Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir eða þar til umræðu um fjármálaáætlun er lokið samkvæmt samkomulagi þar um. Skoðast það samþykkt ef enginn hreyfir andmælum.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.

Virðulegur forseti. Á Íslandi er stéttaskipting og hún bitnar hvað verst á börnum. Tökum dæmi um tvö börn. Annars vegar er það barn sem býr áhyggjulaust heima hjá foreldrum sínum og er í góðum málum. Hitt barnið býr heima hjá einstæðu foreldri með örorku og lifir við andlegar og fjárhagslegar áhyggjur. Áhyggjulausa barnið getur haldið áfram að búa heima og stundað framhaldsnám án þess að taka námslán og getur valið á milli háskóla án þess að hafa áhyggjur af kostnaði. Það þarf ekki að vinna samhliða námi og getur leitað til sálfræðings ef andleg líðan versnar, þökk sé fjárhagslegum stuðningi frá foreldrum, og getur jafnvel útskrifast í lokin og fengið fjárhagslegan stuðning frá foreldrum sínum til að kaupa sína fyrstu íbúð. Barnið með andlegu og fjárhagslegu áhyggjurnar þarf að velja á milli þess að flytja að heiman eða búa heima þegar það nær 18 ára aldri og getur ekki sótt nám í einkareknum háskóla vegna hærri námsgjalda. Heimilisuppbótin fellur niður þegar barnið nær 20 ára aldri og ráðstöfunartekjur foreldra skerðast umtalsvert ef það heldur áfram að búa heima. Auk þess fellur barnalífeyrir niður við 18 ára aldur, eða 20 ára aldur ef barnið er í fullu námi. Það þarf að treysta á námslán í gegnum allt háskólanámið og má búast við alvarlegum fjárhagslegum afleiðingum ef það fellur á prófum og hefur ekki efni á að leita stuðnings hjá sálfræðingi ef andleg líðan versnar, þarf að vinna samhliða námi á veturna og hefur því minni tíma til einbeita sér að náminu. Telur ráðherra það sanngjarnt að tækifærum barna á Íslandi sé svo misskipt eftir því hversu vel stæðir fjárhagslega foreldrar þeirra eru? Telur ráðherra eðlilegt að börn einstæðra öryrkja þurfi að flytja út svo foreldrar þeirra verði ekki fyrir verulegum tekjuskerðingum? Er það sanngjarnt að börn fátæks fólks þurfa að skuldsetja sig og einnig vinna samhliða námi til að geta náð sér í háskólagráðu? Er það ekki jafnrétti og eðlileg krafa að börn fái að búa áhyggjulaus heima hjá foreldrum sínum á meðan þau stunda nám, að börn þurfi ekki að hafa áhyggjur af fjárhagslegri stöðu sinni, hvað þá foreldra sinna, á meðan á námi stendur, eins og önnur börn?

Virðulegi forseti. Áður en ég svara fyrirspurninni vil ég segja að almennt er gott að vera barn á Íslandi og almennt er það svo að Ísland er það land þar sem möguleikar barna sem fæðast við erfiðar aðstæður og meiri áskoranir eru mestir á að komast áfram í lífinu og það er gott. Þurfum við að gera meira? Já, við þurfum að gera meira. Hv. þingmaður nefnir hér eitt atriði sem lýtur að því þegar börn eru búsett hjá foreldrum, til að mynda einstæðum foreldrum sem eru örorkulífeyrisþegar, að viðkomandi foreldri fái áfram heimilisuppbót þegar barn þess hefur nám. Þegar ég tók við sem ráðherra var þetta upp að 18 ára aldri. Í lok árs 2018 gerðum við breytingar þannig að það er heimilt að lengja þetta tímabil upp í 20 ár. Það er breyting sem gerð hefur verið í tíð þessarar ríkisstjórnar. Hins vegar hafa komið upp mál og við höfum til skoðunar hvort ástæða sé til að bregðast við því. Ástæðan fyrir því 20 árin eru þarna undir er vegna þess að þegar viðkomandi hefur síðan háskólanám þá er möguleiki á því að fá námslán eða annað slíkt. Það má velta því fyrir sér hvort ástæða sé til að fara hærra hvað þetta snertir. En við höfum nú þegar opnað á að hækka aldurinn úr 18 í 20 ár en erum, vegna dæma sem hafa komið upp, með það til skoðunar hvort ástæða sé til að gera einhverjar frekari breytingar á þessu kerfi. Við viljum að öll börn fái sömu tækifæri í íslensku samfélagi og kerfið okkar á að halda utan um þau og hvetja til þess með öllum mögulegum hætti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir svarið en ég get ekki sætt mig við það vegna þess að það er ekki eðlilegt að refsa börnum fyrir að vilja búa heima meðan á námi stendur. Fyrst þau í ríkisstjórninni gátu lengt þetta um tvö ár gátu þau líka gert það þannig að á meðan á námi stæði væri foreldrum ekki refsað. Það sem hefur alltaf komið fram er: Hvar á að fá peningana? Það er alltaf sagt þegar kemur að öryrkjum eða börnum þeirra. Það eru ekki til peningar. En kemur sama rullan þegar útlendingar eiga að geta gist í sóttvarnahúsi? Þá er hægt að borga þó að Norðmenn og Englendingar borgi ekki. Það virðast alltaf vera til peningar í allt annað en að hjálpa þeim sem þurfa mest á hjálpinni að halda, þ.e. einstæðum foreldrum, öryrkjum og börnum þeirra.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki í svari mínu að blanda sóttvarnaaðgerðum stjórnvalda saman við stöðu örorkulífeyrisþega eða barna sem búa við erfiðar aðstæður. Hins vegar vil ég segja og ítreka að við höfum stigið skref og gert breytingar með því að hækka aldurinn úr 18 í 20 ár. Við gerðum það á þessu kjörtímabili, í lok árs 2018. Í ljósi umræðu sem hefur síðan skapast og erinda sem okkur hafa borist þá erum við að skoða hvort ástæða sé til þess að gera enn frekari breytingar til að styðja betur við börn og ungmenni sem eru í námi og búa við slíkar aðstæður. Það liggur einfaldlega ekki fyrir nein ákvörðun í því en við erum að teikna upp ýmsa möguleika til þess akkúrat að bregðast við því sem hv. þingmaður var að spyrja að og búa til aukinn hvata fyrir þau ungmenni sem búa við slíkar aðstæður til að halda áfram í námi, svo að þau þurfi ekki að flytjast að heiman, þurfi ekki að fara út á vinnumarkaðinn o.s.frv. og geti haldið áfram að mennta sig.

Herra forseti. Margoft höfum við fylgst með ríkisstjórninni tilkynna aukið fjármagn í opinberar framkvæmdir til innviðauppbyggingar. Slíkar yfirlýsingar hafa stjórnvöld verið að gefa landsmönnum allt frá því að ríkisstjórnin tók við völdum fyrir þremur og hálfu ári. Í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokks frá 2017 er talað um að hraða uppbyggingu í vegamálum og farið mörgum orðum um þau brýnu verkefni sem blasa við í innviðauppbyggingu um allt land. Á þessum hveitibrauðsdögum ríkisstjórnarinnar átti að taka til hendinni og vinna upp þá miklu fjárfestingarþörf sem við blasti, m.a. í vegakerfinu. Á þessum fyrstu dögum stjórnarinnar kynntu stjórnvöld þau stóru verkefni sem ráðast þyrfti í, þar á meðal tvöföldun stofnleiða út frá höfuðborgarsvæðinu, Reykjanesbraut, Suðurlandsveg og Vesturlandsveg um Kjalarnes. Nokkrum sinnum síðan hafa stjórnvöld tilkynnt um aukið fé til vegamála, nokkrum sinnum. Ríkisstjórnin hefur einnig kynnt sérstakar flýtiframkvæmdir. Ríkisstjórnin kynnti sérstakar auknar opinberar framkvæmdir í byrjun árs 2019 þegar ljóst var að fjárfestingar atvinnulífsins voru að dragast saman. Skemmst er að minnast þess átaks sem boðað var í upphafi Covid-faraldursins þar sem veita átti aukið fé til framkvæmda á vegum hins opinbera til að blása lífi í atvinnulíf landsmanna vegna aukins atvinnuleysis. Áttu það að vera sérstakar hagstjórnaraðgerðir ríkisstjórnarinnar. Þegar þessar yfirlýsingar eru hafðar í huga kemur verulega á óvart nýlegt mat Hagstofu Íslands þar sem segir að opinberar framkvæmdir hafi dregist saman um tæp 11% á árinu 2019 og aftur á síðasta ári, árið 2020, drógust opinberar framkvæmdir saman um 9,3%. Því vil ég spyrja hæstv. samgönguráðherra: Hefur hæstv. ráðherra einhverjar skýringar á því að opinberar framkvæmdir dragast saman ár eftir ár þrátt fyrir ítrekuð og fögur fyrirheit ríkisstjórnarinnar um auknar framkvæmdir? Kemur þetta hæstv. ráðherra á óvart eins og mér? Hvert fóru þessir peningar? Eða komu þeir aldrei?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara yfir helstu stefnumál ríkisstjórnarinnar í innviðauppbyggingu. Staðreyndin er sú að á kjörtímabilinu höfum við á hverju einasta ári varið til vegamála að meðaltali 17 milljörðum meira en árin þar á undan. Við höfum aukið framkvæmdafé til hafna um 300%. Það voru 400 milljónir á árunum áður en þessi ríkisstjórn tók til starfa en eru núna 1.700 milljónir árlega. Ég veit að hv. þingmaður ferðast um landið, ekki síst kjördæmi okkar, og sér allar framkvæmdirnar sem eru í gangi. Ég ætla að vera, eins og hv. þingmaður, svolítið spurningarmerki í framan yfir þessum skilgreiningum Hagstofunnar. Eru nákvæmlega sömu leiðir notaðar við að greina fjárfestingu? Það er engin spurning að framkvæmdir í samgöngukerfinu hafa aldrei verið meiri. Það veit hv. þingmaður. Hann sér það, hann keyrir fram á þær, hann sér vegavinnutækin í gangi. Hann veit að í hafnarmálum hefur aldrei verið gert eins mikið. Hann sér það, hann hefur heimsótt staðina og hann þekkir það. Tölurnar tala auðvitað sínu máli. Við höfum líka verið í umtalsverðum fjárfestingum í nýsköpun. Er það skilgreint sem fjárfesting af Hagstofunni? Þetta eru hlutir sem þurfa frekari greiningar við þannig að þessi kerfi okkar veiti okkur sömu upplýsingarnar. En það er engin spurning, hv. þingmaður, að við höfum svo sannarlega staðið við þau markmið að setja verulegan kraft í innviðauppbyggingu. Þess sér stað allt í kringum landið. Þar á meðal eru stofnleiðirnar þrjár sem hann nefndi þar sem við lögðum sérstaka áherslu á að aðskilja akstursstefnur. Allar þær framkvæmdir eru í gangi, langt komnar eða munu klárast á næstu árum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Hann gerir helst athugasemdir við skilgreiningar Hagstofunnar og mat hennar. Það á sem sagt að skjóta sendiboðann. Við erum ekki að tala um aukningu, eins og hæstv. ráðherra gerir hér, hann talar um aukningu, heldur erum við að tala um samdrátt, 10% tvö ár í röð, herra forseti. Og við ætlum að skjóta sendiboðann, Hagstofuna: Þetta er eitthvað vitlaust hjá þeim. Framkvæmdir á örmjóum hringveginum á Kjalarnesi hafa gengið afskaplega hægt. Ekkert bólar á tvöföldun Reykjanesbrautar við álverið þar sem vegurinn er ein akrein í hvora átt á rúmlega 5 km kafla, að ógleymdum vegarkaflanum að flugstöðinni. Ekkert bólar á framkvæmdum við hringveginn ofan Rauðavatns þar sem langur spotti er einbreiður. Kláraður var 3 km kafli austan Hveragerðis en ekkert bólar á framkvæmdum við Ölfusárbrú. Furðulegast ástandið er þó hér í Reykjavík. Ekkert bólar á neinum mislægum gatnamótum í Reykjavík og auðvitað ekki á Sundabraut. Hvergi er unnið að neinum stokkum. Það áttar sig auðvitað enginn á þessu samkomulagi um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. 

Virðulegur forseti. Ég er að hugsa um að leggja það til að ég bjóði hv. þingmanni með mér á rúntinn og sýni honum framkvæmdirnar, ef hann trúir þessu ekki. Ég var ekki að skjóta sendiboðann, ég var ekki að segja að Hagstofan væri að gera eitthvað rangt. Ég var bara að segja að mismunandi kerfi segðu okkur mismunandi hluti. Það er staðreynd að við höfum aldrei séð aðrar eins framkvæmdir í samgöngumálum, það á líka við á höfuðborgarsvæðinu. Það er allt að fara í gang þó að ekki sé verið að klippa borða daginn út og inn, það er ekki það sem mér finnst vera mikilvægast í lífinu. Við tókum t.d. stóran kafla á Reykjanesbrautinni í gagnið. Þar var ekkert húllumhæ, þar voru ekki borðaklippingar. En ef hv. þingmaður saknar þeirra skal ég bara taka hann með mér á rúntinn og sýna honum framkvæmdirnar. Á hverjum einasta degi njóta tugþúsundir manna meira umferðaröryggis þegar þeir fara um nýjar framkvæmdir sem búið er að klára eða verða fyrir töfum vegna framkvæmda sem eru í gangi. Það er staðreyndin. Það er með öðrum orðum allt í gangi. Það góða er að við erum líka búin að tryggja að 

Herra forseti. Loftslagsmálin eru eitt mikilvægasta mál stjórnmálanna nú og næstu áratugi. Til þess að þjóðum heims takist að koma í veg fyrir hamfarahlýnun með hrikalegum afleiðingum þurfa allir að leggjast á árarnar. Það þarf skýr markmið og auknar fjárveitingar, kraft í grænar fjárfestingar. Ísland má ekki láta sitt eftir liggja og ríkisstjórnin má ekki leggja árar í bát. Í stað þess að sýna raunverulegan metnað í loftslagsmálunum í fjármálaáætlun til næstu fimm ára grípur ríkisstjórnin til talnaleikfimi og reiknikúnsta til að hífa upp framlögin. Það er óneitanlega dálítið sorglegt að í stað sýnilegra aðgerða gegn loftslagsvánni skulum við sjá framlög til loftslagsmála lækka, herra forseti, lækka á tímabili fjármálaáætlunarinnar. Samdrátturinn í framlögum til loftslagsmála skýrist m.a. af minni skattalegum ívilnunum sem eiga að dragast saman ár frá ári til 2026, á tímum þar sem við þurfum stórauknar grænar fjárfestingar og ríkisvaldið þarf að draga vagninn. Það þarf að hraða borgarlínunni og öðrum grænum samgöngubótum, setja aukinn kraft í orkuskiptin og hringrásarhagkerfið, raunverulegar upphæðir í tæknilausnir og búa þannig um hnútana að við getum staðið stolt fyrir okkar málum á alþjóðavettvangi, ekki út af fornri frægð og lagningu hitaveitunnar 1937 heldur með nýjum aðgerðum sem standast alþjóðlega samkeppni. Í ljósi alls þessa vil ég spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvort hann sé sáttur við að framlögin til loftslagsmála lækki eftir því sem líður á tíma fjármálaáætlunar og hvort hann sé ekki tilbúinn að berjast með okkur hér á Alþingi sem viljum sjá framlög til loftslagsmála hækka, til að sýna skýran metnað í þeim.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þegar þessi ríkisstjórn tók við var strax settur stóraukinn metnaður í loftslagsmálin. Það hefur ekki síst sýnt sig með stórauknum fjárframlögum til málaflokksins. Ef við horfum á breytinguna frá 2017–2026, sem ég mun fara yfir í máli mínu á eftir við umræðu um fjármálaáætlun, er aukningin til umhverfismála á málefnasviði 17 nærri því 70% á tímabilinu. Mjög stór hluti þess hefur farið í loftslagsmál. Hv. þingmaður vitnar hér til þess að framlögin lækki eftir því sem líður á tímabil fjármálaáætlunarinnar en þar er verið að horfa til þess að framlög sem talin eru inn sem ívilnanir lækka frá og með árinu 2024, einfaldlega vegna þess að það er ekki búið að taka ákvarðanir, ákvarðanirnar ná ekki lengra sem snúa að ívilnunum fyrir umhverfisvænni bifreiðar. Að sjálfsögðu mun sú ríkisstjórn sem tekur við eftir næstu kosningar þurfa að taka afstöðu til þess hvort það sé nauðsynlegt að fara áfram í þær ívilnanir. Ef raunin verður sú að það þurfi enn þá að gefa afslætti til að ýta undir þá þróun sem við öll viljum sjá í orkuskiptum þá held ég að sú ríkisstjórn, hver sem hún verður, muni taka skynsamlegar ákvarðanir í því. Að því sögðu er ekki um lækkanir að ræða í málaflokknum. Fjármagn til loftslagsmála hefur verið stóraukið. Ef við horfum á beinu framlögin sem hafa komið inn í gegnum umhverfisráðuneytið erum við reyndar að tala um 800% hækkun frá 2017 og fram til þess tíma sem fjármálaáætlunin núna nær. Það er auðvitað glæsilegur árangur sem ég held að við eigum öll að horfa til með stolti.

Herra forseti. Ég held að við ættum að forðast alla upplýsingaóreiðu þegar kemur að loftslagsmálunum og umhverfismálunum. Því miður hafa reikningskúnstir og talnaleikfimi verið notuð til að láta málin líta betur út en þau standa raunverulega, m.a. eru tekin saman framlög næstu tíu ára í fjármálaáætlun fyrir næstu fimm árin til að þetta líti betur út. En það er margt gott í upptalningu hæstv. ráðherra og ég efast ekki eitt augnablik um að hann vilji gera betur. En betur má ef duga skal. Landgræðsla, skógrækt og endurheimt votlendis telja að öllum líkindum ekki inn í skuldbindingar Parísarsamkomulagsins. Og aðeins varðandi orkuskiptin: Viðbótarframlög til loftslagsmála á tímabilinu í fjármálaáætluninni fara líka lækkandi. Metnaðurinn er ekki nægur, herra forseti. Við þurfum að bæta verulega við fjármuni. Í gegnum aukin framlög til loftslagsmála og raunverulegar aðgerðir 

Virðulegi forseti. Það er ekki rétt að stuðningur við orkuskipti fari lækkandi. Þegar við horfum til næstu tíu ára þar sem ríkisstjórnin stefnir á að milljarði árlega verði varið aukalega til loftslagsmála, þá fara 3 milljarðar af þessum 10 til orkuskiptanna. Það er hrein viðbót við það sem er í dag. Þannig að ekki er hægt að segja að það sé lækkun. Því er hins vegar misjafnlega dreift yfir tímabilið, sem er skynsamlegt vegna þess að við viljum leggja aukna áherslu á það sem er að gerast núna til þess að geta ýtt undir orkuskipti í þungaflutningum, sem er næsta stóra verkefnið hjá okkur, og áframhaldandi orkuskipti, ekki síst þegar kemur að bílaleigum, sem getur haft margfeldisáhrif út í samfélagið. Það sem hér er verið að kynna er fyrst og fremst gríðarlega ánægjuleg aukning til loftslagsmálanna. Við hljótum að geta verið sammála um að það er til framdráttar íslensku samfélagi. Ég treysti því að þegar kemur að því að taka ákvarðanir um ívilnanir 

Herra forseti. Nú byrjaði eldgos á Reykjanesskaga fyrir tæpum sex dögum, tæpri viku, og er ljóst að það er að mörgu að hyggja í slíku ástandi. Þetta er sem betur fer mjög lítið gos og hefur ekki valdið miklu raski en þó er það þannig að Suðurstrandarvegur er lokaður og Grindavíkurvegur er orðinn að hálfgerðu bílaplani. Það er auðvitað þannig að þegar svona kemur upp á þá raskast samgöngur á svæðinu, það er alveg ljóst. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra út í áætlanagerð, bæði fyrir gosið sem snýr að þessu svæði en líka hvað hefur gerst í áætlanagerð upp á horfur til lengri tíma síðan gosið hófst. Gosið gæti þess vegna klárast seinna í dag en það gæti líka mögulega staðið í einhver ár. Það er kannski ekki endilega sanngjarnt að ætlast til þess að komin séu fullkomlega heildstæð plön um allar mögulegar niðurstöður á þessum tímapunkti en það væri gott að vita hvort fram hafi farið einhvers konar áætlanagerð eða stefnumótun eða eitthvað í samgönguráðuneytinu sem snýr að þessu, sem hefur það í huga að tryggja sem minnst rask á samgöngum, sérstaklega í kringum Grindavík, á meðan þetta ástand varir, hvort sem það er til styttri eða lengri tíma.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það liggur í augum uppi að fyrst og fremst hefur vinna stjórnkerfisins, hvort sem er stofnana þeirra eins og Vegagerðarinnar í þessu tilviki eða ráðuneyta eða annarra, snúist að einhvers konar viðbragði, að tryggja öryggi eins og hægt er, fylgjast með vegum og áhrifum jarðskjálftanna og síðan mögulegs eldgoss sem ég tek undir með hv. þingmanni að er á eins heppilegum stað og frekast er unnt út frá hættu á að skemma mannvirki eða ógna fólki. Fyrir vikið hefur þetta allt gengið vel þó að það hafi þurft að loka Suðurstrandarvegi vegna sigs. Síðan eru menn með áætlanir um að lagfæra það sem þarf að laga, þar sem eru sprungur eða hætta á sigi, þar sem öryggi í umferðinni minnkar. Það er fyrst og fremst það og svo kannski að bregðast við og setja útskot á einhverja staði þar sem væri pláss fyrir fleiri bíla að snúa við eða leggja. En auðvitað eru engin plön uppi hér og nú, enda væri það bara óábyrgt að fara að byggja upp einhvern ferðamannastað með tilheyrandi breyttri forgangsröðun og taka fjármuni frá öðrum mikilvægari hlutum í þetta verkefni. Ef það reynist hins vegar svo að þarna sé um svokallað dyngjugos að ræða, og það verði viðvarandi eldsumbrot eða hraunrennsli upp úr þessum litlu gígum á þessum takti, þá hlýtur að koma til skoðunar að reyna að gera þetta að einhvers konar öruggu svæði til að skoða. 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir gott svar. Það er, eins og ég segi, erfitt að ætla að fara hratt af stað með svona áætlanir. En það var lengi vitað að lögregla á svæðinu var ekki nægilega vel búin til þess að geta sinnt öllum þeim vegalokunum og allri þeirri stýringu sem þörf er á og sem fyrr hafa björgunarsveitir stigið svolítið inn í þetta. Ég veit að lögregla er á forræði hæstv. dómsmálaráðherra, en mig langar samt til að velta því fyrir mér hvort ráðherra muni beita sér á einhvern hátt fyrir því að gerð verði einhvers konar langtímaáætlun sem snýr að því að byggja upp lögregluna á svæðinu þannig að hún geti sinnt þessu hlutverki, frekar en að reiða sig alltaf á óeigingjarnt sjálfboðaliðastarf björgunarsveitanna. Björgunarsveitirnar eru boðnar og búnar til að bjarga fólki en ég held að það sé ekki þeirra helsta starfssvið að stýra umferð.

Herra forseti. Ég vil bara rifja það upp hér af þessu tilefni að í óveðrinu 2019 kom eitt og annað upp sem var ekki nægilega gott í kerfinu okkar, þar á meðal tól og tæki til handa Vegagerðinni í samstarfi við lögreglu og aðra, m.a. til að geta lokað vegum og slíkt. Það erum við búin að fjármagna og það er búið að fara í allt það þannig að slíkt viðbragð er til, brugðist var við því hratt og vel. Ég er sammála því að björgunarsveitirnar í landinu eru frábærar og fólk tilbúið að leggja mikið á sig. En ég skal líka viðurkenna að mér fannst það tilætlunarsemi af fólki að vaða út í óvissuna í kringum þetta gos og búast við því að fólk sem var búið að vera þrjár vikur á vakt í Grindavík ósofið væri líka að bjarga fólki sem hefði kannski mátt fara aðeins varlegar. 

Herra forseti. Fréttir gærdagsins í tengslum við veiruna og viðbrögð stjórnvalda við þeim tíðindum voru kannski ekki alveg það sem við vorum nú flest að vonast eftir, þ.e. að veiran kæmi upp. Aðgerðirnar sem gripið er til, sóttvarnaaðgerðirnar, eru skiljanlegar og hef ég engar athugasemdir við það. En það eru hin efnahagslegu áhrif sem maður er að velta fyrir sér, og það kom ekki skýrt fram í gær að boðað væri til sérstakra aðgerða á efnahagshliðinni vegna þessa. Það blasir við að við erum að sigla aftur inn í tímabil lokana og við vitum að fjölmörg fyrirtæki verða illa fyrir barðinu á þessu. Það liggur líka fyrir að við vorum að vonast eftir því að ferðamannaiðnaðurinn tæki mjög við sér í sumar og efnahagsspár ganga mjög út á það. Í forsendum nýrrar hagspár Hagstofunnar er talað um 700.000 ferðamenn á þessu ári. Það gengur illa að ná niður verðbólgunni og atvinnuleysi er mjög hátt. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki þurfi að taka nokkuð til endurskoðunar og þá bregðast við, hvort við þurfum ekki að fara að horfast í augu við það, þó að við vonum að það verði ekki þannig, en líkurnar verða alltaf meiri og meiri á því, að ferðamennirnir muni ekki koma til landsins nema í miklu minna mæli en allar forsendur gera ráð fyrir.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég segja varðandi ráðstafanir sem kynntar voru í gær, að reynsla okkar er að það að grípa snemma inn í, þegar merki berast um að smit sé komið út í samfélagið utan sóttkvíar, muni skila mestum árangri, bæði til að vernda líf og heilsu fólks og ekki síður í efnahagslegu samhengi, að betra sé að gera það, þrátt fyrir erfiðleika sem fylgja lokunum og fjöldatakmörkunum, en að sitja uppi með umfangsmeiri aðgerðir síðar sem þurfa að vara lengur. Varðandi sérstakrar ráðstafanir til að bregðast við nýjustu sóttvarnaaðgerðum er mikilvægt að muna að við erum með lokunarstyrki í gildi út maí og við munum framlengja þá samkvæmt tillögu sem lögð verður fyrir þingið. Við styðjumst sömuleiðis enn við viðspyrnustyrki og það er úrræði sem við hyggjumst sömuleiðis framlengja. Þeir gilda langt inn í sumarið samkvæmt gildandi regluverki. Önnur úrræði eru enn virk, eins og laun í sóttkví, frestanir á skattgreiðslum eru enn í gildi og við boðum það nú að þeir gjalddagar sem koma í sumar verði teknir til endurskoðunar og fólk muni eiga kost á því að dreifa þeim í allt að tvö ár til viðbótar. Og svo mætti áfram telja. Það er því ekkert sérstakt að gerast akkúrat núna vegna nýjustu ráðstafana sem kallar á viðbótaraðgerðir. Varðandi fjölda ferðamanna, sem ég get komið betur inn á síðar, tel ég einfaldlega að enn sé uppi mikil óvissa og ekki muni rætast úr henni fyrr en við sjáum betur til lands varðandi bólusetningaraðgerðir, bæði hér heima og annars staðar.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það sem ég er kannski að fiska eftir og það sem ég spurði um er hvort við þurfum ekki að fara að búa okkur undir hina verstu sviðsmynd. Ég hef áhyggjur af því að við séum ekki undirbúin. Nú blasir það við að ástandið í þeim löndum sem við treystum á er mjög ótryggt. Bretar eru að hugleiða ferðabann á sína landsmenn. Faraldurinn er á fullri ferð í Evrópu. Ég held að það liggi fyrir, sérstaklega vegna þess að hið breska afbrigði er að breiðast mjög út sem er miklu meira smitandi, að vonir manna um hjarðónæmi í sumar séu algerlega óraunhæfar. Þess vegna vil ég spyrja aftur: Er ríkisstjórnin búin að búa sig undir eða er hún að búa sig undir að ferðamannasumarið, sem við öll höfum vonast eftir, svo sannarlega, komi einfaldlega ekki og jafnvel að það verði ekkert ferðamannahaust heldur? Hvað er ríkisstjórnin að undirbúa í þessu samhengi?

Virðulegi forseti. Ég get ekki svarað þessu öðruvísi en þannig að við miðum okkar áætlanir við bestu upplýsingar á hverjum tíma og höfum sýnt það fram til þessa að við erum sveigjanleg. Að fást við svona heimsfaraldur er eins og að klífa fjall. Þetta er mjög hátt fjall. Við vissum varla hversu hátt það var þegar við lögðum af stað og í slíkum leiðangri þarf maður stundum að taka hlé og fara í búðir og nú erum við loksins farin að sjá tindinn. Það eru að verða algjör straumhvörf með dreifingu bóluefna. Í Bretlandi, fyrst það var nefnt, hefur tekist að bólusetja hátt í eina milljón manns á einum sólarhring. Okkar áætlanir gera ráð fyrir því að núna um mitt ár verði allur meginþorri landsmanna kominn með bólusetningu, af fullorðnum. Við erum þess vegna núna að fara inn í ársfjórðung sem er eins og lokaatlagan að toppi fjallsins og það á að fylla okkur bjartsýni. Við eigum ekki að tala eins og að við séum að fara aftur á bak. 

Í dag verður haldið áfram með umræður um einstaka málaflokka þar sem fagráðherrar innleiða umræðuna og eru til svara.

Herra forseti. Eins og fram hefur komið eru bæði útgjöld og stefnur málefnasviða í þessari fjármálaáætlun að mestu samhljóða þeirri sem Alþingi samþykkti fyrir fáeinum mánuðum, í desember. Ég vil eins og þá draga sérstaklega fram þá þungu áherslu sem ríkisstjórnin hefur lagt á aukinn stuðning við nýsköpun, rannsóknir og þróun. Það hefur verið hálfótrúlegt að heyra því haldið fram undanfarið að endurskipulagning á stofnanaumhverfi nýsköpunar skyggi á þessa áherslu, því hún gerir það svo sannarlega ekki. Staðreyndin er sú að framlög til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina hafa vaxið hlutfallslega mest að umfangi af öllum málaflokkum á starfstíma þessarar ríkisstjórnar eða um ríflega 70%. Blásið hefur verið til sérstakrar sóknar í nýsköpun vegna heimsfaraldursins, enda er nýsköpun eitt stærsta og veigamesta svarið andspænis því mikla efnahagsáfalli sem við stöndum frammi fyrir. Að styðja við hugvit, sköpun og framtakssemi frumkvöðla af meiri krafti en áður er eitt af því mikilvægasta sem mun leggja grunn að viðspyrnu efnahagslífsins og framtíðarvelferð þjóðarinnar. Það er okkar sýn og það er okkar stefna og hún birtist með mjög afgerandi hætti í aðgerðum ríkisstjórnarinnar og þessari fjármálaáætlun. Til að nefna dæmi má benda á að framlög í Tækniþróunarsjóð hækka á þessu ári um 1,3 milljarða frá fyrra ári. Sjóðurinn hefur aldrei í sögunni haft jafn mikið fé til ráðstöfunar og sú hækkun heldur sér á næsta ári samkvæmt þessari fjármálaáætlun. Lóa, nýr 100 milljóna króna fjárfestingarsjóður fyrir landsbyggðina er tekinn til starfa, en á þriðja hundrað umsókna bárust á dögunum í þennan nýja sjóð sem sýnir hve brýnni þörf er verið að svara með einmitt honum. Hann fær aftur 100 milljónir á næsta ári samkvæmt fjármálaáætlun. Þá renna á næstu árum 8,3 milljarðar til Kríu, sprota- og nýsköpunarsjóðs, en Kría styrkir og eflir nýsköpunarumhverfið í þágu fjárfestinga í íslenskum vísisjóðum sem síðan fjárfesta í vexti frumkvöðlafyrirtækja. Þessar afgerandi aðgerðir skipta sköpum við núverandi aðstæður en ég vil, þrátt fyrir þessi dæmi, líka ítreka það sem ég hef sagt áður, að almennt séð er það alls ekki höfuðmarkmið mitt að auka ríkisútgjöld sem allra mest og til sem lengstrar framtíðar. Herra forseti. Fyrirtæki í ferðaþjónustu standa sem kunnugt er frammi fyrir bráðavanda sem ríkisstjórnin hefur komið til móts við með bæði almennum og sértækum aðgerðum. Útgjöld vegna þeirra birtast að mestu annars staðar í þessari fjármálaáætlun en undir sjálfu málefnasviðinu, en ferðaþjónustan hefur að sjálfsögðu notið drjúgs hluta af almennum stuðningsaðgerðum sem ríkisstjórnin hefur lagt til og Alþingi hefur haft til meðferðar og samþykkt. Fyrir Covid höfðum við markað framtíðarsýn og leiðarljós ferðaþjónustunnar þar sem sjálfbærni og arðsemi gegna lykilhlutverki fremur en fjöldi ferðamanna, ásamt því að þróa Jafnvægisás ferðamála sem stýritæki fyrir greinina. Þessi verkfæri munu gagnast vel við uppbyggingu greinarinnar og stefnuramminn stendur á styrkum stoðum þrátt fyrir það áfall sem Covid-faraldurinn er og hefur verið fyrir greinina og jafnvel má segja að sá rammi eigi bara enn betur við en áður. Við höfum áfram fulla trú á að ferðaþjónustan muni taka kröftuglega við sér um leið og aðstæður leyfa og til að styðja við þá sókn höfum við sem kunnugt er sett verulega fjármuni til hliðar í alþjóðlegt markaðsverkefni sem er vissulega hafið en á enn þá mikið inni, meiri hlutann inni. Viðbótarfjármagn til ferðamála sem kynnt var í síðustu fjármálaáætlun er þegar byrjað að skila sér í auknum framlögum til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða og einnig í nýju verkefni um skilgreiningu á fyrirmyndaráfangastöðum, sem kynnt verður betur á næstunni. Í orkumálum ber að sjálfsögðu hæst nýja orkustefnu og aðgerðaáætlun fyrir Ísland. Orkustefnan er unnin í þverpólitísku samstarfi sem kynnt var í fyrra en ég vil vekja sérstaka athygli á þeirri breytingu frá síðustu fjármálaáætlun að framlög til orkuskipta eru hækkuð um tæpa 2 milljarða kr. á tímabilinu sem um ræðir, þar af um u.þ.b. hálfan milljarð á ári næstu þrjú ár. Þetta styður verulega við markmið okkar um að Ísland verði áfram leiðandi í orkuskiptum og styður við metnaðarfull markmið okkar um að verða óháð jarðefnaeldsneyti sem er stórt tækifæri fyrir okkur, bæði efnahagslega og umhverfislega. Í þessari uppbyggingu og það að við sem land staðsetjum okkur á þessu sviði felast gríðarlega mikil tækifæri til atvinnusköpunar, verðmætasköpunar, til þess að skapa gjaldeyristekjur og ný og verðmæt störf og að við séum einfaldlega að bjóða upp á áhugaverðan valkost til uppbyggingar á slíkum verkefnum og við höfum svo sannarlega margt fram að færa sjálf. Þá er vert að minna á að í lok síðasta árs var samþykkt að full jöfnun á dreifikostnaði raforku um landið yrði tryggð frá og með næsta hausti. Þá mun áður kynnt átak í jarðstrengjavæðingu og þrífösun gera okkur kleift að ljúka ákveðnum markmiðum þar á fimm árum í stað 15 ára og fækka truflunum í dreifikerfi raforku um 85%. Herra forseti. Þetta eru í örstuttu máli breiðu línurnar hvað varðar þá málaflokka sem undir mig heyra. En ég fagna því að fá tækifæri til að eiga samtal við þingmenn um einstök atriði hér á eftir.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirlit hennar um hennar málaflokk. Í fjármálaáætlun er að finna mikilvægan kafla sem stendur eins og handan tíma og rúms. Þessi kafli ber yfirskriftina Starfsemi hins opinbera hafi árangur að leiðarljósi. Segir þar, með leyfi forseta: „Á undanförnum áratugum hefur áhersla á aukna skilvirkni og gagnsæi í umsvifum hins opinbera farið vaxandi. Árangur hins opinbera verði ekki mældur og metinn í auknum útgjöldum til einstakra málaflokka heldur skipti máli að almenningur fái þá þjónustu er væntingar standa til. Slík nálgun er oft kennd við árangursmiðaða fjárlagagerð og byggir í grunninn á að þegar ákvarðanir eru teknar um fjárveitingar til einstakra málefnasviða liggi fyrir upplýsingar um hvaða árangri stjórnvöld hyggist ná og hvaða árangri fyrri fjárveitingar hafa skilað.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Stefnumótunarákvæði laga um opinber fjármál byggir á þessari hugsun. […] Árlega skal hver ráðherra einnig birta sérstaka ársskýrslu þar sem farið er yfir árangur og ávinning af ráðstöfun fjárveitinga.“ Síðan segir að enda þótt ekki sé hægt að leggja eina mælistiku á hvort árangri sé skilað geti vandaðir og skýrir árangursmælikvarðar engu að síður gefið góða vísbendingu um hversu skilvirk starfsemin er og hversu vönduð þjónusta er veitt. Nú spyr ég hæstv. ráðherra nýsköpunarmála hvaða kvarða hún telji órækasta við mat á auknum fjárveitingum að undanförnu til nýsköpunar og sömuleiðis spyr ég hana hvaða kvarða hún leggi til grundvallar við mat á árangri af þeirri ákvörðun að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands. En sú ákvörðun hefur mælst afar misjafnlega fyrir, eins og sést af fjölmörgum umsögnum um frumvarp hennar um þetta efni og hefur sömuleiðis komið fram í máli margra gesta á fundum hv. atvinnuveganefndar.

Herra forseti. Það er auðvitað margt sem spilar hér saman. Þrátt fyrir að ég geri mikið úr því að stefnumörkun stjórnvalda þurfi að vera skýr og skipti máli og ákvarðanir sem teknar eru á þeim grundvelli þá er það auðvitað líka svo að sá kraftur sem er í umhverfinu og þeir kraftmiklu einstaklingar sem stökkva af stað með nýsköpunarfyrirtæki, ný fyrirtæki, taka stór skref, sækja fjármagn o.s.frv. - það er ekki allt stjórnvöldum að þakka, en okkar verkefni er að hafa umhverfið eins skýrt og skilvirkt og við mögulega getum. Við horfum t.d. á marga nýja sjóði verða til. Við fundum fyrir auknum krafti við áform um að koma á fót Kríu, fjárfestingarsjóði sem á að styðja við stofnun vísisjóða, sem síðan fjárfesta í einstaka fyrirtækjum. Við finnum það með áformum um að leggja niður NMÍ í þeirri mynd sem sú stofnun er, það er ákall um að svæðin sjálf hafi skýra sýn á það fyrir hvað þau vilja standa, hvar þau vilja sækja fram. Það hefur einfaldlega skilað ótrúlega miklum árangri. Þau hafa hlaupið af stað. Það hafa orðið til ótrúlegar hugmyndir sem nú birtast í ótrúlegum fjölda umsókna um hvatastyrki Lóu, sem eru, ég bara viðurkenni það, margfalt fleiri en ég átti von á. Það sýnir bæði gróskuna og kraftinn en líka þörfina fyrir að svæðin sjálf geti sótt fram á sínum forsendum. Endurgreiðsla rannsóknar- og þróunarkostnaðar er almenn aðgerð fyrir atvinnulífið en það hversu mikið hún hefur vaxið skiptir máli. Við sjáum að þessi nýsköpunarfyrirtæki eru nánast öll með tölu að ráða starfsfólk nánast í hverjum einasta mánuði. Áformin um Nýsköpunarmiðstöð Íslands byggja á því að við búum til stefnu með ákveðin leiðarljós og ákveðinn fókus og við erum auðvitað að færa hluta þeirra verkefna sem áður voru hjá NMÍ á annan stað í stjórnkerfinu þar sem þau eiga betur heima. Að koma á fót tæknisetri er skref sem við höfum rætt mjög lengi og ég trúi að muni skila miklum árangri. Við erum með þessu heilt yfir að stórauka stuðning við nýsköpun 

Herra forseti. Að þessu sinni beini ég máli mínu að hæstv. ráðherra sem ráðherra ferðamála. Sagt hefur verið að markmið ferðaþjónustunnar ætti að vera að hámarka arðinn af hverjum ferðamanni samhliða því sem hann skilji eftir sig sem fæst spor í auðlindinni, eins og komist er að orði. Hér erum við ekki að tala um hóflausan massatúrisma, ef svo má segja, með tilheyrandi áraun á þolmörk ferðamannastaða. Hvaða leiðir sér hæstv. ráðherra til að ná þessu markmiði, ef undir það er tekið af hennar hálfu sem áður var lýst? Hvert telur hún hlutverk ríkisvaldsins í þessu efni, í atvinnugrein sem er sjálfsprottin og drifin áfram af hvötum einkaframtaks í markaðshagkerfi? Telur ráðherra t.d. að aðgerðir stjórnvalda til að auka kröfur um gæði og öryggi í ferðaþjónustu, eins og að krefjast þess að íslenskir leiðsögumenn séu í fararbroddi, a.m.k. í ákveðnum tegundum af ferðum sem gætu verið ákveðnar í samráði við Leiðsögumannafélag Íslands, væru til þess fallnar að ná árangri í þessu efni? Önnur slík aðgerð væri að þeir einir störfuðu sem leiðsögumenn sem hlotið hefðu til þess leyfi á grundvelli viðurkennds náms.

Herra forseti. Ég myndi segja að stjórnvöld hefðu klárlega hlutverki að gegna hér og þær ákvarðanir sem teknar eru hafa áhrif. Þess vegna skiptir máli að hafa þennan skýra stefnuramma og regluverkið skiptir máli og ákvarðanataka, hvernig við forgangsröðum og beinum fjármunum í uppbyggingu og í markaðssetningu. Framkvæmdasjóður ferðamannastaða skiptir máli til að fjölga seglum en við erum síðan líka með ákveðin markmið. Við horfum á heildarneyslu erlendra og innlendra ferðamanna, eins og hv. þingmaður kom inn á. Við horfum á árlega aukningu útgjalda hvers erlends ferðamanns. Við horfum á ánægju með fjölda ferðamanna í heimabyggð og hlutfall gistinátta á hótelum utan háannatíma á landsbyggðinni. Hæfnissetur er síðan til að stuðla að frekari gæðum og við notum mörg önnur tæki til þess. Við erum með áfangastaðastofur, áfangastaðaáætlanir sem eru þá úti á svæðunum til að svæðin sjálf ákveði sérstöðu sína, hvernig áfangastaður þau vilji vera og reyni að vera í tengslum við Framkvæmdasjóð ferðamannastaða og hafa í huga fjármálaáætlanir sveitarfélaga til þess að forgangsraða fjármunum í uppbyggingu á þeim stöðum sem eru í samræmi við áfangastaðaáætlanir og þá segla sem svæðin sjálf vilja koma á fót. Svo erum við með Íslandsstofu með greiningar og stefnumótun og hvernig við ráðstöfum þessu markaðsfé. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að það að gera kröfur á leiðsögumenn og á fyrirtæki að ráða ákveðna tegund leiðsögufólks til sín, sérstaklega í þyngri ferðum þar sem tryggja þarf öryggi fólks, er leið til þess að auka gæði. En til að upplýsa hv. þingmann þá hef ég ekki skipt um skoðun varðandi fyrirframákveðnar kröfur um hverjir nákvæmlega megi vera leiðsögumenn. En mér finnst allt annað að gera kröfur til þeirra og fyrirtækja í ákveðnum ferðum eftir tegundum þeirra. 

Herra forseti. Það eru ótal margir áhugaverðir málaflokkar sem ástæða væri til að ræða hér við hæstv. ráðherra. En undir ráðherrann heyra málaflokkar sem skipta sérstaklega miklu máli á þeim tímum sem við erum að upplifa. Ég hjó eftir því í umræðu í gær, í atkvæðagreiðslu um frumvarp hæstv. ráðherra um opinberan stuðning við nýsköpun, að hún fullyrti að verið væri að gefa verulega í í framlögum til nýsköpunar. En, herra forseti, staðreyndin er sú að þó að tímabundið hafi sannarlega verið bætt í á þessu ári og því næsta er strax dregið saman um samtals 10 milljarða í framlögum til nýsköpunar frá 2022–2026. Þessi tímabundna aukning, eins frábær og hún er, er því miður ekki komin til að vera. Annað sem mig langar að nefna í því samhengi, herra forseti, er sú staðreynd að á sama tíma og ríkisstjórnin hefur verið að auka fjármagn í samkeppnissjóði fyrst og fremst hefur Ísland hrapað niður á lista Global Innovation Index á árunum 2015–2020, á sama tíma og stöðugur hagvöxtur hefur verið hér á landi. Þá hefur dregið verulega saman í stuðningi við nýsköpun, rannsóknir og þróun hjá háskólum og opinberum stofnunum sem er mikið áhyggjuefni, enda hefur verið sýnt fram á með rannsóknum að með því að auka eigin framlög til háskóla og opinberra stofnana hvetur ríkið til frekari umsvifa í einkageiranum. Þá er um þessar mundir mikil áhersla lögð á að nýta nýsköpun sem leið út úr þeirri kreppu sem við stöndum frammi fyrir og því ljóst að við þurfum að gera mun betur og styrkja enn frekari aðgerðir til stuðnings vistkerfi nýsköpunar og efla þær stofnanir hins opinbera sem sinna tæknirannsóknum, þjónusta atvinnulífið og sinna margs konar eftirliti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi raunverulega ekki áhyggjur af stöðunni eins og hún birtist í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og hvort ekki væri einmitt ástæða til að gefa meira í. Sömuleiðis út af því að ráðherrann nefndi Lóu: Er fjármagn bara tryggt á næsta ári, ekki áfram?

Herra forseti. Stóra breytingin er vissulega 35% hlutfallið sem við hækkuðum úr 25% og er tímabundið. Það þarf þá að taka afstöðu til þess hvort við framlengjum þá tímabundnu ákvörðun. Hún hefur það í för með sér að liðurinn hefur hækkað mjög í útgreiðslu en það þýðir líka að mikil gróska er í rannsókna- og þróunarstarfi á Íslandi. Við erum að vinna að því og ég hef lagt áherslu á það að þessi framkvæmd sé tekin út þannig að við séum alveg viss um að það séu eingöngu raunveruleg rannsóknar- og þróunarverkefni sem fá endurgreitt. Það þarf að vera alveg skýrt vegna þess að þetta er mikil ívilnun og með skýr markmið og við þurfum að vera alveg viss um að sú framkvæmd sé í samræmi við þau markmið. Niðurstaða úr þeirri vinnu mun liggja fyrir áður en við stöndum frammi fyrir þeirri ákvörðun hvort framlengja eigi þetta tímabundna ástand. Við gerum ráð fyrir að Lóa verði ekki bara á þessu ári og því næsta. Það fóru 700 milljónir í Nýsköpunarmiðstöð og partur af þeirri vinnu er að ráðstafa 100 milljónum í Lóu þannig að við séum með það tryggt að 100 milljónir fari út á svæðin á ári í samræmi við styrki sem berast þannig að svæðin sjálf geti svolítið fundið út úr því hvar þau vilja sækja fram og hvað virkar á hverju svæði fyrir sig. Ég get ekki sagt að ég hafi meiri háttar áhyggjur af stöðu nýsköpunarmála hér á landi eða útgjaldaþróun eða stuðningi hins opinbera til nýsköpunarumhverfisins þrátt fyrir að þær breytingar sem hv. þingmaður lýsir muni eiga sér stað ef ekki er tekin önnur ákvörðun. Við finnum bara hvað það er ótrúlega mikið að gerast og hvað umhverfið er að þroskast mikið. Fjármunir eru að stóraukast, nýir íslenskir sjóðir, fjármunir að utan sem koma inn í umhverfið hér. Það er verið að ráða fjöldann allan af starfsfólki. Tengslin eru að aukast. Vegna Covid-faraldursins erum við að fá margt af okkar mest framúrskarandi fólki aftur til landsins og í því felast líka, svo maður líti á björtu hliðarnar, mjög mikil tækifæri. Ég hef ekki áhyggjur af því og ég trúi því að umhverfið sé að þroskast varanlega og til lengri framtíðar hér á Íslandi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mig langar að halda aðeins áfram með þetta af því að ráðherra hefur á síðustu vikum víða rætt nýja klasastefnu og sömuleiðis höfum við rætt það áður í þingsal. Nú þegar fjármálaáætlunin liggur fyrir vil ég spyrja ráðherra hver staðan sé á innleiðingu klasastefnunnar. Mun ráðherra gera ráð fyrir fjármagni til innleiðingar á stefnunni, sem er góð og gæti markað ákveðna leið út úr þeirri stöðu sem nú er uppi? Til að svo megi verða þarf ríkið auðvitað að stíga ákveðin skref í átt að innleiðingu verkefna þótt vissulega verði hitinn og þunginn á herðum þeirra aðila sem velja að starfa saman í klösum. Ég tel mikilvægt að ráðherra svari þessu skýrt. Herra forseti. Í því samhengi get ég ekki látið hjá líða að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji forsendur þessarar fjármálastefnu vera raunhæfar en nú gerir fjármálaáætlun ráð fyrir að 720.000 ferðamenn komi á þessu ári og alls 1,3 milljónir ferðamanna á því næsta. Telur ráðherra að þessar tölur séu raunhæfar, kannski ekki síst í ljósi þess sem kom upp í gær? Þá er spurning hvort við náum að bæta stöðuna. Þó að við náum að bæta stöðuna hér á landi og ef ríkisstjórnin ákveður þrátt fyrir allt að fylgja eftir breyttum aðgerðum á landamærunum þá er staðan samt sem áður þannig að víða annars staðar er verið að takmarka mjög ferðafrelsi fólks, samanber aðgerðir í Bretlandi þar sem er boðað að íbúar verði hreinlega sektaðir fyrir ferðalög erlendis nema brýna ástæðu beri til. Því spyr ég, herra forseti: Telur ráðherra raunhæft að staðan eigi eftir að verða svo góð í sumar að hægt verði að taka á móti 720.000 ferðamönnum það sem eftir er ársins og næstum tvöfalt fleirum á því næsta? Ef ekki eru þá ekki forsendur þessarar áætlunar brostnar?

Herra forseti. Varðandi klasastefnuna þá er hún glæný. Við höfum ekki tekið frá sérstaka fjármuni til þess að innleiða hana, en það er auðvitað alltaf forgangsatriði. Við erum með okkar málefnasvið og það kallar á forgangsröðun innan sviðsins. Ég sé reyndar töluverð samlegðaráhrif í hvatastyrkjum Lóu og hluta af því sem lagt er til í klasastefnu, sérstaklega hvað varðar svæðisbundið klasasamstarf, það er verkfæri. Og maður sér að margar umsóknir eru í raun ýmist til að koma af stað eða komast áfram með svæðisbundið klasasamstarf. Það kallar á forgangsröðun innan málefnasviða og við erum á fullu í því að vinna að bæði innleiðingu og aðgerðum til að sækja fram og ná tilætluðum árangri í klasastefnunni. Varðandi ferðaþjónustuna og 720.000 ferðamenn þá er maður eiginlega bara búinn að læra sitt. Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir að gerðar séu áætlanir og að spá búi að baki, að það séu einhverjar undirliggjandi forsendur. En svo er þessi veira í raun það eina sem ræður. Ég þori bara ekki að segja til um það hvort það sé raunhæft eða ekki að við tökum á móti 700.000 ferðamönnum. Ef ég ætti að svara því í dag væri svarið á þá leið að mér þætti það frekar ólíklegra en hitt. Ef ég hefði verið spurð fyrir nokkrum dögum hefði ég sagt: Ja, það gengur svo vel að bólusetja svo víða í kringum okkur að það er vel raunhæft. Við erum búin að taka frá markaðspeninga, herferðin er tilbúin og bólusetningin gengur vel annars staðar. Ef hún er farin að ganga vel hér um mitt ár ætti það að spila vel saman. Svo bara breytast hlutirnir. Undirliggjandi forsendur eru þarna eins og aðrar sem síðan kunna að hreyfast eitthvað til en bóluefni og bólusetning er í raun það sem ræður því hversu hratt muni ganga að taka á móti fólki.

Herra forseti. Nú erum við með þessa fjármálaáætlun ef svo mætti kalla. Þetta er eiginlega hálfmóðgandi plagg enda er varla hægt að segja að í þessu felist áætlun. En ekki batnar það þegar markleysið er síðan sett í samhengi við þær ákvarðanir sem hafa verið teknar í nýsköpunarmálum á yfirstandandi kjörtímabili og reynt að horfa út frá því til framtíðar. Ég velti því fyrir mér, í ljósi þess sem hæstv. ráðherra segir um að allt sé í frábærum uppgangi í nýsköpunarmálum, á hvaða mælikvarða verið er að sýna fram á meiri árangur. Ég bið hæstv. ráðherra um að nefna einn vegna þess að ég veit ekki um nokkurn. Ég heyrði að hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir talaði um svokallaðan Global Innovation Index eða alþjóðlega nýsköpunarmælikvarðann en samkvæmt honum var Ísland í 11. sæti árið 2017, sem sagt í byrjun þessa kjörtímabils, en fer út úr þessu kjörtímabili tvöfalt neðar á listanum. Ef við skoðum hvar við skorum hátt þá er það í þremur flokkum. Það er í fágun í viðskiptum, sem er undir fyrirtækjunum komið. Það er í sköpunarframleiðni, sem þýðir bara að Íslendingar láta ekki segja sér að hætta að vera skapandi, og svo er það þriðja stofnanaumhverfið sem ég veit ekki betur en að hæstv. ráðherra sé í þann mund að slátra. Við skorum undir meðallagi í markaðsfágun, í mannauði og rannsóknum og tækni og innviðum, allt saman atriði sem við hefðum getað lagt töluvert mikið í að byggja upp á núverandi kjörtímabili í staðinn fyrir að rífa niður. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Á hvaða hátt er það góður árangur í nýsköpun að hrapa niður um næstum því helming og á sama tíma að eyðileggja eitt af því fáa sem okkur gengur vel með án þess að bæta hitt nokkuð?

Herra forseti. Það er auðvitað ótrúlegt að hlusta á hv. þingmann tala um að ráðherra sé í þann mund að slátra stofnanaumhverfi nýsköpunar. Það er bara erfitt að eiga eitthvert almennilegt samtal í því samhengi. Það að endurhugsa og endurraða einni stofnun á Íslandi sem fær um 700 millj. kr. á fjárlögum og er svo með sértekjur - nýsköpunarumhverfið stendur og fellur ekki með því. Í öðru lagi værum við ekki að gera þær breytingar nema af því að við trúum því, og byggjum það á okkar vinnu, að við séum að gera nýsköpunarumhverfinu gagn. Við leggjum þetta til eftir heilmikla vinnu. Tæknisetur mun breyta umhverfinu hér. Efling nýsköpunar úti á landi mun breyta nýsköpunarumhverfi fyrir landið allt. Tækniþróunarsjóður með aukna fjármuni skilar nýjum hugmyndum í miklu magni sem skila okkur meiri verðmætum og nýjum fyrirtækjum. Innviðasjóður er til að styrkja sérstaklega tækjabúnað til að innviðirnir séu öflugri hér á Íslandi. Auknir fjármunir í Rannís eru sömuleiðis innviðir ef við erum að ræða það. Hækkun á endurgreiðslu rannsókna- og þróunarkostnaðar, bæði á þaki og prósentu, skiptir sömuleiðis máli. Mikil fjölgun á starfsfólki í geiranum, sem er auðvitað mjög víður og breiður, er atriði sem við horfum að sjálfsögðu til. Kría er alvöruinnviður til að stuðla að þroskaðra og öflugra fjármögnunarumhverfi sem er nákvæmlega það sem fyrirtækin þurfa og fólkið og teymin sem einhver þarf að veðja á og leggja fjármagn í. Við erum að setja marga milljarða í það á næstu árum, til að gera nákvæmlega það. Vissulega skiptir máli að við séum að líta til mælikvarða en þá þurfum við líka að vera viss um að við séum að kortleggja og greina og séum með viðeigandi gögn sem kallað er eftir og ég held að stjórnkerfið þar þurfi líka að standa betur að þeirri vinnu.

Herra forseti. Nú hefur hæstv. ráðherra haft heilt kjörtímabil til að kortleggja hvað megi betur fara í nýsköpunarmálum og ég skil ekki alveg þetta svar. Það er í fyrsta lagi ekki eins og ekki sé hægt að skipuleggja breytingar og jafnvel skipta út stofnunum og álíka með einhverjum skipulögðum hætti. En þegar tilkynnt er um niðurlagningu stofnunar og hún rifin markvisst niður áður en komin er lagaheimild fyrir því og segja að það sé allt gert í nafni uppbyggingar þá átta ég mig ekki á því hvaða uppbyggingu verið er að tala um. Eftir stendur það sem ég fór yfir í fyrri ræðu, að við höfum hrapað niður um helming á þessum alþjóðlega nýsköpunarmælikvarða. Þessir nýju innviðir sem er búið að boða hafa ekki sýnt sig og sannað. Það getur vel verið að þeir muni virka. Ég trúi því þegar ég sé það. Það að fleiri vinni við nýsköpun í dag er kannski fyrst og fremst til marks um það ástand sem við búum við. Þegar efnahagsleg áföll ganga yfir fer fólk út í nýsköpun hreinlega til að bjarga sér. En það er ekki endilega út af fyrir sig mælikvarði á að gæði séu að aukast í heildarmyndinni. Þá þarf einhverja mælikvarða, t.d. aukin útflutningsverðmæti, fjölgun einkaleyfa eða álíka, og það hefur ekki enn borið á því. Það er auðvitað frábært að fleiri séu komnir í nýsköpunarstörf, ég gagnrýni það ekki. En ég sé heldur ekki hvernig það er á nokkurn hátt eitthvað sem ríkisstjórnin hefur átt þátt í.

Herra forseti. Hvað hef ég nú verið að bralla undanfarin ár? Við erum að koma Kríu af stað sem hefur tekið mikinn tíma og höfum vandað til verka, það er verkefni sem ég er mjög stolt af. Lóa er sömuleiðis ný og mun efla nýsköpunarumhverfið. Hækkun á endurgreiðslu vegna rannsókna og þróunar, breytingar á stofnanaumhverfinu. Auðna, tæknitorg er orðið til. Við erum búin að gera átta samninga og fleiri eru á leiðinni um að byggja upp stafrænar smiðjur úti um allt land. Við sjáum að stóraukið fé er að koma að utan hingað til landsins sem sýnir að fólk er tilbúið að veðja á íslenskt hugvit og þessi fyrirtæki. Staða á nýsköpunarindexinum ræðst m.a. af öðrum þáttum í hagkerfinu. Þannig þarf að taka stöðu á honum með fyrirvara. Það eru margir mælikvarðar sem sýna aukningu í nýsköpun, m.a. aukna fjárfestingu innlendra og erlendra aðila, þannig að það er gott. Lækkun á Global Innovation Index er m.a. vegna þess að hagkerfið stækkaði mjög á síðustu árum, m.a. vegna fjölgunar ferðamanna. Það þarf að horfa á það í því samhengi sem hagkerfið er hverju sinni. Þær aðgerðir sem við erum að vinna að núna eiga að skila sér í bættu umhverfi á næstu árum. Ef ég væri stjórnmálamaður sem legði ekki til breytingar nema ég sjálf fengi hrósið fyrir á sama tíma og ég legg þær fram væri ég ekki að leggja þetta til. En margt af því sem við höfum verið að vinna að undanfarin ár og erum að innleiða núna er að komast af stað og mun blómstra og fólk mun sjá hversu vel hefur gengið og umhverfið hefur batnað. Þá verður líklega einhver annar í brúnni í ráðuneyti nýsköpunar en ég trúi á það sem við erum að gera. Við leyfum okkur að horfa til lengri tíma af því að við ætlum að byggja upp nýsköpunarumhverfi á Íslandi til lengri tíma sem alvörustoð í íslensku hagkerfi, sem alvöruleið til að tryggja að fólk vilji búa hérna, að okkar eftirsóttasta fólk sjái hag sinn í því að spreyta sig á Íslandi og stofna fyrirtæki hér og við séum samkeppnishæf við löndin í kringum okkur og séum með umhverfi sem hjálpar okkur að leysa allar þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir og búa okkur undir mikla óvissu sem framtíðin vissulega er.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026. Við erum að ganga í gegnum eina dýpstu efnahagskreppu síðustu 100 ára en í fjármálaáætlun, sem nú um ræðir, er mörkuð skýr stefna fram á veginn. Vonandi erum við að ná tökum á þessum heimsfaraldri með bólusetningum sem við sjáum fram á að ljúki um mitt sumar. Ríkisfjármálum hefur verið beitt markvisst til að bregðast við efnahagslegum afleiðingum faraldursins með fjölmörgum og fjölþættum aðgerðum; hlutabótaleiðin, tekjufallsstyrkir, lokunarstyrkir, tekjutengdar atvinnuleysisbætur og fleira. Þessar aðgerðir hafa sannað gildi sitt undanfarið ár og dempað höggið. Fjárfestingarverkefni hafa verið nýtt í að byggja upp innviði landsins með áhrifaríkum hætti. Í dag eru nýframkvæmdir í vegamálum í hámarki til að verja og skapa störf. Það var líka sérstaklega farið í fjárfestingu í dreifi- og flutningsleiðum raforku og þá sérstaklega tengdum fárviðrinu í desember 2019. Arðgreiðslur Orkubús Vestfjarða og Rarika til ríkisins námu um 400 millj. kr. á ári. Þörf þessara félaga er mikil fyrir nýfjárfestingar og viðhald og það er mikilvægur þáttur í að auka afhendingaröryggi og tekjur félaganna til frambúðar. Virðulegi forseti. Í þessu sambandi væri gott að heyra frá hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hvort hún telji að farið verði í auknar fjárfestingar á næstu misserum til áframhaldandi uppbyggingar dreifikerfis raforku.

Herra forseti. Átakið um þrífösun hefur áhrif á þessa uppbyggingu en líka jarðstrengjavæðingin og hún flýtir fyrir áformum Orkubús Vestfjarða sem lúta t.d. að hringtengingu Vestfjarða. Við erum með Vestfirði í forgangi samkvæmt þingsályktun sem Alþingi samþykkti, um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu raforkukerfisins, og það hefur hjálpað mjög við ákvarðanatöku til að flýta fyrir þeirri uppbyggingu sem vissulega er þörf á á Vestfjörðum. Það er auðvitað ástæðan fyrir því að Vestfirðir eru í forgangi; það er vegna þess að þeir hafa ekki verið það fram til þessa eða ekki nægilega mikið. Bæði eru aðstæður þar erfiðar og þar eru svæði sem eru langt á eftir öðrum svæðum á landinu. Það er ekki hægt að una við það. Það er það sem skiptir mestu máli hér. Það eru stórar fjárfestingar á döfinni samkvæmt kerfisáætlun, bæði hjá Orkubúinu og Landsneti. Auðvitað ber dreifiveitunum skylda til að vinna innan þess ramma sem þær búa við. Við erum með flýtigjald í þrífösun til að flýta þrífösun heilt yfir landið úr 15 árum í fimm ár, og okkur tókst að vinna töluvert hratt eftir óveður í lok árs 2019 og ná mikilvægum framkvæmdum framar í áætlunina. Við höfum gert það sem við getum til að styðja við það þannig að það eru vissulega stórar fjárfestingar í kerfisáætlun og jarðstrengjavæðingin og þrífösunin skiptir máli fyrir Vestfirði eins og aðra. En þar er líka meira verk fyrir höndum en víða annars staðar um landið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ætla að halda mig á svipuðum slóðum. Í fjármálaáætlun er talað um að geta atvinnulífs til að nýta viðspyrnuna þegar heimurinn opnast og svigrúm skapast á ný til vaxtar hafi ekki orðið til í tómarúmi. Síðasta fjármálaáætlun sem Alþingi samþykkti í desember síðastliðinn endurspeglaði þörf fyrir að veita kröftugri stuðning við hagkerfið en dæmi eru um áður. Betri afkoma næstu misseri dregur vonandi úr aðhaldsaðgerðum en ný þjóðhagsspá gefur tilefni til nokkurrar bjartsýni. Spáin sýnir að hraður bati hagkerfisins skilar sér í bættri afkomu ríkissjóðs frá því sem talið var fyrr á árinu. Helsta viðfangsefnið fram undan er að skapa störf. Atvinnuleysi er áhyggjuefni og mikil hætta er á viðvarandi atvinnuleysi. Atvinnuþróun víðast hvar á landsbyggðinni líður fyrir hversu ótrygg raforka er í raun á þessum svæðum. Ótrygg raforka gerir landsvæðin ekki eins samkeppnishæf hvað varðar uppbyggingu í atvinnu og búsetu. Orkustefna Íslands til ársins 2050 leggur áherslu á sjálfbæra orkuframtíð. Því skal stefnt á öruggt framboð og trausta innviði. Sú framtíð sem við sjáum í orkustefnunni er nær en okkur grunar. Í fjármálaáætlun segir, undir fyrirsögninni Fjárfesting hins opinbera eykur framleiðslugetu, með leyfi forseta: „Eins og fjallað er um í rammagrein hér að framan eru margföldunaráhrif fjárfestingarútgjalda meiri og langvinnari en annarra ríkisútgjalda við þær aðstæður efnahagsslaka sem nú ríkja og fyrirséð er að ríki áfram næstu misserin. Frá upphafi faraldursins hefur það því verið skýrt markmið stjórnvalda að ýta undir fjárfestingu til að milda hagsveifluna, bæði með því að sporna gegn samdrætti í fjárfestingu einkaaðila og með því að auka við opinbera fjárfestingu.“ Virðulegi forseti. Að lokum vil ég spyrja hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hvort hún telji ekki nauðsynlegt að efla afhendingaröryggi raforku í landinu og þá sérstaklega að ljúka hringtengingu raforkukerfisins á Vestfjörðum og Norðausturlandi til að tryggja samkeppnishæfni og uppbyggingu bæði í atvinnu og búsetu. Hvenær og hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að því takmarki verði náð?

Herra forseti. Ég get ekki nefnt dagsetningu á því en átakið sem ég nefndi áðan, bæði um þrífösun og jarðstrengjavæðingu, flýtir fyrir áformum Orkubús Vestfjarða sem lúta að hringtengingunni. Eins og ég nefndi áðan varðandi Vestfirði almennt þá eru þeir í forgangi í þingsályktun sem þingið samþykkti og Landsnet vinnur eftir því. En hringtengingin í heild sinni snýr meira að Landsneti og það eru kannski ekki ákvarðanir sem við tökum hér sem hafa með beinum hætti áhrif á það en vissulega með óbeinum hætti, eins og ákvarðanir um að flýta þrífösun og flýta jarðstrengjavæðingu og svo getur annað regluverk auðvitað gert það. En það er inni í kerfisáætlun Landsnets og í framkvæmdunum þar. Nákvæmlega hvenær það gerist þori ég ekki að segja til um. Ákvörðun sem við höfum tekið, með þingsályktun um að Vestfirðir séu í forgangi, og það markmið að við náum að hringtengja Vestfirði hjálpar til við þá ákvörðun sem síðan eru hvort tveggja í höndum Orkubús Vestfjarða, í því regluverki sem þar er, og hjá Landsneti og í kerfisáætlun. Kerfisáætlun fer auðvitað fyrir Orkustofnun til samþykkis. Þannig að þessu vindur fram og því fyrr sem það gerist, því betra. Ég get tekið undir með hv. þingmanni um bæði afhendingaröryggi og tækifæri landsvæðanna til að sækja fram og sækja nýjar fjárfestingar og byggja upp hvað varðar grunninnviðina sem ég veit að mikið er rætt um. Raforka, bæði afhending og að hún sé til staðar, er vissulega partur af þeim grunninnviðum sem þurfa að vera til staðar til að svæðin geti sótt fram á sínum forsendum.

Herra forseti. Það fer ekki á milli mála að nýsköpun, tækni og vísindi skipta gríðarlega miklu máli fyrir okkar framtíð, og ég veit að við hæstv. ráðherra erum hjartanlega sammála um það. Ég vil byrja á því að segja að það hefur mjög margt gott verið gert í þessum málaflokki á síðustu árum, það á að viðurkenna það og hrósa fyrir það. Það sem ég hef áhyggjur af er að okkur skorti úthald og raunverulega langtímahugsun í þessum efnum. Ég hef margítrekað sagt það og átt orðastað við hæstv. ráðherra um það. Því verður ekki á móti mælt að í fyrirliggjandi áætlun, eins og hún er sett upp, liggur fyrir að aftur mun draga úr fjármagni sem rennur í þennan málaflokk. Það er ekki gott vegna þess að það skiptir svo miklu máli að hafa fyrirsjáanleikann. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að það er mikil gróska akkúrat núna, og af hverju skyldi það vera? Gæti það verið vegna þess að þessi innspýting hefur verið sett inn? Hvað gerist þá ef hún er tekin í burtu? Er ekki einmitt búið að sanna að innspýtingin skiptir máli og þess vegna eigum við að framlengja þau góðu verkefni sem ráðist hefur verið í, sem er t.d. hækkun á þaki og hlutfalli endurgreiðslu vegna rannsókna og þróunar? Það tekur varla langan tíma að finna út úr því hvort það er að skila árangri. Annað sem við í Viðreisn höfum lagt til er að veita lífeyrissjóðunum varanlega heimild til að fjárfesta í svokölluðum vísisjóðum, sem ég held að skipti líka gríðarlega miklu máli. 

Herra forseti. Ég held að hluti af þeirri grósku sem við finnum fyrir og horfum fram á, og fáum svo mörg dæmi um, sé til kominn vegna aukins stuðnings sem við tókum ákvörðun um á þinginu, að það hafi þessi áhrif. Fólk er að stíga stærri skref. Það er að flýta enn frekar rannsóknum og þróun. Það er að ráða til sín fleira fólk. Ég er alveg sannfærð um að þetta skilar árangri. Markmiðið er auðvitað að við séum samkeppnishæf við önnur svæði og við séum einfaldlega að staðsetja okkur í þessari virðiskeðju þar sem við teljum okkur geta verið raunverulega sterk. Það er klárlega í rannsóknum og þróun. Þessi ákvörðun er tekin tímabundið og þá stendur eftir að svara því hvort framlengja eigi hana og þess þarf þá að sjá stað í fjármálaáætlun. Þessi fjármálaáætlun er nánast algjörlega óbreytt frá þeirri fjármálaáætlun sem birtist í desember og þegar við höfum farið í kosningar og ný ríkisstjórn verður til þarf í raun að smíða nýtt plagg út frá fjármálastefnu. Hvað varðar heimild lífeyrissjóða til að fjárfesta í vísisjóðum þá er það mín persónulega skoðun að hún eigi að vera til lengri tíma og hún eigi að vera varanleg. Ég er sammála því og við finnum fyrir því og við heyrum það innan úr lífeyrissjóðunum að það truflar að þetta sé tímabundið. En svona eru skrefin stundum þegar maður er í kerfinu og er að reyna að breyta því. Kerfið sjálft er að ganga í gegnum ákveðnar viðhorfsbreytingar gagnvart nýsköpun, hvernig það umhverfi fúnkerar, og lífeyrissjóðirnir líka. Þeir hafa í gegnum tíðina, alla vega sumir hverjir, verið smeykari við þessar fjárfestingar en aðrar og maður finnur að það er líka að breytast. Við komumst ekki lengra að sinni með því að hafa þetta tímabundið og það er sjálfsagt að það sé einhver reynslutími. En ég er þeirrar skoðunar að það væri til bóta að heimildin yrði varanleg.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og fagna því að við séum sammála um þetta. Ég er reyndar ekki alveg sammála henni um að ekki sé rétt að setja þetta inn í fjármálaáætlun núna, ég skal a.m.k. aðstoða hana við það ef vandamálið er að hún hafi ekki stuðning til þess. En mig langar aðeins að víkja að öðru og það er ferðamannageirinn okkar sem á við gríðarleg vandkvæði að etja og þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Tíðindi gærdagsins vekja manni ekki sérstaka kátínu eða bjartsýni, því miður, þó að auðvitað vonum við öll að úr rætist. Við líktum þessu við fjallgöngu hér og að við sæjum toppinn en mér sýnist að hann sé aðeins að hverfa í ský þannig að við séum kannski búin að missa sjónar á honum. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig við getum brugðist við, hvort það séu einhver plön. Það gafst ágætlega í fyrra að örva mjög innlenda ferðamennsku og við skulum rétt vona að við sjálf verðum ferðafær í sumar og fram á haust. Því vil ég spyrja hvort hæstv. ráðherra hafi íhugað tillögu Viðreisnar um að endurnýja svokallaða ferðagjöf, hækka hana talsvert og útvíkka gildissviðið til fleiri atriða og til stærri aldurshóps. Mér sýnist orðið einsýnt að grípa þurfi til örvunaraðgerða í sumar að þessu leyti og því fyrr sem tekin er ákvörðun um það því betra. Það vekur mönnum aftur vonir og menn geta reynt að fara að skipuleggja sumarið með hliðsjón af því.

Herra forseti. Ég mun, vonandi strax eftir helgi, leggja hér fram hið sjálfsagða mál að framlengja gildistíma ferðagjafar sem er eðlilegt með tilliti til alls. Við höfum enn ekki greitt út nema rétt rúmlega helming þeirrar fjárhæðar sem við gerðum ráð fyrir í ferðagjöfinni og ég hef sagt að ég sé alveg opin fyrir því að hún verði útvíkkuð af því að við höfum ákveðna reynslu af síðasta sumri. En það þarf líka að huga að því hvernig við innleiðum það með tilliti til tækninnar, hugbúnaðar og forritunar, sem við notuðum þegar við smíðuðum ferðagjöfina. Það ætti þó ekki að vera mjög mikið mál og ég tel það mjög vel koma til skoðunar sem hrein og klár Covid-aðgerð að endurtaka leikinn. Frumvarpið sem er að koma þýðir bara framlengingu á því sem þegar var búið að ákveða. En það má líka gera ráð fyrir að ekki muni allir nýta gjöfina. Við höfum nú þegar gert ráð fyrir 1,5 milljörðum sem ekki fara út. Það er þá hægt að huga að því hvernig við setjum þá inn í hagkerfið á sem sanngjarnastan hátt af því að þetta er auðvitað fyrst og fremst efnahagsaðgerð. Ég get líka alveg tekið undir það með hv. þingmanni að þessi fjallganga er orðin ansi þreytandi en ekki förum við að snúa við núna. Það er þoka þarna eða ský við tindinn og við vitum ekki enn hvenær við komumst alla leið. Á meðan við erum að basla í því verðum við einfaldlega að vera með hugann opinn og hugsa: Hvernig getum við hjálpast að við að stíga skref, stór og smá, til að auka umsvif, hvetja til þess að fólk fari um og aðstoða fyrirtækin á jákvæðan hátt? Ferðagjöfin gekk mjög vel og henni var vel tekið og hún hafði áhrif. Hún hafði líka jákvæð áhrif á starfsemi fyrirtækjanna sem fóru að kynna sig með öðrum hætti gagnvart Íslendingum og bjóða tilboð o.s.frv. Ég er klárlega opin fyrir þessu.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálastefnuna til 2026. Hæstv. ráðherra hefur á kjörtímabilinu staðið fyrir ýmsum skipulagsbreytingum á stofnunum á hennar málasviði. Þær breytingar einkennast af því að verkefni eru færð á milli stofnana eða lögð niður og stofnunum fækkað. Nú á að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður. Telur ráðherra að þetta séu aðgerðir sem gagnast samfélaginu á tímum atvinnuleysis, að leggja niður stofnanir þar sem skapast hefur mikil sérþekking, stofnanir sem hafa staðið fyrir nauðsynlegum rannsóknum undanfarna áratugi? Mér er það minnisstætt þegar fjallað var um skemmdir á húsnæði fyrr í vetur þegar sérfræðingar í byggingarannsóknum sögðu að nauðsynlegt væri að framkvæma gæðapróf á gluggum vegna sérstakra veðurfarsaðstæðna hér, að alþjóðleg gæðavottun tryggi ekki að gluggar þoli veður og vind hér á landi. Í ljósi þess að annað hvert hús á landinu virðist leka og safna myglu, þarf þá ekki frekar að efla rannsóknir á þessu sviði? Við vitum vel hvernig fór þegar eftirlit með byggingum á framkvæmdastigi var fært í hendur einkaaðila. Hið opinbera fríar sig allri ábyrgð á vanrækslu einkaaðila við eftirlit og ítrekað lenda kaupendur í vandræðum þegar skemmdir koma í ljós. Þá eru gloppur í lögunum sem gera byggingariðnaðinum kleift að komast undan fjárhagslegri ábyrgð með kennitöluflakki. Þessi stefna Sjálfstæðisflokksins, að draga úr opinberu eftirliti og opinberum rannsóknum, hefur valdið samfélaginu umtalsverðum skaða. Er í alvörunni ráðlegt að halda þessari vitleysu áfram? Er ekki frekar þörf á að snúa stefnunni við, byggja aftur upp stofnanaþekkingu, efla byggingarannsóknir, koma á almennu byggingareftirliti, koma í veg fyrir að neytendur sitji uppi með ónýt hús og mikið fjártjón?

Herra forseti. Bara til að svara því þá tel ég það einmitt hlutverk stjórnmálamanna og framkvæmdarvaldsins að vera miklu duglegri en við erum almennt við að fara yfir þau verkefni sem við sinnum hverju sinni, fara yfir það í hvað við setjum fjármunina hverju sinni, hvort sú forgangsröðun er rétt, hvort verkefnum sem við fórum af stað með fyrir 20 árum þarf að sinna af ríkinu eða sinna yfir höfuð til þess einmitt að endurraða fjármunum en biðja ekki alltaf um nýtt fjármagn fyrir öllum sköpuðum hlutum og moka ofan í grunninn sem við stöndum á og vinnandi fólk í landinu þarf að greiða fyrir. Við erum einmitt að tryggja að nauðsynlegar rannsóknir haldi áfram. Við erum einmitt að efla rannsóknir á því sviði sem hv. þingmaður fór hér yfir. Við erum að fara af stað með prófanir sem eiga að vera faggiltar, voru ekki faggiltar en verða það með þessum breytingum. Við erum að efla bæði rannsóknir og prófanir í byggingariðnaði. Eftirlitið heyrir undir Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og þau eru að vinna ötullega að því að auka það eftirlit. Auðvitað þurfa þessir hlutir að vera í lagi. Þessar breytingar á stofnanakerfinu og stjórnkerfinu eru líka liður í því að við séum að sameina krafta og hafa þá á einum stað til góðs fyrir þá málaflokka sem fyrir eru og þá málaflokka sem færast til. Það er oft mikil samlegð og hægt að samnýta mannauð og verkefni og annað slíkt. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur einfaldlega gefið það út að hún muni auka mjög eftirlit í byggingariðnaði og setja þessa faggildingu á oddinn og það er einfaldlega mjög mikilvægt. Við erum bæði að tryggja að nauðsynlegar rannsóknir haldi áfram og efla rannsóknir á þessu sviði. Við erum að fara með prófanir sem ekki voru faggiltar í Nýsköpunarmiðstöð í faggilt ferli sem er mikið gæðamál og skiptir mjög miklu máli. Það eru alþjóðlegar kröfur að þetta sé faggilt og það er það sem við erum að gera með þessu verkefni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég vona heitt og innilega að þetta gangi allt eftir og sérstaklega hvað það varðar að almenningur standi betur að vígi gagnvart nýbyggingum og rannsóknum á myglu þannig að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því langt inn í framtíðina. En hæstv. ráðherra er líka með annan málaflokk sem er aðgengi að ferðamannastöðum. Við höfum áður tekist á um það. Því miður er aðgengið alls ekki nógu gott. Það er mjög sorglegt að þegar verið er að reyna að gera vel á ferðamannastöðum þá gleymist oft aðgengi fatlaðra, t.d. eru tröppur að salernum og jafnvel að þjónustumiðstöðvum. Það gleymist að hafa aðgengi þannig að þeir sem eru í hjólastólum eða aðrir sem eiga erfitt með að ganga komist að. Er það framtíðarsýn hæstv. ráðherra að sjá til þess að það gleymist ekki á næstu árum að tryggja aðgengi fatlaðra? Og svo er það ferðagjöfin: Er ekki tilvalið að gefa meira til þeirra sem hafa verið innilokaðir út af Covid í langan tíma, eru með undirliggjandi sjúkdóma, eru fatlaðir, eru öryrkjar, eru hreyfihamlaðir; að hafa hærri ferðagjöf fyrir þessa einstaklinga? Þeir hafa minni fjárráð og hafa minni möguleika á því að ferðast innan lands. Er ekki tilvalið að gefa þeim tækifæri og spýta vel í lófana og láta þau fá almennilega upphæð þannig að þau geti virkilega nýtt sér ferðagjöfina innan lands til að heimsækja ferðamannastaði, a.m.k. þar sem aðgengi er komið í lag?

Herra forseti. Fyrst varðandi spurningar um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða og aðgengi fyrir alla sem er málefni sem hv. þingmaður kemur reglulega inn á - ég þakka honum fyrir það og bara þannig að hann viti það þá hefur það áhrif, dropinn holar steininn. Við erum að skoða það í ráðuneytinu, þannig að ég upplýsi það hér, fyrst hv. þingmaður spyr, að nýta fjármuni sem eru til staðar í Framkvæmdasjóði ferðamannastaða vegna Covid-ráðstafana og kanna hvað við getum gert til að fara í átak til að laga hluti sem ætti að vera tiltölulega auðvelt að laga. Ég er þeirrar skoðunar að fjármagni væri vel varið í það. Ég held líka að það gæti verið tækifæri til að ná fram umræðu og mögulega viðhorfsbreytingu í því að við lögum það til framtíðar; fara í átak, sýna hvernig hægt er að gera það, það gæti líka skapað umræðu svo að fleiri setji á sig þau gleraugu sem hv. þingmaður er alltaf með þegar kemur að uppbyggingu á áfangastöðum, að það sé aðgengi fyrir alla. Við getum auðvitað ekki verið að framkvæma og laga svo þessa hluti eftir á, heldur þurfum við að framkvæma hlutina þannig að þetta sé tryggt. Við hv. þingmaður höfum margoft rætt það að í því felst ekki að það sé aðgengi fyrir alla að öllu sem hægt er að gera alls staðar heldur að allir geti notið náttúrunnar og að allir geti notið þess að verið er að setja opinbert fé í að byggja upp áfangastaði fyrir fólk, að hugað sé að því að það sé í boði fyrir alla. Þetta eru atriði sem við erum að skoða í ráðuneytinu og ég vona að af þessu verði. Ég er nokkuð viss um að hv. þingmaður verður ánægður ef okkur tekst að koma þessu í gegn.

Hæstv. forseti. Með samþykkt síðustu þriggja fjármálaáætlana hefur Alþingi ákveðið verulega innspýtingu til verkefna á málefnasviði 17, þ.e. umhverfismálanna. Helstu áherslur lúta að aðgerðum í þágu loftslagsmála og kolefnishlutleysis landsins fyrir árið 2040, aðgerðum til verndar íslenskri náttúru fyrir komandi kynslóðir, vörnum gegn náttúruvá, eflingu hringrásarhagkerfisins og átaki í fráveitumálum. Framlag ríkissjóðs til málefnasviðsins er, samkvæmt fjárlögum 2021, um 21,4 milljarðar kr. og gert er ráð fyrir að það verði 22,8 milljarðar á árinu 2026 eða sem nemur um 6,7% aukningu miðað við verðlag ársins 2021. Ef aftur á móti er horft til breytinga frá árinu 2017 þá hefur framlag ríkissjóðs til málefnasviðsins aukist um 68,4% til ársins 2026. Fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir 1 milljarðs kr. auknu framlagi árlega til loftslagsmála næstu tíu ára eða fram til ársins 2031. Um er að ræða aukin framlög til aðgerða á grundvelli aðgerðaáætlunar stjórnvalda í loftslagsmálum. Þessi auknu framlög skiptast milli fjögurra málefnasviða í samræmi við heimahöfn verkefna, þ.e. samgöngu- og fjarskiptamál, landbúnað, orkumál og síðan umhverfismál. Fjárheimildir til loftslagsmála hafa ríflega þrefaldast á milli áranna 2017 og 2021 á nafnvirði. Mesta aukningin er vegna beinna framlaga til loftslagsmála en þau hafa áttfaldast á tímabilinu, farið úr 227 millj. kr. árið 2017 í 1,9 milljarða kr. á árinu 2021. Bein framlög til loftslagsmála fara áfram vaxandi á næstu árum. Rétt er að benda á að árið 2022 er metár í framlögum til loftslagsmála en þá verða þau rúmir 13 milljarðar kr. Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er meginverkfæri stjórnvalda í baráttunni gegn loftslagsvánni. Auknu fjármagni til loftslagsmála er ætlað að hraða orkuskiptum í samgöngum og haftengdri starfsemi, stuðla að nýsköpun og aukinni kolefnisbindingu með meira umfangi uppgræðslu, endurheimt vistkerfa, nýskógrækt og fleira. Náttúruvernd er annar stór málaflokkur á málefnasviði 17. Meginmarkmiðið þar er að tryggja vernd náttúrufarslegra verðmæta og sjálfbæra nýtingu lands til framtíðar, m.a. með uppbyggingu innviða og landvörslu, sem byggi á vísindalegri þekkingu, fræðslu, upplýsingamiðlun og samráði við hagsmunaaðila. Fjármunum verður varið til fjölbreyttra verkefna í þágu náttúruverndar og sjálfbærrar nýtingar, svo sem til áframhaldandi uppbyggingar innviða um land allt. Um 8 milljarðar eru í þessum verkefnum á næstu fimm árum og þar með talið fjármagn til að fylgja eftir áformum stjórnvalda um stofnun hálendisþjóðgarðs þar sem tæpum 4,2 milljörðum kr. verður varið, sérstaklega á árunum 2021–2026, í uppbyggingu innviða og rekstri. Mig langar líka að vekja athygli á því að á þessu kjörtímabili höfum við klárað fjármögnun og hafið framkvæmdir við þrjár gestastofur í þjóðgörðunum okkar á Hellissandi, Kirkjubæjarklaustri og í Mývatnssveit. Fjárheimildir til ofanflóðavarna voru auknar með afgreiðslu síðustu fjármálaáætlunar en á tímabilinu 2022–2026 er gert ráð fyrir að um 13,4 milljarðar kr. renni til málaflokksins svo það markmið náist að uppbyggingu ofanflóðavarna í þéttbýli verið lokið árið 2030. Virkni hringrásarhagkerfisins felst í ábyrgri framleiðslu og neyslu, að draga úr sóun með því að koma í veg fyrir myndun úrgangs og stuðla að bættri meðhöndlun hans með endurnotkun og endurvinnslu. Í ár verður 500 millj. kr. varið til hringrásarhagkerfisins þar sem m.a. verður ráðist gegn matarsóun, plastmengun og sóun á textíl en á tímabili fjármálaáætlunar munu 1,8 milljarðar renna til eflingar hringrásarhagkerfisins. Kveðið er á um átak í fráveitumálum í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 2,4 milljörðum kr. í formi stuðnings til sveitarfélaga til þess að bæta ástand fráveitumála en þegar hefur einum milljarði verið varið til þessa átaks. Verkefnið er hluti af fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar og gert er ráð fyrir að sveitarfélög geti sótt um styrki til þess að mæta hluta kostnaðar við fráveituframkvæmdir allt til ársins 2030 lögum samkvæmt. Hæstv. forseti. Sem fyrr fagna ég því hvaða athygli og umfjöllun umhverfis- og loftslagsmál hafa fengið í almennri umræðu undanfarin ár. Aukning fjárframlaga til málefnasviðsins úr ríkissjóði á starfstíma þessarar ríkisstjórnar er í mjög góðum takti við þetta. Og það ber vott um skýra pólitíska sýn og áherslu enda um brýna og þarfa forgangsröðun fjármuna að ræða.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans inngangsræðu hér. Ekki þarf að fjölyrða um það að mikilvægt er að hafa skýr markmið að leiðarljósi, sérstaklega hvað varðar útgjöld ríkisins. Það skiptir líka máli að árangur sé mælanlegur. Mín spurning snýr að mælanlegum árangri, bæði eftir að aðgerð er yfirstaðin og líka jafnóðum, að það sé hægt að meta árangurinn og mæla hann. Í áætluninni segir einmitt að starfsemi hins opinbera eigi að hafa árangur að leiðarljósi. Þar segir, með leyfi forseta: „Á undanförnum áratugum hefur áhersla á aukna skilvirkni og gagnsæi í umsvifum hins opinbera farið vaxandi. […] Slík nálgun er oft kennd við árangursmiðaða fjárlagagerð og byggir í grunninn á að þegar ákvarðanir eru teknar um fjárveitingar til einstakra málefnasviða liggi fyrir upplýsingar um hvaða árangri stjórnvöld hyggist ná og hvaða árangri fyrri fjárveitingar hafa skilað. […] Vandaðir og skýrir árangursmælikvarðar geta engu að síður gefið góða vísbendingu um hversu skilvirk starfsemin er og hversu vönduð þjónusta er veitt. Með því er stjórnendum ríkisins veitt mikilvægt aðhald og komið er til móts við vaxandi kröfu um gagnsæi í starfsemi hins opinbera. Miklu skiptir að íbúarnir sem standa undir kostnaði við opinber umsvif með sköttum sínum geti treyst því að almannafé sé nýtt með sem skilvirkustum hætti og að upplýsingar um nýtingu liggi fyrir.“ Um þetta þarf vart að deila, herra forseti. Stóraukin útgjöld til umhverfismála og þá sérstaklega til loftslagsmála er umfjöllunarefni mitt í þessari spurningu. Nú fór hæstv. ráðherra vel yfir það hve aukningin hefur orðið mikil, sérstaklega til þessa síðastnefnda málaflokks. Ég ætla að spyrja hann: Hver er árangursmælingin? Hvernig er árangur mældur hvað varðar það fé sem sett er í þennan málaflokk? Og einnig í lokin varðandi kolefnisgjald á eldsneyti sem hefur verið að hækka undanfarin ár: Hefur árangur af álagningu þess skatts verið mældur? 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Hv. þingmaður kemur inn á mjög mikilvægt atriði sem snýr að skilvirkri og árangursmiðaðri fjárlagagerð. Ég held að tilkoma þessarar fimm ára áætlanagerðar sem lög um opinber fjármál fela í sér hafi á síðustu árum skilað okkur mjög miklum árangri, bæði til þess að skapa fyrirsjáanleika fyrir hið opinbera og líka fyrir almenning í landinu til að átta sig betur á því hvers konar forgangsröðun er uppi á hverjum tíma. Forgangsröðunin sem þessi ríkisstjórn hefur haft uppi er m.a. að leggja stóraukna áherslu á umhverfismál, loftslagsmál, úrgangsmál, ofanflóðamál, fráveitumál, loftslagsmál og náttúruvernd. Mig langar að nefna sérstaklega í þessu svari mínu til hv. þingmanns að bráðabirgðatölur Umhverfisstofnunar fyrir losun gróðurhúsalofttegunda árið 2019, sem gefnar voru út í fyrrasumar, benda til þess að við séum farin að sjá árangur af aðgerðum okkar. Það er mjög ánægjulegt vegna þess að í mörg ár þar á undan höfðum við staðið í stað. Það verður spennandi að sjá núna þegar tölurnar koma endanlega í vor hvar við stöndum. Ég á von á því að á næstu árum höldum við áfram að sjá þessa þróun, enda er það í takti við áætlanagerð okkar í loftslagsmálum. Mig langar líka að nefna úttekt Umhverfisstofnunar sem fer fram árlega á ágangi á friðlýstum svæðum. Þar sjáum við, í drögum sem ég hef séð hjá stofnuninni, heilmiklar breytingar á milli ára þar sem við erum að ná árangri fyrir það fjármagn sem við höfum verið að setja í aukna uppbyggingu innviða.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Það er auðvitað ánægjulegt ef hægt er að mæla þennan árangur, að hann sé að skila sér. Það er fagnaðarefni. Ég ætla einnig að spyrja um aukið fé til loftslagsmála: Hvað áætlar hæstv. ráðherra að mikið fjármagn fari í að kaupa losunarheimildir samkvæmt þessari áætlun þar sem við höfum ekki uppfyllt skyldur okkar í loftslagsmálum samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum okkar? Er gert ráð fyrir þeirri fjárhæð í þessari áætlun og hve há er hún? Þegar kemur að aðgerðum sem hafa áhrif ætla ég að koma með nokkrar spurningar. Getur hæstv. ráðherra verið sammála mér um að nauðsynlegt sé að við sjáum sjálfir um að brenna okkar úrgang sem ekki er unnt að endurnýta hér á landi og brenna það hérlendis í umhverfisvænni sorpbrennslu, tæknivæddri og umhverfisvænni eins og framast er unnt? Getur hann verið sammála mér í því að það sé markmið okkar að gera þetta og þá í samræmi við tillögu mína til þingsályktunar um að reisa hér hátæknisorpbrennslustöð, að við reisum hana hér á landi? Getur hann verið sammála mér í þessu? Ég spyr líka: Getur hæstv. ráðherra verið sammála mér og efni tillögu minnar um aukna skógrækt til kolefnisbindingar? Getur hann verið sammála mér í því að okkur beri að auka skógrækt til kolefnisbindingar hér á næstu árum eða er hann á öðru máli en kemur fram í tillögu minni um aukna skógrækt?

Hæstv. forseti. Því er fyrst til að svara, aðeins að bæta við svarið frá því áðan, að árangurinn sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni á grundvelli árangursmælikvarða er alltaf birtur í ársskýrslu ráðherra. Auðvitað er það alveg rétt hjá hv. þingmanni að sumt er auðveldara að meta árangur af en öðru. Við þekkjum hvernig það er. Sumt er meira mælanlegt en annað en við þurfum ekki að verja tíma í heimspekilegar vangaveltur um það hér. Mig langar að koma inn á kaup á losunarheimildum sem hv. þingmaður nefndi. Þá er verið að miða við hið svokallaða Kyoto-tímabil frá 2013–2020 og er ljóst að við munum því miður þurfa að kaupa losunarheimildir einfaldlega vegna þess að íslensk stjórnvöld gripu á þessu tímabili ekki nægjanlega snemma í taumana. Þó svo að það hafi verið gert með stórauknum aðgerðum núverandi ríkisstjórnar var komið það seint inn á tímabil að það dugði ekki til, því miður. Við erum ekki komin með það endanlega hvað þetta mun kosta og því er það ekki inni í þessari áætlun þannig að bregðast þarf við því sérstaklega. Varðandi brennslumálin sem ég og hv. þingmaður höfum oft rætt í ræðustóli Alþingis, og ég fagna þeirri umræðu enn og aftur, þá held ég að við séum sammála um að þar þarf að koma til að við brennum það magn sorps sem ekki getur farið til endurnotkunar eða endurvinnslu af því að það er betra að brenna það en urða. Þá getum við líka búið til orku, rafmagn, úr slíku. Úrgangsmálin eru á ábyrgð sveitarfélaganna en við erum í samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga að finna út úr því með hvaða móti er best að gera þetta fyrir landið í heild sinni. Aðeins varðandi skógræktina: Ég hef verið að setja aukna fjármuni til skógræktar, landgræðslu og endurheimtar votlendis og það er mín skoðun að við eigum að halda áfram á þeirri braut, einfaldlega vegna þess að það skilar okkur árangri í loftslagsmálum og er líka mikilvægt í öðrum tilgangi eins og t.d. að endurheimta horfin vistkerfi og takast á við áskoranir í náttúruvernd.

Herra forseti. Það er ekki auðvelt að koma hér upp og ræða um fjármálaáætlun til næstu ára við núverandi aðstæður. Hún er óskýr og hún er endurtekið efni að mestu leyti, endurtekið efni ríkisstjórnar sem hverfur frá völdum innan skamms og virðist kæra sig kollótta. Loftslagsváin er stærsta áskorun sem mannkynið hefur staðið frammi fyrir. Þetta þekkir ráðherra umhverfismála ýkja vel. Við eigum í baráttu við hamfarahlýnun, sum lönd tala um neyðarástand, og ekki verður vikist undan því og ekki skilið frá að við erum jafnframt að glíma við baráttuna gegn ójöfnuði á heimsvísu. Þarna berum við Íslendingar líka ábyrgð. Það er mikið gert úr því að til loftslagsmála eigi að fara 1 milljarður kr. á ári samkvæmt fjármálaáætlun. Hvað þýðir þetta, í hvað þætti fer þetta fé? Eru þetta óskilgreindir þættir eða er hluti af þessu hin almennu verkefni eins og skógrækt, ágætt verkefni, eða er það líka borgarlína, telst það vera hluti af þessu milljarðaframlagi? Samkvæmt nýrri skýrslu McKinsey þurfa Evrópuþjóðir að setja um 5,8% af landsframleiðslu í fjárfestingar sem minnka losun, til að eiga möguleika á að mæta skyldum sínum. Ef að við horfum til McKinsey-skýrslunnar þyrfti um 174 milljarða á ári til að draga úr losun ef við heimfærum þessa prósentu á Ísland. Það er tuttuguföld upphæð sem er tiltekin fyrir árið 2026. Hvar eru nýjar og róttækar aðgerðir á tímum hamfarahlýnunar? Hvernig verður hægt að ná metnaðarfullum markmiðum ríkisstjórnarinnar með þessu lagi? Erum við kannski bara í svona góðum málum? Það er áhyggjuefni að þessi fjármálaáætlun, eins langt og hún nær, gerir hreinlega ráð fyrir að dregið verði úr framlögum og ívilnunum til loftslagsmála á næstu árum. Er ekki eitthvað bogið við það? Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að grípa til fleygra orða sem oft falla af vörum annars hv. þingmanns hér í ræðustól: Hvernig í ósköpunum stendur á þessu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður fullyrðir að fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sé endurtekið efni og að ríkisstjórnin kæri sig kollótta um ýmislegt, ef ég skildi hv. þingmann rétt. Ég er náttúrlega mjög ósammála þessu. Sú fjármálaáætlun sem hér er lögð fram ver í grundvallaratriðum þá aukningu sem farið hefur til ýmissa málaflokka, þar með talið til umhverfismála, á undanförnum árum. Að auki erum við, þegar við horfum til umhverfismála, að auka framlögin um einn milljarð árlega í loftslagsmál. Ég hefði talið að hv. þingmaður, sem ég veit ekki betur en að sé með mér og fleirum á loftslagsvagninum, myndi fagna þessu frekar og ef svo hefði ekki verið, þá hefði sennilega heyrst hljóð úr horni. Ég vil taka undir það að ójöfnuður er atriði sem við verðum að horfa til þegar kemur að loftslagsmálunum. Aðgerðir okkar geta haft mismunandi áhrif á fólk eftir því hversu mikið það hefur á milli handanna. Þetta er ein af þeim greiningum sem við höfum sett í gang í ráðuneytinu á grundvelli aðgerðaáætlunar okkar. En í hvað fer þessi milljarður, þessi milljarðsaukning? Jú, þar er verið að horfa til þess að flýta orkuskiptum og 3 milljarðar af 10 fara í aukinn stuðning við orkuskipti á næstu árum, til að flýta þeim. Þar horfum við til orkuskipta í þungaflutningum og orkuskipta í ferðaþjónustu sérstaklega. Þetta fer í aukna landgræðslu, skógrækt og endurheimt votlendis, þ.e. tæpir 4 milljarðar af þessum 10. Þetta fer í betri almenningssamgöngur og innviði, sérstaklega þegar kemur að umhverfisvænni fararskjótum og síðan í loftslagsvænni landbúnað. Þetta eru allt aðgerðir sem eiga að miða að því að hjálpa okkur að ná auknum skuldbindingum okkar Íslendinga sem forsætisráðherra kynnti í desember síðastliðnum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og fullvissa hann um að ég er farþegi um borð í hinum umhverfisvæna strætisvagni með honum og fagna hverri einustu krónu, hverri einustu milljón sem lögð er í verkefnið. Við fáum bara einn möguleika til að bjarga plánetunni. Það er bara þannig. Ég vek athygli á því að strax árið 2023 og til ársins 2026 verður umfang loftslagsaðgerða orðið mun minna í fjármunum talið ef þetta gengur eftir. Er framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar sú að dregið skuli úr fjárframlögum til loftslagsaðgerða? Ég spyr hæstv. ráðherra. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra af hverju framlög til loftslagsmála eru tekin út fyrir sviga, búið að ákveða að auka fjárveitingar til ársins 2031? Af hverju til ársins 2031? Af hverju ekki til 2026 eða jafnvel bara til 2040? Er verið að draga upp einhver leiktjöld, einhver tjöld til að uppfylla ákvæði sem við höfum gengist undir, Parísarsáttmálann, og undirbúa sig fyrir loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem verður haldin í Glasgow í haust þar sem við verðum að vera með tíu ára plan? Er verið að stilla upp einhverjum leiktjöldum? Eru þetta sjónhverfingar, einhvers lags pótemkintjöld? Fylgir hugur máli? Eigum við einhvern möguleika? Er nokkur von til að þetta náist miðað við núverandi áherslu, bæði í ljósi aðgerða og fjárveitinga ef við gerum ekki betur? Það er ekki annað hægt, virðulegur forseti, en að setja þetta mál allt í samhengi við ósannfærandi og veik viðbrögð ríkisstjórnarinnar vegna Covid-19 kreppunnar og viðspyrnu sem við þurfum að einblína á. Alls staðar í nágrannalöndunum sjáum við dæmi um þetta. Ríkisstjórn Noregs hefur hafið tugmilljarða átök í föngun og flutningi kolefnis. Danir hafi sett á fót grænan fjárfestingarsjóð sem styður við vistvæna uppbyggingu og orkuskipti og þróun loftslagslausna og í fyrra stofnuðu Skotar ríkisrekinn fjárfestingarbanka sem fjárfestir í grænni atvinnuþróun og verkefni sem stuðla að kolefnishlutlausu samfélagi. Svona mætti lengi halda áfram. Vantar ekki þarna miklu stórtækari viðbrögð, herra forseti, afgerandi aðgerðir og skýra sýn?

Hæstv. forseti. Það er afskaplega mikilvægt að við gerum okkur öll grein fyrir því í þessari umræðu, þar sem hv. þingmaður nefndi að framlög til loftslagsmála færu lækkandi eftir árið 2023, að það er rétt ef maður horfir á þær tölur sem eru á tekjuhliðinni, þ.e. ívilnanirnar, vegna þess að þarna er gert ráð fyrir að ívilnanir vegna umhverfisvænni bíla falli niður. Það er þó ekki endilega víst að það verði þannig, einfaldlega vegna þess að ekki hafa verið teknar ákvarðanir hér á Alþingi um það hvort þær verði framlengdar. Vonandi þarf ekki að framlengja þær vegna þess að vonandi verða þessar bifreiðar orðnar samkeppnishæfar við dísilbílinn og bensínbílinn en ef þarf að framlengja er ég sannfærður um að Alþingi muni taka ákvörðun um að gera það til að halda áfram á þeirri vegferð að ýta undir orkuskiptin, eða að beina þessum ívilnunum í einhverja aðra átt, t.d. vegna þungaflutninga eða skipa. Hvers vegna er þetta árið 2031? Þar erum við náttúrlega að miða við að skuldbindingartímabilið er út árið 2030. Ég held að það sé bara ágætt að almenningur viti að sýn íslenskra stjórnvalda núna er að setja þennan milljarð inn árlega og halda því áfram líka fram yfir tímabil þessarar fjármálaáætlunar. Mig langar að lokum að taka undir það sem hv. þingmaður nefnir þegar hann talar um mikilvægi nýsköpunar og grænna fjárfestinga. Ég minni þar á frumvarp fjármálaráðherra, sem liggur fyrir þinginu, um að auka grænar fjárfestingar, gefa skattafslætti til fyrirtækja sem ráðast í ákveðnar gerðir af fjárfestingum sem uppfylla ákveðin viðmið og geta talist „grænar“. Sama má segja um nýsköpunina. Þar hefur stórauknu fjármagni verið úthlutað. Síðast í þessari viku var verið að úthluta fjármagni til nýsköpunarverkefna úr loftslagssjóði sem var loksins árið 2019 tekinn í gagnið.

Virðulegur forseti. Eins og sést í fjármálaáætluninni sem liggur hér fyrir eru tugir milljarða ætlaðir í loftslagsmál næstu árin og mér finnst skipta miklu máli að markmið og raunhæfar væntingar og ekki síst árangur liggi fyrir þegar svona miklum fjármunum skattgreiðenda er ráðstafað í tiltekið verkefni, sem hæstv. umhverfisráðherra og ég erum alveg sammála um að er sjálfsagt og jákvætt verkefni. Í skýrslunni Endurheimt votlendis, sem umhverfisráðuneytið gaf út fyrir nokkrum árum, var lagt mat á kostnað við endurheimt votlendis sem er ein aðgerð í þessu öllu saman. Niðurstaða skýrsluhöfunda var sú að kostnaðurinn væri um 800 kr. á hvert tonn af koltvísýringi ef litið er á árangur til eins árs en aðeins um 16 kr. ef litið er til 50 ára, sem er ekki fjarri lagi vegna þess að endurheimt með þessum hætti er varanleg aðferð. Samkvæmt mati íslenskra vísindamanna stafar langstærsti hluti losunar Íslands á gróðurhúsalofttegundum frá landnotkun, framræstu landi, á bilinu 60–70%. Á þetta hef ég bent núna í bráðum áratug. Votlendissjóður býður upp á kolefnisjöfnun á tonninu á 2.000 kr. með endurheimt votlendis en annað félag sem heitir Kolviður býður kolefnisjöfnun með skógrækt fyrir 2.200 kr. tonnið. Hér er sem sagt búið að leggja mat á kostnað við þessa tilteknu aðgerð. Víkur þá sögunni að þessari fjármálaáætlun á bls. 102–103 en þar segir að á árunum 2020–2024 sé áætlað að setja samtals 60 milljarða í málaflokkinn. Hvað eiga þessir 60 milljarðar kr. að minnka útblásturinn mikið? Svarið við þessu skiptir máli finnst mér. Hvað kostar þá hvert tonn? Ég fæ ekki betur séð en að þær leiðir sem ríkið er að fara í loftslagsmálum séu mögulega margfalt dýrari en t.d. endurheimt votlendis með þeim aðferðum sem ég hef nefnt hér, kannski jafnvel fimmtugfalt dýrari. Ég læt þetta duga í bili.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þá hlið loftslagsmálanna sem snýr að endurheimt votlendis. Það sem mig langar að ræða hérna við hv. þingmann er einmitt mikilvægi þess að ráðast í endurheimt votlendis, ekki bara út frá loftslagsmálum heldur líka út frá öðrum markmiðum, ekki síst þeim að endurheimta vistkerfi fugla og annarra dýra vegna þess að það skiptir máli þegar kemur að náttúruvernd líka. Við höfum á heimsvísu ræst fram votlendi um sirka 50% af því votlendi sem var áður en áhrifa mannanna fór að gæta jafn mikið og nú er. Votlendi geymir gríðarlega mikið af kolefni eins og hv. þingmaður var í raun að benda á og vísa til og þess vegna tek ég undir að það er mjög mikilvægt að auka akkúrat þetta. Í áætlun sem við forsætisráðherra kynntum sumarið 2019 var fjallað um tíföldun í endurheimt votlendis frá því sem var árið 2017 eða 2018, núna á fjórum árum fram til ársins 2022. Þetta mun skipta mjög miklu máli fyrir loftslagið en líka fyrir náttúruverndina. Sá punktur sem mig langar að draga fram að lokum hvað þetta varðar er að við þurfum að horfa til fjölbreyttra aðgerða þegar kemur að loftslagsmálunum, einfaldlega vegna þess að sum þeirra telja meira inni í loftslagsskuldbindingar okkar en önnur. Endurheimt votlendis hefur fjölbreytt markmið í huga en telur ekki eins mikið og margir aðrir þættir til þess að draga úr bókhaldslosun okkar.

Virðulegur forseti. Við hæstv. umhverfisráðherra erum sammála um að það eru margvíslegir kostir einmitt við það að fara í þessa sérstöku aðgerð sem hentar svo vel á Íslandi, endurheimt votlendis, vegna þess að hún þjónar svo mörgum tilgangi og bæði endurheimt votlendis og skógrækt auka auðvitað landgæði. En hæstv. ráðherra svaraði ekki spurningu minni sem mér finnst skipta miklu máli í þessu: Hvað kostar hvert tonn í þeim aðgerðum sem hér er lýst í fjármálaáætluninni og eru 60 milljarðar á nokkrum næstu árum? Hvað kostar hvert tonn? Ég árétta að mér sýnist, ef maður slær á þetta, að tonnið kosti jafnvel 150.000 kr. sem er auðvitað gríðarlega hátt í samanburði við það sem Votlendissjóður býður t.d. upp á, sem er 2.000 kr. tonnið, eða Kolviður með trjárækt 2.200 kr. Þetta finnst mér skipta miklu máli að verði greint. Ég hef áður nefnt hér í þessum sal og mörgum sinnum að ein þeirra leiða sem t.d. er verið að fara er kvöð um íblöndun á lífeldsneyti í hefðbundið eldsneyti. Mér sýnist að sú leið hafi kostað ríkissjóð um 10 milljarða kr. í skattaívilnunum frá árinu 2015. Ég hef margoft spurt: Hver er raunverulegur árangur af þessum fjáraustri? Hann er enginn, nákvæmlega enginn. Og ef við hættum þessari aðgerð þá erum við enn á byrjunarreit, ólíkt því sem er með endurheimt votlendis, það er langtímaaðgerð, varanleg aðgerð. Virðulegur forseti. Ég spyr hæstv. umhverfisráðherra hvort það geti verið þannig að þeir alþjóðasamningar sem við erum aðilar að um þessi mál séu að beina kröftum okkar og fjármunum í rangan farveg. Hæstv. ráðherra nefndi það sjálfur að endurheimt votlendis teldi bara svo og svo mikið. Það er vegna þess að sú aðgerð hentar ekki öðrum ríkjum. Íslendingar eiga að marka sér sérstöðu og fara þá leið í loftslagsmálum og umhverfismálum sem hentar okkur, okkar frábæra landi sem er nú þegar með 80% hlutfall endurnýjanlegrar orku í allri sinni orkunotkun. Það hlýtur að þurfa að taka tillit til þessa 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður kom hér inn á atriði sem er mjög mikilvægt og er kostnaðar- og ábatagreining fyrir þær aðgerðir sem ráðist er í. Það sem aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar byggir á hvað þetta atriði varðar eru greiningar sem lágu fyrir frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands en við höfum hins vegar líka hafið greiningu núna sérstaklega á þeirri aðgerðaáætlun sem kom út í fyrrasumar þar sem farið er nánar ofan í þessa þætti. Ég held að þetta muni skipta miklu máli þegar við tökum áframhaldandi ákvarðanir um það hvert við beinum fjármagni hins opinbera í loftslagsmálunum. Ég vil nefna aðeins varðandi orkuskiptin að það er gríðarlega mikilvægt að við höldum áfram með þessar ívilnanir sem hafa verið, svo lengi sem við þurfum þess. Þannig nýtum við fjármagn ríkisins vel til að ýta undir þessi umskipti sem verða að verða. Ég er ekki sammála því að alþjóðasamningar séu að beina okkur í rangan farveg. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við fylgjumst að með Noregi og Evrópusambandinu einfaldlega vegna þess að þar er metnaðurinn mikill. Við verðum að sýna fram á að við getum dregið úr losun í helstu þáttum sem um er að ræða, sem eru orkumálin, landbúnaður, sjávarútvegur, úrgangsmál. Síðan er náttúrlega, sem er alveg rétt hjá hv. þingmanni, sérstaða á Íslandi þegar kemur að landnýtingunni. Þar er mjög mikil losun sem við erum með okkar aðgerðum líka að takast á við. En ég held að ég geri mér manna best grein fyrir því að í mörgum af þessum málum er mikilvægt að við gerum enn betur.

Forseti. Nú er Ísland nýbúið að bæta við skuldbindingar sínar vegna Parísarsáttmálans og við erum komin upp í 55% samdrátt. Það var tilkynnt 11. desember síðastliðinn en 17. desember var fjármálaáætlun, sem við erum í rauninni að fjalla um aftur, samþykkt og í henni var ekki útskýrt hvernig við ætluðum að ná markmiðum um 55% samdrátt. Maður bjóst við að í nýrri áætlun kæmu fram áætlanir um það hvernig ætti að mæta þessari nýtilkynntu ákvörðun um að auka samdráttinn í 55%. Það er hins vegar ekki gert af því að áætlunin er efnislega óbreytt frá síðustu fjármálaáætlun fyrir áramót. Það eina sem maður sér hérna er millifærsla á 1 milljarði úr varasjóði yfir á þau málefnasvið sem sá milljarður var ætlaður í samkvæmt sérstöku fjárfestingarátaki vegna Covid-viðbragða sem var samþykkt á síðasta ári, milljarður sem var þar áður en farið var út í að auka skuldbindingarnar uppi í 55% samdrátt. Mín spurning er mjög einföld: Hvar er áætlunin um það hvernig við náum þessum 55% samdrætti? Af hverju er það ekki einhvers staðar mjög aðgengilegt, bara svart á hvítu? Þetta er stóra markmiðið okkar. Af hverju get ég ekki farið inn á vef Umhverfisstofnunar eða umhverfisráðuneytisins og séð 55% markmiðið okkar - það er þessi dagsetning, við erum komin hingað og stefnum á að ná markmiðinu á þennan hátt með vissum aðgerðum og vörðum? Af hverju er í fyrsta lagi svona erfitt að hafa eitthvað svoleiðis? Í öðru lagi: Af hverju er ekki fjallað um það í fjármálaáætlun þar sem stjórnvöld eiga að fjalla um það?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna hér í dag. Það er kannski rétt að fara aðeins fyrst yfir þetta. Vissulega er ekki verið að gera breytingar á fyrri fjármálaáætlun nema akkúrat hvað þetta atriði varðar, að bæta milljarði við árlega inn í loftslagsmálin, sem ég held að við hv. þingmaður getum verið sammála um að sé góð og jákvæð aðgerð. En þetta þýðir líka að öll sú aukning sem hefur orðið á undanförnum árum, ekki bara til loftslagsmálanna - ég vil fá að nota tækifærið og tala aðeins víðar um umhverfismálin - heldur sér. Þar erum við að tala um 50% aukningu milli 2017 og 2021 og nærri 70% aukningu milli 2017 og 2026. Ég held að við höfum bara aldrei í Íslandssögunni séð jafn mikla hækkun til þessa málaflokks enda hefur kannski aldrei verið jafn nauðsynlegt og nú að gera það. En hv. þingmaður spyr: Hvar er áætlunin, nákvæma áætlunin, um 55%? Því er til að svara að við komum fram með áætlun í fyrrasumar þar sem miðað var við 40%, eins og hv. þingmaður man. Nákvæmlega með hvaða hætti við náum auknum markmiðum okkar þá erum við ekki komin svo langt en við erum að setja inn aukið fjármagn sem við teljum að muni aðstoða okkur og koma okkur á þann stað að það muni takast. Það er margt annað en fjármagn sem mun skipta máli að sjálfsögðu, þ.e. á gjaldahliðinni. Við höfum líka rætt svolítið um tekjuhliðina, sérstaklega ívilnanirnar sem ég veit að ég og hv. þingmaður erum sammála um að þurfi að viðhalda þó svo að sú ákvörðun hafi ekki enn verið tekin. Þar fagna ég líka frumvarpi fjármálaráðherra um ívilnanir til grænna fjárfestinga sem skipta miklu máli.

Forseti. Í síðustu fjármálaáætlun vorum við með markmið um 40% og þar sáum við í gögnum málsins að helmingur af því sem þurfti til að ná því markmiði var óútfært og í raun ófjármagnað miðað við hvernig ég skildi það alla vega. Við sáum í sérstöku fjárfestingarátaki sem viðbragð við Covid að þar var lagður til aukamilljarður og helmingurinn af honum fór í landgræðslu og skógrækt sem telur að vísu líka en ekki beint í þessi 55%. Maður hefði haldið að það teldi upp í þetta óútfærða, upp í 40%. En hvar er þá það sem vantar upp á fyrir markmið um 55% samdrátt? Það er það sem ég átta mig ekki alveg á og þeim mun síður í þessari fjármálaáætlun þar sem er bara ákveðið að gera engar efnislegar breytingar. Alltaf þegar fjármálaáætlun er lögð fram og verið er að skoða mælikvarða vegna stefnu stjórnvalda þá er verið að uppfæra stöðuna. Hver er staðan 2020? Í fjármálaáætlun sem við samþykktum fyrir jól vorum við með stöðuna 2019. Núna í fjármálaáætlun ættum við að vera með yfirlit yfir það hver staðan er 2020 til þess að geta borið saman og séð hvernig þróunin er, en við fáum ekkert svoleiðis af því að ekki er verið að uppfæra efnislega stefnu stjórnvalda frá því í síðustu fjármálaáætlun. Þá vitum við ekkert hvort við þurfum að bregðast við með minna fjármagni, meira fjármagni, sama fjármagni og vitum ekki hver áhrif þess eru að hafa sett fjármagn í þessa málaflokka. Nú býst ég við, miðað við hversu mikið var óútfært áður, að það þurfi meira fjármagn, en það er bara ágiskun. Ég hef ekkert rosalega gaman af því að giska þegar kemur að almannafé.

Hæstv. forseti. Í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar frá því í júní í fyrra kom fram að með þeim aðgerðum sem þá var búið að meta árangur af var talið að 35% samdráttur myndi nást. Með aðgerðum sem var búið að setja fram en átt eftir að meta, vegna þess að þær voru enn í útfærslu og margar þeirra eru enn í útfærslu, var talið að við ættum að geta komist upp í 40–46%. Það sem við erum að gera núna með því að bæta þessum milljarði inn er innspýting til að geta haldið áfram með þessi verkefni og tíminn þarf að leiða í ljós nákvæmlega hverju þau munu skila. En markmið stjórnvalda er alveg skýrt. Það er að ná 55% samdrætti í samfloti við Noreg og Evrópusambandið. Ég er ekki sammála því að það séu ekki efnislegar breytingar þegar kemur að loftslagsmálunum á milli fjármálaáætlunarinnar í desember og núna, einfaldlega vegna þess að hér erum við að bæta inn í fjármagni fyrir náttúrumiðaðar lausnir í loftslagsmálum, aukinn stuðning við orkuskipti, betri almenningssamgöngur og innviði og loftslagsvænni landbúnað. Það sem liggur þar að baki er t.d. í orkuskiptunum, sem ekki hefur áður verið gert, að setja fjármagn í verkefni sem snúa að orkuskiptum í þungaflutningum og sérstaklega orkuskiptum í ferðaþjónustu. Það skiptir gríðarlega miklu máli vegna þess að fólksbílaflotinn sem keyptur er inn af bílaleigunum og skilar sér á endursölumarkað er um 40–50% og það skiptir mjög miklu máli að sífellt stærri hluti hans verði loftslagsvænni eða umhverfisvænni bifreiðar. Svo minni ég enn og aftur á frumvarp sem fjármálaráðherra mælti fyrir í desember, 

Herra forseti. Loftslagsváin er raunveruleg ógn og við verðum að taka stór skref til að draga úr losun og standa við alþjóðlegar skuldbindingar okkar. Þótt aðgerðir ríkisstjórnarinnar séu jákvæðar að mörgu leyti þá finnst mér vanta upp á þá nálgun að fá almenning í landinu og atvinnulífið sterkar inn og með í þessa vegferð. Undirstaða þess að íslensk framleiðsla og íslenskar útflutningsgreinar verði samkeppnishæfar á alþjóðavísu er að fyrirtækin geti verið með í því að gera samfélagið okkar vistvænt og sjálfbært. Þannig tryggjum við betri lífskjör á Íslandi til frambúðar. Í mínum huga er ekki hið eina rétta svar að einblína bara á hversu mikið fjármagn fer í málaflokkinn. Það verður líka að tryggja að aðgerðirnar virki og þær nái til allra. Hæstv. ráðherra hefur talað um að útgjöld til loftslagsmála verði aukin núna um heila 10 milljarða. Þar vekur reyndar athygli mína að áætlun ráðherrans nær, að mér sýnist, allt til ársins 2031 en fjármálaáætlunin sjálf nær hins vegar bara til 2026. Það virðist eins og tímabilið hafi verið framlengt í þessum málaflokki bara til þess að geta náð þessari 10 milljarða tölu. Af hverju ekki bara að tala um árið 2050 og sjá hvaða tala fæst út úr þeirri leikfimi? Til þess að ná tilætluðum árangri þurfum við sameiginlegt átak allra, ekki bara átak stjórnvalda sem verður kannski óhjákvæmilega allt á forsendum stjórnvalda. Evrópusambandið hefur nálgast málið þannig, sem mér finnst bæði heilbrigt og fallegt, að fá fyrirtækin með og mótað öflugt styrkjakerfi til að hjálpa litlum og meðalstórum fyrirtækjum í þessu sambandi. Spurning mín til hæstv. ráðherra er hvort einhver sambærileg vinna hafi farið fram hér á landi í þessu formi, að tryggja að hækkun gjalda 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir gott innlegg í umræðuna. Það sem hv. þingmaður nefnir sérstaklega er hvar almenningur og fyrirtæki koma meira inn í þetta, ekki bara það sem snýr að stjórnvöldum. Það fjármagn sem hér er um að ræða í umhverfismálin, og vil ég þá nefna bæði það sem fer í hringrásarhagkerfið, það sem fer til loftslagsmálanna og það sem er frádráttur eða lækkun á tekjuhliðinni, fer t.d. til grænna fjárfestinga og ívilnana, er allt saman eitthvað sem nýtist bæði almenningi og fyrirtækjum í landinu. Það er mjög mikilvægt að við horfum á það með þeim augum. Þannig er hið opinbera að ýta undir grænar fjárfestingar með frumvarpi fjármálaráðherra sem hér var lagt fram fyrir áramót, verði það að lögum. Stjórnvöld ýta undir grænar fjárfestingar með því að auglýsa styrki til eflingar hringrásarhagkerfinu, svo dæmi sé tekið, þar sem við setjum fjármagn inn til að geta framfylgt mikilvægum lagabreytingum í frumvarpi sem mun líta dagsins ljós eftir páska og fjallar m.a. um úrgangsmál. Þá hafa stjórnvöld tekið upp sérstakt samstarf við fyrirtækin í landinu í gegnum Grænvang sem stefnir að því m.a. að skila tillögum um hvernig mismunandi atvinnugreinar geti náð kolefnishlutleysi árið 2040 og eigum við von á því að sjá það núna í sumar. Aðeins til að koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi með ártölin 2026 eða 2031 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin, kannski sérstaklega svarið um tímabilið og forsendur þar að baki og að upphæðin sem um ræðir sé þá 5 milljarðar. Gott að heyra svör hans varðandi þau sjónarmið sem ég rakti í fyrri ræðu og að það sé ýmislegt í pípunum. Ég sakna þess kannski að ramminn til að vinna að þessu liggi ekki alveg ljós og skýr fyrir í ljósi þess að kjörtímabilið er næstum því á enda. Þetta er síðasta fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar og tíminn hefur verið til staðar. En mér fannst margt gott í því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra. Forgangsröðun í loftslagsmálum verður í mínum huga að vera byggð á bestu mögulegu gögnum og byggja á því hvaða aðgerðir ná bestum árangri á skemmstum tíma og vitaskuld við bestu aðstæður með lægstum tilkostnaði. Til þess að ná því held ég að þurfi náið samstarf milli umhverfisráðuneytisins og annarra ráðuneyta, sérstaklega efnahags og atvinnumála, en líka náið samstarf við sveitarfélögin um aðgerðir, t.d. á borð við borgarlínu, og aðgerðir á borð við þéttingu byggðar sem eru a.m.k. sumpart umhverfismál. En til þess að tryggja raunverulegan árangur held ég að það þurfi alltaf að horfa mjög fast til þess að atvinnulífið sé fengið að borðinu. Það á að vera auðvelt og það á að vera eftirsóknarvert að taka þátt í grænum framförum. Lykilatriði í því held ég að sé að hækkun gjalda vegna loftslagsmála verði ekki bara að nýjum stórum tekjustofni fyrir ríkissjóð heldur að önnur gjöld verði lækkuð til jafns á móti þannig að hægt sé að ná sátt um loftslagsaðgerðir á breiðum grunni og tryggja nauðsynlega samstöðu um þetta gífurlega mikilvæg mál. Það væri óskandi að fá skýrari tillögur og mælanleg markmið fyrir atvinnulífið og heimilin. Þess vegna vil ég spyrja ráðherra 

Hæstv. forseti. Mig langar að nefna fyrst það sem fram kom í máli hv. þingmanns um að ramminn liggi ekki alveg fyrir. Ég vil meina að hann geri það. Í rauninni erum við að vinna eftir fyrri fjármálaáætlun þar sem markmiðin koma fram og með hvaða móti á að vinna að þeim og svo er viðbótin til loftslagsmálanna útskýrð hérna. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við séum að halda áfram eftir þá miklu uppbyggingu á fjármagni til þessa málaflokks sem orðið hefur plús þessi viðbót sem núna er að verða. Hv. þingmaður kemur inn á mjög áhugavert atriði sem er samstarf á milli ráðuneyta og samstarf við sveitarfélög og svo líka að sjálfsögðu við atvinnulífið. Þarna er í rauninni um allmiklar áskoranir að ræða vegna þess að loftslagsmálin taka á svo ofboðslega mörgum málaflokkum og vegna þess að það er þannig þá ákvað ríkisstjórnin að setja á fót sérstaka ráðherranefnd um loftslagsmál sem tekur fyrir allar helstu ákvarðanir sem lúta að þeim málaflokki. Það er líka starfandi hópur ráðuneytisstjóra til að fylgja málunum eftir vegna þess að einhver þarf að halda í spottana og sjá til þess að það sé verið að vinna eftir og fylgja eftir áætlunum sem eru núna, og það er nýtt frá þessari ríkisstjórn, fjármagnaðar. Ég hef lagt gríðarlega mikla áherslu á að áætlunum sem við höfum verið að leggja fram í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu fylgi fjármagn. Ég tek líka undir þetta varðandi sveitarfélögin og þétting byggðar er eitt atriði þar. Ég vil nefna að ég er með á þingmálaskrá endurskoðaða landskipulagsstefnu sem m.a. kemur inn á hvernig sveitarfélögin horfa til loftslagsmála í sínu skipulagi og þar hefur átt sér stað heilmikið samtal nú þegar og mun halda áfram. Síðan rétt aðeins 

Virðulegur forseti. Við ræðum enn fjármálaáætlun til 2026. Mig langar til að spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvort það sé byrjað að kortleggja áhættuna af skógareldum og koma á brunahólfum eða hvort reiknað sé með því að ljúka því á þessu tímabili, fram til 2026. Ég hef áður spurt hann að þessu en mig langar bara að vita hver staðan er á þessum málum, sérstaklega ef við tökum líka inn í þetta bruna í mosa og sinubruna, hvort búið sé að kortleggja áhættunni af þessu. Ég vil líka spyrja hvort það sé komin áætlun um hvernig eigi að bregðast við, segjum að það yrði t.d. stór skógarbruni á Hallormsstað eða í Skorradal, hvort það séu til áætlanir, hvort til séu tæki og tól til að bregðast við eða hvort það sé eitthvað sem verður kannski tekið á í framtíðinni. Síðan langar mig að spyrja um mengunarkvóta. Ég veit að við Íslendingar höfum selt einhvern mengunarkvóta en gæti staðan orðið sú að við þyrftum jafnvel að fara að kaupa mengunarkvóta? Mér skilst að verðið á þessum mengunarkvótum sé orðið býsna hátt og vil spyrja hvort hann telji að ekki þurfi að breyta þessu kerfi einhvern veginn vegna þess að það er svolítið galið að við skulum vera að selja sóðum mengunarkvóta dýrum dómum, 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir innleggið í dag og ætla að byrja á því að nálgast spurningu hans um kortlagningu á áhættu vegna skógarelda. Fyrst er um það að segja að þetta er talsvert mismunandi eftir landshlutum og hv. þingmaður nefndi m.a. Skorradalinn. Þar þekki ég ágætlega til því að það er nálægt minni gömlu heimasveit. Ég veit til þess að það er áhættumat í vinnslu en nákvæmlega hvar það er statt get ég því miður ekki greint hv. þingmanni frá akkúrat núna. Við erum misjafnlega í stakk búin að takast á við þetta eftir því hvar er en það er alveg klárt mál að með loftslagsbreytingum er ákveðin hætta á því að skógareldar gætu aukist. Þar geta líka spilað inn í ágengar framandi tegundir, það getur verið mikill eldsmatur í þeim. Ég nefni lúpínuna sem dæmi. Varðandi hitt atriðið sem hv. þingmaður kom inn á er ljóst að Ísland mun þurfa að kaupa svokallaðar losunarheimildir vegna uppgjörs Kyoto-tímabilsins frá 2013–2020. Þegar núverandi ríkisstjórn tók við og setti stóraukinn kraft í loftslagsmálin þá var ekki nóg til að geta náð árangrinum fyrir þann tíma en við teljum hins vegar að við munum uppfylla okkar skuldbindingar vegna Parísarsamkomulagsins árið 2030. Það er markaður með losunarheimildir sem fyrirtækin þurfa að standa skil á og ég kem inn á það í seinna svari.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og ítreka spurninguna um hvort hann reikni með einhverjum stórvægilegum kostnaði vegna mengunarskatta fyrir okkur, það væri mjög gott að fá að vita það, og sömuleiðis hvernig staðið verði að sölu mengunarkvóta. Síðan er annað sem mig langar að spyrja hann um í sambandi við umhverfismál en það er að hættan virðist alltaf vera sú að þetta bitni á þeim sem verst eru staddir. Við getum bara tekið þá sem lifa við fátækt, þeir lenda oft verst í því þegar skattar eru settir á, mengunarskattar og ýmsir skattar. Svo eru þeir líka í verri stöðu eins og t.d. við bifreiðaskipti og reyna að komast í vistvæna bíla. Þessir einstaklingar eru yfirleitt á gömlum bílum sem menga mikið, hafa ekki efni á að kaupa nýjan bíl og þar af leiðandi er verið að þrengja að stöðu þeirra til þess að geta átt ökutæki. Er ekki kominn tími til að sjá til þess að þeir einstaklingar sem verst hafa það standi a.m.k. jafnfætis öðrum í því að hafa möguleika á að skipta úr mengandi farartæki yfir í rafbíla, tvinnbíla eða „hybrid“ eða aðrar bifreiðar? Það sé ekki alltaf verið að hampa þeim sem fjármuni hafa en setja svo skatta og umhverfisskatta sem bitna mest á þeim sem síst skyldi.

Hæstv. forseti. Aðeins varðandi þetta síðasta sem hv. þingmaður kom inn á. Ég vil taka undir með honum og ég held að við deilum algjörlega skoðunum um að þau umskipti sem þurfa að eiga sér stað vegna loftslagsbreytinga verða að vera sanngjörn og þau mega ekki bitna meira á þeim sem efnaminni eru en þeim sem efnameiri eru. Ein leið sem hægt er að nota í því má kannski segja að felist í breytingum á úrgangslöggjöfinni sem ég hef boðað, þau sem standa sig vel við að flokka sorp geti þá borgað minna. Það er ein leið. Vistvænu bílarnir eru mjög gott dæmi sem hv. þingmaður nefnir hérna. Þess vegna skiptir ofboðslega miklu máli að þeir geti farið á eftirmarkað sem fyrst. Stærstur hluti bifreiðaflotans á eftirmarkaði kemur frá bílaleigum, það eru um 40–50%, og þar er ekki um marga vistvæna bíla að ræða. Eitt af því sem við erum að leggja fram í þessari fjármálaáætlun er einmitt meira fjármagn til að flýta þeirri þróun, hún skiptir máli. En við verðum líka að setja þessi sanngjörnu umskipti í samhengi við annað sem verið er að gera, eins og t.d. að það er búið að koma á þriggja þrepa skattkerfi sem hentar best þeim sem minnst hafa milli handanna, hækkaðar barnabætur o.s.frv., sem hafa mest nýst þeim sem minnst hafa milli handanna þó svo að ávallt megi gera betur í þeim málum. Aðeins varðandi mengunarkvótana eða viðskiptakerfið með losunarheimildir þar sem fyrirtæki eins og álverin okkar fá útdeilt ákveðnum mörgum einingum en þurfa að kaupa það sem upp á vantar. Það er í rauninni hugsað þannig að þegar verðið á heimildunum er orðið það hátt að það borgar sig að finna leiðir til að draga úr menguninni þá muni það gerast. Það kemur í sjálfu sér ekki við ríkissjóð. En við þurfum hins vegar 

Virðulegur forseti. Það er stutt síðan við lukum umfjöllun í þinginu um gildandi fjármálaáætlun 2021–2025 og eftir umræðu gærdagsins ætti öllum að vera ljóst að það skjal sem hér er til umræðu tekur á stóru myndinni, þ.e. hagstjórnarhlutverki hins opinbera. Helsta breytingin í mínum málaflokkum tengist sveitarfélögunum í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Uppfærð tekjuspá gerir ráð fyrir að framlög til sveitarfélaga í gegnum jöfnunarsjóðinn hækki samanlagt um ríflega 4 milljarða kr. á tímabili fjármálaáætlunar. Áfram er gert ráð fyrir halla á afkomu sveitarfélaga sem batnar þó á síðari hluta tímabilsins miðað við gildandi áætlun. Halli er áætlaður 28 milljarðar kr. á næsta ári en 3 milljarðar kr. á síðustu árum fjármálaáætlunar. Vegna batnandi afkomu sveitarfélaga á síðari hluta tímabilsins dregur úr þörf á afkomubætandi ráðstöfunum og sömuleiðis er nú gert ráð fyrir að skuldir sveitarfélaga aukist minna en áður var reiknað með. Önnur breyting sem ég vil upplýsa um frá fyrri áætlun tengist umhverfisvænni almenningssamgöngum, einmitt þeirri umræðu sem hér var áðan. Tæplega 1 milljarði kr. verður varið aukalega í þetta mikilvæga verkefni. Er hér um að ræða viðbót við aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftlagsmálum frá júní síðastliðnum. Markmiðið er að efla græna ferðamáta og fjölga notendum þeirra. Ég er stoltur af þeirri samstöðu sem náðst hefur um bættar samgöngur og þeim árangri sem þegar hefur náðst og þeim árangri sem stefnt er að. Öflugir og öruggir innviðir eru jú grunnurinn að betri lífsgæðum. Á kjörtímabilinu höfum við varið 189 milljörðum til samgangna. Þetta er aukning um að meðaltali 17 milljarða á ári samanborið við næstu fjögur ár á undan. Mikið hefur áunnist en því er ekki að leyna að framkvæmda- og viðhaldsþörfin hefur hvergi nærri minnkað. En rétti tíminn til að fjárfesta í innviðum ríkisins er núna, slíkt skapar atvinnu og heldur hjólum efnahagslífsins gangandi. Ég vil líka nefna samvinnuverkefni í vegaframkvæmdum, samstarf á milli hins opinbera og atvinnulífs. Þau snúa kannski öðru fremur að stórum og mikilvægum framkvæmdum sem styðja við þjóðhagslegan ábata þar sem áherslan er á umferðaröryggi. Við búum á eyju og því gegna flugvellir og hafnir lykilhlutverki í verðmætasköpun. Hafnir hafa verið eitt af mínum áherslumálum og má sjá glögg merki þess í samgönguáætlun. Fjármagn til hafna hefur verið stóraukið en á næstu árum verjum við að meðaltali 1.700 milljónum kr. á ári í að styrkja hafnaraðstöðu hringinn í kringum landið. Sett í samhengi þá styrkti ríkissjóður hafnir um að meðaltali 400 milljónir á ári í aðdraganda kjörtímabilsins. Við erum að tala hér um 300% aukningu á ári. Það má nefna nýjan hafnarkant við Sundabakka á Ísafirði, Norðurgarð á Grundarfirði, stálþil á Djúpavogi, endurbyggingu Bjólfsbakka á Seyðisfirði, framkvæmdir í Þorlákshöfn, í Njarðvík - upptalningin er endalaus. Í flugvöllunum hefur einnig orðið kúvending. Þar voru hreinlega engar framkvæmdir svo árum skipti. Við vinnum núna að því að stækka bæði flugstöðina og flughlaðið á Akureyri, sem búa til ný tækifæri í millilandaflugi, fleiri gáttir inn í landið. Framkvæmdir á Egilsstaðaflugvelli eru fram undan auk viðhalds margra minni flugvalla víða um land. Þá er loftbrúin eitt stórkostlegasta byggðamál síðari tíma og jafnar verulega aðstöðumun þeirra sem búa fjarri höfuðborginni. Það verkefni er fullfjármagnað og komið af stað. Við höldum áfram að styrkja sóknaráætlanir landshluta, við höfum aukið fjármuni í það. Við leggjum áherslu á að fjölga atvinnutækifærum, bæta fjarskipti, fjarvinnslustöðvar, fjarheilbrigðisþjónustu, því þetta skiptir íbúa hinna dreifðu byggða miklu máli. Í þessari umræðu vil ég líka aðeins minnast á netöryggismál. Þetta er til þess að gera nýr málaflokkur, nýr veruleiki, skuggahlið þess reyndar að vera tengd umheiminum. Forvarnir og viðbragð á þessu sviði verða að vera til staðar því það skilar sér margfalt til fyrirtækja og til einstaklinga. Fjármagn til framtíðar er tryggt í þetta mikilvæga mál, með frumvarpi sem fór í gegnum þingið í fyrra, og málaflokkurinn verður að fullu fjármagnaður árið 2023 með ríflega 600 milljónir á ári. Ég vil segja hér í lokin að í endurskoðaðri fjármálaáætlun sýnir ríkisstjórnin ábyrgð. Hún tekur ábyrgð á því að koma þjóðinni út úr þessum tímabundnu erfiðleikum vegna Covid, ábyrgð sem felst í því að skapa ný störf og standa vörð um þau sem fyrir eru, efla fjárfestingar, nýsköpun. Hún tekur ábyrgð á því að styrkja stöðu þeirra sem misst hafa vinnu um stund, ábyrgð á því að styrkja stöðu atvinnulífsins og sveitarfélaga. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar á síðasta ári og á yfirstandandi ári eru til marks um kröftugt viðbragð sem skilar sér strax, og við sjáum það í þessari fjármálaáætlun, viðbragð sem hefur sennilega sjaldan verið nauðsynlegra en einmitt nú.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir inngangsræðuna að þessari umræðu um þá hluta fjármálaáætlunar sem heyra undir hæstv. ráðherra. Það eru atriði sem mig langaði að koma inn á sem var aðeins tæpt á í óundirbúnum fyrirspurnum fyrr í dag. Þar ræddi hv. þm. Karl Gauti Hjaltason við hæstv. ráðherra um það hvernig áætlun um framkvæmdir vindur raunverulega fram. Samkvæmt tölum frá Hagstofunni sem voru settar í samhengi í plaggi Landsbanka Íslands fyrir nokkrum dögum síðan þá virðist vera að draga mjög úr opinberri fjárfestingu. Það sem mér þótti sérstakt í morgun eftir að hafa hlustað á orðaskipti hv. þingmanns og ráðherra var hversu óljós grunnurinn virtist vera sem þar var vísað til. Hæstv. ráðherra virtist telja að þarna gætu menn verið að bera saman epli og appelsínur án þess að neitt væri verið að reyna að svindla á tölum, menn væru bara ekki að bera saman sambærilega hluti. Það er auðvitað ótrúleg staða ef Hagstofunni er ekki treystandi til að meta það þegar við horfum á 6. kafla þessarar fjármálaáætlunar þar sem rétt um 4 milljarðar á ári fara til hagsýslugerðar og grunnskráa. Ég verð eiginlega að fá að ítreka og spyrja hæstv. ráðherra, af því að það skiptir máli gagnvart öllu öðru í þessu plaggi: Hefur ráðherrann síðan í óundirbúnum fyrirspurnum fyrr í dag reynt að glöggva sig á þessu, hvort það sé virkilega þannig að Hagstofan sé að misskilja framkvæmdaumfangið í samfélaginu? Ef við getum ekki komið okkur á þann grunn að ræða tölurnar út frá sömu forsendum þá skiptir kannski ekki öllu máli hvað stendur í þessu plaggi. Það hlýtur að vera fremst í röðinni að við tölum út frá sameiginlegum grundvelli hvað tölur og forsendur varðar.

Herra forseti. Takk fyrir fyrirspurnina og framhaldið á umræðunni í dag af því að ég held að hún þurfi að verða aðeins dýpri. Það er einfaldlega þannig að menn styðjast við mismunandi staðla sem flokka hlutina aðeins ólíkt og við eigum að kalla á klárar útskýringar á því frá kerfinu okkar. Ég fékk fyrirspurn í morgun um að fjárfesting hins opinbera hefði minnkað og síðan var allt sem um var rætt fjárfesting ríkissjóðs og eiginlega helst í samgöngum og ég var bara að benda á að það væri rangt. Staðreyndin er sú að fjárfestingar ríkisins hafa aukist en fjárfestingar sveitarfélaga hafa minnkað. Þegar við tölum um hið opinbera þá erum við líka að tala um félög. Við vitum auðvitað að Isavia var með stórkostleg áform, svokallað „master plan“, með leyfi forseta, en því var auðvitað frestað því að tekjuhrunið varð þar algert í fyrra. Það eru því nokkrir hlutir sem skýra þetta. Við höfum líka séð að þegar við fjárfestum til að mynda í því sem við lítum á sem fjárfestingu í nýsköpun þá flokkast það stundum aðeins öðruvísi. Þetta höfum við aðeins rætt við ráðherraborðið og sagt einfaldlega að það væri mjög mikilvægt að við fengjum nákvæma greiningu á þessu. Ég er sammála þingmanninum að við þurfum að geta talað um staðreyndir eins og þær eru en ekki vera að deila um þær. Staðreyndirnar eru þær að þegar kemur að fjárfestingum í málaflokkum mínum þá veit ég þær tölur. Ég sé þær framkvæmdir og var að útskýra fyrir hv. þingmanni hér fyrr í dag að ef hann tryði því ekki þá gæti ég farið með hann í bíltúr og hv. þm. Bergþór Ólason er velkominn með í þann bíltúr.

Það er spurning hvort það sé pláss fyrir okkur báða í sama bílnum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir boðið í bíltúr, ég er alltaf áhugasamur um að keyra um nýframkvæmdasvæði. En það er annað atriði sem mig langar til að koma inn á hér. Í 1. viðauka plaggsins í töflu 5 er fjármálaliðurinn samgöngu- og fjarskiptamál með fjárlögin 2020 upp á 48 milljarða, fjárlög 2021 upp á 59, síðan aftur niður í 50 og endar í 42 á áætlunartímabilinu. Þetta er sem sagt rúmlega 20% lækkun á áætlunartímabilinu en á milli áranna 2020 og 2021 fer þessi tala upp um 23%. Er þetta ekki dálítið kosningalegt, hæstv. ráðherra? Ég spyr af því að þessi tala heldur síðan ekki. Það er ekki þannig að hún haldi aðeins áfram heldur dúndrast hún niður strax á árinu 2022, fer úr 59,5 milljörðum í 50 milljarða og 17 milljónir og þaðan niður í 48, 43, 42 og rétt lafir í 42 milljörðum árið 2026. Vissulega er möguleiki á að viðbótarfjárveitingar komi þegar fram líða stundir en eins og þetta liggur fyrir er þetta mjög kosningaplaggslegt og sérstaklega ef við höfum í huga hvernig Hagstofan virðist líta á þessar tölur og framkvæmdaumfangið. Það var ágætt að hæstv. ráðherra kom inn á mikla umfangsminnkun í fjárfestingum sveitarfélaga. Nú er hæstv. ráðherra sömuleiðis ráðherra sveitarstjórnarmála og ég spyr: Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér í því að sveitarfélög komist á betri stað hvað þetta varðar? Auðvitað þekkjum við öll þá skelfingarstöðu sem er uppi í fjármálum Reykjavíkurborgar sem ætti að vera öflugasti fjárfestingaraðili landsins 

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á sveitarfélögunum. Í fjárhagsáætlunum yfirstandandi árs og næstu ára hafa fjárfestingar tekið verulega við sér og menn eru með í leiknum, með ríkinu, sem er mjög gott. Ég held að eðlilega hafi verið einhver hræðsla í upphafi faraldursins. Nei, þetta er ekki kosningaplagg. Það er þannig að við fengum alheimsfaraldur og efnahagslífið hrundi og við settum af stað tvö fjárfestingarátök, eitt á árinu 2020 og annað á árinu 2021 sem varir fram á 2023. Þar áður vorum við búin að fullfjármagna mjög metnaðarfulla samgönguáætlun, sem sagt aðgerðaáætlun fyrstu fimm áranna, sem hafði síðan trappast niður og við erum ekki búin að bæta á. Það er verkefni næstu ríkisstjórnar og næstu samgönguáætlunar. Þannig að fjárfestingarátakið skýrir þennan háa mun. Það er til svo mikið af góðum og þörfum framkvæmdum í vegakerfinu vegna þess að Vegagerðin og samgönguáætlunin er kannski okkar elsta framkvæmdaplagg. Þar gátum við einfaldlega tekið verkefni úr hillunni sem mörg komust af stað strax í fyrra og kláruðust. Önnur fóru af stað en verða framkvæmd á þessu ári, þannig að framkvæmdirnar verða enn meiri á þessu ári. Sum þeirra teygja sig aðeins inn í 2022, jafnvel 2023. Það skýrir þennan mun og hvernig talan fer niður. En er það þá alveg vanhugsað og fellur framkvæmdastigið? Nei, það gerir það nefnilega ekki vegna þess að síðan komum við með samvinnuframkvæmdirnar, PPP-leiðirnar, sem fara af stað á þessu ári, af enn meiri krafti á næsta ári og síðan á þar næsta ári. Þær munu síðan leggjast ofan á þessar tölur og lyfta framkvæmdaplaninu þannig að við verðum með mjög hátt framkvæmdastig hér næstu sjö, átta árin og eiginlega 15, af því að við megum ekki gleyma betri samgöngum, samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins sem eru 120 milljarðar á 15 árum.  
            

Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur aldeilis verið ólöt að draga upp stórkostlegar glansmyndir af verkum sínum á kjörtímabilinu. Þau hafa lagt áherslu á viðamikla uppbyggingu innviða samfélagsins, aukið framlög til byggðamála, uppbyggingu innviða á ferðamannastöðum og aukið í landvörslu og aðgerðir á sviði umhverfismála. Flest í þessari upptalningu er langt umfram tilefni og verið minna en brýn þörf hefur verið á í þessum mikilvægustu málaflokkum. Fjölbreyttar og arðbærar fjárfestingar eru undirstaða aukinnar verðmætasköpunar og aukin innviðafjárfesting mun verða lykilatriði til að koma okkur út úr atvinnukreppunni. En við verðum að gera mun betur. Fjárfesting í innviðum hefur verið of lítil á síðustu árum og það mun bitna á þjóðinni til lengri tíma ef ekki verður bætt úr. Í nýrri skýrslu Samtaka iðnaðarins kemur fram að fyrirhuguð aukning í opinberri fjárfestingu mun lítið saxa á þá uppsöfnuðu viðhaldsþörf sem skapaðist í kjölfar síðustu niðursveiflu. Til þess að ástand innviða geti talist ásættanlegt verður að setja enn meiri kraft í opinbera fjárfestingu í innviðum og þörf er á 420 milljarða fjárfestingum til að koma þessum málum í viðunandi horf að mati Samtaka iðnaðarins. Við náum ekki að óbreyttu að uppfylla eðlilega viðhaldsþörf. Það eru gefnar út sverar yfirlýsingar um miklar fjárfestingar í vegaframkvæmdum. Síðan þegar til kastanna kemur og sýnt á spilin er stefnt í þveröfuga átt ef litið er til núgildandi fjármálaáætlunar og rétt lesið í hana. Fjárframlög í framkvæmd lækka frekar en aukast. Við sjáum að lækkunin nemur 30% á næstu fimm árum. Það er óverjandi í ljósi viðhaldsþarfar og af efnahagsástæðum. Hvernig skýrir hæstv. ráðherra þetta? Engin verkefni eru nú í gangi í jarðgangaframkvæmdum þrátt fyrir hrópandi þörf. 

Virðulegi forseti. Ég held að þetta hafi verið framan af allt satt og rétt hjá hv. þingmanni, þar sem hann var að hrósa ríkisstjórninni fyrir metnaðarfulla uppbygging í innviðum. Ég held að það sé ekki bara rétt heldur sanngjarnt að viðurkenna það. Við höfum sett mjög mikið í gang á mörgum sviðum innviða á þessu kjörtímabili og náð miklum árangri. Við höfum nýtt tækifærið þegar möguleiki gafst á að koma fram með fjárfestingarátak vegna alheimsfaraldursins, ekki bara eitt heldur tvö. Eitt sem tók til verkefna sem hægt var að framkvæma á árinu 2020 og voru tilbúin, mörg hver eru búin og önnur eru að klárast, og fjárfestingarátak sem hófst á þessu ári og horfir þá inn í 2022 og 2023 og í einstaka tilfellum jafnvel aðeins lengur í húsbyggingum, ekki endilega í vegagerð. Ég útskýrði áðan í fyrri ræðu af hverju talan lækkar til framkvæmda í vegakerfinu eða heildarsamgöngunum. Það er m.a. út af fjárfestingarátakinu en líka vegna þess að við vorum að fjármagna okkur í fjármálaáætlun og þar settum við aukið fé til að koma hlutum í gang af því að það er rétt hjá hv. þingmanni, það var eiginlega ekkert gert allt of lengi frá efnahagshruninu. En við höfum svo sannarlega snúið því við og við erum búnir að tryggja að það framkvæmdastig haldist mjög hátt. Ef við leggjum síðan samvinnuframkvæmdirnar, vegasamgöngubætur og almenningssamgöngurbæturnar á höfuðborgarsvæðinu ofan á þá erum við að tala um mestu fjárfestingar í samgöngum í mjög langan tíma. En við höfum ekki gleymt viðhaldinu. Árið 2016 voru settir í það 5,5 milljarðar. Við erum komin í 10, 11 milljarða. Nýjasta þörfin er reyndar metin á 14 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það eru hrópandi verkefni víða eins og ráðherrann þekkir giska vel. Það eru engin jarðgöng á framkvæmdastigi núna. Við hefðum auðvitað þurft að vera með og þurfum að vera með a.m.k. tvö verkefni fullhönnuð og kláruð hverju sinni til þess að geta gripið tækifærið. Virðulegur forseti. Sveitarfélög um allt land búa við kröpp kjör mörg hver sem treysta mikið á ferðaþjónustuna. Þar er mjög takmarkað ef eitthvert svigrúm fyrir hendi til fjárfestinga. Þetta mun bitna á þessum svæðum núna strax og til lengri tíma. Ríkisstjórnin hefur vanrækt sveitarfélögin sem gerir þeim mun erfiðara fyrir að ráðast í umfangsmiklar fjárfestingar sem eru nauðsynlegar. Síðasta haust þegar fjármálaáætlun var lögð fram lá fyrir að það stefndi í samdrátt í fjárfestingu hjá sveitarfélögunum. Við þær aðstæður á hið opinbera, ríkið, að stíga fram. Hver eru áformin? Hefur ríkisstjórnin á prjónunum einhverjar fyrirgreiðslur í þessum efnum til sveitarfélaga, t.d. hagkvæma lánafyrirgreiðslu? Síðan sjáum við að boðaðar framkvæmdir í vegagerð eru að minnka um 7 milljarða á milli ára. Hæstv. ráðherra hefur útskýrt það með sínum hætti. Á útboðsþingi Samtaka iðnaðarins 2021 kom fram að á útboðsþingi í fyrra voru boðaðar framkvæmdir upp á tæpa 132 milljarða en raunin varð framkvæmdir upp á 29% lægri upphæð. Hvað veldur? Ég vil spyrja ráðherra líka hvort ekki sé mikilvægt að leita allra ráða til að flýta innviðaframkvæmdum og spyr einnig ráðherra hvort það hafi verið skoðað nægilega vel. Herra forseti. Rétt í lokin. Í fjármálaáætlun er tæpt á orkuskiptum í samgöngum og fjallað um að tryggja þurfi ríkissjóði tekjur svo áfram megi standa undir uppbyggingu og viðhaldi samgöngumannvirkja. Það þurfi að endurskoða í heild þennan hluta skattkerfisins og að lausnin muni að öllum líkindum fela í sér einhvers konar notkunarskatt á bifreiðar. Herra forseti. Hvaða leiðir er þarna verið að fjalla um og hvaða sýn hefur hæstv. ráðherra í þessu efni?

Virðulegur forseti. Hér var tæpt á mörgu og undir lokin sumu býsna stóru sem við þyrftum örugglega hálftíma til að útskýra. En það er þó þannig að á vegum fjármálaráðuneytisins er starfandi starfshópur vegna þess að við erum auðvitað að fara úr því að hætta að leggja á bensín- og dísilgjöld og fara út í einhvers konar notkunargjöld. Tækninni þar fleygir fram þannig að ég ætla ekki að eyða tíma mínum hér í dag að segja hvað mér finnist líklegast. En við förum hins vegar í þetta kerfi fyrr en seinna, útfærslu á því þar sem einhvers konar notkun tekur við af skatti á orkugjafana. Varðandi jarðgangaáætlun þá er ég sammála hv. þingmanni að það er synd og skömm að við skulum ekki hafa verið komin fyrr með langtímaplön. Þegar ég segi langtímaplön þá er ekkert óeðlilegt að tala um 20, 30, 40 ár þegar kemur að svona stórum og miklum framkvæmdum. Þess vegna lagði ég áherslu á það að í síðustu samgönguáætlun birtist aftur jarðgangaáætlun eins og var einu sinni. Núna er Vegagerðin búin að vera að vinna að heildarendurskoðun sem verður í næstu samgönguáætlun, miklu ítarlegri jarðgangaáætlun. Þá verðum við betur í stakk búin til að forgangsraða og ákveða hvaða verkefni koma næst og síðast en ekki síst að koma þeim skilaboðum til fólksins sem bíður eftir því að vita þetta og eyða óvissu varðandi það hvernig menn sjá fyrir sér að samgöngur til viðkomandi byggðarlaga breytist á næstu árum og áratugum. Það skiptir máli að eyða óvissu. Varðandi sveitarfélögin er það nú bara þannig, svo ég vísi í þessa áætlun, að staða þeirra vænkast mun hraðar en ætlað var, skuldsetning þeirra var miklu minni en menn óttuðust og geta þeirra til fjárfestinga er meiri 

Forseti. Í gær kvartaði hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra yfir þeim ramma sem þingið skammtaði honum og segist bara getað unnið innan ramma og ekkert meira en það. Hér hreykir síðan sveitarstjórnarráðherra sér af því að ríkisstjórnin sé að gera svo mikið aukalega fyrir fjármagnið sem þingið samþykkti. Það er ekki hægt að halda bæði og sleppa. Það er þingið sem er með fjárveitingavaldið. Vandamálið sem ég sé í þessu öllu er að þingið fær ekki útskýringar á því af hverju hlutirnir kosta hitt og þetta, af hverju þeir kosta svo lítið eða mikið og hver árangurinn er af þeim fjármunum sem við eigum að nota. Í málaflokki hæstv. ráðherra er staðan þó einna best með samgönguáætlun þar sem kostnaðargreiningin er nokkuð góð þó að það vanti upp á ábatagreininguna. En það eru nokkrir mælikvarðar sem var kvartað undan í síðustu fjármálaáætlun, sem við erum í raun efnislega að endurtaka með þessari, engu breytt. Þeir virkuðu einfaldlega ekki. Þeir eru ekki uppfærðir. Það var t.d. talað um jafnt aðgengi að þjónustu, varðandi hlutfall þeirra sem eru innan við 30 km fjarlægð frá heilsugæslu, grunnskóla, dagvöruverslun. Það er mælikvarði sem veinfaldlega virkar ekki því að hann hvetur í rauninni til þéttbýlisvæðingar sem slíkrar. Núna þegar dagvöruverslun var lögð niður á Kirkjubæjarklaustri er væntanlega ekki búið að ná þessum markmiðum þannig að mér fyndist áhugavert að heyra frá hæstv. ráðherra um þetta. Ef mælikvarðarnir eru gallaðir í fjármálaáætlun sem er nú í gildi og er nú verið að leggja fram aftur, er efnislega sú sama, hvar er þessi vinna sem ríkisstjórnin er að hreykja sér af þegar allt kemur til alls?

Virðulegi forseti. Já, það er rétt. Við getum komið hérna, ráðherrarnir, og kvartað við þingið um að við fáum ekki nægar fjárheimildir og rammarnir séu ekki nægjanlega miklir og ég get alveg sagt að þegar við horfum á þörfina fyrir fjárfestingar í samgöngukerfinu, vegakerfinu, höfnunum, flugvöllunum, þá væri sannarlega hægt að nýta meira fé og fá hærri fjárheimildir. Áskorunin er þá hvernig við ætlum að forgangsraða því og koma því fyrir í stóru myndinni þegar við erum líka með umtalsverðan rekstur í öðrum kerfum. Ég ætla líka að taka undir með hv. þingmanni að við gætum farið fram á betri kostnaðargreiningar. Ég ætla að halda því fram hér að Vegagerðin standi sig einna best enda kannski sú stofnun sem hefur verið lengst í þessum bransa, ef svo má að orði komast. Samgönguáætlun er ein af okkar elstu áætlunum og þess vegna áttum við mikið af hugmyndum sem við gátum framkvæmt í fjárfestingarátakinu. Ég ætla að segja að við séum ekki að stæra okkur af því þó að það hljómi kannski þannig en ég er alla vega gríðarlega ánægður þegar við getum sýnt fram á að það sé verið að fara í arðsamar framkvæmdir sem bæta umferðaröryggi. Ég hef oft sagt að árangur í umferðinni sé ekki síst mældur í lífsgæðum og mannslífum sem við spörum. En auðvitað er líka hægt að reikna þær stærðir. Ég hef greiningar frá öðrum stofnunum þar sem mér finnst greiningin ekki nægilega góð. Tölurnar hækka í hvert sinn frá því að maður fær hugmynd, kemur henni inn í rammann og svo færðu hana uppfærða og þá passar ekki ramminn. Þá fer maður í einhverja forgangsröðun og svo koma nýjar upplýsingar og þá er allt farið og maður svona gefst hálfvegis upp. 

Virðulegi forseti. Það sýnir sig einmitt með t.d. samgönguáætlun þegar við þurfum að grípa til aðgerða, og þegar við höfum gert góðar áætlanir, þá er það hægt. Þetta þarf að gera á fleiri sviðum og hefur svo sem verið reynt að vinna að á fleiri sviðum, sem er mjög jákvætt. En betur má ef duga skal. Mig langar til að fara aðeins yfir það sem hæstv. ráðherra sagði í framsöguræðu sinni um jöfnunarsjóðinn. Hann talaði um 4 milljarða á þessum fimm árum, uppsafnaða aukalega í jöfnunarsjóði. Er það vegna einhverra breytinga á því kerfi? Eða er þetta ekki bara uppreikningur? Ef þetta er bara uppreikningur, af hverju er hægt að tala um að það séu aukin framlög hins opinbera til jöfnunarsjóðs? Það er bara sama hlutfall og áður. Þetta er eins og með hæstv. félags- og barnamálaráðherra í gær sem hreykti sér af og talaði um 60–70 milljarða sem hefðu bæst í málaflokkana en mest af því var kerfislægur vöxtur. Af hverju er verið að hreykja sér af því þegar það er bara eðlileg og náttúruleg aukning í þeim málaflokki? Við þurfum krefjast þess af ráðherrum að þeir séu dálítið nákvæmari hvað þetta varðar. Það er ekki bara þingið sem á það skilið heldur á fólkið sem er að hlusta það skilið að upplýsingarnar séu réttar og nákvæmar og við séum ekki að tvítelja hlutina svona fram og til baka. Þá getum við alla vega tekið góðar og upplýstar ákvarðanir um það hvernig við förum með almannafé og náum þeim markmiðum sem við viljum ná. Allir flokkar vissu fyrir kosningar af uppbyggingarþörfinni og innviðauppbyggingunni sem var nauðsynleg. Það er m.a. þess vegna sem þessi málaflokkur hefur verið svo vel fjármagnaður á kjörtímabilinu, það voru allir flokkar sammála um það og af því að áætlanirnar voru til. Ef það hefðu verið til betri áætlanir í öðrum málaflokkum eins og t.d. í loftslagsmálum þá efast ég ekki um að þangað hefðu líka farið meiri fjármunir, af því að það hefði verið sýnt betur fram á að þörf væri á þeim og hver áhrifin af því væru.

Virðulegur forseti. Ég er bæði stoltur og þakklátur þinginu fyrir stuðning til að geta farið í framkvæmdir í vegakerfinu á þessu tímabili sem við erum að horfa á núna, 2022–2026. Í viðhald og framkvæmdir verður það 121 milljarður til samanburðar við 75 milljarða 2013–2017. Þetta er gríðarleg aukning og þess vegna verða miklar framkvæmdir og framfarir og þetta eru arðsamar framkvæmdir sem skila okkur líka vel á veg inn í framtíðina. Ég vil ekki halda því fram að menn séu að hreykja sér af útgjöldum eða eitthvað slíkt og það er sérstök ákvörðun að leyfa sjálfvirkum kerfum að virka. Jöfnunarsjóðurinn er nátengdur hagvextinum og landsframleiðslunni, hann vex og lækkar, og það er alveg rétt að geta þess að það bætist þarna í. En ég er ekki að hreykja mér af því. Á sama hátt og hv. þingmaður kallar eftir því að við segjum satt og rétt frá þessu þá hef ég þurft að standa hér og útskýra að það sé ekki blóðugur niðurskurður á jöfnunarsjóði af völdum ríkisstjórnarinnar. Niðurskurður var ekki ákvörðun okkar heldur er það bara útreikningur á því að landsframleiðslan féll, eðlilega, og þess vegna lækkuðu framlög í jöfnunarsjóð. Hvað gerðum við hins vegar í því? Við komum með viðbótarfjármagn inn í ákveðna hluti til að styðja við sveitarfélögin. 720 milljónir í fjárhagsaðstoð, 600 milljónir í málefni fatlaðs fólks, heimild til að nýta fasteignasjóð upp á 1,5 milljarða og það verða miklar framkvæmdir 

Herra forseti. Í fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026 kemur fram mikill vilji til að ráðast í fjárfestingarátak, fyrst og fremst til að sporna gegn samdrætti í hagkerfinu, og ég tek vissulega heils hugar undir þann vilja sem þar kemur fram. Í slíku átaki leikur ráðuneyti hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra lykilhlutverk. Með arðbærum fjárfestingum í samgönguinnviðum fer auðvitað saman nauðsynleg viðspyrna gegn efnahagssamdrættinum og síðan vinna að auknu öryggi og hagkvæmni í samgöngum. Það skiptir máli að þessar fjárfestingar séu rétt tímasettar þannig að ríkið sé tilbúið til að hlaupa hratt í því ástandi sem við búum við núna, en að sama skapi séu aðstæður þannig að það geti haldið að sér höndum þegar atvinnulífið og efnahagurinn tekur við sér aftur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort fjármálaáætlunin geri ráð fyrir að ríkið dragi úr fjárfestingum á ný þegar svigrúm atvinnulífsins til fjárfestinga eykst eða hvort hann geri ráð fyrir viðamikilli aukningu jafnt og þétt út tímabilið óháð efnahagslegum þáttum, sem eru vissulega býsna ótraustir. Þessu tengt hef ég áhuga á því að spyrja hvernig fjármögnun nýframkvæmda sé háttað, einkum þeirra sem farið hefur verið af stað með eða eru í startholunum, og þá ekki síst með tilliti til hinnar nýju fjármögnununar, svokallaðs PPP-samstarfs. Spyr ég þá sérstaklega um stöðuna á þeim sex verkefnum sem tilgreind voru í verkum ráðherra og þingsins fyrr í vetur eða fyrr á kjörtímabilinu, hvort framkvæmdir vegna þeirra verði komnar af stað innan þess samdráttarskeið sem við búum nú við. Síðan í lokin, af því að þetta eru bara örfáar spurningar, spyr ég hvort ráðherra sé með á borði sínu verkefni sem hægt er að flýta enn frekar. Í þeirri umræðu hefur borgarlínan verið nefnd sem verkefni sem er bæði fullskipulagt og tímasett, en það er ekki eingöngu það sem ég er að spyrja um heldur: Er einhver vinna farin í gang við að fjölga PPP-verkefnum samhliða hinum, og þá með tilliti til þess að það væri verkefni sem atvinnulífið og einkaaðilar gætu tekið við af hálfu ríkisins þegar tími er til?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka hér fyrstu lotuna um tímasetningar og fjárfestingar. Ég ætla segja við hv. þingmann að ég deili áhyggjum hennar af því að við náum ekki að nýta tímabil sem er best til fjárfestinga, að hlutirnir verði komnir of mikið í gang, sem er auðvitað jákvætt, að hagvöxtur hafi tekið vel við sér, og ég vona svo sannarlega að það verði. En ég hef áhyggjur af því hvað við erum sein að koma hlutum í gang þrátt fyrir að hlutir séu fullhannaðir. Það er ýmislegt sem spilar inn í; óvæntar ákvarðanir um hluti sem ekki hafa áður verið skyldaðir í umhverfismat af Skipulagsstofnun. Hér er ég að hugsa um veginn um Kjalarnes og eitthvað sem kemur óvænt upp á. Eða einhverjar smávægilegar skipulagsbreytingar, sem taka vissulega ákveðinn tíma, tefjast eða dragast á langinn. Ég deili áhyggjum hv. þingmanns af þessu. Ég ætla hins vegar að segja að við erum að setja af stað hluta af þeim sex framkvæmdum sem við vorum með heimild fyrir í samvinnuleiðinni. Hornafjarðarfljót verður boðið út fljótlega og framkvæmdir halda þá áfram í því verkefni. Vegurinn um Öxi verður væntanlega líka boðinn út seinna á þessu ári og Ölfusárbrúin í framhaldinu. Láglendisvegur um Mýrdal og göng þar í gegn eru í umhverfismati. Sundabrautin á að fara í umhverfismat. Hún verður stórverkefni og mun örugglega ekki rammast innan þessa tíma. En ég held að ef okkur tekst vel í þessum fyrstu verkum séum við búin að sýna fram á með reynslunni af Speli og Hvalfjarðargöngum og þeirri nýju reynslu sem við þurfum að fara inn í í þessu umhverfi, sem er svolítið ný hugsun, að það hrópi á okkur að nýta þessa aðferð til fleiri framkvæmda.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Þetta er auðvitað ekki síðasta árið okkar í þessi verkefni. Mig langar til að nýta tækifærið í samtali við hæstv. ráðherra og ræða um sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Umhverfis- og samgöngunefnd er nú með mál frá hæstv. ráðherra sem felur í sér heimild ráðherra til að setja skipulagsreglur fyrir flugvelli sem ganga framar skipulagsrétti sveitarfélaga. Sem dæmi yrði Reykjavík einfaldlega svipt skipulagsvaldi á Reykjavíkurflugvelli. Það felst grundvallarbreyting í þessu sem gengur þvert á gildandi lög og felur í sér fordæmi þar sem almennar skipulagreglur geta vikið lögum til hliðar. Ég sé ekki betur en að með þessu sé farið þvert á samkomulag ríkis og borgar um framtíðarskipulag innanlandsflugsins. Ég nefni þetta hér í samhengi við annað sem ég kem síðan að. Ég hef ekki orðið vör við varúðarorð eða andstöðu stjórnarþingmanna við þetta tiltekna inngrip í skipulagsmál sveitarfélaga. Ég hef frekar heyrt þessu fagnað ef eitthvað er. En það eru fleiri mál sem verið hafa í sviðsljósinu á þessu kjörtímabili nákvæmlega vegna þessa sama inngrips, ég nefni lögbundna sameiningu sveitarfélaga, sem ráðherra þekkir, og síðan frumvarp umhverfisráðherra um hálendisþjóðgarð. Þar hafa stjórnarþingmenn, t.d. hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, verið meðal þeirra sem gagnrýnt hafa inngripið og verið með þá eindregnu afstöðu að sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga þurfi að virða. Mér þykir því einsýnt að biðja um heildarsýn ráðherra þegar kemur að skipulagsmálum sveitarfélaga og samspili ríkis og sveitarfélaga þar að lútandi. Ég vil ekki trúa því að sú sýn, og ég ætla bara að orða það eins og þetta kemur fyrir, fari eftir því hvaða sveitarfélög um ræðir. En ég stend líka hér sem þingmaður Reykvíkinga og hef áhyggjur af því að sú mynd sé að málast upp. Ég óska þess og vona að hæstv. ráðherra geti hreinlega létt af mér og öðrum Reykvíkingum þeim áhyggjum með því að fara aðeins yfir málin á þeim stutta tíma sem hann hefur til umráða.

Virðulegur forseti. Ég bið forseta strax um að fá tvær til þrjár mínútur í viðbót.

Forseti segir já.

Þetta var grín. Þetta er í mínum huga nokkuð einfalt og ég er sjálfum mér samkvæmur. Ég hef sagt að umræðan um skipulagsreglur í loftferðalögum sé stormur í vatnsglasi og ég stend við það. Það er skipulagsreglugerð í gildi á öllum alþjóðaflugvöllunum. Við erum að uppfæra lögin. Lögin eru fyrir breytingar á skipulagslögum og þess vegna eru þau ítarlegri, til að skýra um hvað verið er að ræða. Það tekur enginn einhliða neitt af einu eða neinu sveitarfélagi. Hins vegar, og það er kannski áhugaverður punkturinn í þessu, þurfa menn að koma saman í svona skipulagsreglugerð. Það er sem sagt enginn einn sem getur tekið ákvarðanir er varða mjög mikilvæga almannahagsmuni. Það var einmitt það sem reyndi á eftir óveðrið 2019. Þá settum við á laggirnar starfshóp sem fann leið til þess með samstarfi sveitarfélaga og ríkis að byggja flutningskerfi línanna.  
             Við erum búin að fara í gegnum nýlega breytingu á skipulagsreglugerð flugvallarins í Keflavík. Það gerðum við með utanríkisráðuneytinu af því að þar fer utanríkisráðuneytið með skipulagsvaldið og sveitarfélögin sem eru á svæðinu. Það sama ætti auðvitað líka að vera hið almenna viðhorf varðandi Reykjavíkurflugvöll, þ.e. Reykjavíkurborg hefði átt að koma hingað og segja: Við ráðum þessu auðvitað ekki ein. Þetta er innanlandsflugvöllur, miðstöð innanlandsflugs á Íslandi. Það er fullkomlega eðlilegt að það standi eitthvað í skipulagsreglugerð og að allir aðilar máls, þ.e. ríkið sem fer með þessa almannahagsmuni og viðkomandi sveitarfélag, séu sammála um það 

Forseti gleymdi sér aðeins.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða fjármálaáætlun og nú er komið að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Ljóst er að á tímum fjármálaáætlunar munu nýframkvæmdir á samgöngumannvirkjum halda áfram. Öllu óljósara er viðhaldsstig samgöngumannvirkja. Er í fjármálaáætlun gert ráð fyrir auknu viðhaldi á næstu árum eða á einfaldlega að halda áfram með sömu plástrana hér og þar, bútasaumaða vegi úti um allt land, ömurlega vegasmíði og tjörublæðandi vegi með tilheyrandi sóðaskap og eyðileggingu á farartækjum? Það hefur skapast mikill vandi á sveitarstjórnarstiginu með viðhald á samgöngumannvirkjum. Sveitarfélögin eiga erfitt með að fjármagna nauðsynlegar framkvæmdir á eigin vegum og eru götur sveitarfélaganna hægt og rólega að eyðileggjast. Það er þörf á átaki á þessu sviði og ljóst að ríkið þarf að koma að viðhaldi á vegum sem eru á ábyrgð sveitarfélaga. Þau eiga einfaldlega ekki fé til að viðhalda vegum á öruggan hátt. Slysin gerast ekki bara á þjóðveginum. Hefur ráðherra í hyggju aðgerðir til að sporna gegn því að vegir sveitarfélaga grotni niður? Hvaða áætlanir er hann þegar með um að laga bútasaumaða vegi úti um allt land og þá líka tjörublæðandi vegi? Er ekki kominn tími til að við notum almennilegt efni, gerum almennilega vegi þannig að það sé minni hætta og meira öryggi?

Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að vegakerfið er ekki bara kerfi ríkisins. Vegakerfið er sennilega allt í allt um 26.000 km, þar af er helmingurinn í umsjá Vegagerðarinnar. Við þekkjum nokkuð greiningu og mat á þeirra vegum og hvað þarf í viðhald og meira að segja utanaðkomandi aðilar hafa greint það, eins og Samtök iðnaðarins í skýrslum sínum, og við höfum svolítið verið að reyna að bregðast við því hér. Hinir 13.000 km eru reyndar ekki allir hjá sveitarfélögunum, þeir eru líka hjá einkaaðilum en langstærsti hlutinn er sveitarfélagavegir. Sumt höfum við verið að styrkja í gegnum styrkvegakerfi, þ.e. hálendisvegi hjá stórum sveitarfélögum sem eru kannski slóðar og á ekkert að byggja upp sem slíka. Svo höfum við verið með eitthvert grátt svæði sem eru þjóðvegir í þéttbýli og verkefni sem heita svokallaðir Skilavegir sem eru lög síðan einhvern tímann fyrir 2010 og við höfum verið að vinna úr því. Ég held að þetta sé upphaflega frá 2005 eða 2006 og hefur Vegagerðin raunverulega haft einhliða heimild til að færa vegi til viðkomandi sveitarfélags og þá í einhverju ásættanlegu ásigkomulagi. Þetta hefur síðan verið unnið á síðustu árum, þessu höfum við verið að greiða úr. Það er ekki ásættanlegt að segja að allt þetta vegakerfi eigi að vera á ábyrgð ríkisins. Við vitum að þegar við erum að byggja upp gatnakerfi í þéttbýli þá eru lögð á gjöld til þess og það eru lögð á fasteignagjöld til að viðhalda mannvirkjum. Sveitarfélögin hafa að sjálfsögðu fjármuni úr að spila á sama hátt. En viðurkennum það, hv. þingmaður, að það eru sennilega 40 sinnum fleiri metrar á hvern einstakling hér en í Þýskalandi til að standa undir vegakerfinu og þetta er dýrt.

Ég þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir svörin. Jú, auðvitað er þetta allt dýrt en öryggi kostar og mannslíf eru líka dýr og tjón sem verður vegna slysa. Mig langar að spyrja hvort það sé eitthvað í framtíðarplönum hjá samgönguráðherra um uppbyggingu vegar um Kjöl og Sprengisand. Ef fer sem horfir og ferðamennskan byrjar aftur þá held ég að veiti ekki af að gera eitthvað við þá vegi. Mig langar líka að fá vita um Sundabrautina, er hún ekki bara draumur í dós? Hún er ekki á þessari samgönguáætlun. Það er dustað af henni rykið annað slagið en meðan þeir sem ráða Reykjavíkurborg eru við völd hef ég enga trú á að Sundabrautin komist á koppinn. Það verður sett í einhverja nefnd og rifist um umhverfissjónarmið og annað. Síðan spyr ég hvort það sé hægt eða hvort það sé orðið of seint að stöðva þessa milljarða borgarlínu sem á að fara að gera, sem ég tel að séu mestu mistök sem við höfum gert í umferðarmálum vegna þess að á sama tíma er ekkert verið að gera til að auðvelda umferð í borginni. Það á að þrengja að henni og það á að gera hlutina mun verri. Tökum Breiðholtsbraut og mislægu gatnamótin sem rifist hefur verið um þar upp frá, þau eru loksins komin á dagskrá mjög breytt. Það er eins og það sé ekki hægt að laga neitt umferðarflæðið í Reykjavík 

Herra forseti. Já, ég er sannfærður um að þau áform sem við erum með uppi muni bæta umferðarflæðið stórkostlega á höfuðborgarsvæðinu. Verkefnið Betri samgöngur, sem er samstarfsverkefni ríkis og sex sveitarfélaga, er klárlega til þess fallið. Það er byggt upp þannig að við erum að byggja upp stofnkerfið, við erum að byggja upp almenningssamgöngur og við erum líka að byggja upp fjölbreyttari ferðamáta, þ.e. göngu- og hjólastíga og slíkt. Það sem við höfum séð úr nýju spálíkani sem tekur á ferðatíma er að þetta er að byrja að skila sér. Og já, ég er líka sannfærður um að við komum Sundabrautinni af stað. Hún er komin á stað þar sem hún hefur ekki verið áður. Það er komin sameiginleg sýn á hvar hún eigi að liggja og þá þurfum við bara að fara í næstu skref, sem eru að undirbúa umhverfismat, skipulagsbreytingar og klára þessa sameiginlegu sýn. Og einmitt þegar hún bætist inn í verkefnið Betri samgöngur þá sjáum við að heildarferðatími á svæðinu styttist og umferðaröryggi eykst. Ég er sammála hv. þingmanni að framfarir í samgöngum eigi að meta í lífsgæðum og mannslífum, þ.e. að við spörum fólk, að það slasist ekki og deyi ekki í umferðinni. Það er markmiðið með umferðarörygginu og við eigum að stefna að núllsýn í slysum í umferð, alveg eins og okkur tókst að stefna að núllsýn á sjónum. Við förum að komast þangað. Við trúðum því örugglega ekki að það gæti gerst á sjónum á sínum tíma en það tókst og við getum líka gert þetta í umferðinni. Ég sé fyrir mér að þetta muni ganga eftir. Þetta eru miklar framkvæmdir, þær eru að fara af stað og þær munu skila árangri. 

Virðulegi forseti. Við fjöllum um fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026 og þar er sérstök áhersla á menntun, nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar. Ég vil nefna það að á kjörtímabilinu höfum við lagt sérstaka áherslu á vísindi, rannsóknir, menningu, listir, íþróttir, æskulýðsmál, stóreflt framhaldsskólana og háskólana og náð markmiðum sem við töldum að væri nánast ekki hægt að ná. Eitt af þeim markmiðum sem við settum okkur var að ná OECD-markmiðinu um fjárframlög til háskólastigsins. Það tókst. Við ætluðum að efla framhaldsskólana þannig að við myndum sjá mjög mikla aðsókn í starfsnám, iðnnám og allt verknám og það hefur tekist. Virðulegur forseti. Mig langar að fara yfir þau málefnasvið sem heyra undir mig. Ég vil nefna að aukningin á kjörtímabilinu til vísinda- og samkeppnissjóða hefur verið 93% á tímabilinu. Ein meginástæða þess er sú að við höfum ákveðið að fjárfesta í fólkinu okkar. Við höfum ákveðið að fjárfesta í fólki og fjárfesta í menntun og nýsköpun. Ég er sannfærð um að sú fjárfesting mun skila sér mjög vel á næstu árum og við erum mjög stolt af því hvernig við höfum farið inn í allt það umhverfi. Það sama má segja um menningu, listir, íþróttir og æskulýðsmál. Á þessu tímabili hefur aukningin verið 25%. Á Covid-tímabilinu höfum við sérstaklega verið að fjárfesta í menningu og í skapandi greinum. Við höfum einsett okkur það að við ætlum að koma menningunni í gegnum þetta. Þess vegna höfum við farið í tekjufallsstyrki og horfum til framtíðar um það að við getum komist í gegnum þetta. Það sama má segja um framhaldsskólana okkar. Þar er búið að hækka alla ramma á kjörtímabilinu um 24%. Þetta höfum við gert vegna þess að við höfum talið mjög mikilvægt að efla allt nám sem tengist framhaldsskólanum. Við höfum unnið í því markvisst að minnka brotthvarf og það hefur svo sannarlega gerst á kjörtímabilinu og við erum mjög stolt af því. Aukningin inn á háskólastigið er 14%. Við heyrðum að það þyrfti að fjármagna háskólana betur og við fórum í það og getum verið afskaplega ánægð með hvernig okkur hefur tekist til. Þegar við fjöllum um ríkisfjármálaáætlunina þá byggir hún auðvitað á þeim góða grunni sem við höfum skapað og horfir til framtíðar. Menntakerfið okkar og öll menning er lykillinn að framúrskarandi samfélagi. Við höfum séð að þeim samfélögum sem ná utan um þessa málaflokka vegnar almennt betur og þess vegna höfum við farið í þessa fjárfestingu og verið er að fjárfesta til framtíðar. Í þeim málaflokkum sem um er að ræða höfum við ákveðið að það þurfi að endurskoða til að mynda framhaldsskólastigið og háskólastigið miðað við raunaukningu, þ.e. þá nemendur sem koma inn í kerfið, og það verður endurskoðað. Það sama má segja um framfærslu námsmanna. Við erum núna að leggja núna lokahönd á tillögur hvað það varðar. Ég er mjög bjartsýn á alla þessa málaflokka, þeir eru að eflast og þeir hafa gert það allt kjörtímabilið og munu halda áfram að gera það.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa ræðu sem var öll um fortíðina. Ég er út af fyrir sig ekkert hissa á því að svo sé vegna þess að samkvæmt þeirri fjármálaáætlun sem hér liggur fyrir, ef við lesum töflur á bls. 156 og 157, er ekki að sjá neina aukningu fyrirsjáanlega til menntamála á því tímabili sem þessi áætlun nær til. Það kemur nokkuð á óvart vegna þess að í gær vorum við að samþykkja menntastefnu til tíu ára en þessi áætlun tekur til helmings þess tíma sem menntastefnan á að gilda. Ég hef lýst því áður að mér þykir þessi menntastefna metnaðarlaus og óskýr, enda studdi ég hana ekki og ekki Miðflokkurinn. Hún var eiginlega meira eins og frasaklasi. Það styrkir kannski þá skoðun að það virðist ekki vera nokkur fjármunaaukning á þessum fimm árum, t.d. til þess standa undir þessari menntastefnu. Númer tvö þá sé ég ekki að það séu fjármunir í boði fyrir verkefni eins og íslenskukennslu fyrir útlendinga eða eflingu á móðurmálskennslu yfir höfuð, sem ekki veitir af. Ég sé ekki að hér sé svigrúm til að auka stórkostlega aðstoð við þá sem glíma við alls konar vanda, námsvanda, svo sem eins og lesblindu og fleira. Ég er því ekkert hissa á því að hæstv. ráðherra skyldi tala um það kjörtímabil sem er að verða búið núna, þetta var svona ágætis kosningainnslag. En hvað um framtíðina, hæstv. ráðherra, hvað um þau atriði sem ég bar upp?

Virðulegur forseti. Af hverju skyldum við fara yfir það sem er búið að gera? Það er vegna þess að verkin tala. Við höfum séð þannig sókn í þessum málaflokkum að við höfum bara ekki séð annað eins. Þetta veit hv. þingmaður og þess vegna hefur hann áhyggjur af menntastefnunni. Í menntastefnunni er einmitt hugað að öllum nemendum í landinu. Hverjar eru stoðirnar þar? Jú, jöfn tækifæri fyrir alla. Er hv. þingmaður á móti því að allir fái jöfn tækifæri? Ég trúi því ekki. Að kennsla sé í fremstu röð. Við vitum að öll þau menntakerfi sem eru framúrskarandi leggja áherslu á kennslu. Og hvað höfum við verið að gera? Við höfum verið að fjárfesta í nýliðun kennara, við höfum sett hundruð milljóna í það, með sérstakri áherslu á að hlúa að drengjunum. Þetta veit hv. þingmaður. Samt kemur hann hingað upp og þykist ekki kannast við eitt eða neitt. En verkin tala og við sjáum hvernig við höfum farið í þetta, það hefur verið lofsvert. Þess vegna vill hv. þingmaður alls ekki fjalla um það. Annað sem mig langar til að nefna sem mér finnst mjög brýnt í menntastefnunni er að við setjum vellíðan í öndvegi. Við erum að huga að fólkinu okkar. Við vitum að ef við ætlum að ná árangri í menntun þá þurfum við að huga að vellíðan. Við setjum að lokum í stefnuna gæði vegna þess að við teljum að það sé mjög brýnt að við förum yfir allt skólastarf, að við bætum innra og ytra mat á skólastarfi. Og ástæðan fyrir því að þetta gengur allt mjög vel upp er að við höfum verið að fjármagna þetta, við höfum stækkað alla ramma. Þetta veit hv. þingmaður. Það getur verið erfitt að horfast í augu við það, en þetta eru staðreyndirnar. Þetta er það sem við höfum klárað.

Hæstv. forseti. Það getur verið ágætt að líta til baka, en liðurinn sem við erum að ræða núna er fjármálaáætlun fyrir næstu fimm ár. Þetta er ekki yfirferð yfir síðustu fjögur ár eða slíkt heldur næstu fimm ár. Ef það er svo að það eigi að skipa skólakerfinu hér í fremstu röð og ef það er svo að það eigi að tryggja vellíðan og tryggja gæði skólastarfs þá hljóta fjármunir að fylgja því. Samkvæmt þeirri áætlun sem hér er, og vitna ég aftur í töflur á bls. 156 og 157, eru ekki auknir fjármunir. Það er varla að t.d. framhaldsskólastigið haldi sjó, háskólarnir gera það svona í krónutölu þannig að ef við gerum ráð fyrir því að engin verðbólga verði næstu fjögur ár þá sleppa þeir kannski fyrir horn. Hér hefur verið mikil umræða um að breikka aðgengi að háskólum, sem ég fagna mjög, þ.e. að fólk með breiðari menntun eða fjölbreyttari en áður eigi þess kost að fara í háskóla. Einnig það krefst aukinna fjármuna. Þannig að á bak við öll þau fögru fyrirheit sem menntamálaráðherra fór hér yfir, og víst hefur enginn staðið á torgum og andmælt því að fyrirheitin séu fögur, eru bara ekki nóg. Ef það fylgja ekki fjármunir til að hrinda t.d. menntastefnu í framkvæmd þá verður hún orðin tóm. Þá verður hún, eins og ég sagði áðan innantómur frasaklasi án nokkurrar tengingar við veruleikann ef fjármunir fylgja ekki til að hrinda henni í framkvæmd. Það gera þeir ekki samkvæmt þessari áætlun, því miður.

Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður veit þá er ríkisfjármálaáætlun auðvitað mjög sérstök eins og hún er og við höfum verið að stækka ramma og þeir halda sér áfram, þeir halda sér, eins og ég fór yfir. Ég veit að það getur verið svolítið svekkjandi fyrir hv. þingmann að sjá hvernig við erum búin að efla þessi málefnasvið.  
             Virðulegur forseti. Förum aðeins yfir þetta. Förum aðeins yfir framhaldsskólana þar sem hefur orðið 25% aukning. Ætlar hv. þingmaður að segja mér það að við höfum ekki gert neitt? Auðvitað byggir menntastefnan á þessari aukningu. Það sem við höfum verið að gera er að tryggja fjármuni til framtíðar og stækka rammana. Hv. þingmaður gerir sér algerlega grein fyrir því en kemur hér og talar sjálfur um einhverja frasa. Ég fullyrði það að eins og við höfum farið í þetta, verið að fjárfesta í fólkinu okkar, þá höfum við ekki séð annað eins í langan tíma og það stressar hv. þingmann vegna þess að hér erum við búin að ná árangri. Við erum ekki bara að tala um það, bara alls ekki. Ef við lítum t.d. á háskólastigið þá er þar 14% uppbygging, 14% raunaukning. Ætlar hv. þingmaður að segja mér það að við höfum ekki verið að gera neitt? Menntastefnan byggir auðvitað á þessum góða grunni og horfir til framtíðar. Við höfum verið að setja hundruð milljóna í menntaumbætur og til að styðja betur við fólkið okkar.

Virðulegi forseti. Við erum hér að tala um lækkun upp á tæplega 14% í framlögum til menningar, lista og íþrótta- og æskulýðsmála á næstu fimm árum. Við áttum orðastað um þetta við svipaðar kringumstæður, ég og hæstv. ráðherra, í október síðastliðnum, í umræðum um fjármálaáætlun. Þá sagði hæstv. ráðherra þessi orð, með leyfi forseta: „Það skiptir mjög miklu máli að framlögum til lista og menningar sé haldið á þeim stað. […] Við munum endurskoða ríkisfjármálaáætlun áður en kjörtímabilinu lýkur og ég hef hug á því að skoða þennan þátt frekar.“ Það eru mér því nokkur vonbrigði að við sjáum ekki breytingar á þessu og mig langar til að inna hæstv. ráðherra eftir því hvað veldur.

Virðulegur forseti. Þegar við horfum á þetta málefnasvið er máltækniverkefnið eitt af því sem við höfum farið í og verið að klára. Það var eitt af því sem við fjölluðum um og fjárfestum í og var nefnt í stjórnarsáttmálanum. Nokkrum málum er lokið. Til að mynda erum við að klára máltækniverkefnið og þess vegna sjáum við ákveðna lækkun þarna. En það sem við höfum verið að gera, líka út af þessum sérstöku aðstæðum sem við höfum verið í, er að við höfum verið að miða við fjárlögin og farið í aukningar út frá hverju ári fyrir sig. Ég er sammála hv. þingmanni að þegar verður farið í fjárlagavinnuna fyrir árið 2022 þurfi menningin að halda sér. Það er mín skoðun á þessu. Ég stend við hana. Ég vil líka nefna að ríkisstjórnin hefur verið að leggja sérstaka áherslu á þetta málefnasvið, eins og við sjáum. Við höfum séð 25% raunaukningu á kjörtímabilinu. Við stöndum við það. Þegar við horfum til framtíðar eru þetta áherslurnar sem við höfum verið að leggja, til að mynda minn flokkur, Framsóknarflokkur, og ríkisstjórnin. Við höfum verið að setja fjármuni í þennan málaflokk og við munum að sjálfsögðu halda áfram að gera það.

Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Meiri menning. Það er ekki gert ráð fyrir því að setja fjármagn í nýjan þjóðarleikvang fyrir knattspyrnu í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2022–2026, eða nýjan þjóðarleikvang fyrir inniíþróttir. Hæstv. ráðherra hefur skipað starfshóp til að afla upplýsinga um þær kröfur sem gerðar eru til mannvirkja sem hýsa alþjóðlega leiki og mót, og greina þarfir fyrir slík mannvirki hérlendis. Niðurstöður hópsins eru þær að engin mannvirki hér á landi uppfylli þær kröfur sem gerðar eru til sérsambanda vegna alþjóðakeppni eða landsleikja í handknattleik og körfuknattleik. Hér segir að áform um þjóðarleikvang í knattspyrnu séu enn það skammt á veg komin að ekki hafi þótt tímabært að gera ráð fyrir fjármögnun í þessari áætlun. Ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé ráð að setja kraft í þessa uppbyggingu og láta fjármuni í þetta mikilvæga verkefni.

Virðulegur forseti. Við höfum unnið að því og undirbúið það mjög vel hvernig við getum farið í innviðauppbyggingu íþróttamannvirkja. Við höfum fengið upplýsingar um kostnað og hver fjárfestingin þarf að vera. Við höfum hins vegar metið það sem svo að þetta þurfi að undirbúa enn frekar og við sjáum að kostnaðurinn verður slíkur, til að mynda varðandi knattspyrnuna, að við þurfum að fara í samstarf við Reykjavíkurborg. Við höfum verið að vinna að því akkúrat þessa dagana hvernig við ætlum að skipta kostnaðinum milli ríkis og borgarinnar, hafi hún áhuga á því að taka þátt í þessu með okkur, og vinnan í ráðuneytinu gengur akkúrat út á það þessa dagana. Það er mín persónulega skoðun að við eigum að fara í þessa innviðauppbyggingu og við viljum gera það og undirbúningur hefur verið mjög góður. Við erum búin að fara mjög vel yfir stöðuna. Við erum í viðræðum við Reykjavíkurborg og ég vonast til þess að við fáum niðurstöðu í það mál á næstu vikum. En ég get líka upplýst hv. þingmann um að vegna þess að við viljum vanda alla vinnu í tengslum við þetta tekur það tíma. Það gerir það bara. En þetta er mjög vel gert og ég er mjög bjartsýn á að við munum sjá nýjan þjóðarleikvang, jafnvel í fleirtölu, rísa á næstu árum. En það þarf að undirbúa þetta og það höfum við verið að gera.

Forseti. Mig langar að spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um háskólastigið. Það er ljóst að það mun verða aukin ásókn í háskólana næstu misserin, það er eins og venjan er þegar hægist um á atvinnumarkaðnum. Ljóst er nemendur háskólanna eru að kikna undan því andlegu ástandi sem aðgerðir vegna Covid hafa haft í för með sér og blasir við að það þarf að grípa í taumana, bjóða nemendum upp á fjölbreyttara námsmat, aukið aðgengi að námsráðgjöfum og sálfræðiþjónustu og koma til móts við þau sem tekið hafa námslán og sjá ekki fram á að geta klárað tilskildar einingar vegna þess að þau þurfa t.d. að geta sinnt börnum sínum heima við. Er í þessari fjármálaáætlun gert ráð fyrir peningum í aðgerðir til þess að koma til móts við nýnema sem munu flæða inn í háskólana í haust ef faraldurinn heldur áfram að hafa svona mikil áhrif innan háskólasamfélagsins? Er gert ráð fyrir fjármagni til að taka utan um þá nemendur sem upplifa mörg hver fjórðu bylgju kórónuveirufaraldursins á háskólagöngu sinni?

Virðulegur forseti. Spurt er um háskólastigið. Við ákváðum það í ríkisstjórninni í upphafi kjörtímabilsins að við myndum fjárfesta í háskólastiginu. Við höfum aukið fjárframlög til þess á kjörtímabilinu um 14% að raunvirði. Við höfum líka ákveðið það og fórum í það vegna Covid-19, að auka aðgengi og veita fjármagn vegna allra nemenda sem eru að koma inn í kerfið. Við höfum verið að vinna með háskólastiginu að því hvernig við komum enn frekar til móts við þessar sérstöku aðstæður. Námsmatið hefur verið sveigjanlegt. Við höfum unnið í því með Menntasjóðnum, þ.e. að veita lán fyrir sérstakar einingar sem nemendur hafa klárað. Við höfum farið í bjóða upp á sumarnám og eflt sumarstörfin þannig að við höfum sett það sem sérstakt markmið að ná utan um unga fólkið okkar vegna þess að við vitum hversu mikil áskorunin er fyrir þau. Þess vegna höfum við farið í þessa vinnu með markvissum hætti. Þannig að já, við höfum tekið tillit til þess í samvinnu við háskólastigið varðandi námsmatið. Það sem við höfum séð, sem er auðvitað mjög ánægjulegt, er að nemendur hafa skilað sér betur, bæði inn í kerfið okkar og líka út úr því þrátt fyrir þessar aðstæður. Það hefur gerst vegna þess að við höfum sett verulega fjármuni í það.

Forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þessi svör. Þá langar mig að taka sérstaklega fyrir Listaháskólann. Lengi hefur verið talað um að hér eigi að byggja upp húsnæði fyrir Listaháskólann. Ég ræddi við mér fróðari manneskju um þau mál sem sagði að búið væri að lofa því í um 20 ár. Það er ljóst að mikil þörf er á húsnæði fyrir Listaháskólann. Sem dæmi þá hækkuðu skólagjöld í náminu nú í haust, en það er frekar kaldhæðnislegt að nemendurnir hafa fengið takmarkað að mæta í skólann, sem gengur náttúrlega illa upp fyrir marga nemendur innan deilda skólans. Í fréttum á síðasta ári kom fram að ráðherra hefði gefið út að nýr listaháskóli væri á teikniborðinu. Í frétt sem birtist 16. mars síðastliðinn kom fram að slíkt verkefni gæti kostað um 13–14 milljarða, en fjármálaráðherra gaf það út á sama tíma að slíkar stórar framkvæmdir þyrftu eflaust að bíða. Er gert ráð fyrir uppbyggingu nýs húsnæðis fyrir Listaháskólann í fjármálaáætlun? Ef ekki, hver eru þá næstu skref varðandi byggingu slíks húsnæðis og fjármögnun þess?

Virðulegur forseti. Í tengslum við Listaháskólann og framtíðaráform hans höfum við unnið að því að áformin komist á þann stað að við getum hafist handa við að fjárfesta í nýjum listaháskóla. Við höfum verið að skoða nokkra valmöguleika og farið í frumathugun og við áttum okkur á því hversu mikil fjárfestingin er. Það er alveg ljóst í mínum huga að til að huga að framtíðinni og fara í frekari fjárfestingar þá eigum við að hlúa að nýjum listaháskóla. Við vonumst til þess að í byrjun júní verðum við komin með endanlega niðurstöðu um hvaða skref verða tekin hvað það varðar. Ég tel að við munum sjá að Listaháskólinn verði kominn í betra húsnæði á næstu árum vegna þeirrar vinnu sem við höfum farið í. Við ákváðum að endurskoða nokkra þætti en við vinnum þetta öll í nánu samstarfi, forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, og vonumst til þess að komin verði endanleg niðurstaða í byrjun júní. En það tekur engu að síður þann tíma.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ágæta yfirferð yfir stóru línurnar. Ég tel í sjálfu sér ekki ástæðu til að dvelja við þær hér heldur vil einbeita mér að því smærra því að fegurðin er oft í hinu smáa, en þó í því stóra því að smátt getur verið stórt. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um örlög og stöðu Garðyrkjuskólans á Reykjum. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur verið að skoða þau mál og haft skoðanir á því hvernig þeim er fyrir komið. Það er engum blöðum um það að fletta að staðan þar hefur verið þannig að fólk veit eiginlega ekki alveg hvað er að gerast sem er ekki nógu gott varðandi jafn mikilvæga starfsemi. Þarna erum við að fjalla um vöggu garðyrkju á Íslandi, garðyrkjumenntunar og -ræktunar og framfara í þeim. Mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort ekki sé gert ráð fyrir því að þessum málum sé einfaldlega komið á hreint þannig að enginn þurfi að hafa neinar áhyggjur af Garðyrkjuskólanum á Reykjum og þar verði áfram þessi mikilvæga starfsemi og þar verði þessi vagga áfram. Forsvarsmenn þeirra stofnana sem að þessu hafa komið geti verið rólegir með það og ekki síst nemendurnir sem þar eru og svo við öll því að ég er algerlega sannfærður um að hluti af þeirri framtíð sem við viljum stefna að er akkúrat uppbygging þessara greina og tengdra greina, sem ég kem kannski betur inn á á eftir.

Virðulegur forseti. Staðan á Reykjum er góð og verður áfram góð. Við höfum ákveðið að við ætlum að efla starfsnámið og að miðstöðin verði að Reykjum. Við höfum tekið ákvörðun um það. Við höfum unnið þetta með garðyrkjunni, við höfum kallað eftir auknu samráði og samvinnu. Við höfum líka unnið þetta með Landbúnaðarháskólanum. Þar ætlum við að efla nýsköpun, rannsóknir og þróun. Við ætlum að efla starfsnámið að Reykjum og það er mjög mikilvægt. Það þarf ekki nokkur maður, hvorki nemendur né starfsfólk, að hafa áhyggjur af því að við ætlum ekki að ná utan um stöðuna á Reykjum. Það er alveg ljóst í okkar huga og við höfum unnið að því og munum áfram gera það. Það eru mjög mörg og mikilvæg tækifæri sem felast í innlendri matvælaframleiðslu. Við viljum auka hana og við lítum svo á að Garðyrkjuskólinn og öll sú starfsemi sé lykilatriði í því að efla innlenda matvælaframleiðslu. Við höfum farið í mikla vinnu í ráðuneytinu og í samstarf við Fjölbrautaskóla Suðurlands um það hvernig við ætlum að tryggja aðstöðuna til framtíðar. Og ég er mjög bjartsýn á að þetta muni takast vel og við sjáum ákveðin merki þess.

Forseti. Ég fagna þessum afdráttarlausu orðum. Starfsnámið verður að Reykjum. Það eru ótrúlega mikilvæg skilaboð að senda héðan út til okkar allra sem berum hag þessarar mikilvægu starfsemi fyrir brjósti. Mig langaði kannski að spinna þráðinn áfram þar sem hæstv. ráðherra sleppti honum og taka dálítið forskot á sæluna því að það sem hæstv. ráðherra er að tala um varðandi þetta samstarf ólíkra aðila þegar kemur að innlendri matvælaframleiðslu held ég að sé einn af lyklunum að þeirri framtíð sem við viljum stefna að, sem er einmitt uppbygging innlendrar matvælaframleiðslu. Það er í takt við það að við viljum sjálfbæra framtíð út frá loftslagsmarkmiðum, heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og matvælastefnu sem hæstv. ríkisstjórn hefur sett sér. Ég er einmitt að klára og koma núna í dreifingu tillögu til þingsályktunar um matvælaframleiðslu og menntunarklasa akkúrat á þessu svæði þar sem allir þessir aðilar sem hæstv. ráðherra talaði um eru lykilaðilar í því að formfesta betur þessa klasahugsun um innlenda matvælaframleiðslu og menntun tengdri henni. Ég held að þannig eigum við að hugsa þetta. Við eigum að hugsa: Hvernig getum við menntað fólk úti í feltinu? Hvernig getum við nýtt okkur landgæðin, ekki síst á þessu svæði, inn í það nám og starf að sjálfsögðu sem við þurfum til að ná þessari framtíð með samvinnu og samstarfi við alla skólana, bæði á háskólastigi en ekki síst á framhaldsskólastigi og það góða starf sem er unnið í Fjölbrautaskóla Suðurlands. Mig langar til þess, án þess að hæstv. ráðherra hafi séð málið, það kemur, að vita hvort hún er sammála mér um þessa sýn og ég mun þá að sjálfsögðu túlka það sem stuðning við tillögu mína.

Virðulegur forseti. Ég fagna þessari tillögu hv. þingmanns. Hún er mjög mikilvæg. Við sjáum auðvitað, eins og kemur hér fram, að það hafa allir skoðun á því sem er að gerast í Garðyrkjuskólanum og ég tel að sé jákvætt. Ég hef farið að Reykjum og hitt nemendur og starfsfólk og við höfum sagt það í ráðuneytinu að við þurfum að fjárfesta enn frekar í þessu svæði og það er viðurkenning á því að efla starfsnámið. Við sjáum hvernig Fjölbrautaskóli Suðurlands kemur mjög sterkur inn í þessa stöðu. Okkur er líka mjög annt um Landbúnaðarháskólann og við sjáum það fyrir okkur að hann fari í frekari sókn í nýsköpun og þekkingu, en að starfsnámið eflist á Reykjum og það sem þar er og í samvinnu við Fjölbrautaskóla Suðurlands. Ég tel að svona klasastefna og allt sem tengist sjálfbærni í matvælaframleiðslu sé leiðin fram á við á Íslandi. Við sjáum það núna í Covid að það eru svo mörg tækifæri sem tengjast líka tækniframförum, hvernig við getum aukið framleiðsluna, hvernig við getum búið til gjaldeyri. Ég tel að við getum flutt út frekar en að vera að flytja endalaust inn hvað þetta varðar. Við höfum öll þessi gæði, alla þessa náttúru og við vitum að starfið að Reykjum er frábært og við ætlum að hlúa að því.

Virðulegi forseti. Framtíðarsýn ríkisstjórnar birtist einna sterkast í fjármálaáætlun hennar. Hér birtist hún hvað menntamálin varðar sem hin sama og í fyrra, í sjálfu sér litlar efnislegar breytingar. Í reynd er eins og hinar fordæmalausu aðstæður séu ekki til staðar þegar fjármálaáætlun er rýnd, a.m.k. hvað menntamálin varðar. Hæstv. menntamálaráðherra hefur verið, ef svo má segja, ráðherra stórra orða, en orð án fjármagns í pólitík eru nú kannski ekki mikil að innihaldi. Í þeim málaflokkum sem heyra undir hæstv. menntamálaráðherra, sem eru menntunin vitaskuld, menningin og íþróttirnar, er enga stórsókn að finna í þessari fjármálaáætlun. Samt vitum við t.d. að þegar atvinnuleysi er jafn mikið og raun ber vitni og það blasir við að atvinnuleysistímabil þess hóps sem er að verða fyrir þyngsta högginu er að lengjast allverulega þá leitar fólk í nám. Það kostar og ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hæstv. menntamálaráðherra um það hvernig bregðast eigi við því sérstaklega. Framhaldsskólastigið horfir fram á skerðingu á tímabilinu. Við erum að mæta þessari kreppu með skerðingu til menntamála á framhaldsskólastiginu. Menntun virðist ekki vera leiðin út úr kreppunni samkvæmt fjármálaáætlun og tölurnar hvað varðar menntaskólann og framhaldsskólann tala sínu máli þar. Þessi staða framhaldsskólanna kemur kannski ágætlega heim og saman við framkvæmd t.d. í grunnskólunum á samræmdu prófunum um daginn, sem voru slegin af í ár þrátt fyrir að þau séu skyldubundin samkvæmt lögum. Stjórnvöld eru utan marka þegar staða grunnskólabarna er skoðuð. Okkar kerfi stenst engan samanburð við búnaðinn sem notaður er til samræmdra prófa á Norðurlöndunum og það hefur lengi legið fyrir. Ég velti því fyrir mér hvernig ráðherra ætlar að bregðast við því 

Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður gerir sér líklega grein fyrir hefur ríkisstjórnin farið í mikla aukningu er varðar menntamálin. Við höfum aukið framlög til menntamála á tímum Covid gríðarlega. Þetta þekkir hv. þingmaður. Ég ætla aðeins að fara yfir nokkrar tölur af því að það er mjög mikilvægt þegar við erum að fara inn í stór mál að við áttum okkur á þeim. Ef við lítum á háskólastigið höfum við þar farið úr 46 milljörðum í 52. Við höfum svo sannarlega staðið við stóru orðin og fjárfest í menntakerfinu. Áttar hv. þingmaður sig á því en er ekki tilbúinn til að líta á þá fjárfestingu sem við höfum farið í? Við munum halda áfram. Ég get lofað hv. þingmanni því að Framsóknarflokkurinn mun halda áfram að fjárfesta í menntun. Við höfum sýnt að við höfum getu og burði til þess. Mig langar líka til að nefna það að eins og hv. þingmaður gerir sér grein fyrir munum við taka tillit til þeirrar raunaukningar sem hefur átt sér stað bæði á framhaldsskólastiginu og háskólastiginu. Tölurnar tala sínu máli. Hér er geta, hér er þor og hér er kjarkur.

Virðulegi forseti. Ég tek eftir því að hæstv. ráðherra er tamt að vísa til þess sem þingmenn hljóta að gera sér grein fyrir og hljóta að skilja. En ég er ekki eini þingmaðurinn sem hér kemur upp og er einfaldlega að rýna í tölur. Hæstv. menntamálaráðherra vill tala um eitthvað sem áður hefur verið gert en hér erum við einfaldlega, og hæstv. ráðherra hlýtur að gera sér grein fyrir því, að ræða fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir. Tölurnar þar tala sínu máli og við hljótum að gera ráð fyrir að þær séu réttar. Þar er veruleikinn gagnvart framhaldsskólanemendum landsins ansi skýr. Ég hélt mig við skólana í fyrri ræðu því að þeir hafa lykilhlutverki að gegna í kreppuástandi. Þeir geta verið skjól nemenda og um leið sókn okkar út úr kreppunni. Ríkisstjórnin hefur verið iðin við að blása til blaðamannafunda með gleðitíðindum. Ráðherra fékk t.d. í nóvember síðastliðnum samþykkt í ríkisstjórn að fara í viðræður við Reykjavíkurborg um næstu skref í byggingu nýs þjóðarleikvangs og þar hefur verið stofnaður starfshópur. Ég velti því fyrir mér og hefði áhuga á að heyra það hjá hæstv. fjármálaráðherra hvernig fjármögnun þessa þjóðarleikvangs lítur út samkvæmt fjármálaáætluninni. Er leikvangurinn hluti af innviðauppbyggingu á þessum krepputímum? Hin spurningin varðar menninguna, listina og íþróttastarfið sem við vitum öll að hefur fengið að finna illa fyrir takmörkun og lokunum. Þar nefndi hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson 14% lækkun frá fjárlögum. Það eru köld skilaboð og nöpur. Ég hef miklar áhyggjur af menningarstarfinu og listastarfinu á þessum tímum. Það er staðreynd að þessar greinar eru meðal þeirra sem þyngstu byrðarnar bera vegna sóttvarnaaðgerða. Þær voru nauðsynlegar en þær eru þungar. Ég hefði viljað að stjórnvöld stæðu betur með þessum greinum og hefði viljað sjá einhverja framtíðarsýn og að við sæjum sóknarfærin og nýsköpun 

Virðulegur forseti. Af hverju erum við að fara yfir það sem við höfum gert og þá hækkun sem hefur átt sér stað? Það er vegna þess að við erum líka að segja að þegar við segjum að við séum að fara í stórsókn þá höfum við getað staðið við það. Það sama mun líka eiga sér stað núna. Við höfum farið í mikla undirbúningsvinnu, ég fullyrði það, vegna þjóðarleikvanga, bæði fyrir inniíþróttir og líka knattspyrnuna. Hún hefur aldrei verið komin jafn langt. Ég vil líka nefna að í þessari áætlun er tekið skýrt fram varðandi þá nemendur sem hafa komið inn í kerfið að að sjálfsögðu verður það fjármagnað áfram. Það er nefnt hérna sérstaklega. Við vitum að það hafa komið þúsundir inn í menntakerfið og þess vegna hefur ríkisstjórnin aukið framlög til þess. Þetta þekkja framhaldsskólarnir. Þetta þekkja háskólarnir og við höfum svo sannarlega staðið við stóru orðin. Við værum ekki með alla þessa nemendur í kerfunum okkar ef við hefðum ekki fjármagnað það með þessum hætti. Það munum við gera áfram. Framtíðarsýnin er auðvitað fólgin í því að fjárfesta enn frekar í menntun og menningu. Við höfum sýnt að við getum gert það og við munum gera það áfram í framtíðinni.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða fjármálastefnu fram í tímann. Ég vona heitt og innilega að það hafi bara verið hrein mistök hjá menntamálaráðherra þegar hún hóf ræðu sína í dag og kláraði án þess að nokkur einasta framtíðarsýn kæmi fram um menntun fatlaðra einstaklinga. Menntun er lykilinn að starfi og lífshamingju einstaklingsins. Stefna Sjálfsbjargar, landssambands hreyfihamlaðra, í menntamálum fatlaðra er í hnotskurn þessi, með leyfi forseta: „Strax og fötlunar verður vart hjá einstaklingi skal hefja greiningu, þjálfun og kennslu. Foreldrar fatlaðra barna skulu eiga kost á ráðgjöf. Allir skulu eiga kost á skólagöngu. Allar skólastofnanir skulu vera aðgengilegar fötluðum. Fatlaðir skulu eiga kost á námsefni/námsaðstoð og kennslu við hæfi. Sérskólar skulu vera í tengslum við aðra skóla. Möguleikar fatlaðra til menntunar/endurmenntunar séu tryggðir. Fötluðum sé tryggð náms- og starfsráðgjöf.“ Ég spyr hæstv. menntamálaráðherra: Hver er framtíðarsýnin í málefnum fatlaðra einstaklinga? Er hún skýr? Á að bretta upp ermarnar og sjá til þess fram til 2026 að koma þessum málum í það gott lag að við getum verið stolt af því kerfi og að fatlaðir hafi sömu aðstöðu og ófatlaðir til menntunar? Síðan vil ég líka spyrja hvort verið sé að tryggja og skoða aðstæður fatlaðra barna núna í Covid-faraldrinum vegna þess að röskunin hjá þeim hefur orðið gífurleg og í mörgum tilfellum er röskun á þeirra starfi erfiðari en fyrir aðra.

Virðulegur forseti. Það var reyndar mjög ánægjulegt í gær þegar við vorum að samþykkja nýja menntastefnu, að ein fyrsta og mikilvægasta stoðin þar byggir á því að það séu jöfn tækifæri fyrir alla. Ég vil upplýsa hv. þingmann um að í þessari farsótt höfum við á framhaldsskólastiginu lagt sérstaka áherslu á starfsbrautir og að fatlaðir nemendur geti komist í skólann. Það er mjög ánægjulegt að greina frá því að skólameistarar og rektorar í skólum þar sem starfsbrautir eru hafa alltaf lagt sérstaka áherslu á fatlaða nemendur á þeim yfir 100 samráðsfundum sem ég hef átt með skólasamfélaginu. Við höfum líka skoðað tækifæri og það hvernig við getum eflt nám sem tengist fötluðum börnum og ungu fólki vegna þess að sú umgjörð sem við búum fötluðum einstaklingum sýnir í raun og veru, myndi ég segja, hvernig samfélag við erum. Ef ekki er jafnt aðgengi allra að menntun í landinu er það ekki góður vitnisburður. Ég sem mennta- og menningarmálaráðherra hef lagt sérstaka áherslu á jöfn tækifæri allra og við höfum sett aukna fjármuni í menntakerfið og höfum sérstaklega verið að auka við í þessum málaflokki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir svörin og tek heils hugar undir það sem hún sagði og vona heitt og innilega að við séum komin með þetta í réttan farveg. Sennilega hafa sóttvarnaráðstafanir haft einna mest áhrif á menntaskólanemendur. Þarna eru mótunarárin lituð af sóttvarnaaðgerðum og mögulega kann þetta að hafa áhrif á líf þessara barna fram í tímann. Hefur ráðherra í hyggju að kanna hvaða áhrif röskun á menntaskólastarfi hefur haft á andlega líðan barna, félagslega mótun þeirra og námsframvindu? Telur ráðherra að ráðast þurfi í einhverjar aðgerðir á næstu árum til að koma í veg fyrir að þessi börn verði að týndum árgöngum seinna meir? Við vitum að Covid hefur valdið mikilli röskun hjá unga fólkinu okkar og börnum í menntakerfinu. Þess vegna þarf að vera skýr stefna um það hvernig eigi að taka á andlegri líðan þessara barna og líka hvernig við sjáum menntunina fyrir okkur í framtíðinni. Við vitum að nú er t.d. komið í óefni með samræmdu prófin. Við þurfum einhvern veginn að finna gullna meðalveginn í Covid-faraldrinum þannig að við getum gripið sérstaklega þá viðkvæmu sem eru í mestri hættu á að flosna upp úr skóla og eru þar af leiðandi í hættu á því að lenda í ógöngum í framtíðinni og verða jafnvel öryrkjar sem er ekki eftirsóknarvert í okkar samfélagi. Þess vegna ber okkur skylda til þess að reyna að sjá til þess að allir fái menntun og aðstoð til þess að geta menntað sig eins og þörf er á.

Virðulegur forseti. Við höfum lagt sérstaka áherslu á unga fólkið og verið að fjárfesta og auka fjármuni inn á framhaldsskólastigið og háskólastigið nákvæmlega út af því sem hv. þingmaður nefnir, þ.e. hvort við séum mögulega að tala um týnda kynslóð. Ég vil bara upplýsa hv. þingmann um það að við höfum staðið vaktina hvað þetta varðar alveg frá upphafi, bæði frá upphafi kjörtímabilsins og líka þegar Covid kom. Af hverju? Nákvæmlega út af því að við verðum að passa upp á að tækifæri séu til staðar. Við höfum opnað menntakerfið okkar og tekið á móti þúsundum inn í kerfin okkar þannig að við séum ekki með einstaklinga til framtíðar sem hafa einhvern veginn ekki fundið sig í kerfunum okkar og þess vegna höfum við farið í þessa fjárfestingu. Ég vil líka nefna að við höfum verið að fylgjast með brotthvarfi á framhaldsskólastiginu og eins á háskólastiginu. Við höfum farið í mikið samstarf við stúdenta og við rektora og skólameistara til að skoða nákvæmlega hver staðan er og það er ánægjulegt að greina frá því að brotthvarf hefur verið minna. Það er hins vegar svo að við áttum okkur á því, og auðvitað var gærdagurinn dæmi um það, að við erum að takmarka skólastarf og þá finnum við auðvitað að það reynir heilmikið á. Þess vegna höfum við verið að styðja betur við alla sálfræðiþjónustu og annað sem tengist því að styðja betur við menntakerfið okkar.

Virðulegi forseti. Fjármálaáætlun er stefnumarkandi áætlun um hvernig ráðuneytin hyggjast verja fjárheimildum málefnasviða með sem árangursríkustum hætti fyrir samfélagið. Dómsmálaráðuneytið ber ábyrgð á málefnasviðunum dómstóla, almanna- og réttaröryggi og réttindum einstaklinga, en þau tvö fyrrnefndu heyra að litlum hluta undir forsætisráðuneytið. Þegar horft er út áætlunartímabilið er um að ræða mjög óverulegar breytingar á útgjaldarömmum frá gildandi fjármálaáætlun og fjárlögum. Þetta á sérstaklega við um málefnasvið dómstóla og málefnasvið réttinda einstaklinga. Á málefnasviði almanna- og réttaröryggis er áfram gert ráð fyrir framlagi til að mæta stofnkostnaði við byggingu sameiginlegs húsnæðis fyrir alla viðbragðsaðila á höfuðborgarsvæðinu og greiðslur vegna þess framlengdar til ársins 2026. Eins og gerð var grein fyrir í núgildandi fjármálaáætlun er um að ræða húsnæði fyrir ríkislögreglustjóra og lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu, Landhelgisgæsluna, tollgæsluna, Neyðarlínuna 112, Slysavarnafélagið Landsbjörg og yfirstjórn Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins. Frumathugun verkefnisins er nú lokið og í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir fullri fjármögnun verkefnisins. Gert er ráð fyrir því að heildarstærð húsnæðisins geti orðið allt að 26.000 fermetrar og muni gerbreyta starfs- og vinnuumhverfi viðbragðsaðila á Íslandi til hins betra. Megináherslur ráðuneytisins síðustu árin að öðru leyti á málefnasviði almanna- og réttaröryggis hafa verið að auka öryggis- og þjónustustig í leit og björgun með skýrum markmiðum og mælikvörðum og koma á rafrænum flutningi gagna þvert á stofnanir réttarvörslukerfisins með áherslu á skilvirka og örugga þjónustuferla. Löggæslan hefur verið efld til muna á síðustu árum eða sem nemur 6,3 milljörðum kr. á árunum 2014–2019 á verðlagi hvers árs. Þar vega þyngst framlög vegna styrkingar á landamæravörslu á grundvelli Schengen-samstarfsins, að bregðast við auknu álagi á löggæsluna vegna fjölgunar ferðamanna, aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota í réttarkerfinu, efling aðgerða gegn skipulagðri glæpastarfsemi og efling aðgerða gegn peningaþvætti. Áfram verður haldið á þeirri braut sem mörkuð hefur verið og unnið að eflingu löggæslunnar í samræmi við samþykkta löggæsluáætlun. Þrátt fyrir frestun á kaupum á þremur nýjum þyrlum fyrir Landhelgisgæsluna hefur verið tryggt fjármagn til að hafa þrjár nýlegar og öflugar björgunarþyrlur í fullum rekstri Gæslunnar og mun sú þriðja bætist í flotann fljótlega upp úr næstu mánaðamótum. Hún kemur í stað þyrlunnar TF-LÍF sem þjónað hefur landinu með miklum ágætum í mörg ár. Með nýrri þyrlum og fjölgun þyrluáhafna hefur viðbragðsgetan aukist og stofnuninni gert betur kleift að sinna eftirlitshlutverki sínu. Þá er gert ráð fyrir að flugskýli Landhelgisgæslunnar á Reykjavíkurflugvelli verði stækkað og núverandi viðbyggingar rifnar. Þannig rúmi skýlin viðhald og geymslu á núverandi og framtíðarflugflota Landhelgisgæslunnar. Þá hafa aðstæður komið upp sem bregðast þarf við og er ekki gert ráð fyrir í fjármálaáætlun eins og kaup á nýju skipi Gæslunnar, Freyju. Megináherslur ráðuneytisins síðustu árin á málefnasviði réttinda einstaklinga hafa verið að styrkja rafræna innviði með því markmiði að bæta þjónustu við borgarana og nýtingu ríkisfjármuna með aukinni stafrænni málsmeðferð og gagnvirkri upplýsingagjöf. Þessu samfara er gert ráð fyrir að ráðist verði í endurskoðun á ferlum. Unnið hefur verið verkefni um stafræna réttarvörslugátt í ráðuneytinu síðustu misseri. Helstu áherslur verkefnisins eru gögn réttarvörslukerfisins verði aðgengileg stafrænt, þvert á stofnanir, með öruggum hætti. Mikil áhersla er lögð á að aðilar fái aðgang að öllum gögnum um leið og þau eru tiltæk og að lágmarka ferðir milli stofnana með því að bjóða örugga leið fyrir gögn og upplýsingar. Í fyrstu verður megináherslan á að gögn flæði á milli stofnana en síðar meir í kerfinu og er ætlað að veita yfirsýn og rekjanleika auk þess sem aðgangur verður fyrir ytri aðila kerfisins til þess bæði að senda inn og móttaka gögn og fylgjast með gangi mála. Þetta getur aukið traust á kerfinu til muna, stytt málsmeðferðartíma og gagnvirka upplýsingagjöf sem og auðvitað bætt nýtingu þeirra fjármuna sem eru í kerfinu. Þess má geta til gamans að réttarvörslugáttin, hefur verið tilnefnd til íslensku vefverðlaunanna í flokknum Verkefni. Það er því ljóst að eftir þessi verkefni er tekið og almennt litið á þetta sem mikið framfaraskref í íslensku réttarkerfi eins og aðrar stafrænar byltingar og þá miklu fjárfestingu sem er í þeim málum í þessari fjármálaáætlun.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir prýðilega yfirferð yfir þennan málaflokk. Ég hef nokkrar spurningar vegna þess að eins og í fleiri málaflokkum þá lítur ekki út fyrir raunaukningu á málefnasviði hæstv. ráðherra. Ég hef tekið eftir því að tækjakostur á Keflavíkurflugvelli hefur verið bættur mjög í kjölfar Schengen-úttektar og bætt þar úr. Það er hins vegar deginum ljósara að löggæsla á landamærum hefur verið undir miklu álagi undanfarið og verður svo fyrirsjáanlega áfram, ekki bara á meðan Covid stendur heldur líka eftir það. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún ætli sér, þótt þess sjái ekki stað í þessari fjármálaáætlun, að efla starfsemi á landamærum lögreglunnar og þá hvernig, ef ekki koma til auknir fjármunir. Mig langar líka til þess að spyrja hæstv. ráðherra, af því að hún minnist á að stækka eða byggja eigi við flugskýli Landhelgisgæslunnar á Reykjavíkurflugvelli, og nú er sú borgarstjórn sem nú ríkir í Reykjavík staðfastur andstæðingur Reykjavíkurflugvallar og vill þrengja að honum sem mest hún má: Er hæstv. ráðherra ekki rög við að leggja í miklar fjárfestingar við þennan flugvöll, við flugsækna starfsemi þegar borgarstjórn er jafn andsnúin og fjandsamleg flugvelli og flugsækinni starfsemi og raun ber vitni?

Virðulegi forseti. Aukning er ekki eini mælikvarðinn sem við eigum að hafa í fjármálaáætlun, heldur bætt þjónusta, hvað við fáum fyrir fjármunina og skýr forgangsröðun. Tæknibreytingar eru þess valdandi að við getum nýtt fjármunina betur og aukið þjónustu meira fyrir minna. Vegna þess að landamærin eru nefnd sérstaklega þá höfum við styrkt þau mál verulega, m.a. út af Schengen-úttekt sem fór fram 2017. Hún mun aftur fara fram á næsta ári, en við höfum lokið öllum þeim aðgerðum sem kveðið var á um þar. Svo verður tekið út hvort við höfum náð tilætluðum árangri á næsta ári. Þessu hefur verið verulega vel stýrt og forgangsraðað í þessi mál með því að veita stóraukið fjármagn í löggæsluna þar sem áherslurnar hafa verið, eins og fyrr segir, landamæravarslan, aðgerðaáætlun gegn kynferðisofbeldi, aðgerðir vegna fjölgunar ferðamanna og fleira. Varðandi Landhelgisgæsluna og skýlið á Reykjavíkurflugvelli þá er það deiliskipulögð lóð til að stækka flugskýlið og verður það byggt þannig að hægt verði að flytja það. En það er þó ljóst að Reykjavíkurflugvöllur verður þarna áfram um einhverja tíð þangað til nýr flugvöllur verður tilbúinn. Það er ekki hægt að bjóða Landhelgisgæslunni upp á það skýli sem nú stendur enda er það ófullnægjandi fyrir þann góða þyrluflota sem verður hér til taks um næstu mánaðamót.

Herra forseti. Ég tek mjög undir það með hæstv. ráðherra að Landhelgisgæslan þurfi betri aðstöðu til að sinna viðhaldi. Að vísu segir ráðherra að hægt sé að flýja af hólmi með skýlið ef þannig ber undir. En ég vona að þetta skýli verði frekar til að festa flugvöllinn og starfsemina þar í sessi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í annan málaflokk sem undir hana heyrir sem hefur verið mjög fyrirferðarmikill fjárhagslega, og það eru málefni útlendinga og hælisleitenda. Sá málaflokkur hefur farið mjög fram úr fjárheimildum undanfarin ár. Við erum í þeirri stöðu, Íslendingar, að taka á móti mun fleiri hælisleitendum og leitendum eftir alþjóðlegri vernd en næstu nágrannaþjóðir og munar þar heilmiklu. Þessar nágrannaþjóðir eru núna undir stjórn sósíaldemókrata, alla vega á tveimur stöðum, að herða mjög allar aðgerðir og herða á því að taka á móti færri flóttamönnum og þeim sem sækja um alþjóðlega vernd en áður, sem mun örugglega auka þrýsting á landamæri Íslands. Spurningin er þá: Finnst ráðherra eðlilegt að Íslendingar séu að taka á móti mun fleiri aðilum sem þarna undir falla en nágrannaþjóðir okkar? Þær hafa áratuga reynslu sem þær eru loksins að læra eitthvað af, virðist manni eftir því sem aðgerðir þeirra núna bera með sér. Hyggst ráðherra beita sér á einhvern hátt með lagasetningu til þess að hægt sé að taka á þessum málum þannig að bæði sé sómi að því fyrir ríkissjóð og einnig gagnvart þeim mannúðarsjónarmiðum sem þurfa að ríkja í málaflokknum?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Varðandi fjármunina sem fara í þennan málaflokk þá er þetta svolítið ófyrirsjáanlegt og erfitt að gera áætlanir fram í tímann um það hve margir leita hér eftir alþjóðlegri vernd. Það hefur verið tekin ákvörðun um að fjármagna samkvæmt raunútgjöldum í stað þess að ofáætla í fjárlögum og þess vegna er erfitt að áætla það til lengri tíma. Markmiðið hefur verið að gera vel og búa þannig um hnútana að við hröðum málsmeðferðinni. Það hefur okkur tekist með forgangsmeðferðarmálunum sem taka innan við mánuð núna í afgreiðslu. Okkur hefur tekist að stytta málsmeðferðartímann undanfarna mánuði. Hér liggur fyrir frumvarp í þinginu sem gerir regluverk okkar sambærilegra öllum löndum í kringum okkur varðandi ákveðinn hóp sem leitar eftir alþjóðlegri vernd. En við þurfum auðvitað að hafa það alveg á hreinu að þeir sem leita eftir alþjóðlegri vernd og eiga rétt á henni, eru að flýja ofsóknir eða ómannúðlega meðferð, hafa ekki vernd og fá hér efnismeðferð, munu fá alþjóðlega vernd ef þeir uppfylla þau skilyrði, sama hve margir það eru. Þannig að kerfið okkar þarf að vera í stakk búið til að takast á við þann hóp og sinna honum vel og svara honum fyrr. Það gerum við t.d. með þeim lagabreytingum sem ég hef lagt fram til að setja fleiri mál í forgangsmeðferð, þau mál sem almennt leiða til neikvæðrar niðurstöðu svo að við getum hraðað allri málsmeðferð og unnið með sóma að þessum málaflokki í allar áttir.

Herra forseti. Ég vil ræða málefni útlendinga, hælisleitenda og þeirra sem leita hingað til okkar eftir alþjóðlegri vernd, en væntanlega frá aðeins öðru sjónarhorni en hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson gerði. Ég sé nefnilega að í fjármálaáætlun sem við ræðum í dag eiga fjárframlög í málaflokkinn Réttur einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla dómstóla að standa í stað en undir þann málaflokk, málefnalið 10, heyra málefni útlendinga. Sömuleiðis kom fram í síðustu fjárlögum sem við ræddum hér að gert væri ráð fyrir því sama, að fjármunir sem ættu að fara í málefni útlendinga stæðu í stað. Í umræðu 7. október um fjármálaáætlun til ársins 2025 kom hins vegar fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra, ef ég fæ að vitna í það, með leyfi forseta, að það væri algerlega ljóst að hælisliðurinn, sem hefur verið tekinn frá Útlendingastofnun og er sérstaklega skilgreindur, hefði hækkað og þyrfti alltaf að hækka í fjáraukalögum í takt við aukna þjónustu. Við sjáum að á þessu ári og á síðasta ári er þjónustan meiri en gert hafði verið ráð fyrir þar sem fleiri aðilar bíða eftir niðurstöðu. Mig langar til að fá fram frá hæstv. dómsmálaráðherra: Hvar eru þeir fjármunir sem eiga að fara í þennan málaflokk? Og af hverju er engrar hækkunar að vænta, hvorki í síðustu fjárlögum né í fjármálaáætlun fyrir næstu fimm árin, hvort sem það væri þá til stofnunar sem heyrir undir hæstv. ráðherra, sem er Útlendingastofnun og þá fyrir aukna þjónustu, búsetuúrræði og húsnæði sem 

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan er þetta ófyrirsjáanlegur málaflokkur og erfitt er að áætla fyrir fram hve margir leita hingað. Á síðasta ári leituðu hingað talsvert færri en t.d. fyrir tveimur árum. Tekin hefur verið ákvörðun um að fjármagna samkvæmt raunútgjöldum, eins og hv. þingmaður nefnir, að hælisliðurinn hækki sérstaklega í fjáraukalögum ef á þarf að halda eins og bent var á. Það kemur inn í fjárauka eftir á ef vanáætlað var hversu mikla fjármuni þurfti til að standa undir þeirri þjónustu sem við bjóðum þeim upp á sem bíða eftir svari um alþjóðlega vernd. Þannig hefur þessu verið fyrir komið og mér sýnist það bara vera í lagi með þeim hætti. Erfitt er að áætla þetta en á sama tíma og við sjáum að hingað leituðu aðeins færri þá fengu t.d. fleiri alþjóðlega vernd í fyrra. Auðvitað þarf að aðlaga allan kostnað að þeirri stöðu, að hér fái þeir alþjóðlega vernd sem uppfylla þau skilyrði.

Virðulegi forseti. Fram kom í máli hæstv. dómsmálaráðherra hér áðan að hækkanir til löggæslumála mætti einkum rekja til aukinnar landamæravörslu, sem er náttúrlega óhjákvæmilegt, og svo aukinnar áherslu á að taka á kynferðisofbeldi, sem er líka óhjákvæmilegt en vissulega lofsvert. Ég hef áður átt orðastað við hæstv. ráðherra út af mönnunarvanda lögreglunnar og þá sérstaklega um dreifðar byggðir landsins þar sem margir íbúar þurfa að una við að langt er að leita til lögreglu, sem fullnægir eiginlega ekki lágmarkskröfum um það þjónustustig sem á að ríkja í hverju sveitarfélagi. Nú er fyrirhuguð stytting vinnuvikunnar og þá bætist við sérstakur vandi, þ.e. að með styttingunni blasir við að fjölga þarf lögreglumönnum og þegar er farið að auglýsa eftir þeim. Ég vil spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Hvar er fjármagnið sem á að tryggja að hægt sé að standa að þessari fjölgun? Þetta bar á góma í október síðastliðnum og í áliti meiri hluta var rætt um að þessu þyrfti að mæta en útfærslu vantaði. Ég spyr hæstv. ráðherra um það hvenær þeirrar útfærslu sé að vænta.

Virðulegi forseti. Þetta er rétt hjá hv. þingmanni en það eru líka skýr markmið í löggæsluáætlun um viðbragðstíma og um aðstöðu lögreglunnar um allt land. Löggæsluáætlunin er gríðarlega víðfeðm og tekur á öllum þessum þáttum til að gæta að fullri þjónustu allra hér við lögregluna. Það er auðvitað aðstaða fyrir lögregluna um allt land, viðbragðstími hefur verið að styttast og unnið er að þessu með skýrum hætti, eins og ég greindi frá í ræðunni. Það er líka eitt af áhersluatriðum með auknum fjármunum til lögreglunnar á síðustu árum. Það er rétt að verið er að fjölga lögreglumönnum vegna þessarar stöðu og sú fjármögnun mun koma úr almennum varasjóði fjármálaráðuneytisins. Það hefur verið tryggt. Verið er að vinna að útfærslunni með lögreglunni. Fyrir 1. maí mun liggja fyrir fullbúin útfærsla á þessum þáttum og þeim aukna kostnaði sem mun fylgja. Það sem vantar upp á eftir þá vinnu sem stendur yfir verður fjármagnað úr varasjóði.

Forseti. Um málefnasvið dómstóla segir m.a. að meginmarkmiðið sé að traust ríki til dómstóla. Helstu áherslur í fjármálaáætlun eru m.a. að styrkja rafræna innviði. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig þær áherslur ríma við að öll eigi að njóta réttaröryggis á Íslandi og traust ríki til dómstóla. Samkvæmt könnun Gallups, sem framkvæmd var 14. janúar til 15. febrúar 2021, sögðust 31% aðspurðra bera lítið traust til dómskerfisins og 23% hvorki mikið né lítið traust. Hlutfall karla sem báru mikið traust til dómskerfisins var 51% á móti 40% kvenna en 40% karla töldu sig þekkja vel til starfseminnar á móti 29% kvenna. Þá var einnig meira traust á dómskerfinu hjá háskólamenntuðum og þegar fjölskyldutekjur voru 1.250.000 kr. eða hærri. Það gefur augaleið að traust er meira þar sem fjölskyldutekjur eru hærri því að það kostar peninga að höfða dómsmál og það tekur gríðarlega mikla orku og þrek frá einstaklingum. Það eru mörg mál sem rata aldrei til dómstóla, annaðhvort þar sem einstaklingar telja sig ekki treysta dómstólum fyrir málinu eða þá að mál er látið daga uppi hjá lögreglu og því engin rannsókn til staðar svo að ekki er unnt að saksækja. Mig langar að spyrja hvernig þeir fjármunir sem eru eyrnamerktir dómstólasýslunni eigi að auka traust almennings á dómskerfinu.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé mjög margt sem þurfi að koma inn í myndina þegar við tölum um aukið traust á kerfinu. Eitt af því er eftirfylgni með aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota innan réttarkerfisins. Í þeirri eftirfylgni sem er reglulega farið yfir kemur t.d. fram að þrátt fyrir verulega aukinn fjölda mála sem koma á borð lögreglunnar og til héraðssaksóknara hefur gengið vel að hraða málsmeðferðartíma. Fyrir áramót voru það einungis tvö mál sem biðu afgreiðslu sem voru meira en ársgömul og það var ákveðinn áfangi að klára þau til að sýna fólki að kerfið virkar, að það þurfi ekki að bíða of lengi niðurstöðu sinna mála. Þau skipta líka máli öll þau frumvörp sem ég hef lagt fram hér, hvort sem það er til að taka á ofbeldisháttsemi sem varðar brot á kynferðislegri friðhelgi eða umsáturseinelti eða það frumvarp sem liggur í samráðsgátt um stöðu brotaþola. Ég bind miklar vonir við að allt styrki þetta og treysti trú fólks á kerfinu. Það þarf meira að koma til. Stöðugildum hefur fjölgað hjá lögreglunni til að takast á við þessi mál og málsmeðferðin hefur verið að styttast. Hv. þingmaður nefnir rafrænu innviðina, hvernig þeir hafi áhrif í þessu efni. Rafrænu innviðirnir munu veita fólki betra aðgengi að kerfinu, hraðari upplýsingar, meira gagnsæi og ég held að það verði til bóta og efli traust að fólk sjá hvar málið er í ferli, að það fái aðgang að gögnunum samstundis og geti fylgst vel með málinu. Ég held að það sé einn liður af mjög mörgum þáttum sem þurfa að koma inn. Eftirfylgni með aðgerðaáætluninni er stór partur af því sem og öll sú vinna og breytingar á lagarammanum sem styrkja réttarstöðu brotaþola ýmissa ofbeldisbrota. Ég held að þetta spili allt saman. Réttarvörslugáttin er eitt af því sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar en öll styrkingin sem almennt hefur farið til lögreglunnar í þessum málum er auðvitað til bóta. Ég veit að það er mikið verk fyrir höndum og það eru ekki bara þessi atriði sem munu treysta og tryggja trú fólks á kerfinu.

Forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Það er svo sem alltaf ágætt að spyrja í hvað peningarnir fara en ég vil aðeins spyrja út í það hvað telst vera réttlætanlegur sparnaður innan kerfisins. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson spurði einmitt í umræðum í haust hvort til stæði af hálfu hæstv. ráðherra að efla Útlendingastofnun með peningum til þess að stofnunin gæti betur sinnt hlutverki sínu og dregið úr umfangi þessa lista. Mig langar að spyrja aftur út í þetta í ljósi þess að nú liggja fyrir á þingi breytingar á útlendingalögum þar sem orðið „skilvirkni“ kemur mjög oft fyrir. Skilvirknin felur þó í sér að gera kerfið ómannúðlegra og geta hent fólki úr landi sem ekki hefur fengið einstaklingsbundið mat á aðstæðum því að kerfið er með lögunum að fá heimild til að segja einfaldlega: „Computer says no!“ - með leyfi forseta. Finnst ráðherra þessi áætlaða ómannúðlega meðferð á umsækjendum um alþjóðlega vernd vera réttlætanlegur fórnarkostnaður til að auka skilvirkni Útlendingastofnunar í stað þess að efla Útlendingastofnun svo að hún geti boðið upp á mannúðlega málsmeðferð og skilvirka fyrir einstaklingana sem þurfa á þjónustu hennar að halda?

Forseti minnir á að þingmálið er íslenska og hægur vandi er að þýða setningar sem slíkar, sem hér féllu.

Virðulegi forseti. Þetta er einfaldlega rangt hjá hv. þingmanni. Það fá allir í kerfinu okkar einstaklingsbundið mat. Allir fá einstaklingsbundið mat hjá Útlendingastofnun um það hvort þeir falli undir þá skilgreiningu sem varin er í mannréttindasáttmála Evrópu um að þurfa á alþjóðlegri vernd að halda sama hvort aðilar fá forgangsmeðferð eða efnismeðferð. Það er matið sem fer alltaf fram. Þegar talað er um fjármuni er alltaf hægt að fjölga og fækka lögfræðingum í samræmi við fjölda mála á hverjum tíma. Það er svigrúm í kerfinu til að aðlaga mannskap eftir þörfinni, eftir því hve margir leita hér að alþjóðlegri vernd. En ég er auðvitað ósammála hv. þingmanni hvað það varðar að það að orðið skilvirkni komi oft fram er ekki mælikvarði á frumvarpið sem slíkt. Í skilvirkni felst mikil mannúð. Það er mannúð í því að fólk sem fær hér alþjóðlega vernd fái svar fyrr og geti fyrr aðlagast íslensku samfélagi en það er líka mannúð í því fólgin að fólk fái svar og bíði ekki í óöryggi til lengri tíma þó að svarið sé neikvætt. Almennt eru þessi mál sem hv. þingmaður vísar til mál þar sem aðilar hafa fengið vernd annars staðar. Í frumvarpinu er gefinn kostur á því, sérstaklega með nýju ákvæði, að það fólk geti óskað eftir dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Það er ekkert Evrópuland með sambærilegar reglur og við og þess vegna höfum við séð gríðarlega aukningu á þessum hópi hér sem almennt leiðir til neikvæðrar niðurstöðu. Það að hraða málsmeðferð þeirra sem fá neikvæða niðurstöðu í kerfinu okkar er skynsamlegt til að bæta þjónustuna og hraða málsmeðferð þeirra sem fá jákvæða niðurstöðu en bíða allt of lengi í dag eftir þeirri niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Málsmeðferðartími hefur lengi verið í deiglunni og m.a. til umræðu í þessum sal. Nýlega fékk málsmeðferðartíminn á sig hið pólitíska kastljós þegar fréttir bárust af sérstöku verkefni af hálfu dómsmálaráðherra um vinnu við að rýna málsmeðferðartíma í efnahagsbrotamálum. Sú vinna er auðvitað af hinu góða og ekkert við hana að athuga. En þessi vandi á við um alla brotaflokka og það eru dálítið sérstök skilaboð að taka allt annan brotaflokk fyrir en þann sem mest hefur verið til umfjöllunar vegna þessa vanda. Það er nefnilega enn reglulega að gerast að dómar fyrir alvarleg kynferðisbrot séu mildaðir á áfrýjunarstigi vegna þess að málin hafa dregist í kerfinu. Allir armar kerfisins verða að hafa burði til að vinna hratt án þess að gefa afslátt af gæðum. Þessi vandi hefur mesta þýðingu í þeim málum þar sem þungir dómar falla, eins og t.d. í nauðgunarmálum og í málum sem varða kynferðislega misnotkun á börnum. Það er eðlilegt að horfa á alla þá brotaflokka sem þetta á við um. Efnahagsbrotamálin eru vissulega þar á meðal en sannarlega ekki ein. Kynferðisbrotamálin eru í forgangi innan kerfisins en engu að síður er þetta staðan. Margt gott hefur verið gert og ekki síst af kerfinu sjálfu, ferlar styttir o.s.frv. En vægari dómar bara vegna málsmeðferðartíma - þetta má ekki gerast í ljósi hagsmuna þar að baki, hagsmuna brotaþola og hagsmuna samfélagsins alls. Þetta er að gerast og er hluti af okkar veruleika í dag. Það er gríðarlega þungbært fyrir þolendur að bíða lengi eftir svörum og dómstólarnir eru meðvitaðir um mannréttindi sakborninga hvað þetta varðar. Sjálfstæðisflokkurinn hefur farið með þetta ráðuneyti í sjö ár og allan tímann hefur þetta verið staðan. Ég átti samtal um þetta við ráðherra við umræður um síðustu fjármálaáætlun og hef átt áður. 

Virðulegur forseti. Það er alrangt hvernig hv. þingmaður setur þetta upp. Það er einmitt málshraðinn í þessum málum sem hefur verið sérstaklega í forgangi allt frá 2018 þegar aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins var kynnt. Fyrsta verkið var að efla og fjölga stöðugildum. Það var fjölgað um 15 stöðugildi samanlagt á landsvísu og lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu fékk þau flest. Þetta hefur auðvitað verið í forgangi sérstaklega og þá líka afköst og árangur í því að stytta málsmeðferðartímann, m.a. með þessari fjölgun stöðugilda og ýmsum öðrum breytingum. Ráðuneytið hefur kallað reglulega eftir upplýsingum um málshraðann í þessum málum og það hefur komið í ljós að það hefur gengið vel að stytta tímann. Í stuttu máli er það mat embættanna að margt hafi áunnist síðan þetta viðbótarfjármagn fékkst og góður árangur náðst en álagið hafi þó aukist. Fjöldi mála hefur aukist og við höfum stundum séð hátt í 50% aukningu milli ára hjá embættunum, sérstaklega hjá héraðssaksóknara. Þar er mikil áhersla lögð á að mál séu afgreidd hratt og örugglega og með síðustu stöðu sem ráðuneytið fékk eru aðeins tvö mál sem bíða afgreiðslu sem eru ársgömul og öll önnur eru yngri. Ég er sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að stytta málsmeðferðartíma og það hefur verið í algjörum forgangi langt fram yfir aðra málaflokka oft og tíðum vegna þeirrar skýru aðgerðaáætlunar sem var sett fram undir forystu Sjálfstæðisflokksins í dómsmálaráðuneytinu sem hefur verið fylgt gríðarlega vel eftir síðustu ár. Við munum halda áfram á þessari braut. Við höfum meira að segja gengið lengra en aðgerðaáætlun kveður á um í lagasetningu, t.d. um umsáturseinelti og kynferðislega friðhelgi, en sérstaklega er rætt um mikilvægi þess að síðan verði farið að vinna frumvarp um kynferðislega friðhelgi, brot gegni henni, þannig að hér hefur árangur náðst. Við erum hvergi nærri hætt. Við vitum 

Forseti minnir hæstv. ráðherra og hv. þingmenn á tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra svörin, en ég skil ekki alveg orð hennar um að það sé alrangt sem hér kemur fram. Ég bendi hæstv. dómsmálaráðherra á að lesa nýlega dóma sem fallið hafa í Landsrétti. Ég er vel meðvituð um að margt gott hefur verið gert innan kerfisins. Ég er líka meðvituð um að málaþunginn eykst stöðugt og fólk þar vinnur vel. En staðan er sú að þetta gerist trekk í trekk og linnir ekki. Í dómum er gjarnan talað um að ákæruvaldið hafi ekki getað gefið skýringar á töfum, en svarið er ekki mikið flóknara en það að málin eru mörg og kerfið þarf á meiri stuðningi að halda. Við sjáum þetta reyndar víðar í kerfinu, t.d. hvað varðar afplánun. Dæmdir menn bíða mánuðum saman og stundum heilu árin eftir því að sitja dómana af sér. Svo dómar hafi tilætluð varnaðaráhrif þurfa menn að geta setið þá af sér sem fyrst. Við sjáum líka að dómar fyrnast. Hvað þýðir það? Það hefur þau áhrif að menn þurfa ekki að afplána dóma sem þeir fengu. Það er þess vegna sem hæstv. dómsmálaráðherra leggur nú fram tillögur um að auka samfélagsþjónustu sem tekur þá til allt að tveggja ára fangelsisdóma. Það er gert til að stytta boðunarlista í fangelsin sem lengst hefur verulega síðustu ár. Það eru meira að segja biðlistar af hálfu stjórnarinnar í fangelsin. Mér finnst þetta segja okkur að verulega sé farið að reyna á þanþol kerfisins. Svo það sé sagt þá er hugmyndin um samfélagsþjónustu góð og ég styð hana. En í þessu samhengi ræðst hún ekki að rót neins vanda heldur klippir hún aftan á allt of langan boðunarlista í fangelsi sem er orðinn svo langur að dómarar fyrnast bókstaflega. Þótt ég styðji hugmyndina um samfélagsþjónustu þá geri ég það í breiðara samhengi. Ég myndi vilja sjá að dómarar fái heimild til að dæma hana. En þetta finnst mér birta sömu mynd og við erum að tala um í tengslum við málsmeðferðartíma, að biðlistar eru raunverulegt vandamál.

Virðulegi forseti. Ég sagði að það væri alrangt að vegna vinnu við að hraða málsmeðferð í efnahagsbrotum væri verið að setja það í meiri forgang en málsmeðferð kynferðisbrota sem hafa verið í skýrum forgangi allt frá 2018 með nýrri aðgerðaáætlun. Ég sagði að það væri alrangt. Ég veit hver staðan er. Ég er að fullu upplýst um þá stöðu sem við viljum ekki sjá, að dómar verði vægari vegna kerfisins. Það er það sem við erum að ráðast gegn með auknu fjármagni í þessum málum. Það þarf bæði að ráðast að rót vandans en líka á halann og það erum við að gera varðandi boðunarlistann í fangelsi, mjög skýrar og afdráttarlausar tillögur um aukna samfélagsþjónustu, betri nýtingu á fangelsisplássunum okkar og náðun þeirra sem beðið hafa lengur en í þrjú ár og hafa ekki brotið af sér síðan, af því að í þeirri bið felst líka refsing. Við sjáum allt of marga dóma fyrnast, nokkra á ári, og þá eyðum við varnaðarsjónarmiðum sem við viljum hafa uppi við refsingar. Það er þess vegna sem ég hef lagst í þessa miklu vinnu, til að stytta boðunarlistann, og þó að það sé eftirávandi en ekki rót vandans þurfum við að gera hvort tveggja. Fangelsisplássið okkar í dag rúmar nokkuð vel þá sem dæmdir eru til refsingar á hverju ári, en afplánunarárum hefur fjölgað síðustu ár. Ég held að ég og hv. þingmaður getum verið sammála um að það þarf að fylgja vel eftir aðgerðaáætlun um bætta meðferð kynferðisbrota. Það þarf að gæta að málshraðanum og auka hann. Stafræn réttarvörslugátt verður eitt af því sem sérstaklega er fjallað um í þessari fjármálaáætlun. En síðan þarf líka að stytta boðunarlistann af því að það felst í því refsing að bíða. Þannig getum við lagað kerfið frá öllum endum.

Virðulegur forseti. Við fjöllum enn um fjármálaáætlun til 2026 og ég vil spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í það. Stefnt var að því að settar yrðu á rafrænar þinglýsingar. Mig langar að vita hvernig þeirri vinnu hefur miðað. Hefur sú vinna fengið forgang í ljósi þess hve gagnlegt það yrði að geta þinglýst gögnum rafrænt í stað þess að þurfa að mæta á staðinn þegar faraldurinn geisar? Í fjármálaáætlun haustsins kom fram markmið um að bæta málsmeðferðartíma fyrir dómstólum. Stefnt er að því að í ár verði meðferðartími í héraði 300 dagar og styttri en 12 mánuðir fyrir Landsrétti og styttri en 12 mánuðir fyrir Hæstarétti. Hver er staðan í dag og hefur Covid sett strik í reikninginn hvað þetta varðar? Hafa dómstólar lagt aukna áherslu á innleiðingu fjarlausna til að tryggja sóttvarnir og koma í veg fyrir röskun á starfsemi? Í fjármálaáætlun haustsins kom fram markmið um að fyrir árið 2025 verði viðbragðstími í útköllum í forgangsflokki innan við tíu mínútur. Einnig kom fram það markmið að fyrir árslok í ár liggi fyrir mælingar á viðbragðstíma í umdæmum landsins. Hver er staðan á því verkefni? Hafa mælingar verið framkvæmdar? Hver er staðan þegar kemur að mönnun? Hversu nálægt erum við markmiðinu um að fyrir árið 2025 verði útkallsökutæki laust og mannað til að sinna 90% tilvika í forgangsflokki F1 og F2 og 70% tilvika í forgangsflokki F3 og F4.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir að spyrja hér um rafrænar þinglýsingar. Ég held að ég hafi ekki spurt neinnar spurningar jafn oft í ráðuneytinu síðan ég kom þangað: Hver er staðan á rafrænum þinglýsingum og hvenær mun þetta gerast? Þetta mun auðvitað fela í sér gríðarlegan ábata fyrir samfélagið og þjónustuna sem við bjóðum upp á. Þarna erum við að sjá þjónustu sem getur stundum tekið nokkrar vikur í dag, vonandi oftast bara nokkra daga, styttast í nokkrar sekúndur með gríðarlegum ábata fyrir samfélagið í heild sinni sem getur numið yfir einum milljarði króna. Þetta er loksins að gerast á þessu ári. Það er byrjað að aflýsa rafrænt og aflýsingar eru 42% skjala. Nú eru bankarnir að tínast inn í það kerfi og byrja að nýta þessar rafrænu aflýsingar sem er aðfari og fyrsta skrefið í átt að fullum rafrænum þinglýsingum. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta sérstaklega. Þetta mun tryggja töluverðar umbætur fyrir almenning af því að núverandi kerfi er bæði frekt og þungt og biðin er oft löng og kostnaðarsöm. En þetta mun líka auka svigrúm sýslumanna í heild sinni og gefa þeim tækifæri til að forgangsraða öðruvísi. Það hef ég sýnt fram á með nýrri skýrslu sem mun liggja fyrir þinginu fljótlega um framtíðarsýn sýslumanna sem ég hef birt. Hv. þingmaður kemur inn á tvo aðra hluti varðandi málsmeðferð fyrir dómstólum sem er auðvitað sífelld áskorun. Covid hefur sett svolítið strik í reikninginn en hvað varðar löggæsluáætlunina er eftirfylgnin skýr. Við erum í mörgum tilfellum að ná þessu niður en ekki öllum. Það er ríkislögreglustjóri sem sér um þessa eftirfylgni og skoðar þetta reglulega og gerir þessar mælingar. Lögregluráð hefur líka komið sterkt þar inn sem við erum að lögfesta, vonandi fljótlega, með frumvarpi um breytingar á lögreglulögum þar sem samráð og samhæfing allra lögregluembætta á landinu hefur aukist verulega með þeirri ráðstöfun.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þessar upplýsingar. Ég tek heils hugar undir með henni um rafrænar þinglýsingar; það verður þvílíkt framfaraskref. Við vitum það öll sem höfum þurft, sérstaklega eins og það var áður fyrr, að standa í þessu sjálf. Sem betur fer er það ekki mjög algengt. En það er annað sem ég vona að sé líka í framtíðarsýn hennar og það er það sem við höfum áður tekist á um og varðar uppfærslu fjármuna í skaðabótalögum, þ.e. að tölur séu uppfærðar samkvæmt launavísitölu og endurspegli launastrúktúr og tekjur þeirra sem lenda í slysi þannig að þeir fái eins raunverulegar bætur og hægt er. Ég vona heitt og innilega að svo verði fljótlega. Ég vona, ef ráðherra verður áfram í ríkisstjórn, að þessu verði ekki frestað næstu fjögur árin. Það stóð til á þessu kjörtímabili að gera þetta en það virðist ekki hafa gengið eftir. Síðan er það gjafsókn fyrir þá sem standa höllum fæti og geta ekki barist við kerfið, bæði ríkiskerfið og tryggingafélögin; ég spyr hvort eitthvað sé verið að auka í það. Og svo er það hitt sem við höfum líka rætt: Hvernig gengur að sjá til þess að ekki sé hægt að finna persónuupplýsingar, mjög viðkvæmar sjúkraupplýsingar, í dómsorðum og þær séu ekki söluvara á markaði?

Virðulegur forseti. Uppfærsla fjármuna í skaðabótalögum. Verið hefur í gangi vinna við uppfærslu á skaðabótalögunum í heild sinni, bæði á þeim þætti sem og öðrum. Ég held að verkefnið sé að það endurspegli betur samfélag okkar, eins og hv. þingmaður nefnir varðandi launastrúktúr og annað, en líka varðandi réttindi og skaðabótaréttindi barna sem dæmi. Það er eitthvað sem við þurfum að skoða og hefur verið í vinnslu en hefur ekki náðst að klára og er heilmikil vinna. En ég bind vonir við það eins og hv. þingmaður, að slíkri yfirferð verði lokið innan tíðar. En töflurnar eru til stöðugrar endurskoðunar. Síðan er það persónuverndin, sem er afar mikilvæg í birtum dómum. Við höfum tekið birtingu dóma föstum tökum. Því verki er ekki lokið. Þar hefur bæði verið um að ræða reglusetningu og fræðslu. Brugðist hefur verið við þeirri stöðu ef aðrir en dómstólar birta dóma fólks og er slíkum aðilum tilkynnt um það ef öryggisbrestur verður á birtingu dóma, eins og þegar aðrar síður birta dómana. Þá er fólki tilkynnt um það ef öryggisbrestur verður og hafa þessir aðilar sem birt hafa dómana nú brugðist við slíkum tilkynningum og leiðrétt, sem er mjög mikilvægt og var ekki í lagi áður. Dómstólasýslan hefur birt skýrar reglur sem eiga að reyna að koma betur í veg fyrir þetta. Við verðum halda þessu stöðugt að dómstólunum og hefur mikið gerst bara undanfarið ár. Ég held að þessari breytingu varðandi öryggisbrest sé beint til einkafyrirtækja. Það er ekki nægilegt að laga vefsíðu dómstólsins heldur verður að gera það líka annars staðar þar sem hlutirnir eru birtir af því að við verðum auðvitað að gæta að persónuverndarsjónarmiðum og að persónuupplýsingar séu ekki rekjanlegar í dómum hvar sem þeir eru birtir.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér um þann hluta fjármálaáætlunar 2022–2026 sem snýr að heilbrigðismálum. Útgjöld til heilbrigðismála eru fyrirferðarmest allra málaflokka á tímabili þessarar áætlunar en þau nema 31% rammasettra útgjalda áætlunarinnar. Rekstrarframlög til heilbrigðismála hafa aukist mikið á kjörtímabilinu og verða framlög til rekstrar orðin tæplega 267 milljarðar kr. á árinu 2022. Fjárframlög vegna fjárfestinga, þ.e. framkvæmda, vega líka þungt í heilbrigðishluta áætlunarinnar og verða um 27 milljarðar árið 2022. Um 19 milljörðum kr. hærri fjárhæð verður lögð í fjárfestingar í heilbrigðiskerfinu á árinu 2022 en árið 2017 en sú aukning skýrist að stærstum hluta af framkvæmdum vegna byggingar nýs Landspítala við Hringbraut. Í Covid-19 faraldrinum hefur verið lögð áhersla á að verja innviði samfélagsins og vernda þann árangur sem náðst hefur á kjörtímabilinu í velferðar- og heilbrigðismálum. Þessi fjármálaáætlun markast einnig af þeirri áherslu. Því má í henni sjá áframhaldandi áherslu á styrkingu heilbrigðiskerfisins. Ég nefni nokkur atriði sem lögð er áhersla á í heilbrigðismálunum: a. NLSH: Bygging nýs Landspítala er risavaxið verkefni sem lögð er áhersla á að fjármagna í fjármálaáætlun. Á fjárlögum ársins 2021 renna 12 milljarðar til framkvæmda vegna verkefnisins. Samkvæmt fjármálaáætlun munu um 14 milljarðar renna í bygginguna árið 2022, rúmlega 15 milljarðar árið 2023 og svipaðar upphæðir árlega til ársins 2026. Samtals renna því rúmlega 70 milljarðar í byggingu nýs Landspítala á tímabili fjármálaáætlunar. Fram undan eru meiri umsvif í byggingarframkvæmdum. Uppsteypa meðferðarkjarna er hafin og verður samkvæmt áætlunum lokið árið 2023. Framkvæmdir við önnur hús á lóðinni eru í burðarliðnum, svo sem rannsóknarhús og tvö bílastæðahús. Það skiptir miklu að við höldum framkvæmdum við nýjan Landspítala áfram en nýbyggingarnar verða bylting í heilbrigðisþjónustu og munu gjörbreyta allri aðstöðu spítalans til hagsbóta fyrir starfsmenn, sjúklinga og aðstandendur b. Grensás: Næst má nefna viðbyggingu við Grensás sem einnig er fjármögnuð að fullu í fjármálaáætlun. Á fjárlögum ársins 2021 runnu 300 milljónir til undirbúnings viðbyggingar Landspítala við Grensás og 200 milljónir árið 2020. Verkefnið er löngu tímabært og mun bæta aðstöðu til endurhæfingar á Grensási til muna. Núverandi húsnæði er nær 50 ára gamalt og stenst varla nútímakröfur fyrir sjúkrahúsþjónustu. Gert er ráð fyrir rúmlega 30 endurhæfingarrýmum á tveimur sólarhringsdeildum og öll aðstaða verður til fyrirmyndar. Framkvæmdir við viðbygginguna eru fjármagnaðar í fjármálaáætlun en árin 2022–2024 eru 2,4 milljarðar eyrnamerktir framkvæmdinni sem kostar í heild samtals um 2,9 milljarða kr. c. Aðrar framkvæmdir: Einnig má nefna mikilvægar framkvæmdir á landsbyggðinni. Á Akureyri verða tvær heilsugæslustöðvar í stað þeirrar sem nú er og áformað er að byggja nýjar legudeildir við Sjúkrahúsið á Akureyri. Á Selfossi stendur yfir undirbúningur að viðbyggingu við sjúkrahúsið ásamt endurbótum á húsnæðinu og í Reykjanesbæ er hafinn undirbúningur að endurbótum á húsnæði Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja og byggja á nýja heilsugæslustöð. d. Greiðsluþátttaka sjúklinga: Hún lækkar um 800 millj. kr. á ári til ársins 2025 og hefur lækkað um 3,2 milljarða á tímabili fjármálaáætlunar. Árin 2020–2021 hafði greiðsluþátttaka sjúklinga verið lækkuð um 1,1 milljarð kr. og nemur lækkunin í heild því 4,3 milljörðum kr. frá og með árinu 2020. Það hefur verið mitt markmið að greiðsluþátttökuhlutfall íslenskra heimila af heilbrigðisútgjöldum verði sambærilegt því sem best gerist á Norðurlöndum. Árið 2018 nam hlutdeild íbúa Norðurlandaþjóðanna í heilbrigðiskostnaði 15,2% að meðaltali, sem eru nýjustu tölur sem til eru yfir Norðurlandameðaltalið. Samkvæmt fjármálaáætlun má ætla að hlutfallið á Íslandi verði komið niður í 13–14% árið 2025 og markmið okkar um sambærilegt greiðsluhlutfall og annars staðar á Norðurlöndunum því í höfn. Það verður gríðarlega merkur áfangi en lækkun greiðsluþátttöku er stærsta og mikilvægasta jöfnunaraðgerð sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur ráðist í á kjörtímabilinu. Loks vil ég nefna geðheilbrigðismál. Ég hef lagt mikla áherslu á eflingu geðheilbrigðisþjónustunnar en samtals hafa framlög til geðheilbrigðismála verið aukin um rúman 1,1 milljarð frá því að ríkisstjórnin tók við. Þessi hækkun hefur skilað sér í stóraukinni geðheilbrigðisþjónustu í heilsugæslunni og fullri mönnun geðheilsuteyma, svo að nokkur dæmi séu nefnd. Fjárframlög til geðheilbrigðisþjónustu hækka árlega um 100 millj. kr. árin 2022–2025 og í lok ársins 2026 verður hækkun til geðheilbrigðismála því orðin samtals 1.555 millj. kr. Þau atriði sem ég hef farið hér yfir í stuttu máli endurspegla áherslur ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili og væntanlega verða þær áherslur líka við lýði fram í tímann.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa snöru yfirferð. Í síðustu fjármálaáætlun voru veittir fjármunir til þess að bæta og stækka húsnæði vegna endurhæfingardeilda Landspítalans við Grensás. Ég heyrði vel hvað hæstv. ráðherra sagði hér vegna þess og það er mjög ánægjulegt að nú sé loks ráðist í þessar framkvæmdir og þær kláraðar. Það sem ég velti fyrir mér eru aðrar endurhæfingarstofnanir. Ég nefni Kristnes og Reykjalund og Hveragerði o.fl., þar sem endurhæfing felur í sér öll úrræði sem miða að því að fólk endurheimti andlega, líkamlega og félagslega færni eða að viðhalda færni fólks og fyrirbyggja frekari skerðingu. Endurhæfing byggist á virkri þátttöku sjúklings og þverfaglegu samstarfi fagfólks þar sem helstu fræðigreinar eru sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun, félagsráðgjöf, hjúkrun, læknisfræði, sálfræði og talmeinafræði. Endurhæfing er hluti af almennri þjónustu sjúkrahúsa en hún er einnig veitt á þessum endurhæfingarstofnunum og þess vegna dreg ég þær svolítið fram. Ég fagna því auðvitað að ráðast eigi í uppbyggingu og klára á Grensás. En ég er dálítið spyrjandi gagnvart þessum öðrum stofnunum sem gegna jafn miklu hlutverki og mér finnst slæmt ef við ætlum bara að hugsa til þess að byggja upp á einum stað umfram annan þegar við tökum allt landið undir.

Virðulegi forseti. Ég veit að við hv. þingmaður deilum áhuga á endurhæfingarþjónustu og uppbyggingu þar í kring. Í samskiptum okkar í þinginu hefur áður komið fram mikilvægi þess að setja raunhæfa endurhæfingarstefnu fyrir íslenskt heilbrigðiskerfi og aðgerðaáætlun á grundvelli hennar og það hefur verið gert. Þar á meðal er viðbygging við Grensás þar sem munu rísa 13 endurhæfingarrými í núverandi húsnæði legudeildar og 19 í nýbyggingu þannig að þau verða samtals 32. En þörfin fer ört vaxandi, eins og hv. þingmaður bendir á, samhliða miklum framförum í meðferð alvarlegra sjúkdóma og áverka. Húsnæðið á Grensás er nær 50 ára gamalt og stenst engan veginn nútímakröfur sem birtist í skorti á ýmiss konar grunnaðstöðu. Það hefur nú þegar farið fram mikill undirbúningur við frumhönnun og þar verður öll þjálfunaraðstaða og meðferðarrými til fyrirmyndar og uppbyggingin mun gjörbylta aðstöðu til endurhæfingar þar og þar með endurhæfingarþjónustu í íslensku heilbrigðiskerfi. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að nefna hlut Reykjalundar sem hefur að mörgu leyti verið ákveðinn burðarás í endurhæfingarþjónustu á Íslandi. Mér finnst afar mikilvægt að það sé aukið samstarf á milli Grensáss og Reykjalundar í endurhæfingarstefnunni sem við höfum nú samþykkt og hafið framkvæmd á en ekki síður þær aðstæður til endurhæfingar sem hv. þingmaður nefnir, bæði fyrir norðan og í Hveragerði. Þetta þarf allt að mynda eitt samfellt net en fyrst og fremst þarf hugmyndafræði endurhæfingar að vera partur af allri heilbrigðisþjónustu, allt frá heilsugæslu og í gegnum okkar flóknustu spítalaþjónustu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að hugmyndafræði endurhæfingar þarf að umlykja alla þá heilbrigðisþjónustu sem við bjóðum og þiggjum hér á landi. Mig langar aðeins að halda áfram með þessa spurningu. Þann 18. janúar síðastliðinn fékk ég þær upplýsingar frá hinni góðu rannsóknarþjónustu þingsins að samkvæmt svari frá Sjúkratryggingum Íslands hefðu 240 einstaklingar yngri en 67 ára verið á hjúkrunarheimilum árið 2020. Aldurinn skiptist svona: 21–30 ára var einn, 31–40 ára voru þrír, 41–50 ára voru 13, 51–60 ára voru 78, 61–66 ára voru 145. Þetta eru samtals 240 einstaklingar. Hvíldarrými eru sögð 72. Ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra, með tilliti til fyrri spurningar og svars, hvort og hvernig ætlunin er að koma til móts við þessa einstaklinga á komandi misserum. Er nægjanlegt fjármagn veitt til þeirra hjúkrunarheimila þar sem þessir 240 einstaklingar búa svo þau geti að fullu staðið að raunhæfri endurhæfingu, þar sem við segjum að hugmyndafræði endurhæfingar eigi að umlykja allt heilbrigðiskerfið?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að nefna sérstaklega til sögunnar þann hóp sem nýtur þjónustu hjúkrunarheimila og hjúkrunarrýma en er yngri en þau sem yfirleitt eru á hjúkrunarheimilum. Það er hópur sem þarf oftar en ekki mjög sérhæfða þjónustu og oftar en ekki þarf þjónustan líka að vera mjög einstaklingsmiðuð og oft mjög blönduð og þverfagleg. Við höfum verið með það markmið að útbúa sértæka endurhæfingu fyrir unga hjúkrunarsjúklinga. Þau verkefni eru í burðarliðnum og eru algerlega í samræmi við heilbrigðisstefnu okkar og endurhæfingarstefnu. Ég vonast auðvitað til þess að þau nái að líta dagsins ljós áður en þetta kjörtímabil er á enda ella verði þau alla vega komin á nægilega góða siglingu til að þau nái til hafnar óháð því hvernig kosningar fara. Af því að hv. þingmaður spurði um fleiri staði og almennt um umbúnað utan um endurhæfingu langar mig líka að nefna bakdeildina í Stykkishólmi. Við höfum verið að bæta aðstöðu þar sem hefur verið mjög sértæk og mikilvæg aðstaða fyrir sjúklinga með bakvandamál. Það hefur verið mjög ánægjulegt að geta tekið þátt í því að ráðstafa auknu fjármagni til þeirrar þjónustu.

Herra forseti. Fjármálaáætlunin lofar engu þegar kemur að nauðsynlegu fjármagni til reksturs hjúkrunar- og dvalarrýma um land allt. Að því leyti kemur ríkisstjórnin hreint fram, a.m.k. er engin aukning í málaflokkinn heldur er dregið úr á sama tíma og öldruðum fjölgar. Á sama tíma og miklu fjármagni er sóað í að láta fólk með færni- og heilsumat dvelja í dýrum sjúkrarýmum í stað ódýrari hjúkrunar- og dvalarrýma, óhentugum úrræðum fyrir þessa einstaklinga á síðustu árum æviskeiðs síns, er hjúkrunarrýmum fækkað á landsbyggðinni. Tökum dæmi: Á Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Hvammstanga er pláss fyrir 20 heimilismenn í hjúkrunar- og dvalarrýmum en fjármagn skorið við 14, rúmin standa auð. Á Hvolsvelli er ekki boðið upp á varanlega nýtingu rýma heldur bara bráðabirgðanýtingu fram á næsta ár en þá skal skorið niður um sjö. Hvers vegna? Jú, einfaldlega vegna þess að fjárhæð daggjalda sem fylgja einstaklingum í dvöl dugar ekki fyrir rekstrinum og þess vegna þarf að tæma rúmin. Því þarf að haga málum þannig að spara í rekstrinum með því að fylla ekki þessi rúm. Herra forseti. Í fjármálaáætlun segir að á árinu verði unnið að endurmati útgjalda vegna hjúkrunarþjónustu við aldraða í samvinnu heilbrigðisráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis. Þá komum við að niðurstöður Gylfanefndar sem greina skyldi raungögn um rekstrarkostnað hjúkrunarheimila því að allir rekstraraðilar hafa áratugum saman bent á að daggjöldin dugi ekki fyrir raunkostnaði. Skýrsla nefndar var send ráðuneyti fyrir hálfum mánuði og spyr ég, þar sem ég vænti þess að hæstv. heilbrigðisráðherra sé kunnugt um innihald skýrslu Gylfanefndarinnar: Má vænta þess að ríkisstjórnin heimili Alþingi að hækka framlög til hjúkrunarheimila við meðferð þessa máls hér á þingi eða munu rekstraraðilar áfram þurfa að hafa tóm rúm vegna vanfjármögnunar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Í fyrsta lagi, eins og hv. þingmaður veit, voru 1.350 millj. kr. til viðbótar samþykktar inn í rekstur hjúkrunarrýma á þessu ári til að geta bætt við 90–100 rýmum vegna brýnnar þarfar. Af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um skýrsluna sem Gylfi Magnússon var í forystu fyrir sýnist mér á mínu dagatali að það muni takast að halda skilafund fyrir páska eftir vinnu þessarar nefndar. Það er af heilum hug sem ég hef alltaf sagt að mikilvægt væri að greina raunkostnað við rekstur hjúkrunarheimila en um leið að horfast í augu við að þetta er ekki einfalt mál. Það er ekki eitt verð sem hentar alls staðar. Það er mismunandi hjúkrunarþyngd, það eru mismunandi rekstrareiningar. Það er mismunandi fjarlægð frá annarri þjónustu, hvort sem það er spítali eða heilbrigðisstofnun, heilsugæsla, hversu öflug er heimahjúkrun o.s.frv. Við höfum verið að ráðstafa auknu fé til heimahjúkrunar í góðu samstarfi, til að mynda við Reykjavíkurborg, og ég er sérstaklega ánægð með það samstarf vegna þess að þar höfum við verið samstiga í því að einhenda okkur í að bjóða fjölbreyttari úrræði til þess að fólk geti verið lengur heima. En skýrsla Gylfa Magnússonar og sú vinna var auðvitað fyrst og fremst hugsuð til þess að við værum með skýrari mynd af því hver raunverulegur kostnaður væri við rekstur hjúkrunarrýma.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Ég spurði hvort heimilað yrði að sett verði aukið fjármagn í málaflokkinn og ég vona að ég fái svar við því þar sem búast má við að Gylfanefndin sýni svart á hvítu að þetta hefur verið vanfjármagnað hingað til. Í síðustu fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, þessari sem ætlunin var að starfa eftir árið 2020–2024, var hjúkrunarþjónusta, svo sem hjúkrunarheimili, að lækka á fimm árum um 3,3% þrátt fyrir mikla fjölgun eldri borgara. Við getum ekki dregið saman í hópnum, eldri borgurum fjölgar. Það er staðreynd. Í þeirri áætlun sem nú er rædd, sem talað var um að væri óbreytt vegna þess að eftir hálft ár skuli gengið til kosninga, lækka framlögin aftur um rúm 4% þrátt fyrir að enn fjölgi öldruðum. Hvernig getur þetta átt sér stað? Heimaþjónustan er vissulega góðra gjalda verð en þegar fólk er komið með færni- og heilsumat þýðir það í raun að fólk getur ekki búið heima hjá sér heldur þarf þessa þjónustu annars staðar, á hjúkrunarheimilum. Þetta eru einstaklingar sem hafa lagt sitt af mörkum til samfélagsins og maður skyldi ætla að þeir ættu að eiga kost á að dvelja í heppilegu rými en ekki inni á sjúkrastofnunum, inni á Landspítala – háskólasjúkrahúsi sem ítrekað hefur bent á að útskriftarvandi komi í veg fyrir að hægt að sé að fylgja ýtrustu öryggis- og gæðakröfum. Hækkun ársins skýrist af byggingu rýma en ekki rekstri. Og af því að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur talað hér í pontu um að henni þyki vænt um ríkissjóð þá spyr ég aftur: Eigum við ekki einmitt að reyna að ráðstafa fé þannig að best fari, ekki í rúm á Landspítalanum sem kostar 150.000–200.000 

Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður tók eftir þá fór ég yfir það sérstaklega að við gerum ráð fyrir 1.350 millj. kr. á þessu ári einmitt til að fjölga hjúkrunarrýmum hér á höfuðborgarsvæðinu. Við gerum ráð fyrir 544 millj. kr. til viðbótar á næsta ári til reksturs hjúkrunarrýma, 250 millj. kr. á árinu 2022 til heimahjúkrunar þannig að við erum að auka þessa þjónustu. En af því að hv. þingmaður staldraði sérstaklega við framlög, eða spurði um það, til hjúkrunar- og endurhæfingarmála langar mig, til að varpa aðeins ljósi á stöðuna, að nefna þessar 300,8 milljónir sem komu tímabundið inn á árið 2021 og fóru í aukna hjúkrunarþyngd sem hv. fjárlaganefnd setti inn og allt sem hv. fjárlaganefnd setur inn er tímabundið, það er til eins árs, og skýrir að hluta til þann mun sem er á árinu 2021 og á árinu 2022. Það er hins vegar rétt, sem hv. þingmaður segir, að á seinni hluta fjármálaáætlunarinnar vantar að hluta til inn í rekstrarhlutann. Það er eitthvað sem heilbrigðisráðuneytið hefur ítrekað haldið til haga og við höfum haldið til haga við hv. velferðarnefnd. En ég vona að það geti farið saman, virðulegi forseti, að þykja vænt um ríkissjóð og líka að leggja sitt af mörkum til að ná saman heildstæðri stefnu til að sinna ört stækkandi hópi eldra fólks á Íslandi. Það er fólk sem á skilið bestu mögulegu þjónustu og fyrst og fremst þjónustu sem gerir fólki kleift að vera lengi heima, eins lengi og það sjálft kýs, með sveigjanlegum og fjölbreyttum úrræðum. Það er það sem við höfum lagt áherslu á á þessu kjörtímabili jafnframt því að byggja upp ný hjúkrunarheimili.

Forseti. Á sínum tíma þegar ég var mest að skoða heilbrigðismálin var fráflæðisvandinn á Landspítalanum að einum þriðja til kominn vegna skorts á hjúkrunarrýmum. Ég man ekki nákvæmlega tölurnar. En í samanburði við það hver staðan er í dag varðandi hjúkrunarrýmin, og svo bara almennt varðandi aðbúnað eldri borgara sem þurfa að vera á Landakoti o.s.frv., spyr ég hvernig þessu háttar, bæði almennt inn í framtíðina en líka í ljósi þess að það gæti komið bakslag. Það er ein sviðsmynd varðandi veiruna að hún stökkbreytist það mikið að virkni bóluefna minnki. Það getur haft raunveruleg áhrif á líf og heilsu eldri borgara í landinu. Það er einn þátturinn. Hinn þátturinn varðar þær sviðsmyndir sem heilbrigðisyfirvöld, sóttvarnayfirvöld, hafa verið að setja upp um þróun faraldursins, og hvaða áhrif þær hafa haft á þessa fjármálaáætlun. Gert er ráð fyrir því að til þess að fjármálaáætlun standist verði í kringum 700.000 ferðamenn að koma hingað á þessu ári og 1,5 milljónir á næsta ári, ef ég man það rétt. Tölurnar eru alla vega nokkurn veginn þannig. Ef þetta stenst þá stenst sá þáttur fjármálaáætlunarinnar en það gæti komið bakslag varðandi möguleikann á því að opna landið, varðandi það hvenær við náum að bólusetja og varðandi það hver ferðaviljinn verður í heiminum o.s.frv., sér í lagi í ljósi þess að nú eru að koma ný afbrigði sem eru meira smitandi. Þá næst hjarðónæmið ekki jafn hátt upp, veikindin verða alvarlegri, yngra fólk veikist og það hefur áhrif á samfélagið í heild. Að hvaða leyti hafa þær sviðsmyndir, sem sóttvarnayfirvöld hafa hjá sér, haft áhrif á fjármálaáætlun, sér í lagi þegar kemur að þeim þætti sem á að halda þessu á lofti, sem eru 700.000 túristar í ár og 1,5 milljónir á næsta ári?

Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þingmaður er mér algerlega sammála um það hversu ófyrirsjáanlegur þessi faraldur er og hversu oft og iðulega við höfum þurft að bregðast við á Alþingi. Þingið hefur í raun staðið saman eins og einn maður í því að fara í gegnum ítrekaðar fjáraukatillögur o.s.frv. aftur og aftur á árinu 2020 vegna faraldursins, vegna þess að við töldum til að byrja með að hann tæki miklu skemmri tíma en hann síðar gerði o.s.frv. Nú ári síðar erum við svo í raun og veru enn með mjög aðþrengjandi samgöngubann og ég held að ekkert okkar hafi órað fyrir því á hvaða stað við yrðum í dag. Að jafnaði höfum við brugðist við faraldrinum í gegnum sértækar aðgerðir vegna þess hversu snúið það er að setja faraldurinn inn í almennar áætlanir, þar sem við erum að tala um þennan hefðbundna rekstur, rammasett útgjöld og slíkt. Nú er fjármálaáætlun og auðvitað fjárlög sett þannig saman að þar er svigrúm. Það er ákveðið útgjaldasvigrúm, það er ákveðinn hluti fyrir ófyrirséð útgjöld. Við gerum ráð fyrir því að við getum komið fram með fjárauka eða að eitthvað gerist sem við gerðum ekki ráð fyrir. Mig langar til að segja, af því að hv. þingmaður vék sérstaklega orðum að því, hvað það er sem við sjáum við sjóndeildarhring. Nú erum við auðvitað að tala um ný afbrigði veirunnar sem við vitum ekki nákvæmlega hvernig haga sér. Við erum að tala um afbrigði sem smitast meira milli barna. Við erum að tala um bóluefni sem við vitum ekki nákvæmlega hvernig virkar á stökkbreytta afbrigðið o.s.frv. En ég held að það sem við komum til með að þurfa að skoða a.m.k., eða horfast í augu við, þó að ekki verði nema við fjárlagagerðina fyrir árið 2022, sé bóluefni á því ári.

Ég er sammála hæstv. heilbrigðisráðherra. Hún kom ekki beint með svör enda kannski erfitt að svara þessu, þetta var meira um hvernig samtalið hefur verið hjá sóttvarnayfirvöldum sem sjá mögulegu sviðsmyndirnar og hvernig það skilar sér til fjármálaráðherra og fjármálaráðuneytisins varðandi það hvort líklegasta sviðsmyndin sé að það komi 700.000 ferðamenn núna. Ég er svolítið að horfa á á hverju það byggir, byggir það á bestu upplýsingunum sem sóttvarnayfirvöld hafa núna eða bestu upplýsingunum þegar þetta var í vinnslu? Það er oft þannig að mál skila sér til þingsins og svo breytast hlutirnir og þeir breytast sérstaklega hratt núna. Er þetta bjartsýnni eða svartsýnni sviðsmynd, 700.000 ferðamenn á ári, miðað við nýjustu stöðuna í dag? Við erum náttúrlega að ræða þetta í dag og samþykkja í þinginu í dag þannig að það gæti þurft að breyta því eitthvað núna í ljósi nýrra atburða. Ég var persónulega orðinn tiltölulega bjartsýnn með ferðasumarið áður en upplýsingar um nýja afbrigðið bárust. Þegar slíkum smitum fer að fjölga verður lengra í hjarðónæmið og mögulega þarf að herða aðgerðir þegar kemur að börnum, sem hefur síðan gríðarleg ruðningsáhrif inn í allt samfélagið. Þetta skiptir því mjög miklu máli. Það er þetta sem ég spyr um, sviðsmyndir og stöðuna núna og hverju myndi þurfa að breyta í fjármálaáætlun í ljósi þeirra upplýsinga sem sóttvarnaryfirvöld hafa í dag. Svo var það aðeins um hjúkrunarrými, stöðu þeirra og hvernig þessi fjármálaáætlun færir okkur lengra í rétta átt. Þetta var einn þriðji af fráflæðisvandanum á Landspítalanum þegar ég skoðaði það fyrir þó nokkrum árum, þ.e. skortur á hjúkrunarrýmum. Hver er staðan í dag og hvert erum við að færa okkur með þessari fjármálaáætlun?

Virðulegur forseti. Það má segja að viðbrögð í fjármálaáætlun við faraldrinum séu í tveimur eða þremur skrefum. Fyrstu viðbrögð eru hin eiginlegu viðbrögð heilbrigðiskerfisins. Við þurfum að sinna sýnatöku. Við þurfum að sinna úrvinnslu sýna, við þurfum að vera með nægilega mikið af tækjum o.s.frv. og svo þurfum við að tryggja þjónustu Covid-göngudeildar og huga að mögulegum innlögnum, öndunarvélum og slíku ef faraldurinn fer á flug. Það er heilbrigðiskerfið okkar sem verður að bregðast við og við gerum alltaf ráð fyrir því að bæta heilbrigðiskerfinu okkar að fullu það sem það þarf að glíma við vegna Covid. Síðan erum við að tala um annars stigs áhrif, ef svo má að orði komast, þ.e. hverju við megum búast við að því er varðar ferðaþjónustu og annað. Það snýr ekki bara að stöðu okkar hér innan lands heldur líka að faraldrinum, hvernig hann gengur fyrir sig í löndunum í kringum okkur. Ég tek undir það, sem hv. þingmaður segir og bendir á, að forsendurnar breytast mjög hratt. Þinginu er fært allnokkurt verkefni vegna þess að ekki er nóg með að forsendur breytist hratt frá degi til dags heldur er okkur líka ætlað samkvæmt lögum að gera áætlun til margra ára. Eins og ég nefndi áðan í framhjáhlaupi vitum við ekki nema við verðum í þeirri stöðu að ári að þurfa aftur að bólusetja vegna þess að veiran muni koma með reglubundnu millibili, en við höfum þá kannski betri stjórn á henni. Ég held að það sé töluverð áskorun að fara í gegnum þetta. Af því að hv. þingmaður spurði líka um vandann hjá Landspítala varðandi útskriftir þá er hann samsettur og snýst um flæði innan húss en líka um það að hafa nægilega fjölbreytt úrræði; endurhæfingarúrræði, 

Virðulegi forseti. Á sama tíma og við rýnum fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026 er rétt að líta yfir farinn veg. Það mæðir mikið á okkar öfluga framlínustarfsfólki í heilbrigðisstéttinni vegna heimsfaraldursins og eiga þau hvert og eitt þakkir skildar fyrir sitt óeigingjarnan starf. En það er fleira sem mæðir á heilbrigðiskerfinu en bara veiran. Biðlistar eru stórt vandamál sem virðist hafa stækkað nokkuð á kjörtímabilinu. Ég nefni breytingar á framkvæmd krabbameinsskimana sem hafa verið í deiglunni. Það hefur þrengt að starfstækifærum sjúkraþjálfara og talmeinafræðinga. Ég vil líka nefna niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu sem Alþingi samþykkti með öllum greiddum atkvæðum en er ekki fjármögnuð. Ég sé ekki að þessi álitaefni eða vandamál séu nefnd eða tekin sérstaklega fyrir í fjármálaáætluninni og á þar við að það er enginn sérstakur kafli um það hvernig til stendur að fjármagna bætta þjónustu að þessu leyti. Í áætluninni er nokkuð fjallað um skipulag framkvæmda við nýja Landspítalann og mikilvægi þess að endurskoða skipulag fjárfestinga og framkvæmda til að tryggja skýra forgangsröðun og góða nýtingu fjármuna. Það er auðvitað mikilvægt og ég tek heils hugar undir það. En ég spyr: Ber heildarmyndin með sér að sérstök áhersla sé lögð á fyrirliggjandi vanda vegna biðlista og geðheilsu sem kórónuveirufaraldurinn hefur magnað upp? Þess vegna vil ég spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort og þá hvaða fjármagn verði sett sérstaklega í það núna að tækla biðlistavandann, eins og ég hef verið að fjalla um hér og kannski ekki síst í samhengi við niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu. Spurning mín til ráðherra er sem sagt: Er verið að setja sérstakt fé í það núna að tækla biðlistavandann innan kerfisins?

Virðulegur forseti. Ég verð að segja að ég er algerlega sammála því hversu mikilvægt það er að bæta geðheilbrigðisþjónustu í samfélaginu enda höfum við bætt inn í útgjaldaramma geðheilbrigðismála nálægt milljarði á ársgrundvelli á þessu kjörtímabili, auk þess 540 milljónum á árinu 2020 og aftur á þessu ári, sérstaklega vegna Covid. Það er mjög mikil efling geðheilbrigðisþjónustu á þessu kjörtímabili og öll geðheilsuteymin eru fullmönnuð. Ég veit að hv. þingmaður hefur sérstakan áhuga á því sem lýtur að samningum við sjálfstætt starfandi sálfræðinga og það hef ég líka. Mér finnst miður hvernig þingflokkur Viðreisnar hefur rætt þau mál vegna þess að það orðfæri að þessi samþykkt Alþingis sé ekki fjármögnuð er einfaldlega ekki samkvæmt staðreyndum málsins. Það sem Alþingi samþykkti var að hægt væri að ganga til samninga við sálfræðinga eins og aðra heilbrigðisstarfsmenn um heilbrigðisþjónustu sálfræðinga eins og annarra og það er algerlega sjálfsagt og eðlilegt að það sé gert. Það var gert í lögum um sjúkratryggingar, eins og hv. þingmaður veit. Ég lagði áherslu á það að ráðstafa strax á þessu ári 100 milljónum í að hefja þá vegferð að semja við sjálfstætt starfandi sálfræðinga. Þingflokki Viðreisnar hefur þótt einhvers konar aðhlátursefni og aðfinnsluefni að það skuli hafa verið gert og mér finnst það líka mjög niður og mér finnst það ekki góður málflutningur. Það verður að taka höndum saman 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin en verð að viðurkenna að ég átta mig ekki almennilega á því hvaðan hún kemur með sýn sína á málflutning Viðreisnar. Það liggur fyrir, eins og ráðherrann nefnir, að þessu hafa fylgt 100 millj. kr. Ég held að við áttum okkur báðar á því að það er engin veruleg upphæð sem raunverulega dugir til að ná því markmiði sem þingið var einhuga um að ná. Vissulega er rétt að ráðherra fékk með þessu heimild og við höfum ýtt á að hún notfæri sér þá heimild og fari að vilja þingsins að því leyti. En mig langar til að beina sjónum að kostnaðargreiningu í heilbrigðiskerfinu. Hæstv. ráðherra hefur unnið að innleiðingu svonefndrar DRG-kostnaðargreiningar við kaup á sjúkrahúsþjónustu og sambærilegri þjónustu sem veitt er í einkarekstri utan sjúkrahúsa, sem er mikilvægt skref til að tryggja skilvirkni og samræmingu í þjónustukaupum innan kerfisins. En vinnan hefur, eins og við þekkjum, tekið töluverðan tíma. Einn helsti ókostur núverandi kerfis er kannski skortur á gagnsæi. Sá skortur vinnur óhjákvæmilega gegn vinnu við að geta greint sóknarfærin okkar í að gera kerfið hagkvæmara. Á það hefur líka verið bent af hálfu sérfræðinga að núverandi fyrirkomulag kunni að hafa letjandi áhrif á framleiðni innan kerfisins, þ.e. að við séum í einhverjum tilvikum jafnvel að veita minni þjónustu en við gætum verið að veita. Þess vegna liggur á að koma á fót skýrara og gagnsærra kerfi. Mig langar í því sambandi til að spyrja hæstv. ráðherra tvíþættrar spurningar: Hvað líður ferlinu við innleiðingu þessarar kostnaðargreiningar og gætir áhrifa innleiðingar í fjármálaáætluninni sem við erum að ræða hér í dag?

Virðulegi forseti. Það fjármögnunarkerfi sem hv. þingmaður nefnir hér er verið að útfæra bæði fyrir Landspítala og Sjúkrahúsið á Akureyri núna. Gert er ráð fyrir því í heilbrigðisstefnu, og í raun í þeirri áætlun sem við erum að vinna samkvæmt, á allra næstu árum að innleiða DRG í alla heilbrigðisþjónustu og þar þurfum við auðvitað að hafa ítarlega kostnaðargreiningu, ekki bara í opinbera heilbrigðiskerfinu heldur líka í kerfinu sem hefur verið rekið samkvæmt samningum. Mig langar líka að nefna heilsugæsluna sem hefur verið með sérstakt fjármögnunarkerfi og hefur fengið töluverða reynslu hér á höfuðborgarsvæðinu og við höfum verið að skuggakeyra á þessu ári fyrir landsbyggðarheilsugæsluna. Þar erum við í raun að tala um að fjármögnunin sé þjónustutengd, þ.e. að hún endurspegli þá þjónustu sem verið er að veita en taki líka mið af mismunandi félagslegum þáttum sem snúast stundum um dreifbýl svæði, stundum um að félagsleg samsetning sé með einum hætti frekar en öðrum o.s.frv. Þetta hefur gefist mjög vel á höfuðborgarsvæðinu og við sjáum að það mun hafa mjög jákvæð áhrif á landsbyggðinni sömuleiðis. Þá sé ég fyrir mér a.m.k., og í samræmi við heilbrigðisstefnu og þessa áætlun sem við höfðum verið að leggja upp með, að öll heilbrigðisþjónusta verði bæði kostnaðargreind og fjármögnuð að mestu leyti í samræmi við þessi kerfi.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun fram til 2026. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún deili ekki með mér áhyggjum af biðlistum sem nú þegar eru og sem gætu sennilega, út frá nýjustu sóttvarnareglum, lengst töluvert, sennilega flestallir biðlistar sem eru nú þegar allt of langir. Ég spyr hvort hún sjái til framtíðar að hægt verði að taka á biðlistum, sérstaklega biðlistum til að komast á biðlista, t.d. vegna greiningar barna, það þarf fyrst að komast í greininguna og síðan á biðlista eftir því að komast í meðferð. Þetta gildir svo sem líka um eldri borgara sem eru í svipaðri stöðu upp á greiningar og að komast síðan í meðferð. Það segir sig sjálft að á meðan þetta ástand varir verður meira álag á t.d. sjúkraþjálfara. Hver er lausnin á því? Er því máli ýtt fram í framtíðina eða er virkilega verið að leysa það þannig að allir geti verið sáttir? Í því samhengi er auðvitað líka um að ræða talmeinafræðinga. Hefur hún ekki svolitlar áhyggjur af því að þetta kerfi sem við höfum verið með í Covid, að loka og opna, loka og opna, bitni illa á fólki sem er í endurhæfingu, fer í sund og alls konar? Það hlýtur að valda áhyggjum hvaða afleiðingar þetta hefur á heilbrigðiskerfið allt. Er eitthvað búið að kortleggja það hversu alvarlegt þetta verður og hvernig verður brugðist við því?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um þau áhrif sem Covid hefur, eins og ég skil hann, á heilbrigðiskerfið okkar og þá kannski sérstaklega þegar um er að ræða, eins og var í fyrra á tímabilum, að tilteknar valkvæðar aðgerðir séu óheimilar um langt skeið. Það hefur áhrif á fólk sem er að bíða eftir aðgerðum og við sáum það gerast. Hv. þingmaður bendir réttilega á að fólk er á biðlista eftir að komast á biðlista og það opnar augu manns fyrir því að biðlisti er yfir höfuð ekkert sérstaklega góður mælikvarði á það hver staðan er. Það getur verið fólk sem bíður eftir því að komast þangað en svo getur líka verið að fólk bíði á fleiri en einum stað og svo getur verið að fólk bíði og vilji svo ekki nákvæmlega það úrræði sem því býðst og vilji eitthvað annað o.s.frv. Við erum með allar mögulegar tegundir af biðlistum. Mín áhersla og hugsjón hefur svolítið verið sú að við þurfum að hafa miðlægan og gagnsæjan biðlista sem er þannig að fólk geti bara séð hversu löng bið er hér og hversu löng bið er þar. Það getur verið bið eftir liðskiptaaðgerðum eða öðrum aðgerðum, ég veit að hv. þingmaður hefur sérstaklega verið að hugsa um þær aðgerðir en ekki síður um geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn. Það er verið að undirbúa þessa miðlægu biðlista núna hjá embætti landlæknis og það hefur staðið yfir um hríð. Við höfum öll þurft að víkja okkur töluvert að öðrum verkefnum undanfarið eins og Covid-tengdum málum þannig að landlæknir hefur aldeilis verið upptekinn við það en ég býst við að sjá í einhverja svona miðlæga biðlista hjá embætti landlæknis von bráðar. Ég hugsa að það gerist áður en þetta kjörtímabil er að baki. Þá höfum við betra og öflugra stýritæki í þessu af því að það er það sem okkur vantar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svörin. Ég er innilega sammála henni að því leyti til að við þurfum að ná tökum á þessum biðlistum og við þurfum að hafa einhvern gagnagrunn sem tekur á biðlistum til að fara inn á biðlista og þá biðlista þar sem fólk veit kannski ekki hvort það vill fara í úrræðið eða vill fara eitthvert annað. En við erum með mjög góðan grunn, og það væri hægt að byggja upp svipað kerfi, og það er heilsuvera.is. Það er alveg frábær grunnur. Ég segi fyrir mitt leyti að það hefur auðveldað mér gífurlega að ná í bæði heimilislækni og við endurnýjun lyfja og annað sem ég þarf á að halda. Ég er að spá í hvort það væri hægt að hafa eitthvert eftirlit með þessu biðlistakerfi þar, hvort það gæti ekki einmitt passað þarna inn og hægt að halda utan um þetta? Það sem við höfum miklar áhyggjur af er hvað þetta Covid-ástand varir lengi. Vonandi verðum við komin í var seinni part sumars. En þá spyr ég mig, af því að við erum með yfirfulla spítala af eldri borgurum, eins og hefur komið fram, og það er dýrasta úrræðið: Sér ráðherra fram á að hægt verði að leysa þetta mál fljótt og vel vegna þess að eitthvað þarf að gera? Eins og hefur komið fram í umræðunni þá verðum við að finna auðveldari leið til að hjálpa og hjúkra okkar eldri borgurum en að hafa þá á sjúkrahúsi sem er bæði dýrt og óþægilegt kerfi og ekki á neinn hátt mannúðlegt að vera með fólk þar inni að óþörfu.

Virðulegur forseti. Ég vil sérstaklega þakka hv. þingmanni fyrir að nefna Heilsuveru vegna þess að eitthvað gott erum við að taka út úr Covid. Við sjáum hversu vel Heilsuvera nýtist fólki, bæði til að endurnýja lyf og til að tala við heilbrigðisstarfsfólk í gegnum spjallið. Það hefur gefist gríðarlega vel. Ég er mjög ánægð með þá uppbyggingu af því að hún hefur í raun og veru verið margföldun á þeirri þjónustu og hjálpar mjög mikið til við það að við þurfum ekki alltaf að leggja land undir fót til að tala við heilbrigðisstarfsfólk eða fá heilbrigðisþjónustu. Ég held að það sé líka hárrétt hjá hv. þingmanni að það miðlæga kerfi sem við erum að tala um hér varðandi biðlistana ætti mjög vel heima þar. Ég hef séð alveg gríðarlega flott kerfi hjá Norðmönnum þar sem við sjáum bara alla aðgerðastaðina listaða upp á einum stað og það er lifandi kerfi þar sem maður getur skoðað, hvernig biðröðin hreyfist á hverju sjúkrahúsi sem veitir tiltekna þjónustu. Þarna erum við til að mynda að tala um mjaðma- og hnjáliðskipti. Það held ég að sé mjög mikilvægt. Hv. þingmaður spyr um aldraða og ég þreytist ekki á að segja að ég held að það sé alveg óendanlega mikilvægt að við séum með fjölbreyttari, persónulegri og einstaklingsmiðaðri úrræði fyrir gamalt fólk. Ekki þannig að maður breytist í einhvern málaflokk þegar maður verður gamall heldur að maður fái þá þjónustu sem maður óskar eftir og manni ber inn á eigin heimili ef maður vill. Síðan byrji kannski dagdvölin sem stutt dagdvöl með tiltölulega einfaldri endurhæfingu og svo vaxi þjónustan eftir því sem maður vill og síðan komi kannski að hjúkrunarheimili þegar umönnunarþyngdin eða þjónustuþyngdin eykst. Þannig myndum við vilja hafa þetta og þess vegna höfum við verið að auka í þessi úrræði undanfarin ár. En við þurfum að gera enn betur.

Virðulegi forseti. Ég geri nú í stuttu máli grein fyrir fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026 varðandi þau málefnasvið sem heyra undir utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra; málefnasvið 4, utanríkismál, og 35, alþjóðleg þróunarsamvinna. Eins og þegar hefur komið fram er fjármálaáætlun lögð fram við óvenjulegar aðstæður. Gert er ráð fyrir að þau áhersluatriði sem kynnt voru við framlagningu síðustu fjármálaáætlunar haldi sér í öllum meginatriðum. Það er ekkert launungamál að við núverandi aðstæður er veruleg áskorun að takast á við fjölmörg verkefni og áherslumál utanríkisþjónustunnar innan þess ramma sem utanríkisþjónustunni er settur. Það hefur hins vegar tekist til þessa með því að sýna ráðdeild og sveigjanleika til að mæta nýjum áskorunum og óvæntum atburðum. Þess mun áfram gerast þörf á næstu árum við aukna hagsmunagæslu vegna EES-samstarfsins. Búast má við að verkefni tengd norðurslóðum verði fyrirferðarmikil á næstu árum og þarf að tryggja örugg og farsæl samskipti við Bretland, eitt mikilvægasta viðskiptaland okkar í álfunni. Þá stöndum við frammi fyrir nýjum ógnum í öryggismálum sem tengjast fjölþáttaógnum, ekki síst á sviði netógna. Forsenda þess að hægt sé að mæta örum breytingum í umhverfi okkar og sýna viðbragðsflýti er að hugað verði að auknum sveigjanleika opinbera kerfisins. Tímabilið sem við erum að ganga í gegnum hefur einnig sýnt mikilvægi öflugrar borgaraþjónustu og eins stöndum við frammi fyrir endurreisn íslensks efnahagslífs. Viðskiptavakt utanríkisráðuneytisins var formlega ýtt úr vör síðastliðið haust og unnið er að því að auka enn þjónustu við útflutningsgreinar með það að markmiði að skila auknum útflutningstekjum og skilvirkara markaðsstarfi erlendis. Varðandi einstaka þætti ber fyrst að nefna að gert er ráð fyrir að framlög til málefnasviðs 4, utanríkisþjónustu, lækki um liðlega 1,5 milljarða kr. á tímabilinu. Það skýrist að mestu leyti af því að framlög til uppbyggingarsjóðs EES lækka um rúman milljarð. Sjóðurinn er nú á seinni hluta samningstímabilsins og lækka framlög til hans í áföngum til ársins 2025. Almenn aðhaldskrafa nemur um 600 millj. kr. á tímabilinu. Niðurfelling framlaga til tímabundinna verkefna, t.d. formennsku Íslands í Norðurskautsráðinu og viðræðna við Breta vegna útgöngu úr ESB, skýra lækkun framlaga um liðlega 400 millj. kr. á tímabilinu. Á móti hækka framlög til ýmissa verkefna á tímabilinu, svo sem vegna formennsku í Evrópuráðinu og framboðs til framkvæmdastjórnar UNESCO. Þá er gert ráð fyrir 100 millj. kr. hækkun vegna útgjaldasvigrúms og að tímabundin skerðing framlaga árs 2021 gangi til baka. Einnig er gert ráð fyrir að tímabundin skerðing framlaga til Íslandsstofu gangi til baka og að framlög aukist í samræmi við betri afkomu um liðlega 200 millj. kr. Gert er ráð fyrir að samningsbundin framlög til stofnana Evrópuráðsins og Sameinuðu þjóðanna og vegna varnarmála aukist um liðlega 180 milljónir á tímabilinu í samræmi við áætlun um auknar þjóðartekjur. Virðulegur forseti. Ég sný mér nú að málefnasviði 35, alþjóðlegri þróunarsamvinnu. Mannréttindi, jafnrétti og sjálfbær þróun eru leiðarljós í þróunarsamvinnu Íslands í samræmi við framtíðarsýn heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra veröld. Lögð er sérstök áhersla á svið þar sem sérþekking Íslands nýtist sem best. Stofnaður hefur verið nýr samstarfssjóður við atvinnulífið um verkefni sem stuðla að atvinnusköpun og sjálfbærum hagvexti í fátækum þróunarríkjum í samræmi við ákall þar um. Utanríkisráðuneytið hefur nú hafið samstarf við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið og Tækniþróunarsjóð um styrki til verkefna sem hafa það að markmiði að skapa atvinnu í fátækari ríkjum heims á tímum Covid-19. Framlög til málefnasviðs 35 taka breytingum í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Þar er gert ráð fyrir að hlutfall heildarframlaga til þróunarsamvinnu hækki úr 0,32% árið 2021 í 0,35% árin 2022–2026. Þegar litið er til útgjaldaramma fjármálaáætlunar 2022–2026 kemur í ljós að tölur endurspegla ekki hækkun miðað við þróun vergra þjóðartekna og síðari hluta áætlunarinnar. Samkvæmt útreikningum utanríkisráðuneytisins nemur frávikið liðlega 2,3 milljörðum í lok tímabilsins. Um mistök er að ræða sem fjármálaráðuneytið hefur útskýrt og ég vona að það verði leiðrétt áður en reynir á það. Hærri framlög til þróunarsamvinnu á tímabilinu verða nýtt til að efla verkefni Íslands í tvíhliða samstarfslöndum, styrkja samstarf við atvinnulífið og frjáls félagasamtök ásamt því að bregðast við aukinni þörf fyrir mannúðar- og neyðaraðstoð. Jafnframt verður aukinn kraftur settur í að mæta skuldbindingum Íslands á sviði mannréttinda, kynjajafnréttis og umhverfis- og loftslagsmála. Virðulegi forseti. Meginverkefni íslenskrar utanríkisþjónustu verða hér eftir sem hingað til að gæta hagsmuna Íslendinga og íslenskra fyrirtækja erlendis. Utanríkisþjónustan er útvörður þjóðarinnar hvað varðar varnir og öryggi, utanríkisviðskipti og menningarmál. Þá gætir hún víðari hagsmuna með öflugu málsvarastarfi og framlagi í þágu sjálfbærrar þróunar og mannréttinda.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta yfirlit yfir fjármálaáætlunina. Það er vitanlega mjög stuttur tími sem við höfum til að ræða þessa hluti. Ég ætla að demba fram nokkrum spurningum eða vangaveltum. Í fyrsta lagi hef ég nokkrar áhyggjur af því að lækkun skuli vera í kortunum í ljósi þess að við munum þurfa að setja út alla öngla og öll net til að ná í betri og meiri viðskipti fyrir Ísland til að rífa okkur upp úr Covid-ástandinu. Ég held að utanríkisþjónustan muni þurfa að spila þar ákveðið hlutverk og því verður, held ég, eingöngu mætt með einhvers konar innanhússfærslum eða þess háttar. Ég hef líka áhyggjur af því, herra forseti, að þær tölur sem við sjáum hér stemmi ekki alveg við þá ágætu skýrslu sem ráðherra lét vinna, sem kallast Áfram gakk! Þar eru töluverðar pælingar og væntingar settar fram, framtíðarsýn að nokkru leyti, sem mér finnst ekki endurspeglast í áætluninni. Mér finnst þess vegna að við þurfum að fá svör við því hvort það sé örugglega tryggt að sú ágæta skýrsla og þær hugmyndir sem þar eru endurspeglist í þessari fjármálaáætlun. Síðan langar mig að spyrja ráðherra hvort ekki sé full nauðsyn á að gera ráð fyrir ákveðinni aukningu í utanríkisþjónustu þegar við horfum á þá staðreynd að við erum land sem er mjög háð utanríkisviðskiptum. Íslendingar eru einnig mjög duglegir að ferðast og halda út í ævintýri. Við höfum öfluga borgaraþjónustu, sem ráðherra minntist á, sem við getum verið mjög stolt af, en ég hef á tilfinningunni að utanríkisþjónustan þurfi að vaxa. Að mínu viti þarf lítið land, lítil eyja í miðju Atlantshafi, sem byggir allt sitt á alþjóðasáttmálum, alþjóðaumhverfinu og alþjóðasamstarfi, að eiga utanríkisþjónustu sem er í öfugum hlutföllum við stærð landsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu og góðar spurningar. Þegar hv. þingmaður spyr hvort það sé alveg tryggt að hagsmuna sé gætt miðað við einhverja fjármuni, sem er svolítið opin spurning, þá er náttúrlega erfitt að svara því. Hins vegar er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það eru ærin verkefni fram undan. Hann nefndi sérstaklega viðskiptamálin og ég kom aðeins inn á þau í ræðu minni, og sömuleiðis annað mikilvægt, sem er borgaraþjónustan. Við höfum lagt af stað t.d. með breytingu á lögum um Íslandsstofu, það þarf ekki bara að gera breytingar á lögunum til að gera hana skilvirkari heldur er hugmyndafræðin mjög skýr, þ.e. að reyna að samþætta þá þjónustu eins mikið og hægt er. Þýðir það að utanríkisþjónustan eigi að gera það sem Íslandsstofa gerir eða Íslandsstofa eigi að gera það sem utanríkisþjónustan gerir? Nei, það þýðir það ekki. En ég held hins vegar að þó að verkefni séu ólík sé enginn vafi á því að saman vinna þessar stofnanir betur, og þá með atvinnulífinu, heldur en ef verkefnin eru mjög hólfaskipt. Verkefni okkar á næstu árum, sem aldrei fyrr, jafnvel þó að við náum okkur hratt út úr þeirri stöðu sem við erum í núna, er að finna leiðir til að nýta fjármuni með eins góðum hætti og mögulegt er, það er alveg ljóst. Ég hef verið mjög ánægður með þá þróun sem verið hefur eftir að við breyttum lögum um Íslandsstofu. Samstarfið er miklu betra, það var svo sem alltaf gott en það er orðið miklu nánara. Ég held að hugmyndir sem við ætluðum að vera búnir að framkvæma en gátum ekki, t.d. að ráðuneytið og stofnunin væru á sama stað - ég held að það muni skila sér þótt erfitt sé að greina það í betri árangri í þessu starfi. En stóra málið er bara hvort niðurstaðan verður nákvæmlega sú sem hún er núna eða hvort hún þróast eitthvað á leiðinni, en það liggur alveg fyrir að við þurfum að nýta fjármunina afskaplega vel. En það sem ég kallaði eftir í ræðunni var að mér finnst vanta aukinn sveigjanleika í opinbera kerfið. Það kostar peninga að hafa ekki sveigjanleika í opinbera kerfinu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég vil byrja á að taka undir með hæstv. ráðherra; auðvitað þurfum við að hafa sveigjanleika í ríkiskerfinu og við þurfum líka að geta samþætt þær auðlindir, ef það má orða þannig, sem við höfum í kerfinu eða þá ferla og annað sem við getum gripið til. Um það deilum við ekki, held ég. En ég hef hins vegar áhyggjur af því, svona miðað við þau verkefni sem fram undan eru og miðað við þær væntingar sem við höfum sett okkur miðað við þá framtíðarsýn sem við höfum að við þurfum að stækka, víkka út og auka þá þjónustu sem utanríkisþjónustan veitir. Við þurfum að viðurkenna það. Ég held að við náum því ekki með því að samþætta og færa til innan húss eða milli stofnana. Ég held að við gerum það ekki. En eins og hæstv. ráðherra sagði þá verður það kom í ljós. Mig langar hins vegar spyrja, í ljósi þess að fram undan er mikil þörf á framkvæmdum við varnarmannvirki á Íslandi, ég man nú ekki alveg þá tölu en ég ætla að segja, til að vera svolítið varkár, að það séu alla vega einhverjir milljarðar ef ekki tugir milljarða sem óskir bandamanna okkar hljóða upp á. Er þá gert ráð fyrir því að Íslendingar standi við sinn hlut í þessari fjármálaáætlun eða er gert ráð fyrir að það komi öðruvísi inn eða síðar? Það er mjög mikilvægt að við förum í þær framkvæmdir sem þarna er talað um eins fljótt og auðið er, það er í rauninni skylda okkar. Síðan ætla ég bara að ítreka að það er mjög mikilvægt fyrir okkur að okkar ágæta og stórgóða utanríkisþjónusta, sem gerir í rauninni góða hluti hvern einasta dag miðað við stærð, að mínu viti, fái að vaxa, ég vil að það komi skýrt fram, vegna þess að staða Íslands landfræðilega, viðskiptalega, og þegar við horfum á það sem skiptir okkur mestu máli, þ.e. sáttmálana, er slík að við verðum að vera á tánum alls staðar.

Virðulegi forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni fyrir málefnalegt og gott innlegg. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að verkefnunum mun ekki fækka, það liggur alveg fyrir. Hv. þingmaður vísaði til varnarmannvirkjanna. Þegar komið hefur fram mótframlag frá Íslandi er það eitthvað sem hefur verið samið um og það hefur ekki verið samið um slíkt þótt hins vegar liggi alveg fyrir að endurnýjunarþörf er mikil og algjörlega ljóst að fara verður í slík verkefni og það verður gert. Þegar kemur að verkefnum og væntingum hefur sýn mín verið sú að ef maður ætlar að tala um hinn íslenska diplómat þá verður sá einstaklingur, sama hver það er, að gera miklu meira en kollegar hans í flestum öðrum löndum. Einhver kynni að segja: Er það ekki mjög ósanngjarnt? En þetta er bara það sem það þýðir að vera Íslendingur. Ef við ættum að alhæfa um íslenska diplómatinn þá hefur hann mun fjölbreyttari þekkingu og reynslu vegna þess að flæðið innan ráðuneytisins, þessa litla ráðuneytis, er svo miklu meira. Það er mjög algengt að fólk hafi starfað á ýmsum sviðum, í viðskiptamálum, varnarmálum og núna þróunarsamvinnunni. Hv. þingmaður hafði forgöngu um það sem ráðherra, og ég tel að það hafi verið mikið gæfuspor, að sameina þróunarsamvinnuna og utanríkisráðuneytið. Það hefur nýst okkur mjög vel, m.a. í borgaraþjónustuverkefnum. Núna erum við líka, vegna þess að þessi samþætting hefur náð fram að ganga, að nýta mannauðinn enn frekar. Ég held að verkefni okkar núna, ekki bara í utanríkisráðuneytinu heldur líka annars staðar, sé að leita leiða til að nýta þá fjármuni og þann mannauð sem er til staðar með betri hætti en áður hefur verið gert. Það er auðvitað eilífðarverkefni og ég hef beitt mér fyrir því en það verður enn þá meira krefjandi verkefni á næstu árum.

Virðulegi forseti. Mig langar til að tala aðeins við hæstv. utanríkisráðherra um Evrópusambandið. Ég ætla ekki að spyrja hæstv. utanríkisráðherra um afstöðu hans til Evrópusambandsins því að mér er kunnugt 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir bæði góða og skemmtilega ræðu. Þetta eru því miður ekki tröllasögur þegar kemur að lyfjamálum. Þetta er nákvæmlega endurtekning á því sem var með lækningatækin. Evrópusambandið setti okkur og Noreg á lista, og þó að útflutningsbannið sé ekki komið fram þá er þetta rammi utan um það, og það stenst ekki EES-samninginn að setja hugsanlega einhverjar slíkar takmarkanir. Það var mjög gott og við fögnum því að fá þessi snörpu viðbrögð frá formanni framkvæmdastjórnarinnar um að þetta eigi ekki að hafa áhrif á okkur en við erum þarna. Þetta var líka sagt við okkur síðast og síðan þegar hagkerfið fór að virka voru það Svíarnir, einhver samviskusamur embættismaður - eða ekki, sem stoppuðu lækningatækin til Noregs. Ég hef ráðfært mig við norska utanríkisráðherrann og við höfum af þessu miklar áhyggjur. Ég hef átt samtöl við fimm ráðherra í dag fyrir utan það að við erum búin að beita utanríkisþjónustunni, kalla sendiherra ESB til fundar og gerðum það strax þegar reglugerðin kom fram vegna þess að við höfum virkilegar áhyggjur af þessu og viljum fá þetta út af því að þetta er ekki í samræmi við EES-samninginn. Við eftirlátum engum að gæta hagsmuna okkar, þetta er pínulítill misskilningur hjá hv. þingmanni. Það sem við erum búnir að gera á þessu kjörtímabili er að stórefla hagsmunagæsluna gagnvart EES-samstarfinu og þar af leiðandi gagnvart Evrópusambandinu að stórum hluta. Við settum af stað ákveðna vinnu og tillögur sem hefur að stærstum hluta verið framfylgt og fela m.a. í sér að það eru fulltrúar allra ráðuneyta í Brussel að fylgjast sérstaklega með því hvað gerist á EES-vettvanginum á fyrstu stigum þegar við höfum mest áhrif á hagsmuni okkar. Þannig að við höfum svo sannarlega styrkt þann þáttinn enda ekki vanþörf á, því að það er enginn sem gætir hagsmuna okkar annar en við sjálf.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að það er enginn sem gætir hagsmuna okkar annar en við sjálf og ESB gætir líka hagsmuna þeirra þjóða sem innan þess bandalags eru, ekki þeirra þjóða sem utan bandalagsins eru eða þeirra þjóða sem eru í gættinni, ef svo má segja. Mig langaði hins vegar að nota seinni spurningu mína hér til að minnast aðeins á þróunarsamvinnu. Það er ánægjulegt og það er lofsvert að ekki sé verið að draga úr fjárframlögum í þróunarsamvinnu en við höfum talað fyrir því að stefna að því að ná 0,7% og meðan við höfum ekki náð því markmiði held ég að óhætt sé að segja að við stígum ekki nógu stór skref í þeim málum á næstu fimm árum. Mig langar til að spyrja hæstv. utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra hvenær við munum ná yfirlýstum markmiðum Sameinuðu þjóðanna.

Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir málefnalegar og góðar spurningar. Það er samt ekki þannig, og ég vona að hv. þingmaður taki því ekki illa, að Evrópusambandið sé himnaríki. Það er fullkominn misskilningur.  Varðandi þróunarsamvinnuna þá höfum við náttúrlega séð gríðarlega mikla aukningu. Ef við erum að tala um að einhver ríkisútgjöld hafi aukist hratt á undanförnum árum, fyrir utan heilbrigðismálin og félagsmálin, þá er það vegna þróunarsamvinnu. Þetta er mikil aukning á skömmum tíma. Það er mikilvægt að okkur gangi vel að nýta þessa fjármuni og það er margt sem má ræða út frá þeim forsendum, sem ég næ ekki að gera núna á þessum 30 sekúndum. Hvenær náum við upp í 0,7%? Síðast þegar ég skoðaði það vorum við í kringum eða yfir meðaltali OECD-ríkjanna og höfum verið að auka þetta jafnt og þétt. Ég held að það skipti máli í öllu að það snúist ekki bara um að við séum með tölurnar á blaði heldur líka um að við nýtum fjármunina eins vel og hægt er. Ég hef verið ánægður með þær áherslubreytingar sem hafa verið gerðar að undanförnu, m.a. að íslenskt atvinnulíf hefur, eins og atvinnulíf í öðrum löndum, tekið í auknum mæli þátt í þeirri samvinnu eins og kallað hefur verið eftir frá þessum ríkjum, 

Herra forseti. Ég ætla kannski að byrja á því að hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir að bregðast hratt við þeim rangfærslum sem áttu sér stað varðandi takmarkanir á bóluefnainnflutningi til Íslands á dögunum. Það er eiginlega orðið hvimleitt hversu mikið þarf að halda því að öllum aðilum, bæði hér á landi og í Evrópusambandinu, að við erum hluti af innri markaðnum, að við erum svo gott sem aðilar að Evrópusambandinu hvað þetta atriði varðar. En þá koma leiðindin: Í ljósi ræðu hæstv. ráðherra, sem fór svolítið meira yfir hvað hefur gerst undanfarin ár, sem er kannski bara ágætisframboðsræða en segir ekkert um það hvað standi til í þeirri fjármálaáætlun sem við stöndum frammi fyrir, og í ljósi þess að það er engin uppfærsla á markmiðum samkvæmt málefnasviðinu innan fjármálaáætlunarinnar, verð ég að spyrja: Er ekkert sem hefur gerst að undanförnu, t.d. á undanförnu ári, sem gefur tilefni til að breyta aðeins um stefnu, t.d. í þróunarsamvinnumálum þar sem er greinilega ný og rík þörf út um allan heim, t.d. í varnarmálum þar sem við höfum séð að þau atriði í varnarmálum sem við höfum verið að leggja áherslu á eru ekki endilega jafn rík og önnur atriði sem snúa t.d. að heilbrigði þjóðarinnar? Svo er kannski ekki síst hægt að tala um stuðning við utanríkisviðskipti. Það er ljóst að margt hefur breyst þegar fundir eru farnir að færast að verulegu leyti yfir á fjarfundaform sem býður auðvitað upp á ný tækifæri fyrir utanríkisþjónustuna að tengja saman íslensk fyrirtæki og erlenda aðila, kannski ekki síst í fjarlægari löndum. Það væri gott að fá einhverja framtíðarsýn frá hæstv. ráðherra nema hún sé kannski leyndarmál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og góðar spurningar. Það er rétt að við þurfum að gæta hagsmuna okkar þegar kemur að samstarfinu við Evrópusambandið. Við erum einmitt að okkar frumkvæði með fund í sameiginlegu EES-nefndinni á morgun vegna þess að við lítum á það sem skýrt brot á EES-samningnum að setja okkur á þennan lista og undir þessa reglugerð. Hvað á að gera? Hv. þingmaður nefnir nokkur mál. Aðeins varðandi þróunarsamvinnu: Hvað er verið að gera þar og hvað erum við að leggja áherslu á? Fyrir utan það að við höfum sett forgang á Covid-hjálp, ef þannig má að orði komast, höldum við áfram því starfi sem snýr að því að hjálpa fátækustu ríkjunum og tökum virkan þátt í stofnunum Sameinuðu þjóðanna, sem við höfum fengið mikið hrós fyrir - þó að það sé allt saman hlutfallslegt þá er það eitthvað sem munar um, við höfum verið að styrkja þessar stofnanir mikið. Við höfum komið með sérstaka mannréttindaáherslu í þróunarsamvinnuna og sömuleiðis höfum við, eins og þær þjóðir sem við berum okkur saman við, verið að nýta atvinnulífið, eins og ég nefndi hér áðan. Þetta er gríðarlega mikil breyting sem skiptir miklu máli. Við erum að stíga fyrstu skrefin í þessu af því að allt tekur þetta tíma en við munum halda þessu áfram. Varðandi varnarmálin þá horfum við á breytta öryggismynd og við höfum auðvitað þurft að bregðast við því, m.a. með framkvæmdum og viðhaldi á Keflavíkurflugvelli og annars staðar á landinu. En við erum í fyrsta skipti núna að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi, m.a. við NATO, þegar kemur að netógnum og fjölþáttaógnum eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel. Það er ærið verkefni og við stigum þetta stóra skref fyrir nokkrum mánuðum og munum fylgja því strax eftir. Varðandi utanríkisviðskiptin þá breyttum við lögum um Íslandsstofu og gerðum skipulagsbreytingar í ráðuneytinu. Hv. þingmaður nefnir fjarfundina, og þeir eru orðnir regla. Einn síðasta fund sem ég var á opnaði ég með fjarfundarbúnaði og þar voru leiddir saman aðilar frá Íslandi og Eistlandi, en það eru mörg önnur lönd sem við erum í þannig samstarfi við. 

Herra forseti. Þetta var ágætt. Þetta var kannski fyrst og fremst upptalning hjá hæstv. ráðherra á því hvað hefur verið gert. Ég er enn að bíða eftir að framboðsræðunni ljúki og við förum að tala um framtíðina, vegna þess að það er ljóst að það eru svo mörg tækifæri sem verða til í svona ástandi. Auðvitað er það rétt sem hæstv. ráðherra fór í gegnum varðandi breytingarnar, en horfum t.d. á þróunarsamvinnu. Við erum með mikil umsvif í nokkrum löndum, ekki síst í Úganda og Malaví. Þetta eru meðal fátækustu landa heims, sérstaklega Malaví, sem er iðulega neðst í GDP á heimsvísu. Það er ljóst að bólusetningar eru ekki jafn aðgengilegar öllum. Í fjölmiðlum í dag kemur fram að Ísland komi mögulega til með að græða á því ef Evrópusambandið vill ekki senda bóluefni út fyrir sín mörk fyrr en allir eru bólusettir þar. Ókei, gott og vel. Við erum aðilar að samkomulagi við Gavi um að reyna að tryggja að 20% af öllum framleiddum bóluefnum fari til þróunarríkja. En væri ekki tilefni til, þegar við erum farin að sjá fyrir endann á bólusetningarherferð okkar hér á landi, að við reynum að hjálpa þeim ríkjum sem við styðjum mest, að ná sínum eigin 100% í bólusetningu sem allra fyrst? Það væri t.d. framsýnt markmið. Varðandi utanríkisviðskipti er gott að heyra af því að það gangi vel með Íslandsstofu. Frábært. En hvenær ætlum við að fara að ráðast á nýja markaði með þá reynslu í huga sem við höfum öðlast á síðasta ári? Það eru enn margir staðir þar sem við höfum 

Virðulegur forseti. Ég held áfram í framboðsræðunum. Þegar ég segi frá því hvað við erum að gera þá er það vegna þess að við erum að byggja fyrir framtíðina og ætlum að halda því áfram. Við höfum lagt mikið í undirbúning vegna þess að við erum að fara í vegferð, við erum að fara í langferð. Það sem við gerðum strax og þessi faraldur kom upp var að forgangsraða í þróunarsamvinnu, það sem snýr að faraldrinum. Við höfum t.d. sett 500 millj. kr. í COVAX, sem er nákvæmlega þetta, þ.e. í bólusetningarátakið. Þessum hlutum lýkur ekki þar. Hv. þingmaður vísaði í Úganda og Malaví. Við erum líka að fara meira á vesturströnd Afríku, eins og til Síerra Leóne, og höfum sömuleiðis samstarf við Líberíu. Þessu verður haldið áfram, því miður eru endalaus verkefni. Að vísu var ég að tilkynna aukin framlög til Sýrlands af augljósri ástæðu. Það er af nógu að taka, en við höfum forgangsraðað nákvæmlega í faraldrinum af þeim ástæðum sem hv. þingmaður nefndi og ég ætla ekki að endurtaka. Það er mjög langsótt að við græðum á þessu útflutningsbanni Evrópusambandsins. Ég las þá frétt og get ekki skilið hvernig í ósköpunum menn geta komist að þeirri niðurstöðu enda eru það ekki góðar fréttir fyrir okkur, eins og ég fór yfir. En varðandi Íslandsstofu: Hún getur ekki verið eyland eða þá utanríkisþjónustan. Það verður að gera þetta með atvinnulífinu. Þess vegna setti Útflutnings- og markaðsráð, sem er búið að sameinast, þær áherslur sem það er með á erlendum mörkuðum. Það eru 400 aðilar sem koma að þessu. En það er ekki bara það, fyrirtækin voru spurð: Hvar viljið þið starfa? Því að hið opinbera getur ekki bara vaðið af stað ef atvinnulífið kemur ekki með. Hið opinbera selur ekki einn fisk eða nokkurn skapaðan hlut. Það er atvinnulífið sem gerir það. Við getum bara opnað dyr, en við verðum að gera þetta saman og við verðum að gera þetta með atvinnulífinu. Atvinnulífið lagði upp svæðin sem leggja á áherslu á og því er fylgt. Eftir því munum við vinna. Við verðum að gera þetta með atvinnulífinu. 

Herra forseti. Ég held að sá sem hér stendur og hæstv. utanríkisráðherra deilum þeirri skoðun að utanríkisþjónustan sé gríðarlega mikilvæg og það sé bráðnauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að reka öfluga utanríkisþjónustuna. Ég vil líka segja að hæstv. utanríkisráðherra hefur að mörgu leyti staðið sig vel að mínu mati. Við erum kannski ekki sammála um nokkra þætti í utanríkispólitíkinni, en ég ætla ekki að gera það að umtalsefni hér. Nú veit ég að hæstv. ráðherra er í nánu og miklu sambandi við bresk stjórnvöld. Mig langar að spyrja hvort hann hafi innt bresk stjórnvöld eftir því hvernig þau hugsa það ferðabann sem þau setja á Breta, að viðlögðum gríðarlegum sektum. En við stólum á það, eða höfum gert það, að hingað komi fjöldi ferðamanna, ekki síst frá Bretlandi. Það er heldur bagalegt ef Bretar mega ekki ferðast hingað. Það er því mjög mikilvægt að þetta sé skýrt. Síðan langar mig líka til að vita hvort hæstv. ráðherra hefur rætt það við bresk stjórnvöld, og velti því fyrir sér hér heima líka, hvort bólusetningarstefna Breta sé ekki of frábrugðin þeim kröfum sem við gerum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu og hlý orð í minn garð. Hv. þingmaður er hér með ágætisspurningar og vísar sérstaklega í það að hversu mikilvæg breska þjóðin er þegar kemur að ferðamennsku á Íslandi. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um mikilvægi þess að þeir hlutir gangi vel. Og ég vil kannski nefna, ég veit að hv. þingmaður er ekki þar, að margir halda að samskipti við útlönd fari öll í gegnum utanríkisráðherra en svo er ekki. Ég veit að það hafa verið samtöl milli ferðamálaráðherra hjá okkur og kollega hans í Bretlandi um þessi mál en ég geri ráð fyrir því með þetta ferðabann, og ég held að það séu allir inni á því, að það sé tímabundið. Eins og staðan er núna er ekki mikið að gerast í ferðalögum nema hjá þeim sem eru bólusettir, þeir hugsa sér kannski meira til hreyfings. Við sjáum að Bretar eru komnir með áætlun um það hvernig þeir ætla að létta hömlum. Þeir hafa hins vegar farið þá leið, miðað við mína bestu vitneskju, þetta er ekki á mínu borði, að bólusetja fyrst fyrri skammtinn og niðurstaðan var sú að það dregur gríðarlega mikið, hvort það var 80 eða 90%, úr líkum á því að viðkomandi veikist. Síðan kemur seinni skammturinn seinna. Ef ég hef skilið málið rétt, virðulegur forseti, þetta er ekki beinlínis á mínu borði, þá hafa Bretar nú þegar gert, og gerðu það á sínum dekkstu dögum, tímasetta áætlun um það hvernig þeir ætla að aflétta allra handa takmörkunum og miða við bólusetningaráætlun sína, sem hefur eftir því sem ég best veit gengið vel og þeir eru komnir með hátt hlutfall bólusettra þar í landi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svarið og ítreka að það er auðvitað mjög gott að nýta hin góðu sambönd sem ég þykist vita að hæstv. ráðherra hafi við bresk stjórnvöld af ýmsum ástæðum. Mig langar í síðari umferð að inna hæstv. ráðherra eftir því, af því að það skiptir líka svo miklu máli þegar við erum að reyna að tala um framtíðina, hvernig viðræðurnar við Breta gangi um samskipti Íslands og Bretlands eftir Brexit. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur mikla trú á því að það felist gríðarleg tækifæri í því fyrir okkur Íslendinga að Bretar hafi farið úr Evrópusambandinu. Þess vegna langar mig í fyrsta lagi að inna hæstv. ráðherra eftir því hvernig þeim samningum miði. Í öðru lagi hvort það sé búið að gera sviðsmynd eða spá um það hvernig ramminn um viðskiptin mun verða og hvaða áhrif það mun hafa á viðskipti milli landanna tveggja. Og jafnframt, af því að það skiptir máli fyrir efnahag okkar og hvernig utanríkisviðskipti okkar koma til með að þróast, hvort ráðherra sé staðfastlega þeirrar skoðunar enn þá að þarna séu mjög víðtæk tækifæri sem séu að raungerast. Hefur það sem hefur verið að gerast í Bretlandi og í samskiptunum við Evrópusambandið o.s.frv., eitthvað breytt þeirri hugmynd ráðherrans? 

Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir málefnalega og góða ræðu og góðar spurningar. Varðandi skuggann þá held ég að við verðum bara að segja eins og er að skugginn sem hefur verið er í rauninni samskipti Breta og Evrópusambandsins. Það snertir alla þá sem búa í Evrópu. Það hefði mátt vera meiri metnaður í niðurstöðunni þegar kom að samningum þeirra á milli og það hefur flækt stöðuna. Það er enginn vafi á því. Það að þetta tók allan þennan tíma gerði það að verkum - það er að vísu kannski ekki hægt að segja að við séum í tímahraki vegna þess að við erum búin að treysta okkar kjarnahagsmuni með bráðabirgðasamningi - en ef við komum að EFTA-löndunum þá hafa Norðmenn verið í tímaþröng. Við höfum ekki litið svo á að við séum í tímaþröng. En tækifærin eru alveg augljós og það er ekki bara ég sem hef vakið athygli á því. Bæði formaður og fyrrverandi varaformaður í flokki hv. þingmanns talar sömuleiðis um tækifæri sem eru augljós t.d. þegar kemur að sjávarútveginum, en auðvitað eru þetta síðan samningaviðræður. Almennt í öllum okkar fríverslunarviðræðum þá höldum við varðstöðu, eins og önnur EFTA-ríki, þegar kemur að landbúnaðinum en við viljum sækja fram í öðru, sérstaklega í sjávarútveginum, og menn þurfa að finna eitthvert jafnvægi í því. En það er enginn vafi að tækifærin eru þar. Sömuleiðis er sú sameiginlega framtíðarsýn sem við skrifuðum undir við Breta, eftir því sem ég best veit ein þjóða, um miklu meira en bara viðskipti, það eru tækifæri í því að raungera það en menn þurfa auðvitað að fylgja þeim hlutum eftir. Þannig að ég hef ekkert legið á þeirri skoðun. Þetta eru líka okkar hagsmunir. Ég sagði það frá fyrsta degi að ef það verða viðskiptahindranir í Evrópu og í þessu tilfelli milli Bretlands og Evrópusambandsins, en margt bendir til þess að þau samskipti verði alla vega ekki góð eins og þau voru áður, 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun og nú er til svara hæstv. utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra. Talsvert hefur reynt á alþjóðlegt samstarf í faraldrinum. Þar ber helst að nefna bóluefnasamstarf ESB og EES. Margir eru óánægðir með árangurinn af því samstarfi og telja að þar hafi ESB misst boltann. Í gær átti sér stað furðuleg uppákoma, eins og við höfum rætt hér, um það þegar kynnt voru áform ESB um að takmarka útflutning bóluefnis til landa utan ESB og er Ísland á þeim lista sem ESB birti. Stjórnvöld, bæði þar og hér, hafa fullvissað okkur um að þetta eigi ekki að koma að sök og hafi ekki áhrif á bóluefnadreifingu frá ESB til Íslands. Þá eru kannski eðlilegar spurningar: Hvað myndi gerast ef Ísland tryggði sér aðgang að öðru bóluefni, t.d. Sputnik frá Rússlandi? Myndi ESB koma í veg fyrir flutning þess frá ESB-löndum til Íslands? Ég veit ekki hvort það myndi yfir höfuð fara í gegnum ytri landamæri ESB, en kannski myndi það koma fyrir. Telur ráðherra að ESB bregðist rétt við á tímum sem þessum með því að takmarka útflutning bóluefna? Telur ráðherra það forsvaranleg vinnubrögð af hálfu ESB að gæta þess ekki að undanskilja EES-löndin frá umræddum aðgerðum? Eða er ESB bara í allsherjarfýlu yfir eigin klúðri og hugsar með sér að það þurfi að sparka í einhvern og ákveður að sparka í Ísland? Staðreyndin er sú að ESB hefur klúðrað bóluefnamálum algerlega og virðist vera að reyna að koma því klúðri yfir á aðra með einhverjum furðulegum uppákomum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu og góðar spurningar. Aðalatriðið er þetta, og ég hef lýst því margoft yfir á þeim stutta tíma sem liðinn er, frá því að þetta mál kom upp - hv. þingmaður vísar til þessarar reglugerðar - að sendiherra ESB var um leið kallaður upp í utanríkisráðuneyti og mótmælum okkar komið á framfæri, sömuleiðis í Brussel. Ég hef átt samtal við sjö ráðherra þar sem ég hef komið þessum skilaboðum áleiðis. Annars vegar höfum við borið saman bækur okkar, ég og norski utanríkisráðherrann, enda á sama báti, en síðan hef ég talað við sex ráðherra sem eru í Evrópusambandslöndunum, vinaþjóðum okkar, til að koma mótmælum okkar á framfæri, því að við teljum að það sé brot á EES-samningnum að hafa okkur inn á þessum lista. Ég hef sagt að þetta sé ekki boðlegt, notað það orð. Mér finnst það lýsa þessu ágætlega án þess að vera of stóryrtur. Ég held að hv. þingmaður og allir sem fylgst hafa með ummælum mínum viti hvaða þunga ég legg í þetta. Mér þykir það alls ekki boðlegt að þessi leið sé farin og við förum fram á það að þessari reglugerð sé breytt. Þær þjóðir sem eru í Evrópusambandinu sækja sér misjafnlega mikið bóluefni sjálfar eftir öðrum leiðum og við Íslendingar þurfum auðvitað að gæta okkar hagsmuna líka. Það er bara þannig. Þegar kemur að bóluefnum þá eigum við að gera allt hvað við getum til að þjóðin verði bólusett eins hratt eins og mögulegt er. Við höfum svo sannarlega staðið við okkar plikt þegar kemur að þessu samstarfi. En við sjáum hvað er að gerast annars staðar og við hljótum að taka mið af því.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir svörin. Ég verð að segja að ég er innilega sammála honum. Mig langar líka að spyrja út í hvort hann hafi verið í samtali og samskiptum t.d. við utanríkisráðherra Nýja-Sjálands, fengið upplýsingar um þá frábæru stöðu sem þeir hafa haft í Covid-faraldrinum og þann frábæra árangur sem þeir hafa náð. Það er nefnilega merkilegt að þeir náðu þeim árangri með því að vera mjög stífir á sóttkví og fylgja því fast eftir að fólk væri inni í 10 daga, held ég, frekar en í 14 daga. Þeir gátu dansað í veirufríu landi á meðan við vorum algjörlega upp að öxlum í veirunni og erum núna búin að missa tökin á þessu aftur. Svo er líka spurning um Ísrael, vegna þess að þeim hefur líka gengið ótrúlega vel og eins Bretum. Eftir að Bretar komust út úr fangelsinu hjá ESB hefur þeim gengið ágætlega. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort ekki sé kominn tími til að við snúum okkur frekar að þeim og lærum af þeim, hvernig á að gera, vegna þess að við sjáum að Evrópusambandið er í einhverju fýlukasti, enda kannski ekki að furða vegna þess að við þurfum ekki nema að horfa til Frakklands, sem er innan Evrópusambandsins, hvernig ástandið er þar, til þess að átta okkur á því að það virðist ekki standa steinn yfir steini í bóluefnamálum hjá Evrópusambandinu og hefur ekki gert. Það er óþolandi að við skulum aftur verða fyrir hótunum, fyrst í sambandi við öndunarvél á sínum tíma og nú þetta, í sambandi við bóluefni. Er ekki bara kominn tími til að við sendum skýr skilaboð til Evrópusambandsins um að við líðum ekki svona framkomu af þeirra hálfu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu og góðar spurningar. Við höfum náttúrlega sent mjög skýr skilaboð til vina okkar í Evrópusambandinu þegar kemur að þessari reglugerð. Ég vona að það hafi ekki farið fram hjá neinum. Hv. þingmaður vísaði hér til þriggja landa og við erum komin svolítið, í það minnsta, út fyrir fjármálaáætlun. En það er allt í lagi. Alveg sama hvað okkur finnst þá getum við ekki litið fram hjá því þegar við hugsum um lágmörkun smita, álag á heilbrigðiskerfið og hvað við hefðum getað notið mikils frelsis, að það hefur gengið mjög vel hjá okkur Íslendingum. Hv. þingmaður spyr hvort ég hafi verið í samskiptum við kollega mína. Ég hef verið það og það taka allir eftir því hvað það hefur gengið vel hjá okkur. Við sjáum núna allra handa aðgerðir, m.a. útgöngubann og aðra slíka hluti, vegna þess að smitin eru í vexti í þessum löndum. Þar eru allt aðrar tölur en við sjáum hér hjá okkur. Þessir hlutir eru ekki beinlínis á mínu borði þótt allt tengist, en ég hef hins vegar hitt utanríkisráðherra Nýja-Sjálands, hann kom hér í heimsókn og ég fór víða með honum og átti með honum mjög góða fundi. Við eigum gott með að vinna með Nýsjálendingum en eini gallinn er að þeir eru alveg svakalega langt í burtu frá okkur. Að öðru leyti eru miklir möguleikar í samstarfi milli Íslands og Nýja-Sjálands. Ísrael fór náttúrlega ákveðna leið varðandi bólusetningar, en Bretar hafa farið í gegnum mjög erfiða tíma þótt þeir sjái kannski ljósið núna af því að þeim hefur gengið vel með bólusetningar og lagt mikið upp úr þeim. Ég held að verkefnið hjá okkur núna sé að fara í gegnum storminn. En aðalatriðið er að til að vinna okkur út úr þessu eins og staðan er núna þá lítur ekki út fyrir að lausnin sé önnur en bólusetningar. Verkefnið er þá að reyna að vinna það eins hratt eins og mögulegt er.

Frú forseti. Helstu fréttirnar af þessari fjármálaáætlun, þeirri síðustu á kjörtímabilinu, eru þær að það er ekkert að frétta. Þetta er komið, þau eru hætt og bíða bara eftir kosningum. Í áætluninni eru tölur uppfærðar miðað við nýja hagspá Hagstofunnar, talnatöflurnar í áætluninni eru uppfærðar eftir forskrift frá hagspá sem sýnir reyndar betri afkomu en búist var við, einkum vegna þess að Hagstofan hafði við spágerðina traustari gögn nú eftir að ársreikningar hafa verið birtir. En ríkisstjórnin endurmetur ekki stefnuna eða áætlanir fyrir málasviðin þótt sannarlega sé ástæða til, svo sem í heilbrigðismálum, menntamálum eða til að bæta kjör viðkvæmustu hópa samfélagsins sem jafnframt bera þyngstu byrðarnar í heimsfaraldri. Ekkert er að finna í fimm ára plani ríkisstjórnarinnar sem mætir vanda sveitarfélaga og landshluta sem augljóslega verða einstaklega illa úti við þessar aðstæður. Ég nefni Suðurnesin þar sem fjórði hver maður er án atvinnu og innviðir sem ríkið rekur á svæðinu vanbúnir til að glíma við þá vandasömu stöðu. Þar reynir sérstaklega á Vinnumálastofnun, sem er undirmönnuð, heilbrigðisstofnunina sem þarfnast mikils stuðnings, og menntastofnanir, sem þurfa fleiri bjargir til að veita atvinnuleitendum tækifæri til að styrkja stöðu sína á vinnumarkaði. Hagspáin gerir ráð fyrir langtímaatvinnuleysi og að um 10.000 Íslendingar verði enn atvinnulausir árið 2026. Við þurfum að beita ríkisfjármálunum með þeim hætti að líkurnar á því að slíkt langtímaatvinnuleysi geysi verði hverfandi. Kostnaðurinn sem því fylgir yrði mikill í krónum talið en afar slæm áhrif á lífsgæði þeirra sem enga vinnu fá, félagsleg áhrif og heilsufarsleg sem gætu varað lengur. Kostnaðurinn af Covid-kreppunni verður minni næstu fimm árin ef ríkið stígur inn með miklu myndarlegri hætti en áætlun til næstu fimm ára, sem við ræðum hér, gerir ráð fyrir með fjölbreyttum vinnumarkaðsaðgerðum og fjárfestingum. Nýta ætti slakann í hagkerfinu og vinna gegn atvinnuleysinu, renna fleiri stoðum undir atvinnulífið, verja velferðina og mæta tekjufalli fólks sem ekki fær vinnu. Nauðsynlegt er að atvinnusköpunin beinist að þeim sem mest þurfa á henni að halda. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem kynntar hafa verið eru þannig að 85% starfanna eru ætluð körlum en atvinnuleysið er mest meðal kvenna, ungs fólks og innflytjenda. Þess vegna verður að mæta þörfum þeirra líka. En framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar er önnur, eins og lesa má úr krónutölum sem áætlaðar eru í málasviðin. Framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar er að afkomubatinn verði nýttur til að ná fyrr niður skuldastöðu ríkissjóðs, skuldastöðu sem þó er lág í öllum alþjóðlegum samanburði. Ríkisstjórnin vill umfram allt stöðva skuldasöfnun ríkissjóðs hratt og eigi síðar en árið 2025. Það vilja þau gera með því að minnka umfang ríkisrekstrar miðað við síðustu áratugi með niðurskurði á útgjöldum. Þessi stefna kemur skýrt í ljós með aðhaldsaðgerðum í mikilvægum málaflokkum eins og heilbrigðisþjónustu, skólum og öldrunarstofnunum í ár og á næsta ári, og með óútfærðum aðgerðum sem nema 90 milljörðum kr. á árunum 2023–2025. Einnig með því að bætur almannatrygginga og atvinnuleysistrygginga, vaxtabætur, barnabætur og fæðingarorlofsgreiðslur, hækki ekki til samræmis við laun. Með því er ríkisstjórnin að taka pólitíska ákvörðun um að auka ójöfnuð í landinu. Það er stefnan, skráð og samþykkt, ef þau verða aftur saman í ríkisstjórn að loknum kosningum. Stefna fyrir öll málasvið í öllum ráðuneytum var unnin á síðasta ári og kynnt fyrir hálfu ári síðan. Við þingmenn getum því farið með sömu nefndarálitin inn í umræðuna og hagsmunaaðilar dustað rykið af umsögnum frá því í haust. Frú forseti. Í gær var samþykkt menntastefna til ársins 2030. Í stefnunni eru mörg fögur orð, orð í tíma töluð, en einnig orð sem kennarar hafa heyrt mjög oft áður. Ég nefni sem dæmi að nú skal efla starfs-, iðn- og tækninám og list- og verknám. Þegar enn og aftur á að fara í ófjármagnað átak til að efla starfsmenntun í framhaldsskólum rifjast upp fyrir mér grein sem Jón Torfi Jónasson skrifaði árið 1997 í tímarit Félagsvísindadeildar Háskóla Íslands, sem ber yfirskriftina „Þjóðsögur úr skólakerfinu“. Þegar Jón Torfi skrifaði greinina árið 1997, fyrir næstum aldarfjórðungi, var hlutfall þeirra sem stunda starfsnám í framhaldsskólum 28%, sem er nánast sama hlutfall og er í dag. Í Hollandi og Svíþjóð er sambærileg tala 70% og í Þýskalandi 80%. Lengi hefur verið samstaða í umræðum um úrbætur á skólastarfi um að efla þurfi starfs-, iðn- og tækninám og list- og verknám. Hver maður veit að starfsnám er dýrara en bóknám og ef blása á í lúðra eru auknir fjármunir forsenda þess að markmiðin náist. Menntamálaráðherra hefur allt kjörtímabilið boðað eitthvað sem kallað hefur verið menntasókn en engir fjármunir eru ætlaðir til átaksins í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem staðfestir því miður að menntastefnan sem samþykkt var í gær er bara falleg orð á blaði og mun ekki skipta sköpum fyrir menntakerfið. Sennilega hefur þó sjaldan verið mikilvægara að efla menntakerfið en einmitt nú, bæði til að styrkja ungt fólk sem er án atvinnu, en einnig til að undirbúa okkur öll undir fjórðu iðnbyltinguna og allar þær breytingar á störfum og starfsumhverfi sem henni fylgja. Ójöfnuður vex vegna atvinnuleysis, en einnig vegna þess að ellilífeyrir og örorkulífeyrir hækka ekki í takti við lægstu laun, ef áætlanir ganga eftir. Þannig er fjölmennum hópum haldið í fátæktargildru. Það verður að minnka kjaragliðnun undangenginna ára og hækka elli- og örorkulífeyri. Hæstv. fjármálaráðherra lofaði með bréfi til eldri borgara í landinu árið 2013 að afnema tekjuskerðingar og afturkalla kjaraskerðingar eldri borgara. Hér stöndum við árið 2021 og enn er mörg þúsund eldri borgurum og öryrkjum haldið í fátæktargildru. Fólk sem ekki hefur tækifæri til að afla sér atvinnutekna hefur sumt engin lífeyrisréttindi, engar fjármagnstekjur og treystir algerlega á almannatryggingakerfið. Eina uppfærslan í fjármálaáætluninni fyrir kjör öryrkja og þá sem eldri eru er vegna fjölda þeirra en ekki til þess að bæta kjörin. Engin skref eru áformuð um að bæta kjör þeirra sem þurfa að treysta á greiðslur Tryggingastofnunar. Við í Samfylkingunni tökum undir kröfur um að lífeyrir hækki um krónutöluhækkanir lífskjarasamninganna og í takti við lágmarkstekjutrygginguna. Við höfum ítrekað lagt fram frumvörp í þeim efnum sem ekki hafa hlotið náð fyrir augum stjórnarflokkanna. Frítekjumark vegna launatekna öryrkja hefur haldist óbreytt frá 1. júlí 2009 og ætti með réttu að vera tvöfalt hærra í dag, hefði það fylgt launavísitölu. Þetta eitt og sér dregur úr virkni öryrkja sem annars gætu unnið meira á góðum dögum. Þarna er líka mikill og verðmætur starfskraftur ónýttur. Hætta á fátækt og fjárhagsþrengingum er mest meðal örorkulífeyrisþega og flókin skerðingarákvæði kerfisins ýta undir þá hættu. Hjálparstofnanir hafa núna á síðustu mánuðum sagt okkur frá mikilli aukningu matarúthlutana. Flestir sem leitar til þeirra eru öryrkjar, langveikar, einstæðar mæður og atvinnulaust fólk. Á fréttavef RÚV þann 18. desember sl. kom fram að Landspítalinn þurfi ekki að vinna á uppsöfnuðum rekstrarhalla á árunum 2001–2023 samkvæmt samkomulagi heilbrigðisráðuneytisins og fjármálaráðuneytisins. Leitað verður eftir sérstökum fjárheimildum í fjármálaáætlun 2022–2026 til uppgjörs á halla Landspítala. Heilbrigðisráðuneytið tilkynnti þetta. Landspítalann hefði annars þurftu að skera niður um 4,3 milljarða kr. Það er ekki orð um þetta samkomulag í fjármálaáætluninni sem við ræðum hér en því var lofað að svo yrði og hæstv. heilbrigðisráðherra sagði í ræðum um fjárlagafrumvarp 2021 að hallinn og hvernig hann yrði réttur yrði ekki til þess að skerða þjónustu við sjúklinga. Í andsvörum við mig í gær sagði hæstv. fjármálaráðherra að þetta samkomulag þyrfti ekki að koma fram í áætluninni, samkomulagið standi eins og sagt hafi verið. Það er nauðsynlegt að ráðherra sem telur að hann hafi tekið yfir fjárveitingavald Alþingis sitji sem allra styst í stóli fjármálaráðherra. Fjárlaganefnd þarf að sjá til þess að orð standi með samþykkt í þingsal. Fjárlaganefndin verður að taka þessa áætlun og gera á henni miklar breytingar þegar við komum saman eftir páska.

Frú forseti. Nú dregur að lokum fyrri umræðu um þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun sem hefur staðið í tvo daga, að mörgu leyti mjög góð umræða sem ég ætla að hrósa þingmönnum fyrir að taka þátt í. Það form sem við höfum sett hér upp í umræðu um fjármálaáætlun á undanförnum árum held ég að hafi reynst ágætlega. En það sem við fjöllum um er kannski óhefðbundin fjármálaáætlun að þessu sinni þar sem einungis eru réttir 96 dagar síðan við samþykktum síðast fjármálaáætlun í þinginu þannig að þungamiðja okkar umræðu er greinargerð fjármálaáætlunar sem birtist í því riti sem hefur fylgt þessari umræðu og verið dreift á Alþingi. Í því riti má vel sjá og lesa um efnahagsmál og efnahagsþróun undanfarins árs og mér finnst kannski mesta breytingin á undanförnum árum vera sú hvað þingið er farið að ræða efnahagsmál og efnahagshorfur miklu oftar og meira en áður var. Greinargerðin geymir ágætan vitnisburð um það að sterk og tímanleg viðbrögð við skyndilegri kreppu hafa skilað árangri. Hún geymir ágætan vitnisburð um að endurskoðun fjármálastefnu sem samþykkt var hér í haust rúmar vel þá fjármálaáætlun sem nú er lögð fram á þessum dögum á Alþingi og það var ekki sjálfgefið í haust þegar við vorum að ræða nýja fjármálastefnu og fjármálaáætlun í framhaldi af því að svo myndi verða. Ríkisfjármálastefna og peningamálastefna styðja vel hvor við aðra og þessar stefnur þurfa að vinna vel saman, bæði til skemmri og lengri tíma. Þær þurfa að vera samhentar í því að gefa í þegar þarf að örva en líka kunna að sleppa inngjöfinni þegar úr rætist. Það er þessi fína lína þar á milli sem er okkur oft erfitt að rata inn á. En takist okkur það munum við eiga hér bjarta framtíð og það skiptir miklu máli í svo mörgu tilliti, þótt ég nefni aðeins einn þátt þess sem eru kannski fyrst og fremst vaxta- og lánakjör í þessu landi og ekki síst vaxta- og lánakjör fyrir ríkissjóð. En stóra málið er hve lengi áhrifa faraldursins gætir og hvernig efnahagslíf rís upp að honum liðnum. Undir það verðum við að búa okkur. Við verðum að hafa sveigjanleika og við verðum að hafa þor. Við höfum aukið útgjöld til okkar helstu kerfa og viðfangsefna á undanförnum árum og við erum að verja þau útgjöld í fjármálaáætluninni sem við ræðum í dag. Við höfum aukið útgjöld verulega til heilbrigðismála og menntamála. Við gripum til fjárfestinga með sérstöku fjáraukalagafrumvarpi strax í fyrravor og síðan urðu fjáraukarnir á síðasta ári alls fimm talsins. Við höfum ráðist í arðbærar fjárfestingar sem byggja undir framtíðarhagvöxt okkar til lengri tíma. Við höfum fjárfest í rannsóknum og nýsköpun sem við erum ekki í nokkrum vafa um að varða veginn til bættra lífskjara og búa til eftirsóknarverð tækifæri. Fjármálaáætlunin innifelur úrbætur í opinberum rekstri sem stöðugt verður að huga að. Við verðum stöðugt að huga að því hvernig við nýtum fjármuni fólksins í landinu. Fjármálaáætlunin birtir okkur sýn á það hvernig við ætlum aftur að ná tökum á ríkisfjármálunum, stöðva skuldasöfnun og búa þannig samfélagssjóð okkar undir að vera í færum til að bregðast við og geyma þau verkfæri sem verður að grípa til, því að í framtíðinni munu vafalaust bíða okkar óvænt áföll sem við verðum að hafa styrk til að mæta. Það bíður okkar í hv. fjárlaganefnd að fara yfir forsendur og spár og meta þá vísa sem við styðjumst við í ákvörðunum okkar. Ég trúi því að á þessu ári séum við á lokaspretti, ekki bara á lokaspretti kjörtímabils heldur á því skeiði að vinna bug á þessari óvæntu kreppu. Verkefni okkar er að verja innviði okkar, verja atvinnutækin sem munu rísa, eiga hér viðspyrnu sem fjölgar á ný störfum, vinna bug á atvinnuleysi, hefja aftur verðmætasköpun til að við getum byggt upp eftirsóknarverð lífskjör og tækifæri og skapa fólkinu okkar tækifæri sem það á skilið.

Forseti. Ríkisstjórnin kom með sömu fjármálaáætlun og síðast og þess vegna er ég með sömu ræðu og síðast - en ég ætla ekki að flytja hana. Ég ætla ekki að gera það sama og ríkisstjórnin. Ég hef engan áhuga á því að flytja sömu ræðuna þótt hún hafi verið góð, bara til lýsa því á sem skýrastan hátt hversu skringilegt það er að ríkisstjórnin komi með nákvæmlega sömu fjármálaáætlun aftur. Það er undarlegt af því að í fjármálaáætlun eiga stjórnvöld að leggja fram stefnu sína til þess að það sé fyrirsjáanleiki í því hvað við erum að fara að gera í fjármálum ríkisins, til þess að stjórnvöld geti útskýrt fyrir þinginu, sem fer með fjárstjórnarvaldið, af hverju stefna þeirra felur í sér góða notkun á almannafé. Það er ekkert rosalega erfitt í raun og veru. Það er fín leiðbeining gefin um það í lögum um opinber fjármál. Það er kostnaðargreining, nákvæmlega eins og við gerum í samgönguáætlun og þó nokkrum öðrum áætlunum, það eru engin ný vísindi. Það krefst vissulega vinnu, en það er ekki erfitt upp á það að gera. Það þarf líka ábatagreiningu, hún getur verið frekar flókin en hún getur líka verið gróflega áætluð, áætluð að næstu tugum milljóna til eða frá, það fer eftir stærð verkefna. Hún þarf ekki að vera hárnákvæm. Við vinnum í því eftir því sem við komumst nær þeim verkefnum sem valin eru. Við þurfum bara að vita svona u.þ.b. stærðirnar á þeim ábata því að við vitum alveg að stærðirnar þar á bak við eru mjög ónákvæmar. Það er mögulegur samfélagslegur ábati sem er mjög erfitt að grafa eftir og komast að einhverri nákvæmri tölu. Það er alltaf gagnrýnin sem ég hef fengið þegar ég hef sagt að það vanti ábatagreiningu nákvæmlega eins og segir í lögunum, að það sé bara svo erfitt. Við erum ekki búin að innleiða þetta ferli og það sé svo dýrt o.s.frv. En það eru ekki rök fyrir því að fara ekki eftir lögunum. Það á að meta það fyrir fram hver ábatinn af notkun á almannafé er, sérstaklega hvað varðar stefnu stjórnvalda. Ég vil taka dæmi um tvö atriði sem fjármálaáætlun og fjárlög eiga að fjalla sérstaklega um. Það er annars vegar stefna stjórnvalda sem er ótrúlega lítill hluti af fjárlögum þegar allt kemur til alls, það er í alvöru rosalega lítill hluti, ég ætla bara að giska á 2%, skjóta út í loftið, það er eitthvað svoleiðis í Danmörku. Hinn hlutinn er lögbundin verkefni. Við komum í þennan sal, förum yfir þau lög sem þingið er að fjalla um. Við sjáum kostnaðargreiningu um hvaða áhrif þau lög hafa á ríkissjóð. En eftir að við erum búin að samþykkja þau lög og við höfum búið til ákveðin réttindi eða verkefni sem stjórnvöld eiga að sinna, sem kosta ákveðið almannafé sem við þurfum að standa skil á varðandi skattheimtu t.d. eða eitthvað slíkt, þá er engin eftirfylgni með því hvað það lögbundna verkefni kostar í raun og veru. Það er mjög undarlegt því að ár eftir ár fáum við fjármálaáætlun og fjárlög. Þar er fullt af stórum upphæðum sem maður pælir í og spyr: Af hverju eru þetta 10 milljarðar? Af hverju eru þetta ekki 9 milljarðar eða 11 milljarðar? Maður biður um sundurliðun á þessu, því að það eru verkefni samkvæmt lögum á bak við þessa tölu, og spyr: Hvað kostar hvert þeirra? Af hverju er þetta verkefni dýrara en hitt? Það fæst ekkert svar og ég veit ekki hvort annað verkefnið sé dýrara en hitt. Því er ekki svarað. Við þurfum að fá þessar upplýsingar til að geta fylgst með því hvort það sé í raun og veru farið rétt með almannafé, svo að við vitum þegar við erum að samþykkja lög um einhver viðbótarverkefni eða viðhaldsverkefni eða slíkt, sem eru metin upp á 100 milljónir eða svo, hvort það standist í raun og veru. Ef það er búið að gera áætlun um það í lagagerðinni, af hverju er ekki hægt að gera það líka í fjárlögunum? Ég spyr mjög einfaldrar spurningar, myndi ég halda. En nei, aftur og aftur á þessu kjörtímabili hefur svarið bara verið: Nei, það er ekki búið að innleiða lögin. Það er samt löngu búið að því. Það er komið svar við því, það er búið að innleiða lögin en það er samt ekki verið að fara eftir þeim. Hvað með ábatagreininguna? Nei, ekkert svoleiðis heldur. Að lokum er það þriðja og síðasta atriðið, forgangsröðun verkefna. Það er, ef eitthvað er, það mikilvægasta því að þegar við erum að meta hvaða vandamál við erum að glíma við í samfélaginu þá er það bara einfaldlega verkefnalisti. Það er langur verkefnalisti á öllum málefnasviðum, bæði hugmyndir um betrumbætur og líka aðkallandi vandamál. Þetta er listi af verkefnum sem við forgangsröðum og mætum með því fjármagni sem við höfum úr að spila til að reyna að leysa vandann, reyna að gera samfélagið betra. Þegar við höfum ekki aðgang að þessum lista, þegar þjóðin hefur ekki einu sinni aðgang að svona lista, hvernig eigum við að taka upplýstar ákvarðanir um það hvernig á að fara með almannafé þegar allt kemur til alls? Þetta er til á nokkrum málefnasviðum nú þegar, t.d. í samgönguáætlun eins og ég sagði áðan. Það eru smám saman að myndast áætlanir í loftslagsmálum. Það er hins vegar enginn eða lítill ábati greindur þar, hvert þær skila okkur og hver ávinningurinn er af þeim, en það er að bætast við þær áætlanir. Þannig vinnubrögð eigum við að viðhafa og þau vinnubrögð á að innleiða alls staðar, ekki bara á þessum afmörkuðu málefnasviðum heldur alls staðar. Staðan er núna sú að við fáum hérna sömu stefnu stjórnvalda og við fengum fyrir áramót. Sú stefna stjórnvalda, sem var að mínu mati engin stefna, er stefna sem var frestað fyrir ári síðan. Þá átti ríkisstjórnin að leggja fram fjármálaáætlun með stefnu. Samkvæmt lögum á að leggja fram stefnu fyrir fyrsta 1. apríl ár hvert, en upp kom kórónuveiran og þá var allt í einu svo mikið óvissuástand að stjórnvöld urðu að fresta framlagningu á stefnu sinni, sem er stórfurðulegt því að stjórnvöld eru aðilinn í samfélaginu sem mótar leið út úr óvissu, hagar hlutunum þannig með opinberum fjármálum til að eyða óvissu, gera hlutina skýra. En stefnunni var frestað og hún var lögð fram í haust. Svaraði fjármálaáætlun þá öllum spurningum? Hvað er að fara að gerast í atvinnuleysinu? Hvað er að fara að gerast með innleiðingu á bóluefni og með faraldurinn og hjúkrunarheimilin og allt svoleiðis? Nei, nei, einfaldlega ekki. Þeir vísar og þær hagspár sem lágu fyrir við gerð þeirrar fjármálaáætlunar, við gerð stefnu stjórnvalda á þeim tíma, og vísar varðandi verðbólgu, atvinnuhorfur, hagvöxt, eru allar verri núna en þá, þrátt fyrir stefnu stjórnvalda. Við fengum þjóðhagsspá. Við fengum stefnu til að bregðast við þeirri þjóðhagsspá, stefnu um hvernig við ætluðum að bregðast við atvinnuleysi og gera ástandið betra. En nei, staðan núna er verri. Við erum í rúmlega 12% atvinnuleysi. Við erum með rúmlega 4% verðbólgu og þjóðhagsspáin út þetta ár er verri en sú síðasta í þessum lykilatriðum. Og hvað gera stjórnvöld? Þau leggja fram sömu stefnu sem lagaði þetta ekki síðast. Ég átta mig bara ekki á þessu og þess vegna ætla ég ekki að flytja sömu ræðu og ég byrjaði þessa umræðu á.

Virðulegi forseti. Þetta hafa verið um margt áhugaverðar umræður hér í gær og í dag. Ég fór að velta fyrir mér hvað ég vildi segja um það og ætla að hafa þetta frekar stutt en ég fór að líta yfir farinn veg eins og maður gerir gjarnan þegar fer að síga á seinni hlutann. Nú eru komin þrjú og hálft ár og þetta er síðasta ríkisfjármálaáætlun sem þessi ríkisstjórn leggur fram. WOW air, loðnubrestur, óveður, skriðuföll, snjóflóð, kórónuveirufaraldur, eldgos. Allt er þetta dálítið stórt og hefur tekið mikið pláss í lífi okkar margra og sumt í lífi okkar allra og skipt gríðarlega miklu máli fyrir efnahagslíf þjóðarinnar, svo ég tali nú ekki um það sem hefur tekið á þjóðina, þessi áföll sem hér eru talin upp. Það er hægt að tala mikið um þetta fyrir utan þau daglegu verkefni sem hver ríkisstjórn þarf að fást við auk þeirra pólitísku stefnumiða sem lagt er af stað með í upphafi. En þau hafa kannski verið heldur mörg, þessi óvæntu og stóru áföll. Ríkissjóður stóð vel við upphaf faraldursins og við vorum því í færum til að takast á við það áfall sem veiran hefur valdið okkur. Þrátt fyrir mikinn skuldahalla núna þá erum við að fjárfesta í fólki og fyrirtækjum. Afkomu- og skuldahorfur hins opinbera hafa sannarlega batnað í takt við bættar efnahagshorfur. Það hlýtur að teljast ánægjuefni að síðasta ár kom betur út en spár og áætlanir gerðu ráð fyrir. Það er vegna þess að þau kröftugu viðbrögð og áætlanir sem ríkisstjórnin hefur byggt á hafa sannarlega skilað árangri. Atvinnuleysið er stærsta verkefnið okkar fram undan og það er sannarlega gríðarlega mikið áhyggjuefni. Þess vegna er mikilvægt að styðja vel við fólk og fyrirtæki þannig að hægt sé að fjölga störfum. Sú kröftuga innspýting sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir á ýmsa vegu verður upphafið að viðspyrnu í hagkerfinu. Við höldum áfram að fjárfesta í innviðum landsins og skapa störf. Það eru sjúkrahús, vegir, brýr, hjúkrunarheimili, jarðgöng, Herjólfur, Hús íslenskunnar, svo eitthvað sé nefnt, fyrir utan þá fjárfestingu sem sveitarfélög fara í í gatnagerð, grunnskólum, íþróttamannvirkjum og holræsum svo eitthvað sé tínt til. Allt spilar þetta saman. Á kjörtímabilinu hafa stofnframlög til byggingar og kaupa á almennum íbúðum verið aukin. Framlög hafa hækkað verulega til framhaldsskóla og háskóla og þessi áætlun styður við allt þetta. En eins og áður er þungamiðjan í útgjöldum ríkisins í heilbrigðismálum fyrir utan allt það sem hefur þurft að grípa til vegna faraldursins. Um þriðja hver króna sem fer úr ríkissjóði fer í heilbrigðismál. Það eru ekki ný sannindi að þjóðin er að eldast og ekki ósennilegt að fólki með lífsstílstengda sjúkdóma fjölgi á komandi árum og áratugum. Það er ekki hægt að vinna baráttuna um heilbrigt samfélag eingöngu með útgjöldum til heilbrigðismála en þar er sannarlega hægt að tapa henni. Því leggur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ríka áherslu á heilbrigðismál og hafa árleg útgjöld til heilbrigðismála verið aukin gríðarlega á kjörtímabilinu. Forgangsröðunin er skýr, að venjulegt fólk fái aðgang að betri heilbrigðisþjónustu, betra velferðarkerfi, betra menntakerfi og betri samgöngum. Aldrei hafa jafn miklir fjármunir farið í nýsköpun, grunnrannsóknir og þekkingargreinar sem hafa vaxið um 70% á kjörtímabilinu. Eins og sjá má í fjármálaáætlun erum við að bregðast við röskun loftslags af mannavöldum og standa við gerða samninga um samdrátt í losun fyrir árið 2030 og búa samfélagið undir að verða kolefnishlutlaust fyrir árið 2040. Aldrei áður hafa jafn miklir fjármunir runnið til umhverfis- og loftslagsmála og í þessari fjármálaáætlun erum við að bæta 1 milljarði á ári við það sem fyrir er og fara 13 milljarðar á næsta ári í málaflokkinn, m.a. í aðgerðir í landbúnaði, í náttúrumiðaðar lausnir, orkuskipti o.fl., enda er mikilvægt að huga að því að ná fram fleiri markmiðum samhliða því að sækja fram í loftslagsmálum. Sú áskorun sem felst í loftslagsbreytingum er verkefnið sem við þurfum öll að taka þátt í, fólk og fyrirtæki, til að ná árangri. Til að samfélaginu gangi vel til lengri tíma þarf sígandi lukku. Það er nefnilega snúin jafnvægislist að haga hagstjórninni með þeim hætti að velferð landsmanna til skamms og langs tíma sé hámörkuð. Það er hlutverk ábyrgra stjórnvalda að hámarka velferð landsmanna samtímis til skamms og langs tíma. Ég tel að með þessari fjármálaáætlun sýnum við að við erum meðvituð um þetta.

Frú forseti. Við höfum átt umræðu um fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og hafa verið fluttar margs konar ræður. Það sem mér hefur þótt einkenna þessa umræðu nokkuð af hálfu ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnarflokkanna er að það er eins og menn hafi að einhverju leyti gefist upp við að hugsa til framtíðar. Ráðherrarnir hafa helst dvalið við fortíðina og farið yfir þau afrek sem þeir telja sér til tekna en minna farið í framtíðarsýnina. Eins og sjá má af þeim bókum sem ég tók með mér upp er fyrri fjármálaáætlun sem var samþykkt fyrir nokkrum mánuðum talsvert þykkari en sú sem nú er lögð fram enda eru í henni ekki gerðar neinar breytingar á fyrri fjármálaáætlun. Menn virðast ekki hafa séð neina ástæðu til neins konar endurmats eða endurnýjunar á þeim markmiðum sem þar voru sett. Fjármálaáætlun, jafnvel þó að hún hafi verið sett fram á síðasta ári, sett fram rétt fyrir kosningar, getur ekki gert neitt annað en að lýsa framtíðarsýn þeirrar ríkisstjórnar sem situr. Það verður að gera ráð fyrir því að þetta sé yfirlýsing þessara flokka um það hvernig þeir sjá framtíðina fyrir sér. Talsmenn ríkisstjórnarflokkanna hafa lýst því yfir að þessi ríkisstjórn sé ein sú albesta sem hefur verið við völd í landinu og það kemur skýrt fram að flokkarnir og ráðherrarnir eiga sér þann draum að halda áfram að loknum kosningum. Með öðrum orðum, þessi fjármálaáætlun hlýtur að vera veganesti þessara flokka inn í kosningarnar. Það væri undarlegt í meira lagi ef þeir næðu saman og fengju til þess fylgi að þeir legðu upp með einhverja allt aðra framtíðarsýn en þeir hafa sett fram í sameiningu. Og það verður að segjast eins og er að þessi framtíðarsýn ber keim af því að menn hafa að einhverju marki gefist upp á viðfangsefninu. Flokkarnir segja: Ja, það er svo stutt í kosningar að það tekur því eiginlega ekki að vera að breyta einu né neinu, það sé verkefni nýrrar ríkisstjórnar. Það kann vel að vera að það verði verkefni nýrrar ríkisstjórnar en þessi ríkisstjórn, komist hún aftur til valda, þarf væntanlega ekki mikið að gera því að þau eru búin að sameinast um það hvernig þau sjá framtíðina fyrir sér. Það sem hefur einkennt þessa ríkisstjórn er margt. Það sem er mér einna minnisstæðast hingað til í fari hennar er það að hún er sérlega flink í stórum yfirlýsingum. Hún er sérlega flink í því að halda flotta blaðamannafundi, boða miklar aðgerðir en síðan þegar á reynir og málin eru skoðuð nánar kemur í ljós að lítið hefur staðið eftir. Það er margt sem hefur verið sagt sem ekki hefur verið staðið við. Ekki ætla ég að gera lítið úr þeim vanda sem kórónuveirufaraldurinn hefur haft í för með sér. Stjórnarandstaðan, í það minnsta við í Viðreisn, tók strax þá stefnu að styðja við góðar aðgerðir. En það var nú ekki þannig að ríkisstjórnin gæti látið svo lítið að hafa samráð, þrátt fyrir að hafa í stjórnarsáttmála sínum lagt sérstaka áherslu á að það væri svo mikilvægt að efla Alþingi og samskiptin við Alþingi. Það varð ekki meira úr því en að haldnir voru blaðamannafundir, mikið kapp lagt á það, en ekkert samráð haft við stjórnarandstöðu um eitt né neitt. Það blasir líka við að ríkisstjórninni tókst ekki að standa t.d. við miklar yfirlýsingar um fjárfestingar í atvinnulífinu. Hæstv. fjármálaráðherra viðurkenndi hér í umræðunni að það hefði ekki tekist. Fjallað er um það í sérstakri grein í þessari fjármálaáætlun að það hafi ekki tekist. Það verður að segja alveg eins og er að það er með nokkrum ólíkindum, í ljósi þess að stjórnarflokkarnir gengu til þessa ríkisstjórnarsamstarfs í kjölfar mikilla yfirlýsinga um hvað ætti að gera mikið í innviðafjárfestingum í landinu. Staðreyndin er hins vegar sú að það hefur frekar dregist saman en hitt. Nú lítur helst út fyrir það að allar þær framkvæmdir sem lofað var muni verða í hámarki eftir eitt, tvö eða þrjú ár. Ef það er rétt sem ríkisstjórnin hefur haldið fram, að hér verði svo snörp viðspyrna og umsnúningur í efnahagslífinu að annað eins muni ekki sjást á byggðu bóli, hér sé allt undir það búið, þá verð ég að segja að þá munu allar þessar miklu fjárfestingar og framkvæmdir koma á versta tíma fyrir samfélagið, akkúrat þegar atvinnulífið er að taka við sér, þegar atvinnuvegafjárfestingarnar fara á fullan skrið. Það mun leiða til öfugrar niðurstöðu. Það mun leiða til þenslu og verðbólgu. Það er ekki það sem við þurfum á að halda. Það er líka óhjákvæmilegt að nefna að hér er atvinnuleysi í hæstu hæðum. Allir eru sammála um að atvinnuleysi er eitt stærsta böl sem við þurfum að takast á við. Á sama tíma er verðbólga hér sú hæsta í Evrópu. Atvinnuleysið jókst mest á Íslandi af öllum OECD-ríkjunum. Á sama tíma erum við með gjaldmiðil sem er undirstaða samfélagsins og sveiflast til eins og strá í vindi. Ég hef áður gert það að umtalsefni að hún leikur oft heimilin grátt. Menn vita ekki á milli mánaða hvað hlutir kosta. Ég hef nefnt hér dæmi af bílakaupum og því sem getur munað á milli ára á 6 millj. kr. fjölskyldubíl, það getur hæglega munað 1–1,5 milljónum eftir því hvenær bíllinn er keyptur. Og svarið sem menn gefa við þessu er að gjaldmiðillinn sé undirstaða þess að hér geti ríkt velferð og farsæld til framtíðar. Ríkisstjórnin sjálf hefur þó ekki meiri trú á gjaldmiðlinum en svo að það er búið að leggja fram frumvarp sem felur í sér að íslenska krónan er 

Hæstv. forseti. Umræðan um fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026 hefur verið gagnleg og athyglisverð á margan hátt. Ég sagði hér í gær, svo ég rifji upp eigin orð úr þessari umræðu, að þessi fjármálaáætlun, eins og hún er nú fram sett, væri skynsamleg og ábyrg með tilvísun í gildandi fjármálaáætlun og útgjaldaáætlun málefnasviða. Lögð er áhersla á heildarmyndina og þær áskoranir sem við stöndum öll frammi fyrir á komandi misserum og árum og undan þeim áskorunum verður ekki vikist. Mér fannst það einmitt koma vel fram í umræðunni að við erum meðvituð um þetta og enn frekar fannst mér það koma fram í orðaskiptum hv. þingmanna við hæstv. ráðherra. Ég held að formið sem við höfum haft á þessari umræðu hafi sannað sig að því leyti. Það er auðvitað mikilvægt að við eigum hér gagnrýna umræðu um þennan mikilvæga þátt í því stefnumarkandi hringrásarferli sem boðað er með lögum um opinber fjármál. Mér finnst það jafnframt birtast í áætluninni og í umræðum um hana hversu mikilvægt það er, nú þegar við höfum grunngildin ein til viðmiðunar, ef svo má segja, vegna þess að við höfum vikið frá fjármálareglum tímabundið, að dregið er fram hver staðan er, eins og gert er í greinargerð áætlunarinnar. Tekið er mið af hagspá, efnahagsþróuninni, efnahagshorfunum og sviðsmyndin er dregin upp eins skýrt og mögulegt er. Við höfum útgjaldaþróunina, tekjuþróunina og skuldaþróunina til næstu fimm ára þannig að þær áskoranir í ríkisfjármálum sem við stöndum frammi fyrir séu okkur ljósar. Þetta er gagnsæisþáttur sem kallað er eftir. Áætlunin nú er uppfærð miðað við nýjar þjóðhagsforsendur en sökum þess hve stutt er liðið frá því að Alþingi samþykkti síðustu áætlun er það eðlileg og rökrétt ákvörðun að mínu viti að endurskoða ekki frá grunni áherslumál einstakra málefnasviða. Stefnumörkunin sem lagt er upp með í áætlun áranna 2021–2025 stendur þannig áfram fyrir sínu. Varðandi útgjaldabreytingarnar koma þar fram breytingar vegna tveggja tilefna. Annars vegar er stærsta framkvæmd ríkisins, bygging nýs Landspítala, endurmetin. Þarfagreining og innleiðing verkefnisins veldur tilfærslu þannig að nú er gert ráð fyrir heldur lægri útgjöldum vegna framkvæmdarinnar árin 2022 og 2023, en mun hærri 2024 eða 2025, eða sem nemur 10,3 milljörðum kr. Hins vegar er ákveðið að verja árlega 1 milljarði kr. til viðbótar til loftslagsmála með það að markmiði að tryggja að Ísland standist alþjóðlegar skuldbindingar í loftslagsmálum. Stærsti hlutinn fer til aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum. Þar að auki liggur fyrir frumvarp um skattalegar ívilnanir vegna grænna fjárfestinga og þar er gert ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs lækki um 1,3 milljarða kr. á ári, sem vinnur að sama markmiði og útgjaldahækkunin. Það er vert að víkja að gjaldaforsendum þar sem miðað er við að draga verulega úr almennri árlegri aðhaldskröfu. Ég átti orðastað um það í umræðunni við hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Almenna aðhaldskrafa nemur 2% á ári vegna flestra málefnasviða fyrir utan heilbrigðis- og skólamál þar sem hún er 0,5% af veltu. Gert er ráð fyrir að lækka hana niður í 1% fyrir árin 2023–2026 og sleppa henni alveg á málefnasviðum sjúkrahúsa, öldrunarstofnana og skóla. Í samræmi við breytingar á þjóðhagsspá er gert ráð fyrir lítils háttar hliðrun tekna miðað við fyrri fjármálaáætlun og tekjur reyndust um 80 milljörðum hærri á árinu 2020 en áætlað var. Síðan er gert ráð fyrir samsvarandi lækkun á þessu ári miðað við fyrri fjármálaáætlun. Þá er ekki gert ráð fyrir neinum frekari kerfisbreytingum sem kláruðust hér á tekjuskattskerfinu, til að mynda á tekjuhlið fjárlaga, frá því sem áður var áætlað. Þannig að við getum verið að horfa fram á hliðrun að þessu leyti og 2021 verði þyngra en 2020. Eins og margoft hefur komið fram höfum við á áætluninni látið svokallaða sjálfvirka sveiflujafnara opinberra fjármála, bótakerfin okkar, tilfærslukerfin og svo tekjuhliðina, virka að fullu til að milda höggið vegna heimsfaraldursins. Áhrif þeirra nema alls 205 milljörðum kr. á þessum tveimur árum, 2020 og 2021. Ný þjóðhagsspá sem Hagstofan hefur nýverið gefið út er grundvöllur fyrir efnahagsforsendum áætlunarinnar. Áætlun áranna 2021–2025 byggði á spá sem var gefin út í októberbyrjun og helstu breytingarnar eru þær að útkomuhagstærðir ársins 2020 eru heldur hagstæðari en spáð var. Framleiðslutapið er minna. Þannig dróst hagkerfið saman um 6,6% sem er 1 prósentustigi skárra en spáð var í október. Afkoma ríkissjóðs reyndist neikvæð um 200 milljarða kr. í fyrra en búið var að spá allt að 270 milljarða kr. halla þannig að hún reyndist 70 milljörðum skárri en áætlað var. Það er þetta sem vísað er til; staðan er betri en spár gerðu ráð fyrir. Að ákveðnu marki er um hliðrun að ræða og ýmis Covid-úrræði sem veitt var heimild fyrir í fyrra nýttust ekki að fullu og færast yfir til þessa árs. Þá er nýja hagspáin ekki jafn hagstæð fyrir yfirstandandi ár varðandi hagvöxt og eins er ekki gert ráð fyrir að atvinnuleysi lækki jafn hratt eins og áður var talið. Nú er talið að það verði 7,8% á árinu en ekki 6,8% eins og þá. Það er því nauðsynlegt að stefna áfram að sjálfbærni í ríkisfjármálum og missa ekki sjónar á því markmiði að ná jafnvægi í lok áætlunartímans. Virðulegi forseti. Við ætlum okkur, eins og heimurinn allur, inn í grænna, stafrænt og skapandi hagkerfi með áherslu á jöfnuð. Það er rauði þráðurinn í fyrirætlunum þeim sem boðaðar eru í alþjóðaskýrslum og -samantektum. Hér í greinargerð með áætluninni er í ágætri rammagrein vísað til að mynda í OECD um þetta efni og hvað þurfi til að auka hagvaxtargetuna til að framleiða meiri verðmæti og skapa störf. Þá er hér mjög athyglisverður kafli þar sem lesa má um umbætur í ríkisrekstri og eflingu stafrænnar þjónustu. Á þessu kjörtímabili hefur verið lögð mikil og þung áhersla á nýsköpun, rannsóknir og þróun, lagður grunnur að framtíðinni á þessu sviði með nýsköpunarstefnu og opinberri klasastefnu, aukinn stuðningur við hugvitsstarf og frumkvöðlastarfsemi, Tækniþróunarsjóður hefur verið efldur sem og samkeppnissjóður og stofnað til nýrra sjóða og verið er að byggja undir og efla allt vistkerfi nýsköpunar. Áætlunin öll eins og hún er lögð fram er mjög vönduð að þessu leyti, vil ég segja, og í raun sviðsmynd þessarar vegferðar með öllum þeim áskorunum sem henni fylgja. Við eigum mikið undir því að vaxa út úr þessari kreppu, að framleiðslan vaxi hraðar en útgjöldin og við getum náð jafnvægi að nýju í ríkisfjármálum og greitt niður skuldir. Vandasamasta áskorunin er að skapa atvinnu, ná niður atvinnuleysi sem er að stórum hluta tímabundið og tengt ferðaþjónustu og við munum sjá atvinnuleysistölurnar fara hratt niður í viðspyrnunni en við eigum ekki að sætta okkur við viðvarandi atvinnuleysi í 4–5% eins og spárnar segja til um. Þar verðum við að gera betur en spár segja til um. Hvort er mikilvægara, virðulegi forseti, spár eða raunveruleiki? Við höfum gert betur en spár sögðu til um þegar kemur að því að verja framleiðslugetuna. Þess vegna mælist hagvöxtur lægri vegna þess að við náðum að verja þrótt og styrk hagkerfisins. Magnaukningin reiknast á hærri framleiðslugrunn í nefnara hlutfallsins, svo einfalt og jákvætt er það. Hér hefur komið fram í umræðunni gagnrýni á að verið sé að horfa til skuldaþróunar sem auðvitað er í samhengi við það hvernig tekjur og gjöld þróast á næstu misserum. Af hverju er verið að staðsetja það í áætlun ríkisfjármála að ná jafnvægi tekna og gjalda? Getum við ekki bara fleytt þessu lengra inn í framtíðina? En það að ná jákvæðum frumjöfnuði, stöðu og styrk til að vinna niður skuldir og vaxtabyrði er afar mikilvægt. Það er ekki hægt að skuldsetja sig endalaust og skuldsetja sig fyrir skuldunum. Eins og áætlunin er lögð upp á að nást afgangur á frumjöfnuði um 15 milljarða, gangi spár eftir eða grunnsviðsmyndin, og þá verða þau umskipti að hægt verður að vinna á vöxtum og stöðva skuldasöfnun árið 2026 og þá getum við aftur virkjað fjármálareglurnar. Virðulegi forseti. Ég kemst ekki lengra í bili. Ég þakka þessa umræðu. Núna tekur við vinna í hv. fjárlaganefnd við að fjalla um umsagnir og betrumbæta þessa áætlun sem við eru nú komin með inn í þingið.

Virðulegi forseti. Við erum komin að endalokum umræðu um fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar, áætlun sem á að gilda frá 2022–2026. Ég verð að segja alveg eins og er að guð hjálpi okkur ef þessi ríkisstjórn verður við völd áfram eftir næstu kosningar því samkvæmt þessari fjármálaáætlun eru skýr skilaboð frá ríkisstjórninni til öryrkja, eldri borgara, atvinnulausra, láglaunafólks og þeirra sem verst hafa það í þessum hópum; félagsbótaþega. Það er stór hópur sem hefur dottið út af atvinnuleysisbótum og er á félagsbótum og er þar í lottói eftir því í hvaða sveitarfélagi þeir einstaklingar detta inn á félagsbætur, hvort þeir hafi yfirleitt efni á húsnæði, hvað þá mat, sem er eiginlega ólíklegt þegar komið er í þær lágu upphæðir sem þar er boðið upp á. Það sýnir dugleysi þessarar ríkisstjórnar og þeirra ríkisstjórna sem á undan hafa komið að engin af þeim hefur sett sér það markmið að finna út rétta framfærslu, finna út sanngjarna og rétta framfærslu fyrir þá sem þurfa á því að halda að lifa í þessu kerfi þannig að þeir geti lifað með reisn og þurfi ekki að standa í biðröðum eftir mat. Og sumir geta hreinlega ekki staðið í biðröðum eftir mat og hafa þar af leiðandi ekki aðgang að mat sem er skelfileg staða. Við sjáum og heyrum fregnir af því hvernig ásókn í mataraðstoð hefur stóraukist og einnig hefur stóraukist aðsókn í heitan mat hjá þeim sem bjóða upp á það eins og Samhjálp. Þar koma um 200 manns í mat sem er stóraukning. En hver er framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar í málefnum aldraða, öryrkja og atvinnulausa? Hver er framtíðarsýnin í málefnum almannatrygginga, þeirra hópa sem hafa síðustu áratugi orðið fyrir gífurlegri kjaraskerðingu? Það er búið að leiðrétta hjá flestöllum hópum nema þessum hópi, þar vantar á fjórða tug prósenta upp á. Ef rétt væri gefið, væri búið að leiðrétta þetta, þá væri þessi hópur með ekki undir 300.000 kr. í dag. Í því samhengi má nefna að ríkisstjórninni tókst á ótrúlega hátt að lækka persónuafsláttinn sem hefði nú átt að stórhækka ef rétt væri gefið, hann ætti að vera mun hærri ef hann hefði fylgt launavísitölu eða hækkað eðlilega miðað við áratugina sem hafa liðið síðan staðgreiðslan var tekin upp. Þá værum við með vel yfir 300.000 kr. í dag, skatta- og skerðingarlaust til útborgunar. En því miður er staðreyndin sú að stór hópur fólks þarf að lifa á rétt rúmum 200.000 kr. og sá hópur mun ekki fá neinar risahækkanir fram til 2026 ef sú ríkisstjórn sem leggur fram þessa fjármálaáætlun stendur við það sem hún ætlar að gera. Það kemur skýrt fram í þessari stefnu þeirra að það er í mesta lagi verðbótaþátturinn sem er í boði. Það kemur skýrt fram, að það eru rétt rúmlega 2% hækkanir sem eru áætlaðar alveg fram til 2026. Á sama tíma er áætlað að launahækkanir verði nærri helmingi hærri. En það stendur ekki og hefur aldrei staðið til boða fyrir þann hóp sem þarf að treysta á almannatryggingakerfið. Því miður er hér ekki boðið upp á neitt mikið betra í öðrum kerfum. Við sjáum hvað á að ske í heilbrigðismálum. Því miður er stærstur hluti þeirrar aukningar sem þar er sett inn eingöngu eyrnamerktur uppbyggingu nýs háskólasjúkrahúss. Það er mjög gott mál en því miður þarf mun meiri peninga þar inn, sérstaklega þegar þessu Covid-tímabili lýkur og það þarf að taka til hendinni í biðlistum sem hafa stóraukist og einnig endurhæfingu þeirra sem hafa farið virkilega illa út úr Covid-tímabilinu. Það eru líka önnur teikn á lofti um hvað fram undan er vegna þess að ný hagspá er bjartsýnni en sú sem fyrri áætlun byggði á og þar af leiðandi verður kannski minni skuldasöfnun og minni þörf á afkomubætandi ráðstöfunum og niðurskurði en það þarf niðurskurð. Það er engin spurning að ef þeir flokkar sem skipa þessa ríkisstjórn fá að vera áfram næsta kjörtímabil þá verður gripið til niðurskurðar. Og á hverjum mun sá niðurskurður bitna? Jú, það hefur sýnt sig hjá þessari ríkisstjórn í gegnum þau fjögur ár sem hún hefur starfað að breiðu bökin eru almannatryggingakerfið, atvinnulausir og launalægsta fólkið hér á landi. Ráðherrar hafa verið að hæla sér af, eins og félags- og barnamálaráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, gífurlegri aukningu í almannatryggingakerfinu, 70 milljarðar sagði hæstv. félags- og barnamálaráðherra stoltur. En hann sagði okkur ekki á móti hvað var vegna fjölgunar eða bara venjulegrar hækkunar og hversu mikið ríkið fær til baka með skerðingum eða keðjuverkandi skerðingum. Við vitum það og er margbúið að sýna fram á að það sem er sett inn í þetta kerfi, þetta ómannúðlega bútasaumaða skrímsli sem almannatryggingakerfið er orðið, skilar sér ekki í vasa þeirra sem þurfa á því að halda. Það rennur í gegnum vasa þeirra og aftur í ríkissjóð eða til sveitarfélaga. Þetta segir okkur að þörfin er mikil og það er mikil vinna fram undan til að sjá til þess að þessir hópar fái það réttlæti sem þeir hafa beðið um. Við vitum að í þessum Covid-faraldri er alltaf einn hópur sem hefur setið algerlega eftir og hefur ekki fengið eitt einasta sérstaka úrræði og það eru þeir sem byggðu upp þetta land, eldri borgararnir. Það er kannski sárast, það er bæði gott en líka sárt, að stór hópur eldri borgara hefur það gott og þarf ekkert sérstaklega á hjálp að halda en það er ótrúlega stór hópur sem þarf virkilega á hjálp að halda og þarf nauðsynlega á því að halda að eitthvað sé gert fyrir þá en þeir fá ekkert frá þessari ríkisstjórn. Þeir báðu hógværir um að fá 15.000 kr. hækkun samkvæmt síðustu lífskjarasamningum en á það var ekkert hlustað. Þessi ríkisstjórn hlustaði ekki á þennan hóp. Og það er alveg á hreinu, samkvæmt þessari fjármálaáætlun, að þau munu ekki á nokkurn hátt hlusta á þennan hóp næstu fjögur árin ef þau komast til valda og halda þeim völdum sem þau eru með. Því miður, þá verður þessi hópur breiðu bökin, þar verður niðurskurðurinn.

Frú forseti. Ríkisstjórnin hefur lagt fram sína síðustu fjármálaáætlun og er hún hvorki fugl né fiskur. Áætlunin blæs ekki þeim þúsundum Íslendinga von í brjóst sem eru atvinnulausir, því miður. Þessi áætlun er metnaðarlaus og samin út frá því að skila ákveðnu skuldahlutfalli, undir 60%, árið 2026, þrátt fyrir að atvinnuleysi hafi aldrei verið eins hátt og stærsta atvinnugrein þjóðarinnar sé í gjörgæslu. Við erum með eitt lægsta skuldahlutfall Evrópu og það er öruggt svigrúm til að mæta atvinnulausum og heimilum þessa lands sem eru í vanda. Það er mikið í húfi, en ríkisstjórnin hefur takmarkaðan skilning á því. Ríkisstjórnin staglast á því að hún hafi eytt svo miklu í aðgerðir vegna veirufaraldursins. Tölurnar tala hins vegar öðru máli. Ríkisstjórnin hamrar stöðugt á því að aukning í nýsköpun sé í hæstu hæðum en hún skilar ekki því sem hún á að gera. Það er ekkert um það hvað þessar fjárfestingar í nýsköpun eiga að skila mörgum nýjum sjálfbærum störfum. Frú forseti. Ekki er verið að nota ríkisfjármálin nægilega til þess að fjölga störfum í gegnum einkaframtakið, virkja einkaframtakið til góðra verka til að fjölga mikilvægum störfum. Hið mikla atvinnuleysi sem við glímum nú við er þjóðinni mjög dýrt, svo ekki sé talað um andlega þáttinn og þá erfiðleika sem fylgja því að vera atvinnulaus. En hvað erum við búin að gera í samanburði við aðrar þjóðir í þeim efnum til að fjölga störfum? Í Bandaríkjunum er búið að setja 1,8 millj. kr. á hvern mann í aðgerðir til að fjölga störfum, hvert einasta mannsbarn í Bandaríkjunum. Hér reiknast mér til að aðgerðir ríkisstjórnarinnar séu u.þ.b. 540.000 kr. á hvern Íslending. Við sjáum því glöggt að við erum eftirbátar annarra þjóða í efnahagsaðgerðum vegna veirufaraldursins. En það sem er skýrt í þessari áætlun og greinilega mikilvægast í augum ríkisstjórnarinnar, og þá er ekki verið að horfa til þeirra sem eru atvinnulausir, er stefnulaus hækkun á framlögum til loftslagsmála, hækkun sem við vitum ekki hverju skilar, hækkun sem ekki er árangursmæld. Hækkunin nemur 1 milljarði kr. á ári næstu árin. Hæstv. umhverfisráðherra hefur viðurkennt að erfitt sé að mæla hver árangurinn er þegar kemur að því að setja fjármuni í loftslagsmálin. Það vantar árangursmælingar en þær eiga að fylgja í áætlun sem þessari, að hverju sé stefnt og hver sé árangurinn. Það er ekkert talað um eldri borgara og það er ekki talað um hjúkrunarheimilin, en talað er um að setja 1 milljarð á ári í loftslagsmál. Loftslagsmálin eru vissulega mikilvæg, frú forseti, en ég er þeirrar skoðunar að í þeim aðstæðum sem við erum í í dag, þessu fordæmalausa atvinnuleysi, mesta atvinnuleysi sem þjóðin hefur nokkurn tímann horft upp á, væri nær að setja þennan milljarð árlega í að búa til störf, búa til mikilvæg störf í samstarfi við einkageirann. Hækkun til loftslagsmála getur ekki verið forgangsmál þegar þúsundir Íslendinga eru atvinnulausir. Að búa til störf er forgangsmál. Við setjum fjármuni í loftslagsmálin en við þurfum ekki endilega að hækka framlögin þar akkúrat núna, á þessum tímapunkti, þegar við höfum takmarkaða fjármuni til að hjálpa þeim sem eru hjálpar þurfi. Gert er ráð fyrir 4,7% atvinnuleysi í lok tímabilsins, sem er allt of hátt og í áætluninni segir að verði það hærra þurfi að ráðast í afkomubundnar ráðstafanir. Það þýðir einfaldlega skattahækkanir á góðri íslensku. Það er bara ekki sagt beinum orðum vegna þess að það er óþægilegt fyrir ríkisstjórnina. Það er óraunhæft og sömuleiðis eru óraunhæfar væntingar um að hér verði áfram lágt vaxtastig þegar verðbólga fer hækkandi. Hagvaxtarforsendur þessara áætlunar voru brostnar sama dag og hún var kynnt. Við þekkjum þær ástæður, að hér virðist sem kórónuveiran hafi náð tökum á ný, okkur öllum til mikilla vonbrigða. En þessi áætlun fjallar ekkert um hvað tekur við þegar aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar renna út núna í maí og atvinnulausum fjölgar enn. Fjármálaráðherra sagði í umræðunni á Alþingi um þessa áætlun að staðan væri nú að batna mjög hratt, en ráðherrann virðist vera í eigin heimi hvað það varðar. Það er fyrst og fremst einkaneyslan og íbúðafjárfestingin sem gerir stöðuna betri en menn gerðu ráð fyrir. Eyðsla almennings er lykillinn að því að þetta fór ekki eins illa og stefndi í. Heimilin eru búin að vera að eyða sparnaði sínum en það geta þau ekki endalaust. Það er ekki ríkisstjórninni að þakka að staðan ekki eins slæm og spáð hafði verið þótt hún sé slæm. Þessi fjármálaáætlun, frú forseti, er uppfull af innihaldslausum yfirlýsingum. Gefin eru vilyrði fyrir fjárfestingum sem hvergi eru sýnilegar, ekki 1 kr. verður sett í nýjan þjóðarleikvang, svo dæmi sé tekið, og mikilvæg innviðaverkefni eru látin bíða. Þessi áætlun á að vera árangurstengd, markmiðatengd. Hún á að fjalla um hagkvæmni og skilvirkni. Þetta eru allt orð sem vantar í áætlunina, sem sýnir að hún er hroðvirknislega unnin og mætir ekki þeim þörfum sem svo sannarlega blasa við okkur öllum. Ný ríkisstjórn er ekki bundin af þessari fjármálaáætlun en það er samt eðlilegt að ræða hlutina. Þessi áætlun sýnir að ríkisstjórnarflokkarnir ætla sér að leggja upp með aðferðafræði sem skilar litlum árangri og það er gott að vita fyrir kosningar. Frú forseti. Kjarni málsins er þessi: Hér er ríkisstjórn sem er að fara inn í kosningar með þúsundir Íslendinga atvinnulausa og fjármálaáætlun sem er metnaðarlaus og leysir engan vanda. Þannig ríkisstjórn á ekki að styðja.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að segja að mér finnst þetta hafa verið efnisrík umræða. Í því samhengi má hafa í huga að við erum í fyrsta skipti að ljúka kjörtímabilinu þar sem sama ríkisstjórnin teflir fram fjármálaáætlun í heilt kjörtímabil og nú sem sagt í aðdraganda kosninga. Þetta þingmál, fjármálaáætlun, ber þess merki að það er stutt til kosninga. Við vísum annars vegar til þess að við erum með nýsamþykkta fjármálaáætlun frá því í desember og svo hins vegar til kosninganna, sem eru eftir u.þ.b. hálft ár, þegar útskýrt er hvers vegna ekki er farið í alla vinnuna að nýju, einu sinni enn, eins og almennt er gert ráð fyrir við gerð fjármálaáætlunar. Ég ætla að vísa til þess sem ég sagði í framsöguræðu minni um þetta og ég tel að það hafi á engan hátt haft neikvæð áhrif á umræðuna hér. Ég held að við höfum haft mjög gott efni í höndunum til þess að fara yfir það sem mestu máli skiptir, sem er stóra efnahagsmyndin, við þessa umræðu. Ég ætla sömuleiðis að segja að mér finnst hafa tekist afar vel til í þessari fjármálaáætlun að draga fram það sem helst brennur á okkur núna í efnahagsmálum. Eins og vænta mátti hafa verið uppi ólíkar skoðanir, mjög skiptar skoðanir á því hvort við erum á réttri braut eður ei. Það er ekkert nýtt. Í mínum huga er hins vegar ekki hægt að horfa fram hjá því að efnahagsspár sem birst hafa undanfarið ár hafa sífellt verið upp á við. Þar skiptir miklu máli og hefur haft áhrif að ríkisstjórnin ákvað snemma í þessu ferli að koma súrefni út í hagkerfið. Við tókum í fangið mikinn halla, sögðumst vilja gera það, nýta svigrúmið sem byggt hefur verið upp, styrkinn, viðnámsþróttinn í ríkisfjármálunum til að lina áhrifin, draga úr þeim, minnka þar með efnahagslægðina. Og við gerðum meira en það. Við fórum í beinar aðgerðir, fórum reyndar í sókn í innviðafjárfestingu og höfum síðan sniðið efnahagsaðgerðir fyrir heimili og atvinnulíf eftir aðstæðum eins og þær hafa þróast. Á þessu hafa aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar byggst, að við vorum í hverju skrefi að byggja á þeim upplýsingum sem við þá höfðum, og mér finnst það hafa tekist vel. Hvað getur maður notað til vitnis um að vel hafi tekist til? Ja, ég hef hér verið að benda á þætti eins og hvernig tekjur heimilanna hafa þróast. Á bls. 31 í þessu riti er farið yfir það hvernig tekjur heimilanna hafa verið mun stöðugri en í síðustu kreppu. Þar munar mjög miklu. Ég hef sömuleiðis nefnt að fjárfesting og neysla innan lands hefur verið á allt öðru stigi en í síðustu kreppu, sem er til vitnis um bæði þróttinn í hagkerfinu en ekki síður trú á því sem fram undan er. Þar munar mjög miklu, eins og ég rakti í framsögu minni, og er mjög skýrt merki um að við erum á marga vegu í órafjarlægð frá þeirri stöðu sem var uppi 2009. Þetta er jákvætt og birtist okkur í hagspánni sem liggur til grundvallar. En það breytir ekki hinu sem ég hef haldið á lofti og ég heyri mjög mikið rætt um í þessari umræðu, að við erum að fást við mjög erfitt atvinnuleysi. Stundum er það bara þannig að upp koma aðstæður, í þessu tilviki heimsfaraldur, sem við getum á engan hátt haft væntingar um að við getum skotið okkur undan áhrifunum af, að við getum sveiflað einhverjum töfrasprota þar sem áhrifin af því að 2 milljónir ferðamanna hverfa út úr hagkerfinu þurrkast bara út og gufa upp og allir fái vinnu við hæfi beint í kjölfarið. Því miður er þetta ekki verkefni af því tagi að hægt sé að sveifla einhverjum slíkum töfrasprota yfir vandann. En það sem við höfum gert er að bregðast með mjög sterkum hætti með vinnumarkaðsaðgerðum við stöðu atvinnulausra. Án þess að ég fari að rekja allt það sem gerst hefur í því, allt frá hlutabótaleið yfir í lengingu tekjutengda tímabilsins og hækkun atvinnuleysisbóta og lækkun tryggingagjalds til að auka svigrúm fyrirtækjanna og ráðningarstyrkina og hvað allt það heitir, þá eru einmitt síðustu aðgerðir ríkisstjórnarinnar, sem félagsmálaráðherra hefur verið að kynna til sögunnar, af nákvæmlega sama meiði. Ríkisstjórnin hefur tekið til hliðar háar fjárhæðir til að styðja Vinnumálastofnun í að bjóða fyrirtækjum og stofnunum, sveitarfélögum, stuðning við að ráða til sín af atvinnuleysisskránni og meiri stuðning, sé um að ræða fólk sem hefur verið lengur atvinnulaust. Með þessu hefur okkur tekist ætlunarverkið; að draga úr dýpt efnahagslægðarinnar. En verkinu er engan veginn lokið. Það er eðlilegt, ekki síst þegar við erum að ræða um fjármálaáætlun til framtíðar, að rætt sé hvort við séum á réttri braut. Ég vil meina að þær áherslur sem við höfum verið með, sem er að beita ríkisfjármálunum af fullum krafti, séu réttar, að skynsamlegt sé að fara í fjárfestingarátak, að bæta í við stuðning vegna nýsköpunar og þróunar, og að auka við endurgreiðslur sé sömuleiðis líklegt til þess að bera ávöxt þegar fram í sækir. Þessum megináherslum erum við einfaldlega að fylgja eftir með sama hætti og gert hefur verið hingað til, að hafa trú á því að það muni á endanum skila sér í uppskeru. Það hefur gert það hingað til. Það sýna tölurnar. Þetta er langlíklegasta leiðin fram á við til þess að halda áfram að skila árangri. Sumir vilja meina að ríkisstjórnin leggi hér upp með of bratta áætlun, það séu ekki tekin nógu há lán. Hallinn megi gjarnan vera miklu meiri og að við séum að flýta okkur um of að ná efnahagsbata. Þessu svara ég með því að benda á að hallinn á yfirstandandi ári er met. Við erum með 40% halla af ríkisfjármálunum ef við berum hallann saman við tekjur. Það er gríðarlegur halli, yfir 300 milljarða halli á fjárlögum yfirstandandi árs. Við erum að taka alls um 400 milljarða til þess að hleypa súrefni út í atvinnulífið ef við leggjum saman sértæku aðgerðirnar og sveiflujafnarana, þ.e. hvernig tekjurnar hafa skroppið saman og bótakerfin, tilfærslurnar vaxið. Þetta eru um 400 milljarðar sem við erum að setja sem nýtt súrefni út í hagkerfið með þeim árangri sem tölurnar sýna. Það er því mikið yfirskot þegar fólk kemur hér og segir að ríkisstjórnin sýni ekki vilja í verki til að ganga langt. Þvert á móti, við erum að setja alger met í því. Það er ekki annað ábyrgt en að sýna fram á að þrátt fyrir þennan methalla sé leið út úr stöðunni. Það er ábyrga leiðin, að við getum fyrir árið 2025 fundið að nýju frumjöfnuð í ríkisfjármálunum og stöðvað þannig frekari skuldasöfnun. Við erum að tala um árið 2025 í því samhengi. Allar ábendingar sem við fáum um efnahagsstefnuna, m.a. úr Seðlabankanum, eru á sama veg og þær fjalla um að okkur beri að draga úr þessum víðtæku stuðningsaðgerðum eftir að áhrifum af kórónuveirufaraldrinum lýkur. Við höfum væntingar um að það komist á ný í þokkalega eðlilegt ástand þegar bólusetningu lýkur og himnarnir opnast og ferðamenn fara aftur á hreyfingu. Þess vegna erum við smám saman yfir þetta fimm ára tímabil að draga úr slíkum beinum stuðningsaðgerðum og setja markið á jöfnuð  
             Virðulegi forseti. Ég vil lýsa mikilli ánægju minni með hvernig til hefur tekist í þessari umræðu við mjög snúnar aðstæður og við bjóðum fram alla mögulega aðstoð til fjárlaganefndar sem fer nú yfir málið.