Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 10. þm. Reykv. s., Þorsteini Sæmundssyni, um að hann verði fjarverandi í opinberum erindum á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Miðflokksins í kjördæminu, Valgerður Sveinsdóttir.



Kjörbréf Valgerðar Sveinsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Valgerður Sveinsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Dagskrártillaga sú sem lögð var fram á þingfundi í gær hefur verið kölluð aftur. Forseti vill í tengslum við það upplýsa að hann hefur boðað þingflokksformenn til fundar við sig í hádegishléi.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og utanríkisráðherra.

Herra forseti. Nú hefur erfið staða fólks á húsnæðismarkaði verið áberandi í umræðunni, ekki síst í tengslum við kjarasamninga. Ríkisstjórnin hefur reyndar komið fram með húsnæðistillögur sem mætt hafa nokkurri jákvæðni og ég tel rétt skref, enda í megindráttum samhljóða tillögum okkar Samfylkingarfólks frá því í haust. Það vantar að vísu úrbætur fyrir fyrstu kaupendur og ég bíð spenntur eftir þeim. Framleiðni í byggingariðnaði er lægri hér en í nágrannalöndum okkar og vextir miklu hærri. Þetta er eitruð blanda sem augljóslega leiðir til miklu hærra byggingarverðs en þyrfti að vera. Þetta hefur leitt til þess að á sama tíma og fjölbýlishúsið sem búsetuform hefur þróast og batnað mikið í nágrannalöndum okkar hefur það gengið miklu hægar á Íslandi og í sumum tilfellum beinlínis bitnað á gæðum. Með aukinni nýsköpun og lagfæringum á byggingarreglugerð gætum við vissulega aukið framleiðni. Hvaða ráð sér hæstv. fjármálaráðherra fyrir sér þegar kemur að því að mæta kröfum verkalýðshreyfingarinnar, atvinnulífsins og ekki síst almennings í landinu um lægri vexti og afnám verðtryggingar? Samfylkingin hefur talað fyrir lausn sem fæli í sér upptöku evru og það myndi stórlækka fjármagnskostnað. Það gerði hæstv. fjármálaráðherra reyndar fyrir rúmum tíu árum en hefur skipt um skoðun og ég ber virðingu fyrir því. Ég spyr: Telur hæstv. fjármálaráðherra að vextir geti orðið jafn lágir og eru annars staðar á Norðurlöndunum og sér hann fyrir sér einhverja möguleika á því að losna við verðtryggingu með íslenskri krónu?

Virðulegi forseti. Hér er sett á dagskrá mikilvægt mál sem er húsnæðismarkaðurinn á Íslandi og leiðir til að lækka þröskuldinn inn á húsnæðismarkaðinn. Ég tek undir með hv. þingmanni að hægt er að gera ýmislegt til að draga úr kostnaði við nýbyggingar, eins og við höfum reyndar verið að gera með breytingum á byggingarreglugerð, sem er á valdsviði umhverfisráðuneytisins, eða var það til skamms tíma, en við höfum líka verið að gera aðra hluti eins og t.d. að fella niður alla tolla og vörugjöld, sem hefur haft áhrif á byggingarkostnað. Stimpilgjald hefur verið lækkað um helming fyrir fyrstu íbúðarkaupendur og við getum haldið svona áfram. Þetta hefur skipt máli. Það er ekki hægt að taka umræðu um húsnæðisverð á Íslandi án þess að benda á hversu hátt hlutfall af heildarbyggingarkostnaði nýrra bygginga lóðaverðið er. Það er mikil breyting frá því sem áður var þegar fólk fékk jafnvel úthlutað lóðum án kostnaðar, án þess að greiða fyrir. En nú er þetta orðinn sjálfstæður tekjustofn hjá sveitarfélögunum og það er auðvitað mjög mikið vandamál þegar skapast skortur á sama tíma og við sjáum verðið rjúka upp, eins og menn þekkja. Hér í Reykjavík er t.d. talað um að rétturinn til að byggja eina íbúð geti gengið kaupum og sölum á bilinu 6–8, jafnvel 10 millj. kr., bara rétturinn til að fá að byggja. Það sýnir hvers konar ástand hefur skapast. Vextir hafa lækkað mjög mikið. Við höfum aldrei í sögunni haft lægri raunvexti á húsnæðislánum en einmitt í dag. Það er niðurstaða eftir góðan árangur í opinberum fjármálum á undanförnum árum. Spurt er: Geta vextir verið lægri á Íslandi en í öðrum löndum? Já, ég get nefnt dæmi. Ef það væri mikil verðbólga og mikill hagvöxtur í öðrum löndum en engin verðbólga og samdráttur á Íslandi get ég lofað hv. þingmanni að vextirnir væru lægri hér. En þegar það er mikill hagvöxtur á Íslandi og enginn í 

Herra forseti. Hér eyðir hæstv. ráðherra megninu af tíma sínum í að tala um hluti sem hafa verið gerðir ágætlega; breytingar á byggingarreglugerðum, mætti reyndar gera miklu meira þar, afnám tolla, vörugjalda og stimpilgjalda. Allt eru þetta ágætisskref. Lóðir eru auðvitað takmörkuð auðlind og eru ekki til umræðu í þessum sal, heldur er ég að spyrja hvort hæstv. ráðherra sjái það fyrir sér að við munum á næstunni sjá jafn lága vexti hér og annars staðar á Norðurlöndunum. Það er rétt að raunvextir eru í sögulegu lágmarki, en engu að síður eru þeir þrisvar sinnum hærri en hjá nágrannalöndum okkar, verðtryggðir nafnvextir. Þeir leggjast bæði á byggingarkostnaðinn og síðan á einstaklinginn í 20, 25, 40 ár þar á eftir. Það er samkeppnisstaða sem við getum ekki boðið almenningi upp á. Ég ítreka spurninguna með verðtrygginguna, herra forseti, 

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé a.m.k. vísir að ákveðinni hugsanavillu þegar spurt er: Getum við ekki fengið vexti einhvers annars lands? Það verður að gefa sér ákveðnar forsendur með því. Við fáum ekki sömu vexti og í ríkjum í löndum þar sem enginn hagvöxtur er. Ef við færum til Spánar og sæjum atvinnuleysið þar, tala nú ekki um hjá ungu fólki, spyr ég: Viljum við vextina sem verið er að nota þar? Það er ekki hægt að biðja um vexti úr hagkerfum sem eru í allt annarri stöðu en við Íslendingar. En ef verið er að spyrja hvort vextir geti við sömu aðstæður á Íslandi nálgast það sem þeir eru annars staðar held ég að svarið við því sé einfaldlega: Já, það er algjörlega í okkar höndum að skapa þau skilyrði fyrir vaxtalækkun sem við erum að kalla eftir. Hið opinbera hefur verið að gera það. Sveitarfélögin hafa verið að gera það og Seðlabankinn hefur lagt sitt af mörkum með því að beita þeim tólum sem hann býr yfir. En spurningin er hins vegar sú hvort vinnumarkaðurinn er reiðubúinn 

Virðulegur forseti. Umboðsmaður Alþingis sagði um búsetuskerðingarnar að það vantaði viðhlítandi lagaheimildir og niðurstaða nefndarinnar var á þá leið að þetta væri ekki í samræmi við lög. Þarna var verið að brjóta lög á öryrkjum vegna búsetuskerðingar og nú hefur Tryggingastofnun og ráðuneytið tekið undir að það sé svo rosalega flókið að reikna þetta út. En Tryggingastofnun skal kanna hjá erlendum stofnunum hvernig staða og greiðslur eiga sér stað. Það er skylda hennar. Hún á ekki að geta borgað út 18.000, 80.000, undir 200.000 til um 1.000 einstaklinga samkvæmt lögum fyrr en búið er að kanna þetta mál. En þegar á að fara að endurgreiða þetta er það svo flókið. Ef einstaklingur brýtur lög gagnvart banka, ríkinu, getur hann þá sagt: Heyrðu, ég ætla ekki að borga næstu 18 mánuði eða svo af því að það er svo flókið fyrir mig að reikna þetta út? Er það hægt? Nei. Ég spyr ráðherra þá: Hvers vegna í ósköpunum er hægt að setja þetta upp gagnvart veiku fólki? Þetta eru veikustu einstaklingarnir, þetta er fólk sem ekkert hefur brotið af sér en komið er fram við það eins og glæpamenn fyrir það eitt að veikjast eða slasast. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að ráðherra komi hér upp og svari hvers vegna í ósköpunum þið borgið þetta ekki strax.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og segja það í upphafi að Tryggingastofnun hefur sett fram ákveðna áætlun um það með hvaða hætti farið verður í þessar leiðréttingar aftur í tímann. Gert er ráð fyrir því að hafa þurfi samband við systurstofnanir Tryggingastofnunar í þeim löndum þar sem einstaklingarnir sem þetta varðar hafa búið. Ég geri ráð fyrir því að Tryggingastofnun reyni að vinna það eins hratt og örugglega og kostur er. Síðan er spurningin af hverju endurgreiðslan hefur ekki farið fram nú þegar. Það hafa farið fram samtöl á milli félagsmálaráðuneytisins annars vegar og fjármálaráðuneytisins hins vegar og eins milli félagsmálaráðuneytis og fjárlaganefndar Alþingis. Félagsmálaráðuneytið hefur fengið erindi þess efnis, bæði frá fjárlaganefnd og fjármálaráðuneytinu, að mikilvægt sé, varðandi allar breytingar á framkvæmd fjárlaga sem valda útgjaldaaukningu, að fyrir liggi að það rúmist innan ramma ráðuneytisins eða ramma Tryggingastofnunar á yfirstandandi fjárlagaári. Við höfum unnið þetta mjög þétt með Tryggingastofnun og reyndar líka upplýst velferðarnefnd Alþingis, þar sem hv. þingmaður á sæti, með reglulegum hætti um þessi mál. Nú er verið að reyna að fá mynd á það hvaða upphæðir eru þarna sem þarf til leiðréttinga á yfirstandandi ári, næsta ári o.s.frv. Auðvitað liggur það ekki fyrir fyrr en við getum tekið einstaka mál fyrir og við þurfum að safna þessum upplýsingum. Við þurfum síðan að afla okkur fjárheimilda fyrir þeim eða vera viss um að það rúmist innan þess fjárramma sem ráðuneytið hefur. Þetta er bara sá rammi sem við höfum búið okkur í kringum fjárveitingavald og framkvæmdarvald og hvernig það starfar. Það er enginn að segja að ekki verði farið í þessa vinnu heldur þurfum við að gera þetta með réttum hætti, bæði varðandi leiðréttinguna og eins það að afla okkur fjárheimilda til þess.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en fjármálaráðherra er búinn að segja að það eigi að borga þetta, að fólk hafi átt þennan rétt og það eigi bara að borga þetta. Það þarf engar heimildir. Við erum að tala um fólk sem ætti að vera með 200.000 kr. útborgaðar en er kannski með 18.000, 20.000, 80.000. Af hverju borgið þið það ekki strax í dag? Það er búið að svindla á þessu fólki áratug aftur í tímann og það á inni helling þannig að það er engin áhætta fólgin í því að borga núna strax. Þetta fólk er að svelta, það glímir við vannæringu, þunglyndi, kvíða. Hvað annað þarf að gera? Eftir hverju er verið að bíða? Þetta er fólk sem hefur það verst í samfélaginu og ég get ekki skilið hvers vegna í ósköpunum þið byrjið ekki að borga því núna. Þetta er engin rosaleg upphæð, þetta er 200.000-kall. Viljið þið lifa af 200.000 kr.? Vilduð þið segja: Heyrðu, við getum ekki borgað ykkur 200.000 kr., þið verðið af lifa af 18.000 kr.?

Forseti minnir á að þingmönnum ber að beina máli sínu til forseta.

Virðulegur forseti. Það er alveg rétt að þegar ríkinu ber skylda til að greiða eitthvað samkvæmt lögum ber því að gera það. Enginn dregur í efa þá skyldu. Hins vegar þarf að afla til þess fjárheimilda og að því höfum við verið að vinna. Það þarf líka að vita nákvæmlega hvaða upphæð þarf að borga hverjum og einum af þeim einstaklingum til að geta vitað hversu há heildarupphæðin er. Sú vinna er í gangi. Tryggingastofnun hefur upplýst með hvaða hætti verður unnið. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður vitnar til, ef það er skylda á ríkinu að greiða eitthvað breytist það ekki, hún hverfur ekki. Þess vegna hefur verið sagt nákvæmlega hvernig þetta verður gert, hvernig það verður vaxtareiknað aftur í tímann o.s.frv. En það þarf samt að afla fjárheimilda til þess og til þess þurfum við að vita hver upphæðin er. Við erum að reyna að vinna þetta eins hratt og við mögulega getum og við verðum að eiga samskipti við systurstofnanir Tryggingastofnunar. Við viljum borga þetta eins hratt og mögulegt er, viljum geta gengið frá málinu eins hratt og mögulegt er og koma því í eðlilegan farveg. Þar erum við hv. þingmaður hjartanlega sammála.

Herra forseti. Eins og kunnugt er hefur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra kynnt frumvarp sem heimilar innflutning á fersku kjöti, eggjum og vörum úr ógerilsneyddri mjólk frá og með 1. september nk. Frumvarpið er lagt fram í kjölfar niðurstöðu EFTA-dómstólsins. Bændasamtök Íslands hafa sent frá sér yfirlýsingu þar sem frumvarpsdrög ráðherra eru gagnrýnd harðlega. Nái frumvarpið fram að ganga munu hömlur á innflutningi á hráu kjöti falla niður. Í yfirlýsingunni segir að að mati Bændasamtakanna sé hagsmunum landbúnaðarins fórnað fyrir heildsala sem vilja flytja inn erlend matvæli í stórum stíl. Málið varðar einnig lýðheilsu og hafa sumir stjórnmálamenn, eins og í Sjálfstæðisflokki, Viðreisn og Samfylkingunni, gert lítið úr þeim málflutningi og hagsmunum landbúnaðarins. Árið 2009 tökum við upp matvælalöggjöf Evrópusambandsins með aukaákvæði um frystiskyldu. Að sjálfsögðu skiptir þetta okkur miklu máli og sérstaklega varðandi hagsmuni okkar og útflutning á fiskafurðum, en það kemur í ljós að innleiðingin er röng og það endar með EFTA-dómi 2017. Þar er komið dómafordæmi sem er síðan rekið fyrir Hæstarétti og við stöndum uppi með skaðabótaskyldu. Ég er þeirrar skoðunar að á árunum fyrir 2007 hefðum við getað staðið okkur betur í þessari hagsmunagæslu og hefðum átt að ná betri samningum. Framkvæmd EES-samningsins fer fram innan sameiginlegu EES-nefndarinnar og í henni sitja sendiherrar frá EFTA-ríkjunum og fulltrúar frá utanríkismálastjóra Evrópusambandsins og þeirra yfirmaður er utanríkismálastjóri Evrópusambandsins, Mogherini. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hæstv. ráðherra rætt þetta mál við utanríkismálastjóra Evrópusambandsins og beitt sér pólitískt í því að ná lausn innan sameiginlegu EES-nefndarinnar? Hefur málið farið fyrir sameiginlegu EES-nefndina?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Almennt má segja þetta um málið: Við Íslendingar og íslensk stjórnvöld höfum og munum reyna að halda í sérstöðu okkar þegar kemur að dýrasjúkdómum og öðru slíku. Það er full ástæða til þess, ekki bara fyrir Íslendinga heldur fyrir alla, að líta sérstaklega til nýrra ógna sem við höfum ekki séð áður og stafa af allra handa ofnæmi, ónæmi og öðru slíku. Þá tala menn oft um það í tengslum við sýklalyf. Það er mikil gæfa fyrir okkur að íslenskir bændur hafi tekið ákvörðun um það, fyrir margt löngu, að fara ekki sömu leið og margar þjóðir sem við berum okkur saman við þegar kemur að framleiðslu á landbúnaðarafurðum. Þá er ég að vísa til þess að við notum miklu minna af sýklalyfjum en t.d. lönd í Evrópu. Auðvitað vekjum við í allri okkar hagsmunagæslu athygli á þessu. Ég held hins vegar að það snúi ekki bara að stjórnvöldum. Ég held að það skipti máli að bæði framleiðendur og verslun haldi réttum upplýsingum að almenningi, viðskiptavinum sínum og neytendum. Gæði á kjöti eru mjög misjöfn eins og öllum öðrum vörum, bara svo að eitt dæmi sé tekið. Hið sama má náttúrlega segja um grænmeti. Það er t.d. ástæðan fyrir því að ég vel íslenskt kjöt og íslenskt grænmeti, ég veit hvaðan það kemur og þekki það mjög vel. Þó er ég gott dæmi um að það er ekki bráðdrepandi að borða erlent því að ég geri það mikið á ferðum mínum. Varðandi spurningu um hvað ég hafi gert í þessu máli hef ég tekið það upp við Mogherini og átt símafund, það var ekki hægt að ná því öðruvísi. Svörin voru hins vegar mjög skýr hvað varðaði það mál sem hv. þingmaður vísaði til. Dómur liggur fyrir. Hv. þingmaður hefur kannski rétt fyrir sér í að menn hefðu átt að byrja fyrr að huga að þeim 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og er sammála því sem hann fór yfir varðandi mikilvægi þess að við stöndum vörð um landbúnaðarvörur okkar. Það er rétt hjá ráðherra að þannig er í málinu að lagatæknileg atriði eru fullreynd en ég er þeirrar skoðunar að pólitískt séð höfum við ekki fullreynt það hvort við náum einhverri niðurstöðu. Mér er kunnugt um að þetta mál sem slíkt hafi ekki farið fyrir sameiginlegu EES-nefndina. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að fyrir liggur dómur sem er byggður á lagalegum grundvelli en það er líka mikilvægt að menn reyni allan pólitískan þrýsting. Við höfum í gegnum söguna náð góðum árangri. Við náðum góðum árangri í landhelgisdeilunni við Breta með pólitískum þungavigtarmönnum meðal stjórnmálamanna. Ég tel því mikilvægt að við reynum þetta og förum með málið fyrir sameiginlegu nefndina 

Virðulegi forseti. Ég get alveg verið sammála hv. þingmanni þegar hann talar um mikilvægi þess að halda í það sem gott er á Íslandi. Hins vegar er fallinn dómur. Menn segja kannski: Það er bara vont fyrir okkur að dómur falli í málum eins og þessum. En vanalega er það gott fyrir okkur þegar litla Ísland sækir á vegna okkar hagsmuna, þá er það algerlega okkar hagur að alþjóðalög gildi. Þó svo að við getum farið í gegnum þorskastríðin og hvernig við beittum okkur þar erum sannarlega að beita okkur í þessum málum og ýmsum öðrum og á endanum er það fyrir 350.000 manna þjóð algjörlega hennar hagur að það séu til einhverjar leikreglur sem þeir aðilar sem spila eftir því geta sótt í og fengið niðurstöðu. Staðan í þessu máli er einfaldlega sú að ég held að það sé rétt á þessum málum haldið af hálfu ríkisstjórnar og að við leggjum áherslu á að við förum í sókn, sitjum ekki bara og verjumst. Ég held að sóknin felist að stórum og kannski stærstum hluta í því að íslenskur almenningur og þeir ferðamenn sem hingað koma séu meðvitaðir um það hvaða vöru við höfum upp á að bjóða. 

Herra forseti. Verkföllin byrja á morgun svo við skulum líta á það hvernig hæstv. fjármálaráðherra hefur haldið á kjaramálum síðustu ár. Í umræðu um verkföll heilbrigðisstarfsfólks 2015 sagði hæstv. fjármálaráðherra, með leyfi forseta: „Það er ekki hægt að gera leiðréttingar tíu ár aftur í tímann. Það geta ekki allir endalaust fengið leiðréttingar gagnvart einhverjum öðrum viðmiðunarhópum.“ Ári síðar, 2016, lagði fjármálaráðherra síðan til að viðmiðunarárið á eigin launum væri 2006, þ.e. tíu ár aftur tímann. Það var sem sagt alveg hægt að leiðrétta launin hans tíu ár aftur í tímann en ekki annarra. Í dag krefst fjármálaráðherra þess að launahækkanir forstjóra ríkisfyrirtækja séu dregnar til baka og það er gott, en fyrir tæpu ári greiddi hann atkvæði á Alþingi gegn tillögu Pírata um að launahækkanir þingmanna og ráðherra væru dregnar til baka til að fylgja almennri launaþróun, til að fylgja almenningi frá 2013, sem launafólk sem núna er að fara í verkfall hefur þurft að fylgja. Ég fann lýsingu á þess konar hegðun í orðabók á vef Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Lýsingin er svona, með leyfi forseta: „Það að þykjast vera betri eða göfugri en maður í raun er, t.d. með því að fordæma eitthvað í fari annars sem maður gerir sjálfur.“ Þetta er lýsing á orðinu hræsni. Mig langar því að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort honum finnst hann vera hræsnari fyrir að krefjast þess að launahækkanir annarra séu dregnar til baka eftir að hafa greitt atkvæði gegn því að hans eigin laun væru leiðrétt í samræmi við launaþróun launafólks og fyrir að segja við heilbrigðisstarfsfólk í verkföllum að ekki væri hægt að leiðrétta laun tíu ár aftur í tímann en leggja svo til ári síðar að hans eigin laun yrðu leiðrétt tíu ár aftur í tímann.

Virðulegur forseti. Það verður ekki sagt annað um þingmenn Pírata en að þeir færi umræðuna á þingi á hærra og hærra plan. Þegar menn eru ekki bornir þeim sökum að hafa beinlínis stolið af almannafé eru þeir kallaðir hræsnarar. Hv. þingmaður var auðvitað ekki að gera neitt annað en að segja að fjármálaráðherrann væri hræsnari eftir að hafa kokkað upp þau ósannindi að ráðherrann hefði lagt eitthvað til varðandi eigin laun. 
             Virðulegi forseti. Þingið hefur ekki fjallað um laun þingmanna eða ráðherra. Um það gilda lög. Kjararáð starfaði samkvæmt lögum þar til það var lagt niður. Tillagan sem nú liggur fyrir þinginu er um að byggja á niðurstöðu kjararáðs frá árinu 2016 og í krónutölu gildir enn þá úrskurður kjararáðs frá 2016. Hann hefur ekki breyst um eina krónu frá þeim tíma. Í frumvarpinu sem nú er í þinginu er lagt til að sú krónutala haldi sér fram á mitt þetta ár. Við höfum fengið umsagnir um að við ættum að lengja það tímabil. Ég tel það vel koma til greina. Það er hins vegar rangt þegar hv. þingmaður segir að þingmenn hafi notið hækkana á launum sínum umfram aðra hópa, jafnvel þótt einungis sé horft aftur til ársins 2013, eins og lesa má um í skýrslu sem gefin var út eftir samstarf stjórnvalda við alla aðila vinnumarkaðarins snemma á síðasta ári. Þar kom fram að með því að láta launin haldast óbreytt út árið 2018 væru þingmenn almennt - og þeir hópar sem heyra undir kjararáð - komnir á sömu launaþróunarlínu og aðrir hópar með 2013 sem viðmiðunartímabil. Það er beinlínis rangt að kjör þingmanna og ráðherra og annarra sem heyra undir kjararáð hafi að meðaltali verið með 

Herra forseti. Ég átti einmitt samtal við hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, um þetta. Hún segir: Jú, við fórum umfram almenna launaþróun, jafnvel þó að miðað væri við 2006. Allir formenn, m.a. Bjarni Benediktsson, hæstv. fjármálaráðherra, lögðu í forsætisnefnd fram tillögu um að kjörin yrðu lækkuð til að taka obbann af þessari hækkun. Það var bara ekki nóg, þetta var miðað við 2006. Þess vegna er ég að spyrja hæstv. fjármálaráðherra, af því að hann segir ári áður þegar hann er að setja lög á verkföll heilbrigðisstarfsmanna - ég er bara með þetta beint úr þinginu, ég mun setja þessa umræðu okkar upp í blogg með öllum linkum. Það er alveg ljóst að hæstv. fjármálaráðherra segir: Það er ekki hægt að gera leiðréttingar tíu ár aftur í tímann. Ári síðar leggur hann til að gerðar séu leiðréttingar tíu ár aftur í tímann þegar kemur að kjörunum.  Akstursgreiðslurnar voru lækkaðar úr 90.000 kr. niður í 40.000 og starfskostnaður var lækkaður líka. Þetta var gert til að taka obbann af hækkuninni og þá var viðmiðunarárið 2006 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður verður að gera upp við sig hvað hann ætlar að tala um í þessari umræðu. Ætlar hann að tala um þau kjör þingmanna sem forsætisnefnd fjallar um, sem eru einkum starfstengdar greiðslur og endurgreiðslur á útlögðum kostnaði og aðrir slíkir þættir, eða ætlar hann að tala um heildarkjörin sem forsætisnefnd Alþingis er ekkert að fjalla um? Þegar við spyrjum um hvernig kjörin hafa heilt yfir þróast held ég að langbesta gagnið til að byggja umræðuna á sé skýrslan sem var unnin í samstarfi við aðila vinnumarkaðar og kom út snemma á síðasta ári. Þar kemur fram að kjararáðshóparnir hafi að meðaltali, fái þeir enga hækkun það árið -  Ég skal taka það fram að ákveðinn fyrirvari var gerður við þessa niðurstöðu af hálfu ASÍ en ég get bara ekki setið undir því að ég sem ráðherra eða aðrir þingmenn séum eitthvað að ráðskast með laun þingmanna vegna þess að það höfum við ekki verið að gera.  Nú liggur frumvarp 

Herra forseti. Hæstv. utanríkisráðherra tilkynnti í viðtali í vikunni að framlagning þriðja orkupakkans á Alþingi myndi frestast um óákveðinn tíma. Í samtali við fjölmiðla sagði ráðherra að skoða þyrfti málið gaumgæfilega og að hann myndi taka þann tíma sem til þyrfti. Þetta mál er að verða hið vandræðalegasta fyrir ráðherrann og raunar ríkisstjórnin alla. Alþingi hefur haft málefni þriðja orkupakkans til umfjöllunar allt frá árinu 2010 þegar þinginu bárust fyrstu minnisblöð um málið og fyrirhugaða innleiðingu. Efnisleg umfjöllun í nefndum átti sér stað á árunum 2014–2016 í aðdraganda ákvörðunar um upptöku þriðja orkupakkans í EES-samninginn. Fjölmargir þeirra þingmanna sem nú hafa lýst miklum efasemdum um málið sátu þá á þingi og höfðu ekki uppi hávær mótmæli í opinberri umræðu, í það minnsta ekki þá. Orkupakkinn var síðan tekinn upp í EES-samninginn í maí 2017, undir forystu núverandi utanríkisráðherra án fyrirvara. Enn og aftur var lítil sem engin opinber umræða um áform þeirrar ríkisstjórnar né fyrri ríkisstjórna um innleiðingu. Það virðist hins vegar sem umræðan hér hafi fyrst hafist þegar Miðflokkurinn norski hafði uppi hávær andmæli við innleiðingu og/eða meðferð norska Stórþingsins um málið sl. vor. Norðmenn kláruðu hins vegar málið fumlaust og samþykktu fyrir rétt um ári síðan en málið virðist ríkisstjórninni hér hins vegar algjörlega ofviða. Málið var á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar á síðasta þingi en kom ekki fram eins og vel er þekkt og síðan var það og er á málefnaskrá ríkisstjórnarinnar á yfirstandandi þingi og átti að koma fram í lok febrúar en ráðherra tilkynnti í fjölmiðlum að það myndi ekki gerast. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað skýrir þessar endalausu tafir? Má skilja áherslur ráðherra nú á vandaðan undirbúning svo að málið hafi verið vanbúið af hálfu ráðuneytisins til þessa því að ekki hefur þriðji orkupakkinn breyst í það minnsta? 

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmanni bæði fyrir spurninguna og yfir höfuð fyrir að spyrja mig. Þingmenn Viðreisnar hafa alla jafna verið að spyrja hæstv. forsætisráðherra um utanríkismál og hefur mér þótt það frekar leiðinlegt þegar ég sit í salnum og fæ ekki að spjalla við þá þannig að þetta er nýbreytni sem ber að fagna. Ég held að það sé algjörlega til fyrirmyndar að spyrja ráðherra um eigin málaflokka en ekki aðra ráðherra. Nú fer um Viðreisn í bakherbergjum, allt í góðu með það, en varðandi þetta mál stöndum við frammi fyrir því að það er algjör samstaða um hvernig við vinnum það. Við höfum unnið þetta mál þannig að við höfum tekið alvarlega alla gagnrýni sem komið hefur fram og alla jafna er það ekki frétt þó að það muni einhverjum dögum til eða frá hvenær mál koma fram. Þetta endurspeglar samt sem áður aðeins hvernig stóra umræðan um EES-samninginn hefur verið og er að þróast. Það er mjög mikilvægt að bregðast þar til varnar. Umræðan hefur farið nokkuð út og suður. Hún snýst ekki bara um þriðja orkupakkann, hún snýst um EES-samninginn. Hv. þingmaður vísaði til Noregs. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að hér hafa verið útsendarar norska Miðflokksins sem hafa það að skilgreindu markmiði að koma okkur út úr EES og hafa reynt að tala það niður í Noregi mjög lengi. Við þekkjum það á Íslandi, við erum líka með andstæðinga, ef við getum sagt sem svo, og þannig er það líka í Noregi, sem grafið hafa undan EES-samningnum, sem eru ESB-sinnar. Ég lendi þess vegna í því þegar ég ræði það sem skiptir máli, því að við þurfum að ræða þetta við almenning, við þing og þjóð, að það er t.d. uppi allra handa misskilningur um EES-samninginn og svo sannarlega er mikil umræða um þriðja orkupakkann sem tengist orkupakkanum ekki neitt þó að það sé alveg skýrt af okkar hálfu að við skoðum alla málefnalega gagnrýni og könnum hvort þarna sé eitthvað sem beri að varast. Þegar ég segi: Ég tek bara þann tíma sem ég þarf til þess er það vegna þess að við munum taka þann tíma sem þarf til þess. Sumt af þessari gagnrýni er mjög alvarlegt.  Ég held að það sé skynsamlegt að vinna það mál mjög vel.

Virðulegur forseti. Það er alveg sjálfsagt að spyrja hæstv. ráðherra um hans málefni. Það væri náttúrlega enn betra ef hann myndi svara einhverju, en það er annað mál. Ég verð að spyrja enn og aftur: Hvað er það í málinu sem þvælist fyrir ríkisstjórninni? Málið hefur ekkert breyst. Það hlaut ítarlega umfjöllun hér og var afgreitt úr þinginu á sínum tíma án nokkurra fyrirvara og í raun og veru gefið grænt ljós á að það yrði tekið upp í EES-samninginn. Það var okkar tækifæri til að hafa einhver áhrif á þetta mál á þeim tíma. Það var engin umræða svo ég man til í þeirri ríkisstjórn sem stóð síðan að upptökunni í maí 2017 um neitt er tengdist einhverjum meinbugum á að taka málið upp. Það virðist eitthvað nýtt hafa sprottið upp sem veldur þeirri miklu flækju að ríkisstjórnin virðist núna í annað sinn ætla að heykjast á því að leggja málið fram. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að þetta er mikilvægt mál sem snýr að málefnum EES-samningsins í breiðum skilningi. Við veljum nefnilega ekki eftir á hvað við tökum upp í samninginn og auðvitað er mikilvægt að við stöndum við þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist í tengslum við samninginn. 

Virðulegi forseti. Um málið er algjör samstaða í ríkisstjórninni. Í þeim málum eins og öðrum erum við fyrst og fremst og eingöngu að hugsa um hagsmuni Íslands. Við förum þess vegna yfir málið, eins og ég nefndi áðan, með það í huga. En við þekkjum alveg umræðuna í landinu, við vitum alveg hvernig hún er, og við verðum að taka þetta á breiðari grunni. Við verðum að ræða EES-samninginn, og hinar endalausu rangfærslur sem hafa verið í gangi um EES-samninginn mjög lengi eru algjörlega óþolandi. Það eru tveir aðilar sem sameinast í að koma þeim rangfærslum áleiðis, annars vegar þeir sem vilja ganga í ESB og hins vegar nýi hópurinn núna, dótturfélag norska Miðflokksins sem vill ganga út úr EES-samningnum.

… ekki að kenna …

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður verður bara að gangast við því að ESB-sinnar hafa hvað eftir annað haldið því fram að við séum að taka 90% af gerðum Evrópusambandsins. 

Virðulegi forseti. Hvað er það dýrmætasta sem við eigum? Hvar liggur framtíð okkar lands? Það er í börnunum okkar, það eru börnin okkar, það eru þau sem munu erfa landið. Þau eru framtíðin sem við eigum að byggja á. Þess vegna finnst mér ástæða til þess að við tökum nú upp málefni þeirra og ræðum þau sérstaklega í tengslum við nýja skýrslu sem gerð var fyrir Velferðarvaktina fyrir skömmu. Hún var birt þann 28. febrúar sl., félagsfræðingurinn Kolbeinn Stefánsson vann þá skýrslu. Skýrslan er í rauninni um efnahagslega stöðu íslenskra barna, fátækt barna á árunum 2004–2016. Hún er mikið tengd við eftirmál hrunsins og hvernig í rauninni staða barnanna okkar er núna miðað við það að talað er um hversu vel okkur hefur gengið að rétta úr kútnum eftir hrunið, hvernig í rauninni hagsældin hefur aldrei verið meiri, hvernig hér drýpur smjör af hverju strái. En það á ekki við. Samkvæmt þessari skýrslu er hún í rauninni bara stuðningur við þá skýrslu sem UNICEF birti í janúar 2016, skýrslu UNICEF sem sýndi fram á mismikla fátækt íslenskra barna. Hún sýndi fram á að 9,1% íslenskra barna bjó hér við mismikla fátækt. Það var sú skýrsla UNICEF sem birtist árið 2016 sem varð til þess að sú kona sem hér stendur ákvað að stofna Flokk fólksins. Þess vegna, virðulegi forseti, veit ég að öllum er vel ljóst að þessi málaflokkur er mér sérstaklega hjartkær. Í ljós kemur í skýrslu félagsfræðingsins Kolbeins Stefánssonar að það eru ekki einungis 9,1% barnanna sem líður skort heldur talar hann um að 10–15% íslenskra barna séu í fátækt. Hvað er til ráða? Dregið er fram hvaða hópar það eru af íslenskum börnum sem verst eru staddir. Hverjir eru viðkvæmari í samfélaginu en þeir sem eiga fátækustu foreldrana? Hvaða foreldrar eru það? Það er ekki bara láglaunafólkið okkar, það eru einstæðir foreldrar og það eru öryrkjar. Við vitum líka að öryrkjum hefur fjölgað mjög mikið á undanförnum árum. Nýgengi örorku hefur stóraukist og um leið fjölgun barna þeirra öryrkja. Ég segi: Hvernig getum við brugðist við? Ég veit að hæstv. félags- og barnamálaráðherra, sem fékk það hlutverk um síðustu áramót að vera titlaður líka barnamálaráðherra, vill vel. Hann leggur sig allan fram um að reyna að gera veg barnanna okkar sem mestan og bestan. Ég á ekki að standa hér sem fulltrúi stjórnarandstöðu og mæra ráðherra ríkisstjórnar, en það geri ég samt. Ég geri það vegna þess að mér er í rauninni nákvæmlega sama hvaðan góður hugur kemur. Hann á skilið að fá að sjást. Þess vegna er ég stolt af því að fara í þetta samtal við hæstv. barnamálaráðherra og gefa honum tækifæri til að sýna hvernig nú verði staðið að því að útrýma fátækt íslenskra barna. Staðreyndin er sú að það er ekki bara mögulegt heldur í rauninni gerlegt að gera það strax. Í skýrslunni sem opinberuð var í febrúar sl. kemur fram að skýrsluhöfundur hefur ákveðna sýn á hvernig við getum bætt stöðu barnanna. Ég ætla ekki að fara í skýrsluna sjálfa enda hef ég ekki tíma til þess, en í henni kemur fram hvernig við getum ekki bara bætt stöðuna heldur fundið hvar fátæktin er. Hvernig er hún mæld? Hvernig er með fæði, klæði og húsnæði? Hvernig er með húsnæðislegt öryggi barnanna? Hvernig festa þau rætur? Þau gera það bara ekki. Þessi þjóðfélagshópur, þessi viðkvæmasti hópur okkar, nær ekki að festa rætur. Í þessu tilviki höldum við áfram þessari umræðu. Ég ætla að koma með lokaorðin mín á eftir því að svo einkennilegt sem það er þá flýgur tíminn þegar maður er kominn hingað. En mig langar að eiga umræðu um þetta mál og segi: Börn hafa sérstöðu þegar kemur að fátæktarumræðunni. Fólk getur deilt um hvort fullorðnir beri ábyrgð á eigin fátækt eða ekki, en eitt er algjörlega óumdeilanlegt: börn bera aldrei ábyrgð á eigin fátækt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál hér upp og vil byrja á að taka undir orð hv. þingmanns um að börn beri aldrei ábyrgð á eigin fátækt eða þeirri stöðu að búa við fátækt. Börn eru eiginlega ekki fátæk heldur eru það aðstæðurnar sem þau búa við sem gerir það að verkum að þau geta ekki fengið það sama og önnur börn. Ég held að það sé gott, af því að hv. þingmaður vitnaði til skýrslu sem er nýútkomin, að minna okkur samt á að Ísland stendur almennt mjög vel þegar kemur að stöðu barna. Allar kannanir og rannsóknir sýna að almennt er gott að vera barn á Íslandi, við erum almennt frekar ofarlega þegar kemur að þeim málum. Að því sögðu er ljóst að það er hárrétt sem hv. þingmaður segir, að eitt barn sem býr við fátækt er einu barni of mikið. Nýleg skýrsla sem var unnin fyrir Velferðarvaktina sýnir að það eru áskoranir þegar kemur að þessu. Að vísu er þetta skýrsla sem var unnin á árunum 2004–2016 sem er unnin yfir langt tímabil, en hún skýtur stoðum undir það sama og var í UNICEF-skýrslu sem var kynnt árið 2016 sem hv. þingmaður benti á. Ég verð að segja að ég fagnaði mjög þeirri skýrslu sem var kynnt Velferðarvaktinni og var viðstaddur kynningu hennar. Ég vil benda á að UNICEF-skýrslan sem unnin var á sínum tíma og sýndi fram á að 9,1% allra barna hefðu samkvæmt greiningunni búið við skort árið 2014, að stjórnvöld studdu UNICEF sérstaklega til þess að uppfæra þá skýrslu sem unnin var á síðasta ári. Við eigum von á að fá niðurstöður úr því mjög fljótlega vegna þess að gríðarlega mikilvægt er að við séum samhliða því sem við erum að vinna í aðgerðum, sem hv. þingmaður þekkir og ég kem betur inn á á eftir, að við tökum stöðuna á því hvernig við stöndum hverju sinni og við séum með nýjar upplýsingar í því. Í tengslum við þetta vil ég segja að það er ýmislegt sem við höfum gert á undanförnu ári. Meðal annars hafa barnabætur verið hækkaðar, greiðslur í fæðingarorlofi hafa verið hækkaðar og verið er að vinna í lengingu fæðingarorlofs og samtali við sveitarfélögin um að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla. Það er einmitt eitt af því sem Kolbeinn Stefánsson skýrsluhöfundur benti á í skýrslu sinni. Það liggja líka fyrir mjög róttækar tillögur í húsnæðismálum, í 40 liðum, sem nú er verið að vinna að að koma í framkvæmd sem munu skila sér langbest til tekjulægri hópa samfélagsins; með því að styrkja stöðu á leigumarkaði, styrkja almenna íbúðakerfið, stuðningur við fyrstu kaupendur og tekjulágt fólk á fasteignamarkaði sem vill kaupa sína fyrstu eign. Þar er verið að undirbúa tillögur. Það er því margt í gangi þegar kemur að þessum málum. Síðan vil ég segja að ríkisstjórnin samþykkti í síðustu viku tillögu sem felur í sér að allar stærri ákvarðanir sem teknar eru af hálfu stjórnvalda, lagafrumvörp þar á meðal, séu rýndar út frá áhrifum á réttindi og stöðu barna. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt skref og nú er að hefjast undirbúningsvinna við að forma með hvaða hætti það verður gert. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt vegna þess að um leið gerum við það að verkum að allar aðgerðir munu verða leiðréttar eða rýndar á fyrri stigum. Það hefur til lengri tíma auðvitað gríðarlega mikil áhrif. Síðan er í gangi mjög umfangsmikil vinna innan félagsmálaráðuneytisins sem lýtur að málefnum barna. Að þeirri vinnu koma fulltrúar fjölmargra ráðuneyta, fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga, fulltrúar ýmissa stofnana og félagasamtaka og þessi vinna er síðan undir forystu þverpólitískrar þingmannanefndar sem hefur það að markmiði að gera grundvallarbreytingar á uppbyggingu velferðarkerfisins er varðar börn í íslensku samfélagi. Ég á von á að við förum að sjá með vorinu fyrstu tillögurnar fæðast úr þessu starfi og þarna er gríðarlega mikilvægt að allir leggist á eitt, sama hvar þeir eru í kerfinu við að gera breytingar. Síðan verð ég að segja að þessi mál er ekki hægt að taka öðruvísi en að minnast á sveitarfélögin líka og tenginguna við þau vegna þess að það er svo mikið af þjónustu sem sveitarfélögin veita sem skiptir máli í þessu sambandi, að tengingin þar sé góð. Að lokum vil ég segja að þrátt fyrir alla þá vinnu sem er í gangi, þessa miklu vinnu sem við erum með, þurfum við að bregðast við til skemmri tíma. Sumt af aðgerðunum sem ríkisstjórnin hefur ráðist í er gott, en ég hef ákveðið að setja af stað sérstakan aðgerðahóp á næstu dögum sem hefur það að markmiði að fara yfir skýrsluna sem var að koma, bregðast við UNICEF-skýrslunni þegar hún kemur næst með það að markmiði að koma fram með tillögur 

Hæstv. forseti. Mig langar að hefja mál mitt á orðum Nelsons Mandela, með leyfi forseta: „Eins og þrælahald og aðskilnaðarstefna er fátækt ekki sjálfsögð. Hún er sköpuð af manninum. Á henni má vinna bug og útrýma með aðgerðum mannsins.“ Á Íslandi ætti fátækt ekki að fyrirfinnast. Í jafn auðugu landi þurfum við að skipta gæðunum jafnar með okkur. Hér inni er sem betur fer fullur salur, eða næstum því, af fólki sem er í stöðu til að útrýma fátækt á Íslandi. Það er allra hagur. Rannsóknir sýna að börn og unglingar sem alast upp við bágan fjárhag eru líklegri til að falla úr íþrótta- og tómstundastarfi, neyta áfengis og fíkniefna. Fátækt ýtir undir stéttaskiptingu, eykur streitu sem getur aftur leitt til ýmiss konar heilsufarsvanda. Börn sem alast upp við fátækt eru líklegri en önnur til að eiga við geðræn vandamál að stríða síðar á ævinni. Þau eru einnig líklegri til að verða fyrir einelti sem og að leggja aðra í einelti. Loks eru þau í margfalt meiri hættu á að verða fyrir kynferðisofbeldi, enda viðkvæmur hópur. Það er því gríðarleg mikil forvörn gegn áföllum, sjúkdómum, fíkn og geðrænum kvillum að útrýma fátækt. Með því að bæta og jafna kjör almennings aukum við líkur á því að börn sem eru að alast upp verði heilbrigðir og virkir þjóðfélagsþegnar. Með hverju barni sem bjargast frá fíkn eða geðrænum sjúkdómum spörum við gríðarlegan kostnað síðar meir og það sem mikilvægara er, björgum manneskjunni sjálfri. Að lokum vil ég undirstrika mikilvægi forvarna og þess að styðja myndarlega við íþrótta- og tómstundastarf barna og unglinga, en sá þáttur virðist vera skorinn fyrst niður á heimilum þar sem er þröngt í búi. Stöndum saman að góðum málum.

Herra forseti. Það er vert að þakka kærlega fyrir þessa umræðu. Það er alveg greinilegt á orðum hæstv. félags- og barnamálaráðherra að stefna núverandi ríkisstjórnar er skýr þegar kemur að málefnum barna og það er vel. Ég hef lagt áherslu á það, þegar við ræðum almennt um efnahagsmál og um skattamál, að við horfum á fjölskylduna sem einingu. Sterk fjölskylda er undirstaða þess að börnum farnist vel í íslensku samfélagi. Þess vegna skiptir það máli þegar við ræðum um skattamál, samgöngumál, menntamál o.s.frv. að við hugum að því hvaða áhrif það hefur á fjölskylduna, grunneiningu samfélagsins. Ef sú grunneining, fjölskyldan, er veikburða er staða barna veik. Ég held að mjög mikilvægt sé að menn hafi það í huga. Það er því gleðilegt að efnahagsleg staða heimila er sterkari nú en a.m.k. síðustu 10–15 ár. Skuldastaða er betri. Sem hlutfall af ráðstöfunartekjum eru skuldir hér lægri en á öðrum Norðurlöndum. Eiginfjárstaða heimilanna er mun betri en á öðrum Norðurlöndum og það er einn af hornsteinum þess að við getum staðið vörð um fjölskylduna og þar með börnin. Ég vil líka vekja athygli þingheims á því að fyrir liggur frumvarp, sem er nú til meðferðar í efnahags- og viðskiptanefnd, um að styrkja frjáls félagasamtök, félög til almannaheilla, til að takast á við stór verkefni í uppbyggingu á aðstöðu, m.a. íþróttafélög og önnur góðgerðarfélög, og að þau njóti ákveðinna skattalegra ívilnana, endurgreiðslu á virðisaukaskatti. Ég vonast til þess að þingheimur taki höndum saman við að afgreiða það mál með einum eða öðrum hætti 

Herra forseti. Liðin eru sex ár síðan barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna var lögfestur hér á landi, en stjórnvöld hafa ekki enn staðist þau viðmið sem barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna hefur sett fyrir innleiðingu hans. Þau viðmið kalla á heildstæða áætlun um málefni barna. Slíka áætlun hafa stjórnvöld trassað að setja. Eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar á yfirstandandi þingi er þingsályktunartillaga um að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun til næstu fjögurra ára til að styrkja stöðu barna og unglinga. Í áætluninni er stefnt að því að bæta líf og líðan allra barna, en við gefum líka viðkvæmum hópum sérstakan gaum. Tillögurnar eru yfirgripsmiklar. Þar á meðal eru aðgerðir til að bæta afkomu barnafjölskyldna, styðja við uppeldi og efla forvarnir. Þær eru í þágu barna og ungmenna með þroskafrávik og geðraskanir, langveikra barna, innflytjenda, barna og ungmenna sem glíma við vímuefnavanda eða hegðunarvanda og til að vernda börn gegn heimilisofbeldi, kynferðisbrotum og vanrækslu. Við viljum að fundnar verði leiðir til að samræma vinnu og fjölskylduábyrgð og þjónustu við barnafjölskyldur með styttri og sveigjanlegri vinnutíma og að tryggja foreldrum að þeir geti sinnt veikum og fötluðum börnum sínum. Við viljum lengja fæðingarorlof í 12 mánuði og bæta afkomu barnafjölskyldna með því að hækka barnabætur og að fleiri fjölskyldur fái barnabætur en nú er. Herra forseti. Eins og ég sagði áðan eru tillögurnar mjög yfirgripsmiklar. Þær ganga út á það að bæta líðan allra barna í landinu. Verði tillagan samþykkt, sem nú hefur verið til vinnslu í hv. velferðarnefnd síðan í september, og unnið eftir henni, mun hún bæta stöðu allra barna, 

Herra forseti. Þó að ég trúi því að verkefni varðandi fátækt barna hvíli fyrst og fremst hjá ríkisvaldinu megum við ekki gleyma því hversu stór hluti er á ábyrgð sveitarfélaga. Álögur sveitarfélaga geta haft mikil áhrif á tekjulitlar fjölskyldur. Þar erum við t.d. að ræða leikskólagjöld, mataráskrift í skóla, kostnað við tómstundir og jafnvel samgöngur. Reyndar hefur minn flokkur, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, víða um land í sveitarstjórnum lagt til að lækka þennan kostnað, t.d. með ókeypis leikskóla og ókeypis mataráskrift í skólum. Það er alveg ótrúlega dýrt fyrir börn á Íslandi að stunda íþróttir og við vitum öll hversu mikilvægt það er fyrir börn, ekki síst börn sem búa við bágan fjárhag, að tilheyra hópnum. Undanfarið höfum við heyrt fullorðið fólk lýsa því hvernig var að vera fátækt sem barn, hversu mikil útskúfunin var og hvernig það hylmdi yfir ástandið. Ég tala nú ekki um hvað það er dýrt að stunda tónlistarnám á Íslandi. Það er eins og það sé bara fyrir útvalda efri stétt. Því þurfum við líka að breyta. Þarna þurfa sveitarfélögin að koma að. Félagsleg útskúfun er kannski eitt það alvarlegasta við fátækt barna, að þau verða út undan. Við missum jafnvel hæfileikafólk strax í barnæsku af því að það verður út undan vegna fátæktar. Sumir tala um að lengra fæðingarorlof gæti kannski hjálpað þarna til. Ég er ekkert endilega viss um það. Sumir segja að það myndi draga úr atvinnuþátttöku kvenna. En við vitum samt að það eru einstæðir foreldrar og öryrkjar sem búa við verstan fjárhag og þurfa mestan stuðning. Mér sýnast tillögur ríkisstjórnarinnar í skattamálum einmitt taka mið af því að lágtekjuhóparnir beri meira úr býtum.

Forseti. Ég hef sagt það áður og mun segja það aftur: Börnin okkar eru framtíð okkar. Þetta eru mestu verðmæti samfélagsins. Líkamleg og andleg heilsa barna á alltaf að vera í forgangi. Hún má aldrei líða fyrir skort á fjármagni, en sú er raunin í dag og hefur verið lengi. Ný skýrsla sem unnin var fyrir Velferðarvaktina, um lífskjör og fátækt barna á Íslandi árin 2004–2016, er hreinlega áfellisdómur yfir stefnu stjórnvalda sem hefur ráðið hér ríkjum síðastliðin ár. Skýrsluhöfundur telur að ekkert bendi til þess í aðgerðum ríkisstjórnar í kjölfar efnahagshrunsins að sérstök áhersla hafi verið lögð á að vernda börn á Íslandi fyrir áhrifum kreppunnar né heldur að reynt hafi verið að bæta lífskjör barna þegar hagur þjóðarbúsins fór að vænkast. Einfaldasta leiðin til að bæta lífskjör þeirra barna sem standa fjárhagslega verst í þjóðfélaginu er að bæta kjör öryrkja og einstæðra foreldra. Þannig styrkjum við börn þeirra, en nærri fjögur af hverjum tíu börnum undir lágtekjumörkum eru börn einstæðra foreldra. Forseti. Sú ákvörðun að leyfa fátækt að viðgangast er mannanna verk. Þetta eru ákvarðanir sem við tökum hér í þessu húsi. Á morgun byrja verkföll. Þessi verkföll eru afleiðing þess að stjórnvöld hafa ákveðið að hlusta nákvæmlega ekkert á sjálfsagðar kröfur verkalýðshreyfingarinnar. Kjarabaráttan snýst nefnilega ekki bara um kaup og kjör heldur um framtíð barnanna okkar. Það er mögulega dálítið upplýsandi, forseti, að áðan hélt hv. þm. Sjálfstæðisflokksins, Óli Björn Kárason, ræðu um fátækt barna og náði að skauta algjörlega fram hjá fátækt barna í ræðu sinni. Hann minntist ekkert á hana. Það er kannski lýsandi dæmi um þá stefnu sem við höfum þurft að þola í allt of langan tíma.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda þessarar umræðu fyrir að færa hana inn í sali Alþingis. Þetta er gríðarlega mikilvæg umræða og það er mjög mikilvægt þegar við horfum til efnahagslegrar stöðu foreldra og fátækra barna að samfélagið geri allt sem í þess valdi stendur til að tryggja að börn sem alast upp í fátækt búi eftir sem áður við jöfn tækifæri í samfélagi okkar. Þar er að mörgu að huga. Fæðingarorlofið er mikilvægur og brýnn þáttur. Við ættum að byrja strax á byrjuninni og lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði og brúa bilið með því að tryggja dagvistun á viðráðanlegu verði strax frá 12 mánaða aldri þegar fæðingarorlofi lýkur. Við verðum að endurskoða barnabótakerfið og samspil þess við önnur stuðningskerfi ríkisins og tekjuskerðingar til að tryggja að barnabætur komi fátækustu fjölskyldunum til góða. Félagsleg þátttaka fátækra barna er líka sjálfstætt viðfangsefni eins og nefnt hefur verið hér í umræðunni. Þátttaka í tómstundum er gríðarlega kostnaðarsöm, er óyfirstíganlegur kostnaður fyrir fátækustu fjölskyldurnar, og við verðum að endurskoða kostnaðinn við þátttöku í íþróttastarfi, tónlistarskóla, eins og hér hefur verið nefnt, og beina íþrótta- eða tómstundastyrkjum sem sveitarfélögin veita í auknum mæli meira að fátækustu fjölskyldunum eða tryggja með einhverjum hætti gjaldfrelsi þar. Þar er auðvitað líka mjög mikilvægt að hafa börn innflytjenda í huga sem búa oft við mjög þrönga stöðu. Það er sérstaklega mikilvægt að þau hafi jöfn tækifæri til þátttöku í tómstundastarfi. Síðast en ekki síst má nefna geðheilbrigðismálin, þ.e. að tryggja aukið gjaldfrelsi í geðheilbrigðisþjónustu og tímanlegar greiningar innan skólakerfisins. Það er algjörlega ólíðandi hversu langur tími 

Virðulegur forseti. Það er ömurlegt til þess að vita að það að eignast fatlað barn getur leitt til fátæktar, og ekki bara fátæktar heldur sárrar fátæktar. Látið mig vita að það er ekkert erfiðara en að reyna að berjast við kerfi sem tekur ekkert tillit til þeirra barna sem eru fædd með fötlun, kerfi sem er mjög ósanngjarnt. Því getur fylgt gífurlegur kostnaður fyrir viðkomandi fjölskyldur og kerfið lætur ekki segjast heldur setur bæði foreldra og barn í þá aðstöðu að vera fátækt. Síðan tekur það við að fatlaði einstaklingurinn þarf að fara í skóla. Er skólakerfið tilbúið? Nei, í fæstum tilfellum. Tómstundir, íþróttir, aðgengismál fyrir fötluð börn? Nei, því miður, þetta er gleymdi hópurinn. Þetta er sá hópur sem sjaldnast er talað um og fær því miður ekki næga aðstoð. Þetta er fólk sem lifir við sárafátækt. Hvað er sárafátækt? Hvaða afleiðingar hefur það að foreldri eða barn búi við sárafátækt? Það hefur vannæringu í för með sér, sem er auðvitað skelfilegt, þunglyndi og kvíða fyrir hverjum einasta degi. Hvaða afleiðingar hefur það fyrir foreldra fátæks barns að lifa við þessar aðstæður á hverjum einasta degi? Heilsan gefur sig. Hvað þá? Hver tekur þá við? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir frumkvæðið að þessari umræðu og hæstv. félags- og barnamálaráðherra, Ásmundi Einari Daðasyni, fyrir svörin. Umræðan og skýrslan sem við ræðum einkum um eru mikilvæg innlegg í þá vinnu sem nú stendur yfir í málefnum barna, m.a. þá vinnu sem nú er unnin í nefnd allra þingflokka þar sem ég og hv. málshefjandi erum fulltrúar, ásamt fleirum sem taka þátt í umræðunni í dag. Skýrslan verður einmitt til umfjöllunar á fundi nefndarinnar á morgun. Gefst þá betra tækifæri til að rýna hana. Skýrslan segir okkur að börn einstæðra foreldra og öryrkja búi við lökust lífskjör á Íslandi, þó að lífskjör barna á Íslandi séu á heildina litið góð, sem betur fer, í samanburði við flest önnur Evrópulönd. En það er óviðunandi að einhver börn búi við fátækt hér og við eigum að setja það í algjöran forgang að bæta lífskjör barna fram yfir alla aðra hópa. Í skýrslunni er tillögum eða leiðum til úrbóta skipt í þrennt; tekjur, fjölskylda, laun, og tilfærslukerfi hins opinbera til að bæta lífskjör og draga úr fátækt og að síðustu opinber þjónusta sem getur aukið jöfnuð. Ég vil stoppa fyrst aðeins við leiðina með launin. Þar er lykilatriði að lægstu launin hækki og að hærri hluti grunnlaunanna fáist fyrir dagvinnutíma því að það er tíminn sem einstæðir foreldrar geta aflað tekna. Hins vegar langar mig að stoppa við fæðingarorlofið. Við ræðum oft um lengingu þess og hámarksgreiðslur, en gólfið, lágmarksgreiðslurnar, er það 

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hefja þarfa og góða umræðu um efnahagslega stöðu barna á Íslandi. Eins vil ég þakka hæstv. ráðherra og öðrum sem hér hafa talað og hlýtt á. Mig langar samt að nota tækifærið úr þessum ræðustól til að enduróma ákall þeirra barna og ungmenna sem stóðu hér fyrir utan síðasta föstudag og hvöttu stjórnvöld til aðgerða í loftslagsmálum. Gríðarleg vakning er meðal ungs fólks í heiminum í dag um þá ógn sem yfir okkur vofir ef við drögum ekki úr mengun og aukum bindingu kolefnis. Þessar raddir þarf að hlusta á. Lítið þýðir að ráðast á eigendur einkabílsins og skattleggja þá undir drep meðan stærstu mengunarvaldarnir, iðnaður, flugvélar og skip, knýja vélar sínar með óbreyttum hætti. Þar að auki verðum við að binda kolefni, ekki bara skattleggja losun þess. Við þurfum að ýta undir skógrækt, innlenda framleiðslu og landbúnað þannig að Íslendingar kjósi heilnæmar innlendar vörur með lágmarkskolefnisspori. Allir geta gert eitthvað og þeir sem stjórna landinu þurfa að gera meira. Það er á okkar ábyrgð að skila þessari jörð í betra ástandi en nú er til þeirra sem á eftir okkur koma.

Herra forseti. Þegar við fáum mál af þessu tagi til umræðu hefur umræðan tilhneigingu til að fara svolítið út og suður. Ef við erum að ræða málið út frá þeirri yfirskrift sem umræðan hefur, efnahagsleg staða íslenskra barna, getum við sagt að almennt sé efnahagsleg staða íslenskra barna góð, enda er efnahagsleg staða íslenskra heimila almennt góð og hefur farið batnandi á undanförnum árum. Allar hagtölur sýna að hér hefur orðið gríðarleg kaupmáttaraukning á undanförnum árum sem hefur auðvitað áhrif á efnahag alls þorra fólks í landinu. Þegar tölurnar eru greindar sjáum við að þessi kaupmáttaraukning og þessi bati hefur náð til allra tekjuhópa í samfélaginu. Það er líka rétt að hafa í huga þegar við tökum þátt í þessari umræðu að allar þær samræmdu mælingar sem liggja fyrir um jöfnuð og ójöfnuð gefa Íslandi góða einkunn. Þar er sú staða, þrátt fyrir það sem oft er haldið fram úr þessum ræðustól, að ójöfnuður hér er miklu minni en í flestum þeim löndum sem við berum okkur saman við, hvort sem litið er til tekna eða eigna. Haldi menn öðru fram styðjast menn við eitthvað annað en samræmdar hagtölur. Hins vegar verðum við auðvitað, eins og margir hv. þingmenn hafa réttilega nefnt í þessari umræðu, að horfa til þeirra hópa barna sem og foreldra sem búa við veikasta stöðu. Aðgerðir stjórnvalda, Alþingis, sveitarstjórna og annarra, hljóta að miðast við að bæta stöðu þeirra sem veikast standa að þessu leyti. Þeir hópar 

Virðulegur forseti. Ekkert er okkur dýrmætara en börnin. Það hefur komið fram í máli þeirra sem hér hafa talað í dag. Í börnunum er fólgin framtíðin. Við eigum að bera þau á höndum okkar, gæta að hag þeirra og velferð í hvívetna, sýna ábyrgð og forsjálni. Hvernig stöndum við okkur? Gerum við þetta? Því miður er allur gangur á því. Virðulegur forseti. Kornabarnið verður fyrr en varir að einstaklingi með skoðanir, unglingi í mótun og síðan fullþroska. Lítil efni og jafnvel fátækt er veruleiki þúsunda íslenskra barna. Í tíu barna hópi verður sirka eitt barn út undan af þessum ástæðum. Niðurstöður rannsókna benda til að börn sem búa við fátækt taki minni þátt í tómstundum og þau búa oft við þröngan og ófullnægjandi húsakost. Þá er einnig hætta á að fátækt hafi áhrif á tengsl barna við fjölskyldur sínar og jafningja. Börn sem alast upp við fátækt hafa síðar á lífsleiðinni lýst skömm, einelti, einangrun og áföllum sem fylgdu þessu hlutskipti. Fátæk börn upplifa auðvitað á sinn hátt áföll og kvíða vegna streitu sem gjarnan skapast á heimilinu milli foreldra og að börnin kenni sér jafnvel um ástandið á heimilinu. Þetta kann að hafa áhrif á persónuleika og viðhorf einstaklinganna fyrir lífstíð. Til eru þeir sem láta sér þetta í léttu rúmi liggja, þetta hafi ekki slæm áhrif á börnin, herði þau. Til eru þeir sem segja að af misjöfnu þrífist börnin best. Nei, hér þurfum við að tala af alvöru. Við getum gert miklu betur. Það er samfélagslegt verkefni að tryggja aðstæður allra barna. Við höfum hér á landi skapað umgjörð sem er ekki vinsamleg barnafjölskyldum. Við skulum byrja á fæðingarorlofi sem er langtum lakara en í nágrannalöndunum. Það á sömuleiðis við um húsnæðisstuðning og veigamikill þáttur er barnabætur en það stuðningsúrræði hefur markvisst verið eyðilagt. 

Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu og kannski ekki síst fyrir að nota hana til að vekja athygli á skýrslunni um lífskjör og fátækt barna. Það skiptir svo miklu máli að við byggjum umræðu um þessi mál á góðum upplýsingum. Ég verð að segja að það var sláandi að heyra að ekki bara að tíunda hvert barn á Íslandi liði skort heldur kannski sérstaklega að börn hefðu komið verr út úr hruninu en meðal-Íslendingurinn, sem sýnir að við höfum svo sannarlega ekki staðið okkur í að standa vörð um þennan viðkvæma og mikilvæga þjóðfélagshóp. Í dag hefur oft verið nefnt að börn eru, ef maður má kalla þau málaflokk, málaflokkur sem rekst dálítið á milli ríkis og sveitarfélaga. Það má alls ekki verða til þess að spilla fyrir framþróun í þessum málum. Þar langar mig sérstaklega að nefna bilið á milli fæðingarorlofs og grunnskóla, sem er stórt verkefni, gríðarlega mikilvægt, þar sem ríki og sveitarfélög þurfa núna að fara að vinna að einhverjum metnaðarfullum aðgerðum til að það verði samfella í umönnun barna á þessum fyrstu mótunarárum. Svo vil ég koma inn á eitt atriði sem skiptir máli til að fátækt foreldra komi ekki niður á þátttöku barna í samfélagi barna. Hér hafa verið nefndar frístundir, tómstundir og íþróttir sem börn taka þátt í. Þetta er það samfélag sem þau eiga saman og kostnaður má ekki skipta máli þegar kemur að þátttöku í þessu. Þá sjáum við að þau börn geta ekki tekið fullan þátt með jafnöldrum sínum og það hefur slæmar afleiðingar. Ráðherrann nefndi hér þær hugmyndir sem eru uppi um að allar stærri ákvarðanatökur og lagafrumvörp skuli rýnd út frá áhrifum á stöðu barna. Þetta er mikilvægt skref og hefði betur 

Forseti minnir þingmenn á að halda ræðutíma.

Virðulegur forseti. Ef þingfólk gæti sleppt því að núlla út reynsluheim fátæks fólks með rausi um kaupmátt og annað rugl væri það flott. Takk. Virðulegur forseti. Vernd, umönnun og þátttaka eru meginmarkmið barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem var löggiltur hér á landi árið 2013. Við sem þjóð erum skuldbundin þessum sáttmála sem og alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Börn hafa þessi réttindi, herra forseti, fyrst og fremst til að vera börn og lifa í sakleysi sínu svo til áhyggjulaus um vandamál hversdagsins sem foreldrar þeirra þurfa að kljást við. Á mínu heimili kallast það fullorðinsáhyggjur. Það er meira en að segja það að róa niður kvíðafullt barn sem heyrði of mikið af fullorðinsáhyggjum foreldra sinna. Að sannfæra barnið um að það eigi að fá nýja skó þegar göt eru komin á þá gömlu, þrátt fyrir að þeir kosti peninga, að sannfæra barn um að yfirhöfn sé nauðsynlegur vetrarbúnaður þrátt fyrir að kosta peninga, að anda í gegnum kvíðakastið sem fylgir synjun á kortinu í matvörubúðinni. Þetta eru áhyggjur sem börn á Íslandi ættu ekki að þurfa að búa við. Fátæk börn eru fátæk af því að við sem samfélag höfum ekki staðið okkur gagnvart foreldrum þeirra og við sem samfélag höfum ekki staðið okkur í að vernda rétt þeirra. Það sést í skýrslunni um velferð og fátækt barna sem er hér til umræðu. Lausnin felst í hækkun á lægstu launum og bótum. Það er frekar einfalt. En skýrslan segir einnig að vandinn sé ekki óyfirstíganlegur ef viljinn er fyrir hendi. Skýrslan gefur því vonarljós fyrir fátæka foreldra og börn þeirra um að ef stjórnvöld taka þessum óréttleika af fullri alvöru mun koma betri tíð með blóm í haga, sama hver bakgrunnur og uppruni þeirra er. Það er vissulega ánægjulegt að heyra af áformum hæstv. ráðherra. Við getum náttúrlega ekki annað en vonað að þeim fylgi aðgerðir.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka öllum hv. þingmönnum fyrir að hafa tekið svo sannarlega utan um málaflokkinn með mér ásamt hæstv. félags- og barnamálaráðherra. Staðan er sú að þrátt fyrir að skýrslan bendi til þess að almennt séð njóti íslensk börn meiri farsældar en gengur og gerist almennt í kringum okkur, eins og einhverjir hv. þingmenn hafa bent á, er það áfram staðreynd að það sem við erum sérstaklega að beina sjónum að hér og nú er sá hópur barna sem býr við lökustu kjörin, sem býr við fátækt og þarf á því að halda að við tökum sérstaklega utan um hann. Það er líka talað um að þetta sé samvinnuverkefni jafnvel sveitarfélaganna og ríkisstjórnar. Eðli málsins samkvæmt er það náttúrlega rétt en það breytir ekki heldur þeirri staðreynd að með góðum vilja og samstarfi getum við t.d. komið í veg fyrir að nokkurt einasta barn í grunnskóla á Íslandi sé nokkurn tíma svangt, a.m.k. á skólatíma. Við getum líka komið í veg fyrir að þau einangrist og geti ekki tekið þátt í tómstundum og íþróttum. Eins og komið hefur fram fyrr í umræðunni eigum við falda fjársjóði úti um allt, fjársjóði í mannauði sem kannski fær aldrei að blómstra og nýtist aldrei í okkar farsæla samfélagi vegna þess að þessi börn eru skilin eftir. Það eru ekki til peningar, hugsið ykkur. Þetta snýst allt um peninga, virðulegi forseti, það er ekki einungis mögulegt heldur er það skylda okkar að útrýma fátækt barna á Íslandi. Það á ekki að vera í boði ríkisstjórnarinnar að bíða með úrbætur fyrir börnin. Við eigum að útrýma þjóðarskömminni fátækt og við eigum að gera það strax.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna sem hefur verið mjög góð og mjög samhljóma. Ég held að gríðarlega mikilvægt sé að við leggjumst öll á eitt með þennan málaflokk, rétt eins og hv. þm. Inga Sæland kom inn á áðan. Ég vil segja að margt er í gangi, en engar breytingar verða gerðar nema allir komi að þeim. Málaflokkurinn er þess eðlis að hann er bæði hjá ríki og sveitarfélögum og hann er hjá einstökum ráðuneytum innan ríkisvaldsins. Því þarf að tryggja að allir tali saman og rói í sömu átt. Það er eitt og annað sem mig langar að nefna sem komið var inn á í umræðunni. Ég tek undir með þeim sem töluðu um sveitarfélögin og fagna því að mörg sveitarfélög hafa staðið sig mjög vel, m.a. við innleiðingu barnasáttmálans. Við höfum verið að skoða það núna í nýju félagsmálaráðuneyti hvernig við getum stutt betur við sveitarfélögin við innleiðingu barnasáttmálans, hvernig við getum komið af meiri krafti inn í það. Þegar er komin af stað vinna við að gera sérstaka heildaráætlun í málefnum barna, líkt og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir benti á áðan. Ég fagna því þingsályktunartillögu Samfylkingarinnar þar sem komið er inn á mörg atriði sem snúa að málefnum barna vegna þess að við þurfum öll að leggjast á eitt í þessum málum. Síðan vil ég ítreka það sem ég sagði áðan, við erum að stíga mörg stór skref. Því þurfum við að vera í góðu samráði um þau. Varðandi barnafátæktina þurfum við að bregðast við af miklu meiri krafti. Við höfum þegar ráðist í ýmsar aðgerðir. Ég ætla mér að setja í gang vinnu með sérfræðingum og fleiri aðilum við að meta með hvaða hætti við getum stigið fastar inn í til að útrýma barnafátækt. Við munum setja það af stað og horfa til þessarar skýrslu og líka skýrslu UNICEF. Síðan vil ég segja að lokum að væntanleg er inn í þingið ný framkvæmdaáætlun um barnavernd þar sem gert er ráð fyrir 600 millj. kr. aukningu í málaflokkinn frá því sem nú er, með nýjum snemmtækum úrræðum  
            

Forseti. Ég get ekki látið hjá líða að minnast aðeins á dagskrá fundarins og fundarstjórn forseta. Næst á dagskrá er fiskeldi (áhættumat erfðablöndunar, úthlutun eldissvæða, stjórnvaldssektir o.fl.), mál sem kom okkur nokkuð á óvart að skyldi koma á dagskrá í ljósi þess að atvinnuveganefnd öll er erlendis að fjalla einmitt um og kynna sér fiskeldi. Við höfum hins vegar fengið vísbendingar frá hæstv. forseta Alþingis um að fundur verði í hádeginu með þingflokksformönnum þar sem farið verður yfir málið og reynt að finna einhvern flöt á því að klára það sómasamlega á næstunni. Það er nánast óþolandi að þingmenn skuli búa við það að fá fréttir, og síðan tölvupósta sem menn geta verið misánægðir með orðfærið í, þar sem reynt er að segja við þá að það hafi verið ákvörðun ráðherra, forseta og einhvers nefndarformanns 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 1060 sem er 647. mál. Um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi. Frumvarp með sama heiti var lagt fram á 148. löggjafarþingi og það var, líkt og það sem ég mæli fyrir hér í dag, að verulegu leyti byggt á tillögum starfshóps um stefnumótun í fiskeldi sem skipaður var af þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í nóvember 2016 og sá hópur skilaði skýrslu sinni hinn 21. ágúst 2017. Þessi starfshópur var skipaður fulltrúum frá Landssambandi fiskeldisstöðva, Landssambandi veiðifélaga, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og umhverfis- og auðlindaráðuneyti, en þessir hagsmunaaðilar voru sammála um tillögur starfshópsins. Í vinnu hans var haft samráð við þær stofnanir sem hafa lögbundið stjórnsýsluhlutverk vegna fiskeldis. Það eru stofnanir eins og Fiskistofa, Hafrannsóknastofnun, Matvælastofnun, Skipulagsstofnun og Umhverfisstofnun. Þá komu einnig ýmsir hagsmunaaðilar til fundar við starfshópinn, svo sem fulltrúar sveitarfélaga og ýmissa frjálsra félagasamtaka sem m.a. tengjast náttúruvernd. Fyrra frumvarpið var birt til samráðs á vef Stjórnarráðsins þann 30. janúar 2018 og bárust 30 umsagnir um það mál. Ráðuneytið vann úr þeim umsögnum við endurskoðun frumvarpsins og ný drög að frumvarpi voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda þann 20. desember sl. Í það sinnið barst 31 umsögn sem farið var vandlega yfir. Frumvarpið hefur því tekið nokkrum breytingum síðan þá. Markmið þessa frumvarps er að styrkja lagaumgjörð og stjórnsýslu fiskeldis og með því að ýta undir að fiskeldi verði sterk og öflug atvinnugrein þar sem sjálfbær þróun og vernd lífríkisins er höfð að leiðarljósi. Frumvarpið byggir á sáttmála ríkisstjórnarinnar en þar segir að fiskeldi sé vaxandi atvinnugrein sem feli í sér tækifæri til atvinnuuppbyggingar en þurfi að byggja upp með ýtrustu varúð í samræmi við ráðgjöf vísindamanna þannig að líffræðilegri fjölbreytni verði ekki ógnað. Samhliða vexti greinarinnar þurfi að tryggja nauðsynlegar rannsóknir og eðlilega vöktun áhrifa á lífríkið. Loks segir að eftir því sem fiskeldinu vex fiskur um hrygg þurfi að ræða framtíðarfyrirkomulag gjaldtöku vegna leyfisveitinga. Virðulegi forseti. Almennt má segja að þær umhverfislegu áskoranir sem blasa við íslensku fiskeldi séu af þrennum toga. Í fyrsta lagi er lífrænt álag eða mengun, í öðru lagi sníkjudýr líkt og laxalús og í þriðja lagi erfðablöndun við villta laxastofna. Ég tel rétt í þessari framsögu að fara stuttlega yfir þessi þrjú atriði með tilliti til þeirra breytinga sem frumvarpið kveður á um. Í fyrsta lagi varðandi lífrænt álag liggur fyrir að Hafrannsóknastofnun hefur frá árinu 2015 unnið að því að fara í þá firði þar sem ráðgert er að stunda fiskeldi og mæla svokallað burðarþol þeirra fjarða, þ.e. hversu miklu af lífrænu álagi umrætt hafsvæði getur tekið á móti án þess að það hafi óæskileg áhrif á lífríki fjarðarins. Þetta er í daglegu tali kallað burðarþolsmat. Samkvæmt frumvarpinu skal Hafrannsóknastofnun vakta lífrænt álag þeirra svæða sem þegar hafa verið metin til burðarþols og endurskoða matið svo oft sem þörf þykir að mati stofnunarinnar. Jafnframt er í frumvarpinu kveðið á um að lífmassi eldisdýra í rekstrarleyfum megi aldrei verða meiri en burðarþolsmat Hafrannsóknastofnunar segir til um. Í öðru lagi er í frumvarpinu gert ráð fyrir að innra eftirlit sjókvíaeldisstöðvar skuli m.a. fela í sér vöktun á viðkomu laxalúsar í eldinu í samræmi við leiðbeiningar sem fram koma í reglugerð sem ráðherra setur. Niðurstöður vöktunar skulu sendar Matvælastofnun sem metur hvort og þá hvaða aðgerða er þörf vegna laxalúsar. Þá er í frumvarpinu lögð sú skylda á rekstrarleyfishafa að gefa Matvælastofnun mánaðarlega skýrslu um starfsemi sína. Þar skulu m.a. koma fram upplýsingar um sjúkdóma og sníkjudýr. Þá er einnig að finna heimild fyrir ráðherra til að mæla í reglugerð fyrir um aðgerðir vegna sníkjudýra í fiskeldi, svo sem um skyldu rekstraraðila til að telja laxalús við tilteknar aðstæður, tiltekin viðmiðunarmörk þar sem viðbragða er þörf og aðgerðir vegna útbreiðslu laxalúsar. Framangreint verður útfært nánar í samvinnu við sérfræðinga Matvælastofnunar. Loks vil ég nefna erfðablöndun við villta laxastofna en það er sú áskorun sem við er að glíma sem hefur fengið mesta athygli í opinberri umræðu. Stefna stjórnvalda er að ákvarðanir um uppbyggingu fiskeldis verði byggðar á ráðgjöf vísindamanna. Af þeim sökum er í frumvarpinu kveðið á um að áhættumat erfðablöndunar verði lögfest og þannig tryggt að það verði lagt til grundvallar leyfilegu magni af frjóum eldislaxi í sjókvíum á hverjum tíma en matið segir til um hversu mikið magn laxa er óhætt að ala í sjókvíum á ákveðnu svæði þannig að ekki hljótist af skaði fyrir villta laxastofna. Frumvarpið gerir ráð fyrir að Hafrannsóknastofnun geri bindandi tillögur að áhættumati erfðablöndunar en tillögurnar verði áður bornar undir samráðsnefnd um fiskeldi til faglegrar og fræðilegrar umfjöllunar. Sú nefnd getur þó ekki gert neinar breytingar á áhættumatinu. Ráðherra staðfestir í kjölfarið áhættumat erfðablöndunar samkvæmt tillögu Hafrannsóknastofnunar og er sú tillaga bindandi fyrir ráðherra. Þá er í frumvarpinu kveðið á um að Hafrannsóknastofnun skuli leggja tillögu að endurskoðuðu áhættumati erfðablöndunar fyrir samráðsnefnd um fiskeldi innan tveggja mánaða eftir að lögin hafa verið birt í Stjórnartíðindum. Með því að lögfesta áhættumat erfðablöndunar eru stjórnvöld að takast á við þetta vandasama verkefni með vísindalegum aðferðum. Aðeins með þeim hætti mun skapast traustur grunnur til farsællar uppbyggingar laxeldis í fullri sátt við umhverfið. Með frumvarpinu er Matvælastofnun heimilað að breyta ákvæðum rekstrarleyfa í samræmi við breytingar á útgefnu áhættumati erfðablöndunar eða breytingar á útgefnu burðarþoli. Vegna þessarar áherslu á rannsóknir og vöktun lífríkisins gerir frumvarpið einnig sérstaklega ráð fyrir heimild Hafrannsóknastofnunar til að stunda tímabundnar rannsóknir á fiskeldi í fiskveiðilandhelgi Íslands, ein eða þá í samstarfi við aðra. Með því er horft til þess að auðvelda og greiða fyrir nauðsynlegum rannsóknum vegna fiskeldis og þá sérstaklega eldistilraunum vegna sjókvíaeldis. Virðulegi forseti. Undanfarna mánuði hef ég fengið að kynnast uppbyggingu fiskeldis í okkar helstu nágrannalöndum sem það stunda, m.a. Noregi og Færeyjum. Þessar þjóðir eru komnar mun lengra en við Íslendingar í að byggja upp öflugt fiskeldi og því fróðlegt að læra af því sem vel hefur verið gert í þeim löndum. Í því samhengi er áhugavert að ein helsta ráðgjöf þessara þjóða til okkar Íslendinga var sú að stuðla að sem nánastri samvinnu þeirra lykilþátta sem koma að uppbyggingu greinarinnar. Þannig kom t.d. fram í kynningu frá fulltrúa norska sjávarútvegsráðuneytisins að helsti lykillinn að velgengni í norsku fiskeldi væri samvinna fulltrúa fjögurra helstu lykilþátta þessa verkefnis, í fyrsta lagi stjórnvalda, í öðru lagi fiskeldisfyrirtækja, í þriðja lagi náttúrunnar og í fjórða lagi vísinda. Umræðan hér heima er hins vegar stundum með þeim hætti að maður upplifir eins og það þurfi að velja á milli tveggja sjónarmiða: Hvort viljum við byggja upp fiskeldi eða vernda náttúruna? Í mínum huga er þetta röng nálgun. Þessi grundvallaratriði bæði geta og eiga að fara vel saman enda er eldi á laxfiskum talið vera umhverfisvæn og sjálfbær matvælaframleiðsla. Því tel ég okkur Íslendinga geta gert mun betur í að láta þessa lykilþætti vinna saman. Með það að markmiði er í frumvarpinu sett á fót samráðsnefnd sem er stjórnvöldum til ráðgjafar vegna málefna fiskeldis. Markmið þessa er að styrkja vísindalegan grundvöll áhættumats erfðablöndunar og stuðla að nauðsynlegu samráði við uppbyggingu fiskeldis hér á landi. Hlutverk samráðsnefndarinnar verður m.a. að leggja mat á forsendur og úrvinnslu þeirra gagna sem áhættumat erfðablöndunar byggist á. Því er afar mikilvægt að allir helstu aðilar hafi sameiginlegan vettvang til skoðanaskipta um þetta mikilvæga tæki sem áhættumatinu er ætlað að verða en einnig og ekki síður um aðra þætti sem snerta málefni fiskeldis. Í nefndinni munu eiga sæti fimm fulltrúar og skipar ráðherra formann nefndarinnar en þá tilnefna einnig í nefndina Hafrannsóknastofnun, fiskeldisstöðvar, Landssamband veiðifélaga og Samband íslenskra sveitarfélaga. Virðulegur forseti. Meðal annara breytinga í frumvarpinu má nefna að lagt er til að hafsvæðum verði skipt í eldissvæði og heimiluð verði úthlutun með auglýsingu. Þá er lagt til að stjórnsýsla verði efld og eftirlit aukið með fiskeldi. Í þessu felst að aukið gagnsæi verður um starfsemi fiskeldisfyrirtækja með tíðari upplýsingagjöf. Fyrirtækin munu taka upp innra eftirlit í auknum mæli og stjórnvöldum verður sömuleiðis heimiluð álagning stjórnvaldssekta. Þá vil ég nefna að gert er ráð fyrir því að umhverfissjóður sjókvíaeldis verði efldur með auknum framlögum rekstrarleyfishafa til sjókvíaeldis og gert ráð fyrir að þeir greiði það til sjóðsins, en áfram er fyrirliggjandi veruleg rannsóknarþörf, það liggur einfaldlega mjög skýrt fyrir, sem sjóðurinn getur nýst í að svara. Framtíðarsýn stjórnvalda sem birtist í þessu frumvarpi er að skapa íslensku fiskeldi bestu möguleg skilyrði til uppbyggingar og það verði sterk og öflug atvinnugrein. Við ætlum okkur hins vegar að vanda okkur í þessari uppbyggingu og stuðla að ábyrgu fiskeldi þar sem sjálfbær þróun og vernd lífríkis og villta laxins er höfð að leiðarljósi á grundvelli vísinda og rannsókna. Ég vísa að öðru leyti til þeirra athugasemda sem fylgja frumvarpinu en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þeirri umræðu sem hér á sér stað legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra, það skiptir mjög miklu máli um fiskeldi að sú atvinnugrein sé sjálfbær og að við stöndum þannig að henni að hún verði sjálfbær, hún skipti máli fyrir samfélagið, skipti máli fyrir efnahag og að umhverfismálin séu öll í lagi. Þetta þarf allt saman að haldast í hendur. Þegar sjóeldi hófst hér fyrir alvöru lýstu eldismenn því yfir að þeir myndu ávallt láta náttúruna njóta vafans í öllum sínum rekstri. En það hefur ekki gengið eftir. Í því frumvarpi sem við ræðum hér er lögð mikil áhersla, ef ég skil það og hæstv. ráðherra rétt, á rannsóknir og vöktun lífríkis, að hlutverk Matvælastofnunar verði stórt og einnig Hafrannsóknastofnunar. En þegar verið er að meta hvað þetta eftirlit og þessar rannsóknir muni kosta aukalega er ekki gert ráð fyrir að breyta þurfi fjármálaáætlun fram í tímann vegna þess að nettóáhrifin verði engin fyrir ríkissjóð. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvaða ávinning hann telji að ríkissjóður hafi af þessari atvinnugrein í þeim búningi sem kynntur er í þessu frumvarpi, ef einhvern, fyrir utan kostnað við eftirlit og rannsóknir.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina frá hv. þingmanni. Ávinningurinn fyrir ríkissjóð af uppbyggingu atvinnugreinarinnar er í stuttu máli verulegur, sérstaklega í þeim samfélögum sem við sjáum taka á móti og hýsa þennan atvinnurekstur, eins og á suðurfjörðum Vestfjarða og hluta Austfjarða. Gert er ráð fyrir að kostnaðurinn sem af þessu eftirliti leiðir og vöktuninni hjá Matvælastofnun og Hafró verði kostaður, sérstaklega varðandi rannsóknaþáttinn, úr Umhverfissjóði sjókvíaeldis. Frumvarpið gerir ráð fyrir að gjaldtaka verði hækkuð í þann sjóð og fyrirtæki greiða til hans. Í öðru lagi er í burðarliðnum, og var í samráðsgáttinni, frumvarp til gjaldtöku af fiskeldisfyrirtækjunum sem standa mun undir öðrum þáttum þess kostnaðar sem kann að falla á ríkissjóð vegna aukins eftirlits og vöktunar.

Herra forseti. Þegar við tölum um fiskeldi viljum við gjarnan læra af þeim mistökum og einnig því sem vel er gert í nágrannalöndum, ekki síst í Noregi og Færeyjum, svo dæmi séu tekin. Í Noregi eru leyfin boðin upp. Þar hefur ríkissjóður Noregs aflað mikilla tekna með því að bjóða út leyfin. Þrátt fyrir þann tilkostnað sem fyrirtækin hafa þurft að bera með því að bjóða í leyfin hefur hagnaður norsku fyrirtækjanna verið gríðarlegur og mikil ásókn hefur verið í leyfin. Í 19. gr. er dregin fram einhver ákveðin upphæð sem rukka á fyrir leyfin. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna hefur ekki verið litið til Noregs varðandi útboð á þessum leyfum?

Virðulegi forseti. Það er sjálfsagt að læra af mistökum annarra þjóða. Ég held að við samningu þessa frumvarps, alveg frá árinu 2016, hafi verið reynt að líta til þeirra, t.d. varðandi það að við getum sett upp eftirlitskröfur og umgengniskröfur á þeim grunni að styrkja möguleika okkar til að koma í veg fyrir óæskileg slys af eldinu varðandi náttúruna. Litið hefur verið til nágrannaþjóðanna varðandi gjaldtökuna. Það mun endurspeglast í því frumvarpi sem ég kem vonandi fram með innan tíðar varðandi gjaldtökuna. Það var í samráðsgátt á sama tíma og þetta frumvarp. Ég minni á að þegar við berum saman gjaldtöku hér við t.d. Noreg eru uppboðsgjöldin tiltölulega nýtilkomin í Noregi á hluta leyfanna. Hér á Íslandi hefur leyfum fyrir nokkra tugi 

Forseti minnir ræðumenn á að halda tíma.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hér séum við að ræða frumvarp til laga um breytingu á ýmsum ákvæðum sem tengjast fiskeldi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við fikrum okkur áfram með lagaumhverfið til að finna bestu leiðina til þess að nýta og vernda samtímis og byggja upp sjálfbæra atvinnugrein í fiskeldi og um leið sjálfbær samfélög. Það sem mig langaði að spyrja sérstaklega um eru mótvægisaðgerðirnar vegna erfðablöndunar. Þar er gert ráð fyrir að tillögur Hafrannsóknastofnunar verði bindandi. Eru önnur dæmi um að tillögur rannsóknastofnunar séu bindandi fyrir ráðherra? Hins vegar langaði mig að spyrja aðeins um vöktunina á lífræna álaginu. Hafró hefur þar eftirlit, ef ég skil rétt, 

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi áhættumat erfðablöndunar. Nei, ég þekki ekki hvort það eru annars staðar í lögum eða störfum bindandi tillögur fyrir ráðherra. Í þessu tilviki, eftir yfirferð athugasemda, eftir umræðu um málið, þykir mér það fullkomlega eðlilegt að þessi tillaga sé sett fram í frumvarpinu af þeirri ástæðu að ráðuneytið hefur enga þekkingu eða neitt því um líkt til að geta veitt Hafrannsóknastofnun ráðgjöf við það vísindalega starf sem af þessu leiðir. Að auki er líka sú staðreynd uppi að þetta er nákvæm tala, þ.e. fjöldi þeirra tonna sem leyft er að ala í sjó. Þetta er ekki sambærilegt við t.d. mat okkar á fiskstofnum í hafinu þar sem við vitum í raun miklu minna. Við erum með burðarþol og áhættumat upp á nánast, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég velti líka fyrir mér tekjunum eða gjaldtökunni af eldinu. Það er annað frumvarp væntanlegt, skil ég af orðum ráðherra. Er í því eða þessu frumvarpi einhvers staðar gert ráð fyrir tekjum til sveitarfélaga af eldinu? Eða er það til umræðu á einhverjum enn öðrum stað í kerfinu? Fiskeldi getur byggst upp í jafnvel mörgum sveitarfélögum þó að tekjurnar skili sér bara til eins þeirra. Hins vegar langaði mig að spyrja aðeins út í villtan laxastofn og skilgreininguna á villtum laxastofni, hvernig hann er skilgreindur í núinu. Hafa farið fram einhverjar rannsóknir á áhrifum 

Virðulegi forseti. Ég held að við eigum að geyma okkur umræðu um gjaldtöku í fiskeldi til þess tíma þegar frumvarpið kemur fram. Ýmislegt mun endurspeglast í því. Varðandi vöktunina á lífrænu álaginu sem hv. þingmaður nefndi áðan er gert ráð fyrir að Hafrannsóknastofnun vakti þetta, að það sé hennar hlutverk, en fyrirtækin greiða sem sagt inn í Umhverfissjóð sjókvíaeldis sem fjármagnar það starf. Það eru aðrir þættir í frumvarpinu sem gera ráð fyrir því með hvaða hætti fyrirtækin sjálf umgangist þetta verkefni. Þau eiga að skila Matvælastofnun reglulega upplýsingum um ýmsa þætti sem valda álagi á lífríki viðkomandi fjarða. Ég þekki ekki hvort miklar rannsóknir hafi farið fram á blöndun villtra laxastofna og seiðasleppinga. Það eru uppi ákveðnar kenningar í þessu. Ég man í svipinn eftir tveimur sérfræðingum sem hafa skrifað nokkrar blaðagreinar um þetta. Það er hins vegar full ástæða til að rannsaka þennan þátt 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Það er rétt hjá ráðherra að starfshópur var skipaður af þeim er hér stendur til að fara yfir fiskeldismálin. Mér þótti hins vegar á tímapunkti starfshópurinn aðeins ráfa út af brautinni þegar hann virtist vera farinn í það að semja fyrst og fremst milli Landssambands veiðifélaga og Landssamband fiskeldisstöðva um einhvers konar niðurstöðu. En hvað um það, mig langar að spyrja ráðherra um tvennt. Mikið er lagt upp úr áhættumatinu í þessu frumvarpi og kannski er eðlilegt að gera það á einhverjum tímapunkti. Ég spyr því: Hvaða reynsla er komin á þetta áhættumat og hversu oft hefur það gerst að Hafrannsóknastofnun fái það mikla vald sem felst í frumvarpinu? Í öðru lagi er skilgreining á villtum laxastofnum. Hvenær er laxastofn orðinn villtur í á? Segjum að það hafi verið sleppt í einhverja á árið 1985, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og andsvarið. Ég veit ekki hvort þessi stofn er villtur. Hann ratar oft upp í árnar líka. Án gríns og spaugs kann ég ekki þá skilgreiningu. Ég veit ekki til þess að byggður hafi verið upp einhver laxastofn með þeim hætti. Uppruna laxastofns sem verður til á grunni sleppingar er örugglega hægt að rekja til árinnar. Þetta eru skilgreiningar sem ég kann ekki til fulls. En í frumvarpinu er skilgreining á villtum laxastofnum og það er Hafrannsóknastofnun sem tekur hana saman á grundvelli vísindalegra ályktana og í alþjóðlegu samhengi. Reynslan af áhættumati er ekki löng. Þetta er tæki, þetta er nýbreytni sem við erum að þróa og Íslendingar hafa verið þar í forystu, Hafrannsóknastofnun, þar sem þetta hefur verið notað a.m.k. einu sinni og án þess að fyrir liggi í rauninni traustur 

Forseti. Að öllum líkindum verður það í atvinnuveganefnd sem menn fara ofan í skilgreininguna á villta laxastofninum. Það eru væntanlega til dæmi um að ár hafi verið ræktaðar upp með stofnum, ekki úr viðkomandi á heldur annars staðar frá. Þá veltir maður fyrir sér hvort það er skilgreining á villtum laxastofni í viðkomandi á. Einnig þegar menn hafa verið með svokallaða hafbeitarár, hvort það sé þá villtur laxastofn. Þetta finnst mér að þurfi að skýra betur og er ekki skýrt að mínu viti í frumvarpinu og greinargerðinni með því. Ég þakka ráðherra kærlega fyrir svörin um áhættumatið. Við vitum að slíkt hefur aðeins verið gert einu sinni og þar af leiðandi hef ég ákveðnar efasemdir um að rétt sé að byggja svo sterkt á einni tilraun í frumvarpi, eins og hér er gert, m.a. vegna þess að embættismennirnir, stofnunin, hafa öll völdin. Ráðherra hefur í raun ekkert um það að segja sem kemur frá stofnuninni 

Virðulegi forseti. Já, nefndin fer örugglega yfir laxastofninn og skilgreiningarnar á honum. Það er hið besta mál. Varðandi áhættumatið er ég eins og hv. þingmaður áhugamaður um það. Í mínum huga hefur það t.d. ekki verið æskileg staða að það sé enginn lagagrunnur fyrir notkun þessa tækis því að það er farið að smita út í fleiri stofnanir sem vinna með málin. Þess vegna tel ég að sá samráðsvettvangur sem þarna er settur upp sé mjög nauðsynlegur til að menn skýri betur og séu í rauninni á sama stað þegar verið er að ræða með hvaða hætti því tæki er beitt, hverjar forsendurnar eru sem lagðar eru til grundvallar og fleiri þætti þannig að allir séu á sama stað þegar verið að ræða innihaldið í því. Margar spurningar koma upp í sambandi við notkunina á tækinu, það skal ég játa. Það er eðlilegt meðan verið er að byggja það upp og koma því á þann stað að við höfum sem flest sama 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessa framsögu. Ég er með nokkur atriði sem mig langar til að fá skoðun hans á og svör við. Eitt af því felur í sér samráðið. Ég deili þeirri skoðun ráðherra að fiskeldi og náttúruvernd þurfi að fara saman. Slíkir eru hagsmunirnir fyrir íslenskt samfélag og þeir hagsmunir ná reyndar langt út fyrir íslenska landsteina í ljósi mikilvægis fiskeldis eins og það er orðið í matvælaframleiðslu almennt. En í ljósi þess að þetta er það sem er helst tekist á um og við erum á upphafsstigum umræðunnar spyr ég fyrst hvort samráð hafi verið haft af hálfu hæstv. ráðherra við kollega hans í ríkisstjórn, þ.e. hæstv. utanríkisráðherra, og hvort menn séu sáttir þar á bæ. Er frumvarpið lagt fram í sátt þar á milli? Og síðan tengt því, í ljósi umræðunnar fram undan, spyr ég hvort málið hafi verið lagt fram án fyrirvara úr þingflokkum stjórnarflokkanna.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki haft neitt sérstakt samráð við einstaka ráðherra, hvort heldur það er umhverfisráðherra, forsætisráðherra eða fjármálaráðherra. Þetta er á málasviði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og er byggt á  Það eru skiptar skoðanir um fiskeldi og áformin um það í öllum flokkum. Ég veit til þess að einstaklingar í einstökum þingflokkum hafa ekki allir sömu skoðun á því með hvaða hætti eigi að ganga að þessu. 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. En áfram um mikilvægi þess að um niðurstöðuna ríki samfélagsleg sátt eins og hægt er, eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Í því samhengi get ég ekki annað en nefnt greiðslur leyfishafa fyrir afnot af aðstöðunni, sem er náttúran í eigu íslenskrar þjóðar. Við erum að tala um afnotagjöldin, gjöld sem í mínum huga er eðlilegt að væru þess eðlis að mynduðu eitthvert fjármagn sem munaði um og rynnu í innviði og innviðauppbyggingu á þeim svæðum þaðan sem gjaldið kæmi. Ég hjó eftir því áðan að ráðherra nefndi að það þyrfti að þreifa sig áfram með þessi mál, það er nefnt að einhverju leyti í 19. gr. frumvarpsins. Eins og ég skil ráðherra hins vegar er þar verið að tala um gjaldskyldu fyrst og fremst fyrir þeim skyldum sem ríkisvaldið hefur þar, eftirlit og annað slíkt. Hann vísar líka í væntanlegt frumvarp 

Forseti minnir ræðumenn á að halda ræðutíma.

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Það eru allir sammála um að reyna að gera þetta með þeim hætti að við náum saman um það. Ég held að það sé forsendan að við höfum svona þokkalega sameiginlega sýn á það hvert við viljum fara með þetta. Ég held að hún sé fyrir hendi alls staðar. Svo getur okkur greint á um aðferðirnar og einhver skref á þeirri leið. Í mínum huga er alveg óumdeilt að við þurfum og eigum - og erum raunar með það í vinnslu - að leggja gjald á fyrirtækin sérstaklega varðandi afnot af svæðum sem fara undir þetta. Eins og ég sagði áðan fór það á sama tíma inn í samráðsgáttina og við erum að vinna úr þeim athugasemdum sem voru miklar og margbreytilegar en auðnaðist ekki að koma þeim tímanlega inn til þingsins. Það bíður því væntanlega í viku eða eitthvað því um líkt. Það er á leiðinni, svo það sé sagt. Það sem við erum með í frumvarpinu er rannsóknaþátturinn sérstaklega 

Forseti. Ég vil byrja á því að þakka ráðherra fyrir ræðu hans hér og andsvörin og fyrir að hafa komið með frumvarpið inn í þingið. Þetta er mikilvægt mál og mikilvægt frumvarp, að ná betur utan um fiskeldismálin. Sagan er vitanlega nokkuð löng varðandi tilurð þessa máls. Uppbygging í fiskeldi hefur verið mjög hröð á Íslandi og má kannski segja að við höfum verið að elta atvinnugreinina í þessu. Við erum svolítið að fylgja eftir þeirri hröðu þróun sem þar er. Ríkisvaldið, reglurnar, umhverfið, hefur ekki alltaf verið í takti við tímann þegar uppbyggingin á sér stað. Á sama tíma vitum við að eftirspurn eftir matvælum framleiddum í hvers konar eldi eykst sífellt, ekki síst í ljósi þess að þeim fækkar sem framleiða matvæli á hefðbundinn hátt. Í mörg ár hefur bændum eða öðrum matvælaframleiðendum fækkað jafnt og þétt, þeir hafa flust til stórborganna um allan heim. Á sama tíma sjáum við að hafið lætur undan. Hvers konar eldi er því komið til að vera og mun vaxa. Þar af leiðandi er hægt að taka undir það sem fram kemur í frumvarpinu, og hefur komið fram hjá ráðherra, að það er mikilvægt að ná utan um þessa grein og skapa ákveðið umhverfi þannig að menn viti að hverju þeir ganga. Eins og kemur fram í heiti frumvarpsins er mikið til fjallað um áhættumat erfðablöndunar, úthlutun eldissvæða, stjórnvaldssektir o.s.frv. Ég ætla að geyma mér ákveðinn hluta þessara laga og mögulega fjalla um það síðar. Á forsíðu frumvarpsins er upptalning á skilgreiningum. Þar segir, með leyfi forseta, í 1. tölulið b-liðar: „Áhættumat erfðablöndunar: Mat á því magni frjórra eldislaxa sem strjúka úr eldi í sjó og vænta má að komi í ár þar sem villta laxastofna er að finna og þar sem metið er hvenær erfðablöndun eldislax við villta nytjastofna, að teknu tilliti til mótvægisaðgerða, verði það mikil að stofngerð villta stofnsins stafi hætta af.“ Ég verð að viðurkenna að ég hef kannski ekki lesið nógu djúpt í skýringunum hvað átt er við með „að teknu tilliti til mótvægisaðgerða“. Það er hins vegar mjög mikilvægt að býsna ítarlega sé fjallað um það hvernig bregðast skuli við og meta mótvægisaðgerðir komi þær hugmyndir fram. Í andsvari við hæstv. ráðherra spurði ég út í hvenær áhættumatinu hefði verið beitt. Við vitum að það hefur einu sinni verið gert, við Ísafjarðardjúp, ef ég man rétt, þar sem hugmyndum þeirra sem vildu fara í eldi um mótvægisaðgerðir var hafnað, í það minnsta í upphafi. Mótvægisaðgerðir eru víða þekktar. Okkur ber að sjálfsögðu að taka þær með í reikninginn og hafa það alveg skýrt hvenær þær eiga við og hvenær ekki o.s.frv. Þá er hér líka talað um villtan laxastofn. Í skýringum um einstakar greinar frumvarpsins er örlítið fjallað um hvað þetta þýðir. Hér eru nefndar tvær leiðir til að skilgreina villtan laxastofn og virðist vera sem Hafrannsóknastofnun velji ákveðna leið ef ég hef skilið þetta rétt. Ég tel mjög mikilvægt að fara grundigt ofan í hvaða skilgreiningu menn ætla að nota. Í mínum huga stenst það varla skoðun ef valið stendur milli fiskeldis, sem getur leitt af sér hundruð eða tugi hundraða starfa, eða „villts laxastofns“ sem ræktaður hefur verið upp í á þar sem laxastofn hefur jafnvel ekki verið fyrir eða að beitt er aðferðum sem tengjast ekki beint villtu dýralífi; mér finnst mjög vafasamt að láta slíkar ár njóta vafans svo að ég sé alveg hreinskiptinn með það. Ég held að gera verði greinarmun á því hvenær raunverulega villtur stofn er í á og hvenær ekki. Þetta kann að vera flókið en samt er mjög mikilvægt að þetta verði skýrt. Mig langar síðan aðeins að fjalla um samráðsnefndina sem ráðherra nefndi. Ég er algjörlega sammála því - í ljósi þess hvernig frumvarpið er orðað, og jafnvel þó að það væri aðeins öðruvísi orðað, ég kem inn á það á eftir - að samráðsnefnd sé til bóta. Það er að sjálfsögðu til bóta að fara yfir þessi mál og ekki síst þær forsendur og þau gögn sem notuð eru í því áhættumati sem hér er rætt um. Ég ætla að leyfa mér að segja að mér finnst býsna bratt að ætla að lögfesta áhættumat með þeim hætti sem hér er í ljósi þess að engin reynsla er af því. Menn vita ósköp lítið um þetta áhættumat. Ég skil vel að það þurfi einhvern ramma um það og þess vegna hefði ég kosið að áhættumatið væri ekki bindandi fyrir ráðherra, að ráðherra hefði vald til þess að kveða upp úr um það og um leið bera endanlega ábyrgð í málinu. Mér finnst slæmt að embættismenn Hafrannsóknastofnunar eigi að bera þá ábyrgð. Ég sem ráðherra þessa málaflokks um tíma átti fund með yfirmönnum þeirrar stofnunar og hef að sjálfsögðu ýmislegt um það að segja. Ég var ekki alltaf sammála þeim skoðunum sem þar komu fram, um það hvort fiskeldi ætti að vera í sjó eða eingöngu á landi. Ég hef ákveðnar efasemdir um þá aðferðafræði og annað sem stofnunin ætlar að hafa uppi varðandi fiskeldi þannig að það sé bara sagt hér. En það er til bóta meðan frumvarpið er svona orðað að þessi nefnd sé þarna. Þá kemur aðeins aftur að áhættumatinu. Ég tel mikilvægt að festa áhættumatið ekki jafn ítarlega og hér er gert í ljósi þess að engin reynsla er af því. Gagnrýni hefur líka komið fram. Við sáum það þegar þetta áhættumat var fyrst notað að töluverð gagnrýni kom fram á það hvernig það var upp sett og notað. Nú kann að vera að brugðist hafi verið við því með einhverjum hætti, að forsendur séu breyttar eða hugmyndir þar að baki. Er það að sjálfsögðu mjög gott ef svo er. Á bls. 3 er fjallað nánar um áhættumatið og það ferli sem er um það. Það kemur fram að ráðherra staðfestir þetta áhættumat að fenginni tillögu Hafrannsóknastofnunar. Það eru ágæt rök hjá hæstv. ráðherra að þarna sé um að ræða ákveðinn massa eða fasta tölu, ólíkt því sem er í sjávarútveginum þegar verið er að úthluta aflaheimildum. Ég held samt að það sé kannski sjónarmunur þar á. Þetta er ekki þannig mál að það eigi að réttlæta það, finnst mér, að stofnunin hafi þetta endanlega úrskurðarvald. Mér finnst það ekki. Mér finnst að ráðherra eigi að taka endanlegar ákvarðanir og bera á því ábyrgð. Að sjálfsögðu hefur hann sérfræðinga til ráðgjafar og að sjálfsögðu verður það öruggara verkfæri fyrir ráðherra að taka mark á, ekki síst þegar fram líða stundir og meiri reynsla er komin á áhættumatið og menn hafa betri þekkingu á því. Það er algjörlega ljóst. Á bls. 8 í frumvarpinu, í 19. gr., er talað um árlegt gjald sem greiða þarf. Einhverra hluta vegna er þetta sett upp í hinum leiðinlega gjaldmiðli SDR. Ég veit ekkert af hverju það er. Ég hefði kannski átt að lesa mér til um það, kannski eru skýringar á því. Af hverju nota menn ekki krónur, blessuðu íslensku krónuna, af hverju er þetta SDR-dótarí hér? Hér er hins vegar greinilega ákveðin mismunun í garð þeirra sem eru með eldi í sjókvíum og í lokuðum kvíum og líka með ófrjóan lax. Ég ætla að skilja þetta þannig að það sé innbyggður ákveðinn hvati til að menn fari þá leið, til að þurfa að greiða minna. Ég held hins vegar að það sé svolítið snemmt að setja þetta fram. Ég held að málið sé ekki komið það langt með ófrjóan lax að raunhæft sé orðið að fara í slíkt eldi. Og eftir því sem ég hef síðast lesið eru þessar lokuðu kvíar að koma en eru kannski ekki komnar alveg nógu langt. Að sjálfsögðu bíðum við frétta frá Noregi. Atvinnuveganefnd hefur verið þar og hennar er sárt saknað úr þessum sal, hún hefur verið að kynna sér málin. Kannski kemur hún með einhverjar nýjar upplýsingar, fyrir þann sem hér stendur í það minnsta, um það mál allt saman. Ef ég hef reiknað þetta rétt má áætla, miðað við SDR, að 10.000 tonna eldi greiði kannski 35–40 milljónir í þennan sjóð. Auðvitað er það eitthvað sem kemur bara í ljós. Á bls. 10, 23. gr. c (III.), er fjallað um það hvenær rekstrarleyfi fellur niður á ófrjóum laxi. Þarna er sjálfsagt verið að horfa til framtíðar sem er alveg ágætt. Ég er búinn að fjalla aðeins um starfshópinn sem fjallað er um á bls. 12 og ætla ekkert að fara nánar út í það. Ég ítreka hins vegar að ég varð fyrir ákveðnum vonbrigðum með það þegar ég sá í hvaða farveg starf hans fór. Það var ekki ætlunin á sínum tíma að þetta yrðu samningafundir milli stærstu aðila í þessu heldur reynt að taka tillit til þess að myndin væri aðeins stærri en það. Ég held að það sé gott, ef ég skil þetta rétt, að verið sé að reyna að binda enda á það kapphlaup sem verið hefur um svæði. Það er mjög til bóta og var aldrei sniðugt að menn væru að festa sér svæði langt fram í tímann. Ég held að ráðherrann sé að gera vel með því að taka á því í frumvarpinu. Það er eitthvað fleira sem ég ætlaði að fjalla um en tíminn líður. Mér gefst kannski færi á fyrir næstu ræður að kafa betur ofan í þetta mál. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að málið sé eins ljóst og hægt er. Það er líka nauðsynlegt fyrir okkur að það fái góða umfjöllun. Ég vona svo sannarlega að í umfjöllun í nefnd Alþingis verði farið mjög grundigt ofan í skilgreiningarnar, ofan í þörfina á því að lögfesta áhættumatið svo ítarlega eins og gert er. Ég skil þörfina fyrir að lögfesta eitthvert tæki fyrir aðila til að vinna eftir og í kringum en ég hvet líka til þess að nefndin skoði það alvarlega að gera þær breytingar að ráðherra verði endanlegur ákvörðunaraðili, en ekki stofnun eða embættismenn.

Forsætisnefnd samþykkti á fundi sínum nú í hádeginu breytingu á starfsáætlun þannig að næstkomandi mánudegi, 11. mars, sem ætlaður var sem nefndadagur, verði breytt og mun þingfundur hefjast kl. 15 þann dag. Á þeim þingfundi verði lokið 1. umr. um 647. mál, fiskeldi, sem er stjórnarfrumvarp frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, svo málið geti gengið til nefndar. Þá er það einnig ósk forseta að þingflokkar ljúki fundum sínum fyrir kl. 14 þann dag svo nefndir geti nýtt tímann kl. 14–15 til fundarhalda.

Herra forseti. Það er rétt að byrja á að fagna því að við skulum núna vera að takast á við að afgreiða frumvarp hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum sem tengjast fiskeldi. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að það er nokkuð í land með að við afgreiðum frumvarpið og á hv. atvinnuveganefnd eftir að fara höndum um það. Hér eru mjög miklir hagsmunir í húfi. Um það verður ekki deilt að gríðarleg tækifæri geta verið fólgin í fiskeldi, hvort heldur í landeldi eða sjókvíaeldi. Það er mjög mikilvægt þegar við byggjum upp nýja atvinnugrein, þó að hún standi kannski á gömlum merg, kannski ekki svo hér á Íslandi, að það sé gert í sátt, að tekið sé tillit til allra hagsmuna, ekki síst náttúrunnar sjálfrar. Við horfum til þess þegar við nýtum auðlindir okkar, í þessu tilfelli það sem býr í hafinu og gefur okkur tækifæri til að stunda fiskeldi í sjó, hvernig okkur hefur tekist til við að nýta auðlindir hafsins með stjórn fiskveiða, þ.e. allt er byggt á eins góðri þekkingu og við getum aflað okkur á hverjum tíma, byggt á vísindalegum rannsóknum. Við þurfum að byggja upp fiskeldið, ég held að langflestir séu sammála um það. Við viljum stuðla að uppgangi fiskeldis en ég er einn af þeim sem hafa viljað fara hægt í sakirnar. Ég hef talið nauðsynlegt að við færum varlega og að við byggðum allar okkar aðgerðir og öll okkar skref á sem bestri mögulegri þekkingu. Hér er auðvitað um að ræða samspil atvinnulífsins og náttúruverndar. Ég hef áður haldið því fram í þessum stól að náttúruvernd sé líka efnahagslegt mál, að það séu efnahagsleg verðmæti fólgin í því að tryggja vernd náttúrunnar. Fyrir hálfri öld var okkur Íslendingum ekki mjög tamt að ræða um náttúruvernd. „Náttúruvernd er nýtt hugtak, nýtt viðfangsefni, ný staðreynd, sem þjóð okkar þarf að horfast í augu við,“ sagði Birgir heitinn Kjaran, þingmaður okkar Sjálfstæðismanna í umræðum hér í efri deild, þá um frumvarp til náttúrulaga árið 1971. Með leyfi hæstv. forseta vil ég fá að vitna í þessa ræðu Birgis heitins Kjarans vegna þess að ég held að við getum ýmislegt lært af þeim framsýna manni. Hann sagði í ræðu 1971 orðrétt: „Það þarf tíma til þess að kynna alþjóð náttúruverndarsjónarmiðin, gera henni ljóst, að náttúruvernd er engin spjátrungsleg sérvizka búin til á skrifpúltum lífsfirrtra lærdómsofvita með aðstoð tölvunnar, né heldur rómantískt hugsjónaskvaldur, heldur bláköld hagsmunastaðreynd veruleikans. Okkar kynslóð og sú næsta mun gegna og þurfa að gegna róttækum aðgerðum í náttúruverndarmálum. En komandi kynslóð mun ekki gera það, ef við svo búið verður látið standa, sem er í dag, og fram kann að vinda án þess að nokkuð sé staldrað við og hugað af alvöru og einurð að þessum þýðingarmiklu málum.“ Mér varð hugsað til þessara orða Birgis heitins Kjarans þegar ég var að lesa frumvarp hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um fiskeldi vegna þess að við þurfum að geta borið gæfu til þess að byggja upp þessa nýju atvinnugrein, nýta þau ótrúlegu tækifæri sem fólgin eru í fiskeldi í sátt við náttúruna. Fiskeldi og náttúruvernd geta farið ágætlega saman. Þegar ég fer yfir það frumvarp sem hér liggur frammi sýnist mér að farin sé sáttaleið í þeim efnum, að reynt sé að koma til móts við ólík sjónarmið, annars vegar þeirra sem vilja stunda fiskeldi og sjá tækifærin í fiskeldinu og hins vegar þeirra sem standa vilja vörð um náttúruna og standa vörð um hinn villta, ótrúlega magnaða íslenska laxastofn. Þegar ég ræði um fiskeldi er ég fyrst og fremst að tala um sjókvíaeldi sem byggist á grunni vísindalegrar þekkingar og er því ekki ógn heldur tækifæri til atvinnuuppbyggingar og þá ekki síst á landsvæðum sem mörg hver hafa átt erfitt uppdráttar á undanförnum árum og í rauninni áratugum. Þetta er ekki áhættulaus starfsemi. Því hafa aðrar þjóðir fengið að kynnast. Hugsanleg erfðablöndun getur brotið niður náttúrulega laxastofna í íslenskum ám, laxasjúkdómar og laxalús og sjúkdómar geta magnast með óafturkræfum, skelfilegum afleiðingum fyrir náttúruna og um leið er mikilvægum stoðum kippt undan búgrein á Íslandi. Nýting veiðihlunninda er gríðarlega mikilvæg í mörgum sveitum á Íslandi og í raun forsenda byggðafestu í mörgum sveitum. Það er því mikilvægt þegar við tökum skref í að byggja upp þessa nýju atvinnugrein að við horfum til þess og þeirra sjónarmiða sem einstakar sveitir, einstakir bændur, einstakir veiðiréttarhafar, sem byggja afkomu sína að stórum hluta á veiðiréttartekjum hafa, að við hlustum á sjónarmið þeirra og tökum mark á áhyggjum þeirra þannig að við séum ekki að fórna þeim hagsmunum. Ég vonast auðvitað til þess að okkur auðnist að afgreiða þetta frumvarp, hugsanlega með einhverjum breytingum sem atvinnuveganefnd kann að leggja til og/eða aðrir þingmenn. Ég áskil mér auðvitað rétt til þess eins og aðrir þingmenn að koma með breytingartillögur þó að ég sitji ekki í atvinnuveganefnd. Ég vonast til að okkur takist að afgreiða þetta mál í mikilli sátt eða a.m.k. sæmilegri sátt. Ég held að það sé mikilvægt fyrir atvinnugreinina sem slíka, þ.e. fiskeldið, en það er líka mikilvægt fyrir veiðiréttarhafa, fyrir bændur og fyrir þá sem fengið hafa að njóta þess að standa á árbakkanum og veiða villtan, íslenskan lax. Ég vona að okkur takist að forðast að grafa skotgrafir. Ég er nefnilega sammála því sem dr. Sigurður Guðjónsson, núverandi forstjóri Hafrannsóknastofnunar, sagði í ársskýrslu Veiðimálastofnunar 2014, en Sigurður var þá forstöðumaður þeirrar stofnunar. Hann skrifaði, með leyfi hæstv. forseta: „Ef fiskeldi á að ná sér á strik hér á landi þarf að bæta alla umgjörð um eldið. Auka þarf rannsóknir og þróunarvinnu um leið og stefnumótun á sér stað um hvaða tegundir eru vænlegar í eldi hér á landi og hvernig eldinu verður best borgið án þess að taka of mikla áhættu með náttúruna. Eldi á landi með nýtingu jarðhita er óneitanlega kostur sem aðrar þjóðir hafa ekki.“ Ég fæ ekki betur séð en að frumvarp hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sé einmitt nauðsynlegt skref til að bæta hina lagalegu umgjörð um fiskeldið sem dr. Sigurður Guðjónsson kallaði eftir árið 2014 og leggi þar með grunninn að því að okkur takist að nýta tækifærin sem vissulega eru fyrir hendi án þess að fórna öðrum hagsmunum. Stefnan er a.m.k. skýr. Vilji hæstv. ráðherra liggur fyrir. Ákvarðanir um uppbyggingu fiskeldis eiga að byggja á ráðgjöf vísindamanna. Það má eiginlega draga frumvarpið saman með þeim hætti að ákvarðanir um uppbyggingu fiskeldis verði byggðar á ráðgjöf vísindamanna. Ég hygg að það sé mikilvægt. Í grein sem hæstv. ráðherra skrifaði í Morgunblaðið og birtist nú í morgun fjallar hann um frumvarpið, efnislega þætti þess þar sem hann ítrekar að við þetta verkefni þurfum við að byggja á hinum vísindalega grunni. Við þurfum að tryggja að til verði öflug atvinnugrein, en að hún verði sjálfbær og að vernd lífríkisins verði höfð að leiðarljósi. Með þeim hætti er ég sannfærður um að ágæt sátt verði um uppbyggingu fiskeldis á Íslandi. Hitt er annað mál að það er margt sem við vitum ekki. Okkur skortir þekkingu á ýmsum sviðum og boðað er að efla hér vísinda- og rannsóknastarf á sviði fiskeldis. Ég hygg að það sé líka mikilvægt að við einbeitum okkur að því og eigum í rauninni að heita okkur því að í framtíðinni verðum við fremst þjóða í rannsóknum og þekkingu á hegðun og umhverfi villtra laxastofna. Hæstv. forseti. Það er staðreynd að við vitum ekki nægjanlega mikið um villta laxinn, hvernig hann hegðar sér, hvaða áhrif náttúrulegir þættir hafa og t.d. hvaða áhrif laxeldi, sjókvíaeldi hefur á villta laxastofna, þó að ég óttist hin neikvæðu áhrif alveg með sama hætti og við höfum ekki nægilegar upplýsingar um það hvaða áhrif sjókvíaeldi hefur eða kann að hafa á uppeldisstöðvar mikilvægra fiskstofna okkar Íslendinga.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Sannarlega get ég tekið undir margt af því sem hv. þingmaður sagði, sérstaklega um að við þyrftum að nýta tækifærin án þess að fórna öðrum hagsmunum. Að undanförnu hefur víða komið fram gagnrýni á laxeldi í sjó. Ástæðurnar eru ýmislegar, það er lúsafár þar sem eitur er yfirleitt notað til útrýmingar, ýmsir veirusjúkdómar hafa borist í eldislax og drepið marga þeirra og svo eru náttúruspjöll af völdum úrgangs frá eldiskvíum og margvísleg óhöpp þar sem gríðarlegur fjöldi eldislaxa hefur sloppið og blandast náttúrulegum laxastofnum með alvarlegum afleiðingum. Það er m.a. af þeim sökum sem krafa hefur verið um landeldi eða eldi í vönduðum lokuðum sjókvíum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji að þær lagfæringar sem gerðar eru á áður samþykktu frumvarpi séu nægilegar til að varna því að við lendum í miklum vanda og nýtum tækifærin þannig að við fórnum öðrum hagsmunum. Telur hv. þingmaður að við þurfum að gera lagfæringar eða er þetta nægjanlegt?

Herra forseti. Ég verð að játa að ég er ekki viss um að ég sé þess umkominn að svara hv. þingmanni eins og hv. þingmaður var kannski að vonast til. Ég hygg að þetta sé akkúrat eitt af því sem hv. atvinnuveganefnd þarf að skoða sérstaklega. Ég hygg að ástæða sé til að skoða hvort þær varnir sem við erum að innleiða með frumvarpinu, sem eru vissulega framfaraskref, séu nægjanlegar. Ég vonast til þess en ég hef heyrt þau sjónarmið frá mönnum sem þekkja betur til en ég að svo sé ekki. Ég heyri líka önnur sjónarmið um að það sé jafnvel of langt gengið. Það er verið að skylda t.d. fiskeldisfyrirtækin til að taka upp innra eftirlit. Það er verið að marka Matvælastofnun miklu víðtækara hlutverk og hún getur gripið inn í með ákveðnum hætti ef t.d. lúsafaraldur eða aðrar sýkingar koma upp. Það kann að vera að það séu fleiri girðingar sem við þurfum að reisa og ekki ætla ég að standa í vegi fyrir því. Auðvitað er það rétt hjá hv. þingmanni, hafi ég skilið hann rétt, að landeldi er áhættuminna eða næstum því áhættulaust - þó er ekkert áhættulaust - alveg eins og fiskeldi á ófrjóum fiski, sjókvíaeldi í lokuðum kerjum o.s.frv. er betra. Að einhverju leyti getum við ýtt undir þá þróun, m.a. þegar við byrjum að ræða gjaldtöku, við getum kallað það auðlindagjald á fiskeldið. Þá er spurningin hvernig við verðum með innbyggða hvata. Það eru að vísu innbyggðir hvatar í þessu frumvarpi sem eru leyfisgjöldin. 

Herra forseti. Hv. atvinnuveganefnd hefur ærið hlutverk við að fara yfir þetta mál, kalla til sérfræðinga og vega og meta hvort hér sé nógu langt gengið. Hv. þingmaður kom inn á gjaldtökuna. Við höfum fylgst með laxeldi hjá nágrönnum okkar í Noregi og Færeyjum en auðvitað er fiskeldi víða um heim. Það er mjög mikilvægt að við lærum af þeim þjóðum. Ég horfði á þáttaröð í færeyska sjónvarpinu fyrr í vetur sem bar yfirskriftina Undir fiskinum. Þar var farið yfir mengun og erfiðleika sem bæði eru í Færeyjum og Noregi og reynt hefur verið að vinna bug á. Ég tel afar mikilvægt að við horfum til þeirra og lærum af þeim og að þegar við stígum stór skref í þeirri atvinnugrein sjáum við til þess að hún verði sjálfbær, það sé samfélagslega mikilvægið. Það er náttúrlega alveg klárt að það skiptir máli fyrir heilu landshlutana að efla atvinnu en það þarf líka að vera efnahagslega gott fyrir samfélagið og ríkissjóð og síðan má umhverfið ekki bíða skaða. Atvinnuveganefnd bíður því stórt verkefni næstu daga. Leyfin hafa nánast verið ókeypis hér á landi en í Noregi eru þau boðin út og þar renna stórar upphæðir í ríkissjóð vegna þess að fiskeldisfyrirtækin telja mjög ábatasamt og eftirsóknarvert að bjóða í þau. Eins og ég segi hafa leyfin nánast verið ókeypis hér og það sem er verið að huga að núna er alls ekki það sama og þeir eru að gera í Noregi. 

Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að nauðsynlegt sé fyrir okkur Íslendinga að líta til reynslu Færeyinga og Norðmanna og læra af henni, draga réttar ályktanir af þeim lærdómi. Við eigum ekki að vera að reka okkur á sömu vandamál og Norðmenn og Færeyingar. Við eigum að vera búin að læra af þeim. Þess vegna er mjög gleðilegt að hv. atvinnuveganefnd skuli hafa tekið þá ákvörðun að fara í kynnisferð til Noregs til að kynnast í návígi, ef svo má segja, norsku fiskeldi. Nefndarmenn hljóta að hafa lært mikið og fengið svör við mörgum þeim spurningum sem hv. þingmaður beinir til mín. Ég ítreka að ég hygg að það sé rétt og okkur skylt og það væri óðs manns æði, við getum næstum því orðað það svo, að fara fram hér og byggja upp atvinnugrein, fiskeldi í þessu tilfelli, án þess að líta til reynslu annarra landa og draga af henni lærdóm og taka mið af því sem þar hefur gerst í öllum efnum, hvort heldur það er varðandi sjúkdóma eða hvernig leyfisgjöld eru innheimt o.s.frv. Mér finnst aðalmálið núna að það gengur ekki að fara að byggja upp þessa atvinnugrein og nýta þau tækifæri sem vissulega eru fyrir hendi öðruvísi en að setja um það ný lög. Þess vegna er svo mikilvægt að við afgreiðum þetta frumvarp með þeim breytingum sem við getum verið sammála um fyrir vorið. Það er alveg gríðarlega mikilvægt 

Það er líka mikilvægt að menn virði tímamörk, hv. þingmaður.

Hæstv. forseti. Það er ánægjuefni að fá að stíga hér í ræðustól í dag og fjalla um þetta mikilvæga efni. Þetta er ekki lítið málefni sem við fjöllum um og hagsmunirnir eru miklir í víðtækum skilningi. Þetta fangar ýmis málefni sem varða þjóðina. Það eru hin atvinnulegu sjónarmið, hin byggðalegu sjónarmið, mannlífið allt í landinu og síðast en ekki síst hin umhverfislegu sjónarmið sem varða mestu. Ég leyfi mér að taka undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni þegar hann nefnir að við eigum að byggja fyrst og síðast á niðurstöðum og rannsóknum vísindamanna og viðurkenndum vinnubrögðum. Mig langar að velta vöngum yfir örfáum atriðum í þessu frumvarpi sem er raunar þriðja útgáfa frumvarps um málefnið. Það hefur tekið talsverðum breytingum frá því að fyrsta frumvarp var kynnt en þessi útgáfa er svona snurfusuð útgáfa af annarri útgáfunni. Mig langar að staldra fyrst við 1. gr. laganna þar sem fjallað er um skilgreiningar. Í 1. tölulið b-liðar er fjallað um áhættumat erfðablöndunar, en erfðablöndun er auðvitað áhættan á því að eldislax blandist villtum laxi. Inn í skilgreininguna hefur verið skotið nýrri setningu sem er gleðiefni og til þess að styrkja málið þar sem segir: „Mat á því magni frjórra eldislaxa sem strjúka úr eldi í sjó og vænta má að komi í ár þar sem villta laxastofna er að finna og þar sem metið er hvenær erfðablöndun eldislax við villta nytjastofna, að teknu tilliti til mótvægisaðgerða …“ Þetta atriði var einmitt gagnrýnt mjög í skýrslu þeirri sem kom fram í ágúst á síðasta ári, skýrslu starfshóps sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um stefnumótun í fiskeldi, því að í niðurstöðum hópsins var ekki tekið tillit til mótvægisaðgerða. Það er talið að mótvægisaðgerðir geti skipt miklu máli, eins og þær, svo tvö dæmi séu tekin, hversu stór laxinn er þegar hann fer út í kvíarnar og vöktun á ánum. Þetta getur skipt máli. Það er því til þess að styrkja málið, held ég, að þetta er komið inn. Hér bar á góma hvað væri villtur laxastofn. Það er svo sem skilgreint hér, en hvað varðar laxeldið á Vestfjörðum hafa menn auðvitað tekist svolítið á um hvað sé villtur lax og hvað ekki. Það eru líklega tvær ár á þessu svæði sem menn hafa fjallað um og talið að séu á viðkvæmu svæði og séu með villtan lax, en fullorðnir og staðkunnugir menn segja að í þeirra barnæsku hafi ekki verið nokkuð kvikt í þessum ám og að þær hafi verið ræktaðar upp. Þess vegna er nú spurt: Hvað er hinn náttúrulegi lax og hvað er villtur lax? Mig langar aðeins að drepa á atriði í 2. gr. frumvarpsins, um samráðsnefnd um fiskeldi sem ráðherra skipi til fjögurra ára í senn og eigi að vera ráðherra til ráðuneytis varðandi fiskeldismál. Þar er fjallað um hverjir sitja í þessari nefnd. Þetta er fimm manna nefnd og menn hafa fundið dálítið að því að þetta er samráðsnefnd sem er skipuð hagsmunaaðilum í mestum mæli. Þarna er t.d. enginn sem kalla má fulltrúa umhverfisins. Hvar er sá fulltrúi?  Mig langar líka að staldra við áhættumat erfðablöndunar í 7. gr. þar sem segir að Hafrannsóknastofnun skuli gera tillögu til ráðherra um það magn frjórra laxa, sem mælist í lífmassa, sem heimila skal. Þetta atriði kom til mikillar umfjöllunar varðandi skýrslu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra frá því í fyrrahaust. Menn báru á það brigður að þetta áhættumat væri áreiðanlegt og væri viðurkennt og þrautreynt. Þess vegna er mjög mikilvægt að þær vinnuaðferðir sem notaðar eru séu viðurkenndar og jafnvel framkvæmdar af óháðum aðilum, ekki endanlega Íslendingum en óháðum aðilum þar sem unnið er með viðurkennd líkön. Þetta líkan sem menn studdust við var búið til á Íslandi og ekki mikil reynsla komin á það og menn báru á það brigður. Í frumvarpinu er ekkert tekið á því, held ég að megi segja, hvernig farið er með það þegar fyrirtæki láta af starfsemi sinni og skyldur þeirra til að hirða upp tæki sín og tól. Það kann að vera að það sé misskilningur og kann að vera að almenn löggjöf geri þetta að skyldu. En í norsku regluverki er mjög stíft kveðið á um þetta. Það er getið um það í frumvarpinu að áreiðanleiki fyrirtækja skuli vera nokkur og talaði um að 30% eiginfjárhlutfall skuli vera það minnsta til þess að þau komi til álita sem áreiðanlegur samstarfsaðili. Með þessari löggjöf er gert ráð fyrir því að Matvælastofnun gegni mikilvægu hlutverki. Við vitum hvernig hlutirnir hafa gengið fyrir sig til þessa og munum eftir því þegar óhapp varð vestur á fjörðum fyrir nokkrum mánuðum. Það tók fulltrúa Matvælastofnunar hátt á aðra viku að komast vestur til að ganga úr skugga um hvernig aðstæður væru. Það er umhugsunarefni hvort fyrirhugað er að styrkja bæði Hafrannsóknastofnun og Matvælastofnun í hlutverkum sínum ef þetta frumvarp verður að veruleika. Við höfum raunar fram að þessu búið við aðstæður eins og í villta vestrinu. Menn ræða stundum málin eins og fiskeldi sé á algjöru frumstigi. Það hefur verið við lýði í allnokkur ár og hefur vaxið gríðarlega og þrýstingurinn á enn frekari vöxt hefur verið mikill. Það er náttúrlega slæmt að lögin skuli ekki vera komin fram fyrr en nú, en betra er seint en ekki. Auðvitað hefðum við viljað ræða samhliða mikilvæga þætti eins og gjaldtökuna fyrir þetta og ég vona að það verði í framhaldinu. Það sem þó er rætt hér og varðar gjaldtöku er leyfisgjald sem borgað er reglulega, væntanlega árlega, og þar er stuðst við einhverja mynt, ef ég skil þetta rétt, SDR. Ég velti vöngum yfir því vegna hvers menn binda það við einhverja ákveðna mynt. Af hverju styðjast menn ekki við eitthvert hlutfall af verðmætum sem koma upp úr hafinu?  Ég ætla svo sem ekki að fjalla meira beinlínis um þetta frumvarp. Það bíður vandlegrar umfjöllunar nefndar sem því miður er ekki viðstödd þessa umræðu. Það verður vonandi fróðlegt að sjá hvernig því lyktar. Það má kannski segja almennt um þetta frumvarp ráðherra að þar er skautað alfarið yfir þá grundvallarspurningu hvort sjókvíaeldi við strendur Íslands sé yfir höfuð réttlætanlegt vegna þeirrar ógnar sem lífríki landsins kunni e.t.v. að standa af því. Kannski er talið að þeirri spurningu hafi þegar verið svarað. Þættirnir sem menn eru uggandi yfir eru umhverfisþátturinn og það mikilvæga atriði að eftirlitið, umgjörðin, verði tryggt og vöktunin eins og fara gerir í siðmenntuðu ríki. Það er grundvallaratriði að eftirlitsstofnanir hafi starfsviðveru á þeim stöðum þar sem starfsemin fer fram. Virðulegur forseti. Það eru miklar svæðisbundnar væntingar bundnar við þetta frumvarp og framtíð fiskeldis. Við þurfum sem þjóðfélag á því að halda að auka verðmætasköpun, auka útflutning, bæta lífskjörin og í því sambandi þurfum við að huga að okkar sameiginlegu sjóðum, að þetta skili sér til þess að við getum byggt áfram upp velferðarkerfi okkar. Því hefur verið fleygt að við þurfum að auka útflutningsverðmæti okkar um 1.000 milljarða á næstu 20 árum. Það þýðir um 50 milljarða á ári eða 1 milljarð á viku og það getum við auðvitað gert. Tækifærin eru fjölmörg og við eigum þúsund möguleika og miklu fleiri möguleika en við höfum ímyndunarafl til að kynna á þessari stundu. Einn þeirra er þessi leið, fiskeldi, laxeldi og vinnsla úr þeim afurðum sem það gefur af sér, en við verðum að fara varlega. Eins og ég nefndi erum við komin vel áleiðis í þessu. Það er talið að laxeldisframleiðslan ein og sér hér á landi geti numið 12–15 milljörðum núna og að á næsta ári geti þetta orðið 23 milljarðar. Þá er ekki talin framleiðsla á öðrum tegundum því að við erum í ýmislegu öðru eldi, svo sem á bleikju, regnbogasilungi, Senegalflúru og í hrognkelsaseiðaframleiðslu. Þetta er lofandi atvinnuvegur á mjög margan hátt. Það skiptir ekki síst máli núna þegar 

Herra forseti. Mér finnst ankannalegt að við framsögu og 1. umr. um frumvarp um fiskeldi séu fulltrúar þingheims í atvinnuveganefnd í Noregi og taki ekki þátt í umræðunni þó að þeir séu vissulega að kynna sér fiskeldi. Þetta gerir umræðuna kannski ekki faglegri. Ég hefði viljað fá að heyra í þeim fulltrúum sem eiga að vera sérfræðingarnir í atvinnugreinunum. En þetta er skemmtilegt. Ég er farin að velta fyrir mér hvert fjárlaganefnd verður send þegar fjárlagafrumvarpið verður lagt fram til 1. umr. Ég tek undir með hv. þm. Guðjóni Brjánssyni sem talaði hér áðan, að þetta kemur auðvitað allt of seint, Klondike-heilkennið greip um sig í fiskeldinu fyrir löngu síðan. En betra er seint en aldrei. Frumvarpið er komið og það er vel. Við viljum sjá þessa umgjörð. Við viljum að umsýslan, stjórnsýslan, framkvæmdin og eftirlitið sé í lagi, að umgjörðin sé skýr. Vegna fiskeldisins átti þetta auðvitað að vera löngu komið. Sjókvíaeldið var útbreitt, sérstaklega á Vestfjörðum, löngu áður en regluverkið var tilbúið. Ég veit að margir eru hræddir við þá þróun og þetta Klondike-heilkenni sem við höfum gert okkur sek um sem þjóð oftar en einu sinni. Ég minni á stóriðjuna og ferðaþjónustuna. Það er eins og við áttum okkur oft ekki á skaðanum fyrr en hann er skeður. Við förum fram með miklu offorsi. Ég fékk strax á tilfinninguna að hér væri nýjasta æðið sem ætti að bjarga landsbyggðinni, efnahag þjóðarinnar og atvinnulífinu líka. Ég held að það sé ekki málið. Ég held að við þurfum að ganga hægt um gleðinnar dyr og fara vel í gegnum frumvarpið. Ég er alls ekki á móti fiskeldi sem slíku, en það á ekki að vera þetta offors. Við eigum að gera þetta vel og við þurfum líka að ræða okkur að einhverri niðurstöðu, þ.e. einhverjum málamiðlunum. Mér hefur fundist umræðan oft ansi öfgakennd, annaðhvort er engin hætta á slysasleppingum, þetta sé öruggasti bisness í heimi, eða þá að allt fari í vaskinn ef ein kví verður sett niður. Ég held að rétta svarið sé kannski þarna einhvers staðar mitt á milli og að ef við gefum okkur tíma til að fara vel í gegnum þetta, höfum samráð og annað, ættum við að komast að einhverri niðurstöðu sem velflestir ættu að geta sætt sig við. Ég skil vel að sveitarfélögum fyrir vestan og austan sé mjög mikið kappsmál að fá sjóeldið til sín og sem fyrst. Landafræðin okkar er þannig að aðstæður bæði á Austfjörðum og Vestfjörðum henta alls ekki til landeldis. Fiskeldið verður þar allt í sjó, það er bara svoleiðis. Ef við horfum til ferðaþjónustunnar held ég nefnilega að það séu að megninu til erlend fyrirtæki í þeim rekstri. Ekki er um hálaunastörf að ræða, þetta eru ekki störfin sem eiga eftir að fá unga og vel menntaða fólkið aftur heim í hús fyrir vestan eða austan, heldur verður sóst eftir vinnuafli utan landsteinanna sem sættir sig við þau laun sem ófaglærðu starfsfólki bjóðast. Þetta er ekki einungis spurning um efnahag heldur líka spurning um umhverfið. Við erum með mjög viðkvæma og einstaka náttúru og við berum ábyrgð á henni. Hún á alltaf að njóta vafans. Ég ætla að fara almennt í gegnum frumvarpið af því að ég ætla ekki að fara mjög nákvæmlega í hvert og eitt viðfangsefni þar sem þetta er stórt og mikið mál, ég ætla aðeins að skauta yfir. Ég veit að rætt hefur verið um slysasleppingar, sníkjudýr, sjúkdóma og erfðablöndun. Ef við vöndum okkur ekki er hætta á stórslysi, ekki bara á laxa- og silungastofnum okkar heldur líka hvað varðar lífríki sjávar á öllu landgrunninu. Afleiðingarnar eru og geta verið óafturkræfar. Þá skipta mótvægisaðgerðir engu máli. Þá er skaðinn skeður, þetta er óafturkræft. Það er ekki hægt að ná því til baka. Ekkert er hægt að gera sem mótvægi við slíkum afleiðingum. Í nýju stjórnarskránni er tryggt að náttúran njóti vafans. Eins og þetta er í dag ræður dollarinn og hann virðist yfirleitt ráða. Það er synd að nýja stjórnarskráin skuli ekki vera komin í gagnið vegna þess að þá væri það stjórnarskrárbrot að láta náttúruna ekki njóta vafans og taka dollarann eða aðra hagsmuni fram yfir. En frumvarpið er komið og það er vel. Af því að ráðherra er viðstaddur þó að nefndin sé það ekki, ég ætla nú að koma þessu til nefndarinnar þegar hún kemur úr heimsókninni til Noregs, hef ég kannski mestar áhyggjur af eftirlitinu. Kollegi minn, hv. þm. Guðjón Brjánsson, kom inn á það áðan að í raun fengi Hafró aukið hlutverk og mikið hlutverk í sambandi við undirbúning og úthlutun á svæðum og áhættumati í kringum landið. Svo er það MAST sem er með eftirlitshlutverkið og vöktun. Ég hef miklar áhyggjur af því enda veit ég að t.d. Hafró hefur orðið fyrir miklum niðurskurði undanfarin ár og eftirlitið verður að vera í lagi. Ég er ekki viss um að þessi umhverfissjóður, þeir útreikningar sem koma fram í greinargerðinni með frumvarpinu - þetta er allt mjög loðið - og svona áætlanir dugi fyrir þær stofnanir til að sinna þessu vandasama og umfangsmikla hlutverki sínu. Hafró á að sjá um að meta áhættuna og úthluta svo svæðunum í samráði við Skipulagsstofnun. Við þurfum líka að passa að Hafró fari ekki að taka starfsfólk, tíma og fjármuni úr sínu lögbundna og hefðbundna eftirliti með sjávarútvegi, sem er mjög umfangsmikið, til að geta valdið þessu nýja hlutverki. Það verður einhvern veginn að vera tryggt, og það má ekki vera loðið, að nægt fjármagn sé til til að Hafró geti framkvæmt þetta. Ég treysti Hafró fullkomlega til að gera þetta vel. Sérfræðingar hennar eru flottustu sérfræðingar í heiminum þannig að ég treysti þeim vel til að gera þetta. En þá þarf að tryggja fjármagn til að svo verði. En því treysti ég ekki. Vegna þess að ef eitthvað er loðið og fjármagn er ekki tryggt af hinu opinbera í lögum hefur þumalputtareglan í gegnum tíðina verið sú að fjármagnið fæst ekki. Í frumvarpinu kemur líka fram í sambandi við þetta áhættumat, Hafró og úthlutun á svæðum, að það skuli gerast í samráði við Skipulagsstofnun. Er nógu skýrt að Hafró eigi síðasta orðið eða á Skipulagsstofnun að eiga síðasta orðið? Skipulagsstofnun er með óumdeilda lögsögu á landgrunninu. Hvernig á að gera út um ágreining ef og þegar hann kemur upp? Ég klóra mér aðeins í hausnum yfir þessu. Þetta er það eina nákvæma sem ég ætla að nefna af því að ég skauta bara svona almennt yfir þetta. MAST á að sjá um eftirlitið og tilkynningar um slysasleppingar fara þangað. Þetta er bara uppskrift að einhverju stórslysi ef fjármagnið til stofnunarinnar klikkar. Hér er önnur fjársvelt stofnun sem á að fara að bæta við sig verkefnum. Eftirlitið verður nefnilega að vera gott, hreinlega til þess að fólk fari að treysta kvíaeldi í sjó og til að tryggja að við eyðileggjum ekki laxa- eða silungastofna, hvað þá landgrunnið. Í frumvarpinu, fyrir utan þennan umhverfissjóð sem ég myndi vilja fá frekari skýringar á, og jafnvel bæta í, er mjög flott upptalning og heimildir varðandi sektir og sviptingu á starfsleyfum og skilyrðum sem fyrirtæki sem eru í þessum rekstri eiga að fylgja eftir. Ef eftirlitið er fjársvelt og það fer ekki fram verða hins vegar engar sektir, þá verða engar sviptingar á starfsleyfi. Þá rúllar þetta áfram nánast stjórnlaust og einhver umhverfisslys verða við næsta horn. Ef fjármagnið fylgir ekki eftirlitinu eru öll ákvæði um sektir og svipting starfsleyfis gagnslaus. Við gætum alveg eins sleppt þeim ef við höfum ekki stíft og gott eftirlit. Við erum svo nísk þegar kemur að eftirliti og framkvæmd. Ég hef því voða litla trú á þessu. Ég vil tryggja fjármagnið og tryggja þetta eftirlit. Það liggur við að beita þurfi sektum á eftirlitsstofnanir fyrir að standa sig ekki í sektum. Ef eftirliti er ekki sinnt er tilgangslaust að vera með reglur. Í þessu tilfelli eru sektirnar og sviptingar á starfsleyfum gagnslausar ef eftirlitinu er ekki sinnt. En ég hef fulla trú á þessu og ég ætla að tala við fulltrúa í atvinnuveganefnd þó að þeir séu ekki viðstaddir umræðuna. Ég hef alls ekkert á móti fiskeldi, ég held að það sé fín viðbót í flóruna, en vil hins vegar ekki að við förum fram með offorsi, eins og ég tók fram í byrjun. Við skulum ekki fara að gera eitthvert „Klondike“ úr þessu og við þurfum einhvern veginn að leyfa fiskeldinu að snúast um eitthvað annað en að græða, græða.

Hv. þingmaður segir að hv. atvinnuveganefnd hafi verið send. Hún var ekki send neitt. Hún óskaði sjálf eftir því að fá að fara í þessa kynningu til Noregs. Það man forseti þó að hann muni ekki alltaf hvaða mál eru á dagskrá eða hver er næsti ræðumaður.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér mál sem er gríðarlega mikilvægt í öllu stóra samhenginu, mikilvægt fyrir þjóðarhag, mikilvægt fyrir þær byggðir sem hér heyra undir, mikilvægt fyrir náttúru landsins og hvernig við náum að stilla saman strengi í uppbyggingu á þessum atvinnurekstri með sem minnstum áhrifum gagnvart íslenskri náttúru. Sporin hræða vissulega ef horft er til reynslu fyrri ára, en segja má að þolinmæðin þrautir vinni allar. Menn hafa ekki gefist upp og nú hefur með nýjustu tækni, mikilli þekkingu sem orðið hefur til á síðustu árum og stórkostlegum framförum í öllum búnaði og öryggismálum í kringum þennan iðnað dregið verulega úr allri áhættu. Við fjöllum hér um breytingar á lögum sem sett voru árið 2015. Ég sat í hv. atvinnuveganefnd þegar við afgreiddum þessi lög fyrir réttum fjórum árum og töldum okkur vera að setja ströngustu umgjörð sem sett hefði verið miðað við öll nágrannalönd okkar. Við tókum það sérstaklega fram í nefndinni á þeim tíma, í nefndaráliti ef ég man rétt, að þetta yrði að vera nánast lifandi plagg. Þannig held ég að umgjörðin verði að vera um þessi lög þótt nauðsynlegt sé og gríðarlega mikilvægt að atvinnugreinin, byggðirnar sem hér eiga undir og allir sem að þessu koma hafi ákveðna framtíðarsýn og kjölfestu inn í framtíðina í þessari uppbyggingu. Það eru hagsmunir allra aðila að vel sé staðið að verki. Það eru fáar atvinnugreinar þar sem fjárfestingin er bundin í eins langan tíma og fyrirtækin og eigendurnir eiga eins mikið undir því að fjármagnið skili sér til baka og þessi atvinnugrein. Á sunnanverðum Vestfjörðum er nú búið að fjárfesta í laxeldi og á rétt síðustu árum á fjórða tug milljarða króna. Við getum sett það í samhengi við byggingu á þjóðarsjúkrahúsi við Hringbraut. Við erum að tala um upphæðir sem eru langleiðina í áttina að þeirri miklu fjárfestingu. Frumvarpið er mjög varfærin leið í anda þess sem við höfum talað fyrir. Þar eru boðuð ný verkfæri, sem er ákveðið brautryðjendastarf á þessum vettvangi, svokallað áhættumat. Það þekkist ekki í öðrum löndum sem hafa eflt sig mjög og eru mjög stór í þessum atvinnurekstri og annars staðar er horft til framkvæmdar þess hér á landi. Það væri svo sem eftir öðru að Íslendingar tækju ákveðið frumkvæði og forystu í þessum málaflokki sem öðrum þegar kemur að nýtingu á náttúruauðlindum hafsins. Við höfum náð einhverjum besta árangri meðal þjóða í uppbyggingu og eflingu íslensks sjávarútvegs með sjálfbærum hætti þannig að til okkar er horft með fiskveiðistjórnarkerfi okkar og það fyrirkomulag sem hér hefur verið viðhaft. Sumum finnst of langt gengið. Hér togast á hagsmunir. Öðrum finnast of miklar hömlur. Þannig er reynt að feta hér einhvern milliveg sem treystir að vegferðin verði í senn örugg og ekki með of miklum gassagangi. Ég get því engan veginn tekið undir þau sjónarmið sem hér voru nefnd áðan, að þessi atvinnugrein á Íslandi minni á eitthvert Klondike-gullævintýri. Það er bara alls ekki svo. Farið er mjög hægt og varlega. Það getum við séð ef við berum okkur saman við aðrar þjóðir. Það er líka ánægjulegt að sjá að sá árangur sem íslensk fiskeldisfyrirtæki ná nú þegar á þeim smáa skala sem þau eru enn á er eftirtektarverður og hefur leitt það af sér að afurðaverð frá Íslandi, eins og almennt er með sjávarafurðir héðan, er hærra en hjá öðrum þjóðum. Fyrirtæki á Vestfjörðum hafa til að mynda innleitt svokallaða ASC-umhverfisvottun sem er ein sú strangasta í heimi. Þau sýna ábyrgð enda eru hagsmunirnir gríðarlega miklir eins og ég kom inn á áðan. Það er því í öllu tilliti gríðarlega mikilvægt að hér eigi sér stað málefnaleg umræða. Hagsmunirnir sem eru undir eru miklir í svo víðtæku samhengi. Öll lönd sem hér eru með aðstöðu til að stunda fiskeldi með einum eða öðrum hætti, við getum nefnt Skotland, Írland, Noreg, Færeyjar, jafnvel Danmörku og svo víðar um heiminn auðvitað, eru að auka við framleiðslu sína. Evrópusambandið leggur til að mynda alveg gríðarlega áherslu á þennan málaflokk. Þar er til sjóður sem heitir European Maritime and Fisheries Fund, en hann hefur frá árinu 2013 veitt um 280 milljarða íslenskra króna í styrki til fiskeldis í löndum Evrópusambandsins. Á Íslandi hafa ekki verið veittir neinir styrkir þótt vissulega hafi ekki verið gjaldtaka í samanburði við það sem er í Noregi í dag þar sem greinin er orðin þróuð. Sjálfsagt er að huga að því, og það er kannski næsta mál á dagskrá hjá hæstv. ráðherra sjávarútvegsmála, að koma með það inn í þingið. Samhliða þessu hefur rannsóknaáætlunin Horizon 2020 veitt um 35 milljarða í styrki á vegum Evrópusambandsins. Samtals eru þetta á fjórða hundrað milljarðar. Í Noregi er framleiðslan í dag um 1,3 milljónir tonna, var árið 2017 1,2 milljónir tonna. Við vorum á því ári sennilega með í kringum 10.000 tonn á Íslandi. Árið 2022 áætla Norðmenn að verða komnir upp í 1,5 milljónir tonna. Við gætum mögulega verið komin upp í 30.000 tonn eða eitthvað slíkt. Þeir ætla sem sagt að auka þarna frá 2017, á fimm árum, um 300.000 tonn á meðan við erum kannski að tala um í 20.000–30.000 tonn. Langtímamarkmið þeirra er að fara í framleiðslu á yfir 5 milljónum tonna. Það er ekki að tilefnislausu sem svo mikil áhersla er lögð á þessa matvælaframleiðslu. Hún er mjög hagkvæm. Hún er arðsöm. Kolefnisspor þessarar matvælaframleiðslu er sennilega eitt það lægsta af allri matvælaframleiðslu sem stunduð er í heiminum þegar horft er til loftslagsmála. Að því leyti er þetta mjög hagkvæmt. Verið er að framleiða inn í heim þar sem er mjög vaxandi þörf fyrir matvælaframleiðslu með mjög hagkvæmum hætti, mjög heilbrigða og verðmæta vöru. Við áætlum samkvæmt burðarþolsmati sem liggur fyrir að framleiða um 130.000 tonn á þeim svæðum þar sem fiskeldi hefur verið skilgreint heimilt á Íslandi, sem eru Vestfirðir, Eyjafjörður og Austfirðir. Það má vel vera að sú tala eigi eftir að raskast út frá áhættumatinu. Við höfum þegar tekið frá þessi svæði og sagt að annars staðar megi ekki stunda fiskeldi í sjó vegna nálægðar m.a. við laxveiðiár. Ég hef reyndar fulla trú á því að tækninni eigi eftir að fleygja þannig fram á næstu árum og jafnvel áratugum að sú hætta verði yfirstigin og þetta geti verið atvinnugrein sem verði stunduð miklu víðar í kringum landið. 130.000 tonn myndu þýða að við myndum tvöfalda eða jafngilda verðmæti þess að við myndum tvöfalda þorskkvótann okkar, verðmætustu fisktegundarinnar. Það er ekki eftir litlu að slægjast þegar horft er til þess. Þetta er nokkuð stöðug og örugg framleiðsla. Hún er ekki eins háð náttúrulegum sveiflum og við höfum upplifað af sjávarútvegi og upplifum til að mynda núna í uppsjávarveiðunum þar sem loðnubrestur virðist ætla að verða. Þá getum við líka horft til þess að nú þegar á þessu ári munu útflutningsverðmæti í laxeldinu sennilega vega upp jafn mikið og við verðum af í meðalloðnuvertíð og jafnvel duglega það. Það verður að skoða það allt í því samhengi. Áhrifin á byggðirnar og byggðaþróun í landinu eru síðan alveg sérstakur kapítuli. Það hafa allir upplifað sem farið hafa um þessi svæði þar sem þessi atvinnugrein er að byggjast upp, og alveg sérstaklega á Vestfjörðum þar sem við erum komin hvað lengst, hversu miklar grundvallarbreytingar eru að verða í þessum samfélögum að nýju, sem við hljótum öll að gleðjast yfir, um leið og við viljum að varlega sé farið. Um sumarið 2017 tala íbúarnir á sunnanverðum Vestfjörðum sem pallasumarið mikla, þ.e. þegar fólk fór að átta sig á því á Bíldudal, Patreksfirði og Tálknafirði að þetta væri komið til að vera, fólk þyrfti ekki að velta því lengur fyrir sér hvað það ætti að gera, hvort það ætti að fara að flytja burt, það væri eitthvað að gerast í samfélaginu sem gæfi því von um að byggðirnar væru að fara að eflast aftur. Það hefur sannarlega reynt á það. Fólk fór að dytta að húsunum sínum, görðunum sínum, auka verðmæti í eignunum sínum, sem hafa fengið nýjan verðmiða miðað við það sem áður var. Margar aðrar atvinnugreinar, afleidd störf, hafa orðið til. Þegar ég var í sveitarstjórnarráðuneytinu skilaði Byggðastofnun skýrslu um áhrif fiskeldis eða laxeldis í sjó. Hún gerði ráð fyrir 23 störfum, beinum og afleiddum, á hver þúsund tonn. Og ef tekin eru áhrifin af því sem er í framleiðslu í dag stendur það nokkurn veginn. Það er gaman að fylgjast með því þegar maður kemur þangað og sér að fyrirtæki sem var með einn flutningabíl, ferðaðist þarna á milli og sinnti byggðinni, er nú komið með sex stóra trailer-bíla og 14–15 manns í vinnu. Sá sem hafði það að aukavinnu að kafa og botnskoða og skera úr fyrir sjávarútveginn, bátana okkar, er kominn með 15 manna fyrirtæki og báta í kringum köfunina í kringum þetta. Rafvirkinn, sem var einn á svæðinu, er kominn með fimm, sex manns í vinnu. Svo má lengi telja. Farið er að byggja fyrstu íbúðarhúsin og auka kröfurnar á okkur um að við komum samgöngunum í samt lag. Við erum að reyna að efla þær og svara því kalli. Svo eru þessi verðmæti flutt á hverjum degi austur til Seyðisfjarðar, Þorlákshafnar, Keflavíkur og Reykjavíkur. Það ánægjulega sem hefur gerst í því er að nú eru hafnar strandsiglingar þarna vestur, af því að nú eru komnar viðskiptalegar forsendur fyrir því að sigla og sækja þessi verðmæti og flytja þau sjóleiðina þannig að þau þurfi ekki að fara í bílum. Fólk á norðanverðum Vestfjörðum og Austfjörðum bíður eftir þessari löggjöf, bíður eftir því að hleypt verði af stað skynsamlegri, hægfara uppbyggingu á þeim svæðum líka. Væntingarnar eru búnar að vera lengi. Við þurfum að svara því kalli um leið og við reynum að rata með varfærnum hætti þann veg sem fram undan er í þessu, en við gerum það samt þannig að fyrirsjáanleikinn sé til staðar þannig að bæði íbúar á þessum svæðum og auðvitað við í þjóðarbúinu sem veltum þeim hlutum fyrir okkur, fyrirtækin sem eru að byggja upp þessa mikilvægu starfsemi, hafi einhvern fyrirsjáanleika. Það ástand sem verið hefur viðvarandi á undanförnum árum er með öllu óþolandi og er hreinlega farið að vinna gegn okkur í þessum málum og fæla mögulega fjárfesta frá. Við höfum ekki efni á því sem þjóð.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Við hv. þingmaður erum sammála um að fiskeldi gæti skipt miklu máli fyrir byggðirnar, einkum á Vestfjörðum og Austfjörðum. Þótt við vitum að samfélagið muni græða vel, í góðri merkingu þess orðs, er ekki þar með sagt að við förum út í miklar framkvæmdir án þess að huga vel að umhverfinu. Meðan hv. þingmaður flutti ræðu sína vafraði ég á netinu og rakst á viðtal frá því í fyrrahaust við færeyska sjávarútvegsráðherrann þar sem hann lýsti áhyggjum sínum yfir mengun frá fiskeldi í Færeyjum og skorti á rannsóknum á lífríki sjávar. Þar er haft eftir honum að fiskeldi í Færeyjum mengi á degi hverjum jafn mikið og borg á við Kaupmannahöfn gerir á hverjum degi. Þetta sló mig. Hv. þingmaður ræddi mikilvægi þess að gæta að öllum þáttum sjálfbærninnar, þótt hann hafi kannski ekki tekið það orð sér í munn skildi ég hv. þingmann þannig. Ég vil spyrja hvort hann telji ekki að gera þurfi betur í rannsóknum og undirbúningi en lagt er til í frumvarpinu.

Virðulegur forseti. Ég er algjörlega sammála því að fara þurfi varlega og huga að mörgu í þessari uppbyggingu. Það er mikilvægt að halda því til haga að ekki er bara verið að tala um að samfélögin þar sem iðnaðurinn er að byggja upp hafi mikinn ábata af þessu. Eins og ég kom inn á áðan eru alveg gríðarleg verðmæti í húfi fyrir þjóðarbúið nú þegar við stöndum í miðjum kjaraviðræðum og kjaraátökum. Þá skiptir máli að menn hugi líka að því og horfi til þess hvernig við ætlum að stækka kökuna þannig að meira verði til skiptanna. Þetta er stór þáttur í því að byggja upp verðmæt störf. Ég hafði heyrt samanburðinn um mengunina í Færeyjum eða úrganginn, því að þarna er vitnað í úrganginn frá laxeldinu. Færeyingar eru með um 80.000 tonn, ef ég man rétt, sem jafnast á við úrgang frá Kaupmannahöfn. En einhvern veginn er þetta leyst með úrganginn frá Kaupmannahöfn. Við leysum það. Það stendur alla vega ekki til að flytja það fólk neitt í burtu eða að gera eitthvað. Það held ég að sé hægt að gera í þessu tilfelli líka. Ég held að þetta séu allt leysanleg mál. Á ráðstefnu um þessi mál sem var haldin í Ólafsfirði fyrir tveimur árum hélt erindi kennari sem hefur kennt þau fræði á Hólum í Hjaltadal í áratugi. Hann sagði að hann áttaði sig oft ekki á umræðu um úrgang frá laxinum. Hann sagði að á landi töluðum við um húsdýraáburð en í sjó um mengun. Ég held sem sagt að þetta sé allt leysanlegt. Kaupmannahöfn kæmist klárlega fyrir á Vestfjörðum og ef úrgangurinn úr laxeldinu jafnast á við það plús sú fámenna byggð held ég að það sé leysanlegt. En ég tek algjörlega 

Herra forseti. Ég skil hv. þingmann á þann veg að hann telji að leggja þurfi meira í rannsóknir en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Ég bið hv. þingmann að leiðrétta mig ef ég hef ekki skilið hann rétt. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji að það eftirlit sem talað er um í frumvarpinu sé nógu skýrt afmarkað og hvort það sé nægilegt til að grípa inn í áður en skaði verður sem ekki er hægt að taka til baka eða hefur keðjuverkandi áhrif á aðra þætti. Hv. þingmaður talaði um mikinn ávinning fyrir byggðirnar í því að það kæmu verðmæt störf og því um líkt. Nú hafa leyfin verði nánast ókeypis á Íslandi. Eitthvað er verið að tala um að taka svo og svo mikið gjald fyrir og mér skilst að frumvarp um það sé í samráðsgáttinni núna. Væri ekki heppilegra og meiri ávinningur fyrir samfélagið ef við myndum bjóða leyfin út og horfa til Noregs hvað það varðar og ávinnings fyrir ríkissjóð? Hv. þingmaður talaði um að kallað væri eftir meiri velferðarþjónustu o.s.frv. í tengslum við kjarasamninga. Ættum við ekki að fara þá leið sem gefið hefur mest í ríkissjóði í nágrannalöndunum?

Virðulegur forseti. Það má alveg skilja mig þannig að það eigi að fara meira í rannsóknir, fyrst og fremst til að halda rannsóknum áfram, fyrst og fremst til að vera viss um að við séum með tögl og hagldir í þeim málum, séum að feta hinn örugga veg. Ég tel ekkert óeðlilegt að til að mynda vöktun á laxveiðiám á svæðinu og slíkt sé eitthvað sem fyrirtækin sem njóta komi að því að fjármagna ásamt öðrum rannsóknum og hef svo sem heyrt hjá þeim að þau eru mjög tilbúin í það, af því að hagsmunirnir eru í raun svo miklir hvar sem er komið að. Ávinningurinn er verðmæt störf. Ávinningurinn er mikil útflutningsverðmæti. Það er farið að byggja við leikskóla, komnar eru bekkjardeildir í skóla fyrir vestan. Það er ánægjulegt að sjá ungt, vel menntað fólk koma sér fyrir til að byggja til lengri tíma. Það er gjörbreyting í samfélaginu. Ég hef ekki orðið vitni að öðru eins tækifæri í byggðaþróun og því sem er á þessum svæðum í tengslum við laxeldið. Við verðum auðvitað að horfa til þess líka þótt við verðum að reyna að feta hina varkáru leið. Þá kemur að umræðu um gjaldtöku og hvort við eigum að stíga skrefið í þá átt eins og Norðmenn hafa gert. Ég held að sjálfsagt sé að beita einhvers konar gjaldtöku á þá grein eins og svo margar aðrar atvinnugreinar en gæta verður hófs í því, ekki síst á uppbyggingartíma. Ég vil líka sjá meiri ávinning byggðanna í afkomu á slíkum svæðum. Við settum lög í fyrra um skipulagsvald 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 1051 sem er 645. mál. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði, og varðar selveiðar. Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu að tilhlutan sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra en með því eru lagðar til tilteknar breytingar á umræddum lögum nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði, með síðari breytingum. Lagt er til að lögfest verði ákvæði um að ráðherra geti með reglugerð sett reglur um selveiðar, m.a. um skráningu selveiða og að banna eða takmarka selveiðar á íslensku forráðasvæði ef það er talið nauðsynlegt að mati Hafrannsóknastofnunar. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að reglur sem ráðherra kann að setja með reglugerð um selveiðar, m.a. um hvort banna eða takmarka skuli þær á íslensku forráðasvæði, verði byggðar á ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar en stofnunin sinnir selarannsóknum og vöktun á ástandi útsels- og landselsstofns hér við land. Vöktunin felst m.a. í reglubundnum talningum, nú annað hvert ár, og eru talningarnar helstu forsendur þeirrar ráðgjafar sem stofnunin veitir. Tilefni þessa frumvarps er að í ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar kemur m.a. fram að stofn landsels sé nú í sögulegu lágmarki. Fækkað hefur í stofninum um 77% síðan fyrsta stofnmatið fór fram árið 1980 og samkvæmt talningu sem fór fram sumarið 2016 hafði stofninn minnkað um tugi prósenta, um þriðjung, frá árinu 2011. Á nýlega birtum válista íslenskra spendýrategunda á vef Náttúrufræðistofnunar Íslands sem byggir á vel þekktum skilgreiningum frá Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökunum er landselsstofninn metinn sem „í bráðri hættu“. Í ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar kom fram að nauðsynlegt væri að grípa til aðgerða til að snúa þessari þróun við hvað landselinn varðar. Ráðgjöf stofnunarinnar er sú að „stjórnvöld leiti leiða til að koma í veg fyrir beinar veiðar á landsel og lágmarka meðafla landsela við fiskveiðar. Nauðsynlegt sé að veiðistjórnunarkerfi verði innleitt fyrir selveiðar, og að skráningar á öllum selveiðum verði lögbundnar“. Einnig kom þar fram að rannsóknir þurfi að auka og nái það bæði til íslenskra rannsókna og Alþjóðaspendýraráðsins. Einnig hefur fækkað í útselsstofninum en frá fyrsta stofnmati sem gert var árið 1980, eins og í landselnum, til ársins 2012 fækkaði um meira en helming í stofninum þótt stofninn hafi samkvæmt síðustu mælingu stækkað eitthvað á ný. Á nýlega birtum válista yfir íslenskar spendýrategundir á vef Náttúrufræðistofnunar Íslands er útselsstofninn metinn sömuleiðis „í nokkurri hættu“ en er ekki í bráðri hættu líkt og landselsstofninn. Ástæða fækkunar selstofnanna liggur ekki ljós fyrir en sérfræðingar Hafrannsóknastofnunar telja að beinar veiðar og hjáveiðar við fiskveiðar hafi haft veruleg áhrif til fækkunar. Aðrir þættir sem þörf er á að rannsaka nánar eru áhrif hlýnunar sjávar, breytingar í fæðuvali, mengun og fleiri þættir. Engin heildarlög eru til um seli hér á landi og einungis fá ákvæði sem hægt er að vísa til í tilteknum lögum, m.a. í 11. gr. laga nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði, sem fjallar raunar um ófriðun sels. Einnig eru til nokkur ákvæði í öðrum lögum, m.a. í Jónsbók frá árinu 1281, Rekabálki og Landsleigubálki og tilskipun um veiði á Íslandi frá 20. júní 1849. Enn fremur eru tiltekin ákvæði um seli í lögum nr. 30/1925, um selaskot á Breiðafirði og uppidráp, og lögum nr. 29/1937, um útrýmingu sels í Húnaósi. Þá kemur fram í 3. gr. laga nr. 46/1941, um landskipti, að selveiði er talin til hlunninda jarða við landskipti. Engin heimild er hins vegar í lögum nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði eða öðrum lögum til að banna eða takmarka selveiðar hér á landi. Ljóst er að ef banna á veiðar á sel hér á landi verður að vera skýr lagaheimild til þess sem ekki er til staðar í gildandi lögum og/eða reglum eins og áður sagði. Einnig verður það að vera byggt á vísindalegum grunni og mjög vel rökstutt. Með vísan til framanritaðs er lagt til að bætt verði við 11. gr. laga nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði, nýrri málsgrein sem verði 2. mgr. þar sem ráðherra verði veitt heimild til að setja með reglugerð reglur um selveiðar, m.a. um skráningarskyldu selveiða og að banna eða takmarka selveiðar ef það er talið nauðsynlegt að mati Hafrannsóknastofnunar. Virðulegi forseti. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðar þeirrar sem fylgir frumvarpinu. Þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Ég vil taka það fram að ég fagna mjög flutningi þessa frumvarps, þ.e. innihaldi þess og að sett sé heimild til þess að grípa til aðgerða til að vernda þessi spendýr, selina. Til eru lög um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, nr. 64/1994, þar sem selir eru reyndar teknir ásamt hvölum, gæludýrum og bústofni út fyrir sviga. Ég velti fyrir mér hvort sú umræða hafi farið fram í ráðuneytinu hvort það væri kannski eðlilegra, frekar en að setja þetta inn í lög um lax- og silungsveiði sem í fljótu bragði virðist ekki alveg vera það skyldasta þótt það geti verið tenging á milli eins og ég er viss um að hæstv. ráðherra er kunnugt um, að flytja selina, skulum við segja, annaðhvort yfir í villidýralöggjöfina eða hreinlega búa til sérstaka löggjöf um þá. Eins bið ég hæstv. ráðherra að koma inn á það, af því að það kemur fram í greinargerðinni að haft hafi verið samráð við Hafró, Bændasamtökin og Landssamband veiðifélaga, ég held að það sé þá upptalið, hvort haft hafi verið samráð við t.d. Náttúrufræðistofnun og umhverfisráðuneytið í þessu sambandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Já, ég held að frumvarpið sé löngu tímabært, þ.e. að fá einhverjar heimildir til að stýra veiðum á þessari tegund eða friðun og að meta ástæðuna til að fara með nýtingu hennar eða verndun. Mér er fullkunnugt um að það eru til lög um villta stofna og spendýr og ég er þeirrar skoðunar og hef tjáð umhverfisráðherra það, við höfum lítillega rætt þetta, að við ættum að skoða möguleikann á því að ráðuneyti sjávarútvegs og landbúnaðar og umhverfisráðuneytið ræddust við um þessi mál. Það er bara hið besta mál. Ekki var haft neitt sérstakt samráð við Náttúrufræðistofnun. Hún hefur hins vegar metið stöðu stofnsins, raunar með sama hætti og Hafrannsóknastofnun hefur gert. Ástæðan fyrir þessari afstöðu minni og flutningi á þessu máli er einfaldlega sú að innan Hafrannsóknastofnunar er öll þekkingin á því mati sem snýr að selastofninum. Umsýslan með málaflokknum er í ráðuneyti sjávarútvegs og landbúnaðar og þekking undirstofnunarinnar, Hafrannsóknastofnunar, á þessu er fyrir hendi. Það eru ekki í bígerð neinar breytingar í þeim efnum og hafa ekki verið ræddar. Það er skýringin á því með hvaða hætti málið er flutt og að selir séu undir þessum lagabálki. Það má til sanns vegar færa að þeir ættu kannski heima í einhverjum öðrum bálki en lögum um lax- og silungsveiði, þó svo að selurinn hafi löngum þótt mikill skaðvaldur þeirra tveggja stofna.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég vil taka það fram að ég efast alls ekki um hæfni þeirra á Hafró til að skoða þessi mál og tjá sig um þau. Ég kem þá aftur að því sem ég kom inn á áðan, að það væri kannski bragur á því, ef það er einhver meiningarmunur varðandi það hvort selastofninn eigi að teljast sem nytjastofn og eigi þess vegna frekar heima undir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu eða villt spendýr og eigi þess vegna að vera í umhverfisráðuneytinu, og það væri alla vega gagn að því ef ráðuneytin kæmu sér saman um að semja í sameiningu einhvers konar löggjöf eða skipa vinnuhóp um þennan stofn sérstaklega ef menn vilja það. En ég ítreka að ég skil í rauninni einfaldleikann í að gera þetta svona vegna þess að þá er forræðið á hendi eins ráðuneytis og eins ráðherra til að klára málið og koma alla vega þessum stofnum í var á meðan menn hugsa sinn gang og velta fyrir sér næstu skrefum.

Frú forseti. Það frumvarp sem hér er lagt fram, um að takmarka selveiðar á íslensku forráðasvæði, á allan stuðning skilinn og ætla ég svo sem ekki að fjölyrða mikið um það. Menn hafa nokkuð lengi haft áhyggjur af stofnstærðum þeirra tveggja selategunda sem hér eru, landselsins og útselsins. Stofnstærðin hefur sveiflast til, hún hefur minnkað miðað við það sem var hér á jafnvel kaldari tíma en nú er og hafa menn sett fingur á hverjar orsakirnar eru. Það eru loftslagsbreytingar og þar með breytingar í sjó, bæði á fæðu, hitastigi og öðru. Það eru þessar hjáveiðar, sem oft eru nefndar, sem er mjög lítið vitað um í raun, og svo aðrar veiðar, kannski tilraunir til að fæla seli úr ósum laxveiðiáa og/eða til að veiða þá og annað slíkt. En aðalmálið er að nú er tekið á þessu með heimild ráðherra til að takmarka veiðar eða með öðrum hætti koma í veg fyrir ónauðsynlegt seladráp. Ég ætla ekki að fjölyrða um það heldur aðeins prjóna við það sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnlaugsson ræddi um, og sem ég og margir aðrir hafa talað um, nauðsyn heildrænnar lagasetningar um villt dýr í náttúru Íslands, að það sé á einni hendi, þ.e. í einu ráðuneyti, þessi dýr önnur en fiskarnir í sjónum. Ég horfi þá til sambúðar manna og dýra í íslenskri sögu sem ég tel mjög köflótta. Þetta snýst mikið um þau dýr sem menn telja vera í samkeppni við sig vegna afráns, þ.e. örninn, refurinn, selirnir, hrafninn, hvalir og fleiri dýr, bæði fuglar og önnur dýr sem mætti nefna. Sagan hræðir, og nú er ég ekki að segja að menn séu nokkru sinni að stefna í það aftur, en við þekkjum sögu arnarins hér og refsins, þ.e. stanslausar ofsóknir á hendur þessum dýrum um langt skeið með alls konar aðferðum. Ég get nefnt þær og menn kannast eflaust við það, að bera t.d. út eitruð hræ eða nota bensín við refaveiðar. Ég gæti nefnt aðrar aðferðir sem ég kæri mig eiginlega ekki um að nefna. Selveiðar voru stundaðar hér með einhverjum nytjum, en þær hafa horfið. Áfram er töluvert veitt af sel. Og hrafninn er kominn á válista. Hvers vegna skyldi það vera? Síðan erum við með 15 hvalategundir í sjó við Ísland sem eru umdeildar og auðvitað einnig veiðarnar á þeim. Ég ætla ekki að fara út í þá sálma, heldur minnast á það sem er í raun og veru bakgrunnurinn að þessari stirðu sambúð. Til er hugmynd um að hægt sé að stjórna stærð þessara stofna með einhverjum árangri, eins og það sé eingöngu komið undir manninum hversu stórir þessir stofnar eru. Það hefur leitt til þess að menn hafa talað um að nú þurfi að takmarka þennan eða hinn hvalastofninn eða refi eða annað slíkt með því að veiða dýrin og átta sig ekki á því í hvaða mæli það er. Eiginlega er besta dæmið um það stýringin á hreindýrastofninum, sem er eðlileg að mörgu leyti vegna þess að þau eru fyrir það fyrsta matardýr og í öðru lagi eru beitarskilyrði á Íslandi þannig að ekki er hægt að vera með heilbrigðan hreindýrastofn nema þar sem hann er núna og kannski einnig á Vestfjörðum. Þar með eru leyfðar stórfelldar veiðar á þessum stofni, 4.000–5.000 dýr og yfir 1.000 sem tekin eru á hverju ári. Ef menn ætluðu að fara að stýra stofnstærðum þessara afránsdýra gætu þeir þá ímyndað sér í hvað við værum þá komin, ég tala nú ekki um hvalina, sem eru til í stofnstærðum sem telja tugþúsundir dýra. Ef menn sæju hér fyrir sér veiðar og stórfelld dráp, sem ég held ekki að nokkur heilvita maður eða hugsandi maður hefði í raun og veru áhuga á. Það sem liggur fyrir mér er hugmyndin um að hvetja til einnar löggjafar um villt dýr á landi og sjó á Íslandi. Það er þá almenn friðun á þessa fugla og ferfætlinga og aðra og í sjó sömuleiðis og veiðar og/eða nytjar verða þá leyfðar með reglugerð. Hún byggir þá í öllum tilvikum á sérfræðiráðgjöf. Það er þannig í náttúrunni að rándýr, ef við getum kallað þau það, eða ránfuglar, leita jafnvægis. Það geta allir munað eftir þessum orðum sem oft eru viðhöfð þegar menn eru að hneykslast á óheftum vexti einhverra svona stofna. Þegar maðurinn kom hingað í öndverðu var hér mjög heilbrigð fána. Hér voru refir og ernir og hvalir og allt í bland við allt hitt. Við sjáum þá hvernig hin raunverulega mynd er þegar maðurinn kemur svo inn og fer að koma sér fyrir. Hann verður að læra á að lifa í sátt við þessi dýr og hjálpa þessum stofnum að leita jafnvægis eftir sem áður. Allir stofnar eiga að vera sjálfbærir. Ef þeir eru í hættu þurfum við að gæta þess að koma þeim til aðstoðar. Ábyrgð okkar er mjög mikil vegna þess að sjaldgæfar hvalategundir eru til á Íslandsmiðum. Hér eru fuglar sem eru annaðhvort í útrýmingarhættu eða á válista. Hér eru landspendýr sem eru mjög sérstæð. Þá á ég við heimskautarefinn sem er t.d. útdauður í nágrannalöndum eins og Noregi. Þar er verið að reyna að koma stofninum aftur upp. Við berum ábyrgð á heimsvísu á því að þessir stofnar séu nokkurn veginn í lagi, rétt eins og við berum ábyrgð á því þegar hvítabirnir koma hingað í heimsókn og við þurfum að bregðast rétt við. Við munum, ef svona löggjöf verður til, geta stundað náttúrunytjar, við munum halda þeim rétti okkar, stunda heilbrigðar veiðar og hjálpa stofnunum til að vera nokkurn í veginn í jafnvægi. Þá á ég við ýmiss konar fugla til matar, ég á jafnvel við hvali, eins og hrefnu, til innanlandsneyslu og ég á við hreindýrin og hugsanlega við eitt aðskotadýr sem hér er, sem heitir minkur. Það þarf hugsanlega að bregðast við með ýmsum hætti þó að það sé að mínu mati vonlaust héðan af að reyna að útrýma þeirri dýrategund á Íslandi. Þessi stutta ræða er rétt til þess að vekja athygli á því að hér skortir á heildræna lagasetningu um villt dýr í náttúru Íslands. Tegundirnar eru tiltölulega fáar en geta verið með ansi mörgum einstaklingum. Við berum ábyrgð á því gagnvart umheiminum að meðferð og vegferð þessara dýra sé í lagi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 1092, mál nr. 646. Hér er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993 (endurskoðun samnings um starfsskilyrði sauðfjárræktar og verðjöfnunargjöld). Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Megintilgangur þess er að framfylgja samkomulagi um breytingar á samningi um starfsskilyrði í sauðfjárrækt sem skrifað var undir þann 11. janúar 2019. Samkomulagið er liður í endurskoðun samnings um starfsskilyrði sauðfjárræktar frá 19. febrúar 2016 og var undirritað með fyrirvara um samþykki Alþingis á nauðsynlegum lagabreytingum og samþykki félagsmanna Landssamtaka sauðfjárbænda og Bændasamtaka Íslands í atkvæðagreiðslu. Atkvæðagreiðslu um málið lauk þann 4. mars sl. meðal sauðfjárbænda og var samkomulagið samþykkt með 68% greiddra atkvæða. Markmið þess er m.a. að stuðla að auknu jafnvægi framboðs og eftirspurnar á markaði með sauðfjárafurðir, að auka frelsi sauðfjárbænda og að auðveldara verði að takast á við sveiflur í ytra og innra umhverfi greinarinnar. Áhersla er lögð á að auðvelda aðlögun að breyttum búskaparháttum eða nýrri starfsemi með sérstökum aðlögunarsamningum. Eru þessar breytingar, sem leiða af fyrrgreindu samkomulagi, í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar sem kveður á um að brugðist verði við vanda sauðfjárbænda til lengri tíma. Ríkisstjórnin hefur þegar samþykkt að gengið verði til samstarfs við sauðfjárbændur um kolefnisjöfnun greinarinnar og með þeim breytingum sem lagðar eru til með þessu frumvarpi er enn fremur leitast við að bæta starfsskilyrði greinarinnar og auka jafnvægi á markaði og þar með koma í veg fyrir lækkun afurðaverðs. Þær breytingar sem lagðar eru til vegna þessa samkomulags eru í 2., 3., 4., og 7. gr. frumvarpsins. Lagðar eru til breytingar á 38. gr. búvörulaga sem kveður á um markað með greiðslumark og er meginefni þeirra breytinga að viðskipti með greiðslumark fari eingöngu fram í gegnum sérstakan markað og að ríkið innleysi það greiðslumark sem selst ekki á slíkum markaði og falli það í kjölfarið niður. Einnig eru lagðar til breytingar á 39. gr. laganna þar sem kveðið er á um ásetningshlutfall vegna beingreiðslna þess efnis að ráðherra kveði á um ásetningshlutfall í reglugerð en hlutfallið geti þó aldrei verið minna en 0,5. Þá er lagt til að álagsgreiðslur vegna gæðastýringar verði greiddar fyrir framleitt kindakjöt sem ætlað er til innanlandsmarkaðar og að miðað verði við svokallaða innanlandsvog sem skilgreinir áætlaða þörf og eftirspurn innanlandsmarkaðar eftir kindakjöti. Að lokum er lagt til að sett verði nýtt bráðabirgðaákvæði. Ákvæðið snýr að aðlögunarsamningum sem gefa bændum sem það vilja kost á því að hætta eða draga úr sauðfjárbúskap og reyna fyrir sér í nýrri starfsemi en halda greiðslum samkvæmt sauðfjársamningi í þrjú til fjögur ár. Aðlögunarsamningar eru því liður í því að koma á betra markaðsjafnvægi Einnig er með 1. gr. frumvarpsins bætt við skýringum á hugtökum sem koma fram í búvörusamningum en eru ekki skilgreind í lögunum og í 5. gr. frumvarpsins eru lagðar til orðalagsbreytingar til samræmis við orðalag samnings um starfsskilyrði nautgriparæktar frá 19. febrúar 2016. Virðulegi forseti. Að lokum er lagt til að felld verði brott heimild til verðjöfnunar samkvæmt 85. gr. A búvörulaga til samræmis við ákvörðun ráðherrafundar Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í desember 2015 um að afnema útflutningsbætur. Útflutningsbætur hafa ekki verið veittar á Íslandi síðan um og eftir árið 1990 og hefur ákvörðunin því takmörkuð áhrif hér á landi, en í kjölfar ráðherrafundarins hefur það verið haft til skoðunar hvort verðjöfnunargjöld þau sem kveðið er á um í núgildandi 85. gr. A teljist til útflutningsbóta. Í Noregi hafa verðjöfnunargjöld verið flokkuð með útflutningsbótum að einhverju leyti og hafa norsk stjórnvöld tilkynnt að þau verði afnumin fyrir árið 2020. Samkvæmt gildandi lögum er ráðherra heimilt að greiða verðjöfnun við útflutning vara sem innihalda innlend landbúnaðarhráefni. Verðjöfnunin er mismunur á innlendu viðmiðunarverði og erlendu viðmiðunarverði hverrar tegundar hráefnis sem notað er við framleiðslu vörunnar. Greiðslur miðast við heimildir fjárlaga hverju sinni en á árinu 2019 nema framlög til verðjöfnunar 2,5 milljónum og því ljóst að um óverulega upphæð er að ræða. Verðjöfnun hefur þannig einna helst verið nýtt við útflutning á sælgæti sem inniheldur t.d. mjólkurduft, en einungis tvö til þrjú fyrirtæki hafa nýtt sér þá heimild undanfarin ár. Þar sem óverulegir fjármunir eru til verðjöfnunar, sem og gerðar hafa verið ráðstafanir til að lækka mjólkurduft til matvælaframleiðslu hér á landi, er það metið svo að óþarft sé mæla fyrir um verðjöfnunargjöld í ákvæðum búvörulaga. Endurgreiðsla þessi krefst mikillar vinnu tollyfirvalda, ráðuneytis og ekki síður umsóknaraðila til að uppfylla skilyrði til endurgreiðslu fyrir lága upphæð sem ætluð er til þess á fjárlögum. Líkt og hefur verið rakið er meginmarkmið frumvarpsins fyrst og fremst að framfylgja samkomulagi um breytingar á samningi um starfsskilyrði sauðfjárræktar sem skrifað var undir 11. janúar sl. og samþykkt í atkvæðagreiðslu sauðfjárbænda þann 4. mars eins og ég gat um áðan. Tilætluð áhrif þeirra breytinga á starfsumhverfi sauðfjárbænda sem lagðar eru til með frumvarpinu eru þannig að stuðla að jafnvægi framboðs og eftirspurnar á markaði með sauðfjárafurðir, auka frelsi sauðfjárbænda og auðvelda aðlögun að breyttum búskaparháttum. Í samkomulaginu er kveðið á um breytingar sem krefjast breytinga á gildandi búvörulögum og af því leiðir að því verður ekki breytt nema með setningu laga. Afleiðingar af samþykkt frumvarpsins hljóta þannig að teljast sérstaklega sauðfjárbændum til hagsbóta og neytendum þar sem breytingarnar stuðla að auknu jafnvægi framboðs og eftirspurnar á markaði með sauðfjárafurðir. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir því. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Hér er, eins og hæstv. ráðherra hefur rakið, frumvarp sem snertir fyrst og fremst starfsumhverfi bænda og byggist á samkomulagi, samningi, sem gert hefur verið og því kannski ekkert mikið að segja varðandi efni þess sem slíks. Það sem ég velti fyrir mér og langar að spyrja hæstv. ráðherra út í er hvort á döfinni séu eða í umræðu breytingar á starfsumhverfi afurðastöðvanna í sauðfjárrækt til að styrkja starfsumhverfi bænda enn frekar. Ég spyr hvort aðgerðir séu á dagskrá eða í vinnslu.

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Það er rétt að þetta byggir á samkomulagi sem á rætur í vinnu samráðshóps um endurskoðun búvörusamninga eins og beðið var um í samningunum í upphafi. Þetta er fyrsti samningurinn sem gerður er, vinnu varðandi nautgripahlutann er lokið í samráðshópnum en við erum ekki farin að ræðast við um útfærslu þeirrar breytingar og verið er að hefja undirbúning að viðræðum um garðyrkjuna og rammasamningsgerð. Ég vænti þess að þeir hlutar samninganna gangi hraðar fyrir sig en sauðfjársamningurinn því að þar eru erfiðleikarnir mestir. Þeirri spurningu sem hv. þingmaður kemur með hér, virðulegur forseti, á frekar að beina til afurðastöðvanna sjálfra. Þetta eru fyrirtæki sem eru frjáls á sínum markaði og ríkisvaldið hefur í raun ekkert umboð til að segja fyrir um eða gefa fyrirmæli um hvernig þau haga starfi sínu. Ég veit hins vegar af því að afurðastöðvarnar hafa verið - ég hef rætt við þær um að þær sæki heimildir samkvæmt gildandi lögum, sem segja má að séu að einhverju leyti ófullkomin en þar til þeim er breytt eru þau hinn lagalegi farvegur sem þarf að fara eftir - að undirbúa það að sækja á um að fá að starfa saman með öðrum hætti en gert er í dag. Ég veit til þess að þær hafa í það minnsta skrifað Samkeppniseftirlitinu erindi þess efnis. Ég hef að öðru leyti ekki upplýsingar um það hvernig það mál stendur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og túlka það sem svo að hann telji heimildir afurðastöðvanna til samstarfs og til að styrkja stöðu sína vera nokkrar innan núverandi lagaumhverfis, en lít þannig á að ef á það reynir að endurskoða þurfi það væri það eftir að búið yrði að láta reyna á umhverfið eins og það er núna. Er það rétt skilið hjá mér? Við erum hér að ræða starfsumhverfi sauðfjárræktarinnar. Sauðfjárrækt hefur sjaldan eða aldrei staðið 100% undir tekjum eins heimilis. Hins vegar hefur sauðfjárrækt á sama hátt verið undirstaða búsetu allt í kringum landið. Það skiptir því miklu máli hvernig sauðfjárbúskapur getur spilað saman við aðra atvinnusköpun úti um landið, eins og tekjuöflun úr skógrækt o.s.frv. Margir sauðfjárbændur eru jafnframt skógarbændur, einhverjir bæði með kúabúskap og sauðfjárbúskap, aðrir með ferðaþjónustu og sauðfjárbúskap og þannig gætum við lengi talið. Hvernig er horft á þessa heildarmynd? Er horft á það hvernig ein grein í strjálbýli getur styrkt aðrar, ef við getum sagt sem svo?

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi túlkun hv. þingmanns á svari mínu: Þær spurningar sem koma upp við erindi afurðastöðvanna um heimildir til samstarfs verða alltaf þær sömu, sama hvort þær koma inn í þingsal eða til opinberra stofnana sem fara með þau mál. Það er spurningin hvernig beri að skila og hvernig menn ætli að skila hagnaðinum, ábatanum, af auknu samstarfi til bænda og neytenda. Því þarf að svara áður en lengra yrði gengið. En í núverandi lagaumhverfi er leiðin í gegnum Samkeppniseftirlitið, það er í raun sá farvegur sem þessi mál verða að fara í. Hann er alveg klárlega seinfarinn en ég veit ekki ástæðurnar fyrir því. Því verða aðrir að svara. Ég er sammála því að sauðfjárræktin eins og hún hefur verið þarf töluvert til að standa ein og sér undir rekstri heils heimilis. Við sjáum það á samsetningu sauðfjárræktarinnar, fjölda bænda, fjölda búa, stærð o.s.frv., að þetta er meira og minna tengt annarri vinnu. Ég er hins vegar algerlega andvígur því að búvörusamningarnir og samningar um sauðfjárræktina eigi að bera uppi byggðina í landinu. Við getum ekki unnið hlutina með þeim hætti. Ég er með á því að sauðfjárrækt er grundvallaratriði varðandi byggð á sumum svæðum en fleiri þættir verða að koma inn. Þegar við horfum til þessarar heildarmyndar verðum við að treysta á að byggðaáætlun hverju sinni endurspegli alla þessa þætti. Við getum ekki gert það í gegnum einstaka samninga eins og t.d. um stuðning við sauðfjárrækt, að gera kröfuna þar, að hún sé það tæki í byggðamálum sem dugi til að halda úti byggðinni. Það verður aldrei þannig. Það er miklu nær að vinna þetta á heildstæðari grunni sem tekur til fleiri málaflokka, svo sem samgangna, fræðslumála og menningarmála. Það þarf að tengja þetta allt saman.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Ég ætla ekki að tefja þetta mál neitt. Ég ætlaði bara að koma að nokkrum punktum sem ég taldi ekki rúmast í andsvari. Í fyrsta lagi er það auðvitað rétt, sem kom fram í andsvari hæstv. ráðherra, að samningur við einstaka atvinnugrein, hvort sem það er í sauðfjárrækt eða einhverju öðru, getur ekki haldið uppi byggðaþróun í landinu, en slíkir samningar geta, líkt og ráðherra benti á, held ég, verið hluti af stærri heild. Þess vegna er mikilvægt að byggðamálin öll séu skoðuð út frá einhvers konar heildrænni og heildstæðri stefnu. Þess vegna hef ég verið þeirrar skoðunar um töluvert langan tíma að málaflokkur byggðamála eigi heima í forsætisráðuneytinu, þar sem hann liggur þvert á öll önnur ráðuneyti, og þar á meðal sé tekið tillit til samgangna, landbúnaðar o.s.frv. Varðandi þetta ágæta mál vil ég fyrst segja að ef ég man rétt samþykktu sauðfjárbændur samninginn, 70% þeirra samþykktu samninginn sem verður að teljast mjög gott. Það er mikill stuðningur við samninginn. Því ber að fagna og óska ég ráðherra líka til hamingju með það. Það þýðir einnig að einhver minni hluti þeirra er óánægður með þetta og ber okkur að sjálfsögðu að taka tillit til þess eða huga að því hvað það er. Örlítil gagnrýni hefur komið fram áður í þessum sal á hæstv. ráðherra um að þetta hafi tekið svolítið langan tíma og held ég að það sé kannski að mörgu leyti réttmæt gagnrýni en svo kann ráðherra eflaust að hafa ýmsar málsbætur í því að þetta hafi tekið einhvern tíma. En gott er að samningurinn er klár. Afurðastöðvarnar geta vissulega haft með sér samstarf og samráð þegar horft er til útflutnings og markaðssetningar erlendis. Það er hins vegar ekki gert nema að litlu leyti sem er dapurlegt og vandamál í rauninni heima fyrir. Það sem skortir kannski á og við höfum rætt í þessum þingsal, fleiri en eitt þingmál hefur verið skrifað um það og jafnvel flutt, er að heimild til samstarfs og hagræðingar innan lands er ekki til staðar. Það held ég að þurfi að eiga sér stað. Það þarf að vera heimild til verkaskiptingar líkt og við höfum séð t.d. í mjólkurframleiðslunni. Að því sögðu langar mig að nefna nýsköpun. Við höfum orðið vitni að mikilli nýsköpun í matvælaframleiðslu, bæði í sjávarútvegi og hluta landbúnaðarins. Vil ég nefna mjólkurgerð sérstaklega þar sem sífellt er verið að þróa og koma fram með nýjar afurðir. Sauðfjárræktin eða landbúnaður annar en kjötrækt, ég ætla bara að orða það þannig. Kjötið hefur verið svolítið á eftir hvað þetta varðar, en við höfum séð dæmi um að það er að þróast í rétta átt. Og ekki síst fyrir gott tilstilli og samstarf bænda og Matís hafa menn verið að þróa ferla og hugmyndir til að auka virði, bæta gæði og í rauninni koma fram með nýjungar og nýsköpun í landbúnaðinum. Nægir að nefna landbúnaðarklasann, svo dæmi sé tekið. Svo er nýlega búið að kynna svokallaðan viðskiptahraðal þar sem frumkvöðlar geta komið með sínar hugmyndir og fengið aðstoð við að hrinda þeim í framkvæmd. Allt miðar þetta að því að styrkja undirstöðurnar, styrkja landbúnaðinn, ekki síst kannski það sem snýr að kjötframleiðslu og kjötrækt. Bændur landsins eru gríðarlega mikilvægir íslensku þjóðinni. Þeir eru mikilvægir í dag og þeir verða mikilvægari í framtíðinni vegna þess að framleiðsla matvæla, ég tala ekki um hollra og góðra matvæla, verður einn af þeim þáttum sem aðgreinir ríki framtíðarinnar frá öðrum ríkjum, þ.e. að geta framleitt vöru, orku ofan í þegna sína, með umhverfisvænum, hollum og góðum hætti. Þar held ég að íslenskur landbúnaður og íslenskir bændur muni geta staðið upp úr. Það er hins vegar umhugsunarefni, og kemur aðeins að því sem ég nefndi áðan varðandi nýsköpunina, að við erum enn að sjá þessa frábæru vöru, og eru ýmsar skýringar á því, nánast í grisjupokum í frosti í stórmörkuðum selda á hlægilegu verði í rauninni. Fólk getur keypt úrvalskjöt fyrir sama verð og eina stóra pitsu og mettað fjölskylduna. Það er alveg dæmalaust í mínum huga. Við þurfum að vinna betur úr þessu. Að öðru leyti þakka ég ráðherra fyrir ræðuna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um ráðstafanir til hagkvæmrar uppbyggingar háhraða fjarskiptaneta. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 61 frá 15. maí 2014, um ráðstafanir til að lækka kostnað við uppbyggingu á háhraða stafrænum fjarskiptanetum, auk breytinga á lögum um fjarskipti og lögum um Póst- og fjarskiptastofnun. Uppbygging og endurnýjun ljósleiðarastofnnetsins er eitt af meginmarkmiðum stjórnvalda hvað varðar markmið um aðgengileg og greið fjarskipti. Endurspeglast þetta markmið m.a. í tillögu til þingsályktunar um stefnu í fjarskiptum fyrir árin 2019–2033 sem nú liggur fyrir Alþingi til samþykktar. Frá 2016 hafa stjórnvöld unnið að auknu aðgengi að ljósleiðara í dreifbýli utan markaðssvæða í gegnum verkefnið Ísland ljóstengt, sem er í umsjá fjarskiptasjóðs. Markmið stjórnvalda á sviði fjarskipta fyrir landið í heild er að 99,9% lögheimila og fyrirtækja eigi kost á 100 Mb/s þráðbundinni nettengingu í árslok 2021. Sveitarfélög hafa með beinum hætti leitt þá uppbyggingu þar sem framlag úr byggðasjóðum hefur hjálpað verst settu sveitarfélögunum, þar sem dýrast er að leggja, fjarlægðir og slíkt, í þeirri vegferð. Þá hefur fjarskiptasjóður til margra ára lagt til fé til að mæta kostnaði við uppbyggingu fjarskiptainnviða á þeim svæðum þar sem er markaðsbrestur. Á liðnum árum hefur mikið áunnist í útbreiðslu ljósleiðara á landsbyggðinni, en enn er óleyst ljósleiðaravæðing flestra byggðakjarna utan suðvesturhornsins. Svo er útbreiðsla fimmtu kynslóðar fjarneta (5G) handan við hornið, en uppbyggingu þess kunna að fylgja nýjar áskoranir. Frumvarpinu sem er til umræðu er ætlað að auðvelda og hvetja til uppbyggingar háhraða fjarskiptaneta með því að stuðla að sameiginlegri nýtingu á tilteknum fyrirliggjandi efnislegum grunnvirkjum og með því að gera skilvirkari uppbyggingu á nýjum efnislegum grunnvirkjum mögulega þannig að kostnaður við útbreiðslu slíkra neta verði mögulega lægri. Lækkun kostnaðar við uppbyggingu háhraða fjarskiptaneta er talin styðja við metnaðarfull markmið stjórnvalda tengd útbreiðslu ljósleiðara á landsvísu, vexti, samkeppnishæfni og framleiðni. Við vinnslu frumvarpsins var horft til þess að tilskipunin tilgreinir einungis lágmarkssamræmingu en ríkjum er frjálst að innleiða ráðstafanir sem ganga lengra en þau lágmarksskilyrði sem tilskipunin tiltekur. Þá hefur tilskipunin einnig að geyma valkvæð ákvæði, en við vinnslu frumvarpsins var einkum horft til þeirra ákvæða sem myndu skapa hóflegt svigrúm í framkvæmd og ekki leggja auknar íþyngjandi skyldur á þá aðila sem tilskipunin varðar. Frumvarpið tekur til þeirra aðila sem skilgreindir eru sem rekstraraðilar neta. Hugtak þetta tekur m.a. til fyrirtækja sem bjóða fram efnisleg grunnvirki sem ætlað er að veita þjónustu í tengslum við framleiðslu, flutninga eða dreifingu á rafmagni, þar með talið götulýsingu, upphitun og vatn, þar með talið losun eða hreinsun skólps, og frárennsliskerfi, og rekstraraðila samgöngumannvirkja, vega, hafna og flugvalla. Þá ná þær skyldur og þau réttindi sem frumvarpið tilgreinir til efnislegra grunnvirkja eins og tilskipunin skilgreinir þau, þ.e. netþætti sem ætlað er að hýsa aðra netþætti án þess að verða sjálfur að virkum þætti í netinu, svo sem rör, möstur, lagnir, brunnar til að sinna eftirliti, mannop, tengikassar, byggingar eða inngangur að byggingum, loftnetsbúnaður, turnar og súlur. Kaplar, þar með talinn svartur ljósleiðari, á ensku kallaður „dark fiber“, sem og netþættir sem ætlaðir eru til að afhenda neysluvatn teljast ekki grunnvirki í skilningi tilskipunarinnar og falla því utan gildissviðs frumvarpsins. Í stuttu máli eru meginatriði frumvarpsins: Að tryggja aðgengi fjarskiptafyrirtækja að tilteknum lágmarksupplýsingum rekstraraðila neta um annars vegar fyrirliggjandi efnisleg grunnvirki og hins vegar yfirstandandi eða fyrirhugaða leyfisskylda mannvirkjagerð í því skyni að kanna möguleika á samnýtingu fyrirliggjandi innviða eða samhæfingu framkvæmda og hraða uppbyggingu háhraða fjarskiptaneta. Að gera fjarskiptafyrirtækjum kleift að framkvæma vettvangsskoðun á sérstökum þáttum efnislegra grunnvirkja. Að skylda rekstraraðila neta að verða við öllum réttmætum beiðnum fjarskiptafyrirtækja um aðgang að efnislegu grunnvirki sínu samkvæmt sanngjörnum skilmálum. Sérstakar skyldur eru lagðar á þá rekstraraðila neta sem standa með beinum eða óbeinum hætti að mannvirkjagerð sem að hluta eða öllu leyti er fjármögnuð úr opinberum sjóðum. Almennt er miðað við að slíkir aðilar veiti aðgang að efnislegu grunnvirki sínu eða fyrirhugaðri mannvirkjagerð, svo fremi sem slík beiðni um samhæfingu hafi ekki í för með sér aukinn viðbótarkostnað, svo sem vegna tafa, hindri ekki stjórnun framkvæmdar og umsókn um samhæfingu sé lögð inn a.m.k. mánuði fyrir umsókn um leyfisveitingu. Rekstraraðilum neta verði heimilað að ganga til samninga við fjarskiptafyrirtæki um samhæfingu í mannvirkjagerð með uppbyggingu háhraða fjarskiptaneta í huga. Samkvæmt frumvarpinu fær Póst- og fjarskiptastofnun bæði hlutverk og úrræði til að hvetja til þessarar þróunar, svo sem með gagnagrunnsgerð um fjarskiptainnviði, miðlun upplýsinga og leiðbeininga til aðila og úrskurðarvald í ágreiningsmálum. Víðtækt samráð var haft við hagsmunaaðila meðan á vinnslu frumvarpsins stóð. Hagsmunaaðilar deildu einkum um þá fyrirætlan að undanskilja svartan ljósleiðara og innleiða hugtakið efnisleg grunnvirki úr tilskipuninni samkvæmt orðanna hljóðan. Að höfðu samráði við Póst- og fjarskiptastofnun var það mat ráðuneytisins að innleiðing tilskipunarinnar í íslenskan rétt ætti ekki að raska samkeppnisumhverfi á fjarskiptamarkaði. Ef fara ætti út í slíka ráðstöfun, þ.e. að binda svartan ljósleiðara aðgangskvöð, hvort sem slík aðgangskvöð væri almenn eða næði aðeins til opinberra aðila á markaði, þyrfti að liggja fyrir vel ígrunduð greining á áhrifum slíkrar ráðstöfunar á samkeppnisaðstæður og þeim fjárhagslegu hagsmunum sem þar vegast á, að teknu tillit til mögulegs samfélagslegs ávinnings sem slíkt kynni að hafa í för með sér. Þetta er helsta ágreiningsefnið hjá þeim sem skilað hafa umsögn um frumvarpið. Nú er hafinn undirbúningur fyrir innleiðingu á svokölluðum fjarskiptapakka ESB sem felur í sér heildarendurskoðun á öllu fjarskiptaregluverki hér á landi. Í því verkefni sem hafið er fer fram sú greining sem nefnd var að framan. Í ljósi þessa var það mat mitt að ekki væri tímabært að útvíkka hugtakið efnisleg grunnvirki til svarts ljósleiðara. Loks bera að geta þess að lagðar eru til breytingar á lögum um fjarskipti og lögum um Póst- og fjarskiptastofnun. Breytingar þær miða að því að samræma hugtakanotkun tilskipunar og laga um fjarskipti, tryggja málskot rekstraraðila neta til úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála og gera Póst- og fjarskiptastofnun kleift að byggja upp stafrænan gagnagrunn um alla innviði fjarskipta hér á landi. Er um að ræða útvíkkun á gildandi ákvæðum laga um fjarskipti hvað gagnagrunninn snertir sem í dag tekur einungis til þráðlauss sendibúnaðar. Frú forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um siglingavernd, nr. 50/2004. Frumvarpið inniheldur tillögur að breytingum á lögum um siglingavernd sem ætlað er að efla varnaðaráhrif og skilvirkni ákvæða laganna með því annars vegar að mæla fyrir um heimild Samgöngustofu til að beita eftirlitsskylda aðila dagsektum uppfylli þeir ekki skyldur sínar samkvæmt ákvæðum laganna og hins vegar að mæla fyrir um refsingu við brotum á banni við að fara í heimildarleysi inn á haftasvæði siglingaverndar. Með breytingunum sem gerðar voru á lögum um siglingavernd í júní á síðasta ári var lögfest sú regla að einstaklingi væri óheimilt að fara inn á haftasvæði siglingaverndar án þess að hafa til þess viðeigandi heimildir. Meginmarkmiðið var að draga úr tilraunum til innbrota á haftasvæði siglingaverndar og í skip. Hins vegar gerði umhverfis- og samgöngunefnd athugasemdir við þann refsiramma sem lagður var til vegna slíkra brota í því frumvarpi sem varð að lögum. Ráðuneytið hefur nú, að höfðu samráði við Útlendingastofnun, ríkissaksóknara og ríkislögreglustjóra, endurskoðað tillögu sína að refsiramma vegna aðgangsbrota inn á haftasvæði siglingaverndar og er hér því einungis lagt til að refsiramminn sé í samræmi við þann refsiramma sem nú þegar er kveðið á um vegna annarra brota á ákvæðum laganna. Það liggur ljóst fyrir að í því felst ógn við öryggi, sérstaklega hvað varðar siglingavernd, þegar óviðkomandi aðilar komast inn á haftasvæði. Það er því afar brýnt að tekið sé á slíkum brotum með skýrum hætti í löggjöf okkar og skýrt sé kveðið á um refsinæmi þeirra. Ljóst er að sé um enn alvarlegri brot að ræða kemur jafnframt til beitingar almennra hegningarlaga og getur því verið um þyngri refsingu að ræða á grundvelli þeirra laga. Þetta kemur ágætlega fram, virðulegur forseti, í greinargerð sem fylgir frumvarpinu. Virðulegur forseti. Eitt af markmiðum frumvarpsins er að efla úrræði Samgöngustofu til að knýja á um að farið sé að lögum um siglingavernd og reglugerðum sem settar eru á grundvelli þeirra. Af þessu tilefni er í frumvarpi þessu lagt til að stofnuninni séu færðar heimildir til að grípa til dagsekta gagnvart eftirlitsskyldum aðilum. Dagsektir eru markviss leið til að knýja á um fylgni við lögin og gera stofnuninni þannig betur kleift að sinna eftirlitshlutverki sínu. Tillagan kemur til ekki síst vegna athugasemda sem gerðar hafa verið af ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, varðandi úrræðaleysi stofnunarinnar samkvæmt lögunum gagnvart eftirlitsskyldum aðilum. Frú forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að að þessari umræðu lokinni verði meðferð þess og umfjöllun vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og síðan til 2. umr.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um úrskurðarnefndir á sviði neytendamála. Með frumvarpinu eru lögð fram heildarlög um lausn deilumála neytenda utan dómstóla. Markmið frumvarpsins er að tryggja neytendum aðgang að skilvirkri og faglegri málsmeðferð utan dómstóla til að leysa ágreining við seljendur. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2013/11 frá 21. maí 2013, um lausn deilumála neytenda utan dómstóla, og reglugerð nr. 524/2013, um lausn deilumála neytenda með rafrænni málsmeðferð, auk framkvæmdarreglugerðar hennar. Í frumvarpinu er mælt fyrir um gæða- og viðurkenningarkerfi fyrir úrskurðaraðila utan dómstóla. Lagt er til að úrskurðaraðilar geti sótt um og fengið viðurkenningu ráðherra uppfylli þeir gæðakröfur um skipulag og málsmeðferð. Heyri deilumál ekki undir úrskurðaraðila sem hlotið hefur viðurkenningu geta neytendur óskað eftir úrskurði kærunefndar vöru- og þjónustukaupa í málinu, sem þegar er til. Með þessu fyrirkomulagi er stefnt að því að einkaréttarlegur ágreiningur eigi sér alltaf samastað hjá úrskurðaraðila utan dómstóla. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að komið verði á fót rafrænum vettvangi fyrir úrlausn deilumála utan dómstóla yfir landamæri. Neytendur á Evrópska efnahagssvæðinu eiga að geta notað rafræna vettvanginn til þess að hefja málsmeðferð hjá úrskurðaraðila utan dómstóla vegna viðskipta sem þeir hafa átt í öðru ríki. Í frumvarpinu er auk þess kveðið á um lágmarkskröfur til málsmeðferðar viðurkenndra úrskurðaraðila og upplýsingagjöf seljenda til neytenda um hvert er hægt að leita ef ágreiningur rís. Lagt til að Neytendastofa hýsi starfsemi kærunefndarinnar og hafi eftirlit með upplýsingagjöf til neytenda. Þá er lagt til að Evrópska neytendaaðstoðin á Íslandi sjái um að starfrækja rafræna vettvanginn. Eitt af markmiðum frumvarpsins er að tryggja skilvirkari neytendavernd með bættri fylgni við úrlausnir úrskurðaraðila. Í dag er algengt að fyrirtæki fari ekki að álitum kærunefndar lausafjár- og þjónustukaupa þrátt fyrir að niðurstaðan sé neytanda hagfelld. Í frumvarpinu er lagt til að úrskurðir nefndarinnar verði aðfararhæfir nema að seljendur lýsi því yfir innan 30 daga að þeir uni ekki úrskurðinum. Frumvarpið leggur til grundvallar að varðveita og styrkja kerfi frjálsra úrskurðarnefnda sem orðið hefur til á Íslandi á síðustu áratugum. Lagt er til grundvallar að stjórnvöld eigi í lengstu lög að standa utan við deilur sem aðilar geta leyst sín á milli og að deilumál verði best leyst þar sem sérþekking er fyrir hendi. Með frumvarpinu er neytendavernd á Íslandi styrkt. Það er mikilvægur þáttur neytendaverndar að neytendur hafi aðgang að einföldum, skilvirkum og ódýrum leiðum á öllum sviðum viðskipta til að leysa deilumál við fyrirtækin. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar.