Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Davíð Oddsson forsrh., Guðrún J. Halldórsdóttir, 18. þm. Reykv., Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl., Ólafur Ragnar Grímsson, 8. þm. Reykn. Lagt fram á lestrarsal: Erindi frá sendiráði Norður-Kóreu í Stokkhólmi.

Borist hefur eftirfarandi bréf, dagsett 27. okt. 1994: ,,Þar sem ég vegna sérstakra anna get ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþm. Framsfl. í Norðurl. v., Elín R. Líndal hreppsstjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Stefán Guðmundsson, 4. þm. Norðurl. v.``

Utandagskrárumræða mun fara fram að lokinni atkvæðagreiðslu. Málshefjandi er hv. 5. þm. Suðurl., Guðni Ágústsson. Hæstv. landbrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og efni umræðunnar er staða garðyrkju- og kartöflubænda.

Hæstv. forseti. Á tímum mikilla breytinga er eitt ár langur tími. Framtíðarmöguleikar heilla atvinnugreina geta glatast á skemmri tíma ef samkeppni erlendis frá er opnuð án þess að leikreglur starfsstétta séu samræmdar í samkeppnislöndum. Íslensk garðyrkja og íslenskur landbúnaður stendur nú á þessum þröskuldi. GATT í gildi eftir átta mánuði og leikreglur enn ekki ljósar. Hagsmunir íslenskra garðyrkjubænda hafðir að engu í EES-samningum þar sem ríkisstjórninni varð það á að fórna drottningunni í stöðunni meðan aðrar EFTA-þjóðir færðu peðsfórn. Hæstv. landbrh., biðin er löng eftir svörum þegar atvinna manna er í húfi. Samband garðyrkjubænda hefur ítrekað átt fundi með alþingismönnum og ráðherrum og fyrir tæpu ári lögðu þeir fram lista um brýnar aðgerðir til að ná fram bættri samkeppnisstöðu til að geta staðist innflutningi snúning. Tíminn flýgur og fátt eitt hefur verið gert til að bæta samkeppnisstöðu garðyrkjubænda. Hér er þó um að ræða 500 ársstörf í beinni framleiðslu og varan, hvort hún kemur úr gróðurhúsunum eða moldinni, er á heimsmælikvarða, framleidd án eiturefna. Það er fullyrt að garðyrkja innan Evrópusambandsins njóti styrkja, allt að 25% á framleiðsluverðmæti. Hér eru engir styrkir og útflutningsuppbætur af lagðar þannig að hér verða bændur að keppa við kollega sína og standa höllum fæti. Hingað er fríverslun og um ríkisstyrktar vörur að ræða erlendis frá en okkar útflutningur sætir því að fá á sig 40% toll. Hefur ríkisstjórnin í hyggju að taka upp á ný útflutningsbætur í einhverju formi? Stéttarsambandsfundur var einhuga um að koma yrði til móts við garðyrkjuna með lækkun sjóðagjalda. Fyrir því eru pólitísk rök vegna EES og GATT. Hefur hæstv. landbrh. í hyggju að ná fram breytingu og lægri sjóðagjöldum? Hér rennur rafmagn ónotað til sjávar. Síðustu ár hefur verið hagvöxtur í gróðurhúsum. Bændur hafa lýst stöðvar sínar og lengt þar með framleiðslutímann. Jafnframt hafa verið byggðar öflugar geymslu og geymslutækni hefur lengt sölutímann. Frekari lækkun raforku mundi gjörbreyta stöðunni. Nú kaupa bændur raforku á 2,80 til 3 kr. á kílóvattstund og búa við rofáhættu, ekki síst í kuldatíð fyrir norðan í kjördæmi hæstv. ráðherra. Þá hleypur verðið kannski upp um einar 10 kr. á kílóvattstund. Telur hæstv. landbrh. líklegt að hægt sé að ná lægri samningum við Rarik og Landsvirkjun, t.d. 1,50 kr. á kílóvattstund eins og garðyrkjan hefur bent á? Samband garðyrkjubænda hefur margkrafist þess að lögum um innflutning á grænmeti, garðávöxtum og blómum verði framfylgt svo hollusta og heilbrigði vörunnar sé tryggð. Eitt mikilvægasta eftirlitsatriði í EES-samningunum er krafan um að upprunavottorð fylgi sendingum. Hér hefur það því miður reynst haldlítið í ýmsum vöruflokkum vegna pökkunarákvæðis sem heimila undanþágur ef sendingar eru smáar sem þær eru í flestum tilfellum vegna þess að þjóðin er ekki fjölmenn. Hefur þetta verið skoðað? Garðyrkjubændur hafa ítrekað farið fram á breytingu á innflutningstímabilum samkvæmt EES. Hefur hæstv. ráðherra gert tillögur til úrbóta? Ríkisstjórn og meiri hluti Alþingis ákváðu á síðasta þingi að hætta að greiða mótframlag í lífeyrissjóð bænda gagnvart garðyrkjunni. Hér er um beina kjaraskerðingu að ræða og gróflega mismunun á milli búgreina. Nú vill svo til að ríkisstjórnin hefur ákveðið að hér miðist GATT-aðlögun við eitt ár eða árið 1988. Þetta er afbrigðilegt ár. Þá var ljósvæðing varla hafin og innflutningur í toppi á öllum sviðum. Hver tók ákvörðun um að miða bara við eitt ár en ekki þrjú ár eins og heimilt er? Allar tölur tengdar innflutningi 1988 eru svo að auki afbrigðilegar eins og ég býst við að ráðherra þekki. Garðyrkja má ekki á ný lenda milli þils og veggjar þegar GATT tekur gildi. Svo er skuldastaðan önnur hlið og áhyggjuefni og mikil töp í gjaldþrotum. Hæstv. forseti. Kartaflan er í manneldisfræðum ein mikilvægasta neysluvaran. Nú ríkir kaos í búgreininni. Kartöflubændur hafa verið að tapa tökum í tíu ár og eru komnir út í horn og margir stefna í gjaldþrot. Best sést hvernig komið er þegar verslunin er farin að selja kílóið á 5 og 10 kr. þegar fyrir liggur að framleiðslukostnaður er 45--50 kr. á kíló. Í flestum löndum snúa samkeppnislög um að verja hagsmuni neytenda og smáframleiðenda fyrir ofurefli verslunar. Hér er þetta öfugt. Hér eiga kartöflubændur ekki lengur aðgang að afurðalánum. Menn með sveltandi fjölskyldur sem ekkert eiga víst troðast á markaðinum og verða fórnarlömb. Kartöflubændur fóru mjög illa út úr búvörulögum og framleiðslutakmörkunum í hefðbundnum búgreinum. Reglugerð um opinbert mat og dreifingu hefur ekki verið sett. Norðmenn, Bretar og flestar þjóðir skilja að atvinnugreinar verða að búa við frelsi innan skipulags. Þar er uppskera mæld á haustin og umframframleiðsla sett í skepnufóður eða spíraframleiðslu.  Hæstv. forseti. Ég er að ljúka máli mínu.  
             Kartöflubændur með áratuga reynslu sem voru eignamenn fyrir nokkrum árum eru nú að tapa eignum sínum og búa við mikla óvissu. Ég vil því hér í lokin spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann hyggist gagnvart þessari grein, sem er í svo mikilli neyð stödd, beita sér 

Hæstv. forseti. Það er rétt sem fram kom í ræðu hv. fyrirspyrjanda að staða garðyrkjubænda hefur verið erfið og er erfið ef maður lítur á stéttina sem heild en það er á hinn bóginn ekki nýtilkomið og er gamall slóði sem þessi atvinnugrein hefur dregið á eftir sér. Ef við víkjum að því sem hv. þm. nefndi fyrst þá er það lækkun sjóðagjalda. Í dag greiða garðyrkjubændur 1,525% í svokölluð búnaðarmálasjóðsgjöld. Sundurliðun að ráðstöfun gjaldanna er sú að til Búnaðarfélagsins rennur 0,075%, Stéttarsambands bænda 0,25%, búnaðarsambanda 0,5%, búgreinafélaga 0,5%, Stofnlánadeildar landbúnaðarins 0,2%. Þannig að í grófum dráttum renna sjóðagjöldin til félagskerfis og leiðbeiningarþjónustu bænda og það er þá auðvitað undir þeim komið hvort þeir treysti sér til að lækka þessi gjöld. Samkvæmt lögum um Búnaðarmálasjóð er skylt að innheimta a.m.k. 0,075% til búgreinafélaga en þau geta óskað eftir að það hlutfall sé hækkað. Hér fá þau 0,5% eins og ég sagði. Samband garðyrkjubænda er eitt þeirra félaga sem hefur óskað eftir slíkri hækkun. Illframkvæmanlegt er að haga innheimtu sjóðagjalda eftir innflutningstímabilum en óheimilt er að leggja gjöld á innflutt grænmeti.

Getur ráðherra ekki talað hærra?

Ég hélt það væru hljóðnemar í þinghúsinu. Auðvitað kemur til álita, eins og ég sagði áðan, að frekar heldur en að fara eftir innflutningstímabilum að lækka sjóðagjöldin en bændur munu þá sjálfir hafa frumkvæði að því og það er heimilt að vissu marki samkvæmt lögunum. Eins og ég sagði þá renna þessi sjóðagjöld til félagskerfis og leiðbeiningarþjónustu bænda. Af þessum 1,525% renna 1,325% til félagskerfis og leiðbeiningarþjónustu en 0,2% búnaðarmálasjóðsgjaldanna renna til stofnlánadeildarinnar auk 2% jöfnunar- og neytendagjalds. Ef metin er staða garðyrkjunnar innan stofnlánadeildarinnar þá hefur það verið metið svo að til garðyrkjunnar hafi runnið meira fé en hún hefur lagt inn í stofnlánadeild. Spurt var um afnám tolla á rekstrar- og fjárfestingarvörum til garðyrkju. Það mál var tekið upp við fjmrn. og ég veit ekki betur en það hafi gengið fram. Spurt var um endurgreiðslu söluskatts og tolla á gamalli fjárfestingu í garðyrkju frá þeim tíma sem söluskattskerfið var við lýði en virðisaukaskattur ekki tekinn upp. Þetta mál var tekið fyrir hjá fjmrn. og erindinu svarað með bréfi 4. janúar sl. þar sem fram kemur að ekki séu forsendur fyrir slíkum endurgreiðslum að mati ráðuneytisins þar sem uppsöfnunaráhrif söluskatts séu nú orðin óveruleg og ekki fordæmi fyrir slíku. Þá er spurt um lækkun raforkuverðs. Þær viðræður hafa lengi verið í gangi við orkufyrirtæki og m.a. beitti fyrrv. iðnrh., Jón Sigurðsson, sér sérstaklega í þessu máli, en það hefur ekki náðst árangur í því. Það er sterk andstaða hjá orkufyrirtækjunum gegn almennri lækkun til garðyrkjunnar umfram það sem nú er orðið. Þess í stað hafa orkufyrirtækin boðist til að lækka verðið vegna sérstakra rannsóknaverkefna í garðyrkju, en forsvarsmenn garðyrkjunnar hafa ekki talið að slíkt svaraði tilgangi. Þetta tilboð stendur enn og er hægt að taka það mál upp að nýju. Spurt var um heilbrigðiseftirlit með innflutningi. Eftirlitið hefur verið aukið. Nú er í gangi sérstakt átak til að útrýma meindýrum úr gróðurhúsum hér á landi sem víst þykir að borist hafi til landsins með innflutningi. Samtímis verða allar sendingar á blóma- og pottaplöntum skoðaðar í tolli. Átakið er samstarfsverkefni landbrn., RALA og bænda og verður fylgt eftir næstu ár. Varðandi uppruna þeirra vara sem fluttar eru inn samkvæmt cohesion-lista er það að segja að áritun á vörureikninga sem fylgja innfluttu grænmeti og blómum telst jafngildi sérstaks upprunavottorðs. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hafa ekki verið þau tilvik að uppruni varanna hafi reynst annar en gert er ráð fyrir í hinum tvíhliða samningi við Evrópubandalagið um cohesion-listana. Um endurskoðun opinna tímabila er það að segja að þau mál hafa verið í athugun í sumar. Utanrrn. hefur verið sent erindi um það mál og lögð áhersla á að það mál verði tekið upp. Ég biðst afsökunar á því að hafa ekki haft tóm til að svara öllum þessum sundurgreindu fyrirspurnum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að vekja máls á stöðu garðyrkjunnar hér á Alþingi því þar blasa við okkur verulega stór og mikil vandamál. Hann fór hér yfir spurningar sem hann beindi til ráðherra og ráðherra á e.t.v. eftir að koma og svara þeim öllum á eftir, en þetta eru spurningar sem við fengum sendar frá Samtökum garðyrkjubænda fyrir stuttu síðan. Þar rekja þeir ástæðurnar fyrir því hvernig komið er og þar má bæta ýmsu við eins og t.d. því að það hefur orðið mikið tap vegna krafna á blóma- og matvöruverslanir sem farið hafa á hausinn og ekki getað greitt sitt til garðyrkjubænda og hefur það bitnað illa á þeim. Tilboð ríkisstjórnarinnar, GATT-tilboðið, sem hv. þm. Guðni Ágústsson nefndi áðan og þegar garðyrkjubændur fóru í það að rafvæða hjá sér þá voru verulega háir vextir og á þeim lenti mikill fjármagnskostnaður. Allt þetta, ásamt því sem Guðni taldi upp áðan, hefur síðan orðið til þess að mat eigna hefur verið lækkað um 30% á síðasta ári og þar með veðhæfni þeirra að sama skapi. Mér finnst það hins vegar mjög slæmt að eftir því sem mér skilst þá var það stofnlánadeildin sem gaf þar fordæmi. Stofnlánadeildin gaf það fordæmi að lækka mat eigna um 30%. Þetta þýðir um 300 millj. kr. tap fyrir garðyrkjubændur á einu ári og þarna er auðvitað um hreina eignaupptöku að ræða. Fjölskyldur sem við vitum um og hafa til okkar leitað og eru á leið undir hamarinn geta því eiginlega hvorki hætt né haldið áfram og það er það alvarlegasta í þessu máli. Það er vandamálið sem við stöndum frammi fyrir. Við vitum að einhverjar garðyrkjustöðvar verður að leggja af, það er ljóst af þeim pappírum og þeim gögnum sem við höfum fengið, en við þurfum að hjálpa þessu fólki til þess að komast standandi í gegnum þetta og halda sjálfsvirðingunni og síðan að gera rekstrarskilyrði garðyrkjunnar, fyrir þá sem eftir eru, þannig að við sé unað.

Virðulegi forseti. Aðeins örfáar upplýsingar um orkumál sem þessum umræðum tengjast. Eins og kunnugt er þá hófu Rafmagnsveitur ríkisins 1. jan. 1993 að selja orku á nýjum taxta. Taxtinn er sniðinn fyrir þá notendur sem hægt er að víkja orkunni af markaði um stundarsakir þegar mesta álagið er í innkaupum Rafmagnsveitnanna. Notandanum er í sjálfsvald sett hvort rofið er eða greitt hærra verð tímabundið. Salan til lýsingar á gróðurhúsum var meginástæða þess að taxtinn var tekinn upp og nú kaupa sex garðyrkjubændur á orkuveitusvæði Rafmagnsveitnanna orku samkvæmt honum, auk garðyrkjubænda á orkuveitusvæði Rafveitu Hveragerðis, sem eiga kost á svipuðum kjörum vegna samninga Rafmagnsveitna ríkisins við þá veitu. Auðvitað er sá galli á að hér um rofinn taxta að ræða og á sama tíma og álagstíminn er mestur hjá Rafmagnsveitunum er álagstíminn einnig mestur eða lýsingarþörfin mest hjá garðyrkjubændum. Þá hefur einnig Landsvirkjun frá og með sama tíma veitt afslátt á svokallaðri umframorku, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Skilyrðin eru m.a. þau að um mikla umframorkukaupendur sé að ræða. Landsvirkjun hefur gefið þá undanþágu á þessari túlkun að hún lítur á garðyrkjubændur sem heild, sem einn kaupanda, og heimilar því afslátt af orkusölu til þeirra sem heildar. Það er síðan þeirra sjálfra að skipta á milli sín afslættinum. Þetta hefur Landsvirkjun ekki samþykkt gagnvart neinni annarri atvinnugrein, við skulum nefna t.d. málmiðnað, að líta á málmiðnaðinn sem eina grein og þá sem einn orkukaupanda. Þannig að þarna hefur verið reynt að koma til móts við garðyrkjubændur eins og framast er unnt. Ég vil einnig staðfesta það sem kom fram hjá hæstv. landbrh. að rannsóknarverkefni í lýsingu á tómötum og papriku í gróðurhúsum er í undirbúningi undir forustu garðyrkjubænda, en með stuðningi Rafmagnsveitu ríkisins og Landsvirkjunar. Hins vegar er ljóst, virðulegi forseti, að það verður alltaf erfitt ef það á að tryggja garðyrkjubændum á Íslandi orku á verði sem nægir til að keppa við orku sólarljóssins á suðlægari slóðum.

Virðulegi forseti. Þegar EES-samningurinn var til meðferðar hér í þinginu lá ljóst fyrir að hann mundi hafa nokkur áhrif á kjör garðyrkjubænda vegna þess innflutnings sem leyfður er yfir vetrarmánuðina. Garðyrkjubændur sem komu á fund landbn. meðan samningurinn var til meðferðar gerðu heldur lítið úr þessum áhrifum, en nú eru þeir að vakna upp við vondan draum og gera kröfu til þess að samkeppnisstaða þeirra verði bætt. Það hefur verið eitt meginmarkmið aðgerða ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum á undanförnum árum að búa fyrirtækin í landinu undir vaxandi samkeppni, m.a. vegna EES-samningsins, og að bæta samkeppnisstöðu þeirra, einkum með því að létta af þeim sköttum. Hið sama hlýtur að gilda um innlenda landbúnaðarframleiðslu. Hún á að sitja við sama borð og innflutt matvara, þótt erfitt sé að mæta þeim miklu niðurgreiðslum og styrkjum sem tíðkast hjá Evrópusambandinu. Garðyrkjubændur hafa bent á leiðir til úrbóta og þær þarf að skoða vandlega jafnframt því að leita annarra leiða ef þeirra tillögur duga ekki til. Það hefur legið lengi fyrir að garðyrkjubændur yrðu fyrir búsifjum í kjölfar EES-samningsins og því hljótum við að spyrja: Hvaða aðgerðir hafa verið undirbúnar eða eru fyrirhugaðar til að mæta vaxandi erfiðleikum bænda? Svo mikið er víst að ekki hefur verið gripið til þeirra aðgerða sem duga hingað til. Það er engin lausn fyrir íslenska þjóðarbúið að fórna landbúnaðinum á altari Evrópusambandsins eins og Finnar hyggjast gera við inngönguna í ESB eða ætla að lifa á þrautpíndri jörð Evrópu. Það kemur að því að menn verða að snúa blaðinu við í evrópskum landbúnaði vegna þeirrar miklu mengunar sem hann veldur vegna verksmiðjubúskaparins sem smátt og smátt er að ryðja hefðbundnum fjölskyldubúskap úr vegi og vegna þeirrar slæmu meðferðar á skepnum sem fjöldaframleiðslan hefur í för með sér. Evrópusambandið getur ekki endalaust haldið verði á matvælum niðri og skert alla samkeppni í landbúnaði. Þegar þar að kemur verður betra að byggja á eigin framleiðslu, en hún þarf að vera skynsamleg og byggjast á búskap sem stendur undir sér. Virðulegi forseti. Það er verk að vinna í endurskipulagningu íslensks landbúnaðar, þar með talið í garðyrkju- og kartöflurækt. Vinnan þarf að beinast að því að efla innlenda framleiðslu, gera hana hagkvæmari og hæfari til að standast óhjákvæmilega samkeppni. Það er ekki seinna vænna að bregðast við áhrifum EES-samningsins og væntanlegs GATT-samnings á íslenskan landbúnað, en eins og mál líta nú út, virðulegi forseti, verður það verkefni nýrrar ríkisstjórnar því sem betur fer er að koma að skuldadögum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að taka þetta mikilvæga mál hér upp á dagskrá. Þó málefni landbúnaðarins séu oft á dagskrá Alþingis þá eru málefni garðyrkjubænda það sjaldan. Fyrir ári síðan kölluðu garðyrkjubændur þingmenn Vesturlands og Suðurlands á sinn fund og bentu þeim á níu punkta sem þyrfti að bæta úr til að þeir gætu haldið áfram að reka sinn búskap. Það eru 350 heilsársstörf í garðyrkju á Íslandi, 200 sumarstörf og ef margfeldisáhrifin eru tekin með þá erum við að tala um á annað þúsund störf. Þannig að þetta er mjög mikilvæg atvinnugrein. Það er sem sagt tæpt ár síðan garðyrkjubændur komu á okkar fund og hæstv. landbrh. fékk þessar ábendingar frá okkur þingmönnunum og hann fór hér yfir það núna hvað hefði gerst á þessu ári. Hvað hefur gerst? Að svo miklu leyti sem ég gat numið rödd hæstv. landbrh. er það afskaplega lítið og fer ég yfir það eftir því sem tíminn gefur tilefni til. Lækkun sjóðagjalda. Þar hefur ekkert gerst. Afnám tolla á rekstrar- og fjárfestingarvörum til garðyrkju. Jú, þar hefur nokkuð gerst, en þar er líka til að svara að fjárfestingar í garðyrkju eru nánast engar um þessar mundir. Endurgreiðsla söluskatts og tolla. Þar hefur ekkert gerst. Lækkun raforkuverðs. Málið er til umfjöllunar og hefur afskaplega lengi verið til umfjöllunar og verður trúlega mjög lengi áfram. Það sem hæstv. iðnrh. sagði áðan var ekki neitt sérstaklega jákvætt fyrir garðyrkjubændur. Eftirlit með innflutningi. Jú, það hefur nokkuð gerst í því. Það er meira eftirlit með innfluttum matvælum en verið hefur. Samt sem áður kemur manni það afskaplega óvart að einn innfluttur tómatur getur staðið óskemmdur á borðinu hjá manni í allt að tvær vikur. Það hlýtur að vera mikið í rotvarnarefni í slíkum matvælum. Þannig að eitthvað skortir á. 
             Virðulegi forseti. Ég er að ljúka máli mínu. Og það sýnir best hvað tíminn er skammur og hvað sjaldan er rætt um þessi málefni hér, að ég er ekki hálfnuð að fara yfir þá punkta sem nauðsynlegt væri að fara yfir.

Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Erfiðleikar þeirrar greinar sem hér er til umræðu hafa lengi staðið. Þegar búvörulögum var breytt 1985 og gamla Grænmetið lagt niður átti að búa til reglugerð til að vinna eftir fyrir þessar greinar. Hún kom aldrei. Þarna hefði þurft að ná samkomulagi ríkisvalds og greinanna áður en frelsið fór á fulla ferð. Stjórnvöld skulda þessum greinum fyrirgreiðslu. Þær voru skildar eftir árið 1985. Stjórnvöld verða að koma til móts við framleiðendur. Það verður að finna lagaramma sem allir verða sáttir við. Það þarf að tryggja lágmarksverð þar sem séð er fyrir að framleiðslukostnaður sé greiddur. Það þurfa líka að vera reglur hvernig taka þarf á í offramleiðsluárum. Gera þarf sér grein fyrir því að neytandinn græðir ekki nema til skamms tíma ef framleiðendur eru settir á hausinn og greinarnar leggjast af. Það er stundum hægt að fá ódýran innflutning. En hvernig verður staðan þegar hætt er að framleiða í landinu ef þessar greinar hrynja? Ef þær fá ekki þann stuðning í dag sem þeim ríður á þá verður ekki ódýr innflutningur sem blasir við. Í þessu sambandi er vert að vekja athygli á því að það má heita tíska í umræðum nú á dögum að hafna svonefndri miðstýringu en boða lögmál framboðs og eftirspurnar. Sannleikurinn er hins vegar sá að þetta tvennt er háð hvort öðru. Markaðsfrelsið snýst upp í andhverfu sína nema jafnvægisbúskapur sé tryggður með samræmdum ráðstöfunum. Án miðstýringar breytast markaðslögmálin í lögmál frumskógarins. Þetta sjáum við því miður í því skipulagsleysi sem þessar greinar búa við sem hér eru til umræðu. Ofan á þau vandræði sem hér hafa verið rakin og hafa komið fram í umræðunni hafa komið til athafnir varðandi innflutningsmál, varðandi samninga okkar við erlend ríki, varðandi EES. Þar hefur hæstv. utanrrh. haldið um taumana. Ég vil leyfa mér að vitna til greinar er ég birti í Morgunblaðinu í gær þessu til stuðnings: ,,Í samningunum um Evrópska efnahagssvæðið var landbúnaðinum fórnað. Fyrst var byrjað á garðyrkjunni. Samið var um árstíðabundinn tollfrjálsan innflutning á mikilvægustu afurðum íslenskra garðyrkjubænda með þeim afleiðingum að ekki verður unnt að auka innlenda framleiðslu með því að lengja framleiðslutímann með lýsingu og einnig skerðast afkomumöguleikar garðyrkjubænda verulega frá því sem áður var.  Alþingi og ríkisstjórn þarf vissulega að hafa hraðann á að taka á þeim vanda sem hér er ræddur.

Forseti vill biðja hv. þingmenn að reyna að virða þau tímatakmörk sem gilda um þessa umræðu.

Hæstv. forseti. Því miður er sá tími sem menn hafa til umræðu um þessi vandamál allt of stuttur eins og svör ráðherra báru með sér. Hann hafði ekki tíma til að fara yfir nema helminginn af þeim atriðum sem hann var spurður um. Það eru núna að koma í ljós afleiðingarnar af EES-samningnum og menn hafa svo sem heyrt fréttir undanfarna daga. Það sem var til umræðu í þinginu t.d. um Áburðarverksmiðjuna er mönnum að verða ljóst núna. Hún mun ekki verða rekin lengur en kannski fram á næsta ár. Þar eru að tapast mörg störf. Garðyrkjunni var fórnað fyrir klaufaskap. Menn hafa orðið að viðurkenna að það er stuðningur við garðyrkju í EB-löndunum upp á a.m.k. 25% sem ekki var gert ráð fyrir í samningum hér. Þannig hefur ríkisstjórnin gjörsamlega brugðist í því að verja íslenskan atvinnuveg vegna þeirra samninga sem hafa verið gerðir. Mér þótti dálítið undarlegt að hv. fyrirspyrjandi skyldi ekki koma að því vegna þess að ég geri ráð fyrir því að hann viti það manna best að eignir garðyrkjubænda hafa snarlega rýrnað í framhaldi af þessum aðgerðum. Það hafa orðið a.m.k. 30%, eða 300 millj. kr., rýrnun á eigum garðyrkjubænda á þessu tímabili sem þýðir að þeir eiga miklu minni möguleika á því að bjarga sér áfram og fá lánsfé til sinnar starfsemi en áður. Ég segi bara að lokum, vegna þess að tíminn er búinn, að það er greinilegt að sofið hefur verið á verðinum. Það hefur ekki verið gert neitt sem heitir í því að koma til móts við þarfir garðyrkjubændanna. Menn hafa gefist upp í málinu og ætla hreinlega að horfa með hendur í skauti á þennan atvinnuveg leggjast í rúst. Það blasir ekkert annað við í þessari grein en eymd og volæði.  að segja garðyrkjustöðvar sem skulda ekki krónu eru reknar með halla um þessar mundir.

Frú forseti. Ég þakka þessa sjálfsögðu umræðu um málefni garðyrkjubænda en ég minnist þess þó ekki að málshefjandi hafi haft sérstakt frumkvæði í landbn. að þeirra málefnum en e.t.v. fylgir það núverandi forustuhlutverki hv. þm. að stíga á stokk með utandagskrárumræðu. Vanda kartöfluræktar má að hluta rekja til búvörusamningsins. Margir bændur búa á jörðum sem ekki hafa framleiðslurétt. Í vaxandi samkeppni hallar stöðugt á þá sem ekki hafa samningstryggðar tekjur, eins og t.d. kúabændur sem margir eru orðnir stórtækir í kartöflurækt. Það er athyglisvert að nú í haust hafa fyrirtæki framleiðenda, Ágæti hf. og Sölufélag garðyrkjumanna, leitt slaginn í undirboðum á kostnað innleggjenda. Þeir sem hafa mótað stefnuna í landbúnaði verða að svara því hvort ætlunin sé að horfa fram hjá því óþolandi óréttlæti sem hefur viðgengist gagnvart bændum sem ekki njóta ríkisforsjár. Var það kannski liður í hagræðingu í landbúnaði að velja úr til ásetnings og láta hina falla bótalaust? Helstu vandamál sem neytendur standa frammi fyrir eru þau hversu hróplega stór munur er á verði til fólks á landsbyggð og í Reykjavík. T.d. má nefna það þegar tómatar kostuðu 70 kr. í Reykjavík þá kostuðu þeir 300 kr. á Vesturlandi og e.t.v. enn meira á Austurlandi. Hvað með kartöflurnar? 4 kr. í Reykjavík en 40 kr. á Vesturlandi. Það er þetta sem verður að laga annars fara neytendur í stræk. Á sama tíma og krafist er verndar fyrir garðyrkjubændur þá er rétt að geta um hvernig menn haga sér í tengslum við annan innflutning. Það er verið að byggja risaþekju á Hvanneyri. Svona er að því staðið. Límtré í hundruðum metra er allt innflutt frá Danmörku, ekki keypt frá Flúðum, ekki íslenskt. Nei, takk. Gluggar með gleri í tugum talið. Allt flutt inn frá Danmörku. Ekki íslenskt. Nei, takk. Er þetta sá verslunarmáti sem menn vilja og það á Hvanneyri,  Það er ekki nóg að standa með ,,íslenskt, já, takk`` í barminum þó til bóta sé. Það væri gaman að vita hversu margir hér geta sagt: Mitt merki er íslenskt og það skapar atvinnu. Já, takk.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir góð áform þá er alveg ljóst að vandi garðyrkjubænda verður ekki leystur í þessari utandagskrárumræðu að þessu sinni frekar en oft áður en vissulega hefur komið fram góður vilji til þess hjá mörgum hv. þm. Garðyrkjubændur hafa gert mjög glögga grein fyrir sínum vandamálum. Þeir hafa m.a. á fundum með þingmönnum Vesturlands farið yfir helstu mál og við höfum komið þeim rækilega á framfæri við ríkisstjórnina. Ég vænti þess og ekki síst í framhaldi af svörum hæstv. ráðherra að á málefnum garðyrkjubænda verði tekið. Þeir hafa á mjög málefnalegan hátt rakið stöðu greinarinnar og ég tel það í þágu íslenskra neytenda að íslensk garðrykja verði styrkt í landinu. Auðvitað eru þar mörg ljón á vegi en það verður að gera allt sem hægt er innan okkar heimilda og innan okkar möguleika til þess að styrkja þessa grein svo hún megi standa í landinu.

Virðulegi forseti. Hér er rætt brýnt mál og mikilvægt og ástæða til að hvetja til að menn fjalli um það í þeim anda að hnýta saman böndin og ræða það frekar ópólitískt en pólitískt. Það er engin ástæða til að kenna einni ríkisstjórn fremur en annarri um stöðu garðyrkjubænda. Þar eiga margir hlut að máli og er rétt að taka á vandanum eins og hann blasir við í dag. Það er alveg ljóst að það er mikil skuldsetning í garðyrkjuiðnaði og samdráttur hefur verið sem þarf að bregðast við. Mikil fjárfesting liggur að baki garðyrkjunnar og öll rök til þess að hún eigi að geta spjarað sig við eðlilegar aðstæður í þjóðfélaginu, við eðlilegan grunn sem verður að skapa. Ástæðurnar fyrir vanda garðyrkjubænda eru af mörgum toga. Þess vegna þarf að skilgreina ítarlega hvar sá vandi kemur inn. Það er ekki hægt í svo knappri umræðu sem hér er. En það er brýn þörf að það verði gert og von mín að í framhaldi af þeim upplýsingum sem komu fram hjá hæstv. iðnrh. og hæstv. landbrh. verði áfram unnið. Það er sýnt að nokkuð hefur þokast þó hægt fari. Fundur með þingmönnum Suðurlands og Vesturlands var haldinn 24. febr. sl. þar sem var fjallað ítarlega um þessi mál. Menn þekkja vandann en það þarf að fylgja þessu eftir og gera hreinlega hernaðaráætlun til þess að fylgja því fram. Það má nefna hér dæmi: Það kom fram hjá málshefjanda vandamálið að sendingar, lágar að upphæð, til landsins fari fram hjá tolli. Það er sýnt að fluttar hafi verið inn nellikkur frá Venesúela þó það eigi ekki að vera hægt. Það hefur verið gert vegna þess að viðmiðunin til þess að sending fari í toll er hálf millj. kr. Nú hefur landbrh. upplýst að þessu verði fylgt fastar eftir  Virðulegi forseti. Ég vil rétt í lokin benda á samdráttinn. Kartöflubændum hefur fækkað úr 400 í 200 og garðyrkjubændum hefur fækkað jafnt og þétt. Við þessu þarf að bregðast með samstilltu átaki en ekki sundrungu.

Virðulegi forseti. Staða ýmissa garðyrkjubænda er erfið sem og ýmissa annarra bænda í öðrum búgreinum. Þessir erfiðleikar hafa verið ræddir í stjórn Stofnlánadeildar landbúnaðarins en þar eigum við hv. málshefjandi, Guðni Ágústson, báðir sæti. Ég tel að þær umræður og viðræður okkar við landbrn. séu ekki komnar á það stig enn, þó það verði e.t.v. alveg á næstu dögum, að tímabært sé að skýra frá tilteknum niðurstöðum. Meðal þess sem þar kemur til álita eru vissulega sjóðagjöld. Menn verða þó að gera sér grein fyrir því að ef sjóðagjöld eru lækkuð að svo miklu leyti sem þau renna til Stofnlánadeildar landbúnaðarins þá þýðir það hækkun vaxta. Ég vil enn fremur geta þess, sem fram kom hjá hv. 4. þm. Suðurl., að síðan ég kom í forustu í stjórn stofnlánadeildar minnist ég þess ekki að þar hafi verið tekið nein ákvörðun um það að skerða lánshæfni framkvæmda í garðyrkju. Ég mun hins vegar taka það til athugunar og skoða það í þeirri ágætu stjórn. Ég held að eðlilegt sé að við hv. fyrirspyrjandi fjöllum um þetta á þeim vettvangi nánar en við höfum gert og ég treysti því að við verðum þar ágætlega sammála. Hér hefur verið greint frá því sem gert hefur verið í sambandi við raforkuverð. Raforkuverð hefur farið lækkandi að raungildi í heilan áratug. En um leið og það er lækkað til tiltekinna atvinnugreina þá verða einhverjir aðrir að taka á sig þá skerðingu sem er í tekjum fyrir orkusölufyrirtækin því ekki dugar það að keyra þau í þrot. 

Frú forseti. Það var út af fyrir sig spennandi fyrir hæstv. landbrh. að lesa það svar sem hann var með í höndunum þó hann gerði það ekki sköruglega. Ég hélt reyndar lengi vel að hann hefði fengið vitlaust blað í hendur því hann var ekki að svara því sem spurt var um. Það alvarlega við þetta er það að garðyrkjubændur geta ekki frekar en aðrar greinar landbúnaðarins vænst neinnar málsvarnar úr landbrn. Hagsmunir landbúnaðarins voru bornir fyrir borð bæði í EES-samningum og GATT-samningum og af því eru menn nú að súpa seyðið. Barátta ráðherrans við meindýr í gróðurhúsum er út af fyrir sig góðra gjalda verð en hún dugir ekki til þess að bjarga atvinnugreininni. Ég hef mikla samúð með kartöflubændum. Ég hef ekkert síður samúð með ríkissjóði. Það er dýrt fyrir hann að láta Bónus selja kartöflur á 5 eða 8 krónur, eða hvað það nú er, vegna þess að ríkissjóður verður þá að blæða virðisaukaskatti í þetta púkk. En garðyrkjubændur geta reyndar að hluta til sjálfum sér um kennt vegna þess að þeir hafa ekki staðið saman um sín mál. Þeir hafa látið einstaka verslunaraðila pína sig til þess að klóra augun hver úr öðrum þannig að það er svo sem ekkert von á góðu. En það sem upp úr stendur er það að eins og annars staðar hefur landbrh. vanrækt að standa á verði fyrir stéttina.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að fagna auknum áhuga hér á Alþingi fyrir málefnum landbúnaðarins sem birtist greinilega í þessari umræðu. Ég vildi út af því sem hér hefur komið fram, sérstaklega í sambandi við það sem hv. málshefjandi sagði um búvörulögin, að kartöflubændur hefðu farið sérstaklega illa út úr þeim, taka fram að það var engin sérstök breyting gerð á búvörulögunum 1985. Það hafði áður gengið úrskurður um það að Grænmetisverslun landbúnaðarins hefði ekki einkaleyfi á sölu garðávaxta í landinu eða kartaflna í landinu, þess sem menn eru að sakna í þessari umræðu. En ég undirstrika að þessi ákvörðun lá fyrir áður en lögunum var breytt. Og fyrir þá sem sakna þess að sú skipan skuli ekki vera enn í gildi vil ég ráðleggja það alveg sérstaklega að hafa samband við Sölufélag garðyrkjumanna og Ágæti um það hvað skráð verð sé hjá þessum tveimur fyrirtækjum sem íslenskir bændur ráða að öllu leyti. Þar liggur fyrir hver þessi verðskráning er og hverjir það eru sem ráða því verði sem nú er í gildi. Og ég undirstrika og tek undir þau orð sem komu fram áðan hjá hv. þm. Páli Péturssyni um þessi efni. Það er að sjálfsögðu ekki nýmæli, eins og hér hefur líka komið fram, að afkoma í garðyrkju sé erfið og menn hafa reyndar talað um það áður fyrr. Landbn. hefur farið yfir þau mál með garðyrkjubændum og það skulu vera mín síðustu orð hér, að það skal ekki standa á því að sú umræða fari fram á þessum vetri eins og hún hefur áður gert.

Virðulegi forseti. Það er leiðinlegt, en samt nauðsynlegt, að þurfa að leiðrétta augljósar rangfærslur sem fram hafa komið í þessari umræðu og fyrst þetta: Það er fullyrt að EES-samningurinn fjalli um landbúnaðarmál og eigi eitthvað skylt við vanda kartöflubænda. Það er alger misskilningur. EES-samningurinn fjallar ekki um landbúnaðarmál.

Hver fullyrti það?

Að því er varðar tvíhliða samning sem gerður var af hálfu Íslands við Evrópusambandið um innflutning á ávöxtum, blómum og grænmeti er tvennt að segja: Meginþorri þeirra afurða er alls ekki framleiddur hér á landi. Undantekningin snertir fjórar tegundir grænmetis yfir hávetur og fimm tegundir afskorinna blóma. Þetta fyrirkomulag var gert í fullu samráði við hagsmunaaðila. Það er auðvitað algjör fjarstæða að nokkur maður hér á Alþingi Íslendinga eigi sér þann draum að íslenskur landbúnaður standi andspænis innfluttum landbúnaðarafurðum á niðurgreiddu verði tollfrjáls. Þvert á móti hefur verið lögð á það megináhersla að hafa heimildir í íslenskri löggjöf til verðjöfnunargjalda. Það er alger misskilningur að hagsmunum íslensks landbúnaðar hafi verið fórnað í EES-samningnum, hvað þá heldur að honum hafi verið fórnað fyrir fisk. Það er algjör heilaspuni að í EES-samningnum hafi verið ætlunin að heimila frjálsan innflutning á fjórðungi allra mjólkurafurða, eins og hv. þm. Eggert Haukdal hefur verið að blaðra um. Hér mun hann sennilega eiga við samninginn sem gerður var, tvíhliða samninginn við ESB frá 1972 að frumkvæði Matthíasar Bjarnasonar, en sem var hins vegar varinn að fullu með verðjöfnunargjöldum. Hv. þingmenn, bæði Guðni Ágústsson og fleiri, hafa verið að halda því fram að Norðmenn og Svíar hafi haldið betur á málum gagnvart landbúnaði í EES-samningunum, sem alls ekki fjalla um landbúnað. Þeir ættu að kynna sér málið. Báðar þessar þjóðir gengu miklu lengra í tvíhliða samningum í fríverslunarátt með landbúnaðarafurðir. Norðmenn t.d. sömdu um innflutning á 2.360 tonnum af ostum á algjörum lágmarkstollum. Þeir afléttu öllum magntakmörkunum og öllum tollum á 26 tegundum blóma og sömdu um tollkvóta upp á 20 millj. norskra króna fyrir þrjá aðra flokka blóma. Svíar sömdu um tollfrjálsan innflutning á 4.000 tonnum af fersku nautakjöti og þannig mætti lengi telja. Og bæði þessi ríki samþykktu að taka yfir heilbrigðislöggjöf Evrópusambandsins varðandi dýr og geta því ekki haldið uppi innflutningsbanni á heilbrigðisforsendum. Þetta ætti að svara hv. þm.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Ég saknaði þess að vísu að hæstv. landbrh. skyldi vera í 1. gír í umræðunni og spóla talsvert. Ég ætla ekki að gera þetta mál að flokkspólitísku máli. Þetta er mikið mál sem hér er til umræðu í dag. Ég vænti þess að þó þetta hafi hent hæstv. ráðherra, þá reyni hann að vinna að úrbótum. Hann kom ekkert inn á kartöflumálið í sinni ræðu, sem er ekki síður stórt mál heldur en gróðurhúsamálið. Þannig að ég vænti þess að það komi þá frekar fram hjá hæstv. ráðherra í seinni ræðu. En þetta snýst um atvinnu, þetta snýst um mannréttindi og síðan er það svo að sá listi sem ég fór hér yfir, sem garðyrkjumenn skrifuðu fyrir ári síðan, að það hefur lítið verið gert sem snýr að aðalatriðum málsins, sem snýr að framtíðinni, snýr að GATT o.s.frv., snýr að innflutningnum og eftirlitinu. Þannig að ég vil nú bara vona það að hæstv. ráðherra fari vel yfir þessi mál. Það sem hv. 4. þm. Suðurl. kom hér inn á hvað stofnlánadeildina varðar, þá hefur hún engu breytt í þessari stöðu. Hún gerir það eitt sem hún taldi skyldu sína. Það var að stöðva nýbyggingar í gróðurhúsum til þess að reyna að verja þá við þessar óvissuaðstæður sem eftir standa og hafa búið í þessari grein, að hleypa ekki meiri stækkun áfram við þessar aðstæður. Það var ákvörðun deildarinnar. Hér kemur hæstv. utanrrh. enn og segir að ekkert hafi gerst í EES-samningnum. Við vitum það og það vita garðyrkjubændur að óvænt var farið í tvíhliða samninga og það hefur verið farið grannt yfir það að Norðmenn og fleiri gerðu öðruvísi samning, þeir vörðu sína garðyrkju. En hér fengum við inn á okkur innflutning á þeim tegundum sem bændur lifa á og ekki miðað við þær aðstæður sem eru breyttar út af lýsingu og geymslutækni. Hæstv. forseti. Ég ætla að lokum að gefa hæstv. landbrh. eintak af nefndarstarfi sem ég vann með hv. þm. Eggert Haukdal og Árna Gunnarssyni, fyrrv. alþm., um það hvernig hér mætti verja kartöfluræktina og koma henni undir skynsamlegt skipulag, bæði til hagsbóta fyrir bændurnar og neytendurnar. Ég vona að hæstv. ráðherra yfirfari þessi mál og taki ákvarðanir í framhaldi af þessari umræðu sem bæði snúa að kartöflurækt og ekki síður að gróðurhúsum.

Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið hjá ýmsum þingmönnum þá hefði auðvitað verið skynsamlegra að leggja sumar þessara spurninga fyrir með þinglegum hætti þannig að tóm gæfist til þess að svara þeim í staðinn fyrir að hrúga inn tíu spurningum, eins og hér er gert, vitandi vits um að ógerningur er að koma að þeim öllum. Varðandi Lífeyrissjóð bænda er það að segja að stjórn lífeyrissjóðsins hefur samið drög að frv. sem við höfum í landbn. beðið um viðræður við fjmrn. um, en það mál hefur verið rætt við það en ekki náðst niðurstaða fram að þessu. Um tollígildi vegna GATT-tilboðs er það að segja að það var tekinn sá kostur að miða við tollskrána 1988 þar sem hún var samræmd og ekki gerlegt með sama hætti að nota eldri tollskrár. Þetta var garðyrkjubændum kunnugt og nú er í athugun hvort innflutningstölur séu eðlilegar eða afbrigðilegar og hvort unnt sé að koma við leiðréttingu ef nauðsyn krefur. Í sambandi við skuldbreytingar er litlu við það að bæta sem hv. þm. Pálmi Jónsson sagði áðan, en þar sem sú fyrirspurn laut að fjárhagsstöðu garðyrkjubænda og vegna ummæla hv. þm. Páls Péturssonar áðan, þá er rétt að taka það fram að þegar þessi ríkisstjórn var mynduð var búið að ganga frá cohesion-lista við Evrópubandalagið. Sá kostur var tekinn af síðustu ríkisstjórn að eiga enga fulltrúa, að landbrn. ætti enga fulltrúa þar sem málefni garðyrkjubænda voru rædd og er náttúrlega algerlega út í hött þegar þessi hv. þm. kemur hér upp hvað eftir annað til þess að reyna að láta skuggann af þeim umræðum falla á þá ríkisstjórn sem nú situr. Í sambandi við kartöfluræktina get ég sagt það eitt, að auðvitað er það svo að þegar framleiðsla er mikil þá lækkar verðið. Nú keyrir úr hófi fram. Það er rétt að íslenskar kartöflur kostuðu fyrir norðan, í KEA-Nettó, 4 kr. kg. Það er eftirtektarvert að eins og nú standa sakir er við því að búast að kartöflubændur fái um 15 kr. fyrir hvert kg. Þetta eru að vísu óstaðfestar tölur en við kunnum ekki að fara nær því. En innkaupsverð á innfluttum kartöflum á sl. sumri var í kringum 40 kr. og við sjáum auðvitað á þessum tölum hvað er að gerast. Við sjáum að samkeppnin þarna hefur leitt þetta allt út í vitleysu og það er auðvitað óþolandi fyrir einstaka framleiðendur í þessari grein að keppa á markaði sem snýst með þessum hætti.

Hæstv. forseti. Ég get ekki setið á mér að gera smáathugasemd við þessa umræðu. Ég ræddi það við hæstv. forseta áður en þessi umræða fór fram að það væri ljóst að hér væri um stórmál að ræða sem bæði málshefjandi og ekki síður landbrh. þyrftu mikinn tíma til þess að koma upplýsingum á framfæri. Ég fór fram á klukkustund í þessa umræðu við hæstv. forseta. Því var hafnað. En nú þegar þessari umræðu lýkur þá hefur hún staðið í um klukkustund eða fast að klukkustund, alla vega í einar 45--50 mínútur. Þannig að ég harma það að hæstv. forseti og stjórn þingsins skuli ekki gera sér grein fyrir því að þegar svona stór mál eru til umræðu þá er mikilvægt að lengja tímann. Þó að þetta sé eitt málefni þá eru þetta tveir stórir flokkar, gróðurhúsin og kartöfluræktin, sem áttu í hlut og það er enginn vafi að það hefði verið heppilegra að verða við þeirri beiðni sem ég lagði fram um að hér færi fram klukkutíma umræða. Alla vega finnst mér svona eftir á að það hefði ekki síst verið ráðherrann sem hefði þurft lengri tíma. Ég vil svo bara að lokum vona það að þessi umræða verði til þess að að þessum málum verði unnið. Ráðherra er til að taka ákvarðanir og á að gera það, ekki til þess að lesa upp embættismannaskýrslur. Þess vegna óska ég hæstv. landbrh. velfarnaðar í því á næstu dögum að taka ákvarðanir sem gefa þessum greinum framtíðarvon.