Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sveinn Ólafsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. á þskj. 436 við þessa 3. umr., fyrir þá skuld, að jeg vil ekki trúa því að svo komnu, að Alþingi vilji ekki setja nein öryggisákvæði í lög um slíkar framkvæmdir sem þessar, til tryggingar því, að staðið verði við samninga. Jeg hefi fært upphæðina niður um helming frá þeirri till., er áður lá hjer fyrir háttv. deild um sama efni, eða úr 100 þús. kr. í 50 þús. kr. Aðalatriðið í brtt. - og það, sem jeg legg mikla áherslu á - er ákvörðunin um það, að sjerleyfishafi „deponeri“ hjá ríkisstjórninni þetta fje meðan stendur á framkvæmd virkjunar og undirbúningi. Jafnframt geri jeg að vísu ráð fyrir því, að 3. gr. frv. falli niður. Hún er að minni hyggju óþörf. Ef hún ekki stendur í frv., fer um framsalið eftir sjerleyfislögunum, og leggur þá Alþingi á sínum tíma samþykki sitt á það, ef til kemur. Þetta er þá líka einskonar öryggisákvörðun, sem hvorki er þungbær nje hættuleg fyrir umsækjendur, ef alt fer með feldu. Enda getur mjer ekki skilist, að ástæða sje til fyrir Alþingi að búa ótryggilegar um þetta en gildandi lög mæla fyrir. Þetta laut sjerstaklega að 1. brtt. minni á þskj. 436. 2. brtt. er aðeins orðabreyting, sem nauðsynleg er vegna 3. og síðustu brtt. Hún er við niðurlag 7. gr., og hv.þdm. munu sjá, að sú grein getur illa staðist óbreytt, ef 3. brtt., um tryggingarfjeð, verður samþykt. Jeg hjó eftir því við 2. umr., að háttv.frsm. var eitthvað óánægður með það, hve harkalega jeg hefði komist að orði um fjelagjð og starfsemi þess. Jeg skal því ekki angra hann nje aðra með því að tala frekar um það. Hinsvegar vil jeg þó skjóta því fram, að upplýsingar, sem jeg hefi aflað mjer um fyrirtæki þetta og fjelagsskap, hafa ekki orðið til þess að auka traust mitt á fjelaginu, nje heldur gefið mjer vonir um, að afgreiðsla málsins í þessari mynd færði sjerstaklega ánægjulegan eða glæsilegan árangur, ef eitthvað skyldi út af bera eða illa takast til í fyrstu. Mjer finst málið þann veg undirbúið, að ógiftusamlega sje til þess stofnað. Vona jeg því, að brtt. mínar fái góðan byr, eigi frv. að sigla út úr þessari háttv. deild.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Fjhn. hefir ekki náð saman til þess að ræða um brtt. þær á þskj. 436, sem liggja hjer fyrir, og taka afstöðu til þeirra. En eftir því, sem fram kom við 2. umr. þessa máls, þykist jeg þó mega ætla, að nefndin leggist móti 1. brtt., enda er þar í raun og veru um sama efni að ræða og fólst í brtt., sem feld var við 2. umr. og fjhn. lagðist þá á móti. Um afstöðu nefndarinnar til 2. brtt. skal jeg ekkert fullyrða. Fyrir mitt leyti legg jeg hvorki til nje frá um hana, og mun nefndin því hafa óbundnar hendur um hana. Þá er 3. og síðasta brtt. á sama þskj., um 50 þús. kr. upphæð, er leyfishafi leggi fram til tryggingar því, að efndir verði á virkjun og sjerleyfisskilyrðum. Um hana er það að segja, að jeg tel, að jeg megi hiklaust lýsa því yfir, að fjhn. sje öll á móti því, að nokkur slík breyting verði gerð. Við 2. umr. var brtt. um sama efni feld. Að vísu var þar um 100 þús. kr. upphæð að ræða, enda er nefndinni ekkert aðalatriði, hve fjárhæðin sjálf er há, og þó að upphæðin sje nú færð niður um helming, er nefndin á móti tillögunni eftir sem áður. Jeg þarf vart að minna á það, að skoðun nefndarinnar er sú, að í fyrirtækið sje þegar búið að eyða það miklu fje, að Alþingi gæti vansalaust selt fjelaginu sjerleyfi í hendur án frekari skilyrða, sem ekki er einusinni vikið að í sjerleyfislögum. Það, sem gert hefir verið af hálfu fjelagsins til undirbúnings virkjun, öflun rjettinda, mælingar og áætlanir, sýnir, að fjelagið hefir góðan vilja til þess að virkja þau fallvötn, sem frumvarpið nefnir, og að gera orkuna arðhæra. Ef um tryggingarfje væri að ræða, þá er 50 eða 100 þús. kr. engin trygging fyrir því, að virkjunin yrði hafin, og það mundi sama verða uppi á teningunum, þó upphæðin væri hærri, t. d. 350–500 þús. krónur. Jeg segi þetta aðeins til þess að sýna fram á, að þessi 50 þús. kr. fjárhæð, sem hv. 1. þm. S.-M. ætlast til, að fjelagið leggi fram, felur ekki í sjer neina þá tryggingu, sem hann ætlast til. Nefndin mun því ekki leggja til, að fjelagið setji neina slíka tryggingu, sem felur í sjer tortrygni eina, en ekki trygging. Um fyrirtækið að öðru leyti hefi jeg við 2. umr. gefið þær upplýsingar, er nefndinni voru kunnar. Hinsvegar skal jeg taka það fram eins og þá, að nefndin viðurkennir, að trygging sje ekki fyrir því, að úr framkvæmdum geti orðið nú þegar - og telur enga slíka tryggingu heldur fást með sektarákvæðum. Það er vonin um, að eitthvað verði aðhafst á næstu árum, sem vakir fyrir nefndinni, er hún leggur til, að þetta sjerleyfi sje veitt. Að öðru leyti þarf jeg ekki að svara óákveðnum tilgátum hv.flm.brtt. (SvÓ) um fjelagið. Mörgu af því er áður svarað og ástæðulaust að endurtaka það nú.

Jón Baldvinsson Mjer sýnist nú alt mót á því, að frv. þetta fari út úr þessari háttv. deild. Jeg hefi ekki komið með brtt., enda bjóst jeg, satt að segja, ekki við því, að það mundi ganga svo greiðlega í gegnum deildina, og það þótt frv. sje þvert ofan í lög frá síðasta þingi. En það er eitt, sem jeg sakna í frv. þessu, og það er það, að ekkert er tekið fram í því, að íslenskur vinnukraftur eigi að sitja fyrir, þegar að framkvæmdunum kemur. Virðist mjer þó full þörf á, að slíkt öryggi væri sett, því annars gæti svo farið, að fjelagið sæi sjer einhvern hag í því að nota að mestu útlendan vinnukraft til þess að framkvæma verkið. Hinsvegar veit jeg, að í sjerleyfislögunum er eitt af skilyrðunum í 9. gr. það, að Íslendingar sitji fyrir vinnu við slíkar framkvæmdir, að því leyti, sem þeir geta komið til greina. Þess vegna vil jeg beina því til hæstv. atvrh., ef frv. þetta verður að lögum og fjelaginu veitt sjerleyfi, hvort hann mundi ekki vilja setja það sem skilyrði, er leyfið er veitt og til framkvæmda kemur, að Íslendingar sætu fyrir allri vinnu, nema að því er snertir sjerfræðinga, er ekki fást innanlands. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um málið, en get tekið undir með háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að mjer finst undarlegt að hafa enga tryggingu fyrir því í lögunum, að í slík fyrirtæki sje ráðist, ef leyfi er veitt. Það er búið að gera nóg að því að gabba. Alþingi í þessu efni, því ekki mun það þó ætlunin að eiga öll þessi sjerleyfi á „lager“. Vanalega hefir það farið svo um þessi sjerleyfi, að framkvæmdirnar hafa orðið þær, að stofnuð hafa verið hlutafjelög, sem aldrei hafa gert neinar framkvæmdir, en aðeins verið „spekúlerað“ með hlutabrjef þeirra. Því undarlegra þykir mjer, þegar þessa er gætt, að menn skuli hafa á móti því, að ríkissjóður hafi einhverja tryggingu í höndum fyrir því, að ekki sje sífelt verið að gabba hann með þessum sjerleyfisveitingum.

Atvinnumálaráðherra (MG): Út af fyrirspurn hv. 2. þm. Reykv. (JBald) vil jeg taka fram, að sá ráðherra, sem gefur út sjerleyfisbrjefið, hver sem það er, mun setja ákveðin skilyrði fyrir því, að ekki verði flutt inn verkafólk að óþörfu. En auðvitað má deila um það, hvað af því fólki sjeu fagmenn og hvað almennir verkamenn. Jeg álít, að gæta þurfi þess vandlega, að ekki verði tekinn vinnukraftur frá atvinnuvegum landsins. Hjer verður að synda milli skers og báru með að gæta hagsmuna atvinnuveganna og hagsmuna þess fólks, er kemur til með að vinna hjá fjelaginu. Það er ekki hægt að segja ákveðið, hve marga verkamenn þurfi við fyrirtækið. En jeg geri ráð fyrir því, að ekki verði fluttir inn erlendir verkamenn eftir að stöðin er reist, nema þá ef vera skyldi fagmenn.

Jón Baldvinsson Það er rjett hjá hæstv. atvrh., að deila má um það, hverjir sjeu almennir verkamenn. En vitanlega þarf á þeim mönnum að halda, sem hafa sjerþekkingu í þessum málum. Mjer finst óþarft fyrir hæstv. atvrh. að vera að segja, að komið geti til mála, að sett skuli skilyrði fyrir því, að notað verði aðeins íslenskt verkafólk, því að það á að vera alveg sjálfsagt. Jeg ímynda mjer, að mönnum fyrir vestan kæmi það vel, að geta fengið þarna vinnu tíma og tíma, en þætti það hinsvegar hart, ef flytja ætti inn ódýrara verkafólk, t. d. Pólverja, og taka þannig vinnuna frá landsmönnum. En síðustu 5–6 árin, að undanskildu þó 1924, hefir ekki verið svo mikið um atvinnu hjer, að verkafólk hafi ekki orðið að sitja margan daginn auðum höndum. Ekki eru nú heldur ástæðurnar svo, því miður, að búast megi við því, að mikið verði um vinnu. Þess vegna ætti fjelaginu að bera skylda til að nota aðeins íslenskt verkafólk, ef nokkuð verður þá úr framkvæmdum. En það á nú eftir að sýna sig.

Atvinnumálaráðherra (MG): Út af síðustu ræðu hv. 2. þm. Reykv. skal jeg leiða athygli að því, að það getur ekki komið til mála að einskorða leyfið við, að eingöngu sje notað innlent verkafólk til umræddra framkvæmda. Kemur hjer fram sem oftar, að hv.þm. hugsar eingöngu um verkafólk, en gleymir, að það þarf einnig að hugsa um atvinnurekendur. Jeg vil taka tillit til hvorratveggja og tel, að það megi takast. Jeg tel ekki ástæðu til að ætla, að fjelög þau, sem hjer ræðir um, muni ekki hyggja á framkvæmdir, og byggi jeg það á því, hve mikið fje þau þegar hafa lagt fram til rannsókna á þessu fyrirtæki.

Tryggvi Þórhallsson Hæstv. atvrh. (MG) greip tækifærið við 2. umr. til þess að beina nokkrum orðum til mín sem formanns Búnaðarfjelags Íslands, og lagði fyrir mig spurningar um rekstur þessa máls árið sem leið. Þá hafði jeg ekki aðstöðu til þess að koma með „data“ í málinu og gat ekki náð í nein plögg. En nú hefi jeg þau við höndina og get gefið hjer nánari skýrslu. Hæstv. atvrh. (MG) spurði mig, hvað jeg hefði gert í þessu máli, frá því Búnaðarþingið samþ. ályktunina og þangað til þetta kom fyrir, að Búnaðarfjelagið misti umboðið. Ályktun þessi var samþykt seint í febrúar, þ. 24., en ekki 21., eins og hæstv. atvrh. (MG) sagði. En af gögnum, sem jeg hefi í höndunum, er ljóst, að Búnaðarfjelagið misti umboðið 5. febrúar. Í skýrslu, sem einn ráðunautur fjelagsins hefir samið, sá, er hefir rannsakað þetta mál, segir meðal annars: „Norsk hydro hefir á árunum 1923, 1924, og fram til 5/2 1925 skoðað Búnaðarfjelag Íslands sem einksala sinn á Íslandi. Engir bindandi samningar finnast þó um þetta atriði ritaðir í brjefasafni fjelagsins, sem undirritaðir sjeu af beggja aðilja hálfu, nje neitt tekið fram, sem beint er um þessi atriði, hvorki áður eða eftir að viðskiftin komu í gang.“ Þetta kemur enn skýrar fram síðar í skýrslunni og í plöggum ráðunautsins, þar sem fjelagið gerir grein fyrir málinu í heild sinni. Segir þar, að Búnaðarfjelag Íslands hafi með brjefi dagsettu 29. jan. 1925 sagt, að maður frá firmanu Nathan & Olsen mundi koma til tals við Norsk hydro. Jeg var ekki formaður um það leyti, en átti þá sæti í stjórninni. En jeg hafði enga hugmynd um þetta brjef, og jeg þori að fullyrða, að þáverandi formaður fjelagsins, Guðjón Guðlaugsson, hafði heldur enga hugmynd um, að það hefði nokkurntíma verið sent. Þar segir svo: „Med brev av 29/1 1925 bebudes Bunadarfjelag Islands besöket av direktör Olsen í firmaet Nathan & Olsen, der opgis at ha været Bunadarfjelaget behjælpelig med salg av Norgesaltpeter og anden kunstgödning. - Vi blev í denne forbindelse anmodet om at vente noget med afgörelsen vedrörende et evenjuelt kjöp av bebudede 200 tons. Denne konference med konsul Carl Olsen í firmaet Nathan og Olsen fandt sted den 5/2 1925, hvorunder vi, under visse vilkaar indrömmet dette firma enesalget av Norge-saltpeter paa det islandske marked í sæsongen 1925–1926, likesom vi fra konferances dato til utgangen av februar 1926 forpliktet til ikke at sælge Norge-saltpeter paa Island direkte eller indirekte gjennem andre end Nathan og Olsen, likesom vi bekræftet at vi heller ikke vil træffe nogen avtale med andet firma for 1926–'27, för vi har havt anledning til mundtlig eller skriftlig at overveie med Nathan og Olsen en lignende forretning for denne sæsong.“ Á þessu sjá menn, að þetta er afgert þegar 5. febrúar 1925. En svo bæta þeir við: „. . . . alt under forudsætning av, at Bunaðarfjelag Islands, resp. dette landbruksselskabs daværende præsident, herr Sigurðsson, ikke har noget at indvende mot en saadan ordning.“ En stjórn Búnaðarfjelagsins barst ekkert um þetta mál, og eins og menn sjá, stendur Norsk hydro enn í þeirri meiningu, að Sigurður Sigurðsson sje „præsident“ fjelagsins. Þetta gerðist 5. febrúar, en Búnaðarþingið kom saman 21. sama mánaðar. En samkvæmt gerðabók Búnaðarfjelgsins er það ekki fyr en 10. mars, að jeg er kosinn formaður þess. Það getur því ekki komið til nokkurra mála, að jeg hafi vanrækt nokkuð í þessu efni. Og jeg fullyrði, að Guðjón Guðlaugsson hefir hjer heldur ekkert vanrækt. Hæstv. atvrh. (MG) hjelt því fram, að við stjórnarnefndarmenn hefðum gengið slælega fram í ráðstöfunum út af þessu máli. Á þessum sama búnaðarþingsfundi og jeg nefndi áðan var Oddur Hermannsson skrifstofustjóri kosinn meðstjórnandi í fjelaginu. En það var ekki hægt að halda stjórnarnefndarfund þegar, sökum þess að hann var veikur. Samt sem áður hjeldum við þó tveir fund út af þessu máli. Þetta var 5. mars, og hjeldum við, jeg og Valtýr Stefánsson ritstjóri, þann dag tvo fundi til þess að ráðstafa málinu. Vil jeg með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr gerðabók fyrri fundarins: „Rætt allmikið um ráðstöfun á sölu á Noregssaltpjetri frá Norsk hydro. Kom á fundinn Carl Olsen, stórkaupm., frá firmanu Nathan & Olsen, til viðræðu um málið, og ennfremur Eyjólfur Jóhannsson, framkvæmdastjóri Mjólkurfjelags Reykjavíkur, og Magnús Þorláksson á Blikastöðum. Engin ákvörðun tekin.“ Þessi fundur var haldinn fyrri part dagsins, og voru þarna saman komnir báðir aðiljar, sem reyndu að koma sjer saman um, hvernig skipa skyldi máli þessu. Og jeg veit, að þeir munu bera það, að í þessu máli lagði jeg aðaláhersluna á, að það fengist fram, sem Mjólkurfjelagið gat við unað. Þá var aftur haldinn stjórnarfundur k1. 8 um kvöldið, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, einnig lesa upp þá fundargerð. Þar stendur: „Oddur Hermannsson var fjarstaddur sökum veikinda. Á fundi voru staddir aftur: Carl Olsen stórkaupm., Magnús bóndi Þorláksson á Blikastöðum og Eyjólfur Jóhannsson framkvæmdastjóri Mjólkurfjelagsins. - Rætt aftur um áburðarmálið. Hafði orðið samkomulag milli Olsens og Mjólkurfjelagsins um ráðstöfun málsins á þessum grundvelli: Búnaðarfjelag Íslands geri ráðstöfun til þess, að af þeim 200 smálestum, sem það á kost á að fá frá Norsk hydro, verði 140 smálestir sendar til Nathan & Olsen, til sölu og ráðstöfunar, en 60 til Mjólkurfjelags Reykjavíkur. Skuldbundu báðir sig til að selja áburðinn á hafnarbakkanum fyrir 36 kr. pr. 100 kg. þeim, sem panta hann og borga fyrirfram og taka við skipshlið. Fyrir aðra hjer á staðnum verði útsöluverðið 38 kr. gegn staðgreiðslu á vori komanda. Loks skuldbinda Nathan & Olsen sig til að hafa áburðinn til sölu á Seyðisfirði, Akureyri og Ísafirði, með sömu skilmálum, í viðlíka stórum mæli og seldist þar í fyrra. - Báðir skuldbinda sig til þess að greiða verð áburðarins til Norsk hydro, gegn farmskírteini, samkvæmt gerðum samningi við Norsk hydro“. Með öðrum orðum, á fyrsta fundi stjórnarinnar, jafnvel áður en einn meðlimur hennar getur sótt fund, er þetta gert. Mjer finst því langt frá því, að hægt sje að ásaka okkur um deyfð í þessu máli. Jeg vil breyta því við, að þegar maður skoðar dýpra, þá er þessari ásökun ekki beint til okkar, sem í stjórnarnefndinni sitjum, heldur er þetta árás á búnaðarmálastjóra, ásökun um, að við hefðum ekki sýnt honum nógu mikla tortrygni. En jeg vil halda því fram, að þá hafi engin ástæða verið til tortrygni. En úr því að fjekst nú sú ráðstöfun í þessu máli, sem Mjólkurfjelagið sætti sig við, ætla jeg ekki að ræða meira um þetta. Jeg vil þó geta þess, út af umtali, að þó að jeg áliti, að búnaðarmálastjóri hafi ekki hegðað sjer hjer eins og vera bar, vil jeg samt ekki láta líta svo út, sem þetta sje hið eina, er um hann verði sagt. Því enda þótt honum hafi yfirsjest hjer, hefir hann þó unnið svo stórt og ágætt verk í þarfir hins íslenska landbúnaðar, að því má ekki gleyma við hliðina á þessu. Jeg ætla þá, með leyfi hæstv. forseta, að víkja að öðru máli hliðstæðu þessu, einkum þar sem við 3. umr. er leyfilegt að tala nokkuð alment um málin. Hæst. atvrh. (MG) spurði mig við 2. umr. málsins. Nú ætla jeg að leggja nokkrar spurningar fyrir hæstv. atvrh. (MG). Vil jeg fyrst rekja nokkuð drög til þessara fyrirspurna. Það er upphaf þessa máls, að áður en núverandi landsverkfræðingur tók við embætti sínu, var hjer annar maður landsverkfræðingur um all-langan tíma. En nokkru síðar, ætla jeg, setti hann upp stóra verslun með þau efni, er þarf til húsa- og brúagerða, t. d. sement, annað byggingarefni, járnpípur og fleira. Jeg vil nú spyrja hæstv. atvrh. (MG) og vona að hann svari: Getur hæstv. atvrh. (MG) frætt um það, hvort þessi maður hefir byrjað nokkuð á þessari verslun meðan hann var landsverkfræðingur? Þar sem hann stofnaði verslunina stuttu eftir, gæti einhverjum dottið í hug, að hann hefði verið byrjaður eitthvað áður. Hvern dóm myndi hæstv. atvrh. (MG) leggja á, ef svo hefði verið? Þar sem hann, sem landsverkfræðingur, annaðist innkaup til opinberra framkvæmda, hefði það þá verið heppilegt, að verslað væri þannig. Þar sem gera má ráð fyrir, að slík verslun sje rekin sem hver önnur, telur hæstv. ráðh. (MG) heppilegt, að slík verslun sje rekin? Jeg fæ einmitt í þessu upp í hendurnar plögg, sem jeg var að bíða eftir. Það er símskeyti til skrifstofustjóra í stjórnarráðinu og hljóðar svo: „Kun Bunadarfjelag Islands indehadde vor eneforhandling indtil Nathan & Olsen overtok agenturen í februar 1925.“ En jeg varð ekki formaður fyr en 10. mars 1925. Nú horfir þetta við nokkuð á annan veg. Nú er landsverkfræðingurinn orðinn fjármálaráðherra, og enn rekur hann, að því er jeg best veit, stóra verslun með byggingarefni. Er sagt, að það sje blómleg verslun. Jeg vil enn spyrja hæstv. atvrh. (MG), hvort hæstv. fjrh. (JÞ), sem er eigandi verslunarinnar, að minni ætlan, selji hinu opnbera byggingarefni? Ef slík verslun fer fram milli þessa firma og ríkisins, þá verður mjer að spyrja, hvort er það þá heldur firmað Jón Þorláksson og Norðmann, sem hefir hag af því, eða fjármálaráðuneytið fyrir hönd ríkissjóðs eða hvorttveggja? Jeg hefi reynt að gera mjer grein fyrir því, um hvað mikið er að ræða í þessu efni, og jeg tek nú t. d. aðeins einn lið þessarar verslunar, vörutegund, sem nefnt firma verslar einna mest með, það er sementið. Jeg hefi fengið upplýsingar frá ábyggilegum mönnum, í fyrsta lagi um, hve mörg prósent sementsverðið sje af venjulegum byggingarkostnaði, í öðru lagi um það, hver sje venjuleg álagning á þessa vöru, þ. e. sementið, og í þriðja lagi dreg jeg þetta saman til að fá betra yfirlit, þannig að jeg hugsa mjer, að einn og sami sementskaupmaður selji þessa vöru til allra opinberra bygginga, sem bygðar hafa verið, og geri ágiskun um, hvaða hag hann muni hafa haft af því. Um 1. atriði segja mjer múrsmiðir, að í Reykjavík sje sementsverðið ca. 10%, af verði vandaðra steinhúsa, en upp til sveita, þar sem hús eru að jafnaði eigi eins vönduð og minna borið í þau að ýmsu leyti, er mjer sagt, að andvirði sementsins til bygginga þar geti orðið alt að 15–18% af verði húsanna, og þar sem yfir höfuð sje um stórbyggingar að ræða, fari sementsverðið oftast nær, eða megi búast við því, að það verði um 15% af byggingarkostnaðinum. Um normal-álagningu hjá kaupmönnum á sementið ber mönnum ekki saman, hver muni vera; flestir ætla, að um 8–10% sje að ræða; jeg geri ráð fyrir, að álagningin muni oftast vera um 6–8% af verðinu. Þá skal jeg nefna nokkrar opinberar byggingar, sem á að reisa á næstunni: Landsspítali, Kleppsspítali og heilsuhælið í Kristnesi. Af skólum skal jeg nefna t. d. Eiðaskólann og þá skóla, sem að nokkru leyti (þ. e. með opinberum styrk) eru bygðir fyrir almannafje, t. d. skólinn að Laugum í Þingeyjarsýslu, hinn fyrirhugaði skóli í Árnessýslu, o. fl. Þá eru ótaldar ýmsar brúargerðir, landtökuvitinn o. fl., sem sement þarf til. En alls hefi jeg talið upp áætlaðan byggingakostnað um 3 milj. og 147 þús. kr. Þá er að finna út, hve mikið af þessum kostnaði er falið í verði sementsins. Ef gert er ráð fyrir, að það sje 15%, verður þetta 470 þús. kr., og ef kaupmaðurinn selur með 6% álagningu, verður hagnaðurinn um 28. þús. kr., en ef miðað er við 8%, verður það um 38 þús. kr., en við 10% álagningu verður þetta ca. 47 þús. kr., og jeg geri ráð fyrir, að hver sæmilega góður og duglegur kaupmaður mundi vilja ná í 10% af þessu, ef hann gæti, og er auðvitað ekkert við það að athuga. En mjer þykir þetta þó allgóður skildingur, sem þannig er hægt að græða aðeins á þessari einu vörutegund, en þó er ótalið alt annað efni, sem þarf að kaupa til þessara bygginga, svo sem tímabur, saumur, járn og pípur o. fl. Nú hefi jeg það fyrir satt, að hæstv. fjrh. (JÞ) sje meðeigandi verslunar, sem hefir ýmsar vörur á boðstólum og meðal annars sement. Jeg veit ekkert um, hvort ríkið á kaup við þessa verslun um efni til opinberra bygginga, en jeg spyr, ef það hefði átt sjer stað, hvort það hefði þá verið rjett eða eðlilegt, að ríkið verslaði við firma, sem fjrh. væri meðeigandi í? Úr því að jeg og hæstv. atvrh. (MG) höfum orðið sammála um, að sjerstök ástæða hafi verið til að vernda bændur gegn þeim atburðum, sem gerst hafa í áburðarversluninni, þá vil jeg spyrja: Er þá ekki líka full ástæða til að vernda þá er byggja og hið opinbera gegn því, að of mikið sje lagt á þær vörur, sem nauðsynlegar eru til bygginga? - Firmað Nathan & Olsen hefir náð í margumtalað umboð, alveg á sama hátt og Jón Þorláksson og Norðmann hafa náð í umboð, t. d. fyrir sement. Jeg get vel skilið það, að firmanu Nathan & Olsen þyki það æði hart, ef þingið fer að þjóta upp til handa og fóta og hindra þessa verslun þess, enda þótt jeg álíti, að það eigi að gerast, og því fremur má þetta þykja hart að gengið, ef firmanu Jón Þorláksson og Norðmann á að haldast uppi að reka verslun með sement, án nokkurrar íhlutunar frá því opinbera, og vænti jeg svars hæstv. atvrh. (MG) um það, hvort verslun eigi sjer stað milli þess og hins opinbera. Jeg vil svo að lokum endurtaka fyrirspurnir mínar til hæstv. atvrh. (MG): Getur hann sagt mjer, hvort fyrverandi landsverkfræðingur hafi nokkuð byrjað verslun með byggingarefni meðan hann var landsverkfræðingur? Getur hann sagt mjer, hvort nú undanfarið hefir átt sjer stað verslun milli firmans Jón Þorláksson og Norðmann og ríkissjóðs? Jeg hefi nú gert hæstv. atvrh. sömu skil og hann mjer; hann spurði mig ýmissa spurninga, sem jeg svaraði honum þegar, og nú spyr jeg hann eins og hann spurði mig, og vænti jeg þess, að hann gefi mjer greið svör.

Atvinnumálaráðherra (MG): Háttv. þm. Str. hefir sjálfsagt fundið til þess, að hann hafði ekki svarað nógu vel fyrir sig við 2. umr. um þetta mál, því nú hefir hann viðað að sjer og komið með ýmisleg gögn í málinu, en jeg verð samt að segja, að hann hefir fátt dregið fram, er jeg eigi vissi um áður. Hv. þm. (TrÞ) leggur fullmikið upp úr brjefinu frá 5/2 '25, til Búnaðarfjelags Íslands, því að jeg hefi hjer í höndum símskeyti frá Norsk hydro, dagsett 18/2 1925, sem hljóðar svo: „Norge-saltpeter godhedsfuldt henvend Dem Bunadarfelag“, svo að ekki hefir Norsk hydro þá álitið, að umboðið væri í höndum Nathan & Olsen. Jeg hefi fyrir satt, að Norsk hydro hafi sent brjef, dagsett 7. mars, hingað, viðvíkjandi fyrirspurn um betla, og hafi sett það skilyrði, að samið væri við Búnaðarfjelag Íslands, en það veit jeg ekki til að hafi verið gert. það er því ekki rjett, sem háttv.þm. Str. (TrJ) segir, að Nathan & Olseri hafi fengið umboðið í hendur þann 5/2 '25, enda kemur þetta berlega í ljós í niðurlagi brjefsins frá 5. febr., því að þar segir, að samþykki Búnaðarfjelags Íslands þurfi til þess, að Nathan og Olsen fái umboðið. En hvenær kom það samþykki? Hann vill hengja hatt sinn á það, að hann hafi ekki verið kosinn formaður Búnaðarfjelags Íslands fyr en 10. mars það ár, en hann var á fundi, þegar búnaðarþingið samþykti tillöguna um þetta, auk þess sem hann var, sem einn af stjórnendum fjelagsins, skyldur til að framkvæma vilja Búnaðarþingsins, enda beindi það þessari áskorun sinni til stjórnar Búnaðarfjelagsins í heild. Þetta var bláber skylda hans og ekkert annað, enda er í tillögunni ekki nefndur formaður fjelagsins á nafn, heldur er þar talað um alla stjórnina. Hinn 5. mars er svo haldinn fundur í Búnaðarfjelaginu, þ. e. stjórn þess, og rætt um skiftingu á saltpjetrinum milli Nathan & Olsen og Mjólkurfjelags Reykjavíkur, en þessi skifti urðu ekki sjerlega jöfn, að því er virðist. En jeg vil leyfa mjer að spyrja: Hvers vegna var verið að spyrja Nathan & Olsen um þetta eða það firma beðið um að samþykkja þessi skifti?

Það var ekki beðið um samþykki Nathan & Olsen

. Hví var það firma kvatt til þessa skiftafundar, eða af hverju ljet hv.þm. Str. (TrÞ) sjer svo ant um, að Mjólkurfjelag Reykjavíkur yrði ánægt með skiftin? Það lítur út fyrir, að Nathan & Olsen hafi þá verið búnir að fá einhvern rjett í sínar hendur og að hv.þm. Str. (TrÞ) hafi vitað um það. Skora jeg á hann að svara þessu skýrt og greinilega. Hv. þm. Str. (TrJ) sagði, að jeg hefði ráðist á búnaðarmálastjóra, en tók þó alt til sín, sem jeg hafði sagt, og það var líka alveg rjett gert; jeg beindi öllu, sem jeg sagði, til hans sjálfs, en engu til búnaðarmálastjóra, og jeg endurtek það nú hjer, sem jeg sagði við 2. umr., að hv.þm. Str. (TrÞ) hefir sofið á málinu í 10 mánuði og ekki aðhafst neitt, en síðan hefir hann vaknað við þann draum, að Nathan & Olsen höfðu náð í umboðið. Hv. þm. (TrÞ) sagði við 2. umr., að ekki hefði verið ástæða til að gera neitt í þessu máli, en jeg benti þá á, að þegar búnaðarmálastjóri segist ekki hafa það umboð, sem búnaðarþingið óskaði eftir, að Búnaðarfjelagið hefði í höndum, þá var vissulega ástæða til fyrir hv.þm. Str. (TrÞ) að hefjast handa strax, í stað þess að halda að sjer höndum í 10 mánuði. Þá hljóp hv.þm. (TrÞ) alt í einu út í alt annað mál og fór að tala um sementskaup ríkissjóðs. Jeg man nú ekki, hvað langt er, síðan að núverandi hæstv. fjrh. (JÞ) lagði niður landsverkfræðingsstöðuna; það eru varla minna en 10 ár síðan, og síðan hann varð landsverkfræðingur eru yfir 20 ár. Hv. þm. vill, að jeg fari að gefa skýrslu um það, hvort landsverkfræðingurinn Jón Þorláksson hafi á árunum 1905–1915 verslað við sjálfan sig með sement og aðra hluti, sem ríkissjóður þurfti til brúa- og vegagerða. Þetta finst mjer harla undarlegt, því að á þessum árum, 1905–1915, var jeg sumpart við nám í Kaupmannahöfn, sumpart aðstoðarmaður í stjórnarráðinu og sumpart sýslumaður í Skagafjarðarsýslu, en alls ekki við stjórnmál riðinn. Þegar hæstv. núverandi fjrh. (JÞ) hætti við landsverkfræðingsstöðuna, var jeg búsettur í Skagafirði og gat því ekkert vitað, hvenær hann byrjaði á að selja byggingarefni. Hv. þm. (TrÞ) getur því ekki búist við að fá svör við þessu hjá mjer, enda mun hann hafa gert þennan útúrdúr til þess að leiða athyglina frá hinni óverjandi deyfð sinni í áburðarmálinu, nema ef hann vill ásaka hæstv. fjrh. eitthvað sjerstaklega, en mjer er kunnugt um, að meðan jeg var í stjórnarráðinu sem aðstoðamaður árin 1907–1912 hafði hæstv. fjrh. (JÞ) mjög háa stjörnu hjá stjórninni, og mun hv. 2. þm. Rang. (KlJ) geta borið um, hvort það er ekki rjett. Það er annars undarlegt, að hv.þm. Str. (TrÞ) gat ekki fundið annað til en þetta, er ráðist var á hann sjálfan. Jeg hefði getað skilið, að háttv.þm. (TrÞ) hefði hreyft þessu á eldhúsdeginum í stað þess að draga þetta inn í umræður um al-óviðkomandi mál. Ef hann sá ekki ástæðu til að koma fram með þetta í eldhúsdagsumræðum, gat hann borið fram fyrirspurn um þetta á þinglegan hátt, en hitt þarf hann ekki að hugsa, að jeg fari að svara þessu ítarlega nú í alóviðkomandi máli. Um flestar af þeim byggingum, sem hv.þm. Str (TrÞ) spurði, er það að segja, að jeg hefi engin umráð yfir byggingu þeirra, og er því best fyrir hann að spyrja rjetta hlutaðeigendur. Jeg þykist vita, að sement muni því aðeins hafa verið keypt í þær byggingar hjá firmanu Jón Þorláksson & Norðmann, að það hafi verið ódýrast hjá því, og ræð jeg þetta af því, að starfsmenn ríkisins hafa stutta og gagnorða fyrirskipun að fara eftir, er þeir eiga að gera kaup fyrir hönd ríkisins, þ. e. að kaupa vörurnar þar, sem þær eru bestar og ódýrastar, þegar þeir hafa leitað sjer upplýsinga um verð og vörugæði.

Fjármálaráðherra, (JÞ): Jeg hefi verið hundinn við fjárlagaumr. í hv.Ed., en mjer var flutt, að hv.þm. Str. (TrÞ) hefði eitthvað gert að umtalsefni starfsemi mína sem landsverkfræðings, á árunum 1905–1917, og vissi jeg ekki, að tilefni til þessa mundi vera hægt að finna við umræður um það mál, sem hjer er til umræðu. Nú veit jeg ekki, hvað hv.þm. Str. (TrÞ) hefir sagt, en jeg heyrði á endirinn í svari hæstv. atvrh. (MG) til hans, og af því skildi jeg, að um einhverjar aðdróttanir eða dylgjur til mín hafi verið að ræða, um það, að jeg, Jón Þorláksson, hafi selt landsverkfræðingi Jóni Þorlákssyni einhverjar vörur á þessu tímabili. Jeg vil nota tækifærið til að lýsa því yfir, að þetta er með öllu tilhæfulaust. Jeg hefi aldrei selt ríkinu tangur eða tetur af þessu tæi. Jeg keypti þessar vörur inn fyrir hönd ríkisins frá góðum verksmiðjum, eins og skylda mín var sem slíks embættismanns, og það hefir aldrei runnið inn til mín eyris virði af því fje, sem varið var til vörukaupa til vegamála ríkisins. Jeg gef þessa yfirlýsingu hjer vegna þess, að þetta er ekki í fyrsta skiftið, sem þetta er notað til pólitískra árása á mig, og hafi hv.þm. (TrÞ) komið með einhverjar dylgjur eða aðdróttanir til mín um þetta, bið jeg þessa hv. deild, að hún leyfi það, að þessum hv.þm. (TrÞ) verði gefið tækifæri til að standa við það, sem hann hefir sagt, á öðrum vettvangi, utan þings; en hafi hv.þm. ekkert sagt í þessa átt, bið jeg hann hjer með afsökunar á þessum orðum mínum. Um verslunina Jón Þorláksson & Norðmann get jeg sagt það, að jeg hefi átt og á ennþá hlut í því firma, en síðan jeg varð ráðherra hefi jeg engin afskifti haft af þeirri starfsemi. Og þeir opinberir starfsmenn ríkisins, sem átt hafa viðskifti við þetta firma, ef nokkrir eru, eiga þar sjálfir til að svara, því mjer er ókunnugt um það alt. Jeg veit ekkert um það nú, hverjir skifta við það firma. Hverjir hafi selt sement til skólans að Laugum, er mjer ókunnugt um; jeg hefi aldrei vitað neitt um það.

Halldór Stefánsson Jeg hafði ekki ætlað mjer að taka til máls, en hæstv. atvrh. (MG) beindi til nefndarinnar fyrirspurn við 2. umr. um þetta mál, hvort hún ætlaðist til, að tekin væri upp einkasala á tilbúnum áburði, þó að verðið á þessari vöru væri að dómi ríkisstjórnarinnar og Búnaðarfjelags Íslands ekki ósanngjarnt og álagning ekki úr hófi fram? Þetta var framborið undir umræðum, svo að ekki var hægt að svara fyrir nefndina í heild, og nú hafa bæði háttv.frsm. og háttv. form. svarað þessu hvor fyrir sig og á sinn veg hvor. Jeg vil svara þessu fyrir mig og svara játandi. Mjer finst þó fyrirspurnin vera óþörf, vegna þess að í frv. sjálfu eru fram tekin þau skilyrði eða ástæður, sem segja skýrt fyrir um, hvort nota skuli heimildina eða ekki. Þá vil jeg og minnast á einstök ummæli um málið, sem fram komu við 2. umræðu. Ýms ummæli í nál. hafa orðið mönnum til ásteytingar. Það var þá fyrst út af því orðalagi nál., að nefndin væri yfirleitt andvíg einkasölu, og þótti þetta ekki koma vel heim við aðstöðu einstakra nefndarmanna til einkasölu á síðasta þingi. Þetta orðalag kom til umtals í nefndinni, og það varð að samkomulagi, að þetta orðalag þyrfti engan að binda, það mætti skilja það svo, að nefndarmenn væru andvígir einkasölu að ástæðulausu. Enda segir það sig sjálft, að þar sem allir nefndarmenn bera jafnframt fram tillögu um að heimila einkasölu, þá er þar með játað, að þær ástæður geta verið fyrir hendi, sem gera einkasölu sjálfsagða, jafnvel fyrir þá, sem annars eru andvígir þeirri stefnu, og þá er ekki annað eftir en að hver og einn verður að meta þær aðstæður fyrir sjálfan sig. Þá hefir það verið sagt, að í nál. væri misskift sól og vindi, og skildi jeg þetta svo, að átt væri við það, að hlutdrægni kendi í nál. á milli stjórnar Búnaðarfjelags Íslands og búnaðarmálastjóra. Þá var það og sagt, að nefndin hefði borið sakir á tiltekinn mann. Þetta og ýmislegt fleira, sem sagt hefir verið, get jeg ekki látið vera ómótmælt, og enda þótt háttv.frsm. hafi þegar hrakið þetta að nokkru, tel jeg þó ekki nóg að gert enn. Í nefndarálitinu er aðeins skýrt frá, hvernig á breytingunni um umráð áburðarins standi, eftir því sem stjórn Búnaðarfjelags Íslands skýrir frá. Hins vegar hefir nefndin engan dóm á það lagt, hverjum þetta er að kenna. Það er rjett, sem kom fram við 2. umr., að það er óljóst, hvort um var að ræða einkasölu eða það, að Búnaðarfjelag Íslands hafi verið eini innflytjandinn. Um þetta var ágreiningur á milli búnaðarmálastjóra og Búnaðarfjelagsstjórnarinnar og búnaðarþingsins. En þetta skiftir ekki verulegu máli, því að Búnaðarfjelag Íslands hafði hvort sem var alveg sömu aðstöðu til þess að ráða verðlaginu og því, að notendur þyrftu ekki að kaupa vöruna nema við sanngjörnu verði. Því skal ekki neitað, að það eru hörð orð, þar sem svo er um mælt í nál., að ef einkasalan kæmist aftur í hendur Búnaðarfjelags Íslands, þá ætlist hún til, að það hafi þeirri búnaðarmálastjórn á að skipa, sem treysta megi. En með þessum ummælum er enginn dómur á það lagður, hverjum mistökin hafi verið að kenna; það er ekki misskift sól og vindi. Orðið búnaðarmálastjórn er af ásettu ráði valið, af því að það á við báða aðiljana, búnaðarfjelagsstjórnina og búnaðarmálastjóra. Hitt getur verið, að fyrir nefndarmönnum hafi að öðru leyti vakað eitthvað misjafnt. Sumir nefndarmenn hafa lýst því yfir, sem sinni persónulegu skoðun, að þeir telji, að ekki gæti komið til mála, að búnaðarmálastjóri hjeldi stöðu sinni, ef það sannaðist, að þetta væri honum að kenna. Þess vegna vil jeg lýsa því yfir, fyrir mína hönd og tveggja nefndarmanna annara, að með þessum ummælum meintum við fyrst og fremst það, að gefa ávítun og áminningu fyrir þau mistök, sem átt hafa sjer stað, og aðvörun um, að slíkt kæmi ekki fyrir aftur. Það liggur í augum uppi að þar sem Búnðarfjelagi Íslands er ekki ætlað, samkvæmt tillögum frv., að hafa önnur framkvæmdaratriði með höndum en að gera samning einu sinni á ári, um sölu og afhendingu áburðarins, þá er það svo lítið framkvæmdaratriði, að fjelagsstjórn og framkvæmdarstjóri gætu í sameiningu átt beinan þátt í því, og þar af leiðandi engin ástæða til tortrygni um, að nokkur mistök þessu lík, gætu átt sjer stað.

Magnús Jónsson Jeg verð að segja, að það kom flatt upp á mig ýmislegt, sem fram kom við 2.umr. þessa máls. Jeg hafði litið svo á, að þetta væri eiginlega hálfgert hjegómamál. Hv. þm. Str. (TrÞ) bar fram sitt áburðarfrumvarp eins og hann gerði í fyrra, og eins og hann gerir líklega næsta ár, á sinn hátt eins og þegar 2. þm. Reykv. (JBald) ber fram einkasölufrumvörp sín þing eftir þing. Þetta er stefnumál, sem gengur illa að hafa fram, en sem menn halda fast við ár eftir ár. Jeg skal játa, að maður átti að geta vaknað við það, að hv. landbúnaðarn. bar fram tillögur sínar, sem sýna, að málinu er beint í nýjan farveg. Nefndin leggur á móti frv., en býr til sem brtt. nýtt frv. um einkasölu. Þar að auki voru í nál. landbn. nokkuð sterk ummæli um eitt og annað í garð stjórnar Búnaðarfjelags Íslands. En jeg tók þetta eins og heimiliskrit á landbúnaðarheimilinu, sem við þyrftum ekki að skifta okkur af. Jeg bjóst nú við því, að við 2. umr. mundi ganga í gusum milli kunningjanna og tillagan verða feld, því að jeg hjelt, að það sama þing, sem væri búið að ryðja eins til í einkasölumálum og það hefir gert, mundi varla fara að samþykkja nýja einkasölu nú. En við 2. umr. fer alt á annan veg. Fátt eða ekkert kemur fram til skýringar málinu, það er talað um það með mestu stillingu af frsm. landbn., en aftur á móti er haldinn einkennilegur eldhúsdagur yfir formanni Búnaðarfjelags Íslands, sem gefur loðin svör. Þá fer að glitta í hitt og þetta einkennilegt, sem þarf að athuga. Nefndin lýsir því yfir, að hún sje andvíg einkasölu yfirleitt. En í sömu andránni leggur hún til einkasölu, eins og hjer eigi að liggja á bak við einhver dæmalaus býsn, sem hljóti að snúa eldheitum mótstöðumönnum einkasölunnar þannig, að þeir verði að grípa til einkasöluheimildar. Jeg varð þó ennþá meira hissa, þegar nálega allur þingheimur greiðir atkvæði með tillögunni, án þess að fram kæmi, hvaða býsn þetta væru. Jeg tók mjer þá fyrir hendur að reyna að leita mjer upplýsinga um málið. Ætlaði jeg einkum að athuga vandlega þau skjöl, sem fyrir hv. landbn. hafa legið, en af sjerstökum ástæðum gekk mjer svo illa að ná í þessi skjöl, að jeg fjekk þau ekki fyr en nú í fundarbyrjun. Jeg verð samt að leggja upp með þetta. Það er margt einkennilegt í kringum þetta og óljóst alt. Hv. landbn. ætlar, þvert ofan í sannfæringu sína, að leggja út í einkasölu, og loks dettur botninn úr öllu saman við það, að ef eitt útlent fjelag snýr frá villu síns vegar og lætur Búnaðarfjelag Íslands fá einkasölu á þessum áburðarefnum, á alt verkið að falla niður. Þá má alt verða frjálst. Til þess að gera grein fyrir öllu þessu, ætla jeg að reyna að rekja málið sem mest sögulega. Eins og öllum er kunnugt, hefir á síðustu árum verið fluttur inn í landið Noregssaltpjetur, í mjög smáum stíl samt. Þetta hefst árið 1922, 1923 er það nokkru meira, 1924 eykst það enn, en er þó lítið. Á þessum árum er það, að Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri kemst í þetta dularfulla samband við „Norsk hydro elektrisk kvælstofaaktieselskab“. Árið 1923 mun Sigurður hafa verið á ferð í Noregi í alt öðrum erindum, en það var sjerstaklega einn maður hjer í bæ, Thor Jensen, sem hafði beðið hann að athuga, með hvaða kjörum væri hægt að fá köfnunarefnisáburð í Noregi. Þá er það, sem Sigurður kemst í samband við þetta fjelag og gerir lítilsháttar pöntun hjá því. Mönnum gatst vel að vörugæðum og verði, og eftirspurnin eftir þessum áburði eykst. Sigurður fer að taka á móti fleiri pöntunum. Þær eru honum sendar gegn borgun mót farmskírteini, og yfirleitt er hjer um svo lauslegt og óformlegt samband að ræða, sem mest má vera. Búnaðarmálastjóri hefir sem sje leitað tilboða hjá Norsk hydro og gantað eftir þeim. Það er ekki um neitt umboð að ræða, og því síður einkasölu, enda má þetta heita tilraun meira en eiginleg verslun. Þó að þetta sje kallað „eneforhandling“, er ekkert hægt að leggja upp úr því. Það getur átt einungis við það, að búnaðarmálastjóri var sá eini, sem pantaði vöruna þaðan.  Það hafa, eftir því sem mjer hefir verið sagt, gengið talsverðar dylgjur um, að Sig. Sigurðsson hefði átt að fá af þessu miklar prósentur. En jeg hefi sjeð brjef, þar sem Norsk hydro lýsir því yfir, að Sigurður hafi aldrei haft neitt upp úr þessari sölu. Jeg held, að hjer sje um mjög óformlegt og eðlilegt atriði að ræða, eins og allir hljóta að sjá, sem vilja líta rólega á málið. Um þessar mundir kemur firmað Nathan & Olsen til sögunnar. Carl Olsen fer að flytja inn áburð handa sjer 1922, vegna ræktunar, sem hann hefir með höndum hjer fyrir innan bæinn. 1924 hafa aftur á móti pantanir Búnaðarfjelagsins aukist það mikið, að það fer að verða óþægilegt að hafa ekki dálítið fyrirliggjandi af vörunni hjer á staðnum. Út frá þessu hefir mjer skilist, að firmað Nathan & Olsen tæki að sjer að hafa útsölu á því, sem ekki var fyrirfram pantað. Jeg hefi heyrt sagt, að Eyjólfur Kolbeins hafi líka haft eitthvað af sölu með höndum, og að Nathan & Olsen hafi selt dýrara en hann. Um þetta skal jeg ekkert segja. Jeg ætla hvorki að forsvara Nathan & Olsen nje búnaðarmálastjóra, heldur ætla jeg aðeins að skýra frá málavöxtum eins og jeg veit sannast og rjettast. Svona standa sakir haustið 1924. En þá kemur nýr aðili til sögunnar, Mjólkurfjelag Reykjavíkur. Ýmsir meðlimir þess fjelags hafa ræktun með höndum. Þetta fjelag hafði fengið umboð fyrir Lysaker-verksmiðjuna á tilbúnum áburði (superfosfati), en vildi nú komast í samband við Norsk hydro. Hvernig sem á því stóð, varð samt ekkert úr því, og þykir mjer líklegast, að Norsk hydro hafi enn þótt illa taka því að gera samninga. Þeir, sem mestan áhuga höfðu sýnt á að breiða út þekkingu manna á þessu, var firmað Nathan & Olsen. Það gaf m. a. út vandaðan bækling um málið. Í árslok 1924 virðist málið því liggja ósköp einfalt fyrir. Mjólkurfjelag Reykjavíkur vill fá umboð fyrir Norskhydro og hefir ef til vill gert tilraunir til þess, en ekki tekist það. Í janúar 1925 er annar aðaleigandi firmans Nathan & Olsen, Carl Olsen, staddur ytra. Jeg hefi leitað frjetta hjá honum persónulega um þetta, og hann sagði mjer, að hann hefði átt tal við Norsk hydro, sem hefði tekið dauflega í málið, af því að um svo litla sölu var að ræða. En ekki varð vart við neina mótstöðu af því, að neinn annar hefði hjer umboð. Enda er óhugsandi, að Norsk hydro hefði gert samning við Carl Olsen, ef aðrir hefðu haft umboð. Að minsta kosti hefði samningstíminn þurft að vera útrunninn. Það er heldur ekkert undarlegt, þó að Norsk hydro væri mýkri í samningum við Nathan & Olsen en aðra, af því að þessi fyrirtæki hafa mikla trú á að hafa fyrir umboðsmenn hrein verslunarhús, í stað t. d. Búnaðarfjelags Íslands, sem starfar að alt öðrum málum, eða Mjólkurfjelag Reykjavíkur, sem líka starfar að alt öðrum málum. 4. og 5. febrúar er það svo afgert, að Nathan & Olsen fái einkaumboð. En vegna þess, að slík verslunarhús eru ákaflega vönd að virðingu sinni, og Norsk hydro hafði haft viðskifti við Sigurð Sigurðsson og Búnaðarfjelagið, þá óskaði það þess, að Nathan & Olsen fengju samkomulag við Búnaðarfjelagið um málið. Mjer sýnist hv. landbn. fyrst fara að grilla í málið eftir allan þennan undirbúning, en sjá þó alt skakt. Því að hún fer vægast sagt með mjög vafasamt mál með tali sínu um einkasölu Búnaðarfjelagsins, því hún hefir aldrei átt sjer stað, og talinu um afhendingu á þeim hlut, sem ekki var til. Það er ómögulegt að tala um afhendingu einhvers manns hjer úti á Íslandi á umboði fyrir slíkt stórfirma sem Norsk hydro. Auðvitað hlýtur það að vera sjálfrátt, hvaða umboðsmann það hefir. Í öðru lagi gat Sigurður Sigurðsson ekkert umboð afhent, af þeirri einföldu ástæðu, að hann hafði ekkert umboð. Líklega stafar þessi misskilningur af því, að Norsk hydro óskar, að Nathan & Olsen fái samþykki Búnaðarfjelagsins og Sigurðar Sigurðssonar. En sje nokkur vafi um þetta, þá er hann allur kveðinn niður með brjefi frá Norsk hydro, sem jeg vil leyfa mjer að lesa kafla úr, með samþykki hæstv. forseta: „. . . . Naar De spör, om De har anbefalet os, at d'herrer Nathan & Olsen skulde faa eneforhandling med Norgesaltpeter iaar og for fremtiden, saa maa vi dertil svare nei ....“ Þetta brjef mun Sig. Sig. hafa útvegað sjer út af dylgjunum um afhending hans á umboði Búnaðarfjelagsins. Þetta um einkasölu Búnaðarfjelagsins og afhending Sig. Sig. er því hreint fleipur hjá hv. nefnd. Það er ekkert annað sem gerist 4.–5. febrúar í fyrra en það, að Carl Olsen tekst að fá Norsk hydro til að fá þá trú á áburðarsölu hjer, að þeim þykir taka því að hafa hjer umboðsmenn. Nú kemur næsti þáttur í málinu, og það er Búnaðarfjelagið og dugnaður og árvekni stjórnar þess. Það var minst á það við 2. umr., að í heilt misseri veit form. fjelagsins ekki, hvort það er Búnaðarfjelagið eða Nathan & Olsen, sem hafa á hendi umboðið. Þetta virðist næstum óskiljanlegt, þegar stjórn fjelagsins er á fundi 21. febrúar falið að hafa umboðið áfram. Út af þessu vil jeg reyna að skýra það, sem fram fór. Í samræmi við skilyrði Norsk hydro fór Carl Olsen á fund Búnaðarfjelags stjórnarinnar, til þess að komast að samningum. Út af þessu komu þeir á 2 fundi saman, hinn 5. mars í fyrra, kl. 10 árd. og kl. 8 síðd. Nathan & Olsen buðust til að selja saltpjeturinn við afarvægu verði, aðeins með 2% álagningu. En formaður Búnaðarfjelagsins þykist hafa lagt höfuðáherslu á, að Mjólkurfjélag Reykjavíkur yrði ánægt, og talaðist að lokum svo til, að 200 tonna sendingu var skift þannig, að Nathan & Olsen fengu 140 tonn, en Mjólkurfjelagið 60. En jafnframt var ákveðið, að álagningin skyldi vera 7–8%, líklega til þess að gera Mjólkurfjelagið ánægt! Formaður Búnaðarfjelagsins mun hafa komið með þá tillögu, til þess að Mjólkurfjelagið fengi eitthvað af saltpjetrinum, og auðvitað slógu Nathan & Olsen ekki hendinni á móti slíku boði. Á fundi Búnaðarfjelagsins, 21. febrúar 1925, er samþykt tillaga um það, að fjelagið haldi áfram einkasölu á tilbúnum áburði. Orðalagið er sýnilega bygt misskilningi, en átt við það, að fjelagið haldas áfram að versla með áburð. Samkvæmt því, sem jeg hefi áður tekið fram, voru Nathan & Olsen þá þegar búnir að fá umboðið, en Olsen líklega ókominn til landsins. En nú er að athuga framkvæmdir Búnaðarfjelagsstjórnarinnar, því að hún átti að sjá um, að samþyktum aðalfundar væri framfylgt. Formaður gaf skýrslu hjer í gær, og var hún óneitanlega heldur óskýr. 21. febrúar er stjórninni falið að hafa umboðið. En fyrst í desember segist formaður hafa haft hugmynd um, að Búnaðarfjelagið hefði það ekki. Þetta er svo ótrúlegt, að það gengur undri næst. Stjórnin situr á tveim fundum með Carli Olsen og semur um áburðinn og veit ekki, hvort það er hún eða hann, sem er að bjóða vöruna. Síðan gengur öll áburðarverslun ársins svo fyrir sig, að formaður Búnaðarfjelagsins heldur, að Búnaðarfjelagið sje að versla, án þess að svo sje! Og þetta eru þó á þriðja hundrað tonn. Carl Olsen gerir ákveðin tilboð um verð vörunnar; en samt opnast ekki augu formannsins. Svona líður árið til enda. Mjólkurfjelagi Reykjavíkur er neitað um Noregssaltpjetur beint, sakir þess að Nathan & Olsen sjeu einkaumboðsmenn. Þá er óhugsandi annað en það fjelag hafi einhverja hugmynd um þetta. En formaður Búnaðarfjelagsins einn veit ekki neitt og gerir ekki neitt, því að annars hefði hann hlotið að komast að því sama. Hann lifir allan tímann í þeirri sælu einfeldni, að alt sje í lagi og ekkert þurfi að gera. Loks í desember opnast augu formannsins. Þá er sendur út ráðunautur Búnaðarfjelagsins, svo að segja ári eftir að Norsk hydro hefir afhent Nathan & Olsen umboðið. Mig furðar ekki, þótt landbn. segi, að búnaðarmálastjóri hafi, „að því er virðist dulið“ fjelagsstjórnina hins sanna í þessu máli. Það hefir ekki verið neitt ógnarlegt þrekvirki, þegar alt þetta er á ferðinni kringum hana, brjef, skeyti, samningar o. s. frv., en ekkert dugir. Hún er alveg úti á þekju. Svona er nú gangurinn í málinu, og er nauðsynlegt að draga hann fram, vegna ónákvæmra skýrslna um málið, og til þess að geta felt rökstuddan dóm um það. En aðalatriðið í málinu er þetta: Er ástæða til einkasölunnar? Hv. frsm. landbn. (JS) færði ekki fram neina aðra ástæðu en þá, að Nathan & Olsen hefðu náð í einkaumboð! Hvílíkt dæmalaust ólag! En hvað gerir það til, þótt þetta firma hafi einkasölu? Eina atriðið, sem hjer þarf um að spyrja, er þetta: Er verðið á vörunni rjett? Nálega allar verksmiðjur, sem selja hingað vörur, hafa hjer umboðsmenn, og þykir engum neitt að athuga við það. Framleiðendurnir vilja hafa hjer menn til að bjóða fram vöruna og auglýsa hana. Nú er það alveg vafalaust, að verðið er mjög sanngjarnt á saltpjetrinum, enda hefir hæstv. landbn. ekki sagt eitt orð í aðra átt. 2% er alveg ótrúlega lág álagning, en Nathan & Olsen buðust til að leggja ekki meira á vöruna. Jeg held, að þingið seilist heldur um hurð til lokunnar, ef það ætlar sjer að fara að setja upp einkasölu. Því að það er áreiðanlegt, að öll þau firmu, sem vilja fá markað fyrir vöru sína, gæta þess, að umboðsmenn þeirra leggi ekki óhæfilega á hana. Og svo kemur eitt til greina. Umboðið mundi halda áfram, þótt einkasalan kæmi. Það er hreinn barnaskapur að halda, að hægt sje að hræða Norsk hydro með því, að það missi af versluninni með þessi 2–300 tonn af saltpjetri, sem hingað flytjast. Menn verða að athuga, að 2–300 tonn er ekki meira en eins og dropi í hafinu gagnvart þeim hundruðum þúsunda tonna, sem Norsk hydro framleiðir árlega af Noregssaltpjetri. Ef farið er að gera rekistefnu út af þessu, gæti það orðið til þess eins, að erfiðara yrði að fá Norsk hydro til að sinna þessum litlu pöntunum hjeðan. Mjólkurfjelag Reykjavíkur ætlaði að ógna Norsk hydro með því að segjast kaupa Chilesaltpjetur, ef það fengi ekki sendingu beint. Norsk hydro virti þetta ekki svars í brjefi sínu. Sama mun það gera við þessum selbita, sem því er gefinn í 2. gr. frv. Þetta er þá ástæðan til þess, að þingnefnd, sem yfirleitt er á móti einkasölu, krossbrýtur sínar eigin reglur og fjöldi þingmanna fer á eftir. Með öðrum orðum, þá er engin ástæðan, ekkert nema ímyndun. Jeg vona því, að þessi orð mín hljómi eins og gleðiboðskapur fyrir þá hv.þm., sem eru á móti einkasölu, en hafa komist inn á villigötur í þessu máli. Það eru í rauninni fleiri þættir, sem mætti minnast á í þessu máli. En þar sem jeg er nú bílinn að tala alllengi, get jeg látið mjer nægja að bæta fáu við. Til stuðnings því, sem jeg sagði um verðið á Noregssaltpjetrinum, gæti jeg lesið upp brjefkafla frá Norsk hydro, þar sem þeir fara fram á, að Búnaðarfjelagið hafi hönd í bagga um verðið á áburðinum, svo að þeir geti fengið fult traust manna. En þess gerist eflaust ekki þörf, þar sem jeg hefi rökstutt þetta nægilega. En það virðist vera eina meiningin með þessu frv., að ná versluninni úr höndum Nathan & Olsen.

Hvenær hefir það komið fram?

. Mjer skildist hæstv. atvrh. (MG) spyrja, hvað menn vildu að gert væri, ef komist yrði að viðunanlegum samningum við Nathan & Olsen. Þá reis hver upp af öðrum og sagði, að versluninni yrði að ná úr höndum firmans. En af hverju mega Nathan & Olsen ekki hafa áburðarsöluna? Eru það ekki alstaðar eyrun á Mjólkurfjelaginu, sem gægjast upp úr? Það var aðaláhugamál formanns Búnaðarfjelagsins að gera það ánægt. Og til þess, að svo gæti orðið, varð álagningin á áburðinn í ár ca. 7% í stað 2%! Frv. hv.þm. (TrÞ) var svo skiljanleg „agrar-pólitik“. Það sýnir þennan anda, sem hvergi þolir að sjá neitt, sem landið á, landsbanka, landsverslun, landssjóð, landssjóðsskip, án þess að skattleggja það til landbúnaðarins. En þetta kæmi þó að einhverju gagni. En hin ósköpin! Landsverslun, einkasala, auðvitað dýr í rekstri. Og allar líkur til þess, að áburðurinn yrði dýrari, en ekki ódýrari eftir en áður, því að sennilega halda Nathan & Olsen sínum umboðslaunum eftir sem áður. Vil jeg því óska, að málið verði afgreitt með svofeldri rökstuddri dagskrá: „Í því trausti, að ríkisstjórnin láti hafa nákvæmt eftirlit með verðlagi á tilbúnum áburði hjer á landi og sjái svo um, að hann sje seldur hjer við sanngjörnu verði, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Allir þeir, sem greiða atkv. á móti þessari dagskrá, sýna, að þeim gengur eitthvað annað til en að fá ódýran áburð.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Það er búið að tala æði mikið um þetta mál, en jeg hefi ekki sjeð ástæðu til að blanda mjer inn í þær umræður, fyrir hönd landbn., fyr en nú. Er það aðallega ræða síðasta hv. ræðumanns (MJ), sem gefur mjer tilefni til andsvara. Eiginlega má skifta ræðu hans í tvo kafla. Fyrri hlutinn var saga málsins, sem hann rakti mjög einhliða. Gekk hún öll út á það að þvo Nathan & Olsen og sanna, að þeir hafi aðeins komið fram svo sem sjálfsagt var og hvert gott verslunarhús hefði gert í þeirra sporum. Það er nú varla hægt að fara að rekja alla söguna aftur, en þó verð jeg að drepa á nokkur atriði. Hv. ræðumaður sagði, að ekki hefði verið um umboð að ræða hjá Búnaðarfjelaginu. Það skiftir engu, hvað það er kallað, hvort það er nefnt umboð eða einkasala, „eneforhandling“, eins og stendur í skeytunum. Hvað sem Nathan & Olsen segja, er ómögulegt að rengja það, að Norsk hydro hafi vitað, hvað það sagði, þegar það vildi ekki gera fullnaðarsamning, fyr en Búnaðarfjelag Íslands hefði látið uppi sitt álit. Norsk hydro telur sig ekki hafa gert bindandi samning fyr en skeytið berst frá Sigurði Sigurðssyni 7. mars. Það hefir enga þýðingu, hvað þetta heitir. Nú er komið sem komið er. Öll verslun með Noregssaltpjetur er komin á eina hönd, firmans Nathan & Olsen. Þá ljet ræðumaður það skína gegnum ræðu sína, að Mjólkurfjelag Reykjavíkur hefði reynt að ná umboði, en ekki tekist. Þetta er ekki rjett. Haustið 1924 skrifaði Mjólkurfjelag Reykjavíkur Norsk hydro og spurðist fyrir um verð. Þá var áburðurinn seldur hjer með tvennu verði, Nathan & Olsen seldi hann á 43 kr., en Eyjólfur Kolbeins á 39 kr., og þóttist hann hafa sæmilegan hagnað af sölunni. Mjólkurfjelagið spyrst fyrir um það, hvort það muni geta fengið áburðinn með sama verði og Eyjólfur Kolbeins. Norsk hydro telur ekkert í veginum með það, að það geti orðið gegnum Búnaðarfjelagið, og Mjólkurfjelagið sætti sig við það. Í des. 1924 sendir Búnaðarfjelagið út pöntun og biður um 200 tonn af Noregssaltpjetri. 15. des. kemur svar frá Norsk hydro, og lofar það áburðinum. 27. janúar skrifar Mjólkurfjelagið Búnaðarfjelaginu og býðst til þess að taka að sjer útsölu á áburðinum, ef það kæri sig um, fyrir 2–4%. Þetta brjef kemur ekki fram og er ekki sýnt Búnaðarfjelagsstjórninni fyr en síðast á Búnaðarþinginu. Tveim dögum síðar, 29. jan., er pöntun Búnaðarfjelagsins á Noregssaltpjetri svo afturkölluð af búnaðarmálastjóra, og því barið við, að Búnaðarfjelagið ætli að bíða, þangað til Búnaðarþingið komi saman; jafnframt boðar hann Norsk hydro komu Carls Olsen. Svo er það 5. febrúar, sem samningar eru gerðir við Norsk hydro af Carli Olsen, þar sem hann fær ádrátt um umboð, með þeim ákveðnum skilyrðum, að Búnaðarfjelag Íslands samþykki samninginn. En í brjefi, sem Norsk hydro skrifar Búnaðarfjelaginu er auk þessa skýrt tekið fram, að Norsk hydro hafi átt tal við Carl Olsen viðvíkjandi sölu á Noregssaltpjetri, en Carl Olsen muni persónulega gefa Búnaðarfjelaginu upplýsingar um, hvað þeim hafi farið á milli. Þetta segir formaður Búnaðarfjelagsstjórnarinnar, að Carl Olsen hafi aldrei gert, og þetta brjef hefir aldrei komið fram, fremur en sum önnur, er þetta mál varða.18. febr. spyr Mjólkurfjelagið um verð á Noregssaltpjetri, og er svarað með skeyti, að snúa sjer til Búnaðarfjelagsins. 24. febrúar símar Magnús á Blikastöðum og spyr, hver hafi umboðið, og er þá sagt, að það sje í höndum Búnaðarfjelasgins. Loks 7. mars fer svo út 200 tonna pöntun frá Nathan & Olsen, árituð af Sigurði búnaðarmálastjóra, svohljóðandi: „Búnaðarfjelag Indeforstaat, Nathan & Olsen“. Sama dag skrifar Norsk hydro og kveðst skoða þessa pöntun sem samþykki Búnaðarfjelagsins á samningunum við Nathan & Olsen 5. febr., og hjer eftir fari því salan eingöngu fram gegnum firmað Nathan & Olsen. Þetta brjef hefir aldrei komið í hendur Búnaðarfjelagsstjórnarinnar. Það er sjerkennilegt í þessu máli, hvernig öll brjef glatast, er skifta mjög miklu um þetta mál. Þannig er í stuttu máli saga þessa máls. Það er því síður en svo, að Carl Olsen sje sýkn saka í þessu máli, eins og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) vildi vera láta. Það væri nú í raun og veru ekki svo mikið um þetta að segja, ef ekki hefði á sama tíma svo slysalega viljað til, að aðrar áburðartegundir lentu líka í höndum þessa firma. Háttv. þm. sagði, að það eina, sem gæti rjettlætt tillögu nefndarinnar, væri það, ef notendurnir fengju ekki áburðinn með rjettu verði. Þá fyrst væri ástæða til þess að hefjast handa. Hann sagði, að Carl Olsen hafi leitast við að fá álagninguna sem lengst niður. Hann hefði sett 2%, en Mjólkurfjelagið 8%. - Þetta er ekki rjett, og reynslan sýnir hið gagnstæða. Á bryggju var áburðurinn seldur síðastliðið ár á 36 kr., en út úr húsi seldi Nathan & Olsen hann á 38 kr., en Mjólkurfjelagið á 36 kr. þá er einnig önnur áburðartegund, Chilesaltpjetur, sem Nathan & Olsen og Mjólkurfjelagið versla með. Hún þykir óhentugri; en þegar hin tegundin þraut, þá var hún tekin. Um hana var frjáls samkepni. En hjer bar að sama brunni. Mjólkurfjelagið seldi hana á 42,50 kr., og hafði þá lagt á það, sem það taldi sig þurfa. En við það bætir Nathan & Olsen kr. 7,50 og selur á 50 kr. þetta virðist mjer benda ótvírætt á talsverða viðleitni til þess að nota aðstöðu sína, svo að við bændur eigum því síður en svo víst að geta fengið áburðinn með rjettu verði, eins og hv. 4. þm. Reykv. orðaði það. 1924 voru Nathan & Olsen einráðir um álagninguna. Búnaðarfjelagið samdi aldrei við þá. Framkvæmdastjóri Búnaðarfjelagsins átti tal um það við þá, en um það er mjer ókunnugt og stjórn Búnaðarfjelagsins líka. En þá lögðu þeir á frá 15–18%, venjulegast 16%. Jeg rek svo ekki þessa sögu lengur. En mjer virðist fullkomlega ástæða til þess, að við bændur sjeum á verði. Háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) sagði, að þetta væri ósköp einfalt mál, það væri skiljanlegt, að Norsk hydro vildi helst versla við „privat firma“. En þetta er einmitt þveröfugt. Norsk hydro mun hafa látið uppi, að það vildi helst versla við fjelag áburðarnotenda. Þá sagði hann, að við ljetum okkur verðið engu skifta, og dró fram því til sönnunar, að við teldum okkur ekki fullnægt, þó að við fengjum loforð um litla álagningu eitt ár. Þó hægt væri að fá slíkt loforð fyrir eitt ár, þá erum við ekki ánægðir með það. Við þurfum að nota áburðinn lengur en eitt ár, mörg ár, tugi ára, og við viljum fá framtíðar skipulag á áburðarsöluna, á þann hátt, að Búnaðarfjelagið eða bændur geti haft hönd í bagga með verðinu. Jeg mótmæli því eindregið, að það sje samkepni frá Mjólkurfjelaginu, sem standi á bak við þetta. Enginn okkar úr landbn. er í Mjólkurfjelaginu eða hefir veruleg viðskifti við fjelagið. En við erum annaðhvort áburðarnotendur eða búumst við að verða það í framtíðinni, og okkur er það hugleikið, að þessi vara sje í höndum Búnaðarfjelagsins. En það er ekki undarlegt, þó að Mjólkurfjelagið reyni að ná sem bestum kjörum á þessari vöru. Væri jeg í fjelaginu, mundi jeg krefjast þess, að það næði sem bestum kjörum fyrir bændur fjelagsins. Þeir nota áburðinn mest allra manna. Hjer er ekki aðeins að ræða um verðlag fyrir stuttan tíma, heldur um öryggi fyrir bændur landsins að fá sæmileg kaup á áburðinum framvegis. En slíkt öryggi fæst ekki meðan aðaláburðartegundin er eingöngu í höndum eins firma, nema firmað vildi skuldbinda sig um óákveðinn tíma með lága álagningu. Nefndin hefir aðeins tekið fyrir köfnunarefnisáburðartegundir; þess gerðist ekki þörf að taka aðrar, því að þar er um samkepni að ræða. Hv. 4. þm. Reykv. kvað þetta öryggi vera lítilfjörlega ástæðu til þess að brjóta „princip“. það má vel vera, að það sje lítilfjörlegt í hans augum, en þegar hjer er um að ræða vöru, sem á þremur árum gerir meira en tífaldast að innflutningsmagni, þá sjest, hvaða þýðingu þetta getur haft í framtíðinni. Þegar stórfje er lagt úr ríkissjóði til þess að efla ræktun landsins, þá er hart að horfa á, að fæti er brugðið fyrir þá viðleitni, vegna þess að eitt firma hefir náð góðum tökum á vöru, sem nauðsynleg er við ræktunina. Út af því, sem sami hv.þm. sagði, að talað hefði verið um, að Sigurður búnaðarmálastjóri hafi átt að taka á móti fje fyrir þetta, þá mótmæli jeg því algerlega, að nefndin hafi borið slíkt fram. Jeg hefi ekki heyrt neinn orða það í umræðum hjer. Þetta er aðeins í höfði þessa hv.þm. Þá endaði hann með því að bera fram rökstudda dagskrá. Mjer skildist efni hennar vera á þá leið, að stjórnin ætti að hafa eftirlit með verðinu. Hvernig á stjórnin að fara að því að hafa eftirlit með verðinu? Hún hefir ekkert í höndum til slíkra hluta. Þetta er „privat firma“, sem getur sett verðið eins og því sýnist. Norsk hydro hefir talið æskilegt, að leitað væri umsagnar Búnaðarfjelags Íslands, en það hefir ekki úrslitaatkvæði um það. Stjórnarráðið hefir því engin tök á því að hafa hönd í bagga með verðinu, svo þessi dagskrá er algerlega út í loftið. Þótt jeg hafi nú farið fljótt yfir sögu og ef til vill ekki svarað öllu, sem svara þurfti, þá ætla jeg ekki að fara lengra út í þetta að sinni. Mjer gefst væntanlega færi á að taka til máls aftur, og get jeg þá árjettað mál mitt frekar.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hafði hugsað mjer að segja nokkur orð við 3. umr. um þetta mál sjálft, og skal jeg strax taka það fram, að þótt hjer hafi hvest dálítið, þá ætla jeg hvorki að leggja þar að eld nje við, heldur segja nokkur orð út af ummælum um málið sjálft, og eru það sjerstaklega nokkur ummæli samþingismanns míns, hv. 4. þm. Reykv. (MJ), sem hafa gefið mjer tilefni til þess. Jeg get vel skilið, að hv.þm. (MJ) finnist, að með þessu frv. sje verið að snúa inn á óeðlilega leið, og jeg viðurkenni það, að jeg álít óheppilegt að þurfa að grípa til þeirra ráða, að lögleiða ríkis-einkasölu á þessari vörutegund, jafnvel þótt einungis sje heimiluð sú einkasala í lögunum sjálfum. Jeg álít það óheppilegt, vegna þess að jeg álít, að hjer á landi eigi að vera algert verslunarfrelsi, en við, sem höldum uppi kröfunni um algert verslunarfrelsi, viðurkennum jafnframt, að á því sviði, eins og hverju öðru, þar sem einstaklingsfrelsi á að vera ríkjandi, þar verði löggjafarvaldið að fyrirbyggja þá misnotkun á einstaklingsfrelsinu, sem fer í bág við hag einstaklingsins. En það er misnotkun á verslunarfrelsinu, ef nokkurt verslunarfirma nær í sínar hendur einveldi yfir verslun með einhverja þá vörutegund, sem atvinnuvegir landsins eða almenningur ekki má án vera. Þetta er misnotkun segi jeg, jafnvel þótt ekkert sje fram komið af hendi hlutaðeigandi verslunarfjelags, sem gefi tilefni til umkvörtunar hvað viðskiftin snertir; það er misnotkun, af því að það er ósamrýmanlegt sjálfu grundvallaratriði verslunarfrelsisins; sem er það, að samkepnin á hverjum tíma tryggi það eðlilega verð. Þessvegna er það jafnvel svo, að þó að eitthvert firma, og það kannske með besta tilgangi, nái einveldi yfir sölu á einhverri vöru, þá getur þjóðin aldrei treyst því, að það verði svo vel með það farið, að það veki að minsta kosti ekki tortrygni eða grun hjá þeim, sem búa við slíkt; slíka misnotkun á verslunarfrelsi verður löggjöfin að minni hyggju að fyrirbyggja: Nú munu ekki vera til nein þau ákvæði í okkar almennu löggjöf, sem komi í veg fyrir þetta, og það er einungis vegna þess, að slík ákvæði vantar, að jeg get greitt atkvæði með því að fara inn á þá leið, sem þetta frv. stingur upp á. Jeg geri það fyrst og fremst í því trausti, að þar af þurfi ekki að leiða það, að einkasala á köfnunarefnisáburði verði upp tekin, eins og jeg mun víkja að síðar, en skyldi ver fara en jeg vonast eftir, þá verður þó altaf að viðurkenna það, að þrátt fyrir ótölulega annmarka á ríkiseinkasölu, þá er þó frekar við hana búandi heldur en einkasölu ábyrgðarlauss einstaklings. En þetta hefir engan veginn verið upplýst af hv. nefnd eða í hv. deild, og það, sem jeg segi, verður því að vera að öllu leyti með fyrirvara. En það lítur svo út, sem eitt verslunarfirma hafi fengið í sínar hendur raunverulega einkaverslun með kalksaltpjetur, og þetta er þýðingarmikil vörutegund fyrir ræktun landsins, svo að ekki er hægt að horfa aðgerðalaust upp á það, ef landbúnaðinum er ekki trygð frjáls samkepnisverslun með þessa vörutegund. Það lítur ennfremur út fyrir, að það firma, sem hefir fengið þessa einkasölu, hafi notið til þess að minsta kosti hlutleysis og jafnvel aðstoðar starfsmanns hjá ríkisstofnun, og starfsmanns, sem þá hefir, að því er þetta atriði snertir, ekki farið eftir vilja og óskum sinna yfirboðara, stjórnar Búnaðarfjelags Íslands og Búnaðarþings Íslands. Jeg verð að álíta, að eftir því sem fram kom, hafi Búnaðarþingið óskað að fyrirbyggja, að einokun gæti komið á þessa vörutegund, og jeg hefi enga ástæðu til að álíta, að stjórn Búnaðarfjelagsins sje ekki sömu skoðunar og Búnaðarþingið um þetta. Jeg vil gera ráð fyrir því sem sjálfsögðu, að firmanu hafi ekki verið það ljóst, þegar það útvegaði sjer þessa aðstöðu, að það væri að breyta á móti vilja Búnaðarfjelags Íslands með Búnaðarþingið að baki sjer, en á þessu byggi jeg líka það, að þegar málið er fullupplýst, þá tel jeg það jafnsjálfsagt, að þetta firma, sem jeg þykist vita, að vilji koma fram sem heiðarlegt verslunarfirma og lifa lengi í landinu, það geri þá rjetting á þessu, sem það hefir í hendi sjer, sem sje þá, að afsala í hendur Búnaðarfjelagi Íslands því umboði, sem það hefir náð á móti vilja þeirra manna, sem ráðin hafa í Búnaðarfjelaginu. Jeg þykist vita það, að þeir menn muni skilja stöðu sína og skyldu sína svo vel, að þetta muni þeir gera, og þá mun á engan hátt þurfa að koma til framkvæmda ákvæði þessa frv. Jeg þykist vita, að þeir muni gera þetta, hvenær sem Búnaðarfjelag Íslands getur sýnt firmanu fram á það, að það hafi náð samkomulagi við Norsk hydro um það að fela því umboðið, að firmanu frágengnu. Jeg get greitt atkvæði með frv., í þeirri von, að til framkvæmda þurfi ekki að koma, en líka með fullráðnum huga um það, ef þetta mál ekki getur lagast á þennan hátt, þá vil jeg stuðla að því og beita mjer fyrir því, að löggjöf landsins verði breytt í það horf, að endurtekning á þessu og þvílíku geti ekki átt sjer stað. Þess eru dæmi frá öðrum þjóðum, að það hefir þótt nauðsynlegt að setja slíka löggjöf, og fyrirmyndir eru því auðfundnar. Viðurlög hafa verið þar, sem slík löggjöf hefir verið brotin, þau viðurlög, að það firma, sem átt hefir hlut að máli, hefir orðið að hætta, þegar málið var upplýst orðið. það má náttúrlega hugsa sjer, að svo afleiðingarík skref yrðu ekki stigin þegar í byrjun, það má hugsa sjer minni viðurlög sem fullkomlega eðlileg, og það er, að hlutaðeigandi firma misti rjettinn til að versla með þá vöru, sem fyrir þess aðgerðir hverfur út úr frjálsri samkepni. En jeg vona, að þessi viðburður, sem hjer er um að ræða, þurfi ekki að gefa tilefni til slíkrar lagasetningar.

Tryggvi Þórhallsson Eins og komið er þessu máli, þarf jeg ekki að segja nema fátt til viðbótar því, sem jeg hefi áður sagt. Sá eini, sem ráðist hefir á móti frv. sjálfu, eins og það liggur fyrir, er hv. 4. þm. Reykv. (MJ), en hv.frsm. landbn. (JS) hefir svarað því rækilega. það er satt, sem hv.þm. (MJ) sagði, að jeg bar ekki frv. fram í þeirri mynd, sem það er í nú. Jeg er sammála hv.þm. (MJ) um það, að frv. var þá betra, en jeg er eins og hv.þm. (MJ) með það, að ef ekki fæst það besta, þá geri jeg mig ánægðan með það næstbesta, og því verður ekki neitað, sem hv. deild hefir látið í ljósi, að þetta er nauðsynlegt að gera. Hv. þm. (MJ) vjek nokkrum orðum að stjórn Búnaðarfjelags Íslands, sem jeg vildi athuga. Hv. þm. (MJ) dró dár að því, að stjórn Búnaðarfjelags Íslands hefði svo og svo marga mánuði vaðið í villu og svima um þetta. Og það er í raun og veru alveg rjett af hv.þm. (MJ) að draga dár að því. En svona var það. Það kemur fram af þessari fundargerð frá 5. mars, sem jeg las upp. Með leyfi hæstv. forseta: „Búnaðarfjelag Íslands geri ráðstöfun til þess, að af þeim 200 smálestum, sem það á kost á að fá frá Norsk hydro ......“  Annars er skemtilegt að bera saman skoðun þeirra nafnanna, hæstv. atvrh. (MG) og hv. 4. þm. Reykv. (MJ), á því, hvernig jeg hefi borið mig að í þessu máli. Hæstv atvrh. (MG) gefur í skyn, að jeg hafi ekki verið á verði fyrir bændur, heldur reynst helst til vinhallur firmanu Nathan & Olsen. En svo rís hv. 4. þm. Reykv. (MJ) upp með þjósti miklum og skammar mig fyrir það, að jeg hafi verið óþægur ljár í þúfu firmanu Nathan & Olsen um þessa áburðarverslun. Sem sagt, báðir skamma mig, en jeg verð að segja það, að collega minn, hv. 4. þm. Reykv. (MJ), fer þar með rjettara mál, er hann segir, að jeg hafi verið vondur við Nathan & Olsen. Enda tel jeg mjer skylt, samkvæmt stöðu minni, ekki aðeins sem þm., heldur sem formaður Búnaðarfjelags Íslands, að standa með framleiðendunum. Um hitt málið, sem jeg dró inn í umr., ætla jeg ekki mikið að segja, bæði vegna þess, hvernig mjer er farið, og svo líkaði mjer vel, hvað hæstv. fjrh. (JÞ) talaði friðsamlega um það. Hitt skal jeg fúslega játa, að ástæðan til þess, að jeg sneri mjer að þessu máli, var ekki önnur en sú, að jeg vildi fylgja gamla heilræðinu og gjalda hæstv. atvrh. (MG) auga fyrir auga og tönn fyrir tönn. Hann vildi halla á mig og finna mjer að sök, að jeg hefði ekki verið á verði um að gæta hags Búnaðarfjelagsins gagnvart þeim, sem seldu bændum erlendan áburð. Þess vegna dró jeg firmað Jón Þorláksson & Norðmann inn í umr., svo upplýst yrði, hvernig hæstv. atvrh. (MG) gæfi gætur að því firma, jafnhliða því, að hæstv. ráðh. (MG) væri mintur á, að þeir, sem búa í glerhúsi, eiga ekki að kasta steinum að fyrra bragði. Hæstv. atvrh. (MG) spurði mig við 2. umr. eins og jeg leyfði mjer nú að spyrja hann við 3. umr. En sá er munurinn, að hann spurði mig óviðbúinn, og jeg svaraði samstundis orði til orðs, að öðru leyti en því, að jeg hafði ekki nákvæmar dagsetningar að vitna í, en hefi nú komið með þær. Hæstv. ráðh. (MG) var ekki eins lipur í svörum sínum til mín eins og jeg við hann, því að enn hefir hann engu svarað og ætlar vist ekki að gera það. Hefði jeg því getað látið vera að fara frekar út í þetta mál, ef svo illa hefði ekki tekist til, að hæstv. fjrh. (JÞ) var ekki viðstaddur, er jeg hóf spurningar mínar, en kom að vísu von bráðar, en eftir svari hans að dæma hafa einhverjir flutt honum miður áreiðanlegar fregnir af því, sem jeg var að spyrja um, og afbakað orð mín. Jeg verð að neita því fastlega, að jeg væri með dylgjur í garð hæstv. fjrh. (JÞ) eða hefði dróttað neinu óleyfilegu að honum í sambandi við starf hans sem ráðherra eða verkfræðings, þótt jeg hinsvegar mintist á firmað Jón Þorláksson & Norðmann, og spyrði hæstv. atvrh (MG) hver afstaða hans væri gagnvart því.  (Fjrh. JÞ: Ýmsir hv.þdm. hafa skilið ummæli hv.þm. Str. (TrÞ) á þá leið)  . Það er þá gamla sagan, sem endurtekur sig, að „fýsir eyru ilt að heyra“. Jeg spurði aðeins eins og liggur beint fyrir að spyrja, úr því að Jón Þorláksson stofnaði stóra verslun stuttu eftir að hann slepti landsverkfræðingsstarfinu, og hafði þar á boðstólum sömu vörur, sem hann hafði áður keypt fyrir landið, hvort hann hefði þá áður, sem landsverkfræðingur, verslað fyrir sig eða landið. Um annað spurði jeg ekki og skal því með fúsu geði endurtaka það utan þinghelginnar. Ef hæstv. fjrh. (JÞ) er það jafnfast í hendi, að jeg spyrji um þetta á öðrum vettvang, þá er mjer ljúft að endurtaka spurningar þessar í blaði því, er jeg stjórna. Og segjum svo, sem vel má gera ráð fyrir, að hæstv. ráðh. (JÞ) höfði mál gegn mjer fyrir þessar spurningar og að einhver dómari fáist til að dæma mig í sekt og skaðabætur fyrir þær, við getum t. d. hugsað okkur 25 þúsund krónur, þá man jeg samt ekki hika við að endurtaka spurningarnar, ef hæstv. ráðh. (JÞ) heldur áfram að krefjast þess. Hæstv. ráðh. hefir engu um það svarað, hver afstaða þessa firma hans sje gagnvart stjórninni. Hæstv. atvrh. (MG) segir aðeins, að fyrirskipað sje að kaupa efni til ríkisbygginga, þar sem best sje og ódýrast. Þetta má vel vera, en ekki verður því neitað, að aðstaðan er sjerstök, þegar eitt firmað er fjármálaráðherrans. Að minsta kosti verður því ekki neitað, hvernig sem á þetta er litið, að óheppilegt sje, að maður í jafnvandasamri stöðu eins og fjármálaráðherrasessinum skuli reka verslun með þær vörur aðallega, sem ríkið þarf að kaupa, bæði til bygginga sinna, sem margar hverjar eru ekkert smásmíði, svo og margs annars. En út í þetta skal jeg ekki fara frekar en orðið er. Hinsvegar vildi jeg ljúka máli mínu með því að benda á í sambandi við þetta, að út af öðru frv. sem hjer er á ferðinni um sölu á síld, er mikið talað um stjórnlyndi. Að því, frv. standa allir flokksmenn hæstv. fjrh. (JÞ) í sjútvn. Virðist mjer sem þetta beri vott um það, að íhaldsflokkurinn sje að breytast og hallast að þeirri stefnu, sem hæstv. fjrh. (JÞ) hefir nýlega í tímaritsgrein nefnt stjórnlyndi. Enda verður því ekki neitað, að í þessu frv., sem meiri hl. sjútvn. ber fram, er mikið um stjórnlyndi. Jeg er ekki að víta það, en vildi aðeins vekja eftirtekt á þessari stefnubreytingu Íhaldsflokksins.

Fjármálaráðherra (JÞ): það er misskilningur hjá hv.þm. Str. (TrÞ), að jeg hafi beðið hann að endurtaka það, sem hann sagði nú. Hinu skaut jeg til hv. deildar, að hún leyfði mjer að láta þennan hv.þm. (TrÞ) standa við þær aðdróttanir, utan þinghelginnar, sem hann mælti í minn garð og ýmsir hv.þdm. skildu á þá leið, að væri bæði um sviksemi frá minni hálfu að ræða og misbeiting á embættisvaldi mínu. Slík ummæli, hafi þau verið sögð á þann hátt, þoli jeg ekki að komi hjer fram í þinghelginni, án þess að mjer veitist tækifæri til þess, að viðkomandi sje látinn standa við þau. En hvað það snertir, að ritstjóri tímans hafi góð orð um að endurtaka eitthvað þessu líkt í blaði sínu, þá er því að svara, að jeg mun ekki elta ólar við það, sem um mig kann að verða sagt í því blaði eða öðrum álíka saurblöðum. En um afstöðu mína sem fjrh. til firmans Jón Þorláksson & Norðmann, þá er annara að svara því. Þó skal jeg geta þess, sem raunar öllum hv.þdm. er kunnugt, að þegar jeg stofnaði verslun mína, var jeg hvorki þm. nje ráðherra, og gat ekki álitið öðruvísi en var, að mjer mundi frjálst að reka hvaða verslun sem væri, ef jeg að öðru fullnægði þeim ákvæðum, sem verslunarlöggjöfin heimtar. Hinsvegar hætti jeg að hafa afskifti af firmanu, þegar jeg varð ráðherra, og eins og jeg tók fram í dag, hefi jeg enga hugmynd um, hvort ríkissjóður verslar meira við þetta firma en önnur, enda liggja allar opinberar ráðstafanir á því sviði undir aðra deild ráðuneytisins en þá, sem jeg veiti forstöðu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Út af rökstuddri dagskrá hv. 4. þm. Reykv. (MJ) vil jeg taka það fram, að jeg mun ekki geta greitt henni atkvæði, og það af þeim ástæðum, að jeg sje ekki, að stjórnin geti hindrað það, samkvæmt því sem á undan er gengið, að áburður verði seldur við of háu verði. Meira ætla jeg ekki um það að segja, enda eru umr. orðnar óþarflega langar, og vil jeg ekki lengja þær úr þessu. Þó kemst jeg ekki hjá því að segja fáein orð við hv.þm. Str. (TrÞ), þó að jeg sje svo brjóstgóður, að jeg geti ekki fengið af mjer að fara hart í sakir við hann, þar sem hann er nú orðinn svo auðmjúkur og illa kominn, að hann hefir ekki getað annað en viðurkent það, að rjett væri að draga dár og spottast að hinum 10 mánaða svefni hans í formannsstóli Búnaðarfjelags Íslands. Og úr því að hann hefir nú játað, að draga megi dár að sjer fyrir vanrækslu þessa, þá er þar með játað, að aðfinslur mínar hafi verið á rökum bygðar. Hann var eitthvað að tala um, að það væri óheppilegt af mjer að ráðast á sig, eða eins og hann sagði „irritera oppositionina“. En jeg þori vel að segja háttv.þm. Str. (TrÞ) það er mjer list, og jeg veit ekki til, að „oppositionin“ sje friðhelg. Mjer fanst hv.þm. Str. (TrÞ) seilast nokkuð langt til lokunnar, er hann ræðst á embættisbróður minn, hæstv. fjrh. (JÞ) fyrir það, sem jeg hefi fundið að starfi hv.þm. (TrÞ) sem formanns Búnaðarfjelagsins. það virðist þó hafa legið öllu nær að ráðast á mig, úr því að hv.þm. Str. (TrÞ) hafði svo mjög í huga að gjalda auga fyrir auga og tönn fyrir tönn. En hann gerði það ekki, heldur ræðst hann á hæstv. fjrh. (JÞ), en hefir ekkert við mig að segja. Hann vill að vísu neita því nú, að um árás hafi verið að ræða frá hans hendi, hann kveðst aðeins hafa spurt; það er satt, en hann spurði á þá leið, að engum gat dulist, að um dylgjur væri að ræða í garð hæstv. fjrh. (JÞ). Og svo kvartar hann um, að jeg hafi ekki svarað því, sem hann spurði um. Jeg get ekki neitað því, að mjer þykir nokkuð til mikils mælst, að jeg eigi að svara fyrir stjórnina eða segja, hver afstaða landsverkfræðings hafi verið til hennar á þeim árum, er jeg var námsmaður í Kaupmannahöfn, aðstoðarmaður í stjórnarráðinu eða sýslumaður norður í Skagafirði. Þó get jeg upplýst það, sem raunar er mörgum kunnugt, að á meðan jeg var aðstoðarmaður í stjórnarráðinu, hafði þáverandi landsverkfræðingur háa stjörnu hjá stjórninni, og var mikið tillit til hans tekið sem trúnaðarmanns stjórnarinnar um allar verklegar framkvæmdir. Þetta man jeg sjerstaklega, en efist hv.þm. Str. (TrÞ) um það, getur hann eflaust fengið frekari sannanir hjá hv. 2. þm. Rang. (KlJ), sem þá var landritari og þessum málum mjög kunnugur. Jeg get ekki skilið, að það hafi verið alvara fyrirspyrjanda, að jeg ætti að svara fyrir þessi ár, eða því, sem skeð hefir fyrir mörgum árum, en frá hinu get jeg skýrt, að síðar, er jeg varð atvinnumálaráðherra, hefir jafnan verið fylgt þeirri reglu að safna tilboðum, og þegar þau hafa verið athuguð, þá hefir verið verslað þar, sem lægst er og ódýrast. En svo hefir á seinni árum tíðkast mjög að láta ýmsar byggingar í akkorðsvinnu. T. d. eru gerðir samningar við smiði um að skila veggjum, steyptum eða hlöðnum eða uppkomnum, fyrir ákveðna upphæð innan ákveðins tíma; er þá ekkert skift sjer af, hvar efnið er keypt eða hvaða verði. Að öðru leyti ætla jeg ekki að fara frekar út í málið; jeg get endurtekið það, sem jeg sagði við 2. umr., að eins og málið horfir við, mun jeg greiða frv. atkv. út úr hv. deild.

Hákon Kristófersson Mjer datt aldrei í hug, að málið yrði rætt á jafnbreiðum grundvelli og orðið hefir, en sje nokkur í efa um, hver skoðun okkar nefndarmannanna sje í þessu máli, þá vísa jeg til nál. sem formaður nefndarinnar. Þar sjest tvímælalaust, hver meining nefndarinnar er um þetta mál, og getur sjerhver hv.þdm. gert það upp með sjer, því jeg geri ekki ráð fyrir, að nefndarmenn láti uppi aðra skoðun en þá, sem kemur fram í nál., nema þá að þeir hafi snúist í málinu, en um það er mjer ókunnugt enn. En jeg vil taka það fram út af ræðu hv. 4. þm. Reykv. (MJ), er hann kallaði okkur í skopi einkasala, þar sem við berum nú fram till. um, að þessu máli sje að einhverju leyti skipað með einkasölu, og að við sjeum þá horfnir frá þeirri skoðun, sem við sýndum í fyrra, að við hefðum á frjálsri verslun, þá vil jeg svara því, að hjer sje um neyðarkost að ræða, sem vonandi er, að ekki þurfi að grípa til nema í bili. Fyrir öllu þessu eru færð slík rök í nál. okkar, að hv. 4. þm. Reykv. (MJ) hefði getað sparað sjer sína löngu ræðu til áfellingar okkur, sem hann telur nú fjendur frjálsrar verslunar. Jeg skal engu um það spá, hver áhrif ræða hans hefir á þetta mál, en þegar slíkur greindar og vitmaður eins og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) leggur sig fram um að snúa ranghverfunni út, þá má atlaf gera ráð fyrir, að einhverjir hallist að honum. Eins og hv.frsm. (JS) hefir marg-tekið fram, þá er það álit okkar, að vegna ræktunar landsins í framtíðinni sje nauðsynlegt, að áburðurinn sje seldur við sem vægustu verði. En við því er tæplega að búast, ef verslunin er í höndum einstakra manna í staðinn fyrir ríkisins. Segi jeg þetta þó ekki til þess að væna firmað Nathan & Olsen um okurverð í þessu efni. Jeg ætla ekki að dæma þá heiðursmenn neitt, en get hinsvegar búist við, að þeir sjeu með sama marki brendir og aðrir menn, að vilja hafa fyrir sitt, og það hefir líka reynslan sýnt, þegar þess er gætt, hve mikið þeir hafa lagt á áburðinn. Annað mál væri það, ef um áhættuverslun (lánsverslun) væri að tala, þá yrði álagningin rjettmætari. En jeg hefi gengið út frá, að þessi vara sje seld gegn borgun út í hönd, og minkar þá áhættan. En að þetta þýði það, að jeg eða aðrir, sem þetta skipulag vilja upp taka, sjeu verri fríverslunarmenn en ýmsir aðrir, þá furðar mig satt að segja, að jafnvitur og góðgjarn maður eins og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) er skuli taka slíkt í munn sjer. Jeg hefi áður sagt, að mjer er illa við að leggja þessa verslun í hendur Búnaðarfjelagsins, vegna þess, hve áhættusöm hún mundi reynast í þess höndum, því þá er jeg hræddur um, að menn vildu fá áburðinn lánaðan að meira eða minna leyti, en eins og málið horfir við, sje jeg samt ekki annað fært, því að það leiðir af sjálfu sjer og liggur í augum uppi, að firmað Nathan & Olsen hefir ekki þann áhuga fyrir aukinni grasrækt í landinu, eins og ætla má, að Búnaðarfjelagið hafi. En eins og áður hefir verið tekið fram í sambandi við þetta mál, þá er það aðallega umhyggja fyrir ræktun landsins, sem ráðið hefir tillögum nefndarinnar í þessu máli. Annars ætla jeg ekki að fara frekar út í umr., og þó að eitthvað hafi dregist inn í þær, sem rekast þarf í utan deildarinnar, þá á jeg enga sök þar á. Hinu ætla jeg að slá föstu, þrátt fyrir það þó hv. 4. þm. Reykv. (MJ) haldi langar ræður gegn því, að í þessu máli hefir ýmislegt það skeð, sem óskandi er, að ekki hefði fyrir komið. Og það er til þess að bæta úr þeim mistökum, að frv. er borið fram í því formi, sem það er nú.

Magnús Jónsson það getur verið dálítill vafi, hvað maður á lengi að endast til að karpa um það, sem milli ber í máli þessu. Jeg reyndi í fyrri ræðu minni að leggja málið svo skýrt fram sem kostur er eftir þeim gögnum, sem jeg hafði við höndina og vitnað hefir verið í jöfnum höndum með og móti 1) ............ . . . . . . . . þetta sjest skýrt á brjefi því, er Norsk hydro skrifaði Búnaðarfjelaginu, þar sem það tilkynnir því fyrst í febrúar, hvernig kornið sje. Þetta sýnir, að það vill ekkert dylja, en það sýnir einnig, að hjer var ekki um neitt umboð að ræða. Ekkert brjef, engin plögg eða skjöl hafa sannað, að fjelagið hafi gefið búnaðarmálastjóra neitt umboð. Ekki er hægt að kalla það neina „afhendingu“, þó að símað væri ilt samþykki búnaðarmálastjóra með pöntun Nathan & Olsen eftir fundinn 5. mars, þar sem samkomulag náðist um umboðið. Það var ekki nema í fullu samræmi við það, sem Norsk hydro hafði sett upp, vegna þess að það hafði fram að þeim tíma afgreitt pantanir búnaðarmálastjóra. Við hinu er ómögulegt að gera, að stjórn Búnaðarfjelagsins sýnist ekkert hafa botnað í því, hvað fram fór á fundinum fyrst í mars. Það má að því leyti til sanns vegar færa, að búnaðarmálastjóri hafi „farið bak við“ stjórn Búnaðarfjelagsins, að sú blessuð stjórn sýnist vera eintómt bak í þessu máli, engin framhlið, engin augu, sjón eða heyrn. það er þægilegt að koma svo á eftir og skamma einhvern fyrir að „fara bak við“ þessháttar stjórn. Það hefir verið gert mikið úr því, að Olsen hafi lofað að skýra frá samningunum við Norsk hydro, er hann kæmi heim aftur, en ekkert orðið úr efndum á því. Mjer er óskiljanleg þessi ásökun. Hann sem fer strax eftir heimkomu sína á fund með Búnaðarfjelagi Íslands og Mjólkurfjelaginu (hvaða erindi sem það átti þangað). Auðvitað veit jeg eigi, hvaða orð hafa þar fallið. En hann hefir lagt þar fram tilboðið um 200 tonn af Noregssaltpjetri, og það verður að samkomulagi á þessum kvöldfundi, að Nathan & Olsen fái 140 tonn en Mjólkurfjelagið 60 af þessum 200 tonnum, með því skilyrði að selja hann út á 36 kr. hver 100 kg. á hafnarbakkanum, en 38 kr. úr húsi. Um þetta kemur öllum saman. Jeg skal þá ekki um það segja, hve skýrt fulltrúi firmans hafi tekið þetta fram eða hve góður kennari hann hafi verið. Hann hefir ef til vill ekki farið að eins og þolinmóðasti kennari, sem stagast á hverju atriði þangað til lakasti tossinn í bekknum skilur það eða lærir. En ef nokkur vafi á að vera á þessu efni, þá vil jeg spyrja stjórn Búnaðarfjelagsins að einu: Hver pantaði þessi 200 tonn? Það er firmað Nathan & Olsen, sem pantar áburðinn, en ekki Búnaðarfjelagið. Þetta er alveg játað og upplýst. En þrátt fyrir alt þetta, jafnvel þótt firmað Nathan & Olsen panti, 5. mars, þá veit ekki stjórn Búnaðarfjelagsins, hver er umboðsmaður Norsk hydro, fyr en nærri ári síðar. Trúi því hver sem getur, að Búnaðarfjelagsformaður sje svona sauður! Háttv. frsm, lagði ekki mikið upp úr sögusögninni um þessi 2%. En hjer stendur orð á móti orði.

það liggur fyrir tilboð frá Mjólkurfjelaginu

. Já, en það mun vera frá alt öðrum tíma, líklega haustinu 1924. En það ónýtir alls ekki tilboð Nathan & Olsen, því að það firma gerði tilboð um að útvega 200 tonn af áburði, sem það bauðst til að dreifa út um landið og selja aðeins með 2% ágóða. Er það afarlítil álagning. En formaður Búnaðarfjelags Íslands bar svo mikla umhyggju fyrir Mjólkurfjelaginu, sem langaði til að selja part af áburðinum, að það var alls ekki nóg, að bændur fengju áburðinn ódýrt, nei, það þurfti bara endilega að láta mjólkurfjelagið selja nokkuð af honum. Varð svo endirinn sá, að ákveðið var að selja áburðinn fyrir 38 kr. hver 100 kg. út úr húsi. Nú er það að vísu fært fram Mjólkurfjelaginu til ágætis, að það hafi selt áburðinn á 36 kr. út úr húsi, en Nathan & Olsen á 38 kr. En þetta sýnir ekkert annað en það, að Mjólkurfjelagið hefir gengið á gerða samninga. En hvað viðvíkur verðinu, þá var það 360 kr. smálestin á hafnarbakka, eða 380 út úr húsi samkvæmt samningum. Norska krónan stóð þá í 88 eða 89 aurum, og hefir því álagningin verið yfir 8%. Þetta er munurinn. Fyrir að Mjólkurfjelagið gæti selt 60 tonn, hafa notendur áburðarins orðið að greiða um 6 þús. kr. meira en ella. Þarna kemur fram áhugi þessara manna fyrir bændunum. Hvernig færi, ef Mjólkurfjelagið hefði allan áburðinn? Og að því einu sýnist vera stefnt með öllu þessu bramli. Hvað því viðvíkur, að Eyjólfur Kolbeins hafi fengið nokkuð af áburði, sem hann pantaði 1924, og hafi selt hann ódýrara en Nathan & Olsen, þá er alls ekki hægt að fullyrða neitt um það. Maður verður fyrst að vita, hvenær firmað keypti og seldi sinn áburð, og bera saman við gildi norsku krónunnar. Því að hún var um það leyti afar óstöðug, svo að með sömu álagningu gat munað miklu á fáeinum dögum. Jeg veit t. d. um 2 vöruslatta, sem urðu mjög mismunandi dýrir, einmitt sökum þess að norska krónan var svo óstöðug og breytileg. Jeg ætla mjer alls ekki að fara að forsvara firmað Nathan & Olsen, að það reyni ekki að græða á vöru sinni og taka sinn ríflega kaupmannsgróða. En það á ekki heldur að leggja það í einelti, síst ef það er gert meira í þágu annars firma en almennings. Þá vildi háttv.frsm. (JS) sýna fram á, að ástæða væri til þess að óttast, að Nathan & Olsen seldi vöru sína of dýrt, því þeir hefðu sannanlega selt Chilesaltpjetur dýrara en Mjólkurfjelagið. Jeg hafði nú aðstöðu til þess að grenslast eftir þessu í fundarhljeinu, þar sem annar aðilinn var hjer staddur. Hann sagði mjer, að þessi firmu hefðu ekki bæði haft sömu samböndin, og að Mjólkurfjelagið mundi yfirleitt hafa haft betri sambönd í Chilesaltpjetri, svo að Nathan & Olsen hefðu ekki reynst þar fyllilega samkepnisfærir. En það kostar það eitt, að sá, sem betri fær samböndin, slær hinn af hólmi. En svo er fleira, sem aðgæta þarf, ef dæma á með fullum rjetti um þetta alt, því margt getur komið til greina og haft áhrif á niðurstöðuna. T. d. þarf að svara þessum spurningum: Var varan jafngóð eða var jafnvel frá henni gengið? Var henni pakkað um í Evrópu eða var hún seld eins og, hún kom frá Chile og í sömu pokum? Og stóðust allir sekkirnir fulla vigt? - Jeg veit ekki, hvort háttv.frsm. (JS) hefir rannsakað þetta. Mjer hefir tjáð verið, að öllum áburði Nathan & Olsen hafi verið pakkað um í Evrópuhöfn, settur í nýja poka og vigtaður upp. Jeg veit ekki, hvort Mjólkurfjelagið hefir látið gera hið sama. En fyrst, er maður veit þetta, getur maður dæmt um verðið. Þá hefir frsm. landbn. (JS) rekið hornin í það, sem jeg sagði um fjelagið, að það mundi heldur vilja skifta við reglulegt verslunarhús en þá, sem hefðu slíkt fyrir aukastarfa. Jeg hefi heyrt, að Ræktunarfjelag Norðurlands hafi einu sinni leitast við að komast í samband við Norsk hydro, einnig reyndi Mjólkurfjelagið það og Búnaðarfjelagið, en ekkert þeirra hefir haft umboðið eða getað fengið það. Það er fyrst, þegar Nathan & Olsen kom til sögunnar, að Norsk hydro lætur umboðið til þeirra. Þeim einum virðist Norsk hydro hafa treyst til þess að fara með það, svo í lagi yrði. Það er langt frá því, að jeg sje að væna þá menn, er í landbn. sitja, um nokkuð persónulegt í þessu máli. Enginn þeirra er heldur í Mjólkurfjelaginu, nje hið minsta við þetta riðinn. Vona jeg þá líka, að þeir væni mig ekki neins persónulegs í þessu efni, því að jeg hefi hjer alls engra hagsmuna að gæta fyrir sjálfan mig eða nokkurn möguleika til hagsmuna. Jeg er ekkert að hafa á móti því í sjálfu sjer, að Mjólkurfjelagið hafi þetta umboð. Það er gott og öflugt fyrirtæki, og í þessari áburðarsölu skiftir það ekki aðeins við samlagsmenn, heldur og við hvern sem vera skal eins og hver annar kaupmaður. Það er alveg eins og með kaupfjelög með söludeild, sem versla við alla, meðlimi og aðra, til þess að græða sem mest. Mjólkurfjelagið mundi sennilega eins og hver annar kaupmaður vilja fá eitthvað fyrir sinn snúð, eins og sjá má af dæmi því, sem jeg hefi áður nefnt. Í því þarf ekkert óhreint að slæðast, og það er rjett, að jeg geti þess til þess að taka fyrir allan misskilning, að þó að jeg segði frá verðhækkun þeirri, sem Mjólkurfjelagið varð orsök í, þá sagði jeg það ekki til þess að sverta þá menn, sem hlut eiga að máli. Það má vel vera, að sú álagning, sem þá var sett á, hafi verið hæfileg eins og áhættan var þá mikil, og hver þarf að gæta að sjer. En það kom nú svona út, að notendurnir urðu að borga miklu hærra verð. Og jeg veit ekki, hvernig stjórn Búnaðarfjelagsins ætlar að forsvara slíka ráðstöfun, að hafna 2% álagningu, en taka 6–8%. Mjer finst vanta hjer allar ástæður fyrir einkasölu aðrar en þær, sem eru fyrir öllum einkasölum yfirleitt. Þeir menn, sem vilja nú koma á fót einkasölu á þesari vöru, hljóta að gera það annaðhvort af einhverjum persónulegum ástæðum eða af því, að þeir vilja í einu og öllu ætíð hafa einkasölu, eru einkasölumenn í hjarta sínu. Hjer þarf alls enga einkasölu. Búnaðarfjelag Íslands og stjórnarráðið geta haft fult vald yfir verðinu Stjórnin er það voldug, að ekkert firma þorir, beint eða óbeint, að leggja sig gegn henni. En ef það kæmi fyrir, að firmað neitaði að leggja fram öll gögn, svo að hægt væri að hafa hönd í bagga, gæti jeg orðið með því að gera þær ráðstafanir, sem duga. En mjög litlar líkur eru til, að þess þurfi í þessu tilfelli, því frá Norsk hydro liggur beinlínis fyrir yfirlýst í brjefi, að það vilji láta t. d. Búnaðarfjelagið hafa gát á verðinu. Og þetta liggur líka í augum uppi. Fjelagsins hagur er auðvitað, að álagning sje sem minst. Jeg sje, að hæstv. fjrh. (JÞ) er ekki við, en jeg verð að segja það, að enda þótt jeg ætli nú ekki að segja stjórninni upp trú og hollustu út af þessu máli, þá þótti mjer æði strembið að sitja undir síðustu ræðu hans. Fylgi mitt við núverandi stjórn hefir ekki síst bygst á eindregnu trausti til stefnu fjármálaráðherrans í verslunarmálum, og það var því hart að heyra hann nú fara að tína fram gatslitin rök einkasölumanna, einkum þeirra, sem veikir eru í málinu og þykjast aldrei vilja einkasölu alment, en finst jafnan, að í hverju máli sjeu „alveg sjerstakar ástæður“. En hjer hlaut að lenda í rökþrotum, því að hinar sjerstöku ástæður vantar. Hjer er engin einokun á köfnunarefnisáburði. Nathan & Olsen hafa að vísu einkaumboð á Noregssaltpjetri og öðrum kalksaltpjetri, en við hlið hans er Chilesaltpjeturinn, sem allir geta verslað með. Af honum er framleitt margfalt meira, og þó að köfnunarefnið sje þar bundið öðru efni, er það mjög svipað í notkun, en báðar tegundir notaðar hjer. Verðið á báðum stendur hjer um bil í járnum, því að köfnunarefnið er jafndýrt í báðum tegundunum. Jeg held, að hæstv. fjrh. (JÞ) hafi oft lagst dýpra en í þessu máli. Hann segir, að betri sje ríkiseinkasala en einstakra manna. En einstakra manna einkasölu er bara alls ekki til að dreifa hjer. Og hann kveðst trúa stjórn Búnaðarfejlagsins fyrir henni, eftir að hafa heyrt skýra yfirlýsingu hennar um það, að hún væri í vasa Mjólkurfjelagsins. En jeg verð að segja fyrir mig, að jeg treysti henni alls ekki. - Fjrh. (JÞ) sagði, að hann óskaði þess, að Nathan & Olsen afsöluðu sjer umboðinu. En ef um það væri að ræða að fá firmað góðfúslega til að sleppa þessu umboði, þá verð jeg að segja, að valin hefir verið óheppileg leið við það að bera fram þessar tillögur, tala kuldalega og jafnvel illa um firmað sem hálfgert okurfjelag, sem hafi hjer klófest þessa nauðsynjavöru í þeim tilgangi að græða á henni. Hefði ekki verið betra að fara samningaleiðina, án þessa storms á Alþingi. Jeg veit ekki, hvort þetta hefir verið gert, býst þó ekki við því, enda liggur ekkert fyrir um það. En hætt er við, að ekki verði hægt að orða þetta nú, eftir alt, sem á undan er gengið. Jeg hjelt, að hv.þm. Str. (TrÞ) mundi ekki verða mjer eins þakklátur og raun er á orðin, út af því, sem jeg sagði um sljóleik stjórnar Búnaðarfjelagsins, að geta ekki sjeð, hvor hefði umboðið, Búnaðarfjelagið eða Nathan & Olsen. Jeg er jafnundrandi ennþá yfir þessu, en verð þó að trúa formanni fjelagsins. Mig skal því ekki furða, þótt landbn. ympraði á því að fá betri stjórn fyrir fjelagið. En alt virðist þó þar vera í kærleika, þrátt fyrir vantraust nefndarinnar á stjórn Búnaðarfjelags Íslands. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði það staðreynd, að Mjólkurfjelagið og Búnaðarfjelagið hefðu ekkert um þetta vitað. En jeg get nú sannað það mótsetta um Mjólkurfjelagið. Og þar sem jeg geri ráð fyrir, að Mjólkurfjelag Reykjavíkur og Búnaðarfjelag Íslands sje nær eitt og hið sama í þessu máli, enda yfirlýst af formanni Búnaðarfjelagsins, að bæði sje hann meðlimur Mjólkurfjelagsins og vilji alt gera til að þóknast því, þá ætti þetta að vera nóg, því að þá ætti hann að hafa vitað þá hluti, sem Mjólkurfjelagið vissi um. En 20. mars er fjelaginu skrifað frá Norsk hydro, að það verði að snúa sjer til Nathan & Olsen með kaup á Noregssaltpjetri, því að fjelagið geti ekki fengið vöruna beint frá verksmiðjunni. Það er þá áreiðanlega sannað, að Mjólkurfjelagið vissi um þetta strax í marsmánuði, og sömuleiðis er það staðreynd, að allir, sem komið höfðu nærri þessum málum, vissu um það, að firmað Nathan & Olsen hafði fengið einkaumboðið í hendur. Það er aðeins stjórn Búnaðarfjelags Íslands, sem ekki vissi um þetta fyr er hjer um bil 8 mánuðum síðar, og læt jeg svo endanlega útrætt um þessa blindni Búnaðarfjelagsformannsins. Muninn á því, að Mjólkurfjelagið eða Nathan & Olsen fari með þetta umboð, sje jeg ekki, því að hjer er aðeins um tvo hliðstæða keppinauta að ræða. það hefði ekki verið fundið að því, þó búnaðarmálastjóri hefði „afhent“ Mjólkurfjelaginu þetta ímyndaða umboð, sem hann ekki hafði. Og einu sinni óskaði hann beinlínis eftir því, að S. Í. S. tæki að sjer þessa áburðarsölu, en það vildi ekki líta við henni. En óðar en Nathan & Olsen hafa fengið umboð þetta í hendur og taka að reka verslunina með alvöru er gerður hinn mesti hvellur út af þessu. Háttv. þm. Str. (TrÞ) kvartaði yfir því, að jeg hefði skammað hann fyrir að vera of vondur við Nathan & Olsen. Það er síður en svo, að þetta sje rjett. Það var svo langt frá því, að jeg setti ofan í við hann fyrir þetta, að mjer þótti hann einmitt alt of góður við þetta firma, þegar hann á fundinum 5. mars útvegaði firmanu alveg „óforþjent“ nokkur þúsund kr. í hreinan ágóða af þessari verslun fram yfir það, sem firmað sjálft ætlaði að setja upp. Við háttv.þm. Barð. (HK) ætla jeg ekki að ræða málið. Jeg hefi þegar lagt fram gögnin í þessu máli og læt svo háttv. deild dæma þar um. Jeg rakti sögu málsins hlutdrægnislaust og eins og jeg vissi hana rjettasta, en háttv.þm. (HK) segir, að jeg hafi leitast við að snúa ranghverfunni út. Háttv. þm. (HK) segist vera hissa á því, að jeg, jafn-greinargóður maður og jeg sje, telji þann mann meiri einkasölumann, sem vilji koma á fót einkasölu, en (þann, sem berjist á móti einkasölufyrirkomulaginu! Jeg fer ekki að ræða frekara um þetta við hv.þm. Barð. (HK), en læt hv. þingdeild dæma okkar í milli um þetta atriði. Hitt skal jeg ekki segja neitt um, hvort háttv.þm. Barð. verður hjer eftir jafn-andvígur öllum einkasölum og áður, er hann hefir barist fyrir þessari. Jeg get svo endað mál mitt með því að rifja upp það, sem jeg tel mig hafa upplýst í þessu máli: 1. Jeg hefi sannað, að Búnaðarfjelag Íslands hefir aldrei haft neitt „umboð“ frá Norsk hydro, og því síður nokkur sölulaun. 2. Jeg hefi sannað, að búnaðarmálastjóri hefir ekkert umboð afhent, þar sem hann hefir aldrei haft það, enda yfirlýst af Norsk hydro, að hann hafi ekki mælt með Nathan & Olsen. 3. Jeg hefi sýnt, að hjer er um alls enga einkasölu á köfnunarefnisáburði að ræða, og því ekki sú ástæða fyrir hendi til þess að koma á ríkiseinkasölu. 4. Jeg hefi sýnt, að engin ástæða er til að gruna, að verðið á Noregssaltpjetri verði ósanngjarnt, bæði af því að Norsk hydro óskar eftir eftirliti á því og af því að það er sannað, að Nathan & Olsen hefir boðið betri kjör 5. mars 1925 en Búnaðarfjelag Íslands vildi ganga að. Sú ástæða er þá ekki heldur fyrir hendi til einkasölustofnunar. Þetta læt jeg mjer nægja að hafa sýnt og sannað og læt þar með staðar numið. 1) Hjer vantar kafla í ræðuna frá hendi skrifaranna. M. J.

Fjármálaráðherra (JÞ): það eru aðeins fáein orð til að andmæla því, sem hv. 4. þm. Reykv. (MJ) sagði, þó að jeg að vísu hafi hrakið það áður, að hjer væri ekki um einkasölu að ræða, vegna þess að enn sje hægt að fá hjer aðrar köfnunarefnistegundir til áburðar. Þetta er að vísu að nokkru leyti rjett, en þar sem öll verslun með kalksaltpjetur er þegar komin á hendur eins firma, er ekki lengur hægt að ræða um frjálsa verslun með þá vöru.

Jeg á við Noregssaltpjeturinn

. Jeg vona, að jeg þurfi ekki að útskýra það fyrir háttv.þm. (MJ), að Noregssaltpjeturinn er kalksaltpjetur, en hann er talinn vera langhentugasta áburðartegundin af því tæi hjer á landi. Þessa vöru er aðeins hægt að fá frá verksmiðjunum; frá náttúrunnar hendi er ekkert til af þessari vöru, og að sleptum verksmiðjum Norsk hydro er ekki nema um samband þýsku verksmiðjanna að ræða, sem framleiða þessar vörur, en jeg hygg, að þaðan hafi ekki tekist að fá þær hingað. Nú hefir firmað Nathan & Olsen fengið einkaumboð á Íslandi fyrir sölu á þeim kalksaltpjetri, sem hingað er hægt að fá, og er hjer því um fullkomna einokun að ræða. Jeg skal játa það að vísu, að frv. fer lengra en það, að láta sjer nægja að tryggja sjer þessa vörutegund eina, en tekur til allra tilbúinna áburðartegunda yfir höfuð, en jeg fer ekki frekar út í það að svo stöddu, af hvaða ástæðum það er, enda veit jeg það ekki. En þegar þessari verslun er eins komið og nú er ástatt um hana, tel jeg, að ríkisvaldið geti aldrei við það unað. Ein leiðin til að kippa henni í lag er sú, sem frv. bendir til, og þó að hún sje óeðlileg að vísu, tel jeg þó, að til hennar megi gripa í bili.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Jeg skal reyna að takmarka mál mitt eins og hægt er, en af því að hjer hafa ýmsir staðlausir stafir verið bornir fram gegn þessu máli, verð jeg að verja nokkrum orðum til að hrekja þá. Hv. 4. þm. Reykv. (MJ) dró í efa, að Carl Olsen hefði ekki skýrt frá samningaumleitunum þeim, sem áttu sjer stað kringum 5. febr. milli hans og Norsk hydro, um að hann fengi umboðið. Það er hægara að segja þetta en sanna, að sje ósatt. Það mætti þó undarlegt heita, ef þessi maður (C. O.) er svo óskýr, að hann hafi ekki getað gert sig skiljanlegan um þetta fyrir neinum af þeim, sem á fundinum voru 5. mars, að minsta kosti trúi jeg ekki á það. Háttv. þm. (MJ) talaði eitthvað um 4–8% álagningu, en sagði, að Nathan &. Olsen byðu aðeins 25% álagning. Hjer vill nú svo vel til, að brjef er til fyrir því, að Mjólkurfjelagið býðst til að taka þetta að sjer fyrir 2–4%. Hjer hefir þessi hv. 4. þm. Reykv. bætt gráu ofan á svart, er hann segir það sannað, að Mjólkurfejlagið hafi orðið þess valdandi, að bændur hafi orðið að borga fleiri þúsund kr. í vasa Nathan & Olsen, en á þeim sama tíma og hann ræðir um selur Mjólkurfjelagið 100 kg. á 36 kr., en Nathan & Olsen á 38 kr. Staðhæfing hv.þm. (MJ) fellur því alveg um sjálfa sig. Háttv. þm. (MJ) talaði eitthvað um Chilesaltpjetur; það er satt, hann má fá hjer, en samböndin, sem völ er á, eru erfiðari, og getur hann alls ekki komið alstaðar í stað Noregssaltpjétursins. Hann sagði einnig, að Mjólkurfjelagið hefði reynt til að fá þetta umboð, en ekki getað það. Þetta er með öllu ósatt. Búnaðarfjelagið hafði heldur aldrei reynt til að fá skriflegt umboð, og þegar Mjólkurfjelagið spurðist fyrir um það, hvort það gæti fengið þessa vöru beint frá verksmiðjunni, svaraði Norsk hydro því, að það skifti helst aðeins við eitt fjelag hjer á landi, Búnaðarfjelag Íslands. En það er rugl hjá hv. 4. þm. Reykv. (MJ), að Búnaðarfjelag Íslands hafi alls ekkert umboð haft. Norsk hydro vísaði ávalt til þess sem „eneforhandler“ með Noregssaltpjetur, eins og hægt er að sanna og margbúið er að taka fram. Þá sagði háttv. ræðumaður, að meðhaldsmenn frv. hefðu engin rök fært fyrir nauðsyn þess. Jeg hefi nú og áður leitast við að leggja málið skýrt fram fyrir hv. deild og fært fram þær ástæður, er gerðu það nauðsynlegt. Mjer þykir leitt, að mjer skuli ekki hafa tekist betur að kenna hv. 4. þm. Reykv. (MJ), en mjer er farið að þykja þetta skilningsleysi tortryggilegt, þegar litið er til þess, að hæstv. fjrh. (JÞ), sem alkunnur er að skýrleik, hefir heldur ekki getað leyst þá þraut að koma háttv.þm. í skilning um þetta. Hann (MJ) ber ennþá höfðinu við steininn og þykist ekkert sjá af þeim rökum, sem færð hafa verið fram gegn honum, en það má líklega segja svo um hann, sem mælt er, að einn merkur maður hafi sagt, að hann sje ekki hingað kominn til að láta sannfærast. Hann segir t. d., að Mjólkurfjelagið og firmað Nathan & Olsen sjeu aðeins venjulegir keppinautar, og hafi því hvorttveggja sömu aðstöðu á markaðinum. Þetta er algerlega rangt eins og fleira hjá þessum háttv.þm. (MJ). Annar aðili, Mjólkurfjelagið, er neytendafjelag í þessu tilliti, en hinn aðilinn er aðeins venjulegt firma, sem engan annan tilgang getur haft en að hagnast sem mest á þessum viðskiftum, alt annað er fyrir Nathan & Olsen aukaatriði. Að ekki sje þegar komin á einkasala (eða einokun) á köfnunarefnisáburði hjer á landi, því hefir hæstv. fjrh. (JÞ) svarað full-nægilega, en jeg segi aðeins, að svo mikill munur er á Chile- og kalksaltpjeturs tegundunum, að Chilesaltpjeturinn getur oft orðið næstum því ónothæfur hjer á landi, einkum í þurviðra-sveitum og köldum þurviðra-vorum; um kalksaltpjeturinn er alt öðru máli að gegna, það er margreynt, að hann á miklu betur við hjer. Að endingu skal það enn einu sinni tekið fram, að þótt ekki hafi verið að ræða um skriflegt umboð frá Norsk hydro til Búnaðarfjelags Íslands, þá er þó hægt að sanna það hvenær sem er, að Norsk hydro skoðaði Búnaðarfjelag Íslands sem einkasala sinn hjer á landi og vildi ekki breyta því sambandi nema að fengnu samþykki Búnaðarfjelagsins. þessari einkasöluaðstöðu hefir búnaðarmálastjóri slept úr höndum fjelagsins. þessu frv. er ætlað að veita Búnaðarfjelaginu aðstoð til að fá aftur þá aðstöðu til þessarar verslunar, sem það hafði áður, með öðrum orðum, það er öryggisráðstöfun til þess að tryggja bændum þessa aðaláburðartegund fyrir sanngjarnt verð.

Tryggvi Þórhallsson Það eru aðeins örfá orð, sem jeg vil bæta við þær umræður, sem hjer eru orðnar, og jeg gleðst fyrirfram yfir væntanlegum úrslitum þessa máls, því nú tel jeg fullvist, hvernig hv. deild ætlar að afgreiða þetta frv. Jeg þarf aðeins að beina fáeinum orðum til háttv. 4. þm. Reykv. (MJ) , og skal jeg ekki vera mjög harðleikinn við hann, því hann sagði margt gott og þarflegt í þessu máli, sem bætti mjög aðstöðu mína, og hann greiddi þannig fyrir æskilegustu afgreiðslu þessa máls. Þó að jeg þurfi að vísu að gera nokkrar athugasemdir við ræðu hans, skal jeg fara mjög vægilega í sakirnar. Hv. þm. (MJ) sneiddi að stjórn Búnaðarfjelags Íslands fyrir afskifti hennar af þessu máli. Jeg hefi þegar skýrt frá, hvernig þessu er varið, og að jeg vilji, að ríkisstjórnin styrki Búnaðarfjelagið til að fá aftur þá aðstöðu, sem það hafði fyr. Þetta, að stjórn Búnaðarfjelags Íslands og Mjólkurfjelag Reykjavíkur hafi haft líka aðstöðu til að fylgjast með í málinu, um það vil jeg aðeins segja, að Mjólkurfjelagið gat vel hafa fengið ýms skeyti eða upplýsingar, sem mjer var ókunnugt um, vegna þess að jeg veit um fæst, sem Mjólkurfjelagið tekur sjer fyrir hendur, jeg er þar aðeins „passívur“ meðlimur. Jeg ætla nú, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hjer fáein atriði upp úr gerðabók Búnaðarfjelags Íslands frá 15. des. 1925, níu mánuðum eftir að hv.þm. (MJ) segir, að jeg hafi átt að láta málið til mín taka. Þar stendur: „5. Stjórn Mjólkurfjelags Reykjavíkur kom á fundinn með erindi þess efnis, að Búnaðarfjelag Íslands sæi um, að Mjólkurfjelag Reykjavíkur fái sem heppilegust kjör við innkaup á Noregssaltpjetri næsta ár, og býðst jafnframt til, að Búnaðarfjelag Íslands hafi eftirlit með sölu og verði áburðarins.“ Mjólkurfjelagið hefir samkvæmt þessu gengið út frá því sem gefnu, að Búnaðarfjelag Íslands hefði þessa aðstöðu. Ef hv. 4. þm. Reykv. (MJ) vill rengja þessa bókun, vil jeg benda honum á, að það er flokksmaður hans, Valtýr Stefánsson, sem hefir bókað þetta, og jeg vænti, að háttv.þm. (MJ) rengi ekki Valtý um þessa bókun. Að öðru leyti skal jeg ekki orðlengja um þetta. Um deilur þær, sem orðið hafa í flokki hv.þm. (MJ) út af þessu máli, viðvíkjandi stefnum í verslunarmálum, tala jeg ekki, því að mjer er ósárt um, þótt flokksmenn hans bitist. Hv. þm. las allharðar ávítur yfir flokksmönnum sínum, sem hann taldi hafa brugðist undan merkjum frjálsrar verslunar, og hann las, ef svo má segja, þessa bannfæringu fríverslunarmanna yfir hæstv. fjrh. (JÞ), þó ekki væri með hringdum klukkum og steyptum kertum, var formálinn eigi ósvipaður samt. Háttv. þm. taldist nú ekki finna nema fjóra sanntrúaða fríverslunarmenn í flokki sínum, og eftir því að dæma virðast þeir vera farnir að týna tölunni, því að öðruvísi ljet í þeim skjá á síðasta þingi, en þó lasta jeg það ekki, síður en svo, þó að veðrabrigði nokkur hafi orðið síðan í herbúðum hv.þm. (MJ). Það fundust þó, að jeg held, ca. 5 rjettlátir í Sódóma.