Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. 31. des. s.l. voru gefin út brbl. um ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu og eru það lög nr. 87 frá 1980. Þessi brbl. hafa nú verið lögð hér fram. Þeim var útbýtt á öðrum degi eftir að þing kom saman að nýju, eða 27. jan., og eru nú til 1. umr. hér í hv. deild. Í stjórnarskránni eru ákvæði um heimild til handa forseta Íslands að gefa út brbl. milli þinga ef brýna nauðsyn ber til. Um það hefur aldrei verið deilt, að þessi heimild á einnig við um þinghlé eða þingfrestun þegar þingi er frestað með samþykki Alþingis. Alþingi samþykkti sjálft að fundum þess skyldi frestað frá 20. des. s.l. til 26. jan. og var þá á vitorði hv. alþm. að til þess kynni að koma að brbl. yrðu gefin út í þessu þinghléi. Þau brbl., sem hér um ræðir, voru gefin út síðasta dag s.l. árs. Þau byggjast á efnahagsáætlun, efnahagsaðgerðum allítarlegum sem ná til margra greina efnahagslífsins. Þessar efnahagsaðgerðir, sem brbl. byggjast á, voru ekki fullbúnar þegar Alþingi var frestað 20. des. Hins vegar var það svo um þessar efnahagsaðgerðir að um sumar þeirra þurfti lagaákvæði, en um önnur ekki, heldur voru þau framkvæmdaatriði sem heimildir voru til fyrir ríkisstj. að framkvæma. Þau ákvæði sem brbl. fjalla um voru liður í þessum heildarefnahagsráðstöfunum og bar því brýna nauðsyn til þess að gefa þau út um þetta efni á þeim tíma sem gert var. Þessar aðgerðir voru að meira og minna leyti tengdar gjaldmiðilsbreytingunni um áramótin. Urðu því ýmsar þeirra að koma til framkvæmda strax 1. jan. og þegar af þeirri ástæðu var ekki unnt að bíða með að setja þessi ákvæði í lög. Þessar efnahagsaðgerðir ríkisstj. mótast af þremur meginmarkmiðum, en þau eru í fyrsta lagi að efla atvinnulíf og tryggja öllum landsmönnum næga vinnu, í öðru lagi að draga úr hraða verðbólgunnar og í þriðja lagi að tryggja kaupmátt launafólks. Ein meginforsenda í sambandi við þessar efnahagsaðgerðir er sú ákvörðun ríkisstj. að koma á stöðugu gengi á hinum næstu mánuðum og hætta því gengissigi sem lengi hefur verið iðkað. Stöðugt gengi næstu mánuði er mikilvæg forsenda í sambandi við viðnám gegn verðbólgu. Það hefur stundum verið sett fram sú kenning af hagfræðingum, að lækkun krónunnar hafi þau áhrif, að fyrir hvert 1% gengislækkunar hækki vísitala nokkuð skjótlega um þriðjung úr vísitölustigi. Hins vegar sýnir reynslan, og sú skoðun hefur einnig verið sett fram af hagfræðingum, að áhrif gengislækkunar séu, þegar nokkuð líður frá, miklu meiri vegna þeirra víðtæku áhrifa sem gengisskráningin hafi á allt efnahagskerfi landsmanna. Þetta kemur fram m.a. í því, að meðal margra áætlana, sem Þjóðhagsstofnun gerði rétt fyrir áramót, var ein sú, hver áhrif 4% gengislækkun um áramót mundi hafa á verðlagsþróun á árinu 1981, og niðurstaða Þjóðhagsstofnunar, sem liggur fyrir, varð sú, að 4% gengislækkun um áramót mundi þýða 5% hækkun verðbólgunnar á árinu. Ég nefni þessa tölu hér til þess að sýna hversu mikilvæg gengisskráningin er í sambandi við baráttuna gegn verðbólgunni. Ef litið er á þróun gengismála á þessum mánuði sem liðinn er frá áramótum, frá því að ákvörðun ríkisstj. um stöðugt gengi tók gildi, þá hefur gengi krónunnar gagnvart Bandaríkjadollar verið stöðugt, verið óbreytt, dollarinn kostar það sama í íslenskum krónum nú í dag eins og hann gerði í ársbyrjun. Ýmsir aðrir erlendir gjaldmiðlar hafa nokkuð hreyfst, þó á mismunandi hátt, og þegar tekið er meðalgengi erlendra gjaldmiðla gagnvart íslensku krónunni hefur íslenska krónan styrkst lítið eitt. Ef nefna skyldi dæmi má taka t.d. dönsku krónuna. Í ársbyrjun kostaði ein dönsk króna 1.03 kr. íslenskar, en nú 97 aura íslenska. Þannig hafa einstakir gjaldmiðlar, eins og kunnugt er, hreyfst nokkuð misjafnlega, en aðalatriðið er þetta: að í heild hefur meðalgengi krónunnar aðeins styrkst gagnvart Bandaríkjadollar. Er það, eins og að var stefnt, óbreytt nú frá áramótum. Í 1. gr. þessa frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ekki má hækka verð vöru eða þjónustu eða endurgjald fyrir afnot af fasteign eða lausafé frá því sem var fyrir 1. jan. 1981 til 1. maí 1981, nema að fengnu samþykki réttra yfirvalda, og skulu þau ekki leyfa neina hækkun nema þau telji hana óhjákvæmilega. Leyfi til hækkunar tekur þó ekki gildi fyrr en það hefur hlotið staðfestingu ríkisstj.“ Varðandi nánari stefnumótun og framkvæmd þessa ákvæðis ritaði hæstv. viðskrh. verðlagsráði svohljóðandi bréf: „Með tilvísun til brbl. um ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu, nr. 87 frá 31. des. 1980, þar sem kveðið er á um verðstöðvun á tímabilinu frá 1. jan. til 1. maí 1981, beinir viðskrn. þeim tilmælum til verðlagsráðs og Verðlagsstofnunar, að fylgt verði mjög strangri stefnu í verðlagsmálum á umræddu tímabili og mun strangari en að undanförnu. Ráðuneytið beinir því til verðlagsráðs, að ráðið framfylgi almennri verðstöðvun sem meginstefnu fram til 1. maí n.k. og samþykki ekki verðhækkanir nema í algerum undantekningartilvikum, að undangenginni ítarlegri athugun Verðlagsstofnunar.“ Þetta bréf viðskrh. var lagt fram og rætt á fundi verðlagsráðs og var þar samþykkt í framhaldi af þessu bréfi svohljóðandi tillaga: „Með hliðsjón af tilmælum viðskrn. samþykkir verðlagsráð að fresta um sinn umfjöllun hækkunarbeiðna annarra en þeirra sem byggja á verulegri hækkun helstu kostnaðarþátta í rekstri fyrirtækja.“ Verðlagsráð samþykkti þessa till. með 7:2 atkv. Í 2. gr. brbl. er fjallað um framkvæmd þeirra ákvæða laga um stjórn efnahagsmála frá 1979, að verðtryggingu sparifjár skuli komið á fyrir lok ársins 1980. Mál stóðu svo nú, að ef hefði átt að ná fullri verðtryggingu inn- og útlána fyrir síðustu áramót hefði þurft að hækka vexti um ca. 10%. Ríkisstj. taldi alls ekki fært að fallast á slíka vaxtahækkun, svo þung sem vaxtabyrðin er nú þegar orðin fyrir atvinnufyrirtæki og einstaklinga. Með brbl. var því ákveðið að framlengja þennan aðlögunartíma fram til ársloka 1981. 3. gr. frv. fjallar um það mál, sem stjórnarsáttmálinn nefnir sérstaklega, að komið skuli sem fyrst á fót sparifjárreikningum í bönkum og sparisjóðum með fullri verðtryggingu. Þetta ákvæði kom til framkvæmda 1. júlí s.l., en binditími þeirra reikninga, þ.e. sá tími sem sparifé er bundið, var svo ákveðinn að ráði Seðlabankans tvö ár. Reynslan hefur sýnt að þessi binditími er allt of langur, og ákvað því ríkisstj. að setja í brbl. ákvæði um það í fyrsta lagi, að slíkir fullverðtryggðir sparireikningar skyldu vera í bönkum og sparisjóðum og mætti binda þar fé til sex mánaða, m.ö.ö.: í stað tveggja ára binditíma komi sex mánaða binditími. Þetta ákvæði í stjórnarsáttmálanum, sem nú er nánar kveðið á um í 3. gr. brbl., er í því skyni sett að örva sparnað, og er ljóst að með slíkum reikningum er mikil breyting á orðin. Fram að þeim tíma sem þessir reikningar voru upp teknir í bönkum, 1. júlí s.l., hafði fólk engan möguleika til þess að fá fulla verðtryggingu í bönkum og sparisjóðum fyrir sparifé sitt. Það er ljóst, að margir hafa talið sér hentara að ráðstafa fé, sem þeir kynnu að hafa aflögu, til kaupa á ýmsum erlendum vörum eða festa í fasteignakaupum vegna þess að innlánsstofnanir veittu ekki fulla verðtryggingu. Þegar þessir reikningar eru nú upp teknir og verða aðeins bundnir til sex mánaða er þess að vænta, að fólk hugsi sig betur um áður en það fer að verja fénu til kaupa á erlendum vörum eða festa það í fasteignum, ef það getur frestað því, þar sem hér er opnuð leið til að fá fulla verðtryggingu með því að leggja slíkt fé í banka. Seðlabankinn hefur, síðan brbl. voru sett, haft til nánari umfjöllunar framkvæmd þessa ákvæðis og þá hefur hann jafnframt fjallað um önnur atriði sem hann telur að þurfi að kveða nánar á um eða breyta í sambandi við þetta. Hinn 26. jan. sendi Seðlabankinn ríkisstj. tillögur um framkvæmd þessa atriðis og allmargra fleiri sem hann vill tengja því. Ríkisstj. hefur þær tillögur nú til meðferðar. Í 4.–6 gr. laganna er fjallað um vísitölu framfærslukostnaðar og greiðslu verðbóta. Í fyrsta lagi er svo ákveðið, að reikna skuli vísitölu framfærslukostnaðar frá 1. jan. s.l. með grunntölunni 100. Síðan skulu framfærsluvísitala og verðbætur greiddar á þessu ári miðað við þær breytingar sem orðið hafa frá grunntölunni 100 1. jan. Verðbætur skulu greiddar skv. framfærsluvísitölu, þó með þeirri undantekningu, að verðbreytingar á áfengi og tóbaki hafi ekki áhrif á verðbæturnar. Varðandi verðbætur 1. mars eru sérstök ákvæði á þá lund, að þær verðbætur reiknast sem hækkun framfærsluvísitölu frá 1. jan., en þó skal taka tillit til hækkana verðlags í nóv. og des. á þann veg, að verðbætur 1. mars skulu ekki vera meira en 7% lægri en verið hefði ef reiknað hefði einnig verið með verðbótum vegna verðhækkana í nóv. og des. Til skýringar má nefna það dæmi, að ef verðbætur eftir eldra kerfi ættu 1. mars að verða 11%, þá yrðu þær væntanlega 4% nú. Ef verðbæturnar ættu að vera 12%, yrðu þær 5%. Sú skerðing á verðbótum, sem með þessu ákvæði verður 1. mars, verður bætt upp með ýmsum hætti. Í fyrsta lagi er að sjálfsögðu þess að geta, að með þessum ákvæðum er stefnt að því að draga úr hraða verðbólgunnar. Ég ætla að það sé almennt viðurkennt af öllum og ekki síst af launþegasamtökum, að verðbólgan skaðar fyrst og fremst launafólkið og jafnan þegar til lengdar lætur mest láglaunafólkið. Það að draga úr hraða verðbólgunnar er því launþegum áhugamál og hagsmunamál eins og margsinnis hefur komið fram í ályktunum frá samtökum þeirra. M.ö.o.: kaupmáttur á hverju verðbótatímabili mundi því rýrna minna en verið hefur vegna minnkandi hraða verðbólgunnar. Þá verða skattar lækkaðir sem svarar 1.5% í kaupmætti lægri launa og meðallauna. Fleiri atriði má nefna í þessu sambandi sem hvað eftir annað hafa áður verið rakin og ég skal ekki fara frekar út í að þessu sinni. Það er auðvitað ljóst, að sú ákvörðun að draga úr verðbótum um 7% 1. mars hlýtur að verða mjög gagnlegt ráð í baráttunni við verðbólguna. Það dregur mjög verulega úr hraða hennar á fyrri hluta þessa árs og ásamt fjölmörgum öðrum aðgerðum ætti það að verða til verulegrar hjálpar í þessari baráttu. Í 7. gr. frv. er heimild fyrir ríkisstj. til þess að fresta ýmsum framkvæmdum, sem gert er ráð fyrir í fjárlögum og lánsfjáráætlunum, ef þörf er á. Eins og áður hefur komið fram í yfirlýsingu ríkisstj. er hér tvennt sem einkum er haft í huga. Annað er að draga úr framkvæmdum, ef nauðsyn reynist, á árinu til þess að koma í veg fyrir ofþenslu í einhverjum greinum, og í annan stað það sjónarmið að afla fjár til að standa undir ýmsum aðgerðum til hagsbóta fyrir launafólk. Ég hef nú farið yfir meginatriði brbl. og tel ekki ástæðu til þess að orðlengja það frekar að sinni, en legg til að frv. verði vísað að lokinni þessari umr. til 2. umr. og fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Eins og að líkum lætur hafa umræður um brbl. ríkisstj. og svokallaða efnahagsstefnu hennar verið mjög miklar í síðasta mánuði og er ekki að furða, að menn hafi áhyggjur af þróun efnahagsmála, þegar fyrir liggur að hraði verðbólgunnar síðustu tvo mánuði liðins árs var kominn yfir 100% ef miðað er við heilt ár. Svo uggvænlega hefur aldrei áður horft í verðbólgumálum þó að oft hafi syrt í álinn. En þess er þó skylt að geta, að eitthvað hefði e.t.v. dregið úr verðbólguhraða fyrstu mánuði þessa árs, þar sem hækkanir voru mjög miklar í nóv. og des. Hafa raunar einstakir stjórnarliðar í því sambandi nefnt 70–80% verðbólgu 1981 án sérstakra aðgerða. Stefna þeirrar ríkisstj., sem setti sér það meginmarkmið að koma verðbólgu niður í svipað stig og gerist í nálægum löndum, hafði sem sagt valdið því, að verðbólguhraðinn tvöfaldaðist og glæsilegt met var slegið þegar klukkan hringdi 100 - og gott betur. Áfram var þó haldið á braut skattheimtunnar og álaganna, m.a. með því að ákveða skattvísitölu 145, þegar hún átti að vera 153, og dengja á nýjum neysluskatti, verðbólguskatti, sem er nú vel á vegi að leggja tvær iðngreinar í rúst: sælgætis- og gosdrykkjaiðnað. Auðvitað er skattrán hæstv. ríkisstj. í fullu samræmi við stefnu og lífsskoðun sósíalista. Þeir vilja fjármunina frá fólkinu. Og á síðari árum hefur þess gætt í vaxandi mæli, að framsóknarmenn hneigðust að hinu sama. Þeir nefna þetta aukna samneyslu og minni einkaneyslu. Eru þó margir hverjir hverjir framsóknarmenn að gera sér grein fyrir afleiðingum slíkrar stefnu óðaverðbólgu. Sú kjaraskerðing, sem nú hefur verið ákveðin og nemur nærfellt 1/10 hluta launa, er auðvitað ekki ósamrýmanleg markmiðum vinstri manna, heldur fellur hún vel að þeirri þjóðfélagsgerð sem stjórnhyggjumenn, stjórnlyndir menn keppa að. Þeirra hugmyndir eru andstæðar frjálslyndinu, andstæðar sjálfstæðisstefnunni. Þar með er þó ekki sagt að ekki geti staðið svo á að allsherjarkjaraskerðing sé réttlætanleg eða óhjákvæmileg. Tímabundin kjaraskerðing getur meira að segja verið hyggileg ef hún er gerð til að búa í haginn og bæta kjörin síðar. Engu slíku er hins vegar til að dreifa að því er kaupskerðinguna núna varðar. Í besta falli er kannske hægt að segja að hún bægi í bili frá því böli sem við blasti beinlínis af völdum stjórnarstefnunnar eða stefnuleysisins. Sem sagt, nærri 10% kjaraskerðing í einu lagi til viðbótar fyrri kjaraskerðingum vinstri stjórnar, sem Þjóðviljinn telur nema 16.6% á 18 mánuðum, á að nægja til að koma ríkisstj. til baka í þau spor sem hún fyrst tók fyrir réttu ári. Bærilegur árangur það, enda var stjórnin, eins og kunnugt er, mynduð til að bjarga virðingu Alþingis, með frumlegustu vinnubrögðum að vísu. Í brbl. eru vísutöluskerðingarnar raunar aðeins taldar 7%, en því til viðbótar er skerðing samkv. svonefndum Ólafslögum og mun þar vera um að ræða 2.3%. Hygg ég að óumdeilanlegt sé að þetta sé mesta kauprán sem um getur, en til viðbótar koma svo fyrri kjaraskerðingar sem Þjóðviljinn telur, eins og áður segir, nema 16.6% á 18 mánuðum. Þannig hafa vinstri öflin nú slegið annað met, sitt eigið, því að 1. mars verða kjaraskerðingarráðstafanir vinstri manna komnar vel yfir 1% á mánuði hverjum sem þeir hafa verið við völd samkv. eigin upplýsingum. Kjör manna hafa nú verið skert jafnt og þétt síðustu vikurnar og ríki og ríkisstofnanir gengið harðast fram við hvers kyns hækkanir. Alvarlega finna menn þó ekki fyrir þessu enn, en því meir sem á tíður vetur og vor. Þó held ég að flestir mundu reyna að una þessu ef eitthvað jákvætt fylgdi í kjölfarið, en það er öðru nær að slík teikn séu á lofti. Verðbólgan æðir áfram og mun hækkun verðbóta 1. júní ekki verða öllu minni en hún hefði orðið 1. mars ef ekkert hefði verið að gert, og samhliða minnkandi kaupmætti dregur úr umsvifum öllum og þrengist um atvinnu. Hagur atvinnufyrirtækjanna er mjög bágborinn og því miður mun margur atvinnurekandinn neyðast til að draga saman seglin eða hætta rekstri. Það eru menn að sjá þessa dagana þegar þeir fá bráðabirgðatölur um afkomu s.l. árs. Eða hvað halda menn að þær fjölskyldur séu margar sem enga leið sjá til að borga verðbólguvextina af íbúðarlánum þegar laun hrökkva aðeins til nauðþurfta? Og hverjir skyldu nú hafa trú á því, að eitthvað raunhæft komi út úr bollaleggingum opinberra nefnda um úrræði til bjargar þessu fólki? Vita ekki allir að fjármálakerfið riðar til falls? Því er haldið fram, að kjaraskerðingin muni valda því, að verðbólgan verði ekki nema 50–55% á þessu ári. Segjum að sú áætlun sé á rökum reist. En stjórnin ætlar sér að ná verðbólgu niður í 40% og framsóknarmenn kalla á viðbótarráðstafanir, en kommúnistar neita öllu slíku, - tölur hafa verið nefndar um 5% kjaraskerðingu til viðbótar 1. júní, 4% 1. sept. og 2% 1. des, - ef ekkert annað er að gert og verðbólgu- og skattaránsstefnunni er haldið áfram, halda menn þá í alvöru að slík pólitík gangi? Og hvað ætla þessir herrar að gera næsta ár og þar næsta samkv. kenningu hæstv. forsrh. um að stjórnin sitji út kjörtímabilið? Ætla þeir að taka landslýð allan í þegnskylduvinnu nema kannske hina nýju stétt, rétt eins og í kommúnistaríkjunum? Spyr sá sem ekki veit. En þá er kannske ekki óeðlilegt að stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. spyrji okkur sjálfstæðismenn hvað við viljum gera, og er það þó ekkert heilagt leyndarmál. A.m.k. ætti hæstv. forsrh. að hafa hugmynd um alla þá vinnu sem mikill fjöldi sjálfstæðismanna hefur á undangengnum upplausnarárum í þjóðlífinu lagt á sig við nýja stefnumörkun. Kannske hafa sjónarmið okkar ekki komist nægilega vel til skila, enda skal ég fyrstur játa að ítarlegar stjórnmálaályktanir eru lítt aðgengilegt lesefni, en megindrættir ættu þó að geta verið skýrir. Ég skal nefna nokkur dæmi þess, hvar skilur á milli stefnu Sjálfstfl. og ríkisstj. Ríkisstj. hækkar skatta í sífellu: tekjuskatta, eignarskatta, fasteignaskatta og neysluskatta, nú síðast með því að falsa skattvísitölu og leggja gjaldið fræga á öl og sælgæti. Sjálfstfl. hefur margsinnis ályktað að hann vilji afnema alla vinstri skattana. Kannske reynist erfitt að gera það í einni andrá, en ljóst er að flokkurinn mun draga stórlega úr skattheimtu þegar hann fær til þess völd og áhrif, enda er gersamlega vonlaust að ráða niðurlögum verðbólgu við ríkjandi skattrán. Ríkisstj. gerir ekkert til að tryggja hag lífeyrisþega og horfir á lífeyrissjóðakerfið brenna til ösku í upplausnareldinum. Sjálfstfl. hefur lagt fram frv. um Lífeyrissjóð Íslands, þar sem kveðið er á um fullan verðtryggðan lífeyri fyrir landsmenn alla og gerbreytt kerfi sem engum íþyngir, en afnemur hróplegt ranglæti. Ríkisstj. boðar nýtt uppbóta- og millifærslukerfi og bónbjargarstefnu í atvinnumálum. Sjálfstfl. vill öflug og sjálfstæð atvinnufyrirtæki í eigu einstaklinga og félaga þeirra og leggur megináherslu á að landsmenn allir geti verið þátttakendur í atvinnurekstri, m.a. í almenningshlutafélögum. Ríkisstj. þvælist fyrir virkjunum og öflugum iðnaði. Sjálfstfl. vill margar stórvirkjanir og iðnvæðingu, þ. á m. stóriðju, sem beri uppi yfirbyggingu þjóðfélagsins. Ríkisstj. ber ábyrgð á því, að verslunin er á vonarvöl og getur ekki sinnt hlutverki sínu, sérstaklega dreifbýlisverslunin. Sjálfstfl. vill öfluga frjálsa verslun og stóraukna samkeppni til að bæta viðskiptakjörin. Ríkisstj. keppir að því að auka miðstjórnarvald á öllum sviðum. Sjálfstfl. vill dreifa valdinu, m.a. með því að bæta fjárhag sveitarfélaga og auka áhrifavald þeirra. Ríkisstj. vill skattráns- og verðbólgustefnu. Sjálfstfl. vill leggja til atlögu við verðbólguna með raunhæfum úrræðum og það ætti nú að vera meginviðfangsefni lýðræðisflokkanna allra. Hér hafa aðeins verið nefnd nokkur dæmi og sjálfsagt segir nú einhver: Heyrt hef ég þetta áður, og óska nánari skýringa, sérstaklega að því er síðasta liðinn varðar, þann sem fjallar um viðureign við verðbólgu, þó að raunar séu allir liðirnir lífsnauðsynlegir þættir í þeirri heildarstefnu, sem ein getur leitt til árangurs í þeirri baráttu sem lýðræðisöfl ættu í sameiningu að taka upp gegn verðbólgudraugnum. Fyrst spyrja menn kannske: Er hægt að afnema alla vinstri skattana? Spyrja má til baka: Lifði þjóðin ekki betra og heiðarlegra lífi áður en þeir voru á lagðir? Þessir viðbótarskattar nema á þessu ári eitthvað nálægt 70 milljörðum gamalla kr. á föstu verðlagi. Þar er ekki um verðbólguhækkanir að ræða, heldur hækkun til viðbótar þeim. Auðvitað hafa einnig verið lagðar á ríkissjóð margvíslegar kvaðir og útgjöld sem gera skattalækkanir erfiðari. En ef við gæfum okkur að unnt væri að lækka skatta um þessa upphæð, þá mætti nota svigrúmið til að lækka vöruverð. T.d. nægði þessi upphæð til að draga úr verðbólgu með minni álögum ríkisins, með því að minnka álögur á vöruverði sem næmi 20–25% á ársgrundvelli, og það án þess að lækka þyrfti kaup manna um eina einustu krónu. Nú er áætlað að vísitöluhækkanir verði um 11% í júní. Ef helmingur þessara 70 milljarða væri á rúmu hálfu ári notaður til að létta af álögum og lækka vöruverð, þannig að vísitalan færi ekki yfir 6% 1. júní, væri gífurlegum árangri náð. Þá væru t.d. komnir á raunvextir án vaxtahækkana. En auðvitað þyrfti ótalmargt að fylgja í kjölfarið, þótt ekki sé það hér nefnt, einfaldlega til að sýna umbúðalaust skólabókardæmi um það, hvernig skattalækkun, andstæða vinstri vitleysunnar, gæti verkað. Menn segja að vísu að erfitt sé að skera niður útgjöld og þess vegna sjá þeir engin úrræði önnur en þau að hækka sífellt skatta. Síðast var gripið til gotteríisgjaldsins sem sáralitlu skilar í ríkissjóð, en er upplagður verðbólguhvati nú þegar nýr vísitölugrunnur er útreiknaður, svo að í flimtingum er haft að ódýrara sé að greiða niður kókið en mjólkina. Það er því von að menn spyrji: Hvar endar þetta? Á næst að fara með verðbólguna í 200% og kannske að hirða í þeim umganginum helminginn af laununum okkar? Heimsþekktir hagfræðingar tala nú um að ráðast gegn verðbólgu með greiðsluhalla á ríkissjóði sem fjármagnaður verði með lánsfé. Vafalaust er þetta áhættusamt og væri hreint glapræði að reyna það nema festa fylgdi á öllum sviðum og m.a. væri ráðist af hörku að útgjalda og millifærsluliðum fjárlaga. Það væri því einungis á færi sterkrar og samhentrar ríkisstj. að framkvæma slíka stefnu. Samt fara Svíar nú þessa leið og fjármagna þriðjung ríkisútgjalda með lánsfé og það erlendu lánsfé. Sýnist það vera djarft og varla til eftirbreytni fremur en niðurtalningarstefna Margrétar Thatcher í Bretlandi, sem fór að eins og stjórnvöld hér þegar hún hækkaði söluskatt úr 8% í 15 og lagði á háan bensínskatt. En raunar munu útgjöld íslenska ríkissjóðsins nú greidd að 1/10 hluta eða svo með erlendum lántökum, ef upp væri gert með sama hætti og í Svíþjóð en hérna heitir þetta hallalaus fjárlög og svo bara ofboðlítil lánsfjáráætlun. Það er bara örlítið dæmi um blekkingariðju stjórnlyndisaflanna. Skuldasöfnunin er skilin frá fjárlögum og þannig er allt slétt og fellt og ráðist með niðurskurði að framkvæmdaliðum fjárlaga. Ef unnt reyndist að koma á t.d. 5% raunvöxtum án vaxtahækkana mundi heilbrigður fjármagnsmarkaður skapast bæði fyrir atvinnulífið, ríkissjóð og margháttaða fjárfestingarsjóði sem þá þyrfti ekki að veita fé til á fjárlögum. Jafnframt mundu vextirnir hjálpa til að þrýsta verðbólgu niður og því gætu þeir lækkað smátt og smátt með hjaðnandi verðbólgu, gagnstætt því sem verið hefur, þegar þeir hafa elt hana og keyrt hana áfram. Þingflokkur sjálfstæðismanna hefur fjallað mjög ítarlega um efnahagsmál að undanförnu. Mun flokkurinn flytja brtt. við brbl. þegar þau koma til nefndar, eins og boðað hefur verið, og gera síðan nánari grein fyrir þeim úrræðum sem sjálfstæðismenn telja líklegust til árangurs. Raunar eru nú blessuð brbl. með þeim endemum að varla er upp á þau lappandi, og væri því kannske eðlilegast að flytja sjálfstætt frv. um þá gerbreyttu efnahagsstefnu sem óhjákvæmileg er ef ná á tökum á fjármálum og forðast að enn sígi á ógæfuhliðina í atvinnumálum. Skulu nú þessum endemislögum gerð nokkur skil grein fyrir grein, svo að höfundarnir, lögspekingarnir, fái notið sín. 1. gr. fjallar um að framlengja svokallaða verðstöðvun til 1. maí n.k. Verðstöðvun var í gildi og hafði verið í áratug, einmitt þann áratug sem hækkanir hafa verið hömlulausar. Greinin er því endaleysa. Sér það raunar hver maður, því að stöðugar verðhækkanir dengjast yfir dag hvern hvað sem líður öllum bréfaskriftum innan kerfisins. Þetta eru því venjulegar blekkingar. 2. gr. er, þótt merkilegt megi heita, um efnisatriði sem rétt var að taka afstöðu til fyrir áramót. Þar er fjallað um vaxtamál og breytt því ákvæði Ólafslaga að raunvextir verði komnir á í árslok 1980. Fresturinn er lengdur um eitt ár, eins og hæstv. forsrh. gat um. Um þetta mál spunnust miklar umr. á Alþingi fyrir hátíðar og þar benti ég hæstv. ráðh. t.d. á það, að hægurinn væri hjá að breyta lögunum strax á Alþingi, t.d. þannig að ríkisstj. fengi heimild til vaxtaákvörðunar um áramótin, svo að engin brbl. þyrfti að gefa út af þessum sökum. Það var ekki tekið í mál, því að nú skyldi sýnt í eitt skipti fyrir öll hvar mátturinn væri og dýrðin. Þá mundi þjóðin sannfærast um óskeikulleikann og festuna í stjórnarfarinu. Ríkisstj. þyrfti ekkert undir Alþingi að sækja, enda væri virðing þess engin eftir að henni var bjargað sællar minningar fyrir einu ári. Og stjórnarskráin mátti líka fara veg allrar veraldar, enda handónýtt plagg eins og hugsjónamenn, sem í hálfa öld hafa unnið að endurskoðun hennar, hafa margsinnis sýnt fram á. Þessi grein frv. var því „lífsnauðsyn“, enda lá fyrir að vextir hefðu hækkað um nálægt 10% ef ekkert hefði verið að gert. En bæta þurfti um betur og þá er komið að 3. gr. Þar segir: „Stofna skal til verðtryggðra sparifjárreikninga í bönkum og sparisjóðum, þar sem binda má fé til sex mánaða.“ Hvað þýðir þetta? Ósköp einfaldlega að sparifé verður svo til allt verðtryggt og endurgjald fyrir peninganotkun, þ.e. vextir og verðtrygging, verður eitthvað hærra en Ólafslagaákvæðin gerðu ráð fyrir. Líklega verður vaxtahækkunin 11–12% í stað 10. Bar nú brýna nauðsyn til þessarar lagabreytingar? Hvað segja vísir stjórnlagafræðingar og doktorar um það mál? Hæstv. forsrh. sagði raunar áðan að þetta mundi stórauka sparnað og sparifé mundi fara á þessa bundnu verðtryggðu reikninga og það þyrfti að stytta binditímann til þess að allt féð leitaði þangað, yrði fært úr tveim árum í sex mánuði. Auðvitað leitar sparifé þangað - og hverjir verða þá vextirnir? Ég leyfi mér að skjóta inn spurningu til hæstv. forsrh. að gefnu tilefni um vaxtamálin sem síðustu sólarhringa hafa verið að velkjast í ríkisstj., frá 26. jan. skildist mér á honum. Hún er eitthvað á þessa leið: Hefur hæstv. ríkisstj. tekið ákvörðun um vaxtamálin samkv. þeim merku lögum sem hér eru til umræðu, og ef svo er, hverjir verða þá vextirnir og verðtryggingin og hvað hefðu þeir orðið eftir tillögum Seðlabankans? Áttu þær ekki að koma til framkvæmda 1. febr., það skildist manni á Seðlabankanum? En nú eru þær sem sagt að velkjast í ríkisstj., eru þar til athugunar og umræðu, eins og það heitir á fína, nýja málinu. Ég endurtek spurninguna: Hverjir verða þessir vextir á verðtryggðu sex mánaða bókunum, vextir og verðtrygging samanlagt? Þeir verða örugglega hærri en samkv. Ólafslögum. Það er því ekki hér um neina vaxtalækkun að ræða, heldur vaxtahækkun. Það þurfti því engin brbl. að gefa út til að afnema ákvæði Ólafslaga, það er alveg ljóst. Það var þó eina ákvæðið í brbl. sem menn héldu að hefði verið nauðsyn á, þannig að það fer ekkert á milli mála að stjórnarskráin er vísvitandi sniðgengin, svo að ekki sé meira sagt. En þá er komið að 4., 5. og 6. gr. Það eru greinar um kjaraskerðinguna 1. mars. Þar er svo sannarlega um efnisatriði að ræða og það meira en lítið afdrifaríkt. En nú er febrúar hins vegar að hefjast og löggjafarsamkoman hefur fyrir náð fengið að koma saman á ný. Ef réttar lýðræðis- og þingræðisreglur væru virtar og lágmarksheiðarleiki átti Alþingi að fjalla um málið, en það ekki að útkljást með brbl. þar sem tíminn var nægur. Mér er ljóst að sumum finnst að svona vinnubrögð séu bara sniðug, og í þeim hópi er jafnvel lýðræðissinnað fólk. En hvernig væri að þetta góða fólk staldraði augnablik við og leiddi að því hugann, að einungis brotabrot mannkyns býr við raunverulegt lýðræði og lýðræðisþjóðir eiga undir högg að sækja og hafa átt undir högg að sækja, m.a. vegna þess að réttar leikreglur eru virtar að vettugi? Óttast menn kannske ekkert þann óhugnað sem viðgengist hefur í opinberu lífi allt s.l. ár og áður hefur verið óþekktur frá stofnun lýðveldisins? Er ekki mál að linni? Ég held að menn hefðu gott af að staldra við og hugleiða þessi mál öll, enda er mér tjáð að ekkert dæmi sé um það í sögu mannkynsins, sögu lýðræðisins, að lýðræðislegt stjórnarfar hafi í meira en áratug getað staðið af sér jafnmikla verðbólgu og hér er nú. Það mun ekki vera til dæmi um það. Við þekkjum sögu Weimarlýðveldisins. Við þekkjum reynslu Suður-Ameríkuríkja. Og það má nefna enn eitt dæmi, Ísrael, þar sem verðbólga er enn þá meiri en hér og hefur verið í nokkur ár, að vísu ekki, held ég, nærri því í áratug, en þar er annað sem sameinar þá þjóð: styrjöld allan tímann. En það mun ekkert dæmi vera til um það í sögunni, að lýðræðið hafi staðið af sér í nærfellt heilan áratug annað eins stjórnarfar og við búum við í dag, hvað þá lengur. Það er þess vegna tími til að menn staldri við og hugsi sitt ráð. Svo að ég haldi áfram með lögin, þá veitir ríkisstj. sér í 7. gr. heimild til að fresta framkvæmdum samkv. fjárl. 1981. Þessari heimild á e.t.v. að beita síðar á árinu, eftir því sem hæstv. forsrh. var að upplýsa okkur um. T.d. ef ofþensla yrði eða spara þyrfti á öðrum sviðum, eins og hann nefndi það. Um þetta á að taka ákvörðun einhvern tíma, kannske á miðju ári. Þetta átti því að ákveða af Alþingi. En þar að auki hefur ríkisstj. slíka heimild að vissu marki í fjárlögunum sjálfum, þ.e. þriggja milljarða gamalla kr. Sú heimild er þegar í fjárlögum. Ef hún vildi fá hana rýmkaða átti hún auðvitað að flytja um það till. við afgreiðslu fjárlaga rétt fyrir jól í stað þess að setja um það brbl. rúmri viku síðar að Alþingi fornspurðu. Svo eru lagaprófessorarnir í ríkisstj. orðnir hugmyndaríkir í meira lagi. Þeir næla sér í brbl.-heimild til að fresta framkvæmdum samkv. lánsfjáráætlun sem hefur ekki einu sinni komið til umræðu á Alþingi, hvað þá verið afgreidd. Það er lögfest með brbl. á ábyrgð hæstv. utanrrh. Það hefði ég aldrei haldið að gæti gerst. Af þessu getur hvert mannsbarn séð að brbl. eru píp, „marklaust blaður“ útleggst það í orðabók Menningarsjóðs. Þau eru píp, marklaust blaður, nema þau séu beinlínis sett í þeim tilgangi að storka lýðræðissinnuðu fólki á kommúníska vísu og venja menn við valdníðslu. Þau fræði kann valdaflokkur ríkisstj. og ráðherrar hans, a.m.k. tveir þeirra, manna best, og vita víst allir hvað við er átt. Ein grein brbl. er eftir, 8. gr., og hún er merkust. Þar segir að lög þessi öðlist þegar gildi. Hún er þó skiljanleg. Brbl. hæstv. forsrh. Gunnars Thoroddsens fylgdi plagg sem er miklu áhugaverðara til gaumgæfilegrar skoðunar en lögin, og það er í æðimörgum liðum. Yfirskriftin er „Efnahagsáætlun ríkisstjórnarinnar.“ Freistandi væri að fara í gegnum þetta plagg lið fyrir lið til að sýna fram á það samband stjórnlyndishroka og blaðurs sem einkennir störf núv. hæstv. svonefndrar ríkisstjórnar. Ég geri það þó ekki nú, en e.t.v. síðar í umr., til að hindra ekki aðra þá, sem að þurfa að komast með ræður sínar, í að tala á hinum fasta þingfundartíma. Sannleikurinn er líka sá, að það, sem ekki segir í efnahagsstefnu ríkisstj. svonefndri, talar miklu skýrara máti en hitt, sem þar stendur. Þar stendur að vísu ótalmargt um aukna ofstjórnartilburði og þrælhert vinstri tök, millifærslur og opinbera afskiptasemi, en ekkert orð er um nein úrræði önnur en stórfellda kjaraskerðingu til að kljást við efnahagsvanda óðaverðbólgu. Og þar er komið að kjarna málsins. Það er sem sagt enn sem fyrr yfirlýst stefna ríkisstj. Gunnars Thoroddsens að leggja æ lengra út í fen vinstri stefnu, skattabrjálæðis, kjaraskerðingar og ofstjórnaræðis sem lamar allt framtak og hindrar framfarir. Það er raunar ekkert undarlegt, að kommúnistar færi sig með þessum hætti upp á skaftið úr því að þeim er rétt það. En nóg um það. Ég greindi frá því áðan, að sjálfstæðismenn vilja útfærða efnahagsstefnu, sem er að sjálfsögðu í algerri andstöðu við verðbólgu- og kjaraskerðingarstefnu hæstv. ríkisstj., og vilja leita samstöðu lýðræðisafla utan og innan núv. ríkisstj. um stefnubreytingu, enda blasir voðinn við ef ekkert er að gert í efnahagsmálunum annað en það sem kommúnistar vilja hverju sinni: meiri ríkisafskipti, minna framtak, stöðvun framkvæmda og stöðug kjaraskerðing. Auðvitað hvorki viljum við né getum sett öðrum kostina. En við munum reyna til hins ítrasta að ná lýðræðislegri samstöðu um lífsnauðsynleg úrræði. En til þess að von sé um að þetta takist er auðvitað eitt skilyrði sem menn verða að horfast í augu við. Ríkið verður að slaka á klónni. Það verður að draga úr sínum kröfum, það verður að koma til móts við fólkið. Kjörorðið gæti kannske verið: Ríkið slaki á klónni. Það er forsendan fyrir því, að hægt verði að brjóta í blað og taka upp gersamlega aðra efnahagsstefnu en þá sem nú er fylgt. Um þetta meginatriði ættu allir lýðræðissinnar að geta sameinast um stundarsakir a.m.k. Þá einangrast kommúnistar líka eins og vera ber, ekki síst eftir að ný kynslóð þrælskólaðra harðlínukommúnista hefur tekið öll völd í Alþb. Ákveðin og sundurliðuð efnahagsstefna sjálfstæðismanna er auðvitað í samræmi við það sem við áður höfum sagt, en þó samræmd þeim breyttu aðstæðum sem við búum við þegar vinstri stefnan hefur endanlega gengið sér til húðar, orðið sér rækilega til skammar. En við teljum eðlilegra að sjónum sé nú beint að svokölluðum efnahagsúrræðum vinstri stjórnarinnar. Þegar fólk hefur gegnumlýst þau stendur ekki á okkur. Við munum nú sem fyrr leggja allt það af mörkum sem við megnum til að koma á ný kjölfestu í þjóðarskútuna. Oft var þörf, en nú er nauðsyn. Þess vegna verða lýðræðissinnar allir að endurskoða hug sinn. Áðan sagði ég að ríkið yrði að slaka á klónni, verða þátttakandi í endurreisn heilbrigðs efnahags- og atvinnulífs, því að þolinmæði fólksins er á þrotum og flestum finnst enn að ríkið eigi að vera fyrir fólkið, en fólkið ekki fyrir það. Þetta er þó ekki skoðun allra, eins og dæmin sanna. En hvernig ætti nú ríkið seint og um síðir að koma til móts við fólkið? Ég skal nefna dæmi sem við sjálfstæðismenn höfum gælt við, en úrræðin eru óteljandi og ótímabært að bíta sig í eitt umfram annað. En við skulum þó og eigum auðvitað að láta hugann reika og reyna að finna nýjar leiðir, því að eitt er a.m.k. víst. Þær gömlu duga ekki til eins eða neins. Snúum aftur til upphafs þessara orða, bollalegginga um gerbreytta efnahagsstefnu, að einsetja okkur að ráðast að rótum verðbólgunnar, skattheimtubrjálæðinu og ofstjórnaræðinu, leysa atvinnuvegina úr læðingi og hafna öllum millifærslutilburðum, setjum svo upp mismunandi dæmi, m.a. um skattalækkanir, eins og áður er að vikið, og áhrif þeirra í nýjum vísitöluútreikningum þar sem um réttan grunn er að ræða, en ekki gamla vísitölugrundvöllinn sem raunar var búið að skekkja og svindla á af öllum ríkisstj. Slík dæmi hafa lauslega verið útreiknuð allnokkur. Þau ganga svo sannarlega upp, hvað sem kerfiskarlar kunna að segja. Með þeim hætti er hægt að forðast allar frekari kjaraskerðingar en þær sem nú hata verið ákveðnar. Samhliða verði svo óréttlæti í tryggingum og lífeyrismálum komið fyrir kattarnef með lögfestingu frv. sjálfstæðismanna í lífeyrismálum þar sem meginbreytingarnar yrðu þær að tekinn yrði upp einn lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn sem starfi á grundvelli gegnumstreymis iðgjalda: Lífeyrir verði veittur í hlutfalli við framtaldar tekjur og hann verði fullverðtryggður. Lífeyrisréttindum verði skipt jafnt á milli hjóna. Vinnuframlag húsmóður veiti lífeyrisrétt. Fæðingarorlof verði greitt í þrjá mánuði foreldrum sem eignast barn, í samræmi við launamissi þann tíma sem þarf að annast barnið. Heimavinnandi húsmæður njóti einnig fæðingarlauna. Öllum launþegum verði tryggð laun í allt að 12 mánuði ef þeir veikjast eða slasast. Atvinnurekendur geti tryggt sig fyrir áföllum af þessum sökum. Að lokinni þessari 12 mánaða launatryggingu fái launþeginn örorkutryggingu ef hann hefur ekki öðlast vinnuþrek á ný. - Þetta eru meginatriði í því merka frv. sem liggur fyrir þessu háa Alþingi og vonandi fæst afgreitt á þessu þingi, og þetta er einn mikilvægasti liðurinn í gerbreyttri stefnu í efnahags-, atvinnu- og félagsmálum þessarar þjóðar, þeirri stefnu sem hlýtur að verða tekin upp ef við ætlum að koma hér á sæmilega heilbrigðu þjóðskipulagi, gagnstætt því frumskógarlífi vinstri stefnunnar sem þjóðin nú býr við, öllu því rangtæti þar sem hinn minni máttar nær aldrei rétti sínum, en hákarlarnir vaða uppi. Og þá yrði auðvitað virkjana- og iðnaðarstefna hafin til vegs og virðingar, millifærslum og styrkjum hafnað í sjávarútvegi, frjálsræði og samkeppni komið á í innflutnings- og útflutningsverslun, horfið frá lénsskipulagi í landbúnaði og samgöngufyrirtækjum leyft að dafna og eflast. Þarna væri í einu orði sagt um framfara- og atvinnustefnu að ræða sem leysa mundi úr læðingi þau öfl sem drepin eru í kerfisdróma. Slík stefna mundi á örskömmum tíma bæta hag landslýðs alls og þannig yrði atvinnuleysisvofunni, sem farin er að sýna á sér ásjónuna, líka bægt frá og íslenskri þjóð búið það hlutskipti sem hún verðskuldar í langbesta og ríkasta landi veraldarinnar ef rétt er á málum haldið.



Herra forseti. Það er skoðun okkar Alþfl.-manna, að það frv. til l., sem hér er flutt, muni alls ekki duga til þess að ná varanlegum árangri í efnahagsmálum eða til þess að koma efnahagslífinu á heilbrigðari grundvöll og draga úr verðbólgunni til frambúðar. Í þessu frv. felst það fyrst og fremst að lækka kaupgjald, að skerða laun. Um aðrar fyrirætlanir ríkisstj. má það segja, að þar ýmist rekst hvað á annars horn eða þá að endar verða að teljast lausir. Framsóknarmenn taka undir það sjónarmið okkar Alþfl.-manna, að þessar ráðstafanir muni ekki duga, og þeir tala um meira seinna. Ég spyr: Hvað á það að vera og hvenær og hvernig? Við því eigum við auðvitað að fá svör. Alþb.-menn segja hins vegar að nú sé björninn unninn. Er það e.t.v. stefna ríkisstj? Og ég spyr: Hvar stendur forsrh.? Á að koma meira seinna eða hefur björninn verið unninn? Þessara aðgerða hafði verið beðið lengi. Í 10 mánuði eða svo höfum við búið við aðgerðaleysi. Það var 10 mánaða meðgöngutími að þessum ráðstöfunum. Ég held að sérhver sá sem hefur skoðað þessar aðgerðir grannt hafi orðið fyrir miklum vonbrigðum. Í þeim felst ekki sú nýja atvinnustefna sem brýna nauðsyn ber til og ýmsir þóttust sjá votta fyrir í málflutningi forsrh. um skeið í desembermánuði. Í þeim felst ekki sú uppstokkun og kerfisbreyting sem brýnt er að gera til þess að við komumst upp úr þeim vanafarvegi sem við höfum setið í. Einn af þm. stjórnarsinna lýsti áhrifum þeirra aðgerða, sem hér er gripið til, þannig að í þeim fælist að hafa minni verðbólgu fyrst og fá svo meiri verðbólgu seinna. Þetta voru orð stjórnarsinna og að hann sæi ekki ávinning af því. Þessi lýsing er auðvitað athyglisverð og sérstaklega þegar hún kemur frá stjórnarsinna. Það eru því ekki stjórnarandstæðingar einir sem bera ugg í brjósti í þessum efnum. Ég sagði að hver sem grannt hefur skoðað þetta frv. og þær till., sem ríkisstj. hefur boðað, hljóti að hafa orðið fyrir vonbrigðum. Ég segi þetta af því að ég er sannfærður um að þjóðin skilur við hvaða vanda er að etja, í hverjar ógöngur efnahagskerfi okkar hefur ratað. Og ég tel að það sé yfirgnæfandi vilji meðal þjóðarinnar, að tekist verði á við þennan vanda, og að þjóðin sé reiðubúin til að leggja að sér við að komast úr þessum ógöngum og að styðja ráðstafanir sem skila varanlegum árangri, að menn séu reiðubúnir svo framarlega sem menn sjái að árangurinn sé vís óg hann verði varanlegur. Reynslan hefur hins vegar sýnt og sannað að aðgerðir, sem eingöngu miðast við að skerða kaup, skila skammgóðum vermi, renna fljótt út í sandinn. Það er skoðun okkar Alþfl.-manna, að með nýrri atvinnustefnu og kerfisbreytingu í ýmsum málefnum ríkisins, svo sem í ríkisfjármálum, skattamálum og tollamálum og með því að draga úr sjálfvirkni í lánamálum, í ríkisbúskapnum, í peningamálum og í verðlags- og launamálum, megi ná varanlegum árangri. Sé það gert, sé þannig staðið að málum og jafnframt sýnt og sannað að ríkið gangi sjálft á undan með aðhaldi hjá sjálfu sér, þá munum við sjá varanlegan árangur og þá kemur vissulega til álita að hafa afskipti af kaupgjaldsmálum sem lið í slíkum heildstæðum aðgerðum. En kauplækkun ein sér mun ekki skita árangri nema mjög skamma hríð, og með því - eins og hér er staðið að málum - er verið að krefjast fórna fyrir frestun, en ekki fyrir framtíðarhag. Það er athyglisvert, að þær aðgerðir, sem hér er gripið til, eru sams konar og þær sem Geir Hallgrímsson og ríkisstj. hans stóðu að. Aðdragandinn er meira að segja eins. Fyrst semur ríkið við opinbera starfsmenn og leggur lið sitt öðrum samningum, síðan eru samningarnir teknir til baka með lögum. Þó höfðu engar forsendur breyst. Þegar ríkisstj. gerði samninga við opinbera starfsmenn fyrir nokkrum mánuðum lýstu talsmenn hennar því yfir, að þetta væru sanngjarnir samningar. En nú á að rifta þessum samningum með lögum. Hvað hafði breyst? spyr ég. Hvar hvarf sanngirnin? Og hvers vegna þetta ósamræmi? Hvernig stendur á því, að þeir Alþb.-menn nota allt önnur orð um þessar aðgerðir nú en þegar Geir Hallgrímsson stóð að þeim á sínum tíma? Samhliða þeirri lagasetningu, sem hér er gerð till. um, hefur ríkisstj. lýst þeirri stefnu sinni að halda gengi föstu í 3–4 mánuði, en taka jafnframt upp millifærslukerfi til styrktar atvinnuvegunum. Ég vek athygli á því, að þessi tímafrestur, sem tiltekinn er af hálfu ríkisstj. um það, hversu lengi skuli halda gengi föstu, er vitaskuld jafnframt yfirlýsing af hálfu ríkisstj. um það, hversu lengi hún telur að þessar ráðstafanir muni duga. Það eru hennar eigin orð samkv. þessu, að þessar ráðstafanir muni duga í svo sem fjóra mánuði. Það er því ekki upp fundið af stjórnarandstöðunni að hér sé um skammgóðan vermi að ræða. Það má lesa út úr yfirlýsingu ríkisstj. sjálfrar. Nú er það vitaskuld von okkar allra að hægt sé að halda gengi sem stöðugustu. Spurningin er bara: Gengur það með þessum hætti? Er þessi aðferð líkleg til að stuðla að stöðugleika til langs tíma, t.d. þó ekki væri lítið nema til ársins í heild? Með yfirlýsingum sínum um millifærslu hefur ríkisstj. sjálf lýst því yfir, að hún vilji halda uppi fölsku gengi, því að millifærslur eru auðvitað ekki annað en fölsun á gengi. Þetta segir hún okkur, þetta segir hún þjóðinni. Þetta eru hennar eigin orð. En hvaða áhrif mun það hafa meðal þjóðarinnar að það sé vitað og víst, að hér skuli halda uppi fölsku gengi? Menn munu vitaskuld birgja sig upp af innfluttum vörum þegar tíður á þetta tímabil. Innflutningur mun aukast. Viðskiptahalli mun aukast. Erlendar skuldir munu aukast. Ég held að það sé augljóst, að þetta mun í raun og sannteika magna þann vanda sem við er að fást. Og hvað svo? Fáum við þá stærri gengisfellingu seinna eða eigum við að fá stórkostlegra millifærslukerfi? Hver er stefnan í þessum efnum, spyr ég, að þessum fjórum mánuðum liðnum? Er það gengisfelling eða er það stóraukið millifærslukerfi? Við þessu eigum við vitaskuld að fá svör. Annars höfum við reynslu af millifærslukerfum. Það er ekki ýkjalangt síðan hæstv. núv. forsrh. lýsti því sem einu mesta afreki viðreisnarstjórnarinnar, sem hann átti sæti í sem fjmrh., að afnema millifærslukerfið. Það væri fróðlegt að vita hvort þetta er enn þá skoðun hæstv. forsrh. eða hvort hann er nú að flytja frv. og boða stefnu sem hann telur að sé röng. Hitt er svo annað mál, að það hefur ekki fengist upplýst hvaðan peningar í millifærslurnar eigi að koma. Hér er laus endi. Alþb.-menn segja: Úr gengismunarreikningi, þ.e. úr gjaldeyrisvarasjóðnum, eiga þessir peningar að koma. - En viðskrh. Framsfl. segir: Aldrei, aldrei, aldrei skulu þessir peningar koma þaðan. - Ég spyr: Hvaðan eiga þessir peningar að koma? Sjútvrh. segir: Atvinnuvegirnir verða að borga þessa peninga til baka. Þetta er bara lán. - Alþb.- menn segja: Atvinnureksturinn á þessa peninga. Það er sjálfsagt, að hann fái þá. - Varla er hægt að lána mönnum peninga sem þeir eiga sjálfir. Ég spyr: Er það skoðun ríkisstj., að atvinnureksturinn eigi einhverja peninga sem hann geti nú fengið? Eða á millifærslan að vera gjöf frá þjóðinni til atvinnurekenda? Á að skattleggja þjóðina fyrir þessari gjöf? Eða í þriðja lagi, á þetta að vera lán eins og sjútvrh. segir? Og ef svo er, á hvaða kjörum og hvernig á að endurgreiða þetta lán? Við þessu verða vitaskuld að fást svör. Eiga atvinnurekendur þessa peninga? Á þetta að vera gjöf, sem skattlagt verður fyrir, eða á þetta að vera lán og hvernig á þá að greiða það til baka? Og þá má líka spyrja: Hver veitir lánið og hvernig fer hann að því, ef þetta verður lán? Svör við þessum spurningum skipta vitaskuld verulegu máli. Þjóðin á heimtingu á því að fá að vita hvað sé í aðsigi. Þessu má ekki leyna. Þjóðin á heimtingu á að fá að vita hvort þarna eigi að lána eða gefa. Þótt frv. ríkisstj. sé ófullkomið er rétt að líta stuttlega á fáein atriði í því. 1. gr. fjallar um svonefnda verðstöðvun. Þessi grein breytir engu. Það hefur átt að vera í gildi verðstöðvun í landinu í heilan áratug. Eða er það svo að með því ákvæði, sem þarna er tiltekið, eigi að falla úr gildi verðstöðvun hinn 1. maí n.k. og frjáls verðmyndun að taka þá við - eða hvað á að taka við? Mér finnst að ríkisstj. ætti að gefa skýringar á því, hvað hún eigi við í þessum efnum. Um 2. og 3. gr. er það að segja, að þær fjalla um vaxtamál: 2. gr. um að fresta verðtryggingu sparifjár og útlána um eitt ár, en markmið 3. gr. er að auka hlut verðtryggðra sparifjárreikninga í innlánsfé bankanna. Það má því segja að markmið 3. gr. stangist á við tilgang 2. gr., því að ef verðtryggðir sparifjárreikningar verða hærra hlutfall af innlánsfé bankanna, þá hljóta bankarnir að auka að sama skapi verðtryggingu útlána sinna. Við Alþfl.- menn teljum að í stað þess að standa að málum með þessum hætti sé rétt að gera hér verulega kerfisbreytingu með tvennum hætti: Í fyrsta lagi að tryggja hag sparifjáreigenda með því að gefa þeim kost á verðtryggðum innlánsreikningum þannig að vertrygging sé á því fé sem ekki er hreyft, en hins vegar geti menn gengið að þessum reikningum hvenær sem er, innstæðan sé ekki bundin. Við höfum flutt frv. um þetta hér í þinginu, og við teljum að það sé rétt skref að taka nú í þessum efnum að innleiða reikninga af þessu tagi. Með því væri hagur sparifjáreigenda í raun og sannleika tryggður og með því mundi takast að auka verulega sparnað hér á landi. Í annan stað er nauðsynlegt, eins og við höfum líka flutt frv. um, að komið sé til móts við sparifjáreigendur með einhlítum og öruggum hætti, ekki með loðnum og ófullkomnum yfirlýsingum, eins og ríkisstj. gerir, heldur með klárri lagasetningu sem tryggi hag sparifjáreigenda. Um þetta höfum við líka flutt frv. og teljum nauðsynlegt, að þessu máli verði fylgt fram, og óskum eftir stuðningi við þær hugmyndir okkar. Um 7. gr. vil ég segja það, að með henni er ríkisstj. með brbl. veitt heimild til að fresta ótitteknum framkvæmdum fyrir ótiltekna upphæð þrátt fyrir ákvæði nýsamþykktra fjárlaga. Samkv. stjórnarskrá Íslands er forsendan fyrir setningu brbl. sú, að brýna nauðsyn beri til að slík lög séu sett, svo brýna að ekki gefist tóm til að taka málið fyrir á Alþingi á eðlilegum starfstíma þess. Ég held að það geti ekki talist, að ákvæði þessarar greinar samrýmist þessum forsendum fyrir útgáfu brbl. En hér er allt skilið eftir opið. Við viljum fá skýringar ríkisstj. á þessari grein. Við hvaða framkvæmdir er átt, hversu mikla fjárhæð er um að ræða, hversu mikill á þessi niðurskurður að vera? Ef svör fást við slíkum spurningum, þá er sjálfsagt að taka þau til athugunar, taka til athugunar frestun eða niðurskurð framkvæmda. En fáist engin slík svör er þessi grein fráleit og út í hött og illa viðeigandi að Alþingi veiti ríkisstj. fullt og óskorðað umboð til frestunar hvaða framkvæmda sem er í nýsamþykktum fjárlögum, án þess að nokkrar vísbendingar séu um það gefnar af ríkisstj. hvernig hún hyggist nota slíka heimild. Að því er varðar þær greinar, sem varða vísitölumál og þess háttar, vil ég sérstaklega ítreka að við Alþfl.- menn höfum lagt ríka áherslu á að í sérhverjum efnahagsráðstöfunum verði þess gætt, að kaupmáttur launafólks, einkum hinna lægst launuðu, sé tryggður með skattalækkunum. Launamál og skattamál ber því að skoða í samhengi. Um þessi mál höfum við Alþfl.- menn ítrekað flutt tillögur. Þær yfirlýsingar, sem ríkisstj. hefur gefið um þessi mál, eru loðnar og ófullkomnar. Þess vegna teljum við eðlilegt að lagaákvæðum um skattamál verði þegar komið fram og að um leið og fjallað er um launamál með þessum hætti fylgi því lagasetning um skattalækkanir sem tryggi kaupmátt ráðstöfunartekna heimilanna. Það er alger forsenda fyrir því, að hægt sé að fjalla um mál af þessu tagi. En það er ekki úr vegi að benda jafnframt á að með afnámi á viðmiðun við viðskiptakjör er verið að stíga spor aftur á bak, - spor sem gerir alla hagstjórn mun erfiðari en ella. Allir sanngjarnir menn skilja að þjóðarhagur ræður úrslitum um getu þjóðarbúsins. Á þennan skilning heggur ríkisstj. nú með frv. sínu til laga. Að því er varðar þau takmörkuðu atriði, sem beinlínis felast í þessu lagafrv., vil ég benda á eftirfarandi: Í fyrsta lagi teljum við Alþfl.-menn að taka eigi upp nýja innlánsreikninga með verðtryggingu, en án bindingar. Í öðru lagi teljum við að koma eigi nú þegar til móts við húsbyggjendur með tvennum hætti og með skýrum hætti. Í fyrsta lagi þannig, að tekin verði upp viðbótarlán til íbúðabygginga og íbúðarkaupa hjá bankakerfinu er beri fulla verðtryggingu, en 2– 3% ársvexti. Lán þessi verði veitt til 15 ára og nemi helmingi þeirra lána er lánþegar eiga kost á frá Húsnæðisstofnun ríkisins. Og í annan stað, að það verði skýrt ákveðið í lögum, að lánahlutfall hjá Húsnæðisstofnun skuli ákvarðast ekki lægra en 35% af áætluðum byggingarkostnaði þeirrar staðalíbúðar sem gildir sem viðmiðun fyrir hlutaðeigandi umsækjanda, miðað við fjölskyldustærð. Með þessum hætti væri komið raunverulega til móts við húsbyggjendur. Í þriðja lagi teljum við nauðsynlegt að lögfesta þegar skattalækkanir sem verji sérstaklega hag þeirra sem búa við lök kjör. Slíka enda á ekki að skilja eftir lausa. Við munum flytja brtt. í þessa átt. Með þessum breytingum yrðu verstu agnúarnir sniðnir af þessu lagafrv., og teljum við rétt að freista þess. En þetta eitt mun þó ekki hrökkva til að ná þeim árangri sem nauðsynlegur er. Það, sem til þarf, er ný og breytt efnahagsstefna sem í senn leggi grundvöllinn að nýrri framfarasókn til aukinna lífsgæða og rjúfi jafnframt þann verðbólguvítahring sem landsmenn eru staddir í. Við viljum að þessi gerbreytta efnahagsstefna nái til atvinnumála og til ríkisfjármála og spanni ýmsar kerfisbreytingar. Ef við lítum fyrst á atvinnumálin og það sem nauðsynlegt er að gera í þeim efnum, það sem nauðsynlegt er í nýrri atvinnustefnu sem miði að því að treysta lífskjörin, þá er fyrst til að taka að nauðsyn ber til þess að hefjast þegar handa um að nýta orku fallvatna og jarðhita til þess að stuðla að eflingu atvinnulífsins, aukningu þjóðartekna og betri lífskjörum. Það verður að undirbúa sérstakt átak í virkjunarmálum og hefja þegar í stað skipulagða vinnu að því að reisa í landinu orkufrekan iðnað sem er líklegur til þess að skila þjóðarbúinu auknum verðmætum, styrkja atvinnulífið og skapa fleiri störf. Við höfum þegar lagt fram frv. eða till. um þetta efni hér á Alþingi, en við munum fylgja því enn frekar eftir. Ef við lítum á næstu atvinnugrein, landbúnaðinn, þá hefur Alþfl. bent á það löngum að hverfa yrði frá arðlausri fjárfestingu í hefðbundnum landbúnaði sem m.a. hefur valdið offramleiðslu og rýrt þannig lífskjör þjóðarheildarinnar. En jafnframt þessu viljum við styðja bændur til að hverfa að nýrri og hagkvæmari búgreinum eða til þess að hætta hefðbundnum búskap og hverfa að öðrum störfum. Í þessu sambandi höfum við m.a. flutt till. varðandi fiskrækt í ám og vötnum og um tilraunir með ræktun sjávarfiska. Við höfum lagt fram frv. um þetta efni, og við afgreiðslu síðustu fjárlaga lögðum við fram ítarlegar till. um hvernig ætti að beita fjárframlögum úr ríkissjóði til þess að hverfa frá arðlausri offjárfestingu, en nota peningana til þess að styðja bændur til að taka upp nýjar búgreinar eða til að hætta búskap ef þeir svo kjósa. Þetta er það sem þarf að gerast í landbúnaðarmálum. Ef við lítum á sjávarútveginn, þá höfum við eindregið varað við þeirri þróun í sjávarútvegi, aðalundirstöðuatvinnuvegi landsmanna, sem lýsir sér í því, að stöðugt sé verið að stækka fiskiskipastólinn á sama tíma og beita verður auknum boðum og bönnum og meiri skömmtunum við veiðiskapinn, með þeim afleiðingum að afli á veiðiskip fer minnkandi og afkoma sjómanna, útgerðar og reyndar þjóðarinnar allrar er rýrð. Það er vegna þessa sem við höfum bent á að frekari innflutning fiskiskipa eigi ekki að leyfa nú um sinn, og við höfum lagt áherslu á að verulegum fjármunum eigi að verja til að taka gömul og óhagkvæm skip úr rekstri án þess að ný séu keypt í þeirra stað. Ef við lítum á málefni fiskvinnslunnar, þá þarf að stuðla þar að aukinni tæknivæðingu og almennri hagræðingu. Að þessu var unnið á árinu 1979 og þá tókst að auka fjárfestingu í fiskvinnslunni mjög verulega eða um 10% að magni til. Sú fjárfesting var fyrst og fremst í bættum aðbúnaði verkafólks, í tækniframförum og í hagræðingu. Á árinu 1980 snerist þróunin við í þessum efnum. En það er mikilvægt að framfarasókn sé í fiskvinnslunni, því að við þurfum að búa við sífellt harðari samkeppni af hálfu annarra fiskveiðiþjóða, svo sem Kanadamanna. Í framförum í fiskvinnslunni, aukinni hagræðingu og tæknivæðingu þar og bættum aðbúnaði verkafólks, felst möguleiki til mikils hagvaxtar. Sé lítið á stöðu iðnaðarins, þá hefur þeirri stefnu verið fylgt að undanförnu að lappa upp á stöðu hans með jöfnunargjöldum og fleiri gjöldum af slíku tagi. En meginatriðið er auðvitað að búa iðnaðinum sömu aðstöðu og öðrum atvinnugreinum, búa vel að honum á lánamarkaði og að því er varðar tollamál og skattamál. Það á að styrkja samkeppnisstöðu iðnaðarins með því t.d. að taka upp virðisaukaskatt í stað söluskatts, þannig að skattalega standi íslenskur iðnaður jafnfætis samkeppnisiðnaði í öðrum löndum, og með því að búa iðnaðinum sömu aðstöðu á lánamarkaði og öðrum atvinnugreinum. Ef við lítum á fimmtu atvinnugreinina, verslun og þjónustu, þá liggur ljóst fyrir að verðlagskerfið er ónýtt. Almennt verðlag verður ekki ákveðið með handauppréttingum úti í bæ eins og nú er tíðkað. Verðstöðvun leysir ekki vandann. Við þurfum að fá nýtt verðlagskerfi. Sumt má gefa frjálst að því er verðlagningu varðar, en um annað gildir að kerfisbreytingar er þörf. Það þarf nýja hugsun sem tekur mið af því að stuðla að hagkvæmni í rekstri, hvort heldur er í verslun eða þjónustu. Í skattamálunum í heild er þörf verulegrar kerfisbreytingar. Við teljum að tekjuskatt eigi að afnema af almennum launatekjum þannig að ekki verði greiddur tekjuskattur af almennum meðaltekjum verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, eins og þær eru samkv. opinberum skýrslum. Við höfum lagt fram frv. um þetta. Jafnframt væri æskilegt að sameina sjúkratryggingagjaldið í núverandi mynd tekjuskattinum og taka upp staðgreiðslukerfi allra skatta. Við erum sannfærðir um að það skattlagningarkerfi, sem hér gildir, hefur stuðlað að aukinni verðbólguþróun. En með staðgreiðslukerfinu mætti sporna gegn verðbólguþróun hér á landi. Sú óvissa, sem menn búa við um skattlagningu sína samkv. gildandi kerfi í þeim sveiflum sem hér ríkja, er vís til þess að stuðla að enn þá frekari óstöðugleika í efnahagslífinu og enn meiri verðbólgu. Ég hef áður minnst á það, að söluskatt ætti að afnema í núverandi mynd og taka upp virðisaukaskatt í staðinn, þó ekki væri nema vegna hagsmuna iðnaðarins. En fleira kemur til. Söluskattskerfi okkar er orðið stórgötótt og stórgallað. Við höfum flutt frv. um það, að virðisaukaskattur verði tekinn upp í stað söluskatts, og við munum fylgja þeirri stefnu áfram eftir. En þriðja kerfisbreytingin, sem ég vil sérstaklega minna á í sambandi við fjárheimtu ríkisins, varðar tolla- og aðflutningsgjaldakerfið. Í þeim efnum ríkir mjög flókið kerfi. Þar gætir mikillar mismununar milli álagningar á einstaka vöruflokka, auk þess sem kerfið er tyrfið og óeðlilega flókið. Þetta kerfi verður að stokka upp. Það er nauðsyn vegna iðnaðarins og til þess að stuðla að eðlilegri iðnþróun í landinu, en það er líka nauðsynlegt til þess að ná eðlilegra samræmi um verðlagningu á ýmsum vörum hér á landi. Ég hef áður minnst stuttlega á hugmyndir okkar í vaxta- og lánamálum. Ég minntist á nauðsyn þess, að tekinn yrði upp nýr útlánaflokkur til húsbyggjenda til viðbótar við lán húsnæðismálastjórnar, þannig að við fikruðum okkur út úr því villimannlega kerfi sem hér gildir nú að því er húsbyggjendur varðar. Vitaskuld eiga lántakendur að endurgreiða lán sín í sömu verðmætum og lánin eru tekin. Þannig eigum við að framfylgja raunvaxtastefnu. En jafnframt - og það er ekki síður mikilvægt - verður að lengja lánstíma og draga þannig úr greiðslubyrðinni. Það atriði hefur verið gersamlega vanrækt af núv. ríkisstj. Verðtryggingarstefna af þessu tagi, þar sem lánin eru jafnframt lengd og greiðslubyrðin jöfnuð, er líkleg til þess að stuðla að því, - að efnahagslífið komist á heilbrigðari grundvöll, og þess er sannarlega þörf. Ég minntist á það, að feikilegt misrétti ríkti í húsbyggingamálum, í aðstöðu fólks til þess að koma þaki yfir höfuðið. En á sama hátt blasir við óviðunandi misrétti í lífeyrismálum, misrétti sem þegar verður að takast á við. Við getum ekki vænst þess, að á meðan misrétti af þessu tagi - hvort heldur er í húsnæðismálum eða lífeyrismálum - er ríkjandi hér á landi, að almennur skilningur verði á því að koma efnahagslífinu á þann heilbrigða grundvöll sem nauðsyn ber til. Að lokum vil ég minnast sérstaklega á ríkisfjármál og peningamálastjórn. Í ríkisfjármálunum þarf að draga úr þeirri sjálfvirkni sem í gildi hefur verið. Það þarf að markmiðsprófa útgjöld ríkisins. Hver sá sem skoðar fjárlög ríkisins kemst að raun um það, að þar eru veitt framlög til ýmissa þátta sem voru góðra gjalda verðir á sínum tíma, en eru orðnir úrettir. Hvern einstakan fjárlagaþátt á að markmiðsprófa og draga þannig úr sjálfvirkninni. Í annan stað er það forsenda fyrir árangri í efnahagsmálum, árangri í þá átt að draga úr verðbólgunni og koma hér á eðlilegra efnahagslífi, að ríkið sjálft gangi á undan, að ríkið sjálft sýni aðhald hjá sér áður en það biður aðra um það. Það er röng stefna að hækka verðlag á allri opinberri þjónustu um 10% á sama tíma og beðið er um 7% launaskerðingu hjá öðrum. Varðandi peningamálin er ástæða til þess að hafa sérstakar áhyggjur vegna þeirrar stefnuboðunar sem fram hefur komið hjá ríkisstj. Það er augljóst, að eigi að ná árangri í efnahagsmálum verður að gæta verulegs aðhalds í peningamálum. Það verður að gæta þess, að peningamagn í umferð vaxi ekki úr hófi fram. Þau tæki, sem menn hafa fyrst og fremst í þeim efnum, eru afgangur í ríkisbúskapnum, að sjá til þess að viðskiptajöfnuður sé jákvæður og að beita bindingu í Seðlabankanum. Ekkert það hefur komið fram í málflutningi eða stefnuboðun ríkisstj. sem bendir til að þessum tækjum verði beitt. Það sem meira er, fjárlögin og það sem sést hefur í lánsfjáráætlunina bendir til þess, að stefnt verði allt of hátt í þessum efnum og einmitt það muni draga úr þeim árangri sem annars væri hugsanlega hægt að ná. Við Alþfl.-menn leggjum sérstaka áherslu á að samhliða öðrum aðgerðum í efnahagsmálum verði gert átak í atvinnumátum sem miðist við að hagnýta skynsamlega allar auðlindir landsins. Við viljum gera þetta með stórátaki á sviði virkjunarmála og með orkufrekum iðnaði. Við viljum gera þetta með breyttri stefnu í landbúnaðarmálum, með breyttri stefnu í útgerðarmálum og að því er varðar fiskvinnsluna og með breyttri stefnu að því er varðar aðstöðu iðnaðarins til framþróunar hér á landi. Með slíkri alhliða stefnumörkun, gerbreyttri stefnu á sviði atvinnumála, sem tengist nýrri stefnu í ríkisfjármálum, lánamálum og vísitölumálum, teljum við að takast megi á við verðbólguvandann og þær meinsemdir sem þjá efnahagslíf þjóðarinnar. En það mun aðeins gerast með slíkri alhliða stefnumörkun, stefnumörkun sem felur í sér ekki bara nýja stefnu, heldur líka breyttar aðferðir og ný markmið. Með þeim hætti má vænta þess, að brjótast megi úr þeim vítahring sem íslenskt efnahagslíf er nú statt í, tryggja fulla atvinnu í landinu og meiri starfsmöguleika og nýja sókn til bættra lífskjara. En aðeins með því að ríkisstj. hafi frumkvæði um mótun slíkrar alhliða stefnu má gera sér vonir um að tímabundnar fórnir launafólks í baráttunni við verðbólguna skili einhverjum árangri. Það er margsýnt og sannað, að einhliða aðgerðir á launamálasviðinu skila engum árangri þegar til lengdar lætur. Slík aðgerð, ef aðgerð má kalla, skilar aðeins árangri um skamma hríð, enda ekki við öðru að búast þegar aðeins er reynt að róa með þeirri einu ár af öllum þeim sem tiltækar eru. Til þess að aðgerð á launamátasviðinu geti hjálpað til við að ná varanlegum árangri verður ríkisvaldið að sinna öllum öðrum þáttum efnahagslífsins sem það hefur tök á. Það gildir jöfnum höndum um atvinnumál, skattamál, peningamál og ríkisfjármál. Ríkisvaldið verður að gefa fordæmi með því að leggja sitt af mörkum og láta það sjást svart á hvítu. Ríkið á að ganga á undan í því að sýna aðhald hjá sér, en ekki öfugt eins og nú er tíðkað. Ef ríkisstj. væri reiðubúin til að halda á málum með þessum hætti, þá værum við Alþfl.-menn reiðubúnir til að skoða þær fyrirætlanir af velvilja og með jákvæðu hugarfari og styðja þær aðgerðir, enda sé þá ljóst að þær muni skila raunverulegum árangri. En án slíkrar stefnumörkunar og án undirtekta við þessar hugmyndir Alþfl. teljum við ljóst í ljósi reynslunnar að þær einhliða aðgerðir, sem hér er gerð till. um, einhliða kauplækkun með lögum, muni ekki skila árangri þegar til lengdar lætur í baráttunni við verðbólguna. Sú fórn, sem launafólki er þannig ætlað að færa, mun verða unnin fyrir gýg. Till. ríkisstj., eins og þær liggja fyrir, eru því miður tilgangslausar og valda vonbrigðum. Það er verið að gefa landsmönnum falskar vonir um að fórn þeirra sé einhvers virði, en það mun reynast rangt. Slíkar aðgerðir getum við Alþfl.-menn vitaskuld ekki stutt. Við erum andvígir þessum brbl., eins og þau eru úr garði gerð, og munum greiða atkv. gegn þeim eins og þau liggja fyrir. Ég vil að lokum láta í ljós þá von mína, að áður en árið er liðið megi þjóðin fá að sjá þau nýju tök sem nauðsynleg eru, bæði að því er varðar atvinnumál og efnahagsmátin að öðru leyti, - þau gerbreyttu vinnubrögð sem eru nauðsynleg til þess að við komumst úr þeim vítahring 50 – 60% verðbólgu sem hér hefur verið að undanförnu.



Herra forseti. Áður en hlé var gert á störfum Alþingis vegna jólanna gerðu þm. stjórnarandstöðunnar ítrekaðar tilraunir til að fá fram upplýsingar um hvaða ráðstafanir væru fyrirhugaðar af hálfu hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum og þá einnig í sambandi við fyrirhugaða gjaldmiðilsbreytingu. Það var dálítið einkennilegt fyrir reynslulítinn þm. að vera vitni að þeirri lítilsvirðingu sem stjórnarandstöðunni var sýnd þegar um svo alvarleg mál var fjallað hér á hv. Alþingi. Það er ekki örgrannt að stundum falli hæstv. ráðherrar ríkisstj, í þá gryfju að meðhöndla hv. þm. stjórnarandstöðunnar eins og þeir séu óþæg börn, þeirra skoðanir dæmdar léttvægar og einskis virði, og til að losna við óþægindin af návist þeirra er gripið til þess ráðs að senda alla þingmenn heim til að veita ríkisstj. starfsfrið sem hún notar til að setja brbl. þegar nægur tími hefði verið til að afgreiða þessi mál með eðlilegum hætti. Ég sagði áðan að ég hefði ekki mikla reynslu í störfum sem þm., enda aðeins setið á einu þingi, og margt á ég ólært. En það hefur á stundum hvarflað að mér, hvort ekki mætti ná meiri árangri í lausn þeirra mála, sem hrjá íslenskt efnahags- og atvinnulíf, ef meira tillit væri tekið til málflutnings þeirra sem tilheyra svokallaðri stjórnarandstöðu. Á gamlársdag flutti hæstv. forsrh. landsmönnum boðskap hæstv. ríkisstj. og hóf ræðu sína á orðum Einars skálds Benediktssonar: „Vilji er allt sem þarf.“ Rétt er það, að illa mun ganga að framkvæma hlutina ef viljinn er ekki fyrir hendi. Hæstv. forsrh. nefndi einn þátt þjóðmála þar sem einingu viljans hefði skort við lausn mála, þ.e. verðbólgunnar. Hann upplýsti okkur um að hæstv. ríkisstj. vilji nú sýna viljann í verki, gera tilraun til að draga úr verðþenslu og veita henni viðnám, og hét á alla landsmenn til liðsinnis. Það var heldur lítið gert úr því á sínum tíma þegar formaður Sjálfstfl., hv. 1. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, var með umboð til að reyna stjórnarmyndun og vildi gera tilraun til að mynda þjóðstjórn sem sæti um takmarkaðan tíma meðan gerðar væru ráðstafanir gegn verðbólgu. Þá hafði hann í huga að slíkar ráðstafanir yrðu best tryggðar með samstöðu allra flokka og þar með allra landsmanna. Þessar hugmyndir voru afgreiddar með því að þær væru ekki raunhæfar og ættu engan hljómgrunn. Það er því vissulega gleðiefni nú, að hæstv. forsrh. hefur með áramótaávarpi sínu staðfest það, að eigi að takast að ná árangri í viðnámi gegn verðbólgu þurfi allir landsmenn að sameinast - og eru þá væntanlega ekki undanskildir þeir landsmenn sem sitja á hv. Alþingi og tilheyra svokallaðri stjórnarandstöðu. Ég vil því leyfa mér að vænta þess, að nú hafi orðið hugarfarsbreyting hjá hæstv. ríkisstj. og að tillögur stjórnarandstöðunnar verði ekki fyrir fram dæmdar ómerkar og einskis nýtar þegar farið verður að ræða frv. í nefnd þeirri sem fær það til umfjöllunar í hv. Ed. Ég ætla ekki að fjalla hér um einstakar greinar frv., aðeins nefna nokkur atriði. Þar er að finna atriði, sem Sjálfstfl. hefur lagt áherslu á að beita þurfi í baráttu gegn verðbólgu, t.d. að draga úr víxlverkun verðlags og launa og að stöðva gengissig. Önnur atriði ganga þvert á okkar skoðanir, eins og t.d. að taka á nú upp millifærslukerfi sem er löngu gengið sér til húðar. Þá vil ég gera aths. við þá grein sem fjallar um verðstöðvun. Hún er algerlega út í hött - markleysa. Svokölluð verðstöðvun hefur verið í gildi árum saman og allir þekkja árangur hennar. Þetta er því rangnefni og þýðir ekki annað en það, að ríkisvaldið úthlutar leyfum til verðhækkunar eftir eigin geðþótta. Eitt atriði í frv. fer þó ekki á milli mála og það er um kaupskerðinguna. Það vekur athygli nú, að málsvarar ríkisstj. í verkalýðsforustunni viðurkenna opinberlega að til að ná árangri í baráttu gegn verðbólgu sé nauðsynlegt að skerða vísitölu á laun. Athyglisverðara er þó að varla var blekið þornað á pappírnum við undirskrift nýgerðra kjarasamninga þegar þeir voru ógiltir með þessari vísitöluskerðingu. Varðandi vísitöluskerðinguna vantar hins vegar mikið á að hagur hinna verst settu verði tryggður. Það kemur t.d. ekki fram hvernig eða yfirleitt hvort tryggja eigi lífeyri almannatrygginga gegn þessari vísitöluskerðingu. Þar hefði mátt taka til fyrirmyndar ákvæði febrúarlaganna frá 1978. Í þeim voru slík atriði skilgreind nákvæmlega. Það er að vísu talað um skattalækkun, en skattalækkun skv. fjárlögum 1981 felur ekki í sér skattalækkun nú, heldur þvert á móti. Það fer ekki heldur hjá því að nokkurra efasemda gæti um árangur þessara brbl., ekki síst þegar haft er í huga að þetta eru skammtímaráðstafanir sem þurfa framhaldsaðgerðir sem ekki liggja fyrir og ekki er vitað hvort verða gerðar fyrir þinglok eða hvort enn á ný eigi að setja brbl. eftir að þingheimur hefur þá verið sendur heim. Þá hefur komið fram að ekki er samstaða innan hæstv. ríkisstj., og er það varla til að auka traust almennings á þessum aðgerðum. Sumir hæstv. ráðh. tala um 40% verðbólgu, aðrir tala um að engin goðgá sé þó hún verði 50%. Óneitanlega kemur upp í hugann árangur niðurtalningarinnar sem stefnt skyldi að. Ef ég man rétt átti að telja hana niður í áföngum, en eitthvað hafa teljararnir ruglast í ríminu því að í staðinn fyrir að telja niður er engu líkara en þeir hafi talið upp. Herra forseti. Ef það er rétt, að vilji sé allt sem þarf til að ráðast gegn verðbólgu, er vandinn auðleystur. Auðvitað gerist ekkert án viljans. En það þarf að framkvæma þann vilja. Við, sem erum í stjórnarandstöðu og tilheyrum þingflokki Sjálfstfl., höfum einmitt þennan vilja og það í ríkum mæli. En það eru atriði í þessum brbl. sem við teljum nauðsynlegt að gera breytingar á til þess að árangur náist. Og nú reynir á hvort vilji er fyrir hendi innan hæstv. ríkisstj. á breiðari samstöðu um efnahagsráðstafanir. Við höldum í vonina þar til annað kemur í ljós.



Herra forseti. Efnahagsmál eru oftast aðalumræðuefni manna hér á Alþingi. Við Íslendingar eigum við mikil vandamál að stríða ekki síður en aðrar þjóðir, en okkar vandamál eru því marki brennd að þau eru heimatilbúin. Verðbólga er hér margfalt meiri en annars staðar og kaupgjald eða kaupmáttur er minni en í nágrannalöndunum. Fyrir almenning í landinu lítur efnahagsumræðan út eins og sandkassaleikur lítilla barna. Það er því ekki að ófyrirsynju að fólk er áhugalítið um framgang efnahagsmála þessa stundina. Allir stjórnmálaflokkar hafa hrópað hátt um aðgerðir, eitthvað verði að gera. Til skamms tíma var það þó svo, að einn stjórnmálaflokkanna, Alþb., taldi engra aðgerða þörf, hér væri í raun allt í stakasta lagi. Það minnti á þau sannindi, að kaupið eitt væri ekki verðbólguvandamál, leita þyrfti uppi braskarana, afætulýðinn og minnka milliliðagróða. Jafnframt þyrfti að auka framleiðni atvinnuveganna. Allt var þetta trúverðugt út af fyrir sig. Allir erum við sammála um að auka framleiðni, en deilt er um á hvern hátt það verði gert. Helst mætti halda af málflutningi Alþb. að nóg væri að gera einfalda samþykkt um 7% framleiðniaukningu, þá væri málið leyst. Ástæðulaust er að fara mörgum orðum um orðaval þeirra austrænu umskiptinga sem nú sitja í ylvolgum ráðherrastólum. Þeir hafa gleymt fyrri fullyrðingum, þeir hafa horfið á vit þeirra íhaldsúrræða sem þeir áður fordæmdu hvað harðast. Það er þó verst, að nú eru þeir kaþólskari en páfinn, nú er gengið harðar til verks. Nú eru sett brbl. um hreina kauplækkun. Nú er ekki rætt í atvöru um framleiðniaukningu, en talan 7 er enn á sveimi. Nú eru sett lög um hreina 7% kauplækkun. Þessi tala er ríkisstjórnarmönnum jafnheilög og gerist í helgum ritum. Þessi tala bendir til þess, að það hafi verið Alþb. sem hafi ákveðið prósentutöluna, það séu þeir sem frumkvæðið höfðu um þá kauplækkun sem nú er boðuð. Það er ekkert nýtt, að efnahagsaðgerðir þurfi að gera. Við Alþfl.-menn höfum mjög barist fyrir heilbrigðara efnahagslífi. Við höfum boðað aðgerðir til langs tíma. Við höfum ætíð látið það fylgja, að slíkar aðgerðir mætti ekki gera nema að höfðu samráði við launþegasamtökin og að tryggja þurfi afkomu láglaunafólks. Við höfum bent á að vísitalan sem einangrað fyrirbrigði væri ekki heilagt vé, kaupmátturinn skipti mestu máli. Sjálfur hef ég margoft haldið því fram innan verkalýðssamtakanna, að það væri'skynsamlegt af verkalýðshreyfingunni að taka þátt í baráttunni gegn verðbólgu. Væri það ekki gert gripu óvandaðir valdsmenn í taumana með illum afleiðingum fyrir launafólk. Ég hef sagt að skynsamlegt gæti verið að fórna peði fyrir mann í taflinu um lífskjörin. Ég hef jafnframt sagt að engu ætti að fórna ef ekki væri fyrirsjáanleg betri framtíð. Nú er málum svo háttað, að nýlega hafa verið sett brbl. sem eru því marki brennd, að launþegum er gert að fórna ekki peði, heldur góðum liðsmanni, og fyrir þá fórn fæst ekkert sjáanlegt, ekkert áþreifanlegt. Verði boðuð fyrirheit að veruleika er kannske von á peði, en varla það. Það vekur athygli mína, hve efnahagslög þessi eru keimlík efnahagslögunum frá 1978. Þau lög settu þeir Gunnar og Geir og þótti ekki fyrirmyndarsmíð. Þó er skylt að geta þess, að maílögin voru miklu skárri en febrúarlögin, en vegna þrýstings launafólks var þáv. ríkisstj. knúin til breytinga á fyrri lögum. Bæði nú og þá var um kauplækkun að ræða eða skerðingu á vísitölunni. Í maílögunum voru vísitölubætur á lægstu laun þó ekki skertar, nú er eitt látið yfir alla ganga. Þá voru bætur almannatrygginga hækkaðar, heimilisuppbætur hækkuðu umfram vísitöluhækkun, barnabætur hækkuðu, vörugjald var lækkað um 2% frá 15. febr. til ársloka. Nú eru vissulega ýmis fyrirheit gefin, en vandséð er hvort þau verða nokkru sinni efnd. Boðuð er mikil skattahækkun samkv. fjárlögum. Nú er því heitið, að einhver hluti launþega fái 11/2% lækkun þessara skatta. Auðvitað verður skattbyrði láglaunafólks þyngri í ár en í fyrra þrátt fyrir þessi fyrirheit um 1.5% lækkun eftir boðaða skattahækkun. Ekki er enn vitað hvernig staðið verður að skattalækkun eða hvort það verður gert. Þá er því heitið, að viðskiptakjaraviðmiðun í vísitölu verði látin niður falla. Í lögum er kveðið á um það, að launafólk skuti njóta viðskiptakjarabata. Mjög er röksemdafærsla ríkisstj. undarleg hvað snertir viðskiptakjaraviðmiðunina. Því er einmitt haldið fram, reyndar eru það forsendur efnahagslaganna, að viðskiptakjörin batni. Verði það að veruleika er mjög hæpið fyrir launþega að sleppa viðskiptakjaraviðmiðuninni. Einn þáttur í efnahagsáætlunum ríkisstj. er verðstöðvun. Slík verðstöðvun hefur verið s.l. 10 ár. Verðstöðvun var í gildi og því er vandséð hvernig ný verðstöðvun verkar. Verðlagsráð hefur óskað eftir skýringum, en ráðh. kunni engin skil á þessari nýju samþykkt. Hæstv. viðskrh. hefur reyndar hvað eftir annað lýst sig andvígan verðstöðvun svo að ekki er undarlegt að honum verði svarafátt. Það er reyndar komið í ljós, að þessi verðstöðvun þýðir ekkert nýtt, þó aðeins það, að viðurkennt er með nýrri verðstöðvun að ríkisstj. hafi gersamlega mistekist að framkvæma fyrri verðstöðvun. 1 dag talar almenningur um verðstöðvun sem meiri háttar grín. Ekki er það furða, því að daglega lýsa fjölmiðlar stórfelldum verðhækkunum á hvers kyns nauðsynjavörum. Þá vekur það athygli, að því er haldið fram, að þessar aðgerðir eigi að lækka verðbólguna í um 40% á árinu 1981. Þjóðhagsstofnun segir verðbólguna fara í 50%. Einstakir ráðherrar telja það kraftaverk ef takist að koma verðbólgunni niður með þessum ráðstöfunum. Ríkisstj. tók við um 50% verðbólgu, svo að lítils gildar eru ráðstafanir sem einungis viðhalda óbreyttu ástandi. Þessir herrar hræða fólk með 70% verðbólgu, ef ekkert verði að gert. Þetta eru sömu mennirnir sem lögðu blessun sína yfir nýgerða kjarasamninga. Þeir áttu meira að segja hlutdeild í kjarasamningum, a.m.k. hvað BSRB snertir. Það er ömurlegur tvískinnungur, sem felst í því að standa að slíkum hlutum, en sjá svo það ráð eitt að hrifsa allt til baka. 10 mánaða samningaþóf hefur því verið til einskis og meira en það. Í nýgerðum kjarasamningum lögðum við Alþfl.-menn áherslu á að skattalækkanir væru vænlegri leið til kjarabóta en krónutöluhækkanir. Þessi afstaða mætti skilningi í verkalýðsfélögunum og var knúið á um slíkar aðgerðir. Ríkisvaldið var ekki reiðbúið til slíkra aðgerða þá, en auðvitað má segja að batnandi manni sé best að lifa. En ríkisvaldið hafði gengið á undan með krónutöluhækkanir. Var því staða til slíkrar útgöngu í samningagerðinni gerð ómöguleg, en vissulega hefði það verið heiðarlegra af ríkisstj. að leysa vandann á vinnumarkaðinum þannig en að koma aftan að fólki eins og nú er gert. Viðbrögð almannasamtaka, sem rætt hafa þessar aðgerðir, eru yfirleitt á einn veg. Alþýðusambandið fordæmir þær og bendir á að með aðgerðunum sé gengið þvert á mikilvæg samningsákvæði. Þá segir í ályktun Alþýðusambandsins, með leyfi forseta: „Alþýðusambandið hefur allan fyrirvara á um þessar ráðstafanir stjórnvalda og áskilur sér fyllsta rétt til nauðsynlegra aðgerða til þess að tryggja umsaminn kaupmátt. Samtökin ítreka að jafnmikilvægt og það er að draga úr verðbólgunni er nauðsynlegt að sjá svo um, að atvinnuöryggi og kaupmætti fólks með meðaltekjur og lægri verði ekki fórnað. Miðstjórn ASÍ leggur á það höfuðáherslu, að staðið verði við þá yfirlýsingu, að kaupmáttur haldist óskertur, og er ljóst að til þess að ná þeim árangri í þróun verðlagsmála, sem að er stefnt, verði fleira að koma til en ákvarðanir varðandi launa- og gengismál, sem þegar hafa verið teknar.“ Þessi ályktun gefur vissulega til kynna að veruleg tortryggni er hér á ferðinni. Miðstjórnarmönnum er nefnilega ljóst að þegar vora tekur er líklegt að kjaraskerðingarpostularnir fari aftur á kreik. Þessar efnahagsaðgerðir eru því ótrúverðugar, og það liggur í loftinu að meiri kjaraskerðing sé fyrirhuguð. Framsóknarmenn í ríkisstj. láta óspart í ljós að áfram verði að halda í kjaraskerðingarátt megi þeir við una. Alþb. -menn þverneita. En eftir stendur launafólk og bíður þess sem verða skal. Ekki er það til að bæta umræðurnar og auka vonir manna um að staðið verði við fyrirheit um hliðarráðstafanir samhliða settum brbl., að einn ráðh., hæstv. félmrh., hefur mjög skrifað um innræti og sálarlíf hæstv. forsrh. Í Þjóðviljann skrifaði hann einmitt, með leyfi forseta: „Það hefur aldrei verið hans sterka hlið að standa við gefin loforð.“ Stjórn BSRB hefur sent frá sér harðorða ályktun og segir þar, með leyfi forseta: „Stjórn BSRB mótmælir harðlega þeim ákvæðum í nýsettum brbl. ríkisstj., sem fela í sér 7% kjaraskerðingu 1. mars n.k. og riftun þeirra kjarasamninga sem undirritaðir voru í ágúst s.l. Síðan kjarasamningar voru gerðir í ágúst hafa engar forsendur breyst nema hvað laun annarra hafa hækkað meir en laun félagsmanna BSRB. Kjaradómur hefur í dag hækkað laun alþm. um rúm 16% frá 1. maí 1980 og síðan hækkað í rúmlega 23% frá 1. des. s.l. og laun háskólamanna um 5–6% frá 1. des. Samningar BSRB voru innan þess ramma, sem meira að segja stjórnvöld töldu þjóðfélagið þola. Að dómi stjórnar BSRB er með brbl. vegið þannig að frjálsum samningsrétti samtaka launafólks, að valda hlýtur stórtjóni fyrir launamenn og áhættu fyrir þjóðfélagið. þegar lítið er til framtíðarinnar. Ekkert nema neyðarástand getur verið forsenda fyrir því að rjúfa gerða samninga með lögum. Því skorar stjórn BSRB á Alþingi að fella ákvæði brbl. um skerðingu verðbóta á laun.“ Að öðru leyti er fjallað í þessari ályktun um innanfélagsmál BSRB. Vinnuveitendur sendu frá sér ályktun sem vænta mátti. Þar benda þeir á að kjarasamningar hefðu í raun verið óþarfir, brbl. taki mestalla kauphækkunina til baka. Einn aðili fagnar þessum aðgerðum sérstaklega og er það Verslunarráð Ístands. Það vekur sérstaka athygli, að það hælir Alþb. fyrir að eyða áhrifum gerðra kjarasamninga. Það bendir reyndar á að engir fjármunir séu til í millifærsluleið og að markmiðið með hjöðnun verbólgu náist ekki. Það vekur sérstaka athygli mína, að samráð við verkalýðshreyfinguna um efnahagsaðgerðir hefur ekkert verið. Alþýðusamtökin voru gersamlega hundsuð. Við þá aðila var ekkert talað. Þegar aðgerðirnar 1978 voru á döfinni var mjög um það rætt, að gersamlega væri óviðunandi að leita ekki samráðs við aðila vinnumarkaðarins um svo þýðingarmikil mál. Á það var bent, að kjarasamningar væru nýgerðir og það með ríkisvaldið sem ábyrgðaraðila. Mátglaðir ráðherrar létu hafa eftir sér að þeir kjarasamningar, sem þá voru gerðir, væru innan þess ramma sem efnahagskerfið þyldi. Þá var málum eins komið og í dag, kjarasamningar nýgerðir og ríkisvaldið fullyrti að allt hefði verið gert innan þess ramma er efnahagskerfið þyldi. Samráð var eitt þeirra atriða sem verkalýðshreyfingin setti mjög framarlega á kröfulista sinn. Verkalýðshreyfingin hefur margsinnis tjáð vilja sinn til samráðs, bent á ókosti verðbólgunnar og látið í ljós vilja til samvinnu um að ráða bót á vandanum. Verkalýðshreyfingin hefur gert sér ljóst að víxlgengi kaupgjalds og verðlags er stór þáttur í erfiðleikunum, stór þáttur í þeim sandkassaleik sem ráðamenn hafa ástundað við mótun stefnu í efnahagsmálum. Þegar Alþfl. vann sinn stærsta sigur enn sem komið er var það ein helsta krafa þm. flokksins, að haft yrði samráð við verkalýðshreyfinguna um mótun efnahagsaðgerða. Við boðuðum gerð kjarasáttmála er tryggði árangur í kjarabaráttunni, en tryggði jafnframt árangur í verðbólgumálum. Við bentum á að verðbólgan er höfuðóvinur láglaunafólks, að verðbólgan er gósenland braskaranna og þess afætulýðs sem hindrar betri lífskjör, bætta afkomu launafólks. Samþykkt efnahagslaganna sem síðar voru uppnefnd Ólafslög, tók langan tíma. Í upphafi umræðnanna var grundvöllurinn sú stefna er Alþfl. bar fram í Alþingiskosningunum 1978 undir nafninu: Gerbreytt efnahagsstefna. Þá var eitt höfuðatriðið að tryggja samráð og samvinnu við samtök launafólks. Þetta atriði vakti deilu innan þeirrar ógæfusömu ríkisstj., er þá var við völd. En þetta baráttumál okkar varð samt að lögum. Nú er það beinlínis lagaskylda að hafa samráð við verkalýðshreyfinguna um mótun efnahagsstefnu. Sú ríkisstj., er nú situr, gekk því á snið við lög er hún setti umrædd efnahagslög. Ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar og Gunnars Thoroddsens var þá sú versta ríkisstj. er setið hafði. Núv. ríkisstj. Gunnars Thoroddsens hefur slegið það met. Hún fór aftan að samtökum launafólks, hún hundsaði lagaskyldu, hún lítilsvirti alþýðusamtökin á nöturlegan hátt. Það var því eðlilegt og þótti sjálfsagt, þegar miðstjórn Alþýðusambandsins ræddi efnahagslögin, að ljúka ályktun þannig, með leyfi forseta. „Miðstjórn Alþýðusambands Íslands leggur áherslu á að hraða ákvörðunum um framkvæmd aðgerðanna, jafnt til langs og skamms tíma, og þess verður að krefjast, að verkalýðssamtökin fái aðild að undirbúningi þessarar ákvarðanatöku þegar á frumstigi, þannig að boðað samráð verði framvegis meira en orðin tóm.“ Við Alþfl.-menn erum á móti þessum brbl. vegna tilgangsleysis þeirra. Við erum og höfum alltaf verið á móti því að krukka aðeins í kaupið. Við viljum stefna að betra og heilbrigðara efnahagslífi, sem býr þegnunum meira öryggi og tryggari lífsafkomu. Þess vegna höfum við hvað eftir annað sett fram tillögur til úrbóta, tillögur um gerbreytta efnahagsstefnu. Þau brbl., sem nú er leitað staðfestingar á, eru dæmigerð fyrir það sundurlyndi sem er í ríkisstj. Þeir flokkar, sem ríkisstj. mynda, eiga það eitt sameiginlegt að vilja sitja í ráðherrastólum. Stefna og markmið eru þeim fjarræn, eitthvað sem ekki var gert ráð fyrir þegar stjórnin var mynduð. Með myndun núv. ríkisstj. hefur hæstv. forsrh. sýnt að vilji er allt sem þarf, ekki til að stjórna, ekki til að vernda og bæta kjör láglaunafólks, heldur viljinn til að sitja í ríkisstjórn. Þau brbl., sem nú eru til umfjöllunar, eru háskalegasta kauprán sem framkvæmt hefur verið nú á síðustu tímum. Með þeim er ráðist á kjör láglaunafólks af meiri grimmd en fyrr. Alþfl. mun greiða atkv. á móti þessum lögum, og við skorum á aðra hv. alþm. að gera það einnig.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur mælt fyrir frv. því sem hér er til umr. Það voru þrjár fullyrðingar, sem hann viðhafði í ræðu sinni, sem ég vil sérstaklega víkja að í þeim orðum sem ég tala hér nú. Í fyrsta lagi sagði hæstv. forsrh. að tillögur þær, sem brbl. frá 31. des. fela í sér, hafi ekki verið fullbúnar 20. des., þegar Alþingi var frestað, og þess vegna hafi brbl. verið gefin út. Í öðru lagi sagði hæstv. forsrh. að efni brbl. væri liður í heildarráðstöfunum í efnahagsmálunum og þess vegna hafi verið brýn nauðsyn að gefa brbl. út. Í þriðja lagi sagði hæstv. forsrh. að efni brbl. tengdist gjaldmiðilsbreytingunni og því hefði verið nauðsyn á því að gefa út brbl. Af þessu má sjá að í huga forsrh. tengist frv. það, sem hér er til staðfestingar á brbl. frá 31. des., mjög gjaldmiðilsbreytingunni. Það er einmitt þess vegna, sem þetta frv., sem við nú ræðum, hefur borið að með nokkuð óvenjulegum hætti. Það er ekkert sérstakt að gefin séu út brbl. þegar brýna nauðsyn ber til, svo sem stjórnarskráin gerir ráð fyrir. Það er heldur ekkert óvenjulegt þó að menn greini á um það, hvort brýna nauðsyn hafi borið til að gefa út brbl. En samt sem áður ber þau brbl., sem hér um ræðir, að með alveg sérstökum hætti. Það er vegna þess að setning þessara brbl. er af sérstaklega óvenjulegu tilefni. Það er yfirlýst af ríkisstj., að brbl. hafi verið sett í tilefni af gjaldmiðilsbreytingunni nú um áramótin. Alþingi samþykkti 16. maí 1979 lög um breytt verðgildi íslensks gjaldmiðils. Þar var ákveðið að frá og með 1. jan. 1981 hundraðfaldaðist verðgildi krónunnar. Það var nauðsynlegt að setja þessi lög með góðum fyrirvara vegna þess að gjaldmiðilsbreytingunni hlutu að fylgja margháttaðar ráðstafanir, sem gera þyrfti tímanlega, og það, sem mest var um vert, var að gera það sem gera þurfti til þess að gjaldmiðilsbreytingin næði tilgangi sínum. Tilgangur gjaldmiðilsbreytingarinnar hefur alltaf verið að búa í haginn fyrir viðureignina við verðbólguna og viðleitni til þess að koma á stöðugleika í efnahagslífinu. Þetta átti að vera fólgið í því, að gjaldmiðilsbreytingin hefði hagstæð sálræn áhrif með því að draga úr þeim verðbólguhugsunarhætti sem sílækkandi verðmæti íslensku krónunnar hefur valdið með því að grafa undan virðingu fyrir peningum og áhuga manna á því að hamla gegn verðbólgunni. En forsenda þess, að aukning verðgildis íslensku krónunnar hafi hin hagstæðu sálrænu áhrif sem vonast er til, hlýtur að vera sú, að aðgerðin sé liður í víðtækri stefnumótun og framkvæmd til þess að ráða bót á verðbólgunni og koma á stöðugleika og jafnvægi í efnahagslífi þjóðarinnar. Aukning verðgildis krónunnar gæti þá orðið vottur þess, að slík stefna hefði verið tekin upp í efnahagsmálunum og brýning til þess að takast á við vandann af meiri einurð en áður og gæti þannig orðið tákn nýs tímabils í stjórn efnahagsmála. Það hafa allir verið sammála um þennan yfirlýsta tilgang með gjaldmiðilsbreytingunni. En ekki nóg með það, heldur hafa allir verið sammála um það, að gjaldmiðilsbreytingin væri betur ógerð en gerð ef þessar forsendur væru ekki fyrir hendi, ef ekki væri víðtæk stefnumótun fyrir hendi væri ókleift að sjá fyrir sálræn áhrif gjaldmiðilsbreytingarinnar. M.a. hefur Seðlabankinn lýst því yfir, að svo gæti eins vel farið, að gjaldmiðilsbreytingin yrði til þess að auka vantrú manna og tortryggni ef hún er ekki hluti af róttækri stefnubreytingu, því að almenningur væri þá vantrúaður á framtíðarverðgildi peninganna og getu stjórnvalda til þess að halda verðbólgunni í skefjum. En menn hafa verið sammála um fleiri staðreyndir í þessu sambandi. Þegar þingið kom saman á s.l. hausti voru allir sammála um það, að þá hefðu ekki verið gerðar neinar ráðstafanir til víðtækrar stefnumótunar í sambandi við gjaldmiðilsbreytinguna. Þá var tíminn í raun og veru hlaupinn frá okkur í þessu efni. Heildarstefna þurfti að liggja fyrir með það góðum fyrirvara, að hún væri farin að sýna sig þegar gjaldmiðilsbreytingin átti að taka gildi. Það var nauðsynlegt að undirbyggja trú atmennings á þeim ráðstöfunum sem áttu að vera forsenda fyrir gjaldmiðilsbreytingunni. Með tilliti til þessa bar ég snemma á þinginu fram fsp. til viðskrh. um breytt verðgildi íslensks gjaldmiðils. Það var spurt hvort ríkisstj. vildi taka til endurskoðunar fyrirætlanir um gjaldmiðilsbreytinguna með tilliti til þess, að sú aðgerð væri ekki liður í víðtækri stefnumótun og framkvæmd til þess að ráða bót á verðbólgunni og koma á stöðugleika og jafnvægi í efnahagslífi þjóðarinnar og gæti því aukið á upplausn og vantrú á gjaldmiðlinum í stað þess að treysta hann. Það urðu miklar umr. í nóv. s.l. um þessa fsp., svo sem menn muna. Ég fer ekki hér að rifja upp þær umr. Ég vil aðeins minna á að þá voru menn enn sammála um að ekki lægi fyrir heildarstefnumótun. Og það er fyrst í líki þessara brbl., sem við nú ræðum, sem stefnumótun ríkisstj. í sambandi við gjaldmiðilsbreytinguna lítur dagsins ljós. Þess vegna verður að skoða þessi brbl. í ljósi þeirrar staðreyndar, að þau eiga að vera stefnumótun ríkisstj. í sambandi við þann sérstæða atburð sem gjaldmiðilsbreytingin er. En hvað felst þá í þessum brbl. sem nú eru hér til umr.? Það er fjallað um nokkrar skammtímaráðstafanir, svo sem verðstöðvun, skerðingu verðbóta á laun og frestun opinberra framkvæmda. Þessar aðgerðir geta verið eðlileg viðfangsefni í skammtímaráðstöfunum til viðnáms gegn verðbólgu. Hins vegar orkar ýmislegt tvímælis við þær aðgerðir sem hér eru ákveðnar. Á sama tíma og ákveðin er verðstöðvun var ákveðin 10% hækkun allrar opinberrar þjónustu. Það segir sína sögu. Enn er höggvið í sama knérunn með skerðingu á verðbótum á laun án þess að réttlætis sé gætt við skiptingu byrðanna á þjóðfélagsþegnana. Raunar er kauplækkunin það eina í ráðstöfunum þessum sem bein áhrif hefur til hjöðnunar verðbólgunnar, en þau áhrif skal afmá von bráðar aftur. Í þessum hringdansi er vísitölukerfið gert enn fáránlegra en áður með því að afnema áhrif viðskiptakjara á vísitöluna. Heimild er veitt til að fresta opinberum framkvæmdum, en ekki til að draga úr opinberum rekstri, og ekkert segir um hvernig samdrætti framkvæmdanna skuli hagað. En afgerandi um hagnýtt gildi þessara skammtímaráðstafana eru þær aðgerðir sem á eftir fara. Um langtímaráðstafanir segir hins vegar ekkert í brbl. Það er algerlega augljóst mál, að í þessu frv. felst ekki nem stefnumótun eða heildarstefna til grundvallar gjaldmiðilsbreytingu. Í sannleika sagt hefði mátt setja slík brbl. hvort sem um nokkra gjaldmiðilsbreytingu hefði verið að ræða eða ekki. Að efni til eru brbl. harla rýr og helst til þess fallin að auka á óvissu í efnahagsmálunum. En það alvarlega við setningu brbl. er sú staðreynd, að því skuli vera haldið fram af ríkisstj. og hæstv. forsrh. að með lögum þessum sé verið að gera nauðsynlegar ráðstafanir í sambandi við gjaldmiðilsbreytinguna. Ekkert er fjær réttu lagi. Slík fullyrðing er blekking ein. Og ein blekkingin býður annarri heim. Það rak engar nauðir til þess að setja brbl. um þær ráðstafanir sem frv. þetta fjallar um, eins og bæði hv. 5. landsk. þm. og hv. 4. landsk. þm. hafa bent á og raunar fleiri í þessum umr. Til að ráða bót á verðbólgu og jafnvægisleysi í efnahagsmálum landsins þarf heildarstefnu. Sú heildarstefna er fólgin í margháttuðum aðgerðum. Er eðli vandamálsins slíkt, að sumar aðgerðir til úrbóta er hægt að gera strax, en aðrar þurfa lengri aðdraganda. Þá hljóta sumar aðgerðir að vera tímabundnar, en aðrar að vera langvarandi. Þannig felast í heildarstefnu í efnahagsmálum annars vegar skammtímaráðstafanir og hins vegar langtímaráðstafanir. Þegar meta á gildi ráðstafana í efnahagsmálum verður að hafa í huga samhengi hinna einstöku aðgerða hverrar til annarrar. Skammtímaráðstafanir verður að meta með tilliti til langtímaráðstafana. Skammtímaráðstafanir geta verið góðra gjalda verðar, en samt verið unnar fyrir gýg ef þær eru ekki sniðnar að langtímaráðstöfunum sem á eftir fara. Meginatriðið er að móta langtímaráðstafanir, því að þær lúta að þeim þáttum þjóðarbúskaparins þar sem er að finna frumorsakir verðbólguþróunarinnar sem stjórnvöld hafa á valdi sínu að ráða bót á. Þær miða að kerfisbreytingu til þess að fjarlægja það sem vandanum veldur. Frv. það, sem við nú ræðum, felur í sér einungis skammtímaráðstafanir að svo miklu leyti sem þar er nokkru fyrir að fara. En afgerandi um hagnýtt gildi þessara skammtímaráðstafana eru þær aðgerðir sem á eftir fara, en um langtímaráðstafanir segir hins vegar ekkert í frv. En jafnframt útgáfu brbl. hefur ríkisstj. birt svokallaða efnahagsáætlun. Þar er sett fram markmið þeirra aðgerða í efnahagsmálum sem ríkisstj. segist hafa undirbúið. Þar kennir margra grasa. Sumt af þessu geta allir tekið undir, eins og að efla þurfi atvinnulífið og tryggja öllum landsmönnum næga atvinnu eða breyta skammtímalánum húsbyggjenda í föst lán. En annað ber glögg eyrnamörk vinstri stefnu sem ekki hefur reynst veita viðnám gegn verðbólgunni, heldur þvert á móti. Og enn annað felur í sér beinar þversagnir, svo sem að halda skuli gengi stöðugu við 40% verðbólgu. Verst er þó að þessi efnahagsáætlun ríkisstj. felur ekki í sér neina heildarstefnu í efnahagsmálum sem inniheldur langtímaráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu. Engar aðgerðir eru fyrirhugaðar til endurskipulagningar ríkisfjármálanna, til að færa verkefni frá ríkinu til sveitarfélaga og einstaklinga og skapa skilyrði fyrir skattalækkunum. Ekki er ætlunin að breyta fyrirkomulagi vísitölugreiðslna þannig að verðbætur á laun verði miðaðar við þjóðartekjur, heldur stefnt í öfuga átt. Enn er gert ráð fyrir ákvörðun fiskverðs án tillits til markaðsverðs erlendis og að bæta gráu ofan á svart með því að koma á millifærslu- og styrkjakerfi sem gekk sér til húðar fyrir meira en tveimur áratugum, til viðbótar gengissigi og gengislækkunum sem eftir sem áður verða óhjákvæmilegir fylgifiskar slíkra verðlagsákvarðana. Þannig eru orsakir verðbólguhraðans látnar óáreittar. Af þessum ástæðum er þess ekki að vænta, að ráðstafanir brbl. verði í raun til viðnáms gegn verðbólgu. Þvert á móti munu þær, þegar til lengdar lætur, auka á glundroða og óvissu í efnahagsmálunum. Þær eru ekki þess eðlis, að á þeim verði byggt við framhaldsaðgerðir til viðnáms gegn verðbólgu. Hér er því ekki einu sinni um lítið skref að ræða til frambúðarlausnar á vandanum, heldur enn eina tilraunina sem dæmd er til að mistakast. Þetta, sem ég hef nú sagt, er þeim mun alvarlegra þar sem brbl. fara saman við breytingu á verðgildi krónunnar. Forsendunni fyrir hagstæðum áhrifum gjaldmiðilsbreytingarinnar hefur verið kastað á glæ og því hætta á að gjaldmiðilsbreytingin verði til þess að auka vantrú manna og tortryggni á framtíðarverðgildi peninganna og verki þess vegna sem olía á verðbólgubálið. Það er oft lögð áhersla á að nauðsynlegt sé að þjóðin hafi tiltrú á þeim ráðstöfunum stjórnvalda sem ætlaðar eru til viðnáms gegn verðbólgu, og að sjálfsögðu er ekki of mikil áhersla á þetta lögð. En þess er líka rétt að geta, að þjóðin er reiðubúin til þess að taka á sig byrðar ef þeim er réttlátlega skipt og þær leiða til árangurs, sem skilar sér til frambúðar í bættum lífskjörum. Þá skortir ekki vilja til að horfast í augu við staðreyndir efnahagslífsins. Ef ráðstafanir eru hins vegar haldlausar til lausnar vandanum stoðar jafnvel ekki ákveðinn vilji. Skírskotun til vilja þjóðarinnar á röngum forsendum er meira að segja varhugaverð. Menn taka ekki endalaust mark á hvatningum sem byggjast á blekkingum. Hætt er þá við að þjóðin leggi ekki við hlustir þegar raunverulega mikið liggur við. Sá tími mun koma, að við stjórn í þessu landi verði menn sem verða þess umkomnir að leysa þau stóru vandamál sem nú steðja að. En þá varðar miklu að þjóðin verði við því kalli sem þá verður beint til hennar í þessum efnum.



Herra forseti. Þegar hefur hér verið gerð grein fyrir afstöðu Alþfl. til þess frv. til staðfestingar brbl. sem hér er nú til umr. Á jólaföstunni var hér á Alþ. spurt og spurt um það, hvað ríkisstj. hygðist gera til lausnar aðsteðjandi efnahagsvanda og til þess að ráðast gegn verðbólgunni. Svör fengust þá engin nema í hæsta lagi einhvers konar útúrsnúningar. Auðvitað var það eðlilegt að á þeim tíma fengjust engin svör frá hæstv. ríkisstj., vegna þess að síðan er komið í ljós að þá var engin samstaða um hvað gera skyldi. Það var ekki farið að setja neitt á blað á Þorláksmessu, það var engin samstaða um til hvaða ráðstafana skyldi grípa. Og það var raunar ekki fyrr en á gamlársdag sem einhvers konar samkomulag náðist. Þá, á síðasta degi ársins, kom hæstv. forsrh. í sjónvarpið næst á undan sirkusþætti og áramótagríni og flutti þjóðinni boðskap sinn. Og hver var sá boðskapur? Enn einu sinni átti að skerða kaupið eitt, enn einu sinni bráðabirgðabjörgun til þess að minnka verðbólguna á fyrri hluta árs, en auka hana svo aftur á síðari hluta árs, eins og sumir stjórnarsinnar hafa hreinskilnislega orðað það. Hæstv. forsrh. flutti þjóðinni brbl. í nýársgjöf, - lög sem kveða nánast á um það eitt að skerða kaupið - jú, og raunar líka að framlengja aðlögunartíma vaxta um eitt ár. Og ekki má í leiðinni gleyma því, að hæstv. forsrh. boðaði líka í boðskap sínum til þjóðarinnar á gamlárskvöld verðstöðvun - rétt eins og honum og raunar ríkisstj. allri væri um það ókunnugt með öllu að slík verðstöðvun hefur verið í gildi allan Framsóknaráratuginn og haft slík áhrif að verðhækkanir hafa aldrei verið jafnmiklar á nokkru tímabili í sögu þessa lands. Og hvernig er svo þessi verðstöðvun í framkvæmd? Varla líður sá dagur nú um þessar mundir að ekki séu tilkynntar nýjar verðhækkanir, brauð í gær, fargjöld með almenningsvögnum í fyrradag, póstburðargjöld daginn þar áður, og sjálfsagt verður líka eitthvað á morgun. Og svona rétt til dæmis um það, hvernig þessari verðstöðvun verður framfylgt, þá veit ég ekki betur en að t.d. í fjárhagsáætlun einnar af stærstu ríkisstofnunum, Ríkisútvarpsins, sjónvarps og hljóðvarps, sé gert ráð fyrir því, að gjald fyrir auglýsingar hækki á þessu ári um næstum því 70%. Þannig verður verðstöðvunin í framkvæmd þar. Auðvitað er þetta verðstöðvunarhjal ríkisstj. hrein blekking. Í óðaverðbólgu eins og hér ríkir nú er ekkert til sem heitir verðstöðvun. Allt tal um verðstöðvun nú, eins og raunar mörg dæmi undanfarinna daga sanna, er sýndarmennska af allra ómerkilegast tagi. Það er hægt að fresta verðhækkunum, en í því ástandi, sem nú ríkir í þessu þjóðfélagi, er ekki um það að ræða að það geti verið nein verðstöðvun. Hélt ég raunar að menn þyrftu ekki að líta mörg ár aftur í tímann til þess að komast að raun um það. Með svokallaðri verðstöðvun geta menn byggt sér svolitla stíflu sem er dæmd til þess að bresta fyrr eða síðar, og flæða þá þær hækkanir yfir sem tafðar hafa verið. Það er ekkert um það að ræða í þessu ástandi að stöðva verðhækkanir, og raunar eru í ákvæðum um verðstöðvun heimildir til margvíslegra verðhækkana sem auðvitað munu verða og hafa verið að skella yfir og eiga eftir að skella yfir. Mergurinn málsins er sá og það er það, sem ríkisstj. áreiðanlega treystir á, að í óðaverðbólgu eins og hér ríkir nú er verðskyn almennings orðið svo brenglað að menn eru hættir að kippa sér upp við það þó að sama vara kosti eitt í dag og eitthvað annað á morgun og eitthvað enn annað þegar hún er keypt í þriðja sinn. En það var ekki nóg með að hæstv. forsrh. boðaði þjóðinni brbl. Hann birti landslýðnum líka langan loforðalista, eins konar framhald við stjórnarsáttmálann sem birtur var þegar þessi ríkisstj. leit dagsins ljós. Þetta var kallað efnahagsáætlun ríkisstj. Þegar horft verður til baka verður það líklega eftirminnilegast af ferli þessarar ríkisstj., að hún gerði ekki neitt nema að skerða kaupið, en gaf út í eins konar framhaldssöguformi loðnar loforðayfirlýsingar sem hún kallaði efnahagsstefnu. Það var því ekki nema von að það væri heldur með lægra móti risið á hæstv. forsrh. er hann mælti fyrir þessu frv. áðan. Það var raunar ekki að heyra að mikill hugur fylgdi þar máli. Það var tæpast að heyra að hann sjálfur, hæstv. forsrh., hefði trú á því, að þessar aðgerðir mundu skila einhverjum árangri. Á jólaföstunni var hér beint margvíslegum spurningum til hæstv. forsrh. Það var ekki aðeins að hann væri spurður þá, heldur hefur hann og verið spurður nú. Og þótt engin svör hafi enn borist, þá verður að treysta því, að hæstv. forsrh. muni í þessum umr. svara þeim spurningum sem til hans hefur verið beint. Annað væri, held ég, lítil kurteisi við þessa hv. deild. Þær aðgerðir, sem um áramótin voru boðaðar, eru skammtímaaðgerðir, bráðabirgðaaðgerðir sem aðeins er ætlað að endast í örfáa mánuði. Hvað svo tekur við veit enginn. Um það er spurt, en við því hafa ekki fengist svör. En það er vissulega ástæða til að spyrja hæstv. forsrh. fleiri spurninga og endurtaka sumar af þeim spurningum sem fram hafa verið bornar nú þegar í þessum umr. Í fyrsta lagi segir, með leyfi forseta, í efnahagsáætlun ríkisstj.: „Viðræður verði hafnar við samtök launþega og aðra hagsmunaaðila atvinnulífsins um framkvæmd samræmdrar stefnu í kjaramálum, atvinnumálum og efnahagsmálum til næstu tveggja ára.“ Þetta er ekki lítið. Og nú spyr ég hæstv. forsrh.: Eru þessar viðræður hafnar? Hvenær hefjast þær, ef þær eru ekki þegar hafnar? Í öðru lagi stendur hér: „Stefnt verði að almennri lækkun vaxta 1. mars.“ Og ég tek undir þær spurningar sem hér hafa fyrr verið fram bornar: Hvað verður gert í sambandi við vextina 1. mars? Það er þegar ljóst, hvað Seðlabankinn hefur lagt til. Það er töluvert annað en stendur í efnahagsáætlun ríkisstj. Hvað ætlar ríkisstj. að gera? Ætlar hún að standa við þetta loforð sem þjóðinni var gefið í lok liðins árs og þegar nýtt var í þann veginn að ganga í garð? Ætlar ríkisstj. að standa við þetta, að lækka vexti 1. mars? Í þriðja lagi segir í svonefndri efnahagsáætlun: „Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins skal útvegað fjármagn til þess að tryggja eðlilega afkomu fiskvinnslunnar.“ Ég spyr hæstv. forsrh.: Hvaðan á það fjármagn að koma? - Þar segir ráðherrar Framsfl. eitt, ráðherrar Alþb. annað, og kannske segir hæstv. forsrh. okkur hér það þriðja. Það væri svo sem eftir öðru. Í fjórða lagi segir í efnahagsáætlun ríkisstj.: „Á hliðstæðan hátt verður útvegað fjármagn til að tryggja afkomu samkeppnisiðnaðar og útflutningsiðnaðar.“ Og ég spyr: Hvaðan á það fjármagn að koma? Með hverjum hætti verður það útvegað? Í fimmta lagi segir hér: „Vegna íbúðabygginga og kaupa skal stefnt að því að breyta skammtímalánum og lausaskuldum í föst lán til lengri tíma.“ Er undirbúningur þessara aðgerða hafinn? Ef svo er ekki, hvenær er þess þá að vænta, að aðgerðir í þessum efnum verði tilkynntar? Í sjötta lagi segir í þessari efnahagsáætlun: „ Ríkisstj. mun stuðla að innkaupum í stórum stíl.“ Við hvað er átt með þessu? Starfar ekki sérstakt fyrirtæki á vegum ríkisins til að annast innkaup á vegum ríkisins og ríkisstofnana? Hvaða glamur er þetta sem hér er á ferðinni: Stuðla að innkaupum í stórum stíl? Er einhver nýbreytni hér á döfinni? Á að stofna enn nýja Innkaupastofnun ríkisins eða hvað? Ég er svo sem ekkert sérlega bjartsýnn á það að fá nein svör yfirleitt við þessum spurningum, en það sakar ekki að spyrja samt. Ég er ekki bjartsýnn á það, vegna þess að ríkisstj. hefur ekki komist að neinni niðurstöðu um það, hvað eigi að taka við eftir þann skamma tíma sem þessar ráðstafanir eiga að endast. Um það virðist ekki vera nein eining í ríkisstj. Margumtöluð niðurtalning þeirra framsóknarmanna úr síðustu kosningabaráttu er nú grafin og gleymd. Samráðið við launþegasamtökin, sem hafa skyldi að leiðarljósi, er líka grafið og gleymt. Ég held að seta Framsfl. og stefna í þessari ríkisstj., stuðningur Framsfl. við þessa ríkisstj. og stefnu hennar séu einhver stórkostlegustu kosningasvik sem sögur fara af í langan tíma. Og meðan jarðarför niðurtalningarstefnunnar fer fram og loforðin um samráð eru greftruð hefur formaður Framsfl., hæstv. sjútvrh., að því er virðist það þarfast að gera að skemmta sér á skíðum suður í Pýreneafjöllum eða guð má vita hvar. Það hefur mikið verið um það rætt nú á síðustu dögum, hve ríkisstj. þessi njóti mikils fylgis meðal almennings. Málgagn ríkisstj., Dagblaðið, framkvæmdi skoðanakönnun fyrir nokkru. Til hennar hefur tíminn væntanlega sérstaklega verið valinn þannig að mátulega langt væri liðið frá því að aðgerðir voru tilkynntar og hæfilega langt þar til þing kæmi saman. Ýmsir hneigjast til að taka verulegt mark á þessu, þótt þetta blað sé engan veginn hlutlaus aðili að málinu þar sem það hefur marglýst stuðningi sínum við þessa ríkisstj. En sé niðurstaða þessarar skoðanakönnunar, ef svo má kalla, rétt eða marktæk, þá bendir hún óneitanlega til að ríkisstj. hafi á þeim tíma, sem þessi könnun varð gerð, notið verulegs stuðnings. En svolítið er þetta nú andkannalegt raunar allt saman. Þegar samningar tókust hér á s.l. hausti var þessi ríkisstj. líka feiknalega vinsæl. Henni var þakkað það, að nú skyldu nást samningar án þess að til verulegra átaka kæmi á vinnumarkaðinum og án þess að kæmi til vinnustöðvana. Þá var stjórnin feiknavinsæl. Nú, þegar stjórnin hefur með brbl. tekið aftur það sem um var samið, afnumið kauphækkunina, þá er hún samkv. skoðanakönnun Dagblaðsins vinsælli en nokkru sinni fyrr. Ég held að það sé svolítið erfitt að koma þessu heim og saman. Víst er það, að almenningur í þessu landi er reiðubúinn til að taka á sig nokkrar byrðar, og fólk var við því búið, að til aðgerða yrði gripið um þessi áramót. En ég held að fólk vilji alvöruaðgerðir, aðgerðir sem eru líklegar til að bera árangur, en ekki kák af því tagi sem hér er um að ræða. En það skyldu menn hafa í huga, að almenningsálitið getur verið hvikult. Það getur verið fljótt að breytast. Það var t.d. athyglisvert fyrir þá, sem voru staddir vestur í Bandaríkjunum um það leyti sem Bandaríkjamenn kusu sér forseta, að í því landi þar sem menn eru taldir lengst komnir í þeirri list að skoða hug almennings og segja fyrir um úrslit kosninga var það svo daginn fyrir kosningar að hver fréttastofnunin og skoðanakannanastofnunin á fætur annarri lýsti þeirri skoðun, að bilið milli frambjóðendanna væri svo mjótt að enginn vegur væri að segja fyrir um það, hvor þeirra mundi bera sigur úr býtum. En hvað gerðist? Sá sem nú gegnir forsetaembætti í Bandaríkjunum sigraði með svo miklum yfirburðum, að leitun er á öðru eins í sögu forsetakosninga þar í landi. Ég held að þó að það sé ánægjulegt fyrir stjórnina hvað Dagblaðið telur hana njóta mikils stuðnings, þá sé valt á það að treysta, það sé valt veraldargengið í þeim efnum sem kannske ýmsum öðrum. Tíminn og auðvitað næstu kosningar munu umfram allt skera úr um vinsældir þessarar ríkisstj. Og þótt helsta stuðningsblað hennar geri sér nú nokkurn sölumat úr svonefndri skoðanakönnun og treini sér hana dag eftir dag, þá held ég að það sé vart á henni að byggja. Það frv., sem hér er til umr., er þannig vaxið, að við Alþfl.-menn höfum lýst andstöðu okkar við það í núverandi mynd. Þetta frv. er ófullburða og það er undirstöðulaust eins og raunar öll efnahagsstefna þessarar hæstv. ríkisstj. Þetta frv. miðar einungis að því að tryggja ráðherrunum sæti í fáeina mánuði í viðbót. Þar er hvergi tekið heildstætt á þeim vandamálum sem við er að fást, og þetta frv. leysir engan vanda. Það skyldi þó aldrei vera svo, að það magnaði heldur þann vanda, sem við er að fást?



Herra forseti. Í þessum umr. hafa komið fram nokkur atriði sem ég tel rétt að gera að umtalsefni. Um ýmislegt af því, sem hér hefur verið drepið á, verður rætt nánar í fjh.- og viðskn. eða nefndum beggja deilda, sem ég geri ráð fyrir að hafi sameiginlega fundi um málið, og þar verður að sjálfsögðu reynt að afla upplýsinga sem beðið er um. Í fyrsta lagi spurði hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson um það, hverjir mundu verða vextir af hinum verðtryggðu sparireikningum. Eins og ég greindi áður komu fyrir viku frá Seðlabankanum tillögur um þetta efni og ýmis atriði í sambandi við það sem ríkisstj. hefur haft til meðferðar síðan. Þetta mál er ekki afgreitt, en ég tek það fram sem mína skoðun, að ég tel að það eigi að vera áfram 1% vextir af þessum verðtryggðu sparireikningum.

Það er annað vextir en verðbætur.

Það er 1%.  Í ræðu hv. þm. Kjartans Jóhannssonar kom fram endurtekinn ákaflega furðulegur misskilningur eða rangfærslur um tvennt sem ég tel rétt að leiðrétta hér enn. Hann segir að ég hafi talið mér það til gildis í þeirri stjórn, sem ég átti sæti í sem fjmrh. og mynduð var í nóv. 1959, svokallaðri viðreisnarstjórn, að afnumið hafi verið það uppbótakerfi sem þá hafði verið ríkjandi um allmargra ára skeið. Nú telur hann að með efnahagsáætlun ríkisstj. sé verið að koma því á að nýju. Ég hlýt að lýsa sérstakri furðu á því, að hv. þm. skuli leyfa sér aðrar eins blekkingar. Það uppbótakerfi, sem var afnumið í ársbyrjun 1960, var í því fólgið, að lagður var sérstakur skattur á allan gjaldeyri. Sá skattur var notaður til að greiða uppbætur á allar tegundir útflutnings, mismunandi háar prósentur. Þetta var hið svokallaða uppbótakerfi, í rauninni margfalt gengi, líklega milli 15 og 20 tegundir gengis, skattur á allan gjaldeyri og mismunandi háar prósentur uppbóta á allar tegundir útflutnings. Hvernig dettur hv. þm. í hug að leyfa sér að halda því fram, að það, sem nú sé verið að gera, sé að innleiða aftur þetta uppbótakerfi? Mér finnst furðuleg dirfska að bera slíkt á borð og það endurtekið. Það, sem hv. þm. vill í rauninni byggja þetta á, er að gert sé ráð fyrir einhverjum millifærslum í sambandi við útflutningsgreinar sjávarafurða eða fiskvinnslunnar. Nú veit hann ósköp vel, eins og við allir, að í okkar þjóðfélagi, eins og meðal allra annarra þjóða, í nágrenni okkar a.m.k., eru meira og minna af styrkjum og millifærslum milli atvinnuvega og einstakra atvinnugreina eftir því sem á stendur. En að líkja þessu saman við það uppbótakerfi, sem var afnumið í ársbyrjun 1960, er hrein firra. Hin fullyrðing hv. þm. er sú, að það sé komið á og stefnt að fölsku gengi. Þessi staðhæfing er jafnfráleit. Dettur hv. þm. í hug að halda því fram, að gengið sé skráð rangt eða falskt nú þegar aðalútflutningsgreinar landsmanna og þær sem gengið er fyrst og fremst miðað við, þ.e. greinar fiskvinnslunnar, eru allar reknar með hagnaði? Það liggur fyrir í síðustu skýrslum Þjóðhagsstofnunar t.d. nú fyrir nokkrum dögum, frá 28. jan., endurskoðun á afkomu fiskvinnslunnar: frystingar, saltfiskframleiðslu og skreiðar. Niðurstaðan er sú, að af fiskvinnslunni - þessum greinum samtals - hafi Þjóðhagsstofnun í áætlun um áramótin, þ.e. fyrir mánuði, gert ráð fyrir 5.5% hagnaði, en við nánari skoðun í lok janúar áætlar Þjóðhagsstofnun að hagnaður þessarar þriggja greina samtals sé nú talinn 8.5% í stað 5.5% um áramót. Og nú spyr ég: Er þessum hv. þm., sem hefur verið sjútvrh. og viðskrh., ekki kunnugt um við hvað gengisskráning er miðuð, hver eru þar helstu viðmiðunaratriði? Ég hélt að hver maður hér á Alþingi vissi að það er fyrst og fremst afkoma útfluttra sjávarafurða og svo að sjálfsögðu tekið tillit til annarra útflutningsgreina, eins og útflutningsiðnaðar, en auðvitað vegur verðlag og afkoma fiskvinnslunnar hér langsamlega þyngst. Það eru þá önnur sjónarmið, annar hugsanagangur og annað við að nálgast þetta mál en ég hef kynnst eða heyrt um ef það er talin röng gengisskráning þegar fiskvinnslan er nú að áliti Þjóðhagsstofnunar rekin með 8.5% hagnaði. Auðvitað er ekki heil brú í svona fullyrðingum. Nú vitum við að fiskverðsákvörðun er fram undan og enginn veit enn í dag hversu há hún verður eða hver áhrif hún hefur á fiskvinnsluna. Eins og málin standa nú eru allar fullyrðingar í þessa átt hrein fjarstæða. Hv síðasti ræðumaður, hv. þm. Eiður Guðnason, bar fram nokkrar fsp. í lok ræðu sinnar. Hann spurði um þær viðræður sem segir í efnahagsáætluninni að verði teknar upp við aðila vinnumarkaðarins. Að því máli er að sjálfsögðu unnið. Ég vil taka það fram hér, að í októberlok hafði ég fund í samræmi við gildandi lög og reglugerðir með aðilum vinnumarkaðarins um þjóðhagsáætlun. Slíkir fundir eru fjölmennir fundir og voru þar allítarlegar umræður um þau mál. Þær viðræður, sem efnahagsáætlunin gerir ráð fyrir, munu fara í gang nú bráðlega, en það er verið að undirbúa og athuga með hverjum hætti þeim sé haganlegast fyrir komið því að það vita allir, sem eitthvað hafa fengist við slík mál, að ekki er heppilegt að þar sé mjög mikið fjölmenni. Vandinn er að finna það fyrirkomulag sem er æskilegast og líklegast til árangurs og samkomulags við aðila vinnumarkaðarins. - Út af fsp. hv. þm. vil ég aðeins taka þetta fram, að það er í undirbúningi hvernig best og haganlegast sé að koma fyrir þessum viðræðum. Hv. þm. spurði um þá vaxtalækkun sem minnst er á í efnahagsáætluninni. Það er orðað þannig, að stefnt verði að lækkun vaxta 1. mars. Honum hafði skilist að tillögur lægju fyrir frá Seðlabankanum um þetta mál. Það er ekki. Þær tillögur, sem liggja fyrir frá Seðlabankanum, eru um verðtryggðu sparireikningana út af þeirri breytingu sem ákveðin er í brbl., að binditíminn verði sex mánuðir í staðinn fyrir tvö ár, og atriðum sem standa í beinu sambandi við það mál. Sú yfirlýsing, sem þarna getur um að stefnt verði að, vaxtalækkun 1. mars, er óbreytt. Hv. þm. spurði um breytingu á skammtímalánum og vanskilalánum vegna íbúðabygginga og kaupa. Þegar er hafin könnun og undirbúningur að því. Ég geri ráð fyrir því og það er náttúrlega öllum ljóst, að það taki nokkurn tíma að kanna þau mál, fá upplýsingar frá bönkum og öðrum stofnunum um þessi lán, bæði hvernig þeim er hagað og hversu mikil brögð eru að slíku. Til þess þarf að fá upplýsingar. Þegar er hafin söfnun þeirra upplýsinga og fljótlega verður hafin úrvinnsla og tillögugerð. Hv. þm. var mjög undrandi á ákvæði um að stuðla að innkaupum í stórum stíl, hafði ekki skilið það og taldi að hér væri um glamur eitt að ræða. Ég skal skýra hv. þm. og öðrum hv. þm. frá því, að hugsunin á bak við er að í mörgum tilvikum er hægt að fá hagkvæmari innkaup ef keypt er stórt heldur en ef keypt er smátt. Hins vegar vitum við líka að ýmsar ástæður hér valda því, m.a. verðlagsákvæði, að innkaupum til landsins hefur ekki alltaf verið hagað á hagkvæmasta hátt. T.d. hefur sú prósentuálagning, sem hér hefur lengi verið, beinlínis refsað mönnum fyrir hagkvæm innkaup þar sem menn fá þeim mun færri krónur upp í sinn kostnað sem þeir gera hagkvæmari innkaup, en í öðru lagi hefur það verið mikill annmarki hvað í mörgum tilvikum er keypt inn í smáum stíl. Það eru þessi stærri innkaup, að gera þau hagkvæmari, sem hér eru höfð í huga. Ég tel ekki ástæðu til að lengja þetta mál nú, hef svarað helstu fsp. sem fram hafa komið. Þar vísa ég til þess, að í meðferð n. verða að sjálfsögðu veittar upplýsingar eftir því sem um er beðið.



Herra forseti. Ég veitti því athygli, að hæstv. forsrh. var mjög í nöp við það falska gengi sem hér er stefnt að. Hann talaði um það í miklum hneykslistón að þetta gæti auðvitað alls ekki verið falskt gengi. Ég verð nú að segja það, að ég furða mig á þeim leikaraskap sem felst í þeim málflutningi sem hér var í frammi hafður af hæstv. forsrh. Ég þarf ekki að vitna í neitt annað en beint í svonefnda efnahagsáætlun ríkisstj. Þar stendur að Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins skuli útvega fjármagn til að tryggja eðlilega afkomu fiskvinnslunnar ef þörf krefur vegna stöðvunar gengissigs. Ég hafði ekki gert það að neinu sérstöku umtalsefni hvernig hagur fiskvinnslunnar væri einmitt núna. Það, sem ég gerði að umtalsefni, var yfirlýsing ríkisstj., sem greinilega, samkv. þeim mátflutningi sem hæstv. forsrh. hafði hér í frammi áðan, er yfirlýsing um falskt gengi. Hvers vegna er það? Jú, hæstv. forsrh. sagði að þessi röksemdafærsla mín hlyti að vera röng úr því að það væri núna góður hagur hjá fiskvinnslunni, en við það miðaðist gengisskráningin. Hún hefur vitaskuld miðast við afkomu fiskvinnslunnar að mjög miklu leyti. Hér stendur að það skuli tryggja fjármagn til að tryggja eðlilega afkomu fiskvinnslunnar ef þörf krefur vegna stöðvunar gengissigs. Það þarf þá ekki frekar vitnanna við um þetta efni. Þetta er furðulegur útúrsnúningur og þarf ekki að svara honum öðru en því sem stendur í efnahagsáætlun ríkisstj. sjálfrar. Forsrh. hefur með orðum sínum samþykkt það, sem ég hélt hér fram, með því einmitt að benda á að það sé afkoma útflutningsgreina eins og í sjávarútvegi sem ráði því, hvort gengið sé rétt eða rangt, og samkv. þeirra eigin orðum á að styrkja það. Sem sagt, þá verður gengið rangt. Það er gengið út frá því að gengið muni verða rangt. Hæstv. forsrh. talaði líka um það í miklum hneykslunartón, að það kerfi, sem nú væri stefnt að, mætti á engan hátt teljast sambærilegt við millifærslukerfið sem hér hefði verið áður, þá hefði verið lagður skattur á allan gjaldeyri og uppbætur á útflutning, en nú væri einungis um að ræða millifærslur til sjávarútvegsins. Ég skal viðurkenna það. Ég hafði reyndar uppi spurnir um að það væri ekki ljóst hvernig ætti að afla fjár í millifærslurnar. Mismunurinn getur auðvitað legið í því, að það sé ekki aflað fjár í millifærslurnar núna, það sé ekki skattlagning, hér sé um lán að ræða af einhverju tagi. Við því höfum við reyndar ekki fengið svar. Verður þetta gjöf eða verður þetta lán, eða hvaðan koma þessir peningar? Það getur vel verið að það verði þarna mismunur að því leytinu að það verði ekki um skattlagningu að ræða, en ekkert hefur fengist upplýst um það. En forsrh. bætti því við, að nú væri einungis um að ræða millifærslu til sjávarútvegsins og það gæti ekki verið á neinn hátt hliðstætt við það sem áður hefði verið. Auðvitað er mér ljóst að hér er ekki, a.m.k. ekki á þessu stigi, verið að taka upp nákvæmlega það kerfi sem í gildi var áður, enda hef ég aldrei haldið því fram. En það vill nú svo til að í þessari sömu efnahagsáætlun er talað um að þetta nái ekki einungis til sjávarútvegsins, heldur líka til ýmissa annarra. Það segir í 12. lið á bls. 3: „Á hliðstæðan hátt verður útvegað fjármagn til að tryggja afkomu samkeppnisiðnaðar og útflutningsiðnaðar. Því fjármagni verði ráðstafað til fyrirtækja á svipaðan hátt og söluskattur er endurgreiddur eða til stuðnings iðnaði umfram það sem þegar er ákveðið svo sem með fjárframlögum til hagræðingarverkefna og eflingar lánasjóða iðnaðarins.“ Það skyldi þó ekki vera að það gæti orðið svolítið mismunandi úthlutun á þessu fé eftir því í hvaða grein menn eru starfandi? Það skyldi þó ekki vera að þarna gæti komið fram ýmiss konar mismunun sem ekki mundi koma fram ef fylgt væri réttri gengisskráningu? Það skyldi þó ekki vera að í þessu fælist í raun og sannleika að menn væru með nokkuð mismunandi gengi þrátt fyrir allt?

Telur hv. þm. að gengið sé rangt skráð nú?

Ég ætla ekki að hafa uppi neinar fullyrðingar um hvort gengið sé rangt skráð núna. Ég hef einungis verið að túlka stefnu ríkisstj.



Herra forseti. Eins og menn vita sammæltu dm. sig um það í upphafi fundar að reyna að hjálpast að um að ljúka þessum umr. hér í dag þannig að þetta mál gæti gengið til nefndar. T.d. lofaði ég forseta að reyna að tala ekki miklu meira en í hálftíma eða svo. Ég held að ég hafi staðið við það og menn hafi reynt að takmarka mál sitt. Ég skal ekki eyða nema þrem mínútum eða svo núna. En ég leyfi mér þó að vekja á því athygli að stuðningsmenn stjórnarinnar hafa ekki mætt ýkjavel hér í deildinni í dag. Við stjórnarandstæðingar höfum hins vegar verið hér allir og bjuggumst við því, að við yrðum að hjálpa til við að koma málinu til nefndar, eins og oft hefur gerst áður. Hv. stjórnarþm. hafa þó látið svo lítið að sýna sig hér núna og forsrh. þar á meðal, þótt hann kæmi heldur seint og léti a.m.k. ekki einn þm. njóta þeirrar virðingar á Alþingi að hann hlýddi á hann þó að hann flytti þetta mál. En látum það liggja á milli hluta. Ég gleðst mikið yfir því, ef hagur sjávarútvegsins er með allra besta móti, - það verður þá ekki mikill vandi að ákveða fiskverð, leysa sjómannadeilur og annað slíkt, - og að gengið skuli vera orðið svona grjóthart eru ein mestu gleðitíðindi sem ég hef heyrt í háa herrans tíð. Þetta er allt saman leyst, enda kannske von og vísa hæstv. forsrh. að hrista þetta fram úr erminni fyrir þjóð sína. Öll hljótum við að gleðjast yfir því. Ég er auðvitað þakklátur hæstv. ráðh. fyrir að gera tilraun til að svara spurningu minni um hvað vextir og verðbætur mundu verða, hvort vextir mundu verða hærri en samkv. Ólafslögum eða lægri. Hann segir að nú sé ákveðið, skilst mér, eða a.m.k. er það hans skoðun, að vextir eigi að vera 1% ofan á fulla verðtryggingu. Þá held ég að menn geti farið að reikna að vaxtabyrði og vaxtatekjur muni verða heldur hærri, miðað við það verðbólgustig sem við búum.við, en samkv. Ólafslögum.

Þm. hefur ekki hlustað á það sem sagt var.

Það sem hæstv. forsrh. sagði? Hlustaði hv. þm. á það? Hann hefur ekki sýnt sig hér í dag.

Ég hlustaði á það.

Við skulum láta reynsluna skera úr um hvort vextir verða hærri eða lægri ef það á að verða full verðtrygging. Kannske á hún ekki að vera það, en ég held að engum detti í hug að verðbólgustigið verði minna en 50% og ofan á það eiga þó að bætast einhverjir vextir. Ætli vaxtabyrði og vaxtatekjur fari þá ekki að verða ofurlítið hærri en Ólafslög gerðu ráð fyrir. - En eins og ég sagði ætla ég ekki að tefja tímann og þakka hæstv. forsrh. hjartanlega fyrir tilraun til að svara einni spurningu.



Herra forseti. Ég vil sömuleiðis þakka hæstv. forsrh. fyrir að svara nokkrum af þeim spurningum sem ég bar fram áðan. Hins vegar var um fleira spurt en svarað var. Ég spurði hvaðan ætti að útvega Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins fjármagn til að tryggja eðlilega afkomu fiskvinnslunnar. Ég spurði líka hvaðan ætti að útvega fjármagn til að trygg~a afkomu samkeppnisiðnaðar og útflutningsiðnaðar. g vek athygli hv. dm. á því, að þessum spurningum kaus hæstv. forsrh. að svara ekki.