Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ingvar Pálmason Jeg hefi á þessu þingi flutt 3 frv., er öll snerta kjördæmi mitt. Þetta er hið síðasta þeirra, og varð það svo síðbúið, að liðinn var sá frestur, sem þingsköp heimila. En deildin sýndi þann velvilja að veita afbrigði frá þingsköpunum til þess það mætti koma fram. Jeg get verið hv. mentmn. þakklátur fyrir að hafa skilað áliti sínu um málið, en hinum nefndunum, sem hafa frv. mín til meðferðar, samgmn. og allshn., get jeg ekki tjáð þakkir, því að þær hafa engu áliti skilað. Hitt er annað mál, hvað ánægður jeg er með niðurstöðu hv. meiri hl. mentmn. í þessu máli. Eins og þskj. 328 ber með sjer, leggur meiri hl. það til, að frv. verði vísað til stjórnarinnar, með þeim forsendum, að áður en meira verði aðhafst í húsmæðraskólamálinu, skuli það rannsakað og fenginn grundvöllur undir framtíðarskipulag þessarar mentagreinar. Í sjálfu sjer get jeg viðurkent, að þetta sje ekki ósanngjarnt, og jeg hefði ekki tekið þetta óstint upp fyrir hv. meiri hl., ef ræður hv.frsm. (IHB) hefðu ekki verið ein óslitin andmælakeðja gegn húsmæðraskóla á Hallormsstað. Mjer fanst þetta skjóta nokkuð skökku við það, sem felst í nál. Það er ekki nema rjettmætt að rannsaka, hvernig skipa skuli þessum málum. En ef bak við það liggur, að húsmæðraskóli á Austurlandi sje óþarfur og að á Hallormsstað eigi hann alls ekki að vera, þá get jeg ekki orðið með. Hv. 1. landsk. óskaði eftir, að hv.frsm. meiri hl. (IHB) gerði einhverja grein fyrir því, hvernig meiri hl. hugsaði sjer, að húsmæðrakenslunni skyldi skipað í framtíðinni. Þessi spurning virðist rjettmæt, þar sem hún var borin upp fyrir þingmanni, sem hefir helgað kvennafræðslunni lífstarf sitt. En svarið varð á þá leið, að á þessu stigi málsins væri ekki hægt að verða við þessari ósk. Það var þó ekki nema sanngjarnt að ætlast til, að þessi fulltrúi kvennanna hefði einhverja fasta áætlun um þetta mál, enda þótt ekki væri víst, að þær áætlanir næðu fram að ganga. Af því jeg þóttist geta dregið það út úr ræðu hv.frsm. (IHB), að hann væri mótfallinn húsmæðraskóla á Hallormsstað, og efamál, hvort rjett væri að hafa nokkurn húsmæðraskóla á Austurlandi í framtíðinni  Eitt af því fyrsta, sem fram kom hjá hv.frsm., var það, að Hallormsstaður væri síst betur fallinn til þess að vera skólasetur heldur en Eiðar. Þetta endurtók hv.frsm. í báðum ræðum sínum. Jeg ætla ekki að fara út í deilur um þetta atriði hjer. Samanburður á þessum stöðum er óþarfur, og sá, sem kemur á þá báða, sjer strax, hvað mælir með hvorum. Á Eiðum er nú annar skóli fyrir, og það skyldi þá helst vera, að í sambandi við hann mætti benda á eitthvað, sem gerði það æskilegt að hafa húsmæðraskólann þar líka. Nú er nýlokið við húsbyggingu á Eiðum, og er það öllum ljóst, sem sjeð hafa þá byggingu, að um sambyggingu getur ekki verið að ræða, svo að sparnaður við sambyggingu getur víst ekki komið til greina. Að því er snertir innlent byggingarefni er svipuð aðstaða á báðum stöðunum, en um aðflutninga alla er miklu hægara á Hallormsstað. Bílfær braut er alla leið að Lagarfljóti, og síðan opin leið eftir fljótinu sjálfu. Að Eiðum er vegurinn nú sem stendur ekki fær, og eftir þeim viðtökum, sem frv. mitt um breyting á vegalögunum hefir fengið, er ekki útlit fyrir, að úr því verði bætt að svo stöddu. Eitt af því, sem Hallormsstaður hefir fram yfir Eiða, er eldiviðurinn. Jeg skal ekki um það dæma, hvort nægur eldiviður fengist í Hallormsstaðaskógi, en það yrði a. m. k. stór liður í eldiviðarsparnaði að nota þann möguleika. En það, sem mest mælir með Hallormsstað, er það, að allir Austfirðingar eru sammála um, að þar eigi skólinn að vera, og jeg verð að gera þá kröfu fyrir þeirra hönd, að þeir fái þessu ráðið, ekki síst þar sem hjer er um uppáhalds stað þeirra að ræða. Tilgangurinn með því að minna á Eiða, getur varla verið annar en sá, að vekja upp aftur gamla sundurlyndisdrauginn frá því að skólinn var bygður þar. En það er kunnugt, að um það var ekki óskiftur vilji. Aftur á móti er alveg óskiftur vilji um það, að hafa húsmæðraskólann á Hallormsstað. Jeg hefi nú hrundið þeim staðhæfingum hv.frsm. meiri hl., að Hallormsstaður væri síst betri skólastaður en Eiðar. Þá mintist hv.frsm. á það, að Hallormsstaður væri til valinn staður fyrir hressingarhæli. Hjer er nú ekki um neitt slíkt að ræða. Og jeg segi fyrir mig, að jeg vil heldur vinna að því, að hægt sje að ala upp hraust og heilbrigt fólk, heldur en að koma upp hælum til að taka við því, þegar það er orðið sjúkt af óhollum lifnaðarháttum. En það er eitt af aðalatriðunum í því sambandi, að gera húsmæðurnar færar um að annast vel um heimili og ala upp börn sín og annara. Annars kynni að verða þörf á hressingarhæli í hverri sveit. En jeg vil fá skólana fyrst. - Hv. frsm. sagði, að þetta væri tilfinningamál hjá ýmsum. Látum svo vera. Tilfinningarnar verða líka altaf að ráða nokkru, og að því er þetta mál snertir, þá dregur það ekki úr gildi Hallormsstaðar, þó að tilfinning manna stefni þangað. Jeg tel rjett að láta þess getið, að mjer virtist kenna nokkurs vantrausts hjá hv.frsm. til konu þeirrar, sem Austfirðingar vænta, að taki við forstöðu þessa skóla. Að vísu sagðist hv.frsm. viðurkenna ágæti frú Sigrúnar, en hún hefði ekki neitt öðrum fremur til þess að geta tekið að sjer stjórn slíks skóla. Það er að vísu rjett, að frú Sigrún hefir ekki numið mikið á útlendum skólum, en hún hefir sýnt í verkum sínum og ritum, að hún ber fult skyn á þessa hluti, og hún hefir líka sýnt, að hún er fullfær til þess að annast kenslustörf. Það getur vel verið, að hún hafi ekki lært að búa til góða snúða eða útlendar súpur, en hún mun samt reynast flestum konum hæfari til að koma ull í fat og mjólk í mat. Jeg vildi ekki láta þessu áliti hv.frsm. meiri hl. ómótmælt, fyrst það kom fram, enda þótt það væri sagt með fremur vægum orðum. Um það eru allir sammála á Austurlandi, að komi þar húsmæðraskóli, þá eigi hann að vera á Hallormsstað. Þá taldi háttv.frsm. meiri hl. óþarfa, að hafa skólann eins stóran og gert er ráð fyrir í frv. mínu, að hann rúmaði 40 nemendur. Jeg skal játa, að jeg er enginn sjerfræðingur í þessum efnum, og á að því leyti óhægt með að verja þessa uppástungu mína. En háttv.frsm. meiri hl., sem alla sína æfi hefir starfað að fræðslu kvenna, ætti þó að minsta kosti að geta gert sjer einhverja hugmynd um, hve stór skóli þessi þurfi að vera, en það hefir hún ekki leitast við að gera, og engin rök hefir hún fært fyrir því, hvers vegna hún telji skólann of stóran, þó að hann rúmi 40 nemendur. Jeg vil nú leyfa mjer að benda á, að það er ekki svo lítið svæði, sem kemur til með að nota skóla þennan, þar sem eru Múlasýslurnar báðar. Auk þess má gera ráð fyrir, að hann verði sóttur úr Austur-Skaftafellssýslu og víðar. Í Múlasýslunum einum eru um 10 þús. íbúar, og hefir mjer talist svo til, að af þeim væru um 800 konur á aldrinum frá 15–25 ára, en það er einmitt sá aldur, sem námsmeyjarnar myndu flestar vera á. Koma þá á hvert námstímabil (2 ár) 160 stúlkur á þessum aldri. Og geri maður svo ennfremur ráð fyrir, að ¼ af þessum stúlkum sæki námið, þá get jeg ekki annað sjeð, en að tillögunni um, að skólinn rúmi 40 nemendur sje fullkomlega í hóf stilt. Þá gat háttv.frsm. meiri hl. þess í ræðu sinni, að konur þyrftu að fá aðra og meiri mentun en húsmæðrafræðsluna. Þetta hjelt jeg að allir skildu, og því var óþarfi af háttv.frsm. að taka það fram. Það hefir víst engum dottið í hug, að allar austfirskar konur sæktu skólann að Hallormsstað. Mjer finst því allur þessi efi háttv.frsm. meiri hl., vægast sagt vera skraf út í loftið, því að það verður ekki sjeð, á hverju hún byggir það, að skólinn á Hallormsstað verði of stór, þó að honum sje ætlað að rúma 40 nemendur. Hitt er annað mál, að vel er hugsanlegt, að byrja mætti með minna húsrúm, en þar fyrir þarf það ekki að vera nein fjarstæða, að takmarkið sje það, að skólinn nái þessari stærð. Að síðustu spurði háttv.frsm. (IHB), hve stór kvennaskólasjóður Múlasýslnanna væri nú. Jeg skal fúslega svara þessari spurningu, enda þótt hún komi þessu máli ekkert við, því að í frv. er svo ákveðið, að skólinn skuli ekki bygður, fyr en nægilegt fje sje fyrir hendi. En svo jeg svari spurningunni, þá er sjóðurinn nú rúmlega 5 þús. kr., og er sennilegt, að honum aukist fje hröðum skrefum, því að Austfirðingar hafa mikinn áhuga fyrir þessu húsmæðraskólamáli. Peningar þessir eru í sparisjóðsbók í Íslandsbanka á Seyðisfirði. Jeg skal ekki segja um það með vissu, hvenær fært verður að ráðast í þessa byggingu eða hve langan tíma tekur að afla nægilegs fjár af hendi hjeraðanna. En mjer finst sanngjarnt, að þegar Austfirðingar geta lagt fram fje til byggingarinnar, að svo miklu leyti sem til er tekið í frv., þá megi þeir vænta stuðnings frá ríkissjóði. En hinsvegar skal jeg viðurkenna, að ákvörðun um rekstur skólans þarf að taka strax. Að neita Austfirðingum um þessa sanngjörnu kröfu, nær engri átt, enda þótt það væri, sem ekki er, að benda megi á einhvern stað á Austurlandi, sem að einhverju leyti væri betur fallinn til skólareksturs en Hallormsstaður. Það gladdi mig að heyra, að háttv.frsm. meiri hl. taldi það gleðja sig, að nú væri kominn inn í fjárlög dálítill styrkur handa frú Sigrúnu Blöndal, til þess að halda uppi húsmæðrafræðslu í Mjóanesi. Þetta verður vitanlega í smáum stíl, en það er spor í áttina, þó örðugleikar sjeu miklir, einkum að því er húsrúm snertir. Þó að mál þetta nái ekki samþykki þingsins nú, þá er jeg viss um, að ekki líður á löngu þangað til það verður vakið upp aftur, og þá borið fram til sigurs. Og þó að Austfirðingar sjeu aldrei nema olnbogabörn þings og stjórnar nú og hafi verið um nokkurt skeið, þá veit jeg það fyrir víst, að þetta mál verður ekki stöðvað til langframa. Nenni jeg svo ekki að rökstyðja þetta frekar. Háttv. frsm. meiri hl. mun halda áfram að hamra á fjarstæðum sínum og meinlokum. En jeg býst við, að það hafi lítil áhrif á þá, sem á þetta mál líta með sanngirni og fullum skilningi.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Jeg átti ósvarað nokkrum atriðum úr ræðu hv.frsm. (IHB), er umr. var slitið síðast. Viðvíkjandi till.hv. meiri hl. um að vísa málinu frá, og fá fyrst heildartillögur um húsmæðrafræðsluna í landinu, þá hygg jeg, að það sje of snemt og ekki heppilegt. Það má öllum vera ljóst, að án þess að stjórnin sje löstuð - og á jeg þar ekki beinlínis við þessa hæstv. stjórn - að hún er ekki fær um að gera þetta. Það er ekki kunnugt, að í stjórnarráðinu sje neinn maður, sem hafi fengist við uppeldismál, því síður, að þeir hafi vit á þeim eða hafi kynt sjer þau. Stjórnin yrði því að fá menn út um bæ sjer til aðstoðar, og er það ekki útilokað. En það er þó engin trygging fyrir því, að þær ráðleggingar, er hún fær, sjeu heppilegar. Miklu væri nær að láta kvenfjelögin gera tillögur um þetta, því að þau munu frekast hafa skilning á því, hvar skórinn kreppir að.

Samanber: margir kokkar brenna grautinn við

. - Ef hv.frsm. finst, að jeg hafi gert kvenþjóðinni of hátt undir höfði, þá bið jeg fyrirgefningar á því. Samt treysti jeg nú kvenþjóðinni betur en stjórninni í þessu máli. En síðan jeg fór að skifta mjer af þessum málum hjer á þingi, hefir mjer stundum fundist skorta mjög skilning á þeim, og hv. 2. landsk. væri ekki eins harðsnúin fyrir hönd kvenþjóðarinnar og búast hefði mátt við. Það er of snemt að gera heildarlög um húsmæðrafræðsluna í landinu. Nú er kominn fram á ýmsum stöðum náttúrlegur gróður í þessu efni í hinum ýmsu hjeruðum. Og jeg vil benda hv.frsm. (IHB) á, hvort ekki sjeu miklar líkur til þess, að gróður sá, er þannig vex upp víðsvegar um land, muni hollari fyrir konur, heldur en fyrirfram tilbúið skipulag ókunnugra skrifstofumanna í Reykjavík. Staðarfellsskólinn er nú að byrja, og hann á að geta orðið ódýr í rekstri, er fram í sækir; hann ætti að geta starfað með 4000 króna styrk og haft 12–14 nemendur. Þetta kalla jeg ódýrt, þegar það er borið saman við Reykjavíkurskólana, að jeg ekki tali um háskólann, þar sem hver lærisveinn kostar landið stundum þúsundir króna. Um Blönduósskólann er líkt að segja. Honum hefir verið breytt mikið á seinni árum. Skólanefndin hefir látið stækka og endurbæta húsið, og nú held jeg að komin sje miðstöð í það. Þessi skóli er að komast í ágætt horf. Hann vantar ekki neitt nema samgöngur. Jeg heyri sagt, að stúlkur þar verði nú að bíða mánaðartíma að loknu prófi til þess að komast þaðan. Skýt jeg þessu til þeirra, sem eru á móti auknum strandferðum, og spyr þá, hvort það sje sæmilegt, að láta Blönduós hafa svo slæmar samgöngur á sjó. Ef við höldum nú lengra austur á bóginn, þá hafa nokkrar eyfirskar konur hugsað sjer að fá lítinn styrk til þess að halda uppi kenslu í garðyrkju og hússtjórn o. fl. fyrir 6–7 stúlkur. Svo er deildin við Laugaskólann, er jeg tel að sleppi ódýrt með 11 þús. kr. stofnkostnaði. Rekstrarkostnaður verður þar minni heldur en á Staðarfelli, vegna heita vatnsins. Nú vil jeg spyrja hv.frsm. (IHB), hvaða líkur sjeu til þess, að stjórnarráðið eða Hafnarmentaðar embættismannakonur í Reykjavík, er lítið eða ekkert þekkja til út um land, muni geta metið þessa þróun og hvað best er fyrir fólkið út um land og rekstur skólanna. Það er ekki lítill kostnaður fyrir stúlkur norðan af Langanesi að sækja 4 mánaða námskeið í hússtjórnarfræði hingað til Reykjavíkur. En jeg gæti vel trúað því, að þeir, sem stjórnin - og á jeg þar ekki beint við núverandi stjórn - leitaði ráða til, mundi koma með svo fjarstæðar tillögur í málinu, að fólk vildi hvorki heyra þær nje sjá. Hv. frsm. þótti það ekki hlýlega mælt hjá mjer til kvenna á Akureyri, út af skeyti þeirra, að jeg gat þess til, að öfund hefði knúið þær áfram, en ekki áhugi. En því hafa þær þá sofið andvaralaust síðan 1917.

Þær hafa unnið að öðru!

. Þótt konur á Akureyri hafi gert mikið fyrir spítalamálið, þá væri það þó skamt komið nú, ef þær hefðu eigi notið annara að. Eitt fjelag á Akureyri, kaupfjelagið, gaf t. d. 10 þús. kr. til hælisins og ungmennafjelagið gaf eitthvað talsvert líka. Og það mun fyrst hafa komið skriður á það mál, er karlmenn fóru að skifta sjer af því. Það er að minsta kosti víst, að til er stór kvennaskólasjóður og gamalt loforð frá sýslunefnd Eyfirðinga um að leggja fram fje til þess skóla. En konurnar gátu ekki komið sjer saman, en niðurstaðan varð sú, að kaupstaðarkonurnar höfðu sitt fram. En svo settust þær á málið, þangað til nú við 2. umr. fjárlaganna, þegar gert er ráð fyrir því, að nábúahjeraðið fái styrk til húsmæðraskóla - þá vakna þessar góðu konur og fá þm. sinn (BL) til þess að bera fram till. um að fá fje til skólans, en með þeim hætti, að það dræpi þróun samskonar máls í nábúahjeraðinu. Jeg sje ekki betur en að þessi tilraun verðskuldi enga samúð eða virðingu, heldur hið gagnstæða. Það væri ekki kominn sá skriður á þessi mál annarsstaðar á landinu, ef karlmennirnir hefðu litið til þeirra öðrum eins öfundar- og illgirnisaugum eins og þessar konur á Akureyri, eftir framkomu fulltrúa þeirra að dæma í húsmæðrafræðslumáli S.-Þingeyinga. Og jeg spái því, að ef á að sækja húsmæðrafræðslumálið eins og það er sótt af hv.þm. Ak. (BL), þá geti liðið mörg ár þangað til viðunandi skipulag er fengið. Því, sem hv.frsm. (IHB) sagði um frú Sigrúnu Blöndal, hefir hv. 2. þm. S.-M. svarað, og eins samanburðinum á þeim tveim stöðum, sem tilnefndir hafa verið, Eiðum og Hallormsstað. En það er skiljanlegt, að hv.frsm. (IHB) sýni þá vanþekkingu, að vilja halda Eiðum fram, því að hún hefir víst ekki komið þangað og sjeð húsin þar. En það er nú svo, að ekki er hægt að byggja hús á Eiðum neina að spilla þar stórum núverandi skólahúsi með því að byggja fyrir sólarhlið þess. En óþarfi virðist það í sveitinni, að vera að spara sólskinið vegna landþrengsla. Þegar húsameistari ríkisins var að ráðgera hina nýju byggingu, vildi hann hafa hana lausa við hitt húsið, en vegna þess að alt þurfti að spara sem mest, varð það úr, að bygt var við endann á gamla húsinu - og því snýr öll byggingin þar öfugt, eins og Jón hrak. Mig langar því ekki til, að þarna sje bygt þriðja húsið við, í trássi við sólskinið.

Ingvar Pálmason Vegna þess að nú fer að líða að andláti hv.frsm. (IHB), skal jeg ekki fara hörðum orðum um ræðu hans, en verð þó að svara nokkru. Hv. frsm. byrjaði á því að staðhæfa, að rök mín væru úr lausu lofti gripin. Það var nú bara einn galli á þessu, og hann nokkuð stór, að hv.frsm. gat ekki fært nein rök fyrir þessu. Jeg lít því svo á, að mín rök standi óhögguð og get síðar sýnt fram á, að svo er. Hv. þm.(IHB) sagði, að jeg hefði borið sjer það á brýn við fyrri umr., að þm. hefði sagt, að skóli þessi væri óþarfur. Þetta er ekki rjett hjá hv.þm. Jeg sagði, að hann hefði sagt, að skólinn væri óþarflega stór. Þá sagði hv.þm., að það væri eins og hver önnur heimska, að ætlast til þess, að hann kæmi fram með ákveðnar till. í þessu skólamáli. En hvar á að fá fróðleik um slík skólamál og þessi hjer á hv. Alþingi, ef ekki hjá hv. 2. landsk. Hann sagðist hafa stjórnað kvennaskólanum í Reykjavík í 21 ár. Mjer vitanlega er ekki víða um meiri reynslu í þessum efnum að ræða hjer á landi. Jeg get því ekki sjeð, að það lýsi neinni heimsku hjá mjer, þó að jeg hafi það álit, að hv.þm. (IHB) geti lagt betra til þessara mála en við hinir, sem aldrei höfum fengist neitt við kvennafræðslu. Jeg get heldur ekki sjeð, að í frv. sje aðeins gert ráð fyrir tveim húsmæðraskólum á landinu; frv. segir ekkert um það. Þá mintist hv.þm. á skólasetrið á Eiðum, og var ekki sannfærður um, að ekki mætti spara fje með því að byggja við skólann þar handa þessum skóla. Hv. 1. landsk. hefir svarað þessu, og hefi jeg engu þar við að bæla. Það væri máske hægt að koma þar upp skúr, við annan enda skólahússins, en jeg held það yrði hvorki fögur eða vegleg bygging, þó hv. 2. landsk. (IHB) kynni að þykja það hæfilegt hæli fyrir húsmæðraskóla. Þá sagði hv.þm. (IHB), að það væri ein af mínum vanalegu fullyrðingum, er jeg sagði, að allir Austfirðingar væru því samþykkir að hafa skólann á Hallormsstað. En hv.þm. getur ekki sannað hið gagnstæða. Þá mintist hv.þm. á Hallormsstaðaskóg í sambandi við eldiviðinn, sem skólinn mundi geta fengið úr skóginum, og sagði, að það yrði að vera sett trygging fyrir því, að skóginum yrði ekki eytt. En jeg vil spyrja hv.þm., hvort hann hefir nokkra hugmynd um, hve marga hestburði af eldivið er hægt að fá úr skóginum árlega með hæfilegri grisjun. Hv. þm. játar, að Eiðar hafi ekki verið vel valið skólasetur, þegar þeir voru teknir undir alþýðuskólann. En nú eru þeir orðnir nógu góðir, þegar um húsmæðraskóla er að ræða. Hvaða samræmi er í þessu hjá hv.þm.? Þá talaði hv.þm. um hressingarhæli í þessu sambandi. Jeg skal fúslega viðurkenna það, að hv.þm. hefir sýnt mjög lofsverðan áhuga í því máli, en hann á að geta haft áhuga á fleiru. Jeg ætla mjer á engan hátt að draga úr virðingarverðri starfsemi hv.þm. um það, að stofna hressingarhæli fyrir veiklað fólk. En jeg vildi aðeins benda honum á, að það er fleira, sem nauðsynlegt er að gera á þessu landi. Þá vildi hv.þm. ekki kannast við, að hann hefði dregið úr hæfileikum frú Sigrúnar til þess að veita húsmæðraskólanum forstöðu, en sagði þó um leið, að hana vantaði sjermentun í þessu efni. Jeg hefi ekki haldið öðru fram um þetta. En þó að frú Sigrún hafi ekki fengið mentun í neinum sjerskóla, þá hefir hún fengið hana í skóla lífsins og sýnt hæfileika sína í verki, svo eigi verður með rökum móti mælt. Þá talaði hv.þm. um stærð skólans; kvað hann of stóran og bar fyrir sig reynslu sína í þeim efnum. Það er auðvitað, að hv.þm. stendur vel að vígi um þetta atriði, vegna reynslu sinnar sem forstöðukona kvennaskólans í Reykjavík. En hv.þm. láðist að geta þess, hve mörgum er frá vísað árlega af þeim stúlkum, sem sækja um inntöku í hússtjórnardeild kvennaskólans. Jeg hygg, að þær sjeu ekki fáar. En auk þess eru það margar, sem ekki láta sjer detta í hug að sækja um inntöku, af því að þær vita, að þar er yfirhlaðið. Þá kom hv.þm. að tölum, sem jeg nefndi í þessu sambandi, og sýndu ummæli hans, að honum var annað betur lagið en að fást við tölur. Hv. þm. dró í efa, að tölur mínar væru rjettar. En jeg vil aðeins benda honum á það, að Hagtíðindin sýna, að þær eru ekki fjarri sanni. Það stendur enn ómótmælt, að fjöldi kvenna í Múlasýslum er mjög nærri því, sem jeg sagði að hann væri, og síst minni. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði tekið rangan aldur, 15–20 ára, og sagði, að það væri of ungt. Það má vel vera, að það sje rjett. En jeg vil aðeins biðja hv.þm. að glíma betur við tölurnar en hann gerir. Hann tók t. d. aldurinn frá 18–27 ára. En sannleikurinn er sá, að þó tekinn sje sá aldur, kemur fram hjer um bil sama tala og sú, er jeg nefndi. Munurinn er því enginn, þó að aldurstakmarkið sje fært úr 15 og upp í 18 ár. Jeg þykist hafa fært þau rök fyrir máli mínu, að erfitt verði fyrir hv.þm. (IHB), sem kominn er að andláti í þessu máli, að hrekja það í athugasemd þeirri, sem hann á eftir. Hv. þm. sagði, að það væri ánægjulegt, að vaknaður væri með þingmönnum áhugi á sjermentun kvenna. Já, það er svo. En því sorglegra er það, að sá hv.þm. (IHB), sem best skilyrði hefir til þess allra hv.þm. að koma fram með viturlegar till. í þessu máli, skuli kalla það heimsku hjá mjer, að jeg ætlast til, að hann komi okkur karlmönnunum til stuðnings og hjálpar með sínar gagnhugsuðu skipulagstillögur í málinu. Jeg játa það, að hv.þm. hafa oft sýnt tómlæti í þessum málum. En því verra er það, að viðtökurnar skuli ekki vera betri en hjá hv.þm. (IHB), þegar við loksins rumskumst og viljum fyrir alvöru fara að vinna fyrir málið.

Magnús Kristjánsson Það var eiginlega ætlun mín að víkja nokkrum orðum til hv. 1. landsk. út af ummælum hans um húsmæðraskólana. Nú hefir hv. 2. landsk. tekið þar af mjer ómakið, svo að jeg get verið mjög fáorður um það atriði, enda þótt jeg víki ef til vill síðar að því. Jeg skil ekki, hvað er meint með hinni rökstuddu dagskrá hv. meiri hl., því að mjer sýnist málið fullkomlega tímabært og nægilega undirbúið. Því sje jeg enga ástæðu til að vísa því til stjórnarinnar, sem auðvitað er nokkurnveginn sama og að fella það. Nú eru til lög um stofnun húsmæðraskóla á Norðurlandi. Auk þess má telja vissa stofnun Staðarfellsskólans, og hjer er nokkur vísir til húsmæðraskóla. Því er ekki hægt að segja, að málið hafi ekki fengið nægilega fasta stefnu. Mjer virðist það einmitt vera skýr stefna Alþingis í þessu máli að hafa fjórðungaskóla til að menta konur. Hjer er fram komin till. um stofnun húsmæðraskóla á Austurlandi, og sje jeg ekki, að annað sje að gera en samþykkja þá tillögu, ef Alþingi vill vera sjálfu sjer samkvæmt. Menn eru að tala um ófullnægjandi undirbúning. Jeg verð að játa, að jeg skil ekki vel, við hvað þeir eiga. Mjer sýnist hjer ekki í ráði að flana að neinu, því að ekki á að hefjast handa fyr en viss skilyrði, sem talin eru í 6. gr. frv., eru fyrir hendi. Jeg held, að varla sje hægt að hugsa sjer undirbúning máls í öllu betra lagi. - En þótt jeg geti ekki aðhylst röksemdafærslu háttv. 2. landsk. um þetta atriði, get jeg þakkað þm. vörnina fyrir Norðurlandsskólann. Jeg hefi ekki heldur heyrt þennan hv.þm. (IHB) leggja á móti skólanum á Vesturlandi. Aðeins þykir þm. ekki fundin rjett undirstaða undir byggingu eða stofnun skóla á Austurlandi. En eins og jeg hefi leitast við að sanna, held jeg, að þegar sje búið að leggja undirstöðu þá, sem byggja megi á. Því er ágreiningur okkar hv. 2. landsk. í raun og veru ekki mikill. Út af ummælum þeim, sem hjer hafa fallið um væntanlegan húsmæðraskóla á Norðurlandi, verð jeg að segja nokkur orð um það mál. Þegar um aldamót, er byrjað var að ræða um stofnun skólans, hófst mikill ágreiningur milli Eyfirðinga og Þingeyinga um það, hvar skólinn ætti að vera. Jeg var dálítið við þessa baráttu riðinn, og stóð hún látlaust alllangan tíma. Ýmsir mætustu Þingeyingar, svo sem Pjetur heitinn Jónsson frá Gautlöndum og Sigurður heitinn Jónsson frá Ystafelli, tóku mikinn þátt í baráttunni, og vildu auðvitað hafa skólann í sínu hjeraði. En það varð ofan á, að honum var ákveðinn staður í Eyjafirði, og var málið þar með útkljáð. Því furðar mig stórlega hin megna andúð, sem nú kemur fram hjá hv. 1. landsk. gegn skólanum í Eyjafirði. Jeg hugsa, að hún stafi frá löngu liðnum tímum; hann hefir drukkið hana í sig á unglingsárum, þegar hinir mætu menn, er jeg nefndi, voru að berjast fyrir því, að skólinn yrði í þeirra hjeraði. En þessir heiðursmenn urðu undir í málinu og sættu sig við það, svo að jeg hjelt, að þessi góði Þingeyingur (JJ) mætti eins una málalokunum. - Jeg ætla ekki að hafa eftir þau ómaklegu orð, sem hjer hafa fallið í garð kvenna á Akureyri. Þeim hefir hv. 2. landsk. svarað nógsamlega. En jeg vil mótmæla því, að skólabyggingin í Eyjafirði sje fram borin í trássi við hina rjettu aðila þessa máls, kvenþjóðina í báðum þeim sýslum, sem hjer eiga hlut að máli. Jeg skal benda á, að hjer á Alþingi eru til skjöl með undirskriftum tvö þúsund kvenna úr báðum sýslunum, jafnt úr Þingeyjarsýslu sem Eyjafirði - þar á meðal margra þingeyskra kvenna, sem lengi börðust fyrir að fá skólann til sín - og í þessum skjölum er farið fram á, að skólanum sje komið upp, þar sem lögin ákveða. Svona sýndu norðlenskar konur mikið vit og sanngirni. Þegar búið var að undirbúa málið, sendu þær Alþingi áskorun, sem var kröftugri en dæmi eru til í slíku máli. Því er ekki hægt að vekja andúð gegn skólanum á þeim grundvelli, að ekki liggi fyrir yfirlýstur vilji þeirra, er málið snertir. Það virðist svo, sem hv.Nd. hafi að þessu sinni eigi álitið sjer fært að veita fje til stofnunar skólans. En það líða áreiðanlega ekki mörg ár, þangað til Alþingi verður þannig skipað, að sjálfsagt þykir að sinna þessu. Þá veit jeg að hv. 1. landsk. verður meðal bestu stuðningsmanna málsins. Og það bætir aldrei fyrir rjettmætum kröfum Austfirðinga, að þeir heimti þeim fullnægt á kostnað Norðlendinga, svo ágætlega sem þetta mál er undirbúið frá þeirra hálfu. Loks vil jeg geta þess, að hvað snertir fjárframlög heima fyrir til skólans á Norðurlandi, má telja víst, að af þeim verði engin vandræði, því að sýslan hefir þegar lofað hinum hluta, og konur hafa safnað allríflegum sjóði. Fyrir þá sök verður enn erfiðara að standa á móti þessum rjettmætu kröfum. Hitt skal jeg viðurkenna, sem hv. 1. landsk. sagði, að mikil ástæða er til að athuga, hvort ekki er vert að hlynna meira en gert hefir verið að þeim gróðri, sem nú er að gægjast fram í sveitum landsins um stofnun smáskóla eða námsskeiða í sveitum fyrir konur. En jeg álít skýrt markaða þá stefnu, að aðalhúsmæðraskólarnir verði 4. sinn í hverjum fjórðungi, og ríkið má ekki lengi skorast undan að greiða að sínum hluta tillag til þeirra. En varla er hægt að vænta þess, að auðhlaupið verði að fá fjárframlög úr ríkissjóði til þeirra smáskóla, er einstakar sýslur koma upp hjá sjer, nema því aðeins, að svo mikill áhugi sje kominn í ljós, að fjársöfnun sje hafin heima fyrir, með góðum árangri, málinu til stuðnings. Hugmyndirnar um húsmæðradeildir við hjeraðsskólana hafa ekki heldur fengið neitt fast form ennþá, og verða, að mjer finst, fyrst að koma niður á jörðina, áður en ríkissjóður fer að leggja þeim mikið fje. Einkum er áríðandi að koma fyrst upp hinum stærri húsmæðraskólum, sem telja má loforð gefin fyrir. Síðan má taka hina til athugunar. Loks get jeg getið þess á ný, að jeg er hlyntur frv. því, er hjer liggur fyrir, og mun því greiða atkvæði með því, en móti dagskrártill. hv. meiri hl. mentmn.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Hv. 2. landsk. (IHB) er nú fallin í valinn, og mun jeg ekki nota mjer það, en aðeins gera fáar athugasemdir við ræðu háttv.þm. Jeg hefi fengið upplýsingar frá mjög áreiðanlegum og merkum manni, sem kunnugur er á Hallormsstað og hefir góða þekkingu á skógræktarmálefnum. Hann segir mjer, að ekki mundi saka, þótt höggvið væri í skóginum til eldsneytis handa stóru heimili. Eins og nú er, segir hann, að einmitt vanti markað fyrir skóginn, sem þarf að höggva. Jeg hefi áður vikið að því, að mjer virðist hæstv. landsstjórn litla aðstöðu hafa til að undirbúa þetta mál. Þótt margir starfsmenn sjeu í stjórnarráðinu, eru þar engir þeir kraftar, er til þessa sje treystandi. Þar sem hæstv. stjórn um undirbúning venjulegra frv. leitar nær altaf til eins af prófessorunum við háskólann, þá skil jeg ekki, að hann fáist til að taka þetta að sjer, þar sem hann mun bera lítið skyn á húsmæðrafræðslu. - Það væri hreinlegra að drepa frv. alveg. Bæði hv. 2. landsk. (IHB) og hv. 4. landsk. (MK) þykir jeg hafa farið ómjúkum orðum um konurnar á Akureyri, sem gert hafa morðtilraun við húsmæðradeildina við Laugaskóla. Jeg vil aðeins minna hv.þm. á, að jeg hefi fyllilega rökstutt mín orð um þessar konur, og hvorugur hinna hv.landsk.þm. hefir hrakið nokkurn staf af því, sem jeg sagði. - Það hafa komið fram tvær till. frá núverandi hv.þm. Ak., önnur um að veita fje til húsmæðraskóla á Akureyri, en annari fylgdi sá viðbætir, að drepa skyldi vísi þann, sem er til húsmæðrafræðslu í Þingeyjarsýslu. Jeg verð að álíta, að þær konur, sem standa í sambandi við hv.þm. Ak., hafi fengið hann til þess að túlka málið þannig fyrir þinginu. Hv. þm. greiddi að vísu atkv. með aðaltill., að útvega fje til skólans, en enginn af hans flokksmönnum gerði það. Þannig er auðsjeð, að hv.þm. hefir ekki lagt áherslu á að útvega fje á þann hátt, sem átti að gera. En þegar að því kom, að greiða atkv. um það, að skaða aðra skóla um leið og Akureyrarskóla var hjálpað, þá komu flokksmenn hv. 2. landsk. (IHB) til stuðnings. Atkvgr. liggur skýrt og greinilega fyrir, og tel jeg hana sýna það, að þeir, sem nú gangast fyrir málinu, leggja aðalstund á það, að skaða nábúann. Ef það væri ekki, þá hefði stuðningsmaður málsins reynt að afla því fylgis á hreinum og eðlilegum grundvelli. Meðan hv. 2. landsk. og aðrir, sem fylgja þessu, geta ekki komið með eðlilegri skýringu en þá, sem jeg kom með, þá stendur hún óhögguð. Atkvgr. sýnir sig. Hvað hv. 2. landsk. gerir í þessu máli, læt jeg ósagt, en mjer þykir ekki ólíklegt, að hann fari þessa sömu leið og fyrirsvarsmaður Akureyrarkvennanna hefir gert í Nd., að hjálpa málinu áfram með því að skaða aðra um leið. Það stendur þess vegna upp á þá, sem hafa verið að reyna að halda uppi vörnum fyrir þessum aðgerðum, en ekki mig, því að jeg er búinn að sanna mitt mál. Ástæðan til þess, að jeg dró þetta inn í umr., var sú, að jeg vildi benda hv. 2. landsk. á það, að þessi aðstaða Akureyrarkvennanna mundi ekki bæta hót fyrir þeirra máli. Mjer finst hún eitt með því ljótasta, sem jeg hefi vitað gert hjer á Alþingi. Jafnframt vil jeg leiðrjetta það, sem sagt var hjer í deildinni, að eyfirskar konur stæðu að þessari árás á nábúann. Náttúrlega má segja, að Akureyri sje í Eyjafirði. En fyrir mjer er þetta ljóst, af því að jeg þekki gang málsins áður, að það muni vera íhaldskonur á Akureyri, sem skeytið upplesna var frá, og standa yfirleitt að þessari bardagaaðferð. Það hafa sem sje nokkrar konur, tilheyrandi þeirri lífsstefnu, legið í deilum við sveitakonur frá upphafi þessa máls, eins og hv. 4. landsk. rjettilega gat um. Þegar hv. fyrv. þm. Ak., núverandi 1. landsk. (MK) tók að sjer málið og kom því með miklum dugnaði gegnum þingið 1917, þá gerði hann og þingið það, sem hægt var á því stigi málsins. En hvað vantaði? Það vantaði forgönguna heima fyrir í hjeraðinu. Og hún brást. Og það var af því, að íhaldskonur á Akureyri, sem nú vafalaust standa í sambandi við þingmann sinn, þær hafa viljað halda fram sínu gamla stríði við sveitakonur. Þess vegna er málið nú borið svona fram. Það er því eiginlega ekki viðeigandi gagnvart þeim mönnum, sem hafa beitt sjer fyrir málinu á almennum grundvelli, svo sem hv. 4. landsk. (MK), að setja þá á sama bekk og þá menn, er hafa haft þá málafærslu, sem notuð hefir verið í Nd. af núverandi þm. Ak. (BL). Jeg vona, að það verði ekki misskilið, að þeir, sem jeg áfellist í þessu máli, eru aðstandendur þeirrar núverandi málsmeðferðar núv. þm. Ak. (BL), sem hefir gefið þann sterka grun um, að samherjar hans, „færar“ konur á Akureyri, hafi blandað sjer í málið og haft spillandi áhrif á þingmanninn. Þá var það enn látið í ljós af stuðningsmönnum dagskrárinnar, að það vantaði heildarskipulag á kvennaskólamálin.

Á húsmæðraskólamálin.

Já, húsmæðraskólamálin. En jeg var einmitt að hugsa um kvennaskólana, því að jeg ætlaði að minnast á það, að þegar í hitteðfyrra var verið að tala um að gera ónefndan kvennaskóla að ríkisstofnun, þá var eiginlega ekki til neitt heildarskipulag um þá. Og þó stóð það ekki fyrir því, að meiri hl. deildarinnar samþ. það frv. Þeirra hluta vegna held jeg því að mætti undirbúa þennan kvennaskóla á Austurlandi. Jeg verð að játa, að þegar jeg spurði fulltrúa kvenna að því hjer í deildinni, hvað mætti álíta forsvaranlegt í heildarskipulagi um húsmæðraskóla, þá stakk jeg upp á, að það yrði varla talað um færri en 4 skóla. Þetta vakir nú fyrir hv. 2. landsk. (IHB). En jeg vil benda á það, að það sýnist nú eiginlega ómögulegt að koma kröfum fólksins inn í þennan ramma. Jeg skal játa, að það var að vísu nokkuð frjálslynt, sem hv. 4. landsk. (MK) talaði um, sem sje 4 ríkisstofnanir, í Reykjavík, Akureyri, á Vesturlandi og Austurlandi. En nú er þess að geta, að kvennaskólinn hjer og deildin á Akureyri reka sig á sama skerið, sem er sá mikli aðstöðumunur sveitakvenna og kaupstaðakvenna. Jeg geri ráð fyrir, að skólinn hjer sje góður og hafi gert eins mikið gagn og hægt er með því húsnæði, sem hann hefir. En hann hefir verið miklu frekar fyrir bæjarkonur, vegna aðstöðunnar. Það er ekki hægt að reka neinn búskap í sambandi við hann, ekki einu sinni hægt að koma við garðrækt. Þarna vantar nokkuð fyrir sveitakonur. Mjer dettur ekki annað í hug en að Sunnlendingar geri kröfu um að fá deild hjá sjer fyrir sveitakonur, þegar skóli þeirra er risinn upp, þar sem kend verði hússtjórn, eins og hún horfir við sveitafólki, með garðrækt, mjólkurmeðferð og þess háttar. Jeg þykist fullviss um, að hjer í Reykjavík er ekki aðstaða til þess að fullnægja báðum aðilum. Við verðum að hafa skóla í Reykjavík fyrir bæjarkonur og skóla í sveit fyrir sveitakonur. Á Ísafirði er komin upp hússtjórnardeild með tveimur námsskeiðum. Er hún sögð góð og aðsókn talsvert mikil. Þessi skóli nýtur sjerstaks trausts þingsins, því að hann fær mest á fjárlögum 1928 af þeim sjerstöku skólum, sem þar eru upp taldir. Svo kemur Blönduósskólinn, sem jeg hygg, að allir hv.þdm. sjeu ekki nægilega kunnugir. Hann er orðinn langsamlega stærsti húsmæðraskóli landsins. Þar munu vera um 40–50 stúlkur; eru þær 2–3 vetur í skólanum. Þar er að verða fjölbreytt vinnukensla. Þótt ekki sje kominn ennþá búskapur eða mjólkurmeðferð í sambandi við þann skóla, þá má segja, að hann fullnægi nokkuð vel kröfum til húsmæðraskóla. Það er hvorki meira nje minna en stór skóli á Ísafirði, og stærsti kvennaskóli landsins í Húnavatnssýslu utan við þann ramma, sem frjálslyndum mönnum, eins og hv. 4. landsk. (MK), þykir hæfilegur til að leysa skólaspursmálið. Nú liggur fyrir umsókn frá merkri konu í Eyjafirði, sem hefir staðið fyrir gróðrarstöðinni á Akureyri, og er vel mentuð kona. Óskar hún styrks til þess að hafa skóla í Eyjafirði, þar sem sjerstaklega sje kend jarðrækt og sveitavinna öll, á 10 mánaða námsskeiði að minsta kosti. Mjer er fullkunnugt, að þetta mál hefir töluvert fylgi í Eyjafirði. Jeg get skotið því í allri vinsemd til hv. 4. landsk., að jeg hefi grun um, að nú sje að taka sig upp á ný sá gamli krítur, sem var, áður en tókst að leysa málið 1917, milli þeirra kvenna, sem eitt hlaðið mundi kalla burgeisakonur, og sveitakvenna. Það munu einmitt hafa verið þessar burgeisakonur á Akureyri, sem hafa staðið að þessu símskeyti, sem átti að drepa húsmæðrafræðslu Þingeyinganna. Heyrt hefi jeg þess getið til af glöggum Eyfirðingum, að þeir vilji skifta þessu þannig, að láta konur á Akureyri fá skóla, sem hæfir þeim, og svo komi aftur skóli í sveit fyrir eyfirskar konur. Ekki skal jeg segja, hvort þetta verður; en ef hv. 4. landsk. finst þessi hugsunarháttur bera vott um undanhald frá þeirri braut, sem hann lagði þessu máli, þá væri það misskilningur. En hann verður að gæta að því, að bak við hans góða vilja á þingi lá klofningur heima fyrir. Jeg dreg ekki í efa, að 1917 hefði verið hægt að safna undirskriftum fjölda kvenna um að leysa málið þannig. En nú hefir ekkert frá þeim heyrst, og það held jeg sje af því, að þessar konur á Akureyri hafi talið hv. 4. landsk. vera búinn að leysa málið. Þær hafa misskilið það, að eftir var það, sem venjulega er þyngst, en það er að hrinda málinu fram heima fyrir. Jeg tel nú allar líkur til þess, að þessi deild á Laugum mundi dafna prýðilega, þótt einhver skóli væri á Akureyri. Við vitum, að það er stór og mikill skóli á Akureyri, sem landið kostar alveg; en í raun og veru er hlutfallslega miklu meiri aðsókn að ungmennaskólanum á Laugum. Jeg hefi ástæðu til að halda, að húsmæðradeildin þar mundi hafa líka sín sjerstæðu viðfangsefni. Jeg vil sjerstaklega mælast til þess af hv. 4. landsk., að hann taki til greina, að hjer er jeg aðeins að „kritisera“ þessar aðfarir í Nd. En það er ekki rjett til getið hjá hv. 4. landsk., að jeg hafi drukkið í mig andúð gegn þessari hugmynd um skóla á Akureyri. Jeg hefi fengið nokkra þekkingu á málinu fyr og síðar; mjer er ljós frá upphafi klofningin í málinu milli efnaðra bæjakvenna og sveitakvenna. Það mun verða álitið, að jeg hafi staðið ekki síður en hver annar með heilsuhælismálinu, og þarf jeg vart að bera kinnroða fyrir að hafa ekki stutt góð mál Norðlendinga sem annara, eftir föngum. En jeg vil benda á, að jeg hefi frá byrjun haft nokkurn veginn ljósa hugmynd um það, að ekki hæfir að spenna sömu megingjörð um einyrkjakonu í sveit, sem berst áfram vinnukonulaus vetur og sumar með mörg börn, eins og þær konur, sem altaf mega lifa í hóglífi. Matreiðslan og hússtjórnin í sveitum er ólík og hjá eyðslusömum konum í bæjum, sem hafa 3 vinnukonur og dýfa aldrei hendi sinni í kalt vatn, lifa í veislufagnaði og eiga ekki aðra kærari drauma en að geta lifað þannig. Jeg hefi enga trú á, að hv. 4. landsk. muni, eftir nánari athugun, geta hugsað sjer að láta saman fara undirbúning undir eyðslulíf og starfslíf. Hann mintist líka í gær á þennan mikla mun, sem nú er orðinn á þessu tvennskonar fólki í landinu, sem greindist í eyðslustjett og starfsstjett. Mínar aðgerðir gagnvart verklegri undirbúningsmentun karla og kvenna miðast aðallega við það, að taka tillit til þessa. Þótt jeg fyrirlíti þetta veislu- og óhófslíf, sem nokkur hluti þjóðarinnar lifir við, þá er jeg svo sanngjarn, að jeg sje ekkert því til fyrirstöðu, að á einum skóla á landinu fái hinar uppvaxandi konur að kynnast því t. d., hverskonar staup eigi að nota í veislum, þar sem tíu víntegundir eru á borðum.

Magnús Kristjánsson Til þess að lengja ekki umræður meira en orðið er, ætla jeg að falla frá orðinu, ef ekki hafa aðrir kvatt sjer hljóðs.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Samgmn. er skift í þessu máli eins og nál. sýna á þskj. 295 og 343. Meiri hl. hefir þó komist að sömu niðurstöðu og samgmn. á síðasta þingi komst, sem sje, að rjett væri og sjálfsagt að koma hið allra fyrsta upp öðru strandferðaskipi í viðbót við það, sem nú er, og gera með því mögulegt að aðgreina póst- og farþegaflutning frá vöruflutningi, svo að farþegar og póstur þurfi ekki að tefjast vegna flutnings á margvíslegum og tafsömum varningi milli misjafnra hafna. Þetta er í raun og veru það, sem altaf hefir verið haft fyrir augum, síðan byrjað var að hugsa um skipulegar strandferðir, að þetta tvent þyrfti að aðgreina. Í sambandi við þetta hefir svo verið sett hugmyndin um fækkun landpóstferða, eða jafnvel ráðgert að leggja þær niður, þar sem skip gætu annast flutninginn milli hafna og landshluta, og ekki þyrfti annað en aukapósta frá höfnum þessum upp í sveitirnar. Þótt ekki hafi verið unt að koma þessu í fulla framkvæmd, meðan skipið var aðeins eitt, þá hefir þó á ýmsum stöðum verið feldur niður póstflutningur á landi að sumrinu og dregið úr kostnaði við landflutning á þeim tíma, sem siglingafært er með ströndum fram. Í áliti minni hl. virðist ekki koma neitt fram, sem mótmæli þessari hugmynd; yfirleitt er þar ekki vikið að henni. Minni hl. telur aðeins of snemt á næsta ári að ráðast í þetta og tekur það fram, að samgöngur sjeu nú sæmilega góðar eins og þær eru. Í öðru lagi virðist það vaka fyrir minni hl., að rekstrarhallinn mundi verða svo mikill, ef skipin væru tvö, að eigi yrði við ráðið. Minni hl. er, að því er sjeð verður af áliti hans, ekki á móti þessari hugmynd, en telur hinsvegar tormerki á að koma henni í framkvæmd nú þegar. Það er svo með þetta eins og flestar framkvæmdir, sem lagt er á móti, að kostnaðurinn er talinn aðalþröskuldurinn. Út af því þykir mjer rjett að benda á, hvernig gengið hefir með rekstur þessa eina skips, Esju, hingað til. Útgerðarkostnaður Esju var síðastliðið ár 475 þús. kr. og halli á rekstrinum 207 þús. Árið áður, 1925, var kostnaðurinn svipaður, yfir 450 þús. kr., en tekjuhalli þá aðeins 139 þús. kr. - Árið 1924 var tekjuhallinn 184 þús. kr. Á þessum þremur árum var hallinn þannig mestur síðasta árið. Ef nú er athugað, hvernig á því stendur, að tekjuhalllinn fer vaxandi, virðist ekki þurfa langt að fara til þess að fá bendingu um það. Eftir því sem fjölgar ferðum útlendu skipanna hjer við land, eftir því minka mannflutningar með Esju. Ástæðan til þess, að tekjuhallinn vex, er sú, að Esja annast tafsama vöruflutninga, en þess vegna forðast ferðamenn að fara með henni, þegar þeir eiga kost annara skipa, sem fljótari eru í ferðum. Á síðasta ári námu fargjöldin með Esju 120 þús. kr., en flutningsgjöldin 141 þús. kr. Fargjöldin hafa lækkað um 39 þús. kr. frá 1925, en hin standa nær því í stað. Ef litið er á gjaldahlið rekstrarreikningsins, kemur í ljós, að einn gjaldaliðurinn er langsamlega stærstur, og það er kaup og fæði starfsmanna. Þessi liður er samtals 174,665 kr. Jeg hefi leitað mjer upplýsinga um, hvernig mætti sundurliða þennan gjaldalið, og hefi jeg fengið að vita, að af þessum 174 þús. eru 10 þús. goldnar í eftirvinnu við vöruafgreiðslu á höfnunum. Skipið verður auðvitað að afgreiða bæði daga og nætur, til þess að geta haldið áætlun. Þetta eru þá útgjöldin, sem leiða beint af því, að skipið er notað til vöruflutninga. Í öðru lagi þarf skipið 4 mönnum fleira en ella mundi, ef skipið slepti vöruflutningi, og má ætla, að þessir 4 menn kosti útgerðina yfir 20 þús. kr. Þessar 20 þús. kr. bætast þá við þau 10 þús., sem áður voru talin. Þá er ennfremur þóknun til afgreiðslumanna á höfnum landsins, hundraðsgjald af farminum o. fl., áætlað 12 þús. og loks bryggjugjald, sem ekki er hægt að áætla nákvæmlega, um 4 þús., en það hverfur að miklu, ef skipið hættir vöruflutningum. Enn má hefna einn gjaldalið, sem er bein afleiðing af vöruflutningunum. Á síðasta ári hefir útgerðin orðið að greiða 2200 kr. fyrir skemdar og týndar vörur, sem til gjalda verður að telja. Samtals hefi jeg fundið um 50 þús. kr. rekstrarkostnað, sem eingöngu stafar af vöruflutningunum, og er þó vissulega ýmislegt ótalið. Þetta er beint tjón, sem leiðir eingöngu af fyrirkomulaginu. En hitt er þó meira, óbeina tjónið, sem skipið hefir af því að missa af þeim farþegum, er annars mundu ferðast með því, ef það væri ekki tafið í ferðum vegna vöruflutninga. Jeg hefi spurt skipstjórann á Esju, hvernig hagi til um farþegaflutning hjá honum á hringferðum skipsins. Hann segir, að á ferðum frá Reykjavík sje vanalega fullskipað farþegarúm til næstu hafna, en heldur ekki lengra. Sömuleiðis á leið til Reykjavíkur kemur fólkið til bæjarins með Esju frá næstu höfnum, en frá fjarlægari höfnunum nota flestir útlendu skipin, sem fljótari eru í förum. Alt þetta bendir á það, að tekjuhallinn á rekstri Esju geti að miklu leyti horfið, ef skipið er losað við vöruflutningana. Mjer þótti rjett að benda á þessi atriði, sem snerta svo mjög hag strandferðaskipsins. Jeg er hræddur um, að það hafi vilt mörgum sýn, að þeir hafi haldið, að skipið gæti ekki borið sig betur í strandsiglingum en það gerir nú. Jeg held, að það geti siglt tekjuhallalítið, ef til vill alveg hallalaust, ef það flytur aðeins póst og farþega, einkum þegar fram í sækir. Nú mun verða svarað því, að tekjuhallinn mundi þá færast yfir á hitt skipið, sem annaðist vöruflutningana, og er það að vísu eðlilegt; það hefir ætíð verið gert ráð fyrir því, að á því yrði talsverður tekjuhalli, og Nielsen framkvæmdastjóri áætlaði hann á síðasta ári 160 þús. kr. á ári. Í umr. um þetta mál hefir hvað eftir annað verið að því vikið, að samgöngurnar, sem við nú eigum við að búa, væru vel boðlegar. Þetta er að vissu leyti rjett, ef miðað er við hina stærri hafnarstaði, því að samgöngurnar við útlönd bæta þar um strandferðirnar. En þetta á ekki við um aðrar hafnir. Eftir því sem samgöngur verða meiri við hinar stærri hafnir, eftir því verða þær hlutfallslega minni á smáhöfnunum, eða einangrun þeirra meiri. Af því nú að þetta mál var svo margrætt á síðasta þingi og hefir verið að veltast fyrir þinginu í einhverri mynd í langan tíma, þykir mjer ekki rjett að fara að rekja upp alt, sem áður hefir fram komið og mælir með því, að taka upp rekstur annars skips. Jeg vil þó minna á eitt, sem menn mega ekki loka augum fyrir. Ef þessu eina póstflutningaskipi, sem nú á að ganga reglubundnar póstferðir kringum landið, skyldi hlekkjast á, þá er alt póstsamband slitið og heilt konungsríki orðið póstskipslaust. Mönnum kann að virðast, að bjargast mætti á sama hátt og 1922, þegar Sterling strandaði. En þeir, sem muna eftir samgöngunum það sumar, munu ekki óska slíks aftur. Jeg ætla, að 2 og jafnvel 3 mánuðir hafi þá liðið á milli þess, að skip komu, þar sem þau höfðu áður komið á 3 vikna fresti. Sem sagt var ástandið þá svo ömurlegt, að það var ekki verra á stríðstímanum sjálfum. En samskonar ástand blasir við óðara og eitthvert óhapp kæmi fyrir með Esju. Væru skipin tvö, mundi aldrei fara svo. Við fyrri umr. var tekið fram alt, sem jeg álít þurfa viðvíkjandi kostnaðinum við óðara og eitthvert óhapp kæmi fyrir ástæða til að endurtaka það. En jeg vil geta þess, að líkur nokkrar eru til þess, eftir nýjustu upplýsingum, að betur ætti við að binda ekki við byggingu skips ákvæði 1. gr. frv., heldur byggingu eða kaup. Jeg hefi komist að því, að einmitt nú eru föl skip af svipaðri stærð og ráðgert er að byggja, fyrir tiltölulega lágt verð. Jeg hygg, að bæði í Englandi og Noregi megi fá nýleg skip af þessari stærð fyrir 200–300 þúsund krónur. Þau munu að vísu vera án kælirúms, en eftir því sem mjer hefir verið skýrt frá af sjerfræðingi, ætti að vera vandhæfislaust að koma fyrir kælirúmi í þeim. En það skiftir mjög miklu, að þetta skip verði útbúið á þann veg og haft til flutninga á kældum matvælum og beitu. Jeg vil ekki tefja tímann lengur að sinni. Jeg býst við, að hv. minni hl. hafi eitthvað fram að færa, og er rjettara að bíða þess, að hann geri grein fyrir stefnu sinni.

Frsm. minni hl. (Jón Ólafsson) Eins og hv.frsm. meiri hl. hefir tekið fram, höfum við ekki getað orðið samferða í þessu máli. Svo mikið skilur okkur, að hv. meiri hl. virðist fara beint norður, þar sem við förum í suður. Við leggjum sem sje til, að frv. þetta verði felt. En jeg sje á nál. á þskj. 295, að þar kemur þó fram sú gætni í fjármálum, sem jeg átti von á, einkum hjá hv. 1. þm. Rang. og reyndar öllum meiri hlutanum, sem sje sú, er liggur í orðunum, að ekki megi dragast lengi að fá þessa samgöngubót. Minni hl. getur að nokkru leyti tekið undir þetta. Okkur finst æskilegt, ef hægt væri að láta þetta ekki dragast lengi. Hins vegar álítum við enga knýjandi nauðsyn að hrinda þessu máli í framkvæmd strax, því að samgöngur okkar á sjó eru nú svo viðunandi, að annað er miklu meira aðkallandi. Við í minni hl. viljum fyrst og fremst gera okkur grein fyrir því, sem sjálfsagt er í þessu máli, nefnilega, hvort við höfum ráð á að taka fje frá öðrum framkvæmdum til þessa fyrirtækis. Við höfum komist að þeirri niðurstöðu, að ýmsar samgöngubætur sjeu miklu meira aðkallandi, sem engin efni eru til að framkvæma, af því að óeðlilega mikið fje fer í einstök atriði. Jeg hygg, að ekki sje hægt að neita því, að þegar farið er yfir kort það, sem liggur fyrir af ógerðum vegum og brúm, meira að segja í stórum og mannmörgum hjeruðum, eins og t. d. Árnessýslu og Rangárvallasýslu, sje þörfin þar miklu meiri og krafa á því sviði þess vegna sanngjarnari en það, sem farið er fram á í þessu frv. Það er alveg rjett hjá hv. meiri hl., að um ýmislegt, sem við kemur þessu máli, hafa heyrst háværar raddir og þingmálafundasamþyktir liggja fyrir víðsvegar að, en þær raddir eru þó ekki að neinu leyti háværari en raddir um vegabætur úr sveitunum. Þegar háttv.frsm. meiri hl. mintist á smáhafnir, þar sem að liggja 1–2 býli, verður manni ósjálfrátt litið til þeirra fjallabúa, sem ekkert hafa, sem heitir samgöngur, nema eldgamla troðninga, og geta engar vonir gert sjer um bætur. Það er fjöldi af býlum til fjalla, sem eru slægjulítil, en hafa ótakmarkað beitiland. En þar er stopult og áhættusamt að búa, því að ekki er hægt að flytja að hey eða nauðsynjar til búskaparins, nema á hestum. Jeg veit um nokkrar jarðir í Árnessýslu, sem voru taldar afbragðsjarðir, en hafa nú bókstaflega lagst í eyði vegna samgönguleysis. Jeg nefni þetta aðeins til samanburðar við smáhafnirnar, þar sem lítið er um aflaföng bæði á sjó og landi, og þar af leiðandi hafa lítið að flytja að og frá. þegar þetta er athugað og borið saman við framkvæmdir undanfarinna ára, sjest, að samgöngubætur á sjó hafa orðið miklu betur úti, enda eðlilegt, að þar sjáist stærri spor en í samgöngubótum á landi, sem bæði eru seinunnar og dýrar. Ef maður lítur á tekjur ríkissjóðs undanfarin ár og ráðstöfun þeirra, þá sjest, að vegna vissra, ákveðinna gjalda er ekki hægt að leggja nema lítinn skerf til samgöngubóta, þó þjóðin hafi lagt ríkissjóði til 10–11 miljónir árlega, eða sem svarar 110 kr. á hverja sál í landinu. Hugsa jeg, að hv.frsm. meiri hl. (SvÓ) verði mjer sammála um það, að ekki sje forsvaranlegt að fara fram á, að þær tekjur verði auknar á næstu árum. Af þessu leiðir þann sjálfsagða hlut, að ekki má auka neina „pósta“ verulega, því að það kemur þá fram á óákveðnu „póstunum“, nefnilega verklegum framkvæmdum, meðal annars vega- og brúargerðum. Þegar verið er - ofan á þessar 10 –11 miljónir, sem jeg tel mjög háar skattaálögur, í samanburði við efnahag þjóðarinnar - að stofna til meiri gjalda, bæði í kenslumálum og heilbrigðismálum, get jeg ekki annað sjeð en að á sínum tíma hljóti svo að fara, að alt of lítið verði afgangs til þess að leggja fram til nauðsynlegra umbóta, svo að þjóðin geti notið sín og fært sjer í nyt gæði landsins. Ef maður síðan athugar, eins og hv.frsm. meiri hl. tók fram, að Esja hefir undanfarin ár verið rekin með tekjuhalla, hefir ekki einungis tapað 207 þúsundum síðastliðið ár, heldur verður að bæta þar við 7% vöxtum af því fje, sem stendur í skipinu, 800 þúsundum króna, og hækkar það drjúgum tekjuhallann. Auk þess er í lögum ákveðið 6% fyrir fyrningu á skipinu. Við þessu er auðvitað ekkert að segja, þar sem skipið er nauðsynlegt, en allir geta sjeð, að hjer er um stórfje að ræða og því full þörf á athugun, áður en ráðist er í frekari framkvæmdir á þessu sviði. Þá kemur hitt, hvort þörf er fyrir meiri samgöngur á sjó. Jeg get ekki gripið neitt hendi nær en það, að síðasta þing samþ. að leigja skip, og það var gert. E.s. „Nonni“ var tekinn á leigu og sigldi í 3 mánuði, einmitt á þeim tíma, sem álitinn var bestur, sem sje haustmánuðina, en með 10 þúsund króna tekjuhalla á mánuði. Það má nærri geta, að þegar farið er að gera út annað skip í kjölfar Esju, sem er látið hlaupa í kringum landið aðeins með fólk, eins og hv.frsm. meiri hl. vill vera láta, þá er hæpið bæði um nauðsynina og það, hvort nokkurt vit er í því, að láta skipið einungis flytja fólk, en engan flutning. Jeg held, að þeir, sem fróðir eru um þessa hluti, sjeu á annari skoðun en hv.frsm. meiri hl. Jeg hugsa, að ef slíkt skip ætti að sigla sömu leið og á sömu hafnir eða kanske fleiri, þá færi líkt um það og e. s. „Nonna“, að það yrði rekið með mjög miklum tekjuhalla. Jeg held, að gera megi ráð fyrir, að bæði skipin mundu sjaldan komast af með minna en ½ miljón króna tekjuhalla. Jeg læt svo hv. meiri hl. um að meta, hvort honum sýnist landið hafa ráð á að leggja þá upphæð í slíkan fastan tekjuhalla. Þá fór hv.frsm. meiri hl. mörgum orðum um það í ræðu sinni við 1. umr. málsins, að einstakir firðir yrðu ver úti með samgöngur en fyrir styrjöldina miklu. Jeg hefi ofurlítið rannsakað þetta og komist að þeirri niðurstöðu, að samgöngur á sjó nú sjeu ólíkt betri en þær voru fyrir stríð, enda er það ekki að undra, þar sem mikið hefir verið til þeirra kostað hin síðari árin. Jeg verð að segja það Eimskipafjelagi Íslands til maklegs lofs, að það hefir í alla staði reynst landsmönnum hið besta. Það er ekki langt að minnast, að í mars var eitt af stóru skipunum látið fara langt úr leið til þess að verða við ósk tveggja manna, er þurftu að fara á sjúkrahús. Með hjálp loftskeytanna geta skipin þannig altaf orðið að liði, ef á liggur. Það virðist vera það, sem sjerstaklega vakir fyrir hv.frsm. meiri hl., að bera Hornafjörð fyrir brjósti. Jeg skal taka undir það með hv.þm., að Hornafjörður verður einna verst úti með ferðir hjá þeim skipum, sem nú annast ferðir kringum land, en það er vegna þess að fjörðurinn er þannig gerður frá náttúrunnar hendi, að hvaða skip sem vera vill getur ekki siglt þangað inn. Þrátt fyrir það held jeg ekki, að vert sje að smíða sjerstakt skip fyrir þennan fjörð, svo sem þó virðist vaka fyrir meiri hl. Það er kunnugt, að talsvert fje er veitt sjerstökum báti, sem nú annast alla flutninga að og frá útgerðinni á hinum ýmsu fjörðum, og ekki síst Hornafirði. Jeg held, að hv.frsm. meiri hl. geti verið mjer sammála um það, að slíkir smábátar sjeu miklu heppilegri heldur en dýr skip, sem þurfa að standa lengi við til þess að geta afgreitt slíka vöru, fisk sem látinn er laus í skip; það tekur ærið langan tíma og getur tæplega borgað sig með skipum, sem eru eins dýr í rekstri og strandferðaskipin okkar. Jeg hefi gert yfirlit yfir samgöngur á sjó fyrir styrjöldina miklu sem svo mikið hefir verið talað um. Það virðist sem þær hafi verið í nokkuð góðu lagi árin 1910–12. 1910 og 1911 voru þeir hjer Austri og Vestri og hafa farið 6 ferðir hvor, þ. e. a. s., þeir koma 12 sinnum á sömu höfnina hvor yfir árið, á þá viðkomustaði, sem þeim er ætlað að koma, en auk þess voru milliferðaskip, sem komu á vissar hafnir, en það voru nokkuð strjálar ferðir, því að skip voru þá fá í förum og fóru helst ekki á aðrar hafnir en þær, sem höfðu töluverðan flutning til, t. d. skip Thore-fjelagsins. Það fjelag hafði töluverðan flutning fyrir sig, en heldur lítið fyrir aðra, og þess vegna sneyddu þau skip alveg hjá þeim höfnum, sem lítinn flutning höfðu. En ástandið verður betra árin 1912 og 1913. Þá eru það „Hólar“ og „Skálholt“, sem annast strandferðirnar. Þau hafa alveg sömu áætlun, koma á 51 höfn í flestum sínum ferðum, og það má segja, að litlu muni á því, sem þau hafa int af hendi, og því, sem Esja gerir nú ein. Þau hafa komið á þessar vissu hafnir, sem Esja tínir upp nú, og koma þar 12 sinnum á ári. Aftur á móti ef tekið er árið 1927, þá á Esja að koma 15 sinnum á þær hafnir, eða þrem sinnum oftar heldur en þessir bátar gerðu þá. Það er því engin ástæða til að halda því fram, að samgöngurnar sjeu orðnar verri en þá var. Þar á ofan eru ýms skip, sem hafa hjer áætlunarferðir miklu tíðari og miklu öruggari en þá var, svo að það er algerlega sjeð yfir sannleikann í þessu, hvað strandferðirnar snertir með því að halda slíku fram. Þær eru miklu betri en þá var, auk þess sem mikið er gert til þess að hjálpa ýmsum hjeruðum með flóabátum. Það er ekki svo lítið, sem lagt er í það, í samanburði við það, sem þá var, ef það þá hefir verið nokkuð. Jeg hefi nú til skýringar á þessu tekið upp nokkuð af þeim höfnum, sem siglt var á þá og siglt er á enn. Jeg hefi athugað samgöngur hjer frá Reykjavík vestur um land, og komist að raun um, að þar eru samgöngur í svo góðu lagi, að jafnvel ekki er um eina einustu kvörtun að ræða, nema frá Breiðafirði, en sem vitanlega er flói og verður að hafa sinn flóabát til að flytja allar vörur til og frá viðkomustöðum strandferðaskipanna, og vonandi kemst það á sínum tíma í það lag, enda nú á þessu þingi ætlaður ríflegur styrkur til bátaferða um Breiðafjörð. Það er þá um Norðurland, alt austur að Eyjafirði að segja, að þar eru miklu betri samgöngur heldur en fyrir stríðið, enda engar kvartanir þaðan um samgönguleysi, heldur þvert á móti, og hafa margir norðlendingar látið þá skoðun í ljós. Aðalkvartanirnar, sem Alþingi berast yfir slæmum samgöngum, eru frá Austfjörðum, og heldur hv.frsm. (SvÓ) því fram, að þar sjeu þær lakari en fyrir styrjöldina miklu. Þessu til mótmæla læt jeg tölurnar tala um áætlunarferðir árin 1913, 1914 og 1927. Viðkomustaðir strandferðaskipa: 1913 1914 1927 Hornafjörður 5 5 10 Djúpivogur 12 11 24 Breiðdalsvík 12 7 14 Stöðvarfjörður . .. 4 6 9 Fáskrúðsfjörður ... 22 11 35 Reyðarfjörður 18 4 41 Eskifjörður 19 19 48 Norðfjörður 23 15 54 Mjóifjörður 19 15 18 Seyðisfjörður 42 25 58 Borgarfjörður 0 7 20 Vopnafjörður 23 9 22 Bakkafjörður 10 6 9 Skálar 0 0 9 Þórshöfn 12 18 24 Raufarhöfn 7 6 9 Kópasker 9 4 22 Húsavík 33 13 46 Ef menn vilja á þessari töflu bera saman þær samgöngur, sem þessir staðir áttu við að búa fyrir stríð, og þær samgöngur, sem þeir hafa nú, þá held jeg, að hver og einn hljóti að geta sannfært sig um, að það er ekki rjett, að samgöngurnar sjeu í afturför hjá okkur, heldur er hjer um mjög mikla framför að ræða. Hv. frsm. meiri hl. taldist svo til, að mikið gæti sparast með því að láta skipið ekki flytja farm, og lítur svo á, að mikil eftirvinna mundi sparast við það. En þó mun það í flestum tilfellum borga sig að láta vinna yfirvinnu við fermingu og affermingu skipa, enda annast farmeigandi þá vinnu á sinn kostnað, en skipið leggur til sitt fólk, sem hvort sem er gengur sínar vökur á skipinu. Þá eru bryggjugjöldin, sem frsm. hygst að spara með því að flytja aðeins póst og farþega, en ekki farm. En sá hængur er á þeim sparnaði, að bryggjugjöld eru á flestum höfnum algerlega hin sömu fyrir skipið, hvort það tekur mikinn eða lítinn flutning, því bryggjugjald af vörum bera sendandi vara eða móttakandi. Það er því ekki hægt að leggja mikið upp úr þeim sparnaðartillögum, sem hv.frsm. meiri hl. kom með, því enda þótt hann hafi rætt þetta mál við einhvern skipstjóra á strandferðaskipi, þá sje jeg enga ástæðu til að taka það sem vísindalega sönnun, en trúi betur athugun þeirra manna, er staðið hafa árum saman fyrir rekstri strandferðaskipa og hafa þar að auki verið skipstjórar á slíkum skipum. Jeg get látið við þetta sitja að svo komnu máli, og er þá tillaga minni hl., eins og nál. hans á þskj. 343 ber með sjer, að þetta mál verði felt í þesari hv. deild. Þetta álit hans byggist á því, eins og jeg hefi áður tekið fram, að við álítum ekki, að þjóðin hafi ráð á að festa það fje, sem hún hefir afgangs frá lögákveðnum gjöldum, sem er mikill hluti af tekjum ríkissjóðs, og að það sje mjög hæpið að gera meira að því að taka ákveðnar fjárhæðir í tekjuhalla, án þess að hafa rannsakað málið nægilega, og í öðru lagi af því, að við álítum samgöngurnar, eftir því sem jeg hefi lýst þeim, mjög viðunandi, og meira að segja góðar eftir efnum og ástæðum þjóðarinnar. Þar á ofan álítum við, að þing og stjórn eigi að vinna að því framvegis að koma þessum strandferðum yfir á aðrar hendur, svo að við þurfum ekki að greiða rekstrarhalla nema af þessu eina skipi, sem sje Esju. Af þessum ástæðum er það, að við leggjum algerlega á móti þessu frv. Þriðja ástæða minni hl. er sú, að við álítum, að flóabátar komi að langmestu gagni við smærri flutninga um flóa og firði, og að á sínum tíma eigi að vinna að því að flytja sem mest með flóabátum í veg fyrir þau skip, sem taka flutning kringum landið og til annara landa. Því að það getur hver maður sjeð, sem vill athuga þetta mál, að það verður alt of kosnaðarsamt að hafa dýrt skip í förum til þess að snatta með smáflutninga kringum land, og inn á hverja vík og vog. Þetta hefir líka sýnt sig. Jeg hefi hjer dálítið yfirlit yfir þær tekjur, sem Esja hefir fengið síðastliðið ár á ferðum sínum um Austfirði, og sýnir það, að Austfirðir hafa fengið sinn fulla hluta af þeim raunverulega tekjuhalla, sem mjer telst til, að orðið hafi á Esju á síðastliðnu ári, sem sje kr. 311 þús., ef alt er reiknað, svo sem vera ber. Hv. frsm. meiri hl. telur Esju komast af með 1200 kr. á dag, og veit jeg eigi, hvernig hann fær þessar tölur, því víst er það, að Esja hefir brúkað um 1600 kr. á dag, þá daga, sem hún gekk á síðasta ári, en þá gekk hún í 9 mánuði, en var í höfn 3 mánuði, með mjög litlum kostnaði. Sannleikurinn er sá, að það er alstaðar of lítið að flytja, bæði af fólki og farangri, og alstaðar of litla peninga að fá. Mjer telst svo til, að það hafi ekki verið hægt að fá meiri tekjur en 7–800 kr. á dag á þeim höfnum, sem jeg hefi gert reikning fyrir, sem sje Austfirðir. Það kemur auðvitað líka fram, að sumir firðir gefa ekki meira af sjer en 22 til 70 kr. í ferð. Það getur vel verið, að þeim höfnum sje jafnmikil nauðsyn á að hafa þessar ferðir, þó þær verði ekki til að styrkja slíka útgerð. Annars vil jeg leggja áherslu á það, að vegakerfi landsins líður altaf við það, að lagt er í þessi tekjuhalla-fyrirtæki, sem eru meðal annars samgöngur á sjó, og vill minni hl. sjerstaklega benda hv. deild á, að það er á kostnað búskapar landsmanna, ef við förum ógætilega í þessum sökum eða tökum meira en nauðsynlega þarf til þeirra. Því að það er mjög aðkallandi nauðsyn í landinu fyrir brýr og vegi, sem mun leggja landið í auðn, ef ekki er unnið að með framsýni og festu. Minni hl. þykist ekkert harðdrægur, þótt hann leggi til, að þetta frv. verði felt, því að það er sannarlegt hermdarverk að leggja það á þjóðina að byggja skip, sem gefur ekki minna en 150–200 þús. kr. í tekjuhalla á ári og jafnvel meira, samkvæmt undanfarandi reynslu. Fer jeg svo ekki fleiri orðum um málið að sinni.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg get verið hv.frsm. minni hl. þakklátur fyrir þá fyrstu yfirlýsingu, sem hann gaf, því að hann ljet í ljós með talsverðum fjálgleik, að mjer virtist, að það væri æskilegt, að þjóðin gæti látið það eftir sjer að fjölga póstskipum og bæta samgöngur. Jeg átti von á því, að þetta kæmi fram hjá hv.þm. (JÓl), bæði af því að þessi ósk er eðlileg viðurkenning nauðsynjarinnar og vottur hreinskilni. En við lítum á það hvor frá sinni hlið, hvort þjóðin geti þetta, hvort hún sje þess um komin að láta þennan fagra draum rætast og halda uppi almennilegum samgöngum. Um það efast hv. minni hl., en um það efast jeg ekki. Jeg veit það mjög vel, að þegar ráðist er í framkvæmdir, eins og þær, sem nú eru á prjónunum, eins og vegalagningar og símalagningar fyrir samtals 2 milj. í fjárlagafrv. komandi árs, er í raun og veru smávægi eitt að kaupa þetta litla strandferðaskip. Segjum, að það kosti 400 þús. kr. eða litlu meira, en það er þá aldrei annað en nokkur hluti af því, sem lagt er til síma og vega, framkvæmda, sem vitaskuld eru gagnlegar, en sem væri hægt að láta bíða nokkra stund að einhverju leyti, eins og hv. minni hl. vill nú láta þetta skip bíða. Hv. minni hl. spyr, hvort við höfum ráð á að taka þetta frá öðrum verklegum framkvæmdum; jeg ætla ekkert að fara að þrátta við hann um það, en jeg vil í þess stað leggja, þá spurningu fyrir hann, hvort við höfum ráð á því, að láta hjeruð landsins fara í eyði fyrir einangrun, láta fólkið flýja þær strjálbygðu strendur. - Höfum við fremur efni á því? Það er alveg áreiðanlegt og margreynt, að þar sem strjálbýli er og litlar samgöngur, þar trjenast fólkið upp á því að búa í fásinninu og flýr til verstöðvanna. En þetta á sjer ekki stað, þar sem samgöngur eru góðar. Sumir líta svo á, og þar á meðal háttv.frsm. minni hl., að þegar búið er að byggja brýr og vegi hvarvetna á landinu, þá sje fyrst kominn tími til þess að hugsa um samgöngurnar á sjó. Jeg hefi nú heyrt þessa firru áður, bæði á síðasta þingi og nú, og henni hefir áður verið svarað. Jeg vil því ekki vera að karpa um slíka hluti í þetta sinn. En háttv.frsm. minni hl. (JÓl) veit vel, að það sem gert er að byggingu brúa og vegalagningum, kemur tiltölulega fám mönnum að liði, fyr en þá eftir óralangan tíma. Viðbárur af þessu tæi eru því aðeins vindhögg. Einmitt fyrir þá sök er strandferðaskipið nýja sjálfsagt og nauðsynlegt, að það getur fullnægt þörf mjög margra manna, flestra landsbúa, þegar í stað. Skip, sem rekið er með alt að 150 þús. kr. tekjuhalla, kemur miklu fleiri mönnum að notum en vegur, sem lagður er fyrir sömu upphæð, og þarf líka árlegt viðhald, vegur, sem verður ef til vill ekki nema einum hrepp að liði. Háttv. frsm. minni hl. var að átelja það, að jeg vildi láta strandferðaskipið sleikja hverja höfn, hvern vog og vík, þar sem 2 býli væru eða fleiri. Jeg mintist nú ekki á þetta. En við fyrri umr. þessa máls gat jeg þess, að 52 hafnir væru á áætlun þess strandferðaskips, sem nú er notað og sem því væri ætlað að sigla á. Man jeg þar enga höfn með tveim býlum. En sumar af þessum höfnum eru torsóttar og tafsamar fyrir póstskipið, jafnvel stundum ófærar, og þær hafnir ætlumst við flm. til að fái einkanlega viðkomur þessa skips, sem ráðgert er að byggja. Það á, eftir áætlun Nielsens framkvstj., að vera lagað til þess að sigla á vandgæfar hafnir og er mun minna en Esja. Þá reyndi háttv.frsm. að vefengja skýrslu mína um rekstrarreikning Esju. Hann vildi álíta rekstrarhalla síðasta árs meiri en 207 þús. kr., sagði, að hjer þyrfti að bæta við vöxtum og öðrum kostnaði. En rekstrarreikningurinn sýnir öll gjöld, og vextir sæta sömu meðferð og höfð er um önnur mannvirki, sem ríkið á. En þessar 207 þús. kr. eru ekki nema tæplega hluti þeirrar upphæðar, sem á næsta ári er ætluð til vega, og álíka há og viðhald þeirra eldri vega, en hún kemur þó miklu fleiri mönnum að liði en vegirnir allir til samans. Jeg vil ekki vera að eltast við þá „statistik“, sem háttv.þm. (JÓl) las upp, um strandsiglingar fyrir og eftir stríð. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að samgöngurnar væru nú betri en áður. Samanburðurinn, sem hann hafði, t. d. á árunum 1910–12 á ekki við. 1910–12 voru strandferðirnar aðeins reknar 6 mánuði á ári hverju, en líka með 2 og 3 skipum, og því tíðari viðkomur og reglubundnari en nú. Hv. þm. óskar ef til vill að taka upp aftur það fyrirkomulag og hverfa til þess frumlega ástands, þegar samgöngurnar voru eingöngu miðaðar við sumarið. Viðkomufjölda á einstökum höfnum má auðvitað finna nú eins mikinn og áður, af því að ferðir strandskipsins taka yfir 9–10 mánuði, í stað 6 mánaða, sem áður var haldið uppi ferðum. En nú eru margar hafnir niður fallnar, sem áður fengu viðkomur, en ýmsar aðrar fá færri viðkomur en áður. Það segir sig sjálft, að eitt skip getur ekki afrekað jafn mikið og 2–3 skip gerðu áður, og þótt nokkrar hafnir fái nú eins margar viðkomur og áður, vegna þess að skipið gengur þriðjungi eða helmingi lengri tíma á árinu, þá getur samanburðurinn eigi orðið rjettur. Háttv. frsm. minni hl. vildi rengja upplýsingar þær, sem jeg hafði aflað mjer viðvíkjandi rekstri strandferðaskipsins fyrirhugaða, og gaf jafnvel í skyn, að skipstjóri Esju mundi ekki hafa skýrt rjett frá. Jeg vil því taka það fram, að upplýsingarnar, sem jeg áður nefndi, eru fengnar frá útgerðarstjórn skipsins, en ekki nema að litlu leyti frá skipstjóra. En jeg er líka viss um, að skipstjóri hefir skýrt hárrjett frá og eftir bestu vitund. Hann er bæði skilorður maður og skrumlaus. Þá kom hv.þm. með þennan gamla búhnykkk, sem á að vera fólginn í því, að varpa öllum samgöngum á sjó af ríkissjóði yfir á Eimskipafjelagið. Samgöngur á sjó eru, eins og allir vita, þungur ómagi á ríkissjóði og hafa jafnan verið. En dettur háttv.frsm. í hug, að Eimskipafjelagið muni vilja taka að sjer slíka byrði? Það er varla hugsanlegt, að fjelagið vildi taka að sjer slíkan vanda og ábyrgð, nema gegn fullkominni tryggingu fyrir skaðlausum rekstri. Eimskipafjelagið er hlutafjelag og á að skila eigendunum arði af því fje, sem lagt hefir verið í það. Aftur er það skýlaus skylda ríkissjóðs og löngu viðurkend, að sjá um samgöngurnar á sjó eða póstflutninginn bæði á sjó og landi. Sú skylda er hvergi annarsstaðar og verður ekki á einstaklinga lögð. Það var margt hjá háttv.frsm. minni hl., sem mjer fanst eiga lítið erindi inn í umr., og ekki var heldur laust við, að þar væri rjettu máli hallað. Hann talaði um „þann sorglega sannleika“, eins og hann kallaði það, að litlar tekjur væru af strandferðunum á Austfjörðum. En hann forðaðist að nefna tölur, sem hægt væri að taka á, eða tímalengdir, og þess vegna var þetta auðfundin blekking. Út af þessu vil jeg benda á það, að eftir þeirri tilhögun, sem er á strandferðunum, eru allar líkur fyrir því, að mestar verði tekjur skipsins eða minstur tekjuhallinn, borið saman við tímaeyðslu, þar sem hafnir eru þjettastar og hestar. Og það er alveg vafalaust, að Austfirðir og Vestfirðir bjóða þarna best skilyrði. Þar getur skip átt viðkomur á mörgum höfnum sama daginn og ber þar mest úr býtum. Hitt er ljóst, að meðan skipið siglir með óbygðri eða hafnlausri strönd, t. d. frá Vestmannaeyjum austur á Djúpavog, þá getur ekki verið um neinn ávinning að ræða. Jafnljóst er hitt, að þegar skipið þarf að fara um torsóttar leiðir til afskektra hafna, eins og t. d. úr utanverðum Húnaflóa inn á Borðeyri, þá verður slík ferð að jafnaði dýr og gefur víst sjaldan tekjur. Það hlýtur að vera öllum ljóst, að rekstrarhallinn af strandferðunum stafar fremur af siglingum með hafnlausum eyðiströndum en ströndum með mörgum og góðum höfnum. Jeg hefi ferðast með Esju, þegar hún hefir tekið 5 Austfjarðahafnir á einum degi, og það jafnvel milli mála. Og má nærri geta, hvort tekjur skipsins verða ekki meiri á slíkum degi en þegar það siglir daglangt með hafnlausri strönd. Að öðru leyti get jeg látið röksemdir hv.frsm. minni hl. eins og vind um eyrun þjóta. Margt af þeim var um óskylt efni og fjarstætt, en sumt endurtekningar frá fyrri umr. - Mjer þykir rjett í þessu sambandi að minna á það, hvernig Esja er notuð, og má af því nokkuð sjá, hví rekstrarhalli er svo mikill og erfitt að láta hana fullnægja kröfum um greiðan póstflutning. Skipið er notað til þess að flytja farm í veg fyrir millilandaskipin eða taka við farmi úr þeim, og annast það þannig umhleðslu vörur. En fyrir þessa flutninga fær það hluta af farmgjaldinu frá og til útlanda, og þess vegna miklu minna en nemur strandferðataxta, eins og best má af honum sjá og samanburði við útlandataxtann. Segja má að vísu, að þetta sje rjettmætur greiði við Eimskipafjelagið, en skörin fer upp í bekkinn, er Esja er höfð til að flytja á þennan hátt í veg fyrir útlendu fjelögin og tafin þess vegna frá póstferðum. Nú sem stendur er farmgjaldið fyrir eitt tonn af kornvöru frá Kaupmannahöfn til Íslands 30 kr. Þegar Esja tekur svo við einu tonni og flytur það til annarar hafnar, þar sem millilandaskipið kemur ekki, þá fær hún ¼ hluta gjaldsins, eða kr. 7.50. Jeg held nú, að það sje í flestum tilfellum mögur atvinna að annast slíkan umhleðsluflutning á vandgæfar hafnir fyrir þetta gjald. Skaðinn er tvöfaldur, ef eigi margfaldur af slíkum flutningi, bæði of lágt farmgjald og tafir með aukavinnu dýrri. Einmitt þessi flutningatilhögun bakar útgerðinni tjón framar öllu öðru. Jeg þykist sannfærður um það, þó jeg geti ekki sýnt það reikningslega, að Esja geti siglt með litlum tekjuhalla, ef til vill langt undir 100 þús. kr. halla á ári, ef hún losnaði við alla tafsama vöruflutninga. En áætlun framkvæmdastjórans um rekstrarhalla minna skipsins, hygg jeg fara nærri lagi. Hann áleit, að hallinn mundi verða 150–160 þús. kr. um árið. Tekjuhalli beggja skipa ætti þá að verða sem næst 200–250 þús. kr. Jeg tel það ekki mikla fórn af hendi ríkissjóðs, þótt hann leggi fram á ári hverju um 250 þús. kr. til þeirra samgöngubóta á sjó, sem fást mundu með rekstri þessara tveggja skipa. Með þeim mundu þó fást sæmilegar póstgöngur. En jafnframt ætti kostnaður af flóabátum að geta minkað eða jafnvel horfið á stöku stað.

Eins og hvar?

Hann mundi óefað minka mikið á Austfjörðum og jafnvel t. d. við Eyjafjörð og Breiðafjörð. Það má ekki líta á það eins og smávægilegt atriði að fá tíðar og öruggar ferðir kringum landið, eða svo sem litlu máli skifti, hvort vjer önnumst þær eða útlendingar. Um beinan hagnað af ferðum fyrir ríkissjóð tjáir ekki að hugsa. Aukin þægindi og hagsmunir borgaranna er það, sem vinnast á, en hitt nær engri átt, að heimta tekjuhallalausar póstgöngur. Hvenær hefir mönnum dottið í hug, að vegir, heilsuhæli, sjúkrahús eða skólar borguðu sig? Eru ekki allar þessar stofnanir o. fl. kostaðar vegna hagsmuna borgaranna? Ef ekki er forsvaranlegt að ráðast í þessi skipskaup, þó að það hafi í för með sjer einhverja fórn fyrir ríkissjóð, þá veit jeg ekki, hvaða verklegar framkvæmdir hjer á landi eiga rjett á sjer. Jeg lofaði áðan að takmarka ræðutíma minn. Jeg hefi eytt aðeins 20 mínútum í stað 1 klukkutíma, sem hv.frsm. minni hl. notaði, og þykist jeg hafa efnt loforð mitt.

Jóhannes Jóhannesson Jeg get þá líka fallið frá orðinu og látið mjer nægja að skírskota til ræðu háttv. 2. landsk. (IHB) um það, hvílíkur glundroði er að færast í húsmæðrafræðsluna hjer á landi, ef ekki verða reistar skorður við og komið skipulagi á hana.