Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. fjh.- og viðskn. hefur rætt málið og orðið sammála um að mæla með samþykkt þess, en einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. Eina brtt. flytur nefndin. Það er nánast lögfræðilegt og skattalegt tækniatriði og varðar frv. sem þegar hefur verið afgreitt út úr þessari hv. deild, þ.e. um aldursmark þeirra sem fá skattfrelsi til eins árs þegar þeir láta af vinnu. Ég held að það þurfi ekki fleiri orð um það að hafa.



Virðulegi forseti. Eins og fram kemur á nál. hv. fjh.- og viðskn. mæli ég með samþykkt þessa frv. með fyrirvara. Ég vil nú útskýra þennan fyrirvara. Hann nær einungis til 3. gr. frv. og aðeins þess hluta hennar þar sem kveðið er á um samsköttun hjóna. Að undanskildum þessum hluta þessarar greinar er ég fylgjandi efni þessa frv. og hvetjandi þess að það verði samþykkt, enda ákvæði þess til nokkurra hagsbóta fyrir allan almenning. Það er sem sagt einungis hluti 3. gr. frv. sem í mér stendur og vil ég hér gera grein fyrir hvers vegna svo er. Í greininni er gert ráð fyrir nokkurri samsköttun hjóna, þ.e. á vissu tekjubili og upp að ákveðnu tekjumarki. Hér er í rauninni um tiltölulega takmarkaða samsköttun að ræða og vísast ekki stórt atriði í heimilisbókhaldi flestra heimila. Því finnst mönnum e.t.v. ekki ástæða til að gera veður út af þeim tiltölulega litlu upphæðum sem hér eru á ferðinni, en hámarksábati af þessu ákvæði er 11 þús. kr. fyrir hjón. Það eru heldur ekki upphæðirnar sem slíkar sem ég læt mér annt um heldur sú skattlagningarstefna, þ.e. samsköttunin, sem hér er um að ræða. Ég er þeirrar grundvallarskoðunar að hvern einasta fullorðinn einstakling, karl eða konu, beri að líta á í lögum sem fjárhagslega sjálfstæðan aðila, jafnt í skattalögum sem öðrum lögum. Þegar 50% reglan svonefnda varðandi skattstofn giftra kvenna var felld niður á sínum tíma og sérsköttun hjóna tekin upp var um að ræða stórt spor í þá átt að viðurkenna að lögum fjárhagslegt sjálfstæði giftra kvenna. Tel ég að í þann ávinning beri að halda. Hitt er svo aftur jafnvíst, að þótt skattalögin hafi þar með viðurkennt fjárhagslegt sjálfstæði giftra kvenna, þá tók löggjafinn ekki við sér á öðrum sviðum. Eftir að sérsköttun komst á þurftu giftar konur að hafa meira fyrir hverri krónu sem þær unnu sér inn en áður. Ekki var komið til móts við þær við þessar breyttu aðstæður þeirra með aukinni dagvistarþjónustu fyrir börn eða nægilega löngu fæðingarorlofi. Og laun þeirra úti á vinnumarkaðinum héldu áfram að vera skammarlega lág. Í reynd þýddi því sérsköttunin aukið vinnuálag á konum, vinnuþrælkun í sumum tilfellum liggur mér við að segja, og aukin vandamál hvað varðaði barnagæslu og aðbúnað allan á heimilum. Alla tíð síðan sérsköttunin var tekin upp hefur verið barist fyrir því af kvenna hálfu að ná fullnaðarleiðréttingu í þessa átt, barist fyrir aukningu dagvistarrýmis og hærri launum, í einu orði sagt fyrir fjárhagslegu sjálfstæði kvenna sem er ein meginundirstaða sjálfstæðis og frelsis kvenna á öðrum sviðum. Sú samsköttunarregla hjóna sem 3. gr. hljóðar upp á er því frá sjónarmiði fjárhagslegs sjálfstæðis giftra kvenna tvímælalaust spor aftur á bak. Með þessari reglu er lægra launaði makinn, í langflestum tilfellum konan, gerð að nokkurs konar viðhengi maka síns og í leiðinni er með nokkru verið að réttlæta lág laun kvenna úti á vinnumarkaðinum. Skattalögin eru með þessu ákvæði í raun að taka tillit til þess að flestar konur bera ákaflega lítið úr býtum úti á vinnumarkaðinum. Réttlæting á lágum launum kvenna á hvergi heima, hvorki í skattalögum né annars staðar. Vilji menn bæta hlut kvenna að þessu leyti og sjá til þess að þær njóti ávaxta erfiðis síns, þá er að hækka laun þeirra úti á vinnumarkaðinum, m.a. með endurmati á störfum þeirra þar, og bæta aðbúnað barna þeirra í þjóðfélaginu, því að öðruvísi geta konur ekki staðið jafnfætis körlum úti á vinnumarkaðinum. En samsköttun hjóna snýst ekki aðeins um tekjumismun hjónanna. Hún virðist í fljótu bragði vera skref í þá átt að meta einhvers þau ólaunuðu störf sem unnin eru inni á heimilunum, heimilisstörfin. En eins og þetta er fram sett í 3. gr. þessa frv., þá er hér því miður um gersamlega óviðunandi fyrirkomulag á mati á heimilisstörfum að ræða ef það er þá meiningin með greininni. 1. Heimilisstörf eru unnin á öllum heimilum, ekki einungis heimilum hjóna eða sambýlisfólks, þannig að ef hér er verið að meta heimilisstörf, þá ætti þetta ákvæði að ná til allra heimila og sambúðarforma, sem fyrir hendi eru í þjóðfélaginu, innan þeirra tekjumarka sem greinin kveður á um. 2. Ef hér er um mat á heimilisstörfum að ræða, þá ættu launin fyrir þau að skrifast á þann sem heimilisstörfin vinnur en ekki þann sem heimilisstarfanna nýtur eins og greinin kveður á um. Í reynd þýðir þetta að tekjuhærri makinn, í flestum tilfellum eiginmaðurinn, fær allt að 11 þús. kr. frádrátt frá skatti vegna þess að hann hefur konu heima til að sinna heimilisstörfunum. Heimavinnandi aðilinn skoðast þá á framfæri þess sem teknanna aflar. Sá sem útivinnandi er fær afslátt fyrir að hafa heimavinnandi á sínu framfæri í stað þess, sem réttlátara væri, að sá heimavinnandi njóti sjálfur eða sjálf launanna af störfum sínum. Hér eru svo sannarlega erfið mál að kljást við. Það er erfitt að ná með réttlátri löggjöf til þeirra sem vinna á því sviði þjóðfélagsins, sem hvergi kemur fram í opinberum hagreikningum, þ.e. á heimilunum. Mat á heimilisstörfum er ekki til. Peningalaun fyrir þau eru engin og þau koma hvergi fram í opinberum tölum um verðmætasköpun í þjóðfélaginu. Við höfum áður hér á þessu þingi rekið okkur á hversu snúið þetta er viðureignar, t.d. hvað varðar lífeyrissjóð heimavinnandi fólks. Ég er ekki að efa að góð hugsun liggur að baki þessari grein hjá hæstv. fjmrh., en eins og hún er framsett hér snýst hún upp í andhverfu sína. Hún tekur ekki mið af þeim sem heimavinnandi eru, heldur þeim sem hafa heimavinnandi á framfæri sínu, ef svo má að orði komast. Ef því er til svarað gegn þessari röksemd að það skipti ekki máli á hvort hjónanna frádrátturinn reiknast því hér sé um fjárhag heimilisins að ræða, ef sú hugsun liggur til grundvallar, þá ættum við að byrja á því að gera heimilið að skattaeiningu, ekki hjón, eins og hér er gert, og leggja heimilunum til frádrátt með skattalögum innan ákveðinna tekjumarka en ekki mökum eins og hér er gert. 3. Sé hér um mat á heimilisstörfum að ræða tekur það mat ekki tillit til þeirra kvenna sem vinna fulla vinnu utan heimilis og síðan heimilisstörfin að auki, kvenna sem búa að fullu við tvöfalt vinnuálag. Getur það ekki heldur talist réttlátt. 4. Það er lögfræðilegt álitamál hvort starfsmat eigi að fyrirfinnast í skattalögum, hvort skattalög eigi ekki að vera hlutlaus að þessu leyti og að í þeim eigi starfsmat ekki heima. Að öllu samanlögðu er ég andvíg þessu samsköttunarákvæði. Það vinnur gegn fjárhagslegu sjálfstæði kvenna og tekur ekki til heimilisstarfa á réttlátan hátt. Ef heimilisstörf eru metin til launa, þá á að greiða þeim sem störfin vinna þau laun, ekki öðrum. Þá reglu höfum við Kvennalistakonur lagt til grundvallar í meðferð okkar á þessum málum. Við viljum t.d. að heimavinnandi konur fái útgreitt fullt fæðingarorlof. Og svo annað dæmi sé tekið, þá viljum við að heimilisstörf séu metin heimavinnandi fólki til tekna þegar út á vinnumarkaðinn er komið, þeirra tekna en ekki annarra. Önnur leið, sem vitaskuld er fær í þessu efni, er einfaldlega sú að ríki og sveitarfélög greiði heimavinnandi fólki laun fyrir sín störf og það greiði síðan skatta af þeim eins og aðrir skattþegnar. Ef hæstv. fjmrh. legði fram slíkt frv. mundi ég fagna því innilega því þá fyrst hefðu konur og karlar raunverulegt val um það að vera heima og sinna börnum sínum og bústörfum. Eins og málin standa nú gefst ákaflega lítill tími til umfjöllunar um það stóra mál sem samsköttun hjóna er og ekkert færi er á að gera vitlegar brtt. við afgreiðslu þessa frv. hér í Ed. Til þess er sá tími of naumur sem hv. þm. er ætlaður til umfjöllunar um þetta mál. Ég hefði vilja leggja hér til að atriðið um samsköttun hjóna yrði fellt út úr frv. og þess í stað yrðu þessar 200 millj. settar í auknar barnabætur og þær greiddar út samkvæmt tekjuviðmiðun. Því miður verður slík tillaga ekki hrist fram úr erminni á einni nóttu, en það er sá tími sem ég hef í rauninni haft til þess að athuga þetta mál, þar sem útreikningar að baki henni eru töluverðir. Ég verð því einfaldlega að láta mér nægja að lýsa hér yfir vilja mínum og skoðun í þessu máli. Ég mælist til þess við hæstv. fjmrh. að hann íhugi þau atriði þessa máls sem ég hef hér fjallað um í millitíðinni. Því að ef það fé sem hér um ræðir, þær 200 millj. sem hér um ræðir, eru greiddar út sem barnabætur fengju heimavinnandi sjálfir þetta fé í hendur og gætu sjálfir ákveðið hvernig þessu fé væri varið, hvort sem er til umönnunar barna heima fyrir eða til kaupa á barnagæslu. Ég tel það að öllu leyti miklu réttlátara fyrirkomulag en það sem greinin kveður á um. Væntanlega mun gefast svigrúm til að gera brtt. í Nd. við þetta frv. Standa efni til að við Kvennalistakonur gerum það og þá í þá veru sem ég hef hér nefnt. Væntanlega mun þá verða um að ræða brtt. við frv. til l. um sérstakan barnabótaviðauka, 188. mál, þar sem slík brtt. ætti heima, en það frv. er því miður farið héðan úr Ed. til Nd. og því ekki meira hægt við það að gera hér. Það er því ekki hægt um vik við afgreiðslu málsins hér í hv. Ed. og verð ég því að láta mér nægja að biðja virðulegan forseta að bera 2. mgr. 2. efnismálsliðar 3. gr. sérstaklega undir atkv. hér á eftir og mun ég þá greiða atkv. gegn honum. Ef ekki er hægt sökum þingskapa að bera þetta atriði upp sérstaklega mun ég óska eftir að 3. gr. verði borin upp sérstaklega og mun þá sitja hjá við afgreiðslu hennar, en lýsi því hér yfir að ég er fylgjandi öllum ákvæðum hennar nema þeim sem ég hef hér tiltekið. Þeim er ég andvíg. Ég vil að lokum aðeins ítreka þá skoðun mína að fjárhagslegt sjálfstæði kvenna er mikilsverðasti þátturinn í sjálfstæði kvenna yfirleitt og að þetta sjálfstæði beri að virða í skattalögum; en koma til móts við konur annars vegar úti á vinnumarkaðinum með hærri launum, starfsendurmati og aukinni dagvistarþjónustu og hins vegar inni á heimilunum með fullnægjandi mati á heimilisstörfum og með þeim hætti að þeir sem störfin vinna njóti ótvírætt afraksturs þeirra sjálfir.



Virðulegi forseti. Ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafa ákveðið að beita sér fyrir lækkun tekjuskatts er nemur 600 millj. kr. En jafnframt hafa þeir ákveðið að afla annarra tekna þar á móti. Hér er því um skattaskipti að ræða og augljóst að málið í heild hefur bæði jákvæða hlið og neikvæða hlið. Nú er ekki fjallað um báðar þessar hliðar samtímis hér. Við erum hér einungis að ræða þá jákvæðu sem snýr að lækkun tekjuskattsins. Stjórnarandstaðan hefur ekki verið höfð með í ráðum um það hvernig haga skuli þessari sérstöku lækkun tekjuskattsins. Þarf ekki að orðlengja að þar hefðu að sjálfsögðu komið ýmsar leiðir til greina. Það kom glöggt fram í ræðu hv. þm. Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur hér áðan að hún er ekki að öllu leyti sátt við það hvernig að þessari skattalækkun er staðið og er það aðeins vísbending eða dæmi um að auðvitað er hægt að velja þessa 600 millj. kr. skattalækkun með mjög mismunandi hætti þannig að hún verði mismunandi hópum til hagsbóta. Ég er ekki sannfærður um að hér hafi endilega verið valin hin eina rétta leið og ég hefði vissulega kosið að betri tími hefði gefist til að velta fyrir sér hvort aðrar leiðir væru hyggilegri. Ég tek undir það með hv. þm. Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur að heimildin, sem í frv. felst, um tilflutning tekna eða öllu heldur skattþreps frá því tekjulægra til hins tekjuhærra er ekkert einhlít eða sjálfsögð ráðstöfun. Þar er verið að hverfa frá því meginsjónarmiði, sem haft var til hliðsjónar þegar núgildandi skattalög voru sett, þ.e. að um sérsköttun væri að ræða. Það væri verið að hverfa í átt til samsköttunar. Hins vegar leynir það sér ekki að ýmsir fjölskylduhópar hafa verulegt hagræði af þessari breytingu og þá einkum þegar svo stendur á að annar maki vinnur fyrir mestöllum tekjum heimilisins en hinn makinn er heimavinnandi. Enda þótt við Alþb.-menn teljum alls ekkert einsýnt að sú aðferð, sem hér er viðhöfð við lækkun tekjuskatts, sé hin eina rétta viljum við eftir atvikum ekki standa gegn þessu frv. heldur styðjum samþykkt þess. Við áskiljum okkur hins vegar allan rétt til að hafa aðrar skoðanir en hæstv. ríkisstj. á því hvernig eðlilegast væri að afla tekna í staðinn fyrir þær tekjur sem hér eru látnar niður falla. Við teljum ófært með öllu að skattaskiptin gerist með þeim hætti að verið sé að fella niður tekjuskatt og láta svo söluskatt koma þar á móti þannig að um yrði að ræða hækkun á öllum algengustu neysluvörum almennings. Við teljum að hægt væri að framkvæma þessi skattaskipti á þann hátt að ekki þyrfti að koma tekjulágu fólki til óhagræðis. En um leið og við áskiljum okkur allan rétt til þess að hafa okkar tillögur uppi og okkar skoðanir á því hvernig tekna verði aflað á móti í þessu tilviki erum við hins vegar því samþykkir að sú tekjuskattslækkun, sem hér er gerð till. um, nái fram að ganga.

Fjmrh. (Albert Guðmundsson: Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fjh.- og viðskn. fyrir skjót og vel unnin störf í sambandi við afgreiðsluna á því frv. til l. sem hér er á dagskrá um breytingu á lögum nr. 75/1981, um tekju- og eignarskatt. Ég vil ekki lengja þessar umr., enda væri það rangt af mér, en ég vil aðeins leiðrétta smámisskilning sem kom fram hjá hv. 11. þm. Reykv. Það er nú ekki hægt um vik að greiða 200 millj. í auknum barnabótum. Við erum ekki farnir að greiða út úr ríkissjóði. Við erum að minnka ríkissjóðstekjur en við erum ekki með peninga í höndunum sem við getum greitt frjálst í þetta eða hitt. Við verðum þá fyrst að innheimta það, lækka þá niðurfellingu úr 600 millj. í 400 til að ná þessum 200 millj. inn til að geta greitt þær í auknum barnabótum. Það getur vel verið að það sé það sem hv. þm. átti við, en þetta er ekki sú leið sem við höfum valið. A.m.k. hefur mér ekki dottið í hug að fara þá leið og ég hef ekki heyrt um hana á þessu stigi. Ég skal ekki dæma um það hvort sú leið sem ég hef valið er endilega sú besta. Eins og fram kom hjá hv. 3. þm. Norðurl. v. koma ýmsar leiðir til greina. Þetta er leið sem við höfum valið og þetta er vissulega leið, en það var bara engin, leið valin til slíkrar lækkunar af síðustu ríkisstj. Nú er þó verið að fara þessa leið til að lækka tekjuskattinn. En það var engin leið farin af fyrrv. ríkisstjórn þó að nú komi fram frá fyrrv. stjórnarsinnum að ýmsar leiðir komi til greina. En ég er ánægður með það að jafnvel þeir sem eru ábyrgir fyrir því að hafa ekki farið neinar leiðir í þessa átt áður fyrr eru þó sáttir við þá leið sem hér hefur verið valin. En ég vil líka leiðrétta það að hér er ekki um skattskipti að ræða. Eins og hv. alþm. öllum er ljóst voru fjárlögin fyrst lögð fram með skattaskiptum, eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. gat um. Það stendur í fjárlagafrv. að fella skuli niður tekjuskatt að upphæð 600 millj. kr. og innheimta þá upphæð með óbeinum sköttum. En þetta hefur breyst eins og allir hv. þm. vita. Innheimtan á móti er fallin niður þannig að 600 millj. kr. Tekjumissir vegna lækkunar tekjuskatts blasir við ríkissjóði. Hitt er svo annað mál að það verður vonandi - ég veit þó ekki hvort ég þori að vona það - það verður líklega samþykkt að endurgreiða sjávarútvegi um 500 millj., eða einhvers staðar á milli 400 og 500 millj. kr., í uppsöfnuðum söluskatti. Og á móti þeim tekjumissi hefur komið fram frv. um að hækka söluskatt um 1/2%. Það er ekki gert vegna þess að tekjuskattur er lækkaður. Ég vildi bara að þetta kæmi ljóst fram.



Virðulegi forseti. Ég fagna því að hafin er sú ganga að lækka tekjuskatt og hugsanlega afnema hann. Ég minni á að það hefur verið stefna Alþfl. mjög lengi að afnema tekjuskatt. Við höfum flutt frv. um það ár eftir ár, en það var loks á síðasta þingi sem menn sameinuðust um að samþykkja till. í þá veru. Ég hygg að öllum almenningi sé það ljóst að sú leið sem valin er við þessa tekjuskattslækkun er skattskipti - ég held það sjái hvert einasta mannsbarn, hvort sem ráðh. neitar því eða ekki - því á sama tíma og verið er að lækka tekjuskattinn liggja fyrir till. um að hækka söluskatt. Sést á því að hér er um hrein skattskipti að ræða. Við Alþfl.-menn teljum tekjuskattinn mjög ranglátan skatt sem komi mjög misjafnt niður á mönnum. Það fer eftir aðstöðu manna hverju sinni, hvað þeir starfa, hvort þeir eru í atvinnurekstri eða annars staðar, hvort þeir greiða tilskilinn tekjuskatt eða ekki. Það hefur komið nokkuð til umræðu hér hvort samsköttun eigi að vera við lýði eða ekki. Ég tel að sú breyting sem hér er gerð sé frekar til bóta. Ég vil spyrja: Hvernig vilja hv. þm. leysa þau vandamál sem til staðar eru, að annars vegar er heimili sem er þannig sett að aðeins er ein fyrirvinna sem hefur sæmilegar tekjur og hins vegar heimili þar sem báðir vinna úti, en þessi tvö heimili eru ekki eins sett hvað varðar skattskyldu til ríkisins? Heimili, sem er þannig statt að aðeins annað foreldrið vinnur úti, þarf að greiða hærri skatta. Það geta verið gildar ástæður fyrir því að eiginkona vinnur ekki úti. Það er ekki eins og sumir halda fram bara af leti eða ómennsku. Það getur verið og er mjög oft að viðkomandi hefur fatlað barn til að annast og kemst ekki út af heimilinu. Það getur einnig verið að ómegðin sé það mikil, börnin svo mörg að konan kemst ekki út af heimilinu. Er sanngjarnt að refsa þessu fólki, þessu heimili með því að það þurfi að greiða hærri skatta? Ég vil varpa þeirri spurningu fram hvort menn hafi aðrar leiðir til að leysa þetta vandamál sem vissulega er fyrir hendi og er ótækt að ekki sé tekið á. Ég vil líka segja að ég er ekki endilega viss um það, hefði maður haft aðstöðu til að fylgjast með því hvernig þessi skattalækkun er útfærð, að við í Alþfl. hefðum samþykkt það eða ekki viljað fara aðrar leiðir. Ég hef ekki átt þess kost að vera í þeirri nefnd sem um þetta mál fjallar, en þetta mál ber mjög brátt að. Ég lýsi yfir stuðningi mínum við þetta frv. þrátt fyrir allt og tel það spor í rétta átt.

Árni Johnsen Hæstv. forseti. Að hamra sífellt á því að konur þessa lands séu kúgaðir þrælar, eins og hv. þm. Sigríður Dúna gerir títt í sínum ræðum, tel ég að sé ekki íslenskum konum til framdráttar. Ég mótmæli slíkum málflutningi. Málflutningur þm. minnir æði oft á ævintýrið um Lísu í Undralandi, svo langt flýgur þm. fyrir utan allt sem heitir raunveruleiki í okkar landi. Þm. vill skipuleggja allt og miðstýra ofan í kjölinn í stað þess að virða rétt allra til ákveðins sveigjanleika, bæði í mannlífi og þjóðlífi í heild. Hvaða stofnanamál er hv. þm. að tala þegar hún fjallar um vinnuþrælkun kvenna í þessu landi? Væri ekki ástæða til að vanda svolítið notkun orða þegar slíkt er tekið í munn? Í okkar landi er duglegt fólk, konur og karlar, og víst er það að margir þurfa að vinna of mikið, en að halda því fram að hér sé ríkjandi vinnuþrælkun sem meginstefna og meginstaða er fáránlegt. Þar sem hallar á bæði konur og karla er ástæða til að taka á og rétta við, huga að og bæta úr. En slíkum yfirlýsingum, sem eiga við engin rök að styðjast, að vinnuþrælkun kvenna sé yfirleitt til staðar fremur en karla ber að mótmæla. Þetta er stofnanamál sem verður að útskýrast á íslenskri tungu. Flest þau mál sem eru til umr. og það frv. sem fjallað er um er spor í rétta átt til að virða þann frumrétt heimilisins að hafa forgang í þjóðfélaginu. Frumrétt hjóna, sambýlisfólks, einstaklinga eða hverju nafni sem þeir nefnast sem halda heimili, til að ráða sjálft sínum gerðum, skipuleggja sjálft verkaskiptingu og annað í því lífi sem fólk vill lifa. Miðstýringarpostuli eins og hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir ætti að huga betur að þessum sjálfsagða rétti Íslendinga. Það á að vera réttur fólks að ráða störfum sínum og lífi svo lengi sem ekki sé gengið á rétt næsta manns. Þess vegna er það spor í rétta átt þegar tekið er tillit til þess sem er heimavinnandi gagnvart þeim sem er útivinnandi. Þar er um persónulega verkaskiptingu að ræða í flestum tilvikum. Spor í rétta átt, sagði ég, vegna þess að ég tel það eitt meginmarkmið í þessum efnum í náinni framtíð að koma á því sem kallað hefur verið helmingasköttun hjóna. Að fullt tillit sé tekið til þess aðilans sem sinnir fremur heimilishaldinu á móti þeim sem sinnir verkum utan heimilisins. Á sama hátt verður að krefjast þess að réttur kvenna til fæðingarorlofs verði jafnaður til fulls, þannig að sama fæðingarorlof sé greitt til konu hvort sem hún er útivinnandi eða heimavinnandi. Það væri kannske æskilegt að slíkar greiðslur færu eftir launum hverrar og einnar móður. En í fyrsta lagi á að jafna þennan mun áður en gengið er lengra í þeim efnum. Konur búa ekki við sama rétt í þessu landi í dag. Fyrsta skylda okkar er að jafna réttinn, eyða misréttinu og jafna fæðingarorlofslögin.



Virðulegi forseti. Ég kem hér aðeins út af spurningu hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar sem var: Hvernig á að jafna mismuninn milli þeirra hjóna annars vegar þar sem bæði vinna úti og hins vegar þar sem aðeins annað vinnur úti og hitt kemst ekki út að vinna, t.d. sökum gæslu vanheils barns? Ég var einmitt að gera till. um það hér áðan í ræðustól að í stað samsköttunar yrði þessu fé varið til greiðslu barnabóta.  Ég hreyfði þeirri hugmynd líka að greiða laun til heimavinnandi kvenna, að ríki og sveitarfélög gerðu það. Það mundi leysa stóran vanda í margs konar lagasetningu, en það leysir örugglega ekki fjárhagsvanda ríkissjóðs. Ég er hrædd um að íslenska ríkið færi á höfuðið ef það yrði gert. Þar yrði um gríðarlegar fjárhæðir að ræða. En þetta eru tillögurnar sem ég var að minnast á í staðinn fyrir það fyrirkomulag sem í frv. er. Upphlaup hv. þm. Árna Johnsen í hvert sinn sem Kvennalistakonur fara í ræðustól í þinginu eru fróðlegt rannsóknarefni. Kannske verða þau fróðlegt rannsóknarefni í kvennafræðum framtíðarinnar, en efnislega eru þau ekki svaraverð.



Virðulegi forseti. Hv. fjh.- og viðskn. Ed. hefur fjallað um mál þetta, sérstakt tímabundið vörugjald heitir það fullu nafni. N. hefur orðið ásátt um að mæla með samþykkt þessa frv. og rita allir nm. undir nál. Hv. þm. Stefán Benediktsson sat fundi n. er málið var rætt og lýsir sig samþykkan áliti n., en einstakir nm. áskilja sér þó rétt til að bera fram brtt. eða styðja till. sem fram kynnu að verða bornar. Þetta mál er gamalkunnugt. Þetta sérstaka tímabundna vörugjald er nú hartnær tíu ára og hefur fremur hækkað heldur en hitt. Þetta er afturganga sem menn hafa ekki komið fyrir enn þá, en vonandi verður nú höfuðið einhvern tíma af henni höggvið og komið við þjóhnappana. Þetta er að mínu mati ein þeirra löggjafa sem hefur valdið miklu tjóni í þessu þjóðfélagi. Það hefur verið svo, nú hátt á annan áratug, að samhliða gengisfellingum hafa stjórnvöld alltaf fundið upp á því snjallræði að hækka vöruverð með nýjum skattaálögum til þess að keyra verðbólguna enn þá hraðar upp á við. Væntanlega hefur það þó ekki verið tilgangurinn, heldur hitt að bjarga þeirri skepnu sem alltaf á fyrst að fóðra, þ.e. ríkissjóðnum, við halla. Þetta hafa verið kennisetningar, sem sérstakir sérfræðingar allra ríkisstj. um langt skeið hafa haldið mjög á loft, að í baráttunni við verðbólguna ríði á því fyrst og síðast að tryggja að ríkið yrði rekið með greiðsluafgangi eða a.m.k. hallalaust þó að það hafi raunar aldrei verið vegna þess að það hafa alltaf verið fölsuð fjárlögin, fundið upp á að setja lánsfjáráætlanir og sérlög um alla skapaða hluti og gera fjárlög aldrei upp með réttum hætti. Það er ekki heldur gert nú, eins og birtist raunar í fjárlagafrv., þar sem reikningsreglur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eru sýndar. Þar sést að þetta er allt sýndarmennska með þennan hallalausa ríkissjóð. Það er deila um keisarans skegg. Þetta er allt saman gert upp með röngum hætti. Það hefur hæstv. fjmrh. verið svo kjarkaður að sýna með því að birta réttar útreikningsreglur í sjálfu fjárlagafrv., reglur þær sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur sett. Í annan stað hefur sú speki verið við lýði núna á annan áratug að brýna nauðsyn bæri til að frysta sem mest af sparifé landsmanna. Það væri líka leiðin til að ráða við verðbólguna að hafa helst enga peninga í umferð nema þá á svartamarkaði eða þá að taka þá í geymslu til bráðabirgða og úthluta þeim svo eftir geðþótta stjórnvalda og aldeilis ekki alltaf til arðvænlegra hluta eða þeirra arðvænlegustu. Af þessu súpum við nú seyðið og höfum sopið. Þegar hæstv. núv. ríkisstj. var mynduð í fyrra held ég að hún hafi gert nákvæmlega rétt að reyna að ráða niðurlögum verðbólgu með nokkuð snöggum hætti. Hún samþykkti að launþegar fengju 8% kauphækkun strax og síðan 4% í októbermánuði. Þetta gátu launþegar búið við. Það hefur víst birst opinberlega að ég setti það að skilyrði fyrir stuðningi við þessa ríkisstj. eða öllu heldur stjórnarstefnuna, því að stjórnin hafði ekki verið mynduð og ég vissi ekkert hverjir yrðu ráðh. eða neitt slíkt, að fyrsti liður í svokölluðum mildandi aðgerðum yrði sá að neysluskattar, sem legðust með mjög miklum þunga á brýnustu lífsnauðsynjar heimilanna, yrðu lækkaðir. Þetta var því miður ekki gert nema í mjög litlum mæli í fyrrahaust. Hins vegar vann hv. fjh.- og viðskn. þessarar deildar mjög mikið starf í fyrra fyrir áramótin að athugunum á því hvernig uppfylla mætti þetta fyrirheit hæstv. ríkisstj. og fjmrn. og hæstv. fjmrh. veitti þar alla aðstoð sem um var beðið og miklir útreikningar bárust okkur. Ég vil sérstaklega taka það fram að stjórnarandstöðuþingmenn unnu í þessu nákvæmlega jafnt og við stjórnarþm. og lögðu á sig mjög mikið erfiði til að reyna að samræma tollskrá og lækka þessi fávíslegu gjöld á brýnustu nauðsynjar, eins og fjölda matvörutegunda og alla þá smáhluti sem hver einasta fjölskylda þarf að nota og í mörgum tilfellum fátæku fjölskyldurnar og þær barnmörgu miklu meira magn af en hinir sem við betri hag búa. Að þessu var unnið sleitulaust og við gerðum okkur vonir um það um þetta leyti í fyrra að eitthvað mundi rofa til í þessum frumskógi. Það gerði það ekki og því miður bar hæstv. ríkisstj. ekki gæfu til þess að lækka þessar gífurlegu álögur á launafólkið fyrri hluta þessa árs og því fór nú sem fór í þessum kjaradeilum sem öllum urðu til ógæfu og þá ekki síst ríkisvaldinu sjálfu og ríkissjóði. Því að það er nú einu sinni svo, þó að sumir hagfræðingar hérlendir vilji ekki viðurkenna það en þori þó ekki að mótmæla því, að ríkisútgjöldin eru ekkert annað, þegar upp er staðið, en annars vegar launagreiðslur og hins vegar gjaldeyrisnotkun. Ef þess vegna var unnt fyrir launamenn að sætta sig við minni kauphækkanir og gengið gat haldist stöðugra varð útgjaldahlið ríkisins auðvitað lægri alveg á sama hátt og tekjuhliðin. En þennan einfalda sannleika má nú ekki segja eða a.m.k. vilja þeir það ekki sem hafa haft meginráðin í þennan langa tíma, þennan upplausnaráratug, framsóknaráratug, ofstjórnaráratug eða hvað menn vilja nú kalla það. Þess vegna var líka komin fátækt á Íslandi áður en þessi hæstv. ríkisstj. tók við völdum. Þegar við ræðum um skattamálin finnst mér dálítið skrýtið að jafnvel alþýðusamtökin leggja ekki neina megináherslu á að reyna að nota skattamál til að hjálpa þeim sem erfiðast eiga. Það er ekki það fólk sem borgar t.d. tekjuskattinn. Það er venjulega tekjuskattslaust fólk eða með mjög lítinn tekjuskatt. Það borgar reyndar útsvör og öll möguleg önnur gjöld. Þess vegna hef ég haldið því fram að undir þeim kringumstæðum sem við höfum búið við núna síðustu 2–3 árin, þar sem tekjur hafa rýrnað svo mjög, er meginástæða til að lækka þá neysluskatta sem leggjast með gífurlegum þunga á lágtekjufólkið. Þess er að gæta að auðvitað hefur lækkun tekjuskatts áhrif í þá átt að hægt er að ná skynsamlegum kjarasamningum, eða hóflegri skulum við segja. Fólk getur sætt sig við lægri laun ef það borgar lægri tekjuskatta, og að þessu einbeita sér nú allir að lækka tekjuskattana. Það er eiginlega orðið nokkuð einróma álit, virðist vera, allra í þjóðfélaginu, að einmitt nú beri brýna nauðsyn til að lækka tekjuskatta. Ég hefði haldið að nær hefði verið að hækka skattfrelsismörkin, skattleysismörkin á tekjusköttum, en ekki endilega á þessum tíma að keppa að því að afnema tekjuskatt þó að auðvitað sé hann hvimleiður og beri að huga að því og þá sérstaklega að reyna að koma á meira réttlæti í innheimtu hans. Lækkun neysluskattana, það sem við höfum verið að reyna að vinna að, það sem hefur verið unnið að í fjmrn. undir handleiðslu hæstv. fjmrh. þó að hann framkvæmi það ekki, telji sig ekki geta það eða hvað sem því veldur, hefur auðvitað tvöföld áhrif í baráttunni við verðbólguna. Hún hefur sömu áhrifin og lækkun tekjuskattanna að því leyti að fólk getur lifað við lægri laun, af því að vöruverð verður lægra, alveg eins og það getur lifað við eitthvað lægri laun af því að skattarnir eru lægri. En neysluskattalækkunin hefur líka þau áhrif að verðlag verður beinlínis lægra og verðbólgan er þess vegna viðráðanlegri. Ef þessu úrræði hefði verið beitt í fyrra eða á fyrri hluta þessa árs er ég sannfærður um að það hefðu náðst heilbrigðir kjarasamningar og verðbólgan væri kannske komin niður undir núll. Við hefðum unnið fullnaðarsigur. Þá var að vísu boðin 1200 millj. tekjuskattslækkun á lokastigi. Það hefði sjálfsagt gert það að verkum líka að við hefðum náð sæmilega hóflegum kjarasamningum, en það hefði ekki verkað jafnmikið á verðlagsþróun og verðbólgu og 1200 millj. kr. lækkun á neyslusköttum. Ef slík lækkun hefði verið boðin og hún hefði verið framkvæmd og laun hefðu kannske ekki hækkað nema um 6% gegn því að vöruverð lækkaði sem svaraði 2, 3 eða 4% í kaupmætti, þá væri verðbólgan líklega búin og við stæðum alls ekki frammi fyrir þessum vanda sem við sjáum nú fyrir okkur. Um þetta gæti ég auðvitað talað í allan dag, en skal ekki tefja tímann, enda er hann naumur. Ég vona nú samt að menn hugleiði þetta mál þangað til í óefni kemur aftur. Þessi ríkisstj. lofaði mér því og flokkur minn að þetta yrði gert. Það var sett sem fyrsti liður í mildandi aðgerðum og ég studdi þann stjórnarsáttmála á þeirri forsendu. Það var öllum ljóst í mínum flokki og var raunar birt opinberlega. Ég ætla þess vegna, hæstv. fjmrh., að vænta þess að þó að þetta hafi ekki tekist núna verði haldið áfram endurskoðun tollskrárinnar og strax í byrjun vorþingsins eða nú eftir jólaleyfi verði tekið til við að finna það út með hvaða hætti megi bæta kjör í þessu landi á þann veg að lækka þessa okurtolla og skatta á brýnustu lífsnauðsynjar alls fólks í þessu landi. Það hafa verið gerðir miklir útreikningar. Það að lækka alla tolla, þannig að engir tollar yrðu hærri en 30%, og afnema vörugjaldið mundi að vísu kosta ríkissjóð, segja þeir, brúttó 2 milljarða, um það bil, en bætir kjör fólks, raunverulega bætir kjör fólks, um ca. 3%. Ríkið borgar nú sjálft um þriðjung af þessum gjöldum því að það verður að borga af öllu því sem það sjálft notar. Það verður alveg áreiðanlega einhver von til þess að vinnufriður héldist á næsta ári ef þetta yrði gert og þess vegna skora ég nú á hæstv. fjmrh. að beita sér fyrir því að svo fari. Ég veit að hann hefur viljað þetta, og hann hefur hjálpað okkur við alla þessa vinnu, haft um hana forgöngu að ýmsu leyti. Honum hefur ekki tekist það eða ekki gert það allavega. Ég lýk orðum mínum með því að segja við hæstv. ríkisstj. að hún framfylgi nú þessu loforði sínu og fari strax eftir jólaleyfi að vinna að því.



Virðulegi forseti. Ég vildi leyfa mér að koma hér í ræðustól og þakka fyrir ræðu hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar. Það er ekki allt of oft að við ræðum hér um grundvallaratriði og þess vegna eins og hressandi skúr þegar slíkt gerist. Ég vil taka undir orð hv. 4. þm. Norðurl. v. að því leyti að menn hugi nú virkilega að því sem mögulegri leið í baráttu við verðbólgu einu sinni, þó að það væri ekki af neinni annarri ástæðu en þeirri að aðrar leiðir sem menn hafa farið hafa ekki dugað, að vinna bug á verðbólgunni með þeim hætti að draga úr eftirspurn eftir peningum. Það er það sem hv. 4. þm. Norðurl. v. er að tala um. Það ráð að takmarka peningaveltuna, þ.e. taka þá úr umferð, hefur ekki dugað í baráttunni við verðbólguna vegna þess að það dregur ekki úr eftirspurn eftir peningum, heldur eykur hana. Menn fara þá að nota þær leiðir, sem færar eru og oft eru nefndar hér í ræðum, til að koma þeim peningum, sem teknir hafa verið úr umferð, eftir einhverjum öðrum leiðum í umferð aftur. En að nota þá einföldu leið að draga úr eftirspurn eftir peningum með því að lækka þau gjöld sem lögð eru á neyslu fólks í tollum og þeim sköttum sem leggjast beint á vöruverð tel ég að sé að mörgu leyti miklu gagnlegra en sú umræða sem hér fer fram um breytingar á einstökum frv. og greinum þeirra og að starf okkar, sérstaklega á þeirri stundu sem við lifum, núna, ætti að beinast að því að ræða þessi mál út frá grundvallaratriðum og beina öllum okkar kröftum að því að finna lausnir sem duga. Það ætti að því leyti að vera einfalt að við höfum það mjög klárlega fyrir augunum, horfum við til baka, hvaða aðferðir duga ekki.



Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fjh.- og viðskn. fyrir góða afgreiðslu á því frv. sem hér er til umr., frv. til l. um breyt. á lögum um sérstakt tímabundið vörugjald, með síðari breytingum, og ætla ekki að hætta mér út í þá almennu umr. sem hefur spunnist út frá þessu litla frv. En ég vil taka undir margt af því sem hv. 4. þm. Norðurl. v. sagði hér. Þær leiðir sem við höfum farið hingað til til lausnar á þeim þjóðfélagsvanda sem við höfum glímt við um nokkuð langan tíma eru augljóslega rangar, en við höldum áfram, við notum sömu gömlu meðulin til að komast út úr sams konar vanda, sem við komum okkur í nokkuð reglulega. Ég ætla ekki að fara nánar út í það á þessu stigi, en ég er viss um að það eiga eftir að spinnast hér miklar umr. um þessi mál áður en lýkur. En ég vil taka undir það með hv. þm. að gengislækkanir eru ekki leiðin út úr vanda, auknar álögur eru ekki leiðin. Fjárlög hafa auk heldur ekki verið rétt kynnt. Ég held að kominn sé tími til að taka upp þann hátt sem kynntur er í fjárlögum núna, þannig að á einum og sama stað sjáist vandinn allur, að þm. og þjóðin öll hafi yfirlit yfir fjárlög á einum stað þar sem þau verða auðveldlega borin saman, bæði A- og B-hluti. Ég vil taka undir það að binding bankanna, og ég hef margoft sagt það, á fé landsmanna er röng. Tek ég sem dæmi að ef verkfæri eru tekin af iðnaðarmanni vinnur hann ekki verkið. Ef peningarnir eru teknir af fólkinu vinna þeir ekki fyrir þjóðina. Ef binding er á peningum hægra megin, en peningarnir leka út á enn þá dýrari vöxtum og enn þá dýrari hátt vinstra megin, þá er það röng ráðstöfun. Hvað tollskrárbreytingar áhrærir er að mestu lokið þeirri breytingu sem unnið hefur verið að og endurskoðun þar af leiðandi og frv. er í undirbúningi, þannig að ég vona að það dragist ekki mjög lengi að kynna það frv. í þingflokkunum og leggja það síðan fram á hv. Alþingi.



Virðulegi forseti. Á þskj. 153 ber ég fram frv. til l. um breytingu á lögum nr. 97/1980 um fæðingarorlof, breytingu á lögum um almannatryggingar nr. 67/1971 með síðari breytingum. Eins og segir í grg. með frv., með leyfi forseta, var frv. þetta áður flutt á síðasta löggjafarþingi, en náði þar ekki fram að ganga. Það er því endurflutt hér nú óbreytt í öllum helstu atriðum. Meginmarkmið frv. er að koma til móts við breyttar þjóðfélagsaðstæður hér á landi -  Eins og segir í grg. með frv., með leyfi forseta, var frv. þetta áður flutt á síðasta löggjafarþingi, en náði þar ekki fram að ganga. Það er því endurflutt hér nú óbreytt í öllum helstu atriðum. „Meginmarkmið frv. er að koma til móts við breyttar þjóðfélagsaðstæður hér á landi og tryggja velferð barna og foreldra þeirra tímabilið eftir fæðingu barns. Á undanförnum árum hefur íslenskt þjóðfélag tekið miklum stakkaskiptum. Þær breytingar hafa m.a. orðið á högum fólks hér á landi að það er nú fjárhagsleg nauðsyn fyrir fjölmörg heimili í landinu að hafa tvær fyrirvinnur. Á þetta ekki síst við um þá aldurshópa sem nú eru að koma sér upp húsnæði, hasla sér völl í atvinnulífinu og eignast börn. Nauðsyn þess að hvert heimili hafi tvær fyrirvinnur sést m.a. á þeirri gífurlegu aukningu sem orðið hefur á atvinnuþátttöku kvenna undanfarin ár. Árið 1960 unnu um 29% kvenna utan heimilis, en árið 1982 voru yfir 80% kvenna útivinnandi. Það gefur auga leið að við slíkar aðstæður gefst konum lítið svigrúm til þess að sinna nauðsynlegri umönnun ungbarna. Heimilin bera það ekki fjárhagslega að önnur fyrirvinnan láti af launuðum störfum utan heimilis til þess að sinna því mikilvæga hlutverki að annast um barn á fyrsta æviskeiði þess. Enn fremur fer þeim heimilum sífellt fjölgandi þar sem fyrirvinnan er aðeins ein, en nú mun áttunda hvert barn í landinu vera á framfæri einstæðrar móður. Það ber því brýna nauðsyn til að við skipan fæðingarorlofsmála sé komið til móts við þessar breyttu þjóðfélagsaðstæður og fólki gert fjárhagslega kleift að eignast börn. Það verður ekki gert nema með því að samhæfa hin mismunandi og félagslega nauðsynlegu hlutverk kvenna, móður- og fjölskylduhlutverk þeirra annars vegar og nauðsynlega þátttöku þeirra í atvinnulífinu hins vegar. Auk þessa meginmarkmiðs er með frv. þessu ítrekað mikilvægi barnaumönnunar og móður- og föðurhlutverksins fyrir þá einstaklinga, sem í hlut eiga, og fyrir samfélagið í heild. Breytingar frá núverandi lögum skv. þessu frv. eru eftirfarandi: Gert er ráð fyrir lengingu fæðingarorlofs úr þremur mánuðum í sex mánuði fyrir allar konur. Greiðsla fæðingarorlofs tryggir móður næði og öryggi til samskipta við barn sitt eftir fæðingu þess. Þó að sex mánaða gamalt barn sé enn háð uppalanda sínum og sé hvergi nærri sjálfbjarga er það þó mun þroskaðra til að takast á við umhverfið en þriggja mánaða gamalt barn. Jafnframt er móðurinni gefið tækifæri til að ná sér eftir áreynslu barnsburðarms og aðlagast þeirri gerbreytingu sem hann veldur á högum hennar. Fjölmargar rannsóknir hafa leitt í ljós hve mikilvægt það er fyrir velferð og þroska barns að náið og traust samband myndist milli þess og móður þess eða nánasta uppalanda þegar á fyrsta æviskeiði. Gildi móðurmjólkur fyrir ungabörn er ótvírætt, bæði til næringar og verndar gegn sýkingum. Þó að allt sé betra en ekkert í þeim efnum hefur löngum verið miðað við a.m.k. sex mánuði sem æskilegan lágmarkstíma brjóstagjafar, en eftir þann tíma fer ónæmiskerfi barnsins að geta annað eigin vörnum. Jafnframt er brjóstagjöf mjög virk til að mynda sterk tilfinningatengsl milli móður og barns. Heilsa og heilbrigði barns fyrstu mánuði lífsins byggist framar öðru á móður þess, heilsu hennar, næringarástandi og félagslegum aðstæðum hennar. Heilsusamlegt gildi móðurmjólkur fyrir ungabörn er ótvírætt og benda allar rannsóknir til þess að geti barn notið móðurmjólkurinnar fyrstu ævimánuðina verði það ekki einungis hraustara fyrsta aldursárið, heldur eflist einnig mótstaða þess og ónæmi gegn ýmsum sjúkdómum síðar á lífsleiðinni. Efnasamsetning brjóstamjólkur stuðlar að hæfilegum og eðlilegum vexti barns, sér því fyrir vítamínum og steinefnum í nákvæmlega því magni sem það getur nýtt sér og þarf á að halda. Mótefni hennar veita vörn gegn sjúkdómum og draga úr hættu á ofnæmi hvers konar. Í bréfi sem dr. Helgi Valdimarsson prófessor í ofnæmisfræði við Háskóla Íslands sendi heilbrigðisyfirvöldum nýlega vegna rannsókna í ofnæmisfræðum, segir svo, með leyfi forseta: „Enginn vafi er á því að ofnæmi er veigamesta orsök langvarandi vanheilsu meðal ungbarna hérlendis. Auk astma, exems og meltingartruflana getur ofnæmi einnig oft verið afgerandi meðvirkur orsakaþáttur í endurteknum og þrálátum eyrnabólgum og sýkingum í öndunarfærum. Einnig benda nýlegar rannsóknir til þess að ofnæmi geti orsakað mígreni og jafnvel stuðlað að sjúklegum óróleika, eða „hyperactivity“, og flogaveiki í sumum börnum.“ Í meðfylgjandi bréfi segir Helgi einnig, með leyfi forseta: „Þótt ekki sé endanlega búið að sanna að neysla á brjóstamjólk einvörðungu fyrstu mánuði ævinnar geti komið í veg fyrir ofnæmissjúkdóma í ungbörnum tel ég að rökin fyrir því séu of sterk til að láta þau sem vind um eyru þjóta. Ávinningurinn getur orðið veruleg heilsubót margra barna sem þjást af ofnæmissjúkdómum og endurteknum sýkingum fyrstu ár ævinnar. Má fullyrða að þessir ungbarnasjúkdómar hafi í för með sér mikinn kostnað fyrir þjóðina.“ Því má bæta við að auk þess að draga úr hættu á ofnæmissjúkdómum hvers konar mun brjóstagjöf einnig draga úr tannskemmdum barna, eyrnabólgum, maga- og þarmasýkingum og einnig minnka hættu á brjóstkrabbameini hjá konum. Brjóstagjöf er því í rauninni frumheilsugæsla. Fyrir utan mannlegan ávinning þess að heilbrigði manna, andlegt sem líkamlegt, sé gott má ljóst vera að þessi heilsugæsla sparar sameiginlegum sjóðum landsmanna ófáar krónurnar sé til lengri tíma litið. Sá kostnaður, sem lenging fæðingarorlofs hefur í för með sér, skilar sér því tvímælalaust aftur í beinhörðum peningum. En brjóstagjöf verður ekki afgreidd með því einu að fjalla um efnasamsetningu móðurmjólkur eða sparnað í heilbrigðiskerfinu. Hún er flóknara mál en svo. Brjóstagjöf byggist framar öðru á tilfinningatengslum móður og barns. Hafi móðir ekki næði til að sinna barni sínu eftir fæðingu þess er viðbúið að hún missi mjólkina og geti ekki haft barnið á brjósti. Nú til dags er öllum fæðandi konum tjáð að æskilegt sé að hafa barn á brjósti í a.m.k. sex mánuði og ófáar eru þær konurnar sem gengið hafa fullar af sektarkennd út á vinnumarkaðinn þremur mánuðum eftir fæðingu barns og ekki átt annarra kosta völ. Með fullri vinnu utan heimilis getur kona ekki búist við að geta haft barn sitt á brjósti og tvískinnungur þess samfélags, sem segir henni að hafa barnið á brjósti sex mánuði en sendir hana út á vinnumarkaðinn eftir þrjá mánuði er forkastanlegur. Hér erum við komin að kjarna þess máls, sem oft og tíðum snýr að konum og börnum af hendi löggjafans. Heimilið og fjölskyldan, börnin og móðurástin, allt er þetta dásamað og í heiðri haft í orði en ekki á borði. Til þess að sinna börnum, ekki bara hvað brjóstagjöf varðar, heldur almennt og rækta þann garð, sem heimilið er, þarf tíma og sá tími er ekki fyrir hendi á flestum heimilum vegna þeirrar vinnuskyldu sem þjóðfélagið leggur mörgum foreldrum á herðar. Þessu verðum við að breyta og það er ábyrgðarhlutur okkar sem hér sitjum á hv. Alþingi að gera það. Lenging fæðingarorlofs er aðeins lítill þáttur slíkra breytinga. Tilgangur þess er að gefa foreldrum tíma til að annast um börn sín á fyrstu og viðkvæmustu mánuðunum á ævi barnanna, að mynda þau tilfinningatengsl sem samskipti foreldra og barna byggja á til frambúðar og gera konum raunverulega kleift að hafa börn sín á brjósti, a.m.k. þá sex mánuði sem hér um ræðir, ef þær sjálfar vilja það. Hvað brjóstagjöfina varðar vil ég taka það skýrt fram að ég er með þessu ekki að segja að konur eigi að hafa börn sín á brjósti í sex mánuði, en ég vil hins vegar að þær geti það ef þær sjálfar vilja. Þess vegna m.a. legg ég til að fæðingarorlof verði lengt sem því nemur. Til samanburðar má geta þess að í nágrannalöndum okkar er fæðingarorlof víðast hvar lengra en hér á landi. Í Frakklandi er fæðingarorlof 4 mánuðir og 4–5 mánuðir eftir aðstæðum í Noregi og Danmörku. Í Hollandi er fæðingarorlof 6 mánuðir, 9 mánuðir í Svíþjóð og í Finnlandi er það heilt ár, en þar er það lengst. Það er því ljóst að við erum orðnir eftirbátar nágranna okkar á þessu sviði. Í annan stað er gert ráð fyrir því í frv. að fæðingarorlofsgreiðslur miðist við full laun foreldris þannig að foreldri verði ekki fyrir fjárhagslegu tapi vegna fæðingarorlofs. Í fyrsta lagi er með þessu verið að viðurkenna að störf þau, er lúta að umönnun og uppeldi barna, eru engu síður mikilvæg en störf á hinum almenna vinnumarkaði og að foreldrahlutverkið er a.m.k. jafnmikils virði og fyrirvinnuhlutverkið í krónum talið. Að ekkert starf, sem foreldri þiggur laun fyrir, skuli virða meira og launa hærra en það starf að annast um nýfætt barn. Þetta er spurning um grundvallargildismat á umönnunar- og uppeldisstörfum. Í öðru lagi er hér um beint fjárhagsatriði að ræða fyrir konur sem eru úti á vinnumarkaðinum og lækka mundu í launum við töku fæðingarorlofs. Konur eru fyrirvinnur rétt eins og karlar og við núverandi fjárhagsaðstæður margra heimila í landinu, svo að ekki sé minnst á fjárhag einstæðra mæðra, munu fá heimili geta borið launaskerðingar af einu eða öðru tagi. Kvennalistinn mun fyrir sitt leyti a.m.k. aldrei standa fyrir því að skerða laun kvenna. Síst af öllu refsa þeim með launaskerðingu fyrir að eiga börn. Barátta fyrir bættum kjörum kvenna snýst ekki um að lækka þær konur í launum, sem eru svo ljónheppnar að geta e.t.v. lifað af þeim, heldur snýst hún um að hækka þau skammarlega lágu laun sem flestar konur búa nú við og fá því til leiðar komið að allar konur fái mannsæmandi laun fyrir vinnu sína. Það er nokkuð sem mundi skila sér inn í fæðingarorlofsgreiðslur með þessu fyrirkomulagi. Fæðingarorlofsgreiðslur, sem miða við afkomutryggingu heimilanna, eins og hér er lagt til, eru einnig mikilvægur þáttur þess að feður, sem flestir afla stærri hluta heimilistekna vegna kynbundins launamisréttis á vinnumarkaðinum, geti nýtt sér réttindi til fæðingarorlofs og borið aukna ábyrgð á umönnun barna sinna. Eins og nú standa sakir nýta feður sér lítið núgildandi heimild til fæðingarorlofs. Á síðasta ári munu þeir aðeins hafa verið rúm 4% fæðingarorlofsþega. Í Svíþjóð t.d., þar sem foreldrar fá 90% launa sinna greidd í fæðingarorlof, voru feður hins vegar um þriðjungur fæðingarorlofsþega á síðasta ári og vegur afkomutrygging þar greinilega þungt. Í nágrannalöndum okkar er ekki óalgengt að fæðingarorlofsgreiðslur séu miðaðar við 70–90% af launum foreldra, nema í Frakklandi og Hollandi þar sem foreldrar fá greidd full laun í fæðingarorlofsgreiðslur á þessum grundvelli milli landa, því að vitaskuld eru laun og launakjör misjöfn eftir löndum. Hvað varðar aðstæður hér á landi, þá vitum við að nú er svo komið fjárhag fjölmargra heimila að þau geta ekki séð á eftir einni einustu krónu af tekjum sínum. Það er ein af ástæðum þess að lagt er til að fæðingarorlofsgreiðslur miðist við full laun foreldris, en ekki eitthvert prósentuhlutfall þeirra eða einhverja fasta upphæð. Í þriðja lagi er í frv. gert ráð fyrir að allar konur fái a.m.k. óskert lágmarksfæðingarorlof án tillits til atvinnuþátttöku. Þar með er afnumið það óréttlæti gagnvart heimavinnandi konum, sem viðgengst samkvæmt gildandi lögum, og í verki viðurkennd réttarstaða heimavinnandi móður og gildi starfa hennar fyrir þjóðfélagið í heild, þótt í litlu sé. Heimavinnandi konur sinna störfum sínum alla jafnan án þess að fyrir komi nokkur greiðsla af hálfu þjóðfélagsins. Ég tel það vera lágmarksviðurkenningu á störfum þeirra að þær njóti a.m.k. fullra lágmarksgreiðslna fæðingarorlofs. Það skal tekið fram að með þessu er ekki verið að leggja neitt endanlegt mat á störf þeirra sem heimavinnandi eru. Slíkt mat er ekki til og verður ekki hrist fram úr erminni. Hér er aðeins um að ræða að þær konur sem ekki búa við neitt starfsmat og þær konur sem í hlutastörfum eru úti á vinnumarkaðinum fái a.m.k. þær 18 087 kr., sem fæðingarorlofsgreiðslan er nú á mánuði, óskertar. Hefur ýmsum fundist hér heldur ríflega skammtað þar sem um er að ræða tekjuaukningu hjá þeim konum sem í hlut eiga. Þær standa ekki í stað tekjulega eins og þær sem útivinnandi eru. Ég vil þá á móti benda á að heimavinnandi konur og konur í hlutastarfi búa oft engu síður við fjárhagslegt óöryggi en þær konur sem hafa fulla launaða vinnu, stundum jafnvel öllu meira, og því er brýnt að það öryggi, sem full greiðsla fæðingarorlofs veitir, nái einnig til þeirra heimavinnandi. Um leið er viðurkennt að þær eru vinnandi konur og eigi rétt á einhvers konar launum fyrir störf sín þótt langur vegur sé í að þau verði að fullu metin til fjár. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir að breytingar á lágmarksfæðingarorlofi miðist við 9. flokks taxta Verkamannasambands Íslands í stað 8. flokks samkvæmt núgildandi lögum. En í kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins haustið 1982 var svo um samið að allir launamenn skyldu hækka um einn flokk 1. jan. 1983, þannig að þeir sem tóku laun skv. 8. flokki þegar lögin voru sett taka nú laun skv. 9. flokki. Hér er því aðeins um eðlilega lagfæringu laganna að ræða. Í fimmta lagi er í frv. gert ráð fyrir að faðir eigi þess kost að taka fæðingarorlof í tvo mánuði með samþykki móður í stað þess eina mánaðar sem núgildandi lög kveða á um. Skerðist þá fæðingarorlof móður sem því nemur. Það er ekki síður mikilvægt að faðir hafi tök á að tengjast barni sínu sem nánast og sem fyrst og að foreldrum gefist tækifæri til að leggja grunninn saman að jafnri ábyrgð á börnum sínum. En til þess er sá eini mánuður, sem feður eiga rétt á skv. gildandi lögum, mjög naumur. Ekki er gert að skilyrði að um sé að ræða tvo síðustu mánuði fæðingarorlofs, heldur ráða foreldrar tilhögun orlofstökunnar sjálf án afskipta löggjafans. Sveigjanleiki í tímaákvörðunum er æskilegur að þessu leyti, vegna breytilegra aðstæðna fjölskyldna. Því getur faðir tekið orlof sitt hvenær sem er á þessum sex mánuðum svo fremi móðir sé því samþykk. Ákvæðið um samþykki móður er óbreytt frá núgildandi lögum og tekur sem fyrr mið af því að það er móðirin sem þarf að ná sér heilsufarslega eftir áreynslu barnsburðarins. Í sjötta lagi er gert ráð fyrir að fæðingarorlof lengist um tvo mánuði sé um tvíburafæðingu að ræða og um allt að fjóra mánuði eignist kona fleiri en tvö börn. Slíkar fæðingar eru ákaflega fáar hér á landi þannig að ekki er um neinn umtalsverðan kostnað að ræða af þessum sökum. Hins vegar er ljóst að fjölburaforeldrar þurfa lengri tíma til að aðlagast breyttum aðstæðum en einburaforeldrar og barnaumönnun er umfangsmeiri eftir því sem börnin eru fleiri. Í sjöunda lagi er gert ráð fyrir að fæðingarorlof verði aldrei skemmra en þrír mánuðir ef móðir lætur barn frá sér vegna ættleiðingar, uppeldis eða fósturs eða til varanlegrar dvalar á stofnun. Sama gildir ef um er að ræða fósturlát, er jafna má til fæðingar, þar sem gera má ráð fyrir að sérhver kona þurfi a.m.k. þrjá mánuði til að jafna sig andlega og líkamlega eftir áreynslu barnsburðarins. Jafnframt er fellt niður ákvæði, er varðar fæðingu andvana barns, þar sem rétt þykir að kona sem fæðir andvana barn njóti sama réttar og kona sem missir barn sitt skömmu eftir fæðingu. Gert er ráð fyrir að kjörforeldrar, uppeldis- eða fósturforeldrar eigi sama rétt á fæðingarorlofi og aðrir foreldrar. Eðlilegt hlýtur að teljast að kjörforeldrar, uppeldis- eða fósturforeldrar njóti sama réttar og aðrir foreldrar í þessu sambandi, þar sem tíma þarf til að aðlagast breyttum aðstæðum bæði fyrir foreldra og barnið. Þá er komið að kostnaðarhlið þessa máls. Þegar þetta frv. var flutt á síðasta þingi var gerð ítarleg grein fyrir kostnaði vegna þess. Skv. upplýsingum frá Tryggingastofnun ríkisins í október s.l. höfðu þær kostnaðaráætlanir allar staðist, miðað við þróun fæðingarorlofsgreiðslna á þessu ári. Ég mun fara yfir þessa kostnaðaráætlun að hluta til, en þess ber að geta að efnahagstorsendur nú eru aðrar en þegar áætlunin var gerð þar sem kjarasamningar hafa verið gerðir í millitíðinni. Til að færa kostnaðartölurnar til réttara horfs hef ég einfaldlega hækkað þær um 25% þar sem við á, en bið hv. þdm. um að gæta þess að af þeim sökum eru þessir útreikningar lauslegri en ella. Skv. upplýsingum Tryggingastofnunar ríkisins munu á síðasta ári hafa verið greiddar út 121 millj. 743 þús. kr. í fæðingarorlof til 4258 fæðandi kvenna. Þessar greiðslur skiptast þannig að fullt fæðingarorlof fengu 2718 konur, 2/3 hluta fæðingarorlofs fengu 778 konur og 1/3 hluta fæðingarorlofs fengu 762 konur. Ef allar konurnar hefðu fengið fullt fæðingarorlof eins og frv. kveður á um, hefðu fæðingarorlofsgreiðslur hækkað um 21.7% og heildarupphæð þeirra orðið 148 millj. miðað við síðasta ár. Þarna hefðu bæst við 26 millj. kr. en skv. núgildandi forsendum sennilega um 32.5 millj. kr. Ef miðað er við lágmarksfæðingarorlofsgreiðslur til allra kvenna, sex mánaða fæðingarorlof og að konur haldi launum sínum í fæðingarorlofi óskertum, var áætlaður heildarkostnaður vegna frv. 284.5 millj. kr. En með 25% hækkun nú yrði hann um 355 millj. kr. Ég sé ekki ástæðu til að fara nánar út í það hér hvernig þessar tölur voru fundnar. Menn geta lesið um það í Alþingistíðindum frá í fyrra. Ég vil aðeins geta þess að kostnaðurinn við að framfylgja núgildandi lögum hækkar hlutfallslega mjög svipað og kostnaðurinn við að framfylgja þessu frv. eða úr 137 millj. kr. á þessu ári í um það bil 172 millj. kr. Niðurstöðukostnaðartalan vegna frv. er í kringum 350 millj. kr. og er það sú tala sem mestu máli skiptir. Ekki er ólíklegt að einhverjum finnist að hér sé um töluverða fjárhæð að ræða. Mikið eða lítið er háð mati hverju sinni og við hvað menn miða þegar þeir segja að eitthvað sé lítið eða mikið. Hér er um að ræða mikið fé, sé miðað við það sem við veitum þegar til þessara mála, lítið fé sé miðað við upphæðir til ýmissa annarra mála. Spurningin snýst eins og fyrri daginn um hvaða málum við viljum veita forgang. Aðstæður ungbarnaforeldra í dag krefjast þess að þessu máli sé sinnt þannig að að gagni megi koma. Ég hef bent á að hér er um sparnaðarmál að ræða sé til lengri tíma litið. Ríkissjóður mun örugglega spara sér margar krónurnar á sviði félags- og heilbrigðismála við lengingu fæðingarorlofs. Hér er verið að leggja til að við fjárfestum í framtíðinni, veitum auknu fé til aðbúnaðar barna okkar og einnig að við sýnum að við metum nokkurs þann mannlega ávinning sem því fylgir. Til þess að ekki þurfi að treysta alfarið á ríkissjóð til að standa straum af kostnaði vegna þessa frv. hef ég lagt fram fylgifrv. með þessu frv. til að afla tekna vegna lengingar fæðingarorlofs. Það frv. er að finna á þskj. 152 og mun ég gera grein fyrir því á eftir. Það er ekki að ástæðulausu sem ég kýs að hafa þann hátt á að afla þessu máli fjár sérstaklega. Meðferð þessa máls á síðasta þingi bendir tvímælalaust til að fjárhagshlið málsins hafi verið sá þáttur þess sem einkum stóð því fyrir þrifum. Eins og segir í grg. var frv. sem var í megindráttum samhljóða þessu frv., vísað til heilbr.- og trn. þessarar hv. deildar að lokinni 1. umr. 8. febr. s.l., en fékkst ekki afgreitt úr n. til 2. umr. og atkvgr. fyrir þinglausnir 22. maí í vor þrátt fyrir ítrekaðar óskir mínar þar um. Umsagnir meðmæltar frv. bárust m.a. frá Alþýðusambandi Íslands, Samtökum kvenna á vinnumarkaðinum, Stéttarsambandi bænda og Kvenfélagasambandi Íslands. Jafnframt beindi Félag einstæðra foreldra þeirri áskorun til Alþingis að veita þessu frv. framgang. Þess ber að geta að undanfarið hafa konur víða um land staðið fyrir undirskriftasöfnun þessu frv. til stuðnings. Höfðu rúmlega 3700 undirskriftir borist í okt., en fjöldi undirskrifta hefur borist síðan og hef ég ekki lengur tölu á þeim. Munu undirskriftalistarnir verða afhentir formanni þeirrar hv. nefndar sem mál þetta fær til umfjöllunar þegar þar að kemur. Eins og ljóst má vera af þessum viðbrögðum er mál þetta mikið réttlætismál fyrir alla foreldra hér á landi. Jafnframt er ljóst að eigi konur að hafa eitthvert val um hvernig lífi þeirra og störfum er háttað er nauðsynlegt að samhæfa hin mismunandi og félagslega nauðsynlegu hlutverk kvenna. Í þessu frv. er leitast við að samhæfa þátttöku og mikilvægi kvenna í atvinnulífinu annars vegar og hið mikilvæga móðurhlutverk hins vegar. Jafnframt er verið að treysta innbyrðis tengsl fjölskyldunnar og styrkja hana á þýðingarmiklu og viðkvæmu skeiði, tryggja velferð barna á fyrstu æviárum þeirra og gefa feðrum kost á að taka aukinn þátt í umönnum barna sinna. Að síðustu er verið að viðurkenna þjóðfélagslegt gildi móðurhlutverksins og þeirra starfa sem því fylgja þar sem hér er lagt til að allar fæðandi konur njóti sama réttar án tillits til atvinnuþátttöku. Virðulegi forseti. Þörfum ungbarna og ungbarnaforeldra verður ekki breytt. Ef ekki er rúm fyrir þau í þjóðfélagi nútímans verðum við að breyta þjóðfélaginu til að svo megi verða. Eins og ég gat um fyrr í máli mínu er konum sagt að hafa börn sín á brjósti í sex mánuði, en þeim er í rauninni ekki gert kleift að gera það. Konum er sagt að það skipti miklu að búa vel að börnum sínum. Það þarf ekki að segja þeim það, þær vita það. En þeim er sniðinn þröngur stakkur í þeim efnum. Alls staðar er skorið við nögl í fæðingarorlofsmálum, í dagvistarmálum, í mati á heimilis- og uppeldisstörfum og í launum kvenna úti á vinnumarkaðinum. Eftir sitja konurnar áhyggjufullar um börn sín og sakbitnar, því margar halda að þetta sé allt þeim að kenna, en ekki þeim stjórnvöldum sem eru áhrifavaldar í því að skapa þeim þessar aðstæður, stjórnvöldum sem einum of oft setja þær og börnin aftast í forgangsröðina þegar verið er að skipta þjóðarkökunni. Þessu verður að breyta og á þessu verður að taka með lagasetningu sem gerir eitthvert gagn og hefur áhrif til bóta. Lög um fæðingarorlof eru ein slík lög og því er þetta frv. borið hér fram. Að lokinni þessari umr. óska ég að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Virðulegi forseti. Það frv. sem hér er til meðferðar í þessari hv. deild er um breytingu á lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Nefndin varð sammála um að flytja tvær brtt. við frv. sem birtar eru á þskj. 270. Það er brtt. við 1. gr. um að síðasti málsl. falli niður þar sem segir: „Ráðherra er heimilt að úthluta aflamarki skips sem hverfur úr rekstri“ o.s.frv. Það kemur nokkurn veginn af sjálfu sér vegna þess að lagt er til í frv. að það gildi til þriggja ára, en nefndin er einnig sammála um að leggja til að það ákvæði verði fellt út og lögin gildi til eins árs. Við teljum því ekki að umrædd grein, þessi heimild ráðh., hafi neitt upp á sig vegna þess að þarna er aðeins um eitt ár að ræða. Ef frv. verður að lögum, þá er búið að ganga frá úthlutun til skipa strax um áramót. Ef eitthvert óhapp skeður hjá einhverri vinnslustöð, t.d. ef svo illa tækist til að skip færist eða yrði fyrir einhverjum sérstökum skaða, þá teljum við ekki óeðlilegt að bregðast við því eins og gert var s.l. ár í einu eða tveimur tilvikum þegar bátur fórst við Vestmannaeyjar. Þá var aflamagni hans úthlutað til viðkomandi stöðvar. Við leggjum m.ö.o. til að þessi tiltekna mgr. falli niður af þessum ástæðum. Einnig leggjum við til að 6. gr. breytist á þá leið að lögin öðlist gildi 1. jan. 1985 og gildi til ársloka 1985. Hef ég þá lýst þeim tveimur brtt. við frv. sem sjútvn. flytur. Meiri hl. n. skilar sérstöku nál. sem ég ætla að fara yfir: „Nefndin hefur fjallað um frv. á sex fundum og einnig haldið tvo fundi sameiginlega með sjútvn. Nd. Kallaðir voru til viðtals við nefndina forstjóri og deildarstjóri Hafrannsóknastofnunar, fulltrúar sjútvrn., fulltrúar Fiskifélags Íslands, formaður Sjómannasambands Íslands, forseti Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, formenn stjórna LÍÚ og FÍB og fulltrúar sölusamtaka SÍF, SH og sjávarafurðadeildar SÍS. Einnig kom á fund nefndarinnar fulltrúi smábátaeigenda (atvinnumanna) á Vesturlandi. Viðræður við alla þessa aðila voru hinar gagnlegustu. Nefndin hefur orðið sammála um að flytja brtt. við frv. og eru þær fluttar á sérstöku þskj. Nefndin gat ekki fallist á að lög þessi skyldu gilda í meira en eitt ár og kom sú skoðun einnig fram hjá flestum viðmælendum nefndarinnar. Að breyttum gildistíma laganna var talið að heimild til handa ráðh. „að úthluta aflamarki skips sem hverfur úr rekstri af hagkvæmnisástæðum eða vegna sjóskaða“ hefði takmarkað gildi. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er að miklu leyti samhljóða því frv. er lagt var fram á Alþingi s.l. haust og varð að lögum fyrir ári, lög nr. 82 28. des. 1983, og fjallaði um stjórn fiskveiða árið 1984. Það frv. fékk mjög ítarlega umr. Nú liggur fyrir að stofnstærð helstu nytjafiska okkar er ekki meiri en fyrir ári að mati fiskifræðinga. Því liggur fyrir að næsta ár verður að grípa til álíka strangra veiðitakmarkana á þessum fiskstofnum og hafa verið í gildi á þessu ári. Þau lög, sem samþykkt voru fyrir tæpu ári, fólu í sér víðtækari heimildir til sjútvrh. til stjórnar á veiðunum en verið hafði og fólst það einkum í því að setja hverju skipi, sem var yfir 10 rúmlestir, afla- eða sóknarmark í helstu botnfisktegundir. Engum var það ljúft að þurfa að setja á stofn slíkt skömmtunarkerfi og var það duglegum sjómönnum síst að skapi. En við ríkjandi aðstæður gátu menn almennt helst sætt sig við þá stjórnaraðferð sem farin var. Viðmælendur nefndarinnar nú voru ekki allir á einu máli um það hvort rétt væri að gripa til þessarar stjórnar á veiðunum aftur árið 1985. En öllum bar saman um að framkvæmd laganna um kvótaskiptinguna hefði tekist framar öllum vonum þótt nokkrir hnökrar hefðu verið þar á sem eðlilegt má teljast í svo viðamiklu máli. Það er ljóst að svo mikil takmörkun á fiskveiðum eins og nú verður að viðhafa á Íslandsmiðum verður aldrei óumdeild og sitt mun hverjum sýnast um stjórnunaraðferðir. Meiri hl. nefndarinnar telur þó að í ljósi aðstæðna sé rétt að mæla með samþykkt frv. Allir nm. voru sammála um að beina því til sjútvrh. og ráðgjafarnefndar um fiskveiðistjórn að línuveiðar skyldu að hálfu verða utan kvóta mánuðina jan.-febr. og nóv.-des. Almennt er viðurkennt að línuafli sé sérstaklega gott hráefni og því ástæða til að hvetja til aukinna línuveiða með þessum hætti. Vandi smábáta undir 10 rúmlestum, sem sæta sameiginlegu aflahámarki, var mikið ræddur í nefndinni. Hugmynd kom fram um að heimila þessum bátum að afla sér aukakvóta á síðasta veiðitímabili. Ef þurfa þætti mætti einskorða slíkt aflaframsal við sjómenn sem hefðu smábátaútgerð að aðalatvinnu. Þá var það einnig til umræðu að stærðarmörkin, 10 rúmlestir, þyrfti að endurskoða og hækka þau upp í t.d. 15–18 lestir með tilliti til þess m.a. að skráðar bátastærðir miðist ekki um of við þessa ákveðnu stærð. Nefndin leggur á það áherslu að ráðherra og ráðgjafarnefnd taki þessi atriði til gaumgæfilegrar athugunar við setningu reglugerðar. Að lokum væntir nefndin þess að reglugerðir sem settar verða skv. þessum lögum, verði kynntar sjávarútvegsnefndum Alþingis.“ Þetta er álit meiri hl. sjútvn. Virðulegi forseti. Þó að nál. meiri hl. sjútvn., sem ég hef farið hér yfir, dragi upp það helsta varðandi þetta frv. ætla ég að bæta við nokkrum orðum til frekari glöggvunar. Fyrir ári síðan vorum við hér í þessari hv. deild að ræða sama mál, stjórnun fiskveiða fyrir árið 1984. Þetta var ný umr. hér á hv. Alþingi því að fram að þeim tíma hafði það ekki verið tímafrekt í starfi Alþingis að ræða um framkvæmd skömmtunar á veiðum helstu botnfisktegunda í fiskveiðilögsögu okkar. Þetta var svo fjarlægt okkur sem fiskveiðiþjóð, þjóð sem hafði um áraraðir ausið úr þessari gullkistu án þess að láta það hvarfla að sér að ekki væri þarna óþrjótandi uppspretta auðæfa, og ekki lengra síðan en svo að árið 1981 var eitt mesta þorskveiðiár sem við höfum fengið. En aðvaranir fiskifræðinga voru orðnar svo alvarlegar að við værum að ofveiða þorskstofninn við landið að ekki varð lengur vikist undan því að taka á þessum málum. Samtök aðila í sjávarútvegi mæltu svo nær einróma með því haustið 1983 að sett yrði einhvers konar skömmtun á veiðar helstu botnfisktegundanna við landið árið 1984. Þetta var engum ljúft að gera. Menn gengu treglega til þess verks og auðvitað urðu skoðanir skiptar um það hvernig slíkt skyldi framkvæma. Niðurstaðan varð svo hið svokallaða kvótakerfi sem unnið hefur verið eftir á þessu ári. Eftir þá reynslu sem þar er fengin verður hver að dæma fyrir sig. En mín skoðun er sú að þetta kerfi hafi reynst betur en ég þorði að vona þegar það var sett á. Auðvitað eru á því ýmsir gallar, sem menn sáu ekki fyrir en reynslan hefur leitt í ljós, gallar sem á að vera hægt að sníða af að mestu við setningu nýrrar reglugerðar. Sú fiskveiðistefna, sem unnið hefur verið eftir þetta ár, var samþykkt til eins árs því menn höfðu þá von, sem nú hefur komið í ljós að var óskhyggja, að hægt væri að létta af stjórnun veiðanna fyrir árið 1985. En því miður virðist svo ekki vera þrátt fyrir stórbætt skilyrði á og í hafsvæðinu kringum landið. Telja fiskifræðingar hættulegt að auka veiðarnar frá því sem lagt var til á þessu ári og leggja til óbreytta tonnatölu af þorski fyrir árið 1985, eða 200 þús. tonn. Í byrjun þessa árs var ákveðið að miða við að úthlutun þorskafla yrði 220 þús. tonn og út frá þeim forsendum var hverju skipi yfir 10 brúttórúmlestum úthlutað afla eða sóknarmarki. S.l. vor kom það í ljós við rannsóknir fiskifræðinga að skilyrði í sjónum höfðu batnað verulega vegna hlýrri strauma og þar af leiðandi aukinnar átu og ætis svo að meðalþyngd einstaklinga í þorskstofninum hafði aukist um 10–15%. Eftir þessa niðurstöðu var ákveðið að bæta 10% við áður útgefinn aflakvóta. Einnig voru leiðréttar skekkjur sem komu í ljós við útreiknað upphaflegt aflamark skips. Einnig var heimiluð tilfærsla á ódýrari aflategundum sem skipi hafði verið úthlutað og mátti breyta því í þorsk með ákveðinni prósentuskerðingu. Að því viðbættu var úthlutað 257 þús. tonnum af þorski á árinu. Skv. þeim upplýsingum sem ég hef nýjastar má ætla að heildarþorskveiði okkar árið 1984 verði 265–270 þús. tonn þegar öll sú tilfærsla sem heimiluð var, hefur verið nýtt. Eins og ég sagði áðan hafa fiskifræðingar lagt til að þorskafli næsta árs verði 200 þús. tonn, eða það sama og þeir lögðu til fyrir þetta ár. En skv. frumdrögum að reglugerð, sem sjútvn. hafði til skoðunar á síðustu fundum, er lagt til af hálfu ráðherra og ráðgjafarnefndar að leyfð þorskveiði á næsta ári verði um 250 þús. tonn. Má því ætla að heildarveiði næsta árs verði lík og í ár þar sem leiðréttingar á einstök skip ættu að minnka vegna þeirrar reynslu sem liggur fyrir á þessu ári. Eins og fram kemur í nál. meiri hl. sjútvn. voru allmargir fulltrúar hagsmunasamtaka í sjávarútvegi boðaðir á fund nefndarinnar auk fulltrúa frá Hafrannsóknastofnun og sjútvrn. Viðmælendur þessir voru að meiri hluta sammála því að það fyrirkomulag, sem notað var við stjórnun veiðanna þetta ár, hafi reynst mun betur en þeir þorðu að vona í byrjun. Meiri hl. þeirra var því þess vegna meðmæltur að líkt kerfi yrði látið gilda 1985 í ljósi þeirra staðreynda er fyrir lægju um ástand þorskstofnsins. Að meiri hluta voru þeir á móti því að lög þessi giltu í þrjú ár eins og kveðið er á um í frv. og áður er um rætt. Í nefndinni var mikið rætt um vanda smábátanna og hvernig þeir gætu fallið sem best að þessu kerfi. Bátar undir 10 brúttórúmlestum hafa fiskað úr sameiginlegum kvóta en bátar 10–20 brúttólestir fiskað undir sérstöku afla- eða sóknarmarki miðað við hvern bát. Þarna hafa orðið ákveðnir árekstrar og mismunun, t.d. þegar báturinn sem mældist 9.9 tonn gat fiskað óheftur úr sameiginlegum kvóta, en 10 tonna báturinn varð að hlíta sínu aflamarki. Þessi mál þarf að skoða betur við reglugerðarsetningu. Bendir nefndin á að ekki væri óeðlilegt að miða við hærri mörk en 10 tonn og fara jafnvel upp í 15–18 tonna mark. Því má bæta hér við að 10–18 tonna bátar eru 110–115 talsins og aflamark þeirra, sem úthlutað var, um 4000 tonn af þorski, tæp þó. Það sem styður einnig að þessi breyting verði gerð er það að menn leita allra ráða til að miða stærð smábáta við tæp 10 tonn í nýbyggingu og með breytingum, en það er miður æskileg þróun. Einnig skal á það bent að greinarmun þarf að gera á því hvort menn stunda veiðar á þessum smábátum sem aðalatvinnu eða sem sportmenn. Og ef til sérstakra takmarkana kemur á veiðiheimildum þessara báta, eins og skeði nú á nýliðnu hausti, þá þarf að takast fyrr á við þau vandamál en gert var þá. Stafaði það af sérstökum ástæðum, verkfalli sem þá var yfirstandandi, að útreikningar lágu ekki fyrir. Þá þyrfti strax að kippa sportveiðimönnum út úr dæminu svo að hinir gætu nýtt sinn tíma betur. Í nefndinni kom mjög skýrt fram að efla skyldi veiðar á línu. Leggur nefndin til við ráðh. og ráðgjafarnefnd að veiðar á línu skuli undanþegnar kvóta að hálfu í fjóra mánuði á árinu, jan.-febr. og nóv.-des. Enginn efast um hin sérstöku gæði línuafla og einnig gæti slík ráðstöfun orðið til þess að jafna atvinnu í landinu í þeim mánuðum sem eru hvað erfiðastir á því sviði. Eitt er enn sem ég vildi benda á í sambandi við samningu væntanlegrar reglugerðar. Það er hin svokallaða 25%-regla. Í gildi eru þær reglur að ef skip siglir með afla á erlendan markað, þá er aflakvóti þess minnkaður um 25%, eða réttara sagt lögð 25% ofan á landaðan afla. Þetta var gert aðallega til þess að draga úr siglingum skipa með afla á erlendan markað. Nú hefur í vaxandi mæli verið tekinn upp útflutningur á ferskum fiski í gámum. Þessi fiskur kemur annaðhvort beint úr bátum eða frá fiskiðjuverum. Engin skerðing nær til þeirra skipa sem eiga afla í þessum gámum enda mjög erfitt að koma því við. Því er það réttlætismál að hinni svokölluðu 25%-reglu verði aflétt af siglingaskipunum. Þetta er sett hér fram til ábendingar vegna væntanlegrar reglugerðar því að þarna er að verða veruleg mismunun vegna aukins gámaútflutnings. Virðulegi forseti. Ég mun nú ljúka máli mínu. Við stöndum hér frammi fyrir sama vandamáli og fyrir ári síðan vegna ástands fiskistofnanna við landið. Fyrir ári síðan var samþykkt stjórnunaraðferð við veiðar á árinu 1984. Þessi aðferð varð umdeild, en í ljósi reynslu þessarar stjórnunar hefur mikill meiri hluti þeirra hagsmunaaðila, sem um þessi mál hafa fjallað, lagt til að sami háttur verði á hafður á næsta ári. Í ljósi reynslunnar verði í auknum mæli valkostur á milli afla og sóknarmarks. Það er engum ljúft að þurfa að viðhafa höft eða miðstýringu í þessum málum, en við ríkjandi aðstæður verður að taka staðreyndum. - Fundarhlé.



Virðulegi forseti. Minni hl. sjútvn., sem skipa ásamt mér hv. þm. Skúli Alexandersson og Stefán Benediktsson, hefur gert svofellt nál. sem rökstuðning fyrir því að við leggjum til að þetta frv. verði fellt, með leyfi forseta: „ N. hefur fjallað ítarlega um frv. og fengið fulltrúa ýmissa hagsmunasamtaka til viðræðu um efni þess. Frv. er mjög hliðstætt því frv. sem samþykkt var á síðasta þingi. Nokkrar breytingar hafa þó verið gerðar á því sem undirritaðir telja til bóta í ljósi reynslunnar. Aðrar breytingar teljum við hreina fjarstæðu, t.d. þá að lögin gildi næstu þrjú árin. Í n. náðist fullt samkomulag um að stytta gildistímann niður í eitt ár. Fram kom í n. sú skoðun að ástæðulaust væri að hafa allar fisktegundir háðar aflamarki. Tilgangur frv. væri að takmarka þorskveiðar og því ástæðulaust að hafa allar fisktegundir háðar aflamarki og eðlilegt að binda aflamark við þá fisktegund. Einnig komu vandamál smábátaeigenda mjög til umr. Voru nm. sammála um nauðsyn sveigjanleika hvað varðar veiðiheimildir þeirra. Þrátt fyrir ákvörðun minni hl. n. að standa að brtt., sem gera frv. skárra, eru undirritaðir andvígir frv. í heild og leggja til að það verði fellt. Sú afstaða byggist í fyrsta lagi á þeirri miðstýringu sem felst í frv. þar sem dugnaður og framtak einstaklinga er heft meira en góðu hófi gegnir. Það vakti sérstaka athygli undirritaðra hve fulltrúar Sjálfstfl. eru ákveðnir í að viðhalda þeirri óheftu miðstýringu sem átt hefur sér stað allt þetta ár. Í öðru lagi teljum við það rangt að fela ráðh. að marka aðalatriði fiskveiðistefnu. Sú stefnumörkun á að vera Alþingis. Í þriðja lagi er reynslan af þessu fyrirkomulagi slík að ekki er hægt að mæla með framlengingu þess. Undirritaðir nm. munu flytja brtt. á sérstöku þskj. sem miði að því að bæta úr ágöllum frv. og liggja þær hér fyrir.“ Það er ýmislegt sem við höfum við þetta frv. að athuga líkt og á síðasta þingi. Við teljum, eins og fram kemur í nál., það höfuðókost hve framtak einstaklinga er heft með því. Hér er tekin upp miðstýring sem er meira í ætt við hugsunarhátt Stalíns sáluga en íslenskra sjálfstæðismanna að mínu mati. En það er nú svo að á mörgu verða endaskipti og er merkilegt að það skuli hafa átt sér stað með þá sem hér í ræðustól telja sig oft mikla andstæðinga miðstýringar eins og þeir kalla það. En nú er séð að þeir hafa snúið við blaðinu. Það er mjög merkilegt og hefur orðið okkur hinum mikil vonbrigði hvernig það hefur skeð. Þessi leið, sem farin er hér, verður að okkar mati til mikillar óþurftar fyrir íslenska fiskimenn og gerir lítið gagn til stjórnunar fiskveiða. Við fengum allmarga til viðræðu í sjútvn. og því er ekki að leyna að þeir, sem þangað komu, voru flestir á því að halda þessu áfram. En þó fundust vissulega skynsamlegar raddir þar á meðal, einkum frá sjómönnum sjálfum, bæði hvað varðar togaraútgerð og almenna fiskimenn. Þar kom fram hugmynd sem ég tel vert að skoða mjög ítarlega og er þess efnis að veiðunum verði skipt niður í þrjú veiðitímabil og sóknarmark notað. Talið er að hægt verði að stýra þeim eftir þeim leiðum á miklu eðlilegri hátt en nú er gert. Ég gæti talað lengi um það hvernig þetta frv. yrði í framkvæmd. En mér skilst að tími sé naumur eða a.m.k. minn tími sé naumur og því sleppi ég því í þetta sinn. En ég hygg líka að þótt ekki yrði alveg horfið frá þessu kvótakerfi eða þessari miðstýringu, sem hér er gerð till. um, mætti hugsa sér að blanda því meira saman en gert er. Það mætti hugsa sér að sóknarmark væri notað fyrstu mánuðina fram í maí. Þá yrði að hugsa til þess að leyfa veiðar á 70–72% af þeirri heild sem leyft yrði að velja en síðan yrði dæmið gert upp þegar því væri lokið. Það er ýmislegt sem fram hefur komið af reynslu þessa kerfis nú og þá hneigist maður til að lita á heimahagana ef svo mætti segja. Svo er komið suður á Suðurnesjum að skip og bátar hafa verið seldir þaðan í miklum mæli og þeim fylgir kvóti sem er rúmlega 9 þús. tonn. Á sama tíma eru nú á þriðja hundrað manns atvinnulausir á Suðurnesjum. Þetta verður til þess að maður spyr: Er réttlætanlegt að standa svona að málum? Er eðlilegt að mönnum sé heimilt að selja sinn kvóta í raun eða með sínum skipum til annarra byggðarlaga og skilja síðan fólkið eftir atvinnulaust í sínum heimabyggðum? Ég vildi spyrja hæstv. sjútvrh. að því hvernig þessu vandamáli verður mætt eða hvort meiningin er að horfa á þessa hluti ske án þess að nokkuð verði að gert. Ég sé fyrir mér að ef allt þetta magn, sem nú hefur verið selt í burtu - ég vil kalla það það-frá Suðurnesjum, nýtist ekki hjá okkur blasir við enn meira atvinnuleysi en nú er orðið, því miður. Það hefur líka verið nokkuð rætt varðandi þetta frv. að það hefði haft í för með sér umtalsverða breytingu á gæðum fisks. Ég vil minna á að það eru deildar meiningar um það hvort það sé lögunum, þessu miðstýringarkerfi, að þakka eða öðru. Sjómenn halda því fram beinlínis að þetta sé kannske ekki síst vegna þess að gæftir hafi verið betri en áður. Ég tel að stefna þurfi að enn meiri gæðum fisksins og ég hygg að það væri skynsamleg leið að stýra því á þann hátt að bil milli verðflokka yrði meira en nú er. Það mætti gjarnan vera þannig að 2. flokkur yrði ekki nema 70% af 1. flokki og 3. flokkur ekki nema 50%. Ég hygg að það yrði vænlegri leið til að stýra gæðum fisks en nú tíðkast. En ég tek fram að þrátt fyrir það að við höfum leikið okkur að hugmyndum um aðra skipan þessara mála þá verði að taka tillit til þess að okkur er mjög óhægt um vik að festa í tillöguform slíkar breytingar vegna þess að við höfum ekki aðgang að þeirri ráðgjafarnefnd sem um þetta fjallar og hlýtur að sitja inni með mestar upplýsingar. Við teljum reyndar að það sé eðlilegt að Alþingi fjalli meira um þetta mál en gert hefur verið og þm. séu því ábyrgari fyrir því hvað hér er að ske varðandi stjórnun fiskveiðanna en nú er þar sem ráðh. ásamt þessari ráðgjafarnefnd, einkum þó ráðh. er falið alræðisvald í þessu máli. Við teljum þessa leið slæma leið, vonda leið, sem hefur margar hættur í för með sér og verði íslenskum sjávarútvegi til tjóns þegar upp er staðið. Því leggjum við til að þetta frv. verði fellt.



Herra forseti. Það blandast víst engum hugur um það að heldur þykir mér mál þetta ógeðfellt og svo er kannske um flesta hv. þm. Enginn er sjálfsagt sérlega glaður að þurfa að standa að máli sem þessu. Á haustþinginu í fyrra talaði ég nokkrum sinnum um það hvort ekki væri hugsanlegt að sleppa með heldur skemmtilegri hætti út úr þeim vanda sem við vissulega erum í, því að við þurfum að varðveita okkar fiskistofna. Ég talaði þá allmjög um að hugsanlegt væri að stytta árið, eins og menn sögðu að ég héldi fram, þ.e. að hafa lengri veiðilaus tímabil, t.d. um hátíðar og í mesta skammdeginu þegar veiðar eru dýrastar og hættulegastar og skip stunda yfirleitt ekki fiskveiðar nema í undantekningartilfellum til að hagnýta góða erlenda markaði fyrir nokkra togara o.s.frv. Síðan gætu menn kannske valið sér nokkurra vikna tímabil að sumarlagi sem þeir ekki stunduðu veiðar þannig að t.d. hverju skipi yrði ekki haldið til veiða öllu lengur en tíu mánuði ársins í stað tólf. Ég held að finna megi auðveldari og einfaldari og kannske skynsamlegri leið til að bregðast við þessum vanda en einmitt þá sem valin hefur verið. En þetta sagði ég allt í fyrra og skal ekki vera að endurtaka það eða tefja tíma mikið á því. Ég stend hér frekar upp til að benda á það, sem ég raunar gerði þá líka, að við Íslendingar eigum mikilvæg ónýtt mið. Við eigum hvorki meira né minna en ákveðin hafsbotnsréttindi og þar með einir möguleika á togveiðum, botnvörpuveiðum, dragnót og slíku á Reykjaneshrygg út í 350 mílur-kannske er nú botninn þar óþægilegur-en líka á Rockall-svæðinu allt út í 600 mílur í sameign með Færeyingum hugsanlega. Auk þess höfum við samningsbundin réttindi til helmings fiskveiða á Jan Mayen-svæðinu. Það eru nú liðin hvorki meira né minna en sex ár þessa dagana frá því að fyrstu þáltill. um Jan Mayen-svæðið og Rockall-svæðið voru samþykktar hér á hinu háa Alþingi. Strax þá var á það bent að við þyrftum að hagnýta þessi hafsvæði til að styrkja okkar réttindi. Því miður hefur því í engu verið sinnt og menn hafa haldið því fram að það væri t.d. enginn fiskur á Rockall-svæðinu, það væri tilgangslaust að skoða það. Það var þess vegna ekki gert. Menn hafa líka haldið því fram að það væri eftir litlu að slægjast á Jan Mayen-svæðinu og þess vegna óþarft að vera að gæta réttinda okkar þannig að við nýttum þau og létum ekki Norðmenn eða aðra hirða þau af okkur með því að stunda þar veiðar þegar við sýndum vanrækslu. Sama gildir enn þann dag í dag um Rockall-svæðið. Það var raunar svo þegar Norðmenn komu hér 29. júní 1979, eða nokkrum mánuðum eftir að þál. fyrst var samþykkt um Jan Mayen-svæðið, hvorki meira né minna en þrír ráðh. sem komu með fríðu föruneyti, tveim eða þremur ráðuneytisstjórum og einhverjum fylgdarmönnum, þá ætluðu þeir að afgreiða það mál ósköp einfaldlega með því að Norðmenn ættu þetta allt saman og buðu okkur upp á nokkra loðnutitti í tvö ár sem endurgjald fyrir það að þeir mættu hirða þetta. Þeir byrjuðu á því að tala um allt inn að miðlínu en þeir framlengdu för sína til hins 30. þess mánaðar vegna þess að staðið var á móti þessu glæsta tilboði. Þeir framlengdu brottför klukkutíma eftir klukkutíma án þess eiginlega að tala mikið við okkur Íslendingana, sem í samninganefndinni vorum, en rifust þeim mun meira innbyrðis og fóru svo eitthvað um fimmleytið burt héðan. Ári síðar vorum við búnir að ná þeim samningum sem núna eru í gildi. En það var athyglisvert að frá útvegsmönnum komu á þeim tíma, 2–3 dögum eftir að þessir menn hurfu á brott, yfirlýsingar um að þeir teldu að rangt hefði verið að farið, það hefði átt að samþykkja tilboð Norðmanna til að gæta hagsmuna Íslendinga í tvö ár, eins og ég sagði, að fá að veiða nokkra loðnutitti. Um Rockall-svæðið og Reykjaneshrygg er það sama að segja að það er ekkert gert í því, hvorki af stjórnvalda hálfu að örva menn til að reyna að stunda þetta né af hálfu útvegsmanna sjálfra að reyna nú að drífa sig í að leita á þessum svæðum og vita hvort þeir mundu ekki fá einhvern afla. Nú er mér það ljósast allra manna að útgerðin á við mjög mikla erfiðleika að etja og mér er líka ljóst af hverju það stafar. Það er vegna þess að útgerðin hefur borgað okurvextina sem verið er að tala um. Núna árum saman, 4–5 ár, hefur útgerðin alltaf verið neydd til þess að taka dollaralán á hæstu vöxtum og síðan hafa komið allar gengisfellingarnar. Það er mesti misskilningur þegar menn eru að tala um að vextir, sem eru nú sjálfsagt ein 8%, raunvextir, ekkert hærri en í nágrannalöndunum, séu hærri en útgerðin hefur áður búið við. Ég veit að í mínu kjördæmi fengust engin rekstrarlán og ekki nokkur skapaður hlutur nema það yrði tekið í dollurum. Það var að setja öll útgerðarfyrirtækin á hausinn. Útgerðin, sem hefur orðið að búa við þessi kjör á sama tíma og ýmiss konar þjónustugreinar og aðrar hafa fengið lán, kannske óverðtryggð og kannske með mjög neikvæðum vöxtum, úr bankakerfinu. Þetta er allt á þessa bókina lært. Þess vegna er þessi meginatvinnuvegur okkar kominn nánast á hausinn. Þessi hæstv. ríkisstj. er auðvitað að reyna að bæta úr þessu neyðarástandi. Eitt af því, sem gripið hefur verið til, er þetta óyndisúrræði sem við ræðum hér núna. En við ættum að gera þetta með allt öðrum hætti, t.d. styrkja þá sem vildu stunda fiskveiðar á Jan Mayen-svæðinu, Rockall-svæðinu og Reykjaneshrygg til þess einmitt að styrkja okkar þjóðréttarstöðu um alla framtíð, aldur og ævi. Ef ég hef einhvern tíma viljað láta ríkið styrkja atvinnurekstur þá er það nákvæmlega þetta. Jafnvel þó að það yrði mikill taprekstur á þeirri útgerð þá væri það réttlætanlegt til þess að tryggja framtíð íslensku þjóðarinnar um aldur og ævi. Það er verið að berjast fyrir því núna að við náum þessum réttindum eða höldum samningsbundnum réttindum á Jan Mayen-svæðinu til að veiða helming alls afla sem þar er að fá langt norður í höf, langt norður og austur fyrir Jan Mayen, 200 mílur. Nei, nei, það má enginn vera að að hugsa um það. En menn segja kannske að það sé enginn fiskur á Rockall-svæðinu, þeir segja það kannske enn þá. Í fyrrahaust fór einn línuveiðari frá Noregi á þetta svæði þegar allt var í eymdinni hér. Hann kom til baka - ég held að ég muni tölurnar rétt - með 70 tonn af saltfiski, boltaþorski, 50 tonn af frystum þorskflökum og annað eins af ísfiski eftir að vísu nær tveggja mánaða útivist á þessu svæði. Kannske hefur eitthvað af íslenska þorskinum einmitt verið þar þegar kaldi sjórinn var hér. Nei, nei, það datt engum í hug að líta á það þó það væri til þess að tryggja okkur þjóðréttarstöðu, sem er algjörlega ómetanleg, um aldur og ævi. Síðan kemur núna grein í Sjávarfréttum - er það ekki í Sjávarfréttum? Þetta er ljósrit sem ég hef hér. Mig langar að fá, með leyfi forseta, að lesa hérna upp örlítið. Þetta er þýtt úr Fishing News: „S.l. föstudag, 27. júlí, kom dragnótabáturinn Boy Andrews úr átta daga veiðiferð af Rockall-svæðinu með afla að verðmæti tæp 27 þús. sterlingspund eða 1.1 millj. ísl. kr. Þetta var fyrst og fremst tilraunaferð. Veiðin var 1170 kassar af ísuðum fiski, að langmestum hluta ýsu en eitthvað smávegis af þorski, ufsa og öðrum botnfisktegundum.“ Og síðar segir: „Förin til Rockall var farin að frumkvæði Bremners“ - hann var nefndur þar áður, þ.e. skipstjórinn - „til þess að reyna nýjar leiðir vegna takmarkaðra veiðisvæða eða bannaðra veiðisvæða í Norðursjó. Alls fór báturinn 1173 sjómílur í ferðinni. Þá má geta þess að kaupendur aflans í Skotlandi og Englandi segja að hann hafi allur verið í hæsta gæðaflokki.“ Síðan er þess getið að fiskiðnþróunarstofnunin í Skotlandi lofaði fjárhagslegum styrk til ferðarinnar, bæði að taka þátt í olíukostnaði og einnig ef um veiðarfæraskemmdir yrði að ræða, en botninn þarna er mjög varasamur. Árangur ferðarinnar var hins vegar svo góður að stofnunin þurfti ekkert að leggja af mörkum, eins og menn sjá af þessum tölum. Og hver var nú stærðin á þessum bát? Jú, 85 feta langur, ca. 100 tonn, eins og bátarnir okkar. Að vetrarlagi, þegar allra veðra er von og ísingarhætta er mikil, er auðvitað miklu hættuminna að veiða á þessum svæðum í heitari sjó en hér norður á Hala t.d. Þessu er ekki sinnt. Ég vildi nota þetta tækifæri til að koma þessu á framfæri. Nú veit ég að hæstv. sjútvrh. er mikill áhugamaður, ekki eingöngu um sjávarútvegsmálefni, heldur líka um hafréttarmálefni. Það er góðra gjalda vert að leita fiskveiðiréttinda við Bandaríkjastrendur og kannske við Afríku og víðar. Mér skilst t.d. að við Grænhöfðaeyjar, þar sem við erum nú með þróunarhjálp og kostum veiðitilraunir, sé mjög mikinn fisk að hafa og væri hugsanlegt að fleiri íslensk skip færu þangað og gætu nýtt hann og gert úr honum verðmæti og kennt þarlendum veiðar í ríkari mæli líka í leiðinni. En fyrst og fremst eigum við auðvitað að stunda veiðar hér í nágrenninu á þeim hafsvæðum sem eru og eiga að vera íslensk hafsvæði og verða það ef Alþingi stendur nógu vel í ístaðinu nú á næstu mánuðum, kannske misserum. En á næsta ári eigum við að tryggja okkur öll þessi réttindi, bæði á Reykjaneshrygg og á Rockall-svæðinu og stunda þau og hagnýta.



Virðulegi forseti. Mér var sagt - og ég er nú alltaf að læra eitthvað nýtt á hæstv. Alþingi - að ekki mætti egna stjórnarandstöðu í umr. sem þessum. Hins vegar mætti stjórnarandstaðan mjög gjarnan egna þessa vesalings stjórnarsinna. Þó verð ég að segja að langt er seilst og erfitt að kyngja því þegar Stalín sjálfur er kallaður til samlíkingar við okkur sem hér stöndum. Það sem við, sem aðhyllumst þessa leið til fiskveiðistjórnunar, erum fyrst og fremst að hugsa um er að komið verði á leið til að hindra rányrkju fiskimiðanna í kringum Ísland. Óheft nýting auðlinda á sameignargrundvelli leiðir alltaf til ófarnaðar. Fyrr eða síðar kemur að því að þessa auðlind þrýtur, en það viljum við forðast. Hvort þetta hér er meiri miðstýring en t.d. skrapdagakerfið, sem mér virðist að sumir stjórnarandstæðingar aðhyllist, skal ég ekki segja um. Ég held að hér sé þó nokkuð mikið val manna eftir þeim leiðum sem boðið er upp á. Ég skil ekki sumt af því sem lagt er til í brtt. minni hlutans. Mér sýnist þó alveg augljóst að eftir þeirri aðferð verður ekki stjórnað næsta ár. Reyndar fannst mér hv. þm. Skúli Alexandersson ekki vera að tala sérstaklega á móti kvótaskiptingu. Hann var fyrst og fremst að tala um hvernig beita mætti kvóta til hagsbóta t.d. fyrir Snæfellsnes norðanvert. Kostir kvótakerfisins tel ég alveg ákveðið hafi komið í ljós á þessu ári, þrátt fyrir að þess sé varla von á svo stuttum tíma. Menn hafa varla áttað sig á þessu. Það er staðreynd að gæði ferskfisks, landaðs afla, voru betri í ár en áður. Við getum deilt um það endalaust hvort gæftir hafi verið góðar, hvort það var marklaust fiskmat og þar fram eftir götunum. En það er staðreynd að sala í veiðarfærum er miklu minni í ár, helmingi minni í netum að sagt er. Það getur verið að menn hafi átt miklar birgðir síðan í fyrra og þetta sé þar af leiðandi marklaust. Það er staðreynd að sókn togara er u.þ.b. 8 eða 10 togaragildum minni í ár í botnfisk. Hvort það sé af einhverjum öðrum orsökum getum við deilt um. Og síðast en ekki síst helst botnfiskaflinn nokkurn veginn innan þeirra marka sem sett voru eftir þær tilslakanir sem búið var að gera og hv. frsm. meiri hl. sjútvn. gat um áðan. Ég ætla ekki að fara að tala um gæðaeftirlit Long John Silver's, sem beinist náttúrlega fyrst og fremst að ormum og beinum eins og hv. þm. Skúli Alexandersson veit og hefur því miður ekkert með kvótaskiptingu afla að gera. Og ég veit ekki hvort ræða má mikið um reglugerðina, reyndar eru þetta aðeins drög enn þá, en hins vegar hafa þau reglugerðardrög verið kynnt, m.a. í ræðu hæstv. ráðh. á þingi LÍÚ, og ég tel flest þar horfa til bóta. Ég tel að fram hafi komið það sem við vildum í sjútvn., reyndar allir, að betur yrði gert í meðferð ráðgjafanefndar og rn. við setningu reglugerðar. Sérstaklega tel ég hafa orðið til bóta að rýmkaðir séu möguleikar til sóknarmarks. Þeir voru of þröngir í fyrra. Ég tel það mjög vænlegan kost nú fyrir marga duglega aflamenn að notfæra sér þá möguleika sem boðið er upp á með rýmkuðu sóknarmarki. Framsalið er umdeilt, það er rétt. Framsal á afla á milli skipa og á milli staða er umdeilt. Hins vegar hafa hátt í 300 slík viðskipti átt sér stað. Væntanlega hafa tekið þátt í þeim helmingi fleiri aðilar, þ .e. kaupendur og seljendur, og ég get ekki almennilega skilið að fortakslaust allir séu á móti því, eins og kom fram hjá einhverjum ræðumanni áðan. Ég sé ekki ástæðu til að tefja þetta mikið meir og ég vona, hv. þm. Davíð Aðalsteinsson, að ég hafi ekki egnt stjórnarandstöðuna um of.

Árni Johnsen Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að teygja togtímann í þessu máli frekar en orðið er, en mér finnst ástæða til að fjalla aðeins um það sem ég tel betra við þetta frv. en það frv. sem við fjölluðum um á fyrra ári. Ég vil einnig taka það fram að ég tel að þessu máli hafi verið mjög vel stjórnað af hæstv. sjútvrh. og þeim öðrum sem það hafa fjallað um. Ég vil þó aðeins árétta í sambandi við tvö atriði sem eru reglugerðaratriði. Það er í fyrsta lagi að það verði svigrúm til þess, ef aðstæður kalla á það, að smábátasjómenn geti átt kost á því að afla sér kvóta. Ég hef fjallað um það atriði fyrr hér í hv. deild. Það er auðvitað mjög slæmt þegar við sama borð sitja menn sem hafa fulla atvinnu af sjósókn og svo þeir sem stunda sjósókn í tómstundum. Ég held að þarna verði að greina á milli og rétta hag þeirra sem hafa fulla atvinnu af sjósókn, en hafa enga kauptryggingu á bak við sig, gefa þeim a.m.k. möguleika til þess að afla sér verkefna ef slík staða kemur upp að óbærilegt er. Í öðru lagi gætir mikils ósamræmis varðandi skip sem sigla með afla og gámaútflutninga. Þarna held ég að verði að samræma reglur á milli, hvort sem það er niðurfelling á 25% reglunni eða það er gert á annan hátt, en auðvitað er ekki hægt að halda áfram því misræmi sem er í þeim efnum.



Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir hvatningu hv. 4. þm. Norðurl. v. um að Íslendingar tryggi sér rétt sinn til veiða á Reykjaneshrygg og Rockall-svæði og þá ekki síst hvatningu hans um að við nýtum okkur þessi mið. Ég er flutningsaðili að brtt. við frv. til l. um stjórnun fiskveiða. Ég vil ítreka það að þetta er brtt. við þetta frv. Ég lít ekki svo á að þetta sé brtt. við fiskveiðistefnu vegna þess að ég álít, eins og fram kemur í nál., að þetta frv. fullnægi ekki þeirri nauðsyn eða þeim kröfum. Brtt. lúta einkum og sér í lagi að þeirri staðreynd að enn sem áður vantar raunverulega að vilji Alþingis komi fram í þessu máli þar sem Alþingi afsalar sér völdunum fullkomlega til ráðh. Brtt. eru settar fram til þess að mótmæla því. Eins og ég sagði áðan tel ég þetta frv. ekki vera frv. um stjórnun fiskveiða heldur miklu frekar um skömmtun afkomu og þar af leiðandi rökrétt framhald af sífellt auknum afskiptum ríkisins af rekstri sjávarútvegsins. Ríkið ákveður verðið á fiskinum upp úr sjó og bindur þar með í raun laun sjómanna og landmanna, bindur í raun og veru hlut annars kostnaðar og stofnar þannig til sjóðarugls í gegnum Aflatryggingasjóð og Byggðasjóð og fleiri sjóði. Ástandið er í raun og veru þannig orðið að menn gera ekki lengur út á mið og markað, heldur út á löggjafarvaldið og framkvæmdavaldið. Ríkisstjórnin stjórnar lánasjóðunum og bönkunum og stjórnar þar af leiðandi því hverjir mega fjárfesta og hvernig og hverjir fá rekstrarlán og hverjir ekki. Ríkið verndar hagsmuni útflutningsaðilanna og flækist þannig fyrir í markaðsmálum og þegar allt er komið í ógöngur eins og nú er þetta frv., eins og áður segir, rökrétt afleiðing. Þannig er skömmtunarvaldið loksins fullkomnað. Það vantar mjög lítið á að sjávarútvegur hér á Íslandi verði ríkisrekinn. Það vantar mjög lítið á það t.d. að kvótinn miðist ekki við aflann sem aflað var, heldur við afkomuna, því að hér er verið að horfa til afkomu, að því mér er sagt, og að viðmiðunin verði þá ekki aflamark, heldur afkomumark. Framsöl hafa átt sér stað, þ.e. millifærslur á verðmætum. Það næsta er að ríkið uppgötvi að þarna séu á ferðinni verðmæti sem þarf að skattleggja og þá vantar orðið mjög lítið í að kvótinn, afkomuskömmtunin, verði einfaldlega að skattstofni og geri framtal þessara fyrirtækja nánast ónauðsynlegt. Ríkið metur fiskinn upp úr sjó, eins og ég sagði áðan, og afurðirnar í landi svo að ekki verði hnökrar á þessari samfelldu runu afskipta frá því að fiskurinn kemur upp úr sjónum og þar til hann flyst úr landi. Þetta frv. er alls ekki nein úrræði, heldur er þetta einfaldlega sögulega rökrétt afleiðing af sívaxandi ríkisafskiptum. Og ríkisafskipti leiða til æ meiri ríkisafskipta vegna þess að ábyrgðin af afkomunni flyst af herðum þeirra sem atvinnuveginn stunda til ríkisins. Menn bera þá leyndu von í brjósti að einhvern tíma verði hægt að aflétta þessum lögum. Ég spái því að því verði aldrei hægt. Þessi aðferð verður aldrei afnumin fyrr en öðrum afskiptum ríkisvalds á rekstri sjávarútvegs verður aflétt. Að mínu mati, ef hægt er að taka það að einhverju leyti saman í stutt mál, á stjórnun fiskveiða að takmarkast við að vernda fiskistofna og að leifa nýrra tegunda og stofna.



Virðulegi forseti. Ég skal vera stuttorð, enda liðið á kvöld. Í 1. umr. um þetta frv. hér í hv. Ed. gerði þm. Kvennalistans Kristín Ástgeirsdóttir grein fyrir afstöðu Kvennalistans til þessa máls. Eins og fram kom í máli hennar er það álit okkar kvennalistakvenna að nauðsynlegt sé að gæta þess að ekki sé gengið of nærri þeim auðlindum sjávarins sem við Íslendingar öðru fremur byggjum afkomu okkar á. Því erum við ekki mótfallnar stjórnun fiskveiða að því er tekur til verndunar og þar með mögulegrar hámarksnýtingar fiskistofnanna. Við teljum stjórnun fiskveiða með það sjónarmið til grundvallar nauðsynlega. En við teljum hins vegar fullkomlega óeðlilegt að sjútvrh. fari að meira eða minna leyti einn með slíka stjórnun veiða. Hér er um of víðtækt stjórnunarmál að ræða og of miklir hagsmunir í veði til þess að verjandi sé að hafa slíkt fyrirkomulag hér á frekar en á öðrum sviðum í þjóðfélaginu. Því teljum við eðlilegt að Alþingi sé aðili að mótun fiskveiðistefnunnar og styðjum brtt. minni hl. n. þar um, vorum enda meðflm. að sams konar till. á síðasta þingi. Ef sú brtt. nær fram að ganga mun ég ekki greiða atkv. gegn þessu frv., en ef hún er felld mun ég greiða atkv. gegn því.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. n. fyrir hennar störf að þessu máli. Hér er vissulega um vandasamt mál að ræða og sýnist sitt hverjum í þeim efnum. Ég hef oft sagt það áður að ég tel rangt að segja að eitt sé rétt og annað rangt í þessum efnum. Við verðum fyrst og fremst að viðurkenna að íslenskur sjávarútvegur á við mikla erfiðleika að etja. Við eigum engan annan kost en að reyna að komast út úr þeim erfiðleikum og nýta alla þá möguleika sem við sjáum til þess að svo megi verða. En ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hér hljóðs var fyrst og fremst sú að hv. þm. Karl Steinar Guðnason lýsti áhyggjum sínum vegna sölu skipa frá hans kjördæmi. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að menn hafi áhyggjur af slíku og þannig hefur það alltaf verið, að ef skip eru seld flyst með þeim afli. Ég get hins vegar sagt að ég er í prinsippinu andvígur því að ákveðinn afli fylgi skipi. Það er nú e.t.v. ein aðalástæðan fyrir því að ég taldi rétt að lög þessi giltu til lengri tíma en eins árs að það væri mögulegt að marka stefnu til lengri tíma. Það er svo að þegar skip er selt á árinu er erfitt að breyta þar um, en hins vegar, ef löggjöfin væri til lengri tíma, væri hægt að ákveða og segja fyrir fram um hvað mundi bíða slíks skips á næsta ári, t.d. ef það væri selt yrði það að hlíta sóknarmarki. Það er mjög óþægilegt að geta ekkert sagt fyrir um hvað muni verða árið eftir, t.d. spyrja margir um hvort ekki sé heimilt að flytja afla á milli ára, sem væri að mörgu leyti skynsamlegt. Þá mundi minna verða veitt og minni áhugi varðandi framsal á afla milli skipa. Það er hins vegar ekki hægt þegar lög gilda aðeins til eins árs. Það eru gerðar samþykktir um þessi efni sitt á hvað. Maður les samþykkt frá mörgum aðilum um að þessu verði að breyta, en hins vegar sé ekki rétt að slík lög gildi nema til eins árs. Ég get ofur vel skilið að menn vilji vera varkárir í þessum efnum, en það verður að sjálfsögðu ekki bæði sleppt og haldið. Ég vænti þess að þetta lýsi ...  Ég hafði einnig viðrað það við aðila og flutt um það till. að mögulegt væri, ef sérstaklega stæði á, að úthluta aflamagni til vinnslustöðva. Það hefur að vísu verið gert að því er varðar sjóskaða og það er fyrst og fremst atriði er varðar lengri tíma. Það hefur hins vegar ekki verið talið fært að veita slíka heimild sem að sjálfsögðu yrði vandmeðfarin og yrði að fara varlega með, en að upp gæti komið slíkt mál að það væri nauðsynlegt á meðan við því er algert bann að flytja inn ný skip eða byggja ný skip. Ef slíkt ætti að vera mögulegt yrði að flytja um það sérstakt frv. og samþykkja sérstök lög og ég vil alls ekki fortaka það að til slíks gæti komið, en vil taka það skýrt fram að það frv. sem hér um ræðir, eins og það er komið frá hv. n., leyfir ekki slíkt. Niðurstaða mín og svar til hv. þm. hlýtur því að vera það, að ef skip eru seld í burtu af svæðinu geta önnur skip á svæðinu ekki fengið það aflamark sem viðkomandi skip hafa haft áður.



Virðulegi forseti. Ég tel það leiða af hlutarins eðli að fiskveiðilandhelgi Íslands og auðlindir innan hennar séu þjóðareign, sameign allra Íslendinga. Þess er að gæta að hugtakið „fiskveiðilandhelgi“ er nú ekki lengur beinlínis í þjóðarréttinum. Það er orðin efnahagslögsaga annars vegar og síðan landgrunnsréttindi. Ég tel eðlilegt að fresta því að taka afstöðu á þennan veg því við þurfum að skoða öll þessi mál og ný hugtök að því er varðar nýtingu hafsbotnssvæða utan efnahagslögsögu og segi því nei.

Árni Johnsen Hæstv. forseti. Þó að ég sé þekktur að því að vera mjög jákvæður er kannske stundum fullfljótt að játa. Ég verð að játa það að mér urðu á mistök að játa og vil óska að mínu atkv. verði breytt og segi nei við þessari till.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Þm. hefur gert grein fyrir mistökum við atkvgr. og henni verður þá breytt. Þm. segir nei.