Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. fjallar um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þetta mál á sér langan aðdraganda og langa sögu. Á mörgum þingum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hafa samþykktar verið ályktanir og áskoranir í þá átt, að opinberir starfsmenn fengju samningsrétt um launa- og kjaramál sín. Af ályktunum bandalagsþinga frá síðustu árum má nefna ályktun frá nóv. 1958, frá 19. þingi þess, þar sem segir: „19. Þing BSRB telur óviðunandi, að opinberir starfsmenn hafi ekki samningsrétt um launa- og kjaramál sín til jafns við aðra launþega. Felur þingið bandalagsstjórn að vinna áð því eftir mætti að ná Þeim réttindum.“ 1960 var einnig gerð ályktun á þessa leið: „20. þing BSRB ítrekar ályktanir fyrri bandalagsþinga um það óviðunandi ástand, að opinberir starfsmenn njóta ekki samningsréttar um kaup og kjör á borð við aðrar launastéttir þjóðfélagsins.“ Á aukaþingi bandalagsins í nóv. 1961 er einnig gerð ályktun um samningsrétt opinberra starfsmanna. Sú skipan, sem hingað til hefur gilt um þessi mál, er sú, að Alþingi ákveður með launalögum laun og önnur kjör opinberra starfsmanna. Að vísu hefur sú orðið venjan við setningu hinna síðustu launalaga í nokkur skipti, að ýtarlegar viðræður hafa farið fram milli fulltrúa ríkisstj. og fulltrúa BSRB, og má segja, að í nokkur hin síðustu skipti, þegar launalög hafa verið sett, hafi þau verið í meginatriðum byggð á samkomulagi, sem orðið hafði milli ríkisstj. og bandalagsins. Hins vegar er hér ekki um samningsrétt að ræða, þótt þessi hafi orðið framkvæmdin, og hið endanlega ákvörðunarvald í hendi löggjafans um kjör starfsmanna. Til þess að kanna þetta mál var 12. nóv. 1959 skipuð nefnd manna til að athuga um og undirbúa löggjöf um samningsrétt opinberra starfsmanna, eins og komizt var að orði í skipunarbréfi nefndarinnar. Það var þáverandi fjmrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, sem skipaði þessa nefnd. Í henni áttu sæti fimm menn: Sigtryggur Klemenzson ráðuneytisstjóri, sem var formaður, Baldur Möller ráðuneytisstjóri, Guðjón B. Baldvinsson deildarstjóri, Jón Þorsteinsson alþingismaður og Eyjólfur Jónsson lögfræðingur. Þessi nefnd starfaði að málinu um tveggja ára skeið og skilaði áliti til ríkisstj. haustið 1961. Í nefndinni varð ekki samkomulag, og skilaði hún þrem álitum. Í grg. þessa frv. er það rakið, í hverju sá skoðanamunur var fólginn. Tveir nefndarmanna héldu fram algerum samningsrétti í öllum aðaldráttum að hætti núgildandi norskrar löggjafar og með takmörkuðum verkfallsrétti, en launalög væru þá úr sögunni. Einn nefndarmanna taldi, að veita bæri opinberum starfsmönnum fullan samningsrétt og án launalaga, en án þess að verkfallsréttur fylgdi, en í stað þess kæmi kjaradómur, sem hefði lokaákvörðunarvald um launakjör, ef ekki næðist samkomulag. Og tveir nefndarmanna vildu fara svipaða leið og Norðmenn fóru árið 1933, en hún var sú að veita opinberum starfsmönnum takmarkaðan samningsrétt, þ.e. að þeir eigi lagalegan rétt á því að krefjast samninga um kaup og kjör, en ekki verði horfið frá launalagakerfi né heldur veittur verkfallsréttur. Eftir að nefndin skilaði áliti, var málið til athugunar hjá ríkisstj. og rætt bæði á fundum hennar og fundum þeirra þingflokka, er hana styðja. Niðurstaðan varð sú, að þrem mönnum var falið að semja nýtt lagafrv., frv. um samningsrétt opinberra starfsmanna, með hliðsjón af Þeim skoðunum, sem fram höfðu komið í frv. nefndarinnar, en byggt skyldi á því meginsjónarmiði, að kjaradómur skyldi hafa úrslitavald um kjaraákvörðun, ef samkomulag næðist ekki, og að verkfallsréttur yrði ekki veittur né viðurkenndur. Til þessa starfs voru valdir þeir Jónatan Hallvarðsson hæstaréttardómari, Gunnlaugur Briem ráðuneytisstj. og Torfi Hjartarson sáttasemjari ríkisins. Þegar þessir þrír menn höfðu skilað tillögum sínum, sem samdar voru í samráði við ríkisstj. og að sjáifsögðu fyrst og fremst í samstarfi við fjmrn., var sú leið valin að kveðja saman hina upphaflegu 5 manna nefnd ásamt þessum þrem trúnaðarmönnum ríkisstj. og formanni Bandalags starfsmanna ríkis og bæja til þess að freista að ná samkomulagi á grundvelli þessara tillagna. Voru þessi vinnubrögð viðhöfð í samráði við stjórn bandalagsins. Að undanförnu hefur verið unnið að málinu á þessum grundvelli, og s.l. mánudag tók ríkisstj. lokaákvörðun um þau atriði, sem þá voru enn óleyst, og lagði málið þannig fyrir bandalagsstjórnina og þessa n., sem ég gat um, og á fundi stjórnar bandalagsins sama dag var samþ. einróma með atkvæðum allra 9 stjórnarmanna að mæla með því, að frv. yrði lögfest eins og það liggur hér fyrir. Þetta frv. byggist á því meginsjónarmiði, að samtök opinberra starfsmanna skuli eiga rétt á að ganga til samninga um kjör sín, að launakjör skuli ákveðin með kjarasamningi. Ef samningar nást ekki að undangenginni sáttaumleitan sáttasemjara ríkisins, skal kjaradómur skera endanlega úr. Aðalefni frv. er miðað við starfsmenn ríkisins, en í 28. gr. þess er ákveðið, að sveitarfélögum sé skylt að veita starfsmönnum sínum samningsrétt í samræmi við lögin, ef hlutaðeigandi starfsmannafélag óskar þess, og skal um það efni fara eftir reglugerð, sem félmrh. setur. Með þessu frv. er prentað álit þeirrar n., sem skipuð var í nóv. 1959. Hún greinist í sameiginlega greinargerð þeirra allra fimm og auk þess þau þrjú mismunandi frv. með grg., sem nefndarhlutarnir skiluðu. Er í þessum fskj. að finna mjög mikinn fróðleik um það málefni, sem hér liggur fyrir. Þar er m.a. gerð nokkur grein fyrir löggjöf nágrannalandanna um þessi efni, og vitna ég og vísa til þess, sem þar stendur, og get ég farið fljótt yfir sögu. Það varð samkomulag innan n., að formaður hennar tækist ferð á hendur til Noregs til þess að kynna sér þessi mál þar, bæði í löggjöf og framkvæmd, og ræða ýtarlega við þá embættismenn, sem þessi mál hafa með höndum, en mörgum virtist, að mikið gagn mundi mega hafa af norskum lögum og reynslu Norðmanna um þessi efni. Formaður gaf siðan skýrslu um förina og þær upplýsingar, sem hann hafði aflað sér. Árið 1933 voru sett í Noregi lög um samningsrétt ríkisstarfsmanna. Með þeim lögum var viðurkenndum samtökum ríkisstarfsmanna fenginn réttur til að krefjast þess, að upp væru teknir samningar um kaup og kjör félaga í þessum samtökum, og ríkisvaldinu lögð sú skylda á herðar að taka þátt í slíkum samningum. Þó er hér ekki um venjulega gagnkvæma kjarasamninga að ræða, því að ríkisvaldið ákvað eftir sem áður einhliða launakjörin. Þetta fyrirkomulag hefur verið nefnt „takmarkaður samningsréttur". Með því var ekki horfið frá launalagakerfi og starfsmönnum ekki fenginn verkfallsréttur. Árið 1958 voru sett ný lög um Þetta efni í Noregi, og var þá sú breyting á gerð, að ríkisvaldinu og samtökum ríkisstarfsmanna ber gagnkvæm skylda til að taka upp samninga samkvæmt kröfum frá öðrum hvorum aðila. Ríkisstarfsmönnum er með þessum lögum frá 1958 veittur svipaður réttur til samninga um kaup og kjör sem aðrar stéttir hafa á hinum frjálsa vinnumarkaði, launalög úr sögunni og ríkisstarfsmenn fengu verkfallsrétt, þó með vissum undantekningum, svo sem varðandi öryggisþjónustu og hina æðri embættismenn. Í Danmörku er í framkvæmd takmarkaður samningsréttur til handa ríkisstarfsmönnum. Þeir eiga rétt á, að við þá sé rætt um breytingar á kaupi og kjörum, og tiltekin ágreiningsmál skulu þar lögð fyrir gerðardóm. En laun starfsmanna danska ríkisins eru ákveðin með launalögum. Það er ekki talið, að ríkisstarfsmenn þar hafi verkfallsrétt, og af sumum litið svo á, að svokallaðar „kollektívar“ uppsagnir séu refsiverðar sem embættisbrot. Í Svíþjóð hafa ríkisstarfsmenn takmarkaðan samningsrétt og launin ákveðin af ríkisvaldinu. Starfsmönnum er ekki heimilt að gera verkfall. Í Finnlandi er sama eða svipuð skipan að þessu leyti og í Svíþjóð. Hér á landi er skipanin sú, að skv. gildandi lögum njóta ríkisstarfsmenn ekki samningsréttar. Laun þeirra eru ákveðin með lögum, launalögum, og samkvæmt lögum nr. 33 frá 1915 er óheimilt, ólöglegt og refsivert að stofna til verkfalla. Eins og ég gat um áður, hefur hins vegar verið svo í reynd um alllangt skeið, að samráð hefur verið haft við forsvarsmenn samtaka opinberra starfsmanna við undirbúning launalaga og yfirleitt um breytingar á kjörum þeirra. Það er einnig gert ráð fyrir því í lögunum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins frá 1954, að við samningu reglugerðar skv. lögunum og við endurskoðun laganna skuli jafnan gefa Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja kost á að fylgjast með og fjalla f. h. félaga sinna um ágreiningsatriði, sem upp kynnu að koma. Varðandi þetta mál í heild, þá virðist ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar einsætt að ganga til móts við óskir opinberra starfsmanna um að viðurkenna samningsrétt, veita samningsrétt til handa hinum opinberu starfsmönnum. Að vísu er kunnugt, að ýmsum þykir það allmikið í ráðizt, að Alþingi afsali sér því valdi, sem það nú hefur með setningu launalaga, og feli endanlegt úrskurðarvald um launakjörin kjaradómi, ef samningar takast ekki. Það er einnig kunnugt, að sumir eru þeirrar skoðunar, að opinberir starfsmenn eigi að fá ekki aðeins samningsrétt, heldur einnig verkfallsrétt, eins og stéttarfélögum er veittur eða viðurkenndur með l. frá 1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Ég ætla, að með Þessu frv. hafi verið valinn og fundinn sá hinn gullni meðalvegur, en hann er í stórum dráttum í því fólginn að veita hinum opinberu starfsmönnum samningsrétt, ef ekki nást samningar, skuli sáttasemjari fjalla um málið, og ef slíkt leiðir ekki til niðurstöðu, þá skuli kjaradómur, þar sem báðir aðilar eiga fulltrúa í, en hæstiréttur skipar þó meiri hlutann í, útkljá málin til fullnaðar. Með þessu frv. er sem sagt gert ráð fyrir því, að launalög séu úr sögunni að því er snertir kjaraákvarðanir annars vegar, en hins vegar, að haldið sé því banni, sem nú er í lögum gegn verkfalli opinberra starfsmanna. I. kafli þessa frv. fjallar um það, til hverra lögin taki og hverjir fari með fyrirsvar fyrir aðila. Í 1. gr. segir, að lögin taki til starfsmanna, sem skipaðir eru, settir eða ráðnir í þjónustu ríkisins, ríkisstofnana eða atvinnufyrirtækja ríkisins með föstum launum og minnst þriggja mánaða uppsagnarfresti, enda verði starf þeirra talið aðalstarf. Sú er hugsunin, að í meginefnum falli þessi skýring saman við þá skýringu, sem lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna hafa, og felst í Þessu m. a. það, að þeir einir falla hér undir, sem hafa slík störf að aðalstarfi, en ekki þótt þeir starfi í þjónustu ríkisins eða ríkisstofnana við aukastarf. Þá er svo fyrir mælt, að ákvæði laganna skuli ekki taka til í fyrsta lagi ráðherra né hæstaréttardómara, en um það eru sérákvæði, sem ég kem að síðar. Í öðru lagi ekki til iðnaðarmanna, sjómanna, verkafólks né starfsfólks í iðjuverum, en um kaup þeirra og kjör fer eftir kjarasamningum stéttarfélaga, sbr. lög um stéttarfélög og vinnudeilur, nr. 80 frá 1938. Og í þriðja lagi eiga lögin ekki að ná til bankastarfsmanna, en launalög hafa hvorki nú né að undanförnu náð til starfsmanna bankanna. Það hefur jafnan verið ósk samtaka bankamanna og forráðamanna bankanna einnig, að launalög næðu ekki til þeirra, og hefur þótt rétt að ákveða hér, að þessi lög skuli ekki taka til bankastarfsmanna. En það er að sjálfsögðu til athugunar, ef óskir koma fram um Það frá bönkunum og eða starfsmönnum þeirra, að hér verði gerð breyting á. Í 2. gr. segir, að fjmrh. fari með fyrirsvar ríkissjóðs að því er varðar kjarasamninga, og í 3. gr., að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja fari með fyrirsvar ríkisstarfsmanna um kjarasamninga og aðrar ákvarðanir af hendi starfsmanna skv. þessum lögum. Til þess að vera í fyrirsvari fyrir bandalagið skal stjórn þess velja fimm ríkisstarfsmenn í kjararáð, sem fer með umboð bandalagsins til samningagerðar. Þá er svo fyrir mælt í niðurlagi 3. gr., að ríkisstarfsmaður, sem þessi lög taka til, á rétt til að vera félagsmaður Bandalags starfsmanna ríkis og bæja eða félags innan vébanda þess. II. kafli laganna fjallar um efni kjarasamninga, gildistíma og uppsögn samninga. Segir þar fyrst í 4. gr., að launakjör starfsmanna ríkisins skuli ákveðin með kjarasamningum, en launakjör ráðh. og hæstaréttardómara skuli ákveðin af kjaradómi. Það þykir ekki rétt, að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja fjalli með samningum um launakjör þessara aðila, og væri í rauninni þá um tvær leiðir að ræða: annars vegar, að laun þessara starfsmanna væru ákveðin beinlínis með lögum frá Alþingi, eða eins og hér er lagt til með kjaradóminum, og varð sú niðurstaðan að leggja til, að sú skipan yrði valin. Í 5. gr. segir, að í kjarasamningi skuli kveðið á um: 1) föst laun, 2) vinnutíma, 3) laun fyrir yfirvinnu. Hins vegar á kjarasamningur ekki að taka til lífeyrisréttinda, til hlunninda, aukatekna, orlofsréttar, kaups í veikindaforföllum, en sérstök lög eru í gildi um ýmis þessara atriða. Og varðandi þessi atriði segir nánar í 6. gr., að þegar ákveða skuli starfskjör, sem kjarasamningurinn samkvæmt þessu nær ekki til og ekki eru heldur lögbundin, þá skuli semja um þau við hlutaðeigandi bandalagsfélög. Í 7. gr. segir, að kjarasamningur skuli vera skriflegur, gerður til eigi skemmri tíma en tveggja ára í senn og gildistími hans miðast við áramót. Það er fyrst og fremst vegna fjárl., sem þetta ákvæði er sett, að gildistíminn skuli miðaður við áramót. Og í 8. gr. er ákvæði um uppsagnarfrest kjarasamninga, sem einnig stendur í beinu sambandi við afgreiðslu fjárl., en þar segir, að uppsagnarfrestur kjarasamnings af hendi beggja aðila skuli eigi vera skemmri en sjö mánuðir. Vegna fjármála ríkisins hentar það auðvitað langbezt, að nýr kjarasamningur og þá einnig nýr úrskurður kjaradóms taki gildi um áramót, um leið og ný fjárlög taka gildi, til þess að hægt sé að ætla þær fjárveitingar, sem leiðir af nýjum samningi eða kjaradómi, beinlínis í fjárlfrv. En til þess að hin nýju kjaraákvæði geti komið með réttum útreikningi inn í fjárlfrv., þarf hinn nýi samningur eða kjaradómur að liggja fyrir eigi síðar en um mánaðamót ágúst og september, þegar verið er að leggja síðustu hönd á fjárlfrv. Þess vegna er uppsagnarfrestur ákveðinn í 8. gr., eins og ég gat um, 7 mánuðir, m.ö.o. að samningi þarf að segja upp í síðasta lagi 1. júní. Eins og rakið er nánar síðar í þessu frv., er svo ætlazt til þess, að samningaviðræður geti staðið yfir í einn mánuð, síðan, ef ekki nást samningar, fái sáttasemjari málið í sínar hendur og hafi það til meðferðar allt að einum mánuði. Ef ekki takast sættir fyrir milligöngu sáttasemjara, fær kjaradómur málið, og hann skal hafa lokið uppsögu úrskurðar síns innan mánaðar eða réttar sagt áður en þrír mánuðir eru liðnir frá uppsögn. Til þessarar málsmeðferðar eru því ætlaðir mánuðirnir júní, júlí og ágúst, þannig að hin nýju kjaraákvæði liggi fyrir 1. sept. og sé því hægt að byggja á þeim við samningu fjárl. Samningstími kjarasamninga hefur hér á landi yfirleitt verið skammur og mjög rúmar heimildir til uppsagna með tiltölulega skömmum uppsagnarfresti. Það þykir rétt, þegar sú mikla breyting er á gerð að afnema launalög og taka upp þá skipan, sem hér greinir í frv., að ákveða gildistíma kjarasamninga eigi skemmri en tvö ár. En þó má vera, að á slíku tveggja ára tímabili verði Þær breytingar í fjárhags- og efnahagsmálefnum þjóðarinnar og verulegar kaupbreytingar, að rétt þyki, sanngjarnt og eðlilegt, að unnt sé að endurskoða gildandi kjaraákvæði, sem þannig eru til tveggja ára í hvert sinn, og þess vegna er sett inn ákvæði í 2. mgr. 7. gr., sem er á þá lund, að verði almennar og verulegar kaupbreytingar á samningstímabili, megi krefjast endurskoðunar kjarasamnings án uppsagnar hans. Þetta ákvæði veitir því ekki heimild til að segja upp kjarasamningi, heldur til að krefjast endurskoðunar á honum vegna almennra og verulegra kaupbreytinga. Náist ekki samkomulag aðila innan mánaðar frá kröfugerð, fer um meðferð þess máls skv. III. og IV. kafla þessara laga, en það þýðir, að þá tekur sáttasemjari fyrst málið til meðferðar og siðan kjaradómur til úrskurðar og ákveður, hvort ástæða er að hans dómi til breytinga á kjaraákvæði, og þá mundi, ef þessi heimild 7. gr. er notuð, nýr samningur eða nýtt samkomulag um kjör eða dómur kjaradómsins gilda frá Þeim tíma, sem um semst eða kjaradómur ákveður, en ekki þá bundinn við áramót. Í 9. gr. segir, að kjarasamningur framlengist um eitt ár í senn með óbreyttum uppsagnarfresti, hafi honum ekki verið sagt upp réttilega. Í 10. gr. segir, að aðili, sem segir upp kjarasamningi, skuli skyldur til þess að senda samtímis uppsögn til gagnaðila tillögur sínar í höfuðatriðum um nýjan samning, og skulu samningsviðræður þá þegar upp teknar. Í reynd hefur það gerzt mjög oft hér á landi í sambandi við stéttarfélagssamninga, að kröfur þær, sem aðilar ætla að gera, hafa ekki verið sendar fyrr en alllöngum tíma eftir uppsögn, en hér er sem sagt svo fyrir mælt, að aðili skuli senda kröfurnar í höfuðatriðum samtímis uppsögninni. III. kafli þessa frv. fjallar um sáttameðferð af hendi sáttasemjara. Þar segir í 12. gr., að aðili kjarasamnings getur, ef slitnað hefur upp úr samningsumleitunum, vísað kjaradeilu til meðferðar sáttasemjara ríkisins í vinnudeilum. síðar segir, að þegar mánuður uppsagnarfrests er liðinn, skal sáttasemjari ríkisins sjálfkrafa taka kjaradeilu til meðferðar og reyna sættir. Hér er því slegið föstu, að ef aðilar hafa ekki innan eins mánaðar frá uppsögn náð samkomulagi, þá er sáttasemjari skyldur til þess sjálfkrafa að taka málið í sínar hendur, en einnig er heimilt, ef ástæða þykir til og að fengnum till. sáttasemjara ríkisins, að skipa til sáttastarfs sérstakan sáttasemjara eða sáttanefnd. Í 13. gr. segir, að sáttasemjari geti lagt fram miðlunartillögu í kjaradeilu, og þá fer fram leynileg atkvgr. ríkisstarfsmanna um miðlunartillögu undir yfirstjórn og eftirliti sáttasemjara. Um störf sáttasemjara í sambandi við þessi mál fer að öðru leyti eftir almennum reglum laganna frá 1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Eins og ég tók fram áðan, er gert ráð fyrir, að sáttasemjari hafi einn mánuð til stefnu, eins og aðilar áður, til samningaumleitana, og í 14. gr. segir: „Nú er kjaradeila eigi til lykta leidd að liðnum tveimur mánuðum uppsagnarfrests, og senda aðilar þá þegar kjaradómi grg. um málið, enda er þá sáttameðferð þess á vegum sáttasemjara lokið.“ Ef aðilar hins vegar koma sér saman um það, geta þeir einnig á fyrra stigi máls vísað kjaradeilu til kjaradóms. Einnig hefur sáttasemjari þá heimild að vísa málinu til kjaradóms, þegar hann telur sýnt, að frekari sáttaumleitanir verði árangurslausar. IV. kafli frv. fjallar um skipun kjaradóms, meðferð kjaradeilu fyrir honum, starfsreglur hans og úrlausnir. Segir í 15. gr., að kjaradómur skuli skipaður fimm dómendum og jafnmörgum varadómendum. Hæstiréttur skipar þrjá dómendur. Skal einn þeirra vera lögfræðingur og formaður dómsins. Fjmrh. skipar einn dómanda, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja einn dómanda. Þeir skulu skipaðir til fjögurra ára í senn, en starfstímabili dómenda, sem fyrstir eru skipaðir, skal ljúka, þegar fjögur ár eru liðin frá næstu áramótum eftir skipun þeirra, en þetta miðast m.a. við það, að þessi tímamörk séu eðlileg, ef skipta skal um dómendur, því að um áramót munu sízt standa yfir samningaumleitanir um kaup og kjör hinna opinberu starfsmanna af þeim ástæðum, sem fyrr eru greindar varðandi gildistökutíma og uppsagnarfresti. Í 16. gr. segir, að kjaradómur skuli hafa lagt dóm á ágreiningsefni, áður en þrír mánuðir eru liðnir frá upphafi uppsagnarfrests. M.ö.o.: ef samningi er sagt upp 1. júní, þá skal úrskurður kjaradóms hafa komið fyrir lok ágústmánaðar. Í næstu greinum segir svo um meðferð máls fyrir kjaradómi: „Aðilar skulu leggja ágreiningsefni skilmerkilega fyrir kjaradóm. Þeir skulu tjá sig rækilega um kjaraatriði“ o.s.frv. Kjaradómur getur af sjálfsdáðum aflað nauðsynlegra gagna og upplýsinga, getur krafizt skýrslna af einstökum mönnum og embættismönnum, og hann getur kvatt sérfróða menn til starfa í þágu dómsins og sér til ráðuneytis. Í 20. gr. eru taldir þrír liðir, sem kjaradómur skal hafa hliðsjón af m.a. við úrlausnir sínar. í fyrsta lagi skal hann hafa hliðsjón af kjörum launþega, er vinna við sambærileg störf hjá öðrum en ríkinu. í öðru lagi af kröfum, sem gerðar eru til menntunar, ábyrgðar og sérhæfni starfsmanna. Og í þriðja lagi af afkomuhorfum þjóðarbúsins. Eins og orðalag 20. gr. ber með sér, er honum hins vegar í sjálfsvald sett, hver önnur sjónarmið hann hefur í huga, því að skýrt er fram tekið, að hann skuli við úrlausnir sínar m.a. hafa hliðsjón af þessum þremur atriðum. En þau eru að sjálfsögðu til leiðbeiningar fyrir dóminn um þau sjónarmið, sem gert er ráð fyrir og ætlazt til að hann hafi í huga. Í 21. gr. segir, að dómur kjaradóms sé fullnaðarúrlausn kjaradeilu. Dómurinn kemur til framkvæmda á næstu áramótum eftir uppsögu hans, og hann gildir í tvö ár eins og kjarasamningur. V. kafli frv. fjallar um uppsögn samninga, og segir þar, að stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja taki af þess hendi ákvörðun um uppsögn kjarasamnings, en um þá ákvörðun skal fara fram allsherjaratkvæðagreiðsla starfandi ríkisstarfsmanna til samþykktar eða synjunar. Í VI. kafla eru ákvæði um kjaranefnd, en hún skal hafa það verkefni að skera til fullnaðar úr ágreiningi samningsaðila um viss atriði. En það er í fyrsta lagi skipun einstakra manna í launaflokka kjarasamnings, m.ö.o. þegar greinir á um það, í hvaða launaflokki tiltekinn ríkisstarfsmaður skuli talinn. Í öðru lagi sker kjaranefndin til fullnaðar úr ágreiningi um það, hver aukastörf sé rétt að telja til aðalstarfs og hver aukastörf beri að launa sérstaklega. Og loks sker kjaranefnd einnig til fullnaðar úr ágreiningi um vinnutíma, um yfirvinnu og yfirvinnukaup einstakra starfsmanna. Hins vegar er ákveðið, eins og ég gat um, í 5. gr., að í kjarasamningi skuli m. a. semja um vinnutíma og laun fyrir yfirvinnu almennt. Það, sem hér er um að ræða, er því að ákveða um vinnutíma eða slíkar greiðslur til einstakra starfsmanna. Þessi kjaranefnd skal skipuð fimm mönnum, og tilnefnir hæstiréttur þrjá nm., fjmrh. einn og BSRB einn nm. Í VII. kafla frv. er svo fyrir mælt, að félagsdómur skuli dæma í málum, sem rísa milli samningsaðila út af brotum á lögunum og ágreiningi um skilning á kjarasamningi og gildi hans. Hér er því ákveðin svipuð meðferð slíkra mála og lögin frá 1938, vinnulöggjöfin, gera ráð fyrir varðandi samninga stéttarfélaga og vinnuveitenda. En þegar félagsdómur fer með þessi mál, nefna Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og fjmrh. dómendur til setu í dóminum í stað þeirra dómenda, sem nefndir hafa verið af Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendasambandi Íslands.**** I VIII. kafla frv. segir fyrst, að kostnaður við kjaradóm og kjaranefnd skuli greiðast úr ríkissjóði, enn fremur, ef sett er á fót ríkisstofnun, þá ákveði fjmrh. í samráði við ráðh., er fer með mál þeirrar stofnunar, og stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, svo og með hliðsjón af því, sem gildir um hliðstæðar eða sambærilegar stofnanir, kjör starfsmanna hinnar nýju stofnunar, þar til þau hafa verið ákveðin eftir reglum þessara laga, þ.e.a.s. með nýjum kjarasamningi eða úrskurði kjaradóms. Með sama hætti skal fara um nýjar stöður, sem til koma hjá ríkinu. Í 28. gr. frv. er svo ákvæði um starfsmenn sveitarfélaga. Þar segir: „Skylt er borgar-, bæjar- og sveitarstjórn að veita starfsmönnum sínum samningsrétt í samræmi við lög þessi, ef hlutaðeigandi starfsmannafélag óskar þess. Skal nánar kveðið á um það í reglugerð, er félmrh. setur.“ Það þótti ekki rétt að mæla fyrir um það beint í þessum lögum, að starfsmenn sveitarstjórna skyldu undir þau falla, heldur er hér veitt valfrelsi starfsmannafélögum sveitarstjórnarstarfsmanna, og er það í beinu samræmi við ályktanir, sem gerðar hafa verið á þingum BSRB. Í 29. gr. er gert ráð fyrir, að lög þessi öðlist þegar gildi. En nokkur ákvæði eru þar um fyrstu framkvæmd laganna og kjaraákvarðanir. Í fyrsta lagi, að viðræður um kjarasamninga skuli hefjast eigi síðar en 1. ágúst n.k. Sumum kynni að finnast eðlilegt, að viðræður um kjarasamninga hefjist strax eftir gildistöku laganna. en ástæðurnar til þess, að frestur er settur til 1. ágúst, eru þær, að báðir aðilar munu þurfa nokkurn tíma til að afla sér gagna og upplýsinga til undirbúnings slíkra viðræðna. í öðru lagi segir, að hafi ekki tekizt samningar 1. jan. 1963, þá hefji sáttasemjari sáttaumleitanir. Í þriðja lagi, ef málin eru eigi til lykta leidd 1. marz 1963, þá taki kjaradómur þau til meðferðar. Hann skal hafa lokið störfum 1. júli 1963. Í fjórða lagi, að kjarasamningur eða kjaradómur í fyrsta sinn skuli gilda frá 1. júlí 1963 og til ársloka 1965. Eftir meginreglum þessa frv. hefði nýr kjarasamningur eða úrskurður kjaradóms átt að taka gildi 1. jan. 1964 og gilda um tveggja ára skeið. Hins vegar varð samkomulag um það við fulltrúa hinna opinberu starfsmanna að víkja að þessu leyti frá hinum almennu reglum í fyrsta sinn og láta hin nýju kjaraákvæði taka gildi þegar frá 1. júlí 1963. Hinn fyrsti kjarasamningur eða kjaradómur mun gilda í 21/2 ár, þar sem það þótti of langur tími að láta bíða til ársloka 1963 eftir nýjum kjaraákvæðum. Með þessum lögum eru felld úr gildi launalögin svokölluðu eða lög nr. 92/1955, um laun starfsmanna ríkisins, nema nokkur ákvæði þeirra laga, sem eru um annað efni. Þá er ákvæði til bráðabirgða, þar sem segir: „Nú verða almennar og verulegar kauphækkanir, þar til kjaraákvæði samkv. lögum þessum koma til framkvæmda,“ - þ.e.a.s. á tímabilinu frá gildistöku þessara laga til 1. júlí 1963, - „og getur Bandalag starfsmanna ríkis og bæja þá krafizt launahækkunar ríkisstarfsmanna í heild. Náist ekki samkomutag aðila innan mánaðar frá kröfugerð, fer um meðferð máls eftir ákvæðum III. og IV. kafla þessara laga.“ M.ö.o.: fyrst kemur sáttasemjari til og síðan, ef ekki næst samkomulag, er málinu vísað til kjaradóms. En nýr samningur eða dómur kjaradóms skal þó gilda frá þeim tíma, sem um semst eða kjaradómur ákveður. Eins og sjá má af frv. og þeirri grg., sem ég hef flutt um það, er við undirbúning hinna fyrstu kjarasamninga ætlaður miklu lengri tími en gert er ráð fyrir að þurfi í framtíðinni. Til þess liggja eðlilegar ástæður. Það er mjög mikið verk að undirbúa í fyrsta sinn slíkan kjarasamning, afla upplýsinga og gagna innanlands og utan, skipa starfsmönnum niður í launaflokka og ákveða hlutfall þeirra á milli. Ég ætla því, að það sé dómur beggja aðila, bæði fulltrúa ríkisins og fulltrúa hinna opinberu starfsmanna, að miklu lengri tíma þurfi til undirbúnings nú í fyrsta sinn heldur en væntanlega þarf síðar. Eins og ég gat um, áttu sér stað ýtarlegar viðræður við fulltrúa Bandalags starfsmanna ríkis og bæja um þetta mál, og að lokum tókst þar fullt samkomulag og allir stjórnarmenn BSRB samþykktu að mæla með frv., eins og það nú liggur fyrir Ég tel þó rétt að taka það fram, að stjórn bandalagsins segir í sínu áliti um málið: „Þótt ríkisstj. hafi ekki fallizt á, að opinberir starfsmenn fái fullan samningsrétt til jafns við aðra launþega“, - mun þar átt við, að verkfallsréttur er ekki viðurkenndur, - „fullan samningsrétt til jafns við aðra launþega, eins og bandalagsstjórnin hefur barizt fyrir í samræmi við stefnu bandalagsþinga, telur stjórnin, að bandalagið hafi með frv. náð svo mikilsverðum áfanga, að samþykkja beri frv., þó að hún viðurkenni ekki réttmæti þess, að kjör launþega séu ákveðin með lögskipuðum gerðardómi.“ Með þessum athugasemdum hefur stjórn BSRB einróma samþykkt að mæla með frv. Þetta frv. snertir að sjálfsögðu mjög mikinn fjölda af íslenzkum borgurum. Meðlimir BSRB munu vera 4800, að ég ætla, og gera má ráð fyrir, að frv., þegar það er orðið að lögum, muni áður en langt um líður ná til allmikils fjölda starfsmanna sveitarfélaganna. Það er að sjálfsögðu skylda ríkisvaldsins að haga starfsemi sinni á svo hagkvæman hátt, að hún kosti skattborgarana ekki fé að óþörfu, en veiti þeim fyrirgreiðslu og þjónustu, sem nauðsynleg er í nútíma þjóðfélagi. Jafnframt þarf að sjálfsögðu að búa þannig að opinberum starfsmönnum, að þeir megi vel við una um launakjör, öryggi og allan aðbúnað. Sumum kann að virðast í fljótu bragði sem þessi höfuðsjónarmið hljóti að stangast á. En svo er þó ekki, því að oftlega fer það saman, að hægt er með skynsamlegu skipulagi og fyrirkomulagi á störfum að spara ríkinu fé, veita almenningi betri þjónustu og um leið bæta kjör starfsmanna. Ríkið á mikið undir því, eins og hinir opinberu starfsmenn sjálfir, að samstarf sé gott og skilningur ríki á milli þessara aðila. Með lögum frá 1954 um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna fengu þeir ýmsar réttarbætur. Samstarfsnefndin um launamál, sem stofnað var til á s.l. hausti, mun einnig reynast mikilsverður aðili til þess að eyða ágreiningi, leysa vandamál og efla samvinnu og samhug, og ætlunin er, að sú samstarfsnefnd haldi áfram störfum og athugað verði um einstakar stofnanir ríkisins, hvort rétt væri að koma þar á slíkri samstarfsnefnd. Nú hefur það verið eitt af hinum stærstu viðfangsefnum að undanförnu að finna form fyrir ákvörðun launa hinna opinberu starfsmanna. Ég tel, að hvorki ríkinu né starfsmönnum þess væri greiði gerður með því að taka upp þá skipan að gera ráð fyrir verkföllum sem lausn í launamálum. En samningsrétturinn er sjálfsagður, og það er von mín og trú, að það frv., sem nú er lagt hér fyrir og gengur langt til móts við margítrekaðar óskir opinberra starfsmanna, muni verða bæði hinum opinberu starfsmönnum og ríkisvaldinu og þjóðinni allri til heilla á komandi árum. Ég legg til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Það hefur ekki gefizt langur tími til að athuga þetta stórmál, sem hér er kastað inn í þingið á síðustu dögum þess, og það fer líka fjarri, að þm. hafi einu sinni haft tækifæri til þess að lesa yfir öll þau fskj., sem þessu máli fylgja, þau eru töluverð að vöxtum, né heldur aflað sér annarra upplýsinga, sem að gagni mættu koma í sambandi við athugun á þessu máli. Það ber þess vegna að vænta þess, að þó að málið sé seint fram komið, þá gefist tækifæri til þess á síðari stigum málsins að ræða það ýtarlegar en nú er hægt á þessu stigi, og einnig, að málið hljóti í nefnd sæmilega þinglega meðferð og þar gefist tóm til þess að athuga einstök atriði, því að það er alveg víst, að hvernig sem Þetta mál er skoðað, Þá er Það mjög mikilvægt, og eins sýnist mér við fyrstu sýn a.m.k., að þá sé æðimargt við þetta frv. að athuga og á því þurfi að gera verulegar breytingar, til Þess að það geti talizt, að það leysi þann vanda, sem því er ætlað að leysa og það fjallar um. í því sambandi er að sjálfsögðu nauðsynlegt í fyrsta lagi að gera sér grein fyrir því, í hverju sá vandi er fólginn, sem frv. er ætlað að bæta úr. Ég hygg, að vandinn sé í fyrsta lagi fólginn í því, að opinberir starfsmenn hafa ekki notið þeirra almennu mannréttinda, sem felast í samtaka- og samningsfrelsinu, því samtaka- og samningsfrelsi, sem borgarar þjóðfélagsins almennt njóta og er í aðalatriðum mótað í sjálfri stjórnarskrá lýðveldisins, og að opinberir starfsmenn vilja ekki lengur una þeirri mismunun, sem þeir hafa verið beittir í Þessum efnum. Vandinn er í öðru lagi sá, að opinberir starfsmenn hafa aldrei í jafnríkum mæli og nú talið launakjör sín vera algerlega óviðunandi og aldrei fyrr gert jafnharða hríð að ríkisvaldinu um leiðréttingu sinna mála, hvað launakjörin sjálf snertir, eins og nú og að undanförnu. Það má segja, að við hliðina á þeirri almennu réttindabaráttu, sem opinberir starfsmenn hafa háð, allt frá því að samtök þeirra fóru að mótast, þá hefur nú risið óánægjualda hærri en áður, á líkan hátt og hjá öllum öðrum launamönnum núna á tímabili viðreisnarinnar. Og Það er þessi óánægjualda, sem hefur gert kröfu starfsmannanna um samnings- og samtakarétt að dagskrármáli, sem ekki verður lengur undan vikizt að taka afstöðu til með einhverjum hætti. Þessi óánægjualda er nú orðin svo sterk, eins og öllum er kunnugt, að t.d. heil starfsgrein opinberra starfsmanna hefur nú alveg nýlega bundizt innbyrðis þeim fastmælum að segja upp störfum, maður við mann, og hefur þannig með raunverulegri verkfallshótun, sem ekki er þó unnt að beita refsingu við, knúið ríkisvaldið til mjög verulegrar launahækkunar. Það má segja, að þetta frv. sé sprottið upp úr Þessum jarðvegi, annars vegar upp úr Þeirri almennu réttindabaráttu, sem opinberir starfsmenn hafa háð, og hins vegar upp úr launaskerðingaraðgerðum núverandi ríkisstj. Og það er vissulega engin tilviljun, að þetta frv. er einmitt fram borið núna, en hvorki fyrr né síðar. Hæstv. ríkisstj. sér nú fram á það, að hún er að missa taumhaldið á launakjörunum, hún er að missa valdið yfir kaupgjaldinu, það vald, sem hún hefur hrifsað til sín á freklegri hátt en nokkur önnur ríkisstj., sem setið hefur í landinu fyrr eða síðar. Þetta taumhald er nú að bresta, jöfnum höndum vegna þrýstings frá starfsliði sjálfs ríkisins og hins vegar átaka frá hendi verkalýðshreyfingarinnar. Það er öllum kunnugt um þetta ástand. Verkfræðingar hafa knúið fram mjög miklar launahækkanir, sem ríkisvaldið hefur í raun orðið að viðurkenna með því að fela þeim, sem samið hafa við þá, störf í vaxandi mæli fyrir ríkið og ríkisstofnanir. Kennararnir hafa fengið 9–10% kauphækkun núna alveg síðustu dagana til viðbótar við þau 13.8%, sem opinberir starfsmenn fengu almennt í fyrra, og til viðbótar við þau 4%, sem opinberir starfsmenn fá 1. júní, eða nær 30% kauphækkun á einu ári. Togarasjómennirnir standa í verkfalli, sem allir vita að leysist ekki nema með mjög mikilli kauphækkun þeim til handa. Og verkamenn og iðnaðarmenn eru nú að undirbúa aðgerðir í kauphækkunarátt. Og það er meira að segja svo komið, að hæstv. ríkisstj. hefur nú nýlega í opinberri yfirlýsingu orðið að viðurkenna það, að ekki verði hjá því komizt að hækka laun lægst launuðu verkamannanna. Það er sem sagt sama, hvert ríkisstj. rennir augunum, að hún sér fyrir sér gjaldþrot kauplækkunarstefnunnar, og hún finnur vel, að hún á engan kost annan en að láta undan síga fyrir þeirri sókn, sem hafin er gegn þessari stefnu. Og hæstv. ríkisstj, hefur þegar hafið undanhaldið, og þetta frv. er einn greinilegasti vottur þess, þrátt fyrir það að á Því eru miklir ágallar frá sjónarmiði þeirra starfsstétta, sem við þá skipan mála eiga að búa, sem hér er ráðgerð. Frv. ber þess vegna vissulega þess vott, að ríkisstj. er á undanhaldi fyrir opinberum starfsmönnum í launamálum og í réttindamálum þeirra. En það ber jafnframt mjög greinilegan vott um tregðuna, íhaldssemina og þá valdbeitingartilhneigingu, sem hefur verið rík í fari þessarar hæstv. ríkisstj. Og það er vissulega ekkert undrunarefni, að æðimargir vankantar séu á því máli, sem þannig er til komið. Opinberir starfsmenn hafa nú frá því árið 1915 búið við Þá mannréttindaskerðingu, sem frjálslyndustu menn, sem þá áttu sæti hér á hv. Alþingi, vöruðu við, þ.e.a.s. þá að mega ekki leggja niður vinnu með félagslegum hætti eða m.ö.o. að gera verkfall. Þeir hafa að vísu mátt stofna með sér félög til þess að vinna að sínum hagsmunamálum, en andi 73. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir, að „rétt eiga menn á að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi án þess að sækja um leyfi til þess,“ hefur ekki reynzt duga þeim til þess að mega beita Þessum samtökum með sama hætti og aðrir launamenn, sem vinna í þjónustu einkaaðila. Þannig hefur löggjafarvaldið með því að rangsnúa grundvallaratriðum félagafrelsisins mismunað opinberum starfsmönnum og gert rétt þeirra minni en annarra. Þannig hefur það getað átt sér stað, að algerlega hliðstæðir starfsmenn hafa búið við tvenns konar rétt og verið mismunað gagnvart lögum, og þannig hafa opinberir starfsmenn raunverulega verið sviptir frumstæðustu mannréttindum og raunverulegu og virku samtakafrelsi. Og það er vissulega eftirtektarvert í Þessu sambandi að athuga það, að áhugi fyrir myndun starfsmannasamtaka í beinum hagsmunatilgangi vaknar ekki verulega að gagni hér á landi fyrr en á dögum heimsstyrjaldarinnar síðari eða hálfri öld eftir að verkalýðshreyfingin hefur farið að mótast í fastar skorður. Ástæðan fyrir þessu er auðvitað sú, að þessum starfsmönnum hefur verið meinað að hafa með sér raunverulega virk hagsmunasamtök, og einnig sú, að þangað til verkalýðshreyfingin gerbylti lífskjörunum á íslandi á tímum síðari heimsstyrjaldarinnar, þá var gert tiltölulega vel við embættismannastéttina, sem var þá miklu fámennari en hún er nú, og kjör hennar voru tiltölulega góð í samanburði við þau kjör, sem almúgi manna átti við að búa. En um líkt leyti verður sú breyting, að fjölgun verður mikil í stétt opinberra starfsmanna, bæði vegna breyttra tíma og breyttra þjóðfélagshátta, og það skapast raunverulega verkalýður í opinberum störfum, og það er Þessi verkalýður, sem stöðugt fer fjölgandi og skiptir nú orðið mörgum þúsundum, sem hefur fundið það betur og betur, að hann á fulla hagsmunalega samleið með þeim verkalýð, sem meira vinnur með höndunum sitt erfiði. Þessi verkalýður vill ekki lengur una því að búa við rétt eins og annars flokks borgari í landinu, og það er hér sem sú barátta hefst, sem nú hefur náðst nokkur áfangi í fyrir fullu samningafrelsi þessarar stéttar. Það er augljóst, að þetta frv. er fyrsti umtalsverði sigurinn í þessari mannréttindabaráttu opinberra starfsmanna og tvímælalaust nokkur réttarbót frá þeirri skipan, sem verið hefur. Með þessu frv. eru samtök opinberra starfsmanna, þ.e.a.s. BSRB, í fyrsta skipti viðurkennd sem samningsaðili við ríkisvaldið um laun og kjör skjólstæðinga sinna, og á sama hátt eru starfsmannafélög bæjanna viðurkennd sem samningsaðili við bæjarfélögin. Þetta er það jákvæða í þessu frv., og þetta væri auðvitað ómetanlegt, ef ekki fylgdu verulegir annmarkar. En á hinn bóginn hefur hæstv. ríkisstj. í undirbúningi málsins og í samningum við opinbera starfsmenn lagt ofurkapp á það að setja þessari mikilsverðu réttindaviðurkenningu á samtökum opinberra starfsmanna sem allra þrengst takmörk með margvíslegum hætti og raunverulega eyðilagt hana að mjög verulegu leyti með þeim ákvæðum frv. að stefna endanlegum úrskurði í launamálum til svokallaðs kjaradóms, ef samningar takast ekki á tilskildum tíma milli hinna viðurkenndu samningsaðila. Með þessum ákvæðum um kjaradóm er því lýðræðislega úrskurðarvaldi innan samtakanna um kjaramálin, sem þar ætti eitt að ríkja, ef réttur, en ekki vald, réði, vikið til hliðar og það fengið í hendur gerðardómi, þvert á móti eindregnum vilja allra forustumanna í BSRB og áreiðanlega alls þorra þeirra, sem þau samtök skipa. Hæstv. fjmrh. sagði, að þetta mál væri samningsmál milli stjórnar BSRB og hæstv. ríkisstj., og þetta er rétt, svo langt sem það nær. En hinu má þó ekki gleyma, að hér hafa þeir setið að samningum, sem harla ójafna höfðu aðstöðuna: annars vegar réttlaus aðili, sem litið hafði sér annað til stuðnings heldur en málstaðinn, og hins vegar handhafar ríkisvaldsins, sem raunverulega hafa löggjafarvaldið í vasanum og þannig valdið yfir réttindum hins aðilans, sem við var að semja. Þetta vald og þessa aðstöðu hefur hæstv. ríkisstj. notað sér af fullkomnu tillitsleysi með þeirri vitund, að hinn samningsaðilinn var aðstöðunnar vegna tilneyddur að taka skásta kostinn í hverju tilviki, ná því, sem unnt var að ná með samkomulagi, og þoka sínu máli svo langt sem verða mátti miðað við aðstæður. Hér var því vissulega ójafn leikur og þess vegna alveg óþarfi fyrir hæstv. ríkisstj. að hælast um yfir því, að ríkisstj. hafi fengið samþyki BSRB við þessu frv., eins og það liggur fyrir. Og ég ætla, að þetta komi alveg ljóst fram í niðurlagi þeirrar ályktunar, sem stjórn BSRB gerði um þetta á fundi sínum 9. þ. m, og hæstv. fjmrh. las hér að nokkru, en þar segir, að enda þótt ríkisstj. hafi ekki fallizt á, að opinberir starfsmenn fái fullan samningsrétt til jafns við aðra launþega, eins og bandalagsstjórnin hefur barizt fyrir í samræmi við stefnu bandalagsins, telur stjórnin, að bandalagið hafi með frv. náð svo miklum áfanga, að fulltrúum þess beri að samþykkja það, þó að Það viðurkenni ekki réttmæti þess, að kjör launþega séu ákveðin með gerðardómi. Jafnframt telur stjórn BSRB sjálfsagt, að unnið verði áfram að því takmarki, að opinberir starfsmenn njóti sama samningsréttar og aðrir launþegar búa við. Ég held, að öllum megi vera ljóst, sem þetta lesa eða heyra, að þetta frv. er ekki nema að litlu leyti í samræmi við vilja opinberra starfsmanna, heldur er aðeins um það að ræða, að nokkur bót er fengin frá alveg óskoruðu valdi löggjafans um meðferð launamálanna, þeirri skipan, sem í gildi hefur verið, og að opinberir starfsmenn hafa orðið að meta þar illskárri kostinn, sem nú var fyrir hendi, og taka þann áfanga, sem hægt var að ná, en taka það hins vegar skýrt fram, að þeir viðurkenni ekki réttmæti þess, sem frv. ákveður um gang kjaramálanna, og þá alveg sérstaklega, að kjörin skuli, ef annars er ekki kostur, úrskurðuð af gerðardómi. Ég vil því segja það, að þetta frv. er frv. hæstv. ríkisstj., en ekki frv. Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Þetta er frv. hæstv. ríkisstj., eins og hún metur sér nauðsynlegt að hafa það á því undanhaldi, sem hún nú er á fyrir opinberum starfsmönnum og almennt í launamálum. Helzt hefði hæstv. ríkisstj. auðvitað ekki viljað flytja neitt slíkt frv., en atburðir síðustu tíma og jafnvel síðustu daga í launamálunum hafa fært henni heim sanninn um það, að á því var henni ekki stætt, hún varð að láta undan, en hefur hins vegar þumbazt við að gera það með þeim hætti, að til nokkurrar frambúðar sé skipað þessum málum. Þetta er eins konar viðreisnarkrafs í bakkann, eins og í svo mörgum öðrum málum hér á hv. Alþingi nú á þessum vetri. Gerðardómsákvæðin eru auðvitað verstu annmarkarnir á þessu frv. og þau ákvæði, sem gera það frekast að verkum, að mér finnst mesta óbragð að frv. í heild sinni, þrátt fyrir þá vissu viðurkenningu, sem í því felst á samtökum opinberra starfsmanna, og þá auknu möguleika, sem samtök þeirra fá til þess að túlka málefni sín í sambandi við kjaradeilur og kjarasamninga og allir hljóta að meta að verðleikum. Samt sem áður þykir mér, að þar með séu annmarkarnir og gallarnir langt frá því að vera upp taldir, og þó að það sé fjarri mér að fara hér út í einhvern sparðatíning, þá hlýt ég nú strax við 1. umr. málsins að vekja athygli á nokkrum atriðum - nokkrum vægast sagt varhugaverðum frumvarpsákvæðum, sem bæta þarf í meðferð hv. deildar. Í 2. gr. frv. segir, að fjmrh. fer með fyrirsvar ríkissjóðs að því er varðar kjarasamninga og aðrar ákvarðanir af hendi ríkisvalds skv. lögum þessum. Ég tel þetta algerlega óhæft ákvæði. Það er sjálft Alþingi, sem eitt hefur farið með það fyrirsvar, sem hér er rætt um, með setningu launalaganna, og hvorki ráðh. né ríkisstj. í heild hefur haft þetta vald. Þingið hefur haft fyrirsvar ríkissjóðs að þessu leyti, á sama hátt og fjárveitingavaldið er í þess höndum, og það er ekki sjáanleg nein ástæða til þess, að sá háttur verði ekki hafður á framvegis, þrátt fyrir breytta skipan í þessum málum. Ég tel, að þessu beri að breyta þannig, að þingkjörin n., t.d. fimm manna eða jafnvel fjvn., annaðist samninga við fulltrúa BSRB. Það er ekki hægt að ganga fram hjá því, að Alþingi hefur fjárveitingavaldið, en ekki hæstv. fjmrh., hver sem hann er, og hann er ekki fremur en aðrir alþm. réttkjörinn til þess að taka það vald í sínar hendur að þessu leyti. Í 3. gr. er svo á hinn bóginn ákveðið, að BSRB eða öllu heldur stjórn þess fari með fyrirsvar ríkisstarfsmanna um kjarasamninga og aðrar ákvarðanir af hendi starfsmannanna skv. lögum þessum, eins og þar segir. Þetta kann að líta vel út við fyrstu sýn, en er að mínu viti mjög varhugavert, ef betur er að gáð. Hliðstætt ákvæði í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur hljóðar svo: „Stéttarfélög eru lögformlegur samningsaðili um kaup og kjör meðlima sinna.“ Á þessu tvennu er auðvitað reginmunur. Annars vegar, þ.e. í lögunum um stéttarfélög og vinnudeilur, er félagafrelsið, þ.e. rétturinn til að mynda og skipa sér í hvern þann félagsskap, sem menn æskja, lagður til grundvallar, og hverjum slíkum félagsskap er fenginn hinn sami lagaréttur, þ.e. til að semja um kaup og kjör sinna meðlima. Frá lagalegu sjónarmiði er þess vegna ekkert því til fyrirstöðu, að fleiri en einn félagsskapur fari með samningsaðild, t.d. í ákveðinni starfsgrein, aðeins fær félagsskapurinn ekki heimild til samningsgerðar um kaup og kjör fyrir aðra en þá, sem honum tilheyra. Menn geta svo átt frjálst val um það, í hvaða félagsskap þeir kjósa að skipa sér eða hvort þeir vilja standa utan við allan félagsskap. Og það haggar ekki þessum grundvallarréttindum, þó að reyndin hafi að lyktum orðið sú hér á landi, að aðeins er eitt stéttarfélag starfandi í hverri starfsgrein á hverju félagssvæði. Annars staðar víða hefur svo farið, að fleiri stéttarfélög í sömu starfsgrein og sambönd þeirra eru starfandi hlið við hlið. Ég álít ákaflega varhugavert að víkja í nokkru frá þessum grundvallarreglum félagafrelsisins og tel alveg óvíst, hvort það kann að leiða nokkuð gott af sér, ef svo væri gert og farið að tíðka slíkt í löggjöf. Hér er verið að hverfa að því að gefa út eins konar einkaleyfi til handa BSRB til þess að fara með samningsaðild fyrir alla starfsmenn ríkisins, hvort sem þeir eru meðlimir þar eða ekki, og ef einhverjir standa utan þess sambands, hvort sem um er að ræða einstaklinga eða jafnvel heil starfsgreinafélög eða sambönd, er þeim hinum sömu meinaður sá réttur, sem lögin almennt veita til samningsgerðar, og það jafnvel þótt hugsanlegt væri, að meiri hluti í heilli starfsgrein eða jafnvel öll starfsgreinin væri utan samtakanna. Í annan stað er svo ákveðið, að stjórn BSRB fari með fyrirsvarið, en ekki starfsgreinasambönd innan þess eða þeirra stjórnir, nema að mjög takmörkuðu leyti, og alls ekki að því er viðkemur sjálfu kaupgjaldinu, alveg andstætt því, sem tíðkast í verkalýðshreyfingunni, þar sem samningsrétturinn er í höndum hvers félags innan heildarsamtakanna. Enn kemur það til, að samningur um laun á að vera einn fyrir allar starfsgreinar og að því leyti sem atkvæði innan samtakanna fá einhverju ráðið um þá samninga, þá er atkvæðisréttinum þannig varið, að hver starfsgrein hefur raunverulega atkvæði um kjör allra hinna. Þannig mundu t.d. meðlimir í sambandi barnakennara hafa jafnmikil áhrif á kjör t.d. löggæzlumanna og sín eigin - og öfugt, svo að dæmi séu tekin. Ég er þeirrar skoðunar, að samningsrétturinn ætti að vera í höndum starfsgreinasambandanna og að þau hvert fyrir sig hefðu úrslitaatkvæði hvert um sína samningsgerð. Hitt er þó aðalatriðið í þessu efni, að Það einkaleyfi, vil ég segja, sem ákveðnum félagsskap er gefið til samningsgerðar fyrir opinbera starfsmenn, brýtur í bága við þau almennu lýðræðislegu lögmál, sem virða ber við lagasetningu sem þessa. Hér breytir það ekki máli, að eins og nú er háttað, er BSRB hinn eini eðlilegi aðalfyrirsvarsaðili opinberra starfsmanna og svo óumdeilanlegur sem slíkur, að raunverulega kemur enginn annar þar til greina. Mér sýnist engin þörf vera á því, að þetta samband fái hér neitt einkaleyfi umfram það, sem af sjálfu leiðir, að annar aðili kemur hér ekki til greina, meðan opinberir starfsmenn velja sér það sem sín aðalsamtök. Réttur þessa sambands og vald í málefnum þeirra, sem vinna í opinberri þjónustu, á á hverjum tíma að miðast við aðild opinberra starfsmanna að þessu sambandi og ekki við neitt annað. Ég fæ ekki séð, að sambandið hefði neitt að óttast í þessum efnum, þó að hér væri haldið fast á Þeim grundvaltarsjónarmiðum, sem hér er um að ræða, eða því væri á nokkurn hátt hætta búin af því. Með þessu frv. er því slegið föstu, að kjarasamningur eða úrskurður kjaradóms, skv. hinni nýju skipan, sem fyrirhuguð er, skuli í fyrsta skipti ekki taka gildi fyrr en 1. júlí 1963, þ.e.a.s. einum degi eftir að lengsta mögulegt kjörtímabil hæstv. núv. ríkisstj. er úti. Miðað við þær aðstæður, sem nú eru almennt í launamálum, verður þessi dráttur bæði að skoðast óeðlilegur og ósanngjarn. Mjög miklar kauphækkanir umfram þær, sem opinberir starfsmenn hafa fengið, eru ýmist orðnar staðreyndir eða eru alveg fyrirsjáanlegar í næstu framtíð. Það er þess vegna engin sanngirni í því, að opinberir starfsmenn þurfi að kaupa þau almennu mannréttindi, sem þeir öðlast að nokkru með samþykkt þessa frv., með meira en heits árs bið eftir brýnustu lagfæringum á sínum kjörum. Og óneitanlega væri það líka viðkunnanlegra, að árangur af hinni nýju skipan, sem hér er ráðgerð, kæmi að fullu í ljós, áður en núv. hæstv. ríkisstj. tekur andköfin í lok júnímánaðar 1963. Við það ynnist líka það, að betur mætti meta það, jafnvel fyrir kosningar á því ári, hver reynslan hefði orðið, og opinberir starfsmenn og raunar öll þjóðin gæti þá verið færari um að taka afstöðu til þess, . hvort ekki sé þá orðið tímabært að veita opinberum starfsmönnum fullan samningsrétt. Ég ætla ekki, eins og ég sagði áður, að fara hér út í smáatriði í sambandi við þetta frv., en ég get þ6 ekki stillt mig um að vekja athygli á einu atriði í því, sem ekki verður þó skoðað sem neitt úrslitaatriði, en það eru ákvæðin í 2. málsgr. 4. gr. frv. Þessu ákvæði hefur hæstv. ríkisstj. smeygt inn í frv., eftir að það var siðast borið undir stjórn BSRB og að henni forspurðri, enda kann að verða litið svo á, að það atriði skipti opinbera starfsmenn og þeirra samtök raunverulega ekki miklu. En þetta ákvæði hljóðar svo, að launakjör ráðh. og hæstaréttardómara skuli ákveðin af kjaradómi. Þegar sjálf skipan kjaradómsins er athuguð, hygg ég, að flestum verði ljóst, hversu þetta ákvæði er fráleitt. Kjaradómurinn er, eins og hv. þdm. eru áreiðanlega allir kunnugir, skipaður þannig, að þrír eru tilnefndir af hæstarétti og einn af ráðh., þ.e.a.s. þessir aðilar eiga fjóra menn af fimm í dómnum. Það eru þessir fjórir dómendur, sem eru tilnefndir af ráðh. og hæstarétti, sem eiga að ákveða launin handa þeim, sem skipa Þá. Ég vil bara spyrja hæstv. ráðh.: Er þetta hægt? Ég dreg það auðvitað ekkert í efa, að launamálum hæstv. ráðh. og hæstaréttardómara væri vel borgið með þessum hætti, og mundu sjálfsagt fleiri vilja kjósa sér þá aðferð til þess að fá sín laun ákveðin, að þeir skipuðu sjálfir þá menn, sem launin ættu að ákveða. En samrýmist þetta almennum óskráðum síðareglum? Ég held ekki. Hér skýtur a.m.k. nokkuð skökku við þau takmörkuðu réttindi, sem á að veita opinberum starfsmönnum almennt, þegar hæst launuðu embættismönnum þjóðfélagsins er falið að tilnefna sjálfir þá menn, sem eiga að ákveða launakjörin handa þeim. Segi menn svo, að hæstv. ráðh. kunni þá ekki þrátt fyrir allt að heyja kjarabaráttu fyrir sjálfa sig, þó að þeir telji það höfuðhlutverk sitt, a.m.k. í þessari ríkisstj., ef ekki almennt, að torvelda alla kjarabaráttu fyrir aðra. Ég get nú látið máli mínu lokið að þessu sinni, enda hef ég enga tilhneigingu til þess að tefja eðlilega afgreiðslu þessa máls. Ég vil aðeins að lokum endurtaka það, að afstaða okkar Alþb.- manna til frv. mótast af því fyrst og fremst, að við teljum, að með því hafi þokað áfram fyrir opinbera starfsmenn því mikla réttindamáli, að þeir fái notið fulls samnings- og samtakafrelsis, eins og viðurkennt er fyrir aðra launamenn í þessu landi, og að verulegum áfanga sé náð með þessu frv. að því marki. Á hinn bóginn höfum við opin augu fyrir þeirri staðreynd, að þetta frv. er aðeins áfangi að því marki, að opinberir starfsmenn fái full mannréttindi, og að frv. er á margan hátt meingallað og hefur að geyma ýmist áhæf eða varhugaverð ákvæði. Við munum þess vegna freista þess á síðari stigum málsmeðferðarinnar að fá lagfæringar á frv. í samræmi við okkar hugmyndir um það, að allir eigi að njóta sömu réttinda, hvort sem þeir vinna í opinberri þjónustu eða starfa fyrir aðra aðila í þjóðfélaginu.



Herra forseti. Ég vil þegar á þessu stigi þessa máls lýsa því yfir, að við framsóknarmenn erum fylgjandi þessu frv. Við munum greiða götu þess gegnum þingið og stuðla að því, að það fái skjóta afgreiðslu, eftir því sem kostur er, svo að það geti orðið afgreitt á þessu þingi, þó að það óneitanlega komi seint fram. Hæstv. fjmrh. hefur gert í framsöguræðu glögga grein fyrir efni þessa frv., og ég mun þess vegna ekki í þeim fáu orðum, sem ég segi hér, fara að neinu ráði út í efni eða einstök atriði þessa frv. Það er eins og mönnum er ljóst, að það er kjarni þessa frv., að með því er gert ráð fyrir, að ríkisstarfsmenn fái samningsrétt um launakjör sín og nokkur önnur atriði, í stað þess að þau hafa hingað til verið ákveðin í lögum eða af ráðh. einhliða skv. heimild í lögum. Um ýmis önnur réttindi ríkisstarfsmanna er hins vegar gert ráð fyrir að áfram gildi lögin um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hér er um stórmál að ræða, og hér er um mjög merkilegt mál að ræða. Það leikur ekki á tveim tungum, að hér er stigið stórt skref og gerð mjög mikilvæg breyting varðandi réttarstöðu ríkisstarfsmanna. Hingað til hefur lengst af verið litið svo á, að um réttarsamband ríkisins og embættis- og sýslunarmanna hlytu að ýmsu leyti að gilda aðrar og ólíkar reglur þeim, sem gilda og hafa gilt um vinnusamband almennt. Þannig hefur það verið að lögum hér hjá okkur, og það var áður fyrr að vissu leyti ekki óeðlilegt. Þróunin hefur hins vegar gengið í þá átt að draga úr þessum mun, sem hér hefur verið á réttarstöðu opinberra starfsmanna og á stöðu launþega skv. venjulegum vinnusamningum. Og Þróunin hefur gengið í þá átt að veita ríkisstarfsmönnum samningsaðild um kaup sitt og kjör að nokkru leyti með hliðstæðum hætti og öðrum launastéttum. Til þessarar þróunar liggja að sjálfsögðu ýmsar ástæður. Vafalaust eiga breyttar Þjóðfélagsaðstæður þar í sinn gilda þátt. Starfsemi hins opinbera hefur færzt mjög í aukana, eins og kunnugt er, á síðari árum, og ríkið hefur tekið að sér og lætur sig nú skipta ýmsa sýslu, sem það fékkst ekki við áður. Af þessu hefur leitt mikla fjölgun ríkisstarfsmanna, þannig að þeir eru nú ekki lengur tiltölulega fáir embættismenn og sýslumenn, svo sem lengi var, heldur fjölmargir almennir starfsmenn við ýmsar starfsgreinar hins opinbera, starfsmenn, sem finnst, að Þeir eigi að réttu lagi að búa við svipaðar aðstæður og sambærilegir starfsmenn hjá einkafyrirtækjum. Að sjálfsögðu hefur það verið svo, að ríkisstarfsmenn hafa út af fyrir sig haft fullt frelsi til þess að stofna sín félög til þess að gæta hagsmuna sinna, og það hafa þeir gert. Eins og kunnugt er, þá voru árið 1942 stofnuð landssamtök þessara félaga, þ.e.a.s. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Hefur það bandalag starfað siðan, svo sem kunnugt er. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hefur hins vegar til Þessa ekki haft samningsrétt, og því síður hefur það mátt gripa til neinna þvingunarráða til þess að knýja fram kjarabætur fyrir sína félagsmenn. Bandalagið hefur samt sem áður verið viðurkennt af löggjafanum að nokkru á Þessu tímabili. Var það raunar fljótlega gert, eftir að landssamtökin voru stofnuð, Því að árið 1945, þegar launalög voru fyrst sett eftir stofnun bandalagsins, voru tekin upp í þau ákvæði, sem gerðu ráð fyrir tilvist Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og tryggðu Því bandalagi viss réttindi. Þá var þar strax svo fyrir mælt, að við samningu reglugerða skv. þeim lögum og við endurskoðun þeirra laga skyldi ætið gefa Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja kost á því að fylgjast með og fjalla fyrir hönd félaga sinna um ágreiningsatriði, sem upp kynnu að koma. Og þar var enn fremur mælt svo fyrir, að bandalagið skyldi tilnefna mann í nefnd, sem eftir lögunum átti að hafa það hlutverk að skera úr ágreiningi um það, hver störf væru úrskurðuð aukastörf og bæri að launa sérstaklega. Þessi ákvæði, sem þannig voru í öndverðu sett í launalögin frá 1945, hafa svo verið endurtekin bæði í starfsmannalögunum nr. 38/1954 og í launalögum þeim, sem nú gilda, lögunum frá 1955. Jafnframt er Það svo rétt, eins og hæstv. fjmrh. gat um í sinni framsöguræðu, að í reyndinni hefur Bandalag starfsmanna ríkis og bæja í æ ríkara mæli verið viðurkennt sem fyrirsvarsaðili fyrir opinbera starfsmenn, þegar um hefur verið að ræða þeirra kjaramál. Þannig tók bandalagið þátt í undirbúningi að starfsmannalögunum nr. 38/1954, og Það er alveg efalaust, að það var atbeina bandalagsins að verulegu leyti að þakka, að þau lög voru sett. En í þeim lögum fólust margar réttarbætur, eins og kunnugt er og hér skal ekki rakið. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja var einnig til kvatt og átti aðild að, er launalögin voru endurskoðuð síðast, 1955. Að undanförnu hefur líka Þessi sama þróun komið fram með þeim hætti, eins og hér hefur verið rakið að nokkru, að settar hafa verið á fót samstarfsnefndir ríkis og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Þeim samstarfsnefndum hafa verið ætluð mismunandi verkefni. Árið 1957 var t.d. nefnd, sem sett var þá á laggirnar og var samstarfsnefnd ríkisins annars vegar og bandalagsins hins vegar, ætlað að fjalla sérstaklega um launamál kvenna og koma til leiðar umbótum í því efni. Svipuð nefnd var skipuð 1958 til þess að fylgjast með launabreytingum í landinu almennt. Og loks var svo á síðasta hausti skipuð samstarfsnefnd um kjaramál, eins og líka hér hefur komið fram. Þannig hefur bandalagið í reyndinni komið fram meira og meira sem fyrirsvarsaðili opinberra starfsmanna, eins og ég áðan sagði. En sá réttur bandalagsins hefur þó ekki verið lögtryggður til þessa, og bandalagið hefur nú um nokkurt skeið, eins og kunnugt er, barizt fyrir því að fá viðurkenndan samningsrétt um kaup og kjör sinna félaga. Ég held, að það sé auðsætt af þessum fáu orðum, sem ég hef um þetta sagt, að Þróunin hefur einmitt stefnt í þá átt um skipan þessara mála, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, þ.e.a.s. að hverfa frá því að binda laun opinberra starfsmanna í lögum, en ákveða Þau þess í stað með samningum. því er svo hins vegar ekki að neita, að það hafa komið fyrir atvik, sem hafa flýtt fyrir þessari þróun, ef svo má segja. Það er alkunna, að ríkisstarfsmenn hafa átt við kröpp kjör að búa upp á síðkastið. Þeir hafa búið við föst laun og fengið tiltölulega litlar launabætur. Hins vegar hefur dýrtið á Þessum allra síðustu tímum vaxið mjög hröðum skrefum. Það er því óhætt að fullyrða, að þeir opinberir starfsmenn, sem hafa átt að búa við hin lægri laun, hafa verið í mestu vandræðum og hafa í raun og veru alls ekki getað komizt af og lifað af þeim launum, sem þeim voru ákveðin í launalögum, en hafa orðið að fleyta sér og sínum með meiri eða minni aukavinnu. Þetta er alkunna. Hitt er svo ekki síður vitanlegt, að laun háskólamenntaðra manna hafa á þessu tímabili verið í algerðu ósamræmi við það, sem tíðkast hjá nágrannaþjóðum okkar, þannig að þeir hafa í flestum tilfellum hér hjá okkur verið svo langt fyrir neðan það, sem er hjá okkar nágrannaþjóðum, að þeir hafa ekki einu sinni verið hálfdrættingar á við það, sem þar gerist. Þetta ástand hefur auðvitað vakið óánægju og gert það óhjákvæmilegt fyrir Þessa menn, sem hafa búið við þessi kjör, að setja fram sínar kröfur um launabætur og launabreytingar, en á Þessu tímabili stórfelldra breytinga í verðlags- og dýrtíðarmálum hefur Það samt ekki fengizt, að launalögum væri breytt. Sú tregða, sem á því var, varð svo til Þess, að einstakar stéttir opinberra starfsmanna, fyrst í stað a.m.k. háskólamenntaðra manna, hófu kjarabaráttu, og þarf ekki að rekja Þá sögu hér, hún er öllum kunn, að því er varðar t.d. verkfræðinga og lækna, og náttúrufræðingar munu hafa átt í svipaðri baráttu svo og kennarar, eins og kunnugt er. Þessar stéttir, a.m.k. verkfræðingar og læknar, hafa í raun og veru brotið launalögin niður að því er þær stéttir varðar, þannig að þær hafa komizt að sérstökum samningum um sín laun og sín kjör, og það sama hygg ég vera í uppsiglingu eða kannske þegar gert, að því er kennara varðar. Þegar þetta hefur gerzt, að því er þessar launastéttir varðar, sem að vísu áttu við mjög misjöfn kjör að búa, sumar þeirra kannske meðal hinna lægst launuðu, aðrar aftur á móti miklu betur settar, – en þegar það var svo komið, að þær höfðu fengið kjarabætur með þessum hætti, að stofna til sérstakra samtaka og komast að samningum, þá er auðsætt, að aðrar stéttir opinberra starfsmanna mundu smám saman koma á eftir og sigla í sama kjölfarið. Launakerfið, sem búið hefur verið við, er því að springa, og það kerfi er í raun og veru þegar orðið eyðilagt, og mundi sjálfsagt ekki líða á löngu, að það yrði að mestu leyti dauður bókstafur, þó að það ætti að nafninu til að halda því. Það hefði sennilega aldrei komið til þvílíkra vandræða eða þeirrar sjálfheldu í þessum málum sem nú er komið í, ef í tæka tíð hefði verið tekið liðlega á málaleitunum ríkisstarfsmanna um bætt kjör og launalögunum breytt til samræmis við aukna dýrtíð og jafnvel launabreytingar, sem hafa átt sér stað hjá öðrum starfsmannahópum. Ég held þess vegna, eins og málum þessum var komið, þá hafi ekki verið um annað að ræða en að veita samtökum ríkisstarfsmanna samningsrétt. Og ég held, að eins og málum var komið, sé skynsamlegt og eðlilegt að stíga það spor, sem stigið er í þessu frv. Dómur reynslunnar verður svo að skera úr því, hvernig Þetta skipulag gefst. Ég vil ekki fara mikið út í pólitískar umr. í sambandi við þetta mál, en þó verður náttúrlega ekki komizt hjá því að benda á, að Það er að ýmsu leyti vegna afleiðinga núv. stjórnarstefnu, sem launamál opinberra starfsmanna og reyndar launamál almennt í landinu eru komin í það öngþveiti, sem raun ber vitni. Hæstv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir tveimur gengislækkunum á stjórnartímabili sínu, með þeim afleiðingum, að dýrtíð hefur vaxið hér stórkostlega á þessu tímabili og það svo mikið, að það má heita orðið ókleift fyrir þá lægst launuðu starfsmenn, sem hafa verið í opinberri þjónustu, að lifa af þeim launum, sem þeim eru ætluð í launalögum, og er Þar gleggst dæmið um kennarana, sem vitaskuld hafa búið að undanförnu við launakjör, sem hafa verið algerlega óviðunandi, enda ógerlegt, eins og ég áður sagði, fyrir þá að framfleyta sér og sínum af Þeim launum, og hefur afleiðingin auðvitað orðið sú, að Þeir hafa reynt að verða sér úti um aukastörf, eftir Því sem kostur hefur verið á. En það sjá allir, að slíkt getur haft óheppilegar afleiðingar fyrir það aðalstarf, sem þeir eiga að rækja. Ég álít, að hæstv. ríkisstj. hafi þráazt of lengi við því að verða við réttmætum óskum opinberra starfsmanna um sanngjarnar launabætur. Og þess vegna er nú komið sem komið er, og þess vegna er þannig komið, að ef ekki yrði komið á einmitt þessari skipan, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, þá fæ ég ekki betur séð en við mundi blasa alger upplausn í launamálum, svo sem lítillega hefur verið rakið í Þessum umr. Launamálin, þ. á m. launamál ríkisstarfsmanna, eru algerlega komin í öngþveiti hjá hæstv. ríkisstj. Þetta vil ég aðeins benda á, en vil sem sagt ekki að öðru leyti, eins og ég sagði, fara út í pólitískar umr. í sambandi við þetta mál. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, þá er hér á ferðinni stórmál. Þar þarf margs að gæta og Þegar Alþ. fjallar um þvílíkt mál, Þá getur það auðvitað ekki og má ekki heldur aðeins líta á málið frá sjónarmiði opinberra starfsmanna, heldur verður það líka að taka til greina og athuga önnur sjónarmið í þessu máli og Þá sérstaklega sjónarmið skattþegnanna. Hver er greiðslugeta þeirra og hvað er hægt að ganga langt í þessu efni vegna tillitsins til þeirra? þessi atriði verður auðvitað að vega og meta. það kemur, eins og ég sagði, margt til greina. Þess vegna ber að mínum dómi að harma það mjög, að þetta mál skuli lagt svo seint fyrir Alþingi eins og raun ber vitni. Alþingi hefði einmitt þurft langan tíma til þess að fjalla um þetta mál, Því að það er svo fjölmargt, sem þarf athugunar við í sambandi við þá skipan, sem á að gera með Þessu frv. á Þessu máli, Þ. á m. fjölmörg lögfræðileg vandamál, sem hljóta að koma til álita. Þetta mál hefur verið það lengi á döfinni hjá hæstv. ríkisstj., að það hefði átt að vera ákaflega auðvelt fyrir hana að leggja Þetta mál miklu fyrr fyrir Alþingi. Það hefði átt að vera auðvelt fyrir hana að komast að því samkomulagi, sem hún hefur komizt að við stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, því að það er fyrst, eins og komið hefur fram í þessum umr., 1959, sem skipuð er nefnd til þess að athuga um samningsrétt opinberra starfsmanna, þannig að þessi mál hafa vissulega verið mjög lengi á döfinni hjá hæstv. ríkisstj., svo að það er í rauninni af hennar hálfu algerlega óafsakanlegt að hafa ekki lagt Þetta mál fyrr fyrir þingið, en koma þess í stað með það hér inn á Alþingi á allra síðustu dögum þingsins, þegar ekki er nema tæp vika eftir af þingtímanum, að því er ætlað er, og þegar starfshættir þingsins eru að öðru leyti orðnir þeir, að lítill tími gefst til að íhuga það. Þetta er mjög aðfinnsluvert að mínum dómi. En þetta frv. er nú samt sem áður árangur af löngum samningaviðræðum á milli ríkisstj. og stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Frv. byggist á samkomulagi, sem þessir aðilar hafa náð, og frv. er .ví í raun og veru eins konar samningur á milli .essara aðila, þó að það liggi að vísu fyrir, að annar aðilinn hefði kosið efni þess samkomulags nokkuð á annan veg en þetta frv. er. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, Þá vilja framsóknarmenn, þrátt fyrir þá ágalla, sem hér hafa verið á málatilbúnaði, svo sem ég rakti, vinna að skjótum framgangi þessa máls og í því formi í megindráttum, sem það er hér fyrir lagt. Við teljum, að það verði í megindráttum að samþ. frv. óbreytt, þegar af þeirri ástæðu, sem ég áðan drap á, að frv. er byggt á samkomulagi ríkisstj. og stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, og breytingar á meginatriðum frv. mundu kippa grundvellinum undan því samkomulagi, þannig að þá væri í raun og veru brostin forsenda fyrir frv. Í öðru lagi er það, eins og nú er komið, svo, að það gefst ekki tóm til að gera stórfelldar breytingar á þessu frv. Hitt er að sjálfsögðu annað mál, að það verður þó, þrátt fyrir tímaskort, að reyna að athuga þetta mál í þingnefnd, eftir því sem tök eru á, og til þess er vissulega fullkomin ástæða, því að þótt þessi mál hafi verið lengi í deiglunni og þetta frv. eigi sér orðið alllanga forsögu og þótt að frv. hafi unnið ágætir og færir menn, þá sýnist mér, að það sé nú samt þannig úr garði gert, að í því séu a.m.k. ýmis álitaefni eða atriði, sem tvímælis geta orkað og nánari skýringa þurfa við, og þess vegna hlýtur þingnefnd að taka mörg atriði frv. til athugunar, og að sjálfsögðu er eðlilegt og ekkert við því að segja, þó að það séu gerðar á því einhverjar minni háttar breytingar, ef ekki er raskað þeim megingrundvelli, sem um hefur verið samið og þetta frv. er byggt á. Ég sé nú ekki ástæðu til að fara út í einstök atriði þessa frv. Það mundi lengja mál mitt svo mjög, og Það er í sjálfu sér atriði, sem eðlilegra mundi vera að þingnefnd tæki til athugunar, en ég vil endurtaka það, að það er að mínum dómi þarna um að ræða fjölmörg álitaefni. Það kemur t.d. strax fram í sambandi við 1. gr. spurningin um það, til hverra þessi lög eiga að taka. Það er rétt, að sú skilgreining, sem sett er þarna í upphafi gr., miðast nokkuð við þá, sem eru taldir ríkisstarfsmenn í skilningi starfsmannalaganna. En þó er það með þeim undantekningum, sem þarna eru taldar í gr. Þar getur náttúrlega verið spurning um þriðju undantekninguna, bankastarfsmenn. Það getur verið mikil spurning um það, hvaða ástæða er til þess að setja þá hér sér á bekk og hvort það er ekki eðlilegt, að bankastarfsmenn eins og aðrir starfsmenn ríkisins og ríkisstofnana eigi samningsrétt. Það getur hins vegar verið álitamál, hvort sá samningsréttur á að beinast að fjmrh., eins og almennt er eftir þessu frv., eða að bankaráðum viðkomandi banka, sem nú ákveða laun þessara starfsmanna, bankastarfsmanna. En auðvitað eru bankastarfsmenn opinberir starfsmenn og ættu að sæta sömu kjörum og starfsmenn við aðrar ríkisstofnanir. Í lögunum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eru t.d. undanskildir starfsmenn í utanríkisþjónustunni. Þeim lögum eða ýmsum ákvæðum þeirra laga er ekki ætlað að taka til starfsmanna í utanríkisþjónustunni, og mér finnst það t.d. eitt af álitaefnunum, hvort sendiherrar og starfsmenn í utanríkisþjónustunni eiga að fara í gegnum þá leið, sem þarna er gert ráð fyrir, samningaleið, sáttaleið og svo að lokum kjaradóm. Ég hef ekki getað komið auga á, að það væri minnzt á þá í þessu frv., og ég veit ekki, hvort þeir hafa verið hafðir þar í huga. En mér sýnist t.d. í sambandi við það vera spurning um það, hvort það gætu ekki verið fleiri aðilar, sem ættu að komast undir 2. málsgr. 4. gr., aðrir en ráðherrar og hæstaréttardómarar, sem ættu beint að fá laun sín ákveðin af kjaradómi, af því að það eru einmitt margir ríkisstarfsmenn, t.d. starfsmenn utanríkisþjónustunnar, að ég ætla, a.m.k. sendiherrar, og ýmsir forstöðumenn stofnana og t.d. heil félög, eins og t.d. félag héraðsdómara, að ég ætla, og sjálfsagt mörg fleiri, sem standa algerlega utan við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Ég er alls ekki að gera það að minni tillögu, að þessu ákvæði sé breytt eða fleiri séu teknir þarna með, og ég get vel skilið, að það geti verið erfitt að draga þarna takmarkalínu. En mér finnst, að það sé einmitt eitt af álitamálunum í sambandi við þetta lagafrv., hvort það ættu ekki jafnvel fleiri að koma þarna undir, þ.e.a.s. ýmsir embættismenn, sem ekki yrði talið eðlilegt að væru að standa í samningum um sín kjör, frekar en ráðh. eða hæstaréttardómarar gerðu það. Eins og gerð hefur verið grein fyrir og rækilega var rakið af hv. síðasta ræðumanni, 5. þm. Norðurl. e., þá er gert ráð fyrir einkaaðild Bandalags starfsmanna ríkis og bæja að kjarasamningunum, þannig að það sé samningsaðili fyrir hönd ríkisstarfsmanna. Eins og ég sagði áðan, eru að vísu sterk rök, sem mæla með því að mínum dómi, að það sé þannig einn aðili, sem fari með fyrirsvar allra ríkisstarfsmanna, en á hinn bóginn er sá agnúi á þeirri skipan, að það eru ýmsir opinberir starfsmenn og starfsmannahópar, að ég held, sem ekki eru félagar í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Og enn fremur er mér kunnugt um Það, að Bandalag háskólamenntaðra manna hefur óskað eftir því að fá samningsaðild fyrir hönd sinna félaga. Ég álít og ekki hvað sízt með tilliti til þess, að ég tel, að háskólamenntaðir menn hér hafi búið við mjög léleg kjör, borið saman við þau kjör, sem slíkir menn hafa með öðrum þjóðum, ekkert óeðlilegt, að Bandalagi háskólamenntaðra manna væri með einhverjum hætti veitt aðstaða til að fylgjast með í þessum málum. En það er eins með það atriði og það, er ég minntist á áðan, að ég er ekki hér að gera það að minni tillögu, en bendi aðeins á þetta, af því að ég veit, að það hafa komið fram óskir um það, og tel eðlilegt, að sú hv. þingnefnd, sem um málið fjallar, velti því fyrir sér, og ég fæ nú ekki séð, að það væri útilokað að veita slíku bandalagi aðild með vissum hætti, jafnvel þó að það væri ekki gerð breyting á þeirri skipan, að það væri Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, sem fer með samningsréttinn. T.d. teldi ég það út af fyrir sig ekkert óeðlilegt, að það væri eitthvað breytt þeirri skipan, sem gert er ráð fyrir um tilnefningu í kjaradóm og kjaranefnd og að t.d. Bandalagi háskólamenntaðra manna væri gefinn kostur á að eiga þar fulltrúa, einn af fimm, því að það er náttúrlega engin nauðsyn á því, að hæstiréttur nefni þar þrjá til, heldur væri það að mínum dómi allt eins eðlilegt, að hann nefndi þar oddamanninn aðeins. Þá vildi ég aðeins benda á það, þó að það sé nú smátt atriði, að mér sýnist, að það sé vafasamt að hafa fyrirsögnina á þessu frv. eins og er, þ.e.a.s. kalla það frv. til laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, af því að í lögunum sjálfum er svo aftur vikið frá því og yfirleitt ekki talað um opinbera starfsmenn, heldur um ríkisstarfsmenn og starfsmenn ríkisins, en þetta hugtak, opinber starfsmaður, er teygjanlegt og í ýmsum tilfellum vafasamt, hverjir undir það falla, og ég held þess vegna, að það ætti að fara hér að eins og gert var á sínum tíma, þegar lögin um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins voru sett. Þá nefndist frv: til þeirra laga í upphafi líka frv. til laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, en var breytt í meðferð þingsins, einmitt af þessum sökum, að það gæti verið erfitt að segja til um það, hverjir væru opinberir starfsmenn, svo og af því, að þeim lögum var ekki ætlað að ná til starfsmanna sveitarfélaga, og það ná þessi lög ekki heldur beinlínis, heldur þarf samþykki starfsmanna sveitarfélags að koma til, til þess að þau eigi við um þá. Herra forseti. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta frv. Ég vil ekki fara lengra út í einstök atriði, en það gæti verið ástæða til, af því að í þessu frv. eru mýmörg atriði, eins og ég nefndi, sem sýnilega eru samin í flýti, en endurtek það, sem ég í upphafi sagði, að við framsóknarmenn munum fylgja þessu frv. og reyna að greiða götu þess, eftir því sem kostur er.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, hefur í hv. Nd. tekið allmiklum breytingum frá þeirri mynd, sem það var upphaflega lagt fyrir. En í sinni núverandi mynd gerir frv. ráð fyrir því, að þeir skólar, sem nefndir eru í 1. gr. frv., verði hér eftir eign ríkisins, sem þýðir það, að ríkið mundi þá taka að sér rekstrarkostnað þessara skóla að öllu leyti. En hingað til hefur það verið svo, að ríkið hefur greitt þennan skólakostnað að 3/4, en viðkomandi héruð að 1/4. Á móti þessu kemur það, að ríkið fær umráð yfir eignum þessara skóla kvaðalaust, eins og í frv. segir, sem þýðir það, að skuldir þær, sem hvíla á skólunum, verða eftir sem áður skuldir héraðanna, að því leyti sem héruðin áttu að bera slíkar skuldir samkv. þeim reglum, sem giltu um skiptingu kostnaðarins milli ríkis og skóla. Menntmn. hefur haft þetta frv. til athugunar, og eins og álit hennar á þskj. 701 ber með sér, leggur nefndin til, að frv. verði samþ. óbreytt, en einn hv. nm., hv. 5. þm. Austf., hefur þó fyrirvara, sem ég ætla að hann muni gera grein fyrir.



Herra forseti. Menntmn. mælir með þessu frv. eins og fram er tekið í nál. og frsm. lýsti. En ég hef skrifað undir nál. með fyrirvara og gerði ég hann, þann fyrirvara, vegna þess að ég vil með stuttri ræðu gera grein fyrir atkv. mínu um þetta mál. Þetta frv. er flutt í hv. Nd. af 1. þm. Vestf., Sigurði Bjarnasyni, og þrem öðrum flokksbræðrum hans. Eins og frv. var lagt fram, þá feist í því sú breyting, að ríkið kosti að fullu eða standi að fullu straum af stofnkostnaði heimavistarskóla gagnfræðastigs og enn fremur rekstrarkostnaði þeirra skóla. Þetta var samkv. frv. ekki takmarkað við þá skóla, sem nú starfa, heldur náði til nýrra skóla, er stofnaðir yrðu, sem væru heimavistarskólar gagnfræðastigs. Við meðferð málsins í hv. Nd, tók þetta frv. miklum breytingum, því að 1. þm. Vestf., Gísli Jónsson, lagði til, að allar greinar frv. féllu niður nema ein, og sú eina, sem eftir stóð, var umorðuð gersamlega, þannig að ekki stóð stafur eftir af frv. sjálfu nema fyrirsögnin. En með þeirri breytingu, sem gerð var á þennan hátt í hv. Nd., eru ákvæði frv. takmörkuð við þá héraðsskóla, sem nú starfa, og eru þeir taldir upp í 1. gr. frv., eins og það liggur nú fyrir. Rök fyrir þessu máli eru m.a. færð fram í grg. frv. og eru einkum þau, að fjárskortur sýslufélaga, sem að þessum skólum standi, sé svo mikill, að þeim sé ekki auðið að bera sinn hluta stofnkostnaðar - eða viðhaldskostnaðar - og rekstrarkostnaðar skólanna, og er í því sambandi vitnað til ályktunar, sem fulltrúar frá nokkrum sýslufélögum gerðu á fundi fyrir nokkrum árum. Og enn fremur er í grg. vitnað til þess, að fyrrv. þm. Borgfirðinga, Pétur Ottesen, hafi á árunum 1956 og 1957 flutt frumvörp um svipað efni og það, sem hér liggur fyrir. Mér þykir ástæða til að benda á það nú við afgreiðslu þessa máls, að ályktun fulltrúa sýslufélaganna, sem er prentuð sem meginröksemd með þessu máli, tekur jafnframt til húsmæðraskóla í sveitum. í ályktuninni segir orðrétt svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vér undirritaðir fyrir hönd hlutaðeigandi skóla og sýslufélaga beinum hér með þeirri áskorun til ríkisstj. og alþm., að á Alþingi því, er nú situr að störfum, verði gildandi lögum varðandi gagnfræðanám og húsmæðrafræðslu breytt þannig, að héraðsskólar og húsmæðraskólar í sveitum verði kostaðir og reknir að fullu af ríkinu, en til vara, að ríkissjóður greiði öll kennaralaun við skóla þessa og 90% af stofnkostnaði, viðhaldskostnaði og öðrum rekstrarkostnaði þeirra: Og frv. Péturs Ottesens, fyrrv. þm. Borgf., sem einnig er vitnað til í grg., tók bæði til héraðsskóla gagnfræðastigsins og húsmæðraskóla sveitanna. 1. gr. þess frv. er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkissjóður greiðir stofnkostnað heimavistarskóla barnafræðslustigs að þremur fjórðu hlutum, en stofnkostnað heimavistarskóla gagnfræðastigs og húsmæðraskóla að 9/10 hlutum. Og hliðstæð ákvæði setti Pétur Ottesen í sitt frv. um rekstrarkostnað þessara skóla. Önnur röksemd, sem færð er fram í grg. fyrir þessu máli, er sú, að þar sem ríkið kosti rekstur Eiðaskóla - og í grg. er einnig talað um húsmæðraskólann að Staðarfelli í Dalasýslu, þá sé með því gefið fordæmi fyrir þeirri breytingu, sem hér er rætt um. Það er nú mín skoðun, að þetta út af fyrir sig, að ríkið kostar Eiðaskóla og húsmæðraskólann að Staðarfelli, sé ekki fordæmi að þessu leyti, vegna þess að það komu til á sínum tíma sérstakir samningar við ríkið, þannig að ríkinu voru afhentar að gjöf verðmiklar eignir, eins og allar eignir Eiðaskóla, búnaðarskólans, sem þá starfaði þar, og gjöfin var veitt með því skilyrði, að ríkið kostaði og ræki þar alþýðuskóla. Enda voru samin um þetta sérstök lög, löngu áður en hin almennu lög um héraðsskólana voru sett, og því á þá starfsemi komin hefð að vissu leyti. Og svipað er að segja um húsmæðraskólann á Staðarfelli, að ég ætla. En ég lít þannig á og vil láta það koma fram í umr. um þetta mál, að með þessu frv. er tekin upp ný stefna um greiðslu kostnaðar þeirra skóla, sem hér um ræðir, og eignarrétt á þeim. Hér er að mínum dómi skapað fordæmi, þannig að sú nýja regla, sem Alþingi lögfestir nú í þessu máli, hljóti að gilda um nýja héraðsskóla, er reistir kunna að verða, þótt svo sé ekki fyrir mælt í þessu frv., eins og það er nú orðað og liggur hér fyrir. Og ég vek enn fremur sérstaka athygli á því, að með þessu frv. er aðeins fjallað um annan þátt þessa máls, sem ályktun fulltrúa sýslufélaganna nær til og er færður fram sem rök fyrir þessu máli í grg. frv. Húsmæðraskólar í sveitum eru skildir eftir. Að mínum dómi er hér og skapað fordæmi, þannig að brautin er rudd fyrir húsmæðraskóla í sveitum, ef hlutaðeigandi sveitarfélög óska þess og leita eftir því síðar við hv. Alþ. að koma málum þeirra skóla í sama horf og málefnum héraðsskólanna, sem hér er fjallað um. Með þessum skilningi greiði ég atkv. með frv. óbreyttu eins og það liggur hér fyrir.

Frsm. . (Auður Auðuns): Herra forseti. Menntmn. þessarar hv. d. hefur rætt frv. það, sem hér liggur fyrir. í grg. með frv. er nánar skýrt efni þess. Frv. fjallar um það í stuttu máli, að rekstrarkostnað heimavistarbarnaskóla, sem fleiri en eitt sveitarfélag stendur að, skuli ríkissjóður greiða að sínum hluta fjórum sínnum á ári. Reglan er hins vegar sú, að ríkissjóður greiðir sinn hluta skólakostnaðar eftir á, þegar upp hafa verið gerðir reikningar ársins, og sveitarfélögin leggja kostnaðinn út í bili. En þegar svo stendur á sem hér er, að fleiri en eitt sveitarfélag standa að skólunum, hefur reynzt mjög erfitt að innheimta hjá hinum ýmsu sveitarfélögum kostnað þann, sem leggja þarf út í bili, og eins og segir í grg. með frv., hafa af þessu skapazt vandræði og jafnvel öngþveiti, sem örðugt hefur verið að leysa, og menn hafa verið ófúsir til að taka að sér reikningshald þessara stofnana. Menntmn. leggur einróma til, að frv. verði samþ. óbreytt.