Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Einar Árnason) Ástæðurnar til þess, að þetta frv. er flutt, eru teknar fram í aths. við það. Breytingarnar, sem farið er fram á, að gerðar verði á núgildandi heimild fyrir ríkisstj., eru tvær. Fyrst sú, að beint sé tekið fram í l., að lánið megi taka í erlendri mynt, sem jafngildi 12 millj. ísl. kr. Þetta er ekki tekið fram í núgildandi l., en erlendir bankamenn hafa talið það nauðsynlegt, að þetta væri sérstaklega tekið fram. Liggja til þess þær ástæður, meðal annars, að ekki er enn búið að lögfesta gildi ísl. kr. Er því tryggara fyrir lánveitandann, að tekið sé fram, að lánið megi taka í erlendri mynt. Hin breytingin er sú, að fella niður þau ákvæði gildandi l. um lántöku fyrir ríkissjóð, sem um það eru, til hvers láninu skuli verja. Það hefir komið í ljós við lánaumleitanir erlendis, að erlendir lánveitendur telja hað óhagstætt, að tekið sé fram í lánsheimildinni, til hvers láninu skuli verja. Þeir telja sig með því bundna til að hafa eftirlit með því, að láninu sé ekki varið á annan hátt; slíkt eftirlit teljast þeir enga afstöðu hafa til að framkvæma, enda sé það þeim með öllu óviðkomandi. Ég vil taka það fram, að stj. hefir tekið bráðabirgðalán í London, að upphæð 250 þús. £. Það lán er að sjálfsögðu innifalið í þeirri upphæð, sem stj. samkv. 1. gr. þessa frv. er heimilað að taka að láni. Ég legg til, að þessu frv. verði vísað til fjhn., að þessari umr. lokinni, og mun ég fá n. í hendur þann lánssamning, sem ég gat um áðan.

Jón Þorláksson Það er sjálfsagt óhjákvæmilegt að samþykkja þetta frv., úr því að hæstv. stj. hefir borið það fram. Ég vil þó láta það í ljós, að báðar þær breyt., sem óskað er eftir af hálfu væntanlegra lánveitanda frá l. frá í fyrra, bera báðar vott um vantraust á lántakanda. Um fyrra atriðið, að taka það fram í lántökuheimildinni, að lánið megi taka í erlendri mynt, er það að segja, að samskonar heimild hefir áður verið gefin í ísl. l. og gefin var á þinginu í fyrra, lánið tekið í erlendri mynt, en engum lánveitanda hefir dottið í hug að slá varnagla við því, að sá íslenzki aðili notaði sér þetta. Þetta er því ný tortryggni. Hitt atriðið, að það þurfi að falla burtu úr heimildinni, í hvaða tilgangi stj. er heimilað að taka lán, er jafn óvenjulegt. Þetta væri ef til vill skiljanlegi, ef stj. væri skylduð til þess í lánsheimildinni að verja láninu í ákveðnum tilgangi, en svo er ekki, heldur aðeins talið upp, til hvers stj. megi verja láninu. Ef hæstv. fjmrh. vildi skyggnast um til danskra l. um samanburð í þessu efni, mundi hann komast að raun um, að dönsk lánsheimildalöggjöf er hliðstæð heimildinni, sem samþ. var í fyrra. Veit ég þó ekki til þess, að það hafi valdið Danastjórn neinna örðugleika, þó að tilgreint væri í heimildinni, til hvers láninu skyldi verja. Ég get ekki skilið þetta öðruvísi en sem nokkuð sérstaka tortryggni gagnvart okkur, þegar þetta má ekki standa á sama hátt í íslenzkum lögum eins og lánveitendur eru vanir að fá það í dönskum lögum. Við þessu er náttúrlega ekkert að segja eða gera, en ég bendi aðeins á þetta til varúðar um það, að það þarf að gæta að lánstrausti þessa lands, og það ber vott um, að það er farið að veita því sérstaka athygli, hvort óhætt er að lána fé hingað.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég sé ekki ástæðu til að svara þessu miklu. Hv. 3. landsk. getur náttúrlega haft sínar skoðanir um, að það hafi komið fram tortryggni gagnvart ríkinu, og hann getur náttúrlega auglýst það eftir því, sem honum sýnist við eiga. En ég get alls ekki séð það, að hér sé um neina tortryggni að ræða, eða að þetta beri vott um, að Ísland hafi ekki lánstraust ytra. Hér er aðeins um form að ræða, annað ekki, og það er vitanlegt, að allar þær skuldir, sem ríkissjóður skuldar í útlöndum, þær eru greiddar í mynt þess lands, sem skuldin er í, og þetta gerir í sjálfu sér engan mun. Viðvíkjandi því, að það kunni að vera fordæmi fyrir því, að það sé talið upp í lögunum sjálfum, til hvers eigi að nota peningana, sem heimildin er um, má náttúrlega vel vera, en ég veit ekki til, að það beri vott um neina tortryggni hjá lánveitendum, þótt þeir telji óþarfa að hafa slíka upptalningu. Ég get sagt það, að á þinginu í fyrra, þar sem þetta var samþ., hafði ég ekki hugsað mér þessa upptalningu, sem síðar varð í frv., en það var fyrir áeggjan hv. 3. landsk., að hún var sett. inn. Og mér fannst það að nokkru leyti eðlilegt, að Alþingi vildi ekki fá stj. þessa heimild í hendur án þess að hafa sett ákvæði um það, til hvers ætti að nota féð, og þess vegna var það kannske ekki óeðlilegt, að þingið sýndi einhverja tortryggni í þessu efni, en engin ástæða til að telja það tortryggni í útlöndum. Ég hafði hugsað mér, að í rauninni væri það nóg að geta þess í grg., til hvers ætti að nota féð, en það var hv. 3. landsk., sem vildi hafa það svo, og þá er ekki nema eðlilegt, að honum þyki miður, að þetta sé fellt niður. En það, sem hér er farið fram á, er aðeins smávægileg formsbreyting á því, sem nú gildir, og ég held, að hv. 3. landsk. hafi í rauninni ekkert leyfi til þess að slá því föstu, að þetta beri vott um það, að á þeim tíma, sem lánið var tekið, hafi komið fram tortryggni um það, að Íslendingar stæðu í skilum með sín lán.

Jón Þorláksson Hæstv. fjmrh. hefir náttúrlega ekki gert neina grein fyrir því, hvers vegna væntanlegir lánveitendur bera fram kröfu gagnvart okkur, sem þeir ekki bera fram gagnvart öðrum ríkjum, þegar þau taka lán, og á meðan hæstv. ráðh. ekki getur það, verð ég að halda fast við mína skoðun. En annars stóð ég upp til þess að víkja því til n., sem fær málið til meðferðar, hvort ástæða væri til að fella úr gildi þá grein l. frá í fyrra, sem telur upp heimildirnar. Er þetta sjálfsagt að því er lántökuheimildina sjálfa snertir, en ég vildi, að það væri athugað, hvort þetta þarf að fella úr lögunum, því að það er dálítið óvenjulegt að heimila ríkisstj. slíka lántöku án þess nokkuð sé um það sagt í lögunum, til hvers er ætlazt að því lánsfé sé varið.

Flm. (Halldór Stefánsson) Ég vil aðeins leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Jón Auðunn Jónsson Ég vildi benda á ýms ákvæði þessa frv., sem eru breytingar frá þeim lögum, sem nú gilda, t. d. það, að með þessu frv. er víkkuð mjög skylduábyrgð manna, þannig, að hún á nú að ná yfir öll sveita- og sjávarþorp, sem ekki hafa 300 íbúa; en það er vitað, að fjöldi manna lítur svo á, að þessi skylduábyrgð sé viðsjárverð og hafi ekki verið til hagsbóta. Á þing- og héraðsmálafundi í Norður-Ísafjarðarsýslu voru það fulltrúar úr einum þremur kauptúnum, sem bentu á, að skylduábyrgðin hefði ýmsa galla. Einn þeirra galla er afnuminn með þessu frv., og er það sá, að menn skuli hafa 1/6 hluta í sjálfsábyrgð; enda virðist mér það alger óþarfi, þar sem myndaður er allverulegur sjóður, rúm 1 milljón króna, fyrir þessar trygginar, að vátryggður hafi nokkra sjálfsábyrgð. Ég sé, að haldið er því ákvæði, sem mjög hefir verið óvinsælt, sem sé að draga megi frá 15–20% af brunbótafénu, ef maður vill ekki eða getur ekki einhverra ástæðna vegna byggt hús sitt upp aftur. Slíkt ákvæði hefir auðvitað miðað til þess, að húseignir manna hafa í rann og veru verið þessu minna virði en þau hús, sem tryggð eru án nokkurra slíkra takmarkana. Ég veit, að það kom fyrir á Ísafirði 1916 eða 1917, að maður nokkur var að flytja búferlum úr bænum, en þá brann hús hans. Hann gat ekki fengið að byggja það á sama grunni, vegna samþykktar byggingarnefndar, nema með breytingum, sem hann gat ekki unað við. Hann var búinn að gera sölusamning um húsið, en kaupin áttu ekki að fara fram, fyrr en hann flytti burt um vorið, svo að hann gekk inn á að fella niður 17% af vátryggingarverðinu, sem þó var langt undir söluverði. Ég held, að undir öllum kringumstæðum eigi að fella þetta ákvæði burt. Svo hefir verið ákveðið í lögum um brunabótasjóði sveitarfélaga, að enda þótt skylduábyrgð væri, var samt heimilt að vátryggja annarsstaðar, ef menn vildu, en þurftu þá að sýna skilríki fyrir því, að þeir hefðu vátryggt í ábyggilegu félagi. Þetta er fellt niður með því frv., sem hér liggur fyrir. Í 25. gr. 1. nr. 54, 1915, um Brunabótafélag Íslands, er það tekið fram, að þegar ársiðgjöldin nema 75 þús. kr., skuli breyta lögunum og skipa fulltrúaráð, sem gæti hagsmuna sveitar- og bæjarfélaga. Ég hygg, að iðgjöldin séu komin fullkomlega þetta hátt. Með þeirri lagasetningu er gert ráð fyrir, að sveitarfélög og bæjarfélög, sem ábyrgjast nokkurn hluta af brunahættunni, fái íhlutunarrétt um starfsemi félagsins. Ég hygg, að réttara sé að nota þetta ákvæði og vísa frv. til stj., svo að hún leiti umsagnar bæjar- og sveitarfélaga um þær breyt., sem farið er fram á. Og það er ég sannfærður um, að með því næst miklu betri samvinna við héraðsstjórnirnar. Eitt hefir valdið afskaplegri óánægju, sérstaklega í kaupstöðum, og það er, hvernig brunahættan er ákveðin í Brunabótafélagi Íslands. Umboðsmenn mega ekkert leggja til um, hvernig eigi að ákveða iðgjald fyrir hvert einstakt hús. A. m. k. hefir ekki fengizt neinu framgengt um þetta, þótt vitað sé, að erlend ábyrgðarfélög, sem hér hafa starfað, hafi ákveðið þetta allt öðruvísi. Ég nefni eitt dæmi, sem mér er persónulega kunnugt. Hús mitt, sem er járnvarið, stendur nálægt íbúðarhúsi, sem er byggt úr timbri en ójárnvarið, en vindstöðunni er þannig háttað, að þau geta ekki brunnið hvort frá öðru. Þetta sá maður, sem kom frá Tarifforeningen, þ. e. erlendu vátryggingarfél. 1912, smitunarákvæðin voru ekki notuð í þessu tilfelli og mjög mörgum öðrum, þar sem eins stóð á. Nú verð ég að greiða 80/00 í iðgjald í staðinn fyrir 50/00 áður. Ég þekki a. m. k. yfir 20 dæmi þessa, og það veldur almennri óánægju. Það er nauðsynlegt, að kunnugir menn séu settir til þess að meta brunahættuna á hverju vátryggingarsvæði. Það er sagt í grg., að erl. félög hafi tekið 10–15% hærri iðgjöld en Brunabótafél. Íslands. Það er að vísu svo eftir verðtöxtunum, að iðgjöld sýnast 10–20% hærri hjá Tarifforeningen, en umboðsmenn félaganna gera þráfaldlega breytingar á þessu. Þeir segja til um, í hvaða áhættuflokki húsin skuli teljast, taka tillit til afstöðu þeirra til annara húsa, og það er farið eftir till. þeirra í flestu. Það er nú ekki alveg svo, að þetta fé renni allt inn í landið, sem greitt er til Brunabótafélags Íslands. Því að út úr landinu rennur meginhlutinn af iðgjöldum - við endurtrygginguna - eins og líka sjálfsagt er, meðan við höfum ekki lengri reynslu en við höfum. Það er ekki heldur rétt, að megnið af því fé, sem greitt er í tryggingar til erlendra félaga hér, renni út úr landinu. Ég veit t. d., að eitt brunabótafélag, sem hér starfar, hefir lagt iðgjöldin inn í banka hér, svo að það litla, sem hefir græðzt, hefir aldrei verið flutt úr landi. Ég ætla alls ekki að greiða atkv. á móti því, að frv. gangi til n. og verði athugað þar. En hinsvegar bendi ég aðallega á það, að þar sem sveitar- og bæjarfélög bera nokkurn hluta áhættunnar, þá er rétt, að þau fái tillögurétt þegar lögunum er breytt.

Flm. (Halldór Stefánsson) Það er líklega rétt, að ég minnist á þau atriði, sem drepið hefir verið á, vegna þess að ég hefi verið allmikið riðinn við samningu þessa frv. og hæstv. stj. er ekki hér stödd. Annars vil ég leyfa mér yfirleitt að vísa til grg. um þær breyt. sem í frv. felast og eru skýrðar þar allítarlega. Hv. þm.N.-Ísf. hefir nú minnzt á ýms einstök atriði frv. og þykir sumar af brtt. vera til bóta, en aðrar ófullnægjandi eða athugaverðar. En aths. hans snertu þó meira reglugerðaratriði ýms en frv. sjálft. Hv. þm. þótti útfærsla ábyrgðarskyldunnar, sem gert er ráð fyrir í frv., vera viðsjárverð og ekki til bóta. Ef ábyrgðarskyldan eða það fyrirkomulag, sem verið hefir í Brunabótafélagi Íslands og brunabótasjóðum sveitanna, hefir verið viðsjárvert allt frá upphafi að efnt var til þessara innlendu trygginga, þá er náttúrlega viðsjárvert að færa út tryggingarsviðið. En það er alveg gagnstætt mínu áliti og margra annara. Ég held, að flestir telji, að þessi lög, sem hér er verið að leggja til að breyta, hafi upphaflega verið spor í rétta átt, og að það sé viðurkennt af þinginu, - því aðeins eru þau sett - og þá sé þetta, sem hér er farið fram á, að færa tryggingarskylduna út, ekki spor í öfuga átt, heldur er hugsað að stíga sporið lengra og fyllra. Þá er önnur höfuðbreyting, sem gerð er með þessu frv., að afnema sjálfsábyrgðina. Við þetta skilst mér hv.þm. ekkert hafa að athuga frá sínu sjónarmiði, og þarf ég því ekki að tala um það. Enn er það eitt höfuðatriði, að afnema sérábyrgð eða ábyrgðarhlutdeild bæjar- og sveitarfélaga. Ástæðurnar fyrir þessari breyt. eru allítarlega raktar í grg., og til þess að hefja ekki langar umr. um það að óþörfu, vil ég biðja menn að athuga það, sem þar er sagt. En einmitt af því, að gert er ráð fyrir að afnema sérábyrgð sveitar- og bæjarfélaga og breytingarnar eru þeim eingöngu til hagsmuna, þá er minni ástæða til að bera sig saman við þau um breytingar á lögunum, eins og hv.þm. vildi gera. Þá voru það einstök framkvæmdaratriði eða reglugerðarákvæði í Brunabótafélaginu, sem hv.þm. gerði að umtalsefni, og minnist ég þá þess, að hann fann að því, hvernig iðgjöldin væru ákveðin í félaginu, alveg af einræði félagsins. Það er að vísu rétt, en það er ekki byggt á neinu ákvæði, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., heldur er það byggt á og gert eftir reglugerð félagsins. Með reglugerðinni eru settar reglur fyrir því, hvernig á að ákveða iðgjöldin, og ákvörðun iðgjaldanna fer auðvitað einvörðungu eftir því. Það er rétt, sem hv.þm. sagði, að það getur komið til með að vera önnur smitunarhætta hjá Brunabótafélagi Íslands en erlendum félögum. En það stafar af mismunandi ákvæðum í reglugerðum og iðgjaldatöxtum félaganna, sem sé þannig, að eftir reglugerð Brunabótafélags Íslands er ákveðið lengra bil milli húsa, til að ekki valdi smitun, en hjá erl. félögum. Til skamms tíma var sama bil ákveðið í hinum erlendu félögum, en hefir nýlega verið stytt. Ég hefi einmitt hugsað mér, ef breytt verður lögum félagsins,að þá verði einnig breytt reglugerðinni og m. a. þetta ákvæði tekið sérstaklega til athugunar, því að ég álít, að innlendu félögin eigi að engu leyti og þurfi að engu leyti að bjóða lakari kjör eða kosti en þau erlendu. Þar sem hv.þm. vildi draga í efa það, sem sagt er í grg. um muninn á iðgjöldum hinna erlendu vátryggingarfélaga, sem starfa hér og Brunabótafélags Íslands, þá held ég, að ekkert sé ofmælt þar. Umsögnin um það er sem sagt algerlega miðuð við taxta erl. félaganna og Brunabótafél. Íslands. En þó vil ég geta þess, að ekki er algert samræmi í flokkun húsanna. Þannig hafa hin erl. félög steinhús í tveimur flokkum, en hið innlenda í einum. En þegar reglugerðinni verður breytt, þyrfti einnig að gera þá breyt. hér. Að iðgjöldin séu lægri fyrir þau hús, sem eru eingöngu úr steini bæði utan og innan heldur en fyrir hús, sem byggð eru að innan úr timbri, virðist mjög réttmætt. En það er ekki við því að búast, að svo sé ákveðið í reglugerð Brunabótafélagsins, því hún mun vera allt að því jafngömul þeirri byggingaraðferð, sem tilefni gefur til þessarar breyt. Ég man nú ekki eftir fleiri atriðum í ræðu hv.þm., sem ég þarf að svara. Þó hv.þm. þykist e. t. v. þurfa að gera einhverjar aths. við það, er ég hefi nú sagt, geri ég ekki ráð fyrir að þurfa að ræða út um þetta nú, þar sem hv.þm. virðist vera því fylgjandi, að frv. fái að fara til 2. umr. og n. Að lokum vil ég geta þess, að ég hefi hér í höndum álit tryggingarfróðs manns um aðalbreytingarnar, sem felast í þessu frv. Fellur það mjög vel saman við þær ástæður, sem færðar eru fram í grg. frv. fyrir þeim breyt., sem frv. gerir ráð fyrir á brunatryggingamálum okkar.

Pétur Ottesen Eins og hv.þm.N.-Ísf. hefir bent á, hefir við samningu þessa frv. og undirbúning málsins verið alveg gengið framhjá ákvæði 25. gr. núgildandi l. um. Brunabótafélagið, þar sem svo er ákveðið, að þegar Brunabótafélagið sé orðið svo stórt, að iðgjöld til þess nemi 75 þús. kr., þá séu lögin um það samin upp að nýju, og skipi stj. fulltrúaráð til að sjá fyrir hag vátryggjenda, og áður en breytingarnar séu lagðar fyrir Alþingi, skuli bera þær undir stjórnir sveitar- og bæjarfélaga. Þó að með þessum breyt. sé lagt til, að sjálfstryggingar falli niður, er samt ástæða til, að þessum hlutaðeigendum sé leyft að játa í ljós sína skoðun; þeir eiga svo mikilla hagsmuna að gæta, að ekki má afgreiða þetta mál endanlega frá þinginu án þess þeir fái kost á að segja um það álit sitt. Þó að það hafi ekki verið gert ennþá, er sjálfsagt, að málið fái að ganga til n. og athugast þar. En það er alveg óforsvaranlegt að afgreiða það til fullnustu án þess að taka tillit til 25. gr. 1. um Brunabótafélag Íslands.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil benda á, að það er alstaðar venja, þar sem vátryggðir bera hluta af hættunni, að þá eru iðgjöldin a. m. k. þeim mun lægri sem nemur áhættu þeirra. Þannig er það erlendis og þannig hefir það einnig verið hér. Þannig hefir það verið hjá Samábyrgð Íslands. Vélbátaábyrgðarfélag Ísfirðinga, sem mun vera eitthvert elzta tryggingarfélag á landinu, hefir látið hina vátryggðu bera 20% af áhættunni. Samábyrgðin endurtryggir fyrir félagið helming áhættu þess, en vegna þess að vátryggðir hafa sjálfir beina áhættu að 1/5, þá eru iðgjöld hjá Samábyrgðinni aðeins 5%, en á sama tíma tekur hún í beina áhættu fullra vátrygginga 7–8% af samskonar skipum. Mér hefir komið til hugar, hvort ekki væri heppilegt, að hvert sveitar- og bæjarfélag hefði brunabótafélag fyrir sig, sem endurtryggðu svo ½ af tryggingarupphæðunum hjá aðalfélaginu, Brunabótafélagi Íslands. Á þann hátt yrði áhætta félagsins minni, ef allir hefðu nokkurra eiginhagsmuna að gæta. Reynslan hefir sýnt það hjá Samábyrgðinni, að það hefir verið betra fyrir afkomu hennar að endurtryggja fyrir 5% iðgjald hjá „lókal“-félögum heldur en taka beina fulla tryggingu fyrir 7%. Það yrði því á þann hátt til hagsbóta fyrir héruðin- og bæjarfélögin, ef þau vildu taka á sig einhvern hluta af ábyrgðinni, iðgjöldin yrðu lægri. Mér finnst því vert að athuga, hvort ekki beri að fara þessa leið. Álít sjálfsagt að gefa bæjar- og sveitarfélögunum kost á að segja álit sitt um þessi mál.

Flm. (Halldór Stefánsson) Mér virðist álit hv.þm.N.-Ísf. fara alveg í gagnstæða átt við þá skoðun, sem lögð hefir verið til grundvallar við samningu þessa frv. Það liggur í augum uppi, að smáar heildir geta ekki borið neina verulega áhættu. Og reynslan hefir sýnt þetta. Bæjarfélögin hafa átt að bera 1/6 áhættunnar, en þegar nokkra verulega bruna hefir borið að höndum, hafa tryggingarsjóðir þeirra ekki hrokkið. Skýrast dæmi þess varð á Stokkseyri, þegar brann þar, og eins hefir farið víðar, t. d. á Siglufirði, þó ekki næmi það líkt því eins miklu. Alveg eins er þetta hjá brunabótasjóðum sveitanna; t. d. brann einn lítill bær hjá einn í sumar, og iðgjaldasjóðurinn nægði ekki fyrir bótum. Það er því alveg röng stefna, sem kemur fram hjá hv.þm.N.-Ísf. Meginstyrkur allra tryggingarfélaga er fólginn í því, að það sé sem stærst sameiginleg heild, sem standi saman fyrir áföllunum. Bruninn á Stokkseyri var t. d. of stór fyrir eina litla félagsheild, en ekki stærri en það, að tryggingarsjóðir allra kaupstaðanna til samans gátu hæglega risið undir bótunum. Ég ætla svo, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp grein úr álitsskjali því, sem ég minntist á áðan. Hún hljóðar svo: „Hvað snertir afnám sérábyrgðar kauptúna og sveita, er það fljótsagt, að sú breyting er alveg sjálfsögð frá tryggingarteknisku sjónarmiði séð“. Aths. hv.þm. út af flutningi þessa máls þarf ég litlu að svara. Ég hefi náttúrlega ekkert á móti því, að breytingar á stjórn félagsins samkv. ákvæðum 25. gr. séu bornar undir sveitarstjórnir. En það þarf ekki að hindra framgang frv. í heild sinni. Og þar sem þeir hv.þm., sem aths. hafa gert við þetta mál, vilja lofa því að ganga áfram til n. og 2. umr., sé ég ekki ástæðu til að ræða meira um það nú.

Fjmrh. (Einar Árnason) Af því að hæstv.atvmrh. varð að bregða sér í burtu og getur ekki verið viðstaddur, vil ég fyrir hans hönd óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn. Um ástæðurnar til þess, að þetta frv. er fram komið, vísast til grg. frv.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. var lagt fyrir Alþingi í fyrra af hæstv. stj. og afgr. frá Nd., allmikið breytt þó. Þegar hingað kom, var því vísað til landbn., svo sem lög gera ráð fyrir, en samkomulagið varð nú ekki betra en það, að n. tvístraðist í þrennt; komu þrjú nál. fram og vannst svo ekki tími til þess að afgreiða málið, og dagaði það að lokum uppi. Nú, hefir sama n., sem skipuð er sömu mönnum og í fyrra, athugað frv. á ný, og má nú segja, að nokkuð hafi dregið saman með nm., því að nú kemur þd ekki nema eitt nál. frá allri n. Hinsvegar eru skoðanir nm. nokkuð skiptar um einstök atriði, t. d. vill hv. 5. landsk. fremur, að stofnanir þessar heiti lánsfélög, en hefir þó ekki gert það að ágreiningsatriði. Sömuleiðis flytur hv. 4. landsk.brtt. út af einu einstöku atriði í frv. N. var á einu máli um það, að aðgangur sveitabænda til rekstrarfjár, einkum þeirra, sem eru fjarri bönkunum, er mjög takmarkaður og erfiður og telur þetta frv. heppilegt spor í áttina til að gera þeim greiðari aðgang að því. Ýmsir líta svo á, að varhugavert sé að gera bændum mjög greiðan aðgang að rekstrarlánum. Telja mikla hættu á, að þeir séu ekki almennt færir um að nota sér slík rekstrarlán til gagns, heldur geti þau oft og einatt orðið til nýrrar skuldasöfnunar. N. er vel ljóst, að nokkur hætta getur verið hér á ferðum, en telur ekki rétt að láta hana vaxa sér mjög í augum. Vitanlega er mest undir því komið, að hæfir menn veljist til forstöðu sveitabankanna. Eitt er víst, að rekstrarlánafyrirkomulag líkt og hér er ráðgert hefir gefizt vel landbúnaðinum í sumum nágrannalöndum, t. d. Danmörku og Þýzkalandi, og virðist því tími til að reyna það einnig hér. Nefndin mælir því með því, að frv. verði samþ. í aðalatriðum. Aftur hefir hún leyft sér að koma fram með brtt. á þskj. 113, og þykir mér rétt að fara um þær nokkrum orðum. Fyrri brtt. er við 4. gr. Er hún í tveim liðum; a-liður fer fram á að breyta a-lið 4. gr. frv. þannig, að í stað þess að hafa hámark félagatölu 30 manns, þá vill n. hafa þá 50. N. virðist æskilegt, að félögin yrðu ekki afarmörg og smá, heldur gæti komið til mála, þar sem tveir litlir hreppar liggja saman, að þeir hafi saman félag. Með þetta fyrir augum leggur n. til að breyta þessu ákvæði svo sem framar greinir. Síðari liður fyrri brtt. á þskj. 113 er um að c-liður 4. gr. frv. orðist öðruvísi, þ. e. a. s. að inn í greinina bætist, að sveitabanka sé aðeins heimilt, en ekki skylt, að taka við innlögum frá mönnum, sem þó eru búsettir á félagssvæðinu, en ekki annarsstaðar. N. fannst viðurhlutamikið að svipta sveitabankana ódýru rekstrarfé, sem þeir kynnu að fá á þennan hátt, en vildi hinsvegar girða fyrir kapp og meting milli einstakra félaga um að fá sem mest innlánsfé, og fannst því rétt að takmarka það við félagssvæðið. Þá er loks 2. brtt. á þskj. 113, um breyt. á 14. gr. frv. Vill n. láta orða 2. málsl. þeirrar gr. nokkuð skýrar. Í greininni segir svo: „Lausafjárveð sveitabanka þarf eigi að víkja fyrir forgangskröfum í þrotabúi skuldunauts“. N. leit svo á, að hér væri átt við forgangskröfur samkv. 82. gr. skiptalaganna, og flytur brtt. til þess að það komi skýrt fram. Ég sé svo enga ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að svo stöddu, fyrr en þeir, sem flytja brtt., hafa talað fyrir þeim. Annars var þetta mál ítarlega rætt í fyrra, og nægir að vísa til þingtíðindanna í þeim efnum. Ég vona svo, að hv. d. greiði fyrir framgöngu þessa máls eftir föngum og samþykki brtt. þær, sem ég hefi nú gert grein fyrir.

Jón Baldvinsson Hv. frsm. hefir nú lýst afstöðu n. til þessa máls. Ég hefi þó ástæðu til að gera aths. við síðustu orð ræðu hans, þegar hann talaði um brtt. við 14. gr. Kvað hann n. vilja breyta henni á þann hátt, sem segir í nál. Þetta er þó alls ekki rétt, því að n. er klofin um þetta atriði, eins og sjá má af fyrirvara þeim, sem ég hefi gert við undirskrift mína. Hv. frsm. hafði því ekki leyfi til að segja meira en að meiri hluti n. (sennilega) stæði að brtt. á þskj. 113 við 14. gr. Enda segir þetta sig sjálft, þar sem ég flyt sérstaka brtt. um að fella 14. gr. burt. Þetta er í samræmi við nál. frá mér á síðasta þingi. Reyndar var frv. töluvert öðruvísi, er það kom frá Nd. í fyrra. Ég gerði grein fyrir því í nál. í fyrra, að ég teldi óheppilegt, að lausafjárveð sveitabanka þurfi ekki að víkja fyrir forgangskröfum í þrotabúi skuldunauts. Með slíku ákvæði er vinnufólk bænda svift réttindum, sem bændur hafa sjálfir lögtekið, að þetta fólk skuli hafa. Kaup vinnufólks eru forgangskröfur, sem samkv. þessu frv. skulu víkja fyrir lausafjárveði sveitabanka. Samkv. brtt. b. á þskj. 113 skal lausafjárveð sveitabanka aðeins víkja fyrir forgangskröfum samkv. 82. gr. skiptalaganna, þ. e. a. s. jarðarfararkostnaði og þvílíku. Hvorttveggja þetta hefir í för með sér stóra réttindaskerðingu fyrir fjölda fólks í sveitum. Önnur ástæðan er sem sé sú, að þetta rýrir lánstraust bænda. Ef þessi brtt. öðlast gildi, þá er óhjákvæmilegt, að aðrir en sveitabankinn, t. d. sparisjóðir og kaupmenn og kaupfélög, sem víða eru aðallánardrottnar bænda, hljóta að kippa að sér hendinni. Því mun hér verða svarað til, að sveitabankinn komi í stað þessara lánardrottna með nægilega mikið rekstrarfé. En ég er ekki ennþá farinn að sjá, að þó að þessi félög verði stofnuð, geti það gengið svo langt, að bændur geti fengið þar öll þau lán, er þeir þyrftu, og yrðu þeir því eftir sem áður að leita til sparisjóða, banka, kaupmanna eða kaupfélaga. En þessi leið er þá í rauninni gersamlega, - eða a. m. k. að miklu leyti - lokuð fyrir þeim, sem berjast í bökkum. Ef þeir eru búnir að binda búfé sitt fyrir láni í sveitabanka, þá væru aðrir ófúsir á að lána þeim fé eða vörur. Því getur þetta orðið til mikils baga fyrir bændur sjálfa, að binda þetta svo við sveitabankann. Ég legg því til, að 2. mgr. 14. gr. verði felld niður og get ekki fallizt á brtt. á þskj. 113. Þá er annað atriði í þessari gr., sem líka spillir lánstraustinu. Ég skil ekki í að það skuli standa þar, þótt ég hafi ekki gert brtt. við það. Það er lögtaksrétturinn á hendur félagsmanni. Mér skilst, að það sé til þess að gera alla innheimtu auðveldari, en það er líka, eins og mgr. næsta á undan, til þess að rýra möguleikann fyrir bændur að fá lánsfé. Því þegar þessi lánardrottinn hefir svo miklar tryggingar og auðvelda aðstöðu til innheimtu, þá verða aðrir varfærnari. Og þetta, sem hér um ræðir, bitnar ef til vill mest á þeim, sem fátækastir eru, því eftir lögunum er sennilegast, að lánsfélagið skipti lánsfénu niður á félagsmenn eftir því, sem hver og einn getur staðið undir. Það getur þá farið svo, að þeir ríkari skeri við neglur sér það, sem þeir fátækari fá. Þótt ég hafi gert þessar aths. við frv., þá er þetta þó ekki svo að skilja, að ég vilji bregða fæti fyrir frv. En ég vil jafnframt benda á, að jafnhliða þessu máli þarf að ýta áleiðis þeirri lánsstofnun fyrir sjávarútveginn, sem lengi hefir verið á döfinni hér á Alþingi, lánsstofnun, sem oft hefir verið óskað eftir og fluttar margar till. um. Ég mun við þessa umr. fylgja frv., en náttúrlega tek ég það til yfirvegunar síðar, við næstu umr., hversu langt ég muni geta gengið, ef þessar till. verða felldar, sem ég hefi gert að umræðuefni.

Björn Kristjánsson Ég leyfði mér í fyrra að koma fram með nokkrar brtt. við þetta frv. og að gera grein fyrir þeim þá. En þar sem hæstv. stj. hefir ekki tekið þær að neinu leyti til greina, kem ég ekki fram með þær í þetta sinn óbreyttar, heldur í nýju móti, ef það gæti leitt til samkomulags. Fyrsta brtt. á þskj. 120 gengur út á það, að fella burtu samábyrgðarlögskylduna, því hún upphefur sjálfsákvörðunarrétt félagsmanna yfir eignum þeirra, og það eins lengi og þeir eru félagar eða lögin eru í gildi. Félagi er því ekki lengur fjár síns ráðandi að lögum, sem undirgengst slíka samábyrgð eða gengur í slíkan félagsskap, því hann er að lögum skyldur til að borga uppáfallandi, ótilteknar upphæðir fyrir vanskilamenn félags síns, og ég geri ekki ráð fyrir, að eintómir efnamenn lendi í slíkum félagsskap, enda er sýnilegt, að frv. ætlast ekki til þess, því þar er gert ráð fyrir að veðsetja allt lausafé sitt fyrir slíku láni. Sá maður, sem gengur inn í sveitabanka, hann gengur ekki inn í samvinnufélag, þar sem hver sem áður heldur sjálfstæðum fjárráðum sínum, heldur gengur hann inn í sameignarfélag, þar sem hver félagi, sem efni hefir, missir fjárráð sín að meira eða minna leyti. Þessu veldur sá aðferðarmunur, að ganga í félag með lögþvingaðri samábyrgð samkv. landslögum, sem staðið geta um áratugi, eða að ganga í félag, þar sem efnuðu mennirnir, t. d. í einum hreppi, ganga af fúsum vilja og vel yfirlögðu ráði í samábyrgð frá ári til árs, eins og gerðist áður en lögin um samvinnufélög gengu í gildi og þau kaupfélagalög, sem samvinnufélagalögin byggðust á. Það er og alveg óþarfi að láta landslögin fyrirskipa neiti um samábyrgð í viðskiptamálum. Það hefir hvert félag fyrir sig frjálsræði til að kveða á um, enda veit ég ekki til, að í landslögum nokkurs lands sé slík samábyrgð fyrirskipuð, nema á Íslandi. Samvinnufélagalögin hafa innleitt þetta. Þess vegna legg ég til, að þetta samábyrgðarákvæði falli burt. En fyrir utan það, sem ég hefi nú sagt, gefur slíkt samábyrgðarlagaákvæði alveg ranga hugmynd um, hvað hugtakið samábyrgð þýðir. Lagaákvæði þetta segir beinlínis, að allir félagsmenn skuli standa í samábyrgð, allir fyrir einn og einn fyrir alla fyrir skuldbindingum félagsins. Það eitt veiti fulla tryggingu, að öll höfðatalan sé í ábyrgðinni. En slíkt gefur alveg ranga hugmynd um, hvað samábyrgð hefir að þýða. Það er að tryggja skilvísa greiðslu skuldar. Þá tryggingu veita aðeins efnamennirnir í hverjum hreppi, sem eiga eignir að mun umfram skuldir. Hinir geta vitanlega ekki komið til greina sem ábyrgðarmenn, sem lítið eða ekkert eiga. Og hvernig getur löggjafinn þá farið að valdbjóða þeim að ábyrgjast skuldagreiðslur? Því þótt samvinnufélagalögin frá 1921 geri það, þá er það eins og hver önnur meinloka, sem enginn lætur sér detta í hug að fara eftir, ekki einu sinni þeir, er börðust fyrir samþykkt þeirra laga. En þrátt fyrir það hefir fjöldi manna í landinu glæpzt á þeim lögum, í þeirri trú, að þau séu einhvers virði. Og hvað er það, er alþýða manna hér á landi getur ekki glæpzt á, ef um fjármál og ímyndaðan hag er að ræða? Ég legg því til, að c-liðurinn falli burt, sem alóþarft og skaðlegt ákvæði, því bæði geta sveitabankar skapað sér samábyrgð heimafyrir, ef þörf er á, og þá á þann hátt, sem við á, og svo getur banki sá eða sparisjóður, sem þeir skipta við, áskilið samábyrgð efnuðustu mannanna fyrir láni, þegar ástæður eru til og aðrar framboðnar tryggingar reynast ónógar. Kem ég þá að annari brtt. Hún er við 4. gr. e. Hér (þ. e. í frv. eins og það er) er sveitabönkum heimilað að reka almenn sparisjóðsviðskipti, jafnt við utanfélagsmenn og félagsmenn. Hér er sýnilega verið að rænast eftir sparifé vinnuhjúa og ómyndugra, sem nú leggja uppsparað fé sitt í sparisjóði eða banka. Það er öllum vitanlegt, að það, sem atvinnuvegir þjóðarinnar nú mestmegnis lifa á, er sparisjóðsféð, sem alþýðan í landinu hefir safnað upp á mörgum árum, og sem nú mun vera nálægt 40–50 millj. kr. Það hvílir því hin ríkasta skylda á Alþingi að játa slíkt fé njóta hinnar ýtrustu verndar og tryggingar fyrir því, að það fari ekki forgörðum fyrir handvömm eða sviksemi einstakra manna eða stofnana. Sparisjóðslög vor frá 1915 hafa gert tilraun til að veita þessa vernd, en hún er hvergi nærri fullnægjandi. Væri það verkefni fyrir hæstv. stj. að finna betri leið í þessu efni en verið hefir, og vil ég þar benda henni á löggjöf Svíaríkis í þessu efni. Eins og kunnugt er, hafa 3 sparisjóðir kollsiglt sig. Þarf því frekar að auka trygginguna fyrir sparifjáreigendur en veikja hana. En það tel ég gert með frv. þessu. Eða hvaða trygging felst í því, þótt 10–50 bændur í einum hreppi hói sig saman og stofni sveitabanka og velji sér stjórn úr sínum hópi, til að útvega sér rekstrarfé? Hugurinn mun fyrst og fremst verða bundinn við það, að ná í féð, en trygginganna minna gætt, nema á stöku stöðum. Yfir höfuð eru bændur hér á landi litlir fjármálamenn, sem von er. Þeir eru, enn þann dag í dag, vanastir við það, að láta aðra reikna fyrir sig, enda er láns- og vöruskiptaverzlun enn í fullum blóma, einkum í sveitum. Það gerir hið óheilbrigða viðskiptafyrirkomulag, sem byggt er á skipulagsgrundvelli sósíalista, sem margir bændur hafa enn ekki komið auga á, en ekki hreinum og frjálsum viðskiptagrundvelli. Ég legg því til, að þessi liður falli burt. Það er nóg, að samvinnufélögin hafi þennan rétt. Hann er heldur ekki næg trygging fyrir sparifjáreigendur bankans. Þá kem ég að 4. gr. f-lið. Félagsmaður á ekki að geta sagt sig úr þessu félagskríli með minni fyrirvara en gilda í svonefndum samvinnufélögum, en eins og kunnugt er, getur sá tími orðið 3 ár. Og engin trygging er sett fyrir því, að úrsegjandi fái innieign sína greidda innan hæfilegs tíma, eða yfir höfuð nokkurntíma. Á þessu er ráðin nokkur bót með brtt. 1½ árs fyrirvarinn ætti að vera nægur. Þá kem ég að 4. brtt., að 11. gr. falli niður. Er það afleiðing af brtt. við 4. gr. e. Þá kem ég loks að brtt. við 14. gr., sem nefna mætti byltingagrein. Þar er öllu snúið öfugt við gildandi viðskipta- og réttarvenju. Þar er sveitabankastjórninni heimilað að gera fjárnám í eigum skuldara án dóms og laga. Sveitabankastjórnin er gerð að hæstarétti, án þess nokkurri vörn verði komið við. Og ekki er stjórn félagsins gerð ábyrg fyrir gerðir sínar, eins og t. d. veðdeild, ef hún selur veð án undangengins dóms. Og ekki er sveitabankastjórninni skylt að auglýsa uppboðið. Hún getur því féflett einstaklinginn eins og hún vill. Og salan getur farið fram án þess aðrir skuldheimtumenn fái að vita um það, sem þó, ef til vill, vildu leysa skuldarann út, ef þeir fengju að vita um þvingunaruppboðið, því engin ákvæði eru um slíkt í frv. Það væri ekki vandgert að koma pólitískum andstæðingi sínum á kné, ef þess grein yrði að lögum. Og ekki er vandgert að flækja alþýðumönnum inn í slíkan félagsskap. Svo óvar er almenningur um sig, þegar pólitískir braskarar eru á ferðinni. Þá ræðst þessi grein á skiptalögin frá 1878, þar sem kröfur sveitabanka eiga að ganga fyrir öllum öðrum kröfum í þrotabúi félagsmanns. Útfararkostnaður hefir jafnan verið talinn fyrsta forgangsskuld í þrotabúi. Hvað segja sveitarstjórnirnar um það, að eiga nú að borga þessa skuld? Skiptakostnaður hefir verið næsta forgangsskuldin til ríkissjóðs. Er ríkisstj. albúin til að gefa sveitabönkum, sem eru aðeins einkaviðskiptafyrirtæki, þennan kostnað? Þar næst kemur fé ríkissjóðs, fé kirkna, sveitarfélaga, stofnana og ómyndugra fé, sem sá gjaldþrota kann að hafa haft undir höndum. Á líka að gefa sveitabönkunum þetta fé? Svo segir lagagreinin. Og hvað segja bændur um kaup og matarverð vinnuhjúa sinna, sem nú er forgangsskuld, eins og er, en sem enga tryggingu eiga nú að fá fyrir kaupi sínu. Við erum því miður ekki þeir fjármálamenn eða sú stærð, að okkur geti tekizt slysalaust að kippa fótunum undan fjármálalöggjöf þeirri, sem hér hefir lengi gilt og sniðin er eftir fjármálalöggjöf nágrannalandanna, sem lengri reynslu hafa en við. Þess vegna geri ég það að aðaltill. minni, að 14. gr. verði felld í burt, en sem varatill., að sveitabönkum sé heimilt að taka lausafé manna sem sjálfsvörzluveð, á líkan hátt og gert er ráð fyrir í lögunum frá 1927, um sjálfsvörzluveð í fiski, sem bankarnir hafa mjög notað síðan og hefir veitt mikla fyrirgreiðslu, þótt sú löggjöf sé æðihæpin og vel megi misbrúka hana. Tryggasta leiðin væri að reisa við aftur viðskipta-„móral“ landsmanna, sem var svo góður í mínu ungdæmi, að enginn þurfti að veðsetja kindur sínar eða kýr fyrir viðskiptaskuld. Það væri æskilegt, að hægt væri að reisa við slíkan viðskipta-„móral“ og gera hann svo góðan sem hann var. Ég hefði haft löngun til að koma fram með fleiri brtt., en læt þetta nægja í bráð. Að lokum vil ég geta þess, að ég ætla mér ekki að eiga í neinu þrefi um þessar brtt., né um það, sem ég hefi sagt, en vísa til dómgreindar þeirra manna, sem lesa kunna umr. um þetta á sínum tíma. Ég sé, að n. er sameinuð nú og flytur nokkrar brtt. á þskj. 113, sem eru heldur til bóta, en hvergi fullnægjandi. Því þótt nú væri í frv., að aðeins skyldi taka sparisjóðsfé af innanfélagsmönnum, þá er örðugt að vita, hvort það verður ekki misbrúkað. Eða hver ætti að hafa eftirlit með því, að ekki yrði farið út yfir það strik? En ákvæði, sem er þannig, að ekki er hægt að hafa eftirlit með því, að því sé hlýtt, er þýðingarlaust og til engra bóta. Það er til dálítilla bóta hjá n., að vilja láta 82. gr. skiptal. standa, en þar stendur, að útfararkostnaður, skiptakostnaður og skiptalaun sé forgangsskuld. Annars er brtt. þýðingarlítil og alls engin „princip“-breyting.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil þakka hv. landbn. fyrir skjóta afgreiðslu þessa frv. og láta í ljós ánægju mína yfir því, að n. er meira sammála um þetta en í fyrra. Ég get fallizt á brtt. á þskj. 113; þær eru mjög meinlausar og fjalla ekki um neitt aðalatriði. En hv. 4. landsk. hefir borið fram brtt. á þskj. 112 um að 2. málsgr. 14. gr. falli niður. Þessi hugsun hv.þm. minnir dálítið á deiluna um veð sjómanna, en ég vil benda hv.þm. á, að á þessu sviði er miklu minna um að gera en um veð sjómanna, eins og hann mun sjá á frv. þess efnis, sem fram kemur innan skamms, þó að ég hinsvegar fallist alveg á þá skoðun hv.þm., að ekki megi þrengja kosti sjómanna í þessu efni. En ég álít, að ákvæði 2. málsgr. 14. gr. geti hjálpað þeim, sem efnaminnstir eru, til að fá fé til þess að geta haldið sínum atvinnurekstri gangandi. Það er afarsjaldgæft, að kaup sé ekki goldið skilvíslega hjá bændum, og þess vegna mundi þetta ekki reka sig á hagsmuni verkafólks. Hv. þm. sagði, að þetta ákvæði yrði til þess að rýra lánstraust bænda. En ég álít, að í reyndinni verði það einmitt til að auka lánstraust bænda, þ. e. a. s. gera þeim mögulegt að fá lán í sveitabönkunum. Hv. þm. sagði, að þetta þrengdi kosti fátækasta fólksins, en ég held, að það geri hið gagnstæða. Hv. þm. var að lýsa eftir lánsstofnun fyrir smábátaútveginn. Ég geri ráð fyrir, að þingmenn Framsóknarflokksins í sjútvn. í Nd. beri fram frv. um slíka lánsstofnun, sem vonandi verður afgr. Þá kem ég að brtt.hv. 1. þm. G.-K. á þskj. 120. Hv. þm. fylgdi þeim úr hlaði með allrækilegri ræðu, en hann sagðist ekki vilja eiga í neinu þrefi út af þeim, og ég get tekið alveg í sama streng. Ég vil ekki eiga í þrefi við hv.þm., þó að ég sé honum andstæður um allt, sem hann hefir lagt til þessara mála. Með þeirri skoðun, sem hann hefir á samvinnumálunum, er ekki annars að vænta. En út frá mínum skoðunarhætti hlýt ég að óska þess, að hv. d. fallist ekki á brtt. á þskj. 120. Um 14. gr. urðu þeir loks sammála, hv. 4. landsk. og hv. 1. þm. G.-K. Hv. 1. þm. G.-K. kallaði greinina hv. 1. þm. G.-K. um að koma fyrir kattarnef byltingagrein.byltingagrein. Ég óska hv. 4. landsk. til lukku með að hann skuli vera samherji

Frsm. (Jón Jónsson) Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir hlýleg orð í garð n., þó að hún hafi ekki átt þau skilið, af því að afgreiðsla þessa máls hefir dregizt lengur en skyldi. Ég ætla að víkja að þeim brtt., sem fram hafa komið. Hv. 4. landsk. sagði í sinni ræðu, að ranghermt væri hjá mér, að n. flytti síðari brtt. á þskj. 113. Ég hefi kannske ekki orðað þetta svo glöggt sem skyldi, en mér finnst mega segja, að n. flytji till., þar sem hún stendur með nál. nefndarinnar. Hv. 4. landsk. varð meira að segja þetta sama á í sinni ræðu. Hann kallaði brtt. brtt. frá landbn. Hv. þm. vildi reyna að rökstyðja brtt. sína á þskj. 112. Ég held, að ekki sé brýn ástæða fyrir hann að flytja þá till. Hann getur áreiðanlega ekki bent á mörg dæmi þess, að verkafólk hafa orðið fyrir vanskilum af sveitabændum, og því síður verður það, ef frv. nær fram að ganga, því að lánin úr sveitabönkunum verða að líkum fyrst og fremst tekin til greiðslu kaups til verkafólks. Hinsvegar rýrir brtt. það veðhæfi, sem þetta lausafé hefir. Ég er hissa á því, að hv. 4. landsk., sem vill bera hag fátæklinganna mjög fyrir brjósti, skuli ekki líka vilja líta á hag þeirra fátæklinga, sem eru bændur. Þeir hafa litla tryggingu að bjóða nema lausafé, og ef þess veðhæfi er rýrt, eru þeir illa settir. Ég vona því, að hv. d. felli till.hv. 4. landsk. Þá kem ég að till.hv. 1. þm. G.-K. Þær eru ekki stórvægilegar núna á móts við það, sem þær voru í fyrra, og mun hv.þm. hafa slakað til af samkomulagshug, og það er auðvitað gott og blessað. Í fyrra ætlaði hann hvorki meira né minna en að útiloka alla samvinnumenn í landinu frá því að vera í slíkum félagsskap, sem hér er um að ræða. Hv. þm. leggur til, að c-liður 4. gr. falli burt, en rann er um, að félagsmenn sveitabanka beri sameiginlega ábyrgð á skuldbindingum hans. Mér er nú alveg óskiljanlegt, hvernig hv.þm. getur dottið í hug að koma með svona till. Ég sé ekki annað en samábyrgðin sé eina tryggingin, sem lögin gera ráð fyrir, að lánsstofnanir þær, er lána sveitabönkunum rekstrarfé, fái fyrir lánum sínum, og hvaða vit er þá að kippa henni burt? Ég sé heldur ekki, hvaða trygging þessi rekstrarlánafélög geta sett aðra en samábyrgðina, enda er hún í flestum sveitum fullnægjandi. Hvaða tryggingu ætlast hann til, að lánsstofnunin hafi, ef þetta er fellt niður? Hv. þm. minntist á, að hægt væri fyrir félögin sjálf að setja sér ákvæði um þetta atriði. Jú, það er hægt, en það er ekki víst, að þau geri það, og þá er ekki um neina tryggingu að ræða. Það er fullmælt, að þessari ábyrgð sé lögþvingað upp á menn. Það þarf enginn að vera í félagsskapnum frekar en hann vill. Annars lítur hv.þm. of tortryggnum augum á samábyrgðina. Hann getur ekki litið öðruvísi á hana en svo, að mennirnir gangi alveg í fullkomið sameignarfélag. En þeir, sem ganga í félögin, bera bara ábyrgð á ákveðnum skuldbindingum, þ. e. skuldbindingum, sem félagsstjórnin tekst á hendur fyrir félagið á löglegan hátt, en vitanlega ber aftur á móti ekki félagsmaður ábyrgð á skuldum eða skuldbindingum annara félagsmanna gagnvart öðrum en félaginu sjálfu. Annars get ég ekki stillt mig um að minnast á það, að þessi samábyrgð virðist einmitt, að dómi góðra fjármálamanna erlendra, vera hreinasta lyftistöng landbúnaðarins. Mér hafa borizt „Finanstidende“ frá 29. jan. þ. á., og þar sé ég, að landbúnaðurinn danski býr við svipað lánsfyrirkomulag eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Og lánsskilyrðin eru að dómi blaðsins, sem er alviðurkennt mjög merkt fjármálarit, miklu betri en í öðrum löndum, þar sem þetta fyrirkomulag er ekki notað. Þess vegna getur landbúnaðurinn betur borgað sig og svarað arði en í öðrum löndum. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp dálítinn kafla úr þessari merku grein: „Sú hugmynd, sem lánsfélög vor byggjast á, er samábyrgðin og sjálfstjórnin. Sjálf tryggingin, veðið, var og er að vísu svo tryggt, að áhættan við rýmkun á ábyrgð félagsins hlýtur að verða lítil, en áður en þetta var reynt í framkvæmdinni, gat það þó verið mjög vafasamt. Var það ekki áhætta fyrir efnaðan bónda, að bindast hinum efnaminni með samábyrgð, og gat slík sameining hins betra og hins lakara ekki gert það erfitt að fá áheyrn hjá lánveitendum? Spurningin um að koma fyrir sjóðskuldabréfunum hlaut einnig að vera álitin nokkuð vafasöm. Hinn góði viðgangur lánsfélaganna var byrjun á viðreisn danska landbúnaðarins á grundvelli samábyrgðarinnar, sem er innsti kjarni þess. Þegar séð var, hvernig það gekk á allrahættulegasta sviðinu, peningasviðinu, lá það nærri, að halda áfram í aðrar áttir. Kaupfélögin mynduðust, og smámsaman ruddi sambands- og samábyrgðarkerfið sér til rúms bæði á sviði framleiðslu og neyzlu“. Þetta sýnir ljóslega, hvernig samábyrgðin hefir gefizt með Dönum, og ég hygg, að reynslan verði svipuð hér. Hv. 1. þm. G.-K. er alltaf að hrópa upp um þessa ógurlegu samábyrgð. En það eru bara stóryrði. Hv. þm. sagði í fyrra, að samvinnufélögin skulduðu miklu meira en þau ættu fyrir. Forstjóri Sambands ísl. samvinnufél. hefir nú nýlega birt opinberlega skýrslu um hag samvinnufélaganna í landinu, sem ég hygg, að erfitt verði að vefengja. Samkv. henni eiga samvinnufélögin a. m. k. 5 millj. umfram skuldir. Þar sem svona er nú ástatt, sýnist samábyrgð samvinnufélaganna ekki svo afarægileg, með því þau eiga sjálf ekki svo lítinn hluta af því fé, sem þau þurfa til rekstrar og alls er um 7 millj. króna (viðskiptavelta erl. vara). Hv. þm. sagði, að Landsbankinn hafi orðið að gefa samvinnufélögunum eftir miklar skuldir. En þó að hv.þm. leiti með logandi ljósi, finnur hann ekki meira en á annað hundrað þús. kr., sem einstökum félögum hefir verið gefið eftir alls. Sambandinu hefir vitanlega ekki verið gefinn eftir einn eyrir, enda mun það vera með beztu viðskiptamönnum Landsbankans, auk þess sem það hefir trygg bankaviðskipti ytra. Eftirgjafirnar til samvinnufél. eru því mjög litlar, ef borið er saman við marga aðra. Ég sé því ekki, að hv. d. þurfi að hika við að láta þennan c-lið standa. 2. brtt.hv.þm. er um það, að e-liður 4. gr. falli burt. Hv. þm. viðhafði þau orð, að með honum væri verið að rænast eftir sparifé vinnhjúa og ómyndugra manna. En þetta er nú ofmælt, eins og fleira hjá hv.þm. Það yrði a. m. k. aldrei tekið nema frá mönnum, sem eru búsettir á félagssvæðinu. En þeir hafa vanalega þann kunnugleik á öllum högum og háttum í kringum sig, að lítil hætta er á, að þeir stofni fé sínu í neinn voða. Enda er ekki aldeilis hættulaust að skipta við sparisjóði annarsstaðar, og meira að segja ekki við stóra banka. Það sýna atburðirnir, sem orðið hafa þessa síðustu daga. Hættan getur víða vofað yfir. En með því að láta féð standa, er opinn vegur fyrir stofnanirnar að fá ódýrt rekstrarfé. 3. brtt.hv.þm. er við f-lið 4. gr. Hún breytir að vísu ekki miklu, en ég verð að segja hv.þm., að það er sjálfsagt að tryggja það, að félagsmaður beri ábyrgð á öllum skuldbindingum, sem hvíldu á félaginu, þegar hann fór. Annars skil ég ekki viðbót hv.þm. við þennan lið, að innan sama tíma skuli honum greidd innieign hans, ef hann á þá inni hjá félaginu, þar sem hann gerir ekki ráð fyrir neinu innlánsfé. Ég gleymdi að geta þess viðvíkjandi e-liðnum, að mér kemur það einkennilega fyrir sjónir, að hv.þm. skuli vilja fella hann burt, því að í sínu eigin frv. frá 1928 gerir hann ráð fyrir, að lánsstofnunin megi taka við innlánsfé. Um 14. gr. er hv.þm. nokkuð stórstígur, þar sem hann vill fella hana alveg burt. En eins og hæstv.forsrh. benti á, hafa bændurnir litla tryggingu að bjóða, nema lausaféð sé tekið gilt. Enda leggur hv.þm. til í varatill., að þetta geti gengið í eitt ár í senn, en hin ákvæðin vill hann láta falla niður. Um forgangskröfurnar talaði ég um leið og ég svaraði hv. 4. landsk. En viðvíkjandi lögtaksréttinum skal ég taka það fram, að það eykur ákaflega mikið störf framkvæmdarstjórans, ef honum er kippt í burt. En það er um svo litlar upphæðir að ræða, að ekki getur talizt harkalegt, þó að lögtaksrétturinn sé látinn standa.

Jón Baldvinsson Ég hefi ekki gert nema eitt atriði að umtalsefni, sem sé brtt. mína á þskj. 112. Ég verð að segja, að ekki hefir komið neitt nýtt fram, hvorki frá hæstv. ráðh. né heldur hv.frsm., sem hafi breytt þeirri skoðun minni, að 2. málsl. 14. gr. eigi niður að falla. Þeir segja, að ákvæði málsl. sé trygging fyrir sveitabankana og fátæklingar fái þá frekar lán, en ég er hræddur um, að í hverri sveit verði það fyrirfram ákveðið, hversu mikið þeir fá. Ég hugsa, að fátækustu bændurnir þurfi að leita eitthvað annað, ef þeir vilja fá lán. Og mér skilst, að ákvæðið um forgangskröfur spilli fyrir lánstrausti þeirra annarsstaðar. Með þessu frv., ef að lögum yrði, fellur niður sá grundvöllur, sem var fyrir lánum einstakra bænda hjá kaupmönnum eða kaupfélögum, svo að hætt er við, að þessir lánardrottnar þeirra gangi hart að beim, eftir að þeir hafa gengið í lánsfélögin. Þessi hlið veit beint að bændunum og hlýtur að valda þeim meiri eða minni örðugleikum. Þá er það mjög viðsjárvert, að lausafjárveð sveitabankanna skuli eigi víkja fyrir forgangskröfum, eins og t. d. kaupgjaldi, í þrotabúi skuldunauts. Þó að þetta ákvæði komi að vísu ekki til greina almennt, heldur aðeins við þrotabú, sem t. d. getur komið upp vegna fráfalls hlutaðeiganda, er hér gengið á þann rétt verkalýðsins, sem með engu móti má rýra. Og þó að ég játi, að bændur standi yfirleitt í skilum við verkafólk sitt, geta þeir þó fallið frá eins og aðrir menn, og koma þá þessi óheillaákvæði frv. niður á þeim, sem hjá þeim hafa unnið, ef bú er tekið til gjaldþrotaskipta. Um annað greinir okkur ekki á, mig og hv.frsm. Hann telur mig syndga á móti landbn. með því að greiða atkv. á móti annari brtt.n. Þó stendur í nál., að nm. hafi óbundnar hendur um brtt., ef fram komi, og tel ég mig því hafa fullan rétt til að greiða atkv. á móti ofannefndri brtt., þar sem ég flyt sjálfur brtt., sem gengur í gagnstæða átt.

Björn Kristjánsson Ég ætla mér ekki að fara að þjarka um þetta mál, en vil þó gera nokkrar aths. við ræðu hv.frsm. Hv. frsm. las upp heillanga meðmælaromsu um dönsku lánsfélögin (Kreditforeninger) þessu frv. til stuðnings. Dönsku lánsfélögunum í sveit er þannig fyrir komið, að nokkrir stórbændur taka sameiginlega lán út á jarðir sínar, og gefa út „obligationer“ til þess að geta fengið ódýr lán. Samábyrgð sú, sem sá félagsskapur byggist á, er alveg frjálst samkomulag, án þess landslög fyrirskipi neitt um hana, því dönsk lög fyrirskipa ekki neitt um, að menn skuli ganga í samábyrgð, ekki fremur en annara landa lög. Samanburðurinn á því ekki við. Um það ákvæði frv., að sveitabankar hafi fjárnámsrétt fyrir öllum kröfum á hendur félagsmönum sínum, er það að segja, að með því eru allir þeir, sem í félögin ganga, sviptir þeirri réttarvernd, sem hingað til hefir verið lagt mikið upp úr, og sem öll síðuð lönd telja ómissandi. Öðru í ræðu hv.frsm. finn ég enga ástæðu til að svara, en vísa til aðalræðu minnar.

Frsm. (Jón Jónsson) Hv. 4. landsk. sagði, að fátækir bændur mundu þurfa að fá sér lán annarsstaðar frá og að lánsfélögin mundu ekki nægja þeim. Þetta getur verið, en ég hygg þó, að lánsfélögin bæti mikið úr lánsþörf bænda, þó að þau ef til vill fullnægi henni ekki. Það má og vera, að aðrar lánsstofnanir dragi saman seglin, ef sveitabankarnir verða settir á stofn, enda kæmi það þá að minni sök. Annars mun það fara eftir veði og lánstrausti umsækjanda, hve mikið aðrar lánsstofnanir takmörkuðu lán við félagsmenn sveitabankanna. Hv. 1. þm. G.-K. heldur því fram, að lánsfélögum í Danmörku sé ekki með landslögum fyrirskipað sama fyrirkomulag og hér er farið fram á, enda þótt þau hafi það. Þetta getur verið, en það hefir reynzt vel að hafa lánsfélögin í þessu sniði, og þar sem ætlazt er til, að ríkið veiti þeim ýms fríðindi, er ekki nema sjálfsagt, að ríkið setji sín skilyrði í staðinn. Og það er alls ekki rétt hjá hv. 1. þm. G.-K., að mönnum sé með l. skipað að langa í þessi félög, heldur er mönnum gefinn kostur á rekstrarlánum, ef þeir gangi í félögin. Þá held ég, að það sé ekki heldur rétt hjá hv. 1. þm. G.-K., að tómir fasteignaeigendur séu í dönsku félögunum. Ég held, að þar séu margir, sem enga fasteign eiga. Um lögtaksréttinn er það að segja, að þetta er allt í svo smáum stíl, að ekki ætti að saka. Hv. 1. þm. G.-K. kallaði félögin sjálfur kríli. 

Flm. (Pétur Ottesen) Í aths. við þetta frv. er gerð grein fyrir því, hvernig stendur á, að þetta mál er fram komið. Þótt margt mætti segja um þetta merkilega mál, sé ég ekki ástæðu til að gera það að þessu sinni. Ég vil aðeins óska, að því verði vísað til 2. umr. og sjútvn., og vil bera fram þau vinsamlegu tilmæli til hennar, að hún afgr. það fljótt og vel. Ég skal að endingu geta þess, að ég mun síðar leggja fram teikningu og kostnaðaráætlun við þetta verk, sem vitamálastjóri hefir látið gera, og ennfremur mun ég leggja fram umsögn hans um málið.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Ég mun ekki að svo stöddu fjölyrða um þetta mál frekar en hv. meðflm. minn gerði um næsta mál á undan (frv. til ábúðarlaga). Þótt skoðanir manna kunni að vera skiptar um einstök atriði þessa máls, munu þó allir geta viðurkennt, að nauðsynlegt sé að setja ný lög um ágang búfjár. Það er nú svo, eins og allir hv.þdm. kannast við, að þau lagafyrirmæli, sem gilda í þessu efni, eru frá 13. öld, nefnilega í Jónsbók, og eru því orðin úrelt og að sumu leyti dauður bókstafur fyrir löngu síðan. Það eru að vísu til yngri ákvæði í fjallskilareglugerðum, ákvæði um ágang afréttapenings, en ágreiningur er meðal lögfræðinga um það, hvort frekar gildi ákvæði Jónsbókar eða reglugerðirnar, þegar þessu tvennu ber ekki saman. Mér er það hinsvegar ljóst, að þótt lög verði sett um þetta efni, þá ná þau engan veginn yfir öll ágreiningsatriði, sem upp kunna að koma í sveitum út af ágangi búfjár. Það er til gamalt máltæki, sem segir: „Garður er granna sætt“, og ég býst við, að ágreiningur út af búfé falli ekki niður milli granna fyrr en girðingar eru orðnar svo almennar, að ágangur geti ekki lengur átt sé r stað. Menn kunna nú að segja, að eftir því sem girðingum fjölgi verði þörfin á lagaákvæðum í þessu efni minni, og er það vafalaust rétt, en enn munu þó líða langir tímar áður en girðingarnar geri slík lagaákvæði óþörf. Menn vita, að það er einmitt ágangur búfjár, sem langoftast orsakar nágrannakrit, og hefir oft af þeim sökum sprottið úlfúð og jafnvel fjandskapur milli manna. Hefir lausn slíkra mála oft orðið erfiðari en þurft hefði að vera, vegna þess að skýr lagafyrirmæli vantaði. Nauðsyn nýrrar lagasetningar um þetta efni hefir líka verið viðurkennd á liðnum árum, eins og sést á því, að þær milliþinganefndir í landbúnaðarmálum, sem skipaðar voru 1870 og 1904, hafa báðar tekið þetta mál til meðferðar og afgr. frumvörp um það, þó tillögur þeirra hafi ekki náð fram að ganga. Mþn. sú, er nú starfar, viðurkenndi einnig þessa nauðsyn og taldi því sjálfsagt að gera till. um þetta mál, og er því frv. þetta fram borið. Eins og allir sjá, sem hafa lesið þetta frv., er aðalstefna þess sú, að allt land sé friðheilagt fyrir ágangi búfjár og hver eigandi búfjár verði að bera ábyrgð á því tjóni, sem ágangur af hans skepnum veldur. Það er enginn efi á því, að svo er víða háttað í sveitum, að sá hluti bænda, sem fátækari er og fjárfærri, líður mikið af ágangi af þeirra hálfu, sem meira eiga af búpeningi. Það er stefna þessa frv. að tryggja rétt þessara manna og að tryggja betur en áður hefir verið gert friðhelgi lands. Í skýrslum, sem flestir hreppstjórar landsins sendu mþn. þeirri í landbúnaðarmálum, sem starfaði frá 1904–1907. eru nefnd ýmis dæmi því til sönnunar, hversu óþolandi ágangur af búfé sé víða á landinu, og að þeir, sem fáan fénað eiga, verði helzt fyrir honum. Það getur verið, að einhverjir vilji segja sem svo, að þetta hafi slarkað af vandræðalítið hingað til og muni geta slarkað ennþá, þó að ekki sé farið að setja lög um það. Þær raddir hafa heyrzt, þó að ekki muni hafa verið rætt mikið um frv. frá því í fyrra, að það mundi verða til þess að auka á deilur í sveitum landsins, en ekki til þess að sefa þær. Ég held, að þetta nái engri átt. Að fá skýr lagaákvæði um skyldur og réttindi manna í þessu efni, álít ég, að verði til þess, að síður verði deilur og óvinátta út af þessu en verið hefir. Ég tel enga hættu á, að þetta frv., ef að lögum verður, verði til að fjölga málssóknum. Ég held, að þegar menn vita skýrt um, hvaða skyldur og rétt þeir hafa í þessu efni, þá muni það leiða til samkomulags í stað þess, að hingað til hefir mönnum oft haldizt það uppi að sýna nágrönnum sínum ágang. T. d. þegar tvær jarðir liggja saman, þannig að varla er hægt að komast hjá því, að búpeningur af annari jörðinni gangi á hinni, mundi fara svo í flestum tilfellum, að gerðir yrðu samningar um það og ákveðnar bætur fyrir áganginn, en hingað til hefir oft verið svo, að menn hafa verið sama og varnarlausir fyrir ágangi. Ég ætla alls ekki að eyða tíma í það að fara út í einstök. atriði þessa frv. Bæði álít ég það ekki rétt samkv. þingsköpum við þessa umr. málsins, og ef byrjað er á því, er ómögulegt að komast hjá að eyða til þess talsverðum tíma. Ég hygg, að málið verði athugað nægilega, bæði í þeirri hv.n., sem fær það til athugunar, og síðan við þær umr., sem um það verða. Ég skal því ekki fjölyrða meira um málið að sinni, heldur legg til, að því verði vísað til landbn. að þessari umr. lokinni.

Hákon Kristófersson Ég skal verða fáorður um þetta frv. Ég lít svo á, að í því felist ýmsar umbætur, sem eru nauðsynlegar. En ég vil skjóta því til hv.flm. og beina því til n. þeirrar, sem fær þetta mál til meðferðar, hvort þau ummæli séu í frv., sem megi heimfæra upp á það, þegar fénaður gengur í landi annara manna að sumrinu og gerir einatt mikinn usla. Ég vil beina því til hv.þm., hvort ákvæði 13. gr. taki yfir það. Í mínu byggðarlagi eru jarðir víða litlar og heimaland komið í örtröð vegna þess, að fénaður frá fjármörgum heimilum gengur þar í túni og bithögum. Ég býst við, að megi segja það um þetta frv., að það þurfi nákvæma athugun, en það er hlutverk n., sem fær það til meðferðar, að taka af því mestu vankantana. Ég er sammála hv.flm., að ég get ekki komið auga á það, að með samþykkt þessa frv. sé stofnað til málaferla í sveitum. Ég býst við að þegar menn hafa ákvæði að fara eftir, verði það til þess, að mönnum verður greiðara að gera samninga sín á milli um ágang búfjár. Það er vitanlega smáatriði, hvað má reka nálægt landamerkjum annara, en ég tel, að það geti verið óhagkvæmt t. d. á vetrum að mega ekki reka nær landamerkjum granna sinn en til er tekið í frv. Þegar hv.n. tekur málið til athugunar, vildi ég koma þeirri hugsun inn hjá henni, hvernig eigi að að fara, þegar menn verða fyrir mjög miklum ágangi búfjár að sumrinu.

Hannes Jónsson * Ég hefi litla tilhneigingu til að mæla með þessu frv., þótt ég geti fallizt á, að það orki tvímælis, hvað langt á að ganga í einstökum tilfellum. Það, sem mér virðist vanta, er ákvæði um, hvernig á að fara að í ýmsum útsveitum, þar sem ekki er afréttarland, en fé gengur í heimahögum. Nú er það víðast þar, sem landþröng er, að menn eru farnir að girða, og það, sem er utan girðingar, er of lítið handa fénaðinum. Og þeir, sem hafa ekki ástæður til að girða, geta ekki notað land sitt, af því fénaður nágrannanna gengur á þá. Fyrirmæli, sem tryggðu þennan rétt einstaklinga, virðist mér, að mættu koma í 6. kafla þessa frv. Það er eðlilegt, að mþn. hafi ekki getað farið að telja upp sveitir, þar sem svona er ástatt. Það er ekkert undarlegt, þó að hún hafi ekki getað kynnt sér staðhætti alstaðar á landinu. Landbn., sem væntanlega fær þetta mál, athugar þetta og gerir eitthvað til þess að tryggja það, að þessir menn, sem hafa litið land utan sinnar girðingar, get ekki ofsett á land nágranna sinna bæði sauðfé og sérstaklega hross. Það er áberandi í Húnavatnssýslu, þar sem svona er með ágang hrossa. Á sumum jörðum, sem eru landlitlar og mest land innan girðinga, er fjöldi hrossa, sem á að ganga á þessu landi, en gerir það auðvitað ekki nema að litlu leyti. Svona hagar til t. d. á Vatnsnesinu. Þar getur ekki komið til mála að girða heimalandið, því að þar er svo mikið fjalllendi, að það mundi alls ekki borga sig. Þó er graslendi þar takmarkað. Því er nauðsynlegt, að hver bóndi ofsetji ekki í sitt land. Ég vona, að hv. landbn. athugi þetta atriði.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég vildi aðeins óska, að málinu verði vísað til landbn.

Hákon Kristófersson Ég ætla ekki að hefja langar umr. um þetta mál, en ég hefði þó búizt við, að þessu að sumu leyti merkilega máli yrði fylgt með meiri röggsemi úr hlaði en hv.flm. gerði. Það má nú að vísu segja, að þetta sé gamall kunningi, en mér finnst það hálfskrítið, að þeir menn, sem álíta málið svo þýðingarmikið, skuli ekki hafa komið með það fyrr fram á þingi, því að senn hvað líður mun það nú hálfnað. Þetta sýnir, að hugir manna eru ekki óskiptir í þessu máli og framkvæmd þess. Ég hefði kunnað betur við - og bjóst satt að segja við því -, að hæstv. stj. hefði borið þetta frv. fram, þótt flm. séu að vísu góðir.

Þeir eru alveg eins góðir

. Flm. eru alveg eins góðir og hæstv. stjórn, segir hv. 1. þm. Skagf., og ég verð að segja, að það er ekki lítið hrós frá þeim manni, því að allir vita, hvaða álit hann hefir á núv. stjórn! Það er látið svo, sem þetta frv. sé flutt að tilhlutun hæstv. stj., og það má svo vera, af því að það eru mætir menn, er segja slíkt, en grunur minn er sá, að vilji hæstv. stj. standi ekki óskiptur þar á bak við. Það mun koma fram við umr. þessa máls annaðhvort fyrr eða síðar, hvort þetta hugboð mitt er á rökum byggt eða ekki. En væri nú svo, að hæstv.atvmrh. væri frekar mótfallinn frv. í þessari mynd, þá furðar mig á því, að hann skuli ekki standa hér upp og mótmæla því, að frv. sé flutt að ósk hans. Ég vil benda á það nú, að sú hv. nefnd ætti að fá sér lögfróða menn til aðstoðar, sem úrskurðuðu um það, hvort engin ákvæði fælust í þessu frv., sem í það minnsta stöppuðu nærri því að vera stjórnarskrárbrot. Mér er kunnugt um það, að frv. með þessu efni og formi á marga andúðarmenn á landi hér, og almennt hygg ég, að við því hafi verið búizt, að þetta frv. myndi ekki koma hér fram aftur án breytinga frá því, sem það var á síðasta þingi. En ég fæ ekki séð, að því hafi verið breytt að nokkru verulegu leyti, og ég þykist viss um, að þau umbótaákvæði, sem í frv. þessu kunna að felast, muni missa þess marks, sem þeim er ætlað að hæfa. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um málið, en vil aðeins geta þess, að ég fæ ekki betur séð en að þetta frv. sé sami gallagripurinn og hér var á ferðinni í fyrra. Ég treysti því, að hv. deild og nefnd geri sitt til að lagfæra frv. þetta, enda hygg ég, að mér sé óhætt að fullyrða, að meiri hluti landsmanna sé mér sammála um gallana. Ég læt svo úttalað um málið, en get ekki annað en lýst yfir undrun minni á því, að hæstv. ráðh. skuli ekki láta eitt orð frá sér heyra, og grunur minn er sá, að viðkomandi ráðh. álíti ýms ákvæði frv. miður holl. Hinsvegar er nú orðið svo áliðið þings, að við því má búast, að frv. muni daga uppi, og þá verð ég að segja, að mér finnst illa varið fé og tíma þingsins með því að vekja upp slíka drauga.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Eins og nál. ber með sér, hefir n. lagt til, að þetta frv. væri samþ. eins og það kom frá Ed. Það er flutt að tilhlutun hátíðarnefndarinnar og með samþykki ríkisstj. Frv. veitir ríkisstj. einkarétt á alþingishátíðarmerki, sem hún getur svo leyft mönnum að setja á verzlunarmuni, gegn allt að 15% gjaldi af innkaupsverði þeirra, og um ráðstafanir til að auka öryggi við flutninga milli Reykjavíkur og Þingvalla hátíðardagana. Heimilar það ríkisstj. að ákveða, að undangenginni skoðun, hvaða bifreiðar megi vera í notkun umrædda daga og hvaða bifreiðarstjórar megi aka. Er það nauðsynlegt að gera meiri kröfur til þeirra, sem aka þessa daga, heldur en venjulega á hinum mjög fjölfarna Þingvallavegi. Síðari hluti frv. er um heimild fyrir ríkisstj. til að ákveða um lokun sölubúða og skrifstofa í Hafnarfirði og Rvík hátíðardagana og að útivinna falli niður á báðum stöðunum þá daga, að fengnum till. bæjarstjórnanna og stéttarfélaga þar um.

Ólafur Thors Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, og er það 2. kafli frv., sem ég felli mig ekki vel við. Í 3. gr. er ríkisstj. veitt heimild til að ákveða, að undangenginni skoðun, hvaða bílar megi vera í umferð á vegunum til Þingvalla hátíðisdagana. Ég veit ekki betur en það sé áður lögboðin bílaskoðun, og mér finnst sú skoðun ætti að geta nægt þessa daga eins og aðra. Og í 4. gr. er heimilað að svipta einstaka menn ökuleyfi þessa umræddu daga, þó þeir hafi full réttindi til að aka bifreið endranær. Ég sé enga ástæðu til að ræna menn þannig rétti sínum. Sá, sem á annað borð kann að stýra bifreið, hlýtur að geta það eins þessa daga og aðra. Ákvæðið í 1. gr. um hátíðarmerkið tel ég réttmætt. Annars tel ég yfirleitt ákvæði frv. fremur smávægileg, og get ég sætt mig við þau, að öðru leyti en því, sem ég hefi tekið fram.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Ég mun ekki deila mikið um þau smáatriði, sem hv. 2. þm. G.-K. drap á. En ég álít, að hátíðisdagana sé alveg sérstök þörf fyrir góða bifreiðastjóra. Þeir þurfa að geta farið nákvæmlega eftir settum reglum, t. d. ekið alltaf með sama hraða, til þess að góð regla verði á umferðinni og mögulegt verði að koma þeim fjölda fólks til Þingvalla, sem þangað vill komast. Nú eru lögboðin tvennskonar bílstjórapróf, og það getur jafnvel komið fyrir um menn, sem hafa tekið þau bæði, að þeir séu ekki nægilega vanir, til þess að rétt sé að láta þá aka þessa daga. Ég tel því rétt að setja sérstök ákvæði um þetta. Viðvíkjandi hátíðarmerkinu get ég sagt það, að ég tel það fremur þýðingarlítið, þó ég hafi ekki viljað setja mig upp á móti því.

Magnús. Jónsson: * Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 2. þm. G.-K. Honum fannst ráðstafanirnar, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, fremur smávægilegar, og er ég honum sammála um það. Enda væri það óskandi, að ekki þyrfti að gera neinar stórvægilegar ráðstafanir, sem grípa verulega inn f gang þjóðlífsins. En þrátt fyrir það tel ég frv. alls ekki neinn hégóma. T. d. álít ég, að ákvæðin um að loka sölubúðum og skrifstofum séu eitt af undirstöðuatriðum þess, að hátíðin geti farið vel fram. Býst ég ekki við, að frjáls samtök dugi um þau atriði. Hv. þm. taldi ákvæði frv., um eftirlit með bifreiðanotkun hátíðisdagana óþörf. En maður verður að hafa í huga, að bifreiðaeftirspurnin getur freistað manna til að draga fram til notkunar gamla bílskrjóða, sem geta stöðvazt þá og þegar. Hér er ekki einungis að ræða um það, að meiri vandi sé að aka bíl hátíðisdagana en endranær, heldur öllu fremur hitt, að þá veltur ennþá meira á því en aðra tíma, að ekkert beri út af. Ef einn bíllinn stöðvast á veginum, verður hann hinum til farartálma. Það mun vera eitt af því erfiðasta við hátíðahaldið, að flytja fólkið á viðunandi hátt fram og til baka milli Þingvalla og Rvíkur og koma umferðinni í gott horf. Og allt, sem getur orðið til að spilla fyrir því, að það geti tekizt, og sem mögulegt er að koma í veg fyrir, er sjálfsagt að setja um sérstök ákvæði. Um önnur atriði frv. þarf ég ekki mikið að segja, því um þau virðast menn vera nokkurnveginn sammála. Þó virðist mér hv.frsm. heldur vera að draga í land hvað hátíðarmerkið snertir. Stafar það e. t. v. af því, að það var eina atriði frv., sem hv. 2. þm. G.-K. taldi nýtilegt. Verð ég líklega að ganga hér á milli sem oftar. Ég álít reyndar talsvert mikils virði að lögvernda hátíðarmerki. T. d. mun þurfa að kaupa borðbúnað og þessháttar fyrir tugi þúsunda, til að nota við hátíðahaldið. Ef á þessa hluti væri sett hátíðarmerkið, mundu þeir efalaust seljast mjög vel að hátíðinni lokinni, sem minjagripir. Hér á Alþ. hefir oft verið deilt um gjöld, sem ekki hafa numið nema örfáum hundruðum kr., en þar sem hér er um að ræða margra þús. kr. hagnað, ætti það ekki að vera talið alveg þýðingarlaust atriði.

Pétur Ottesen *) Þá á að gera sérstakt mat á bifreiðum. Samt er látin fara fram opinber skoðun á þeim til tryggingar því, að þær bifreiðar einar séu í umferð, sem til þess eru færar. Nú á að upphefja núgildandi ákvæði um þetta með þessum fyrirmælum. Þessir nýju matsmenn eiga að geta útilokað bifreiðastjóra og bannað bifreiðir, sem aðrir löglegir skoðunarmenn hafa ekkert haft út á að setja. Það er því ekki hægt annað að segja en að ákvæðin hér í 3. og 4. gr. grípi talsvert inn í þjóðlífið. Það má hiklaust gera ráð fyrir, að menn bæði úr Borgarfirði og að norðan reyni að komast á bifreiðum til Þingvalla, ef fært verður um Kaldadal. Þeir bifreiðarstj., sem þaðan koma, reyna líklega að fá atvinnu við fólksflutninga milli Þingvalla og Reykjavíkur. En þeir geta átt erfitt með að fá það nema með því að ganga undir eitthvert próf hér. Því að þeir geta ekki komið með nein sönnunargögn nema prófskírteini sitt fyrir því, að þeir séu ekki óhæfir „sakir skorts á æfingu eða af öðrum líkum ástæðum“, eins og segir í 4. gr. frv., og þá má gera ráð fyrir, að þeir verði ekki teknir gildir af þessum nýju herrum. Þeir menn þyrftu líka helzt, ef þeir ættu að framkvæma eftirlit sitt samvizkusamlega, að þekkja hvern einasta mann, sem bifreið stýrir, og það jafnvel menn úr fjarlægum landshlutum. Ég held, að þessu athuguðu, að ekki sé nein ástæða til að ganga á svig við sett lagafyrirmæli og taka af mönnum rétt til að stýra bifreiðum, þegar þeir eru búnir að uppfylla þau skilyrði, sem landslög setja í því efni. Þetta er eins og gengur og gerist. Ein syndin býður annari heim. Í fyrra voru sett þvingunarlög um þetta efni. Það er gert ráð fyrir því í lögunum frá því í fyrra, að hátíðarnefndin hafi heimild til að taka í sínar hendur umráð yfir leigubifreiðum. Þá er víst ástæðulaust að ákveða sérstaka skoðun á leigubifreiðum, ef þær verða á valdi nefndarinnar. Og það voru nú þessir „skrjóðar“, sem hv. 1. þm. Reykv. var svo hræddur um að yrðu að farartálma á veginum. Þá er í 5. gr. gert ráð fyrir að heimila bæjarstjórnum í Reykjavík og Hafnarfirði - það nær ekki yfir lengra svið – að kveða svo á, að fengnum till, stéttafélaga, að loka skuli að einhverju leyti eða öllu sölubúðum, skrifstofum, afgreiðslustofum og vinnustofum og láta útivinnu falla niður á báðum stöðum dagana 26.–28. júní. Það á, skilst mér, að leggja það í hendur stjórnarvalda á þessum stöðum, hvort menn megi hreyfa hendur sínar til nokkurra ærlegra verka þessa daga, þó að í sjálfsþágu sé. Ekki liggur þó 2.000 kr. sekt við þessu eins og því, sem um er að ræða í 3. og 4. gr. Það eru engin viðurlög við því, þó að menn geri eitthvað til sinna þarfa þessa daga. Þess vegna má segja svo um þau ákvæði, að þau séu meinlaus og gagnslaus. Sá lagastafur er þá dauður bókstafur frá upphafi. Ég sé annars ekki ástæðu til að gera þær ráðstafanir, sem koma fram í 3. og 4. gr. Þeim er illt að framfylgja; það yrði svo erfitt að gera upp á milli manna. Þá var eitt atriði enn. Því hefir verið fleygt, að þeir menn, sem hátíðarnefnd felur umboð til að framkvæma sinn vilja, hafi samið um bifreiðataxta, um borgun fyrir mannflutning til Þingvalla og aftur þaðan. Ég hefi heyrt, að sá samningur væri ekki hagkvæmur fyrir þá, sem eiga að ferðast í bifreiðum. Þeir verða að borga nokkuð mikið meira en nú gerist og meira en líkur eru til, að verða mundi undir þeim kringumstæðum, þegar frjáls samkeppni fær að njóta sín. Annars veit ég ekki fullar sönnur á þessu, en náttúrlega vænti ég að fá upplýsingar hér í deildinni. *) Vantar upphaf ræðunnar frá hendi þingskrifara. PO.

Magnús Jónsson * Það sé fjarri mér að fara í deilu við hv.þm. Borgf., enda er þetta lítið hitamál fyrir mér. Ég sagði náttúrlega ekki, að frv. gripi ekki inn í þjóðlífið; það gera að vísu allar þessar ráðstafanir. En ég þóttist vita, að það yrði ekki mikið, og það get ég enn fullvissað hv.þm. Borgf. og aðra um. Þegar samskonar frv. var á ferðinni í fyrra, kom það fram, að menn voru hræddir við allt, sem fór í svipaða átt og þetta, og það var eins og menn héldu, að allt ætti að hneppa í hreinan þrældóm, ef það væri samþ. Menn halda, að nú eigi að setja af heilan hóp af bifreiðastjórum og dæma óvegfæran allan fjölda af bifreiðum hér. Þetta nær vitanlega ekki nokkurri átt. Það er óhætt að fullyrða, að ákvæðið, að n. megi taka í sínar hendur umráð yfir leigubifreiðum, verður aldrei notað. En það var notað til þess að setja hámarksverð á bifreiðataxta. Af því að ég skoða mig ekki sem málsvara n. sérstaklega, hefi ég ekki hjá mér neina skýrslu um þetta, en mig minnir, að sætið í fólksflutningsbifreiðum ætti að kosta 10 kr., og ég held 6 kr. í yfirbyggðum flutningabifreiðum til Þingvalla hvora leið. Af hverju sæti er svo tekinn einnar krónu skattur, sem gengur til nefndarinnar fyrir að annast allan kostnað við bílastöðvar, gæzlu og eftirlit á vegunum og annað slíkt. Það hefir verið reynt að ná inn með slíkum sköttum nokkurnveginn kostnaðinum við hvern sérstakan lið þessara starfa, sem nefndin þarf að láta vinna við hátíðina. Hv. þm. Borgf. vildi kannske láta veita til þess beint á fjárlögum. En annars töldum við réttara að láta þessi störf bera sig sjálf eins og mögulegt er. Fargjaldið þótti nokkuð hátt. En eftir mjög ítarlega samninga við bifreiðastjórana var að lokum gengið inn á þennan taxta. Og þær ástæður, sem réðu því, að ég taldi þetta sanngjarnt, voru upplýsingar bifreiðastjóranna um allan kostnað, og svo það, að þeir þurfa ekki að hugsa til að fá flutning nema aðra leiðina. Fyrst vilja allir til Þingvalla, en eftir hátíðina þurfa allir að komast heim hingað, en enginn austur. Því verður að reikna með því, að bifreiðin verði alltaf tóm aðra leiðina. Það voru lagðir fyrir n. nokkuð greinilegir útreikningar, sem sýndu, hvað hægt væri að hafa upp úr 5 manna og 7 manna bifreiðum, og það virtist ekki hugsanlegt, að bifreiðastjórarnir gætu tekið menn fyrir minna en þetta. Ef allt hefði verið frjálst, mátti búast við, að þá kæmi fram lögmál hinnar frjálsu samkeppni, þar sem verðið takmarkast af framboði og eftirspurn. Þá gat það farið upp úr öllu valdi. Hv. þm. Borgf. gerði 5. gr. áðan allógurlega með því að lesa upp, hvað forboðið sé að gera þessa hátíðardaga. Þetta er þó ekki annað en það, sem verður að þola á hverjum sunnudegi. Það hefir verið talið rétt að láta hátíðardagana njóta sömu verndar og sunnudaga venjulega, eins og t. d. 17. júní. Ætlazt er til, að þeir, sem langar til Þingvalla, geti notað þessa fyrstu daga. Einnig getur verið rétt að vernda eitthvað af laugardeginum, en leyfa í staðinn að hafa búðir opnar að einhverju leyti á sunnudaginn næsta eftir, af því að það getur verið óþægilegt fyrir þá, sem koma heim seint á laugardagskvöld, að fá ekkert keypt. Af því mundi stafa sultur og seyra. Annars snerist nú þetta ógurlega upp í það að verða ekki neitt, af því að engin refsing fylgir. Hv. þm. talaði um, að ófært væri að taka af mönnum rétt, sem þeir væru búnir að fá að lögum. Ég býst ekki við, að honum hafi þótt það eins leiðinlegt, þegar vínsöluleyfi var tekið af mönnum. Hér er ekki farið fram á annað en að þessir menn fái ekki að aka til Þingvalla þessa fáu daga. Hér er ekki verið að taka menn af lífi, heldur aðeins svipta þá réttindum einn vikutíma. Þeir bifreiðarstjórar, sem hv.þm. sagði, að mundu koma úr Borgarfirði og Norðurlandi, hefðu með því að stýra bifreiðum þaðan sýnt fyllilega, til hvers þeir væru færir, og gæti vist enginn bannað þeim að aka. Það, sem hætt er við, er, að menn keppist við að ljúka prófi fyrir þessa daga, aðeins til þess að geta stýrt bifreiðum þá. Ég veit ekki, hvort þeir, sem hamast fyrir réttindum þeirra manna, eru viðbúnir að taka afleiðingunum af þessu, þeim slysum, sem af þessu getur leitt. Því að vissulega verða nógu mörg bílslys milli Reykjavíkur og Þingvalla þessa daga, þó að allt sé gert, sem hægt er, til að koma í veg fyrir þau. Ég held, að hv. 2. þm. G.-K. hafi talað um, að það mundi verða hörgull á bifreiðarstjórum. Það verður áreiðanlega ekki í þágu nefndarinnar að hafa þá sem fæsta. Allt neyðir n. til að dæma sem allra fæsta ófæra. Ákvæðið um þetta er náttúrlega nokkuð óákveðið, svo að það má blása það upp í að verða einhver lifandi ósköp. En það er engin hætta á, að n. geri það, þó að hún vilji hafa þessa heimild. Ég þarf víst ekki að standa lengur til varnar fyrir n., en ef miklar sakir verða bornar á hana, vona ég að fá leyfi hjá hæstv. forseta til að gera aths.

2241Ólafur Thors: Mér þykir þetta mál allt of ómerkilegt til að fara að svara öllu, sem fram hefir komið, bæði frá hv. 1. þm. Reykv. og öðrum. Ég held ég hafi hermt rétt frá, þegar ég sagði, að það eina merkilega væri ákvæði 1, greinar, sem hv. 1. þm. Reykv. minntist á. Það er alveg rétt, að þetta verður tekjustofn fyrir ríkissjóð, og hann meiri en þm. virtist gera sér grein fyrir. Sjálfsagt verður flutt inn eitthvað af leirvöru og postulíni og ýmsum gripum, sem þetta merki verður notað á. Ég get ímyndað mér, að af þessu fáist tugir þúsunda í tekjur fyrir ríkissjóð. En svo er upp talið það, sem merkilegt er í þessu frv. Hv. þm. Borgf. sagði um 5. gr., að hún væri að vísu slæm, en þó bæði meinlaus og gagnslaus, en 3. og 4. gr. heldur til óþrifa. Annars bað hann mig að skila til hv. 1. þm. Reykv., að sér þætti hláleg ákvæði 5. gr., að þegar menn væru búnir að svelta 3 daga, þá ættu þeir ekki að ganga í guðshús, heldur í bakaríið. Þetta þykir óprestslega hugsað af hv. 1. þm. Reykv.

Miklu betra fyrir svangan að borða en fara í kirkju

. Að loka sölubúðum álít ég sjálfsagt, og ég hygg, að ekki þurfi nein lagafyrirmæli til þess. Enn vildi ég andmæla, að 3. og 4. gr. nái fram að ganga. Það er ekki sanngirni að taka af mönnum þann rétt, sem þeir hafa. Og það er mesti misskilningur hjá mönnum, að það verði nokkuð meiri hætta af umferð þessa daga en aðra. Ég er gamall bílstjóri og veit, að þegar margir aka saman í lest, er ekki nokkur hætta á árekstri, enda fara þá allir hægt. En mér var langmest hætta búin, þegar enginn var nálægt mér, því að þá hætti mér til að aka hart. Í Reykjavík eru víst hundrað sinnum fleiri bílslys en í London að tiltölu miðað við umferð. Menn aka hér með of miklum hraða, en í London er bílalestin víða óslitin og hraðinn því takmarkaður. Það eru engin rök í þessu máli, að bílstjórar muni flýta sér að ná prófi til að geta ekið bíl þessa daga. Þá mætti semja svo um, að prófdómendur afhendi ekki skírteini þeirra manna fyrir hátíð, ef þeim þykir ástæða til vegna skorts á æfingu. Þetta væri í lófa lagið. En annars er lítil ástæða til að halda, að mjög margir keppist við að ná í skírteini, af því að þeir, sem hafa eldri réttindi, sitja aðallega fyrir bílunum, sem í notkun verða. Ég skal ekki hallmæla n. fyrir ráðstafanir hennar til að tryggja mönnum sæti til Þingvalla þessa daga við ákveðnu verði. En ég er henni ekki sammála um, að það sé nauðsynlegt. Það er rétt, að gera má ráð fyrir, að þegar menn fara heim, verði lítið um farþega austur. En fyrst, þegar verið er að flytja menn austur, þá fara margir heim á kvöldin. Svo að það er ástæðulaust, að bifreiðastöðvarnar megi taka helmingi hærra gjald. Ég hygg, að þeir, sem samþykktu þessi lög í fyrra, um að heimila n. yfirráð yfir bifreiðum, hafi ekki ætlazt til þessa hjá henni, – og ég vil a. m. k. þvo hendur mínar. Ég hélt ekki, að hún mundi gera svo óhagstæða samninga.

Sigurður Eggerz Ef ég væri ekki sérstaklega hugaður, myndi ég ekki kasta mér inn í þennan eld, sem kviknað hefir í þessu stóra máli. Hv. þm. Borgf. reyndi að gera 5. gr. frv. gyslega, og þær ráðstafanir, sem þar eru gerðar, en þær eru gerðar til þess, að vissu fólki verði kleift að sækja hátíðina. Ef skrifstofum og sölubúðum er haldið opnum, þá getur þetta fólk ekki tekið þátt í hátíðinni, og þess vegna er gripið til þessara ráðstafana. Að því er snertir það, að farið skuli gætilega á bílvegum, þá álít ég sjálfsagt að setja um það ákvæði, vegna hinnar miklu umferðar, til þess að slysum verði afstýrt. Hv. 2. þm. G.-K. talaði um bílslys í London, en ef hann hefði kynnt sér það mál, þá myndi hann, þó karlmenni sé, fara þar upp í bifreið með hálfum huga vegna hinna tíðu slysa. Ég hefi athugað það mál og komst að þeirri niðurstöðu, að slysatalan þar er mikil. Af þessu hygg ég, að óhætt sé að álykta, að aths. við 4. og 5. gr. séu ástæðulausar.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fyrir hönd n. hefi ég fátt að segja umfram það, sem í nál. segir. N. þótti rétt að taka til greina till. próf. Ólafs Lárussonar um það, að frv. verði gert nokkru fyllra hvað snertir fyrirmæli um samningu kjörskráa, um framlagningar- og kærufresti og fleira því líkt. Eins og deildin sér, eru breyt. einkum þess eðlis, að bein afleiðing má teljast af því, að kjördagur er nú fyrr en lögin gera ráð fyrir. Ætlazt er til, að kjörskrár verði samdar með öðrum hætti en venjulega, nefnilega koma í gildi 10. júní þessa árs. Aðrar breyt. snerta einkum stytting ýmsra fresta. Hefi ég svo ekki ástæðu til þess að fara fleirum orðum um þetta. N. hefir orðið á einu máli um að leggja til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem. um getur á þskj. 119.

Jón Jónsson Mig langar til að gera dálitla fyrirspurn til hv.n. um samningu kjörskránna. Sé ég ekki, að í þessum till. felist annað en það, að kjörskrár skulu koma í gildi 10. júní í stað 1. júlí. Nú vil ég spyrja hv.n., hvort eigi að taka á aðalkjörskrá þá menn, sem öðlast kosningarrétt á tímabilinu frá 10. júní til 1. júlí. Eða eiga þeir ekki að vera á aðalkjörskrá, eins og venja er til? Ég sé ekkert ákvæði um þetta. Mér skilst, að kjörskrár eigi að semja eins og venjulega, nefnilega að taka á þær alla þá, sem fullnægja skilyrðunum 1. júlí. Að þetta sé rétt, má sjá á því, sem segir í 10. gr. kosningalaganna. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á kjörskrá skal taka alla þá, sem heimili eiga í hreppnum eða kaupstaðnum og kosningarrétt hafa í kjördæminu, þá er kjörskrá er samin, eða fullnægja skilyrðum fyrir því að geta neytt kosningarréttar fyrir 1. júlí næst á eftir. Hinsvegar segir í 1. gr. kosningalaganna, að allir hafi kosningarrétt (sbr. og 58. gr.), sem hafi náð ákveðnum aldri og öðlazt skilyrðin þegar kosning fer fram. Þetta er auðsjáanlega í mótsögn hvað við annað. Vildi ég óska, að hv.frsm. vildi skýra þetta. Mér finnst þurfa að setja ákvæði um það, hvenær þessir menn öðlist kosningarrétt.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Út af fyrirspurn hv. 6. landsk. skal ég taka það fram, að ég get ekki séð, að þessar breyt. ríði í bága við kosningalögin. Höfuðbreyt. er í því fólgin, að kjörskráin gengur í gildi 10. júní í stað 1. júlí, og gildir svo til 1. júlí rúmu ári eftir, eða til 1. júlí 1931. Þeir, sem ekki fullnægja skilyrðunum 10. júní, koma þá á aukakjörskrá. Breyt. er þá í rauninni ekki önnur en sú, að ef þetta verður að lögum, hverfa þeir menn af aðalkjörskrá, sem myndu eiga að skrifast þar eftir gildandi lögum og öðluðust réttindin á tímabilinu frá 10. júní til 1. júlí, og verða settir á aukakjörskrá. Ég vona, að ég hafi nú skýrt þetta nægilega fyrir hv. 6. landsk., en ef svo er ekki, hlýtur það að vera vegna þess, að mér hefir ekki tekizt að koma nógu ljósum orðum að því, er ég vildi sagt hafa. En málið er í sjálfu sér svo einfalt, að það skýrir sig sjálft við frekari athugun.

Jón Jónsson Ég þakka hv.frsm. skýringuna. Eftir meiningu hans er það tilætlunin að taka þá ekki á aðalkjörskrá, sem kosningarrétt öðlast frá 10. júní til 1. júlí. En þetta kemur ekki glöggt fram í brtt., því þar er ekki gert ráð fyrir neinum breyt. á kjörskránum. Það þarf að setja ákvæði um þetta. Ella er 1. og 58. gr. kosningalaganna brotin, að því er mér skilst. Annars sætti ég mig við þetta í bili, en mun athuga það til 3. umr., hvort ástæða er til þess að koma með brtt. við þetta.

Flm. (Jón Jónsson) Ég hefi leyft mér, ásamt hæstv. forseta þessarar d., að flytja þetta litla frv. á þskj. 117, og er það flutt í samráði við fleiri menn, fyrst og fremst hv.þm. V.-Húnv. Jarðræktarlögin frá 1923 skipta jarðabótunum í sveitunum í tvo höfuðflokka: Í öðrum kafla þeirra eru taldir upp þeir flokkar jarðabóta, sem þá áttu að fá beinan styrk; er það aðallega túnrækt og áburðarhús. Nú er fróðlegt að sjá, hvern árangur jarðræktarlögin hafa haft með sínum styrkveitingum, en hann er sá, að túnræktin hefir farið geysilega í vöxt. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp skýrslu um það. Túnræktin hefir verið: Árið 1923 336,1 ha., þar af 1/3 nýrækt, - 1924 445 - - 1925 581 - - 1926 722 - - 1927 919 - þar af 2/3 nýrækt. Líkt hefir verið með áburðarhús og safnþrær. Tölurnar eru þessar: Árið 1923 903 rúmstikur, Árið 1924 6.263 rúmstikur, - 1925 7.352 - - 1926 14.426 - - 1927 16.942 - Þessar tölur sýna þess vegna ljóslega hver áhrif jarðræktarlögin hafa að því er snertir þessa flokka. Það hefir orðið afskapleg aukning á jarðabótum í þeim, og hafa lögin að því leyti borið mjög gleðilegan árangur. Að vísu hefir allmikið fé gengið í þann styrk, en þegar um það er að ræða að reisa við landbúnaðinn, virðist ekki vera horfandi í það. Aftur eru aðrar jarðabætur, sem þarna eru settar hjá, sem sumar hverjar eru engu síður nauðsynlegar, t. d. heyhlöður, hagagirðingar, heimavegir o. fl. Þó er gert ráð fyrir, að þetta sé tekið á skýrslur, sem Búnaðarfélag Íslands lætur safna, en bændur fá engan styrk til þeirra. Aftur fá búnaðarfélögin örlítinn styrk, 10 aura fyrir hvert dagsverk. Afleiðingin hefir orðið sú, að þessar jarðabætur hafa sama sem ekkert aukizt síðari árin, svo að þarna skiptir töluvert í tvö horn. Það skal að vísu játað, að túnrækt er kannske það fyrsta af öllu í framtíð landbúnaðarins, sem gera þarf, með því það leiðir til þess, að bændur þurfi ekki að heyja á öðru en ræktuðu og véltæku landi. En það þarf fleira að gera. Það þarf að breyta öllu búskaparlagi okkar í nútímahorf; sérstaklega rekum við augun í það, að það er mjög úrelt byggingarfyrirkomulag á peningshúsum og heyhlöðum, og víða mjög óvandað til þeirra. Og þetta veldur miklum verkatöfum, sem búnaðurinn má alls ekki við, því að allur vinnukraftur er nú orðinn svo torfenginn og dýr. Þess vegna virðist okkur ekki úr vegi, þar sem lögin hafa sýnt svo góðan árangur, að fjölga þeim jarðabótum, er njóta beins styrks, og einkum og sér í lagi fannst okkur ástæða til að taka upp heyhlöðurnar, því að þær hafa orðið mikið aftur úr. En þá væri það um leið sjálfsagt að setja skilyrði fyrir því, hvernig þær væru, og víkjum við að því í frv. okkar. Þær mættu ekki vera of margar, og peningshúsin ættu að flytjast saman; fjárhirðing öll yrði þá léttari og myndi draga nokkuð úr fólkshaldi bænda. Það er vitanlegt, að þetta myndi hafa einhver aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, en okkur virðist ekki áhorfsmál að leggja í það. Þess má geta, að á síðasta ári voru settar nýjar reglur um, hversu leggja skuli jarðabætur í dagsverk, sem hefir í för með sér stórfelldan sparnað á jarðræktarstyrknum fyrir ríkissjóð hjá því, sem annars hefði orðið. Vona ég því, að hv. deild sjái sér því fremur fært að veita nokkurn styrk til að hvetja bændur til jafnþarflegra framkvæmda og hér um ræðir. Ég skal ekki fjölyrða meira um þetta, en aðeins óska þess, að hv. d. lofi frv. að ganga áfram til 2. umr., og þá sennilega til landbn.

Jón Baldvinsson Það er langt frá því, að ég ætli að leggjast á móti þessu frv. núna við þessa umr. a. m. k., því að ég álít sjálfsagt að taka þetta til yfirvegunar, og það kemur auk þess til n., þar sem ég á sæti. Þó langar mig nú þegar til að láta það koma fram í umr., sem ætti að koma við 1. umr., en það er, hvort hv.flm. hafa gert sér hugmynd um, hve mikil útgjöld þetta yrðu fyrir ríkissjóð, því að þótt frv. sé lítið lesmál, eins og hv.flm. komst að orði, er þetta afarstórt mál, sem hér er á ferðinni, því að þegar talað er um að styrkja menn til að byggja þurrheyshlöður, þá er kannske talað um að styrkja hvern einasta bónda á landinu. Ég held, að það hafi verið enskur stjórnmálamaður, sem sagði, að það væri hægt að koma öllu fram, ef menn aðeins fyndu réttu heitin á því, og það er rétt. En þau orð, sem hv.flm. viðhafði, þau hefðu sjálfsagt verið tekin talsvert alvarlega, ef þau hefðu komið frá jafnaðarmönnum, sem vanalegast eru kallaðir byltingamenn. En það, sem hv.þm. óskaði eftir, var í raun og veru það að gera byltingu í heilum atvinnuvegi í skjótri svipan. Það er nú kannske ekki svo auðvelt að gera þetta, en það er í rauninni meira, sem hv.flm. fer fram á, heldur en við jafnaðarmann gagnvart þjóðfélaginu. Við förum ekki fram á neina skyndibyltingu, eins og hv. 6. landsk. fer fram á að gera. Ég vil, að þetta sé athugað, saman borið við þær breyt., sem við förum fram á, og að hugsað sé til þess, sem hv.þm. vill færa við þann atvinnuveg, sem hann vill auka og efla. En annars hlýtur slíkur aukinn styrkur til jarðræktarinnar náttúrlega að draga úr því, að hægt verði að gera nokkrar framkvæmdir við sjóinn, því að á síðustu árum fer geysimikið fé í styrk til bænda, bæði beint og óbeint, til búnaðarfélaga, til Byggingar- og landnámssjóðs o. fl. o. fl., auk þess sem búið er að samþykkja handa landbúnaðinum stóran banka, og við í dag afgreiddum 220 banka handa bændum. þ. e. a. s. það er aðeins við 2. umr. málsins, en ég vona, að frv. verði afgr. til fulls. Ég vil veita bændum og búnaði allan þann styrk, sem mögulegt er, og hygg ég, að ég hafi sýnt það áður hér á þingi. En ég vil þó, þegar búið er að hlaða svona miklum styrkjum og fjárframlögum á sveitirnar, að farið sé að athuga, hvort það muni ekki verða til þess að draga úr þeim styrk, sem óhjákvæmilega þarf að veita hinum aðalatvinnuvegi landsins, sjávarútveginum. til lendingarbóta, hafnargerða o. fl., án þess að farið sé fram á, að á honum sé gerð sú höfuðbylting, sem við jafnaðarmenn höfum verið að tala um, að þyrfti að gera á þjóðfélaginu. En það, sem ég vildi spyrja hv.flm. um, var sérstaklega þetta, hvort honum hefði dottið í hug sú fjárupphæð, sem þetta myndi kosta ríkissjóð. Það er að vísu sennilegt, að þetta mundi ekki koma til framkvæmda fyrr en á árinu 1931; það er víst aldrei venja, svo að það mætti taka tillit til þess á þeim fjárlögum, sem nú er verið að semja fyrir 1931. Annars væri líka fróðlegt að spyrja, hvort útgjöldin ættu að koma á þetta ár. Ég þarf í rauninni ekki um annað að spyrja.

Flm. (Jón Jónsson) Það er ekki nema eðlilegt, að menn spyrji um það, hve mikil útgjöldin muni verða, en það er nú svona með ýmsar framkvæmdir, að það er ekki gott að svara fyllilega til þess. Ég hefi samt athugað þetta og hygg, að það sé hægt að áætla það nokkuð. Það eru til skýrslur um það, hve mikilla heyja sé aflað á öllu landinu, en því miður eru ekki til skýrslur, sem búið er að vinna úr, um það, hve miklar hlöður séu til á öllu landinu. Þeirra upplýsinga ætlaði ég að afla mér, en það er svo geysilegt verk að safna þeim. Það eru til í fasteignamatinu frá 1920 skýrslur um það, hve miklar hlöður voru þá til á landinu, og sömuleiðis er hægt að fá að vita það hjá Búnaðarfélaginu, hve mikið hafi verið reist af hlöðum síðustu árin. Sögðust þeir í Bf. Ísl. geta fundið þetta allt, ef ég vildi leggja til, að farið væri í gegnum allt fasteignamatið, en ég taldi það úr. Ég hefi því ekki lagt fram skýrslur um þetta, en er fús til að ræða þetta við hv. 4. landsk. í landbn. og býst við, að við getum komizt að einhverri niðurstöðu. En eitt þykist ég geta fullyrt, og það er, að þetta mundi ekki nema eins mikilli upphæð og það, sem sparast við það, hvernig breytt var til um dagsverkamatið á síðastl. sumri. Ég tek það fram í grg. frv. að ég telji þá breyt rétta, en þetta allt get ég rætt við hv.þm. síðar. Hvað því viðvíkur, að þetta muni draga úr öðrum framkvæmdum manna á landinu, þá getur það kannske verið, þótt þarna verði varla um svo stóra upphæð að ræða, að það geti haft áhrif á ríkisreksturinn. En ég vil líka benda á það, að um leið og landbúnaðinum er gert svona létt fyrir, verður það vitanlega til þess að auka stórkostlega tekjur hans og gjaldþol, og ég hefi þá trú á landbúnaðinum, að hann geti endurgoldið þetta allt með vöxtum og vaxtavöxtum, ef tekst að breyta honum nógu fljótt í rétt horf. Ég skal geta þess, að ein prentvilla er í grg. frv. Þar er sagt, að stafað hafi gjaldahækkun af breytingunni á því, hvernig jarðabætur eru nú lagðar í dagsverk, en á auðvitað að vera gjaldalækkun. Hv. þm. var að tala um, að ég væri að stofna þarna til byltingar. Ég kannast hiklaust við það, að ég vildi mjög gjarnan koma þeirri byltingu á, að landbúnaðurinn tæki þeim breytingum, að það væri hægt að reka hann eftir nútímans kröfum, en það er allt önnur bylting og heilbrigðari en sú, sem hv.þm. og flokksmenn hans vilja koma á í þjóðfélaginu.

Halldór Steinsson Ég verð að taka í sama streng og hv. 4. landsk. í þessu vera, eins og hv.flm. byrjaði ræði sína á því að þótt frv. sé smátt að línufjölda, hlýtur það að hafa mjög mikinn kostnað í för með sér, ef það kemur til framkvæmda. Ég er heldur ekki alveg sammála hv.flm. um, að það hafi orðið mjög litlar framkvæmdir á þessu sviði á síðari árum. Hv. þm. sýndi fram á það með tölum, að framfarir í ýmsum jarðabótum hefðu verið mjög stórstígar, t. d. túnasléttun o. fl., en að aðrar jarðabætur hafi staðið í stað, um það er ég alls ekki sammála hv.þm. Auðvitað er ég ekki þaulkunnugur alstaðar á landinu, en ég hygg, að mér sé óhætt að fullyrða, að hlöðubyggingar hafi mjög farið í vöxt, og ef hv.þm. hefði skýrslur um það, þá er ég viss um, að þær myndu staðfesta skoðun mína um þetta. Hv. þm. sagði, að þetta mundi hafa dálítinn aukinn kostnað í för með sér. Ég er hræddur um það, svo framarlega sem þessi skoðun hv.þm. er rétt, að þessar framkvæmdir hafi legið í dái undanfarin ár, þá myndu lögin, ef framkvæmd yrðu, hafa mikinn kostnað í för með sér. Hitt er annað mál, að það er hægt að segja, að þetta séu nauðsynlegar framkvæmdir í sveitum. Skal ég ekki bera á móti því, en þá verða menn að athuga hina hliðina líka, eins og hv. 4. landsk. tók réttilega fram, og að við þessa fjárveitingu sem aðrar úr ríkissjóði sé gætt jafnréttis milli landbúnaðar og sjávarútvegs. Það er annars einkennilegt, að það er eins og það sé einhver goðgá, ef komið er fram með frv. fyrir sjávarútveginn, er hefir í för með sér útgjöld fyrir ríkissjóð, nema því aðeins, að komið sé um leið með frv. um tekjuauka. Minnist ég þar sérstaklega frv. hv.þm. Ak. um að fá lækkun á síldartollinum. Því var tekið fjarri að sinna því máli, nema því aðeins, að hv.þm. benti á einhvern tekjuauka fyrir ríkissjóð, og svona er það um ýms mál, sem talað hefir verið um að framkvæma fyrir sjávarútveginn. En við eigum að styðja báða atvinnuvegi, sjávarútveg og landbúnað, og þess vegna vona ég, að hv.n. athugi vel kostnaðarhliðina á þessu máli, og hvort hún út frá henni álítur fært að ganga að frv. eins og það liggur fyrir.

Flm. (Jón Jónsson) Það, sem hv.þm. eru hræddir við í þessu máli, er fjárhagshliðin. Þó er ég viss um, að þeir gera of mikið úr því atriði. Þótt þetta yrði að lögum, yrði kostnaðurinn aldrei sambærilegur við þá upphæð, sem um er að ræða í frv. hv.þm. Ak. um síldartollinn. Þetta gæti aldrei numið nema örfáum tugum þús., en lækkun síldartollsins stórmiklu meira, líklega 200 þús. kr. árlega. Hv. þm. Snæf. segir, að ég hafi sagt, að hlöðubyggingar hafi alveg legið í dái. Þetta er ekki allskostar rétt; ég sagði á þá leið, að í hlutfalli við aðrar framkvæmdir, sem jarðræktarlögin hafa styrkt, hafi þær aukizt sama sem ekkert.