Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (HG): Þá verður gengið til dagskrár og tekið til meðferðar eina málið á dagskránni, frumv. til fjárlaga fyrir árið 1942, til 1. umr., sem samkv. þingsköpum er útvarpsumr., og tekur fyrstur til máls hæstv. fjármálaráðherra, Jakob Möller.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Fjárlögin fyrir árið 1940 voru undirbúin í ársbyrjun 1939. Fjárlagafrumvarpið, eins og það var lagt fyrir Alþingi í febrúarmánuði það ár, var að sjálfsögðu sniðið eftir reynslu undanfarinna ára. Og þótt ekki væri frá fjárlögunum gengið endanlega fyrr en í janúarbyrjun 1940, þá er það ekki nema að vonum, að þau hafi mótazt meira af liðna tímanum en af þeirri þróun, sem þá var að vísu byrjuð og samfara hefur orðið styrjaldarástandinu, sem hófst í lok ársins 1939. En afkoma ríkissjóðs varð þá líka allt önnur á árinu 1940 en gert var ráð fyrir í fjárlögunum, og í rauninni þannig, að segja má nærri því, að ekki standi steinn yfir steini í þeim áætlunum, sem gerðar voru um tekjur og gjöld ríkissjóðs á því ári. Samkvæmt bráðabirgðayfirliti, sem ríkisbókhaldið hefur gert yfir tekjur og gjöld ríkissjóðs á árinu 1940, hafa rekstrarútgjöldin orðið kr. 21615000.00, en voru áætluð í fjárlögunum kr. 17857000.00 og hafa þannig í heild farið fram úr áætlun um kr. 3758000.00. Hins vegar hafa tekjurnar orðið kr. 26490000.04. Þær voru áætlaðar kr. 18594000.00 og hafa þannig farið fram úr áætlun um kr. 7896000.00 og tekjuafgangur á rekstrarreikningi því orðið kr. 4875000.00. Einstakir gjalda- og tekjuliðir voru áætlaðir og hafa orðið, eftir því sem að svo stöddu verður næst komizt, sem hér segir: (sjá bráðabirgðayfirlit yfir tekjur og gjöld ríkisins, bls. 23-26). Samkvæmt því hafa gjöldin í heild farið fram úr áætlun um kr. 3758000.00, en einstakir liðir um samtals kr. 4162000.00, en þar frá dragast 404 þús., sem sparazt hefur á nokkrum liðum. Þess er þó að gæta, að af þessari upphæð eru kr. 2012000.00 gjöld, sem ekkert er áætlað fyrir í fjárlögunum, og er þar þó að mestu um lögboðin gjöld að ræða. Samkvæmt lögum um verðlagsuppbót hafa þannig verið greiddar kr. 636000.00, sem ekkert var áætlað. fyrir, samkvæmt lögum um jöfnunarsjóð kr. 700000.00 og samkvæmt ýmsum öðrum lögum kr. 278000.00. Þannig hafa verið greiddar samkvæmt lögum um hýsing prestssetra 11 þús., lögum um innflutnings- og gjaldeyrisnefnd 35 þús., lögum um meðferð einkamála í héraði 11 þús., jarðræktarl. (um vélasjóð) 35 þús.., lögum um lestrarfélög og kvikmyndir 34 þús., lögum um matjessíld 10 þús., lögum um lífeyrissjóð ljósmæðra 20 þús., lögum um sölu og útflutning á vörum 6 þús., lögum um friðun Eldeyjar 8 þús., framfærslul. 43 þús., lögum um náttúrurannsóknir 13 þús. En samtals nema þessar greiðslur samkv. sérstökum lögum kr. 1614000.00. Samkvæmt þingsál. hafa verið greiddar 33 þús. kr. og. skv. 22. gr. fjárlaga 5 þús. kr. Aukagreiðslur án sérstakrar heimildar. sem ekkert hefur verið áætlað fyrir og því verða teknar upp í fjáraukalög, hafa orðið þessar: Til Íslandsdeildar heimssýningarinnar. 65 þús Viðgerð á kennaraskólanum 12 - Til handíðaskólans 8 - Kostnaður vegna flutnings verðmætra skjala 4 - Rannsókn búfjársjúkdóma 40 - Rekstrarhalli kreppulánasjóðs 15 - Petsamofarar Esju 150 - Kostnaður vegna loftvarna 42 - Til h/f Skallagríms 5 - Til öldubrjóts á Siglufirði 6 - Aukalögregla á Siglufirði 5 - Ýmislegt Samtals kr. 8 - 360 þús. Þá skal ég gera nokkra grein fyrir umframgreiðslum á einstökum gjaldaliðum, sem áætlaðir eru í fjárlögum. Gjöld samkv. 10. gr. I, stjórnarráðið o. fl., voru áætluð 369 þús. kr., en urðu 479 þús. kr., eða 110 þús. umfram áætlun. Í fjárlögum ársins 1939 voru þessi gjöld áætluð kr. 292046.00, en hafa orðið kr. 431466.33, og er augljóst af því, að þau hafa verið of lágt áætluð í fjárlögum 1940, jafnvel þó að áætlunarupphæðin hafi verið hækkuð. nokkuð. Af umframgreiðslunum koma 90 þús. kr. á skrifstofukostnað stjórnarráðsins sjálfs, 12 þús. á ríkisfjárhirzlu og bókhald, 3 þús. á útgáfu stjórnartíðinda og 5 þús. á viðhald stjórnarráðshúss og ráðherrabústaðar. Hins vegar er mismunurinn á þessum kostnaði árið 1939 og 1940 ekki nema 48 þús., og af því telur ríkisbókhaldið, að allt að 25 þús. eigi að dreifast á aðra liði fjárlaganna, og er þá aukinn kostnaður ekki orðinn verulegur, þegar þess er gætt, að skipulagsbreyting sú, sem gerð var á árinu 1939, kom ekki í framkvæmd fyrr en í fjórða mánuði ársins, en auk þess hefur ekki orðið komizt hjá að auka nokkuð við starfsliðið, t. d. við endurskoðunina í sambandi við lögfesting tollskrárinnar o. fl. Gjöld samkv. 10. gr. III, utanríkismál, voru áætluð kr. 231250.00, en hafa orðið 426 þús. og umframgreiðslur þannig 195 þús. Kostnaður við utanríkismál og vegna samninga við erlend ríki hefur ekki verið áætlaður nema 231 þús. árið 1940. Árið 1939 varð þessi kostnaður kr. 237484.00 og er áætlaður 293 þús. árið 1942. Á árinu 1940 hafa fallið allveruleg útgjöld á ríkissjóð vegna Íslendinga erlendis, og er nokkur hluti þess kostnaðar eða greiðslur í Svíþjóð, innifaldar í þessum kostnaðarlið. Þá hefur einnig kostnaðurinn við samninganefndina í London haustið 1939 verið færður til gjalda á þessu ári, en ekki árinu 1939, eins og gert var ráð fyrir í yfirliti síðasta árs, en umframgreiðslan á ríkisreikn. 1939 hefur þá einnig orðið þeim mun minni en gert var ráð fyrir. Gjöld samkv. 11. gr. A, til dómgæzlu og lögreglustjórnar, verða samkv. bráðabirgðayfirlitinu 1976 þús. kr., en voru áætluð 1530 þús., og umframgreiðslur nema. samkv. því 446 þús. kr. Fyrir árið 1939 voru þessi gjöld áætluð 1523 þús., en urðu samkv. ríkisreikningi fyrir það ár 1900503.43, eða kr. 377500.00 meiri, að viðbættum rúmum 20 þús. kr. samkv. sérstökum lögum. Áætlunarupphæðirnar eru svo að segja jafnar bæði árin og ná bersýnilega ekki nokkurri átt, samkvæmt fenginni reynslu. Af umframgreiðslunum ber mest á hluta ríkissjóðs af kostnaði við lögreglu í Reykjavík, sem hefur farið 120 þús. kr. fram úr áætlun 1940, samkv. bráðabirgðayfirlitinu, og orðið um 100 þús. kr. meiri en 1939, og stafar sá kostnaður af óhjákvæmilegum ráðstöfunum vegna þess ástands, sem nú ríkir í landinu. Skrifstofukostnaður tollstjórans í Reykjavík hefur einnig aukizt mjög verulega og umframgreiðsla á þeim lið orðið 83 þús. kr., í stað 27 þús. árið 1939, miðað við svipaðar áætlunarupphæðir, en í þeim greiðslum er innifalin verðlagsuppbót til alls skrifstofufólksins, aukinn húsnæðiskostnaður og verðhækkun allra nauðsynja. Tollgæzla í Reykjavík og toll- og löggæzla utan Reykjavíkur var áætluð 212 þú s. kr. 1940, en hefur farið fram úr áættun um 84 þús. kr. Þessi kostnaður varð tæp 1256 þús. kr. 1939 og hefur þannig hækkað um 40 þús. á árinu 1940. Á árinu hefur orðið að fjölga tollgæzlumönnum í Reykjavík og auka löggæzluna utan Reykjavíkur frá því, sem áður var, og stafar hækkunin af því, auk þess sem verðlagsuppbót og önnur kauphækkun til samræmis við kaupgjaldið í landinu er innifalin í þessum greiðslum. Skrifstofukostnaður lögreglustjóra og sakadómara hefur farið 56 þús. kr. fram úr áætlun. Í fjárlögunum var ekki áætlað fyrir þessum kostnaði nema tæp 67 þús. kr., en tilsvarandi kostnaður varð á árinu 1939 full 88 þús., en þar við hlutu að bætast allveruleg útgjöld vegna skiptingar embættisins, og hefur sú aukning þannig numið um 35 þús. kr. Loks hefur skrifstofukostnaður sýslumanna, bæjarfógeta og lögreglustjóra farið fram úr áætlun um 42 þús. kr. og orðið 195 þús., en árið 1939 varð þessi kostnaður hins vegar orðinn 168 þús., og nemur hækkun hans á þessu ári ekki nema 27 þús. - Nokkrar umframgreiðslur hafa orðið á einstökum liðum öðrum, ýmist nokkru minni eða nokkru meiri en ár ið áður. Hins vegar verður að gæta þess, þegar bornar eru saman heildarupphæðir umframgreiðslna þessara tveggja ára, 1939 og 1940, að fyrra árið varð kostnaður við landhelgisgæzlu 48 þús. kr. hærri en áætlað hafði verið, en samkvæmt bráðabirgðayfirlitinu fyrir 1940 hefur engin umframgreiðsla orðið á þeim lið. Gjöld samkv. 11. gr. B, sameiginlegur embættiskostnaður, hefur hækkað mjög verulega frá því, sem hann varð 1939, og fór hann þó mjög fram úr áætlun það ár. Árið 1939 var þessi kostnaður áætlaður 329 þús. kr., en varð 486 þús. Árið 1940 var hann áætlaður 461 þús. kr. og hefur því samkvæmt bráðabirgðayfirlitinu orðið 119 þús. kr. meiri, eða 580 þús. Aðalumframgreiðslurnar eru: Skattstofan í Reykjavík og skatta- nefndir , 25 þús. Fasteignamatið - 60 Eyðublöð og auglýsingar 30 - - Gjöld samkv. 13. gr. A, til vegamála,hafa farið 475 þús. kr. fram úr áætlun. Umframgreiðslurnar skiptast þannig á fjárlagaliðina Stjórn og undirbúningur 43 þús. Nýir þjóðvegir 10 - Viðhald þjóðvega 110 - Þjóðvegir af benzínskatti 247 - Brúargerðir 50 - Sýsluvegir 6 - - Til malbikunar 9 - - Árið 1939 urðu útgjöldin til stjórnar og undirbúnings rúm 85 þús., en 1940 urðu þau 121 þús., eða 36 þús. kr. hærri. Stafar sú útgjaldaaukning að sjálfsögðu aðallega af því, að framkvæmdir í vega- og brúargerðum urðu miklu meiri á þessu ári. Viðhald þjóðvega hefur farið fram úr áætlun á hverju ári að undanförnu, enda hefur fjárveiting til þess verið hækkuð í fjárlögum yfirstandandi árs nokkurn veginn sem því svarar, sem kostnaðurinn hefur numið þetta síðasta ár. Til þjóðvega af benzínskatti hefur verið varið úr ríkissjóði 247 þús. kr. umfram áætlun, aðallega til Öxnadalsvegar, Elliðaárvegar, Hafnarfjarðar vegar og vegarins um Svínahraun og Kamba. Til brúargerða hefur verið varið 50 þús. kr. umfram áætlun, 6 þús. til sýsluvega og 9 þús. til malbikunar. Gjöldin samkv. 14. gr. A, til kirkjumála, hafa farið 36 þús. kr. fram úr áætlun, og er það hækkun á framlaginu til prestlaunasjóðs. Gjöld samkv. 14. gr. B, til kennslumála, hafa samkv. bráðabirgðayfirlitinu farið 153 þús. kr. fram úr áætlun og urðu 2171 þús. Árið 1939 urðu þessi útgjöld 2164914.26, og er hækkunin því aðeins um 6 þús. kr. Umframgreiðslurnar skiptast þannig : Háskólinn 20 þús. Barnafræðslan 38 - Gagnfræðaskólar 26 - Ýmsir skólar o. fl 69 - Umframgreiðslur á 15. gr., til vísinda, bók- mennta og lista, hafa orðið 28 þús. og skiptast þannig Söfnin 9 þús. Safnhúsið 7 - Friðun Þingvalla 6 - Ýmsir liðir 6 - Gjöld samkvæmt 16. gr., til verklegra framkvæmda, hafa farið 268 þús. kr. fram úr áætlun. Af þeirri upphæð hefur 2/3 hlutunum verið varið til framleiðslubóta og atvinnuaukningar, eins og það nú er kallað, og verið ráðstafað að mestu leyti af nefnd þeirri, sem skipuð var samkvæmt löggjöf frá haustþinginu 1939. Til Búnaðarfélagsins hafa verið greiddar 12 þús. kr. umfram áætlun, gjöld samkv. jarðræktarlögum hafa farið fram úr áætlun um 19 þús. kr., veðurstofan 21 þús., aðallega vegna birtingar veðurfregna, kostnaður við fiskifulltrúa í Miðjarðarhafslöndum 14 þús., skrifstofa húsameistara 10 þús. og verðlagsnefnd 12 þús. Gjöld samkv. 17. gr. hafa farið 116 þús. fram úr áætlun, þ. e. berklavarnir 38 þús., alþýðutryggingar 60 þús. og framlag til barnaverndar 18 þús. - Útgjöldin til alþýðutrygginga hafa verið áætluð eins bæði árin 1939 og 1940. 1939 fóru þau tæp 20 þús. kr. fram úr áætlun, en þar við bætist, að á Alþingi 1940 var ákveðið að greiða uppbót á ellilaun og örorkubætur úr ríkissjóði, sbr. lög nr. 73 7. maí 1940, og stafar hækkun þessara útgjalda af því. Umframgreiðslan til barnaverndar stafar af sérstökum ráðstöfunum, sem gerðar voru til þess að koma börnum úr stærstu bæjum landsins til sumardvalar í sveit síðastliðið sumar. Óviss útgjöld samkv. 19. gr. hafa orðið 296 þús. kr., og eru stærstu liðirnir þessir: Kostnaður við peningasendingar til út- landa 24 þús. Málskostnaður 10 - Samning frumvarpa 17 - Til skrifstofu „Íslenzk ull“ 10 - Brezk-íslenzk leigumatsnefnd 20 - Til Eskifjarðarhrepps 30 - Bifreiðakostnaður stjórnarráðsins 15 - Erlendir gestir 8 - Kostn. vegna grafreits á Þingvöllum 17 - Vegagerð við Reykjavík (öryggisráðst.) 8 - Fálkaorðan 5 - Nefndakostnaður 5 - Kostnaður vegna flutnings vélbáta 10 - Greitt samkvæmt reikningsúrskurði 4 - Manneldisrannsóknir 5 - Rannsókn og endursk. vegna mjólkur- sölu 8 - Samtals 196 þús. Undir áætlun urðu : Gjöld samkv. 7. gr., um 83 þús., og stafar það af því, að vextir af lausum skuldum urðu þeim mun lægri en áætlað var. Gjöld samkv. 12. gr., til heilbrigðismála, urðu 87 þús. kr. undir áætlun, og veldur þar um bætt afkoma ríkisspítalanna í sambandi við hækkun daggjalda sjúklinga. Gjöld samkv. 13. gr. B, strandferðir, urðu 202 þús. kr. undir áætlun, og stafar það af utanlandssiglingum Súðarinnar. Gjöld samkv. 13. gr. C., til hafnargerða og lendingarbóta, urðu 30 þús. kr. undir áætlun. Um gjöldin í heild má segja, að allar líkur hafi mátt telja til þess fyrir fram, að þau mundu fara til stórra muna fram úr áætlun. Því var það líka, að Alþingi veitti ríkisstjórninni heimild til þess að lækka öll ólögbundin gjöld fjárlaganna um 20%, ef ekki þætti verða hjá komizt. Um tekjurnar var allt öðru máli að gegna, og miklu meir rennt blint í sjóinn um, hvað þær yrðu. Og lengi fram eftir árinu virtist svo sem tekjurnar myndu ætla að bregðast að meira eða minna leyti. Fram til maíloka voru innheimtar ríkissjóðstekjur af sköttum og tollum svipaðar því, sem þær höfðu verið árið áður. Í júnílok voru þær orðnar 600 þús. lægri en á sama tíma árið áður. Í júnílok voru þær um fullum 500 þús. lægri. Í ágústlok 400 þús. lægri. Á þessu tímabili hafði fjármálaráðuneytið ekki séð sér annað fært en að gera ráð fyrir því, að nota yrði fjárlagaheimildina til að lækka ólögbundnu gjöldin. Jafnframt var þá einnig ákveðið að gera ráðstafanir til sölu á ríkisskuldabréfum, til greiðslu á yfirdráttarskuld ríkissjóðs í Landsbankanum, sem lofað hafði verið að lækka að verulegum mun á árinu. Hins vegar var tekin sú ákvörðun í ágústmánuði að lina nokkuð á innflutningshömlunum, og í voninni um, að tolltekjurnar myndu þá fara að aukast verulega, var fallið frá niðurskurði lögbundnu gjaldanna. Í lok septembermánaðar voru skattar og tollar orðnir um 3/4 millj. kr. hærri en á sama tíma árið áður, og í lok októbermánaðar 11/2 millj. hærri. Á sama tíma voru innborganir frá tóbaks- og áfengiseinkasölunum einnig farnar að aukast mjög verulega. Og í árslok voru tollar og skattar orðnir rúmum 5 millj. hærri en árið áður og tekjur af ríkisstofnunum 2 milljónum hærri. Af tekjuliðunum urðu aðeins 4 undir áætlun: aukatekjur, vitagjald, póstmál og bifreiðaeinkasalan. Siglingar til landsins, sem greidd eru gjöld af í ríkissjóð, hafa dregizt mjög mikið saman vegna ófriðarástandsins, og veldur það þessari rýrnun aukateknanna og vitagjaldanna. Póstflutningar til útlanda hafa að miklu leyti lagzt niður, einnig af völdum ófriðarins. Mátti raunar vita það fyrir fram, að veruleg vanhöld mundu verða á þessum tekjum. Tekjur af bifreiðaeinkasölunni máttu hins vegar heita að standast áætlun. Af þeim 29 tekjustofnum fjárlaganna öðrum, sem áætlun hefur verið gerð um, hafa 6 gefið af sér hátt á sjöundu milljón kr. umfram áætlun : Tekju- og eignarskattur 581 þús., útflutn Bráðabirgðayfirlit yfir tekjur og gjöld Fjárlög Reikn- Umfram Gjöld ingur fjárlög 7. gr. Vextir 2071 1988 ÷ 83 8. gr. Borðfé konungs 75 75 9. gr. Alþingiskostnaður 246 246 10. gr. I. Stjórnarráðið 369 479 110 10. gr. II. Hagstofan 74 82 8 l0. gr. III. Utanríkismál 231 426 195 11. gr. A. Dómsmál 1530 1976 446 Il. gr. B. Kostnaður við embættisrekstur 461 580 119 12. gr. Heilbrigðismál. 860 773 ÷87 13. gr. A. Vegamál 1679 2154 475 I3. gr. B. Strandferðir 385 181 ÷204 13. gr. C. Vitamál 698 668 ÷30 13. gr. D. Flugmál 24 24 14. gr. A. Kirkjumál 465 501 36 14. gr. B. Kennslumál 2018 2171 153 15. gr. Vísindi, bókmenntir og listir 307 335 28 16. gr. Verkleg fyrirtæki 4211 4479 268 17. gr. Styrktarstarfsemi 1707 1823 116 18. gr. Eftirlaun 346 346 19. gr. a. Óviss útgjöld 100 296 196 19. gr. b. Verðlagsuppbót. .... 636 636 22. gr. Heimild Alþingis . . 5 5 Þingsályktanir .... 33 33 Væntanleg fjáraukalög .... 360 360 Sérstök lög ... 978 978 17857 21615 3758 Tekjuafgangur 737 4875 409 Samtals 18594 I 26490 4162 ingsgjald 765 þús., vörumagnstollur 1502 þús., verðtollur 22$0 þús., áfengisverzlun 953 þús. og tóbaksverzlunin 758 þús., eða samtals 6839 þús. Af vörumagnstollunum hefur tóbakstollurinn farið l milljón fram úr áætlun, áfengistollur rúm 200 þús., en aðrir tollar tæp 300 þús. En með tilliti til þess, að innflutningur almennra vörutollsvara hefur vafalaust verið mjög með minna móti, verður þó ekki annað sagt en að tollskráin muni ætla að halda sæmilega áætlun. Innflutningur á aðalverðtollvörunum hefur þó vafalaust verið miklum mun minni .hlutfallslega, og auðvitað stafar það einvörðungu af gífurlegri verðhækkun þeirra vara, hversu mjög verðtollurinn hefur farið fram úr áætlun. Um rekstrarhagnað áfengis- og tóbaksverzlananna er það að segja, að þeir tekjuliðir hafa verið áætlaðir mjög varlega. Árið 1939 varð hagnaður áfengisverzlunarinnar 1825497.85. Í fjárlögunum fyrir árið 1944 var hann áætlaður 1688 þús., en hefur orðið 2641 þús. Þegar fjárlögin voru samin, var allt í óvissu um afkomu almennings í landinu, og gat algerlega brugðið til beggja vona um hana. Hins vegar hefur verð á áfenginu verið hækkað að miklum mun á árinu, en áfengiskaupin þrátt fyrir það aukizt, eftir því sem lengra leið á árið og afkoma manna batnaði. Og jafnvel skömmtunin á áfenginu síðasta ársfjórðunginn virðist lítil áhrif hafa til þess að draga úr þeim kaupum, þó að ríkissjóðs 1940 (allar upphæðir í þús. kr.). Tekjur Fjárlög Reikn- Umfram ingur Skattar og tollar: 2. gr. 1. Fasteignaskattur 445 516 71 2.-3. Tekju-, eignar- og hátekjuskattur 1800 2380 581 4. Lestagjald af skipum 55 69 14 5. Aukatekjur 600 508 ÷ 92 6. Erfðafjárskattur 56 60 4 7. Vitagjald 390 244 ÷ 146 8. Leyfisbréfagjöld 28 36 8 9. Stimpilgjöld 500 269 10. Stimpilgjöld af ávísunum 75 107 32 11. Bifreiðaskattur 410 } 783 68 12. Benzínskattur 305} 13. Útflutningsgjald 650 1415 765 14. Áfengistollur 1000} 16: Tóbakstollur 1300} 6302 1502 16. Vörumagnstollur 2500} 17. Verðtollur 4000 6280 2280 18. Gjald af innlendum tollvörum 400 737 337 19. Skemmtanaskattur 135 258 123 Veitingaskattur 100 165 65 Samtals 14749 20630 5881 ÷ Endurgreiddar og niðurfærðar eftirstöðvar. 389 20241 ÷ 389 3.gr.A. Ríkisstofnanir: 5492 Póstmál 31 ÷ 30 ÷ 61 Landssíminn 717 1080 363 Áfengisverzlun 1688 2641 953 Tóbaksverzlun 692 1450 758 Ríkisútvarp og viðtækjaverzluu 23 168 145 Ríkisprentsmiðja 50 60 10 Landssmiðja 17 132 115 Bifreiðaeinkasala 63 60 ÷ 3 Grænmetisverzlun 8 8 Vífilsstaðabú 11 11 Kleppsbú 18 18 3281 5628 2317 ÷ Halli á rekstri póstmála 30 5598 3.gr. B. Tekjur af fasteignum 8 8 4. gr. Vaxtatekjur 506 530 24 5. gr. Óvissar tekjur 50 113 63 Samtals 18594 26490 7896 sú hafi að sjálfsögðu verið raunin og þau hefðu orðið enn þá meiri, ef skömmtuninni hefði ekki verið komið á. Svipað er að segja um rekstrarhagnað tóbakseinkasölunnar. Verð á ýmsum tóbaksvörum hefur verið hækkað, en tóbakskaupin þrátt fyrir það aukizt hlutfallslega enn þá meira, samfara batnandi hag almennings, enda engar hömlur á þau lagðar. Hins vegar hefur verið farið enn varlegar í áætlun um hagnað þessarar verzlunar en áfengisverzlunarinnar, og þess sennilega ekki verið gætt, að hagnaður hennar árið 1939, sem áætlunin hefur verið miðuð við, var óeðlilega lítill, vegna mikils gengistaps á erlendum skuldum. Ég sé svo ekki ástæðu til að gera fleiri tekjuliði sérstaklega að umtalsefni. En samtals hafa einstakir tekjuliðir farið fram úr áætlun um 8587 þús. kr.; en þar frá dregst niðurf. eftirst. og endurgreiðslur 389 þús. og vanhöld á 4 tekjuliðum 302 þús., samtals 691 þús., og verða þannig tekjur umfram áætlun í heild, eins og áður segir, 7896 þús. kr. Af sjóðsyfirlitinu sést það, að þrátt fyrir góða afkomu ríkissjóðs á árinu hefur þó fleira verið gert en að borga skuldir. Það hafa líka verið tekin lán og auk þess verið eytt. af innstæðu í bönkum. En það hefur þó einnig verið gert í því skyni að gera frekari skil á skuldbindingum ríkissjóðs, og jafnframt því einnig að greiða fyrir viðskiptunum við önnur lönd. Sjóðsyfirlit 1940. (Samkvæmt bráðabirgðauppgerð). Fjárlög Reikningur Inn : Í sjóði frá árinu 1939 1810009.00 Tekjur samkv. rekstrarreikningi 26490000.00 20. gr. I Fyrningar 390000.00 20. gr. II. Útdregin verðbréf 62000.00 20. gr. III. Endurgreiddar fyrirframgreiðslur 15000.00 20. gr. IV. Endurgreidd lán og andvirði seldra eigna . - 145000.00 - ~ 012000.00 Seld ríkisskuldabréf 1455000.00 Tekið lán í Ameríku 21950Q0.00 Mynduð skuld í Danmörku vegna afborgana og vaxta af dönskum lánum 288000.00 Lækkun á innstæðum í bönkum 1426000.00 Fyrirfram greitt 55400.00 5419000.00 .... 34331000.00 út : Fjárlög Reikningur Gjöld samkv. rekstrarreikningi 21615000.00 20. gr. I. Afb. lána ríkissjóðs og ríkisstofnana: I. Ríkissjóðslán: . Innlend lán 423000.00 Dönsk lán 200000.00 Ensk lán 615000.00 1238000.00 1238000.00 2. Lán ríkisstofnana: Landssíminn 247000.00 Ríkisútvarpið 89000.00 Skipaútgerðin 179000.00 515000.00 20. gr. II. Til eignaaukn. og rekstrar ríkisstofnana: , Landssíminn 175000.00 Ríkisprentsmiðjan 60000.00 Landssmiðjan 50000.00 Áburðarsalan 110000.00 Viðtækjaverzlunin 120000.00 Tóbakseinkasalan 300000.00 Vitamál 55000.00 55000.00 Skipaútgerðin 230000.00 230000.00 Ríkisspítalar 120000.00 120000.00 1220000.00 20. gr. III. Til nýrra vita. . . . . 65000.00 20. gr. IV. Til lögboðinna fyrirframgreiðslna .... 50000.00 3088000.00 Greidd víxilskuld við Hambro's Bank . . ... . . 2483000.00 2483000.00 Greidd skuld á hlr. 1727 .... 2244000.00 Lækkuð skuld í Handelsbanken .... 130000.00 Veitt lán til ýmissa .... 380000.00 Til jarðakaupa .... 82000.00 Til kaupa á húseignum .... 75000.00 Greiddar víxilsk. o. fl. lausaskuldir .... 840000.00 6234000.00 Sjóður í árslok 1940: Hjá ríkisféhirði 2794000.00 Innistæða á hlr. 1727 600000.00 3394000.00 Samtals 34.331000.00 Þess er þá fyrst að geta, að í aprílmánuði var anna, þannig að Landsbankinn fengi umráð yfir ákveði ð að taka viðskiptalán í Bandaríkjunum, 3/5 hlutum þess, en Útvegsbankinn yfir 2/5. Um að upphæð 1 milljón dollara. Var það hagstætt þann hlutann, sem Landsbankanum var ætlaður, lán, með 3½% vöxtum og átti að greiðast á 5 varð það hins vegar að ráði síðar, að honum árum. Var ákveðið að skipta láninu á milli bank- skyldi varið til greiðslu á 100 þú s. sterlings- punda víxilláni því, er ríkissjóður hafði fengið í Hambros Bank árið 1938, en krafizt var fullnaðargreiðslu á í árslok 1939 og Landsbankinu tók þá að sér. fyrir hönd ríkissjóðs, að því áskildu, að ríkissjóður greiddi skuldina eins fljótt og unnt væri í sterlingspundum, eða þá í gjaldeyri, sem auðvelt væri að skipta á fyrir sterlingspund. Af þessu ameríska láni hefur ekki enn verið tekið nema 5744~00 dollarar, og fékk Útvegsbankinn af því 2256.00 dollara, en ríkissjóður tók að sér afganginn, 348800 dollara, og var sá afgangur greiddur Landsbankanum upp í 100 þús. sterlingspunda skuldina, og er það sú upphæð, sem talin er tekna megin í sjóðsyfirlitinu, 2195 þús. krónur, eins og Landsbankinn hefur reiknað ríkissjóði andvirði dollaranna til tekna. Sterlingspundaskuldina reiknaði bankinn hins vegar 2483 þús. ísl. krónur, eins og greint er í sjóðsyfirlitinu gjalda megin. En um uppgerðina á þessum viðskiptum er ágreiningur milli bankans og ráðuneytisins, sem ekki hefur tekizt að jafna enn. Við það, að ríkissjóður greiddi upp sterlingspundavíxillánið, losnaði innstæða í Landsbankanum, sem myndazt hafði af andvirði nokkurs hluta sterlingspundalánsins 1938, sem seldur hafði verið ýmsum aðilum til að greiða með afborganir af enskum lánum, og var sú innstæða nú greidd inn í aðalviðskiptareikning ríkissjóðs við bankann, og er það meginhluti þess innistæðufjár, eða 1376 þús. af 1426 þús., sem í sjóðsyfirlitinu er talið sem lækkun á innstæðum í bönkum, en afgangurinn, 50 þús., smærri innstæður, sem staðið höfðu á sér reikningum. Loks hafa á árinu verið seld ríkisskuldabréf fyrir 1455 þús. kr., og var það gert til að standa við gerða samninga við Landsbankann um greiðslu yfirdráttarskuldarinnar, eins og ég gerði grein fyrir hér á undan. En í júlílok, áður en áður greindar innstæður voru greiddar upp í skuldina, var hún fullar 5 milljónir króna og í ágústlok var hún enn um 3½ milljón. Í september voru svo seld ríkisskuldabréf fyrir 1200 þús. kr. og andvirðið greitt upp í skuldina. Í septemberlok var skuldin þó enn fullar 2 milljónir, og má af því sjá, hve seinfenginn var sá gróði, sem ríkissjóði áskotnaðist á árinu, eins og líka ljóst var af samanburði þeim, sem ég gerði hér á undan á innheimtum skatta- og tollatekjum ríkissjóðs fyrstu 10 mánuði áranna 1939 og 1940. Enn er talin í sjóðsyfirlitinu tekna megin skuld, sem myndazt hefur í Danmörku vegna afborgana og vaxta af dönskum lánum, sem ekki hefur verið unnt að greiða. Tilsvarandi afborgun af þessum skuldum er svo talin gjalda megin, og hefði að sjálfsögðu eins mátt sleppa henni og telja sjálfa skuldina óbreytta, en tilfæra aðeins ógreidda vexti sem nýja skuld. Gjalda megin er ein upphæð, sem rétt er að gera nánari grein fyrir, en það er „veitt lán til ýmissa“, 380 þús. kr. Í þessari upphæð felast allmiklar greiðslur til stjórnarskrifst. í Khöfn, til styrktar Íslendingum í Danmörku, og er mest af því fé talið lán til þeirra. Samkvæmt gjaldahlið sjóðsyfirlitsins hafa samtals verið greiddar á árinu skuldir og afborganir af skuldum ríkissjóðs og ríkisstofnana, sem nema .......................... 7450 þús. en tekna megin að ný lán hafa verið mynduð, sem nema ..........3938 Mismunur, sem ætti að vera lækkun skulda, nemur þá ......... 3512 þús . Samanburður á skuldum ríkissjóðs og ríkisstofnana í árslok 1939 samkv. ríkisreikningi, sem nú liggur fyrir prentaður, og bráðabirgðaskýrslu ríkisbókhaldsins um skuldirnar í árslok 1940 sýnir þó að vísu nokkuð annað. Í árslok 1939 voru skuldirnar taldar þannig: I Föst lán ríkissjóðs: í þúsundum 1. Innlend lán ..................... 3596 2. Dönsk lán : a. vegna ríkissjóðs ........ ......... 770 b. vegna kaupa á banka- vaxtabréfum .......... 6536 7306 3. Ensk lán ........................ 34282 II. Lausar skuldir ..................... 7012 III. Erl. lán vegna ríkisstofnana ....... 4452 56648 Í árslok 1940 eru skuldirnar taldar þannig: I. Föst lán ríkissjóðs í þúsundum: 1. Innlend lán ..................... 4946 2. Dönsk lán : a. vegna ríkissjóðs , . . . . . . . . 570 b. vegna kaupa á bankavbr 6304 - 6874 3. Ensk lánl) ...................... 33772 4. Lán í N.-York=) ................. 3739 Il. Lausar skuldir : Danskt lán (Handelsb.) ........ 505 Skuldir í Danmörku vegna af- borgana og vaxta af lánum ríkissjóðs . .................. 288 vegna kaupa á og lánum bankavaxtabréfum ............ 489 Ýmsar lausaskuldir innanlands 590 1872 III. Lán vegna ríkisstofnana: 1. Landssíminn. Lán innanlands ... 626 2. Síldarverksm., ensk lán .......... 1404 3. Ríkisútvarp, ensk lán ............ 713 4. Skipaútgerðin vegna Esju ........ 1204 55150 Samkvæmt þessu er skuldalækkunin 56648 þús. ÷ 55150 þús., eða aðeins 1498 þús. kr., í stað þess, að sjóðsyfirlitið sýnir skuldalækkun 3512 þús. kr. - En þetta misræmi stafar af því, að í skuldaframtali ríkisreikningsins eru ekki aðeins taldar þær skuldir ríkissjóðs, sem hann sjálfur á að standa straum af, heldur einnig hluti bankanna í lánum ríkissjóðs, og af því enn fremur, að gengisbreytingar á erlendum skuldum koma ekki fram á sjóðsyfirliti og ný lán hafa verið stofnuð, sem ekki koma fram á sjóðsreikningi. Þannig er talið með skuldum ríkissjóðs í ríkisreikningi : 1) Af þessari upphæð skulda bankarnir 7645. 2) Af þessari upphæð skuldar Útvegsbankinn 1469. Hluti Útvegsbankans í láni í New-York, teknu á árinu 1940 .................. 1469 þús. Gengishækkun á enskum skuldum, sem ekki kemur fram í sjóðsyfirliti ...... 684 - Innlend lán, sem hvíla á húsum og jörðum, sem ríkið hefur keypt . .. . . . 316 - Samtals 2469 þús. Hins vegar eru skuldalækkanir, sem ekki koma fram á sjóðsyfirliti Greiðslur bankanna af enskum lánum ........... 295 þús. Gengishagnaður á 100 þús. strl.pd. víxlinum . . . . .. . . . 90 - Greiðslur síldarverksm. af lánum þeirra . .. . .... . ... 70 - 455 þús. Mismunur 2014 þús. sem eru skuldahækkanir, sem ekki koma fram á sjóðsyfirlitinu, en ef þar við er lögð skuldalækkunin samkv. samanburði á ríkisreikningi 1939 og skuldaskýrslu 1940, 1498 þús., kemur fram sama upphæð og á sjóðsyfirlitinu. Þá hefur og sjóðseign aukizt um 1584 þús. á árinu. Læt ég svo útrætt um liðna tímann, en sný mér þá að fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 1942. Samkvæmt frumvarpinu eru rekstrartekjur ríkissjóðs árið 1942 áætlaðar kr. 22584411, en rekstrarútgjöld kr. 21088144, og verður þá rekstrarafgangur kr. 1496267.00, en hagstæður greiðslujöfnuður á sjóðsyfirliti kr. 101220.00. Rekstrarútgjöldin eru þannig áætluð mjög svipað því, sem þau urðu síðastliðið ár, en tekjurnar 4 milljónum króna lægri en þær urðu á því ári. Skattar og tollar eru áætlaðir kr. 18905 þús., en urðu á síðasta ári kr. 1700 þús. hærri. Tekjur af rekstri ríkisstofnana eru áætlaðar kr. 3108750, en urðu á síðasta ári kr. ú598000.00 eða því nær 2½ milljón kr. hærri. Að svo stöddu verður ekkert um það sagt, hvernig ástandið muni verða hér á landi eða í umheiminum á árinu 1942. Ef ófriðarástandið helzt, er hætt við því, að af því leiði vaxandi erfiðleika fyrir okkur á flestum sviðum. Ef því linnir, má gera ráð fyrir, að mögnuð viðskiptakreppa komi í kjölfar þess. Og þó að ég líti svo á, að tekjuáætlun þessa fjárlagafrumvarps sé sæmilega varleg, þá er ómögulegt að fullyrða neitt um það, hversu vel hún muni standast. Ég geri ráð fyrir því, að mörgum muni þykja tekju- og eignarskatturinn of lágt áætlaður, 3 milljónir króna, eins og nú horfir um afkomu sjávarútvegsins að minnsta kosti. En í rauninni vitum við ekkert um það að svo stöddu, hver raunin verður á um afkomu atvinnuvega okkar á þessu ári. Það eru aðeins liðnir 2 mánuðir af árinu, og enginn veit, hverju fram kann að vinda þá 10 mánuði, sem eftir eru. En svo ber þess að gæta, að til frádráttar á skattskyldum tekjum, sem skatt á að greiða af á árinu 1942, koma miklir skattar, sem lagðir verða á á yfirstandandi ári. Vörumagnstollurinn og verðtollurinn, sem áætlaðir eru samtals 11½ millj. í þessu frv., urðu síðasta ár fullar 12½ millj. Það, að fært þykir að áætla þessa tolla svo hátt á árinu 1942, byggist á því, að það er kunnugt, að innflutningsmagn var langt fyrir neðan meðallag á síðasta ári, og tók svo að segja fyrir innflutning á ýmsum vörum, sem allháir tollar voru greiddir af. Hins vegar kynni þó svo að fara, að innflutningur yrði engu meiri árið 1942. Hugsanleg væri verðlækkun á verðtollsvörum, en þá eru líkurnar hins vegar meiri fyrir því, að innflutningur yxi og það jafnaði metin. Tekjur af áfengis- og tóbakseinkasölunum eru áætlaðar samtals kr. 2372 þús. í frumvarpinu, en urðu fullar 4 milljónir árið 1940. Tekjurnar eru nú áætlaðar nokkru hærri en forstjórar fyrirtækjanna hafa lagt til. En hins vegar þótti ekki ná nokkurri átt að leggja hinar miklu tekjur verzlananna á síðasta ári til grundvallar fyrir áætluninni 1942. Tekjur af öðrum ríkisstofnunum eru áætlaðar svipað því, sem er í núgildandi fjárlögum, og aðallega farið eftir tillögum forstjóranna. Um áætlun gjaldanna þarf ég ekki að vera margorður. Rekstrarútgjöldin eru yfirleitt áætluð með hliðsjón af reynslu undanfarinna ára, og er því frekar ástæða til að óttast það, að áætlunin reynist of lág en of há, þegar tillit er tekið til þess, að allt verðlag í landinu fer nú hækkandi og litlar líkur verða að teljast til þess, að um nokkra verulega lækkun verði orðið að ræða á árinu 1942. Af þessum sökum hafa gjöldin samkv. 9.–11. gr. verið hækkuð um 580 þús. kr. frá því, sem þau eru áætluð í fjárlögum yfirstandandi árs, og gjöld samkv. 14. og 15. gr. um 153 þús. Framlög til verklegra framkvæmda hafa verið hækkuð nokkuð. T. d. eru nú ætlaðar 1792 þús. kr. til þjóðvega og vegaviðhalds, í stað 1544 þús. í fjárl. yfirstandandi árs, og nokkur hækkun til brúargerða og sýsluvega og malbikunar á vegum í kaupstöðum og verzlunarstöðum. Nokkur hækkun er einnig á framlögum samkv. 16. gr., þar á meðal er framlagið til Búnaðarfélagsins hækkað um 70 þús. kr., til sandgræðslu 14 þús., til verkfærakaupasjóðs 35 þús., til skógræktar 10 þús. og til Fiskifélagsins 32 þús. Rétt er að taka það fram, af því að nokkrar umræður voru um það í fyrra, að framlagið til nýbýla og samvinnubyggða og endurbyggingarstyrkir eru óbreyttir eins og í fjárlögum ársins 1941 og eins og þessi framlög hafa verið í nokkur undanfarin ár. Jarðabótastyrkurinn er áætlaður eins og í fjárlögum yfirstandandi árs, 350 þús., og eru litlar líkur til þess, að sú fjárveiting verði notuð til fulls. Jarðabótastyrkur í fjárlögum 1940, fyrir jarðabætur unnar á árinu 1939, var áætlaður 580 þús., og hefur sú upphæð verið notuð til fulls. Í fjárlögum 1941 var styrkurinn áætlaður 350 þús., en jarðabætur unnar á árinu 1940 svara ekki til meiri styrks en 300 þús., svo að fjárveitingin 1941 verður ekki notuð að fullu. Nú eru litlar líkur til þess, að eins mikið verði unnið að jarðabótum á þessu ári eins og síðasta ár, svo að því síður kemur til þess, að þörf verði fyrir þessa fjárveitingu alla árið 1942. Hins vegar skiptir það hreint engu máli, hvaða áætlunarupphæð er sett í fjárlögin, þar sem styrkurinn er lögákveðinn og ekki kemur til greiðslu á meiri styrkjum en unnið verður fyrir. Gjöldin samkvæmt 17. gr. til almennrar styrktarstarfsemi hefur orðið að hækka allverulega. Kostnaður við berklavarnir er áætlaður 965 þús., í stað 690 þús. í ár, og styrkur til sjúklinga skv. lögum um sjúka menn og örkumla hefur verið hækkaður úr 355 þús. í 550 þús. Nemur hækkunin á þessum tveim liðum 470 þús., og stafar hún af hækkun daggjalda á sjúkrahúsum. Ef daggjöldin hefðu hins vegar ekki verið hækkuð, hefði þessi útgjaldahækkun komið fram á rekstri ríkisspítalanna og gjöld samkv. 12. gr. þá hækkað sem því svarar. Framlagið til alþýðutrygginganna hefur verið hækkað úr 545 þús. í 750 þús., eða um 205 þús., og er það afleiðing af breyttri löggjöf varðandi ellitryggingar og örorkubætur. Þá hefur loks þótt rétt að taka upp í þessa grein lögákveðið framlag til jöfnunarsjóðs sveitar- og bæjarfélaga, 700 þús. kr., sem greitt hefur verið í nokkur ár án þess að nokkuð væri áætlað fyrir því í fjárlögum. Öll nemur þessi gjaldahækkun 17. gr. þannig 1375 þús. kr. Verðlagsuppbót á laun starfsmanna ríkisins er áætluð kr. 1200000.00. Loks skal ég svo vekja athygli á því, að í 22. gr. er endurtekin heimildin til ríkisstjórnarinnar um að lækka ólögbundin gjöld ríkissjóðs um 35%, sem veitt er í fjárl. yfirstandandi árs. Það má, ef mönnum sýnist svo, skoða það sem vangá, að þessi heimild var látin standa í frv., og þykir ef til vill betur fara á því að fella hana niður. Hins vegar mætti einnig líta á það sem ekki allskostar óþarfa eða ástæðulausa áminningu um, að þó að árið 1940 hafi orðið hagstætt ríkissjóði og allar horfur séu taldar á því, að svo verði einnig um árið 1941, þá geti orðið allt öðru máli að gegna um árið 1942.

Forseti (HG) : Hæstv. fjmrh. hefur nú lokið máli sínu. Næst tekur til máls hæstv. viðskmrh., Eysteinn Jónsson, og talar fyrir hönd Framsfl. í allt að 30 mínútur.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Hæstv. fjármálaráðherra hefur nú gefið yfirlit um afkomu ríkissjóðs á árinu 1940. Samkvæmt því hefur tekjuafgangur orðið kr. 4.875 milljónir, og er það óvenjumikill rekstrarafgangur. Hæstv. ráðherra hefur einnig skýrt frá því, að tekjur ríkissjóðs hafi farið á síðastl. ári nálega 8 millj. króna fram úr áætlun, en gjöldin farið um kr. 3.7 millj. fram úr áætlun, - eða öllu heldur rúmar 3 millj. króna, þar sem eigi verður talið, að framlag til jöfnunarsjóðs sveitar- og bæjarfélaga sé umframgreiðsla í sjálfu sér, enda þótt það sé nú talið með gjöldum, en hafi í fjárlögunum verið fært til frádráttar tekjum. Í sambandi við þessa fjárhagsafkomu ríkissjóðs vakna ýmsar spurningar, og þó sú fyrst og fremst, hverjar séu hinar eiginlegu orsakir þess, að afkoman er svo miklum mun betri en fjárlögin gerðu ráð fyrir og tekjuafgangurinn óvenjulega ríflegur. Hæstv. fjmrh. hefur að vísu svarað þessari spurningu að verulegu leyti, en ég mun þó ræða þetta atriði nokkuð. Útgjöld ríkissjóðs á rekstrarreikningi síðastl. ár hafa numið 21,6 millj. kr., en árið 1939 námu þau 19,5 millj. kr. og árið 1938 kr. 17,8 millj. Útgjöld síðasta árs hafa því verið um 2 millj. kr. hærri en rekstrarútgjöld ríkissjóðs árið 1939, og 3,7 millj. kr. hærri en árið 1938. Að vísu er það auðsætt þegar af þessum tölum, að tekjuafgangurinn á ekki rætur sínar að rekja til lækkunar á heildarútgjöldum ríkissjóðs, þar sem þau fara ört hækkandi. Þó er rétt, að þetta atriði sé athugað nánar, vegna þess að talsverð útgjaldahækkun hefur orðið vegna styrjaldarinnar, og skiptir því máli í þessu sambandi, hvort eldri útgjöld ríkissjóðs hafi verið lækkuð til þess að mæta nýjum hækkunum. Ég hef kynnt mér nokkuð, hversu þessu er háttað, og þó sérstaklega hvaða útgjaldaliðir það eru, sem á árinu 1940 eru lægri en þeir voru árin 1938 og 1939. Við þessa athugun hefur komið í ljós, að aðeins örfáir útgjaldaliðir hafa orðið lægri vegna niðurskurðar árið 1940 en hin tvö fyrrnefndu ár, og eru þessir liðir helztir: Tillag til Byggingar- og landnámssjóðs hefur verið lækkað um 75 þús. kr., tillag til Eimskipafélags Íslands hefur verið lækkað um 82 þús. króna, tillag til verkfærakaupasjóðs um 35 þús. og tillag til fiskimálasjóðs hefur lækkað um 200 þús. kr. miðað við árið 1939, en 300 þús. kr. miðað við 1938. Þetta eru því í aðalatriðum þær lækkanir, sem gerðar hafa verið árið 1940, miðað við það, sem áður var og nokkru máli skiptir. Má vera, að einhverjir smærri liðir hefðu getað talizt hér með, en þeir eru þá svo smáir, að ekki tekur að telja þá upp. Á móti þessum lækkunum koma svo ýmsir nýir útgjaldaliðir, er komið hafa til sögunnar eða hækkað á árinu 1940, enda þótt þeir standi ekki í sambandi við styrjöldina. Hirði ég eigi að telja þá upp, en drjúgum munu þeir vega á móti þeim útgjaldaliðum, er niðurskornir hafa verið og greindir voru áður. Þá er og rétt að geta þess, þótt það verði ekki beinlínis til niðurskurðar talið, að útgjöldin til strandferða ríkissjóðs hafa nær horfið á árinu 1940. Stafar þetta sumpart af því, að nýja Esja hefur reynzt mjög hagkvæm í rekstri, og sumpart af hækkunum á far- og farmgjöldum strandferðaskipanna. Einnig kemur hér til greina, að Súðin hefur, vegna utanlandssiglinga, verið rekin með ágóða á árinu í stað taps áður. Hefur rás viðburðanna mestu ráðið um það, að þessi útgjaldaliður hefur horfið. Þá hefur framlagið til landhelgisgæzlu lækkað um ca. 150 þús. kr., sem sumpart stafar af minnkaðri landhelgisgæzlu og sumpart af því, að annað varðskipið hefur verið leigt til fiskveiða- með mjög verulegum ágóða. Það liggur því fyrir, að útgjöld ríkisins hafa ekki lækkað frá því, sem verið hefur, þótt frá séu teknar hækkanir vegna stríðsins. Það verður ljóst af því, sem sagt hefur verið, að hinn mikli tekjuafgangur á rætur sínar eingöngu að rekja til þess, hve tekjur ríkissjóðs hafa far ið fram úr áætlun. Mun aðeins eitt dæmi til þess, að tekjur ríkissjóðs hafi farið jafnmikið fram úr áætlun, og það var árið 1924, þegar þær voru áætlaðar 8 milljónir, en reyndust 16 milljónir. Vil ég þá fara nokkrum orðum um ríkistekjurnar og aðdragandann að þeirri gífurlegu aukningu, sem nú hefur orðið á þeim. Árið 1934 var tekjuhalli á rekstri ríkissjóðs, sem nam um 1,8 millj. króna. Á því ári byrjuðu Spánverjar að loka saltfisksmarkaði okkar, þótt eigi kæmi þá þegar verulega að sök. Næstu ár eftir voru á margan hátt mjög örðug, og er óþarfi að rifja upp þá sögu enn einu sinni. Hún hefur svo oft verið sögð. Innflutningurinn fór minnkandi, einkum á hátolluðum vörum, og verzlunarviðskipti landsins við útlönd námu í heild árlega aðeins 100–120 millj. króna. Jafnframt varð ríkissjóður að taka á sig þungar byrðar vegna atvinnuleysisins og margháttaðra fjárhagsvandræða í landinu, og þar að auki á sama tíma framlög til nýrra atvinnugreina. Samtímis þessu varð að snúast við því að stöðva tekjuhallarekstur ríkissjóðs. Til þess að mæta öllu þessu varð óhjákvæmilegt að gerbreyta tolla- og skattakerfi landsins. Til þess að afla ríkissjóði nægilegra tekna varð að hækka skattstigana, vegna þess hve tekjur almennt lækkuðu, og tolla á ýmsum aðfluttum varningi var óhjákvæmilegt að hækka, til þess að vega upp tolltapið, er fram kom vegna takmörkunar á innflutningi. Enda þótt heildartekjur ríkissjóðs, eða sjálf skattabyrðin, ykjust ekki verulega, þá hækkuðu skattstigar og tollstigar. Smátt og smátt komst skatta- og tollalöggjöfin á þessum árum í það horf, að hún tryggði ríkissjóði, þrátt fyrir margháttaða erfiðleika, nægilegar tekjur til þess að standast útgjöldin og hafa þó talsverðan afgang árlega til afborgana af skuldum. Þannig var tekjuafgangur ársins 1938 kr. 1,76 millj. Það var öllum ljóst, að undireins og árferði batnaði og tekjur landsmanna ykjust frá því, sem verið hafði um nokkurt árabil, þá mundu tekjur ríkissjóðs, að óbreyttri tolla- og skattalöggjöf, aukast stórkostlega. Skatta- og tollalöggjöfin var miðuð við að afla ríkissjóði nægra tekna í mjög erfiðum árum og undir þeim kringumstæðum, að innflutningi ýmissa neyzluvara væri haldið í lágmarki. Eftir að þjóðstjórnin var mynduð, árið 1939, voru samin fjárlög fyrir árið 1940. Gerðu menn sér þá að sjálfsögðu ljóst, hvers við mundi þurfa um skatta- og tollaálögur. Á því þingi var samþykkt ný tollalöggjöf, sem miðuð var við, að ríkissjóður hefði eigi minni tolltekjur en áður var, og þar með raunverulega framlengd öll gildandi tollaákvæði. Jafnframt voru framlengd öll ákvæði um beina skatta, er áður höfðu gilt. Í hinni nýju tollalöggjöf var gerð sú breyting frá eldri ákvæðum, að verðtollur skyldi reiknast af verði varanna að viðbættum flutningskostnaði til landsins. En fjármálaráðherra var jafnframt heimilað að reikna eigi toll af hærri flutningsgjöldum en tíðkuðust fyrir styrjöldina. Í reyndinni mun nýja tollskráin hafa gefið ríkissjóði meiri tekjur en eldri tollákvæði hefðu gert. Veldur því hækkun flutningsgjaldanna á síðastl. ári, eða réttara sagt eftir að stríðið skall á. Þannig er forsaga þeirrar skatta- og tollalöggjafar, sem á síðastl. ári hefur aflað ríkissjóði hinna miklu umframtekna, og þarf engan að undra, þótt tekjur ríkissjóðs yxu drjúgum, þegar þess er gætt, að tekjulöggjöfin öll er miðuð við öflun nægilegra tekna í ríkissjóð við allt önnur og gerólík skilyrði en þau, er fyrir hendi voru á síðastl. ári. Þannig hefur inn- og útflutningur á árinu 1940 numið um 200 millj. króna samtals, í stað 100–120 millj. kr. undanfarin ár, og öll innanlandsviðskipti aukizt stórkostlega og þjóðartekjurnar væntanlega vaxið í hlutfalli við þessar tölur, og vel það. - Í þessu sambandi má geta um það, að þrátt fyrir mikla erfiðleika við að ná í vörur hefur innflutningur ýmissa hátollaðra vara aukizt. Sem dæmi um þróun viðskiptanna yfirleitt má nefna, að ágóði af tóbakseinkasölunni hefur numið síðastl. ár 1,45 millj. kr., í stað 660 þús. árið 1939, og ágóði áfengisverzlunar ríkisins hefur hækkað úr 1,825 millj. kr. í 2,641 millj. króna. Á heimsstyrjaldarárunum 1914–1918 og næstu árum þar á eftir var fjárhagur ríkissjóðs mjög bágborinn. Ríkissjóður var rekinn með halla ár eftir ár og vanrækt að afla fjár til þess að standast gjöldin. Reyndist þessi hallarekstur ríkissjóðs hættulegur afkomu þjóðarinnar í heild á því tímabili. Eins og nú horfir ætti ekki að vera hætta á því, að sú saga endurtaki sig, og veldur því tolla- og skattalöggjöf sú, sem komið hafði verið á áður en þessi styrjöld hófst. Ætti að vera auðvelt að koma í veg fyrir slíka þróun, eins og nú horfir að minnsta kosti, og ættu menn að minnast þessarar reynslu frá síðasta stríði, jafnframt því sem menn endurskoða nú á þessu Alþingi þá löggjöf, sem tekjur ríkissjóðs eru byggðar á. Þegar litið er á áhrif stríðsins á hag ríkissjóðs, þá verður eigi annað sagt en að þau hafi verið mjög hagstæð enn sem komið er. Tekjur hafa aukizt stórkostlega og nokkur lækkun orðið á sumum gjaldaliðum, vegna stríðsins, eins og t. d. tillagi til strandferða og landhelgisgæzlu. Hins vegar hafa ýmsir útgjaldaliðir að sjálfsögðu hækkað allverulega af sömu orsökum, t. d. laun embættismanna, vegna verðlagsuppbótarinnar, en heildarhækkun útgjaldanna nemur þó ekki neitt svipaðri fjárhæð og aukning teknanna. Ríkissjóður hefur ekki orðið fyrir neinum sérstökum óhöppum af völdum styrjaldarinnar, og vegna hins óvanalega góðæris og hagstæða atvinnuástands hefur áreiðanlega verið minni ánauð um fjárframlög úr ríkissjóði en nokkru sinni fyrr á síðari árum, og getur vel orðið svo enn um skeið. Hins vegar er áríðandi, að menn geri sér grein fyrir því nú þegar, að eftir styrjöldina má búast við, að þetta viðhorf breytist gersamlega, - þá má gera ráð fyrir, að tekjustofnarnir bregðist og að um leið aukist þörfin fyrir framlög úr ríkissjóði, til þess að mæta atvinnuþörf landsmanna og til þess að styðja margs konar framfarir, sem óhjákvæmilegt verður að hrinda í framkvæmd að styrjaldarlokum. Mun ég víkja að þessu síðar í sambandi við afkomuhorfur á þessu ári og ráðstafanir í því sambandi. Í fjárlagafrumv. fyrir árið 1942, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir um 21 millj. króna, útgjöldum á rekstrarreikningi, og er það um hálfri millj. lægri fjárhæð en gjöldin reyndust árið 1940, en rúmlega 3 millj. meira en rekstrarútgjöldin árið 1938 og um 1,6 millj. kr. hærra en þau reyndust 1939. Að sjálfsögðu má þó gera ráð fyrir, að gjöldin reynist hærri en ráð er fyrir gert í frumvarpinu, en þó verður í raun réttri engu spáð um viðhorfið á árinu 1942. Annars er ekki veruleg ástæða til þess að gera fjárlagafrumvarpið fyrir 1942 að umræðuefni, eins og það liggur fyrir, þar sem útgjaldahlið þess mun í höfuðdráttum vera eins og gildandi fjárlög og fjárlögin fyrir árið, sem leið, að því undanskildu, að gert er ráð fyrir nokkrum hækkunum vegna aukinnar dýrtíðar og hækkunar á verðlagsuppbót starfsmanna. Samkvæmt þessu frumvarpi er gert ráð fyrir, að útgjöld síðustu ára standi yfirleitt óbreytt, að viðbættum hækkunum vegna styrjaldarinnar og talsvert auknum kostnaði við almenna starfrækslu ríkisins. Sérstök ástæða er til þess að taka það fram, að óhjákvæmilegt virðist að hækka framlög til verklegra framkvæmda, t. d. vegamála, sem svarar auknum kostnaði við framkvæmdir. Séu sömu upphæðir veittar til þessara framkvæmda nú eins og verið hefur, þá eru framlögin raunverulega lækkuð frá því, sem þau eru nú. Framsóknarmenn munu beita sér fyrir hækkuðum framlögum til atvinnuveganna í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna fyrir 1942, ekki sízt til nýbýlaundirbúnings og ræktunar yfirleitt og endurbyggingar sveitabæja, en ég sé ekki ástæðu til þess að rekja þau atriði nánar, en kem að þeim síðar í öðru sambandi. Annars hljótum við að gera ráð fyrir, að endurskoðuð verði í ársbyrjun 1942 þau fjárlög, sem nú eru samin, - svo langt er frá því, að Alþingi hafi nú í raun réttri nokkra hugmynd um, hvað henta muni því ástandi, sem þá verður komið á. Þá vil ég víkja nokkuð að fjármálahorfum á þessu ári og þeim viðfangsefnum, sem skapazt hafa vegna þess, hve allt viðhorf hefur gerbreytzt frá því að Alþingi, sem sat snemma á árinu 1940, gekk frá fjárlögum fyrir þetta ár, og annarri löggjöf, sem snertir afkomu ríkissjóðs. Á þessu þingi verður skattalöggjöfin endurskoðuð. Fyrst og fremst verður að gerbreyta þeim lögum, sem nú eru í gildi um skattgreiðslu útgerðarfyrirtækja. Breytingin verður að vera fólgin í því, að útgerðarfyrirtæki og útgerðarmenn greiði skatta og útsvör til jafns við aðra landsmenn, en að útgerðinni verði um leið gert kleift að nota það tækifæri, sem nú gefst, til þess að greiða upp gömlu töpin og safna nokkrum varasjóðum til þess að standast þau töp, sem því miður munu óhjákvæmileg verða að stríðslokum, og til þess að endurnýja skipastólinn. Jafnframt verður að gera breytingar á skattalöggjöfinni, sem hindri, að beinu skattarnir þyngist á mönnum með vaxandi dýrtíð og lækkandi verðgildi peninga, miðað við verðlag. Fyrst og fremst ber að hækka verulega persónufrádráttinn frá því, sem nú er. Væri og sanngjarnt, að skattar á miðlungstekjur og minni yrðu lækkaðir, þar sem skattar á þeim tekjum, sem nú mega teljast í meðallagi, hafa verið talsvert háir undanfarin ár, vegna fjárhagsörðugleika þjóðarinnar. Þá er loks tvímælalaust rétt og sanngjarnt að lögleiða stríðsgróðaskatt á hæstu tekjurnar eftir að tillit hefur verið tekið til rekstrartaps útgerðarinnar undanfarin ár og stofnað til eðlilegra varasjóða. Enn fremur er nauðsynlegt að athuga tollalöggjöfina með tilliti til þess, hve allar ástæður hafa nú gerbreytzt síðan hún - var lögleidd, þó eigi sé nema rúmt ár síðan. Ber þá sérstaklega að athuga, hvort eigi er tímabært að lækka eða fella niður tolla á brýnustu nauðsynjavörum, og yrði það þá einn liðurinn í þeim ráðstöfunum, sem Alþingi hlýtur að gera til þess að vinna gegn dýrtíðinni í landinu. Þá virðist sjálfsagt, að eigi sé lengur innheimtur verðtollur af þeirri hækkun á farmgjöldum, sem stafar af styrjöldinni. Á slíkum tímum, sem nú eru, hlýtur Alþingi að setja markið miklum mun hærra um afkomu ríkissjóðs en á venjulegum tímum. Ekki er við annað unandi en að verulegur hluti af þeim stríðsgróða, sem þjóðinni hefur borizt, verði notaður til þess að bæta fjárhag ríkisins og til þess að gera ríkissjóði kleift að leggja fram mikið fé til nytsamlegra framkvæmda í þágu alþjóðar, þegar tímabært verður. Það er nú þegar auðséð, að eftirköst styrjaldarinnar hljóta að verða alvarleg fyrir Íslendinga. Sá uppgangur, sem nú hefur orðið um skeið, á sér tvær meginorsakir: hátt fiskverð og margs konar viðskipti við setuliðið, sem hér dvelur. Allir muna enn, hversu hér var ástatt um fiskverzlun og fiskframleiðslu fyrir rúmu ári síðan. Það má nú hiklaust gera ráð fyrir, að þegar stríðinu er lokið og fiskveiðar hefjast almennt á ný, þá sæki í sama horfið í þeim efnum. Geta menn þá gizkað á afleiðingarnar, þegar þess er gætt, hvert kaupgjald verður þá orðið hér á landi, eftir því, sem horfir í þeim málum. Allir vonumst við eftir því, að hernám landsins eigi sem skemmstan aldur og að sá tími komi, að enginn erlendur her dvelji á Íslandi. Hins vegar þýðir ekkert að loka augunum fyrir því, að við brottför setuliðsins falla niður margs konar viðskipti og atvinna, sem ýmsir byggja á eins og nú standa sakir. Undanfarið hefur verið margt og mikið talað um flutning fólks í bæi og kauptún úr sveitum landsins. Aldrei hefur meiri hætta verið slíkum flutningi samfara en einmitt nú. Það er beinn þjóðarvoði, ef menn yfirgefa nú staðfestu sína í sveitum landsins, flykkjast til sjávar og ætta sér að byggja framtíð sína á þeirri bráðabirgðavelgengni, sem nú er svo mikið talað um og byggð er á háu þorskverði, sem allt í einu hríðlækkar, og Bretavinnu, sem vonandi hverfur fyrr en varir, vegna brottfarar setuliðsins. Það verður að vinna gegn þessari þróun með ýmsu móti, og m. a. með miklu stórfelldari átökum í nýbýla- og ræktunarmálum, bæði í sveitunum sjálfum og við sjávarsíðuna, en áður hafa þekkzt hér á landi, þótt mikið hafi verið að gert áður. Að því leyti, sem ekki er unnt að koma slíkum ráðstöfunum beint í framkvæmd nú, vegna skorts á vinnuafli og efni, verður að safna fé til þeirra af stríðsgróðanum og þeirri peningagnægð, sem fyrir hendi er. Unga fólkið í landinu verður að vita það nú þegar, að ætlunin er að sinna nýju landnámi svo um munar, og þá er hægt að ætlast til þess af því, að það láti ekki stundarhagnað þann, sem nú er fáanlegur, trufla framtíðarfyrirætlanir sínar. Stríðsgróðann verður að festa, til þess að ríkissjóður verði þess megnugur að leggja fram að lokinni styrjöldinni verulega fjármuni í þá baráttu, sem þá verður háð gegn atvinnuleysi og erfiðleikum og til þess að koma á jafnvægi eftir það umrót og los, sem styrjöldin og hernám landsins virðist ætla að hafa í för með sér. Þá er ekki annað sjáanlegt en að styrjaldarárin verði að mörgu leyti kyrrstöðuár. Allar horfur eru á því, að nýsköpun í atvinnumálum verði lítil og að fjármunir muni í þess stað safnast fyrir sem innieignir erlendis. Má þá nærri geta, hvers við muni þurfa um öflun nýrra atvinnutækja og almennar framfarir, þegar þessu tímabili lýkur. Verði því tækifæri sleppt, sem nú er fyrir hendi til þess að efla sjóði af stríðsgróðanum og því fjármagni, sem nú er í umferð yfirleitt, þá verður ríkissjóður févana, þegar til á að taka, og það af þeirri einföldu ástæðu, að þegar kreppan byrjar, lækka tekjur ríkissjóðs, einmitt þegar framlaga hans verður mest þörf. Nú vill svo vel til, að skatta- og tollalög þau, sem í gildi eru, minnka mjög líkurnar fyrir því, að Alþingi vanrækti þetta tækifæri, og þar að auki virðist vaxandi skilningur á því, að breyta þurfi skattalöggjöfinni, til samræmis við breyttar ástæður og að festa beri verulegan hluta stríðsgróðans til sameiginlegra þarfa og til þess að koma þjóðnytjamálum í framkvæmd. Hljóti skattamálin sómasamlega lausn á þessu þingi, svo sem verður að vera, ætti fjárhagsafkoma ríkissjóðs að verða enn betri á. þessu ári en 1940, - ef ekki henda einhver alveg sérstök óhöpp. Er auðséð, hvers vænta má, þegar þess er gætt, að á þessu ári verða á lagðir og innheimtir beinir skattar af tekjum ársins 1940, og um leið hins, hver afkoma ríkissjóðs var árið 1940, enda þótt tekjuaukning þess árs ætti rætur sínar að rekja nær eingöngu til hækkana á tollum og einkasölutekjum. Hækkun á tekjum vegna beinu skattanna er því nær alveg ókomin fram enn. Eins og nú háttar um rekstur atvinnuveganna og horfur eru um atvinnu yfirleitt, er ekki ástæða til þess að auka framlög til verklegra framkvæmda á þessu ári, nema þá til samræmis við kauphækkanir. Hins vegar væri réttmætt að gera einstakar undantekningar vegna sérstaklega áríðandi framkvæmda, þar sem nægilegt fé er fyrir hendi, svo sem vegalagninga á nokkrum stöðum, þar sem koma þarf heilum byggðarlögum í samband við mjólkurbú o. s. frv., en gæta verður þess vandlega, að opinber vinna dragi vinnuaflið ekki um of frá framleiðslustörfum um hásumartímann. Rekstrarafgangur ríkissjóðs á þessu ári verður því mjög mikill, ef að líkum lætur. Ég álít því rétt og nauðsynlegt, að á þessu Alþingi verði sett sérstök lög um ráðstöfun þeirra umframtekna, sem. fyrirsjáanlegar eru á þessu nýbyrjaða ári. Mér finnst, að ákveðinn hundraðshluti af umframtekjunum ætti að leggjast í sérstakan sjóð, til þess að standast kostnað við þau framfaramál, sem efst hljóta að verða á baugi með þjóðinni, þegar tímabært þykir að hefjast handa um framkvæmdir yfirleitt. Vil ég í því sambandi enn nefna nýbýlamálið og ræktun við kauptún og kaupstaði, - nýtt landnám í sveit og við sjó, - endurbyggingu sveitabæja, rafmagnsmál sveitanna, sandgræðslu og skógrækt, endurnýjun bátaflotans og skipaflotans, efling fiskimála- og fiskveiðasjóðs, rannsóknir á náttúruauðæfum landsins og skilyrðum til þess að hagnýta þau. Mætti fleiri telja, en þessi eru þau mál, er að mínum dómi hljóta að eiga að ganga fyrir, og sum hefur verið aðkallandi að leysa nú um mörg ár, en fjármagn skort til þess að taka á þeim sem skyldi. Þeim hundraðshluta af umframtekjum ríkissjóðs, sem ekki gengi til þessara framkvæmda, yrði varið til lækkunar á skuldum ríkisins. Þannig væri hið óvænta góðæri, sem nú er, notað jöfnum höndum til þess að bæta afkomu ríkissjóðs og undirbúa framtíðina. Þannig væru ráðstafanir gerðar til þess, að hið gífurlega fjármagn, sem mönnum hefur í hendur borizt með alls óvæntu móti og í stærri mæli en nokkur dæmi eru til áður í sögu þjóðarinnar, verði ekki allt eyðslueyrir, heldur verði ríflegur hluti þess notaður til þess að bæta og fegra líf þjóðarinnar.



Það hefði verið freistandi við þessa umr. að gera nokkurn samanburð á frv. og grg. hæstv. fjármálaráðherra og staðhæfingum flokksmanna hans um fjármálastjórn undanfarinna ára. En hæstv. viðskiptamálaráðherra hefur tekið þetta til svo rækilegrar athugunar, að ég þarf ekki miklu við að bæta. Þó vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp lítinn kafla úr fjárlagaræðu sama ráðherra, þeirri, er hann hélt á síðasta þingi. Þar segir meðal annars svo : „Mér þykir það nú allmikilli furðu gegna, ef nokkrum hv. þm. getur komið það til hugar, að ég hefði ekki helzt kosið að geta gert till. um verulegar lækkanir á beinum rekstrarkostnaði ríkisins.“ Síðan gerir ráðherrann grein fyrir, hvers vegna hann beri eigi fram slíka till., og á hvaða liðum hækkun undanfarinna ára hafi verið : „Vaxtagreiðslur og afborganir hafa hækkað um 1700 þús., dómgæzla og lögreglustjórn um 1150 þús., samgöngumál um 1442 þús., kennslumál um 936 þús., verklegar framkvæmdir um 2550 þús., styrktarstarfsemi um 580 þús. Dómgæzlu og lögreglustjórn væri hægt að lækka með því t. d. að fella niður tollgæzluna, sem mjög hefur vaxið síðustu árin. En verður það talið fært, eins og tekjuöflun ríkissjóðs er nú háttað? Eða að minnka löggæzluna? Eða vill hv. Alþingi stíga svo stórt skref til baka í kennslumálunum, að verulegur sparnaður verði að? Eða vill það fella niður alþýðutryggingarnar, sem aðallega valda gjaldaaukningunni til styrktarstarfseminnar? Ég er reiðubúinn til þess að ræða þessar leiðir við hv. fjárveitinganefnd, en ég geri mér, satt að segja, litlar vonir um, að samkomulag geti náðst um þær. Þá eru eftir tveir útgjaldaflokkar, því að væntanlega dettur engum í hug að skera niður vaxta- og afborganagreiðslur, því að hjá því verður ekki komizt að inna þær af hendi, nema þá með þeim hætti að taka ný lán til að standast þær, og það get ég ekki séð, að fært muni vera, eins og nú er komið. Og ég hef ekki getað séð möguleika til útgjaldalækkunar í svipinn, sem nokkuð munaði um, aðra en þá að lækka enn framlög til samgöngumála og verklegra framkvæmda.“ Þetta er nú niðurstaðan, sem hæstv. fjármálaráðherra þá hefur komizt að, eftir að hafa gegnt embætti sínu um hríð. Og þessa sömu niðurstöðu staðfestir frv. hans nú. En þar með hefur hann afsannað öll fyrri gífuryrði flokksmanna sinna og flokksbræðra, sem fullyrtu, að auðvelt væri að skera niður milljónaútgjöld úr fjárlögum fyrri ára, án þess að valda erfiðleikum eða óþægindum öðrum en bitlingamönnum og beinasníkjum. Nú er ekki hægt að skera niður annað en verklegar framkvæmdir. Ég segi þetta ekki hæstv. ráðherra til lasts, heldur lofs, því að af þessu er auðséð, að hann metur meira staðreyndir en órökstudd vígorð. Ég hef farið yfir fjárlagafrumvarp þetta eins og fjárlagafrumvarp síðasta árs, og ég hef hvergi getað fundið milljónasparnaðinn þar, fremur en hæstv. ráðh. hefur lánazt að finna óþarfa milljónaeyðslur undanfarinna ára. Þetta fjárlagafrumvarp er yfirleitt með svipuðu sniði og fyrri frv. til fjárl. Munurinn er aðeins sá, að það er hærra, langtum hærra en nokkurt fjárlfrv. hefur áður verið. Og þó er fullvíst, að frv. hlýtur að hækka mjög verulega í meðförum þingsins, og alveg bersýnilegt, að margir liðir eru þar of lágt áætlaðir, þótt eingöngu sé miðað við þá dýrtíð, sem þegar er fram komin. Er ég með þessu engan veginn að ámæla hæstv. ráðherra. Ég viðurkenni fyllilega, að það er eðlilegt og óhjákvæmilegt, að fjárl. þurfi að hækka stórlega, eins og nú er ástatt, til þess að standa straum af þeim greiðslum, sem halda þarf uppi, því að kostnaðurinn hefur ekki minnkað á nokkurn hátt, en dýrtíðin aftur stóraukizt. Hins er þó ekki að dyljast, að ráðh. hefur talið sig þurfa að hækka marga liði alveg án tillits til dýrtíðarinnar. Ég mun þá víkja nokkrum orðum að einstökum atriðum frv., aðeins mjög stuttlega, því að Alþýðuflokkurinn mun að venju sýna afstöðu sýna til frv. og einstakra liða þess með brtt. og við atkvgr. Ég hafði búizt við því, með tilliti til bættrar afkomu ríkissjóðs og líka vegna ummæla hæstv. atvmrh. í útvarpserindi nú eftir áramótin, að framlög til nauðsynlegra verklegra framkvæmda, svo sem vega, hafna og lendingarbóta, yrðu hækkuð verulega, ekki sízt þegar þess er gætt, að hæstv. fjármálaráðherra tekur upp í frv. heimild til að lækka ólögbundin útgjöld ríkissjóðs um 35%. Enginn veit, hvernig atvinnuástæður verða árið 1942, og því væri mikil óforsjálni að gera ráð fyrir, að allir hafi þá nóg að starfa án opinberra aðgerða. Ef svo færi, að ekki yrði þörf framkvæmdanna til atvinnuaukningar, væri hægurinn hjá að geyma féð þar til síðar, er til þess þyrfti að taka. Sama máli gegnir, ef takmarka yrði t. d. framkvæmdir til hafnargerða o. þ. h. vegna skorts á erlendu efni. Mér voru það því vonbrigði, að framlög til þessara mála hafa svo að segja ekki hækkað frá því, sem var á fjárl. þessa árs. Vegafé er að vísu hækkað um hér um bil 300 þús. kr., eða. um 15%, en framlög til hafnargerða o. þ. h. er lækkað um nærfellt 150 þús. kr. Þegar þess er gætt, að kaupgjald hækkar í samræmi við dýrtíðina, sem nú mun vera orðin 148 stig, verður ljóst, að hér er verið að draga mjög úr þessum nauðsynlegu framkvæmdum. Ég vil vona, að Alþingi geri hér lagfæringu á og að tilgangur hæstv. ráðherra með því að taka ekki upp í frv. hærri fjárhæðir í þessu skyni hafi verið sá að láta Alþingi kveða á um upphæð fjárins og skiptingu þess, en ekki hinn, að skera þessar framkvæmdir niður. Þá er tillag til byggingarsjóða verkamanna í kaupstöðum og kauptúnum áætlað aðeins 120 þús. kr. og ekki gert ráð fyrir, að neitt af ágóða tóbakseinkasölunnar renni til þeirra. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðherra sé fús til að bæta hér um. Þörfin er svo augljós og aðkallandi, að um hana þarf ekki að fjölyrða. Húsnæðiseklan er orðin svo mikil og þröngbýlið, bæði hér í Reykjavík og fleiri kaupstöðum, að bein hætta er af. Og fjöldi íbúða, sem notazt er við, getur varla talizt til þess hæfar. Með hverju ári, sem líður án þess, að nokkuð sé byggt að ráði, versnar ástandið. Hæstv. ráðherra sagði á síðasta þingi, að þá áraði ekki til að safna í sjóði. Nú hefur árað vel fjárhagslega. Ef svo skyldi fara, að ekki yrði hægt að ráðast í verulegar byggingar vegna efnisskorts, á einmitt að nota tímann til að safna í sjóði til slíkra framkvæmda, því að vandséð er, hve lánsfé verður auðfengið, þegar aðflutningur verður greiðari aftur. Hæstv. ráðherra sagði, að tillag til alþýðutrygginga hefði hækkað mikið. Þetta er rétt. En ég vil leyfa mér að benda á, að þetta tillag er þó enn áreiðanlega áætlað verulegri upphæð lægra en telja má fullvíst, að það verði, jafnvel þótt dýrtíð aukist lítið eða ekkert frá því, sem nú er. Útgjöld trygginganna til ellilauna, örorkubóta og sjúkrahjálpar hljóta að hækka með vaxandi dýrtíð og hluti ríkissjóðs af þessum kostnaði að aukast að sama skapi. Ég hygg, að hæstv. ráðherra muni vera mér sammála um þetta. Mér er ánægja að viðurkenna, að hann hefur jafnan sýnt skilning á nauðsyn og gildi trygginganna. Ég sé, að hæstv. ráðherra gerir í frv. ráð fyrir, að verðlagsuppbótin hækki upp í 1200 þús. kr. Í því sambandi vil ég leyfa mér að spyrja, hvort ekki megi vænta bráðlega frá honum eða hæstv. ríkisstjórn frv. um breytingu á þeim ákvæðum, sem nú gilda um verðlagsuppbót til opinberra starfsmanna, þannig að hún verði framvegis ákveðin í samræmi við dýrtíð á hverjum tíma, upp að ákveðnu launamarki, en miðist ekki aðeins við hluta af dýrtíðinni, eins og nú er. Verkamenn hafa yfirleitt fengið fulla dýrtíðaruppbót með samningum, auk nokkurrar hækkunar á grunnkaupi viðast hvar. Starfsmenn bankanna hafa einnig samkvæmt ákvörðun bankaráða fengið fulla uppbót, svo og starfsmenn Reykjavíkurbæjar. Ég verð að telja sjálfsagt, að hið sama verði látið gilda um starfsmenn ríkisins. - Hér er um að ræða þúsundir manna, sem eiga yfirleitt við lág laun að búa og hafa orðið mjög hart úti síðastl. ár. Höfuðgalli frv. í mínum augum er þó sá, að þar er enga viðleitni að finna til þess að búast undir að mæta breytingum frá því ástandi, sem við eigum nú við að búa. Enginn veit, hvaða atburði kann að bera oss að höndum. En ekkert vit er í því að gera ráð fyrir sama fjárhagslega góðæri framvegis. Vér verðum að nota gróðann, sem fenginn er, til þess að vera sem bezt búnir við hverju einu. Ef styrjöldin stendur lengi enn, má telja víst, að erfiðleikar á flutningum og siglingum fari vaxandi og torvelt verði að fá til landsins nauðsynlegar vörur. Er ekki sjálfsagt að nota eitthvað af þeim peningum, sem streyma nú inn í landið, til þess að gera okkur betur sjálfbjarga en við erum nú? Nokkur athugun hefur verið gerð á möguleikum til sementsvinnslu hér á landi og kostnaðarhlið þess máls. Sama er að segja um verksmiðju til að búa til áburð. En einmitt áburður og byggingarefni eru okkur lífsnauðsyn. Flutningsgjöld eru nú gífurlega há og munu verða svo árum saman að stríðinu loknu. Er ekki sjálfsagt að gera nú þegar gangskör að því að ljúka nauðsynlegum undirbúningi og jafnvel reyna að koma þessum fyrirtækjum upp, ef þess er nokkur kostur? Er líklegt, að peningarnir séu betur komnir annars staðar? Og sé þess ekki kostur að fá efni til þessara fyrirtækja, meðan á stríðinu stendur, á þá ekki samt að ganga frá undirbúningi og tryggja sér fé? Margt fleira mætti nefna, svo sem þurrmjólkurgerð, vinnslu ostefnis úr mjólk, herzlustöð fyrir síldarlýsi, rannsókn byggingarefna, skipasmíðar, að ógleymdri ræktun, sérstaklega við kaupstaði og kauptún. Slík fyrirtæki væru okkur ómetanleg björg, ef siglingar tepptust. Þegar stríðinu lýkur og Bretar fara héðan, sem við vonum að verði sem fyrst, þá má búast við verðhruni og atvinnuvandræðum. Væru þá þessi fyrirtæki komin upp, eða svo vel undirbúin, að tafarlaust mætti byrja á því að reisa þau, þá mundi það bæta verulega úr atvinnuleysinu. Mér er það vel ljóst, að þess er ekki að vænta, að hæstv. ríkisstjórn geti komið öllu þessu fram í skjótri svipan og að litlar líkur eru til, að samkomulag geti tekizt um það, að ríkissjóður stofni, eigi og reki öll þessi fyrirtæki. En ég hygg ólíklegt, að þessu verði komið fram, nema með atbeina ríkisstj. og nokkru framlagi hins opinbera. Og hvernig hyggst hæstv. ríkisstjórn að mæta því ástandi, sem blasir við jafnskjótt og Bretavinnan fellur niður? Eða ef siglingar til Englands teppast? Eða því verðhruni, sem víst er, að kemur að stríðinu loknu, og afleiðingum þess? Mér er líka ljóst, að til þessa alls þarf mikið fé, ekki einasta mikla skatta í ríkissjóðinn, heldur þarf líka að beina fé einstaklinga til þeirra framkvæmda og fyrirtækja, sem þjóðinni fer mest nauðsyn á. En nú stendur einmitt svo á. að við erum ríkari af peningum en nokkru sinni áður. Það, hversu happadrjúgir þessir peningar verða okkur, fer eftir því, hversu vel okkur tekst að breyta þeim í varanleg verðmæti. Samkvæmt yfirliti hagstofunnar höfum við síðastliðið ár flutt út vörur fyrir hér um bil 60 millj. kr. meira en andvirði allrar innfluttrar vöru. En við það bætist, að brezka setuliðið hefur greitt hér geysimiklar fjárhæðir á okkar mælikvarða, sennilega svo tugum millj. skiptir, síðastl. ár. Enda mun nú svo komið, að innistæður í Englandi nema um 80 millj. kr., eða meira en tvöfaldri þeirri upphæð, sem ríki og bankar skulda þar. Samkvæmt yfirliti um ísfiskssöluna í Englandi hafa togararnir, 35 að tölu, selt þar ísfisk fyrir hér um bil 63 millj. kr., eða sem svarar 1 millj. og 800 þús. kr. hver. Auk þess hafa línuveiðiskip og vélbátar, 41 að tölu, selt þar ísfisk fyrir 21 millj. kr., eða hálfa millj. hver. Mig brestur skilríki til að segja með nokkurri vissu, hve mikið af þessum geipifjárhæðum er hreinn gróði. Margir, sem þessum málum eru kunnugir, ætla, að allt að helmingur þessara upphæða sé hreinn hagnaður, eða 40 millj. kr. Jafnvel þótt þessi ályktun kynni að vera rífleg, er það víst, að gróðinn er gífurlegur. Og allt þetta fé hafa íslenzkir bankar keypt af útgerðarmönnum fyrir 26.22 kr. sterlingspundið. Hér er um að ræða hreinan happafeng, ef svo mætti segja um stríðsgróða. Enginn getur haldið því fram, að þessi gróði sé til orðinn fyrst og fremst fyrir sérstaka atorku eða fyrirhyggju skipaeigenda. Það er því sjálfsagt og réttmætt, að ríflegur hluti þessa gróða renni til þjóðfélagsins, eins og hitt er réttmætt, að nægilegt sé skilið eftir til þess að fjárhagur útgerðarfyrirtækjanna geti talizt á öruggum grundvelli. Ég hef veitt því athygli, að hæstv. fjmrh. hefur ekkert látið uppi um það, að hann muni nota heimild laga um bráðabirgðatekjuöflun fyrir ríkissjóð og fleira til að innheimta á þessu ári tekjuskatt samkvæmt skattstiga þeirra laga, né hitt, hvort hann muni nota heimildina til að innheimta skattinn með 12% viðauka. Hins vegar hefur hæstv. ráðherra lagt fram sérstakt frv. um benzínskatt, sem að efni er samhljóða ákvæðum í þessum sömu lögum, og virðist mér það benda til þess, að hann hugsi sér ekki að fara fram á framlengingu laganna. Skattfrelsislögin eru enn í gildi, og þótt liðnar séu þrjár vikur, síðan Alþingi kom saman, hefur hæstv. ráðherra enga tillögu lagt fram um afnám þeirra, enda er tekju- og eignarskattur í fjárlfrv. áætlaður aðeins þrjár millj. króna. Aðalefni skattfrelsislaganna er þetta : 1. Útgerðarfyrirtæki (félög) fá skattfrjáls 90% af því fé, sem þau leggja í varasjóð. 2. Heimilt er að fella niður útsvar á togarafyrirtækjum, en sé lagt á þau útsvar, má það ekki vera hærra en það var 1938, en þá greiddu togarafyrirtækin samtals aðeins 40–50 þús. kr. í útsvar hér í Reykjavík. 3. Tap, sem útgerðarfyrirtæki hafa orðið fyrir síðan 1931, má draga frá við ákvörðun skattskyldra tekna. Þegar þessi lög voru sett, átti útgerðin, togaraútgerðin sérstaklega og raunar yfirleitt, við mikla fjárhagserfiðleika að stríða, þó að nokkur fyrirtæki hefðu stöðugt komizt sæmilega af. En yfirleitt hafði orðið mikið tap á rekstrinum vegna aflabrests, verðlækkunar og markaðsörðugleika. Lögin voru því eðlileg, þegar þau voru sett, og tilgangur þeirra sá einn að gera þessum fyrirtækjum kleift að komast á réttan kjöl. En nú er ástandið gerbreytt orðið. Öll togarafyrirtækin, eða því sem næst, hafa greitt að fullu skuldir sínar og flest safnað gildum sjóðum að auki. Þær forsendur, sem lögin voru reist á, eru burtu fallnar. Það, sem telja mátti réttmætt og eðlilegt, þegar lögin voru sett, yrði hróplegt misrétti og ranglæti nú. Allur almenningur ber þungar byrðar tolla og skatta. Beinir skattar á láglaunafólki og fólki með miðlungstekjur hafa verið auknir einmitt vegna skattfrelsisins. Segjum, að þetta hafi verið óhjákvæmilegt á sínum tíma. En nú er ekki um það að ræða. Hvaða vit er í því að hafa einmitt stríðsgróðann skattfrjálsan, en hvern smápening almennings skattaðan og tollaðan? Svo búið má ekki lengur standa. „Hver maður sinn skammt“. Þjóðstjórnin lýsti yfir því, að allir ættu jafnt að taka á sig byrðar erfiðleikanna, hver eftir sinni getu. Skömmtun hefur verið upp tekin á ýmsum helztu nauðsynjum, að vísu svo rífleg, að fyrir flesta hina efnalitlu hefur verið erfiðast að borga skammtinn, en fyrir hina efnaðri að torga honum! En sleppum gamni. ,Ég vil ekki trúa því, að ætlun hæstv. ríkisstjórnar hafi verið sú, að þessi regla ætti aðeins að gilda, þegar hart er í ári, og. aðeins fyrir þá, sem erfiðast eiga. Ég ætla, að hún eigi að gilda jafnt, þó að vel ár í fyrir einstaka menn og stéttir. Þeir, sem mest græða, eiga að taka á sig mest af byrðunum. Ég vil vona, að það sé ekki ætlun hæstv. fjmrh., að togaraútgerðin eigi að geta komizt hjá því að greiða skatt með því að leggja fram upphæð, sem svarar einni góðri sölu í Englandi, til sjómannaskóla. Hæstv. ríkisstjórn ætti ekki að verða nein skotaskuld úr því að reisa skólann, ef ríkissjóður fær réttmætan skatt. Má vera, að hæstv. ráðh. segi, að því hafi hann ekki flutt mál þetta, að milliþn. hafi nú skattalöggjöfina til athugunar. Mér er kunnugt um, að bæði fulltrúar Alþfl. og Framsfl. hafa þegar fyrir nokkru lagt þar fram ákveðnar tillögur, en ég veit ekki til, að fulltrúi Sjálfstfl. hafi gert það enn þá, og er þó vissulega tími til kominn, þar sem liðnar eru nær þrjár vikur af þingtímanum. Meginatriði í tillögum alþýðuflokksfulltrúans í nefndinni eru þessi : 1. að skattfrelsislögin verði afnumin, 2. að ákveðinn hluti þess, sem lagt er í varasjóð, verði skattfrjáls, 3. að það fé, sem lagt er í nýbyggingarsjóð til þess að endurnýja skipastólinn, fiskiflotann, njóti sérstakra ívilnana frá skatti, enda sé tryggt, að fénu verði eingöngu varið til þessa. 4. að á skattskyldar tekjur, sem fara fram úr ákveðnu hámarki og ekki eru lagðar í nýbyggingarsjóðinn, sé lagður stighækkandi stríðsgróðaskattur, til viðbótar hinum almenna skattstiga, og skiptist skatturinn milli ríkissjóðs og hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarfélags. Útsvör og skattar fari þó aldrei yfir 94% af tekjunum. 5. að skattar á láglaunafólki og fólki með miðlungstekjur verði lækkaðir nokkuð, persónufrádráttur hækkaður og tillit tekið til rýrnunar á verðgildi peninga til lífsþarfa við ákvörðun skattsins. Ég mun að sjálfsögðu ekki ræða þessar tillögur nú, vildi aðeins láta það koma fram, að drátturinn á því, að málið komi til Alþingis, stafar ekki af því, að Alþfl. hafi ekki tillögur sínar tilbúnar . En í framhaldi af því, sem ég sagði áður um nauðsyn þess að nota gróðann til að tryggja undirstöðu atvinnulífsins, vil ég aðeins benda á, að hvergi er þessi nauðsyn meira aðkallandi en á sviði sjávarútvegsins. Það er alkunna, að flest hinna stærri skipa, togarar og línuveiðiskip, eru gömul, dýr í rekstri og viðhaldi, jafnvel hættuleg, og hljóta að verða algerlega ónothæf innan skamms tíma. Einmitt þess vegna er það blátt áfram lífsnauðsyn, að ráðstafanir séu gerðar nú þegar til þess að tryggja það, að unnt verði að afla nýrra veiðiskipa í þeirra stað sem allra fyrst. Auk þess er þegar höggvið stórt skarð í flotann. Einn togari fórst í haust. Annar er nú talinn af. Bátar og smærri skip týna og tölunni, og er skemmst að minnast tjónsins af ofviðrinu nú fyrir nokkrum dögum. Þessi skörð þarf að fylla og auka við. Auk þess er hætt við, ef gróðaféð er ekki sett fast til slíkra framkvæmda, að það beinist í aðrar áttir. Vextir bankanna freista ekki. Nú þegar er farið að bera á því, að keypt séu upp hús, lóðir, jarðir o. s. frv. Verður þetta til að ýta undir alls kyns spákaupmennsku og auka á verðbólguna, sem einmitt ríður á að halda í skefjum. Kem ég þá að annarri hlið á sama máli. Segja má, að gróðinn sé bjarta hliðin, og er sjálfsagt að meta hann að verðleikum. En ástandið hefur líka sínar dökku hliðar, þó að eingöngu sé á það litið frá sjónarmiði fjárhags- og efnalegrar afkomu. Dýrtíðin hefur aukizt hröðum skrefum, og ekki verður annað séð en hún haldi áfram að aukast, ef ekki verða gerðar sérstakar ráðstafanir til að koma í veg fyrir það. Af vaxandi dýrtíð leiðir hækkandi framleiðslukostnað og vöruverð innanlands, sem eykur aftur dýrtíðina, og svo koll af kolli. Er ljóst, að slíkt kapphlaup getur ekki endað nema á einn veg: að framleiðslukostnaðurinn verði meiri en svo, að söluverð afurðanna erlendis nægi til að greiða hann, því að engin skynsemi er í því að ætla, að það haldi stöðugt áfram að hækka. Einhvern tíma stöðvast sú hækkun, að stríðinu loknu, ef ekki fyrr. Síðasta stríð færði okkur glögglega heim sanninn í þessu efni. Fyrsta stríðsárið, 1915, var þá sem nú mesta velti- og gróðaár. Útflutningurinn tvöfaldaðist að verðmæti og komst upp í 40 millj. kr. Verzlunarjöfnuðurinn var hagstæður um 15 millj. kr. Sparisjóðirnir fylltust af peningum eins og nú. - Dýrtíðin jókst, hægar í fyrstu en verðhækkun útflutningsvara, matvöruvísitalan hækkaði um 30 stig fyrstu 12 mánuði stríðsins. Annað stríðsárið, 1916, var sæmilegt ár. En svo snerist allt víð. Dýrtíðin magnaðist. Framleiðslukostnaðurinn hélt áfram að aukast, og meira en útflutningsvísitalan. Var þó hvorki um að kenna sköttum né kauphækkun, því að hún náði ekki dýrtíðinni fyrr en löngu eftir stríð. Samt var framfærsluvísitalan komin upp í 340 árið 1918, en útflutningsvísitalan nam þá aðeins 240, hvort tveggja miðað við 100 árið 1914. Enda var þá stríðsgróðinn fljótur að hverfa. Nú er svo að sjá sem við séum á sömu leið. Þróunin er aðeins miklu örari. Matvöruvísitalan hækkaði fyrstu 12 mánuði þessa stríðs um 53 stig, eða nærfellt helmingi meira en á sama tíma í síðasta stríði. Nú má telja fullvíst, að heildarhækkun verðlagsins sé orðin 50%, og hefur þó húsaleigan ekkert hækkað og nokkrir aðrir liðir lítið. Samkvæmt útreikningi hagstofunnar var matvöruvísitalan í janúar komin upp í 168 stig. Innlendar matvörur höfðu hækkað úr 100 í 172, en erlendar úr 100 í 158. Matvöruhækkun er því stórum meiri en verðlagshækkun yfirleitt, og sérstaklega er það athyglisvert, að verðhækkun innlendra matvara er orðin miklum mun meiri en erlendra. Þetta er þeim mun athyglisverðara, þegar þess er gætt, að um 3/4 af því fé, sem Reykvíkingar nota til matarkaupa, gengur til kaupa á innlendum vörum, en aðeins 1/4 fyrir útlendar. Samkv. nóvembervísitölu nam þá verðhækkun á árskaupum af innl. matvörum 754 kr. og á erlendum 208 kr. fyrir meðalfjölskyldu í Reykjavík, miðað við verðlag í jan.-marz 1939. Og síðan hefur verið enn hækkað og heldur áfram að hækka. Það er alveg ljóst, að í fullkomið óefni er stefnt, ef svo heldur áfram. Að því er erlendu vörurnar snertir tel ég líklegustu leiðina til að hafa hemil á verðhækkuninni, að ríkið tæki að sér innkaup á nauðsynlegustu vörunum og að tollar á þeim séu afnumdir með öllu. Að því frágengnu - sé ég ekki aðra leið en strangt verðlagseftirlit, er einnig taki til farmgjalda. Í þessu sambandi vildi ég spyr ja hæstv. ráðherra, hvort hann hyggst enn að halda áfram að innheimta verðtoll af farmgjöldum. Að því er innlendu vörurnar snertir, virðist mér þurfa að taka regluna um verðlagsákvörðun þeirra til gaumgæfilegrar endurskoðunar, og láta þær ná til fleiri vörutegunda en nú er. En það skal játað, að litlar líkur virðast til þess, að sú leið sé einhlít, því að það liggur í augum uppi, að framleiðendur þeirra þurfa auðvitað að fá fyrir þær hærra verð, þegar framleiðslukostnaðurinn eykst. Alþýðuflokkurinn hefur stungið upp á því, að tekið sé sérstakt gjald af þeim vörum, sem seldar eru til útlanda með mestum hagnaði, og það fé, sem þannig fæst, notað til að lækka og halda niðri útsöluverði á þeim íslenzkum vörum, sem þýðingarmestar eru í neyzlu almennings. Að minni hyggju verða aðalviðfangsefni þessa þings í innanlandsmálum skattamálin og ráðstafanir gegn dýrtíðinni. Undir því, hvernig þau verða leyst, er það að miklu leyti komið, að hverju gagni sá mikli gróði, sem stríðið hefur fært og enn færir þjóðinni, verður. Ég gerði mér vonir um, að hæstv. ríkisstjórn mundi þegar í þingbyrjun leggja fram ákveðnar tillögur í þessum málum, en ekkert bólar á þeim enn þá. Og í fjárl.frv. og ræðu hæstv. fjármálaráðherra verður ekki séð, að hann geri ráð fyrir nokkrum sérstökum aðgerðum í þessum efnum. Þetta má ekki svo til ganga. Hver vikan, sem líður án þess að eitthvað sé aðhafzt, getur orðið dýr. Ég vil í lengstu lög vænta þess, að hæstv. ríkisstjórn og stuðningsflokkar hennar geti orðið sammála um skjóta og heppilega lausn á þessum málum. Það er engu minni vandi að gæta fengins fjár en að afla þess. Það þótti lítill búhnykkur, þegar mögru kýrnar átu feitu kýrnar. Hitt væri þó enn þá slysalegra, ef svo skyldi til takast, að feitu kýrnar ætu sig sjálfar. Á hverju eiga þá þær mögru að lifa?



Það ber það ekki með sér fjárlagafrumvarpið, sem hér er lagt fram, að það hafi verið samið eftir að einhver mesta umbreyting hefur orðið á efnahag og pólitískri afstöðu þjóðarinnar út á við, sem Íslandssagan greinir frá. Það vottar þar hvergi fyrir viðleitni til þess að bæta hag verkamanna, bænda, fiskimanna eða annarra vinnandi stétta frá því, sem var, - en hátekjuskatturinn á auðmennina er brott felldur, einmitt þegar auðmennirnir eru margfalt ríkari en nokkru sinni fyrr. Það sér ekki heldur á, að það eigi að lækka tollana, sem eru að sliga almenning í dýrtíðinni, - og því síður að efla skuli gagnlega íslenzka atvinnu fólksins. - Og þótt leitað væri með logandi ljósi, þá sést ekki í þessu fjárlagafrumvarpi vottur um það, að við lifum nú í herteknu landi, þar sem þjóðinni væri nauðsyn á að hervæða sig á sinn máta, efla stórkostlega menntun fólksins, opna skólana fyrir alþýðu, styðja og efla bókmenntir vorar og önnur þjóðleg verðmæti, - nei, í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir, að sami afturhalds- og ofsóknarandinn drottni einnig áfram á því sviði, - andinn eða andleysið, sem kennt er við menntamálaráð. Það, sem fyrst og fremst verður því að gera í umræðum um þetta fjárlagafrumvarp, er að kryfja til mergjar sjálfa fjármálapólitík ríkisstj. og ekki sízt þá hlið hennar, sem hæstv. fjmrh. í framsöguræðu sinni algerlega sneiddi hjá og hæstv. viðskmrh. líka varaðist að koma inn á. Þegar þjóðstjórnin kom til valda, hét hún þjóðinni að beita sér fyrir því að koma á réttlæti í þjóðfélaginu og hindra, að einstakar stéttir eða einstaklingar færu að ota sínum tota og hagnast á þjóðarheildinni. Kjörorðið var, að eitt skyldi yfir alla ganga. Engin stjórn, sem setið hefur að völdum á Íslandi, hefur haft aðra eins möguleika til að standa við loforð sín eins og þessi stjórn. En hvernig hefur hún efnt þau? Á árinu 1940 flytjum við Íslendingar út vörur fyrir 60 milljónir króna meir en við fluttum inn. Þjóðarbúið ætti þannig að hafa hagnazt um 60 milljónir króna, ef allt væri með felldu, vegna vöruútflutnings eins saman á því ári. En þar við bætist svo, að til þjóðarbúsins eru auk þess greiddar a. m. k. 12 milljónir króna í sterlingspundum fram yfir það, sem við þurftum að greiða út úr landinu. Er þetta fé, sem brezka setuliðið greiddi fyrir vinnu, leigur og þess háttar. Hagur þjóðarbúsins hefur því raunverulega batnað um 72 milljónir króna gagnvart útlöndum, eins og hagskýrslurnar líka sanna. En hvað hefur nú orðið um þessar búsbætur? Það var tvennt, sem hlaut að verða fyrsta skylda hverrar heiðarlegrar stjórnar í meðferðinni á þessu fé. Það fyrsta var að koma því í raunveruleg verðmæti, Og það næsta var að sjá um, að það yrði þjóðarheildinni allri til gagns. Til þess að fullnægja fyrra skilyrðinu þurfti ríkisstjórnin að stuðla að því af öllum mætti, að landsmenn flyttu inn þarflegar vörur fyrir peningana, því peningarnir - sterlingspundin –voru þó ekki annað en ávísun á verðmæti, ávísun, sem varð því ótryggari og minna virði, því lengra sem leið. En ríkisstjórnin virðist hafa þjáðst af oftrú á gildi peninganna. Hún virðist hafa haldið, að seðlainnieign í Englandi væri sígild eign, sem hvorki mölur né ryð mætti granda. Hún heldur áfram mestallt árið að tefja fyrir innflutningnum frá Bretlandi, einmitt meðan tækifærið var til að ná vörum þaðan. Og afleiðingin af þessari haftapólitík ríkisstj. er svo sú, að í ár slok 1940 sitja Íslendingar uppi með 60 millj. króna innieign í sterlingspundum í Englandi, en með landið svo að segja vörulaust og birgðalaust, enda innflutningurinn 1940 minni að magni en undanfarin ár. Og meðan ríkisstjórnin safnaði þannig sterlingspundum í Englandi, en hindraði Íslendinga eftir mætti að ná vörum þaðan, héldu vörurnar áfram að stíga og pundið að falla í gildi. Það þarf ekki að lýsa því með neinum sterkum orðum, hvílíkt hámark heimsku í stjórnarfari og fjandskapur við þjóðina slík verzlunarpólitík sem þetta er. Meira að segja blöð stjórnarinnar viðurkenna, að þjóðinni hafi verið bakað tjón, sem nemi tugum milljóna króna með þessu háttalagi, m. ö. o.: að eins miklu eins og öllum tekjum ríkisins á einu eða tveimur árum hafi verið kastað í sjóinn með þessu háttalagi ríkisstjórnarinnar. Og ég vil spyrja : Til hvers er fyrir þingmenn þjóðarinnar að koma hér saman til að semja fjárlög fyrir þjóðina, ef nokkrir æðstu embættismenn hennar eiga að hafa rétt til að henda því, sem samsvarar öllum tollum og sköttum, sem þjóðin borgar, í sjóinn án þess að verða að standa þjóðinni reikningsskap á? Þingmenn Sósíalistafl. í neðri deild hafa lagt fram þáltill. um, að skipuð verði nefnd til að rannsaka hverjir beri ábyrgð á þessu tjóni. Afgreiðsla þeirrar tillögu mun verða mælikvarði á heiðarleik og ábyrgðartilfinningu þingsins gagnvart þjóðinni í þessum málum. Nú kunna menn að segja: það er nógu gott að koma eftir á og finna að þessu. Því er til að svara, að við sósíalistar höfum auk þess sem við á síðasta þingi börðumst fyrir afnámi haftanna í blaði okkar, Þjóðviljanum, hvað eftir annað í allt sumar og haust krafizt þess, að þing yrði kallað saman til að taka ákvarðanir um þetta mál og önnur stórmál. Hefði það tvímælalaust verið gert hvar sem heiðarleg lýðræðisstjórn hefði farið með völd. En þing var ekki kallað saman. Stjórnin hélt áfram að gera það, sem henni þóknaðist, upp á eigin ábyrgð. Og hér verður nú að kryfja til mergjar, hvaða öfl voru að verki til að hindra það, að nokkur breyting yrði á afstöðu stjórnarinnar, og til að hindra það, að þjóðin og þingið fengju þar nokkru um áorkað. Frammi fyrir þjóðinni er nauðsynlegt að fletta vægðarlaust hjúpnum af því baktjaldamakki, sem olli þjóðinni hinu gífurlega tjóni, sem hún hefur beðið. Það er ekkert launungarmál, að það var Framsfl., sem hélt í innflutningshöftin. Blöð Sjálfstfl. hafa öðru hverju verið að ráðast á þau. En af hverju gerði Sjálfstfl. ekkert til að fá innflutningshöftin afnumin? Til þess að svara þeirri spurningu þarf að athuga annað höfuðmálið, sem ég drap á í upphafi máls míns: hvernig þeim 72 millj. króna, sem þjóðarbúinu áskotnuðust á síðasta ári, yrði ráðstafað í þágu þjóðarheildarinnar. Nú vitum við, að vegna hins alranga verzlunarmáta. hefur þjóðin ekki fengið verðmæti er nemur þessum 72 milljónum, heldur aðeins pappírspeninga lagða inn á banka úti í Englandi. Meðan því háttalagi var fylgt, hefði það verið eðlileg afleiðing af þessari vitleysu að yfirfæra ekki þau sterlingspund í íslenzkar krónur, sem engin verðmætisaukning átti sér stað fyrir hér innanlands. En það gerir ríkisstjórnin og landsbankaráðið hennar ekki. Þau eru ekki einu sinni rökföst í vitleysunni. Þvert á móti. Þau yfirfæra 60 milljónir króna í íslenzkar krónur, þó að engin verðmætisaukning fari fram hér innanlands. Og til þess að bíta höfuðið af skömminni, þá borga þau þessar 60 millj. króna sem gróða til skattfrjálsra stórútgerðarmanna og braskara. Og hér erum við komin að öðru höfuðhneykslinu í fjármálastjórn Íslands á síðasta ári. Skattfrelsi stórútgerðarinnar er látið haldast og yfir 40 - ef til vill allt að 60 - millj. króna gróði útborgaður til hennar í íslenzkum krónum: Það þýddi í rauninni, að hinum skattfrjálsu stríðsgróðamönnum var gefin ávísun á að kaupa upp þau verðmæti, sem landsmenn áttu fyrir: hús, jarðir, fiskiskip, vörur og annað, enda hafa þeir óspart gert það. Pólitík ríkisstj. hefur með öðrum orðum verið þessi : Í stað þess að gera þjóðarheildina ríkari, með því að leyfa innflutning á verðmætum og láta þau renna til þjóðarinnar allrar, þá hefur ríkisstj. í fyrsta lagi svipt þjóðina því að fá þessa verðmætisaukningu, með því að hindra innflutning, og svo í öðru lagi gert þjóðina enn fátækari en hún var áður, með því að fá nokkrum skattfrjálsum stríðsgróðamönnum tugi milljóna af íslenzkum krónum í hendur til að kaupa upp eignirnar, sem hún átti fyrir. Pólitík ríkisstj. hefur því falizt í því að rýja þjóðarheildina vægðarlaust til ágóða fyrir nokkra útvalda gæðinga hennar hér í Reykjavík. Nú er því ekki að leyna, að það er Sjálfstfl. undir stjórn Kveldúlfs, sem harðast hefur barizt fyrir því, að stríðsgróðamennirnir héldu skattfrelsinu. Blöð Framsfl. þykjast hafa verið á móti því. En af hverju hefur Framsfl. ekkert gert til þess að fá skattfrelsið afnumið? Sósíalistafl. hefur í sumar og haust hvað eftir annað krafizt þess, að Alþingi væri kallað saman til að afnema þetta hneykslanlega skattfrelsi stórútgerðarmannanna. En ríkisstj. hefur skellt skollaeyrunum við. Af hverju hefur Sjálfstfl. ekkert gert gegn innflutningshöftunum og Framsókn ekkert gert gegn skattfrelsinu? Af hverju hefur Sjálfstfl. horft á það aðgerðarlaus, að þjóðarbúið yrði fyrir tugmilljóna tjóni fyrir ranga verzlunarpólitík? - og af hverju hefur Framsókn horft á það aðgerðarlaus, að nokkrir stríðsgróðamenn í Reykjavík sölsuðu undir sig tugi milljóna af eignum þjóðarinnar í krafti skattfrelsisins? Að þessu spyrja kjósendur Sjálfstfl. og Framsóknar um land allt. Og það er aðeins til eitt svar við því, og það er þetta : Ólafur Thors, hæstv. atvmrh., sem fulltrúi stórútgerðarmanna í Reykjavík, hefur viljað allt til vinna að halda skattfrelsinu. Eysteinn Jónsson, hæstv. viðskmrh., sem fulltrúi Framsóknarembættismannanna í Reykjavík, hefur viljað allt til vinna að halda innflutningshöftunum. Þess vegna hafa togaraeigendurnir í Sjálfstfl. og embættismennirnir í Framsókn samið um það, að hvor skyldi halda sínu, togaraeigendur skattfrelsinu og embættismenn höftunum. Þannig var gerður sá dýrasti samningur, sem saga Íslands getur um. Tvær klíkur valdhafanna hér í Reykjavík semja um að skaða þjóðina um tugi milljóna króna, til að geta safnað auði og aukið völd sjálfra sín. Ríkisstjórnin og bankaráðið þjóna þessum klíkum. Og til þess að hindra, að þjóðin fengi nokkuð aðgert, meðan hún var þannig fjötruð, svikin og seld í hendur stríðsgróðamönnunum til arðráns, - og það af embættismönnum þjóðarinnar sjálfrar - þá var það hindrað, að Alþingi kæmi saman aftur á árinu 1940. Svikamyllunni hefði getað stafað hætta af því. Vér sósíalistar ákærum þetta framferði frammi fyrir þjóðinni. Vér ákærum ráðherra og foringja Sjálfstfl. fyrir að hafa svikið eitt höfuðstefnumál flokksins til að skapa togaraeigendum milljónagróða. Vér ákærum ráðherra og foringja Framsfl. fyrir að hafa svikið eitt aðalhagsmunamál bænda, til þess að geta þóknazt stríðsgróðamönnunum í Reykjavík og unnið áfram í samvinnu við þá. Vér þurfum hins vegar ekki að áfellast ráðherra Alþfl. fyrir svikin, sem hann hefur framið í þessum málum. Það bjóst enginn við öðru en svikum þaðan, þjónustan við auðmenn landsins virðist vera orðin æðsta boðorðið í þeim herbúðum, næst undirgefninni undir innrásarherinn. Það er til lítils að ræða og samþykkja fjárlög, ef sú stjórn á að fara áfram með völd, sem tekur sér einræðisvald, þvert ofan í þjóðarvilja og þjóðarhag, til að ráðstafa mestu stórmálum landsins að eigin geðþótta, en í þágu nokkurra auðmanna í Reykjavík, til að gera þá margfalt ríkari, voldugri og hættulegri þjóðarheildinni en þeir hafa nokkurn tíma verið áður. Skattfrelsið og viðhald innflutningshaftanna eru slík stórhneyksli, að í hverju lýðræðislandi hefði sú stjórn tafarlaust verið felld, sem gert hefði sig seka um slíkt, - en hér, þar sem einræði milljónamæringanna þrímennir á fjármálaspillingu stjórnmálamannanna, hefur þetta verið látið viðgangast í heilt ár. Og þó eru ekki öll fjármálahneyksli þjóðstjórnarinnar þar með talin. Dýrtíðin hefur verið aukin jafnt og þétt. Og það er eins og þjóðstjórninni finnist, að stríðið og stríðsgróðamennirnir væru ekki nógu stórvirkir í aukningu dýrtíðarinnar, svo að hún hljóp sjálf undir bagga til að hækka lífsnauðsynjar almennings með tollalögunum nýju, en þó einkum og sér í lagi með því að láta tollana leggjast á hin hækkandi farmgjöld. En síðasta þing hafði einmitt gefið ríkisstjórninni heimild til að hækka ekki tollana á vörunum að því er hækkun farmgjalda næmi, ef þau hækkuðu vegna stríðsins. En þó tollarnir færu 3 millj. fram úr áætlun, notaði ríkisstj. ekki þessa heimild, heldur notaði tækifærið til að rýja almenning með aukahækkun þessari. Og þegar við þingmenn Sósíalistafl. á síðasta þingi spurðum, hví fjmrh. notaði ekki heimildina, sem þingið gaf honum til hækkunar tollanna, þá neitaði þingið að láta hann svara fyrirspurninni. Þetta var barátta þjóðstjórnarinnar gegn dýrtíðinni. Nú skyldu menn halda, að stjórn, sem setið hefur að völdum í mesta veltiári, sem yfir Ísland hefur komið, hefði þó að minnsta kosti ráðizt í miklar atvinnuframkvæmdir og látið allar íslenzkar hendur vinna landi og lýð til gagns. Nóg eru verkefnin. Og jafnvel þó erlent efni kynni að skorta í sumt af því, sem menn vildu láta gera, þá voru þó ógerðir vegir, hafnarbætur, svo ekki sé talað um óræktaða jörðina, sem hrópar á mannshöndina, o. fl. - allt krafðist þetta vinnukraftar þúsunda verkamanna. En ekki heldur á þessu sviði hefur stjórnin sýnt lit á að vinna gagnlegt starf. Í stað þess að ráðast í stórfelldar atvinnuframkvæmdir, hefur hún skipulagt atvinnuleysi og rekið svo verkamenn með atvinnuleysissvipunni til að vinna hjá innrásarhernum störf, sem hverjum Íslendingi er raun að sjá unnin hér og flestöll eru landi og lýð til tjóns eða a. m. k. einskis nýt. Hins vegar er ekki nema eðlilegt, að atvinnulausir verkamenn taki slíkri vinnu fegins hendi, því frá þeirra sjónarmiði séð reynist herstjórn innrásarhersins þeim skár en stjórn þeirra eigin lands. Borgunin, sem þjóðin fær fyrir að láta vinnuafl sona sinna vinna í þjónustu innrásarhersins, eru sterlingspund, sem leggjast inn í Englandi, þar til eftir stríð. Íslendingar lána Bretum með öðrum orðum: allt vinnuaflið í Bretavinnunni upp á borgun eftir stríð, - eins og þeir líka hafa lánað þeim 60 milljónirnar, sem inn komu fyrir ísfiskinn. En valdhöfunum virðist ekki koma til hugar, hvert þjóðartjón þeir vinna með þessum aðförum sínum. Þeir virðast líta á vinnuaflið sem eitthvert vandræðafyrirbrigði, sem þeir séu guðsfegnir að losna við í Bretann. Að vinnuaflið sé dýrmætasta aflið, sem þjóðin á, og að hver sú stund sé þjóðinni glötuð, sem vinnuaflið er látið ónotað eða illa notað, - það virðist þessum Bakkabræðrum íslenzkra stjórnmála, þjóðstj.flokkunum þrem, ekki koma til hugar. Þetta kom m. a. greinilega í ljós í orðum hæstv. viðskmrh. áðan, er hann talaði um sjóðamyndun til notkunar eftir stríðið, - en gerir sér ekki ljóst, að hinum raunverulegu sjóðum þjóðarinnar, vinnuafli þúsunda af landsbúum, er verið að sóa til einskis nú sem stendur. Svo er auðvitað annað mál í sambandi við Bretavinnuna. Það er sú hliðin, sem að þjóðarmetnaðinum snýr, að láta verkamenn vinna hjá innrásarher, þegar hægt væri að láta hvern einasta þeirra fá næga, gagnlega íslenzka vinnu; - en það mun víst enginn ætlast til þess, sem kynnzt hefur framferði þjóðstjórnarinnar á síðasta ári, að hún þekki þjóðarmetnað eða umhyggju um þjóðarhag og þjóðfrelsi. Þessi stjórn vissi um, að hertaka landsins var yfirvofandi, og hún leyndi þing og þjóð því. Þessi stjórn fékk beinlínis bréf frá brezku ríkisstjórninni um málið mánuði fyrir hertökuna, og hún leyndi Alþingi því og varð þannig sek um að vera í vitorði um innrásina. Þessi stjórn hefur síðan hilmt yfir með þeim mönnum, er gerzt hafa landráðamenn, með því að reyna að fá brezka setuliðið til að kúga íslenzkan verkalýð, - en hins vegar hefur hún ofsótt þá Íslendinga, sem reynt hafa að hindra það, að brezki herinn yrði notaður til tjóns íslenzkum hagsmunum. Þessi stjórn hefur lagzt svo lágt að taka beinlínis við fyrirskipunum frá Bretum um, hvernig haga skuli okkar innanlandsmálum. Hafa blöð hennar t. d. viðurkennt, að eftir kröfu Breta væru frílistarnir afnumdir og brezka auðvaldinu gefin raunveruleg einokun á íslenzkri verzlun. Þessi stjórn hefur gefið út hver lögin eftir önnur til að þóknast innrásarhernum, til að löghelga þannig ofbeldi hans, svo sem lögin um ölbruggið. En hámarki sínu nær þó undirlægjuháttur ríkisstj. við þann her, sem traðkað hefur sjálfstæði landsins undir fótum og eyðilagt hlutleysi þess, þegar hún dirfist að höfða mál á móti Íslendingum fyrir landráð við Ísland, ef þeir hafa gert eitthvað, sem brezkri herstjórn þótti miður, þótt það frá íslenzku sjónarmiði gæti sízt talizt ámælisvert. Hefði verið einhver snefill eftir af sómatilfinningu í slíkri ríkisstjórn, hefði hún hlotið að fyrirverða sig, þegar hershöfðingi hins erlenda innrásarhers birtir það í blöðunum hér, að ríkisstjórnin hafi lofað sér því að kæra þessa Íslendinga fyrir landráð, af því m. a. að þeir, Íslendingarnir, höfðu að hans áliti brotið hlutleysi landsins! - En blöð stjórnarinnar birtu öll þetta dæmalausa plagg athugasemdalaust. Skýringin á öllum gerðum stjórnarinnar, jafnt í fjármálum sem sjálfstæðismálunum, felst í þessu eina: Hún er stjórn nokkurra milljónamæringa, sem ekkert takmark hafa nema auðinn, peningana, - og hún svífst einskis og fórnar öllu, jafnt hagsmunum þjóðarinnar sem heiðri og frelsi hennar, til þess að hjálpa herrum sínum til að ná þessu marki. Sósíalistafl. mun á þessu þingi sem hingað til halda áfram baráttu sinni gegn þessari stefnu Reykjavíkurauðvaldsins, baráttu sinni fyrir því, að hin vinnandi þjóð þessa lands fái sjálf að ráða auðlindum þess og atvinnutækjum, fái sjálf að njóta ávaxtanna af erfiði sínu. Sósíalistafl. hefur á undanförnum þingum lagt fram margar tillögur, er miðuðu að því að bæta hag verkamanna, bænda, fiskimanna og annarra vinnandi stétta. Flokkurinn hefur verið spurður, hvar hann ætlaði að taka peninga til þessara kjarabóta. Og flokkur vor hefur alltaf getað bent á tekjulindirnar, sem dygðu. Nú á þessu þingi mun Sósíalistafl, leggja fram tillögur, sem fara fram á umbætur á hag allrar alþýðu til sjávar og sveita í stærri stíl en nokkru sinni hefur verið lagt til fyrr hér á Alþingi. Og hver mun nú þora að segja það, að „það séu engir peningar til“? Svo ósvífnir munu engir af flokkum milljónamæringanna í Reykjavík þora að vera gagnvart staðreyndunum og gagnvart „háttvirtum kjósendum“ svona rétt fyrir kosningar. Sósíalistafl. mun á þingi sem utan þings berjast fyrir stórfelldum atvinnuframkvæmdum hins opinbera, - fyrir því, að nú þegar sé hafizt handa um að byggja atvinnulíf Íslendinga á heilbrigðum grundvelli, endurnýja framleiðslutækin og skapa ný, stórvirk atvinnufyrirtæki (sements- og áburðarverksmiðjur, skipasmíðastöðvar o. fl.). Sósíalistafl. mun berjast fyrir því, að ræktun landsins sé aukin stórkostlega, að fátækir bændur og nýbýlafólkið sé ríflega stutt til að sigra í baráttu sinni við erfiðleika ana. Sósíalistafl. mun bæði í sambandi við fjárlögin og með sérstökum frumvörpum beita sér fyrir endurbótum á tryggingum alþýðu, húsnæðismálunum, menningarmálunum og öllu því öðru, sem sífellt hefur verið skotið á frest af afturhaldinu á undanförnum árum undir yfirskini þess að „peningar væru ekki til“. En oss er það ljóst sósíalistum, að meðan nýríku milljónamæringarnir í Reykjavík ráða þingi og stjórn, þá er engra slíkra umbóta að vænta, heldur aðeins smábita, sem látnir eru detta af borðum hinna ríku fyrir kosningar, til að reyna að sefa hinar vinnandi stéttir fram yfir kosningadaginn. Þess vegna er fyrsta skilyrðið til þess, að nokkuð, sem um munar, fáist áorkað til hagsbóta fyrir alþýðuna, það, að þjóðstjórnin verði að víkja sakir réttlátrar reiði þess fólks úr öllum flokkum, sem hún hefur féflett og blekkt. Þegar þær þúsundir manna í Sjálfstfl., sem nú þegar leynt og ljóst eru teknir að rísa upp gegn oki Thorsaranna, - þegar þær þúsundir af fylgjendum Framsóknar í dreifbýlinu, sem nú þegar eru fullar gremju út í bitlingastórlaxa flokksins í Reykjavík, - þegar þær þúsundir verkamanna, sem þegar eru komnar með annan fótinn út fyrir Alþfl., þegar allar þessar þúsundir hinna óánægðu í þjóðstjórnarflokkunum taka höndum saman við Sósíalistafl. til að hrista af sér ok milljónamæringanna í Reykjavík, - þá er kominn tími dómsins yfir þjóðstjórninni. Þann dóm eru þjóðstjórnarflokkarnir þegar farnir að óttast, jafnvel óttast, að hann kynni að vera felldur í komandi kosningum. Þeir eru farnir að rífast innbyrðis Bakkabræðurnir í íslenzkri pólitík og kenna hver öðrum um hneyksli. Og sá þeirra, sem hræddastur er við dóm alþýðunnar, Alþýðuflokkurinn, er þegar farinn að ákalla fasismann (auk brezka hersins) sér til hjálpar, heimta bann á Sósíalistaflokknum. En munið það, Íslendingar, að sameiginlega hafa foringjar þessara flokka drýgt hneykslin, sameiginlega hafa þeir rúið fólkið til að fylla hít milljónamæringanna skattfrjálsu, og sameiginlega eiga þeir að falla á gerðum sínum. Ráðið til að fella þjóðstjórn milljónamæringanna og bitlingastórlaxanna í Reykjavík er að mynda samfylkingu fólksins sjálfs, skapa þau sterku órjúfanlegu samtök, sem megna að gera Ísland frjálst af oki auðmannanna, erlendra sem innlendra. Og það er leiðin, sem Sósíalistafl. berst fyrir, að farin verði. Og sú barátta verður háð til sigurs, hvaða ráðum, sem stríðsgróðamennirnir kunna að beita, eins þótt þeir í skjóli erlends innrásarhers kunni að varpa oss í fangelsi fyrir næstu kosningar. Það megnar enginn máttur að brjóta þá baráttu okkar á bak aftur, því hún er lífsbarátta þjóðarinnar sjálfrar.

Þorsteinn Briem : Herra forseti! Margur kannast við sögu skipbrotsmannanna. Skip sökk úti á hafi. En skipverjar komust í bátana. Á tveim bátum tóku menn með sér vistir og vatn og bönnuðu allan farangur annan. En á þriðja bátnum voru gullnemar, nýkomnir frá Klondyke, eða einhverri annarri gullnámu. Tóku þeir með sér eins og báturinn bar af gullsandi, en gleymdu vatni og vistum. Eigi voru þeir langt komnir, er þeir sáu mistök sín. „Einn poka af gulli fyrir brauð !“ kölluðu þeir til hinna bátanna. Ekkert svar. „Tvo poka gulls fyrir brauðhleifinn,“ hrópuðu þeir aftur. . Ekkert svar „Allt gullið fyrir hálft brauð og vatnssopa !“ hrópuðu þeir síðast. „Eigið þið sandinn sjálfir,“ var svarið. Sagan er af sama toga og munnmælin gömlu um, að einhverju sinni hafi maður selt „Garðinn fríða“, Grund í Eyjafirði, fyrir eitt sauðarlæri, - en bóndinn á Stóra-Kroppi látið af hendi óðal sitt fyrir kindarkropp. - Eigi að síður flytja þessar sögur oss tímabæran lærdóm. Þær sýna, hvernig allt mat á verðmætum getur breytzt. Vér höfum hætt viðskiptum „eftir gömlu lagi“ og miðum verðmætin við seðlapappír, en ekki við vættir, álnir og fiska, eins og áður fyrr. Því fylgir alltaf nokkur áhætta að miða verðmætin við pappírinn, en eigi við nauðsynjar lífsins. Þar af kom hið alranga hlutfall milli pappírsins og þeirra nauðsynja, sem framleiddar voru til lands og sjávar, áður en gengisbreytingin fyrsta komst á fyrir tveim árum, í aprílmánuði 1939. Allt gerist nú í stökkum. Vér, sem áður stóðum á fjárhagslegum glötunarbarmi, teljum oss nú stórgróðaþjóð. Útflutningur síðasta árs er talinn nema. 132 milljónum, en innflutningur 72 milljónum, „og þá eru 60 milljónir, í afgang, auk „setuliðsfjárins“, segja þeir, sem mest finnst til um „gróðann“. Rekstrarafkoma ríkissjóðs er kölluð góð. Verkafólk hefur næga atvinnu og 50% kauphækkun. Sjómenn fá stundum 100–200–300 króna róðrarhlut og allt eftir þessu. „Kallarðu þetta peninga,“ sögðu drengirnir við jafnaldra sinn, sem ekki hafði fengið „nema“ 800 króna hlut frá haustnóttum til jóla. Þeim lærist furðu fljótt að líta venjulega fjármuni smáum augum, sem horfa á stórupphæðirnar. Og sá er nú að verða hugsunarhátturinn meðal þessarar „nýríku“. þjóðar. Eru því margir ósparir á brigzlyrði um kotungshugsunarhátt í garð þeirra manna, sem ekki hafa enn getað áttað sig á ríkidæminu nýja. Við, sem erum í þeirra flokki, spyrjum nú í mestu einfeldni: Er ekki þetta nýja ríkidæmi vort býsna áþekkt sandinum í sögunni? Vér höfum að vísu ekki gullsald, heldur seðlasand. Í byrjun heimsstyrjaldarinnar fyrri nam seðlaútgáfan 4–5 milljónum. En Íslandsbankinn gamli fékk leyfi til að auka hana smám saman upp í 11 milljónir. Nú í stríðsbyrjun voru 12–13 milljónir í umferð, en á síðastl. ári var seðlaútgáfan aukin upp í 25 milljónir eða rúmlega það. Fordæmi gamla Íslandsbanka hefur verið fylgt trúlega, svo vel sem það gafst, þegar verðhrunið kom. Ekki vantar því „sandinn“. Þjóðin hefur tvöfalt meiri „peninga“ handa í milli en hún hafði áður. En menn gæta þess ekki, að pappírspeningar eru ekki fjármunir í sjálfu sér, heldur ávísun á fjármuni. En ef fjármunirnir, sem á er vísað, hafa ekki aukizt, minnkar raunverulegt verðgildi seðlanna að sama skapi sem seðlaútgáfan eykst. Hafa þá fjármunir þjóðarinnar vaxið að sama skapi sem þeir pappírspeningar, er menn hafa fengið milli handa síðastl. ár? 1. Hafa jarðirnar verið bættar umfram venju, eða bústofn aukinn? 2. Hafa húseignir þjóðarinnar aukizt meira en venjulega? 3. Hefur skipastólinn verið bættur eða aukinn sérstaklega síðastl. ár? 4. Eru vörubirgðir landsmanna meiri nú en áður? 5. Eða hafa aðrir fjármunir þjóðarinnar aukizt á árinu? Svörin við 1.–4. spurningunni liggja beint við : 1: Jarðabætur hafa stórlega minnkað og raunverulegt verðmæti jarðanna því vaxið minna en í venjulegu árferði, ef unnar jarðabætur á s. 1. ári gera þá víða mikið betur en að jafnast á móti fyrningu eldri jarðabóta. En um bústofninn er kunnugt, þó að engar skýrslur séu til. 2. Húsabyggingar hafa nálega stöðvazt bæði til sveita og við sjó, nema þar, sem menn hafa verið áður búnir að afla sér erlends efnis, og er þar því ekki um innflutt verðmæti að ræða á s. l. ári. Hins vegar er það upplýst, að ef þjóðin hefði getað aflað sér byggingarefnis og annarra nauðsynja í sama mæli sem undanfarin ár, þá mundi verzlunarjöfnuðurinn fyrir það eitt vera 30 milljónum lakari en nú er. Og væri þá horfinn hæsti kúfurinn af „stríðsgróðanum“ í innieignum erlendis. 3. Skipaaukningin hefur verið 670 smálestum minni s. l. ár en árið áður. - Skipastóll landsmanna hefur að vísu verið bættur þann veg, að nokkrar fleytur, sem áður voru ekki sjófærar, hafa nú verið endurbættar, svo að þær gætu flotið í bili. En vart munu þær umbætur í heild sinni meir í en svo, að svari til víðhalds. Aftur er hitt kunnugt, að mörg hinna stærri skipa eru orðin svo gömul, að ekki er um viðgerðir að ræða til frambúðar. Eitt skipið er t. d. orðið hálfsjötugt. 4. Nákvæmar skýrslur um vörubirgðir landsmanna um áramót munu ekki hafa verið gerðar, þó að nokkur athugun hafi farið fram. En víst er, að birgðirnar voru yfirleitt ekki meiri í s.l. árslok en í ársbyrjun. T. d. eru kolaverzlanir höfuðstaðarins nú taldar nær vörulausar. En áður fyrr var það ekki talið búmannlegt að vera eldiviðarlaus fyrir miðgóu. 5. Hvað öðrum fjármunum þjóðarinnar viðvíkur mun helzt verða bent á innieignina í Bretlandi. Er hún að vísu allmikil. Þó þess sé að gæta, að vér höfum hins vegar hvorki getað greitt vexti né afborganir, sem skylt var, af skuldum vorum við önnur lönd en Bretland. En hver væri sú innieign, ef vér hefðum haldið í horfi um verklegar framkvæmdir s.l. ár? Erlenda, aðkeypta efnið eitt hefði lækkað upphæðina um 30 milljónir. Ætla má, að við gerðum ekki svo stórum betur en að standa í járnum um greiðslujöfnuðinn, ef á öllum sviðum hefði verið haldið í fullu horfi um verklegar framkvæmdir og greiðslu afborgana og vaxta. Hver veit svo um raunverulegt verðgildi innieignanna erlendis? Bretar hafa að vísu lofað að láta það, sem vér nauðsynlegast þurfum af innieign vorri til innkaupa vestan hafs, af hendi við oss á um- . sömdu viðskiptagengi £, þ. e. 4,03 $ á móti £. Svo er þó að skilja sem það loforð sé aðeins bundið við brýnustu og óhjákvæmilegustu nauðsynjar. En hvað er um þær innieignir, sem ekki verða þannig notaðar? Erfitt mun vera að segja, hvers virði þær eru nú á frjálsum peningamarkaði, og enn erfiðara að spá nokkru um verðmæti þeirra í framtíðinni. Að gömlu lagi eiga að vera tæpir 4,9 Bandaríkjadollarar í sterlingspundinu. En Íslendingar vestra, er fengið hafa eign sína hér flutta vestur um haf í sterlingspundum, fengu í haust 2,9 Bandaríkjadollara fyrir pundið. Þess er vart að vænta, að mjög standi á stöðugu í frjálsri sölu um gjaldeyri ófriðarþjóða, þó auðugar séu. Og sjálfsagt mundu fleiri vilja selja en kaupa bundnar vaxtalausar innieignir hjá hvaða ófriðarþjóð sem er. Hvað sem um þessar innieignir verður, þá mundi a. m. k. fáum þykja ótryggara að hafa eignazt jarðabætur, aukinn bústofn, ný hús, meiri vörubirgðir og betur viðhaldin hús og skipastól í þeirra stað, - og það þótt lítið væri umfram það að halda vel í horfi um framkvæmdir og viðhald. Þá munu menn benda á aukningu sparifjárins. Samkvæmt skýrslum hafa sparisjóðsinnieignir í bönkum vaxið á árinu 1940 úr 79 milljónum upp í 130 milljónir. „Fullar 50 milljónir! Það er þó laglegur skildingur“, segja menn. En hafa menn athugað, að ekki verður nema einu sinni etin sama brauðsneiðin. Hin raunverulega sparifjáraukning hér heima er sama féð, sem nú liggur bundið og vaxtalaust erlendis. Þjóðbankinn hefur svarað því út í seðlum, eða í reikninga manna hér heima. En sú greiðsla er í rauninni ekki annað en ávísun á hið erlenda fé, sem bankinn tekur þar með ábyrgð á. En nú er ekki öll þessi sparifjáraukning raunveruleg eignaaukning. Væntanlega eru innieignir manna á hlaupareikningi þarna með taldar, svo sem venja er. Og munar þar mest um fé verzlana, sem geymt er á hlaupareikningi og vex, án þess þjóðareign aukizt, þegar verzlun er minni en að venju. Þar mun t. d. það fé varðveitt, er venjulega stendur í verzlun með byggingarefni, svo að nefnt sé eitt dæmi af mörgum. Mikill hluti sparifjáraukningarinnar stafar því ekki af eignaaukningu, heldur af hinu, að fjármagn, sem venjulega er bundið í þjónustu framkvæmdalífsins, hefur verið fengið bönkunum til varðveizlu, af því að vissar greinar starfslífsins hafa stöðvazt, svo sem húsabyggingar og viðhald húsa í landinu. Enginn maður getur talið það til eignaaukningar þjóðarinnar, þótt sparifé hækki af þessum ástæðum. Hitt er aftur á móti margvitað, að dráttur á viðhaldi húsa og flestra annarra mannvirkja hefur margfaldan kostnað og eignarýrnun í för með sér, þó að oft komi ekki fyrr en síðar að fullu í ljós. Sparifjáraukningin er því síður en svo algildur mælikvarði á efnaaukningu þjóðarinnar, þegar svo stendur á sem nú. . En svo er eitt, sem sjaldan er athugað við venjulegan lestur hinna opinberu skýrslna um innlögin. Og það er, að þar geta stórar upphæðir verið tví- og jafnvel þrítaldar í aðalupphæðinni. Þessu víkur þannig víð, að fyrst er innlánsféð lagt inn í einhvern sparisjóðanna. Og á þessu næstliðna ári hefur sérstaklega oft staðið svo á í sparisjóðunum sumum, að þeir hafa ekki þurft á fénu að halda til útlána í bili, vegna kyrrstöðunnar í öllum framkvæmdum. Þá hafa sparisjóðirnir lagt þetta afgangsfé inn í Landsbankann á hlaupareikning, og ef upphæðin stendur þar kyrr yfir mánaðamót, þá er hún þar líka talin með öðru innlánsfé bankans, og er þá upphæðin tvítalin. En nú hafa ekki allir sparisjóðir sín aðalviðskipti við Landsbankann, heldur Búnaðarbankann eða Útvegsbankann. Nú ber það oft við, að t. d. Útvegsbankinn leggi innlánsupphæðir, sem hann þarf ekki á að halda í bili til útlána, inn á hlaupareikning í Landsbankanum, og ef slíkar upphæðir standa þar yfir mánaðamót, þá kemur féð þrítalið fram í heildarskýrslunum yfir innlögin. Þetta má að vísu leiðrétta með því að athuga hlaupareikningsféð. En mönnum sést venjulega yfir það, þegar þessum skýrslum er hampað. Af ýmsum ástæðum má ætla, að hinn tvíeða þrítaldi hluti sparifjárins sé tiltölulega miklu meiri síðastl. ár en áður. Og verða þá sparifjárskýrslurnar enn ótryggari mælikvarði á eignaaukningu þjóðarinnar. Ekki eru við höndina skýrslur um það, hve mikið er talið með sparisjóðsfé á innláns- eða hlaupareikningi af fé setuliðsmannanna og af innifrosnu fé frá Norðurlöndum eða hinum ófriðaraðilanum. En allir vita, að það fé hefur ekki getað minnkað á síðastl. ári, með því að ekki hefur verið unnt að yfirfæra neitt til þessara landa næstliðið ár. Nú hefur þegar verið sýnt fram á, að sparifjáraukningin stafar að nokkru leyti af því, að fé, sem áður hefur verið bundið í verzlun með víssar nauðsynjar, er nú varðveitt í bönkum, meðan sú verzlun stöðvast. Í öðru lagi af því, að allmikið af því fé hverfur nú í bili til bankanna, sem áður hefur verið varið til nýrra framkvæmda. Og í þriðja lagi af því, að kyrrstaðan nær einnig til viðhaldsins, en venjan er sú, að hvern þann eyri, sem sparaður er til viðhalds mannvirkjum, verður að greiða margfaldan síðar. - Enn fremur er nokkuð af svonefndu sparifé eign erlendra setuliðsmanna, innifrösin erlend skuld og eyddur forlagseyrir námsfólks erlendis. Og loks er allmikið af sparifénu tvítalið í hinum opinberu skýrslum. En þó er það ótalið, sem þyngst vegur nú í augnablikinu, og það er verðrýrnun sparifjárins. Ef verðgildi sparifjárins er miðað við þá verðhækkun, sem orðin er á almennustu lífsnauðsynjum frá því í stríðsbyrjun, þá jafngilda þessar 130 milljónir bankainnstæðufjár um 87 milljónum 1. sept. 1939. En ef þeim ætti að verja til innkaupa á byggingarvörum eða öðrum sérstökum nauðsynjum til viðhalds og framkvæmda, mundu þær reynast enn minna virði til innkaupa, eins og nú er komið. Það er því, þegar alls þessa er gætt, síður en svo algildur mælikvarði á verðmætaaukningu þjóðarinnar, þó spariféð hafi vaxið svo mjög að krónutali sem raun er á. Krónutalan villir mörgum sýn. Margur þykist nú vel stæður, sem áður taldi sig fátækan, af því að eign hans telst meiri að krónutali, þótt hann sé nú engu efnaðri að raunverulegum fjármunum en áður. Slík sjálfsblekking er bæði ríkinu sjálfu og einstaklingum jafnóholl. Einstaklingarnir verða eyðslusamari og óaðgætnari um efni sín, svo sem glöggt sér merkin í samkomulífi almennings í margmenninu. Eru og allar horfur á, að víða muni sannast, í þessari styrjöld sem hinni fyrri, hin fornu orð Salómons konungs, að „skjótfenginn auður minnkar“. (Orðskv. 13, 11.). Því verður ekki neitað, að margur hefur efnazt að krónutali, þó að raunverulegri verðmætaaukningu sé óvíða fyrir að fara, nema að því leyti sem útvegurinn hefur, vegna hagstæðs verðlags á ísfiski og þorskalýsi, getað rifið sig úr þeim rekstrartapsskuldum fyrri ára, er svo mjög höfðu hann áður lamað. Aftur á móti hafa allir hinir mörgu og smáu eldri sparifjáreigendur tapað verðmætum sínum að þriðjungi vegna dýrtíðarinnar, ef til þess fjár þarf að taka nú þegar. Því að til kaupa á almennum lífsnauðsynjum duga nú ekki 60 milljónir meira en 40 áður; og kemur því þar fram 20 milljóna tap, er vex jöfnum skrefum við dýrtíðina í landinu. Þetta allt ber að athuga, þegar litið er á hag þjóðarinnar í heild. Ég veit, að nú lítur margur svo á, að vér séum nú orðin stórgróðaþjóð og munum því færir í flestan sjó. Svo litu menn líka á í heimsstyrjöldinni 1914–18. Tvö fyrstu stríðsárin voru oss þá mjög hagstæð, og fyrsta árið jafnvel enn hagstæðara en nú. Innieignir hlóðust upp erlendis. Sparisjóðsfé óx stórlega. Og krónan komst um stund upp fyrir gullverð. Ég minnist þess, að roskinn og ráðinn íslenzkur hagfræðingur komst þá svo að orði í blaðagrein, að það ætti ekki lengur við að syngja hinn alkunna sálm séra Matthíasar, af því að þar væri í niðurlaginu á það minnt, að vér værum fátækir og smáir. „Fáir erum vér enn að vísu“, sagði hagfræðingurinn, „en fátækir ekki“. Þetta var á árinu 1916. En hvað stóð sú auðlegð lengi? Þegar á næsta ári, 1917, byrja vandræðin, svo að það eina ár etur, þrátt fyrir lítinn innflutning, að mestu upp innieignirnar frá fyrri árum erlendis. Og eftir greiðsluhalla síðasta stríðsársins erum vér komnir í erlendar milljónaskuldir, og höfðum vér þó ekki haldið í horfi um búfjáreign né fiskiskipaflota, en stórkostlega kippt aftur um húsabyggingar, viðhald og jarðabætur. Síðan komu hin eftirminnilegu verðfallsár, þegar erlendu skuldirnar jukust alls hjá ríki, bönkum og einstaklingum um 40 milljónir á 5 árum. Og þrátt fyrir einstök sérstæð góðæri, eins og 1924 og að nokkru leyti 1928, er þó aftur til þessara síðustu stríðsára og næstu ára eftir stríðið að nokkru að rekja orsakir þess, hve atvinnuvegirnir reyndust veikir fyrir, þegar síðara verðhrunið kom, eftir 1930. Svo illa búnaðist oss þá síðari stríðsárin og næstu árin þar á eftir, að vel mætti það vera oss minnisstætt. En nú eru allar horfur á, að oss fari á sömu lund. Þeir, sem fyrir dagkaupi eða mánaðarkaupi vinna, þykjast nú ef til vill hafa bætt kjör sín, með kauphækkun að þriðjungi eða rúmlega það. Embættismenn og starfsmenn hins opinbera ganga nú í spor þeirra og heimta sams konar launauppbót. Eitt býður öðru heim. En hafa menn reiknað út, hve mikið af þessum launahækkunum hverfur aftur í stighækkandi skatta og gjöld? Ég hygg, að menn geri sér varla ljóst, hvers menn biðja í þessu efni. En þeir munu, að óbreyttri skattalöggjöf, reka sig á það, þegar að gjalddögum kemur, að þó launin séu hækkuð með fullri verðlagsuppbót, þá tekur hið opinbera ekki lítið með annarri hendinni af því, sem rétt er með hinni. Með því að stefna launagreiðslum í hámark er einnig verið að stefna skattgreiðslunum í hámark. En því þyngri gjöld, sem á almenningi hvíla, því meir vex dýrtíðin og knýr fram hækkaða verðlagsuppbót, en sú hækkun knýr aftur fram enn nýja hækkun skattgjalda, og þannig verður koll af kolli sífellt vafið utan af hnyklinum jafnóðum og vafið er upp á hann. Hver almenn kauphækkun hefur vöruhækkun í för með sér. Hún verður að koma fram í samsvarandi verðhækkun. á mjólk, kjöti og öðrum innlendum afurðum. Sú hækkun hækkar aftur verðlagsuppbótina, en þá hækkar enn mjólk og aðrar nauðsynjar, og þar af leiðandi aftur verðlagsuppbótin og svo koll af kolli, svo árangurinn verður enginn annar en síminnkandi verðgildi peninganna. Ég sé ekki betur en að með þeirri stefnu, sem nú er uppi í þjóðlífinu, þá sé haldið beina leið til gengishruns. Því að það er fjárhagslögmál, að peningagengið út á við hlýtur alltaf fyrr eða síðar að laga sig eftir verðgildi peninganna innanlands. Til þess að afstýra því lögmáli nægja engir gengissjóðir eða erlendar innieignir til lengdar. Allar tilraunir til þess að halda við röngu gengi verða aðeins svipa á atvinnuvegina, og þar með líka að síðustu á þá, sem undir þeim eiga atvinnu sína. En þó að ég væri á sínum tíma gengislækkun eða gengisréttingu fylgjandi, þá vil ég ekki vísvitandi stuðla að því, að gengi peninganna þurfi að lækka enn meir. Það mun ekki nema eitt álit um það hjá fræðimönnum á þessum sviðum, að ef hver maður, hár og lágur, heimtar fulla uppbót fyrir vaxandi dýrtíð á verðbólgutímum, þá sé þar með ekki aðeins stofnað til æ meiri dýrtíðar, heldur og að lokum til gengishruns. Og hverjir eiga þá mest í hættu? Engir aðrir en þeir sjálfir, sem fulla uppbót hafa heimtað. Það er mikil skammsýni, þegar menn heimta það, sem þeim kemur óhjákvæmilega sjálfum í koll síðar. Og sérstaklega ætti að mega vænta þess af starfsmönnum ríkisins og þeim, sem starfa í peningastofnunum landsins, að þeir spenni bogann ekki hærra en svo, að von sé til, að aftur skapist eðlilegt verðlag, en ekki síhrynjandi gildi þeirra peninga, sem laun þeirra eru greidd í. Í fjárlfrv. því, sem hér liggur fyrir, eru áætlaðar 1200000 kr. til dýrtíðaruppbótar, og mun þar því gert ráð fyrir fullri verðlagsuppbót. Ég veit, að fordæmin hafa örvað starfsmenn ríkisins til að gera kröfur í þessa átt. En þó er ég ekki í minnsta vafa um, að þeir, sem framsýnastir eru innan þessara starfsstétta, kjósa heldur almenna skattalalækkun en fulla verðlagsuppbót, með framtíðina fyrir augum. Frv. til nýrra skattal. eru ekki enn komin fram, og vart vitað enn, hvernig þau verða gerð úr garði. Gert mun ráð fyrir, að útvegnum verði ekki gert að greiða skatt af greiðslum þeim, sem fara til þess að borga rekstrartapsskuldirnar sem komið höfðu þeim atvinnuvegi á kné. Það væri grár leikur gagnvart þeim fjölda manna, og ekki allra stórra, er beint og óbeint eiga afkomu sína undir víðgangi útvegsins, ef hann væri ekki a. m. k. þannig studdur til þess að bæta um hag sinn, þá loks er honum skapast skilyrði til þess að komast á réttan kjöl. En þá má þess og minnast, að hinn höfuðatvinnuvegurinn hefur einnig búið við rekstrartöp frá fyrri árum. Þess má minnast, að engum atvinnuvegi hérlendum er jafnerfitt um að standa undir þungri skuldabyrði eins og landbúnaðinum. Auðvitað er langur vegur frá því, að landbúnaðinum hafi skapazt neitt lík aðstaða til þess að grynna á gömlum rekstrartapsskuldum sem útveginum. En hafi sú aðstaða skapazt hjá einhverjum bændum, að þeir geti vegna minni framkvæmda lækkað gamlar skuldir, þá ættu þær greiðslur að vera skattfrjálsar líka. Væri það hvatning til þess að styrkja þannig framtíðarhag sinn, og mun koma sér vel síðar að hafa þannig létt á gömlum byrðum, þegar ný kreppa byrjar. Er þetta því sanngjarnara, sem það er kunnugt, að vegna þess að bændur fæða verkafólk sitt, greiða þeir að tiltölu meiri tolla af nauðsynjavörum en aðrar stéttir. Skuldir og skattar hafa verið þyngstu byrðarnar á atvinnuvegunum og allri þjóðinni undanfarin ár. Það er því eðlilegt, að jafnskjótt sem eitthvað sér fram úr sortanum, taki þjóðfélagið að lítast um eftir tækifærum til þess að borga skuldir. Í sambandi við það gaf ráðuneytið út bráðabirgðal. um heimild til 5 millj. kr. lántöku innan lands, til þess að geta notað vaxtalausa innieign þjóðarinnar erlendis upp í greiðslu á rúmlega 500 þús. sterlingspunda brezku láni frá 1930. Væntanlega verður sú heimild aukin nú á Alþ., til þess að hægt verði að greiða þá skuld að fullu. Mun öllum vera ljóst, að hin bundna eign vor er ekki trygg. Hins vegar hafa bankarnir tekið á sig ábyrgð á henni með því að leysa hana út hér heima í krónum. Aftur á móti skiptir það ríkið eigi litlu, á hvaða verði sterlingspundin eru reiknuð, þegar skuldirnar eru greiddar. Skapar það erfiðleika í þessu sambandi, að bankarnir munu hafa byrjað of seint að draga að sér um fullar yfirfærslur þess hluta aflasöluverðsins, sem telja má umfram framleiðslukostnað, því að þegar á síðastl. hausti mun hafa mátt sjá, hvert stefndi í þessu efni, þótt engar ráðstafanir væru gerðar fyrr en í janúar. Ég skil, að það hefur vakað fyrir bönkunum, að með þessu móti gætu þeir fengið tapskuldir útvegsins greiddar nú þegar, en hins vegar óvíst um afkomu hans fram undan. En þegar einhverjar þvílíkar ráðstafanir þarf að gera, eins og þær að leggja allan þann afgang, sem einn atvinnuvegur hefur umfram framleiðslukostnað sinn, inn á lokaðan biðreikning, þar sem féð er ótiltækt og vaxtalaust og að öllu tekið undan ráðstöfunarrétti eiganda, þó að allar verðbreytingar hins erlenda gjaldeyris séu á hans ábyrgð, þá mundi hafa verið affarasælla að gera þessar ráðstafanir fyrr, en ef til vill ekki eins róttækar. Það mundi hafa reynzt heppilegra aðgera þetta þegar í september eða október, því að þá hefði að líkindum verið unnt að láta útveginn fá til umráða a. m. k. eitthvað af því, sem aflinn seldist umfram framleiðsluverð. Þá hefði og væntanlega verið hægt að kaupa af útvegnum þessi bundnu sterlingspund á frjálsu gengi til skuldalúkningar í Englandi. Því að væntanlega hefði hann fremur kosið að selja ótiltæka og vaxtalausa innieign sína við því gengi en að eiga hana að nafninu til áfram í þeirri óvissu, sem nú er. Og gat það verið gróði frá því, sem nú er, fyrir báða aðila, ríkið og útveginn. Í þessu sambandi vil ég spyrja hæstv. ríkisstj.: 1. Eru innstæðurnar í sjálfum Englandsbanka? 2. Var það bein eða óbein krafa Breta, að gengi sterlingspundsins væri haldið föstu gagnvart íslenzkri mynt, þannig að kr. 26.22 væru í sterlingspundi? Mér skilst, að þær ráðstafanir, sem gerðar voru í janúar s. l. um, að Þjóðbankinn taki ekki ábyrgð á nokkrum hluta þess afurðasöluverðs, sem vér fáum í £, sé óbein yfirlýsing ríkisstj. og Þjóðbankans um, að £ sé ekki öruggt með því gengi, sem á því er nú, móti íslenzkri mynt. En ef svo er, þá er það vissulega rannsóknarefni, hvort annað reynist fært til lengdar en að haga skráningu £ í samræmi við það. Þetta skiptir svo miklu máli í fleiri áttir en eina, að óhjákvæmilegt virðist, að Þjóðbankinn og ríkisstjórnin taki það, að undangenginni rannsókn, til rækilegrar athugunar. Og mér skilst, að sú rannsókn þurfi að fara fram á undan og jafnhliða því, sem ríkið greiðir £skuldir sínar. Mér skilst, að þarna sé veikasta virkið í landvörn vorri, og því megi þar sízt sofa á verði, ef vel á að takast. Að vísu hafa margar góðar og gildar ástæður þegar verið færðar fyrir því, að breyta þurfi erlendu ríkisskuldunum í innanríkislán. En auk þeirra vil ég minna á eina mjög ríka ástæðu, þegar litið er til reynslunnar frá lokum hinnar fyrri styrjaldar. Og það er sú hætta, sem oss getur stafað af of miklum útlánum úr bönkum og sparisjóðum. Þegar bankar og sparisjóðir liggja með jafnmikið fé sem nú, þá er sú hætta nærri, að eigi sé ávallt gætt þeirrar varfærni í útlánum, sem nauðsynleg er. Enda er nú á orði; að svo sé nú skipt um tón í ýmsum peningastofnunum, að sá þyki nú betri viðskiptavinur, sem biður um lán, en sá, sem leggur inn peninga til ávöxtunar. Að því er tekur til sjálfra bankanna, þá gefa skýrslur að vísu ekki beinlínis til kynna, að svo sé, því að útlán þeirra voru rúmum 5% minni um s. l. áramót en árið áður. En þá horfði líka margt öðruvísi við en nú. Þá voru flestöll útvegsfyrirtæki í skuldahámarki. Nú munu margar þær skuldir greiddar. Þá var enn nokkur saltfisksverkun í landinu, og batt hún lánsfé um langan tíma. Nú er mestallur fiskur seldur jafnóðum. Þá höfðu menn ráðizt í venjulegar framkvæmdir á árinu, og höfðu því venjulega lánsþörf. En nú á þessu s. l. ári var sú kyrrstaða í ýmsum greinum framkvæmdalífsins, sem mjög hefur dregið úr lánsþörfinni. Að þessu athuguðu virðist það ekki mikil lækkun, þótt útlán minnki um 5% um áramót. Og það því síður, sem sparisjóðir og aðrir sjóðir munu sízt hafa dregið að sér um útlán. Á slíkum tímum sem þessum er ekkert hættulegra en lánsfjárútþenslan, ef ekki er haft ríkt aðhald um .það, til hvers lánsféð sé notað. Lánsféð leitar þá í alls konar spekulationir, eins og í næstsíðasta stríði, þegar allir þóttust ríkir og margir gættu sín ekki fyrr en allt var komið á höfuðið. Það verður ekki nú fremur en þá spákaupmennskan, sem gerir þjóðina ríka, heldur sjálfstæð og heilbrigð framleiðsla. Framleiðslan þarf mikils með, ef hún á að geta yngt sig upp bæði til lands og sjávar og orðið fær um að standast og veita öllum brauð, þegar verðhrunið kemur. Þess vegna þarf að styrkja hana af öllum mætti, en ekki ofþyngja. henni, eins og hingað til hefur verið gert. Það er alkunnugt, að þegar gull finnst óvænt í jörðu, þá er sem hugarfar manna og lífsvenjur snöggbreytist víða vegu þar út frá. Menn miða þá ekki aðeins við það fé, sem í hendi er, heldur og ófengið fé. Almennt verðlag hækkar og allir þykjast auðugir, af því að nógir peningar eru í umferð. En menn gæta þess ekki.. að gullið sjálft hefur aðeins lækkað í verði eins og sandurinn í dæmisögunni, þar sem brauðið eitt hélt sínu óhagganlega verðgildi. Fjármunir geta færzt til, þegar svo stendur á. En venjulega vakna menn upp af draumi ríkidæmisins við það, að þeir eru jafnfátækir sem áður. Í fyrri styrjöldinni breyttist hugarfar hlutlausu þjóðanna og lífsvenjur þeirra á sama hátt sem við gullfund. Og er oss þar kunnast dæmið af sjálfum oss. Nú örlar aftur á sama hugar farinu. Fyrir stríðið var þjóðin komin í fjárhagslegt skipbrot: En nú hyggst hún að bjarga sér frá borði með gullsand í bát. Hún gerir það því aðeins, að hún muni eftir brauðinu. En brauðið er framleiðslan, og allt, sem hún þarf til þess, að hún geti eflzt og blómgazt sem bezt.

Forseti (HG) : Þá hefur hv. þm. Dal. lokið máli sínu. Næstur tekur til máls hæstv. fjmrh. og talar. í 15 mínútur.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ræður hv. þm., sem til máls hafa tekið, hafa í rauninni ekki verið þannig, að ég þurfi miklu að svara í sambandi við það mál, sem hér liggur fyrir, fjárlagafrv. Yfirleitt hafa hv. þm. stillt orðum sínum mjög í hóf, nema ef segja mætti „að undanteknum amtmanninum“, hv. 4. þm. Reykv. Hans ræðu get ég alveg leitt hjá mér vegna þess, að ræður þeirra þm., hans og þeirra, sem honum fylgja, eru yfirleitt ekki hátíðlega teknar, hvorki hér á Alþingi né af þjóðinni, að ég hygg. Aðrir ræðumenn töluðu ekki þannig, að ég eigi neitt sérstaklega sökótt við þá. Í sambandi við ræðu hv. þm. Seyðf. datt mér í hug þessi vísa eftir Tómas Guðmundsson: Hárin mér á höfði rísa, er hugsa ég um kærleik þinn. Þetta er annars ágæt vísa, einkum seinni parturinn. Að vísu var það fyrri parturinn af ræðu hv. þm. Seyðf., sem mér féll vel í geð, þar sem hann las upp úr ræðu minni við þetta sama tækifæri, fjárlagaræðunni frá síðasta þingi. En að það hafi verið af kærleik til mín eða minna flokksmanna, að hann las upp þann ræðupartinn, gæti ég efazt um, sérstaklega af því, að hann las ekki ræðuna eins og ég mundi hafa gert. Hv. þm. mun hafa valið þennan ræðupart með tilliti til þess, sem hann þurfti að halda fram. Hann lét sem sig undraði mjög, að í frv. því, sem hér liggur fyrir, skyldi ekki vera gerð tilraun til þess að framfylgja stefnuskrá Sjálfstfl. um það að spara sem mest rekstrarútgjöld ríkissjóðs. Ef hv. þm. hefði lesið áfram í þessari ræðu minni, þá hefði hann ekki þurft að lýsa þessari undrun sinni svo mjög, vegna þess að ég sagði, án þess að slá nokkru föstu um það, hversu réttlát gagnrýni Sjálfstfl. hefði verið á stjórnarháttu undanfarinna ára, að ég teldi ekki, að til þess gæti komið, að þeirri stefnuskrá yrði framfylgt að svo stöddu. Ef slíkri breyt. ætti að vera hægt að koma fram, þá þyrfti að endurskoða löggjöfina að mjög miklu leyti, og yfirleitt allt stjórnarkerfið, og það eru ekki miklar líkur til þess, að hægt væri að ná samkomulagi um þær breyt. Ég segi heldur ekkert um það, að tiltækilegt væri að koma slíkum breyt. í framkvæmd eins og nú er komið, og ég get bætt því við, að það má vel vera, þó að gagnrýni Sjálfstfl. væri réttlát á sínum tíma, að ekki gæti talizt rétt, eins og nú er, að breyta um þá löggjöf, sem sett hefur verið á síðari árum. Ég skal taka til dæmis tryggingalöggjöfina, en gegn henni var á sínum tíma nokkur andstaða innan Sjálfstfl. Ég vil þó ekki segja, að Sjálfstfl. vildi afnema þá löggjöf nú. Ef nú á að fara að gera þá kröfu til Sjálfstfl., að hann framkvæmi sína stefnuskrá, þá verður að veita. honum þá aðstöðu, sem hann þarf til þess að hafa meiri hluta á Alþingi. Með þessari viðbót frá mér held ég, að vísan verði annar s betri en ágæt, sem. hún var þó, einkum seinni partur inn, eins og ég sagði. Hæstv. viðskmrh. talaði hér fyrst, en á engan hátt þannig, að ég þurfi við hann að deila. Hann var að vísu að inna að því, að til athugunar þyrfti að koma að endurskoða skattalöggjöfina, vegna þess að tollar væru orðnir óhæfilega háir og ættu sinn þátt í vaxandi dýrtíð. Hann talaði sérstaklega í þessu sambandi um tolla af innflutningsvöru, verðtoll og innflutningsgjöld, og að hin mikla hækkun á verðtollinum ætti rót sína að rekja til þess, að tollar væru einnig teknir af flutningsgjöldum. Þetta er náttúrlega mjög orðum aukið, því að höfuðhækkunin er aukning verðtollstekna og sjálf verðhækkun varanna. Þó að farmgjöld séu að vísu há og hafi hækkað vegna ófriðarins, þá er sú viðbót við verð varanna engan veginn svo mikil, að það hafi verulega þýðingu fyrir tollana, samanborið við verðið, sem á vörunum er, að viðbættu flutningsgjaldi. Þó að verðtollur af flutningsgjöldum væri felldur niður, þá mundi almenningur verða sáralítið var við þann létti, sem af því yrði. Hins vegar safnast, þegar saman kemur, og ríkissjóð getur munað nokkuð um þann toll, þótt almenningur verði hans lítið var. Og þess er að gæta, að í sjálfu sér er þetta lítill skattur á stríðstekjur og stríðsgróða, svo mjög sem nú er talað um skatt af stríðstekjum. Ég hef álitið rétt að nota heimild til þess að fella niður toll af flutningskostnaði, og gerði ég grein fyrir því óbeinlínis í sambandi við það, er ég upplýsti, hvernig afkoma ríkissjóðs var framan af árinu, einnig í sambandi við erfiðleika á innflutningi varanna til landsins. Nú eftir að séð er, hvaða tekjur ríkissjóður hefur fengið á þessu ári, þrátt fyrir horfurnar framan af árinu, þá verður að taka það til athugunar, að það er engin vissa fyrir því, að áframhald verði á þessum mikla gróða ríkissjóðs. Ég lít að þessu leyti öðrum augum á tollana en hv. þm. Seyðf. og sennilega hæstv. viðskmrh. Ég tek fremur til greina, að verðtollurinn, þar sem hann er hæstur, er að svo miklu leyti óhófsskattur, sem kallað er, þar sem eru vörur, sem almenningur gæti við sig sparað. En telji þingið það fært, þá getur það náttúrlega gert ráðstafanir til þess, að breytt verði framkvæmdum í þessu efni. Hv. þm., sérstaklega hv. þm. Seyðf. og hæstv. viðskmrh., gerðu einnig að umtalsefni, hvað úr mundi verða um skattamálin, og töluðu um væntanlega miklar tekjur af tekjuskattinum, sérstaklega hv. m. Seyðf. Mér skildist hann telja óþarflega lágt áætlað um tekjuskattinn (3 millj. kr.). Ég gerði einnig grein fyrir því í minni frumræðu, að ég hefði ekki að svo stöddu talið ástæðu til þess að áætla hann hærri. Ég get bætt því við, að það er alveg óráðið, hvernig skattalöggjöfin verður að því er tekur til þeirra tekna, sem þá koma til skatts. Hitt er augljóst, ef framkvæmd verður á því, sem báðir þessir þm., hv. þm. Seyðf. og hæstv. viðskmrh., virtust . ganga út frá, að útgerðinni yrði gefið tækifæri til þess að komast á réttan kjöl og stofna sæmilega varasjóði til þess að hafa upp á að hlaupa, þá er fyrst það að athuga, að tekjur þær, sem nú falla til, mundu skerðast nokkuð, en hins vegar veit enginn, hver endirinn á þessu verður. Þó að vel léti nú í ræðum þessara hv. þm. um það að standa við þessi gefnu loforð, kveður dálítið við annan tón í blöðum þeirra og sumra flokksbræðra þeirra um þessi mál. Ég veit ekki til, að um neinn ágreining sé að ræða innan Sjálfstfl. í þessum efnum, en hitt er annað mál, hvort samkomulag getur orðið um það í framkvæmd. Af þessum ástæðum er ekki auðvelt að segja um það, hvað t. d. mikill tekjufrádráttur kemur frá skattskyldum tekjum á næsta ári. Það fer eftir því, hvernig framkvæmdin verður meðal annars í þessu efni. Annars er þetta mál varla komið á það stig, að ég telji tímabært að leiða það inn í umr. hér. Hv. þm. Seyðf. var að upplýsa, að það hefðu komið fram till. frá a. m. k. tveimur flokkum, Framsfl. og Alþfl. Það mun að vísu rétt, að einhverjar till. hafi komið fram í þessum málum, en engar till. hafa enn til mín komið. Annars geri ég ráð fyrir því, að ýtt verði á eftir því úr þessu, að reynt verði að komast að einhverri niðurstöðu í þessum efnum. Hv. þm. Seyðf. virtist kvarta yfir því, að í fjárlfrv. væri minna ætlað til verklegra framkvæmda en æskilegt væri á næstu árum, og hugsaði sér, að það mundi ef til vill vera af því, að ég gerði ráð fyrir því, að Alþ. vildi sjálft ráðstafa þeim umframtekjum, sem verja ætti til aukinna verklegra framkvæmda. Þetta er ekki alls kostar rétt. Eins og ég lýsti í frumræðu minni, þá tel ég í rauninni ekki fullkomlega forsvaranlegt að áætla tekjur ríkissjóðs neitt verulega hærri en gert er í frv. Þess vegna er ekki um neinar öruggar umframtekjur að ræða. En að sjálfsögðu getur hv. fjvn. breytt þessari áætlun og hækkað hana til stórra muna. Ég geri ráð fyrir, að slíkt mætti rökstyðja allvel með því, að vera sem bjartsýnastur á framtíðina, en það verður einnig að gera ráð fyrir því, að brugðið geti til beggja vona í þessum efnum. Hv. þm. Seyðf. var að tala um það, að það væri leitt til þess að vita, þegar mögru kýrnar ætu þær feitu, en verst væri þó, þegar feitu kýrnar ætu sjálfar sig. Mér finnst þetta góður texti fyrir þennan hv. þm. og hans flokk að leggja út af, því að mér finnst enginn flokkur líklegri til þess að geta orðið það á, að einmitt feitu kýrnar ætu sjálfar sig.