Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 2 1. febr. 1980, um breyt. á lögum um útflutningsgjald af sjávarafurðum, nr. 5 13. febr. 1976, á þskj. 436. Frv. þetta er flutt í tengslum við fiskverðsákvörðun frá því í febr. Við þá fiskverðsákvörðun stóðu menn frammi fyrir gífurlega miklum afkomumun, óvenjumiklum afkomumun á frystingu annars vegar og söltun og þó fyrst og fremst herslu hins vegar. Að mati Þjóðhagsstofnunar fyrir fiskverðshækkun var afkoma herslu um 24.9%, en frystingar um 2–3%. Eftir þá fiskverðsákvörðun, sem gerð var, metur hins vegar Þjóðhagsstofnun að frystingin sé með - 3.1% frá mars til maí, en frá jan. til maí 1.5% án breytinga á útflutningsgjaldi, en herslan hins vegar með 15.5% án breytinga á útflutningsgjaldi. Því þótti rétt eftir atvikum að færa nokkuð þarna á milli til bráðabirgða, bæta lítillega hag frystingar með því að lækka útflutningsgjald þar í 4.5%, en auka útgjöld herslunnar um 4.9%, þannig að samtals verði útflutningsgjald af skreið 10% . Ég þarf út af fyrir sig ekki að fara mörgum orðum um þetta. Slík tilfærsla á milli greina orkar vissulega tvímælis. Þessa tilfærslu má gera með ýmsu móti. Samkvæmt ákvörðun verðlagsnefndar var nokkuð flutt á milli greina með nýrri verðákvörðun á hinum ýmsu flokkum af fiski, hækkað á þeim lakari sem einkum fer til herslu. Ég vil segja það, að þetta orkar vissulega tvímælis og hefur verið umdeilt. Þetta var ákvörðun hagsmunaaðila, en hins vegar ekki farið lengra en raun varð á vegna þess að nauðsynlegt er talið að halda verulegum mun á góðum og lakari afla. Að sumu leyti er æskilegra að mínu mati að færa tímabundið á milli með þessari leið. Við þessa fiskverðsákvörðun eru farnar báðar þessar leiðir. En staðreyndin er jafnframt sú, að afli til herslu hefur verið töluvert yfirborgaður og því ástæða til að vega þar nokkuð á móti. Ég vil jafnframt vekja athygli á því, að vinnuliður í frystingu er stórum meiri, u. þ. b. 40–50% meiri en við herslu. Hins vegar rennur útflutningsgjald að öllu leyti til hinna ýmsu þarfa sjávarútvegsins og iðulega hafa verið færð rök að því, að óeðlilegra sé að leggja útflutningsgjald á vinnslu sjávarafurða í landi. Þetta út af fyrir sig mælir með því, að nokkur mismunur sé þarna gerður. Ég vek einnig athygli á því, að frystingin er - sem leiðir af því sem ég sagði um atvinnuna - miklu mikilvægari fyrir atvinnuástand í landi og því nauðsynlegt að hagur frystingar sé bættur eins og frekast er kostur. Síðan ákvörðun um fiskverð var tekin á þeim grundvelli sem ég hef lauslega lýst, í tengslum við tilfærslu á útflutningsgjaldi, hefur orðið töluvert meiri hækkun á skreið en menn gerðu ráð fyrir. Eftir slíka tilfærslu á útflutningsgjaldi mat Þjóðhagsstofnun að afkoma skreiðar væri plús 8% frá mars til maí, en mínus 2% fyrir frystingu. Einnig hefur það valdið breytingu á þessu, að gengi dollarans hefur styrkst og því hefur hagur bæði frystingar og herslu batnað frá því að þessir útreikningar voru gerðir. Ég er því þeirrar skoðunar, að með þessari tilfærslu sé ekki gengið svo á afkomu skreiðarinnar að henni sé á nokkurn máta í hættu stefnt, heldur fyrst og fremst lítillega bætt afkoma frystingar, sem er, eins og ég hef lýst, ákaflega mikilvæg fyrir atvinnuástand í landinu. Ég skal ekki hafa um þetta lengri framsögu. Fjölmargt fleira mætti að sjálfsögðu draga fram um afkomu frystingar, söltunar og herslu, en þessi mál hafa verið tíðrædd hér á Alþingi, m. a. nú í vetur, og fáu við það að bæta. Frv. þetta var lagt fram í Ed. og hefur hlotið þaðan afgreiðslu. Það er orðið mjög knýjandi að frv. þetta verði afgreitt frá hinu háa Alþingi, og leyfi ég mér að mælast til þess við hv. sjútvn., að hún hraði meðferð málsins. Ég vek athygli á því, að hv. sjútvn. Ed. hefur aflað umsagna um málið sem allar munu liggja fyrir. Ég vil þá, herra forseti, að lokinni þessari umr. leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Þetta frv. lætur ekki mikið yfir sér, enda er það ekki nema um fjórar línur að lesmáli. En þrátt fyrir það að ekki eru mörg orð í frv. er hér um mjög veigamiklar breytingar að ræða, sem frv. gerir ráð fyrir, og farið mörg skref aftur á bak frá þeirri þróun sem átt hefur sér stað á undanförnum árum. Með lögunum frá 13. febr. 1976 voru lagaákvæði um mismunandi útflutningsgjöld af sjávarafurðum numin úr gildi og í þeirra stað lagt eitt útflutningsgjald á allar sjávarafurðir. Þá nam þetta gjald um 6% af fob-verði útfluttra sjávarafurða. Gjaldið var síðan lækkað á árinu 1979 í 5% og síðan hækkað á s. l. ári í 5.5%. Eins og hæstv. sjútvrh. sagði er sú breyting á útflutningsgjaldinu, sem hér er lagt til að verði gerð, í tengslum við fiskverð, hið síðbúna fiskverð á s. l. vetri, sem ekki var ákveðið fyrr en rúmum mánuði eftir að það átti að liggja fyrir. Þetta frv. gerir ráð fyrir afturvirkni vegna þess að þar segir: „Þrátt fyrir ákvæði 1. gr. skal útflutningsgjald af frystum sjávarafurðum framleiddum á árinu 1981 nema 4.5% af fob-verðmæti útflutnings og útflutningsgjald af skreið og hertum þorskhausum framleiddum á árinu 1981 10% af fob-verðmæti útflutnings.“ Það er liðinn fjórðungur af árinu þegar fyrir þessu frv. er mælt hér í hv. þingdeild, og þar er lagt til að gerðar séu veigamiklar breytingar sem eiga að ná til framleiðslu á sjávarafurðum frá 1. jan., um s. l. áramót. Ég vil lýsa því yfir, að ég er algjörlega andvígur þessari breytingu á útflutningsgjaldinu, því að það hefur í för með sér að hér er verið að breyta þeirri stefnumörkun sem Alþingi hefur samhljóða fallist á árum saman, að samræma útflutningsgjald af sjávarafurðum, en ekki láta markaðsaðstæður ráða breytingum á gjaldinu hverju sinni. Með þessu frv. er gengið þvert á tilgang laganna um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, en samkvæmt þeim lögum eru þar sjálfstæðar deildir sem hver fyrir sig á það fjármagn sem hver framleiðslugrein fyrir sig leggur henni til. Það hafa skipst á skin og skúrir í framleiðslu hinna einstöku greina í sjávarútvegi, bæði fyrir og eftir að Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins tók til starfa. Ég minni á að í mörg ár var skreiðarmarkaðurinn afar veikur og sala á skreið var nánast óframkvæmanleg á tímabili. Þó að nú hafi ræst úr er það tilgangur laganna um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, að þá eigi þessi grein að leggja meira til sinnar deildar til þess að taka við sveiflum sem kunna að verða á mörkuðum. En með þessu frv. er farið út á þá óheillabraut að taka kúfinn af, þar sem eru möguleikar á að hagnast um stundarsakir, og færa yfir til annarra greina. Eins og Verðjöfnunarsjóðurinn er byggður upp er hér gengið alveg þvert á það sem áður hefur gerst, allt frá því að lögin tóku gildi. Ég fyrir mitt leyti vara við þessum aðgerðum og tel þær stórhættulegar. Það er ekki hægt að taka með þessum hætti af þessari grein þó að hún sé góð nú í bili. Það getur verið að þessi markaður hrynji jafnvel á næstu mánuðum og þá veiti þessari deild Verðjöfnunarsjóðsins ekki af að eiga sterkan varasjóð til að mæta verðsveiflum á erlendum mörkuðum. En ef það á, þegar gengur vel hjá einni grein, að taka af henni til þess að jafna upp í þeim greinum, sem þá eru verr settar, þá verður Verðjöfnunarsjóður aldrei því hlutverki vaxinn að standa undir neinum verðsveiflum á erlendum mörkuðum. Þá er verið að stefna að því að byggja aldrei upp neina deild í sjávarútvegi, þannig að aldrei verður hægt að nota Verðjöfnunarsjóðinn til þess að taka á sig verðsveiflur á erlendum mörkuðum. Þetta hlýtur hver einasti maður að skilja. Hér er farið inn á svo varhugaverða leið með þessu, stórvítaverða, að ég furða mig á því að þetta skuli hafa verið samþykkt í ríkisstj. Og nú vil ég leyfa mér að spyrja ráðherra, aðra ráðherra en hæstv. sjútvrh., hvort þeir hafi gert sér ljóst að þeir eru að eyðileggja Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins með því að fara inn á þessar brautir, hvort það sé ætlun þeirra og ætlun stuðningsliðs þessarar hæstv. ríkisstj. að eyðileggja Verðjöfnunarsjóðinn, koma í veg fyrir að Verðjöfnunarsjóðurinn geti tekið á sig verðsveiflur á erlendum mörkuðum í framtíðinni. Til hvers hefur þá verið barist í þessi ár frá því að Alþingi setti svo að segja samhljóða lögin um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins? Hafa hæstv. ráðherrar gert sér grein fyrir því, þegar þeir lögðu blessun sína yfir að þetta frv. væri flutt sem stjfrv., hvað þeir eru um leið að leggja til að verði um Verðjöfnunarsjóðinn og hvað þeir eru um leið að leggja til að farið sé langt aftur í tímann og þessi viðleitni öll eyðilögð í einu vetfangi? Það hafa fyrr, líka á árunum eftir að Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins var stofnaður, verið sveiflur í einstökum greinum og sömuleiðis í frystingu. En það hefur aldrei verið léð máls á því að fara inn á þessar brautir, vegna þess að um leið og það er gert er verið að kippa grundvellinum undan Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins. Þó að þetta mál líti sakleysislega út á pappírnum, þá er á bak við það verið að rífa niður það sem byggt hefur verið upp á mörgum undanförnum árum. Þetta verður ekki það eina sem verður gert í þessum efnum. Um leið og eitthvað annað kemur fyrir aðra grein, þá verður því haldið áfram á þeirri forsendu, að það hafi verið byrjað á þessu einu sinni og þá er sjálfsagt að höggva oftar í sama knérunn. Ég endurtek það að ég furða mig á því, að þessum erfiðleikum í rekstri frystihúsa almennt sé mætt með þessum hætti. Ég á sæti í þeirri nefnd sem væntanlega fær þetta frv. til meðferðar. Og ég get sagt það alveg strax, að ég væri tilbúinn að afgreiða þetta frv. strax í dag, tilbúinn að leggja til að það yrði fellt. Önnur afgreiðsla kemur ekki til greina frá minni hendi, því að hér er verið að rífa niður það sem sjávarútvegurinn hefur sjálfur verið að byggja upp með Verðjöfnunarsjóðnum. Það er það sem skiptir höfuðmáli. Hitt er svo annað atriði, sem jafnframt er vítavert, en þó engan veginn eins og þetta, að þessi frv. séu á ferðinni þegar vertíð er langt komin. Þegar ársfjórðungur er liðinn á þetta að verka aftur fyrir sig..Og þetta er ekki eina málið. Það er einnig olíugjald til fiskiskipa sem var tekið fyrir í sjútvn. fyrr í dag og ekki afgreitt á þeim fundi, en fullur vilji nm., a. m. k. þeirra sem mættu á fundinum, að afgreiða það mjög bráðlega eða innan eins eða tveggja daga, því að okkur er ljóst að það er ákaflega erfitt að láta svona mál bíða vikum og mánuðum saman, - mál sem eiga í reynd að verka aftur fyrir sig. Þetta frv. gæfi tilefni til að ræða almennt um sjávarútveginn, stöðu hans. Ég ætla þó ekki að gera það þrátt fyrir að hæstv. ráðh. færi að tala um stöðu hinna ýmsu greina í sjávarútvegi í framsöguræðu sinni fyrir þessu frv. Það er hægt að byggja á slíku áliti frá Þjóðhagsstofnun, en hlaupa alltaf yfir það þegar illa hefur gengið. Þegar taprekstur hefur verið, sem atvinnufyrirtækin eru að velta á undan sér, er það aldrei tekið inn í spár eða framreikning Þjóðhagsstofnunar fyrir yfirstandandi ár. Það er vitað mál, að fleiri milljarðar eru í vanskilum bæði hjá útgerðinni og fiskvinnslunni, í atvinnufyrirtækjum í öllum landsfjórðungum, sem þessi fyrirtæki hafa velt á undan sér vegna taprekstrar á s. l. ári og fleiri árum. Þetta dæmi á auðvitað að vera inni í þessum framreikningi ef við ætlum að líta raunsæjum augum á hver staðan er hverju sinni. Það þýðir ekki, eins og hæstv. ráðh. gerði, að lesa þennan framreikning frá ári til árs og segja: Svona lítur dæmið út með gleraugum Þjóðhagsstofnunar - þegar ekki er tekið minnsta tillit til allra þeirra milljarða sem velt er á undan sér í bráðabirgðalánum sem eru með okurvöxtum. Það dugar ekki fyrir menn - hvorki ráðh. eða þm. né aðra - að horfa fram hjá því, að ástandið í fjölmörgum fyrirtækjum er geigvænlegt vegna þess mikla taprekstrar sem átt hefur sér stað sérstaklega á árinu 1980. En það gefst tækifæri til að ræða þá hlið málsins nánar mjög fljótlega. Ég vildi ekki láta hjá líða að láta skoðun mína koma hér fram eftir að hæstv. sjútvrh. fylgdi þessu máli úr hlaði, og hún er sú, að hér sé farið inn á hættulega braut. Með þessari breytingu er verið að rífa niður það sem hefur verið byggt upp varðandi stofnun og rekstur Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins, sem ég tel að geti orðið bæði þjóðfélaginu í heild og sjávarútveginum til stórskaða. Það hefur ekki verið deilt um það í stjórnmálaflokkum, að Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins var talinn á sínum tíma nauðsynlegur. Það hefur verið sameiginlegt álit alþm., að það beri að byggja upp Verðjöfnunarsjóðinn á þeim grundvelli sem lögin voru byggð á, á þann veg að hver grein framleiðslu eða hver deild í sjóðnum sé sjálfstæður aðili, og aðeins sú grein greiðir til þeirrar deildar og fær sömuleiðis aftur greiðslur frá henni þegar markaðshorfur eru með þeim hætti. Eins og ég sagði brýtur þetta frv. þennan grundvöll gjörsamlega niður. Því er það ekki einungis skaðlegt nú í augnablikinu, heldur hættulegt vegna framtíðarinnar hvað snertir Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins.



Herra forseti. Ég hafði satt að segja vænst þess, að hæstv. sjútvrh. sýndi deildinni þau elskulegheit að gera grein fyrir því máli, sem hér liggur fyrir, og ræða eitthvað um afkomuhorfur, ekki aðeins einstakra greina sjávarútvegsins, heldur einnig útflutningsatvinnuveganna í heild. Ég gat ekki betur heyrt á máli hæstv. sjútvrh. en að honum fyndist rétt, eins og sakir standa, að reka hraðfrystiiðnaðinn með nokkrum halla og bæta það upp með því að taka kúfinn ofan af í skreiðarframleiðslunni. Af þeim sökum er hér gert ráð fyrir að færa þar á milli. Ég vil taka undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að með þessu er að sjálfsögðu verið að vinna á móti því að byggja upp varasjóði í Verðjöfnunarsjóðnum. Við þurfum raunar ekki að fara mörg ár aftur í tímann til að rifja það upp, að mjög verulegir erfiðleikar voru í skreiðarverkuninni, að sú grein fiskverkunarinnar átti við mesta örðugleika að stríða, á sama tíma og t. d. hraðfrystiiðnaðurinn skilaði ágætum hagnaði. Við vitum því að í þessum efnum geta skjótt skipast veður í lofti. Þó gladdi það mig, að hæstv. ráðh. skyldi viðurkenna að ekki væri gott að engu máli skipti í hvaða verði útflutningsafurðir okkar væru og að sennilega væri æskilegt að stuðla að því að menn reyndu að ná sæmilegu verði erlendis, því að það hvetur menn náttúrlega ekki til þess að reyna að afla sér góðra markaða á erlendum vettvangi ef svo á að fara um sjávarútveginn eins og verið hefur um landbúnaðinn, að þeir, sem útflutninginn annast, fái sömu þóknun fyrir útflutninginn á hvaða verði sem varan er flutt úr landi. Ég held að þetta frv. sýni enn einu sinni að það er ekki til góðs ef stjórnmálamenn hafa of mikil afskipti af atvinnumálum, allra síst ef þeir eru mjög trúaðir á ríkisforsjána og telja að þeir séu menn til að standa fyrir öllu sjálfir, en taka ekki ráðleggingum og leiðbeiningum annarra. Ég vil bara ítreka þetta. Ég sakna þess, að hæstv. sjútvrh. skyldi ekki gera grein fyrir þessu frv. með sómasamlegum hætti, og ég verð einnig að segja að sumt í máli hans olli mér nokkurri undrun, þar sem fram kom í áramótaávarpi hæstv. forsrh. að allar greinar sjávarútvegsins væru nú reknar með ágóða, þannig að mér skildist að ekki þyrfti til þvílíkra ráðstafana að koma eins og hér um ræðir.



Herra forseti. Hér er um að ræða frv. til l. um breyt. á lögum um meðferð einkamála í héraði. Það er samið af réttarfarsnefnd. Það var fyrst lagt fram á Alþingi árið 1976. Síðan hefur það verið endurflutt, athugað og endurskoðað nokkrum sinnum. Réttarfarsnefnd telur að þetta frv. megi vel samþykkja án tillits til þess hvað verður um lögréttufrv. sem lagt hefur verið fram á Alþingi nokkrum sinnum. Talið er að veruleg réttarbót fáist ef frv. þetta nær fram að ganga vegna þess að það horfir til einfaldari og greiðari meðferðar einkamála í héraði. Frv. þetta var lagt fram í hv. Ed. Allshn. þeirrar deildar hefur skoðað það og mælt einróma með því að það verði samþykkt. Vona ég að hv. Nd.-menn og sú nefnd sem fær það til athugunar, geti á þetta fallist. Ég hef ekki fleiri orð um frv., en legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Mér þykir lofsvert að hæstv. dómsmrh. skuli vilja greiða fyrir því, að einstaklingar nái rétti sínum hver fyrir öðrum, en á hinn bóginn vil ég í þessu samhengi enn minna á nauðsyn þess, að eitthvað verði gert til að greiða fyrir því, að einstaklingurinn nái rétti sínum gagnvart ríkisvaldinu. Við höfum nú nýverið orðið vitni að því, að eftir á hafa menn verið sviptir 7% af launum sínum fyrir marsmánuð án þess að þeir hafi nokkur tök á því að leita réttar síns. Og ýmsir af þeim ráðherrum, sem sitja í þessari ríkisstj., hafa lagt á afturvirka skatta, eins og haustið 1978, sem enginn vafi er á að einvörðungu hlaut samþykki í Hæstarétti vegna þess, hversu seint málið kom þangað. Þar var um það að ræða að leggja tekjuskattinn á tvisvar sinnum og sömuleiðis eignarskatt, leggja þá á að nýju. Í þriðja lagi vil ég svo minna á brbl. um fóðurbætisskatt sem mjög kom við efnahag bænda á s. l. sumri og raunar er ógjörningur eftir á að meta hver áhrif hafi haft á afkomu bænda. Og þó að Hæstiréttur úrskurðaði eftir dúk og disk þá skattheimtu óheimila yrði uppgjörið eftir á algjörlega útilokað. Það væri ekki hægt að meta áhrif þessarar skattheimtu, hvaða efnahagstjóni hún hefur valdið mörgum bændum. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. dómsmrh. að því, hvort í undirbúningi sé í dómsmrn. frv. þess efnis að auðvelda mönnum, einstaklingum, að ná rétti sínum gagnvart ríkisvaldinu þegar það fer jafnóvarlega með bráðabirgðalagavaldið og ég hef minnst á nú í þessum þremur dæmum.



Herra forseti. Vegna orða hv. síðasta ræðumanns vil ég gjarnan leggja nokkur orð í belg og beina fsp. minni til hins vaska hæstv. dómsmrh., sem nú situr í þeim stól, og spyrja hvort hann hafi nokkurn hug á að taka upp - einmitt með hliðsjón af þeim orðum sem hér hafa fallið - og endurflytja það frv. sem flutt var á Alþingi um umboðsmann Alþingis. Ég flutti á sínum tíma þáltill. um þetta mál sem samþykkt var. Síðan var frv. um þetta efni samið á vegum dómsmrn. Þáv. hæstv. dómsmrh. flutti frv. einu sinni og ég endurflutti það síðan einu sinni eða tvisvar. Ég endurtek fsp. mína til hæstv. ráðh., sem sýndi þessu máli mikinn áhuga á sínum tíma, hvort hann hafi nokkuð hugsað sér að taka þetta mál upp að nýju. Ég held að það sé orðin full þörf á því, að einstaklingurinn geti á einhvern hátt leitað réttar síns gagnvart ekki aðeins ríkisvaldinu, heldur og embættismannavaldi þjóðarinnar.



Herra forseti. Út af fsp. hv. 1. landsk. þm., sem hér talaði síðastur, skal ég láta þess getið, að eins og nú horfir er þetta sérstaka mál, sem hann nefndi, ekki til sérstakrar athugunar í ráðuneytinu. Hvort það verður síðar skal ég ekki um segja. En um þessi mál, bæði þetta og skyld mál, gæti ég gjarnan rætt nánar við hv. þm. við annað tækifæri. En sem sameiginlegt svar til þeirra beggja, hv. 1. landsk. þm. og hv. 7. landsk. þm., skal ég geta þess - sem óþarft er að taka fram - að eitt meginverkefni dómsmrn., sem að er unnið frá degi til dags, er að greiða götu manna og sjá til þess að hver og einn nái rétti sínum að lögum.



Herra forseti. Frv. þetta til l. um breyt. á lögum um eftirlit með skipum er fylgifrv. með því frv. sem ég lýsti hér áðan. Það er einnig samið af réttarfarsnefnd og horfir til greiðari og skjótari meðferðar mála. Það var lagt fram í hv. Ed. og mælti allshn. þeirrar deildar eindregið með því, að það yrði samþykkt. Vænti ég þess, að það fái einnig góðar móttökur í þessari deild og verði sem fyrst að lögum. Ég vil leyfa mér að leggja til að því verði vísað til hv. allshn. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. menntmn. á þskj. 540 um frv. til laga um kirkjubyggingasjóð. Nefndin hefur fjallað um málið á fundi 17. mars s. l. og fékk til viðræðna Baldur Möller ráðuneytisstjóra. Nefndin mælir með samþykkt frv., en í samræmi við gjaldmiðilsbreytinguna, sem orðið hefur síðan frv. var lagt fram, gerir nefndin till. um breytingar á tölum, sem í frv. felast, svo og gerir hún till. um breyttan gildistíma. Undir nál. hafa skrifað allir nefndarmenn. Breytingarnar eru í því fólgnar, að í 2. gr. komi í stað 60 millj. kr. 600 þús. kr., í 5. gr. komi í stað 20 þús. kr. 200 kr. og í stað 100 þús. kr. komi 1000 kr. og í 9. gr. í stað „Lög þessi öðlast gildi 1. jan. 1981“ komi: Lög þessi öðlast þegar gildi. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta nál., nema um gildistíma mætti kannske geta þess, að það er talað um að lög þessi öðlist þegar gildi. Ýmsum hefði kannske þótt eðlilegra að þau öðluðust gildi l. jan. 1982, en nefndin komst að þeirri niðurstöðu að þar sem verðuppfærsla felst í frv. væri rétt að gildistaka hæfist við samþykkt laganna, en ekki 1. jan. 1982.



Herra forseti. Að undanförnu hafa orðið miklar umræður um málefni aldraðra bæði hér á Alþingi og úti í þjóðfélaginu almennt. Hafa þær endurspeglað það ástand er ríkir í málefnum aldraðra hér á landi og þó sérstaklega að því er snertir heilbrigðis- og vistunarþjónustu þeirra hér á þéttbýlissvæðinu. Því verður ekki neitað, að eitt mesta vandamál, sem við eigum við að glíma í heilbrmrn. um þessar mundir, snertir einmitt heilbrigðis- og vistunarþjónustu fyrir aldraða. Reynt hefur verið að leysa þessi mál eftir föngum og hefur það tekist bærilega víða utan þéttbýlissvæðisins. Lausn þessara mála hefur oft verið fólgin í því að nota sjúkrahús úti á landsbyggðinni sem langlegustofnanir fyrir aldraða. Á Reykjavíkursvæðinu hefur hins vegar skapast ástand sem margir kalla neyðarástand. Skýringarnar eru í sjálfu sér margar, en helstar tel ég þær, að fjöldi aldraðra hefur aukist hröðum skrefum á þessu svæði og mun meira en annars staðar á landinu. Er hér bæði um að ræða einstaklinga, sem búið hafa meiri hluta ævi sinnar á Reykjavíkursvæðinu, og aðflutta, sem eðlilega leita þess öryggis sem Reykjavík og nágrannabyggðirnar bjóða, ekki síst á sviði sérhæfðrar heilbrigðis- og félagsþjónustu. Sveitarfélögin á stór-Reykjavíkursvæðinu hafa ekki reynst þess megnug að leysa þetta vandamál með viðhlítandi hætti þrátt fyrir góðan vilja. Sætir slíkt engri furðu, ekki síst með hliðsjón af því, að litla hjálp hefur verið að fá hjá ríkisvaldinu í þessum efnum. Ég er þeirrar skoðunar, að þessi mál verði ekki lagfærð án atbeina ríkisvaldsins. Enn fremur tel ég að lausn þessara mála verði að vera nokkuð óháð landshlutum og sveitarfélögum og að engin rök mæli með því, að ákveðnum sveitarfélögum sé öðrum fremur íþyngt vegna þess að þau sérstöðu sinnar vegna verða að taka við öldruðu fólki umfram önnur sveitarfélög. Sveitarfélög hafa ekki haft fjárhagslegt bolmagn til að leysa úr þessum málum sem skyldi. Hefur því lausnin í reynd lent á ríkisvaldinu á þann hátt, að sjúkrahús hafa verið notuð sem langlegustofnanir fyrir aldraða, en sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunar ríkisins greiðir rekstur slíkra stofnana í samræmi við lög um almannatryggingar. Er rekstur þessara sjúkrastofnana fjármagnaður af svokölluðu daggjaldakerfi og þegar um er að ræða langlegupláss fyrir aldrað fólk lendir rekstrarkostnaðurinn algjörlega á ríkinu. Á þennan hátt hafa sveitarfélög verið misjafnlega í sveit sett eftir því, hvort sjúkrahús eru á staðnum eða ekki. Frv. það, sem ég mæli hér fyrir, er samið í heilbr.- og trmrn. að höfðu samráði við alþm. Guðrúnu Helgadóttur og Guðmund G. Þórarinsson og enn fremur Odd Ólafsson lækni, fyrrv. alþm., og Þór Halldórsson, yfirlækni öldrunardeildar Landsspítalans. Verði frv. að lögum er því ætlað að þjóna þeim tilgangi að koma á heildarsamræmingu í heilbrigðis- og vistunarþjónustu aldraðra, hvort heldur er í heimahúsum eða í stofnunum. Því er ekki að neita, að æskilegt hefði verið að okkar mati að bæta hér inn félagslega þættinum, en horfið var frá því þar sem leggja verður mikla vinnu í þann þátt sérstaklega, auk þess sem ýmis stjórnunarvandamál koma upp, m. a. vegna þess að félagslegi þátturinn er í gagngerðri endurskoðun vegna endurskoðunar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Hefði verið ætlunin að taka þessa þætti alla þrjá í sama frv. hefði það að mínu mati tafið fyrir úrlausn heilbrigðis- og vistunarþáttarins, sem mönnum ber saman um að þurfi hvað brýnast að bæta úr. Hins vegar er gert ráð fyrir því í frv. þessu, að ef það verður að lögum verði lögin endurskoðuð innan fimm ára frá gildistöku og verði við þá endurskoðun reynt að tengja saman vistunar- og heilbrigðisþáttinn annars vegar og hinn félagslega þátt hins vegar. Eins og frv. liggur hér fyrir er lögð áhersla á að nýta þá þjónustu sem fyrir er í samfélaginu, og er þunginn lagður á heilsugæslustöðvarnar, sem eru í hraðri uppbyggingu víðast hvar á landinu, jafnt í þéttbýll sem strjálbýll. Í frv. er sett fram ákveðið markmið til úrbóta í heilbrigðis- og vistunarmálum aldraðra á þann hátt, að stuðlað skuli að samræmingu þessara mála og jafnframt stuðlað að sérstöku átaki við framkvæmdir bygginga fyrir aldraða. Á þennan hátt er ætlunin að tryggja öldruðum ákveðið öryggi á þessu sviði og að það sé samfélagsins fyrst og fremst að sjá um að svo verði gert. Eins og kunnugt er gildir gagnkvæm framfærsluskylda foreldra og barna hér á landi samkvæmt framfærslulögum, nr. 80/1947. Má segja að þetta fyrirkomulag sé nú orðið séríslenskt þar sem svipuð ákvæði laga nágrannalanda hafa verið afnumin. Framfærsluskylda barna gagnvart foreldrum er lögum samkvæmt þannig útfærð, að þeim beri að framfæra foreldra sína að svo miklu leyti sem lífeyrisgreiðslur frá almannatryggingum og aðrar tekjur hrökkva ekki til. Í frv. þessu er ekki gerð tilraun til að breyta þessu ákvæði, og tel ég ástæðu til að láta það koma fram sérstaklega. Frv. gerir ráð fyrir ákveðinni heildarstjórn heilbrigðisog vistunarmála aldraðra og að hún verði í höndum sérstakrar deildar innan heilbr.- og trmrn. Lagt er til að landinu verði skipt í ákveðin þjónustusvæði og að þau verði í samræmi við heilsugæsluumdæmi laga nr. 57 frá 1978, um heilbrigðisþjónustu, þ. e. 28 svæði samtals. Tel ég þessa svæðisskipan sjálfsagða með hliðsjón af þeirri megináherslu sem lögð er á hlutverk heilsugæslustöðva og starfsliðs þeirra í þessu frv. Enn fremur er á þennan hátt reynt að koma á ákveðinni stjórn mála innan hvers héraðs þannig að minni þörf verði á heildarmiðstýringu ofan frá í þessum efnum. Á hverju þjónustusvæði skal starfa ellimálanefnd sem í eigi sæti heilsugæslulæknir, heilsugæsluhjúkrunarfræðingur og starfsmaður félagslegrar þjónustu. Enn fremur er heimilt að skipa í nefndina lækni, sérmenntaðan í öldrunarlækningum, og félagsráðgjafa, ef þeir eru á annað borð starfandi á svæðinu. Hlutverk ellimálanefndar yrði fyrst og fremst að annast framkvæmd og skipulagningu þjónustu innan svæðisins. Hlutverk nefndarinnar er annars tíundað í frv. og vísa ég sérstaklega til þess sem þar segir. Hvað snertir Reykjavík sérstaklega er gert ráð fyrir að þar starfi eingöngu ein ellimálanefnd undir forustu borgarlæknis. Er þetta gert af hagkvæmniástæðum því að ómögulegt er að hafa þann hátt á, að ein nefnd starfi við hverja heilsugæslustöð, en nú hafa þegar tekið til starfa þrjár heilsugæslustöðvar í Reykjavík. Hvað snertir störf ellimálanefnda vil ég sérstaklega geta eins atriðis, en það er að ellimálanefndum ber að gera félagsmálayfirvöldum sveitarfélaga viðvart sé félagslegri þjónustu við aldraða ábótavant. Það, sem hér er fyrst og fremst átt við, er heimilishjálp í viðlögum sem rekin er af sveitarfélögum í samræmi við lög nr. 10/1952 og á kostnað þeirra. Vegna sérstöðu starfa sinna er ellimálanefnd í þeirri aðstöðu að geta fylgst með framkvæmd heimilishjálpar á viðkomandi svæði. Er því ekki óeðlilegt að leggja þessar skyldur á herðar nefndinni. En ég undirstrika að ellimálanefndum er þó ekki ætlað að gera þetta að sjálfstæðu verkefni. Í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að settur verði á stofn sérstakur framkvæmdasjóður aldraðra. Er hlutverk hans að fjármagna byggingar samkvæmt lögunum, þær sem reistar eru á vegum ríkis og sveitarfélaga sem og annarra, t. d. einkaaðila. Tekjur sjóðsins skulu vera sérstakt álag á aðgangseyri vínveitingahúsa, 10 kr. á hvern miða, og skal upphæðin breytast í samræmi við verðlagsvísitölu. Aðrar tekjur sjóðsins yrðu beint framlag eftir ákvörðun á fjárlögum hverju sinni, inneign í Byggingarsjóði aldraðs fólks samkv. lögum nr. 49/1963 og enn fremur frjáls framlög og tekjur er til kunna að falla svo og vaxtatekjur. Lauslega má áætla að tekjur vegna álags á aðgangseyri vínveitingahúsa nemi um 12 millj. kr. á ári. Inneign í Byggingarsjóði aldraðs fólks er hins vegar mjög lítil og aðrar tekjur óvissar. Liggur því nokkuð ljóst fyrir að framlag ríkissjóðs á fjárlögum verður að nema því sem á vantar til þess að unnt sé þegar í stað að gera verulegt átak í þessum málum. Þyrfti framlag ríkissjóðs að nema á bilinu 8–18 millj. kr. og yrði þar í sjálfu sér ekki um að ræða verulega aukningu frá því sem þegar er, en á fjárlögum yfirstandandi árs er varið 8.4 millj. kr. til þessara mála, sem skiptast á B-álmu Borgarspítalans, Hrafnistu í Hafnarfirði og hjúkrunarheimili aldraðra í Kópavogi. Sé ætlunin að gera myndarlegt átak í þessum málum mundi verða um að ræða um 10 millj. kr. viðbótarframlag á fjárlögum, alla vega næstu fimm árin, og verð ég að segja að það þykir mér í raun ekki há fjárhæð miðað við þá skuld sem við eigum því fólki að gjalda sem nánast hefur reist þessa þjóð úr öskustónni. Því er ekki að neita, að um þessar mundir er í tísku mikill áróður gegn mörkuðum tekjustofnum. Þörf fyrir fjármagn á því sviði sem hér um ræðir er hins vegar ákaflega brýn, svo nauðsynlegt er að leita sérstakra ráða. Var því gripið til þess ráðs sem hér hefur verið lýst. En á það skal bent, að hér er um bráðabirgðaúrræði að ræða með það fyrir augum að bæta sem skjótast úr þeim vanda sem að steðjar, þ. e. skorti á vistrými fyrir aldraða. Í frv. er lítillega tekið á heilsugæslu aldraðra í heimahúsum. Gert er ráð fyrir að hið opinbera veiti slíka heilsugæslu, sem yrði þá í formi lækninga, hjúkrunar og endurhæfingar, svo og mundi flutningur aldraðra að og frá heimili falla hér undir. Sem áður er lögð áhersla á það, að starfslið heilsugæslustöðva annist þessa þjónustu og að allur kostnaður vegna hennar falli undir eðlilegan rekstrarkostnað stöðvanna, í samræmi við lög nr. 57/1978, um heilbrigðisþjónustu. Í sjálfu sér er erfitt að áætla þann kostnaðarauka sem af þessu hlýst, en hann yrði fyrst og fremst fólginn í því, að nauðsyn gæti orðið á fjölgun í starfsliði einstakra heilsugæslustöðva. Reynslan verður að leiða þetta í ljós. Á það skal bent, að rekstrarkostnaður heilsugæslustöðva skiptist á milli ríkis og sveitarfélaga þannig að ríkið stendur undir launakostnaði lækna, hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra, en sveitarfélög umdæmanna standa undir öðrum rekstrarkostnaði. Á það skal enn fremur bent, að kostnaðarauki lendir ekki á einu sveitarfélagi öðru fremur, þar sem öll sveitarfélög eru eða verða aðilar að heilsugæslustöðvum. Til þess að mæta hugsanlegum kostnaðarauka er ráðh. heimilt að setja gjaldskrá fyrir heilsugæslu aldraðra í heimahúsum. Hér er eingöngu um heimildarákvæði að ræða sem yrði að sjálfsögðu aðeins notað á svipaðan hátt og gert er í dag, t. d. varðandi ákvörðun göngudeildargjalda. Ættu þessi gjöld því ekki að íþyngja neinum og yrðu þau ekki lögð á efnalitla einstaklinga. Fyrr í máli mínu gerði ég grein fyrir því, hvers vegna kosið var að fjalla ekki um félagslega þjónustu fyrir aldraða í frv. þessu. Ekki er þar með sagt að sneitt sé algjörlega hjá þessum þætti, þar sem gert er ráð fyrir því í 8. gr., að ellimálanefnd sé heimilt að skipuleggja heimilishjálp í viðlögum um skemmri eða lengri tíma samkv. sérstökum samningi við sveitarfélög umdæmisins. Hér er eingöngu um að ræða heimildarákvæði sett til öryggis, til þess að koma í veg fyrir að þessi þjónusta falli fyrir róða, en víða er pottur brotinn á þessu sviði eins og kunnugt er. Til slíkrar þjónustu kæmi hins vegar ekki þar sem sveitarfélög kjósa að annast hana sjálf eða þar sem sveitarfélögin kjósa að halda henni alls ekki uppi, en svo furðulegt sem það kann að virðast er slíkt til í nokkrum tilvikum. Allur kostnaður yrði sem áður greiddur af viðkomandi sveitarfélögum þannig að hér yrði ekki um að ræða kostnaðarauka fyrir heilsugæsluna eins og þetta er sett upp hér. Í frv. er mörkuð ákveðin stefna varðandi þær stofnanir sem reknar skulu fyrir aldraða. Þær stofnanir, sem hér um ræðir, eru íbúðir sérhannaðar fyrir aldraða og þarfir þeirra, enda séu íbúðirnar byggðar á félagslegum grundvelli, t. d. á vegum sveitarfélaga. Þá eru dvalarheimili með íbúðarherbergjum og snyrtingu ásamt aðstöðu fyrir tómstunda- og félagsstarfsemi fyrir vistmenn, hjúkrunarheimili til langdvalar með aðstöðu fyrir dagvistun fyrir aldraða og sjúkradeildir með aðstöðu fyrir öldrunarlækningar og göngudeildir, hannaðar á hliðstæðan hátt og gerist um sjúkrahús. Ég vil sérstaklega taka það fram hvað snertir íbúðirnar, að frv. er ekki ætlað að ná yfir þær íbúðir sem aldraðir byggja sjálfir án nokkurs sérstaks fjárframlags samkv. lögum, og skiptir ekki máli hvort þeir njóta til þess annarra lána eða styrkja, svo sem frá Húsnæðisstofnun ríkisins samkv. nýsettum lögum þar um, en þau lög heimila miklu rýmri lánamöguleika til íbúðakaupa að þessu leyti en fyrri lög gera. Hvað snertir dvalarheimilin skal lögð áhersla á einstaklingsherbergi og sérherbergi fyrir hjón ásamt aðstöðu fyrir tómstunda- og félagsstarfsemi. Hjúkrunarheimili skulu reist sem langdvalarheimill og þar skal vera aðstaða fyrir dagvistun. Sjúkradeildir eiga að geyma aðstöðu fyrir öldrunarlækningar og göngudeildir, þannig að ekki er ætlast til þess að langdvalarstofnanir séu annars staðar en í hjúkrunarheimilum og öldrunar- og göngudeildir fyrir aldraða annars staðar en á sjúkradeildum. Gert er ráð fyrir því, að sömu ákvæði gildi um þessar stofnanir hvað snertir stjórn þeirra og sett eru í lögum nr. 28/1973, um dvalarheimili fyrir aldraða, og í lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 57/1978, sé um að ræða hjúkrunarheimili og sjúkradeildir. Frv. gerir ráð fyrir ákveðinni verkaskiptingu milli sveitarfélaga og ríkis varðandi byggingar fyrir aldraða. Þannig er gert ráð fyrir því, að dvalarheimili með íbúðarherbergjum skuli byggð af sveitarfélögum og á þeirra kostnað, en að þau geti notið framlaga úr Framkvæmdasjóði. Hvað snertir hins vegar hjúkrunarheimili eða sjúkradeildir skuli gilda ákvæði 34. gr. laga nr. 57/1978, um heilbrigðisþjónustu, en samkv. því ákvæði skal ríkið greiða sem nemur 85% af stofnkostnaði, en sveitarfélög 15%. Hlutur ríkisins yrði greiddur úr Framkvæmdasjóði aldraðra. Ekki má skilja orð mín svo, að verið sé með ákvæðum þessum að leggjast gegn því, að einstaklingar eða félagasamtök byggi dvalarstofnanir fyrir aldraða, enda ráð fyrir því gert, að þessir aðilar geti að sjálfsögðu notið framlaga úr Framkvæmdasjóði aldraðra. Frv. gerir ráð fyrir að allar stofnanir, sem undir það falla, nema íbúðir sérhannaðar fyrir aldraða, verði reknar á daggjöldum í samræmi við lög nr. 67/1971, um almannatryggingar, og að daggjaldanefnd, sem starfar samkv. þeim lögum, taki ákvarðanir þar um. Þótt daggjaldakerfið hafi verið gagnrýnt - og það oft með réttu - verður ekki annað betra kerfi fundið að sinni, og óvarlegt er á þessari stundu að setja t. d. hjúkrunarheimili og sjúkradeildir að öllu leyti á föst fjárlög nema með nákvæmri athugun áður. Slíkt þarf miklu lengri aðdraganda og auk þess þyrfti þá að breyta almannatryggingalögunum. Gert er ráð fyrir að sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunar ríkisins greiði daggjöld sé um að ræða hjúkrunarheimili og sjúkradeildir, og er það í samræmi við gildandi reglur hér um í dag. Hvað snertir rekstur dvalarstofnana er ekki gert ráð fyrir breytingum á gildandi fyrirkomulagi, þ. e. ríkið stendur undir rekstrarkostnaði hjúkrunarheimila og sjúkradeilda, en vistmenn standa sjálfir undir kostnaði við íbúðir og dvalarheimili, sem í reynd þýðir að lífeyrisgreiðslur lífeyristryggingadeildar Tryggingastofnunar ríkisins, þ. e. ellilífeyrir vistmanna, rennur til rekstrarins ásamt hækkun lífeyris eða framlags frá vistmönnum sjálfum. Í staðinn fá vistmenn svokallaða „vasapeninga“ í samræmi við almannatryggingalög eftir nánari ákvörðun tryggingaráðs, þ. e. séu þeir tekjulausir eftir að hafa lagt fram sinn skerf af sértekjum sínum. Því er ekki að neita, að nokkurs ranglætis gætir á þessu sviði í dag, sérstaklega varðandi þá vistmenn sem hafa sértekjur og þurfa að leggja af þeim peningum til rekstrar dvalarheimilanna, en þeir eru þá jafnsettir og þeir sem engar sértekjur hafa, þar sem þeim er ákvörðuð uppbót á lífeyri til þess að standa sérstaklega undir kostnaði við vistun þeirra á dvalarheimili. Hér er um flókið mál að ræða, sem ekki verður leyst óháð lausn lífeyrismála almennt að mínu mati. Ég teldi eðlilegast sem fyrsta skref að vasapeningar yrðu hækkaðir allverulega til að mæta þessu, en samkv. ákvörðun tryggingaráðs nema vasapeningar nú aðeins um 314 kr. á mánuði og er sérstök hækkun þeirra nú til athugunar í heilbr.- og trmrn., eins og kom fram við umr. á hv. Alþingi í gær. Í reynd mun þetta frv. ekki breyta í miklu ríkjandi fyrirkomulagi varðandi rekstur dvalarstofnana fyrir aldraða, og skiptir þá engu hvort um er að ræða venjulegt dvalarheimili, sjúkradeildir eða hjúkrunardeildir. Á þennan hátt verða því ekki lagðar auknar fjárhagskvaðir á opinbera aðila að öðru leyti en því, að eftir því sem stofnunum fjölgar samkv. þessum lögum njóta fleiri vistunar, en slíkt hefur að sjálfsögðu í för með sér aukinn kostnað. Sá kostnaður yrði ekki mældur í dag, og er raunar erfitt að gera sér grein fyrir honum fyrr en gerð hefur verið áætlun um framkvæmdir við byggingu stofnana, eins og gert er ráð fyrir í 7. gr. frv. Frv. gerir ráð fyrir því, að enginn geti vistast á dvalarstofnun fyrir aldraða án undangengins mats sem fer fram á vegum ellimálanefndar. Í sjálfu sér er ekki ætlast til þess, að nefndin framkvæmi matið sjálf, enda yrði slíkt ógerlegt á sumum stöðum, t. d. í Reykjavík þar sem eingöngu starfaði ein nefnd. Ellimálanefndinni er því heimilt að fela þar til völdum og hæfum aðilum þetta mat, t. d. læknum. Nefndin verður að hafa yfirumsjón og stjórn með slíku. Þetta mat yrði fyrst og fremst heilsufarslegt mat. Frv. gerir einnig ráð fyrir því, að óheimilt sé að flytja vistþega á milli stofnana án slíks mats. Lagt er til að viðkomandi einstaklingar ráði sjálfir á hvaða stofnun þeir vistast, eftir að matið hefur farið fram og eftir því sem við verður komið á hverjum stað og hverjum tíma. Hér er um veigamikið nýmæli að ræða og ætti á þennan hátt að vera komið í veg fyrir að stjórnir einstakra dvalarstofnana ákveði einar hverjir fái inni á stofnunum undir þeirra stjórn og hverjir ekki, eins og á sér stað um þessar mundir. Ákvæðin um mat ellimálanefndar gilda hins vegar ekki ef um er að ræða íbúðir sérhannaðar fyrir einstaklinga. Eðlilegt er að undanþiggja þær í þessu tilviki. Sé hins vegar um að ræða dvalarheimili fyrir aldraða gilda þessi ákvæði og skiptir ekki máli að hve miklu leyti eða hvernig vistþegi greiðir sinn kostnað á þeim stofnunum. Gert er ráð fyrir að frv. þetta öðlist gildi, ef að lögum verður, um n. k. áramót, öðru leyti en því, að reiknað er með að gjaldtaka af vínveitingahúsamiðum, sbr. ákvæðin um framkvæmdasjóð, öðlist gildi 1. júní n. k. Enn fremur er gert ráð fyrir því, að þegar í stað verði hafist handa við deildarstofnun í heilbr.- og trmrn. þannig að starfsemi deildarinnar verði að fullu hafin við gildistöku laganna, en vitað er að gildistaka þessara laga þarfnast töluverðs undirbúnings. Reiknað er með að lögin verði endurskoðuð innan fimm ára, eins og ég sagði áðan, sérstaklega með hliðsjón af framtíð framkvæmdasjóðs og með hliðsjón af setningu heildarlöggjafar á þessu sviði, þ. e. varðandi þá þætti sem þetta frv. fjallar um, heilbrigðis- og vistunarþáttinn og jafnframt félagslega þáttinn, verði á annað borð talin ástæða til að setja sérlög á þessu sviði eftir fimm ár, en vitanlega hljótum við að vera sammála um að æskilegast væri að þessum þáttum yrði öllum sinnt í einu heildarsamhengi. Herra forseti. Ég hef rakið þetta frv. nokkuð ítarlega og mætti margt fleira um það segja. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn. Ég vil taka það fram, að meðan þetta frv. var í undirbúningi komu upp mörg álitamál sem ég bið hv. þingnefnd að hugleiða vandlega. Eitt álitamálið var nafnið á þeim nefndum sem er talað um í frv. Í upphaflegum drögum frv. voru þessar nefndir kallaðar „öldrunarmálanefndir“. Mér fannst það - það er kannske bara minn persónulegi smekkur - heldur leiðinlegt orð, þannig að ég kaus frekar að nota nafnið ellimálanefnd og geri það alls staðar í frv. eins og það liggur hér fyrir. Þetta er mál sem nefndin verður að meta í samræmi við það sem henni finnst eðlilegt og hv. Alþingi, en mér hefur fundist gæta vissrar ofnotkunar á orðinu „öldrun“ í ýmsum samsetningum í umræðum um þetta mál að undanförnu. Annað atriði vil ég nefna sem er vafalaust einnig álitamál, þ. e. að hve miklu leyti ráðh. á að hafa vald til að úthluta því fjármagni sem gert er ráð fyrir í frv. þessu. Í frv. er gert ráð fyrir því, að gerð verði áætlun til fimm ára í senn um framkvæmdir á þessu sviði. Áætlunin verði unnin í samráði við fjvn. Alþingis og þannig verði mótaðar línur um úthlutun þessa fjármagns. Ég held að þetta sé út af fyrir sig gott fyrirkomulag, en ég hef búið mig undir það að fram gætu komið athugasemdir við þetta. A. m. k. hef ég orðið var við það, eftir að frv. var lagt fram, að einstakir þm. hafa viljað gera við þetta athugasemdir. Nefndin verður að sjálfsögðu að meta það, en það er mál sem þarfnast góðrar skoðunar, og aðalatriðið í mínum huga er auðvitað það, að fjármunirnir nýtist sem best og að unnið verði samkv. skipulegum áætlunum, en að ekki verði rokið til milli ára og fleygt peningum í þessa framkvæmd í ár og hina næsta ár án þess að um sé að ræða efnislegt samhengi á milli ákvarðana. Þess vegna fannst mér heppilegra að miða þetta við áætlanagerð til nokkurs tíma og að fjvn. hefði þar aðild að og þar með hv. Alþingi, eins og við úthlutun á öðru fjármagni sem fer í gegnum ríkiskerfið. Ég vil nefna eitt atriði enn, sem hefur komið upp í huga manna frá því að frv. var lagt fram, en það eru nú einir 10 dagar síðan. Ýmsir telja að eðlilegra hefði jafnvel verið að skipa þessum málum innan laganna um heilbrigðisþjónustu, þ. e. með því að breyta einungis lögunum frá 1978 og fella þjónustu við aldraða þar sérstaklega inn. Þetta er sjónarmið út af fyrir sig. En með tilliti til þess, að hér er þörf á sérátaki fyrir aldraða, taldi ég rétt að það yrðu a. m. k. nokkurn tíma í gildi sérlög um þeirra mál, sem væru þá aðallega í framkvæmd á 10 ára bili eða svo. Það er alveg augljóst, að við verðum nú að fá sérstakt átak vegna húsnæðis fyrir aldraða á næstu 5–10 árum. Við sjáum þann vanda sem við okkur blasir í þeim efnum. En ég vil aðeins minna á það í þessu sambandi, að þó að þessi vandi sé allstór, þá á hann eftir að stækka mjög verulega. Þeir árgangar fólks í landinu, sem teljast til aldraðra eftir 30 ár eða svo, eru miklu stærri en þeir árgangar sem verða aldraðir um þessar mundir, og þess vegna er greinilegt að ekki má láta staðar numið, jafnvel þó að verulegir fjármunir yrðu veittir til þessara mála, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Hér er í raun og veru verið að taka á hjúkrunarvandamálum aldraðra fyrst og fremst og vistunarmálum þeirra, og þess vegna held ég að mat ellimálanefndanna, sem hér er gert ráð fyrir, verði fyrst og fremst að vera heilsufarslegt. Ég held að staðan sé ekki þannig núna að auðvelt sé að taka hið félagslega mat inn í, og þess vegna nefni ég þetta, að það er eitt af þeim atriðum sem ýmsir hafa nefnt á síðustu dögum, eftir að þetta frv. var lagt fram. Hv. nefnd tekur þetta mál að sjálfsögðu til athugunar og ég vænti þess, miðað við þann mikla áhuga sem er á því að leysa úr þessum málaflokki, að hv. Alþingi gangi rösklega til verks og afgreiði þetta mál sem allra fyrst þannig að það geti orðið að lögum á yfirstandandi þingi. Hér er um að ræða mál, sem í sjálfu sér er ekki ýkjaflókið, og ég veit að hv. heilbr.- og trn. er þannig mönnum skipuð að þar er fólk sem þekkir ákaflega vel til þessara mála. Þar á því að vera hægt að taka rösklega í árarnar og afgreiða málið hið allra fyrsta.



Herra forseti. Því miður finnast mér þessi hvatningarorð, sem hæstv. heilbrmrh. fór með í lok ræðu sinnar, hálf-hjárænuleg. Á ég þar við að hvatningarorð hans um að afgreiða þetta mál fljótt og vel séu með allannarlegum blæ, vil ég orða það, þegar þess er gætt, að hér er lagt fram mesta miðstýringar- og þjóðnýtingarfrv. sem hefur komið fram á yfirstandandi þingi, og vantar vissulega sáralítið á að gengið sé hreint til verks af hæstv. ráðh. og flokksbræðrum hans og komið með tillögu um þjóðnýtingu og hreina eignaupptöku á sjálfseignarstofnunum fyrir aldraða sem hafa verið að byggjast upp á liðnum áratugum hér á höfuðborgarsvæðinu t. d. Að vísu get ég vel skilið þetta með hliðsjón af fyrri hug hans til samtaka sjómanna og vitna t. d. til ræðu hans frægrar, sem hann hélt árið 1978, í sigurvímu sósíalistahaustsins 1978, þegar hann hélt að þúsund ára ríki þeirra væri runnið upp hér á landi, þegar hann taldi að næsti stóráfangi í íslenskri pólitík væri að ná völdum sérstaklega í Sjómannafélagi Reykjavíkur og þar af leiðandi í öðrum samtökum sjómanna og einnig í Verslunarmannafélagi Reykjavíkur, þá væri ekkert til fyrirstöðu þúsund ára ríkinu. Það má vel vera, að þetta sé áfangi, vegna þess að hann veit að það eru sjómannasamtökin í Reykjavík og Hafnarfirði sem hafa stigið hvað stærst og áhrifamest spor í því að vinna að velferðarmálum aldraðra á liðnum áratugum. Nú leggur hæstv. ráðh. það til með samráðssemjendum þessa frv., nú leggja þeir til að taka þessi mál algerlega undir ráðherravald, að öll stjórnun mála, innri, sem ytri, á heimilunum, um byggingu og rekstur þeirra, um vistun vistmanna verði tekin úr höndum þeirra, sem hafa haft með þetta að gera, og flutt upp í rn. hæstv. heilbrmrh. Þetta er meginþátturinn í frv. hans. Skal ég nú rekja aðeins það sem á undan var gengið á síðustu misserum. Í apríl 1979 skipaði þáv. hæstv. heilbr.- og trmrh., Magnús H. Magnússon, nefnd manna til að vinna að endurskoðun gildandi laga um dvalarheimili aldraðra. Þessi nefnd var þannig skipuð, að það var leitað til aðila frá nær öllum meginþáttum þeirra sem með þetta mikilsverða og þýðingarmikla mál hafa að gera. Ég minnist þess, að ráðuneytisstjóri þessa hæstv. þáv. ráðh. kom til mín og bað mig um að taka sæti í þessari nefnd sem nokkurs konar talsmaður svokallaðra sjálfseignarstofnana sem eru enn þá langstærsti aðilinn á þessu sviði hér á landi. Formaður nefndarinnar var landlæknir, sem er sá embættismaður landsins sem hvað mest hefur með þessi mál að gera í gegnum embætti sitt þótt hæstv. núv. heilbr.- og félmrh. hafi ekki einu sinni þótt ástæða til að sýna honum frv. sitt né hafa neitt samráð við það embætti um gerð þess. Landlæknir var formaður þessarar nefndar. Auk þess var í nefndinni fulltrúi frá sveitarfélögunum, getum við sagt, Adda Bára Sigfúsdóttir, borgarfulltrúi í Reykjavík, Þór Halldórsson yfirlæknir, sem nú hefur enn verið kallaður til af skiljanlegum ástæðum, og aðstoðarmaður hans, Ársæll Jónsson, sem þó hvarf frá vegna annarra starfa sinna, en hann fór utan meðan nefndin var að störfum. Þessi nefnd skilaði til hæstv. ráðh. tillögum sínum, mjög ítarlegum tillögum í mörgum þáttum um þessi mál, þ. á m. um endurskoðun laganna um dvalarheimili aldraðra. Nefndin skilaði tillögunum 1. apríl 1980. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir kom hér í ræðustól á liðnu hausti og skýrði frá því með miklum bægslagangi, - sem þó er ekki vani hennar, enda lítil og prúð kona hér í þingsölum sem annars staðar, - skýrði frá því, að ráðh. væri bara rétt ókominn með nýtt frv. um málefni aldraðra. Hún sá ástæðu til að rjúka hér upp í ræðustól með þessa tilkynningu, vegna þáltill. sem hér var til umr. og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir flutti ásamt fleiri þm. Ég hafði satt að segja álitið, þegar svo fljótlega var brugðið við, að hæstv. núv. heilbrmrh. hefði haft einhverja hliðsjón af þeirri miklu og ítarlegu vinnu sem lögð var í það frv. sem samið var fyrir Magnús H. Magnússon meðan hann gegndi þessu starfi, en þar var kallaður til fjöldi - ekki aðeins áhugamanna, heldur fagmanna, sem að þessum málum vinna, ekki aðeins úr Reykjavík og nágrenni, heldur víðs vegar að af landinu. Og það var leitað jafnvel út fyrir landsteinana til þess að fá nýjustu upplýsingar um hvaða stefnur væru efst á baugi í þessum málum hjá okkar nágrannaþjóðum. Og það hafði auðvitað verið gert áður. Það hafa sjómannadagssamtökin gert um margra ára skeið og haft fyrir framan sig og notið reynslu og menntunar þeirra sem við þessi mál fást í okkar nágrannalöndum, og svo bætt við eigin reynslu af sínum rekstri hér á landi, bæði í Reykjavík og Hafnarfirði, og reyndar notið reynslu manna annars staðar frá hér á landi líka. En þetta virðist allt vera sett til hliðar. Það eru teknir nýir aðilar til samráðs m. a. hv. þm. Guðrún Helgadóttir sem væntanlega hefur farið í einu og öllu að vilja hæstv. ráðh. Það, sem kannske kemur manni helst á óvart, er að í hópinn bætist hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson, sem hefur m. a. verið talsmaður þess í sínum flokki og fyrir þann flokk, sem telur sig vera hvað stærstan, mestan og bestan í því að verja friðhelgi félagasamtaka til þess að láta gott af sér leiða, svo ekki sé meira sagt, og þarf ekki að fara lengra til samanburðar heldur en til Sambands ísl. samvinnufélaga. Nú hefur hann vissulega gefið tóninn um það, að þegar einhverjir aðrir taka völdin hér á Alþingi og í ríkisstjórn Íslands sé mjög auðvelt að ganga til og þjóðnýta það ágæta fyrirtæki eins og nú á að þjóðnýta þessar eigur verkalýðssamtakanna eða hluta þeirra. Til viðbótar hafa þeir fengið fyrrv. þm. Sjálfstfl., Odd Ólafsson, sem er eignamikill maður, og aldrei hef ég heyrt annað en hann hafi haldið vel utan um sitt og vilji gera það, og ekki síður utan um það sem hann hefur verið með í að skapa hér á landi, en hann er einn ótrauðasti brautryðjandi í margs konar framkvæmdum fyrir öryrkja og berklaveika. Bendi ég á þann þátt sem hann hefur átt í byggingu Reykjalundar svo og byggingu margra íbúðarhúsa Öryrkjabandalagsins og enn fremur stofnun og rekstri Happdrættis S.Í.B.S. Með þessu samráði sínu, samráðssamsetningu með hæstv. heilbrmrh. og hans flokki, sé ég ekki annað en hann sé um leið að opna möguleika fyrir sömu þjóðnýtingunni á þeim ágætu stofnunum, að hann sé að kalla það yfir sig. Einhverjir fleiri komu þarna til. Það er, eins og ég sagði áðan, yfirlæknirinn Þór Halldórsson, sem lengi hefur prédikað þessa stefnu og þar fylgt í hvívetna þeirri stefnu heilbrigðisstéttanna sumra, að það megi engir aðrir koma að þessum málum en þeir, það megi ekki sjást neitt átak frá öðrum aðilum en þeim sjálfum, að stjórnun eða framkvæmd slíkra mála verði að vera alfarið og eingöngu á vegum heilbrigðisstéttanna. Þetta er fyrst og fremst komið til vegna þess, að þeir vilja ekki sjá rekstrarlegan samanburð, það er fyrst og fremst vegna þess, að þeir vilja ekki láta sjá rekstrarlegan samanburð á stofnunum, sem hafa verið reknar sem sjálfseignarstofnanir af einstaklingum eða félögum þeirra, og svo hinum opinberu stofnunum undir þeirra stjórn. Og að sjálfsögðu tekur núv. hæstv. heilbmrh. undir þetta því að hann ætlar að flytja þetta allt upp í rn. til sín og stjórna þessu öllu þaðan, ekki aðeins fjárfestingunni og því, hverjir eigi að byggja, heldur líka daglegum rekstri og vistun á heimilin sjálf. Ef það hefði komið upp einhver kvörtun um það á sjálfseignarstofnun, að misfarið hefði verið með vistanir þar, þá gæti ég skilið þetta. En ætli sveitarstjórnarmennirnir, sem sæti eiga hér á Alþingi og koma víðs vegar að af landinu, segi það? Ætli fyrrv. starfsmenn Tryggingastofnunar ríkisins, eins og Rúna litla á Blómsturvöllum, geti sagt það, sem nú er orðin hv. þm. Guðrún Helgadóttir? A. m. k. átti hún vel innangengt á þessi heimili hér í Reykjavík meðan hún var þar, þótt hún segði ekki alltaf satt frá um ástand þeirra sem hún var að biðja um vistun fyrir, en það er annað mál. Ég hefði helst óskað eftir því, herra forseti, að einhver af ráðherrum Sjálfstfl. væri hér í salnum áður en ég held áfram máli mínu, með tilliti til þess sem ég ætla að vitna til og þeir þurfa gjarnan að fá að heyra, ef herra forseti vildi gera svo vel að athuga t. d. um það, hvort eignarréttarmaðurinn Pálmi Jónsson, hæstv. landbrh., sé hér við eða verndari eignarréttarins og félagafrelsisins, hæstv. dómsmrh., hvort þeir séu í húsinu. Það er af mörgu að taka og það er hægt að halda áfram að ræða þetta mál. Þótt ég hafi, í stórum dráttum lýst hér skoðunum mínum á málinu, þá skal ég taka það fram strax, að að sjálfsögðu eru ýmis atriði í frv. hæstv. ríkisstj. - sem stendur að frv.-flutningunum þótt heilbrmrh. flytji það - sem vel má byggja á. Og ég skal fúslega viðurkenna að nokkuð hefur verið betrumbætt það frv. sem samið var og ég átti aðild að, á þann hátt að það er einfaldara. En það má líka vera að í ljós komi við nánari athugun, sem alls ekki hefur gefist tækifæri til, en mun væntanlega gefast þar sem ég á sæti í þeirri hv. nefnd sem fær þetta frv. til meðferðar, að það sé eingöngu vegna þess að félagsþátturinn hafi að mestu leyti verið tekinn út. En í þeirri endurskoðun, sem fram fór á vegum nefndarinnar sem Magnús H. Magnússon skipaði, voru þeir þættir skoðaðir jafnframt eða sumir þeirra a. m. k. og nýjar tillögur gerðar þar um. Og það hafði tekist samkomulag um ágreiningsatriði, og það var einmitt landlæknir sjálfur, sem starfaði í skjóli eða að ósk þáv. hæstv. ráðh., sem beitti sér fyrir því, að samkomulag náðist á milli þessara aðila og menn gátu nokkurn veginn unað við það sem út úr því kom. En síðan hefur sem sagt verið gerð gerbreyting á því sem þá var unnið - og tek ég þó enn fram að það má vel vera, að svo mikið megi út úr þessu fá að gera megi það að skaplegu frv. áður en veturinn er á enda. Meðal þess, sem ég hef rekið augun í, og það er að vistunarþjónusta fyrir aldraða. 3286 sjálfsögðu sérstakur kafli að ræða um, - það er um Framkvæmdasjóð aldraðra. Í gegnum alla kafla og nær allar greinar er mottóið þetta: ríkið, ríkið, ríkið, sem er stóri pabbinn í öllum þessum málum, og sveitarfélögin að vísu að nokkru leyti, en ríkið er það samt sem á að stjórna og ráða og aðrir eiga ekki til að koma. Að sjálfsögðu vil ég undirstrika það, að fram til þessa hafa auðvitað íslensk lög og reglugerðir gilt um sjálfseignarstofnanir í eigu félaga og félagasamtaka.

Ég harma það að þurfa að tilkynna hv. ræðumanni að hvorugur þessara hæstv. ráðh. er í húsinu eins og stendur.

Og að sjálfsögðu ekki höfuðljónið, hæstv. forsrh.? Mér hefur auðnast að komast af án þeirra fram til þessa og ég vænti þess að mér takist það út þennan fund. Í kaflanum um dvalarstofnanir t. d. er mjög þýðingarmikil breyting, að mér finnst, sem verður þó að kanna nokkru nánar. Mér finnst þar vera svo mikil efnisbreyting að þar þurfi nefndin að hafa sérstaka gát á. Það skilyrði er t. d. alveg tekið út og algerlega gengið fram hjá því, að dvalarheimilin, sem eru á vissan hátt miklu dýrari stofnanir en íbúðir aldraðra, þótt sérhannaðar séu og kallist verndaðar íbúðir, að þessi heimili séu búin endurhæfingaraðstöðu, sem nú er til á öllum þessum heimilum. Þessi endurhæfingaraðstaða er náttúrlega fyrst og fremst miðuð við heilsufarsástæður þeirra sem búa þar. En henni er líka ætlað að koma í veg fyrir að þetta fólk fari inn á dýrari stofnanir í framtíðinni. Það er verið að reyna að koma í veg fyrir það og draga úr tíðni öldrunarsjúkdóma og sjúkdóma almennt, sem leiða til þess, að þetta fólk sé flutt inn á dýrari stofnanir. En þessu er sleppt í frv., og ég get ekki séð annað en að með því orðalagi, sem hæstv. ráðherrar leggja til, sé þarna óbeint verið að reyna að koma inn undir lagaákvæði um sjúkratryggingagjald og skyldu sjúkratrygginga til þess að greiða visst gjald í ákveðnum stofnunum, - það sé verið að reyna að lauma þarna inn byggingum, sem eru kannske leiguíbúðir aldraðra og hafa verið byggðar í allt öðrum tilgangi en sem dvalarheimili aldraðra, sem eru miklu fullkomnari og dýrari stofnanir bæði í byggingu og rekstri. Það má segja um c-lið 11. gr. eins og um þennan b-lið, sem ég var að vitna til, að það er afskaplega lítið tekið fram um það, hvers sé krafist af hjúkrunarheimilum. Um langdvalardeildir er ekki getið sérstaklega, heldur hjúkrunarheimill til langdvalar, og ekki getið um nein skilyrði fyrir því, að slík heimili fái að heita þessu nafni, sem á auðvitað að vera skilyrði fyrir fjárframlagi frá opinberum aðilum. Það er ekki gert. Ég bendi hv. nefnd í þessu sambandi á frv. sem liggur nú fyrir þessari hv, deild og er til afgreiðslu í heilbr.- og trn. Frv. varðar sérhannaðar byggingar fyrir aldraða og öryrkja. Ég er 1. flm. þess. Í því frv. er þetta skilgreint. Ég sé enn betur nú, þegar þetta ríkisstj.-frv. er hér lagt fram, þýðingu þess að við setjum okkur ekki aðeins reglur, heldur lög um það, hvað við séum að tala um þegar við erum að tala um hinar einstöku íbúðagerðir og stofnanagerðir fyrir aldrað fólk. Það er enn þýðingarmeira, sé ég, nú en áður til þess að óvandaðir pólitíkusar, sem komast í það vald og þá aðstöðu að sitja í ráðherrasæti, geti ekki misnotað þetta vald sitt til að hygla pólitískum samstöðumönnum í sveitarstjórnum eða annars staðar hér á landi, sem við þekkjum því miður allt of mikið af. Smábreytingar, sem þeir fjórmenningarnir undir yfirstjórn ráðh. hafa gert við samningu þessa frv., eins og að útiloka að gildandi lög og reglur sjálfseignarstofnana um fjölda manna í stjórn fái að gilda áfram, eru auðvitað hlægilegar. Að vera að binda þetta með einhverri algildri reglu um fjölda, sem búin er til inni í lokuðu fundarherbergi ráðh. án þess að talað sé við nokkurn mann, - það hefur að sjálfsögðu lítið að segja, en það er þó með þessu verið að skapa erfiðleika fyrir þá sem hafa lög og reglur þróaðar um áratuga skeið sem þeir vinna eftir. Þetta er því aðeins til að auka erfiðleika í stjórnun hjá þeim. Sama má segja um fleiri atriði, eins og í 16. gr. Þar er svo komið, að það er ekki aðeins nývistun á dvalarheimilin sem ellimálanefndir, skipaðar ráðherra, eiga að sjá um, heldur eiga þær líka að hafa úrskurðarvald um nauðsynlegan tilflutning milli eininga eftir heilsufari einstaklinga á hverjum tíma. Hverjum dettur í hug að á þessum heimilum aldraðra sé verið að leika sér með tilflutninga? Nú má vera að það, sem valdi þessum misskilningi hjá þeim, sem hafa staðið að samningu þessa frv., sé að þeir eru alltaf með einhverjar stofnanir í huga sem ganga þvert ofan á allar stefnur í Vestur-Evrópu og sérstaklega á Norðurlöndum í sambandi við málefni aldraðra, þar sem nr. eitt er talað um heimili hinna öldruðu. Það er verið að útiloka frá þeim spítala- og stofnanablæinn, það er verið að búa til heimili fyrir þetta fólk. Og svo á að leita til einhverra pólitískra aðila, sem pólitískur ráðh. skipar, eftir leyfi til þess að flytja á milli herbergja á einhverju heimill, - pólitískra aðila sem eru skipaðir af ráðh., sem að sjálfsögðu er pólitískur, geri ég ráð fyrir. Ég held að það verði a. m. k. illfært fyrir hæstv. heilbrmrh. að undanskilja sig því að vera pólitískur.  Þá kem ég enn að því, sem ég hef þegar sagt um 20, gr., en efni hennar var á sínum tíma mikið átakamál í þeirri starfsnefnd sem ég hef vitnað til. Það er um undangengið mat á vegum ellimálanefndar. Að sjálfsögðu getur þetta mat farið fram á hennar vegum og um það varð samkomulag. Hins vegar er ekki hægt að ætlast til þess, að aðilar, sem hafa safnað fé, fengið fé að láni af eigin sparifé úr eigin sjóðum og beitt fyrir ákveðinn hóp manna, eins og t. d. sjómannasamtökin hafa gert, - það er ekki hægt að ætlast til að þeir aðilar haldi þessu áfram eftir að búið er að taka úr þeirra hendi getuna til að ráðstafa því í eigin húsakynni. Vissulega falla þessir aðilar eins og aðrir undir gildandi lög um tryggingar á vegum ríkisins, sjúkratryggingar og aðrar tryggingar, og vissulega á að fara fram mat til að segja til um það, hvort aðilar falli undir það. En dettur t. d. fyrrv. starfsmanni Tryggingastofnunar ríkisins, hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, það í hug eða er hún að gagnrýna fyrrv. samstarfsmenn sína í Tryggingastofnuninni, læknana, trúnaðarlæknana sem þar starfa, er hún að gefa það í skyn, að þeir séu ekki starfi sínu vaxnir? Þetta hefur m. a. verið þeirra aðalstarf fram til þessa, og það fer enginn maður á sjúkratryggingagjald öðruvísi en þeir samþykki það samkv. tillögum lækna á viðkomandi heimilum. Þetta veit þessi hv. þm. Þetta verður enn hlálegra í ljósi þess, að það hefur tekist með miklu átaki að fá aðra aðila verkalýðshreyfingarinnar til að taka þátt í að leysa þetta vandamál. Síðast í morgun hringdi til mín formaður eins stærsta stéttarfélagsins hér í Reykjavík og skýrði mér frá því, að þeir ætluðu að hjálpa sjómannadagssamtökunum, - vegna þess neyðarástands sem ríkir í málum sjúkra aldraðra hér í Reykjavík og nágrenni, - þeir ætluðu að hjálpa þeim á þessu ári með 25 millj. gkr. framlagi. Fyrir nokkrum vikum gaf Verkamannafélagið Dagsbrún 5 millj. kr. í sama augnamiði, og stærsta verkalýðsfélag landsins, Verslunarmannafélag Reykjavíkur, samþykkti á aðalfundi sínum að félagið beitti sér fyrir byggingu dvalar- og hjúkrunarheimills fyrir aldraða félagsmenn. Þeir hafa líka rætt við þessi sömu samtök um það að verða þátttakendur í að leysa það stóra verkefni sem verið er að vinna að í Hafnarfirði, hjúkrunarheimili eða hjúkrunardeild Hrafnistu þar. Og við skulum hafa það í huga, að þarna er um að ræða félag sem hefur yfir að ráða sjúkrasjóði sem mörg hundruð millj. gkr. koma í árlega. Og nú ætlar hæstv. ráðh., sem á að hugsa m. a. um fjárhag ríkisins, - eins og kollega hans, hæstv. fjmrh., og aðrir ráðh. gera dæmalaust vel eins og við höfum fyrir augum daglega, - þeir ætla með þessari frv.-herfu sinni að slá á þessar hendur. Hverjum dettur í hug að eftir að þetta er orðið hreint ríkisapparat í deild hjá Svavari Gestssyni uppi í rn. hans, - hverjum dettur í hug að þessir aðilar fari að safna fé fyrir Svavar?

Hæstv. á að segja.

Að safna fé fyrir hæstv. ráðh. Svavar? Fyrir ekki alllöngu skilaði einn hv. þm. hér mjög ítarlegu nál. þar sem hann spurði m. a., hvort menn vildu vinna kauplaust fyrir kommúnista, og vitnaði í sínu nál. í forustugrein í Þjóðviljanum 28. febr. 1978 undir yfirskriftinni: „Ætlar þú að vinna kauplaust 5–6 vikur fyrir Geir?“ Í framhaldi af þessu hélt þessi sami þm. áfram og taldi sig geta með góðri samvisku sent reikning til Alþb., Svavars Gestssonar, formanns þess, um óuppfyllt loforð um samningana í gildi, sem nam samkv. hans útreikningi 736 þús. kr. Þetta kallaði hann í ræðu sinni að vinna kauplaust fyrir Svavar. Í framhaldi af þessu sýnist mér að það eigi að fara að safna fyrir Svavar, verkalýðshreyfingin eigi að fara að safna fyrir Svavar. Ég efast um að það verði mikill hugur í mönnum til þess, og ég held að það sé langbest fyrir hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. - og þar á meðal verndara eignarréttarins, sem eiga sæti innan ríkisstj., ráðh. Sjálfstfl. - að taka harða og hreina afstöðu og þjóðnýta þessi fyrirtæki. Það má ábyggilega ná samkomulagi við eigendur þessara stofnana, sem eins og t. d. Hrafnista í Reykjavík hafa aldrei fengið krónu frá Svavari Gestssyni eða öðrum ráðherrum til að byggja það heimili, en endurbyggingarverð þess nú er metið á 7–8 milljarða gkr. Honum ætti ekki að verða skotaskuld úr því að borga það út, og þessi samtök geta þá farið í einhverja aðra starfsemi. Það eru ekki nema 3–4 milljarðar sem liggja bundnir í Hafnarfirði, svo að það er best að þeir fái þetta og borgi fyrir það. En þetta er fé, sem þessir aðilar, sjómannadagssamtökin, hafa safnað. Vegna þess, að hæstv. ráðh. talar um að þeir hafi af rausnarskap veitt nokkurn byggingarstyrk til Hrafnistu í Hafnarfirði, vil ég taka það fram, að við honum hefur auðvitað aldrei verið tekið með því hugarfari að verið væri að afsala eignarrétti til ríkisstj. eða neinna annarra aðila, það er alveg öruggt. Það, sem veitt var á síðustu fjárlögum nemur um 4% af áætluðu byggingarverði og loforð er um að á næstu fimm árum verði veitt sem nemur um 20% af þessum áætlaða byggingarkostnaði. Það er nú rausnin þar. Ef við ræðum nokkuð nánar um þá grein þar sem höfundar þessa frv. fjalla um Framkvæmdasjóð aldraðra, þá þykir mér það nokkuð einkennilegt, að þá virðist vera samkomulag um að leggja enn einn viðbótarskattinn á veitingahús hér í borginni, sem ég held að sé níundi eða tíundi sérskatturinn sem þessi starfsemi færi til að standa undir fjármögnun þessara mála, hafandi það í huga, að um margra ára skeið hefur félagsskapur, reyndar fleiri en einn, sem hefur unnið gegn því böll sem neysla áfengis óneitanlega skapar fyrir þá sem ekki hafa þann innri búnað að þola að neyta þess, reynt að fá starfsfé með þessu móti, en ekki hefur fengist að leggja smávegis gjald á þessi hús til að styrkja þá starfsemi. En nú á allt í einu að vera hægt að taka milljónir kr. af þessum sama rekstri til að byggja yfir aldrað fólk. Nú má segja sem svo, að það séu margar aðrar leiðir til, og vissulega hefur því verið hreyft á einn og annan hátt, að það væri hægt að hugsa sér fleiri leiðir til að fjármagna þessa starfsemi. Ég tek eftir því, að lagt er til að Byggingarsjóður aldraðra verði lagður niður samkv. þessu frv. og að Framkvæmdasjóður aldraðra taki við eignum hans, sem ekki eru miklar, vegna þess að þeim hefur verið úthlutað jafnóðum og þær hafa skapast og eru ekki aðrar en 40% tekna af Happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna. Þessi skipting var ákveðin eftir aðeins 9 ára starf happdrættisins, en Happdrætti DAS er byggt upp og rekið af sjómannadagssamtökunum og 60% ágóðans fara til bygginga sem þeir standa fyrir. Á því happdrættisári, sem lauk 30. apríl 1980 voru þessar tekjur eftir árið ekki meiri en það, að 60% gerðu rúmar 49 millj. gkr. og 40% tæpar 33 millj. Þetta voru nú öll ósköpin. Eftir að byggingarsjóðslögin eiga að falla úr gildi verð ég að skilja frv. þannig að happdrætti DAS eða Sjómannadagsins hafi þá 100% ágóðans til sinna afnota og er það út af fyrir sig vel. Ef ekki, ef þetta á að fara inn í Framkvæmdasjóð í höndum ráðh., þá get ég ekki séð annað en önnur happdrætti geti átt þetta yfir höfði sér jafnframt. Og vera má að samráð við Odd Ólafsson, einn af stofnendum og stjórnendum Happdrættis SÍBS, sé einmitt byggt á því, að hæstv. ráðh. ætli að ganga þar til verks líka og afhausa nokkrar krónur af þeim samtökum til þess að geta úthlutað svo aftur frá sér pólitískt. Ég bendi hins vegar á að ekki vantar mikið á að jafnmiklar tekjur og þessi sjómannasamtök, sem ég hef margoft minnst á, hafa til umráða fáist af annarri tekjulind, en það er endurgreiðsla á 90% af skemmtanaskatti sem Laugarásbíó hefur. Þessi upphæð nam á árinu 1980 30 millj. kr. rúmum. Við rekum líka í umboði bæjarstjórnar Hafnarfjarðar Bæjarbíó, og það eru nokkrar milljónir sem þaðan fást. Hér er auðvitað tilvalin leið fyrir hæstv. ráðh. að fara. Þessar fjárupphæðir hafa farið um áratuga skeið til þess að byggja félagsheimill víðs vegar um landið. Nú er neyðarástand hér á Reykjavíkursvæðinu. Af hverju ekki að taka af þeim bíóum, sem borga beint inn í félagsheimilasjóð, til þess að standa undir þessum kostnaði m. a.? Ég sé fljótlega fram á að það gætu orðið 200 millj. gkr. á ári miðað við tekjur ársins 1980. Eins má auðvitað benda á Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, þegar við höfum í huga þann mikla mismun sem hefur orðið á því sem hefur verið lagt á Reykjavíkurborg, m. a. vegna þeirrar byggðastefnu sem Alþingi og undanfarandi ríkisstjórnir hafa staðið fyrir. Ég minntist á þetta í minni framsöguræðu fyrir lagafrv. um sérhannaðar íbúðir aldraðra og öryrkja. Ég benti á að það, sem m. a. hefði orsakað tilflutning hins mikla fjölda aldraðra inn á Reykjavíkursvæðið, væri sú stefna sem þar hefði verið rekin. Út af fyrir sig getum við sagt sem svo, að það sé ekkert að því, og því hafði hæstv. ráðh. sjálfur orð á þegar það frv. var rætt, að mig minnir, eða eitthvað skylt því, en alla vega hefur það komið fram hjá honum í ræðum hér á Alþingi nýlega að hann vildi helst að við gætum búið þannig að öldruðu fólki að það gæti búið hvar á landinu sem er. Undir þetta tek ég heils hugar, enda hef ég reyndar lengi rekið þessa stefnu. Og samkv. þessu frv., samkv. 20. gr., má segja að á móti þessu sé komið, en þar segir, með leyfi forseta: „Að fengnu mati (þ. e. ellimálanefndar) skal vista einstakling á þeirri stofnun, sem hann kýs, óháð svæðisskiptingu, eftir því sem við verður komið.“ Þetta þýðir sem sagt að ef ellimálanefnd, sem hefur með þessi vandamál á Þórshöfn að gera, ákveður að það eigi að vista einhvern þaðan hingað til Reykjavíkur, á heimili hér, þá er það heimilt burtséð frá vilja eigenda viðkomandi heimilis hér. En ég velti nú fyrir mér hvað stjórnendur Reykjavíkurborgar segi, sem hafa lagt mikið af mörkum á s. l. árum af útsvarstekjum borgaranna í Reykjavík til þess að byggja yfir aldrað fólk, bæði það, sem er fætt hér og uppalið og hefur búið hér alla sína tíð, og það, sem hingað hefur flutt, - hvað segja þeir um það þegar ellimálanefndir, ráðherraskipaðar pólitískar nefndir, þó að þær eigi að heita faglegar, það vill nefnilega til að fagmenn í þessum málum eru stundum pólitískir, og ég hef rekið mig sérstaklega á það innan heilbrigðisstéttanna, hæstv. ráðh. -  Herra forseti. Ég vildi að sjálfsögðu láta þetta koma fram hér strax við 1. umr., en þar sem ég á sæti í nefndinni, sem fær málið til meðferðar, skal ég ekki fara ítarlegar út í þetta núna. Þó get ég ekki komist hjá því að benda á eitt og þess vegna spurði ég eftir hæstv. ráðherrum Sjálfstfl. sem ég hef lengi átt sæti með og tekið þátt í stefnumótun Sjálfstfl. ásamt þeim margsinnis. Þar hafa þeir verið samþykkir og tekið þátt í að móta ýmislegt sem gott er og hollt og fallegt, og af því að þeir eiga hlut að máli þessa frv., langar mig, - með leyfi hæstv. forseta - að taka upp aðeins stutta mgr. úr stefnu Sjálfstfl. í efnahags- og atvinnumálum í síðustu kosningum, sem ég hefði viljað - og ég vona að þeirri spurningu verði komið til þeirra - spyrja þá um, hvort þetta frv. falli beinlínis undir þær skoðanir. Með leyfi forseta er einn kaflinn um ákveðna verkaskiptingu í síðustu kosningastefnuskrá Sjálfstfl. á þessa leið: „Verkaskipting ríkis, sveitarfélaga og einkaaðila svo og skipting tekjustofna milli ríkis og sveitarfélaga verði ákveðin með það fyrir augum að dreifa valdi, koma á hreinni verkaskiptingu og færa ábyrgð á ákvörðunum um útgjöld til þeirra sem teknanna afla eða hafa á annan hátt besta aðstöðu og mesta hvatningu til þess að taka skynsamlegar og hagkvæmar ákvarðanir. M. a. færist bygging og rekstur grunnskóla og heimila fyrir yngstu og elstu íbúana alfarið til sveitarfélaga og samtaka íbúanna. Starfsfræðsla heilbrigðisstofnana verði hér tekin til sérstakrar athugunar og þar verði fleiri aðilum en hinu opinbera búin betri skilyrði til að reka slíkar stofnanir.“ Þetta er m. a. atriði sem þeir hæstv. ráðherrar Sjálfstfl. tóku þátt í að samþykkja, og var ekki ágreiningur um þetta atriði í kosningastefnuskrá Sjálfstfl. fyrir haustkosningarnar 1979.

Á hv. þm. mikið eftir af ræðu sinni?

Nei, ég skal vera fljótur með það sem ég á eftir, hæstv. forseti. Mig langar til að koma með tvær stuttar tilvitnanir til viðbótar. Það er um stefnu Sjálfstfl. í ýmiss konar félagslegum málaflokkum sem varða frelsi til framfara. Þar er hið sama endurtekið og, með leyfi forseta, var sagt þar m. a., að „frjáls félagasamtök í heilbrigðismálum njóti aukins stuðnings“, og enn fremur, að „öldrunarlæknisdeildir komi upp í tengslum við almenn og sérhæfð sjúkrahús auk hjúkrunarheimila aldraðra, jafnframt því sem öldruðum sé auðveldað að dveljast sem lengst í heimkynnum sínum“ Þetta m. a. var samþykkt meðan hv. þáv. þm. Oddur Ólafsson var formaður í viðkomandi málefnanefnd sem þetta samþykkti. Og til viðbótar má að sjálfsögðu benda á síðustu landsfundarsamþykkt Sjálfstfl. frá 1979, en sami maður var þá formaður í þessari málefnanefnd og allir núv. hæstv. ráðherrar Sjálfstfl. tóku þátt í að samþykkja þetta án nokkurra aths. Þar segir m. a. í kafla um félagslega þjónustu og endurhæfingu, með leyfi forseta: „Sérstaklega ber að efla starf félaga og áhugamanna og landssamtaka sem vinna mikið og óeigingjarnt starf að margvíslegum félagsmálum.“ Kannske við sjáum næst frv. frá þessum hv. aðilum, sem felur í sér yfirtöku eigna Slysavarnafélags Íslands og einhverra fleiri slíkra. Herra forseti. Þetta frv. virðist hafa það að aðalmarkmiði að auka miðstýringu heilbrigðis- og vistunarþjónustu fyrir aldraða, þ. e. að hverfa frá dreifingu valdsins. Og það má gera ráð fyrir, ef það verður samþykkt, að aukin miðstýring leiði til vaxandi skriffinnsku og drepi niður hið mikla framtak einstaklinga og félagasamtaka á sviði öldrunarmála, sem leiðir til þess að framboð vistunarrýmis minnkar, þ. e. vandinn eykst. Jafnframt leiðir hin vaxandi miðstýring til þess, að hægfara verða þjóðnýttar hinar ýmsu stofnanir sem einstaklingar og félagasamtök á sviði öldrunarþjónustu hafa byggt upp. Ætti öllum að vera ljóst að rekstur slíkra stofnana í höndum félagasamtaka og einstaklinga er miklu hagkvæmari en í höndum ríkisins, enda margsannað. Helstu afleiðingar vaxandi miðstýringar heilbrigðiskerfisins eru óhagkvæmari nýting fjármagns og seinkun ákvarðanatöku vegna skriffinnsku og nefndarákvarðana. Það er hart að vita til þess, að markmið heilbrigðiskerfisins er þá ekki lengur að veita hámarksþjónustu á lágmarksverði, sem leiðir til hagkvæmustu nýtingar fjármagns í heilbrigðiskerfinu.