Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Ólafur G. Einarsson) Hæstv. forseti. Á þskj. 348 flyt ég frv. til l. um breyt. á l. nr. 55/1969, um brunavarnir og brunamál. Frv. þetta er með allra einfaldasta móti. Aðeins er gert ráð fyrir breytingu á einu orði í 8. gr. laganna, þ. e. að notað verði orðið „menn“ í staðinn fyrir „karlmenn“. Fyrsta setningin í 8. gr. mundi þá hljóða svo: „Allir verkfærir menn 18–60 ára að aldri, sem heimilisfastir eru í sveitarfélagi, eru skyldir til þjónustu í slökkviliði.“ Þótt frv. sé svona einfalt hefur það í för með sér mikla breytingu frá því sem nú er um brunavarnir ef að lögum verður, þar sem þá verður heimilt að skipa konur í slökkvilið. Engin sanngirni er í því að draga lengur að konum verði heimilað með löggjöf að taka þátt í þeim slökkvistörfum sem gert er ráð fyrir í þessum lögum. Og eins og segir í grg. með frv. verður ekki heldur við það unað á jafnréttistímum, að óheimilt sé að lögum að skipa konur í slökkviliðið. Háværar kröfur eru líka uppi nú um þessar mundir, að löggjafinn sýni þá lágmarkstillitssemi að hætta allri aðgreiningu kynjanna í löggjöfinni. Nú um þessar mundir stendur t. d. yfir mikil umræða varðandi það efni í sambandi við skattlagningu hjóna. Hér er svo drepið niður á einum stuð af mörgum í lagasafninu þar sem krafan um jafnrétti kynjanna er ekki virt. Ástæðan fyrir því, að ég drep niður á þessum stað í lagasafninu, er sú, að ég á sæti í brunamálastjórn ríkisins og hef því orðið þess var, að það kann að geta haft áhrif í sambandi við brunavarnir ef óheimilt er að skipa konur til slökkvistarfa. En auðvitað er um miklu fleiri lög að ræða þar sem misrétti milli kynjanna er áberandi. E. t. v. væri það lausn á þessum vanda að þm. skiptu því á milli sín að lesa yfir lagasafnið og hver flytti síðan frv. til lagfæringa á því sem nú stendur í lögum og varðar þetta efni, eftir því sem hann verður var við við slíkan yfirlestur. Mér telst til að hver þm. mundi þurfa að lesa yfir u. þ. b. 50 dálka í lagasafninu ef þessi aðferð yrði viðhöfð. En það yrði að sjálfsögðu mjög misjafnt hversu auðvelt væri að færa gildandi lög í jafnréttisátt, og fer það bæði eftir aldri þeirra, en þó einkum eftir efni. T. d. yrði sá ekki öfundsverður sem fengi það verkefni að lagfæra hjúskaparlögin að þessu leyti eða gömul lög um legorð presta, svo ég nefni eitthvað. En eitthvað þarf að gera, og ég vísa í þessu sambandi sérstaklega til l. nr. 78/1976, um jafnrétti kvenna og karla. Þar segir í 2. gr.: „Konum og körlum skulu veittir jafnir möguleikar til atvinnu“ o. s. frv., í 8. gr.: „Atvinnurekendum er óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði og gildir það meðal annars hvað varðar ráðningu og skipun í starf“ o. s. frv. og í 4. gr.: „Starf, sem auglýst er laust til umsóknar, skal standa opið jafnt konum sem körlum. í slíkri auglýsingu er óheimilt að gefa til kynna að fremur sé óskað starfsmanns af öðru kyninu en hinu.“ Meðan lög um brunavarnir og brunamál eru þannig orðuð sem þau eru nú verður þarna árekstur á milli þessara laga. Ég vona, að frv. þetta fái jákvæðar viðtökur hér í hv. þingdeild, og legg til, hæstv. forseti, að því verði vísað til hv. félmn. að lokinni þessari umr.



Virðulegi forseti. Þegar þessar umr. áttu sér stað um daginn, þá er það rétt að ég hafði kvatt mér hljóðs um það mál, og ég verð þó að segja það, að nú þegar þessari umr. er haldið áfram utan dagskrár --  Ég hygg að það sé rétt hjá mér, að sú stefna hafi komið inn með grunnskólalögunum að námsstarfið sjálft, eins og það gengi fyrir sig, yrði meir metið að verðleikum en út af fyrir sig útkoman úr prófi á lokastigi. Og ég held að það sé ákaflega mikilsvert að við höldum uppi þeim markmiðum, sem voru sett í grunnskólalögunum, að slíkt námsmat, sem hlýtur að vera á valdi þess kennara sem leiðir nemandann, að slíkt sjónarmið verði í heiðri haft og að það komi til með að vera eigi minni þáttur í námsmati en sá þátturinn sem fellur undir tölvuúrvinnslu. Mér skilst að í þeim námsgreinum, sem metnar eru með tölvu, komi ekki inn í einkunnina á nokkurn hátt mat kennarans, þannig að það sé um lágmark að ræða í báðum flokkunum, hvort sem þeir eru metnir með tölustöfum frá 1–10 eða 0–10 eða með ákveðnum bókstöfum. En í sambandi við námsmatið vil ég segja það, að ég vænti þess að þessar umr. verði þó til þess að menn hugi vel að því að ekki hljótist slys af. Ég vil beina einni spurningu í sambandi við þetta til hæstv. menntmrh. Í grunnskólalögunum er gert ráð fyrir því, að námsefni sé þokað til á milli bekkja. Á þeirri hugsun byggjast till. rn. um skólakerfið. Og ef ég man rétt, þá var gert ráð fyrir því, að á vissu árabili yrði náð því marki að framhaldsnámið eftir grunnskólann, sem stundað verður í formi menntaskólanáms, yrði stytt um eitt ár, þannig að nemendur hafi við lok grunnskóla tileinkað sér sambærilegt námsefni við það sem að undanförnu hefur verið kennt í 5. bekk, framhaldsbekk við marga gagnfræðaskóla og héraðsskóla, eða 1. bekk í menntaskóla. Mig langar til að fá upplýsingar um það, hvort haldið verður áfram á þeirri braut og hvort þær hugmyndir, sem nú eru uppi bæði varðandi námsskipan og próf, stefna að því að þessu marki verði náð.



Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hér hljóðs þegar þessi mál voru til umr. á sínum tíma fyrir helgina til þess að taka undir það sem fram hafði komið hjá þeim þm. sem þá höfðu tekið til máls, þ. e. a. s. hjá þeim hv. þm. Ellert B. Schram, Jónasi Árnasyni og Páli Péturssyni. Ég held að það sé vissulega tímabært, að hæstv. menntmrh. og starfsmenn menntmrn. og skólamenn í landinu verði áþreifanlega varir við að það eru einnig alþm. sem farnir eru að hafa áhyggjur af þróuninni í skólamálum. Við höfum ekki aðeins áhyggjur af þróuninni eins og hún hefur orðið varðandi hina ýmsu skóla og framkvæmd grunnskólalaganna, heldur einnig vegna þess, að það virðist hafa sýnt sig á undanförnum árum að ef eigi að framkvæma grunnskólalögin eins og framkvæmd menntmrn. gerir ráð fyrir, þá muni það kosta íslenska ríkið og íslenska þegna óhemjumikið fé, og það er meira en vafasamt að mínu mati að sú fyrirhöfn eða þær fjárveitingar skili tilætluðum árangri. Ég vil t. d. aðeins leyfa mér að benda á að á þessu eina ári, árinu 1977, þarf að verja úr sameiginlegum sjóðum landsmanna og sameiginlegum sjóðum borgara í Reykjavík um 500 millj. kr. til þess að vinna hluta af ráðgerðum framkvæmdum við svokallaðan Fjölbrautaskóla í Breiðholti. Þrátt fyrir það sé ég ekki enn að sá skóli hafi leyst nokkurn þann vanda sem átti að leysa einkum með tilliti til náms í hinum svonefndu faggreinum, þ. e. a. s. greinum sem ekki hafa verið flokkaðar undir bóknám, heldur frekar undir verknám. Ég vil enn fremur taka undir það sem þeir sögðu, þm. sem töluðu hér áður, að þeir væru hræddir um að hráar erlendar kenningar í skólamálum ættu e. t. v. ekki alltaf við hér á Íslandi, og þá síst, hæstv. menntmrh., þegar það hefur komið í ljós að þær kenningar, sem verið er að flytja inn til Íslands, hafa þegar fengið talsverða reynslu í ýmsum nágrannalöndum okkar og menn eru þar óðum að falla frá þeim. Ég vil t. d. nefna þegar á sínum tíma var tekin upp mengjakennsla í stærðfræði í lægri bekkjum barnaskóla og svo áfram upp úr, þá var tekið upp danskt kerfi sem þá þegar var að ganga sér til búðar í Danmörku. Og síðan hafa menn verið að ástunda stöðuga tilraunastarfsemi við þessa kennslu, með þeim árangri, að þeim skólum fer sífellt fjölgandi sem eru teknir að kenna börnum, sem eru nýkomin á skólaskyldualdur, sömu kennslubækur í stærðfræði og ég og mínir jafnaldrar voru látnir læra fyrir 20 árum. Til hvers hefur þá öll fyrirhöfnin verið gerð ef þetta er niðurstaðan? Í þessari gagnrýni okkar felst ekki nein lítilsvirðing á sérmenntun eða sérkunnáttu. En við teljum að sjálfsögðu farsælast að reynsla af skólastarfi og almenn skynsemi haldist í hendur við sérfræðikunnáttuna. En ég vil aðeins varpa þeirri hugmynd fram til þm. og biðja þá að athuga, - í því er ekki fólgin nein gagnrýni á þá menn, sem hlut eiga að máli, eða neinar árásir eða nein lítilsvirðing á hæfileikum þeirra, - þá vil ég biðja þm. að athuga - og hæstv. menntmrh. líka, hversu margir starfsmenn fræðsludeildar menntmrn. hafi reynslu í skólastörfum að öðru leyti en sem nemendur. Mér er það mætavel kunnugt, að á meðan embætti fræðslumálastjóra var og hét, þá sátu þar í skrifstofum menn sem yfirleitt höfðu mjög langa reynslu af skólastarfi sem kennarar og stjórnendur skóla. En mér er líka kunnugt um að t. d. skólamenn utan af landi komu varla til Reykjavíkur öðruvísi en að láta það verða sitt fyrsta verk að fara á skrifstofu fræðslumálastjóra til þess að ræða við þá embættismenn er þar störfuðu og höfðu langflestir reynslu af kennslu og skólastjórn að styðjast við. En ég er ansi hræddur um að það sé annað uppi á teningnum nú, vegna þess að mér er það mætavel ljóst og ef ég hefði haft meiri tíma, þá gæti ég sýnt fram á það með einstökum dæmum, að ýmislegt af þeim skýrslum og erindum og öðru því efni, sem hæstv. menntmrn. sendir frá sér til skólanna, er þannig úr garði gert, að það virðist vera því miður að þeir, sem þau skýrsluform hafa tekið saman, hafi sjálfir aldrei komið inn fyrir dyr skóla öðruvísi en sem nemendur einfaldlega vegna þess að ég hef sjálfur getað borið það augum, að mikið af þessum skýrslum, sem sendar eru út, er fyrir suma skóla, og þar á ég ekki við neina smáskóla eða sveitaskóla, heldur jafnvel mjög stóra skóla í kaupstöðum, ógerningur að útfylla eins og til er ætlast. Ég veit að ýmsir skólastjórar við slíka skóla hafa hringt til menntmrn. eða haft samband við það á einn eða annan hátt til þess að spyrjast fyrir um hvernig ætti að ganga frá þessum skýrslum, og þeir hafa ekki getað fengið svör. Ég vil aðeins biðja menn að huga að þessu í leiðinni og jafnframt því, að skólamenn, og þar á ég við kennara og skólastjóra, hafa fyrir alllöngu hafið háværar umkvartanir yfir því, með hvaða hætti verið er að fjarstýra skólum frá stjórnarmiðstöðinni í Reykjavík án nokkurs samráðs við kennara eða skólamenn t. d. úti á landsbyggðinni og ekki aðeins úti á landsbyggðinni, heldur einnig í Reykjavík. Ég er með hér í höndum félagsblað Landssambands framhaldsskólakennara og Sambands ísl. barnakennara, 2. árgang, 1977, 1. tölublað. Þar er grein eftir ungan kennara í Reykjavík, Guðrúnu Helgu Sederholm, þar sem hún lýsir því hvernig þetta svokallaða samráð, sem hæstv. ráðh. var að lýsa í ræðu sinni fyrr við þessar umr., kemur út gagnvart starfandi kennurum. Þar kemur m. a. fram, að það er haft samráð svokallað við kennara í þessum skóla, þar sem þessi ungi kennari starfar, um gerð námsskrár, en sú námsskrá er ekki lögð fram fyrir fund með þessum kennurum fyrr en talsvert eftir að hæstv. menntmrh. hafði áritað þessa námsskrá og staðfest hana og gefið hana út. Það má segja að það sé þarft og gott verk að ræða við kennara um námsskrárgerð nokkrum víkum eða mánuðum eftir að búið er að gera námsskrána, gefa námsskrána út og staðfesta hana, en það er ekki hægt að kalla, hæstv. menntmrh., að það sé samráð við kennara um gerð slíkrar námsskrár. Mér er einnig mjög vel kunnugt um að þegar grunnskólalöggjöfin var í undirbúningi, - og mikið hefur verið rætt um að haft hafi verið samráð við kennara um setningu grunnskólalaganna og má það vera, - en mér er kunnugt um að t. d. í mínu kjördæmi var samráðinu hagað þannig, að kennarar voru kallaðir á fund og frv. lagt fyrir þá á þessum eina og sama fundi þar sem um málið átti að fjalla, þannig að þeim hafði ekki t. d. verið sent málið áður til kynningar, heldur komu þeir að þessum mikla lagabálki fyrst á sama fundinum sem samráð átti við þá að hafa. Ég vil einnig geta þess, að í þessu sama tímariti, sem ég er með hér í höndunum, er birt ályktun sem samþ. er á almennum fundi í Félagi gagnfræðaskólakennara í Reykjavík 20. jan. s. l. Þessi ályktun hljóðar svo, með leyfi forseta: „Fundur í Félagi gagnfræðaskólakennara í Reykjavík, haldinn í Ármúlaskóla hinn 20. jan. 1977, lýsir fullkominni andstöðu sinni við fjarstýringu í skólakerfinu. Undanfarið hafa ýmsar veigamiklar ákvarðanir í skólamálum verið teknar á næsta gerræðisfullan hátt í menntmrn., án þess að nokkurt samráð væri haft við starfandi kennara. Hér má t. d. nefna setningu nýrrar námsskrár og afdrifaríkar breytingar á tímasetningu samræmdra prófa grunnskólans. Fundurinn álitur þessa þróun mála vægast sagt horfa til óheilla og gerir þá kröfu til fræðsluyfirvalda, að framvegis verði meiri háttar ákvarðanir um skólamál ekki teknar án þess að þær séu fyrst bornar undir álit kennarafunda í skólunum og fullkomið tillit tekið til þess álits, sem þar kann að koma fram.“ Þessi ályktun var samþ. shlj. í Félagi gagnfræðaskólakennara í Reykjavík 20. jan. s. l. Ef gagnfræðaskólakennarar í Reykjavík, í höfuðstjórnstöð íslenska fræðslukerfisins, hafa þessa sögu að segja af samskiptunum við menntmrn., hvaða sögu skyldu þá kennarar grunnskólastigsins utan Reykjavíkur hafa að segja af þessum sömu samskiptum? Í sjónvarpinu var fyrir nokkrum mánuðum rætt um áhrif embættismanna í stjórnkerfi okkar íslendinga. Þar var eitt sem ég saknaði frá þeim mönnum sem gagnrýndu of mikil völd embættiskerfisins, en það var sú einfalda ábending, að það virðist vera a. m. k. nú í seinni tíð að embættismenn ríkisvaldsins séu farnir að stjórna meira og minna með reglugerðum, þ. e. a. s. með útgáfu reglugerða geta þeir, að manni virðist, hart nær sniðgengið ákvarðanir sem teknar hafa verið af Alþingi íslendinga í sambandi við lagasmíð, allténd breytt mjög verulega inntaki þessara ákvarðana. Við skulum taka eitt dæmi, ekki um að niðurstöðum Alþ. sé breytt, heldur um óvænta útkomu á slíkri reglugerðarsamningu í sambandi við menntamál. Öllum hv. þm. eru væntanlega í fersku minni grunnskólalögin, a. m. k. þeim þeirra sem um þau lög fjölluðu á sínum tíma. En skyldu menn á þingi hafa gert sér það í hugarlund, að í framkvæmdinni yrðu grunnskólalögin túlkuð þannig, að það væri einn höfuðglæpur af kennurum eða skólastjórum að láta getið eða ræða um einkunnir nemenda? Nú er búið með reglugerðarákvæðum að banna þetta. Skólastjórar og kennarar mega ekki geta um einkunnir nemenda í skólanum, t. d. ekki þegar skóla er slitið að vori. Þá mega þeir ekki geta þess, eins og oft hefur verið gert við sérstakar skólaslitaathafnir þegar verðlaun hafa verið veitt fyrir frammistöðu nemenda. Þetta er ákvæði sem mér er ekki kunnugt um að sé í grunnskólalögunum, en þetta hefur verið sett í reglugerð, að því er ég veit, og mælt fyrir um, að með þessum hætti skuli skólar starfa og þá sennilega út frá því sjónarmiði, að það muni hafa mjög slæm áhrif, muni fylla ungt fólk af komplexum og hvers kyns sálarkreppum ef skóli láti þess getið í umræðum eða við skólasetningu hvaða einkunnir nemandinn hafi borið úr býtum. Ég veit ekki annað en þessi gömlu ákvæði hafi gilt um alla hv. þm. í þeirra skólatíð, og verð ég nú ekki mjög var við að þeir almennt séu uppfullir af sálarkreppum og komplexum vegna þess að einhver hefur fengið að vita um hvernig þeim gekk í skóla á sinni tíð. En þetta er eitt dæmið af mörgum um það, hvernig framkvæmd getur, ég vil ekki segja breytt anda laga, en a. m. k. gert framkvæmdina þannig úr garði, að ég býst varla við því að nokkur þm. hafi á sinni tíð, þegar þessi mál voru til meðferðar hér í þinginu, búist við að þetta yrði ein af niðurstöðunum. Ég vil einnig benda hv. þm. á að þessi svonefndu samræmdu próf eru harla lítið atriði í málinu í heild og harla lítilfjörlegt, þó að það hafi verið ástæðan fyrir því að umr. hófust um þessi mál hér á hv. Alþ., og ég tel fyllilega tímabært og eðlilegt, virðulegi forseti, að slíkar umr. skuli fara fram. En ég vil aðeins láta þess getið, og ég tek það fram sérstaklega: ég er enginn sérfræðingur í þeim málum, en ég hef af afspurn aflað mér upplýsinga um framkvæmd hvers konar nýmæla í skólum í nálægum löndum og mér er ekki kunnugt um að það sé gert nokkurs staðar, eins og það er gert hér, þar sem segja má að allt íslenska skólakerfið sé undir lagt af tilraunastarfsemi út og suður, bæði skipulagðri tilraunastarfsemi á vegum menntmrn. og skólarannsókna og óskipulagðri tilraunastarfsemi á vegum hinna og þessara aðila. T. d. fæ ég það ekki inn í mitt höfuð, hvernig það getur gerst, þegar á annað borð er búið að semja námsskrá fyrir einhverja grein á skyldunámsstigi, Ríkisútgáfa námsbóka er búin að gefa út með ærnum tilkostnaði námsbækur til þess að stunda nám samkvæmt þessari námsskrá, að þá skuli vera hægt að tilkynna foreldrum að að áliti - ekki skólarannsókna, ekki menntmrn., heldur einhverra einstakra skóla séu þessar bækur, sem Ríkisútgáfa námsbóka gaf út, oft í samráði við þá menn sem sömdu námsskrárnar, gersamlega óalandi og óferjandi, ómögulegar til að nota við kennslu, þannig að menn eru vinsamlegast beðnir um að útvega nemendum sínum, t. d. í erlendum tungumálum, aðrar bækur að nema, gefnar út af útlendum aðilum, sem að sjálfsögðu verða að greiðast af nemendum eða foreldrum nemenda: Þetta er eitt af mörgum furðulegum dæmum úr íslenska skólakerfinu sem leiðir það í ljós, að það er ekki aðeins undirlagt skipulögðum tilraunum menntmrn. og skólarannsókna, heldur einnig stjórnlausum fálmaðgerðum hinna og þessara einstaklinga innan skólakerfisins, sem hæstv. menntmrn. virðist ekkert eftirlit hafa með. Ég verð enn fremur að lýsa furðu minni yfir því, að þetta sama skólakerfi virðist ekki vita hvað það er að gera með hægri hendinni, á sama tíma og það er að vinna ákveðin verk með þeirri vinstri. Eitt af stærstu vandamálum úti í hinum dreifðu byggðum er hin svonefnda farskólakennsla, þ. e. a. s. kennsla þar sem verið er að kenna saman börnum á mismunandi aldri og mismunandi þroskastigi. Það er niðurstaða allra þeirra, sem farið hafa með slík mál, að eitt mikilvægasta verkefni í skólamálum dreifbýlisins sé að útrýma þessari farkennslu vegna þess að kennsla skili ekki árangri eða a. m. k. mjög slæmum árangri ef þurfi að kenna saman nemendum á mismunandi þroskastigi, og íslenska ríkið leggur talsvert að sér fjárhagslega til að útrýma þessu skipulagi í hinum dreifðu byggðum landsins. En á sama tíma og þetta á sér stað gerir hæstv. menntmrn. sér lítið fyrir og heimilar svokallaða opna skóla á Reykjavíkursvæðinu; þar sem kenna á í sama bekk nemendum, - ja, ekki kannske svo mjög misjafnlega gömlum og þó, allt upp í 2–3 ára aldursmunur á, og nemendum á ólíku þroskastigi, og telur þetta vera eitt merkasta nýmælið í kennsluháttum á Íslandi í seinni tíð vegna þess að það sé svo hollt fyrir börnin að láta kenna saman nemendum á mismunandi þroskastigi. Þannig sem sagt gerir hæstv. ríkisvald eða kerfið - eða hvaða nafn sem menn vilja gefa því - eitt með hægri hendinni, annað með vinstri hendinni og vantar svo algjörlega samræminguna þar á milli. Ég vil að endingu benda á, að kennsla er að sjálfsögðu uppeldi. Þar er verið að fjalla um mannlegar verur og mannleg viðfangsefni, og það verður harla seint sem slík vandamál verða leyst með miðstýringu eða af tölvum. Ég vil aðeins biðja hæstv. ráðh. í lokin að huga að því ákvæði til bráðabirgða, sem sett var í lög um grunnskóla á sínum tíma, þar sem segir: „Að 4 árum liðnum frá gildistöku þessara laga skal menntmrh. gera Alþ. grein fyrir framkvæmd laganna og þá einkum undirbúningi að 9 ára skólaskyldu, þannig að Alþ. gefist kostur á að álykta á ný um það ákvæði.“ Ég tel að þetta ákvæði sé þess eðlis, að það feli í sér endurskoðun á bæði grunnskólalögunum og ekki hvað síst á framkvæmd grunnskólalaganna eins og hún hefur verið hjá hæstv. menntmrn. Þessa úttekt á að vera búið að gera áður en þing kemur aftur saman á næsta vetri, vegna þess að næsti vetur er sá vetur sem lögin mæla fyrir um að hæstv. menntmrh. eigi að skila Alþ. þessari skýrslu. Ég vil því spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort á hans vegum eða hans rn. séu þau störf hafin, sem þetta bráðabirgðaákvæði gerir ráð fyrir, þ. e. a. s. úttekt á grunnskólalögunum og framkvæmd þeirra, og hvort hæstv. menntmrh. verði reiðubúinn til þess að gera Alþ. grein fyrir niðurstöðum þeirrar athugunar þegar á næsta vetri, svo að Alþ. gefist á ný kostur á að álykta um þessi mál.



Virðulegi forseti. Það eru nú einir 4–5 dagar síðan þessum umr. utan dagskrár var frestað. Ég hafði þá beðið um orðið, ætlaði að gera athugasemd við þá fullyrðingu hæstv. menntmrh., að ég hefði slegið því fram í ræðu minni, að sérfræðingar væru alltaf til bölvunar í þjóðfélagi okkar, skólakerfi sem öðru kerfi. Það var ekki þetta sem ég sagði. Ég sagði að það væri nauðsynlegt að aðhæfa reynslu og þekkingu sérfræðinganna íslenskum aðstæðum í hverju tilfelli. Mér er kunnugt um það, að margir þeir sérfræðingar, sem nú ráða æðimiklu um framkvæmd mála í menntmrn., voru til þess ráðnir upphaflega að veita aðeins leiðbeiningar eða standa fyrir þeim athugunum sem nauðsynlegt er að gera varðandi nýjungar, og ég hef ástæðu til að ætla að till. þeirra hafi oft verið framkvæmdar án þess að verulegar athuganir hafi áður farið fram á því, hvort þær hæfðu þessu þjóðfélagi okkar. Ég stend við það sem ég sagði um daginn, að þetta þjóðfélag er svo sérstætt, þetta þjóðfélag okkar íslendinga, að það er ekki hægt að flytja neinar kenningar, hvorki í skólamálum né yfirleitt nokkrum málum, frá útlöndum óbreyttar inn í þetta þ,jóðfélag. Heppilegast væri að við færum að treysta meira á sjálfa okkur í skólamálum sem öðrum málum. Það er að verða nokkuð hvimleitt, finnst mér, að heyra hér æ ofan í æ, þegar einhver mál eru til umr., að svona sé þetta hjá nágrannaþjóðum okkar, frændþjóðum okkar, og þess vegna hljótum við að hafa það eins. En ýmsar þær þjóðir eru að mínum dómi að ýmsu leyti eins ólíkar okkur íslendingum og nokkrar þjóðir geta verið, bæði hvað snertir þjóðfélagsháttu, en þó fyrst og fremst upplag og allt viðhorf til lífsins. Ég vildi sem sé biðja hæstv. ráðh. að athuga það, að ég var ekki að fullyrða að áhrif sérfræðinga væri alltaf til bölvunar. Ég sagði að til stórrar bölvunar gæti orðið ýmislegt frá þessum sérfræðingum ef því væri kastað út í kerfið athuganalaust. Ég er sannfærður um að svo hefur oft orðið. En það er nú svo, að hvenær sem þessi mál eru til umr., þá finn ég meiri þörf en endranær til þess að koma hingað í stólinn og segja eitthvað, og það er fyrir það að ég var lengi kennari og mér finnst enn að ég geti kannske miðlað öðrum einhverri visku í sambandi við skólamál. Þó skal ég játa að það er það langt um líðið síðan ég kenndi og ástandið í dag og viðhorf í skólamálum eru það breytt frá því, sem þá var, að ég er ekki dómbær á þá hluti alla. Ég get vel trúað því, að um daginn hafi menn ýmsir og kannske ég líka tekið helst til stórt upp í míg varðandi þau mistök sem þá höfðu orðið í gerð prófa. Það voru fyrst og fremst, að ég hygg við nánari athugun, tæknileg mistök. Má vist jafnvel kalla það prentvillur. Og varð úr þessu kannske háværari blástur en ástæða hefði verið til. Aðalatriðið var það, að við, sem hér stóðum upp, vildum benda hæstv. menntmrh. á vissa hluti, sem honum mættu verða til góðs í hans starfi. Og það, sem ég gerði fyrst og fremst, var að benda honum á að það virðist ríkja oft töluverður misskilningur á milli þeirra, sem stjórna skólunum, og þeirra, sem fara með ýmsa þýðingarmestu þætti menntamálanna fyrir hönd ráðuneytisins. Eins og ég sagði áðan, freistast maður stundum til þess að koma hér í ræðustól þegar þessi mál eru til umr. Ég las á laugardaginn var í einu dagblaðanna grein eftir ungan kennara, sem fjallar þar um prófaform sem virðist vera orðið æði-algengt, hann nefnir þetta krossapróf. Ég kynntist þessu fyrirkomulagi fyrst þegar ég fór ungur til skóla í Bandaríkjunum. Þetta höfðum við íslendingar aldrei þekkt, það var prófað allt öðruvísi uppi á Íslandi. En svo er maður allt í einu kominn í skóla þar sem lögð eru fyrir mann, tvítugan að aldri, próf sem maður hefði haldið, að tíðkuðust ekki nema í smábarnaskólum. Manni eru gefin 4 eða 5 svör, og svo setur maður kross við það sem talið er rétt. Ég vissi þess dæmi, að menn komust í gegnum þessi próf bara á skynsemi sinni, það þurfti enga þekkingu til. En það, sem gerist í þessum prófum, er það, að nemandinn þarf ekkert annað en gera krossa. Og þá kemur maður að móðurmálinu. Hér er verið að bæta við einum þætti sem stuðlar að því að spilla móðurmálinu eða hæfileika nemenda til þess að beita móðurmálinu. Það þarf ekki að svara. Það þarf bara að setja kross, næstum að segja eins og maður sé óskrifandi. Þetta atriði og ýmis fleiri í skólakerfinu núna eru mjög þess verð að við gefum þeim gaum. Ég hef áður talað um tungumálakennsluna eins og hún tíðkast mest nú orðið. Ég skal játa það, að þegar ég var sjálfur í skóla og jafnvel þegar ég var að kenna, þá taldi ég að það væri mikil þörf á því að breytt yrði tungumálakennslunni í það horf að nemendur fengju meiri æfingu í að tala. Og þær breytingar hafa síðan átt sér stað. Nú er lögð miklu meiri áhersla á að nemandinn verði fær um að tala það mál, sem hann er að læra, heldur en áður var. En þetta hefur haft mjög alvarlegar afleiðingar, að ég hygg, að því er varðar málkennd og leikni nemenda í að tala móðurmálið og tjá hugsanir sínar. Meðan gengið var eftir því upp á gamla móðinn, að við þýddum það sem við höfðum lesið heima, þá æfðumst við líka í því að tjá hugsanir okkar og fara sæmilega með móðurmálið, - sérstaklega þó kannske vegna þess, að þeir, sem kenndu erlendu tungumálin, voru oft sérstakir snillingar í meðferð móðurmálsins, menn eins og t. d. menntaskólakennararnir Páll heitinn Sveinsson, sem kenndi frönskuna og latínuna, og Bogi Ólafsson, sem kenndi enskuna. Þessir menn voru ekki síður íslenskukennarar heldur en ensku-, frönsku- og latínukennarar. Og mér liggur nú við að segja, miðað við íslenskukennsluna eins og hún tíðkaðist þá, að maður hafi haft meira gagn af þeirri kennslu, sem þessir menn veittu manni í móðurmálinu, heldur en þeirri sem sjálfir móðurmálskennararnir veittu. Það var auðvitað engin vanþörf á að kennsluaðferðirnar miðuðust meira við það að kenna nemendum að tala. En of mikið má af öllu gera. Betur hefði farið að gömlu aðferðinni hefði verið viðhaldið meira. En það krefst þess þá um leið, að sá sem kennir hið erlenda tungumál, kunni sæmilega móðurmálið. Og í skólamálum gildir það náttúrlega eins og annars staðar, að veldur hver á heldur. Ég álít að góður kennari nái góðum árangri, hvernig sem aðstæður eru og hvaða aðferð sem heitt er. Þetta er allt saman einstaklingsbundið eins og annað. Það er hættulegt að uppáleggja mönnum um of aðferðir við kennslu, svona skuli þetta endilega vera. Það er heppilegast að hver maður finni sína aðferð. Að vísu verður að vera eitthvert eftirlit með því að menn ræki starfið sómasamlega. Eitt var það, sem gerðist um það leyti sem ég var búinn að kenna í ein 10 ár. Þá kom allt í einu lingvafóntískan. Þá gerðist það, að tungumálakennslan færðist svo og svo mikið yfir á apparöt. Kennarar, sem ekki vildu hafa allt of mikið fyrir lífinu, sátu bara við púltið og létu apparötin spila tiltekinn texta sem nemendur fylgdust svo með. Þarna var verið að læra framburð. Það er nú enn eitt atriðið sem væri hægt að flytja töluverðan fyrirlestur um, nauðsyn þess endilega að kenna kórréttan framburð. Í þetta er iðulega eytt óþarflega miklum tíma. Ég gæti t. d. nú trúað því, að það hefði orðið lítið úr dönskunámi eða dönskuþekkingu almennt hjá okkur í menntaskóla í gamla daga ef allt námið hefði farið í það að læra danskan framburð. Það eru ekki nema einstök tungumálaséní sem geta náð réttum dönskum framburði. Það er viðburður að heyra íslending bera það mál rétt fram. Tungumálakennsla er sem sé að mínum dómi ekki fyrst og fremst það að kenna nemendum að tala málið, heldur opna mönnum leið til menningar annarra þjóða, bókmennta, skáldskapar og annarrar menningar. Ég vitnaði hér í ungan mann sem hefur verið stundakennari um nokkurt árabil og er ekki ánægður með kerfið. Hann bendir t. d. á þetta krossakerfi eða þessi krossapróf, sem hann nefnir, að þau séu ekki góð, og rökstyður mál sitt af skynsemi, sýnist mér. En niðurstöður hans eru þessar: „Það eru tillögur mínar að samræmd grunnskólapróf verði lögð niður.“ - Ég tek það fram að þetta eru hans orð, ég tek ekki undir þetta, en ég les þetta upp til þess að menn heyri hvernig ungi kennarinn hugsar. - „Það eru till. mínar að samræmd grunnskólapróf verði lögð niður og prófanefnd sömuleiðis, jafnhliða því sem dregið verði úr afskiptum rn. af skólastarfi og valdsvið þess minnkað, en kennurum og öðrum, sem við hina einstöku skóla starfa, verði veitt aukið frelsi og frumkvæði í starfi.“ Það, sem hann á við, er það sem ég var að tala um áðan, að menn fái meira frjálsræði til þess að láta persónubundna kennsluhæfileika sína njóta sín.

Gylfi Þ. Gíslason Hæstv. forseti. Ég skal verða við tilmælum hæstv. forseta um að stytta mál mitt mjög, enda er ég forseta sammála um að um svo mikilvægt mál sem hér er um að ræða beri að ræða á annan veg og öðrum tíma og með öðrum hætti en utan dagskrár í Sþ. Ég var því miður fjarverandi við önnur skyldustörf þegar vakið var fyrir nokkrum dögum máls á því máli sem hér er nú haldið áfram að ræða um. En ég vona að vegna fyrri afskipta minna af grunnskólalöggjöfinni og skólamálum yfirleitt sé ekki talið óeðlilegt að ég segi örfá orð í þessu sambandi. Þegar grunnskólalögin voru sett á sínum tíma höfðu þau verið mjög lengi til meðferðar hér á hinu háa Alþ. Það hafði á sínum tíma fallið í minn hlut að undirbúa þá lagasetningu sem hefur síðan verið kennd við grunnskóla. Það gerðist meðan ég fór með stjórn menntmrn., eða 1. júlí 1969, að ég skipaði n. manna til að semja frv. um gagngera breytingu á skólalöggjöfinni, sem í aðalatriðum er eins og sú sem löngu síðar var samþ. hér á hinu háa Alþ. Rækilegur undirbúningur hafði farið fram í rn. sjálfu áður en n. var skipuð til að semja frv. 1. júlí 1969. N. lauk störfum á ótrúlega skömmum tíma, einmitt vegna þess hve rækilegur undirbúningur hafði áður farið fram til að auðvelda henni nefndarstörfin, þannig að hægt var á síðasta starfsári viðreisnarstjórnarinnar svonefndu að leggja fram frv. um grunnskóla og frv. um skólakerfi. Þetta var á þinginu 1970–1971. En fyrir þetta þing lagði ég fyrir hönd ríkisstj. fimm önnur mikilvæg frv. um skólamál. Ríkisstj. lagði auk frv. til grunnskóla og skólakerfis fram frv. um Kennaraháskóla, um Fiskvinnsluskóla, um iðnfræðslu, um Hótel- og veitingaskóla og frv. til l. um breyt. á háskólalögum, þannig að þetta síðasta þing þáverandi kjörtímabils hafði mjög svo mikilvæg verkefni á sviði skólamála og þau tóku upp verulegan hluta af starfstíma þingsins. Af þessum sex frv. voru fimm afgreidd. Á þessu síðasta starfsári viðreisnarstjórnarinnar svonefndu voru samþykkt lög um Kennaraháskóla, það voru samþykkt lög um Fiskvinnsluskóla, ný lög um iðnfræðslu, um Hótel- og veitingaskóla og gerðar breytingar á háskólalögum. Hins vegar var það eindregin ósk ýmissa aðila í stuðningsflokkum þáv. ríkisstj. að afgreiðsla grunnskólafrv. og frv. um skólakerfi, sem var í nánum tengslum við það, yrði látin bíða næsta þings. Féllst ég á það fyrir mitt leyti sem menntmrh., vegna þess að hér var um stórt og umfangsmikið mál að ræða. En jafnframt var ákveðið, um leið og tekin var ákvörðun um að láta ekki reyna á um afstöðu þingsins til grunnskólafrv. og frv. um skólakerfi, heldur láta það bíða næsta þings, að senda frv. í frumbúningi sínum öllum skólastjórum og öllum skólanefndum á landinu, til þess að þessir aðilar gætu athugað það stóra og viðamikla mál, sem hér var um að ræða, einmitt á því sumri, þannig að fyrir gætu legið skoðanir þessara aðila á málinu þegar þing kæmi saman aftur haustið 1971 og tæki málið þá væntanlega til fullnaðarafgreiðslu. Þetta var gert, og víðs vegar að af landinu eða öllu heldur hvarvetna af landinu bárust mjög mikilvægar leiðbeiningar fyrir menntmrn. og ríkisstj. varðandi efni málsins. Því miður reyndist það eftirmanni mínum í sæti menntmrh. þungsóttari róður en ég hafði vænst að fá samþykki Alþ. eða stuðningsflokka sinna fyrir þessu frv. Hann lagði það að sjálfsögðu fyrir og gerði það meira að segja oftar en einu sinni, en ekki tókst að fá frv. samþykkt á Alþ. fyrr en á síðustu dögum þingsins 1973–1974 og þá eftir, að því er manni skildist, mjög hörð átök innan þáv. stjórnarflokka og gegn verulegri andstöðu stærri stjórnarflokksins, þó að frv. hefði fullan stuðning míns flokks, Alþfl., eins og kom fram við lokaafgreiðslu málsins. En sem sagt, lög um grunnskóla voru ekki samþ. fyrr en vorið 1974, og voru þá liðin fimm ár frá því að frv. um þá gagngeru endurskipulagningu skólanna, sem í því felst, var lagt fyrir hið háa Alþingi. Ég hef með þessum örfáu orðum mínum viljað benda á að sú breyting, sem gerð var á íslensku skólakerfi með samþykkt Alþ. á grunnskólalögunum, á sér langan aðdraganda. Hún var rækilega undirbúin áður en n., sem samdi frv., var skipuð, hún var rækilega undirbúin í n., og Alþ. hafði málið til meðferðar á mörgum þingum, frá því að það fyrst var flutt á þinginu 1970–1971, og þangað til það var samþykkt á árinu 1974. Ég legg áherslu á þessi atriði til þess að geta með góðri samvisku bent á og undirstrikað, að mér virðist svo sem framkvæmd grunnskólalaganna, síðan Alþ. setti þau, hafi tæplega verið eins vönduð og ígrunduð og nauðsynlegt hefði verið og ekki með sama hætti vandlega að henni staðið og að sjálfum undirbúningi frv. á sínum tíma og kom einnig fram í hinni löngu meðferð Alþ. sjálfs á frv. Mér virðist að ýmsu leyti hafa verið rasað um ráð fram varðandi framkvæmd grunnskólalaganna. Þar hafa því miður orðið ýmis mistök sem hægt hefði verið að sneiða hjá, ef menn hefðu athugað gang sinn betur og vandað vinnubrögð sín betur. Ég ræði þetta ekki frekar á þessum stað og þessum tíma, í umr. utan dagskrár á Alþ., en að sjálfsögðu er enginn vandi að finna þessum orðum stað á réttum stað og eðlilegum tíma. Ég tel að þetta eigi bæði við um ákvarðanir varðandi námsefnið og um ákvarðanir varðandi framkvæmd prófa. Þetta ber að harma vegna þess, hve hér er um mikilvægt atriði að ræða. Mér virðist sem nokkur tilhneiging hafi verið til þess á undanförnum árum, og ég segi enn í fyllstu alvöru: því miður, að rn. hafi einangrast nokkuð frá skólunum, frá skólakerfinu sjálfu, frá starfandi skólastjórum og kennurum. Á því þarf nauðsynlega að verða breyting. Hér er um svo mikla hagsmuni að ræða, hér er svo mikið í húfi, að ekkert dugir annað en mjög náið samstarf og mjög náin samráð á milli yfirvalda menntamálanna annars vegar og milli þeirra, sem starfa að framkvæmd laga og reglna um þessi efni, hins vegar. Þess vegna vil ég leyfa mér að ljúka þessum örfáu orðum mínum með því að beina ákveðinni hugmynd til hæstv. menntmrh. Hún er sett fram af góðum hug, og ég er viss um að yrði hún framkvæmd, þá mundi hún geta orðið til mikilla bóta. Því er ekki að leyna, að það er að grafa um sig víðtæk óánægja í skólakerfinu sjálfu, meðal skólastjóra, kennara og nemenda, - óánægja sem þarf að eyða og er hægt að eyða ef rétt og skynsamlega er á málum tekið. Ég skal engan veginn gera lítið úr því, að vandasamt sé og erfitt að gera jafngagngerar breytingar á skólakerfinu og grunnskólalöggjöfin gerir ráð fyrir. Það er mér víðs fjarri að gera lítið úr þeim erfiðleikum sem eru á slíku. Ég hef nægilega þekkingu og reynslu varðandi undirbúning sjálfrar löggjafarinnar til þess, að það hvarflar ekki að mér að gera lítið úr því, að erfitt er að framkvæma jafngagngera breytingu á fræðsluháttum og samþykkt grunnskólalöggjafarinnar hefur haft í för með sér og hlýtur að hafa í för með sér. En þeim mun meiri nauðsyn er á því, að um aukið og batnandi samstarf sé að ræða á milli yfirvalda í fræðslumálum og þeirra sem framkvæma eiga lög og reglugerðir í þágu nemendanna sem njóta eiga bættra laga, sem grunnskólalögin eru sannanlega miðað við hið eldra skólakerfi. Hugmyndin, sem ég vil leyfa mér að varpa fram að gefnu tilefni í opinberum umr. í blöðum og fjölmiðlum, sem farið hafa fram, og í framhaldi af þeim umr., sem hafnar voru hér fyrir nokkrum dögum á hinu háa Alþ., er sú, að menntmrn. efni strax á vori komanda til ráðstefnu skólastjóra og kennara um framkvæmd grunnskólalaganna. Með því á ég fyrst og fremst við breytingar á námsefni og breytingar á prófum. Það er skemmst af að segja, að slík samráð milli fræðsluyfirvalda annars vegar og þeirra, sem framkvæma eiga lögin og reglugerðirnar, hafa ekki átt sér stað síðan framkvæmd grunnskólalaganna hófst fyrir alvöru nú fyrir skömmu. Framkvæmdin er enn á tilraunastigi, og það gagnrýni ég í sjálfu sér alls ekki. Það er ekkert óeðlilegt við það að lög, sem samþ. voru vorið 1974, séu enn, í ársbyrjun 1977, á tilraunastigi. En ég tek undir það sem sagt hefur verið fyrr í þessum umr., að sumt af því, sem var hugsað sem tilraun, hefur í reynd orðið að ákvörðun án þess að eðlilegt, sanngjarnt og nauðsynlegt samstarf hafi verið haft við þá sem framkvæmdina hafa með höndum. En ég tel ekki orðið of seint að bæta úr þessu. En það er komið á síðasta snúning. Það má ekki dragast lengur en til næsta vors að haft verði fullkomið, rækilegt og ítarlegt samráð við skólastjóra og kennara um framkvæmd grunnskólalaganna, um námsefni samkv. þeim og um próf samkv. þeim. Þess vegna er þessari ábendingu, þessari hugmynd skotið fram hér til athugunar hæstv. menntmrh.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að andmæla sem röngum þeim málflutningi hv. síðasta ræðumanns, Gylfa Þ. Gíslasonar, að Alþb. hafi verið andsnúið grunnskólafrv. og það hafi að einhverju leyti verið vegna andstöðu Alþb., samstarfsflokks  Í öðru lagi langar mig til að beina máli mínu til annars hv. þm. Alþfl., Sighvats Björgvinssonar, sem hneykslaðist hér mikið á því, að nú væri skólastjórum ekki heimilt að lesa einkunnir nemenda upp við skólaslit eða hafa þau yfir í heyranda hljóði. Það hefði raunar komið meira á óvart ef þeir gerðu þetta, vegna þess að það er skýrt kveðið á í grunnskólalögunum sjálfum, í 57. gr., að þetta sé óheimilt. Ætla ég - með leyfi hæstv. forseta - að lesa þessa klausu: „Óheimilt er að veita upplýsingar um vitnisburði nemenda öðrum en þeim sjálfum og forráðamönnum þeirra, nema nauðsyn beri til vegna flutnings nemenda milli skóla. Þó skal heimilt að veita öðrum þessar upplýsingar vegna fræðilegra rannsókna, enda sé krafist fullrar þagnarskyldu.“ Hér er því ekki um að ræða neina geðþóttaákvörðun rn., heldur var það hið háa Alþ. sjálft sem ákvað þetta með lögum. Þessi klausa kom inn í frv. í meðferð Nd. þegar grunnskólafrv. var til umr., og ég get upplýst þennan hv. þm. um það hér, að ég tel mig hafa átt mikinn hlut að því að semja þetta og koma því inn í lögin. Raunar man ég ekki hvort menntmn. stóð öll að brtt. um þetta eða hvort við vorum aðeins nokkrir þm. sem bárum þetta fram og fengum það samþykkt. Það má gá að því í þskj., ef einhverjir hafa áhuga á því. Það fór ekki á milli mála að við töldum þetta vera í anda grunnskólafrv. Við töldum að ákvæði af þessu tagi mundu draga úr þeim hvimleiða samkeppnisanda, sem ríkti í skólum, og væri fyllilega nægilegt ef nemandinn sjálfur og sá framhaldsskóli, sem hann leitaði til. fengi að vita einkunnina, en óþarfi væri að básúna hana út um allt. Ég er því hæstánægð með að heyra að þessum leiða sið skuli nú vera hætt. Það ber að harma þau mistök sem urðu við framkvæmd prófanna nú á dögunum. En umr. um mistök eiga ekki að verða til þess að við höfnum stefnunni sem slíkri með órökstuddum sleggjudómum. Hv. þm. Ellert B. Schram lýsti því yfir að próffyrirkomulagið bryti í bága við anda grunnskólalaganna. Þetta hefði ég viljað skoða nokkru nánar. Samkv. grunnskólalögunum á skólinn að koma öllum nemendum til aukins þroska, og ég held að þær breytingar, sem orðið hafa í kjölfar löggildingar nýs grunnskóla, stefni að miklum framförum einmitt í þá átt. Ég held að þetta getum við best séð með samanburði við eldra fyrirkomulag. Það er ákaflega skiljanlegt, að það fari ekki allt fram mistakalaust í byrjun. En ég tel það mjög misráðið að veitast að rn. eða skólamönnum fyrir svokallaða „tilraunastarfsemi“, þegar verið er að varpa fyrir róða gamalli skólahefð þar sem úrvalið komst áfram nokkurn veginn hljóðalaust, en hinir urðu að fara ótal krókaleiðir eða detta alveg út. Þar segir sig sjálft, að þegar svo gagngerar breytingar eru gerðar, þá næst hið æskilegasta fyrirkomulag ekki endilega við fyrstu tilraun. En þá er bara að reyna betur. Hér verðum við að hafa í huga ekki bara það, að það er verið að hafna úreltu fyrirkomulagi, úrvalsfyrirkomulaginu, heldur er viðfangsefnið maðurinn sjálfur. Ef við ætlum að hafna öllum breytingum í framfaraátt, þá stafar það annaðhvort af því að þjóðfélagið er algerlega staðnað eða þá menn telja sig hafa komist að sannleikanum um manninn í eitt skipti fyrir öll. Ef við lítum á gamla fyrirkomulagið, þá má fyrst geta þess, að áður fyrr gátu börn fallið á barnaskólaprófi og þá voru allar framhaldsleiðir lokaðar fyrir þeim í eitt skipti fyrir öll. Það er raunar ekki fyrr en með tilkomu öldungadeildarinnar á síðustu árum sem nokkuð hefur verið bætt úr þessu. Samkv. þessu fyrirkomulagi falla menn ekki lengur á barnaskólaprófi eða grunnskólaprófi og geta því hvenær sem er ævinnar tekið upp þráðinn að nýju ef aðstæður breytast. Áður fyrr voru sérstök inntökupróf við suma framhaldsskóla, sérstaklega menntaskólana. Það gekk svo langt að þeir, sem ætluðu sér endilega að komast í menntaskóla, vörðu heilum vetri í aukaskóla til þess að búa sig undir þetta inntökupróf og vörðu til þess óhemjutíma og fjármunum. Ég man þá tíð, að það var nær ógerningur fyrir nokkurn mann að ímynda sér að hann kæmist í fyrsta bekk menntaskóla nema hann hefði gengið í þennan einkaskóla sem hér var í Reykjavík. Úr þessu var bætt með landsprófunum, þar sem allir, sem náðu vissu marki, áttu þó rétt til setu í framhaldsskóla, og var þar reynt að tryggja jafnrétti milli allra barna, hvar sem þau bjuggu á landinu, og jafnrétti milli skólanna. Þar var vissulega um samræmt próf að ræða. Nú er verið að rýmka enn inngöngu í framhaldsskólana, og má í því sambandi telja mjög merkilegt framfaraspor að inntökureglan er sett jöfn núna fyrir alla framhaldsskóla, lágmarkseinkunnin gildir jafnt. En jafnframt er verið að fækka samræmdu prófunum í grunnskóla úr 9 niður í 4. Það sem sagt virðist þróast nokkuð í þá átt að afnema samræmd próf, og það kann vel að vera að það verði þróunin í framtíðinni að svo verði gert. Fækkun samræmdra prófa gefur skólunum sjálfum aukið svigrúm til starfa og jafnframt er meðaleinkunn afnumin, sem þýðir það að einstaklingurinn á að hafa meiri möguleika til að nýta sérgáfu eða sérhæfileika. Það á að geta komið í veg fyrir að heill skóli lokist fyrir nemandanum eingöngu vegna þess að hann lækkar í meðaleinkunn vegna nokkurra námsgreina, þó að hann hafi nógu hátt í hinum. Þetta tel ég mjög mikla framför. Síðan er alltaf spurning hvernig á að meta samræmdu greinarnar. Ég er sammála hv. þm. Jónasi Árnasyni, að mér þykja krossaprófin heldur hvimleið, og sérstaklega sé ég ekki hvernig þau eiga að geta komið að nokkru gagni í námsgreinum eins og sögu. En það breytir ekki því, að meðan ekki hafa komið fram betri till. hér um eitthvað sem kynni að koma í stað samræmdu prófanna, þá mun ég ekki mæla í gegn þeim og ekki telja að þau brjóti í bága við anda grunnskólalaganna. Það er auðvitað matsatriði, hvort við fellum okkur við hlutfallseinkunn. Það er tvímælalaust spor í rétta átt, að hlutfallseinkunnin jafnar milli prófa og milli árganga. Þar er komin jöfnun sem lengi hefur verið reynt að ná, hefur raunar stundum verið hægt og stundum ekki. Ég held að það verði síðan að vera einstaklingsbundið mat hvort menn geta fellt sig við hlutfallseinkunn fyrir sjálfa sig, því að þar er auðvitað tvímælalaust um að ræða nokkra breytingu á hugsun. Nemandinn getur ekki í jafnríkum mæli miðað einkunn sina við fyrri einkunnir sinar, og er hlutfallseinkunn kannske ekki nógu góður mælikvarði fyrir hann sjálfan. Hins vegar fær hann góða mynd af því, hvernig hann stendur innan heildarinnar. Það mætti einnig segja, að það væri varhugavert að hafa tvenns konar mælikvarða í sama prófi, hlutfallseinkunn í samræmdu prófunum, en algilda einkunn í skólamatinu. Ég held að það fylgi þessu fyrirkomulagi bæði kostir og gallar, en ég held að gallarnir séu ekki þeir sem hæst hefur verið talað um undanfarna daga. Í rauninni er vandinn kannske ekki helstur varðandi grunnskólaprófið sjálft, heldur varðandi framhaldið, og mig langar að beina til hæstv. menntmrh. af því tilefni nokkrum spurningum varðandi framhaldsnámið. Frá og með þessu vori verður gagnfræðaprófið afnumið og þá væntanlega þessi framhaldsdeild gagnfræðaskólanna lögð niður sem slík. Það eru, að mér er tjáð, um það bil 2000 nemendur sem munu þá verða á lausum kili, ef svo mætti orða það. Þetta hlýtur að verða stórt vandamál á næsta vetri og sérstaklega fyrir fólk í fámennari sveitarfélögum. Ég hefði gjarnan viljað heyra það hjá hæstv. menntmrh., hvernig hann hyggst bregðast við þessum vanda. Í öðru lagi og í framhaldi af þessu vil ég spyrja hæstv. menntmrh. að því, hvað frv. um framhaldsskólastigið líði. Ég hef fengið þær upplýsingar, að hann sé reiðubúinn að leggja það fram, en að það strandi á fjmrn. Ég vek athygli á því, að því lengur sem dregst að afgreiða það frv. og koma skipulagi á framhaldsskólastigið, því hættulegra verður málið í heild vegna þess að við getum ekki litið á grunnskólanámið sem afmarkaðan þátt í kennslunni eða skólanum. Ef þær hugmyndir um framhaldsskóla, sem ég held að nú séu uppi, ná fram að ganga, þá verður þetta samfelldur skóli, og því fyrr sem hann kemst á, því betra.



Virðulegi forseti. Það teygist nú nokkuð úr þessum umr., eins og vænta mátti. Ég fyrir mitt leyti tel að umr. utan dagskrár taki nú orðið óeðlilega mikinn tíma eða óæskilega mikinn tíma hér á hv. Alþ. Þetta segi ég þó alls ekki til að deila á einn eða neinn, allra síst til þess að deila á okkar ágætu þingforseta. Þetta er auðvitað skipulagsatriði sem þarf að koma sér niður á með sameiginlegri ákvörðun Alþingis. Það hefur í þessum umr. verið drepið á fjölmörg atriði, óskað svara um einstök atriði, sum tiltölulega einföld, sem auðvelt er að svara í stuttu máli, en önnur líka ansi margslungin, sem kostar nokkuð mikið mál að gera grein fyrir. Svo hefur töluvert verið deilt á framkvæmd menntamálanna, hjá menntmrn. alveg sérstaklega og raunar eingöngu. Ræðutími hefur nú ekki verið takmarkaður í raun, þó að hæstv. forseti hafi reynt að biðja menn að vera stuttorða. Ég vil segja það fyrir mína parta, að ég er ákaflega fús til þess að ræða þessi mál. Ég hefði talið að það væri æskilegra, að þau væru rædd undir sérstökum dagskrárlið. En það er auðvitað ekkert aðalatriði, enda er viðtekin venja að ræða hér ítarlega um mál utan dagskrár, en það auðvitað tekur sinn tíma. En ég vona nú að virðulegur forseti sýni mér nokkra þolinmæði, þótt ég tali alllangt mál, en ég skal lofa því að fara ekki út fyrir þau atriði sem hefur borið á góma í þessum umr. Hv. 11. þm. Reykv., sem hóf þessar umr. utan dagskrár, gerði það í tilefni af viðtali sem birtist í Morgunblaðinu við skólastjóra einn hér í bæ. Ég hliðraði mér hjá því þá að ræða efnislega um gerð og tilhögun hinna nýju prófa án þess að hafa fengið tækifæri til að undirbúa slíka frásögn. Ég vil nú leitast við að bæta úr þessu, en vil fyrst víkja örlítið nánar að upphafi þessarar umr., að þessu fyrrnefnda viðtali. Í því segir skólastjórinn að hann viti ekki gerla hvernig túlka eigi nemendaeinkunn upp úr grunnskóla. Mér finnst þetta vera alveg ástæðulaus yfirlýsing. Eins og áður var fram komið hér hjá mér, þá hafa út gengið frá rn. allmörg dreifibréf einmitt um þetta efni, auk þess sem þessu efni hafa verið gerð rækileg skil í Fréttabréfi menntmrn. Hitt er svo annað mál, að þess finnast dæmi að upplýsingar frá rn., sem sendar eru skólastjórum o. fl., hafa ekki verið látnar berast nægilega fljótt og vel áleiðis til annarra sem í skólunum starfa, til kennara og nemenda. Þetta er auðvitað mjög slæmt, og það er ekki von á hinu besta sambandi á milli aðila, við skulum segja rn. annars vegar og kennara og nemenda hins vegar, ef þeir, sem eðli málsins samkv. verða að vera milliliðir í slíku sambandi, standa ekki fyllilega í stöðu sinni. Skýringar þær, sem gefnar eru í þessu blaðaviðtali á einkunnagjöfinni, standast ekki fyllilega. Mér hefur verið bent á að þar virðist hafa verið tekið mið af einkunn frá því í fyrra, þó það komi raunar ekki heldur alveg heim og saman. En þetta kemur nú betur í ljós ef borið er saman annars vegar það yfirlit, sem ég mun gefa hér á eftir um framkvæmd prófanna og tilhögun þeirra, og svo umrædd ummæli í þessu samtali. En ég tel það nokkuð gagnrýnivert að fara þannig með staðreyndir. Í nefndu viðtali er tekið svo til orða, að þjóðin sé ofurseld skólakerfinu. Þetta eru ummæli sem ég á ákaflega bágt með að sætta mig við, satt að segja. Alþingi íslendinga setur löggjöf um fræðslu ungmenna eins og ótalmörg atriði önnur. Síðan eru til þess kjörnir eða ráðnir menn í rn., í þessu tilviki í menntmrn., skólum, meðal sveitarfélaga o. s. frv., o. s. frv. að framkvæma þessa löggjöf. Auðvitað getur sú framkvæmd og hlýtur raunar að sæta gagnrýni frá ári til árs. En að taka svo til orða að þjóðin sé ofurseld þeirri löggjöf, sem sett er með eðlilegum hætti á Alþ. og framkvæmd af rétt kjörnum aðilum, það er hlutur sem ég kann ekki við. Og ég minni á það, að þessi ummæli hafa ekki verið borin til baka eða úr þeim dregið á nokkurn hátt. Ég vil líka minna á það og leggja á það áherslu, að því aðeins er ég að ræða þetta hér, ummæli manns sem ekki er alþm. og því ekki hér viðstaddur, að hv. 11. þm. Reykv., sem hóf þessar umr., lagði þau, einmitt þau, til grundvallar innleggi sínu hér. Í tilefni af þeim umr., sem orðið hafa um gerð og framkvæmd samræmdra prófa í 9. bekk grunnskóla nú í vetur, hefur menntmrn. tekið saman grg. um þetta efni. Hún hefur þegar verið birt í Fréttabréfi rn. sem út kom í dag, mánudag, og verið er að senda út, þ. á m. til hv. alþm., sem að venju fá þetta Fréttabréf í hendur. Ég vil leyfa mér að fara yfir helstu atriðin í þessari grg. og vænti að ég svari með því efnislega þeirri fsp. hv. 11. þm. Reykv. sem ég hliðraði mér hjá að svara undirbúningslaust þegar hann hóf þessar umr. á sínum tíma. Í þessari grg. er fyrst gerð grein fyrir setningu grunnskólalaga og þeirri tilhögun sem þá gilti, en ég vil til tímasparnaðar ekki fara nánar út í þann þátt grg., en síðan segir orðrétt: „Það er almennt viðurkennt að skipulagsbreytingar, eins og þær sem felast í grunnskólalögum, nái ekki tilgangi sínum nema jafnframt eigi sér stað breytingar á innra starfi skólanna sem stefna í sömu átt. Er ljóst, ef grannt er skoðað, að lögin gera allt aðrar kröfur til skóla og starfsliðs þeirra en verið hefur, sem leiðir m. a. af aukinni einstaklingsbundinni leiðsögn og fjölbreyttara skólastarfi, og nægir að benda á 42. og 56. gr. grunnskólalaganna í þessu sambandi. Jafnframt er gert ráð fyrir minni beinum afskiptum fræðsluyfirvalda af skólastarfinu. Meginstarf menntmrn., skólarannsóknadeildar, hefur beinst að því að veita kennurum almennar leiðbeiningar sem beina starfi skólanna í þessa átt, og má benda á gerð nýs námsefnis í mörgum greinum ásamt meðfylgjandi kennsluleiðbeiningum svo og útgáfu námsskrár sem var kynnt rækilega um allt land á s. l. ári á yfir 50 fundum með skólastjórum og kennurum. Öll þessi gögn eru fyrst og fremst ætluð til leiðbeiningar, en fela ekki í sér ákveðin fyrirmæli. Einn viðkvæmasti og vandmeðfarnasti þátturinn í þessum skipulagsbreytingum er námsmat eða próf. Það var óhjákvæmilegt að breyta bæði tilhögun opinberra prófa svo og aðferðum við námsmat á vegum skólanna sjálfra. Í landsprófi miðskóla fólst mikil samræming á námskröfum og námsefni, enda prófað þar í & greinum með 8 samræmdum prófum. Í gagnfræðadeildum náði samræmingin einungis til íslensku, stærðfræði, dönsku og ensku, þannig að þeir, sem ekki fóru í landsprófsdeildir, áttu kost á fjölbreyttara námi en hinir. Aðrar greinar, námskröfur og námsefni voru með nokkuð ólíku móti frá einum skóla til annars. Samræmdu prófin hafa haft mikil og mótandi áhrif á skólastarfið, einkum í landsprófsdeildum þar sem möguleiki skólanna til að hafa frumkvæði og skipuleggja námið í samræmi við áhuga og óskir nemenda og kennara var í lágmarki. Á samræmdum prófum undanfarinna ára hefur dreifing einkunna í sömu grein verið nokkuð breytileg frá ári til árs. Þá hefur einnig verið verulegt ósamræmi í einkunnadreifingunni milli greina. Þetta jafngildir því að gildi einkunna í sömu grein er mismunandi milli ára og einkunnir í tveimur greinum ekki sambærilegar.“ Þessi atriði, sem ég hef nú rakið, eru skýrð nánar í Fréttabréfinu með línuritum og texta sem línuritunum fylgir. Þá segir hér: „Inntaka nemenda í framhaldsnám hefur miðast við meðaltal einkunna og í mörgum tilvikum aðeins í samræmdum greinum. Með tilliti til þess, hvað samræmdu prófin hafa verið mörg á landsprófi miðskóla, má ætla að þessar sveiflur hafi jafnast út og því ekki haft veruleg áhrif á meðaleinkunn nemenda úr öllum greinum. Með fækkun samræmdu greinanna hafa sveiflurnar aftur á móti mun meiri áhrif. Benda má á mörg dæmi þess að gagnfræðingar, sem tóku samræmt próf í fjórum greinum og stóðu sig mjög þokkalega í þrem þeirra, en fóru illa út úr einu prófinu af ástæðum, sem um var getið hér að ofan, náðu ekki því lágmarki, sem keppt var að.“ Þessi frásögn er einnig nánar skýrð með línuritum í Fréttabréfinu sem hv. þm. munu fá eða hafa þegar fengið. „Við breytingu á skipan samræmdra prófa í 9. bekk var talið nauðsynlegt að gera ráðstafanir til að jafna þann mun sem fram kemur í einkunnadreifingunni og hér hefur verið lýst. Ákvarðanir um möguleika nemenda til framhaldsnáms eru m. a. teknar á grundvelli þessara einkunna, og því er nauðsynlegt að þessi grundvöllur sé sá sami eða svipaður frá ári til árs og aðstaða nemenda í þessu efni sem jöfnust. Leið til að ná þessu marki er að miða við meðaldreifingu einkunna. Þegar þannig er gefið eru úrlausnir allra nemenda, sem prófið tóku, fyrst metnar með hefðbundnum hætti og talið hvað hver nemandi hefur hlotið mörg stig í prófinu. Tiltekinn hluti þeirra, sem fær flest stig, hlýtur síðan hæstu einkunn og u. þ. b. jafnstór hluti þeirra, sem fær fæst stig, hlýtur lökustu einkunnina o. s. frv., þó þannig“ - og á það vil ég leggja áherslu - „að nemendur, sem hljóta jafnmörg stig, fá að sjálfsögðu sömu einkunn.“ Um nauðsyn nýrrar skipunar að þessu leyti segir svo m.a. í grg. okkar: „Í grunnskólalögum er mörkuð ný stefna í skólahaldi, kennslu og námi. Þar er gert ráð fyrir að hver nemandi eigi þess kost að efla hæfileika sína og „afla sér þekkingar og leikni og temja sér vinnubrögð sem stuðli að stöðugri viðleitni til menntunar og þroska“. Í lögunum eru talin upp nokkur námssvið sem skólarnir skulu sinna, og má m. a. nefna verklegt nám og ýmsar valgreinar, verklegar og bóklegar, í efstu bekkjum grunnskóla. Þá er einnig nefnd þátttaka nemenda í atvinnulífinu um takmarkaðan tíma. Það er augljóst að þessum skilyrðum verður ekki unnt að fullnægja nema með mun sveigjanlegri kennsluháttum en verið hefur og aukinni einstaklingsbundinni leiðsögn. Jafnmikil samræming lokaprófa og verið hefur er því útilokuð þar eð hún vinnur einmitt gegn nauðsynlegum sveigjanleika í námi og kennslu. Margir telja einhverrar samræmingar þörf, m. a. vegna inntöku nemenda í framhaldsskóla, og með tilliti til reynslu fyrri ára verður að gera ráð fyrir henni enn um sinn. Ljóst er þó að við framkvæmd slíkra prófa verður að gæta þess: 1) að leyfa það mikinn sveigjanleika í starfi skólanna að unnt sé að ná þeim markmiðum, sem nefnd eru hér að framan, og sinna þeim viðfangsefnum sem lög gera ráð fyrir, 2) að möguleikar séu á að bera saman árangur nemenda, a. m. k. í tilteknum greinum, á landsmælikvarða. Þessum skilyrðum virðist helst mega fullnægja með eftirfarandi hætti: a) Samræmdum prófum verði fækkað verulega frá því sem verið hefur á landsprófi miðskóla, t. d. verði ekki prófað í fleiri en 4 greinum árlega. Gerð prófanna verði breytt á þann veg að þau prófi aðallega grundvallaratriði viðkomandi námsgreinar í samræmi við ákvæði gildandi námsskrár. Prófin geta því allt eins tekið til þeirra atriða, sem numin eru í 7. og 8. bekk, og þeirra, sem numin eru í 9. bekk og miðast ekki jafnmikið við tilteitið námsefni og verið hefur til þessa. b) Við námslok í 9. bekk gefi skólar nemendum vitnisburð í öllum greinum sem byggður er á sérstöku prófi sem haldið er í lok námsáfanga og/eða frammistöðu nemenda á námstímanum, þar með taldar úrlausnir sérstakra verkefna sem þeir hafa leyst. c) Ljúka samræmdum prófum fyrr en gert hefur verið. Bent hefur verið á að skólar í dreifbýli, þar sem kennslutími er styttri en í þéttbýlinu, sitji ekki við sama borð og aðrir skólar þegar samræmd próf eru annars vegar. Sú skipan, sem hér hefur verið lýst, er sennilega eina leiðin til þess að jafna nokkuð aðstöðu skóla í þessu efni. Með þessu móti er einnig dregið það mikið úr samræmdum prófum að áhrif þeirra á skólastarfið ætti ekki að verða óhóflega mikil. Enn fremur hafa skólarnir innan ramma gildandi laga og reglugerða verulegt svigrúm til að móta kennsluhætti sína meir í samræmi við þarfir og áhuga einstakra nemenda og nemendahópa. Af þessu leiðir að veigamestu þættir námsmatsins hljóta að verða í höndum skólanna sjálfra.“ Ég endurtek þetta: „Af þessu leiðir að veigamestu þættir námsmatsins hljóta að verða í höndum skólanna sjálfra.“ Þá vil ég aðeins víkja að gildandi ákvæðum um lokapróf úr grunnskóla. Um það segir orðrétt í grg. okkar í menntmrn.: „Samræmd próf voru haldin á vegum menntmrn. í 5 námsgreinum í febr., þ. e. í íslensku, einu erlendu máli, stærðfræði, samfélagsgreinum og raungreinum. Dregið var um það hvort prófa skyldi í ensku eða dönsku. En samkv. viðmiðunarstundaskrá er nemendum ætlað að stunda nám í samfélagsgreinum (landafræði, sögu og félagsfræði) og/eða raungreinum (eðlis- og efnafræði og líffræði). Nemendur fengu sjálfir að ráða í hvorri greininni þeir þreyttu samræmt próf og fengu þannig aukna valkosti innan þeirra fáu samræmdu prófa sem eftir voru. Hver nemandi tók 4 próf. Með því að færa samræmd próf fram á mitt skólaár er skólunum gefinn kostur á auknum sveigjanleika og sjálfræði um tilhögun kennslunnar á síðasta námsmissiri grunnskólans, eins og fyrr segir. Allar úrlausnir koma beint til prófanefndar að loknu prófi og eru metnar á vegum n. Þar eru fyrst gefin stig fyrir hverja prófúrlausn á hefðbundinn hátt. Síðan eru gefnar 5 einkunnir, A, B, C, D og E. 7% þeirra nemenda, sem leystu prófin best í hverri námsgrein, fá A, næstu 24% fá B, næstu 38% fá C, næstu 24% fá D og lægstu 7% fá einkunnina E. Þessar einkunnir sýna stöðu nemandans í námsgreininni miðað við alla þá nemendur sem þreyttu prófið. Þær sýna hins vegar ekki hversu mikinn hluta prófsins nemandinn hefur leyst rétt. Áðurnefnd hlutföll eru í samræmi við þá niðurstöðu sem samræmdu prófin hafa gefið fram til þessa. Þá ber að leggja áherslu á að þessar tölur eru ekki r,ákvæmar þar eð nemendur, sem fá sama stigafjölda, fá sömu einkunn. T. d. er ekki ósennilegt ,að eitthvað fleiri en 7% nemenda fái einkunnina A og að í neðsta flokknum E verði eitthvað færri en 7% nemenda. Hve mikil þessi frávik verða fer eftir því hvernig sá stigafjöldi, sem nemendur fá á prófinu. dreifist. Einnig ber að leggja áherslu á að þessi aðferð við einkunnagjöf hentar aðeins þegar nemendahópurinn er mjög stór og er því alls ekki nothæf í einstökum skólum. Um það bil 6 vikum eftir að prófi lýkur verður skólanum tilkynnt um niðurstöður prófanna. Þá fær hver skóli upplýsingar um einkunnir nemenda sinna og stig í hverjum prófþætti. Jafnframt fær skólinn upplýsingar um það hvernig nemendur í hans skóla hafa staðið sig í einstökum prófþáttum miðað við allan nemendahópinn. Þessar upplýsingar ættu að gefa hverjum skóla nokkra vísbendingu um það hvernig nám og kennsla hefur gengið.“ Þá vil ég aðeins víkja að skólaprófunum sem svo eru nefnd. Þar segir svo í grg.: „Grunnskólar gefa nemendum sínum einkunnir í öllum námsgreinum, kjarnagreinum - þar með talið greinum sem prófað er í á samræmdum prófum - og valgreinum. Notaður er einkunnastiginn 1–10 og gefið í heilum tölum. Við þá einkunnagjöf er miðað við það hvernig nemendum hefur tekist í náminu að ná þeim námsmarkmiðum sem stefnt er að í skólanum. Við þessa einkunnagjöf er skólum í sjálfsvald sett að hve miklu leyti þeir byggja lokaeinkunnina á áfangaprófum, lokaprófum eða frammistöðu nemandans á námstímanum, þar með talin sérstök verkefni sem þeir hafa fengið til úrlausnar.“ Um meðaleinkunnir er þetta að segja: „Meðaleinkunnir verða ekki reiknaðar, hvorki á samræmdum prófum né skólaprófum í 9. bekk. Mörg rök mæla gegn því að reikna út meðalgildi einkunna. Nefna má nokkur þeirra: 1) Það orkar mjög tvímælis að reikna út meðalgildi einkunna þegar einkunnirnar eiga við margvíslegar og ólíkar greinar. Spyrja mætti t. d. hvort eðlilegt eða réttlætanlegt sé að reikna meðalgildi fyrir einkunnir í stærðfræði og sögu. Hvaða merkingu hefur slíkt meðalgildi? Hvaða upplýsingar gefur slíkt meðalgildi? 2) Hætt er við að meðalgildi einkunna beini athygli nemenda, foreldra og kennara frá veikum og sterkum hliðum hvers nemanda í náminu. 3) Meðalgildi einkunna er ekki nauðsynlegt vegna inntöku nemenda í framhaldsskóla. Eðlilegt virðist að gera ráð fyrir ákvæðum um lágmarkseinkunnir í einstökum greinum. 4) Námsgreinar munu framvegis eins og hingað til hafa mismunandi margar vikustundir á stundaskrá. Þegar öllum greinum er gert jafnt undir höfði við útreikning meðalgilda einkunna við slíkar aðstæður er slíkt gagnrýni vert fyrir það að námsgreinar með fáar vikustundir vega óeðlilega þungt í samanburði við þær sem flestar vikustundir hafa.“ Þá vil ég loks aðeins víkja að inntökuskilyrðum í framhaldsskóla og segja þetta: „Í þeirri gagnrýni, sem komið hefur fram á það prófafyrirkomulag sem hér hefur verið lýst, hefur gleymst að skoða einn mikilvægasta þáttinn, þ. e. hvernig ætlunin er að nota niðurstöður prófanna. Gleymst hefur hve stóraukinn rétt hin nýja skipan veitir nemendum til að hefja nám í framhaldsskóla. Það skýrist nánar af þeim ákvörðunum sem rn. hefur tekið um inntöku nemenda í framhaldsskóla. Þær eru á þessa leið : Nemandi, sem lýkur námi í grunnskóla, hefur rétt til að hefja nám í framhaldsskóla ef hann hefur hlotið A, B eða C í samræmdum greinum og einkunnina 4 eða hærra í skólaprófsgreinum. Eftirfarandi frávik eru þó heimil: a. D í tveimur samræmdum greinum, en engin skólaeinkunn undir 4. b. D í einni samræmdri grein og ein skólaeinkunn undir 4. c. Engin samræmd einkunn lægri en C, en tvær skólaeinkunnir undir 4. Þetta þýðir, eftir því sem næst verður komist, að um það bil 75–80% árgangsins fullnægir að líkindum þessum skilyrðum og öðlast þannig rétt til að hefja nám í framhaldsskóla. Auk þess ber að hafa í huga að nemandi, sem ekki fullnægir framangreindum skilyrðum, getur þó hafið nám í framhaldsskóla þegar að loknum grunnskóla ef viðkomandi skóli samþykkir.“ - Þá er unnt fyrir viðkomandi skóla að taka tillit til skólaeinkunnarinnar, en hún er, eins og áður var tekið fram, bæði byggð á prófum í skólanum og frammistöðu nemandans almennt og mati skólans á henni. - „Þá hefur verið ákveðið að nemendur, sem ekki fullnægja áðurnefndum lágmarksskilyrðum um námsárangur við lok grunnskóla, geti sest í sérstakar deildir í framhaldsskólum til þess að bæta þekkingu sina á undirstöðugreinum og geti að því loknu hafið reglulegt framhaldsnám ef þeir óska og fullnægja tilteknum lágmarksskilyrðum.“ Í Fréttabréfinu er svo einnig gerð grein fyrir þeim mistökum, sem urðu við samræmdu prófin að þessu sinni, og fyrir þeim viðbrögðum sem rn. hefur gagnvart þeim. Ég hafði áður vikið að þessu atriði, rek það ekki nánar hér. En ég endurtek og árétta að ég og rn. harma þessi mistök og við erum að sjálfsögðu öll, sem þar störfum, staðráðin í því að láta slíkt ekki koma fyrir að nýju. Ég þykist þá hafa gert grein fyrir því máli sem var tilefni til þess að hefja þessar umr. utan dagskrár. En inn í þessar umr. hafa svo komið ýmis önnur atriði. Og ég vil nú aðeins víkja að ummælum hv. þm. sem fram hafa komið í dag í þessum umr. Hv. þm. Gunnlaugur Finnsson varpaði fram fsp. til mín. Henni get ég svarað játandi. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson vék að ýmsum atriðum. Hann sagði að Alþ. hefði áhyggjur af framkvæmd grunnskólalaganna, mjög þungar, bæði af kostnaðarhliðinni og af ýmsum öðrum atriðum. Ég kem nokkuð að framkvæmd grunnskólalaganna síðar í þessu máli. Hann nefndi dæmi um allt of dýra fjárfestingu og tók til nýbyggingarnar í Breiðholti. Það má náttúrlega alltaf deila um það, hvort lagt er of mikið í nýbyggingar við þennan eða hinn skólann, og skal ég ekki fara út í það. En ég minni á það, að það er stefna allra, sem til sín láta heyra um þessi mál, a. m. k. í orði, að reyna að auka streymi að hinum verklegu greinum. Dýrustu framkvæmdirnar í Breiðholtinu stuðla að því að unnt sé að taka við fleiri nemendum en áður í hinum ýmsu verklegu greinum, þeim greinum sem þar eru kenndar. Hv. þm. minntist á mengjakennsluna. Ég er sömu skoðunar og hann, að það hafi verið vafasamur greiði að leggja í þá kennslu, en um það ræði ég ekki nánar hér. Aftur á móti er ég honum ekki sammála um það, að ólíklegt sé að fjölbrautaskólakerfið henti okkur íslendingum. Ég held einmitt þvert á móti að það séu miklar líkur til þess að þetta skólakerfi henti okkur hér. Þessi þjóð dreifist um þetta stóra land, býr við mjög ólíkar aðstæður. Sá mikli sveigjanleiki, sem er í fjölbrautaskólakerfinu, hefði ég haldið að hentaði okkur vel. Dæmi um mismunandi uppbyggingu fjölbrautaskóla eru þegar fyrir hendi. Hér í Reykjavík, í mesta fjölmenninu, er leitast við að byggja upp alhliða fjölbrautaskóla. Á Suðurnesjum hefur verið settur á fót fjölbrautaskóli með takmarkaðri viðfangsefnum. Ég vona það og hef enga ástæðu til annars, - ég vona að þetta fyrirkomulag eigi eftir að reynast vel og að t. d. þessir tveir skólar, sem ég nefndi, eigi eftir að gefa mjög góða raun. Hv. þm. gagnrýndi það, að ekki væru til menntmrn. ráðnir menn með reynslu í kennslu. Þetta má deila um. En ef maður vildi eyða tíma í það, þá væri vandalaust að telja hér upp marga menn sem nú starfa í menntmrn. og hafa starfað úti í skólakerfinu um lengri eða skemmri tíma. Hitt er annað mál, og það held ég að enginn geti deilt á menn fyrir, að ráða fremur til starfa yngri menn heldur en menn sem eru langt komnir með sína starfsævi, þó að þeir hafi um leið aflað sér mikillar reynslu. En sem sagt, þarna er gert hvort tveggja, þarna eru bæði margir menn starfandi, sem hafa unnið vel í skólakerfinu og við kennslu, og svo einnig menn, sem hafa aflað sér lærdóms og reynslu á annan hátt. Hv. þm. minntist hér á tvær greinar í blaði sem hann hafði. Ég hef þetta blað svo sem líka, það er ekki það. Honum fannst auðsjáanlega þessar greinar vera mjög góðar greinar. Mér finnst þær mjög lélegar. Hér er grein eftir kennara, Guðrúnu Helgu Sederholm. Sú grein er fyrir minn smekk allt of stóryrt og svo finnst mér í henni beinar þversagnir. Hún deilir harðlega á allt sem hún kemst yfir að nefna sem rn. hafi gert til þess að reyna að halda uppi sambandi við fólk og sérstaklega á fundi námsstjóra og á viðtalstíma þeirra o. s. frv. Hún t. d. segir um fundina, „að þarna hafi menntamálaaðallinn orðið sér enn einu sinni til skammar“ - og fer lítilsvirðingarorðum um viðtalstíma námsstjóranna. En þó leggur hún, sem rétt er, mikla áherslu á að auka tengsl rn. og þeirra sem í skólunum vinna. Mér finnst þetta ekki góð grein. Og það er eins með þá ályktun sem hv. þm. vitnaði til og er hér á sömu opnu, - hann hefur sem sagt lesið þessa opnu, - að mér finnst hún ekki heldur góð, en allt of stórorðasöm og allt of mikið fullyrt þar til þess að hugsanlegt sé að hægt sé að standa við. Og þetta er nú samþykkt. Ja, mér finnst þetta eiginlega dæmigerð Egilsstaðasamþykkt og skal ekki fara fleiri orðum um það, en það orð er haft austanlands um þær samþykktir sem ekki eru nægilega rökstuddar. Hv. þm. Svava Jakobsdóttir minntist nú á það, en hv. Sighvatur fór að tala um birtingu einkunna og að það hefði verið sett í reglugerð allt annað en væri í lögum. En honum hefur yfirsést að lesa 57. gr. laganna. Það er þó nauðsynlegt, þegar menn fara að tala um framkvæmd laga, að hafa aðeins gluggað í þau og sérstaklega lesið þær greinar sem menn gera að umtalsefni. En þar er þetta skýrt tekið fram, hvort sem menn eru sammála um að það sé réttmætt eða ekki, að óheimilt sé að veita upplýsingar um vitnisburði nemenda öðrum en þeim sjálfum og forráðamönnum þeirra, nema nauðsyn beri til vegna flutnings nemenda milli skóla. Þó skal heimilt að veita öðrum þessar upplýsingar vegna fræðilegra rannsókna, enda sé krafist fullrar þagnarskyldu. Ég vil af þessu tilefni vekja athygli á því, að það er oft töluverður vandi að setja reglugerðir. Í reglugerðum vilja menn gjarnan greina nánar en sagt er í lögum um framkvæmd ýmissa atriða. En þó má ekki setja ákvæði inn í reglugerð sem ekki er grundvöllur fyrir í viðkomandi löggjöf. Þarna verða menn auðvitað að fara bil beggja, en það hygg ég að hafi tekist í þessu tilviki. Aðeins eitt atriði enn þá sem ég vildi minnast á úr ræðu þessa hv. þm. Hann er að vísu ekki hér við, en það sakar ekki svo mikið, Alþt. eru prentuð með hraði og menn fá þetta allt, sem ég hef sagt, á borðið hjá sér eftir nokkra daga. Hann var eitthvað að tala um þessa „tilraun“, og ég hef séð það í blöðum að þar er sagt að nemendur megi ekki vera „tilraunadýr“. Ég kem nú kannske aðeins að þessu síðar. En þetta er fráleitt tal. Það er ómögulegt að koma við neinum endurbótum á nokkru sviði án þess að fyrst séu gerðar einhverjar tilraunir um það hvernig endurbæturnar reynast, og á skólasviðinu er þetta alveg sérstaklega nauðsynlegt. Jónas Árnason tók til máls og ég get verið fáorður um ræðu hans, því að í sjálfu sér erum við Jónas Árnason yfirleitt alltaf nákvæmlega sammála um þessi mál. Hann er ákaflega mannlegur, og mig langar til þess að vera það líka og það kannske skýrir hversu sammála við erum um þetta. Það má alltaf deila um það hvort menn taka of mikið tillit til erlendra fyrirmynda eður ei. Ég álít að við höfum mjög gott af því að virða fyrir okkur það, sem gerist t. d. hjá nálægum þjóðum, og nota reynslu þeirra bæði til þess að fara eftir henni og eins til viðvörunar þar sem hún ekki hefur gefist vel. En hitt má alltaf deila um, hversu til hefur tekist um að nýta sér þessa reynslu. Út af því, sem hann minntist á móðurmálskennsluna, - og ég er honum sammála að það verður aldrei of mikil rækt við hana lögð, - þá veit ég nú kannske ekki hvort þessi kjörseðlaútgáfa af prófgögnum er svo hættuleg fyrir móðurmálið. Við verðum a. m. k., held ég, að halda okkur við kjörseðilinn svona svipað og hann er. En ég vil skjóta því hérna inn, í tilefni af því að bann minntist á móðurmálskennsluna, að það var eitt fyrsta verkefnið við endurskoðun námsefnis skólanna að taka það mál til meðferðar og endurskoða námsefni í íslensku og hefur það verið gert. En auðvitað má deila um árangurinn.  Gylfi Þ. Gíslason ræddi um undirbúning frv. um grunnskóla og upphaf kynningarstarfsemi grunnskólalaganna. Hún var mjög víðtæk. Þannig hefur lengst af verið unnið, hygg ég, í menntamálunum að reyna að kynna sem ítarlegast frv. áður en þau verða að lögum og síðan koma til framkvæmda. Þannig á auðvitað að vinna og þannig verður unnið eftir því sem menn hafa vit og krafta til. Hv. þm. varpaði hér fram þeirri till. að koma á stórri ráðstefnu skólastjóra og kennara, a. m. k. fulltrúa kennarasamtaka, til þess að ræða um framkvæmdir grunnskólalaganna, um breytingar á námsefni um breytingar á prófum o. s. frv., o. s. frv. Það er auðvitað dálítill vandi að ákveða hversu stórar slíkar kynningarráðstefnur skuli vera. Við höfum haldið fjölmarga fundi um þessi efni, mætt á fjölmörgum fundum samtaka um þessi efni, en þetta er vissulega vel athygli vert, hvort ekki er rétt að koma á ráðstefnu í eitthvað líku formi og hv. þm. minntist hér á, og verður það tekið til nánari yfirvegunar. Hv. þm. Svava Jakobsdóttir ræddi um einkunnagjöf og tilhögun prófa og mér virtist afstaða hennar til þeirra mála vera mjög skynsamleg. Hún spurðist fyrir um framvindu endurskoðunar eða raunar nýsmíði laga um framhaldsskólastigið. Það er ekki rétt að það hafi orðið neitt strand með þetta mál. Hins vegar er vika eða 10 dagar síðan frv. var lagt á borð menntmrh. eins og sú n., sem hefur unnið að málinu, hefur gengið frá því, og það er nú til athugunar hjá ríkisstj. Ég er sammála hv. þm. um að það er nauðsynlegt að flýta framlagningu og síðar meðferð þessa máls. Hins vegar er mér ljóst að það er miklu víðtækara en svo að unnt verði að afgreiða það á þessu þingi, svo að það kannske skiptir ekki mjög miklu máli um eina eða tvær vikur til eða frá. En annars kem ég örlítið nánar inn á þau atriði, sem hv. þm. vék að, síðar í þessu tali mínu og skal ég þá ekki ræða frekar einstök atriði í ræðum hv. þm. sem talað hafa hér á undan mér nú í dag. Hins vegar kýs ég, ef hæstv. forseti leyfir og hefur þolinmæði, að gera örlitla grein fyrir þeim atriðum hverju fyrir sig, sem einkum hafa verið gagnrýnd í þessum umr. og raunar einnig oftlega í skrifum, sem orðið hafa í tengslum við hina nýju tilhögun samræmdra prófa, og í skrifum almennt, t. d. um framkvæmd grunnskólalaga o. fl. Þessi atriði sem ég hér á við, eru m. a. framkvæmd grunnskólalaga, tengsl rn. við fólkið sem starfar í skólunum, ásökun eða a. m. k. það álit að menntmrn. stefni sífellt að aukinni miðstýringu o. s. frv. Varðandi framkvæmd grunnskólalaganna vil ég fyrst koma að því, að það hafi ekki verið búið að framkvæma hin eldri fræðslulög að fullu þegar grunnskólalögin voru sett og það hafi í raun og veru verið óþarfi að setja nokkra nýja löggjöf. Þetta er að mínu mati reginmisskilningur og raunar algerlega út í hött. Ég held að það sé alveg fráleitt að hugsa sér framkvæmd fræðslu- og skólamála þannig að það sé alveg lokið við að framkvæma sérhvert atriði í þeirri löggjöf sem gildir þá og þá, þegar hafist er handa um endurskoðun og breytingar. Ég held að þetta verði að gerast allt öðruvísi og eitthvað svipað og hér hefur verið gert, að þreifa sig áfram, og að ný löggjöf taki við löngu áður en sú gamla er orðin gersamlega úrelt og ómöguleg, þannig að nýja löggjöfin hljóti alltaf að tengjast með margvíslegu móti þeirri lagasetningu, sem hún leysir af hólmi, og innihalda mörg atriði, sem í þeim lögum voru. Það verður auðvitað alltaf matsatriði hversu mikið magn af nýjungum er hæfilegt. En ég held að hitt verði ekki deilt um, að í grunnskólalögunum felast mjög margar nýjungar, merkar nýjungar, vil ég segja, og ég skal aðeins nefna dæmi um það. Ég held að það sé óhætt að segja að meginmunurinn á gamalli og nýrri löggjöf í þessu tilviki felist í því, að í nýju lögunum er megináhersla á það lögð að nemendum sé kennt að nema og kennt að starfa, auk þess sem þeir auðvitað fá fræðslu um margvísleg efni. En aftur í hinum eldri lögum hefur kannske megináherslan verið lögð á að kenna nemendum tiltekið magn gagnlegrar vitneskju og svo auðvitað jafnframt að kenna þeim að vinna og starfa. Ég held að þessi áherslumunur sé meginmunurinn. Í 2. gr. grunnskólalaganna segir, eins og ég rifjaði upp áðan, að grunnskólar skuli veita nemendum tækifæri til að afla sér þekkingar og leikni og temja sér vinnubrögð sem stuðli að stöðugri viðleitni til menntunar og þroska. Svona markmiðslýsingar má auðvitað gefa með margvíslegu móti, en þannig stendur þetta í lögunum, og þetta er það sem okkur ber að vinna eftir. Og þar segir líka: „Skólastarfið skal leggja grundvöll að sjálfstæðri hugsun nemenda og þjálfa hæfni þeirra til samstarfs við aðra: Það er vandasamt að gera svona yfirlýsingar vel úr garði, en það er miklu vandasamara að færa þær út í lífið, og um það verður alltaf ágreiningur hversu til hafi tekist um það. En þarna er sem sagt meginmarkmið grunnskólalaganna formað og endurskoðun námsefnis, ný námsskrá gerð og nýtt námsmat er við það miðað að stuðlað sé að því að framfylgja þessari nýju stefnu. Þá vil ég minna næst á það veigamikla atriði grunnskólalaganna sem að því lýtur að færa stjórnun og þjónustustörf menntmrn. að hluta út í byggðirnar, en að því er vissulega stefnt með ákvæðunum um fræðsluumdæmi, fræðsluráð og skrifstofur og fræðslustjóra. Þetta atriði álít ég mjög þýðingarmikið. Og ég vil segja það hér, að störfum fræðsluskrifstofanna og fræðslustjóranna hefur verið ákaflega vel tekið úti um hinar dreifðu byggðir, og það er ekki nokkur vafi á því, að fólk fagnar þessari nýju tilhögun. Það hefur hvarvetna tekist gott samstarf með skólafólki og sveitarstjórnum og fræðsluskrifstofunum. Og ég legg þunga áherslu á það, að þessum skrifstofum er ætlað að vinna hluta af þeim störfum, sem áður voru unnin í menntmrn., að fullvinna þau. Þeim er ekki ætlað að vera milliliður nema að litlu leyti, heldur er hlutverk þeirra að fullvinna ýmsa þætti, svo sem endurskoðun og samræmingu á kostnaðaráætlunum og á reikningum, og svo að veita margvíslega kennslufræðilega og skipulagslega aðstoð og leiðbeiningar. Ég vil minna á það í þessu sambandi, að hliðstæð starfsemi hjá öðrum ríkisfyrirtækjum er þegar komin á fót og verið er að færa hana út, svo sem hjá Vegagerð, Hafrannsóknastofnun, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins o. s. frv. Þessi viðleitni hefur hvarvetna tekist vel, og henni hefur verið vel fagnað af hlutaðeigendum sem eiga að njóta þjónustunnar. En það er auðvitað skylt að minna á það jafnframt, að starfsemi fræðsluskrifstofanna og fræðslustjóranna til þessa hefur verið í gífurlegri fjársveltu. Það stafar bæði af mistökum, sem urðu við gerð grunnskólalaganna, þar sem Alþ. hætti við það á síðustu stundu að löggilda landshlutasamtök sveitarfélaga, en þeim var ætlað að fjármagna fræðsluskrifstofurnar að hluta, og stafar það einnig af því, að fjárveitingar á fjárl. hafa verið takmarkaðar, ekki verið nægilega miklar. Þetta hefur orðið til þess að skrifstofurnar hafa ekki notast að fullu enn þá. En auðvitað kemur það líka til, að þetta er starfsemi sem er að byrja og ekki orðin fullmótuð, og þetta stendur vitanlega allt til bóta. Ég minni á fyrirmæli 26. gr. grunnskólalaganna, að menntmrn. skuli efna til almennrar samkeppni að ákveðinni tegund skólamannvirkja, miðað við breytilegar stærðir skóla og ólíkar aðstæður í landinu. Menntmrn. telur fulla ástæðu til þess að hefjast handa um slíkt. Það hefur ekki fengist fjárveiting til þess. Það er ekkert um það að sakast út af fyrir sig. Grunnskólalögin koma ekki öll til framkvæmda á stuttum tíma, enda gert ráð fyrir því í lögunum sjálfum að framkvæmd þeirra nái yfir 10 ára tímabil. Og það verður auðvitað alltaf matsatriði hvort eigi að rúðast í þetta eða hitt verkefnið varðandi t. d. framkvæmd þessara laga. Þetta verkefni álit ég mjög þýðingarmikið, en ég ætla að spara mér að fara út í nánari rökstuðning á því, en vísa til þess sem fram hefur komið í Fréttabréfi rn., þar sem birt er bréf rn. um þetta efni, þegar sótt var um fjárveitingu og gerð grein fyrir þessari þörf. Ég árétta það, að þegar ég er að minna á þessa till. rn. um fjárveitingar til einstakra verkefna og greini frá afgreiðslu þeirra í fjvn. á Alþ., þá er það ekki gert í ádeiluskyni, heldur til þess að minna á þá gífurlegu fjárþörf sem er fyrir hendi og ekki hefur til þessa verið unnt að sinna, bæði á þessu sviði og öðrum. En mér þykir það auðvitað sárast þegar ekki hefur verið talið unnt að verða við fjárveitingum til þess að fjármagna tiltekin hagræðingarverk sem hugsanlegt var og raunar vænta mátti að leiddu til betra skipulags og aukins sparnaðar. Sem dæmi um þess háttar verk get ég enn aðeins nefnt það, að menntmrn. hafði látið byrja sérfræðilega könnun á hugsanlegri samnýtingu mg aðstöðu til rannsókna og verklegrar kennslu hjá skyldum skólastofnunum sem eru mjög dýrar í uppbyggingu og rekstri, eins og verkfræðistofnun Háskóla Íslands, Tækniskóli Íslands, Vélskólinn og jafnvel iðuskólinn, verknámsdeildir. Slík sérfræðileg athugun kostar auðvitað verulega fjármuni, en það fékkst ekki bein fjárveiting til hennar. Kannske verður hægt að leysa málið að einhverju leyti fyrir því. Og ég vil enn minna á eitt verkefni svona, rannsóknarverkefni sem ég álít að geti haft mjög mikið gildi og sé nauðsynlegt að sinna, en það er að láta fara fram sérfræðilega rannsókn á áhrifum lengri eða skemmri skólaskyldu á nemendur og á þjóðfélagið í heild, en ákvörðun um þetta atriði hljótum við að taka hér á Alþ. innan stutts tíma samkvæmt þeim lögum sem þar um gilda. En einnig um þetta atriði hefur verið farið á flot að fá fjárveitingar. Það var að vísu gert mjög seint, og það var ekki eðlilegt að hægt væri að verða við því að þessu sinni, en áfram verður auðvitað róið á þeim miðum. Þessi atriði, sem ég hef nefnt, eru nátengd þeim áformum, þeirri meginstefnu, sem felst í grunnskólalögunum, og þeim áformum, sem þar eru boðuð með ýmsum ákvæðum. Ég vil enn minna á ákvæði grunnskólalaganna varðandi kennslu þeirra þarna sem talin eru víkja frá eðlilegum þroska. Þau eru að mínum dómi ákaflega þýðingarmikil. Það hefur þegar verið gert töluvert mikið til þess að framkvæma þessi ákvæði og ég skal ekki rekja það í einstökum atriðum. Þetta eru ein þýðingarmestu ákvæðin í grunnskólalögunum að mínum dómi. En ég vil þó minna á það, að í þéttbýlinu hér syðra og að litlu leyti norðanlands hefur þegar verið veitt skipulagsbundin sálfræðiþjónusta um alllangt skeið þar sem hún hefur verið lengst. Þessari þjónustu hefur enn ekki reynst unnt að koma á annars staðar í landinu og þar er bæði um að kenna fjárskorti, aðstöðuleysi á viðkomandi stöðum og svo því, að við höfum ekki ótakmarkaðan fjölda sérfræðinga á þessu sviði, síður en svo. Ég get nú ekki stillt mig um, fyrst farið er að tala um framkvæmd grunnskólalaganna, að minna á eitt atriði þar sem er veruleg ósamkvæmni í afgreiðslu Alþingis. Það er alllangt síðan, ég hygg að það hafi verið vorið 1975, að Alþ. afgreiddi þál. þar sem er skorað á menntmrh. að ráða sérstakan sérkennslufulltrúa við menntmrn. Nú sótti rn. ítrekað um fjárveitingu til að koma þessu í framkvæmd, og einnig var sótt til stöðunefndar um leyfi til þess að fá að ráða þennan fulltrúa. En það var löngu seinna, á fjárlögum 1977, að þessi fjárveiting loksins fékkst. Og ég bendi á það, að þau lög komu í gildi 1. jan. og sérkennslufulltrúinn tók til starfa 3. sama mánaðar. En hvað um það, þrátt fyrir það að minna fjármagn fáist en æskilegt hefði verið að hafa til umráða til þessara hluta, þá hefur þegar töluvert þokast á leið í þessum málum. Ég nefni það enn í þessu sambandi, að reglugerð um framkvæmd sérkennslunnar hefur verið í smíðum lengi og það er ekki tilviljun, því þetta er bæði viðkvæmt mál og mjög vandasamt. Það hefur verið lögð mjög mikil vinna í gerð þessarar reglugerðar, og ég vona að hún fari nú senn að sjá dagsins ljós. Hér hef ég þegar fjallað um þær miklu breytingar sem grunnskólalögin gera ráð fyrir á námsmati. Það hefur komið fram í þeim orðum sem ég hef sagt hér um framkvæmd prófanna. Ég vil enn nefna það, að grunnskólalögin gera ráð fyrir mjög aukinni áherslu á skólabókasöfnin, og er jafnvel gert ráð fyrir því að þau verði eins konar miðpunktur skólans og skólastarfseminnar á hverjum stað. Það hefur verið unnið að framkvæmd þessa atriðis eftir föngum, og það er jafnframt unnið að því og leitast við að stuðla að því, þar sem því verður við komið, að tekin verði upp sameiginlegur rekstur skólabókasafna og almenningsbókasafna. Ég hef áður aðeins vikið að því - það kom fram í skýrslu rn. um framkvæmd prófanna - því merka nýmæli sem felst í grunnskólalögunum um tengsl skólans og atvinnulífsins. Það segir hér í 42. gr.: „Í samræmi við markmið grunnskóla skal að því stefnt að nám í öllum bekkjum skólans tengist sem best raunhæfum athugunum og þroskandi störfum utan skólaveggjanna. Í 7.–9. bekk verði val námsgreina frjálst að hluta og skal þar við það miðað að verklegt skyldu- og valnám geti samanlagt numið helmingi námstímans að hámarki, en fimmtungi hans að lágmarki.“ Í þessu er höfð mikil sveigja, eins og eðlilegt er, því hér er um nýmæli að ræða. Ég minni einnig á það sem segir í sömu grein, eftir að nánar hefur verið greint hvað kenna skuli í grunnskóla: „Þar sem nemendur eru þátttakendur í atvinnulífinu um takmarkaðan tíma á skólaárinu skal heimilt að meta það að nokkru til jafns við verklegt nám. Fræðsluráð skal í samráði við launþega- og atvinnurekendasamtök og hlutaðeigandi skólastjórn skipuleggja atvinnuþátttöku nemenda, þar sem slíkrar skipulagningar er þörf, og skal metið að nokkru sem verklegt nám.“ Þetta nýmæli tel ég vera mjög merkt. En það er líka mjög mikið verk að koma því í framkvæmd. Nokkuð hefur verið að þessu gert og nokkuð var unnið í þessa stefnu hjá einstökum skólum, einnig áður en grunnskólalögin voru sett, en ég endurtek: það kostar mikla vinnu og líka töluverða fjármuni að koma þessu nýmæli í framkvæmd. Í þessari sömu grein eru einnig fyrirmæli um það, að við setningu námsskrár og skipulagningu námsefnis skuli þess gætt að gefa nemendum sem jöfnust tækifæri til náms, jafnframt því sem komið er til móts við og viðurkennd mismunandi persónugerð, þroski, geta og áhugasvið nemenda. Og það eru sérstök ákvæði um hvernig með skuli fara í fámennum skólum þar sem margir aldursárgangar þurfa að vera saman. Það verður að vera sveigjanleiki í þessum efnum. Grunnskólalögin stefna að því að það er reynt að koma honum á. Gerð hinna nýju prófa er eitt af mörgum viðbrögum til þess að svo megi verða. Það er oft talað um það, og kom fram hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni áðan, að framkvæmd grunnskólalaganna verði ákaflega kostnaðarsöm. Þetta kemur mjög oft fram þegar fjallað er um afgreiðslu fjárlaga. Og mér finnst oft að menn gleymi því að taka það með í reikninginn, að hvort sem hefði verið sett ný fræðslulöggjöf eða ekki, þá var alveg óhjúkvæmilegt að gera ýmsar breytingar og sumar kostnaðarsamar á skólakerfinu, m. a. taka námsefni og tilhögun námsmats til rækilegrar endurskoðunar. Ég minni enn í því sambandi á mjög mikla gagnrýni á stöðnun í skólakerfinu sem verið hefur uppi svo lengi sem - liggur mér við að segja - opinberir skólar hafa starfað á Íslandi, en rekin af vaxandi hörku í seinni tíð. En ég hygg að það sé mál flestra, að þau nýmæli, sem ég aðeins hef tæpt hér á, séu til bóta og æskilegt sé að framkvæma þau svo fljótt sem við verður komið. Það hefur oft verið rætt um það í sambandi við þessa kostnaðarhlið, að skólarannsóknadeild í rn. væri fyrirferðarmikil og kostaði mikla fjármuni að reka hana. Mér finnst ástæða til að vekja sérstaka athygli á því, hvað þarna er gert, þó með örfáum orðum. Ég minni fyrst á það sem áður hefur komið fram, að mjög margar námsgreinar á grunnskólastiginu hafa verið teknar til endurskoðunar þó nokkrar séu eftir. Í framhaldi af námsskrárgerðinni, sem ég hef áður minnst á og er auðvitað unnið að þarna, er svo hlutur skólarannsóknadeildar í námsbókagerð. Þessi deild hefur lagt þar töluvert af mörkum, t. d. greitt höfundarlaun vegna samningar kennslubóka og borið ýmsan annan kostnað af námsbókagerðinni sem ella hefði fallið á Ríkisútgáfu námsbóka. Og þá er hluti af kostnaði við tilraunakennsluna, sem menn eru nú stundum að hnýta í, en ég segi að sé óhjákvæmileg, - hluti af kostnaði við hana er færður á þessa skólarannsóknadeild. Þá eru einnig námsstjórarnir. Það hafa verið ráðnir sérstakir námsstjórar fyrir hinar ýmsu námsgreinar til þess að kynna námsverkefnið. Þeirra hlutverk hefur verið að veita ýmsar leiðbeiningar og líka að taka á móti ábendingum frá fólkinu, sem vinnur í skólakerfinu og koma þeim til skila, því þessi mál eru í stöðugri endurskoðun, eins og ég vék að áðan. Þessir námsstjórar eru nú 9. En ég ætla ekki að fara lengra út í þetta. Mig langaði rétt til að nefna þessi dæmi til þess að mönnum yrði kannske örlítið ljósara en áður umfang þeirrar starfsemi sem fram fer innan skólarannsóknadeildar menntmrn. Ég hygg að það þurfi ekki orðum að því að eyða að slík endurskoðunarstörf sem þar hafa verið unnin, það var óhjákvæmilegt að vinna þau, hvort sem ný löggjöf var sett eða ekki. En ég vil jafnframt láta koma fram hér, að okkur er ljóst í rn. að það er nauðsynlegt að mikil tengsl séu með skólarannsóknadeildinni í rn. og Kennaraháskóla Íslands og Æfinga- og tilraunaskóla kennaraháskólans. Og ég veit að í frv. um Kennaraháskóla Íslands verður lögð aukin áhersla á þessi tengsl. Ég vil svo aðeins minna á það, að í ákvæði til bráðabirgða segir að að 4 árum liðnum frá gildistöku grunnskólalaganna skuli menntmrh. gera Alþ. grein fyrir framkvæmd laganna og þá einkum undirbúningi að 9 ára skólaskyldu, þannig að Alþ. gefist kostur á að álykta á ný um það ákvæði. Tveir hv. þm. spurðu um þetta sérstaklega og ég get upplýst það, að þegar hafa verið settir menn til að hefja gagnasöfnun og skýrslugerð sem er nauðsynlegur undanfari þess að ráðh. geti gefið Alþ. tilskildar upplýsingar um þetta. Þetta er áreiðanlega mikið verk, og það var ekki seinna vænna að hefja undirbúning að því. Það er ekki langt síðan þetta var sett í gang og ef eitthvað er, þá höfum við gert það heldur of seint en of snemma, þó ég sé ekki alveg sammála hv. þm. sem sagði að þessar athuganir bæri að leggja fram í byrjun næsta þings. Ég held það mundi ekki teljast vítavert þó það drægist eitthvað fram á þingið. Í framhaldi af þessari upprifjun um grunnskólalögin, sem ég geri hér að gefnu tilefni, því að margir þm. hafa vikið að því að framkvæmd þeirra væri mjög ábótavant, vil ég aðeins víkja að framhaldsskólastiginu örlítið meira en ég þegar hef gert. Í beinu framhaldi af setningu grunnskólalaganna og laganna um skólakerfið hófst endurskoðun framhaldsskólastigsins. Forustu um þá endurskoðun, það hefur raunar komið fram áður, hefur haft n. fjögurra deildarstjóra í menntmrn. og hún tók til starfa haustið 1974. Ég vil leggja mikla áherslu á það, að þessi n. studdist við margvíslegar athuganir, sem áður höfðu verið gerðar á ýmsum þáttum framhaldsskólastigsins, ekki síst þeim þættinum sem mest hefur verið gagnrýndur, en þar á ég við verkmenntaþáttinn. En á því sviði höfðu starfað milliþn. og skilað yfirgripsmiklum álitum. Þessi n. hefur leitað álits fjölmargra aðila og frumdrög að till. hennar voru kynnt á ráðstefnu nokkurra skólamanna sem haldin var í sumar. Og eins og ég sagði áðan hefur n. skilað þessum till. til menntmrh. og þær eru hjá ríkisstj. í nánari skoðun. Mín hugsun er sú, eins og ég held að ég hafi tekið fram áðan, að leggja þetta mál fram nú á þessu þingi, svo fljótt sem við verður komið, en eingöngu til kynningar málinu þar sem það er mjög umfangsmikið og þess vegna nauðsynlegt að bera það enn undir fjölmarga aðila, bæði skólafólk, sveitarstjórnarmenn og marga aðra sem láta sig þetta mál varða, því ætlunin er að vinna þetta á líkan hátt að því leyti til og grunnskólalögin voru unnin á sínum tíma. Það er ekki unnt að skýra frá þessum tillögum í einstökum atriðum. Ég var nú að hugsa um að greina frá meginatriðum í þeim, en ég held satt að segja að það lengi ræðu mína of mikið. En ég vil aðeins, að marggefnu tilefni raunar, láta það koma fram hér, eins og ég hef áður tekið fram í blöðum og á fundum, að stefnt er að því í þessum till. að fullt samræmi verði í kostnaðarþátttöku ríkisins og sveitarfélaga í skólum á þessu stigi og eytt verði þeim mikla og ég verð að segja þeim óþolandi mun sem nú er, þar sem ríkissjóður greiðir helming af kostnaði við iðnfræðsluna auk launa og aftur allan kostnað við menntaskólana. Það felst í þessum till. að þetta misræmi hverfi. En þó að sjálf lagasetningin um framhaldsskólastigið sé ekki lengra á veg komin en þetta sem nú er komið fram, þá teldi ég æskilegt að það hefði verið byrjað og fyrir nokkuð löngu á endurskoðun námsefnis á framhaldsskólastiginu, því að það er mjög nauðsynlegt að mæta nýskipan náms á grunnskólastigi með samræmdum aðgerðum á næsta stigi. Það hefur ítrekað verið sótt um fé á fjárlögum til þessarar starfsemi og það hefur ekki tekist að fá inn byrjunarfjárveitingu, tókst ekki enn við gerð síðustu fjárlaga. Ég lagði á það mjög mikla áherslu og ræddi það ítrekað, en allt kom fyrir ekki. Þetta tel ég mjög miður farið, ég get ekki annað en látið það koma fram hér. En það tjáir ekki að deila við dómarann um þetta. Ég vil bara segja það, að allt verður gert sem unnt er til að greiða þeim leið inn í framhaldsskólana sem nú og á næstunni ljúka námi í grunnskóla. Til undirbúnings því að greiða fyrir nemendum inn í framhaldsskólana hefur rn. sent út spurningalista til þeirra nemenda, sem nú ljúka grunnskóla, og spurst fyrir um áform þeirra varðandi skólagöngu næsta vetur. Verður svo reynt að vinna úr því og nota það til hjálpar. En það er náttúrlega óhjákvæmilegt að hér verður eitthvert millibilsástand á meðan ný löggjöf er í smiðum og er að komast til framkvæmda varðandi framhaldsskólastigið. En ég endurtek það, það verður vitanlega að gera allt sem unnt er til þess að greiða fyrir í þessu millibilsástandi. Það er sífellt verið að tala um miðstýringuna í skólakerfinu og það sé markvisst stefnt að því að auka þessa miðstýringu. Mér sýnist þetta vera fjarri öllu lagi. Grunnskólalögin gera ráð fyrir stórauknu valdi og verkefnum úti í byggðunum í gegnum fræðsluskrifstofurnar, eins og ég hef áður minnst á. Það er þó vissulega ekki til þess að auka miðstjórnarvald, heldur til þess að dreifa valdinu. Og eins og ég hef einnig minnt á, þá gera grunnskólalögin ráð fyrir mjög auknu frjálsræði skóla til þess að forma sína eigin starfsemi, og það er ekki heldur til þess að auka miðstjórnarvald. Það verður reynt að framfylgja þessum ákvæðum eftir því sem mögulegt er. Þetta kemur glöggt fram í þeirri grg. sem ég áðan kynnti um samræmdu prófin, að það er dregið úr því sem mætti kalla miðstýringu, með því að fækka hinum samræmdu prófum, með því að gefa skólunum aukið frjálsræði í verkefnavali, t. d. eftir að hin samræmdu próf hafa verið framkvæmd á miðjum vetri. Og ég legg ríka áherslu á það, að námsskráin, eins og hún er nú, og ýmsar slíkar reglur eru fyrst og fremst settar fram til viðmiðunar, þær eru ábending, en ekki beinhörð fyrirmæli um það hvernig hver og einn skóli og kennari skuli haga sínu starfi. Ég staðhæfi því að allt þetta tal um aukna miðstýringu í skólakerfinu og t. d. alveg sérstaklega í sambandi við setningu grunnskólalaganna og framkvæmd þeirra, það er gjörsamlega úr lausu lofti gripið. Og ég skal rökstyðja það enn betur. Það hefur verið þrásinnis um það talað í sambandi við umr. um samræmdu prófin að menntmrh. og menntmrn. vanræki að halda lifandi sambandi við skólastjóra og kennara og nemendur skólanna, en þetta er síðasta atriðið sem ég ætlaði að koma að í þessu spjalli núna. Varðandi þessi margnefndu samræmdu próf og undirbúning þeirra vil ég minna á þetta: Þrjú dreifibréf hafa farið út um þetta efni, fyrstu tvö bréfin strax í apríl 1976 og svo í sept. 1976. Þau voru samin af fulltrúum fyrir erlend mál í prófanefnd og lýstu hugmyndum um eitt samræmt próf í erlendum málum í 9. bekk þar sem nemendur hefðu ákveðna valkosti. Í síðara bréfinu var þessi hugmynd skýrð með dæmum. Í báðum bréfunum voru kennarar í 9. bekk beðnir um að senda námsstjórum í dönsku og ensku álit sitt á hugmyndunum. Svo leyfa menn sér að halda því fram að það hafi aldrei verið leitað álits eins eða neins í þessu sambandi. 24 kennarar sendu álit skriflega, nokkrir gerðu grein fyrir viðhorfum sínum í viðræðum og á fundum, og samþykkt um þetta mál barst frá sameiginlegum fundi í félögum dönsku- og enskukennara. Þegar þessi álit kennaranna höfðu verið athuguð og metin var tekin sú ákvörðun, að einungis yrði prófað í öðru málinu, og sú ákvörðun og ástæður fyrir henni kynntar í bréfi til skólanna 10. jan. s. l. Þó að þessi lokaákvörðun kæmi nokkuð seint gat hún ekki haft nein slæm áhrif á kennsluna út af fyrir sig, að því að best verður séð. En mér finnst alveg augljóst að hér er ekki um sambandsleysi að ræða, heldur þvert á móti. Það var leitað álits kennara, þeirra er málið varðar mest, og ákvarðanir teknar í samræmi við það. Þá hefur einnig verið rætt um það, að hin nýja námsskrá hafi verið gerð án samráðs og ekki nægilega kynnt. En ég minni aftur á þetta, sem áður hefur komið fram, að í okt. og nóv. s. l. voru haldnir fundir með kennurum í grunnskólum um allt land til þess að kynna námsskrána. Þessir fundir urðu alls 54, hvorki meira né minna. Þeir voru yfirleitt mjög vel sóttir, og ég held að mér sé óhætt að segja að yfirleitt hafi verið ánægja með þessa fundi út af fyrir sig. Síðan er að minna á Fréttabréfið sem áður hefur verið minnt á hér. Þar er ítarleg frásögn um þessa fundi og einnig um þessa tilhögun prófanna. En þessir fundir - ég vil taka það fram sérstaklega - voru skipulagðir - ekki af rn. blint, heldur í fullu samráði við hlutaðeigandi fræðslustjóra og fundatilhögun þannig, sem mjög venjulegt er á ráðstefnum, að fyrst eru flutt erindi og síðan er rætt í starfshópum. Ég vil leggja áherslu á það enn á ný, sem segir í formála námsskrárinnar, að í þessa fyrstu útgáfu vantar vafalaust ýmis atriði sem æskilegt er að komi í námsskrá. Rn. gerir því ráð fyrir að námsskráin eða hlutar hennar verði endurskoðaðir áður en langt um líður í ljósi fenginnar reynslu. Það er því mikilvægt að kennarar og aðrir, sem nota námsskrána, komi á framfæri athugasemdum og tillögum um breytingar sem þeir telja að til bóta megi verða. Og ég vil enn minna á það, að margumrædd námsskrá er ekki samin af einum eða örfáum mönnum í rn. Námsskráin er sett samkvæmt tilheyrandi lagagrein og leysir af hólmi gamla námsskrá sem sett var 1960 og síðar endursamin. En þessi námsskrá í sínum fjölmörgu greinum er undirbúin af starfshópum sem þátt tóku í margir kennarar undir stjórn hlutaðeigandi fagnámsstjóra. En Andri Ísaksson prófessor og dr. Wolfgang Edelstein hafa verið ráðgefandi við þetta mikla verk. En hitt er svo auðvitað rétt, sem ég tók fram þegar þessar umr. utan dagskrár hófust, að námsskráin er að lokum lögð fyrir ráðh. til staðfestingar. En það breytir ekki því, að hún er undirbúin á þennan hátt sem ég nú greindi. Og til þess að stytta mál mitt vitna ég aðeins til þeirra ummæla, sem ég viðhafði hér áðan, og tilvitnana, þar sem gerð er glögg grein fyrir því að námsskráin er ekki viðjar, heldur ábending og leiðbeiningar fyrst og fremst. Út af sambandsleysinu vil ég enn aðeins koma þessu að: Á vegum rn. hefur verið komið á fót samstarfsnefndum, föstum samstarfsnefndum: milli rn. og landssamtaka skólastjóra og kennara, sú n. hefur ekki stoð í lögum, en var sett fyrir frumkvæði rn., milli rn. og Sambands ísl. sveitarfélaga samkvæmt grunnskólalögunum, milli rn. og skóla á menntaskólastigi, sú n. starfar samkvæmt lögum um menntaskóla og í henni eiga sæti allir rektorar og skólameistarar. Og enn nefni ég fasta samstarfsnefnd um málefni Háskóla Íslands. Þá mætti enn nefna fleiri slíkar fastar samstarfsnefndir. Ég læt það vera að lengja þá upptalningu, en minni aðeins á það, að fjölmargir vinnuhópar hafa starfað og starfa að einstökum málaflokkum þar sem reynt er að tengja rn. og fólkið sem vinnur viðkomandi störf. Ég nefni aðeins eitt dæmi, en það er það starf sem unnið hefur verið við athugun á möguleikum á samnýtingu skólahúsnæðis. Fyrst störfuðu þrír menn á vegum rn. að þessu. Síðan komu menn frá Reykjavíkurborg inn í þetta starf. Og það hefur verið reynt að hafa sem allra best samstarf við þá æskulýðsfulltrúa og þá fulltrúa sveitarfélaga sem til hefur náðst. En þetta er aðeins eitt dæmi af mjög mörgum sem unnt væri að nefna. Ég minni á viðtalstíma fagnámsstjóranna sem áður hefur verið greint frá, og ég minni á fræðslustjórana 8, það er eitt af þeirra verkefnum að treysta tengslin milli rn. annars vegar og fólksins, sem starfar í skólunum, og foreldra og nemenda einnig, og þeir eiga að hafa til þess miklu betri aðstöðu heldur en starfsmaður sem er í skrifstofu á Hverfisgötu 6. Til þess enn að undirstrika það, að menntmrn. leggur sig í framkróka um náið samstarf við sitt fólk bæði fyrr og siðar þá vil ég minna enn og aftur á meðferð grunnskólafrv. án þess að hafa um það mörg orð. Það er áreiðanlega alveg rétt, sem fram kom hjá hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasyni, fyrrverandi menntmrh., að við fyrstu gerð frv. var seilst mjög viða til fanga. Og ég held að það sé óhætt að segja að enginn ráðh. og ekkert rn. hafi lagt sig meira í framkróka um að kynna þau lög, sem verið var að setja, heldur en forveri minn, hv. þm. Magnús T. Ólafsson, gerði í sambandi við kynninguna á grunnskólafrv. Það skýrði að nokkru þann langa tíma sem meðferð þess tók hér á Alþ. frá því að það var fyrst lagt fram. Slíkum starfsháttum viljum við, sem nú störfum í menntmrn., vissulega halda áfram. Hæstv. forseti. Ég er víst orðinn nokkuð langorður, en það er satt að segja erfitt að gera grein fyrir þessum málum öllum í örfáum orðum. Eins og ég sagði í upphafi hef ég talið æskilegra að um þetta hefði verið rætt undir föstum dagskrárlið. En þetta er orðin venja hér, t. d. að gefa stjórnarandstöðunni á hverjum tíma nokkuð ótakmarkaðan ræðutíma í umr. utan dagskrár. Ég sé þá ekki kannske svo mjög athugavert við það, þó að ráðh. taki sér nokkurn tíma til að útskýra þegar minnst hefur verið á mjög mörg atriði og sum sett fram í nokkuð skörpum ádeilutóni, sem ég auðvitað kvarta alls ekkert undan. Ég segi það og hef raunar sannað það með þessari kannske allt of löngu ræðu, að ég vil á engan hátt skorast undan því að taka þátt í umr. sem þessum þegar þær snerta mitt ráðuneyti.