Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eins og sjá má á nefndarálitinu leggur nefndin til að frumv. verði samþ. óbreytt. Útgjöldin hafa verið nokkuð hækkuð í neðri deild, og þó að sumir nefndarmennirnir væru ekki alveg samþykkir þeim hækkunum, þá varð það þó ofan á, að gera ekki breytingar á frumvarpinu héðan af. Það hefir verið bætt við nýjum útgjaldalið í 2. gr. frumv. Það er 1800 kr. fjárveiting til þess að byggja fjós, hlöðu og safnþró handa geðveikrahælinu á Kleppi. Það kom erindi þessu viðvíkjandi frá lækninum á Kleppi, en barst þessari deild of seint til þess að fjárveitingin gæti komist inn í fjáraukalögin hér um daginn. En nú hefir Nd. tekið hana upp og nefndin ræður háttv. deild til að samþykkja hana. Það er augljóst, að þessi fjárveiting er bráðnauðsynleg og getur orðið til að spara landsjóði fé á þann hátt, að reksturskostnaður geðveikrahælisins minkar við það, að útgjöld til mjólkurkaupa sparast. Það stendur svo á, að það er töluverður túnblettur á Kleppi, sem læknirinn vill halda í rækt og bæta, en það vantar bæði fjós og hlöðu, og það sýnist vera sjálfsagt að bæta úr því. Þá hefir verið gjörð breyting að því er snertir Austfjarðabátinn. Í staðinn fyrir 3 ferðir til Vestmannaeyja er nú ætlast til að báturinn fari eina ferð alla leið til Reykjavíkur og aðra til Vestmannaeyja og komi við í Vík í báðum ferðum fram og aftur. Þá hefir verið bætt við nýjum lið, ótölusettum, í 6. gr. frv. Það eru 10 þús. kr. til viðskiftaráðunauta erlendis. Þessi fjárveiting er sjálfsagt komin inn á lögin eftir hvötum hæstv. ráðherra, sem mun hafa í hyggju að nota hana ef hæfir menn fást Upphæðin er sjálfsagt óþarflega mikil, þegar litið er til þess, hve skammur tími er eftir af fjárhagstímabilinu, og litlar líkur til, að hæfir menn fáist í snatri. En það getur ekkert gert til þó að upphæðin standi í lögunum. Féð kemur auðvitað ekki til útborgunar, ef ekki verður þörf fyrir það. Hins vegar er rétt, að stjórnin hafi heimildina til fjárins, ef til kæmi að henni byðust 2 hæfir menn í stöðurnar. Eg skal líka taka það fram, að ef ráðist er í að stofna þessi viðskiftaráðunauta embætti, má alls ekki skera launin við neglur sér. Þeir eiga að hafa svo áríðandi störf með höndum, að það er öldungis nauðsynlegt að þeir geti verið fjárhagslega óháðir menn. Því verður að gera þá vel úr garði hvað launin snertir. Enda ætlast ráðherra til, að þessir menn gefi sig óskiftir við starfinu, en hafi enga aðra atvinnu jafnframt. Það hefir komið fram breyt.till. um að færa upphæðina niður um helming. En eg sé ekki ástæðu til að greiða atkv. með þeirri tillögu af þeim ástæðum, sem eg gat um áðan, að ef ekki verður brúk fyrir fjárveitinguna, gjörir ekkert til, þó að hún standi, en verði þörf fyrir hana, væri ilt ef stjórnina bristi heimild til fjárins. Þá hefir önnur breyttill. verið gjörð við 6. gr. þess efnis, að bætt hefir verið við 10 þús. kr. til að mæla innsiglingu á Gilsfjörð. Þessi fjárveiting var feld hér í deildinni um daginn, en Nd. hefir sett hana inn aftur. Meiri hluti nefndarinnar vill ekki gera þetta að kappsmáli milli deildanna og ræður því til að samþykkja fjárveitinguna. Að vísu er ekki mikil skipasigling inn fjörðinn, en það eru þó æði mikil kaupfélagsviðskifti þar á tveimur stöðum, og er mjög bagalegt að geta ekki fengið skip til að koma inn á hafnir, sem þar eru þó til allgóðar, bæði í Salthólmavík og í Króksfjarðarnesi. Því vill nefndin ekki gjöra þetta að kappsmáli milli deildanna, einkum þegar þess er gætt, að málið hefir nú verið á dagskrá í mörg ár, og er héraðsbúum mjög mikið ábugamál. Þá er ein viðaukatill. við 8. gr. þess efnis, að fjárhæðinni til sýsluvegar frá Hafnarfirði til Vogastapa megi verja til vegarins frá Hafnarfirði til Keflavíkur. Eg veit ekki hve nauðsynleg þessi breyting er, en býst við að flutningsmaður gjöri grein fyrir henni. En eg þykist geta fullyrt það fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar, að hann muni ekki vilja hleypa fjáraukalögunum í sameinað þing vegna þessa atriðis eins.

Agúst Flygenring Eg á tvær breyttill. við 6. gr. frv. á þgskj. 616, sem háttv. framsögum. hefir minst á. Fyrri breyt.till. er í því falin, að eg vil færa niður fjárveitinguna til viðskiftaráðunauta úr 10 þús. kr. í 5 þús. kr., sem stafar af því, að eg vil byrja með einn ráðunaut en ekki tvo. Mér þykir það harla mikið í ráðist, að veita 10 þús kr. til ráðunauta fyrir þenna stutta tíma, sem eftir er af fjárhagstímabilinu. Það hlyti að hafa í för með sér kring um 40 þús. kr. fjárveitingu á næsta fjárhagstímabili, þegar litið er til þess, að þessar 10 þús. kr. eru ætlaðar að eins til hálfs árs. Eg legg áherzlu á það, að við ættum að láta okkur nægja einn ráðunaut til að byrja með. Við vitum ekki hvert gagn landið muni hafa af ráðunautunum, og því væri æskilegt að fá nokkra reynslu í þeim efnum, áður en tekið er svo stórt stökk, að stofna tvö dýr embætti. Auðvitað skilst mér, að stjórnin geri þetta í góðum tilgangi, til þess að greiða fyrir verzlun landamanna í útlöndum. En árangurinn er óneitanlega vafasamur. Mér þykir mjög vafasamt, að einum manni takist betur að hækka innlendar vörur á útlendum markaði, heldur en öllum kaupmönnum til samans hefir tekist hingað til, - að slíkur ráðunautur viti betur og fái meiru áorkað í þessu skyni en öll kaupmannastétt Íslands; því er það hæpið að mínu áliti, að þetta mál hafi almenna þýðingu fyrir verzlun landsmanna. Hitt er annað mál, að ráðunautarnir geta sjálfsagt orðið til hjálpar einstökum mönnum, sem lítið þekkja til utanlands. En þó að búast megi við nokkrum árangri að því leyti, finst mér of mikið að byrja með stofnun tveggja embætta, sem verða dýrustu embætti landsins. Hér með meina eg þó ekki, að launin séu of há, ef embættin eru stofnuð á annað borð, því að mennirnir þurfa að kosta miklu til, þurfa að búa sæmilega vel, ferðast o. fl. o. fl., og þurfa endilega að vera fjárhagslega óháðir. En eg vil fá reynsluna fyrst; byrja með einum ráðunaut, og ef góður árangur kemur í ljós, þá bæta öðrum við. Eg gjöri þetta ekki að kappsmáli, en vildi að eins láta í ljósi skoðun mína á þessu máli. Úr því að háttv. þingmenn meiri hlutans á þingi þykjast hafa tekið þá stefnu, að fara varlega í öll útgjöld, ætti varúðin að koma fram hér ekki síður en annarstaðar. Mér sýnist nóg að veita 5 þús. kr. nú og 20 þús. kr. á fjárlögunum, í stað 10 þús. kr. nú og 40-50 þús. kr. á næsta fjárhagstímabili. Það sýnist mér ekki varlega farið. Eg hefði líka viljað nota þetta tæki færi til þess að leggja nokkrar spurningar fyrir hæstv. ráðherra þessu viðvíkjandi, ef hann hefði verið hér viðstaddur, en það verður nú ekki af því í þetta sinn. Þá er hin breyttill. um að fella niður fjárveitinguna til að mæla innsigling á Gilsfjörð. Eg skal játa það, eftir nánari yfirvegun, að það er ef til vill ekki rétt að fella fjárveitinguna alveg niður, en sjálfsagt að lækka hana töluvert. 10 þús. kr. er alt of mikið, það nær ekki nokkurri átt, að mælingin kosti svo mikið. Það hagar svo til, að það má mæla mikið af firðinum af hestbaki um fjöru. Eg segi þetta ekki í neinu spaugi. Eg get frætt háttv.þm. Strandamanna, sem mun hafa komið þessari fjárveitingu að, á því, að firðinum er svona háttað. Og eg get líka frætt hann á því, að það kemur ekki að neinu gagni að fá sjókort yfir fjörðinn. Skip geta ekki farið eftir því, þau verða að fara eftir merkjum á landi. Það eru mjóir álar, sem verður að þræða til þess að komast að Króksfjarðarnesi og inn á Salthólmavík. Þá leið þekkja fjöldamargir kunnugir menn, sem geta gefið nægar upplýsingar án þess að fá háa borgun fyrir. - Eg hygg nú, að háttv. þingmenn játi það með mér, að það er ekki þörf á hárri fjárveitingu, þegar þeir eru búnir að fá upplýsingar um, hvað það er sem vantar. Það er ekki meiningin að fá vísindalega nákvæmt sjókort; það eru sára lítilfjörlegar mælingar, sem þarf við, og verður aðallega að fara eftir sjómerkj um á landi. Það væri hæfilegt að lækka þessa fjárveitingu ofan í 2000 kr. Eg gjöri þetta ekki að kappsmáli, en vildi aðeins benda á, að þetta er undarlega há fjárveiting, þegar litið er til þess, að háttv. deild hefir víða annars verið mjög sparsöm og felt fjárveitingar til ýmsra þarflegra fyrirtækja.

Ari Jónsson Eg vil leyfa mér að gjöra athugasemd við ræðu háttv. 3. kgk. þm. Hann áleit, að eg hefði barist fyrir þessu máli. Eg veit ekki af hvaða ástæðu hann heldur það, hvort það er af því að hann haldi, að Gilsfjörður sé norður í Strandasýslu, og eg þess vegna hafi haft afskifti af þessu máli sem þingm. Strandamanna. Sannleikurinn er sá, að eg hefi alls engin afskifti haft af þessu máli. Það hlýtur að vera einhver annar þingm., t. d þingm. Dalamanna eða Barðstrendinga eða eg veit ekki hver. Líklega hefir háttv. 3. kgk. þm. heyrt eitthvað talað um þetta í neðri deild, en varla mun það vera hér í deildinni, sem hann hefir heyrt talað um málið í þá átt, er hann minnist á. En af því að eg er kunnugur á þessum stöðvum, þá get eg gefið þær upplýsingar, að það er til góð höfn á Gilsfirði, Salthólmavík, en innsiglingin þangað er ekki vel þekt, og þarf að rannsaka hana. Enn fremur skal þess getið, að um Breiðafjörð hefir gufubátur gengið síðustu árin og honum hefir gengið mjög illa, af því að skipaleiðirnar þar eru órannsakaðar. Það er því óvíða meiri nauðsyn á mælingum, en einmitt á Breiðafirði. Þá ætlaði eg að minnast nokkrum orðum á verzlunarráðunautana erlendis, sem háttv. 3. kgk. þm. var ekki beinlínis meðmæltur. Eg álít, að á fáu sé jafnmikil þörf til fjárhagslegra framfara fyrir landsmenn, sem því, að einhver bót sé ráðin á verzlunarviðskiftum við útlönd. Undanfarin ár hafa verið góð ár til lands og sjávar að því er afurðir snertir, en það er verzlunin, hið lága verð á afurðum landsins, er hefir haft í för með sér, að harðæri má teljast meðal almennings. Það væri því eigi að eins sannarleg þörf, heldur skylda þingsins að gjöra tilraun til þess að ráða bót á verzlunarólaginu. Mörgum hygnum mönnum hefir sýnst svo, að vert væri að gjöra tilraun með verzlunarráðunauta erlendis. Auðvitað er mest komið undir því, hvernig maðurinn er valinn í þessa stöðu. En ég efast ekki um það, að vel hæfur maður mundi geta gjört mikið gagn fyrir verzlun landsmanna, ekki sízt pöntunarfélögin eða bændaverzlunarfélögin. Það hafa og komið raddir ýmsar frá almenningi, þar á meðal frá 5-6 þingmálafundum, um það, að skipaðir yrðu verzlunarráðunautar erlendis fyrir Íslands hönd. Enginn efi er á því, að erindrekarnir mundu verða til mikils stuðnings fyrir erlend viðskifti Íslendinga, jafnframt því, sem erindrekarnir gætu verið á verði fyrir Íslands hönd í ýmsum öðrum viðskiftum og málum.

Kristinn Daníelsson Framsögumaður gat þess meðal annars, að því sem ætti að koma til leiðar með þessu, yrði að eins frestað um eitt ár, - en því hefir verið frestað um eitt ár. - Þessu næst vildi eg minnast nokkrum orðum á veginn í Gullbringusýslu. Hann hefir í síðustu fjárlögum verið kallaður vegurinn frá Hafnarfirði að Vogastapa. Þetta var því til fyrirstöðu, að byrjað væri á veginum fyrir sunnan Vogastapa. En nú er vegurinn kallaður sínu rétta nafni á fjárlögunum, sem nú fara frá þinginu, og treysti eg því, að ekki verði hangið svo fast í nafninu einu, að það verði veginum til fyrirstöðu. Leyfi eg mér því að bera fram viðaukatill. þessu viðvíkjandi, og gjöri eg það eftir samráði við þann mann í stjórnarráðinu, sem hér hefir mest með að gjöra. Eg lít svo á, að þetta hefði að vísu ekki þurft, en þótti þó réttara að gjöra það, og mæli eg með því, að alþingi láti sig það ekki miklu skifta, hvernig sýslunefndin ráðstáfar fénu, auðvitað þannig, að öll skilyrði séu haldin. Framsögumaður taldi það á móti þessu, að lögin þyrftu þá að koma í sameinað þing. Sé eg ekki að svo mikið sé á móti því, þótt breytingartillagan komist að. Verði hinar aðrar breyt.till. samþyktar, komast þau það hvort sem er, og verði það ekki, þá eykur lítið á prentun að bæta þessum viðauka aftan við lögin. - Fer eg svo ekki þar um fleiri orðum að svo stöddu.

Agúst Flygenring Eg vil leyfa mér að þakka háttv.þm. Strandamanna fyrir þær upplýsingar, sem hann hefir komið með - eg mun hafa vilst á honum og þm. Dalamanna áðan -, en er honum ekki alveg samdóma um, að þó þessi höfn væri mæld, þá mundu að sjálfsögðu skip koma þangað inn. En þó leiðin yrði mæld og nákvæmt kort búið til yfir þann hluta Breiðafjarðar, sem ómældur er, þá vil eg benda hinum háttv.þm. á, að þess konar kort er í raun og veru ekki notað; maður þarf jafnt hafnsögumanns með eftir sem áður. Enginn ókunnugur fer þessa leið eftir korti, hvað gott sem er. Þess konar leiðir eru farnar eftir vissum leiðarmerkjum á landi og þau eru auðvitað til og kunnugir menn þar vestra þekkja þau. Kort yfir leiðina hafa því litla eða enga þýðingu. Annars mun þessi fjörður mjög svo lítið notaður til samgangna, og verzlunarstaðir þar vestra í hnignun. Þó leiðin væri kortlögð, mundi hún ekki þykja fýsileg fyrir skip; en, sem sagt, eg hygg hægt að finna leiðina með litlum kostnaði, eins og eg hefi bent á: eftir tilvísun kunnugustu manna setja merki á landi, þar sem þau vantar, eða gera þau greinilegri þar sem með þarf, og skrifa skýra lýsingu yfir þann hluta fjarðarmynnisins, sem er skipgengur. Fjörðinn að öðru leyti, sem er þur með hverri fjöru, þarf ekki að mæla. Þingm. Strandamanna sagði, að ráðunautar í verzlunarmálum væri »brennandi spursmál«. Ekki hefi eg þó orðið þess var, að svo væri. Þó það hafi komið fram á 5-6 fundum, þá getur það tæplega talist alment áhugamál þjóðarinnar fyrir það; þó á það hafi verið minst, þá er víst um, að það er alls ekki almenn ósk landsmanna. Enda er hins vegar auðséð, að hann (þm. Strandamanna) hefir, að eg vona, gjörmisskilið meiningu eða tilgang stjórnarinnar með þetta mál. Hann talar um, að bændaverzlanir þurfi að hafa umboðsmenn, sem séu launaðir af landsfé! Slíkt er fásinna ein; enda eiga ekki bændaverzlanir, svo merkilegar sem þær eru, skilið háan fjárstyrk af opinberu fé; slíkt vona eg að geti ekki komið til mála á neinn hátt. Stjórnarinnar meining var sýnilega sú, að skipaðir væru menn, sem væru ráðunautar verzlunarstéttarinnar í heild sinni, en alls ekki umboðsmenn einstakra verzlana. Eins og eg sagði: að fara að skipa landslaunaða umboðsmenn bændaverzlana findist mér fásinna, sem stjórninni víst hefir heldur ekki komið til hugar. En spurning væri þó með almenna ráðunauta í landsins þjónustu í heild sinni.

Steingrímur Jónsson Eins og nefndarálitið ber með sér, er nefndin ekki sammála og er eg í minnihlutanum. Eg get sem sé ekki ráðið til, að það sé samþykt óbreytt, úr því breytingartillögur eru komnar fram. Eins og sjá má af sjálfu frumvarpinu, þá eru gjöldin nærri 4000 kr. hærri en í stjórnarfrumv. Að vísu er ekki óeðlilegt, að gjöldin geti hækkað í meðferð málsins. En það sem gjörir þetta athugavert er það, að nú eru feldar burtu þær tillögur í frumvarpi stjórnarinnar, sem mest var um vert: síminn til Vestmannaeyja, brúin á Rangá og mælingin fyrir járnbraut austur yfir fjall. Það hefir verið talað um sparnað, og hafa þeir menn auðvitað nokkuð til síns máls. En hins vegar get eg ekki neitað því, að mér finst minna hafa úr orðið sparnaðinum þegar til kom, heldur en til stóð. Þó ýmsir af útgjaldaliðunum hafi verið feldir, þá hefir það jafnað sig upp, með því að aðrir hafa komið í þeirra stað. Skal eg minnast á tvö atriði. Fyrst er uppmælingin á Gilsfirði. Þar hefir farið ekki minna en það fram úr áætlun, að þar sem upphaflega var gjört ráð fyrir 4000 kr., þá er nú í fjárlögunum og fjáraukalögunum til þess ætlaðar 14000 kr. Að bera þennan gjaldalið saman við aðra rausn þessarar deildar, held eg geti ekki staðist, og finst mér það sama sem að fleygja þeim rannsóknarlaust í sjóinn. Sé eg það ekki, að slíkt geti borgað sig, að verja svo miklu fé til mælinga á tveim smáhöfnum, þar sem verzlun er og verður lítil, og strjálbygðar sveitir liggja að öllum megin. - Hitt atriðið er fjárveitingin til ráðunautanna í verzlunarmálinu. Þetta atriði gegnir alt öðru máli, að því leyti að hér er um mjög svo mikilsverða nýjung að ræða. Hins vegar er það ljóst, að allmikið vandaverk muni vera, að fá þá menn til starfans sem fullhæfir séu. Það þurfa að vera menn, sem hvorttveggja séu: bæði mjög vel fróðir í öllu, sem að verzlun og viðskiftum lýtur, og hins vegar öllum óháðir; og mega þeir sízt vera bundnir neinum viðskiftastörfum erlendis. En einmitt vegna þess, að hér liggja svo margir erfiðleikar í vegi fyrir framkvæmdinni, álít eg rangt, að hraða málinu mjög. Og hins vegar álít eg af sömu ástæður að réttara væri að gjöra ráð fyrir að eins einum manni en ekki tveimur. Finst mér slíkt að öllu leyti samboðnara málinu og því hollara, að ekki sé hugsað fyrst um sinn um nema einn slíkan ráðunaut. Hins vegar finst mér fjárupphæðin, sem til þess var ætluð, alls ekki of há, og finst mér jafnvel furðu lágt, að áætla ekki nema 5000 kr. laun (fyrir hálft ár) til slíkra manna; en úr því ráðherra hefir álitið þá upphæð nægja, þá er ekkert þar til að segja. Annars finst mér of mikið í ráðist nú, að fara að stofna tvö slík embætti, og samsvarar það ekki þeim sparnaðarhugmyndum, sem menn nú bera á vörum sér. - Hvað aftur snertir skilning háttv.þm. Strandamanna á þessu máli, þá kemur hann á engan hátt heim við hina sönnu tilætlun með málinu. Eg býst helzt við, að fyrir honum hafi vakað það, að kaupfélög Norðurlands hafa haft í hyggju að fá sér umboðsmann (eða menn?) utanlands. En mér er hins vegar kunnugt um, að það hefir aldrei verið meining þeirra, að sá umboðsmaður ætti að vera launaður af landsfé, heldur yrði hann eingöngu þeirra maður og í beinni kaupgjaldsþjónustu hjá þeim. - En í heild sinni álít eg mál þetta (þ. e. ráðunautinn eða ráðunautana) svo mikilsvert, að æskilegt væri, að það næði fram að ganga og fengi góða afgreiðslu.

Jens Pálsson Út af fram kominni breyt till. um vegarlagninguna suður með sjó, finn eg ástæðu til, eins og á stendur, að minnast á vegagerð þessa um Gullbringusýslu, og álít eg rétt, í þessu sambandi, að segja í fám orðum sögu þessa máls. Fyrir hér um bil 30 árum mátti heita ein vegleysa úr Reykjavík og alt suður á bóginn. Þá gekst heiðursmaður í Hafnarfirði (Chr. Zimsen) fyrir lagning upphleypts vegar yfir Hafnarfjarðarhraun. Var það verk unnið fyrir fjárframlög frá einstökum mönnum. Nokkuð löngu síðar beittist þáverandi þingm. Gullbr.- og Kjósarsýslu fyrir því, að styrkur yrði úr landsjóði veittur á þingi, gegn öðru eins úr sýslusjóði, til að leggja færan veg úr Hafnarfirði yfir ófærurnar alræmdu suður með sjó að Vogastapa. Það var þáverandi þingm. Þ. J. Thoroddsen, sem hugmyndina átti og kom málinu á framfæri. Bar hann fram á þingi tillögu um, að leggja upphleyptan veg yfir allar ófærurnar alt að Vogastapa. Síðastliðin 5 ár hefir að þessu verið unnið, og er vegurinn kominn suður að Vatnsleysu. Á síðasta þingi var því svo heitið, að framlengja þennan veg alt til Keflavíkur, og skyldi Keflavík vera endastöð vegarins, því þaðan skiftast aftur vegir í ýmsar áttir, Grindavík, Hafnir o. s. frv. En nú síðast er það merkilega tilbrigði komið fram, að til orða hefir komið, að hafa endaskifti á veginum, og hætta við að halda honum áfram suður á bóginn, en byrja aftur í þess stað að leggja hann út frá Keflavík, sunnan frá. Nú stendur svo á, að frá Vatnsleysu að Vogastapa er einkum aðalófæran á veginum; en Vogastapi er, eins og kunnugt er, ás ekki allhár, sem gengur fram í sjó, og verður yfir hann að fara, en þar er vegur allsæmilegur yfirferðar, ef ruddur væri vel. Þá taka við hinar svokölluðu Njarðvíkurfitjar, sem er sléttlendi með sjó fram og bærilegur vegur; er það ekki mjög langur spölur, unz við tekur hinn upphleypti vegur til Keflavíkur. Um þetta svæði alt saman í heild sinni er ekki slæmur reiðvegur. - Nú er hinn fyrst áminsti vegur kominn alt suður að Vatnsleysu, en þá er eftir hraunlengja, hér um bil 3 mílur vegar, þá stapinn 1 míla full, og svo loks hálf míla þaðan og í Keflavík. - Eftir þessu yfirliti mínu er það sýnilegt, að upphaflega var svo til ætlast, að vegur þessi héldi áfram í sömu átt, unz hann hefði náð takmarki sínu, Keflavík. En þar sem nú er snúið við blaðinu og farið fram á, að leggja veginn sunnan frá, út frá Keflavik, í stað þess að halda honum áfram í sömu stefnu norðan frá, þá er það fyrst og fremst breyting á hinni upphaflegu tilætlun, og hún þess utan mjög ósanngjarnt gjörræði. Eg læt mig þetta mál skifta, þar sem eg er þingmaður sýslunnar, að þessi framkvæmd komi að sem beztum notum í almennum skilningi, án tillits til hagsmuna einstakra sveita eða sýsluhluta. Nú fyrir skömmu er að vísu komin fram samþykt frá suðurhreppunum um, að vegurinn skuli lagður frá, Keflavík að sunnan. Háttv. þm. Vestur-Ísfirðinga fór sem sé heim til sín núna í Dymbilvikunni og sat sýslufund suður í Keflavík, og þá slysaðist þessi samþykt í gegn. En eins og eg tók fram, álít eg ósanngjarnt mjög í alla staði, að hætta nú við þennan veg í miðju kafi, eins og komið er, og fara að byrja á honum annarstaðar. Vatnsleysuströndin er sem sé sá hlutinn af því sem eftir er, sem lang-ófærastur er. Og væri nú aftur á móti haldið áfram með veginn þar sem komið er, í stað þess að snúa frá, þá mætti áreiðanlega koma veginum í sumar fyrir fé það, sem til hans er ætlað, að minsta kosti suður að Kálfatjöm, þ. e. suður í miðjan Vatnsleysustrandarhrepp. Fyr en svo langt er komið, finst mér ófært að látið sé eftir þessari áskorun Keflvíkinga, að fara að leggja veginn sunnan þaðan, því bæði væri það, sem eg sagði, alveg rangt gagnvart öðrum hreppum; enda er sýnilegt, að þar sem veginum er komið nú, yrði hann ekki að hálfu gagni, ef nú væri frá honum snúið og skilið við hann þar sem verst gegnir. Fái Vatnsleysustrandarmenn aftur á móti áframhald af veginum, svo að nemi við miðjan hrepp, þá er eigi ókleift fyrir þá, að hafa hans not á þann hátt, að flytja á kerrum svo langt sem vegurinn nær, og svo heim til sín á hestum, þar sem hann þrýtur. En þar sem komið er nú, er slíkt ekki tiltök. Annars get eg ekki skilið, hvers vegna þessi samþykt hefir verið gerð, - nema ef vera skyldi, að Keflavík væri að hugsa sér að »konkúrrera« við Hafnarfjörð um verzlun á Vatnsleysuströnd. En alment gagn getur alls ekki orðið að þessu. Það má heita svo, að þessi breyting kæmi ekki neinum að haldi nema Keflvíkingum einum, og það þó alls ekki svo, að nemi við neina brýna þörf. öðru nær! Þessi endaskifti á vegagjörðinni, sem nú er farið fram á með breytingartillögu við fjáraukalögin, eru fjarstæða, enda gagnstæð þeirri meginreglu, sem fylgt hefir verið hér á landi, þeirri, að leggja veg út frá einhverjum stað stöðugt áfram, unz endastöð vegarins er náð. Ég vona, að hin háttv. deild verði tillögunni andvíg, enda býst eg við að henni þyki sem mér harla óviðkunnanlegt, að breyta gildandi fjárlögum með viðauka á fjáraukalögum. Auk þess er tillagan óljós og ekki að eins óheppilega heldur og rangt orðuð, því að þar ætti að standa »frá Keflavík til Hafnarfjarðar«, en ekki »frá Hafnarfirði til Keflavíkur«; það væri sjálfu sér samkvæmt, og sýndi að átt væri við - endaskifti.

Ari Jónsson Eg vildi að eins gera stutta athugasemd viðv. orðum háttv. 3. kgk. þm. Hann hélt að ætti að rannsaka 4 leiðir inn til hafnarinnar, en á auðvitað að vera að eins ein. En eins og eg gat um í ræðu áður, þarf mikilla rannsókna víða um Breiðafjörð vegna gufubátsferðanna um fjörðinn.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eg vildi að eins gera stutta athugasemd út af orðum háttv. 4. kgk. þm. um Gilsfjörð. í gildandi fjárlögum fylgir það ákvæði fjárveitingunni um mælingu á Gilsfirði, að ¼ yrði lagður á móti styrknum af hendi hlutaðeigandi sýslufélaga. En hér eiga hlut að máli fremur fátækar sýslur, og í þessum bygðarlögum hefir ekki svo mikið sem einn vegarspotti verið styrktur úr landsjóði. Mér er þessi fjárveiting ekkert kappsmál, en finst að eins full sanngirni fyrir henni.

Jens Pálsson Eg skal að eins geta þess, að verði árangurinn af þessari fjárveiting sá, að greið leið fáist til að flytja þungavöru inn á þessar hafnir, þá er þar með nokkrum sveitum gerður stórmikill léttir um allan aðflutning. Það stóð enginn hlutur frekar fyrir þrifum skólanum í Ólafsdal heldur en einmitt það, hvað aðdrættir voru allir örðugir að jörðinni. Og eg er viss um að margar fjárveitingar eru til minna gagns en þessi.

Kristinn Daníelsson Eg vildi að eins gera örstutta athugasemd til að sýna, að það er ekki út í loftið, sem eg hefi sagt um veginn milli Keflavíkur og Hafnarfjarðar. Á allri leiðinni frá Keflavík inn á Vogastapa er nægur ofaníburður, og þaðan verður sjálfsagt að flytja hann langt inn í Strandarheiði, og mun vegurinn verða með því móti mun ódýrari. Þá er á þessari leið hættuleg torfæra á Njarðvíkurfitjum, sem stafar af sjónum, og verður hvort sem er ekki komist hjá að gjöra við hana, en til þess ætti engu fé að verja og þyrfti ekki, ef vegurinn er lagður. - Eg skal svo ekki tefja háttv. þingdm. lengur.

Jón Ólafsson Herra forseti! Þetta frumv. kom hingað breytt aftur frá því sem það fór héðan, og var útbýtt hér 9 mínútum áður fundur byrjaði. Nd. er með öðrum orðum algjörlega afskorin frá að geta gert breytingu við frumv. Veit eg ekki hvað er gjörræði gagnvart Nd., ef ekki þetta.

Forseti: Eg verð að geta þess, að svo langt er síðan þetta frumv. var á prjónunum og síðan það var afgreitt frá Ed., að átt hefði að vera búið að útbýta því fyrir löngu hér í deildinni, enda gefur skrifstofustjóri þær upplýsingar, að þessu hafi verið útbýtt fyrir löngu.

Jón Ólafsson Vona að herra Einar Þorkelsson, sem þarna stendur, geti borið um, að þingskjali þessu var eigi útbýtt fyrri en fyrir 9 mín.

Kristján Jónsson Frumv. þetta er fyrir löngu prentað sérstakt á þgskj. 292 og þá útbýtt í Ed., og hefir þá eftir venju verið útbýtt samtímis í Nd.

Forseti: Þótt farist hafi fyrir að bera frumv. til einhvers einstaks þingmanns, þá er það samt í skjalapartinum.

Jón Ólafsson Af því að eg var flutningsmaður þessa frumv. er það kom fram í Nd., vil eg lýsa yfir því fyrir mína hönd og annara fylgismanna frv., að þótt vér eigi getum komið frumv. í það horf, sem vér hefðum ákosið, þá viljum vér samt eigi eyðileggja málið fyrir þá sök.

Framsögum. (Sig. Stefánsson) Nefndin, sem kosin var til þess að íhuga þetta mál, hefir gert ýmsar breytingar á frumv., þó ekki af því, að hún álíti frumv. ekki réttarbót. Nýmælið í frv. um það, að láta vátryggja sjómenn á opnum bátum, þótti nefndinni rétt að takmarka svo, að ekki verði látið ná til minni báta en sexæringa. Það kemur varla fyrir að minni bátum sé haldið úti nema á sumrum og milli vertíða; þessi sjósókn er svo lítil, að það er naumast hægt að tala um hættu samfara henni. Þess var heldur ekki nægilega gætt í frumv., hve ólíkt hagar til um háseta á opnum skipum og þilskipum, því að á opnum bátum eru hásetar ekki lögskráðir. Bátar ganga úr ýmsum hlutum lögsagnarumdæmanna, og það yrði því bundið erfiðleikum fyrir formenn og útgerðarmenn, að þurfa að snúa sér til skrásetningarstjóra. Nefndin hefir því viljað breyta þessu samkvæmt því sem farið er fram á í br.till. hennar. Nefndin vildi gera innheimtu vátryggingargjaldsins léttari báðum pörtum, og taldi réttara að láta hreppstjóra innheimta hjá formönnunum. Það var ekki tekið fram í frumv., hvað gera skyldi við þann sjóð, sem þegar er til eftir lögunum frá 10. nóv. 1903, og er þar önnur aðalbreyting, sem nefndin hefir gert á frumv. Nefndin hefir í 8. br.till. sett ákvæði um þetta atriði. Eg skal svo ekki fara frekar út í br.till. að sinni. Það má auðvitað deila um, hvort þær sé heppilegar eða ekki, en eg skal ekki lengja umræðurnar fyr en eg heyri andmæli frá háttv. deildarmönnum.

Frsm. (Ágúst Flygenring) Sú breyting hefir verið gerð á frumvarpinu í Nd., að aftan af 2. gr. hefir verið klipt ákvæðið, að láta skuli í té samrit af viðskiftunum í hvert sinn sem þau fara fram bóklega, og sett inn í stað þess ákvæði það, sem upprunalega stóð í frumvarpinu, nefnilega að frumbókin skuli vera gegnumdregin og löggilt. Nefndin vill halda fast við stefnu sína í þessu máli, sem sé þá, að bæði fyrir kaupanda og seljanda sé það miklu meiri trygging fyrir því, að rétt sé bókað, ef samrit er afhent af viðskiftunum, heldur en þó frumbókin sé löggilt. Nefndin sér því ekki ástæðu til að taka breytinguna til greina, og það því fremur, sem henni er kunnugt um, að í nefndinni í Nd. voru skiftar skoðanir um þetta mál; eg hefi átt tal við tvo af nefndarmönnunum, sem báðir álitu frumvarpið betra í því formi sem það var samþykt hér. Nefndin víkur því ekki frá sinni fyrri stefnu í þessu máli og vonar að deildin hafi heldur ekki skift um skoðun, og breyti frumv. aftur samkvæmt till. á þgskj. 608.

Ágúst Flygenring Eg stend aðeins upp til að mæla með viðaukatill. minni við frumvarpið. Hún fer fram á það, að Viðey sé bætt við þá staði, sem á að löggilda. Það var samþykt hér í deildinni en felt í Nd. Eg ætla ekki að fara að rifja upp ástæðurnar fyrir því, hve réttlátt það er í sjálfu sér, og hve meinlaust það er Reykvíkingum og öðrum, er nærri búa, að Viðey fái löggildingu. Það hlýtur hver maður að sjá, að það er beinlínis sjálfsögð skylda að löggilda Viðey, þegar litið er á aðrar löggildingar, sem hér er farið fram á. Það, að það mundi skaða aðra verzlunarstaði, er engin ástæða út af fyrir sig, því allar slíkar löggildingar skaða auðvitað einhvern annan verzlunarstað, ef um nýja verzlun er að ræða, en hér er ein verzlun. Eg skal taka það fram, að nefndin vildi ekki bera þessa tillögu fram, af því hún hélt að hún gæti orðið málinu, það er: hinum stöðunum, sem gert er ráð fyrir að löggilda, til falls.

Framsögum. (Gunnar Ólafsson) Eg tók það fram við 2. umræðu frumvarpsins, að eg væri ekki mótfallinn þessari tillögu, og mundi vera með henni, meðan frumvarpinu í heild sinni væri ekki hætta búin af henni. Nú hefir Nd. felt löggildingu Viðeyjar, og það er ekki ólíklegt, ef Viðey væri bætt við hér aftur, og málið kæmist í sameinað þing, að þá félli frumvarpið alt, og þess vegna mun eg greiða atkvæði á móti þessari tillögu núna. Mér finst ekki rétt að halda löggilding Viðeyjar svona til streitu, þar sem Nd. er margoft búin að sýna að hún er henni mótfallin. Málið var fyrst felt á þingi 1907, og nú er búið að fella það tvisvar á þessu þingi. Eg vona því að frumv. verði samþykt óbreytt, eins og það kom frá neðri deild.

Steingrímur Jónsson Eg vil aðeins lýsa því yfir, að eg mun greiða atkvæði með viðaukatillögunni, af því eg álít það réttmætt að löggilda Viðey. Og á hinn bóginn álít eg að frumv. sé enginn háski búinn þó það fari í sameinað þing, því eg hygg að meiri hluti þingmanna sé með löggildingu Viðeyjar; að minsta kosti er engin hætta á því að það yrði frumvarpinu að öðru leyti til falls.

Lárus H. Bjarnason Það er mjög ánægjulegt að sjá, að þetta frumv. er komið fram hér á þingi, því að eg þykist vita, að það sé flutt í alvöru og með von um framgang. Það er borið fram af háttv. meiri hluta, og eg veit ekki til að hæstv. ráðherra hafi amast við því; maður verður því að álíta, að hann hafi fengið von um framgang þess. Eg hefi ávalt skoðað þetta mál eitt af lífsskilyrðum hinnar íslenzku þjóðar, og þó eg hefði reyndar fremur óskað að geta samþykt það í öðru frumvarpi, þá vil eg, úr því þess er ekki kostur, leggja eindregið með því að það sé samþykt í þessu frumvarpi. Að setja nefnd í málið væri að stytta því stundir, þar eð tíminn er svo naumur, og því vil eg leggja til, að það verði látið ganga nefndarlaust gegn um deildina. Reyndar eru atriði í frumvarpinu, sem eg hefði viljað breyta; t. d. er mér engin launung á því, að eg álít laun dómstjóra of lág samkvæmt frumvarpinu, þau mega ekki minni vera en 6000 kr. En ef við á annað borð fáum dóminn hingað, þá getum við breytt fyrirkomulagi hans eftir vild, og því má vel samþykkja þetta frumvarp eins og það er. Eg vil því mæla eindregið með því, að það verði látið ganga nefndarlaust til 2. umr.

Sigurður Stefánsson Eg skal taka það fram fyrir hönd meiri hlutans, að þetta mál er ekki í minsta máta flokksmál; það er að eins borið fram af einum manni í flokknum. En mín afstaða í þessu máli er sú sama sem í háskólamálinu, að eg er hugmyndinni hlyntur, en álit tímann ekki heppilegan til að framkvæma hana, meðal annars af því, að slík breyting á dómaskipun landsins mundi hafa töluverð aukin útgjöld í för með sér. Auk þess veit eg ekki, hvort þetta er svo nauðsynlegt; það er æði sjaldan, að mál fara til hæstaréttar. En þó þykist eg vita, að Ed. muni vilja sýna þessu máli þá virðingu, sem öllum stórmálum er sýnd, að setja það í nefnd, og vil eg gera það að tillögu minni, að svo verði gert að loknum umræðum.

Lárus H. Bjarnason Nú höggur sá, er hlífa skyldi, sjálfur »sjálfstæðismaðurinn« , háttv.þm. Ísfirðinga. Ætti nokkurt mál að vera áhugamál þeim mönnum, sem vilja kalla sig »sjálfstæðismenn«, þá ætti þetta að vera það, þetta mál, sem er eitt af aðalmáttarstoðunum í því máli, sem menn hafa skýrt sjálfstæðismálið. Meðan æðsta dómsvald í málum okkar er utanlands, höfum við í rauninni lítið vald heima fyrir, því alstaðar þar, sem ágreiningur rís, sker dómsvaldið úr. Eg vona að aðrir meiri hluta menn hér í deildinni sýni sig tryggari við sjálfstæðishugmyndina en þm. Ísfirðinga. Það getur ekki komið til mála, að varhugavert sé að samþykkja stofnun hæstaréttar vegna þeirra auknu útgjalda, sem það mundi hafa í för með sér. Hvernig getur nokkurt land, sem vill vera sérstakt ríki, verið þekt fyrir að segjast ekki hafa efni á að kosta dómstóla sína. Auk þess er hér um mjög óverulega útgjaldahækkun að ræða, þar sem að eins er gert ráð fyrir að tveim dómendum sé bætt við í yfirréttinn. Að málum, sem fara til hæstaréttar, hafi fækkað, hefi eg ekki tekið eftir; eg skil ekki, hvaðan háttv.þm. hefir það. Eg hefi alt af álitið þetta mál eitt af lífsspursmálum þjóðarinnar. og lít svo á enn. Eg hreyfði því á fundi alþingismanna og ríkisþingsmanna 1906 og hafði þó þá enga sérstaka ástæðu til að halda í með yfirréttinum. Og eins og eg sagði áðan, þykist eg vita, að hæstv. ráðherra hafi von um að koma því fram, úr því hann hefir ekki mælt á móti því. Eg vona því, að ekki heyrist fleiri raddir um að setja það í nefnd, því að það væri sannarlega sama sem að drepa það, svo mjög sem nú er áliðið þingtímans.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Eg skal að eins geta þess að háttv. meiri og minni hluti hafa komið sér saman um að hafa ekkert skraf við þessa umr. og fresta öllu hjali til 2. umr.

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Þetta mál er komið hingað til deildarinnar frá háttv.Ed. og þar lagði stjórnin frumv. þetta fram. Frágangurinn á því er þó svo, hvað mál og stíl snertir, að nefndin hefir fundið ástæðu til þess að víta það verklag. En af því nefndin sá sér ekki fært, vegna tímaskorts, að gerbreyta frumv., þá vill hún leggja það til við háttv. deild, að hún samþ. frumv. óbreytt, sökum þess að vér teljum, að máli þessu megi ekki annað en ráða til lykta nú á þessu þingi. Hvað efni frumv. snertir, þá er nefndin samdóma Ed. í öllum aðalatriðum; þó þykir henni vanta tilfinnanlega ákvæði í frumv. þess efnis, að engir hafi rétt til embætta á Íslandi aðrir en þeir sem tekið hafa próf við háskóla í Reykjavík í öllum þeim greinum, sem kendar eru við hann. Eg verð að álíta það lífsskilyrði fyrir stofnun þessu, að þessi ákvæði verði sett í lög, því háskóli vor hefir annarskostar ekkert bolmagn til þess að standast samkepni við aðra stærri stofnun, Kaupmannahafnarháskóla, sem alt til þessa hefir haft heldur takmarkalítið leyfi til þess að klekja út embættismannaefnum handa landinu. Nefndin áleit þó, að það mætti hjálíða að sinni að gera fyrirskipanir í þessa átt, ef undin væri bráður bugur að málinu á næsta þingi. Eg hefi því leyft mér að koma fram með á öðru skjali þingsályktunartillögu þess efnis, að stjórnin láti það ekki dragast úr hömlu að undirbúa og koma fram með frumv. í þessa átt. Eg skal af greindum rökum ekki fjölyrða meira um frumv. þetta að sinni. En það gæti verið ástæða til þess að fara í stuttu máli yfir sögu þessa mikla máls hér á þingi og hér á landi, nú þegar svo langt er komið, að þær lyktir eru að verða á því, sem lengst hafa verið þráðar. Mér er þetta og þeim mun ljúfara, sem eg hefi verið nokkuð við það riðinn fyrrum, bæði hér á þingi og utan þings, að reyna að hrinda því áleiðis, þó að nú sé orðið langt á það að minnast. Mér er kært, að það hefir fallið í minn hlut að standa fyrir svörum í þessu máli nú á síðasta stigi þess til fullkomins framgangs, þegar því er að skila til óskalands. Strax á hinu fyrsta þingi voru 1845, kom fram krafa frá stúdentum í Kaupmannahöfn, borin fram af Jóni Sigurðssyni, um það, að landið fengi þjóðskóla fyrir allar stéttir manna í landinu. Fyrsti árangurinn af þessari kröfu var prestaskólinn, sem stofnaður var skömmu seinna (1847). Erfiðara gekk það að fá læknaskólann, og þó komst hann hér á stofn 1876, eftir að Jón landlæknir Hjaltalín hafði áður um mörg ár haldið uppi kenslu í læknisfræði hér á landi og útskrifað marga lækna. En langtorsóttast reyndist að fá lagaskóla settan á landi hér. Frumv. um stofnun hans var neitað staðfestingar hvað eftir annað í nær hálfa öld. Og þó er hann nú fenginn líka. Á alþingi 1881 bar Benedikt Sveinsson í fyrsta sinn fram frumv. til laga um stofnun háskóla. Okkur, sem þá vorum ungir menn, og þá staddir hér á áheyrendapöllunum, er enn þá minnistætt, hve forkunnar vel honum mæltist þá. Á því þingi komst málið í nefnd en lengra ekki. Á næsta þingi bar sami maður fram frumv. til laga um stofnun hans að nýju. En af einhverri hégilju - líklega helzt sökum þess að það mundi þykja of veglegt handa Íslendingum - gat þingið ekki felt sig við að nefna þessa væntanlegu stofnun háskóla, heldur var hún nú kölluð »landsskóli«, og var frumv. samþ. í þessu formi á þinginu, en náði ekki staðfestingu konungs. Árið 1885 var enn borið fram frumv. um þetta efni. Var það nú gert í Ed. af Benedikt Kristjánssyni, en var þá felt í þinginu. 1891 bar Benedikt Sveinsson enn fram frumv. um þetta efni í Nd., en það fékk þá sömu afdrif sem næst á undan og var felt. Loks var á alþingi 1893 afgreidd lög um stofnun háskóla hér á landi, en þau urðu að sæta sömu afdrifum, sem fleiri lög þingsins á þeim tímum, og var því synjað konungsstaðfestingar. Eftir það hreyfði þingið þessu máli ekki í mörg ár. En utan þings og á meðal þjóðarinnar var málinu þó haldið vakandi enn um hríð. Háskólasjóðurinn var stofnaður, og konur jafnt sem karlar studdu að því og gáfu fé til hans. Lítið eitt var gefið til sjóðsins frá útlöndum, og varla svo teljandi sé, nema Þýzkalandi; gekst dr. K?üchler fyrir því. Reyndist hann jafnan einhver hinn bezti stuðningsmaður málsins, og ritaði rækilega um það í helztu tímarit Þjóðverja. Á seinasta alþ. var samþ. þingsál.till., sem 2. þm. Rvk. Guðmundur Björnsson bar fram, þess efnis, að skorað var á stjórnina að leggja fyrir næsta þing frv. til laga um stofnun háskóla í Reykjavík. Skal það hinum fráfaranda ráðh. vorum til heiðurs sagt, að hann tók svo sköruglega undir það mál, að »hérna liggur bevísið«, að hér er nú frumv. komið, lagt fyrir þingið af landsstjórninni í nafni og umboði konungs. Nefndarálitinu höfum vér nú látið fylgja skjöl þau og skýrslur, sem fyrir hendi voru viðvíkjandi »Háskólasjóðnum«, svo sem þau sér líkast herma. En þó að eg hafi reynt að halda þeim plöggum saman, mun þó eitthvað af þeim glatað, og sumt hefir aldrei í mínar hendur komið. Mál þetta er svo afar merkilegt og þýðingarmikið, að nefndin getur ekki annað en ráðið deildinni til þess að gera það að lögum þegar á þessu þingi. Lögin verða að vera til þegar þingið sér sér fært vegna fjárhagsins að veita fé til stofnunarinnar, sem er svo afar-mikil nauðsyn á fyrir þjóðmetnað vorn og þjóðþrif öll. Í sambandi við nauðsyn þessa máls má minnast á það, í hvaða ástandi þær stofnanir eru, sem kallaðar eru hinar æðri mentastofnanir landsins. Þeim hefir á engan hátt verið sá sómi sýndur, sem þær eiga skilið. Þær eru annaðhvort húsnæðislausar eða þá í alsendis ósæmilegum húsakynnum, og allir vita að samkeppni Kaupmannahafnarháskóla við þær er ótakmarkað. Prestaskólinn hefir nú staðið meira en 60 ár, og að öllu leyti getað nægt okkur hvað guðsorð snertir, en eigi að síður hefir Kaupmannahafnarháskóla stöðugt verið leyft að klekja út prestsefnum handa okkur, og svo stendur enn. Á þessum stofnunum öllum þarf að verða meginbreyting. Það þarf að lyfta þeim, svo að þær geti lyft þjóðinni á æðra stig allrar góðrar menningar og fullkomnunar. Og stofnun háskóla hér á landi er rakin leið til þess að svo megi verða. Af framangreindum ástæðum öllum vil eg fastlega ráða háttv. deild til þess að samþ. frv.

Jón Magnússon þótt eg skrifaði undir nefndarálitið í máli þessu athugasemdalaust, þá var það ekki af því, að eg væri sannfærður að rétt eða sjálfsagt væri að koma málinu fram á þessu þingi, eða eg væri að öllu leyti ánægður með nefndarálitið. Eg skal játa það, að mér finst nefndin hafa hrapað nokkuð að þessu, að samþ. frv. óbreytt að minsta kosti. Nefndinni fanst þó að frumv. gæti staðið til bóta. Og úr því að háskólalögin hvort sem er eiga ekki að koma til framkvæmda þegar, heldur þá fyrst er fjárhagur landsins leyfir það, þá sýnist engin brýn nauðsyn vera til þess að afgreiða málið frá þessu þingi, en það mætti vel bíða næsta þings og þá væri tími til þess að gera frumv. enn betur úr garði. Það er aðgætandi, að hér er að tala um stofnskrá fyrir háskóla, stofnskrá, er ekki á að þurfa að breyta, jafnvel þótt aldir liði, og þótt háskólinn breytist sjálfur allmikið. Vér vitum allir, að þótt fjárhag landssjóðs megi góðan telja, þá er fjárhagur landsins sem stendur þannig, að varla eru ráð á því að bæta við miklum gjöldum á almenning til þess að stofna háskóla, en í rauninni meiningarlaust að samþ. þetta frv., ef það á ekki að koma til framkvæmda bráðlega. Um það sem háttv. framsm. (J. Þ.) sagði, að ekki væri mikið hlynt að hinum æðri mentastofnunum hér á landi, skal eg ekki vera fjölorður. Eg held þó að mér sé óhætt að fullyrða það eitt, að þær séu í allgóðu lagi, og þeirra vegna sé engin nauðsyn til þess að vinda bráðan bug að því að stofna háskóla. Og það sem hann sagði um að húsakynni skóla þessara væru slæm, þá verður ekki bætt úr því, þótt frv. yrði samþ., með því að þar er als ekki gert ráð fyrir neinum byggingum. Eg sé enga ástæðu til þess, frekar en háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), að útiloka læknakandídata frá háskólanum í Kaupmannahöfn frá embættum hér á landi, þótt þeir hefðu stundað nám við Hafnarháskóla. Læknisfræðin er almenn vísindagrein, sem menn geta stundað eins vel í Höfn og hvar annarsstaðar sem vera vill, jafnvel austur í Kína. Eg sé ekki ástæðu til að orðlengja um þetta. Býst við því að frv. eigi að ná fram að ganga á þessu þingi, og mun eg sætta mig við það.

Framsögumaður (JónÞorkelsson): Eg skal nú taka það fram, að þótt búningur frumv. þessa sé ekki svo góður sem ákjósanlegt væri, þá er hann þó ekki stórum verri en búningur allra laga vorra annara, alt í frá 1874. Það er varla hægt að segja annað um þá lagasmíð, hvað mál og stíl snertir, en að hún sé ómynd, ef í harðan reikningsskap skyldi ganga. Bæði eg og aðrir höfum einkum fundið til þess, að þetta frumv. skyldi ekki geta verið bærilegt að máli og orðfæri, því að það er um þá stofnun, sem ætlast er til að verði fóstra, mær móðir (alma mater) alls þess, sem bezt er og þjóðlegast á landi hér í máli og menningu. Það er að vísu rétt, sem háttv.þm. Vestm. (J. M.) sagði, að frumv. geri ekki ráð fyrir neinum byggingum. En hitt leiðir af sjálfu sér, að allar deildir háskólans verða að fá húsnæði, jafn-skjótt sem við verður komið eftir að háskólinn tekur til starfa. Hvað snertir þetta skilyrði þm. Vestm. (J. M.) og N.-Ísf. (Sk. Th.) um það að háskólinn í Kaupmannahöfn hafi rétt til að útskrifa lækna handa okkur, þá er mér spurn: Hvers vegna má þá ekki hver annar góður háskóli, hvar sem hann er, hafa rétt til þess sama? En eg álít alt slíkt, eins og nú á stendur, skaðlegt fyrir oss. Annars er sú hreyfing, heyri eg sagt, komin fram, að þeir, sem stunda nám við einhvern háskóla á Norðurlöndum, hafi rétt til embætta hvar sem er um öll Norðurlönd. Ef slíkt samband kæmist á milli háskólanna, þá er líklegt að hér mundi þá nokkuð farið eftir því. Eins og nú hagar til, sé eg ekki annað en að það sé hreint og beint banatilræði við háskólastofnun vora, að nokkrum öðrum háskóla sé leyft að búa til embættismenn handa okkur. Vér ætlum að verja stórfé til háskóla hjá oss, en leyfum þá jafnframt annari samskonar stofnun í öðru ríki að keppa við okkur. Eg fæ ekki séð betur en það sé óhafandi og óþolandi. Þótt nú frv. sé ekki eins vel úr garði gert og það ætti að vera, ræð eg þó óhikað deildinni til þess að samþ. það óbreytt, því að það er engin frágangssök. Hitt er annað mál, að frv. þetta hefði átt að geta verið þolanlega úr garði gert, eftir fyrst að vera samið af þeim mönnum, sem ástæða var til að álíta að eitthvað kynnu í íslenzku máli, og þar eftir að hafa gengið í gegnum 1. stjórnarskrifstofu, þar sem einmitt h. þm. Vestm. (J. M.) var skrifstofustjóri. Það er því nokkuð seint fyrir hann að koma með heilræði sín nú. Hann hefði unnið meira gagn með því að átta sig fyr í þessu máli.

Jón Magnússon Út af því, sem háttv. framsm. (J. Þ.) var að segja seinast, vil eg taka það fram, að nefndin hafði gert margar breyt.till. við frumv. og á síðasta fundi nefndarinnar var samþ. að fela skrifara að semja nefndarálitið eftir því, en svo er horfið frá því, er nefndin hafði komið sér saman um, án þess að kalla saman fund og án þess að láta að minsta kosti alla nefndarmenn vita af, og samið nefndarálit, er fer í þá átt, að ráða háttv. deild til að samþ. frv. óbreytt, fyr en komið er með álitið til undirskrifta til hvers einstaks fundarmanns. Þessi aðferð er að minsta kosti óvenjuleg.

Hálfdan Guðjónsson Mér þykir dálítið undarlegur þessi ákafi, sem komið hefir fram í þessu máli. Eg skil ekki hvers vegna má ekki reifa málið nú, og taka það til meðferðar á næsta þingi, gæti skilið það, ef stofnunin ætti að taka til starfa tafarlaust, en því er ekki hér að heilsa, þar sem ekkert fé er veitt til hennar á fjárlögunum. Eg hefi aldrei borið á móti því, að mál þetta snerti þjóðerni vort og tungu, en þess undarlegra er það, að nefndin skuli geta sætt sig við það, að láta málið fara frá sér í þeim orðabúningi, sem nú er á því. Lítur helzt út fyrir, að einhver knýjandi nauðsyn reki þá til þess, t. d. að svo mörg embættismannaefni vanti nú í landinu, að nauðsynlegt sé að fjölga þeim. Mér finst að þetta mál þurfi að undirbúa rækilega, en ekki að setja stofnun þess á stofn á pappírnum, fyr en hægt er að setja hana á stofn í reyndinni. Eg legg því til, að málið sé ekki sþ. hér að þessu sinni.

Jón Ólafsson Mig furðar satt að segja stórlega á mótstöðu háttv.l.þm. Húnv. (H.G.) móti þessu máli, Hann vill endilega geyma það til næsta þings að samþykkja þessi lög. Mér er ómögulegt að skilja, að það geti gagnað málinu neitt; málið hefir fengið eins góðan undirbúning og kostur er á. Og þótt einhver gæti með rökum sett eitthvað út á málið á frumv., þá skil eg ekki, að það sé svo mikið atriði, að nokkur, sem málinu ann, vilji fresta því fyrir þá sök. Og eg hefi nú ekki betur vit á, en að málið á frumv. sé gott. Þá var sagt, að háskólalög ætti að vera þannig úr garði gerð, að ekki þyrfti að breyta þeim síðar - ef til vill í margar aldir. Eg býst við, að við stöndum ekkert nær því 1911, heldur en nú, að búa til óumbreytanleg háskólalög. Okkar háskóli hlýtur að verða mörgum og miklum breytingum háður. Eg vona, að hann verði háður breytiþróunar-lögmáli framfaranna; og þó að þessi lög væri ekki eins ákjósanleg eins og hægt væri að óska eltir - og hygg eg þó, að þau sé góð og mætavel samin -, þá eru þau þó nægileg til þess, að koma stofnuninni á fót. viðvíkjandi húsrúmi er ekkert á móti því, að skólinn geti tekið til starfa á afmælisdegi Jóns Sigurðssonar. Eg veit ekki betur, en að þeir skólar, sem nú eru hér, hafi húspláss, og þá ætti ekki að vera mikill vandi að bæta við húsrúmi fyrir 1 eða 2 deildir, t. d. í á efra lofti mentaskólans. Það er mjög víða, að háskólar hafa ekki allar kenslugreinar í sama húsi - má þar til nefna t. d. Lundúnaháskóla. Mér er óskiljanlegt, hvers vegna menn vilja draga málið - eftir hverju er að bíða? - og það er kynlegt, ef þingið nú fer að fussa við þessari stofnun, sem það hvað eftir annað hefir óskað eftir að fá í fulla hálfa öld.

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Það er eins ástatt með þetta frv. og hitt um stofnun háskóla, að nefndin hefir ráðið deildinni til þess að samþykkja það óbreytt. - Við höfðum ekki neitt verulegt við það að athuga; að eins hefði eg fyrir mitt leyti kosið, að minna hefði verið smjattað í athugasemdum stjórnarinnar við frumv. á nafni eins manns, en gert hefir verið. Sá maður á af þessu máli engan sóma skilinn. Hann er einn af þeim fáu, sem gerðu máli þessu ógagn fyrrum, og það skal hér nú sagt, að hann gerði ótilkvaddur á sinni tíð alt sem hann gat til þess að eyða því, og reyndi jafnframt á leiðinlega lúalegan hátt að gera þá menn tortryggilega í augum annara, sem málinu vildu koma fram. Eg hefði því kunnað betur við, að menn hefðu haft þann smekk, að þegja um þann pilt í þessu máli, enda hefði eg þá heldur ekki minst hans nú, þó að nafns hans geti eg hér að engu. Þá eru breyt.till. komnar fram frá háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), og þær talsvert stórkostlegar. Í læknadeildinni gerir hann ráð fyrir 1 prófessor og 1 dósent - og 6 aukakennurum, í guðfræðisdeildinni 1 prófessor og 1 dósent. Það er með öðrum orðum, að hinn háttv.þm. vill draga úr öllum kenslukröftum skólans, en það er hið sama og að þrýsta skólanum niður á við. Þá eru breytingartillögur við 2. gr. Þar leggur hann til, að hvorki byrjunarlaun prófessora sé eins há og frv. fer fram á, né heldur hámark launanna, og læt eg það að vísu vera - en hitt þykir mér ósanngjarnara, að hann ætlar ekki dósentum meira en 2400 kr. í laun, og ætlast þá líklega til þess, að teknar sé 400 kr., bæði af launum fyrra dósents við prestaskólann og af launum dósentsins við lagaskólann, sem bæði eru áður lögákveðin. Með frumv. eru laun dósentanna ákveðin 2800 kr. og í athugasemdum við stjórnarfrumvarpið er fyllilega gerð grein fyrir því, að þau megi ekki minni vera. Breytingartillögur hins háttv.þm. eru því kynlegri, sem honum hlýtur að vera kunnugt um það, að þinginu hefir nú borist beiðni um launahækkun frá öllum kennurunum við latínuskólann, en það er vitanlegt, að laun latínuskólakennara eru þó allsæmileg og jafnleg í samanburði við laun margra annara starfs- og embættismanna á landi hér. Og þó er beiðni kennara þessara án efa á rökum bygð. Eg álít því breyt.till. þm. ósanngjarnar og til skaða, og að deildin eigi að fella þær. Þingmaðurinn hefir sjálfsagt ætlað með þessu að sýna landsmönnum að hann vilji spara, og fyrir alla muni láta þá sjá það í þingtíðindunum. En hver veit, nema landsmenn geri honum þann grikk, að vera svo skynsamir að sjá, að of mikill sparnaður, of mikil aðsjálni, er oft stakasta ráðdeildarleysi. Það er því ekki alveg víst, að það sé einhlítt fyrir þingmanninn, að tala alt af hátt um »ný embætti með háum launum«. Frumv. þetta er svo nátengt frumv. um stofnun háskóla, sem á að ganga fram, að þau verða að fylgjast að; deildin verður því að fella breyt.till. háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), ef frumv. á að komast í gegnum þingið. Nefndin hefði sjálf breytt frumv. þessu í ýmsu, ef hún hefði séð sér það fært tímans vegna, en hún vildi ekki tefla málinu í hættu.

Sigurður Sigurðsson Mér skilst svo, að ekki mundi nærri því komandi hjá hinum háttv. framsm. (J. Þ.), að frumv. um stofnun háskóla verði látið óútrætt að þessu sinni og bíða næsta þings, jafnvel þó það mundi málinu langhollast. Það þarf vel að vanda, sem lengi á að standa, og mál þetta er naumast svo vel undirbúið, að það hefði einmitt gott af, að því væri frestað. - Jafn vitur maður og háttv.þm. Vestm. (J. M.) lagði það til í ræðu sinni áðan, að málið yrði ekki útkljáð að þessu sinni, og finst mér vert að tekið sé tillit til þess. Um breyt.till. mínar við frumv. um laun háskólakennaranna, sem nú er til umr., sagði framsm., að þær væru afturför frá því, sem stæði í frumv. Ef það er framför í þessu efni, að búa til mörg embætti með háum launum, þá skal eg játa, að breyt.till. mínar eru »afturför«. En sé því aftur haldið fram, sem eg verð að gera, að vér eigum að fara varlega í að stofna mörg embætti, og setja launin hæfileg, þá eru breyt.till. mínar áreiðanlega til bóta. Eg skal svo gera nánari grein fyrir þessum breyt.till. mínum. Eins og nú er, eru 3 kennarar við prestaskólann, með heimspekiskennaranum. Nú er gert ráð fyrir sérstakri heimspekisdeild og hverfur því heimspekiskensla prestaskólans undir hana. Eg fæ því ekki séð annað en að 2 kennarar nægi í guðfræðisdeildinni. Við lagaskólann eru nú 2 kennarar, og forstöðumaður hans fer fram á að fá einn aukakennara í viðbót. - Þar hefi eg lagt til að verði 1 prófessor, 1 dósent og 1 aukakennari með 16 hundruð kr. launum. Og fæ eg ekki betur séð, en það sé hið sama og nú er - að aukakennaranum viðbættum. Þá er læknaskólinn; þar hefi eg lagt til að væri 1 prófessor og 1 dósent og 6 aukakennarar. - Nú er þar í rauninni að eins einn kennari - og svo nokkrir aukakennarar. Frumv. gerir ráð fyrir 2 prófessorum og 6 aukakennurum; en breyt.till. mín, að því er læknaskólann snertir fer að eins fram á það, að öðrum prófessornum sé breytt í dósent. Samkvæmt frumv. eiga að vera 9 prófessorar, 2 dósentar og 6 eða 7 aukakennarar. Ettir breyt.till. mínum er gert ráð fyrir 5 prófessorum, 4 dósentum og 7 aukakennurum. Við embættisskólana hér eru nú 6 kennarar, og sést af því, að breyt.till. mínar eru sanngiarnar, og rýra alls ekki gildi væntanlegs háskóla, síður en svo. Hvað snertir breyt.till. mína við laun háskólakennaranna, þá skal eg geta þess, að laun hinna föstu kennara við embættismannaskólana eru nú 19,200 kr. Eftir frumv. verða byrjunarlaunin kennaranna við háskólann 32,600 kr., og auk þess 7000 kr. til aukakennara eða alls nálægt 40,000 kr. Verði tillögur mínar samþ. í þessu máli, þá verða byrjunarlaunin 26,200 kr., og sjá þá allir, að hér er farinn hóflegur meðalvegur, og að tillögurnar miða að því að bæta frumv. Eg álít því að breyt.till. mínar geri frumv. að mun aðgengilegra. Þær hafa þann tilgang að sníða okkur í þessu sem öðru stakk eftir vexti. Eins og nú er gengur meiri hluti af fé landsins til alskonar skóla og mentastofnana, og embættismanna og safnanna hér í Reykjavík. En flest annað, sem gera þarf í þessu landi, og horfir til sannra framfara er í kalda koli og látið ógert. Það er því, að mínu áliti kominn tími til að hætta að stofna ný embætti og nýja skóla. Við verðum að fara eftir því, sem hér hagar til, í þessu sem öðru og sjá öllu farborða. Eg verð því að halda því fram, að breyt.till. mínar séu til bóta. Það má enginn taka það svo, að eg vilji á nokkurn hátt draga úr því, að háskóli verði stofnaður. - Þeirri hugmynd hefi eg alt af verið fylgjandi. - Háttv. 1. þm. Rvk (J. Þ.) þótti laun dósentana lág. Þar við er það að athuga, að laun þeirra fara smámsaman hækkandi og svo verða þeir flestir prófessorar með tímanum, og þá hækka launin. Vinnan er heldur ekki ýkja ströng, þar sem þeir menn kenna ekki nema í mesta lagi 2-3 stundir á dag. Erfiðismönnum, sem standa allan daginn við vinnu sína með bogið bak mundi ekki þykja þetta vera langur vinnutími.

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Þessi kjósandarödd háttv. 2. þm. Arn. (Sig. S.) mun ekki hafa verið stíluð fyrir þingið, heldur fólkið, sem að á hlýðir og bera orð hans út í landsbýið. - Þingmanni þessum geri eg að vita það, hvað við á í öðru eins máli og þessu, og hvað þar sé nauðsynlegt. Hann þykist og auðsjáanlega - annars færi hann ekki að gera sig hér að lærimeistara - vita betri skil á máli þessu en allir aðrir, sem um það hafa fjallað; hafa þó átt þar ýmsir þeir menn hlut að, sem ætla má að viti með hvað þeir eru að fara, þar á meðal allir forstöðumenn hinna æztu skóla landsins, og síðan landsstjórnin. En þessi þingmaður einn þykist vita betur og bera meira skyn á þetta mál, en allir þessir menn og kunna betur að segja til þess, hvers með þurfi. - Hitt er eftir að vita, hversu margir vilja læra þessa fræði hans og meðtaka hana í trúnni. Breyt.till. þessa háttv.þm. (Sig. S.) miða allar til að spilla þessu frumv. Eg veit eigi betur, en að háttv. 2. þm. Árn. (Sig. S.) segist vera hlyntur, að hlúð sé að hinni »óæðri« mentun hér í landinu, og eru nú skólar þandir yfir alla skækla landsins, en á þá hin æðri mentun ekki upp á pallborðið hjá honum af því, að hann vilji ekki hafa hér neina mentun, nema þá »óæðri«, ekki aðra mentun en »hálfmentan«? Um leið og þingmaðurinn vildi lækka laun háskólakennaranna, þá spáði hann því, að eigi mundi verða eins dýrt að lifa hér í Reykjavík framvegis eins og hingað til. En hefir nú háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) athugað það, hverju hann er að spá með þessu? Hann er að spá því, að smjörið frá rjómabúunum, sem hann ber svo mjög fyrir brjóstinu, að komist í sem hæst verð, muni falla í verði. Hann spáir því, að kjötið, sem hann vill að slátrunarfélögin hafi einokun á að selja takmarkalaust dýrt, muni falla einnig í verði. Býst háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) þá ekki við, að hann muni fá lánið handa sláturhúsinu, sem hann leggur svo mikla áherzlu á, og svo muni sú einokun steypast? Spádómur þessi er ljótur og slæmur fyrir alt landið, og þó hrakverstur fyrir kjördæmi þessa háttv. 2. þingm. Árn. (S. S.), og gefur kjósendum hans nú á að líta í þingtíðindunum, sem þingmaðurinn býst nú við, að verði prentuð í ár, huggunargreinar hans landbúnaðinum til handa. En sem betur fer, þá eru allar þessar hrakspár þingmannsins um landbúnaðinn ástæðulausar, jafn-ástæðulausar og breyt till. hans, sem eg vona, að verði allar feldar. Það er vonandi, að allar afurðir landsins heldur hækki en lækki í verði, og því samfara hlýtur það að vera, að laun starfsmanna þess opinbera mega ekki vera skorin mjög nápínulega við neglur sér. Annars virðist »pólitík« þessa háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) vera nokkuð undarleg. Meðal verkmanna í Reykjavík þykist hann vilja, að verkakaup alt sé hækkað, en þegar hann á að útvega sveitabændum starfs- og vinnufólk hér frá sjávarsíðunni, þá vill hann að bændur fái það sem ódýrast. - Komi þeir þessu saman, sem geta. Nú gefur deildinni hér í dag enn sem oftar, að meta tillögur slíks þingmanns. Og eg efast ekki um, að matið fari að maklegleikum í þessu máli.

Sigurður Sigurðsson Eg þarf engu að svara hinni mögru ræðu hins hv. 1. þingm. Rvk. (J. Þ.). Hún var eintómir útúrdúrar og hnútur, en ekkert orð af viti mælt eða sanngirni, en slíkt er engin ný bóla hér í deildinni. - Eg vil minna á það, að alt af má fjölga kennurum síðar ef þarf, og sníða þannig kostnaðinn eftir þörfinni. - Batni efnahagur þjóðarinnar er ávalt innan handar, að hækka launin. Viðvíkjandi aukakennaranum við lagaskólann hefi eg heyrt, að í ráði sé, að ráða til þess starfa á næsta vetri, mann, sem hefir annan starfa á hendi. Á sama hátt mundi því einnig hagað, að því er snertir aukakennarana við háskólann. Þeir mundu flestir hafa önnur störf jafnhliða, er launuð væru á einn eður annan hátt. Öðru hefi eg eigi að svara; en eg vil geta þess, að þar seni maður þessi segir, að eg hafi verið að halda ræðu fyrir kjósendur mína, þá eru það manna dæmi, og sagt er, að háttv. 1. þingm. Rvk. (J. Þ.) hafi þurft þess mjög við um eitt skeið, og muni þurfa þess síðar, ef að vel eigi að fara fyrir honum. Ummæli háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) um smjörbú og sláturhús koma þessu máli ekkert við.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eg skal ekki fara mörgum orðum um þetta frumv. Háttv. deild hefir tekið því vel. Skal að eins leyfa mér, að benda á breyt.till. á þingskj. 631 - sem eg vona, að sé til bóta frá því, sem áður var. Með þessu held eg að sé komið í veg fyrir, að hægt sé, að misskilja það á nokkurn hátt. Þá er viðaukatill. á þingskj. 634, og mælir hún með sér sjálf. Vona, að deildin taki frumv. vel, og samþykki bæði breyt.till. og viðaukatill. - og að síðustu frumv. í heild sinni.

Sigurður Sigurðsson Eg vil að eins stuttlega gera grein fyrir atkvæði mínu viðvíkjandi viðaukatill. á þskj. 634. Eg verð að lýsa yfir því, að eg get ekki greitt atkvæði með henni. - Ekki svo að skilja, að núverandi bankastjóri eigi ekki eftirlaun skilið, heldur af því, að mér finst það ekki eiga við, að hnýta eftirlauna-ákvæðum viðvíkjandi honum inn í þetta frumv. Mér getur ekki dulist, að svo muni litið á, að í því felist, - segi alls ekki, að það sé svo, - bending fyrir manninn að segja af sér starfinu, en það verð eg að álíta, að sé í alla staði óviðeigandi. Eg álít, að nægur tími sé til að ákveða eftirlaun fyrir þennan mann, þegar hann segir þessum starfa lausum, og mun eg því sem sagt greiða atkvæði á móti þessari breyt.till., sem ræðir um eftirlaun handa núverandi bankastjóra.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eg skal játa það, að eg bjóst við, að hvellur gæti orðið út af þessari tillögu á þingskj. 634, enda lítur út fyrir, að svo ætli að verða. Mér þykir leitt, hvernig háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) er haldinn. Það er eins og hann megi ekki sjá, að mikið og gott starf sé metið að verðleikum. Vitanlega skal eg viðurkenna, að deila má um það, hvort þetta ákvæði eigi að standa í þessum lögum, en að það sé hin minsta bending fyrir núverandi bankastjóra til að segja af sér, því mótmæli eg fyrir mína og nefndarinnar hönd, sem algerlega sagt út í bláinn. - Annars lítur út fyrir, að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) hafi lesið frv. þetta eins og sagt er, að ein viss »persóna« lesi biblíuna, því ef hann les frumv. rækilega, þá trúi eg ekki öðru, en að hann átti sig betur á málinu.

ATKV.GR.: Frv. vísað til 2. umr. með 13 atkv. gegn 5.

Einar Jónsson Jafnframt og eg leitast við, að hafa sem mest gagn af öllu því, sem fram fer í þinginu og kynna mér það, sem fyrir liggur eftir föngum, þá er eg einnig svoleiðis gerður, að eg hef gaman af ýmsum setningum, sem falla hér í deildinni, ýmist vegna þess, að þær eru smellnar, ýmist vegna þess, að þær eru klaufalegar. Það, sem hér hefir komið fram hjá háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) skoða eg ekki smellið, heldur mjög klaufalegt. Hann er mjög valdalegur að ráðleggja þingmönnum og sagði, að þeir ættu, að kynna sér frv., áður en þeir ræddu um þau. Þetta er nú að vísu satt, en það er kemur til þessa frumv., þá þarf þess ekki með, að kynna sér alt frumv., því eg segi fyrir mitt leyti, að mér er alveg nóg, að lesa 1. gr. til þess að vera ákveðinn í því, að greiða atkvæði á móti frumv. Þar er farið fram á að stofna nýtt, og að mínu áliti óþarft embætti. Með öðrum orðum, að nú skildi vera 2 bankastjórar og hvers vegna? Það er nú gátan. Ekki getur það verið af því, að bankinn hafi svo mikið að gera. Það er vitanlegt, að bankinn á mest alt sitt fé útistandandi, og þá verð eg að segja það, að það mundi líta all-einkennilega út fyrir almenningi, að þingið væri að stofna nýtt bankastjóra-embætti til þess, að horfa ofan í tóma peningaskúffuna við hlið hins bankastjórans og innkalla skuldir bankans.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eg þarf ekki miklu að svara háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), því eg hefi áður í ræðum mínum marghrakið mótbárur þær, er hann kom með og læt mér því nægja, að vísa til fyrri ræðu minnar um það efni. Hvað sparnaðinn snertir, er hann og fleiri þingmenn hafa talað um, þá játa eg fúslega, að hann er góður og sjálfsagður, ef hann fer í rétta átt. En of mikið má af öllu gera og of mikill sparnaður getur oft og tíðum orðið hinn versti ósparnaður. Þetta vona eg, að bæði háttv. þingm. S.-Þ. (P. J.) og háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) viðurkenni fúslega, og greinir okkur þá ekki á í því efni. Háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) verður að virða mér til vorkunar, þótt eg ekki svari öllum hans hugsanagraut. Honum varð einnig tíðrætt um það, að spara þyrfti á alla lund, og engin þörf væri á breyting á stjórn bankans. Eg hefði nú kunnað betur við það, að þessi háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) hefði sýnt það í tillögum sínum og framkomu á þinginu, að hann vildi spara; en það hefir hann ekki gert, heldur þvert á móti viljað ausa út fé í bitlinga til einstakra manna, og svo einurðargóður hefir sami háttv.þm. verið í þeim efnum, að flestum gætnum mönnum mun þykja nóg um, og get eg nefnt fleiri dæmi, ef þingm. langar mikið til. - Annars hélt eg, að háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) væri annað betur gefið, en að dæma mikið um fyrirkomulag banka, - með allri virðingu fyrir hans fjármála-þekkingu.  (Einar Jónsson: Eg hef fullkomlega vit á því)  . Eg skal ekki efast um, að svo sé, fyrst háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) gefur sjálfum sér þann vitnisburð. - Þá talaði háttv. sami þingm. um það, að hann þyrfti ekki að lesa nema 1. gr. í frv. til þess, að þekkja það alt, og verð eg að telja það alveg óvenjulega skarpskygni, og mikil gleði hlýtur það að vera þingi og þjóð - og þá einkum kjósendum háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.), að eiga öðrum eins snilling á að skipa við löggjafarstarf þingsins. - Þessi sami virðulegi þingsnillingur talaði þessu næst mest um tómar peningaskúffur í bankanum og gömul skjöl; en hvað hann hefir meint með allri þeirri mærð og útúrdúrum hafa víst fáir skilið; eg vona því, að háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) fyrirgefi, þótt eg leiði hjá mér, að svara slíkum markleysuþvættingi. Eg ber það traust til háttv. deildar, að hún lofi frumv. fram að ganga.

Einar Jónsson Háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) er reyndur að ósanngirni og ósvífni í svörum sínum og framkomu. Hann er vanur að standa upp og þvaðra og tyggja upp það sem er áður búið að marghrekja og sundurtæta og því furðaði mig ekki á þeim ruddalegu ummælum, er hann viðhafði um mig í síðustu ræðu sinni. Slíkt lýsti greinilega hans alkunna sjálfsáliti, sem honum er svo einkar ljúft að útdeila meðal manna. Annars er mér ánægja að heyra það sem háttv.þm. hefir sagt, en ekkert -er nýtilegt í því eða svaravert í raun og veru. Hann hafði engar röksemdir við að styðjast og lýsti því yfir, meðal annars, að ekki væri hægt að hrekja neitt af því, er eg hefði sagt. Meginregla hans er einkis virði. Hann barmaði sér yfir því að þingið ætti eigi marga slíka snillinga eins og mig, og lét í ljósi þá innilegu ósk sína, að úr þeirri vöntun bættist. Auðvitað átti þetta að heita háð. En eg get þá svarað honum því, að hvað sem þessum fleipursummælum hans líður, þá er eg þó allajafna eins mikill snillingur og hann og þó miklu framar. Hann fjargviðraðist yfir því, hvað eg slægi um mig, en þó slæ eg ekki höndunum út í loftið, eins og hann, og hristist ekki eða titra frá hvirfli og alt til ilja eins og hann og ekki legg eg heldur áherzluhnykk á rammöfugar samstöfur, eins og hans vani er að gera. Hann sagði, að eg vildi segja sem allra mest, en segði þegar til kæmi tóma vitleysu. Hér hjó spekingurinn of nærri sjálfum sér, og vil eg bera undir dómgreinda menn deildarinnar, hvort þeir kannast ekki við slíkt í ræðum háttv.þm. Eg slæ ekki í kringum mig með eintómum hroka og sjálfsáliti. En eg get ekki annað en tekið það fram, að meiri hlutinn breytir illa og heimskulega í þessu máli. Eg fer svo af þessu þingi, að eg get ekki annað sagt en að háttv. meiri hluti sé mjög óframsýnn og óhagsýnn í fjármálum, að hann skorti bæði þekkingu og vit í þeim efnum, til þess að vera leiðandi flokkur þjóðarinnar. Eg hygg nú helzt að framkvæmdarstjóri trésmíðaverksmiðjunnar Völundur geti ekki verið neinn sérlegur fjármálamaður, eftir því að dæma hvernig þeirri stofnun vegnar. En allir vita, að Völundur er á hausnum. Það er blygðunarleysi að vera að stofna nýtt embætti í þessu skyni. Bankinn er uppausinn og peningalega á hausnum og því sízt þörf á nýjum, dýrum starfsmönnum. Peningar bankans eru í hrúgum í húsum hér í Reykjavík og glingri í búðargluggum, er ekkert gefa af sér, nema augnagaman um stundarsakir. Þess vegna ætti öllum að vera ljóst, að sízt af öllu má auka kostnaðinn við þessa stofnun með óþarfa embættum. Ef nýi bankastjórinn kæmi með peninga, sem dálitlu næmi til að auka »drift« bankans, mundi eg þá fyrir mitt leyti verða hæst ánægður með hann. En því mun ekki vera þannig varið; nýi bankastjórinn kemur sjálfsagt þangað tómhentur, en mun svo loðna þar um lófana á hinum afargóðu launum. Þessi embættisstofnun auglýsir það, að fjármálaþekkingu vantar hjá meiri hluta hins núverandi alþingis. En það er von mín og ósk, að hann fái ekki að rusla í fjárkistu landsins til eilífðar.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eg finn mér skylt að afsaka við háttv. deild, að eg svaraði nokkru fyrri ræðustúf háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.), eg hafði þá ekki tekið eftir því - sem mér nú var bent á - að maður sá er þannig á sig kominn nú - sem oftar - að ekki er takandi mark á orðum hans. Eg vildi því - hans sjálfs vegna - mega ráða honum til að fara af fundi og reyna að sofa góðan tíma, ef ske mætti, að hann losnaði við það ástand, er hann nú virðist þjást svo af. Aðra ráðleggingu vildi eg mega gefa þessum sama manni og hún er sú, að hann gæti sín betur framvegis og láti ekki sessunaut hans til vinstri handar hleypa honum svo upp, að hann verði sér til minkunar oftar en orðið er hér í þingsalnum.

Einar Jónsson Eg þykist hafa hér fullkomið leyfi til að gera hér örstutta athugasemd, því eg ætla að nota hana til þess að bera hönd fyrir höfuð mér. Eg vil sem sé ekki skerða einkaleyfi eða einkarétt háttv. 2. þm. Rvk. (M. Bl.) til þess að tala tóma vitleysu.

Forseti (H. Þ.) Þingm. hefir vanbrúkað leyfi það, sem eg gaf honum samkvæmt þingsköpunum til að taka oftar en tvisvar til máls, til að bera af sér sakir. því að orð hans snerust ekki að því.

Flutningsmaður (Stefán Stefánsson) Eg sé það á nefndarálitinu, að frumv. hefir ekki fundið náð fyrir augum hv. nefndar, væntanlega af því, að henni hefir þótt stefna þess að einhverju leyti varhugaverð, þótt bæði mér sem flutnm. og ýmsum fleiri háttv. þingm. sýnist stefna þess mjög sanngjörn og eðlileg. En af því að eg fékk veður af því, að frumv. mundi mæta þessum byr hjá nefndinni, áður en álit hennar kom fram, þá hefi eg komið fram með breyt.till. við frumv. á þskj. 575, sem fer fram á það, að Möðruvallaklausturssöfnuður fái yfirráð kirkjusjóðs síns. Þessi breyt.till. er fram komin af sérstökum ástæðum. Svo stendur á, eins og eg raunar tók fram við 1. umr., að Möðruvallaklausturssöfnuður hefir verið krafinn um þennan kirkjusjóð, er honum var afhentur fyrir nokkurum árum, samtímis því er hann tók við kirkjunni af hendi landssjóðs. Ár eftir ár var það borið upp á safnaðarfundum og þess óskað af hálfu hins opinbera, að söfnuðurinn tæki að sér kirkjuna og fjárhald hennar, en hann neitaði hvað eftir annað, þangað til hann loks gerði það, með því ákveðna skilyrði, er jafnframt var tekið fram í fundargerðinni, að henni fylgdi 1000 kr. álag, sem yrði svo ávaxtað ásamt árstekjum hennar í sparisjóði Arnarneshrepps. Þessi upphæð var þá lögð í sparisjóð hreppsins, og er nú orðin með árstekjum og vöxtum allmikið á 6. þús. kr. Til sönnunar því, að fé kirkjunnar sé óhult í sparisjóðnum, skal eg geta þess, að árleg umsetning hans er 21-25 þús. kr. og á varasjóð, að því er mig minnir 1200 kr., en ábyrgðarmenn sjóðsins eru efnamestu bændur sveitarinnar, 12 að tölu. Þegar því þessi krafa, að sjóðurinn yrði afhentur í hinn almenna kirknasjóð, kom frá biskupi, þá litu ýmsir svo á, sem hér væri verið að svíkjast að söfnuðinum, þar sem fyrst er gengið að skilyrðinu umyrðalaust, en svo þegar kirkjan er komin í ábyrgð og umsjá safnaðarins, þá að taka aftur af honum sjóðinn. Eg vona því, að þótt hin hv. nefnd geti ekki aðhylst frumv., muni hún sýna svo mikla sanngirni að sinna br.till., enda virðist mér hún hallast að þeirri breytingu í nefndaráliti sínu. - Eg skal svo ekki orðlengja frekara um þetta mál að sinni, en vona, að hin háttv. þingd. skilji, hversu sanngjarnt þetta er, hvernig sem á það er litið og samþ.till.

Framsögumaður (Björn Sigfússon) Þótt nefndarálitið sé ekki langt, þá eru þar þó færðar glöggar ástæður fyrir því, hvers vegna nefndin getur ekki ráðið deildinni til að samþ. frumv. Eg þarf ekki að taka þær upp, en skal þó geta þeirra í stuttu máli. Nefndin álítur það rétta og heppilega meginreglu í lögunum frá 22. maí 1890, að alt kirknafé skuli renna í hinn almenna kirknasjóð. Telur hún féð þar bezt trygt og fyrirkomulagið henta vel, að féð sé í einu lagi og sé notað til til útlána handa kirkjum, til bygginga eða annara þarfa þeirra. Þessa grundvallarreglu telur nefndin rétta og að henni eigi ekki að raska. En hins vegar að því er kemur til br.t. hv. 2. þm. Eyf., (St. St.) um undanþágu frá lögunum, þá er meiri hluti nefndarinnar henni hlyntur, vegna þess að hér stendur alveg sérstaklega á. Af því að söfnuðurinn í Möðruvallaklausturssókn hafði gert það að beinu skilyrði að fá sjóðinn og ávaxta hann í sparisjóði Arnarnesshrepps, er söfnuðurinn tók við kirkjunni, var honum afhentur sjóðurinn. Og það er víst, að ella hefði söfnuðurinn ekki tekið við kirkjunni. Þegar því í alvöru er gerð gangskör að því að krefja söfnuðinn um sjóðinn, neitar söfnuðurinn að afhenda hann. Það, sem beinast liggur við út af þessu, er málssókn, en hún mundi að minni ætlun verða mjög svo tvísýn, vegna þess að söfnuðurinn hafði selt þetta skilyrði, svo sem getið hefir verið um. Af þessum sérstöku ástæðum þykir meiri hluta nefndarinnar rétt að aðhyllast breyt.till. hv. 2. þm. Eyf. (St. St.)

Jón Magnússon Það er út af ummælum háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) að eg stend upp. Hann sagði, að það væri verið að svíkjast að söfnuðinum. Þetta á líklega að skilja sérstaklega sem ásökun á núverandi biskup landsins, og mótmæli eg henni sem gersamlega ástæðulausri. Háttv. 2. þm. Eyf. veit vel, að hvorki stjórninni né núverandi biskupi var kunnugt um þetta skilyrði, sem nú er komið upp úr kafinu. Eg veit ekki til þess, að nokkurn tíma kæmi til þáverandi stjórnar vitneskja um þetta skilyrði, og því síður gat núverandi biskup um það vitað. Þess vegna er það gersamlega ástæðulaust að koma með þessar ásakanir til stjórnarinnar og biskups landsins. En þó að nú skilyrði þetta hafi verið sett af söfnuðinum, sem eg efa ekki að sé rétt hermt, þá er ekki afleiðingin sú, að breyta skuli lögunum um hinn almenna kirknasjóð né brjóta þau. Söfnuðurinn getur nú sagt: Eg tók að mér kirkjuna með því skilyrði að fá sjóðinn. Ef sjóðurinn er tekinn af mér, er eg laus við kirkjuna. Gerið þið svo vel! En eg er sannfærður um, að söfnuðurinn gerir það aldrei.

Flutningsmaður (Stefán Stefánsson) Það er ekki nema eðlilegt, að háttv.þm. Vestm. (J. M.) taki svari stjórnarinnar og biskupsins, sérstaklega stjórnarinnar, þar sem hann áður var henni svo nákominn. En mér þykir undarlegt, ef hinn háttv.þm. Vestm. (J. M.) getur ekki skilið jafn-auðvelt mál og þetta, er hér liggur fyrir, ef hann á annað borð trúir því, sem eg hefi sagt um gang þessa máls. Honum finst það óviðkunnanlegt, er eg sagði, að hér væri verið að svíkjast að áðurgreindum söfnuði. Eg hygg, að háttv. þingdeildarmenn hafi nú fengið þá skýringu á þessu máli, að mér sé óhætt að bera það undir dómgreind þeirra; eg vona, að þeir verði mér nokkurn veginn samdóma í þessu atriði. Hér er verið að taka fé af söfnuðinum, sem búið var að afhenda honum eftir ákveðnu skilyrði.  (Jón Magnússon: Neitar þm. því, að ekki hafi verið sett sérstakt skilyrði?)  . Nei, þvert á móti; það er einmitt það, sem eg hefi marg-tekið fram, að söfnuðurinn hafi sett beint skilyrði, og að því skilyrði hafi verið gengið af hálfu hins opinbera. Eða hvers vegna var féð sent norður í Eyjafjörð, ef það átti að leggjast í hinn almenna kirkjusjóð? Um það verður háttv.þm. Vestm. (.J. M.) að gefa mér fullnægjandi svar. Nei, það eru fullar líkur til þess, að stjórninni hafi verið kunnugt um kröfur safnaðarins, hvort sem þær voru nú formlega henni tilkyntar eða ekki - um það skal eg ekki segja. Það atriði liggur algerlega utan við ábyrgð safnaðarins. En framkvæmd stjórnarinnar í fyrstu sýnir, að henni hefir verið full kunnug sú krafa safnaðarins, að álag kirkjunnar skyldi afhent í hans hendur. - Það er ekki líklegt, að peningarnir hefðu verið sendir þessa leið, ef þeir hefðu átt að lenda í hinum almenna kirkjusjóði og ávaxtast þar. Það er mjög langt frá því, að eg hafi viljað koma fram með neinar ákúrur til núverandi biskups eða fyrverandi stjórnar, slíkt hefir mér ekki komið til hugar, enda er það nú fyrst að þetta er heimtað. Biskupinn, sem nú krefst þess, að féð leggist í hinn almenna kirkjusjóð, hefir að öllum líkindum ekki vitað um þetta skilyrði eða ekki athugað það nógu rækilega hvað það hlýtur að álítast bindandi, og vil eg því á engan hátt ámæla honum í þessu efni. En eg álít, að háttv. þingd.menn verði að sjá, hvað sanngjarnt sé í þessu máli, sjái hve frámunalega, að hér er verið að ganga á gerðan samning.

Jón Magnússon Eg ætla ekki að þörf sé á, að endurtaka það, sem eg sagði við fyrri umræðu þessa máls, en eg geng að því vísu, að háttv. flutningsm. (St. St.) sé full-kunnugt um það, hvers vegna peningarnir voru sendir norður. Ástæðan var sú, að amtmaður afhenti kirkjuna, er var umboðskirkja, og var honum því fengið álagsféð. Aðrar ástæður komu ekki til greina; þetta er ósköp skiljanlegt. Það gleður mig, að háttv. flutningsmaður (St. St.) hefir ekki fært nein rök fyrir ásökun sinni á hendur biskupi eða landsstjórninni um, að verið sé að svíkjast að söfnuðinum; hann hefir ekki einu sinni reynt það. Og svo hefir hann tekið aftur það, sem saknæmt virtist í ræðu hans, þar sem hann viðurkennir, að það sé ekki sama stjórnin, er afhenti féð og sú, er nú krefji þess að lögum. Enn fremur segir hann, að biskupi muni ekki hafa verið kunnugt um skilyrðin. Eg get því látið mér nægja það, að háttv. flutningsm. (St. St.) hefir þannig tekið aftur ásökun sína í garð stjórnarinnar og biskups.

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Kristjánsson) Nefndin hefir íhugað þetta mál rækilega, og komið með talsverðar breyt.till. Eins og háttv.þm. Dal. (B. J.) tók fram í ræðu sinni, þá er breytingin við 1. gr. þannig, að fyrirsögn frumv. orðast svo: Frumv. til laga um heimild fyrir stjórnina til þess að stofna hlutafélag til að annast eimskipaferðir landsins og taka til þess lán alt að 500 þús. kr. Hlutafé félagsins sé minst 800 þús. kr., en fari eigi fram úr 900 þúsund krónum. Hlutir landssjóðs skulu vera forgönguhlutir, sem gefa 4% á undan öðrum, og eigi má skerða fyr en þorrið er annað fé félagsins. Núverandi hluthöfum Thorefélagsins gefst kostur á, að hafa forkaupsrétt að almennu hlutunum 300 þús. kr. Félagið skal minst hafa 4 skip hentug til millilandaferða, og tvo strandferðabáta. Kælirúm skulu vera í ekki færri en tveimur hinna fyrnefndu skipa. Landssjóður á heimild til að kaupa almennu hlutina fyrir ákvæðisverð hvenær sem er. Í lögum félagsins skulu vera öll þau ákvæði, sem nauðsynleg eru til þess að tryggja rétt landssjóðs um forgönguhlutina. 2. gr. Félagið heitir Eimskipafélag Íslands og á heimilisfang og varnarþing á Íslandi. Landssjóður á að hafa forgangsrétt að arði félagsins. Stjórnina skipa 7 menn, eins og í frumv. upphaflega, 3 menn, er þingið kýs, og sé ráðherra Íslands oddamaður. Auk þess kýs alþingi 3 menn til að fara með atkvæði landssjóðs á aðal-fundum. Þessa 3 menn kýs alþingi með hlutfallskosningu. Stjórn félagsins á að annast öll skipakaup. - Hér er því allmikil formbreyting gerð. Landsstjórninni ætlað að stofna nýtt hlutafélag í staðinn fyrir að taka þátt í öðru stofnuðu félagi. Samkvæmt því verður fyrirtækið alveg innlent, þó notast sé í bili við styrk útlendra hluthafa. - Það ætti því að hverfa sú ástæða hins háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), að við séum að taka að oss skuldir Thorefélagsins; auðvitað var hún framfærð út í bláinn, því þó landssjóður að sínu leyti hefði tekið að sér veðskuldir þær, sem á skipunum hvíldi, þá var eins gott að gera það eins og að taka lán annarsstaðar til skipakaupanna. - Síðasta grein er að efni til, eins og áður, að eins orða-breyting. Efni þessa breytta frumv. er því í stuttu máli það, að landssjóður stofnar hlutafélag og tekur Thore-félagið upp í það. Vona eg að frumv. í þessari mynd verði aðgengilegra en áður fyrir þá, sem hafa haft svo mikinn ótta fyrir því, að þetta fyrirtæki væri glæfraráð, glæfrar að ganga inn í Thore-félagið.

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Kristjánsson) Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) segir, að frumv. þetta sé óábyggilegt, og tryggi ekki landssjóðinn nægilega. Engin trygging segir hann að sé fyrir því, að eign landssjóðs verði forréttinda hlutir. Þó stendur þessi málsgrein í frumvarpinu: »Hlutir landssjóðs skulu vera forgönguhlutir, sem gefa 4% á undan öðrum, og eigi má skerða fyr en þorrið er annað fé félagsins«. Annað hvort hlýtur hinn háttv.þm. S.-Múl. (J. Ó.) að vera mjög skilningssljór eða að hann hefir óvenjulega mikið áræði til þess að segja hlutina öðru vísi en þeir eru.

Eggert Pálsson Eg býst við, að sumir kunni að líta svo á, að sveitamenn séu ekki svo vel að sér í viðskiftafræði, að þeim farist að tala í slíku máli sem þessu. En með því að málinu er svo háttað, að vér sveitamenn, sem sitjum hér á þingi, verðum að greiða atkvæði um það, þótt þekking vor nái skamt í viðskiftafræði, þá finst mér eg vera knúður til þess að láta álit mitt í ljósi, áður en til atkvæða kemur. Það, sem sérstaklega kemur mér til að taka til máls eru orð háttv. framsögum. meiri hlutans (B. Kr.) við 1. umr. Hann sagði meðal annars, að það væri tilgangur þessa frumv. að gera það kleyft, að flytja utan og koma á markaðinn afurðum landsins, sem nýjustum, hvort sem væru afurðir sjávarútvegs eða landbúnaðar. Þess vegna skoraði hann beinlínis á fulltrúa landbúnaðarins hér á þingi að styðja þetta mál. Eg skal játa, að það væri mikilsvert spor, ef hægt væri að koma afurðum landsins þannig á markaðinn og mundi verða til þess, að þær hækkuðu í verði. En þrátt fyrir það get eg hvorki aðhylst frumv. í því formi, sem það er nú í, né heldur breyt.till. á þingskj. 632. Því að þótt munurinn á frumv. og breyt.till. sé mikill á pappírnum, þá er hugsunin sú sama; asninn er hér sem annarsstaðar auðþektur á eyrunum, þótt hann hafi haft hamskifti. Munurinn er sá, að með breyt.till. er stjórninni veitt heimild til að kaupa þau skip, sem henni sýnist, en með frv. er henni falið að semja við Thore-félagið. Nú munu allir ráða í það, hvernig stjórnin muni líta á þessa heimild, og því getur engum dulist, að munurinn er enginn nema á pappírnum. Eg skal þó ekki neita því, að ef frumv. hefði í öndverðu komið fram í þessari mynd, hefðu ef til vill eg og aðrir fáfróðir menn á viðskiftafræði, fremur ginst til þess, að verða því fylgjandi, en nú er öllum vorkunnarlaust að sjá við lekanum. Eg skal nú taka fram ástæður þær, sem sérstaklega eru því valdandi, að eg get ekki greitt þessu frv. atkvæði mitt. Þær eru: 1., sé eg ekki, að nauðsynlegt sé að taka þessu tilboði Thore-félagsins til að koma í framkvæmd hugmynd hins háttv. framsm. (B. Kr.) um að flytja afurðir landsins nýjar á útlendan markað; 2., dylst mér ekki áhættan, sem í þessu er fólgin fyrir landssjóð. Viðvíkjandi fyrra atriðinu, þá skal eg geta þess, að það er því síður ástæða til að mynda nýtt félag til þess að fá 1-2 skip með kælirúmi, þar sem full ástæða er til að ætla, eins og líka er gefið í skyn í nefndarálitinu, að Sameinaða félagið muni gefa kost á Botníu til ferðanna þannig útbúinni. Eg skal í þessu sambandi taka það fram, að mér er alveg sama við hvert félag samið er, og tek als ekki til mín orð hins háttv. framsm. (B. Kr.) um það, að svo líti út, sem Sameinaða félagið eigi sér eins konar lífsábyrgðarfélag á þessu þingi. Annars eru þau orð hins háttv. framsm. (B. Kr.) fullkomlega tvíeggjað sverð, og gætu gefið mönnum tilefni til þess, og það ef til vill með meira rétti, að snúa þeim upp á vini þessa frumv. og segja, að þeir væru í lífsábyrgðarfélagi fyrir Thore. Þá kem eg að hinu atriðinu; áhættunni. Það er kunnugt um kaupmenn, þegar illa gengur, að þá reyna þeir að mynda stór félög og selja hluti sína. Eg skal ekkert segja um það, hvort hagur Thorefélagsins stendur með blóma; mér er það ekki kunnugt. En það er ekki að undra, þótt bæði mér og öðrum hrjósi hugur við slíku spori. Það hefir að vísu mátt heyra þau meðmæli með frumv., að tilboðið sé sprottið af eintómri föðurlandsást. En eg ímynda mér, að ekki séu margir Íslendingar þeir, er að félaginu standa. Að vísu er forstöðumaður félagsins Íslendingur; en þótt hann sé mikill ættjarðarvinur, sem eg hefi enga ástæðu til að rengja, þá er ekki víst, að eigin hagsmunir sjálfs hans lúti í lægra haldi fyrir ættjarðarástinni svo mjög, að hann gefi ættjörðu sinni stórgjafir, og er hann óskemdur af mínum orðum þó. En þar að auki er þess að gæta, að hann er ekki einn eigandi félagsins, og verður sem forstöðumaður fyrst og fremst að gæta þess, að hlutur félagsmanna sé ekki fyrir borð borinn. Enda hefir mér virst á ummælum sumra meðhaldsmanna frumv., að þeir væru ekki als kostar ósmeikir um, að hagur félagsins væri ekki sem beztur. Skal eg í því efni skírskota til orða hins gætna manns, hv.þm. Snæf. (S. G.). Hann gat þess, að ef vér höfnuðum þessu frv. nú, væri sennilegt, að oss væri einskis annars kostur í framtíðinni en að semja við Sameinaða félagið. Með þessu virðist mér hann gefa óbeinlínis í skyn, að Thorefélagið, sem slíkt, sé feigt, að það muni hætta að starfa innan skams, með öðrum orðum, að hagur þess sé ekki sem beztur. Háttv. framsm. (B. Kr.), sem er ósmeikari að taka tilboði félagsins, lagði mikið upp úr því, að herra Tulinius væri dugnaðarmaður, og að hann yrði sennilega formaður félagsins. En þótt sá maður sé duglegur, þá er hann þó dauðlegur, og ekki er víst, hversu hans nýtur lengi. En hver tekur þá við? Mér mun verða svarað því, að völ muni þá verða á öðrum dugnaðarmönnum. En hver getur fullyrt, að þeirra manna sé völ, sem þessu starfi séu vaxnir? Því ef alt er komið undir þessum eina manni nú, þá er hætt við, að svo verði einnig í framtíðinni. Háttv. framsm. (B. Kr.) sagði, að landssjóður mundi draga sig í hlé, ef útgerðin borgaði sig ekki. Eg skal játa það, að þótt hér sé um að ræða mikið fé eftir vorum mælikvarða, þá mundi landssjóður standast nokkurn veginn, þótt hann tapaði því. En ef nokkuð bjátaði á, mundi landssjóður missa meira, því að við svona löguð fyrirtæki hætta menn ekki í lengstu lög, heldur reyna til að láta þau ganga ár eftir ár, þótt illa beri sig, í þeirri von að rétta þá og þegar við haginn aftur. Af þessum ástæðum get eg hvorki greitt atkvæði með frumv. óbreyttu né breyt.till. á þgskj. 632.

Einar Jónsson Þegar eg lít á þessar breyt.till., dettur mér í hug kötturinn, sem hleypur hringum heitan graut. Það var mikið gumað af því af háttv.þm. Dal. (B. J.), að hér væri ekki að ræða um Thorefélagið, heldur nýtt félag. En tilfellið er, að engum, sem lítur á breyt.till., dylst, að þetta er alveg sama tóbakið. Úlfurinn gægist fram úr sauðargærunni í 1. gr. c. Eftir því á Thore forgangsréttinn. En hvers vegna ætti Thore að hafa forgangsréttinn, ef félagið væri ekki Thore? Það er eins og það væri hættulegt að láta menn vita, hvernig í öllu liggur. Þegar meðhaldsmenn frumv. mæta mótspyrnu, breyta þeir til, og því sagði eg í upphafi, að aðferðin minti á köttinn, sem hlypi kringum heitan graut. En mér er alveg sama, þó frv. taki þessum hamskiftum, eg er jafnt á móti því fyrir því. Eg get ekki varist að víkja nokkrum orðum til meira hlutans í nefndinni. Mér þykir það undarlegt, að meiri hluti hennar skuli semja svo þessar breyt.till. að kalla ekki saman nefndina alla. Í annan stað vil eg spyrja, hví kemur meiri hlutinn ekki á fund þann, er minni hlutinn hafði beðið formann nefndarinnar að boða, til þess að ræða tilboð það, er meiri hlutinn hafði skorað á minna hlutann að útvega hjá Sameinaða félaginu? Eg veit ekki, hvert svarið verður. En þetta sýnir ljóslega, að hér er það kappið, sem ræður.

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Kristjánsson) Eg hefi að vísu engu að svara, af því sem nú hefir sagt verið. Háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) talaði ekki um breyt.till. þær, er nú liggja fyrir, en ræða hans snerist öll um frumv., eins og það kom fram við 1. umr.  (Eggert Pálsson: Er ekki leyfilegt að tala um það? Forseti: Jú, við 2. umr. má tala um það alt)  . Hinn h. þm. sagði, að »asninn væri jafnan auðþektur á eyrunum«. Eg veit nú ekki vel, við hvað hinn háttv.þm. (E. P.) á hér; en líklega hefir meining hans verið, að hér (við br.till.) gægðust fram sömu svikin sem áður (í sjálfu frumv.). En fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar skal eg lýsa því yfir, að hugsun nefndarinnar er eingöngu sprottin af þeim ástæðum, er eg skýrði ítarlega við 1. umr. þessa máls, og hirði því ekki að endurtaka það nú. Þá hefir því og verið fleygt, að ekki fari vel á því að leggja svo mikið upp í hendurnar á ráðherranum, af því að honum sé þetta svo mikið áhugamál; þetta hefir að minsta kosti mátt lesa út úr orðum ýmsra háttv.þm. En við þessu er nú einmitt sleginn varnagli í 5. gr. frumv. Þar er skýrt tekið fram, að ráðherrann fái enga þóknun fyrir ómak sitt, enda stóð aldrei til að hann fengi neina þóknun fyrir að vera oddamaður í stjórn félagsins. Þvert á móti var ætlast til, að allir stjórnendurnir ynnu launalaust. Það ætti því ekki að þurfa að sletta því framar hér í deildinni. Hinn háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) gerði lítið úr kælirúmi, þótt ætlast sé til að það sé í 2 skipum. Eg skal að vísu kannast við, að orðalagið sé ef til vill ekki sem heppilegast í þessu atriði, en það mætti laga til 3. umr. En meiningin er hér, að minst tvö millilandaskip eigi að hafa kælirúm. Enn er verið að tala um »Botniu«; það er þó margbúið að sýna fram á, að hún hentar als ekki, að kælirúm hennar henta að eins fyrir smjör, en ekki kjöt og fisk. Þá talaði sami háttv.þm. um hag Thorefélagsins; hann virtist reyna á allar lundir að vekja tortrygð gegn fyrirtækinu. Hann gat þess meðal annars, að hagur félagsins gæti verið svo vondur, að forstöðumaður þess sæi sér nú þann kostinn vænstan að fá aðra til að taka við öllu saman. Þetta og annað eins eru að eins illkvittnislegar getgátur, sem ekki eru svaraverðar. En eg skal enn einu sinni taka það fram, að þótt hagur Thorefélagsins væri í rauninni mjög vondur, - sem hann nú als ekki er, hann er einmitt mjög góður, - þá kemur það oss ekkert við, hér er um nýtt félag að ræða. Og ef Thorefélagið getur ekki lagt fram þessi 300 þús. kr., sem áskilin eru, þá nær það ekki lengra, þá hefir félagið mist þá heimild, sem því er ætluð í lögunum. Það er alt af hægt að segja þetta eða hitt til þess að gera einhvern hlut tortryggilegan; það má segja að þetta mál sé ekki sprottið af föðurlandsást. En slíkt eru að eins getsakir og sanna ekkert; því er fleygt fram að ástæðulausu og því ekki svaravert. Háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) sagði einnig, að út úr ræðu þm. Snæf. (S. G.), er annars væri jafnan svo hógvær, hafi óbeinlínis skinið sú hugsun, að dagar þessa félags myndu nú bráðum taldir; þess vegna þyrftum vér nú að hraða oss að gera samninga við það, annars gæti það orðið of seint. Hinn háttv.þm. fann ekki aðrar ástæður til þess, að félagið býður oss að gerast hluthafar, en það, að það (félagið) væri að fara á höfuðið! Það gætu verið ýmsar orsakir til þess, að einmitt nú ríði oss á þessum samningum. Það er t. d. ekki líklegt, að Thorefélagið fari að bjóða þinginu slík kjör í 4. sinn. Félagið hefir tvisvar boðist til að taka að sér strandferðirnar upp á eigin reikning - þetta er í 3. skiftið. Það þarf því ekki að vera á hausnum, þótt oss gefist ekki kostur á slíku boði síðar. Hins vegar er eg þess fullviss, að háttv.þm. Snæf. (S. G.) hefir alls ekki meint það, sem h. 1. þm. Rangv. (E. P.) vildi fá út úr orðum hans. Háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) sagði ennfremur, að eg hefði sagt á þá leið, að fyrirtækinu yrði hætt, ef Tulinius dæi. Þetta sagði eg ekki; en eg tók það fram, að ef fyrirtækið bæri sig ekki, þá hætti félagið og landssjóðsfénu mætti bjarga, það ætti samkvæmt lögunum að vera óeytt, þangað til aðrir hlutir væru eyddir. Ef Tulinius deyr, þá munu þau ráð upptekin sem annarstaðar, þar sem um félög er að ræða, að maður er látinn koma manns í stað, og félagið þarf alls ekki að leggjast niður fyrir það. Enda eru allajafna fleiri en einn maður á slíkum skrifstofum, sem eru verkinu vel kunnugir. Hinum háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) er ekki ástæða að svara; eg hefi hlíft mér við því hingað til, enda er vörn hans sjaldnast önnur en sú, að gera málið tortryggilegt, fara utan um aðalkjarnann, en koma ekki nærri ástæðunum. Hann hefir ekki svarað einni af þeim af ástæðum, er eg bar fram við 1. umr. þessa máls, og hirði eg því ekki að svara aukaatriðunum. Það er ekki ofsagt, þó eg segi, að öll andmælin, sem komið hafa fram gegn þessu máli hafa verið gerð meira af vilja en mætti.

Hannes Hafstein Eg get ekki séð, að breyt.till. á þgskj. 632 bæti neitt úr skák. Meiri hlutinn hefir að eins með öllum þessum breytingartill. viðurkent áþreifanlega, að það hafi verið aumi óskapnaðurinn, frumv., sem var hér á ferðinni við 1. umr., því þeir hafa breytt frumv. svo, að ekki stendur steinn yfir steini. Væri breytingartill. kastað í burtu, þá stæði svo sem ekkert eftir af hinu upphaflega frumv.; þeir hafa með öðrum orðum ekkert nýtilegt fundið í sínu eigin frumv., þegar þeir fara að athuga það nánar, jafnvel fyrirsögnin er svo breytt, að beinast liggur við að segja, að hér sé um alveg nýtt frumv. að ræða. En ef frumv., eins og það liggur nú fyrir, er skoðað vandlega, þá mun sjást, að efni frumv. er ekki nýtt, það er alveg það sama, einungis í nýjum ham. Hér hefir að eins verið farið í feluleik - skriðið undir bekkinn með sanna merginn málsins. Að þetta er svo sem eg segi, sést á því, að hluthöfum Thorefélagsins er áskilinn forkaupsréttur í hlutum landssjóðsfélagsins. Þetta ákvæði gæti als ekki staðist, ef ekki væri einmitt meiningin að taka Thoretilboðinu á þennan hátt. Með þessu ákvæði á að firra samkepnina. Flutningsmaður vildi láta í veðri vaka, að þetta væri sett til þess að firra landssjóðsútgerðina samkepni af Thorefélaginu! En ef bjóða á forgönguhluti í því skyni, hversvegna er þá gengið fram hjá því félaginu, sem margfalt meira bolmagn hefir til samkepninnar og vafalaust einnig mundi halda áfram ferðum hér? Hversvegna áskilja þeir þá ekki því Sameinaða forkaupsrétt, til þess að komast hjá samkepni þess? Nei! Aðrir en Thorefél. eiga ekki að fá að kaupa »aktíur« í þessu svo nefnda landssjóðsfélagi. Hvers vegna? Af því efni frumv. er það sama og það var við 1. umr. Þeir hafa að eins skírt það upp og sett það í annað form. Það er bersýnilegt, ef frumvarp þetta yrði að lögum og félagið nýja ætti að taka til starfa 1910, þá er ómögulegt að vera búinn að undirbúa kaup á öðrum skipum en þessum, sem hér hafa verið höfð á boðstólum, og mundi því alt að sama brunni bera, einnig með skipastólinn. Í staðinn fyrir að í fyrra frumv. var ákveðið, að landssjóður gerðist hluthafi í Thorefélaginu og hefði yfirráðin, þá er nú ákveðið, að Thorefélagið skuli kaupa hlutabréf í landssjóðsfélaginu og semja lög fyrir það! Eg get ekki betur séð, en þetta sé mun verra en ekki betra. Af þessum ástæðum get eg ekkert frekara nú fylgt málinu en áður. Frv. er ekkert betra í efninu. En þó eg greiði atkv. móti þessu, eins og það er í garðinn búið, þá er ekki þar með sagt, að eg sé fráhverfur hugmyndinni um það, að landið reyni með tíð og tækifæri að taka samgöngurnar í sína eigin hönd, með innlendu félagi. Það hefir þvert á móti lengi verið hugsjón mín, sem eg hefi síðustu ár verið að íhuga og leita hófanna um. En í félagi, sem landssjóður tæki einhvern þátt í, þyrfti fyrst og fremst að varast, að nokkru sérstöku félagi eða nokkrum sérstökum mönnum væri gefin forréttindi til þess öðrum fremur að njóta góðs af félagsstofnuninni. Það má ekki byrja á því að egna upp mótstöðu og óholla samkepni. Málið þarf í heild sinni alt annan undirbúning en þann, sem hér er að heilsa. Það er mikið vandamál, sem vel þarf að athuga og tryggja fyrir fram, og má vera, að það lánist í framtíðinni, áður mjög langt um líður, ef gætilega er með farið og undirstaðan réttilega fundin.

Bjarni Jónsson Mér er dálítið óskiljanlegt, hvernig augu þeirra manna eru haldin, sem ekki finna mun á frv. með breytingartill. og upphaflega frv. Og eg skil heldur ekki í því, hvernig fullvita menn geta sagt, að enginn munur sé á því, hvort gengið er inn í annað félag, eða nýtt félag stofnað. Það þarf að ætla mönnum ótrúlega mikinn forða af heimsku til þess að þeir trúi þessu, og mig undrar að fullorðnir menn skuli berja slíkt fram. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) var þó að fræða menn á þessu. Hann kvað hafa haldið langa ræðu um efnahag fél„ en eg get ekki skilið, hvað það kemur málinu við. Hér er verið að ræða um að stofna nýtt félag og bjóða Thorefélaginu forkaupsrétt á hlutunum, og þá sé eg ekki, hvað efnahagur þess félags kemur oss við. Ef vér ætluðum að ganga inn í Thorefélagið, þá þarf að þekkja efnahaginn. Mér finst þetta og því um líkt vera að snúa hlutunum við og það sýni, að háttv.þm. hefir ekki um auðugan garð að gresja, hvað ástæður og rök snertir. Það þótti varhugavert að landssjóður ætti að kaupa skip Thorefélagsins eftir mati. Nú er ekki talað um að kaupa nein ákveðin skip í frumv. En þá skeður það óskiljanlega, að nú segja þeir, sem eru móti frumv., að það sé sama að kaupa skipin, eins og að nefna það als ekki að kaupa nokkur skip af Thorefélaginu. Hvers vegna er þetta það sama? Það gerir alt stjórnin. Í henni eru 3 menn, 2 þeirra velur þingið að sjálfsögðu úr meiri hl. og sá 3. verður vandaður og vitur minni hl. maður. Nú skyldu menn halda, að alþingi gæti kosið þessa menn svo, að ekki væri hætta á því að hlaupið væri til þess að kaupa léleg skip með uppskrúfuðu verði. Það þarf ekki mikinn forða af viti til þess að sjá, að lítið er til af rökum hjá þessum herrum, þegar þeir fara að bjóða þinginu svona löguð rök. Þá þykir þeim það undarlegt, að Thorefélagið skuli eiga að hafa forkaupsrétt að hlutabréfunum. Hvers vegna fá þeir forkaupsrétt ? Af því félagið hefir haft svo mikil viðskifti við landsmenn í mörg ár og það er þar af leiðandi hagur fyrir landssjóðsfélagið að það kaupi hlutina. Thorefélagið hefir engan hagnað af forkaupsréttinum, og vel gæti farið svo, að þegar skip þess væru ekki keypt, að það vildi ekkert kaupa af hlutabréfunum. Ef svo færi, þá er sjálfsagt að bjóða öðrum bréfin. Eg get því ekki kannast við það, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að hér væri um undirferlis-tilraun að ræða.  (Hannes Hafstein: Eg nefndi ekki undirferli)  . Eg kann betur við að nefna hlutina með réttu nafni, heldur en að flæmast eins og köttur í kringum heitt soð með orð, sem þýða þetta og ekkert annað. Það var og samkv. sögusögn þm., sem átti að hafa falið þetta flagð undir fögru skinni. Þetta eru með öllu tilhæfulaus brigsl; þm. og allir vita að það hefir aldrei verið tilgangur minn og að ekkert slíkt felst í frumv. Eg verð því að vísa þessum orðum heim, svo þau geti fengið fóstur, sem þau eiga faðerni til. Mér gekk gott til breyt.till., og þetta sem nú hefi eg sagt, býr í þeim og ekkert annað. Eg get ekki setið hér inni án þess að roðna, þegar mestur hluti umræðanna í dag snýst um eimskipafélag úti í heimi, sem ekkert kemur aðalmálinu við.  (Hannes Hafstein: Thoretilboðið hefir staðið á dagskrá)  . Engar breyt.till. byggjast á því.  (Hannes Hafstein: Thoretilboðið stendur þó á dagskránni og um það mál verða umræðurnar auðvitað að snúast)  . Eg er að tala um breyt.till. og sá kafli, sem eg er að svara, byggist á þeim. Forkaupsréttinn hefir Thorefélagið til þess að forðast samkepni og til þess að fá viðskifti þess í hendur nýja félaginu. Eitt sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, hljóðaði á þann veg, að samkv. frumv. hefðum vér verið að ganga inn í Thorefélagið og semja lög fyrir það, en eftir breyt.till. ætti Thorefélagið að ganga inn í landssjóðsfélagið og semja lög fyrir það. Eg veit ekki hvaða snaga þm. hefir til þess að hengja þessa hugsun á, og svara eg henni því ekki. Það getur satt verið, að undirbúningur málsins sé ekki nægilegur, en það hygg eg þó, ef það er lagt í vald stjórnarinnar að sjá um framkvæmdir að öðru leyti. Háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) talaði um breyt.till, og sagði að þær væru að eins til þess að ginna þm. á það að glæpast á frumv. - sama brigslið og 1. þm. Eyf. (H. H.) lét sér um munn fara. Af því eg er svo mikið riðinn við breyt.till., þá get eg enn lýst því yfir, að það býr ekkert annað en góður tilgangur undir þeim. Eg verð því að vísa þessum ummælum heim til pabbans, og geta þess, að mér þykir það leiðinlegt og ótrúlegt, að gamlir kunningjar og skólabræður mínir, sem þekkja mig vel, skuli væna mig slíks að ástæðulausu. Háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) fór hörðum orðum um frumv. og byrjaði og endaði á kettinum, sem fer í kring um grautinn. Eg skal leiða hjá mér að svara honum, en lofa þessari sál að hlaupa í kring um sinn eigin hugsunargraut.

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Kristjánsson) Það eru margir, sem fárast hafa yfir því, að Thorefélagið skuli hafa forkaupsrétt að hlutunum. En það er einungis gert vegna þess, eins og háttv.þm. Dal. (B. J.) tók fram, að geta náð í þau viðskiftasambönd, sem félagið hefir fengið við það að sigla hér í kring um landið í fleiri ár og sem annarsstaðar mundi vera gefið fyrir allmikið fé. Öðru máli er að gegna með Sameinaða félagið. Þótt vér fengjum að taka 4-500 þús. kr. hluti í því, þá hefðum vér engin yfirráð yfir því fé eða siglingunum. Það mundi aldrei ganga inn á þá skilmála. Ef Thorefélagið ekki vill kaupa hlutina, þá getur komið til mála að bjóða öðrum þá, en að það Sameinaða vilji kaupa þá með sömu skilyrðum og Thorefélagið, getur víst fáum komið til hugar.

Pétur Jónsson Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að fyrirliggjandi breyt.till. breytti lítið innihaldi þessa frumv., heldur að eins formi. Fyrst og fremst er hlutaféð hið sama 500 þús. frá landssjóði og 300 frá Thorefélaginu, ef það notar forkaupsréttinn, sem því er ætlaður í breyt.till. En um slíkt þarf eigi að efast, eins og málið að öðru leyti blasir við. Skipin er nærri sjálfsagt að séu hin sömu, svo framarlega sem Thorefélagið er nær eini hluthafinn í móti landssjóði. Hafi skipin verið góð eign, þegar frumv. var flutt fyrst, munu þau ekki óálitlegri eign fyrir landssjóðinn nú, að áliti stjórnarinnar. Og þetta er aðal-innihald frumv., hvort sem það helst óbreytt, eða br.till. er samþ. Það verða að eins höfð botnaskifti, og sá botninn látinn snúa upp, sem áður sneri niður. Í raun réttri get eg als ekki séð, að þetta mæli svo mjög á móti breyt.till., en það mælir ekki hót með henni, og tryggingin er minni eftir henni fyrir því, að skipin séu með hæfilegu verði og góð, heldur en í upphaflega frumv.

Framsögumaður minni hlutans (Jóhannes Jóhannesson) Eg skal ekki þreyta háttv. þingdeild með langri ræðu. Við 1. umr. þessa máls var því haldið fram af minni hlutanum í samgöngumálanefndinni o. fl., að málið væri ekki nægilega undirbúið. Ný sönnun fyrir því, að svo hafi verið, er það, að meiri hluti nefndarinnar hefir gerbreytt málinu við 2. umr., og enn hefir heyrst, að nýjar breyt. væru væntanlegar, ef það nær að ganga til 3. umr. Þetta sýnir ljóslega, hvað málinu er flaustrað af, og ef það næði nú að ganga gegnum þingið og verða að lögum, mundu menn fljótt komast að raun um, að þau væru stórgölluð. Því verður ekki mótmælt, að fyrirtækið er stórt áhættuspil fyrir landssjóðinn, og því verður heldur ekki mótmælt, að fjárhagur landssjóðs er þannig, að hann mun tæplega þola - eða að minsta kosti - það er djarft að stofna til stórrar landssjóðs-útgerðar, sem eigi er gert ráð fyrir á fjárlögum né fjáraukalögum og eg vil segja, að það sé hreint og beint heimskulegt. Það er ekki hægt að búast við stórum tekjuafgangi til þess að bæta upp hallann, ef fyrirtækið hefir stórt tap eða tjón í för með sér, og það eru einmitt stórar líkur til þess að svo mundi reynast. Nú liggja fyrir þinginu 2 tilboð frá Sameinaða félaginu. Tilboð þessi eru þann veg vaxinn, að þau eru aðgengileg fyrir þingið, og þau fullnægja öllum sanngjörnum kröfum. Þegar svo er komið, þá er engin ástæða til þess að fara að leggja út í jafnstóra óvissu og áhættu og lög þessi mundu hafa í för með sér. Það er satt, að frumv. lítur dálítið betur út á pappírnum, ef landið stofnar félag, en ef það fer að kaupa hluti í öðru félagi, sem eftir margra máli er langt frá því að vera traust. En þrátt fyrir það, þótt frumv. sé skárra útlits nú en það var, þá álít eg það samt engu betra, því að ýmisleg tryggingarákvæði vanta nú, sem þá voru fyrst í frumv. Nú stendur í frv. að kaupa eigi 4 »hentug« skip í stað »nýleg skip« áður; nú á að sleppa mati skipanna o. s. frv. Frumv. líkist því meir Thore-tilboðinu, eins og það var upphaflega. Ef tilboðinu er tekið og matinu slept, þá má stjórnin kaupa alla dalla Thorefélagsins, svo framarlega sem stjórn nýja félagsins álítur þau »hentug«.

Björn Sigfússon Þegar eg íhuga þetta mál og heyri undirtektir þess á þinginu, minnist eg þess, að hér kemur fram sem oftar, að fá mál eru svo, að þau ekki mæti mótspyrnu. Málið getur verið jafngott fyrir því. Eg þarf ekki að svara þeim, sem hafa reynt að finna Thore-tilboðinu alt til foráttu. Hv. framsm. (B. Kr.) og hv.þm. Dal. (B. J.) hafa gert það svo rækilega um öll einstök atriði, að þar þarf litlu við að bæta. Eg get þó ekki annað en minst á, þar sem minni hl. er að bregða meiri hlutanum um feluleik. Hvað skyldum við vera að fela? Þeir eiga eftir að benda á það. Eg mótmæli öllum slíkum getsökum. Annars rífa þeir sig sjálfir niður með eintómum mótsögnum og hugsunarvillum. Ýmist segja þeir t. d., að br.till. séu verri en frv. upprunalega, ýmist að það séu tómar orðabreytingar, ekki efnisbreytingar. Þetta getur þó ekki samrýmst. Um daginn þótti andstæðingum þessa frv. óheyrilegt, að nokkur skipin yrðu keypt eftir mati. Meiri hlutinn hefir fallist á að sleppa matinu og fela það stjórninni og kjörnum mönnum af þinginu að annast um skipakaupin. Nú finna þeir að því, að matinu sé slept. Svona er samkvæmni þeirra. Eg sé ekki betur, en að málinu ætti að vera vel borgið í höndum þeirra. Þegar þingið hefir kosið 3 menn, sem það treystir bezt, náttúrlega einn úr minni hlutanum, í stjórn félagsins, og ráðh. í broddi fylkingar að ráða þessu til lykta, getum við borið fult traust til að vel muni farnast. Sú stjórn tekur auðvitað þau skip að eins, sem hún álítur góð og gild, og áður en hún gerir út um kaupin, leitar hún aðstoðar sérfróðra manna og allra mögulegra upplýsinga. Andstæðingar vorir hafa lagt mikið kapp á að gera Thore-tilboðið sem tortryggilegast og meira að segja reynt að gera okkur, sem erum með tilboðinu, tortryggilega. En hvers vegna skyldu þeir hafa sótt málið frá sinni hlið með svo miklu kappi og ákafa, af engu nema því að þeir sjálfir eru að reyna að fela það, að þeir koma hér fram sem ófyrirleitnir málafærslumenn Sameinaða félagsins.

Sigurður Gunnarsson Það var eitt atriði, sem eg sérstaklega ætlaði að svara. Eg heyrði af ræðu framsm. minni hluta samgöngumálanefndarinnar - eg var sem sé staddur í Ed. - , að háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) hefði vitnað til orða minna áður og talið mig hafa sagt, að þingið þyrfti að flýta sér að gera samninga við Thorefélagið, af því það væri á höfðinu. Slíkt lá als ekki í orðum mínum. Það er hreinasti misskilningur, eg vona ekki annað verra. Eg hefði ekki getað sagt slíkt. Framsm. minni hlutans (Jóh. J.) gat þess í síðustu ræðu sinni, að nú lægju fyrir tvö ágæt tilboð frá hinu Sameinaða gufuskipafélagi, sem bættu úr öllum sanngjörnum kröfum vorum. Það er auðvitað gott og blessað og skyldi gleðja mig sannarlega, en hvernig stendur á því, að ekki hefir verið hægt að fá þau enn þá prentuð. Það er þó sannarlega tími til þess kominn, svo að þingmenn geti kynt sér þau. En svo eg víki aftur að því, er eg í upphafi tók fram, skal eg bæta því við, að eg tók skýrt fram, er síðast var rætt um þetta mál hér í deildinni, að það væri ljóst, hvernig fara mundi, ef vér höfnuðum tilboðinu frá Thorefélaginu; þá myndu svo fara leikar, að vér yrðum að krjúpa undir fótskör Sameinaða gufuskipafélagsins. Þetta sagði eg og verð að halda við þann skilning enn. Annars vildi eg mega skjóta því til háttv. framsm. minni hlutans, hvort honum þyki viturlegt að drepa frumv. þetta, áður en samningum er lokið við hið Sameinaða.

Framsögumaður minni hlutans (Jóhannes Jóhannesson) Eg hefi hér tvö tilboð frá því Sameinaða, innifalin í ferðaáætlunum þeim, sem hér liggja fyrir. Eg hefi ekki fengið þær fyr en í dag og því hefir ekki verið tími til að leggja þær fram prentaðar nú, en hins vegar skoraði eg á formann samgöngumálanefndarinnar að kveðja til fundar í nefndinni, en hann taldi öll tormerki á því og úr því varð ekkert að lokum. Síðan bauð eg nefndinni að koma heim til mín að sjá tilboðin og íhuga þau, en það vildi hún ekki, að eins einn maður úr meiri hlutanum, h. þm.N.-Þing. (B. Sv.) kom og skoðaði þau. Eg hefi því gert alt, sem í mínu valdi hefir staðið til að fá nefndina til að kynna sér tilboðin, en það er hún sjálf, sem hefir verið svo fjarri allri samvinnu að vilja það ekki og mér verður heldur ekki gefið að sök, að tilboðin ekki hafa komið fyr fram, því það var nefndin í heild sinni, sem átti að útvega þau, en ekki einn nefndarmaður úr minni hlutanum, þótt svo hafi nú farið. Nú getur hver sem vill fengið að sjá þau og kynna sér þau. Viðvíkjandi fyrirspurn háttv.þm. Snæf. (S. G.), hvort ekki sé of snemt að drepa Thoretilboðið enn þá, þá álít eg að svo sé ekki. Eg var með því að Thoretilboðið gengi til 2. umr., til þess að það Sameinaða gæti séð, að það var alvara á bak við í þinginu, ef félagið ekki byði betri kjör; nú þarf þess ekki lengur. Nú hefir félagið gefið bindandi tilboð, sem það ekki getur gengið frá, þótt það vildi og er þá eigi ástæða til að lengja frumv. aldur og vænti eg að það verði nú felt.

Í 1. deild voru þessir þingmenn: Ari Jónsson, Ágúst Flygenring, Björn Kristjánsson, Jens Pálsson, Jóhannes Jóhannesson, Jón Jónsson 1. þm.N.-M., Bjarni Jónsson, Björn Jónsson, Kristinn Daníelsson, Magnús Blöndahl, Sigurður Gunnarsson, Valtýr Guðmundsson, Þorleifur Jónsson. Í 2. deild voru þessir þingmenn: Benedikt Sveinsson, Björn Sigfússon, Eggert Pálsson, Eiríkur Briem, Jón Magnússon, Jósef Björnsson, Kristján Jónsson, Lárus H. Bjarnason, Ólafur Briem, Sigurður Sigurðsson, Sigurður Stefánsson, Stefán Stefánsson, 6. kgk. þm., Steingrímur Jónsson. Í 3. deild voru þessir þingmenn: Einar Jónsson, Gunnar Ólafsson, Hannes Hafstein, Hannes Þorsteinsson, Hálfdán Guðjónsson, Jón Jónsson, 1. þm. S.-M., Jón Ólafsson, Jón Sigurðsson, Jón Þorkelsson, Pétur Jónsson, Sigurður Hjörleifsson, Skúli Thoroddsen, Stefán Stefánsson, 2. þm. Eyf.

Kjörbréf 1. kjördeildar einnig samþykt í e. hlj,, nema kjörbréf þingm. Seyðisfjarðarkaupstaðar, Valtýs Guðmundssonar. Um það urðu nokkrar umræður og var samþykt að fresta úrskurði um það með 24 atkv. gegn 16, að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu: Já: Ari Jónsson, Benedikt Sveinsson, Bjarni Jónsson, Björn Jónsson, Björn Kristjánsson, Björn Sigfússon, Gunnar Ólafsson, Hannes Þorsteinss., Hálfdán Guðjónss., Jens Pálsson, Jón Jónsson, N.-M., Jón Sigurðsson, Jón Þorkelsson, Jósef Björnsson, Kristinn Daníelss., Kristján Jónsson, Magnús Blöndahl, Ólafur Briem, Sigurður Gunnarss, Sigurður Hjörleifss, Sigurður Sigurðss., Sigurður Stefánss., Skúli Thoroddsen, Þorleifur Jónsson. Nei: Ágúst Flygenring, Eggert Pálsson, Einar Jónsson, Eiríkur Briem, Hannes Hafstein, Jóh. Jóhannesson, Jón Jónsson, S.-M., Jón Magnússon, Jón Ólafsson, Júlíus Havsteen, Lárus H. Bjarnason, Pétur Jónsson, Stef. Stefáns., 6.kgk., Stef. Stefánss., Eyf., Steingrímur Jónsson, Valtýr Guðmunds.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það var ýmislegt í ræðu háttv. 2. þingm. Húnv. (B. S.), sem bar vott um mikinn skort á glögri hugsun og skilningi. Hann taldi það mótsögn að segja, að breyt.till. nefndarinnar (meiri hlutans) væru alveg nýtt frumv., og halda því þó hins vegar fram, að breyt.till. væru að eins form-breytingar, en að efni alveg samhljóða því upphaflega frv. Þessi misskilningur hins háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) kemur til af því, að hann kann ekki að gera mun á efni og formi. Honum skilst það ekki, að breyt.till. getur gert frumv. að alveg nýju frumv. að forminu til, þó að efnið sé í rauninni alt hið sama. Annars er ekki vert, að eltast meir við þá hugsunarvillu. Sami háttv.þm. Húnv. (B. S.) sagði, að lög þessi væru að eins heimildarlög fyrir stjórn hins væntanlega nýja félags, til að kaupa af Thore-félaginu skipin. Þetta getur ekki verið rétt. Slíkt getur enginn sagt, nema sá sem les frumv. eins og skrattinn biblíuna. Í frumv. stendur, að landsstjórninni veitist heimild þessi. Landsstjórnin þýðir hér auðvitað ráðherra, en ekki stjórn félagsins, enda myndast sú stjórn ekki fyr en sjálft félagið er myndað, og það verður þá ekki fyr en Thore-félagið er gengið inn með sína hluti. Þetta er svo auðsætt, að um það ætti ekki að þurfa að deila. Alþingi getur auðvitað kosið þessa 3 menn fyrir fram, en í stjórn félagsins geta þeir ekki verið fyr en félagið (landssjóðsfélagið) er myndað. Eg hefi þegar áður sýnt fram á, að félag þetta á ekkert til skuldlaust, - Það sést af þess eigin tilboði, og enn fremur játningu umboðsmanns félagsins fyrir meiri hluta nefndarinnar, eftir því sem frá er skýrt í sjálfu nefndarálitinu. Það á ekkert til nema um 650 þús. kr. skuldir, sem á því hvíla, og skip, sem væntanlega eru ekki helmingsvirði skuldanna, og að ætlast til, að Thore-félagið hafi forkaupsrétt að hlutum upp á 300 þús. kr. í því fyrirhugaða landssjóðsfélagi, er ekkert annað en það, að ætlast til að leyfa því að láta þessa skipskrokka upp í hlutaféð. Ráðherra verður að semja við Thore-félagið, að það gerist hluthafi fyrir 300 þús. kr. gegn því, að landssjóðsfélagið kaupi skipin fyrir þá upphæð, með öðrum orðum taki gömlu skipin upp í hlutaféð. Eg sagði áðan, að félagið ætti ekkert til, eg hef sýnt fram á það, en eg get gert það aftur. Í nefndarálitinu er svo sagt, að Thore-félagið skuldi 600-700 þús. kr. Ef maður tekur þá tölu, sem er mitt á milli 600,000 og 700,000, þá er það 650 þús. kr. Skuldir félagsins auk þessa í obligationum eru 150 þús. kr. Ef maður nú dregur þá upphæð frá, þá eru eftir 500 þús. kr. í skyndilánum eða víxillánum, lánum sem sérstaklega eru erfið félaginu og þröngva mjög fjárhag þess. En þetta er alveg sama upphæðin, sem landssjóður á að leggja út. Tilgangurinn er það, að landssjóður á að bjarga félaginu úr þessari skuldakreppu! Mér er nú spurn: Þeir menn, sem sækja það svo fast, að landssjóður taki félag þetta upp á sína arma og losi það úr skuldasúpunni, koma þeir ekki einmitt fram, sem ákafir málaflutningsmenn Thorefélagsins? Hvað skyldi það vera annað? Að því er varasjóð félagsins snertir, þá er hann einar 60 þús. kr. Það er auðsætt, að Thore-skipin hafa orðið fyrir meiri fyrningu, en því nemur, með öðrum orðum félagið hefir ekki haldið skipum sínum við. Þótt hluthafarnir hafi fengið útborgað um 4½% í arð af hlutum sínum, þá hefir sú upphæð hlotið að hafa verið tekin af stofnfénu, meðan það hrökk, en síðan af lánsfé. Slíkt er altíð aðferð hlutafélaga, sem eru á heljarþröm, að greiða hluthöfum háan árs-arð. Mig minnir »Grundejerbanken« sendi út ljómandi ársreikning og færi fram á að gefa hluthöfum 7% (eða meira) í árs-arð; en hálfum mánuði síðar var bankinn gjaldþrota! Svo eg snúi mér aftur að sjálfu frv. eða breyt.till., þá er það auðvitað meiningin, að Thore-félagið láti skip sín upp í hluti þá, sem því er ætlað að kaupa í þessu nýja landssjóðsfélagi. Já, skipin á landssjóður að taka að sér og þótt sumir segi, að þetta sé að eins heimildarlög fyrir stjórnina að taka eða kaupa skipin, þá er þess að gæta, að ráðherrann - með allri virðingu fyrir honum - er ekki óviðriðinn maður í þessu máli, þar sem sonur hans er umboðsmaður félagsins, og er altalað, að hann eigi að fá 20,000 eða 25,000 kr. fyrir vikið, að koma þessari sölu á. Ætli það verði svo fjarri sanni, að ætla, að það verði að líkindum gott samkomulag milli feðganna, þegar þeir halda »familíu«-ráð, til að fullgera kaupin?

Skúli Thoroddsen Eg heyri, að þingmenn halda hér hverja ræðuna eftir aðra um eimskipaútgerð og siglingar. Eg hef reyndar ekki - fremur en aðrir þingmenn - neina þekkingu í þeim efnum, en þar sem eg heyri, að allir tala um þessi efni, sem spekingar, er hafi fulla þekkingu á þeim, þá ætla eg að hegða mér svipað. Það, sem fyrir mér er aðal-atriði í þessu máli, það er það, að mál þetta er alveg óundirbúið af stjórnarinnar hálfu, og eigi hafa heldur heyrst neinar óskir því viðvíkjandi frá þjóðinni. Ef þessu máli væri ráðið til lykta á þessu þingi, þá væri það því gert að þjóðinni fornspurðri. - En þegar um einhver stórmál ræðir, eru þingmenn þó vanir að vilja vita, hvað vilja kjósanda sinna líður; en í þessu máli hefir þess enginn kostur gefist. En þegar litið er á fjárhagshlið máls þessa, verður því ekki neitað, að málið er stórmál, miðað við efnahag þjóðarinnar og fjárhagsástandið, eins og það nú er, og hvernig sem á mál þetta er litið, þá er það ómótmælanlegt, að það er mesta áhættumál, þar sem landssjóður á ekki að eins á hættu að tapa allri apphæðinni (½ miljón), heldur jafnvel að verða fyrir enn stærri skellum, því að enginn þarf að ganga að því gruflandi, að Sameinaða félagið mun ekki hætta ferðum sínum til Íslands, heldur þvert á móti halda uppi samkepni við eimskipaútgerð þá, er landssjóður á hlut í, og getur sú samkepni orðið landssjóði all-skæð og hættuleg, ekki sízt þar sem Sameinaða gufuskipafélagið mun þá að öllum líkindum velja úr þær hafnirnar, er bezt borgar sig að fara til, eins og t. d. Reykjavík, Ísafjörð, Akureyri og Seyðisfjörð. Hina staðina, sem vöruflutningar eru litlir til, svo að fargjöld og flutningseyrir eigi borga kostnaðinn við för skipa þangað, nema þá endrum og eins, mun það ekki sinna um, og þær hafnir og viðkomustaði verður þá eimskipa-útgerð landssjóðs að annast, sem og ferðir strandbátanna, sem vér vitum, að ekki bera sig. Þegar alt þetta er athugað, þá er það auðsætt, að »Sameinaða gufuskipafélagið« stendur mun betur að vígi í samkepninni, þar sem það hefir þá als engum skyldum að gegna við landsmenn, en getur eingöngu tekið tillit til hagsmuna sinna. Landssjóðsfélagið verður á hinn bóginn fyrst af öllu að líta á samgönguþarfir landsmanna og reyna að fullnægja þeim eftir megni. Vér vitum og eigi fyrir, hverjar kröfur manna í hinum ýmsu kjördæmum landsins kunna að verða, að því er millilanda- og strandferðir snertir, þegar svo er komið, að þjóðin hefir sjálf full ráð yfir samgöngutækjunum. Hætt er við, að ýmsir verði þá enn heimtufrekari en verið hefir og vilji að skipin fari inn á hinar og þessar hafnir, sem strandferðaskipin hafa að undanförnu ekki verið látin koma við á. Áður en vér ráðum máli þessu til lykta, þurfum vér að gera oss þetta ljóst. Mér virðist rétt, að Nd. láti sér að þessu sinni nægja, að það, að mál þetta kom fram, hefir þegar haft þann góða árangur, að Sameinaða gufuskipafélagið hefir gert að mun betra tilboð um millilandaferðir og strandferðir, en það áður gaf kost á, og meðal annars gefið kost á skipi með kælirúmi nokkrar ferðir, er þess er mest þörf að geta komið smjöri, kjöti og fiski ísvörðu á erlendan markað. Það ættum vér að vera ánægðir með í þetta sinn, og láta ransaka málið, til undirbúnings fyrir næsta þing. Að segja, að úr þekkingarskorti þingsins og ónógum undirbúningi málsins, sé nægilega bætt, ef stjórnin og 3 manna nefnd sé falið að ráða málinu til lykta, það er að minni hyggju ekki rétt. Ráðherra hefir enga sérþekkingu, að því er til eimskipa-útgerðar kemur o. fl., er hér að lýtur, og hversu heppilega þinginu tekst að velja þessa 3 menn, það er alveg óvíst, Að líkindum yrðu það einhverjir þm., og veit maður þá hverju þeir mundu auka við þekkingu ráðherra. Það er því heppilegast, að málinu sé ekki ráðið til lykta að þessu sinni, en að stjórninni sé falið að ransaka og láta undirbúa það undir næsta þing, útvegi skýrslur um kostnað við skipa-útgerðir, verð eimskipa o. fl., o. fl., og grenslist enn fremur eftir óskum þjóðarinnar í þessu máli. Það hefir verið gert mikið úr því, að heppilegt væri, að verzlun landsmanna yrði beint meira til annara landa en Danmerkur, og munu fáir vera fúsari á að viðurkenna það en eg, en slíkt gerist eigi í einni svipan, og tjáir ekki að segja: »Nú siglum við til Hamborgar, Englands« o. s. frv. Sama er að segja um skip með kælirúmi. Þörfin helzt að sumrinu til smjörflutninga, og á haustin til að flytja út kjöt; en að bændur fari að ala fé til útflutnings á vetrum, á að líkindum enn nokkuð í land, og gerist slík breyting ekki á einu augnabliki; og að því er snertir kælirúm fyrir útflutning á fiski, þá er að nokkru bætt úr þeirri þörf, síðan Íslendingar eignuðust botnvörpuveiðaskip, er öðru hvoru skreppa með nýjan fisk til Englands. Það er því mín skoðun á þessu máli, að ekki sé rétt að ana út í það, meðan þingið hefir eigi átt betri kost á að afla sér þekkingar á því. Þörfin ekki svo mikil, að ekki megi bíða næsta þings. Eg ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, en leyfa mér að bera fram rökstudda dagskrá, er eg vona, að háttv. samdeildarmenn mínir geti aðhylst og er hún svo hljóðandi: »Í trausti til þess, að landsstjórnin afli sér glöggra skýrslna þekkingarfróðra manna um alt, er að eimskipaútgerð lýtur, sem og um óskir landsmanna, að því er millilanda- og strandferðir snertir, og leggi fyrir næsta alþingi, ásamt tillögum sínum um málið, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskránni«.

Framsögumaður meiri hlutans (Björn Kristjánsson) Það kom eigi neitt nýtt fram í ræðu háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), nema það, að engin ósk hefði komið frá þjóðinni í þessa átt. Hann hefir auðsjáanlega ekki munað eftir þeim óskum, sem hvað eftir annan hafa fram komið á þingmálafundum, um kælirúm í millilandaskipunum, og hefi eg áður skýrt frá því, hve nauðsyn oss sé á að geta flutt út nýtt kjöt og nýjan fisk, og liggur í augum uppi, hvílíkur hagnaður væri fyrir oss, ef vér gætum farið að selja nýtt kjöt til þeirra landa, sem vér nú ekki getum selt neitt til. Í Noregi er aðalmarkaðurinn fyrir kjöt okkar, en mjög svo takmarkaður, og er óskir koma frá þjóðinni, eins og hér á sér stað, í þá átt að auka markaðinn á þennan hátt, hljótum vér að taka tillit til þeirra. - Eins og stendur eru eigi aðrir möguleikar fyrir hendi en að landið sjálft hefjist handa, og als eigi rétt að ganga lengur fram hjá þessum óskum þjóðarinnar um betri samgöngur og kælirúm í skipunum. Það sem háttv.þm. sagði um, að þetta væri eigi að vilja þjóðarinnar, þá er það ekki rétt, og ef bera á undir þjóðarinnar dóm eitthvert mál, verður það efnið en ekki formið, sem hún á að fella sinn úrskurð um. Þar að auki er ekki venja að bera hin einstöku mál undir þjóðina - á þessu þingi eru þannig einungis tvö mál, sem lögð hafa verið undir atkvæði þjóðarinnar sérstaklega. Það stendur og eigi nærri alt af svo á, að hægt sé að bera málin undir atkv. þjóðarinnar. Meira að segja þingmenn sjálfir hafa eigi fengið stjórnarfrumv. fyr en rétt fyrir þing, og þá enginn tími til að leggja þau fyrir kjósendur. Það var engin ný mótbára hjá hinum háttv.þm. (Sk. Th.), að hið Sameinaða gufuskipafélag myndi eins eftir sem áður halda áfram siglingum hér við land, en öllum atriðum viðvíkjandi samkepni hefi eg þegar svarað rækilega áður, og vil eigi fara að endurtaka það. Það er auðvitað alveg rétt, að ef landssjóður gerir sjálfur út verður hann jafnt að halda uppi samgöngum við þá staði, sem borga sig verst og þá sem betur borga sig. En auðvitað leggur hann tillagið til sinna eigin skipa, og það er einmitt ætlað til þess að haldið verði uppi ferðum til þessara hafna, sem ver borga sig; þeirra vegna er styrkur veittur. Þá talaði háttv.þm. um hið ágæta tilboð, sem komið væri frá »Sameinaða gufuskipafélaginu«, en þessu tilboði - með öllum þess miklu kostum er nú svo varið, að engin ferð er áætluð kringum landið frá 23. febrúar þangað til í júnímánuði. Og þetta tilboð kemur fyrst, er félagið sér, að hætta er á ferðum, að það verði af samningum við þing og stjórn. En hve lengi eigum vér að láta þetta félag teyma okkur þannig á eyrunum? Það er alveg rétt, sem hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að ráðherra vor hefði enga sérþekkingu í þessu máli, en svo er um flesta ráðherra, og þá verða þeir að leita til sérfræðinga um aðstoð og upplýsingar. Sama er að segja um þá 3 menn, sem hann hefir með sér í stjórn eftir frv., en þeir geta þó að minsta kosti hjálpað honum til að finna sérfræðingana. Þetta veit hinn háttv.þm. Þá heldur hann, að þjóðin muni láta sér nægja að bíða; já, hún getur beðið til næsta þings, en eg er viss um, að mínir kjósendur mundu mér þakklátir fyrir, ef mál þetta kæmist sem fyrst í framkvæmd. Hann talaði um, að vér hefðum eigi til kjöt til útflutnings nema á vissum tíma árs - einu sinni á ári - en menn þurfa að læra að hafa vöruna til á sem flestum tímum árs. Hvenær sem nýtt fyrirtæki kemst á stofn í líka átt verður fyrsta stigið að læra að nota það. Og þegar á alt er litið erum við eigi illa undir svona fyrirtæki búnir, því að vér höfum búnaðarfélög og ráðunauta, sem geta leiðbeint bændum og framleiðendum. Um fisk má það segja, að hann muni til vera á flestum tímum árs. - Eg sé það á öllu, að hann álítur, að vér höfum eigi þá þekkingu, sem þörf sé á til slíks fyrirtækis, en eg hlýt að játa það, að eg efast um, að vér verðum orðnir það þroskaðri 1911, að vér séum þá færari um að takast þessu líkt fyrirtæki á hendur, en nú, eða höfum þá fengið þá sérþekkingu, sem þörf er á. Þá er þessi dagskrá hins háttv.þm., sem eg hlýt að mótmæla eindregið að verði samþykt. Það er kominn tími til fyrir oss að taka þessa atvinnugrein í vorar eigin hendur, og ættum vér eigi að þurfa að láta segja oss það tvisvar, er jafngott tækifæri býðst og nú, til að koma einu af mestu þarfamálum vorum í framkvæmd.

Hannes Hafstein Eg ætla ekki að fara að svara háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.), því eg treysti mér eigi til að sýna honum fram á, svo að honum skiljist það, hver munur er á sókn og vörn. En eg vildi spyrja hinn háttv. forseta (H. Þ.), hvort eigi sé á móti þingsköpunum að vera að ræða hér alt annað mál en það, sem stendur á dagskránni, þar sem hér er verið að ræða breyt.till. á þingskj. 632, sem í raun og veru er alveg nýtt frv., því engum getur blandast hugur um, að »Eimskipafélag Íslands« og Thore-félagið er sitt hvað, að hér er talað um stofnun nýs félags. Vil eg viðvíkjandi dagskránni spyrja, hvort þetta frumv. kemur fyrst til 1. umr. næst, eða það kemur hér einungis sem breyttill. við þingskj. 516.

Forseti (H. Þ.) Eg skal geta þess, að breyt.till. á þingskj. 632 geta als ekki skoðast sem nýtt frumv., þótt gamla frumv. breytist allmjög að efni, ef þær verða samþyktar. En aðalatriðið er hið sama í hvorutveggja. Þetta nýja félag er látið taka Thore upp í sig, í stað þess að gamla frumv. hljóðaði um hlutakaup í Thore. Þetta er því í rauninni sama tóbakið, þótt breytt sé um nafn á félaginu, og ef frumv. verður samþ. með breytinguni kemur það auðvitað þannig breytt til 3. umr. næst.

Hannes Hafstein Þá er því slegið föstu, að enn er talað um hlutakaup í Thore.

Björn Sigfússon Út af ummælum háttv. framsm. minni hl., 2. þm.N.-Múl. (Jóh. J.), finn eg ástæðu til að gefa nokkrar skýringar. Hann kvartaði undan, að meiri hl. hefði ekki kallað erindreka hins Sameinaða á fund aftur og brá okkur jafnvel um vanrækslu í því efni. Þetta kemur úr hörðustu átt. Sjálfur hefir hann hvað eftir annað látið sig vanta á fundi nefndarinnar, og stundum tollað þar að eins fáar mínútur. Hann veit því eðlilega ekki, hvað gerst hefir, þegar hann var fjarverandi. Í því einu hefir hann sýnt áhuga, að koma fram sem dyggur talsmaður Sameinaða félagsins danska. Það hefir áður verið tekið fram í deildinni, að nefndin kallaði erindreka þessa félags á fund sinn, en þar sem hann hafði engin betri boð að bjóða en áður lágu fyrir frá félaginu, var harla lítil ástæða að kalla hann aftur. Samt ætlaði eg að gera það í gær eftir tilmælum þessa háttv.þm. (Jóh. J.) kvöldið áður, en þar sem hinir nefndarmennirnir voru þá »uppteknir« af öðrum störfum, varð það ekki unt. Eg ritaði því upp þau atriði, er vér lögðum mesta áherzlu á, og sagði þm. að hann gæti fengið skriflegt svar mannsins; öðru vildi eg ekki treysta, þar sem mér var orðið ljóst, að okkur var hermt alt öðru vísi á eftir. Mér datt líka í hug að skárri boð kynni hann að bjóða, ef ekki væri gengið of mikið eftir honum, og hann fengi hugboð um, að ekki væri alt undir náð hans komið. Nú þykist háttv.þm. (Jóh. J.) hafa svo ágætt tilboð, sem hann var að lesa upp nær því óheyranlega á fundinum. Hvers vegna duldi hann okkur þess fyrir fund? Nú er ekki hægt að dæma um það svona óþekt. Það er ósköp hægt, bæði fyrir háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. J.) og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) að glæsa þetta tilboð, sem þeir eru að pukra með sín á milli, en sennilegt þykir mér, að ekki sé þar alt gull sem glóir. Háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) hneykslaðist á því, að meiri hl. hefði gert brt. án þess að spyrja minni hl. að! Það er spánný kenning, að þegar nefnd klofnar, megi meiri hl. ekkert gera nema í samráði við þann, sem á móti er! Annars mótmæli eg fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar öllum ákúrum og rangfærslum minni hl. Þeirra alúðarleysi verður ekki betra, þó þeir ámæli öðrum. Hvernig sem mál þetta fer, hefir meiri hl. ekki unnið fyrir gýg, ef hann hefir með því að koma fram með frv. um málið skotið hinu volduga danska félagi skelk í bringu, knúð fram betra tilboð og gert það liðlegra en áður. Verði frumv. felt, er hætt við það stirðni upp aftur. Að svo stöddu tel eg alveg rangt að samþykkja hina rökstuddu dagskrá. Væri það gert, er ekki hægt að nota frumv. fyrir keyri lengur.

Bjarni Jónsson Eg vil geta þess, að eg skil ekki hvers vegna við eigum að gera okkur ánægða með hvert það tilboð, sem fram kemur, ef það einungis er betra en þau tilboð, sem vér höfum áður orðið að sætta oss við. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) talaði um, að stjórnin ætti að útvega sér skýrslur og önnur hjálparmeðul fyrir næsta þing, en lítið geri eg úr því og hygg að málið kæmi engu betur undirbúið fyrir næsta þing fyrir þessu. Það er ekki annað en spádómur, að skipin verði tóm milli Hamborgar og Íslands; það eru einmitt miklar líkur til, að nægar vörur verði að flytja á þeirri leið. En þegar krókurinn er farinn til Kaupmannahafnar, þá er ekki hægt að vita, hve mikið kemur frá Þýzkalandi, þótt bæði mér og öðrum sé það fullljóst, að þaðan koma miklar vörur. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) gat þess, að vér þyrftum ekki á kælirúmi að halda nema einu sinni á hausti, en slík ummæli lýsa ekki mikilli trú á hagsýni landsmanna, þar sem þó má gera ráð fyrir, að þeim sé það fullljóst að betra sé að flytja út kjötið oftar en einu sinni á ári; þeir hafa bæði feita sauði og naut, svo að þeim mundi henta stórum betur að geta flutt kjötið oftar. Sami háttv.þm. (Sk.Th.) sagði einnig, um fiskmarkaðinn, að hann væri að fullu bættur með botnvörpungunum.  (Skúli Thoroddsen: Það sagði eg ekki, en eg sagði, að þá væri bót fengin)  . Það er heldur ekki rétt, að með þeim sé bót fengin, því að botnvörpungarnir sjálfir auka einmitt þörfina á kælirúmum; þeim kæmi sjálfum mjög vel að geta verið að veiðum sínum og þurfa ekki að eyða tíma til milliflutninga, þeim hentaði vel, að eitthvert skip væri jafnan reiðubúið til að taka við fiskinum og flytja hann á markað fyrir þá. Þetta er því meðal margs annars til þess að mæla með fyrirtækinu, en als ekki á móti því. Ef nú litið er á kröfur landsmanna í þessu efni, þá mundu þær helzt fara í þá átt, að skip yrðu látin ganga inn á hvern vog og vík, en því mundi þingið trauðla sinna. Eg veit að minsta kosti svo mikið, að það þing, sem nú stendur yfir það herrans ár 1909, hefir ekki látið að óskum landsmanna um símalínur - þetta þing, sem alt ætlar að skera niður. Svipaðar mundu verða undirtektir þess, ef skip ættu nú að fara að ganga inn á hvern vog og vík. Hitt lægi nær, að láta smábáta ganga með ströndum fram, en stærri skip landa á milli. Eg fæ ekki skilið, hvers vegna nú er verið að koma fram með rökstudda dagskrá; vænti þess líka, að þeir þm. samþykki hana ekki, sem áður kunna að hafa verið því hlyntir, einkanlega þar sem t. d. 1. þm. Eyf. (H. H.) hefir nú alveg fallist á ástæður mínar. Auðvitað vissi eg það, að þær voru fullgildar, en við hinu bjóst eg sízt, að hinn háttv.þm. mundi fara að bera það undir forseta, hvort eg hefði ekki farið með rétt mál - það mátti mér koma á óvart. Vil eg því vænta þess, að aðrir háttv.þm. láti nú sannfærast á líka leið.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Nefndin hefir leyft sér aðkoma fram með breyt.till. við þetta frumv., eftir nánari athugun á »prósentum« af gjaldi af þessum vörum. Það kom í ljós, að af nokkrum vörum urðu »prósenturnar« hærri en 1%, svo sem af korni, steinolíu og timbri. Nefndin hefir því lagt til, að af korni verði 10%, steinolíu 5% og l½% af ferhyrningsfeti af timbri. Eftir þessu ætlar nefndin, að gjaldið verði nálægt 1% af flestum vörum. Eg skýrði við 1. umr. þessa máls allrækilega, hve mikil þörf væri á að þetta frumv. næði fram að ganga, það væri nokkurs konar undirbúningur undir væntanlega tolllöggjöf (á næsta þingi), og skal því ekki fara um það fleiri orðum nú. Þó vil eg geta þess, að undir þann vöruflokk, er undanskilinn er þessu gjaldi, teljast prentaðar bækur. Skal eg svo ekki tala frekar um þetta mál að sinni.

Pétur Jónsson Eg ætla ekki að tala mikið um þetta mál, þótt það sé í rauninni mikilsvert; mér hefir ekki gefist kostur á að íhuga það nógu rækilega. Eg álít, að þetta mál hafi ekki fengið þann undirbúning, að hægt sé að greiða atkv. um það með fullum rökum. En eg vil að eins gera athugasemd við það, að þetta frumv. er sett í samband við verzlunargjald (faktúrugjald), og sé þó ekki, að það eigi neitt verulega skylt við það. Verzlunargjald er verðtollur og að því leyti ólíkt öðrum tollum, er reiknast eftir máli og vigt, og verðtollar hafa verulega yfirburði, þegar þeir eru framkvæmanlegir. Eg vil líka stuttlega taka það fram, að sá ókostur er á verzlunargjaldi, að það legst á lífsnauðsynjar jafnt og aðrar vörur og þess vegna á þá menn, sem ekkert gjaldþol hafa. Það þykir mikill annmarki. En af því að eg býst ekki við, að verzlunargjald geti orðið mjög hátt sem hundraðsgjald, þá er ekki ástæða til að vera því mótfallinn. En þetta gjald hefir sama annmarkann að þessu leyti, þar sem það er á lífsnauðsynjum, en legst einmitt á þær með margföldum þunga, af því að flestar lífsnauðsynjar eru þungavara. Það gæti verið réttmætt að setja lítið bráðabirgðagjald, en ekki hátt eða neitt megingjald; þar á móti er verzlunargjald vel fallið til þess. Eg skal játa, að gjald þetta er framkvæmanlegra og léttara í innheimtu, en verðtollur eða verzlunargjald.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Munurinn er sannarlega ekki stór. Á þeim vörum, sem vigtaðar eru, kemur þetta niður alveg eins og faktúrutollur. Vitanlega ekki eins hægt að segja um þær vörur, sem ekki eru vigtaðar. Annars kemur þetta gjald mjög jafnt niður á vigtuðum vörum. Háttv. þm. (P. J.) gat þess, að hann vildi helzt ekkert verzlunargjald yfir höfuð, allra sízt á nauðsynjavörum. En mér fyrir mitt leyti er algerlega sama, hvort eg borga 10 aura af mjölsekk eða einhverri annari nauðsynjavöru, því þær vörur eru svo margar, sem eiga það nafn skilið. Menn verða að leggja tollana á, með það tvent fyrir augum, að auka með þeim hag landssjóðs, og eins hins, að þeir komi sem jafnast niður.

Pétur Jónsson Eg er hræddur um að háttv. framsm. (B. Kr.) hafi ekki heyrt rétt vel til mín áðan. Eg taldi það einmitt til kosta, að svo auðvelt væri að afla skýrslna um þetta efni. Það sem eg fann að því var því í svip þetta, að það kemur svo afarhart niður, ef það á að verða nokkuð megingjald, á lífsnauðsynjum og þar af leiðandi á þeim mönnum, sem svo eru fátækir, að þeir geta ekkert veitt sér nema óhjákvæmilegar lífsnauðsynjar. Slíkir menn hafa ekkert gjaldþol og eiga því að sleppa hjá opinberum gjöldum.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eg get verið stuttorður um málið í þetta sinn. Því hefir verið tekið svo vel í háttv. deild, og engin breyt.till. komið við það. Eg vil því að eins leyfa mér að mælast til þess, að frv. njóti sömu velvildar deildarinnar framvegis, og verði samþ. af háttv. þingdeild.

Stefán Stefánsson Háttv. framsm. (P. J.) gat þess við 1. umræðu þessa máls, að hann óskaði, að sem flestir þingmenn léti skoðun sína í ljósi á ákvæðum þessa frumv. Bæði þessa vegna og svo af því, að eg hefi unnið að frumv. í landbúnaðarnefndinni, þá finst mér ástæða til þess að skýra frá minni skoðun með örfáum orðum. Mál þetta álít eg, að hafi verið brýn nauðsyn að taka til íhugunar og meðferðar, því það munu allir játa, að eins og landbúnaðar-löggjöfin er nú og hefir verið um langa tíð, þá er ekki við slíkt unandi, enda er óánægjan mjög almenn, sem er eðlilegt, þar sem misrétti ábúðarlaganna snertir allflesta bændur þessa lands, að meira eða minna leyti. En hér er um svo stóran lagabálk að ræða, að okkur nefndarmönnum hefir ekki veitst tími til þess, að koma fram með breytingar á öðrum ákvæðum laganna en þeim, sem að okkar áliti eru allra bagalegust leiguliða-ábúðinni, og standa sjáanlega í vegi fyrir eðlilegum framförum í húsagerð, jarðabótum og efnalegu sjálfstæði leiguliða, og á eg einkum við kúgilda-kvöðina, sem á sumum jörðum er rétt óþolandi. Frumv. þetta er því fram komið til þess, að reyna til að laga misfellur þessar. Skal eg fyrst nefna ákvæðið um, að sanngjarnt endurgjald komi fyrir hverja þá jarðabót, sem leiguliði vinnur á sinn kostnað. Skulu jarðabætur þessar metnar í dagsverkum, sem venja er til, og er þá endurgjaldið til leiguliða miðað við það, hve lengi hann hefir notið jarðabótarinnar. Þetta álít eg, að hljóti að leiða til þess, að leiguliðar fái meiri hvöt og áhuga til þess að bæta jarðirnar, þegar vissa er fyrir sanngjörnu endurgjaldi, þegar þeir fara frá jörðinni, í staðinn fyrir eins og nú á sér stað, að þetta gjald á að miðast við þá hækkun á afgjaldi jarðarinnar, er hæfileg þykir í tilliti til jarðabótanna; með þessari tilhögun er það venjulegast, að leiguliði fær ekkert endurgreitt af sínum jarðabótakostnaði. - Þá er ákvæðið um endurbót á jarðarhúsum og ný-byggingar, eða heimild leiguliða til að gera þær húsabætur á leigujörð sinni, sem að áliti úttektarmanna eru nauðsynlegar fyrir ábúð jarðarinnar, og réttur sá, sem honum er veittur til þess að krefjast af landsdrotni, að hann beri þrjá fjórðu hluta kostnaðar af öllu aðkeyptu efni. Þetta er mjög til bóta og eg hygg, að reynslan verði sú, að einmitt þetta ákvæði stuðli mjög að því að auka sjálfsábúð í landinu, því þegar landsdrottinn sér það, að leiguliði getur krafist, ef til vill all-mikillar fjárupphæðar til húsagerðar, þá fer það að verða vafamál fyrir hann, hvort nokkur hagur er að eigninni, sjái hann ekki fulla vissu fyrir því, að eftirgjaldið megi hækka, sem því nemur. Þá er enn ein aðalbreyting, sem eg vildi minnast á, sem er sú, að leiguliðum skuli heimilt að innleysa kúgildi á leigujörð sinni gegn því, að leggja jörðinni til aðra eign jafn góða, annaðhvort í húsum eða jarðabótum. Nú er því svo varið um margar hinar smærri leigujarðir, að þær fleyta litlu meira af fénaði, en kúgildum þeim, sem þeim fylgja; þetta verður oft til þess, að viðtakendur jarða verða að farga af sínum eigin fénaði og bústofni, þegar þeir byrja ábúð á kúgilda-þungum jörðum, því ekki má þeim fénaði fækka, hvað sem jarðnæðinu líður að öðru leyti, eða hvernig sem lætur í ári. Þetta er eins og allir sjá ill-þolandi, en sérstaklega er það tilfinnanlegt fyrir hann sem fráfaranda jarðarinnar, því þá verður hann að skilja eftir á jörðinni mest allan fénaðinn, og ganga frá henni næstum »slyppur og snauður«. Þetta þarf að sjálfsögðu að breytast sem fyrst, en þá er aðal-erfiðleikinn á því, að um leið sé þó séð svo um, að veðhæfi eða veðgildi jarða rýrni ekki, því er verðgildi kúgildanna nemur, og árlegu eftirgjaldi. Við þessu höfum vér nefndarmenn viljað sjá með því, að gera leiguliðum þá skylt að leggja andvirði kúgildanna í jarða- eða húsabætur, sem svöruðu fullkomlega til þeirrar upphæðar - að mati úttektarmanna - sem kúgildunum næmi og árlegu eftirgjaldi þeirra. - Kjósi landsdrottinn heldur að taka kúgildi af jörðu til sin, en taka aðrar eignir - húsa- eða jarðabætur - á móti, er honum það heimilt, þegar hann vill. Þá fellur auðvitað kúgildaleigan niður, en í stað þess hækkar þá landsskuldin um þann mismun, sem metinn verður á kúgilda-leigunni og venjulegri peningarentu af verði kúgildanna. Um hækkun landskuldarinnar koma hlutaðeigendur sér saman um eða óvilhallir dómkvaddir menn meta hana. Þessa breytingu hefi eg lagt sérstaka áherzlu á í nefndinni, bæði af því, að eg lít svo á, að kúgildin séu all-oft verulegt niðurdrep fyrir leiguliðaábúðina, og auk þess gersamlega óeðlilegt, að slík skyldu-kvöð fylgi jörðum. Annars var það eigi ætlun okkar nefndarmanna, að frumv. þetta yrði að lögum á þessu þingi, því það er okkur full-ljóst, að hér er um allathugaverðar breytingar að ræða, en jafnframt nauðsynlegt, að eitthvað sé aðgert í þá átt að rétta hlut leiguliða, og því höfum við leyft okkur að koma fram með ákveðnar tillögur í frumvarpsformi til þess að marka sem skýrast stefnu okkar, og með það fyrir augum, að hin einstöku atriði frumv. verði tekin til íhugunar fyrir næsta þing. Eins og eg hefi þá stuttlega drepið á, þá tel eg þessar breytingar til verulegra bóta á okkar landbúnaðar-löggjöf, og vildi því óska, að frumvarpið fengi að ganga til háttv. efri deildar, svo séð yrði, hvernig sú deild lítur á málið.

Framsögumaður (Ágúst Flygenring) Nefndin hefir lagt til, að frv. sé samþykt óbreytt eins og það kemur frá Nd., sem hefir gert á því smávegis breytingar. Fyrri breytingin er á 5. gr. Þar var í upprunalega frv. reynslutími nemanda ákveðinn 1 mánuður; hér í deildinni var hann settur 3 mánuðir; en nú hefir Nd. farið milliveg og fært hann niður í 2 mánuði. Nefndin heyrði ástæður fyrir breytingunni, sem voru þannig vaxnar, að eg vil síður nefna þær hér, en get þó lagt til að hún verði samþykt. Síðari breytingin er við 11. gr. í frv., eins og það var samþykt hér við 3. umr., var það ákveðið, að námssamningur skyldi ógildur, ef verzlunarstjóri dæi. Það var vakið máls á því hér, hvort ekki væri réttara að gera þá takmörkun á ákvæðinu, að samningur skyldi að eins ógildur, ef verzlunareigandi dæi. Nú hefir Nd. líka farið hér milliveg og breytt ákvæðinu þannig, að námssamningur skuli ógildur, þegar verzlunarstjóri deyr, ef nemandi óskar þess, svo að nemandi getur þá gert hvort sem hann vill, að segja upp eða halda áfram í plássinu. Aðrar breytingar hefir Nd. ekki gert á frv., en þessar báðar teljum við fremur til bóta, einkum þá síðari, og mælum því með því, að frv. verði samþykt eins og það liggur fyrir.

Jón Magnússon Eg hafði ekki búist við því, að þetta frumv. myndi komast svo langt hér í deildinni. Það er að minni hyggju svo fráleitt. Eg skil ekki heldur, að það sé mikill ávinningur fyrir héraðsbúa, því að nyrðra læknishéraðið yrði að minsta kosti að jafnaði læknislaust. Nú eru í Strandahéraði um 1400 manns og því á nú að skifta í tvent, í öðru héraðinu verða þá um 500 manna, en í hinu 900. Annar læknirinn býst eg við, að mundi sitja í Reykjarfirði eða við Gjögur, en hinn á að sitja á Hólmavík. Eg skal nú ekki fara að fást um það, þótt takmörkin milli héraðanna séu óheppileg, úr því læknarnir eigi að búa þannig, en hitt er mjög alvarlegt íhugunarefni, að háttv. meiri hluti ætlar nú að bæta við þremur nýjum læknishéruðum á vesturtanga landsins, svo að á tanga þessum, er afmarkast af línu dreginni úr Gilsfjarðarbotni í Bitrufjarðarbotn, verða 12 launaðir embættislæknar. Og með því að ekki verður séð, að nein ástæða eða sanngirni sé til að hafa fleiri héraðslækna að tiltölu þar en annarsstaðar á landinu, - ferðalög eru þar ekkert örðugri en til að mynda á Austurlandi, - þá hlýtur það að fara svo, að héraðslæknum verði fjölgað annarsstaðar, svo að talan komist á næstu árum upp í 90 að minsta kosti eða launuðum embættislæknum fjölgi um þriðjung í minsta lagi. Þá ber þess og að gæta, að þótt í svona löguð héruð kynni að takast að fá lækni sem snöggvast eru litlar eða engar líkur til að svo yrði framvegis, svo að afleiðingin af slíkri fjölgun læknahéraða verður að eins aukin útgjöld fyrir landssjóð, án nokkurrar bótar fyrir héraðsbúa. Það hefir vitanlega enga þýðingu, að vera að tala um þetta. Háttv. meiri hluti hefir ákveðið, að þetta skuli fram ganga og eru þessi mál ófyrirsynju gerð að flokksmáli, og verður ranglætið því meira, sem felt var hér í deildinni nýlega frumv. um að stofna sérstakt læknishérað í Norðfirði, þar sem þó engum getur dulist, að miklu meiri ástæða var til að stofna læknishérað eða láta lækni sitja. En að fara að búa til læknishérað í nyrðra hluta Strandasýslu fyrir 500 manns eða líklega að eins 400 manns nær engri átt. Þá væri nær að senda lækni út í Grímsey.

Einar Jónsson Frá því þetta frv. kom hér í deildina hefi eg verið á móti því og yfir höfuð flestum frumv. af líku tagi. Hyggilegasta reglan, sem hægt væri að taka upp, hygg eg væri sú, að fara eins með erfiðustu héruðin og t. d. Öræfinga, veita þeim einhvern styrk, til þess að standast kostnað af læknishjálp. Þessi leið finst mér ólíkt sanngjarnari og heppilegri en sú, að stofna ný embætti hvert á fætur öðru. Ef fram kæmi till. í þessa átt, þá mundi eg greiða henni atkvæði. En þessum nýju embætta-stofnunum er eg gersamlega mótfallinn; tel þá stefnu bæði óheppilega og jafnframt skaðlega fyrir þjóð og þing í heild sinni.

Skúli Thoroddsen Mér skildist það á ræðu háttv.þm. Vestm. (J. M.), að honum þætti fara að verða fullskipað á vesturkjálka landsins, að því er til læknahéraða kemur. Eg skal játa það, að ef þetta frumv. nær fram að ganga, sem eg vona að verði, þá bætist vel úr þeirri miklu nauðsyn, sem á því er, að læknahéruðum sé þar fjölgað. Eg er að vísu ekki vel kunnugur í Múlasýslum, en það þori eg að fullyrða, að ekki muni örðugleikar þar jafnast til hálfs á við það, sem er í norðurhluta Strandasýslu. Strandamenn hafa áður óskað, að fá þessa tvískiftingu á læknishéraðinu, og þó að þessi lög kæmu að sjálfsögðu ekki til framkvæmdar fyr en sérstakur læknir fæst, er það þó héraðsmönnum hugarléttir, að vita, að mál þetta er útkljáð af þingsins hálfu, svo að þeir þurfa eigi að knýja á þær dyr lengur. Meiri hlutinn á þingi ætlar sér nú, að verða við óskum Strandamanna, og þykist eg vita, að minni hlutinn muni kalla þetta yfirgang, þegar litið er á afskifti meiri hlutans af tveim samkynja málum nú á þinginu; en honum ætti ekki að bregða mjög, því að hann þarf ekki annað, en íhuga sína fyrri breytni, gagnvart kjördæmum sínum og flokksbræðrum. - Oss er öllum svo farið, að vér sjáum glöggt það, sem miður fer hjá öðrum; en þegar minni hlutinn sér, að breytni meiri hlutans í þessu efni er ráðríkiskend, þá sér hann og sína fyrri breytni sem í spegli. Það er ekki rétt hjá hinum háttv.þm. Vestm. (J. M.), að eg sé framsögumaður þessa máls, því málið er komið frá Ed. - Þá mintist háttv.þm. Vestm. (J. M.) þess, að flokkur sá, er hann telst til, hefði alveg hreinar hendur, hefði aldrei litið á hag sinna kjördæma eða flokksbræðra, öðrum kjördæmum fremur. - Mér og fleirum er þó enn minnisstætt, er þeir stofnuðu nýtt kjördæmi í Vestur-Ísafjarðarsýslu, til þess að koma einum flokksbræðra sinna á þing, og skal eg eigi nefna fleiri dæmi að sinni, þótt margt mætti til tína, svo sem þjóðkunnugt er. Þegar verið er að tala um læknafjölgun, þá má því ekki gleyma, að þar er um mál að ræða, sem landssjóður verður að hafa tök á að sinna, því það er þó fyrsta og réttmætasta krafan, að konum í barnsnauð og dauðvona mönnum sé sýnd einhver líkn.

Jón Ólafsson Eg ætla ekki að fara langt út í þetta mál; það er orðið svo þaulrætt, að eg finn enga ástæðu til að ræða það mikið frekar. Eg ætlaði að eins með fáum orðum að minnast á breyt.till. lítið eitt. Í 1. lið er óliðlega að orði komist. Hver semur lög félagsins? Eins og stendur er því engin trygging fyrir því, að landssjóður hafi atkvæðisrétt, þótt hann hafi sína fjóra menn. Með þessu er engin trygging gegn því, að hinir hluthafarnir, sem hafa hluti dreifða, geti borið umboðsmenn landssjóðs ofurliða. Það er nefnilega al-títt, þótt vitlaust sé, að láta ekki atkvæði fylgja hverjum hlut, heldur ákveða, að enginn einn hluthafi megi hafa meira en tiltekna tölu atkvæða (t. d. 5 eða 10), hversu marga hluti, sem hann á. En að þeir, sem færri hluti eiga, hafi atkvæði fyrir hvern hlut. Hlutir Thore-félagsins geta vel verið dreifðir á margar hendur, svo að þeir hluthafar ráði lögum og lofum, beri landssjóð alveg ofurliða. - Að ráðherrann starfar að þessu launalaust, það er til bóta. En að öðru leyti er frumv. ekki hót betra en áður, og »endurbótin« er að eins blekking ein og falskar orðagyllingar á frumv.

Framsögumaður (Björn Kristjánsson) Þar sem tollar eru almennir, er ekkert tillit tekið til þess, hverjar vörurnar eru, sem tollurinn er lagður á. Í Þýzkalandi er t. d. rúgtunnan tolluð með þrem mörkum.