Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Forseta hefur borist ósk frá Ríkisútvarpinu um, að útvarpað verði beint frá þessum fundi í Sþ. Í 60. gr. þingskapa Alþingis segir svo: „Ef Ríkisútvarpið óskar að útvarpa umr. eða hluta af umr., beinir það tilmælum sínum til hlutaðeigandi forseta. Forseti tekur þau tilmæli á dagskrá, og ákveður þingið eða þingdeild að lokinni umr., hvort leyfð skuli. Þegar útvarpað er umr. á þennan hátt, skal þess gætt, að ræðutími skiptist sem jafnast milli flokka eða mismunandi sjónarmiða.“ Samkvæmt ákvæðum í 60. gr. þingskapa er það hér með tekið á dagskrá, hvort verða skuli við þessum óskum Ríkisútvarpsins eða ekki, og er sú ósk nú til umr.



Herra forseti. Forseti Íslands gaf í gær, 28. ágúst 1974, út svo hljóðandi forsetaúrskurð: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Samkv. till. forsrh. og með skírskotun til 15. gr. stjórnarskrárinnar, laga nr. 73 frá 1969, um Stjórnarráð Íslands, og reglugerðar samkv. þeim frá 31. des. 1969, er störfum þannig skipt með ráðherrunum: Geir Hallgrímsson fer með forsætisráðuneytið og Hagstofu Íslands. Einar Ágústsson fer með utanríkisráðuneytið. Ólafur Jóhannesson fer með dóms- og kirkjumálaráðuneytið og viðskiptaráðuneytið. Gunnar Thoroddsen fer með iðnaðarráðuneytið og félagsmálaráðuneytið. Halldór E. Sigurðsson fer með landbúnaðarráðuneytið og samgönguráðuneytið. Matthías Á. Mathiesen fer með fjármálaráðuneytið. Vilhjálmur Hjálmarsson fer með menntamálaráðuneytið. Matthías Bjarnason fer með sjávarútvegsráðuneytið og heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið. Með úrskurði þessum falla úr gildi eldri ákvæði um skipting starfa ráðherra. Gjört á Bessastöðum, 28. ágúst 1974. Kristján Eldjárn. Geir Hallgrímsson. Forsetaúrskurður um skipun og skipting starfa ráðherra.“ Herra forseti. Þá vil ég leyfa mér að gefa svo hljóðandi stefnuyfirlýsingu af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ríkisstj. mun nú þegar beita sér fyrir nauðsynlegum tímabundnum ráðstöfunum til að koma í veg fyrir rekstrarstöðvun atvinnuvega, tryggja atvinnuöryggi, bæta gjaldeyrisstöðu, treysta hag fjárfestingarsjóða og ríkissjóðs, sporna við hinni öru verðbólguþróun og tryggja sem best lífskjör almennings. Við aðgerðir þessar verður lögð áhersla á, að þær komi sem minnst við þá, sem lægst laun hafa og lakast eru settir í þjóðfélaginu. Samkomulag er um að framkvæma þegar í stað þær ráðstafanir, sem ekki þola neina bið, en að tekinn verði nokkurra vikna tími til nánari athugunar öðrum ákvörðunum, sem flóknari eru. Þessi tími verði jafnframt notaðir til samráðs við aðila vinnumarkaðarins og samtök atvinnuvega. Stefnt sé að því, að þessar ákvarðanir séu teknar fyrir í lok septembermánaðar. Ríkisstj. mun taka ýmsa þætti efnahagsmála til gagngerrar endurskoðunar í því skyni að tryggja afkomu atvinnuveganna, atvinnuöryggi og vaxandi almenna velmegun samfara réttlæti í tekjuskiptingu og aðstöðu manna. Ríkisstj. mun hefja þegar í stað athugun þessara málaflokka með það fyrir augum, að till. um frambúðarstefnu og umbætur, sem ákveðnar yrðu, gætu komið til framkvæmda svo fljótt sem auðið er. Þeir málaflokkar, sem hér um ræðir, eru fyrst og fremst eftirfarandi: 1. Skipan kjaramála: Þar kemur til skoðunar m.a. fyrirkomulag á greiðslu vísitöluuppbótar og vinnuaðferðir við gerð kjarasamninga. Stefnan í þessum málum sé jafnframt samræmd stefnunni í skatta- og tryggingamálum og umbótum í þessum greinum. Stefnt verði að sameiningu algengustu bóta almannatrygginga og tekjuskattsins, er tryggi þjóðfélagsþegnunum lágmarkstekjur og horfi til skýrari áhrifa á tekjuskiptingu í réttlætisátt og aukinnar hagkvæmni. Sérstök könnun fari fram á stöðu lífeyríssjóða og lífeyrisþega. Jöfnun húsnæðiskostnaðar og aðstöðu við öflun húsnæðis verði þáttur í slíkri frambúðarstefnu. Haft sé náið samráð við aðila vinnumarkaðarins og komið fastri skipan á samráð ríkisstj. við þá. Verðlagning búvöru verði tekin til athugunar í samráði við hagsmunasamtök þau, sem hlut eiga að máli. 2. Útgjöld ríkisins og annarra opinberra aðila: Gætt sé ítrasta sparnaðar í rekstri ríkisins og opinberra stofnana og ríkisútgjöldum sett ákveðin takmörk miðað við þjóðartekjur. Komið verði á sem haganlegustu fyrirkomulagi opinberrar þjónustu jafnhliða eðlilegri verkaskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga og aukinni yfirsýn og aðhaldi að útgjaldaáformum. 3. Tekjuöflun ríkis og sveitarfélaga: Haldið verði áfram athugunum, sem staðið hafa yfir á þessu sviði. Á almennar launatekjur skal ekki lagður tekjuskattur. Skattar fyrirtækja séu miðaðir við það, að þau búi við hliðstæð skattakjör og gerist í nágrannalöndum okkar. Tekin sé upp virðisaukaskattur í stað söluskatts og stefnt að staðgreiðslukerfi skatta svo fljótt sem verða má. Réttarstaða landshlutasamtaka verði ákveðin og sveitarstjórnarlög endurskoðuð. Sveitarfélögum séu falin aukin verkefni og fjárhagslegur grundvöllur þeirra endurskoðaður til þess að tryggja sjálfstæði þeirra og framkvæmdagetu. 4. Skipan lánamála: Endurskoðað sé skipulag og starfsemi fjárfestingarsjóða og lánastofnana í því skyni að tryggja eðlilega og samræmda starfsemi þeirra og hagkvæmni í rekstri. Í því sambandi komi notkun verðbréfamarkaðar, verðtryggingar og vaxta til athugunar, m.a. í því skyni að auka fjáröflun til þeirra innanlands, jafnframt því sem dregið verði úr erlendum lántökum. 5. Verðlagsmál: Undirbúin sé ný löggjöf um verðmyndun, viðskiptahætti og verðgæslu. Stefnt sé í átt til almenns eftirlits neytenda með viðskiptaháttum til að tryggja heilbrigða samkeppni og eðlilega verðmyndun verslunar og iðnfyrirtækja til bættrar þjónustu fyrir neytendur. Haft sé samráð við hagsmunasamtök þau, sem hlut eiga að máli. Byggðasjóður verði efldur og verkefni hans endurskoðuð í því skyni að samræma aðgerðir í byggðamálum og sett veri heildarlöggjöf um þau efni. Framlag til sjóðsins nemi 2% af útgjöldum fjárlagafrv. Endurskoðuð verði lög um Framkvæmdastofnun ríkisins og í því sambandi mörkuð stefna um það, hvernig haga skuli áætlanagerð og framkvæmdum m.a. í eftirtöldum greinum: Endurnýjun fiskiskipaflotans. Endurbætur hraðfrystihúsanna. Uppbygging vinnslustöðva landbúnaðarins. Þróun iðnaðar. Skipan ferðamála. Opinberar framkvæmdir. Byggðaþróun í samráði við sveitarfélög og samtök þeirra. Lögð verði áhersla á aukinn hraða í virkjun íslenskra orkugjafa, bæði til iðnvæðingar og í því skyni að gera Íslendinga óháðari innfluttri orku en nú. Meðal brýnustu verkefna eru: 1) Að hraða stórvirkjunum og gera áætlun um virkjun vatns- og varmaorku landsins, þannig að næg orka verði fyrir hendi til almenningsþarfa og aukins iðnaðar og iðju. 2) Að tryggja sem fyrst með nýjum virkjunum næga raforku á Norðurlandi og öðrum landshlutum, sem eiga við orkuskort að búa. 3) Að koma upp hitaveitum, hvar sem aðstæður leyfa, en tryggja öðrum sem fyrst raforku til húshitunar. 4) Endurskoða skal skipulag, stjórn og eignaraðild orkuöflunar- og dreifingarfyrirtækja. Ríkisstj. mun fylgja fram ályktun Alþingis frá 15. febr. 1972 um útfærslu landhelginnar í 50 sjómílur. Stefna ríkisstj. er að færa fiskveiðilandhelgi Íslands út í 200 sjómílur á árinu 1975 og hefja þegar undirbúning þeirrar útfærslu. Jafnframt verði áhersla lögð á nauðsynlega friðun fiskimiða og fiskistofna með skynsamlega nýtingu veiðisvæða fyrir augum. Ríkisstj. mun fylgja því meginmarkmiði í utanríkismálum að varðveita þjóðerni, sjálfsákvörðunarrétt og efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Við framkvæmd utanríkisstefnunnar skal lögð áhersla á þátttöku Íslands í starfi Sameinuðu þjóðanna, samstarf norrænna þjóða, varnarsamstarf vestrænna þjóða, samstarf þjóða Evrópu og þátttöku Íslands í þeim aðgerðum, sem ætlað er að bæta sambúð austurs og vesturs. Þá styður ríkisstj. eindregið alla viðleitni til að vernda auðlindir, umhverfi og mannréttindi með alþjóðlegri samstöðu. Öryggi landsins skal tryggt með aðild að Atlantshafsbandalaginu. Hafa skal sérstakt samstarf við Bandaríkin, meðan starfrækt er hér varnar- og eftirlitsstöð á vegum Atlantshafsbandalagsins. Haldið skal áfram viðræðum um fyrirkomulag varnarmálanna með það fyrir augum, að Keflavíkurstöðin geti gegnt hlutverki sínu í samræmi við öryggishagsmuni Íslands á hverjum tíma. Stefnt skal að því, að Íslendingar taki við þeim verkefnum af varnarliðinu, sem ekki eru hernaðarlegs eðlis. Öllum aðgerðum í þá átt skal hraðað svo sem kostur er. Varnarliðsmenn verði búsettir á vallarsvæðinu, strax og aðstæður leyfa. Greina skal á milli starfsemi varnarliðsins á flugvellinum og almennrar flugvallarstarfsemi. Stjórnarskráin verði endurskoðuð á kjörtímabilinu. Auk þess, sem hér hefur verið sagt, mun ríkisstj. beita sér fyrir endurbótum á löggjöf og stjórnarframkvæmd, eftir því sem þörf krefur. Ég hef nú greint frá stefnuyfirlýsingu ríkisstj. Af ásettu ráði er hún ekki í löngu máli, enda verður frekari grein gerð fyrir þeim málum, er ríkisstj. mun beita sér fyrir, í stefnuræðu forsrh. þegar reglulegt þing kemur saman í haust. Herra forseti. Ríkisstj. væntir þess að eiga gott samstarf við alla þm. Það er von mín og ósk, að viðtæk samstaða megi takast innan þings og meðal þjóðarinnar allrar um lausn aðkallandi vandamála, svo að öllum landsmönnum verði til hagsbóta og heilla.



Herra forseti. Alþingi situr nú sinn fyrsta fund með nýrri ríkisstjórn. Hægri stjórn hefur tekið við af vinstri stjórn, og fyrr en margan grunar mun fólkið í landinu verða þess vart með misjafnlega notalegum hætti, að orðin eru mannaskipti í stjórnarstólum. Íhaldsstefna hefur tekið við af vinstri stefnu. Ég tala hér um hægri stjórn og íhaldsstefnu vegna þess, að flest bendir til þess, að sú verði stefnan. Reynslan kennir okkur, að samstjórnir Sjálfstfl. og Framsfl. eru einkar hægri sinnaðar og hægri öflin í báðum þessum flokkum magnast þá um allan helming, er þeir koma saman. Hitt skal játað, að alþm. og aðrir þeir landsmenn, sem hlýða á þessar umræður í útvarpi, eru litlu nær um stefnuna og það, sem framtíðin ber í skauti sér, þótt þeir hafi hér hlýtt á hæstv. forsrh. flytja fyrsta boðskap hinnar nýju stjórnar. Satt best að segja verður mönnum ljóst eftir að hafa hlustað hér á yfirlýsingu stjórnarinnar, hvernig á því stóð, að flokkarnir tveir voru svo óvenjulega fljótir, aðeins fáa daga, að ná endanlegu samkomulagi um stefnuskrá stjórnarinnar, en aftur á móti stóð allt fast í 10 daga út af deilum um ráðherrastóla. Þessi ríkisstj. er augljóslega ekki mynduð utan um heillega stefnu, hún er mynduð utan um stólana. Stefnuyfirlýsingin, sem við höfum hlýtt hér á, er að mestu leyti almennt spjall um sjálfsagða hluti, þar sem drepið er á eitt og annað, sem taka þurfi til athugunar, eins og það er orðað, án þess að sagt sé, hvað gera skuli eða hvernig það skuli gert. Á þeim fáu stöðum í þessari loðnu yfirlýsingu, þar sem einhver stefna virðist mörkuð, er hún augljóslega hægri sinnuð. Og þó virðist stefnuskráin vera fróðlegust fyrir það, sem þar er ekki nefnt. Lítum t.d. á landhelgismálið. Í yfirlýsingu þeirri, sem hæstv. forsrh. las hér áðan, er að sjálfsögðu minnst á útfærslu í 200 mílur á næsta ári, sem allir flokkar eru sammála um. Aftur á móti vekur það sérstaka athygli, að í yfirlýsingunni virðist ekki minnst á það einu orði, hvernig á málum skuli haldið, þegar bráðabirgðasamkomulagið við Breta fellur niður. Þar er ekki að finna neitt fyrirheit um það, að ekki skuli gerður nýr samningur við Breta, svo sjálfsagt sem það virðist, að því sé nú slegið föstu, að frekari samningar við erlenda aðila, Breta eða aðrar þjóðir, um veiðar innan 50 mílna markanna verði ekki gerðir. Vera má, að tímafrekar deilur um ráðherrastóla hafi hindrað samninganefndir þessara tveggja flokka í að hugleiða til fulls þetta mikla hagsmunamál þjóðarinnar og móta þar sameiginlega stefnu. En óneitanlega hlýtur þögn yfirlýsingarinnar í þessum efnum að ýta undir þann ugg, að nú verði aftur horfið frá hinni djörfu og markvissu stefnu í landhelgismálinu, sem mótuð var í tíð fyrri stjórnar. Um utanríkismálin er fátt eitt sagt í þessari yfirlýsingu, sem hönd á festir, en það sem það er, virðist fyrst og fremst í anda Sjálfstfl. og stefnu þeirra, sem aðhyllast varanlega hersetu. Fyrir um það bil 5 mánuðum sendi hæstv. utanrrh., Einar Ágústsson, Bandaríkjamönnum till. sínar og fyrri stjórnar, í herstöðvamálinu. Bandaríkjastjórn hefur orðið nokkuð sein til svars, að ekki sé meira sagt. og hefur enn ekki látið svo lítið að svara. Nú er hæstv. utanrrh. allt í einu kominn á annað skip, með öðru föruneyti og hefur vent kvæði sínu í kross. Líklega verður það hans fyrsta verk, svo ánægjulegt sem það er fyrir hæstv. ráðh., að biðja Bandaríkjastjórn að senda sér till. aftur með fyrstu ferð. Sá, sem leitar að efnahagsstefnu í yfirlýsingu hinnar nýju stjórnar, fer í geitahús að leita ullar. Þar virðist ekkert sagt, sem máli skiptir og talist getur nýmæli. En eins og við heyrðum hér áðan, er á það minnst í nokkrum óljósum orðum, að gera þurfi ráðstafanir, sem ekki þola neina bið og framkvæmdar skulu þegar í stað. Ráðstafanirnar sjálfar voru hins vegar ekki nefndar á nafn, hvaða skýring sem kann að vera á því. Þjóðin hefur þó lengi haft rökstuddan grun um, hverjar þessar ráðstafanir eru. Sá, sem lesið hefur dagblöðin Vísi og Morgunblaðið undanfarna mánuði, þarf ekki að vera í vafa um, hvað Sjálfstfl. ætlast fyrir í efnahagsmálum. Mánuðum saman hafa vandamál efnahagslífsins verið ýkt á hinn tröllslegasta hátt. Reynt hefur verið með kerfisbundnum áróðri að telja fólki trú um, að þjóðin sé orðin gjaldþrota og nánast að drukkna í sukki og fjárhagslegum ólifnaði. Í hvaða tilgangi eru allar þessar ýkjur á borð bornar? Tilgangurinn er augljós. Þær eru fyrst og fremst ætlaðar til að réttlæta og undirbúa fólk undir miklu harkalegri aðgerðir en nokkur þörf er á frá efnahagslegu sjónarmiði. Í tíð fráfarandi stjórnar hafa almennir launamenn, sjómenn og bændur, fengið stærri hlut í þjóðartekjum en áður var, og þetta hefur að sjálfsögðu orðið á kostnað atvinnurekenda. Það er vissulega vandasamt að stjórna efnahagsmálum þjóðarinnar, þegar leitast er við að viðhalda sem bestum lífskjörum, um leið og séð er til þess, að atvinnulífið haldist í blóma og eflist jafnt og þétt. En þetta hefur tekist í tíð fráfarandi stjórnar. Að vísu hafa ýmsir atvinnurekendur kvartað og kveinað sáran, enda er enginn búmaður, sem ekki kann að berja sér. En við skulum ekki láta okkur til hugar koma, að unnt sé að varðveita þolanleg lífskjör á Íslandi, ef hverju sinni er hlaupið eftir ýtrustu kröfum atvinnurekenda um arðsemi fyrirtækja. Atvinnureksturinn þarf ekki síður aðhald en aðrir þættir efnahagslífsins. Árangurinn hefur hins vegar orðið sá, að lífskjör hér á landi hafa loksins í tíð fyrri ríkisstj. orðið sambærileg við það, sem í nálægum löndum. Ísland er ekki lengur láglaunasvæði, þar sem fólksflótti og atvinnuleysi herja. En jafnframt hefur ríkt betri vinnufriður í landinu s.l. 3 ár en verið hefur um mjög langt skeið. Nú eru blikur á lofti enn á ný. Sjálfstfl. er aftur kominn til valda og efnahagsleg kolsteypa í aðsigi. Peningaöfl þjóðfélagsins eru staðráðin í því að rétta hlut og breyta nú aftur tekjuskiptingu þjóðfélagsins sér í vil. Þess vegna er nú gripíð til þess ráðs að draga upp þessa ýktu mynd af ástandi efnahagsmálanna. Eða hvað skyldi vera hæft í öllum þessum staðhæfingum, að atvinnurekstur sé dauðvona, ríkissjóður á hausnum og þjóðin gjaldþrota, eins og eitt af málgögnum Sjálfstfl. fullyrti í forustugrein fyrir fáum dögum? Skyldu ekki vera fleiri en vinstri menn, sem eiga erfitt með að kyngja svo hráum áróðursblekkingum? Staðreyndin er að sjálfsögðu sú, að vandamálin eru síst stærri eða fleiri en oft áður. Þjóðin hefur aldrei haft í höndum jafnafkastamikil framleiðslutæki og einmitt nú. Átvinnuleysi er nánast ekki til, og allt framleiðslukerfið er í eins röskum gangi og hugsast getur. Þjóðartekjur Íslendinga, reiknaðar í dollurum, eru nú þrefalt meiri en þær voru árið 1970. Ástandið í atvinnu- og efnahagsmálum er því raunverulega mjög gott, þegar á allt er lítið. En eru þá engin vandamál á ferðinni? Er þá allt í besta lagi í efnahagslífi þjóðarinnar? Nei, vissulega ekki. Því hefur enginn haldið fram. Við Alþb.- menn höfum hiklaust tekið undir það, að í efnahagsmálum sé við ýmsan vanda að etja. Þessi vandamál verður að sjálfsögðu að leysa. Við höfum verið reiðubúnir að taka þátt í lausn vandans og bent á skynsamlegar leiðir til þess. Efnahagsvandamál á Íslandi er ekkert það, sem snögglega hefur fallið af himnum ofan og kemur öllum á óvart. Sérhver Íslendingur, sem kominn er til vits og ára og sæmilega fylgist með, veit, að á hverju ári um áratugaskeið hefur þurft að gera nokkrar efnahagsráðstafanir. En nú hefur svo óvenjulega staðið á í meira en heilt ár, að ekki hefur verið fáanlegur nauðsynlegur meiri hluti í báðum deildum þingsins til að koma í gegn lagafrumvörpum um efnahagsmál. Fráfarandi stjórnarandstaða Sjálfstfl. og Alþfl. lagði metnað sinn í það að vera á móti öllum tilraunum fyrri stjórnar til að koma á jafnvægi í efnahagsmálum, og því er nú margt úr lagi gengið, sem vanda veldur. En aðgerðir í efnahagsmálum geta að sjálfsögðu verið gjörólíkar eftir því, hvernig á er haldið. Það er vissulega þörf á auknu aðhaldi í fjármálum þjóðarinnar. Það verður að draga úr hinni gegndarlausu gjaldeyriseyðslu og auka almennan sparnað. En það er hrein blekking og ekkert annað, að nú sé þörf á því að sökkva launafólki í landinu niður á annað og verra lífskjarastig með efnahagslegri kollsteypu og öðrum þeim aðferðum, sem þjóðin þekkir vel frá fyrri tíð. Með því er vísvitandi stefnt að því að kollvarpa núverandi tekjuskiptingu í þjóðfélaginu og kalla yfir þjóðina nýtt og háskalegt ófriðartímabil á vinnumarkaðinum. Ríkisstjórn, sem setur sér að fyrsta takmarki að heyja styrjöld við lágtekjufólk og stéttasamtökin í landinu, eins og virðist vera um þá ríkisstj., sem hér er að taka við völdum, enda þótt það hafi enn ekki komið nægilega skýrlega fram, slík ríkisstj., ef svo reynist sem marga grunar, veður beint af augum út í ófæruna, og hætt er við, að það ferðalag geti orðið þjóðinni nokkuð dýrt. Herra forseti. Alþingiskosningunum í sumar lauk með jafntefli stjórnar og stjórnarandstöðu. Það var von okkar Alþb.- manna, að ósigur Alþfl. í þessum kosningum hefði kennt forustumönnum hans, hversu háskalegt er fyrir Alþfl. að standa gegn vinstri stjórn. Og svo mikið er víst, að Alþfl: menn um land allt óskuðu þess af heilum hug, að flokkurinn gengi nú til vinstra samstarfs. En forustan reyndist mjög treg að breyta til, og er þó ekki víst, hvað ofan á hefði orðið, ef nægur tími hefði gefist til þess að koma saman endurnýjaðri vinstri stjórn. Hefði þurft meiri þolinmæði og einbeittari vilja af hálfu fráfarandi forsrh. Að okkar dómi hætti hann við hálfnað verk. En hvað um það, þetta er liðin tíð og heyrir sögunni til. Hin sterku öfl innan Framsfl. og utan, sem unnið hafa að því, allt frá því að úrslít kosninganna lágu fyrir, að grafa undan samstarfi á vinstri væng í þeim tilgangi, að flokkurinn myndaði stjórn með Sjálfstfl., fagna nú loksins langþráðum sigri. Alþb. styður ekki þessa ríkisstjórn. Flokkurinn mun að sjálfsögðu taka afstöðu til mála hér á þingi eftir efni þeirra og eðli og fagna því, sem vel er gert. En það er skoðun okkar, að yfirlýst stefna, að því leyti sem hún er komin í ljós, sé í mikilvægum atriðum hættuleg og röng, og við lýsum því yfir andstöðu okkar við þessa nýju ríkisstjórn.



Herra forseti. Íslendingar eru þjóð samsteypustjórna og hafa kynnst mörgu á því sviði. m.a. hafa þeir reynt ríkisstjórnir Sjálfstfl. og Framsfl. - og sú reynsla er ekki góð. Báðir eru þessir flokkar stórir, og innan þeirra kennir margra grasa. Reynslan hefur sýnt, að samstjórn þeirra kallar fram hjá báðum öfl íhaldssemi og sérhagsmuna, og þessi öfl hafa verið ráðandi, en frjálslyndari menn innan flokkanna hafa horfið í skuggann. Innan þessara tveggja flokka er mestallt afturhald, mestallt auðmagn og mestallir peningahagsmunir þessa lands. Þegar þessi öfl ná saman og taka völdin í landinu, mega launþegar og neytendur, hinir óbreyttu og séraðstöðulausu Íslendingar, vissulega halda vöku sinni. Þetta verður án efa stjórn forstjóranna, en ekki fólksins. Af þessari meginástæðu er Alþfl, andvígur ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar og mun berjast gegn henni og veita henni allt það aðhald fyrir hönd launþega og neytenda, sem flokkurinn getur. Alþfl. mun þó jafnan taka málefnalega afstöðu og eins og ávallt áður leitast við að reka ábyrga stjórnarandstöðu. Hæstv. forsrh. hefur nú lesið þingheimi stefnuskrá hinnar nýju ríkisstj. Megineinkenni hennar er það, að hún segir sáralítið og er varla hægt að kalla hana stefnumarkandi, nema helst í utanríkismálum. Það væri sönnu nær að kalla plaggið rannsóknaskrá en stefnuskrá, því að það er að mestu leyti listi yfir alla þá málaflokka, sem ríkisstj. ætlar að „skoða“ eða „athuga“ eða „taka til gagngerðrar endurskoðunar“. Um hitt er minna sagt, hvert á að stefna eða hvaða leiðir eigi að fara í hinum ýmsu málaflokkum. Hið eina, sem almenningur getur nokkurn veginn treyst, er, að það verða lituð gleraugu á nefi stjórnarinnar, þegar hún byrjar alla þessa endurskoðun. Efnahagsmálin hvíla eins og mara á atvinnuvegum og stjórnvöldum, enda þótt margir neiti að horfast í augu við staðreyndir og skiptar skoðanir séu um, hve mikill vandinn er. Ríkisstj. segist ætla að beita sér fyrir tímabundnum ráðstöfunum „til að koma í veg fyrir rekstrarstöðvun atvinnuvega, tryggja atvinnuöryggi, bæta gjaldeyrisstöðu, treysta hag fjárfestingarsjóða og ríkissjóðs, sporna við hinni öru verðbólguþróun og tryggja sem best lífskjör almennings.“ Með þessum orðum eru talin upp markmið í efnahagsmálum, sem allir hljóta að vera sammála. En hvernig ætlar ríkisstj. að ná þessum markmiðum? Það eru auðvitað kjarni málsins, en um það er ekkert sagt. Engin úrræði eru nefnd. Tveir gamalreyndir stjórnmálaflokkar semja ekki á þennan hátt, þegar þeir þurfa að leysa alvarlegustu vandamál þjóðarinnar. Þeir semja auðvitað um það, sem máli skiptir, úrræðin sjálf. Þess vegna er óhætt að fullyrða, að það hafi verið gerður leynisamningur milli Sjálfstfl. og Framsfl. um öll einstök atriði þeirra ráðstafana í efnahagsmálum, sem þeir ætla að gera, um lækkun krónunnar, um hækkun söluskatts, um bindingu kaupgjalds og allt það, sem gera þarf til þess að leggja nokkurra milljarða álögur á þjóðina bótalaust og flytja til fyrirtækja og ríkisins. Þetta leyniplagg fáum við ekki að sjá og ekkert um að vita, fyrr en reikningarnir koma, og þeir verða bæði margir og háir. Yfirlýsing ríkisstj. um landhelgismál er að einu leyti athyglisverð. Sjálfstfl. gerði það að stórmáli í síðustu kosningum, að fiskveiðilandhelgin skyldi færð í 200 mílur á þessu ári, 1974. Ef nokkuð er kosningaloforð, þá var þetta slíkt loforð af þeirra hálfu. Nú er þegjandi og hljóðalaust búið að breyta 1974 í 1976. Þetta segir ef til vill sína sögu. En Alþfl. lætur í ljós von um, þrátt fyrir allt, að þjóðareining haldist í þessu mikla máli, og flokkurinn mun af heilum hug vinna með ríkisstj. og öðrum aðilum að því. Kafli stefnuskrárinnar um utanríkis- og varnarmál er að því leyti sérstæður, að þar er mörkuð skýr stefna, sem er í samræmi við vilja meiri hluta kjósenda í síðustu kosningum. Alþfl. er þessari stefnu í meginatriðum sammála, eins og fram kom í viðhorfum hans í kosningunum. Hæstv. forsrh. hefur skýrt svo frá í blaðaviðtali, að stjórnarflokkarnir séu ekki sammála um þessi mál. Það væri fróðlegt, þótt síðar yrði, að fá að vita, hver ágreiningurinn er. Einnig sagði ráðherrann, að ekkert yrði gert í varnarmálunum, sem báðir flokkarnir hefðu ekki samþykkt, svo að Sjálfstfl. virðist ætla að hafa náið eftirlit með stjórn framsóknarmanna á utanríkismálum, rétt eins og Alþb. gerði í síðustu ríkisstj., og þótti sjálfstæðismönnum það ekki vera stjórnarhættir til fyrirmyndar. Það verður fróðlegt að sjá, hver framkvæmdin verður í þessu máli. Herra forseti. Ríkisstjórn einnar þjóðar á að vinna meira en björgunarstarf. Hún má ekki drukkna í efnahagsmálum líðandi stundar, heldur ber henni að veita þjóðinni viðtækari forustu, sameina hana og gefa þjóðlífinu stefnu og tilgang. Ríkisstjórn einnar þjóðar ber að sýna mannúð með því að hugsa vel um alla þá, sem standa höllum fæti í lífsbaráttunni: aldraða, öryrkja, sjúka, vangefna og aðra. Einmanaleiki þess, sem er gamall eða sjúkur, er meira vandamál en bókhald framkvæmdastjórans, sem er alltaf að tapa, en þó alltaf að verða ríkari. Í stefnuskrá hinnar nýju ríkisstj. er hvergi minnst á jafnrétti„ hvergi á menningu eða menntamál, hvergi á sjúka eða aldraða, öryrkja eða vangefna, hvergi einu orði á heilbrigðismál, varla hægt að segja, að minnst sé á tryggingamál. Allt þetta og fjöldamargt fleira vantar með öllu í stefnuskrána. Það hefur gleymst í valdatafli síðustu tveggja vikna. Hins vegar gleymdist ekki að nefna í stefnuskránni hugsjón eins og stofnun verðbréfamarkaðar, en slíkar stofnanir eru í öllum löndum vettvangur hins æðsta peningabrasks. Það gleymdist heldur ekki, að stjórnarflokkana hefur lengi dreymt um að leggja verðlagseftirlit niður, enda þótt það sé orðað á ísmeygilegan hátt í yfirlýsingunni. Bæði það, sem gleymdist, og hitt, sem ekki gleymdist, er skýr vitnisburður um þau íhalds- og sérhagsmunaöfl, sem nú hafa yfirhöndina og virðast ráða mestu um hina nýju ríkisstj. Fróðlegt er til samanburðar að rifja það upp, er Sjálfstfl. og Alþfl. mynduðu ríkisstjórn. Þá voru eins og nú gerðar viðtækar efnahagsráðstafanir. En þá voru líka gerðar mestu umbætur á almannatryggingum, sem hér hafa orðið, og mörg fleiri félagsleg atriði voru veigamiklir þættir stjórnarsáttmálans í þá tíð. Þeim málum var ekki gleymt, þegar Alþfl. átti í hlut. Launþegar og neytendur hafa fyllstu ástæðu til að vera tortryggnir í garð hinnar nýju ríkisstjórnar. Allir þeir, sem vilja stöðuga breytingu íslensks þjóðfélags í átt til aukins jafnréttis, sjá fram á kyrrstöðu, ef ekki afturför. Þess vegna eru jafnaðarmenn andvígir þessari ríkisstjórn og munu veita henni alla þá andstöðu og allt það aðhald, sem þeir geta.



Herra forseti. Það, sem nú hefur gerst í stjórnmálum á Íslandi, mun vera einsdæmi á sviði stjórnmála, ekki bara á Íslandi, heldur þótt víða væri leitað. Sú ríkisstj., sem nú hefur tekið við völdum hér á landi, er árangur þess hægra sjónarmiðs innan Framsfl., sem virðist hafa eflst og dafnað innan þess flokks nú upp á síðkastið. Formaður Framsfl., núv. hæstv. dóms- og viðskiptaráðherra, sem einn Íslendinga hefur unnið það afrek að mynda ríkisstj. fyrir Sjálfstfl., eftir að form. þess flokks hafði gefist upp við stjórnarmyndun, lýsti því yfir í sjónvarpi s.l. þriðjudagskvöld, að hér væri ekki um að ræða myndun hægri ríkisstjórnar. Hvað sem þessu áliti formanns Framsfl. liður, er enginn vafi á því, að almenningur í landinu sér og skynjar, hvað hér hefur gerst. Það er enginn vafi á því, að í almenningsálitinu er hér svo sannarlega um að ræða hægri ríkisstjórn. Hér hefur verið endurvakin helmingaskiptaregla Sjálfstfl. og Framsfl. Enginn þarf lengur að vera í vafa um, að það var rétt, sem haldið var fram af hálfu Samtaka frjálslyndra og vinstri manna fyrir kosningarnar í júní s.l., að Framsóknarforustan mundi nota fyrsta tækifærið, sem gæfist, til þess að mynda stjórn með Sjálfstfl. En nú hefur gerst meira en það. Nú hefur form. Framsfl. unnið það afrek út af fyrir sig, eins og hann sjálfur orðaði það, að mynda ríkisstjórn fyrir Sjálfstfl., ok geri aðrir betur. Samtök frjálslyndra og vinstri manna lögðu á það áherslu í kosningunum í júní s.l., að vinstri meiri hl. skipaðist hér á Alþingi að kosningum loknum. Þessu sjónarmiði fylgdu þau í þeim viðræðum, sem þau tóku þátt í um myndun vinstri stjórnar, og gerðu á þeim vettvangi það, sem í þeirra valdi stóð, til að árangur næðist í þeim viðræðum. Því miður urðu annarleg sjónarmið innan tveggja stjórnmálaflokka, sem þátt tóku í þeim viðræðum, til þess að koma í veg fyrir, að árangur næðist. Og engan þarf að undra það sjónarmið þess flokks, sem forustu hafði í þeim viðræðum, miðað við það, sem nú hefur séð dagsins ljós. Vart er ástæða til nú á þessu stigi að ræða stefnuyfirlýsingu núv. hæstv. ríkisstj., enda að því er virðist mjög óljóst, hvað það plagg hefur í reynd að geyma. En forsmekk þess, sem koma skal, fengu launþegar í landinu að sjá hér á Alþingi í s.l. viku, þegar hinn nýi þingmeirihluti samþykkti bindingu alls kaupgjalds í landinu, á sama tíma og heimiluð var um 20% hækkun búvöruverðs til neytenda. Hér er að sjálfsögðu bara upphafið að því, sem koma skal, en nægir þó til þess að sjá, að engrar velvildar þarf launafólk að vænta úr hendi þessarar hæstvirtrar helmingaskiptastjórnar þeirra sjálfstæðis- og framsóknarmanna. Samtök frjálslyndra og vinstri manna harma, að annarleg sjónarmið skyldu koma í veg fyrir myndun nýrrar vinstri stjórnar að kosningum loknum, og mun almenningur í landinu krefjast svara af þeirra hálfu, sem þannig komu í veg fyrir, að af myndun slíkrar ríkisstj. varð. Samtök frjálslyndra og vinstri manna eru í andstöðu við núv. ríkisstj., en munu að sjálfsögðu láta málefni ráða afstöðu sinni. En fyrst og fremst munu Samtök frjálslyndra og vinstri manna telja það höfuðskyldu sína að verja kjör og hagsmuni láglaunafólks í landinu og vinna að áframhaldandi uppbyggingu landsbyggðarinnar. Í kosningunum lögðu Samtök frjálslyndra og vinstri manna áherslu á: að vernda og bæta kjör þeirra lægst launuðu, - að frjáls samningsréttur aðila vinnumarkaðsins um kaup og kjör sé einn af hornsteinum lýðfrjáls samfélags, að unnið verði að áframhaldandi uppbyggingu atvinnulífsins á grundvelli áætlana um þróun einstakra atvinnugreina og landshluta, - að sú efling sjávarútvegs, fiskiðnaðar og annars iðnaðar, sem átt hefur sér stað undanfarin ár, haldi áfram, - að lagt verði fram fjármagn, sem raunhæfar úrlausnir í byggðamálum krefjast, - Byggðasjóði verði skipt í deildir eftir landshlutum og landshlutasamtökin fái aðild að ráðstöfun fjármagnsins, - að landinu verði skipt í þróunarsvæði eftir því, hver byggðavandinn væri, og sú svæðaskipting verði lögð til grundvallar aðgerðum í fjárfestingarmálum, skattamálum, húsnæðismálum, samgöngumálum, menntamálum, heilbrigðismálum og öðrum málaflokkum. - að við nýtingu gæða lands og lagar eigi frambúðarhagsmunir alþjóðar og réttur almennings til óspillts umhverfis í hvívetna að ganga fyrir skammsýnum gróðasjónarmiðum og ábatavon fjármálavaldsins, - að aflað verði fylgis við 200 mílna auðlindalögsögu, - að á alþjóðavettvangi verði mörkuð stefna, sjálfstæð utanríkisstefna, og samstaða með smáþjóðum og friðaröflum sé það, sem Íslendingum væri best í samfélagi þjóðanna. Í samræmi við þessi stefnumið lögðu Samtök frjálslyndra og vinstri manna, bæði í kosningunum og að þeim loknum, ríka áherslu á myndun vinstri stjórnar. Eins og ég sagði áðan, gerðu Samtök frjálslyndra og vinstri manna það, sem í þeirra valdi stóð, til að árangur næðist í þeim viðræðum. Þau lögðu fram skýrar till. í öllum helstu málaflokkum, en voru jafnframt reiðubúin til málamiðlunar til að ná samkomulagi. Samtök frjálslyndra og vinstri manna lögðu t.d. áherslu á, að beita ætti niðurfærsluleið gegn þeim vanda, sem nú er við að stríða í efnahagsmálum. Niðurfærslan ætti að vera þannig, að hún verkaði til kjarajöfnunar, m.a. að tekjur láglaunahópa skerðist ekki frá því, sem nú er, og ýmsir forréttindahópar verði látnir bera fyllilega sinn hluta byrðanna. Samtökin voru og eru þeirrar skoðunar, að sú leið sé réttlátari í alla staði og sanngjarnari gagnvart láglaunafólki í landinu en sú gengisfellingarstefna, sem núv. ríkisstj. hefur ákveðið. Í andstöðu sinni við núv. ríkisstj. munu Samtök frjálslyndra og vinstri manna halda fast við þau stefnumið, sem ég hef hér rakið, á Alþingi og utan þess, berjast fyrir skýrri vinstri stefnu, stefnu jafnaðar og samvinnu.