Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hefur borist bréf um afturköllun máls. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kallar aftur fyrirspurn á þskj. 843, mál nr. 503, um nám í garðyrkju og ylrækt, og á þskj. 813, mál nr. 484, um þróunarsamvinnu.

Borist hefur bréf frá mennta- og menningarmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 867, um stuðning og sérkennslu í grunnskólum, frá Önnu Kolbrúnu Árnadóttur. Einnig hefur borist bréf frá félags- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 544, um fjölda lífeyrisþega sem fá skertar greiðslur vegna fyrri búsetu erlendis, frá Söru Elísu Þórðardóttur.

Herra forseti. Við tölum oft um menntun óháð efnahag og búsetu sem er jafn mikilvægt í dag og það hefur alltaf verið. Hver og einn á að fá að þroska hæfileika sína með góðu aðgengi að fjölbreyttri menntun óháð aldri, búsetu og efnahag. Við búum í fjölmenningarsamfélagi þar sem brýnt er að skólakerfið haldi þétt utan um börn og ungmenni af erlendum uppruna svo að samfélagið geti notið hæfileika allra sem hér vilja búa. Gjörbreyting hefur orðið í tækifærum fólks í dreifðari byggðum og þess fólks sem er atvinnulaust eða heimavinnandi tímabundið til að sækja sér menntun í fjölbreyttu fjarnámi og má þar nefna Háskólann á Bifröst og HÍ sem nýverið útskrifuðu fjölda nemenda úr fjarnámi. Þessir möguleikar styrkja mjög búsetu um allt land sem hefur líka sýnt sig í auknum áhuga ungs fólks á að flytjast vítt og breitt um landið. Ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á að menntakerfið sé lagað að þörfum samtímans og gert það með fjölbreyttum aðgerðum undanfarin misseri. Vil ég þar nefna Menntasjóð námsmanna þar sem frítekjumarkið hefur verið fimmfaldað. Ég nefni eflingu starfs- og tæknináms. Ég nefni 3 milljarða í aukningu til háskóla- og rannsóknastarfsemi. Ég vil nefna bætt aðgengi framhaldsskólanema að geðheilbrigðisþjónustu sem er mjög mikilvæg. Ég vil nefna jöfn tækifæri til tónlistarnáms. Afborganir námslána hafa verið lækkaðar og að lokum má nefna ýmislegt eins og Barnamenningarsjóð sem er nýr sjóður fyrir barna- og ungmennabækur. Mennt er máttur og allir eiga að fá tækifæri til að nýta hæfileika sína sem best. Það gagnast einstaklingunum sjálfum og samfélaginu öllu.

Forseti. Ég vil byrja á að hrósa Veðurstofu Íslands fyrir að halda vefnum sínum gangandi fyrir fólk sem vill nálgast upplýsingar um skjálfta dagsins. Þó að það hafi ekki gengið hnökralaust eru það tilfinnanlegar framfarir. Svo vil ég minnast aðeins á skipulagsleysi. Þetta kjörtímabil hefur einkennst af skipulagsleysi. Það hefur verið augljóst frá fyrsta degi og er augljóst í störfum þingsins þar sem þingmannamál fylla mestmegnis dagskrá vikunnar. Þó að þau komist hins vegar í 1. umr. hreyfast þau hvergi í nefndarvinnunni frekar en venjulega nema með klassískri vesenispólitík sem snýst um þinglok. Skipulagsleysi eins og hefur einkennt kófið og handahófskenndar aðgerðir stjórnvalda sem skila sér seint og illa til þeirra sem á þurfa að halda. Skipulagsleysi sem sést í viðbrögðum ríkisstjórnarinnar við faraldrinum þar sem gert var ráð fyrir stuttum faraldri, vonir sem stóðust engan veginn, og afleiðingin er verra ástand, t.d. í atvinnumálum, en ef reynt hefði verið að skipuleggja til lengri tíma eins og tillögur stjórnarandstöðunnar voru í fyrsta aðgerðapakkanum. Skipulagsleysi sem leiðir til þess að minnst hefur verið bólusett þar sem þéttnin og smithættan er mest. Skipulagsleysi þar sem allt er unnið á síðustu stundu sem gerir það að verkum að maður missir af tölvupóstum um vaktir á forsetastól. Skipulagsleysi sem annaðhvort er merki um vanhæfni stjórnvalda eða viljandi ákvörðun. Ég veit ekki hvort er verra. Að lokum biðst ég afsökunar á að hafa misst af téðum tölvupósti en það gerist í önnum vikunnar og störfum þingsins þegar allt er gert á síðustu stundu.

Herra forseti. Leyfðu mér að leggja til betri leið. Í gær bárust fréttir af því að samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið hafi til skoðunar að styðja við rekstur flugrútunnar og ferðir hennar á milli Keflavíkurflugvallar og höfuðborgarsvæðisins. Mig langar að færa umræðuna strax upp úr þeim hjólförum. Það er nefnilega ekki svo að samgöngur milli flugvallarins og höfuðborgarsvæðisins liggi alveg niðri þótt tilteknir einkaaðilar tengdir fjármálaráðherra sjái sér ekki fært að halda úti flugrútu. Leið 55 gengur enn á vegum Strætó milli BSÍ og Keflavíkurflugvallar oft á dag, hún stoppar meira að segja á bak við þinghúsið, í Vonarstræti. Stjórnvöldum væri miklu nær að styðja við þá almannaþjónustu, leyfa t.d. leið 55 að aka alveg upp að flugstöðinni og fjölga ferðum, fremur en að setja enn fleiri milljónir í einkafyrirtæki. Fjárfesting í Strætó hefur það einnig fram yfir fjárstuðning við flugrútuna að hún eflir almenningssamgöngur fyrir íbúa Reykjanesbæjar sem oft sækja vinnu eða skóla á höfuðborgarsvæðið. Þetta hlýtur að þurfa að skoða af fullri alvöru. Endurreisn efnahags og samfélags eftir Covid-faraldurinn þarf að byggja á grænum og réttlátum lausnum. Samgöngur við Keflavíkurflugvöll eru fjarri því stærsti þátturinn í uppbyggingunni sem fram undan er, en þær eru ákveðinn prófsteinn á það hvort ríkisstjórninni sé alvara þegar hún boðar græna uppbyggingu. Verður sú leið farin að niðurgreiða rútuferðir sem nýtast fáum, eða að styrkja almenningssamgöngur sem nýtast öllum?

Herra forseti. Þann 14. desember sl. svaraði hæstv. forsætisráðherra mér í óundirbúnum fyrirspurnatíma að verið væri að skoða mál atvinnulausra í félagsmálaráðuneytinu og ætlunin væri að fara yfir sviðið og skoða hvað kæmi atvinnulausum best. Þetta var 14. desember og í dag er 24. febrúar og ekkert að frétta af aðgerðum stjórnvalda. En það berast fréttir af því að atvinnuleysi sé að aukast og að neyðin blasi við fólki sem nýtt hefur atvinnuleysistímabilið til fulls og þarf að leita í fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og til hjálparstofnana eftir mat. Heildaratvinnuleysi á landinu öllu var 12,8% í janúar. Á Suðurnesjum var talan komin upp í 26%. Atvinnuleysi meðal kvenna á Suðurnesjum 29,1% og 24% meðal karla. Þetta er mjög alvarleg staða. Fólk er orðið langþreytt á að bíða eftir aðstoð frá stjórnvöldum. Svo virðist sem það sé vilji stjórnvalda að landshlutinn beri þyngstu byrðarnar í heimsfaraldrinum. Við í Samfylkingunni höfum ítrekað lagt fram tillögur að lausnum, m.a. um lengri tímabil atvinnuleysisbóta, en þær hafa jafnharðan verið felldar af stjórnarflokkunum. Allir vita að langtímaatvinnuleysi hefur slæm félagsleg og efnahagsleg áhrif og hefur líka áhrif á heilsu fólks. Því fylgir álag á heilsugæsluna. Heilsugæslustöðin á Suðurnesjum hefur verið fjársvelt lengi. Það er heilsugæslustöð sem á að sinna um 28.000 manns; 8% þjóðarinnar á einni heilsugæslustöð. Hvers vegna er hæstv. ráðherra heilbrigðis- og vinnumarkaðsmála ekki með augun á Suðurnesjum og að kynna til leiks sértækar aðgerðir sem munar um? Ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir verða að leggjast á árarnar með sveitarstjórnarmönnum á svæðinu og Suðurnesjamönnum. Það verða allir að róa í sömu átt til að lágmarka skaðann.

Virðulegi forseti. Fyrir réttarkerfið hefur það allt að segja að það bæði starfi sjálfstætt og ásýndin sýni að svo sé. Undir þennan hatt falla dómstólarnir, ákæruvaldið og lögreglan. Sjálfstæði þessara stofnana er í raun súrefni þeirra. Þess vegna verður það alltaf að vera algerlega skýrt að þær fái að starfa þannig að raunverulegt sjálfstæði þeirra geti aldrei verið dregið í efa. Ég ætla ekki að standa hér og fullyrða neitt um það af hvaða ástæðu dómsmálaráðherra kaus sjálf að hringja í lögreglustjóra tvisvar á aðfangadag, enda veit ég það ekki umfram þær skýringar sem ráðherra hefur sjálf gefið á því. En skýringar hennar sjálfrar benda hins vegar til þess að erindið hefði í það minnsta mjög auðveldlega getað sett lögreglustjóra í óþægilega stöðu, símtal hennar sjálfrar til lögreglustjóra. Hvarflaði það virkilega ekki að ráðherra að samskiptin og bein símtöl hennar sjálfrar til lögreglustjóra væru óeðlileg á þessum tímapunkti, til lögreglustjóra sem þarna var í blábyrjun rannsóknar á meintum brotum á sóttvarnalögum af hálfu samflokksmanns þessa ráðherra og formanns? Krafan er ekki bara sú að stjórnvöld tjái sig ekki um einstök mál heldur gæti þess í hvívetna að snerta ekki á þeim heldur og að þau gefi aldrei annað til kynna. Mér finnst símtal ráðherra til lögreglustjóra á þessum tímapunkti því miður til þess fallið að vekja upp spurningar á skilningi á þessum mörkum. Ég ber fullt og óskorað traust til lögreglunnar í þessu máli sem öðrum en hegðun og gerðir ráðherra þennan dag finnst mér hins vegar mikill dómgreindarbrestur og kalla á það að ráðherra svari því af hvaða ástæðu hún hafði samband við lögreglustjóra þennan dag og eftir hverju hún var að leita.

Forseti biðst velvirðingar á því að það er eitthvert ólag á tímamælingunni, vona að það komist í lag.

Herra forseti. Ég ætla að gera enn eina tilraunina til að vekja athygli þingheims á því að það er ekki nóg að segja að nýsköpunarumhverfið sé gott á Íslandi til þess að það sé það. Það eru fjölmargar hindranir í vegi allra sem vilja reka fyrirtæki á Íslandi. Þar á meðal má nefna þungt regluverk sem kemur m.a. fram í ágætri skýrslu um samkeppnishæfni Íslands frá OECD. En það er líka lítið stuðningsumhverfi. Verið er að hola Nýsköpunarmiðstöð Íslands út og óljóst nákvæmlega með hvaða hætti eitthvað mun koma í staðinn. Við erum ekki þátttakendur í öllu því alþjóðlega samstarfi sem okkur býðst að vera aðilar að til að eiga sem mest tækifæri fyrir okkar litlu og meðalstóru fyrirtæki, svo eitthvað sé nefnt. Það má einmitt nefna Geimvísindastofnun Evrópu, sem Alþingi hefur samþykkt tillögu um að við eigum að ganga í, og þó erum við að öllum þessum árum liðnum ekki enn orðin aðilar að henni. Samfélagið sjálft er að auki ekki mjög gírað í að styðja við framþróun verkefna. Miklum auðlindum og tækifærum er oft sóað, stundum af þeirri ástæðu einni að forsvarsmenn hugmyndanna tilheyra ekki réttum flokkum. Það eru svo mörg dæmi um þetta. Eitt dæmi um auðlind sem við erum að sóa er heita vatnið, rosalega mikið af heitu vatni rennur frá bæjum úti um allt land og beint í sjóinn, jafnvel 75 lítrar á sekúndu, og í Breiðholti rennur 30°C heitt vatn út í sjóinn án þess að það sé nýtt. Þarna er auðlind sem við erum að sóa. Ef við viljum vera það þekkingar- og nýsköpunarsamfélag sem við segjumst alltaf vilja vera þá verðum við að fara kerfisbundið í það að ryðja öllum óþörfum hindrunum úr vegi og byggja upp raunhæft stuðningsnet fyrir fyrirtæki landsins og fyrir alla þá sem eru með góðar hugmyndir.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku birtu fjölmiðlar fréttir af traustskönnun Gallups. Könnunin fékk í rauninni minni umræðu en efni stóðu til en þó kannski sérstaklega sá hluti könnunarinnar sem sneri að heilbrigðiskerfinu. Heilbrigðisþjónustan fékk einmitt glimrandi einkunn. 79% landsmanna segjast treysta heilbrigðiskerfinu. Þessi tala hefur hækkað úr 57% í fyrra. Auðvitað hefur stefnumótun skipt máli þarna og heilbrigðisstefnan sem við samþykktum hér samhljóða og vafalítið sú ákvörðun yfirvalda að treysta á vísindi og staðreyndir í baráttunni við yfirstandandi faraldur sem enn er og var náttúrlega fyrirferðarmikill á síðasta ári. En ég tel að starfsfólk heilbrigðisþjónustunnar eigi þetta traust, sá mikli mannauður sem þar fer og hefur sýnt okkur hvers hann er megnugur á erfiðum tímum. Styrking heilsugæslunnar hefur auðvitað skipt þarna máli. Uppsetning göngudeildar fyrir Covid-sjúklinga hefur skipt máli og fleira og fleira. Traust á heilbrigðiskerfinu er ekki alveg sjálfsagt en það skiptir okkur sem samfélag alveg gríðarlega miklu máli. Heilbrigðisþjónusta er mannréttindi og traust til hennar er hluti af líminu í samfélaginu. Það er ástæða til að fagna með því góða fólki sem ber uppi þjónustuna. Það fær stóran plús í kladdann.

Hæstv. forseti. Í morgun kynntu hæstv. utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, og hv. þm. Haraldur Benediktsson skýrslu og tillögur starfshóps um ljósleiðaramálefni og útboð ljósleiðaraþráða á eignaskrá Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins. Skýrslan sýnir okkur m.a. fram á hversu mikilvægt er að við Íslendingar tökum alvarlega þá stöðu sem er uppi í dag í tengslum við fjarskipta- og netöryggismál sem aftur er forsenda fyrir því að við getum nýtt okkur fjórðu iðnbyltinguna þar sem 5G-farsímakerfið gegnir lykilhlutverki. Ef 5G-væðingin á að ná fram hér á landi er ljóst að það mun ekki gerast nema öflugt ljósleiðarakerfi sé til staðar. Með leyfi forseta vitna ég í skýrsluna þar sem segir: „Ljósleiðarakerfi ríkja munu mynda taugakerfi 5G-farneta, enda verði þéttriðin 5G-kerfi trauðla byggð upp án öflugra ljósleiðaratenginga. Þær munu í reynd mynda hryggjarstykki þessarar nýju kynslóðar farnets.“ Af þessu leiðir að umræðan um öryggi lykilinnviða á borð við fjarskiptainnviði verður sífellt háværari meðal ríkja og innan alþjóðastofnana. Alþjóðleg umræða um innleiðingu 5G-kerfa er til marks um þetta og skipa þessi mál sífellt veigameiri sess innan og á fundum aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins, Evrópusambandsins og Norðurlandanna. Á undanförnum árum hef ég í störfum mínum í stjórnmálum lagt mikla áherslu á að ræða málefni sem snúa að öryggismálum þjóðarinnar, þjóðaröryggismálum, svo sem uppbyggingu flutningskerfis raforku, vegakerfisins, flugvallarkerfis landsins, mikilvægi varaflugvallanna, mikilvægi fjarskiptakerfis landsins og í tengslum við það netöryggismálin sem á síðustu árum eru orðin með allra stærstu málum samtímans, ekki síst á alþjóðavettvangi. Eins og kemur fram í skýrslunni fjallar fimmta stoðin í starfsemi Atlantshafsbandalagsins um netöryggismál, um öryggi lykilinnviða, svo sem fjarskiptakerfa. Að lokum vil ég óska starfshópnum til hamingju með vel unnið verk.

Virðulegur forseti. Þú ert nr. 1.200, nei 1.300, nei 1.500, á bið. Hversu mörg börn með geðheilbrigðisvandamál eru á biðlista eftir úrræðum í dag? Fyrir áramót biðu 1.193 börn um allt land eftir greiningu eða meðferð við geðrænum eða sálrænum vanda. Við látum börn með geðræn vandamál bíða, ekki bara mánuðum saman heldur árum saman. Eins og við vitum eru geðraskanir ein helsta orsök örorku og því fer ekki á milli mála að hana ber að meðhöndla strax hjá börnum og unglingum. En hvað gerist? Fólk fær jafnvel samband við símsvara sem gefur stundum villandi möguleika. Ef til vill verður fljótlega komið á símsvara fyrir þá sem eru á biðlista eftir aðgerðum á Íslandi. Vélræn rödd svarar: Ef þú ert með Covid-19, ýttu á takka 1. Þú ert í forgangi. Ef þú ert barn á biðlista, ýttu á takka 2, þú ert ekki í forgangi. Ef þú ert að bíða eftir lífsnauðsynlegri aðgerð, ýttu á takka 3 og þér verður sagt hvar þú ert á 200 manna biðlista. Ef þú ert á biðlista til þess að komast á annan biðlista, ýttu á takka 4 og bíddu þar þangað til röðin kemur að þér. Símsvarinn heldur áfram og segir: Ef þú vilt tíma í sjúkraþjálfun eða tíma hjá talmeinafræðingi eru langir biðlistar þar og vegna reglugerðarbreytinga hafðu samband eftir tvö ár. Fólk er sent frá Heródesi til Pílatusar í tilgangsleysi í stað þess að fá hjálp. Ef veiku fólki fjölgar jafnt og þétt á biðlistum og ekkert verður gert, verður það dýrkeypt til framtíðar fyrir börnin og unglingana, veika fólkið, eldri borgara, fjölskyldur og samfélagið allt. Það er nánast enginn stuðningur eða úrræði í boði fyrir þann ótrúlega stóra hóp fólks sem elst upp hjá foreldrum með geðrænan vanda og ofbeldi. Það hefur komið í ljós að andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum hefur aukist í Covid-19 faraldrinum, sem gerir þörf á góðri og skjótri heilbrigðisþjónustu fyrir börn lífsnauðsynlega. Virðulegur forseti. Eins og segir í ljóðinu Bið: Dagur líður og vonleysistilfinning grá, hve lengi er lífið að líða þegar þú þarft að sitja og bíða?

Herra forseti. Mig langar að vekja athygli á frétt úr viðskiptablaði Morgunblaðsins, á mbl.is, þann 19. febrúar. Þar er sagt frá hæstaréttardómi í Bretlandi, þar sem leigubílaþjónusta Uber tapaði, og dómsorðið er þannig að bílstjórar sem keyra á vegum leigubílaþjónustunnar séu starfsmenn fyrirtækisins og hafi þar með rétt á lágmarkslaunum, hátíðarkaupi og kaffihléum. Þetta er að lokinni fimm ára baráttu manna fyrir réttlæti í þessu máli og kemur fram í greininni að í sjálfu sér geti þetta markað endalok Uber-þjónustunnar í Bretlandi, þ.e. ef Uber kemst ekki lengur upp með að halda fólk eins og þræla og sleppa við að borga öll launatengd gjöld og yfirvinnu, og hvað þetta heitir, sé grundvöllur leigubílaþjónustu Uber í Bretlandi brostinn. Þetta segi ég vegna þess, herra forseti, að hér í þingsal hafa heyrst raddir um að þetta sé akkúrat kerfið sem við eigum að taka upp á Íslandi, að við eigum að níðast á fólki og gera það þrælum og borga síðan toll einhverjum feitum Uber-karli í útlöndum sem situr þar á sundlaugarbakka. Ég verð að mótmæla þessu, herra forseti. Þetta er náttúrlega afturhvarf til svona námavinnslu og annars þrælahalds sem haft var uppi við í Evrópu og víðar fyrir 200–300 árum. En einnig er furðulegt að einmitt núna hefur hæstv. samgönguráðherra lagt fram frumvarp, sem er sem betur fer í nefnd og verður það vonandi sem lengst, sem einmitt á að gera það kleift að starfsemi eins og þessi nái fótfestu á Íslandi og ryðji úr vegi fólki sem hefur allt sitt á hreinu, öll öryggisatriði, og borgar sína skatta. Nú á að fara að hleypa ófögnuði eins og þessum lausum á Íslandi.

Virðulegi forseti. Að bíða og bíða og bíða, að bíða eftir að fá hjálp, að vera á biðlista til að bíða eftir biðlista. Ég ætla að segja ykkur frá nokkru sem stendur mér mun nær, bara mjög nálægt varðandi það sem við fjöllum hér um. Einn ágætur þingmaður, Ólafur Þór Gunnarsson, sagði áðan að heilbrigðiskerfið okkar hefði fengið hér stóran plús í kladdann, það var eins og hann upplifði það. En ég get bara engan veginn komið auga á þetta. Þetta mál stendur mér það nærri að ég velti því fyrir mér núna hversu lengi ég fái að hafa minn vaska, granna, flotta mann hjá mér. Mun hann lifa biðina af þegar meðalhjartsláttur hans er búinn að vera 34–36 slög á mínútu í sennilega hálft annað ár? Hann hefur gengið á milli Heródesar og Pílatusar og loksins núna fær hann einhver svör. En þá kemur í ljós: Það er framkvæmd ein aðgerð á dag eins og gera þarf á þér og þar er tveggja ára bið. Það er vegna þess að sú aðgerð er ein af þeim sem ákveðið var að skera niður í Covid, í aðhaldsaðgerðunum í heilbrigðiskerfinu. Það er hlálegt að nákvæmlega sú aðgerð stingur okkur eiginlega algjörlega beint í bakið. Þannig að þó að maður spyrji: Munu ekki þessar aðhaldsaðgerðir í heilbrigðiskerfinu bitna á sjúklingunum sjálfum? Þá er svarið: Nei, nei, þær munu ekki gera það, það er ekki þannig. - En það bitnar á sjúklingunum sjálfum. Ég spyr mig hér í dag: Mun maðurinn minn lifa það af að þurfa að bíða og bíða eftir því að fá lækningu sinna meina?

Hæstv. forseti. Störfin hér á Alþingi ganga ágætlega. Skipulögð dagskrá hæstv. forseta gengur vel; stjórnarmál, þingmannamál, fyrirspurnir, skýrslur og sérstakar umræður rúmast í breyttu skipulagi. Almenn umræða hverfist mikið um bólusetningar hér og annars staðar í heiminum enda algjört lykilatriði í baráttu við veiruna. Það birtir af degi, tilslakanir eru gerðar innan lands. Það hillir undir að daglegt líf komist í eðlilegra horf, félagslíf, skólar, atvinnulíf og efnahagur. Þjóðin hefur sameinast í verkefninu og náð samstöðu í sóttvörnum og við höfum síðastliðið ár brugðist við efnahagslegum afleiðingum með fjölmörgum aðgerðum sem birtast í fimm fjáraukum, bandormum, sérlögum, fjárlögum. Vikið hefur verið frá fjármálareglum og svigrúm til skuldsetningar ríkissjóðs hefur verið aukið. Ekkert hik. Þó er enn atvinnuleysi, tekjufall og sjóðþurrð hjá fjölmörgum heimilum, misþungt eftir landshlutum og atvinnugreinum. Við eigum mikið undir að allir hafi orku til að taka þátt í viðspyrnunni fram undan. Virðulegur forseti. Hættan er sú næstu þrjá til fjóra mánuði, og kosningar hafa áhrif hér, að við föllum í þá gryfju að bíða. Það eru þekkt viðbrögð á lokamínútum í fótboltaleik. Liðið hefur barist rosalega í 85 mínútur. Leikurinn stendur í 90 mínútur plús. Þjóðin er 1:0 yfir, liðið bakkar, fer að bíða, fer að horfa á dómarann og klukkuna. Einhver kallar: Einbeiting. Gott og vel og verðugt. En hún verður að vera á réttu hlutina; ekki á prófkjör, ekki á kosningar eða hækkandi sól, jafnvel ekki á stjórnarsáttmálann, sem við höfum uppfyllt nánast í heilu lagi, heldur á atvinnulífið, heimilin og fyrirtækin, sumarstörfin fyrir skólafólkið, virkni þeirra sem eru atvinnulausir, að allir verði tilbúnir að taka við ferðamönnum þegar þeir koma. Það snýst um að auka kraft og framlengja úrræði sem hafa virkað, en ekki fjárhæðirnar í stóra skuldasamhenginu. Virðulegi forseti. Við þurfum að klára leikinn fyrir heimilin, fyrir fyrirtækin, og viðspyrnuna fyrir íslenskan efnahag.

Hæstv. forseti. Greining leghálssýna hefur verið flutt úr landi þvert á ráðleggingar sérfræðinga. Greiningu sýnanna er best borgið hér á landi vegna þeirrar þekkingar sem hér er og við viljum búa að því áfram. Allt tal heilbrigðisráðherra um aukin gæði og styttri boðleiðir stenst ekki, enda mátti heyra formann Félags íslenskra rannsóknarlækna segja í fréttum að meiri líkur væru á því að eitthvað færi úrskeiðis þegar sýnin væru send til útlanda. Það er fáránlegt að halda því fram að við séum of fá. Erum við þá ekki líka of fá til að standa að nýsköpun, þróun og svo mætti lengi telja? Ekki nóg með að í gangi sé aðför að heilsu kvenna, það er líka í gangi aðför að sérfræðistörfum á Íslandi. Landið okkar, Ísland, býr að því að eiga sérfræðinga í fremstu röð, til að mynda lífeindafræðinga. Ég get ekki betur séð en að flestir þeirra sem taldir eru upp á vefsíðu Félags lífeindafræðinga séu konur. Þannig að það er ekki nóg með að heilbrigðisráðherra ráðist gegn heilsu kvenna með þessum hætti heldur fer hún gegn kvennastétt sem býr yfir mikilli þekkingu. Í stað þess að nýta alla þá sérfræðiþekkingu sem við búum yfir hér á landi verðum við upp á aðrar þjóðir komin, í þessu tilviki Danmörku.

Virðulegur forseti. Allt er breytingum háð en því miður ná ekki allar breytingar markmiði sínu. Nú er það svo að ein af þeim breytingum er viðvera og staðsetning dýralækna. Störf dýralækna eru fjölbreytt og starfsaðstæður misjafnar. Á suðurfjörðum Austfjarða, nánar tiltekið Breiðdal, Berufirði og Álftafirði, hefur verið við störf dýralæknir, svokallaður þjónustudýralæknir, sjálfstætt starfandi en hið opinbera greiðir bakvaktargreiðslur. Nú bregður svo við að frá og með nýliðnum áramótum hefur orðið breyting á. Sá dýralæknir sem hefur starfað á þessu tiltekna svæði lætur af störfum vegna aldurs eftir 44 ára starf og starfsstöðin verður flutt til Egilsstaða. Hingað til hafa tveir dýralæknar sinnt bakvöktum á starfssvæðinu en nú er um eina bakvakt að ræða. Starfssvæðið er frá Bakkafirði til Djúpavogs. Stóran hluta ársins er stysta leiðin á milli þessara staða 314 km og yfir marga fjallvegi að fara. Við bætast síðan alls konar útúrdúrar sem sannarlega eru mjög miklir. Einn dýralæknir á að sinna þessu svæði 128 tíma á viku. Þegar ákveðið var að breyta kerfinu á Austurlandi var það krafa ráðherra og skilyrði fyrir breytingum að ekki hlytist af því aukinn kostnaður. Eina svæðið þar sem verður skerðing á þjónustu við þær breytingar sem ákveðnar voru er Austurland. Virðulegi forseti. Mikilvægt er að finna lausnir á svona málum. Við gerum þá kröfu til bænda að velferð dýra sé til fyrirmyndar en bjóðum síðan ekki upp á þá þjónustu sem bændur þurfa fyrir skepnur sínar. Horfum ekki bara á skjalið í tölvunni sem segir okkur að hægt sé að spara nokkrar milljónir, horfum á landfræðilegar staðreyndir sem segja okkur að búskapur er stundaður vítt og breitt um landið og veitum þá þjónustu sem þarf, þjónustu sem hægt er að framkvæma svo sómi sé að.

Herra forseti. Frá því að greiningardeild ríkislögreglustjóra hóf starfsemi 2007 hefur deildin reglulega lagt mat á umfang skipulagðrar glæpastarfsemi í landinu. Hin seinni ár hafa skýrslurnar verið opnar almenningi. Tvær síðustu skýrslurnar eru frá 2017 og sú nýjasta frá 2019. Þar er varað við sívaxandi áhættu af skipulögðum glæpahópum hér á landi og í skýrslunni 2019 var áhættan metin gífurleg, sem er hæsta stig áhættu. Þróunin á ekki að koma á óvart. Lögreglan hefur lengi varað við henni. Skipulögð glæpastarfsemi lýsir sér, samkvæmt skýrslu deildarinnar frá 2019, helst í brotum eins og dreifingu, framleiðslu og innflutningi á fíkniefnum, sem hefur í för með sér margvísleg neikvæð áhrif á samfélagið, t.d. ofbeldi, nauðung og misbeitingu af ýmsum toga. Skipulögð glæpastarfsemi er fjölþjóðleg í eðli sínu og teygir sig yfir landamæri. Í skýrslunni segir að svo sé því einnig farið á Íslandi. Þá segir að rannsóknir lögreglu leiði í ljós skipulagða misnotkun erlendra afbrotamanna og -hópa á opinberum þjónustukerfum á Íslandi og upplýsingar bendir til þess að brotalamir sé að finna í kerfum hins opinbera. Síðan segir að fjöldi og umsvif, stærð og styrkur skipulagðra hópa afbrotamanna á Íslandi fari vaxandi. Svo segir áfram: „Hóparnir halda uppi skipulagðri brotastarfsemi á Íslandi sem í senn er víðfeðm og ábatasöm.“ Loks segir að ljóst sé að samfélagi á Íslandi stafi mikil ógn af starfsemi skipulagðra glæpahópa. Miðflokkurinn hefur bent á þessa þróun í mörg ár og efndi ég til sérstakrar umræðu um málið á Alþingi snemma árs 2018. Herra forseti. Efla þarf lögregluna, auka rannsóknarheimildir og styrkja rannsóknarúrræði og renna styrkari stoðum undir landamæragæslu og -eftirlit. Við stöndum á nokkrum tímamótum í þessum alvarlegu málum. Því tel ég að nauðsynlegt sé að taka mark á ábendingum lögreglunnar og hlusta á lögregluna.

Virðulegur forseti. Ég fékk fyrr í vikunni, eins og kannski margir þingmenn, bréf, sem er opið bréf til stjórnar Úrvinnslusjóðs. Bréfið er skrifað af Sigurði Halldórssyni, framkvæmdastjóra Pure North Recycling, sem ég hygg að sé eina fyrirtækið á Íslandi, því miður eina fyrirtækið, sem endurvinnur plast, aðallega rúllubaggaplast. Í bréfinu kvartar fyrirtækið yfir seinagangi við afgreiðslu á erindi þess um að breyta flutningsjöfnunargjaldinu svokallaða til að stuðla frekar að endurvinnslu hér á landi. Það kemur fram í bréfinu að ekkert af því landbúnaðarplasti sem flutt hefur verið óunnið frá Íslandi síðastliðin ár hafi verið endurunnið í Evrópu heldur fari þetta í gegnum miðlara í Hollandi og skili sér á endanum til Malasíu eftir að markaðir í Kína hafa lokað. Það hryggir mig mjög að kerfið okkar sé ekki betur í stakk búið til að tryggja að við séum með raunverulegt hringrásarhagkerfi sem virkar. Það er nefnilega þannig, virðulegur forseti, að það eru verðmæti í ruslinu okkar. Við verðum að stöðva grænþvott og útflutning á sorpi þegar ekki er hægt að rekja hvað af því verður. Við ættum að styðja við íslenskt hringrásarhagkerfi. Við þurfum að finna umhverfisvænar og hagkvæmar lausnir til að endurnýta og endurvinna sorpið okkar. Þessar lausnir verða ekki til á skrifborðum embættismanna. Þær verða til úti í atvinnulífinu, hjá frumkvöðlum þessa lands, og hlutverk stjórnvalda er að tryggja að umhverfið og réttu hvatarnir séu til þess að hér verði til öflugur endurvinnsluiðnaður.

Herra forseti. Í síðustu viku samþykkti Alþingi einum rómi breytingar á hegningarlögum sem varða kynferðislega friðhelgi og er ætlað að stemma stigu við vaxandi beitingu stafræns kynferðislegs ofbeldis. Björt Ólafsdóttir, sem þá var þingmaður Bjartrar framtíðar, lagði fram frumvarp svipaðs efnis árið 2015. Helgi Hrafn Gunnarsson, þingmaður Pírata, hefur farið fyrir þverpólitískum hópi meðflutningsmanna og lagt fram frumvörp árin 2017 og 2018 til að bregðast við stafrænu kynferðisofbeldi. Þrátt fyrir að ekkert þessara mála hafi náð fram að ganga ýttu þau svo sannarlega við stjórnvöldum sem lögðu loks til breytingar sem nú eru orðnar að lögum. Í viðtali við Morgunblaðið segir Kolbrún Benediktsdóttur varahéraðssaksóknari, með leyfi forseta: „Þetta er jákvætt því að nú erum við í fyrsta sinn með lagaákvæði sem tekur á þessari háttsemi sérstaklega, það er að segja að dreifa og birta kynferðislegt efni án samþykkis viðkomandi.“ Það gladdi mig sérstaklega að við meðferð málsins í þingnefnd var tekin upp skýr samþykkisregla. Það var einmitt gert með vísan til slíkrar reglu sem nú er að finna í nauðgunarákvæði almennra hegningarlaga en sú regla var tekin upp árið 2018 þegar þingmannafrumvarp mitt þess efnis var samþykkt. En þetta sýnir glöggt að frumkvæði einstakra þingmanna skiptir máli, að byggt sé á þinglegri vinnu þeirra, að hún skili sér í umbótum á lögum þótt það taki stundum lengri tíma en ég kysi. Þetta eru mikilvægar breytingar og til marks um það hvernig pólitíkin getur virkað þegar vilji stendur til þess.

Virðulegi forseti. Fjöldi ríkisstofnana og sveitarfélaga hafa notið aðstoðar Ríkiskaupa vegna útboða á ræstingu. Þetta er gert þrátt fyrir afar bágborið atvinnuástand víða um land og sá hópur sem sinnir þessum störfum sjálfsagt berskjaldaðri og verr undirbúinn fyrir atvinnumissi á þessum tíma en nokkur annar hópur í samfélaginu. Virðulegi forseti. Það er ekki mikið úthald eða mannúð af hálfu ríkisstofnana og sveitarfélaga að segja upp starfsfólki í hagræðingarskyni þegar tugþúsundir landsmanna eru atvinnulausir vegna kórónuveirufaraldursins og engin störf í boði. Heilbrigðisstofnun Suðurlands hefur sagt upp starfsfólki frá og með 1. maí nk. en þá tekur fyrirtækið Sólar ehf. við ræstingunni og gott starfsfólk munstrað á galeiðu atvinnuleysisins. Það vekur athygli að tilboð fyrirtækisins hljóðar upp á 69,9 millj. kr. á ári þegar kostnaður stofnunarinnar var 138 milljónir árið 2019 og 147 milljónir árið 2020. Ég velt því fyrir mér hvernig má ná þessum kostnaði niður um 50% í útboði og á hvaða launum er starfsfólk verktakans ef heilbrigðisstofnunin getur sparað 50% af kostnaði með útboði á verkefnum lægst launaða starfsfólksins í stofnuninni? Jafnvel gæðastuðlar og tæki kalla á starfsfólk. Þetta er ekki það eina sem veldur mér áhyggjum í því atvinnuástandi sem er í landinu í dag. Á Suðurnesjum er 25% atvinnuleysi, þúsundir atvinnulausar. Þrátt fyrir það hefur fiskvinnsla á svæðinu nýlega flutt inn 40 pólska starfsmenn til að vinna fisk í stað þess að freista þess að fá starfsmenn á atvinnuleysisskrá á Suðurnesjum. Getur verið að það sé vegna þess að fyrirtækið getur lagt farandverkafólki til húsnæði og skjól sem er í eigu þess sem ekki þarf fyrir starfsmenn sem búa á Suðurnesjum? Virðulegur forseti. Það gengur yfir mig hvernig fyrirtæki og stofnanir ganga fram með uppsögnum gagnvart atvinnulausu fólki með þröngum eigin hagsmunum eða hagnaðarvon á tímum atvinnuleysis og kórónuveirufaraldurs.

Herra forseti. Hvernig er Ísland í dag? Förum yfir fjóra punkta. Það tekur meðalforstjórann í Kauphöllinni tæplega einn og hálfan dag að vinna sér inn mánaðartekjur öryrkjans, eldri borgarans eða þess atvinnulausa. Rúmlega dagslaun forstjórans eiga að duga hinum í einn mánuð. Númer tvö: Ríkustu 10% Íslendinga eiga meira af hreinum eignum en restin af þjóðinni sem eru 90% landsmanna. Númer þrjú: Fjármagnstekjuskatturinn, sem er sá skattur sem hinir ríku greiða helst, er lægstur á Íslandi af öllum Norðurlöndunum. Og númer fjögur: Veiðileyfagjöldin, sem hinir stóru borga helst, lækkuðu um tæp 60% á þremur árum. Á sama tíma búa allt að 35.000 Íslendingar við fátækt samkvæmt Hagstofunni. Af þeim eru 10.000 börn, herra forseti. Á sama tíma hafa aldrei jafn margir þurft að sækja sér mataraðstoð á Íslandi. Þetta er fólk sem þarf jafnvel að neita sér um læknisaðstoð og getur ekki veitt börnum sínum þau gæði sem jafnöldrum þeirra þykja sjálfsögð. Þetta er fólk sem býr í vondum og jafnvel hættulegum húsum. Herra forseti. Hér er því til fólk sem á allt og hér er til fólk sem á ekkert. Ættum við ekki í sameiningu að breyta þessu?

Herra forseti. Ég sendi á síðasta þingvetri fyrirspurn á öll ráðuneytin og óskaði eftir upplýsingum um hvernig gengi hjá þeim að fylgja eftir aðgerðaáætlun byggðaáætlunar. Það verður að segjast eins og er að svörin ollu vonbrigðum þar sem svör flestra vísuðu í að vinna væri rétt að hefjast og því væri ekki hægt að svara. Önnur vísuðu í undirstofnanir og hver staðan væri þar sem er vissulega góðra gjalda vert en spurningunni var ekki svarað. Af þeim sem svöruðu skýrt var samgönguráðuneytið metnaðarfyllst sem taldi að 40% starfa innan ráðuneytisins mætti sinna utan veggja þess. Þar á eftir kom menntamálaráðuneytið með 15%. Þessi svör eru sérstaklega áhugaverð í samhengi við viðbrögð ráðuneytanna við Covid-19 faraldrinum. Ég sendi nýja fyrirspurn á ráðuneytin og óskaði eftir upplýsingum um hversu hátt hlutfall starfsmanna hefði starfað utan starfsstöðva. Svörin segja okkur að starfsmenn ráðuneytanna voru að vinna heima meira og minna allt síðasta ár. Lægsta hlutfallið var 60% í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu en hæst 100%. En allir starfsmenn utanríkisráðuneytis og umhverfis- og auðlindaráðuneytis unnu eitthvað eða alfarið í fjarvinnu á síðasta ári. Það virðist því hafa verið lítið mál á síðasta ári, herra forseti, að vera með starfsmenn sem ekki mættu til vinnu í ráðuneytisbyggingarnar sjálfar. Það er því skýrt, herra forseti, að Covid-19 hefur sýnt fram á að í nútímasamfélagi er lítið mál að sinna ýmsum störfum hvaðan sem er af landinu og er sannarlega tækifæri til að endurhugsa stofnanastrúktúrinn okkar. Það er ekki lengur þörf á því að allar stofnanir séu staðsettar í miðborginni og það er ekki þörf á því að allir starfsmenn hverrar stofnunar séu staðsettir þar heldur. Ef það er raunverulegur vilji hjá ríkinu, herra forseti, til að auka byggðajöfnuð í landinu þá verðum við að stíga stærri skref í þá átt. Við getum það vel eins og reynslan á síðasta ári sýnir.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir hönd framsögumanns, hv. þm. Brynjar Níelssonar, sem er forfallaður. Nefndin fékk gesti á sinn fund eins og hefðbundið er og kemur fram í nefndarálitinu, auk umsagna frá tveimur aðilum. Með frumvarpinu er lagt til að nýtt ákvæði bætist við lög um fjármálafyrirtæki þess efnis að bein og óbein stöðutaka kerfislega mikilvægra viðskiptabanka og sparisjóða í fjármálagerningum, að frátöldum skuldabréfum utan veltubókar, og hrávöru verði takmörkuð þannig að samanlögð eiginfjárþörf bankans eða sparisjóðsins vegna stöðutökunnar megi ekki vera umfram 15% af eiginfjárgrunni hans. Frumvarpinu er ætlað að hrinda í framkvæmd tillögu í hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið um afmörkun varnarlínu milli viðskipta- og fjárfestingarbankastarfsemi. Eins og kemur fram í nefndarálitinu hafa flest vestræn ríki sett ákveðnar varnarlínur á milli viðskiptabanka- og fjárfestingarbankastarfsemi innan sömu stofnunar eftir fjármálakreppuna. Með samþykkt frumvarpsins væri áhættumikil fjárfestingarbankastarfsemi takmörkuð án þess að lagðar yrðu of íþyngjandi kvaðir á starfsemina. Bann við því að stöðutaka fari umfram 15% af eiginfjárgrunni heftir augljóslega vöxt áhættumikillar fjárfestingarbankastarfsemi kerfislega mikilvægra banka án þess þó að raska núverandi starfsemi þeirra og gefur þeim töluvert svigrúm. Í alþjóðlegum samanburði eru íslenskir bankar mjög litlir og því skiptir miklu að þeir geti starfað með eins hagkvæmum hætti og hægt er. Kvaðir eða takmarkanir sem eru settar til að draga úr áhættu verða að taka mið af því þannig að ekki sé dregið úr stærðarhagkvæmni og þjónustuframboði kerfislega mikilvægra viðskiptabanka eða möguleikum til áhættudreifingar með fjölbreyttari tekjustofnum meira en nauðsynlegt er. Þá er vert að benda á í lokin að undanfarin ár hefur verið ráðist í róttækar breytingar á áhættuvörnum íslenska fjármálakerfisins með innleiðingu nýrra laga og reglna og aukins eftirlits fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands. Allt hefur þetta miðast við það að geta íslenskra lánastofnana til að mæta áföllum verði hlutfallslega töluvert meiri eða betri en víðast annars staðar í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Að þessu sögðu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, framsögumaður málsins, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Þórarinn Ingi Pétursson.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil spyrja hvort hv. þingmaður geti ekki tekið undir það með mér að svo hátt þak sem 15% af eiginfjárgrunni muni engu breyta í íslensku bankakerfi eins og það er í dag, einkum ef við horfum til reglna um bankastarfsemina og þess að stöðuhlutfall stóru bankanna þriggja var 4,35% í lok árs 2019; það kemur fram í greinargerðinni. Það er því mjög langt í þetta þak þannig að engu þarf að breyta. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér um það. Ég vil líka spyrja hv. þingmann hvað hann segi um það að þetta stjórnarfrumvarp sé lagt fram til að friða þá stjórnarþingmenn sem hafa talað fyrir því og lagt fram bæði frumvörp og þingsályktunartillögur sem ganga mun lengra en þetta frumvarp og ganga alla leið í þá átt að aðskilja fjárfestingarbankastarfsemi frá viðskiptabankastarfsemi. Það er sem sagt þetta tvennt, herra forseti, hvort hv. þingmaður sé ekki sammála því að frumvarpið muni ekki breyta neinu og að það sé sett fram af hálfu ríkisstjórnarinnar til að friða hv. þingmenn og hæstv. ráðherra Vinstri grænna og Framsóknar.

Herra forseti. Ég kannast ágætlega við þau viðhorf sem hv. þm. Oddný Harðardóttir hefur uppi. Hún hefur ekkert verið að leyna þeim og hefur gengið hreint og beint til verks í þeim efnum. Ég hygg að henni sé einnig kunnugt um að ég hef haft ákveðnar efasemdir um að yfir höfuð eigi að setja þær kvaðir sem hér eru lagðar til, þ.e. 15% þakið. Ástæðan er sú að við erum hér að búa til alveg séríslenskar reglur um þá þrjá banka sem falla undir það að vera taldir kerfislega mikilvægir. Slíkar séríslenskar reglur gætu orðið til þess, og menn verða að átta sig á því, að draga úr áhuga erlendra aðila á að fjárfesta í íslenskum fjármálafyrirtækjum. Mér hefur stundum fundist eins og það sé töluverður vilji hjá mörgum þingmönnum, þvert á flokka, að tryggja að erlendir bankar t.d. taki sér stöðu og kaupi sig jafnvel inn í íslenskan banka. Séríslenskar reglur að þessu leyti munu auðvitað hafa einhver truflandi áhrif. Hvort það kemur í veg fyrir fjárfestinguna á eftir að koma í ljós. Það er hins vegar hárrétt hjá hv. þingmanni að miðað við það hvernig staðan er núna, að bankarnir eru allir, held ég, undir 5%, mun þessi krafa ekki hafa áhrif á rekstur þeirra eða starfsemi eins og hún er í dag. En hún mun alveg örugglega setja þeim skorður þegar kemur að því að taka áhættusama stöðu í fjármálagjörningum í framtíðinni, t.d. mun hugsanlega reyna á hana þegar bankar lenda í því að taka fullnustueignir sem reiknast inn í þetta hlutfall. Við skulum bíða og sjá.

Herra forseti. Í umræðunni um þetta frumvarp hafa þeir sem styðja það viljað meina að þetta þak sé sett til að draga úr áhættusókn eigenda bankanna áður en hlutur ríkisins í þeim er seldur. Ég vil spyrja hv. þingmann: Ef það er tilgangurinn, hvers vegna leggja stjórnarflokkarnir ekki til breytingu á lögum í þá veru að koma í veg fyrir beinar fjárfestingar viðskiptabankanna, svo sem við kaup á hlutabréfum í öðrum fyrirtækjum, ef viljinn stendur raunverulega til þess að draga úr áhættusókn eigenda banka áður en hlutur ríkisins í þeim er seldur? Ég spyr hv. þingmann hvort hann telji að þeirri spurningu hafi verið svarað með skýrum hætti og hvort mögulega hafi verið átök innan stjórnarflokkanna um lendingu í þá veru.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort ég er að gleðja hv. þingmann eða valda henni vonbrigðum þegar ég fullyrði að enginn ágreiningur hafi, mér vitandi, verið í ríkisstjórn eða milli stjórnarflokkanna þegar kemur að þessu máli, ekki einn einasti, enda er byggt á vinnu sem hefur staðið yfir allt frá árinu 2017 eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Þar er ég að vitna til skýrslu starfshóps sem skilaði af sér 2018, þar sem lögð er til þessi afmörkun. Þar er talað um 10–15% sem ég hygg að verið sé að gera tillögu um hér á eftir að verði. Síðan er stóra skýrslan, hvítbókin um framtíðarsýn. Frumvarpið byggist á tillögum þeirra sérfræðinga sem þar unnu mjög merkt og gott starf. Það þekkir hv. þingmaður ágætlega, enda voru fulltrúar þessara hópa meðal gesta sem komu fyrir nefndina. Ég vil undirstrika að þegar við erum að setja svona reglur sem eru takmarkandi verðum við líka að viðurkenna að það kann að hafa aðrar afleiðingar, svo sem að draga úr stærðarhagkvæmni viðskiptabankanna, að þjónusta þeirra verði dýrari og þjónustuframboð þeirra verði fábreyttara. Það eru hinar neikvæðu afleiðingar sem reglur af þessu tagi hafa. Síðan er það þessi séríslenska regla sem við erum að leggja til og ég er sammála um að gera - þótt ég hafi ákveðnar efasemdir um það skil ég af hverju verið er að gera þetta. Ég hygg að það sé skynsamlegt við núverandi aðstæður en menn verða þá líka að viðurkenna að svona séríslensk regla kann að draga úr áhuga erlendra fjárfesta þegar kemur að því 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni, formanni efnahags- og viðskiptanefndar, fyrir framsöguna. Hann fór í stuttu, hnitmiðuðu máli yfir frumvarpið og nefndarálit meiri hluta nefndarinnar. Þessi hugmynd, um fullan aðskilnað milli viðskiptabanka- og fjárfestingarbankastarfsemi, er komin til af því að þessi samþætting getur verið áhættusöm fyrir samfélagið. Kerfisleg áhætta getum við líka kallað það. Aukin áhætta kallar augljóslega á aukið eigið fé. Um það snýst málið að stórum hluta. Hér er verið að fara tiltekna leið. Hún er einföld. Við getum kallað það hlutfallsleið og nefndin leggur til óbreytt hlutfall, 15%. Mig langar að freista þess að fá hv. þingmann til að draga fram þróun hlutfallsins. Ég ætla að vísa fyrst í greinargerð á bls. 5 þar sem kemur fram að stöðuhlutfall kerfislega mikilvægu viðskiptabankanna þriggja var 4,35% og hafði lækkað úr 4,85% áramótin á undan. Nýrri upplýsingar um hlutfallið liggja ekki fyrir og ekki er talið að það hafi hækkað merkjanlega. Eins og hv. þingmaður fór kannski aðeins nákvæmar yfir, í andsvari við hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, eru ekki skýr skil á milli fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi og þess vegna höfum við verið að þvælast svolítið með þetta. Þrátt fyrir viljann höfum við ekki náð neinni lausn fyrr en núna sem ég tel mjög mikilvægt og styð. En hefur nefndin einhverjar hugmyndir um það hvernig hlutfallið geti þróast úr þessum 5% tæplega upp í 15%?

Frú forseti Ég veit ekki hvort það var stjórnmálamaðurinn Willum Þór Þórsson eða hagfræðingurinn Willum Þór Þórsson sem var að spyrja hérna. Stutta svarið hjá mér er að ég átta mig ekki á, ég er ekki í þeirri stöðu og ætla ekki að gerast spámaður um það, hvernig starfsemi íslenskra banka muni þróast. Ég hygg að þegar við horfum fimm eða tíu ár fram á við, ég tala nú ekki um lengra fram í tímann, verði fjármálastarfsemi, ég tala nú ekki um bankastarfsemi, með allt öðrum hætti en er í dag og hún verður þvert á landamæri. Það verður stóra áskorunin hjá okkur. Hugmyndir okkar um greiðslumiðlun, um starfsemi banka - það verður örugglega einhver bylting í þeim efnum. Við sjáum bara hvað hefur gerst hér á Íslandi. Útibúum er að fækka. Ég hygg að hv. þingmaður upplifi það sama og ég, ég er hættur að fara í útibú. Ég er eingöngu í netbanka, sinni nauðsynlegum viðskiptum þar. Ég ætla ekki að spá neinu um það. Ég bendi á að þakið er rúmt, það er rétt, sem hv. þm. Oddný Harðardóttir bendir á. Það er svigrúm til vaxtar fyrir fjárfestingarbankahluta viðskiptabankanna og ég fullyrði að með því mun hagkvæmni íslenska bankakerfisins aukast en ekki hitt. Menn verða líka að hafa í huga að ef þeir ætla að setja fjárfestingarbankahlutanum of þröngar skorður mun það hafa neikvæðar afleiðingar á 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég kom hér upp í andsvar vegna þess að ég tel mikilvægt fyrir umræðuna að draga þetta fram. Það er raunverulega þetta sem við höfum verið að kljást við, löggjafinn, alla vega eftir því sem ég les best skýrslur, hvítbók og afar góða skýrslu frá starfshópi fjármála- og efnahagsráðherra þar á undan þar sem vegnar eru og metnar þær leiðir sem eru færar. Það er augljóst í því samhengi hversu bankar á Íslandi eru litlir þótt kerfislega mikilvægir séu og getur verið áhættusamt ef við höfum regluverkið ekki í lagi eins og við þekkjum. Það er mikilvægt, um leið og við setjum svona takmarkandi löggjöf, að gera það ekki þannig að það raski núverandi starfsemi þeirra og hlutverki á markaði. Það getur komið niður á möguleikum þeirra til að vinna úr, eins og hv. þingmaður fór yfir, fullnustueignum og veita gagnlega þjónustu á borð við viðskiptavakt. Þar skiptir máli að fjármálamarkaðurinn sé sem virkastur. Þess vegna met ég það skynsamlega leið og bannleiðina nánast ófæra í samhengi þessa litla markaðar og hlutverks bankanna. Hér er vísað í áhættu af fjármálagerningi eða hrávöru og það er svolítið sérstakt í lagagrein að sjá skilgreininguna „sambærileg því að hann ætti hana sjálfur“ - var eitthvað rætt í nefndinni að undanþiggja aðra gerninga að þessu leyti?

Frú forseti. Ég held að ég þori að fullyrða að svo hafi ekki verið, svo að ég svari hv. þingmanni beint. Menn voru ekki mikið að fara yfir það hvort hugsanlega væru það einhverjir aðrir fjármálagjörningar sem ættu að falla hér undir. Auðvitað hljóta menn að velta því fyrir sér, ef þetta frumvarp verður að lögum, þegar fer að reyna á það og menn fara að vinna eftir því. Fyrir utan það sem ég vék að hér áðan erum við líklegast á krossgötum eða tímamótum þegar kemur að alþjóðlegri fjármálastarfsemi. Við sem einstaklingar og eigendur fyrirtækja hér á Íslandi verðum miklu óháðari landamærum. Stærstu fyrirtækin á Íslandi eru kannski ekki jafn háð íslensku bankakerfi, vegna þess að þau geta leitað til annarra banka, en litlu og meðalstóru fyrirtækin eru það. En það er allt saman að breytast og ég held að hugmyndir okkar um bankastarfsemi eigi eftir að kollvarpast á tiltölulega fáum árum. Ég ætla líka að benda á og ítreka það að þegar menn taka ákvörðun um að setja svona kvaðir, takmörk, á starfsemi banka eins og hér er lagt til þá verða menn líka að átta sig á öðrum afleiðingum en þeim sem ég hef nefnt hér áður, þ.e. að hluti af hinni hefðbundnu bankastarfsemi mun færast annað, færast yfir í það sem við höfum kallað skuggabankastarfsemi sem sætir ekki jafn ríku eftirliti og venjuleg eða hefðbundin bankastarfsemi. Þar af leiðandi kunna svona kvaðir að leiða til þess, ef gengið er of langt, að kerfisleg áhætta hér í fjármálakerfinu sé í raun meiri en við gerum okkur nokkurn tíma grein fyrir vegna þess að hún er falin.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar í málinu sem hér er til umfjöllunar en þann minni hluta skipar sá sem hér stendur. Í kjölfar bankahrunsins 2008 hefur starfsemi fjármálafyrirtækja verið mjög til endurskoðunar um allan heim. Regluverk hefur verið endurskoðað og reynt að reisa skorður við of mikilli áhættusækni. Sérstaklega hefur verið horft til kerfislega mikilvægra fjármálafyrirtækja. Ísland er hér engin undantekning, en þróunin hér á landi hefur ráðist að miklu leyti af breytingum á löggjöf innan Evrópusambandsins. Á liðnum árum hefur verið lögð umtalsverð vinna af hálfu fjármála- og efnahagsráðuneytisins í að fara yfir íslenska löggjöf og þróun íslensks fjármálamarkaðar, m.a. um tengsl starfsemi viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Þeir starfshópar og nefndir sem hafa komið að þessari vinnu eru sammála um að rétt sé að takmarka samtvinnun þessarar starfsemi til þess að draga úr áhættu innstæðueigenda og fjármálakerfisins í heild. Niðurstaða þessarar vinnu er að skynsamlegt sé að bein og óbein stöðutaka kerfislega mikilvægra banka verði takmörkuð þannig að eiginfjárþörf vegna hennar verði ekki umfram 10–15% af eiginfjárgrunni þeirra, eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu. Fyrsti minni hluti telur að hafa verði í huga að íslenska fjármálakerfið er lítið í alþjóðlegum samanburði og íslenskt efnahags- og atvinnulíf er tiltölulega einsleitt. Hér á landi eru krosseignatengsl umtalsverð. Þetta leiðir til þess að áhættan af sameiginlegu áfalli í fjármálakerfinu getur orðið meiri ef út af bregður. Fyrsti minni hluti telur að verði takmörk sett á beina eða óbeina stöðutöku kerfislega mikilvægra viðskiptabanka og sparisjóða, eins og frumvarpið gerir ráð fyrir, sé rétt að miða við þau neðri mörk sem voru sett fram í aðdraganda frumvarpsins. Mörkin verði þannig sett við 10% en ekki 15%, eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Þannig eru stigin varfærin skref sem veita samt sem áður viðskiptabönkum og sparisjóðum umtalsvert svigrúm miðað við það hlutfall stöðutöku sem nú er, sem er um eða undir 5% samkvæmt nýjustu gögnum, og kemur fram í greinargerðinni. Fyrsti minni hluti telur jafnframt að rétt sé að taka þetta hlutfall til endurskoðunar að fenginni nokkurri reynslu af þessari takmörkun. Þá verði hægt að leggja mat á hvort rétt sé að hækka eða lækka þetta hlutfall og hvort það skili tilætlaðri vörn gegn áhættutöku eða hvort grípa þurfi til annarra ráðstafana. Þá er hugsanlegt að í ljós komi að takmarkanir af þessu tagi séu óþarfar og að breytingar á áhættuvörnum íslenska fjármálakerfisins með innleiðingu nýrra laga og reglna dugi til. Lagt er til að slík endurskoðun fari fram innan fjögurra ára frá gildistöku. Í samræmi við þetta eru lagðar fram tvær breytingartillögur sem koma fram í nefndarálitinu: „1. Í stað „15%“ í 1. málsl. 1. mgr. 1. gr. komi: 10%. 2. Á eftir 1. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Ákvæði 28. gr. a skulu endurskoðuð fyrir 1. janúar 2026.“ Nú hef ég í aðalatriðum farið yfir nefndarálitið en ég vil bæta því við að auðvitað tengist þetta mál fyrirhugaðri sölu á hlut í Íslandsbanka. Verið er að stíga það skref, samkvæmt ákvörðun fjármálaráðherra og að fenginni tillögu Bankasýslunnar, að selja hlut í Íslandsbanka. Það er verið að vinna út frá því að selja 25–35% af bankanum. Þetta tengist auðvitað. Í þessari atrennu er sem sagt verið að selja einn hlut af fjórum eða þar um bil af öðrum bankanum sem er í eigu ríkisins. Ég er þeirrar skoðunar að þar sé verið að stíga til þess að gera varfærið skref. Við í Viðreisn teljum reyndar að fyrirkomulaginu á sölunni hefði átt að setja þrengri skorður og gerðum athugasemdir þess efnis bæði á vettvangi efnahags- og viðskiptanefndar og fjárlaganefndar. Eitt af þeim skilyrðum sem við bentum á að þyrftu að vera fyrir hendi var að búið væri að samþykkja lög um það sem hér er kallað varnarlína um fjárfestingarbankastarfsemi. Nú erum við að ræða það og þar viljum við enn vera á sömu slóðum og stíga varlega til jarðar vegna þess að reynsla okkar í þessum efnum, af sölu banka, hefur því miður ekki verið eins góð og við hefðum viljað vona. Þess vegna teljum við í Viðreisn að það sé afskaplega mikilvægt að vanda mjög til verka og stíga varlega til jarðar. En það breytir ekki þeirri meginskoðun okkar að ríkið eigi ekki að reka fjármálafyrirtæki.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá 2. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, sem er sú sem hér stendur og er fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd. Í greinargerð með frumvarpinu segir að með því sé stefnt að því að setja varnarlínu milli viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi, m.a. með það að markmiði að vernda innlánseigendur. Reyndin er sú að takmörkun sem lögð er til skiptir engu máli. Takmörkun á beinni og óbeinni stöðutöku þannig að samanlögð eiginfjárþörf banka vegna stöðutökunnar verði ekki umfram 15% af eiginfjárgrunni skiptir engu máli. Annar minni hluti telur ljóst að um sýndargjörning sé að ræða til að friða þá stjórnarliða sem talað hafa fyrir aðskilnaði viðskiptabankastarfsemi frá fjárfestingarbankastarfsemi. Svo hátt þak mun engu breyta enda var stöðutökuhlutfall stóru bankanna þriggja 4,35% í lok árs 2019 líkt og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu. Frú forseti. Þeirri spurningu hefur ekki verið svarað hvers vegna stjórnarflokkarnir leggja ekki til breytingar á lögum í þá veru að koma í veg fyrir beinar fjárfestingar viðskiptabankanna, svo sem um kaup á hlutabréfum í öðrum fyrirtækjum, ef vilji stendur raunverulega til þess að draga úr áhættusókn eigenda banka áður en hlutur ríkisins í þeim er seldur. Það að ríkið haldi á svo stórum hluta bankakerfisins sem raun ber vitni skapar ákveðin tækifæri til breytinga á bankakerfinu. Svara þarf spurningunni um hvernig bankakerfi tryggi góða og trausta þjónustu við fólk og fyrirtæki. Þar þurfa leiðarstefin að vera fjölbreytni, samkeppni, öflugt eftirlit, neytendavernd og örugg ódýr innlend greiðslumiðlun. Samhliða örri tækniþróun og nauðsyn grænna fjárfestinga er augljósra breytinga þörf í fjármálaumhverfinu. Mikilvægt er að breytt kerfi verði til þess að áhætta í fjárfestingarbankastarfsemi verði áhyggjuefni eigenda fjárfestingarbanka en ekki ríkisins. Þar liggur mikilvægur lærdómur bankahrunsins. Það að hafa þrjá stóra banka sem allir eru kerfislega mikilvægir er takmarkandi fyrir samkeppni á markaði og stuðlar að fákeppni óháð því hvort einn eða tveir bankar séu í eigu einkaaðila. Til að skapa fjölbreytni og meiri samkeppni milli banka þarf að huga að heildarskipulagi kerfisins og gera breytingar. Aðeins eru rúm 12 ár frá því að einkareknir bankar hrundu á Íslandi með afar neikvæðum efnahagslegum afleiðingum. Rannsókn á þeirri einkavæðingu hefur ekki farið fram, þrátt fyrir samþykki Alþingis á slíkri rannsókn. Það þarf að tryggja almenningi aðgang að nauðsynlegri bankaþjónustu og að ódýrasta greiðslumiðlun sem völ er á standi öllum jafnt til boða. Bankarnir veita nauðsynlega þjónustu sem varðar okkur öll. Þeir stunda greiðslumiðlun, ávaxta sparifé og veita lán til húsnæðiskaupa eða annarra framkvæmda sem tengjast rekstri heimila og fyrirtækja. Eins og málum háttar nú er samhliða stunduð fjárfestingarstarfsemi, stundum mjög áhættusöm, sem fjármögnuð er með sparifé almennings. Bankar ættu að draga sig út úr þess háttar starfsemi. Það getur skapað rými fyrir samkeppni á þeim sviðum þar sem ekki er verið að nýta sparnað almennings sem er með innstæðutryggingarábyrgð til fjármögnunar áhættusamra fjárfestinga. Einungis aðskilnaður viðskiptabankastarfsemi sem er fjármögnuð að hluta til með innlánum og fjárfestingarbankastarfsemi sem ekki er fjármögnuð með innlánum getur komið í veg fyrir að almenningur taki áhættuna af glæfralegum fjárfestingum fjármálafyrirtækja. Einhverjir, þar á meðal ráðherrar í núverandi ríkisstjórn, hafa beitt þeim rökum fyrir sölu á hlutum ríkisins í bönkunum, að það sé áhættusamt fyrir ríkið að reka banka. En raunin er sú að sala á eignarhlut í bönkunum verður ekki til þess að losa ríkið undan áhættu af bönkum sem geyma innstæður viðskiptavina. Ríkið mun hvort sem er koma kerfislega mikilvægum bönkum til bjargar verði starfsemi þeirra til þess að vandi þeirra verði ekki leystur með öðrum hætti. Ragnar Önundarson, fyrrverandi bankastjóri, hefur ítrekað bent á nauðsyn aðskilnaðar fjárfestingarbankastarfsemi frá viðskiptabankastarfsemi, að innlán verði forgangskröfur en fjármagni ekki áhættusama fjárfestingarbankastarfsemi. Hann segir m.a. á Facebook-síðu sinni um þetta: „Fjárfestingarbanki má ekki fá að hafa Seðlabankann að bakhjarli, „lánveitanda til þrautarvara“, ekki frekar en spilavíti.“ Áhætta og kostnaður af fjárfestingum sem fara í súginn á að vera óskiptur hjá þeim sem stunda áhættusöm viðskipti. Ekki hjá almenningi. Þess vegna þarf að skilja fjárfestingarbankastarfsemi frá viðskiptabönkunum og það má hæglega gera nú þegar ríkið er stærsti eigandi bankakerfisins. Til viðskiptabankastarfsemi telst almenn bankaþjónusta til einstaklinga og fyrirtækja. Í því felst veiting inn- og útlána, greiðsluþjónusta og viðskiptafjármögnun. Bankarekstur lýtur ekki sömu lögmálum og annar atvinnurekstur. Bankar eru ekki eins og hefðbundin hlutafélög á markaði heldur líkari veitustarfsemi, sjálfsagðri þjónustu við almenning. Þar á meðal er nauðsynleg þjónusta sem ekki má stöðvast án þess að valda efnahagslífinu tjóni, svo sem greiðslumiðlun. Aðskilja þarf eigin viðskipti viðskiptabankanna frá kjarnastarfsemi. Hið sama á við um viðskipti við vogunarsjóði og sérhæfða sjóði. Kostnaðurinn við slíka breytingu yrði í öllu falli mun minni en tjónið af áföllum vegna fjárfestingarbankastarfsemi kerfislega mikilvægra fjármálastofnana. Annar minni hluti leggur því til breytingartillögu sem lýtur að því að aðskilja fjárfestingarbankastarfsemi frá viðskiptabankastarfsemi. Lagt er til að viðskiptabönkum, sparisjóðum og lánafyrirtækjum sé einungis heimilt að stunda viðskipti fyrir eigin reikning með greiðsluskjöl á peningamarkaði, erlendan gjaldeyri, framvirka samninga og skiptirétt, gengisbundin bréf, vaxtabréf og verðbréf í sérstöku félagi. Með breytingunni er ekki verið að draga úr vægi fjármálaþjónustu á Íslandi. Þvert á móti munu breytingarnar stuðla að aukinni samkeppni og einfaldara regluverki fyrir fjárfestingarbankastarfsemina. Aðskilnaðurinn takmarkar vöxt bankanna og hættuna á að bankarnir verði of stórir til að falla. Tillögur þessa efnis hafa áður komið fram í frumvörpum og þingsályktunartillögum. Fyrsti flutningsmaður frumvarps á 130. löggjafarþingi var Ögmundur Jónasson og meðflutningsmaður Steingrímur J. Sigfússon sem nú er hæstv. forseti Alþingis. Síðar flutti Ögmundur Jónasson málið ásamt Jóni Bjarnasyni. Allir voru þeir þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, VG. Álfheiður Ingadóttir, fyrrverandi þingmaður VG, var fyrsti flutningsmaður þingsályktunartillögu um aðskilnað á 144. löggjafarþingi. Meðflutningsmenn voru þingmenn Samfylkingarinnar og Pírata. Katrín Jakobsdóttir, sem nú er hæstv. forsætisráðherra en var þá þingmaður VG, flutti þingsályktunartillögu sama efnis á 146. löggjafarþingi. Meðflutningsmenn voru þingmenn Samfylkingarinnar, Framsóknarflokksins og Pírata. Ljóst er að aðskilnaðurinn hefur haft góðan stuðning á Alþingi, í það minnsta núverandi tveggja stjórnarflokka og tveggja stjórnarandstöðuflokka. Annar minni hluti leggur til breytingartillögu sem er í nefndarálitinu eins og þar stendur og lýtur að því að aðskilja fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi. Frú forseti. Við hér á Íslandi glímum við fákeppnisumhverfi á fjármálamarkaði. Við erum með þrjá stóra kerfislega mikilvæga banka sem stunda bæði viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi. Einn bankanna er í einkaeigu og ég held að engum dyljist að starfsemi þess banka er með öðrum hætti en hinna tveggja sem eru í eigu ríkisins. Það væri ekki gott ef allir þrír bankarnir myndu haga sér með sama hætti og Arion banki gerir nú með því að draga úr útlánum, með því að minnka bankann svo mögulegt sé að greiða út arð til eigenda. Núna þurfum við á því að halda að lána til innviðauppbyggingar til sprotafyrirtækja, vísindasjóða og nýsköpunar. Það væri einfaldara að gera ef við værum með fjölbreytni á markaðnum, ef við værum með viðskiptabanka sem sæju um fjármál fólks frá vöggu til grafar, ef svo má segja, og venjulegra fyrirtækja; banka sem væru fjármagnaðir að mestu með innlánum og svo þar við hliðina fjárfestingarbanka sem væru með annað regluverk, sem væru ekki fjármagnaðir með innlánum, væru ekki með Seðlabankann sem lánveitanda til þrautavara, væru með öðruvísi regluverk og umgjörð. Okkur vantar samkeppni á fjármálamarkaði á Íslandi. Með því að aðskilja viðskiptabankastarfsemi frá fjárfestingarbankastarfsemi erum við að auka samkeppnina og losa um hömlur. Frú forseti. Ég vona að meiri hluti þingmanna taki vel í þessa tillögu og nýti tækifærið til að láta til skarar skríða. Ég vona að hv. þingmenn, sem hafa verið flutningsmenn slíkra þingmála hér slag í slag, láti ekki hagsmuni sína sem þingmenn í stjórnarsamstarfi með Sjálfstæðisflokki hafa áhrif á þetta mál sem varðar hag almennings með svo skýrum hætti. Frumvarpið sem við ræðum hér - það er meinlaust, það er ekkert hættulegt að samþykkja það, en það er ekki til neins, það er til að gabba fólk. Þetta er sýndarmennska til þess að láta fólk halda að verið sé að reisa skorður á milli fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi. Betra er að ganga alla leið líkt og við í Samfylkingunni leggjum til.

Frú forseti. Við ræðum hér um svokallaða varnarlínu í fjárfestingarbankastarfsemi. Það er kannski þess virði að byrja á því að nefna að varnarlína er, alla vega í mínum huga, fótboltahugtak og maður þarf ekki að horfa á marga fótboltaleiki til að sjá að varnarlínur bresta ansi oft. Að ætla sér að setja upp það sem sumir hafa kallað kínverskan vegg eða skilrúm milli tveggja þátta í starfsemi fyrirtækis eru í raun einhvers konar pólitískir galdrar, tilraun til þess að veifa hendinni þannig að hlutirnir líti út fyrir að vera öðruvísi en þeir eru. Í grunninn felur frumvarpið í sér að sama stjórn fari með sömu peninga innan sömu stofnunar og geri jafn hættulega hluti og áður, en að einhvers staðar verði varnarlína, sem muni kannski bresta og kannski ekki, sem muni nægja til að réttlæta að nú sé búið að tryggja að hlutirnir fari ekki til fjandans, eins og þeir hafa jú stundum gert. Fyrr í þessari umræðu, þ.e. í umræðunni um aðskilnað milli fjárfestingar- og viðskiptabankastarfsemi, var einmitt talað um aðskilnað. Ég held að ríkisstjórn Íslands sé haldin smáaðskilnaðarkvíða og vilji frekar útvatnaða og takmarkaða útgáfu til málamynda af þessum aðskilnaði, sem lítur í raun vel út á meðan enginn horfir of náið á það, miklu frekar en raunverulegan aðskilnað, sem er ekki svo rosalega róttæk hugmynd. Hér eru lögð til takmörk á því hversu mikinn hluta af eiginfjárgrunni megi fjárfesta, 15%, en það er töluverð upphæð af eiginfjárgrunni íslenskra banka. Það er því alveg spurning hvort það sé raunverulegur skaði, verulegur skaði, fyrir þessar stofnanir, t.d. fyrir fjárfestingarbanka, að þurfa að sætta sig við fullan, bókhaldslegan aðskilnað, stofnanalegan aðskilnað, jafnvel hreinlega að viðskiptabanki væri í eigu fjárfestingarbankans en samt aðskilinn frekar en að vera rekinn nokkurn veginn með hinum. Í praxís er einhver aðskilnaður, þetta er innan sömu samstæðu o.s.frv., eins og við sjáum mörgum tilfellum, en þetta er samt innan sömu samstæðu og þetta fer saman. Hvað er að því að aðskilja þetta? Mér hefur heyrst vera tilhneiging til að láta eins og það sé rosalega róttæk hugmynd að tryggja að mikil áhættuviðskiptastarfsemi innan fjárfestingarbanka og álíka sé aðgreind fá almennum viðskiptabankastörfum sem snúa t.d. að sparnaði og inneign og í mörgum tilfellum lánalínum einstaklinga úti í samfélaginu sem er, ólíkt fjárfestingarbankastarfsemi, varin af seðlabanka, varin af innstæðutryggingarsjóði og varin af ýmsum mekanismum sem eiga að tryggja að þegar hlutir fara til fjandans, eins og þeir eiga til að gera, komi áhættusama fjárfestingarstarfsemin ekki niður á almenningi nema þeim hluta almennings sem hefur af fúsum og frjálsum vilja, yfirleitt þokkalega upplýstur, ákveðið að taka ákveðna áhættu. Ég vil meina að það sé róttækt að aðskilja þetta ekki. Ef við horfum á söguna þá var á 20. öldinni aðskilnaður á fjárfestingar- og viðskiptabönkum í 66 ár í einu stærsta og valdamesta kapítalistaríki mannkynssögunnar. Þess ber að geta að stuttu eftir að þessi aðskilnaður var afnuminn þar hrundi kerfið í því landi. Hvort það er tilviljun eða ekki er erfitt að segja til um. En það er jú búið að skrifa þokkalega margar bækur um það þannig að ef einhver myndi lesa einhverjar þeirra væri hægt að sjá rök fyrir því að hafa alvöruaðskilnað. Nú vill þannig til að fyrsta þingsályktunartillagan sem ég var meðflutningsmaður á, þegar ég kom inn á þing á sínum tíma, var einmitt þingsályktunartillaga núverandi hæstv. forsætisráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, og annar flutningsmaður á því var hæstv. heilbrigðisráðherra Svandís Svavarsdóttir. Í þeirri tillögu var talað um almennilegan aðskilnað. Ég ætla að lesa úr greinargerð tillögunnar, með leyfi forseta, þar segir: „Með því að blanda saman almennri bankastarfsemi og hinum áhættusækna fjárfestingarbankarekstri skapast hætta á að tjón vegna fjárfestinga sem farið hafa í súginn lendi á almenningi í stað þess að það hafni allt og óskipt hjá þeim sem gerðu hinar áhættusömu ráðstafanir. Frá bankahruninu haustið 2008 hefur mikil og gagnrýnin umræða farið fram um starfsaðferðir bankanna í aðdraganda þess að þeir urðu gjaldþrota. Lagaramminn og regluverkið sem þeir störfuðu eftir hafa ekki síður orðið tilefni til gagnrýninnar umfjöllunar og endurskoðunar, enda ein meginástæða þess að bankarnir áttu þess kost að ráðast í áhættusamar fjárfestingar handan allra skynsemismarka og þenja út starfsemi sína í óviðráðanlegar stærðir. Einkum hefur verið fundið að því að innlán sparifjáreigenda, sem höfðu bakábyrgð frá ríkinu, skuli, bæði í viðskiptabönkum og sparisjóðum, hafa verið nýtt sem spilapeningar í glæfralegum fjárfestingum, m.a. í fyrirtækjum sem voru nátengd eigendum þessara sömu fjármálastofnana.“ Í greinargerðinni er farið stuttlega yfir sögu þessa aðskilnaðar í Bandaríkjunum með Glass-Steagall-lögunum, sem voru í gildi þar 1933–1999. Ýmislegt ágætt kemur fram þarna. En er kannski mikilvægast að við áttum okkur á því að talað hefur verið um að koma á almennilegum aðskilnaði alla vega í 11 ár. Kannski hafa einhverjir talað fyrir því fyrir þann tíma, en þrátt fyrir það hefur það ekki gerst. Nú kemur inn þessi málamyndatillaga sem er ekki endilega slæm en hún gengur bara ekki jafnlangt og þörf er á í ljósi þeirrar reynslu sem við búum að. Og það er ekki eins og þetta sé reynsla sem við þekkjum ekki af eigin raun, við vitum nákvæmlega hvernig þessi saga endar. Ég hefði gjarnan viljað að við hefðum farið að þeim tillögum sem hæstv. forsætisráðherra lagði til fyrir örfáum árum áður en að það þótti heppilegt að fara í útvötnuðu útgáfuna, kannski vegna þess að það hentaði betur einhverjum samstarfsflokkanna. En eigum við samt að sætta okkur við að gera þetta vegna þess að það er betra en að gera ekkert? Er þetta „betra en ekkert“-ríkisstjórnin, frú forseti, eða er þetta kannski bara sýndarmennska? Ég óttast einmitt að það sé það síðara vegna þess að þetta er ekki betra en ekkert. Þetta er ekkert. Það væri þó mögulega hægt að gera örlítið meira en ekkert með því að samþykkja góðar breytingartillögur, bæði frá 1. og 2. minni hluta. Þá myndum við alla vega sjá þennan aðskilnað í rekstri sem kröfu. Þá myndum við lækka þröskuldinn niður í 10% af eiginfjárstöðu, sem er kannski ekki alveg nóg, og við myndum líka hafa möguleika á því að endurskoða þetta innan örfárra ára. Þetta eru liðir sem nota mætti til að gera þetta að byrjun á alvöruaðskilnaði. Hættan er til staðar. Hún verður áfram til staðar að óbreyttu og ég geld varhug við því að við förum að kalla þetta búið mál.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanni ræðuna. Ég kem fyrst og fremst hingað upp til að hafna þeirri fullyrðingu að hér sé um sýndarmennsku að ræða. Það er hægt að þola ýmislegt en það er ekki hægt að þola hér síendurtekið tal um einhverja sýndarmennsku. Þetta er nefnilega mjög vel undirbyggt mál. Það er hér til eitt stykki hvítbók um fjármálakerfið. Það er mjög góð skýrsla starfshóps fjármála- og efnahagsráðherra sem rekur það mjög vel hvaða leiðir þjóðir heims hafa farið. Þær þjóðir, mun stærri og með mun stærri kerfi, hafa farið í fullan aðskilnað. Hvað eru þær þjóðir að gera í dag? Þetta er flókið í framkvæmd og þær eru að fara til baka.  Ég er mjög hugsi yfir fullyrðingum af þessu tagi um þetta mál. Það er verið, og það verður að halda því til haga, að draga hér varnarlínu á milli. Það gerist auðvitað þannig að ef á reynir þá kemur aukinn þrýstingur á bankana að bregðast við og hækka eiginfjárhlutfall. Það felst í þessu. Talandi um að varnarlínur bresti, þá bregðast menn við því og þétta vörnina.

Frú forseti. Ég veit ekki hvort það er þess virði að rífast við frægan fótboltamann um eðli varnarlína. Við vitum alveg að þær bresta.  En tölum frekar um þetta einfalda. Það er 66 ára góð reynsla í Bandaríkjunum af því að aðskilja þetta fullkomlega. Það er til afskaplega takmörkuð reynsla af því að aðskilja þetta með svona Kínamúr og varnarlínu, eða hvað það skyldi kallast, og það hefur ekki gefist neitt svakalega vel. Ég hlakka til að sjá að þessi tillaga standist vegna þess að það er ekki öruggt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nei, auðvitað eigum við ekki að þurfa að rífast en ég get komið hingað upp og hafnað því að hér sé um sýndarmennsku að ræða. Mér finnst líka lítið gert úr mati og skýrslugjöf sérfræðinga sem hafa unnið mjög góða vinnu og undirbyggt það frumvarp sem liggur fyrir. Hér erum við sannarlega að bregðast við því sem menn hafa verið að rembast við í áratug. Það er þó verið að stíga skref til þess og það er virðingarvert. Þó að það hljómi að einhverju leyti ankannalega í þessu andsvari þá styð ég það að við tökum á þessu máli, að við reisum einhverjar varnarlínur. Við megum heldur ekki gleyma því í þessari umræðu, að Fjármálaeftirlitið gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki og hefur þegar í dag heimild til að fylgjast með þessu. Af því að ég kem inn á þá fínu vinnu sem liggur hér að baki ætla ég að fá að vísa í þessa góðu skýrslu sem kemur frá starfshópnum, frá mjög góðum sérfræðingum sem eru nefndir fremst í skýrslunni. Hér segir, með leyfi forseta: „Aðskilnaði fylgir óhjákvæmilega verulegur kostnaður. Eftir hrun hafa verið endurreistir þróttmiklir heimamiðaðir bankar sem hafa alla burði til að þjóna atvinnulífi og heimilum í landinu. Það er mat nefndarinnar að þær breytingar sem gerðar hafa verið á regluverki banka eða eru í farvatninu séu nægjanlegar og að óbreyttu séu ekki nægilegar sterkar forsendur fyrir skipulagsbreytingum að erlendri fyrirmynd.“ Það er alveg rétt. Menn hafa farið þessa leið með aðskilnað í Bretlandi og í Bandaríkjunum, en menn eru líka að stíga skref til baka þar vegna þess að það eru flóknir þættir í þessu. Það eru ekki fullkomin skil á milli þess sem heitir viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi og það gerir það flókið að fara í þennan aðskilnað.

Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að ég var að vona að hv. þingmaður myndi a.m.k. reyna að færa einhverja réttlætingu fyrir því að þessi aðgerð skapi ekki áhættu innan CRD4-rammans. Þegar ég fer að hugsa út í það núna hefði það út af fyrir sig átt að vera uppistaðan í ræðu minni, bara það hvað klemman sem getur orðið er mögulega hættuleg. Það er ekki endilega alltaf hlaupið að því að losa um margra milljarða króna eignir á núll einni þegar það verður skyndileg þrenging. Til að vera sanngjarn get ég alveg tekið undir það að vissulega voru margir að vinna að þessu af heilum hug 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að fagna því að heyra formann fjárlaganefndar hækka róminn. Það gerist allt of sjaldan. En hv. þm. Smári McCarthy sagðist vonast til að hann hefði rangt fyrir sér eða hefði ekki rétt fyrir sér. Ég man að vísu ekki eftir því að hv. þingmaður hafi einhvern tímann haft rétt fyrir sér en það kann að gerast. Ég er hugsi eftir að hafa hlustað á ræðu hv. þm. Smára McCarthy, því að hann og allir í hans flokki, held ég, hafa skrifað og sagt opinberlega að við eigum að hlusta á sérfræðinga, að við vitum ekki allt og við kunnum ekki allt. Nú hafa sérfræðingarnir unnið þetta mál mjög lengi og eru allir á þeirri skoðun að ekkert vit sé í fullum aðskilnaði við íslenskar aðstæður á fjárfestingarbanka og viðskiptabanka. Það er aukinn kostnaður við það, aukið óhagræði. Það veikir bankana. Ég vil spyrja hv. þingmann: Eigum við algerlega að horfa fram hjá öllum sérfræðingum í þessu máli eða eigum við bara að hlusta á sérfræðinga þegar okkur hentar? Það er stóra spurningin. Ég veit að menn komu með stjórnarskrá stjórnlagaráðs og lögðu hana aftur fram þó að allir sérfræðingar hefðu hafnað henni út og suður - þetta er annað umræðuefni, fyrirgefið forseti, en menn leggja hana bara aftur fram. Þessi sérfræðingaást og þetta sérfræðingablæti Pírata er greinilega bara einhvern veginn handvalið.

Frú forseti. Ég get svo sem ekkert gert að því þótt hv. þingmaður sé hlynntur því að stunda kirsuberjatínslu, þ.e. að velja að hlusta á þá sérfræðinga sem eru honum sammála og hunsa alla hina. Ég get alveg nefnt sérfræðinga sem hafa talað fyrir fullum aðskilnaði, alveg fullt af þeim. Hér var t.d. í nefndaráliti 2. minni hluta vísað í Ragnar Önundarson sem kom með ágætispunkta inn í þetta. Við getum líka talað um breska hagfræðinginn John Kay sem hefur talað um svipaða hluti. Ég meina, hversu marga sérfræðinga þarf maður að draga fram áður en við getum a.m.k. fallist á að ekki séu allir sammála? Sömuleiðis varðandi stjórnarskrána. Hv. þingmaður segir að það sé enginn sérfræðingur sem styður þá gerð. Ég veit ekki betur en ansi margir sérfræðingar hafi gert það. Sérfræðingablæti er eitthvað sem við verðum að passa okkur á en við verðum líka að passa okkur á því að fara ekki út í kirsuberjatínslu og velja bara að hlusta á fólkið sem er okkur sammála. Það er yfirleitt ekki góð ávísun. Það sem við þurfum að gera er að skoða öll rök með og á móti, mynda okkur afstöðu og taka afstöðu á þeim grunni frekar en að gera sér upp afstöðu og leita að rökum sem styðja hana. Hér er staðreyndin einfaldlega sú að við höfum 66 ára reynslu af fullum aðskilnaði. Við höfum reyndar frá fyrri öldum dæmi um að takmarkaður aðskilnaður virki ekki. Við höfum líka nýleg dæmi um að takmarkaður aðskilnaður sé ekki að virka. Komdu endilega með alla sérfræðingana en berum líka saman niðurstöðurnar, berum saman söguna og berum saman raunveruleikann eins og hann kemur okkur fyrir sjónir. Á þeim grunni getum við kannski tekið upplýstar ákvarðanir.

Hæstv. forseti. Já, það er alveg rétt, við getum alltaf fundið einhvers staðar einn og einn sérfræðing sem styður mál okkar. En það eru allir sem vinna í þessu kerfi, þekkja þetta út og inn, sem segja: Þetta er bara tóm della hjá ykkur, meira og minna.  Hv. þingmaður sagði að við hefðum góða reynslu af því að hafa þetta alveg aðskilið. Hvernig var bankakerfið hér á síðustu öld? Það var gjörsamlega ónýtt og gat ekki sinnt neinu atvinnulífi. Ég ætla ekki að fara þangað aftur, og láta ríkið eiga allan hlutinn og taka alla áhættuna. Ég er ekki þar, hv. þingmaður, og mun aldrei fara þangað. Ég er aðeins að segja: Það er ekki einu sinni skynsamlegt að slíta þarna alveg á milli í íslenskum veruleika. Það eru heldur engar sannanir fyrir því að í sjálfu sér sé áhættan af hruni meiri ef menn eru í fjárfestingarbönkum en í viðskiptabönkum. Ef einhver sýndarmennska er í þessu máli, að mínu viti, er það þessi málflutningur, að segja að það sé ávísun á hrun ef við aðskiljum ekki viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Það eru engin rök til þess. Þó að hægt sé að finna einhvern einn sérvitring þá dugar það mér ekki.

Frú forseti. Byrjum á því að taka fram að ég sagði ekki að það að hafa þetta svona væri ávísun á hrun. Það sem ég sagði var að ef þetta er svona og það kæmi hrun gætu afleiðingarnar orðið mun verri. Það er fullyrðing mín. Nú finnst mér eins og hv. þingmaður hafi farið úr kirsuberjatínslu yfir í veiðiferð af einhverju tagi með því að reyna að lokka mig upp í umræður um stjórnarskrána og loftslagsbreytingar og ýmislegt annað sem ég er alveg til í og alltaf til í. En reynum að tala um það sem er fyrir hendi. Það er alltaf þannig að þegar við erum að setja lög og reglur um það hvernig hagkerfið virkar, hvernig bankar virka, þá erum við að reyna að búa til einhvers konar jafnvægi, einhvers konar meðalhóf, einhvers konar mekanisma sem er öruggur gagnvart samfélaginu en loka ekki of mörgum dyrum og bjóða ekki hættunni heim. Talað er um að ef við förum þessa leið séum við að fara út í bankakerfið eins og það var 1990 á Íslandi eða eitthvað þess háttar, þar sem flokkur hv. þingmanns stóð ítrekað fyrir endalausum fjármagnshöftum og gjaldeyrishöftum og hvað eina, hávaxtakerfi og því um líku. Við búum ekki við sömu aðstæður og við bjuggum við, en það eru hlutir sem við getum lært af sögunni og reynslu annarra ríkja sem hafa gert hlutina betur. Þess vegna segi ég: Lærum af reynslu annarra þjóða, reynum að gera hlutina betur og verum ekki alltaf svona hörundsár þegar farið er að gagnrýna það að hlutirnir séu illa gerðir, sérstaklega þegar við vitum alveg að það er tilfellið.

Frú forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um skipun starfshóps um rétt til að annast veikt eða slasað barn. Meðflutningsmenn mínir eru þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Ari Trausti Guðmundsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseti: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að skipa starfshóp sem skoði hvort skilgreina eigi rétt foreldra eða forráðamanna á vinnumarkaði til að annast veikt eða slasað barn með tilliti til fjölda barna. Í starfshópnum eigi sæti fulltrúar Alþýðusambands Íslands, BSRB, BHM, Samtaka atvinnulífsins, Samtaka íslenskra sveitarfélaga, umboðsmanns barna, fjármála- og efnahagsráðuneytis og félagsmálaráðuneytis. Hópurinn skili skýrslu til ráðherra eigi síðar en 31. maí 2021.“ Markmið tillögunnar er að fela ráðherra að koma á fót starfshópi til að kanna hvort skilgreina eigi á vinnumarkaði rétt foreldra eða þeirra sem fara með forsjá barns til að annast veikt með tilliti til fjölda barna. Samhliða tillögu þessari er flutt frumvarp þar sem lagt er til að kveðið verði sérstaklega á um það í barnalögum að í forsjárskyldu felist að veikt eða slasað barn eigi rétt á umönnun foreldra sinna. Það er, frú forseti, 30. mál, sem ég hef einnig flutt hér á þingi, þ.e. frumvarp til laga um breytingu á barnalögum. Ég ætla að lesa tillögugreinina eins og hún hljóðar þar, þetta er breyting á 2. mgr. 28. gr. laganna, með leyfi forseta: „Veikt eða slasað barn skal eiga rétt á umönnun foreldra.“ Síðan er útskýrt í greinargerðinni þar hvað sé átt við með foreldrum. Þetta kemur til af því, eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, að réttindi og skyldur á vinnumarkaði eru eðli máls samkvæmt aðallega skilgreind í kjarasamningum og okkur finnst öllum eðlilegt að aðilar semji um slíkt sín á milli. En um er að ræða tvenns konar réttindi, annars vegar rétt veiks eða slasaðs barns til umönnunar foreldris eða forráðamanns og hins vegar rétt starfsmanns til að annast veikt eða slasað barn. Þess vegna þykir rétt að fara þá leið að skipa starfshóp um þessi atriði. Þá er og áréttað mikilvægi þess að samræmi sé á milli þessara réttinda. Samkvæmt tillögunni er ráðherra falið að skipa starfshóp. Í hópnum eigi sæti þeir aðilar sem upp hafa verið taldir og starfshópurinn skal kanna hvort réttur veiks eða slasaðs barns til umönnunar foreldra skuli miðast við hvert barn fyrir sig í stað þess að rétturinn miðist við það að foreldri eigi rétt á tilteknum dögum á tólf mánaða tímabili til umönnunar veikra barna. Í dæmaskyni má nefna að barn sem til að mynda á tvö foreldri og er einbirni getur í sumum tilfellum átt rétt á allt að 28 daga umönnun foreldra sinna ef það veikist eða lendir í slysi. Barn einstæðs foreldris, þar sem hins foreldrisins nýtur ekki við, sem á tvö systkini gæti í sömu aðstæðum átt rétt á tveimur til þremur dögum. Þetta skiptir máli vegna þess að við höfum fullgilt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem tekið er sérstaklega á því að við eigum að horfa á svona mál út frá réttindum barnsins. Aðilar vinnumarkaðarins og opinberir aðilar hafa þegar skilgreint í kjarasamningum réttindi foreldra hvað þetta varðar og þannig gengið á undan með góðu fordæmi. Útfærslan á réttindum foreldra eða forsjáraðila verður þannig áfram í höndum aðila vinnumarkaðarins. Í kjarasamningum eða með reglum væri rétt að útfæra hvernig koma eigi til móts við sjónarmið um að réttur foreldra eða þeirra sem fara með forsjá miðist við hvert barn fyrir sig og tryggi þannig rétt barnsins til umönnunar. Í greinargerð með frumvarpinu sem ég flutti hér í haust voru rakin þau sjónarmið sem ég hef verið að rifja upp, m.a. tengingin við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í þeim sáttmála er réttur barns til samvista við foreldra og umönnunaraðila jafnvel talinn einn af hornsteinum sáttmálans. Þetta skiptir töluverðu máli. Með framlagningu umræddra þingmála, þ.e. þessara tveggja, er sú stefna mörkuð eða er leitast við að fara í þá stefnumörkun að rétturinn feli ekki aðeins í sér rétt foreldra á launuðu leyfi úr vinnu til að annast veikt barn heldur einnig rétt barnsins til að fá þá umönnun. Því sé eðlilegt að stefna að því að rétturinn miðist við hvert barn fyrir sig í stað þess að miða við tiltekinn rétt foreldris á 12 mánaða tímabili eins og nú er. Réttindi barnsins megi þannig ekki eingöngu vera háð fjölda systkina eða samsetningu fjölskyldu. Ég vísa síðan, frú forseti, í málið eins og það er lagt fram í dag, þ.e. mál nr. 30. Auðvitað koma upp álitamál við samningu og skoðun á þessu atriði og þau geta verið mörg og í fljótu bragði gætu sum þeirra þótt íþyngjandi fyrir vinnuveitendur, jafnvel svo að vinnuveitendur myndu með einhverjum hætti freistast til að ráða síður fólk sem á mörg börn vegna þess að það gæti þýtt enn frekari réttindi og „hættu“ á að starfsmaðurinn verði mikið fjarverandi. Þetta kann að vera rétt en við höfum áður leyst slík mál, frú forseti, í vinnulöggjöfinni, til að mynda í fæðingarorlofslöggjöfinni þar sem það er hreinlega ákveðið að tiltekinn hluti af réttindum sé fjármagnaður úr sameiginlegum sjóðum, með tryggingagjaldi eins og gert er með fæðingarorlofið. Það skiptir svolitlu máli að til allra þessara þátta sé horft til þess einmitt að við lendum ekki í klemmu með það að við gætum verið að rýra möguleika tiltekinna hópa á vinnumarkaði til að fá störf í ljósi þess hversu mörg börn fólk kann að eiga. Þetta eru allt atriði sem er mjög mikilvægt að svona starfshópur fari yfir og auðvitað eru álitamálin fjölmörg önnur. Ég tel að tengingin við barnasáttmálann sé lykilatriði í þessu, þ.e. að hafa í huga að við verðum sem samfélag að horfa til þess að þarna er réttur barnanna kannski það mikilvægasta. Ég treysti hins vegar aðilum vinnumarkaðarins ágætlega til að höndla um það, verkalýðshreyfingunni, Samtökum atvinnulífsins og Samtökum íslenskra sveitarfélaga, til þess að finna leiðir til að ná þessum markmiðum. Þess vegna er svo mikilvægt að þeir séu með í starfshópi sem snýr að þessu. Ég geri ráð fyrir að málið fari til velferðarnefndar, frú forseti, ég held að það muni vera rétt, og ég vona að þetta mál ásamt hinu fái a.m.k. umfjöllun ef ekki framgang þannig að við getum farið að taka á réttindamálum barna í samhengi við réttindi foreldra þeirra og forráðamanna á íslenskum vinnumarkaði.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um tekjuskatt fyrir hönd nokkurra hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins, sem eru auk mín Haraldur Benediktsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Brynjar Níelsson, Vilhjálmur Árnason og Ásmundur Friðriksson. Þetta er okkar þriðja tilraun til að ná þessu litla máli í gegn en það er í sjálfu sér lítið og einfalt. Í tekjuskattslögum kemur fram að draga skuli gengistap frá gengishagnaði ársins og færa mismuninn til tekna sem gengishagnað. Með lögum nr. 61/2008 bættist við ákvæðið sú regla að mismuninn skyldi færa til tekna með jafnri fjárhæð á þrjú ár frá og með því reikningsári sem gengishagnaður fellur til. Það ætti öllum að vera ljóst að þetta ákvæði felur í sér óhagræði og getur valdið töluverðum kostnaði fyrir lögaðila, ekki síst fyrir minni fyrirtæki. Dæmi eru um að fyrirtækjum sé gert skylt að dreifa nokkrum tugum þúsunda króna í skattskyldan gengishagnað yfir þriggja ára tímabil í stað þess að greiða skatt af hagnaðinum strax. Með frumvarpinu er lagt til að þessi kvöð verði felld niður en þess í stað verði um valfrjálsa heimild að ræða. Fyrirtækjum verði heimilt en ekki skylt að dreifa greiðslu skatts af gengishagnaði á allt að þrjú ár. Frumvarpið hefur engin áhrif á tekjur ríkissjóðs til lengri tíma, mun í einhverjum tilfellum hugsanlega flýta greiðslu skatts af gengishagnaði, en mun örugglega verða til þess að létta undir og einfalda rekstur fyrirtækja, ekki síst þeirra minni. Að lokinni þessari umræðu, frú forseti, legg ég til að málið gangi til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um viðhald og varðveislu gamalla báta. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem þessi tillaga er borin fram. Á síðasta þingi var tillaga sama efnis í meginatriðum óbreytt flutt en fékk ekki brautargengi. Flutningsmenn eru, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Guðmundur Andri Thorsson og Oddný G. Harðardóttir. Undanfarna tvo áratugi hefur umræða sem tengist þessum þætti í sögu okkar legið óbætt hjá garði, legið algerlega í láginni á vettvangi þingsins. Hér er ekki um að ræða neitt neðanmál eða aukaatriði, við erum að fjalla um varðveislu á hluta af atvinnusögu og menningararfi okkar Íslendinga, hvernig við gerum skil lífi þessarar þjóðar á áþreifanlegan og sýnilegan hátt, þáttum sem hafa gert það kleift að þessi þjóð komst af, björguðu henni frá nauð og sulti. Þetta eru atvinnutæki sem ástæða er til að við gefum gaum, gætum að, sem stuðluðu að því að við erum það samfélag sem við erum í dag. Það eru fullir tveir áratugir síðan flutt var tillaga á Alþingi sem gengur út á svipað efni. Síðan hefur lítið gerst og hlýtur það að vekja upp spurningar um ástæðuna. Hvað dvelur orminn langa? Að vísu vill svo til að það er önnur tillaga á þingmálaskrá þessa 151. þings sem hnígur í sömu átt og er það vel, en sú tillaga er með dálítið öðrum brag. Hún gerir ráð fyrir að ráðherra skipi einn starfshópinn enn. Hér er það ekki gert. Við viljum ekki dvelja lengur við óbreytt horf. Við viljum ekki horfa á menningararfinn, bátana, grotna enn frekar niður meðan starfshópur situr að störfum. Við viljum að tveir ráðherrar taki til sinna ráða og láti verkin tala. Búið er að fjalla nóg um innihaldið að öðru leyti. Þetta verði gert til ákveðins tíma og sérstaðan hjá okkur er líka sú að við teljum eðlilegt að draga atvinnulífið, hagsmunaaðila, að málinu því að þeim er málefnið skylt. Tillagan hljóðar á þessa leið, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í samráði við mennta- og menningarmálaráðherra að beita sér fyrir því að stofnaður verði sjóður sem hafi það hlutverk að halda við og varðveita gömul skip og báta. Sjóðurinn njóti árlegra framlaga af fjárlögum auk þess sem stuðlað verði að þátttöku starfsgreina sjávarútvegsins í verkefninu. Sjóðurinn starfi á grundvelli áætlana sem gerðar verði til fimm ára í senn og reglur um úthlutanir til verkefna, varðveislugildi o.fl. komi fram í samþykktum sjóðsins. Forsætisráðherra flytji Alþingi tíðindi af framgangi ályktunarinnar fyrir lok vorþings 2021.“ Frú forseti. Hér er vissulega bjartsýni ráðandi um að hæstv. forsætisráðherra takist að koma þessu vel á veg fyrir þinglok í vor, en um það mun ekki verða neinn ágreiningur ef málið kemst þó á rekspöl. Það er aðalatriðið að þetta brýna verkefni fái fyrirgreiðslu og markvissan undirbúning. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir að þingmál hafi áður verið lögð fram með það að markmiði að marka sérstakan tekjustofn svo tryggja megi varðveislu og viðhald eldri skipa og báta, eins og að framan er getið fyrir nærri 20 árum. Þingsályktunartillögur þessa efnis voru lagðar fram á 140. og 141. löggjafarþingi en náðu ekki fram að ganga. Tillaga var endurflutt á 141. löggjafarþingi og aftur án árangurs. Nú er enn lögð fram þingsályktunartillaga nokkuð breytt en hnígur að hinu sama. Þá er áréttað hér að á 125. þingi, veturinn 1999–2000, lögðu fimm þingmenn allra flokka, sem þá áttu sæti á Alþingi, fram frumvarp til laga um að Þróunarsjóður sjávarútvegsins fengi það viðbótarhlutverk að veita byggðasöfnum og sjóminjasöfnum styrki til varðveislu skipa. Í máli flutningsmanns tillögunnar komu fram þau viðhorf að eðlilegt væri að atvinnuvegurinn tæki jafnframt þátt í starfinu og væri ábyrgur fyrir sögu sinni og menningu. Undir það tekur sá sem hér stendur, enda er sami tónn sleginn í þeirri tillögu sem hér er lögð fram. Afgreiðsla málsins á Alþingi varð sú að frumvarpinu var breytt í meðferð sjávarútvegsnefndar í nýja þingsályktunartillögu sem nefndin flutti um varðveislu báta og skipa. Var málið þá ekki komið á góðan rekspöl? Jú, tillagan var samþykkt á sama þingi með 49 samhljóða atkvæðum. Þá hefur eflaust ýmsum létt. Með þingsályktuninni var ríkisstjórn falið að undirbúa tillögur um hvernig staðið skyldi að varðveislu gamalla skipa og báta og móta í því sambandi reglur um fjármögnun sem Þróunarsjóður sjávarútvegsins tæki m.a. þátt í. Engar tillögur eða reglur í samræmi við staðfesta ákvörðun Alþingis hafa hins vegar litið dagsins ljós 20 árum síðar. Það var svo á 131. þingi, veturinn 2004–2005, að þáverandi sjávarútvegsráðherra flutti frumvarp um breytingu á lögum um fyrrnefndan Þróunarsjóð sjávarútvegsins, sem miðaði að því að leggja sjóðinn niður. Eignum umfram skuldir skyldi ráðstafað til Verkefnasjóðs sjávarútvegsins og andvirði þeirra varið til hafrannsókna eingöngu. Það átti ekki króna að fara til varðveislu gamalla skipa og báta eins og Alþingi hafði áður samþykkt. Minni hluti sjávarútvegsnefndar lagði til með breytingartillögu að eignir umfram tilgreinda upphæð færu til ríkissjóðs og yrði ráðstafað til varðveislu gamalla báta og skipa eins og stofnað var til. Sú tillaga var því miður felld. Fullir tveir áratugir hafa því liðið án þess að stjórnvöldum hafi tekist að koma vernd og varðveislu gamalla báta og skipa í örugga höfn þrátt fyrir talsverða viðleitni þingheims. Höfum hugfast að um er að ræða einn grundvallarþáttinn í íslenskri atvinnu- og menningarsögu. Sambærileg vernd er áhersluatriði meðal nágrannaþjóðanna og miklu kostað til. Norðmenn eru sem dæmi að reisa nýtt safn á safnasvæði sínu á Bygdøy í Ósló undir sinn skipa- og bátaarf, sem er stórmerkilegur og gamall og ekki hægt að bera hann saman við íslenska arfinn þó að báðar þessar þjóðir eigi í sinni sögu sægarpa mikla. Norðmenn ætla að verja u.þ.b. 2 milljörðum norskra króna til að byggja upp þessa aðstöðu í Ósló. Það er sjálfsagt hjá þjóð sem kennir sig við stolt og sóma að varðveita sögu sína og menningararf. Frú forseti. Hér á landi er það Þjóðminjasafn Íslands sem samkvæmt lögum er „höfuðsafn á sviði menningarminja“. Því ber „að stuðla sem best að varðveislu íslenskra menningarminja og miðla sögu þjóðarinnar“. Þessu hlutverki sinnir Þjóðminjasafnið með metnaðarfullum hætti. Ekki skal gert lítið úr framlagi safnsins að því leyti en þar eru vanefnin umtalsverð og aðstöðuleysi. Safnið á auðvitað sinn fábreytta bátakost en gera þarf betur. Söfnin í kringum landið, sem sinna mörgum og mismunandi verkefnum til varðveislu á minjum og menningu, hafa leitast við að standa vaktina að því marki sem fjármagn og aðstæður leyfa. Einn þáttur starfsins er varðveisla gamalla skipa, þ.e. stærri og minni skipa sem hafa sögulegt gildi en bátar í eigu þeirra eru um 190 talsins. Þetta eru bátar af ýmsum gerðum og flestir súðbyrðingar. Þeir uppfylla allir þá skilgreiningu að teljast forngripir en bátar eldri en frá árinu 1950 eru forngripir samkvæmt laganna hljóðan um menningarminjar. Á skipaskrá eru nú skip og bátar sem náð hafa þessum virðulega aldri um 15 talsins. Tíminn er ekki sérlega hliðhollur vörsluaðilum sem vilja varðveita trébáta. Taka má sem dæmi að skektur, fjórrónar og minni, eru nánast ekki lengur til í haffæru ástandi. Um aldamótin 1900 voru á annað þúsund þannig skektur í landinu sem höfðu jafnvel svæðisbundin sérkenni eftir aðstæðum og í allgóðu horfi. Þetta var eitt mikilvægasta verkfærið til bjargræðis öldum saman. Enn og aftur er niðurstaðan sú sama, frú forseti, að íslensk lagaumgjörð sem lýtur að varðveislu á dýrmætri arfleifð Íslendinga, sem er verndun gamalla báta, er því miður í skötulíki svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Bregðast þarf við og koma upp varðveislukerfi, t.d. sambærilegu því sem viðhaft er hjá húsafriðunarsjóði við mat mannvirkja. Þar er stuðst við kerfi þar sem hver varðveisluþáttur fær einkunn og mat lagt á varðveislugildi samkvæmt heildarniðurstöðu. Frú forseti. Það er ekki hægt að varðveita allt. Það er ekki hægt að varðveita alla báta og kannski ekki ástæða til, og ég held að raunin sé sú að við erum þó hætt að brenna báta í einhverju ólympísku fári á báli um áramót. Vonandi er það svo. En við þurfum að varðveita þverskurð íslenskrar skipa- og bátamenningar og við þurfum að leitast við að halda þeim á floti á sjó. Það er langbesta varðveislan. Það er hætt að varðveita þá á landi en það er dýrt og það er ástæðulaust. Það er ástæða til að hvetja stjórnvöld til að halda vöku sinni gagnvart atvinnusögu og alþýðumenningu þjóðarinnar. Birtingarmynd andvaraleysis er skýr í þeim árangurslitlu tilraunum sem gerðar hafa verið til að skapa fjárhagslegan grundvöll fyrir varðveislu báta með opinberu fjármagni. Því er þess nú enn freistað að leggja fyrir Alþingi tillögu þessa efnis að nýlega afstöðnu 100 ára afmælis fullveldis Íslands, og ástæða til að tengja það því, í þeirri vissu að vilji sé til að bæta úr. Lagt er til að ríkisstjórninni verði falið að beita sér fyrir stofnun sjóðs sem hafi það hlutverk að úthluta fé til verkefna sem varða viðhald og varðveislu gamalla báta og skipa. Markmiðið verði að til verði lifandi safn báta sem endurspegli með verðugum hætti einn mikilvægasta þátt íslenskrar atvinnusögu. Það verður aldrei of oft sagt. Flutningsmenn sjá fyrir sér að sjóðurinn njóti árlegra framlaga af fjárlögum auk þess sem stuðlað verði að þátttöku starfsgreina sjávarútvegsins í verkefninu. Það er skoðun flutningsmanna að það sé ríkur vilji og geta innan greinar sjávarútvegsins, innan útgerðarfyrirtækja, til að koma til móts við þetta varðveisluverkefni og styðja við það með öflugum hætti. Við þekkjum það að Íslendingar eiga öflug útgerðarfyrirtæki sem standa vel að rekstri og íslenskir útgerðarmenn hafa sýnt það í verki að þeir eru áhugamenn fyrir íslenskri menningu, íslenskri list, og í viðskiptum einnig, enda hafa þeir fjárfest þar af dugnaði og kappi. Mér þætti ekki óeðlilegt að þeir myndu leggja sitt lóð á vogarskálarnar þarna þar sem um merkilegt varðveisluverkefni er að ræða innan þeirra eigin greinar. Við leggjum til að gerð verði fimm ára áætlun sem sjóðurinn starfi eftir á grundvelli samþykkta sjóðsins þar sem fram komi reglur um varðveislugildi, úthlutanir til verkefna o.fl. Vel er hægt að hugsa sér að sjóðurinn þurfi ekki að blása út til langframa heldur megi að hluta til fela fyrirtækjum, stofnunum, sjóðum eða félagasamtökum að starfrækja einstök verkefni einstakra báta svæðisbundið eins og við þekkjum svo vel frá nágrannalöndunum. Það er t.d. unun að koma til Óslóar, sjá þverskurð bátamenningar sigla um fjörðinn dag hvern allt árið um kring. Í Bergen er eitt af glæsilegustu skipum í veröldinni, Statsraad Lehmkuhl, eign stofnunar sem starfrækir það, leigir það jafnvel út sem skólaskip og til rannsókna nú hin síðari ár á sviði umhverfisverndar og í sambandi við loftslagsrannsóknir. Þarna getum við lagt mikið til. Frú forseti. Aðalmálið er að þetta verkefni fái framgang og mikilvægt er að sjóðurinn sem við leggjum til að verði stofnaður verði starfræktur í góðu samstarfi við öll þau söfn sem eru starfandi hringinn í kringum landið, en þau eru 13–14 talsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli í þriðja sinn fyrir þessu réttlætismáli. Ég mæli fyrir frumvarpi fyrir hönd Flokks fólksins, gjörvallur þingflokkurinn er á málinu. Þetta er afskaplega einfalt frumvarp, í raun eingöngu til að koma í veg fyrir þá mismunun sem smábátasjómenn, strandveiðimenn, sæta. Í 1. gr. segir að 1. tölul. 6. mgr. 6. gr. a laganna falli brott og í 2. gr. segir að lögin eigi að öðlast gildi þann 1. apríl nk. Málið hefur tvívegis áður verið flutt, bæði á 149. og 150. löggjafarþingi, en náði ekki fram að ganga, svo ótrúlega sem það kann að hljóma. Með frumvarpi þessu er lagt til að fellt verði brott ákvæði um strandveiðar í lögum um stjórn fiskveiða sem setja þau skilyrði að óheimilt sé að stunda veiðar - fyrirgefið, frú forseti, er ég á vitlausum stað? Ég biðst innilega afsökunar. Ég er nefnilega með þrjú fiskveiðifrumvörp í dag og ég held að ég sé aðeins á undan mér þannig að ég sný mér að frumvarpinu sem er akkúrat um veiðidagana sem strandveiðisjómönnunum okkar er úthlutað. Ég er líka búin að mæla fyrir þessu sanngirnis- og réttlætismáli tvívegis og eins og áður segir hef ég mælt fyrir því bæði á 149. og 150. löggjafarþingi. Þetta er líka réttlætismál eigi síður en það sem ég var svo fljót að drífa fram hér áðan en kemur til ykkar á eftir. Hér er verið að koma til móts við strandveiðisjómenn og gefa þeim kost á að velja þá daga sjálfir sem þeim er skammtað að nýta sér á sumrin, eða þá fjóra mánuði á árinu sem þeir geta sótt sjóinn. Lagt er til að felld verði brott ákvæði um strandveiðar í lögum um stjórn fiskveiða sem setja þau skilyrði að óheimilt sé að stunda veiðar föstudaga, laugardaga og sunnudaga og að ráðherra geti með reglugerð bannað strandveiðar á almennum frídögum. Nokkur reynsla er komin á nýtt fyrirkomulag strandveiða sem innleitt var með breytingum á lögum um stjórn fiskveiða sem samþykktar voru á Alþingi 26. apríl 2018. Strandveiðikerfið er að mörgu leyti vel heppnuð ráðstöfun, að sumra mati. Veiðunum fylgja umtalsverð umsvif í höfnum og kærkomnar tekjur á landsbyggðinni yfir sumartímann en síðustu tvö strandveiðitímabil hefur ekki tekist að fullnýta úthlutaðar aflaheimildir til strandveiða. Heildarviðmið afla til strandveiða sumarið 2018 var 10.200 tonn af óslægðum botnfiski. Alls stunduðu þá 548 bátar þessar veiðar og varð heildaraflinn 9.396 tonn. Því voru 804 tonn af kvótabundnum tegundum óveidd þegar strandveiðitímabilinu lauk. Heildarþorskaflinn á tímabilinu var 9.075 tonn. Miðað við aflasamsetningu og meðalverð strandveiðiafla sumarið 2018 má ætla að verðmæti óveidds þorsks hafi numið um 200 millj. kr. Svipað er uppi á teningnum þegar tölur fyrir strandveiðitímabilið 2019 eru skoðaðar. Aflaheimildin fyrir strandveiðar var 11.100 tonn af óslægðum botnfiski í kvótabundnum tegundum. Alls voru 623 bátar á strandveiðum það árið, þeim hafði fjölgað allnokkuð á milli ára, og varð heildaraflinn rúm 9.700 tonn. Því voru um 1.350 tonn óveidd í lok tímabilsins 2019. Samkvæmt upplýsingum á vef Fiskistofu var strandveiðiaflinn nær eingöngu þorskur en alls veiddust tæp 9.170 tonn af honum. Verð á þorski var ríflega þriðjungi hærra sumarið 2019 en sumarið 2018. Sé varlega áætlað að meðalverð hafi verið 320 kr./kg má reikna með að rúmlega 400 millj. kr. aflaverðmæti í þorski hafi verið óveitt í lok vertíðar 2019. Það er þyngra en tárum taki þegar horft er til þess hvernig aðbúnaðurinn er í litlu sjávarplássunum okkar hringinn í kringum landið og umhugsunarefni að ekki takist að nýta aflaheimildir sem úthlutað er til strandveiða. Margar breytur hafa hér áhrif og vega náttúrulegar sveiflur sjálfsagt þyngst í þeim efnum. Þar má nefna dræma fiskigengd og gæftaleysi. Í gildandi lögum um stjórn fiskveiða eru líka lagðar verulegar takmarkanir á veiðigetu strandveiðiflotans. Þar má nefna að einungis má veiða ákveðna daga í viku hverri í maí, júní, júlí og ágúst. Veiðidagar á hvern bát eru að hámarki 12 í hverjum mánuði. Aðeins má nota handfærarúllur og ekki fleiri en fjórar í hverjum bát. Tímatakmarkanir eru á hverri veiðiferð og hámarksafli í veiðiferð er 650 kg þorskígildi af kvótabundnum tegundum. Eins og fyrr er greint stunduðu 548 bátar strandveiðar sumarið 2018 og 623 sumarið 2019. Veruleg þjóðhagsleg fjárbinding er í þessum flota. Vart getur talist þjóðhagslega hagkvæmt að á hverju sumri brenni inni veiðiheimildir fyrir hundruð milljóna króna reiknað í aflaverðmæti. Þjóðarbúið í heild verður af tekjum. Flutningsmenn telja að með því að fella út ákvæði sem bannar veiðar föstudaga, laugardaga og sunnudaga, eins og ég mæli hér fyrir, og heimilar ráðherra að banna strandveiðar á almennum frídögum með reglugerð hafi útgerðir og skipstjórar strandveiðibáta meira rými til að velja sína 12 veiðidaga í hverjum mánuði sjálfir. Þar með skapist svigrúm til betri nýtingar á veiðidögum og með því aukin aflavon. Það myndi svo auka líkur á því að strandveiðiflotinn næði að fullnýta aflaheimildir sínar, þjóðfélaginu til hagsbóta. Virðulegi forseti. Það er í raun alveg með ólíkindum hvernig farið er með smábátaútgerðina hringinn í kringum landið. Hver er bærari til að vita hvort hann eigi að vaða út á miðvikudegi í roki og ófæru sjóveðri en sá sem veiðarnar stundar? Hann fær ekki einu sinni að dreifa því á milli og segja: Nei, ég ætla ekki að fara í dag, miðvikudaginn er bara leiðindaveður og lélegar gæftir og ég fer ekki að stofna mér í hættu með því að fara út á trillunni minni í skítaveðri - fyrirgefið orðbragðið - ég ætla að bíða og sjá til, veðurspáin er ágæt um helgina. Það versta er að ekki er einu sinni hægt að færa daga til, ekki hægt að hnika neinu. Það er bara: Svona skaltu hafa þetta. Ég sagði þér að gera þetta svona. Stóri bróðir ræður og þú ferð að veiða þegar ég segi að þú megir það. Punktur. Ef þú nærð ekki aflanum vegna þess að þú kemst ekki á sjó, þá verður það bara að vera svo. Ekki má færa hann á milli ára. Það er nokkuð ljóst. Stóri bróðir segir nei. Miðað við það hvernig farið hefur verið með smábyggðirnar hringinn í kringum landið, búið að drepa niður atvinnustigið úti um allt, er þetta með hreinum ólíkindum. Það verður ekki veiði strandveiðibátanna sem drepur lífríkið hringinn í kringum landið. Það er nokkuð ljóst. Ekki eru það þeir sem ofveiða fiskinn. Þetta er réttlætismál og ótrúlegt að ég skuli vera að mæla fyrir því þriðja árið í röð. Stjórnvöldum er í lófa lagið að koma til móts við strandveiðimenn og gefa þeim hreinlega þetta frelsi, þetta val. Við erum alltaf að tala um frelsi, lýðræði og allt uppi á borðum, en svo setjum við upp svona girðingar, troðum fólki ofan í svona box, hlýddu og vertu góður, heiðra skaltu föður þinn og móður. Ég átta mig ekki á því af hverju við tölum ekki meira um þetta. Mér finnst þetta skipta það miklu máli að mér fyndist að við ættum að ræða það meira hér. Við ættum að komast að sameiginlegri niðurstöðu um að þetta sé sanngirnis- og réttlætismál. Það er bara akkúrat ekkert því til fyrirstöðu að brjóta odd af oflæti sínu í þessu reglugerðafargani og kúgun og oki sem sett er á smábátaútgerðina og hreinlega gefa henni þetta frelsi. Ég vildi faktískt, eins og ég hef mælt fyrir, fjölga þessum dögum og í raun er stefna Flokks fólksins að vera með algjörlega frjálsar strandveiðar. Flokkur fólksins telur það til gríðarlegra hagsbóta og ég vildi sjá sjávarplássin okkar lifna við frekar en að sjá þeim blæða út eins og maður hefur verið að sjá hér á undanförnum árum. Virðulegi forseti. Það verður athyglisvert að fá þetta mál inn í nefnd eina ferðina enn og fá umsagnir. Enn athyglisverðara verður að sjá hvort það dagi ekki uppi í einhverri skúffunni og úldni þar og verði ekki að neinu eins og fer með nánast öll þau góðu mál sem við í Flokki fólksins höfum lagt fram á hinu háa Alþingi. Þessi vinnubrögð eru í raun með ólíkindum, virðulegi forseti, ég get ekki sagt annað. Það er algerlega með hreinum ólíkindum. Það er nákvæmlega sama hvort það er sanngjarnt, eðlilegt eða hvað það nú heitir; ef hugmyndin kemur ekki frá stjórnarflokkunum sjálfum er hún ömurleg og má bara daga uppi í einhverri skúffu og fær ekki frekari þinglega meðferð. En um er að ræða mál sem getur skipt gríðarlegu máli, í þessu tilviki fyrir yfir 600 smábátasjómenn. Hér er um að ræða mál sem geta fært byggðunum hundruð milljóna, og samfélaginu í heild sinni, í skatttekjur og annað slíkt, mál sem kosta ríkissjóð ekki eina einustu krónu heldur skapa þvert á móti aukið fjármagn í ríkissjóð. Þegar slíkum málum er haldið í skúffunni án þess að fá þinglega meðferð, án þess að þeim sé tekið fagnandi sem málum sem eðlilegt og sanngjarnt sé að fari í gegn, þegar slíkum málum er bara fleygt í ruslið, er náttúrlega ekki von á góðu. En við skulum sjá, þetta er bara 1. umr. Frumvarpið á eftir að fara í nefnd og ef kraftaverk gerist fáum við það inn tvisvar enn og í þriðja skiptið sem það kæmi inn yrðu greidd um það atkvæði. Við skulum sjá hvert þetta leiðir okkur. Virðulegi forseti. Jafnvel þó að nú sé sól úti og alveg yndislegt veður og þó að bjartsýni og bros bjargi deginum þá erum við í Flokki fólksins hóflega bjartsýn. Ég ætla nú samt að senda ykkur bros og vona að þetta fari vel.

Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga frá Flokki fólksins um breytingar á stjórn fiskveiða, tilhögun strandveiða, frjálsar strandveiðar. Strandveiðar voru hér áður fyrr frjálsar. Fyrsta minning mín um frjálsar strandveiðar - þá er ég með afa mínum við spegilsléttan fjörð, Álftafjörð fyrir vestan; hann fór út á litlum róðrarbát til að ná í steinbít, þorsk og aðrar fisktegundir til að hengja upp í hjall, þurrka og búa til harðfisk. Ég held að ef hann, og þeir sem riðu á vaðið með strandveiðar hér við land, sæi það kerfi sem búið er að búa til í dag myndi honum bregða mikið. Sem unglingur fór ég á handfæraveiðar undir jökli á Snæfellsnesi þar sem ég varð í fyrsta skipti var við ufsa vaða í yfirborði sjávar eins langt og augað eygði; sjórinn ólgaði eins og hann væri að sjóða og aflinn var eftir því. Þar náðum við boltaþorskum, stórlúðu. Í minningunni var þetta ævintýri. En því miður eru frjálsar strandveiðar ekki í boði og skynsamlegar strandveiðar eru ekki í boði. Það er eiginlega stórfurðulegt, ef maður fer að hugsa út í það, hversu langt stóri bróðir seilist í eftirliti sínu, að hann skuli segja: Heyrðu, það má ekki veiða nema 12 daga í mánuði og það má ekki veiða föstudaga, laugardaga og sunnudaga. Hver eru rökin fyrir þessu? Ég held að þau séu engin, það er ekki hægt að rökstyðja svona mikið bull. Ég hefði getað skilið ef sagt hefði verið að veiða mætti 12 daga í mánuði en ekki fara út þegar veður væri brjálað. Eða ef sagt hefði verið: Beitið heilbrigðri skynsemi og farið ekki út þegar veður eru válynd eða spár eru þannig. En það er stórfurðulegt að segja: Þú ferð ekki út að veiða föstudag, laugardag og sunnudag. Það er líka í þeim anda sem ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur sett upp, sem er einhvern veginn mannfjandsamleg þeim sem vinna. Þarna eru menn að leggja á sig ákveðna vinnu til að skapa verðmæti, nýta sjávarplássin allt í kringum landið. Ef við hugsum aðeins aftur í tímann, þegar erlend skip voru að veiða hér við Ísland, mokuðu upp hundruð þúsundum tonna. Þá var sagt að þegar þau færu myndi aflinn glæðast. Hvað hefur skeð síðan? Aflinn minnkar og minnkar og við erum líka komin í þá stöðu, með togveiðum og öðru, að ákveðnar tegundir, eins og rækja, humar, hafa verið að eyðileggjast. Við erum í þeirri stórfurðulegu stöðu að því afkastameiri og meira skemmandi veiðarfæri sem eru notuð því meira má veiða. Handfæraveiðar eru eiginlega vistvænustu veiðarnar af þessu öllu og ekki má gleyma því að svo til allur sá afli fer á markað. Ef eitthvað væri heilbrigt í því umhverfi sem við erum í væri það að gefa strandveiðar frjálsar. Og hvers vegna? Jú, líka vegna þess að landsbyggð á í vök að verjast. Litlu þorpin eiga í vök að verjast. Þegar maður sér túristana fara um landið, koma í litlu sjávarbyggðirnar - ferskur fiskur beint í veitingahúsið. Þeir komast niður að höfn, sjá mannlífið í gangi, geta tekið myndir og séð í fyrsta skipti á ævinni smábáta koma að bryggju með spriklandi fisk. Nei, þetta má ekki gera vegna þess að stóri bróðir er búinn að ákveða það. Það má bara veiða 12 daga í mánuði, það er bannað föstudag, laugardag og sunnudag. Þeir spá ekkert í veðrið eða neitt annað, bara boð og bönn. Þetta er alveg eins og þegar sagt er: Eldri borgarar eiga að hætta að vinna sjötugir og ef þeir dirfast að vinna eru þeir bara skertir. Þetta er stórfurðuleg nálgun. Við eigum að sjá til þess að strandveiðar verði stórauknar. Það var leyft að veiða 10.200 tonn 2018, það skiluðu sér ekki í land nema 9.396 tonn, um 804 tonn voru óveidd sem mér finnst alveg stórfurðulegt, enda var það örugglega tilgangurinn með þessum boðum og bönnum á föstudögum, laugardögum og sunnudögum og þessari 12 daga reglu. Þó að við myndum tvöfalda þennan afla og jafnvel þrefalda fyrir strandveiðibátana held ég að það hefði bara góð áhrif, bæði á byggðirnar og líka á fiskinn í sjónum. Ég held að strandveiðibátarnir séu þeir síðustu til að útrýma fiskinum í kringum landið en þeir gefa þessum litlu byggðum mest og þess vegna eigum við að gjörbreyta þessu kerfi. Auðvitað verður það ekki gert því að ríkisstjórn eftir ríkisstjórn ver stóru útgerðirnar. Þær hafa völdin, þær hafa peningana, þær græða milljarða, borga 10 eða 20% af arðgreiðslum í veiðigjöld. Og hvað gera þær við peningana? Jú, kaupa sér völd, kaupa sér fjölmiðla, kaupa sér fyrirtæki, selja hin og þessi fyrirtæki, byggingarfyrirtæki, alls konar fyrirtæki. Á sama tíma er verið að taka af þeim sem búa - megnið af þessu fólki býr á þessu svæði og vill byggðunum sínum það allra besta en fær ekki að stunda veiðar. Það er með ólíkindum að við skulum vera í þeirri stöðu í dag að hafa hlutina svona furðulega. Ég vonast heitt og innilega til að frumvarpið fari í gegn sem byrjun og síðan yrðu strandveiðar frjálsar. En ég efast um að það verði og eina leiðin til að svona hlutir breytist er að Davíð, í formi smábátaeigenda, sigri Golíat, stóru útgerðirnar sem eiga allt. Það er eina vonin að sú breyting geti átt sér stað. Ef fjórflokkurinn sem hingað til hefur haft völdin, séð og merkt þetta kerfi, heldur völdum áfram verður þetta allt óbreytt, því miður. En vonandi verður breyting.

Virðulegur forseti. Hér er ég komin að frumvarpinu sem ég þjófstartaði áðan, sem er frumvarp um að fella niður svokallað sértækt strandveiðigjald sem lendir á engum nema smábátaútgerðinni, frumvarp um breytingu á lögum um Fiskistofu, nr. 36/1992. Ég mæli fyrir því í annað sinn fyrir hönd gervalls þingflokks Flokks fólksins. Í 1. gr. segir: „2. mgr. 6. gr. laganna fellur brott.“ Í 2. gr. segir að lögin skuli öðlast gildi strax og þau verða samþykkt í rauninni, ef svo einkennilega skyldi bregða við. Frumvarpið var áður lagt fram á 150. löggjafarþingi, eins og ég nefndi, en náði ekki fram að ganga, svo undarlegt sem það má virðast. Í greinargerð segir að vorið 2010, einu ári eftir að núgildandi strandveiðikerfi tók gildi, var sett nýtt ákvæði um svokallað strandveiðigjald í lög um veiðieftirlitsgjald, nr. 33/2000. Þar var kveðið á um að við útgáfu leyfis til strandveiða skyldi, auk almennrar greiðslu fyrir veiðileyfi, greiða 50.000 kr. í sérstakt strandveiðigjald á hvert strandveiðileyfi sem gefið væri út af stjórnvöldum. Fiskistofa skyldi innheimta gjaldið. Tekjum af strandveiðigjaldi skyldi svo ráðstafa til þeirra hafna þar sem afla, sem fenginn væri við strandveiðar, yrði landað. Allar götur síðan þetta var innleitt hefur hið svokallaða strandveiðigjald verið óbreytt en með 1. gr. laga um breytingu á lögum um Fiskistofu og ýmsum öðrum lögum, nr. 67/2015, var ákvæðið fært undir 6. gr. laga um Fiskistofu. Ég hef verið að leggja fram fyrirspurnir til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á færibandi má segja. Ég hef fengið mörg og mikilvæg svör, mjög góð svör. Maður hefur getað safnað í sarpinn og teiknað upp betri mynd, heildstæðari mynd, ekki bara í sambandi við strandveiðar heldur mýmargt annað, heildarmynd af því hvernig sjávarútvegurinn okkar almennt er. Þetta er ómetanlegur gagnagrunnur og forréttindi okkar þingmanna að geta sent inn fyrirspurnir og óskað eftir skriflegum svörum ráðherranna. Ég var t.d. með fyrirspurn til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á 149. löggjafarþingi um einmitt þessi gjöld sem ég er að ræða um hér. Þar var m.a. spurt um upphæðir svokallaðs strandveiðigjalds frá upphafi vertíðar 2010, fyrir 11 árum síðan, til loka vertíðar 2018, þetta er átta ára tímabil, greint eftir vertíðum og höfnum og reiknað í öllum tilvikum til núvirðis. Í svari frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra kemur fram að þetta gjald hafi yfir allt landið á árabilinu numið samtals um 342 millj. kr., á þessum 11 árum, reiknað til núvirðis í apríl/maí 2019. Miðað við daginn í dag væri það að jafnaði 38 millj. kr. árlega. Gjaldið hefur farið lækkandi því að smábátunum hefur fækkað. Þeim fjölgaði örlítið í fyrrasumar og von mín er sú að þeim haldi áfram að fjölga vegna þess að þetta eru virkilega náttúruvænar veiðar, hollustuvæn veiði, það verður að segjast eins og er. Það getur varla orðið farsælla fyrir lífríkið, ef við ætlum að sækja afla í sjó á annað borð, en að stunda handfæraveiðar. Árið 2019 var 621 bátur að veiðum og strandveiðigjald af þeim bátum nam alls ríflega 30 millj. kr. Ég ætla kannski ekki að fara út í allar þessar tölur og upplýsingar í svörum frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, ég vísa bara til þeirra því þau eru orðin mýmörg, eins og ég áður gat um, og mjög áhugaverð og gaman að lesa og skoða og kynna sér. Hins vegar ætla ég að benda á, til þess að gera langa sögu stutta, að þær 50.000 kr. sem strandveiðibátasjómenn eru látnir greiða núna í einhver hafnargjöld eða vigtunargjöld - þetta eru einu aðilarnir sem sækja sjóinn sem þurfa að greiða þetta gjald. Það er algerlega sérsniðið að þeim. Þeim er mismunað algjörlega frá A til Ö vegna þess að þeir greiða öll önnur gjöld. Þeir greiða hafnargjald, þeir greiða gjöld fyrir aðgang að auðlindinni. Þeir greiða einhverjar krónur fyrir hvert kíló sem þeir veiða á sjó. Þeir borga fyrir alla þá þjónustu sem þeir eru að fá. Það er alveg ótrúlegt að þetta gjald skuli vera búið að hanga þarna inni svona lengi og að ekki skuli vera reynt að koma til móts við þá og hreinlega fella það brott. Það er ekki einu sinni nóg með að þeir fái ekki að ráða því hvenær þeir fara og ná í þau tonn sem þeim er úthlutað á ári heldur er þessi sértæki skattur upp á 50.000 kr. settur á þá, þá einu af öllum. Ég er kannski enginn lögfræðisnillingur en eitt veit ég, það er mælst til þess að vera með vandaða stjórnsýsluhætti og það er líka mælst til þess að við séum ekki að mismuna þegnunum gróflega og augljóslega. Ég veit ekki betur en að við á hinu háa Alþingi séum akkúrat hér til að reyna að koma í veg fyrir að svona augljós mismunun eigi sér stað. Þannig að ég furða mig mjög á því að ekki skuli hafa verið betur verið utan um þetta mál tekið þegar ég mælti fyrir því síðast. Ég vona að það verði betur tekið utan um það akkúrat núna. En hvað um það. Mig langar að nefna eina fyrirspurn sem ég var með líka, eina af mörgum, þar sem ég velti því fyrir mér hvernig aflanum væri landað og hvort það væri einhver möguleiki á því að réttlæta þessar 50.000 kr. og hvort það væri eitthvað annað sem lægi að baki og þetta væri ekki svona augljós mismunun og annað slíkt. En það er alveg sama hvernig maður skoðar og hvaða forsendur maður gefur sér, það er ekkert sem getur stutt það með neinum rökum að skilyrða þessa aðila sérstaklega, smábátaútgerðina, strandveiðibátana, til að greiða þetta gjald. Það má geta þess til gamans að í einu svari við fyrirspurn minni kemur fram að 90,4% alls strandveiðiaflans var landað með sölu á fiskmörkuðum hér á landi. Þetta stangast á við fullyrðingar sem hafa heyrst úr ranni andstæðinga strandveiða um að einhverjum verulegum hluta aflans sé landað í gáma til sölu og vinnslu í Bretlandi. Nær allur strandveiðiaflinn fer til vinnslu hér á landi, svo það sé sagt. Hér segir líka að fjöldi landana - það er svo gaman að lesa þetta, virðulegi forseti, ég hvet ykkur bara til að lesa þessi svör. Þau eru greinargóð, þau eru tölulega rétt og þau eru skýr og geta í rauninni stutt við það að maður sé að vinna vinnuna sína af einhverri skynsemi. Frumvarpið sem ég mælti fyrir á undan, er í rauninni um að gefa strandveiðibátasjómönnum frelsi til að velja sína 12 daga sjálfir til veiða í hverjum mánuði, og þetta frumvarp segir til um að þessir aðilar eigi ekki einir að borga 50.000 kr. fyrir eitthvað sem þeir þurfa ekki að gera og hafa þegar gert t.d. í formi hafnargjalda. Þetta er úrelt, þetta er brot á jafnræði, þetta er hrein og klár mismunun og þetta strandveiðigjald á hreinlega ekki að eiga sér stað. Ég mæli svo sannarlega með því að við á hinu háa Alþingi tökum utan um þetta mál og leiðréttum, því að þetta er ekkert annað en mistök og forsendur fyrir því að halda þessu gjaldi eru, eins og ég sagði, algjörlega engar.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um Fiskistofu með síðari breytingum (niðurfelling strandveiðigjalds). Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Ingu Sæland er um að ræða sérstakt gjald, 50.000 kr. gjald á eina atvinnugrein. Ef við myndum yfirfæra þetta gjald á stóru skipin og allir yrðu að borga gjald reiknað út frá því hversu mörg stór skipin eru og hvað þau taka mörg tonn af fiski, og þau þyrftu að borga þá gjald sem samsvaraði 50.000 kr. gjaldi á strandveiðibát, þá held ég að myndi nú heyrast harmakvein í mörgum í útgerðinni, þeir væru nú ekki tilbúnir að borga eitthvað svona sérstaklega, ef þetta væri sett bara sérstaklega á uppsjávarskip, eða sérstaklega á togveiðiskip eða sérstaklega á línu. Það myndi enginn vilja og þess vegna er þetta ósanngjarnt gjald og óskiljanlegt með öllu. En einhverra hluta vegna hefur löggjafinn og ríkisstjórnin uppgötvað að þetta séu breiðu bökin til að taka við þessu gjaldi, eins og kemur fram í greinargerð með í frumvarpinu. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Útgerðir strandveiðibáta eru lítil fyrirtæki og hafa einungis tekjur af strandveiðum fjóra mánuði á ári. Á því tímabili mega útgerðir einungis gera bátana út 12 daga í hverjum mánuði, eða alls í 48 daga.“ Munið það, ekki föstudaga, ekki laugardaga og ekki sunnudaga, einhverra hluta vegna. „Strandveiðar við Ísland hafa þó fest sig í sessi og þær skila sínu til þjóðarbúsins eins og framangreindar tölur gefa til kynna. Bæði reynsla og allar tölur sýna að mannlíf í höfnum sjávarbyggða allt umhverfis landið væri vart svipur hjá sjón ef þessa útvegs nyti ekki við.“ Alveg eins og kom fram í frumvarpinu hér á undan, nákvæmlega þetta. Þetta er að stórum hluta lífæð litlu þorpanna allt í kringum landið. Svo segir hérna áfram orðrétt, með leyfi forseta: „Strandveiðigjaldið svokallaða er sértækur skattur sem lagður er á einn útgerðarflokk umfram aðra. Engin sambærileg gjöld eru lögð á skip sem stunda aðrar veiðar en strandveiðar. Þetta felur í sér ójafnræði í ljósi þess að eigendur strandveiðibáta greiða lögbundin hafnargjöld eins og aðrir. Því er með þessu frumvarpi lagt til að ákvæði um strandveiðigjaldið í lögum um Fiskistofu verði fellt brott.“ Amen við því. Þetta er eitt af mörgum ósanngjörnum atriðum í kerfinu, þetta er ósanngjarnt gjald, ósanngirni gagnvart einhverjum einstökum aðilum. Ósanngirnin er oft óskiljanleg, það er eins og það sé bara happa og glappa, þarna er einhver sem við getum beitt rangindum, og þarna er annar, en ekkert hugsað í hvaða tilgangi verið er að mismuna. Við erum með stjórnarskrá sem bannar mismunun en samt erum við alltaf að mismuna. Það er alltaf verið að gera kröfu um að við þurfum fá í hvelli nýja stjórnarskrá en ég segi fyrir mitt leyti: Er ekki kominn tími til að við förum eftir núverandi stjórnarskrá? Hvenær ætlum við að gera það og hætta allri svona mismunun? Fólki er mismunað af því bara, því það er hægt. Ég vona heitt og innilega að þetta fari í gegn en eins og við er að búast er það lítil von vegna þess að þeir sem eru með völdin settu þetta gjald á, þetta mismununargjald, og munu örugglega verja það vegna þess að þeir telja að einhverra hluta vegna eigi bara strandveiðimenn að borga sérstakt gjald í ríkissjóð. Stórfurðulegt.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, nr. 55/1980, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Markmið frumvarps þessa er að sporna við kjarasamningsbrotum á vinnumarkaði en samkvæmt nýlegri rannsókn Alþýðusambands Íslands hefur fjöldi þeirra mála er snúa að launaþjófnaði og kjarasamningsbrotum síðustu ár aukist og þau orðið alvarlegri. Með frumvarpi þessu er lagt til að Vinnumálastofnun verði veitt heimild til að leggja stjórnvaldssekt, allt að 5 millj. kr., á atvinnurekanda teljist hann hafa vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi greitt launamanni laun eða önnur starfskjör sem eru lakari en umsamin lágmarkskjör á vinnumarkaði. Við 2. gr. laganna bætist þrjár nýjar málsgreinar svohljóðandi, með leyfi forseta: „Atvinnurekendum er skylt að veita stéttarfélögum og trúnaðarmönnum stéttarfélaga aðgang að ráðningarsamningum, launaseðlum og tímaskriftum og upplýsa um launakjör launamanns eða hóps launamanna enda sé grunur um að atvinnurekandi hafi vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi greitt launamanni laun eða önnur starfskjör sem eru lakari en umsamin lágmarkskjör á vinnumarkaði, sbr. 1. gr. Stéttarfélögum og trúnaðarmönnum stéttarfélaga er heimilt að tilkynna Vinnumálastofnun að grunur sé um að atvinnurekandi hafi vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi greitt launamanni laun eða önnur starfskjör sem eru lakari en umsamin lágmarkskjör á vinnumarkaði, sbr. 1. gr., og skulu afhenda stofnuninni gögn því til stuðnings. Atvinnurekandi skal láta Vinnumálastofnun í té þær upplýsingar og gögn sem stofnunin telur nauðsynlegar til að meta hvort atvinnurekandi hafi vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi greitt launamanni laun eða önnur starfskjör sem eru lakari en umsamin lágmarkskjör á vinnumarkaði, sbr. 1. gr., svo sem ráðningarsamninga, launaseðla og vinnutímaskýrslur.“ Í 2. gr. segir: „3. gr. laganna orðast svo: Vinnumálastofnun getur lagt stjórnvaldssekt á atvinnurekanda sem vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi greiðir launamanni laun eða önnur starfskjör sem eru lakari en umsamin lágmarkskjör á vinnumarkaði, sbr. 1. gr. Sektir skv. 1. málsl. geta numið frá 50 þús. kr. til 5 millj. kr. Við ákvörðun um fjárhæð sektar skal hafa hliðsjón af eðli og umfangi brots, hversu lengi það hefur staðið yfir og hvort um ítrekað brot er að ræða. Ákvörðun um stjórnvaldssekt skal tilkynnt atvinnurekanda skriflega á sannanlegan hátt og skal henni fylgja skriflegur rökstuðningur. Gjalddagi stjórnvaldssektar er 30 dögum eftir að ákvörðun um sektina var tekin. Hafi stjórnvaldssekt ekki verið greidd innan 15 daga frá gjalddaga skal greiða dráttarvexti af fjárhæð sektarinnar frá gjalddaga. Um ákvörðun og útreikning dráttarvaxta fer eftir lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Ákvörðun um stjórnvaldssekt er aðfararhæf og renna sektir í ríkissjóð að frádregnum kostnaði við álagningu og innheimtu. Heimilt er að kæra ákvörðun Vinnumálastofnunar til ráðuneytisins innan þriggja mánaða frá því að aðila máls var tilkynnt um ákvörðunina og skal ráðuneytið kveða upp úrskurð innan tveggja mánaða frá því að því barst mál til úrskurðar. Heimild Vinnumálastofnunar til að leggja á stjórnvaldssektir samkvæmt lögum þessum fellur niður þegar 5 ár eru liðin frá því að ætluð háttsemi atvinnurekanda skv. 3.–5. mgr. 2. gr. átti sér stað. Að öðru leyti fer um ákvarðanir Vinnumálastofnunar um stjórnvaldssektir samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga.“ Í 3. gr. segir: „4. gr. laganna orðast svo: Vinnumálastofnun, hlutaðeigandi stéttarfélag eða trúnaðarmaður, eftir því sem við á, skulu fara með persónuupplýsingar, þ.m.t. viðkvæmar persónuupplýsingar, í skilningi laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, sem fram koma í þeim gögnum sem fyrrnefndir aðilar fá afrit af á grundvelli laga þessara, í samræmi við ákvæði þeirra laga, svo sem hvað varðar vinnslu og varðveislu upplýsinganna. Starfsmönnum Vinnumálastofnunar er óheimilt að nota aðstöðu sína til að afla annarra upplýsinga en þeirra sem eru nauðsynlegar eða kunna að vera nauðsynlegar við töku ákvörðunar skv. 3. gr. Starfsmenn Vinnumálastofnunar eru bundnir þagnarskyldu skv. X. kafla stjórnsýslulaga hvað varðar upplýsingar um mál sem stofnunin hefur til meðferðar á grundvelli laga þessara og helst þagnarskylda þeirra eftir að þeir hætta störfum hjá stofnuninni.“ Herra forseti. Ég ætla að víkja hér aðeins að greinargerð með frumvarpinu. Eins og ég sagði í upphafi er markmið frumvarpsins að sporna við kjarasamningsbrotum á vinnumarkaði en samkvæmt nýlegri rannsókn Alþýðusambands Íslands hefur fjöldi þeirra mála er snúa að launaþjófnaði og kjarasamningsbrotum síðustu ár aukist og þau orðið alvarlegri. Slík brot snúa einkum að hópum sem þekkja síður réttindi sín á vinnumarkaði, svo sem erlendu starfsfólki og ungu og tekjulágu fólki. Engin viðurlög eru við slíkum brotum, engar sektir og það lendir á launamanninum að taka á sig kostnað vegna þessa. Því er hægt að endurtaka slík brot aftur og aftur án þess að viðurlög séu. Meðan engar sektir eru við því að hlunnfara starfsmenn geta fyrirtæki raunverulega kosið að borga laun undir kjarasamningum og láta svo á það reyna hvort starfsfólk leitar til stéttarfélags síns til að innheimta það sem það ætti þá inni. Þess má geta hér að heildarkröfur Eflingar, stéttarfélags, vegna vangoldinna launa Eflingarfélaga námu ríflega milljarði króna á síðustu fimm árum. Í tilkynningu sem félagið sendi frá sér fyrir ekki svo löngu segir að launaþjófnaður sé mun viðameira vandamál en þessar tölur gefa til kynna, enda fleiri stéttarfélög sem taka við erindum félagsmanna um vangoldin laun. Auk þess leitar ekki nærri allt launafólk réttar síns gagnvart atvinnurekendum af ótta við að missa sitt starf, segir í tilkynningu Eflingar. Í skýrslu samstarfshóps félags- og barnamálaráðherra um félagsleg undirboð og brotastarfsemi á vinnumarkaði, frá janúar 2019, var lagt til að lögfestar yrðu opinberar valdheimildir til að grípa inn í þegar alvarleg kjarabrot eru leidd í ljós og bent á að slíkar heimildir hefðu almenn varnaðaráhrif gegn kjarabrotum. Með frumvarpi þessu er því, eins og áður segir, lagt til að Vinnumálastofnun verði veitt heimild til að leggja stjórnvaldssekt, allt að 5 millj. kr., á atvinnurekanda teljist hann hafa vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi greitt launamanni laun eða önnur starfskjör sem eru lakari en umsamin lágmarkskjör á vinnumarkaði. Einnig er lagt til að aukið verði við 2. gr. sömu laga ákvæðum er kveði á um að stéttarfélög og trúnaðarmenn þeirra hafi fullnægjandi heimild til að kalla eftir upplýsingum um launakjör frá atvinnurekendum. Slíkt er nauðsynlegt svo unnt sé að staðreyna hvort kjarasamningum er framfylgt af hálfu atvinnurekanda. Stéttarfélögum og trúnaðarmönnum er einnig veitt heimild til að tilkynna Vinnumálastofnun um ætlaða háttsemi og leggja fram gögn því til stuðnings. Jafnframt verði bætt við lögin ákvæðum er veita Vinnumálastofnun viðeigandi úrræði til að rannsaka mál til hlítar, auk þess sem hnykkt er á persónuverndarsjónarmiðum við meðferð gagna þótt skýrt sé að lög um persónuvernd nái yfir þau, og bætt við ákvæði um þagnarskyldu starfsmanna Vinnumálastofnunar. Flutningsmenn telja brýnt að í lögum sé kveðið á um úrræði af þessu tagi til að ekki sé til staðar hvati til að greiða laun undir lágmarkskjörum án þess að viðurlög liggi við þeirri háttsemi. Úrræðið snýr einungis að því að sporna við kjarasamningsbrotum á vinnumarkaði og er óháð rétti launamanns til að sækja rétt sinn gagnvart atvinnurekanda með stuðningi síns stéttarfélags og eftir atvikum fyrir dómstólum. Herra forseti. Ég vil segja það hér að mikill meiri hluti atvinnurekenda kemur vel fram við sína starfsmenn og í flestöllum tilfellum sinna atvinnurekendur starfsmönnum sínum ágætlega hvað varðar laun og kjör og annað slíkt. Því miður hefur lítill hópur, skussar, ef svo má að orði komast, orðið uppvís að því að greiða laun undir lögbundnum lágmarkslaunum og þetta frumvarp snýr að því að við því liggi viðurlög og þá stjórnvaldssekt. Ég fer aðeins yfir greinargerð um einstakar greinar frumvarpsins, nánar yfir 1. gr.: „Lagt er til að stéttarfélögum og trúnaðarmönnum þeirra verði veitt fullnægjandi heimild til að kalla eftir upplýsingum um launakjör launafólks frá atvinnurekendum vakni grunur um að atvinnurekandi hafi vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi greitt launamanni laun eða önnur starfskjör sem eru lakari en umsamin lágmarkskjör á vinnumarkaði. Lögfesting slíkrar heimildar er nauðsynleg til að unnt sé að staðreyna hvort kjarasamningum er framfylgt af hálfu atvinnurekanda. Samhliða er lagt til að opinberri stofnun, Vinnumálastofnun, verði falið að sekta þá atvinnurekendur sem verða uppvísir að slíkri háttsemi og því er hér einnig lagt til að lögfest verði heimild Vinnumálastofnunar til að afla viðeigandi gagna svo að uppfyllt sé rannsóknarskylda stofnunarinnar áður en tekin er ákvörðun um hvort leggja á stjórnsýslusekt á atvinnurekanda.“ Um 2. gr. segir: „Lagt er til að Vinnumálastofnun verði falið það hlutverk að leggja stjórnvaldssektir á atvinnurekendur sem vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi hafa greitt launamanni laun eða önnur starfskjör sem eru lakari en umsamin lágmarkskjör á vinnumarkaði, sbr. 1. gr. laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, nr. 55/1980, með síðari breytingum. Í ákvæðinu er rakið hvernig fara skuli um framkvæmd þegar leggja skal stjórnsýslusekt á atvinnurekanda. Gert er ráð fyrir að heimilt verði að kæra ákvörðun Vinnumálastofnunar til ráðuneytisins. Um málsmeðferðina fari því eftir ákvæðum stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, með síðari breytingum. Atvinnurekandi getur hins vegar skotið ákvörðun Vinnumálastofnunar um stjórnvaldssekt beint til dómstóla kjósi hann að kæra ekki til ráðuneytisins. Ákvörðun um stjórnvaldssekt er stjórnsýsluákvörðun og því mikilvægt að gætt sé að ákvæðum stjórnsýslulaga við alla málsmeðferð.“ Um 3. gr. segir: „Hér er lagt til nýtt ákvæði er snýr að persónuverndarsjónarmiðum í því skyni að auka á meðvitund um meginreglur persónuverndar. Ákvæði laga um persónuvernd gilda þó eðli málsins samkvæmt um vinnslu persónuupplýsinga ef hún er ekki sérstaklega undanþegin samkvæmt lögum. Einnig er gert skýrt að heimild Vinnumálastofnunar til gagnaöflunar snýr aðeins að þeim upplýsingum sem nauðsynlegar eru til að stofnunin geti tekið ákvörðun um stjórnvaldssekt. Jafnframt er hnykkt á skyldu starfsmanna stofnunarinnar til að halda trúnað um mál nema lög bjóði annað, og að sá trúnaður haldist eftir að störfum þar lýkur.“ Herra forseti. Eins og áður segir og hefur komið fram er markmið frumvarpsins að sporna við kjarasamningsbrotum á vinnumarkaði en samkvæmt nýlegri könnun, sem ég nefndi, á vegum Alþýðusambands Íslands hefur fjöldi slíkra mála aukist mjög síðustu ár og orðið alvarlegri. Engin viðurlög eru við slíkum brotum í dag en hér er lagt til að teknar verði upp stjórnvaldssektir við slíkum brotum og Vinnumálastofnun verði falið það hlutverk að leggja á slíkar sektir eftir að hafa rannsakað öll gögn er lúta að því máli. Að þessu sögðu, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég hef oft verið hrifinn af Miðflokksmönnum, stundum hitta þeir naglann á höfuðið. En svo allt í einu detta þeir inn í alveg fullkomna dellu, sem endurspeglar auðvitað svolítið það sem er að gerast í samfélaginu. Vinnumarkaður heitir vinnumarkaður vegna þess að þetta er markaður. Hann byggir á gagnkvæmum samningum þar sem eru gagnkvæmar efndir. Svo allt í einu hafa menn einhvern veginn farið að glæpavæða hugsanlegar vanefndir eða ágreining um endurgjaldið. Hvert erum við komin, kæru hv. þingmenn Miðflokksins? Hér hefur orðið einhver veruleg gloppa. Hvað er þá næst? Ef launamaðurinn efnir ekki endurgjaldið af sinni hálfu á að sekta hann? Nei. Ef vanefndir eru eiga menn rétt á dráttarvöxtum. Það eru viðurlögin við vanefndum. Nú ætla menn að búa til einhver önnur viðurlög sem heita bara stjórnvaldssektir. Hvað gerðist í þingflokksherbergi Miðflokksins? Það er stóra spurningin. Þar hefur eitthvað farið úrskeiðis. Stéttarfélög, menn eru frjálsir í því að vera ekki einu sinni í stéttarfélögum. Þetta er allt einhvern veginn á skjön við hefðbundinn vinnumarkað, við þau réttindi og skyldur sem menn hafa þar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það var ekki bein spurning í því sem hv. þingmaður hafði hér fram að færa. Hann er bara á móti frumvarpinu og það er lýðræðislegur réttur hans að sjálfsögðu. Ég nefni það hér og vil árétta það að verkalýðshreyfingin hefur kallað mjög eftir því að viðurlög verði við þeim brotum sem ég hef farið yfir hér í frumvarpinu. Ég ítreka það einnig að mikill meiri hluti atvinnurekenda kemur af sóma fram við starfsmenn sína en því miður er ákveðinn hópur sem hefur ítrekað brotið gegn launamönnum. Við því eru engin viðurlög og margir launamenn hafa þurft að sækja kröfur sínar um vangoldin laun í gegnum verkalýðsfélögin sem er tafsamt og langt og mikið ferli. Auk þess er þetta úrræði náttúrlega hugsað til þess að vera hindrun og hafa ákveðinn fælingarmátt í þessum efnum. En ég ítreka líka að í frumvarpinu er sérstaklega tekið fram, og það er greinilegt að hv. þingmaður hefur nú bara skautað yfir frumvarpið og hefur ekki lesið það allt til enda, að hér er verið að tala um ítrekuð brot og stórfellt gáleysi. Svo eru þessi sektarákvæði bara hófleg, frá 50.000 kr. upp í 5 milljónir. Ég segi bara enn og aftur að þetta er mikilvægt mál sem skiptir launamenn í landinu miklu máli og er réttlætismál. Ég verð bara að segja að ég held að hv. þingmaður hafi eitthvað misskilið sumt í frumvarpinu og hann ætti að fara betur yfir það. En það er réttur hans og ef hann vill ekki styðja þetta þá er það hans mál.

Hæstv. forseti. Það er enginn misskilningur eða vanlestur af minni hálfu. Það sem ég er bara að tala um er prinsippið, að menn ætli að hugsanlegar vanefndir - sem ég veit að eru auðvitað ekki miklar og þær eru bara vegna þess að menn geta ekki efnt. Það er ekki eins og það sé brotavilji. Þetta er bara prinsippið um að fara ekki að búa til viðurlög kringum vinnumarkað. Vinnumarkaðurinn er líka þannig samsettur að menn eru bara í verktöku, eru ekki launamenn í eiginlegum skilningi. Vilja Miðflokksmenn fara að beita viðurlögum ef þar eru vanefndir? Ég held að þetta sé mjög vanhugsað, hv. þm. Birgir Þórarinsson. Ég veit alveg hverju verkalýðshreyfingin hefur kallað eftir. Hún hefur kallað eftir því að glæpavæða þennan markað. Þetta er bara aðför að hinu frjálsa samfélagi, kæri hv. þingmaður. Menn þurfa auðvitað að bera ábyrgð á öllum vanefndum, það skiptir engu máli hvort það er launamaður, atvinnurekandi eða eigendur fyrirtækjanna. Þess vegna eru dráttarvextir. Launamenn, umfram alla aðra, eru þó tryggðir af skattgreiðendum til að fá alltaf launin sín. Það á ekki við um alla aðra. Ég veit að kallað hefur verið eftir þessu frumvarpi og ég veit meira að segja að félagsmálaráðherra hefur lagt fram frumvarp á þessum nótum líka. Það er alveg jafn slæmt. Það getur vel verið öllum sé sama. Þetta er ekki mikið vandamál. Ég er bara að tala hér um prinsippin. Í guðanna bænum förum ekki í þann farveg að ríkisvaldið sé einhvern veginn umlykjandi og beiti refsivendinum og þvingunarúrræðum á frjálsum vinnumarkaði.

Herra forseti. Við verðum kannski seint sammála í þessu máli, við hv. þingmaður. Ég vil þá bara ítreka það sem ég sagði hér áðan í ræðu minni, að hið opinbera, hv. félags- og barnamálaráðherra, hefur einmitt gefið út skýrslu um félagsleg undirboð og brotastarfsemi á vinnumarkaði. Þetta er nýleg skýrsla, frá því í janúar 2019, þar sem lagt er til að lögfesta opinberar valdheimildir til að grípa inn í þegar alvarleg kjarabrot eru leidd í ljós og bent á að slíkar heimildir hefðu almenn varnaðaráhrif gegn kjarabrotum. Þetta er frá ríkisstjórn félagsmálaráðherra sem hv. þingmaður styður væntanlega að ég held, eða svona í orði kannski. En þetta er alveg klárt, verkalýðsfélögin hafa kallað eftir þessu, hið opinbera hefur ályktað um það og búið er að gera skýrslu um að taka eigi á þessum málum. Hér er gott frumvarp sem búið er að leggja mikla vinnu í og kalla eftir. Ég stend við það að þetta er nauðsynleg aðgerð. Þessar stjórnvaldssektir eru hógværar en hafa svo sannarlega fyrirbyggjandi áhrif. Ég ítreka að meiri hluti atvinnurekanda kemur vel fram við starfsfólk sitt en þarna innan um eru skussar sem margítrekað og með stórfelldu gáleysi hafa brotið gegn launamönnum. Og það á ekki að líðast í þessu samfélagi.

Hæstv. forseti. Ég get ekki lokið umræðunni með þessum hætti. Flytjendur hér og framsögumaður tala um að kallað sé eftir þessu en engu er svarað um af hverju það gildi þá ekki bara um alla á vinnumarkaði, hvort sem það eru verktakar eða launþegar, heldur eru það bara einhverjir atvinnurekendur. Það stenst auðvitað ekki í prinsippinu. Ég get alveg fullvissað hv. þingmenn Miðflokks um að ef menn geta ekki greitt launin þá geta þeir ekki greitt sektina. Það er auðvitað langeðlilegast að menn innheimti laun sín og kröfur vegna vanefnda á frjálsum markaði eins og allir aðrir. Að taka vinnumarkaðinn út með þessum hætti gagnvart launamanninum einum er auðvitað stílbrot á öllum meginprinsippum um frjálsan vinnumarkað. Þegar menn nota orð eins og launaþjófnaður, undirboð og eitthvað slíkt, tengja þetta jafnvel einhvers konar misneytingu, þá er ágætt að rifja það upp að hvers konar blekkingar eða svik eru auðvitað refsiverð. Hegningarlögin okkar sjá um að blekkingar og svik séu hegningarlagabrot og refsað er sérstaklega fyrir það. En að búa til eitthvert hugtak um launaþjófnað út af vanefndum á vinnumarkaði er einhver alger misskilningur sem hefur grasserað í umræðunni í samfélaginu. Þess vegna verða svona frumvörp til. Og það er kallað eftir þeim af verkalýðshreyfingunni, ég geri mér alveg grein fyrir því, en þau eru alveg jafn vitlaus engu að síður. Ég vara bara almennt við þeirri þróun að við séum raunverulega að glæpavæða öll samskipti mannanna, allar hugsanlegar vanefndir. Þá erum við búin að grafa okkur djúpa holu. Ég skora á menn að hafna frumvarpinu. Það er vont, það er vanhugsað og við höfum margt annað betra að gera, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir breytingum á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, og fjalla þær um tengda aðila. Á málinu með mér er hinn helmingurinn af þingflokki Flokks fólksins. Á þessu máli, eins og öllum öðrum málum sem við mælum fyrir, er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins. Í 1. gr. frumvarpsins kemur fram að 4. mgr. 13. gr. laganna orðist svo, með leyfi forseta: „Tengdir aðilar teljast: 1. Aðilar, þar sem annar aðilinn, einstaklingur eða lögaðili, á beint eða óbeint a.m.k. 20% af hlutafé eða stofnfé í hinum aðilanum eða fer með samsvarandi hluta atkvæðisréttar. Fyrrnefndi aðilinn telst móðurfyrirtæki en hinn síðarnefndi dótturfyrirtæki. 2. Aðilar, þar sem annar aðilinn, einstaklingur eða lögaðili, hefur rétt til að tilnefna meiri hluta stjórnarmanna í hinum aðilanum, hefur í gegnum samninga heimild til að taka ákvarðanir um hagsmuni hins aðilans, hefur á grundvelli samninga eða umboðs heimild til að skuldbinda hinn aðilann, getur í krafti atkvæðavægis síns komið í veg fyrir að aðrar tillögur verði samþykktar þrátt fyrir stuðning annarra atkvæða, svo sem vegna kröfu um samhljóða atkvæðagreiðslu. Sama á við ef tengdir aðilar skv. 1. eða 3. tölul. hafa vegna tengsla sömu heimildir og greinir í 1. málsl. 3. Lögaðilar,“ - og ég er enn að tala um hvað telst til tengdra aðila - „þar sem svo háttar til að sami aðili eða sömu aðilar, einstaklingar eða lögaðilar, eða tengdir aðilar skv. 1. eða 2. tölul., eiga yfir 20% af hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétti í báðum eða öllum lögaðilunum enda nemi eignarhlutur hvers þeirra um sig a.m.k. 5% af hlutafé, stofnfé eða atkvæðafjölda í viðkomandi lögaðilum. Sama á við ef aðili eða aðilar, einstaklingar eða lögaðilar, eða tengdir aðilar skv. 1. eða 2. tölul., sem eiga hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétt í lögaðila, eiga ásamt viðkomandi lögaðila hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétt í öðrum lögaðila. 4. Til eignarhluta og atkvæðisréttar einstaklinga í lögaðilum skv. 1.–3. tölul. telst jafnframt eignarhluti og atkvæðisréttur maka, skyldmenna og mægðra aðila í beinan legg eða að öðrum lið til hliðar og aðila sem tengjast með sama hætti vegna ættleiðinga.“ 2. gr. frumvarpsins hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í stað „10%“ í 3. málsl. 1. mgr. 14. gr. laganna kemur: 5%. 3. gr. Á eftir 14. gr. laganna kemur ný grein, 4. gr. a, svohljóðandi: Fiskistofa getur krafið einstök fyrirtæki, fyrirtækjahópa og samtök fyrirtækja, sem lög þessi taka til, um allar upplýsingar sem nauðsynlegar þykja við athugun einstakra mála. Upplýsinga er hægt að krefjast munnlega eða skriflega og skulu þær gefnar innan hæfilegs frests sem stofnunin setur. Fiskistofa getur með sömu skilyrðum og í 1. mgr. krafist þess að fá gögn afhent til athugunar. Skulu þau afhent innan hæfilegs frests sem stofnunin setur. Fiskistofa getur í starfi sínu krafist upplýsinga og gagna frá öðrum stjórnvöldum, þar á meðal frá samkeppnisyfirvöldum, skattyfirvöldum og tollyfirvöldum, óháð þagnarskyldu þeirra. Fiskistofa getur einnig lagt skyldu á þá aðila sem um getur í 1. mgr. að upplýsa stofnunina reglulega um atriði sem máli skipta við framkvæmd laga þessara. Fiskistofa getur gefið slík fyrirmæli með opinberri tilkynningu. Við framkvæmd aðgerða skal fylgja ákvæðum laga um meðferð sakamála um leit og hald á munum. Fiskistofa getur við rannsókn máls gert nauðsynlegar athuganir á starfsstöð fyrirtækis og samtaka fyrirtækja og lagt hald á gögn þegar ríkar ástæður eru til að ætla að brotið hafi verið gegn lögum þessum eða ákvörðunum stjórnvalda. 4. gr. Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2022.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir að frumvarp þetta hafi áður verið lagt fram á 150. löggjafarþingi, 453. mál. Það er alveg stórmerkilegt að það skyldi ekki ná fram að ganga. Það er alveg stórmerkileg að við skulum ekki vilja efla og styrkja Fiskistofu til eftirlitsheimilda sinna, að við skulum ekki vilja koma í veg fyrir frekari samþjöppun á auðlindunum okkar og að þær safnist á fárra hendur eins og við höfum séð og þróunin hefur verið. Það hefur ekki farið fram hjá neinum og auðvitað allra síst hagsmunagæsluaðilunum sem hér starfa. Til að tryggja virka samkeppni og sporna við því að veiðiheimildir safnist á fáar hendur eru í lögum um stjórn fiskveiða ákvæði sem kveða á um að samanlögð aflahlutdeild tengdra aðila megi ekki fara umfram ákveðið hlutfall heildarafla. Það er mikilvægt að tryggja virka samkeppni í fiskveiðum. Virk samkeppni í sjávarútvegi stuðlar að aukinni vernd neytenda og launþega og einnig betri nýtingu auðlinda. Fiskveiðistofnar Íslandsmiða eru ein helsta auðlind þjóðarinnar og því er mikilvægt að tryggja að aðgangur að þeirri auðlind safnist ekki á fáar hendur eins og ég hef áður nefnt. Núverandi löggjöf er um margt gölluð þegar kemur að skilgreiningu á tengdum aðilum og eftirlitsheimildir Fiskistofu eru verulega takmarkaðar miðað við önnur eftirlitsstjórnvöld. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um starfsemi Fiskistofu kom m.a. fram að Fiskistofa kanni ekki hvort tengsl séu á milli aðila með markvissum og reglubundnum hætti heldur reiði sig alfarið á upplýsingar frá handhöfum aflaheimilda. Þar kom einnig fram að Fiskistofa teldi að það væri í raun óframkvæmanlegt að afmarka hvort tengsl væru til staðar vegna „raunverulegra yfirráða“ þar sem ákvæðið væri of matskennt. Í þessu frumvarpi, virðulegi forseti, eru lagðar til nokkrar breytingar sem hafa það að markmiði að skýra betur hvort tengsl séu á milli aðila og efla eftirlitsheimildir Fiskistofu, enda ekki vanþörf á, svo að stofnunin geti rannsakað með viðhlítandi hætti hvort tengsl séu á milli aðila. Verði frumvarpið samþykkt mun Fiskistofa geta sinnt eftirliti með því hvort samþjöppun aflaheimilda sé of mikil og gripið til aðgerða ef svo er. Þannig verður betur tryggt að auðlindir þjóðarinnar safnist ekki á fáar hendur með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum fyrir samfélagið. Virðulegi forseti. Hér ætla ég aðeins að líta til einstakra greina í frumvarpinu. „Í 1. gr. eru lagðar til breytingar á 1.–3. tölul. 4. mgr. 13. gr. laga um stjórn fiskveiða sem fjallar um skilgreiningu á því hvað teljist tengdir aðilar. Í 1. tölul. 4. mgr. 13. gr. laganna er kveðið á um að tengsl séu á milli aðila ef aðili á meiri hluta eða nýtur meiri hluta atkvæðisréttar í öðrum aðila. Lagt er til að þetta hlutfall verði fært niður í 20%. Það hlutfall er nú hartnær 50% ef ég man rétt. Í 2. tölul. 4. mgr. 13. gr. laganna er fjallað um að tengsl séu á milli aðila ef aðili hefur raunveruleg yfirráð yfir öðrum aðila. Vegna þess að ekki er skilgreint nánar í lögunum hvað felist í raunverulegum yfirráðum hefur Fiskistofa talið að ákvæðið sé í raun gallað. Í athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögum nr. 27/1998 og fjallaði fyrst um samþjöppun aflaheimilda sagði um hugtakið: „Aðilar geta haft úrslitaáhrif á rekstur og stjórn lögaðila með ýmsum hætti og þannig farið með raunveruleg yfirráð yfir lögaðilanum. Í 1. tölul. eru talin upp tilfelli sem leiða sjálfkrafa til þess að aðili verður talinn hafa yfirráð yfir öðrum aðila. Undir 2. tölul. falla í raun hvers konar yfirráð sem ekki eru talin í 1. tölul. og gefa einum aðila úrslitaáhrif í rekstri og stjórn annars aðila. Sem dæmi má nefna rétt aðila til að tilnefna meira en helming fulltrúa í stjórn lögaðila eða rétt eins aðila til að stýra rekstri annars aðila. Síðarnefnda dæmið tekur til dæmis til þess þegar ákvarðanir þarf að taka samhljóða og aðili sem á minni hluta atkvæðisréttar getur því í raun haft úrslitaáhrif.“ Þetta er náttúrlega algjörlega mótsagnakennt. - „Enn fremur má hugsa sér þá aðstöðu að aðili hafi svo sterka samningsstöðu við annan aðila að hann ráði í raun stjórnarákvörðunum, svo sem vegna samnings um notkun eða ráðstöfun eigna viðkomandi, samnings um einkarétt til að nýta allan afla aðilans eða samnings við hluthafa eða stjórnarmenn sem geta haft úrslitaáhrif við ákvarðanatöku aðilans.“ Lagt er til að þau tilfelli sem þar voru talin fram verði skilgreind í 2. tölul. 4. mgr. svo að það orki ekki tvímælis að þau feli í sér raunveruleg yfirráð. Í 3. tölul. 4. mgr. 13. gr. laganna er fjallað um hvenær tengsl eru til staðar ef fleiri en einn aðili eiga hlut í fleiri en einum lögaðila. Ákvæðinu er hér ekki breytt í grunninn en gerðar eru breytingar á eignarhlutföllum og atkvæðahlutföllum til samræmis við þær breytingar sem gerðar eru á 1. tölul. 4. mgr. 13. gr. Þá er lokamálsliður 3. tölul. felldur brott en sambærileg regla er í staðinn sett fram í nýjum tölulið. Nú er fjallað um fjölskyldutengsl í lokamálslið 3. tölul. 4. mgr. 13. gr. laganna en rétt þykir að fjalla um slík tengsl í sérstökum tölulið sem gildi ekki aðeins um tengsl skv. 3. tölul. heldur einnig um tengsl skv. 1. og 2. tölul. Þá er reglan víkkuð út til samræmis við hæfisreglur á öðrum sviðum, svo sem hæfisreglur stjórnsýslulaga, hæfisreglur dómara og fleiri sambærilegar reglur. Þannig teljast nú tengsl vera til staðar á milli fleiri ættmenna en aðeins þeirra sem tengjast í beinan legg.“ Um 2. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Í 1. mgr. 14. gr. laganna er kveðið m.a. á um að lögaðilum sem eiga fiskiskip með aflahlutdeild beri að láta Fiskistofu reglubundið í té upplýsingar um eignarhlut allra þeirra sem eigi 10% eða meira af hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétti í viðkomandi lögaðila. Það hlutfall er samsvarandi hlutfall og kemur nú fram í 3. tölul. 4. mgr. 13. gr. laganna. Því er lagt til að hlutfallið lækki til samræmis við þær breytingar sem lagðar eru til á 3. tölul. 4. mgr. 13. gr. úr 10% niður í 5%. Um 3. gr. Til að efla eftirlitsheimildir Fiskistofu er lagt til að á eftir 14. gr. komi ný grein sem veitir Fiskistofu samsvarandi eftirlitsheimildir og 19. og 20. gr. samkeppnislaga, nr. 44/2005, veita Samkeppniseftirlitinu. Rannsókn á því hvort tengsl séu á milli ákveðinna einstaklinga og lögaðila og aðrar rannsóknir á grundvelli laga um stjórn fiskveiða eru um margt svipaðar rannsóknum samkeppnisyfirvalda á því hvort fyrirtæki séu í markaðsráðandi stöðu og hvort aðilar hafi brotið gegn ákvæðum laga um bann við markaðssamráði. Því er skynsamlegt að veita Fiskistofu sambærilegar heimildir til að sinna eftirliti laganna.“ Virðulegi forseti. Ákvæði 4. gr. þarfnast í raun ekki frekari skýringar. Hér er verið að koma til móts við ákall úti í samfélaginu. Við erum hér að tala um sjávarauðlindina okkar. Við erum að tala um yfirráð yfir henni. Við erum að tala um að við höfum séð í gegnum tíðina samþjöppun og þetta hefur færst á fárra hendur. Bara sem dæmi hefur auðlindarentan af sjávarauðlindinni okkar síðustu átta árin skilað um 400 milljörðum kr. í beinhörðum peningum í vasa þeirra sem hafa aðgang að auðlindinni. Þá er kannski, með leyfi forseta, allt í lagi að spyrja: Hvað er auðlindarenta? Það er í raun það sem útgerðin heldur eftir þegar hún er búin að greiða allan kostnað sem hlýst af því að þurfa að sækja fiskinn í sjóinn; olíuna, umbúðirnar, bátana, viðhaldið, launin, allt saman. Það sem eftir stendur er auðlindarentan. Síðustu átta árin hefur hún að jafnaði verið hvorki meira né minna en um 50 milljarðar kr. Það er kominn tími til að við komum algjörlega skýrt fram hvað það varðar. Það er ástæða til þess að skýra allan lagagrunninn í kringum þá aðila sem hafa aðgang að auðlindinni okkar. Frumvarp til laga um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða, sem hér er, er gott skref í þá átt. Ég vildi að ég réði öllu og gæti óskað eftir því að ríkið og þjóðin fengi þó ekki væri nema helminginn af auðlindarentunni í sína þágu. En það er seinni tíma mál, virðulegi forseti. Við komum bara með það næst.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um fjögurra ára áætlun um ýmis mál til hagsbóta fyrir neytendur árin 2022–2025. Ásamt mér flytja þetta mál hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson, Inga Sæland, Oddný G. Harðardóttir, Willum Þór Þórsson og Þorsteinn Sæmundsson. Þingsályktunartillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að vinna að neytendamálum í samræmi við eftirfarandi tvö meginmarkmið sem tryggja eiga bættan hag neytenda á árunum 2022–2025.“ Markmið A um upplýsingamiðlun til neytenda er í þremur liðum: 1. Neytendafræðsla verði aukin. 2. Aukin áhersla verði lögð á sjálfbæra og ábyrga neyslu. 3. Eftirlit með verðmerkingum verði eflt. Markmið B um réttindi neytenda eru: 1. Reglur um skilarétt verði endurskoðaðar og uppfærðar í samvinnu við hagsmunaaðila, svo sem Samtök verslunar og þjónustu, Neytendasamtökin og Neytendastofu. Reglurnar verði kynntar fyrir neytendum og seljendum vöru og þjónustu. 2. Innheimta sérstakra lántökugjalda á neytendalánum verði bönnuð. 3. Sett verði á fót samanburðarverðsjá á fjármálamarkaði: vefsíða þar sem allar upplýsingar um fjármálaþjónustu eru veittar á skýran og aðgengilegan máta. Þingsályktunartillaga þessi var fyrst lögð fram á 145. löggjafarþingi og að nýju í fyrra með breytingum, m.a. vegna nýsamþykktra laga um úrskurðaraðila á sviði neytendamála, nr. 81/2019. Er sú tillaga aftur lögð fram hér lítillega breytt og með breytingum á greinargerð, m.a. með hliðsjón af þeim umsögnum sem bárust við meðferð málsins á síðasta þingi. Tillagan var upphaflega flutt af fulltrúum allra þingflokka sem sæti áttu á Alþingi. Markmiðið er að leggja fram tillögur sem miða að því að bæta hag neytenda með skjótum hætti. Á næstu árum þurfa stjórnvöld að bregðast við ýmsum vaxandi áskorunum á sviði neytendamála, t.d. alþjóðavæðingu framleiðslukeðjunnar sem gerir eftirlit með vörum flóknara, aukinni netverslun og brotum á rétti neytenda. Í sumum tilfellum þekkja seljendur ekki rétt neytenda og neytendur þekkja sjálfir oft ekki rétt sinn. Það virðist sem neytendur þekki ekki nægilega vel hvert þeir eigi að leita þegar ágreiningur rís milli þeirra og seljenda. Þetta kom fram í könnun sem innanríkisráðuneytið lét gera í ágúst 2015 þar sem meðal annars var spurt um þekkingu á mun á hlutverkum Neytendastofu og Neytendasamtakanna. Niðurstaðan var alveg sláandi en einungis 18,3% töldu sig þekkja muninn. Rúmlega 80% gátu ekki gert greinarmun á hlutverki þessara stofnana, þ.e. að Neytendastofa væri opinber eftirlitsstofnun en Neytendasamtökin frjáls félagasamtök. 58,4% sögðust myndu leita til Neytendasamtakanna ef þörf væri á aðstoð vegna ágreinings við seljanda, ekki nema um 18% til Neytendastofu. Síðan var auðvitað talað um seljanda, lögfræðing og fleira. Samkvæmt skorkorti neytendamála, sem var gefið út árið 2017 af framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, kom þó fram að þekking neytenda hefði aukist hér á landi frá könnuninni árið 2015. Samkvæmt skorkorti frá árinu 2019 kemur fram að þekking seljenda á réttindum neytenda sé langbest hér á landi af öllum ríkjum Evrópu og neytendur telji ekki miklar líkur á að þeir verði fyrir óréttmætum viðskiptaháttum. Við getum öll sagt að þetta sé jákvæð þróun en áfram þarf að gera mun betur. Neytendastofa er eftirlitsstofnun og er meginhlutverk hennar að gæta að og hafa eftirlit með neytendarétti og öryggi vöru, hafa eftirlit með viðskiptaháttum og stuðla að gagnsæi markaðarins, hafa yfirumsjón með lögmælifræði og hagnýtri mælifræði og framkvæmd sem að því lýtur og loks að miðla upplýsingum til aðila á markaði um réttindi þeirra og skyldur. Neytendasamtökin eru frjáls félagasamtök sem hafa frá stofnun veitt neytendum ráðleggingar og aðstoð við að leita réttar síns gagnvart seljanda. Ríkið hefur gert þjónustusamning við samtökin um að sinna þessari þjónustu en samningurinn stendur aðeins undir hluta kostnaðar við þjónustuna. Samtökin sinna einnig mikilvægu þjónustuhlutverki við neytendur sem kaupa þjónustu í öðrum Evrópulöndum í gegnum Evrópsku neytendaaðstoðina. Með því að styrkja leiðbeiningar- og kvörtunarþjónustu Neytendasamtakanna myndi réttarstaða neytenda batna mikið. Nauðsynlegt er að tryggja Neytendastofu nægilegt fjármagn til þess að anna málafjölda og sinna lögbundnu eftirliti. Afar mikilvægt er að neytendur beri traust til samtaka og stofnana sem fara með neytendamál og geti leitað til þeirra til að fá aðstoð. Helsta breytingin í þessu máli er sú að í fyrri tillögum hefur verið lagt til markmið um skilvirkt fyrirkomulag neytendamála og þar með að stofnað verði nýtt embætti umboðsmanns neytenda að norrænni fyrirmynd sem hafi mjög skýrt og afmarkað hlutverk. Í umsögn sinni segir Neytendastofa þó að „hin norræna fyrirmynd sem vísað er til í þingsályktunartillögunni sé nánast ekki til lengur og má segja að eftirlitsstofnanir á sviði neytendamála, jafnt norrænar sem og aðrar á EES-svæðinu, starfi nú frekar að íslenskri fyrirmynd.“ Því er nú ekki lagt til að embætti umboðsmanns neytenda verði stofnað. Þó teljum við flutningsmenn að tiltekin atriði sem nefnd voru í fyrri tillögum séu hér áréttuð þar sem þau eru mikilvæg í sambandi við eflingu neytendamála. Nauðsynlegt er að eftirlitsaðilar hafi viðunandi valdheimildir og geti þannig sinnt öflugu eftirliti, hafi ríka frumkvæðisskyldu til rannsókna, sem og geti aukið vitund neytenda og veitt samkeppnislegt aðhald. Skoða þarf skörun milli verkefna Neytendastofu og annarra eftirlitsaðila, til að mynda í verkahring Neytendastofu. Sér í lagi þar sem eftirlit með framkvæmd laga um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, og laga um neytendalán, nr. 33/2013, er á höndum Neytendastofu. Þá má velta því upp hvort rétt væri að þau yfirvöld sem hafi eftirlit með neytendamálum sinni jafnframt opinberu eftirliti með ósanngjörnum samningsskilmálum samkvæmt lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og lögum um ábyrgðarmenn. Svo kann að koma til skoðunar hvaða samlegðaráhrif kynnu að nást milli þeirra yfirvalda sem fara með neytendamál og embættis umboðsmanns skuldara. Æskilegt er að gerður verði ítarlegur samstarfssamningur til að tryggja upplýsingaskipti. Þegar kemur að aukinni neytendafræðslu er það auðvitað svo á frjálsum markaði að neytendur hafa veigamikið hlutverk í því að veita seljendum aðhald. Það er því mikilvægt að neytendur séu upplýstir og búi yfir færni sem gerir þeim kleift að taka sem bestar ákvarðanir. Það þýðir m.a. að þeir þekki rétt sinn, hafi verðvitund, séu læsir á markaðssetningu og auglýsingar, búi yfir fjármálalæsi og viti hvert þeir eiga að leita ef upp kemur ágreiningur við seljendur. Stjórnvöld verða að tryggja að neytendur hafi aðgang að upplýsingum og fái nauðsynlega fræðslu um neytendamál. Þá teljum við einnig nauðsynlegt að hagnýta það efni sem til er sem og tryggja nauðsynlega fræðslu á öllum skólastigum. Mikil umræða hefur verið um fjármálalæsi á undanförnum árum, byrjaði kannski af einhverjum krafti eftir efnahagshrunið 2008. Í dag sjáum við að ungt fólk er að stíga fram og krefjast þess að fræðsla um það verði enn frekar aukin. Það kemur þó fram hér að í júní 2011 var skipaður starfshópur um þriggja ára tilraunaverkefni til að efla fjármálafræðslu í grunn- og framhaldsskólum. Hópurinn skilaði skýrslu árið 2014. Síðan var gerð könnun meðal allra grunn- og framhaldsskólanema um fjármálalæsi vorið 2016. Þar kom hins vegar fram að fjármálalæsi væri kennt í flestum skólum eins og aðalnámskrár gera ráð fyrir og oftast sem hluti af öðru námsefni en ekki sem sérstök námsgrein. Í febrúar 2018 tók mennta- og menningarmálaráðherra ákvörðun um að Ísland yrði með í valkvæðum hluta PISA-könnunarinnar árið 2021 sem snýr að fjármálalæsi 15 ára nemenda. En ég held að það sé afar mikilvægt og það er alveg augljóst samkvæmt unga fólkinu okkar í dag að þessu þarf að hlúa enn betur að. Hér erum við líka að tala um aukna áherslu á sjálfbæra og ábyrga neyslu. Á undanförnum áratugum höfum við orðið vör við að athygli manna hefur í auknum mæli beinst að ábyrgð neytenda og mikilvægi þess að þeir séu upplýstir um uppruna vöru, enda hefur neysla þeirra margvísleg áhrif á umhverfið. Þá hefur framleiðsla á neysluvarningi að miklu leyti færst frá þróuðum ríkjum til fátækari landa þar sem framleiðslukostnaður er lægri, m.a. vegna lægri launa og minni krafna á sviði vinnuverndar og umhverfismála. Upplýsa þarf neytendur um það með hvaða hætti þeir geta haft áhrif með vali sínu á vöru og þjónustu. Sem betur fer höfum við séð talsvert af dagskrárgerð í sjónvarpi um ábyrga neyslu og ábyrga notkun. Eitt af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna er enda ábyrg framleiðsla og ábyrg neysla. Íslensk stjórnvöld eru skuldbundin til að vinna að þessum markmiðum rétt eins og stjórnvöld annarra ríkja. Markmið nr. 12 miðar að því að tryggja sjálfbæra neyslu og framleiðslu. Meðal undirmarkmiða eru minni matarsóun, ábyrg notkun, ábyrg meðhöndlun úrgangs og ábyrg nýting náttúruauðlinda. Allt þetta hefur verið á dagskrá þessarar ríkisstjórnar en við þurfum auðvitað alltaf að hafa vakandi auga á þessu. Þá eiga stjórnvöld að hafa tryggt að fyrir árið 2030 verði almenningur upplýstur og meðvitaður um sjálfbæra þróun. Síðan er farið hér dýpra ofan í þessi efni en til að ná markmiði tillögunnar um aukna áherslu á sjálfbæra og ábyrga neyslu leggjum við flutningsmenn til að settur verði á fót verkefnahópur sem hafi það að markmiði að semja áætlun í neytendafræðslu. Nauðsynlegt er að gera það og þá þarf að taka tillit til framangreindra heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna. Síðan eru upplýsingar um verðmerkingar. Oft er talað um að við eigum rétt á upplýsingum um verð á vöru og þjónustu og því miður er það afar oft ekki vel fram sett í verslunum. Við setjum fram nokkra liði: 1. Aðilar þurfa að hafa bolmagn til að sinna verðlagseftirliti alls staðar á landinu. 2. Skoða þarf hvort þær breytingar sem gerðar voru á verðmerkingum á formerktum matvælum séu ásættanlegar fyrir neytendur en víða er verð gefið upp sem kílóverð en til að sjá verð vörunnar þarf að skanna vöruna inn. 3. Verð á grænmeti og ávöxtum er nær alltaf gefið upp sem kílóverð. Því þarf að tryggja að í öllum verslunum sé vigt þar sem neytendur geta séð endanlegt verð vöru. 4. Mælieiningaverð, þ.e. samanburðarverð, hvað kíló, lítri eða stykki af vöru kostar, á ávallt að gefa upp þegar það á við. Á þessu er oft misbrestur og í Svíþjóð er t.d. skylt að gefa upp mælieiningaverð á gulum grunni til að auðvelda neytendum samanburðinn. Síðan teljum við að endurskoða þurfi, uppfæra og kynna reglur um skilarétt. Við höfum oft rætt það hér á Íslandi að sérstaklega þegar kemur að jólaverslun, útsölum og þvílíku þá er oft kvartað yfir að ekki sé hægt að skila vegna þess að útsölurnar séu farnar af stað svo snemma og verslanirnar neiti að taka við vörunni nema jafnvel á útsöluverði. Árið 2000, fyrir 21 ári, gaf þáverandi viðskiptaráðuneyti út verklagsreglur um skilarétt. Þar er m.a. talað um að: Neytandi eigi að minnsta kosti 14 daga skilarétt. Vörur sem merktar eru með gjafamerki geri kassakvittun óþarfa við skil. Inneignarnótur skuli miðast við upprunalegt verð vöru. Gjafabréf gildi í fjögur ár frá útgáfudegi og inneignarnótur í allt að fjögur ár. Skilaréttur taki ekki til útsöluvöru nema um annað hafi verið samið. Þetta leggjum við áherslu á, t.d. að gjafabréf hafi a.m.k. fjögurra ára gildistíma enda er það hefðbundinn fyrningartími. Í Kaliforníuríki er t.d. bannað að setja gildistíma á gjafabréf. Virðulegi forseti. Tími minn er að klárast. Ég ætla bara að fara í tvö síðustu atriðin sem tillagan gengur út á. Við viljum að lántökugjöld á neytendalánum verði athuguð, þ.e. hvort kostnaður við lántöku ætti að vera innifalinn í vöxtum sem neytandi greiðir. Við teljum að aðgengilegast væri fyrir neytendur ef kostnaður við skjalagerð eða aðra sambærilega þætti endurspeglaðist í vaxtakostnaði lánsins, enda skulu neytendalán bera vexti. Þar erum við fyrst og fremst að tala um þóknun og önnur gjöld sem neytandi þarf að greiða lánveitanda í tengslum við lánssamning. Lántökukostnaður er yfirleitt föst hlutfallsleg tala óháð lánsfjárhæð og það er ekki eðlilegt að hún endurspegli ekki raunverulegan kostnað við lántökuna. Velta má fyrir sér hvort skjalagerð og umsýsla sem gjaldið á að ná yfir kosti ekki jafnmikið hvort sem lán er 1 millj. kr. eða 15 millj. kr. Nefnd sem gaf út skýrsluna Neytendavernd á fjármálamarkaði í apríl 2013 telur að bankar, Íbúðalánasjóður, sem nú er Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, og aðrir aðilar sem veita neytendalán þurfi í samræmi við upplýsingaskyldu neytendaréttarins að skýra nákvæmlega á hvaða kostnaðarliðum lántökukostnaður byggist og forsendur fyrir því að gjaldið sé háð fjárhæð. Við viljum líka að sett verði á fót samanburðarverðsjá á fjármálamarkaði, þ.e. vefsíða þar sem allar upplýsingar um fjármálaþjónustu eru veittar á skýran og aðgengilegan máta. Við höfum heimasíðurnar aurbjorg.is og herborg.is sem taka saman hluta af þessum upplýsingum eins og húsnæðislán, kortaþjónustu og sparnaðarleiðir. En það þarf að gera enn betur og nú þegar tími er fyrir mikla nýsköpun og mikið hefur verið lagt í þau mál hvet ég alla þá sem huga að einhverju slíku til að velta því fyrir sér að gera þessa þjónustu enn þá betri. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.