Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors: h. (Bjarni Benediktsson): Herra forseti. Frv. þetta hefur verið til meðferðar í hv. Nd: og var samþ. þar einum rómi. Það er fram borið til staðfestingar einum meginþætti í því samkomulagi, sem gert var í júní s.l. milli ríkisstj., Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaganna. Það samkomulag var raunar í mörgum liðum, en fyrsti liður þess eða þáttur var um verðtryggingu kaupgjalds, og er þetta frv. að öllu leyti í samræmi við það, sem menn komu sér saman um. Hitt er annað mál, að deilt hefur verið um það, hvort skynsamlegt væri að hafa slíka verðtryggingu eða verðlagsuppbót, og hún var 1960 numin úr lögum eftir að hafa verið nokkuð lengi í gildi, þótt með breytilegum hætti væri. En þó að þá væru rík rök til þess að afnema reglurnar um verðlagsuppbót, þóttu á s.l. sumri mjög rík rök til þess að taka upp verðtryggingu aftur, vegna þess að það var þá eina ráðið eða forsenda þess, að nokkur vinnufriður fengist til frambúðar. Þó hygg ég, að flestir eða allir séu nú sammála um, að vel hafi verið ráðið, að um þetta var samið. Ég vonast til þess, að frv. fái greiðan framgang í þessari hv. d., og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn. að umr. lokinni.



Herra forseti. Ég ætla ekki að andmæla efni þessa frv. á nokkurn hátt. Ég er því í meginatriðum samþykkur, eins og ég hef alltaf verið á því máli, að verðlagsuppbót á laun sé af hinu góða. Ég stend hér upp hins vegar til að láta í ljós nokkra undrun mína á framkomu þessa frv. sem stjórnarfrv. Hæstv. forsrh. gerði grein fyrir frv. hér og gat að nokkru ástæðna fyrir því, að hæstv. ríkisstj. flytur þetta frv. nú. En með tilliti til forsögu þessa máls hlýtur það að vekja nokkra furðu, að hæstv. ríkisstj. skuli nú á árinu 1964 bera fram frv. um, að greiða skuli verðlagsuppbót á laun fyrir unnin störf og að kaupgreiðsluvísitala skuli reiknuð eftir vísitölu framfærslukostnaðar. Það er ekki lengra síðan en 4 ár, að þessi sama hæstv. ríkisstj. bar fram frv. til 1., sem fól í sér ákvæði í algerlega gagnstæða átt, nefnilega um afnám verðtryggingar launa. Þá lagði hæstv. ríkisstj. mjög mikla áherzlu á, að vísitölukerfið, sem þá hafði staðið í nærri 20 ár, yrði afnumið. Og rökin voru þau, að vísitölukerfið væri ein meginorsök verðbólgunnar í landinu. Hæstv. ríkisstj. gaf á því ári út bækling, sem hún nefndi Viðreisn. Í þeim bæklingi er rætt um vísitölukerfið og nauðsynina á afnámi þess. Ég vil aðeins - með leyfi hæstv. forseta - lesa örlítið af því, sem þar er sagt um þetta vísitölukerfi, sem nú skal innleitt aftur að ósk hæstv. ríkisstj. Í viðreisnarbæklingnum segir á þessa leið: „Til þess að koma í veg fyrir, að aftur hefjist það kapphlaup milli verðlags og kaupgjalds, sem tókst að stöðva á s.l. ári, leggur ríkisstj. til, að óheimilt sé að miða kaupgjald við breytingar á vísitölu. Reynslan hefur sýnt, að það vísitölukerfi, sem hér hefur verið í gildi síðan í byrjun heimsstyrjaldarinnar síðari, hefur ekki verið launþegum til neinna varanlegra hagsbóta. Þess vegna leggur ríkisstj. til, að það verði afnumið.“ Og síðar í þessum bæklingi segir á þessa leið um sama efni: „Jafnhliða þessu er lagt til, að tenging kaups við vísitölu framfærslukostnaðar sé numin úr gildi. Þetta er nauðsynlegt til þess að gera þá breytingu tekjuskiptingarinnar, sem að framan getur, raunhæfa og koma í veg fyrir þá öru verðbólguþróun, sem annars mundi hljótast af víxlhækkunum verðlags og kaupgjalds.“ Þessi var skoðun hæstv. ríkisstj. á vísitölukerfinu á því herrans ári 1960. Þá var lagt til að afnema vísitölukerfið í því skyni að stöðva verðþróun í landinu og í því skyni að baeta lífskjör almennings. Nú hins vegar, árið 1964, leggur sami aðili til, að vísitölukerfið sé tekið upp á ný nákvæmlega í sama tilgangi, sem sagt í þeim tilgangi að stöðva verðbólguna og bæta lífskjör verkamanna. Ég hygg, að það fari fleirum en mér svo, sem um þetta mál hugsa, að undrast þessa afstöðu hæstv. ríkisstj., undrast þá algeru kúvendingu, sem hér hefur orðið í hugarfari hæstv. ríkisstj. Ég tel það í sjálfu sér mikilsvert að fá að vita eitthvað um hug og tilgang þess aðila, sem frv. flytur. Það er ekki nóg að lesa og skilja frv. sjálft og efni þess. Við viljum einnig gjarnan vita, hvað liggur á bak við, hver eru rök þess aðila, sem málið flytur, en um þetta fáum við lítt að vita. Okkur er sagt, að frv. sé flutt vegna samkomulags, sem hafi orðið á s.l. vori milli hæstv. ríkisstj., Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins. Þá hlýtur sú spurning að vakna: Hafa þessar viðræður gerbreytt viðhorfi hæstv. ríkisstj. til vísitölukerfisins, eða eru einhverjar aðrar ástæður fyrir því, að hæstv. ríkisstj. flytur þetta frv., t.d. þær, að hæstv. ríkisstj. gegn eigin sannfæringu láti til leiðast fyrir ofurefli utan frá? M.ö.o.: Er það hugsanlegt í þessu tilfelli, að hæstv. ríkisstj. flytji þetta frv. gegn eigin sannfæringu fyrir áhrif frá Alþingi götunnar? Fyrir nokkrum árum ræddu stjórnaraðilar um Alþingi götunnar af mikilli fyrirlitningu. Þess vegna er eðlilegt, að það mál sé hugleitt. Getur það verið, að hæstv. ríkisstj. hafi nú orðið að lúta vilja Alþingis götunnar? Ég skal viðurkenna það, sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan, að tímarnir geta breytzt, og með þeirri breytingu geta sjónarmið breytzt, og hér er um svo gagngera kúvendingu að ræða á tiltölulega stuttum tíma, að ég get varla hugsað mér, að það sé eina skýringin eða yfirleitt að það sé sú sanna skýring. Við minnumst þess margir, sem eigum sæti í þessari hv. d., hvernig stjórnarliðið talaði um vísitölukerfið árið 1960 hér á Alþingi. Þá voru vísitölukerfinu valin hin hæðilegustu orð. Það var kallað aflvél verðbólguskrúfunnar, það var kallað svikamylla, og einn af forustumönnum Sjálfetfl., sem þá átti sæti á þingi og er hagfræðingur, sagði m.a. svo í þingræðu, með leyfi hæstv. forseta: „Önnur meginforsenda þess,“ - ég skal taka fram, að hin meginforsendan var gengislækkunin, - „önnur meginforsenda þess, að viðreisnarstefnan megi ná tilætluðum árangri, er sú, að komið sé í veg fyrir, að framhald verði á hinu sjálfvirka kapphlaupi milli kaupgjalds og verðlags, sem vísitölukerfið hefur um langan aldur orsakað.“ Annar mikilsmetinn fyrrv. þm. úr hópi sjálfstæðismanna sagði, að mesta vitleysan, sem gerð hafi verið í íslenzkum fjármálum fyrr og síðar, hafi verið vísitöluskrúfan, sem sett var í gang 1940. Þannig var sem sagt fordæming stjórnarliðsins á því þingi alger. Og þá var það talið það eina sáluhjálplega efnahagslífinu til bjargar, að vísitölukerfið yrði tafarlaust og að fullu afnumið. Nú þykir mér vera komið nokkuð annað hljóð í strokkinn. Nú skal vísitölukerfið innleitt á ný einmitt til þess að hamla upp á móti verðbólgu og til þess að bæta lífskjör almennings. Nú er vísitölukerfið ekki álítið neinn bölvaldur í íslenzku efnahagslífi, heldur þvert á móti er það bjargráð. Ég taldi rétt að hafa orð á þessu og tek fram, að það er ekki í því skyni gert að ýfast við frv. og efni þess. Ég tel rétt að benda á þessa miklu hugarfarsbreytingu hjá hæstv. ríkisstj. Og það væri vissulega ástæða til að Ieggja frekar út af því, hvernig stendur á þessari miklu hugarfarsbreytingu. Í því sambandi hljóta hjá okkur öllum að vakna ýmsar spurningar. Felst í þessu, að hæstv. ríkisstj. viðurkennir nú, að viðreisnin sé algerlega farin út um þúfur og úr sögunni? Við aðrir höfum fyrir löngu komið auga á það, að viðreisnin er búin að vera, felst í flutningi þessa frv. viðurkenning á þeirri staðreynd, viðurkenning hæstv. ríkisstj.? Það eru ýmsar spurningar, sem mér koma í hug í sambandi við þetta mál og mér hefði þótt gaman að fá svar við. En ég get varla ætlazt til þess, að hæstv. ríkisstj. veiti mér fullgild svör við þeim spurningum. Mér dettur t.d. í hug: Hefur hæstv. ríkisstj. gersamlega snúizt hugur í afstöðu sinni til verðtryggingar launa, eða flytur hún þetta frv. gegn eigin sannfæringu, máske til neydd af Alþingi götunnar, eins og ég tók fram áðan? Önnur spurning, sem mér kemur í hug, er þessi: Telur hæstv. ríkisstj. e.t.v., að verðtrygging launa geti verið heppileg ráðstöfun í einn tíma, þótt hún sé það ekki í annan? Ég skildi það á ræðu hæstv. ráðh., að þessu muni hæstv. ríkisstj. að vissu marki a.m.k. svara játandi. Mér dettur líka í hug spurningin: Felst í flutningi þessa frv. fortakslaus viðurkenning hæstv. ríkisstj. á því, að viðreisnin frá 1960 sé gersamlega farin út um þúfur? Við þessu væri mjög fróðlegt að fá svar frá hæstv. ráðh. En mér kemur einnig í hug spurningin: Ef hæstv. ríkisstj. er sömu skoðunar í hjarta sínu og hún var 1960, ber þá að líta á þessa lagasetningu nú sem leikbragð hennar eða einhvers konar refskák við launþegasamtökin og að svo kunni að fara, að lögin verði felld úr gildi, t.d. síðar á þessu ári, ef svo kynni að fara, að launþegasamtökin þættu ekki makka rétt? Við spurningum eins og þessari get ég, eins og ég sagði áðan, varla búizt við að fá hreinskilnisleg svör. Það má segja um það, að fæst orð hafi minnsta ábyrgð og hæstv. ríkisstj. hafi nú reynsluna fyrir því, að það sé varasamt að fullyrða of mikið, ef hægt er að komast hjá því. Ég skal ljúka þessum orðum mínum, en ég vil aðeins bæta því við, að ef ég hefði verið í sömu aðstöðu og hæstv. ríkisstj. er nú, mundi ég mjög hafa skoðað hug minn um, hvort mér væri ekki sæmra að segja af mér vegna ósigurs viðreisnarinnar heldur en koma hér fram á Alþingi með þetta frv.



Herra forseti. Við vitum það allir, að hv. síðasti ræðumaður, 9. þm. Reykv., er ágætur læknir og þekkir það þess vegna mjög vel af eigin raun, að það fer mjög eftir ástandi sjúklingsins, hvaða læknislyf á að gefa. Það getur stundum verið stórhættulegt að gefa sjúklingi sama læknislyf og getur bjargað lífi hans í annað skipti. Þetta er eitt af frumatriðum læknisfræðinnar, sem hv. þm. auðvitað þekkir gjörla. Hann átti líka kollgátuna að því, þegar hann spurði um það, hvort ríkisstj. teldi, að verðtrygging launa ætti stundum við og stundum ekki. Það er alveg rétt. Ríkisstj. lítur þannig á, alveg eins og ég veit að hann lítur á um ýmis læknislyf í sínu mikilsverða starfi. Ég hygg, að það sé ótvírætt, að eins og á stóð 1960, var ekki fært að halda reglunum um verðlagsuppbót óbreyttum og skynsamlegt að afnema þær. En eins og á stóð í vor, þegar hægt var að semja um nokkurn vinnufrið og ekki meiri kjarabreytingar en svo, að ef annað tekst sæmilega til, ætti verðlagsuppbót nú ekki að þurfa að hleypa af stað nýrri verðbólguskriðu eða auka verðbólguvöxtinn úr hófi, hvernig sem við viljum arða það, þá var skynsamlegt að verða við þeirri ósk verkalýðsfélaganna að semja um verðtryggingu. Það var skýrt tekið fram af ríkisstj., að sú skuldbinding af hálfu ríkisstj. stæði einungis meðan þeir samningar stæðu, sem gerðir voru í júní í sumar, og jafnvel ráðgert og vitað, að slík tímabinding yrði sett í bráðabirgðalög, ef þau yrðu gefin út um málið. Nú voru brbl. ekki út gefin, heldur frv. lagt fyrir Alþingi, og að athuguðu máli þótti ekki eðlilegt að hafa neinn tímafrest um gildi þeirra. Eins og nú var skynsamlegt að taka aðra afstöðu en 1960 vegna breyttra aðstæðna, verður að meta það á seinni tímum, hvaða gagnráðstafanir verður að gera gegn verðbólguvexti, ef hann ætlar að verða þjóðfélaginu stórhættuleg eða banvæn meinsemd, en um það getum við ekki efast, að svo er í raun og veru, ef verðbólgan vex úr hófi. Í sjálfu sér læt ég mig engu skipta ögranir út af því, að stjórninni hafi hér snúizt hugur. Jafnvel þótt svo væri, er það sízt afsökunarefni. Það þekkjum við allir, að menn skipta oft um skoðun, hver og einn, einstaklingar, flokkar, þm., ríkisstj., Alþingi, svo að þrætur um það, hvort algert samræmi sé í því, sem skeður á nokkurra ára bili, eru einstaklega ófrjóar. En hér eiga þær enn þá síður við, þar sem atvikin eru önnur, og þar sem það er í raun og veru svo, að hér er verið að berjast á móti sjúkdómi í efnahagslífinu, og það verður hverju sinni að beita því meðali til hindrunar honum eða linunar afleiðinga hans, sem þá á bezt við. Það hefur ríkisstj. eftir föngum leitazt við að gera. Ég get að lokum, - ég hygg, að ég sé búinn að svara öðrum spurningum, þeim sem hv. þm. bar fram til mín, - þá get ég fullvissað hann um, að því fer fjarri, að viðreisnin sé enn dauð. Ég spái því, að hún eigi eftir að lifa lengi, eftir að hans pólitísku sögu er lokið.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. svör hans. Hann minnti á lækna og læknisdóma. Nú var það ekki illa til fundið í þessu tilfelli. Mér dettur í hug, að það kemur því miður stundum fyrir, að læknir gefi sjúklingi lyf, sem hjálpar honum ekki neitt í sjúkdómi hans, og getur meira að segja komið fyrir, að sjúklingnum versni. Þá kemur þar að, að læknir sannfærist um þetta, og þá hættir hann að gefa lyfið. Ég held, að líkt hafi farið fyrir hæstv. ríkisstj. 1960. Lyfið, sem hún vildi reyna, var óvirkt, það var gagnslaust og það var verra en gagnslaust, það var skaðlegt. Lífskjör almennings versnuðu og verðbólgan óx meira en nokkru sinni áður. Út frá þessari reynslu er það vissulega skynsamlegt, að hæstv. ríkisstj. skuli nú snúa við á þessari villubraut, eins og læknirinn mundi gera, þegar hann kæmist að raun um, að lyfið væri gagnslaust eða jafnvel skaðlegt. Það, sem eykur nokkuð á sekt hæstv. ríkisstj. í þessum efnum, er það, að henni var mjög einarðlega og úr mörgum áttum ráðið frá því árið 1960 að nota þetta lyf. Það voru margir ágætir menn úr ýmsum stéttum og sérfróðir menn um efnahagsmál, sem réðu hæstv. ríkisstj. frá að nota þetta lyf og sögðu henni, að það gæti orðið hættulegt. Þetta vildi hæstv. ríkisstj. ekki hlusta á, og hún fór sínu fram þrátt fyrir aðvaranir. Þetta tel ég vera aukna sök í þessu tilfelli, aukna sök hæstv. ríkisstj., að hafa ekki viljað í tæka tíð hlusta á holl ráð. Þá voru meira að segja menn úr hennar eigin sérfræðingaröðum og þar að auki erlendir menn, sem réðu hæstv. ríkisstj. t.d. til þess að fara ekki út í viðreisnarráðstafanirnar nema hafa fengið til þess samþykki eða hlutleysi vinnustéttanna í landinu. Á þetta ráð vildi hæstv. ríkisstj. ekki hlýða. Nú er hún búin að reka sig á, og nú flytur hún hér frv. að ráði þeirra aðila, sem hún vildi ekki hlusta á fyrir 4 árum. Ég get tekið undir það með hæstv. forsrh., að það er engin skömm að því að breyta um skoðun og læra af reynslunni. En hins vegar hefði ég haldið, að lýðræðisleg ríkisstj. yrði þó að bera nokkra ábyrgð á þeim afglöpum, sem hún fremur.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að blanda mér mikið í viðræður þeirra hæstv. forsrh. og hv. 9. þm. Reykv., en það var þó eitt atriði eða svo, sem gaf mér tilefni til þess að kveðja mér hljóðs. Hv. 9. þm. Reykv. hefur bent á það mjög rækilega í ræðum sínum hér áðan, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur breytt afstöðu sinni til verðtryggingar launa nú á sínu valdatímabili, seinustu 4-5 árin. Við það er í sjálfu sér ekki miklu að bæta. Fyrir 5 árum var það yfirlýst skoðun hæstv. ríkisstj., að verðtrygging launa, þ.e.a.s. þau samningsákvæði, sem gerðu það að verkum, að launin hækkuðu með verðlagsvísitölu eða kaupgjaldsvísitölu, væru ein aðalorsök verðbólguþróunarinnar í landinu. Og samkv. þessari skoðun sinni setti hæstv. ríkisstj. þau ákvæði inn í löggjöfina um efnahagsmál, sem borið var fram frv. um í febrúarmánuði 1960, sem falin eru í 23. gr. þeirrar löggjafar, þar sem vísitöluáhrif á kaupgjald eru bönnuð. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að framsóknarmenn höfðu þá og oft áður álitið æskilegt, að hægt væri að ná samkomulagi við launþegastéttirnar um það, að þetta sjálfvirka samband skyldi rofið. En það var alltaf meginatriði í málflutningi framsóknarmanna um þetta efni, að það skyldi ekki gert með valdboði. Nú lýsti hæstv. forsrh. því yfir hér áðan, að þó að þau ákvæði, sem lögfest voru um þetta efni á árinu 1960, hafi átt við þá, hafi þau ekki átt við á árinu 1964, heldur þau, sem felast í því frv., sem hér er til umr. Og ég skal út af fyrir sig ekki vefengja það, að ýmsar mismunandi ráðstafanir geti átt við á ýmsum tímum. En það, sem mér fannst athyglisvert í þessari yfirlýsingu hæstv. forsrh. áðan, var það, að hann lýsti því þar yfir, sem okkur hefur raunar lengi verið ljóst fleirum, að þetta var eina ráðið til þess að tryggja varanlegan vinnufrið á íslenzkum vinnumarkaði. Nú vil ég leyfa mér að halda því fram, að þetta hafi ekki bara átt við á árinu 1964, heldur eigi það alltaf við, að það sé óhugsandi að tryggja varanlegan vinnufrið, nema því aðeins að launþegar hafi einhverja tryggingu gegn óhóflegum verðlagshækkunum. Það er af þessari ástæðu, sem nágrannaþjóðir okkar flestar, þar sem ég a.m.k. þekki eitthvað til, hafa eitthvert samband, að vísu með mismunandi hætti, en þó eitthvert samband milli v erðlags og kaupgjalds, sem skapar launþegum einhverja tryggingu gegn óhóflegum verðlagshækkunum. En það, sem gaf mér tilefni til þess að kveðja mér hljóðs, var, að ég vildi leyfa mér að minna á, að þó að hæstv. forsrh. og hæstv. ríkisstj. hafi fyrst nú á árinu 1964 komið auga á það, að einhver slík verðtrygging sé nauðsynleg til þess að tryggja varanlegan vinnufrið, þá voru það ýmsir, sem þegar á árinu 1960 vöktu athygli hæstv. ríkisstj. á því, að það ætti einnig við þá og raunar alltaf. Ég vil leyfa mér að vitna hér til nokkurra setninga, sem ég sagði við umr. um frv. um efnahagsmál, við 2. umr. þess í Nd., í febrúarmánuði 1960, þar sem ég gerði 23. gr. efnahagsmálalöggjafarinnar að umræðuefni, og þar segir svo, með leyfi hæstv, forseta: „Nú á að lögbanna vísitöluákvæði í kjarasamningum. Það er skoðun mín, að þetta sé mjög hættulegt ákvæði í frv. og kannske einmitt það ákvæði, sem beri í sér örlög þeirra ráðstafana, sem hér eru til umræðu. Það hefur engan tilgang að setja svona ákvæði í lög, vegna þess að vilji launþegar ekki fallast á það með frjálsum samningum, þá leiðir lagaákvæði um það ekki til neins nema vandræða. Árangurinn verður aðeins sá, að kjarasamningar verða gerðir til styttri tíma, vinnudeilur og verkföli verða tíðari og eilífur ófriður á vinnumarkaðinum, sem leiðir til tjóns fyrir launþega, fyrir atvinnurekendur og fyrir þjóðfélagið allt.“ Þetta, sem hér er vakin athygli á að mundi verða afleiðing af 23. gr. efnahagsmálalöggjafarinnar frá 1960, eru einmitt þau sjúkdómseinkenni, sem hæstv. ríkisstj. ætlar nú að lækna með því frv., sem hér liggur fyrir, og verður ekki um það sagt annað en það, að þar er um að ræða framför í viðhorfum hæstv. ríkisstj. til þessara mála, sem ber að fagna.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja teljandi þær umr., sem hér hafa farið fram, enda á ég sæti í þeirri þingnefnd, sem lagt er til að fái málið til meðferðar að lokinni þessari umr: Ég vil þó aðeins að gefnu tilefni í þeim ummælum, sem hér hafa fallið af hálfu tveggja hv. stjórnarandstæðinga, segja það, að það eina, sem ég hef við það frv. að athuga, sem hér hefur verið lagt fyrir, er það, að ég álít, að það sé rangnefni að kalla þetta frv. um verðtryggingu kaups eða launa. Að mínu áliti er hvorki með þeim ráðstöfunum, sem lagt er til að gerðar verði í frv., né neinum öðrum ráðstöfunum, sem í mannlegu valdi standa, hægt að verðtryggja kaup alls almennings í landinu í þeirri merkingu, að hægt sé að tryggja óbreyttan kaupmátt launa. Hver kaupmáttur launa er hverju sinni, hlýtur að vera komið undir afkomu þjóðarbúsins, aflabrögðum, verðlagi á afurðum og öðru slíku, og það er ekki á mannlegu valdi að tryggja neitt í því efni. Þess vegna hefði ég talið réttara að tala aðeins um verðlagsuppbætur á kaup, en ekki verðtryggingu. En þetta er aðeins spurning um orðalag. En úr því að ég er kominn hér upp í ræðustólinn, vil ég gjarnan leiðrétta það. sem hv. 9. þm. Reykv. sagði, er hann vitnaði í álítsgerð sérfræðinga þeirra, sem undirbjuggu efnahagsráðstafanirnar 1960, og eins hv. þm. Sjálfstfl., sem hagfræðingur er að menntun, en ekki á sæti á hv. Alþingi lengur. Vegna þess tel ég standa mér nærri að leiðrétta þetta, en ég áíít, að bæði ummælin í álítsgerð sérfræðinganna og eins hv. þm., Birgis Kjarans, - er það ekki rétt með farið hjá mér, að það sé hann, sem átt er við? - hafi verið fullkomlega réttmæt miðað við þær ástæður, sem þá voru fyrir hendi. Reynslan hafði sýnt það, sem sagði í álítsgerðinni, að launþegunum var lítill hagur í vísitölufyrirkomulaginu. Má þar m.a. nefna athuganir, sem gerðar voru á þróun kaupmáttar launa á tímabilinu 1947-1960. Þessar athuganir voru gerðar að undirlagi Alþýðusambandsstjórnarinnar, og niðurstöðum þeirra hefur einmitt mjög verið hampað af hv. stjórnarandstæðingum. En niðurstaða þessara athugana var sú, að þrátt fyrir það, þó að vísitölukerfið væri lengst af við lýði á þessum tíma, og þrátt fyrir það, þó að allverulegar grunnkaupshækkanir ættu sér stað endrum og eins, þá rýrnaði kaupmáttur launa stórum þrátt fyrir þetta. Það út af fyrir sig sannar það, sem ég sagði, að vísitöluuppbæturnar eru engin trygging fyrir óbreyttum kaupmætti launa. Það er líka að mínu áliti alveg rétt, miðað við þær aðstæður, sem voru fyrir hendi 1960, þegar hv. fyrrv. þm., Birgir Kjaran, hélt því fram; að það væri grundvallarskilyrði fyrir því, að hægt væri að stöðva verðbólguþróunina, að vísitölukerfið væri afnumið. Það var rétt miðað við þær aðstæður, sem þá voru fyrir hendi, og ef sú ráðstöfun hefði ekki verið gerð, hefðu efnahagsráðstafanirnar verið dæmdar til þess að misheppnast. En þar með er auðvitað ekki sagt, að það sé ekki rétt, sem hæstv. forsrh. skýrt tók áðan fram, að þetta átti við miðað við þær aðstæður, sem þá voru fyrir hendi. Nú eru aðrar aðstæður fyrir hendi, og ekki sízt vegna þess, að verkalýðshreyfingin á s.l. vori féll að verulegu leyti frá grunnkaupshækkunum, þá stendur að mínu álíti von til þess, að hægt sé að stöðva verðbólguþróunina á næstu missirum, ef bæði stjórnarvöld og launþegasamtök halda þannig á málum að öðru leyti, að slíkt verði mögulegt. Um það getur auðvitað enginn spáð. Í því efni kemur ekki síður til kasta launþega samtakanna en stjórnarvaldanna. Verði hins vegar haldið áfram á sömu braut eða sæki í sama horfið og var á árunum frá því að styrjöldin hófst og allt fram til 1960, að vísitalan og kaupgjaldið skrúfaði hvort annað upp á víxl, þá verður þetta lítil bót fyrir launþegana. En úr því fær reynslan ein skorið. Að lokum vildi ég aðeins minnast á þá fullyrðingu, sem fram kom bæði í ræðu hv. 9. þm. Reykv. og hv. 6. þm. Sunnl., að það, að vísitölukerfið væri nú innleitt að nýju, væri sönnun þess, að viðreisnin væri að engu orðin. Sú skoðun virðist liggja þessu að baki, að það hafi verið megintilgangur viðreisnarinnar að afnema vísitölukerfið. Slíkt er auðvitað fásinna og jafnheimskulegt af einstökum stjórnmálamönnum eða stjórnmálaflokkum að telja það stefnuskráratriði að beita einhverju sérstöku tæki, hvort sem eru háir vextir, aðgerðir í vísitölumálum eða hvað það er, - það væri álíka heimskulegt og ef einhver læknir gerði það að einhverri sérstakri stefnuyfirlýsingu, ef svo mætti segja, fyrir sig, að það væri eitthvert eitt lyf, sem alltaf ætti við og skyldi nota undir öllum kringumstæðum. Það má í þessu sambandi minnast á það, að sumarið 1963 voru vextir lækkaðir í Danmörku. Það var talið, að gjaldeyrisafkoma landsins og aðrar aðstæður í efnahagskerfinu væru þannig, að vaxtalækkun væri réttmæt ráðstöfun. En rétt fyrir síðustu kosningar í Danmörku hækkaði sama stjórnin, sem sat að völdum fyrir ári, síðan vextina á nýjan leik, og er mér ekki kunnugt um, að það hafi mætt neinni sérstakri gagnrýni. Hvaða tækjum á að beita í efnahagsmálunum, er auðvitað alltaf undir atvikum komið. Nei, að mínu áliti var megintilgangur viðreisnarinnar sá í fyrsta lagi að forða frá yfirvofandi öngþveiti í gjaldeyrismálum og í öðru lagi að afnema gjaldeyrisúthlutunarkerfið. Hvort tveggja þetta hefur tekizt. Enginn hv. stjórnarandstæðingur neitar því, að nefndin á Skólavörðustígnum, eins og hún var kölluð meðal almennings, hefur verið afnumin. Hún er flutt þaðan og húsnæðið tekið til annarra nota. Svo að segja allur innflutningur og öll gjaldeyrisráðstöfun er nú frjáls. Það er fyrst þegar búið væri að endurreisa nefndina að nýju og hver einstakur, sem þarf að kaupa gjaldeyri, þyrfti að knékrjúpa einhverjum nýjum herrum, sem með þau mál fara, þá væri með meiri rétti hægt að segja, að viðreisnarráðstafanirnar væru að engu orðnar. En jafnvel þó að slíkt skeði, væri þó ekki hægt að segja að mínu álíti, að til einskis hefði verið barizt, því að það er ekki vafi á því, að einmitt vegna þessara ráðstafana hafa framfarir verið til mikilla muna meiri þau ár, sem viðreisnin hefur staðið, en þær hefðu ella orðið.



Herra forseti. Því fer fjarri, að ég hafi löngun til þess að draga úr ánægju hv. 6. þm. Sunnl. yfir þeirri framsýni, sem hann nú enn rifjar upp, að hann hafi haft fram yfir okkur suma árið 1960 og sagt þá fyrir, að það mundi hafa þýðingu varðandi viðskipti launþega og vinnuveitenda, hvort samningar væru um verðlagsuppbót eða ákvæði um þau efni. Það er mjög ánægjulegt að heyra þetta rifjað hér upp á nokkurra mánaða fresti í þingdeildinni, og veit ég, að aðrir þm. hafa ekki síður ánægju af að heyra þetta en hv. þm. að telja það fram. En þó að þetta sé ánægjulegt, er hitt engu að síður víst, að þetta var ekki alveg frumleg athugun hjá hv. þm., því að vísitölukerfið, sem verið hafði við lýði allt frá 1939, byggðist einmitt á þessari vitund og staðreynd, að það er einn þátturinn í því að reyna að halda uppi vinnufriði að hafa vísitölukerfi, þrátt fyrir það að stjórnarvöld gerðu sér ætíð ljósa margvíslega misbresti á því og margvíslegar hættur. Þess vegna var það svo, að í sambandi við meiri háttar aðgerðir í efnahagsmálum voru að einhverju leyti yfirleitt sett sérákvæði um vísitölu og hvernig hana skyldi reikna, a.m.k. á meðan fram væru að koma áhrifin af þeim verðlagsbreytingum, sem þær ráðstafanir hefðu í för með sér, sem hverju sinni var verið að undirbúa. Vísitölukerfið var fyrst sett 1939 til þess að reyna að halda niðri kauphækkunum og átti þá ekki að veita fullar uppbætur. Því var svo breytt, þegar fram í stríðið kom með miklum vexti verðbólgunnar, sem leiddi til viðureignarinnar um gerðardóminn og þeirrar tilraunar að hafa skipan á þessum efnum með setningu hans. Síðan bar utanþingsstjórnin fram frv., sem áttu að hafa í för með sér takmarkanir í þessum efnum, en ekki náðu þó fram að ganga. Á árinu 1947 eða 1948 voru settar nokkrar hömlur eða sérreglur um vísitöluútreikning. Það var enn gert með gengislækkunarl. 1950 og með þeim ráðstöfunum, sem vinstri stjórnin gerði 1958. Það var til þess að reyna að koma í veg fyrir, að vísitöluskrúfan færi í gang, og þá var boðin bein grunnkaupshækkun. Allar reyndust þessar ráðstafanir haldlitlar og stóðu yfirleitt ekki nema skamma hríð. Það getur hver sakað annan um skort á framsýni í þeim efnum, en stöðugt hefur verið breytt reglunum, sem settar höfðu verið, eins og ég veit að hv. þm. getur kynnt sér, ef hann vill rifja upp þessi mál. En þrátt fyrir það að stöðugt væri verið að setja nýjar reglur um þetta, sem var svo breytt aftur eftir tiltölulega skamman tíma, þá hélt verðlagið áfram að hækka, án þess að verkalýðurinn fengi bætt sín kjör í nokkru samræmi við það, sem hvort tveggja átti sér stað: stöðugar kauphækkanir sökum verðlagsvísitölu og stöðugar kauphækkanir vegna grunnkaupshækkana. Hv. síðasti ræðumaður, 10. þm. Reykv., rifjaði það einmitt upp, að af hálfu verkalýðsfélaganna hefur hvað eftir annað verið rakið, hvernig kaupmætti tímakaups hafi stórlega hrakað á þeim árum, þegar vísitölukerfið var þó yfirleitt við lýði, þrátt fyrir þessar hömlur, sem öðru hvoru voru settar og ég hér áðan aðeins rifjaði upp. Það er rangt, sem hv. 9. þm. Reykv, sagði, að kjör verkalýðsins í landinu hefðu orðið verri á árunum eftir 1960 heldur en þau voru á næsta tímabili þar á undan. Því er þvert á móti haldið fram í skýrslu, sem ekki hefur verið vefengd og birt er í ritinu „Úr þjóðarbúskapnum“, sem gefið var út í febr. 1964, að hlutur alþýðustéttanna, verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, eða afstaða atvinnutekna þessara stétta, verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna, til þjóðartekna á mann á föstu verðlagi, hafi batnað eftir 1960 og verið þá og á árunum þá á eftir svipað og var á árunum fyrir 1950, en aftur á móti lakari lengi á tímabilinu 1950-1960. Hér um veldur það, sem hv. 10. þm. Reykv. rifjaði upp, að það er svo margt annað en vísitalan ein eða nokkur svokölluð verðtrygging, sem ræður raunverulegri lífsafkomu manna, að það tjáir ekki að vitna til hennar einnar, heldur skoða málin í heild. Nú getum við endalaust deilt um það, hv. 6. þm. Sunnl. og ég, hvort það hafi verið nauðsynlegt eða skynsamlegt að fella gengið á árinu 1960. En staðreynd var, að þáv. stjórnarvöld töldu þetta beinlínis óhjákvæmilegt. Þau gerðu það ekki með glöðu geði, heldur töldu, að fram hjá því yrði ekki með neinu móti komizt. Af þeim ráðstöfunum var hins vegar augljóst, að miklar verðlagsbreytingar og verðlagshækkanir hlyti að leiða, og ef þá hefði verið óskert vísitölukerfi fyrir hendi, vísitölubinding eins og verið hafði, þótti það fyrirsjáanlegt, að verðlagshækkanir yrðu svo miklar, að þær yrðu með öllu óviðráðanlegar. Og ég legg áherzlu á það, að við hv. þm. getum verið ósammála um, hvort gengisbreytingin hafi verið nauðsynleg, og líka um orsakirnar til gengisbreytingarinnar, en ég held, að um það verði ekki með nokkru móti deilt, að úr því að menn töldu óhjákvæmilegt að ráðast í gengisbreytinguna, þá varð jafnframt að gera ráðstafanir til þess, að ekki væri í gangi sjálfvirkt tæki, sem gerði verðlagsmálin með öllu óviðráðanleg, en það var einmitt vísitölukerfið, eins og það þá var. Og það var af þessum sökum, sem það var ákveðið 1960 að hverfa frá vísitölukerfinu um sinn. Þá er í grg. frv. orðrétt sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Það getur ekki verið álitamál, að þessar launahækkanir hafi gefizt illa. Þær hafa leitt til mikilla og hraðra víxlhækkana verðlags og kaupgjalds og aukið vantrú manna á það, að jafnvægisástandi yrði náð í efnahagsmálum. Á hinn bóginn hafa þær ekki megnað að færa launþegum raunverulega kjarabót.“ Þetta er sagt um þróunina þar á undan, og ég held, að það verði ekki mælt á móti því, að þetta út af fyrir sig sé rétt, að með verðlagsuppbótinni, eins og henni var þá beitt, hafði ekki tekizt að ná þeim tilgangi, sem ætlað var, að tryggja lífskjör verkalýðsins, almennings í landinu. Við getum deilt um það, af hverju það hafi ekki tekizt, en það verður að gera sér þess grein, að þetta hafði ekki tekizt. Og ef átti að gera nýja ráðstöfun, eins og við töldum óhjákvæmilegt 1960, þá var það í fyrsta lagi eðlilegt, að við vildum ekki halda við því kerfi, sem ekki hafði gefizt betur að undanförnu heldur en verðlagsuppbótin og hlaut með þeim verðlagsbreytingum, sem við sáum fram á, að leiða til algers ófarnaðar, ef þessi skipan væri ekki afnumin, a.m.k. um sinn. Þess vegna segir orðrétt í grg. frv., sem hér hefur verið vitnað til: „ Ríkisstj. leggur til, að í þetta skipti sé farin önnur leið, sem geri hvort tveggja í senn, komi í veg fyrir víxlhækkanir verðlags og kaupgjalds og dragi sem mest úr áhrifum gengisbreytingarinnar á lífskjör almennings með raunverulegri breytingu á skiptingu þjóðarteknanna. Leiðin er sú að auka stórlega bætur almannatrygginga, einkum fjölskyldubætur, elli- og örorkulifeyri, og taka upp niðurgreiðslur á nokkrum þýðingarmiklum innfluttum neyzluvörum.“ Þetta stendur orðrétt í grg. frv. frá 1960. Og það kemur alveg skýrt fram og er sagt, að í þetta skipti, eins og þá stendur á, þyki skynsamlegt að gera þessa ráðstöfun. Nú var okkur auðvitað ljóst, að það hlutu að vera vissir annmarkar þessu háðir, og það má vel verá, að það sé rétt, að hv. 6. þm., Sunnl. hafi séð þá betur fram heldur en við hinir, og ég met vissulega að vera minntur á hans miklu framsýni í þeim efnum, þó að ég játi hins vegar, að það er engin ástæða til að gleðjast yfir því, að hann reyndist þá framsýnn, heldur miklu frekar að hryggjast, af því að þetta hefur verið ófarnaður fyrir okkur alla, að svo miklu leyti sem mistekizt hefur það, sem vakti gott fyrir mönnum. En ástæðan til þess, að þrátt fyrir allt hefur ekki farið verr um hag verkalýðsins en raun ber vitni, eru allar þær kjarabætur, sem eru taldar upp í þessari mgr., sem ég las upp hér áðan, atriði, sem vissulega hafa ráðið stórkostlega miklu um afkomu alls almennings í landinu á þessu árabili, en atriði, sem yfirleitt eru ekki talin með í skýrslum, þegar verið er að vitna til af hv. stjórnarandstæðingum, hversu almenningur hafi verið sárþjáður á þessu tímabili, sem allir vita, sem í alvöru vilja um þetta tala, að eru vægast sagt miklar öfgar, því að þrátt fyrir allt hefur almenningur á Íslandi aldrei átt við betri kjör að búa en einmitt á þessum síðustu árum. Við skulum, svo ekki vera að deila um það, hvort það er að kenna eða þakka viðreisninni, þrátt fyrir hana eða ekki. Við komumst aldrei hjá því, og við gerum okkur að fíflum, ef við neitum því, að almenningur hefur aldrei átt við betri kjör að búa en einmitt á þessu tímabili. Og almenningur lætur ekki bjóða sér þvílíka móðgun, að því sé haldið fram. Og einmitt vegna þess, að stjórnarandstæðingar gerðu þá firru í kosningabaráttunni í fyrra að ætla að berjast á þeim grundvelli, að almenningur hefði aldrei átt við lakari kjör að búa og sætti ofsóknum af hálfu ríkisstj., þess vegna juku stjórnarflokkarnir fylgi sitt. Fólkið lætur ekki ofbjóða skynsemi sinni, jafnvel þó að það séu framsýnir og vitrir menn, sem flytji slíka fásinnu. Við skulum játa það, að almenningur hefur aldrei átt við betri kjör að búa. Mér dettur ekki í hug að segja, að það sé eingöngu að þakka núv. ríkisstj. Það væri algjör barnaskapur að ætla að halda þvílíku fram. Vitanlega eru það mörg atriði og fyrst og fremst gjafmildi náttúrunnar, aukin tækni og ótalmargt fleira, sem að verki hefur verið. En það er skoðun okkar, að stjórnarstefnan hafi átt sinn þátt í því, að almenningur hefur bæði getað notað sér þau tækifæri, sem boðizt hafa, og nýtt þau gæði, sem hann hefur aflað sér. Samtímis hefur komið í ljós, að verkalýðurinn hefur ekki fengizt til að gera samninga til langs tíma og í raun og veru stöðugt haldið samningunum lausum, vegna þess að vísitölubinding hefur verið bönnuð. Okkur dettur ekki í hug að vefengja, að það eru stórar hættur samfara því að innleiða vísitölukerfið á ný, enda skildist mér í raun og veru hv. 6. þm. Sunnl, viðurkenna það, því að hann minntist á það, að Framsfl. hefði oft viljað losna við þetta kerfi, en lagt á það megináherzlu, að það væri gert með samþykki verkalýðsins, og skýt ég því inn, að það ætti að vera hægt að sýna einhver dæmi þess, að gleymt hefði verið samþykki verkalýðsins stundum, þegar sá flokkur var við stjórn. En látum það vera, það skiptir ekki máli. Við játum, a.m.k. ég og hv. 6. þm. Sunnl., að þessu kerfi eru hættur samfara. En enn þá meiri hættur eru þó samfara því að hafa stöðugar vinnudeilur, eins og höfðu átt sér stað um langan tíma í okkar landi, áður en samningarnir í júní 1964 voru gerðir. En það var alger forsenda af hálfu ríkisstj. fyrir því að fallast á að taka upp vísitölukerfið að nýju, að samningar fengjust a.m.k. til eins árs og hækkanir yrðu ekki meiri en svo, að a.m.k. möguleiki væri á, að ekki hlypi af stað ný hringferð, nýr skrúfugangur, eða hvernig sem við viljum orða það, að verðbólguvöxturinn yrði ekki af þeim sökum svo ofboðslegur á næstu missirum, að efnahagsjafnvægi stafaði hætta af. Það var mat okkar í vor, að samningar hefðu tekizt með þeim hætti, að á það væri hættandi að semja að nýju um verðlagsvísitölu eða heimila slíka samningsgerð að nýju. Því miður verðum við að játa, að við erum ekki vissir um það enn, hvort þetta stenzt. Það má vel vera, að við höfum þarna mismetið að einhverju leyti, og ég verð að játa, að hækkanir hafa orðið meiri en við í vor ráðgerðum. Engu að síður er ekki hægt að mæla á móti því, að það er nú miklu meira jafnvægi í efnahagsmálum en hefur verið um langa hríð, og það er nú alveg horfinn sá uggur um staðfast gengi krónunnar, sem við vissum að var fyrir hendi fram á fyrri hluta þessa árs. Þetta skapar okkur öllum mikið öryggi og hefur fært mikla blessun yfir þjóðina, og þess vegna skulum við vona, að við höfum ekki reynzt of bjartsýnir með þessari samningsgerð, heldur hafi hún reynzt raunsæ og verði að því gagni, sem ég veit að vonir okkar allra hér inni standa til. Hitt finnst mér svo ósköp eðlilegt og mannlegt, að bæði hv. 9. þm. Reykv. og hv. 6. þm. Sunnl. reyni að stríða mér eitthvað, eins og málum er háttað. Við öðru var ekki að búast, ég vil ekki segja: vegna þess að lítið gleður vesalan.



Herra forseti. Það eru örfá orð í tilefni af ræðu hæstv. forsrh. Mér finnst hæstv. forsrh. vera vorkunn, þó að hann hefði nokkuð gaman af þeirri sjálfumgleði, sem honum finnst lýsa sér í því, að ég fer hér að lesa upp kafla úr 5 ára gamalli ræðu, sem ég hélt í umr. um efnahagsmál í hv. Nd. Og vissulega skal ég verða fyrstur manna til þess að viðurkenna, að það fari miklu betur á því að vitna í aðra, enda er sannleikurinn sá, að það væri ekki minnsti vandi að finna í ræðum annarra stjórnarandstæðinga frá þessum tíma svipuð sjónarmið og komu fram í þessum stúf mínum. En ástæðan til þess, að ég gerðist svo djarfur að vitna í hann, er aðeins sú, að það var fljótlegast fyrir mig að finna hann, vegna þess að ég hafði kannazt við hann betur en ýmislegt annað. Það gleður mig hins vegar að hafa fengið tækifæri til þess að slá því föstu, meðan hæstv. forsrh, var að tala, að við erum kannske ekki eins ósammála um ýmsa hluti í þessu sambandi og í fljótu bragði kynni að virðast. T.d. sagði hæstv. forsrh., að það væri raunar engin ástæða til þess að gleðjast yfir því, heldur þvert á móti, að ég hefði reynzt sannspár í þessum orðum, sem til var vitnað frá því fyrir 5 árum, því að eins og hæstv. forsrh. sagði orðrétt: Þetta hefur verið ófarnaður. Og ég hlýt nú að líta svo á, að hann eigi þar ekki við allan feril hæstv. ríkisstj., heldur aðeins verðlagsmálin sem afleiðingu af þessu ákvæði, sem þarna kom fram: Um þetta er ég honum alveg sammála. Verðlags- og kaupgjaldsmálin hafa þróazt þannig á undanförnu árabili, að það hefur verið ófarnaður, sem fullkomin ástæða var til þess að reyna að binda endi á, og samkomulagið frá í júní, sem þetta frv., sem hér er til umr., er einn þátturinn í og ein afleiðingin af, var vissulega tilraun í þá átt, sem allir hljóta að fagna og hljóta að vona að leiði til þess, að ófarnaðinum í þessum efnum sé nú lokið eða a.m.k. lægt. En það er vissulega rétt, sem hæstv. forsrh. sagði, að það er óséð, hver verður framvinda þessara mála, þó að við allir getum sameinazt í ósk um, að það megi nú loks vel til takast. En sannleikurinn var sá, að hæstv. ríkisstj. átti í vor enga kosti góða. Hún átti auðvitað enga kosti góða. Og ég veit ekki, hvernig hæstv, forsrh. getur ætlazt til þess, að ríkisstj. hefði eftir það, sem á undan var gengið, átt marga kosti góða. Annaðhvort varð ríkisstj. að gera þær ráðstafanir og taka þær áhættur, sem voru því samfara að gera samkomulagið, sem gert var, eða hæstv. ríkisstj. varð að horfast í augu við áframhaldandi ófarnað í þessum málum. Hæstv. forsrh. gerði það nokkuð að umræðuefni í ræðu sinni, að það hafi fyrr verið, gerðar ýmsar ráðstafanir í sambandi við vísitölu og áhrif hennar á kaupgjald í landinu, ýmsar aðrar ráðstafanir en að láta þarna vera beina og ótakmarkaða víxlverkun á milli. Og það er vissulega rétt. Eigi að síður voru ákvæði 23. gr. efnahagsmálal. frá 1960 algert einsdæmi, og þau fyrri atriði, sem hæstv. forsrh. minnti á og mér virtist að hann væri að minna á til þess að gera að hliðstæðum, eru það ekki. Enn fremur eyddi hæstv. forsrh. nokkru máli í að lýsa því, af hverju ákvæði 23. gr. hefðu verið nauðsynleg sem afleiðing af gengislækkuninni. Eftir að gengislækkunin hafði verið ákveðin og um leið og hún kom til framkvæmda var nauðsynlegt, sagði hæstv. forsrh., að koma í veg fyrir, að það væri til sjálfvirkt tæki, sem gerði verðlagsmálin óviðráðanleg. Þetta get ég vel skilið, og geri ég ráð fyrir, að flestir geti verið sammála hæstv. forsrh. um þetta. En hann kom bara ekki í veg fyrir þetta með ákvæðum 23. gr. l. um efnahagsmál. Bannið gegn því að tengja kaupgjald vísitölu kom ekki í veg fyrir það, að eftir sem áður væri í landinu, með þeirri stefnu, sem hæstv. ríkisstj. fylgdi í verðlagsmálum, tæki, sem gerði það að verkum, að kaupgjaldið leitaðist við að fylgja verðlaginu. Það var ekki komið í veg fyrir það með þessum ákvæðum og verður ekki gert með slíkum ákvæðum. Og það er það, sem ég hef verið að reyna að vekja athygli á nú og fyrr, að með svona ákvæðum verður ekki komið í veg fyrir það, að kaupgjaldið leitist við að fylgja verðlaginu og þar verði verkun á milli. Það skeður bara með öðrum hætti. Það skeður með þeim hætti, að launþegasamtökin gera stutta samninga, verkföll verða tíð, ófriður mikill á vinnumarkaðinum, en nettó-niðurstaða verður ekki mikið önnur. Það eru að vísu ýmis atriði í ræðu hæstv. forsrh., sem væri ástæða til þess að ræða nokkuð og væru vissulega tilefni jafnvel til mikilla umr. En ég skal ekki láta það eftir mér að sinni, en áður en ég lýk máli mínu drepa á eitt atriði úr ræðu hv. 10. þm. Reykv., sem vakti athygli mína, vegna þess að þar var sá hv. þm. byrjaður að leggja drög að því að skrifa sögu viðreisnarinnar. Hann sagði eitthvað á þá leið, að tilgangur viðreisnarinnar hafi verið tvenns konar: Í fyrsta lagi að afstýra öngþveiti, sem mér skilst fyrst og fremst hafa átt að vera í gjaldeyrismálum, og í öðru lagi að afnema gjaldeyrisskömmtun. Það skyldi nú aldrei vera, að einhverjir hv. þm. muni minnast þess, að markmiðin hafi verið sett upp dálítið stærri hér í eina tíð? Nú á það ekki lengur að hafa verið tilgangur viðreisnarinnar að afnema uppbótakerfið, enda hefur hún ekki gert það. Nú á það ekki lengur að hafa verið tilgangur viðreisnarinnar að stöðva verðbólguna, enda hefur hún ekki gert það. Og svo mætti lengi halda áfram að telja. En hv. 10. þm. Reykv. telur sig geta fundið tvö atriði, sem ríkisstj. hafi ætlað sér að gera og hafi tekizt, og þá skal því slegið föstu, að þar hafi tilgangur viðreisnarinnar verið og verið allur.



Herra forseti. Með lögum um leigubifreiðar í kaupstöðum og kauptúnum frá 29. maí, 1957 og öðrum lögum um sama efni, sem á undan voru gengin, hlutu leigubifreiðastjórar, sem aka fólksbifreiðum og vörubifreiðum, mikilvæg réttindi. Eitt meginatriði laganna frá 1957 var að heimila takmörkun leigubifreiðafjöldans í kaupstöðum og kauptúnum með fleiri íbúa en 700. Áður en lagaheimild fékkst fyrir takmörkun leigubifreiðafjöldans, hafði það sýnt sig hvað eftir annað, að menn, sem ekki höfðu áður stundað leigubifreiðaakstur, keyptu sér bifreiðar, ef þeir fengu tækifæri til þess að komast um stundarsakir með þær í góða atvinnu og tóku þannig atvinnu frá þeim mönnum, sem höfðu stundað bifreiðaakstur um árabil eða jafnvel gert hann að ævistarfi. Þannig skapaðist óánægja innan stéttarinnar, atvinnuleysi og niðurboð á töxtum. Leigubifreiðastjórar skiptust þá í meginatriðum í tvo hópa: annars vegar þá, sem höfðu aksturinn að föstu starfi, hins vegar ýmiss konar lausamenn, sem vildu njóta réttindanna til leigubifreiðaaksturs, þegar þeim bauð svo við að horfa, en vera lausir við þær skyldur að vera ætíð reiðubúnir til þjónustu. Úr þessu ófremdarástandi var lögunum frá 1957 ætlað að bæta og það hefur að allverulegu leyti tekizt. Notagildi laganna hefur þó ekki orðið hið sama fyrir fólksbifreiðastjóra annars vegar og vörubifreiðastjóra hins vegar. Leiguakstur með fólksbifreiðar er þannig atvinnugrein, að hún þrífst einungis í þéttbýli, enda mun þessi atvinna einvörðungu vera stunduð í kaupstöðum og hinum stærri kauptúnum og yfirleitt mun það ekki þekkjast, að fólksbifreiðastjórar séu búsettir utan þessara staða. Og þar sem stéttarfélög fólksbifreiðastjóra eru til, munu félagssvæði þeirra yfirleitt takmörkuð við kaupstaði eingöngu og e.t.v. í örfáum tilfellum við stærri kauptún. Takmörkunarheimildin samkv. l. frá 1957 er því fullnægjandi fyrir fólksbifreiðastjóra. Þessu er aftur á móti á annan veg farið með vörubifreiðastjóra. Þeir eru búsettir í flestum sveitarfélögum landsins og stéttarfélög þeirra ná yfirleitt yfir heilar sýslur. Vörubifreiðastjórafélög á öllu landinu munu vera milli 25 og 30, en fólksbifreiðastjórafélög eru hins vegar innan við 10, eftir því sem ég bezt veit. Það heyrir til undantekninga, ef félagssvæði vörubifreiðastjórafélags nær einungis yfir einn kaupstað eða eitt stórt kauptún. En það eru aðeins þessi vörubifreiðastjórafélög, sem hafa not af l. frá 1957. Öll önnur vörubifreiðastjórafélög, þar með meginþorri þeirra, hafa annaðhvort ekki heimild til takmörkunar eða þá að heimildin verður þeim ekki að neinu gagni, því að hún tekur aðeins til hluta af félags- og vinnusvæði þeirra. Úr þessum annmörkum er því frv. ætlað að bæta, sem ég flyt hér ásamt hv. 4. þm. Vesturl. En efni frv. kemur fram í 1. gr., en efnislega er hún á þá leið, að samgmrn. sé heimilað að fengnum till. hlutaðeigandi vörubifreiðastjórafélags og meðmælum sýslunefndar að takmarka fjölda leigubifreiða til vöruflutninga í þeim sýslum landsins, þar sem starfandi er eitt stéttarfélag vörubifreiðastjóra, er hefur að félagssvæði alla sýsluna og ekkert umfram það. Ef félagssvæði hins vegar tekur einnig til kaupstaðar, er staðsettur er í sýslunni, skal heimil takmörkun vörubifreiðastjórafjöldans á félagssvæðinu í heild, enda komi til meðmæli bæjarstjórnar og sýslunefndar. Eigi skal þó heimilt að takmarka sérstaklega fjölda leigubifreiða til vöruflutninga í kaupstöðum og kauptúnum með 700 íbúa eða fleiri, ef vörubifreiðastjórar á þessum stöðum eru félagar í vörubifreiðastjórafélagi, sem hefur heila sýslu eða sýslu og kaupstað að félagssvæði. Ég tel rétt til þess að skýra þetta nokkru frekar að taka ákveðið dæmi. Ég vil þá taka sem dæmi Árnessýslu. Þar er starfandi vörubifreiðastjórafélag, sem hefur alla sýsluna að félagssvæði og vinnusvæði. Í Árnessýslu er kauptún, Selfoss, sem hefur fleiri íbúa en 700. Eftir núgildandi lögum væri heimilt að takmarka vörubifreiðastjórafjöldann á Selfossi. Hins vegar væri algerlega tilgangslaust að nota þá heimild eða framkvæma það, vegna þess að vörubílstjórar, sem búsettir eru í nágrenni Selfoss eða í nágrannakauptúnum, hafa full réttindi til þess að aka vörum bæði til Selfoss og frá Selfossi, þannig að þessi takmörkun kæmi bílstjórunum, sem búsettir eru á Selfossi, ekki að neinu gagni, enda eiga þeir auðvitað gagnkvæman rétt, sem búa á Selfossi, til þess að aka annars staðar í sýslunni. Ef þetta frv. yrði að lögum, mundi hins vegar vera heimilt að takmarka vörubifreiðastjórafjöldann í allri sýslunni í heild, en þá yrði hins vegar, þar sem Selfoss er ekki sérstakt félagssvæði, óheimilt aftur á móti að takmarka á Selfossi einum. Ég tel, að þetta dæmi skýri raunar alveg tilgang þessa frv. Þetta frv. er flutt eftir eindreginni ósk Landssambands vörubifreiðastjóra, og vörubifreiðastjórar hafa á þingum sínum gert samþykktir í þessa átt og það meira að segja hvað eftir annað. Lögin frá 1957 eru því, eins og ég hef rakið, að því leyti til ófullkomin, að þau veita fyrst og fremst eða eingöngu réttinn þeim, sem búsettir eru í þéttbýlinu, en vörubifreiðastjórastéttin hefur þá sérstöðu umfram aðrar stéttir bifreiðastjóra, að hún er einnig búsett í dreifbýlinu og hún hefur einnig annað skipulag. Félagssvæðin eru þar stærri og ná þar yfir heilar sýslur og það skortir á, að lögin frá 1957 taki tillit til þessara staðreynda. Með það í huga að bæta hér úr er þetta frv. flutt. Ég legg svo að lokum til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. samgmn.