Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg skal að eins leyfa mjer að skýra frá því, að allsherjarnefnd hefir athugað frv. síðan það kom úr háttv.Ed. Þar hefir sú breyting verið gerð á frv., að ekki sje beinlínis lögákveðið að undanþiggja neinar skemtanir skattinum, heldur sje það reglugerðaratriði, og ákveði bæjar- eða sveitarstjórn í hvert skifti, hvort skemtun sje undanþegin skattinum eða ekki. Þær skemtanir, er undanþiggja má með reglugerð, eru yfirleitt þær sömu sem undanþegnar voru í frv., eins og það var afgreitt frá þessari háttv. deild. Þar sem það er nú vilji þingsins, að listsýningar og fræðandi skemtanir sjeu undanþegnar skattinum, má gera ráð fyrir, að bæjarstjórn muni ekki fara í bága við hann, enda ætti dómsmálaráðherra, sem á að leggja samþykki sitt á reglugerðirnar, að gæta þess, að þær sjeu í samræmi við vilja þingsins. Jeg hygg, að það hafi vakað fyrir háttv.Ed., að lista- og söngskemtanir ættu ekki saman nema nafnið, og væri því ekki rjett að undanskilja þær alment skattinum í lagatextanum sjálfum. Hjer liggur fyrir, á þgskj. 447, brtt. frá háttv. þm V.-Sk. (G. Sv.) Fyrri liðurinn fer í þá átt, að 1. gr. frv. orðist mjög svipað því, sem þessi háttv. deild skildi við hana. Jeg býst ekki við því, að ástæða sje að deila um þessi atriði. Menn munu sammála um þau og munu ætlast til, að lögunum verði beitt á þann veg, sem brtt. kveður á um. Síðari liður brtt. á þgskj. 447 er tiltölulega meinlaus. Þar er kveðið á um, að skatturinn skuli renna að 2/3 hlutum í landssjóð, en að 1/3 í bæjar- eða sveitarsjóð. Jeg veit ekki, hvort ástæða er til að skifta slíku lítilræði, sem skatturinn verður, - um stórfje getur aldrei verið að tefla. Það er miklu nær, að hann renni allur í bæjar- eða sveitarsjóð, heldur en að skifta honum. En annars læt jeg mjer þetta í ljettu rúmi liggja. Þá er brtt. á þgskj. 450, er fer í þá átt, að sje sjónleikum, sem styrks njóta af landsfje, haldið uppi í bæjar- eða sveitarfjelagi, skuli skattinum varið til þess að styrkja þá leiklist. Í frv., eins og það kom frá háttv.Ed., stendur, að í reglugerð þeirri, sem um er getið í gr., skuli ákveðið, hvernig styrknum skuli varið. Menn hafa lagt það til að ákveða þetta í reglugerðinni. Slík leiklist gæti komið hjer til greina, en auk þess getur skatturinn runnið til einhverra þjóðþrifastofnana í bæjar- eða sveitarfjelaginu, og sjeu þær ekki til, þá ætti hann að renna í ellistyrktarsjóð þess Mjer skilst nú, að útkoman verði svipuð í framkvæmdinni, hvort sem brtt. á þgskj. 447 og 450 verða samþyktar eða ekki. Að minsta kosti er óhætt að treysta því, að svo verði, ef hæstv. stjórn vildi láta í ljós álit sitt um það, hvernig þessu myndi hagað í væntanlegri reglugerð og hún lýsti yfir því, að því mundi hagað á þennan veg. Hæstv. forsætisráðherra er því miður ekki viðstaddur nú, en væntanlega verður hægt að fá álit hans um þetta atriði síðar. Nefndin leggur til, út frá þessu sjónarmiði, að frv. verði samþ. óbreytt. Henni finst ekki ástæða til þess að hrekja það frekar á milli deildanna og ef til vill til sameinaðs þings. Telur nefndin það vart munu borga sig.

Bjarni Jónsson Jeg hefði tekið til máls um þetta frv. hefði hæstv. forseti ekki svift mig atkvæðisrjetti við atkvgr. um síðasta mál og með því afgreitt ólöglega frv. frá deildinni.

Forseti: Út af þessum orðum háttv.þm. Dala. (B. J.) vil jeg geta þess, að atkvgr. var lokið og atkv. talin þegar háttv.þm. (B. J.) kom inn í deildina. Og það er síður en svo, að hann hafi nokkurs rjettar að reka, þar sem hann bar skylda til þess að vera viðstaddur atkvgr.

Bjarni Jónsson Mín forföll voru fullgild, þótt menn tali eigi um slík forföll á þingum.

Pjetur Jónsson Jeg vil segja að eins örfá orð, því jeg vona, að hv. deild geti fallist á frv. eins og það liggur fyrir. Við 2. umr. þessa máls var tekið fram alt hið helsta, sem um það þurfti að segja. Jeg vil rifja það upp fyrir hv.þm., að ef frv. þetta nær fram að ganga, er allvel sjeð fyrir því, að landsstjórnin geti haft eftirlit með verðlagi á vörum, svo sem hægt er. Hjer hefir verið samþ. frv. um heimild fyrir landsstjórnina til þess að ákveða álagningu á aðfluttum vörum. Í þessu liggur heimild - hvort sem kosin yrði sjerstök nefnd eða ekki - til þess að ákveða verðlag á vörum, og var bent á, að stjórnin hefði útflutningsnefnd og forstöðumenn landsverslunarinnar sjer til aðstoðar, og er enginn vafi á, að hún er sjerstaklega kunnug þessu efni og hefir tækifæri til þess að kynna sjer það. Hjer er aftur á móti ætlast til, að bæirnir geti fengið skipaðar verðlagsnefndir, er skakki leikinn, ef á þarf að halda, og er má ske ekki loku skotið fyrir, að tiltaka megi vítt svæði, sem vald þeirra næði yfir. Um þessa verðlagsnefnd, sem hefir unnið eins vel og kostur hefir verið á, er það að segja, að hún hefir gert mest gagn í Reykjavík, og mundi eigi vera heppilegt fyrir bæinn, að henni yrði kipt í burtu að fullu og öllu. En vegna þess, að nefndin er aðallega valin handa Reykjavík, álítur nefndin hyggilegast, að henni sje markað þar starfsvið, svo að hún fari eigi að hlutast til um verð á nauðsynjavörum úti um land. Eins og kunnugt er, flytur landsverslunin inn matvöru og sykur og ræður því verði, svo eigi verður ástæða til að breyta því. Um áhrif nefndarinnar á verð á innlendum vörum er það að segja, að þar hafa till. hennar verið lítils megnandi enda er þar við ramman reip að draga. Framleiðsla á vörum þeim, sem eru í hæstu verði, eins og t. d. smjöri, er svo lítil, að hún er mikið minni en eftirspurnin. En reynslan er hins vegar alstaðar sú, að þegar framleiðslan er minni en eftirspurnin, er erfitt að setja hámarksverð á vöruna. Nefndirnar geta ekki áorkað neinu verulegu í þessum efnum. En þó geta þær sjeð um það í bæjunum, að einstakir braskarar spenni ekki verðið upp að óþörfu. En hins vegar getur landsstjórnin falið útflutningsnefnd að annast um verðlag á innlendum vörum, sem nægilegt framboð er af, eins og t. d. kjöti, síld og fiski; hún ætti að geta gætt þess, að verð á þessum vörum færi ekki fram úr hófi. Jeg hygg þess vegna, að með frv. þessu sje allvel sjeð fyrir verðlagsnefndaskipunum í bæjum.

Einar Arnórsson Jeg þykist sjá einn kost á frv. þessu, eða get öllu heldur skilið, að aðrir hv.þm. sjái þennan kost eða þykist sjá. En hann er sá, að kaup verðlagsnefnda skuli ekki greiðast úr landssjóði, heldur úr bæjarsjóðum eða sveitarsjóðum. En frá mínu sjónarmiði skiftir þetta engu máli. Jeg lít svo á, að það komi í sama stað niður, hvort gjaldið er greitt úr sveitarsjóðum, bæjarsjóðum eða landssjóði. En hins vegar eru ýmsir ókostir á frv., sem gera það ekki aðgengilegt. í fyrsta lagi sá, að nefndirnar á að skipa eftir tillögu bæjar- og sveitarstjórna, ef brtt.hv.þm. Mýra. (P. Þ.) nær fram að ganga, sem jeg tel sjálfsagt, ef frv. verður samþ. En jeg hygg, að það sje óheppilegt, að sveitar- og bæjarstjórnir ráði því, hvort vörurnar verði verðlagðar og hverjir geri það. Það getur auðveldlega átt sjer stað, að þær líti ekki óvilhalt á það mál, hvort nefndirnar skuli skipaðar eða ekki. Í öðru lagi getur meiri hluti stjórnarinnar verið framleiðendur á einum staðnum, en viðtakendur á öðrum. Hinir fyrri gætu þess vegna verið á móti verðlagi og í fullri andstöðu við hina. Hitt er annað mál, að ef nefndirnar yrðu skipaðar af báðum flokkum, eins og hv.þm. Mýra. (P. p.) tók fram, eru líkur til, að málið yrði athugað frá báðum hliðum. En svo er annað, sem bent hefir áður verið á með glöggum rökum og hlýtur að verða að taka til greina. Ef brtt.hv.þm. Mýra (P. Þ.) yrðu samþyktar, sem jeg tel sjálfsagt frá sjónarmiði þeirra, er samþykkja vilja frv., getur niðurstaðan orðið ærið skringileg. Jeg skal taka til dæmis Eyrarbakka og Stokkseyri. Stokkseyrarhreppur fær verðlagsnefnd, en Eyrarbakkahreppur enga. Nú setur verðlagsnefnd Stokkseyrarhrepps hámarksverð á kjöt t. d. Þetta ylli verðmun á þessari vöru á tveim nálægum stöðum. Afleiðingin mundi verða sú, að ákvæði nefndarinnar yrðu brotin. En ef ákvæðin yrðu að menn á öðrum þessara staða fengju ekki brotin, mundi það leiða til þess, ekki vöruna, nema framboð yrði meira en eftirspurn. En ef framboð yrði meira en eftirspurn, er óþarft að verðlagsnefnd ákveði verðið. Svo er ekki þar með búið; það er vel hugsanlegt, að á tveim slíkum stöðum sitji verðlagsnefndir, en þá ber að sama brunni, því að það er engan veginn gefið, að verðlagið verði hið sama á báðum stöðum, og þá stæðist lægra verðið ekki, eða með öðrum orðum, það yrði brotið og yrði að nema það úr gildi. Það getur þá leitt af þessu mjög skringilegt tilfelli. Jeg veit, að þegar verðlagsnefndin í Reykjavík hefir sett verð á vöru, þá hefir hún leitað sjer upplýsinga um þau atriði, er máli skifta, að því er henni virtist. Jeg man, að hún setti hámarksverð á eina vöruteg. Í kauptúni nokkru úti á landi, og þá skildist mjer, að hún hafi hlotið að leita sjer upplýsinga um þau atriði, er henni þóttu mestu varða. Ein verðlagsnefnd hlýtur líka að geta haft betra yfirlit yfir alt, er að málinu lýtur, heldur en verðlagsnefnd, sem hokrar út af fyrir sig á hverjum einstökum stað. Ef menn, yfir höfuð að tala, vilja ekki una við líkt fyrirkomulag og nú tíðkast, þá er það miklu hreinlegra að afnema með öllu þau lög, sem nú gilda um verðlagsnefndir. Jeg held, að afleiðingin af þessu frv. verði aðallega sú, að upp risi einn allsherjarverðlagsnefndarhrærigrautur, ef heimildin á annað borð væri notuð úti um land, en það skal jeg láta ósagt, hvort svo verður, því að það getur aldrei orðið annað en spádómur. En ekki finst mjer það líklegt, að heimildin verði mikið notuð.

Pjetur Þórðarson Nú hefir allmjög verið rætt um nauðsynina á að afnema verðlagsnefndina, og ætla jeg mjer ekki að endurtaka það, sem sagt hefir verið, en get fallist á, að nokkur ástæða sje til þess að breyta fyrirkomulaginu. Hins vegar hefi jeg ekki getað fallist á, að ekki geti verið jafnmikil þörf á verðlagsnefndum í einstökum hjeröðum sem í bæjarfjelögum. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) gat þess áðan, að tilraunir nefndarinnar til þess að hafa áhrif á verðlag á vörum, hafi orðið árangurslitlar. En jeg held, að um þetta sje ekki hægt neitt að fullyrða. Jeg hygg, að ekki hafi verið hægt að búast við, að afleiðingarnar af ákvæðum hennar kæmu fram í beinum gróða landinu til handa. Nefndin gat auðvitað ekki gert annað en jafna verðið, svo að fjeð rynni ekki um of úr einum vasanum í annan. Og jeg býst við, að þessu sje svo farið enn þá, sjerstaklega um stærri bæi sem Reykjavík. En lítilsverðara er það ef til vill fyrir önnur hjeruð. Þó hygg jeg, að það gæti haft sína kosti, að sama verðlag gilti ekki um alt land, og að nefndirnar gætu gert gagn í hjeruðum, eins og í bæjarfjelögum. Þar af er brtt. mín sprottin. Jeg vildi láta heimildina einnig ná til hjeraða, sem vildu skifta sjer af verðlagi á vörum. Nýlega mátti sjá hjer í blaði, að í einni sveit á landinu höfðu sveitarbúar komið sjer saman um verðlag á innlendri vöru. Jeg hygg því, að ekkert mæli á móti, að sú heimild sje veitt, sem farið er fram á í brtt. minni. Það hafði komið til tals í nefndinni, sem um málið fjallaði, að heimildin næði út fyrir bæjarfjelög. En þau vandkvæði þóttu á þessu, að ákvæði nefndanna gætu rekið sig hvert á annað, nema skipuð væri yfirallsherjarnefnd, til þess að jafna millum nefndanna. En jeg held, að stjórnin sje sjálfkjörin yfirallsherjarnefnd, til þess að taka í taumana, ef verðlagið rekst á. Jeg álít, að það sje mjög svo mikils varðandi, að þessi heimild sje til, og að hún geti beinlínis orðið til þess, að koma í veg fyrir, að óþarfir kaupsýslumilliliðir beri stórgróða frá borði. Mjer er kunnugt um, að er fyrst var ákveðið verðlag á smjöri, stafaði það að mestu leyti af því, að einstakir menn í Reykjavík voru farnir að fara á móti smjörseljendunum, kaupa af þeim smjörið og selja óhæfilegu verði. Þess vegna vænti jeg, að þm., sem vilja hafa einhvern hemil á þesskonar okri, sætti sig við brtt. mína. Jeg get ekki verið samdóma hv.þm. S.-Þ. (P. J.) um það, að verðlagsnefndir geti ekki haft fullkominn hemil á þessu, auk þess sem útflutningsnefnd mundi hafa um verðlag á fiski. Oft stendur svo á, t. d. í Reykjavík, að þegar lítið er um nýjan fisk, er hætt við að geti orðið mismunandi verðlag á honum. Hitt er annað mál, að verðlag á söltuðum fiski skapast af sjálfu sjer. Jeg skal geta þess, að með brtt. hafði jeg ekki að eins í huga stærri kauptún, heldur og sveitir, og vona, að það þyki sanngjarnt, að þessi heimild verði til, ef einhverjir kynnu að álíta, að þyrfti að nota hana. Sumir hafa látið það í ljós, að ef frv. yrði samþ., þá vantaði jafnvel í það ákvæði um það, hvernig verðlagsnefndirnar yrðu skipaðar; hvort framleiðendur ættu t. d. að eiga sæti í þeim. En slík ákvæði heyra undir reglugerð þá, sem heimiluð er í frv. Jeg tek undir það, sem hv. framsm. (S. St.) sagði við 2. umr. þessa máls, að hjer er þetta ekki það kappsmál, að jeg vilji gera mikið veður út af því. Jeg álít það í sjálfu sjer ekki svo mikils vert; en hins vegar vona jeg, að brtt. mínar nái fram að ganga.

Björn Kristjánsson Eins og framsm. (S. St.) sagði, komst meiri hluti bjargráðanefndar að þeirri niðurstöðu, að breyta ekki frv., og það bygði hann á þeirri reynslu, að menn utan Reykjavíkur æskja alls ekki eftir því, að hámarksverð sje sett á vörur. Síðan verðlagsnefnd var stofnuð hefir utan af landi að eins verið beðið um að setja verðlag á tvær vörutegundir, beitutekju við Breiðafjörð og sykur í Ólafsvík. Þetta sýnir hversu lítið menn úti um landið nota verðlagsnefndina, og auk þess ber að gæta, að í öðru tilfellinu ræðir um útlenda vöru, sem menn eru nú orðnir sammála um, að ekki sje þörf að setja hámarksverð á. Hámarksverð mundi því að eins notað á innlendar vörur, en þá er þess að gæta, að víða úti um land selur framleiðandi vöru sína beint til neytanda, en notar ekki kaupmenn sem milliliði. Auk þess er svo ástatt í smákauptúnum úti um land, að vöruframboðið er meira en eftirspurnin, en hjer í Reykjavík er alt annað uppi á teningnum, því að hjer er eftirspurnin meiri heldur en framboðið, og þar af leiðandi er hjer miklu meiri þörf á verðlagsnefnd heldur en í smákauptúnum úti um land. Við skulum t. d. taka nokkur kauptún og byrja á Vík í Mýrdal. Þar er mjög fáment, en upp af kauptúninu er fjölmenn og frjósöm sveit. Eftirspurn eftir landafurðum hlýtur því að verða mjög lítil, borin saman við framleiðslumagnið. Sömuleiðis má nefna Vopnafjörð; þar stendur alveg eins á, að ekki er nægur markaður fyrir innlendu vörurnar í kauptúninu, og því er ekki hætt við, að framleiðendur geti skrúfað þær upp. Þá er og Húsavík; þar er stór sveit upp af, og framleiðsla því meiri en kauptúnið hefir þörf fyrir, og þar af leiðandi framboðið meira en eftirspurnin. Enn fremur Sauðárkrókur; þar er stór, góð sveit umhverfis, og verður því niðurstaðan hin sama og á hinum stöðunum. Sömuleiðis Blönduós, og svona má halda áfram að rekja kring um alt landið, og niðurstaðan verður alstaðar hin sama, að framboðið er meira en eftirspurnin. Þess vegna er álit nefndarinnar alveg rjett, og niðurstaða hennar sömuleiðis, að þar sem fólkið er margt, eins og t. d. hjer í Reykjavík, og eftirspurnin er meiri en framboðið, þar er þörf á verðlagsnefnd, en annarsstaðar ekki. Það gefur því að skilja, að jeg er á móti brtt.hv.þm. Mýra. (P. Þ.). Aðallega er það í Reykjavík, sem þörfin er fyrir hendi, því að hjer eru sjerverslanir með íslenska vöru og innlenda varan að mestu í höndum kaupmanna, og eftirspurnin meiri en framboðið. Dæmið, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók, um Eyrarkakka og Stokkseyri, styður þetta mál mitt, því að starfsemi verðlagsnefndar á slíkum stöðum er með öllu óþörf, og svo getur farið, að ákvæði hennar verði óframkvæmanleg. Upp frá þeim kauptúnum liggur líka stór sveit, og þess vegna selja bændur í Árnessýslu þær vörur sínar hingað, sem þeir ekki koma út á Eyrarbakka og Stokkseyri. Það er því rjett hjá meiri hluta bjargráðanefndar að mæla með því, að frv. gangi fram óbreytt.

Sigurður Sigurðsson Af sjerstökum ástæðum verð jeg að gera grein fyrir atkv. mínu að því er þetta frv. snertir. Frv. er frá bjargráðanefnd og til orðið, að því er mjer skilst, út af því, að öðru frv. var vísað til nefndarinnar, sem sje frv. til laga um að afnema heimild fyrir ráðherra Íslands til að skipa verðlagsnefnd. Jeg hefi eigi verið heima um hríð, og um burtverutíma minn hefir þetta frv. bjargráðanefndar orðið til. Á síðasta fundi nefndarinnar, sem jeg kom á áður en jeg fór burtu úr bænum, var frv. á þgskj. 336 til umr., og kom þá fram í umræðunum sú skoðun, að komið gæti til mála að heimila ráðuneytinu að skipa sjerstaka nefnd, einkum hjer í Reykjavík, með tilliti til einstakra vörutegunda, sem spekúlantar hafa lagt undir sig. Jeg get fyrir mitt leyti sagt það, að jeg er því hlyntur, að Rvík. væri gefin heimild til að skipa nefnd, sem sjerstaklega hefði hönd í hagga með að setja hámarksverð á vörur, sem framleiddar eru innan umdæmis bæjarins og spekúlantar hafa náð tangarhaldi á. En með þessu frv. get jeg ómögulega verið, og hafa ástæðurnar fyrir því þegar verið tilfærðar, sjerstaklega af samþingismanni mínum, hr. E. A., svo að jeg þarf ekki að fara út í það frekar. En þess vil jeg láta getið, að brtt.hv.þm. Mýra. (P. Þ.) gera enn meiri glundroða en frv., eins og það er nú, og ef þær yrðu samþ., yrði úr því tóm vitleysa. Jeg hefi nú raunar altaf litið svo á, að verðlagsnefndirnar og hámarksverð á innlendum vörum væri tvíeggjað sverð, og reynslan af nefndunum hefir ekki verið sem æskilegust. Jeg segi ekki þetta til þess að hnýta í neina sjerstaka nefndarmenn, eða til þess að álasa nefndinni eða bera henni á brýn, að hún hafi ekki gert skyldu sína eða legið á liði sinu. En jeg lít svo á, að slíkt starf sem hennar sje mjög vandasamt og það sje mjög aðgæsluvert, hve nær ástæða sje til fyrir slíka nefnd að gripa inn í verðlagið og setja á hámarksverð. Og þessi verðlagsnefnd, sem vjer höfum haft, hefir þá líka verið svo óheppin, að hún hefir tíðast gripið inn í til að setja hámarksverð á innlendar afurðir, en látið útlendu vöruna minna til sín taka. Eins og jeg hefi sagt, þá lít jeg svo á, að komið gæti til mála að heimila Reykjavík að setja á stofnverðlagsnefnd til þess t. d. að athuga verð á fiski, sem framleiddur er innan umdæmis bæjarins.  (E. A.: Það er enginn fiskur framleiddur innan umdæmis bæjarins)  . Jæja, hvað sem nú líður, þá er þó hjeðan róið og aflað fiskjar, sem svo er seldur hjer í bænum, og það er hið sama. En svo má benda á það, að bærinn sjálfur gæti tekið að sjer verslunina með fisk o.fl„ ef hann gæti ekki haldið í hemilinn á þeim mönnum, sem nú hafa þessa verslun með höndum. En ef það nú skyldi vera varhugavert að sleppa með öllu hendinni af þessu máli og hafa enga verðlagsnefnd, þá sje jeg þó ekki, að þetta frv. bæti nokkuð úr skák, og mun jeg því greiða atkv. á móti því, enda þótt það komi frá bjargráðanefnd.

Pjetur Þórðarson Mjer finst þeir hv.þm., er talað hafa, hafa gert lítið úr því, er hv. framsm. (S. St.) sagði, að það, að skipuð væri nefnd fyrir eitt sveitarfjelag, útilokaði það ekki, að ein og sama nefndin væri fyrir stærra svæði. Eins er og það, að það sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, að í till. vantaði ákvæði, er kæmi í veg fyrir glundroða, þá vil jeg gera miklu minna úr því en hann, því að jeg álít, að það geti komið svo margt til greina, er bæti úr þessu, og ákveðið verði í reglugerð, er stjórnarráðið setur um þetta. Og svo er í 3. gr. mælt svo fyrir, að ef árekstur verður, þá er hægt að skjóta málunum undir úrskurð stjórnarrásins. Jeg ætlast til, að með þessu verði hægt að hafa fullkomið vald á þessum hugsanlega glundroða, og þótt hann yrði, þá get jeg ekki hugsað mjer, að hann valdi slíkum ónotum, sem hv.þm. (E. A.) heldur. Jeg get ekki hugsað mjer, að það verði svo alment, sem þessi heimild verði notuð, og jafnvel álít jeg, að eftir 1. gr. yrði stjórnarráðið að synja mönnum um heimildina, ef það álítur hana óþarfa, og að hún ef til vill geri ilt verra. Jeg get ekki felt mig við, að það þurfi að gera ítarlegri lög en þetta, þar sem bæta má úr reglugerð, sem stjórnarráðið semur.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla ekki að fara að tala frekar um málið í heild sinni, vil þó láta þess getið, að jeg álít hyggilegra, að hafa eina allsherjarverðlagsnefnd, heldur en margar. Auðvitað held jeg, að hv. deildarmönnum sje þetta ljóst, og þarf jeg því ekki að fara frekar út í þá sálma. Hitt vil jeg taka undir með hv. nefnd, að það er jafnvel dálítið athugavert við að gefa bæjarfjelögum og þó einkum mjög smáum bæjarfjelögum þetta vald. Bæjarstjórnin eða sveitarstjórnin getur verið svo skipuð, að ekki væri tekið eins mikið tillit og þyrfti til allra kringumstæðna. Jeg held nú reyndar, að þessu valdi yrði ekki misbeitt í kaupstöðunum, en hins vegar álít jeg ekki rjett að veita sveitarfjelögum það vald, sem hv.þm. Mýra. (P. Þ.) vill veita þeim. Jeg held, að það hljóti að vera hverjum manni ljóst, að það geti verið alveg ófært þar sem ef til vill þeir væru kaupmenn, sem flestum sveitarmönnum væri illa við. Að vísu væri það oft kaupmannanna sök, en hætt er við, að farið yrði of langt í því, að þrengja um of að þeim. Ef ætti að fara út fyrir kaupstaðina, þá ætti að takmarka þessa heimild við sýslurnar, en ekki við sveitirnar eða sveitarstjórnirnar, og væri það nokkuð meiri trygging fyrir því, að litið væri rjett á málið, en eigin hagsmunir ekki látnir mestu ráða. Og þar að auki yrði þá úr meira mannvali að velja, því að í sveit, þar sem búa um 200 manns, gæti verið örðugt að finna 5 menn, er gætu rækt þetta starf sómasamlega. Mjer finst aðaltill. hv. nefndar nógu athugaverð, en ef fallast ætti á till.hv.þm. Mýra. (P. Þ.), þá yrði þetta mál ófært.

Pjetur Jónsson Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir haft nokkuð á móti frv., og skilst mjer aðalmótbáran vera sú, að ef margar verðlagsnefndir yrðu skipaðar, þá mundi af því leiða glundroða, er gæti gert ilt verra. Og til þess, að geta málað fjandann á vegginn, þá taldi hann sjálfsagt, að samþykkja till.hv.þm. Mýra. (P. J.), því að ekki er hægt að mæla í móti, að sú till. býr til mestan glundroða. En hann þurfti ekki aðbenda nefndinni á, að þessi glundroði kynni að geta átt sjer stað, en eins og hv. 1. þm. G. K. (B. K.) hefir bent ljóslega á, þá vakti það fyrir nefndinni, að varla mundi koma til, að verðlagsnefnd yrði skipuð annarsstaðar en hjer í Reykjavík. En þó að nú verðlagsnefnd yrði skipuð í stærri kaupstöðum, eins og t. d. á Ísafirði, Akureyri eða Seyðisfirði, þá er ekki svo mjög að óttast glundroða þeirra á milli, því að ekki er svo mjög náið sambandið milli þeirra manna, er viðskifti eiga við þessa bæi. Menn verða þá einnig að athuga, að þar sem stjórnarráðið semur reglugerð um þetta atriði, þá mundi í henni vera svo ákveðið, að það hefði úrskurðarvaldið um hámarksverðið, og getur það því fyrirbygt hinn umtalaða glundroða, ef hann yrði nokkur. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) taldi líka, að bæjarstjórnirnar væru ekki vel lagaðar til að benda á menn í nefndina og ákveða um þörfina á verðlagsnefnd, en þetta finst mjer ósanngjarnt, því að jeg fæ ekki betur sjeð en að bæjarstjórnunum sje best treystandi til að geta litið á og kunna að meta þörfina eftir ástæðum og mennina eftir verðleikum. Mjer finst þetta alt vera miðað við það, að menn láti smámunalega hagsmunasemi ráða öllum gerðum sínum, en það er ekki rjett að gera mönnum slíkar getsakir. Kostnaðurinn er ekkert aðalatriði fyrir nefndinni, því hún gerði alls ekki þessa till. til að losa landssjóð við kostnaðinn, heldur áleit hún, að eðlilegra væri, þegar verðlagsnefnd ynni algerlega fyrir bæinn, að bæjarfjelagið borgaði kostnaðinn við hana, heldur en landssjóður. En ef hv. deild álítur rjettara að landssjóður borgi, þá mun ekki standa á nefndinni að fallast á það.

Einar Arnórsson Hv. 1. þm. G. K. (B.K.) sagði, sem sjálfsagt er heldur ekki ástæða til að bera brigður á, að utan Reykjavíkur sje lítil þörf fyrir verðlagsnefndarákvæði. Þetta mun vera alveg satt. Af því dró hann þá ályktun, sem líka er rjett, ef forsendan er rjett, að óþarft sje að skipa verðlagsnefnd annarsstaðar en í Reykjavík. En af sömu forsendunni virðist einnig mega draga aðra ályktun, sem er ofureinföld og liggur beint við. Hún er sú, að þetta frv., sem hv. bjargráðanefnd er með á prjónunum, sje líka hreinasti óþarfi. Ef óþarfi er að gera nokkrar verðlagsákvarðanir, hvað á þá að gera með verðlagsnefndir, og hvað á þá að gera með heimildir til að skipa þær?  (B. K.: Þar sem fólkið er flest og viðskiftin mest, þar getur verið þörf fyrir þær)  . Jú, þar sem fólkið er flest og viðskiftin mest. En mjer skildist á ræðu hv.þm. (B.K.), að hann álíti, að víðast hvar utan Reykjavíkur væri framboð á vörum meira en eftirspurnin. Ef svo er, þá skiftir ekki miklu, hve margt fólk er á staðnum. Ef útlit er fyrir, að eftirspurnin kynni að aukast á einhverjum stað þannig, að hún yrði meiri en vöruframboðið á þeim stað, svo að þörf yrði fyrir verðlagsákvæði, hvað er þá betra að skipa verðlagsnefnd þar á staðnum heldur en að ein verðlagsnefnd sje fyrir alt landið, ávalt reiðubúin til að ákveða hámarksverð, hvar sem þess gerist þörf? Ef verðlagsnefnd er skipuð á hverjum stað, þá er miklu frekar hætta á, að það gæti orðið til þess, að framleiðendur þar í grendinni yrðu fremur fyrir ósanngirni af hennar hálfu heldur en ef óviðriðnir menn eiga að skera úr málunum. Við getum tekið til dæmis á Ísafirði. Það er sá staður, sem helst mundi geta skort innlendar afurðir, næst á eftir Rvík, svo eftirspurn yrði meiri en framboð á þeim. Þá mundi stjórnarráðið skipa þar verðlagsnefnd, væntanlega eftir tillögum bæjarstjórnar.  (B. K.: Á móti tillögum bæjarstjórnar. Það er venjan)  . Það getur vel verið. En þó hv. 1. þm. G. K. (B. K.) segi það venju að skipa nefndir móti till. bæjarstjórnar, þá býst jeg við, að landsstjórnin mundi í þessu tilfelli verða, sökum skortandi þekkingar, að fara eftir till. bæjarstjórnar. En hvort sem hún gerði það eða ekki, þá mundi hún skipa í nefndina einhverja menn, sem búsettir væru á Ísafirði. Jeg get ekki talað mikið með um það, hvað er venja við slíkar útnefningar. Hv. 1. þm. G. K. (B. K.) hlýtur að tala þar af þekkingu, því hann hefir verið ráðherra og kannast líklega við þesskonar praxis frá þeim tímum. Annars mundi hann varla gera ráð fyrir, að honum væri fylgt. - En ef það kæmi fyrir, að verðlagsnefnd yrði skipuð, að sjálfsögðu mönnum úr kaupstaðnum, hvort sein þeir væru valdir eftir till. bæjarstjórnar eða ekki, þá er ekki óhugsandi, að þeir kynnu að halla rjetti framleiðendanna, sem búa í kringum kaupstaðina. Á þessu væri minni hætta, ef að eins væri ein nefnd á öllu landinu, sem skipuð er öllum flokkum mannfjelagsins, ef jeg má svo að orði kveða. Í þeirri nefnd, sem nú situr, eru fulltrúar bæði fyrir sjávar- og sveitaratvinnu, svo hún ætti að geta litið óvilhalt á málin. Jeg held því, að það sje ólíkt heppilegra, ef á að hafa einhverja verðlagsnefnd á annað borð, að halda sjer við það fyrirkomulag, sem nú er, heldur en fara að skipa nefnd á hverjum stað. Hv. þm. Mýra. (P. Þ.) vildi ekki neita því, að ef það fyrirkomulag, sem hann, eða háttv. bjargráðanefnd, leggur til að verði upp tekið, gæti valdið glundroða í framkvæmdinni. Það er ekki von, að hann vildi neita þessu, því hann er skynsamur maður, og skynsamir menn neita ekki staðreyndum. En hv.þm. (P. Þ.) hjelt, að girða mundi mega fyrir þennan möguleika með reglugerð, sem stjórnarráðið gæfi út. Jeg veit ekki hvort hægt er að girða fyrir þann möguleika með reglugerð, og sje ekki aðra örugga leið til þess en þá, að drepa þetta frv., sem hjer er á prjónunum. Hv. frsm. (S. St.) sagði, að heimildin mundi ekki verða notuð, því ekki mundi verði þörf á verðlagsnefndum. En þá er ekki heldur nein þörf á frv. hv.þm. Mýra (P. Þ.) benti á, að stjórnin hefði heimild til að neita að skipa verðlagsnefnd, ef henni virtist engin ástæða til að gera það, þó að þess væri óskað. En það mundi vera mjög illa sjeð af stjórninni, ef hún gerði það. Sú bæjarstjórn, sem lagt hefir til, að verðlagsnefnd skuli skipuð á þeim stað, mundi verða óánægð, ef till. hennar væri ekki sint.  (P. Þ.: Jeg geri ráð fyrir, að hún mundi færa einhverjar ástæður fyrir því, að hún fór fram á það)  . Því býst jeg líka við. En fyrst hv.þm. (P. Þ.) gerir ráð fyrir, að neitað kynni að verða um nefndarskipun, þá hlyti það að vera af því, að stjórnin tæki þessar ástæður ekki gildar. Og ekki verður óánægjan minni hjá bæjarstjórninni, þó að henni finnist hún hafa fært gullvægar ástæður fyrir tillögum sínum, en að þær hafi verið virtar að vettugi. En jeg get gefið hv.þm. Mýra (P. Þ.) eftir í því, að till. hans er í fullu samræmi við það, sem nefndin fer fram á. Ef þörf getur orðið á verðlagsnefnd einhversstaðar, þá getur sú þörf komið fyrir á hverjum stað sem er, en er ekki bundin við kaupstaðina. Hún fer ekki eftir því formi á stjórnarskipun staðarins, sem gerir hann að kaupstað. Jeg veit t. d. ekki hve nær Siglufjörður verður gerður að kaupstað. En sá dagur, sem hann fær kaupstaðarrjettindin, verður varla úrslitadagur um það, hvort ákveða þurfi þar verðlag á útlendri eða innlendri vöru. Jeg get ekki fallist á það, með hæstv. forsætisráðherra, að heppilegt væri, að sýslunefndir gerðu till. um verðlagsnefndarskipun. Eins og kunnugt er, halda þær sjaldan fundi. Að vísu má kveðja þær saman á aukafundi, þegar nauðsyn krefur. En hræddur er jeg um, að sumir sýslunefndarmenn yrðu óánægðir yfir því, að þurfa að takast löng og erfið ferðalög á hendur, til þess að mæla með skipun verðlagsnefndar í einhverju kauptúninu í sýslunni. Enda mundi venjulega reynast svo, að meiri hluti sýslunefndar yrði algerlega á móti því að skipa verðlagsnefnd, ef til vill í eina kauptúninu í sýslunni. Það mætti því teljast fyrirfram ákveðið, að slíkar nefndarskipanir yrðu æfinlega feldar. Það væri því sama sem að taka með annari hendinni, sem gefið er með hinni, að fela sýslunefndum þetta skipunarvald. Flestu af því, sem fram kom hjá hv. framsm. (S. St.) hefi jeg áður svarað í orðum mínum til annara þm. Það kemur sama hugsuninni fram hjá honum og hjá hv. 1. þm. G. K. (B. K.), að ekki muni verða þörf á verðlagsnefndum, nema fyrir Reykjavík. Ber það alt að sama brunni, að best sje að láta standa það fyrirkomulag sem er. - Hv. framsm. (S. St.) virtist sárna það, sem jeg hafði sagt, að jeg taldi ekki girt fyrir hlutdrægni í skipunum verðlagsnefnda, ef sveitar- og bæjarstjórnir ættu að ráða þar mestu um. Hann sagði, að menn yrðu að ganga út frá, að þessir tímar væru búnir að bræða svo úr mönnum allan sjerplægnisanda, að ekki væri hætt við neinni hlutdrægni. Jeg hefi ekki þá trú, að mennirnir sjeu orðnir svo miklu betri en þeir hafa verið, eða verði það fyrst um sinn. Það mun lengst af verða svo, að hver reynir til að vera sjálfum sjer næstur. Og mjer dettur ekki í hug að álasa neinum fyrir það, þó að sá, sem vöru hefir að selja, reyni að fá fyrir hana svo mikið verð, sem hann getur fengið, og sá, sem þarf að kaupa vöruna, reyni að fá hana fyrir svo lágt verð, sem kostur er á. Jeg býst ekki við, að þessi grundvallarregla alls kaupskapar verði upp hafin á þessu ári, eða á nokkru ári. En af því sprettur þessi sjerplægnisandi, að hver maður reynir í vöruskiftum að fara það sem hann kemst með heiðarlegu móti. Og jeg býst ekki við öðru, en að sá sjerplægnisandi, muni lengst ríkja í viðskiftum manna. Þá mintist hv. framsm. (S. St.) á kostnaðaratriðið og sagði, að það væri ekkert aðalatriði fyrir sjer, hver ætti að borga kostnaðinn við þessar nefndir. Jeg trúi því vel, að frá hans sjónarmiði sje þetta ekkert aðalatriði. En fyrst svona langt er komið, að hv. nefnd viðurkennir, að kostnaðaratriðið sje ekkert aðalatriði, og fyrst sýnt hefir verið fram á með rökum, að það fyrirkomulag, sem nefndin vill koma á, verði ekki á neinn hátt betra í framkvæmdinni, heldur öllu lakara, en það sem er, þá finst mjer, að nefndin ætti að taka sporið alveg út og taka frv. aftur. Háttv. þm. S. Þ. (P. J.) mun hafa látið orð falla í þá átt, að verðlagsnefnd, sem skipuð er eftir tillögum hreppsnefndar eða bæjarstjórnar, gæti lagt á verð, sem gilti fyrir utan þann hrepp eða bæ, sem hún væri skipuð fyrir. Jeg get ekki sjeð, að þetta felist í frv. Mjer finst, að menn hljóti öllu heldur að skilja frv. þannig, að valdsvið verðlagsnefndarinnar nái ekki út fyrir þann kaupstað, eða þann hrepp, sem hefir lagt til, að hún yrði skipuð. Mjer finst, að ef nefndin ætti að ákveða verðlag á vörum á öðrum stöðum, þá gæti sú bæjar- eða sveitarstjórn, sem þar ræður yfir, talið farið inn á sitt valdsvið, þar sem hún átti engar tillögur um skipun nefndarinnar. Það yrði tæpast talið rjettlátt. Ef það er tilætlunin með lögunum, að verðlagsnefndir geti ákveðið verðlag annarsstaðar en í sinni sveit, eða sínum bæ, þá yrði það að minsta kosti að vera skýrt tekið fram í frv. En frv. gefur alls ekkert tilefni til, að það verði skilið á þann hátt, sem hv.þm. S. Þ. (P. J.) gaf í skyn, og virtist telja frv. til bóta.

Benedikt Sveinsson Það dylst ekki, að sú er skoðun ýmsra þingmanna, og víst margra annara, að sú verðlagsnefnd, sem nú situr, hafi gert lítið gagn. Þess vegna vilja menn nú taka af stjórninni heimildina til að skipa verðlagsnefnd með þeim hætti, sem nú er. En þá er undarlegt, að þessir sömu þm. skuli vilja veita stjórninni heimild til að skipa margar verðlagsnefndir, í stað þessarar einu, sem ekki þykir nein þörf á að halda. í frv. bjargráðanefndar er farið fram á að heimila nefndarskipun í hverjum kaupstað, og í brtt. við það er farið fram á, að skipa megi eina verðlagsnefnd fyrir hvern hrepp á landinu, eða 200 verðlagsnefndir, í staðinn fyrir eina. Aðalástæðan hjá þeim, sem vilja afnema verðlagsnefndina, sem nú situr, virðist vera sú, að kostnaðinum, sem hún. hefir í för með sjer, sje kastað á glæ. Þá verð jeg að segja, að óþarflega miklu verði kastað á glæ fyrir þessar 200 nefndir, því að óhjákvæmilega hlýtur að verða kostnaður við þær, ef þær eiga eitthvað að gera. Jeg held, að þá væri ráðlegra að afnema hreinlega þessa einu verðlagsnefnd og vera ekki að gefa heimild til að stofna 200 nýjar í hennar stað. En ef það er rjett að hafa verðlagsnefndir sumstaðar á landinu, þá er sjálfsagt, að heimilt sje að hafa þær alstaðar. Það er ekki hægt að rökstyðja það, að brýnni nauðsyn beri til að hafa verðlagsnefnd í kaupstað heldur en í kauptúni eða sveit. Þess vegna er brtt.hv.þm. Mýra. (P. Þ.) fyllilega á rökum bygð og í fullu samræmi við þá stefnu, sem hv. bjargráðanefnd hefir tekið, eins og hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir líka rjettilega sýnt fram á. Jeg held, að hv. nefndarmenn hafi ekki fyllilega gert sjer grein fyrir þeim agnúum, sem eru á því, að hafa verðlagsnefndir að eins í kaupstöðum. Hv. þm. S. Þ. (P. J.) kannaðist við, að það væri rjett, sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hafði sýnt fram á, að það gæti valdið glundroða, ef verðlagsnefndirnar væru margar. En hann hjelt því fram, að því að eins væri nokkur hætta á glundroða, að heimilað væri að skipa nefnd í hverjum hreppi. Hann taldi engar líkur til, að slíkur glundroði gæti orðið, ef nefndir væru að eins í kaupstöðunum, og nefndi til Seyðisfjörð, Akureyri og Ísafjörð. Rökstuddi hann mál sitt með því, að svo langt væri milli þessara bæja, og samgöngur og viðskifti þeirra á milli svo lítil, að ekki væri hætt við, að ákvæði nefndanna rækjust neitt á. En hv.þm. (P. J.) virtist gleyma því, að hjer á næstu grösum er einn kaupstaðurinn, í Hafnarfirði: Ef nú sæti sín verðlagsnefndin í hvorum þessara bæja, og ákvæði sitt hámarksverðið hvor á einhverri vörutegund, þá yrði niðurstaðan sú, að varan flyttist öll til þess bæjarins, sem hefði ákveðið hærra hámarksverðið. Ef t. d. verðlagsnefndin hjer hefði ákveðið hærra hámarksverð en nefndin í Hafnarfirði, þá drægist öll verslun með þá vörutegund hjeðan til Hafnarfjarðar, svo framarlega, sem þar væri nóg eftirspurn. par að auki er það að athuga, að ef verðlagsnefnd er skipuð eftir tillögum bæjarstjórnar, þá mundi hún ekki fá víðara valdsvið en það, sem bæjarstjórnin ræður yfir. Það hefði ekki neina þýðingu að ákveða verðlag á vöru í Reykjavík, ef það ætti að eins að gilda hjer á staðnum. Til hvers væri það t. d. að setja hámarksverð á kartöflur, ef framleiðendur mega selja þær fyrir hvaða verð sem þeim sýnist á næstu nesjum, bæði á Seltjarnarnesi, Kjalarnesi og Akranesi. Þegar framboð væri mjög takmarkað, mundu menn fara þangað að kaupa kartöflurnar, fyrir það verð, sem seljandinn vildi á þær setja, svo hámarksverðið kæmi ekki að neinu haldi. Framleiðandinn mundi selja kartöflurnar heima hjá sjer, og flytja þær svo fyrir einhverja þóknun til neytendanna í bænum. En ef nefndin hefir stærra vald svið, þá er hægt að girða fyrir slíkt, eins og t. d. í haust, þegar kaupmenn hjer í bænum ætluðu að kaupa upp allar kartöflur, til að okra á þeim. Þetta frv. er því ekkert nema fálm út í loftið, eins og það er. Það lítur líka út fyrir, að hv.frsm. (S. St.) finnist það eitthvað gallað, þar sem hann telur það ekki útilokað, að valdsvið nefndanna nái út fyrir bæina. Það þyrfti auðvitað svo að vera. En þá er maður kominn út fyrir það, sem rjett er að álykta. Því að nefnd, sem skipuð er eftir till. bæjarstjórnar og kostuð af bæjarfje, getur alls ekki haft neitt vald nema þar á staðnum. Þó að verðlagsnefnd sje skipuð hjer í Rvík, þá geta framleiðendur selt sína vöru í sveitunum hjer í kring, fyrir hvaða verð sem þeim sýnist. Það er þá komið undir verðlagsnefndum Mosfellssveitar eða Kjalarness, hverju verði má selja vöruna í þeirra umdæmum. Það getur vel verið, að þessi heimild yrði ekki notuð nema á stöku stað. En það getur líka verið, að hreppsnefndir mundu sækja um það nokkuð alment, að verðlagsnefndir verði skipaðar. Það er t. d. ekki óhugsandi að framleiðendum þyki ilt, að afurðir sjeu seldar út úr sveitinni fyrir of lítið verð. Og eftir frv. má alveg eins skipa nefnd til að ákveða lágmarksverð á vöru eins og hámarksverð. Hvað ætli menn hjer í bænum segðu við því, ef þetta frv. yrði til þess, að verðlagsnefnd á Akranesi bannaði að flytja þaðan kartöflur, sem seldar væru undir 50 kr. tunnan? Til þess að fá einhverja heila brú í frv. og til þess að gera lítið úr þeim misfellum, sem af því gætu leitt, er svo talað um, að skjóta megi til stjórnarinnar úrskurðum nefndanna, til þess að laga misfellurnar. Eða ef ósamræmi yrði milli hinna einstöku hreppa, þá sje ekki annað en að þær haldi sameiginlegan sýslufund. En mundi það fyrirkomulag nokkru hentugra og kostnaðarminna? Og ef verðlagsnefndir kaupstaðanna ættu að senda stjórninni skýrslur sínar, til þess að hún gæti lagt úrskurði á málin, hygg jeg, að stjórninni þætti umsvifaminna að hafa eina verðlagsnefnd, svo sem nú er. Þetta frv. er yfir höfuð svo fult af göllum og misfellum, að mig furðar á því, að það skuli hafa verið borið fram. Jeg býst þó við því, að það slampist í gegnum hv. deild; menn eru hjer svo brjóstgóðir, að þeir samþykkja marga vitleysuna, svo sem nærri því var orðið um frv. um vjelþurkun á kjöti, sem þó loks tókst að drepa í gær. En þó að frv. þetta verði samþykt hjer, vænti jeg þess, að það sleppi ekki út úr þinginu, heldur verði því þá banað í hv.Ed.

Pétur Jónsson Jeg hygg að ekki taki því að ræða frekar um þetta frv.; mjer er nokkurn veginn sama um, hvernig því reiðir af. En hitt þykir mjer um vert, er kom fram hjá nokkrum hv.þm., að þeir geta ekki tínt annað til mótmæla frv. en ýmislegt smælki, er ekki kemur málinu við. Svo var um hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Jeg skal ekki eltast við það, er hann sagði. Jeg ætla ekki heldur að metast við hann um heilbrigða skynsemi; jeg veit, að hv.þm. ætlar okkur nefndarmenn ekki þeim mun meiri heimskingja en sig. Hv. þm. (B. Sv.) hefir litið á nokkur smáatriði málsins. Aðalatriðið er það, að sú nefnd, sem skipuð yrði í Reykjavík, starfaði að eins á því svæði; jeg gat þess að eins sem míns álits, að skeð gæti, að verksvið hennar mætti ná lengra. Sú nefnd færi auðvitað ekki að skifta sjer af verðlagi á vörum, sem ganga kaupum og sölum annarsstaðar á landinu. Þessi er munurinn á sjerstakri nefnd fyrir bæinn og núverandi nefnd. En annað mál er það, hvort þetta er galli eða kostur. Sumir telja þetta galla, aðrir kost, og skal jeg láta það liggja á milli hluta. En aðrir vegir eru heppilegri til, til að hlutast um, hvaða verði menn austan úr sýslum selja smjör sitt eða kartöflur, heldur en að hafa verðlagsnefnd, er allir gera sjer leik að að fara í kringum. Í öðru lagi eru kringumstæður breyttar að því leyti, að verðlagsnefnd þarf ekki til þess að skifta sjer af sölu á aðfluttum lífsnauðsynjum úti um land, þar sem landsverslunin hefir það starf með höndum. En er nefndin hugleiddi það, að rjett væri, að Reykjavík fengi heimild til að skipa verðlagsnefnd í bænum, fanst henni ekkert því til fyrirstöðu, að hinir kaupstaðirnir fengju sömu heimild, ef til þess kæmi, að þeir óskuðu að nota hana. Nefndin áleit, að það gæti ekki vakið neinn glundroða, þar sein kaupstaðirnir eru svo langt hver frá öðrum. Auðvitað gæti það vakið glundroða að hafa sína verðlagsnefndina á hvorum staðnum, Reykjavík og Hafnarfirði, en þá væri hægur hjá fyrir stjórnina að gæta þess, að svo yrði ekki. Enda sje jeg ekki, hvað gæti vakað fyrir þeim tveim nefndum, ef þær hefðu ósamræmi sín á milli. Það yrði til óhagnaðar fyrir hvorn kaupstaðinn um sig. Jeg skal svo ekki fara frekari orðum um málið; jeg vildi að eins benda á þessi aðalatriði, en stendur nokkurn veginn á sama um, hvort frv. stendur eða fellur.

Flm. (Matthías Ólafsson) Það stendur svo á þessu máli, að þessir hreppar, sem hjer um ræðir, hafa tekið mókolanámu í Botni í Súgandafirði til leigu í næstu 3 ár. Í þessum hreppum eru þrjú einhver stærstu kauptún á Vesturlandi, hvert með 3-400 íbúa, og ekkert mótak í nánd við þorpin, og víða ókleift að ná í mó til eldsneytis þar nálægt. Íbúum þessara hreppa hefir því virst, eftir því sem kolanám hefir gengið í Súgandafirði, að það mundi auðveldust eldsneytisöflun fyrir sig að taka þar upp kol. Hafa þeir svo komist að samningum við eiganda námunnar, með tiltölulega hagfeldum kjörum. Eiga þeir að gjalda honum af fyrstu 300 smál. 20%, af þeim næstu 15% og af þriðju 300 smál. að eins 10%. En ef þeir taka upp meira en 600 smál., fellur gjaldið af fyrstu 300 smál. strax niður í 15%. En nú er óhjákvæmilegt að byggja hús á staðnum, bæði yfir verkafólk og til geymslu áhalda. Enn fremur þarf að leggja akveg frá námunni til sjávar, svo sem 1 km., borga verkafólki o. s. frv. En til þessa þarf fje í bili, þar til er kolin verða borguð, sem ekki getur orðið fyr en veturinn 1918-19. Þessi náma er nú talin einhver hin besta kolanáma vestra. Kolin geta heitið góð, eins og hv.þm. hafa getað sjeð á sýnishorni því, sem jeg hefi haft hjer við hendina. Mun það sýnishorn ekki vera neitt úrval, heldur vera tekið úr kolunum af handahófi, eins og þau koma fyrir. Menn hafa nú áður reynt kolin úr Dufansdal og Þernudal í Arnarfirði, og er mjer sjálfum kunnugt um það, að þau hafa reynst alveg ónýt, alls ekki kol, heldur eins konar steinn, sem logar á að vísu, en getur þó ekki brunnið. Nú hafa viðkomandi hreppar leitað til bankanna til þess að fá lán, en ætluðu sjer ekki að leita landssjóðs. En bankarnir hafa verið tregir, þóst lítið fje hafa aflögu, en mikið fje útistandandi, sem þeir búist ekki við að fá bráðlega, og í öðru lagi telja þeir sjer ekki skylt að lána til slíkra fyrirtækja, en telja það miklu fremur skyldu landssjóðs, og er nokkuð til í því. Nú hafði hreppsbúum skilist, að á meðal annara ráðstafana, sem þingið vildi gera út af stríðinu, væri sú ein, að afla sem flestum landsmönnum á sem auðveldastan hátt eldsneytis. Nú eru þarna margir menn, eins og jeg hefi tekið fram. Var mjer svo, sem þingmann kjördæmisins, sent skeyti frá hreppunum um þetta og farið fram á 50.000 kr. lán. En eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið síðan, mundi það geta nægt, sem hjer er farið fram á. Jeg býst sem sje við, að strax í sept. eða október muni fást talsvert fje frá þeim, er þurfa kolanna. Jeg get nú ekki sjeð ástæðu til að halda um þetta mál langar eða mærðarfullar ræður, því að þetta mál liggur svo opið fyrir. Ef mennirnir verða að hætta við kolanámið vegna fjeleysis, verða þeir ekki einungis að gjalda eiganda námunnar skaðabætur, heldur verða þeir og að vera án eldsneytisins, því að nú er þegar of seint að gera ráðstafanir til þess að fá mó, og sumstaðar ókleift að ná honum. Jeg býst ekki við, að lögin um mótak verði komin í gildi, en veit, að mótak, t. d. nálægt Þingeyri er ekki fáanlegt, því að eigendur vilja ekki láta landið. Vænti jeg því, að hv. deild líti á nauðsyn þessara hreppa og verði við tilmælum þessum. Hvað snertir borgun lánsins, þá er farið fram á, að lánið sje veitt til 5 ára afborgunarlaust fyrsta árið, að sjálfsögðu með þeim skilyrðum, er landssjóður venjulega setur, sem sje ábyrgð sýslufjelagsins. Mun sú ábyrgð þegar fengin.

Einar Árnason Jeg vil að eins leggja til, að máli þessu sje vísað til bjargráðanefndar að umr. lokinni.

Sigurður Stefánsson Það hefir komið til tals, að vísa máli þessu í bjargráðanefnd, en það virðist þó eiga betur heima í fjárhagsnefnd, þar sem um lán úr landssjóði er að ræða. Annars er það að eins til að tefja fyrir framgangi málsins að vísa því til nefndar, er svo áliðið er þingtímans.

Gísli Sveinsson Af því að mjer heyrðist það vera till.hv.þm.N.-Ísf. (S. St), að máli þessu væri vísað í fjárhagsnefnd  (S. St.: Svo var ekki.)  , vildi jeg segja nokkur orð. Mín vegna má málið gjarnan fara nefndarlaust. En ef því er vísað til nefndar, þá er það auðvitað frá sjónarmiði hv.flm. (M. Ó.) bjargráðamál, þótt í sjer feli fjárhagsatriði. En jeg vil að eins geta þess, að ef svo færi, að málinu verði ekki vísað í nefnd, þá mun jeg, og fleiri að því er jeg hygg, ekki geta greitt því atkvæði. Jeg vil að eins geta þess til viðbótar, að mjer virðist Vestfjarðahrepparnir teknir að gerast nokkuð áleitnir í umsóknum sínum um lán til landssjóðsins. Það hefir nú komið fram áður hjer á þinginu, að það kvæði nokkuð mikið að þessari áleitni, enda þótt málaleitanir þeirra hafi verið teknar til greina, þrátt fyrir þá röskun á hlutfallinu milli þessa landshluta og annara, sem af þessu hefir leitt. En þegar svo í viðbót er tekið tillit til þess, að þessi hluti landsins stendur líklega allra best að vígi með að afla eldsneytis alveg hjá sjer, kola eða surtarbrands, þá sje jeg ekki, að ástæða sje til að veita búandmönnum þar vestra sjerstök vilkjör í þeim efnum, framar öðrum landslýð. Væri miklu fremur ástæða til að veita slíkan styrk hjeruðum, þar sem menn hafa enga von eldsneytis, nema brenna áburði sínum. Væri miklu skyldara að veita styrk bændum á slíkum stöðum, til þess að flytja að sjer eldsneyti, svo að þeir taki það ekki hjá sjálfum sjer, til stórskaða fyrir framleiðsluna, en margir líta eðlilega svo á mikla brenslu áburðarins. Þessi till. fer líka fram á alveg sjerstök vilkjör, 5% vexti, og það þótt enginn viti, hvar landssjóður á að taka fje, og enda þótt hann verði að sæta miklu verri kjörum í öflun síns fjár.

Flm. (Matthías Ólafsson) Jeg veit ekki, hvaðan hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) kemur sú viska, að það sje sjerlega þægilegt að afla eldsneytis á Vestfjörðum.  (G. Sv.: Það er öllum vitanlegt, að þar eru kol unnvörpum)  . Það væri heppilegt, að þessi hv.þm. (G. Sv.) væri kostaður vestur á fjörðu til þess að rannsaka kolalög, þótt hann hafi ekkert sjerstakt námavit. Hann mundi þá sjálfur kynnast staðháttum og væntanlega líta öðrum augum á kolavinsluskilyrðin þar. Það er að eins á örfáum stöðum þar, sem hægt getur talist aðstöðu. Víða eru kolalög þar framan í flugabjörgum, örþunn lög, sem enginn kemst að, nema einstöku sinnum sjávarleiðina, þegar best og blíðast er, og er ekki að tala um verulega kolatöku á slíkum stöðum. Það er hrein hending, að námar sjeu á heppilegum, aðgengilegum stað. Og þessi staður er einn af fáum. Það er því langt frá því, að Vestfirðir sjeu betur settir öðrum landshlutum að þessu leyti. Jeg get nú naumast skilið, að til þess sje að ætlast, að menn þeir, er fara heiman frá sjer til að vinna kol, geti legið úti, og verður því að sjá þeim fyrir húsnæði og auðvitað vinnukaupi. Verða þeir og að vera talsvert margir, ef mikið á að taka upp. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) segir, að það fari mikið í vöxt, að hreppar landsins, og þá einkum á Vestfjörðum, leiti til landssjóðs um lán. Hvert eiga þeir að leita annað en til landssjóðs? Hann er þó sameiginleg eign allra Íslendinga, og þá allra hreppa landsins. Hv. þm. (G. Sv.) segir, að farið sje fram á óhæfilega góð kjör, 5%. Jeg veit nú ekki til, og efast um, að hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) viti um það, að landssjóður fái lán með verri kjörum. Jeg verð nú að segja, að ef neita ætti um lán þetta, þá væri þessum landshluta sýnd sjerstök óbilgirni. Það getur nú vel verið, að mál þetta verði felt, en þá vil jeg segja, að það sje eitt, að jeg vona af fáum, ranglætisverkum, sem þetta þing hefir unnið.

Einar Árnason Till. mín um að vísa máli þessu til bjargráðanefndar bygði jeg á því, að mál þetta væri helst til lítið undirbúið og flestum ókunnugt um það, það horfir svo við mjer, að mjer finst til of mikils ætlast, ef þm. eiga að greiða atkv. með málinu, eins og það liggur nú fyrir. Mjer fanst það frekar greiði við málið að vísa því til nefndar, til þess að það geti fengið þar nauðsynlegan undirbúning. En fari svo, að felt verði að vísa málinu til nefndar, þá sje jeg mjer ekki fært að greiða atkv. með því.

Sigurður Stefánsson Jeg hefi ef til vill sagt of lítið áðan. Mál þetta hefir þegar verið í bjargráðanefnd. Þótt þar heyrðust svipaðar raddir og hjer hafa nú kveðið við um hríð, þá heyrði jeg þó suma vera því hlynta. Jeg get ekki sagt, hvað hv. bjargráðanefnd muni gera við málið. En jeg er heldur með því, að þetta lán sje veitt. Og því verð jeg að mótmæla, að Vestfirðingar sjeu nokkuð áleitnari í umsóknum til þingsins en aðrir. Jeg bjóst heldur við, að það yrði sagt þeim til lofs, að þeir hefðu lítið leitað til þingsins um fjárveitingar. Þeir leita nú ekki neinnar fjárveitingar, en fara að eins fram á lán. Getur vel verið, að þeir fái það ekki, en þá nær það ekki lengra. En þeir skuldbinda sig til að borga lánið alt á vissum tíma, og það get jeg ekki kallað áleitni, er öll önnur sund eru lokuð. Og ekki er nema eðlilegt, að þeir leiti til landssjóðs, eins og nú er komið. Þeir, sem segja, að auðvelt sje að vinna kol á Vestfjörðum, tala svo af ókunnugleik. Jeg held, að óvíða sje verra aðstöðu. Það var alveg rjett lýsing, sem hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) gaf á afstöðu þessara mókolalaga á Vestfjörðum, og tek jeg undir það, sem hann mælti þar um. Jeg líka lýst yfir því, að þessi kol eru með skárri mókolum vestra. Jeg vil nú heldur, að málinu sje vísað til bjargráðanefndar, en að það sje felt þegar í stað. En tíminn er orðinn naumur, og gæti það orðið til þess, að málið dæi út, en það álít jeg ekki rjett.

Gísli Sveinsson Jeg hefi litlu við það að bæta, sem jeg hefi áður sagt. Að eins vildi jeg benda á, að síðustu ummæli hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hafa varla við rök að styðjast, því að honum hlýtur þó að vera kunnugt, að nýlega hefir verið samþykt hjer í þinginu að veita einum hreppi á Vestfjörðum allstórt lán  (S. St: Já)  . Hann hefir þá sýnilega ekki meint það, sem hann sagði um þetta atriði. Í öðru lagi þarf ekki um það að þrátta, að á Vestfjörðum er einna mest af kolum og surtarbrandi á öllu landinu, og þar eru þau einna best. Þetta verð jeg að segja að sje hlunnindi, sem þessi landshluti hefir fram yfir flesta aðra á þessu landi. Sumir landshlutar eru svo settir, að þeir hafa engin slík hlunnindi, engan surtarbrand og engin kol, svo að brennandi sje, og jefnvel engan mó heldur. Þar hafa menn ekkert að brenna nema áburð sinn, eins og jeg hefi áður bent á, og svo má ske hrís að einhverju litlu leyti. Þess vegna sje jeg ekki ástæðu til, að landssjóður hlaupi undir bagga með hreppum á slíkum stöðum sem þessum. Og ef hreppurinn getur ekki unnið sjer eldsneytið sjálfur, þá er honum innan handar að ná eldsneytinu hjá fjelögum þeim, sem reka kolanám á Vestfjörðum, t. d. í Dufansdal og víðar. Hvað snertir það, sem hv.flm. (M. Ó.) ljet um mælt, að það væri ekki eðlilegt, að hreppurinn leitaði til landssjóðs um lán, þá skal jeg taka það fram, að það er alger misskilningur, sem kom fram í þeim orðum hans. Landssjóður er ekki og á alls ekki að vera lánsstofnun, öðru nær. En það er út úr neyð, að sú regla eða óregla er farin að tíðkast að lána mest úr landssjóði. Jeg held, að hann hafi öðrum hnöppum að hneppa, annað við fje sitt að gera en veita það til lána. Það liggja ekki heldur fyrir neinar skýrslur um það frá þessum hreppum, hvar þeir hafi leitað láns, eða að þeir geti ekki fengið lán annarsstaðar. Hitt verður ekki heldur um deilt, að það að lána með 5% vöxtum eru miklu betri kjör en líkur eru til að landssjóður geti fengið fje með að láni. Og hafi enginn annar viljað lána þetta fje, vegna ónógrar tryggingar, þá er tryggingin ekki meiri eða öruggari, þótt landssjóður eigi í hlut sem lánveitandi. Jeg get nú í rauninni ekki sjeð, að mál þetta eigi erindi í nefnd. Það er sjálfgefið, að nú líður að þinglausnum. Og þar sem ekki er betur sjeð fyrir fjárhag landsins en hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefir oftlega, og að mörgu leyti rjettilega tekið fram, þá virðist ekki ástæða til að verða við slíkri beiðni sem þessari.

Flm. (Matthías Ólafsson) Jeg skal ekki karpa við hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), því að honum verður aldrei sýnt með svo glöggum rökum fram á þann sannleika, að hann þekkir ekki til á Vestfjörðum, að hann viðurkenni það. Hann talaði um að kaupa kol af fjelögum, er vinna kol á Vestfjörðum. Jeg þekki vel til þessara fjelaga, því að jeg hefi keypt kol hjá einu þeirra. Vestfirðingar þekkja of vel kolin hjá þeim, til þess að vilja kaupa þau. Þau eru oftast mjög ljeleg og illa tínd, og auk þess margfalt dýrari en þörf er á. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) nefndi Stálfjallsnámuna. Þar hagar svo til, að skip geta legið þar vikum saman, án þess að ná í einn tunnusekk af kolum, og eru menn löngu orðnir leiðir á að eiga við slíkt. Og yfirleitt býst jeg við, að íbúar hreppa þeirra, sem hjer um ræðir, hafi miklu betra vit á að afla eldsneytis en þessi hv.þm. En hvað það snertir, að hjer sje farið fram á óvanalega góð kjör, þá vil jeg enn einu sinni neita því. Og það er ekki nema eðlilegt nú, að menn leiti til landssjóðs, er hann hefir tjáð sig vilja hjálpa sveitarfjelögunum í baráttunni við dýrtíðina. Honum er ekki nema skylt að hlaupa undir baggann, ef það er meira en orðin tóm, að hann vilji hjálpa. Að fara nú að setja málið í nefnd og þannig seinka því, eru banaráð við það. Jeg veit ekki, hvort þessir hreppar kynnu að geta fengið lán annarsstaðar en jeg veit, að þeir hafa leitað til bankanna. .Jeg hefi ekki skrifleg svör frá þeim, en hefði fengið þau og lagt fram, ef jeg hefði vitað, að einhver myndi krefjast þess. Jeg tók það strax fram, að bankarnir hefðu tregðast við að lána, en það var ekki af því, að það væri ekki óhætt að lána, en þeir töldu landssjóði það skyldara en sjer, og sjálfir hefðu þeir í mörg horn að líta með peninga. Enda er líka betra fyrir hlutaðeigendur að fá lánið með 5% en þeim kjörum, sem bankarnir bjóða. Enn fremur er það mjög óþægilegt að þurfa að borga svo og svo mikið af láninu aftur þegar á fyrsta ári, áður en nokkuð er komið inn fyrir kolin. Jeg vona nú, að þeir, sem vilja þessu máli vel, falli frá því að vísa til nefndar og samþykki það nú. Það gæti vel sofnað í nefndinni. Slíkt er ekki eins dæmi. Annars man jeg ekki betur en að landssjóður hafi áður veitt styrk til kolanáms í Strandasýslu.  (G. Sv.: Landssjóður á landið.)  Já, landssjóður á landið. Það er mikill munur. Og það er dauðans leiðinlegt, og dálítið önugt fyrir Vestfirði, að landssjóður skuli ekki eiga Botn í Súgandafirði. En þess utan er hjer ekki farið fram á neitt annað en heimild. Ef landssjóður hefir ekki fje, þá skuldbindur hann sig auðvitað ekki til að veita lánið. En það verður strax auðveldara að fá fólk til vinnu, ef það veit, að landssjóður stendur á bak við.  (E. J.: En hvernig fer, ef landssjóður lánar ekki?)  Jeg er enginn spámaður. En sjái þingið sjer fært að veita heimildina, þá efa jeg varla, að fjeð muni fást. Annars gætu hreppsbúar má ske tekið upp eitthvert annað ráð, t. d. selt námureksturinn í hendur einhverjum ,,spekúlöntum“ að sunnan. Skal jeg svo ekki ræða málið frekar, en fel það sanngirni hv. meiri hluta þessarar deildar.