Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er mitt hlutskipti hér sem iðnmrh. að fylgja úr hlaði hér í þessari deild þessu frv. til l. um lagagildi samnings milli ríkisstj. Íslands og Swiss Aluminium um álbræðslu í Straumsvík. Um þetta mál hafa eins og kunnugt er orðið allmiklar umr. bæði við meðferð málsins í Nd. og eins í sambandi við nýlega afstaðnar vantraustsumr. hér á Alþ., svo að ég geri ekki ráð fyrir, að menn telji þess þörf, að ég, við þessa 1. umr., geri mjög ítarlega grein fyrir efni og einstökum gr. málsins. Í aðalatriðum er efni frv. að fara fram á lögfestingu á samningi milli ríkisstj. og Swiss Aluminium, sem undirritaður var 28. marz s.l. hér í Reykjavík. Og þessi fylgisamningur, sem ætlazt er til eða óskað er eftir að fái lagagildi, hann fylgir svo frv, á íslenzku og ensku. Aðrir samningar fylgja hér málinu, sem ekki er ætlað að hafi lagagildingu, en hafa verulega þýðingu í sambandi við málið, þ.e. fyrst og fremst raforkusölusamningurinn, og það er samningur um hafnargerð í Straumsvík, og það eru aðstoðarsamningar milli væntanlegs hlutafélags um álbræðsluna og svissneska fyrirtækisins Alusuisse, og það er samningur um framkvæmdatryggingu milli ríkisstj. og Alusuisse, sem einnig hefur verið undirritaður. Einnig fylgja samþykktir og stofnskrá hugsanlegs hlutafélags, ÍSALs, eða Íslenzka álfélagsins, eins og það er kallað. Ég vil aðeins leyfa mér að víkja örfáum orðum að meðferð þessa máls, því að það vill svo til, að ég hef sætt nokkurri gagnrýni, bæði fyrr og síðar, um meðferð málsins, og mér hefur nú jafnan fundizt sjálfum, að það væri nokkuð ómakleg gagnrýni, þegar á allt er litið. Málið hefur átt nokkuð langap aðdraganda, þ.e. fyrir fimm árum síðan, þá var fyrst af þáv. hæstv. iðnmrh. skipuð stóriðjun. til þess að athuga möguleikana á stóriðju í einu formi eða öðru. Starfsemi þeirrar n. hneigðist fljótt að möguleikunum á því að ná samningum við erlend fyrirtæki um álbræðslu á Íslandi, eins og fram hefur komið. Það mun svo hafa verið í lok ársins 1964, í nóv., þá afhenti ríkisstj. öllum alþingismönnum ítarlega skýrslu frá stóriðjun. um málið, eins og það þá stóð, og einnig ítarlegar skýrslur frá sérfræðingum frá Raforkumálaskrifstofunni í sambandi við hugsanlegar virkjanir, stórvirkjanir í Þjórsá og á ýmsum öðrum stöðum, og var gerð grein fyrir ýmsum möguleikum og rannsóknum, sem fram höfðu farið á því sviði. Áður en til þessa kom hafði málið verið til umr. oftar en einu sinni í þinginu, og um vorið hafði ég sérstaklega svarað fyrirspurn, sem beint var til iðnmrh. um það, hvað liði þessum viðræðum bæði um alúminíumverksmiðju og olíuhreinsunarstöð. Þessi plögg voru á þessu stigi málsins afhent í trúnaði, vegna þess að það var ekki alveg ljóst nema að það kynni að skerða að einhverju leyti viðskiptalega aðstöðu okkar um sum atriði málsins, ef þau lægju þá opinberlega fyrir. Svo var það um áramótin eða strax upp úr þeim, að ég átti viðræður við stjórnarandstöðuna um þátttöku í sérstakri n. til þess að fylgjast með undirbúningi málsins. Sú n., sem var þmn., hóf starfsemi í febrúarmánuði með þátttöku Framsóknarflokksins, 2 fulltr. hans í n. og 2 fulltr. frá stjórnarfl., og svo á síðara stigi málsins komu tveir fulltr. frá Alþb. inn í málið, en sjálfur var ég form. þessarar n. Þessi n. fylgdist síðan með allri framvindu þessa máls á hinum ýmsu stigum þess. Og það var alltaf hugsun mín og tilgangur og ríkisstj. í heild að vinna að þessum málum, eftir því sem verða mætti, fyrir opnum tjöldum, og í maímánuði lagði ríkisstj. fram ítarlega skýrslu um gang álmálsins þá, og kom hún til umr. hér. Hún var lögð fram 5. maí 1965 og var rædd í þinginu 7. maí. Á síðast liðnu ári var fyrst að því komið, að hægt væri að fara að forma samninga eða uppkast að samningum, og þá voru Svisslendingum send frumdrög að samningum frá samningamönnum ríkisstj., sem haft höfðu með þetta mál að gera. Síðan bárust svo önnur uppköst frá þeim, og allmargir fundir voru haldnir á síðast liðnu ári, og um alla þessa fundi var þmn. ljóst, og henni var gerð grein fyrir niðurstöðum fundanna. Hún ræddi efni uppkastanna fyrir og eftir fundina, og áður en málið var lagt fyrir Alþ. hafði öllum þm. verið sendir samningarnir í fjölrituðu formi bæði aðalsamningurinn og aðrir samningar, sem hér fylgja þessu máli. Það hefur oft verið vitnað til fordæma annarra í sambandi við meðferð þessa máls og ekki sízt Norðmanna, og mér hefur oft fundizt, þegar ég hef verið ásakaður eða ríkisstj. fyrir meðferð þessa máls, að það væri mjög ólíku saman að jafna. Ég hef ekki séð ástæðu til þess að gera það að umtalsefni sérstaklega, en ég vil þó á þessu stigi málsins vekja athygli á því, að um meðferð svipaðra eða hliðstæðra mála hefur verið farið með allt öðrum hætti hjá nágrönnum okkar Norðmönnum, en Svisslendingarnir eiga þar dótturfyrirtæki, hina margumtöluðu Husnesverksmiðju. Í stórum dráttum var gangur þess máls sá, að viðræður hófust við franskt fyrirtæki á árinu 1960. Hið svissneska fyrirtæki kom svo inn í þessar viðræður á árinu 1961, og þá var um það að ræða að mynda hlutafélag, norskt hlutafélag, sem hins vegar þessi erlendu fyrirtæki væru meirihlutahluthafar í. Niðurstaðan varð svo sú á síðara stigi málsins, að það varð Swiss Aluminium, sem varð langstærsti aðilinn og allt að því einkaaðill þessa fyrirtækis. Það var gert ráð fyrir því, að það væri 100 millj. norskra kr. hlutafé og að Norðmenn ættu að eiga 50% í því, en útboð á hlutafénu fór í handaskolum og var m.a. ekki stutt af þeim bönkum í Noregi, sem rætt hafði verið við, svoleiðis að það var sáralítið, sem var lagt fram af Norðmanna hálfu. Ég held, að það hafi ekki verið nema eitthvað um 5 millj. kr., og eins og núna standa sakir, held ég, að það sé ekki fjarri lagi, að það sé um 80%, sem Swiss Aluminium á í þessu fyrirtæki. En þarna áttu sér stað viðræður við bæði Swiss Aluminium og þetta franska fyrirtæki, og það voru í raun og veru gerðir samningar við Swiss Aluminium síðar, samkomulag gert um að stofna þetta hlutafélag og það með leyfi iðnmrh. löngu áður en málið nokkurn tíma kom inn í þingið og meira að segja með þeim hætti, að meðlimum í ríkisstj. var ekki einu sinni kunnugt um það, sem samið hafði verið um. Það var upphaflega hugsunin, að Kreditbankinn norski aðstoðaði við stofnun þessa félags, en á síðara stigi málsins snerist hann eiginlega öndverður í málinu og taldi samningana allt of óhagstæða, sem er nú allt annað heldur en við höfum heyrt talað um undir meðferð þessa máls, og taldi, að fyrirtækið væri ekki - eins og bankinn sagði, það væri ekki hagkvæmt fyrirtæki miðað við þær upplýsingar, sem bankinn hafði á því stigi málsins. Eftir þessar aðvaranir bankans varð samkomulag á miðju ári 1962 milli Swiss Aluminium og þeirra aðila, sem hlut áttu hér að máli í iðnmrn., og félagið var svo stofnað 26. júní 1962, og 29. júní var samkomulag undirritað milli iðnmrn. og hins erlenda aðila með fyrirvara um rafmagnsverð, en sá háttur er á hafður, að Stórþingið ákveður það. Svo voru gerðir aðstoðarsamningar milli þessa norska fyrirtækis, sem tilsvarar ISAL hér, en var að langmestum hluta eign Alusuisse, eins og þeir aðstoðarsamningar, sem fylgja þessu máli, en algerlega án vitundar norska iðnmrn., og ég held, að það hafi ekki verið fyrr en ári síðar, að norskum stjórnvöldum varð ljóst um þessa aðstoðarsamninga. Málið var svo fyrst í nóvembermánuði lagt fyrir Stórþingið og afgreitt þar í desembermánuði 1962. Síðan var farið að hræra alvarlega upp í þessu máli aftur, þegar stjórnarskiptin urðu í Noregi á árinu 1963, og þá var óskað eftir, að Stórþingið fengi sérstaka skýrslu um málið. Það endaði með því, að aðstoðarsamningarnir voru „opphevede“, eins og þar segir, þeir voru felldir úr gildi. Ég veit að vísu ekki, hversu mikil áhrif það hefur haft að fella þá úr gildi, en það vakti fyrir þeirri nýju stjórn, sem tók við eftir íhaldsstjórnina, eða samsteypustjórn, sem var um skamman tíma á árinu 1963, að endurskoða þessa samninga, og Trygve Lie tók þá við meðferð málsins úr höndum þess iðnmrh., sem hafði verið. Þegar ég seinast vissi til, - ég hafði samband um þetta mál við sendiherra Íslands í Osló í nóvembermánuði s.l. höfðu þessir samningar ekki enn verið endurskoðaðir og engin breyting verið á þeim gerð frá því, sem upphaflega hafði verið, hvað sem svo skal verða. Það kemur fram í skýrslunni til Stórþingsins hjá Gerhardsen forsrh., í októbermánuði 1963, að ríkisstj. hafði ekki haft hugmynd um þessa samningagerð, og hann átaldi iðnmrh. fyrir að hafa ekki gert ríkisstj. grein fyrir þeim aðvörunum, sem bankinn hafði haft fram að færa í sambandi við þessi mál, og ekki látið iðnn. þingsins heldur í té vitneskju um þessi mál, sem hann taldi, að hefði orðið til þess, að málið mundi hafa fengið allt aðra meðferð. Hér er vissulega ólíku saman að jafna um meðferð málsins hér. Ekki einasta hefur ríkisstj. á hverjum tíma vitað um alla meðferð málsins, heldur, eins og ég segi, hafa þm. úr öllum flokkum, stjórnarandstöðunni líka, fylgzt með stig af stigi, hvernig framvinda málanna hefur verið, hvernig eitt samningsuppkastið hefur tekið við af öðru og hvaða breytingum það hefur tekið. Hins vegar verður maður að gera sér grein fyrir því, að þegar lagður er fyrir samningur á milli aðila, innlendra og erlendra, eins og hér er um að ræða, hefur ekki verið hægt að hafa annan háu á því en þann, sem nú er hafður á, og að óska staðfestingar á slíkum samningi. Það hefur auðvitað margt komið fram undir meðferð málsins í þmn., sumt hefur verið hægt að taka til greina og leiðrétta og sumt ekki. Það var auðvitað höfuðtilgangur málsins með því, að stjórnarandstaðan fengi aðstöðu til þess að fylgjast með málinu, að hún gæti hreyft aths. undir meðferð þess og látið fram koma ábendingar af sinni hálfu, ef hún óskaði þess, og stundum hef ég lýst því yfir í þmn., að ég mundi beita mér fyrir athugun á því máli, og stundum, að ég gæti ekki við það ráðið. Það er t.d. um staðsetninguna, sem lögð var megináherzla á af hálfu Framsfl. Þegar skýrsla ríkisstj. var lögð fram í maímánuði, var gerð grein fyrir því, að sú athugun, sem fram hefði farið á því að staðsetja verksmiðjuna fyrir norðan, hefði skilað neikvæðum árangri, og ég skal ekki tefja tímann á að fara nánar út í það. Ég skal nú koma að nokkrum meginatriðum, sem helzt hafa sætt gagnrýni í samningsgerðinni almennt, án þess að ég telji þörf á því að fara út í einstakar greinar samningsins. Og þá langar mig til þess að víkja fyrst að raforkusamningnum. Það hefur verið gagnrýnt, að raforkuverðið væri allt of lágt. Því hefur verið haldið fram, að það væri bersýnilegt, að það mundi leiða til þess, að almenningur á Íslandi yrði að greiða hærra raforkuverð heldur en ella væri. Það hafa verið gagnrýnd endurskoðunarákvæði samningsins og bæði þau og raforkuverðið hefur verið borið saman við það, sem gerist í Noregi. Nú eru í grg. málsins ítarlegar upplýsingar um raforkuverðið, þar sem það kemur glöggt fram, að raforkuverðið stendur fyllilega undir þeim kostnaði af Búrfellsvirkjun, sem stafar af þeirri stærð, sem er tengd við álbræðsluna. Hitt hefur aldrei verið neitt launungarmál - og eins og þegar menn eru að tala um það núna, að það sé játað, að verðið sé lægra en í Noregi, - það hefur aldrei verið launungarmál, að við höfum átt í erfiðleikum með að fá verðið upp í 2.5 mill, en það voru 3.2 mill í Noregi. Það er ýmis önnur aðstaða að vera með álbræðslu hér á landi heldur en í Noregi, og hefur það haft áhrif á þetta verð. Þetta gefur að skilja, og menn skilja það ekki sízt, ef það er athugað, að þegar um það var rætt við þetta fyrirtæki að staðsetja álbræðsluna við Eyjafjörð, þá töldu fyrirsvarsmenn þess aðstöðuna vera það miklu hagstæðari hér fyrir sunnan heldur en við Eyjafjörð, að rafmagnsverðið yrði þá að vera lægra. Ekkert er óeðlilegt að hliðstæð rök liggi til grundvallar því, að rafmagnsverðið sé lægra hér heldur en í Noregi, en um þetta hefur að vísu verið nokkur samkeppni, og ég hef vikið að því áður, að Norðmenn leggja mikið kapp á það núna að virkja sín fallvötn og vera búnir að gera það nógu tímanlega svo að þeir íendi ekki í óhagstæðri samkeppni við kjarnorku, sem menn gera sér vonir um, að verði ódýrari innan tíðar, kannske innan 10–15–20 ára, ég skal ekki um það segja. Sama hugsun réði auðvitað afstöðu okkar til þess að reyna að komast að samkomulagi nú og eins nokkur ótti um það, að ef það ekki tækist, væri kannske ekki möguleiki á því seinna að fá menn til þess að hagnýta þá orku hér á Íslandi, sem við getum látið einhverjum stórfyrirtækjum eða stóriðjufyrirtækjum í té. Ég vildi árétta það, sem kemur fram í grg. á bls. 109, í kaflanum um áhrif byggingar álbræðslu á raforkuverð og afkomu Landsvirkjunar, með leyfi hæstv. forseta: „Sé við það miðað, að allur stofnkostnaður Búrfellsvirkjunar ásamt varastöðvum verði endurgreiddur á 25 árum með 6% vöxtum, kemur í ljós, að áætlaðar tekjur af rafmagnssamningnum við álbræðsluna munu á þessu tímabili endurgreiða 72% af stofnkostnaði virkjunarinnar. Hins vegar mun álbræðslan aðeins nota 61% af orku virkjunarinnar og 57% af afli hennar.“ Framsfl. hafði sett það fram í sínu máli og ályktun, sem miðstjórn flokksins gerði á s.l. vetri, að álbræðslan stæði undir sínum hluta af virkjunarkostnaðinum. En eins og málið liggur núna fyrir, gerir hún töluvert miklu meira en það að standa undir sínum hluta af virkjunarkostnaðinum, eins og þessar tölur bera með sér. Sé litið á þau lán, sem reiknað er með að taka til virkjunarinnar erlendis, munu tekjur af álbræðslunni að mestu standa undir vöxtum og afborgunum af þeim nema fyrstu árin. Við samanburð á tekjum af álbræðslunni, og þá er átt við tekjur af raforkusamningnum eingöngu, og afborgunum og vöxtum af erlendum lánum, kemur í ljós, að vextir og afborganir á 25 ára tímabili nema samtals 2260 millj. kr. en tekjur af álbræðslunni eða rafmagnssölunni 2670 millj. kr. Íslendingar fá þannig hina miklu orku, sem Búrfellsvirkjun framleiðir, til almenningsþarfa án raunverulegra byrða vegna lána í erlendum gjaldeyri. Það hefur einnig verið gerður samanburður á rafvirkjun með og án álbræðslu og sýnt fram á það, að rafmagnsverðið til almennings þyrfti að vera 62% meira á árunum 1969–1975, ef álbræðslan væri ekki byggð, 22%meira á árunum 1976–1980 og 12% hærra á árunum 1981–1985. Og yfir allt tímabilið er þetta nálægt 30%, sem raforkan þyrfti að verða hærri til almennings. Um þessa útreikninga hafa verið gerðar þær aths., að fyrstu 6 árin sé hluti af skattgjaldinu færður inn á rafmagnsverðið, og hef ég leiðrétt það. Í stað 700 millj. kr. hagstæðari afkomu Landsvirkjunar með álbræðslu heldur en án hennar, þá eru það um 680 millj. þ.e. án vaxta. Það sem saman safnast með vöxtum á þessu tímabili, yrðu 860 millj. miðað við 700 millj. á 6% vöxtum. Hér munar ekki miklu, en þá er að vísu sagt, þetta fær bara ekki staðizt, vegna þess að virkjunin fer svo mikið fram úr áætlun. Nú vil ég í fyrsta lagi segja það, að fari virkjunin fram úr áætlun, fer hún eins fram úr áætlun að sínu leyti, þó að ekki sé byggð nein álbræðsla, og rafmagnsverðið hækkar þar af leiðandi af þeim sökum einnig til almennings í því tilfelli. En hitt hefur verið sýnt fram á og er sýnt fram á í gögnum málsins, að það er mjög lítil ástæða til þess, að þær áætlanir, sem nú liggja fyrir um kostnaðinn af Búrfellsvirkjun, standist ekki. Á bls. 226 er gerð grein fyrir stofnkostnaði 105 mw. Búrfellsvirkjunar, og þar er l. liðurinn, byggingarmannvirki og stíflubúnaður og lagnir og flutningsgjöld o.s.frv., sem er langstærsti liðurinn, 808 millj. Það eru tilboð, sem þegar er búið að taka og eru föst, og sá liður breytist ekki. Vegir og brýr kosta 11.5 millj. Það er búið að vinna. Undirbúningskostnaður er 39.5 millj. Því er lokið. M.ö.o., þarna eru 859 millj., sem ekki breytast. Þá er kostnaður vegna helztu tækja í spennistöðvar vegna rafbúnaðar o.fl. Þau tæki em komin á hafnarbakkann hér. Verk ofan Búrfells, íbúðarhús og helmingur kostnaðar við þjóðvegi. Það eru 103 millj. Þetta er áætlunarupphæð enn. Það er skoðun bæði hinna amerísku sérfræðinga, Harza fyrirtækisins, rafmagnsfræðinga og verkfræðinga Landsvirkjunarinnar, að hér sé vel í lagt og ekki ástæða til að bera mikinn kvíðboga fyrir þessu. Svo eru stjórn og skrifstofur, eftirlit og verkfræðiþjónusta o.s.frv. áætluð 116 millj. og aðalorkuveituleiðslan 138 millj. Meginhluti kostnaðarins er þegar í föstum tilboðum, en eins og gerð er nánar grein fyrir, er um 15% af heildarstofnkostnaðinum við l. áfanga háður launum samkv. kjarasamningum, en 15% af þessum 1217 millj. kr. eru 182 millj. kr. Nú hef ég gert ráð fyrir því að leggja hér vel í. Virkjunin á að framkvæmast á þremur árum. Segjum bara, að þessar launahækkanir eða laun samkv. kjarasamningum hækki um 50% á þessu tímabili, þá eru það um 90 millj. kr., en ófyrirséður liður í stofnkostnaðaráætlanir nemur 137 millj. kr., þannig að þá eru enn eftir 50 millj. kr. til þess að mæta einhverju öðru, sem kynni að hækka. Það er þess vegna næsta lítil ástæða til þess að telja sí og æ, að það sé enginn grundvöllur fyrir þessu og raforkuverðið verði vegna verðbreytinga allt annað heldur en nú horfir. Við þetta vil ég svo bæta hinu, seinni áfanganum, þegar gert er ráð fyrir 210 mw. virkjun. Hún á að kosta á byggingartímanum án vaxta 1660 millj. kr., og þá eru varastöðvarnar ekki reiknaðar með, sem þarna er gert ráð fyrir að kosti 120 millj. kr., en þessi kostnaður er fluttur til frá síðara stigi til fyrri áfanga í síðari áætlunum. Mismunurinn er þá 300 millj. kr., ef áætlanir fullnotast, fyrri áfanginn 1354 millj. og síðari áfanginn 1660 millj. Nú er um helmingurinn af þessu vélar, og fyrir þær liggja þegar fyrir föst tilboð, sem ekki breytist verð á, svo að í sambandi við seinni virkjunina er ekki að þessu leyti eftir nema 150 millj. kr. Þá er að vísu enn eitt atriði, sem menn hafa nefnt. Þessi samanburður er byggður á virkjun Háafoss, 126 megawatta virkjun þar, þannig að við höfum jafnmikla orku í báðum tilfellunum til ársins 1985 og hún hefur verið áætluð tæpar 1000 millj. kr. Menn segja, að það sé ekki nógu fullkomin áætlun, það sé lausleg áætlun, hún geti orðið allt önnur. Það verður auðvitað að ganga inn á það, að sú áætlun er ekkert sambærileg við það, sem ég nú hef verið að greina, og það kynni auðvitað að verða einhver breyting á henni. En menn hafa furðað sig á því, að þessi virkjun væri þá með þessum kostnaði ódýrari heldur en Búrfellsvirkjunin á hverja einingu. Um það liggur hins vegar fyrir, að eðli þessarar virkjunar er fyrst og fremst það að vera toppstöð fyrir eldri Búrfellsvirkjunina, því að þegar að því kemur, að slík virkjun annað hvort í Háafossi eða annars staðar verður byggð, er enn mikil orka ónotuð í Búrfellsvirkjuninni og til þess að nota þá orku til fulls mundi slík virkjun eins og þessi vera sérstaklega hagkvæm. Að Fossá hefur ekki á þessu stigi verið áætluð hærri er af eftirtöldum ástæðum: 1) Fallhæð í Fossá er rúmlega tvöfalt meiri en við Búrfell: Það þýðir, að á hverja afleiningu í Fossárstöð þarf helmingi minna vatn en í Búrfellsstöð. Það leiðir svo aftur af sér, að skurðir, jarðgöng og pípur verða hlutfallslega miklu þrengri í Fossárstöðinni. 2) Vegna meiri fallhæðar er snúningshraði véla í Fossárstöð meiri en í Búrfellsstöð, en þetta hvort tveggja gerir vélarnar hlutfallslega mun ódýrari. 3) Vegna færri véla er spennistöðin við Fossárstöð einfaldari en við Búrfellsstöð, og ekki þarf heldur að reikna með orkuveitu til Straumsvíkur frá spennistöð við Geitháls og ýmsum kostnaði þar og við Írafoss, sem fylgir fyrstu virkjuninni, en ekki næstu og er þegar búið að leggja kostnað í. Ég held þess vegna, að það sé engum efa undirorpið, að það er til stórhagræðis fyrir allan almenning í þessu landi að selja alúminíumverksmiðjunni raforkuna, eins og samið er um í rafmagnssamningnum og við því verði, sem þar er um að ræða. Menn furða sig að vísu á því og segja: Það er lítill munurinn, 10.3 aurar er áætlaður kostnaðurinn af rafmagninu, og það á að selja kwst. á 10.75 aura. En kwst. eru bara æðimargar, sem hér er um að ræða, svo að þó að þetta sé ekki há upphæð, munar mikið um það. Það er gert ráð fyrir við skulum segja 1000 gwst., þar sem 1 gwst. er 1 millj. kwst. Bara mismunurinn á áætluðu kostnaðarverði og söluverði er um 41/2 millj. kr., en þetta er miðað við afskrift á 25 árum. Ef við miðum við afskrift á 40 árum, sem er í sjálfu sér miklu eðlilegra og miklu vanalegra um slíkar vatnsaflsvirkjanir, er áætlaður kostnaður af Búrfellsvirkjun ekki nema 9.9 aurar kwst., og mismunurinn á kostnaðarverði og söluverðinu er því 81/2 millj. kr. miðað við ársnotkunina. En það kemur meira til. Menn segja, að hér sé hætta á verðbólgu. Á það ber að líta, að menn hafa sagt, að rafmagnsverðið í Noregi sé 28% hærra en hér. En rafmagnsverðið hér á að greiðast í dollurum, og út af fyrir sig tel ég, að það sé mikil trygging í því, en í þeirri mynt eru lánin, sem tekin eru til virkjunarinnar, hin erlendu lán, svo að verði einhver breyting á gengi ísl. kr. í hlutfalli við dollar eða krónan falli, sem er nú meiri hætta á heldur en hitt, hefur það út af fyrir sig lítil sem engin áhrif á raforkuverðið, og þetta tel ég vera alveg ótrúlega mikið öryggi fyrir íslenzka rafmagnsnotendur. Ef við reiknum t.d. með 7.8% fjármagnskostnaði, eins og hér hefur verið gert í grg., í vatnsaflsstöðvunum, og 10% í gastúrbínustöðvunum, hækka erlendar lánagreiðslur að frádregnum erlendum tekjum þannig, ef dollarinn t.d. hækkaði upp í 64.50 eða um 50%. Með álbræðslunni mundu erlendu lánagreiðslurnar allt tímabilið hækka um 81 millj. kr. umfram það, sem við fáum í erlendum gjaldeyri, en án álbræðslu mundu erlendu lánin við slíka gengisbreytingu hækka á 25 ára tímabilinu um 615 millj. kr., og slík hækkun, ef hún ætti sér stað, mundi leiða til þess, að víðbótarorkan á árunum 1969–1975 þyrfti að hækka um 95%. Hún væri 95% meiri, ef álbræðslan væri ekki byggð með, og 58% meiri á árunum 1976–1980 og 30% á árunum 1981–1985, og þetta mundi yfir tímabilið til 1985 nema 56% hærri raforku án álbræðslu heldur en með henni. En nú skulum við segja, að dollarinn hækkaði, krónan lækkaði um 100%. Mönnum finnst það kannske mikið, og ég vildi vona, að til þess kæmi ekki, að það þyrfti 86 kr. í dollarann. En ég minni menn bara á það, að ef við hefðum gert þennan samning fyrir 20 árum og í dollurum, - dollarinn var þá 6.50 kr. og er núna 43 kr. - þá væri verðið komið yfir 70 aura á kwst., bara af þeirri hækkun, sem af því leiddi. Nú vil ég vona, að svo verði ekki, og við skulum öll vona það, að við getum fótað okkur betur í þessum málum og þurfum ekki að horfa fram á slíkar gengisfellingar eins og við höfum þurft að gera fram til þessa. En þó er það svo, að ef dollarinn færi upp í 86 kr., mundu erlendar afborganir á öllu tímabilinu hækka um 162 millj. kr. með álbræðslu, en um 1231 millj. kr. án álbræðslunnar. Og ef sama hrun væri á krónunni og seinustu 20 ár, mundu afborganir hækka um 8124 millj. á þessu 20 ára tímabili. Sem sagt, hvað sem maður vill nú velta fyrir sér um gengisbreytingar og annað, er aðalatriðið það, að það er mjög mikil trygging í því að hafa greiðslurnar fyrir raforkuna og reyndar skattgjaldið líka í sömu mynt og hin erlendu lán, sem eru verulega stór, til þeirra framkvæmda, sem fyrirhugaðar eru. Það hefur verið gagnrýnt, að endurskoðunarákvæðin á rafmagnsverðinu væru óhagstæðari hjá okkur. Við eigum ekki að endurskoða né breyta verðinu nema það, sem leiðir af rekstrarkostnaði, sem ég viðurkenni, að er sáralítið eftir 10–15 ár, hvað það nú er. En hins vegar hefur verið sagt, að í Noregi sé heimilt að endurskoða á 5 ára fresti raforkuverðið. Þetta er nú á misskilningi byggt, því að þessi samningur, sem var gerður 1962 í Noregi, eins og ég gerði grein fyrir áðan, hann má ekki breytast fyrr en 1972, fyrsti áfanginn eru 10 ár. Síðan, ef norska Stórþingið breytir rafmagnsverðinu, breytist verðið í samningnum í samræmi við það, en þó aldrei meira en það, sem nemur 60% af heildsöluvísitölu í Noregi. Þessi heildsöluvísitala er miðuð við ýmis meginhráefni eins og járn og timbur og annað slíkt, og þó að norska Stórþingið hækki verðið á kwst. á orkunni í Noregi almennt, má samt sem áður ekki breyta verðinu eftir samningnum nema sem svarar til 60% af hækkun þessarar heildsöluvísitölu. En eftir því sem mér er tjáð, mun hún lítið sem alls ekkert hafa hækkað 10–15 s.l. ár, svo að af þessu hefur engin hækkun á raforkunni stafað. Ef hún er nokkur, er hún sáralítil. Þegar við höfum þetta í huga og eins það, að okkar raforka er greidd með dollurum, þeirra í norskum kr., held ég, að við þurfum ekkert að bera okkur upp undan því, að okkar samningsákvæði séu lélegri en þeirra. Svo er annað, að Alusuisse er skuldbundið til þess að borga okkur þessa raforku allan samningstímann og í dollurum, svokallaða minimumorku, sem gerð er nánar grein fyrir í raforkusamningnum, og það engu að síður þótt álbræðslan hætti störfum og leggist niður af einhverjum ástæðum, við skulum segja, að framleiðslan verði óhagkvæm, og þá eru þeir skuldbundnir til þess að borga raforkuna allan tímann. Í Noregi geta þeir sagt upp raforkusamningnum eftif 10 ár frá því að hann byrjaði, en hins vegar má ríkið ekki segja samningnum upp. Það er skuldbundið til þess að afhenda þeim orkuna í 40 ár. En álbræðslan þar getur hætt að taka orkuna eftir 10 ár, ef það er ekki hentugt að halda því áfram, svo að það er alveg gerólíku saman að jafna samningunum hjá okkur og þeim. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta á þessu stigi málsins. Það hefur verið gagnrýnt verulega gerðardómsákvæðið, eins og kunnugt er, og um það urðu töluverðar umr. í Nd. Nokkuð spunnust þessi ákvæði inn í vantraustsumr„ eins og menn muna, og í framhaldi af því inn í umr. í Nd., af því að hv. l. þm. Austf. las þar kafla úr ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., sem um þessi ákvæði fjölluðu. Ég verð að segja það, að ég hef aldrei getað áttað mig á þeim stóryrðum, sem höfð hafa verið um þetta fyrirkomulag, sem er ákveðið í samningnum, þ.e. að aðilarnir geti skotið málum sínum til alþjóðlegs gerðardóms, þar sem þeir tilnefna hvor sinn aðila og fer þá málið annað hvort til hins alþjóðlega gerðardóms Alþjóðabankans, sem búið er að ræða hér um og mörgum hv. þm. er kunnugt um, eða þá, að forseti Alþjóðadómstólsins í Haag tilnefnir oddamann. Ég get að vísu ósköp vel skilið, að menn segi sem svo: Eitt ríki á ekkert að vera að semja við einkafyrirtæki um að skjóta sínum málum í gerð, einkafyrirtæki, sem hefur atvinnurekstur í landinu. Það er langeðlilegast, að það falli undir dómstólana. Þetta get ég alveg skilið, og þessi sjónarmið komu alveg fram í þmn. hjá okkur, og við ræddum um þetta, ég vil segja nokkuð hitalaust. Það var ekki mikill óstyrkur í mönnum, a.m.k. ekki eins og þeir væru að farga sjálfstæðinu eða lýsa neinu vantrausti á dómstólana íslenzku eða hæstarétt. Tilhneigingin hefur verið nokkuð sterk í þessa átt á síðari árum, sem var óvanalegt hér áður fyrr, að ríki semdi um það, að ágreiningur við einkaaðila færi í gerð, alþjóðlega gerð, og fyrir því hef ég gert nánari grein í Nd., en ég ætla ekki að ástæðulausu, ekki nema sérstakt tilefni gefist, að fara að eyða tíma í að rekja það hér aftur. Í hinum fyrstu frumdrögum, sem við sendum í janúar 1964, voru þegar uppi þessar hugmyndir um gerðardóm, íslenzkan gerðardóm fyrst og fremst. Annað hvort var að fara fyrir dómstólana eða fara fyrir íslenzkan gerðardóm með tilteknum hætti. Svo var þar hreyft hugmyndinni um þann möguleika að vísa ágreiningsmálum til þess alþjóðlega gerðardóms, sem vitað var þá, að Alþjóðabankinn var að beita sér fyrir, ef hann kæmist á laggirnar. Svo var sú samþykkt gerð, sem hér hefur legið fyrir, hin svokallaða SID-samþykkt, og hún bíður nú eftir fullgildingu en verður ekki raunhæf, kemur ekki til framkvæmda, fyrr en 20 þjóðir hafa fullgilt hana. Endanleg fullgilding liggur víst ekki fyrir enn nema frá fáum þjóðum, en 35 þjóðir hafa undirskrifað hana. En þetta tekur allt nokkurn tíma, þótt allt sé með eðlilegum hætti með fullgildingu á slíkum samþykktum. Ef við lítum á, hvernig það hefur verið hjá Bandaríkjunum, þá hafa þau undirskrifað samþykktina í ágústmánuði, 27. ágúst 1965, minnir mig, þá undirskrifar fjmrh. hjá Alþjóðabankanum samþykktina og svo leggur forsetinn samþykktina fyrir „öldungadeildina,“ það mun hafa verið 7. febr. í ár, og þar er þessi samþykkt núna. Ég veit náttúrlega ekki, hvaða gangur verður á því máli, en það er ástæða til að ætla, eins og málið hefur verið lagt fyrir af hálfu forsetans, að hún fái afgreiðslu hjá þinginu bandaríska, væntanlega áður en því lýkur núna, og þar með er fullgilding af þeirra hálfu komin á þessu. Þannig gengur þetta, við samþykkt heimildar fyrir ríkisstj. Ríkisstj. biður um heimild Alþ. til þess að mega skrifa undir hana, og það mundi þýða það, ef Alþingi samþykkti þá heimild, að fullgildingin ætti sér stað þegar undirskrift okkar yrði framkvæmd. Sannast að segja, eftir þessar fyrstu hugmyndir um gerðardóm í þessum málum, þá sendu þeir okkur uppkast, sem var dagsett í maímánuði 1965, 21. maí, og það er eiginlega sem svar við þessu, eftir að margir fundir höfðu átt sér stað á árunum 1964 og svo 1965. Ég fékk þetta uppkast í hendurnar skömmu áður, en ég fór þá utan til þess einmitt að hitta þmn. í Zürich eða í Sviss til þess að skoða þar álbræðslur með henni, en hún var þá stödd í Noregi og var að kynna sér álbræðsluna í Husnesi og módeltilraunir í Þrándheimi eins og kunnugt er og hafði rétt getað komizt yfir þetta uppkast, þegar ég kom til Zürich. Mér fannst þá ástæða til þess og óskaði eftir því við forstjóra fyrirtækisins að hafa með þeim fund strax, til þess að ég við fyrsta tækifæri gæti gert fyrirvara um það, að mér mislíkaði þetta samningsuppkast. Það var ekki gert ráð fyrir að halda neina samningafundi á þessu stigi málsins, heldur var þetta kynnisför og heimsókn. Við vorum þar Jóhannes Nordal bankastjóri, sem var þarna staddur líka, og ég og mættum á fundi með forstjórum Alusuisse 17. júní. Aðaltilgangurinn var að gera þennan fyrirvara, og hann var einmitt um ýmiss konar form á þessu samningsuppkasti - meira form kannske heldur en efni - en einnig um sum efnisatriði málsins, sem ég skal víkja að síðar. Þetta sagði ég þmn. strax og hún kom, að ég hefði fengið samningsuppkastið áður en við fórum að heiman og mér mislíkaði það. Ég hefði gert fyrirvara um það og sagt þeim, að við mundum fara í samningsuppkastið með þmn., þegar heim kæmi úr ferðinni, og senda þeim svo okkar grg. Þegar svo þmn. kom heim, þá fórum við í júlímánuði ítarlega í gegnum samningsuppkastið, lið fyrir lið og grein fyrir grein, og síðan var samin ítarleg grg. í ágústmánuði, 11. ágúst, um aths. íslenzkra aðila við þetta samningsuppkast. Þær aths. voru bornar undir þmn. og voru til undirbúnings fundi, sem átti að halda þá með Svisslendingunum í októbermánuði hér í Reykjavík. Það sem mér mislíkaði m.a. alveg sérstaklega, voru þau ákvæði í uppkasti þeirra um gerðardóm og eftir hverju hann ætti að dæma, því að það var beinlínis tekið fram í gr., sem þá var 22. gr., hvaða lög ættu að vera ríkjandi í þessu sambandi. Þá áttu íslenzk og svissnesk lög að vera grundvallaratriði þessara laga, að svo miklu leyti sem þau væru þá sameiginleg fyrir hendi, og ef þau væru ekki sameiginleg fyrir hendi, þá alþjóðalög. Um þetta ræddum við ítarlega í þmn., og það kemur mjög greinilega fram í aths., sem Svisslendingum voru sendar og þmn., með leyfi hæstv. forseta: „Í ákvæðum samningsins um ofangreind efni “ - það er grundvallarlög og deilumál - „ætti í fyrsta lagi að koma fram eðlilegur greinarmunur milli efnislegs réttar og réttarfars. Svo virðist sem þetta hafi ekki tekizt í drögunum, þótt skilið sé þar á milli innihalds. Í öðru lagi er talið, að því er varðar hinn efnislega rétt, sem leggja á til lagagrundvöllinn að samkomulagi aðilanna, að samninginn og fylgiskjölin eigi að túlka og framkvæma í samræmi við íslenzk lög, og geta þá viðeigandi reglur þjóðaréttarins átt við með venjulegum hætti. Það er skoðun fulltrúa ríkisstj., að þróun íslenzks réttar og réttarstofnana réttlæti fyllilega þá staðhæfingu, að Alusuisse ætti að taka það með í reikninginn sem hverja aðra viðskiptalega áætlun í fyrirtækinu, að hagsmunir þessarar verksmiðju yrðu látnir lúta handleiðslu íslenzkra dómstóla, íslenzkra laga. Í þriðja lagi er talið, að því er varðar dómstóla þá og réttarfar, sem notaðir yrðu til að setja niður hugsanlegar deilur milli aðilanna út af samningnum og fylgiskjölunum, að þekking og vammleysi íslenzkra dómstóla er hafið yfir allan efa um það, að heppilegt sé að leggja þessi mál í þeirra dóm. Af þessu leiðir, að ekki ætti að þurfa að leita til gerðardóms um deilur aðilanna, hvort sem hann er íslenzkur, alþjóðlegur eða annars konar, nema sú leið hafi í för með sér ótvíræða og mikilvæga kosti við lausn deilumála svo sem verulegan sparnað á tíma og fjármunum.“ Og svo er loks eftirfarandi: „Að lokum er það talið eðlilegt, að aðilarnir hafi það í huga og hagnýti sér til meiri fullnustu en ráðgert er í drögunum, að verið er nú að koma upp stofnun á alþjóðlegum vettvangi einmitt í því skyni að fjalla um deilur af því tagi, sem risið gætu út af samningnum.“ Þar er átt við SlD-samkomulagið. Þetta var okkur alveg ljóst, bæði fulltrúum og þmn., og um þetta ræddum við. Þessi grg. var meira að segja lagfærð eftir fund, sem haldinn var í n. og hert nokkuð á atriðum þarna í sambandi við þau lög, sem ættu að ráða, og það var á þessu stigi málsins, - ég verð að segja það, það kom fram í umr. í Nd., - að mér var alls ekki ljóst, hvort ganga mundi saman. Það voru meiri líkur á því, að gengi saman milli Svisslendinga og Íslendinga í þessum málum, þegar þeir komu hér til fundarins 12. og 14. okt. Þá þegar á fyrsta fundi voru uppi hjá þeim allt aðrar hugmyndir um lagagrundvöll þessa samnings heldur en við höfðum haft uppi í þmn., og ég hafði gert grein fyrir. Þá var það, að ég, - eins og ég sagði frá í Nd., - fór af þeim samningafundi og boðaði til mín forstjórana, herra Meyer og Müller, upp í iðnmrn. og sagði þeim, að ef ekki yrði breyting á þessum greinum, þá gætum við alveg eins hætt þessum samningum þá þegar, hér yrði að leggja til grundvallar íslenzk lög. Um það tjáðu þeir sig algerlega vanbúna, þeir þekktu ekki til íslenzkra laga o.s.frv., o.s.frv., sem ég skal ekki fara að rekja, en mín skoðun var sú, að þeir ættu þá ekki að vera neitt að hugsa um að koma hingað, ef þeir ekki treystu sér til þess að sætta sig við, að farið væri eftir grundvallarreglum íslenzkra laga. Á einu stigi stóð málið þannig, að hr. Meyer sagði: Ja, þá getum við ekki gengið inn á þetta. Það gat ég ekki heldur, og þar með var þessu lokið. Hitt var svo annað mál, að meðan á þessum fundum stóð, þá tóku þeir sig á í þessu, og um það segir í frásögn frá þessum fundi, sem báðir aðilar skrifuðu undir: „Alusuisse viðurkennir, að stjórnarskrá Íslands veitir viðhlítandi vernd gegn raunverulegri eignatöku, og óskar eftir frekari tryggingarákvæðum gegn einstökum eignartökum í skömmtum.“ Um lagareglur, sem beita á, og ágreiningsmál er eftirfarandi niðurstaða: „Fella þarf niður alla 52. gr. - sem þá var - nema ákvæði í mgr. 52.01 á þá leið, að samninga skuli túlka skv. efni þeirra, og að lagareglur, sem beita á, skuli vera íslenzk lög og þær reglur úr alþjóðarétti, sem við kunna að eiga, þar með taldar meginréttarreglur, sem almennt eru viðurkenndar af siðmenntuðum þjóðum.“ þetta var svo fellt inn í samningsákvæðið eins og stendur, með leyfi hæstv. forseta, í 45. gr.: „Samning þennan ber að skýra, túlka og framkvæma samkv. ákvæðum hans og hinna fylgiskjalanna, eftir því sem unnt er, og að því leyti fer um skýringu, túlkun og framkvæmd, gildi og áhrif samnings þessa að íslenzkum lögum og þeim reglum þjóðaréttar, sem við kunna að eiga, þar á meðal þeim grundvallarreglum laga, sem almennt eru viðurkenndar af siðmenntuðum þjóðum.“ Og sannast að segja höfum við, sem erum aðilar að alþjóðadómstólnum og Sameinuðu þjóðunum, að mínum dómi ekki aðstöðu til þess að segja, að við getum ekki látið fylgja með, að það megi, eftir því sem við á, beita grundvallarreglum siðmenntaðra þjóða, og sjálfum er mér ekki kunnugt um, að grundvallarreglur íslenzkra laga stríði í einu eða öðru á móti því, sem kallað mundi vera grundvallarreglur siðmenntaðra þjóða. Þessar niðurstöður samningsviðræðnanna 12.–14. okt. voru lagðar fram á fundi þmn. 28. okt., og þar er um þær bókað í 2. tölul.: „Tekin til umr. frásögn af fundum fulltrúa íslenzku ríkisstj., Alusuisse og Alþjóðabankans í Reykjavík 12.–14. okt. Rætt um ýmis atriði skýrslunnar, einkum í fyrsta lagi force majeure, sem menn voru sammála um, að æskilegt væri að túlka þröngt. Í öðru lagi afstöðu til að nota erlent vinnuafl, einkum á byggingartímanum, sem talið var að ætti að fara eftir hinum almennu reglum, sem um slíkt gilda hér á landi. Og í þriðja íagi gerðardómsákvæðin, sem talið var æskilegt, að hægt væri að takmarka.“ Á næstu fundum ræddum við um takmörkunina á þessu, reyndum að finna form fyrir einhverjum takmörkunum á því, að deilur skyldu fara í gerðardóm. Það reyndist nokkuð erfitt að skilgreina það, hvað væru meiri háttar mál. Og án þess að við treystum okkur til þess að telja upp eða gera á þessu sérstaka skilgreiningu, var gefin þessi viljayfirlýsing í framhaldi af þeim óskum, sem fram komu í þmn., um lok 46. gr.: „Það er ekki ætlun aðila samnings þessa að leita til alþjóðlegs gerðardóms til að jafna neinar deilur, sem eigi varða verulegar fjárhæðir eða mikilsverð málefni.“ Þessu hef ég viljað gera grein fyrir hér, og eins og ég sagði áðan, þá furðar mig ekkert á því, þó að menn kunni að hafa einhverjar mismunandi skoðanir á því og kynnu að hafa haft þá skoðun frá öndverðu, að það væri eðlilegast að hafa engin gerðardómsákvæði. Hitt hef ég ekki getað sætt mig við, þegar hv. þm. fylgjast með svona samningagerð stig af stigi, eins og ég nú hef lýst hérna, og hafa í sjálfu sér ekki neitt sérstakt við það annað að athuga en að gerðardómsákvæðið sé sem takmarkaðast og kannske álitið æskilegast - eins og ég hef sagt og viðurkennt að væri - að viðhafa engin gerðardómsákvæði í þessu, ég hef ekki getað sætt mig við, að það sé svo fundið að þessu á síðara stigi málsins, þegar samningarnir eru lagðir fram opinberlega í þinginu, og sagt að hér sé um eitthvert glapræði að ræða, sem sé vanmat á íslenzkum dómstólum og jafnvel skerði okkar eigið sjálfstæði. Það er þetta atriði, sem ég hef gert athugasemdir við, í sambandi við þær ádeilur og svartsýni, sem fram hefur komið varðandi þennan gerðardóm. Eins og menn sjá, komu þau sjónarmið fram í sjálfri þmn., að í raun og veru þyrftu þeir ekki að kvarta neitt undan því að hafa engin gerðardómsákvæði, og auðvitað var það skoðun okkar allra, að íslenzkir dómstólar væru fullkomlega nægjanleg vernd, og það er mín skoðun enn, þó að ég hafi ekki talið neitt athugavert við það að ganga inn á gerðardómsákvæðið, þegar það var tryggt, að hann í úrskurðum sínum skyldi fara eftir grundvallarreglum íslenzkra laga. Ég sagði áðan, að ég skyldi rekja það, hvernig þessi þróun gerðardómsmála hefur verið á alþjóðavettvangi, vegna þess að það er nokkuð kunnugt þegar, en einn af samninganefndarmönnum, Steingrímur Hermannsson, tókst á hendur ferð að minni beiðni í nóv. í vetur til þess að kanna ýmisleg atriði í sambandi við afstöðu Norðmanna, bæði tæknileg atriði og önnur, kannske einmitt sérstaklega tæknileg atriði, því að hann er á því sviði sérfræðingur sem verkfræðingur. Hann segir í sinni skýrslu til mín m.a., - ég skal ekki fella neinn dóm um það, - að hann hafi átt þar viðræður við ráðamann, sem ég skal ekki. nefna á nafn, norskan, og aðspurður kvaðst hann ekki sjá neitt athugavert við ákvæðið um ráðandi lög, „dominent law“, eða þau lög, sem fara bæri eftir. Upplýsti hann sem dæmi, að í Noregi giltu í mörgum tilfellum þær reglur, að ef norska ríkið stefndi viðkomandi aðila, slíkum félögum eins og þessum, þá bæri að fara eftir lögunum í heimalandi stefnda, en hins vegar eftir norskum lögum, ef verksmiðjan stefndi norska ríkinu. Undir meðferð málsins bar allt sem sagt að þeim brunni, að mér sýndist þróunin ganga í þá átt, að það væri næsta eðlilegt og á engan hátt óviðurkvæmilegt að hafa slíkt gerðardómsákvæði í samningnum, og eins og ég margoft hef tekið fram, hef ég engar sérstakar aðvaranir fengið frá einum eða neinum hv. þm. um, að hér væri um varhugavert ákvæði að ræða. Ég skal svo reyna að fara nokkuð fljótt yfir sögu. Það hefur verið fundið samningnum til foráttu, að það væru sérréttindi í honum. Það hefur verið sagt t.d. um tollamálið, að þeir greiði ekki toll eins og aðrir. Þetta er alveg rétt. Þetta kom strax fram í skýrslu stóriðjunefndar til ríkisstj., sem send var alþm. öllum í nóv. 1964. Það var alveg ljóst, þegar við byrjuðum viðræður við erlenda aðila, - ég átti þá sæti í stóriðjunefndinni - að það mundi vera alveg vonlaust að fá þá til þess að koma hingað upp á það að greiða tolla eftir tollalögum eins og voru hjá okkur, þar sem þeir hvergi, þar sem þessir aðilar þekktu til sjálfir, höfðu þurft að greiða neina slíka tolla. Annaðhvort höfðu þeir búið við algert tollfrelsi eða sama sem tollfrelsi. Þessu varð að gera sér grein fyrir. Þess vegna var í upphafi talað um það að hafa álbræðsluna í fríhöfn og búa til fríhöfn, sem þá jafnframt gæti gagnað íslenzkum iðnaði og Íslendingum. Af ýmsum teknískum ástæðum var horfið frá því ráði að setja upp þessa fríhöfn, en þá hefði þetta auðvitað verið alveg jafntollfrjálst. Svo hefur verið gert allt of mikið úr þessu tollfrelsi. Það var í einhverjum gömlum skýrslum talið, að tollarnir gætu verið um 500 millj. kr., þá var talað um 30%, 35% og meiri tolla, 35 og 60% tolla á vélum og efni til slíkrar álbræðslu. Tollar á vélum hafa verið lækkaðir síðan hjá okkur niður í 25% og niður í 10%, þegar um er að ræða vélar í sambandi við útflutningsframleiðslu okkar, og hér er aðeins um það að ræða, að aðilinn flytur inn hráefni, vinnur úr því og flytur það út aftur. Það eru engin sérréttindi, að það sé ekki tollað, að það séu ekki greidd af hráefninu aðflutningsgjöld og útflutningsgjöld. Þetta er sú regla, sem viðgengst hjá okkur sjálfum. Ef við ættum að stilla upp einhverju tolladæmi, þá er í sjálfu sér miklu eðlilegra að spyrja: Hvað borgar útflutningsframleiðslan okkar í tolla? Það er enginn tollur greiddur af skipum, sem flutt eru til landsins, það eru engir tollar greiddir af flugvélum, vöruflutningaskipum eða fiskiskipum. Það eru 2 eða 4% tollar af veiðarfærum til útvegsins, og ég gæti ímyndað mér, að meðaltollurinn, sem útflutningsframleiðslan greiðir, væri kannske eitthvað um 5% eða eitthvað slíkt. Forréttindin í sambandi við byggingarstarfsemina eru nokkrir tugir milljóna, en það eru engin sérstök forréttindi í sambandi við sjálfan reksturinn og framleiðsluna, því að það er almenn regla hjá okkur, að menn greiða ekki tolla af hráefni, sem þeir flytja inn og flytja aftur unnið út. Það er heldur engin undanþága frá gjaldeyrislögum, sem þetta fyrirtæki hefur. Það lýtur alveg sömu lögum og aðrir aðilar, sem afla erlends gjaldeyris og fá að ráðstafa honum erlendis, en eru undir eftirliti gjaldeyrisyfirvalda. Þetta er byggt á misskilningi. Það er sagt, að framleiðslugjaldið sé sérréttindi. Það eru í eðli sínu engin sérréttindi, sem felast í framleiðslugjaldinu. Skatturinn er reiknaður í formi framleiðslugjalds og reiknaður eftir íslenzkum lögum og þeim rekstraráætlunum, sem fyrir liggja. Að dómi okkar, sem að þessu unnum á vegum ríkisstj., ríkisstj. sjálfrar, erlendra sérfræðinga, bæði enskra og norskra, sem við höfðum með í ráðum um þetta, þá var þetta talið miklu heppilegra form um skattgreiðsluna, og ég varð þess sérstaklega var sjálfur, þegar ég var á ferð í Noregi í fyrravetur, að menn töldu, að það væri mun heppilegra fyrirkomulag, sem við værum með á skattagreiðslunni heldur en Norðmenn. Við erum þarna með 20 dollara á tonn fyrstu sex árin, og fer það hækkandi upp í 35 dollara, og svo er nokkur tilfærsla á því, að vísu eftir heimsmarkaðsverði á alúminíum, til og frá, eins og mönnum er kunnugt af gögnum málsins. Steingrímur Hermannsson, sem eins og ég sagði áðan aflaði upplýsinga um ýmis þessi atriði í Noregi, gerði grein fyrir því, að þær verksmiðjur, - það voru ríkisverksmiðjurnar norsku, - sem höfðu staðið sig langbezt, bezta framleiðsluárið þeirra urðu þær að borga mesta skatta og hefðu náð 18.5 dollurum á tonn, en allar hinar álbræðslumar borguðu miklu minni skatta og yfirleitt væru þær meira og minna skattfrjálsar meðan á samningstímanum stóð eða á fyrstu tíu árunum. Þar var honum tjáð af viðkomandi aðilum, að þrátt fyrir hærri skattprósentu, 54%, væri það talið fullvíst, að álbræðslur þar mundu sýna sáralitlar tekjur og lítinn sem engan skatt greiða fyrstu tíu árin. Hann segir um þetta atriði: „Allir, sem ég ræddi við, töldu skattaformúlu okkar góða, og töldu sumir af þeim mönnum, sem til þekktu, samning okkar að þessu leyti langtum fremri þeim norska.“ Svo bendir hann á atriði, sem ég hef leiðrétt, og ég held, að menn séu búnir að átta sig á. Það er eftirfarandi: „Hér hefur verið fullyrt hvað eftir annað, að Norðmenn eignist verksmiðjur útlendinga að samningstímanum loknum. Um þetta spurði ég sérstaklega og fékk þá vissu mína staðfesta, að þetta er algerlega rangt. Aðeins þegar um er að ræða leyfi til virkjana eða annarrar beinnar nýtingar náttúruauðæfa getur norska ríkið yfirtekið fyrirtækið að samningstímanum loknum. Hins vegar eru engin slík ákvæði um iðnrekstur. Þetta er ítarlega staðfest í þeim norsku ritum, sem ég hef fengið.“ Ég veit, að mönnum hefur sýnzt sitt hvað um það að efna til slíkra stórra framkvæmda, þegar segja má, að mikill vinnuaflsskortur sé hjá okkur. Ég hef reynt að gera mér grein fyrir því, að það er ekki í sjálfu sér hættan af álbræðslunni, sem bagar hér aðra atvinnuvegi. Við höfum hér vinnuaflsskort eins og er, og það er ómögulegt að neita því, að ef menn athuga þær skýrslur, sem liggja fyrir um þetta frá Efnahagsstofnuninni og kom fram í grg., þá er auðvitað fyrst og fremst ofvöxturinn í byggingariðnaðinum, sem væri þess eðlis, að ástæða væri til þess að athuga hann. Nú er vitað, að sérstök n. vinnur að því á vegum ríkisstj. að athuga möguleikana á innfluttum húsum og svokölluðum verksmiðjuframleiddum húsum. Auðvitað er hugsanlegt, að þetta geti sparað verulega vinnuafl í byggingariðnaði, en aukningin í honum var um 1400 manns á tveimur árum, eða frá 1963 til 1965, sem er 10% og algerlega ónormalt. Og auk þess mætti náttúrlega hnika til á öðrum sviðum, t.d. í fyrirhuguðum framkvæmdum í Hvalfirði. En loksins er á það að líta, að jafnvel á byggingartímanum er vinnuaflsþörfin ekki verulega mikil í sambandi við byggingu sjálfrar álbræðslunnar. Á bls. 214 í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar um mannaflaþörfina kemur það fram, að mesti mannafli árið 1967 er 110 manns við byggingu álbræðslunnar, 1968 285 manns og 1969 215 manns, eftir þeim áætlunum, sem fyrir liggja. En mannaflinn er á þessum árum 75 manns 1967, 195 manns 1968 og 110 manns 1969. Nú er mesti mannaflinn yfir sumartímann, og í annarri skýrslu er bent á það, hve mikil fjölgun á sér stað á vorin á vinnumarkaðinum hjá okkur Íslendingum. Í júlímánuði er á þessum árum, 1967–1969, talið vera 8400–8800 manns fleira á vinnumarkaðinum heldur en í marz og nóvember sömu ár, og kemur það þarna til góða. Svo er höfnin í Straumsvík. Öll þessi ár er talið, að 75 manns þurfi að vinna við framkvæmd hennar. Hitt er svo annað mál, að það er miklu meiri mannfjöldi, sem þarf til raforkuframkvæmdanna. Það er áætlað 565 manns 1967, 565 manns 1968 og 140 manns árið 1969. En við þyrftum mikið af þessum mannafla hvort heldur sem við reistum álbræðslu eða ekki, því að virkjununum getum við ekki frestað. Hitt held ég, að mönnum sé svo ljóst, að mannaþörfin, sem áætluð hefur verið 450–500 manns, skiptir ekki miklu máli í sambandi við rekstur verksmiðjunnar, þegar hún er komin í full afköst, sem ekki er þó fyrr en árið 1975. Frá 1965–1975 er gert ráð fyrir, að bætist á vinnumarkaðinn í landinu 17000 manns, svo að um það held ég, að sérstaklega verði nú ekki deilt. Um staðsetningu verksmiðjunnar hefur mikið verið rætt, og um það vil ég ekki annað segja en það, að ríkisstj. hafði það í huga að láta rannsaka og lét rannsaka möguleika á að staðsetja hana fyrir norðan. Það er nánar gerð grein fyrir því í skýrslu stjórnarinnar, sem lögð var fram í þinginu 4. maí 1965, að eftir þá rannsókn þótti ekki tiltækilegt að koma upp verksmiðjunni fyrir norðan og sérstaklega vegna þess, hve erfiðara væri um virkjunaraðstæður þar heldur en hér fyrir sunnan. Til þess að bæta nokkuð úr því hefur svo ríkisstj. flutt frv. um atvinnujöfnunarsjóð, sem búið er að vera í þessari hv. d. og þm. er kunnugt um. Því hefur stundum verið haldið fram, að við höfum samið eitthvað af okkur um það að setja ekki skilyrði um að hreinsunartæki væru sett upp í sambandi við þessa verksmiðju, en því vil ég alveg mótmæla. Það kemur alveg greinilega fram, að samningsákvæðin um mengun í 12. gr., eru þess eðlis, - það var greinilega tekið fram í skýrslunni í maí í fyrra, og Svisslendingamir hafa heldur aldrei neitt haft við það að athuga, - að ef það sýndi sig, að hér væri hætta á ferðum, væri þeim skylt að setja upp hreinsunartæki eða gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar væru taldar. Það kemur greinilega fram í 12. gr. 02, þar sem segir, að ISAL muni gera allar eðlilegar ráðstafanir til þess að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði. Það var hins vegar álitið, að þarna á Reykjanesskaganum og miðað við þær upplýsingar, sem lágu fyrir um veðurfar og vindáttir, væri ekki ástæða til á fyrsta stigi málsins að setja upp hreinsunartæki, en það eru ákvæði hér um skyldu fyrirtækisins til þess að standa að rannsóknum á hættunni, sem af þessu getur leitt. ISAL skal framkvæma reglulegar athuganir með því að taka með vissu millibili sýnishorn af gróðri, efnum og eignum á fyrir fram ákveðnum athugunarstöðvum í nágrenni við bræðslulóðina í samráði við hlutaðeigandi rannsóknastofnun ríkisstj., að því er varðar möguleg áhrif á grastegundir af reyk frá bræðslunni, og niðurstöður slíkrar athugunar skulu vera tiltækar fyrir ríkisstj. Rannsóknastofnun iðnaðarins hefur þegar verið falið að vinna að þessu og hefur kynnt sér málin, eins og fram kemur í grg., og ég tel, að hér sé þannig um hnútana búið, að það sé enginn vafi á því, að þeir verði að gera þær ráðstafanir, sem taldar eru góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum, og þar höfum við það sterk samningsákvæði, að komi það í ljós, að hætta stafi af þessu, þá verði þeir að gera þær fullkomnustu ráðstafanir, sem annars staðar eru gerðar á hverjum tíma til þess að koma í veg fyrir það. þegar upphaflega voru teknar upp viðræður um að athuga möguleikana á því að koma á samningum um stóriðju, var það m.a. út frá þeirri hugsun, að það gæti verið nokkuð tvísýnt um framleiðsluaukningu og nýja verðmætasköpun í þjóðfélaginu til þess að mæta hinni miklu fólksfjölgun á komandi árum, ef ekkert væri að gert. Reynsla okkar hafði sýnt það, að á áratugnum 1950–1960 varð um 41/2% aukning í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði. Hefur líklega verið frá 4–5%, og ef við áttum ekki að dragast aftur úr þróun nágrannalandanna í Vestur-Evrópu á þessu sviði, þá var mikilsvert fyrir okkur að geta stuðlað að meiri verðmætasköpun í þjóðfélaginu. Gert hefur verið mikið veður út af þessu núna og sagt sem svo, að það hafi verið miklu meiri verðmætasköpun í okkar framleiðslugreinum, og það er rétt. Samanlagt hefur sem betur fer, verið meiri verðmætasköpun frá árunum 1960–1966 heldur en áratugurinn þar á undan gaf tilefni til að ætla og áætlanir voru fyrir um, en það er fyrst og fremst vegna sjávarútvegsins, því að á sumum þessum árum minnkaði verðmætasköpunin á víxl í iðnaði og landbúnaði, en við höfum, eins og mönnum er kunnugt, átt hvert metárið á fætur öðru í aflabrögðum á undanförnum árum, sérstaklega í sambandi við síldveiðarnar, um leið og byggður hefur verið upp fiskifloti okkar. Engar hugleiðingar um álbræðslu og stórvirkjanir leiða hins vegar til þess, að það sé minnsta ástæða til þess að draga úr, nema síður sé, hinum eldri atvinnuvegum, og miðað við þau lán, sem gert er ráð fyrir að taka á erlendum vettvangi og þær erlendu greiðslur, sem við fáum bæði fyrir raforku og skatta, þær leiða það af sér, eins og greinilega er sýnt fram á í málsskjölunum, að það mun ekki gera aðra fjáröflun, erlenda fjáröflun til annarra atvinnuvega, erfiðari, nema síður sé, eins og nánar er að vikið og greinilega rökstutt. Þvert á móti er ástæða til þess að ætla, að það geti skapast í sambandi við álbræðsluna hér á landi örari iðnþróun á þessu sviði. Ég hef ekki lagt afskaplega mikið upp úr þessu atriði. Menn hafa dregið það mikið í efa og sagt sem svo: hvaða áliðnaður hefur átt sér stað í Noregi, þó að þeir hafi lengi haft álbræðslur? Eftir skýrslum einmitt um not á alúminíum eða áli í nágrannalöndum okkar ýmsum, þá kemur það í ljós, að í Danmörku, þar sem álframleiðsla er engin eða lítil, ef hún er nokkur, mér er ekki kunnugt um það, þar eru það 5.4 þús. tonn, sem notuð eru, í Finnlandi 5.5 þús. tonn, en í Noregi 21 þús. tonn á ári. Það er ekki svo lítið. Þessi verksmiðja á að framleiða 60 þús. tonn. Nú getum við auðvitað ekki haft þann markað, sem Norðmenn hafa heima hjá sér. Í Svíþjóð er notkunin 51 þús. tonn. Þeir hafa sínar eigin álbræðslur. Munurinn kemur alveg greinilega fram hjá þessum tveimur Norðurlandanna, þar sem álbræðslur eru, miðað við hin tvö. En eins og ég segi, ég hef ekki verið að gylla þetta, og mig brestur kunnugleika til þess að spá nokkru um þetta, en að þessu er vikið í grg., og það er kunnugt um áhuga íslenzkra iðnrekenda á því að hagnýta sér þau hlunnindi, sem kynnu að vera af því að fá slíkt hráefni framleitt í landinu sjálfu, og geta aðrir betur tjáð sig um það en ég. Ég skal ekki eyða lengri tíma í þetta mál að þessu sinni og læt þessar almennu hugleiðingar nægja, en íeyfi mér svo að leggja til við hæstv. forseta, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og til þeirrar sérstöku n., sem d. mun hafa kosið til þess að fjalla um málið og fjallaði um það í sameiningu við slíka n. í Nd.



Herra forseti. Með þeim samningi, sem hér liggur fyrir og fyrirhugað er að veita lagagildi með því sérstaka frv., sem hér er til umr., er farið út á algjörlega nýjar brautir í viðskiptum þjóðarinnar við erlent fjármagn, það er farið út á nýjar brautir í þróun íslenzkra atvinnuvega og jafnvel að því er snertir réttarfar og lögsögu. Í þessum efnum er um svo stórfelld nýmæli að ræða og líkleg til þess að verða fordæmi fyrir öðrum og meiri aðgerðum í svipaða átt og hér er stefnt í, að það er útilokað, að þetta mál verði réttilega metið með þeim hætti einum að líta á það sem einangrað fyrirbrigði, sem enga hliðstæðu kunni að eignast í framtíðinni. Mat á þessu máli sem einangruðu fyrirbrigði í atvinnulegum og fjármálalegum efnum kemur að mínu viti í annarri röð, eftir að menn hafa reynt að gera sér grein fyrir því, hvernig sú nýja stefna er, sem þetta frv. boðar, og þeim fordæmum, sem þessi samningur skapar. Það er að vísu svo nú, eftir að mál þetta er komið til kasta Alþ., að þá er mjög reynt til þess, a.m.k. af sumum forgöngumönnum þess, að láta í veðri vaka, að ekki séu uppi hugmyndir um annað eða meira, heldur en þessa einstöku aðgerð, og nú um sinn a.m.k. hafa mjög hljóðnað þær raddir, sem á undanförnum árum hafa verið einna háværastar um það, að alúminíumsamningurinn ætti aðeins að verða upphaf annars og meira, ætti að vera upphaf tímamóta, atvinnulegra og efnahagslegra, þar sem horfið yrði í ríkum mæli að margháttaðri þátttöku erlendra fjármagnsaðila í íslenzku atvinnulífi. Morgunblaðið talar nú ekki þessa dagana um stórfyrirtæki erlendra olíuhringa í landinu og alla þá blessun, sem það mundi færa þjóðinni. Það hefur líka um stund leynt áhuga sínum fyrir erlendu áhættufjármagni, eins og það hét á máli þess, í íslenzkum fiskiðnaði og ráðh. tala nú ekki lengur um það, að hér sé aðeins um að ræða mjóan vísi að því að gera Íslendinga að stóriðjuþjóð með tilstyrk erlendra auðhringa, eins og hæstv. forsrh. gerði síðast í áramótaboðskap sínum í Morgunblaðinu. Þetta virðist benda til þess, að svo höllum fæti sem stóriðjumennirnir áreiðanlega telja sig innst inni standa í umr. um þennan samning einan og sérstakan og hagkvæmni hans fyrir þjóðina, telja þeir sig þó bersýnilega standa enn ver að vígi í þeim efnum að sanna þjóðinni nauðsynina á því að leiða erlent fjármagn til öndvegis í íslenzku atvinnulífi og leggja þar með í hættu atvinnulegt og efnalegt sjálfsforræði þjóðarinnar. En hins vegar getur vist fáum blandazt hugur um það, að hugur þeirra, sem nú ráða stjórnarstefnunni er einmitt sá, sem komið hefur nokkuð greinilega fram á síðustu árum í áróðri þeirra fyrir almennri stefnubreytingu varðandi afstöðu til erlends fjármagns, sífelldu tali þeirra um, að núverandi atvinnuvegir okkar væru á svo veikum grunni byggðir, að það væri höfuðnauðsyn að renna þar undir nýjum stoðum og þeim svo stórum og sterkum, að útilokað væri, að við gætum staðið þar einir að verki með okkar fjármagni og fjármagnsmöguleikum, enda getur mönnum varla blandazt hugur um það, að ef það væri nauðsynlegt og sérstaklega hagkvæmt að leysa ákveðið verkefni, í þessu tilfelli raforkuframkvæmdir Suðvesturlands, á þann hátt, sem hér er stefnt að, hlýtur það einnig og ekki síður að koma til álita, og hlýtur reyndar að vera sjálfsagt, að leysa líka önnur fjárhagsleg og atvinnuleg viðfangsefni á líkan hátt. Og þá vaknar spurningin um það, hvar bæri þá að stöðva þá þróun mála, svo að erlendir fjármagnsaðilar yrðu ekki stöðugt stærri hluttakendur og stærri yfirráðasveitir í atvinnulífi okkar og þjóðlífi. Því hafa forgöngumenn þessa máls varla reynt að svara á annan veg en þann, að aðrar þjóðir leyfðu erlendu fjármagni verulega þátttöku í atvinnurekstri sínum og því hlyti slíkt einnig að geta gengið hér og getað reynzt vel hér. En þessir menn vita þó auðvitað eins vel og aðrir, að í þeim efnum skapar smæð okkar þjóðar okkur algjöra sérstöðu, sem gerir okkur á allan hátt ósambærilega við aðrar þjóðir. Eða hvað halda menn t.d. um það, hvaða augum yrði litið á það í Noregi, ef þar kæmi fram hugmynd um að reisa þar í landi með einum samningi 20 alúminíumverksmiðjur af þeirri stærð, sem hér er rætt um, en slík framkvæmd þar mundi vera hliðstæð þeirri, sem hér er rætt um, ef tillit er tekið til fjölmennishlutfalls þjóðanna og jafnvel enn stærri, ef tekið er tillit til stærðar iðnaðarins í hvoru landinu fyrir sig. Ég held, að það þurfi varla getum að því að leiða, að á slíkt yrði litið þar sem fullkomna fásinnu og algert óráð frá öllum sjónarmiðum séð, jafnvel þó svo væri, að samningakjör út af fyrir sig væru hagstæð og engum sérstökum eða annarlegum skilmálum bundin. Með þeim alúminíumsamningi, sem hér liggur fyrir, væri erlendum auðhring heimilað að ráðast hér í fjárfestingu, sem nema mundi 2500 millj. kr. a.m.k. þegar á allra næstu árum, og sú fjárfesting yrði stærri í sniðum miðað við samanlagða fjárfestingu okkar sjálfra í atvinnuvegum, heldur en þekkt er nokkurs staðar í Vestur-Evrópu um erlenda fjárfestingu, en miðað við allan samanlagðan þjóðarauð okkar væri hér um að ræða, að sem svaraði 1/20 hluti hans yrði þá kominn í eigu útlendinga. Útflutningsverðmæti alúminíumbræðslunnar mundi nema upp undir eða um 1400 millj. kr. á ári, en það svarar til milli fjórða og fimmta hluta útflutnings okkar, eins og hann nú er. Þó að þetta sé ekki útlistað nánar, er þó auðsætt, að á okkar mælikvarða er hér um að ræða strax í upphafi að gera erlendan auðhring að mjög stórum og mikilvægum þátttakanda í efnahagslífi Íslendinga. Um framhaldið er auðvitað allt óvissara, en það er þó augljóst og ekki umdeilanlegt, að ekki þyrfti að gera marga slíka samninga til þess að svo væri innan tíðar komið, að erlend auðfélög hefðu hér tögl og hagldir á mjög mörgum sviðum atvinnulífsins og um leið á sviði íslenzkra efnahagsmála. Með slíkum samningi sem þessum væri svo jafnframt því, sem grundvallarreglur okkar, okkar gætilegu grundvallarreglur varðandi erlent fjármagn, væru þverbrotnar, skapað fordæmi fyrir frambúðarframkvæmd þessarar nýju stefnu, sem stjórnarflokkarnir eru nú að ryðja brautina fyrir, og ég veit það, að þetta er forgöngumönnum alúminíumsamninganna, a.m.k. mjög mörgum, vel ljóst, a.m.k. hafa þeir af þeim, sem þetta ættu að taka til greina, verið aðvaraðir greinilega um þetta efni. Hæstv. iðnmrh. vísaði hér mjög til skýrslu Steingríms Hermannssonar, framkvæmdastjóra Rannsóknaráðs ríkisins, en hann hefur mjög unnið að þessu máli, fór m.a. til Noregs á vegum stóriðjunefndar í nóv. s.l. til þess að kynna sér norsk viðhorf og reynslu í sambandi við rekstur alúminíumverksmiðju, og fyrst hæstv. iðnmrh. hefur svo mjög vitnað til þessarar skýrslu, ætla ég, að mér leyfist einnig að gera það, en um þetta efni, þ.e.a.s. fordæmið, sem yrði skapað með þessum samningum, segir Steingrímur Hermannsson í þessari umtöluðu skýrslu: „Aðspurðir áttu menn“, þ.e.a.s. norskir aðilar, sem hann ræddi við um stóriðjumálin, og ég skal ekkert draga undan um þetta efni, sem þarna er sérstaklega fjallað um. „Aðspurðir áttu menn eðlilega erfitt með að gera sér grein fyrir því, hvort hér væri um æskilega framkvæmd fyrir okkur Íslendinga að ræða. Flestir lögðu þó áherzlu á, að mikilvægt væri að fá slíkan iðnað inn í landið, það væri ómetanlegt fyrir framtíðina. Hins vegar vöruðu þessir sömu aðilar við því, að sá samningur, sem nú er gerður, hlyti að vera fordæmi fyrir öðrum skyldum í framtíðinni.“ Þeir vöruðu við því. Hér fer ekkert á milli mála um þá skoðun hinna norsku sérfræðinga, að með þvílíkum samningi sé ekki aðeins um einangraða aðgerð að ræða, heldur stefnu, sem verið sé að móta um það, hvaða almennum skilmálum enn frekari fjárfesting erlendra aðila eigi að lúta í landinu í framtíðinni, hvaða stöðu hún eigi að öðlast í fjármála- og atvinnulífinu. Ég tel víst, að þegar hinir norsku sérfræðingar viðhöfðu þessi ummæli, hafi þeim verið orðið fullljóst, að samningarnir við Swiss Aluminium, sem þá voru komnir á lokastig að mörgu leyti og voru í aðalatriðum fullgerðir, væru hvað mikilvæg atriði snertir jafnvel aðalatriði, á allt öðrum grunni reistir, heldur en þeir skilmálar, sem erlend fjárfesting í Noregi á við að búa. En það er ekki kunnugt um annað en að þau fyrirtæki, sem að slíkri fjárfestingu standa þar, lúti yfirleitt eða alfarið norskum lögum og njóti engrar undanþágu eða forréttinda frá þeim skyldum, sem norsk fyrirtæki búa við. Enda mun það vera svo, að sérstök forréttindi erlendra fyrirtækja eða dótturfyrirtækja þeirra, sem er algengasta formið, munu vera næsta vandfundin í Evrópu, og það er því vafalaust, að það er fyrst og fremst gegn þessu, sem verið er að vara í hinum tilfærðu ummælum hinna norsku sérfræðinga. En hér á annan hátt á að hafa. Aðalsamningurinn við Swiss Aluminium er að meginefni upptalning á undanþágum frá íslenzkum lögum og einnig á margháttuðum forréttindum, sem hringurinn á að vera aðnjótandi í hartnær hálfa öld fram í tímann umfram íslenzk fyrirtæki. Svo að ég geti helztu forréttindanna, þó stuttlega hvers fyrir sig um sinn, eru þau m.a. þessi: 1. Algjört tollfrelsi á öllum innfluttum efnum, vélum og búnaði, sem til byggingar verksmiðjunnar þarf. 2. Algjört tollfrelsi á öllum innflutningi, sem með þarf til rekstrar verksmiðjunnar allt samningstímabilið eða í 45 ár. 3. Algjört frelsi frá hugsanlegum útflutningsgjöldum af framleiðslu verksmiðjunnar. 4. Algert frelsi á ráðstöfun alls þess mikla gjaldeyris, sem verksmiðjan skaffar með þeirri undantekningu einni, að Íslenzka alúminíumfélaginu er skylt að geyma á Íslandi fé sem svarar til rekstrarkostnaðar fyrirtækisins í 3 mánuði. 5. Algert frelsi til að flytja úr landi allan hagnað sinn og andvirði fyrningaafskrifta. 6. Trygging fyrir hagstæðara gengi en útflutningsgreinar Íslendinga sjálfra njóta að meðaltali, ef um mismunandi gengi yrði að ræða. 7. Réttur til að hafa í þjónustu sinni erlent starfslið, a.m.k. að vissu marki. 8. Trygging gegn öllum hugsanlegum fyrirmælum laga eða reglna, sem veitt gætu innlendum þjónustuaðilum svo sem innflytjendum og skipafélögum vernd gegn keppni útlendinga í sambandi við viðskiptin við Íslenzka alúminíumfélagið. Hins vegar virðist samningurinn gera ráð fyrir því, að ekkert sé við það að athuga, þó að hinum íslenzku aðilum sé mismunað með greiðslu ýmissa skatta, sem hinir útlendu samkeppnisaðilar í þessum viðskiptum þurfa ekki að greiða. Virðist það t.d. vera svo um söluskattinn. 9. Margvíslegar undanþágur frá ákvæðum laga um hlutafélög. 10. Undanþágur frá flestum ákvæðum íslenzkra skattalaga, þ. á m. frá framtalsskyldu, undanþágur, sem í aðalatriðum eiga að tryggja Íslenzka alúminíumfélaginu, að skattabyrði þess verði ekki þyngd umfram það framleiðslugjald, sem sagt er, að miðað sé við núgildandi skattalög og núverandi verðlag á alúminíum. 11. Hringurinn eða leppfyrirtæki hans fær svo, tryggingu fyrir svo til óbreytanlegu raforkuverði í 25 ár a.m.k., hvað sem líða kann breytingum á kostnaðarverði raforku frá Landsvirkjun á samningstímabilinu. Frá þessu eru þó örlítil frávik, sem ekki geta haft teljandi þýðingu, a.m.k. ekki fyrstu 25 árin, en það er aðeins viðmiðun við rekstrarkostnað Búrfellsvirkjunar, sem þar kemur til, að gæti breytt þessu eitthvað lítilsháttar. 12. Undanþágur fyrir Íslenzka alúminíumfélagið, sem þó er skrásett sem íslenzkt hlutafélag, frá því að lúta íslenzku réttarfari. Hér er stuttlega yfir málin farið, að því leyti sem undanþágunum við kemur, og er þó hvergi nærri upptalið, því að mörg smærri atriði hef ég ekki minnzt á í þessu sambandi. Meðal forréttinda, sem verður að telja óvenjuleg, eru ákvæðin um mengun, sem hæstv. ráðh. gerði hér að umtalsefni og ég mun koma nánar inn á síðar, en verksmiðjan í Straumsvík er sú eina af 10 álbræðslum þessa svissneska hrings, sem ekki mun hafa hreinsunartæki. En af þessari upptalningu, sem ég hef hér minnt á, þá er strax augljóst, að Swiss Aluminium fær hér algjöra sérstöðu umfram allan annan atvinnurekstur í landinu og það með margvíslegum hætti, og betri kjör á flestum sviðum, sem máli skipta fyrir hann, heldur en nokkur annar atvinnurekstur í landinu, þ. á m. raforku, sem er mörgum sinnum lægri, heldur en það verð, sem íslenzkur atvinnurekstur verður almennt að búa við. Þó að ekki sé nánar út í þetta farið, vil ég þó segja, að það liggi strax fyrir sem bein afleiðing af þessu, að íslendingar, sem atvinnurekstur stunda, verða að þessum samningum gerðum orðnir annars flokks aðilar í sínu eigin landi. Þannig er nú komið fyrir arftökum þeirra, sem eitt sinn bjuggu til kjörorðið „Ísland fyrir Íslendinga“. Þetta er fyrirmyndin, sem á að skapa fyrir hið erlenda fjármagn, sem kynni að leita hingað í framtíðinni og hæstv. ríkisstj. og formælendur þessa máls hafa svo mjög gyllt fyrir mönnum, hversu mikla blessun mundi leiða af því. Ég held, að þessi forréttindaaðstaða hins erlenda hrings sé bæði óþolandi fyrir okkur og vansæmandi fyrir okkur, jafnvel þótt færðar væru fram einhverjar verulegar líkur fyrir því, að um einhvern stundarhagnað eða frambúðarhagnað væri að ræða, jafnvel þótt um það væri að ræða, að einhverjir verulegir molar hrytu af borðum þessa útlenda hrings til Íslendinga. En til þess sýnast mér engar líkur benda. Áætlanir þær, sem eiga að sanna þetta og að nokkru verulegu leyti eru birtar í grg. með þessu frv., um þær er það í heild að segja, að þær eru síður en svo trúverðuglegar og yfirleitt ákaflega áróðurskenndar. Þar er um að ræða ýmist beint villandi forsendur, sem þeir gefa sér, sem þar standa að útreikningum, en í öðrum tilfellum vantar stórlega á, að tillit sé tekið til fjölda þátta, sem máli skipta. Aðalhagnaður okkar af þessum samningi er talinn standa í sambandi við raforkusöluna til hins svissneska hrings. Þó er það nú viðurkennt, sem reyndar er nýtt, nokkurn veginn nýtt í málinu, að kostnaðarverð raforkunnar frá þeirri virkjun, sem fyrirhuguð er, miðað við áætlanir eins og þær eru nú, sé 10.4 aurar rúmir á mótí söluverðinu til hringsins 10.7 aurar. Á þessu hefur orðið athyglisverð breyting frá því í fyrra, þegar hæstv. ríkisstj. eða hæstv. iðnmrh. gaf hér skýrslu um þetta mál, því að þá höfðu sérfræðingar hans reiknað út, að kostnaðarverð raforkunnar frá Búrfelli væri 8.6 aurar kwst., en á þessu eina ári, sem síðan er liðið, hefur þetta færzt upp um 2 aura kwst., - og skyldi það nú ekki geta farið svo, þó að ekki sé nánar út í þetta farið, þegar til lengdarinnar kæmi og reynslan af hinum raunverulega byggingarkostnaði kemur í ljós, að þetta hefði enn hækkað eitthvað ofurlítið? En sem sagt, miðað við áætlanirnar eins og þær eru nú og sem eru algerar áætlanir að mjög verulegu leyti, eins og hæstv. ráðh. tók hér fram, þá er munurinn ekki meiri en þarna greinir. En ef þetta er reiknað út í stofnkostnaði, þá mundi þetta muna, að mér telst til, 64 millj. kr., sem stofnkostnaður Búrfellsvirkjunar mætti fara fram úr áætlun til þess að söluverð til hringsins og kostnaðarverð stæði algerlega í járnum, og það kemur reyndar líka heima við það, að áætlaður kostnaður Búrfellsvirkjunar er nú talinn skv. allra nýjustu upplýsingum frá sérfræðingum ríkisstj. 1913 millj. og hefur nú hækkað milli 200 og 300 millj. frá áætluninni, sem sérfræðingarnir gerðu í fyrra, sem leiddi af sér útkomuna um 8.6 aura kostnaðarverð á kwst. Þessar áætlanir um kostnaðarverðið 10.4 aura eru miðaðar við 25 ára afskriftartíma, 6% vexti á byggingartímanum, tvær varaaflstöðvar 40 mw., sem væru reknar í 6–8 daga á ári með 50 aura olíukostnaði. Þá er einnig gert ráð fyrir í þessum áætlunum 24 millj. til ráðstafana ofan Búrfells og seinni miðlunar í Þórisvatni upp í 86 millj. Með þessum hætti verður kostnaðurinn sem sagt 1913 millj., og mætti fara eftir sömu reglum og hæstv. iðnmrh. gefur. sér, að virkjunin fari 3.5%, eða um 64 millj. fram úr áætlun, þá mundi kostnaðarverð og söluverð hreinlega standa í járnum. En samkv. þeim venjulegu útreikningsreglum, sem hefur verið beitt til þess að athuga um rekstrarkostnað íslenzkra orkustöðva, munar ekki þessum 65 millj., heldur stendur það þá algerlega í járnum. Það hefur venjulega verið reiknað með 10% á ári í vexti og afborganir, og aflögukostnaður yrði þá samkvæmt þessu rúmlega 191 millj., og af því greiðir hringurinn, þegar verksmiðjan er komin í fullan gang, 110 millj. í arð í hæsta lagi. Við þá tölu er hægt að gera mjög miklar aths., sem lækka greiðsluna verulega, en sem sagt samkv. þessari almennu reikningsaðferð, sem hefur verið notuð, stendur söluverð og kostnaðarverð algerlega í járnum, en mætti muna 64 millj., ef gengið er út frá þeim reikningsaðferðum, sem hér er beitt og ég skal út af fyrir sig ekki neitt fullyrða um, hvort geti staðizt. Það má sjálfsagt deila um það, hvað miklar líkur séu á því, að eitthvað sé við þessa kostnaðarreikninga að athuga. En ég held, að það sé svo margt, sem bendi til þess, að hér sé ekki allt talið í þessum samanburðaráætlunum, að það sé næstum því útilokað, ef ekki algerlega útilokað, að þessar áætlanir standist. Það er þá í fyrsta lagi við þetta að athuga, að mjög verulegur hluti, um eða nálægt helmingur af kostnaðarverði Búrfellsvirkjunar er byggður á áætlunum, en aðeins nokkur hluti byggður á ákveðnum tilboðum, og þar gæti samkvæmt okkar reynslu varla verið um að ræða breytingar nema til aukins kostnaðar. Í öðru lagi gæti verið um að ræða meiri hreyfingar á breytilegum kostnaði á byggingartímanum en áætlað er. Í þriðja lagi gæti verið um það að ræða, að vextir yrðu hærri en ráð var fyrir gert, en þetta byggir allt á því, að öll lán eða lánin að meðaltali fáist með 6% vöxtum. En um þetta liggja ekki fyrir neinar fullnægjandi upplýsingar. Samkv. upplýsingum forstjóra Landsvirkjunar er ráðgert að afla þess fjár, sem þarf til fyrsta hluta Búrfellsvirkjunar, þ.e.a.s. 1538 millj., með þeim hætti að fá lánaðar hjá Alþjóðabankanum 774 millj. kr. með 6% vöxtum og hjá öðrum erlendum aðilum, sem ekki virðist enn vera fullkomlega frá gengið hverjir verði. En reiknað er þó með, að sá hluti hins erlenda fjár, sem ekki kemur frá Alþjóðabankanum, verði með 61/2% vöxtum. En þá er eftir innlenda fjármagnið, sem nemur um 350 millj. rúmum og ekki er vitað neitt um vexti á. En það verður að telja ákaflega ólíklegt, miðað við þau vaxtakjör, sem hér eru í gildi í landinu, að þar geti verið um 6% vexti að ræða. A.m.k. er mér ekki kunnugt um neinar þær fjárfestingarlánastofnanir eða lánastofnanir almennt, sem láni með þvílíkum kjörum. Og auk þess kemur svo sá hlutinn, sem tilheyrði síðari virkjunaráfanganum, sem ekkert er vitað um, hvernig fjár verður aflað til, og því ekki vitað um vaxtabyrðina, en hún skiptir ákaflega miklu máli í þessu sambandi, ákaflega miklu máli. Mér sýnast því allar líkur benda til þess, að vaxtakjör hvað lánsfé snertir verði meiri en hér er gert ráð fyrir. Í fjórða lagi er í öllum þessum samanburðaráætlunum, sem gerðar eru, reiknað með tekjum frá Íslenzka alúmínfélaginu eða bræðslunni í Straumsvík fyrir 1040 gwst. á ári. En í raforkusamningnum sjálfum er ekki tryggð sala nema á 900 gwst., en þó eru frá því veruleg frávik, því að í truflanatilfellum og öðru slíku fellur greiðsla fyrir raforkuna niður, og gæti þess vegna verið um það jafnvel að ræða, að sala, a.m.k. sum árin, næði alls ekki 900 gwst., hvað þá 1040. Það fer mikið eftir því, hvað truflanirnar eru miklar. En þó að verksmiðjan við Straum væri keyrð á fullu, aldrei yrðu neinar truflanir af nokkru tagi, þá gæti orkunotkun þessarar verksmiðju samt ekki orðið meiri en 1060 gwst., en þarna er aðeins reiknað með í þessum áætlunum öllum, að þetta geti minnkað niður í 1040. Ég hygg, að gætnir menn í fjármálum hefðu ekki reiknað í sínum áætlunum með miklu hærri tekjum af orkusölunni til álbræðslunnar við Straumsvík en nokkurn veginn er tryggt með samningunum. Og það er a.m.k. vitað, að í stjórn Landsvirkjunar hefur orðið ágreiningur um þetta atriði, og a.m.k. einn stjórnarmaður hefur talið ógætilegt að reikna með tekjum af meiru en 900 gwst., þ.e.a.s. að gera ráð fyrir því, að það geti orðið meira langtímum saman, en hins vegar truflanirnar kæmu þar á móti. Það hefur komið fram, m.a. í viðræðum þmn. við sérfræðinga, að truflanir af völdum ísa sérstaklega eru óþekkt stærð, og ég minnist þess frá síðasta fundinum, sem ég mætti á í þmn., að þá nefndi raforkumálastjóri, Jakob Gíslason, að hann teldi að vísu hægt að leggja í Búrfellsvirkjun, en hins vegar væri ísvandamálið algerlega óþekkt stærð. Hins vegar teldi hann það fært vegna þess, að jafnvel þótt raforkuverð færi upp í 13 aura kwst., væri samt um hagstæða virkjun að ræða, og vissulega er það rétt. En ef það færi nú svo, að hann reyndist sannspár um það, að truflanirnar gætu orðið meiri en reiknað er með og orkuverðið færi t.d. bara strax af þeirri ástæðu upp í 13 aura kwst., sjá náttúrlega allir, hversu hagkvæmt það er að selja orkuna á 10.7 aura kwst. Á sameiginlegum fundi álbræðslunefnda beggja d., þegar málið var í athugun hjá hv. Nd., sagði forstjóri Landsvirkjunar, Eiríkur Briem, og það er orðrétt eftir honum haft: „Reynslan getur sannað, að þörf sé á einni varastöð til viðbótar.“ En ein slík varastöð, sem þarna er átt við, er 20 mw. stöð, sem kostar um 60 millj. kr. Það er líka auðsætt af þeim áætlunum, sem eru um varaþörfina, og þeim skuldbindingum, sem gefnar eru í raforkusamningnum um a.m.k. 56 mw. varaafl til handa álbræðslunni, að til þess að fullnægja því duga ekki tvær 20 mw. varastöðvar, og þyrfti þess vegna, þegar álbræðslan er komin í fullan gang, að ganga á það varaafl, sem Íslendingar hafa fyrir sjálfa sig, ef hægt á að vera að fullnægja samningsákvæðunum um 56 mw. til álbræðslunnar án þess að byggja nýja varastöð. Enda segir sem sagt forstjóri Landsvirkjunar þetta: Reynslan getur sannað, að það sé nauðsynlegt að byggja eina varastöð til viðbótar. - Og þó að ekkert annað komi til, eru foknar því sem næst þessar 64 millj., sem ég gat um, að munaði til þess að kostnaðarverð og söluverð stæði í járnum. Það bætist svo enn við þau 6 atriði, sem ég hef hér nefnt og gætu breytt verulega þeim dæmum, sem sett eru upp í samanburðardálkinum um hagkvæmni orkusölunnar. Olíukostnaðurinn er t.d. áreiðanlega of lágur í áætlununum. Það er reiknað með 50 aurum, enda þótt vitað sé, að olían kosti núna 55 aura, og það er reiknað með óbreyttu olíuverði um allt viðmiðunartímabilið, en hins vegar vitað, að olíuverð fer stöðugt hækkandi á heimsmarkaði, a.m.k. þegar litið er yfir lengra tímabil, og þess vegna er algerlega óraunhæft að reikna með föstu verði á olíunni. Þá er reiknað með því, að þessar olíustöðvar, sem eru ákaflega dýrar í rekstri, þurfi aðeins að reka 6–8 daga á ári, og verður það að teljast með ólíkindum miðað við það, að hér er um rennslisvirkjun að ræða og alveg sérstaka og mikla örðugleika í sambandi við ísvandamálið. Þeir sérfræðingar, sem hér dvöldu svo á vegum Sameinuðu þjóðanna við rannsóknir á ísvandamáli í Þjórsá, hafa bent á þörf á miklu meiri aðgerðum ofan Búrfells en gert er ráð fyrir í áætlununum og jafnvel svo að skipti mjög miklum upphæðum. Þá er loks þess að geta í sambandi við þessar samanburðartölur allar, sem um þetta eru gerðar, að ég fæ a.m.k. ekki betur séð, - ég er að vísu ekki verkfræðingur og alger leikmaður í þeim efnum, - en það sé bundið með samningnum meira af hinu uppsetta afli heldur en verð fæst fyrir gegnum selda orku, því að þar eru skuldbindingar um það að hafa tiltækt ekki aðeins 120 mw. uppsett afi handa álbræðslunni, heldur afl, sem svari til augnabliksgildis 130 megawatta, og utan við orkunotkunartappa á vetrarmánuðunum og lágrennslistímabil, þá er einnig skuldbinding um það, að ofan á þetta skuli koma tiltækt afl, 16% viðbót, 16% ofan á bæði 120 sem það almenna afl, og 16% ofan á 130 sem augnabliksgildi. Þetta atriði var að mínu viti ekki nægilega skýrt í þmn., og ég vildi vekja athygli á því enn, að þetta yrði athugað betur. Ég hef spurt aðra sérfræðinga en þar voru mættir um þetta, og þeir telja, að það geti vel farið svo, að þetta ákvæði mundi geta þýtt síðar, að við værum raunverulega að ráðstafa afli, ráðstafa orku og afli, sem við annars gætum haft til annarra nota. Ég hef þá nefnt hér tíu atriði a.m.k., sem gætu gerbreytt flestum eða öllum þeim dæmum, sem hafa verið sett upp um það, að hér standist á söluverð og kostnaðarverð. En þegar talsmenn þessa máls kannske fást að meira eða minna leyti til að viðurkenna það, að hér sé teflt á tæpasta vað, þá er sagt, að þetta sé samt hagkvæmt fyrir okkur, vegna þess að ef við byggjum ekki álbræðslu, þá sé virkjunarfyrirtækið óhagstæðara fyrir okkur heldur en það er með álbræðslu, jafnvel þótt við seljum orkuna undir kostnaðarverði, og það hafa jafnvel verið búnar til nokkuð háar tölur um þetta, 700 millj. nefndi hæstv. iðnmrh. hér áður. En það er alveg með þessar röksemdir eins og hinar fyrri, að hér er margt, sem ekki er tekið með í reikninginn. Það er í fyrsta lagi, að það skiptir auðvitað langmestu í sambandi við þann samanburð, að hér er gengið út frá hinum fyrri hæpnu forsendum, sem ég minntist á og auðvitað hafa algerlega eins áhrif á þetta samanburðardæmi og hin, og það kannske skiptir höfuðmáli, að allt dæmið er skekkt með því, að það er ekki reiknað með neinum möguleikum fyrir okkur að skapa okkur með neinum öðrum hætti orkumarkað heldur en þeim að selja orkuna til álbræðslunnar. En það er vitanlega mál, sem er að miklu leyti óathugað, hvort ekki gæti verið annar orkumarkaður fyrir hendi í landinu, jafnvel þótt hér kæmi ekki til erlendur auðhringur með sinn stórrekstur. Ég nefni sem dæmi, og það er kannske okkur nærtækast í þeim efnum, að það hefur verið sýnt fram á það með miklum líkum, ef ekki fullkomnum og fullgildum sönnunum, m.a. af einum færasta verkfræðingi okkar, Gunnari Böðvarssyni, að það væri mjög hagkvæmt fyrir okkur að leysa það orkumál ökkar, sem lýtur að upphitun híbýla, með því að taka rafmagnið frá okkar eigin raforku í staðinn fyrir það að flytja inn olíu, og ég hygg, að það sé ekkert ofmælt, að ef að slíkri ráðagerð yrði horfið, þá mundi skapast alveg gerbreytt viðhorf í okkar stórvirkjunarframkvæmdum, bæði markaður, sem þyldi miklu hærra verð en hér er gert ráð fyrir til erlenda hringsins, en væri þó lægri en sá kostnaður, sem við höfum af þessu. Við vitum, að olíuinnflutningur okkar er með stærstu liðum í okkar gjaldeyriseyðslu, og það mætti lækka þennan kostnað um mörg hundruð millj. á ári, ef horfið væri að því ráði að hita þau híbýli í landinu upp með rafmagni, þar sem ekki er aðstaða til þess að koma á hitaveitu, og reyndar sýna útreikningar dr. Gunnars Böðvarssonar, að það eru miklar líkur á því, að raforkan sé hagkvæmari heldur en hitaveita í Reykjavík, þar sem ekki þarf þó annað en bora beint niður í jörðina til þess að fá heitt vatn. En það er auðvitað hægt að búa til ýmsar tölur, ef algerlega ósambærilegir hlutir eru vegnir saman eins og hér er gert, annars vegar reiknað með ákveðnum orkumarkaði sem að vísu er ekki hagstæður, en hins vegar ekki reiknað með neinum orkumarkaði, sem fullir möguleikar eru til að skapa. Þá eru ýmis smærri atriði, sem ég hef ekki minnzt á, sem varða einnig þetta dæmi. það er t.d. ekki reiknað með því, sem augljóst er og viðurkennt er af öllum sérfræðingum, að truflanahættan er a.m.k. á fyrri stigum Búrfellsvirkjunar miklu minni, ef við virkjum aðeins fyrir okkur sjálfa, þ.e.a.s., ef aðeins væri farið í 70 mw. virkjun, m.a. vegna þess, að þá væri alltaf fyrir hendi meira vatn til þess að skola út ísinn. Þetta vita auðvitað þessir menn, sem búið hafa til þessar samanburðartöflur, en gera það áreiðanlega vitandi vits að leyna réttum staðreyndum um fjöldamarga þætti í málinu, sem miklu geta skipt. Og loks er svo þess að geta í sambandi við þetta allt, að áætlanirnar, samanburðaráætlanirnar, þær eru allar miðaðar við árið 1985, en upp úr því, vegna þess að við erum búnir að ráðstafa þeirri orku, sem þessi tiltölulega ódýra og hagkvæma virkjun skapar okkur, verðum við að ráðast í dýrari virkjanir, og þegar þess er nú gætt, að það er ekki til nú í landinu virkjanlegt vatnsafi upp á meira en 8000–9000 gwst. á ári, sem hægt er að virkja fyrir verð, sem er undir 15 aurum kwst., þá er það auðsætt, að a.m.k. á næstu áratugum þá hljótum við að þurfa, ef við eigum að geta leyst okkar orkumál, að ráðast í miklu dýrari virkjanir heldur en hér er um að ræða, og þá munu allir geta séð það, hversu hagstæður sá samningur er, sem hér er verið að gera, þegar við þurfum að fara að virkja vatnsafl, sem miðað við nútímaverð kostar kannske jafnvel helmingi eða þrisvar sinnum meira en nú er verið að selja orkuna á til langs tíma. Það eru ýmis önnur ákvæði raforkusamningsins, sem miklu máli skipta. Eins og ég gat um áðan, þá er verðið svo að segja óbreytanlegt í 25 ár. Eftir 15 ár getur það að vísu breytzt í samræmi við breyttan kostnað Búrfellsvirkjunar frá því sem hann reyndist vera þrjú fyrstu árin, en það er augljóst, að rekstrarkostnaður Búrfellsvirkjunar verður einmitt langsamlega mestur á fyrstu árunum, meðan verið er að komast yfir vandamál af völdum ísalaga og kraps, og það er þess vegna afskaplega ólíklegt, að á fyrstu 15 árunum vaxi út af fyrir sig rekstrarkostnaður Búrfellsvirkjunar og þannig fáist ástæða til þess að hækka raforkuverðið. En sannast að segja minnist ég þess vel, þegar ég sá skýrsluna í fyrra um stóriðjumálið, að maður rak þá fljótt augun í það, að raforkuverðið ætti að miðast við kostnaðarverð Búrfellsvirkjunar, og ég benti sessunaut mínum á þetta, og hann sagði: Þetta hlýtur að vera prentvilla. Það hlýtur að vera átt við kostnaðarverð Landsvirkjunar. Og auðvitað hefði það verið algert lágmark í samhandi við raforkusöluna, að vatnasvæði Þjórsár, a.m.k. vatnasvæði Þjórsár og helzt allar virkjanir, sem Landsvirkjun virkjar á samningstímabilinu, að meðalkostnaðarverðið frá því væri lagt til grundvallar, þegar sölusamningur var gerður til hringsins. Hæstv. iðnmrh. var hér áðan að bera saman hvernig Norðmenn gætu breytt raforkuverðinu og vildi gera lítið úr því, sagði m.a., að heildsöluvísitala, sem miðað væri við, hefði sama og ekkert hækkað í 15 eða 16 ár eða var það 10 eða 15 ár? Ég skal nú ekki alveg segja, hvort heldur var. En sannleikurinn er sá, að þessi vísitala hefur hækkað mjög mikið og hækkaði t.d. á s.l. ári skv. frásögn Steingríms Hermannssonar, sem hæstv. ráðh. var með í höndunum, þegar hann sagði þetta, um 6 stig á einu ári, úr 103 stigum í 109 eða um rúmlega 5%, milli 5 og 6%. Ef fleira af því, sem hæstv. ráðh. hefur sett í grg. með frv: og byggir sínar ályktanir á, er á álíka traustum grunni byggt eins og þessar upplýsingar, sem hann hér gaf hv. d., þá gef ég ekki fyrir þær, þá býð ég ekki fé fyrir þær. Nei, sannleikurinn er sá, að þessar áætlanir allar, sem settar eru upp, og þessar háu tölur, sem búnar eru til og reynt er að gylla fyrir mönnum með því að áætla tekjurnar fyrir nógu langt árabil o.s.frv., þær hafa ekki, þegar þær eru athugaðar ofan í kjölinn, neitt gildi, ekki einu sinni sem líkindasönnun fyrir því, að hér sé verið að ráðast í hluti, sem séu Íslendingum hagkvæmir. Og allra sízt, þegar þess er gætt, að hér erum við að gera samning um vöru eða vörujafngildi, sem nú er ekki fáanlegt yfirleitt í Vestur-Evrópu, kannske að Noregi einum undanskildum, á minna en milli 20 og 30 aura kwst. á móti rúmlega 10 aurum, sem á að selja hana á hér. En mér er sagt, að meira að segja sá hringur, sem að þessum samningi stendur, hann sé nú þegar með í athugun að byggja verksmiðjur í Vestur-Þýzkalandi, sem fái raforku frá kjarnorkuotnum, en verðið á þeim er eins og ég sagði varla undir 20–25 aurum kwst. Þá er sagt; þegar þangað er komið flóttanum í sambandi við röksemdafærslurnar, að þetta sé nú kannske ekki út af fyrir sig mjög hagkvæmt, en við séum þó allar götur að nota auðlindir, sem annars færu forgörðum og séu okkur í raun og veru algerlega ónýtar, því að innan fárra ára þá komi kjarnorkan til skjalanna og þá sé fossaflið og vatnsaflið á Íslandi einskis virði. Ég held, að það sanna í þessu máli sé það, að ekkert liggi fyrir um þetta í dag og meira að segja engin líkindi til þess, að raforka frá kjarnorkuofnum geti orðið samkeppnisfær við a.m.k. betri hlutann af okkar vatnsföllum á næstu áratugum eða jafnvel árhundruðum. Og jafnvel þótt svo kynni að fara, að kjarnorkan yrði meðal stórra þjóða notuð almennt sem orkugjafi, þá eru engar líkur til þess, að það mundi vera hagkvæmt fyrir litla þjóð eins og Íslendinga að reisa svo stórt orkuver, sem þar er um að ræða, því að nú í dag er það ekki til í málinu að reisa kjarnorkuofna nema af slíkri stærð, og það væri algerlega útilokað fyrir okkur a.m.k. næstu hundrað árin að ráðast í slík fyrirtæki fyrir okkur. Þegar þess er gætt, að vatnsafl okkar er engan veginn óþrjótandi, heldur mundi að mestu leyti verða notað á næstu 50–60 árum, það sem vel er virkjanlegt, þá er greinilegt, að við erum að ráðstafa hér náttúruauðæfum, sem við höfum fulla þörf fyrir og munum þurfa að nota undir öllum kringumstæðum á litlu lengri tíma heldur en þessi samningur á að standa eða jafnvel á samningstímabilinu.  En svo er þetta mál nú botnað þannig í grg. frv., að ef einhver hagnaður yrði, sem menn gera sér nú áreiðanlega ljóst, hversu líklegt er eða hitt þó heldur, þá á hann ekki að koma fram í raforkuverðinu til neytenda, það er alls ekki meiningin, og þannig er fokið um algerlega það, sem hæstv. ráðh. var að segja um 28% lægra verð, ef við réðumst í þennan samning og seldum til álbræðslunnar. Í grg. er þvert á móti skýrt tekið fram, að það komi a.m.k. fullkomlega eins mikið til greina að yfirfæra þennan hagnað á síðari virkjanir, en hann eigi ekki að koma fram í raforkuverðinu skv. þeim till., sem hafa verið uppi fram að þessu í stjórn Landsvirkjunar um raforkuverð til Íslendinga, þá bendir ekkert til þess, að þessi hagnaður, þó að hann yrði einhver, sem ég að vísu álít, að ekki muni verða, hans sjáist stað í raforkuverðinu næstu ár. Fjárhagslegur ávinningur eða tap af þessum samningi, hann er, eins og menn gera sér ljóst, aðallega bundinn við raforkusöluna og söluna á íslenzku vinnuafli. Ég hef nokkuð gert að umtalsefni og gert grein fyrir mínum skoðunum, hversu hagkvæmur muni reynast okkur samningurinn um raforkusöluna, en vil þá aðeins örlítið víkja að sölunni á vinnuaflinu. Það er í fyrsta lagi þá þess að geta í sambandi við það, að það virðist vera nokkuð mikið á reiki áætlanir og ágizkanir um það, um hve stórfellda ráðstöfun á vinnuafli er hér að ræða, og það er kannske ekki að undra, þó að þetta sé svolítið á reiki, því að það er samtímis reynt að gera sem allra minnst úr því, að við séum að selja íslenzkt vinnuafl, og reynt er að íála líta svo út sem það séu sem allra fæstir, sem við glötum frá íslenzkum atvinnurekstri, en hins vegar sem mest úr tekjuhorfunum. En í áætlunum, sem um þetta eru, þá er gert ráð fyrir því, að til rekstrar bræðslunnar þurfi 450 manns. Steingrímur Hermannsson segir hins vegar í sinni skýrslu eftir athuganir sínar í Noregi, að þar hafi verið álit manna, að það væri ekki undir 550–600 manns, sem þyrfti í slíka verksmiðju. Hins vegar benda tölurnar um gjaldeyristekjurnar af sölu vinnuafls og þjónustu til þess, að hér sé um að ræða allt að því helmingi hærri mannatölu heldur en 450 manns. Ég skal ekkert fara út í það að fullyrða, hvort réttara er, en mér sýnist auðséð, að ef tölurnar um gjaldeyristekjurnar af sölu vinnuaflsins eru réttar, þá hljóti hér að vera um að ræða miklu meira vinnuafi en 450 manns, og ég held raunar, að það sé það sanna í málinu, að það kunni að vera út af fyrir sig rétt, að hér sé um upp undir það eins miklar gjaldeyristekjur að ræða eins og gert er ráð fyrir. Ég skal a.m.k. ekkert vefengja það, því að mér þykir sannast að segja miklu líklegra, að þegar allt kemur til alls og athugað er allt það, sem er í kringum svona verksmiðju, allt það vinnuafl, sem þarf til ýmissa óbeinnar þjónustu við þetta fyrirtæki, þá sé hér um stórfellt hærri tölu að ræða eða allt að helmingi hærri en hér er gert ráð fyrir. Það er auðvitað atriði út af fyrir sig, sem þarfnast rækilegrar athugunar, hvort það geti verið hagkvæmt fyrir okkur að selja útlendingum vinnuafl fyrir það kaup sem gengur og gerist í landinu, við skulum segja vinnuafl, sem lægi einhvers staðar á milli 600 og 1000 manns, og binda það fólk í slíkum störfum. Hagkvæmni þessa í framtíðinni hlýtur nokkuð að byggjast á því, hvaða skoðun við höfum á getu íslenzkra atvinnuvega til þess að skaffa okkur lífvænleg kjör, en reynsla okkar hefur nú verið af því síðustu árin, að við erum nú meðal tekjuhæstu þjóða í heiminum með okkar íslenzku atvinnuvegum, og þetta hefur verið mjög dregið fram m.a. af hæstv. ráðh. Það er ekki lengra síðan en í síðustu útvarpsumr. frá Alþingi, að hæstv. forsrh. gat um það, að þjóðarauður okkar hefði vaxið frá árinu 1958, minnir mig, um 50%. Hvernig skyldi þessi þjóðarauður hafa skapazt öðruvísi heldur en sem hagnaður af okkar atvinnurekstri? Hann hefur skapazt vegna þess að gróðinn af atvinnurekstrinum, bæði sá beini og óbeini, hefur orðið eftir í landinu, en hefur ekki verið fluttur burt til Sviss eða til annarra landa. Það er auðvitað svo, að við íslenzka atvinnuvegi þá er það ekki aðeins kaupið klippt og skorið, sem kemur til Íslendinga, heldur er það einnig hagnaðurinn, sem atvinnureksturinn skapar, bæði í gegnum skatta og tolla, sem hann greiðir, og gegnum hreinan hagnað af rekstrinum, og það er þannig sem þjóðarauður okkar hefur farið vaxandi. Ég held, að það væri fróðlegt, að þeir menn, sem mest hafa lagt sig fram um að búa til gylltar samanburðartöflur í þessu. máli, þeir settu það dæmi upp, hvað þjóðarauðurinn okkar væri líklegur til þess að vaxa mikið, ef við byndum allt okkar vinnuafl í álíka arðbærum atvinnurekstri fyrir okkur eins og alúminíumverksmiðjuna við Straum, og ég er a.m.k. fyrir mitt leyti ekki í neinum vafa um, hvernig það dæmi mundi líta út. Við höfum í einu tilviki reynsluna af hagkvæmni þess að selja vinnuaflið beint út úr landinu, þ.e.a.s. í sambandi við rekstur Keflavíkurflugvallar og framkvæmdir þar, og við vorum einu sinni með þrjú þúsund Íslendinga þar í vinnu. Ég hef engan heyrt halda því fram, að sú verzlun, sá útflutningur á vinnuafli, sú sala á vinnuafli, hafi raunverulega verið þjóðhagslega hagkvæm, en hins vegar vitað, að hún skapaði margan þjóðhagslegan vanda fyrir okkur og margan efnahagslegan vanda. Ég vil víkja hér örlítið að kenningu forgöngumanna þessa máls um stóru árgangana í sambandi við vinnuaflsþörfina. Ég held, að það, sem hefur verið sagt um þá og hins vegar um vinnuaflsþörf þeirra framkvæmda, sem hér er verið að ræða um, þá sé mjög málum blandað, að ekki sé meira sagt. Ég vil byrja á því að minnast á það, að í grg. eða í töflunum, sem Efnahagsstofnunin hefur gert um þessa stóru árganga, þá kemur greinilega í ljós, ef það er athugað ofurlítið niður í kjölinn, að árgangarnir, sem eru að koma á vinnumarkaðinn núna á næstu árum, eru sáralítið stærri en þeir árgangar, sem við höfum verið að fá til starfa á undanförnum árum. Árið 1962 var aukning atvinnufólks skv. þessum töflum Efnahagsstofnunarinnar tæplega 900 manns, 900 karlar. Árið 1964 voru þeir 945, árið 1965 voru þeir 1062, árið 1966 945, en á næstu árum til 1970, þá fer þessi tala hæst upp í 1198 menn, og þessar tölur eru fengnar með þeim hætti að gera ráð fyrir því, að sama hlutfallstala skili sér á árgöngunum eins og verið hefur að undanförnu, sem er þó ákaflega hæpið, vegna þess að málum okkar er svo háttað, að stöðugt fleiri af ungu fólki, sem skiptir þarna mestu máli, á aldrinum frá 16 til 20 ára, er í skólum eða að undirbúa sig á margvíslegan hátt undir lífið með öðrum hætti heldur en að taka þátt í atvinnulífinu, og þess vegna er líklegt, að þessir stóru árgangar minnki af þeim sökum, en jafnvel þótt við gerðum ráð fyrir alveg sams konar hlutfallstölu eins og þarna er lagt til grundvallar, þá er ekki um neina teljandi stóra árganga að ræða á því tímabili, þegar vinnuaflsþörfin verður mest í sambandi við þessar framkvæmdir, sem hér er fyrirhugað að gera. Í áætlunum um mannaflaþörfina komast sérfræðingarnir að þeirri furðulegu niðurstöðu, að það jafnvel geti farið svo, að til allra þessara framkvæmda samanlagðra þurfi ekki meira en 670 menn á árinu 1967 og 835 menn á árinu 1968. Hins vegar liggja núna fyrir, voru núna lagðar fyrir álbræðslunefndina, nýjar áætlanir um þetta, sem sýna, að á árinu 1967 er gert ráð fyrir 520 mönnum við Búrfellsvirkjun eina og á árinu 1968 sömu tölu, að vísu ekki alveg allt árið, en meginhlutann af árinu, og væru þá ekki eftir nema eitt eða tvö hundruð menn, sem ættu að vinna við framkvæmdirnar við Straum. Ég held, að þessar áætlanir séu alrangar. Ég minnist þess í því samhandi, að þegar við í þmn. komum til Husnes í Noregi á sl. sumri, þá voru þar í vinnu 1250 menn, og vafalaust hafa hundruð manna verið þá einnig í vinnu annars staðar á vegum verktaka við þessar stórframkvæmdir. Að vísu var þarna líka um höfnina að ræða, og það er auðvitað sjálfsagt að geta þess, að þarna í Husnesi var um það að ræða að byggja verksmiðjuna í einum áfanga, og það skiptir auðvitað verulegu máli, ef hins vegar kæmi samanburður um að vinna þetta í fleiri áföngum hér, en ég verð nú að segja það sem mína skoðun, að ég tel ákaflega líklegt, að alúmínhringurinn leitist við að hraða þessum framkvæmdum meira, og það eru í raun og veru opnaðar leiðir til þess í samningnum, það er ekkert, sem bendir til annars heldur en að hann muni hafa beina hagsmuni af því að koma verksmiðjunni í fullan gang fyrr en gert er ráð fyrir, og þess vegna er næsta sennilegt, að framkvæmdir verði hraðari og krefjist miklu meiri mannafla en gert er ráð fyrir. En reynsla okkar um þessa stóru árganga, sem hafa verið að koma inn á vinnumarkaðinn á undanförnum árum, hefur verið sú, að við höfum þurft á þeim að halda í okkar eiginn atvinnurekstur, og þeir hafa ekki einu sinni dugað okkur. Eins og hæstv. ráðh. viðurkenndi búum við nú þegar við stórfelldan vinnuaflsskort í landinu, og við gerum það þrátt fyrir þessa stóru árganga, sem hafa verið að koma inn á vinnumarkaðinn á þessum síðustu árum. Og ég verð að segja það, að ef maður lítur til þeirra verkefna, sem blasa við í landinu, bæði almennra framkvæmda, sem nú verður að telja, að séu í lágmarki, og til þeirra miklu verkefna, sem við getum haft við okkar hefðbundnu atvinnuvegi, þá eru engar líkur á því, að á næstu árum komum við til með að hafa afgang af vinnuafli til þess að selja útlendingum. Við höfum þurft á þessum stóru árgöngum að halda, og við þurfum þá framvegis, þó að engin stóriðja komi til. Og ég er a.m.k. viss um það, að þessir árgangar skila okkur varanlegri arði í þjóðarbúið, ef við nýtum þá við okkar eigin atvinnurekstur, t.d. að reyna að nálgast það mark, sem fiskimálastjórinn okkar, Davíð Ólafsson, var að tala um núna ekki alls fyrir löngu, að það lægi fyrir okkur að tvöfalda útflutningsverðmæti þjóðarinnar með því að nýta aflann með svipuðum hætti og almennt gerist meðal fiskveiðiþjóða í VesturEvrópu. Þar fyrir vil ég alls ekki segja það, að stóriðja geti ekki komið til greina undir neinum kringumstæðum fyrir okkur. Ég álít, að þó að okkar hefðbundnu atvinnuvegir hafi reynzt okkur vel og betur en stóriðjuþjóðunum hefur reynzt sinn rekstur almennt á undanförnum árum, þá geti það vel komið samt sem áður til greina, að við hverfum að því fyrr eða síðar að taka upp einhverjar tegundir stóriðju, en að mínu viti kemur hún vegna smæðar okkar þjóðar aðeins til greina á íslenzkum eignarréttargrundvelli og ekki í stærra mæli en vinnuafl okkar og fjármagn og fjármagnsmöguleikar standa til á hverjum tíma. Ég mun nú fara að leitast við að stytta mál mitt, en það er auðvitað margt annað í sambandi við þessa samninga en hin beinu hagsmunaatriði, sem ástæða væri til að ræða um og athuga niður í kjölinn. Ég gat hér áðan um það furðulega fyrirbrigði, að þetta yrði eina verksmiðjan í eigu Swiss Aluminium-hringsins, sem ekki væri skylduð til að setja upp hreinsitæki og látið við það sitja skv. samningnum að kveða svo á, að Íslenzka alúminíumfélagið skuli vera ábyrgt fyrir tjóni, sem kann að leiða af mengun lofts, skemmdum á eignum og öðru slíku, en um þetta segir á bls. 12: „lSAL skal bera fulla ábyrgð á hverju því tjóni, sem hlýzt af gastegundum og reyk frá bræðslunni utan við svæðið með ummáli reiknuðu frá miðju bræðslukerasalarins í fyrsta áfanga bræðslunnar, sem sýnt er á uppdrætti 2.“ Og síðan er sagt: „ISAL mun gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði.“ Og loks er sagt, að ISAL skuli sjálft framkvæma reglulegar athuganir með vissu millibili á gróðri, efnum og eignum í fyrir fram ákveðnum athugunarstöðvum. Það er hvergi sagt í þessari grein það, sem hæstv. ráðh. var að halda hér fram áðan, að hringurinn sé skyldugur að byggja hreinsitæki við verksmiðjuna, ef tjón verður. Það er aðeins sagt, að hann skuli vera ábyrgur fyrir því, og eftir venjulegum skilningi orða mætti skilja það svo, og ég skil það svo, að það þýði það, að í vissum tilfellum gæti verið um það eitt að ræða, að hringurinn væri skyldugur til þess að greiða tjón, greiða tjónið, sem beint yrði af þessu, án þess að það leiddi til þess, að hann yrði skyldaður til þess að setja upp hreinsitæki, því að um það er ekkert. Ef svo hefði verið, að það væri átt við það, að hringurinn væri skyldugur til þess að reisa hreinsitæki, ef einhver skaðleg áhrif frá bræðslunni kæmu í ljós, því má það þá ekki standa í samningnum? Hvaða ástæða er til þess, að það er þá ekki tekið fram? Það hlýtur eitthvað að liggja á bak við það, og það getur ekki verið annað, sem þarna liggur á bak við, heldur en það, að ef það kostar hringinn minna að bæta tjónið með beinum peningum til þeirra, sem verða fyrir skaðanum, þá á ekki að reisa hreinsitækin. Það kæmi ekki til fyrr en tjónið næmi svo miklu, að það yrði dýrara fyrir hringinn að borga það heldur en að reisa hreinsitæki sem kosta 100 millj. kr., og ég verð að segja það, að það er ekki há upphæð í samanburði við þann rekstur, sem þarna á að fara fram. Þetta er milli 6 og 7% af eins árs útflutningsverðmæti frá álverksmiðjunni við Straum, sem þarna er um að ræða í eitt ár at 45, sem hann á að hafa þarna aðstöðu. Það er ekki heldur sagt, að ISAL „skal“ gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar. Það er ekki sagt „skal“. Hann „mun gera“, það er viljayfirlýsing nánast frá hringnum, að hann muni gera það, en ekki skylda. Og loks er svo ákveðið, að dótturfyrirtæki hringsins sjálft skuli annast rannsóknir með því að taka sýnishorn af gróðri, efnum og eignum, í samvinnu við hlutaðeigandi rannsóknastofnanir. Í Noregi er þetta þannig, að rannsóknirnar eru framkvæmdar af opinberri hálfu, en kostaðar af dótturfyrirtæki Swiss Aluminium, og í því felst auðvitað mikið öryggi, að við framkvæmum rannsóknimar sjálfir, en treystum ekki viðsemjandanum, sem á fjárhagslega undir því, að rannsóknirnar sýni sem minnstan hugsanlegan skaða. Sú vartærni hefði a.m.k. ekki sakað, að þetta verkefni hefði verið lagt í hendur íslenzkra rannsóknastofnana, en ekki viðsemjandans sjálfs og honum raunverulega þarna selt meira og minna sjálfdæmi um það, hvað út úr þessu kæmi. En það þykja ástæður til þess í Noregi að gera athuganir á þessu í allt að 20 km fjarlægð frá bræðslunum. Það hlýtur svo líka að vekja athygli, a.m.k. þeirra, sem ekki eru með einhverja glýju fyrir augunum af allri þeirri dýrð, sem af þessum samningi stafar, að þessar rannsóknir á aðeins að binda við gróður, efni og eignir. Það er hvergi minnzt á það, að það eigi að athuga heilsufar fólksins, sem verður að vinna í námunda við þetta fyrirtæki eða í því. Það virðist vera aukaatriði, en hins vegar mundi það þarfnast þarna rannsóknar, ef t.d. Hafnfirðingar hættu að sjá út um gluggana hjá sér vegna þess að glerið yrði matt, en það er kunnugt, að flúorreykurinn hefur þau áhrif á gler, og það er ein af hinum skaðvænlegu áhrifum, sem hann getur haft. Um það atriði í þessum samningum, sem lýtur að réttarfari og lögsögu,ætla ég ekki að ræða mikið. Við erum svo heppnir að eiga hér í deildinni prófessor í stjórnlagafræðum, og ég a.m.k. tel það ráð fyrir aðra óbreytta dm. að bíða ofurlitið með sína dóma, þangað til þeir hafa leitt saman hesta sína um þau efni hæstv. iðnmrh., sem sjálfur er lögfróður maður, og hv. 3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ), en það verð ég þó að segja sem leikmaður í þeim efnum, að undarlega kemur það heim við þær hugmyndir, sem ég hef gert mér um merkingu 2. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir, að dómendur fari með dómsvaldið, undarlega kemur mér sá samanburður fyrir augu annars vegar og hins vegar sá háttur, sem hér á að hafa, að íslenzkt fyrirtæki, fyrirtæki, sem skráð er íslenzkt skv. íslenzkum lögum, þ.e.a.s. Íslenzka alúminíumfélagið, að það geti skotið málum sínum til erlends dómstóls. Ég verð að segja, að það er í mínum leikmannsaugum lítið samræmi þarna á milli, og aldrei hafði ég skilið þetta svo, að það gæti verið um útlenda dómendur að ræða, sem ættu að fara með dómsvaldið skv. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Um þetta hafa verið höfð sterk orð m.a. af hálfu hv. 3. þm. Norðurl. v., svo sterk orð, að hann sagði, að undir þetta gæti engin fullvalda þjóð skrifað, en ég mun sem sagt fylgjast af áhuga með þeim umr., sem um þetta fara milli þeirra manna, sem betur hæfir að kljáist um þetta. En ég vildi leyfa mér í sambandi við þetta sem alger leikmaður að spyrja hæstv. ráðh. um annað atriði, sem ekki hefur borið eins á góma í sambandi við réttarfarið, hvaða þýðingu 35. gr. um meðferð fjárfestinga hafi að því leyti sem þar eru tekin upp efnisákvæði stjórnarskrárinnar um eignarréttarvernd. Hvað á það að þýða að setja inn í 35. gr. samningsins efnislega ákvæði stjórnarskrárinnar um eignarréttarvernd og þjóðnýtingu? Er það kannske gert til þess, að það geti verið úrskurðaratriði fyrir erlendan dómstól hvað sé almenningsheill á Íslandi eða ekki? Er það kannske gert til þess, að ekki verði dæmt eftir þessu ákvæði sem stjórnarskrárákvæði hjá okkur, ef það kynni að fara til erlends dómstóls, heldur sem samningsatriði í þessum samningi, en skv. samningum ber fyrst að líta á samninginn sjálfan. Það gæti þá, sýnist mér, verið hugsanlegt, að þegar stjórnarskrárákvæði eru tekin þannig beint inn í samninginn, þá yrði ekki litið á þau sem slík þar, heldur sem samningsákvæði og gæti þess vegna verið fjallað um þau af erlendum dómstól sem samningsákvæði, en ekki sem stjórnarskrárákvæði í okkar landi.  Þessi samningur hlýtur, - svo að ég reyni að fara fljótt yfir það mál, sem ég á eftir, - hann hlýtur að hafa margvísleg áhrif, þjóðfélagsleg, atvinnuleg og efnaleg. Hann þýðir alveg vafalaust, samningurinn og þær framkvæmdir, sem í kjölfar hans mundu koma, stórfelldan straum fólks til þéttbýlissvæðisins hér við Reykjavík, og hann mundi þýða stóraukið kapphlaup um vinnuaflið, sem þegar er ónógt miðað við þau verkefni, sem er að vinna í landinu, og ég vil segja það, að sú friðþægingaraðgerð, sem hæstv. ríkisstj. hyggst gera til þess að jöfnuð séu metin varðandi straum fólksins hingað til þéttbýlissvæðisins um atvinnujöfnunarsjóð, hann nær ekki tilgangi sínum að því leyti og getur aldrei vegið upp á móti því aðdráttarafli, sem slíkar stórframkvæmdir hlytu að leiða af sér. Og slíkar framkvæmdir ásamt stóraukinni samþjöppun fólks hér í þéttbýlinu við Faxaflóa hljóta svo að verða stórkostlegur verðbólguvaldur í efnahagslífinu. En verðbólgan er eins og við vitum eitt mesta vandamálið, sem við eigum við að etja og einn versti þrándur í götu raunhæfra kjarabóta fyrir almenning í þessu landi. Ég vil svo einnig segja það, að ég tel, að þessi samningur, að tilkoma erlends auðhrings inn í landið muni hafa ýmis önnur áhrif, sem ástæða væri til að ræða hér nákvæmlega um, og ég hef sérstakan áhuga að ræða um, þótt ég hafi ekki tíma til þess nú, og það eru áhrif hans á vinnumarkaðinn að því leyti sem þessi hringur verður áhrifaaðili annaðhvort í samtökum vinnuveitenda í landinu eða við hlið þeirra í kjaradeilum verkafólks. Ég hef áður rætt það atriði þessa máls hér á hv. Alþingi, og tímans vegna þá vísa ég til þess, sem ég hef um það sagt. Ég tel líka nokkurn veginn auðsætt, að þessi hringur eða a.m.k. þeir, sem hann setur fyrir sig til þess að stjórna Íslenzka álfélaginu svonefnda, að þeir mundu fljótlega sem umboðsmenn hringsins fá ýmsar stjórnmálalegar „interessur“, sem þeir mundu reyna að rækja til sem mestra hagsbóta fyrir sína yfirmenn. Það má vel vera, að forstjórar Swiss Aluminium standast þá freistingu að skipta sér af íslenzkum stjórnmálum, en reyna að hafa bein eða óbein áhrif á íslenzk stjórnmál í sambandi við rekstur sinn hér og hagsmuni sína hér. En ég treysti ekki leppunum, sem þeir ætla að setja fyrir sig, til þess að reyna ekki það, sem þeir geta til þess að hafa áhrif í þeim efnum. Enda er reynslan sú hvarvetna þar sem hringavald hefur orðið sterkt í atvinnulífinu, erlent hringavald, þá hafa pólitísku áhrifin verið nokkurn veginn í réttu hlutfalli við fjármagnið, sem þeir hafa lagt í atvinnureksturinn, og eru t.d. þjóðir Suður-Ameríku eitt gleggsta dæmið um það. Eins og ég sagði í upphafi máls míns tel ég þó, að sú stefnubreyting, sem þetta frv. mundi boða, sé algert meginatriði þessa máls, meginatriði, sem hlyti að móta afstöðuna til þess, jafnvel þótt um einhverja stundarhagsmuni væri að ræða, sem ég allt þó ekki vera til að dreifa. Þessa stefnubreytingu í atvinnumálum og viðskiptum við erlent fjármagn, sem það felur í sér að hleypa erlendu fjármagni í stórum stíl inn í landið til beinnar þátttöku í atvinnurekstri í landinu og leyfa því síðan hömlulausan útflutning þess arðs, sem íslenzkt vinnuafi skapar úr íslenzkum auðlindum, þessa stefnu teljum við Alþb.-menn hættulega og höfum varað við og vörum við afleiðingum hennar. Við teljum það vera óhæfu, að erlendum auðhring séu veitt margvísleg forréttindi umfram Íslendinga sjálfa og íslenzkan atvinnurekstur. Við vörum við þeim áhrifum, sem þessi samningur hefur á efnahagskerfið og vinnumarkaðinn í landinu. Við teljum þennan samning á flesta grein óhagstæðan og að því er einstök samningsákvæði snertir vansæmandi fyrir Íslendinga. Við teljum hann engan vanda leysa en vera líklegan til þess að auka á margvíslega erfiðleika og vandkvæði og skapa hættulegt fordæmi. Og af þessum ástæðum leggjum við áherzlu á, að þessi samningur verði felldur hér á hv. Alþ. En það teljum við svo hins vegar algert lágmark pólitísks siðgæðis, að samningurinn yrði borinn undir kjósendur í landinu við þjóðaratkvgr. Hér er um slíka grundvallarstefnubreytingu á mörgum sviðum að ræða, að það er ekki verjandi fyrir nokkra ríkisstj. eða tæpan þingmeirihluta að láta hana koma til framkvæmda án þess að þjóðin öll fái að láta vilja sinn í ljós, né heldur sé það fært fyrir nokkra ríkisstj. eða hæpinn þingmeirihluta að binda hendur þjóðarinnar og réttra stjórnarvalda í hálfa öld fram í tímann með þeim margvíslegu og varhugaverðu skuldbindingum, sem sjálfur samningurinn hefur að geyma. Til slíks hefur hvorki ríkisstj. né þinglið hennar nokkurt umboð frá þjóðinni.



Herra forseti. Hér er um stórt mál að ræða, sem skoðanir manna eru mjög skiptar um. Þó það hafi verið rætt allrækilega í hv. Nd., verður samt sem áður ekki komizt hjá því, þegar það er tekið hér til l. umr., að koma nokkuð víða við, þó að ef til vill megi að einhverju leyti fara fljótar yfir sögu, vegna þeirra umræðna, sem þegar hafa farið fram um það í hv. Nd. Ég vil nú fyrst segja það, að ég er andvígur þessu frv. og mun greiða atkvæði á móti því, og býst ég við, að það komi í sjálfu sér engum á óvart. Sú afstaða mín byggist á því, að ég tel þann samning, sem fylgir þessu frv. og með frv. á að lögfesta, hinn svonefnda álsamning, á ýmsan hátt svo óhagstæðan og varhugaverðan, að ég álít hann með öllu óaðgengilegan. Sú afstaða mín byggist einnig á því, að ég tel ekki rétt við núverandi aðstæður og án þess að áður eða jafnframt séu gerðar viðeigandi ráðstafanir í efnahags- og dýrtíðarmálum, að stofna til stóriðju á vegum útlendra manna á mesta annasvæði íandsins. Hins vegar byggist andstaða mín við þetta álsamningsfrv. ekki á því, að ég sé að meginstefnu til eða í prinsipinu andvígur stóriðju, jafnvel ekki með beinni þátttöku erlends fjármagns í undantekningartilfellum. Ég er auðvitað ekki frekar en aðrir andvígur stóriðju eða stofnsetningu stærri iðnfyrirtækja á vegum Íslendinga, og ég býst við því, að þeir séu ákaflega fáir, sem slíku eru andvígir. Ég tel út af fyrir sig mjög æskilegt, að grundvöllur atvinnuvega okkar sé breikkaður. Ég teí mjög æskilegt, að við tileinkum okkur aukna tækniþróun og verkmenningu, og auðvitað tel ég mjög æskilegt, að við nýtum okkar orkulindir í auknum mæli til uppbyggingar iðnaði. Ég lít svo á, að æskilegt sé, að sú uppbygging sé hraðari en hún gæti orðið, ef hún ætti að styðjast eingöngu við sparité landsmanna eða eigið fjármagn. Þá vaknar sú spurning, hvaða leið eigi að fara til að afla fjármagns til slíkra framkvæmda. Það er mín skoðun, að þess fjármagns eigi fyrst og fremst að afla með erlendum lánum þ.e.a.s. að því leyti, sem eigið fjármagn hrekkur ekki til. Það verður jafnan að íeggja á það höfuðáherzlu, að atvinnufyrirtæki og atvinnurekstur í þessu landi sé í höndum landsmanna sjálfra, að atvinnufyrirtækin, hvort sem stór eru eða smá, séu eign Íslendinga sjálfra, hvort heldur þau eru rekin af hinu opinbera eða í einstaklingseign og ekkert síður þó að þau verði að byggja upp með atbeina erlends lánsfjár. En þó að þessari meginstefnu verði að fylgja fast fram, er mín skoðun sú, að til greina geti komið í einstökum undantekningartilfellum að byggja upp stóriðjufyrirtæki með beinni þátttöku erlends fjármagns, þegar þannig stendur á, að þau fyrirtæki séu af einhverjum ástæðum Íslendingum ofvaxin, þau séu nauðsynlegur þáttur í atvinnuuppbyggingu landsins og hagstæðir samningar náist við fjármagnseigendur. Þó verður jafnan, að mínum dómi, að sýna ýtrustu varkárni í þessu efni. Það vil ég alveg sérstaklega undirstrika og leggja á það höfuðáherzlu, að hér verði jafnan að fara að með hinni mestu gát, m.a. vegna algerrar sérstöðu Íslands á margan hátt. Og sú uppbygging iðnaðar, sem að mínum dómi ber að leggja höfuðáherzlu á hér á landi og stefna að á næstu árum, er meiri hagnýting og vinnsla sjávarafurða, og kemur auðvitað ekki annað til mála en að sá atvinnurekstur sé jafnan að öllu leyti í höndum Íslendinga sjálfra. Það hefur verið lögð á það nokkur stund af hálfu andstæðinga Framsfl. að túlka afstöðu flokksins til þessa máls, sem hér liggur fyrir á þá lund, að hann væri yfirleitt andvígur stóriðju og að hann vildi með öllu útiloka þann möguleika, að ný iðjufyrirtæki væru byggð upp með beinni þátttöku útlendinga. Þetta er rangtúlkun á afstöðu Framsfl. Framsfl. hefur að vísu írá öndverðu fylgt mjög fast fram þeirri meginstefnu, sem ég áður gat um, að atvinnureksturinn í landinu væri í höndum landsmanna sjálfra. Það gildir jafnt um stóriðju sem um annan atvinnurekstur. Læt ég því til sönnunar nægja að vísa í nál. fulltrúa framsóknarmanna í Nd. um þetta mál. En því hefur þó nokkrum sinnum verið lýst yfir af flokksþingum framsóknarmanna, að komið gæti til álita að hafa samvinnu við erlenda einkaaðila um tiltekna stóriðju. En alltaf hefur jafnframt verið tekið fram, að sýna bæri fyllstu varúð í slíkum efnum, og auðvitað viljum við fyrst og fremst íslenzka stóriðju, ef á henni eru tök, og fyrst og fremst, eins og ég áðan sagði, leggja höfuðáherzlu á eflingu undirstöðuatvinnuveganna og iðnað í sambandi við þá. Í samræmi við þessa meginstefnu er ályktun, sem aðalfundur miðstjórnar Framsfl. gerði um þessi mál í marzmánuði 1965. Þar taldi flokkurinn rétt, að kannaðir væru möguleikar í þessum efnum, en setti jafnframt ákveðin skilyrði fyrir aðild Íslands að hugsanlegum stóriðjusamningum. Í þessari ályktun segir svo, með leyfi forseta: „Rétt er, að kannaðir séu möguleikar á uppbyggingu einstakra stærri iðngreina með beinni þátttöku erlends fjármagns skv. sérstökum íánum og samningi hverju sinni, enda sé nægilegt vinnuafl fyrir hendi og slík atvinnufyrirtæki liður í skipulagðri uppbyggingu atvinnuveganna, en megi aldrei verða til þess, að slakað sé á eða dregið úr eflingu íslenzkra atvinnuvega. Slík atvinnufyrirtæki yrðu að öllu leyti að lúta íslenzkum lögum. Megináherzlu ber að leggja á, að staðsetningu slíkra fyrirtækja sé, ef til kemur, þannig hagað, að hún stuðli að jafnvægi í byggð landsins. Þess sé og jafnan gætt að tryggja efnahagslegan og tæknilegan grundvöll þess, að Íslendingar geti sem fyrst tileinkað sér þá þekkingu og verkkunnáttu, sem flytjast kann inn í landið á þennan hátt, svo að slíkur iðnaður geti orðið alíslenzkur sem allra fyrst. Þess sé og jafnan gætt, að erlend fjárfesting verði aldrei nema lítill hluti af heildarfjárfestingu þjóðarinnar. Í tilefni af samningaumleitunum, sem nú standa yfir um alúmínvinnslu hér á landi, lýsir miðstjórnin því yfir, að slíkt stórmál megi ekki afgreiða nema sem lið í heildaráætlun framkvæmda í efnahagsmálum og ekki tiltök að hefja þær framkvæmdir við þá verðbólguþróun og vinnuaflsskort, sem íslenzkir atvinnuvegir búa nú við. Eins og sakir standa er því ný stefna í efnahags- og atvinnumálum landsins forsenda þess, að unnt sé að ráðast í stóriðju. Hið erlenda fyrirtæki njóti engra hlunninda umfram íslenzka atvinnuvegi og lúti í einu og öllu íslenzkum lögum og raforkusala til þess standi a.m.k. undir stofnkostnaði virkjunar að sínu leyti. Enn fremur, að íslenzk stjórnvöld hafi á hverjum tíma íhlutun um skipun stjórnar verksmiðjunnar og meiri hl. stjórnenda séu íslenzkir ríkisborgarar. Miðstjórnin minnir sérstaklega á, að staðsetning alúmínverksmiðju á mesta þéttbýlissvæði landsins mundi, eins og nú háttar, auka mjög á ójafnvægi í byggð landsins. Að óbreyttum þeim ástæðum felur miðstjórnin framkvæmdastjórn og þingflokki að beita áhrifum sínum þannig, að verksmiðjan verði staðsett annars staðar.“ Eftir þessa ályktun, sem bæði var birt í blöðum og útvarpi, gat enginn maður verið í vafa um afstöðu Framsfl. í þessu máli. Í ályktuninni eru sett ákveðin og skýr skilyrði af Framsfl. hálfu, og er þar skemmst af að segja, að í fyrirliggjandi álsamningum er engum þessum skilyrðum fullnægt, nema því einu, að íslenzk stjórnvöld hafi þá íhlutun um stjórn verksmiðjunnar, sem þar segir, að ríkisstj. skipi 2 af 7 stjórnarmönnum og að meiri hl. stjórnarinnar sé skipaður íslenzkum ríkisborgurum. Engu öðru, engu einasta af öðrum þessara skilyrða, sem talin eru í þessari ályktun, er fullnægt í þessum álsamningi. Skal ég gera nokkru nánari grein fyrir því. Í fyrsta lagi var svo sagt í þessari ályktun, að ekki mætti afgreiða slíkt stórmál, nema sem lið í heildaráætlun í framkvæmda- og efnahagsmálum. Og nú spyr ég: Er því skilyrði fullnægt? Ég svara: nei. Því er ekki fullnægt. Framkvæmdaáætlun ríkisstj., sem svo er kölluð, hefur hingað til a.m.k. ekki verið nema nafnið tómt og á engan hátt hægt að taka alvarlega og á eiginlega ekkert skylt við það, sem kallað er áætlunarbúskapur. Í öðru lagi var sagt í þessari ályktun, að það væru ekki tiltök að hefja slíka framkvæmd við þá verðbólguþróun og vinnuaflsskort, sem við höfum búið við. Hefur þessari mótbáru og þar með ákvörðunarástæðu fyrir Framsfl. verið kippt í burtu? Hafa ráðstafanir verið gerðar til að hefta dýrtíðina og verðbólguskriðuna? Nei, og aftur nei. Þvert á móti magnast nú verðbólgan, ár frá ári, eins og hver maður veit, já, meira að segja næstum því hægt að segja dag frá degi og er nú jafnvel hraðskreiðari en nokkru sinni fyrr. Þó var því lýst yfir af ríkisstj. á sínum tíma, að hún ætlaði að stöðva verðbólguna og meira að segja því lýst yfir, að ef ekki tækist að stöðva verðbólguna væri allt annað hennar starf unnið fyrir gýg. En allur almenningur veit, að það hefur ekki tekizt að stöðva dýrtíðina, heldur fer hún dagvaxandi, eins og ég áðan sagði, og allur almenningur í þessu landi stynur nú undan dýrtíðarflóðinu. Það þarf ekki að rekja þá sögu lengi, það vita allir, hvernig dýrtíðaraldan leggst nú á húsbyggjendur og hvernig hún leikur þá. Það vita allir, hvernig hún leggst á unga fólkið og hvernig hún leikur það. Það vita allir, að almenningur verður nú dag hvern svo að segja að lengja vinnutímann til þess að hafa í sig og á. Og fyrir launþega, sem ekki eiga þess kost að lengja vinnutíma sinn, verður það æ erfiðara að hafa í sig og á. Framleiðsluatvinnuvegirnir stynja einnig undan ofurþunga verðbólgunnar. þeir kvarta undan versnandi afkomu, hallarekstri og jafnvel framleiðslustöðvun. Um það liggja fyrir margir vitnisburðir, sem ég skal ekki hér fara að rekja, en það nægir aðeins að minna á það, að nú er svo komið, að höfuðatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegurinn, sem búið hefur við metafla undanfarið og hagstæðari viðskiptakjör en dæmi eru til, er þannig á vegi staddur, að hann verður ekki rekinn nema með stórfelldum uppbótum eða styrkjum, og er í því sambandi þess skemmst að minnast, að nýlega var afgr. á Alþ. frv. um uppbætur til sjávarútvegsins, sem námu 80 millj. kr. Og ráð voru ekki fundin til að afla þeirra 80 millj. kr., og afleiðingin varð sú, að það hefur verið gripið til þess af hálfu ríkisstj. að fella niður niðurgreiðslur, eins og kunnugt er, á fiski og smjörlíki. Það er talið, að vísitalan muni bara af þeim sökum einum hækka um 3–4 stig. Og þessi aðgerð ríkisstj. táknar í raun og veru algera uppgjöf á því að reyna að hafa hemil á verðbólgunni, en hingað til hefur hún þó haft ofurlitla tilburði í þá átt, enda þótt þeir hafi ekki borið árangur. En svo bætir ríkisstj. gráu ofan á svart í sambandi við þessa verðbólgu- og verðþensluþróun, sem átt hefur sér stað, með því að stofna nú til stórframkvæmda á allra mesta þenslusvæðinu og þar sem vinnuaflsskorturinn er langsamlega mestur og tilfinnanlegastur og aðstreymi fólks annars staðar frá mest. Það er nú alveg auðsætt, hvernig þessi framkvæmd hlýtur að verka á verðlagsþróunina. Hún hlýtur að verka á hana eins og ollu væri hellt á eld. Og ríkisstj. hefst ekki handa í því efni að gera um leið viðeigandi ráðstafanir, heldur er eins og stefnulaust rekald, reynir að halda öllu á floti um sinn með bráðabirgðaúrræðum og handahófsaðgerðum. Hvernig halda menn svo, að Framsfl. geti, eftir þá yfirlýsingu, sem hann hafði samþ. og gefið í sinni miðstjórnarályktun í marz 1965, samþ. þetta frv., sem hér liggur fyrir, en þar lýsti hann því yfir, eins og áður er sagt, að ekki væru tiltök að hefja þær framkvæmdir við þá verðbólguþróun og vinnuaflsskort, sem íslenzkir atvinnuvegir búa nú við? Í þriðja lagi segir Framsfl. í ályktun sinni: Eins og sakir standa er því ný stefna í efnahags- og atvinnumálum íandsins forsenda þess, að unnt sé að ráðast í stóriðju. Þetta var þriðja skilyrðið og vissulega ekki hið veigaminnsta. Hefur því skilyrði verið fullnægt? Nei, því fer fjarri. Og þó er þetta auðvitað alveg höfuðatriðið í öllu þessu máli, að við þær aðstæður, sem nú eru hér við Faxaflóa, er ekki tímabært að stofna til stóriðju. Þvert á móti er alveg augljóst mál, að hún hlýtur að spenna upp dýrtíðina og stórauka dýrtíðarvandamálið, en það er einmitt langsamlega stærsta vandamálið, sem við er að glíma í íslenzkum þjóðmálum í dag. Og merin hljóta að spyrja: Hvar á að taka verkafólkið, sem við þessar framkvæmdir á að vinna? Ég skal ekki fara langt út í það - segja aðeins að það benda allar líkur til þess, að ekki verði hjá því komizt að flytja inn erlent verkafólk. Og náttúrlega hlýtur þá um leið sú spurning að vakna, hvers konar verkafólk verður það? En af samningunum liggur það ljóst fyrir, að álfélagið áskilur sér allan rétt í því sambandi og áskilur sér fullan rétt til þess að flytja inn erlent verkafólk eftir þörfum, ef ekki er útvegað íslenzkt vinnuafl. Fjórða skilyrðið í ályktun Framsfl. var það, að hið erlenda fyrirtæki nyti engra hlunninda umfram íslenzka atvinnuvegi. Og enn spyr ég: Er þessu skilyrði fullnægt með fyrirliggjandi álsamningi? Og ég verð að svara því neitandi og segja, að því fari víðs fjarri. Álfyrirtækinu eru einmitt ætluð stórfelld hlunnindi umfram íslenzka atvinnuvegi. Þar til má nefna tollfrelsi og skattfríðindi, fríðindi, sem íslenzkir atvinnuvegir njóta ekki. það væri fróðlegt að gera samanburð á því, hvernig íslenzkir atvinnuvegir mundu standa að vígi, ef þeir nytu að öllu leyti sömu kjara og þessu álfyrirtæki eru ætluð. En um þessi fríðindi skal ég nú ekki fara fleiri orðum í þessu sambandi, kem að þeim seinna. Þá er það fimmta skilyrðið, að álfyrirtækið lúti í einu og öllu íslenzkum lögum, - lúti í einu og öllu íslenzkum lögum. Er því skilyrði fullnægt? Nei, það er vissulega ekki hægt að tala um, að fyrirtæki lúti í einu og öllu íslenzkum lögum, þegar það er tekið undan lögsögu íslenzkra dómstóla. Og ég bara spyr: Hver er sá, sem hér í Ed. vill gera sig að því viðundri að halda því fram, að það fyrirtæki lúti í einu og öllu íslenzkum lögum, sem tekið er undan íslenzku dómsvaldi? Það er annað, hvað gert er í blöðum og hvað þar er fimbulfambað um, en ég ætla að vona, að það fari enginn að heimska sig á því hér uppi í hv. Ed. að halda því fram, að það fyrirtæki lúti í einu og öllu íslenzkum lögum, sem tekið er undan íslenzku dómsvaldi. Og ég verð að segja það, að ég mætti játa alvarlega fáfræði á mig, ef svo reyndist, því að ég mun hafa átt minn þátt í þessu orðalagi á þessari ályktun á sínum tíma, og mér hefur þá illilega skotizt, ef þetta orðalag er ekki nægilega skýrt til þess að láta í ljós það, sem fyrir mönnum vakti, að íslenzkt ríkisvald tæki sem sagt til þess sem íslenzks fyrirtækis og það væri háð íslenzkri löggjöf, háð íslenzku dómsvaldi, háð íslenzkri löggæzlu og framkvæmdavaldi. Það er það, sem felst í því, að fyrirtæki verði í einu og öllu að lúta íslenzkum lögum. Sjötta skilyrðið í ályktun framsóknarmanna var það, að raforkusalan til hins erlenda fyrirtækis stæði a.m.k. undir stofnkostnaði virkjunar að sínu leyti. Ég leyfi mér að halda því fram, að það sé langt frá því, að það sé hægt að fullyrða það á þessu stigi, að svo muni verða. Það er, eins og ég síðar kannske mun nokkuð koma að, teflt á óforsvaranlega tæpt vað, og raforkuverðið er alveg furðulega óhagstætt miðað við það, hvað sama fyrirtæki hefur greitt fyrir raforku erlendis. En að því kem ég e.t.v. síðar, og um það verður sjálfsagt rætt nánar af öðrum hér. Loks var svo í sjöunda lagi í umræddri ályktun rætt um staðsetningu verksmiðju, ef til kæmi, og þar var þá lögð höfuðáherzla á, að staðsetningu verksmiðjunnar væri hagað þannig, ef til hennar kæmi og öðrum skilyrðum væri fullnægt, að starfsemi hennar yrði ekki til þess að auka á ójafnvægi í byggð landsins. Það mun nú mála sannast, og það ætla ég að leyfa mér að staðhæfa, að það hefur aldrei verið gerð nein alvarleg tilraun til þess að fá staðsetningu verksmiðjunnar ákveðna með öðrum hætti heldur en raun varð á. Ég vil halda því fram, að það hafi ekki verið gerð nein alvarleg tilraun til þess að fá álverksmiðjuna staðsetta annars staðar en á mesta annasvæði íandsins, í Straumsvík við Hafnarfjörð. Ég ætla, að það hafi komið mjög snemma fram í þessum samningaviðræðum, að Íslendingar hafi bundið sig á þann stað, þannig að það hafi ekki framar orðið frá honum horfið. Þessi skilyrði Framsfl. lágu sem sagt fyrir í marzmánuði 1965. Það hljóta nú allir að skilja, að það var með öllu útilokað, að Framsfl. gæti fylgt slíkum samningum, sem svo að segja í einu og öllu þverbrutu í bága við þau skilyrði, sem hann hafði sett fyrir hugsanlegu fylgi við slíka samninga. Þegar það var orðið alveg ljóst og vitað í desembermánuði s.l., að samkomulag hefði náðst í aðalatriðum og það samkomulag var algerlega andstætt þeim skilyrðum, sem sett höfðu verið í ályktun miðstjórnarinnar í marz 1965, lýsti Framsfl. yfir hér á Alþ. algerri andstöðu við þessa samninga. Að vísu var þá ekki hægt að fara út í einstök atriði samninganna, vegna þess að samningarnir voru þá enn allir á trúnaðarstigi og það var þess vegna augljóslega ekki hægt að tilnefna þau einstöku atriði, sem menn sérstaklega höfðu út á að setja, heldur var samningunum í heild og þeirri stefnu, sem þeir byggðust á, mótmælt þá. Og eftir það gat ekki nokkur maður vaðið í villu og svima um það, hver væri afstaða Framsfl. og hver afstaða Framsfl. mundi verða til þessara samninga. En samt kemur svo hæstv. dómsmrh. og er alltaf annað slagið að láta liggja að því, að hann hafi ekki verið aðvaraður. Hann er að segja það hvað eftir annað eða láta að því liggja, að sér hafi nú eiginlega aldrei verið ljóst, eða a.m.k. ekki almennilega ljóst, hver afstaða Framsfl. mundi verða til þessa máls. Hann lætur að því liggja, að þeir hafi ekki gert sérstakar aths. við einstök samningsákvæði og því hafi hann haft ástæðu til að ætla, að þeir væru nú sammála þessu og sammála öðru o.s.frv. eða hefðu a.m.k. ekki sérstakar aths. að gera við slík einstök samningsákvæði. Þegar litið er til þess, sem ég hef rakið hér altítarlega af sérstökum ástæðum, er auðsætt, að það er ekki hinn minnsti fótur fyrir ummælum, sem ráðh. hefur látið falla í þessa átt, og þá auðvitað því síður fyrir þeim ummælum og túlkunum, sem blöð stjórnarflokkanna hafa um þetta haft. Ég hef hér sýnt fram á, hvers vegna framsóknarmenn hlutu samkv. öllum forsendum málsins að taka þá afstöðu að vera gegn þessum samningi. Ég vil þá leyfa mér að athuga þessa samninga nokkru nánar og benda á tiltekin atriði, sem að mínum dómi eru varhugaverð og óaðgengileg og eiga að leiða til þess, að þetta frv. sé fellt. Ég vil um leið benda á, að staðsetning verksmiðjunnar er óheppileg með tilliti til atvinnuástandsins í landinu almennt. Hún er, eins og margbent hefur verið á, sett niður á því svæði, þar sem þenslan er alvarlegust og vinnuaflsskortur hefur að undanförnu verið mestur. Hennar er því síður en svo þörf vegna atvinnuástandsins þar, eins og nú standa sakir. Þvert á móti mun hún fyrirsjáanlega stórauka erfiðleika framleiðsluatvinnuveganna á þessu svæði og þá alls staðar a.m.k. í bili, hvað sem síðar verður. Menn geta t.d. rétt ímyndað sér, hvernig sjávarútveginum með þeirri aðstöðu, sem hann hefur í dag, muni ganga að keppa um vinnuaflið við stóriðjufyrirtæki, sem styðst við erlent fjármagn. Og menn geta rétt ímyndað sér áhrif þessa í þeim landshlutum, sem eiga nú þegar í vök að verjast vegna aflabrests og atvinnuleysis og fólkið leitar þegar frá á vinnumarkaðinn hér syðra. Það er auðvitað deginum ljósara, og þarf ekki orðum að því að eyða, að sá straumur hlýtur að stóraukast við þessar fyrirhuguðu aðgerðir. Nei, sannleikurinn er sá, að hvað sem öðru líður í sambandi við þetta mál, er staðsetning verksmiðjunnar óheppileg og óhyggileg frá sjónarmiði heildarinnar og með tilliti til atvinnulífsins, eins og sakir standa í dag. Staðsetning hennar þar mun spenna upp dýrtíðina og raska efnahagskerfinu öllu meira en nokkru sinni er orðið. Já, hæstv. ráðh. hefur annað slagið verið að kvarta um það, að hann hafi ekki fengið aðvaranir. Hver er nú sannleikurinn í því? Ég vil segja það, að hæstv. ráðh. og ríkisstj. hefur hvað eftir annað fengið sérlega alvarlegar viðvaranir og aðvaranir, og ég skal nefna nokkur dæmi þess. Ég skal nefna það t.d., að 25. febr. s.l. gerði fundur frystihúsaeigenda hér í Reykjavík svofellda ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Með tilliti til þeirrar aðstöðu, sem útflutningsiðnaður landsmanna hefur með samkeppni á erlendum markaði, lýsir fundurinn yfir sérstökum ótta við ráðagerðir um stórframkvæmdir útlendinga í landinu á sama tíma sem landsmenn sjálfir ráðast í stærri og meiri raforkuframkvæmdir en nokkru sinni fyrr.“ Búnaðarþing, sem stóð yfir í marzmánuði s.l., gerði ályktun um málið, sem ég vil líka leyfa mér að lesa með leyfi forseta. Þar segir: „Búnaðarþing telur fyrirætlanir um byggingu alúmínverksmiðju á vegum erlendra aðila í Straumsvík sunnan við Hafnarfjörð mjög varhugaverðar. Þingið telur mikla hættu á, að slík framkvæmd nú á mesta þéttbýlissvæði landsins mundi auka stórlega á þá spennu, sem er í atvinnulífinu þar. Þessi framkvæmd mundi að öllum líkindum taka ómissandi vinnuafl frá undirstöðuatvinnuvegunum og reisa nýja verðbólguöldu. Fólksflutningar úr öðrum byggðarlögum til Faxaflóasvæðisins mundu fara ört vaxandi öllum til tjóns, ekki aðeins þeim byggðarlögum, sem fólkið yfirgefur vegna ýmiss konar félagslegra vandamála, sem þar myndast, heldur og hinum, sem við fólkinu taka, m.a. vegna húsnæðisvandræða o.fl. Samningar um stóriðju geta að dómi Búnaðarþings því aðeins komið til greina, að stjórn slíkra fyrirtækja verði að meiri hl. í höndum Íslendinga og staðsetning fyrirtækjanna stuðli að jafnvægi í búsetu fólksins í landinu. Einnig verði svo frá samningum gengið, m.a. um orkusölu, að stóriðjufyrirtækin íúti að öllu leyti sömu lögum og reglum og iðnaðarfyrirtæki Íslendinga sjálfra.“ Þetta sagði Búnaðarþing. Alþýðusambandið hefur samþ. mótmæli, eindregin mótmæli. Ég hef þau ekki við höndina, en ég hygg, að þau hafi verið kynnt þegar hér á Alþ., og ég efast ekki um, að ráðh. eru þau í fersku minni. Þarna hef ég nefnt þrjár samþykktir, mjög mikilvægra aðila, Búnaðarþings, frystihúsaeigenda og Alþýðusambandsins. Þrátt fyrir þessar aðvaranir segir ráðh., að hann hafi ekki verið aðvaraður og ríkisstj. hafi ekki fengið aðvaranir. En það eru ekki aðeins þessar aðvaranir þessara aðila, sem fram hafa komið, heldur hafa mótmæli borizt hvaðanæva að af landinu með fundarsamþykktum, með undirskriftum o.s.frv. Og þegar ljóst var, hvað hæstv. ríkisstj. ætlaðist fyrir, en áður en þessir samningar voru undirritaðir, var efnt til vantraustsumr. hér á Alþ. Það var aðvörun rétt fyrir slys, en það tókst þó ekki að afstýra því slysi. Samningarnir voru undirritaðir þrátt fyrir þær vantraustsumr., sem þá fóru fram, - voru undirritaðir, þrátt fyrir þær aðvaranir og ábendingar, sem fram komu í þeim vantraustsumr. Jú, þeir hafa svo sannarlega fengið sínar aðvaranir. En stjórnin virðir bara allar aðvaranir að vettugi og vísar þeim á bug með hroka heimskingjans. Það er einnig athugavert við þessa samninga, að þeir eru gerðir til mjög langs tíma, en ég skal ekki sérstaklega fara að ræða það hér. En þau ákvæði þessara álsamninga, sem að mínum dómi eru sérstaklega varhugaverð og óaðgengileg og ég vil hér nefna sérstaklega, eru ákvæðin um raforkuverðið, gerðardómsákvæðin, skatta- og tollaákvæðin, ákvæðin um fébótaábyrgð ríkisins og hin ófullnægjandi ákvæði 12. gr. um varúðarráðstafanir vegna hugsanlegra skaðlegra áhrifa frá verksmiðjunni. Ég skal þá fyrst aðeins víkja með örfáum orðum að raforkuverðinu, en það er, eins og reyndar hæstv. ráðh. kom nokkuð að í sinni framsöguræðu s.l. laugardag, samið um nokkum veginn fast raforkuverð, alveg án tillits til þess, hver raunverulegur stofnkostnaður Búrfellsvirkjunar verður. Þau endurskoðunarákvæði, sem eru í þessum samningum um verðið, eru ófullkomin, eins og hæstv. ráðh. varð að viðurkenna, og tryggja það engan veginn út af fyrir sig, að raforkuverðið verði nægjanlegt til þess að standa undir stofnkostnaði. Ráðh. setti að vísu traust sitt á annað, sem sagt að það lægi nú nokkurn veginn fyrir, hver stofnkostnaðurinn yrði, og nefndi í því sambandi margar tölur. Þær tölur skal ég að sjálfsögðu ekki vefengja, en ég hygg þó, að fyrir utan þær tölur séu ýmsar eftir, sem eitthvað gætu farið fram úr áætlun, og svo er það nú oft svo í ýmsum samningum um verk, að það eru vissir varnaglar í þeim, og reyndin verður nú oft sú, að ef miklar breytingar verða á því samningstímabili, finnst manni, að það vilji hækka það, sem um er samið. Það má vera, að það sé svo þrautbúið um þá samninga og þau tilboð, sem samþ. hafa verið, að slíkt komi ekki til greina. Um það veit ég ekki. Á því hef ég ekki þekkingu, en það hefur skeð endranær. En það liggur fyrir í þessum samningi, að það er gert ráð fyrir orkuverði, sem nemur, eins og þeir kalla, 2.5 mill eða 10.75 aurum á kwst. Þetta orkuverð er mjög lágt miðað við orkuverð annars staðar, svo lágt, að það munu varla vera dæmi um orkuverð svo lágt annars staðar, eftir því sem mér er tjáð. Og víst er um það, að það liggur fyrir, að í Noregi er hliðstætt orkuverð nú 3.2 mill eða 13.75 aurar, og í Ghana er sagt, að orkuverðið til sams konar stóriðju og hér er ráðgerð sé um 11.4 aurar á kwst. Og í Grikklandi urðu mikil átök, eins og kunnugt er, út af hliðstæðu máli þar. Þar hafði á sínum tíma verið samið um raforkuverð, sem nam rúmlega 3 mill, en sá samningur hafði það í för með sér, að stjórnmálalegir erfiðleikar risu þar í landi, sem leiddu til þess, að samningur þessi var ógiltur, og samið var um mun hærra raforkuverð eða um ca. 4 mill. En samkv. þessu liggur það fyrir, að raforkuverðið í Noregi er um 28% hærra en hér. Og það vill svo vel til, að um þetta þarf ekki að deila, að raforkuverðið hér er lægra en annars staðar, því að í blaðaviðtali, sem aðalforstjóri Swiss Aluminium, Meyer, hafði, þegar hann var hér staddur í sambandi við undirskrift samninganna, sagði hann svo orðrétt eftir útvarpsfrétt: „Aðspurður sagði Meyer, að rafmagnsverðið hér væri lægra en nokkurs staðar annars staðar þar sem Swiss Aluminium hefði álbræðslur, og t.d. væri rafmagnsverðið í Noregi 3.2 þúsundustu úr Bandaríkjadollar, en hér yrði það 2.5 þúsundustu úr dollar, og er þá miðað við hverja kwst.“ Það er þannig ekki um það að deila, að þessar staðreyndir liggja ljósar fyrir. Hitt er svo annað mál, hvort þetta raforkuverð, sem hér er um samið, sé þrátt fyrir það þó að það sé þetta miklu lægra en annars staðar, nægilegt til þess að standa að sínu leyti undir kostnaði við Búrfellsvirkjun. Ég er ekki sérfræðingur í þessum efnum, og ég skal ekkert fullyrða um þessi efni, en það hefur verið bent á það, að ég hygg af sérfræðingum, að Búrfellsvirkjun þyrfti ekki að fara fram úr áætlun nema sem svaraði, að ég hygg, 64–65 millj. kr., þá væri framleiðslukostnaður rafmagnsins kominn upp í þetta umsamda verð eða 10.75 aura á kwst. Og það hefur líka verið bent á það af fróðum mönnum, að hið umsamda orkuverð, 10.75 aurar á kwst., sé ekki aðeins lítið í samanburði við erlent orkuverð, heldur sé það einnig lítið, ef litið er á íslenzkar aðstæður og virkjunarskilyrði í framtíðinni. Um þetta atriði skal ég svo ekki fara fleiri orðum. Ég geri ráð fyrir, að það verði rætt nánar af öðrum en mér hér. Ég get þó ekki skilizt við þetta alveg án þess að láta í ljós nokkra undrun yfir einum þætti í rökstuðningi ráðh., þegar hann hafði framsögu hér um málið. Að vísu er kannske of sterkt til orða tekið hjá mér að tala um rökstuðning, en hann var mjög að gera því skóna í sambandi við þetta raforkuverð, að það væri svo mikil trygging í því, að það væri ákveðið í Bandaríkjadollurum, og mundu þess vegna gengisbreytingar, sem hér yrðu, hafa það í för með sér, að mér skildist, að þetta gæti allt orðið eitthvað hagstæðara okkur heldur en nú liti út í bili. Nú hefur það verið svo hingað til, að það hefur verið eins konar tabú að minnast á gengisfall, a.m.k. hefur það verið hjá hæstv. forsrh. Hann hefur talið það sérstaklega vitavert að vera að gera því skóna, að það gæti átt sér stað, að gengi íslenzku krónunnar yrði fellt á næstu árum. En nú virðist hæstv. iðnmrh. a.m.k. vera farinn að hugleiða þann möguleika, svo að ekki sé meira sagt. En ég verð nú að segja, að mér finnst vera nokkuð langt að sækja rök til þess að reyna að sýna fram á það, að raforkuverðið sé nú ekki eins óhagstætt og það lítur út fyrir, þegar það er skoðað nú. Ég vil þessu næst leyfa mér að víkja að skattamálum og tollamálum. Samkv. samningunum á álbræðslan að búa við sérstakar reglur í skatta- og tollamálum. Í stað allra opinberra beinna skatta á hún að greiða fast gjald, framleiðslugjald, en þessi upphæð hefur verið ákveðin þannig, að því er gerð er grein fyrir í grg., að núgildandi skattlagningarreglum félaga hefur verið beitt á rekstraráætlanir bræðslunnar og framleiðslugjaldið fundið út samkv. því. Þetta er nú heldur óeðlileg aðferð til þess að ákveða skatta, að fara þannig eftir áætlunum fyrirtækisins fram í tímann, og ekki mundi nú slíkt verða tekið til greina að því er íslenzk fyrirtæki snertir. En auk þess, og það er auðvitað aðalatriðið í þessu efni, er það svo, að þessir beinu skattar verksmiðjunnar, framleiðslugjaldið fastákveðna, eiga ekki að breytast eftir eða í samræmi við það, sem íslenzk skattalög kunna að breytast á hverjum tíma. Þetta er auðvitað alveg fráleitt sem almenn regla, en auk þess alveg sérstaklega fráleitt vegna þess, hvernig á stendur nú í skattamálum. Sannleikurinn er sá, að þó að skattar hér á landi séu ærið tilfinnanlegir, hafa skattar verið lækkaðir mjög mikið á félögum, þannig að félög búa nú hér við mjög hagstæð skattakjör, og að taka þau skattakjör, sem nú eru, og miða við skatt, sem á að vera svona langt fram í tímann fastur og óbreyttur, er að mínu viti ákaflega óvarlegt. Og ég leyfi mér alveg að efast um það, að um öll þau framtíðarár, sem þetta á að gilda, verði hægt að halda sköttum íslenzkra félaga innan þeirra marka, sem nú er. Enn fremur er þess að gæta, að þessar reglur, sem um þetta eru nú settar í þessu frv., sem annars eru nú æðiflóknar og ekki gott að tala um og ekki gott að útskýra í stuttu máli og gera grein fyrir, hvað í felst, eru þannig frá gengnar, að fyrirtækið á, þrátt fyrir þetta ákveðna fasta framleiðslugjald, aldrei að borga meira en 50% af tekjuafgangi sínum í framleiðslugjöld, þannig að ef fyrirtækið greiðir meira samkv. höfuðákvörðuninni um hið fasta framleiðslugjald, á síðar að athuguðu og rannsökuðu máli og endurskoðuðum reikningum bræðslunnar að endurgreiða þá skatta, sem hún kynni þannig að hafa ofgreitt, - eftir settum reglum að vísu og með nokkrum takmörkunum. Þess vegna er það, að það virðist nú geta farið svo, þrátt fyrir allt, sem gumað hefur verið af þessum sköttum, að þarna yrði aðeins um eins konar lán að ræða, a.m.k. að því er varðaði fyrstu starfsár verksmiðjunnar. Íslenzka álfélagið er undanþegið aðflutningsgjöldum af efni og tækjum, sem það eða verktakar þess flytja inn til byggingar bræðslunnar. Sama gildir um hráefni, vélar og fleira, sem það flytur inn til bræðslunnar. Í 14. gr. er nú að vísu einnig talað um vistir, en það er sagður þýðingargalli. Nú má það vel vera út af fyrir sig, en ég vil þó benda á, að samkv. 52. gr. í þessum samningum eru íslenzku og ensku textarnir jafngildir, þannig að í öllu falli hefði verið öruggara að leiðrétta þetta. En hvað um það - af öllum skatta- og tollaákvörðunum er auðsætt, að Íslenzka álfélaginu er sköpuð margháttuð forréttindaaðstaða umfram önnur atvinnufyrirtæki í landinu. Þau ákvæði eru að mínum dómi á margan hátt óhagstæð og aðfinnsluverð. Ég skal þó ekki fjölyrða frekar um þau hér, og ég skal ekki vera með neina sérstaka dómhörku um þau fram yfir það, sem ég hef þegar sagt, og það er af því að ég hef nú í raun og veru búizt við því, að ef á annað borð af einhverjum ástæðum yrði talið hagkvæmt og menn vildu fá erlenda aðila til þess að byggja hér upp einstök stóriðjufyrirtæki, mundi af þeirra hálfu verða farið fram á tilslakanir af þessu tagi. Og ég verð að segja það sem mína skoðun, að það er þó skárra að skömminni til að veita einhverjar tilslakanir á þessu sviði heldur en að semja um að selja raforku undir kostnaðarverði, ef sú skyldi nú verða raunin á, og semja íslenzka réttaraðila undan íslenzku dómsvaldi. Í þessum álsamningum er gert ráð fyrir skaðabótaábyrgð íslenzka ríkisins í ýmsum tilvikum. Getur sú bótaábyrgð orðið mjög víðtæk. Ég vil ekki vera að þreyta hv. þdm. á því að vera að rifja upp öll þau ákvæði, sem að þessari fébótaábyrgð lúta. En ég vil aðeins segja það, að náttúrlega er ómögulegt að sjá fyrir eða segja til um það fyrir fram, hvern dilk það getur dregið á eftir sér, a.m.k. treysti ég mér ekki til þess. En undir slíkt er a.m.k. óvarlegt að skrifa. Í 12. gr. samningsins er ekki gert ráð fyrir því, að byggja þurfi hreinsunartæki til þess að eyða reyk eða gastegundum, sem koma frá verksmiðjunni. Hún er undanþegin þeirri kvöð að byggja slík gaseyðingartæki. Það er þó upplýst, að af 10 álbræðslum Swiss Aluminium verður Straumsvíkurverksmiðjan sú eina, sem ekki er búin gaseyðingartækjum. Ég skal náttúrlega fúslega játa, að ég hef ekki nokkurn minnsta snefil af þekkingu á þessu. En ég verð bara að álykta sem venjulegur leikmaður, að úr því að það hefur þótt þörf á því á 10 stöðum annars staðar og alls staðar þar sem slíkar verksmiðjur hafa verið byggðar að gera kröfu um slíkar öryggisráðstafanir, hefði það verið sjálfsagt að gera slíka kröfu hér einnig. Ég verð nú að hafa það álit á íslenzku nm., sem sömdu um þetta og sem ég hef nú út af fyrir sig mikið álit á, að þeir hljóti að hafa gert kröfu um það, að slíkar varúðarráðstafanir væru gerðar hér, að það væru sett upp slík hreinsitæki hér eins og annars staðar. En það liggur fyrir, að það hefur ekki fengizt tekið inn slíkt ákvæði í samninginn, og þá hlýtur það væntanlega að byggjast á því, að þessir viðsemjendur okkar hafi skorazt undan því að leggja í þann kostnað, sem því er samfara. Ég verð að segja það, að það er nokkuð óvarlegt að semja um það að gera svona hluti, sem menn virðast ekki hafa nokkra minnstu þekkingu á. Ég held, að það sé óhætt að segja, að það hafi komið fram í viðtölum, sem við áttum í þessari sameiginlegu álnefnd við stóriðjunm., að þeir höfðu, eins og skiljanlegt er, ekki nokkra minnstu þekkingu á þessu. Þeir höfðu farið um einhver lönd og talað við einhverja menn og þeir hefðu sagt þeim þetta og þeir hefðu sagt þeim hitt. En það var ekki neitt, sem hægt var á að byggja, og það liggur fyrir eitt sérfræðiálit í þessu efni, - ef sérfræðiálit á að kalla, - ekki vegna þess að sjálfsagt er sú stofnun og sá maður, sem er þar, góður sérfræðingur. En það virðist koma alveg fram í því áliti, að hann hafi ekki nokkra minnstu þekkingu á né möguleika til þess að láta uppi álit um þetta atriði, sem hann er að gefa vottorð um. Þetta vottorð er frá Rannsóknastofnun iðnaðarins á bls. 218. Þar segir í niðurlaginu, með leyfi hæstv. forseta: „Aðstæður til rannsókna á þessu máli voru engar hér á landi, og varð því að styðjast við reynslu og aðstæður, sem fyrir voru í Noregi og Ameríku. Landfræðilegar og veðurfræðilegar aðstæður eru þar öllu óhagstæðari en hér og ætti það eitt að tryggja, að hættumörkin eru sennilega mun þrengri. Ályktun þessi er miðuð við fyrsta þrep byggingarframkvæmdanna eða 30 þús. tonna bræðslu, vegna þess að þar er óvissan mest. En við rekstur þessa fyrsta þreps er aðstaða til þess að rannsaka nákvæmlega, hvar hin raunverulegu hættumörk liggja, og gera þær ráðstafanir, er reynslan sýnir, að nauðsynlegt sé.“ Það er náttúrlega gott að rannsaka það. En það er nú stundum nokkuð seint, að rannsaka eftir á, þegar slys hafa skeð og þegar skaði hefur orðið, því að oft getur skaðinn orðið sá, að ekki verði hann bættur. En ég verð að segja það, að upp úr þessu sérfræðingsáliti er ekkert leggjandi, og það er virðingarvert, að það er orðað þannig, að það ber það með sér, að það er ekki ætlazt til þess, því að þó að vottorðsgefandi segi það ekki berum orðum, að hann geti í raun og veru ekkert um þetta sagt, liggur það þó alveg í því, og það er rétt og heiðarlegt. En ég verð að segja það, án þess að ég hafi nokkurt vit á þessu og vilji vera með nokkra spádóma í þessu efni, að þegar svona er í pottinn búið, hefði vitaskuld verið alveg sjálfsagt að krefjast fyllsta öryggisútbúnaðar, og annað er auðvitað með öllu óverjandi. Það hefði átt að krefjast ekki minni öryggisútbúnaðar en annars staðar tíðkast. Og mér er það alveg óskiljanlegt, að það skuli hafa verið samið um þetta. Sannleikurinn er sá, að 12. gr. gerir að vísu ráð fyrir því, að þetta sé athugað og fylgzt með þessu, og í 12. gr. 2 segir: „ISAL mun gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði.“ Þetta er auðvitað nokkuð matskennt og teygjanlegt. Og hvernig stendur á því, að þarna er verið að tala um, að ISAL muni gera þetta, annars staðar í gr. er nú talað um „skal“? Ég veit ekki, hvort þarna er nokkur munur á. Það kann að vera, að það sé ekki tilætlunin. En allt er þetta þó í einhverjum undanhaldstón. Síðast en ekki sízt kem ég þá að gerðardómsákvæðunum, sem ég tel nú ein óálitlegustu og ein allra óskemmtilegustu ákvæði þessa samnings, sem hér liggur fyrir. Samkv. 46. og 47. gr. þessa álsamnings er ákveðin sérstök og alveg óvenjuleg leið til þess að fá skorið úr þeim deilumálum, sem rísa kunna út af stóriðjusamningunum eða í sambandi við stóriðjusamningana. Þær sérstöku reglur gilda um ágreiningsmál á milli svissneska álfélagsins, Íslenzka álfélagsins og minni hl. hluthafa annars vegar og svo ríkisstj., Landsvirkjunar og Hafnarfjarðarkaupstaðar hins vegar. Það gildir einu, hvort ágreiningur er út af aðalsamningnum, orkusölusamningi, hafnar- og lóðasamningi eða aðstoðarsamningi. Öll þessi ágreiningsmál eru tekin undan lögsögu íslenzkra dómstóla nema samkomulag verði um annað á milli Alusuisse og ríkisstj., eins og segir í 46. gr. Þar segir að: það eigi fyrst að reyna að jafna þetta með vinsamlegum hætti og það er nú ekkert mikið sagt og ákaflega gott út af fyrir sig að hafa það í samningum, en það er nú náttúrlega ekki nema kurteislegt orðalag, en þar segir svo: „Ef ekki tekst með slíkum tilraunum að komast að samkomulagi, geta ríkisstj. annars vegar og Alusuisse hins vegar samið um að vísa deilunni til íslenzkra dómstóla eða íslenzks gerðardóms.“ Ég verð nú að segja, að þetta finnst mér alveg furðulegt. Kannske þykist dómsmrh. hafa samið þarna um sérlega gott ákvæði. Í mínum augum er þetta alveg hraksmánarlegt, að íslenzka ríkið skuli gangast undir það að þurfa að semja um að vísa máli til sinna eigin dómstóla. Það hefði sannarlega ekki þurft að taka þetta fram, því að ef samkomulag hefði verið og ef verður, þá getum við náttúrlega vísað til hvaða dómstóls, sem er. En það held ég, að sé nú ekki of mikið sagt, að það sé nokkuð óvenjulegt, að eitt ríki sé að semja um það, að það megi, ef samkomulag verður, nota sína eigin dómstóla. Slík ákvæði þekki ég hvergi nokkurs staðar í nokkrum samningi, ekki einu sinni í viðskiptasamningi. Deilumál þessi öll, sem þarna eru tiltekin, eiga annars, ef þessir aðilar geta ekki komið sér saman um að leggja þau fyrir dómstóla íslenzka ríkisins, að fara fyrir gerðardóm, sem kallaður er alþjóðlegur gerðardómur, gerðardóm, sem sitja á í útlöndum og skipaður skal fulltrúum frá aðilum, en oddamaður tilnefndur af forseta Alþjóðadómstólsins eða aðalforstjóra Alþjóðabankans, ef nægilega mörg ríki fullgilda alþjóðasamninginn um lausn fjárfestingardeilna og Sviss gerist aðill að honum. Ég hef nú sagt það áður, að þetta gerðardómsfyrirkomulag væri út af fyrir sig ekki athugavert, ef um væri að ræða venjulegan milliríkjasamning. Það er auðvitað mjög venjulegt, að í milliríkjasamningi séu ákvæði um gerðardóma. En hér er nú ekki um venjulegan milliríkjasamning að tefla. Hér er alls ekki um milliríkjasamning að ræða. Hér er ekki um að ræða samning á milli tveggja ríkisstj., heldur samninga ríkisstj., Landsvirkjunar og Hafnarfjarðarkaupstaðar við einkafyrirtæki, svissneska álfélagið og Íslenzka álfélagið. Ágreiningsmál út af slíkum samningum, sem hér á landi rísa, heyra eftir viðurkenndum réttarfarsreglum undir íslenzka dómstóla. Það er á allan hátt mjög óeðlilegt að taka ágreining Alusuisse víð íslenzk stjórnarvöld undan lögsögu íslenzkra dómstóla. Hitt er þó miklu fráleitara að taka ágreiningsmál við hið Íslenzka álfélag, sem svo er kallað og sem er skrásett hér á landi sem íslenzkt félag og sem hefur stjórn, sem að meiri hluta til er skipuð íslenzkum ríkisborgurum, undan íslenzku dómsvaldi. Ég verð að segja það, að það er alveg furðulegt að samþykkja slíkt að taka ágreining Íslenzka álfélagsins við t.d. Hafnarfjarðarkaupstað um ókomin ár undan ísl. dómsvaldi. Það eru ekki bara þessir aðilar, sem núna eru í bæjarstjórn Hafnarfjarðar sem eru að binda sig. Nei, um ókomin ár, 45 ár. Og það er ekki bara núv. stjórn Landsvirkjunar, sem þar er að binda sig, heldur eru nú einmitt ákvæði í l. um Landsvirkjun, þar sem er heimilt að færa út hennar svið. Samkv. Landsvirkjunarlögunum á t.d. Laxárvirkjunin heimtingu á því að gerast aðili að Landsvirkjun. Þá á líka hún, þegar hún gengur inn í Landsvirkjunina, að vera bundin af þessum ákvæðum. Sem sagt, ágreiningur milli álfélagsins íslenzka annars vegar og sjálfstæðra íslenzkra réttaraðila hins vegar, Landsvirkjunar og Hafnarfjarðarkaupstaðar, á að takast undan íslenzku dómsvaldi og leggjast undir dómsvald útlends dómstóls. Ég verð að segja það, að að mínum dómi er ekki hægt að samþykkja slíkt, og ég verð að endurtaka það, sem ég raunar hef áður sagt um það, að ég tel, að þessi gerðardómsákvæði lýsi vantrausti á íslenzkum dómstólum og íslenzku réttarfari og þau hljóti að byggjast á þeirri skoðun, að hér sé ekki fullkomið réttarríki. Og það hefur í raun og veru líka verið viðurkennt, eins og ég kem máske síðar að, af aðalforstjóra Swiss Aluminium, að þessi gerðardómsákvæði byggist á því, að íslenzka dómstóla skorti að hans mati reynslu í þessum efnum og þess vegna vantreysti hann og hans fyrirtæki þeim til þess að fara með endanlegt ákvörðunarvald í þessum ágreiningsmálum. Það er nú ástæða til þess og væri vissulega ástæða til þess að staldra við og athuga, hvað hér er verið að gera. Það er sem sagt verið að færa dómsvaldið í tilteknum íslenzkum málum út úr landinu og leggja þau undir útlendan dómstól eða fá þau í hendur útlendri stofnun, alþjóðlegum gerðardómi, ef menn vilja orða það svo, sem þó er auðvitað rangefni. Það er auðvitað ekki hægt að tala um neinn alþjóðlegan gerðardóm í þessu sambandi. Alþjóðlegan gerðardóm er auðvitað því aðeins hægt að tala um, að það sé gerðardómur, sem á að dæma eftir alþjóðlegum reglum, eftir reglum, sem gilda fyrir ríkin og eru eins um alla heimsbyggðina. Þá er hægt að tala um alþjóðlegan gerðardóm, þegar hann leysir úr og skýrir slíkar þjóðréttarlegar reglur. En þegar einn dómur, hvort sem það er gerðardómur eða ekki, á að dæma eftir, eins og það er nú sagt hér í þessum l., í fyrsta lagi a.m.k., eftir íslenzkum l., er náttúrlega ekki hægt að tala um neinn alþjóðlegan gerðardóm. En í þessum samningi finnst mér örla nokkuð mikið á því, að menn rugli saman landslögum og þjóðréttarreglum og geri sér ekki grein fyrir, hver reginmunur þar er á, halda að það sé hægt bara að setja það saman og hvað innan um annað. Dómsvaldið er þáttur ríkisvaldsins alveg eins og löggjafarvaldið er einn þáttur ríkisvaldsins, og það er auðvitað engu ómerkari þáttur ríkisvaldsins heldur en sjálft löggjafarvaldið. Og ef það má fara svona að með dómsvaldið, flytja það út úr landinu í einstökum málum og fá það í hendur útlendri stofnun, má auðvitað alveg eins fara að með einhverja þætti löggjafarvaldsins. En ég geri ráð fyrir því, að ef menn færu að athuga það og velta því fyrir sér, þætti þeim það furðu fráleitt, ef það ætti að fara að játast undir það, að ákvörðunarvaldi, löggjafarvaldi í tilteknum málum skyldi afsalað í hendur einhverri útlendri stofnun. Ég hef gagnrýnt þessi ákvæði mjög harðlega. Ég gagnrýndi þau svo sterklega sem kostur var í útvarpsumr. um vantraustið. Einmitt til þess að vekja athygli á þeim og vara við, áður en skrifað væri undir. En þessi ákvæði höfðu þá fyrst fyrir nokkrum dögum borizt mér í hendur og þá afhent sem trúnaðarmál, þannig að þess var ekki kostur að fara ítarlega út í umr. um þau og í raun og veru ekki hægt um þau að ræða frekar en komið var fram um þau í blöðum og almenningi var orðið kunnugt um. En ég vildi einmitt með þeirri ákveðnu gagnrýni, sem ég setti þar fram, vara ráðh. við, áður en samningurinn væri undirskrifaður. Sú aðvörun bar ekki árangur, og samningarnir voru undirritaðir allt að einu. Að vísu er sú undirskrift án allrar skuldbindingar, og enn er fullur kostur fyrir Alþ. að hafna þessum samningum. Enginn alþm., sem þeim greiðir atkv., kemst hjá því að bera á þeim fulla ábyrgð og taka á sig fulla ábyrgð af þessu, og þeir verða algerlega samábyrgir ráðh. í þessu efni, ef þeir samþykkja þá óbreytta. Ég sagði í útvarpsræðu minni þetta um samninginn, sem ég vildi mega fá að rifja hér upp, með leyfi hæstv. forseta, og að gefnu tilefni, sem ég mun síðar nokkru nánar að koma: „Víst er þetta óvenjulegt og óviðunandi, þegar um er að ræða ágreining svissneska hlutafélagsins við stjórnvöld hér á landi. En þá ofbýður manni þó fyrst, þegar gert er ráð fyrir, að sama regla gildi um ágreiningsmál út af samningum við hið Íslenzka álfélag, sem svo er kallað, en það félag er látið heita íslenzkt félag, á að skrásetjast hér sem slíkt, á samkv. orðanna hljóðan að fara að íslenzkum lögum og hafa stjórn, sem að meiri hl. til er skipuð íslenzkum ríkisborgurum. Hvernig á ríkið að semja svo um, að ágreiningsmál þess, Hafnarfjarðarkaupstaðar eða Landsvirkjunar við íslenzk hlutafélög séu tekin undan íslenzkum dómstólum og fengin alþjóðlegum gerðardómi til úrlausnar? Fyrr má nú rota en dauðrota. Og hvernig í ósköpunum er hægt að kalla það íslenzkt félag, sem ekki lýtur lögsögu íslenzkra dómstóla? Ég efast eigi um, að ráðh. hafi lagt sig allan fram við þessa samningsgerð, og ég efast eigi um, að hann hafi ýmsu fengið breytt til batnaðar í þessum samningi. Ég tel víst, að hann hafi reynt að fá breytingu á þessum ákvæðum, en það hefur ekki tekizt. Þá hefði hann átt að setja hnefann í borðið og segja: Hingað, en ekki lengra. Undir svona nokkuð er ekki hægt að skrifa fyrir fullvalda ríki, sem vill telja sig í hópi réttarríkja. Það er niðurlægjandi, og í því felst frekleg móðgun bæði gagnvart þjóðinni og íslenzkum dómstólum. Það skiptir ekki öllu máli, hvort ágreiningsmálin verða mörg eða fá. Samningsákvæðið sem slíkt er jafnfráleitt. Ég verð að segja það eins og það er, að ég vorkenni dómsmrh. að þurfa að ganga undir það jarðarmen að undirrita slíkt.“ Þetta voru mín orð, minn dómur um þessi samningsákvæði. Meira sagði ég ekki. Jú, að vísu. Ég sagði, að þessi ákvæði hlytu, eins og ég er þegar búinn að rekja, að byggjast á vantrausti á íslenzku réttarfari og tortryggni í garð íslenzkra dómstóla. Og það er í einu og öllu staðfest af aðalforstjóranum svissneska. Ég viðurkenni, að orð mín eru sterk fordæming á þessum ákvæðum. En þau eru að mínum dómi sízt of hörð. Hæstv. dómsmrh. hefur hneykslazt mjög á þessum ummælum mínum, en ég stend fast við þessi orð. Þau eru mitt mat á þessum ákvæðum. Það er mitt mat, að undir svona nokkuð sé ekki hægt að skrifa fyrir fullvalda ríki, sem vill telja sig í hópi réttarríkja. Við það álit legg ég mitt nafn, bæði gagnvart Alþ. og gagnvart seinni tímanum. Hitt skil ég svo vel, að hæstv. dómsmrh. getur sárnað þessi gagnrýni, af því að ég er út af fyrir sig ekki að efa það, að hann telji sig hér hafa unnið gott verk, og hann álíti það, að hann hafi lagt sig þarna allan fram og náð árangri, sem hann telur mikilsverðan. En það er nú einu sinni svona, þegar við búum við lýðræðislega stjórnarhætti, þá verða þeir, sem vinna að þessum málum fyrir ríkisins hönd að sætta sig við, að það, sem þeir gera, sé gagnrýnt opinberlega. Ég fæ ekki heldur séð, að hæstv. dómsmrh. né stuðningsmenn hans hafi getað hrakið eitt einasta orð af því, sem ég sagði í minni útvarpsræðu, ekki eina einustu röksemd mína. Í stað þess hafa þeir svarað út í hött, farið að ræða um allt annað. Það er að vísu ekki nýtt, það er algengt fyrirbæri hjá rökþrota mönnum. Þeir hafa farið að snúa sér að því að ræða um gerðardóm í milliríkjadeilum. Ég hef aldrei haft neitt við slíkan gerðardóm að athuga. Ég býst við því, að ég gæti haldið hér hátt upp í það jafnlanga tölu um slíka gerðardóma og hæstv. dómsmrh. og okkur mundi koma prýðilega saman um þá gerðardóma. Við mundum báðir viðurkenna, að þeir hefðu miklu til leiðar komið og stuðlað að friðsamlegri lausn í deilumálum á milli þjóða. En þetta er bara ekki slíkur gerðardómur, sem hér er um að ræða. Hér er ekki um neinar milliríkjadeilur að tefla. Swiss Aluminium er stórt, en það er þó ekki neitt ríki. Það er meginmunurinn. Og meira að segja er nú farið að tala um gerðardóma innanlands og sagt, að það sé altítt og þekkt fyrirbæri, að menn semji svo um að leysa deilumál sín, sem þeir hafi forræði yfir, með þeim hætti að skjóta þeim til gerðardóms, vegna þess að þeir t.d. telji sig fá úrlausn með skjótari hætti á þann veg. Þetta er alveg rétt. Gerðardómar tíðkast og hafa tíðkazt hér á landi frá fornu fari. Það var í fornöld talað um að leggja mál í gerð. Það er allt annað og enginn hefur verið að gagnrýna slíka gerðardóma. Þeir koma þessu máli hreint ekkert við, þannig að það er alveg sama, hvað langt mál þeir tala, hæstv. dómsmrh. og hæstv. forsrh., um slíka gerðardóma, þá breytir það ekki nokkrum stafkrók í því, sem sagt hefur verið um þessa sérstöku tegund gerðardóma, sem um er að tefla í þessum samningi. Ég get nú varla verið að eyða orðum að því líka, að það er verið að tala um gerðarákvæði í viðskiptasamningum á milli ríkja. Auðvitað er það þekkt, að það séu gerðarákvæði í viðskiptasamningum. En viðskiptasamningar eru nú bara talsvert annars eðlis heldur en þessir samningar, sem hér liggja fyrir. Það er nú t.d. ekki verið að koma með viðskiptasamninga hingað inn á Alþ. og fjalla um þá hér. Og þeir eru yfirleitt ekki gerðir nema til eins eða í hæsta lagi til tveggja ára í senn, þannig að það er nú nokkuð mikill munur á því. Það var verið að ræða um það hér, t.d. var viðskmrh. að ræða um það á sínum tíma í sambandi við þennan gerðardóm um lausn fjárfestingardeilna, að hann ætlaði nú að sanna það, að þetta ákvæði í þessum samningum ætti sér glögg fordæmi, vegna þess að gerðardómsákvæði væru í rússneska viðskiptasamningnum um olíuviðskipti. Ég verð nú að segja, að það var heldur óheppilega valið dæmi, bæði vegna þess, sem ég hef sagt um viðskiptasamninga, og eins vegna þess, að það stendur nú nokkuð sérstaklega á varðandi viðskipti við Rússland, þar sem allir vita, að í raun og veru er það ríkið, sem á bak við stendur, og þar er því um milliríkjasamninga að ræða í raun og veru. Og í þriðja lagi hef ég beðið menn að athuga það, hver mundi hafa dæmt í þeim málum, ef ekki hefði verið samið um gerðardóminn, hvaða varnarþing hefði verið í þeim málum út af olíusamningnum, út af olíukaupum við Rússland? Ég held, að það hlyti að hafa verið eftir venjulegum reglum í Rússlandi. A.m.k. hygg ég það, að ef við gerðum sölusamning um síld og mál risu út af honum, yrði, ef ekkert væri um það samið, sá kaupandi, sem vildi gera rétt sinn gildandi að einhverju leyti út af þeim samningi, að höfða mál hér á landi og sækja það hér. Þessi samanburður, sem menn hafa gripið til í sambandi við olíuviðskiptasamninginn, er náttúrlega svo fjarstæður, að það er ekki hægt að vera að eyða tíma þessarar hv. d. meira en orðið er til þess að fjalla um það, og ég ætla nú bara að vona það, að það verði ekki farið að bera þvílíkan hugsanagraut á borð hér í hv. Ed. Og vona ég, að hæstv. dómsmrh. láti það vera og þeir hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh. láti viðskmrh. alveg þá eldamennsku eftir. Og skal ég ekki fara fleiri orðum um það og ekki heldur um það, sem hér hefur borið á góma, að menn hafi viljað finna fordæmi fyrir þessum samningum Efnahagsbandalagssáttmálanum. Það er náttúrlega svo fjarstætt, að það er ekki hægt að ræða slíkt í alvöru og ekki ástæða til að vera að eyða tíma manna í það. En sem sagt, ekkert af því, sem ég sagði um þennan gerðardóm, sem ákvæði eru um í þessum samningi, hefur verið hrakið. En ég hafði ekkert rætt um það, sem lýtur að milliríkjagerðardómum eða innanlandsgerðardómum eða ákvæði í viðskiptasamningum, og þess vegna var engin ástæða til þess fyrir þessa hæstv. ráðh., sem ég hef hér nefnt, að fara að víkja að þeim tegundum samninga. Ég hef aðeins rætt um þessa tegund af samningi, sem hér liggur fyrir, þar sem ríkið semur við einkafyrirtæki um, að ágreiningsmál á vissum sviðum, bæði á milli þess og einkafyrirtækis og á milli íslenzkra réttaraðila, skuli tekin undan lögsögu íslenzkra dómstóla og fengin í hendur gerðardómi, útlendum eða alþjóðlegum, hvort sem menn vilja heldur kalla það. Það var um þessa tegund samninga, sem ég sagði: „Ég efast um, að í nágrannalöndum okkar séu fordæmi fyrir því, að ríkisstj. semji hliðstæð mál undan eigin dómstólum.“ Ég sagði ekki meira. Ég fullyrti ekki mikið. Mér voru ljós mín þekkingartakmörk, og að það kynnu að finnast einhverjir samningar í nágrannalöndunum, þar sem finna mætti þvílík ákvæði. En ég efaðist um það, og ég efast vissulega enn, því að hvorki ráðh. né aðrir talsmenn álmálsins hafa getað bent á nein hliðstæð fordæmi frá nágrannalöndunum, ekki eitt einasta t.d. frá Norðurlöndunum. Hæstv. ráðh. var að tala um það í framsöguræðu sinni á laugardaginn, að það færi í vöxt, að samið væri um slíka gerðardóma á milli ríkja og einkafyrirtækja. Má vera, að það hafi farið í vöxt á vissum svæðum í heiminum, en það er ekki hér á Norðurlöndum, það ætla ég að fullyrða. Ráðh. tók upp þessi ummæli mín í Nd. og sagði, með leyfi forseta: „Ég segi bara: Prófessorinn á að lesa betur.“ Ja, hvort ég skal. Ég er einmitt allur af vilja gerður til þess að lesa betur og bara bíð eftir því, að hæstv. ráðh. bendi mér á, hvar ég á að leita að slíku lestrarefni. En það hefur ekki enn verið gert, og mér hefur ekki enn verið bent á neitt fordæmi. Það er þó liðinn nær hálfur mánuður, að ég ætla, frá því að ég skoraði á hæstv. viðskmrh., eftir að hann hafði verið óvenjulega gífuryrtur í þessari hv. d., að benda mér á eitt einasta dæmi frá Norðurlöndum í þessa átt eða frá nágrannalöndunum, skoraði á hann að finna þau. En það hefur ekki borizt svar frá honum enn. Hann hefur ekki fundið þau enn. Og hæstv. dómsmrh. hefur ekki lagt fram nein slík gögn um fordæmi frá Norðurlöndunum. Þó hefur stjórnin vissulega nægilegan mannafla til þess að afla þessara gagna, ef til væru. Hún hefur á Norðurlöndunum ekki aðeins ágæta sendiherra almennt talað, heldur einnig alveg fyrirtaks lögfræðinga. Í Kaupmannahöfn situr Gunnar Thoroddsen fyrrv. prófessor. Í Svíþjóð situr Árni Tryggvason fyrrv. hæstaréttardómari. Í Osló situr Hans G. Andersen þjóðréttarfræðingur. Í London situr Guðmundur Í. Guðmundsson fyrrv. utanrrh. Skyldu nú þessir menn ekki finna fordæmi, ef þeir færu í lúsarleit í þessum löndum? Ætli hæstv. ríkisstj. hafi ekki reynt að leggja fyrir þessa menn, eftir að ég hef sett fram mín andmæli gegn þessum ákvæðum, - ætli hún hafi ekki reynt að fá þá til þess að leita að og benda sér á ákvæði, sem hún gæti svo lagt fram hér og státað af og sýnt fram á það, að ég hefði farið með rangt mál? Reyndar hefði ég nú ekki farið með rangt mál, þó að þeir hefðu getað bent á einstök samningsákvæði, því að ég sagði aldrei annað en að ég efaðist. En það hefur ekki verið hægt að benda á eitt einasta. Setji þeir þessa menn af stað og láti þá leita og sýni þeir fram á, að ég hafi sagt hér of mikið um þetta. Ég efast ekkert um, að þeir hafi þegar látið þessa ágætu menn leita svo vel sem kostur er, en það hafi bara ekkert hafzt upp úr krafsinu. Það stendur sem sagt, að ekkert fordæmi er að finna um þetta á Norðurlöndum. En svo kemur annað til. Hvað sagði aðalforstjórinn Meyer í blaðaviðtali um þetta? Samkv. orðréttri útvarpsfregn, sem birt var 29. marz s.l., sagði hann þetta, með leyfi forseta, um það ákvæði samningsins, að skipaður verði alþjóðlegur gerðardómur til að skera úr ágreiningsmálum, sem hugsanlega gætu risið milli Swiss Aluminium og íslenzka ríkisins varðandi verksmiðjuna, að þessi samningur væri einstæður að þessu leyti.  En hvað sagði aðalforstjórinn, Meyer, um þetta? Samkv. frásögn Alþýðublaðsins af viðtalinu við Meyer sagði hann: „Í samningum við Ísland er fram tekið, að deilumálum megi vísa í alþjóðlegan gerðardóm, þar sem aðilar tilnefna hvor sinn mann, og ef þeir ekki koma sér saman um oddamann, tilnefni forseti Alþjóðadómstólsins í Haag hann.“ Meyer sagði, að ákvæði um þetta væru ekki í hliðstæðum samningum fyrirtækisins. við önnur lönd, en rétt hefði þótt að hafa þetta ákvæði, vegna þess að hér væri því ekki fyrir að fara eins og víða erlendis, að dómstólar hefðu fjallað um mörg deilumál af þessu tagi og hér væru engir dómar í þessum efnum til að styðjast við.“ Þetta sagði Meyer. Og hvað sagði hæstv. forsrh. í útvarpsumr. um vantraustið? Hann gaf þá skýringu á þessu gerðardómsákvæði, sem mér finnst út af fyrir sig eðlileg, að þar sem Alusuisse tæki hér á sig svo og svo miklar ábyrgðir hefði það gert þessa kröfu um alþjóðlegan gerðardóm. Ég hygg, að þessi skýring sé mjög nærri sanni. Og það kom reyndar fram hjá hæstv. dómsmrh. við umr. hér í þessari hv. d. á laugardaginn með hverjum hætti þessi gerðardómsákvæði væru í raun og veru tilkomin. En í hv. Nd. var hæstv. dómsmrh. aftur á móti ákaflega hróðugur af þessum gerðardómsákvæðum, og hann sagði þar að þau hefðu komið fyrst frá Íslendingum. Þó segir hann líka þar, eins og hér segir, með leyfi forseta: „Á 10. fundi n. 28. okt.“ - þ.e.a.s. þmn. - „1965, voru rædd gerðardómsákvæði, sem talið var æskilegt, að hægt væri að takmarka, enda væru íslenzkir dómstólar nægileg trygging fyrir Alusuisse. Ég man vel á þessum fundi, að það var sérstaklega hv. 5. þm. Austf., sem taldi gerðardómsákvæðin óþarfa og vildi takmarka þau sem allra mest. Samt sem áður komu ekki fram neinar till. um að taka þau úr uppkastinu. Ég efast þó ekkert um, að honum hefði kannske verið kærara að taka ákvæðin um gerðardóm alveg úr, og það kann vel að vera, að hann hafi látið í ljós skoðun sína um, að það væri æskilegra. Það má segja, að við höfum kannske allir verið á þeirri skoðun. Samt sem áður var nú þessi hugmynd í upphafi sett fram af okkar hálfu.“ Ég verð að segja, að þetta er dálítið mótsagnakennt. Það verður að vísu eilítið skiljanlegra eftir þá ræðu, sem hæstv. ráðh. hélt hér á laugardaginn, þar sem hann skýrði sjálfsagt alveg réttilega, hvernig þessi ákvæði urðu til. Og það er náttúrlega ekki rétt, að þessi gerðardómsákvæði séu sett samkv. kröfu Íslendinga. Það afsanna í fyrsta lagi ummæli aðalforstjórans svissneska, og það er líka viðurkennt nú af hæstv. dómsmrh. í hans framsöguræðu í þessari hv. d. En auk þess mun það sjást með öðrum hætti enn betur, svo sem ég mun koma að síðar. Hverjum eiginlega ætti að geta dottið það í hug, að Íslendingar hefðu ótilneyddir farið að setja fram svona ákvæði í samningum eins og þessi gerðardómsákvæði eru? Þau eru að mínum dómi fullkomin lítilsvirðing á dómstólum, og ég verð að segja það, að ég tel það alveg vansæmandi að taka íslenzk mál undan lögsögu íslenzkra dómstóla, og það er sérstök ástæða til fyrir okkur Íslendinga að athuga það. Við bjuggum við þær aðstæður, að öldum saman eða allt frá því 1273 og þangað til 1920 urðum við að sækja dóma, - æðsta dómsvald okkar - í annað land, þannig að við höfum af því reynslu. Að vísu reyndust þeir dómstólar sumir hverjir vel, en eigi að síður var þeim áfanga fagnað sem merkum áfanga í sjálfstæðis- og fullveldisbaráttu okkar, þegar íslenzka dómsvaldið var að fullu flutt heim og inn í landið 1920. Þess vegna er það, að ég segi, að undir svona ákvæði sé ekki hægt að skrifa fyrir fullvalda ríki, sem vill telja sig í hópi réttarríkja. Ef einhver góðborgari tæki t.d. upp á þeim skrýtilegheitum að skríða á almannafæri á Lækjartorgi gegn borgun frá einhverjum mönnum, sem væru svo einkennilega innréttaðir, að þeir hefðu ánægju af því að horfa á hann gera það, er það alveg áreiðanlegt, að hann mundi glata virðingu sinna samborgara við það. En hann mundi eftir sem áður vera maður, hann mundi eftir sem áður njóta alveg fullra mannréttinda. Á sama hátt er íslenzka ríkið vitaskuld eftir sem áður til og alveg eins og áður, þrátt fyrir þennan samning. Íslenzka ríkið er auðvitað fullvalda alveg eftir sem áður, þó að það geri þennan samning. En það hefur að mínum dómi lítillækkað sig með því að gangast undir slík gerðardómsákvæði sem þessi. Ég hef ekki sagt annað og meira en það. Ég hef náttúrlega aldrei ýjað í þá átt, að íslenzka ríkið væri ekki fullvalda eftir sem áður og alveg án tillits til þessa samnings. Ég hef heldur ekkert sagt um það, hvort þessi ákvæði brytu í bága við stjórnarskrána eða ekki. Ég hef ekki minnzt á það einu orði. Það er sjálfsagt út af fyrir sig rannsóknarefni. En vegna aðstöðu minnar tel ég ekki rétt að vera með neinar fullyrðingar um það og hef ekki verið með þær. Það er fært fram til afsökunar og sagt, að það sé þó bragarbót, að jafnvel þó að þessi gerðardómsákvæði séu slæm eða séu ekki a.m.k. eins og menn hefðu helzt viljað þau, eigi þessi útlendi dómstóll þó að fara eftir íslenzkum lögum, en um það segir í 45. gr. samningsins: „Samning þennan ber að skýra, túlka og framkvæma samkv. ákvæðum hans, aðalsamningsins og hinna fskj., eftir því sem unnt er, og að öðru leyti fer um skýringu, túlkun og framkvæmd, gildi og áhrif samnings þessa að íslenzkum lögum og þeim reglum þjóðaréttar, sem við kunna að eiga, þ. á m. þeim grundvallarreglum laga, sem almennt eru viðurkenndar af siðmenntuðum þjóðum.“ Þessi réttlæting á þessum ákvæðum, að þetta geri nú ekki svo mikið til um þennan útlenda dómstól, af því að hann eigi að fara eftir íslenzkum lögum fyrst og fremst, kann að hljóma vel í leikmannseyrum. En ég verð að segja það, að í mínum lögfræðingseyrum lætur hún nokkuð einkennilega. Og ég get ekki komizt hjá því að hugsa til þess, hvort mitt aðalstarf sé þá ekki að verða nokkuð tilgangslitið og hvort það mætti ekki spara eitthvað á þeim pósti! Til hvers eru menn að læra íslenzk lög? Til hvers erum við að útskrifa lögfræðinga og til hvers er það gert að skilyrði hér fyrir dómarasæti, að maður hafi lokið lögfræðiprófi? Það er svo með íslenzk lög, að það er ekki alveg eins auðvelt að beita þeim eins og að skrúfa frá vatnskrana.  Nei, ég sný ekki aftur með það, að þessi ákvæði um gerðardóminn í þessum samningum eru hraksmánarleg að mínum dómi, og það ættu formælendur þessa samnings að viðurkenna og sjá sóma sinn í að viðurkenna það, en telja svo aftur, að að þeirra dómi væru þá aðrir kostir á samningunum, sem réttlættu það að ganga að þessum varhugaverðu ákvæðum. En sú leið hefur ekki verið farin, heldur hefur þessi samningur allur í heild sinni verið gylltur. Það hefur ekki mátt sjást á þessum samningi nokkur blettur eða nokkur hrukka. Allt hefur átt að vera ágætt. Ja, ég verð að segja: „Miklir menn erum við, Hrólfur minn.“ Þeir eru slyngir samningamenn þessir menn, sem hafa staðið í því fyrir Íslands hönd að gera þessa samninga, ef þeim hefur tekizt það í öllum atriðum að fá þessa samninga svo hagstæða, að þar séu engir agnúar á. Ég hefði þó satt að segja haldið, að þessir svissnesku aðalforstjórar væru engin flón, og ég hefði haldið, að þeir hefðu æðimikla reynslu í þessum samningagerðum, og ég gæti búizt við því, að þeir væru talsvert harðdrægir og lagnir menn í slíkum samningagerðum, og ég verð að telja það aðdáunarvert, ef íslenzku samninganefndarmönnunum hefur tekizt að ná þannig samningum í öllum greinum, að það sé hvergi blettur eða hrukka á þessum samningum. En það virðist svo, að þannig sé litið á af sumum fyrirsvarsmönnum þessara samninga, því að þeir fást eiginlega ekki til þess að viðurkenna, að það sé þar nokkur agnúi á, vilja jafnvel ekki viðurkenna, að þessi gerðardómsákvæði geri svo sem neitt til. Ég veit, að það eru til menn, sem gera lítið úr þessum gerðardómsákvæðum, yppta yfir þeim öxlum og telja, að það muni ekki mikið reyna á þau, telja, að ég og aðrir hafi gert of mikið veður út af þeim. Það má vera, að það reyni ekki svo mikið á þau, ég skal engu spá um það. En þau eru samt fyrir hendi. En um þessa menn, sem þannig tala, vil ég segja það, að þeir tala að mínum dómi alveg eins og hreinir óvitar og ég verð að segja það, að þeir hafa ekki einu sinni lært stafrófið í íslenzkri sögu. Það er alveg furðulegt, að mínum dómi, að það skuli vera til menn, sem geti sætt sig við það að afsala með samningum við einkafyrirtæki, útlendan auðhring, broti af dómsvaldinu, broti af ríkisvaldinu í hendur erlendra aðila. Jafnvel þó að þeir telji sér trú um, að þeir fái einhver fríðindi eða hlunnindi í staðinn. Já, og jafnvel þó að þeir fengju einhvern ávinning í sinn hlut í staðinn í raun og veru, því að það mun hér sannast sem endranær í hverju máli, að þeirra hlutur verður jafnan verstur, sem vilja bera sæmd sína í sjóði. Og það hefur aldrei þótt gæfumerki að vilja selja sinn frumburðarrétt fyrir einn baunadisk. Ég vil nú benda hér aðeins á 35. gr., þar sem gert er ráð fyrir því, að eignarnám geti átt sér stað á fjárfestingum ISALs. Það eru tekin upp í þessa 35. gr. þau skilyrði, sem þurfa að vera fyrir hendi til þess að það megi fram fara. Og þau eru að sjálfsögðu í samræmi við 67. gr. stjórnarskrárinnar. En nú er spurningin sú, sem ég held, að ekki væri úr vegi fyrir hæstv. ráðh. að athuga, að það skiptir nokkru málí í þessu sambandi, hvaða aðili á að eiga endanlegan úrskurð um það, hvort þessi skilyrði séu fyrir hendi eða ekki. Það stendur að vísu ekkert um það í okkar stjórnarskrá, hver eigi úrskurðarvald um það, en samkv. viðtekinni venju, og að ég ætla stjórnskipunarvenju, eru það dómstólarnir hér á landi, sem segja til um það, hvort lög séu í samræmi við stjórnarskrá eða ekki. Samkv. okkar stjórnarskrá eða samkv. þeim stjórnskipunarvenjum, sem hér hefur verið fylgt, ættu því ef til þess kæmi, að lög væru sett, sem þjóðnýttu eitthvað af fjárfestingum þessa auðhrings, íslenzkir dómstólar að meta það til fullnaðar, hvort skilyrði stjórnarskrárinnar og þá einnig skilyrði þessa samnings væru fyrir hendi eða ekki. Og ég vil náttúrlega halda þeim skilningi fram á þessu ákvæði. En engan veginn er það nú vafalaust og þess vegna væri ástæða til þess að spyrja hæstv. ráðh. að því, hver sé hans skilningur á því. Er það hugsanlegt, að þeir t.d., sem héldu því fram, að það væru ekki greiddar fullar bætur fyrir þá framkvæmd eða fjárfestingu, sem eignarnámi væri tekin, gætu skotið spurningunni um það undir þennan alþjóðlega gerðardóm? Ég mundi auðvitað vilja halda því fram, að um það atriði ættu íslenzkir dómstólar einir fullnaðarúrskurðarvald. En engan veginn er þetta ótvírætt. Ég vil svo segja það um þessa samninga, að þeir eru víða flóknir og torskildir. Ég nenni þar ekki að fara út í neinn sparðatíning, en vil fullyrða, að í þessum samningum úir og grúir af ákvæðum, sem eru torskilin eða geyma vafasöm túlkunaratriði eða jafnvel eru með öllu óskiljanleg. Ég tel mig hér hafa sýnt fram á, hvers vegna við framsóknarmenn teljum þessa samninga alla óaðgengilega, varhugaverða og óboðlega og ótímabæra, eins og á stendur, hvers vegna við teljum útilokað að samþykkja þá, hvers vegna við teljum, að undir svona samninga sé ekki hægt að skrifa. Um þessa samninga hefur þegar verið fjallað í samvinnunefnd beggja d. Við höfum því þegar athugað það í n. Við teljum því enga ástæðu til, að það fari til 2. umr., og við munum því strax greiða atkv. gegn því við íok þessarar umr. Við álítum, að þessir samningar muni reynast illa og muni hafa skaðvænleg áhrif. Vera má, að okkur missýnist. Öllum getur skjátlazt, og vera má, að framkvæmdirnar gangi betur en til er stofnað. Og það er út af fyrir sig vel, ef svo verður, þjóðfélagsins vegna. Þá verða dómar manna e.t.v. mildari um hina stórkostlegu ágalla þessara samninga. En kynni menn sér þá einnig þær forsendur, sem afstaða okkar framsóknarmanna í þessu máli byggist á, kvíði ég ekki dómi framtíðarinnar um afstöðu okkar í þessu máli, hvernig svo sem til tekst um framkvæmd þessara samninga. Herra forseti. Hér gæti ég nú látið máli mínu lokið, ef ekki kæmi sérstakt til, en ég verð nú að bæta nokkru við enn.  Fundarhlé. Herra forseti. Mér þykir nú leiðinlegt að þurfa að þreyta hv. þdm. enn um skeið, en ég kemst ekki hjá því að taka til dálítið sérstakrar meðferðar stóra skotið, sem hæstv. dómsmrh. ætlaði upphaflega að fýra af fyrst hér uppi í Ed., en missti úr byssunni í Nd., þ.e.a.s. dylgjunum um það, að álits míns hefði verið leitað um gerðardómsákvæði þessara samninga og ég lagt blessun mína yfir þau. Ég verð nú að segja það, að á dauða mínum átti ég von, eins og hver dauðlegur maður getur jafnan átt, en ekki á þessu. Og ég verð að segja það, að mér hefur sjaldan verið sýnd meiri ósvífni en að bera mér þetta á brýn. Hann sagði í Nd. á dögunum, með leyfi hæstv. forseta: „En þar við bætist það, að þessi hv. þm. veit, að það var ekki krafa einkafyrirtækisins, að gerðardómsákvæðin voru sett inn í þennan samning. Upphaflega uppkastið, fyrsta samningsuppkastið eða frumdrögin frá Íslendingum gerðu ráð fyrir gerðardómi, og það er meira en ár liðið síðan þau voru sýnd Ólafi Jóhannessyni prófessor, sem fræðimanni á þessu sviði, og hann hafði ekkert við þessar hugmyndir að athuga á því stigi málsins og ekki síðar, sem ég skal koma betur að. Hv. þm: segir, að hann efist ekkert um, að ráðh. hafi lagt sig allan fram við þessa samningsgerð og hann efist ekki um, að ráðh. hafi ýmsu fengið breytt til batnaðar í þessum samningum, hann veit þetta, af því að hann hefur alltaf fylgzt með breytingum, sem orðið hafa á þessum ákvæðum. Þm. í flokkum stjórnarandstöðunnar hafa á hverjum tíma fengið upplýsingar hjá fulltrúum stjórnarandstöðunnar um samningagerðina. Prófessor Ólafur Jóhannesson veit, þegar hann er að tala um, að hann efist ekkert um, að ýmsu góðu hafi verið komið til leiðar, að vissulega breyttust þessi ákvæði mikið undir meðferð málsins og alltaf stig af stigi okkur í hag.“ Svo mörg eru þau orð. Það fer ekki á milli mála, hvað hæstv. dómsmrh. er að dylgja um í þessum orðum, sem sagt það, að gerðardómsákvæði fyrsta íslenzka uppkastsins hafi verið lagt fyrir mig og að ég hafi látið í ljós, að ekkert væri við þau að athuga. Raunar verða orð ráðh. ekki skilin öðruvísi en svo, að þá hafi gerðardómsákvæðin verið enn óálitlegri, því að hann segir, að þau hafi breytzt, eins og ég las, stig af stigi og alltaf okkur í hag. Þegar ég hafði látið skila til hæstv. ráðh. í Nd., að ég hefði aldrei látið uppi álit um þessa samninga og aldrei komið nálægt samningagerðinni, dró hann að vísu nokkuð í land, en þó ekki að fullu, því að í Morgunblaðinu þar á eftir er viðtal við hæstv. ráðh., og yfirskrift þess viðtals er svohljóðandi, sem ég veit þó ekki, hvort hæstv. ráðh. hefur gert eða einhver blaðamaður við Morgunblaðið, en þar segir í yfirskriftinni með feiknalega stóru letri, því stærsta. sem Morgunblaðið á: „Prófessor Ólafur Jóhannesson vissi frá upphafi um gerðardómsákvæðið, en gagnrýndi það aldrei, fyrr en eftir undirskrift álsamninganna.“ Hvernig finnst mönnum nú þetta, þegar alþjóð veit, að ég gagnrýndi þessi ákvæði harðlega í útvarpsumr., sem fóru fram, áður en samningurinn var undirritaður? Og hvað segir svo hæstv. ráðh. í þessu viðtali? Í Morgunblaðinu segir svo, með leyfi forseta: „Morgunblaðið sneri sér til Jóhanns Hafsteins iðnmrh. í tilefni af þeim ummælum í forustugrein Tímans í gær, að það væri rangt, sem ráðh. hefði haldið fram, að álsamningarnir hefðu verið bornir undir prófessor Ólaf Jóhannesson, varaformann Framsfl. Um þetta sagði Tíminn, að Ólafur hefði aldrei gefið neitt álit varðandi ákvæði í samningunum, hvorki gerðardómsákvæði né önnur. Iðnmrh. sagði um þessa fullyrðingu Tímans, að áður en fyrsta samningsuppkast Íslendinga hefði verið sent hinum svissnesku samningsaðilum, hefði það verið sýnt prófessor Ólafi Jóhannessyni. Hann var ekki beðinn um sérstaka álitsgerð, en sá samningsuppkastið án þess að láta í ljós nokkrar efasemdir um gerðardómsákvæði þess. Ef prófessor í lögum er sýnt samningsákvæði, sem hann telur vansæmandi fyrir Íslendinga, hvers vegná segir hann það þá ekki þegar í stað? sagði Jóhann Hafstein.“ Já, þetta segir ráðh. Ég verð nú að segja það, að það er alveg nýtt fyrir mér, að það sé verið að sýna lögfræðingum svona samningsuppkast bara upp á punt, en það sé ekki ætlazt til þess, að þeir láti í ljós neitt álit á því eða þeir séu spurðir um það. En út af þessum dylgjum hæstv. ráðh. hefur svo Morgunblaðið lagt - raunar dag eftir dag - með viðeigandi skýringum, með hæfilegum viðaukum og stórum yfirskriftum. Nú dettur mér náttúrlega ekki í hug að fara að kvarta undan skrifum Morgunblaðsins. Mér kæmi auðvitað ekki til hugar að fara að svara Morgunblaðinu hér í þingræðu, og ekki dettur mér heldur í hug að fara að ónotast út í ritstjóra Morgunblaðsins, þó að þeir segi eitthvað miður vingjarnlegt um mig. Það er nú einu sinni þeirra atvinna. Nei, en það verður að gera dálítið aðrar og meiri kröfur til sannleiksmeðferðar dómsmrh., þessa æðsta oddvita íslenzkrar réttvísi og heiðarleika í landinu, heldur en venjulegs Morgunblaðsritstjóra. Og ég segi það alveg hiklaust, að ég tek ekki dylgjum af þessu tagi þegjandi né með þökkum, hvort sem þær eru bornar fram af dómsmrh. eða forsrh. Ég mun svara þeim alveg fullum hálsi, meðan ég er maður til. En áður en ég vík að sannleiksgildinu í dylgjum dómsmrh., langar mig til að varpa fram þeirri spurningu, hverju máli það eiginlega skipti þessi gerðardómsákvæði í sjálfu sér, hvort ég hef látið uppi eitthvert álit um þau eða ekki. Ég fæ ekki betur séð en að gerðardómsákvæðin eins og þau eru nú hér í þessu frv. séu alveg nákvæmlega jafngóð eða jafnslæm, hvort sem ég hef látið uppi nokkurt álit um þau eða ekki. Nú, það er nú svo, og ég er ekkert hissa á því, að hæstv. ríkisstj. leitar frekar til annarra lögfræðinga en mín, ef hún þarf á áliti að halda, og að gefnu því tilefni, sem hæstv. ráðh. hefur gefið með þessu að fara að spekúlera í álitsumleitun um þetta, þá vil ég bara spyrja: Hefur þessi hæstv. ríkisstj. virkilega ekki leitað álits neinna sérstakra kunnáttumanna í lögum um þessi gerðardómsákvæði? Það hefur um þessa samningagerð fjallað ungur lögfræðingur, ágætur lögfræðingur að mínum dómi, en ungur og ekki reynslumikill. Það hefði verið ástæða til þess, finnst mér, að það hefði verið leitað til einhverra reynslumeiri lögfræðinga í sambandi við þessa vandasömu samningagerð, og er ég ekki þar með að kasta neinum steini að þeim ágæta lögfræðingi, sem mest hefur við þetta fengizt. Það er heldur ekki óþekkt, að það hafi verið leitað álits lögfræðinga, þegar eitthvað svipað hefur staðið á. Ég minnist þess til dæmis, að þegar deilan stóð sem hæst um landhelgissamningana, sællar minningar, þá tók það ekki forsrh. nema einn dag að leggja fram og fá álit um það samningsákvæði frá hv. kollegum mínum við lagadeildina. Hafa þessi gerðardómsákvæði í þessum samningum verið borin undir þá? Hvers vegna hefur ekki álits þeirra verið leitað á þessum samningsákvæðum? Hvers vegna hefur ekki verið leitað til einhverra reyndra kunnáttumanna í lögum hér, eins og t.d. hæstaréttardómara, og þeir beðnir að láta uppi álit á þessum samningum, láta uppi álit á því, hvort þeir séu vansæmandi fyrir íslenzku þjóðina eða ekki? Það hefur oft verið gert. Hvers vegna er ekki snúið sér til erlendra þjóðréttarfræðinga og þeir beðnir um álit á því, hvort þessi ákvæði séu vansæmandi eða ekki. Það eru til nógir fræðimenn. Hæstv. dómsmrh. gæti sjálfsagt snúið sér til t.d. prófessorsins við Kaupmannahafnarháskóla í þjóðarétti, Alf Ross, og fengið hans álit eða Max Sörensens og fengið hans álit eða Castbergs í Noregi og fengið hans álit. Hvers vegna er ekki leitað álits færustu manna um svona samningsákvæði, áður en ráðizt er í svona samningagerð? Það hefði verið eðlilegt. En það hefði litlu skipt, þótt mitt álit hefði verið fengið. Mitt álit er ekki þungt á metunum hjá þessari hæstv. ríkisstj. Það hefði verið ráðlegra fyrir hana að leita til einhverra annarra en mín og reyna að fá álit þeirra. Hvers vegna hefur það ekki verið gert? Það þarf að skýra. Nei, þessi gerðardómsákvæði hefðu auðvitað verið nákvæmlega jafnill, þó að ég hefði látið uppi eitthvert álit um þau. Tilgangurinn með því hjá hæstv. dómsmrh. að varpa þessu fram í Nd. var því ekki sá að réttlæta þessi samningsákvæði út af fyrir sig, að réttlæta gerðardómsákvæðin. Tilgangurinn var bersýnilega annar, sem sé sá að gera mig tortryggilegan, koma því inn hjá mönnum, að það sé nú ekki mikið að marka mína gagnrýni, ég segi eitt í dag og annað á morgun, eftir því sem vindurinn blæs, að ég sé heldur lélegur pappír, sem lítið mark sé á takandi. Undir því er svo kynt í Morgunblaðinu með viðeigandi hætti, og því miður örlaði á hinu sama í ræðu hjá hæstv. forsrh. í Nd., sem ég þó nenni ekki hér að fara að elta ólar við, en ef hæstv. forsrh. kemur hér upp í Ed. og fer að tala um þetta mál, þá getur vel verið, að ég spjalli við hann um það og fleira. En þetta er að vísu alþekktur málflutningur að reyna að gera andstæðinginn tortryggilegan. Það er alþekktur málflutningur hjá lélegum málflutningsmönnum, sem hafa lélegan málstað og veikan og vondan, að grípa til þess að hverfa frá því að rökstyðja efnislega það mál, sem þeir eru að flytja, en snúa sér að því í staðinn að reyna að gera andstæðinginn tortryggilegan. Og svo er náttúrlega alltaf hægt í hvíslingarherferðum í bænum að ganga feti framar og láta bæta svolitlu við, t.d. skjóta því að mönnum, að prófessorinn hafi jafnvel tekið fé fyrir þetta álit. Já, vill ekki hæstv. dómsmrh. upplýsa það, hvað mér hafi verið greitt fyrir þetta álit, sem hann telur, að ég hafi látið í té? Það væri þá kannske ekki úr vegi, að hann upplýsti í leiðinni vegna skrifa Morgunblaðsritstjórans um þetta mál, hvaða fúlgur sé búið að greiða lögfræðiskrifstofu hans fyrir meðferð þessa máls. En aðalatriðið í þessu er auðvitað, hvað er rétt í þessu. Það er rétt, að til mín kom gamall nemandi, Hjörtur Torfason, og átti við mig algert trúnaðarsamtal og bað mig að líta á samningsuppkast, sem leggja átti fram, og bað mig náttúrlega að láta í ljós álit á því, því að til þess koma menn nú til lögfræðinga. En ég vil taka það fram, að ég legg það yfirleitt ekki í vana minn að gefa allt fyrir ekki neitt, og ég hygg, að það séu fáir lögfræðingar, sem gera það. Þegar Hjörtur hafði átt þetta viðtal við mig og ég litið yfir þetta uppkast, þá sagði ég honum, að vegna aðstöðu minnar gæti ég ekki látið uppi álit um efni þessara samninga. Ég sagði honum í annan stað, að ég hefði enga þekkingu á þessari sérstöku samningstegund, sem þarna væri um að tefla. Ég sagði honum í þriðja lagi, að ég áliti út af fyrir sig, að það form, sem þá var á því samningsuppkasti, gæti staðizt. Um þessi svör mín hef ég nú haft samráð við Hjört Torfason, og hann staðfestir, að þetta sé sétt, sem ég þá sagði. En þetta samtal fór fram í algerum trúnaði, og ég legg það ekki í vana minn að segja frá samtölum, sem þannig fara fram í trúnaði, og ég sagði ekki einum einasta, ekki einum einasta lifandi manni frá þessu samtali, - ekki einum einasta flokksbróður mínum - og þó hefði kannske verið eitthvað í þessu samningsuppkasti, sem hefði verið hægt að gera sér mat úr pólitískt, en ég ætla ekki að fara að ræða það samningsuppkast hér frekar. Nú hefur hæstv. dómsmrh. rofið þennan trúnað og farið að skýra frá, og þá tel ég mig auðvitað ekki lengur bundinn af neinum trúnaði um þetta mál, en sannleikurinn er sá, að það samningsuppkast, sem lagt var fram í fyrstu af hálfu Íslendinga, var æði frábrugðið þeim samningi, sem nú liggur hér fyrir til staðfestingar, og ákvæðið um úrlausn deilumála var í því uppkasti svo gersamlega annað, að það er í engu sambærilegt við þau ákvæði, sem nú eru í þeim samningi. Ég afhenti auðvitað það uppkast, sem Hjörtur Torfason fékk mér á sínum tíma, strax á eftir, en þegar hæstv. ráðh. hafði snúið sér svona í málinu, þá sneri ég mér s.l. föstudag til Hjartar Torfasonar og óskaði eftir því, að hann léti mér í té þetta fyrsta samningsuppkast. Hann taldi sig eðlilega þurfa að bera sig saman við sína yfirboðara, áður en hann léti það af hendi, og taldi ég það algerlega eðlilegt, og um hádegi s.l. laugardag kom hann með þetta uppkast til mín og sagði mér, að hæstv. dómsmrh. hefði leyft það, og af því að ég segi nú svona frekar lítið til hróss hæstv. dómsmrh. hér, þá verð ég þó að segja það, að það gladdi mig, að hann skyldi samþykkja það. Að vísu hefði ég ekki þurft á því að halda, því að ég mundi alveg fullvel, hvað stóð í þessu samningsuppkasti, þ. á m. um deilumálin, en það er rétt að láta hann njóta þess, sem rétt er. Og ég vil taka það enn og aftur fram, að ekkert af því, sem ég segi hér, má skoða á nokkurn hátt sem nokkurt hnjóðsyrði í garð þess lögfræðings, sem talaði við mig, og ég væni hann ekki á neinn hátt um nokkurt trúnaðarbrot. En til þess að gera hv. dm. alveg ljóst, hvað fyrir mig var lagt, svo og til þess að Alþingistíðindin geymi hlið við hlið þau ákvæði, sem eru í þeim samningi, sem nú skal lögfestur um þetta efni, og hver ákvæði voru um þetta atriði í því samningsuppkasti, sem mér var sýnt á sínum tíma, þá mun ég nú með leyfi hæstv. forseta lesa fyrst ákvæðin í 46. og 47. gr. um þetta, og síðan mun ég í lauslegri þýðingu minni lesa ákvæði 22. gr. uppkastsins, sem mér var sýnt um þetta efni. Ég verð að vísu að biðja afsökunar á því, að ég skuli þreyta hv. þm. á því að lesa 46. og 47. gr., sem ekki þyrfti að gera þeirra vegna, vegna þess að þau eru þeim tiltæk og þeir hafa þau við höndina, en vegna þess að ég vil upp á eftirtímann láta það sjást og standa alveg skýrt í Alþingistíðindum, hvernig þessi ákvæði voru, þá ætla ég að hafa þennan háttinn á, og vil þá með leyfi hæstv. forseta lesa fyrst ákvæðin hér í samningnum eins og þau eru nú, og þá er það 46. gr., sem er svo hljóðandi: „Ef nokkur deila rís milli aðila samnings þessa og samningsins um framkvæmdatryggingu, milli aðila rafmagnssamningsins, milli aðila hafnar- og lóðarsamningsins eða milli ríkisstj. annars vegar og Alusuisse eða ÍSAL hins vegar varðandi aðstoðarsamningana eða milli minni hluta hluthafa annars vegar og ríkisstj., Landsvirkjunar eða kaupstaðarins hins vegar varðandi skýringu, túlkun eða framkvæmd eða um gildi eða áhrif samnings þessa eða fylgiskjalanna eða varðandi réttindi eða skuldbindingar aðila, þ.á m. sérhvers minni hluta hluthafa að því er grein þessa og 47. gr. varðar, af samningi þessum eða fylgiskjölunum á gildistíma samnings þessa eða að honum loknum, þá skulu slíkir aðilar í góðri trú reyna að jafna ágreining sinn á vinsamlegan hátt. Ef ekki tekst með slíkum tilraunum að komast að samkomulagi, geta ríkisstjórnin annars vegar og Alusuisse hins vegar samið um að vísa deilunni til íslenzkra dómstóla eða íslenzks gerðardóms til endanlegrar ákvörðunar, og náist eigi samkomulag, skal ríkisstj. eða Alusuisse, eftir því sem við á, vísa slíkri deilu til alþjóðlegs gerðardóms skv. ákvæðum 47. gr. Það er ekki ætlun aðila samnings þessa að leita til alþjóðlegs gerðardóms til að jafna neina deilu, sem eigi varðar verulegar fjárhæðir eða mikilsverð málefni.“ Og 47. gr.: „Verði sáttmáli um málamiðlun í fjárfestingardeilum milli ríkja og þegna annarra ríkja, dags. 18. marz 1965 („SlD-samþykktin“) samþykktur og fullgiltur af ríkisstjórninni og ríkisstjórn svissneska sambandslýðveldisins, án fyrirvara eða skilyrða, ber ríkisstj. og Alusuisse, með beggja samþykki, að leggja í gerð hjá Alþjóðastofnuninni til lausnar fjárfestingardeilum („SlD-stofnunin“) sérhverja deilu, sem hún á lögsögu yfir og rís út af samningi þessum eða fylgisamningunum, og gildi þá gerðarmálsmeðferð SlD-samþykktarinnar og reglur SID-stofnunarinnar. Samkvæmt 25. gr. 2)b) SlD-sáttmálans fallast ríkisstj. og Alusuisse á, að litið sé á ISAL sem svissneskan þegn í merkingu nefnds sáttmála. Samkvæmt 25. gr. 1) SID-sáttmálans tilnefnir ríkisstj. hér með Landsvirkjun sem ríkisstofnun í merkingu nefnds sáttmála. Eigi SID-samþykktin ekki við um deilumál, getur ríkisstj. eða Alusuisse leitað alþjóðlegrar gerðar, með tilkynningu til þeirra aðila, sem greinir í 53. gr. samnings þessa, þar sem gerð er grein fyrir máli því, er gerðar er beiðzt um. Slíka gerð framkvæmi þriggja manna gerðardómur, og velur ríkisstj. einn þeirra, Alusuisse annan og ríkisstj. og Alusuisse sameiginlega hinn þriðja. Þriðji gerðardómsmaðurinn skal hvorki vera svissneskur né íslenzkur ríkisborgari. Geti ríkisstj. og Alusuisse ekki komið sér saman um skipan þriðja gerðardómsmannsins, skal hann skipaður, - að beiðni annars hvors, af hendi forseta alþjóðadómstólsins í Haag („alþjóðadómstóllinn“). Skipi ríkisstj. eða Alusuisse ekki sinn gerðardómsmann eða tilkynni ekki hinum aðilanum um skipunina innan sextíu daga, áður en málsmeðferð hefjist, ber hinum aðilanum réttur til að beiðast þess, að forseti alþjóðadómstólsins skipi annan gerðardómsmann, og skipi ríkisstj. og Alusuisse eigi þriðja gerðardómsmann innan sextíu daga, skipar forseti alþjóðadómstólsins hann. Ef forseti alþjóðadómstóísins er annaðhvort svissneskur eða íslenzkur ríkisborgari eða hefst ekki handa af einhverjum ástæðum eða getur það ekki, skal varaforseti alþjóðadómstólsins hafa skipunarvaldið.“ 47. gr. er nú að vísu nokkru lengri, en ég sé ekki ástæðu til þess að lesa hana lengur, vegna þess að þau atriði, sem hér fara á eftir, skipta ekki máli um þennan samanburð. Í samningsuppkastinu fyrsta, sem lagt var fyrir Svisslendinga og mér var sýnt, fjallaði aðeins ein gr. um deilumál, það var 22. gr., og hún hljóðar svo í íauslegri þýðingu minni. Það er 1. mgr.: „Rísi nokkur deila út af samningi þessum eða fylgisamningunum undir A-H, hvort heldur er um gildi þeirra, framkvæmd eða skýringu, skal henni, ef ekki tekst að ná sáttum með vinsamlegum hætti, vísað til íslenzkra dómstóla til endanlegrar úrlausnar nema hún fari til gerðar eftir 2. eða 3. mgr. þessarar gr. Málsmeðferðin fyrir dómstólunum skal fara að íslenzkum lögum. Mál þessi skulu höfðuð fyrir bæjarþingi Reykjavíkur nema aðilar komi sér saman um annað varnarþing. Alusuisse skal tilnefna lögmann, búsettan á Íslandi, er hafi fullt umboð til að taka við stefnu og fara með mál fyrir félagsins hönd. Fari slík tilnefning eigi fram, má fyrir Alusuisse hönd stefna formanni stjórnar Íslenzka álfélagsins. 2. mgr. Sérhver deila skv. 1. mgr. skal, ef enginn aðili óskar eftir að vísa henni til íslenzkra dómstóla, útkljáð af gerðardómi, er í eiga sæti þrír menn. Formaður gerðardómsins skal vera lögfræðingur, er gegnir dómaraembætti, og skal hann tilnefndur af Hæstarétti. Eftir bráðabirgðaathugun á deilumálinu skal formaður ákveða, hvort hinir tveir gerðardómsmennirnir skuli vera lögfræðingar eða tæknimenntaðir menn. Gerðardómsmenn með lögfræðiþekkingu skulu tilnefndir af Hæstarétti. Tæknimenntaðir menn skulu tilnefndir af stjórn Verkfræðingafélags Íslands. Málsmeðferðin fyrir gerðardóminum skal fara að hætti íslenzkra réttarfarslaga. 3. mgr. Verði uppkast Alþjóðabankans að alþjóðasamningi um lausn fjárfestingardeilna fullgilt af nægilega mörgum ríkjum og af Alþingi og réttum svissneskum stjórnvöldum, er ríkisstj. reiðubúin að ræða þann möguleika við Alusuisse að nota þá aðferð til sátta og gerðar, sem þar er gert ráð fyrir, enda sé um meiri háttar deilumál að ræða.“ Þannig hljóðaði þetta ákvæði, sem lagt var fyrir mig. Eins og ég sagði, þá er þetta í lauslegri þýðingu minni. Ef hæstv. ráðh. vill vefengja, að hún sé rétt, þá skora ég á hann að leggja fram upphaflega uppkastið, og reyndar skora ég á hann, hvort eð er, að leggja það fram fyrir n., sem málið fær til meðferðar, því að vissulega er það lærdómsríkt fyrir hana að afla sér vitneskju um það, hvað Íslendingar í upphafi höfðu í huga um þessi mál og hver niðurstaðan hefur orðið, en ég mun að sjálfsögðu ekki fara að ræða önnur ákvæði í þessu uppkasti hér heldur en þetta eina atriði, sem á góma hefur borið, og ég mun ekki rjúfa þann trúnað, sem mér hefur verið sýndur í því máli. En af því, sem ég hef lesið, þá er alveg ljóst, að í fyrsta samningsuppkastinu, sem Íslendingar lögðu fram, uppkastinu, sem mér var sýnt, voru engin, alls engin slík gerðardómsákvæði, sem í samningi þeim eru, sem nú á að lögfesta. Fyrsta aðalreglan og höfuðreglan, sem átti að gilda, var sú, að deilumál öll skyldu útkljáð fyrir íslenzkum dómstólum. Frá þeirri höfuðreglu átti ekki að víkja, nema allir aðilar deilumálsins samþykktu. En þá mátti leggja málið í gerð fyrir íslenzkan gerðardóm, og það var nú ekkert mikið, því að náttúrlega er það regla, að íslenzkir aðilar geta samið um þau mál, sem þeir hafa forræði á, og lagt þau undir íslenzkan gerðardóm. Í þriðja lagi gaf svo ríkisstj. fyrirheit um að taka til athugunar þann möguleika að nota gerðardómsleið Alþjóðabankans, ef og þegar sá samningur væri fullgiltur af nægilegri tölu ríkja og Íslandi og Sviss, og þá auðvitað með þeim hætti, sem greinir í þeim samningi, sem nú liggur fyrir hv. Nd., þ.e.a.s. með skriflegu samþykki deiluaðila í hvert og eitt einstakt skipti. Með þessu hef ég algerlega sannað, að það er ekki fótur fyrir fylgjum dómsmrh., enda var hann nú talsvert ábúðarminni, þegar hann talaði um þetta mál hér í þessari hv. d., heldur en hann var í Nd. á sínum tíma og vildi þá fara að draga æðimikið í land að mér virtist og hefur kannske iðrazt þá sinna fyrri orða, en það er svo, eins og hæstv. dómsmrh. veit manna bezt, að iðrunin ein dugar ekki, réttvísin verður að hafa sinn gang fyrir því. Það er þannig alveg upplýst mál, að hæstv. dómsmrh. hefur farið með rangt mál hér á hv. Alþingi, og það sem verra er, hæstv. dómsmrh. hafði þetta uppkast alltaf í sínum höndum og vissi auðvitað mætavel, hvað í því stóð. Þess vegna fór hann með visvítandi rangt mál, þegar hann var með þessar dylgjur um mig. Það hefði e.t.v. verið afsakanlegra, ef hann hefði gert það aðþrengdur og í reiðikasti. Aðþrengdur var hann að vísu og rökþrota, en mér er því miður sagt, að hann hafi komið með þetta skrifað og haft þessi orð skrifuð hjá sér heiman að og lesið sína ræðu af skrifuðum blöðum. Slík framkoma og slíkt hátterni dómsmrh., æðsta manns laga og réttar, sem á að standa vörð um réttvísi og heiðarleika í þessu landi, er alvarlegt mál, því að eftir höfðinu dansa limirnir. Ég ætla annars ekki að hafa nein stærri orð um þetta hátterni hæstv. dómsmrh. Ég tel, að staðreyndirnar, sem ég hef hér gert grein fyrir í þessu máli, séu nægilegur dómur um það og að sú framkoma dæmi sig alveg nægilega sjálf. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þennan leiðindaþátt í þessu máli, en ég ætla að sjá, hver viðbrögð dómsmrh. verða, en ég vil minna hann á það, að hann getur sjálfum sér um kennt, að ég hef neyðzt til að rifja þetta hér upp, vegna þess að það var hann, sem fór af stað með þetta og fór að skýra að nauðsynjalausu frá trúnaðarmáli, sem ekki skipti máli um þetta mál, og skýrði vísvitandi rangt frá því. Herra forseti. Ég skal svo ljúka máli mínu. Það er augljóst mál, að stjórnarsinnar ætla ekki að sinna aðvörunum okkar, þeir ætla að samþykkja þessa samninga óbreytta, þrátt fyrir alla þá stórkostlegu ágalla, sem á þeim eru og við höfum rækilega bent á, og þeir fást ekki heldur til að gefa þjóðinni kost á að segja álit sitt á þessum samningum. Það er því ljóst, að þessir samningar verða samþykktir. Við teljum okkur hafa gert okkar skyldu með því að vara við. Vera má, að framkvæmd þessara samninga fari þrátt fyrir allt betur úr hendi en við höfum trú á. Vegna þjóðarinnar vil ég vona, að svo verði, en hvernig sem fer, munu gerðardómsákvæði þessara samninga um ókomna tíð standa sem óbrotgjarn minnisvarði um þann dómsmrh., sem á því herrans ári, árinu 1966, afsalaði dómsvaldi í tilteknum málum íslenzkra réttaraðila í hendur útlendum dómi.



Herra forseti. Það hafa þegar verið sögð mörg orð á báða bóga um þann samning um byggingu og rekstur alúmínverksmiðju, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert við svissneskt fyrirtæki og fyrir nokkru lagt fyrir Alþingi í því skyni, að það veiti þessum samningi lagagildi. Hæstv. ríkisstj. og málsvarar hennar hafa haldið því fram, að þetta sé eftir atvikum góður samningur og þó að eitthvað kunni þar á að bresta, sem þeir gefa nú raunar oftast í skyn, að ekki sé, þá sé það alger hégómi, þegar það er borið saman við allt það hagræði, við öll þau gæði, sem slíkur verksmiðjurekstur erlendra manna leggi Íslendingum í skaut. Andstæðingar þessa samnings hafa á hinn bóginn fært að því mörg rök, að þetta sé vondur samningur, þetta sé samningur, er sé ósamboðinn frjálsu og fullvalda ríki. Ég ætla ekki að fara langt út í þá sálma að gagnrýna einstök atriði samningsins eða fara að hafa mörg orð um það, hversu óhagstæður hann sé frá fjárhagslegu sjónarmiði. Þetta hafa aðrir gert vel og rækilega bæði við umr. í Nd. og hér nú þegar í þessari hv. d. Og því síður ætla ég að fara langt út í þá sálma, þar sem ég vil lýsa því yfir þegar, að frá mínu sjónarmiði, þá er það að vísu illt, að þessir samningar eru í einstökum atriðum að því er fjárhagsefni varðar meingallaðir, en það er ekki aðalatriðið í mínum augum, að samningamenn okkar hafa í ákafa sínum við það að ná samningum við hið erlenda fyrirtæki, hvað sem það kostaði að því er virðist, samið um til að mynda óeðlilega lágt raforkuverð, boðið upp á mikil tollfríðindi og fleira af slíku tagi. Kjarni málsins frá mínu sjónarmiði er sá, hvort það sé rétt stefna eða röng að gera slíka samninga, hvort það er skynsamlegt eða óviturlegt að heimila erlendum auðfélögum að hreiðra um sig í íslenzku atvinnulífi með stórframkvæmdum þar. Um þetta meginatriði málsins vil ég einkum ræða. Hitt er svo ekki nema sjálfsagt að undirstrika, að sé grundvallarstefnan röng og háskaleg, þá er hlutskipti fylgismanna samningsins og forsvarsmanna hans þeim mun verra, sem samningagerðin er okkur óhagstæðari, en dóm um þennan samning sjálfan held ég, að enginn hafi kveðið upp á skýrari eða skeleggari hátt heldur en einmitt forstjóri svissneska alúmínfyrirtækisins, herra Meyer. Hann var staddur hér á fundi, eins og hv. alþm. vita, á blaðamannafundi, hinn 29. marz, daginn eftir að þessir samningar voru undirritaðir, og þessi ágæti svissneski forstjóri hann var heldur en ekki hress í bragði og kampakátur á þessum fundi, að því er frá hefur verið skýrt. Þessi hispurslausi og hreinskilni útlendingur kvað sér enga launung á því, að félag hans hefði náð hér einstaklega hagstæðum samningum við íslenzk stjórnarvöld. Hann tók það fram, þessi svissneski forstjóri, og lagði á það mjög ríka áherzlu, að raforkan væri til muna ódýrari hér heldur en í nokkru öðru landi, sem félag sitt hefði viðskipti við, til að mynda 3 aurum ódýrari á kwst. heldur en í Noregi, þar sem raforka væri þó ódýrust í Evrópu, eða hefði verið fram til þessa. Hann kvað félag sitt aldrei hafa náð samningum um það fyrr, að innlendir dómstólar væru ekki látnir fjalla um ágreiningsmál alúmínfélagsins og stjórnarvalda, heldur skyldi alþjóðlegur gerðardómur um það fjalla. Þeir Svisslendingar, sagði forstjórinn, hefðu lagt mjög ríka áherzlu á þetta atriði, þar eð þeir treystu ekki íslenzkum dómstólum sakir reynsluskorts. Loks kvað hann félag sitt spara nærri hundrað millj. kr. á því að þurfa ekki að koma upp tækjum til hreinsunar á eiturefnum frá verksmiðjunni hérlendis, en slíkur hreinsunarútbúnaður væri yfirleitt tíðkaður og hans krafizt í öðrum Evrópulöndum a.m.k. Forstjórinn lét í ljós ánægju með það, að félag sitt hefði fengið inn í samninginn ákvæði um, að ágreiningur um framtöl og skattamál yrði ekki úrskurðaður af íslenzkum aðilum, heldur alþjóðlegum endurskoðunarfyrirtækjum. Loks viðurkenndi hann alveg hreinskilnislega, að fyrirtæki Swiss Aluminium í Noregi yrðu að lúta norskum lögum, þ. á m. að því er varðar tolla, en á þessu sviði væri allt annað uppi á teningnum í þeim samningi, sem nú hefði verið undirritaður hér. Ég ætla að láta þennan dóm nægja að sinni um einstök atriði þessa samnings, en vil snúa mér að hinu, sem ég tel grundvallaratriði málsins, og það er að svara þessari spurningu: Er það rétt stefna og skynsamleg að semja við erlend auðfélög um stóriðjurekstur á Íslandi? Verði færð rök að því, að samningagerð við erlenda aðila um byggingu og rekstur alúmínbræðslu sé áhættulaus, sé æskileg og sé okkur Íslendingum hagkvæm, liggur þá ekki alveg beint við að halda áfram á slíkri braut og selja fleiri stóriðjufyrirtækjum útlendinga hér á landi? Um það hafa vissulega heyrzt ýmsar raddir á undanförnum missirum, að það eigi ekki að láta hér við sitja, þetta sé í rauninni aðeins upphafið, þar muni fram haldið. Það hefur verið tæpt á því, að fleiri alúmínbræðslur gætu komið til greina og kynni að verða samið annaðhvort við þetta tiltekna fyrirtæki eða önnur um að reisa fleiri alúmínverksmiðjur hér á landi. Nú, það hefur verið töluvert um það rætt, að erlendir aðilar komi hér upp olíuhreinsunarstöð, og loks hefur verið talað um það oftar heldur en einu sinni eða látið að því liggja, að jafnvel aðild útlendinga að fiskiðnaði á Íslandi gæti fyllilega komið til greina. Ég vil segja það, að sé svo, að öll rök hnígi að því, að stórfelld fjárfesting erlendra auðfyrirtækja í íslenzku atvinnulífi sé ekki aðeins varhugaverð, heldur beinlínis háskaleg, þá ber vitanlega að hafna þessari leið, þá ber vitanlega að láta það ógert að staðfesta þann samning, sem hér liggur fyrir. Ég get ekki annað séð en að það sé nú komið að þeim tímamótum, að um það sé að velja, hvort eigi að fara inn á þessa braut í ríkum mæli eða hvort ekki eigi að fara inn á slíka braut. Ég fæ ekki annað séð heldur en að hér sé um stórkostlegt prinsipmál að ræða og að þessi eini samningur verði í raun og veru ekki skoðaður og metinn réttilega einn saman, heldur verði að líta á málið frá þeim sjónarhóli, hvort stóriðjurekstur á vegum útlendinga er almennt skoðað æskilegur hér á landi eða ekki. Svar við þeirri spurningu ræður algerlega afstöðu minni til þeirrar samningagerðar, sem hér um ræðir. Hitt kemur svo í annarri röð, þótt það skipti vitanlega verulegu máli, hvernig til hefur tekizt um þessa fyrstu samningagerð, hvernig um hnútana hefur verið búið af Íslendinga hálfu. Enginn hefur mælt gegn því, að við Íslendingar höldum áfram á þeirri braut, sem þegar hefur verið mörkuð, að taka tækni og vísindi í okkar þjónustu, eftir því sem við höfum bolmagn til. Við höfum á síðari tímum byggt hér stór fyrirtæki á okkar mælikvarða, og það er augljóst mál, að við getum með vaxandi fólksfjölda og vaxandi þjóðarauði ráðizt í æ stærri verkefni á ýmsum sviðum, eftir því sem okkur vex fiskur um hrygg. Það er vitanlega enginn maður andvígur því, að við Íslendingar hagnýtum auðæfi okkar og orkulindir og að við notum til þeirra hluta erlent fjármagn, eftir því sem við getum aflað þess með eðlilegum leiðum, og þá mun okkur vera farsælast eins og áður að fara lánaleiðina, að hún verði aðalleiðin. Við vitum það, að með hverjum áratug, sem líður, ef svo fer fram sem horfir, að þjóðinni fjölgar verulega og hún eflist, þá á henni að geta tekizt að ráðast í æ stærri framkvæmdir fyrir eigið aflafé og það lánsfjármagn, sem hægt á að vera að afla til álitlegra fyrirtækja, og það liggur í hlutarins eðli, að við munum á komandi tímum ráðast í stórframkvæmdir í vaxandi mæli og framkvæmdir, sem vissulega munu ekki kafna undir því nafni að heita stóriðjuframkvæmdir. Ég skal ekki neita því, að undir sérstökum kringumstæðum getur verið hugsanlegt og jafnvel æskilegt samstarf við erlenda aðila um tiltekin atriði að því er snertir að byggja upp stórfyrirtæki á Íslandi. Fyrir utan fjármagnið, sem ég tel, að við eigum að afla með venjulegum lánaleiðum, þá er það tvennt, sem trúlegt er, að við viljum og þurfum að sækjast eftir og getum e.t.v. og væntanlega aflað okkur án þess að okkur sé þar af neinn háski búinn. Það er í fyrsta lagi, að við þurfum sjálfsagt í ýmsum greinum á að halda erlendri sérfræðiþekkingu, sérþekkingu, sem útlendir menn geta látið okkur í té a.m.k. í fyrstu, meðan við erum að byggja upp nýjar stofnanir og fyrirtæki, sem ekki hafa verið til í landinu áður. Það er í öðru lagi, að við kunnum að þurfa á því að halda að ná með samvinnu við erlenda aðila söluaðstöðu fyrir ákveðnar framleiðsluvörur,söluaðstöðu á erlendum mörkuðum. Slík samvinna í sambandi við væntanlegar stóriðjuframkvæmdir okkar Íslendinga á komandi tímum ætti að sjálfsögðu að athugast hleypidómalaust hverju sinni, en þó að athugast gaumgæfilega, og vitanlega ber alltaf brýna nauðsyn til þess að af hálfu okkar Íslendinga verði þannig um hnútana búið í allri slíkri hugsanlegri samvinnu við erlenda aðila, að íslenzku efnahagslífi sé ekki háski búinn af þess konar samstarfi. En í sambandi við öll slík mál, allt samstarf við öfluga erlenda aðila um atvinnuuppbyggingu á Íslandi, þá ber vitanlega stöðugt að hafa það í huga, að Ísland hefur mikla sérstöðu, það hefur algera sérstöðu vil ég segja að því er snertir smæð þjóðarinnar. Þetta örsmáa þjóðfélag okkar er ekki öflugra fjárhagslega heldur en ýmis erlend stórfyrirtæki. Slík stórfyrirtæki erlend velta mörg hver, býsna mörg, stærri upphæðum heldur en öll íslenzka þjóðin, og sum stórfyrirtæki hafa meiri mannafla í þjónustu sinni heldur en sem svarar öllum verkfærum mönnum á Íslandi. Þessarar sérstöðu okkar verðum við stöðugt að gæta í skiptum við erlenda aðila. Þetta á ekkert skylt við neina minnimáttarkennd eins og stundum er reynt að halda fram, þegar varað er við því, að við getum ekki leyft okkur suma þá hluti, sem miklu stærri og fjölmennari þjóðir geta að skaðlausu eða a.m.k. að skaðlitlu leyft sér. Hér er aðeins verið að líta algerlega raunsætt á staðreyndir, staðreyndir, sem okkur ber skylda til að hafa í huga og gleyma aldrei í skiptum okkar við erlent fjármagn og erlenda menn. Ég vil fara nokkrum orðum um þá spurningu, hvernig stóriðja og annar meiri háttar atvinnurekstur hefur gefizt í þeim löndum, þar sem mikil brögð hafa verið að fjárfestingu af slíku tagi, og ég mun koma að því síðar, að þar er í öllum tilfellum um að ræða miklu fjölmennari og stærri lönd heldur en Ísland. Ég held, að það fari naumast á milli mála, að allar þær þjóðir heims, sem búa við góð lífskjör, lífskjör, sem byggð eru á heilbrigðu og traustu efnahagslífi, þau hafa fylgt þeirri meginstefnu að nytja auðlindir sínar sjálfar. Þessar þjóðir, sem lengst hafa komizt á sviði efnahagsmála, þær hafa byggt upp eiginn atvinnuveg fyrir aflafé sjálfra sin og fyrir það lánsfé erlendis frá, sem fáanlegt var hverju sinni með eðlilegu og áhættulausu móti. Þær þjóðir aftur á móti, sem hafa lengst gengið í því að heimila erlendum aðilum margvísleg umsvif og atvinnurekstur innan sinna vébanda, eru, að ég hygg, flestar illa á vegi staddar fjárhagslega, og þar sem erlend auðfélög hafa náð sterkustum tökum á efnahagslífi þjóða, svo sem í Suður-Ameríku og ýmsum nýfrjálsum ríkjum Afríku og Asíu, þá er það ekki aðeins afkoma fólksins og allt efnahagskerfi þessara þjóða, sem er illa á vegi statt, heldur er hið stjórnarfarslega sjálfstæði einnig valt og sums staðar lítið meira heldur en nafnið eitt. En þó að við lítum okkur nær, þá hygg ég, að við komumst að þeirri niðurstöðu, að jafnvel þau ríki, sem í minna mæli heldur en þessi, sem ég nú nefndi, hafa tekið erlent auðmagn í þjónustu sína á þann hátt, sem hér er ætlazt til með þessum samningi, hafi ekki eflzt eða auðgazt tiltakanlega á þeim hlutum. Hvað er að segja um fordæmi Íra annars vegar og um fordæmi Norðmanna hins vegar, sem mjög mikið er hampað? Þetta hygg ég, að séu þær tvær vestrænar þjóðir, sem helzt verður vitnað til í sambandi við einhverja töluverða fjárfestingu erlendra aðila. Um Íra hygg ég, að það sé staðreynd, að þar eru lífskjör einna lökust á Vesturlöndum. Útlendingar hafa fest mikið fé í ýmsum fyrirtækjum á Írlandi, ekki sízt í hótelrekstri, og það munu Írar sjálfir viðurkenna flestir, að ég hygg, að þetta hafi ekki orðið þjóðinni til mjög mikillar gæfu, og ég hygg, að ýmsir áhrifamenn þar í landi þeir beiti sér nú eindregið gegn frekari innrás erlendra auðfélaga inn í þennan atvinnurekstur og fleiri tegundir atvinnurekstrar þar í landi og vilji fara ýmsar leiðir til þess að draga úr ofurvaldi þeirra útlendra fyrirtækja, sem fyrir eru í landinu. En við skulum fara að dæmi Norðmanna, segja fylgismenn þessa samnings. Norðmenn hafa heimilað erlenda fjárfestingu í sínu landi án þess að til skaða yrði, segja menn og kveða jafnvel fastar að orði, að hin erlenda fjárfesting hafi átt sinn þátt í að byggja upp norskt atvinnu- og efnahagslíf. Ég held, að það sé ekkert á móti því að athuga þessa staðhæfingu örlítið nánar. Og þá held ég, að fyrst og fremst beri á það að líta, hversu mikil hin erlenda fjárfesting sé í Noregi miðað við stærð norsku þjóðarinnar og þjóðartekjur, og á hinn bóginn - og þá jafnframt, hversu mikil erlend fjárfesting mætti vera á Íslandi til þess að nema sama hlutfalli eins og slík fjárfesting er í Noregi. Athugum fyrst fólksfjöldann. Noregur er að vísu smáríki, en í Noregi búa þó 3 millj. og 700 eða 800 þús. manna. Á Íslandi búa aðeins um 190 þús. manna. Þetta skulum við jafnan hafa í huga, að á móti hverjum einum Íslendingi eru 20 Norðmenn eða því sem næst, móti hverjum 100 Ísíendingum 2000 Norðmenn. Og hversu mikil er nú öll hin erlenda fjárfesting í Noregi? Hún mun vera einhvers staðar á milli 8 og 10 af hundraði heildarfjárfestingar í norskum iðnaði, og þess ber þá vitanlega að gæta, að þetta erlenda fé í fyrirtækjum í Noregi, það er ekki komið til á skömmum tíma, ekki á örfáum árum, heldur smám saman á mörgum árum, jafnvel áratugum. Og það er staðreynd, að skoðanir í Noregi eru skiptar um þjóðfélagslegt hagræði af þessari erlendu fjárfestingu í því formi, sem hún hefur stundum verið þar í landi. En er það nú þetta eða er það eitthvað, sem líkist þessu, því hvernig Norðmenn hafa fetað sig áfram í þessum efnum smám saman og stig af stigi, er það eitthvað því líkt, sem ætlunin er að innleiða hér á Íslandi með þeim samningi við hið svissneska félag, sem virðist eiga að verða fyrsti áfanginn á þeirri braut að hleypa erlendum fyrirtækjum inn í íslenzkt atvinnulíf? Nei, hér er um annað og miklu stórkostlegra að ræða, þegar miðað er við stærð þjóðarinnar og efnahagskerfi hennar. Hér er á ferðinni að þessu sinni eitt einasta útlent fyrirtæki, sem ællar að fjárfesta að því er mér virðist sem svarar 30–40 af hundraði allrar fjárfestingar í íslenzkum iðnaði, og er fiskiðnaðurinn þá með talinn. Við skulum gera annan samanburð á Íslendingum annars vegar og Norðmönnum hins vegar. Við skulum segja, að erlendir auðhringir leggi jafnmikið fé í atvinnurekstur í báðum þessum löndum og framleiddu fyrir jafnháa fjárupphæð í hvoru landinu um sig. Væri framleiðsla þessara tilteknu útlendu fyrirtækja einn fertugasti hluti af ársframleiðslu Norðmanna, og ef fertugasti hver verkfær maður í Noregi starfaði í þjónustu slíkra fyrirtækja, hverjar væru þá samsvarandi tölur á Íslandi? Þær væru bókstaflega, að þarna væri um að ræða helming þjóðartekna okkar Íslendinga og helming verkfærra manna. Slíkur munur er á stærð þessara tveggja þjóða. Þegar svo við þetta bætist sá munur, sem er og hefur verið á samningum Norðmanna við erlend fyrirtæki, þau erlend fyrirtæki, sem hafa fjárfest þar í landi, og á þeim samningi, sem hér hefur verið gerður við hið svissneska alúmínfélag og ætlazt er til, að Alþingi staðfesti, þá sést glögglega, að hér er um að ræða alls kostar ósambærilega hluti. Norðmenn hafa samið á þann veg, að þeir hafa svo að segja öll ráð í hendi sér um þróun þessara mála, en verður nú hið sama sagt um okkur Íslendinga, ef þessi samningur, sem hér liggur fyrir, nær staðfestingu Alþingis? Því virðist mér, að fari víðs fjarri. Nei, ég tel, að allar umr. um þessi mál, sem byggðar eru til að mynda á þeirri forsendu, að íslenzka og norska þjóðin séu sambærilegar og til að mynda ámóta öflugar, þær séu fjarri öllu lagi og hin háskalegasta blekking. Erlend fjárfesting í þeim mæli, sem hér er í uppsiglingu, á sér ekki mér vitanlega hliðstæðu í neinu nálægu ríki. Fordæmin finnast að vísu, en við verðum að leita þeirra um langan veg. Auk hreinna nýlendna, þá býst ég við, að slíkra fordæma sé einkum að leita í ýmsum löndum Mið- og Suður-Ameríku, þar sem erlend auðfyrirtæki drottna yfir hag fólksins. Ég held, að það væri ekki öfundsvert hlutskipti að innleiða eitthvað, sem gæti leitt í áttina þá hér á Íslandi. Þá langar mig til þess að víkja að því, hver sé dómur reynslunnar um erlenda hlutdeild og erlend yfirráð eða erlend áhrif, skulum við segja, í íslenzku efnahags- og atvinnulífi á liðnum tímum. Sú var vissulega tíðin, að Íslendingar máttu reyna það, hver gæfa fylgdi eignarrétti erlendra manna á mikilvægum þætti í þjóðarbúskap þeirra. Ég hef veitt því athygli í sambandi við þær umr., sem fram hafa farið um þetta mál, bæði í blöðum og sömuleiðis í hv. Nd., að ýmsir talsmenn þessa samnings og þá ekki sízt hæstv. forsrh. hafa verið að leita röksemda í íslenzkri sögu sínu máli til stuðnings. Ég held, að það sé í sjálfu sér æskilegt og engin vanþörf á að ræða þetta mál dálítið nánar og leiðrétta tilteknar skekkjur, sem mér virðist að hafi komið fram í þeim umr. Ég ætla ekki að fara langt aftur í aldir til þess að rekja sögu ófarnaðar þjóðarinnar, meðan hún var háð erlendu valdi og gat hvergi hreyft sig í spennitreyju annarlegra yfirráða. En ég vil í sambandi við þetta atriði málsins minna á dóm sögunnar. Ég hefði haldið, að flestir Íslendingar gerðu sér þess sæmilega ljósa grein, hver var kjarni sjálfstæðisbaráttu okkar á 19. öld, hver var meginstefna þeirra manna, sem þá börðust fyrir íslenzkum yfirráðum á íslenzku landi. En mér virðist, að nú sé ekki vanþörf á að minna á þessa staðreynd, minna á það, að frelsisbarátta okkar á 19. öld var ekki einungis háð um stjórnarfarsleg réttindi. Þar var engu síður barizt fyrir efnahagslegu og menningarlegu sjálfstæði þjóðarinnar, og snarþáttur í allri þeirri baráttu var sá að færa verzlunina á innlendar hendur, að efla íslenzka atvinnuvegi til lands og sjávar. Þeir, sem börðust þessari baráttu, gerðu sér það fullkomlega ljóst, að því aðeins yrði þar sigur unninn, að Íslendingar hættu stig af stigi að lúta forsjá útlendra manna á öllum sviðum, þeir tækju sín málefni í eigin hendur, verzlunina, siglingarnar og allan atvinnurekstur í landinu. Fyrir þessu barðist sú kynslóð, sem Jón Sigurðsson var foringi fyrir, og sú kynslóð, sem tók við merkinu að Jóni Sigurðssyni föllnum, og fyrir því barðist einnig fyrsta kynslóð 20. aldar, menn eins og Skúli Thoroddsen, Bjarni frá Vogi, Benedikt Sveinsson yngri, svo að nokkrir séu nefndir. Og þessum mönnum og samherjum þeirra varð mikið ágengt. Þessari stefnu hefur verið haldið fram síðan með þeim árangri, sem okkur er öllum kunnur. Á þeim rúmum 60 árum, sem eru liðin síðan framkvæmdavaldið fluttist inn í landið, hefur þjóðinni tekizt að byggja upp atvinnuvegi sína. Henni hefur tekizt að tileinka sér í verulegum atriðum nútímatækni og það með þeim árangri, að lífskjör eru í dag betri hér heldur en nokkru sinni áður og betri heldur en í mörgum öðrum löndum, og ég vil segja, að nú séu öll ytri skilyrði fyrir hendi til þess, að við bætum lífskjör okkar og eflum verulega á komandi tíð. Við stöndum í miðri uppbyggingunni, og þótt mörgu hafi þegar verið þokað á réttan veg, bíða vitanlega fjölmörg verkefni óleyst. Ég ætla ekki að fara út í þau nánar hér. Við vitum, að þau eru hvarvetna, en tvö af þeim nærtækustu og mikilvægustu vil ég aðeins nefna, af því að ég tel, að sá samningur, sem hér er um að ræða, geti haft veruleg áhrif á framgang þeirra, hvernig tekst til um, að þau nái fram að ganga. Hið fyrra atriði, sem ég vil aðeins nefna, er efling íslenzks iðnaðar og þá alveg sérstaklega fiskiðnaðar okkar. Það hefur verið sýnt fram á það með fullum rökum, að hægt sé með stórbættri nýtingu og aukinni vinnslu sjávarafurða að tvöfalda útflutningsverðmæti þeirra, án þess að magnið sé aukið frá því, sem nú er. Það er einnig ljóst, að á sviði fiskræktar í ám, vötnum, lónum og fjörðum bíða okkar mjög miklir, ég vil jafnvel segja stórkostlegir möguleikar, sem enn eru að mjög litlu leyti notaðir. Þar getur vissulega verið um að ræða framleiðslu á dýrum fisktegundum, laxi og silungi, fyrir stórfé á ári hverju. Síðara atriðið, sem ég vil nefna í þessu sambandi, er svo baráttan við þann vágest, sem erfitt hefur reynzt að glíma við, baráttan við óðaverðbólguna, sú barátta, sem við verðum að heyja með betri árangri en undanfarið, ef efnahagskerfi okkar á ekki bókstaflega að sporðreisast. En hvaða áhrif hefur nú það alúmínævintýri, sem hér á að stofna til, hvaða áhrif hefur það á verðbólguna, hvernig mun ganga að glíma við þetta brýna viðfangsefni, þegar það bætist ofan á? Ég vil segja, að að því er þessi atriði bæði snertir, hlýtur framkvæmd þeirra samninga, sem hér er um að ræða, að hafa stórkostleg áhrif. Það er ekki annað sýnna en bygging alúmínverksmiðju samhliða stórvirkjun við Búrfell að verulegu leyti í þágu þeirrar verksmiðju sé hrein og bein ógnun við sjávarútveg og fiskiðnað okkar. Nú þegar, áður heldur en þessar framkvæmdir eru hafnar, er vinnuaflsskortur í sjávarútvegi mjög tilfinnanlegur og háir honum verulega. En hvað mun þá síðar verða? Og að því er snertir hitt atriðið, sem þessi samningagerð hlýtur að hafa stórkostleg áhrif á, verðbólguþróunina, held ég, að öllum sé það ljóst, að nú, þegar farið verður að efna til þeirra stórframkvæmda, sem á að gera í framhaldi af þeirri samningagerð, sem hér um ræðir, hefst á þeim vettvangi þvílíkur hrikadans, að við höfum naumast séð annað eins. Það má geta nærri, hvaða áhrif það hlýtur að hafa, þegar allt verður uppi á teningnum í senn auk okkar venjulegu atvinnuvega, stórvirkjun Búrfells, bygging alúmínverksmiðju í Straumsvík, bygging nýrrar hafskipahafnar hjá Straumi, hernámsframkvæmdir í Hvalfirði og fleira jafnvel af slíku tagi. Öll þessi miklu umsvif og öll þessi mannvirkjagerð er fyrirhuguð á þeim svæðum, þar sem atvinna í dag er þegar yfirfljótanleg og mannekla er eitt allra helzta vandamálið. Það má því ljóst vera, hver örlög bíða þeirra landshluta, þar sem atvinnuhorfur í dag eru lélegar og fólksflótti er ýmist þegar hafinn eða er algerlega yfirvofandi. Ég held, að það sé mikil hætta á því, að mörgum manninum á Vestfjörðum og á Norðurlandi fári að þykja nokkuð löng biðin eftir þeim skildingum, sem eiga að renna þangað í eins konar sárabætur af hinum heldur óverulegu sköttum, sem alúmínbræðslan á að greiða, eftir að hún er komin upp og tekin til starfa. Ég held, að það sé mála sannast, að sú jafnvægislist, sem hér á að fremja með því að staðsetja þessi stórfyrirtæki hér í fjölmenninu, þar sem atvinnan er langmest fyrir, hljóti að kalla á örari fólksflótta til þéttbýlissvæðanna við Faxaflóa heldur en nokkru sinni, og ég er uggandi um það, að alveg á næstu missirum geti þetta allt lagzt á eitt um það, að úr verði svo að segja alger kollsteypa og endanleg röskun byggðajafnvægis í þessu landi. Sagan um baráttuna fyrir umráða- og eignarrétti á íslenzkum fallvötnum, sem háð var á fyrsta fjórðungi þessarar aldar, er að mínu viti nokkuð glöggt dæmi um það, að þá var hin fjölþætta eða alhliða sjálfstæðisbarátta okkar enn tiltölulega öflug og sigursæl. Ég ætla að víkja að þessu máli stuttlega, af því að ég tel, að það sé á ýmsan hátt skylt því stórmáli, sem hér er um að ræða. Fossamálið, sem mikið var umdeilt og umrætt á fyrstu tveimur áratugum þessarar aldar, er að mínu viti eitt af fyrstu merkjum þess í nýrri tíð, eftir að við höfðum öðlazt að mestu fullt sjálfstæði, fyrsta merki þess, að forustumenn þjóðarinnar áttu að vera og urðu að vera vel á verði og gjalda varhuga við sókn erlendra auðfélaga til efnahagslegra áhrifa í landinu og til yfirráða yfir dýrmætum aflgjöfum og orkulindum þessa lands. Þegar í byrjun aldarinnar, áður en menn hér höfðu almennt gert sér ljósa þýðingu fossaaflsins, ljósa þýðingu þess til beizlunar á raforku, tóku erlendir menn og erlend félög að líta íslenzk fallvötn hýru auga og fóru smám saman að afla sér réttinda í því sambandi. Með lögum frá 1907 um takmörkun á eignar- og umráðarétti á fossum á Íslandi, um eignarnám á fossum o.fl. hygg ég, að afskipti Alþ. af vatna- og raforkumálum hefjist hér á landi, a.m.k. svo að nokkru nemi. Þessi fyrsta lagasetning um slík efni var, að því er ég hygg, góðra gjalda verð og töluvert spor í rétta átt á sinni tíð, þótt þar væri ekki nægilega vel og traustlega um alla hnúta búið til þess að koma í veg fyrir brask með fossaréttindi. En árið 1917 var þrátt fyrir takmarkanir þessara laga svo komið, að erlendir aðilar og íslenzkir einkaaðilar, stundum leppar hinna erlendu aðila, höfðu náð eignarrétti á ýmsum mjög mikilsverðum fallvötnum hér á landi. Þá var og mjög um það deilt, hvort og með hvaða kjörum ætti að veita hlutafélögum, sem að mestu voru erlend, lögheimild til þess að virkja fossa hér á landi. Á þinginu 1917 var skipuð hin svonefnda fossanefnd, en hún skyldi hafa eftirfarandi hlutverk: Að athuga, hverjar breytingar nauðsynlegt sé að gera á gildandi fossalöggjöf, að afla sem ítarlegastra. upplýsinga og skýrslna um fossa í landinu og notagildi þeirra, að athuga, hvort tiltækilegt sé, að landið kaupi vatnsafl og starfræki það. Verk þessarar n. var víðtækt og mikið, og þar náðist ekki samkomulag um ýmis veigamikil atriði. Á þinginu 1918 lagði þó meiri hl. n. fram ítarlegt frv. til vatnalaga, frv. um vatnastjórn, frv. um raforkuvirki, vatnsorkusérleyfi o.fl. Ekkert af þessum mörgu frv. og ítarlegu varð útrætt á þessu þingi, en til bráðabirgða var samþ. merk ályktun, sem svo hljóðaði: „ Alþ. ályktar að skora á landsstjórnina að lýsa alla vatnsorku í almenningum eign ríkisins og gera, ef með þarf, ráðstafanir til þess, að rifting fari fram á gerningum milli einstaklinga eða félaga, er í bága kynnu að koma við þennan rétt þjóðfélagsins.“ Um þessi vatnamál urðu miklar deilur á næstu þingum, en það var sýnt, að meiri hl. Alþ. vildi marka eindregna stefnu, þá stefnu, að íslenzka ríkið eignaðist vatnsréttindin og hefði alla fyrirsögn um hagnýtingu þeirra, og þetta náði fram að ganga. Vatnal. voru loks samþ. á Alþ. 1923, og þau eru í meginefnum í gildi enn í dag, enda hinn farsælasti grundvöllur þeirrar þróunar, sem hér hefur orðið í raforkumálum síðustu áratugi. Ég held, að það sé örðugt að gera sér í hugarlund, hvernig umhorfs væri hér á landi í dag, ef öndverð stefna þessari hefði á öðrum áratug þessarar aldar borið sigur af hólmi. Við hefðum sjálfsagt fengið upp úr því erlenda stóriðju fyrir nokkrum áratugum inn í þetta land. Hér væru trúlega áburðarverksmiðjur, kannske sementsverksmiðjur og e.t.v. alúmínverksmiðjur reknar af útlendum auðfélögum, auðfélögum, sem ættu sín eigin orkuver hérna, við Sogið, við Þjórsá, við Dettifoss og víðar. Þessum framkvæmdum útlendinga hér hefði vafalaust ýmislegt fylgt, svo sem atvinna og peningar. Ég efa það ekki. Fjöldi Íslendinga væri í þjónustu þessara erlendu fyrirtækja. En arðurinn af vinnu þeirra, gróðinn af orkuveitum og iðjufyrirtækjum rynni allur út úr landinu. Hvernig væri í dag komið atvinnurekstri Íslendinga sjálfra, ef mörg slík stórfyrirtæki hefðu risið hér upp á 2. og 3. áratug þessarar aldar? Hver hefðu þá orðið örlög íslenzks sjávarútvegs og íslenzks iðnaðar, hverjir hefðu orðið þróunarmöguleikar þeirra? Hversu væri háttað hér um menningarlíf og jafnvel stjórnarfarslegt sjálfstæði landsins? Þetta eru spurningar, sem engin leið er að svara, en ég hygg, að við hefðum gott af að leita svara við, hver með sjálfum sér. Og það er sérstök ástæða til að hugleiða þetta nú, þegar ráðamenn hér stefna að því markvisst, að því er virðist, að opna útlendum auðfélögum leið inn í íslenzkt atvinnulíf. Það er sérstök ástæða til að svara þeirri spurningu, hvort á að halda áfram á grundvelli hinnar gömlu sjálfstæðisbaráttu, hvort á að halda áfram að byggja upp íslenzka atvinnuvegi með tilstyrk nútímatækni fyrir eigið aflafé og fyrir það lánsfé, sem fáanlegt er eftir eðlilegum og hættulausum leiðum á hverjum tíma, eða á nú að hverfa frá þessari stefnu. sem ég tel að hafi orðið okkur einkar farsæl og muni verða það í framtíðinni? Á að hverfa frá henni, á að fara að bjóða erlendum auðhringum að nytja auðlindir landsins? Þetta er mergurinn málsins. Það er þetta, sem ég tel að deilan um þessa samninga snúist um öllu öðru framar, hvort hér á að fara inn á algerlega nýja braut eða ekki, því að ef menn segja, að þessi samningur sé góður fyrir okkur og af honum muni margt gott leiða, þá er sjálfgefið, að hinir sömu menn telji rétt og sjálfsagt að halda áfram á þessari braut og semja við næsta auðfélagið að ári og þar fram eftir götunum.  Fundarhlé. Þegar ég gerði hlé á máli mínu um kvöldmatarleytið, hafði ég farið nokkrum orðum um þá reynslu, sem ég taldi okkur Íslendinga hafa haft af erlendri fjárfestingu og erlendri íhlutun í íslenzkt atvinnulíf. Ég mun nú halda áfram, þar sem frá var horfið. Ef við lítum um öxl og hyggjum að því, hvað sagan kennir okkur um þá farsæld eða þau óhöpp, sem leiðir af atvinnurekstri erlendra manna hér á landi, held ég, að það blasi við fleiri dæmi til viðvörunar heldur en hin, sem hvetja til eftirbreytni. Það er í sjálfu sér ástæðulaust að benda á mörg dæmi um þetta. Ég ætla ekki að fara langt aftur í tímann til þess að rökstyðja þessa skoðun. Það er þó ástæða til að benda á það ástand, sem hér ríkti á 19. öldinni í þessum efnum, þegar erlendir aðilar höfðu margvíslegan atvinnurekstur með höndum hér á landi. Og ég vil ítreka það, að það var einn stærsti þátturinn í baráttu forustumanna okkar á 19. öld fyrir auknu sjálfsforræði að fá þessi réttindi og þessa aðstöðu í hendur íslenzkra manna og íslenzkra aðila. Ég vil jafnframt benda á það, að þáttur útlendra manna í sjávarútvegi hér er ekki sérlega hvetjandi til þess, að við hverfum inn á þær brautir að nýju að fela erlendum aðilum svo og svo mikla hlutdeild í atvinnurekstri hér á landi. Undantekningarnar frá því, að þar væri um miður heppilega hluti fyrir okkur Íslendinga að ræða, þar sem var útgerð erlendra manna hér, eru að vísu til, en þær eru fáar, og þær voru einkum þær, þegar það gerðist, sem stundum kom fyrir, að röskir og athafnasamir erlendir menn settust hér að og gerðust íslenzkir ríkisborgarar. En að öðru leyti hygg ég, að hér hafi oftar verið um að ræða víti til varnaðar heldur en fordæmi til eftirbreytni. Ég ætla að láta nægja að benda á eitt dæmi að því er varðar slíkan atvinnurekstur útlendinga, eitt dæmi frá þessari öld, og ég hef valið það dæmi frá Hafnarfirði, þar sem nú er mjög slegið á þá strengi, að Hafnarfjarðarbær muni njóta alveg sérstakra gæða og tekna í sambandi við alúmínverksmiðjuna í Straumsvík og höfnina, sem þar á að byggja, og í sambandi við öll umsvif, sem því hljóta að fylgja. Ég vil vekja athygli á því, að árið 1910 keypti brezkt útgerðarfélag stóra fiskverkunarstöð í Hafnarfirði. Þetta brezka útgerðarfélag hóf síðan útgerð frá Hafnarfirði jafnhliða fiskverkun, sem það hafði þar í stórum stíl, og þessi umsvif hins brezka félags fótu um skeið vaxandi ár frá ári. Þetta félag átti hér og gerði út frá Hafnarfirði um skeið 4 togara, og fleiri enskir togarar lögðu þarna upp afla sinn og um tíma einnig hollenzkir togarar. Þetta fyrirtæki hafði þarna sem sagt mikil umsvif, því að auk þessarar útgerðar og þessara kaupa af erlendum skipum keypti fyrirtækið fisk af Íslendingum í allstórum stíl og var orðið langstærsti atvinnurekandi í Hafnarfirði, þegar það hafði starfað þarna í nokkur ár, og ég býst við, að þetta félag hafi a.m.k. um 4–5 ára skeið verið einhver allra stærsti atvinnurekandi, sem þá var á Íslandi. Hjá þeim starfaði þá verkafólk svo að hundruðum skipti, ég veit ekki hversu mörgum hundruðum, en það skipti nokkrum hundruðum. Þeir forustumenn þessa félags, og þeir, sem helzt höfðu hér afskipti af málum að því er varðaði reksturinn á Íslandi, voru, að því er mér er sagt, myndarmenn og nutu töluverðra vinsælda sem atvinnurekendur. En þeir þóttu hins vegar býsna einráðir, og þeir voru sérstaklega andvígir öllum afskiptum ríkisvalds af málum, og verkalýðshreyfingin var hreint og beint eitur í þeirra beinum. Árið 1916, þegar þetta fyrirtæki hafði starfað í 6 ár hér á landi, aðallega í Hafnarfirði, og eftir að dýrtíð af völdum styrjaldarinnar þá fór vaxandi með hverjum mánuði, auglýsti verkamannafélagið Hlíf í Hafnarfirði nýjan kauptaxta fyrir verkamenn þar í bæ. Það var ákveðið í þessum kauptaxta, að kaup karlmanna skyldi vera 40 aurar á klst. og kaup kvenna 30 aurar, og jafnframt var tekið upp ákvæði, sem ekki mun hafa verið áður, um það, að almennur vinnudagur skyldi takmarkaður og þó ekki meira en svo, að hann skyldi vera frá kl. 6 að morgni til kl. 7 að kvöldi. Annar aðalforstjóri fyrirtækisins, sem þá var staddur í Bretlandi, fékk tilkynningu um þennan nýja kauptaxta verkamannafélagsins Hlífar í Hafnarfirði. Hann sendi verkamannafélaginu Hlíf símskeyti um hæl, og í íslenzkri þýðingu er það eitthvað á þessa leið: „Ég get ekki viðurkennt verkamannafélög. Þau valda öllum löndum tortímingu og leiða verkalýðinn afvega. Það á að borga verkamönnum okkar nægilega vel, svo framarlega sem þeir eru ekki í verkalýðsfélagi.“ Og litlu síðar barst verkamannafélaginu Hlíf bréf frá þessum ágæta forstjóra, þar sem segir m.a.: „Hér með staðfestum við áðurnefnt símskeyti. Okkur þykir leitt, að við getum ekki viðurkennt verkamannafélög og getum því ekki tekið til greina uppástungur ykkar. En þrátt fyrir það munum við taka til alvarlegrar íhugunar kauphækkun handa verkafólki, handa okkar verkafólki, þó með því skilyrði, að það sé ekki meðlimir í verkamannafélaginu. Það er tilætlun okkar, að Hafnfirðingum sé fyllilega goldið fyrir þeirra verk eftir verðleikum, og við teljum líklegt, að það sé kunnugt í Hafnarfirði, að við höfum ekki lagt í vana okkar að skrúfa niður verkalaun. Við erum ekki mótfallnir því að gjalda þeim gott kaup, sem vinna verk sín með trúmennsku, en við erum stranglega mótfallnir því að hækka kaup þeirra, sem ætlast til, að þeim sé goldið fyrir það að gera lítið eða ekki neitt. Að endingu viljum við minnast þess, að verkamannafélög valda að okkar áliti falli flestra þjóða. Við álítum, að því fyrr sem öll verkamannafélög eru niður lögð á Íslandi, því betur sé farið fyrir landið. Ef verkafólk okkar er ekki ánægt með að fela þetta efni algerlega í okkar hendur, án þess að fara í verkamannafélög, verðum við að fá fólk frá öðrum stöðum. Við álítum a.m.k. okkar verkafólk upp úr því vaxið að fara að ráðum slíks félags eftir þær viðgerðir, sem það hefur fengið hjá okkur á umliðnum árum. Á komandi tímum munum við ekki hafa samhygð með meðlimum verkamannafélaga.“ Ég ætla nú ekki að rekja hér frekar heldur en ég hef nú gert viðskipti þessa brezka útgerðarfyrirtækis við verkalýðssamtökin í Hafnarfirði, þó að sú saga sé um margt dálítið lærdómsrík. Nú munu margir segja, að það séu breyttir tímar frá því, að þetta var. Það ríki annar hugsunarháttur, bæði hér og erlendis, gagnvart verkalýðsfélögum o.s.frv. En hins er þó að gæta, að það mun alltaf koma fram, þegar um erlenda aðila er að ræða, að þeirra skoðanir og þeirra hugsunarháttur er gjarnan allur annar en Íslendinga, og það er hætt við, að sú verði raunin, ef svo fer, að útlendingar eiga verulega hlutdeild í atvinnulífi á Íslandi, að eitthvað slíkt geti endurtekið sig, þó að í nýrri mynd verði. En ég vil geta þess hins vegar stuttlega, þar sem ég tel, að af því megi líka draga ákveðna lærdóma, hver urðu endalok þessa umsvifamikla og stóra brezka atvinnurekanda í Hafnarfirði. Árið 1922, eftir 12 ára störf hér, hætti þetta fyrirtæki skyndilega og algerlega fyrirvaralaust öllum atvinnurekstri í Hafnarfirði og öllum atvinnurekstri hér á landi. Að sjálfsögðu var þetta mjög mikið áfall fyrir Hafnarfjörð alveg sérstaklega svo og aðrar þær byggðir, þar sem þetta stóra fyrirtæki hafði haft verulegan atvinnurekstur. Og þessi skyndilega breyting, sem þarna varð, hafði það að sjálfsögðu í för með sér, að það varð mjög alvarlegt atvinnuleysi í Hafnarfirði og afkoma bæjarbúa versnaði stórlega. Svo alvarlegt var ástandið um tíma, að það var haldinn almennur borgarafundur í Hafnarfjarðarbæ vegna þess mikla vanda, sem þarna hafði skapazt, og þangað voru boðaðir tveir þáv. ráðh. til þess að fjalla um þetta mikla vandamál bæjarfélagsins. Og það var álit fundarmanna, að það steðjuðu slík vandkvæði að bæjarbúum og bæjarfélaginu, að það þyrfti jafnvel að leita á náðir hins opinbera til þess að bæta úr því brýnasta, sem þurfti að gera til þess að halda þarna uppi einhverri atvinnu. Og það er tekið fram, að ræður manna hafi fallið mjög á eina leið um það, að ef ekki yrði úr bætt og það mjög skjótlega, mundu fasteignir stórfalla í verði í Hafnarfirði og væru þegar farnar að falla í verði, fjöldi manns yrði að flytjast búferlum úr bænum, og væri þó næsta ólíklegt, að þeir gætu selt húseignir sínar og aðrar eignir þar, því enginn kaupandi mundi fást að þeim. Með því móti að taka erlend skip á leigu og með ýmsum öðrum ráðstöfunum, sem ég sé ekki ástæðu til að rekja hér, tókst að forða hreinu neyðarástandi í Hafnarfirði í sambandi við þessar stórbreytingar, sem þarna urðu. En það má geta nærri, hvort þetta var ekki alvarlegt áfall fyrir ungt bæjarfélag, sem hafði verið í örum vexti. Ég held, að þessir atburðir og sömuleiðis stutt og nokkuð snubbótt útgerðartímabil annars brezks útgerðarfélags í Hafnarfirði, Helliersfélagsins, þetta eigi að geta fært Hafnfirðingum og öðrum heim sanninn um það, að það getur verið valt að byggja lífsafkomu sína á duttlungum erlendra atvinnurekenda, þar sem gróðasjónarmiðið eitt ræður og ekki annað. Ég er þess fullviss, að ýmsir gera sér þetta ljóst í Hafnarfirði þegar í dag, og í þessum efnum ríkja í rauninni sömu lögmálin og ríktu fyrir 40 árum, þó að tímarnir séu breyttir á ýmsa aðra lund. Ég ætla mér ekki þá dul að fara að elta ólar við ýmsar firrur og jafnvel hreinar fjarstæður, sem ýmsir talsmenn þessara alúmínsamninga hafa haldið fram, sérstaklega í blöðum sínum, en einnig nokkuð hér á hv. Alþ. Eina af þessum firrum ætla ég þó aðeins að gera að umtalsefni dálítið frekar heldur en ég gerði í fyrri hluta ræðu minnar hér í dag. Það er sú staðhæfing, að andstaðan við þessa samninga, andstaðan við þá samninga, sem nú hafa verið gerðir og verið er að leita fullgildingar Alþ. á, sé sérstakur vottur um þröngsýni og afturhaldssemi þeirra manna, sem þar mæla í gegn. Það er reynt með öllu móti að stimpla þá, sem eru andstæðir þessum samningum, sem einhverja afturhaldsmenn og aftur koma því orði á hina, sem fyrir samningunum berjast, að þeir séu sérstakir framfaramenn og sá framfaravilji komi fram í þessu, að þeir séu óhræddir við það að greiða fyrir stóriðjuframkvæmdum á Íslandi. Þessu er hvað eftir annað haldið fram og borið blákalt fram, enda þótt fram á það sé hins vegar sýnt með óyggjandi rökum, að okkar Íslendinga bíða stórfelld verkefni við uppbyggingu okkar eigin atvinnuvega, við uppbyggingu fiskiðnaðar og margvíslegs annars iðnaðar, sem vitanlega verður að einhverju verulegu leyti að bíða enn um sinn og hlýtur jafnvel að gjalda verulegt afhroð vegna þeirrar röskunar, til að mynda aðeins á atvinnumarkaðinum, sem þetta alúmínglæfraspil hlýtur að valda í íslenzku þjóðlífi á komandi árum. Nei, andstaðan við þessa samninga, sem af talsmönnum hæstv. ríkisstj. og af sumum hæstv. ráðh. sjálfum er talin hliðstæð baráttu ýmissa íhaldssamra afla fyrr og síðar, sem þæfast fyrir þjóðnytjamálum, þessi andstaða er af allt öðrum rótum runnin. Hún er af þeim rótum runnin, að hér er um að ræða að okkar dómi, sem andstæðir þessari samningagerð erum, í fyrsta lagi stórfelldar réttindaveizlur, sem á að veita erlendu auðfélagi, og þær verða á engan hátt bornar saman við það, þegar Íslendingar sjálfir koma sér upp atvinnutækjum eða nýta eigin auðlindir, hvort heldur þeir gera það fyrir eigið fé eða lánsfé. Hér er í raun og veru um það að ræða, sem flokksbróðir hæstv. iðnmrh., Sigurður Líndal hæstaréttarritari, kallaði alveg nýlega öfuga sjálfstæðisbaráttu. Í grein í Morgunblaðinu 23. marz s.l., - sú grein fjallaði að vísu einkum um sjónvarpsmálið, - leggur Sigurður Líndal alveg réttilega áherzlu á, að sjálfstæðisbarátta Íslendinga hafi verið háð fyrir því, að þjóðin heimti yfirráð málefna sinna í eigin hendur, svo að hún gæti ráðið þeim án íhlutunar annarra, og hann segir í þessari grein: „Sjálfstæðisbaráttan var háð vegna illrar reynslu af því að lúta forsjá og stjórn útíendra manna. Með sjálfstæðisbaráttunni heimti þjóðin ráð málefna sinna í eigin hendur, bæði stjórnvald en einnig yfirráð þeirrar atvinnustarfsemi, sem var í höndum útlendra manna, svo sem verzlunar og siglinga.“ Sigurður spyr að greinarlokum, hvort nú eigi að hverfa frá þeirri grundvallarstefnu, sem hingað til hefur ríkt, að Íslendingar ráði málum sínum sjálfir án íhlutunar annarra, m.ö.o., að sjálfstæðisbaráttunni skuli snúið við, eins og hann orðar það. Þó að þessi ummæli Sigurðar Líndals séu einkum sögð með sjónvarpshneykslið frá Keflavík í huga, fæ ég ekki betur séð en þau eigi nákvæmlega eins við um alúmínævintýrið, enda er það sannast sagna, að þarna eru, þegar lengra er skyggnzt, ákveðin tengsl á milli, hvort tveggja sjónvarpsmálið og alúmínmálið eru af sömu rótum runnin. Þetta eru tvö dæmi, að því er ég bezt fæ séð, um þá vanmetakennd valdamikilla manna í okkar þjóðfélagi nú í dag, vanmetakennd þeirra, sem kemur fram í margvíslegum skiptum þeirra við aðrar þjóðir og skiptum við erlend auðfélög. Þetta eru tvö dæmi um þá ráðamenn, sem eru í þindarlausri leit að móðurskipinu, sem kynni að vilja kasta spotta til litlu doríunnar, íslenzka ríkisins, eða kippa henni jafnvel hreinlega um borð. Nei, saga núv. ráðamanna íslenzkra í skiptum við aðrar þjóðir er þegar vörðuð nægum óhöppum og slysum, þó að ekki bætist fleira við. Efnahagsbandalagsævintýrið, sem að vísu var stöðvað, a.m.k. í bili, og þó fyrir annarra tilverknað heldur en íslenzkra ráðamanna eða Íslendinga, landhelgissamningurinn við Breta, hermannasjónvarpið, hernaðarframkvæmdirnar í Hvalfirði. Ég held, að það sé meira en nóg komið af þvílíkum hlutum, þvílíkum verknaði, þó að alúmínsamningurinn með öllum sínum háskalegu og niðurlægjandi ákvæðum bætist ekki í þennan hóp. Alþ. hefur að mínum dómi enga siðferðilega heimild til að fullgilda slíka samningsgerð sem þessa, - samningsgerð, sem er niðurlægjandi fyrir þjóðina, felur í sér réttindaafsal og býður margvíslegum hættum heim. Slíkt frumvarp á að fella.



Herra forseti. Ég ætla ekki að þessu sinni að gera að umræðuefni efnisatriði þess samnings, sem liggur fyrir hv. d. til staðfestingar. Ég ætla ekki heldur að þessu sinni að svara ýmsum atriðum úr ræðu hæstv. iðnmrh. frá því á laugardaginn var, sem voru þó nokkur tilefni til, þó færri en búast hefði mátt við. Þetta bíður 2. umr., ef hún verður. Þá mun ég gera ítarlegri grein fyrir ýmsum efnisatriðum málsins, eins og þau horfa við frá mínu sjónarmiði. Ég hef ekki miklu að bæta að svo stöddu við þá ágætu ræðu, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. flutti nú síðdegis í dag. En það vill þannig til, að ég hef starfað frá upphafi í þeirri þmn., sem fylgzt hefur með undirbúningi máls þessa í umboði þingflokkanna og sett var á stofn fyrir forgöngu hæstv. iðnmrh. í febr. 1965. Mér þykir eðlilegt, að maður úr þeirri n. geri nokkra grein fyrir viðhorfum sínum til starfa n. og eðlilegt að skýra hér nokkuð frá þeim, ekki sízt vegna þess, að tilefni hafa gefizt til þess í þeim umr., sem fram hafa farið um þetta mál, hér á hv. Alþ. Það var hlutverk þessarar n. að fylgjast með gangi málsins fyrir hönd þingflokka sinna, afla þeirra upplýsinga fyrir þá, sem nauðsynlegar þóttu til að móta viðhorf til málsins, og gefa ráðh. og samningamönnum bendingar um atriði og viðhorf til þeirra, sem á góma bar. N. hafði hins vegar ekkert ákvörðunarvald, og yfirleitt var ekki leitað eftir því, að fram kæmi í n. ákveðin og endanleg afstaða til einstakra atriða málsins eða málsins í heild, enda átti að leggja málið fyrir hv. Alþ. Nm. óskuðu eftir í n. margvíslegum upplýsingum af ýmsu tagi. Þeir fengu þær upplýsingar ekki alltaf, en ég held, að ég megi segja, að þeir hafi fengið þær upplýsingar, sem þeir báðu um, þegar kleift var að afla þeirra, og hef ég ekki neinar kvartanir fram að færa um það efni. Nm. lögðu til málsins það, sem þeir vissu bezt og réttast, án tillits til þess, hvort þeir voru fylgjandi einstökum atriðum málsins eða málinu í heild, enda mótaðist auðvitað afstaðan til málsins í heild af einstökum atriðum þess eftir því, sem þau formuðust. Það voru margvísleg viðhorf og mismunandi viðhorf manna í n., en samvinna nm. var góð. Ég varð ekki annars var, en að hæstv. ráðh. sýndi n. fullan trúnað. Þó að um það sé auðvitað erfitt að fullyrða, hvort hann kann að hafa látið n. í té allar upplýsingar, sem hann hafði sjálfur eða ekki, þá hef ég það þó mjög á tilfinningunni, að nm. nytu trúnaðar hans, og hef ekki ástæðu til að ætla, að hann hafi með neinum hætti viljað blekkja nm. í neinum atriðum. Ég á ýmsar góðar endurminningar um starfið í þessari n. og fáar slæmar. Vinnuskilyrði n. voru að vísu heldur ófullkomin og öðruvísi en við framsóknarmenn gerðum ráð fyrir í upphafi, en samvinnan við hæstv. ráðh., að öðru leyti en því, sem auðvitað skiptir þó mestu máli, að hann fékkst ekki til að fallast á meginatriði okkar sjónarmiða, var í daglegu starfi ákjósanleg, og ég vil gjarnan nota þetta tækifæri til að þakka hæstv. ráðh. fyrir gott samstarf í því daglega samstarfi, sem þar átti sér stað, þó að hann hafi ekki séð sér fært að fallast á þau meginsjónarmið, sem ég og flokksbræður mínir í n. höfðum fram að færa. Það er ekki fyrr en kemur til umræðnanna hér á hv. Alþ., sem mér finnst ráðh. fara heldur ósanngjörnum orðum um nm., og skal ég koma að því síðar. Þessi þmn. var ekki samninganefnd. Það virðist, að minnsta kosti út á við, vera nokkuð almennur misskilningur, að þmn. hafi tekið þátt í samningum við hina erlendu menn. Þeir samningar voru ræktir af embættismönnum undir stjórn ráðh. og síðar af ráðh. sjálfum ásamt embættismönnum sínum. Árangur þeirra starfa verður auðvitað dæmdur af þeim samningum, sem hér liggja fyrir. Verkin sýna merkin. En ég verð að segja það, að mér hefur oft fundizt einkennilegt, og það hefur valdið mér vonbrigðum, að samningamenn skyldu ekki komast lengra með það, sem þeir vildu ná fram í þessum samningum, en raun ber vitni, vegna þess að ég hef þann skilning, að samninganefndin hafi starfað af dugnaði. Ég hef líka þá tilfinningu, að viðbrögð ráðh. við einstökum atriðum í málinu, einstökum kröfum af hálfu Svisslendinganna, hafi oft verið snörp, en þau nægðu ekki, enda mun málið hafa verið þannig, að ráðh. var ekki reiðubúinn til þess að láta samninga bresta, og þá verður samningsaðstaðan ævinlega veik. Og þá er við ramman reip að draga. Skrif stuðningsblaða hæstv. ríkisstj. sköpuðu ekki hagstætt andrúmsloft fyrir samningaumleitanir hæstv. ráðh. Ég ætla ekki að rekja það að þessu sinni. Ég get stutt þá fullyrðingu dæmum, ef tilefni gefst til þess, en í skrifum blaða hæstv. ríkisstj. komu fram sjónarmið, sem hlutu að vekja þá hugsun hjá viðsemjendum hæstv. iðnmrh., að við mættum til fyrir hvern mun að ná þessum samningum. Strax á fyrsta fundi n. vakti ég máls á því, hvort ekki væri hættulegt fyrir okkur að láta þann skilning skapast hjá viðsemjendunum, að við gætum ekki virkjað án þeirra tilkomu. Þessu var þá eytt, en hér álít ég, að sé að finna nokkurn þátt í þeim skýringum, sem eru á því, að betri árangur náðist ekki, og kemur þá enn til það, að ég varð þess var um þessar mundir, að ýmsir einstaklingar, sem hinir svissnesku samningamenn höfðu samband við, töluðu enn ógætilegar og fóru enn ógætilegar að ráði sínu heldur en nokkurn tíma blöð hæstv. ríkisstj. Þótt mér finnist viðeigandi fyrir einn úr þessari þmn. að gera störf hennar nokkuð að umræðuefni, ætla ég ekki hér að fara að rekja gang mála í þeirri n. að neinu ráði. Það mundi taka allt of langan tíma og leiða of langt. En það hefur annað komið fram í þessum umr., sem orðið hafa um þetta mál hér á hv. Alþ., sem gefur tilefni til þess að skoða einn þáttinn í starfi n. Hæstv. ráðh., iðnmrh„ lét sig hafa það í Nd. að fullyrða það, að okkur, sem í þmn. störfuðum, hefði alla tíð verið kunnugt um gerðardómsákvæðin, án þess að við mótmæltum þeim. Þau ummæli, sem hæstv. ráðh. lét sér um munn fara í þessu sambandi og ég skal örlítið nánar taka til meðferðar síðar, voru bæði ósanngjörn í garð samstarfsmanna hans í n. og algerlega villandi. Framsetning hans á þessu máli hér við þessa umr. í þessari hv. d. var að vísu nokkuð betri, en breytir ekki því, að mér finnst fullt tilefni til að ræða nokkuð um þetta atriði. Ég ætla þess vegna að slá tvær flugur í einu höggi. Ég ætla að rekja svolítið, hvernig þessi ákvæði komu til meðferðar í þmn., og það getur þá verið hvort tveggja í senn nokkur frásögn af starfi n., eins og það gekk fyrir sig, og í öðru lagi svar við ósanngjörnum og villandi ummælum hæstv. iðnmrh. um þetta efni í hv. Nd. Þar er þá fyrst frá að segja, að skýrsla hæstv. iðnmrh., sem hann flutti sameinuðu Alþ. í maí í fyrra, gat ekki um nein slík ákvæði. Slík ákvæði eða lagagrundvöllur í þessu sambandi yfirleitt höfðu þá, að því er ég get séð í fundargerðum og bezt man, alls ekki komið til umr. í n. Okkur nm., a.m.k. mér, var þá ekki neitt kunnugt um hið fyrsta uppkast, sem ráðh. hafði látið gera af samningi og sem hv. 3. þm. Norðurl. v. gerði að umræðuefni hér í dag. Það leyndarmál geymdi hæstv. ráðh. og samstarfsmenn hans auk hv. 3. þm. Norðurl. v. Við gerðum satt að segja um þessar mundir alls ekki ráð fyrir því, að í samningum þyrftu að vera nein ákvæði um þessi efni yfirleitt, heldur mundi það bara koma af sjálfu sér, að fyrirtæki, sem starfrækt væri á Íslandi, mundi lúta íslenzkri lögsögu, enda hafði það verið tekið fram af hálfu okkar framsóknarmanna á öðrum vettvangi fyrr. Við gerðum alls ekki ráð fyrir neinu slíku um þær mundir, og það studdi þær hugmyndir okkar, að á öðrum fundi þmn. lýsti aðalsamningamaður ríkisstj., dr. Jóhannes Nordal, því yfir, - í öðru sambandi að vísu - að viðsemjendur okkar yrðu að treysta því, að Ísland væri réttarríki. Eftir því sem ég get bezt munað og séð af fundargerðum, komu slík atriði alls ekki til umr. fyrr en á 13. fundi n. En ég vil aðeins fyrst geta um 12. fund n., sem haldinn var 17. júní s.l. í Zürich, þar sem þmn. var stödd í kynnisferð. Ráðh. skýrði þá n. frá því uppkasti, sem hann hafði fengið frá svissneskum viðsemjendum sínum. Hann skýrði mjög lauslega og ég held sáralítið frá efnisatriðum þess, eftir því sem ég bezt man, og það kemur ekkert fram um það í fundargerð, að hann hafi skýrt frá efnisatriðum málsins þá. En hitt var alveg ljóst, eins og hæstv. ráðh. skýrði raunar frá hér á laugardaginn, að hann var sáróánægður og varð fyrir miklum vonbrigðum af því samningsuppkasti, sem hann hafði fengið í hendur. Mér virtist þó af því, sem hæstv. ráðh. sagði á þessum fundi, að það, sem hann væri fyrst og fremst óánægður með, væri form samningsins. Ég gerði því á þeim fundi fsp. til ráðh., þar sem ég spurðist fyrir um það, hvort aths. ráðh. við samningsuppkastið snertu formhlið málsins eða efni. Ráðh. svaraði því, að um hvort tveggja væri að ræða. Ég spurði þá ráðh. að því, hvort hann teldi, að efnisatriði samninganna - ég spurði þess að gefnu tilefni - væru í aðalatriðum ráðin, og svaraði ráðh. því játandi, að efnisatriði væru í aðalatriðum ráðin og eftir þá yfirlýsingu - efnisatriði málsins höfðu nú smátt og smátt verið að skýrast - fór það að verða ljósara, að líklegt væri, að þessir samningar mundu enda þannig, að við framsóknarmenn gætum ekki veitt þeim stuðning. Á 13. fundi n., sem haldinn var 13. júlí, er nm. afhent þetta samningsuppkast. Þá sjá nm. í fyrsta sinn ákvæði um lagagrundvöll, gerðardóm og því um líkt. Þó voru þau ákvæði, sem um gerðardóminn fjölluðu í þessu uppkasti, töluvert öðruvísi heldur en þau eru í þeim samningi, sem nú liggur hér fyrir. Að sumu leyti miklu lakari fyrir okkur Íslendinga, en að öðru leyti kannske líka betri. Þannig var gert ráð fyrir því, að lagagrundvöllurinn væri þau lög, sem væru sameiginleg íslenzkri og svissneskri löggjöf, sem auðvitað var ákaflega óljóst og óviðunandi. En á hinn bóginn var það ekki fram tekið þarna og a.m.k. alveg óljóst, hvort íslenzka fyrirtækið gæti skotið ágreiningsmálum til gerðardóms. En núna, þegar svo virtist sem efnisatriði málsins væru nokkuð farin að skýrast og það fór að verða nokkuð ljóst, þó ekki í öllum atriðum, hverjar mundu verða niðurstöður samningaumleitananna, vaknaði sú spurning hjá okkur, fulltrúum Framsfl. í þmn., hvernig við gætum hagað áframhaldandi starfi okkar í þeirri n. Okkur virtist ljóst af ýmsu, að hæstv. ráðh. vildi gjarnan hafa þessa þmn. starfandi, jafnvel þó að ýmsir nm. væru andvígir samningunum. Á hinn bóginn vildum við ekki, að áframhaldandi starf okkar í n. gæti leitt til einhvers alvarlegs misskilnings um afstöðu okkar til ýmissa meginatriða. Á 14. fundi n., fyrsta fundinum, sem haldinn var, eftir að við höfðum fengið fyrsta samningsuppkastið, sem við fengum í hendur, á fyrsta fundinum, sem haldinn var, eftir að við höfðum fengið það í hendur, óskaði ég eftir því fyrir mína hönd og Ingvars Gíslasonar, að eftirfarandi yrði bókað: „Við leggjum áherzlu á, að áframhaldandi samningaumleitanir við Alusuisse verði m.a. miðaðar við eftirfarandi: 1. Að staðarvalið fyrir verksmiðjuna verði endurskoðað í því skyni að velja verksmiðjunni stað utan mesta þéttbýlissvæðis íandsins, sbr. bókun Gísla Guðmundssonar á fundi 29. apríl sl. 2. Að verksmiðjufyrirtækið lúti í einu og öllu íslenzkum lögum. 3. Að það gjald, sem verksmiðjan greiðir fyrir raforku, nægi í raun til þess að verksmiðjan standi undir stofn- og rekstrarkostnaði virkjana á hverjum tíma, m.a. með samningsákvæðum um tíða endurskoðun raforkuverðsins. Jafnframt minnum við á nauðsyn þess, að ráðstafanir séu gerðar til þess að koma í veg fyrir, að bygging verksmiðjunnar hafi óhagstæð áhrif á verðlags- og efnahagsþróunina í landinu, en fyrsta skrefið í þá átt teljum við vera, að gerð sé ítarleg áætlun um vinnuafi og framkvæmdaverkefni næstu ára.“ Hér óskuðum við, að bókað yrði, að við vildum leggja megináherzlu á þrjú atriði, sem að samningunum lúta, og fjórða atriðið, sem sneri að okkur sjálfum eingöngu. Um þrjú þessara atriða skal ég ekki ræða að þessu sinni, en ég vek athygli á 2. tölulið þessarar bókunar, þar sem stendur, að verksmiðjufyrirtækið, þ.e.a.s. það innlenda fyrirtæki, sem rekur verksmiðjuna, verksmiðjufyrirtækið lúti í einu og öllu íslenzkum lögum, og eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. gerði svo glögglega grein fyrir í dag, hlýtur auðvitað í þessu að vera fólgið einnig það, að það lúti íslenzkri lögsögu. Ég gerði grein fyrir því á þessum fundi, að við legðum þessa bókun fram til þess að koma í veg fyrir, að áframhaldandi þátttaka í störfum n. væri talin þýða fráhvarf frá prinsipafstöðu, sem áður hefði verið gerð grein fyrir. Hvernig tók nú ráðh. þessu? Það segir áfram í fundargerðinni: „Ráðh. kvað þátttöku í störfum n. ekki bindandi fyrir alþm. um afstöðu til málsins, þegar til meðferðar þess á Alþ. kæmi, heldur aðeins til þess, að allir þingflokkar gætu kynnzt málinu, áður en það kemur til kasta Alþ. Ráðh. kvað vitað, að ágreiningur væri um ýmis prinsipatriði málsins og um það í heild.“ Mér finnst nauðsynlegt að minna á þetta, ekki aðeins vegna þess, að það sýnir það ljóslega, að á fyrsta fundi, sem n. hélt, eftir að við höfðum fengið fyrsta samningsuppkastið í hendur, gerðum við grein fyrir þeim meginatriðum, sem við töldum, að mundu ráða okkar afstöðu til málsins. Og í öðru lagi vegna þess, að þar kemur ljóslega fram það viðhorf ráðh. til n., að það sé vitað, að þar sé ágreiningur í grundvallaratriðum og þeir menn, sem þátt taka í nefndarstörfum, séu óbundnir, þegar málið kemur til Alþ. Ég held, að þegar ég hef gert grein fyrir þessu, hljóti menn að sannfærast um það, að það skortir mikið á, að það sé sannleikanum samkv., þegar hæstv. ráðh. og aðrir gefa það í skyn, að engin aths. hafi verið við þetta gerð, og þó er miklu meira eftir. Nú skal ég halda áfram. Á 17. fundi n., sem haldinn er 27. ágúst, er þessi þáttur málanna næst til umr. Og áður en ég kem að því að segja frá því, sem þar fór fram, verð ég því miður að minna á það, að við umr. þessa máls í hv. Nd. sagði hæstv. iðnmrh., að ýmsar aths. og bókanir hefðu verið gerðar um ýmis atriði í þmn., en aldrei um gerðardóminn, aldrei um gerðardóminn. Og hæstv. ráðh. sagði áfram orðrétt eftir því, sem ég hef tekið upp úr óleiðréttu eintaki á lestrarsal: „Það kemur fram á 17. fundi í þmn. 27. ágúst, að þá kvaðst Helgi Bergs ekki hafa sérstakar aths. að gera við fyrirliggjandi uppköst, en taldi orðalag sums staðar fullveikt, t.d. þar sem rætt er um íslenzkt réttarfar neðst á bls. 4 og efst á bls. 5. En á þessum fundi lagði ég fram grg.,“ segir hæstv. ráðh. áfram, „sem við vorum að senda Alusuisse um viðhorf okkar til samningsuppkastanna, sem við höfðum farið yfir með þmn. til undirbúnings fundi, sem stóð fyrir dyrum hér á Íslandi á eftir. Í bókuninni stendur: Iðnmrh. tók fram, að hann hefði sjálfur nokkrar brtt. að gera við grg.-uppkastið, m.a. við það atriði varðandi íslenzkt réttarfar, sem Helgi Bergs hafði vikið að. Og allt var það leiðrétt,“ segir hæstv. ráðh. áfram, „og sett í það form, sem menn sættu sig við og síðar leiddi til sterkari og betri niðurstöðu.“ Þetta voru ummæli hæstv. ráðh. í Nd. Hvað segir nú fundargerð 17. fundar um þetta efni? Í fyrsta lagi hlýt ég að vekja athygli á því, að þegar hæstv. ráðh. segir í ræðu sinni, að Helgi Bergs hafi ekki haft sérstakar aths. að gera við fyrirliggjandi uppkast, vaknar strax sú spurning, hvaða uppkast er um að ræða? Það væri að sjálfsögðu nærliggjandi fyrir þá, sem heyra þessa setningu, að halda, að fyrir okkur hafi legið eitt samningsuppkastið enn - mörg voru þau, sem á okkar borð komu - og ég hefði ekkert haft við það að athuga. En það er öðru nær. Í upphafi þessa tölul. fundargerðarinnar, sem hæstv. ráðh. las úr, þó að hann læsi ekki upphafið, stendur: „Uppkast það að grg. af hálfu Íslands, sem útbýtt var á 16. fundi, tekið til umr.“ Þetta var uppkast, sem Hjörtur Torfason lögfræðingur hafði gert að aths. við þau samningsdrög, sem við höfðum til meðferðar. Ég hafði látið þá skoðun í ljós, að í stað þess að gera aths. við þessi samningsdrög ætti að skrifa önnur ný, svo mörg væru þau atriði, sem þyrftu breytinga við. Á þá skoðun var ekki fallizt, og ég lýsti því yfir, að ég hefði í sjálfu sér ekki aths. að gera við aths. Hjartar - og það er það, sem þarna kemur fram - þó að ég teldi, að sterkara þyrfti að taka til orða neðst á bls. 4 og efst á bls. 5, og nú skulum við athuga, hvað þar segir. Neðst á bls. 4 og efst á bls. 5 stendur þetta: „Grundvallarlög og deilumál“ er fyrirsögn kaflans. „Í ákvæðum samningsins um ofangreind efni ætti í fyrsta lagi að koma fram eðlilegur greinarmunur milli efnislegs réttar og réttarfars. Svo virðist, sem þetta hafi ekki tekizt í drögunum, þó að skilið sé þar á milli innihalds 52. gr. og 53.–55. gr. Í öðru lagi er talið að því er varðar efnislegan rétt, sem leggja á til lagagrundvöllinn að samkomulagi aðilanna, að samninginn og fskj. eigi að túlka og framkvæma í samræmi við íslenzk lög, og geta þá viðeigandi reglur þjóðaréttarins átt við með venjulegum hætti. Það er skoðun fulltrúa ríkisstj., að þróun íslenzks réttar og réttarstofnana réttlæti fyllilega þá staðhæfingu, að Alusuisse ætti að taka það með í reikninginn sem hverja aðra viðskiptalega áhættu af fyrirtækinu, að hagsmunir þess af verksmiðjunni yrðu látnir lúta handleiðslu þeirra. Í þriðja lagi er talið að því er varðar dómstóla þá og réttarfar, sem notfærð yrðu til að setja niður hugsanlegar deilur milli aðilanna út af samningum og fskj., að þekking og vammleysi íslenzkra dómstóla séu hafin yfir allan efa um það, að heppilegt sé að leggja þessi mál í þeirra dóm. Af þessu leiðir, að ekki ætti að þurfa að leita til gerðardóms um deilur aðilanna, hvort sem hann er íslenzkur, alþjóðlegur eða annars konar, nema sú leið hafi í för með sér ótvíræða og mikilvæga kosti við lausn deilumála, svo sem verulegan sparnað í fjármunum. Dregið er í efa, að fyrirkomulag það, sem greinir í drögunum, muni í öllum tilfellum hafa í för með sér slíka kosti.“ Það, sem hér er sagt, er það, að það eigi að leggja íslenzk lög til grundvallar og það eigi að láta íslenzka dómstóla dæma um deilumálin. Þessu var ég vissulega alveg sammála að öðru leyti en því, að ég vildi láta taka sterkar til orða. Og ég hafði alveg sérstaklega aths. að gera við það orðalag, þar sem sagt var, að Alusuisse ætti að taka það með í reikninginn sem hverja aðra viðskiptalega áhættu af fyrirtækinu, að verksmiðjan yrði látin lúta handleiðslu íslenzkra dómstóla. Og viti menn. Þetta var hæstv. ráðh. mér alveg sammála um, og eins og hann tók fram, hafði hann gert aths. við sína samningamenn um sama efni. Það er því ekkert um það að villast, að á þessum fundi erum við ráðh. alveg sammála um það, að íslenzk lög eigi skilyrðislaust að vera ráðandi og íslenzkir dómstólar að dæma, nema hentugt þyki og hafi sérstaka kosti að setja málið í gerð. Hafi ráðh. skilið þetta sem stuðning minn við þau ákvæði, sem nú liggja fyrir, eða stuðning við málið í heild, mætti kannske benda á það, að strax eftir að þetta er bókað eftir mér, er bókað eftir öðrum manni, sem verður víst ekki vændur um það að hafa nokkurn tíma viljað styðja þetta mál. „Björn Jónsson taldi, að meginatriði þeirra aths., sem nm. hefðu haft við uppkast Alusuisse, kæmi fram í fyrirliggjandi grg.-uppkasti.“ M.ö.o.: menn voru sammála um það, að grg.- uppkastið, sem Hjörtur Torfason lögfræðingur hafði útbúið, væri fullnægjandi plagg, enda gerði það ráð fyrir þessum réttarfarsreglum og lögsögu, sem ég hef gert grein fyrir. Fullyrðing hæstv. ráðh. í lok þeirra ummæla, sem ég hafði eftir honum áðan, um það, að allt hafi það verið leiðrétt og sett í það form, sem menn sættu sig við og síðar leiddi til sterkari og betri niðurstöðu, er svo auðvitað í þessu ljósi ekki nema brosleg. Þetta var það sem fram kom um þetta mál á 17. fundi n. Á 19. fundi n., sem er haldinn 28. okt. s.l., kemur þetta fram: „Rætt um ýmis atriði skýrslunnar“ - þ.e. frásögn af ýmsum fundum íslenzku ríkisstj., Alusuisse og Alþjóðabankans, - „rætt um ýmis atriði skýrslunnar, einkum force majeure, sem menn voru sammála um, að æskilegt væri að túlka þröngt. 2. Afstöðu til að nota erlent vinnuafl, einkum á byggingartímanum, sem talið var, að ætti að fara eftir hinum almennu reglum, sem um slíkt gilda hér á landi. 3. Gerðardómsákvæðin, sem talið var æskilegt, að hægt væri að takmarka, enda væru íslenzkir dómstólar nægileg trygging fyrir Alusuisse.“ Þetta var bókað um það. Svona seint, á 19. fundi n., 28. okt., eru menn, að því er virðist, sammála um það, að gerðardómsákvæðin sé æskilegt að takmarka, enda væru íslenzkir dómstólar nægileg trygging fyrir Alusuisse. En þó er ráðh., þegar þarna er komið, í lok okt., greinilega farinn að linast, því að svo heldur fundargerðin áfram: „En þessu atriði, sagði ráðh„ að Alusuisse legði mjög mikið upp úr, teldi sig ekki geta metið, hvort nægileg trygging væri í meðferð íslenzkra dómstóla einna, og vitnaði til þess, að ljóst væri af samþykkt Alþjóðabankans um gerðardóm í ágreiningsmálum ríkja og erlendra fyrirtækja, að hér væri um alþekkt vandamál að ræða og engin áhætta væri fyrir okkur að sætta okkur við slíkan gerðardóm.“ En þetta er skoðun ráðh. sjálfs og bókuð eftir honum einum. Það er því ljóst af þessu, að þá, í lok okt., er enn í gangi full viðleitni af hálfu okkar samningamanna til þess að komast hjá að taka þessi gerðardómsákvæði inn í samningana. Næsti fundur, 20. fundur n. er haldinn 26. nóv. Þá eru lagðar fram aths. Hjartar Torfasonar lögfræðings við síðasta uppkastið, sem komið hafði frá Svisslendingunum, og þar segir Hjörtur Torfason um 47. greinina: „Ákvæði þessarar gr. um sjálfstæðan gerðardóm eru sem áður sniðin eftir upphaflegum tillögum maí-draganna og þurfa ef til vill frekari breytinga við. Hér veldur það nokkrum erfiðleikum, að réttarfarsreglur skv. Alþjóðabankasamþykktinni verða ekki gefnar út fyrr en eftir áramót, og þykjast því Svisslendingar ekki geta notað þær. Er tilvísun til reglna ICC, efst á bls. 76 þannig til komin. Loks er það ný till. Alusuisse, að úrskurður slíks gerðardóms skuli hafa sömu verkun og dómur íslenzks dómstóls, er væntanlega merkir það fyrst og fremst, að hann verði aðfararhæfur. Þykir mér það heldur óaðgengilegt, enda yrði aðfararhæfið varla virt nema á Íslandi. Hitt er annað mál, að úrskurðir Alþjóðabankagerðardóms yrðu aðfararhæfir í öllum aðildarlöndum samþykktarinnar, og mætti einmitt nota það til að auka áhuga Alusuisse fyrir þeim gerðardómi.“ Þessar aths. Hjartar Torfasonar eru dags. 19. nóv. og eru lagðar fram á fundi n. 26. nóv. s.l. Af þeim er það alveg ljóst, að ráðh. og samningamenn hans eru mjög farnir að linast í baráttu sinni við að losna við gerðardóminn. Hins vegar er það líka ljóst, að svo seint sem 26. nóv. var ekki ljóst, hvernig slík gerðardómsákvæði í samningunum mundu verða. 21. fundur n. er svo haldinn 30. nóv., og þá er ekkert rætt um lagagrundvöll eða gerðardómsákvæði, heldur eru önnur málefni til umræðu á þeim fundi, og síðan er enginn fundur haldinn fyrr en 10. des. En 3. des. birtir iðnmrn. yfirlýsingu um, að samkomulag hafi tekizt um öll efnisatriði við Alusuisse. Af þessu er það ljóst, að á seinasta fundi n., sem haldinn er, áður en þessi yfirlýsing er gefin út, er ekki ljóst með hvaða hætti þessi gerðardómsákvæði eiga að vera, og þau eru þar af leiðandi í sínu endanlega formi aldrei lögð fyrir þmn. En þegar yfirlýsing frá rn. kom fram þann 3. des., var að sjálfsögðu ljóst, að öll meginatriði í kröfum og skilyrðum Framsfl. fyrir stuðningi við þetta mál höfðu verið sniðgengin, og þá var heldur ekki eftir neinu að bíða, og við fyrsta tækifæri þar á eftir flutti formaður flokksins yfirlýsingu um afstöðu hans, hér á hv. Alþingi. Það er af þessu, sem ég hér hef rakið, alveg ljóst, að fram á seinustu stund reyndi hv. ráðh. og samningamenn hans að ná betri samningum um þetta atriði og sanna mörg fleiri atriði, en það tókst ekki, og það var eins og það væri bara einn leikur í þessari skák, sem ekki mátti leika, og það var að láta bresta. En þetta, sem að ég hér hef rakið, ætti að sýna það, svo að ekki verður um villzt, að ummæli hæstv. ráðh. um það, að nm. í þmn. hafi verið kunnugt um gerðardómsákvæði samningsins, án þess að hreyfa andmælum, eru gjörsamlega röng og tilefnislaus, og þau eru svo sannarlega ekki í samræmi við drengilegan málflutning, sem ég þó vil gjarnan halda, að hæstv. ráðh. vilji temja sér. Mér þótti rétt og viðeigandi, að þessi atriði kæmu fram hér við þessa umr. af þeim tveimur ástæðum, sem ég hef gert grein fyrir, bæði vegna þess, að mér finnst eðlilegt, að einn úr þmn. geri nokkuð grein fyrir því, hvernig hún hefur starfað, og svo hins vegar vegna þess, að nauðsynlegt var að leiðrétta hin tilefnislausu og ósanngjörnu ummæli um það efni, sem ég hér hef rakið. Að öðru leyti, herra forseti, skal ég láta umr. um þennan samning bíða síðara tækifæris og skal nú ljúka máli mínu.



Herra forseti. Ég bið hæstv. forseta og hv. þdm. afsökunar á töf á fundarstörfum hér, sem orsakaðist af því, að ég þurfti að taka þátt í atkvgr. í Nd. Þegar ég kvaddi mér hljóðs, var enginn á mælendaskrá, og ég ætla ekki að lengja þessar umr. nú við þessa l. umr. málsins. Ég hef hins vegar sitthvað að athuga við margt, sem fram hefur komið, einkum og sér í lagi í ræðum hv. 3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ) og hv. 6. þm. Sunnl (HB). Ég skal ekki víkja að því núna, en ég ætla að geyma mér rétt til þess að leiðrétta ýmislegt, sem ég tel leiðréttingar þörf, við 2. umr. málsins og lengi ekki umr. að svo stöddu.