Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Nú líður að þinglokum. Ákveðið mál veldur mér nokkrum áhyggjum, ekki síst eftir lestur Morgunblaðsins í morgun. Ég tel heiður þings og þjóðar í hættu takist ekki vel til af hálfu Alþingis í því efni. Sú ákvörðun hefur verið tekin að stefna bæði þinginu og þjóðinni á Þingvöll 17. júní nk. í tilefni af 50 ára afmæli lýðveldisins. Ég tel reyndar að stilla verði öllum kostnaði í hóf í kringum þessi hátíðahöld í ljósi þess að efnahagur þjóðar og heimila leyfir ekkert tildur. Að stefna Alþingi til Þingvalla til að samþykkja þingmál af þessu tilefni er stórmál og þar er ekki sama hvernig til tekst. Mér finnst að liggja verði fyrir samstaða í þingflokkum um slíkt. Nú vill svo til að enn liggur ekki fyrir samstaða um neitt mál. Mér finnst að stjórn þingsins og formenn þingflokka þurfi og verði að ná saman um einhverja hugsjón sem væri verðug afmælisgjöf og fyrirheit til ungra Íslendinga um bjartari framtíð. Mér heyrist að allt tal um staðfestingu á mannréttindakafla sé út úr myndinni. Ég hefði talið að Alþingi hefði verið sómi að einhverri áætlun um rannsóknir á auðlindunum sem skilaði sér síðar í auknum þjóðartekjum. Ég horfi mjög til lífbeltanna tveggja eins og Kristján heitinn Eldjárn orðaði það svo myndarlega. Landið fékk gjöf 1974, það lífbeltið. Væri ekki eðlilegt að marka stefnu um stórauknar vistfræðirannsóknir á lífríki hafsins í tilefni þessa afmælis eins og hv. þm. Páll Pétursson, formaður þingflokks framsóknarmanna, hefur bent á? Hæstv. forseti. Ég tel að talsvert liggi við að vel takist og undra mig á því að enn skuli ekki hafa náðst samstaða um einhverja hugsjón í tilefni af þessu stóra afmæli.

Forseti getur tekið undir það sem hv. 5. þm. Suðurl. sagði um þetta efni. Það er vissulega leitt að það skuli ekki enn hafa náðst samstaða, en hins vegar er forseti sannfærð um að það er góður vilji í öllum þingflokkum og hjá formönnum allra þingflokka að það takist að ná samstöðu um gott og verðugt málefni sem verði afgreitt á Þingvöllum af þessu tilefni.

Virðulegi forseti. Það var seint á árinu 1991 að ég flutti ásamt tveimur öðrum þingmönnum till. til þál. um það hvernig minnst yrði 50 ára afmælis lýðveldisins. Sú tillaga komst aldrei til afgreiðslu, en það náðist um hana samstaða vorið 1993. Það var fyrst í september sl. sem skipuð var nefnd á vegum forsrn. til að undirbúa þjóðhátíðina á Þingvöllum. Hún hafði með öðrum orðum 8--9 mánuði til að undirbúa verk sitt sem fram undan er þann 17. júní nk. en þess skal getið til samanburðar að nefndin sem undirbjó hátíðahöldin á Þingvöllum 1974 hafði níu ár til þess undirbúningsverks. Starfsemi þessarar nefndar hefur að mörgu leyti verið mjög flókin og erfið, m.a. vegna þess að Alþingi sjálft hefur ekki enn þá, eins og hv. þm. benti á, tekið ákvörðun um það hvert á að vera innihald hátíðarfundarins á Þingvöllum. Á það höfum við alþýðubandalagsmenn þrýst með margvíslegum hætti. Ég tel að það sé okkar meginafstaða og það sem við höfum lagt áherslu á er það að bætt verði inn í stjórnarskrána nýjum mannréttindakafla sem full samstaða hafði náðst um í stjórnarskrárnefndinni sjálfri, en strandaði síðan af einhverjum furðulegum ástæðum í Sjálfstfl. að því er mér er tjáð. Ég tel að það sé enn ekki of seint að taka ákvörðun um að mannréttindakaflinn verði tekinn inn í stjórnarskrána og það eigi ekki að láta staðar numið í þeim efnum heldur kanna til hlítar hvort unnt er að ná samstöðu um það. Hátíðin á Þingvöllum og þessi hátíðarfundur þarf auðvitað að hafa myndarlegt, sögulegt innihald. Menn eiga ekki að fara á Þingvöll með tilheyrandi kostnaði bara til þess eins að fara á Þingvöll og halda einn hátíðarfund eða svo. Menn eiga að efna til þessarar samkomu með myndarlegu innihaldi, ég tala nú ekki um að sýna það í verki að menn eigi hugsjónir, eins og hv. þm. nefndi það, fyrir hönd þessarar þjóðar og veitir síst af því um þessar mundir að menn sýni það í verki og athöfnum Alþingis að menn eigi eitthvað eftir af því sem einu sinni var kallað hugsjónir en er ótrúlega lítið eftir af í seinni tíð.

Virðulegi forseti. Þar sem hér hafa verið gerð að umræðuefni hátíðarhöld á fullveldisdegi 17. júní nk., þá vil ég koma því á framfæri að auðvitað hafa þingflokksformenn rætt þetta mjög í vetur. Það hefur að vísu því miður ekki, og ég tek undir það með hv. þm. Svavari Gestssyni, náðst að ákveða að mannréttindakafli stjórnarskrárinnar yrði lagður fram eins og hann kom frá stjórnarskrárnefnd. Hins vegar er ekki enn útséð um hvernig það mál fer. Það er ekki búið að taka það mál út af borðinu og ýmsar hugmyndir eru uppi sem vissulega samstaða er um í hópi þingflokksformanna. Það hefur einnig verið rætt um það að um leið og þinghaldi ljúki, sem vonandi verður á þessum sólarhring, þá hittist þingflokksformenn mjög fljótlega í framhaldi af því og setji niður dagskrá fundarins. Ég vil þó ítreka að það er vissulega rétt sem hæstv. forseti hefur sagt. Það er búið að ræða mikið og það er ákveðin samstaða um mál sem hafa verið rædd í þingflokkum og trúlega verður það niðurstaðan að þingið komi síðan saman 15. eða 16. júní og ræði þau mál frekar áður en Þingvallafundurinn verður.

Hæstv. forseti. Ég þakka svör forsetans og þann vilja sem kom fram í svari hennar og vænti þess að hæstv. forseti beiti sér í þessu máli og reyni á sem stystum tíma að ná samstöðu um málið. Hv. þm. Svavar Gestsson sagði að sú nefnd sem undirbjó afmælið 1974 og þá miklu hátíð hafi haft níu ár. Þetta er hárrétt. En það er svo að þegar einhver fæðist er vitað að einhvern tíma verður hann fimmtugur þannig að menn hafa haft langan tíma en ekki gáð að sér því þessi nefnd er of seint skipuð, aðeins fyrir átta mánuðum. Ég tel að mannréttindakafli sem rætt hefur verið um hitti kannski ekki í mark hjá þjóðinni. Stærsta mannréttindabrotið sem íslenska þjóðin býr nú við er atvinnuleysið og ef við gætum sameinast og markað stefnu til þess að leiðrétta það mannréttindabrot, þá værum við á réttri leið. En ég hef bent á og teldi mikilvægt að við legðum aukna peninga í vistfræðirannsóknir í hafinu því staðreyndin er sú að lífsafkoma íslenskrar þjóðar byggist ekki síst á þessum tveimur lífbeltum. Við búum við óvissu í hafinu á okkar fiskstofnum, ekki síst þorskinum, þannig að ég teldi þjóðargjöf í þá áttina vel varið, ekki síst gagnvart hinni ungu kynslóð sem þráir góð lífskjör.

Hæstv. forseti. Mig langar að segja örfá orð í sambandi við þessi hátíðahöld sem við erum sammála um að efna til. Er þar fyrst til að taka að ég tel að það eigi ekki að vera neitt tildur, ekki um of a.m.k. og síst af öllu að stofna til einhverra vandræða ef flytja á þjóðina alla til á einum degi meira og minna. Ég held að við verðum að fara þar með allri gát. En hitt er kannski aðalatriði að íslenska stjórnarskráin er kannski merkasta stjórnarskrá sem um getur. Hún hefur staðið óbreytt frá lýðveldisstofnun og í henni er allt það sem þarf að vera og til engra bóta að breyta þar um. Það er til vansæmdar að gera það. Sú stjórnarskrá hefur staðið óbreytt að öðru leyti en því að við kjördæmaskipun og fjölgun þingmanna hefur náttúrlega þurft að breyta tæknilegum atriðum. Nú er um að gera að sýna hófsemd og reyna að sameinast á þeim grundvelli og ekkert brambolt og síst af öllu að hagga við stjórnarskránni. Það væri til vansæmdar og ég er innilega á móti því og vona að menn verði það þegar þeir hugleiða málið.

Virðulegur forseti. Það er vissulega mjög sérstakt að nú á væntanlega síðasta degi þessa þinghalds skuli enn ekki liggja fyrir nein tillaga, hvað þá ákvörðun um það hvað eigi að tengjast hátíðarfundi Alþingis á Þingvöllum í minningu 50 ára lýðveldisafmælis. Þetta er að mínu mati vottur um átakanlegt forustuleysi af hálfu forsætisnefndar þingsins og forustu þingflokka að hafa ekki komið sér saman um málefni sem væri verðugt að ákvörðun væri tekin um á Þingvöllum. Inn í mannréttindaþátt stjórnarskrárinnar tel ég að eigi að koma ákvæði sem tengjast því að þjóðin fái að segja sitt í stórmálum eins og rætt var um mikið á síðasta ári í þjóðaratkvæðagreiðslu, og átakanlegt að ekki skuli vera vilji til að koma slíku máli í höfn. Ég lagði inn tillögu snemma á þessu þingi sem ég hélt að væri auðvelt að vinna fylgi hér sem tengist landvernd og friðlýsingu lands á öllu Þingvallasvæðinu, mál sem hefur verið mjög vel undirbúið á undanförnum árum. Einnig það hefur ekki fengið byr eða þann undirbúning sem þarf og það er illt til þess að vita að það þurfi að fara að kveðja Alþingi til á elleftu stundu, um miðjan júní eins og mér heyrist að ráðgert sé, til að takast á um tilefnið. Það ber vott um forustuleysi og sundurlyndi sem er kannski því miður tímanna tákn á 50 ára afmæli lýðveldisins.

Virðulegi forseti. Það væri áreiðanlega ekki forustuleysi hvorki í forsætisnefnd þingsins né forustu þingflokka ef hv. 4. þm. Austurl. kæmi þar nærri. En ég vil út af þessum umræðum sem hér hafa farið fram, virðulegi forseti, eingöngu geta þess af minni hálfu og míns þingflokks að við munum leggja okkur fram um að ná samstöðu við aðra þingflokka um verðugt umræðuefni á hátíðarfundinum hinn 17. júní. Það hafa farið fram umræður milli formanna þingflokka um þetta efni sem fram undir það síðasta hafa verið mjög gagnlegar og góðar. Ég tel að við höfum ástæðu til að halda að við náum niðurstöðu í þessu máli sem allir geta verið fullsæmdir af. Það er allt of snemmt að vera hér með einhverjar hrakspár um að þetta muni allt fara í vaskinn eða ekki vera staðið að þessu með nægilegri reisn. Slíkar hrakspár eiga ekki við. Við formenn þingflokka höfum ákveðið að hittast fljótlega eftir að þingi lýkur. Ég geri ráð fyrir að þingflokkar verði jafnframt boðaðir til funda til þess að vera með í ráðum. Síðan er eðlilegt að þingið komi saman einum eða tveimur dögum fyrir hátíðarfundinn til að ganga frá formsatriðum sem þarf að ljúka. Það er ekki hægt að afgreiða mál á Þingvöllum nema búið sé að taka það til fyrri eða 1. umr. eftir atvikum. Það þarf að gera það fyrir fundinn sem haldinn verður hinn 17. júní. Ég tel að það séu öll efni til þess að ná samstöðu um málefni sem Alþingi er til sóma á þessum tímamótum og ástæðulaust að gera því skóna að svo fari ekki.

Forseti vill láta þess getið að nú er senn liðinn sá tími sem umræða um störf þingsins má standa í upphafi þingfundar, þ.e. 20 mínútur. Forseti vill hvetja menn til þess að vera jákvæðir varðandi lausn á þessu máli því að forseti trúir því að þó að þetta hafi tekið lengri tíma en ætlað var, þá muni þegar upp er staðið nást gott samkomulag um það hvað verði tekið fyrir á Þingvöllum 17. júní.

Forseti vill láta þess getið að það hefur orðið samkomulag milli þingflokka um að þessi umræða standi í rúmlega eina og hálfa klukkustund sem þýðir það að hver þingflokkur hefur 20 mínútur til umráða.

Virðulegi forseti. Skýrsla sú sem ég mæli fyrir um rannsókn á afleiðingum atvinnuleysis er unnin á grundvelli þingsályktunar sem samþykkt var 7. maí á sl. ári. Áður hafði farið fram á vegum félmrn. könnun á högum og aðstæðum atvinnulausra sem unnin var af Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands. Sú skýrsla sem hér er til umræðu og annað sem fram hefur komið í umfjöllun um atvinnuleysið, svo sem könnun sú sem ég áður nefndi, sýnir margar hliðar á því mikla vandamáli sem atvinnuleysið er. Vandamálið snertir heimili, fjölskyldur og einstaklinga og þjóðfélagið í heild og hefur víðtæk áhrif á ýmsum sviðum þjóðlífsins. Það snertir einstakar félagseiningar í samfélaginu, ekki síst fjölskylduna, og síðast en ekki síst þann einstakling sem lendir í atvinnuleysinu hverju sinni og þarf að aðlaga sig að gerbreyttum aðstæðum um lengri eða skemmri tíma. Vandamál hvers einstaklings eru undantekningarlaust erfið bæði fjárhagslega og félagslega. Ef samfélagið skipuleggur ekki viðeigandi vinnumarkaðsaðgerðir og aðstoð sérstaklega við langtímaatvinnulausa, þá verða vandamálin enn verri viðureignar, samfélaginu dýrari og ekki síst getur það kostað upplausn og óhamingju fjölda heimila og einstaklinga. Atvinnuleysið er víða meginbölvaldur í ríkjum Evrópu og umtalsvert atvinnuleysi er alltaf það vandamál sem mikilvægast er að taka á hverju sinni. Vissulega erum við á þröskuldi mikils atvinnuleysis þó vonir standi til að mesta atvinnuleysið sé tímabundið. Atvinnuleysið hefur mælst frá 6--7,7% í janúar til mars, en samkvæmt bráðabirgðatölum fyrir sl. mánuð mælist atvinnuleysið um 5,6% en var 6,3% í mars og fer væntanlega lækkandi á næstu mánuðum. Þekking okkar á atvinnuleysi og þeim vandamálum sem tengjast atvinnuleysi eru á ýmsan hátt takmarkaðri en margra annarra þjóða. Félmrn. hefur því unnið markvisst að því að afla sér vitneskju og reynslu á þeim vinnumarkaðsaðgerðum sem aðrar þjóðir er búið hafa við mikið atvinnuleysi hafa gripið til og hrint sumum þeirra í framkvæmd. Félagsvísindastofnun stóð fyrir yfirgripsmikilli könnun á vegum félmrn. á högum og aðstæðum atvinnulausra sem sýnir að áhrif atvinnuleysis eru afar víðtæk og koma beint fram í fjárhagslegum vandamálum, sálrænum og félagslegum erfiðleikum og geta haft áhrif á líkamlegt heilbrigði. Ljóst er af þessari könnun að mikil fylgni er milli langtímaatvinnuleysis og fjárhags, heilsufars og félagslegra erfiðleika. Ófaglært fólk, sem er líklega nálægt 40--50% af atvinnulausum, svo og unga fólkið hefur orðið sérstaklega hart úti í því atvinnuleysi sem við höfum búið við og tel ég brýnt að beina sérstaklega aðgerðum að því að tryggja betur hag þessara hópa. Ástandið er líka sérstaklega erfitt þar sem báðar fyrirvinnur eru atvinnulausar, en samkvæmt könnuninni, sem ég nefndi, eiga 10% þeira sem spurðir voru í könnuninni atvinnulausa maka. Fram kom einnig að 50% atvinnulausra eiga í greiðsluerfiðleikum og að þriðjungur atvinnulausra er með minna en 1 millj. í fjölskyldutekjur á ári. Ég legg áherslu á að það er mikilvægt að samfélagið byggi upp tryggt öryggisnet til að koma í veg fyrir að jafnmikilvæg verðmæti tapist og líf, heilsa og starfskraftur. Við verðum að byggja hér upp öryggis- og þjónustunet sem með einum og öðrum hætti aðstoðar fólk við að koma aftur inn á vinnumarkaðinn eða a.m.k. viðhalda og bæta kunnáttu og starfsþrek þeirra sem bíða eftir tækifærum til að koma inn á vinnumarkaðinn og að því er nú unnið. Starfshópur er nú að fara yfir þjónustu- og öryggiskerfi atvinnulausra, einkum atvinnulausra barnafjölskyldna, og mun væntanlega ljúka störfum innan skamms eða í þessum mánuði. Starfshópnum var ætlað að kanna sérstaklega réttindi atvinnulausra með tilliti til bótakerfis almannatrygginga, fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga, starfsmenntunar og námsframboðs. Starfshópnum er ætla að leggja fram úrbætur er tryggi betur framfærslumöguleika þeirra sem búið hafa við langvarandi atvinnuleysi og athuga sérstaklega hvort unnt sé að nýta bótakerfi hins opinbera þannig að það nýtist betur þeim sem höllustum fæti standa. Einnig að athuga hvernig beita megi frekari vinnumarkaðsaðgerðum fyrir atvinnulausa, einkum ófaglærða og unga fólkið og þá sem búið hafa við langvarandi atvinnuleysi. Skal þar einkum hugað að atvinnutilboðum gegnum Atvinnuleysistryggingasjóð í samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga en í starfi sínu á samstarfshópurinn að hafa samráð við aðila vinnumarkaðarins. Það er ljóst að það bótakerfi og þjónustukerfi sem atvinnulausum er búið er sniðið að allt öðrum aðstæðum en við búum við núna og tekur á ýmsan hátt ekki mið af því atvinnuleysi sem við búum við. Við því er þessari nefnd ætlað að bregðast og leggja fram tillögur sem samræmi betur okkar bótakerfi, sem og þjónustu- og atvinnutilboð fyrir þá sem búið hafa við atvinnuleysi, ekki síst um langan tíma, og með það að markmiði að hagur og framfærsla þeirra atvinnulausu verði betur tryggð. Það er vissulega áhyggjuefni að ungt fólk sem kemur úr námi og fær ekki vinnu fær ekki heldur bætur hjá Atvinnuleysistryggingasjóði og á því máli verður að taka, undan því verður ekki komist. Ég vil einnig minna á að í frv. til laga um vinnumiðlun sem nú liggur fyrir Alþingi felast veigamikil nýmæli sem bæði munu tryggja betri þjónustu við atvinnulausa og auka atvinnumöguleika þeirra, ekki síst þeirra sem búið hafa við langvarandi atvinnuleysi, sem og að tryggja betur virkari vinnumiðlanir í landinu. Ég er sannfærð um það að ýmis ákvæði þessa frv. sem liggur fyrir Alþingi og verður ekki afgreitt nú en vonandi á næsta þingi mun bæta verulega hag atvinnulausra og tryggja betur að þeir geti komist út á vinnumarkaðinn aftur og tryggja þeim ýmsa ráðgjafaþjónustu, námsframboð og starfsmenntun meðan á atvinnuleysi stendur. Kostnaður við atvinnuleysi verður aðeins að litlu leyti metinn í krónum og aurum. Hins vegar er augljóst að nauðsynlegt er að meta það fjármagn sem ætlað er til aðgerða gegn atvinnuleysi sem fjárfestingu á móti þeim kostnaði sem atvinnuleysi felur í sér, enda kemur margvísleg verðmætasköpun í staðinn. Starfsmenntun skapar varanlegan mannauð sem nýtist bæði einstaklingum og samfélaginu til frambúðar, en um tíu þúsund manns hafa notið góðs af lögum um starfsmenntun í atvinnulífinu sem samþykkt voru fyrir sennilega um þrem árum síðan á hv. Alþingi. Kostnaður þjóðfélagsins í heild af atvinnuleysinu var áætlaður á sl. ári um 8 milljarðar kr. Auk þeirra mannlegu verðmæta sem tapast vegna atvinnuleysisins sýna þessar tölur hve mikils virði það er fyrir einstaklinginn og þjóðfélagið að nýta alla starfskrafta í stað þess að greiða óvirkar atvinnuleysisbætur. Við þurftum ekki síst að hafa áhyggjur af umtalsverðri tekjuskerðingu heimilanna. Síðan bætist við mikill kostnaður ríkissjóðs og sveitarfélaga. Beinn kostnaður ríkissjóðs vegna atvinnuleysis felst annars vegar í minni sköttum, beinum og óbeinum, en hins vegar í meiri útgjöldum, svo sem til atvinnuleysisbóta. Stærsti liðurinn í kostnaði sveitarfélaga vegna atvinnuleysis eru tapaðar útsvarstekjur. Til viðbótar kemur ýmis kostnaður vegna framfærsluskyldu sveitarfélaganna sem erfitt er að meta. Tekjutap heimilanna er líka mikið eins og fram kemur í þessari skýrslu. Því er mikilvæg sú aðstoð sem ríkisvaldið greip til í október sl. um skuldbreytingu á húsnæðislánum einstaklinga og lögum um frestun á vanskilum og afborgunum vaxta á þessu ári. Aðgerðir gegn atvinnuleysi til eflingar atvinnulífinu þurfa fyrst og fremst að vera markvissar og leysa vandann til einhverrar frambúðar. Aðgerðir af þessu tagi snúa að því að efla hráefnisöflun sjávarútvegs, efla samkeppnishæfni framleiðslu á sem flestum sviðum og efla markaðssetningu innlendrar framleiðslu, bæði heima fyrir og erlendis, og bæta starfsumhverfi fyrirtækja eins og ríkisstjórnin hefur gert. Þáttur ríkisins í slíkum aðgerðum gerist að mestu með óbeinum hætti. Í fyrsta lagi með því að efla rannsóknir tengdar framleiðslugreinum, í öðru lagi með skipulagðri starfsmenntun vinnuafls og í þriðja lagi aðgerðum til að stuðla að lágum framleiðslukostnaði, þar með talið lækkun vaxta, og bættri samkeppnisstöðu, m.a. við erlenda framleiðslu. Bein afskipti af framleiðslugreinum er hins vegar ýmsum annmörkum háð vegna þess alþjóðlega viðskiptaumhverfis sem við búum við auk þess sem reynslan hefur iðulega leitt í ljós að vandinn leysist ekki heldur frestast og vex með tímanum. Skoðaðir eru hins vegar allir slíkir möguleikar þegar þeirra er þörf og sem dæmi um það er aðstoð við sjávarútveg, landbúnað, skipaiðnað og skinnaiðnað hér á landi. Hins vegar er mikil þörf á að skjóta fleiri stoðum undir atvinnulífið og hlúa að þeim vaxtarbroddum sem eru í hefðbundnum atvinnugreinum. Það hefur víða komið fram að ríkisstjórnin hefur brugðist við vandamálum vaxandi atvinnuleysis með ýmsum hætti og hún er að vinna að aðgerðum á mörgum sviðum. Á sl. ári brást ríkisstjórnin við skyndilegu atvinnuleysi með verulegu fjármagni til opinberra framkvæmda með því að flýta verkefnum sem átti að ráðast í síðar. Það er einungis tímabundið sem hægt er að flýta opinberum framkvæmdum. Atvinnusköpun verður að vera vel ígrunduð svo hún verði ekki of dýru verði keypt og auki jafnvel á vandann til frambúðar eða tefji varanleg úrræði. Umfangsmiklar opinberar framkvæmdir sem standa yfir tímabundið eru fjárhagslega mjög dýr úrræði og skapa aðeins takmarkaða tímabundna vinnu fyrir fólk og sjaldan einhverja vinnu til frambúðar. Hætta er á að slík úrræði auki erlenda skuldabyrði eða fjárlagahalla sem enn frekar auka vandann í framtíðinni auk þess sem slík úrræði duga aðeins í skamman tíma. Við hljótum því jafnframt að huga að ódýrari, varanlegri og mannaflafrekari úrræðum sem treysta atvinnuástandið til frambúðar. Hins vegar eigum við að láta einskis ófreistað í að virkja atvinnulausa með einum eða öðrum hætti á meðan þeir búa við atvinnuleysi. Ég hef gert grein fyrir framkvæmdaleiðinni sem veitt getur atvinnu tímabundið og er nauðsynleg til að bregðast við tímabundnum sveiflum á almennum vinnumarkaði. Ég vil hins vegar leggja áherslu á langtímaaðgerðir til að bæta atvinnuástandið, virkar vinnumarkaðsaðgerðir og að treysta það öryggis- og þjónustunet sem atvinnulaust fólk þarf að reiða sig á. Það er mikilvægt að vel sé vandað til atvinnuskapandi aðgerða með þeim 1.200 millj. sem Atvinnuleysistryggingasjóður getur veitt til virkra vinnumarkaðsaðgerða í átaksverkefnum ríkis og sveitarfélaga. Hafa m.a. ákvæði varðandi framkvæmd átaksverkefna ríkis og sveitarfélaga verið rýmkuð í því skyni. --- Ég vil spyrja, virðulegur forseti. Ég sé að það blikkar á mig ljós.

Þá eru að verða búnar 10 mínútur og setur þá forseti aftur á 10 mínútur ef ráðherra vill nota meiri tíma.

Ég sagði að ákvæði varðandi átaksverkefni ríkis og sveitarfélaga hefðu verið rýmkuð í því skyni að hægt væri að nýta betur þær 1.200 millj. sem varið er í gegnum Atvinnuleysistryggingasjóð til að stuðla að virkum vinnumarkaðsaðgerðum og atvinnutækifærum. Átaksverkefni ríkis og sveitarfélaga ásamt því viðbótarfjármagni sem varið var til samgöngubóta og viðhaldsverkefna sköpuðu 800 heilsársstörf á sl. ári og munu væntanlega skapa 1.400 ný heilsársstörf á þessu ári. Ég hef sagt að það þurfi sérstaklega að huga að því að þær aðgerðir sem gripið er til nýtist vel ófaglærðum og unga fólkinu og ég legg einnig áherslu á atvinnuskapandi aðgerðir fyrir konur sérstaklega, en fjármagn sem ráðstafað var úr Atvinnuleysistryggingasjóði í þessu skyni á sl. ári nýttist mun betur körlum en konum. Í því sambandi minni ég á þær 80 millj. sem sérstaklega var veitt til atvinnumála kvenna á sl. ári. Þær hafa reynst mjög vel og tel ég að stærri fjárveiting hefði átt að renna af framlagi ríkissjóðs til atvinnuskapandi verkefna í þessu skyni. Fjármagni var þar einkum veitt til nýsköpunar, framþróunar og markaðssetningar og nýttist fjármagnið m.a. til handiðnaðar ýmiss konar sem unninn var úr íslensku hefni. Einnig var fjármagni veitt til aðhlynningarstarfa, námsaðstoðar og svokallaðra vinnuskipta þar sem fólk fer í hlutavinnu á móti námi og heldur engu að síður sínum launum og rýmir þannig fyrir einstaklingum á atvinnuleysisskrá. Þær vinnumarkaðsaðgerðir sem hafa verið notaðar í öðrum löndum hafa einnig verið skoðaðar með tilliti til þess hvort þær gætu komið að gagni hér á landi. Þetta á t.d. við um aðgerðir sem stuðla að hreyfanleika vinnuafls innan lands, aðgerðir sem hvetja menn til sjálfstæðrar atvinnusköpunar, námsatvinna, deildar stöður og vinnuskipti, sem að litlu leyti hafa verið reyndar hér á landi. Framboð námskeiða fyrir atvinnulausa hefur aukist mikið en ljóst er að þörfin er enn meiri og mikilvægt er að auka framboð og fjölbreytni námskeiða fyrir atvinnulausa og að markvisst sé unnið að uppbyggingu starfsmenntunar í landinu á næstu árum. Ég vil einnig nefna það að ég tel mjög brýnt að taka sérstaklega á atvinnumálum fatlaðra og hefur nefnd verið að vinna að því og lagt fram hugmyndir, sem ég tel að þurfi að vinna úr, en þær stuðla allar að því að gera fötluðum kleift að vera á almennum vinnumarkaði með ákveðinni aðstoð sem þar er lögð til. Í lokin vil ég segja þetta: Þó mikilvægur árangur hafi náðst í baráttunni við atvinnuleysið, en það er ekki langt síðan aðilar vinnumarkaðarins spáðu að atvinnuleysi stefndi í 20%, þá verður baráttan gegn atvinnleysinu höfuðviðfangsefni ríkisstjórnar næstu missirin. Við þurfum að skapa hér a.m.k. 3 þús. ný störf á ári og til þess að það takist þurfum við að hefja víðtækt framleiðni- og markaðsátak, m.a. í sjávarútvegi og iðnaði, og nýta þau tækifæri sem opnast hafa í gegnum alþjóðlega samninga sem Ísland á aðild að. Við höfum alla möguleika til að vinna okkur út úr atvinnuleysinu en til þess þarf þjóðarsamstöðu og að stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins leggist á eitt til þess að það takist.

Virðulegi forseti. Sú skýrsla sem hér er til umræðu var lögð fram í desembermánuði og ekki seinna vænna að hún verði tekin til meðferðar í þessari virðulegu stofnun. Hæstv. félmrh. lauk máli sínu með því að segja: Hér hefur mikill árangur náðst í atvinnumálum. Hér hefur tekist að koma í veg fyrir það að atvinnuleysið yrði það sem spáð var af aðilum vinnumarkaðarins. Hver er þessi mikli árangur? Hann er sá að núna er talað um að um það bil 8 þús. manns séu atvinnulausir í landinu. Það er hinn mikli árangur sem verið er að tala um. Ég skora á hæstv. félmrh. og aðra talsmenn ríkisstjórnarinnar að hætta að tala um árangur af þessari stjórnarstefnu vegna þess að meðan þessi fjöldi er á atvinnuleysisskrá er það eins og háðsmerki á ríkisstjórninni að tala um árangur og það er eins og blaut tuska framan í þann hluta þjóðarinnar sem er atvinnulaus að þessi ríkisstjórn, atvinnuleysisstjórn Davíðs Oddssonar, skuli taka sér orðið ,,árangur`` í munn þegar um er að ræða atvinnumál og atvinnuleysi. Staðreyndin er sú að þessi mál hafa verið til meðferðar allt það tímabil sem núv. ríkisstjórn hefur setið. Við alþýðubandalagsmenn höfum flutt mörg þingmál um þessi mál, m.a. frv. til laga um rétt þeirra sem ekki hafa vinnu sem fól í sér heildarendurskoðun á öllum þeim lögum sem snerta málefni atvinnulausra og þetta frv. var flutt á miðju síðasta þingi. Við höfum flutt tillögur um rannsóknir á afleiðingum atvinnuleysis, sem voru samþykktar á síðasta þingi og þessi skýrsla er til orðin í framhaldi af þeirri samþykkt sem varð til vegna þáltill. okkar. Hæstv. félmrh. lagði fram fyrr í vetur frv. til laga um vinnumiðlun sem er samkomulagsniðurstaða allmargra aðila sem undirbjuggu það mál. Ég vil byrja á að spyrja hæstv. félmrh.: Af hverju var það frv. ekki á forgangslista ríkisstjórnarinnar? Af hverju mátti það frv. liggja og bíða? Af hverju þurfti frekar að afgreiða frv. til laga um vog, mál og faggildingu heldur en frv. til laga um vinnumiðlun? Af hverju þurfti frekar að afgreiða frv. um eftirlit með skipum heldur en frv. um vinnumiðlun sem felur í sér heildarbreytingu á þeim gildandi lögum sem til eru í landinu um vinnumiðlanir? Ég tel satt að segja að það áhersluleysi sem birtist af hálfu ríkisstjórnarinnar varðandi þetta mál og fleiri sýni að þar er engin samstaða um raunverulegt átak í þessum efnum. Ég vil, hæstv. forseti, um leið og ég þakka fyrir það að skýrslan er lögð fram gagnrýna þar tvö mjög mikilvæg atriði. Í fyrsta lagi það að á bls. 4 í skýrslunni segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin telur vegna stöðu ríkissjóðs ekki tímabært að ráðast í umfangsmiklar aðgerðir eins og þær sem fjallað er um í fskj. 3.`` Þar er bent á margvíslegar aðgerðir varðandi skipulag vinnumiðlana og vinnumarkaðarins sem hægt væri að ráðast í án þess að það þyrfti að taka til sín mjög mikla fjármuni. Ég gagnrýni það sérstaklega að hæstv. félmrh. skuli ekki hafa þann metnað að gera grein fyrir því núna hvernig nákvæmlega hún mundi vilja fara í málin með hliðsjón af þeim ábendingum sem bent er á í fskj. 3 en fela aðallega í sér ábendingar um það hvernig vinnumarkaðsmálum og vinnumiðlun er háttað í öðrum löndum. Ég vil í öðru lagi gagnrýna sérstaklega það sem kemur fram á næstu síðu í þessari skýrslu þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Það er hins vegar ekki tímabært að boða nýjar breytingar á lögunum fyrr en einhver reynsla er komin á þær breytingar sem gerðar hafa verið.`` Ég mótmæli þessari uppsetningu mála líka og ég tel að það sýni líka metnaðarleysi að gera ekki grein fyrir því hvernig lögin hafa komið út og gera grein fyrir breytingum sem eru óhjákvæmilegar á þeim lögum. Hvaða mál eru það sem hafa verið rædd hér í vetur varðandi atvinnulausa sérstaklega? Hæstv. ráðherra nefndi þau ekki í sinni ræðu. Það eru atvinnuleysisréttindi vörubifreiðastjóra, það eru atvinnuleysisréttindi námsmanna, það eru atvinnuleysisréttindi trillusjómanna, það eru sérstaklega þau námskeið sem atvinnulausum standa til boða. Allt eru þetta mál sem hafa verið uppi í vetur með margvíslegum hætti, bæði í formi þingmála, fyrirspurna og utandagskrárumræðna en í rauninni kemur ekkert fram um það í þessari skýrslu né heldur í máli ráðherrans og ég spyr: Hver er áhuginn, krafturinn, dugnaðurinn? Hvar er skilyrðasetning hæstv. félmrh. sem er heimsfræg, a.m.k. á Íslandi, og gerir það að verkum að 70% af þjóðinni telur að hún sé betri formaður Alþfl. en utanrrh.? Hvar er skilyrðasetningin öll? Það má setja þessi skilyrði þegar kemur að öðrum málum, einstökum frumvörpum, en þegar kemur að því að taka heildstætt á málefnum atvinnulausra þá segi ég, hæstv. forseti: Það hefur ekkert verið gert nema það sem við lögðum til á síðasta þingi um það að færa öll þessi mál yfir í félmrn. og opna vissa þætti þeirra fyrir sjálfstætt starfandi atvinnurekendum. Að öðru leyti hafa menn ekki fengist til að gera eitt eða neitt. Þessi tvö atriði vil ég gagnrýna í skýrslunni. Ég tel með öðrum orðum að skýrslan sé ófullkomin. Ég segi hins vegar: Ég þakka fyrir þann þátt í skýrslunni sem fer rækilega yfir hinn beina kostnað sem verður af völdum atvinnuleysis þar sem það kemur fram að hvert tapað atvinnutækifæri þýðir tapaðar tekjur fyrir þjóðina á ári um 1,5 millj. kr. þannig að það atvinnuleysi sem menn eru að tala um núna kostar á ársgrundvelli um 12 milljarða kr., um 12 þúsund millj. kr. eru menn að tala um að tapist út úr þjóðarbúinu beint og óbeint vegna þess atvinnuleysis sem í gangi er. Og það er af þeim ástæðum sem það er ekki bara réttlætanlegt heldur líka sjálfsagt að verja verulegum peningum til vinnumarkaðsaðgerða, til átaks í atvinnumálum m.a. í verkefni sem þarf að vinna hvort eð er eins og í samgöngumálum upp á fleiri milljarða kr. og bíða. Það er réttlætanlegt að fara í þau einmitt nú um þessar mundir eins og staðan er í dag. Ég vil í þessari umræðu, hæstv. forseti, leggja fyrir hæstv. félmrh. nokkrar spurningar. Í fyrsta lagi vil ég spyrja hæstv. félmrh. hvað hefur verið gert varðandi þær ábendingar sem ráðuneytið telur þó framkvæmanlegar og eru neðst á bls. 4 í skýrslunni þar sem segir: ,,Hins vegar eigi margar þeirra erindi nú þegar sem tilraunaverkefni á vegum ríkis, sveitarfélaga og Atvinnuleysistryggingasjóðs. Þetta á t.d. við um aðgerðir sem stuðla að hreyfanleika vinnuafls innan lands, aðgerðir sem hvetja menn til sjálfstæðrar atvinnusköpunar, námsatvinna, deildar stöður og vinnuskipti.`` Þetta er allt auðvelt segir í þessari skýrslu. Þetta er hægt að gera og ég spyr: Hvað hefur verið gert í þessum málum? Ég óska eftir að hæstv. ráðherra geri ítarlega grein fyrir því. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra um það sem fram kemur í skýrslunni á bls. 5 þar sem segir m.a. að það geti orðið þörf á því að koma á sérstöku launatengdu tryggingakerfi vegna atvinnuleysisins. Hvað er hæstv. ráðherra að boða þarna? Er hæstv. félmrh. og ríkisstjórnin að boða sérstaka skattlagningu umfram það sem er nú beint í ríkissjóð og Atvinnuleysistryggingasjóð til þess að standa undir þessu atvinnuleysiskerfi? Það er mjög nauðsynlegt að fá um það upplýsingar hvort hér er verið að boða nýjan skatt í þessu skyni. Ég er þeirrar skoðunar, hæstv. forseti, að kostnaðinn við atvinnuleysið eigi að bera uppi úr hinum almenna ríkissjóði landsmanna og menn geta mín vegna aflað skatta í hann í því skyni. Þetta er þjóðarverkefni. Þjóðin í heild og þeir þingmenn sem standa að þeim ákvörðunum sem teknar hafa verið í efnahagsmálum standa í raun og veru á bak við þá ábyrgð sem við blasir að því er varðar atvinnuleysið í landinu. Þess vegna á að kosta það sem þarf í þessum efnum með beinum greiðslum úr ríkissjóði en ekki með einhverjum sérstökum tekjustofnum sem eru látnir standa undir atvinnuleysinu og munu líta út eins og ölmusupeningar þegar upp verður staðið enn þá meira niðurlægjandi en þegar er orðið fyrir það fólk sem missir sína atvinnu og getur ekki selt sitt vinnuafl. Í þriðja lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvað hafi verið gert varðandi þau atriði utan þessa kerfis sem í raun og veru var ekki fjallað um í hennar ræðu en er óhjákvæmilegt að fara aðeins nánar yfir. Allt það fólk sem er utan þessa kerfis, hvað hefur verið gert til að ná því inn? Hvað vill ráðherrann gera í því efni? Hvað um fólk sem er að koma úr námi? Hvað með fólk sem er að koma úr fæðingarorlofi? Hvað með það fólk sem er að standa upp úr veikindum? Hvað með heimavinnandi húsmæður o.s.frv.? Hvað vill hæstv. ráðherra í þriðja lagi gera til þess að koma til móts við þessa aðila? Í fjórða lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hefur verið gert sérstaklega til að tengja námskeiðakerfi í þágu atvinnulausra við menntakerfið í landinu? Ég sé að þær ábendingar sem fram koma frá menntmrn. á bls. 9 í þessari skýrslu, miðri 9. síðu, eru ágætar ábendingar, faglegar og ágætar ábendingar og ég spyr: Hvað hefur sérstalega verið gert til þess að tengja saman menntakerfi og námskeiðakerfið þannig að þetta sé ekki uppbótarkerfi svo að segja þetta námskeiðakerfi heldur tengist það með einhverjum hætti hinu almenna skólakerfi í landinu ef þeir atvinnulausu vilja tengja þetta tvennt saman? Í fimmta lagi bendi ég á að það koma fram margar ábendingar á bls. 8 í skýrslunni varðandi ábendingar ráðgjafarnefndar, t.d. um skyldurétt til vinnu, að langtímaatvinnulausir fái skyldurétt til vinnu. Hvað á ráðuneytið við með þessu? Hvað hefur verið gert að því er varðar langtímaatvinnulausa sérstaklega? Hefur ráðherra hugsað sér að þeim verði boðin vinna með virkari hætti en verið hefur og hvað með unga fólkið en 17% af þeim sem eru á vinnumarkaði eða vilja vera þar á aldrinum 16--20 ára eru nú atvinnulausir. Hér er gerð tillaga um að sveitarfélögunum verði gert að samræma lágmarksframfærslu og hér er gert ráð fyrir því að vinnumiðlanir veiti ráðleggingar og leiðbeiningar til að auka atvinnumöguleika atvinnulausra. Ég spyr í fimmta lagi hvað hefur verið gert í þessum efnum og í sjötta lagi endurtek ég þær spurningar sem ég bar fram áðan um trillusjómenn og vörubifreiðastjóra sérstaklega. Ég tel, hæstv. forseti, að það blasi alveg við hvað það er sem gera þarf núna í þessum málum sem snerta atvinnulausa. Þá er ég ekki að tala um atvinnumálin sem slík sem er auðvitað aðalatriðið. Auðvitað þarf að rífa hér upp atvinnulífið. Það þarf að gera það með markvissum og skipulegum hætti en að því er varðar þjónustuna við atvinnulausa tel ég að það sé þrennt sem skiptir mestu máli og á því vil ég ljúka máli mínu, hæstv. forseti. Í fyrsta lagi tel ég að það eigi að endurskoða lögin í heild um atvinnuleysistryggingar, vinnumiðlun og um vinnumálaskrifstofu félmrn. Grundvallaratriðið eigi að vera það að réttur til atvinnuleysisbóta verði altækur þannig að allir þeir sem vilja vera á vinnumarkaði, hafa heilsu og eru að leita sér að vinnu, fái atvinnuleysisbætur. Það verði ekki unnt að hólfa fólk niður eins og nú er gert eftir aðild að stéttarfélögum. Ég spyr hæstv. ráðherra líka: Af hverju hefur þetta ekki verið gert? Eins og hæstv. ráðherra sagði áðan þá hafa legið fyrir um það upplýsingar mjög lengi. Liggur í augum uppi að það kerfi sem hér er um að ræða á Íslandi er miðað við allt aðrar aðstæður. Af hverju hefur þetta ekki verið lagað? Þetta hefur legið fyrir alveg frá því að hæstv. núv. ríkisstjórn tók við. Hvaða gauf er þetta? Gera menn sér ekki grein fyrir þeim vanda sem svo að segja nístir í merg og bein á þeim heimilum þar sem fólk býr við atvinnuleysi og hefur jafnvel gert langtímum saman? Í öðru lagi tel ég að það eigi að virkja vinnumiðlanir miklu betur en gert hefur verið. Það á að gera þær þannig að þær hafi frumkvæðið, þær leiti upp hina atvinnulausu, sem hafa verið atvinnulausir lengi, og sérstaklega unga fólkið. Það verði farið yfir málin og gerðar ráðstafanir til að tryggja það t.d. að enginn ungur maður, karl eða kona, verði atvinnulaus eða þurfi að vera atvinnulaus lengur en í tvo mánuði, segjum þrjá í mesta lagi, áður en kemur sérstakt vinnutilboð til þessa fólks. Það er svo niðurbrjótandi, það er svo alvarlegt vandamál fyrir þjóðfélagið að þetta fólk hafi ekki vinnu langtímum, mánuðum eða missirum saman og það er í rauninni fráleitt að líða það að hlutirnir þróist með þeim hætti. Í þriðja lagi tel ég mikilvægt, hæstv. forseti, að tengja skipulegar saman menntakerfið og námskeiðin heldur en gert hefur verið og bendi í því sambandi á að Atvinnuleysistryggingasjóður er sjálfur núna að borga verulega fjármuni til að standa undir námskeiðum, 3,5 millj. kr. á mánuði. Það tel ég gott, en ég tel, hæstv. forseti, að þetta eigi að vera verkefni okkar, þjóðfélagsins og ríkissjóðs, að standa undir þessum kostnaði. Virðulegi forseti. Hvað er það að missa vinnuna? Það að missa vinnuna er það að þjóðfélagið, markaðurinn, hafnar því eina sem þú átt, sem er vinnuaflið. Þegar upp er staðið er það þannig að það er ekki unnt að rífa af þér vinnuaflið til þess að selja í gjaldþrotaúrskurðum eða við nauðungaruppboð. Þetta er það eina sem þú átt ef þú hefur heilsu. Þjóðfélag sem hafnar þessari einu eign einstaklinganna er að lítilsvirða þetta fólk og við eigum að taka á því með myndarlegum hætti meðan hér er atvinnuleysi að búa til kerfi, sem tekur á móti þessu fólki með fullri virðingu, stolti og reisn en niðurlægi það hvergi.

Virðulegi forseti. Hæstv. félmrh. hefur fjallað ítarlega um þá skýrslu sem hér er til umræðu um rannsókn á afleiðingum atvinnuleysis og lýst því hvernig ríkisstjórnin hefur eða hyggst beita ýmsum vinnumarkaðsaðgerðum og ýmsum sérstökum aðgerðum til þess að berjast við aukið atvinnuleysi. Það sem er aðalatriðið og var aðalatriðið í hennar málflutningi er að leysa þarf þetta stórkostlega vandamál, þetta mikla vandamál til frambúðar. Málið er að sjálfsögðu forgangsmál ríkisstjórnarinnar og verður það framvegis eins og annarra ríkisstjórna á Vesturlöndum nú um stundir. Þegar rætt er um það hvers vegna atvinnuleysi hefur magnast hér á landi er ástæða til þess að benda á að við höfum átt við ytri áföll að stríða, svo sem minnkun á þorskveiðum. Það hefur verið lægra verð . . .

Minnkun á . . . afla.

Ef hv. framsóknarmenn geta nú setið á sér smástund, þá vil ég benda á fleira. Það er lægra verð á íslenskum fiskafurðum á erlendum mörkuðum, 24--25% frá upphafi árs 1991. Það verður ekki hrakið.

Hvar er loðnan?

Loðnan er inni í þessu, þetta er á föstu verðlagi og ég vona að hv. þingmenn Framsfl. skilji það. Það hefur verið víðtæk alþjóðleg efnahagslægð sem hefur haft áhrif hér á landi. Fortíðarvandinn íslenski hefur birst í of miklum fjárfestingum á undanförnum árum. Ég nefni t.d. að á árunum 1990--1993 þurfti ríkissjóður að greiða 10 milljarða vegna þess að ríkissjóður tók á sig af sjóðum skuldbindingar sem ríkissjóður varð að borga og það er athyglisvert að íslenska þjóðarbúið þarf að borga yfir 50 milljarða á ári eða það sem nemur hálfum . . . 

Gott að heyra.

Allt sem ég hef sagt þýðir það að það þrengir möguleika ríkisstjórnarinnar og annarra sem láta þessi mál til sín taka til þess að geta tekist á við málin með viðeigandi hætti. Þetta ættu menn að hafa í huga. Og þegar talað er um að ríkisstjórnin hafi ekki náð árangri er full ástæða til þess að benda á að það eru ekki nema 20 mánuðir síðan að gefin var út skýrsla á vegum Alþýðusambands Íslands og í þeirri skýrsu stóð: Ef ekkert verður gert mun atvinnuleysi á Íslandi verða 20--25% og það var verið að tala um það hvaða áföllum Íslendingar hefðu orðið fyrir. Það var tekist á við vandamálin og því miður er atvinnuleysið of mikið, en það var langt frá því að vera sú tala sem þarna var nefnd. Þetta vil ég að komi hér fram þegar menn eru að tala um það hvort árangur hafi náðst eða ekki. Hæstv. félmrh. ræddi um sérstakar aðgerðir og einkum og sér í lagi vinnumarkaðsaðgerðir. Það sem hins vegar er eðlilega ekki eins mikið fjallað um í þessari skýrslu er að ríkisstjórnin hefur að sjálfsögðu beitt öðrum aðgerðum og það má kannski skipta þeim aðgerðum í þrennt. Í fyrsta lagi hefur ríkisstjórnin lagt áherslu á að bæta stöðu atvinnuífsins með stöðugu verðlagi, auknu frelsi í viðskiptum milli landa, lækkun skatta á atvinnureksturinn, lækkun vaxta og hagstæðu raungengi og hefur samkeppnisstaðan verið styrkt og rekstrarskilyrðin bætt. Í öðru lagi hafa aðgerðir ríkisstjórnarinnar miðað að því að stuðla að friði á vinnumarkaði með hófsömum kjarasamningum. Í þriðja lagi hefur ríkisstjórnin dregið úr atvinnuleysi með beinum aðgerðum. Rekstrartilfærslur og rekstrarútgjöld ríkisins hafa verið lækkuð til að mæta auknum útgjöldum til sérstakra atvinnuskapandi verkefna. Samið hefur verið við sveitarfélögin um framlög til atvinnumyndandi verkefna einnig og það er gert í samvinnu við Atvinnuleysistryggingasjóð. Ég bendi á að opinbert fé hefur verið lagt til fiskeldis og loðdýraræktar núna í tíð þessarar ríkisstjórnar í því skyni að þessar atvinnugreinar geti vaxið aftur um leið og skilyrði batna á erlendum mörkuðum og sem betur fer eru skilyrði að batna t.d. í loðdýraræktinni um þessar mundir. Ég þarf ekki að ræða hér um skipasmíðaiðnaðinn. Það höfum við gert áður og aðgerðir ríkisstjórnarinnar í þeim efnum. Ég bendi á samstarf við Háskóla Íslands um rannsóknarstyrki og styrki fyrir námsmenn vegna sumarvinnu. Allt þetta eru aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur beitt til þess að koma í veg fyrir það að atvinnuleysi vaxi hér á landi. En það sem skiptir máli er það að við vitum að atvinnuleysi er ekki bundið við Ísland og sem betur fer hefur okkur tekist betur en flestum öðrum þjóðum að fást við þetta vandamál sem hefur verið að eiga sér stað frá árinu 1987 eða þar um bil. Og 1988, 1989 og 1990 var atvinnuleysi að vaxa hér sem auðvelt er að sýna fram á með tölum því að það urðu engin ný störf í einkarekstri, það voru nokkur ný störf, nokkuð mörg að vísu á ákveðnu tímabili í opinberum rekstri en engin ný störf og frekar fækkun starfa í atvinnulífinu á þessum árum. Hins vegar var það mikið framboð af atvinnu að það kom ekki í ljós atvinnuleysi fyrr en síðar. Þetta er auðvelt að sýna fram á og verður vonandi gert síðar í umræðunum. Það sem hins vegar sést um leið og við berum okkur saman við það sem hefur gerst annnars staðar er það að Íslendingum hefur gengið betur og af því að hv. þm. Svavar Gestsson var að segja við okkur að við hefðum staðið okkur illa þarf ekki annað en líta til Svíþjóðar og Finnlands í því sambandi. Það er fróðlegt og ég vil benda á að fjármálaráðherrarnir hafa haft samstarf sín á milli, bæði á Norðurlöndum, innan EFTA, milli EFTA og Evrópubandalagsins og innan OECD og það er fróðlegt að líta kannski örlítið á það út á hvað þær viðræður ganga sem þar eiga sér stað. Það er óhætt að fullyrða að almenn samstaða sé á alþjóðavettvangi um þá skoðun að orsakir vaxandi atvinnuleysis séu aðallega tvíþættar. Annars vegar gætir áhrifa efnahagssamdráttar undanfarinna ára. Hins vegar gefur aukið atvinnuleysi undanfarinn einn og hálfan áratug þrátt fyrir aukinn hagvöxt ótvírætt til kynna að vaxandi hluti þess sé kerfisbundið vandamál, þ.e. hverfi ekki þegar atvinnu- og efnahagslífið réttir úr kútnum. Þetta kerfisbundna vandamál er rakið til ýmissa skipulagsbresta í hagkerfinu, svo sem á vinnumarkaði, í skattkerfinu, vinnumarkaðslöggjöfinni, skólakerfinu og í tryggingakerfinu. Það hefur ekki orðið til að bæta ástandið að á síðstu árum hefur halli á ríkisbúskapnum aukist verulega í flestum löndum m.a. vegna efnahagssamdráttarins. Ein afleiðing þessa halla eru háir vextir en þeir hafa síðan dregið úr fjárfestingu fyrirtækja og þar með úr hagvexti. Afleiðingin hefur orðið enn meira atvinnuleysi. Jafnframt hefur slæm staða ríkisfjármála takmarkað svigrúm stjórnvalda til að örva eftirspurn. Norðurlöndin að Danmörku frátalinni hafa haft nokkra sérstöðu að því leyti að atvinnuleysi hefur jafnan verið mun minna þar en annars staðar í Evrópu. Þessi staða hefur nú gerbreyst. Þannig er atvinnuleysi í Finnlandi með því hæsta sem mælist í OECD-ríkjunum eða tæplega 20%, en fyrir aðeins fáeinum árum var atvinnuleysi þar á bilinu 2--3%. Á sama tíma komu í ljós alvarlegir brestir á vinnumarkaðnum í Noregi og Svíþjóð en í báðum ríkjunum jókst atvinnuleysi verulega. Þessar breyttu aðstæður hafa leitt til mikillar umræðu á norrænum vettvangi. Skyndilega var atvinnuleysisvandinn orðinn að köldum veruleika á Norðurlöndum ekki síður en í öðrum ríkjum Evrópu. Og það eru einmitt þessi mál sem hafa tekið mikinn tíma ráðherranna, ekki síst fjármálaráðherranna að fjalla um og það hafa verið gerðar víðtækar rannsóknir og málið er kannað vegna þess að það er sameiginlegt vandamál en ekki vandamál hvers ríkis fyrir sig þó að auðvitað séu inni í myndinni skilyrði og aðstæður sem gera það að verkum að atvinnuleysi er af þessum toga í þessu landi en kannski af öðrum toga í öðru landi. Þetta verðum við að hafa í huga sem ræðum þetta mál og nú. Það var gefin út yfirlýsing forsætisráðherra og fjármálaráðherra Norðurlanda í Maríuhöfn sem ég ætla ekki að rekja efnislega hér. Það sem skiptir miklu máli er að það þurfa að vera ákveðin efnahagsleg skilyrði fyrir hendi. Það eru þau skilyrði sem sú ríkisstjórn sem nú situr hér á landi hefur verið að sækjast eftir. Það er ekkert öðruvísi sem ríkisstjórnin hér er að gera en ríkisstjórnir annars staðar til að koma á þeim almennu aðstæðum sem þurfa að vera fyrir hendi og þá er ég ekki að gera lítið úr nema síður sé þeim sérstöku aðgerðum sem beinast að sérstökum þáttum í efnahags- og atvinnnulífinu, til að mynda vinnumarkaðsaðgerðum sem hér hefur verið lýst nokkuð í morgun. Ég ætla að draga saman í örstuttu máli það sem kannski má segja að sé kjarninn í þeim alþjóðlegu viðhorfum til þessara mála sem nú eru helst uppi og ég veit að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur fylgst mjög vel með þessum málum, verið á ráðstefnum erlendis og þekkir þetta þess vegna jafnvel og ég sem hef talsvert fylgst með þessari umræðu upp á síðkastið vegna starfa minna og ekki bara á Norðurlöndum heldur í OECD og innan EFTA og á vegum EFTA og Evrópubandalagsins. Ég held að það sé full ástæða fyrir okkur að vera ekki með þau músarholusjónarmið að halda að þetta sé eitthvað sérstakt vandamál hér á landi og eins og sumir hafa jafnvel leyft sér að segja svo að ég vitni nú í ræðu eins af flokksbræðrum hv. 9. þm. Reykv., Svavars Gestssonar, 1. maí jafnsmekklega og það var orðað, að segja það að atvinnuleysið hér á landi sé skipulögð aðgerð stjórnvalda. Svo smekklegt var það nú eins og hér kom fram beint úr munni hestsins 1. maí sl.

Þetta er rétt hjá honum, er það ekki?

Helstu niðurstöðurnar eru þessar: 1. Atvinnuleysi hefur farið vaxandi undanfarin ár. Verulegur hluti atvinnuleysisins stafar af veilum í uppbyggingu og skipulagi efnahagslífsins, einkum að því er varðar vinnumarkaðinn. 2. Það eru engar töfralausnir til heldur þurfa stjórnvöld að beita víðtækum og samræmdum aðgerðum þar sem horft er til langs tíma til þess að draga varanlega úr atvinnuleysi. 3. Mikilvægt er að skapa almenn efnahagsleg skilyrði fyrir auknum hagvexti. 4. Samstarf og samráð á alþjóðavettvangi er mikilvægt til að skapa almennan skilning á þeim grundvallarforsendum efnahagsstefnunnar sem þurfa að vera til staðar til þess að takast megi að draga úr atvinnuleysi. 5. Tímabundnar og sértækar atvinnumálaaðgerðir geta verið réttlætanlegar en þær mega ekki grafa undan langtímamarkmiðum efnahagsstefnunnar. 6. Stjórnvöld þurfa að beita sérstökum aðgerðum til að styrkja samkeppnisstöðu atvinnulífsins. Lögð er áhersla á að þessar aðgerðir séu almenns eðlis og beinist ekki að einstökum atvinnugreinum eða fyrirtækjum. 7. Jafnframt eiga stjórnvöld að grípa til markvissra aðgerða til að taka á ýmsum skipulagsveilum á vinnumarkaði. Hér þarf þó að fara að öllu með gát. Mestu skiptir að aðgerðirnar séu virkar, þ.e. að þær geri fólk vinnufært og gjaldgengt á vinnumarkaðinn á nýjan leik. Þær eiga hins vegar ekki að koma í staðinn fyrir atvinnu. 8. Atvinnuleysisvandinn hverfur ekki af sjálfu sér. Nauðsynlegar aðgerðir til að draga úr atvinnuleysi geta verið viðkvæmar og snert fjölmarga þætti þjóðfélagsgerðarinnar sem hingað til hafa þótt heilagar. Þessi staðreynd má hins vegar ekki verða til þess að stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins taki ekki á málinu því að hinn kostnaðurinn er enn þá erfiðari, nefnilega aukið atvinnuleysi með öllum þeim efnahagslegu og félagslegu vandamálum sem því fylgir. Ég nefni þetta hér af því að mér finnst stundum hv. þingmenn, þar á meðal hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar, ekki ræða þetta mál með fullum skilningi á því að þetta mál er ekki séríslenskt fyrirbrigði. Mér finnst þess gæta í umræðunni að það sé ráðist á stjórnvöld hér á landi og skilningur sé ekki fyrir hendi að þetta vandamál er alþjóðlegt og það krefst aðgerða sem aðrir þekkja og það krefst aðgerða sem eru mjög erfiðar. Það sem skiptir auðvitað öllu máli er að það náist samstaða í þjóðfélaginu. Það er ekki bara ríkisstjórnin, það eru bæjarstjórnirnar, það eru aðilar vinnumarkaðarins og það er líka stjórnarandstaðan sem verður að eiga þátt því og stilla sínum málum upp með ábyrgum hætti. Aðeins þannig með mjög víðtækri sátt, með víðtækri samstöðu getum við leyst þetta vandamál og það getur vel verið að það taki lengri tíma en okkur grunar. Síst af öllu skulum við falla í þá gryfju að halda að með einföldum loforðum, með kosningabrellum sé hægt að leysa þennan erfiða vanda. Við skulum átta okkur á því að þetta getur tekið tíma, það getur verið sárt og erfitt og við skulum horfast í augu við staðreyndirnar fremur heldur en að falla fyrir þeirri freistingu að segja við fólkið í landinu, segja við kjósendur: Þetta er auðvelt bara ef við getum komist að. Þetta þurfum við að hafa í huga og við skulum frekar rækta samstöðuna í þessum efnum heldur en að haga okkar málflutningi eins og sumir hafa því miður gert.

Það er eitthvað til í þessu sem þú ert að segja. Hvar er reglugerðin?


            

Ekki frammíköll.

Frú forseti. Þessi skýrsla er nú orðin gömul lumma og það er reyndar ekki vansalaust að hún er búin að liggja hér síðan í nóvember og við erum ekki að ræða hana fyrr en núna. Atvinnleysi er auðvitað mesta böl í þessu þjóðfélagi og það er nýtt hér. Vestur-Evrópa hefur búið við 10--20% atvinnuleysi að undanförnu og menn kunna ansi lítil ráð til að bæta úr því. Það var sorglegt að hlusta á hæstv. fjmrh. hér áðan, og reyndar að vissu leyti hæstv. félmrh. líka, hve óskaplega veruleikafirrtur hæstv. fjmrh. er. Ræða hans virkaði á mig eins og hann hefði dottið á höfuðið í gærkvöldi eða þá að ræðan var bara eftir einhvern allt annan mann heldur en hæstv. fjmrh. Auðvitað hefur atvinnuleysið verið eitt af hagstjórnartækjum þessarar ríkisstjórnar. Það er engin spurning um það. Einn af einkavinum og flokksbræðrum hæstv. fjmrh. hélt því fram opinberlega, Páll Kr. Pálsson, að það yrði að kenna mönnum að vera atvinnulausir. Þeir yrðu bara að sætta sig við það og það þýddi ekkert að vera að æpa og góla. Það er auðvitað ekkert siðferði í svona hugsunarhætti og auðvitað á það að vera frumskylda stjórnvalda á hverjum tíma að sjá til þess að vinnufúsar hendur hafi verk að vinna. Við stóðum í þeim sporum haustið 1988 að sjávarútvegurinn var að stöðvast, m.a. og kannski fyrst og fremst vegna þess að gengið var of hátt skráð. Þá slitum við ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar og ný ríkisstjórn var mynduð sem hófst handa með sértækum aðgerðum sem núv. ríkisstjórn hefur ekki mátt heyra minnst á fyrr en á allra síðustu dögum og þær heppnuðust býsna vel, atvinnulífið fór í gang. T.d. var hinu mikla fyrirtæki Granda bjargað. En nú er öldin önnur. Nú hækkaði ríkisstjórn Davíðs Oddssonar vextina og atvinnuleysið núna er afleiðing að verulegu leyti af þeirri vaxtahækkun sem þá var gerð. Atvinnulífið lamaðist og með tilheyrandi gjaldþrotum og atvinnuleysi. Að vissu leyti er þessi skýrsla brosleg þegar maður lítur á hvernig þróunin hefur verið síðan hún var lögð fram. Það er verið að impra þarna á bjartsýni sem alls ekki hefur ræst. Það er sumt beinlínis rangt í þessari skýrslu eða inngangi skýrslunnar, t.d. það að atvinnuleysistryggingakerfið hafi verið opnað fyrir alla svo framarlega sem þeir hafa verið á vinnumarkaði eða áður en þeir urðu atvinnulausir. Þetta hefur ekki verið gert, þetta er beinlínis rangt, t.d. hvað varðar bændur. Atvinnuleysistryggingasjóði hefur verið lokað fyrir þeim. Það eru fimm sem hafa sloppð þar inn samkvæmt upplýsingum frá hæstv. félmrh. sjálfri í fyrirspurnatíma á Alþingi fyrir nokkrum vikum. Grundvallaratriðið í þessari reglugerð sem hæstv. félmrh. setti er það að menn verða að gefa upp alla von, selja framleiðslutækin og gefa upp alla von. Bændur verða t.d. að heita því að búa aldrei framar ef þeir eiga að eiga rétt á bótum og þó eru þeir skattlagðir til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Hæstv. fjmrh. var að raupa af því að spá ASÍ hefði ekki ræst, atvinnuleysið væri ekki nema 8% hér á landi en ekki á því stigi sem ASÍ hélt fram fyrir 20 mánuðum síðan. En ef atvinnuleysið væri skráð hér með sama hætti og í nálægum löndum, þ.e. þeir sem væru atvinnulausir væru með á skránni, líka þeir sem standa utan stéttarfélaga, þá mundi talan hækka ekki lítið. Ef dulið atvinnuleysi í þjóðfélaginu væri tekið með, þá er ég ansi hrædd um að heildartalan væri nær því sem ASÍ spáði heldur en því sem atvinnuleysisskráningin segir núna. Í kjölfar atvinnuleysisins safnar fólk auðvitað skuldum býr við fátækt, skort og neyð. Bændur á Íslandi eru að éta upp eignir sínar núna og það gengur afar ört af þeim og það er orðin afar skuggaleg staða í sveitum landsins. Þessu fylgir aðvitað vonleysi og alls konar vandræði. En það sem máli skiptir í þessu er ekki kannski það að rannsaka afleiðingar atvinnuleysisins. Meginmálið er það að koma atvinnulífinu í gang, skaffa fólki vinnu, ekki að borga því bætur. Það er betra að hjálpa fólkinu til þess að komast í vinnu, skaffa því verkefni heldur en að borga því bætur. Hæstv. ríkisstjórn hefur hrósað sér af því að hér sé friður á vinnumarkaði og vissulega má það rétt vera nema með sorglegum undantekningum þar sem ekki hefur verið reynt að leysa málin eins og t.d. í meinatæknaverkfallinu sem nú stendur yfir. Krítarkortin afnámu verkfallsréttinn. Það er krítarkortunum að þakka að friður ríkir á vinnumarkaði en ekki ríkisstjórninni sem slíkri. Það verður að koma atvinnulífinu í gang, það verður að skapa einhverja þenslu í þjóðfélaginu. Við búum við verðbólgu sem er engin, en ég segi það hiklaust, það er betra að hafa nokkra verðbólgu en atvinnuleysi því að samdrátturinn og verðbólga sem er engin verðbólga leiðir af sér atvinnuleysi. Auðvitað verður að passa það að verðbólgan fari ekki úr böndunum. Það verður að reyna að verja það sem fyrir er, það verður að reyna að byggja það upp, það verður að hamla gegn byggðaröskun. Vanda landbúnaðarins verður að leysa með því að framleiða meira, ekki með því að láta bændur flosna upp eða láta þá svelta. Það verður bara að lofa þeim að framleiða meira. Og það verður að aðstoða þá við að koma framleiðslunni á markað. Það eru verulegar horfur á því að það fáist þokkalegt verð fyrir vistvænar afurðir í Bandaríkjunum og þetta verður að styðja. Við felldum niður útflutningsbætur á landbúnaðarafurðum fyrir fáum árum. Það var misráðið og það verður að taka upp útflutningsbætur aftur í einhverjum mæli. Öðruvísi eru sauðfjárbændur dæmdir til þess að lifa í algerum þrengingum. Hv. 4. þm. Norðurl. v., Stefán Guðmundsson, hefur sett fram mjög athyglisverða hugmynd um það að niðurgreiða Rússafisk sem getur skapað fjölda starfa og leyst verulegan hluta af vandamálum á vinnumarkaðnum. Það er hægt að byggja upp iðnað á Íslandi, hann er allur í rúst eftir stjórnartíð Jóns Sigurðssonar og það er óhjákvæmilegt að sinna þeim málum betur og ég held að núv. hæstv. iðnrh. hafi vissan metnað í því sambandi. Krafan er þessi að allir þeir sem vilja vinna og eru að leita sér að vinnu verða að eiga bótarétt ef þeim ekki tekst að komast yfir verkefni. Annað er ólíðandi og til skammar.

Virðulegi forseti. Í þessari athyglisverðu skýrslu hæstv. félmrh. langar mig að drepa á nokkra þætti. Í greinargerðum sem fylgja skýrslunni frá hinum ýmsu aðilum sem hún byggir skýrslu sína á er rætt um vissa þætti sem ég vildi nefna og þá ber fyrst að nefna greinargerð vinnumálaskrifstofu hennar eigin ráðuneytis. Þar kemur fram að atvinnuleysi er mest hjá ungu fólki og það hlýtur að vekja mikinn ugg. Ungt fólk fær því ekki að læra að vinna. Og upp getur risið hópur ungmenna í landinu sem er eða verður haldið því sem kallast vinnufælni. Í greinargerð með skýrslu sem lögð var fram í gær og var til umræðu um efnahagsástandið og hún lagði fram var rætt í rauninni um þetta sama að það væri unga fólkið sem stæði langverst að vígi hvað varðar fjárhagsstöðuna. Þetta er hárrétt eins og gefur að skilja. Þar var líka rætt um þátt sem ekki kemur fram hér, þann auð sem er í þeirri menntun fólginn að læra að vinna. Og ég hef áhyggjur af því að þetta unga fólk, sem ekki kemst út á vinnumarkaðinn, eignast ekki hlutdeild í þessum reynsluauði okkar sem er að mínum dómi og hefur verið um langan aldur aðall okkar Íslendinga. Menntafólk á Íslandi hefur lært að vinna hörðum höndum alveg fram á okkar daga. Það hefur verið einn af hornsteinum þess að íslenskt þjóðfélag hefur verið jafnstéttlítið og það hefur verið, en nú er að rísa upp önnur stétt manna sem hefur ekki fengið langa skólagöngu og unnið líka hörðum höndum á sumrin, fólk sem fær aldrei að læra þetta og kynnast þessu og fá þessa nauðsynlegu menntun. En það sem er enn þá alvarlegra er að margt af þessu unga fólki hefur sára reynslu úr skólanum. Það mætti eiginlega segja að það hefði líka fengið námsfælni og því stöndum við frammi fyrir vandamáli sem er enn þá stærra heldur en við látum okkur til hugar koma svona í fyrstu. Við erum að tala um að bjóða fólkinu nám en það er kannski fælið bæði gagnvart náminu og verður síðan gagnvart vinnunni. Þetta er svo alvarlegt mál að það þarf að taka þetta sérstaklega fyrir og hæstv. félmrh. verður að reyna að finna einhverjar leiðir út úr þessum vanda. Það er talað um sex leiðir út úr vandanum í þessari greinargerð Vinnumálaskrifstofunnar. Þær eru góðra gjalda verðar. En mér finnst athyglisvert að í þessum leiðum er eiginlega sáralítið minnst á að fyrirtækin í landinu eigi að leggja eitthvað af mörkum og ég vildi leggja til að það væri athugað hvað fyrirtæki gætu gert til þess að kenna ungu fólki þessa undirstöðumenntun sem ég var að tala um eða veita undirstöðumenntun, það að læra að vinna. Bótatíminn hefur verið eitt ár eða 260 virkir dagar og tekið við 16 vikna bótalaust tímabil. Allt það tímabil var að sjálfsögðu geysimikið kvíðaefni þeirra sem voru langtímaatvinnulausir. Sú úrbót að efna til námskeiða til að stytta biðtímann hefur ótvíræða og mikla kosti en líka smágalla. Sú hætta skapast að fólk sæki námskeið án þess að ætla sér sérstaklega að byggja upp sjálfsmynd sína og stöðu í lífsbaráttunni, en það hlýtur einmitt að vera hið raunverulega takmark þessara námskeiða sem í boði eru. Hættan er sem sagt í því fólgin að markmiðið týnist en að skammtímamarkmið, sem er stytting bótalausa tímabilsins, verði allsráðandi. Ég tel að það þurfi að endurskoða námskeiðahaldið, markmið þeirra eða leiðir sem farnar eru í náminu. Einkum tel ég að auka þurfi fjölbreytni bæði í skipulagningu og efnisinnihaldi námskeiðanna. Einnig mætti hugsa sér að dreifa fræðslunni á fleiri hendur. Ég bendi t.d. á að það væri nauðsyn að stofna daglýðháskóla fyrir atvinnulausa og virkja farskólana um landið, en í skriflegri skýrslu eða greinargerð sem ég fékk frá hæstv. félmrh., um veitingu fjár til námskeiðahalds í landinu, kom í ljós að farskólarnir virðast ekki hafa notið neinna slíkra styrkja og þar af leiðandi sennilega ekki tekið þátt í því að halda uppi námskeiðum fyrir atvinnulausa í landinu. Þetta tvennt, farskólarnir og daglýðháskóli, tel ég væri nýjung sem væri mjög athyglisverð og rétt að bæta inn í. Í b-lið greinargerðarinnar er einnig rætt um þá sem sjálfir hafa sagt upp starfi eða átt sök á uppsögn sinni. Slíkar sakir er oft erfitt að meta og ég tel eðlilegt að þeir geti stytt bótalausa tímabilið sitt með því að fara á námskeið á sama hátt og þeir sem geta stytt 16 vikna bótalausa tímabilið. Það er ekki getið um að svo sé í þessari skýrslu, en ég tel að þeir hljóti að verða að fá rétt til að gera hið sama. Í c-lið greinargerðinnar sem kemur frá menntmrn. er rætt um þá menntunarmöguleika sem það sér fyrir sér að það gæti veitt eða hægt væri að veita. Þar kemur fram að nauðsyn ber til að efla grunnmenntun atvinnulausra. Þetta hefur margsinnis komið fram í ýmsum skýrslum, að stóran hluta þeirra sem verða atvinnulausir skortir grunnmenntunina og ég hef bent á erfiðleikana sem blasa við í því sambandi, sem sagt, þann vanda að skapa vilja til námsins og trúna, ekki síst trúna á að þeir geti aflað sér einhverrar þekkingar og uppbyggingar með því að fara í nám. Ég tel líka að það þurfi að þjálfa sérstaklega þá kennara eða fræðara sem fara til starfa og eiga að skipuleggja námskeið og nám atvinnulausra því þeirra aðstæður og kjör eru framandi fyrir flesta Íslendinga enn þá og það þyrfti sem sagt að koma upp sérstakri fræðslu og kannski ætti ég að segja sérstakri viðhorfsinnrætingu hjá þeim kennurum sem hafa á hendi kennslu fyrir atvinnulaust fólk. En til þess hefur okkur skort fé, það hafa ekki verið til neinar fjárveitingar til að halda slík námskeið og raunar hefur kannski fáum dottið í hug að það þyrfti, en það liggur í augum uppi að svo er. Einnig tel ég rétt að komið verði á fót sérstöku námsstyrkjakerfi fyrir einstaklinga í hópi atvinnulausra, einstaklinga sem eru atvinnulausir en vilja sækja nám í öldungadeildum eða kvöldskólum. Það er dálítið dýrt að vera í þessum deildum. Öldungadeildirnar og aðrir kvöldskólar, eins og þeir sem ég þekki best, hafa ekki neina sérstaka heimild til þess að fella niður skólagjöld atvinnulausra og þar af leiðandi held ég að það þyrfti að vera til bæði námsstyrkjaleið fyrir þá sem vilja afla sér gagngerðs, góðs grunnnáms og framhaldsnáms í kvöldskólum og einnig þyrfti að hlutast til um það að við sem rekum slíka skóla hefðum heimild til að fella niður að öllu eða a.m.k. að hluta skólagjöldin. Á bls. 9 í c-lið greinargerðarinnar er bent á að öldungardeildarnám sé erfitt fyrir ýmsa atvinnulausa og fjölmargir þeirra þurfi grunnkennslu, skipuleggja þurfi slíkt nám. Slíkt nám hefur verið í boði í a.m.k. einum skóla í Reykjavík síðan 1972 og í það hafa komið á síðustu árum allmargir atvinnulausir, en þeir hafa átt við þennan sama vanda að etja sem ég var að nefna. Það þyrfti að efla þetta grunnám atvinnulausra og bæta aðstæður til að taka þátt í því. Það er aðeins einn skóli sem ég veit til að hefur haldið uppi þessu námi allt frá 1972, en þeir þyrftu auðvitað að vera fleiri. Mér er kunnugt um það að Fjölbrautaskólinn á Akranesi hefur í hyggju að reyna að koma upp slíku námi. Hann hefur haft samband við okkur í Námsflokkum Reykjavíkur til að fá vissar upplýsingar um okkar reynslu í þessum efnum. Í greinargerð menntmrn. er rætt um það að koma mætti á skipulagi þar sem skiptist á vinna og nám. Þetta hefur lítillega verið reynt í vetur á vegum Reykjavíkurborgar með tilstyrk félmrn. og Atvinnuleysistryggingasjóðs. Þetta hefur gefist allvel og ég veit að þær 50 konur sem hafa tekið þátt í þessu átaki hafa mikinn hug á að geta haldið því áfram og ég tel að hæstv. félmrh. ætti að hlutast til um að þessi starfsemi yrði víðtækari og héldi áfram. Í d-lið skýrslunnar er rætt um afleiðingar atvinnuleysisins og bent á að atvinnuleysið jókst samhliða því að verðbólga hjaðnaði. Margir telja að það sé orsakasamband þar á milli og ýmsir hafa verið að kasta hnútum um það í þessum þingsal í dag. Ég er hrædd um að það sé rétt. En þeir sem hafa orðið fórnarlömb á altari hagvaxtar og hagstæðs vöruskiptajafnaðar mega ekki verða það lengi, það verður að bæta úr fyrir þeim. Ég er alveg sannfærð um að svo er, við munum geta ráðið bót á atvinnuleysinu okkar, við munum geta fundið leiðir út úr vandanum, við munum geta eflt starf okkar og útflutning á umhverfisvænum vörum. Þar í liggur okkar framtíð, ekki í stóriðju eða mengandi framleiðslu. Við erum framleiðsluþjóð matvæla og við verðum það áfram. Það er margt annað sem ég hefði viljað nefna en tíma mínum er lokið.

Virðulegi forseti. Þessi skýrsla sem hér er til umræðu flytur okkur uggvænlegar staðreyndir. Félagslegar og heilsufarslegar afleiðingar atvinnuleysis er erfitt að mæla, en það er nú svo að atvinnuleysi er komið á það stig að ég er viss um að allir þingmenn eða flestallir þekkja það af eigin raun, það snertir þeirra fjölskyldu, vinahóp eða kunningja. En fjárhagslegar og þjóðhagslegar afleiðingar er hægt að mæla og þessi skýrsla sýnir að atvinnuleysi átta þús. manna á Íslandi kostar þjóðfélagið um 12 milljarða króna. Það eru þær staðreyndir sem við okkur blasa. Það eru þrjú atriði sem ég vil undirstrika varðandi þetta atvinnuleysi. Það er í fyrsta lagi að sætta sig ekki við það með einhverjum samanburðartölum um svartsýnar spár sem segja: Atvinnuleysið hefði orðið 25% ef það hefði ekki verið gert þetta eða hitt. Svona á ekki að nálgast þetta vandamál. 5,5% atvinnuleysi er atvinnuleysi sem á ekki að sætta sig við. Í öðru lagi, á meðan atvinnuleysið er staðreynd þá á að huga að því hvernig er hægt að treysta það öryggisnet sem er um atvinnulausa, en því miður er það götótt. Hér hafa verið flutt frumvörp til laga, m.a. af framsóknarmönnum, um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, þar sem ætlunin var að styrkja stöðu ýmissa hópa eins og trillusjómanna, vörubílstjóra og fleiri, hópa sem hafa verið nefndir hér sem njóta ekki bóta. Það frv. liggur óafgreitt og ég vil spyrja hæstv. félmrh. hvað er nákvæmlega fyrirhugað til þess að létta þessum hópum róðurinn. Ég vil í þriðja lagi nefna að auðvitað á að beita öllum ráðum til þess að byggja upp atvinnu í landinu og það er borð fyrir báru í því því að atvinnuleysi kostar þegar 12 milljarða kr. Ég las nýlega grein eftir hagfræðing við Háskóla Íslands sem lagði það til að það yrðu lagðir 10 milljarðar kr. inn í hagkerfið til þess að örva eftirspurn. Það var blásið á þetta sem óábyrgt, en ég er í ljósi þessara talna farinn efast um að þetta sé svo óábyrg afstaða. Hvað hefur t.d. verið gert með tillögu hv. 4. þm. Norðurl. v., Stefáns Guðmundssonar, um að styrkja innflutning á ferskum fiski til þess að veita kannski 2.500 manns atvinnu? Hefur þetta verið skoðað, hæstv. félmrh.? Ég vil leggja þá spurningu fyrir. Það hafa verið nefnd fjölmörg atriði sem gætu komið til liðs við að byggja upp atvinnulífið. Opinberar framkvæmdir eru góðra gjalda verðar þó að þær séu skammtímalausn, en það fjármagn sem hefur verið lagt fram í þessu skyni hefur komið seint inn til atvinnuuppbyggingar. Milljarðurinn margfrægi, sem var lagður fram í þessu skyni, voru mest gamlar heimildir upp á 600 millj. sem ekki höfðu verið notaðar. Það er tregða að hrinda þessum málum fram hvað sem hæstv. fjmrh. segir og hélt hann mikla varnarræðu hér áðan. Það þarf að taka betur á í þessum málum. Það er auðvitað athyglisvert að heyra hæstv. fjmrh. segja það að kosningaloforð gildi ekkert í þessu skyni. Þeir eru sennilega ónýtir þessir lyklar sem verið er að veifa hér og á hann kannski við það, hæstv. fjmrh.

Það er ekkert skegg á þeim.

Það er ekkert skegg á þeim, upplýsir hv. 15. þm. Reykv. Það eru ónýtir lyklar. En það er nú svo að viljinn dregur hálft hlass í þessum efnum og ég efast ekki um vilja hæstv. félmrh. og raunar ekki um vilja ráðherranna til að taka á í þessu máli. Þetta gengur bara allt of seint. Hæstv. fjmrh., sem talaði hér áðan, er allt of fastur í einhverjum samanburði við svartsýnar spár sem Alþýðusamband Íslands hafði sett fram fyrir einhverjum árum um 25% atvinnuleysi. 5,5% atvinnuleysi er ólíðandi. Átta þús. manns eru atvinnulausir. Ég efast ekki um vilja hæstv. félmrh. heldur til að leysa þessi mál, en hefur hæstv. félmrh. hugað að þeim tillögum sem komið hafa fram um t.d. innkaup opinberra aðila á íslenskum iðnvarningi og þeirri hugarfarsbreytingu, hafa forustu um herferð í þessu skyni? Og ég endurtek: Hefur tillaga hv. 4. þm. Norðurl. e. varðandi sjávarútveginn verið athuguð? Hefur það verið athugað að greiða fyrir aðgangi að fjármagni fyrir sjávarútveginn til aukinnar fullvinnslu á fiski í landinu, sem er kannski sú langtímalausn í atvinnumálum sem nærtækust er því að þar höfum við þó eitthvað að bjóða? Hefur verið hugað að því við þessar aðstæður að endurskoða það kerfi sem er uppi gagnvart landbúnaðinum? Ég hef ekki heyrt um slíkt, ekki frá hálfu Alþfl. Þar hafa verið uppi raddir um það að hella landbúnaðinum út í óheftan innflutning þannig að hann dragist verulega saman frá því sem nú er. Þannig að það er margt hægt að gera í þessum málum og jafnvel þó að ég efist ekki um það að vilji sé fyrir hendi hjá hæstv. ráðherrum. Ég er alls ekki þeirrar skoðunar að hæstv. ráðherrar vilji hafa atvinnuleysi í landinu. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, en það þarf bara að taka betur á til úrbóta í þessu efni og vera opnari fyrir þeim tillögum, sem m.a. hafa komið frá stjórnarandstöðunni í vetur, um úrbætur, margar mjög athyglisverðar. Það á ekki að blása á það allt. Það vildi ég hafa mín síðustu orð og í öllum guðanna bænum, við skulum ekki fara að kenna fólki að vera atvinnulaust í því skyni að þetta sé ástand sem eigi að gilda um alla framtíð á Íslandi. Við eigum að kenna fólki að þola atvinnuleysið. Við eigum að efla og styrkja það öryggisnet sem er um atvinnulausa, en við eigum ekki að ganga að þessum málum með því hugarfari að atvinnuleysi sé staðreynd sem við eigum að sætta okkur við og koma upp skólum í samræmi við það eins og hefur sést í ræðu og riti frá ýmsum frjálshyggjumönnum og frjálshyggjupostulum hér á landi. Það eru mín varnaðarorð í þessu efni.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram núna dag eftir dag um það sem kannski mestu máli skiptir í þessu þjóðfélagi og skiptir án efa mestu máli fyrir þann almenning sem við eigum að starfa fyrir hér á Alþingi. Það er annars vegar sú umræða sem fór fram í gær um skuldastöðu heimilanna og svo aftur í dag um afleiðingu atvinnuleysis. Ég lít svo á að þetta séu mál málanna og það segir manni kannski sitthvað um störf Alþingis að það skuli ekki vera fyrr en á síðasta og næstsíðasta degi þingsins sem slík mál fá hérna almennilega umfjöllun. Komið hefur fram að það eru um 7--8 þús. manns án atvinnu að jafnaði. Vinnumarkaðskönnun sem Hagstofa Íslands gerði segir reyndar að það séu um níu þús. manns sem ganga atvinnulausir í landinu. Þetta atvinnuleysi er dýrt. Það kostar samfélagið í heild 10--15 milljarða kr. og það segir okkur auðvitað að það má ýmislegt gera og ýmsu til kosta til þess að reyna að vinna gegn atvinnuleysinu. Þessar tölur segja okkur þó ekki alla söguna því það er mikið dulið atvinnuleysi í landinu. ASÍ reiknar út að fullt atvinnustig ætti að vera þannig að það væru 135 þús. störf í landinu, en þau eru núna 122--123 þús. Það vill segja að skráð og dulið atvinnuleysi sé núna á bilinu 12--13 þús. einstaklingar og það segir manni að atvinnuleysið er í rauninni nær 10% heldur en 6%, eins og hér hefur verið talað um. ASÍ reiknar líka út að það þurfi að skapa allt að 22 þús. störf fram að aldamótum ef það eigi að halda hér fullu atvinnustigi. Í Reykjavík einni þýðir þetta að það þarf að skapa 9 þús. störf. Það eru núna 3.400 manns á atvinnuleysisskrá og það bætast við þúsund manns á ári út á vinnumarkaðinn og þessi störf verður að skapa með einhverjum tiltækum aðferðum. Hér hefur verið rætt dálítið um stöðu hinna atvinnulausu og ég ætla ekki að fara út í það, tími minn leyfir það ekki. Fjmrh. minntist hér á almennar aðgerðir sem ríkisstjórnin hefði gripið til í atvinnumálum og taldi að þær hefðu skilað heilmiklum árangri. Ég er ekki sammála fjmrh. Þær hafa að vísu skilað þeim árangri að stórfyrirtækin í landinu eru farin að hagnast. Þannig var hagnaður SH á síðasta ári 600 millj. kr. og hefur aldrei verið meiri í sögu þess fyrirtækis. Fyrirtækin sem eru á hlutabréfamarkaði eru líka farin að hagnast og auðvitað er þetta góðra gjalda vert, en þetta hefur ekki skilað fleiri störfum. Og það er ekki þar með sagt að þó að þessi fyrirtæki hafi skilað hagnaði að það sama gildi um smáfyrirtækin og við megum ekki gleyma því að Ísland er einu sinni smáfyrirtækjaland öðru fremur. En til þess að ráðast gegn þessu atvinnuleysi og skapa þau störf sem ég nefndi áðan, allt að 22 þús. störf fram að aldamótum, þarf róttækar aðgerðir. Við stöndum einfaldlega andspænis því að vélin er biluð og við verðum að grípa inn í með öllum tiltækum ráðum. Markaðurinn mun ekki sjá um þessi mál eins og kredda Sjálfstfl. segir til um. Það þarf opinberar aðgerðir. Nýlega var haldið aðgerðarþing um nýsköpun, það var reyndar í janúar sl., á vegum Rannsóknaráðs ríkisins og Útflutningsráðs og þar var m.a. ýmislegt nefnt sem væri að í okkar málum og eins ýmsir styrkleikar sem okkar atvinnulíf byggi yfir. Veikleikarnir sem nefndir voru þarna voru, með leyfi forseta: ,,Léleg tengsl atvinnulífs og skóla, skortur á áhættufjármagni, lélegir markaðsmenn, skortur á frumkvæði, skortur á leiðtogum, skortur á stefnumótun, skortur á framsýni, skortur á opinberum stuðningi við atvinnulífið og skammtímahugsun of algeng.`` Þetta var meðal þess sem þarna var nefnt og þetta á ekki síst við þegar litið er til þess sem ríkisstjórnin hefur gert vegna þess að hún hefur fyrst og fremst gripið til almennra aðgerða og látið sveitarfélögin um hinar sértæku aðgerðir. Og ef við horfum á sveitarfélögin í landinu þá hefur hlutfall þeirra af skatttekjum sem þau hafa lagt til atvinnumála verið mjög hátt víða. Í Ólafsvík, á árabilinu 1987--1991, fóru um 34% af skatttekjum þess sveitarfélags til aðgerða í þágu atvinnulífsins á staðnum, Keflavík 4,18%, Akureyri 18,4%, Reykjavík 0,43%. Þannig hafa sveitarfélögin flest hver út um allt land þurft að styðja mjög myndarlega við atvinnulífið heima fyrir, en í Reykjavík hefur það ekki verið gert af sama myndugleika. Kostnaður ríkisins af atvinnuleysi er mestur og auðvitað á ríkið að bera hitann og þungann af þessum málum, hitann og þungann af atvinnusköpuninni, en ekki velta því yfir á sveitarfélögin. Ég sagði áðan að markaðurinn mundi ekki leysa þessi mál. Það þarf opinberar aðgerðir og við verðum að láta af þeirri kreddu sem Sjálfstfl. hefur alið á, sem trúir á hægri frjálshyggjuna sem núna er auðvitað á undanhaldi í allri Evrópu og þarf ekki annað en vitna til sveitarstjórnarkosninganna sem voru nýverið í Bretlandi þar sem Íhaldsflokkurinn fékk þá verstu útreið sem hann hefur lengi fengið. Það duga ekki lengur hugmyndakerfi sem útskýra allt og kunna svar við hvers manns vanda og geta útskýrt hvers manns vanda á einhvern hugmyndafræðilegan réttan hátt eins og frjálshyggjan hefur gert. Slík hugmyndakerfi eru liðin undir lok í stjórnmálum. Þetta er kredda sem við verðum líka að segja skilið við hér á landi ef við ætlum að byggja upp öflugt atvinnulíf og mannlíf í landinu.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér mjög alvarlegt mál á grundvelli fróðlegrar og mikilsverðrar skýrslu hæstv. félmrh. um rannsókn á afleiðingum atvinnuleysis. Ég hika ekki við að segja að það vandamál sem við erum hér að ræða er í raun og veru stærsta og versta samfélagsvandamál okkar tíma og auðvitað langstærsta viðfangsefnið í efnahags- og hagstjórn okkar tíma, þ.e. að reyna að ráða við þetta alvarlega mál, atvinnuleysið, eins og það hefur verið að hellast yfir okkur á undanförnum árum. Ég held að það sé þannig hér á landi að við þolum á vissan hátt verr atvinnuleysið en aðrar þjóðir og það helgast auðvitað af því að við erum færri, þetta er smærra þjóðfélag, nálægð hvers einstaklings við aðra er meiri og þar af leiðandi er hættan sú að við þolum þetta atvinnuleysi verr með ýmsum hætti og félagslegar afleiðingar atvinnuleysis geti þess vegna birst okkur í alvarlegri mynd en víða annars staðar og er þó langt til jafnað. Þess vegna er það mjög mikilvægt að á þessum málum sé tekið af festu og ábyrgð eins og ég tel raunar að hafi verið gert og ég vara mjög við því að menn tali í þeim dúr að það sé auðvelt að fást við þetta vandamál sem atvinnuleysið er. Atvinnuleysið er samfélagslegt og efnahagslegt vandamál sem hefur verið að hellast yfir nágrannaþjóðir okkar, ekki síður en okkur sjálf, og þar hafa menn átt í miklum erfiðleikum með að finna ráð við þessu. Ég vara mjög við því þegar menn tala sem svo: Allt þetta mun ég gefa þér því aðeins að við komumst til valda, þá sé auðvelt að finna ráð við þessu atvinnuleysi. Menn tala af dálitlu kæruleysi um þetta mál og sletta hér tölum. Þó það liggi fyrir í spá vinnumálaskrifstofu félmrn. að atvinnuleysið sé áætlað 5,5%, þá tala menn jöfnum höndum um 8% atvinnuleysi eins og kom fram í máli hv. 1. þm. Norðurl. v. þó að það skeiki þar 45% eða 1.000 manns. Ég held að þó að við reynum að meta hið fjárhagslega tjón af atvinnuleysi, þá segi það kannski litla sögu um þá miklu niðurlægingu og þá miklu vanlíðan sem atvinnulausir finna fyrir og þess vegna skiptir það gríðarlegu máli og er mjög mikilvægt að við reynum að ráðast að þessum vanda. Það er hins vegar ekki einfalt vegna þess að við höfum verið að upplifa að atvinnulífið hefur verið í miklum vanda mörg undanfarin ár og það sem er alvarlegast og er skýringin á þessu atvinnuleysisstigi núna er að allt frá árinu 1987 hefur ársverkum á Íslandi fækkað. Á árinu 1987 voru ársverk hér, vinnuaflsnotkun, ársverk hér á landi 132 þúsund, árið 1988 128 þús., árið 1989 126 þús., árið 1990 125 þús., árið 1991 125 þús. tæplega, 1992 124 þús., 1993 122 þús. og nú er talið að það séu um 121.500 ársverk hér á landi. Þetta segir okkur þá sögu sem þarf að segja. Hér hefur verið að eiga sér stað þróun sem hefur verið smám saman að leiða til þess atvinnuleysis sem við stöndum núna frammi fyrir og í raun og veru kom fram í máli hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur að við stöndum frammi fyrir því að hér þyrftu að vera ársverk upp á 135 þús. störf, en eru ekki nema 121.500 störf þannig að við megum ekki tala sem svo að þetta mál sé einfalt því að við erum hér að glíma við vandamál sem hefur verið að hellast yfir okkur á undanförnum árum sem við höfum ekki ráðið við. Atvinnulífið hefur einfaldlega ekki getað svarað þeim kröfum sem til þess hefur þurft að gera með fjölgun starfstækifæra. Það er auðvitað rangt sem hér hefur verið haldið fram að ekkert hafi verið gert til þess að treysta stöðu atvinnulífsins og gera það að verkum að fjölga hér atvinnutækifærum. Hæstv. fjmrh. rakti hinar almennu efnahagsaðgerðir sem skipta mestu máli í þessu skyni, þ.e. lækkun raungengis sem hefur orðið til þess að styrkja samkeppnisstöðu útflutningsgreina og samkeppnisgreina. Ég nefni afnám kostnaðarskatta sem vissulega hefur líka svo sem eins og aðstöðugjald hefur orðið til þess að lækka kostnað, lækka útgjöld fyrirtækjanna, gera þeim betur kleift að ráða nýja starfsmenn. Ég vek athygli á því að þrátt fyrir allt hafa vextir lækkað á undanförnum missirum og vextir bankakerfisins eru núna lægri en þeir hafa verið frá árinu 1987. Ég er hins vegar alveg sammála því að þeir eru enn þá of háir og ég vek sérstaklega athygli á því að það er vaxtastig bankanna sem hefur setið eftir í þeirri vaxtaþróun sem átt hefur sér stað á undanförnum missirum, sérstaklega fyrir frumkvæði hæstv. ríkisstjórnar. Það er auðvitað mjög óeðilegur sá vaxtamunur sem er núna á útlánsvöxtum bankakerfisins annars vegar og vöxtum á ríkisskuldabréfum og ríkispappírum hins vegar. Það er þannig að ef eitthvað verður til þess og eitthvað getur orðið til þess að koma af stað atvinnulífinu með virkilegum krafti til frambúðar að nýju, þá er það auðvitað vaxtalækkun í samræmi við það sem hefur orðið á öðrum þáttum fjármagnsmarkaðarins. Ég vek líka athygli á aðgerðum sem við getum kallað beinar aðgerðir eins og átaksverkefni ríkis og sveitarfélaga. Ég vek athygli á samgönguverkefnunum, átaki í samgöngumálum sem er að skila okkur bæði fjölgun starfa og betri samfélagsstöðu atvinnulífsins. Ég vek athygli á milljarðinum fræga. Ég vek athygli á þeirri skuldbreytingu húsnæðislána sem hæstv. félmrh. hefur einkanlega beitt sér fyrir. Og ég vek athygli á því hvernig sjávarútvegurinn hefur verið að taka á þessum vanda með því að auka fullvinnslu, það hefur dregið úr fiskútflutningi og þannig má lengi telja. Ég endurtek það að þetta vandamál sem við erum að fást við er ekki auðvelt að leysa. Við erum að glíma hér við uppsafnaðan vanda sem, eins og ég hef rakið, hefur verið að eiga sér stað alveg frá árinu 1987. Á þessum árum hefur ársverkum fækkað um 10 þúsund, þeim hefur fækkað um 8% eða rúmlega 1% á ári. Það er sá kaldi veruleiki sem við stöndum frammi fyrir. Hér er ekki um að ræða vanda sem allt í einu hefur hellst yfir okkur. Hér er um að ræða lengri tíma vanda sem við þurfum að takast á við.

Virðulegi forseti. Það sem liggur fyrir er auðvitað það að leiðsögn markaðarins sem átti að leysa allan vanda í efnahagsmálum hefur brugðist. Það er sú meginstaðreynd sem um er að ræða. Það eru 8 þúsund Íslendingar sem þurfa að sækja atvinnuleysisbætur sér til lífsframfæris, 8 þúsund Íslendingar. Það er staðreynd að það er aðferð markaðarins við að lækka verð á vinnuaflinu. Atvinnuleysi er aðferð markaðarins í því skyni. Það hefur tekist að verulegu leyti með því að skera niður yfirtíð, með því að skera niður yfirborganir og með því að skipuleggja atvinnuleysi sem hefur haft það í för með sér að fólk, hinn vinnandi maður í landinu sem á vinnuaflið, þorir ekki að sækja rétt sinn, menn þora ekki að efna til verkfallsátaka t.d. Þess vegna er það rétt hjá Ögmundi Jónassyni að þær niðurstöður sem liggja fyrir núna, eru afleiðingar af stjórnarstefnunni, skipulagðar í raun og veru þó að það sé ekki þannig að þeir sem standa að ríkisstjórninni gleðjist í hvert skipti sem þeir sjá hærri atvinnuleysistölur. Svoleiðis er málið ekki. Og afleiðingin af þeirri stefnu sem liggur fyrir er hver? Hún er fátækt, hún er niðurlæging, hún er meira atvinnuleysi, hún er meiri fátækt, hún er meiri niðurlæging og síðan stórfelldur aukinn hagnaður þeirra fyrirtækja sem enn starfa í landinu. Núna undanfarna daga hafa verið að birtast upplýsingar um það að hagnaður þeirra fyrirtækja sem eru á almennum hlutabréfamarkaði hefur aukist frá 1992--1993 um 150% í raunstærðum. Hér eru auðvitað um að ræða hrikalega staðreynd vegna þess að þetta sýnir tilflutning á peningum í þjóðfélaginu yfir til þeirra sem áttu peninga þannig að þeir eiga núna enn þá meiri peninga, meira en nokkru sinni fyrr meðan 8 þúsund Íslendingar þurfa að sækja sér atvinnuleysisbætur í hverri einustu viku. Þetta ástand sýnir veruleikann í hnotskurn nákvæmlega eins og hann er. Og hvað þarf að gera? Það sem þarf að gera í þessum efnum er fyrst og fremst það að grípa til pólitískra aðgerða, m.a. að ganga skipulega í þau verkefni, t.d. í samgöngumálum, í stórauknum mæli sem bíða. T.d. hér á þéttbýlissvæðinu er um að ræða hagkvæm, skynsamleg verkefni upp á milljarða króna sem er hægt að fara í. Þannig eiga stjórnvöld auðvitað markvisst að grípa til ráðstafana til að taka atvinnuleysið niður og til þess auðvitað að flytja fjármuni frá þeim sem mikið eiga til þeirra sem lítið eiga þannig að þeir geti horft framan í hvern dag sem byrjar með stoltum og virðulegum hætti. Og umfram allt, hæstv. forseti, þarf auðvitað aðra ríkisstjórn. Að hlusta hér á hæstv. fjmrh. tala eins og hann sé í raun og veru ánægður með ástandið, sáttur við niðurstöðuna, hlusta á stjórnarsinna suma tala hér eins og þeir séu sáttir við niðurstöðuna. Það er algerlega fráleitt þannig að við þurfum fyrst og fremst ríkisstjórn sem er ekki sátt við atvinnuleysið, ríkisstjórn sem setur sér þann metnað að það sé til vinna í landinu. Það eru til peningar og það eru til verkefni. Atvinnuleysi þarf þess vegna ekki að vera eins mikið og raun ber vitni um þessar mundir. Ég spyr að lokum hæstv. félmrh.: Hvað með trillusjómennina og hvað með vörubílstjórana? Hvar er sú reglugerð á vegi stödd?

Virðulegi forseti. Í máli hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar kom fram áðan að ríkisstjórnin hefði ýmislegt gert til þess að bæta úr atvinnuleysinu. Hann nefndi einn milljað króna sem hefði verið varið til atvinnuskapandi verkefna. Það er staðreynd að sá milljarður var ekki notaður. Hann var færður yfir á næsta ár. Hann nefndi 1,5 milljarða í vegaframkvæmdir. Sá milljarður var heldur ekki notaður vegna þess að það var ekki búið að undirbúa þær framkvæmdir nægilega vel. Hann nefndi aðstöðugjaldið sem hefur verið fellt af fyrirtækjum til þess að skapa þeim betri rekstargrundvöll. Þau hafa ekki notað það til þess að bæta við atvinnutækifærum. Það hefur komið fram í þeim reikningum sem hafa verið birtir undanfarið af hagnaði fyrirtækja þannig að ég mótmæli því að þeir peniningar sem áttu að fara hafi verið notaðir eða þær aðgerðir sem gripið var til hafi skilað sér eins og þær áttu að gera.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þessar tvær mínútur til að ítreka spurninguna um hvað hafi verið gert til þess að skoða möguleika á innflutningi á ferskum fiski. Ég vil nota líka þann tíma sem ég á eftir til þess að ítreka hlutverk sveitarfélaganna í atvinnumálum því að það vill svo einkennilega til að sveitarfélögin hafa verið skattlögð í ríkissjóð um 500 millj. í Atvinnuleysistryggingasjóð og hafa aðeins fengið 300 millj. til baka samkvæmt skýrslunni. Þetta er óviðunandi ástand og ef þetta á að vera svo áfram, þá á að leggja þessa skattheimtu af og treysta sveitarfélögunum til þess að taka á í atvinnumálum því að þau eru auðvitað næst fólkinu og sveitarstjórnarmenn vita það hvar eldurinn brennur heitast í þessum efnum. Það er alveg ófært að það sé staðið þannig að málum gagnvart sveitarfélögunum í landinu sem hafa haft mikið og stórt hlutverk í atvinnumálum í gegnum tíðina og munu hafa það áfram.

Virðulegi forseti. Mér finnst að í þessari umræðu hafi á margan hátt verið ómaklega vegið að ríkisstjórninni. Því er haldið fram að hún hafi ekkert gert í atvinnumálum og hún hafi ekkert gert í vinnumarkaðsaðgerðum. Þetta er auðvitað rangt.  Varðandi það sem er nefnt hér um námsatvinnu, deildar stöður og vinnuskipti þá hefur það þegar verið framkvæmt og þyrfti að gera meira af því og svo mætti lengi telja. Hv. þm. Svavar Gestsson nefndi hvað eigi að gera við fólk sem kemur úr námi, fær ekki bætur og fær ekki vinnu. Hvað á að gera við konur sem koma úr fæðingarorlofi og fleira nefndi hann í því sambandi, langtímaatvinnulausa. Það er verið að vinna að þessu, hv. þm. Það er nefnd að störfum sem er að skoða bóta- og þjónustukerfi atvinnulausra. Hún hefur starfað í 1--2 mánuði. Henni var gefinn skammur tími og hún mun skila af sér innan skamms, væntanlega í þessum mánuði. Þetta er viðamikið verkefni sem þessi nefnd fékk og hún mun skila af sér í þessum mánuði og gera tillögur varðandi þetta fólk og ég deili áhyggjum með hv. þm. um að það þarf að taka á máli námsmanna sem eru að koma úr námi og hafa ekki bótarétt og fá ekki vinnu. Mér finnst menn fara mjög frjálslega með tölur þegar verið er að tala um atvinnuleysi. Það er talað um 8, 9 og 10 þúsund manns. Staðreyndin er sú sem ég nefndi í minni framsögu að það er áætlað að atvinnuleysi hafi verið í aprílmánuði um 5,6%, sem er um 7 þúsund manns og ég er sannfærð um að það er minna í þessum mánuði þannig að mér finnst alveg óþarfi að menn séu að bæta við, það er nógu mikið atvinnuleysi þó að það sé ekki verið að bæta á það í tölum. Hér er talað um 17% atvinnuleysi skólafólks sem mælist í könnun Hagstofunnar.

Ekki skólafólks. Ungs fólks.

Það var talað um skólafólk líka. Inni þeim tölum er fólk sem er að leita sér að vinnu og mælist í könnunum Hagstofunnar en er í námi. Og t.d. telja Danir ekki með atvinnulaust námsfólk inni í sínum tölum eða fólk sem er á námskeiðum. Ég vil nefna í lokin að það liggur fyrir reglugerð um sjálfstætt starfandi sem rýmkar verulega rétt vörubílstjóra og fleiri sem hér hafa verið nefndir. Það er samstaða um það milli fjmrn. og félmrn. Sú reglugerð liggur fyrir. Atvinnuleysistryggingasjóðsstjórnin þarf einungis að fara yfir þá reglugerð. Samkvæmt lögum er hún umsagnaraðili í því þannig að það á ekki að standa á því að hún verði gefin út. Ég vil nefna það í lokin, virðulegi forseti, að ég tel mjög brýnt að koma á sérstakri vinnumálastofnun sem verið er að vinna að og er í undirbúningi og hefur verið í undirbúningi á undanförnum mánuðum í félmrn. Þar þarf að samræma alla þætti vinnumarkaðsmála og skipuleggja vinnumarkaðsaðgerðir og viðbrögð við atvinnuleysi eftir því sem ástandið hverju sinni kallar á. Í þessari vinnumálastofnun sem er í undirbúningi á að fara fram rannsókn á atvinnuleysi. Þar á að samþætta þætti vinnumála eins og starfsmenntun, eftirlit með vinnumiðlunum, skráningu atvinnuleysis, atvinnumál útlendinga og veita almenna ráðgjöf og síðan framkvæmd atvinnuleysisbóta og réttindi atvinnulausra. Ég tel að með þeim hætti séum við með stofnun slíkrar vinnumálastofnunar betur í stakk búin til þess að taka á atvinnuleysinu, bæði að bregðast við því og eins að veita betri ráðgjöf og þjónustu við atvinnulausa.

Afstaða um innflutning á fiski?

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því að í því svari sem kom fram hjá hæstv. félmrh. loksins í lok umræðunnar sem er mjög slæmt vegna þess að það hefði þurft að ræða það svar, upplýsti ráðherrann að það væri tilbúin reglugerð um réttindi vörubifreiðastjóra og trillusjómanna og að það væri samstaða um þá reglugerð milli fjmrh. og félmrh. Ég bað um orðið, hæstv. forseti, til þess að láta það koma fram að ég lít þannig á að í yfirlýsingu hæstv. félmrh. hafi falist loforð um að þessi breyting á reglugerðinni verði gefin út strax og stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs hefur samþykkt hana fyrir sitt leyti.

Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns teldi ég æskilegt að hæstv. utanrrh. væri gert viðvart og hann kæmi hér til salarins.

Forseti vill upplýsa að hæstv. utanrrh. er í húsinu og kemur eftir örfaár sekúndur.

Já, ég þakka fyrir. Virðulegi forseti. 5. maí 1993 fyrir rúmu ári síðan ályktaði Alþingi samhljóða á þann veg að í framhaldi af gerð samningsins um Evrópskt efnahagssvæði skuli teknar upp viðræður við Evrópubandalagið um tvíhliða samskipti þess og Íslands, einkum með hliðsjón af því að Austurríki, Finnland, Noregur og Svíþjóð hafi sótt um aðild að bandalaginu. Því feli Alþingi ríkisstjórninni að undirbúa slíkar viðræður um hugsanlegan tvíhliða samning og tilkynna framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins um þennan vilja Alþingis. Eitt ár er liðið síðan þessi samþykkt var gerð. Það sem gerst hefur er að þessi fjögur ríki sem nefnd eru í ályktuninni hafa lokið samningum sínum við Evrópusambandið. Niðurstaðan er sú að aðild þeirra allra hefur verið samþykkt af hálfu bandalagsins og nú munu innan tíðar fara fram atkvæðagreiðslur í ríkjunum um þessa aðild. Það er þess vegna ljóst að á fimmta upphafsmánuði Evrópska efnahagssvæðisins blasir við sú staðreynd að bæði EFTA-ríkin sem eru með Íslandi innan EES og Evrópusambandið hafa ákveðið að leggja Evrópska efnahagssvæðið niður. Þetta er atriði sem kemur okkur í Alþb. ekki á óvart. Í júnímánuði 1992 þegar við mörkuðum afstöðu okkar til Evrópska efnahagssvæðisins, þá var það niðurstaða okkar gagnstætt því sem hæstv. utanrrh. hélt fram á þeim tíma að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið væri ekki lausn á framtíðarskipan samskipta Íslands og Evrópubandalagsins. Í ályktun þingflokks og miðstjórnar Alþb. í júní 1992 segir, með leyfi forseta: ,,Þar eð EES-samningurinn er ekki lausn á framtíðarskipan samskipta Íslands og Evrópubandalagsins er rétti tíminn nú að hefja samninga við EB um varanlegt form þeirra samskipta. Í raun eru valkostirnir um framtíðarskipan samskipta Íslands og Evrópubandalagsins aðeins tveir: Aðild að EB eða sjálfstæður viðskiptasamningur milli Íslands og EB. Alþb. hafnar fyrri kostinum, aðild Íslands að EB. Sjálfstæður tvíhliða viðskiptasamningur er því hin raunhæfa leið og eina úrlausnin sem dugað getur Íslandi í framtíðinni.`` Ég rifja þetta hér upp vegna þess að ég held að ýmsum, sérstaklega hæstv. utanrrh., sé hollt að minnast þess að þegar árið 1992 vorum við ýmis hér í þessum sal sem settum fram þá skoðun mjög vel rökstudda og að vandlega athuguðu máli að EES-samningurinn væri ekki lausn á framtíðarsamskiptum Íslands og Evrópusambandsins. Hæstv. utanrrh. hæddist mjög að þessari afstöðu. Ég ætla ekki að verja tímanum hér í dag á lokadegi eða lokastundum þingsins til að rifja upp allar þær ræður. En það væri hæstv. utanrrh. hollt að fara sjálfur yfir ræður sínar og fullyrðingar þegar hann fullyrti það hér að Evrópska efnahagssvæðið mundi duga Íslandi inn í næstu öld, að Evrópska efnahagssvæðið yrði við lýði inn í næstu öld. Gaf ekki utanrrn. út greinargerðir og áróðursskjöl með heitinu Vegabréf inn í 21. öldina? Stóð ekki hæstv. utanrrh. í þessum stól í fyrra og fullyrti að öðrum EFTA-ríkjum mundi ganga svo illa að semja við Evrópusambandið að samningarnir um aðildarviðræður mundu taka mörg ár, mörg ár, hæstv. utanrrh. Þeim var lokið áður en Evrópska efnahagssvæðið var hálfs árs að aldri. Stóð ekki hæstv. utanrrh. í þessum stól og fullyrti að neikvæðu áhrifin á efnahagslífið í Sviss af því að Sviss felldi aðild að Evrópska efnahagssvæðinu yrðu svo afgerandi að Sviss mundi einangrast efnahagslega, mundi líða fyrir það efnahagslega? Hefur hæstv. utanrrh. kynnt sér hvernig kauphöllin í Sviss hefur styrkst, hvernig viðskiptalífið og fjármálakerfið í Sviss hefur styrkst, hvernig atvinnulífið í Sviss hefur styrkst? Staðreyndin er nefnilega sú, hæstv. utanrrh., að flestar af grundvallarfullyrðingum ráðherrans á undanförnum tveimur árum um það efni, sem við hér erum að ræða, hafa reynst rangar. Ég er ekki að rifja þetta upp hér til þess að hælast um gagnvart ráðherranum heldur einfaldlega til þess að minna hann á það nú þegar hann gengur enn á ný fram með sama örygginu, sömu spádómunum, sömu fullyrðingagleði og áður að raunhæfni yfirlýsinganna hefur ekki reynst mjög traust og það væri æskilegt að hæstv. utanrrh. færi að temja sér meiri hógværð og meiri efasemdir og minni sjálfumgleði í umgengni við samskipti Íslands og Evrópusambandsins. Og ég orða það á þennan veg ,,í umgengni við samskipti Íslands og Evrópusambandsins`` vegna þess að við stöndum nú í svipuðum sporum og ríkisstjórnin stóð 1989 að þurfa að fara yfir það með veigamiklum hætti hvernig þessi samskipti eiga að vera. Það er staðreynd málsins. Hæstv. utanrrh. hefur haldið því fram að undanförnu að þetta sé allt saman mjög einfalt. Við höfum þennan EES-samning og hann geti dugað. Ég veit að ég þarf ekki að rifja það upp fyrir hæstv. ráðherra að EES-samningurinn er annars vegar samningur um viðskipti á fjölmörgum sviðum og efnahagsleg samskipti og hins vegar samningur um stofnanauppbyggingu þess svæðis, stofnanauppbyggingu þar sem eftirlit, úrlausn deilumála og annað fær tiltekið form. Það vita það allir að sá þáttur samningsins um Evrópskt efnahagssvæði getur ekki staðist þegar eitt ríki er orðið eftir, jafnvel vafasamt að hann geti staðist þegar tvö ríki eru eftir. Hvað á þá að koma í staðinn? Í stefnuályktun Alþb. fyrir tveimur árum settum við fram hugmyndir um það hvað ætti að koma í staðinn. Við nefndum í því sambandi í fyrsta lagi sameiginlegan gerðardóm til þess að fjalla um ágreiningsatriði. Við nefndum í öðru lagi pólitískt samráð ráðherra eða fulltrúa þeirra um sérstök ágreiningsatriði eða sameiginleg viðfangsefni. Við nefndum reglubundin samráð í þriðja lagi. Við nefndum í fjórða lagi samstarfsnefnd o.s.frv. Ég kynnti hér í Alþingi á þeim tíma sýnishorn sem ég fékk sérfræðinga til að setja saman af slíkum tvíhliða samningi. Hæstv. utanrrh. hæddist þá að því sýnishorni. Staðreyndin er hins vegar sú að það er eina vinnan sem liggur nú á borðum hvað snertir tilraun til þess að átta sig á því hvernig þessi tvíhliða samningur getur litið út. Utanrrn. hefur ekki enn þá getað lagt fram hvorki í utanrmn. né hér á Alþingi neinar tillögur um það hvernig þessum málum verði fyrir komið og það er ekki einfalt mál. Hver er þá skýringin á því að það hefur ekki verið gert? Skýringin hefur verið að koma fram núna á síðustu vikum. Hæstv. utanrrh. er orðinn ósammála ályktun Alþingis frá 5. maí 1993. Það er staðreynd málsins. Ef yfirlýsingar hæstv. ráðherra eru teknar alvarlega, ef greining hans á niðurstöðum viðræðna EFTA-ríkjanna við Evrópusambandið er skoðuð, ef ákvörðun hans og rökstuðningur fyrir þeirri ákvörðun að flýta flokksþingi Alþfl. er íhuguð, ef ummæli hans um yfirlýsingar forsrh. eru skoðuð, þá er alveg ljóst að hæstv. utanrrh. er orðinn ósammála þessari ályktun. Hann telur það ekki vera verkefni íslenskra stjórnvalda að gera nú samning um tvíhliða samskipti Íslands og Evrópusambandsins. Jafnvel utanríkisráðherra Svíþjóðar lýsir því yfir í sjónvarpsviðtali eftir utanríkisráðherrafund Norðurlanda í Viðey og í Reykjavík fyrir nokkrum dögum síðan að utanrrh. Íslands hafi fullvissað hina norrænu starfsbræður sína um það að Ísland kynni að fylgja þeim inn í Evrópusambandið. Það var merkileg frásögn Margarethu af Ugglas af fundi utanríkisráðherra Norðurlanda að utanrrh. Íslands hafi mjög dregið í efa að Ísland yrði ekki samferða öðrum Norðurlöndum inn í Evrópusambandið. Þá vaknar þessi spurning: Hvernig á utanrrh. að fara með samninga Íslands við Evrópusambandið ef utanrrh. er ósammála þeim markmiðum þeirra samninga Íslands við Evrópusambandið, ef utanrrh. er ósammála þeim markmiðum þeirra samninga sem Alþingi hefur sett? Ég lýsti því lítillega hér fyrir nokkrum dögum hve auðvelt það kann að vera fyrir ráðherrann að búa til hindranir og erfiðleika í viðræðunum sem stranda þeim og gera honum þá kleift að búa til atburðarás sem knýr fram það sem hann vill helst fá fram samkvæmt eigin ummælum, þ.e. ítarlega skoðun á því að Ísland sæki um aðild. Tökum dæmi. Hvernig á að koma fyrir eftirlitinu og úrskurði í deilumálum? Það er vel hugsanlegt að Evrópusambandið leggi fram þær tillögur sem eru auðveldastar fyrir Evrópusambandið, að Evrópudómstóllinn og framkvæmdastjórnin annist þetta einfaldlega og utanrrh. mundi ekki leggja mikla vinnu í það fremur en hann hefur gert til þessa að koma með gagnhugmyndir frá Íslandi. Hann hefur engar gagnhugmyndir frá Íslandi fram að þessu. Hann hefur ekki getað lagt þær fram í utanrmn. né hér á Alþingi þó að hann hafi haft heilt ár til þess að vinna að því og hann komi síðan hér til þingsins og segi: Því miður, viðræðuaðili okkar er ekki reiðubúinn í annað heldur en framkvæmdanefndin og Evrópudómstóllinn annist þetta. Til þess þarf stjórnarskrárbreytingu á Íslandi og er þá ekki skynsamlegra að sækja bara um aðild? Það er í þessu samhengi sem það hefur vakið athygli að hæstv. forsrh. hefur lýst því yfir að hann hafi ákveðið að óska eftir viðræðum í Brussel um þessa samninga. Það hefur ekki farið leynt að lítið samráð hefur verið milli ráðherranna um það mál. Það er kannski skiljanlegt í ljósi þess að það er augljóst að það er ágreiningur, jafnvel verulegur ágreiningur, milli ráðherranna tveggja í þessu máli. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Hefur verið ákveðið hvenær för forsrh. til Brussel verður farin? Hvernig líður undirbúningi undir þá heimsókn? Hvernig hyggst ráðherrann reifa þau viðfangsefni sem eru sérstök umfjöllunaratriði varðandi þær breytingar að tvíhliða samningur taki við af Evrópska efnahagssvæðinu? Hvaða tímasetningar hefur hæstv. forsrh. hugsað sér varðandi samningaferlið? Og að lokum: Hvernig hyggst hæstv. forsrh. glíma við það vandamál að utanrrh. í hans ríkisstjórn virðist nú þegar vera orðinn ósammála ályktun Alþingis frá 5. maí 1993, ég tala nú ekki um ef niðurstaðan verður á flokksþingi Alþfl. að Alþfl. telji rétt að Íslendingar sæki um aðild? Getur utanrrh. sem er ósammála því hvert eigi að vera markmið samningaviðræðnanna annast viðræðurnar? Í raun og veru ekki. Þá er vel hugsanlegt að hæstv. forsrh. ásamt sínum fulltrúum taki verkefnið yfir, en það gengur ekki í jafnmikilvægu máli og þessu að sá sem ber ábyrgð á samningaferlinu sé í grundvallaratriðum ósammála því sem verið er að fást við. Það er í þessu samhengi sem ég hef í nefndaráliti sett fram þá skoðun að skynsamlegt kynni að vera að bíða með staðfestingu á þeim þáttum tilskipana og gerða Evrópska efnahagssvæðisins sem þessi fullgildingarályktun fjallar um, m.a. vegna þess að ljóst er að í þessum tilskipunum og gerðum eru ýmis atriði sem kann að orka tvímælis að lögtaka á Íslandi ef um tvíhliða samning Íslands og Evrópusambandsins yrði að ræða. Ég nefni sem dæmi sumt sem tengist landbúnaði og sem hv. þm. Páll Pétursson nefndi áðan. Ég nefni líka gerðir um bifreiðar og tækjabúnað á sjúkrahúsum og í læknisþjónustu þar sem augljóst er að Evrópusambandið hefur tekið upp ákvæði sem útiloka kaup á vörum frá Japan, Bandaríkjunum, bifreiðum frá Japan og Bandaríkjunum og lækningatækjum frá Japan og Bandaríkjunum. Auðvitað er hugsanlegt að Japan og Bandaríkin breyti sinni framleiðslu þannig að hún verði í samræmi við þá staðla og kröfur sem þarna eru sett en eins og málið stendur nú hefur það ekki gerst. Þar með er ljóst að í þeim gerðum sem hér á að fullgilda stöndum við í fyrsta sinn frammi fyrir því að smátt og smátt séum við að taka upp ytri tollastefnu Evrópusambandsins og búa til mismun í viðskiptum vegna aðildar okkar að Evrópska efnahagssvæðinu milli Evrópulandanna annars vegar og viðskipta okkar við Bandaríkin og Asíuríki og hins vegar. Og ég veit að ég þarf ekki að minna hæstv. utanrrh. á það hve oft hann lýsti því yfir varðandi Evrópska efnahagssvæðið að slíkt mundi aldrei gerast. Það er þó að gerast með fullgildingu þessara gerða sem hér eru nefndar. Margar gerðirnar eru hins vegar þannig að þær eru tvímælalaust til bóta. Þær munu styrkja íslenskt efnahagslíf og margt í okkar samfélagi. Vandinn er hins vegar sá að koma til þessarar fullgildingar án þess að ríkisstjórn Íslands hafi mótað neina stefnu um það hvernig samskiptin við Evrópusambandið eigi að vera um næstu áramót --- og ég endurtek: um næstu áramót. Ef aðild Svíþjóðar, Finnlands og Noregs verður samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu þá eru ekki nema rúmir sex mánuðir þangað til menn standa frammi fyrir því að Evrópska efnahagssvæðið líður undir lok. Auðvitað getur hæstv. utanrrh. sagt: Við erum með þennan samning í höndum og við eigum að bíða eftir því að Evrópusambandið sæki á. Það er út af fyrir sig afstaða. En það breytir því ekki að við stöndum í þeim sporum að hvorki í utanrmn. né af hálfu ríkisstjórnarinnar hefur verið sett fram markviss lýsing á því hvað eigi að taka við. Þess vegna hef ég sett fram þá tillögu í nefndarálitinu að skynsamlegast sé á þessu þingi að vísa þessari fullgildingarályktun til ríkisstjórnarinnar og hún verði til meðferðar hjá henni með öðrum þáttum sem hún þarf að ræða við Evrópusambandið á næstu mánuðum og síðan komi til staðfestingar þess hluta hennar sem menn telja skynsamlegast að staðfesta í ljósi viðræðna Íslands og Evrópusambandsins um framtíðina. Verði ekki fallist á þessa málsmeðferð þá munu þingmenn Alþb. sitja hjá við lokaafgreiðslu þessarar ályktunar. Virðulegi forseti. Í umræðu um það atriði sem við erum hér að fjalla um hefur nokkuð verið vikið að öðrum valkostum Íslands. Sumir hafa sett fram það sjónarmið að það sem kynni að þjóna hagsmunum Íslands best væri annars vegar að gera tvíhliða viðskiptasamning við Evrópusambandið og hins vegar fríverslunarsamning við Bandaríkin. Á fundum í utanrmn. fyrir nokkrum vikum var rætt um þann frest sem gefinn var af hálfu stjórnvalda í Bandaríkjunum fyrir einstök ríki til þess að láta í ljós ósk sína um að ganga til viðræðna við stjórnvöld í Bandaríkjunum um gerð fríverslunarsamninga. Ég hugsa að verulegur stuðningur sé við það á Alþingi að slíkar viðræður fari fram og það málefni sé kannað rækilega. Ég hef áður lýst slíkum áhuga. Ég held að ég fari rétt með það að í umræðum um Evrópska efnahagssvæðið, m.a. þegar ég fjallaði um drögin að tvíhliða samningi Íslands og Evrópusambandsins sem ég kynnti hér um leið og ég lýsti afstöðu Alþb., hafi ég farið yfir ýmsa þætti NAFTA-samkomulagsins og borið það saman við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði og skoðað það með jákvæðum hætti út frá hagsmunum Íslands. Í ljósi þess vekur það nokkra undrun mína að í fréttatilkynningu frá forsrn., sem gefin var út fyrir nokkrum dögum, kemur fram lýsing á því erindi sem ríkisstjórn Íslands sendi bandarískum stjórnvöldum áður en fyrrgreindur frestur rann út. Ég get ekki séð á þeim texta sem forsrn. hefur kynnt að í þessu erindi felist ósk um viðræður um fríverslunarsamning og væri mjög æskilegt ef hæstv. forsrh. eða hæstv. utanrrh. gætu skýrt það mál nánar. Þó að það tilheyri ekki formlega þeirri þáltill. sem hér er til umræðu, þá er það engu að síður hluti af því máli sem við erum hér að ræða. Í fréttatilkynningunni kemur fram að áhugi sé á því á Íslandi að kannaður verði möguleiki á að gera samning við Bandaríkin á efnahags- og viðskiptasviðinu. Orðin ,,samningur um fríverslun`` eru hvergi notuð í þessari fréttatilkynningu. Í staðinn kemur fram síðar í fréttatilkynningunni: ,,Ríkisstjórn Íslands telur þó að efla megi viðskipti Íslands og Bandaríkjanna frekar ef gerður yrði rammasamingur um reglulegt samráð um efnahags- og viðskiptatengsl landanna. Samráðið gæti m.a. tekið til atriða svo sem fjárfestinga og á vettvangi rammasamningsins yrði tekið á nauðsyn þess að tryggja íslenskum starfsmönnum fyrirtækja sem búa tímabundið í Bandaríkjunum vegabréfsáritun á sama hátt og gildir um mörg önnur ríki, vegabréfsáritun E-1 og E-2. Önnur atriði gætu verið almenn og sérstök atriði sem lúta að íslenskum heilbrigðiskröfum í matvælaframleiðslu sem og útgáfu heilbrigðisvottorða vegna útflutnings, flugsamgöngur, upplýsingatækni og réttur íslenskra námsmanna til að stunda háskólanám í Bandaríkjunum.`` Sú lýsing sem hér er sett fram er lýsing á samningi sem er allt annarrar gerðar en sá fríverslunarsamningur sem tæki mið af NAFTA-samkomulaginu eða rætt hefur verið um hér á undanförnum mánuðum. Ég vil því spyrja: Felur þessi afstaða ríkisstjórnar Íslands það í sér að í raun hafi ríkisstjórn Íslands hætt við að óska eftir gerð fríverslunarsamnings við Bandaríkin og ætli í staðinn að óska eftir rammasamningi um reglulegt samráð um afmarkaða þætti félagsmála, fjárfestinga- og efnahagsmála? Vegna þess að margt af því sem hér er talað um heyrir frekar undir félagsmál en viðskipti. Ég tel það frekar óskynsamlegt að ríkisstjórnin hafi á þessu stigi tekið ákvörðun um að óska ekki eftir formlegum, fullgildum viðræðum um fríverslunarsamning og vildi þess vegna óska eftir því að fá nánari skýringar á efni þessarar fréttatilkynningar því að við höfum ekki fengið það á vettvangi utanrmn. og ég tel málið líka vera það mikilvægt að það þurfi að gerast í þingsalnum. Ef ekki er leitað eftir fríverslunarsamningi milli Íslands og Bandaríkjanna er verið að draga úr gildi þeirrar stefnu, sem margir hafa sett fram, að skynsamlegt fyrir Ísland væri tvíhliða viðskiptasamningur milli Íslands og Evrópusambandsins og fríverslunarsamningur við Bandaríkin. Mér er þess er vegna því miður ekki ljóst hver stefna ríkisstjórnarinnar er í þessum mikilvægu málum. Mér er ekki ljóst hver er stefnan varðandi viðræðurnar við Evrópusambandið og í ljósi þessarar fréttatilkynningar er mér heldur ekki ljóst hver stefnan er varðandi samskiptin við Bandaríkin nema tekin hafi verið ákvörðun um að óska alls ekki eftir viðræðum um fullgildan fríverslunarsamning. Ef svo er þá er það út af fyrir sig skýr stefna, en þá er nauðsynlegt að segja það vegna þess að hæstv. utanrrh. hefur talað þannig að undanförnu að hann vildi óska eftir fullgildum viðræðum um fríverslunarsamning við Bandaríkin. Í ljósi þeirrar yfirlýsingar koma mér efnisþættir fréttatilkynningar forsrh. töluvert á óvart. Virðulegi forseti. Það var óskað eftir því við fyrri umræðu um þáltill. að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. gerðu grein fyrir þessum efnisatriðum sem ég hef fjallað um svo að þinginu væri ljóst áður en það fer í sitt langa sumarhlé hver sé afstaða ríkisstjórnarinnar til þessara mikilvægu mála.

Hæstv. forseti. Vegna þess sem hv. þm. nefndi hér síðast um ákvörðun ríkisstjórnar sem snýr að samningum við Bandaríkin, þá tel ég að þetta skref sem ríkisstjórnin tók og kynnt er í þessari fréttatilkynningu ríkisstjórnarinnar hafi verið eðlilegt og skynsamlegt í þessari stöðu og það sé fjarri öllu lagi að með þessari ákvörðun og þessum málatilbúnaði hafi menn útilokað þau skref sem hv. þm. nefndi um fríverslunarsamninga við Bandaríkin í tengslum við NAFTA-samninginn. Þvert á móti er áhugi Íslands í málinu sýndur og áréttaður og í þessari ályktun felst vilji ríkisstjórnarinnar til þess að kanna þann möguleika til þrautar. Ég tel hins vegar að ef á þessu stigi máls hefði verið ákveðið af Íslands hálfu að ganga skrefið alla leið, þá hefði því verið hafnað af Bandaríkjastjórn og ég tel að þær upplýsingar sem við höfðum frá bandarískum yfirvöldum á því augnabliki séu til marks um það að Bandaríkin eru ekki komin svo langt í sínu hugsunarferli gagnvart framhaldi NAFTA-samningsins að það hefði verið heppilegt fyrir Ísland að sækja beinlínis um formlegar viðræður um þann þátt því þá hefði að mínu mati slíkri umsókn verið hafnað. Það tel ég að hefði líka verið óheppilegt gagnvart framtíðarviðræðum okkar við Evrópubandalagið um framtíðarsamskipti Íslands og bandalagsins. Þetta vil ég láta koma fram vegna athugasemda hv. þm. sem mér fannst ágætt að skyldu koma fram einmitt í þessari umræðu eða í tengslum við hana. Varðandi stefnu Íslands um viðbrögð við aðild annarra EES-ríkja en Íslands að Evrópusambandinu, þá tel ég að sú stefna sé skýr og hafi lengi legið fyrir. Í samræmi við þá stefnu sem hv. þm. ræddi hér og hina samhljóða ályktun Alþingis frá því í maí í fyrra, þá mun ríkisstjórnin taka upp tvíhliða viðræður um samskipti Íslands og Evrópusambandsins í framtíðinni. Varðandi þann fund sem rætt hefur verið um, þá er gert ráð fyrir að fundurinn með framkvæmdastjóra bandalagsins verði 15. júlí nk. Hæstv. utanrrh. verður á fundinum í Brussel sem formaður EFTA-hópsins og á sama tíma með fjölmörgum öðrum ráðamönnum bandalagsins og því forusturíki sem þá verður tekið yfir í Evrópusambandinu, Þýskalandi. Viðræður við bandalagið, við ESB, munu af okkar hálfu miða að því í hnotskurn að Íslendingar og hafi áfram í krafti EES-samstarfsins við Evrópusambandið áhrif á þróun þeirrar samvinnu og reglna sem samningurinn tekur til, sem og að tryggja samræmda túlkun reglnanna og jafnræði milli einstaklinga og aðila í atvinnurekstri. Það hefur ætíð verið klárt í þessu sambandi að gangi hin EFTA-ríkin í EES í Evrópusambandið, þá verði að laga stofnanaþátt EES að þeirri staðreynd. Okkur er ljóst, eins og kom fram hjá hv. þm., að það mun kosta mikinn undirbúning og umfangsmiklar viðræður, enda er EES-samningurinn viðamikill samningur um viðamikið samstarf. Sú grein Rómarsáttmálans sem EES-samningurinn byggir á veitir hins vegar Evrópusambandinu víðtæka heimild til samstarfs við ríki utan þess. Við það bætist síðan að EES-samningurinn tryggir viðskiptahagsmuni okkar og er hluti af lögum Evrópusambandsins og því stendur samningurinn lagalega óháð framtíð EFTA og EES. Ég tel að á þessu augnabliki bendi ekkert til annars en viðunandi niðurstaða geti náðst í þeim tvíhliða viðræðum sem Alþingi, nánast samhljóða með fáeinum undantekningum, hefur lagt áherslu á að færu fram í framhaldi af óskum og ákvörðunum hinna fjögurra EFTA-ríkja, getum við sagt, um að ganga inn í bandalagið. Ég tel líka að það væri eðlilegt skref í sjálfu sér, þó að það sé ekki neinn meginpunktur eða meginákvörðun, eins og á hefur verið bent að ríkisstjórnin ákveði að fela stofnunum við Háskóla Íslands að gera tilteknar úttektir á stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Ég tel að þær úttektir séu til bóta fyrir okkur. Það sé gott og skýrt að hafa fyrir framan okkur hvaða þýðingu það hefði fyrir Ísland að gerast aðilar að Evrópusambandinu og úttekt af því tagi sé hjálpleg og nauðsynleg til þess að auðvelda mönnum að meta alla kosti sem eiga að vera fyrir hendi. En það breytir ekki því að það er ekki á dagskrá hjá ríkisstjórninni fremur en áður að sækja um aðild að bandalaginu. Vegna þess sem hv. þm. nefndi um fyrirsvar utanrrh. í málinu þá hefur hann fullt traust mitt og ríkisstjórnarinnar til þess að fara með það mál, enda hefur Alþfl. ekki óskað eftir því innan ríkisstjórnar að sameiginleg ákvörðun hennar um að aðild að Evrópubandalaginu sé ekki á dagskrá, verði tekin upp eða breytt. Ég ræddi í tengslum við eldhúsdagsumræðu þá stöðu sem nú er komin upp eftir að ríkin þrjú hafa náð samningum og ég tek undir það með hv. þm. að það gekk hraðar fyrir sig heldur en ég hafði vænst. Ég hélt að það mundi taka lengri tíma, en ég fullyrði að þrátt fyrir að það hafi gerst aðeins fyrr en vænta mátti og rök voru til að ætla að mundi gerast þá hefur ekkert breyst sem við sáum ekki fyrir fyrir tveimur árum. Það hefur engin nein meginbreyting orðið sem við sáum ekki fyrir fyrir tveimur árum. Ég vitnaði í eldhúsdagsumræðunni í eina tiltekna ræðu sem ég flutti á opinberum vettvangi um þá þætti og ætla ekki að endurtaka það því að um það geta menn lesið í þingtíðindum. Þó vil ég árétta að ég tel að niðurstaðan sem varð í sjávarútvegsmálum í aðildarsamningum Norðmanna komi ekki eins á óvart og menn hafa kannski talið. Ég tel að Norðmenn hefðu aldrei getað gengið til samninga með lakari kost en þeir fengu. Ég tel því ekki að það hafi orðið einhver mikil breyting og mikill sigur fyrir Norðmenn. Ég taldi að þetta væri það minnsta sem norska ríkisstjórnin gæti kynnt fyrir hagsmunaaðilum sínum gagnvart þessum þætti. Við sjáum líka að þar sem aðstæður eru svipaðar í Noregi og hagsmunir svipaðir og gerist hér hefur þessi samningsgerð ekki haft úrslitaáhrif um afstöðu manna og mundi þess vegna ekki hafa úrslitaáhrif á afstöðu manna hér, hygg ég vera, hvað þessa þætti varðar þegar það væri skoðað. Ég lét líka þau ummæli falla í eldhúsdagsumræðunni að okkar stefna, hin íslenska Evrópustefna, ætti að snúast um íslenska hagsmuni og íslenskan vilja og íslenskan veruleika og ég tel að þeir þættir séu óbreyttir. Við þessar aðstæður snýst mat á stöðu Íslands því að sjálfsögðu ekki um að kanna það í aðildarviðræðum hvort innganga í Evrópusambandið komi til greina. Það fór ekki á milli mála í endaspretti viðræðna hinna EFTA-ríkjanna við Evrópusambandið að þeir sem ganga til aðildarsamninga verða fyrst að hafa gert upp hug sinn í öllum aðalatriðum og hafa mjög ríkan vilja til að semja og fallast á málamiðlanir ef þeir ætla að koma þeim vilja sínum fram að ganga í bandalagið. Við skulum einnig hafa í huga að aðildarumsókn til að mynda Norðmanna hafði mjög langan aðdraganda. Það voru margra mánaða umræður á opinberum vettvangi og innan flokka í Noregi, á vegum stjórnmálasamtaka einnig og hagsmunaaðila, áður en málið fór í þann farveg að menn sæktu um og það voru ekki könnunarviðræður af hálfu Noregs, það voru alvöru aðildarumsóknarviðræður. Mér finnst mestu skipta í þessu sambandi að Evrópustefna okkar snýst ekki og greinist ekki í annars vegar aðild eða einangrun. Þetta er ekki tveggja kosta val eins og menn vilja vera láta. Ég hygg að þetta tveggja kosta val sem hefur blossað upp hafi haft áhrif í þá veru að skoðanir manna, sem mælast í könnunum, hafi mjög breyst á skömmum tíma. Einangrunaróttinn hefur gripið um sig um stund af því að mönnum hefur fundist að kostirnir væru bara tveir, aðild eða einangrun. En við höfum miklu fleiri kosti og ég hygg að þegar almenningur í landinu áttar sig á því, þá muni þessi viðhorf breytast á nýjan leik. Ég get sagt fyrir mig að ef kostirnir væru þessir, einangrun eða aðild, þá mundi ég hallast að aðild, ekki að einangrun. En ég tel ekki að kostirnir séu tveir, einangrun eða aðild. Ég segi því að ef einangrunarkenningin væri rétt og það biði þjóðarinnar ef hún stæði utan sambandsins að einangrast, þá ættu menn í alvöru að fara að vinna að því að skapa skilyrði til þess að við gætum gengið í sambandið. En það er ekki mín skoðun að svo sé. Ég vil aðeins víkja að öðrum þætti sem formaður Framsfl., sem er nýtekinn við því starfi, kom inn á um samskipti við Norðurlöndin. Ég er þeirrar skoðunar að þó að við höfum kosið að fara aðra leið en Finnar, Norðmenn og Svíar, þá muni aðild þeirra að bandalaginu verða okkur frekar til framdráttar en hitt og auðvelda okkur að sumu leyti að standa utan bandalagsins vegna þeirrar stöðu sem við höfum innan hins norræna samstarfs og þess skilnings sem okkar hagsmunir og sjónarmið njóta á Norðurlöndum. Það hefur verið mótuð skýr stefna varðandi afstöðu Íslands til norrænnar samvinnu og möguleika okkar á því sviði verði öll hin Norðurlöndin aðilar að Evrópusambandinu. Við vitum hins vegar að það væri óraunsæi að segja ekki upphátt það mat sitt að aðild þessara landa mun hafa áhrif og afleiðingar fyrir norrænt samstarf. Það mun auðvitað gerast. Það skynjum við þegar sem sækjum norræn þing og fundi. Ég hef að vísu ekki jafnríka reynslu í því og margir aðrir hv. þm. og ekki eins öflugan samanburð þar af leiðandi, en þrátt fyrir skamman feril á því sviði, þá skynja ég þó þá breytingu sem þar hefur orðið. Þess vegna mun hlutverk samstarfs Norðurlandanna í framtíðinni verða m.a. og kannski ekki síst að vera vettvangur þar sem Norðurlöndin fjalla í sameiningu um Evrópumál og þar sem þær norrænu þjóðir, hversu margar sem þær verða, við verðum að virða það að enn hafa þjóðirnar ekki sagt sitt lokaorð, fái tækifæri til að rækta tengsl sín við Evrópusambandið með heilbrigðum hætti í gegnum norrænt samstarf. Ég fjallaði um þetta í setningarræðu minni á fundi Norðurlandaráðs, ræðu sem var haldin í umboði hinna forsætisráðherra Norðurlandanna, hafði verið kynnt hér og auðvitað án skilyrða fyrir þeim íslensku þingmönnum sem mest sinna norrænu samstarfi af okkar hálfu. Í þessari ræðu var ítrekað, sem ég hef sagt áður á Norðurlandaráðsþingum, að ef fleiri Norðurlandaþjóðir gerðust aðilar að Evrópusambandinu yrði að gæta þess að norrænt samstarf uppfyllti þarfir allra Norðurlandanna hvort sem þau stæðu innan eða utan við ESB. Það var jafnframt bent á að Finnar, Norðmenn og Svíar hefðu lýst því yfir að þeir vildu efla norrænt samstarf einnig sem aðilar að bandalaginu. Það var líka bent á það í þessari ræðu að oft hefði verið áréttuð nauðsyn þess að samstarfið væri sem sveigjanlegast þannig að unnt væri með skjótum hætti að fella það að nýjum verkefnum. Í þessum tilgangi hefur þeirri nýbreytni hefur verið komið á að forsætisráðherrar Norðurlandanna gegndu víðtækara hlutverki í hinu norræna samstarfi en áður. Og það er ljóst að Evrópumálin verða fastur liður í framtíðinni á fundum norrænna ráðherra og þá ekki síst forsætisráðherranna. Varðandi framhaldið og hvernig við stöndum að því að fjalla um okkar stöðu ef og þegar hin ríkin hafa gengið inn, þá tel ég að hv. þm. hafi vikið að mjög mörgum athyglisverðum punktum sem þurfa að vera uppi við þá athugun alla. En það er líka ljóst að Evrópusambandið er ekki í stöðu eða telur sig hafa til þess vilja að ræða þau mál mjög efnislega við okkur fyrr en þau hafa í hendi hvort EFTA-ríkin fjögur munu staðfesta sína inngöngusamninga. Þau telja ekki að það sé gagnlegt að fara í endanlegar viðræður um þau atriði fyrr en þessir þættir liggi fyrir. Ég vil líka vekja athygli á því af því að þessar umræður eru skammt á veg komnar hér að það má segja að það standi ekkert upp á okkur í þessum efnum. Nú er ég ekki að segja það til þess að við ættum ekki að undirbúa okkur vel eins og hv. þm. nefndi, ég held að það sé alveg nauðsynlegt í okkar ranni. En það stendur ekkert upp á okkur. Við erum ekki að bregðast í neinu þeim samningi sem við gerðum, EES-samningnum. Við erum ekki að stefna að því að vanefna hann á neina lund og samningurinn er bindandi fyrir Evrópusambandið og aðildarríkin sem nú eru í sambandinu og þau sem verða það gagnvart okkur. Samningurinn stendur þess vegna og hann verður grundvallaratriðið í þeim viðræðum um aðlögunina sem fram munu fara. Ef Evrópusambandið sjálft vill breyta þessum samningum verða öll aðildarríki þess að segja upp samningnum. Sú er staðan. Þau hafa öll samþykkt þennan samning. Á hinn bóginn er ljóst og menn sjá strax að það verður að hreinsa út úr samningnum hluti sem lúta að þeim ríkjum sem ganga inn í ESB, en þar er um að ræða eingöngu tæknilegar breytingar að mínu mati. Verkefnið er því að finna hvernig hægt sé að hafa fyrirkomulag framkvæmdar á meðan, ef svo fer, að Ísland verði eini aðilinn EFTA-megin. Kannski verður þá í fyrstunni um að ræða einhvers konar einfalt bráðabirgðafyrirkomulag án þess menn væru að gera breytingar á samningnum sjálfum. Það er ekki vafi á því að Evrópusambandið mun væntanlega spyrja um viðhorf íslenskra stjórnvalda til aðildar að ESB í framtíðinni og sjálfsagt munu svör okkar við þeim spurningu hafa áhrif á afstöðu þeirra í viðræðum við Íslendinga. Ég tel að ef við sækjum um breytingar á EES-samstarfinu, þá séum við í veikari stöðu gagnvart bandalaginu en ella. Þess vegna tel ég eðlilegast að Evrópusambandið eigi frumkvæði að óskum um þær breytingar því að breytingarnar eru að gerast viðsemjendamegin frá því að þessi samningur er samningur Íslands, ekki EFTA, við Evrópusambandið og ríkin sem eru aðilar að því. Ég er sammála hv. þm. sem hann nefndi hér áðan að það er fjöldi atriða sem þarna geta komið til eins og Alþb. hefur ályktað um sem ég held að séu skynsamleg atriði sem þurfi að skoða í þessu sambandi. Ég tel nauðsynlegt að flokkarnir í þinginu eigi sem best samstarf og samráð um að móta þau viðhorf okkar á næstu mánuðum. Við þurfum á því að halda að um þetta geti ríkt sæmileg sátt og ég tel að ályktun Alþingis hafi verið mjög merkileg að því leyti og þess vegna sé full ástæða til að reyna að halda þeirri samstöðu um málið og framhald þess sem samþykkt ályktunar Alþingis markaði að mínu viti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir hans ítarlegu ræðu áðan. Ég tel að hún hafi verið mjög nauðsynlegur og gagnlegur þáttur í þróun þessa máls og þau sjónarmið sem hæstv. forsrh. setti þar fram mjög athyglisverð. Í sjálfu sér sýnist mér fljótt á litið að margt af því sem hæstv. forsrh. sagði sé á þann veg að það eigi að vera hægt að ná nokkuð breiðri samstöðu innan þingsins um þróun þessara mála á næstunni. Mér fannst það merkilegar upplýsingar að hæstv. forsrh. telur að ef óskað hefði verið eftir fríverslunarsamningi við Bandaríkin af hálfu Íslands í samræmi við þann frest sem bandaríska stjórnkerfið gaf, þá hefði þeirri ósk verið hafnað. Ef það er rétt mat, þá get ég fallist á það fljótt á litið að sú nálgun sem fram kemur í yfirlýsingunni sé á ýmsan hátt skynsamleg. En það væri fróðlegt að geta farið yfir það á vettvangi utanrmn. hvaða rök liggja á bak við það mat og vegna þess að utanrmn. hyggst síðar í dag leggja í fyrstu för utanrmn. Alþingis til Bandaríkjanna til að ræða þar við ráðuneyti og þing, þá getur verið mjög fróðlegt að taka upp þann þátt. Ég vil aðeins inna hæstv. forsrh. eftir því, en mun svo síðar í umræðunum víkja nánar að ýmsu því sem fram kom í hans ræðu, hvort hann óttast ekki að ef Ísland bíður eingöngu átekta með EES-samninginn og önnur ríki EES ganga í Evrópusambandið, þá verði mjög erfitt fyrir Ísland að standa í þeim sporum á fyrri hluta næsta árs, ef ekkert hefur gerst, að Evrópusambandið er sífellt að afgreiða nýjar og nýjar gerðir og nýjar og nýjar tilskipanir sem við eðli málsins samkvæmt eigum og höfum átt litla möguleika á að fylgjast með mótun þeirra en þurfum að standa frammi fyrir staðfestingu þeirra í samræmi við EES-samninginn á næsta ári ef engin niðurstaða hefur fengist um breytingar.

Hæstv. forseti. Ég tel fyrst og fremst, ég nefndi það ekki í ræðu minni áðan, eðlilegt að menn gangi frá þeim viðaukum sem við erum hér að fjalla um. Jafnframt tel ég að ályktun Alþingis auðveldi okkur þennan þátt sem hv. þm. nefndi því að Alþingi hefur átt frumkvæði að því að opna málið og leggja áherslu á að það vildi hafa mótandi áhrif á framhaldið, gerði sér grein fyrir þeim breytingum sem eru að verða. Ég tel jafnframt að ósk mín um fundi með framkvæmdastjóra bandalagsins ýti undir þessa þætti. Ég tek undir með hv. þm. að á næstu mánuðum eigum við sameiginlega að móta stefnu okkar til þessara viðræðna og við séum að ræða um haustmánuðina sem við eigum að nota til þessara viðræðna.

Virðulegur forseti. Það er mjög eðlilegt að umræða um þá till. til þál. sem hér er á dagskrá tengist því sem hv. 8. þm. Reykn. ræddi um og ekki síður hæstv. forsrh. Þó að ég ætli að koma að meginmálinu í minni ræðu, þá vil ég fara nokkrum orðum um það sem kom fram hjá hæstv. forsrh. í sambandi við stöðu samskipta okkar við Evrópusambandið. Ég tel vel að það skuli koma til umræðu fyrir frestun á fundum Alþingis þannig að menn leggi kannski svolítið nær um sjónarmið út í umræðuna sem hlýtur að fara fram í þjóðfélaginu á næstu mánuðum. Ef farið væri að vilja sumra og raunar nýbakaðs formanns Framsfl., þá væri verið að leggja þar upp í umræðu í aðdraganda alþingiskosninga sem sá ágæti hv. þm. hefur sett fram að ættu að fara fram þegar á næsta hausti og inntakið í þeirri baráttu af hálfu Framsfl., ef marka má formanninn, ætti að vera afstaða til Evrópumálanna. Ég tel að það sem kom fram hjá hæstv. forsrh. hafi verið athyglisvert og treysti því að orð hans í sambandi við viðræður við Evrópusambandið í framtíðinni ætti að ganga út frá þeim grundvelli að Ísland væri ekki að leita eftir aðild að Evrópusambandinu heldur einvörðungu að bregðast við breytingum sem hugsanlega koma upp vegna þess að grundvöllur samningsins um Evrópskt efnahagssvæði væri hruninn með einhverjum hætti við inngöngu EFTA-ríkjanna margra í Evrópusambandið. Það skiptir meginmáli út frá hvaða sjónarhorni Ísland á hlut að viðræðum við Evrópusambandið og þó að ég sé andstæðingur samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði og telji hann hafa verið mjög ófarsælan gjörning, óviturlegan og ástæðulausan miðað við íslenska hagsmuni, þá þurfum við að sjálfsögðu að skoða landslagið út frá því á meðan sá samningur er í gildi. Ég fagna því að hæstv. forsrh. lýsir því yfir að umsókn um aðild að Evrópusambandinu sé ekki á dagskrá og hæstv. forsrh. meti það svo að ekki sé þörf á því miðað við íslenska hagsmuni eins og hann lítur til þeirra að breyta þeirri afstöðu og ég vona að sem lengst verði haldið við það sjónarmið. Hitt dylst engum að mjög er knúið á um það að allvíða í samfélaginu, kannski ekki af mjög mörgum en hins vegar nokkuð valdamiklum aðilum, að þarna verði breyting á. Ég er ekki í vafa um það að innan Sjálfstfl. mun þess þrýstings gæta áframhaldandi eins og hann hefur verið um alllangt skeið, að ekki sé nú talað um hinn stjórnarflokkinn, Alþfl., sem hefur verið að gæla við það leynt og ljóst undanfarið, og reyndar alllengi ef litið er til einstakra þingmanna flokksins og ummæla þeirra á Alþingi, að venda kvæði í kross og komast alla leið eins og það er kallað, sækja um aðild að Evrópusambandinu. Við þetta heygarðshorn eru menn nú þessa dagana og þarf ekki annað en fletta flokksmálgagninu, Alþýðublaðinu, og líta í leiðara þar til þess að sjá hvert verið er að stefna, í hvaða átt er talað. Það mun væntanlega skýrast innan skamms á flokksþingi Alþfl. hvort Alþfl. í heild sinni tekur upp nýja stefnu að þessu leyti, innsiglar það sem forustan hefur verið að gæla við leynt og ljóst undanfarið og er þess ekki langt að bíða að menn sjái betur á þau spil. Ég er út af fyrir sig ekki undrandi á því að þessar raddir skulu vera komnar fram hjá Alþfl. í þetta ríkum mæli því að það hefur blasað við mjög lengi að það væri viðmiðunin, það væri áttavitinn sem siglt væri eftir og þarf ekki að koma mjög á óvart. Ég nefndi það að innan Sjálfstfl. hefðu komið fram raddir í þessa veru m.a. frá ráðherrum í ríkisstjórninni. Nægir að minna á ummæli hæstv. menntmrh. 4. mars sl. við fjölmiðla þar sem hann útilokaði ekki að sótt yrði um aðild að Evrópusambandinu, eins og hann orðaði það við fjölmiðla, þó ekki væri nema til að kanna með fullri vissu hver verða skilyrðin sem við verðum að sæta. Þetta er búningur sem málið er stundum klætt í en öllum ætti að vera ljóst að um einhverja slíka tilraunaumsóknaraðild getur ekki verið að ræða. Sú umræða fór fram á Norðurlöndunum og var alls staðar vísað frá af stjórnmálamönnum sem vildu láta taka sig alvarlega að menn mundu ekki fá nein viðbrögð af hálfu Evrópusambandsins við slíkum sýndartilraunum til umsóknar eða aðildar að Evrópusambandinu. Það var varað við því, virðulegur forseti, oft þegar við ræddum um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði að þau öfl sem vildu fara alla leið mundu reyna að nýta þá stöðu sem þá kæmi upp til þess að knýja á um aðild og það hefur raunar komið á daginn eftir að samningurinn var gerður og lögfestur hér á Alþingi að sú er raunin þó að enn sé mikill meiri hluti hér á Alþingi og þeir sem mæla hér fyrir hönd flokka sem mæla gegn slíku. Og það er ánægjulegt á meðan sú staða helst. En hver er þá staðan að því er varðar hið Evrópska efnahagssvæði og líkurnar á því að þær aðstæður skapist að EES-byggingin hrynji til grunna? Ég er sammála þeim sem segja sem svo að það sé of snemmt að fullyrða nokkuð um það hver verði niðurstaðan í þjóðaratkvæðagreiðslum Norðurlandanna þriggja sem sótt hafa um aðild að Evrópusambandinu. Það er allt of mikið gert af því að ganga að því sem gefnu að það verði farið að ráðum ríkisstjórna þessara landa sem gert hafa samninga um aðild við Evrópusambandið og í rauninni full ástæða til að gagnrýna það með hvaða hætti hefur verið haldið á málum af ríkisstjórnum Norðurlanda. Þá er ég ekki að tala um íslensku ríkisstjórnina heldur aðrar ríkisstjórnir Norðurlanda, að breyta grunni Norðurlandasamvinnunnar, Norðurlandasamstarfsins út frá þeirri forsendu að þetta verði staðreynd. Og á sama hátt tel ég að undirbúningur eða breytingar á norrænu samstarfi og störfum innan t.d. hins Evrópska efnahagssvæðis sem gangi út frá því að þetta verði staðreynd, sé ótímabært og raunar mjög ólýðræðislegt að það sé gengið út frá því sem gefnu að sú verði niðurstaðan. Ég veit auðvitað ekkert meira en aðrir um það hvað gerist í þjóðaratkvæðagreiðslum í þessum löndum síðast á árinu. Það er aðeins sjónarmið sem maður getur leitt að líkum út frá stöðu í löndunum. En menn sjá sem horfa á mælingar skoðanakannana að andstaðan er mjög eindregin, mjög mikil og eindregin innan landanna, í Noregi sérstaklega, í Svíþjóð raunar einnig þannig að alls ekki er hægt að fullyrða að þessi lönd bæði hafni inni í Evrópusambandinu að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu og gæti sem best gerst að þau bæði yrðu utan við og þá er auðvitað staðan allt önnur heldur en menn hafa verið að ganga út frá, allt önnur. Þessi andstaða sem hæstv. forsrh. minnti á hér í Noregi er svo rótgróin og liggur svo djúpt í norsku samfélagi að það á mikið eftir að ganga á áður en einhver sátt tekst þar í þjóðfélaginu um það jafnvel þó það tækist að mundanga því máli í gegn með þeim aðferðum sem nú eru í gang þar sem verið er að reyna að dagsetja þjóðaratkvæðagreiðsluna þannig að þetta megi takast. Þessi aðferð er kennd við dómínó, þetta púsluspil ríkisstjórna Norðurlandanna, byrja á Finnlandi, síðan í Svíþjóð og að lokum í Noregi vegna þess að menn hafa metið að andstaðan væri í þessari röð, þyngdist eftir því sem aftar drægi í þessari rök sem ég nefndi, svo að það er nú rétt að bíða og sjá hvað þarna gerist. Að mínu mati er það mikið aðdáunarefni talað út frá sjónarhóli þeirra sem eru andstæðir því að ganga inn í Evrópusamrunann, inn í Evrópusambandið sjálft að sjá hversu víðtæk umræða fer fram í þessum löndum, hversu andstæðingar aðildar þó að þeir hafi mun minna bolmagn áróðurslega með aðgang að fjölmiðlum og ekki sé talað um fjármagn, hversu föstum fótum þeir standa í umræðunni og spyrja spurninga sem auðvitað verður að spyrja þegar verið er að undirbúa uppgjör í svo afdrifaríku máli. Ég held að það væri ástæða fyrir okkur Íslendinga að reyna að sameinast um það að vekja hér upp alvöruumræðu um þessi mál byggða á þokkalegum upplýsingum en ekki bara upphrópunum eins og hefur gætt allt of mikið og hér var minnst á í umræðunni og hefur vafalaust leitt til þess að það hefur gripið um sig ákveðinn ótti hjá fólki, sem kannski setur sig ekki mikið inn í málin. Og það eru eldar, upphrópanirnar um einangrun sem Alþfl. gengur lengst í að kynda og má lesa um í flokksmálgagninu núna síðustu daga enn og aftur. Ég tel að þau sjónarmið sem benda á að hér sé verið að magna upp, gera úlfalda úr mýflugu eigi einnig við um umræðuna í aðdraganda þess að EES-samningurinn var samþykktur, áróðurinn um einangrun Íslands og að við ættum ekki annarra kosta völ. Þá umræðu ætla ég ekki að taka upp hér gagnvart EES-samningnum sérstaklega en minni aðeins á það og því miður fór ekki fram í samfélaginu sú grundvallarumræða um okkar kosti í veröldinni aðra en fara út í þetta Evrópusamstarf í því formi sem var ákveðið af Íslands hálfu fyrir ekki löngu síðan. Virðulegur forseti. Þetta ætla ég að láta nægja hér varðandi stöðuna að því er snertir spurninguna um aðild eða ekki aðild. Við hljótum á komandi mánuðum að fylgjast með því hvernig flokkarnir halda á þessum málum, hvernig þeir móta sína stefnu og ég vék hér fyrir fáum dögum sérstaklega að Framsfl. í því efni, þeim nýju siglingaljósum sem þar hafa verið sett upp, þeirri vinkilbeygju, svo ég noti líkingu hæstv. forsrh., sem hinn nýi formaður Framsfl. hefur tekið í sambandi við Evrópumálin og hvað sem líður ummælum formanns þingflokks Framsfl. um að engin stefnubreyting hafi orðið, þá verður þess ekki langt að bíða að það heyrist frá þeim fjölmörgu innan Framsfl. svo það sé nú ekki talað um þá sem stutt hafa flokkinn sem hafa þegar hrokkið við og eiga að ég vona eftir að gera sig nokkuð gildandi þegar tekið er slíkt heljarstökk eins og þarna var gert við forustuskipti í flokknum. En ég ætla sem sagt ekki að fara út í þá umræðu frekar hér, virðulegi forseti, og tel að við þurfum við fyrstu hentugleika sem verða kannski ekki fyrr en að hausti að fara yfir þessi mál og þá kannski með eitthvað skýrari mynd af afstöðu flokkanna í þessum efnum. Ég ætla þá að víkja nokkrum orðum, virðulegur forseti, að þessum nær 500 gerðum sem við erum að taka hér inn í íslenska löggjöf eða íslenskan rétt með þeirri þáltill. sem hér liggur fyrir og vekja athygli á nokkrum atriðum sem tengjast þessu máli. Það er ekki að ástæðulausu að Alþb. leggur til að þessu máli verði vísað til ríkisstjórnarinnar vegna þess að það sé ekki tímabært að fara að taka afstöðu til þessa pakka eins og aðstæður hafa verið hér í þinginu frá því að hann var lagður fram og eins og möguleikar hafa verið takmarkaðir til þess að fara yfir þessi efni. Svo það er ekki annað en að endurspegla þær aðstæður sem við leggjum til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og tekið upp með öðrum hætti og bærilegri fyrir þingið til þess að fjalla um þetta stóra mál sem hér er á ferðinni. Nú er ekki hægt að fara í umræðu hér við 2. umr. málsins út í það að ræða um þessar 500 gerðir í einstökum þáttum þó að margar þeirra séu á við hin stærstu stjórnarfrumvörp að efnisinnihaldi, umfangi og afleiðingum og væri þess vegna þörf á því að ræða þær. En ég minni í þessu sambandi, virðulegi forseti, á það að hæstv. starfandi utanrrh. fyrir þann sem venjulega er í þeim stóli, hæstv. núv. iðnrh. mælti fyrir þessu máli á 5 mínútum eða þar um bil þegar málið var lagt fyrir þingið. Þær greinargerðir sem við höfum fengið um málið og þau nefndarálit sem fyrir liggja varðandi málið eru ekki sérstaklega upplýsandi og þá á ég sérstaklega við áliti meiri hlutans sem mælir með því að þessi þáltill. verði samþykkt og þessar gerðir verði þar með gerðar að þjóðarrétti a.m.k. og vísar til þess að margt af þeim sé þegar orðið hluti af landsrétti með lögfestingu eða verði það með setningu reglugerðar á grundvelli gildandi laga. Mönnum hættir til þess, virðulegur forseti, í sambandi við þetta mál að segja sem svo: Er þetta eiginlega nokkuð sem kemur okkur við? Er þetta ekki mikinn part eitthvað sem varðar okkur Íslendinga sáralítið og við þurfum ekki að hafa áhyggjur af? Ég verð nú að segja það að svör við þeirri spurningu hafa í rauninni aldrei verið veitt, engin greining hefur farið fram á því af neinum hér í þinginu að ég veit og tel þá utanrmn. með vegna þess að þrátt fyrir yfirferð hennar á nokkrum fundum á undanförnum mánðum á þessum gerðum hafa menn eingöngu verið að styðjast við yfirheyrslur og ummæli embættismanna í stjórnkerfinu og tekið þeirra orð fyrir því og fyrst og fremst út frá því sjónarhorni hvað er nauðsynlegt að lögfesta eða breyta í íslenskum lögum af þessum sökum en ekki til þess að leggja efnislegt mat á þennan pakka í heild sinni og efnisleg áhrif hans á íslenskt samfélag. Mér þætti vænt um, virðulegi forseti, ef hæstv. utanrrh. væri viðstaddur þessa umræðu. Ég sé ekki formann utanrmn. í sal en hann mun raunar vera að tygja sig til ferðar sem ég ætla ekki að hafa af honum með því að krefjast nærveru hans en formaður utanrmn. er sá sem af þingsins hálfu hefur forræði fyrir málinu. Ég vil fara aðeins yfir stöðuna að því er snertir þessar gerðir allar saman með tilliti til íslensks réttar með spurninguna um landsréttinn annars vegar og þjóðarréttinn hins vegar og hvaða þýðingu það hefur fyrir okkur í rauninni að vera að greina þarna á milli. Í þessum efnum er löggjöfin og lögfestingin á samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði býsna óljós og ógreinileg en að mínu mati liggur málið þannig að þessi pakki allur sem hér er til umræðu, fimm bækur ofan á þessa sem ég held á hér, eru bindandi fyrir okkur Íslendinga þannig að það má ganga út frá því að ef til dómsmála kemur út frá þessum gerðum og málin fara fyrir dóm, þá munu þeir dómstólar sem um þetta fjalla líta fyrst og fremst á þjóðarréttinn eins og frá málinu er gengið en landsrétturinn verða heldur fyrirferðarlítill ef menn á annað borð eru að greina þar á milli. Ég vil í þessu sambandi, virðulegur forseti, minna á lögin um hið Evrópska efnahagssvæði, grunnlögin sem staðfesta samninginn. En þar segir í 3. gr. þeirra laga: ,,Skýra skal lög og reglur að svo miklu leyti sem við á til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.`` Þetta er 3. gr. í lögfestingunni sjálfri. Síðan vísa ég til þess að í 119. gr. samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði eru þessar gerðir allar og þær sem þegar hafa verið afgreiddar með samþykkt samningsins lýstar óaðskiljanlegur hluti hans. Og þar við bætist síðan að í sérstakri bókun sem fylgir samningnum, í bókun 35, um framkvæmd á reglum EES, segir, með leyfi forseta: ,,Ef upp kemur misræmi milli EES-reglna sem hafa verið lögfestar og annarra ákvæða í lögum skuldbinda samningsaðilar sig til að innleiða eftir því sem þörf krefur ákvæði í lög þess efnis að reglur EES gildi í því tilviki.`` Hér er í rauninni búið þannig um hnútana að þjóðarrétturinn er settur ofar landsréttinum að því er samninginn varðar og það alþjóðlega dómsvald sem á að fjalla um ágreiningsefni hefur alla aðstöðu til þess að láta Evrópuréttinn, þennan pakka og þá sem þegar eru komnir vera það sem gildir ef í deilur fer fyrir dómstólum innan þess kerfis sem þarna er byggt á. Það sem verið að reyna af hálfu þeirra sem mundönguðu samningnum um Evrópska efnahagssvæðið í gegn hér á Alþingi var að komast hjá árekstrum við stjórnarskrána og ýmislegt í framsetningu mála var sniðið að því að það stæðist stjórnskipunarlega eða menn gætu með svona sæmilegri samvisku reynt að halda því fram og þá á ég við talsmenn samningsins hér á Alþingi að hann væri ekki brot á stjórnarskránni. Eins og við vitum varð það niðurstaða meiri hluta á Alþingi að hunsa allar aðvaranir í þeim efnum en svo getur auðvitað farið á seinni stigum að á þetta reyni, stöðu samningsins gagnvart stjórnskipun okkar, þ.e. gagnvart íslenskri stjórnarskrá. Ég er að vekja athygli á þessu hér þegar við erum að fjalla um þessa stóru viðbót sem hér er rædd í Evrópuréttinum sem við erum að innleiða hér og bæta við okkar stjórnskipun eins og um hnútana er búið í þessum efnum og hversu mikið alvörumál er hér á ferðinni efnislega séð og að því er snertir aðstöðu þingsins til þess að fjalla um málið. Ég hef minnt á það, virðulegi forseti, eða þarf ekki að rifja það upp hér í mörgum orðum andstöðuna við grundvöllinn sem þessi samningur við Evrópska efnahagssvæðið byggist á, það fjórfrelsi sem er undirstaða hans og ætla ekki að endurtaka það hér frekar. En ég vil vekja athygli á þeirri miklu breytingu sem orðið hefur á aðstöðu þingsins til lagasetningar með þessum samningi og hver gerbreyting í rauninni verður á öllum undirbúningi og lýðræðislegu aðgengi almennings í landinu svo að ekki sé nú verið að tala um okkur þingmenn sérstaklega heldur almennings á Íslandi til þess að hafa áhrif á lagasetningu og mótun löggjafar í landinu. Hvaða umræða hefur farið fram hér í þinginu um þennan stóra pakka? Hún er ekki löng og sú skoðun mála í nefndum þingsins er ekki mikil, hvað þá að það hafi borist almenningi til eyrna hvert er innihaldið í þessum nær 500 gerðum sem hér er verið að gera að þjóðarrétti með þessari þáltill. Það er þessi breyting á lýðræðislegu hlutverki Alþingis, löggjafarvaldsins, sem er kannski það djúptækasta og alvarlegasta í þessari vegferð allri og e.t.v. á tómahljóðið, sem maður finnur í störfum Alþingis á því þingi sem nú er senn að ljúka, rót sína að rekja til þess að lýðræðislegt hlutverk Alþingis sem löggjafarvalds hefur stórlega veikst við gerð samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði og það ferli í löggjafarstarfi sem honum tengist þar sem við fáum frumvörpin að utan, gerðirnar að utan sem við erum að fjalla um hér og lögfesta eða blessa með öðrum hætti og almenningur í landinu stendur álengdar með öllu, getur í rauninni engum sjónarmiðum fram komið og ekki við alþingismenn heldur vegna þess að þetta berst okkur hér sem frágenginn hlutur. Þetta mun halda áfram. Alþingi er komið í þá aðstöðu að þurfa að taka við lagasetningu á þýðingarmiklum sviðum þjóðmála, margir mundu segja þýðingarmestu sviðum þjóðmála, að fá þau aðsend og geta í rauninni þar ekki breytt stafkrók, aðeins hafa möguleikana á að hafna slíkri lagasetningu, slíkri reglu utan að frá en með litlum möguleikum í raun til þess að koma þar vörnum við. Ég vil mótmæla þessum vinnubrögðum sem liggja að baki þessari þáltill. sem við ræðum hér og harma það í hvaða aðstöðu við erum komin. Það má vera huggun þegar litið er á þetta mál að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði er uppsegjanlegur samningur með árs fyrirvara. Ég hef sagt það áður að við því er ekki að búast að á slíkt reyni alveg í bráð eftir að þessi samningur hefur verið samþykktur. Vafalaust vilja flestir læra eitthvað af reynslunni, en aðalatriðið í núverandi stöðu er þó það að festa sig ekki fastar í neti hins evrópska samruna og halda leiðunum til baka opnum og reyna að tryggja á Alþingi og í samfélaginu öllu sem bestar aðstæður til þess að fara málefnalega yfir stöðu Íslands og möguleika Íslands í samskiptum við Evrópu og frá mínum sjónarhóli án þess að ganga þar lengra heldur en orðið er því að það væri skref sem væri enn alvarlegra en það sem þegar hefur verið stigið.

Virðulegi forseti. Ég hafði að vísu vænst þess að hæstv. utanrrh. mundi taka til máls. Hæstv. forsrh. hefur hins vegar lýst mjög ítarlega afstöðu ríkisstjórnarinnar og ég skil það þá á þann veg að það sé ekki ágreiningur milli ráðherranna um þá afstöðu. Í sjálfu sér fagna ég því að hæstv. utanrrh. skuli ekki sjá ástæðu til þess að taka til máls og lýsa öðrum viðhorfum. Það hljómar kannski dálítið undarlega því að almennt hafa stjórnarandstöðuflokkar áhuga á því að komast að ágreiningi milli ráðherra innan ríkisstjórnar en í þessu máli finnst mér vænlegra að hæstv. utanrrh. telji það nægilegt að hæstv. forsrh. lýsi afstöðunni á þann veg. Það er vissulega mikilvægt að ekki sé ágreiningur um þau viðhorf innan ríkisstjórnarinnar sem hæstv. forsrh. lýsti og tel ég það veigamikla niðurstöðu af þessari umræðu. Eins og ég sagði í andsvari við ræðu hæstv. forsrh. þá tel ég að þau viðhorf sem hann lýsti hér geti að mörgu leyti myndað ágætis grundvöll að umfjöllun þingflokkanna í sumar um höfuðatriðin í viðræðum Íslands og Evrópusambandsins um tvíhliða samning. Ég fagna því að hæstv. forsrh. hefur tímasett heimsókn sína til Brussel 15. júlí og vona að utanrmn. gefist kostur á því í aðdraganda þeirrar heimsóknar að fara nánar yfir þau atriði sem hér hafa verið rædd og koma til álita þegar ákveðið verður um framtíðarskipan samskiptanna þegar EES-samningurinn hættir að gilda. Auðvitað getur það verið rétt sem hér hefur verið bent á að ekki er hægt að slá því föstu á þessu stigi að öll EFTA-ríkin muni samþykkja niðurstöður samninganna og ganga í Evrópusambandið um áramót. Ef eitt þeirra, líklegast Noregur, fellir það, þá tel ég engu að síður að það sé alvarlegt umhugsunarefni fyrir íslensk stjórnvöld hvort æskilegt sé að vera innan Evrópska efnahagssvæðisins með Noregi eingöngu, sérstaklega ef Noregur verður í Evrópska efnahagssvæðinu eftir naum úrslit í þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild að Evrópusambandinu. Það er líklegt að norsk stjórnvöld muni þá á næstu árum haga sér þannig í samstarfi við Evrópusambandið að nánast nota Evrópska efnahagssvæðið sem algera aðlögun að því sem gildir innan sambandsins og hafa þess vegna allt aðrar áherslur en Ísland og ef ríkin eru eingöngu tvö, þá getur orðið mjög þröngt um það tillit og samráð sem talað var um að gæti átt sér stað á vettvangi EFTA þegar fleiri ríki væru þar til staðar og innan Evrópska efnahagssvæðisins. Það er þess vegna eitt af því sem þarf að hugleiða þar til menn vita niðurstöðuna og gott er nú að koma undirbúinn, ef niðurstaðan verður á þann veg að Noregur hugsanlega felli aðildarumsóknina, hver afstaða okkar verður í því tilviki. Varðandi úttekt Háskóla Íslands þá hef ég áður lýst efasemdum mínum um það að þeir ágætu fræðimenn sem þar eru séu í stakk búnir til þess að segja okkur eitthvað nýtt um þessi efni og ég vek nú athygli á því að fyrir utan prófessor Stefán Má, þá er mér ekki kunnugt um að það sé neinn sérfræðingur innan viðskiptadeildar, lagadeildar eða félagsvísindadeildar á þessu sviði, kannski því miður. Innan Háskóla Íslands hefur ekki verið þróuð sérstök þekking í þessum efnum. Þeir fræðimenn sem aðeins hafa fjallað um þetta hafa gert það meira sem áhugamenn og hafa ekki lagt mikinn tíma eða mörg ár í að koma sér upp þeirri þekkingu á þessum málum sem margir fræðimenn í öðrum ríkjum Vestur-Evrópu hafa gert. Evrópufræðin innan félagsvísindanna, og á ég þar bæði við þau sem eru innan félagsvísindadeildar og viðskiptadeildar, hafa ekki átt sér marga liðsmenn innan íslensku fræðistofnanna. Hins vegar hefur í mörgum löndum um nokkra áratugi verið stundað slíkt fræðastarf en það finnst ekki hér á Íslandi. Mér finnst þess vegna vera nokkuð villandi að gefa það til kynna að Háskóli Íslands sé í stakk búinn til að geta látið í té einhverjar sérstakar athuganir á þessum málum. En það hefur hins vegar vakið athygli mína að háskólinn var ekki beðinn, og ég bið nú hæstv. ráðherra að veita því athygli, um hugmyndir eða álitsgerðir varðandi það form sem tvíhliða samskipti Íslands og Evrópusambandsins gætu tekið á sig og það finnst mér nokkuð sérkennilegt varðandi óskina að hún var of einhæf og þröng og ég bið nú ráðherrann að athuga það ef þeir enn þá eru í viðræðum við háskólann um þessa ráðgjöf að bæta við óskina lýsingu á hinum ýmsum formum sem tvíhliða samskipti Íslands og Evrópusambandsins gætu tekið á sig. Ég er alveg sammála hæstv. forsrh. um að það hefur ekkert breyst sem ekki var hægt að sjá fyrir fyrir tveimur árum síðan. Það er alveg rétt hjá hæstv. forsrh. Það var líka afstaða Alþb. í júnímánuði 1992 þegar við staðfestum niðurstöðu okkar í þessum málum. Og eins og ég lýsti í upphafsræðu minni í dag þá hefur atburðarásin sýnt það að greiningin sem við settum fram fyrir tveimur árum hefur reynst vera rétt. Það er ekkert í atburðarásinni hingað til sem kemur okkur í Alþb. á óvart og ekki var um rætt í umfjöllun okkar um þessi mál í aðdraganda samþykktar okkar í júnímánuði. Það skilur hins vegar eftir spurninguna um það hvernig eigi að túlka tilvísun hæstv. utanrrh. í sjónvarpsfréttum nýlega til Galíleós þar sem hann hélt því fram að þrátt fyrir slíkar fullyrðingar um að ekkert hefði beyst, þá væri nú atburðarásin samt sem áður að snúast áfram og gaf þar með til kynna að um grundvallarbreytingar hefði verið að ræða. Ég ætla hins vegar ekki að elta uppi þær yfirlýsingar. Ég fagna því að ríkisstjórnin hefur í dag komið einhuga til þingsins um þessi mál og sú afstaða sem hæstv. forsrh. lýsti hér sé afstaða ríkisstjórnarinnar. Þessi mál eru að mínum dómi allt of alvarleg til þess að það eigi að stuðla að því að ágreiningur sé milli flokkanna og ef þessi umræða í dag hefur leitt það í ljós að minna bil er á milli manna heldur en ætla hefði mátt, þá fagna ég þeirri niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Ég hafði hugsað mér að leggja nokkur orð í belg í fyrsta lagi um stöðu Alþingis almennt séð og í öðru lagi um þá tilraun til stefnumótunar í utanríkismálum sem uppi er að ég tel í raun og veru aðallega af hálfu hæstv. utanrrh., formanns Alþfl., sem hefur haft mjög sterka forustu í þeim efnum nú um alllangan tíma. Ég ætla fyrst að víkja að þeim atriðum sem lúta að stöðu Alþingis. Það er auðvitað nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því hvaða stöðu þau gögn hafa sem eru að koma hér inn á borð til okkar í formi blárra, þykkra bóka. Það er nauðsynlegt, eins og fram kom hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, að menn greini það í einstökum atriðum hvað af þessu er nauðsynlegt fyrir Ísland, hvað er óhjákvæmilegt og hvað er algerlega óþarfi. Slík greining á þessum pappírum hefur t.d. aldrei farið fram sem væri út af fyrir sig ómaksins vert að framkvæma. Ég tel að það sé líka nauðsynlegt að átta sig á því í þessu sambandi að jafnvel þó að ekki sé hægt að halda því fram að þessar bækur hafi venjulegt lagagildi í landinu þá er það svo samkvæmt lögunum um aðildina að Evrópsku efnahagssvæði að það er unnt að leggja innihald þeirra til grundvallar við uppkvaðningu dóma á Íslandi og þar með hafa þessar bækur svipaða stöðu gagnvart dómstólunum og lög hafa. Munurinn á þessu tvennu er sá einn gagnvart dómstólunum að annars vegar er um að ræða lög sem hafa farið í gegnum þessa virðulegu stofnun með hefðbundnum hætti en hins vegar er um að ræða tiltekin gögn sem þessum sömu dómstólum ber að taka tillit til eins og lög væru samkvæmt orðanna hljóðan í þessum lögum um aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Þá er auðvitað ástæða til þess að velta því fyrir sér hvernig Alþingi er í stakk búið til að taka á þessu máli. Við sem höfum setið hér um einhvern tíma höfum vanist því, eða þannig var það alla vega á fyrstu árum okkar margra hér, að það var til siðs í þingnefndum að lesa yfir hvert einasta orð sem stóð í lagafrv. og það var sagt að nefndaformenn væru þeim mun betri sem þeir væru betri í lestri því að það vildi verða þreytandi í nefndum þegar var verið að lesa t.d. frv. til fjarskiptalaga man ég eftir í samgn. sem var um 170 greinar og urðu menn alveg ótrúlega en þó skiljanlega lúnir á þeim upplestri, ekki síst þar sem formaður samgn. var ekki talinn neinn sérstakur afreksmaður á því sviði, í flutningi.

Hver var það?

Ég man það nú ekki svo glöggt, hv. þm., það er nú orðið svo langt um liðið síðan. En fróðlegt er að bera þessi nákvæmu vinnubrögð, hæstv. forseti, saman við þá stöðu sem er í dag þar sem hér er slengt á borðið hjá okkur þessum gögnum þar sem vitað er að enginn einn alþingismaður mun kunna deili á þessum gögnum alveg í þaula. Margir munu auðvitað kynna sér þetta eins vel og þeir geta en enginn mun kunna deili á þessum gögnum alveg hreint í smáatriðum í einstökum atriðum eða í þaula. Nú hefur það auðvitað verið þannig með okkur sem hér höfum setið og sitjum að það er tiltekin verkaskipting í stjórnmálaflokkunum þannig að flokkarnir hafa skipt með sér verkum með þeim hætti að tilteknir menn eru samgn. og tilteknir menn eru í landbn. og tilteknir menn eru í umhvn. og þeir kunna deili á öllum þessum sérfræðimálum sem hér eru að fara í gegn. Ég get játað að það er fjöldi mála sem ég hef ekki treyst mér til að setja mig inn í í einstökum atriðum sem fer hér í gegnum þessa stofnun en ég fylgist með hvernig flokksfélagar mínir sem eru í viðkomandi fagnefndum þingsins afgreiða málið og þegar menn eru í stjórnarsamstarfi þá hafa menn hliðsjón af því hvað samstarfsflokkarnir eru að leggja áherslu á o.s.frv. Í raun og veru er það allt saman eðlilegt á þessum tímum flókinna fyrirbæra og vaxandi verkaskipta, þá er ekki hægt að ætlast til þess að hver einasti þingmaður kunni alla hluti sem héðan koma út. Látum það nú vera. Hitt er hins vegar verra þegar staðan er þannig að hér er verið að taka í gegn mál sem í sjálfu sér er alveg öruggt mál að enginn, ég segi enginn einn þingmaður kann alveg frá upphafi til enda. Menn vita kannski í meginatriðum hvernig hlutirnir eru en það er ekki þannig að þessi stofnun hafi farið yfir málin í smáatriðum. Og það er alvarlegt vegna þess, hæstv. forseti, að þar með er komið að kaflaskilum í þessari stofnun. Út af fyrir sig getur það verið þannig, hæstv. forseti, að við tilteknar aðstæður þurfi þessi stofnun, eins og aðrar, að endurskoða sín vinnubrögð. Í árdaga Alþingis Íslendinga eða eftir endurreisn þess voru þeir pappírar sem fóru um borð þingmanna, t.d. uppi í Lærða skóla eða þá hér í þessu húsi, furðu fáir, alveg ótrúlega fáir miðað við þá endalausu hauga sem snjóar hér inn í þessa stofnun í seinni tíð. Og þá var eðlilegt að ætlast til þess að menn kynnu deili á hlutunum í einstökum atriðum, í árdaga þingsins eftir endurreisn Alþingis Íslendinga. Nú er öldin önnur, nú er svo auðvelt að framleiða pappíra. Það er svo auðvelt að framleiða pappíra að nú er það ekki lengur svo að í þessu séu örfáir menn sem kunna að nostra með blað og blýant heldur er hægt að framleiða þetta í þessum vélum sem í seinni tíð heita tölvur og prentarar og ótrúlegu magni snjóar út úr þessu í seinni tíð og menn vita eiginlega ekkert hvað á þá stendur veðrið. Þannig að ef einhver veður eru válynd í þessu landi í seinni tíð þá eru það þessi óskaplegu pappírsveður sem menn sjá ekki í gegnum, það eru ekki sams konar byljir og hér forðum. Þetta vil ég segja fyrir mitt leyti, hæstv. forseti, að er mér áhyggjuefni varðandi stöðu Alþingis Íslendinga andspænis þessum málum. Ég get ekki neitað því að mér finnst að hlutirnir séu með þeim hætti að Alþingi þurfi að staldra við. Hvað ætlar þingið að gera? Ætlar þingið að láta bjóða sér hlutina svona, þar sem málin eru hér um bil og kannski og hvorki né eða bæði og --- og menn vita í raun og veru ekkert hvað þeir eru með? Og menn mega ekki hér í þessari stofnun, hvorki forsetinn né eða aðrir, líta þannig á að ég sé kannski almennt fyrst og fremst að ráðast að þessu flóði, sem mér þykir þó óþægilegt sem þingmanni vegna þess að mér finnst að maður hafi þá skyldu að vita nokkurn veginn hvað hér fer um borð. Maður er kosinn hingað af fólki, manni er sýndur mikill trúnaður með því að fólk er að kjósa mann inn í þessa stofnun og mér finnst að maður eigi að hafa þann lágmarksmetnað, a.m.k. gagnvart sjálfum sér, að maður reyni af fremsta megni að standa undir þeim trúnaði sem manni er sýndur af þeim kjósendum sem treysta manni til þess að vera í þessari stofnun. Þetta vildi ég nefna hér í fyrsta lagi, hæstv. forseti, varðandi þessi mál, sem ég hafði reyndar hugsað mér að nefna við fyrri umræðu, en komst þá ekki að. Hitt málið sem ég hafði hugsað mér að ræða hér eru svo þessar áherslur sem uppi eru varðandi mótun utanríkisstefnunnar af hálfu hæstv. utanrrh. og hvernig hann leggur þau mál öll upp. Máli sínu til stuðnings hefur hann verið svo vinsamlegur að taka saman eða skrifa kver sem heitir Sjálfstæðisbaráttan hin nýja, um ættjarðarást og alþjóðahyggju með meiru. Hæstv. ráðherra hefur talað þetta yfir þjóðinni og á fundum hér og þar og skrifað fjölda greina og það má segja að snúningspunkturinn í þessu kveri, sá sem ber uppi fánann, fána framtíðarlandsins, sé Vestfirðingur, EggjaGrímur, sem nefndur er til þeirrar sögu. Og það er nokkuð merkilegt að fara yfir það í hvaða samhengi hæstv. utanrrh. setur hlutina upp. Annars vegar talar hann um þá dyggð sem sé karlmannsheiður, sem menn gangi með í brjósti sínu, yfirvinni óttann hið innra með sér og sýni í verki hörku við sjálfan sig, eins og Eggja-Grímur hafi gert áður en hann fór í bjargið, heldur pasturslítill og hræddur og horfði á svarrandi Atlantshafið fyrir neðan sig þegar hann var að tína egg sem fyglingur í björgunum vestra. Á móti þessum göfugu þáttum karlmennskunnar, hreystinnar, eru svo aftur á móti hinir þar sem er meinsemd molbúaháttarins, andlegir afdalamenn, fullir af vanmetakennd, þar sem allt endar í óbærilega kurfslegu lagaþrasi um fyrirvara og fleyga. Annars vegar er þessi heiður uppi, karlmannsheiður og kjarkur, andspænis bjarginu mikla og hinu brimaða Atlantshafi og svo alþjóðahyggjan. Það er dálítið sérkennilegt hvernig hæstv. ráðherra utanríkismála tekst að koma alþjóðahyggjunni og Eggja-Grími saman í eitt númer, en honum tekst það. Alþjóðahyggjan og framfaraviljinn, viljinn til samstarfs við aðrar þjóðir, þar sem fara fyrir og í forustu Alþfl. og hluti Sjálfstfl., en með í för molbúaháttarins, afdalamennskunnar, eru þjóðernishyggjan, fortíðarhyggjan, sjálfsþurftardýrkunin og allir hinir stjórnmálaflokkarnir. Þegar hæstv. utanrrh. gerir svo upp stöðuna, af hverju þurfum við að skoða málin í heild á nýjan leik, þá er það vegna þess að okkur hefur mistekist í raun og veru flest og útlendingar hafa látið orkulindirnar bíða eftir sér, eins og það er orðað í þessu kveri, erlendir fjárfestar sýna lítinn áhuga, eins og það er orðað í þessu kveri --- ég tek það fram að öll þessi merkilegu og ágætu orð eru orðrétt úr kverinu. Í þriðja lagi, landið er ekki eins hernaðarlega mikilvægt og áður og í fjórða lagi er staðan þannig að við þurfum jafnvel að búa okkur undir það að kosta nokkru til til að verja fullveldið sjálft. Sem sagt, útlendingar hafa látið orkulindirnar bíða eftir sér, erlendir fjárfestar sýna lítinn áhuga, landið er ekki eins hernaðarlega mikilvægt og áður og við þurfum kannski að fara að borga það sjálfir að verja landið með einum eða öðrum hætti. Við erum komin að endimörkum hagvaxtar og endimörkum varðandi nýtingar nytjastofna, skattheimtan er komin á enda og við erum komin á hættusvæði varðandi erlenda skuldasöfnun og fleira og fleira tínir hæstv. ráðherra til og segir, með leyfi forseta: ,,Andspænis þessu dugir ekki að berja sér á brjóst að hætti farísea. Það dugir ekki að haga sér eins og virkisbúar fortíðarinnar`` en það erum við hinir ,,né heldur dugir að gera stjórnmálin að fornminjasafni úr alfaraleið og gera Ísland að fornminjasafni úr alfaraleið heldur eiga menn að láta vaða.`` --- Jafnvel þó að menn finni óttann hið innra með sér þá eiga menn að bæla hann niður, láta vaða í bjargið, horfast í augu við svarrandi Atlantshafið fyrir neðan þverhnípt bjargið og láta skeika að sköpuðu hvernig fer fyrir sjálfum sér og þjóðinni. Það sem hæstv. utanrrh. hefur hins vegar vanrækt er að gera grein fyrir því hvað varð Eggja-Grími að aldurtila þegar hann seig fyrir fugl í bjargið forðum og kom ekki með neina lífsbjörg til baka. Þannig að hin almenna niðurstaða, eftir að hafa skoðað, mér liggur við að segja, hina hugmyndalegu og sálrænu undirstöðu utanríkisstefnu hæstv. utanrrh., er vanmetakennd. Af því að Ameríkaninn hefur ekki áhuga á því að hafa hérna her, af því að við getum þurft að fara að borga fyrir þetta sjálfir, af því að útlendingar vilja ekki sækja í orkulindirnar, þá verðum við bara að láta vaða og kasta okkur út í þetta því annars breytumst við í fornminjasafn úr alfaraleið. Ég satt að segja tel að undirstaða pólitískrar utanríkismálastefnu af þessum toga, þessi Eggja-Gríms stefna sem hér hefur verið lýst, sé ekki farsæl. Ég er út af fyrir sig sammála því sem menn hafa verið að segja, m.a. í þessari stofnun og víðar og víðar, þó kannski ótrúlega sjaldan í þessari stofnun, að auðvitað stöndum við hér á vissum tímamótum. Auðvitað er það þannig að bæði hefur margt breyst í heiminum á norðurhveli jarðar, a.m.k. núna í seinni tíð eftir 1989. Auðvitað er um stórkostlegar breytingar að ræða sem eru í flestum tilvikum fagnaðarefni, skapa nýja möguleika og nýjar aðstæður. Auðvitað er það líka svo að spurningin um hugsanlega aðild eða ekki aðild að bandalögunum hlýtur að vera á dagskrá og menn velta því fyrir sér og skoðun okkar alþýðubandalagsmanna er sú að við höfum ekkert þangað inn að gera. En þá finnst mér að menn eigi að nálgast þetta út frá þeim forsendum að Ísland og Íslendingar geti horft framan í þróunina og inn í framtíðina með fullri reisn en ekki niðurlútir, ekki í keng, ekki eins og pasturslitlir og kjarklausir ungir menn vestur á fjörðum hér forðum tíð. Ég tel að svörin við vandanum sem nú er uppi eigi að vera tvíþætt. Þau eru í fyrsta lagi ákvarðanir um utanríkisstefnu sem hefur sjálfstæði Íslands að markmiði, bindur Íslendinga ekki fasta í stór bandalög, og eins og hér hefur verið nefnt fyrr í umræðunum, heldur leiðum til baka, opnum, menn læsi sig ekki fasta inn í net, inn í blokkir, inn í bandalög, á þessari stundu, því breytingarnar eru svo hraðar að þeir sem læsa sig fasta geta misst af þeirri lest sem mestu máli skiptir þegar allt kemur til alls. Í öðru lagi, fyrir utan þennan sjálfstæðisþátt, er mitt svar það að innan lands þurfum við til þess að tryggja og treysta sjálfstæðið að beita því sem kallað hefur verið róttæk jafnaðarstefna eða jafnaðarstefna er leiðin að mínu mati til þess að þjóðin geti haldið þessu sjálfstæði út á við. Í fyrsta lagi með því að auka atvinnu þannig að fólk geti í raun og veru tekið þátt í þróun og uppbyggingu samfélagsins. Í öðru lagi með því að bæta almennt lífskjörin hjá þeim sem eru með lökust kjörin, með því að flytja til fjármuni á grundvelli jafnaðarstefnunnar. Í þriðja lagi að flytja til fjármuni til þess að borga niður erlendar skuldir, því við þurfum að líta þannig á að efnahagsmálin eru mikilvæg undirstaða sjálfstæðisbaráttunnar, en það gerist ekki á forsendum markaðshyggjunnar einnar sem hendir út í hafsauga um þessar mundir átta þús. vinnufærum Íslendingum sem fá ekkert að gera. Og það var þetta síðasta atriði, hæstv. forseti, sem gleymdist í bæklingnum góða um sjálfstæðisbaráttuna hina nýju. Það var jafnaðarstefnan. Svo ótrúlegt sem það er þá gleymdist í þessum bæklingi um Eggja-Grím og dáðir hans jafnaðarstefnan. Nú vill svo til  Mér finnst þess vegna að það sé margt líkt með hæstv. utanrrh. og Eggja-Grími þegar upp er staðið. Hann fór í bjargið að leita eggja, hann seig í bjargið, en hann kom aldrei með björgina til baka að lokum. Mér finnst að hæstv. utanrrh. sé hér í hættuför að því er þessi mál varðar og hann þurfi að gera sér grein fyrir því samhengi sem er í innanlandspólitíkinni annars vegar og utanríkispólitíkinni hins vegar. Mér sýnist hins vegar að það bendi margt til þess, eins og staðan er núna að þróast, að ákveðinn hluti íslenskra stjórnmála og íslensks stjórnmálaveruleika sæki nokkuð saman í þessum efnum, að því er varðar þessi utanríkismál. Ég tók eftir því að hinn nýi formaður Framsfl. komst þannig að orði að það ætti að kjósa um þessi Evrópumál í haust aðallega til þess að fá aðgang að kontórunum í Brussel. Og mér fannst það nokkuð athyglisverð hugmynd, komin frá Framsfl., að það væri brýnasta verkefni haustsins, og þar með væru þetta væntanlega síðustu starfsdagarnir á kjörtímabili þessu, að kjósa sig inn á kontóra í Brussel, án þess í raun og veru að gefa því neitt efnislegt innihald. Þess vegna sýnist mér að í sjálfu sér megi segja að hæstv. utanrrh. hafi náð þarna vissum hljómi í hinni nýju forustu Framsfl., vissum endurómi þar, sem ég vona að verði þó ekki til þess að þeir leggi saman í þessa ógæfulegu för sem fram undan er, sem gleymdist að skjóta undir stoðum jafnaðarstefnunnar þegar gerð var grein fyrir málinu á opinberum vettvangi, loksins.

Virðulegi forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að tala mikið í þessu máli. Ég ætla aðeins að gera grein fyrir einu grundvallaratriði og hæstv. utanrrh. er væntanlega starfandi umhvrh.

Nei, því miður.

Þá er það svo að það væri kannski ekki verra að fá hæstv. villidýramálaráðherra inn. Hann er einhvers staðar, að passa villidýrin sennilega. Það er spurning, hæstv. forseti, hvort það væri hægt að ná í hæstv. ráðherra.

Forseti er búinn að gera ráðstafanir.

Já.  Nú gengur hæstv. ráðherra villidýra í salinn. Mér þykir vænt um að hann skuli heiðra okkur með nærveru sinni. Þannig háttar til, hæstv. forseti, að ég hafði hugsað mér að gera dálitla grein fyrir grundvallarviðhorfum sem ég hef í þessu máli, sem allt í einu eru að verða að stóru, pólitísku máli hér og er kannski ekkert skrýtið þó að það verði það vegna þess að hér er auðvitað verið að fjalla um mikilvægt mál. Fyrir mér, hæstv. forseti, snýr þetta mál, satt að segja, alveg á haus. Þetta mál er þannig að hér er í raun og veru allt bannað nema það sem umhvrh. leyfir og það er nokkuð sérkennilegt með þjóð sem hefur lifað á náttúrunni og hlýtur að lifa á náttúrunni og á þess vegna að lifa af því sem náttúran gefur í sátt við hana. Síðan er auðvitað hugsanlegt að af ýmsum ástæðum séu hlutirnir bannaðir, en það eru þá undantekningar en ekki regla. Það ótrúlega í þessu frv. er það að menn eru að gera bannið að reglu. Og það er nokkuð sérkennilegt með þessa ríkisstjórn, sem hefur það að markmiði, að sögn, og vegvísi að koma hlutunum þannig fyrir að í viðskiptum gildi frelsi, samkeppni og guð veit hvað það heitir allt saman, að þegar kemur að öðrum þáttum eins og t.d. samskiptum við náttúruna og umhverfið með þessari þjóð sem getur auðvitað ekki lifað í þessu landi öðruvísi en hún geri það í sátt við náttúruna, þá er tekin upp þessi ótrúlega bann- og haftastefna. Og hún er svo smámunasöm, hæstv. forseti, að það er satt að segja engu lagi líkt. Ég ætla út af fyrir sig ekki að fara yfir þetta frv. í einstökum atriðum. Ég verð þó að játa að ég tók mig til hér á dögunum, og iðrast þess að hafa ekki gert það fyrr og bið forsetann afsökunar á því, og las þetta mál alveg í þaula. Ég hafði satt að segja hugmyndir um að þetta mál mundi liggja jafnvel áfram og menn mundu ekki reyna svo mikið til þess að ljúka því. Síðan sýnist mér núna að það sé ætlunin að ljúka málinu eða þróa það alla vega betur áfram og þess vegna finnst mér rétt að segja nokkur orð varðandi þessi grundvallaratriði. Mér finnst nálgunin í málinu röng miðað við Ísland og íslenskar aðstæður. Af þessu leiðir svo aftur það, hæstv. forseti, að hér eru uppi tillögur um ótrúlega smámunasemi í lagasetningu, alveg ótrúlega. Hér er t.d. gert ráð fyrir því í lögum, sem er óvenjulegt, að umhvrh. skipi fulltrúaráð sem kemur fram fyrir Íslands hönd í Alþjóðafuglaverndarráðinu sem Ísland er aðili að. Venjan er sú varðandi stofnanir af þessu tagi að þá verður Ísland aðili að viðkomandi samningi. Síðan er það ákvörðunaratriði í ráðuneytinu hvernig með þessi mál er farið, en það er ekki gert ráð fyrir því að það sé sett í lög nákvæmlega hvernig þeim hlutum er háttað. Í öðru lagi ætla ég svo að benda á það að þó svo að almenna reglan í þessu frv. sé bann, almenna reglan er bann, þá liggur það líka fyrir að réttur landeigenda, þ.e. þeirra sem eiga landið, virðist vera mjög vel tryggður, mjög rúmur að því er þessa hluti varðar, og þannig tel ég að að mörgu leyti megi halda því fram að frv. mismuni okkur Íslendingum, annars vegar okkur sem eigum ekkert land og hins vegar þeim sem eiga jarðir og lendur hér, eins og fram kemur t.d. mjög glöggt í 8. gr. frv. Síðan eru í næstsíðustu mgr. 8. gr. dæmi um það að það er farið óþarflega nákvæmlega í hlutina þar sem fjallað er um tiltekin mál og tiltekna breidd á stöðuvötnum, fjörðum, vogum og sundum sem skipta landareignum og veiðirétti á milli tiltekinna landeigenda og einnig um það hvernig þessum veiðirétti skal skipta í ám og í lækjum. Þar kemur fram að það eigi að miða þarna við 230 metra á breidd og meira. Þessi setning þarna í 8. gr. er ásamt öðrum til marks um það að hér eru menn alveg ótrúlega nákvæmir og smámunasamir að því er varðar einstök atriði í lagasetningu. Ég ætla ekki að fara sérstökum orðum um það sem kemur fram í 17. tölul. 9. gr. þar sem segir um skotvopn: ,,Skotvopn skulu vera óhlaðin meðan á akstri stendur. Þau skulu einnig vera óhlaðin nær vélknúnu farartæki á landi en 250 metra.`` --- Nákvæmlega 250 metrar skulu það vera, hæstv. forseti, og væri fróðlegt að vita hvaða vísindi standa á bak við þá tölu nákvæmlega. Síðan sé ég það í 11. gr., mér til mikilar ánægju, hæstv. forseti, að það þarf ekki veiðikort til að drepa rottur og mýs og það þarf ekki veiðikort til að drepa hagamýs t.d. heima hjá sér. Og það má segja út af fyrir sig að það sé alveg sérstakt fagnaðar- og þakkarefni að ríkisstjórnin skuli vera svo frjálslynd að menn megi drepa hagamýs inni hjá sér án þess að hringja áður í umhvrn. til þess að fá sérstakt leyfi og veiðikort frá hæstv. umhvrh. Þó veit maður það ekki vegna þess að hæstv. umhvrh. getur sett reglur um það að menn þurfi að vera búnir sérstakri hæfni til veiða á þessum kvikindum. Þannig að það er aldrei að vita nema námskeið í drápi hagamúsa verði talin forsenda þess að menn megi nálgast þessi kvikindi með þeim hætti.  Varðandi 12. gr. um refi ætlaði ég ekki að segja í sjálfu sér margt. Hún er mjög sérkennileg. Ég ætla að leyfa þingheimi að heyra næstsíðustu mgr. í 17. gr., sem er sérstaklega fyrir hv. 3. þm. Suðurl.: ,,Óheimilt er að þeyta flautur, fljúga flugvélum eða vera með annan hávaða að óþörfu í grennd við fuglabjörg.`` --- Það hafa því verið alveg síðustu forvöð fyrir hv. þm. að fljúga gegnum Dyrhólagatið hér forðum eins og frægt varð. Það verður bannað frá og með samþykkt þessara laga.

. . . banna flugið yfir Íslandi.

Banna flug yfir Íslandi, segir hv. þm., sem er athyglisverð ábending og ég hugsa að sé í raun og veru alveg rétt, nema umhvrh. leyfi. Þannig að smámunasemin í frv. sem slíku er ótrúleg. Ég ætla að nefna hér eitt dæmi enn, með leyfi forseta: ,,Á takmörkuðum svæðum, þar sem andarvarp er mikið, skal veiðirétthafa heimilt að taka egg frá eftirtöldum andartegundum: æðarfugli, stokkönd, rauðhöfðaönd, urtönd, duggönd, skúfönd, hávellu, húsönd og toppönd. Við slíka eggjatöku skulu ávallt skilin eftir minnst fjögur egg í hverju hreiðri. Heimilt er og að taka grágæsar- og heiðagæsaregg, en þá skulu eigi færri en tvö egg skilin eftir í hreiðri.`` Síðan kemur hængurinn á, það má hvorki bjóða þessi egg til sölu, selja, kaupa, gefa né þiggja að gjöf með einum eða öðrum hætti.

En ef það eru fúlegg . . . ?

Þetta er góð hugmynd hjá hv. 14. þm. Reykv., það vantar hér bersýnilega fúlegg, hvernig með skuli fara.  Ég nefni þetta nú, hæstv. forseti, ekki fyrst og fremst til þess að hafa málið í flimtingum heldur aðallega til þess að undirstrika það að mér finnst að það sé gengið allt of langt í smámunasemi í lagasetningartilraun í þessu frv. Ég virði það sem gert hefur verið af hv. umhvn. í þessu máli og ég virði það sem gert hefur verið af umhvrn. til að laga frv. frá því sem var í upphafi. En mér finnst að sú smámunasama lagasetningarstefna sem hér birtist sé í raun og veru ekki brúkleg og þess vegna skora ég á hv. nefnd og hæstv. ráðherra þessara mála að taka málið nú til betri athugunar í því skyni að endurskrifa það og með það að stefnu að koma svo með málið aftur fyrir þingið í haust í alveg nýjum búningi. Í þeim búningi að þar verði fyrst og fremst byggt á þeim íslensku forsendum sem eru þær að hér þurfum við að hafa lög af þessu tagi um það hvernig við eigum að lifa í sátt við náttúruna. Það er númer eitt, tvö og þrjú að mínu mati, hæstv. forseti.

Virðulegur forseti. Ég heyri á forseta að gert er ráð fyrir að það verði atkvæðagreiðslur kl. tvö eða svo og miðað við það sem ég þarf að segja í þessu máli þá munu þær mínútur sem eru til stefnu fram að þeim tíma ekki endast mikið til að taka á því viðamikla máli sem hér er til umræðu, sem er frv. til laga um friðun, vernd og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum. Ég hef ekki rætt þetta mál síðan það var í 1. umr. í þinginu, utan lítillega í andsvörum við 2. umr., og var nú að vænta þess þá að menn næðu saman um þetta efni og raunar þó fyrr hefði verið. En eins og kunnugt mun vera hér í þingsölum og reyndar utan þeirra líka, þá hafa gerst margháttuð tíðindi í tengslum við þetta mál sem eru þess virði að vera rædd hér, þó ekki væri nema sem víti til varnaðar fyrir þá sem eru að flytja stór og viðamikil frumvörp inn í þingið og leita eftir stuðningi við þau af hálfu stjórnvalda. Í þessu tilviki af hálfu hæstv. umhvrh., öðrum umhvrh. Alþfl. sem starfar og umhvrh. nr. þrjú í röðinni frá því að ráðuneyti umhverfismála var sett á laggirnar og mun þetta mál vera komið hér fram í þriðja sinn. Það kom sem sagt fram stjfrv. í haust sem við ræddum þá og var vísað til umhvn. og nefndin tók til við það mál eins og önnur af dugnaði undir ötulli formennsku og leitaði umsagna um málið. Síðan var þetta mál á dagskrá mánuðum saman í nefndinni þar sem farið var yfir umsagnir og rætt við fjölda aðila um málið. En þá gerðust þau tíðindi í málinu þann 16. mars, þegar nefndin var komin vel á veg í sínum málatilbúnaði og sá í land, menn eygðu land í sambandi við afgreiðslu málsins í nefndinni, að þá barst erindi frá hæstv. umhvrh. til nefndarinnar. Það er rétt að ég kynni það hér svo að menn átti sig á hvert verið er að fara, með leyfi forseta: ,,Efni. Tillögur um breytingar á frv. til laga um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum öðrum en hvölum. Ráðuneytið óskar eftir því að hv. umhvn. geri eftirfarandi breytingar`` --- þetta er nú ekki rétt orðað einu sinni --- ,,geri eftirfarandi breytingar verði á frv. til laga um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum öðrum en hvölum sem nefndin hefur til umfjöllunar. Í stað orðsins ,,veiðistjóraembættinu`` í 2. málsl. 2. mgr. 3. gr. komi: Fuglaverndarfélagi Íslands. Í öðru lagi. 1.--5. mgr. 4. gr. falli brott og í stað þeirra komi tvær nýjar málsgreinar sem orðist svo: ,,Náttúrufræðistofnun Íslands hefur umsjón með og stjórn á þeim aðgerðum af opinberri hálfu sem ætlað er að hafa áhrif á stofnstærð og útbreiðslu villtra dýra eða tjón af þeirra völdum, sbr. VI. kafla. Náttúrufræðistofnun Íslands leiðbeinir þeim sem stunda veiðar og aðrar aðgerðir til þess að koma í veg fyrir tjón af völdum villtra dýra. Stofnunin getur með leyfi ráðherra gerst aðili að rekstri hundabús sem rekið er af öðrum en ríkinu til ræktunar og þjálfunar minkaveiðihunda.`` Í þriðja lagi. Í 12., 13., 14. og 17. gr. falli orðið veiðistjóraembætti niður og í staðinn komi Náttúrufræðistofnun Íslands. (Breytingu þessa þarf að gera á 4. málsl. 1. mgr. 12. gr., 1. málsl. 3. mgr. 12. gr., 3. málsl. 3. mgr. 12. gr., 2. málsl. 4. mgr. 12. gr., 1. mgr. 13. gr., 2. mgr. 13. gr., 1. og 4. mgr. 14. gr. og 3. mgr. 17. gr.) Í stað orðsins ,,veiðistjóri`` í 3. og 4. mgr. 14. gr. komi: fulltrúi Náttúrufræðistofnunar. Í samræmi við þá stefnu ríkisstjórnarinnar að flytja ríkisstofnanir frá Reykjavík út á landsbyggðina hefur umhvrh. ákveðið að embætti veiðistjóra verði flutt frá Reykjavík til Akureyrar. Jafnframt hefur ráðherra látið kanna möguleika á því að sameina embættið og Náttúrufræðistofnun Íslands með hliðsjón af lögum nr. 60/1994, sem kveða á um að stofnunin skuli vinna að rannsóknum á villtum stofnum spendýra og fugla og leiðbeina um hóflega nýtingu náttúrulegra auðlinda. Það er ljóst að töluverð skörun er á starfssviði þessara tveggja stofnana, sérstaklega hvað varðar fugla og rannsóknir samkvæmt 4. gr. frv. Með því að sameina þessar tvær stofnanir má styrkja rannsóknastarfsemina, gera aðgerðir sem ætlað er að hafa áhrif á stofnstærð villtra dýra skilvirkari og bæta nýtingu fjármuna. Í tillögum ráðherra um sameiningu stofnana er byggt á skýrslu um embætti veiðistjóra sem Kristinn H. Skarphéðinsson og Sigurður Rúnar Sigurjónsson hafa unnið að hans ósk. Í skýrslunni er lagt til að sérstök veiðideild verði stofnuð við setur Náttúrufræðistofnunar á Akureyri sem annist þau verkefni sem gert er ráð fyrir að embætti veiðistjóra fari með samkvæmt frv. að rannsóknum undanskildum. Rannsóknirnar verði hluti af annarri rannsóknastarfsemi Náttúrufræðistofnunar. Í 7. gr. laga nr. 60/1992, um Náttúrufræðistofnun og náttúrustofur, er heimild til þess að deildaskipta setrum Náttúrufræðistofnunar og í 16. gr. laganna er gert ráð fyrir því að ráðherra ákveði deildaskiptinguna í reglugerð. Með tilsjón af þessum lagaákvæðum þykir ekki rétt að nefna fyrirhugaða veiðideild sérstaklega í nýjum lögum um vernd, veiðar og friðun villtra dýra. Eðlilegra þykir að fela Náttúrufræðistofnun hlutverk veiðistjóra og kveða á um skipulag og framkvæmd í reglugerð um stofnunina. Sú breyting er einnig lögð til við 4. gr. frv. að Náttúrufræðistofnun verði heimilt með leyfi ráðherra að gerast formlegur aðili að hundabúi sem rekið er af öðrum en ríkinu í stað heimildar til að reka hundabú. Slík aðild getur verið með ýmsum hætti samkvæmt samningi, t.d. í formi aðstoðar við þjálfun eða leiðbeiningar við ræktun án endurgjalds. Samkvæmt gildandi lögum og frv. þessu hafa sveitarstjórnir umsjón með minkaveiðum og ráðningu veiðimanna. Eðlilegt þykir að þessir aðilar meti þörf fyrir veiðihunda og hafi frumkvæði að ræktun og þjálfun hunda. Unnið er að lokafrágangi fyrrnefndrar skýrslu um embætti veiðistjóra og verður skýrslan send hv. umhvn. innan fárra daga.`` Fyrir hönd ráðuneytisins. Ingibjörg Ólafsdóttir undirritar fyrir hönd ráðherra. Tilvitnun lýkur í þetta málsskjal sem dagsett er 16. mars sl. Þegar málið lá hér fyrir til 2. umr. og afgreiðslu með jákvæðum hætti varðandi efni hins upphaflega frv. þá lá enn jafnframt fyrir brtt. þar sem tilteknir fulltrúar í umhvn., fulltrúar stjórnarliðsins, sem við köllum svo, að frátöldum einum þingmanni, hv. þm. Tómasi Inga Olrich, sem myndaði minni hluta nefndarinnar og skar sig úr hópnum og stóð ekki að nefnaráliti og áskildi sér rétt til að fara eftir eigin sjónarmiðum eða öðrum sjónarmiðum en meiri hlutinn varðandi afgreiðslu tillagna, einnig þeirra tillagna sem menn höfðu talið að samstaða væri um í nefndinni. Við 2. umr. málsins, áður en hæstv. umhvrh. fór erlendis, þar sem hann mun vera staddur enn og er nú líklega dvöl hans orðin á aðra viku, án þess að ég hafi talið dagana, þá voru það síðustu orð hæstv. ráðherra þegar hann varði þessa sprengju sem hann lagði inn í umhvn. með því bréfi sem ég hef vitnað hér til, að hvað svo sem liði afdrifum þessara tillagna, sem síðan voru dregnar til baka af flutningsmönnum, þá skyldi nú vilji ráðherrans um flutning veiðistjóraembættisins fram ganga og að engu höfð sjónarmið annarra heldur en hans sjálfs í þeim efnum. Norður skyldi stofnunin hvað sem liði öllum aðstæðum og miðað við þá forsögu máls sem þessi ákvörðun ráðherrans tengdist, sem hann mun hafa kynnt þann 6. jan. sl., að öllum aðilum máls að heita má óviðbúnum vegna þess að ekki hafði verið talað orð við þá sem málið snerti mest, starfsmenn viðkomandi stofnunar, ekki orð, og brotin þau sjónarmið og fyrirheit í sérstakri starfsnefnd þingflokka fyrir hönd ríkisstjórnar sem fjallaði um flutning ríkisstofnana þar sem mjög skýrt er kveðið á um hvaða sjónarmið skuli viðhöfð í því efni. Ég tel nauðsynlegt hér við 3. umr. málsins, virðulegur forseti, vegna þess að ég hef ekki rætt þetta mál síðan við 1. umr. utan stutt orðaskipti í andsvörum, að fara yfir þennan þátt málsins sem enn stendur með þeim hætti sem ráðherra skildi við það að því er varðar flutning embættisins og gera þinginu grein fyrir því hvernig ég lít á það mál og hvernig það mál var kynnt eða lá fyrir umhvn. eftir samtöl við hlutaðeigandi aðila ýmsa. Ég tel þetta mál það alvarlegt, og bið hæstv. starfandi umhvrh. að leggja þar við hlustir, ég tel þetta mál af hálfu ráðuneytis umhverfismála það alvarlegt að það sé óhjákvæmilegt að fram fari rannsókn, formleg rannsókn af hálfu þingsins á aðdraganda þessa og málavöxtum öllum. Og þó að ekki séð ráðrúm til þess hér og nú á þessum síðustu starfsdögum eða starfstímum þessa þings að ræða það ítarlega og leggja fyrir tillögur þar að lútandi, þá mun ég beita mér fyrir því strax og nýtt þing kemur saman að fram fari á vegum þingsins sérstök rannsókn á vinnubrögðum ráðuneytisins í sambandi við ákvörðun ráðherrans um að flytja veiðistjóraembættið, ef marka má ummæli ráðherrans, í annan landshluta. En það er svo annað mál út af fyrir sig og hér er ég eingöngu að tala um þau fádæma vinnubrögð og alls óþekktu mér vitanlega í íslenskri stjórnsýslu sem liggja þar að baki og sem gerðust í tengslum við þetta efni. Hv. þm. Jón Helgason, sem talaði hér við 2. umr. málsins en hefur haft fjarvist frá fundum hér að undanförnu, fór dálítið yfir þetta efni og talaði býsna skýrt í málinu án þess þó að rekja í einstökum atriðum málavexti og gang mála þó að hann dræpi á það. Hann tók mjög fast til orða, sá hv. þm., sem ég held að flestir þekki að því að gæta hógværðar í málflutningi hér í þinginu. Það máttu allir skynja sem á hans mál hlýddu að honum var misboðið, svo ég segi ekki ofboðið, að því er varðaði vitneskju okkar í umhvn. um bakgrunn þessa máls og þau fádæma vinnubrögð sem þar liggja að baki. Það er ekki fyrr en á elleftu stundu við 2. umr. málsins að hæstv. umhvrh., þrátt fyrir margítrekaða hvatningu jafnt af stuðningsliði sínu innan stjórnarliðs hér á Alþingi sem og af hálfu okkar stjórnarandstæðinga, hafði áhrif á þetta, að þeir hv. þingmenn og nefndarmenn í umhvn., sem gengu erinda ráðherrans og fluttu þá brtt. sem ráðherrann hafði óskað eftir með bréfi til nefndarinnar 16. mars sl., drógu þá tillögu til baka. Og það er gert undir því formerki að ráðherrann segir: Ég sem þyrfti að afla mér lagaheimildar til þess að geta lagt saman veiðistjóraembættið við setur Náttúrufræðistofnunar Íslands mun ekki beita mér fyrir því sérstaklega, en ég skal sjá til þess að vilji minn nái fram að ganga varðandi flutninginn. Þannig skildi hæstv. ráðherra við málið hér gagnvart Alþingi Íslendinga. Í þessu máli, virðulegur forseti, hafa gerst þeir atburðir sem ég mun rekja hér frekar eftir að málið er tekið hér fyrir eftir að því yrði frestað en ég vil aðeins áður en að því kemur, virðulegi forseti, nefna örfá atriði önnur sem tengjast þessu máli um leið og ég minni á brtt. sem ég hef flutt hér við 3. umr. ásamt hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur og er að finna á þskj. 1297. Af hálfu umhvn. þingsins var unnið að ég tel einarðlega, efnislega og málefnalega í þessu flókna máli ef frá eru talin þau atriði, þær truflanir sem stöfuðu af íblöndun hæstv. umhvrh. inn í störf nefndarinnar með því erindi sem ég hef hér rakið. Þannig skilaði meiri hluti umhvn., öll nefndin að frátöldum einum stjórnarþingmanni sem taldi sig í grundvallaratriðum vera ósammála öðrum nefndarmönnum og sá ástæðu til að skila sérstöku nál. án þess samt að gera nokkrar sjálfstæðar brtt. við frv., þar á ég við hv. þm. Tómas Inga Olrich, fyrir utan það skilaði nefndin heildstæðu áliti og samstæðum tillögum nema um eina grein sem varðaði friðun og veiðar á selum. Það mál er lagt hér fyrir við 2. umr. og það eru tillögur af hálfu nefndarinnar. Síðan gerðist það í framhaldi af umfangsmikilli umræðu sem fór fram við málið við 2. umr. að af hálfu umhvrn. er hlutast til um það að enn verði farið að breyta frv. frá því sem áður var gert ráð fyrir og fyrir þinginu liggja á sérstöku þingskjali, sem er nr. 1267, brtt. í fimm tölusettum liðum sem umhvrn. óskaði eftir að koma á framfæri við nefndina, þeir fulltrúar umhvrn. sem hafa haft hér daglega viðkomu í þinginu á undanförnum vikum og mánuðum og setið hér yfir og undir umræðum um málið komu á framfæri við nefndina og óskuðu eftir, þar á meðal breytingu á 12. gr., algjörri umorðun á 12. gr. sem ekki gekk til atkvæða við 2. umr. þar sem það var dregið til baka. Einnig breytingar sem mega með vissum hætti flokkast undir tæknilegar breytingar, en sett var fram gersamlega að þarflausu af hálfu umhvrn. og þeir hv. þm. sem nú kalla sig meiri hluta umhvn. og skrifa upp á þessar tillögur fóru að vilja ráðuneytisins að þessu leyti. Mér finnst þetta nú ekki vinnubrögð til þess að hjálpa til við það hér á Alþingi að koma þessu máli í höfn til viðbótar við það sem áður hafði gerst í málinu. Ég verð að segja það, virðulegur forseti, að í þessu máli ber hæstv. umhvrh. --- því auðvitað er það hann sem ræður hvað sem líður vilja starfsmanna hans sem hafa flutt hans erindi hér, starfsmanna sem eru sumpart komnir yfir í aðrar stofnanir en virðast sinna þessu sem alveg sérstöku aukaverkefni að fylgja þessu máli eftir hér, þá hefur ráðuneytið lagt sig í líma um það að spilla þeirri ágætu, málefnalegu vinnu sem fram fór innan umhvn. í málinu með því að vera að grípa upp sérsjónarmið sem heyra má í röðum þingmanna og eiga auðvitað fullan rétt á sér sem sjónarmið hér inni í þingsölum og verið er að taka undir með brtt. við 3. umr. málsins. Þetta eru ekki vinnubrögð sem staðið er að af þeim sem einhverja reynslu hafa af störfum hér á Alþingi. Ef þetta er ekki vitandi vits af hálfu ráðuneytisins verið að bregða fæti fyrir eigin verk, þá eru þessi vinnubrögð a.m.k. eins heimskuleg og þau geta verið, ef menn ætluðu að stuðla að því að ná hér fram lagabótum í flóknu og að mörgu leyti viðkvæmu máli sem varðar mjög marga. Ég lýsi því yfir, virðulegur forseti, að ég harma þessi vinnubrögð af hálfu ráðuneytisins. Það er mér með öllu óskiljanlegt hvernig ráðuneytið hefur lagt þessi mál fyrir þingið og með hvaða hætti það er að hlutast til um störf þingsins eftir að málið er komið inn í þingnefndir. Ábyrgðin á afdrifum þessa máls hér í þinginu, hver sem þau verða, er fyrst og fremst ráðherra umhverfismála, hæstv. umhvrh. og þeirra sem hafa verið að blanda sér í þetta mál eftir að málið kom hér inn til þingsins. 
             Ég mun, virðulegur forseti, um leið og ég fúslega geri hér hlé á ræðu minni frekar í umræðunni gera rækilega grein fyrir því sem hér hefur gerst í þessu máli og tengist tillögum umhvrn. varðandi veiðistjóraembættið, þau fráleitu vinnubrögð og óþekktu vinnubrögð að mínu mati og eftir minni vitneskju í því efni af hálfu hæstv. umhvrh. og því sjónarmiði sem ég hef þegar kynnt hér að það sé óhjákvæmilegt að fram fari opinber rannsókn af hálfu þingsins á þessari embættisfærslu þegar við fyrstu hentugleika og væntanlega þegar nýtt þing kemur saman. --- Ég fresta máli mínu, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Litlu aflamarksbátarnir eru sennilega sá flokkur útgerðar sem hefur farið verst út úr kvótakerfinu undanfarin ár. Ég tel því mjög nauðsynlegt að veita þeim einhverja lagfæringu. Ég er hins vegar ósammála því að gera það á kostnað krókaleyfisbátanna og get því ekki samþykkt þessa tillögu. Ég greiði ekki atkvæði.

Hæstv. forseti. Það hefur verið komið þó nokkuð til móts við sjónarmið krókaleyfisbátanna í þeim tillögum sem hér liggja fyrir, en félagar þeirra sem eru á aflamarksbátum undir 6 tonnum eru í hópi þeirra manna sem verst hafa farið út úr skerðingu á þorskveiðum undanfarinna ára. Það er með miklum ólíkindum að ekki skuli vera hægt að fá hv. alþingismenn til þess með neinum hætti að koma á réttlæti milli þessara manna sem eru að gera út sambærilega báta. Og þó svo að ekki hafi verið möguleiki að ná samkomulagi um það að gera þetta þannig að réttlætið fyndist betra með öllum sem eru að gera út, þá hefði a.m.k. verið hægt að komast hjá slíku ósamræmi milli manna sem eru að gera út sambærilega báta eins og verið er að greiða atkvæði um þessa tillögu. Ég segi já.

Hæstv. forseti. Breytingar á lögum um stjórn fiskveiða eru eitthvert mikilvægasta mál sem Alþingi afgreiðir á þessu kjörtímabili. Hér er verið að móta sjávarútvegsstefnu næstu ára. Skiptir því miklu að vel takist til. Þær breytingar sem hér eru gerðar eru flestar til bóta en ganga of skammt, einkum hvað varðar krókaleyfis- og aflamarksbáta, svo og takmörkun á sölu og leigu á óveiddum fiski. Enn fremur tel ég að lög um stjórn fiskveiða eigi að taka bæði til veiða og vinnslu og að m.a. þurfi að stemma stigu við því að fiskvinnslan færist út á sjó í meira mæli en nú er, en á síðasta ári voru 23% heildarbolfiskaflans fryst um borð í fullvinnsluskipum. Þessum skipum fjölgar stöðugt og afleiðingin er aukið atvinnuleysi fiskvinnslufólks, vannýtt fjárfesting í fiskvinnsluhúsum, samdráttur hjá þeim sem veita fiskvinnslunni þjónustu, tekjusamdráttur sveitarfélaga og auknar greiðslur atvinnuleysisbóta, jafnframt því sem heildarverðmæti sjávaraflans dregst saman. Aukin sjóvinnsla vinnur gegn því markmiði 1. gr. laga um stjórn fiskveiða að tryggja trausta atvinnu og byggð í landinu. Að framansögðu treysti ég mér ekki til að standa að því frv. sem hér er til afgreiðslu og greiði ekki atkvæði.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir orð hv. 5. þm. Vesturl. sem talaði hér á undan mér. Til viðbótar vil ég segja það að hæstv. ríkisstjórn hefur klúðrað endurskoðun laganna um stjórn fiskveiða. Allir aðalgallar kerfisins verða áfram til staðar, auðlindin verður áfram í höndum braskara, fyrirtækjum í stórútgerð og fiskveiðum eru eitt sérstök forréttindi til að komast yfir meiri veiðiheimildir á kostnað annarra. Fólkið í sjávarútvegsbyggðunum mun hefja kapphlaup um aðganginn að auðlindinni sem er raunveruleg undirstaða undir byggðunum. Það verður haldið áfram að kasta fiski í sjóinn. Umgangurinn um auðlindina er okkur til skammar. Auðlindaskatturinn hækkar dag frá degi, þjóðin er að tapa yfirráðum yfir þessari auðlind sinni. Auðlindin er á uppboði. Til viðbótar vil ég segja það að allar tillögur okkar alþýðubandalagsmanna hafa verið felldar. Við eigum einungis um tvo vonda kosti að velja. 

Virðulegi forseti. Það eru nokkur vonbrigði að taka hér þátt í atkvæðagreiðslu um þetta stóra mál, um stjórn fiskveiða, og sjá á eftir því eina atriði sem e.t.v. hefði orðið til bóta, þ.e. fiskvinnslukvótanum, frá núverandi fiskveiðastefnu. Við kvennalistakonur höfum í raun ekki tekið undir þá fiskveiðistefnu sem nú er með öllu því framsali og þeim vandamálum sem þar koma upp og við höfum einnig haft okkar eigin stefnu sem er byggðakvóti og teljum hana mun farsælli. Það er verið að gera ýmsar breytingar með þessu frv. sem hér liggur fyrir og þeim breytingum sem verið er að gera á stjórn fiskveiða. Sumar eru til þess að gera stöðuna ögn skárri eins og gagnvart smábátum. Aðrar eru til hins verra og jafnvel til þess fallnar að gera kerfið flókið og mjög erfitt í framkvæmd og því greiði ég ekki atkvæði.

Hæstv. forseti. Hér er til atkvæða tillaga okkar stjórnarandstæðinga um að þessu máli verði vísað frá, vísað til ríkisstjórnarinnar og þess í stað verði sett á laggirnar nefnd í sumar sem hafi það verkefni að endurskoða í heild sinni þau ákvæði sem gilda um úreldingar og hagræðingar og þróunarmál sjávarútvegsins sem og verði frv. til laga um breytingu á Verðjöfnunarsjóði vísað til endurskoðunar með sambærilegum hætti. Það er skemmst frá því að segja að í allri vinnu sjútvn. að þessu máli um hinn svokallaða Þróunarsjóð sjávarútvegsins, sem er hið argasta rangnefni, hafa ekki gefið sig fram í raun og veru neinir stuðningsmenn málsins óbreyttri mynd og hafa þó tugir aðila komið til viðræðna við sjútvn. eða sent henni umsagnir út af þessu máli þannig að það er alveg ljóst að frv. á sér í raun og veru ekki aðra stuðningsmenn í gervöllu þjóðfélaginu en þá stjórnarsinna sem ætla að greiða því atkvæði hér. Þeim væri því mestur greiði gerður sem og sjávarútveginum að því væri vísað frá og það tekið til meðferðar með þeim hætti sem við leggjum til.

Virðulegi forseti. Verði þetta frv. samþykkt er tekin upp sú stefna að mismuna á freklegan hátt atvinnugreinum á Íslandi. Sjávarútveginum verður hér eftir ekki gert að greiða sérstakan auðlindaskatt þannig að þeir sem róa til fiskjar verða hér eftir að greiða ákveðið gjald beint í ríkissjóð. Ég dreg einnig mjög sterklega í efa, svo ekki sé fastara að orði komist, að það standist að samþykkja hér að skylda sjávarútveginn til að greiða með sérstökum skattstofni töpuð útlán og skuldbindingar ákveðinna sjóða. Það stríðir gegn öllu viðskiptasiðferði að lögþvinga þá sem ekki fengu fyrirgreiðslu úr þessum sjóðum til að greiða og ábyrgjast skuldir þeirra og það alls óskyldra fyrirtækja eins og hér er lagt til. Því greiði ég atkvæði gegn þessu frv., virðulegi forseti, og segi nei.

Hæstv. forseti. Hér er samkvæmt 6. gr. frv. lögð til gjaldtaka sú sem fræg er orðin og hefjast á síðla árs 1996, en þá skal upp taka sérstakt gjald á hverja úthlutaða þorskígildislest sem nemur a.m.k. 1.000 kr., eins og segir í hinum fræga texta og ýmsir kannast við sé ég er. Það er margra manna mat að í þessu felist upphaf að upptöku auðlindaskatts og einnig er á það að líta að frágangur þessa atriðis tæknilega í frv. er með miklum endemum og í raun og veru óbrúklegt að afgreiða það eins og það er. Hér er á ferðinni niðurstaða af hrossakaupum stjórnarflokkanna, fremur ógeðfelldum svo ekki sé meira sagt. Með vísan til alls þessa þá erum við þingmenn Alþb. algjörlega andvígir þessu ákvæði frv. og munum greiða atkvæði gegn því.

Hæstv. forseti. Það læðist nú að mér sá hrollkaldi grunur að einn og einn maður sé ekki alveg með það á hreinu hvað verið er að greiða atkvæði um. Ég tel að það orðalag á þátttöku Þróunarsjóðs í verkefnum erlendis sem lagt er til í fyrri málslið brtt. sé betra en það sem fyrir er í frv. því það er útvíkkað það hlutverk sem Þróunarsjóðurinn getur samkvæmt brtt. gegnt í þátttöku í verkefnum erlendis og því erum við að sjálfsögðu fylgjandi. En í seinni málsliðnum er hins vegar fellt út úr heimildum sjóðsins að hann megi veita styrki til þátttöku í slíkum verkefnum. Það tel ég afturför. Þess vegna er ekki um annað að ræða en að skipta atkvæðagreiðslunni upp í tvennt, styðja fyrri málsliðinn en greiða atkvæði gegn þeim seinni.

Hæstv. forseti. Í 16. gr. er afar umdeilt ákvæði þessa frv. á ferðinni. Þar segir að Þróunarsjóður sjávarútvegsins skuli vera undanþeginn fasteignagjöldum af fasteignum sem sjóðurinn kunni að eignast. Þessu ákvæði hafa sveitarfélögin og samtök sveitarfélaga um allt land mótmælt mjög harðlega og í raun og veru er vandséð að fyrir því standi nokkur rök að svipta sveitarfélög tekjum með því einu að Þróunarsjóður sjávarútvegsins, verði hann til, taki til starfa og fari að leggja undir sig fasteignir í viðkomandi sveitarfélögum. Það hafa engin frambærileg rök komið fram sem mæla með því að þessi aðili umfram aðra skuli vera undanþeginn gjöldum af þessu tagi. Því greiðum við atkvæði gegn þessu ákvæði.

Hæstv. forseti. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því að ríkissjóður geri upptækar eignir Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins þar sem þær standa eftir ómerktar fyrirtækjum og skulu þær renna til að kosta ríkisreksturinn. Þessari eignaupptöku erum við stjórnarandstæðingar andstæðir burt séð frá því hvað verður um málefni Verðjöfnunarsjóðsins að öðru leyti og sömuleiðis má segja að allir helstu hagsmunaaðilar í sjávarútvegi af eðlilegum ástæðum mótmæla því að sjóður sem sjávarútvegurinn hefur myndað með inngreiðslum á undangengnum árum sé gerður upptækur með þessum hætti. Fram hafa komið ýmsar hugmyndir um að ráðstafa þessu fé frekar til aðila eins og uppbyggingar á hafrannsóknaskipunum, til Lífeyrissjóðs sjómanna eða til slíkra hluta. Ég mun flytja brtt. við 3. umr. málsins verði þessi tillaga samþykkt, en sökum þess að hún gerir jafnframt ráð fyrir 10 millj. til Félags rækju- og hörpudiskframleiðenda munum við sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu vegna þess að þá ráðstöfun styðjum við í sjálfu sér.

Virðulegi forseti. Í 2. gr. þessa frv. er kveðið á um það að ekki sé hægt að veita öðrum sjávarútvegsfyrirtækjum á Vestfjörðum aðstoð en þeim sem eru að sameinast og eru jafnframt í sveitarfélögum sem skuli sameinast eða séu að sameinast. Ég er ósammála því að setja slíkar þvingunaraðgerðir á fyrirtæki og sveitarfélög og sit hjá.

Hæstv. forseti. Það er margt mjög skringilegt við þetta mál og eitt af því óvenjulega er að það er hæstv. fjmrh. sem flytur frv. og lögin munu þar af leiðandi heyra undir hann, en hins vegar er hér flutt brtt. um að hæstv. forsrh. skuli setja reglugerð við lögin. Þetta samstarf innan Stjórnarráðsins er nokkuð óvenjulegt og segir sína sögu um það hvers konar samsetningur er hér á ferðinni og vantar ekkert nema hæstv. félmrh. skuli fá reglugerðina til umsagnar vegna þeirra þvingunarákvæða um sameiningu sveitarfélaga sem fólgnar eru í málinu til þess að þetta væri allt saman fullkomnað. Ég sé ekki ástæðu til að styðja þetta sérkennilega fyrirkomulag frekar en frv. í heild eins og það verður í pottinn búið ef brtt. okkar í minni hlutanum verða felldar og sit því hjá.

Virðulegi forseti. Ég vil að fram komi við þessa atkvæðagreiðslu að ég tel rétt að leita samráðs við fulltrúa samtaka opinberra starfsmanna um hvernig þessar breytingar á lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna sem fela í sér rétt þeirra til bóta úr Atvinnuleysistryggingasjóði verði best tryggðar í framkvæmd. Ég segi já.

Hæstv. forseti. Það hefur komið fram að ýmis samtök opinberra starfsmanna leggja á það mikla áherslu að við þær breytingar á lögum um stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs sem þarf að gera í framhaldi af þessum breytingum hér verði haft við þau náið samráð og ég fagna því yfirlýsingu hæstv. félmrh. um það efni. Ég treysti því að að þessu máli verði unnið í sumar og fyrir þing á næsta hausti verði lagðar tillögur um breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar sem feli í sér eðlilega aðild allra þeirra samtaka opinberra starfsmanna sem nú þurfa að koma að framkvæmd þessara mála í kjölfar þeirra breytinga sem hér eru lagðar til á tilhögun atvinnuleysisbótaréttarins. Hitt er alveg augljóst mál að það hefði verið bersýnilega ósanngjarnt að láta sveitarfélögin vera lengur án þeirra réttinda sem þau eiga náttúrlega heimtingu á nú eftir að hafa tekið að greiða af sínum starfsmönnum iðgjöld til Atvinnuleysistryggingasjóðs. Þess vegna styðjum við það fyrirkomulag að þessar breytingar séu nú gerðar en málinu síðan lokið með breytingu á lögunum um atvinnuleysistryggingar á næsta hausti.

Virðulegur forseti. Framsóknarmenn hafa lagt til að teknar verði upp tvíhliða viðræður við Evrópusambandið og við teljum því eðlilegt og reyndar nauðsynlegt að til þess að þær viðræður geti hafist og gengið fram með eðlilegum hætti þá þurfi þetta mál að fá afgreiðslu og það sé þess vegna ekki mögulegt að vísa því nú til ríkisstjórnarinnar. Því greiðum við atkvæði gegn þeirri tillögu en munum að öðru leyti telja að mál þetta sé á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans hér í þinginu og munum sitja hjá við afgreiðslu málsins sjálfs eins og fram kemur í nál. frá 1. minni hluta utanrmn. á þskj. 1093.

Forseti vill geta þess að óskað hefur verið eftir utandagskrárumræðum sem munu fara fram áður en tillaga til þingfrestunar verður afgreidd hér á síðari fundi. Þessar utandagskrárumræður eru annars vegar um vanda skipasmíðaiðnaðarins, að ósk hv. 9. þm. Reykv., Svavars Gestssonar, og hin er um skerðingu á eingreiðslum til lífeyristryggingaþega og hún er að ósk hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingríms J. Sigfússonar. Þetta eru hvort tveggja hálftíma umræður.