og sú frétt kemur fjársterkum aðila af einhverjum ástæðum illa, þá getur blaðamaður átt von á því að fá lögsókn með tilheyrandi óþægindum og fjárútlátum. Hann getur meira að segja, eins og dæmin sanna, átt von á því að lenda í yfirheyrslu lögreglunnar eða, eins og dæmin sanna líka, sitja undir svívirðilegum aðdróttun. Þetta er óviðunandi, herra forseti. Það verður að tryggja blaðamönnum öruggara starfsumhverfi og finna leiðir til að girða fyrir tilhæfulausar málsóknir. Annað áhyggjuefni er að veruleg fækkun hefur orðið á seinni árum í stétt blaðamanna. Það kemur fram í samantekt í Kjarnanum frá árinu 2021, sem byggir á gögnum frá Hagstofunni, að árið 2013 hafi 2.238 starfað við blaðamennsku, en þegar greinin var skrifuð 2021 voru þeir 876. Herra forseti. Fjölmiðlar gegna meginhlutverki í samfélaginu við að miðla upplýsingum og þekkingu og segja frá. 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Jódísi Skúladóttur, kærlega fyrir frumkvæðið að þessari þörfu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég tek undir áherslur hv. þingmanns og málshefjanda varðandi mikilvægt hlutverk fjölmiðla, ekki síst á tímum upplýsingaóreiðu og falsfrétta, en hæstv. ráðherra kom sömuleiðis inn á þetta í framsögu sinni. Varðandi þetta hlutverk er rekstur fjölmiðla og fjárhagslegur grundvöllur lykilatriði, um það erum við hv. þingmaður sammála. En öll umræða hér um sjálfstæði fjölmiðla, um samfélagslegt mikilvægi þeirra og um fjárhagslega burði þeirra fer fram í skugga þeirrar staðreyndar að við höfum búið til umhverfi sem er frjálsum fjölmiðlum mjög óhagfellt. Yfirburðastaða ríkisins á fjölmiðlamarkaði er þannig gríðarleg og hefur bara styrkst á síðustu árum. Á meðan staðan er óbreytt verður ómögulegt að tryggja heilbrigða samkeppni á markaðnum. Ríkisfjölmiðillinn á öfluga varðmenn hér á Alþingi og víðar. Það er því ólíklegt að ríkið hverfi af fjölmiðlamarkaði a.m.k. í náinni framtíð. Hins vegar hljóta stuðningsmenn öflugra og frjálsra fjölmiðla að vilja að við styrkjum rekstrarumhverfi frjálsra fjölmiðla. Mikilvægt skref í þá átt væri að draga ríkið út af auglýsingamarkaði og sömuleiðis væri hægt að létta álögum á fjölmiðla. Virðulegi forseti. Þeir sem tala fyrir hlutverki fjölmiðla sem hornsteina lýðræðis ættu að búa svo um hnútana að þeir geti raunverulega sinnt hlutverki sínu, að þeir geti raunverulega veitt aðhald og staðið fyrir faglegum fréttaflutningi. Á meðan frjálsir fjölmiðlar berjast í bökkum við hlið forréttindahlaðins ríkisfjölmiðils verður framlag þeirra veikburða og máttlaust. Það er löggjafinn, það erum við, sem skapar og viðheldur þessari ójöfnu stöðu. Ég fagna því umræðunni hér í dag um mikilvægi frjálsra fjölmiðla og í samhengi við fjárhagslega stöðu þeirra.

Virðulegi forseti og hv. þingmenn. Ég er hér staddur til að tjá mig um auglýsingar í fjölmiðlum. Henry Ford sagði: Ég veit að helmingurinn af öllu því sem ég eyði í auglýsingar fer í vitleysu, ég veit bara ekki hvor helmingurinn það er. Ég hef staðið í rekstri í milli 40 og 50 ár og hef þar af leiðandi þurft að auglýsa mikið. Ég man að á árunum 1970 og eitthvað var gósentími í auglýsingum. Það var tveggja dálka auglýsing í Mogganum og svo voru nokkrar lesnar auglýsingar í Ríkisútvarpinu og öll þjóðin vissi hvað maður var að auglýsa. Þetta er ekki svona í dag. Það hefur verið talað um að taka Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði, sem ég er mjög mótfallinn. Ástæðan er sú að Ríkisútvarpið og Bylgjan, þessar tvær stöðvar, hafa áberandi langmesta hlustun og þeir sem hlusta á Ríkisútvarpið hlusta gjarnan ekki á aðrar stöðvar. Ef Ríkisútvarpið er tekið af auglýsingamarkaði þá hafa þeir sem eru í rekstri og þurfa að koma skilaboðum til þjóðarinnar ekki aðgang að þeim parti sem hlustar bara á Ríkisútvarpið. Ég get alveg fullyrt það hér og nú, eftir að hafa auglýst eins mikið og ég hef gert í gegnum tíðina, að þeir sem auglýsa munu ekki auglýsa meira hjá frjálsu fjölmiðlunum ef Ríkisútvarpið er tekið út af auglýsingamarkaði. Þeir munu reyna að finna leiðir til að komast einhvern veginn að þeim sem eru að hlusta á Ríkisútvarpið. 

Herra forseti. Það eru mjög áhugaverðar umræður að eiga sér stað um þetta mál enda í mjög mörg horn að líta. Þessi umræðugrundvöllur, sem hv. þm. Jódís Skúladóttir kemur hér með, býður upp á umræðu um mjög mikilvæg atriði í okkar ríki sem lýðræðisríkis. Við höfum séð á undanförnum árum að þessi atriði sem við í dag teljum okkur geta tekið sem sjálfsögðum, fjölmiðlafrelsi og annað - við erum að sjá ógnir við fjölmiðlafrelsi á Íslandi sem ég held að margir hefðu ekkert endilega getað ímyndað sér fyrir nokkrum árum að myndu koma upp á Íslandi. Það sem þetta kennir okkur er auðvitað að við þurfum alltaf að vera vakandi. Við þurfum stanslaust að vera vakandi fyrir breytingum sem eru að verða á bæði reglum og öðru af hálfu stjórnvalda og annarra en líka bara þeirri menningu sem hér ríkir. Það er mjög hryggilegt að sjá hvernig t.d. hefur verið sótt að blaðamönnum með málshöfðunum og öðru á undanförnum árum, eins og hefur verið nefnt hér í umræðunni. Síðan er það sem ég nefndi áðan, sem ég held að sé kannski líka viðhorfsvandi fremur en eitthvað annað, varðandi aðgengi fjölmiðla að störfum lögreglu, að störfum stjórnvalda. Það eru einhver undirliggjandi viðhorf einhvers staðar sem kannski líta á fjölmiðla og starf fjölmiðla sem einhvers konar lúxusverkefni, að geta verið að fylgjast með því sem er í gangi. En það er náttúrlega ekki svoleiðis. Þetta er ein af grunnstoðum lýðræðisríkis. Það sem mig langaði að nefna hér í lokin á þessari umræðu - ég hlakka til að heyra frá hæstv. ráðherra, hún þyrfti sennilega meiri tíma en hún hefur til þess að svara öllum þeim athugasemdum sem hafa komið hérna fram - eru akkúrat þessar málshöfðanir á hendur blaðamönnum sem eru mjög alvarlegt mál. Þetta er eitthvað sem ég held að við hefðum ekki getað gert okkur í hugarlund fyrir nokkrum árum að myndi gerast hér á landi. En við erum að horfa á það gerast í dag.

Virðulegur forseti. Þegar við ræðum um fjölmiðlafrelsi er mikilvægt að hafa í huga að í samfélagi eins og okkar er ólíklegt að frelsi verði afnumið með einu pennastriki. Það er mun líklegra að þrengt verði að fjölmiðlum smátt og smátt í litlum skrefum. Það er t.d. þung atlaga að fjölmiðlafrelsi nú þegar stórfyrirtæki hafa hagað sér eins og frægt er orðið með skæruliðadeild Samherja. Það er næsta víst að slík aðför hafi kælandi áhrif á vilja og getu fjölmiðla til að fjalla um samfélagslega mikilvæg mál. Það er heldur ekki til marks um fjölmiðlafrelsi að þeir hafi verið hindraðir í fréttaöflun á Keflavíkurflugvelli fyrir skömmu þegar írönsk fjölskylda var flutt úr landi. Blaðaljósmyndarar kvörtuðu nýlega undan því að yfirvöld treystu þeim ekki á vettvangi og héldu þeim fyrir utan svæði sem almennt verður að teljast eðlilegt að þeir geti verið á til að sinna störfum sínum. Þegar stjórnmálamenn og aðstoðarmenn ráðherra tala niður störf fjölmiðla og gera lítið úr vinnu þeirra þá er það enn eitt smáa skrefið í átt að minna fjölmiðlafrelsi. Nýjasta dæmið um það hvernig þrengt hefur verið að svigrúmi fjölmiðla eru nýjar reglur sem hafa gert það að verkum að yfir sex vikna tímabil í umfangsmesta fíkniefnamáli sögunnar hefur ekki verið heimilt að greina frá því sem fer fram í réttarsal. Það er líka hornsteinn lýðræðislegs samfélags að dómsmál séu rekin fyrir opnum tjöldum. Þótt einhverjum kunni að finnast að hvert og eitt þessara dæma sé ekki til marks um að frelsi miðlanna sé skert þá málast upp sú mynd, þegar allt þetta er lagt saman, að talsvert vanti upp á að stjórnvöld hafi nægan skilning á störfum og eðli fjölmiðla.

Hæstv. forseti. Þetta er ágætisumræða sem fer fram hér í dag en eins og málshefjandi kom inn á þá eru frjálsir fjölmiðlar hornsteinar lýðræðis. Þeir eiga að veita nauðsynlegt aðhald og standa fyrir faglegum og upplýsandi fréttaflutningi og eru einnig vettvangur umræðu um samfélagsmál. Ég tek undir að það er mikilvægt að fjölmiðlar hafi fjárhagslega burði til að sinna þessu lýðræðishlutverki sínu. Þá er ég nokkurn veginn kominn að fyrri ræðu minni. Ríkisútvarpið hefur yfirburðastöðu gagnvart öllum öðrum fjölmiðlum og gildir það um fréttaflutning sem og dagskrárgerð. Það er ekki hægt að segja það nógu oft að slík einokunarstaða, sérstaklega ríkismiðils, er óeðlileg nú á tímum og vinnur beinlínis gegn hugmyndum um sjálfstæði og fjölbreytni hugsunar og skoðana. Ég tel því best að landsmenn hafi sjálfir beint valfrelsi um ráðstöfun hluta gjalds sem núna rennur til Ríkisútvarpsins og það verður aldrei nógu oft sagt.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir góða umræðu hér í dag. Í gær lýsti Blaðamannafélag Íslands yfir þungum áhyggjum af ákvörðun héraðsdómara að kalla fulltrúa nokkurra fjölmiðla fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur fyrir að hafa farið gegn fréttabanni sem dómarinn setti í byrjun janúar vegna tiltekins sakamáls sem var til meðferðar hjá dómnum. Það má setja spurningarmerki við þá þróun að dómstólar séu að setja fjölmiðlum slíkar takmarkanir, en að mati þeirrar sem hér stendur er þá eðlilegra að dómarar óski eftir því að þinghald sé lokað ef um slíka rannsóknarhagsmuni er að ræða. Svo ég vísi í yfirlýsingu Blaðamannafélags Íslands, með leyfi forseta: „Blaðamannafélagið mótmælir túlkun dómarans á lögum um meðferð sakamála og telur hana stangast á við ákvæði um tjáningarfrelsi í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála, auk þess sem lög kveði skýrt á um að þinghald skuli háð í heyranda hljóði.“ Ég vil nota þessar síðustu mínútur til að hvetja okkur sem samfélag að leyfa því aldrei að gerast að vegið sé að tjáningarfrelsinu; að við séum meðvituð um það að í heimi þar sem ógnir, stríð og náttúruvá sökum loftslagsbreytinga eru orðin partur af okkar daglega lífi, þá verðum við að tryggja fjölmiðlum það öryggi og starfsumhverfi sem þeim ber til að geta sinnt mikilvægum skyldum sínum.

Virðulegi forseti. Líkt og aðrir þingmenn vil ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur kærlega fyrir mjög gagnlega umræðu. Eins og heyra má þá eru allir þeir sem hafa tekið til máls hér algjörlega sammála um mikilvægi þess að við stuðlum að því að umhverfi fjölmiðla styrkist. Það er svo að við erum á rauðu ljósi hvað varðar starfsumhverfi fjölmiðla. Ef við förum yfir þá umræðu sem hefur átt sér stað hér ber fyrst að nefna að það er hreinlega vegið að tjáningarfrelsi fjölmiðla á Íslandi í dag og sú staða, þ.e. hvar við erum stödd í samanburði við fjölmiðla á Norðurlöndunum, er óásættanleg. Ég vonast til þess að fjölmiðlastefnan geti tekið á þessu að einhverju leyti. Í öðru lagi gengur tekjumódel íslenskra fjölmiðla hreinlega ekki upp. Það er ekki áskorun sem aðeins við hér á landi erum að fást við heldur um heim allan. Okkur ber skylda til þess að stuðla að því að starfsumhverfi fjölmiðla hér á Íslandi verði sjálfbært. Að lokum vil ég ítreka þakkir mínar til þeirra sem hafa tekið til máls hér. Ég heyri það og er þakklát fyrir að þingheimur sé sameinaður í því að það þurfi að bæta starfsumhverfi fjölmiðla. Það kann að vera að við séum ekki alveg nákvæmlega sammála um leiðir en markmiðið er skýrt.

Hæstv. forseti. Ég verð að fá að koma hér upp því að forseti hefur legið á lögfræðiáliti um hvort opinbera skuli greinargerð setts ríkisendurskoðanda um Lindarhvol og borið við trúnaði. Nú ber svo við að úrskurðarnefnd um upplýsingamál hefur afhent þriðja aðila lögfræðiálitið. Hvernig má það vera að forseti gæti ekki betur að rétti okkar þingmanna? Nú er vitað að niðurstaða álitsins er hin sama og lögfræðiálits sem var unnið fyrir Miðflokkinn árið 2020, þ.e. að birta beri greinargerðina, en flokkurinn hefur barist fyrir því í tæp fimm ár. Er ekki komið nóg af hundakúnstum forseta, ekki er hægt að kalla þetta annað, og vanvirðingu hans í garð alþingismanna? Er ekki rétt að birta loks greinargerðina og þó fyrr hefði verið?

Forseti vill geta þess að forseta hafa borist upplýsingar um þessa niðurstöðu úrskurðarnefndar um upplýsingamál og verður að sjálfsögðu farið yfir það hér.

Forseti. Um þetta sama mál einmitt. Ég velti því fyrir mér hvort lögfræðiálitin sem þingið hefur fengið ættu ekki að birtast sem gögn málsins sem styðja þá ákvörðun forseta að birta ekki greinargerðina, sem rök hans í því máli. Það væri í rauninni mjög áhugavert ef það birtist á vef þingsins lögfræðiálit sem segir: Það á að birta þetta, þegar ákvörðun forseta er að birta þetta ekki. Forseti þarf væntanlega að rökstyðja það á einhvern hátt af hverju hann er ekki að taka tillit til lögfræðiálitsins því að við vitum það jú öll að lögfræðiálit eru eins og þau eru stundum, það er hægt að panta hingað og þangað, þannig að við verðum að taka tillit til innihalds lögfræðiálitanna. Það er ekki bara hægt að taka því eins og einhverju guðspjalli að þau séu hárnákvæm og rétt. Við kunnum öll þá lögfræðifimleika. Er ekki eðlilegt að forseti myndi birta öll þau lögfræðiálit sem hafa fram komið í þessu máli, ákvörðun sinni til stuðnings?

Forseti vill geta þess að sú ákvörðun sem liggur fyrir síðast um þetta mál, varðandi birtingu á greinargerð hv. fyrrverandi setts ríkisendurskoðanda, miðaðist við það, þegar síðast var rætt um það í forsætisnefnd, að hún yrði ekki birt að sinni. Forseti mun að sjálfsögðu, eins og áður var getið, fara yfir niðurstöðu úrskurðarnefndar upplýsingamála og skoða þau sjónarmið sem þar liggja til grundvallar, m.a. um birtingu gagna sem eru í fórum þingsins að þessu leyti. Forseti vill jafnframt geta þess, af því að minnst er á úrskurðarnefnd um upplýsingamál, að úrskurðarnefnd um upplýsingamál hefur áður, alla vega í nokkrum úrskurðum á árinu 2021, tekið lögfræðilega afstöðu til þeirrar spurningar hvort greinargerð setts ríkisendurskoðanda heyri undir 15. gr. laga um Ríkisendurskoðun og talið að svo væri. Það er því auðvitað um það að ræða, ef við erum að tala um þann hluta málsins, að sjónarmið úrskurðarnefndar um upplýsingamál hafa töluvert gildi varðandi lögskýringu að þessu leyti þó að úrskurðarnefnd um upplýsingamál hafi ekki lögsögu yfir þinginu.

Frú forseti. Mér þótti athyglisvert að lesa um það í fjölmiðlum í morgun að úrskurðarnefnd um upplýsingamál sé nú að úrskurða um að ákveðinn hluta gagna í þessu svokallaða Lindarhvolsmáli beri að gera opinbera. Ég ætla nú ekki að fara í neinar lögskýringar, enda ekki löglærður maður, en ég vil bara nefna það hér að á síðasta fundi í forsætisnefnd þá samþykkti forsætisnefndin það samhljóða, fyrir utan sjálfan forsetann, að gera öll þessi gögn bara opinber, það væri þinginu til sóma að gera það. Þetta varðar almenning. Hvernig farið er með ríkiseignir skiptir okkur máli. En að það þurfi að toga þetta út úr þinginu með töngum er alveg út í hött.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um veitingu ríkisborgararéttar. Á þessu frumvarpi eru nöfn 21 einstaklings. Nöfnin liggja fyrir á þingskjalinu. Allsherjar- og menntamálanefnd bárust 76 umsóknir um ríkisborgararétt á haustþingi 153. löggjafarþings. Skv. 1. mgr. málsgrein 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt, nr. 100/1952, veitir Alþingi ríkisborgararétt með lögum. Nefndin leggur til að umsækjendum á 14 umsóknum verði veittur ríkisborgararéttur að þessu sinni. Auk fjögurra barna umsækjenda er lagt til þremur börnum umsækjenda vegna umsókna sem áður hafa komið til meðferðar verði veittur ríkisborgararéttur. Á grundvelli laga um ríkisborgararétt fá börn þeirra sem öðlast ríkisborgararétt á grundvelli laga ríkisborgararétt samhliða forsjárforeldrum ef þau eru ógift, undir 18 ára aldri, eigi börnin lögheimili hér á landi. Nöfn barna eru að jafnaði ekki birt í þingskjalinu. Að þessu sinni er nauðsynlegt að birta nöfn sjö barna þar sem ekki lá fyrir að þau uppfylltu skilyrði 5. gr., sbr. 6. mgr. 6. gr. laganna. Allsherjar- og menntamálanefnd leggur því til að 21 einstaklingur öðlist ríkisborgararétt að þessu sinni. Það er von mín að frumvarpið verði hér samþykkt af hv. þingmönnum og verði frumvarpið samþykkt óska ég þessum einstaklingum innilega til hamingju. Ég vil þakka hv. þingmönnum Jódísi Skúladóttur og Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir gott samstarf í undirnefnd allsherjar- og menntamálanefndar, sem fór yfir þessar umsóknir, og þá færi ég allsherjar- og menntamálanefnd þakkir.