Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef á þskj. 42 gert fsp. til ríkisstj. varðandi Áburðarverksmiðjuna og áburðarmál almennt. Svo er mál með vexti, að á síðasta þingi, nánar til tekið í aprílmánuði s.l., voru hér á Alþ. samþ. heimildarlög, sem heimiluðu ríkisstj. að festa kaup á þeim hlutabréfum í Áburðarverksmiðjunni h/f, sem eru í einkaeign eða voru þá. Þessi bréf fékk ríkisstj. heimild til að kaupa á allt að fimmföldu nafnverði. Að vísu fannst ýmsum og þar á meðal mér, að hér væri um að ræða nokkra ofrausn, en það er önnur saga. Forsaga málsins er reyndar sú, að Áburðarverksmiðja ríkisins kostaði á sinni tíð 120 millj. kr., sem lagðar voru út af ríkinu. Um rekstur þessarar verksmiðju var stofnað hlutafélag þar sem einkahluthafar lögðu fram 4 eða 5 millj. kr. að mig minnir, en ríkið lagði reyndar fram í það hlutafélag líka. Raunin hefur orðið sú, að einkaaðilar hafa að mestu ráðið ferðinni um áburðarframleiðslumál og áburðarsölumál. Þessi verksmiðja framleiðir hinn innlenda tilbúna áburð. Aðalframleiðsla hennar er Kjarni svonefndur, og hefur hann verið aðaláburðurinn, sem notaður hefur verið á íslenzka túnrækt og reyndar á meira af ræktarlöndum á s.l. árum. Árangurinn, sem af þessu hefur fengizt, þ.e.a.s. árangur sá, sem túnræktin íslenzka hefur skilað á þessum árum, er býsna athyglisverður. Verksmiðjan tók til starfa á árinu 1954 og þá var afrakstur af hverjum hektara á íslenzkum túnum að meðaltali 44 hestburðir. Fyrstu árin, sem verksmiðjan starfaði, fór áburðarnotkunin stórlega vaxandi og töðufengurinn einnig og komst á árinu 1957 hæst upp í 47 hestburði á hektara. En eftir það hefur sigið á ógæfuhlið og afraksturinn af túnunum hefur farið minnkandi, kannske ekki stöðugt ár frá ári, heldur með nokkrum sveiflum, en í heildina tekið hefur hann farið minnkandi. Er nú svo komið, að á sumrinu 1967 var meðaltöðufall á íslenzkum túnum 34 hestburðir á hektara. Ef miðað er við árið, sem Áburðarverksmiðjan tók til starfa 1954 og svo aftur árið 1967, - og sjálfsagt hefur töðufengurinn ekki verið meiri á þessu nýliðna sumri, þó að ég hafi ekki tölur um það, - hefur töðufall á hvern hektara á íslenzkum túnum minnkað um 10 hestburði. Og reyndar hefur hann minnkað um 13 hestburði á hektara frá því að hann var mestur árið 1957. Hér kemur auðvitað ýmislegt til. Túnin eru að nokkru nytjuð öðruvísi nú, heldur en var fyrr á árum og kann það að draga nokkuð úr töðufengnum, en þá er líka óreiknaður sá áburðarauki, sem notaður er á túnin á hverja einingu, en það er verulegt magn. Hvað kostar það nú íslenzkan landbúnað, ef það vantar þó við teljum ekki nema 10 hestburði upp á hvern hektara? Íslenzku túnin eru núna rösklega 100 þús. hektarar að stærð. Og ef það vantar 10 hestburði á hektara og hestburðinn er hægt að reikna á 400 kr., - hann var seldur það í haust, máske örlítið minna, máske líka örlítið meira, - ef við reiknum hann á 400 kr., þá er hér um að ræða 400 millj. kr., sem landbúnaðinn íslenzka vantar upp á að ná þeim arði, sem íslenzk tún gáfu á því ári, sem Áburðarverksmiðjan var sett á stofn. Það þarf furðulegt sinnuleysi til þess að láta sér ekki detta í hug, að hér sé eitthvert samband á milli töðufengs og þess áburðar, sem notaður er. Það skal tekið fram, að um eitt skeið var til fyrirtæki, sem hét Áburðareinkasala ríkisins og lögin um hana gera ráð fyrir því, að ríkið geti haft hönd í bagga um það, hvaða áburður er fluttur til landsins. Þessi réttindi hefur núv. ríkisstj. framselt Áburðarverksmiðjunni h/f til framkvæmda, þannig að á hinum síðustu árum hefur það hreinlega verið svo, að Áburðarverksmiðjan h/f hefur stjórnað því, hvaða áburð menn gátu fengið. Mitt í því frjálsræði, sem tekið hefur verið upp um ýmiss konar aðra verzlun í landinu, hafa stjórnarvöldin hreinlega einokað bændastéttina upp á gamla mátann til þess að kaupa tiltekna vörutegund og varna henni þess að fá aðrar, fyrr en Kjarninn er uppseldur. Ef íslenzkur landbúnaður hefði 400 millj. kr. meira handa á milli ár hvert, eins og ástæða er til þess að ætla að hann hefði, ef ekki hefði komið til einokun sú á áburði, sem bændastéttin er beitt, þá væri íslenzkur landbúnaður allt öðruvísi settur í dag heldur en hann er. Þetta er ekki eingöngu mál landbúnaðarins. Hér á Alþ. er stunið og dæst yfir því þessa dagana, að okkar þjóðarbúskapur standi illa, við séum orðin fátæk þjóð af gjaldeyri. Ætli þetta gæti ekki átt einhvern þátt í því? Til þess að bæta upp þessa afurðarýrnun af íslenzkum túnum hefur verið keyptur inn fóðurbætir fyrir fjallháar upphæðir í erlendum gjaldeyri og þannig hefur einmitt þetta orðið til þess að gera okkar gjaldeyrisstöðu verri, okkar þjóðarbúskap erfiðari. Með allt þetta í bakgrunni hef ég leyft mér að bera fram fyrirspurn í þrennu lagi, og er hún þannig: „l. Hefur ríkisstj. notað heimildarlög frá því í apríl í fyrravetur til að kaupa hlutabréf einkaaðila í Áburðarverksmiðjunni h/f? 2. Ef svo er, hvert hefur kaupverðið verið: a) í hlutfalli við nafnverð hlutabréfanna, b) í krónum til hvers aðila um sig? 3. Hverjar ráðstafanir hafa verið gerðar til þess, að bændur eigi þess kost í framtíðinni að fá keyptan nýtari áburð en Kjarna á tún sín og önnur ræktarlönd eða að leysa þá úr einokunarviðjum þeim um áburðarkaup, sem ríkisvaldið og Áburðarverksmiðjan h/f hafa haldið þeim í á undanförnum árum?“



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur tekið að sér það hlutverk hér í dag að kenna hv. þm. áburðarfræði og að nokkru leyti efnafræði, líkt og hann ætlaði að gera á fundinum á Flúðum á s.l. vori, þegar hann hélt sams konar ræðu. Það var bændafundur og bændurnir brostu. Þeir brostu, þegar þessi hv. þm. hélt því fram, að uppskeran af túnunum væri svo miklu minni nú heldur en hún hefði áður verið. Þeir brostu vegna þess, að þeir vissu, að þeir fluttu ekki allt grasið af túnunum í hlöður síðustu árin, eins og áður var. Flestir eru hættir að tvíslá túnin, þeir slá túnin flestir einu sinni, en nota þau jafnframt til beitar. Og bændurnir vita, að það gras, sem kýrnar bíta á túnunum, sem ærnar bíta á vorin og kindurnar bíta á haustin, eftir að þær koma af fjalli, það gras verður ekki flutt í hlöður. Þeir vita það, bændurnir, að túnin hafa oftast sprottið mæta vel síðustu árin, enda þótt áraskipti hafi orðið á þessu nú, eins og alltaf áður. Það er alveg rangt að halda því fram, að bændur hafi ekki átt kost á að fá þann áburð, sem þeim hentar. Hv. þm. talar um Kjarna og sér ekkert nema Kjarnann. Kjarninn er þó ekki nema rúmlega helmingurinn af því áburðarmagni, sem íslenzkir bændur nota. Og Kjarninn er köfnunarefnisáburður, og Kjarninn er góður áburður, ef hann er ekki misnotaður. Það er þetta, sem margir hafi villzt á, kenna kalið í túnunum Kjarnanum og halda því jafnvel fram, að köfnunarefnið í Kjarnanum sé eitthvað verra efni en köfnunarefnið í öðrum köfnunarefnisáburði. Kjarninn er því aðeins slæmur, að hann sé misnotaður. Jarðvegurinn þarf að fá öll þau efni, sem nauðsynleg eru til næringar, til þess að hann geti borið fulla uppskeru til lengdar. Það er hægt að pína upp gras í eitt eða tvö ár af vel ræktuðum túnum með því að bera köfnunarefnisáburðinn á einan, en þegar til lengdar lætur verður jörðin að fá algildan áburð. Og það er það, sem Áburðareinkasalan hefur séð um hin síðustu ár. Hv. þm. heldur því fram, að Áburðareinkasalan sé ekki lengur til. Hún er þó til samkv. lögum. Það hefur ekki enn þótt tímabært að afnema þessi lög. En Áburðarverksmiðjunni hefur verið falinn rekstur þessa fyrirtækis, til þess að unnt væri að nýta þau tæki og hús, sem eru í Gufunesi, þær skrifstofur, sem þar eru og þann mannafla, sem þar er, heldur en að vera með sérstaka skrifstofu, sérstakan forstjóra hér í Reykjavík og leigja pakkhús þar, sem varð miklu dýrara og það er sannað, að fyrsta árið, sem Áburðarverksmiðjan tók að sér rekstur Áburðareinkasölunnar, spöruðust 4 millj. kr. Hv. þm. segir, að einkaaðilar hafi stjórnað Áburðarverksmiðjunni allt til þessa og einkaaðilar hafi ráðið því, hvers konar áburður væri fluttur til landsins. Það er sennilegt, að maðurinn viti ekki betur. Ég vil ekki halda því fram, að hann fari með vísvitandi ósannindi. Hv. þm. veit, að ríkið á meirihluta í Áburðarverksmiðjunni og 3 stjórnarnefndarmenn af 5 eru kosnir hér á hv. Alþ. Hv. þm. hefði einnig átt að kynna sér málin, áður en hann kom með þessar ósæmilegu fullyrðingar áðan, að bændu byggju við einokun og fengju ekki þann áburð, sem þeir vildu. Þá hefði hann átt að kynna sér það, hvernig innkaupunum á áburðinum er hagað. Stjórn Áburðarverksmiðjunnar skrifar á hverju ári Búnaðarfélagi Íslands, Stéttarsambandi bænda og Rannsóknastofnun landbúnaðarins og spyr, hvaða áburðartegundir þessir aðilar telji hentugast að flytja inn til þess að fullnægja þörfum landbúnaðarins. Og það eru jarðvegsfræðingar og alls konar fagmenn, sem þetta er borið undir. Og það er fluttur inn algildur áburður, áburðarblöndur, sem þykja henta íslenzkum landbúnaði og eru góðar saman við Kjarnann. Þess vegna er þetta út í bláinn að vera að tala um það, að ekki fáist full uppskera af túnunum, vegna þess að bændur hafi ekki átt kost á þeim áburði, sem þeim hentar. Það er ekki sök stjórnar Áburðarverksmiðjunnar, þótt einn og einn bóndi beri ekki á túnið eins og eðlilegt er. Og það má vel vera, að það megi finna þess dæmi. En flestir bændur munu spyrja ráðunauta og lesa sér nokkuð til um það, hvernig skuli búið, hvaða áburð túnið þurfi að fá til þess að fá eðlilega uppskeru. Og sem betur fer er nú komin betri aðstaða en áður hefur verið til þess að láta fara fram jarðvegsrannsóknir almennt. Og það er nauðsynlegt að gera, enda þótt íslenzk tún séu óskemmd og beri fullan arð. Þá er nauðsynlegt, til þess að tryggja þetta enn betur, að bændur sendi jarðvegsprufur til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, sem nú hefur fengið aðstöðu til þess að framkvæma þessar rannsóknir við það að vera komin í betri og rýmri húsakynni heldur en hún bjó við. Fullyrðingar hv. þm. um mál, sem hann hefur ekki gefið sér tíma til þess að setja sig inn í, eru ósæmilegar. Það eru aðdróttanir til bændasamtakanna, til Búnaðarfélagsins, til Stéttarsambandsins, Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og þeirra manna, sem stjórna Áburðarverksmiðjunni. Það eru ósæmilegar aðdróttanir. Og þessar aðdróttanir á bændafundum, t.d. á Flúðum, urðu til þess, að menn brostu. Þeir brostu vegna þess, að þeir vissu, að þessi maður var ekki inni í þeim málum, sem hann var að ræða um. Það var þetta, sem ég hefði nú búizt við, að hv. þm. léti sér nægja, að hafa einu sinni talað um áburðarmálin. En svo er ekki. Hitt er ekkert óeðlilegt, þótt þessi hv. þm. beri fram fsp., eins og þessa, sem hér er um að ræða og hann hefði spurt eftir svari við henni. Það er allt annað mál. Og það er ekki nema eðlilegt, að það sé spurt um framkvæmd þeirra laga, sem voru samþ. hér á hv. Alþ. á s.l. vori. Þar var sem sagt ríkisstj. gefin heimild til þess að kaupa hlutabréf í Áburðarverksmiðjunni á allt að fimmföldu verði. Ríkisstj. hefur hugsað sér að nota þessa heimild með vissum skilyrðum. Þess vegna var öllum hluthöfum Áburðarverksmiðjunnar skrifað á s.l. sumri svo hljóðandi bréf, með leyfi hv. forseta: „Með lögum nr. 45 2. maí 1968 var ríkisstj. heimilað að kaupa fyrir hönd ríkissjóðs hlutabréf Áburðarverksmiðjunnar h/f, sem eru í einkaeign, á allt að fimmföldu nafnverði hlutabréfanna. Ríkisstj. hefur samþ. að nota þessa heimild og óskar að kaupa hlutabréfin á fimmföldu nafnverði. Andvirðið greiðist á 5 árum með hæstu leyfilegu fasteignaveðsvöxtum. Svar við þessu tilboði óskast sent rn. sem fyrst.“ Það eru margir aðilar, sem hafa svarað, en það eru nokkrir, sem enn hafa ekki svarað þessu bréfi. Flestir af hinum stærri hluthöfum hafa gefið játandi svar. Það eru þó 2 eða 3 stórir hluthafar, sem enn hafa ekki svarað og ég hringdi í þá í morgun. Þeir töldu, að þeir mundu svara í næstu viku, sennilega játandi, þó er það ekki alveg víst. En þá eru það nokkrir litlir hluthafar, sem hafa svarað neitandi og það eru helzt þeir hluthafar, sem eiga 1.000 kr. bréf eða þar um, en þeir eru þó nokkuð margir. Aðrir hafa talið, að þeir væru ekki búnir að taka afstöðu til málsins. Ef stærstu hluthafarnir samþykkja þetta tilboð, þá sýnist ekkert vera til fyrirstöðu að breyta lögum Áburðarverksmiðjunnar, þannig að þetta verði hreint ríkisfyrirtæki. Ef stærstu aðilarnir ganga að því að selja fyrir fimmfalt verð, þá virðist vera kominn grundvöllur fyrir mati á þeim bréfum, sem ekki hefur verið gefið samþykki fyrir. Aðrir mundu segja, að ekki væri skaði, þó að nokkrir menn ættu þarna lítil hlutabréf. Þeir verða áhrifalausir, þeir fá engan mann í stjórn og þeir fá ekki heldur endurskoðanda. En flestir munu vera þeirrar skoðunar, að það sé eðlilegast að breyta þessu, breyta lögum Áburðarverksmiðjunnar, þannig að hún verði ríkisfyrirtæki. En um það hefur ekki verið tekin ákvörðun, en það er beðið eftir svari þessara stærstu, sem eiga eftir að svara. Síðan mun ríkisstj. taka ákvörðun um það, hvert framhaldið verður. Þá er spurt: „Hverjar ráðstafanir hafa verið til þess gerðar, að bændur eigi þess kost í framtíðinni að fá keyptan nýtari áburð, en Kjarna á tún sín og önnur ræktarlönd eða að leysa þá úr einokunarviðjum þeim um áburðarkaup, sem ríkisvaldið og Áburðarverksmiðjan h/f hafa haldið þeim í á undanförnum árum?“ Það hefur ekki þótt heppilegt að dreifa verzluninni með áburð, að það væru margir að flytja inn áburð, eingöngu vegna þess, að með því að hafa þetta á einni hendi væri trygging fyrir því, að til landsins væri flutt hverju sinni nægilega mikið áburðarmagn. Það er einnig trygging fyrir því, að þegar boðin eru út kaupin á áburðinum í stærra magni, að það fáist lægsta og hagstæðasta verð á heimsmarkaðinum. Og það er enginn vafi á því, að með þeim útboðum, sem gerð hafa verið um kaup á áburði að undanförnu, hefur fengizt lægsta heimsmarkaðsverð á þeim áburði, sem hingað hefur verið keyptur. Eins og ég áðan minntist á, hefur val áburðartegunda, sem inn hafa verið fluttar, farið fram í samráði við færustu menn, Búnaðarfélagið, Stéttarsambandið og Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Það er þess vegna alveg rangt að segja, að bændur hafi ekki átt kost á því að fá það bezta við hliðina á Kjarnanum. En jafnvel þótt enginn Kjarni væri framleiddur í landinu, væri þörf á köfnunarefnisáburði og Kjarnaframleiðslan er ekki nægilega mikil í dag til þess að fullnægja köfnunarefnisþörfinni. Þess vegna hefur stundum verið fluttur inn köfnunarefnisáburður frá Noregi, svokallaður kalksaltpétur eða kalkammonsaltpétur. Það, sem sumir hafa fundið að, er, að það hefur ekki verið kalk saman við Kjarnann. En kalk getur jörðin fengið, þó að hún fái það ekki saman við Kjarnann. Og þegar jarðvegsrannsóknirnar hafa farið fram, þá verður það upplýst, hvort kalk vantar. Það er vitanlega ekkert vit í því, að vera að kaupa kalk á jörð, sem er nægilega kalkrík, því að kalkið kostar peninga. Ég geri ráð fyrir, að í þessum þriðja lið fsp. eigi að felast, hvað hafi verið gert til þess, að hérlendis verði framleiddur annar áburður en Kjarninn, þótt það sé ekki beinlínis sagt. Ég vil þá upplýsa það, að í undirbúningi er að stækka Áburðarverksmiðjuna, auka framleiðsluna um helming og gera ráðstafanir til þess, að þaðan geti fengizt allt að þrjár mismunandi áburðarblöndur, þannig að við verðum sjálfum okkur nógir með áburð, næstu árin a.m.k. Það er þetta, sem verið er að undirbúa og með þessu hafa bændasamtökin fylgzt og undir þau var borið, með hverjum hætti þessi stækkun ætti að verða, til þess að framleiða mætti þann áburð, sem hentar bezt íslenzkum jarðvegi. Og þá held ég, að ég hafi svarað fsp., sem hér eru til umr. á þskj. 42 og læt ég svo útrætt um það, sem hv. fyrirspyrjandi talaði um utan við fsp. sjálfar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans, enda þótt ég geti ekki jafnframt hælt því mjög, að þau hafi verið glögg eða greinileg. Það kemur að vísu fram í svari við 1. lið fsp., að ríkissjóður hefur boðizt til þess að kaupa hlutabréfin, þessi umræddu hlutabréf, á fimmföldu nafnverði og er þess þá ekki að vænta, að þau verði keypt á lægra verði, enda þótt í lögum segi að heimildin sé bundin við kaup á allt að fimmföldu nafnverði. Manni hefur nú skilizt á hæstv. ráðh., að hann væri býsna duglegur í því í viðskiptum fyrir ríkisins hönd að prútta niður verð, sbr. Sjálfstæðishúsið hér við Austurvöll, sem mér skilst að hafi tekið hann alllangan tíma að prútta niður í það verð, sem það var svo keypt á. En hann reynir það ekkert með hlutabréfin í Áburðarverksmiðjunni. Það getur vel verið, að ríkissjóður þurfi ekkert að halda sparlega á hlutum. En reynandi fyndist manni nú samt á erfiðum tímum að gera það í samræmi við lög. Varðandi það að öðru leyti, að hér sé ekki einokun og bændur geti vel við unað og það sé ósæmileg aðdróttun að bændasamtökunum eða þeirra mönnum að kalla þá verzlunarhætti, sem hér tíðkast á áburði, einokun, þá verð ég bara hreinlega að liggja undir því að drótta því að hverjum þeim, sem neitar því að svo sé og hefur ráð á því að stjórna þessari verzlun. Ég veit það ofur vel, að menn hafa getað fengið keyptar aðrar tegundir af áburði en Kjarna, en ekki fyrr en búið var að kaupa Kjarnann upp. Áburðarverksmiðjan hefur gert áætlun um það, a.m.k. sum árin, hvað mikið hún gæti framleitt. Ef það hefur verið við skulum segja helmingur af áætlaðri þörf, hafa bændur fengið að panta helming af sínum áburði frá öðrum aðilum, en Áburðarverksmiðjunni, en ekki sem sagt fyrr en Kjarnanum hafði öllum verið komið út. Það er einmitt þetta, sem ég kalla einokun. Og þá hef ég eitthvað brenglaðar hugmyndir um það, hvað mitt móðurmál þýðir, ef þetta er ekki einmitt einokun. Ráðh. segir, að bændur austur í Hrunamannahreppi brosi að þessum niðurstöðum, sem fengnar eru beint úr opinberum skýrslum. Ja, ef það er svo, að bændur geti haft það sem skemmtiatriði, að töðufengurinn af túnum þeirra minnkar um 10 hestburði af hektara á 15 árum, er minni vandi að matreiða fyrir þá skemmtiefni en annað fólk í landinu. Ég vil aðeins geta þess, að það er heldur óhægt um vik fyrir mig að rökræða þetta í einstökum og smáum atriðum við hæstv. ráðh., þar sem ég hef takmarkaðan ræðutíma, en hann ekki. Þó skal ég aðeins minnast á það af gefnu tilefni, að á þeim fundi austur á Flúðum í Hrunamannahreppi, þar sem ég skýrði þetta mál hreinlega upp úr Tölfræðihandbókinni, sem Hagstofa Íslands hefur gefið út, - á þeim fundi var hæstv. ráðh. staddur, en þar sagði hann ekki neitt. Hann hefur sjálfsagt ekki viljað spilla skemmtun bænda. En hvað um það, ég lít svo á, að það ætti að vera ekki einasta þessum ráðh., heldur allri ríkisstj. stórt umhugsunarefni og ég beini því til hennar allrar. Hún telur sig þurfa að gangast fyrir frjálsari verzlunar háttum en hér ríktu fyrir hennar tíð. Og hún hefur gert það í ýmsum atriðum, ég viðurkenni það. En í þessum atriðum hefur hún gengið hina leiðina. Hún hefur gert einokunina harðari og þungbærari bændum, en í nokkru öðru atriði. Ég hef gert till. hér ásamt fleiri þm. um það, að verzlun með áburð verði gefin frjáls, eins og önnur verzlun í landinu, og nú vil ég spyrja ríkisstj. alla, ekki bara hæstv. landbrh., heldur líka ríkisstj. alla: Hver eru rökin til þess, að hún hefur komið á harðari einokun með áburð en var fyrir hennar tíð, á sama tíma sem hún hefur talið nauðsynlegt að gera aðra verzlun í landinu frjálsari? Það má vel vera, að hægt hafi verið að segja, að einhverjir þeir aðilar, sem fyrir voru í landinu, hafi getað sagt: Við flytjum inn þessa eða hina vöru, matvöru, hreinlætisvöru eða hvað það nú var, á lægsta hugsanlegu heimsmarkaðsverði. Við ættum að fá að selja hana einir. - Þetta hefur ekki verið gert nema í þessu eina tilviki, það ég veit. Um áburðinn hefur verið hert á öllum einokunarviðjum, og ég spyr: Hver er skýringin á því?



Herra forseti. Það er illt að heyra, að heimildin, sem var samþ. í fyrra um að heimila ríkisstj. að athuga um kaup á hlutabréfum Áburðarverksmiðjunnar, skuli ekki hafa verið notuð, vegna þess að hvað sem hæstv. landbrh. segir um áburðinn og þó að hann noti fyrirspurnatímann til þess að kenna okkur áburðarfræði, er mér kunnugt, að bændurnir í landinu eru mjög óánægðir með þessa framleiðslu. Ég veit, að á sumum verzlunarstöðum var það athugað þannig, að menn voru látnir panta, hvaða áburð þeir vildu og það voru örfáir, sem vildu fá Kjarna. T.d. í Eyjafirði munu það ekki vera fleiri, en fingur annarrar handar, fjöldinn af þeim bændum, sem vildu taka Kjarnann. Ég held, að þetta segi sína sögu. Og sannleikurinn er sá, að sum árin a.m.k. hefur þessi vara verið þannig, að ef það hefðu verið bændurnir, sem hefðu ætlað að selja hana, hefði það ekki verið talin forsvaranleg framleiðsla. Þannig hefur þessi áburður verið, þó að ég ætli alls ekki að fara út í notagildi áburðarins eða að kenna áburðarfræði. Ég varð dálítið hissa á því, sem kom fram, að bændur fyrir austan fjall hefðu verið brosandi á þessum fundi yfir heimsku þm., sem hann var að tala um í sambandi við þetta, því að þeir trúðu mér fyrir því þar og sumir af vildarvinum ráðh., að þeir hefðu tekið það óyndisúrræði að panta tóman garðáburð á túnin sín til þess að þurfa ekki að taka Kjarnann. En frelsið í þessum málum er þannig, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, að fyrst þarf að taka það magn af Kjarnanum, sem framleitt er og síðan náttúrlega mega menn alltaf taka það, sem þeir vilja. Ef t.d. helmingur af köfnunarefnisáburðinum er Kjarni, verður maður fyrst að taka það og síðan að velja. Það er þetta frelsi, sem ráðh. er alltaf að hæla sér af í þessum efnum. Nei, þessi mál eru þannig, að það er alveg brennandi spursmál um það að hefjast handa þarna með að breyta þessari verksmiðju. Það er ekkert um það að ræða og þessi framleiðsla er þannig, að ég held, að menn líði það eingöngu vegna þess, að þeir eru að vonast til þess, að úr verði bætt á næstunni. Ég varð fyrir því í hittiðfyrra, að við fengum heilan bíl frá Akureyri, og það mátti berja sundur hvern einasta poka. Það kann að vera, að hæstv. landbrh. telji þetta forsvaranlega vöru. En ég er hræddur um, að bændurnir mundu brosa að honum, ef hann héldi því fram.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. sagði hér áðan, að það hefði ekki þótt ástæða til að breyta áburðar verzluninni. Það væri miklu hentugra, að ríkið keypti útlendan áburð, sem þarf að nota, í einu lagi. Þá væri hægt að tryggja, að hér væri nóg af þessari vöru og það væri hægt að komast að miklu betri kaupum með því að gera innkaupin öll í einu lagi og kaupa þá dálítið mikið. Mér þótti þetta nýstárleg kenning úr munni ráðh., sem telst til Sjálfstfl. Mér hefur skilizt fram að þessu, að þeir hefðu frjálsa verzlun á sinni stefnuskrá, en þetta er eitthvað að breytast. Úr því að þetta gildir um tilbúinn áburð, hlýtur það að gilda um fleiri vörur. Þeir hljóta þá að vilja stofna ríkisverzlun til þess að verzla með aðrar nauðsynjar, sem við kaupum frá öðrum löndum. Það er miklu auðveldara samkvæmt hans orðum að tryggja, að nóg sé til af nauðsynjavörum í landinu, ef þetta er keypt af ríkinu í einu lagi og það er hægt að komast að betri kjörum við kaupin, ef keypt er mikið í einu. Það er nú það. Alltaf heyrir maður eitthvað nýtt. Nú vil ég minna á, að hæstv. viðskrh. hefur að undanförnu, þegar hann mætir á aðalfundum Verzlunarráðs Íslands, flutt þar mjög merkilega fyrirlestra um landbúnaðarmál. Nú vildi ég stinga upp á því, að hæstv. landbrh. mæti á næsta aðalfundi Stéttarsambands bænda og flytji þar fyrirlestur um viðskiptamál og boði þessa nýju kenningu sína og síns flokks, að það sé miklu betra, að ríkið taki alla utanríkisverzlunina í sínar hendur. Það fáist betri innkaup og þá sé tryggt, að það verði nóg til af nauðsynjavörum í landinu. Þetta væri verkefni fyrir hann svona til mótvægis við landbúnaðarfyrirlestra starfsbróður hans á aðalfundum Verzlunarráðsins.



Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að segja, að það er engin fyndni í þessu, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. var að segja hér áðan. Áburðurinn er alveg sérstök vara. Hann er fluttur inn í einu og notaður aðeins einu sinni á ári, að vorinu til. Þetta er vara, sem er seld álagningarlaus og við getum talað um að hafa frjálsa verzlun með áburð. Hverjir mundu fást til þess að verzla með áburð og hvaða trygging væri fyrir því, að nægilegur áburður væri til í landinu að vorinu til, ef ekki væri skipulag á þessu? Og hv. 1. þm. Norðurl. v. hefði getað sparað sér að fara upp í ræðustólinn til þess að snúa að nokkru leyti út úr því, sem ég sagði, a.m.k. að leggja alveg skakka meiningu í það, því að hv. þm. veit, að viðskipti með áburð eru allt annars eðlis, en með almennar vörur. Það getur þess vegna algerlega samrýmzt að tala máli frjálsrar verzlunar, þótt það sé viðurkennt, að verzlun með áburð fari bezt í því formi, sem hún er nú. Hitt er svo annað mál, að það getur vel verið, að á aðalfundi Stéttarsambands bænda sé ástæða til að tala að einhverju leyti um viðskiptamál. En þess gerist ekki þörf í sambandi við áburðarmálin, vegna þess að þeir vilja, að Áburðarverksmiðjan verði stækkuð og áburðar verzlunin fari fram á hennar vegum. Það vilja bændurnir, sem eiga að nota áburðinn, vegna þess að þeir telja hagsmunum sínum bezt borgið með þeim hætti. Við erum að tala um það að stækka Áburðarverksmiðjuna til þess að verða sjálfum okkur nógir með áburð og ég held, að hv. 6. þm. Sunnl. hafi einhvern tíma sagt, að þetta væri eðlilegt. En er þá eðlilegt á sama tíma að tala um, að það sé frjálst að flytja inn áburð? Væri mögulegt að reka Áburðarverksmiðjuna, ef það ætti svo að fara að hafa innflutning á áburði, jafnvel þótt það væri á sama verði og Áburðarverksmiðjan getur selt hann fyrir? Nú er það svo, að Áburðarverksmiðjan í Gufunesi hefur starfað í 15–16 ár. Hún hefur alltaf selt áburðinn á samkeppnisfæru verði og ekki hærra verði, en sams konar áburður innfluttur hefði kostað. Eftir að Áburðarverksmiðjan hefur verið stækkuð og hún fer að framleiða algildan áburð, verður vitanlega einnig að hafa þetta sjónarmið. Hvernig er það t.d. með Sementsverksmiðjuna, sem að ýmsu leyti er hliðstæð ? Mér er sagt, að hún hafi selt sementið, síðan hún tók til starfa, á samkeppnisfæru verði við innflutt sement. Eigi að síður mundi vera hægt að selja útlent sement hér á markaðnum, ef það væri frjálst að flytja það inn. Og hvernig væri þá með rekstur Sementsverksmiðjunnar? Ég skil ekki, hvers vegna menn eru með slíkt tal eins og hér hefur komið fram í dag í sambandi við Áburðarverksmiðjuna. Ég skil ekki, að sömu menn tali um frjálsa verzlun með áburð og óska eftir því og telja það rétt að stækka Áburðarverksmiðjuna og byggja hana upp að nýju. Þetta fer ekki saman. Og þess vegna er grundvöllurinn undir þessu tali algerlega brostinn. Hann er brostinn alveg jafnt fyrir því, þótt það verði endurtekið og fullyrt, að bændurnir séu í einokunarfjötrum í áburðarmálunum og Kjarninn sé slæmur áburður. Það má vel vera, að einhverjir bændur óski frekar eftir að fá öðruvísi köfnunarefnisáburð en Kjarna. Ég hygg, að það sé þá aðallega vegna þess, að kornastærðin á Kjarnanum er minni en hún á að vera og stundum óþægilegt að bera hann á, ef ekki er logn. En köfnunarefnið í Kjarnanum er sams konar köfnunarefni og í öðrum köfnunarefnisáburði og nýtur sín þess vegna á túnunum, svo framarlega sem það er ekki misnotað. Hv. 6. þm. Sunnl. talar um, að ég muni ekki hafa reynt að prútta um verðið á þessum hlutabréfum. Ég held, að það hafi nú verið alveg tilgangslaust, eins og fram kemur. Það eru ýmsir hluthafar, sem hafa sagt nei. Þeir hafa ekki viljað selja fyrir fimmfalt verð og enn hafa nokkrir stórir hluthafar ekki svarað og eru að hugsa sig um. Hluthafarnir vissu um heimildina samkvæmt lögum, sem samþ. voru í vor. Og í þessu tilfelli var alveg tilgangslaust að reyna að prútta við ríkið, vegna þess að bréfin fást ekki fyrir minna. Ég man ekki, hvort hv. 6. þm. Sunnl. samþ. þessa löggjöf. En það var áreiðanlega mikill meiri hl. Alþ., sem það gerði og þar með var verðið á bréfunum ákveðið. Margir hluthafar hafa sagt, að þeir væru til með að selja hlutabréfin, ef þau væru greidd út í hönd, en það var gefinn kostur á því, að þau væru greidd á fimm árum og þá er talið, að það sé a.m.k. 10–15% afsláttur. Þannig hefur raunverulega verið prúttað við hluthafana. Vona ég, að hv. þm. sé þá í hjarta sínu samþykkur því, að ég gæti hagsmuna ríkisins, þegar það á við. Það má viðurkenna, að Þjóðviljinn er búinn að leiðrétta það, sem stóð í blaðinu á sunnudaginn, þegar hann var að gera tortryggilega söluna á gamla póst– og símahúsinu á Selfossi. Það var spurningarmerki við feita fyrirsögn þvert yfir blaðið: „Hefur Ingólfur komið þarna nálægt?“ Þetta er leiðrétt í blaðinu í dag, en með smáu letri og ekki á áberandi stað, þannig að það gæti verið, að einhverjir, sem hefðu lesið blaðið á sunnudaginn, sæju ekki leiðréttinguna,og væri það þá í samræmi við það, sem sumir iðka nú, að ala á tortryggni. Ég held, að ég sjái ekki ástæðu til þess að segja meira í tilefni af því, sem fram hefur komið.



Herra forseti. Mér þykir ástæða til þess að vekja athygli á því í sambandi við þær umr., sem hér hafa farið fram, að það er sannarlega kominn tími til þess að breyta þeim reglum, sem gilda á Alþ. um fsp. og ræðutíma ráðh. Að þessu sinni höfum við hlustað á, að hér hefur verið borin fram fsp. Hún var rökstudd með nokkrum orðum og lesin upp. Síðan kemur ráðh. upp í ræðustólinn, og hann byrjar ekki á því að svara fsp., heldur á því að halda langa skammaræðu  Það er alveg sérstakt með hv. landbrh., hvernig hann hagar sér yfirleitt í þessum efnum, því að hann virðist ekki skilja, til hvers fyrirspurnatíminn er. Það er svo auðvitað mál út af fyrir sig, hvernig hann ræðir um þessi mál. Þegar hann fer að skamma fyrirspyrjanda í þessu tilfelli og bera honum á brýn fávizku í sambandi við þau mál, sem hér var verið að ræða um, hlaut hæstv. ráðh. auðvitað fljótlega að reka sig á, að hans málflutningur allur hlaut að hljóma allundarlega í eyrum þm., sem eitthvað hafa fylgzt með því, sem var að gerast í landinu. Hæstv. landbrh. þarf ekki að halda, að það hafi aðeins verið hv. fyrirspyrjandi, hv. 6. þm. Sunnl., sem hafi heyrt það frá bændum í landinu, að þeir væru óánægðir með þann áburð, sem þeir yrðu að kaupa, vegna þess að við aðrir alþm. höfðum lesið fjöldamargar samþykktir, sem komið hafa frá samtökum bænda í landinu, þar sem þeir gera kröfu um að fá m.a. fullt frelsi til þess að velja þann áburð, sem þeir þurfa að nota. Þetta hefur ekki getað farið fram hjá hæstv. ráðh. Frammámenn í landbúnaðarmálum úr einstökum héruðum hafa komið fram í útvarpi með þætti, þar sem þeir gerðu kröfu um að fá þennan rétt. Svo kemur hæstv. landbrh. og segir yfir okkur alþm., að þetta sé bara fávizka eins þm., að vera að halda þessu fram. Hvað á svona málflutningur að þýða? Og þetta á að vera í svörum við tiltekinni fsp. En það var svo margt annað, sem var fróðlegt í svörum hæstv. ráðh. eða í ræðumennsku hans. Þó er aðeins eitt, sem ég hef tíma til í mínum takmarkaða ræðutíma að minnast á. Það kom auðvitað í ljós, að hann vill viðhalda því verzlunar formi, sem nú á sér stað með áburð í landinu og hann er manna mest ábyrgur fyrir, því að hann knúði það í gegn með mikilli hörku á sínum tíma að leggja raunverulega niður stofnun, sem starfað hafði um alllangan tíma, Áburðarverzlun ríkisins og leggja hana undir stjórn Áburðarverksmiðjunnar, þannig að það væri alveg tryggt, að öll sjónarmið þess rekstrar yrðu ráðandi í sambandi við sölu á áburði. En nú segir hæstv. ráðh.: Það væri alveg ómögulegt að reka Áburðarverksmiðjuna nema tryggja henni þennan einokunarrétt. Hún verður, jafnvel þó að hún framleiði hér áburð við samkeppnisfæru verði, að hafa þennan rétt. Annars væri ekki hægt að reka hana. Það er fróðlegt í þessu efni að minnast á það, að þetta var eitt af því, sem við í hinni margumtöluðu EFTA–nefnd spurðum hina erlendu sérfræðinga um, sem hér mættu hjá okkur, hvernig yrði nú t.d. um rekstur Áburðarverksmiðjunnar og Sementsverksmiðjunnar samkvæmt EFTA-reglunum, hvort við hefðum þá leyf í til þess að reka þessar verksmiðjur á þann hátt, sem við gerum, að banna innflutning eða láta þær hafa sérrétt í sambandi við þessi efni. Og við fengum auðvitað alveg skýlaust þau svör, að samkvæmt EFTA-reglunum væri þetta óheimilt. Nei, það mun fara þannig fyrir þessum hæstv. ráðh., að það verður nokkuð erfitt fyrir hann að ætla að halda uppi slíkum reglum, sem hann vill hafa hér almennt í verzlunarmálum í landinu, eins og sérreglum í hverju einstöku tilfelli, þar sem honum þykir það henta. Það getur orðið nokkuð erfitt. Ég held, að það sé sannarlega kominn tími til þess að breyta um skipan í sambandi við áburðarsölumálin. Þar ríkir hið mesta ófremdarástand, á því er enginn vafi. Enda er það svo, að þegar t.d. bóndi kemur hérna upp í ræðustólinn til þess að ræða um þessi mál, - bóndi úr Eyjafirði, sem hér talaði, - þurfti ekki lengi að hlusta til þess að heyra, hvers konar óánægja er um framkvæmdina á áburðarsölunni hjá bændum. En það virðist vera svo, að hæstv. landbrh. hafi ekki skilið það enn. Hann ætlar enn að lemja hausnum við steininn. Vegna þess að ræðutími minn er búinn, skal ég ekki syndga verulega með því að fara fram yfir tilsettan tíma, en ég tel, að einmitt það, sem hefur gerzt í þessum málum í þessum fyrirspurnatíma, sýni mönnum, að það er orðin knýjandi nauðsyn að breyta þingsköpum varðandi fyrirspurnatíma, því að svo eru þeir misnotaðir af hálfu ráðh.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Austf. talaði um það, að ég hafi misnotað mína aðstöðu og talað of lengi um annað, en kom þessari fsp. við. En það var nú einhver, sem skaut fram í hjá hv. þm. áðan, að ég hefði notað tímann til þess að halda skammaræðu og svara skammaræðu, sem hv. fyrirspyrjandi hafi haldið. Við skulum láta það liggja á milli hluta, hvort það hafi verið skammaræða, sem hv. 6. þm. Sunnl. flutti eða hvort ég hafi flutt skammaræðu. En það held ég, að engum geti blandazt hugur um, að ég þurfti að nota nokkurn tíma og eðlilegt var að ég notaði hann til þess að svara því, sem hv. 6, þm. Sunnl. talaði um áburðarmálin og ekki kom þessari fsp. við, sem hér er til umr. Ég held, að hv. þm. hafi talað nærri 15 mínútur, áður en hann kom að því að ræða fsp. Hv. 4. þm. Austf. hefur ekkert við þetta að athuga. Stundum hefði nú verið sagt, að þetta væri hlutdrægni. En ég skal ekki tímans vegna fara út í það. Það er oft, að menn eru blindir í eigin sök og ég skal ekki fara að dæma hv. 4. þm. Austf., þótt því sé samt þannig farið með hann. Hv. þm. talaði um, að það væri táknrænt, að hér hefði komið upp í pontuna bóndi úr Eyjafirði, hv. 5. þm. Norðurl. e. og lýst óánægju yfir Kjarnanum. En það var þá einnig táknrænt, að þessi hv. þm. lagði áherzlu á, að Áburðarverksmiðjan væri stækkuð sem fyrst og hún framleiddi fjölbreyttan áburð. En er það í samræmi við það, sem hv. 4. þm. Austf. var að tala um hér? Er það í samræmi við það að segja, að innflutningur á áburði eigi að vera frjáls? Ég held, að við getum hætt þessum orðaleik. Um leið og við viljum stækka Áburðarverksmiðjuna og búa þannig um, að hún geti framleitt nægilegan áburð fyrir landsmenn og fjölbreyttan áburð, verður auðvitað að tryggja, að framleiðsla verksmiðjunnar seljist. Og það verður einnig að tryggja, að framleiðsla Sementsverksmiðjunnar seljist. Hv. 4. þm. Austf. segist hafa varað við þessu, þegar rætt var um EFTA–sáttmálann. En skyldi það þá ekki vera eitt af þeim atriðum, einn af þeim fyrirvörum, sem við þurfum að hafa, þegar við göngum í EFTA, svo að við getum a.m.k. selt framleiðslu þessara verksmiðja í landinu? Ef við getum fengið eins hagstæðan markað erlendis fyrir þessa framleiðslu, þá gæti verið, að ekki kæmi að sök, þó að fluttur væri inn áburður. En það verður vitanlega að vera nr. 1, að við getum selt framleiðslu þessara verksmiðja, annars getum við ekki rekið þær. Við skulum tala í fullri hreinskilni um það. En um leið og við viljum tryggja, að vörurnar seljist, verður að búa þannig um hnútana, að þessar vörur seljist til landsmanna, að það sé fært að selja þær til landsmanna á samkeppnisfæru verði og það hefur Sementsverksmiðjan gert, það hefur Áburðarverksmiðjan gert til þessa og þannig þarf einnig að verða eftirleiðis.



Herra forseti. Það var nokkuð talað um það, þegar ráðgerð var bygging Áburðarverksmiðjunnar, að það mundi stafa sprengihætta af Kjarnanum og það hefur á sannazt nú og áður, þótt það hafi verið með nokkuð öðrum hætti, en menn gerðu þá ráð fyrir. Það er oft eins og það sé erfitt að tala um áburðarmálin af fullri rósemd. Menn gerðu sér strax grein fyrir sprengihættunni, þó með nokkuð öðrum hætti, en vænzt var. En það er svo að sjá, að menn hafi síður gert sér grein fyrir því í byrjun, að áburðarframleiðslan, Kjarninn, var einhliða áburður, köfnunarefni eingöngu. Og ég er hræddur um, að það hafi skort nokkuð á fullnægjandi leiðbeiningastarfsemi í sambandi við notkun Kjarnans og við notkun tilbúins áburðar yfirleitt, allt frá því að farið var að nota tilbúinn áburð á Íslandi. Hitt er svo óumdeilanlegt, að framleiðsla verksmiðjunnar var gölluð frá byrjun að því leyti, að kornastærðin var allt of lítil. Hún lagaðist lítils háttar frá því, sem hún var í upphafi, en ekki nándar nærri svo að viðunandi væri. Það hafa verið gerðar töluvert miklar og kostnaðarsamar tilraunir til þess að laga kornastærðina, en þær hafa allar mistekizt að mestu og situr við það enn. Og framleiðslan er gölluð að þessu leyti. En ég hygg, að það hafi ekki verið sannað, að efnasamsetningin í Kjarna sé óeðlileg né frábrugðin efnasamsetningu annars nítratáburðar, sem er með stærri kornum. Það er ákaflega brýn nauðsyn fyrir bændastéttina og landbúnaðinn, að framleiðslunni í Gufunesi verði breytt, að það verði byggð ný verksmiðja, sem geti framleitt áburð af venjulegri kornastærð og af fleiri gerðum, heldur en nú er hægt að framleiða þar. Og ég verð að segja, að í því máli finnst mér illa rekin tryppin af hálfu hv. ríkisstj. undir forustu hv. landbrh., því þetta er ekki nýtt, þetta mál hefur verið í undirbúningi lengi og ég veit ekki betur en það hafi farið fram mjög miklar kannanir til margra ára varðandi nýja verksmiðju, en ekkert orðið af framkvæmdum enn. Og það fást aldrei neinar ákveðnar upplýsingar um það, hvenær þeirra megi vænta, sem er þó aðalatriðið. Hér hefur verið rætt um verzlun með tilbúinn áburð og það gagnrýnt, að hún skuli vera á einni hendi. Þetta hefur oft verið gagnrýnt á ýmsum fundum bænda. En hins vegar hafa landssamtök bænda hikað við að krefjast þess, að verzlun með innfluttan áburð yrði gefin frjáls. Það var alls ekki út í bláinn, að sett var á fót einkasala á þessari vörutegund á sínum tíma. Það var gert fyrir tilstuðlan stjórnmálamanna, sem voru nátengdir bændastéttinni. Og það er ýmislegt komið til í sambandi við innflutning á tilbúnum áburði, eins og hv. ráðh. vék aðeins að, sem gerir það að verkum, að það er jafnvel ennþá nauðsynlegra en það var þá að hafa áburðarinnflutninginn á einni hendi, á einum stað og fer ég ekki nánar út í það tímans vegna. En ég vil láta það koma fram hér, að landssamtök bænda hafa hikað við að krefjast þess, að verzlun með tilbúinn áburð yrði gefin frjáls að þessu leyti. Hins vegar hafa bæði almennir bændafundir og einnig landssamtök bænda óskað eftir meira valfrelsi um innfluttan áburð. Valfrelsið hefur þá fyrst komið til greina, að því er köfnunarefnisáburðinn varðar, þegar búið er að nota Kjarnann frá Áburðarverksmiðjunni. Vissulega er stjórnarvöldum töluverður vandi á höndum, því ef reka á Áburðarverksmiðjuna í Gufunesi, þá verður auðvitað að vera hægt að selja hennar framleiðslu. En það hefði vissulega verið í meira samræmi við ýmsar aðrar aðgerðir hv. ríkisstj. varðandi innlendan iðnað að láta menn sjálfráða um það, hvaða áburð þeir keyptu. En það er augljóst, að þarna er stjórnarvöldum töluverður vandi á höndum. Það er hins vegar rétt, að stjórn Áburðarverksmiðjunnar og þá um leið Áburðarsölunnar, eins og hún er núna rekin, hefur haft nokkurt samráð um það við forustumenn bænda gegnum Búnaðarfélagið og Stéttarsambandið, hvað inn er flutt af tilbúnum áburði með fyrrnefndum takmörkunum þó. Með þessari fsp. hv. fyrirspyrjanda er komið inn á mjög alvarlegt mál, sem hefur verið bændum um langa hríð þungt áhyggjuefni því afraksturinn af túnunum hin síðari ár hefur ekki svarað til aukinnar túnstærðar og aukinnar áburðarnotkunar. En ég verð að segja, að a.m.k. að sumu leyti fannst mér hv. fyrirspyrjandi ganga nokkuð langt, er hann komst svo að orði, að það mætti jafnvel reikna með því, að bændur hefðu haft 400 millj. betri afkomu á s.l. ári ef ekki hefðu þeir goldið Kjarnans. Þarna grípur náttúrlega svo ótalmargt inn í, eins og hann reyndar kom líka inn á sjálfur í sinni ræðu, m.a. beitin haust og vor og kólnandi veðurfar, sem er ákaflega stórgjörandi í þessu efni. - Það hafa verið birtar fróðlegar skýrslur um það frá löngu árabili, hvernig kólnandi veðurfar á ýmsum tímum hefur haft stórkostleg áhrif á afrakstur landbúnaðarins. - Það er erfitt að gera það upp í einstökum atriðum, hvað veldur hverju. En minnkandi afrakstur af túnum er alvörumál. Og það verður kannske ennþá ljósara, hversu alvarlegt þetta mál er, ef litið er á heildarmagn afurða landbúnaðarins annars vegar og notkun kjarnfóðurs og áburðar samanlagt hins vegar. Þá kemur í ljós, að þrátt fyrir aukningu í mjólkurframleiðslu, er ekkert samræmi þar á milli. Og þá er það spurningin, hvað af þessu er af völdum veðurs og hvað af öðrum ástæðum og þá hverjum. Hér er, eins og svo víða í okkar atvinnumálum og þá ekki síður í landbúnaði, en öðrum, að það er geysilega mikið verk óunnið á sviði rannsókna og tilrauna. Og það eru í sjálfu sér aðalatriðin í þessu máli, sem hér hefur komið fram í fyrirspurnarformi, annars vegar það, að rannsóknir verði efldar stórlega og hins vegar, að bráður bugur verði undinn að því að endurbæta áburðarframleiðsluna íslenzku.



Herra forseti. 24. okt. s.l., á degi Sameinuðu þjóðanna, birtist opinber áskorun til Alþ. og ríkisstj. undirrituð af 125 einstaklingum frá öllum flokkum og stéttum að ég hygg. Þetta ávarp var svo hljóðandi, með leyfi hv. forseta: „Við undirrituð beinum þeirri áskorun til Alþ. og ríkisstj., að á þessum vetri verði með löggjöf hafizt handa um undirbúning að aðstoð Íslands við þróunarlöndin. Okkur er ljóst, að Ísland á í efnahagserfiðleikum um þessar mundir, en bendum á, að fjölmargar fjölmennar þjóðir í Afríku, Asíu og Suður-Ameríku eiga við ótrúlega neyð að búa. Við teljum, að það sé skylda íslenzku þjóðarinnar, þrátt fyrir núverandi örðugleika, að hefjast handa og aðstoða þessar nauðstöddu þjóðir.“ Nú í nokkur ár hafa hliðstæðar áskoranir verið samþykktar af mjög mörgum félagasamtökum í landinu, ekki sízt samtökum ungra manna af ýmsu tagi, bæði innan stjórnmálaflokka og utan þeirra og á það hefur verið bent í þeim ályktunum, að Ísland tæki ekki þátt í aðstoð, sem hefði vaxið mjög á undanförnum árum, frá ríkjum, sem hafa haft sæmilegan efnahag, efnahag svipaðan okkar. Mörg þessi ríki stefna nú að því að reyna að framkvæma það mark, sem Sameinuðu þjóðirnar samþykktu á sínum tíma, að við það yrði miðað, að slík aðstoð næði 1% af þjóðarframleiðslu. Ég hygg, að býsna margar þessar þjóðir stefni að því að reyna að ná því marki 1975. Skipulegt framtak okkar hefur hins vegar ekkert verið að öðru leyti en því, að fyrir 3 árum beitti ungt fólk sér fyrir söfnun af miklum dugnaði og undirtektir almennings undir þá söfnun urðu mjög góðar. Þá safnaðist miklu hærri upphæð á stuttum tíma, en menn gerðu sé vonir um. Þetta fé hefur verið notað og notkunin skipulögð af þeim samtökum, sem nefnast „Herferð gegn hungri“, en skipulegar aðgerðir af hálfu hins opinbera hafa engar orðið. Sé hins vegar ætlunin, að Íslendingar taki þátt í þessu starfi, þá verður ekki undan því komizt, að hv. ríkisstj. hafi forustu um það mál. Þarna er um að ræða það víðtæka aðstoð, að hún verður ekki skipulögð, án þess að hún sé tengd við aðra þætti í efnahagskerfinu og þess vegna hefi ég leyft mér að spyrjast fyrir um það hvort hv. ríkisstj. hyggist beita sér fyrir því, að slík áætlun um skipulega aðstoð Íslendinga við fátækar þjóðir verði gerð og stefnt að því marki, að aðstoðin verði 1% af þjóðarframleiðslunni árlega eftir einhvern tiltekinn tíma.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði, að fyrir þessum málum er víða mjög mikill áhugi, en ég efast þó um, að það séu margar þjóðir, sem enn hafa orðið við þeirri áskorun Sameinuðu þjóðanna, sem hann vitnaði til og væri það út af fyrir sig fróðlegt að fá að vita, hvaða þjóðir það eru, ef hv. þm. hefur um það skýrslu, úr því að hann vitnaði til annarra í þessum efnum. Um aðstoð Íslendinga til fátækra þjóða er það annars að segja, að Íslendingar hafa eftir fremstu getu tekið þátt í ýmiss konar alþjóðlegum söfnunum í hjálparskyni og þá oftast nær verið í allra fremstu röð, miðað við mannfjölda, eins og vitanlega eingöngu er hægt að miða við í þessu sambandi. Þrátt fyrir það eru þær fjárhæðir, sem við höfum getað látið öðrum í té, sáralitlar miðað við það, sem aðrar stærri og meiri þjóðir, auðugri þjóðir, hafa getað gert. Ég hygg, að segja megi, að hjá okkur sé um að ræða oft innan við tug millj. eða kannske um einn tug eða tvo tugi í allra mesta lagi, þegar mest hefur verið safnað hér í þessu sambandi. Ef látið yrði 1% af þjóðarframleiðslu, mundi þar vera um að ræða hundruð millj., svo að það er ljóst, að eins og sakir standa, höfum við því miður ekki efni á slíkri aðstoð, enda gat hv. þm. þess, að þarna er miðað við langan tíma og þá er eðlilegt, að aðstoðin sé smáaukin, enda munu ráðagerðir, þar sem málinu hefur verið hreyft annars staðar, stefna í þá átt. En þá er þess að geta, að á Alþ. var samþ. hinn 31. marz 1965 svo hljóðandi áskorun til ríkisstj.: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram athugun á því, með hverju móti Ísland geti tekið virkari þátt, en nú er í því að veita þróunarlöndunum aðstoð til eflingar efnahagslegum framförum þar og leggja niðurstöður þeirrar athugunar fyrir Alþ. að henni lokinni.“ Þessi till. hygg ég að hafi í upphafi verið flutt af hv. 12. þm. Reykv., Ólafi Björnssyni. Nefnd var síðan skipuð til þess að fjalla um þetta mál og var formaður hennar tillögu flytjandinn, prófessor Ólafur Björnsson. Þessi n. skilaði áliti, sem er dagsett 11. okt. 1966 eða við getum sagt bráðabirgðaáliti, sem er í bréfi til utanrrh.,og er þar lagt til, að skipuð verði sérstök stjórn til þess að fara með og fjalla um þessi mál af Íslendinga hálfu, en jafnframt er lagt til, að á fjárl. 1967 verði veittar 15 millj. kr. í þessu skyni. Þá var farið að verða erfiðara um fjáröflun hér og hefur Alþ. hvorki við samningu fjárl. fyrir 1967 eða 1968 treyst sér að veita fé í þessu skyni og þar af leiðandi hefur ríkisstj. ekki talið tímabært að flytja það frv. um sérstaka stofnun eða stjórn til þess að annast meðferð málanna, sem gerð var till. um í bráðabirgðaáliti n. frá því haustið 1966, enda var þar eingöngu um bráðabirgðaálit að ræða. Nú er mér tjáð, að n. ráðgeri að skila fullnaðaráliti með till. sínum í málinu. Og ég hygg, að allir ættu að geta sameinazt um það, að eðlilegt sé, að beðið verði með tillögugerð og ráðagerðir, þangað til þetta álit liggur fyrir. Út af fyrir sig gæti ég hugsað mér, að hægt væri að koma af stað stofnun til þess að íhuga þessi mál, jafnvel þó að fjárveitingar væru litlar í fyrstu, eins og þær hljóta að verða til að byrja með, eins og nú standa sakir, því að þetta mál krefst mikillar athugunar og verður að miðast við langan tíma, eins og einnig kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda. En án þess að eitthvert fé sé veitt til þess af hálfu ríkisvaldsins eða tryggð fjárframlög annarra íslenzkra aðila, tel ég út í bláinn að skipa n. til þess að ráðstafa því fé, sem þá væri ekki fyrir hendi. En ég vonast til þess, að þetta heildarnál. geti komið áður en mjög langt um liður og þá verði hægt að taka málið upp að nýju.



Herra forseti. Ég hef í rauninni ekki miklu við það að bæta, sem hæstv. forsrh. sagði um störf n. þeirrar, sem skipuð var samkvæmt þáltill. í lok marz 1965. N. var skipuð sama haust og skilaði bráðabirgðaáliti, eins og hæstv. forsrh. gat um, haustið 1966. En ég vildi aðeins leyfa mér að fara örfáum orðum um ástæðuna til þess dráttar, sem orðið hefur á því, að n. skilaði endanlegu áliti og vil ég engan veginn sem formaður n. skorast undan því að bera höfuðábyrgð á þeim drætti, enda var mér fyrst og fremst falið að vinna að nál. Það er tvennt, sem þar kemur til. Í fyrsta lagi mjög breytt viðhorf í efnahagsmálum frá því að þessi nál voru til athugunar hjá hv. ríkisstj. veturinn 1966–67 og hjá því verður ekki komizt að taka tillit til þeirra og miða endanlegar till. við það. Í öðru lagi átti ég kost á því í árslok s.l. árs að sitja sem einn af fulltrúum Íslands á þingi Sameinuðu þjóðanna og þá um leið að kynna mér meðferð þessara mála miklu ýtarlegar, en ég hafði átt kost á áður hjá Sameinuðu þjóðunum og viða að mér allmiklu efni um þau atriði, sem mér því miður hefur ekki enn gefizt tími til að ganga alveg frá. En ég vænti þess, að á því þurfi ekki að verða löng bið, að þetta nál. liggi fyrir, og það er áreiðanlega vilji okkar allra þriggja, sem í n. eigum sæti, að ekki standi á því. Ég vil taka það fram, að þó að þeir erfiðleikar í efnahagsmálum okkar, sem öllum eru kunnugir, hljóti að hafa sín áhrif á framvindu þessara mála, er skoðun mín óbreytt á því, frá því að ég flutti þessa þáltill., að Íslendingar eigi að láta málin miklu meira til sín taka, heldur en þeir hingað til hafa gert. Það munu vera um 3/4 hlutar mannkynsins, sem byggja hin vanþróuðu lönd og við tökum það mikinn þátt í alþjóðlegu samstarfi, að við getum ekki látið okkur óviðkomandi málefni þessara landa. Þó að ég hafi að vísu á sínum tíma varað við því að blanda allt of mikið saman markaðsmálum og aðstoð við þróunarlöndin og sú skoðun mín sé í rauninni óbreytt enn, þá má þó hafa hliðsjón af því, að í framtíðinni hljóta að opnast verulegir markaðir í þessum löndum. Og ég hygg, að það mundi greiða mjög fyrir aðgöngu okkar að þeim mörkuðum, að þessar þjóðir hefðu ekki eingöngu kynnzt okkur sem kaupsýslumönnum heldur líka, að við hefðum, eftir því sem efni og geta okkar standa til, tekið þátt í aðstoðinni við þróunarlöndin. En ég vil að lokum aðeins benda á það, að okkur nm., - ég fullyrði, að ég megi þar tala fyrir munn okkar allra, - er ljóst, að mikið átak þarf til þess að upplýsa þjóðina um þessi mál. Þess er að vænta, að aðgerðir í þessu efni njóti almennari stuðnings, en nú er. Og eitt af því, sem ég tel nauðsynlegt, að menn geri sér ljósara en nú er, að ekki má blanda saman alþjóðlegri líknarstarfsemi og aðstoð við þróunarlöndin, sem mér finnst, að mjög sé nú gert. Starfsemi Matvælastofnunar Sameinuðu þjóðanna, sem hér er þekktust gegnum Herferð gegn hungri, starfsemi Rauða krossins og starfsemi Alþjóðlegu flóttamannastofnunarinnar má nefna sem dæmi um alþjóðlega líknarstarfsemi og vissulega er hún góðra gjalda verð og ég er þess hvetjandi, að hún sé studd eftir föngum, en það er annað, en aðstoð við þróunarlöndin. Aðstoð við þróunarlöndin má að mínu áliti í meginatriðum fyrst og fremst líkja við byggða jafnvægisstefnu á alheimsmælikvarða. Hún er ekki hugsuð eingöngu sem hjálparstarfsemi og sama hugsa ég að gildi raunar um byggða jafnvægisstefnuna hér, að á þá, sem góðs af henni njóta, er ekki litið sem gustukamenn, heldur að það sé í þágu allra, bæði íbúanna í þeim byggðarlögum, þar sem skynsamlegt er að veita slíka aðstoð, og allra annarra landsmanna, að hún sé veitt. Sömu augum finnst mér eðlilegt að líta á aðstoðina við þróunarlöndin. Þótt margt fleira mætti segja um þetta mál, þá er ég, þegar ég á sæti í forsetastól, mjög strangur um það, að ekki sé farið fram úr 5 mínútna ræðutímanum og verð því að láta máli mínu lokið.



Ég þakka hv. forsrh. svörin og hæstv. 12. þm. Reykv. fyrir frekari vitneskju. Það er í sjálfu sér gott, að n. hefur unnið að þessu að undanförnu, en mér finnst, að það hafi gengið óþarflega seint að komast að niðurstöðu um það, hvernig Íslendingar gætu háttað þátttöku sinni í þessari aðstoð. Þessi mál hafa verið rædd mikið á undanförnum árum og ég tel, að það hefði verið unnt fyrir hv. ríkisstj. að hefjast handa um skipulagða starfsemi á þessu sviði miklu fyrr, en gert hefur verið. Ég vil vænta þess, að á þessu fáist bót fljótlega. Það er vissulega rétt, sem menn benda á, að efnahagsástæður okkar eru erfiðar um þessar mundir og mönnum finnst kannske, að við höfum sitthvað nærtækara að gera en að huga að vandamálum fátækra þjóða. Engu að síður skulum við gera okkur grein fyrir því, að þrátt fyrir þann samdrátt, sem orðið hefur á þjóðartekjum okkar, eru þjóðartekjur hér á mann einhverjar þær hæstu í heimi, og afkoma okkar er himinhátt yfir þeim kjörum, sem fólk á við að búa í fátækum löndum. Aðstoð, sem nær einhverju verulegu marki, –það er talað um 1% af þjóðarframleiðslu, - verður að sjálfsögðu ekki skipulögð nema á löngum tíma og háttur annarra þjóða hefur verið sá að taka einhvern lítinn hluta af vexti þjóðarteknanna á hverju ári til þessa verkefnis. Þá finna menn í rauninni ekki fyrir þessu. Þá er aukning á þjóðarframleiðslu og þjóðartekjum notuð að einhverju litlu leyti til þessa verkefnis á alllöngu árabili. Þá er ekki verið að skerða neitt, sem menn hafa, heldur aðeins takmarka örlítið þann vöxt, sem fáanlegur er. Þetta er án efa mjög skynsamleg stefna og þessa leið tel ég, að við yrðum að fara, en til þess að gera það, verður að leggja á ráðin um þetta og ég vil vænta þess, eins og ég sagði áðan, að hv. ríkisstj. geti beitt sér fyrir einhverjum raunhæfum aðgerðum í þessu skyni, þegar á þessum vetri. Hv. forsrh. sagði, að sér væri ókunnugt um, í hve ríkum mæli menn hefðu orðið við beiðni Sameinuðu þjóðanna um að stefna að því, að þessi aðstoð næði 1% af þjóðarframleiðslunni. Hér var dreift fyrir nokkru skýrslu frá Efnahags- og framfarastofnuninni. Þar var að finna allmargar greinar um þátttöku þeirra ríkja, sem eiga aðild að þessari aðstoð. Og hv. forsrh. á eflaust kost á að kanna þær frásagnir, en þar er sagt frá því m.a., að 5 ríki séu þegar komin yfir þetta 1% mark. Ég hygg að vísu, að þau framlög, sem þar er um að ræða, séu að sumu leyti dálítið annars eðlis en það, sem við mundum geta lagt af mörkum. En t.d. segir þarna, að framlög Danmerkur 1967 hafi verið 0.27% af þjóðartekjum, framlög Noregs 0.48% af þjóðartekjum og framlög Svíþjóðar 0.70% af þjóðartekjum og þarna er m.a. greint frá því að ætlun þessara ríkja sé að ná þessu marki, 1% af þjóðarframleiðslu. Ég tel, að okkur sé ekki annað sæmandi, en að taka þátt í þessu samstarfi eða þessum störfum þjóða, sem hafa hliðstæðan efnahag og við og vildi ennþá einu sinni ítreka þá áskorun mína, að hæstv. ríkisstj. hefji einhverjar skipulegar aðgerðir.



Herra forseti. Árið 1965 var hafísár og árið, sem nú er að líða, er einnig hafísár. S.l. vetur lagðist ís að landinu nálægt áramótum og ekki varð íslaust í námunda við landið fyrr en komið var fram í júnímánuð. En um tíma þokaðist ísinn lítið eitt frá landinu, svo að skipaleiðir urðu færar og vannst þá ráðrúm til að koma birgðum sjóleiðis á hafnir á Norðurlandi, Vestfjörðum og Austfjörðum. Svo tepptist sigling aftur á útmánuðum og ísinn rak suður með Austfjörðum, allt á Hornafjörð, sem er fátítt og firðir lokuðust. Síðast mun ís eða ísjakar á sveimi hafa verið í augsýn frá landi, eftir því sem mér er tjáð, 26. júní. Mörgum hefur áreiðanlega orðið til þess hugsað, hvernig farið hefði, ef ísinn hefði verið landfastur allan tímann frá áramótum fram undir sólstöður og það vitum við vel, Íslendingar, að getur gerzt og hefur gerzt. Á Alþ. var borin fram og samþ. 5. apríl s.l. með shlj. atkv. svo hljóðandi till. til þál.: „ Alþ. ályktar að kjósa 5 manna n. til að athuga, hvaða ráðstafanir þurfi að gera til að koma í veg fyrir, að skortur verði á olíu og kjarnfóðri og öðrum brýnustu nauðsynjavörum, er ís leggst að landi og siglingar teppast með ströndum fram af þeim sökum. N. velur sér formann.“ Að flutningi þessarar till. stóðu 22 alþm., en 1. flm. og frsm. málsins var hv. 5. þm. Norðurl. e., Stefán Valgeirsson. Hann minnti m.a. á það í framsöguræðu sinni 5. apríl, að í 47 ár eftir 1918 hefði ís ekki orðið hér landfastur, svo að heitið gæti og þjóðin hefði lítinn viðbúnað haft til að mæta slíku ástandi, en atvinnu– og lifnaðarhættir breytzt þannig, að almenningur ætti nú miklu meira undir aðflutningum en fyrr á tímum og skemmdahætta væri mikil í frosthörkum, ekki sízt, ef skortur er á eldsneyti. Hann nefndi sérstaklega nokkur atriði, sem gefa þyrfti gaum að. Í fyrsta lagi, að gerðar verði ráðstafanir til eða gengið úr skugga um, að til séu á öllum verzlunarstöðum á hafíshættusvæðinu olíugeymar, sem taki nokkurra mánaða birgðir. Í öðru lagi, að ráðstafanir séu gerðar til að koma öllum nauðsynjum á þessa staði fyrir einhvern ákveðinn tíma svo snemma vetrar, að öruggt sé talið, að siglingaleiðir séu þá enn færar. Í þriðja lagi að koma upp fóðurbirgðastöðvum og þá fyrst og fremst með innlendu fóðri. Og í fjórða lagi að athuga, hvað gera þurfi, til þess að gangsetning dísílvéla verði öruggari, en nú í miklum frosthörkum. Í þessu sambandi benti frsm. á, að talið væri, að flestar dísilvélar, t.d. í vöruflutningabifreiðum og snjóruðningstækjum, þyrftu sérstaka rafhitara til gangsetningar, ef frost færi yfir 17–20 stig og á hafisárinu 1918 hefði frostið orðið 30–40 stig. Hafísnefndin var kosin af Alþ. þegar eftir að till. hafði verið samþ., svo að auðsætt er, að menn töldu, að hafa bæri hraðan á. Okkur, sem nú hreyfum þessu máli, er tjáð, að n. hafi á s.l. hausti skilað áliti og till. til ríkisstj., en alþm. hafa allt að þessu ekki fengið þessar till. í hendur. Nú er komið fram undir miðjan nóvembermánuð og athuganir veðurfræðinga gefa til kynna, að vetur sá, sem nú er byrjaður, verði einnig ísavetur. Gæti því svo farið, að hafís yrði hér landfastur eftir nokkrar vikur. Þess vegna og af því að till. hafísnefndar höfðu ekki verið birtar, þegar þessi till. var lögð fram á Alþ., þá höfum við 4 alþm. lagt fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. ríkisstj.: „l. Hverjar eru till. hafísnefndar um öryggisráðstafanir vegna hafíshættu? 2. Hvað hefur verið gert til þess að koma slíkum ráðstöfunum í framkvæmd?“ Ég sá það raunar áðan, að nú fyrir stuttri stundu hefur prentað álit hafísnefndar ásamt einhverjum fleiri skjölum verið lagt á borð þm., en ég hef ekki lesið þetta plagg og veit ekki, hvað í því stendur og óska þess vegna eftir því, að fsp. verði svarað.



Herra forseti. Skýrsla hafísn. ásamt fskj. hefur nú verið prentuð fyrir atbeina ríkisstj. og með samþykki n., en það hefur aldrei flögrað að ríkisstj., að hér væri um nokkurt leyndarplagg að ræða. Allir hafa átt aðgang að því, sem það óskuðu að sjá. Hitt mátti kannske deila um, hvort ríkisstj. ætti að hafa forgöngu um prentun álitsins eða n. sjálf, en nú er samt úr því skorið. Plaggið hefur verið prentað og vonast ég til þess, að menn geti áttað sig á því og lesið það. Því var útbýtt í upphafi fundarins, en þar fyrir utan hafa þeir getað fylgzt með því, sem áhuga hafa haft á málinu, með því að hafa tal af þeim mætu nm., sem hér eru. Þetta vil ég taka fram út af ummælum hv. þm. Aðaltill. n., eru í viðbótarbréfi má segja, - raunar eru þær efnislega einnig teknar fram í sjálfu nál., - viðbótarbréfi, sem er dags. 16. októher 1968. Fyrsta till., sem þar greinir, er: „Hafizt verði handa um skipulagða rannsókn á möguleikum fyrir hafísspám og verði Veðurstofu Íslands og Hafrannsóknastofnuninni falin framkvæmd þeirra.“ Í sumar barst ríkisstj. vitneskja um það, að hér var á þessum vetri fyrirhuguð ráðstefna vísindamanna um þessi málefni, og hef ég svo hljóðandi yfirlit um viðhorfið í þeim efnum, sem ég ætla að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Að fyrirhugaðri hafísráðstefnu standa þessir aðilar: Veðurstofa Íslands, sjómælingadeild Hafrannsóknastofnunarinnar, Veðurfræðingafélag Íslands og Jöklarannsóknafélagið. Ráðstefnan á að standa dagana 27. jan. til 7. febr. n.k. og munu sækja hana eingöngu íslenzkir vísindamenn, veðurfræðingar, hagfræðingar, vélfræðingar, jöklafræðingar o.fl. Á ráðstefnunni verður fjallað um hafís við strendur Íslands á breiðum grundvelli. Er markmið ráðstefnunnar að leitast við á vísindalegum grundvelli að glöggva sig á aðstæðum til hafís komu, hvort mögulegt sé að sjá fyrir komu hafíss og breytingar á loftslagi, svo og að gera sér grein fyrir, hverra áhrifa á atvinnuvegi og samgöngumál landsmanna mætti vænta, ef slíkar breytingar þættu sennilegar. Fyrirhugað er að gefa út erindi þau, er flutt verða á ráðstefnunni og ályktanir bennar. Menntmrn. hefur lagt til við Alþ., að veittur verði styrkur til ráðstefnunnar við útgáfu skýrslu hennar.“ Ríkisstj. hefur sem sagt hvatt til þess, að þessi ráðstefna verði haldin. Og vonast ég til þess, að með því sé í raun og veru orðið við till. hafísn., þótt með nokkuð öðrum hætti sé heldur en hún gerir till. um. Það er svo annað mál, að nokkur ágreiningur skilst mér, að sé milli veðurfræðinga, bæði um möguleika á hafísspám og hverjar horfur séu nú. Menn hafa meira að segja orðið varir ólíkra skoðana um þessi efni með því að fylgjast með veðurspám í sjónvarpinu. Ég skal ekki blanda mér í þann skoðanamun, en hitt er rétt, að í leikmannsaugum virðast síðustu kort, sem dregin hafa verið upp af hafísröndinni, sízt gefa ástæðu til bjartsýni um, að við sleppum við þennan vágest í vetur. En þar er auðvitað eingöngu um getgátur að ræða. Annar liður till. n. er þessi: „Landhelgisgæzlan eða annar aðili, er ríkisstj. kynni fremur að óska að fela það starf, annist skipulagt ískönnunarflug.“ Slíku ískönnunarflugi hefur verið haldið uppi má segja allt þetta ár, meðan hafís var við strendur landsins og raunar lengur, því að sjálfsagt er sá kunnugleiki, sem menn hafa á hafísröndinni að nokkru leyti runninn frá könnun, sem Íslendingar sjálfir hafa framkvæmt með þessu móti. Ég tel sjálfsagt, að Landhelgisgæzlan haldi áfram þeirri mjög dugmiklu starfsemi, sem haldið hefur verið uppi í þessum efnum. Og það er vitað, að hún varð á s.l. vetri og einkanlega vori mörgum að liði, ekki einungis með ískönnunarfluginu, heldur með því að fljúga og leiðbeina skipum. Auk þess voru varðskipin ótrauð, eftir því sem óskir komu fram, að sigla inn á firði til þess að koma vörum, þegar þess var sérstaklega brýn þörf. Ég hygg því, að þessi hlið sé í eins góðu horfi og hægt sé að vænta. Að sjálfsögðu hafa menn lært af þeirri reynslu, sem fengin er og geta þá eitthvað bætt um, en þarna hefur þegar mjög mikið og gott starf verið unnið, eins og kemur fram í skýrslu dómsmrh., sem prentuð er með skýrslu hafísnefndar. 3. og 4. liðurinn í till. n. hljóða svo: „Hæfum manni verði falið að hafa á næstu mánuðum yfirumsjón með ráðstöfunum til þess að auka geymslurými fyrir olíu og birgðasöfnun olíu og kjarnfóðurs á því svæði, er hafís getur valdið siglingateppu. Starfi hann á vegum Bjargráðasjóðs eða annarra aðila, ef ríkisstj. telur slíkt betur henta. Ríkisstj. beiti til þess áhrifum sínum við lánastofnanir þær, sem eru í eigu hins opinbera, að lánsfjárskortur hindri ekki nauðsynlegar framkvæmdir til aukningar birgðarýmis og birgðasöfnunar.“ Það má segja, að þetta tvennt heyri saman. Ríkisstj. taldi ekki ástæðu til þess að setja upp sérstaka stofnun til þess að annast þetta eða ráða til þess sérstakan mann, heldur varð að ráði, að annars vegar skyldi viðskrn. taka að sér könnun og nauðsynlegar framkvæmdir eftir þörfum um olíuna, en landbrn. varðandi birgðasöfnun á kjarnfóðri og fyrirgreiðslu í þeim efnum. Í grg., sem ég hef fengið frá viðskrn. um olíuna, segir svo. Grg. er dags. í gær: „Í tilefni af þessu vill viðskrn. skýra frá því, að olíufélögin hafa talið, að þau gætu haft geymarými á Norðurlandi fyrir 3–4 mánaða birgðir nema á Hvammstanga, Sauðárkróki og Hofsósi. Á þessum stöðum hefur Olíufélagið h.f. komið upp viðbótargeymum s.l. sumar, þannig að birgðarými á Hvammstanga og Hofsósi er nú til um 100 daga og á Sauðárkróki til 135 daga. Ef auka ætti birgðarými meira, upp í 5–6 mánaða birgðir, mundi það þýða, að byggja yrði til viðbótar á flestum höfnum og munu olíufélögin ekki hafa séð sér fært að ráðast í slíka framkvæmd. Þegar litið er á birgðarými í höfnum norðanlands, verður einnig að hafa í huga, að unnið hefur verið að því undanfarin ár að stækka heimilisgeyma hjá bændum á þessu svæði. Þannig mun t.d. í Norður–Þingeyjarsýslu vera geymarými hjá flestöllum bændum til 5 mánaða notkunar, enda til lítils að hafa birgðir á höfnum, ef allir vegir eru ófærir af snjó. Þegar þetta er haft í huga, virðist sæmilega séð fyrir birgðarými á aðalhafíssvæðinu. Hitt er svo aðal vandamálið að gæta þess að hafa alla geyma fulla, ef eða þegar hafís leggst að landinu og þá séu jafnframt sem mestar birgðir á heimilisgeymum hjá notendum, en til þess þarf aukið fjármagn.“ Þessu til viðbótar er rétt að taka fram, að í till. n. er ráðgert, að olíugeymar þurfa að vera til á þeim stöðum, sem hún nefnir, til þriggja mánaða og hún leggur eingöngu til sérstakar ráðstafanir á Norðurlandi. Samkvæmt þeirri yfirlýsingu olíufélaganna, sem hér er hermd, sýnist vera búið að bæta úr þessu, þannig að hvarvetna séu til geymar fyrir þann tíma, sem hafísnefnd telur nauðsyn að afla geymarýmis til. Viðskrn. hefur þessu til viðbótar tekið að sér að ræða við bankana um nauðsynlega aðstoð, eftir því sem atvik standa til og í ljós kemur, að þurfa þykir, svo að olíufélögin geti fyllt þessa geyma, sem þau ráða yfir. Hefur þá verið að því miðað, að það yrði gert fyrir áramót. Það mál er sem sagt í meðferð hjá viðskrn. í samræmi við þær óskir, sem fram hafa komið um þetta efni af hálfu hafísnefndar. Fóðurvörurnar tók landbrn. að sér að annast. Leyfi ég mér að lesa upp kafla úr bréfi eða skýrslu frá landbrn., sem er dags. í dag og hljóðar sá kafli, sem hér skiptir máli, svo: „Með tilvísun til þessara till. n. hefur rn. kannað, hvers konar fyrirgreiðsla verði nauðsynleg, til þess að birgðasöfnun sú, sem n. gerir till. um, geti orðið að veruleika. Hefur rn. rætt við innflytjendur kjarnfóðurs um þessi mál. Þrír innflytjendur hafa boðizt til að koma upp birgðum á Norður– og Austurlandi, svo sem hafísnefnd leggur til. Eru það Samband ísl. samvinnufélaga, Fóðurblandan h.f. og Heildverzlun Guðbjörns Guðjónssonar. Samband ísl. samvinnufélaga flytur inn meginhluta eða 3/4 hluta þess kjarnfóðurs, sem notað er á Norður– og Austurlandi. Eftir viðræður við þessa aðila og könnun málsins, hefur ríkisstj. ákveðið að lengja gjaldfrest á erlendum viðskiptaskuldum vegna kaupa á fóðurvörum. Verður veitt heimild til 5–6 mánaða gjaldfrests. Með þessum ráðstöfunum ætti að vera tryggt, að nægilegar birgðir kjarnfóðurs verði til staðar á Norður– og Austurlandi í byrjun ársins, svo sem hafísnefnd leggur til. Þá má geta þess sérstaklega í þessu sambandi, að vegna þess að innanlandsbirgðir af fóðurmjöli eru nú mjög litlar, hefur rn. hlutazt til um, að ekki verði fyrst um sinn leyfður útflutningur á fóðurmjöli, meðan kannaðar eru nánar þarfir bænda fyrir þessar vörur.“ Þá er því einnig hreyft í skýrslunni, að kannað sé um útvegun ísbrjóts. Um það mál er að segja, að á s.l. vori var búið að tryggja, að ísbrjótur fengist til landsins, ef ísinn festist svo hér, að á slíku tæki mundi þurfa að halda. Sem betur fór varð raunin ekki sú, en að sjálfsögðu mun einnig í vetur verða fylgzt með því að útvega slíkt tæki, ef tilefni gefst til, en fyrir fram er það ákaflega örðugt. Hér er um mikil tæki að ræða, sem þar að auki verður mjög að efast um, að eigi við aðstæður hér. Það er meira um að ræða að komast í gegnum lagnaðarís, heldur en slíkan ís, sem hér hefur fest við landið. Þetta er þó sjálfsagt að kanna betur, ef að ástæður slíkar skapast, að á þessu verði þörf. Og eins og í vor reyndist hægt að útvega slíkt tæki með tiltölulega litlum, að vísu nokkrum fyrirvara, þá efast ég ekki um eða vona ég réttara sagt, að slíkt verði fært í vetur, ef svo illa skyldi fara, að menn telji þörf á því að fá slíkt skip hingað.



Herra forseti. Það voru aðeins örfáar upplýsingar, sem ég vildi koma að, sem snerta beint og óbeint það málefni, sem hér er spurt um og svarað hefur verið af hæstv. forsrh. Og það er sérstaklega vegna Landhelgisgæzlunnar. Ég get vitnað til þeirrar skýrslu, sem útbýtt hefur verið um þátt Landhelgisgæzlunnar í vetur í sambandi við ísflug og aðra fyrirgreiðslu, en ég vil vekja athygli á því, að þar kemur fram, að dómsmrh. hafi heimilað víðtæka notkun varðskipa og flugvéla Landhelgisgæzlunnar til hvers konar nauðsynlegra ísathugana og aðstoðar við skip eða afskekkta staði, sem kynnu að þurfa á fyrirgreiðslu að halda. Þessi mál voru sérstaklega rædd í ríkisstj. oftar en einu sinni, en í þessu sambandi verður að gera mönnum ljóst, að það er auðvitað ekki nema að vissu marki, sem er hægt að ætlast til þess, að Landhelgisgæzlan geti sinnt slíkum hlutum með þeirri aðstöðu, sem hún hefur, nema til þess sé sérstaklega ætlað fé af hálfu fjárveitingavaldsins. Ég vil minna á, að á Alþ. var fyrir tveimur árum síðan að ég hygg sett ný löggjöf um Landhelgisgæzluna og einnig voru gerðar breytingar á lögum um almannavarnir. Þá kom fram í sambandi við löggjöfina um Landhelgisgæzluna og einnig í löggjöfinni eða breytingu laganna um almannavarnir, að vissir þættir almannavarna og Landhelgisgæzlu í sambandi við mál, sem við erum að ræða, eru mjög nátengdir. Það var t.d. tekið fram í einum lið 1. gr. hinna nýju laga, að hlutverk Landhelgisgæzlunnar væri að aðstoða við framkvæmd almannavarna, almennrar löggæzlu, lækna–, toll– og vitaþjónustu, eftir því sem aðstæður leyfa eða ákveðið kann að verða sérstaklega. Og í hinum nýju lögum um almannavarnir var sérstaklega tekið fram, að forstöðumaður almannavarna skyldi fylgjast með og stuðla að athugunum vegna hættu af ísalögum, eldgosum og annarri vá. Nú hefur það atvikazt þannig, að forstöðumaður almannavarna hafði sagt upp starfi sínu frá 1. okt. að telja og af hálfu dómsmrn. var þá tekin sú ákvörðun að setja forstjóra Landhelgisgæzlunnar fyrst um sinn til þess að gegna forstöðumannsstarfi almannavarna. Og mér er, eins og sakir standa, efst í huga, að það muni fara bezt á því hjá okkur, að þessi starfsemi verði varanlega samræmd, almannavarnastarfið að vissu marki a.m.k. og Landhelgisgæzlan. Þetta hefur ekki komið fram, en ég vildi segja frá því, að þannig hefur þessu verið skipað nú. En það getur hins vegar vel verið, að gera þurfi ráð fyrir, áður en endanlega er gengið frá fjárlögum, einhverjum sérstökum fjárveitingum í þessu skyni. Hvort það verður til Landhelgisgæzlu eða almannavarna er hægt að athuga nánar, en eflaust færi betur á því, að menn hefðu af einhverju að taka hjá almannavörnum á þessu sviði, sem gengi þá yfir til Landhelgisgæzlunnar fyrir þessum aukna kostnaði, sem ekki er eðlilegt að blanda inn í hina almennu og venjulegu reikninga Landhelgisgæzlunnar. Ég vil einnig láta þess getið, að hið nýja varðskip, Ægir, var styrkt sérstaklega vegna hættu, sem skipið kynni að verða fyrir vegna siglinga í hafís. Og það hafði verið ráðgert, að Óðinn yrði einnig styrktur með því að styrkja fyrst og fremst síður skipsins í sjólínu meðfram vélarúmi vegna áfalla, sem skipið hefur orðið fyrir vegna siglinga í hafís, en til þessa hefur ekki komið enn, en mér þykir líklegt, að eins og aðstaða er hjá okkur, þurfi mjög fljótt að huga að því. Ég vil þá einnig geta þess, að ísflug Landhelgisgæzlunnar er mjög kostnaðarsamt og til þess höfum við í raun og veru aðeins haft Sif, sem er stór fjögurra hreyfla vél, sem Landhelgisgæzlan hefur haft til afnota og hefur hún gert mikið gagn á undanförnum árum. Það er rétt, að hún hefur í öllu tilliti verið dýr í rekstri, en samt sem áður var hún keypt á sínum tíma, vegna þess, hve hægt var þá að gera góð kaup á henni sem gamalli vél. Hún var keypt frá Portúgal og fjármagnskostnaðurinn hefur þá verið miklu minni að sjálfsögðu, en hinn beini rekstrarkostnaður meiri. Nú minni ég á í þessu sambandi, að ég hafði gert þinginu grein fyrir því fyrir ári síðan, að við hefðum ráðagerðir uppi um það í rn. og Landhelgisgæzlu að freista þess að festa kaup á stórri þyrlu til Landhelgisgæzlunnar og til almennrar björgunarstarfsemi. Og eftir því, sem ég hef getað kynnt mér þau mál, tel ég, að það sé mjög mikið framtíðarmál fyrir okkur Íslendinga að geta eignazt stórar þyrlur. Þær mundu verða mjög afkastamiklar að mínum dómi til landhelgisgæzlu, en þó kannske enn þá fremur til almennra björgunarstarfa hér á landi. Þessar stóru þyrlur geta athafnað sig í miklu veðri, í miklum stormi og eru þess vegna líklegri til þess að geta verið við björgun við allt önnur skilyrði en við höfum haft aðstöðu til fram til þessa. Ég minnist þess, að Skagerak, sem var skip í förum milli Noregs og Danmerkur fyrir nokkrum árum, fórst í ofviðri á leið sinni þarna á milli og það munu hafa verið a.m.k. 12–13 vindstig og það var með svo skjótum hætti, að skipið lagðist á hliðina, að ekki komst nema hluti af fólkinu í björgunarbáta og björguðust við illan leik. En endanlega björguðust þó allir og m.a. vegna þess, að stórum þyrlum lánaðist að tína upp úr sjónum allt það fólk, sem hafði bara kastað sér með björgunarbelti í sjóinn í þessu ofsaveðri, sem þarna var og skipti tugum manna. En þær voru margar að verki, bæði frá Danmörku, Svíþjóð og Noregi. Við höfum ekki getað tekið ákvarðanir um að eignast slíka þyrlu, vegna þess hversu dýr tæki þetta eru. Það var leitað tilboða og ef ég man rétt, lágu þau einhvers staðar á milli 70–80 millj. kr. eða um það bil. Við höfum því frestað málinu í bili og eitthvað hefur heyrzt um það á opinberum vettvangi að grípa til annarra ráða, m.a. af fjárhagslegum ástæðum, en Sif er komin það til ára sinna, að það er aðeins skammur tími, sem talið er, að við getum haft not af henni ennþá. Það voru því hafnar viðræður við sendiráð Bandaríkjanna hér og einnig haft samráð við varnarliðið um, að við fengjum léða tvo björgunarbáta, Grumman–flugbáta, sem kallaðir eru og hafa mjög mikið flugþol og geta lent bæði á sjó og landi. Og þessa björgunarbáta, flugbáta, fær Landhelgisgæzlan til afnota um áramótin. Það vakir að vísu ekki fyrir okkur að gera út í senn tvo báta, en vegna þess að við höfum fengið þessa báta með góðum leigukjörum, er megintilgangurinn að reka annan bátinn í senn, en hafa hinn bátinn til taks, þegar mikið er um að vera og mikil þörf er, manna hann þá með leiguáhöfn frá flugfélögum hér, en að öðru leyti að hafa þá tvo tiltæka, þannig að þeir þyrftu ekki að hverfa frá eða falla út úr sínu hlutverki, þegar til aðgerða og eftirlits kemur. Einnig mundi það vera okkur til hagræðis, vegna þess að þá yrðu minni frátafir og minni eftirvinna. Ég geri mér miklar vonir um það, að þessir tveir flugbátar, sem Landhelgisgæzlan kemur til með að hafa til afnota, muni henta mjög vel og vera verulega ódýrari í rekstri einmitt til ísflugsins, sem vænta má, að enn þurfi að halda áfram eða a.m.k. að vera reiðubúnir til þess að framkvæma í vetur og þá í framtíðinni, ef þess þarf með. Ég skal svo ekki lengja þennan spurnartíma með öðru en því, sem ég hef sagt, sem er í aðalatriðum upplýsingar fyrir hv. þm., sem mér fannst tilhlýðilegt að koma á framfæri við þetta tækifæri.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. gat um það í upphafi máls síns, að hér hefði verið lagt fram álit og till. hafísnefndar ásamt fskj. En þetta er mesti misskilningur. Það fylgja ekki með fskj. hafísnefndar. Hins vegar fylgir hér skýrsla Landhelgisgæzlunnar til hæstv. dómsmrh., Jóhanns Hafstein, en engin fskj. hafísnefndar. Þetta þykir mér líka mikill galli á þessu plaggi, sem hér hefur verið útbýtt, vegna þess að sérstaklega eitt fskj. var mjög mikilvægt í þessu sambandi, en það er fskj. Páls Bergþórssonar veðurfræðings. Hafísnefnd fékk Pál til að athuga, hvort það væri líklegt, að hægt væri á haustin að segja fyrir með nokkurri vissu um hafíshættuna veturinn á eftir og þessi skýrsla Páls, sem hafísnefnd fékk, fylgdi náttúrlega með okkar grg. til hæstv. ríkisstj. Þar sem álit okkar er að vissu leyti eða í sumum tilfellum töluvert byggt einmitt á þessari könnun Páls, þá var það mikill skaði, að þessi grg. hans fylgdi ekki með og ég vil óska þess, að hún verði prentuð og henni dreift meðal þm. Það er líka misskilningur hjá hæstv. forsrh., að það væri aðeins til þriggja mánaða, sem við legðum til með olíubirgðirnar. Á bls. 4 í okkar grg., - ég hef nú ekki athugað það í þessu nál., - er sagt, með leyfi forseta: „ Till. n. miðast í meginatriðum við það, að séð sé fyrir því, að til séu a.m.k. þriggja mánaða birgðir olíu og kjarnfóðurs á svæðinu frá Vestfjörðum austur um land til Hornafjarðar á þeim stöðum, þar sem hættan á siglingateppu er samkvæmt reynslu mest, en á svæðinu frá Horni til Vopnafjarðar, væri þó rétt að hafa birgðir til 4–5 mánaða.“ Ég held, að það hafi verið alveg samdóma álit okkar, að það væri í sjálfu sér það allra minnsta. Það eiginlega þykir mér dálítið skrýtið, að olíufélögin skuli hafa sagt, að það væru 3–4 mánaða birgðir á höfnum norðanlands. Ég hef skýrslu hér fyrir framan mig, sem er byggð á skýrslum frá olíufélögunum um þessi atriði og þar kemur í Ijós, að á ýmsum höfnum norðanlands eru þetta alls ekki þrír mánuðir, heldur töluvert minna í sumum tilfellum eins og t.d. í Ólafsfirði. Þar eru það ekki nema rétt rúmir tveir mánuðir. Á Dalvík eru ekki tveir mánuðir, og ef Eyjafjarðarsvæðið er allt saman tekið, þá eru þar ekki einu sinni þrír mánuðir. N. lagði áherzlu á, að það yrði reynt að koma upp einhvers konar birgðarými fyrir þennan vetur, ef það væri hægt og í þessari skýrslu kemur fram, að við höfum lagt til, að þar sem það er hægt, eins og t.d. á Hvammstanga, séu notaðir síldartankar til þessara hluta. Og við leggjum til, að það sé athugað með Eyjafjarðarsvæðið, hvort ekki sé hægt að nota tanka, sem eru á Hjalteyri og hafa ekki verið notaðir, en þurfa að vísu viðgerðar við, því að við miðum okkar till. við það, að kostnaður verði sem minnstur af þessu, en þó sé reynt að skapa þessum byggðum sem mest öryggi. Í okkar till. leggjum við líka til, að það sé byggður tankur eða fluttur til Ólafsfjarðar, enn fremur á Húsavík og Kópaskeri. Kostnaðurinn við þessa geymabyggingu er að vísu dálítill, en hann er ekki umtalsverður, miðað við það öryggi, sem hann mundi skapa þessum byggðum. En ég hef kynnt mér þetta. Þessar tölur er að vísu fengnar fyrir síðustu endurreisn viðreisnarinnar og verður að skoða þær í því ljósi, en 100 teningsmetra tankur kostar t.d. ekki nema 220 þús., þ.e.a.s. fyrir utan löndunaræðar og afgreiðslutæki, 500 teningsmetra tankur tæp 800 þús. og 1.350 teningsmetra tankur um 1.4 millj. Ég vil undirstrika alveg sérstaklega í þessu sambandi, að það var álit n., að auka þyrfti birgðarými á öllu Norðurlandi ásamt Ísafirði. Við undirstrikuðum sérstaklega, að þetta þyrfti að gera. Ég vil, að það komi hér fram. Ég tel, að það sé ekki hugsað um fullt öryggi, ef það verður ekki gert fyrir þessar byggðir. Þessi tafla, sem ég var að lesa úr, –bara tímans vegna get ég það ekki meira en orðið er, - er miðuð við notkun á vetri, sem er ekki svo kaldur sem maður gæti ætlað, miðað við frostavetur. Hún yrði eflaust mikið meiri á ísavetri og það verður að lita á þessar tölur í því ljósi. Það hefur verið haft samband við mig og sjálfsagt flesta úr hafísnefnd úr þessum byggðarlögum og oddvitarnir leggja mjög mikla áherzlu á, að að þessu sé unnið. Það hefur komið fram í áliti veðurfræðinganna og það veðurstofustjórans sjálfs í sjónvarpinu fyrir nokkrum kvöldum, að óvenjumikil ísmyndun muni vera fyrir norðan land, vegna þess að kuldar í októbermánuði á hafinu hér norður undan hafi verið óvenjumiklir, og þeir hafa verið það allt s.l. sumar að sögn þessara veðurfræðinga. Ég held, að þetta sé svo mikið alvörumál, að eitthvað verði sérstaklega að gera í sambandi við olíuna. Það má alls ekki reyna að snúa sér frá því að reyna að athuga í fyllstu alvöru, hvað er hægt að gera, jafnvel þó að tíminn sé hlaupinn. Ég held, að það væri a.m.k. hægt að athuga þessa lýsisgeyma á þeim stöðum, þar sem vöntun er mest, eins og t.d. á Eyjafjarðarsvæðinu og mér finnst ekki nein fásinna að láta sér detta í hug, að það væri enn hægt að koma upp tönkum, ef tíð yrði sæmileg, t.d. á Húsavík og á Kópaskeri, til þess að skapa þessum byggðum meira öryggi en nú er. Það er mjög ánægjulegt að vita, að það verður eitthvað gert í þessu eða er raunar búið, eftir því sem kom fram hjá forsrh., í sambandi við það að fá olíu og jafnvel kjarnfóður. Ég vissi ekki, að von væri á því, að það yrði komið fyrir áramótin, en ég harma, að það skuli ekki vera farið eftir till. okkar um að setja einhvern sérstakan mann til þess að hafa yfirumsjón þessara mála, sem forráðamenn sveitarfélaga og bæjarfélaga á þessu svæði gætu snúið sér til, ef þeim finnst, að ekki sé fyllsta öryggis gætt í þessum málum. Ég vil vona, að sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar verði tekin til endurskoðunar í þessu efni. Það væri náttúrlega margt hægt að segja frekar um þessi mál, en því miður er það ekki hægt tímans vegna.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans og sömuleiðis vil ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þá skýrslu sem hann gaf um þann þátt málsins, sem hann hefur tekið að sér. Í því sambandi hefði náttúrlega verið æskilegt, að hliðstæð skýrsla hefði komið fram frá hæstv. viðskrh., því að mér skildist á hæstv. forsrh., að hann hefði einnig tekið að sér þátt í þessu máli, sem er þýðingarmikill. Enn fremur vil ég þakka nm. úr hafísnefnd, hv. 5. þm. Norðurl. e., fyrir upplýsingar, sem hann gaf vegna n. og ég vil þakka, að nú skuli hafa verið útbýtt á þingi áliti hafísnefndar, sem auðvitað er sjálfsagt að gera, enda venjulegt um mþn., því að ekki er hægt að ætlast til þess, að þm. almennt kynni sér slík álit n., sem þeir hafa kjörið, í handriti í stjórnarráðinu. Þetta álit hafísnefndar liggur hér fyrir og ég sé, að það hefur verið dags. 27. sept. og viðbótarálit 16. okt. Ég verð að segja, að mér finnst hafísnefnd hafa verið nokkuð seint á ferð með þessar till. og veit ekki, hvað því veldur, en hv. formaður n., sem á sæti á þingi, gæti sjálfsagt gert grein fyrir því. En ég hlýt að ganga út frá því, að hæstv. ríkisstj. hafi hvatt n. til þess að skila sem fyrst till. sínum, því að það skipti auðvitað miklu máli, að þessar till. lægju sem allra fyrst fyrir. Að vísu má segja, að sumt af því, sem fram kemur í áliti hafísnefndar, hafi þegar verið fram komið á síðasta Alþ., m.a. við flutning þeirrar þáltill., sem ég nefndi áðan og stjórnarvöldum hafi því verið fullkunnugt um eða athygli þeirra hafi verið vakin á brýnustu verkefnum, sem hér hlutu að vera fyrir hendi að allra dómi. Till., sem hér liggja fyrir í nál., eru í fimm liðum. Tveir fyrstu liðirnir fjalla um ískönnunarflug og hafísbát og hefur hæstv. dómsmrh. þegar rætt nokkuð um það atriði. 3. till. er um geymslurými fyrir gasolíu, 4. till. um aðstoð peningastofnana og 5. till. um ísbrjót. Ég verð að segja, að ég áttaði mig ekki fyllilega á því, sem þeir sögðu, annars vegar hæstv. forsrh. og hins vegar sá hafísnefndarmaður, sem talaði, um það, hver talin væri þörf á olíugeymum til langs tíma, þ.e.a.s. hve mikið menn þyrftu að geta geymt, en ég sé það í nál., sem ég hef hérna fyrir framan mig og hafði ekki áður lesið, að n. áætlar þetta í tvennu lagi: Í fyrsta lagi á Vestfjörðum og sunnanverðum Austfjörðum, að þar þurfi geyma til þriggja mánaða, en á Norðurlandi og nyrzt á Austfjörðum til allt að 5 mánaða. Þegar á það er litið, að það kemur fram, að geymslurými sé of litið, held ég, að það sé mjög alvarlegt mál. Hvort hægt sé að treysta á það, að bændur hafi olíugeyma á heimilum sínum, sem nægi og hvort þeim þá tekst að afla sér olíu til þess að fylla þessa geyma, skal ég ekki ræða, en vil samt draga það í efa að svo komnu máli. Hér er ekki tími til þess að fara út í langar umr. um þetta mál. En ég vil segja, að mér þykir það gallað fyrirkomulag, að þeir, sem þurfa á aðstoð að halda í þessum efnum og þurfa að snúa sér til stjórnarvalda, skuli þurfa að leita til margra aðila, að þeir þurfi að leita til margra rn. og kannske fleiri stofnana, sem hafi þessi mál á sínum vegum. Ég held, að það væri mikið hagræði að því, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. drap reyndar á, að ríkisstj. setti til þess einn ákveðinn mann að vera í fyrirsvari um þessi mál, svo að menn gætu snúið sér til hans og hann hefði þá milligöngu við þau rn., sem með þetta hafa að gera. Og sá maður gæti að sjálfsögðu verið einhver fyrirsvarsmaður opinberrar stofnunar, þannig að ekki þyrfti að vera af þessu mikill aukakostnaður, en það má ekki horfa allt of mikið í kostnað, þegar um slíkt mál er að ræða sem þetta. Það er stundum greitt fé af minna tilefni og það mikið fé, en til þessa vil ég mælast við hæstv. ríkisstj. og taka þar með undir ummæli hv. 5. þm. Norðurl. e., að hún komi þessu svona fyrir, að þeir, sem einhvers þurfa með í þessum málum, geti snúið sér til eins aðila, hvort sem þar er um að ræða flutning, vörur eða geymslurými. Það er áreiðanlega miklu hentugra fyrir alla. Ég er ákaflega hræddur um, að nú, þegar komið er fram í nóvembermánuð, sé orðið nokkuð seint t.d. að stækka geymslurými fyrir olíu. Slíkt hefði þurft að gera fyrr. Ég er því að vísu ekki kunnugur, hvað slíkar byggingarframkvæmdir taka langan tíma, en ég er hræddur um, að það sé orðið nokkuð seint. Þó vildi ég mjög eindregið mælast til þess, að athugaðir væru möguleikar í tæka tíð, sem enn kunna á því að vera. En við vitum, að í kringum áramótin, eftir svona 6 vikur eða svo, megum við alveg eins búast við því, að ísinn komi upp að landi. Þess vegna er ekki langur tími til stefnu. Ég hefði gjarnan viljað ræða meira um þetta mál og drepa á einstök atriði og nefna eitt og annað, sem kom fyrir á s.l. vetri í sambandi við ísinn. En hér er ekki tími til þess. Ég vil sem sagt þakka fyrir þær upplýsingar, sem fram hafa komið og eindregið mælast til þess, að menn verði vel vakandi í þessu máli.



Herra forseti. Við erum allir sammála um, að hér sé um mikið alvörumál að ræða og þurfum ekki að brýna hver annan á því. Ef hv. þm. telja máli skipta, að hér sé skotið millilið á milli stjórnarvalda úti á landi og þeirra rn., sem um þessi mál fjalla, þá er það auðvitað mjög vel takandi til athugunar. Það væri vel hægt að koma því svo fyrir, að sá maður, sem starfar hjá Landhelgisgæzlunni nú, aðallega að almannavörnum, tæki að sér að hafa slíka milligöngu. Ég geri ráð fyrir því, að slíkt sé hægt, ef menn að athuguðu máli telja, að það sé kostur. En ég efast mjög um, að það sé kostur. Ég held, að það sé betra, að menn eigi beinan aðgang annars vegar að landbrn. varðandi fóðurbirgðirnar, - það mál skilst mér nú þegar vera leyst raunar, - og hins vegar að viðskrn. varðandi olíuna. Viðskrn. hefur tekið að sér að vera í fyrirsvari um úrlausn þess máls og annast hana. Nú má vera, að það fari nokkuð á milli mála, hverjar till. n. eru í þessu. Það er rétt, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði um það, sem stæði á 4. síðu í skýrslunni en á 5. síðu í frumskýrslunni stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og í ljós kemur af þessu yfirliti fer því víðast hvar fjarri, að olíufélögin eigi nægilega mikið birgðarými, til að þar verði safnað þriggja mánaða birgðum, en það er lágmark þess, sem n. telur æskilegt, þar sem veruleg hafíshætta er.“ Þetta stendur á 5. síðu í skýrslunni, að sé lágmark þess, sem n. telur æskilegt, þar sem veruleg hafíshætta er. Svo eru annars staðar látnar uppi bollaleggingar um það, að annað enn meira geymslurými væri út af fyrir sig gott, en þarna er um að ræða lágmark þess, sem n. telur æskilegt, þar sem veruleg hafíshætta er og eins og nú stendur á, þegar jafnáliðið er orðið, eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. vakti athygli á, er eðlilegt, að maður haldi sig við þessa aðaltill. n. Þetta er hennar grundvallartill. í málinu. Fram hjá því verður ekki komizt.  En við skulum ekki vera að þræta um þetta út af fyrir sig. Það er sjálfsagt að kanna það til hlítar, hvað hér ber á milli mála og ég legg sérstaka áherzlu á og beini því til n., að hún hafi samráð við viðskrn. og olíufélögin um það, sem þeim ber á milli í þessu, vegna þess að mér skilst af því, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði, að hann telji, að olíufélögin hafi jafnvel ekki geyma til þriggja mánaða. Hann heldur því fram. Olíufélögin fullyrða aftur á móti, samkvæmt þeirri skýrslu, sem ég las upp áðan og ég fékk staðfesta af viðtölum við ráðuneytisstj. í viðskrn., að slíkt geymslurými sé nú fyrir höndum. Misskilningur í þessu má ekki eiga sér stað og ég beini því til n., að hún kanni þetta sjálf og geri okkur síðan aðvart um, hvort hún telji frekari aðgerða þörf, vegna þess að eðlilegt er, að n. ætlist til þess, að a.m.k. hennar lágmarkstill. sé fullnægt og það séu a.m.k. ekki rangar upplýsingar gefnar um, að til sé geymslurými, sem ekki sé til. Ég er hv. þm. sammála um það. En fram hjá hinu verður ekki komizt, að grundvallartill. n. er á síðu 5. Varðandi það, að ranghermt hafi verið, að skýrslan væri prentuð með fskj., skal þetta sagt: Auðvitað er hún prentuð með fskj. Hvort það eru þau númeruðu fskj., sem n. setti með sinni skýrslu, hef ég aldrei sagt. Frumskýrsla n. er prentuð ásamt bréfi mínu til n. ásamt viðbótarskýrslu n. og ásamt skýrslu Landhelgisgæzlunnar, sem kom frá dómsmrn. Þetta er óhagganlegt. Og af þessum gögnum er hægt að átta sig á málinu. Hitt er svo annað mál, að hér er heilmikill bunki af skjölum, sem ég vil fullyrða, að meginparturinn af á ekkert erindi til þm., ekkert erindi. Það eru tölur og yfirlit og tilboð og annað slíkt, sem væri algerlega pappírseyðsla og prentsvertueyðsla að vera að prenta sem fskj. handa alþm. í heild. Ef n. óskar eftir því að fá prentaða skýrslu Páls Bergþórssonar, þá er sjálfsagt, að það sé gert. En ég vek athygli á því, sem ég sagði, að það stendur til að haldin verði vísindaleg ráðstefna um þessi mál í vetur. Hún er haldin með styrk og atbeina ríkisstj., sem ég vonast til, að Alþ. taki undir. Það er sjálfsagt, að skýrslur þeirrar n. komi til athugunar og verði birtar og allir fái aðgang að þeim. Án þess að ég sé að gera lítið úr þessum skýrslum Páls Bergþórssonar, eru þær bollaleggingar sannast að segja, sem segja lítið annað um það vandamál en það, sem við vitum, að það getur verið von á hafís. Og samkvæmt síðustu skýrslum virðist það vera svo, að meiri hætta sé á hafís núna en í meðalári. Þetta er óumdeilt og á þetta þarf ekki að eyða mörgum síðum til þess að sanna. Þetta er upplýst í málinu.