Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til l. um breyt á áfengisl., nr. 58 1954, var vísað til allshn. 29. okt. s.l. Hefur n. síðan haft frv. til athugunar og rætt það á allmörgum fundum sínum. Sendi n. nokkrum aðilum frv. til umsagnar, og hafa svör borizt frá þessum aðilum: áfengisvarnaráði, Landssambandi gegn áfengisbölinu, Landssambandi ísl. barnaverndarfélaga og Stórstúku Íslands. Auk þess barst n. umsögn um frv. frá Félagi framreiðslumanna. Enn fremur ræddu nm. við nokkra forustumenn í bindindissamtökum í landinu um efni frv. Allir þeir aðilar, sem n. hefur fengið umsagnir frá, hafa tjáð sig samþykka og fylgjandi þeim nýmælum, sem í frv. felast, sumir þó með nokkrum aths., sem n. hefur yfirleitt tekið tillit til að nokkru leyti eða öllu við afgreiðslu frv. Frv. þetta er samið á vegum dómsmrn. á grundvelli till. n., sem skipuð var af menntmrh. í júnímánuði s.l. í samráði við dómsmrh. vegna atburða, sem gerðust í sambandi við ferðir æskufólks í Þjórsárdal um hvítasunnuhelgina 1963. Tilgangurinn með setningu þeirra nýmæla, sem í frv. felast, er í stuttu máli sá að reyna að fyrirbyggja ölvun ungmenna innan tiltekins aldurs og ósæmilega hegðun þeirra í sambandi við neyzlu áfengis. Þótt gerð sé í aths. um frv. grein fyrir nokkrum nýmælum, sem í frv. felast, mun ég þó í stuttu máli drepa á nokkur þessara nýmæla og um leið geta stuttlega um þær brtt., sem meiri hl. n. flytur við frv. Í 1. gr. frv. felst aðeins sú breyting á gildandi áfengislögum, að þar er bætt við, að óheimilt sé að veita eða afhenda yngri mönnum en 21 árs áfengi með nokkrum hætti. Munu þessi orð „með nokkrum hætti“ fyrst og fremst eiga að taka af öll tvímæli um það, að jafnóheimilt sé að veita ungmennum innan tiltekins aldurs áfengi í heimahúsum sem annars staðar og varði það refsingu, ef út af er brugðið. 2. gr. frv. er öll nýmæli, en þar er lagt bann við því, að ökumenn leigubifreiða og annarra almenningsbifreiða taki ölvuð ungmenni yngri en 21 árs til flutnings í bifreiðum sínum og leyfi þeim þar áfengisneyzlu. Þó skal heimilt að flytja slík ungmenni tafarlaust heim til sín. Hér er raunverulega um eitt helzta nýmæli frv. að ræða, og hlýtur það bann, sem í þessari grein felst, að skoðast tímabært eftir það, sem á undan er gengið, enda mun það fyrst og fremst hafa verið tilefni þess, að þetta frv. var flutt, að ölvuð ungmenni voru flutt í leigubifreiðum og almenningsbifreiðum á þann stað, sem þau ullu hneyksli á með ölvun sinni og drykkjulátum. Við þessa grein frv. flytur meiri hl. n. þá brtt., að auk þess sem heimilt sé að flytja ölvuð ungmenni til heimila sinna, sé einnig heimilað að flytja þau til lögregluyfirvalda og á sjúkrahús. Ákvæði 3. gr. frv. eru nýmæli í áfengislögunum sjálfum. Þó er í reglugerð um sölu og veitingar áfengis, 9. gr., - þessi reglugerð er frá 1945, - bann lagt við því að hafa með sér áfengi á eða út af veitingastað. Við þessa mgr. hefur meiri hl. allshn. flutt þá brtt., að jafnóheimilt og það sé að bera með sér áfengi inn á veitingastað, annað en það, sem þangað er flutt til heimilla veitinga, skuli það einnig vera óheimilt að bera með sér áfengi út af slíkum stöðum, og er þetta í samræmi við ákvæði þeirrar reglugerðar um sölu og veitingar á áfengi, sem ég gat áður um. Í 2. mgr. þessarar gr. segir, að ungmennum yngri en 18 ára skuli óheimil dvöl eftir kl. 8 að kvöldi á þeim veitingastöðum, sem leyfi hafa til vinveitinga, nema í fylgd með forráðamönnum sínum. Í gildandi áfengislögum er ekki tilgreint aldurslágmark fyrir heimild til aðgangs að þeim veitingastöðum, sem veita mega áfenga drykki. Hefur slík aðgangsheimild hingað til verið bundin við það aldurslágmark, sem ákveðið er í lögreglusamþykktum um aðgang að almennum veitingastöðum og skemmtistöðum, þ.e.a.s. 16 ára aldur. Hér er því lagt til, að aldurslágmarkið hækki úr 16 ára aldri í 18 ára aldur. Ég vil geta þess hér, að við umr. um frv. í n. hafa komið fram raddir um það, hvort ekki væri rétt að fella niður það ákvæði í frv., að ungmenni yngri en 18 ára fengju aðgang að veitingahúsum, sem vínveitingaleyfi hafa, eftir kl. 8 á kvöldin, væru þau í fylgd með forráðamönnum sínum. Ég játa það fúslega, að frá mínu sjónarmiði getur það verið mikið álitamál, hvort leyfa eigi þetta eða banna, og eru frá mínu sjónarmiði til rök bæði með og móti báðum þessum sjónarmiðum. Meiri hl. n. taldi þó að athuguðu máli naumast fært að ganga lengra að svo stöddu með aðgangsbann að veitingastöðum með vinveitingaleyfi en gert er í frv. og taldi naumast fært að banna ungmennum yngri en 18 ára dvöl í veitingastað eftir kl. 8, væru þau í fylgd með t.d. foreldrum sínum eða jafnvel maka. Þetta atriði mun n. þó e.t.v. ræða frekar á milli umr. Í 4. gr. frv. eru sektarákvæði fyrir óleyfilega áfengissölu og brugg hækkuð úr 800–800a kr. sekt í 1500–15 000 kr. sekt og fyrir ítrekun brots úr 1600–20000 kr. sekt í 3000–30000 kr. sekt. Í gildandi áfengislögum, 41. gr., er sektarákvæði 100–2000 kr. fyrir að afhenda eða veita bersýnilega ölvuðum manni áfengi, fyrir að afhenda eða veita yngri mönnum en 21 árs áfengi og fyrir að selja þeim mönnum áfengi, sem sekir hafa gerzt um óleyfilega áfengissölu og óleyfilegan tilbúning áfengis. Nú er í 2. mgr. 5. gr. frv. sérstakt sektarákvæði um sölu og veitingar áfengis til yngri manna en 21 árs, og er sektin fyrir slíkt athæfi þar ákveðin 400–4000 kr. Meiri hl. leggur til í 4. brtt. sinni, að þessi sektarrammi verði hækkaður upp í 800–5000 kr. sekt. Heimild til upptöku á áfengi, sem yngri menn en 21 árs hafa með höndum, er í 3. mgr. 5. gr. frv., og er það nýmæli. Nýtt sektarákvæði kemur í 6. gr. frv., vegna þess nýmælis í 2. gr. þess, að óheimilt sé að flytja ölvuð ungmenni innan tiltekins aldurs í vissum bifreiðum, og er það ákvæði miðað við 400–4000 kr. sekt. 7. gr. frv. gerir ráð fyrir, að sérstök sekt komi fyrir að bera með sér ólöglega áfengi inn á veitingastað samkv. 3. gr. frv., og er hún í frv. ákveðin 400–4000 kr. Samkv. fyrri brtt. meiri hl, n. nær þetta sektarákvæði einnig til þess að bera með sér ólöglega áfengi út af veitingastað. Nýmæli er það í þessari grein, að slíkt áfengi, þ.e. það, sem borið er ólöglega inn og út af veitingastað, skuli gert upptækt. - Þá segir loks í niðurlagi 7. gr. frv., að það varði áminningu eða sekt frá 100–500 kr., ef ungmenni yngri en 18 ára dveljist á vínveitingastað á óleyfilegum tíma. Samkv. 6. brtt. meiri hl. n. skal beita þessum viðurlögum við ungmennin, sem brotleg gerast, en meiri hl, leggur til, að nýtt sektarákvæði komi fyrir brot veitingamanns á þessu ákvæði og verði það 800–6000 kr. sekt, ef hann gerist sekur um slíkt brot. Í 8. gr. frv. eru sektir fyrir ölvun á almannafæri, hinar svokölluðu brennivínssektir, hækkaðar úr 100–2000 kr. upp í 400–4000 kr. í þessari grein felst einnig það nýmæli, að áfengi í vörzlu þeirra, sem sekir gerast um slík brot. skuli gert upptækt. Í 9. gr. frv. eru hækkaðar sektir fyrir það, ef opinberir starfsmenn, þeir sem gegna trúnaðarstörfum eða vandasömum störfum, eru ölvaðir við starf sitt, fyrir fyrsta brot úr 400–2000 kr. sekt upp í 600– 3000 kr. sekt og fyrir annað brot úr 800–4000 kr. sekt upp í 1200-6000 kr. sekt. Ákvæði gildandi áfengislaga um stöðu- og réttindamissi í slíkum tilfellum haldast óbreytt. Hef ég þá stuttlega getið nýmæla frv. og vikið einnig nokkuð að nokkrum brtt, meiri hl, n. við það. Einfaldra orðalagsbreytinga, sem n. gerir till. um, hef ég þó ekki getið. Ég kem þá að þeim brtt. meiri hl. n., sem mestu máli skipta efnislega og skoðanir manna kunna að vera eitthvað skiptar um. Eins og áður hefur verið getið, felur eitt af nýmælum þessa frv. í sér bann við því, að ungmenni innan 18 ára aldurs dveljist eftir kl. 8 á kvöldin á veitingastöðum, sem leyfi hafa til vínveitinga, nema í fylgd með forráðamönnum sínum. Heimild til að selja og veita áfenga drykki hefur samkv. íslenzkum áfengislögum verið bundin við 21 árs aldurslágmark allt frá árinu 1935, þegar fyrstu áfengislögin voru sett, eftir að bann við sölu áfengra drykkja hafði með öllu verið afnumið í landinu. Er enn gert ráð fyrir þessu sama aldurslágmarki fyrir sölu og veitingum áfengis í frv. þessu og önnur aldurslágmörk, sem frv. setur, einnig miðuð við 21 árs aldur, að undanskildu því 18 ára aldursmarki, sem ég hef áður getið um, þ.e. banni við aðgangi að vínveitingastöðum á vissum tímum. Fljótlega eftir að n. tók að ræða frv. og þær breytingar, sem í því felast á gildandi áfengislögum, komu upp raddir um það, hvort ekki væri rétt í því skyni að samræma hin mismunandi aldurslágmörk frv. og um leið að auðvelda framkvæmd áfengislaga að áorðnum þeim breytingum, sem frv. gerir ráð fyrir, að hafa aldursmörkin öll hin sömu og miða þau við 18 ára aldur í stað 21 árs aldurs, sem frv. gerir yfirleitt ráð fyrir. Taldi meiri hl. n., um það er lauk, að með slíkri samræmingu á aldursmörkunum, með útgáfu persónuskilríkja almennt eða til ungmenna á tilteknum aldri, sem gert er ráð fyrir í aths. við frv., og með þyngingu refsinga fyrir brot á þeim ákvæðum um aldurslágmörk, sem í frv, felast, væri gert stórum auðveldara að framfylgja ákvæðum frv. Er það ekkert launungarmál, að misbrestur hefur orðið á því, að 21 árs aldurslágmarkið fyrir sölu og veitingum áfengis hafi verið virt í sumum tilfellum, og hefur í því sambandi oft verið minnzt á áfengisveitingar í gleðisamkomum nýstúdenta, sem margir hverjir hafa ekki náð 21 árs aldri, þegar þeir taka þátt í slíkum samkomum, og afhendingu áfengis til ungmenna undir 21 árs aldri á skipum, sem sigla til útlanda, og þá aðallega á kaupskipaflotanum. Okkur, sem leggjum til, að aldurslágmarkið fyrir veitingum og sölu áfengis sé lækkað úr 21 árs aldri í 18 ára aldur, er að vísu ljóst, að skoðanir kunna að vera nokkuð skiptar um þessa ráðabreytni, og viðurkennum við, að rök séu til bæði með og móti slíkri lækkun, þótt við teljum, að þau rök, sem mæla með lækkun aldursmarksins, séu þyngri á metunum, þau rök, að stórum meiri líkur séu fyrir því, að ákvæði áfengislaga um aldurslágmark fyrir sölu og veitingum áfengis verði virt, ef það er miðað við 18 ára aldur, en 21 árs aldur. Á þessi rök hafa þeir bindindismenn, sem við höfum rætt við, fallizt og sumir hverjir meira að segja gert að sínum rökum. Þá vil ég að lokum geta þess, að ekki mun enn vera fullráðið, með hvaða hætti persónuskilríkjum þeim, sem gert er ráð fyrir í frv., verði úthlutað, en ákvörðun um það mun væntanlega verða tekin, áður en frv. verður afgr. héðan af hv. Alþingi. Samkv. því, sem ég hef áður sagt, leggur meiri hl. allshn. til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem hann stendur að. Einstakir nm. áskilja sér þó rétt til að flytja brtt, við frv. og fylgja brtt., sem fram kunna að koma við það. Einn nm., hv. 1. þm. Norðurl. v. (SkG), skilar sérstöku nál. um frv. og annar nm., hv. 4. þm. Sunnl. (BFB), skrifar undir nál. meiri hl. með fyrirvara. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 3. umr.



Herra forseti. Ég hef skilað sérstöku nál. um þetta frv. á þskj. 286. Ástæðan til þess er sú, að hv. meiri hl. allshn. vildi ekki fallast á till. um breytingar, sem ég vil gera á frv. Meiri hl. n. flytur brtt. á þskj. 283, sem frsm. þess meiri hl. hefur nú gert grein fyrir. 1. brtt. meiri hl., við 1. gr. frv., er um það, að bannað skuli að veita áfengi yngri mönnum en 18 ára, en í frv. er aldursmarkið sett 21 ár. Í samræmi við þetta flytur meiri hl. einnig brtt. við 2. gr. frv. um, að bannið við að flytja ölvuð ungmenni í bifreiðum skuli miðast við 18 ára aldur í stað 21. Ég tel því aðeins mögulegt að fallast á þessar brtt., að jafnframt verði gerðar nýjar ráðstafanir, sem stuðlað geti að því að koma í veg fyrir áfengisneyzlu unglinga innan 18 ára aldurs. Kæmi þar m.a. til álita að banna því unga fólki aðgang að veitingahúsum á þeim tímum, sem vín er veitt þar, eða a.m.k. að kvöldlagi. Ég geri mér vonir um, að þetta mál verði rætt nánar í nefnd milli 2. og 3. umr., eins og hv. frsm. meiri hl. lét orð liggja að. Ég flyt tvær brtt. við frv., og eru þær prentaðar með nál. mínu á þskj. 286. Fyrri brtt. mín snertir 9. gr. l. Ég legg þar til, að áfengisverzluninni verði bannað að veita nokkurn afslátt á verði áfengis frá hinu ákveðna útsöluverði. Frá þessu ákvæði verði þó gerðar þær undantekningar, að heimilt skuli sem áður að selja erlendum sendiráðum áfengi með lægra verði, og enn fremur, að heimilt skuli að selja Eimskipafélagi Íslands, Skipaútgerð ríkisins og fríhöfninni á Keflavíkurflugvelli áfengi með afslætti, enda sé það áfengi eingöngu selt farþegum í utanlandsferðum, en komi ekki til neyzlu innanlands. Um alllangt skeið hefur sá ósiður legið hér í landi, að einstakir menn hafa fengið áfengi hjá vínverzlun ríkisins með sérstöku verði, sem er mjög lágt í samanburði við það, sem aðrir viðskiptamenn verzlunarinnar hafa þurft að borga. Þessi viðskiptaregla hefur ekki byggzt á neinum lögum og því framkvæmd í heimildarleysi. Oft hefur verið reynt með tillöguflutningi á Alþingi að fá þennan ósið lagðan niður, en hefur ekki tekizt til þessa. Ég minnist þess, að árið 1948 bar ég fram till. á þingi um afnám þessarar venju. Á næsta þingi, 1947, var einnig flutt till. um þetta, og þá vorum við flm. 6 úr öllum þingflokkum. Síðan 1947 hafa a.m.k. 6 sinnum verið bornar fram till. á þingi um þetta efni. Rétt þykir nú að gera enn eina tilraun til lagfæringar í þessu máli. Þingkosningar eru nýlega um garð gengnar. Nokkur breyting varð þá á skipan þingsins, og hugsanlegt er, að með nýjum mönnum hafi komið ný viðhorf í málinu. Á þingi 1947 bar Jónas Jónsson, þáv. þm. Suður-Þingeyinga, fram fsp. til fjmrh. um það, hverjir nytu þeirra fríðinda að fá áfengi með niðursettu verði, og fékk svar við þeirri fsp. svo sem sjá má í þingtíðindum frá þeim tíma. Árið 1952 báru tveir þm. Alþfl., þeir Gylfi Þ. Gíslason og Hannibal Valdimarsson, fram fsp. um sama efni og fengu henni svarað. Við tveir af nm. allshn., hv. 4. þm. Sunnl. og ég, sendum fsp. til áfengisverzlunarinnar um það, hverjir nytu nú þessara fríðinda og hvað þeir hefðu keypt mikið áfengi með lága verðinu síðustu tvö árin. Aðrir nm. vildu ekki standa að þeirri fsp. Svar hefur nýlega borizt, og er það birt með nál. mínu. Þar kemur fram, að þessir aðilar njóta nú hlunnindanna: forseti Íslands, handhafar forsetavalds, þ.e.a.s. þann tíma, sem þeir hafa það vald í sínum höndum, ríkisstj., ráðh., ráðuneyti, Alþingi, forseti Sþ., Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins, forstjóri Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins, Eimskipafélag Íslands, Ríkisskip, fríhöfnin á Keflavíkurflugvelli. Þá hafa deildarforsetar Alþingis heimild til að kaupa áfengi á kostnaðarverði fyrir allt að 2000 kr. og varaforsetar Alþingis fyrir allt að 1000 kr. á hverju þingi. Í bréfinu er frá því skýrt, að það áfengi, sem Eimskipafélag Íslands og Ríkisskip kaupa, sé einungis selt í siglingum milli landa og komi því ekki til neyzlu innanlands, og enn fremur, að fríhöfnin selji aðeins farþegum flugvéla við brottför þeirra úr landinu og komi því ekki heldur til neyzlu innanlands það áfengi, er hún fær hjá vínverzluninni og selur. Ár hvert eru greiddar úr ríkissjóði verulegar upphæðir vegna kostnaðar við gestamóttökur og veizluhöld. Hjá þessu verður tæplega komizt. Sú venja hefur skapazt að halda veizlur fyrir þátttakendur í fundum ýmissa félaga og einnig fyrir ráðstefnur, sem hér eru haldnar með þátttöku útlendinga. Þar fyrir utan koma útlendingar oft hingað til lands, sem rétt þykir að hið opinbera sýni nokkurn sóma. Auðvitað verður ríkið að bera kostnað af þessu og gerir það, en ekki einstakir menn, hvorki forseti landsins, ráðh. né aðrir. Skynsamlegast væri að minni hyggju að hætta alveg að veita vin í opinberum veizlum. Slíkt gæti verið hollt til eftirbreytni fyrir aðrar stofnanir og einstaklinga og þannig orðið til að bæta samkvæmislífið. Till. um þetta mál hafa oft verið fluttar á Alþ., án þess að hljóta samþykki. En jafnvel þó að haldið verði áfram enn um sinn að veita áfengi í veizlum og gestaboðum ríkisins, er engin ástæða til að reikna það vin frá áfengisverzluninni með sérstaklega lágu verði. Ríkið hefur engan hagnað af slíku. Þetta vín ætti að reikna með hinu ákveðna útsöluverði. Veizlukostnaður ríkisins verður þá í meira samræmi við það, sem aðrir verja til slíkra hluta, en á móti kemur atakinn hagnaður af vínverzluninni, og útkoman verður sú sama fyrir það opinbera. Þeirri reglu, sem gilt hefur, að reikna vínið, sem notað er í opinberum veizlum, með sérstaklega lágu verði, hefur sá ókostur fylgt, að eftir þeirri leiðslu hefur einnig runnið vín með sama lága verðinu til nokkurra einstakra manna til persónulegra nota fyrir þá. Þetta er óhæfa, sem þarf að uppræta. Það verður gert með því að selja öllum áfengi með sama verði, ríkinu eins og öðrum, eins og lagt er til í till. minni, enda enginn skaði fyrir ríkissjóð, þó að svo sé gert. Á næstliðnu ári fengu ráðh. nokkrar launahækkanir, eins og aðrir ríkisstarfsmenn, með úrskurði kjaradóms. Þeir eru nú þannig settir í þeim efnum, að þeir geta vel borgað úr eigin vasa mat og drykk handa sér og sínum og eiga að gera það án þess að fá fjárstyrk frá einni ríkisverzlun. Vínverzlunin á ekki heldur að hlynna sérstaklega að forsetum Alþ., þó að einhver hugvitsmaður hafi fundið það upp fyrir allmörgum árum. Ekki nota forsetarnir áfengi við fundarstjórastörfin á Alþ., enda ekki til þess ætlazt. Um þessar mundir er mikið rætt og ritað um margs konar ósiðsemi í þjóðfélaginu og að margir gangi á snið við lögin. Því miður er of mikið um þetta. En ekki er það til að kenna fólki þrifalega umgengni á þjóðarheimilinu, ef ýmsir hinna æðstu manna, sem ættu að vera til fyrirmyndar, ganga sjálfir sóðalega um í ríkisstofnunum, eins og þeir hafa gert í áfengisverzluninni um alllangt skeið. Þeir sömu menn, sem fá áfengi með lága verðinu, fá einnig tóbak hjá einkasölunni með sérstaklega lágu verði til sinna nota. Þetta þarf líka að hverfa úr sögunni. Ég hef þó ekki flutt brtt. um það, þar sem frv., sem hér liggur fyrir, er aðeins um breytingu á áfengislögunum. En eftir að brtt. mín hefði hlotið samþykki, má gera ráð fyrir, að fríðindin í tóbakskaupum yrðu einnig fljótlega afnumin. Síðari brtt. mín er um stofnun áfengisvarnasjóðs. Hlutverk hans á að vera að styðja áfengisvarnir og fræðslu um skaðsemi áfengis og einnig að efla bindindisstarfsemi með fjárframlögum. Þess er brýn þörf að vinna gegn áfengisneyzlunni og þó sérstaklega að hlynna að samtökum ungra manna, sem vinna gegn áfengisnautn og beina för unga fólksins inn á hollari brautir. Réttmætt er, að ríkið leggi fram meira fé en nú er gert til slíkra þjóðfélagslegra umbóta. Till. um stofnun áfengisvarnasjóðs hafa áður legið fyrir þinginu. Árið 1946 bar núv. hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, fram frv. á Alþ. um heimild fyrir ríkisstj. til að verja fé til eflingar bindindisstarfsemi. Hann lagði til, að heimilt skyldi að verja tveimur hundraðshlutum af árlegum hagnaði áfengisverzlunar ríkisins til þessara mála. Frv. hans varð ekki útrætt. Nefndin, sem undirbjó frv. til þeirra áfengislaga, sem nú gilda, lagði til, að í lögin yrði sett ákvæði um framlag af áfengisgróðanum til áfengisvarnasjóðs. En þetta var fellt úr frv. í þinginu. Fyrir þessu þingi liggur frv. um áfengisvarnasjóð, flutt af hv. 5. þm. Reykv. og hv. 3. þm. Vestf. Það frv. lá einnig fyrir síðasta þingi. Ég tel réttara að setja í lög, að ríkið greiði ákveðna upphæð árlega í áfengisvarnasjóð, en að miða tekjur hans við ágóða af vínsölunni. Till. mín er því um það, að ríkið leggi í þennan sjóð 5 millj. kr. ár hvert. Þetta er ekki mikið framlag á mælikvarða nútímans, þó gæti það orðið að verulegu gagni.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. nefnd fyrir athugun hennar og meðferð og till. í þessu máli. Meðan hún hefur haft málið til athugunar, hefur form. n. og frsm. meiri hl., hv. 4. þm. Norðurl. v., haft nokkuð náið samband við mig og rætt þær brtt., sem lagt er til að gerðar verði á frv. á þskj. 283. Ég vil lýsa því yfir, að ég er samþykkur öllum þeim brtt., sem þar eru fluttar, og tel þær vera til bóta. Ég tel augljóst, að n. hefur lagt sig í líma við að athuga þetta frv. og gera á því umbótatill. Ég vil sérstaklega taka það fram, að þetta frv. er nokkuð sérstætt að því leyti sem breyting á áfengislögunum, að það tekur aðeins til eins þáttar þess mikla vandamáls, áfengisvandamálsins, en að vísu til viðkvæmasta þáttar þess, sem snýr að ungmennunum og æskufólkinu. Það er von mín, að þær breyt., sem gerðar eru í frv. og brtt. meiri hl., verði til umbóta á þessu sviði og megi koma nokkru góðu til leiðar. Um brtt. hv. minni hl., 1. þm. Norðurl. v., á þskj. 286 skal ég ekki segja annað en það, að þær snerta aðra þætti áfengisvandamálsins en þessu frv. upphaflega var ætlað að taka til, enda er það svo, að varðandi aðra brtt. liggur fyrir sérstakt frv. hér, og með hliðsjón af því, að þetta snertir aðra þætti en viðhorfið til æskufólksins sérstaklega, þá mun ég vera mótfallinn þessum till. en í því felst í sjálfu sér ekki efnisafstaða til þeirra og allra sízt til till. nr. 2 varðandi áfengisvarnasjóð eða fjárveitingu til þess að stuðla að því að bæta úr og lagfæra þau vandræði, sem af áfengisneyzlunni stafa. En ég tel, að það mál þurfi sérstakrar athugunar við og sé því ekki eðlilegt, að það geti hlotið afgreiðslu í sambandi við meðferð þessa máls. Að öðru leyti þakka ég n. fyrir athugun hennar og brtt. til bóta á frv., sem ég styð, eins og ég hef gert grein fyrir.



Herra forseti. 24. gr. laga nr. 42 frá 15. ,júní 1926 hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú sannar maður ótvírætt heimild sína til vogreks, áður en það er auglýst, og má þá selja það honum í hendur. Annars kostar skal vogrek auglýsa með þeim hætti, er hér skal sagt verða: Ef ætla má eftir fram komnum upplýsingum, að vogrek nemi ekki yfir 200 kr., þá auglýsir lögreglustjóri það með þeim hætti, er hann telur bezt fallinn til þess að komast fyrir það, hver eigandi sé. Ef telja má vogrek meira virði, þá auglýsir lögreglustjóri það einu sinni í Lögbirtingablaði, enda sendir dómsmrn. fyrirsvarsmönnum annarra ríkja hér á landi eintak af auglýsingunni. Í auglýsingu skal lýsa vogreki eftir föngum og skora á tilkallsmenn að gefa sig fram innan 6 mánaða frá birtingu auglýsingar og sanna lögreglustjóra heimildir sínar, því að annars kostar verði vogrek eða andvirði þess eign ríkissjóðs eða fjörueiganda. Áður en liðnir eru 6 mánuðir, má engum tilkallsmanni selja vogrek í hendur, nema hann setji fulla tryggingu fyrir því, að hann skili vokreki aftur eða andvirði þess, ef annar skyldi koma, áður en frestur sé liðinn, með ríkari gögn fyrir tilkalli sínu. Þannig er 24. gr. laganna. Og í 25. gr. sömu laga segir m.a.: „Nú sannar maður heimildir sinar að vogreki, áður lögmætur frestur sé á enda, og skal þá selja honum það í hendur eða andvirði þess. Annars kostar verður vogrek eða andvirði þess eign ríkissjóðs, ef það eða andvirði þess nemur 500 kr. eða meira, að frádregnum öllum áföllnum kostnaði, og ef um skip eða skipsflak er að ræða, að frádregnum áætluðum kostnaði við brottnám þess úr fjöru, en ella fjörueiganda“. Í báðum þessum lagagreinum, sem ég hef lesið, eru greindar upphæðir í krónum, sem miðað skal við um meðferð vogreks. Þessi ákvæði laganna hafa staðið óbreytt í 38 ár. En verðgildi peninga hefur hins vegar ekki haldizt óbreytt þennan tíma. Með þessu frv., sem hér er til 1. umr., er lagt til að breyta þessum lagaákvæðum um krónuupphæðina til nokkurs samræmis við breytt verðgildi peninga. Engin önnur breyting á lögunum felst í þessu frv. Hafi þessar fjárhæðir, sem í lögunum greinir, verið hæfilegar fyrir 38 árum, þá er sýnilega þörf á að margfalda þær nú. Í þessu frv. eru þær margfaldaðar með tölunni 30. Að sjálfsögðu er það áætluð tala, og ég geri það ekki að neinu kappsmáli, hvort þessar upphæðir verða margfaldaðar með nokkru lægri tölu eða hærri tölu en ég legg hér til. Tilgangurinn með frv. er aðeins sá, að ákvæði laganna um fjárhæðir í þessum efnum verði samræmd núverandi verðgildi peninga. Ég ætla, að menn hljóti að verða sammála um, að það er ekki í samræmi við verðgildi peninga nú að hafa þessar fjárhæðir óbreyttar í lögum eftir 38 ár. Ég tel mig ekki þurfa að hafa fleiri orð um þetta frv., sem er ákaflega einfalt í sniðum og auðskilið, og legg því til, herra forseti, að 1rv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Á þskj. 288 flyt ég ásamt hv. samþingismönnum úr Norðurl. v. og hv. 5. landsk. þm. frv. til laga um virkjun Svartár í Skagafirði. Í frv. er lagt til, að sýslunefnd Skagafjarðarsýslu og bæjarstjórn Sauðárkrókskaupstaðar verði heimilað að virkja Svartá í Skagafirði til vinnslu á raforku til almenningsþarfa, enn fremur að byggja háspennulinur og afspennistöðvar til þess að afhenda orkuna rafveitum á orkuveitusvæðinu. Lagt er til, að virkjun þessi verði nefnd Svartárvirkjun, sem eigi heimili og varnarþing á Sauðárkróki, og verði hún rekin sem sjálfstætt fyrirtæki með sérstöku reikningshaldi samkvæmt reglugerð, sem raforkumrh. staðfestir. Gert er ráð fyrir, að í stjórn virkjunarinnar eigi sæti 5 menn, 2 kjörnir af sýslunefnd Skagafjarðarsýslu og 2 af bæjarstjórn Sauðárkrókskaupstaðar, og tilnefni síðan þessir 4 stjórnarnefndarmenn 5. manninn í nefndina, en verði ekki samkomulag í nefndinni um oddamann, þá skal hann tilnefndur af hæstarétti. Í stjórn virkjunarinnar skulu þeir einir eiga sæti, sem búsettir eru á orkuveitusvæðinu. Þá er í frv. farið fram á, að notað verði það ákvæði 22. gr. raforkulaganna frá 1946, að ríkissjóður ábyrgist lán, sem tekin verða til virkjunarinnar, allt að 85% af virkjunarkostnaði. Þó að virkjun Reykjafoss í Svartá hafi ekki fyrr en nú borið á góma hér á hinu háa Alþ., er það engan veginn svo, að hér sé um nýja hugmynd að ræða. Þegar fyrir meira en 40 árum var farið að ræða um virkjun Svartár heima í Skagafirði, og árið 1920 rannsakaði Halldór Guðmundsson raffræðingur virkjunarskilyrði við Reykjafoss. Var það álit hans, að þar mætti virkja allt að 800 hestöfl, og var það ekki litið orkuver á þeim tíma. Kringum 1930 var mikið rætt um Reykjafossvirkjun í héraði og haldnir um málið margir fundir. Um það leyti var enn gerð bráðabirgðarannsókn á virkjunarskilyrðum, framkvæmd af Jóni Ísleifssyni verkfræðingi, og það mun hafa verið árið 1930, sem Steingrími .lónssyni rafmagnsstjóra og Jakobi Guðjohnsen verkfræðingi var falið að gera áætlun um virkjunina, byggða á þeim rannsóknum, sem fyrir lágu. Jafnframt gerðu þeir áætlun um orkuveitu fyrir stóran hluta héraðsins með 20 kw. linu. Mun þessi áætlun vera ein sú fyrsta sinnar tegundar, sem gerð hefur verið hér á landi um rafvæðingu í strjálbýli, og svo stórhuga voru þeir í áætlun sinni, að enn er ekki nað þeim áfanga í dreifingu raforku í Skagafirði, sem áætlun þeirra gerði ráð fyrir, og er þó lengra komið dreifingu raforku í mínu héraði en ýmsum héruðum öðrum. Úr framkvæmdum varð þó ekki, enda fóru þeir tímar í hönd, sem gerðu allar stórframkvæmdir lítt viðráðanlegar. Um verulega vatnsaflsvirkjun í Skagafirði var svo ekki að ræða, fyrr en Gönguskarðsá var virkjuð, sem síðar var svo samtengd Laxárvatnsvirkjun í Austur-Húnavatnssýslu. Þessar virkjanir, sem eru eign rafmagnsveitna ríkisins, hafa samanlagt 1600 kw, vélaafl. Þess var ekki að vænta, að þessar tiltölulega litlu vatnsaflsstöðvar fullnægðu um lengri tíma raforkuþörfinni á orkuveitusvæðinu, sem mun hafa aukizt árlega um nær 6-10%, enda urðu rafmagnsveitur ríkisins árið 1961 að setja upp dísilstöð á Sauðárkróki, 2 vélar með samtals 1200 kw. afli, og var sú stöð byggð sem varastöð og toppstöð fyrir orkuveitusvæðið. Fleiri dísilstöðvar eru á orkuveitusvæðinu, og er afl þeirra samanlagt 1650 kw. Heildaraflþörfin í ár er áætluð 3230 kw., og er af því sýnt, að það afl, sem þarna er fyrir hendi, er nú svo til fullnotað, og verður naumast hjá því komizt að bæta dísilafli við kerfið, og sú aflaukning má ekki vera minni en 400 kw., ef hún á að duga til ársloka 1966, og eigi minni en 800 kw., ef hún á að nægja til ársloka 1968. Með þessari nauðsynlegu aukningu dísilaflsins, ef ekki verður ráðizt 3 vatnsvirkjun, fer svo, að hlutdeild dísilaflsins fer ört vaxandi á þessu orkuveitusvæði, en hlutdeild vatnsaflsins að sama skapi minnkandi, og kostnaðurinn við dísilreksturinn fer fljótlega að segja áþreifanlega til sín. Ef þetta frv. næði fram að ganga á Alþ. nú, sem við flm. væntum, og hægt væri að virkja Svartá sem fyrst, þannig að virkjunin gæti tekið til starfa um áramótin 1966 og 1967, þá yrði árið 1967 fyrsta rekstrarár hennar. Og aukning dísilaflsins þyrfti ekki að verða meiri á orkuveitusvæðinu en 400 kw. Þegar rafmagnsveitur ríkisins settu upp á Sauðárkróki dísilstöðina 1961 og sýnt þótti, að ekki yrði í bráð ráðizt í að byggja nýja vatnsaflsstöð, samþ. bæjarstjórn Sauðárkróks vorið 1961 heimild til handa rafveitu Sauðárkróks til þess á sínum vegum að láta gera nauðsynlegar mælingar og athuganir við Reykjafoss. Verk þetta tók að sér Theódór Árnason verkfræðingur, og það er á verkfræðitegri athugun hans og niðurstöðu, sem álitsgerð sú um virkjunina er byggð, sem birt er sem fylgiskjal með grg. okkar. Ég ætla ekki að þessu sinni að rekja skýrslu Theódórs Árnasonar um virkjun Svartár, en vil leyfa mér að koma henni í hendur þeirrar hv. þn., sem fær þetta mál til meðferðar. Verkfræðingurinn gerði 2 áætlanir af mismunandi stærð. Sé miðað við stærri tilhögunina, er stofnkostnaður áætlaður 50 millj. kr. og árlegur rekstrarkostnaður, miðað við 7% ársvexti, 4.65 millj. kr. Er hér miðað við, að virkjunin hafi 3600 kw. afl og geti unnið 15.7 millj. kwst. á ári. Verður þá meðalkostnaðarverðið á kwst. 29.6 aurar við fulla notkun, eða meira en helmingi lægra en olíukostnaðurinn einn á hverja kwst. frá dísilstöð. Það skal tekið fram, að þessar tölur eru miðaðar við verðlag eins og það var hér á landi á s.l. sumri, en síðan hafa orðið verðhækkanir, og inn í áætlunina um stofnkostnaðinn vantar greiðslur, svo sem fyrir landspjöll og vatnsréttindi, en þær greiðslur hljóta óhjákvæmilega að nema allverulegum upphæðum. Af álitsgerð þeirri, sem birt er sem fylgiskjal með frv. og tekin er saman af Steingrími Jónssyni framkvæmdast,jóra Sogsvirkjunarinnar og Ásgeiri Sæmundssyni tæknifræðingi, má sjá, að nokkur rekstrarhalli verður óhjákvæmilega á virkjuninni fyrstu árin. En þá er miðað við, að virkjunin taki aðeins við þeirri orkuvinnslu, sem dísilstöðvarnar hafa nú. En þrátt fyrir það er rekstrarhallinn orðinn litiil á þriðja starfsári eftir áætlun þeirra og á fjórða ári alveg horfinn. Engan veginn er þó víst, að rekstrarhallinn verði sá, sem hér er bent á, eða um 970 þús. kr. að meðaltali fyrstu 3 árin, því að telja má vist, að samstarf verði á milli hinnar nýju virkjunar og þeirra vatnsaflsstöðva, sem fyrir eru, og því samstarfi verði svo hagað, að nýja virkjunin taki á sig þegar á fyrsta ári meiri orkuvinnslu en sem nemur orkuvinnslu dísilstöðvanna. Ég sagðist ekki ætla að rekja áætlanir Theódórs Árnasonar um virkjunina. Þar kemur þó margt athyglisvert fram, sem gerir þessa virkjun og framkvæmdir við hana, að því er ég hygg, nokkuð óvenjulegar, og mælir með því, að ráðizt verði í þessar virkjunarframkvæmdir. Þar er t.d. bent á það, að vatnsrennsli hefur verið athugað í Svartá, sennilega lengur en í nokkurri annarri á á landi okkar eða á milli 30 og 40 ár, og hefur komið í ljós, að rennsli árinnar er mjög jafnt. Ég hef rætt þetta við Sigurjón Rist vatnamælingamann, og staðfestir hann, að þetta sé rétt, að svo sé, að rennsli Svartár sé mjög jafnt. Ég vil þá nefna það til dæmis, að meðan á virkjunarframkvæmdum stendur er fyrirhugað að veita Svartá í gamlan farveg hennar, sem er nokkru vestar en farvegur hennar er nú. Með þessu móti verður hægt að vinna verkið á þurru landi, og er að því mikið hagræði og mikill sparnaður. Öllu yfirfallsvatni verður svo veitt um hinn gamla farveg, þannig að um gljúfrið neðan við fossinn fer aðeins vatnið frá vélunum, og er það talið mikið öryggi, að það sé aðeins þetta vatn, sem fer um gljúfrin. Rétt fyrir ofan Reykjafoss og í næsta nágrenni við hann eru heitar uppsprettur. Talið er, að þessu heita vatni megi safna saman og dæla því í frostum og hríðum á vetrum upp í inntakið og nota það þannig til þess að minnka eða koma í veg fyrir krapamyndun í vatninu, áður en það gengur inn í vélarnar. Álitsgerð sinni um virkjun Svartár ljúka þeir Steingrímur Jónsson og Ásgeir Sæmundsson með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Virkjun Svartár hefur því skilyrði til að þrefalda vatnsorkuna frá því, sem núverandi vatnsaflsstöðvar hafa, og jafnframt skilyrði til að lækka einingarverð raforkunnar um 35%, allt að óbreyttu verðlagi. Hefur hún því skilyrði til að verða lyftistöng rafvæðingarinnar í þessum héruðum, svo sem bezt verður á kosið, um næsta áratug og vel það“. Við þetta vit ég aðeins bæta þessu: Í umr., sem orðið hafa hér á þingi í vetur í sambandi við þáltill. um aukinn iðnað í kaupstöðum og kauptúnum, hefur verið á það bent með réttu, að atvinnuástand í Norðurlandskjördæmi vestra er nú lakara en víðast hvar annars staðar á landinu. Því veldur fyrst og fremst, að síðustu missirin hefur sjávarafli brugðizt fyrir Norðvesturlandi. Til þess að auka atvinnu í þessum landshluta og til þess að gera hana öruggari hafa menn helzt horft til þeirra úrbóta að efla þann iðnað, sem fyrir er, og koma á fót nýjum iðngreinum. Eitt meginskilyrði fyrir því, að iðnaður verði rekinn með ábata, er það, að hann eigi kost á nægri og ódýrri raforku. Sé hún fyrir hendi, munu ýmsar nýjar starfsgreinar verða til, atvinna aukast og afkoma fólksins verða betri og tryggari. Það er því skoðun okkar flm., að virkjun Svartár komi til með að verða hin helzta lyftistöng undir atvinnulífið í þeim byggðum, sem orku hennar er ætlað að ná til. Það mun hafa verið venja, herra forseti, að málum sem þessum hafi verið vísað til fjhn., og geri ég það að till. mínni, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að segja örfá orð í sambandi við þetta frv. um virkjun Svartár í Skagafirði, áður en það fer til nefndar. Ég hef veitt því athygli, að hv. flm. þessa frv. komast svo að orði í grg, á bls. 2, með leyfi hæstv. forseta: „Vera má, að hægt sé að sjá þessum landshluta fyrir ódýrari raforku frá væntanlegum stórvirkjunum, en um það liggur enn ekkert fyrir“. Í þessum ummælum grg. kemur það fram, að frv. um virkjun Svartár og að bæta á þann hátt úr raforkuþörf Skagfirðinga er flutt a.m.k. öðrum þræði vegna þess, eins og flm. segja, að enn liggur ekkert fyrir um, að þessi landshluti eða þetta héráð eigi kost á ódýrari raforku frá stórvirkjun. Það er ekki að ófyrirsynju, að á þetta er minnzt af hálfu þeirra flm., vegna þess að alkunna er, að það munar allmiklu á framleiðsluverði orkunnar, hvort um litla eða stóra virkjun er að ræða. Orkuframleiðsla í stórum virkjunum er yfirleitt miklu ódýrari en orkuframleiðsla í smærri virkjunum. Í skýrslu þeirri, sem fylgir þessu frv. sem fskj., er þess getíð á bls. 3, að ég ætla, að meðalkostnaðarverð á kwst. í orkuveri hjá Svartá mundi kosta 29.6 aura við fulla notkun. En til þess að gefa hugmynd um samanburð á smávirkjun og stórvirkjun, má nefna það, sem ég ætla að ég muni rétt, að ef miðað er við þær kosinaðartölur, sem birtar voru á árinu 1962 um framleiðslukostnað í stórum orkuverum, 100 þús. kw. eða stærri, er þetta nálægt því eða rúmlega helmingi hærra verð en þar var gert ráð fyrir. Nú má vera að vísu, að þær áætlanir um stórvirkjanir hafi. nokkuð breytzt síðan á árinu 1962, en þetta sýnir, að munur er á því að framleiða raforku í stórvirkjun og minni virkjun. Þetta gera flm. sér að sjálfsögðu ljóst og komast þess vegna að orði eins og þeir gera í grg. Og viðhorf þeirra er þá það, að þeir flytja þetta frv. um 3600 kw. virkjun við Svartá með tilliti til þess, að enn liggur ekkert fyrir um það, að Skagafjörður geti fengið rafmagn frá stórvirkjun. Og það er í sjálfu sér mjög eðlilegt viðhorf. Ég vil aðeins mínna á það í þessu sambandi, að vorið 1962 gengust þm. á Norðurlandi öllu og Austurlandi, þ. á m. þm. Norðurl. v., fyrir því, að haldinn var fundur á Akureyri með fulltrúum frá sýslunefndum og bæjarstjórnum í öllum kaupstöðum og sýslum á þessu svæði til þess að ræða um virkjun Jökulsár á Fjöllum. Til þessa fundar var boðað vegna þess, að þá fyrir nokkru, eða 20. marz 1961, hafði Alþingi samþykkt þáltill., þar sem ríkisstj. var falið að láta gera áætlanir um virkjun Jökulsár til stóriðju. Það var vitanlega svo, að fyrir því var gert ráð um Norður og Austurland, að jafnframt því sem orka frá þessari miklu virkjun yrði notuð til stóriðnaðar, yrði þarna um að ræða orku, sem dreift yrði um allt Norður- og Austurland. Ég skal ekki fjölyrða um þær ályktanir, sem á þessum fundi á Akureyri voru gerðar sumarið 1962, eða það, sem síðan hefur gerzt, en í tilefni af framkomu þessa frv. og þeim ummælum, sem flm. hafa látíð falla í grg. í því sambandi og ég nú hef rakið, vil ég segja það, að ég harma, að ekki skuli liggja fyrir nú upplýsingar um möguleika Skagfirðinga og annarra Norðlendinga og Austfirðinga til þess að fá raforku frá stórvirkjun. Vera má, að þetta mál, sem hér er fram komið, verði til þess að flýta eitthvað fyrir því, að niðurstöður fáist í því máli, hvort Norðlendingar og Austfirðingar mega vænta, áður en langt um liður, raforku frá stórvirkjun, og þá náttúrlega er sér í lagi átt við þá virkjun, sem ég nefndi hér áðan og Alþingi á sínum tíma gerði ályktun um, sem sé virkjun Jökulsár á Fjöllum. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram til athugunar fyrir þá nefnd, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, og í tilefni af því, sem í grg. þessa máls stendur.



Herra forseti. Það er aðeins í tilefni af því, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði áðan um, að það lægi ekki fyrir, hvernig bezt yrði fyrir komið að rafvæða ýmsar byggðir norðanlands. Þá vil ég upplýsa það, sem ég held að allir hv. þm. viti, að rannsókn hefur farið fram á því, hvaða skilyrði Dettifoss hefur til stórvirkjunar og fleiri virkjanir. Raforkumálastjórnin hefur látíð fara fram og gert samanburð á hinum ýmsu virkjunum, sem til greina geta komið. Það má nefna á Norðurlandi Dettifoss, Laxá í Þingeyjarsýslu og Svartá í Skagafjarðarsýslu. Athugun hefur farið fram á þessu, og það liggja fyrir tölur um það, hvað hvert virkjað kw. kostar á hinum einstöku stöðum. Og það er alveg rétt, sem hv. þm. upplýsti hér áðan, að í stórvirkjunum verður hvert virkjað kw. miklu ódýrara en í hinum smærri. Hér sunnanlands hafa farið fram athuganir við Búrfell, Hveragerði og víðar, og liggur einnig fyrir, hver kostnaður er á hverju kw. á þeim stöðum. Það hefur einnig verið athugað á Austurlandi með virkjun Lagarfoss, og þannig mætti lengi telja. Þá er spurningin þessi: Á að virkja tiltölulega smáar virkjanir viða, eða á að virkja á einum stað stóra virkjun og dreifa rafmagninu með linum víðs vegar um landið? Það eru þessar spurningar, sem við verðum ákveðið að svara á þessu þingi, og það má ekki dragast lengur. Það verður að leggja fram frv. á þessu þingi og móta stefnuna, og það er verk Alþingis að kveða endanlega á um það, hver leið verður farin í þessum efnum. Það er reikningsdæmi, sem verður að liggja fyrir og hv. alþm. að taka svo sinar ákvarðanir um það, á hvern hátt verður heppilegast að taka þessi mál. Allir landsmenn eiga að fá nægilega raforku, og vitanlega þarf að taka á þeim málum þannig, að það verði sem hagkvæmast fyrir hin einstöku byggðarlög og fyrir þjóðarheildina. Mér finnst eðlilegt, að hv. alþm. Norðurl. v. flytji frv. eins og þetta, sem hér er um að ræða. Og það er áreiðanlega þess virði að athuga það, hvort virkjun í Svartá kemur til greina. En eins og upplýst er, er vitanlega hvert virkjað kw. í Svartá miklu dýrara en í hinum stærri virkjunum. Og þá er það reikningsdæmi, hvort hentugra er fyrir Skagfirðinga og Húnvetninga, sem gætu notíð góðs af þessu, að það sé virkjað í Svartá eða raforkan verði leidd frá stærri virkjunum til þessara byggðarlaga. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta mál að svo stöddu, en ég vil leggja áherzlu á það, að á þessu þingi þarf að taka ákvörðun um það, hvort virkjað verður tiltölulega stórt á einum stað eða hvort smærri virkjanir verða byggðar í hinum ýmsu héruðum, því að það er ekkert spursmál um það og það eru allir alþm. sammála um, að raforkuna verða landsmenn að fá og á þessu þingi verður að taka ákvörðun um, hvaða stefna á að verða ráðandi til þess að uppfylla þessar eðlilegu kröfur landsmanna.



Herra forseti. Ég get að sjáifsögðu tekið undir það með hv. 3. þm. Norðurl. e. og hæstv. raforkumrh., að raforkan verður eitthvað ódýrari frá stórvirkjunum. En ég efast þó stórlega um, að það sé rétt, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði, að þessi tala, sem nefnd er í álitsgerð Steingríms Jónssonar og Ásgeirs Sæmundssonar, að kw. muni kosta 29 aura frá virkjun við Svartá, sé helmingi hærri en sú tala mundi verða frá stórvirkjun. En því miður er það rétt, eins og hv. þm. drap á, fyrir liggja ekki óyggjandi upplýsingar nú á þessari stundu, og því er ekkert hægt að fullyrða í þessu sambandi. Um daginn gaf hæstv. dómsmrh, skýrslu, merka skýrslu, um fyrirhugaðar raforkuframkvæmdir. Þar var drepið á, að það kæmi til greina að virkja Þjórsá, leiða línu norður yfir öræfin og síðan austur og vestur. Nú liggur ekkert fyrir t.d. um það, hvað lína úr Eyjafirði til Skagafjarðar mundi kosta. Þetta er í rauninni líka nauðsynlegt að fá að vita, þegar rætt er um þessi mál, því að þetta hlýtur að geta haft áhrif á skoðanir manna, sem þeir mynda sér um virkjun Reykjafoss. En ég fagna mjög þeim orðum hæstv. raforkumrh., þegar hann sagði, að á þessu þingi yrði að mótast stefna í því, hvað gera ætti í raforkumálunum og rafvæðingu landsins.



Herra forseti. Hæstv. raforkumrh. lýsti því yfir hér áðan, að það yrði að móta á þessu þingi þá stefnu, sem taka yrði, hvort ætti að leggja í fleiri smávirkjanir á landinu eða hvort ætti að leggja í stórvirkjun. Og ég leyfi mér að láta í ljós ánægju mína yfir þessari yfirlýsingu, því að það er orðið alveg aðkallandi, jafnt fyrir íbúa Norðurlands sem Suðurlands sem og annarra landsfjórðunga, að það sé ekki beðið lengur með að taka slíka ákvörðun, og vonandi, að við getum unnið að henni hér og í sameiningu. Mér skilst um þessa till., sem hérna liggur fyrir, það er ákaflega skiljanlegt, að menn í þessum einstöku landshlutum séu orðnir mjög hugsandi út af þessu og vilji fara að ráðast í litlar virkjanir hjá sér, ef þeir sjá ekki, að ríkið sem heild taki neinar ákvarðanir, sem bæta úr þeirra þörf. Mér skilst, að þetta eigi að vera þarna í Svartá 3600 kw. rafveita, - er það ekki rétt? - og muni kosta um 50 millj. kr., eða stofnkostnaðurinn vera um 14 þús. kr. á kw. í þessum stórorkuveitum, sem rætt hefur verið um, hefur verið talað um, að það væri hugsanlegt að fá stofnkostnaðinn í kw. á 7500 kr., þar sem það yrði ódýrast, þannig að hér er náttúrlega um ákaflega mikinn mun að ræða. Nú gat hæstv. ráðh, þess réttilega, að það hefðu verið gerðar rannsóknir, bæði viðvíkjandi Dettifossi og viðvíkjandi Þjórsá o.fl., en það er eitt í þessu sambandi, sem mig langar til þess að spyrja að: Hefur verið gerð virkilega fullkomin rannsókn um Laxá, þ.e. Laxá fyrir norðan, þar sem virkjunin nú er, hvernig mætti breyta henni og hugsanlega fá þar stórvirkjun. Við vitum, að í sambandi við það, sem við höfum rætt um Dettifoss og Þjórsá, sem við höfum rætt ákaflega mikið um og vitum að eru með okkar mestu fljótum í þessum efnum, er sá gallinn þar á, að rennslið er óskaplega misjafnt, þannig að það getur munað allt að helmingi, og við getum ekki lagt í þessar virkjanir án þess að leggja í stórkostlegar uppistöður, sem eins og gömlu áætlanirnar voru mundu skapa stærstu stöðuvötn Íslands, eins og t.d. í sambandi við Þjórsá uppi á öræfunum. Sannleikurinn er, að okkur hefur þótt nokkuð dýrt venjulega að leggja í þessar stóru uppistöður, en aftur á móti nýtum við ekki aflið nema til hálfs, ef við sleppum því að gera slíkar uppistöður, og ég er hræddur um, að þessar nýjustu áætlanir, sem við höfum verið að ræða núna undanfarið, sem reikna með um 7500 kr. á kw., séu raunverulega miðaðar við engar uppistöður og nýta þess vegna mun mínna af vatnsmagninu í viðkomandi á. Hins vegar vitum við, hvað Laxá snertir, að þar er rennsli ákaflega jafnt, þannig að ef þar væri hugsanlegt að gera stóra hluti, þá er það einn af þeim mörgum hlutum, sem við þurfum að rannsaka ýtarlega í þessu sambandi. Það er ákaflega ánægjulegt, að hæstv, ráðh. skuli lýsa því yfir, að það verði að taka ákvörðun núna á þessu þingi, og ég vildi mega vona, að áður en frá þeirri ákvörðun verði gengið, sé einmitt jafnt við stjórnarandstöðu- sem ríkisstjórnarflokkana athugað sem allra bezt um alla hluti í þessum málum. Við megum hvorki láta neinn hrepparig okkar á milli, hvort hentugustu ár væru fyrir norðan eða sunnan, hvort strengirnir yrðu að liggja norður eða suður eða annað slíkt, hafa þar nein áhrif á, heldur einvörðungu hitt, með hverju móti hugsanlegt væri að skapa bezta aðstöðu. Ég held, að það sé alveg ótvírætt, og býst nú við, að það muni raunar flestir vera á því, að við eigum að reyna að leggja í stórvirkjun. Við megum ekki halda þessu svona áfram, við megum ekki hérna á Suðurlandi fara að leggja í það að virkja kannske í Hveragerði, nema ef við værum að líta á það sem einhverja tilraunavirkjun vegna hveraaflsins út af fyrir sig og sjá, hvernig það kæmi út. Við megum ekki tak,a eina litla 15 -20 þús. kw. stöð enn þá, og við þyrftum helzt að sleppa hjá því að gera það á Norðurlandi. En við sleppum ekki hjá þessu, nema, eins og hæstv. ráðh. sagði réttilega, við tökum kjark í okkur og við þorum að leggja í stórvirkjun núna. Það er sjálfsagt í þessu sambandi, að spurningarnar um fjármagn komi til athugunar. Ég vil í því sambandi, þó að við höfum rætt það nýlega í öðru sambandi, mínna á það, að við eigum ekki í sambandi við útvegun fjármagns frekar en í sambandi við athugun á orkustöðvum á hentugustu fossunum innanlands að binda okkur endilega við einn aðila. Við eigum að reyna að fá tilboð sem víðast að um slíkt fjármagn og láta keppa á því sviði eins og á öðru. Við vitum það áður, t.d. seinast þegar við réðumst í Sogsvirkjunina, þá vissum við ósköp vel, að það var hægt, þegar við réðumst í Írafossstöðina, að fá ódýrara fjármagn en við tókum þá. Það var hægt að fá fjármagn með 21/2% vöxtum í staðinn fyrir 41/2 eða 5%, sem við tókum þá. Og spurningin um fjármagn til virkjunarinnar er næstum því eins stórt spursmál og virkjunarstaðurinn og virkjunaraðstæðurnar, vegna þess að þegar fram í sækir, er þetta eins konar sjálfvirk verksmiðja, sem við þarna komum upp, þannig að stofnkostnaðurinn er raunverulega allt og vextirnir af stofnfénu eru meginþátturinn í öllum kostnaði við rekstur þessara stöðva. Vinnuafl og annað slíkt er bókstaflega að heita má ekki neitt, örfáir menn, sem sitja og horfa á töflur og fylgjast með. Vextirnir hafa því úrslitaáhrif um, hve vel þetta borgar sig eða illa. Ég vildi aðeins mínna á þetta, til þess að það yrði unnið að þessum málum í tíma, að við gætum hér sameiginlega, stjórn og stjórnarandstaða, athugað þessi mál og rætt þau, hvort heldur það er hér úr ræðustóli í þingi eða utan þess, sem allra bezt, vegna þess að þar er um sameiginlegt hagsmunamál að ræða, þar sem hvorki skilur, hvort menn eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, hvort menn eru norðanlands eða sunnan, austanlands eða vestan, þá er sami áhuginn og sama nauðsynin sem líka liggur til grundvallar fyrir flutningi þessa frv., að lausn þurfum við að fá á þessum málum, og eins og hæstv. ráðh, segir, við þurfum að taka ákvörðun um hana á þessu þingi.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mikið þessar umr. En það er ástæða til þess að fagna því, ef nú má vænta nánari upplýsinga frá stjórnarvöldum um þær rannsóknir, sem fram hafa farið nú undanfarið á skilyrðum til stórvirkjunar hér á landi. Það eru nú liðin nálega 3 ár, síðan Alþingi samþykkti ályktun þá, sem ég nefndi hér áðan, varðandi virkjun Jökulsár á Fjöllum, og ýmsum þykir tími til þess kominn, að endanleg skýrsla verði gefin um það mál. Ég vil nefna það í þessu sambandi, að þetta frv., sem hér er fram komið, ætti að mínna menn á, að það er ekki, eins og ýmsir virðast álíta, eingöngu yfirvofandi raforkuskortur hér á Suðvesturlandi. Það er ekki nóg að bæta úr raforkuþörf hér á Suðvesturlandi, heldur þarf einnig að bæta úr raforkuþörf í öðrum landshlutum. Og ég veit ekki, hvort menn mundu telja það fullnægjandi lausn í þessum landshlutum, eins og nú er komið málum, að stórvirkjun verði komið upp hér syðra til þess að framleiða hér ódýra raforku til almenningsnota, en öðrum landshlutum ætlað að búa við dýra raforku frá smærri virkjunum. Þetta vildi ég aðeins segja í sambandi við ummæli, sem hæstv. ráðh. lét falla um það mál. Ég vil svo í þessu sambandi minna á það, að í sameinuðu þingi hefur nýlega verið flutt til1. til þál., þar sem gert er ráð fyrir, að Alþingi láti þessi mál til sín taka á þann hátt að kjósa nefnd til þess að fjalla um þau og kynna sér þær athuganir, sem fram hafa farið, bæði á vegum raforkumálaskrifstofunnar og stóriðjunefndar, á þessu sviði, og það er ástæða til þess að taka undir það, sem hér kom fram áðan, að nauðsyn ber til þess, að unnið verði að undirbúningi þessara mála á annan hátt og á breiðara grundvelli en undanfarið hefur verið gert.



Herra forseti. Það skiptir vitanlega engu meginmáli, hvort okkar verkvísindi segja, að hagkvæmast sé að virkja stórvirkjun fyrir Suðurland á Suðurlandi eða á Norðurlandi fyrir Norðurlandið. Öllu máli skiptir það, hvort niðurstaða sérfræðinga okkar í þessum efnum um virkjanir annaðhvort norðanlands eða sunnan í stórvatnsföllunum, - með fullri nýtingu þeirrar uppistöðu, sem hugsanleg er í sambandi við þessar virkjanir, - eins og hv. 3. þm. Reykv. gat hér um áðan sem mjög mikilvægt atriði í sambandi við virkjunarmál, verði sú, að raforkan komin á hina ýmsu staði í landinu reynist ódýrari að viðbættum leiðslukostnaði hvert á land sem er heldur en við smávirkjanir. Afstaða mín t.d. til þessa frv. um virkjun Svartár byggist mjög á því; hvað sérfræðingarnir segja um það, hvort virkjun frá Suðurlandi með veitukerfi norður um Skagafjörð og Húnavatnssýstur reynist ódýrari, þ.e. hvort orkan leidd til Skagafjarðar- og Húnavatnssýslna reynist ódýrari frá stórvirkjun á Suðurlandi heldur en t.d. frá smávirkjun í Húnavatns- eða Skagafjarðarsýslu. Að fenginni slíkri vitneskju tæki ég hiklaust afstöðu, - jafnvel sem Norðlendingur mundi ég taka afstöðu með virkjun sunnanlands, ef hún að viðbættum leiðslukostnaði reyndist ódýrari frá Suðurlandsvirkjun heldur en frá virkjun í héraði. Þetta er ekki mál, sem heyrir undir hreppapólitík, og ekki mál, sem heyrir undir landsfjórðungapólitík. Þess vegna vil ég líka spyrja hæstv. ráðh., hvort t.d. virkjunin hér sunnanlands,stórvirkjunin fyrirhugaða, mundi leysa t.d. raforkuþörf Vestfirðinga á viðhlítandi hátt, þannig að orkan frá slíku orkuveri, miðað við stóriðju og notkun um landsbyggðina með samantengdu kerfi, mundi vera ódýrari þar vestur frá en t.d. frá viðbótarvirkjun við vatnsföllin í Arnarfirði. Ég mundi ekki telja mér neinn héraðsmetnað í því að ber,jast hér fyrir viðbótarvirkjun á vatnsföllunum í Arnarfirði eða Skúfnavötnum við Ísafjarðardjúp til orkuframleiðslu fyrir Vestfirðinga, ef vísindin segðu, að orka frá slíkum virkjunum yrði dýrari en frá sunnlenzkri virkjun, að viðbættum leiðslukostnaði vestur á Vestfirði. Þá mundi ég vera fylgjandi Suðurlandsvirkjuninni, því að ég tel þetta vera landsmál í heild og að hreppa- eða sýslu- eða landsfjórðungasjónarmið eigi þar engan rétt á sér. Þess vegna eigum við að spyrja um, hvað öruggur útreikningur sýni um þetta, og ráðh. þessara mála á hverjum tíma eiga að tjá okkur niðurstöður sérfræðinganna óhlutdrægt, og þá á afstaða okkar að fara eftir því, hvaða leið sé bezt til þess að leysa landsþarfirnar, þjóðarþarfirnar í þessum málum. Ég vil því, að því er snertir hagsmuni okkar Vestfirðinga í raforkumálum, spyrja um það, hvort athuganir hafi verið gerðar á því, hvort virkjun hér sunnanlands eða norðan mundi vera svo miklu ódýrari í stórvirkjunum, að það bætti upp kostnaðinn við samtengingu orkuvera í landinu, þannig að t.d. orka frá slíku orkuveri sunnanlands reyndist ódýrari en viðbótarvirkjun við Dynjanda eða Mjólkárfossa í Arnarfirði. Ég þakka væntanlegt svar hæstv. ráðherra.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Frsm. hélt ýtarlega ræðu, og þarf ég því litlu við að bæta og raunar engu, svo langt sem hans ræða náði. Ég vil leggja áherzlu á, að skv. þeirri athugun, sem raffræðingar hafa gert, eru virkjunarskilyrði mjög hagstæð í Svartá. Heitt vatn rennur í ána úr volgum uppsprettum, þannig að hún frýs mjög lítið, og vatnsrennslið er tiltölulega jafnt. Mikil þörf er á auknu rafmagni í okkar kjördæmi, því að mikið af raforkunni er framleitt af dísilstöðvum meira og mínna alla tíma ársins. Við þurfum tvímælalaust miklu meiri iðnað í kauptúnum og kaupstöðum, ef fólkið á eigi að flytja burt og eðlileg mannfjölgun á að geta átt sér stað í heimabyggðum. Til þess að við getum aukið iðnað að mun, þarf meiri raforku. Það var skrifað um það í Ægi um s.l. áramót af þeim manni, sem mest hefur fengizt við lýsisherzlu, að séð mundi fyrir því, að allt lýsi yrði hert, sem framleitt væri hér á landi. Ég hef átt tal um þetta við Pétur Pétursson, sem er forstjóri fyrir þessu fyrirtæki, hvort þeir mundu ekki fáanlegir til að byggja lýsisherzluverksmiðju á Siglufirði. Hann sagði, að til þess þyrfti mjög mikið rafmagn, og taldi vafasamt, að nægileg raforka væri fyrir hendi á Siglufirði, ef verksmiðjan yrði reist þar. Hann lét þess getíð, að vinna væri ekki mjög mikil við lýsisherzlu, en án efa yrði mikils virði fyrir Siglufjörð, ef hún væri staðsett þar. Vera má, að iðnmrh. eða ríkisstj. í heild gæti ráðið úrslitum um, hvar verksmiðjan yrði staðsett, því að flestir þurfa að fá beina eða óbeina fyrirgreiðslu, ef um stórfyrirtæki er að ræða. Það er ráðgerð stórvirkjun hér sunnanlands, og talað hefur verið um að leiða rafmagnið norður yfir hálendið til Akureyrar og reisa þar alúmíníumverksmiðju. 



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af fsp., sem hefur verið fram borin. Ég er sammála hv. 5. þm. Vestf. um það, að það á enginn héraðsrígur eða hreppapólitík að koma til mála, þegar um það er að ræða, hvar eigi að virkja. Og vitanlega mætti okkur Sunnlendingum standa á sama, hvort Dettifoss væri virkjaður eða Þjórsá. Það, sem almenningur í landinu spyr um, er það: Getum við fengið örugga raforku, og hvernig fáum víð hana á hagstæðu verði? Það er þetta, sem landsmenn hljóta að spyrja um, hvar sem þeir eru búsettir, og ég tel, að sú stefna, sem verður mörkuð í okkar virkjunar- og rafmagnsmálum, verði að mótast af þessu og engu öðru. En viðvíkjandi því, ef að því yrði horfið að tengja saman, gera stóra virkjun á einum stað, hvort þá væri eðlilegt að leggja streng til Vestfjarða eða þá fremur að stækka virkjunina í Arnarfirði, þá hef ég rætt þetta sérstaklega við raforkumálastjóra, og ég get upplýst það, að þeirri athugun er ekki lokið. En við fyrstu sýn er talið eðlilegra að stækka virkjunina í Arnarfirði heldur en tengja saman við landskerfið. Ef hins vegar yrði horfið að því að virkja stórt á einum stað og tengja saman, er talið sjálfsagt að leggja línu yfir öræfin, og sérfróðir menn telja, að það sé ekki mikil hætta á bílunum á öræfunum. Það er t.d. engin ísingarhætta á öræfunum. Ísingarhættan kemur fyrst til greina, þegar komið er niður í byggð og fer að nálgast sjóinn. Og ef yrði tengt saman, hvort sem yrði nú virkjuð stórvirkjun í Laxá, sem býður upp á eitthvað betra nú upp á síðkastíð en áður var talið, og í tilefni af því sem hv. 3. þm. Reykv. sagði hér áðan, er það rétt, að Laxá virðist hafa ýmsa kosti og meiri kosti en menn höfðu allt fram til þessa gert sér grein fyrir, hins vegar hefur það ekki verið rannsakað til fulls, hvort hún dygði sem landsvirkjun, ef að því yrði horfið, - en hvort sem það væri virkjað við Dettifoss eða Laxá eða Þjórsá, þá yrði það hugsað þannig, að það yrði vitanlega ein lína yfir öræfin, það yrði lína til Austurlandsins, og þá þyrfti ekki að virkja sérstaklega á Austurlandi, og það yrði leitt vestur um, vestur í Húnavatnssýslur, og hér syðra væri leitt vestur í Borgarfjörð, Snæfellsnes og Dali, og þá væri komið landskerfi, að undanskildum Vestfjörðum e.t.v. Ef að því ráði væri horfið, væri skapað meira öryggi en áður hefur verið í rafmagnsmálum landsmanna yfirleitt, og þá væri fenginn grundvöllur til verðjöfnunar á rafmagni, miklu auðveldari en nú. Og eftir því sem út lítur fyrir nú, væri, ef að þessu ráði yrði horfið, grundvöllur fyrir ódýrari orku fyrir alla landsmenn heldur en með því að virkja smátt í hverjum landsfjórðungi. En eins og ég sagði áðan, þá er það vitanlega Alþingis að segja síðasta orðið í því, hvað verður gert í þessum málum. Verður virkjuð landsvirkjun hér syðra eða nyrðra, eða verður haldið áfram að virkja smávirkjanir í flestum héruðum? Það verður að taka ákvörðun um það á þessu þingi, má ekki dragast lengur, eins og ég sagði hér áðan.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð, sem hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði hér áðan í sambandi við lýsisherzluverksmiðju. - Ég vil um leið þakka hæstv. ráðh. það, sem hann svaraði minni fsp. - Það er viðvíkjandi lýsisherzluverksmiðju, sem hann skaut til hæstv. iðnmrh. að athuga. Ég hef satt að segja ekki fylgzt neitt með því máli, þannig að ég er ókunnugur því, eins og þetta kann að standa nú. Hann sagði svo frá því, að tveir miklir framkvæmdamenn hér væru að hugsa um að reisa lýsisherzluverksmiðju til þess að herða mestallt lýsi, sem væri framleitt á Íslandi. Ég mundi vilja mælast til þess við hæstv. ríkisstj., að hún fylgdist mjög vel með í þessu máli. Eins og kunnugt er, er til heimild fyrir ríkisstj., held ég áreiðanlega í l. frá 1942, um að reisa lýsisherzluverksmiðju, og ríkið á meginið af öllum síldarverksmiðjunum á Íslandi, þannig að það hefur alltaf verið gengið út frá því, ef verksmiðja yrði reist til að herða lýsið, mundi fyrst og fremst ríkið gera það. Það var tekin ákvörðun um að framkvæma þetta á tímum nýsköpunarstjórnarinnar, og það var búið að kaupa inn þó nokkuð af vélunum til lýsisherzluverksmiðju og búið að fá sérfræðinga, sem áður höfðu unnið í Hollandi í þjónustu þess fræga hrings Unilever að þessum málum, og það mistókst allt saman, þannig að hringurinn gat komið þannig sínum málum, að það varð aldrei neitt úr þessu. Það er engum efa bundið, að þetta er ákaflega mikil nauðsyn fyrir Ísland. Ef einhverjir Íslendingar vilja koma slíku upp, er það út af fyrir sig góðra gjalda vert. En það er nauðsynlegt, að ríkið hafi þar hönd í bagga á mjög afgerandi hátt, vegna þess að hagsmunir ríkisins og raunar hagsmunir þessara einstaklinga eru þarna svo nátengdir. Til hvers er fyrir einstaklinga að setja hér upp lýsisherzluverksmiðju, ef þeir hafa ekki tryggingu fyrir því að fá til herzlu það lýsi, sem framleitt er á Íslandi, ef aðstaðan er þannig, að við skulum segja útlendu hringarnir bjóða hærra í lýsið og gera þannig ómögulegt fyrir þessa lýsisherzlumenn að fá hráefnið til sinnar verksmiðju? Mér finnst því, að það hljóti frá upphafi að verða að samræma hagsmuni íslenzka ríkisins sem eigenda hráefnisins að mestu leyti og þeirra aðila, sem kynnu að vilja leggja í að reisa slíka verksmiðju á Íslandi. Og ég skil það varla, að nokkrir menn færu að leggja sína peninga í þetta, nema því aðeins að þeir væru nokkurn veginn öruggir með það að geta samið um slíkt. Svo er hitt til sem dæmi, að slíkir menn væru sjálfir í sambandi við Unilever, og það þýddi, að þær lýsisherzluverksmiðjur, sem upp kæmust á Íslandi, væru óbeint undir yfirstjórn Unilever-hringsins, sem þýddi, að það hefðu verið byggðar verksmiðjur á Íslandi, sem gerðu okkur enn þá háðari hringnum en áður, og væri þá búið að taka úr greipum okkar þá möguleika að fara að reisa hér virkilega lýsisherzluverksmiðju á Íslandi. Það er vitað, að í allri Vestur- og Norður-Evrópu er ekki ein einasta lýsisherzluverksmiðja til, sem Unilever ekki á eða hefur ítök í, ekki ein einasta, þannig að þegar við á árunum 1944-1945 ætluðum að leggja í þetta, stóðum við einir, íslendingar, allra þjóða í Vestur-Evrópu í slíkri baráttu við Unilever-hringinn. Hann hefur algerlega einokað í allri Vestur- og Norður-Evrópu allar lýsisherzluverksmiðjur. Við þyrftum því að ganga alveg hreint úr skugga um það, ef Íslendingar eru að leggja í svona hlut, hvort þeir eru að gera þetta algerlega sjálfstæðir, og þá væri gott að hafa við þá góða samvinnu af hálfu ríkisins, og ég býst við, að þeir þyrftu sannarlega á því að halda, það er um svo erfitt mál að ræða þarna, og hins vegar líka að ganga úr skugga um það, að þessir menn séu ekki að neinu leyti í snertingu við Unilever, þannig að það sé bara verið að herða tök hringsins. Við vitum, að þarna er um að ræða sjötta sterkasta hring veraldarinnar, sterkasta hringinn í Evrópu, - fimm sterkustu hringar veraldarinnar eru allir í Bandaríkjum Norður-Ameríku, og Unilever-hringurinn, sem er búinn að vera kunningi okkar í meira en 30 ár hér á Íslandi og hefur ráðið hér verðinu á síldarlýsi svo að segja alltaf og ekki sízt í stríðinu, mætti sízt fá betri tök hér hjá okkur. En ef það væri hægt að skapa samvinnu við dugandi íslendinga um að losa okkur undan þessu, þá væri það mjög ánægjulegt. Ég vil þess vegna, einmitt vegna þess, að hv. 5. þm. Norðurl. v. var að skjóta þessum málum til iðnmrh., líka leggja þessi orð í belg til hæstv. ráðh., ef hann athugaði þessi mál.



Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði, sem borizt hefur í tal í umr., sem ég vil nú leyfa mér að minnast á. Það hefur verið vikið að virkjunarskilyrðum í Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu. Hæstv. ráðh. vék að því máli og sagði eitthvað á þá leið, að fyrir lægi, að allgóð virkjunarskilyrði væru í Laxá, en hins vegar hefði það ekki verið athugað til fulls, hvort þar gæti verið um landsvirkjun að ræða. En með landsvirkjun í þessu sambandi geri ég ráð fyrir að hann eigi við virkjanir á borð við Jökulsá og Þjórsá. Samkv. athugunum, sem fyrir hafa legið frá verkfræðingum, er talið, að hægt sé að virkja Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu ásamt vötnum, sem nú falla í Skjálfandafljót, en gert er ráð fyrir að veita í Laxá, í orkuveri, sem væri á stærð við Dettifossvirkjun og væri nokkru stærra en sú virkjun, sem nú er gert ráð fyrir við Búrfell. Þetta er hugsað á þá leið, að þessum vatnsföllum, sem nú falla í Skjálfandafljót; verði veitt til Laxár og síðan virkjuð fallhæðin niður í Laxárdal eða Reykjadal úr Mývatnssveit. Nú er það trúlega svo, eins og hæstv. ráðh. lét orð falla um hér, að þessir möguleikar séu ekki kannaðir til þeirrar hlítar, að hægt sé að segja um það með neinni vissu. hvort hægt sé að koma þarna upp með hæfilegum kostnaði slíku mannvirki. Og ég vil nú spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh. í tilefni af þessum ummælum, hvort hann geri ráð fyrir, að framhaldsathugun á Laxá og þeim vötnum, sem ég hef nefnt, verði látin fara fram nú á næstunni á vegum ríkisst,j. og áður en fullnaðarákvörðun verður tekin um stórvirkjun.



Herra forseti. Í tilefni af þessari fsp. vil ég aðeins segja það, að það liggur ljóst fyrir, að það er mögulegt að safna nægilega miklu vatni í Laxárvirkjun, til þess að þar fáist hæfileg orka til landsvirkjunar. En samkv. því, sem sérfróðir menn segja, er talið, að það muni verða ærið kostnaðarsamt, og þegar það verður borið saman við Dettifoss og Þjórsá, er hætt við, að samanburðurinn verði ekki Laxá í vil. Og mér þykir sjálfsagt í tilefni af þessari fsp. að svara því svo, að sérfróðir menn athugi það vel, áður en tekin væri ákvörðun um landsvirkjun, hvort Laxá kæmi til greina. Það tekur vitanlega talsvert langan tíma, ef ætti að vinna það nákvæmlega, en það getur vel verið, að það tæki ekki langan tíma að svara því, hvort Laxá kæmi til greina, þegar borið væri saman við Dettifoss og Þjórsá, og mér finnst, að samanburður á því þurfi að liggja fyrir, því að verði horfið að því ráði að virkja stórt á einum stað, sem við köllum landsvirkjun, verður vitanlega að taka það, sem er hagstæðast og bezt, og ekki ganga fram hjá Laxá, ef það lægi fyrir, að hún væri hagstæðust.