Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Herra forseti. Félmn. hefur athugað það frv. sem hér er til umr. N. hefur haldið nokkra fundi um málið og m. a. kynnt sér fjölda umsagna um það, sem borist höfðu á tveim síðustu þingum þegar málið var fyrir Nd. Þá hefur n. einnig fengið á sinn fund ráðuneytisstjórann í félmrn. til viðræðu um þetta mál. N. mælir með samþykkt frv. með breytingum sem hún gerir till. um á sérstöku þskj. Einn nm., Steingrímur Hermannsson, var fjarverandi afgreiðslu málsins. N. hefur gert margar brtt. við frv. á þskj. 369. Þar er um að ræða tvær meginbreytingar sem varða grundvallaratriði frv. Það eru annars vegar ákvæðin um byggingarnefndir, sérstaklega í 6. gr. frv., og svo varðandi ákvæði um byggingarstjóra í V. kafla frv. En n. hefur gert, eins og ég sagði, mangar aðrar breytingar. Sumar breytingarnar eru efnisbreytingar, en þó minni háttar, aðrar eru hreinar orðalagsbreytingar og enn fremur er um að ræða hreinar leiðréttingar. Ég skal þá gera grein fyrir þessum brtt. frá félmn., sem eru á þskj. 369. 1. brtt. er um það, að 1. mgr. 1. gr. orðist svo sem þar segir. Þar er um að ræða þrjár breytingar frá frv. Í frv. er talað um að lög þessi nái til alls landsins. Við teljum að óþarft sé að taka slíkt fram. Lög hljóta að ná til alls landsins nema annað sé þá tekið fram, og því er þetta orðalag fellt niður. Í frv. er talað um dreifikerfi holræsa. Við breytum þessu og tölum um holræsi í staðinn. Ein efnisbreyting er svo í þessari grein, þar sem talin eru upp þau atriði sem undanþegin eru ákvæðum ,laga þessara. Þar hefur n. bætt við girðingum á lögbýlum. Þetta er í raun og veru eina efnisbreytingin í þessari brtt. Ég vík þá að 2. brtt. Það er brtt. við 6. gr. Þar er að finna aðra grundvallarbreytinguna sem n. gerir till. um, varðandi byggingarnefndir. Í frv. er gert ráð fyrir. að í hverju sveitarfélagi með fleiri en 300 íbúa skuli eftir hverjar sveitarstjórnarkosningar kjósa byggingarnefnd, og enn fremur, að sveitarfélag, þar sem íbúar eru færri en 300, skuli hafa samvinnu við nágrannasveitarfélag eða sveitarfélög um kosningu svæðisbyggingarnefndar. Þessu er breytt í till. félmn. á þann veg, að hverju sveitarfélagi er skylt að kjósa byggingarnefnd, hvað fámenn sem þau kunni að vera. Það er ekki miðað við 300 íbúa takmarkið, heldur skulu öll sveitarfélög kjósa byggingarnefnd. Jafnframt er sú breyting gerð á, að þar sem í frv. er skylda, að sveitarfélög, sem hafi færri en 300 íbúa, hafi samvinnu við nágrannafélög, þá er þessi skylda felld niður samkv. till. félmn. og þetta heimilað, þ. e. a. s. þetta ákvæði er gert að heimildarákvæði. Þetta er til komið vegna þess að það virðast vera nokkuð skiptar skoðanir um réttlæti þess að skylda hin minni sveitarfélög til þess að hafa svo formbundna samvinnu sem ráð er fyrir gert í frv. um kosningu svæðisbyggingarnefnda. Félmn. telur hins vegar, að það sé ekkert á móti því, að þetta sé heimilað og þeim sveitarfélögum, sem finnst ráðlegt að nota heimildina, sé frjálst að hafa þessa samvinnu. Síðar mun það þá koma í ljós með tíð og tíma, hversu raunhæft þetta atriði er, en ekki hyggilegt að svo stöddu að fastbinda þessa samvinnu, heldur einungis að heimila hana. Í sambandi við þetta eru nokkrar orðalagsbreytingar á 2. mgr. 6. gr. frv. og hún nokkuð stytt. Sé ég ekki ástæðu til að skýra það frekar, þar sem ekki er um neinar efnisbreytingar að ræða. Við 6. ,gr. frv. er svo gerð ein önnur breyting, þ. e. við næstsíðustu mgr. 6. gr. Þar sem stendur „svæðisbyggingarnefnd“ leggur félmn. til að standi byggingarnefnd. Það er í samræmi við þær brtt., sem n. gerir um þetta efni, og af heimild til svæðisbyggingarnefndar væri notuð, mundi svæðisbyggingarnefnd heyra undir byggingarnefnd. Ég kem þá að 3. brtt. frá félmn. Það er brtt. við 7. gr. frv. A-liður á við 1. mgr. Þar er gert ráð fyrir að komi tilvitnun til 7. mgr. 8. gr. frv. En í þessari 1. mgr. 7. gr. frv. er kveðið svo á, að byggingarnefnd fari með byggingarmálefni sveitarfélags undir yfirstjórn sveitarstjórnar og rn. Hér er, gert ráð fyrir yfirstjórn sveitarstjórnar yfir byggingarnefnd, en staða byggingarnefndar samkv. 7. mgr. 8. gr. er samt sérstaks eðlis, þar sem þar segir, að ef risi ágreiningur milli sveitarstjórnar og byggingarnefndar um afgreiðslu máls skeri félmrh. úr, en leita skal bann áður umsagnar skipulagsstjórnar. Það er vitnað til þessa ákvæðis, sem styrkir stöðu byggingarnefndar gagnvart sveitarstjórn. Þá er b-liður 3. brtt. um breytt orðalag á 3. mgr. 7. gr. Þar segir í frv. „Byggingarnefnd veitir byggingarstjórum samkv. 15. gr. viðurkenningu og annast að öðru leyti þau störf, sem greinir í lögum þessum og öðrum lögum og reglum um byggingarmálefni Hér er talað um byggingarstjóra, en eins og ég gat um áðan gerir félmn. brtt. sem fela í sér grundvallarbreytingu á ákvæðunum varðandi byggingarstjóra úr þessari grein og orða hana svo sem fram kemur á þskj. 369. Ég kem þá að 4. brtt. Hún er við 8. gr. Hún er um það, að 4. mgr. 8. gr. falli niður. Í raun og veru er ekki hugsað að þetta sé nein efnisbreyting, heldur aðeins fellt niður það sem er sjálfsagt, en í þessari mgr. stendur: „Heimilt er hverjum nm., sem ekki er samþykkur ályktun meiri hl., að láta bóka sérálit. Sama rétt eiga og aðrir þeir, sem sitja fundi byggingarnefndar.“ Þetta þykir svo sjálfsagt, að ekki er ástæða til að taka það beint fram, það leiði af hlutarins eðli að þetta sé heimilt. Þá kem ég að 5. brtt. Hún er við 9. gr. Það er um að 2. tölul. 4. mgr., orðist svo sem segir á þskj. 369. Þetta er vegna þess að í 2. tölul. er talað um byggingarstjóra í frv. En vegna brtt., sem við gerum um stöðu byggingarstjóra, þykir ekki rétt að nota það orð í 2. tölul. 4. mgr. 9. gr., heldur nota orðalagið: sá, sem ber ábyrgð á byggingarframkvæmdum - það komi í rann og veru í staðinn fyrir byggingarstjóra. Svo koma og nýjar tilvitnanir. Í staðinn fyrir að í frv. segir: „sbr. 2. mgr. 88. gr.“, þá er í brtt. vísað til 1. mgr. 17. gr. og 2. mgr. 22. gr., vegna þeirra breytinga sem síðar koma varðandi ákvæðin um byggingarstjóra. Ég kem þá að 6. brtt. n., sem er við 12. gr. Ef menn bera saman 1. mgr. frv. og 1. mgr. brtt., þá sjá menn að orðalag er allfrábrugðið, en í raun og veru er engin efnisbreyting. N. þótti orðalagið nokkuð óljóst eins og það er í frv. og fara betur á að orða sömu hugsun með þeim orðum sem eru í brtt. Þetta sama á við 2. mgr. 12. gr. frv. og 2. mgr. brtt. n. Ekki er um efnisbreytingu að ræða, heldur annað orðalag, sem n. taldi til bóta. Í frv. er m. a. talað um landslöggildingu. Það orð er fellt niður, af því að það, sem kveðið er á um í þessari grein, á við allt landið, eins og ég kom áður að í máli mínu. En þetta, að það sé engin efnisbreyting í 2. mgr. 12. gr. frv. samkv. brtt. félmn., á ekki við síðustu setninguna í þessari mgr. N. gerir till. um að þar komi efnisbreyting, og það er orðað á þessa leið: „Enn fremur getur ráðh. veitt öðrum en 1. mgr. tekur til slík staðbundin réttindi að fengnum meðmælum viðkomandi byggingarnefndar.“ Þetta er til komið vegna þess, að mönnum þótti það nokkuð einstrengingslegt, ef undir engum kringumstæðum mættu aðrir gera teikningar af byggingum en þeir, sem rétt hafa til þess. samkv. 1. mgr. og hlotið hafa löggildingu samkv. 2. mgr. á þeirri forsendu að þeir fullnægðu skilyrðum 1. mgr., þ. e. a. s. þarna séu lærðir arkitektar, byggingarfræðingar, tæknifræðingar, verkfræðingar o. s. frv. Þessi efnisbreyting þýðir það, að í einstökum sveitarfélögum væri hægt að hugsa sér að ákveðinn maður eða einhverjir menn hefðu réttindi til þess að vinna þessi störf, að annast teikningar af húsum, þó að þeir hafi ekki þá menntun till að bera sem áskilin er samkv. 1. mgr. En ef slíkir menn fengju réttindi, þá væru þau staðbundin við ákveðin svæði. Það er, lagt í vald félmrh. að veita þessi réttindi að fengnum meðmælum viðkomandi byggingarnefndar. Þá vil ég taka það fram, að brtt. félmn. við 12. gr. frv. felur í sér að 3. mgr. 12. gr. frv. fellur niður, en þar segir: „Í reglugerð skal skilgreina hin einstöku starfssvið.“ Þetta starfssvið, - það orð er notað í frv., en ekki notað samkv. till. félmn. Hvað varðar reglugerðina, þá er ákvæði í síðustu mgr. 12. gr. varðandi reglugerð sem er nægilegt til þess að taka til alls sem varðar þessa grein. Aðrar brtt. eru ekki við 12. gr. frv. en þessar sem ég hef nú gert grein fyrir. Þá kem ég að 7. brtt. Hún er við 13. gr. frv. Það er um það, að tvö orð: „um byggingarstjóra“ í 1. mgr. falli niður. Það leiðir af þeim till. sem n. gerir varðandi V. kafla og ég kem síðar að. Þess vegna er breytt þarna orðalagi til samræmis við það, sem þar stendur. Þá kem ég að 8. brtt. Hún er við 15. gr. frv. Það er um það, að í stað 36. gr. komi 40. gr. Það er nauðsynleg leiðrétting sem leiðir af því, að gr. frv. fjölgar vegna breytinga á V. kafla frv., sem félmn. gerir till. um og ég kem síðar að. Og þá er ég kominn að þessum V. kaflar, sem ég hef nokkrum sinnum vitnað til. Það er þá í fyrsta lagi a-liður brtt. Hann er um það, að á stað fyrirsagnarinnar á V. kafla, sem er „Byggingarstjórar“, komi ný fyrirsögn sem orðist svo: Umsjón með byggingarframkvæmdum. Þetta leiðir af þeim brtt. sem n. gerir um innihald þessa kafla. En meginbreytingin, sem ég kom að í upphafi ræðu minnar, á þessum kafla er fólgin í því, að í stað þess að frv. gerir ráð fyrir að við gerð hvers mannvirkis skuli vera einn ákveðinn aðili sem nefnist byggingarstjóri, þá leggur félmn. til að þessi skylda sé numin á brott, en þetta gert að heimild. Þegar búið er að gera ákvæðin um byggingarstjóra að heimildarákvæðum, leiðir af því. að ný ákvæði þurfa að koma í frv. varðandi umsjón með byggingarframkvæmdum, þ. e. a. s. það sem á að gilda þegar heimildin um byggingarstjóra er ekki notuð. Til þess að svara þessum þörfum gerir n. till. um, að fjórar nýjar gr. verði teknar inn í frv., 16., 17., 18. og 19. gr., svo sem greinir í b-lið brtt. félmn. við V. kafla. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að lýsa efni þessara greina. Í raun og veru er þetta ekki annað en lýsing á því, sem nú er tíðkað, þar sem framkvæmd þessara mála er í góðu ástandi. Því er það, að 16., 17., 18. og 19. gr. eru teknar orðrétt upp úr byggingarsamþykkt Reykjavíkur, nr. 39 frá 24. mars 1965. Þegar heimildin um byggingarstjóra er ekki notuð ber að fara eftir þessum ákvæðum um framkvæmd á umsjón með byggingarframkvæmdum eða haga svo umsjón með byggingarframkvæmdum sem mælt er fyrir um í þessum greinum. Þá kem ég næst að 10. brtt. félmn. Hún er við 16. gr., sem verður 20. gr., af því að 4 nýjar gr. eru komnar. Þar er um að ræða brtt. við 1. mgr. Það, sem gert er við 1. mgr., er að breyta orðalagi á þann veg að samrýmist því að í staðinn fyrir að skylda er að hafa byggingarstjóra, þá sé það gert heimilt samkv. brtt. félmn., eins og ég hef áður komið að. Næsta brtt. er brtt. nr. 11. Hún er við 19. gr. frv., sem verði 23. gr. Hún er um það, að í stað 15.–18. gr., sem í frvgr. stendur, komi 20.–23. gr. Hér er bæði um að ræða, að það var skekkja í frv. í þessum tilvitnunum, en auk þess þurfti nýja tilvitnun vegna þeirra breytinga sem eru orðnar á fjölda frvgr. Kem ég þá næst að 12. brtt. Hún er við 22. gr., sem verður 26. gr. Er hún á þá leið, að 2. mgr. orðist svo sem segir á þskj. 369. Breytingarnar eru ekki efnisbreytingar heldur orðalagsbreytingar. Í brtt. er orðið „staðsetning“ - þ. e. í sambandi við staðsetningu húsa - í staðinn fyrir „afsetningu“ húsa eins og er í frv. En ein efnisbreyting er þó í þessari brtt. Hún er sú, að við 1. mgr. frv. er bætt svo og upplýsingagjöf til Fasteignamats ríkisins, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 94/1976 - þ. e. a. s. það er tekið beint fram, að eitt af störfum byggingarfulltrúa skuli vera að annast þessa upplýsingaþjónustu gagnvart Fasteignamati ríkisins. Þessi till. kom fram og var okkur send frá Fasteignamatinu. Þótti n. einsýnt að taka þetta til greina og gerir hún þetta því að till. sinni. Þá kem ég að 13. brtt. Hún er við 26. gr., er verði 30. gr. Í staðinn fyrir tilvitnun í gr., þ. e. a. s. 36. gr. í 2. mgr., komi 40. gr. Þetta leiðir af fjölgun frvgr. Kem ég þá að 14. brtt. Hún er við 29. gr., er verði 33. gr. Þar er um að ræða breytingu á tilvitnun í 2. gr. frv., sem þurfti breytingar vegna fjölgunar gr. frv., auk þess sem tilvitnunin var röng í frv. sjálfu. Þá kem ég að 15. brtt. Hún er við 32. gr., er verði 36. gr., og greinin orðist svo sem fram er tekið á þskj. 369. Hér er ekki um að ræða efnisbreytingu, heldur breytingu á tilvitnun í aðrar greinar frv. Í frv. er í 32. gr., sem verður 36. gr., alltaf vitnað í 11. gr. Það er röng tilvitnun og á að vera í 12. gr. Auk þess felst í brtt. ein orðalagsbreyting. Það er í síðustu setningu 2. mgr., þar sem ratað er um „þeirra aðila“ komi viðkomandi aðila. Það er að sjálfsögðu engin efnisbreyting. Kem ég þá að 16. brtt. Hún er við 33. gr. frv., sem verði 37. gr., og er um að greinin orðist svo sem þar greinir. Hér er sú breyting gerð, að fellt er niður orðið „byggingarstjóri“ af þeim ástæðum sem ég hef margoft tekið fram, en í staðinn kemur orðalagið: sá sem ber ábyrgð á byggingarframkvæmdum, - þ. e. a. s. þetta nær bæði til þess að framkvæmd sé með venjulegum h ætti og heimildin um byggingarstjóra sé notuð. Annað, sem breytt er í þessari grein eru breyttar tilvitnanir í greinar af sömu ástæðum og ég hef áður greint. Kem ég þá að 17. brtt., sem er við 34. gr. Þá er gert ráð fyrir að 34. gr. verði 38. gr. og greinin orðist svo sem fram er tekið í brtt. Hér er um að ræða leiðréttingu á tilvitnun í grein framar í frv. og orðinu iðnmeistari skotið fram fyrir byggingarstjóra, vegna þess að það þótti betur við hæfi að hafa það sem ekki er skylda að framkvæma, en aðeins heimild til, eftir því sem er hin venjulega aðferð á verkefni því sem þessi frv. gr. fjallar um. Þá kem ég að síðustu brtt. Það er 18. brtt. Hún er við 37. gr., sem verði 41. gr. Hér er um a- og b-lið að ræða. A-liðurinn er á þá leið, að 1. mgr. orðist svo sem fram er tekið í brtt. Hér er ekki um efnisbreytingu að ræða, en vegna þeirra till., sem gerðar hafa verið og ég hef áður gert grein fyrir, þarf ekki að vitna til ákvæða í 2. mgr. 6. gr. og tilvitnun á 2. mgr. 20. gr. er orðin röng. Í stað þessa er í brtt. vitnað til 1. mgr. 24. gr. Ártalinu 1982, sem kveður á um það, hvenær ákvæði 1. mgr. 24. gr. skuli að fullu komin í framkvæmd, er breytt þannig, að í staðinn fyrir árið 1982 kemur 1985. Þessi tímamörk, 1982, eru miðuð við það þegar þetta frv. var fyrst samið eða á einhverju undirbúningsstigi við það verk. Síðan eru a. m. k. tvö, þrjú eða kannske fleiri ár. Ef það hefur verið rétt á þeim tíma að veita þennan frest í þessu skyni til 1982, þá er einsýnt að nauðsynlegt er að breyta þessu ákvæði. Þess vegna leggur n. til að miðað verði við árið 1985. Þá er önnur breyting. Á eftir tilvitnun í 5. gr. laga nr. 108/1945 er vitnað í a-lið 3. gr. laga nr. 26/1948, sem er breyting á lögum nr. 108/1945. Þess vegna eru rétt vinnubrögð að taka tilvitnun til þessara laga upp í greinina. En það, sem hér er um að ræða efnislega varðandi þetta ákvæði, er það, að gert er ráð fyrir því, að þessi nýju byggingarlög komi ekki til framkvæmda í sveitum landsins varðandi byggingarfulltrúa fyrr en síðar, vegna þess að hin litlu sveitarfélög vítt og breitt um landið munu þurfa tíma til aðlögunar í þessum efnum. Fleira kemur og til greina. Samkv. gildandi lögum er gert ráð fyrir sérstökum fjárhagslegum stuðning við hin litlu sveitarfélög í sveitum landsins til þess að halda uppi starfsemi byggingarfulltrúa. Sveitarfélögin verða að sjálfsögðu verr sett, þegar þessi stuðningur fellur niður, ef ekkert kemur í staðinn. En þessi stuðningur og önnur ákvæði varðandi þetta atriði falla ekki niður samkv. till. félmn. fyrr en 1985. Á þessum aðlögunartíma gefst væntanlega nægur tími til þess að athuga þessa hlið málanna nánar með sérstöku tilliti til sveitahreppanna. Þá kem ég að b-lið 18. brtt. Hún er um það, að upphaf 2. mgr. orðist svo sem greinir á þskj. 369. Hér er um þá breytingu að ræða frá frv. að vitnað er í tvenn lög, sem eru breytingar á lögum um byggingarsamþykktir. Þessi lög eru nr. 84 frá 1943 og lög nr. 26 frá 1948. Eins og ég sagði áðan þykir það rétt vinnubrögð að vitna sérstaklega til þessara laga og því er þetta ákvæði tekið upp. Að öðru leyti ern ekki gerðar till. um breytingar á 37. gr. frv., sem verður 41. gr. Ég hef nú gert grein fyrir öllum brtt. félmn. við frv. þetta, sem hér er til meðferðar, og sé ekki ástæðu að svo stöddu til að fjölyrða frekar um það.



Herra forseti. Í 4. gr. byggingarlaga er málsl. sem hljóðar svo: „Í byggingarreglugerð skal setja ákvæði varðandi umbúnað bygginga til þess að auðvelda ellihrumu og fötluðu fólki að komast leiðar sinnar.“ Þessi málsl. er til orðinn vegna þáltill. sem samþ. var á Alþ. 1972 og hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd, er kanni leiðir, sem tryggi, að byggingar og umferðaræðar framtíðarinnar, er njóta fjárhagslegrar fyrirgreiðslu opinberra aðila, verði hannaðar þannig, að fatlað fólk komist sem greiðlegast um þær Það, sem hér er um að ræða, er mjög mikilvægt fyrir vissan hóp í þjóðfélaginu, og svo sem við vitum þarf þessi hópur að komast um margs konar byggingar, svo sem ráðhús, skrifstofur, heilbrigðisstofnanir, kirkjur, söfn, skóla, verslunarhús, kvikmyndahús, leikhús, vinnustaði, sýningarsali, sundlaugar, íþróttahús, almenningssalerni, símaklefa, sjálfsala og ýmislegt annað húsnæði. En til þess að svo geti orðið þarf að uppfylla viss skilyrði, og því er það tekið fram, að í byggingarreglugerð skuli setja ýmis ákvæði, sem geri það að verkum að fatlaðir eigi auðveldara að komast um. T. d. skal þar segja, að fólk í hjólastól komist án aðstoðar inn og út um dyr, er séu í grennd við bílastæði sem ætluð séu fötluðum, og bílastæði ætluð fötluðum eigi að vera a. m. k. 3.30 m á breidd eða um það bil a. m. k. 1 m breiðari en venjuleg bílastæði. Allar dyr innanhúss þurfa að vera a. m. k. 80 cm á breidd og gjarnan aðaldyr enn þá breiðari. Lyftan, sem ern í samræmi við þarfir fatlaðra, þurfa að vera af ákveðinni stærð, og enn fremur þurfa takkarnir, sem á er stutt, að vera í ákveðinni hæð, sem er um það bil 1–1.20 m frá gólfi. Enn fremur er nauðsyn, að gerð og lega snyrtiherbergja sé hönnuð með sérstöku sniði og þannig, að t. d. hjólastólafólk geti athafnað sig á þessum snyrtiherbergjum. Ætlast er til þess, að a. m. k. eitt slíkt sé á hverri hæð í þeim þjónustustofnunum þar sem gerðar eru ráðstafanir til þess að auðvelda umferð fatlaðra. Og þar sem trappa er þörf skulu einnig vera skábrautir með viðurkenndum halla og við tröppur og skábrautir eiga að vera handrið í ca. 80–90 cm hæð með réttu gripi. Hurðarhúnar og lyftuhnappar eiga að vera í um það bil 105–110 cm hæð frá gólfi. Þessi ákvæði og ótalmargt fleira er ætlast til í samræmi við þessi ákvæði í byggingarlögum, að komi inn í byggingarsamþykktir. Ef þetta verður að lögum og byggingarsamþykktir verða í samræmi við það sem til er ætlast af nefnd þeirri, sem fjallaði um þetta mál, þá á ég von á því, að við verðum betur settir varðandi þessi atriði varðandi nýbyggingar en flestar aðrar þjóðir og þá í hópi með þeim nágrönnum, okkar sem eru komnir hvað lengst í þessum efnum. Eftir er þá fyrst og fremst að finna leiðir til þess að breyta og endurbæta byggingar, sem eru í notkun, þannig að þær verði auðveldar til umferðar fötluðum.

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen); Herra forseti. Eins og greina mátti af ræðu hv. frsm. félmn., þá hefur félmn. lagt mikla vinnu í að athuga þetta frv. Þetta frv. var á sínum tíma samið af fjölmennri nefnd manna, sem ráðuneytisstjóri félmrn., Hallgrímur Dalberg, var formaður fyrir. Málið hefur legið fyrir Nd. og er nú lagt fram í Ed. Hv. frsm. og formaður félmn. hefur unnið að þessari ítarlegu endurskoðun á frv. og brtt. í samráði við félmrn. og hefur ráðuneytisstjórinn verið þar með í ráðum. Ég tel að þær brtt., sem hv. n. flytur og frsm. lýsti, séu til bóta og tel æskilegt, að frv. verði afgreitt frá þessari hv. d. með þessum breytingum. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að þakka n. og frsm. hennar fyrir ágætt starf.

Frsm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Herra forseti. Félmn. hefur athugað það frv., sem hér er til meðferðar, og mælir með samþykkt þess með breytingu sem lögð er til á sérstöku þskj. Einn nm., Steingrímur Hermannsson, var fjarverandi afgreiðslu málsins. Frv. það, sem hér er til umr. umbreytingu á skipulagslögum, leiðir af frv. því til byggingarlaga sem við vorum áður að ræða og afgreiða til 3. umr. Sama nefnd og vann að samningu frv. til byggingarlaga samdi frv. það, sem hér liggur fyrir, og breytingar, sem hér eru gerðar á skipulagslögum, leiðir af breytingum þeim sem lagðar eru til samkv. frv. til byggingarlaga. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að rekja eða ræða ítarlega þetta mál nú. Það hefur verið mælt fyrir því að sjálfsögðu við 1. umr. Aðalbreytingarnar, sem fólgnar eru í þessu frv., eru þær, að frv. gerir ráð fyrir að öll sveitarfélög séu skipulagsskyld, en samkv. gildandi lögum nær skipulagsskyldan til þéttbýlisstaða þar sem búa 100 íbúar eða fleiri, þ. e. a. s. skipulagsskyldan nær ekki til þeirra staða sem fámennari eru. Þá er gerð sú breyting með frv. þessu, að þar er gert ráð fyrir að gera skuli skipulagsuppdrætti af öllum þéttbýlisstöðum, þar sem búa 50 manns eða fleiri eða þar sem ætla má, að mati skipulagsstjórnar að þéttbýli risi. Nú er þetta samkv. gildandi lögum ekki skýrsla, nema íbúafjöldinn sé 100 eða yfir 100. Þetta eru aðalbreytingarnar, sem þetta frv. felur í sér, og eins og ég sagði áðan mælir félmn. með því að frv. verði samþykkt. En félmn. hefur á þskj. 371 gert eina brtt. Hún er til komin vegna brtt. frá Oddi Ólafssyni á þskj. 33. Í þeirri brtt. er kveðið á um, að í reglugerð skuli ákveðið að hið skipulagða svæði geri fötluðum og öldruðum auðvelt að komast leiðar sinnar. Enn fremur er tekið fram í þessari brtt., að ef um sérstök íbúðarhús fyrir fatlaða og aldraða sé að ræða á framkvæmdasvæði, skuli þau sett sem næst miðju, þar sem umferðarmöguleikar eru bestir, og í nágrenni þjónustustofnana. Það er talað um götur, gangstéttir og bilastæði í þessu sambandi. Félmn. tók þessa brtt. hv. 2. þm. Reykn. á þskj. 33 til meðferðar, og er skemmst frá því að segja, að n. er efnislega algerlega sammála þessari brtt. En við nánari athugun þótti hins vegar fara betur á því, með hliðsjón af uppbyggingu þeirrar greinar skipulagslaganna sem kæmi til með að breytast samkv. þessari brtt., að brtt. væri á annan veg orðuð og bæri gleggra með sér, að verið er að tala um hvað eigi að koma í reglugerð, en ekki að setja bein fyrirmæli í lögin. Með þetta í huga umsamdi félmn. í raun og veru till. hv. 2. þm. Reykn. Þar er engu efnislega breytt aðeins orðalagsbreyting. Leggur því félmn. til að brtt. hennar svo orðuð verði samþykkt. Ég vil taka það fram, að þessi brtt. var gerð í samráði við flm. brtt. á þskj. 33, hv. 2. þm. Reykn., sem ég ætla að muni draga þá till. til baka.



Herra forseti. Frv. til laga um Kennaraháskóla Íslands var lagt fram á síðasta Alþingi skömmu fyrir þinglok til kynningar. Eftir að þingi lauk sendi menntmrn. frv. ýmsum aðilum til athugunar og umsagnar. Umsagnir þær, sem borist hafa rn., eru prentaðar með frv. sem viðauki. Þegar frv. er nú lagt fram að nýju, þá hefur það tekið nokkrum breytingum, sem gerðar voru m. a. með hliðsjón af aths. umsagnaraðilanna. Þetta frv. er allmikið að vöxtum, eins og hv. þdm. sjá, 43 greinar. Og frv. er í eðli sínu þýðingarmikið, það er óhætt að segja það. Þýðing frv. fyrir skólahaldið í landinu verður strax ljós þegar lesin er 1. gr. þess, þar sem hlutverk Kennaraháskóla Íslands er markað í megindráttum. Mikilvægi þessa máls gefur í sjálfu sér ærið tilefni til ítarlegrar framsöguræðu af minni hálfu. Ég mun þó leitast við að stytta mál mitt nokkuð og þá m. a. með tilliti til þess, að frv. fylgja mjög ítarlegar aths., þar sem fjallað er um málið í heild og um einstök atriði þess. Í lögum um Kennaraháskóla Íslands frá 16. apríl 1971, 25. gr., segir svo m. a.: „Lög þessi skulu endurskoðuð eigi síðar en að tveimur árum liðnum frá gildistöku þeirra. Hinn 29. nóv. 1972 skipaði þáv. menntmrh., Magnús Torfi Ólafsson, nefnd til að annast þessa endurskoðun í samræmi við þetta lagaákvæði. Skipaðir voru í nefndina: Broddi Jóhannesson rektor, formaður, Árni Gunnarsson deildarstjóri, Jónatan Þórmundsson prófessor og Jónas Pálsson skólastjóri. Þegar Baldur Jónsson hafði verið kjörinn rektor í janúarmánuði 1975 óskaði nefndin eftir því, að hann tæki sæti í henni. Var hann skipaður í nefndina 4. mars það ár. Síðla þetta sama ár var Kristin Magnúsdóttur falið að starfa með nefndinni sem fulltrúi kennaranema, en Lars Andersen var tilnefndur til vara. Nefndin hóf störf sín með því að afla gagna um þróun í menntamálum kennaraefna frá því að löggjöfin um Kennaraháskóla Íslands frá 1971 var undirbúin. Auk þess sótti formaður nefndarinnar ráðstefnu Evrópuráðs um rannsóknir og endurbætur á menntun kennara í Englandi í apríl 1973. Þá sótti formaður nefndarinnar einnig ráðstefnu um kennaramenntun, sem haldin var í Osló 1975 á vegum Norrænu menningarmálaskrifstofunnar í Kaupmannahöfn. Nefndin hélt mjög marga fundi og ræddi auk þess við ýmsa sérfróða aðila um einstaka þætti viðfangsefnisins. Var í fyrstu lögð megináhersla á að ræða hlutverk og markmið með menntun og starfi kennara, enda skilningur og mat á þeim efnum eðlileg forsenda allra ákvarðana um kennaranám, gerð þess og inntak, eins og segir í nefndarálitinu. Eins og ég gat um áðan, hafa menntmrn. borist margar umsagnir og ábendingar um frv. það sem lagt var fram á síðasta þingi. Unnið hefur verið úr þessum ábendingum í rn. í vetur, og rætt við aðila ýmis atriði þeirra og hafa verið tekin til greina. Þau raska ekki meginstefnu frv. á nokkurn hátt, en horfa til bóta að dómi rn. Mun ég víkja nánar að örfáum þeirra atriða síðar. Í þessu frv. eru ýmis nýmæli miðað við gildandi löggjöf um Kennaraháskóla Íslands. Hér skal drepið á mikilvægustu breytingarnar, sem lagt er til að gerðar verði á hlutverki Kennaraháskólans og gildandi skipan kennaranámsins. 1. Kennaraháskólinn skal vera miðstöð vísindalegra rannsókna í uppeldis- og kennslufræðum í landinu. Í nál. er gerð ítarleg grein fyrir þörfinni á auknum rannsóknum á sviði íslenskra uppeldis- og fræðslumála. Þar er rakin allítarleg þróun slíkra rannsókna og greint frá lagaákvæðum þar að lútandi. Verður sú greinargerð ekki endurtekin hér, en um veigamiklar breytingar er að ræða á þessu sviði. 2. Kennaraháskólinn skal annast uppeldis- og kennslufræðilega menntun allra kennara á grunnskólastigi og í öllum skólum á framhaldsskólastigi. Þetta hefur ekki verið svo, heldur hefur þessi þáttur kennaramenntunar verið framkvæmdur í fleiri skólum, að því leyti sem hann hefur verið ræktur. Talið er að fjármagn og kennaralið nýtist betur með þessum hætti og undirbúningur kennaraefna verði heildstæðari með því að þessi þáttur undirbúningsins fari fram á einum stað, þótt nokkrar sérgreinar verði kenndar á öðrum stöðum líkt og nú á sér stað. Menntmrh. getur þó samkv. ákvæðum frv., ef sérstakar ástæður þykja til, heimilað frávik frá þessum ákvæðum á þá lund, að tilteknir sérkennaraskólar annar áfram uppeldis- og kennslufræðilega menntun nemenda sinna, en þá með nánu samráði við Kennaraháskóla Íslands. Þetta síðast nefnda ákvæði var sett inn í frv. við endurskoðun þess nú í vetur. 3. Heimilt er að fela skólanum að annast fullnaðarmenntun kennara í þeim greinum grunnskóla, sem kenndar eru í sérskólum við hvatningu laganna. Það fyrirkomulag, sem nú tíðkast, hefur þróast í gegnum árin, sérskólarnir oft upp vaxnir fyrir brýna þörf og jafnvel stofnaðir af áhugafólki fyrst og fremst. Ekki er með frv. þessu fyrirhugað að kollsteypa þessu fyrirkomulagi, en rétt þykir að hafa í væntanlegri löggjöf heimildarákvæði af þessu tagi. 4. Stofna skal til kennslu í uppeldisfræðum til B.A.-prófs við Kennaraháskóla Íslands. Auk þess er heimilt samkvæmt ákvörðun skólaráðs og að fengnu samþykki menntmrh. að efna til framhaldsnáms í Kennaraskólanum til æðri prófgráðu en B.A.- prófs. Um þetta segir m. a. í nál.: „Laganefndin taldi eðlilegt, að framangreind starfsemi í Háskóla Íslands yrði færð í Kennaraháskólann. Er það í samræmi við þá meginstefnu, sem mörkuð er í 1. gr. frv. um hlutverk Kennaraháskólans. Ef sú uppeldis- og kennslufræðimenntun framhaldsskólakennara, sem rækt hefur verið í Háskóla Íslands, flyst á vegu Kennaraháskólans, eins og frv. gerir ráð fyrir,, sýnist og eðlilegt, að kennslan í uppeldisfræði til B.A.- prófs flytjist með, sökum þeirra tengsla sem að framan getur. En einnig frá sjónarmiði Kennaraháskólans sem almennrar kennaramenntunarstofnunar eru gild rök fyrir því, að koma beri á fót kennslu til háskólaprófs í uppeldisfræði við skólann.“ Ég vík örlítið nánar að þessu atriði síðar. 5. Nefndin, sem samdi upphaflega frv., lagði til að menntmrh. yrði heimilað að lengja kennaranámið um allt að einu ári að fengnum tillögum skálaráðs. Menntmrn. telur hins vegar ekki tímabært að lögfesta þá heimild nú og felldi þetta atriði niður úr frv. þegar í fyrri gerð þess. Persónulega sé ég ekki ástæðu til að gefa undir fótinn með lengingu kennaranámsins fyrr en meiri reynsla er fengin af starfsemi Kennaraháskóla Íslands eins og hún hefur þróast til þessa og er að þróast. 6. Gert er ráð fyrir að tekið verði upp námseiningakerfi, og kveðið er á um meginþætti kennaranáms á þeim grundvelli. Jafnframt er valgreinakerfið gert sveigjanlegra og tekur nú einnig til sérstakra verksviða í grunnskóla, t. d. byrjendakennslu. Um þetta segir nefndin: „Nokkur vandi hefur stafað af því og óánægja meðal kennaraefna, að skýr fyrirmæli hefur brostið um skilgreiningar á námseiningum í Kennaraháskólanum, enda þótt löggjöfin geri ráð fyrir því, að háskólarnir báðir viðurkenndu námseiningar hvor annars. Með frv. þessu, ef að lögum verður, er úr því bætt. Einnig eru meginþættir náms skilgreindir skýrar en fyrr og valgreinakerfið gert sveigjanlegra, sbr. aths. um þessi atriði við 15. gr.“ Rétt þykir að setja lagaákvæði um þetta og þá einkum til þess að tryggja annars vegar fullt samræmi milli háskólanna tveggja og svo til þess að tryggja, að eðlilegum lágmarkskröfum um nám og námsárangur í Kennaraháskólanum verði fullnægt. 7. Æfingaskólinn skal sinna þróunarverkefnum á uppeldissviði í samvinnu við menntmrn., einkum skólarannsóknadeild þess. Hér er um grundvallaratriði að ræða. Eru því gerð ítarleg skil í aths. með frv. og vísast til þess sem þar segir. Varðandi þessi þýðingarmiklu atriði, sem ég hef nú stuttlega drepið á, sjö að tölu, vil ég sérstaklega vísa til ítarlegra skýringa í aths. með frv., en þær er að finna á bls. 11–16, auk þess sem fjallað er um þessi efni í aths. við einstakar greinar. Á bls. 29 er fjallað um áætlaðar kostnaðarbreytingar vegna nýmæla í frv. Hagsýslustofnunin fór nokkuð ofan í þessi atriði í fyrra og gerði þá ráð fyrir að 22–26 millj. kr. kostnaðarauki fylgdi samþykkt frv. og fullri framkvæmd laganna. Ég mun biðja Hagsýslustofnunina að yfirfara málið á ný og láta menntmn. þessarar d. í té nýtt álit á þessum þætti. En ég vil benda á að kostnaðarauki af frv. þessu, ef að lögum verður, fellur ekki á sama dag né heldur sjálfkrafa síðar nema þá að hluta, því að um alla meginþætti hans þarf sérstaka ákvörðun við gerð fjárlaga. Ég vil geta sérstaklega um örfáar þeirra breytinga, sem gerðar hafa verið á frv. frá því að það var lagt fram í fyrra, en eins og ég hef tekið fram, eru þær flestar minni háttar og raska alls ekki meginstefnu, þótt þær að dómi rn. horfi til bóta. Um heimild til kennslu uppeldisfræði í sérkennaraskólunum hef ég áður getið. Í 39. gr. frv. er kveðið á um stofnun samstarfsnefndar Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands. Eins og vikið er að í aths. um 1. gr. frv., er augljós nauðsyn á nánu samstarfi milli Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands. Með þessari grein er lagður grundvöllur að skipulagðri samvinnu þessara tveggja stofnana. „Koma þessi ákvæði að nokkru í stað fyrirmæla í 1. gr. gildandi laga um verkaskiptingu milli þessara tveggja skóla,“ segir í aths. Ég vil geta þess hér, að svipaðar samstarfsnefndir hafa þegar verið settar á fót t. d. innan menntaskólastigsins og á fleiri stigum, þar sem rn. hefur frumkvæði að því að leiða saman fulltrúa þessara stofnana. Ég vil láta það koma skýrt fram, að ekki eru allir á eitt sáttir um að færa kennslu í uppeldis- og kennslufræðum frá Háskóla Íslands til Kennaraháskóla Íslands. Kemur þetta m. a. glöggt fram í aths. við 1. gr. frv., sem eru sérstaklega ítarlegar, og svo í áliti Háskóla Íslands, sem prentað er í heild með frv. sem fskj., eins og raunar aðrar álitsgerðir sem rn. hafa borist. En það, sem vakir fyrir höfundum frv., er í sem allra fæstum orðum sagt þetta: Það er ekki grundvöllur til að kenna uppeldis- og kennslufræði við tvær stofnanir. Eigi að reka Kennaraháskólann sem raunverulegan háskóla á sínu sviði hlýtur þessi kennsla að færast til hans. Hitt er svo annað, að margir velta því fyrir sér, hvort ekki kynni að vera æskilegra að sameina alveg þessa tvo háskóla. En þótt svo kynni að fara í framtíðinni, að það þætti æskilegt, þá virðist ekki vera grundvöllur til að taka nú ákvörðun um slíka sameiningu. Ég held að menn séu nokkuð sammála um það að við séum ekki undir það búin. Ég vil einnig láta það koma fram, að það hefur verið álit menntmrn., a. m. k. um nokkurt skeið, og raunar frá því farið var að undirbúa stofnun Kennaraháskóla Íslands, að þennan hátt bæri að hafa á. Kemur það fram í því m. a., að þegar skipaður var prófessor í uppeldis- og kennslufræði við Háskóla Íslands fyrir nokkrum árum, þá var það sérstaklega tekið fram af hálfu menntmrn., að til þessarar breytingar kynni að koma. Þetta viðhorf höfunda frv., menntmrn. getum við líka sagt, má einnig orða á þá lund, að meginmarkmið löggjafarinnar um Kennaraháskóla Íslands er að gera þá stofnun svo hæfa sem unnt er til þess að gegna því þýðingarmikla hlutverki sem henni er falið með 1.gr. frv., ef að lögum verður. Ætla má að þegar fram líða stundir verði þörf fyrir kennaramenntað fólk það mikil, að hagkvæmt reynist að kenna þau fræði víðar en á einum stað. Að því lúta ákvæði 40. gr., en þar segir: „Í reglugerð, sem menntmrn. setur að fengnum tillögum skólaráðs Kennaraháskála Íslands, er heimilt að kveða nánar á um framkvæmd þessara laga, þ. á m. að skólinn starfi að hluta utan Reykjavíkur.“ Í frv., eins og það var lagt fram í fyrra, var þessi heimild bundin við Akureyri. En við nánari athugun þótti réttara að hafa heimildina víðtækari. Þá vil ég vekja athygli á ákvæði til bráðabirgða. Þar segir, í 42. gr., að nemendur, sem skráðir voru í Kennaraháskóla Íslands fyrir gildistöku þessara laga, eigi rétt á að ljúka námi og prófum samkv. fyrri lögum um Kennaraháskóla Íslands. Í ákvæði til bráðabirgða, 43. gr., segir svo: „Þeir, sem við gildistöku þessara daga hafa starfað sem settir kennarar við skyldunámsskóla 6 ár eða lengur, en hafa ekki full kennsluréttindi, skulu eiga kost á að ljúka námi á vegum Kennaraháskóla Íslands til að öðlast slík réttindi. Um tilhögun námsins og mat á fyrri menntun og starfsreynslu skal setja ákvæði í reglugerð. Nú allra næstu daga verður lagt fyrir Alþ. frv. um embættisgengi kennara. Í því frv. verður að finna ákvæði samhljóða þessu. Staða hinna svonefndu réttindalausu kennara hefur mikið verið rædd að undanförnu og raunar um langa hríð. Nú í haust og vetur hefur farið fram ítarleg umræða um þetta efni, m. a. hjá menntmrn. og kennarasamtökunum. Hefur orðið samstaða um þetta ákvæði, sem ég áðan greindi frá, og í megindráttum um framkvæmd þessara ákvæða, að ég ætla. En á henni veltur auðvitað mikið, því ákvæðin eru rammi um framkvæmdina frekar en nánari útfærsla. Til frekari glöggvunar hv. þdm. vil ég rifja upp það sem segir í aths. um 43. gr., en það er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Á undanförnum árum hefur orðið að setja til kennarastarfa allmargt manna sem ekki hafa full kennsluréttindi samkv. gildandi lögum og geta því ekki hlotið skipun í kennarastöðu. Í umr. um þessi mál hefur verið bent á að æskilegasta lausnin á vanda þessara kennara sé að greiða þeim leið til að afla sér fullra réttinda með viðbótarnámi. Í skýringum við 9. gr. frv. er vikið að því, að kennslureynsla ætti að koma til álita við mat á umsóknum um námsvist í Kennaraháskólanum ásamt formlegri undirbúningsmenntun, og í 26. gr. er fjallað um möguleika á viðurkenningu prófa frá öðrum háskólum eða sérkennaraskólum sem þætti til fullnaðarprófs frá Kennaraháskólanum. Í þessari gr. er gert ráð fyrir sérstöku átaki við gildistöku nýrra laga um Kennaraháskóla Íslands á þann veg, að þeim, sem þá hafa starfað sem settir kennarar við skyldunámsskóla 6 ár eða lengur, skuli gerður kostur á að ljúka á vegum Kennaraháskólans réttindanámi er verði sérstaklega skipulagt í því skyni. Er þá m. a. haft í huga, að um gæti orðið að ræða sumarkennslu og bréfanám að einhverju leyti.“ Ég vil sérstaklega benda hv. þdm. á, að í áliti mþn. eru raktir ljóslega, í stuttu máli þó, helstu drættirnir í sögu kennaramenntunar á Íslandi og í ljósi reynslunnar leitast við að benda á kosti og galla þess skipulags, sem ríkt hefur, og á áhrif þeirra breytinga sem gerðar hafa verið á kennaranáminu á undanförnum árum. Þá er einnig í niðurlagi nál. reynt að meta hvaða sess íslensk kennaramenntun hefur skipað í skólakerfi Íslendinga fyrr og nú. Og loks er gerð grein fyrir áætluðum námsmannafjölda í Kennaraháskólanum á næstu árum. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu á sínum tíma, að reynslan af löggjöfinni um Kennaraháskólann benti til þess þá strax, að næstu árin færi aðsókn að skólanum enn vaxandi, og segir nefndin að einsætt sé að fjöldi brautskráðra kennara frá skólanum muni fullnægja almennri kennaraþörf á grunnskólastigi, þegar fram liði stundir. Nú er nokkuð liðið síðan gengið var frá þessu nál. og bendir það, sem síðar hefur gerst, alveg eindregið til þess, að þessi spádómur ætli að rætast. Aðsókn að Kennaraháskólanum hefur nú stórlega aukist og er það vel. Það er samdóma álit okkar í menntmrn. og þeirra, sem starfa við Kennaraháskóla Íslands, að nauðsynlegt sé að hraða afgreiðslu þessa máls eftir því sem fært þykir. Nú vil ég að sjálfsögðu ekki leggja hv. þdm. neinar lífsreglur um þetta. En ég vil vekja athygli á því, að þetta mál hefur hlotið mjög ítarlegan undirbúning. Það var rækilega kynnt í fyrra með framlagningu hér og útsendingu og farið hefur verið ofan í það á ný nú síðustu mánuðina. Ég vil því beina því til hv. þdm. og menntmn. sérstaklega að íbuga nú hvort fært þyki að mæla með afgreiðslu málsins á þessu þingi. Ég læt ekkert tækifæri ónotað til þess að minna hv. alþm. á að Kennaraháskóli Íslands hefur búið við og býr nú við mjög þröngan kost að því er snertir húsnæði og búnað. Framkvæmdafjárveiting til nýbyggingar er á fjárl. þessa árs og byrjunarfjárveiting til nýbyggingar var á fjárl. síðasta árs einnig. Það er unnið núna að frágangi teikninga og stefnt að því, að verk geti hafist á þessu ári. Ég vona að það standist. En ég tel að byggingarmálinu verði að fylgja fast eftir ef ekki á að hljótast meiri skaði en orðinn er nú þegar af þrengslum þeim og ófullkominni aðstöðu, sem Kennaraháskóli Íslands hefur búið við frá upphafi, er óhætt að segja. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði vísað til menntmn. að umr. lokinni.