Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (JM): Frv. þetta er fram komið eftir áskorun í þáltill. frá hv. efri deild. Slík lagasetning sem þessi er afleiðing af auknum rjettindum kvenna. Hjer er með löggjöf verið að veita þeim sjálfstæðari ríkisborgararjett en þær hafa haft hin síðustu ár. Það virðist sem sje ekki nema eðlilegt, þegar konur hafa yfirleitt fengið sömu rjettindi og karlmenn, að giftar konur íslenskar sjeu ekki lengur eins háðar erlendum mönnum sínum hvað þetta snertir eins og verið hefir. Frv. þetta er sniðið eftir lögum nágrannaþjóðanna um þessi efni, og virðist það ekki nema heppilegt, að ríkisborgaralög vor, sem yfirleitt eru almenns eðlis, sjeu í samræmi við lög þessara þjóða hvað þetta snertir. Vænti jeg þess, að hv. deildarmenn geti fallist á frv. óbreytt, en þó tel jeg rjettara að vísa því til nefndar, og geri þá að till. minni, að því verði vísað til hv.allshn., að umræðunni lokinni.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Að svo stöddu hefi jeg lítið um frv. þetta að segja umfram það, sem stendur í nál. Mál þetta er ekki nýtt hjer á þingi, því að það mun í þriðja skiftið á mjög stuttum tíma, sem það kemur fram. Frv. það, sem hjer er til umræðu, er nær samhljóða frv., sem borið var fram á þinginu 1923 og varð þá að lögum. En eins og kunnugt er, hafa þau lög ekki komið til framkvæmda. Það er skoðun fjhn., að enn sje þörf á að fá fje frá útlöndum til þess að starfrækja atvinnuvegina. Síðan þetta kom fram fyrst hefir engin breyting orðið á þessu, nema að því leyti, sem þörfin hefir aukist, sem meðal annars hefir sýnt sig í því, að bankarnir hafa orðið að taka stór erlend lán, til þess að geta annast hlutverk sitt, að sjá atvinnuvegunum fyrir rekstrarfje. Þessi lán hafa verið miður hagstæð, og liggur því í augum uppi, að miklu hentugra hefði verið að fá slíkt erlent fjármagn sem hlutafje í banka. Örðugleikar undanfarinna ára hafa líka reynst bönkunum þungbærir, og reynslan hefir sýnt, að betra hefði verið, að áhættan við rekstur atvinnuveganna, sem á bönkunum hefir hvílt, hefði dreifst á fleiri staði. Um hlunnindi þau, sem um er að ræða í frv. fyrir fyrirhugaðan banka, er það að segja, að þau eru útlátalítil fyrir ríkið. Og samskonar hlunnindi hafa þegar verið veitt Íslandsbanka. Og meðan hann sem einkabanki nýtur slíkra hlunninda, hlýtur hver annar einkabanki, sem hjer er stofnaður, að verða að fá þau líka. Því að annars er óhugsandi, að nokkur slíkur banki geti risið hjer upp. Um tap fyrir ríkissjóð, þó að hlunnindi þessi verði veitt, getur ekki verið að ræða, því að hann hefir þar engu að tapa. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. En fyrir hönd meiri hluta fjhn. vil jeg taka það fram, að hann fær ekki sjeð, að afstaða minni hlutans sje á rökum bygð, að vilja fresta málinu sökum þess, að ekki sje til almenn bankalöggjöf. Þetta virðist engin ástæða, því að banki þessi getur ekki starfað, nema að fá sömu hlunnindi eins og Íslandsbanki hefir nú. En hinsvegar verður hann, þegar leyfistíminn er á enda, að hlíta þeirri bankalöggjöf, er þá kann að hafa verið sett. Hvað snertir brtt. á þskj. 330, þá sjer meiri hluti nefndarinnar ekki ástæðu til að breyta ákvæðunum um árgjaldið. Það er í frv. þessu alveg eins og það var sett í lögin 1923 og eins og fjhn. 1920 hafði ráðgert, að það væri í frv. því, sem þá var fyrir þinginu. Hitt getur meiri hluti nefndarinnar fallist á að sje sanngjarnt, að miða árgjaldið við hlutafjármagn annarsvegar, en ágóða hinsvegar. En meiri hl. virðist gjald það, sem farið er fram á með brtt. 330, svo hátt, að ekki sjeu líkindi til, að hægt verði að fá samkomulag um það. Þá á jeg að skila frá nefndinni, að hún geti fallist á brtt. á þskj. 380. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta nú og bíða þangað til flm. hafa gert grein fyrir till. sínum.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg hefi orðið einn um það í fjhn. að leggja til, að heimildarlög þessi verði feld. Mjer finst rjettara að bíða þangað til almenn bankalöggjöf verður sett. Jafnframt finst mjer hjer vera um svo stutt sjerleyfi að ræða, að ekki sje von til, að nokkur gíni við því án þess að vita eitthvað um framtíð sína að öðru leyti, því að það varðar mestu fyrir þá, sem ætla að reka hjer bankastarfsemi til langframa. Þá get jeg ekki fallist á þá ástæðu háttv. meiri hluta, að rjettindi þeirra banka, sem hjer starfa, þurfi að miða við rjettindi Íslandsbanka sem býr nú að erfiðleikum og óáran undanfarinna ára, og má gera ráð fyrir, að hlunnindi hans geri ekki meira en að koma á móti töpum síðustu ára. Fáist ekki fje til nýs banka án þess að veita sömu kjör og þeim bönkum, sem fyrir eru, væri nær að miða þau við Landsbankann heldur en Íslandsbanka, því ef samkepni er að óttast, er meira að óttast af hálfu Landsbankans, sem ríkið stendur á bak við. Auk þess, sem mjer virðist hentugra að bíða með þetta mál eftir hinni nýju bankalöggjöf, þá eru tímarnir ekki heppilegir til þess að fá mikið erlent fje inn í landið í því skyni að efla atvinnuvegina, þar sem gengispólitíkinni hefir nú um skeið verið svo háttað, að atvinnuvegir landsins eru nú reknir með tapi. Hækkandi gengi þýðir verðlækkun, og verðlækkunartímar eru óheppilegir til útfærslu á atvinnuvegunum. Því að yfirstandandi tímar eru verðlækkunartímar og óhagstæðir, þar sem skapa þarf verðlækkun, sem leiðir af gengishækkuninni, meðal annars með því að draga saman seglin og neita um lánsfje. Ef á að skapa verðlækkun í áframhaldi af þeirri gengispólitík, sem rekin hefir verið nú um nokkurt skeið, þá er lítill vinningur í því að fá nýtt fjármagn inn í landið á meðan sá „process“ stendur yfir. Hið núverandi ástand er svo bágborið, að ekki yrði gagn af því „kapitali“, sem flyst inn í landið meðan svo búið stendur. Það er að vísu ekki óhagræði fyrir þann, sem hefir „kapitalið“, að flytja það inn í landið meðan krónan er 80% af gullverði og taka það út þegar krónan er komin í „pari“. Það er a. m. k. á yfirborðinu, kostur fyrir þann, sem á fje, sem hægt sje að flytja hingað, en það er ekki kostur fyrir þjóðina sjálfa, því að þetta fje er lán, sem hún verður að útborga með hærri krónum. Mjer virðist ekki óttalaust, að hækkunarmennirnir fái vilja sínum framgengt á þessu þingi, þótt ekki sje hægt að segja neitt með vissu um það, en verði þeir ofan á, er alveg ljóst, að það er enginn hagnaður að því að ráðast í nýjar framkvæmdir meðan gengisörðugleikarnir standa yfir. En verði tekin sú stefna að festa gjaldeyrinn, þá er mikið gagn að því að fá nýtt fjármagn inn í landið. Yrði sú stefna tekin, er óskandi, að sem fyrst fengist nýtt fjármagn. En jeg hygg, að slíkt kæmi þó ekki svo fljótt til framkvæmda, að það gerði neitt til, þótt afgreiðsla þessa máls drægist til næsta þings og biði eftir almennri bankalöggjöf. Mín till. er því sú, að frv. verði felt, ekki vegna þess, að jeg telji ekki líklegt, að sá tími komi, að fjármagn þurfi að flytja inn í landið, heldur vegna þess, að öll þessi bankamál verða til úrslitaumr. á næsta þingi, og af því að jeg tel tæpast hættu á töf á stofnun nýs banka, þótt þetta mál dragist til næsta þings.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg get verið þakklátur háttv. meiri hl. fjhn. fyrir góðar undirtektir undir þetta mál. Hann hefir, eftir því sem hv.frsm. (JakM) sagði, sýnt fullan skilning á þeirri miklu nauðsyn, sem er á því að útvega meira fjármagn til atvinnuveganna en verið hefir hingað til. Jeg þarf í raun og veru ekki að færa nein rök fyrir þeirri skoðun, sem hv. meiri hl. hefir fallist á, og eru aðalatriðin tekin fram í nál. hans á þskj. 276, sem er það tvent, að vöxtur atvinnuvega landsins útheimti meiri aukningu rekstrarfjár en áður hefir verið komist af með, og að þessi aukning, sjerstaklega frá stríðslokum, sje svo stórkostleg, ef skoðuð er í heild, að engin von sje til þess, að tveir bankar geti annað henni nema fjárhagur þeirra hefði eflst til mikilla muna. En nú hefir einmitt hið gagnstæða átt sjer stað; þeir hafa báðir tapað; geta þeirra hefir minkað, en ekki vaxið. Jeg verð að segja, að þetta sje svona, án tillits til hins, hversu ráðið verður fram úr seðlaútgáfunni, en þó er því ekki að neita, að verði einhver bönd lögð á útlán úr Landsbankanum með því að fela honum seðlaútgáfuna, þá er enn ein ástæðan fyrir hendi til þess að útvega meira rekstrarfje. Jeg gat því miður ekki heyrt alla ræðu hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), sem er í minni hluta um þetta mál. En jeg heyrði hann færa fram tvær ástæður sjerstaklega móti þessu máli. Önnur er sú, að fyrst þyrfti að ljúka undirbúningi undir almenna bankalöggjöf, áður en þessi banki yrði stofnaður. Jeg veit ekki við hvað hann á, en get þess til og hugsa mjer það, að hann eigi við það, að milliþinganefndin í bankamálum eigi eftir að ljúka þeim störfum. En jeg lít svo á, að nefndin hafi lokið störfum sínum, nema þetta þing vilji vekja hana upp aftur. Jeg tók það fram á síðasta þingi, að jeg hefði enga ástæðu til þess að vera á móti nefndarskipuninni, ef hún væri gerð með því fororði, að undirbúa lög um seðlaútgáfuna og koma fram með till. um fyrirkomulag veðlánastarfseminnar í landinu til næsta þings, en svo væri óbundið, hvort hún hjeldi áfram störfum eftir að þetta þing væri úti, og fjellust allir, þegar til kom, á þennan skilning, að því er jeg best veit. Og jeg verð að segja það, sem jeg sagði þá, að jeg fæ ekki sjeð, að þörf sje fyrir slíka löggjöf í bráð, meðan leyfistíma Íslandsbanka er ekki lokið. Það má ekki ætla, að það henti að útbúa slíka löggjöf löngu áður en hún á að verka, því að hún yrði orðin úrelt, þegar til framkvæmdanna kæmi. Get jeg þess vegna ekki fallist á þessa mótbáru hv.þm. Hin mótbára hv.þm. er sú, að meðan óráðið sje um framtíð íslensku krónunnar, sje ekki rjett að veita erlendu fjármagni í atvinnufyrirtæki þessa lands. Jeg held nú, að fáir verði hv.þm. sammála um þetta. Jeg held, að allir verði að vera sammála um það, að hvað sem verður um gildi peninganna í framtíðinni, þá sje það langæskilegast, að atvinnuvegirnir stöðvist ekki vegna skorts á rekstrarfje. Við höfum nú einmitt sjeð framan í þann möguleika nú í vetur, að jeg get ekki skilið, að mönnum yfirleitt, hvort sem þeir eru hækkunarmenn eða stýfingarmenn, þyki það nokkur búhnykkur fyrir okkur. Jeg held, að hv.þm. hafi blandað þessu saman við hitt, að það er ekki ráðlegt fyrir einstaka menn, þegar gengisóvissa er framundan, að taka lán til að festa um lengri tíma í fyrirtækjum, sem tvísýnt er um, hvort beri mikinn og fljótan arð. En hitt er annað, að vilja koma í veg fyrir, að kostur sje á rekstrarfje til atvinnufyrirtækja, sem skila aftur á sama ári fje því, er þau hafa tekið að láni. Jeg verð að álíta, að það sje a. m. k. bein skylda löggjafarvaldsins að stuðla að því, að atvinnuvegirnir geti haft aðgang að nauðsynlegu rekstrarfje. Jeg ætla svo, þótt hv. tillögumenn, sem komið hafa hjer fram með brtt., hafi ekki talað fyrir þeim, að lýsa strax afstöðu minni til þeirra. Þrír menn úr fjhn. bera fram 3 brtt. á þskj. 330, sem eru í raun og veru aðeins 2 að efni til. Þessar brtt. eru um skilmála þá, sem fjalla um þá kosti og kvaðir, sem á að vera heimilt að bjóða þeim mönnum, sem kunna að leita fyrir sjer um fjárframlög til stofnunar bankans. Um a.-liðinn er það að segja, að það er alveg eins gott að fella frv. eins og að samþykkja þessa till., því að jeg tel enga von um það, að nokkur vilji leggja fram fje í bankann, ef till. verður samþykt. Háttv. flm. virðast hafa litið á það eitt, að ekki sje allskostar eðlilegur sá stigi, sem frv. fer fram á að lögleiddur verði. Þeir líta á það, að afgjaldskvöðin eftir frv. er heldur þyngri á stórum banka en litlum og afgjaldið verður að tiltölu við hlutafje hærra í stórum en í litlum banka. Háttv. flm. geta að vísu vísað til þeirrar grundvallarreglu, sem fylgt er í tekjuskattslöggjöfinni, þar sem afgjaldið er miðað við hundraðshluta, hærri á háum tekjum, en lægri á lágum. En þessi stigi hefir einmitt gefist illa, hann leiðir til þess, að litlum fyrirtækjum hefir verið sýnd harðdrægni. En reglan, sem tekin hefir verið upp í stjfrv., fer meðalveg í þessu. Ef mikið hlutafje fæst, ber það vott um, að mönnum þyki fyrirtækið ekki óálitlegt og þyki gott að leggja fje í það, og væri þá ekkert óeðlilegt, þótt gerðar væru harðari kröfur um framlag í ríkissjóð, þegar hlutafjeð er mikið. - Hinsvegar verður rekstrarkostnaður fyrirtækisins tiltölulega minni, ef það er stórt, og vegur það á móti. Jeg hefði nú ekkert á móti því að víkja við grundvallarreglunni, ef ekki væri munurinn eins mikill frá því, sem stjfrv. fer fram á. Ef t. d. verður byrjað með 2 milj., sem er langsennilegast - og getur gengið erfiðlega að útvega það - þá fer það svo, að till. gerir meira en að þrefalda árgjaldið. Ef afkoman væri svo ljeleg, að ríkissjóður ætti ekki að fá nema 5 þús. kr. árgjald eftir stjfrv., fengi hann 14 þús. samkv. till.; ætti hann að fá 15 þús. eftir stjfrv., fengi hann 50 þús. Og svo langt er gengið, að þegar arðurinn er orðinn yfir 13% af hlutafjenu, er heimtað 50% af honum í ríkissjóð. Þetta má nú alls ekki skoða sem neina ívilnun, heldur eru þetta miklu harðari kostir en nokkurntíma er beitt í skattlagningu hlutafjelaga samkvæmt tekjuskattslögunum, og eru þeir þó afarharðir. Væri þetta símað erlendum fjármálamönnum, myndu þeir skoða þetta sem vott um andstæðan hugsunarhátt hinna íslensku löggjafa og alveg hætta við að leggja eyrisvirði í fyrirtækið. Annars liggur næst að bera þetta saman við kjör þau, sem Íslandsbanki fjekk, eða við skattalöggjöfina. Í henni er það svo, að af því, sem er næst fyrir ofan 13%, á að greiða 20% í ríkissjóð, en hjer er farið fram á 50% og þótt nokkuð sje ætlað fyrir útsvörum o. fl. þess háttar, þá er alls ekki um neina ívilnun að ræða, móts við önnur hlutafjelög. Í Íslandsbanka er það svo, að af því, sem er yfir 4% af arði, fær ríkissjóður 10%, svo að þau kjör, sem farið er fram á í stjfrv. til handa nýjum banka, eru að mun óhagstæðari en kjör þau, sem Íslandsbanki hefir. Væri í raun og veru eðlilegast að fara fram á sömu afgjaldsskilmála og þá, er sá banki hefir. Jeg er alveg viss um það, að þessi till. er ekki til þess, að ríkissjóður fái meira fje af þessu fyrirtæki, heldur til þess, að það komist alls ekki á fót, og það er meira að segja engin vissa fyrir því, að þetta fyrirtæki komist á stofn eftir þeim uppástungum um væntanleg kjör þess, sem gerðar hafa verið í stjfrv. Aftur á móti eru b.- og c.-liðirnir til bóta. Í þeim felst trygging fyrir þá menn, sem leggja fje í fyrirtækið, að þeir að leyfistíma Íslandsbanka loknum njóti hinna bestu kjara, sem veitt kunna að verða einkabanka. Verður þá væntanlega sett almenn bankalöggjöf, sem Íslandsbanki og aðrir bankar koma undir. En hitt má skoða sem tryggingu fyrir því, að ekki verði of mikið lagt á þetta fyrirtæki. Þá eru hjer till. frá hv.þm. Str. (TrÞ) og hv.þm. S.-Þ. (IngB) á þskj. 380. Við þær hefi jeg ekkert að athuga, og fyrri till., að eftirlitsmaður með bönkum og sparisjóðum skuli samþykkja afskriftirnar, fælir ekki frá. Hin till., að Alþingi kjósi tvo af þrem endurskoðendum bankans, er meinlaus í mínum augum. En jeg held, að hún sje ekki annað en útvegun á tveim bitlingum til handa alþingismönnum, og það gæti verið til sú stjórn, sem nota kynni þetta á svipaðan hátt. En jeg geri engan ágreining út af þessari till., því að jeg held, að hún muni varla koma til að spilla fyrir frv. Aðalatriðið er, að málið fái framgang, ekki aðeins á Alþingi, heldur og í reyndinni.

Halldór Stefánsson Jeg ætla í fjarveru hv. aðalflm. till. á þskj. 330 að segja nokkur orð um þær. Í nál.fjhn. er getið um ágreining þann, sem varð um d.-lið 1. gr. frv. af hálfu tveggja nefndarmanna. En svo hefir þriðji maðurinn bæst við, fallist á till. okkar og er nú meðflm. okkar að henni. Það er þá fyrst a.-liðurinn, sem jeg ætla að víkja að, enda hefir mest verið um hann talað. Það eru aðallega tvær ástæður, sem liggja til grundvallar fyrir þessum brtt. okkar. Það er þá fyrst, að eins og ákveðið er í frv., að misrjetti getur átt sjer stað gagnvart þeim, sem leggja fje í þetta fyrirtæki, eftir því, hvort um er að ræða mikið hlutafje og lítinn gróða eða lítið hlutafje og mikinn gróða. Þannig verður að greiða jafnmikið af jafnmiklum gróða, hvort sem hlutafjeð er mikið eða lítið, hvort sem það er 2 miljónir eða 6 miljónir. Þetta fanst okkur ekki rjettlátur mælikvarði fyrir arðgreiðslu í ríkissjóð, og var þetta önnur ástæðan til þeirra breytinga, sem við komum fram með. Ef gróðinn væri t. d. ekki nema 100 þús. kr., mætti telja það fremur lítinn gróða af 2 miljónum, og enn minni af 6 miljónum, og á bankinn þá að greiða samt jafnmikið eftir stjfrv. Hitt atriðið, sem liggur til grundvallar fyrir brtt. okkar, er það, að okkur þótti ríkissjóði ætlað of lítið af gróða bankans. Með gjaldstiga okkar tel jeg bankanum ekkert ofþyngt, því að þegar að því kemur, að ríkissjóður fer að fá nokkuð í arð af gróða bankans, þá er bankinn orðinn vel trygður. Búið að draga frá af óskiftum arði hæfilega fjárhæð til afskriftar af húsi og munum, beint áfallið tap, 10% til varasjóðs og 5% af hlutafjenu til hluthafaarðs. Jeg skal setja fram dæmi, þessu til skýringar. Gerum ráð fyrir, að hlutafjeð sje 3 milj. og hreinn gróði 300 þús. Eftir frv. á ríkissjóður þá að fá 60 þús., en bankinn 240 þús., eða rjett 8%. Eftir brtt. okkar á ríkissjóður að fá 75 þús., en bankinn 225 þús. Þessar 225 þús. kr. væri, að mjer skilst, alt að 7½%, svo að hlutafjeð fengi samt nær 12½%, þó gengið væri að okkar till. Gerum svo ráð fyrir, að hlutafjeð sje 3 milj., en gróðinn þrefalt minni, eða 100 þús. kr. Eftir brtt. okkar ætti ríkissjóður þá að fá 12 þús., en hlutafjeð 88 þús. kr. Jeg get engan veginn sjeð, að með þessu sje nærri gengið hlutafjenu. Jeg hefi þá með þessu svarað hæstv. fjrh. Hann lagði svo mikið upp úr þessu, að hann taldi sama, hvort frv. væri felt eða gengið að brtt. okkar. Jeg veit ekki, hvað erlent hlutafje getur gert sig ánægt með í viðskiftum við okkur, ef þetta þykir of nærri því gengið. Jeg sem meirihlutamaður í nefndinni hefi gengið inn á, að þörf væri fyrir aukið starfsfje í landinu. En mjer dettur í hug, ef gera á svo mikið úr þessu atriði, hvort greitt er lítilsháttar meira eða minna, en þó ekki nema auðvirðilegur hluti af gróða bankans, að rjett væri að átta sig á því sem fyrst, hvað langt er farandi í því að leggja þjóðina undir okur erlends fjármagns. Um b.- og c.-liðinn þarf jeg ekki að tala. Jeg býst við, að þær brtt. valdi ekki ágreiningi.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla, að jeg væri eini þingmaðurinn, sem hreyfði andmælum gegn frv. þessu strax við 1. umr. Jeg hefi ekki breytt um skoðun síðan. Jeg álít algerlega óviðeigandi og þjóðinni ósamboðið að veifa framan í útlendinga slíkum sjerrjettindum sem þessum, alveg að tilefnislausu. Hæstv. fjrh. hefir lýst því yfir enn á ný, að engin vitneskja og því síður vissa væri um það, að fje yrði í boði. Jeg lít svo á, að það sje blettur á Alþingi, að á þrem sviðum eru nú boðin fram sjerstök hlunnindi handa útlendingum, ef þeir vilja koma og leggja fram eitthvað af peningum. Jeg get ekki tekið þátt í þessu. Meiri hl. fjhn. og hæstv. fjrh. hafa lagt áherslu á það, að þörf væri fyrir útlent rekstrarfje til þess að styðja atvinnuvegina. Hæstv. fjrh. sagði, að aldrei hefði verið meiri þörf á þessu en nú. Jeg fer ekkert út í það. En sje svo, og jeg lít svo á, að svo sje, að atvinnuvegirnir eigi við meiri örðugleika að etja en nokkru sinni áður, þá er það fyrst og fremst að kenna stefnu og framkvæmdum hæstv. fjrh. í gengismálinu. En ef ástæða er til að fá erlent lánsfje, þá væri miklu eðlilegra, að bankarnir, sem hjer eru fyrir, tækju lán og miðluðu til atvinnuveganna. Jeg býst við, að bankastjórunum við þá banka væri ekki síður trúandi fyrir því fje en ókunnum mönnum, sem auk þess ættu að ráða yfir einhverjum verulegum hluta af sparifje landsmanna. Það á nú kannske að heita svo, að bankinn hafi ekki sparifje, en það var líka tilætlunin með Íslandsbanka, og tekur hann þó við því. Jeg lít svo á, að ekki ætti að samþykkja þetta frv. Jeg þykist þó sjá, að það muni ná samþykki, þar sem 6 af 7 fjárhagsnefndarmönnum leggja með því. Ber jeg því fram tvær brtt., því að jeg lít svo á, að betri sje hálfur skaði en allur. En jeg skal taka það fram, að jeg greiði atkv. á móti frv., þó að báðar þessar brtt. verði samþyktar. Till. fara í þá átt að tryggja betur afstöðu ríkissjóðs. Bankinn á samkv. 1. gr. staflið d. að mega verja nokkru af ársarðinum til afskrifta. Til frekari tryggingar því, að þessi heimild sje ekki misnotuð, vil jeg, að til komi samþykki eftirlitsmanns banka og sparisjóða. Hin breytingin er á þá leið, að Alþingi, en ekki stjórnin, skipi tvo af þrem endurskoðendum bankans. Hugsunin er sú, að meiri trygging sje fyrir óhlutdrægu eftirliti, ef endurskoðendur eru skipaðir bæði af stjórnarflokknum og andstöðuflokknum, og meiri líkur til, að það verði að gagni. Jeg get tekið undir með hv.frsm. minni hl. (ÁÁ), að þetta er stjfrv., en kemur þó í eðli sínu á móti stefnu stjórnarinnar í gengismálinn. Ef koma ætti í framkvæmd stefnu stjórnarinnar, yrði að takmarka allar lánveitingar og setja fjölmarga af atvinnurekendum á höfuðið. Þetta frv. verkar í öfuga átt, því að hjer er verið að leggja drögur fyrir nýtt starfsfje. Jeg skal benda á annað. Hver myndi útkoman verða, ef þessi banki kæmist á stofn og stjórninni tækist jafnframt að hækka krónuna upp í gullgildi? Gerum ráð fyrir, að stofnfje bankans væri 5 milj. í íslenskum krónum. Nú er ísl. krónan um 20% undir gullverði. Ef stjórninni tekst að hækka hana á tveimur árum upp í gullgildi, þá verður landið að borga eigendum bankans 1 miljón króna fyrir lánið á þessum 5 miljónum, vegna gengishækkunarinnar. Þetta kalla jeg dýrt. Yfirleitt virðist mjer þetta frv. bera greinilega vott um hið mesta „planleysi“ hjá stjórninni og flokki hennar í bankamálunum og gengismálinu. Sífeld styrjöld innan stjórnarflokksins um öll stærstu málin veldur því, að útlit er fyrir, að þetta þing verði eitt hið lengsta, en um leið ómerkilegasta sem haldið hefir verið. Mjer finst hlálegt, ef þetta verður eina frv. af bankamálunum, sem samþykt verður, frv. um að veifa hlunnindum framan í útlendinga. Jeg öfunda ekki hæstv. stjórn af þessari einu fjöður.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Jeg held, að þessir hv. nefndarmenn, sem bera fram brtt. á þskj. 330, hefðu átt að áskilja það, að bankinn greiddi venjulegan tekjuskatt. Það er eins og hæstv. fjrh. sagði, að það, sem þeir leggja til, er ekki ívilnun, heldur íþynging. Um það má sannfærast með því að taka tekjuskattslögin til samanburðar. Það er ekki hægt að skilja till. öðruvísi en verið sje að slá hendinni á móti þessu frv. Um b.- og c.-liði till. lít jeg svo á, að þar sje aðeins um skýringar að ræða á efni, sem felst í frv., og er jeg ekki á móti því, að þeir sjeu samþyktir. Hv. frsm. minni hl. (ÁÁ) gerði grein fyrir afstöðu sinni. Bygði hann hana á svipuðum grundvelli og hann drepur á í nál., en líka því, að ástæðulaust væri fyrir þá, sem stofna vildu nýjan banka, að setja fyrir sig. rjettindi Íslandsbanka, sem lamaður væri af erfiðleikum undanfarinna ára. Það er mikið til í því, að nýr banki stæði betur að vígi, eða svo mætti virðast. En sjón er sögu ríkari. Enginn hefir viljað stofna hjer banka fríðindalaust. Það hafa tvívegis komið fram frv. um sjerleyfi til bankastofnunar og bæði farið fram á að fá hlunnindi Íslandsbanka. Það er auðsætt, að banki verður ekki stofnaður án þeirra. Hv. minni hl. (ÁÁ) benti á, að miklu meir væri að óttast samkepni við Landsbankann en Íslandsbanka. En engum dettur í hug, að einkabanki geti fengið sömu rjettindi og Landsbankinn, sem er þjóðareign. - Það er misskilningur hjá hv.þm. Str. (TrÞ), að hjer sje verið að veifa rjettindum framan í útlendinga. Það eru engir útlendingar að falast eftir þessu. Það er verið að gera þetta fyrir landsmenn sjálfa og atvinnuvegi þeirra. Annars sje jeg ekki mikinn mun á því að veifa þessu eða biðja um lánsfje. Hv. þm. vill láta bankana fá lán, til þess að þurfa ekki að stofna nýjan banka. En það verður aðeins til þess að firra útlendingana þeirri áhættu, sem því er samfara að stofna banka. - Bæði hv. minni hl. (ÁÁ) og hv.þm. Str. (TrÞ) töluðu um, hvernig þetta kæmi heim við gengishækkunarpólitíkina. Þeir bentu á, að ef bankinn yrði stofnaður, yrði um leið stofnað til skulda, sem ættu eftir að hækka, ef krónan færi upp í gullgildi. Þetta er rjett. En útkoman yrði sú sama, þótt tekið væri lán til að halda atvinnuvegunum uppi. Jeg mintist á það, að á þinginu 1923 var því ekki neitað, að nauðsynlegt væri að fá meira rekstrarfje. En þá var því haldið fram, að mjög miklar líkur væru til, að stofnaður yrði samvinnubanki. Úr því hefir ekkert orðið. Það er skiljanlegt, að hefði verið að því komið að stofna slíkan banka, þá hefði verið minni þörf fyrir þennan fyrirhugaða banka. Nú sje jeg ekki betur en að allir sjeu horfnir frá þessu, og því hafi ekki verið aflað fjárins. Og það sýnir, hvað kreppan hefir aukist síðan; því að það mun hafa verið fyrirhugað, að samvinnufjelögin af eigin ramleik stofnuðu bankann, en nú treysta þau sjer ekki til þess. Þetta sýnir aftur, að þörfin á banka hefir ennþá aukist að miklum mun síðan 1923. Hv. þm. Str. (TrÞ) veifaði því allmjög, að það væri hættulegt að veita útlendingum leyfi til þess að starfrækja hjer slík fyrirtæki sem banka. En það er líklega sú tegund fyrirtækja, sem hjer þarf einna minst að óttast, þótt útlendingar leggi fje í. Það er alls ekki meiningin hjer að fá útlendingum algerlega frjálsar hendur um stjórn slíks fyrirtækis, þannig, að þeir sjeu ekki á neinn hátt háðir lögum landsins. En það, sem er allra besta tryggingin gegn allri áhættu, er það, að þeir hljóta að eiga algerlega sinn hag sameiginlegan við atvinnuvegi landsins, þannig að bankinn geti aldrei starfað með góðum árangri fyrir sína hluthafa, ef hann starfar ekki jafnframt fyrir atvinnuvegina, sem þeir reka.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Hæstv. fjrh. þurfti ekki að verða eins hissa og hann virtist verða á nál. mínu, því að í þeirri þáltill., sem milliþinganefndin í bankamálum hefir starfað samkvæmt, stendur, að hún eigi einnig að öðru leyti að endurskoða bankalöggjöf landsins. Það er að vísu rjett, að hæstv. fjrh., sem vildi yfirleitt á síðasta þingi draga úr þessari nefndarskipun, taldi svo sem ekki væri vert að athuga fleira en seðlamálið og veðdeildina. En í hv.Ed. mætti þessi skilningur hans mótmælum skýrum og greinilegum. En þegar engin brtt. kom fram, hvorki í Ed. eða Nd., sem gerði það ótvírætt, að vilji hæstv. ráðh. væri einnig vilji þingsins, þá lít jeg svo á, sem milliþinganefndin hafi haft rjett fyrir sjer, þegar hún skrifaði hæstv. ráðherra hið síðasta brjef sitt, dags. 10. febrúar í ár. En í því brjefi er skýrt og greinilega sagt frá því, að nefndin hafi ekki getað lokið við að gera tillögur um endurskoðun á bankalöggjöfinni. Undir þetta brjef rituðu tveir nefndarmenn úr Íhaldsflokknum og tveir skipaðir af Framsóknarflokknum. Jeg hefi ekki orðið var við ennþá, að nefndin hafi fengið tilkynningu um, að þetta væri misskilningur. Við 1. umræðu þessa mál gat jeg þess einnig, að nefndin ætlaði sjer að vinna að hinni almennu bankalöggjöf, og fjekk þá ekki heldur neina leiðrjetting á þeim „misskilningi“. Svo að það ætti að vera fyllilega afsakanlegt, þótt jeg gengi út frá, að milliþinganefndinni væri falið að undirbúa almenna bankalöggjöf. Hæstv. ráðherra hefir hvað eftir annað fengið tækifæri til að leiðrjetta það áður, sje það misskilningur. En þar sem hann hefir ekki gert það fyr en nú, þarf hann ekki að verða hissa á, að jeg ber þetta fram sem ástæðu. Um hitt er jeg hæstv. ráðh. algerlega ósammála, að það eigi að draga að setja almenna bankalöggjöf þangað til á síðustu stundu, þegar einkarjettur Íslandsbanka er útrunninn. Almenn bankalöggjöf er yfirleitt þannig, að hún er ekki sniðin með tilliti til eins árs, heldur langs tíma. Og jeg teldi það mjög óheppilegt að fara að hrúga upp sjerleyfisbönkum, en bíða fram á síðustu stund með almenna bankalöggjöf, og fái svo þrýstingurinn frá þessum sjerleyfisstofnunum að hafa mikil áhrif á þá löggjöf. Jeg tel nauðsynlegt að ljúka þessari almennu bankalöggjöf hið allra fyrsta. Þetta var mín fyrsta ástæða. Önnur ástæðan var sú gengispólitík, er hæstv. ráðherra rekur. En nú segir hann, að nauðsynin á auknu fjármagni hafi aldrei verið eins mikil og einmitt nú. Jeg hjelt, að hæstv. fjrh. væri það fyllilega ljóst, að ef rekin er gengispólitík hans, þá hlýtur það að skapa kreppu. Og það á að skapa kreppu, því að einungis með henni er hægt að þrýsta verðlaginu niður. Hækkunarmenn verða að vera sjálfum sjer samkvæmir og víla ekki fyrir sjer, þótt þetta kosti þrautir og þjáningar. Þeir verða að gera ljóst sjer og sínum fylgismönnum, að þeirra pólitík heimtar þetta og að það eru engin meðul til, sem geta látið atvinnuvegina blómgast um leið og verið er að hækka. Yfirleitt veit hæstv. fjrh. þetta alt saman, svo að það ætti ekki að þurfa að segja honum það þess vegna.  (Fjrh. JÞ: Hann veit líka fleira)  . Hann veit líka fleira, því vit hans á þessum efnum er yfirleitt betra en stefna hans.

Heyr!

. Hæstv. fjrh. lagði einnig áherslu á það, að ef þetta frv. yrði ekki samþykt þá væri ekki útlit fyrir annað en atvinnuvegir landsmanna þyrftu að stöðvast að svo og svo miklu leyti. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. geri hjerna fullmikið úr nauðsyn þessarar nýju stofnunar. Við skulum hugsa okkur, að það mishepnaðist að fá þennan nýja banka. Hæstv. fjrh. hefir lýst yfir, að engin vissa væri fyrir, að það tækist, og jeg veit, að meiri hl. fjhn. telur mjög lítil líkindi til, að þetta takist fyrir næsta þing. Þá er ilt í efni fyrir okkar atvinnuvegum. Jeg hefi verið þeirrar skoðunar, að sú atvinna, sem nú er rekin í landinu, muni geta gengið á næstu árum án þess að stofna nýjan banka, - muni geta það með þeim lánum, sem landið getur fengið erlendis og hæstv. fjrh. mun vera fús að ganga í ábyrgð fyrir. Jeg gerði mig ekki í minni röksemdaleiðslu sekan um það, sem hæstv. fjrh. hjelt fram, að jeg hefði gert, sem sje að rugla saman því, sem framkvæmt er til langs tíma, og því, sem gert er til stutts tíma. Jeg skal fúslega játa, að það eru mestar líkur til, að svona banki mundi starfa að því að lána þeim atvinnuvegum, sem gætu borgað á 6–12 mánaða fresti. En við höfum sjeð á síðustu árum, hvaða áhrif gengishækkanir geta líka haft á slíka atvinnuvegi. Það hafa orðið stórtöp hjá atvinnurekendum, sem hafa svo stundum lent á bönkunum. Mjer hefir skilist, að hæstv. ráðh. líti svo á, að hægfara hækkun sje eiginlega óhugsandi og eigi ekki að gera ráð fyrir henni.  (Fjrh. JÞ: Jeg hefi aldrei sagt neitt um það)  . Við 2. umr. um gengismálið hefir hæstv. ráðh. sagt það skýrt og greinilega að hjer væri annaðhvort um að ræða að hækka fljótt og vel eða þá festingu. Því að hægfara hækkunin, sem menn hafa talað um undanfarið, sje lítt framkvæmanleg og óheppilegri en sú snögga.  (Fjrh. JÞ: Nei, það er ekki rjett)  . Mjer hefir skilist, að þetta sje stefna hæstv. ráðherra í gengismálinu. Og þó hann kannske ekki játi, að þetta sje sín framtíðarstefna, þá er það sannanlegt, að sú var stefna hans á síðasta ári. Það þarf hvorki að játa því eða neita, raunin sýnir það. Svo jafnvel þó lán sjeu ekki tekin til lengri tíma en 6–12 mánaða, geta þau sannarlega orðið háskaleg bæði fyrir þá, sem taka og þá, sem veita. Þetta mál á sannarlega skylt við gengismálið. Ef á að hækka - kannske á þremur árum - upp í fyrra gengi, þá er það fyrirsjáanlegt, að atvinnurekstur landsmanna muni ekki geta borið sig. Og fyrst svo er, þá er enginn ávinningur að því að auka atvinnuvegina, fjölga togurum, byggja hús o. s. frv. Þannig getur svo verið ástatt, að það sje enginn kostur að fá nýtt fjármagn inn í landið. Hvort það sje heppilegt, er undir því komið, hvernig skilyrðin eru fyrir notkun þess á hverjum tíma. Og verði festingarstefnan ekki ofan á, þá eru skilyrðin slæm. Hv. frsm. meiri hl. gat þess, að tvívegis hefði komið til mála að fá sömu rjettindi til bankastofnunar og Íslandsbanki hefir. Jeg get vel trúað þessu. En þetta sannar ekkert um það, að hjer sje ekki hægt að stofna banka með öðrum kjörum. Þetta er eðlileg afleiðing af því, að hjer er engin almenn bankalöggjöf. Því ef hjer væri einhver almenn bankalöggjöf, þá myndu lysthafendur hafa miðað við hana. Jeg geri ráð fyrir, að hún verði ekki strangari en það, þegar hún verður sett, að arðvænlegt verði talið að leggja fje í bankastarfsemi. Og til þess vil jeg fá almenna bankalöggjöf sem fyrst, að hver sem er geti starfað að því hvenær sem er að koma af stað banka, aðeins ef fullnægt er þessum föstu skilyrðum, án þess að þurfa að leita til þings eða stjórnar frekar en þar væri ákveðið. Þá vita allir út frá hverju á að ganga. Bankalöggjöfin á að koma til þess að hægt sje að komast hjá þessu stöðuga kvabbi um heimild um bankastarfsemi sem hefir komið þing eftir þing og hingað til engan árangur borið. Hv. frsm. meiri hl. gaf í skyn, að við, sem talað höfum á móti frv., hefðum ekki hug til þess að snúast beint á móti því. Jeg skal játa, að það þarf nokkurn kjark til að gefa slíkt í skyn eftir okkar ræður. Við höfum haldið því fram, sem er beint gegn frumvarpinu, að það eigi að gera alt, sem unt er, til þess að bæta úr ástandinu, sem er. Við höfum haldið því fram og skulum styðja að því, að Landsbankinn verði gerður að seðlabanka þegar á þessu þingi, - að krónan verði fest í sínu sanngildi og að almenn bankalöggjöf verði sett þegar á næsta þingi. Jeg er sannfærður um, að þetta er það eina varanlega, sem hægt er að gera fyrir fjárhag þessa lands nú á þessu þingi. Og ef það sæi fyrir þessu öllu, þá mun það hljóta góðan orðstír, þó að þingsetan sje orðin nokkuð löng.

Fjármálaráðherra (JÞ): Háttv. frsm. meiri hl. (JakM) hefir að æðimiklu leyti tekið af mjer ómakið, svo að jeg skal reyna að vera stuttorður. Gagnvart hv.l.þm.N.-M. vil jeg minna á það, að það má ekki líta svo á, að hjer sje verið að setja einhver ákvæði í skattalöggjöfina, sem löggjafarvald landsins sje alveg einhlítt um að ákveða. Hjer er verið að gera uppástungu um samningagrundvöll. Og ef mönnum tekst ekki að gera hann þannig úr garði, að hann þyki aðgengilegur, þá verður ekkert úr neinu. Það gæti vel verið, að erlendum hlutafjelögum þætti það ekki nein harðdrægni, þótt heimtaður væri helmingur arðs á eftir 13%. En tillaga háttv.flm. fer ekki fram á þetta, því að sannarlega er búið að taka skatt af þessum 13% áður, en hluthafar fá ekki prósentur áður en helmingur arðs er reiknaður frá. Og þar við bætist, að þegar menn fara að athuga, hvort þeir eigi að leggja fje í þetta, þá er þess að gæta, hvort bankareksturinn hafi reynst arðvænlegur eða ekki. Þegar teknir eru bankareikningar hjer fram á þennan dag, þá verður maður því miður að viðurkenna, að niðurstaðan hingað til hefir verið sú, að slík fyrirtæki eru ekki álitleg. Stundum hefir ágóðinn unnið sig upp. Þetta er eðlileg afleiðing af því, að atvinnulíf okkar er miklu meiri sveiflum háð en atvinnulíf nágrannaþjóðanna. Og þessir menn verða að gera það upp við sjálfa sig, hvort þeir vilja leggja fje í bankann með því móti, að hlutafjeð verði ekki meira en 2 milj. Þótt hægt sje að fá meira fje, eru kjörin sniðin eftir þessu. Og þau eru svo áskaplega óhagstæð, að um enga ívilnun getur verið að tala. Ekki heldur um okur, því að við vitum, að hlutafjeð ber ekki arð í þessum banka, nema því aðeins, að atvinnuvegirnir sjái sjer hag í því að greiða hann. Hv. þm. 8tr. (TrÞ) talaði um að veifa rjettindum tilefnislaust. Hv. frsm. (JakM) hefir svarað því svo vel, að jeg þarf engu við að bæta. Svo er annað, nefnilega ef atvinnuvegir landsins væru í lánsþörf, þá væri það mjer að kenna. Jeg vil segja hv.þm. það, að það er dálítið varasamt fyrir hann stundum að bera last á andstæðinga sína, því að það getur orðið úr því óþarflega mikið oflof. Jeg mintist aðeins á vöxt atvinnuveganna eftir stríðslokin; því að það er hann, sem skapað hefir mikla þörf fyrir lán. Við fiskum á ári hverju yfir 300 þús. skippund; en í stríðslokin þótti það gott, ef við hjengum í 200 þús. Það þarf að vera til lánsfje, svo að þeir menn, sem reka þessa framleiðslu og kaupa þurfa mikið af bæði salti, kolum, olíu o. fl., geti haft nóg til sinnar lífsframfærslu þangað til markaðsvaran er seld, sem oft er árlangt. Ef menn því hafa þörf á meiri lánum en áður, þá getur það ekki skýrst á annan hátt en þann, að nú fiskast 100 þús. skippund meira en áður. Hv. þm. Str. hefir sýnt fremur lítinn skilning með ummælum sínum. Þá sagði hv.þm. út af gengispólitíkinni, að fyrsta skilyrðið fyrir að hækkun krónunnar hepnaðist væri, að meiri hluti atvinnurekenda færi á hausinn. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) tók af sinni þekkingu á gengismálinu alveg í sama strenginn og sagði, að ef ætti að hækka í 3 ár, væri það fyrirsjáanlegt, að atvinnuvegirnir gætu ekki borið sig. Margt fleira sagði þessi hv.þm. í sömu átt. Jeg verð að segja, að það er ákaflega leiðinlegt, að það skuli vera til svo bókhneigðir og bóktrúaðir menn, að þeir fyrir lestur bókar, jafnvel þótt um merkilegt mái sje, eins og gengismálið, skuli gleyma alveg að líta á það, sem gerist í kringum þá sjálfa á sama tíma. En hvað hefir gerst? Á árunum 1924–'25 hefir íslensk króna hækkað úr 47 gullaurum upp í 81½. Hvað fór á hausinn á þessu tímabili? Það getur vel verið, að þessir hv.þm. hafi fundið í bókum sínum, að svona hækkun geti ekki átt sjer stað án þess að alt fari á hausinn; en þeir hafa bara alveg gleymt að líta út um gluggann. Þeir segja: Það er ekki hægt að hækka krónuna nema með því að setja alt á hausinn; jeg sný málinu við og segi: Krónan hækkar ekki, nema velgengni atvinnuveganna lyfti henni upp. Og jeg vitna í reynsluna. Þeir geta svo vitnað í bækurnar alveg eins mikið og þá lystir. En það er nú svona, að þessir hv.þm. sýna ekki trú sína af verkum sínum. Þeir vilja ekki, að krónan hækki, og þeir ættu þess vegna ekki að vilja, að atvinnuvegirnir færu á hausinn fyrir fjárskort. Þeir ættu sannarlega að vilja, að útvegað væri nauðsynlegt fjármagn fyrir atvinnuvegina til að greiða fyrir starfsemi þeirra, þótt þeir hafi þá trú, að gengispólitík stjórnarinnar mishepnist með þessu móti. En þeir verða ekki neinn hæstirjettur um það, hvort gengispólitík stjórnarinnar mishepnast eða ekki. Það sýnir sagan og framtíðin. En jeg ætla að segja þeim það, að stjórnin byggir sína hækkunarpólitík á velgengni atvinnuveganna, en ekki á neinu niðurdrepi þeirra. Og hún er þeirrar skoðunar, að sjerhvað það, sem styður velgengni atvinnuveganna, muni líka styðja hækkunarpólitíkina, ef alt fær að ganga sinn eðlilega gang. Og jeg er sannfærður um, að þegar þessir hv.þm. setja sig á móti jafnsjálfsagðri viðleitni atvinnuvegunum til stuðnings, þá sje það af því, að þeir inst í sinni samvisku halda, að þessi skoðun stjórnarinnar sje rjett, að efling atvinnuveganna muni stuðla að hækkun krónunnar, sent er einn höfuðþyrnir í þeirra augum. Hv. þm. V.-Ísf. hafði það eftir mjer, að útlit væri fyrir stöðvun atvinnuveganna, ef þetta frv. yrði ekki samþ. Þetta er ekki rjett. Jeg mintist á það, að við hefðum á þessum vetri orðið að horfa á þann möguleika. Hitt hefi jeg aldrei sagt og aldrei dottið í hug að segja, að ekki finnist úrræði til þess að halda atvinnuvegunum uppi, ef þetta frv. verður ekki samþ. Og jeg vona, að svo illa fari ekki, að atvinnuvegirnir stöðvist. Sami hv.þm. hafði það og rangt eftir mjer, að hægfara hækkun krónunnar væri ómöguleg. Jeg hafði aðeins sagt, að hraðfara hækkun gæti orðið drepandi fyrir atvinnuvegina. Út af ummælum hv.þm. V.-Ísf. um bankanefndina, þá hefi jeg skilið form, hennar svo, að nefndin sje hætt störfum. En það er á valdi þingsins að veita henni líf aftur. Hitt er misskilningur hjá honum, að jeg hafi viljað á síðasta þingi draga úr verkefni nefndarinnar. En jeg lít svo á, að hún hefði mátt undirbúa bankalöggjöf og gera það á þeim tíma, sem henni var ætlaður til starfa. En þótt hún hafi ekki gert þetta, lít jeg svo á, sem starfi hennar sje lokið, nema þingið vilji framlengja umboð hennar. Jeg vil að síðustu segja það, að menn þurfa ekki að sjá eftir að bjóða þolanleg kjör fyrir það að fá svona stofnun. Það er auðsjeð, að bankastarfsemi er hjer áhættusöm. Og það er jafnvel svo, sem hv.þm. V.-Ísf. tók fram, að stutt lán geta verið hættuleg, nema vel sje um hnútana búið. Sú hætta gefur þó ekki löggjafarvaldinu tilefni til þess að setja atvinnuvegina í svelti.

Tryggvi Þórhallsson Það eru aðeins fáeinar athugasemdir út af ræðum hv.frsm. meiri hl. fjhn. og ræðu hæstv. fjrh. Það er rjett túlkað hjá hv.frsm., að jeg benti á, að bankarnir hjer ættu heldur að taka ný lán en að stofnaður væri nýr banki. En nú á að taka valdið af þeim, að nokkru a. m. k. Jeg vil heldur fá það vald í hendur Íslendingum, sem lengi hafa haft þetta verk á hendi, heldur en einhverjum nýjum mönnum, sennilega útlendingum, eða þeim sem fyrst og fremst ynnu fyrir hagsmuni útlendinga. Jeg vil skjóta því til hv.frsm. og spyrja hann að því, hvort hann þekki dæmi til þess hjá nágrannaþjóðunum á síðustu árum, að slík lög sem þessi hafi verið gefin þar. Það hefir áreiðanlega ekki komið fyrir. Engin nágrannaþjóðin hefir fitjað upp á slíku. Það hefir engum einu sinni dottið það í hug. Jeg ætla að leiðrjetta eitt atriði í ræðu hv.frsm. Hann gat þess, að á þingi 1923, er norski bankinn var á ferðinni, hefði verið talað um að koma upp samvinnubanka. En svo sagði hann, að aðstaða samvinnufjelaganna hefði breyst svo mikið síðan, að þau stæðu sig ekki við það. Því vil jeg mótmæla, enda þótt jeg vilji ekkert um það tala, hvort þau eru að hugsa um að koma upp banka. En Sambandið stendur nú svo föstum fótum, að fjendur þess geta ekki rifið það niður. Það stendur nú fastari fótum en nokkru sinni áður. Hæstv. fjrh. vísaði í hv.frsm. meiri hl. (JakM) um það, að ljer væri verið að veita sjerrjettindi. - en vill hann þá verja öll þau fríðindi, sem nú er verið að bjóða útlendingum, happdrætti og virkjun Dynjandisár? Jeg er sjálfum mjer samkvæmur um að standa á verði gegn öllu þessu, en hæstv. fjrh. og hv. 3. þm. Reykv. eru þar ekki sjálfum sjer samkvæmir. Afleiðingin af gengispólitík hæstv. fjrh. er því, að atvinnurekendur í landinu hafa tapað hundruðum þúsunda og miljónum króna, sem þeir hefðu nú getað haft í löndum sínum, ef rekin hefði verið skynsamleg gengispólitík, og þyrftu þá ekki á neinu útlendu fjármagni að halda. Hæstv. fjrh. sagði, að þessi nýi banki kæmi ekki með meira en 2 miljónir króna, en jeg býst við, að atvinnurekendur hafi borgað meira í skatt vegna gengishækkunarinnar.  (Atvrh. MG: Hver hefir fengið þann skatt?)  . Jeg var ekki að tala við hæstv. atvrh., heldur hæstv. fjrh.  (Fjrh. JÞ: Fjármálaráðherra hefir ekki fengið þennan skatt)  . Jeg hefi aldrei haldið því fram. Hæstv. fjrh. er kominn langt frá læriföður sínum. Hann hefir bent á, að við hv.þm. V.-Ísf. vitnuðum mikið í bækur, en hann vitnar þó enn meira í aðra og er fyrsti maður hjer á landi, sem hefir skrifað bók um gengismálið. En það eru svo sem ekki einsdæmi, þótt hann hafi nú skift skoðun á þessu máli. Hæstv. fjrh. var að tala um veltiár, og sem fjrh. ætti hann að hafa best vit á því. Jú, síðastl. ár hefði getað orðið veltiár, ef ekki hefði svo illa tekist til, að hjer sat sá maður á fjármálaráðherrastóli, sem gerði veltiárið að þrengingaári með gengispólitík sinni. Hann sagði, hæstv. fjrh., að hann bygði gengispólitík sína á velgengni atvinnuveganna. Jú, það vita allir nú, hvað þeir standa höllum fæti, og þá er um leið sýnt, hvað gengispólitík hans stendur höllum fæti. Til þess að hækka peningana enn vill hann veita þessu fje inn í landið. Með því er hann að bjóða útlendingum að fjefletta okkur. Ef við fengjum 5 miljónir og krónan væri að ári komin í „pari“, þá hefir hæstv. fjrh. þar með gefið útlendingum eina miljón króna, eða 20% af hverri krónu. Jeg vil ekki vera með í því, og við eigum að láta aukið fje í hendur bankanna, sem hjer eru fyrir, ef þarf, en ekki gefa útlendingum kost á að fjefletta okkur. Jeg tek undir það með hv.þm. V.-Ísf., að andstæðingar stjórnarinnar hafa sýnt skýra afstöðu í banka- og gengismálnunum, en stjórnarflokkurinn er svo klofinn, að hann getur engu stórmáli komið fram.

Halldór Stefánsson Það, sem ber á milli við hv.frsm. meiri hl. (JakM) og hæstv. fjrh. (JÞ), er skiftingin á gróða bankans; munurinn er þó ekki stórvægilegur, þegar krufið er til mergjar. En á hinn bóginn er gert mikið úr því, að ekki muni fást það fje, er menn telja þurfa, ef gengið er að till. okkar hv.þm. Ak. um ágóðaskiftinguna á milli bankans og ríkisins. Jeg álít, að hægt sje að vinna of mikið til að biðja um slíkt fje eða veita því inn í landið. Jeg fæ ekki skilið, hvernig hægt er að setja brtt. okkar á þskj. 330 í samband við tekjuskattslögin. Hæstv. fjrh. sagði áður, að þetta frv. ætti að vera samningsgrundvöllur, og það er rjett. Og það er alveg eins samningsgrundvöllur, þótt brtt. okkar nái fram að ganga. Viðvíkjandi því, sem hv.frsm. (JakM) talaði um, að hjer væri um verri kjör að ræða en samkvæmt tekjuskattslögunum, þá er það að vísu rjett, ef miðað er við þetta eingöngu. En banki þessi á að vera undanþeginn öllum opinberum sköttum og gjöldum og einnig útsvarafrjáls, en svo er ekki um innlend atvinnufyrirtæki, því að þau eru hlaðin sköttum, bæði beint og óbeint. Jeg skal viðurkenna, að það er rjett, sem hæstv. fjrh. sagði, að bankinn fengi ekki óskert þessi fyrstu 13%. Af þeim á ríkið að fá 1½%, en bankinn 11½%; en það gerir ekki stóran mun og skiftir ekki verulegu máli. Því hefir verið haldið fram, að ekki sje álitlegt að leggja fje í banka hjer, vegna þess hvað atvinnuvegirnir sjeu áhættusamir. Það er að vísu rjett, að atvinnuvegirnir eru áhætttusamir, en atvinnuvegirnir geta þó hinsvegar verið svo blómlegir, sem raun hefir borið vitni um nú nýlega og vegur það nokkuð á móti, og svo ber þess að gæta, að bankinn á ekki að greiða ríkissjóði neitt fyr en hann er sæmilega trygður og hefir fengið lágmarkságóða af hlutafjenu.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg sje ekki ástæðu til þess nú að fara að halda uppi gengisdeilum við hv.þm. Str. (TrÞ). Jeg vona, að sá óburður, er kom frá honum í byrjun þings, týnist ekki hjá hv.fjhn., og verður því tími til þess að tala um hann seinna. Þar sem hv.þm. Str. (TrÞ) talaði um, að jeg væri ekki sjálfum mjer samkvæmur, þá er það misskilningur. Jeg vísa þar um til ummæla hv.frsm. meiri hl. (JakM), að við þurfum að fá fje inn í landið.

Ætla útlendingar að stofna banka fyrir okkur?

. Já, og þeir gera það landinu til hagsbóta.

Þá er lotteríið líka af umhyggju fyrir okkur

. Þetta er óskylt. Hjer er verið að bjóða boð, og við fáum nokkuð á móti en lotteríið er ekki borið fram vegna landsmanna. alment. Ef bankinn er stofnaður, þá verður það okkur til mikilla hagsmuna, en lotteríið er fjefletting, eins og lotterí eru altaf. Jeg hefi áður svarað þeim fjarstæðum hv.þm. Str., að atvinnurekendur borgi margar miljónir í skatt út af gengishækkuninni. Það er bara tal út í loftið. Þjóðin græðir aftur á lækkaðri krónutölu í kaupum frá útlöndum, og tilfærsla innan þjóðfjelagsins getur fylgt þessu. Jeg hefi áður sagt það, að jeg aðhyllist ekki kenningar Cassela um hvort menn eigi að leggja kapp á að hækka gjaldeyri sinn, en jeg hefi, eins og Svíar gerðu, viljað nota þá þekkingu, er Cassel hefir bent á. Þeir notuðu hana til þess að hækka gjaldeyri sinn á undan öðrum, þvert á móti tillögum hans um það, hvort það skyldi gert. Í minni bók finnur hv.þm. Str. engan staf um það, að jeg sje samþykkur kenningum próf. Cassels um þetta, hvort rjettara sje að hækka eða stýfa.

Jú, í formálanum er blátt áfram traustsyfirlýsing á hann

. Þá er það að minsta kosti ekki í niðurlaginu og vil jeg ráða hv.þm. Str. til að lesa það. En jeg hefi orðið þess var, að það eru til menn, sem eru svona nærsýnir. Hv. þm. (TrÞ) sagði, að árið 1925 hefði átt að verða veltiár, en jeg hefði gert það að ógæfuári. En dómurinn um þetta ár mun síðar verða sá, að það hafi verið veltiár þangað til fiskverðið lækkaði. En það kom ekkert því við, hvað við skiftum sterlingspundinu í margar krónur. Það voru atvik suður í Miðjarðarhafslöndum, sem við gátum ekki ráðið við sem ollu því að árið varð ekki veltiár til enda. Jeg sagði, að jeg áliti, að löggjafarnir ættu að gera sitt til, að ekki sje skortur á veltufje í landinu. Hinsvegar sagði jeg ekki, að þessi banki ætti að hjálpa til þess að hækka gengið, og það er þess vegna ekki rjett, að jeg álíti, að það eigi að „spekulera“ krónuna upp heldur álít jeg, að menn eigi að auka gildi hennar með eðlilegri þróun atvinnuveganna og aukinni framleiðslu. Þetta fjármagn á að hjálpa til þess að auka velmegun atvinnuveganna, en aukin velmegun atvinnuveganna hjálpar til að hækka gengið. Þá talaði hv.þm. (TrÞ) um þann klofning, sem væri að verða í stjórnarflokknum út af gengismálinu.

Og bankamálinu

. Ætli það sjeu ekki veilur í fleiri flokkum? Annars ætti það að vera gleðilegt fyrir hv.þm., ef þessi klofningur á sjer stað, því að ef hans flokkur er samstæður, getur þá hv.þm. ef til vill gert sjer vonir um, að frv. hans í gengismálinu nái fram að ganga. En við skulum nú sjá, hvað setur um það, og svo getum við talast við um klofninginn á eftir. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) þarf jeg ekki að svara, nema einu atriði, viðvíkjandi því, að bankinn greiði ríkissjóði ekki neitt fyr en hluthafar hafa fengið 5%. Til þess að meta þetta rjett verður að líta á það, að komið getur fyrir, ef reynslan sýnir það um nokkur ár, að bankinn geti ekki greitt hluthöfum neinn arð; sem sagt, þeim eru ekki trygð þessi 5%. Þetta ákvæði er sett til þess að ekki sje hægt að segja við bankann fremur en annan atvinnurekstur: „Þegar þú tapar, höfum við ekkert við þig að tala, en ef þú græðir, þá hirðum við gróðann“ Með slíku fyrirkomulagi er ekki hægt að vænta þess, að peningamenn leggi fje í þetta fyrirtæki.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg þarf að svara nokkrum atriðum, sem komu fram í fyrri ræðu hæstv.Hæstv. fjrh. sagði, að bankanefndin væri nú hætt störfum, en jeg hefi ekki skilið formann nefndarinnar svo að hann líti þannig á.  (Fjrh. JÞ: Formaður bankanefndarinnar var hjer áðan og jeg spurði hann að því)  . Jeg hefi spurt formann nefndarinnar um, hvernig haga ætti störfum nefndarinnar á næstunni, og skildist mjer, að það væri meiningin að vinna að hinni almennu bankalöggjöf, sem svo oft hefir verið talað um. Hæstv. ráðh. (JÞ) sagði, að okkur væri skyldast að sjá atvinnuvegunum fyrir fje. Jeg er enn á sömu skoðun og þegar bankanefndin skrifaði hæstv. fjrh. síðasta brjef sitt, að það sje meiri þörf að setja almenn bankalög en að koma á fót einkabanka og var nefndin því þess vegna mótfallin að setja heimildarlög um þetta. Jeg er enn á sömu skoðun og vil bæta þeirri röksemd við, að innfluttur gjaldeyrir kemur ekki að gagni nema atvinnuvegirnir sjeu í góðu lagi og gengið sæmilega stöðugt. Jeg held, að menn megi fara að efast um, að þeir skilji sjálfa sig rjett, þegar formaður bankanefndarinnar er skilinn á svona marga vegu. - Hæstv. ráðh. sagði, að gengið hefði á 2 árum hækkað úr 48 aur. upp í 82 aura. Jeg lít nú svo á, að þessi mikla hækkun sje aðeins á pappírnum; hún hefir í rauninni orðið miklu minni. Að atvinnuvegirnir þoldu þessa öru hækkun, er mest að þakka góðærinu 1924, og þá, á því ári, hefði sjálfsagt mátt knýja fram meiri hækkun, en því var hæstv. fjrh. á móti. Hinsvegar hefir hann nú framkvæmt mjög skaðlega hækkun á síðasta ári. Ef það hefir verið mögulegt að hækka krónuna meira, þá held jeg, að sá möguleiki sje nú um garð genginn. Og þá trú mína byggi jeg meðal annars á þeim spádómi, sem hæstv. fjrh. flutti hjer í deildinni um hallæri í sambandi við fjárl. og þrengingar á næstu árum. Jeg hefi það úr bókum, að það sje varla hægt án tjóns að hækka gengið um meira en 10%. Jeg held, að það geti verið rjett, þó að það standi í bókum. Ef það er rjett. verður það ekki vitlaust, þó að það sje prentað. Það er nú svo um okkur marga, að við verðum að hafa vitið úr bókum á þeim málum, sem við höfum ekki sjerþekkingu á. Þegar um ný viðfangsefni er að ræða, verða menn að reyna að setja sig inn í þau, en það verður vitanlega stundum vanþakklátara en að gera alls ekki tilraun til þess. Hæstv. ráðh. sagði, að jeg hefði haft rangt eftir sjer. Hann sagðist hafa sagt, að það vofi yfir atvinnuvegunum hætta, vegna skorts á veltufje. Hæstv. ráðh. leggur mikla áherslu á þá þrenging, sem atvinnuvegirnir eigi við að búa. En af hverju stafar þessi þrenging? Auðvitað af því, að reksturinn ber sig ekki og úr því er ekki hægt að bæta með nýju lánsfje. Hjer ruglar hæstv. ráðh. saman tvennu, sem ekki er rjett að rugla saman, heldur á að greina í sundur. Hækkunarmenn í öðrum löndum hika ekki við að viðurkenna, að það er ekki hægt að framkvæma gengishækkun og hafa blómlega atvinnuvegi um leið. Við festingarmenn höldum því fram, að verðfesting krónunnar styðji að velgengni atvinnuveganna. Hæstv. ráðh. segir, að efling atvinnuveganna styðji að hækkun krónunnar. Það er þá bara sá munnur, að hæstv. fjrh. álítur, að atvinnuvegirnir sjeu til vegna krónunnar, en við álítum, að krónan sje til vegna atvinnuveganna.

Halldór Stefánsson Jeg skal ekki lengja umr. mikið, en ætla aðeins að segja nokkur orð út af ummælum hæstv. fjrh. um brtt. okkar á þskj. 330. Jeg kunni ekki við þann blæ, sem var á lýsingu hæstv. fjrh. á því, hvað við vildum ganga nærri gróða bankans. Hann vildi gefa því þann blæ að við vildum taka hann allan. Að þetta sje okkar meining, eða nokkuð nærri veruleikanum, er alveg fráleitt, eins og jeg hefi sýnt fram á áður, og læt jeg nægja að vísa til þess.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Jeg hefi litlu að bæta við þær umræður, sem orðið hafa. Þær hafa upp á síðkastið snúist meira um annað mál en það, sem hjer er til umræðu. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagðist ekki vilja gefa útlendingum vald yfir bankastarfsemi hjer á landi. Hjer er um ekkert slíkt að ræða; það er aðeins verið að fara fram á heimild fyrir stjórnina til þess að veita hlutafjelagi, sem stofna vildi banka í Reykjavík, ýms hlunnindi. En til þess að fá þau hlunnindi, þarf fjelagið að uppfylla öll þau skilyrði, sem sett eru hlutafjelögum. Hjer er því alls ekki um að ræða að stofna erlendan banka, heldur innlendan banka, með útlendu fje að einhverju leyti. Munurinn á því að stofna banka þannig, til þess að fullnægja rekstrarfjárþörf atvinnuveganna, og á því, að bankar þeir, sem fyrir eru, verði að taka dýr erlend lán til þess, verður óumflýjanlega sá, að halda útlánsvöxtunum uppi. Og það ætti öllum háttv. deildarmönnum að vera ljóst, því að altaf þegar talað er um, að lækka þurfi vextina, þá er því aðallega borið við, að bankarnir starfi að nokkru leyti með lánsfje, sem þeir þurfi að greiða háa vexti af. Það, sem fyrst og fremst er því að athuga við þessa lántöku bankanna, er það að útlánsvextirnir hækka, og ennfremur hvað forsvaranlegt sje að ganga langt í að láta bankana taka lán. Nú er svo komið, að það virðist allhæpið að ganga lengra á þeirri braut, því að lán bankanna eru nú orðin allhá, í hlutfalli við þeirra eigið fje. Hv. þm. Str. spurði mig, hvort jeg vissi dæmi til, að í nálægum löndum hefðu verið sett slík lög sem þessi. Þessu get jeg svarað neitandi. En hjer stendur alt öðruvísi á, því að hjer geta aðeins þeir bankar starfað, sem hafa sjerstök hlunnindi. Og í útlöndum hafa menn litla tilhneigingu til að leggja fje í svona banka, og hinsvegar eru bankarnir í nágrannalöndunum svo margir og stofnfje þeirra svo mikið, að það er ekkert sambærilegt við ástandið hjer. Annars get jeg búist við, að það reynist örðugt að fá fje í þennan banka hjer, þú að þessum hlunnindum sje veifað framan í útlendingana. Þá var þessi hv.þm. mjög ánægður við sjálfan sig yfir því, hvað hann væri altaf sjálfum sjer samkvæmur. Hann vill ekki vera að veifa hlunnindum framan í útlendinga, og spurði mig jafnframt, hvort jeg vildi styðja að því að veita útlendingum önnur hlunnindi. Þessu þarf jeg ekki að svara. Jeg tel mig að minsta kosti eins samkvæman sjálfum mjer eins og þessi hv.þm. (TrÞ) er samkvæmur sjálfum sjer. Að minsta kosti tel jeg mjer ekki skylt að vera með að veita útlendingum hlunnindi til lotterís, sem ekki er til annars en niðurdreps fyrir þjóðina, þó að jeg vilji veita hlunnindi, sem geti orðið lyftistöng fyrir atvinnuvegina. Annars er hv.þm. Str. ekki eins samkvæmur sjálfum sjer í þessum hlutum eins og hann heldur, því hann gerði ekki svo lítið að því að veifa hlunnindum framan í útlendinga, þegar deilan stóð um norska kjöttollinn; þó hann gerði það raunar meira í blaði sínu en á þingi, var hans gerð hin sama. Og af hverju gerði hann svo þetta? Vitanlega ekki af öðru en til þess að ná í meiri hlunnindi fyrir minni, að hans áliti. Alveg er eins ástatt fyrir mjer. Jeg vil láta stofna þennan banka, af því jeg álít, að landsmenn hafi aðalgróðann af því. Hvað snertir samvinnubankann, þá stendur óhrakið, að það var eitt sinn afráðið að stofna hann. En samvinnufjelögin hafa ekki getað látið verða af því enn. Af hvaða ástæðum, skal jeg ekkert um segja. Má vel vera, að sambönd þau, sem bygt hefir verið á, hafi bilað. Jeg get alls ekki um þetta til þess að gefa í skyn, að samvinnufjelögin standi illa, heldur til þess að sanna, að það er álit fleiri manna en þeirra, sem fylgja frv. þessu, að þörf sje á fleiri bönkum en nú eru í landinu. Hv. 1. þm.N.-M. viðurkendi, að því færi fjarri, að hjer væri um að ræða ívilnanir frá tekjuskattslögunum. Enda er það ljóst, að sá skattur, sem bankanum er ætlað að greiða eftir tillögunum, er töluvert hærri en eftir tekjuskattslögunum. Annars er venjulegt, að meginhluti af gróða bankanna sje lagður við varasjóð. Er því alveg augljóst, að ef till.hv.l.þm.N.-M. verða samþyktar, þá verða þær aðeins til að íþyngja bankanum umfram það, sem tekjuskattslögin ákveða. Og jeg er sannfærður um, verði þær samþyktar, þá kemur ekki til mála, að neitt verði úr stofnun nýs banka hjer. Má því eins greiða atkvæði á móti sjálfu frv. eins og samþykkja þær, því að jeg býs við, að fullerfitt verði að fá peninga í þennan banka, þó ekki sje beinlínis verið að sparka á móti því í heimildinni sjálfri.

Tryggvi Þórhallsson Háttv. frsm. meiri hl. (JakM) þarf jeg að svara nokkrum orðum. Hann vildi ekki viðurkenna sem rjetta mótbáru hjá mjer, að hjer væri verið að veita útlendu fyrirtæki sjerstök hlunnindi. Jeg verð að segja: „Mikil er trú þín“ ef hann heldur, að menn þeir, sem fje leggja fram í þetta fyrirtæki, ætli að afsala sjer öllu valdi yfir peningunum. Jeg hygg nefnilega, að hann segi ekki allan hug sinn, þegar hann segir, að þessir peningar verði fullkomlega á valdi innlendra manna. Þá sagði þessi háttv.þm., að jeg væri ekki altaf sjálfum mjer samkvæmur, og nefndi sem dæmi, að jeg hefði óspart veifað hlunnindum framan í Norðmenn, þegar kjöttollsmálið var á döfinni. Látum það þá vera svo, en sá var þú munurinn, að það var ekki verið að veifa þeim út í lofti; það kom eitthvað á móti þar. Og þar var um mikið að ræða, að mínu áliti. Og í slíkum samningum verður sá, sem eitthvað vill vinna, að fórna einhverju á móti. Þá þarf jeg að svara hæstv. fjrh. nokkrum orðum. Hann vildi ekki viðurkenna, að hann væri í mótsögn við sjálfan sig með því að fylgja þessu frumvarpi, en vera á móti „lotteríi“, og rökstuddi það með því, að „lotteríinu“ væri verið að veita fríðindi vegna útlendinga. En hjer er alveg um sama að ræða. Jeg trúi nefnilega ekki, að nokkur útlendingur flytji inn peninga til Íslands fyrir Íslendinga. Hann gerir það áreiðanlega fyrir sjálfan sig, í von um að fá meiri arð af þeim. Þá gekk hæstv. fjrh. svo langt, að hann afneitaði sínum gamla og góða læriföður Cassel og sagði, að Svíar hefðu ekkert farið eftir tillögum hans. Hæstv. fjrh. virðist eftir því hafa yfirgefið þennan læriföður sinn af því að einhverjir aðrir hafa gert það. Þá hjelt hann því fram, að hægt væri að hækka krónuna án þess að nokkur færi á hausinn eða af því hlytust verulegir örðugleikar. Um það atriði þarf jeg að fara nokkrum orðum. Nú eru fyrst að koma fyllilega í ljós afleiðingar gengishækkunarinnar 1924 og 1925, og jeg vil leyfa mjer að fullyrða, að ástundið nú beri fullkomlega vitni um erfiðleika þá, sem stafa af gengishækkuninni. Jeg vona, að ekki fari margir á hausinn, en hæstv. fjrh. hlýtur að vita, að atvinnuvegirnir standa alveg á heljarþröminni. Af hverju stafa nú þessir örðugleikar fyrst og fremst breyttu fiskverði, eins og hæstv. ráðh. heldur fram eða gengishækkuninni? Jeg er nú að vísu ekki kunnugur fiskverslun, en jeg veit hitt, að merkir menn í flokki hæstv. ráðherra líta öðruvísi á þetta en hann. Og sá maður, sem er allra manna kunnugastur þessu, maður, sem hæstv. ráðh. ber mikla virðingu fyrir, hefir sagt við mig, að ráðh. hafi haldið fram röngu máli með því að segja, að breytt fiskverð hafi valdið mestu örðugleikunum. Hann heldur því fram, að aðalatriðið, sem valdi örðugleikunum, sje gengishækkunin. Því miður er þessi maður ekki viðstaddur nú, en hann mun áreiðanlega bera mjer vitni um það, að þetta sje rjett, sem jeg hefi haft eftir honum. Mjer hefir ennfremur nýlega borist plagg í hendur í þessu máli, sem tekur af öll tvímæli um þetta. Er það skýrsla utanríkisráðuneytisins norska, dagsett 26. mars þ. á., þar sem konsúllinn í Bergen gefur skýrslu um fiskverðið þar, og ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp úr henni: „Den nye Klipfisk kom paa Markedet til jævne Priser, og disse havde sandynligvis kunnet være gennemfört, til Trods for den store Produktion i andre Lande, hvis ikke den pludselige Kronestigning saa at sige havde ödelagt enhver Kalkulation.“ Aðstaðan í Noregi og á Íslandi er svipuð í þessu efni, og nú segir þessi maður, sem vitanlega hefir sjerþekkingn á þessu, að það, sem aðallega hafi eyðilagt fiskverslunina, hafi verið hin snögga hækkun krónunnar. Það eru aðeins örfá orð enn til hæstv. ráðh. Seinast í ræðu sinni beindist hann að mjer og vildi, að mig sviði undan. Hann vildi neita því, að nokkur klofningur væri í Íhaldsflokknum í gengismálinu; hann sagði, að það myndi sýna sig, þegar frv. mitt kæmi til umr., hvort um nokkurn slíkan klofning væri að ræða. Hann er nú eflaust kunnari ástandinu í flokknum en jeg, en hann var beinlínis að hælast um yfir þessu. En jeg vil beina því að honum, að hann þarf ekki að hælast um yfir mjer út af þessu. Hann getur hælst um út af öðru og yfir öðrum en mjer. Því að sje ekki orðinn klofningur í flokknum í þessu máli, þá hefir hæstv. ráðherra brotið á bak aftur sannfæringu flokksmanna sinna, því að í Íhaldsflokknum eru menn, sem vita, hvílík bölvun hækkun krónunnar er, og vilja hindra ráðh. í því að hækka hana. Hafi hæstv. ráðh. því brotið á bak aftur sannfæringu sinna manna, þá þarf hann ekki að hælast um yfir mjer, heldur yfir sjálfum flokksbræðrum sínum, sem hann hefir kúgað svo herfilera. Nú vil jeg spyrja hæstv. ráðh., hvort hann vilji ekki hælast um út af ein hverju fleira, t. d. að hann hafi fengið flokksmenn sína til þess að beygja sig líka í bankamálinu. Það mál kom fram í fyrra og hæstv. ráðh. lagði þá mikla áherslu á, að það gengi fram, en það tókst ekki. Nú ber hann það fram aftur, og jeg fullyrði, að flokkur hans sje klofinn. Getur hann hælst um, að hann hafi einnig kúgað flokksmenn sína í því. Jeg vænti þess, að hann lýsi þessu yfir, ef hann getur, og hælist um út af því. Annars finst mjer það koma úr hörðustu átt, að hæstv. ráðh. skuli vera að hælast um út af gengismálinu, þar sem allir vita, hvernig aðstaðan er í hans eigin flokki í því máli. Jeg ætla svo ekki að segja meira um þetta, en í framhaldi af því, sem jeg hefi sagt um það, hvernig rjettast væri að greiða fram úr þessu máli, álít jeg langbest, að bankarnir útvegi það fjármagn, sent á vantar, sem lánsfje, og að þeir menn, sem kunnugastir eru atvinnuvegunum, ráði yfir þessu fjármagni. Vil jeg því leyfa mjer að bera upp svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Þar sem deildin lítur svo á, sem eðlilegra sje, ef afla á útlends fjármagns til styrktar atvinnuvegunum, að bankar landsins, sem nú eru, afli þess fjármagns með lántökum, fremur en veita sjerstök hlunnindi nýjum banka - tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Forseti (BSv): Mjer hefir verið afhent rökstudd dagskrá frá hv.þm. Str. (TrÞ), og hafa hv.þm. heyrt hana, svo að jeg þarf ekki að lesa hana upp. Kemur hún til atkvæða og er nú þegar til umræðu.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg ætla ekki að gefa tilefni til þess, að umræður lengist meir en orðið er, en jeg verð þó að leiðrjetta það hjá háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), er hann sagði, að sá skortur rekstrarfjár handa atvinnuvegunum, sjerstaklega sjávarútveginum, sem var til meðferðar hjer á þinginn í vetur, hafi ekki stafað af því, að fje vantaði, heldur af gengisóvissunni eða gengishækkuninni. Jeg er alveg hissa að heyra þetta frá háttv.þm. Það vantaði einmitt fje í þann bankann, sem hafði sjerstaklega lagt þessum atvinnuvegi til rekstrarfje, og varð að fá það frá útlöndum. Það er nú fengið, og hefir það greitt úr kreppunni. Að gengispólitík blandaðist inn í þetta, stafaði af því, að þetta fje var ekki hægt að fá innanland, heldur kom það sem erlendur gjaldeyrir. Það er alger misskilningur hjá hv.þm., að jeg hafi blandað saman gengishækkun og skorti á rekstrarfje. Jeg sagði, að ekki mætti koma skortur á rekstrarfje ofan gengishækkunina. En ef háttv.þm. hefir heyrst jeg blanda þessu saman, þá stafar það af því, að jeg hefi ekki hagað orðum mínum nógu vel, eða af því að hann hefir sjálfur tekið illa eftir því, sem jeg hefi sagt, því að þetta tvent, er hjer um ræðir, eru alveg óskyld mál. Þá segir hv.þm., að okkur skorti ekki rekstrarfje. Jeg er nú á annari skoðun, en hann getur ef til vill haft einhverjar ástæður, ef þetta er virkilega skoðun hans. Jeg ætla ekki að fara út í neitt karp um bankanefndina og starf hennar. Formaður hennar hefir þegar skilað af sjer fullnaðarreikningi hennar í mínar hendur, og jeg lít svo á, að hlú hafi þegar hætt störfum. Þetta hefir líka komið fram í brjefi frá henni, og vil jeg leyfa mjer að lesa upp 2 seinni kafla þess: „Nefndinni hefir ekki unnist tími til þess að gera till. um endurskoðun á bankalöggjöf landsins, sem henni var falið að undirbúa samkvæmt þál. 14. maí 1925. En hún hefir undirbúið það mál nokkuð, aflað gagna og rætt málið á fundum. Meiri hlutinn telur æskilegt, að gefin verði sem fyrst almenn bankalög eins og til eru í flestum löndum Norðurálfunnar, en að sjálfsögðu sniðin eftir þeim sjerstöku ástæðum, sem hjer á landi eru um bankamál. Máske er og hægra að gera tillögur um slík almenn bankalög, þegar sjeð verður fyrir afdrif þeirra tveggja frv., um seðlaútgáfu og ný bankavaxabrjef, sem nefndin hefir samið.“ Svo víkur nefndin að öðru efni, er hún segir: „Meiri hlutinn er þeirrar skoðunar, að sem allra fyrst þurfi að setja bankalög, sem geri mögulegt, að hjer komist á fót bráðlega einn eða fleiri nýir einkabankar.“ Jeg hefi nú ekki haldið að nefndin væri að endurtaka með öðrum orðum það, sem hún hefir áður sagt. Jeg hefi álitið, að hjer væri eitthvað nýtt um að ræða, og þess vegna hefi jeg borið frv. fram. Jeg hefi a. m. k. skilið þetta svona, en háttv.þm., sem hefir meðundirritað þetta brjef, getur hafa skilið það öðruvísi, en jeg hefi fulla ástæðu, samkvæmt orðanna hljóðan, til míns skilnings. Annars hefi jeg enga trú á því, að þessi almenna bankalöggjöf geti komið svo fljótt, að atvinnuvegirnir megi við því að bíða eftir henni. Háttv. þm. Str. þarf jeg ekki að svara miklu. Hv. frsm. meiri hl. (JakM) hefir lýst því alveg rjett, hvernig aðstaða hinna útlendu manna verði gagnvart atvinnuvegum landsins, að þeir verði að reka starfsemi sína í fullu samræmi við þarfir þeirra. Þeir eiga alt undir velgengni íslensku atvinnuveganna, og á þessu byggist það, að það er alla ekkert varhugavert að leyfa útlendingum að stofna hjer til slíkrar starfsemi sem þessarar, meðan við höfum sjálfir ekki bolmagn til þess. Það má auðvitað segja að þeir geri það ekki fyrir okkur að reka hjer bankastarfsemi, heldur fyrir sjálfa sig. Það má þá líka segja, að við gerum það fyrir okkur að leyfa hana. Jeg held, að það verði eins með þetta og þegar Íslandsbanki var stofnaður. Jeg held, að við höfum fulla ástæðu til þess að vera því þakklátir, að hann komst á stofn. Og hvað sem annara verður sagt um stjórn hans og starfsemi, þá er það alveg víst, að vöxtur atvinnuveganna er að mjög miklu leyti að þakka því fje, sem þá var veitt hingað inn í landið. Jeg ætla ekki að fara langt út í gengismálið. Jeg hefi aldrei haldið því fram, að hægt væri að hækka krónuna án þess að einhverjir biðu hnekki við það. En jeg held, að það sje jafnan svo, að ekki sje hægt að halda uppi atvinnurekstri án þess að einhverjir fari öðruhvoru á höfuðið. En meðan ekki eru mikil brögð að því, þarf ekki að leiða neitt tjón af því fyrir almenningshag. En jeg held fast við þá skoðun mína, að kreppan stafar af verðlækkun á fiskinum; þetta er orsök, sem áður hefir valdið kreppu og mun altaf halda áfram að valda kreppu, hvað sem öllu gengi líður. Og jeg dreg það mjög í efa, að nokkur, sem þessu er kunnugur, neiti því, að erfiðleikarnir stafi frá verðfallinu. Að jeg hafi hælst um yfir nokkrum hlut, því þarf jeg ekki að svara. Jeg hefi ekki gert það; jeg held, að það sje ímyndun hv.þm. Jeg hefi aðeins bent hv.þm. á það að bíða með skrumauglýsingar um klofning í Íhaldsflokknum þar til frv. hans kæmi fram, og gætu þá fleiri flokkar orðið klofnir í gengismálinu, svo að hvorugur hefði um neitt að hælast. Að lyktum vil jeg taka það fram, út af brtt. um afgjaldsákvæðin, að jeg hefi ekkert á móti því að ganga með hv.flm. inn á það að reikna afgjaldið út á svipuðum grundvelli og þeir hafa stungið upp á, nefnilega að setja það í samband við arðinn af hlutafjenu, þó þannig, að afgjaldið sje ekki gert þyngra fyrir bankann en stjfrv. fer fram á. Og þótt jeg greiði atkvæði á móti þessari brtt. og voni, að hún falli nú við þessa umr., þá get jeg reynt að ná samkomulagi við hv.flm. milli 2. og 3. umr. um það, að gjöldin verði reiknuð út nær þeim grundvelli, sem þeir hafa óskað eftir. Vona jeg því, að þessir hv.þm. geri ekki till. sína svo að kappsmáli, þótt hún falli nú, að meina málinu vegna þess að ganga til 3. umræðu.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Fjhn. hefir nú við framhald umr. flutt þær brtt., sem boðaðar voru við fyrri hl. umr., og skal jeg gera hjer nokkra grein fyrir þeim. Það er þá fyrst brtt. II.a, við 5. gr., sem er þess efnis, að í stað orðanna „öðrum gjöldum“ komi „öðrum samskonar gjöldum.“ Er þetta leiðrjetting, til þess að koma í veg fyrir misskilning. Er þetta ákvæði til þess, að fjelagið fái tryggingu fyrir því, að ekki verði lögð á það samskonar gjöld undir öðrum nöfnum. Ef þessi skilningur er lagður í greinina, er fjelagið trygt fyrir því, að sjerstök gjöld verði á það lögð í fjandsamlegum tilgangi, en auðvitað er það eftir sem áður háð sömu toll- og skattalöggjöf og önnur atvinnufyrirtæki, nema hvað það er undanþegið tekjuskatti og útsvari. Þá er næsta brtt., II.b. Er hún aðeins til þess að fyrirbyggja misskilning. Það er rjettur skilningur, að hver hestorka verður skattskyld jafnskjótt og hún er nýtt. Þá er brtt. V. á þskj. 403, og er það síðasta brtt. nefndarinnar. Er hún um það að takmarka heimildarlögin við árslok 1928. Það mun venja, og hlýtur líka að vera svo, að slík lög standi ekki endalaust, heldur falli úr gildi, ef þau eru ekki notuð. Auk þessara till. flyt jeg og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) till. um hámarksverð á raforku til almennings, 50 kr. á árshestorku. Er mikið unnið við það, og hygg jeg, að fjelagið muni ekki amast við því. Mun þessi upphæð fara nærri útreikningum fjelagsins á framleiðsluverði. En ef framleiðsluverð árshestorkunnar verður lægra, nýtur almenningur þess samkvæmt sjerleyfislögunum. En verði kostnaðurinn meiri og fari fram úr áætlun, felst hjer í trygging fyrir almenning, sem er og ekki ósanngjörn, þar sem fjelagið fær í nokkrum greinum undanþágu frá sjerleyfislögunum. Mjer láðist áðan að geta um eina brtt. nefndarinnar, á þskj. 403,II.c. Hún er um það, hvernig árgjaldinu af hestorku skuli skift milli ríkissjóðs og sveitarsjóð. Þykir rjett, að ríkissjóður fái 2/3, en sveitarsjóðir 1/3 hluta. Er ekki fjarri, að þetta hlutfall sje rjett, þegar teknar eru allar tekjur sveitarfjelaganna samanlagðar annarsvegar, en hinsvegar tekjur ríkissjóðs. En hvernig gjöldunum skal skift milli hinna einstöku sveitarfjelaga, þar sem fyrirtækið verður skattskylt, sjer nefndin ekki annan mælikvarða heppilegri en fólksfjöldann. Um aðrar brtt., sem fram hafa komið skal jeg ekki ræða fyr en flm. hefir gert grein fyrir þeim.

Sveinn Ólafsson Jeg gat þess við fyrri hl. þessarar umr., að jeg mundi bera fram brtt. við síðari hl. umr. eða við 3. umr. Þótti mjer rjett að koma með þær strax, til þess að tóm gæfist betra til að athuga þær áður en málið færi lengra. Brtt. mínar eru að nokkru leyti hliðstæðar till. þeim, sem fjárhagsnefnd hefir gert. En í öðrum efnum ber þó töluvert á milli. Jeg legg þá fyrst og fremst til, í brtt. I.1 á þskj. 403, að 3. gr. frv. verði breytt í þá átt, að framsal sjerleyfis til útlendra manna eftir þessum lögum verði því aðeins gilt, að Alþingi fallist á það. Þetta er í samræmi við 36. gr. sjerleyfislaganna. Þar er gert ráð fyrir því, að Alþingi ákveði, þegar útlendingar eiga í hlut, um veitingu og framsal leyfisins. En eins og greinin er nú í frv. getur ráðherra veitt leyfi til framsals hverjum, sem vera skal, og er Alþingi með því svift ákvörðunarrjetti. Mjer finst engin ástæða til þess, að Alþingi sje að framselja þennan rjett sinn í hendur ráðherra og veikja með því öryggi gegn erlendum áhrifum. Ef sá, er leyfið fær, óskar eða þarf að selja það útlendingum í hendur, má veita honum leyfi til framsals með einfaldri þál. Jeg skil ekki, að þingmenn sjeu mjög ginkeyptir fyrir því að opna allar gáttir í þessu landi fyrir útlendingum, eða að þess sje óskað, að útlendingar flytjist hjer inn í stríðum straumum núna fyrstu árin, að minsta kosti ekki fram yfir 1940. Fjelag þetta, sem sjerleyfis æskir, er danskt og fengurinn að því mjög tvísýnn. Nafn þess er óákveðið og rúmgott, getur þanist út yfir alt mögulegt. Það nefnir sig aðeins „Anlægsselskab“ og er ekkert þekt nafn eða persóna við það tengt. Nafnið gefur enga bendingu um verkahring þess og fjelagsmönnum getur óendanlega fjölgað eða fækkað, tekið upp margvíslega starfsemi og breytt viðhorfi, alt undir fallega nafninu Anlægsselskab. Þess vegna finst mjer rjett, að Alþingi ákveði þó að minsta kosti framsal sjerleyfisins, ef til kemur. Þá á jeg brtt. við 4. gr. Jeg legg þar til, að sjerleyfistíminn verði færður úr 60 árum niður í 50. Þetta er einnig í samræmi við sjerleyfislögin, og eru 50 ár í rauninni nægilega langur tími. Því að ef starfað er með sæmilegum árangri í 50 ár, þá á að eðlilegum hætti fyrirtækið að vera búið að bera upp stofnkostnaðinn og nokkura ára gróða, enda væri þá eðlilegra, að Alþingi framlengdi sjerleyfið til handa fjelaginu að loknum 50 árum um nokkur ár, ef fyrirtækið hefði gefið góða raun, en að hlaupa nú þegar út í tvísýnu. Kem jeg þá að 3. brtt. minni, sem er við 5. gr. Er hún að nokkru leyti hliðstæð till.fjhn., en þó er allverulegur munur á. Jeg legg þar til, að sjerleyfishafi verði undanþeginn tekjuskatti til ríkissjóðs og aukaútsvari til sveitar, en ekki öðrum gjöldum. Kemur svo sjerleyfisgjaldið, 3 kr. af hestorku í fyrstu og 4 kr. síðar, í stað þessara opinberu gjalda. Að veita undanþágu frá öllum opinberum gjöldum, eins og gert var við Íslandsbanka forðum, á hjer alls ekki við. Það er hreint og beint vantraust á Alþingi og stjórn landsins að heimta víðtækar undanþágur frá opinberum gjöldum og gefa þannig í skyn, að ekki verði gætt sanngirni gagnvart gjaldþegnunum. Það er fyllsta ástæða til, að Alþingi taki hjer af skarið og láti ekki bjóða sjer neina tortrygni af útlendum mönnum, sem leita hjer rjettinda og atvinnu. Þeir eiga að verða hjeðan á burtu, ef þeir þora ekki að eiga undir rjettlátlegri beitingu landslaga. Í greinargerð frv. standa þessi orð: „Telja leyfisbeiðendur loku fyrir það skotið, að unt verði, að afla fjár til fyrirtækjanna, nema þeir, sem fram leggja fjeð, hafi tryggingu fyrir því, að það verði ekki takmarkalaust af þeim tekið með skattaálögum.“ Þessir menn hyggja þá, að fjeð verði hrifsað af þeim, ef ekki með ránshendi, þá með takmarkalausri áseilni eða álögum. Slík aðdróttun til Alþingis er algerlega ósæmileg og má ekki óátalin vera. Jeg get ekki gengið lengra en í till. minni felst um undanþágu gjalda og alls ekki samþykt greinina eins og hún nú er. Þegar aukaútsvar er undan felt, þá er fjelagið laust við það eina gjald, sem reikult er og óútreiknanlegt. Jeg legg hinsvegar til, að gjaldið sje 1 kr. lægra af hestorku en í frv., að í staðinn fyrir 5 kr. komi 4 kr. Samsvarar það að nokkru gjöldum þeim, er jeg vil fella úr undanþágunni, sem sje eignarskattinum. Að þessu leyti er því mikill munur á till. mínum og till.fjhn. Meginsmunurinn liggur einmitt í því, að jeg vil ekki veita svo víðtækar undanþágur, að viðurkend sje aðdróttunin fyrnefnda. Þá legg jeg til, að byggingarfresturinn í 4. gr. verði styttur úr 4 árum niður í 3 ár, þó svo, að ráðherra geti lengt hann, ef nauðsyn krefur, í 4 ár. Ennfremur legg jeg til, - og er það sú till., er nýstárlegust mun þykja og ef til vill mætir mestri mótspyrnu, - að aftan við 6. gr. komi ný grein, 7. gr., og sje sjerleyfishafa eftir henni gert að skyldu að afhenda ríkisstjórninni 100 þús. kr. um leið og sjerleyfi er út gefið, til tryggingar því, að efndir verði um virkjun og sett skilyrði. Tel jeg þetta sjálfsagt skilyrði, enda verði fjenu skilað aftur með vaxtaviðauka, ef fjelagið fullnægir umsömdum skilyrðum á rjettum tíma. Þesskonar tryggingar er algengt að setja fyrir efndum líkra samninga af hendi útlendinga í nágrannalöndunum, og ætti því fjelaginu ekki að vera misboðið með þessu. Hjer er alls ekki um neina órjettmæta tortrygni að ræða gagnvart hlutaðeigendum, þegar svo langt er gengið í rjettindaveislum sem hjer er gert, og síst er sú tortryggni meiri en Alþingi er sýnd af umsækjendum, sem ekki þora að eiga undir rjettlæti þess og gefa í skyn, að takmarkalaust verði haft af þeim fje, ef ekki sje sleginn varnagli við því fyrirfram. Þetta er aðalefni tillagna minna, og þykist jeg ekki þurfa að mæla frekar fyrir þeim. Hverjum hv.þm. hlýtur að vera auðvelt að átta sig á þeim og þýðingu þeirra fyrir úrslit málsins. Þess vegna finn jeg heldur ekki ástæðu til að geyma þær til 3. umr. málsins. Jeg skal þó geta þess, að í brtt. IV hafa slæðst inn tvær prentvillur. En þær eru svo auðsæilegar, að þær geta ekki valdið neinum misskilningi. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um till., en jeg tek það fram, að mjer þykir miklu máli skifta, að brtt. við 5. gr. verði samþ. Þar ber einmitt mikið á milli mín og fjhn. Með brtt. minni er að vissu leyti vísað á bug þeim skilningi umsækjanda, að ekki sje eigandi undir sanngirni Alþingis eða ákvörðunum þess.