Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Skýrsla þessi um meðferð dómsmála var lögð fram fyrr í vetur á Alþ. Það hefur orðið nokkur dráttur á því að fylgja henni úr hlaði með fáeinum orðum. Ég vil þó taka fram, að þar er ekki við forseta að sakast, heldur má rekja þann drátt, sem á því hefur orðið, til ástæðna sem mig varða. En auk þess vil ég geta þess, að raunar var talið æskilegt að nokkur tími liði frá útbýtingu skýrslunnar og þangað til umr. færi fram um hana til þess að gefa hv. þm. tækifæri til þess að kynna sér efni hennar og kynna sér einstök mál, sem þar er að vikið, ef þeir hefðu áhuga á því. Þessi skýrsla, sem hér liggur fyrir, tekur aðeins til dómsmála í þrengri merkingu, ef svo má segja, einkamála og sakamála, sem svo eru kölluð. Hins vegar tekur hún ekki til skipta, fógetagerða eða uppboða. Skýrslan er byggð á upplýsingum frá viðkomandi embættum. Ekki er ástæða til þess út af fyrir sig að rengja þær upplýsingar, en þó hefur verið síðar nokkuð kannað, hvort það væri ekki rétt, sem í þessari skýrslu segir, svo og reynt að fylgjast með því, hverjar breytingar hefðu á orðið eftir að svör bárust frá viðkomandi embættum. Þau atriði, sem óskað var upplýsinga um og þessi skýrsla fjallar um, eru í fyrsta lagi, hvort hægt væri að sjá, hvort ætti sér stað óhæfilegur dráttur í meðferð einkamála eftir að þau hefðu verið tekin til dóms, eins og það er kallað, og þangað til dómur er kveðinn upp. Í öðru lagi, hvort það ætti sér óeðlilegur dráttur stað um meðferð einkamála frá því að þau eru þingfest og þangað til þau eru dæmd. Um sakamál var leitað upplýsinga um, hvaða sakamál væru ódæmd 1. okt. s. l., þar sem ákæra hefur verið gefin út fyrir 1. jan. 1977. Með því átti sem sagt að fá fram upplýsingar um það, hvort óhæfilegur dráttur ætti sér stað hjá dómstólum eftir að ákæra hefði verið gefin út í máli. Og í fjórða lagi er leitað upplýsinga um, hvort það mundi eiga sér stað óhæfilegur dráttur í meðferð sakamála eftir að þau hefðu verið kærð og þangað til ákvörðun hefði verið tekin um nánari framvindu þeirra. Í þessu tilfelli var athugunin takmörkuð við þau brot sem gætu hugsanlega varðað fangelsi. Ég ætla að gera með örfáum orðum grein fyrir fyrir því sem fram kemur í þessari skýrslu. Efninu þar er glögglega niður skipað, þannig að fyrst eru tekin til meðferðar einkamálin og þá eftir lögsagnarumdæmum, en við hvert mál er getið þingfrestingardags og númers málsins og aðila, þannig að auðvelt á að vera fyrir hv. þm. að átta sig á þessu. Um einkamálin fjallar skýrslan frá bls. 1 þar til á bls. 6. Á bls. 6 eru svo teknar upp upplýsingar um sakamálin undir staflið e, þau mál sem ákært hefur verið í fyrir 1. jan. 1977 og eru enn til meðferðar. Og þar eru enn málin tekin í röð eftir umdæmum og sett með dagsetning ákæru, einkenni málsins og tegund brots. Upplýsingar um öll þessi atriði er að finna í skýrslunni. Að lokum er svo undir staflið d fjallað um sakamál, sem kærð höfðu verið fyrir 1. apríl 1976, en var ólokið 1. okt. s. l. Og þar er hliðstæð flokkun og áður, þannig að þar er getið dagsetningar ákæru, þar sem því er að skipta, einkennis málsins, dagsetningar elstu kæru og loks tegundar brotsins. En það var með bréfi 21. sept. s. l. sem dómsmrn, óskaði eftir upplýsingum hjá dómstólum um dómsmál, sem einhverra hluta vegna hafa dregist á langinn. Ekki þótti rétt að leita til Rannsóknarlögreglu ríkisins í því sambandi, þar sem stofnunin var þá nýlega tekin til starfa og þar af leiðandi erfitt fyrir starfsmenn hennar að gefa umbeðnar upplýsingar. Eins og ég þegar hef drepið á þótti rétt að skipta dómsmálunum í tvo aðalflokka og verður það gert einnig í því, sem ég segi hér á eftir, og fjallað fyrst um einkamálin, en síðan vikið að sakamálunum. Í fyrrgreindu bréfi dómsmrn. var í fyrsta lagi spurst fyrir um einkamál sem dómtekin höfðu verið fyrir 1. júní s. l. án þess að dómur hefði fallið í þeim 1. okt. s. l. Ekkert slíkt mál reyndist vera til meðferðar hjá dómstólunum og virðist af því mega draga þá ályktun, að ekki eigi sér stað yfirleitt óhæfilegur dráttur frá hví að mál hefur verið tekið til dóms og þangað til dómur hefur verið kveðinn upp í því. Í öðru lagi var spurst fyrir um mál sem þingfest höfðu verið fyrir 1. okt. 1975 og væri enn ólokið 1. okt. s. l. Þessi mál reyndust vera alls 113. þar af 67 sem voru til meðferðar hjá Borgardómi Reykjavíkur eða hjá embætti yfirborgardómara í Reykjavík. Af þessum 113 málum voru 45 þingfest á árunum 1966–1973 en það er augljóst mál, að það er algerlega óeðlilegur og óhæfilegur dráttur á dómsmálum. Hér á eftir verður gerð nokkur grein fyrir því, hvers vegna þessi 45 mál. sem þingfest voru á árunum 1966–1973. hafa dregist svo á langinn sem raun ber vitni, ef frambærilegar ástæður hefur verið hægt að fá fyrir slíkum drætti eða þær hafa komið fram við nánari athugun á málunum. og verða þá málin talin upp í heilli röð sem gert er í skýrslunni. Er að sjálfsögðu erfitt fyrir hv. þm. að fylgjast með því, sem ég segi þar um, nema þeir hafi skýrsluna í höndum. 1. Mál nr. 368/1966. Tveir lögmenn höfðu frá upphafi farið með málið fyrir hönd stefnanda, en þeir höfðu báðir forfallast. Þegar skýrslan var gerð var talið að mál þetta væri á lokastigi samkv. upplýsingum frá yfirborgardómara. Þessu máli er nú lokið. 2. Mál nr. 3096/1967. Tveir dómarar hjá embætti yfirborgardómara hafa farið með mál þetta. Sá, sem nú fer með málið, tók við málinu 1. okt. 1976. Það, sem orsakað hefur drátt á málsmeðferðinni, er að einn aðili þess er búsettur í fjarlægri heimsálfu. 3. Mál nr. 7/1969. Fullnægjandi ástæður fyrir drætti þessa máls hafa ekki komið fram aðrar en þær, að um sé að kenna veikindum dómara og lögmanna. 4. Mál nr. 24/1969. Það mál var það langt komið, að gert var ráð fyrir því, að það yrði fljótlega tekið til munnlegs flutnings eftir að skýrsla var gerð. Samkv. upplýsingum, sem nú liggja fyrir, er máli þessu lokið. 5. Mál nr. 2649/1969. Úrskurðir um réttarfarsatriði, sem skotið var til Hæstaréttar, hafa valdið töfum á meðferð málsins, sömuleiðis veikindi og síðar andlát lögmanns stefnanda. Horfur eru nú taldar á því, að þessu máli ljúki á næstunni. 6. Mál nr. 3203/1969. Máli þessu er nú lokið. 7. Mál nr. 1919/1969. Dómur í þessu máli gekk upphaflega 13. des. 1971, en honum var áfrýjað. Með dómi Hæstaréttar 12. nóv. 1973 var málið ómerkt og vísað til meðferðar héraðsdómara að nýju. Úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta gekk á árinu 1976, en enn stendur yfir gagnaöflun í málinu. 8. Mál nr. 7640/1970. Veikindi og síðar andlát lögmanns eiga sinn þátt í drætti þessa máls. Nú síðast hefur verið beðið eftir að dómur í hliðstæðu máli félli í Hæstarétti. Sá dómur er nú nýfallinn, þannig að búast má við að skriður komist á málið og því ljúki innan skamms. 9. Mál nr. 2793/1970. Veikindi beggja aðila hafa tafið meðferð málsins. 10. Mál nr. 5499/1970. Lögmaður stefnanda lést fyrir nokkru og var því ekki ljóst þegar skýrslan var gefin, hvaða lögmaður mundi taka við hlutverki hans. Samkv. þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir, er máli þessu lokið. 11.–12. Mál 8431/1970 og 40/1970. Engar haldbærar skýringar hafa komið fram á drætti þessara mála. 13.–14. Mál nr. 152/1970 og 2542/1971. Málum þessum er nú lokið. 15. Mál nr. 5771/1971. Engar haldbærar skýringar hafa komið fram á drætti þessa máls. 16. Mál nr. 5204/1972. Munnlegur málflutningur í málinu hefur verið ákveðin 16. þ. m., segir þegar þessi skýrsla var tekin saman. Er búist við að dómur muni falla innan skamms í því máli. 17. Mál nr. 2715/1972. Veikindi og síðar andlát lögmanns hafa valdið drætti á málinu. S. l. sumar varð fyrst ljóst hvaða lögmaður tæki við rekstri málsins fyrir stefnanda. og samkv. þeim upplýsingum. sem nú liggja fyrir. er máli þessu nú lokið. 18. Mál nr. 7846/1972. Veikindi hafa einnig tafið meðferð þessa máls. Boðað var til munnlegs málflutnings 10. nóv. s. l., en honum var frestað vegna veikinda lögmanns annars aðila. 19.–21. Mál nr. 8329/1972, 8337/1972 og 8332/1972. Beðið hefur verið eftir að dómur í hliðstæðu máli félli í Hæstarétti. Sá dómur er nú nýlega fallinn, þannig að búast má við að skriður komist á þessi mál. 22. Mál nr. 154/1972. Það, sem tafið hefur meðferð þessa máls, er að þeir lögmenn, sem upphaflega héldu uppi sókn og vörn í málinu, hafa forfallast og aðrir tekið við. 23. Mál nr. 790/1973. Máli þessu hefur verið frestað alls 16 sinnum að beiðni lögmanna. Málið er nú talið vera á lokastigi. 24.–25. Mál nr. 1029/1975 og 1030/1975. Þó að númerin á málunum séu frá árinn 1975, þá voru þau upphaflega þingfest 1973 og eru því talin með þessum málum, sem ég er að gefa yfirlit yfir. Úrskurðir um réttarfarsatriði, sem skotið var til Hæstaréttar, hafa tafið meðferð þessara mála. Horfur eru nú taldar á að málum þessum ljúki á næstunni. Og eftir þeim upplýsingum, sem ég fékk nú áðan, þá er málum þessum nú lokið. 26. Mál nr. 1349/1973. Máli er nú lokið. 27. Mál nr. 6659/1973. Mál þetta hefur verið tekið fyrir alls 11 sinnum, en er þó enn ólokið. 28. Mál nr. 6693/1973. Máli þess er nú lokið. 29. Mál nr. 124/1973. Mál þetta hefur verið tekið fyrir alls 10 sinnum og biður nú munnlegs málflutnings. Má því búast við að dómur falli í málinu innan skamms. Þetta var yfirlit yfir þau mál, sem þingfest voru á árunum 1966–1973, að báðum árum meðtöldum, hjá Borgardómi Reykjavíkur og ekki var lokið þegar yfirborgardómari gaf sín svör. Við þessar upplýsingar varðandi Borgardóminn er aðeins rétt að bæta fáeinum orðum. Samkv. upplýsingum yfirborgardómarans í Reykjavík var 359 málum úthlutað til dómara á árinu 1974, en til svonefndrar úthlutunar fara einkum vandasamari mál, þar sem tekið er til varna. Af þessum 359 málum voru 20 óafgreidd 1. okt. s. l., þ. e. a. s. 5.6%. Fram til 1. okt. 1975 var 271 máli úthlutað til dómara. Af þeim voru 18 óafgreidd 1. okt. s. l., þ. e. a. s. 6.6%. Ætla má á grundvelli þessara upplýsinga. að af þeim einkamálum, þar sem tekið er til varna, séu 9 af hverjum 10 afgreidd innan árs frá því að þau voru þingfest. Þetta á við um Reykjavík, en úti á landi eru einkamálin, eins og skýrslan ber með sér, mun færri. Rétt er þó að gera grein fyrir þeim málum, sem þingfest voru þar á árinu 1973 eða fyrr og talin eru upp í skýrslunni, þannig að það komi fram með hliðstæðum hætti um þau og málin í Reykjavík. Hjá embætti bæjarfógeta á Akranesi er um að ræða eitt slíkt mál. Það er mál nr. 44/1973. Samkv. upplýsingum bæjarfógeta hafa aðilar málsins ekki sýnt áhuga á því að hraða málsmeðferð. Hjá embætti bæjarfógeta á Ísafirði er sömuleiðis um að ræða eitt mál, sem þingfest var á árinu 1973. Það, sem einkum virðist hafa valdið drætti á þessu máli, er að þeir lögmenn, sem upphaflega komu fram fyrir hönd málsaðila, hafa forfallast og aðrir tekið við. Frekari skýringar hafa ekki komið fram. Hjá embætti bæjarfógetans í Vestmannaeyjum er um að ræða 6 mál sem þingfest voru á árinu 1973 eða fyrr. Í stuttu máli hafa engar handbærar skýringar komið fram á drætti þessara mála en þær, að mikil röskun varð á allri starfsemi embættisins í kjölfar eldgossins á Heimaey 1973. Sum þessara mála munu þó nú vera á lokastigi. Hjá embætti sýslumannsins í Árnessýslu er um að ræða 5 mál, sem þingfest voru á árinu 1973 eða fyrr. Engar haldbærar skýringar á drætti þeirra mála hafa komið fram aðrar en þær, að málsaðilar hafi lítinn áhuga á því að hraða meðferð málanna. Hjá embætti bæjarfógetans í Keflavík eru til meðferðar 2 mál, sem þingfest voru á árinu 1973. Þessi mál voru upphaflega þingfest í Hafnarfirði, en flutt til Keflavíkur þegar Gullbringusýsla var felld undir embætti bæjarfógetans í Keflavík. Aðilar þessara mála eru taldir hafa sýnt lítinn áhuga á því, að meðferð þeirra væri hraðað. Loks er til meðferðar eitt mál hjá embætti bæjarfógeta í Hafnarfirði, sem þingfest var á árinu 1972. Mál þetta er talið óvenjulega flókið landamerkjamál. Má sem dæmi nefna, að alls hefur verið þingað 35 sinnum í málinu. Málið er nú talið vera á lokastigi. Ég hef þá gert grein fyrir þessum 45 einkamálum, sem áður eru talin og dregist hafa frá því á árunum 1986–1373. Í sumum tilvikum hafa komið fram haldbærar skýringar á þessum drætti, en í öðrum ekki. Gerð hefur verið gangskör að því að ýta á að þessum málum væri hraðað og þeim væri lokið, og eins og upplestur minn áðan ber vitni um hefur mörgum af þessum málum verið lokið nú alveg nýlega. Og reynt mun verða að ýta á og hraða þeim málum sem enn eru óafgreidd. En hitt er ljóst, að málsaðilar ráða að nokkru leyti - og má reyndar segja að miklu leyti og að of miklu leyti - gangi mála þegar um er að ræða einkamál. Sama á við um lögmenn, að þeir ráða æðimiklu um það, hver gangur er á meðferð þessara mála. Dráttur á gangi málanna er því ekki ætíð að kenna dómurum. heldur eiga lögmenn og málsaðilar þar nokkra sök. Þetta er rétt að hafa í huga þegar lagður er dómur á gang einkamála hjá dómstólum landsins. Þá er rétt að víkja stuttlega að sakamálunum og verður þá í þeim skýringum, sem gefnar verða, með hliðstæðum hætti stuðst við það sem fyrir liggur í skýrslunni. Með fyrrgreindu bréfi dómsmrn. var spurst fyrir um sakamál þar sem ákæra hefði verið gefin út fyrir 1. jan. 1977 án þess að dómur hefði fallið fyrir 1. okt. s. l. Þetta reyndust alls 239 mál. Langflest þessara mála varða áfengis- og/eða umferðarlagabrot, en einnig ber nokkuð á málum, þar sem sakarefnið er fjársvik, líkamsárás, þjófnaður, nytjataka og skjalafals, Um þetta er upplýsingar að fá í hinni prentuðu skýrslu. Þær ástæður, sem færðar hafa verið fram fyrir drætti á þessum málum, eru einkum tvær: annars vegar of mikið vinnuálag dómara og hins vegar það, að oft og tíðum gengur erfiðlega að ná til sakbornings. Þetta eru þó að mínum dómi ekki viðhlítandi skýringar í öllum tilfellum. Nær helmingur þessara mála er til meðferðar hjá embætti yfirsakadómara í Reykjavík eða hjá Sakadómi Reykjavíkur. Við breytingar þær á löggjöf um meðferð opinberra mála, er tóku gildi á síðasta ári, færðust svo til öll önnur verkefni en dómsýsla frá embætti yfirsakadómara til annarra embætta. Starfsmönnum embættisins fækkaði hins vegar ekki að sama skapi, svo að nú ætti þegar af þeirri ástæðu að ganga greiðar en fyrr að afgreiða sakamál í höfuðborginni. Sama á að nokkru leyti við úti á landi, einkum hjá embættum bæjarfógeta í Kópavogi og Hafnarfirði, en af þessu, sem ég sagði, má síst af öllu draga þá ályktun, að ekki sé unnið vel hjá Sakadómi Reykjavíkur. Sakadómur Reykjavíkur hefur látíð frá sér fara skýrslu um sakadómsmál sem afgreidd hafa verið á árunum 1971–1975. Er rétt að rifja þá skýrslu upp, þannig að menn sjái að æðimörg mál hafa verið afgreidd frá þessari stofnun á þessum árum. Dómar hafa verið felldir í sakamálum á þessum tíma sem hér segir: 1971 voru þeir 544, 1972 526, 1973 697, 1974 653 og 1975 957. Mál, sem afgreidd hafa verið með dómssáttum, sektum eða áminningum, eru 1971 1252, 1972 1546, 1973 1370, 1974 1873 og 1975 1708. Auk þess hafa svo verið dæmd og afgreidd á þessum tíma barnsfaðernismál og vefengingarmál. Ég tel rétt að láta koma fram í sambandi við að litið er á þau mál, sem enn eru óafgreidd hjá þessum dómi, að þetta hefur þó verið afgreitt af málum og það er hreint ekki lítið. En hitt er samt ekki nógu gott, að of mörg mál eru enn óafgreidd að mínu mati. En á því eru að vísu ýmsar og margvíslegar skýringar. Til viðbótar þeim, sem ég drap á áðan, má nefna of mikið vinnuálag og erfiðleika á því að ná til sakborninga. Elsta málið af þeim, sem tilgreind eru í skýrslunni um meðferð dómsmála, og það, sem hvað mest umtal hefur vakið, er mál Friðriks Jörgensens. Ég ætla ekki að rekja hér einstök mál, en ég ætla þó í stuttu máli að rekja sögu þessa máls, vegna þess að það er að minni hyggju alveg dæmalaus raunasaga eða hrakfallasaga í íslenskri dómsmálasögu. Hinn 22. des. 1966 sendi Seðlabanki Íslands bréf til Sakadóms, þar sem farið var fram á rannsókn vegna meintra gjaldeyrisbrota sakbornings. Í jan. 1967 var svo fyrst þingað í málinu og hinn 13. febr. 1967 var endurskoðanda falið að rannsaka bókhald sakbornings með tilliti til gjaldeyrisskila. Hinn 21. nóv. 1967 sendi svo skiptaráðandi Sakadómi bréf, þar sem beiðst var rannsóknar á meintu refsiverðu atferli sakbornings viðvíkjandi gjaldþroti hans. Hinn 10. des. 1967 skilaði endurskoðandi skýrslu um gjaldeyrisskil sakbornings. Nokkru síðar, eða hinn 23. febr. 1968, var endurskoðanda falin rannsókn á bókhaldi sakbornings að því er tók til gjaldþrots hans. Hinn 27. ágúst 1968 skilaði endurskoðandi svo skýrslu um þá rannsókn. Á árunum 1968 og 1969 var málið svo rannsakað fyrir dómi, bæði að því er tók til kærunnar um vanskil á gjaldeyri og kærunnar um ólögmætt atferli viðvíkjandi gjaldþroti. Hinn 9. maí 1969 sendi Sakadómur saksóknara niðurstöður rannsóknar um gjaldeyrisskilin og hinn 23. des. sama ár niðurstöður rannsóknar um gjaldþrotið. Tæpu ári síðar, eða hinn 21. okt. 1970, það saksóknari um frekari rannsókn og lauk henni hinn 3. mars 1971. Hinn 15. mars 1971 var svo gefin út ákæra á hendur sakborningi og var málið þingfest þrem dögum síðar. Næsta ár stóðu svo yfir þinghöld í málinu, en hinn 22. febr. 1972 tilkynnti saksóknari Sakadómi, að hann hefði fallið frá II. kafla ákærunnar, þ. e. þeim hluta hennar er tók til hins meinta gjaldeyrisbrots. Í sept. 1972 lét svo dómari sá, er sat í forsæti dómsins, af störfum við Sakadóm. Nýr dómsformaður var skipaður í apríl 1973, en meðferð málsins dróst vegna veikinda og síðar andláts verjanda sakbornings. Hinn 13. mars 1975 var sakborningi skipaður nýr verjandi og um haustið 1975 fól saksóknari Hallvarði Einvarðssyni, þá vararíkissaksóknara, að sækja málið af sinni hálfu. Stuttu síðar hófst rannsókn í hinum svonefndu og raunar rangnefndu Guðmundar- og Geirfinnsmálum, vegna þess að það er nú yfirleitt ekki venja að kenna mál við þá sem hafa orðið fyrir brotunum.  Ég hygg að í íslenskri lögfræði- og dómsmálasögu muni oft verða vitnað til þessa máls, sem ég held að sé í rauninni mjög einstætt hvað alla meðferð snertir og hvað hafa komið óvenjulega mörg einkennileg atvík fyrir í sambandi við það, sem hafa frestað því eða haft í för með sér að málið hefur tafist. Þetta mál var nefnt hér sérstaklega, en eins og ég sagði áðan ætla ég annars ekki að fara að telja upp eða rekja þessi sakamál sem hér er um að tefla og ólokið er, eins og skýrslan ber með sér. Þá var í bréfi dómsmrn. spurst fyrir um sakamál sem kærð voru fyrir 1. apríl 1976 og enn var ólokið 1. okt. s. l. Þessi spurning tók þó, eins og áður er sagt, eingöngu til þeirra mála þar sem brot gat hugsanlega varðað fangelsi. Mál af þessu tagi reyndust alls 141 á öllu landinu. Þar af hafði verið gefin út ákæra í 61 máli á árinu 1977. Flest málin varða sakarefni á borð við líkamsárás, þjófnað, fjársvik og skjalafals. Fátt er um þessi mál að segja umfram það sem sagt var um fyrri málaflokkinn. Tilkoma Rannsóknarlögreglu ríkisins svo og sérstakrar rannsóknardeildar við embætti lögreglustjóra hvar sem er á landinu á að tryggja að kærur séu framvegis afgreiddar fyrr en tíðkast hefur til þessa. Því er þess að vænta, að síðast nefndum málum fækki á komandi árum, þ. e. a. s. óafgreiddum málum af þessu tagi. Ég hef þá í stuttu máli gert grein fyrir þeim málum sem talin eru upp í skýrslu þeirri um meðferð dómsmála, sem ég hef lagt fyrir Alþ. Ég vona að það verði framvegis árviss atburður, að slík skýrsla verði lögð fyrir Alþ. Ekki leikur neinn vafi á því, að skýrslan hefur, ef ég svo má segja, rekið á eftir ýmsum aðilum í dómskerfinu, og ég er ekki í nokkrum vafa um að ef slík skýrslugjöf verður árviss atburður á Alþ., þá muni hún veita dómstólum og rannsóknaraðilum aðhald. Jafnframt er auðvitað eðlilegt að mínum dómi, að Alþ. láti sig mál þessi varða og vilji gjarnan fá skýrslu um þau og hvernig gangur þeirra er, þó að með því sé auðvitað ekki á neinn þátt haggað við þeirri staðreynd, að dómstólarnir eru sjálfstæðir aðilar og dómsvaldið er þriðji þáttur ríkisvaldsins og það hlýtur að sjálfsögðu að setja afskiptum Alþ. af þessari starfsemi jafnan nokkur takmörk. En mér finnst eðlilegt að hv. alþm. vilji fylgjast með í þessum málum, hvernig þau eru af hendi leyst, hvernig þeim fjármunum, sem fara til þessara mála, er varið o. s. frv. og að þeir fái þá í því sambandi tækifæri til þess að koma fram með fsp. varðandi einstök mál eða almenn atriði. Jafnvel væri heppilegt að mínum dómi að slík skýrsla gæti farið til meðferðar hjá nefnd í þinginu. Þá væri eðlilegt að þingsköpum væri breytt í þá átt, að á Alþ. væri starfandi sérstök dómsmálanefnd, alveg eins og t. d. sérstök menntamálanefnd o. s. frv. Það er auðvitað ekki nægilegt til þess að hraða meðferð þessara mála að safna saman svona upplýsingum og gefa skýrslu um þau á Alþ., heldur verður líka að gera viðeigandi ráðstafanir og grípa til viðeigandi ráðstafana til þess að hraða meðferð þeirra mála sem áfátt þykir að þessu leyti. Þetta hefur auðvitað alltaf verið gert af hálfu dómsmrn., en slík regluleg skýrslusöfnun auðveldar eftirlitsstarf á þessu sviði. Það má segja að þessi skýrsla sé að ýmsu leyti frumsmið. Hún þarf í framtíðinni, ef hún verður gefin, eins og ég vona að verði, að verða fullkomnari og ítarlegri á ýmsan hátt. T. d. er ekki rétt að hún sé aðeins bundin við þessi almennu dómsmál, sem venjulega eru nefnd svo, einkamál og sakamál, heldur þarf hún auðvitað að taka til skiptamála, fógetagerða og uppboða. Að vísu hefur verið safnað og farið fram mikil könnun á t. d. skiptamálum í Reykjavík og víðar, þó að þær upplýsingar, sem þar komu fram, séu ekki teknar með í þessa skýrslu. En ég vil segja það og hef sagt það áður, að þó að mörgu sé áfátt í meðferð dómsmála almennt, þá hygg ég að ekki megi síður og jafnvel fremur benda á sitthvað sem betur mætti fara einmitt á sviði skipta-, fógeta- og uppboðsmála. Verði það frv. til gjaldþrotalega afgreitt frá Alþ., sem lagt hefur verið fram, þá skapast að mínu mati betri aðstaða en áður í þeim málum. Þar er potturinn ekki hvað síst brotinn að mínum dómi. Ég skal, herra forseti, ekki þreyta hv. alþm. með öllu lengri ræðu. Þessi skýrsla og þessi málefni, sem ég hef hér rakið, eru ekkert sérstaklega spennandi. Það fylgir þeim ekki nein æsispenna eins og í frá frásögn blaða af ýmsum dómsmálum. En þetta gefur, að ég held, réttari mynd af daglegum störfum dómstóla en einstakar blaðafregnir um einstök mál, sem einhverja sérstaka athygli hafa vakið af einhverjum ástæðum. Ég ætla því ekki að fyrra bragði að fara að telja upp þau sakamál sem helst hafa komið til umr. í fjölmiðlum og eru á ýmsu stigi. Ég vil aðeins segja, að ég tel gang þeirra vera yfirleitt með eðlilegum hætti. Ef eftir er spurt og ef einhverjir hafa áhuga á því að heyra, hvað þessum málum liður, þá hef ég við höndina upplýsingar um það og er reiðubúinn að gefa þær. En ég sé ekki að fyrra bragði ástæðu til að rifja upp þau mál og fjölyrða um málefni ýmissa ógæfumanna sem þar eiga í hlut. Það er nú svo, að enginn veit fyrir fram hvenær hann ratar í slíka ógæfu sem ýmsir rata í þegar þeim verður fótaskortur á brautinni að þræða og fara eftir leikreglum þjóðfélagsins. Þeir eiga þá og fá sína refsingu fyrir það, en ég held að hér á Íslandi verði betra þjóðfélag þegar menn hafa ekki ógæfu slíkra manna sér að féþúfu.



Herra forseti. Ég missti af fyrri hluta ræðu hæstv. dómsmrh., en ég hef lesið þessa skýrslu og hlýddi á mál hans að nokkru leyti. Ég vildi ekki láta þetta mál fram hjá Sþ. fara öðruvísi en láta þess getið, að ég tel vera mikinn feng í því, að þessi skýrsla sé lögð fram, og þakka hæstv. ráðh. fyrir að leggja hana fyrir hið hv. Alþ. og gera grein fyrir henni. Ég vil taka það fram, að þessi skýrsla kemur mér að ýmsu leyti nokkuð á óvart, vegna þess að hún upplýsir, að færri mál eru óútkljáð hjá dómstólunum en a. m. k. ég átti von á. Það má kannske vera að einhverju leyti skýring á þessu, að einmitt þessi skýrsla var í uppsiglingu og hún hafi, eins og hæstv. ráðh. gat um, rekið á eftir því, að mörg mál hlutu afgreiðslu. Það er enginn vafi á því, að á undanförnum árum hafa verið gerðar mjög virðingarverðar tilraunir til þess að lagfæra ýmislegt í réttarfari okkar og til þess að einfalda málsmeðferð. Nú í vetur eru mörg mál af þessu tagi til afgreiðslu á hinu háa Alþ., hafa ýmist nú þegar verið afgreidd eða ern á lokastigi. Dómstólar eru í eðli sínu sjálfstæðar stofnanir og engu lítilvægari en aðrir þættir ríkisvaldsins, og Alþ. sem löggjafarsamkunda á að reyna að efla dómsvaldið, ekki með því að hafa bein afskipti af því, heldur að stuðla að skynsamlegri löggjöf og skapa dómstólum viðunandi starfsaðstöðu. Það er stundum kallað eftir því, að Alþ. hafi afskipti af einstökum dómsmálum, jafnvel að Alþ. taki slík mál til sérstakrar rannsóknar og kveði upp úrskurði um þau. Ég vil taka það fram, sem ég hef reyndar gert áður á öðrum vettvangi, að ég er andvígur slíkum vinnubrögðum, tel að Alþ. eigi ekki að fara inn á verksvið dómstóla og þeir eigi að fá að starfa mjög sjálfstætt áfram, óháðir afskiptum stjórnmálaflokka og þeirra, sem starfa á þingi, að öðru leyti en því sem ég gat um áðan varðandi löggjöfina sjálfa. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að enda þótt málin séu færri en ég gerði ráð fyrir sem enn eru óútkljáð hjá dómstólum, þá kemur fram í þessari skýrslu að enn leggja óafgreidd mál, sem voru þingfest á síðasta áratug, og fjölmörg mál, sem hafa dregist allt of langan tíma, og í því sambandi held ég að rétt sé að ég komi aftur inn á það sem ég ræddi í Nd. í gær, að allt of algengt er að mál séu rekin fyrir dómstólum og til þeirra sé stofnað af ástæðum, sem ekki séu vegna þess að kröfur séu vefengdar út í hörgul, heldur vegna þess að skuldunautar eða þeir, sem kröfum er beint að, sjá sér beinan hag í því að draga mál á langinn. Hæstv. ráðh. kom aðeins inn á það, að oft væri það lögmönnum sjálfum að kenna að mál drægjust. Að vissu leyti er nokkuð til í því og á sér þá m. a. skýringar í því, að dráttur á málum veldur því að kröfur rýrna mjög verulega á meðan í málaferlum er staðið, og í þeirri verðbólgu, sem nú ríkir á Íslandi, hefur þetta leitt til þess, að kröfuhafar hafa glatað mjög verulega verðgildi þeirra krafna sem þeir áttu í upphafi. Þetta ástand er ákaflega óeðlilegt og nauðsynlegt að bregðast með einhverju móti við því. Í því sambandi hef ég leyft mér að leggja fram frv. til laga um viðauka við lög um meðferð einkamála, um dómvexti, sem er í því fólgið, að dæma megi vexti til samræmis við vaxtaaukakjör sem nú tíðkast, þannig að kröfur haldi sem mestu verðgildi sínu þegar þær eru endanlega dæmdar. Annað atriði varðandi þessa skýrslu er líka það, að hvergi er minnst á Hæstarétt, en öllum er kunnugt, sem með þessum málum fylgjast, að þar er mikill flöskuháls. Gefur auga leið, að enda þótt mál gangi eitthvað hraðar hjá hinum almennu dómstólum, þá er lítið fengið með því ef mál hrannast upp hjá Hæstarétti. Nú skilst mér að svo sé komið að mál geti dregist í Hæstarétti, þau séu beinlínis ekki tekin fyrir í jafnvel 2–3 og allt upp í 4 ár. Þetta segl ég þó með fyrirvara, en þetta er mér tjáð. Alla vega liggur fyrir gífurlegur fjöldi mála hjá Hæstarétti sem óafgreiddur er og ekki fyrirsjáanlegt að fáist afgreiddur innan mjög skamms tíma. Það hefði verið fróðlegt að fá umsögn hæstv. ráðh. um þennan þátt dómsmálanna og hvort einhverjar hugmyndir eru uppi um lagfæringu í þeim efnum. Ég held að ástæðulaust sé fyrir mig að fara frekari orðum um þessa skýrslu á þessu stigi málsins. Eins og ég sagði í upphafi, kvaddi ég mér hljóðs til þess að þakka fyrir hana og láta það koma fram, að hér yrðu þó a. m. k. einhverjar umr. um hana, og til staðfestingar á því, að þetta er mál sem okkur varðar og þm. eru ekki skeytingarlausir um hvernig meðferð dómsmála er í þessu landi.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að færa hæstv. dómsmrh. þakkir fyrir þessa skýrslugerð. Það kemur margt fram í skýrslunni og kom einnig fram í þeirri ítarlegu ræðu sem hæstv. ráðh. flutti fyrir skýrslunni. Það komu þar mörg atriði fram sem menn sjá betur í heillegu ljósi þegar þau eru sett fram á þann hátt sem hér hefur verið gert. T. d. liggur alveg ljóst fyrir og tæmandi, hvernig málum vindur fram í dómskerfinu. Það eru tiltölulega fá mál af þeim mikla aragrúa mála sem mikil seinkun hefur orðið á í málsmeðferð. Hins vegar er ástæða til þess að gefa því gaum, að margháttuð atvik geta valdið seinkun mála, t. d. þau, sem eru þó nokkuð algeng, að eins og þm. er kunnugt leita dómstólar og sáttanefndir sátta í málum og oft á tíðum er það svo, að aðilar freista þess að semja um mál sín. Slíkar samningaumleitanir og vonir um að sætta mál og semja um mál geta valdið verulega miklum drætti á einstökum málum. Þetta þekki ég af eigin reynd frá því að ég var málaflutningsmaður fyrir mörgum árum. Ég man t. d. eftir því, að í einu máli, sem ég rak fyrir aðila, einkamáli gegn ríkinu, var um langan tíma freistað að ná samkomulagi um málið og voru gefnar vissar vonir í því efni, sem ekki rættust svo síðar meir og ekki varð af samningum, en þetta varð til þess að fresta þessu máli um að því er mig minnir allt að tveimur árum. Þetta segi ég nú aðeins og nefni sem dæmi um það, hversu margháttuð atvik það eru sem geta valdið seinkun á meðferð mála. Eigi að síður er enginn vafi á því, að það hefur gildi að mínu mati að ræða opinberlega um dómsmálin og meðferð þeirra. En vandasamt er að ræða af skynsemi og skilningi um dómsmái, sérstaklega þó sakamálin. Mál eru flókin, þau liggja ekki alltaf í augum uppi. Mörg atriði mála eru þannig, að menn verða að setja sig mjög vel inn í þau til þess að vera í raun og veru umræðuhæfir um þau. Þess vegna er vandasamt að ræða um dómsmál og mýmörg dæmi þess, að um þau er rætt af litlum skilningi, lítilli þekkingu og lítilli tillitssemi. Ástæða er til þess að víkja aðeins að því, að hæstv. dómsmrh. hefur í ráðherratíð sinni beitt sér fyrir óvenjulegum umbótum á sviði dómsog sakamála. Það má segja, að hver bálkurinn hafi rekið annan í þessum efnum. Lagðir hafa verið fyrir þing og afgreiddir frá þingi stórir bálkar um dómsmál á sviði réttarfars og sakamála og dómsmálaskipunar, sem ég er ekki í nokkrum vafa um að muni valda verulegum framförum í þessum málaflokkum. Að sjálfsögðu er það undirstöðuatriði í stjórnskipun okkar og forsenda fyrir lýðræði og frelsi í landinu, að dómstólar starfi óháðir. Það er grundvallaratriði í stjórnskipun okkar að skipta ríkisvaldinu í þrjá þætti, eins og kunnugt er: löggjafarvaldið, framkvæmdavaldið og dómsvaldið, og mjög áríðandi, að dómstólarnir séu óháðir, og raunar forsenda fyrir frelsi og lýðræði í landinu. En það þarf ekki að þýða, að þeir séu undanþegnir gagnrýni. Það er annað mál. Réttmæt gagnrýni á störfum dómstóla á fullan rétt á sér, en hún verður að vera rökstudd. Órökstudd gagnrýni og allt að því aðdróttanir um störf dómstóla grafa undan trausti þjóðarinnar á þeim stofnunum sem eru forsenda fyrir lýðræði og frelsi. Ég held að það sé alveg rétt, sem hér hefur komið fram, að gagnlegt sé að ræða þessi málefni á Alþ. og Alþ. fylgist með störfum dómstóla, án þess þó að það sé á neinn hátt að hlutast til um eða ganga inn á verksvið dómstólanna sjálfra. En það, sem hefur fyrst og fremst valdið gagnrýni á störf dómstóla, er að málum hafi ekki miðað það áfram í meðferð sem æskilegt væri. Sumt af þeirri gagnrýni er réttmæt, en ég hef áður sagt það á Alþ. og vil gjarnan endurtaka það, að þau kynni, sem ég hef af íslenskum dómurum og dómstörfum eru þannig, að íslenskir dómstólar séu yfirleitt réttlátir dómstólar, nokkuð frjálslyndir og að dómarar vinni störf sín yfirleitt af kostgæfni og af hinni mestu prýði, þó að undantekningar finnist í þessum efnum eins og dæmin sanna. Ég fyrir mitt leyti get lýst yfir trausti á íslenskum dómstólum, þó að ég sé á engan hátt að segja, að ekki megi sitthvað finna að dómarastörfum einstakra dómara. En það er nú svo með dómsmál, þau eru yfirleitt deilumál, þau eru úrskurðarmál og orkar margt tvímælis. Það er því engan veginn eitt einsýnt í mörgum tilfellum, hvernig á að dæma í málum. Ég vil ítreka þakkir til hæstv. dómsmrh. fyrir þessa skýrslugjöf og hina ítarlegu ræðu hans um þessi málefni, sem vissulega sýnir í tiltölulega stuttu máli og skýru, hvernig raunverulega er ástatt í þeim efnum sem skýrslan tekur til.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. alþm., sem tekið hafa til máls og látið falla viðurkenningarorð varðandi þá skýrslu sem hér hefur verið lögð fram. Út af fsp. hv. þm. Ellerts Schram um Hæstarétt vil ég segja nokkur orð. Það er alveg rétt, að þessi skýrsla fjallar ekki um mál fyrir Hæstarétti. Lengst af hefur verið svo, að ekki hefur verið umtalsverður dráttur á málum fyrir Hæstarétti. Enn er það svo, að opinber mál eða sakamál eru tekin fyrir og afgreidd hjá Hæstarétti nokkurn veginn eftir því sem þau berast. Hins vegar hefur það gerst á síðustu árum, að einkamálum, sem skotíð er til Hæstaréttar, hefur mjög fjölgað og það orðið þannig, eins og hv. þm. vék að, að átt getur sér stað verulegur dráttur á meðferð einkamála hjá Hæstarétti. Þetta gerist þrátt fyrir það að fyrir fáum árum var fjölgað í Hæstarétti um einu hæstaréttardómara, þannig að þeir eru nú 6, og jafnframt var tekin upp sú regla, að Hæstarétti væri heimilt að skipta sér í deildir, þegar um minni háttar mál væri að tefla, og þeir gætu dæmt þrír í hverju máli. Ég held að e. t. v. hafi í framkvæmdinni kveðið minna að þessari deildaskiptingu en ætlast var til. Mér er hins vegar óhætt að segja það og hafa það eftir núverandi forseta Hæstaréttar, að lagt muni verða kapp á að nota þessa deildaskiptingu þar sem við verði komið. Þannig mun það t. d. vera svo, að í kærumálum, sem kölluð eru, dæma yfirleitt alls ekki nema þrír dómarar nú. Þetta á auðvitað að verða til þess að geta nokkuð greitt fyrir því, að einkamál fáist afgreidd í Hæstarétti með þeim hætti sem vera þarf, því að auðvitað er nauðsynlegt að menn þurfi ekki lengi að biða eftir dómi Hæstaréttar. En þrátt fyrir að fjölgun dómara ætti sér stað á sínum tíma með þessum hætti og heimild sé til deildaskiptingar telur Hæstiréttur sig horfa fram á það, að í óefni stefni í þessu efni. Þess vegna hefur hann óskað eftir því fyrir ekki alls löngu og reyndar látíð þeirri ósk sinni fylgja tilbúið frv., að gerðar væru nokkrar breytingar á hæstaréttarlögunum og þá fyrst og fremst sú, að dómurum væri fjölgað um einn, þannig að hæstaréttardómarar yrðu sjö. Með þeim hætti telur hann þægilegra að koma við deildaskiptingu og það sé frekar þá einn til vara, og jafnframt að Hæstarétti sé veitt heimild til þess að ráða sér aðstoðarmenn eða sérfræðinga sem gætu létt undir eitthvað með störfum dómara. Þá er einnig í þessu uppkasti ákvæði um verulega hækkun áfrýjunarfjárhæðar, en í því efni eru nú ekki að mínum dómi sett nægilega ströng skilyrði. Það er vegna þess líka hve krónurnar hafa breytt um gildi, þannig að það er alveg réttmæt ástæða að hækka áfrýjunarupphæð. Líka er það haft í huga, að vera kann að áhuginn byggist stundum að einhverju leyti á þessu sjónarmiði, sem hv. þm. minntist á, að menn væru kannske að reyna að tefja eitthvað afgreiðslu máls og greiðslu í þeirri von, að þeir gætu greitt með eitthvað verðminni krónum þegar til kæmi. Þessi ósk og þetta mál liggur sem sagt fyrir af hendi Hæstaréttar. Hins vegar hefur ekki verið talið rétt að flytja þetta mál inn í þingið á þessum síðustu dögum þessa þings. Það er líka sumpart vegna þess, að til meðferðar er á Alþ. og hefur verið á Alþ. frv. til lögréttulaga sem liggur nú fyrir hv. Ed. Verði það frv. afgreitt og verði það að lögum er gert ráð fyrir því, að lögrétta svokölluð dæmi sem efra og síðasta dómstig í ýmsum málum og mundu því þar af leiðandi létta mjög verulega af Hæstarétti. Þess vegna hefur verið talið rétt að reyna til þrautar, hver afstaða þm. væri til þess máls. En mér er alveg ljóst, að ef ekki verður sjáanlegt að frv. um lögréttu verði afgreitt á þessu þingi, - ég geri nú ekki endilega þá kröfu, en svona í næstu framtíð, - þá verður ekki komist hjá því að taka til greina að mínu áliti þá ósk, sem Hæstiréttur hefur sett fram um þetta efni, og bæta starfsaðstöðu hans og starfskilyrði með þeim hætti sem hann hefur farið fram á. Þetta vildi ég aðeins láta koma fram. Afstaða mín til þess máls er jákvæð og ég mun styðja það þegar þar að kemur, þó að annar kunni að sitja þá í sæti dómsmrh., að tekin verði afstaða til þess máls, þó að ekki hafi þótt fært að verða við þessum tilmælum nú á þessum vordögum. Ég býst við því, að það sé talsvert þýðingarmikið og gæti horft til hagræðingar í störfum Hæstaréttar að hann fengi fleira aðstoðarfólk, ef svo mætti segja, því þó að dómarar vilji auðvitað sjálfir og verði sjálfir að skoða málin og athuga allt, þá getur verið ýmis vinna sem þeir geta falið öðrum að inna af hendi og getur létt störf þeirra eitthvað. Ég endurtek svo þakklæti mitt til þeirra hv. þm., sem tekið hafa til máls, og leyfi mér aftur að láta í ljós þá von, að það verði árviss atburður á Alþ. að lögð verði fram og rædd skýrsla um dómsmál.

Flm. (Gils Guðmundsson) : Herra forseti. Till. sú, sem nú er tekin til umr. um alhliða atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum, var flutt og er flutt vegna þess alvarlega ástands sem nú um sinn hefur blasað við á þessu fjölmenna landssvæði og segja má að ógni þar allri byggð og mannlífi. Enda þótt við tillögugerðina sé höfð hliðsjón af hinum tímabundnu erfiðleikum atvinnuveganna á Suðurnesjum er megintilgangurinn með tillöguflutningnum þó að benda á nauðsyn markvissra aðgerða og skipulagningar með frambúðarlausn í huga. Er nauðsynlegt að leggja á það ríka áherslu, að sérhver bráðabirgðalausn þeirra rekstrarvandamála, sem þarna er um að ræða, mun reynast næsta haldlítil, ef hún er ekki við það miðuð að verða fyrsti áfangi heildaráætlunar með framtíðina í huga. Hér er því mikið í húfi. Ljóst er að skjótar aðgerðir eru óhjákvæmilegar. En því aðeins koma þær að verulegu gagni, að þær stuðli að aukinni hagræðingu og bættu skipulagi atvinnurekstrar á þessu landssvæði til frambúðar, en þar er mikilla breytinga þörf, eins og ég mun koma nánar að hér á eftir. Þegar rætt er um Suðurnes í till. þessari táknar það öll sveitarfélögin í Reykjaneskjördæmi sunnan Hafnarfjarðar. Eru meðal þessara byggðarlaga þrír af stærstu útgerðarstöðum landsins undanfarna áratugi: Grindavík, Keflavík og Sandgerði. Alls eru íbúar sveitarfélaga þessara yfir 12 þús. að tölu. Þar hefur sjávarútvegur jafnan verið höfuðatvinnuvegurinn og svo er vissulega enn. Eru það málefni þeirrar atvinnugreinar, sem fyrst og fremst hljóta að verða viðfangsefni Suðurnesjaáætlunar, þótt ýmislegt fleira hljóti þar til að koma. Svo stór er hlutur sjávarútvegs á þessu svæði, að hann er hvergi hlutfallslega meiri á landinu öllu. Hluti mannafla, sem starfar við sjávarútveg á landinu öllu, er talinn um 12.5%, en er um 40% á Suðurnesjum. Það eru eingöngu Snæfellsnesbyggðir og Vestfirðir sem hafa að þessu leyti svipað hlutfall og Suðurnes. Hin erfiða staða útgerðar og fiskvinnslu á Suðurnesjum er ekki ýkjagamalt fyrirbæri. Það má heita einkenni allra síðustu ára, að ástandið sé lakara í þessum byggðarlögum en víðast hvar annars staðar á landinu. Þessu var löngum öfugt farið. Þó hefur nú hina síðustu mánuði og missiri mátt heyra í fjölmiðlum hvað eftir annað, að orsök hinnar slæmu afkomu sjávarútvegs á Suðurnesjum hljóti að vera einhver sérstök óráðsía sjávarútvegsmanna á þessum slóðum, allt frá útgerðarmönnum, skipstjórum og öðrum sjómönnum og yfir til fiskverkunarfólksins. Þegar tillit er tekið til þess, að allt fram til síðustu ára stóð útvegur betur á Suðurnesjum en víðast hvar annars staðar á landinu og það er að langmestu leyti sama fólkið sem við útveginn vinnur nú eins og á hagsældartímunum, er fráleitt að staðhæfa að Suðurnesjamenn séu eitthvert 2. eða 3. flokks fólk sem ekki kunni til verka við útgerð, sjósókn og fiskvinnslu. Skýringarnar á þeim breytingum, sem orðið hafa, eru líka allt aðrar. Þær eru bæði nærtækar og augljósar þegar að er gáð. Hitt er svo annað mál, að m. a. vegna lítils skipulags og gamaldags útgerðarforms, þar sem of lítils samræmis gætir milli fiskveiðanna annars vegar og fiskvinnslunnar hins vegar, hafa Suðurnesjamenn orðið helst til seinir til að mæta hinum nýja og aðsteðjandi vanda með nægilega markvissum aðgerðum. En þar er þó á það að líta, að svo mikil röskun hefur hér orðið á skömmum tíma, að þess hlaut að sjá verulegan stað í versnandi afkomu. Er mér fyllilega til efs, að önnur byggðarlög, sem orðið hefðu fyrir hliðstæðum skakkaföllum, hefðu átt miklu auðveldara með að ná sér upp úr slíkum öldudal á skömmum tíma. En nú er sýnt að hér verður að bregðast við af skynsemi og fullri ábyrgðartilfinningu. Hér er ekki um að ræða vandamál Suðurnesjamanna einna, heldur snertir það þjóðfélagið allt. Þegar afli á mikilvægu útgerðarsvæði minnkar á skömmum tíma um fullan helming þrátt fyrir svipaða sókn, sama tækjakost og svipaðan mannafla hlýtur þess að sjá verulegan stað. Á sama tíma vex sókn og afli annars staðar við landið. Þarf þá væntanlega ekki að leita annarlegra skýringa á hinum mikla aðstöðumun, enda þótt það hafi verið gert einatt af lítilli sanngirni. Hér er hvorki tími né ástæða til að rekja útgerðarsögu Suðurnesja, en þess eins skal getið, að verstöðvarnar á þessum slóðum báðum megin á Reykjanesskaga hafa verið einhverjar hinar aflasælustu hér á landi og sjómennirnir þar í fremstu röð. Ástæðan er vitanlega sú, að á öllum venjulegum tímum, þegar fiskigöngur geta talist eðlilegar og hrygningarstofn þorskins er sæmilega sterkur, liggja útgerðarstaðirnir á Suðurnesjum sérlega vel við til veiða, enda munu aflabrögð löngum hafa verið árvissari þar en víða annars staðar við landið. En nú á allra síðustu árum hafa orðið þær stórfelldu breytingar, að magn vertíðarfisks á hrygningargöngu er einungis brot af því sem áður var, jafnframt því sem sókn okkar sjálfra, okkar Íslendinga, í ókynþroska fisk á öðrum hafsvæðum við landið hefur stóraukist. Afleiðingarnar eru þær, að á síðustu 4 árum hefur bolfiskafli bátaflota Suðurnesjamanna minnkað um meira en helming þrátt fyrir svipaðan skipastól og síst minni sókn en áður. Þetta er að sjálfsögðu langstærsta orsök stórversnandi afkomu fiskveiða og fiskiðnaðar á svæðinu, þótt þar komi að vísu fleira til. Eitt af því er breytt samsetning aflans, hlutfallslega minni þorskur og meiri ufsi en áður var. Gefur auga leið, að þess hlýtur að sjá víða stað þegar svo gífurleg og skyndileg breyting til hins verra verður á aflabrögðum eins og hér hefur orðið. Þá verða fiskvinnslustöðvarnar á svæðinu allt of margar miðað við fiskmagnið sem fáanlegt er til vinnslu. Augljós er aðstöðumunurinn þegar svo er komið, að í tveim jafnstórum og álíka dýrum frystihúsum, öðru á Suðurnesjum, hinu til að mynda á Vestfjörðum eða Norðurlandi, fást 2–3 fiskar til vinnslu í Vestfjarða- eða Norðurlandshúsinu á móti hverjum einum á Suðurnesjum. Er þetta nokkurn veginn sú mynd sem við blasir nú. Því er ekki að leyna, að útgerðarstaðirnir á Suðurnesjum voru engan veginn nægilega vel undir það búnir að mæta verulegum skakkaföllum. Þegar sú atvinnuuppbygging hófst, sem vinstri stjórnin beitti sér fyrir og gerbreytt hefur til bóta afkomu og öllu mannlífi víðs vegar um land, voru Suðurnesjamenn óneitanlega helst til seinir til og gripu ekki sem skyldi tækifærið til að endurnýja skipakost sinn og hraðfrystiiðnað. Þessu olli margt, m. a. aðstöðumunur að því er tók til lánafyrirgreiðslu, en þó öðru fremur hitt, að á sama tíma og atvinnuuppbyggingin í sjávarútvegi átti sér stað hraðminnkaði aflinn á miðum Suðurnesjamanna og rekstur allur gerðist stórum erfiðari en áður var. Afleiðingin hefur orðið sú, að nú sitja Suðurnesjamenn uppí með mörg en tiltölulega illa búin frystihús og aðrar fiskverkunarstöðvar svo og með flota, sem hefur hvergi nærri reynst fær um að afla þess hráefnis sem til þarf ef sjávarútvegur á að verða rekinn á þessu svæði í eitthvað svipuðum mæli og áður var. Ég tel ástæðulaust að rekja í löngu máli, hvernig langvarandi erfiðleikar svo veigamikils atvinnuvegar sem sjávarútvegur hefur einatt verið á Suðurnesjum veldur kyrkingi á öllum sviðum og byggðarlögin lenda í vitahring sem torvelt er úr að komast. Aldrei hefur ástandið í þessum efnum þó verið jafnilli og nú í vetur, þegar mörg frystihús og aðrar verkunarstöðvar á þessu svæði voru lokaðar þegar í upphafi vetrarvertíðar og lokun hefur vofað yfir og vofir enn yfir hjá ýmsum öðrum. Sú er meginhugsun þeirrar till., sem hér er flutt um rannsókn þessara mála með framtíðina í huga, að kleift sé og nauðsynlegt að skipuleggja sjávarútveg og fiskiðnað á Suðurnesjasvæðinu í heild með tilliti til atvinnuþarfa fólks og þjóðhagslegrar hagkvæmni við fjárfestingu og rekstur. Á þessu svæði eiga að vera að ýmsu leyti góðir möguleikar á margvíslegri samvinnu og verkaskiptingu, bæði við hráefnisöflun, löndun og vinnslu sjávarafurða. Fjarlægðir milli útgerðarstaða eru þarna tiltölulega litlar, en vegir flestir orðnir góðir og öruggir allan ársins hring. Eftir að fiskmagn það, sem kom til vinnslu á Suðurnesjum, stórminnkaði hafa menn þar um slóðir rætt margt um þá staðreynd, að ekkert vit væri í því, að reka öll hin mörgu hraðfrystihús og fiskverkunarstöðvar með bálfum afköstum eða minna en það. Menn hafa ekki verið á einu máli um hvað til bragðs skyldi taka í þessum efnum. Talað hefur verið aðallega um tvær leiðir: aðra þá að fækka fiskverkunarstöðvunum og þá jafnvel stórlega og að auka jafnframt hagræðingu þeirra sem eftir yrðu, hina að leggja allt kapp á að auka togaraútgerð frá svæðinu og reyna að tryggja þannig meiri fisk til vinnslu en þar er um að ræða nú. Það er þó augljóslega erfitt með hliðsjón af ástandi fiskstofnanna. En í hugum okkar flm. þessarar till. er það þó vafalaust, að fara verður báðar þessar leiðir að ákveðnu marki. Tvímælalaust væri þjóðfélagslega rangt að eyða þarna stórfé í skipulagslausa í fjárfestingu í fiskiðnaði. Á hinn bóginn er brýnt að auka þar hagræðingu og framleiðni með markvissri uppbyggingu. En jafnhliða þarf að reyna með öllum tiltækum ráðum að tryggja stöðugri og fjölbreyttari öflun hráefnis til fiskiðnaðar en nú er um að ræða á þessu svæði. Við, sem þessa till. flytjum, leggjum á það áherslu, að kannað verði sérstaklega með hverjum hætti best verði tryggð útgerð hæfilegra margra togara sem þjónuðu Suðurnesjasvæðinu öllu. Varðandi eignaraðild og rekstrarform slíkrar togaraútgerðar á Suðurnesjum virðist einstætt að sækja fyrirmyndir þangað sem útgerð á félagslegum grundveili hefur gefið hvað besta raun. Telja verður æskilegt að aðild sveitarfélaga á svæðinu komi þarna til og þau verði e. t. v. burðarás slíkrar útgerðar, hugsanlega með þátttöku fiskvinnslustöðva og fleiri aðila. Kanna þarf ennfremur með hverjum hætti fulltrúar sjómanna og landverkafólks geta öðlast raunverulegt áhrifavald um rekstur slíks fyrirtækis, sem fyrst og fremst væri ætlað það hlutverk að tryggja sem öruggasta og jafnasta atvinnu allt árið. Veigamikill þáttur þeirrar áætlunar, sem gera þarf um framtíðarskipan útgerðar og fiskvinnslu á Suðurnesjum, er vitanlega till. um fjármögnun nauðsynlegra framkvæmda. Lánastefnu fjárfestingarsjóða þarf að samræma sem mest þeim fyrirætlunum um atvinnuuppbyggingu á svæðinu sem till. verða gerðar um. Enda þótt við flm. leggjum mjög ríka áherslu á endurskipulagningu og uppbyggingu fiskveiða og fiskiðnaðar með framtíðina í huga, er okkur ljóst að fleira þarf að koma til ef treysta á afkomu fólks á Suðurnesjum til langrar frambúðar. Því bendum við í grg. með till. einnig á ýmsar aðrar leiðir til að ná settu marki, en markið er að sjálfsögðu fjölþætt og þróttmikið atvinnulíf á þessu landsvæði. Að okkar dómi verður einnig við áætlunargerð af þessu tagi, sem miðast við nokkra framtíð, að taka mið af þeim sérstöku aðstæðum sem eru þarna syðra og vonandi reynast tímabundin, en ekki varanlegt ástand. Þar er um að ræða dvöl erlends hers og margvíslega atvinnu í beinum og óbeinum tengslum við herinn. Fáir munu þeir, sem telja sig vilja hafa hér útlendan her um aldur og ævi. Ætti því að geta orðið samstaða um að reikna þurfi með öðrum atvinnurekstri sem í framtíðinni gæti tryggt öllu verkfæru fólki á Suðurnesjum örugga atvinnu. Ég efast um að menn hafi almennt gert sér fulla grein fyrir því, hve mjög þeim Suðurnesjamönnum hefur fjölgað allra síðustu árin sem hafa atvinnu á Keflavíkurflugvelli eða í tengslum við dvöl hersins á vellinum. Er hvort tveggja, að hinu íslenska starfsliði þar hefur fjölgað í heild, en einnig hefur Suðurnesjamönnum fjölgað hlutfallslega svo að segja með hverju ári. Ég hef fengið um þetta upplýsingar hjá varnarmáladeild utanrrn. og eru þær í meginatriðum þessar: Á árunum 1951–1974 unnu að meðaltali um 1200 Íslendingar á vegum hersins eða í tengslum við hann. Frá 1958 til 1974 var talan nokkuð jöfn, á bilinu 1000–1200 manns, en síðustu árin hefur á ný fjölgað þeim mönnum inniendum, sem vinna í þágu hersins, og eru þar nú, að því er mér er tjáð, um 2 þús. Íslendingar að störfum, ýmist hjá herliðinu beint eða verktökum sem vinna í þágu þess. Þá hefur og smám saman orðið sú breyting, eins og ég áðan sagði, að Suðurnesjamönnum hefur fjölgað hlutfallslega, en starfsmönnum af Reykjavíkursvæðinu fækkað að sama skapi. Er talið að um 70% þeirra, sem nú starfa hjá hernum, séu Suðurnesjamenn, en um 30% annars staðar að. Þegar hvort tveggja er haft í huga, bein fjölgun íslenskra starfsmanna í tengslum við herinn og hlutfallsleg fjölgun Suðurnesjamanna við þau störf, kemur í ljós að á undanförnum árum hefur Suðurnesjamönnum við herstöðvarvinnu fjölgað úr 600–700 manns í 1200–1300 manns, eða nær því um helming. Þegar þessi þróun verður samfara mjög alvarlegum samdrætti fiskveiða og fiskvinnslu á svæðinu er vissulega um alvarlegt mál að ræða sem gefa verður gaum að. Háskinn, sem þessu er samfara, þegar til lengdar er lítið a. m. k., ætti að vera hverjum hugsandi manni ljós, hver sem afstaða hans til erlendrar herstöðvar í landinu er að öðru leyti. Eins og ég sagði áðan hlýtur það að verða meginstefnan við atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum þegar til frambúðarinnar er lítið, að þar verði hægt að tryggja öllu verkfæru fólki örugga atvinnu við íslenskan atvinnurekstur af ýmsu tagi. Við flm. þessarar till. teljum einsætt að miða verði áætlunargerð Framkvæmdastofnunar, eins og lagt er til í till., við það, að því annarlega ástandi, sem erlend herstöð í landinu óneitanlega er, ljúki og að fjölþættur innlendur atvinnurekstur komi þar í staðinn. Til viðbótar því, sem áður er sagt um sjávarútveginn, skal að 1okum stuttlega drepið á nokkra möguleika sem virðast vera fyrir hendi til að auka fjölbreytni atvinnulífs á Suðurnesjum ef kappsamlega verður að því unnið. Ljóst er að Suðurlandssíld á með hóflegri veiði og skynsamlegri nýtingu að geta orðið mikil búbót og góður atvinnuauki á komandi árum. Telja verður hagkvæmt að nota aðstöðuna á Suðurnesjum til að fullvinna margháttaða vöru úr þessu góða og dýrmæta hráefni. Þarf að kanna hagkvæmni þess að koma upp a. m. k. einni niðursuðu- og niðurlagningarverksmiðju síldar og fleiri fiskafurða á svæðinu. Bent skal á þá möguleika sem í því kunna að felast að stunda í stórum stíl fiskrækt í hæfilega heitum jarðsjó. Til þess eru talin sérlega góð skilyrði á Suðurnesjum, þar sem er annars vegar jarðsjórinn og hins vegar hráefni frá fiskvinnslustöðvunum, en slík starfsemi byggist á nýtingu fisks og fiskúrgangs. Þegar er verið að hefja lokatilraunir með slíka ræktun svonefnds laxbirtings í Grindavík og einnig er þar verið að hefja framleiðslu í smáum stíl. Sé það rétt, sem ýmsir telja, að fiskrækt með þessum hætti eigi framtíð fyrir sér, hlýtur að fylgja í kjölfarið niðursuðuiðnaður og önnur fullvinnsla á þeim fiski, þá einkum laxi og silungi, sem ræktaður yrði. Þá yrði nauðsynlegt að kanna hugmyndir um framleiðslu rafmagns á Suðurnesjum þar sem jarðgufa yrði notuð til framleiðslunnar. Er talið að slík rafmagnsframleiðsla geti auðveldað ýmsa þá iðnaðarframleiðslu sem háð er raforku á hóflegu verði. Aðeins skal hér drepið á væntanlega saltvinnslu eða saltverksmiðju á þessu svæði. Stofnað hefur verið fyrirtæki til að reisa tilraunaverksmiðju til vinnslu salts úr heitri jarðgufu og verður verksmiðjan byggð við jarðhitasvæðið á Reykjanesi. Gert er ráð fyrir að þessi litla tilraunaverksmiðja geti tekið til starfa síðar á þessu ári. Hér er að sjálfsögðu um tilraun að ræða, en við hana eru óneitanlega bundnar töluverðar vonir um fjölbreyttan iðnað. Naumast verður því lengi skotið á frest að reisa, og þá ekki síst hér við Faxaflóa, a. m. k. eina fullkomna fiskmjölsverksmiðju, en verksmiðjukostur okkar á því sviði er því miður orðinn býsna úreltur og á engan hátt sambærilegur við það sem nú gerist best hjá nálægum þjóðum. Verksmiðjur okkar eru allar eldþurrkunarverksmiðjur, gagnstætt því sem gerist hjá keppinautum okkar, sem yfirleitt reka verksmiðjur búnar til gufuþurrkunar. Talið er að fullkomin verksmiðja með gufuþurrkun sé jafnvel hreinlega forsenda þess, að fiskmjölsiðnaður geti tekið hér eðlilegri og æskilegri þróun. Skal í því sambandi bent á þá merku tilraunastarfsemi sem fram fer í því skyni að reyna að hagnýta fiskmjöl til manneldis. Líklegt má telja að beislun jarðgufu til þessara nota muni reynast hagkvæm. Telja flm. till. a. m. k. einsætt að rannsakað verði, hvort ekki sé skynsamlegt og hagkvæmt að gera ráð fyrir því, að reist verði slík fyrsta flokks verksmiðja með gufuþurrkun og að hún komi upp á Suðurnesjum. Enda þótt hér hafi fyrst og fremst verið bent á ýmsa möguleika í sambandi við bætt skipulag sjávarútvegs og aukna fjölbreytni fiskiðnaðar, þarf jafnframt að rannsaka skilyrði til að reka á Suðurnesjum margvíslegan iðnað af öðru tagi. Verður að telja mjög sennilegt að slíkt sé tiltölulega hagkvæmt, einkum ef um ódýra raforku yrði að ræða. Ber í þessu sambandi að hafa í huga þörfina á því að koma upp margs konar léttum iðnaði fyrir aldraða og öryrkja, og kynni oft að vera hægt að tengja slíkan iðnað öðrum rekstri. Herra forseti. Margt hefur verið rætt og ritað um jafnvægi í byggð landsins og á síðari tímum hefur ýmislegt verið gert til að efla það jafnvægi. Sú kenning virðist hafa átt töluverðu fylgi að fagna, að útilokað væri að jafnvægisröskun gæti átt sér stað í nokkurri byggð við sunnanverðan Faxaflóa, í nágrenni Reykjavíkur eða höfuðborgarsvæðisins. En ég vil leyfa mér að spyrja: Hvað á að nefna það þegar afli á tilteknu landssvæði minnkar um helming eða jafnvel meira en helming á skömmum tíma, þrátt fyrir a. m. k. jafnmikla ef ekki aukna sókn, svipaðan mannafla og að sjálfsögðu stóraukinn tilkostnað? Þegar slíkt gerist á sama tíma og afli vex þó nokkuð, að vísu allvíða með aukinni sókn í öðrum landshlutum, þ. e. a. s. afli Íslendinga, er a. m. k. óhætt að fullyrða að einhvern tíma hefði slíkt verið talin röskun á byggðajafnvægi eins og það sem orðið hefur á Suðurnesjum og það jafnvel stórfelld röskun. Ég fer nú að ljúka máli mínu. Ég þykist mega fullyrða að sú dökka mynd, sem ég hef dregið upp af stöðu sjávarútvegs á Suðurnesjum um þessar mundir sé síst of svört. Ástandið er vissulega alvarlegt og á þessu máli þarf að taka með þeim hætti, að jafnframt því sem sjálfsagt þarf að grípa til óhjákvæmilegra skammtímaúrræða, og þau hafa því miður látíð helst til lengi á sér standa, þá verði sem allra flestar, jafnvel skammtímaaðgerðir að miðast við að þar væri verið að stiga fyrstu sporin að framtíðarlausn þessa mikla vanda. Hér er óneitanlega mikið og erfitt verkefni fyrir höndum. Alhliða uppbygging fjölþætts atvinnurekstrar á Suðurnesjum gerist að sjálfsögðu ekki á mjög skömmum tíma. Það gerum við flm. okkur alveg ljóst. En fyrstu sporin þarf að stíga og það strax. Þá skiptir að sjálfsögðu miklu máli, að bráðabirgðaaðgerðirnar verði fyrsti liður þeirrar frambúðarlausnar sem þarf að verða takmarkið, en takmarkið hlýtur að vera að tryggja öllum íbúum á Suðurnesjum örugga atvinnu við þjóðnýt störf. Ég legg svo til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Það eru tvær þáltill., sem liggja fyrir Sþ. sem varða sérstaklega Suðurnes og þó alveg sér í lagi atvinnuástand á Suðurnesjum. Það er þessi till., sem hér er til umr. um Suðurnesjaáætlun, og einnig till. hv. þm. Odds Ólafssonar um könnun á atvinnulegri og félagslegri aðstöðu byggðarlaganna í nágrenni Keflavíkurflugvallar. Ég vil gera að umræðuefni þann þátt þessa máls sem snertir sérstaklega sjávarútveginn og fiskvinnslu á þessu svæði. Ég vil fyrst víkja að því, að á undanförnum mörgum árum hefur verið unnið geysimikið starf í því efni að byggja upp hraðfrystiiðnaðinn í landinu. Í upphafi starfs Framkvæmdastofnunar ríkisins, þegar í febrúarmánuði 1972, var tekin um það ákvörðun að gera svonefnda hraðfrystihúsaáætlun. Þessi áætlun var undirbúin í samráði við mjög marga aðila sjávarútvegsins og í sjávarvöruiðnaðinum. Það voru höfð samráð við félagssamtök útvegsmanna og sjómanna. Það voru höfð samráð við tæknimenn og kunnáttu menn á þeim vettvangi. Það voru höfð samráð við sölusamtök hraðfrystiiðnaðarins og síðan varðandi fjármögnunarþáttinn samráð við viðskiptabanka og fjárfestingarlánastofnanir. Ljóst var í upphafi, að þrátt fyrir þessi samráð þurfti að afla mjög mikilla gagna til þess að byggja slíka áætlunargerð á. Fór því fram mjög víðtæk gagnaöflun um ástand í þessum málum, könnun á viðhorfum og áformum eigenda frystihúsanna sjálfra. Afstaða sveitarfélaganna og aðila vinnumarkaðarins á hverjum stað og margt fleira kom inn í þessa mynd. Eftir að öll gögn höfðu borist og verið athuguð var gerð skýrsla eða fyrstu drög að hraðfrystihúsaáætlun, sem var kölluð: „Áform hraðfrystihúsanna um framkvæmdir og fjármögnun“. Rétt er að undirstrika að þessi áætlun var byggð í öllum aðalatriðum á frjálsu mati og áformum eigenda frystihúsanna. Hins vegar var svo næsta stig, eftir að gögnum hafði verið safnað og málin höfðu verið rækilega athuguð með heimsóknum, viðræðum og skoðunum á hverju einstöku fyrirtæki, að reyna að meta og gagnrýna framkvæmdaáform í samráði við framkvæmdaaðilana. Í mörgum tilfellum voru áformin endurskoðuð og síðan ákveðin forgangsröð, tímasetning o. s. frv. Í allmörgum tilfellum voru gerðar breytingar á fyrirtækjunum að því leyti til, að fyrirtæki voru sameinuð eða nýir aðilar komu til sögn. Varð samruni fyrirtækja til þess að tryggja rekstrarafkomuna. Voru sameinuð fyrirtæki í útgerð og fiskvinnslu einmitt í þeim tilgangi að tryggja að slíkar einingar gætu borið sig í rekstri. Í mörgum tilfellum komu nýir aðilar til viðbótar og hlutafé var stórhækkað. Þessar framkvæmdir voru ýmiss konar. Fyrst ber að nefna ný hraðfrystihús eða fiskiðjuver, sem eru allmörg og hafa risið víðs vegar um landið, í öðru lagi stækkanir og viðbætur mannvirkja sem fyrir voru. T. d. hafa verið byggðar svokallaðar fiskmóttökur víðs vegar um landið, sem er alveg nýr liður í því að tryggja afkomu og rekstur þessara fyrirtækja svo og meiri og betri hagnýtingu þess hráefnis sem að berst á hverjum tíma. Í þriðja lagi var svo stóraukin vélvæðing og hagræðing í ýmsum efnum, sem ekki var hægt að koma við nema með meira húsrými og nýju fyrirkomulagi. Í fjórða lagi voru síðan athugaðir möguleikar til hráefnisöflunar og tengsla útgerðarinnar við fiskiðjuverin og svo sameining fyrirtækja í því sambandi. Reynt var að koma í veg fyrir að of mörg fiskiðjuver risu á sama stað, til þess að tryggja að þau, sem áhersla var lögð á að efla, hefðu nægilegt hráefni og þess vegna möguleika á sæmilega góðri afkomu. Segja mætti að markmið hraðfrystihúsaáætlunarinnar hafi verið að byggja upp traust og rúmgóð mannvirki, þar sem hægt er að koma við hvers konar hagræðingu og vélvæðingu sem gerir reksturinn ódýrari og afkastameiri. Það sjónarmið, sem látið var sitja í fyrirrúmi í þessum málum, var fyrst og fremst hagræðing og aftur hagræðing. Það hefur borið talsvert á því, að rætt hafi verið um að við sumar þessar framkvæmdir hafi verið beint fjármagni á þann hátt, að ekki væri gætt rekstrarsjónarmiða. Þessi gagnrýni hefur verið talsvert hávær og hún hefur heyrst úr ýmsum áttum, en ég hef sjaldnar heyrt röksemdir þessu til stuðnings. Benda má á einstök dæmi í þessu efni, en í öllum aðalatriðum hefur þessi uppbygging einmitt verið fólgin í því að skapa rekstrareiningar sem hafa möguleika til þess að bera sig í rekstri. Ekki má heldur gleyma því, að talsvert verulegur þáttur í þessari uppbyggingu og þessu starfi var fólginn í því að skapa í fiskvinnslunni sæmilega aðlaðandi vinnuaðstöðu fyrir fólkið, sem þar vinnur, og aðstöðu til tómstundaiðju og í heildinni að gera þessa vinnustaði þannig, að þeir geti kallast sómasamlegir, en það er langt frá því, að svo hafi löngum verið. Í sambandi við þetta var einnig rík áhersla lögð á bætt hreinlæti og bætta hollustuaðstöðu. Það er mjög þýðingarmikið í þessum efnum, að tengsl útgerðar og fiskiðjuveranna séu traust. Í þessum efnum hafa mjög komið inn í myndina skuttogararnir, sem eru tengdir fiskiðjuverunum í langflestum tilfellum þannig að þeir afla og tryggja þeim stöðugt hráefni. Í raun og veru hafa orðið ótrúlegar framfarir í þessari grein á undanförnum árum, framfarir í þá átt að tryggja samfelldan rekstur fiskiðjuveranna og miklu meiri og betri nýtingu hráefnis en tíðkast hefur hér alla tíð, vildi ég segja. Það er t. d. orðið svo víðast, að skuttogararnir fiska sinn fisk í kassa, sem kallað er. Fiskurinn er ísaður í kössum og geymdur þannig um borð í skipunum. Honum er skipað upp í kössum inn í kældar móttökur og þar er fiskurinn unninn eftir hendinni. Kassarnir eru merktir og fiskurinn er svo tekinn eftir því hvað hann er gamall. Á þann hátt er hægt að koma við samfelldri starfsemi, samfelldri vinnslu sem tryggir stöðuga atvinnu og einnig það að nýting hráefnisins sé viðunandi. Það er býsna mikill munur á þessu eða því fyrirkomulagi, sem langa tíð hefur tíðkast og tíðkast raunar enn á stöku stað, að fiskurinn er ekki kassaður í bátnum eða skipunum. Honum er ekið á vörubílum langar leiðir. Það eru ekki lokaðar geymslur á þessum bílum. Þær eru yfirleitt opnar. Ryk og alls konar óhreinindi berast að hráefninu. Síðan er þessu sturtað niður á gólf í þykkar kasir í fiskvinnslustöðvunum. Niðurstaðan verður auðvitað sú, að þetta er orðið ákaflega lélegt hráefni, svo ekki sé meira sagt, þegar kemur að því að vinna úr því framleiðsluvörur. Hér hefur orðið - ég vil segja hrein bylting í meðferð og vinnslu sjávarafla og e. t. v. meiri bylting en margir hafa gert sér grein fyrir. Og hún er býsna viðtæk og nær nokkurn veginn hringinn í kringum landið. En því er ekki að leyna og því nefni ég þetta hér sérstaklega, að Suðurnesin og jafnvel Reykjavík hafa orðið á eftir í þessum efnum. Þess vegna hefur það m. a. gerst, að afkoma þessarar atvinnugreinar á þessu svæði á í vök að verjast þegar af þessum ástæðum um þessar mundir. Ég vil geta þess hér, að til uppfyllingar hraðfrystihúsaáætlunarinnar hefur verið varið miklu fjármagni á undanförnum árum. Á árunum 1971–1977 var t. d. varið rúmlega 10 milljörðum og 500 millj. kr. á verðlagi hvers árs til framkvæmda við hraðfrystihúsaáætlunina, og ef miðað er við verðlag í lok ársins 1976 hefur verið varið til þessarar áætlunar rúmlega 18 milljörðum kr. samtals. Þetta fjármagn hefur komið aðallega úr þremur áttum. Í fyrsta lagi úr Fiskveiðasjóði Íslands, í öðru lagi úr Byggðasjóði og í þriðja lagi frá eigendunum sjálfum, sem hafa lagt eigið fjármagn í þessar framkvæmdir og endurbætur. En því er ekki að leyna, að Reykjanesið og jafnvel Reykjavík hafa dregist aftur úr í frystiiðnaðinum. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Þjóðhagsstofnun gerði á síðasta hausti sérstaka athugun á afkomu frystihúsanna í landinu. Þar var gerð allítarleg grein fyrir stöðu og afkomu frystihúsanna og gerður nokkur samanburður á því eftir landshlutum. Kemur greinilega fram í þessari úttekt Þjóðhagsstofnunarinnar, að Suðurnesin sérstaklega hafa dregist aftur úr í sambandi við hagnýtingu sjávaraflans og þá alveg sérstaklega í hraðfrystiiðnaðinum. Það kemur fram í þessari skýrslu, að nýtingin úr hráefninu virðist lökust á Reykjanesi, en aftur best á Vestfjörðum. Ein af ástæðunum fyrir stöðu sjávarútvegsins og þá sérstaklega fiskvinnslunnar og þá sér í lagi frystiiðnaðarins á Suðurnesjum er einmitt að ekki hefur farið fram sú uppbygging á þessum vettvangi, sú samræming, vélvæðing og hagræðing, ásamt tengslum við útgerðina, sem gerst hefur annars staðar í landinu. Það er þess vegna vissulega tímabært að ráðast í það verkefni að vinna skipulega að því að hyggja upp þessa atvinnugrein á þessu svæði, en raunar er þegar byrjað starf í þessum efnum. Á seinasta ári var hafið starf í Framkvæmdastofnun ríkisins við að gera úttekt á stöðu hraðfrystiiðnaðarins á Reykjanesi og í Reykjavík. Það var gerð á þessu allrækileg úttekt. Í framhaldi af því kom svo athugun Þjóðhagsstofnunar á afkomu frystihúsanna, m. a. á þessu svæði, og í fyrra var í fyrsta sinn gert nokkurt átak, þó ekki væri stórt á því ári, til að beina umframfjármagni til uppbyggingar hraðfrystihúsanna á Reykjanessvæðinu. Lánaðar voru 100 millj. kr. úr Framkvæmdasjóði Íslands í þessu skyni til viðbótar við lánastarfsemi Fiskveiðasjóðs, sem alla tíð hefur að sjálfsögðu náð til Reykjanessvæðisins og Reykjavíkur eins og til annarra landshluta. Nokkuð hefur verið gagnrýnt að Byggðasjóður hefur lánað minna til þessa landssvæðis eða þessa landshluta en til annarra landshluta. Fyrir því liggja auðvitað augljósar ástæður, sem gerð hefur verið grein fyrir á Alþ. áður. Þær eru í stuttu máli á þá leið, að á undanförnum áratugum - ég tek sem dæmi áratugina frá 1930–1970, fjóra áratugi - fjölgaði landsfólkinu um 95 þús. manns. Af þessari fjölgun, 95 þús. manns, settust 82 þús. að í Reykjavík og á Reykjanesi, en aðeins 13 þús. að annars staðar á landinu. Þessi byggðaröskun undanfarinna áratuga var svo stórfelld, að hún stofnaði í hættu tilveru og framtíð fjölmargra byggðarlaga víðs vegar um landið. Þess vegna var eðlilegt að Byggðasjóður, í samræmi við þau lög sem hann starfar eftir, beindi fjármagni til þess að styrkja atvinnulíf úti um landsbyggðina umfram það sem gert hefur verið á Reykjanesi. Nú er það svo, að það er ekkert lögmál með Byggðasjóð að hann eigi ekki að lána til uppbyggingar á Reykjanesi ef þess er þörf. Þess vegna er það, að tekin hefur verið sú ákvörðun í stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins að hefja lánveitingar til uppbyggingar í hraðfrystiiðnaðinum einmitt á þessu svæði. Nauðsynlegt þykir að greiða fyrir uppbyggingu í þessari atvinnugrein á þessu svæði eins og sakir standa. Auðvitað eru margar ástæður fyrir því, hvernig þessi mál hafa þróast. Ein af ástæðunum er sú, að verið hefur minni afli við Faxaflóa og Reykjanes en áður var. Önnur ástæðan er m. a. breyting á því, sem var í raun og veru kjarninn í þessari starfsemi á þessu svæði um áratugi, en það var vertíðin. Hún var undirstaðan undir afkomunni meira og minna allt árið um kring. Þessi kraftmikla vertíð, sem tíðkaðist við Reykjanesið um áratugi og menn lifðu meira og minna á allt árið, byggðist m. a. á því, að fólk víðs vegar að af landinu, sem bjó við tímabundið atvinnuleysi, flykktist til Suðurnesja og til Vestmannaeyja til starfa á vertíðinni. Þegar vertíðinni var lokið fór þetta fólk heim til sín aftur. Á þennan hátt var hægt að koma við á Suðvesturlandi þessu fyrirkomulagi, vertíðarfyrirkomulagi sem ég kalla svo. Nú er þetta breytt. Nú er það svo, að atvinna er orðin tiltölulega stöðug víðs vegar um landið, m. a. vegna þess að sú uppbygging, sem ég hef verið að rekja, hefur farið fram og fólk býr við tiltölulega stöðuga atvinnu um allt land og þess vegna engin tök á því fyrir Suðurnesin eða Suðvesturlandið að treysta á vinnukraft eins og gert var áður um áratugi. Það er hins vegar öllum ljóst og má vera öllum ljóst, að þetta svæði er mjög þýðingarmikið svæði í sambandi við sjávarútveginn og gegnir mjög þýðingarmiklu hlutverki í íslenskum sjávarútvegi. Þess vegna er að sjálfsögðu engin ástæða til þess að vanrækja eðlilega uppbyggingu. og þróun í þessum efnum á Suðurnesjum. Ég er því eindregið fylgjandi, að því verki, sem þegar er hafið eins og ég hef getið um, áætlun um uppbyggingu fiskvinnslunnar á Reykjanesi eða Suðvesturlandi, verði haldið áfram. Farið hefur fram rækileg athugun á stöðu fyrirtækjanna. Einn mesti vandinn í þessum efnum er sá, að á þessu svæði starfa mjög mörg fiskvinnslufyrirtæki og mörg þeirra skortir stöðugt hráefni, en það leiðir að sjálfsögðu til lélegrar afkomu. Eitt af þeim verkefnum, sem fram undan eru, er því fólgið í því að tengja hráefnisöflunina við fiskvinnsluna þannig að hægt verði að tryggja stöðuga vinnslu, en það er ein af meginforsendum fyrir sæmilegri afkomu. Auðvitað eru allmörg fyrirtæki í hraðfrystiiðnaðinum á Suðvesturlandi, sem eru vel vélvædd og hafa góða hagræðingu, en allt of mörg eru illa á vegi stödd í þessum efnum. Ég sá ástæðu til þess að flytja nokkurt mál um stöðu þessara mála og hvað hefur verið að gerast í þessari grein - sérstaklega hraðfrystiiðnaðinum - á undanförnum árum, vegna þess að ég er þeirrar skoðunar, að mest aðkallandi þátturinn í skipulagsbundnu starfi til uppbyggingar á Suðurnesjum og raunar á Suðvesturlandi sé einmitt fiskvinnslan, uppbygging hennar og tengsl við hráefnisöflunina.

Flm. (Ólafur Þ. Þórðarson) : Herra forseti. Ég hef leyft mér að mæla fyrir þáltill., svo hljóðandi : „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir stofnun og rekstri reiðskóla.“ Með þessari þáltill. fylgir grg.: „Markmiðið með stofnun reiðskóla er þríþætt: 1) Að annast hvers konar rannsóknir á íslenska hestinum. 2) Þjálfa Íslendinga í reiðmennsku og tamningu á íslenska hestinum. 3) Hafa sýningar í reiðlist fyrir Íslendinga og erlenda ferðamenn. Forustuhlutverk í málefnum íslenska hestsins glatast úr höndum Íslendinga innan fárra ára verði ekki stofnaður reiðskóli hér á landi. Það væri menningarlegur hnekkir og efnahagslegur skaði. Margir íslenskir hestamenn búa yfir mikilli þekkingu á íslenska hestinum. Ef þeirri þekkingu er blandað saman við þær leiðbeiningar, sem erlendir reiðskólar veita, ættum við að geta starfrækt reiðskóla hér á landi sem veitti meiri þekkingu á tamningu íslenska hestsins en nokkur annar reiðskóli í heimi.“ III. lið grg. þessarar skipti ég niður í flokka og kemur þar fyrst: „a) Vaxandi fjárhæðum í hverju landi hins vestræna heims er varið til tómstundastarfsemi. Hestamennska var einkasport aðalsins fyrr á öldum, en millistéttarfólk í Evrópu getur í dag veitt sér það að eiga hesta með tilkomu notkunar smærri hestakynja. Íslenski hesturinn er í fyrsta sæti hvað hæfileika snertir, og stærð þess markaðar fer eftir því fjármagni, sem varið er til auglýsinga, og því magni, sem við höfum til sölu á vei tömdum, góðum hestum. Íslenski hesturinn sameinar fjölskylduna, þ. e. öll fjölskyldan getur farið í útreiðartúr saman, en hinir stóru erlendu hestar eru ekki barnameðfæri. Þessi markaður er í samræmi við tamningamarkmið númer 1. b) Tamning hesta sem íþrótt til keppni og sýninga er ómetanlegt auglýsingaratriði og getur haft stór áhrif hæði á sölumöguleika á hestum og ferðamannastraum til landsins. Frægð íslenska hestsins á þessu sviði er nú þegar orðin mikil. Í því sambandi má minna á frábæran árangur íslenska hestsins í reiðinni miklu yfir þver Bandaríkin. Á Grüne Woche (grænu vikunni) í Vestur-Berlín, annarri stærstu landbúnaðarsýningu í Þýskalandi, sem var í vetur um mánaðamót janúar og febrúar, bauð framkvæmdastjórn sýningarinnar eigendum íslenska hestsins í Þýskalandi að senda sýningarflokk á þessa landbúnaðarsýningu. Allur kostnaður við þátttöku þeirra var greiddur af sýningunni. Það sýnir þá frægð sem íslenski hesturinn hefur aflað sér í Þýskalandi. c) Tamning á hestum fyrir bæklaða, sem væri liður í endurhæfingu þessa fólks, er þáttur sem við höfum gefið lítinn gaum. Þó höfum við sent 20 hesta til Bandaríkjanna í þessu skyni og árangurinn varð góður. Í Bandaríkjunum er óhemjufjöldi af endurhæfingarstöðvum fyrir bæklaða. Bandarísk stúlka, sem er lömuð í fótum og hefur lengst af verið í hjólastól, skrifaði eftir að hafa farið á bak íslenskum hesti: .,Mér finnst ég geta gengið. Hesturinn var fætur mínir. Fólk leit upp til mín.“ Þetta var henni sem sagt nýtt líf. Svisslendingar hafa um aldir reynslu á þessu sviði. Á alþjóðlegri ráðstefnu í Basel í Sviss árið 1975 um endurhæfingu með aðstoð hesta skýrði Jürg Baumann, sem er doktor að menntun, frá tilraun sem hann hafði framkvæmt í þeirri stofnun sem hann starfar við í Basel. Tilraunin var gerð til að fá úr því skorið, hvort hin ýmsu hestakyn hefðu misjafna hæfileika til að vekja traust fatlaðs fólks á sér. Niðurstaðan varð sú, að íslenski hesturinn hafði algera yfirburði hæði hvað viðkom geðslagi og gangi. Íslenski hesturinn er kaldblóðshestur og þar af leiðandi taugasterkur. Hann hefur persónuleika og er greindur miðað við önnur hestakyn. Þetta bæklaða fólk fékk traust á honum sem vini sínum. Til er kvikmynd frá þessari tilraun. Í þeirri tegund endurhæfingar, þar sem notast er við hesta sem hjálpartæki, eru Svisslendingar í fararbroddi.“ IV. liður grg. og jafnframt sá síðasti er á þessa leið: „Góðir gæðingar, þ. e. toppurinn, seljast í dag á hálfa til heila milljón kr. Á þessu ári hafa verið seldir úr landi um 450 hestar fyrir ca. 120 millj., þ. e. verðið er miðað við að hesturinn sé kominn á flugvöll úti. Flugfraktin til Evrópu er um 45 þús. kr. á hest. Það er ódýrasti flutningsmátinn í reynd. Tollur af innflutningi hesta til Efnahagsbandalags Evrópu er 18% og þar að auki virðisaukaskattur. Hér á landi eru um 52 þús. hestar. Í Evrópu eru nú um 20 þús. hestar og þar fæðast 1000–1500 folöld á ári. Útflutningur á hestum nýtur í engu stuðnings ríkisvaldsins. Hann er þó sú grein landbúnaðar sem stendur best að vígi hvað útflutning snertir, og efling þess útflutnings er ein af þeim leiðum sem fara ber í dag í þeirri stöðu sem markaðsmál landbúnaðarins eru i. Þetta er þó ekkert einkamál landbúnaðarins, heldur þjóðarinnar allrar. Mikill ferðamannastraumur er til landsins af áhugamönnum um íslenska hestinn og verður meðan þeir álíta að hans aðalríki sé hér. Í uppvexti þeirrar æsku, sem nú er að vaxa úr grasi hér á landi, er mikilvægt að tengsl hennar við landið séu til staðar. Hesturinn er betri tengiliður í því sambandi en nokkuð annað. Æskilegt teldi ég að jarðirnar Vífilsstaðir og Oddi á Rangárvöllum yrðu teknar undir þessa starfsemi og færi starfsemin fram á báðum þessum stöðum. Deilur um staðsetningu á skólanum vil ég samt leiða hjá mér. Það vekur e. t. v. undrun, að þm. frá Vestfjörðum skuli innleiða þetta mál. Svo er þó ekki ef betur er að gáð. Núverandi ástand í markaðsmálum landbúnaðarins er svo alvarlegt, að það þrengir að hlut bænda. Á Vestfjörðum er hann svo þröngur fyrir, að skerðing á tekjum þeirra getur auðveldlega leitt til þess, að fleiri sveitir þar fari í eyði. Verði holdanautaframleiðsla ríkjandi í þeim sveitum, sem í dag eru hestmargar, og stóðið skorið niður skapast það ástand í framleiðslumálum landbúnaðarins, að fráleitt væri að tala um vanda í dag, miðað við það öngþveiti sem þá yrði. Það er skynsamlegra að selja mönnum það sem sumir kalla e. t. v. óþarfa, ef þeir vilja greiða fyrir það, en reyna að selja mönnum mat, sem þeir vilja ekki kaupa. Þessi grg. inniheldur aðeins örlítið brot af þeim fróðleik sem til er um þetta mál, en ég vænti þess, að alvara málsins sé mönnum ljós við lestur hennar.“ Ég get ekki stillt mig um að bæta við örfáum orðum og vitna í hið gagnmerka rit um íslenska hestinn, Faxa, eftir dr. Brodda Jóhannesson. Þar er rakin saga samskipta Íslendinga við íslenska hestinn og m. a. getið þess, að fyrsta gáfnapróf, sem útbúið hefur verið á Íslandi svo vitað sé og var í Grágásarlögum og átti að nota til að úrskurða hvort menn ættu að taka arf eða ekki, byggðist á þekkingu á meðferð á hestinum. Það þurfti að vera hægt að láta mann leggja reiðtygi á hestinn, og ef hann stóðst það próf að láta þau snúa rétt, var hann arfborinn, annars ekki. Nú er það svo, að við höfum hlotið í arf reiðhestakyn Evrópu, þ. e. ganghestinn. Sennilega hefur riddaratímabilið með sínum þungu hertygjum átt mestan þáttinn í því á sínum tíma að útrýma þessu hestakyni á meginlandi Evrópu. Það er spurning dagsins, hvort það reynist svo, að við séum í reynd ekki færir um að varðveita þennan arf. Það er líka verðugt umhugsunarefni, að sennilega hefur það aldrei hvarflað að þeim, sem samdi Grágásarlög, að nokkurn tíma kæmi að því, að e. t. v. féllu flestir á því gáfnaprófi sem hann taldi þó svo létt að það mætti nota sem prófstein á það, hvort þar færu afglapar eða ekki. Ég vænti þess, að Íslendingar beri gæfu til þess að varðveita íslenska hestinn og þá menningu, sem honum fylgir, og geri sér grein fyrir þeirri ábyrgð sem á þeim hvílir í þessum efnum.

Flm. (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Á þskj. 466 flyt ég till. til þál. um uppsögn fiskveiðiheimilda Færeyinga innan fiskveiðilandhelgi Íslands. Tillgr. er þannig: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að segja upp nú þegar með umsömdum 6 mánaða fyrirvara heimildum Færeyinga til fiskveiða með línu- og togveiðarfærum innan fiskveiðilandhelgi Íslands, samkv. niðurstöðu viðræðna, sem undirrituð var hinn 20. mars 1976 og staðfest með samþykkt Alþ. hinn 18. maí 1976.“ Í grg. segir svo: „Eins og alþjóð er kunnugt um var sett á með reglugerð þorskveiðibann dagana 21. mars til 28. mars miðað við hádegi báða daga. Þetta er algjört einsdæmi í fiskveiðilögsögu íslensku þjóðarinnar. Afstaða manna til þessa fyrsta algjöra þorskveiðibanns var þegar á heildina er litið mjög jákvæð og bannið vel virt. Þetta staðfestir það, er vel var vitað, að allir hugsandi menn gera sér fulla grein fyrir hversu alvarlegt ástand er með þorskstofninn við landið. Einnig er það öllum vel kunnugt, er um fiskveiðar hugsa og fjalla, að sóknargeta veiðiflota landsmanna er miklu meiri en svo, að núverandi þorskstofn þoli fulla og eðlilega sókn. Þegar svo er komið má öllum vera það ljóst, að ekki er lengur nein forsenda þess að veita öðrum þjóðum réttindi til þorskveiða hér við land. Þótt hér sé aðeins rætt um heimild, er Færeyingar njóta nú, mun hið sama gilda gagnvart öllum öðrum þjóðum hvað varðar veiðimöguleika á bolfiski innan fiskveiðilandhelgi Íslands. Við getum einfaldlega alls ekki veitt okkur þann munað að hafa opnar heimildir fyrir útlendinga til veiða á þorski hér við land um ófyrirsjáanlegan tíma. Takist hins vegar vel til með skipulegar friðunaraðgerðir og fáist fullvissa um örugga stofnstærð hrygningarfisks munum við í framtíðinni geta boðið frændum vorum Færeyingum veiðimöguleika innan fiskveiðilögsögunnar. Óþarfi er að rekja með tölum öfugþróun á aflamagni þorsks hér við land. Það er alþjóð svo vel kunnugt um.“ Ástæðan til þess, að ég flyt þetta mál og tek það upp er sú, að í vetur, þegar rætt var um veiðiheimildir fyrir Færeyinga með loðnu, kom fram í máli mínu að ég taldi eðlilegt, að þetta mál yrði skoðað rækilega vegna breyttra forsendna og að eitthvað yrði gert í málinu. Hæstv. utanrrh. sagði þá, að ekkert lægi fyrir í því efni nema þá munnleg ósk mín. Síðan hefur ekkert gerst í málinu. Ég dokaði við og átti von á því, að eitthvað yrði athugað eða gert. En það skeði ekkert. Svo var sett á veiðibann. Öllum var ljóst, að það er auðvitað algjört neyðarúrræði. Færeyingar hafa nú heimild til að veiða af þroski um 7 þús. tonn. Alls mega þeir taka með þessum veiðarfærum, ef ég man rétt, um 17 þús. tonn. Fullyrt er af kunnugum sjómönnum, að eftirlít með veiðunum og einkum afla sé í ólestri, alls ekki sé hægt að treysta því, að þeir taki ekki meiri afla hér við land með þessum veiðarfærum. Skipin eru mörg og víða dreifð og geta lagt þessi veiðarfæri í sjó víða. Það er raunar ómögulegt að vera öruggur með, að þeir freistist ekki til þess að taka meiri afla en þeir hafa heimild til. Ég hef heyrt sjómenn fullyrða að svo muni vera, en legg ekki neinn dóm á það sjálfur, hvort svo er eða ekki. Ég aðeins viðurkenni það, að eftirlitið er ekki í lagi og kannske ekki mögulegt að hafa það í lagi. Áðan var rædd ágæt till. til þál. um Suðurnesjaáætlun. Einmitt í grg. með till. segir að sjávarútvegur hafi löngum verið höfuðatvinnuvegur á Suðurnesjum og sé það enn. Þar eru um 40% af mannafla bundin við sjávarútveginn. Hin síðustu missiri hefur útgerð og fiskvinnsla á Suðurnesjasvæðinu öllu átt við mikla og vaxandi rekstrarerfiðleika að stríða. Er nú svo komið, að margar fiskvinnslustöðvar þar eru ýmist alls ekki reknar eða reknar með hálfum afköstum, jafnvel á hávertíðinni. Þetta ástand er auðvitað mjög alvarlegt. Kom glögglega fram hjá báðum ræðumönnum, sem hér töluðu, flm. og 4. þm. Austurl., að alger forsenda fyrir enduruppbyggingu og skipulagningu atvinnulífs á þessu svæði væri að tryggja jafnt og gott hráefni. Þótt menn segi að 7 þús. tonn af þorski og 10 þús. tonn af öðrum bolfiski séu kannske ekki mikill afli, þá mundi það samt vega mikið ef við gætum haft 17 þús. tonn til dreifingar á þessu svæði einu sér. Auðvitað mun afli ekki skiptast svo jafnt, þó að við gætum losnað við þann hluta er Færeyingar fá úr fiskveiðilögsögu okkar. En engu að síður er það þó áfangi að rétta við fiskstofna okkar í þeirri skipulögðu, góðu og árangursríku baráttu sem verið hefur undanfarin ár og öll þjóðin hefur verið einhuga um að takast á við. Ég vil undirstrika, að þegar stofnstærð hrygningarfisks er orðin stór aftur og við höfum náð fullu valdi á því að láta þorskinn vaxa það mikið upp að nýju, þá er ekkert sjálfsagðara en að Færeyingar hafi möguleika til veiða hér aftur, ekkert sjálfsagðara. Þeir hafa reynst okkur vel í gegnum árin og hér var fjöldi manna, á annað þús. manns, oft, við fiskverkun og sjávarsókn um nokkurra ára skeið. Það skal síst standa á mér að viðurkenna, að þeir eiga alveg sérstaklega gott af okkur skilið. En ég tel það ofrausn að þora ekki að viðurkenna, að við höfum ekki efni á því að veita þeim þessa heimild núna um nokkurra ára bil. Það vantar tilfinnanlega hráefni á Suðurnesin og raunar víðar og við verðum allir að þora að horfast í augu við þá staðreynd, að skipulagt og gott átak þarf til að tryggja það. Við erum hér nokkrir alþm., sem höfum jafnan talið skynsamlegt og réttlætanlegt að leggja flotvörpuna til hliðar og fara þess vegna með gát í aukna sókn, sem hefur verið fyrir hendi undanfarin ár, sérstaklega tvö ár, til þess að tryggja að þorskstofninn næði sér upp aftur. Nú er það staðreynd, að á þessari vertíð hefur engin páskahrota komið og enginn afli er finnanlegur, svo heitið geti, á stóru svæði. Það sagði mér skipstjóri í gær í samtali - hann hefur verið með veiðarfæri sín á Selvogsbanka og er Vestmanneyingur - að ekki væri nokkurs staðar að hafa bein úr sjó, eins og hann orðaði það, og hann tók upp net sín og fór austur í bugt. Margir fleiri Suðurnesjabátar hafa tekið ís um borð og haldið á þetta takmarkaða svæði, þar sem meginhluti vertíðarflotans er að berjast um þorskinn núna. Ástandið er svo alvarlegt, að jafnvel Selvogsbanki og miðin hér í Miðnessjó og vestur um gefa núna sama og engan afla miðað við mörg undanfarin ár. Þetta er mjög alvarlegt. Á sama tíma berast fregnir um að togarar fái í flotvörpu allgóðan afla af fjögurra og fimm ára fiski. Það þýðir, að fiskurinn er drepinn einu ári áður en bann verður fullþroska og getur hrygnt. Þetta tel ég alvarlegt mál. Þetta snýr að okkur sjálfum fyrst og fremst, en þetta er einn þátturinn í heildarskipulagningu á því að flýta fyrir að þorskstofnarnir komist upp í eðlilega stærð, svo við getum notið fullrar veiðigetu flota okkar og einnig þá gefið frændum vorum og vinum Færeyingum möguleika á því að veiða áfram hér. Herra forseti. Ég ætla ekki að halda lengri ræðu um þessa till., en vandlaust væri að rekja þetta mál í löngu máli. Þess gerist þó alls ekki þörf. Alþjóð er vel kunnugt um, hvað við höfum getað áorkað í þessu efni. En ég vil ekki láta hjá líða að fá þetta á hreint. Ég tel þetta enga illkvittni í garð Færeyinga, síður en svo. Ég vil aðeins horfast í augu við þá staðreynd, að við verðum að fara eins varlega í sókn í fiskistofna okkar og frekast er unnt. Ég segi það alveg hreinskilnislega, að eins og nú er háttað getum við ekki séð af einum ugga til annarra þjóða þegar um þorsk eða bolfisk er að ræða. Það er alls ekki nein forsenda fyrir slíku. Að svo mæltu legg ég til, að þessari till. verði vísað til utanrmn.



Herra forseti. Á þskj. 508 hef ég leyft mér að flytja till. til þál., svohljóðandi : „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj., að á árinu 1979 verði hafist handa um lagningu aðalflutningslínu milli Grímsárvirkjunar og Hornafjarðar og tryggt verði nægilegt fjármagn til framkvæmdanna.“ Vorið 1975 sat Þorsteinn L. Þorsteinsson, formaður verkalýðsfélagsins Jökuls á Hornafirði, um tíma á Alþ. í fjarveru hv. þm. Lúðvíks Jósepssonar. Sakir kunnugleika síns á raforkumálum sérstaklega flutti hann einmitt till. sem þar að laut, þ. e. um lagningu aðalflutningslínu milli Grímsárvirkjunar og Hornafjarðar. Síðan eru liðin þrjú ár og flm. till. 1975 hefur talið sérstaklega þörf á því að endurvekja þessa till. nú, enda þörfin enn ótvíræðari en hún var þegar hún fyrst var flutt. Það kom glöggt fram í framsögu Þorsteins á sínum tíma, sem fjallaði mjög almennt um orkumál Austurlands, að þá væru verkefni þau, sem þyrfti að leysa úr á Austurlandi, vissulega mörg, ekki síst á samtengisviðinu. Þorsteinn benti þá á nauðsynina á tengingu við Vopnafjörð, sem ekki fremur en sú, sem hér um ræðir, er komin inn á áætlun eða hefur hlotið fjárveitingu nú, þó hún hafi gert það áður. Þar er um algera dísilkeyrslu að ræða og mikinn árlegan rekstrarkostnað. En lína frá samtengisvæði Austurlandsveitu er dýr framkvæmd. Samkv. nýlegum upplýsingum í svari hæstv. iðnrh. er áætlunin upp á 632 millj. kr. með aðveitustöðvum, og á meðan austurlínan er á döfinni, svo sem nú er, þá hafa menn lítið annað getað aðhafst en að halda málinu vakandi og minna á nauðsynina. Ljúki austurlínu hlýtur að verða að leggja höfuðáherslu á tafarlausar fjárveitingar og framkvæmdir við báðar þessar tengingar. Eflaust verða þm. að velja þar um ákveðna röðun og eftir þann seinagang, sem hefur verið á þessu, er engin ástæða til sérstakrar bjartsýni um neinn einstakan hraða þeirra framkvæmda. Sú tenging á Austurlandi, sem nú er inni í áætlun um framkvæmdir og fjárveiting er til á þessu ári, Bakkafjarðarlína frá Þórshöfn til Bakkafjarðar, hefur áður verið á áætlun, tvisvar ef ekki þrisvar, en verið frestað æ ofan í æ. Í lengstu lög skal vonað að hið sama verði ekki upp á teningnum nú, þó illa horfi um fjárhagsstöðu Rafmagnsveitna ríkisins. Öll orkumál Austurlands eru nú mjög í deiglunni. Svo sem í grg. er að vikið hefur austurlínunni verið teflt í tvísýnu vegna þeirra fjárhagsörðugleika sem áður er á minnst, og hefur þeirri framkvæmd seinkað svo mjög, þó nú hafi verið úr leyst mesta fjárhagsvandanum, að enn er engan veginn tryggt að hún komist í gagnið á þessu hausti, svo sem áætlað var. Það besta skal þó enn vonað í þessum efnum, því að dýr yrði sú seinkun Austfirðingum sem og þjóðarheildinni allri í raun. En jafnhliða þessu nú og brýnasta framtíðarverkefni Austfirðinga er fyrsti áfangi Bessastaðaárvirkjunar eða Fljótsdalsvirkjunar, sem enn er í óvissu. Í þessari till. er gengið út frá þeim forsendum, að austurlína komist í gagnið á þessu ári og að ákvörðun verði tekin um upphaf framkvæmda við Fljótsdalsvirkjun á næsta ári. Það er sú aðalspurning sem nú brennur á vörum Austfirðinga, hvernig þar er að staðið, og verður á næstu mánuðum. Nýlega komu forustumenn sveitarstjórna á Austurlandi, allt frá Vopnafirði til Hafnar í Hornafirði, hingað suður til þess að knýja á stjórnvöld um ákvarðanatöku svo óvissuástandinu mætti ljúka. Upplýst var í svari hæstv. iðnrh. á Alþ. fyrir nokkru við fsp. um virkjunina, að hann hefði þá fyrir allnokkru lagt til að ákvörðun yrði tekin í ríkisstj. um virkjun fyrsta áfanga Fljótsdalsvirkjunar á grundvelli þeirra rannsókna og hannana, sem lágu þá fyrir, svo og umsagnar Rafmagnsveitna ríkisins, sem í hvívetna var jákvæð. Síðan hefði ekkert gerst og heim fóru þeir forsvarsmenn Austfirðinga með lítil og léttvæg svör um það, hvenær ákvörðun yrði tekin. Nú var enn einu sinni skýlt sér á bak við það, að ekki væri í einu og öllu lokið fullnaðarhönnun, en það yrði þó reynt á þessu ári, að manni skildist, en svo ætti eftir að raða öllum þeim virkjunarmöguleikum sem í gangi væru, og ekki voru heldur um það gefin nein vilyrði, að Fljótsdalsvirkjun hefði þar þann forgang sem Austfirðingar höfðu þó lengi vænst og þörf er á. Þó var á það lögð höfuðáhersla af hálfu forsvarsmannanna, að ákvörðun væri tekin og einhver tímasetning ákveðin um upphaf framkvæmda. Þeir lögðu auðvitað ekki síður áherslu á það, sem vonlegt var, að takast mætti að ljúka þeirri fullnaðarhönnun sem nú er talað um að á standi til þess að ákvörðun sé hægt að taka. En í þessum viðtölum við hæstv. forsrh. komu fram þær ástæður, sem ég tel ekki fullnægjandi fyrir því, að ekki sé hægt að taka þessa ákvörðun. Menn fer þá að gruna það, að áhuginn á virkjuninni sé ekki eins mikill innan hæstv. ríkisstj. og við höfum vænst. Vera má að einhverjir hugsi sem svo, að engin stóriðjuplön útlendinga liggi á bak við þessa stærð virkjunar, þennan áfanga, heldur aðeins hagur og velferð íbúanna sem um er að ræða. Við héldum að það væri kannske meira atriði en þau stóriðjuplön, sem fólust á sínum tíma í raun og veru bak við virkjunina sem þarna var ætlað að koma, þ. e. a. s. þá stórvirkjun, sem almennt var kennd við LSD: langstærsta drauminn. Miðað við þessa stöðu, sem enn einu sinni er rétt minnt á, en skal ekki nánar tíundað, ætti e. t. v. ekki að flytja till. af þessu tagi, þar sem reiknað er með að upphaf framkvæmda miðist við næsta ár. En flm. hinnar upphaflegu till., Þorsteinn L. Þorsteinsson, sem flutti framsögu fyrir sama máli fyrir þremur árum, taldi vissulega þörf á að endurvekja hana áður en þessu kjörtímabili lyki, minna þannig enn betur á aðstæður og ástæður og leggja aukna áherslu á nauðsyn málsins með því. Ég hygg, að hann sé þar hvergi nærri einn á báti. Þvert á móti vona Austfirðingar allir, að þannig verði að málum staðið, að þessi framkvæmd dragist ekki um t. d. 3 ár í viðbót, en þrjú ár eru nú liðin frá flutningi till., svo nauðsynleg sem þessi lína er og hagkvæm í hvívetna. Ég skal ekki lengja þessa framsögu umfram það sem segir í grg. Þorsteins, sem vitnað er til með till., en hann bendir þar á, að á veitusvæði Austur-Skaftafellssýslu sé aðeins ein vatnsaflsvirkjun. Smyrlabjargaárvirkjun, sem sé nú þegar fullnýtt og orkuframleiðsla með dísilvélum sé nú töluverð. Þegar hann flutti till. hafði meðalaukning á notkun raforku í Austur-Skaftafellssýslu verið um 26% á s. l. fjórum árum. Síðan segir Þorsteinn í nýlegu bréfi, að meðalaukningin hafi hægt á sér frá því að till. var flutt, rafvæðingu sveitanna sé lokið og aukning milli áranna 1976 og 1977 hafi verið 13.6%, en hlutur dísilvéla í heildarframleiðslunni aukist hröðum skrefum þar sem Smyrlabjargaárvirkjun sé löngu fullnýtt. Aukningunni sé því aðeins mætt með vaxandi dísilvélanotkun að óbreyttum aðstæðum og þar sem vélarafl í dísilstöðinni á Hornafirði sé senn á þrotum þurfi nú þegar á þessu ári að bæta þar við vélakosti til að koma í veg fyrir að vandræðaástand skapist á næsta vetri. Á árinu 1976 var heildarframleiðsla orku í Austur-Skaftafellssýslu 14.5 gwst. og framleiðsla með dísilvélum 2$% af því. En á árinu 1977 var heildarframleiðslan 16.4% gwst. og hlutur dísilvélaframleiðslunnar var þá orðinn 43%. Líka má geta þess, að olíunotkun í dísilstöðina á s. l. ári var rúmar tvær millj. lítra og með núverandi verðlagi á olíu er þarna um 70–80 millj. kr. kostnað að ræða. Enn segir Þorsteinn, að ef aukningin verði svipuð og hún var á milli ára síðast, um 13%, þá séu fyrirsjáanlegar stórframkvæmdir vegna stækkunar dísilstöðvar á Hornafirði, ef ekki á að koma til ófremdarástands í sýslunni. Einnig er nú ríkjandi nokkur óvissa um framtíðarlausn á upphitun íbúðarhúsnæðis á staðnum, einkum á Höfn, og ljóst að stöðugt vaxandi notkun á rándýru innfluttu eldsneyti, hvort heldur er til húsakyndinga eða framleiðslu á raforku, er þjóðhagslega óhagkvæm. Takist að ljúka línubyggingunni milli Kröflu og Fljótsdalshéraðs á næsta ári, er ljóst að taka verður ákvörðun um þessa línubyggingu sem fyrst og tryggja fjármagn til framkvæmdanna. Ég skal aðeins minna á það til viðbótar, að í svari hæstv. iðnrh. við fsp. hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar hinn 14. mars s. l. kom fram, að þessi línuleið fyrir 132 kw. háspennulínu frá Eyrarteigi í Skriðdal um Djúpavog til Hafnar í Hornafirði hefur verið könnuð. Rafmagnsveitur ríkisins gerðu till. um 30 millj. kr. fjárveitingu í fjárlögum 1978 til mælingar á línuleiðinni, en till. var ekki tekin í fjárlög. Ákvörðun um tímasetningu línulagnarinnar hefur ekki verið tekin, segir hæstv. iðnrh. Hann bendir hins vegar á, af því að ég hef minnst á Vopnafjarðarlínuna, að Rafmagnsveiturnar hafi einnig gert till. til fjárlaga 1978 um lagninguna frá Lagarfossi til Vopnafjarðar með heildarkostnaði með aðveitustöð upp á 632 millj. kr., en sú till. var ekki heldur tekin í fjárlög ársins 1978. Ég vil að lokum vænta þess, að þessi till. komi upp við næstu fjárlagaafgreiðslu á þann veg, að þá verði lokið við austurlínu, þannig að sú tenging hafi komið að fullum notum fyrir miðsvæði Austurlands. Og þá ríður auðvitað á að huga að samtengingunni, bæði til Vopnafjarðar og ekki síður suður á bóginn til Hornafjarðar. Línan til Vopnafjarðar var, eins og ég sagði áðan, á áætlun þegar fyrir nokkrum árum. Reiknað var með að taka mundi tvö ár að leggja þessa línu, en ekki tókst að koma henni inn aftur. Síðan hefur hún beðið af þeim ástæðum kannske fyrstum, sem ég greindi áðan, að á austurlínuna hefur verið lögð höfuðáhersla. En ég vil að lokum ítreka, að nauðsyn á samtengingu við þetta dísilkeyrslusvæði, sem er að verða svo afgerandi sem raun ber vitni, þó Austurland sé reyndar allt saman dísilkeyrslusvæði meira og minna, er ótvíræð til þess að austurlínan geri fullkomlega sitt gagn. Fyrst og fremst verður þetta að vera þannig, að þarna vinni saman sú orka, sem kemur frá austurlínu, og væntanleg orka frá Fljótsdalsvirkjun, sem menn bíða nú með mikilli óþreyju og vona að hafist verði handa um á næsta ári, þá grunnaflsvirkjun í fjórðungnum sem allir Austfirðingar gera nú kröfu um að verði þar byggð, en jafnhliða því sé tryggð samtenging á allt orkuveitusvæðið. Þar með er þessi lína, hvort sem hún er sett númer 1 eða númer 2, svo nauðsynleg, bæði vegna dísilkeyrslunnar í Skaftafellssýslum og einnig vegna þeirrar orku, sem við Austfirðingar vonum að verði tiltæk á Austurlandi, ekki sem dísilorka, heldur orka úr okkar eigin fallvatni. Ég vil svo, herra forseti, að lokum leyfa mér að leggja til að þessari till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. atvmn.