Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísan til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 2. varaþm. Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi, Kristín Jóh. Björnsdóttir sjúkraliði, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni og forföllum 1. varaþm. flokksins í Vestfjarðakjördæmi. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari á Alþingi rannsókn á kjörbréfi varaþingmanns.`` Undir þetta ritar Sighvatur Björgvinsson, 4. þm. Vestf. Enn fremur hefur borist svohljóðandi bréf: ,,Undirritaður, Ægir E. Hafberg, Setbergi 10, Þorlákshöfn, 1. varaþm. fyrir Alþýðuflokk -- Jafnaðarmannaflokk Íslands í Vestfjarðakjördæmi á yfirstandandi kjörtímabili, vill hér með koma eftirfarandi á framfæri: Frá síðustu alþingiskosningum, þegar ég var kosinn varaþingmaður, hafa orðið þær breytingar á starfshögum mínum að mér er ókleift að mæta til Alþingis sem varamaður Sighvats Björgvinssonar alþingismanns. Frá minni hálfu verður þessi háttur á hafður út yfirstandandi kjörtímabil nema annað verði tilkynnt sérstaklega. Þorlákshöfn, 17. nóvember. Með vinsemd og virðingu, Ægir Hafberg.`` Að ósk forseta hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Kristínu Jóh. Björnsdóttur sem er 2. varamaður á lista Alþfl. í Vestfjarðakjördæmi. Jafnframt hélt kjörbréfanefnd fund áður en þingfundur hófst til þess að fjalla um kjörbréfið.

Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur fjallað um kjörbréf 2. varaþm. Alþfl. í Vestf., Kristínar Jóh. Björnsdóttur, sem landskjörstjórn gaf út í dag en 1. varaþm. flokksins í kjördæminu, Ægir E. Hafberg, getur ekki tekið sæti að þessu sinni á Alþingi. Nefndin hefur kynnt sér kjörbréfið, ekki fundið neitt athugavert og leggur til að það verði samþykkt.

Tillaga kjörbréfanefndar um kjörbréf Kristínar Jóh. Björnsdóttur skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Kristín Jóh. Björnsdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengkaparheit að stjórnarskránni.

Kristín Jóh. Björnsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Samkvæmt 42. gr. þingskapa skal kjósa sérnefnd til að fjalla um frumvörp til stjórnarskipunarlaga. Þegar liggja tvö frv. til stjórnarskipunarlaga fyrir og hefur verið vísað til 2. umr. Við ræðum nú þriðja frv. til stjórnarskipunarlaga sem væntanlega verður vísað til 2. umr. síðar í dag. Því liggur fyrir að kjósa sérnefnd og forseta hefur borist tillaga frá formönnum þingflokka um að sérnefndin verði skipuð 11 þingmönnum. Það skoðast samþykkt ef enginn hreyfir andmælum. Forseta hefur borist einn listi. Þar sem ekki eru fleiri tilnefndir en kjósa skal lýsi ég eftirtalda þingmenn réttkjörna í sérnefnd um stjórnarskrármál:

Herra forseti. Við ræðum hér stórt mál þar sem er frv. til stjórnarskipunarlaga, breytingar á þeim ákvæðum stjórnarskrárinnar sem lúta að kosningum til Alþingis. Málið á sér nokkurn aðdraganda eins og kunnugt er. Um það er getið í stjórnarsáttmála og þau áform að gera nokkra breytingu á kjördæmaskipan og vægi atkvæða hafa verið til umræðu um alllangt árabil. Engu síður, herra forseti, sakna ég í tengslum við þetta mál margháttaðrar undirbúningsvinnu. Reyndar sakna ég einnig hæstv. forsrh. sem er 1. flm. málsins og ætlar sér væntanlega að vera viðstaddur umræðuna þannig að ég bendi virðulegum forseta góðfúslega á að e.t.v. þurfi að gera forsrh. grein fyrir því að umræðan er hafin á nýjan leik. Ég tel að þó að nefnd skipuð fulltrúum þingflokka, sem starfað hefur um hríð að þessu máli að vísu aðallega á síðari hluta kjörtímabilsins undir forustu hv. þm. og fyrrv. hæstv. fjmrh., Friðriks Sophussonar, hafi út af fyrir sig unnið heilmikið starf --- ég dreg það ekki í efa --- þá vanti margt til að hægt sé að taka þær miklu ákvarðanir sem hér er lagt til að taka. Mér finnst vanta miklu meiri úttekt á ýmsum þáttum í uppbyggingu stjórnsýslunnar í landinu, á spurningunni um samskipti ríkis og sveitarfélaga. Mér finnst vanta meiri kortlagningu á stöðu okkar í byggðaþróun og samhengi þeirra þátta í stjórnsýslunni við valdakerfið í landinu. Mér finnst vanta miklu meiri umræðu um þetta úti í samfélaginu. Ég leyfi mér að fullyrða að tiltölulega lítil umræða hafi komist af stað um þetta stóra mál hjá almenningi í landinu, jafnvel meðal sveitarstjórnarmanna og forsvarsmanna félagasamtaka og atvinnulífs sem ættu þó að vera fullgildir þátttakendur í þeim umræðum. Þetta mál varðar alla landsmenn og grundvallar leikreglur í samfélagi okkar og samskiptareglur, m.a. stjórnsýslustiganna. Með vissum hætti á að setja þær reglur hér. Ég hefði talið æskilegt að þetta starf hefði farið miklu fyrr af stað, því hefði verið hrint úr vör strax í byrjun kjörtímabils og tíminn notaður til að undirbyggja þá ákvarðanatöku miklu betur með úttektum og kortlagningu á því sem þyrfti að liggja til grundvallar, með kynningu á málinu og umræðum úti í þjóðfélaginu. Ég vil segja, herra forseti, að þó að ég skilji út af fyrir sig þær forsendur sem hv. nefnd gaf sér í þessu máli hvað varðar t.d. vægi atkvæða og hvað varðar áþekka eða nánast sömu stærð allra kjördæma, þá held ég að menn hafi þarna farið of langt. Ég tel að nefndin hafi króað sig af í forsendum sem bjóði í raun ekki upp á ásættanlega niðurstöðu. Til dæmis sú fyrir fram gefna forsenda að þingmannafjöldinn þurfi að vera nánast sá sami í öllum kjördæmum landsins skorðar þetta mál þannig af að út úr því geta ekki komið annað en landfræðilega mjög óskynsamlegar einingar. Það er þannig vegna íbúadreifingarinnar í landinu. Ég skil út af fyrir sig löngun manna til þess að þetta verði jafnstór kjördæmi í skilningnum jafnmargir þingmenn, en þarna rekast einfaldlega á markmið og menn verða að velja og hafna. Hér hefur verið valið að láta þau markmið eða þá hagsmuni víkja sem lúta að því að einingarnar séu landfræðilega, félagslega og stjórnsýslulega skynsamlega dregnar. Það er hin reikningslega niðurstaða sem ræður ferðinni. Það eru tölurnar á blaðinu sem eru látnar passa. Tíu til ellefu þingmenn í öllum kjördæmum í staðinn fyrir --- tíu til tólf er það víst í staðinn fyrir tíu til ellefu eða hvað það nú er --- í staðinn fyrir að þarna væri eitthvað meira svigrúm. Við getum sagt að þeir mættu vera átta til tólf sem byði upp á miklu meiri möguleika á að draga landfræðilega, félagslega og stjórnsýslulega mörkin öðruvísi og fá út skynsamlegri einingar. Ég hlýt því, herra forseti, að láta strax koma hér fram af minni hálfu fulla fyrirvara og miklar efasemdir um þessar grundvallarforsendur sem þarna var gengið út frá. Ég tel þær of þröngar og útkoman í samræmi við það gat ekki orðið önnur, en að mörgu leyti mjög óheppileg, hvað varðar þessa afmörkun kjördæmanna. Ég vil sérstaklega nefna þrennt í þessu sambandi. Í fyrsta lagi spurninguna um skiptingu Reykjavíkur. Skipting Reykjavíkur í tvö kjördæmi, skipting eins sveitarfélags í tvö kjördæmi, er afleiðing af þessum gefnu forsendum. Ég ætla út af fyrir sig ekki að fjölyrða um það mál en verð að segja alveg eins og er að mér finnst það nokkuð sérkennileg niðurstaða og spurning hvaða tilgangi það þjóni að skipta sveitarfélaginu Reykjavík upp í tvö 11 manna kjördæmi í staðinn fyrir að horfast í augu við þá augljósu staðreynd að Reykjavík fengi 22 þingmenn út úr hinu nýja fyrirkomulagi. Ég sé ekki muninn á því fyrir mitt leyti að Reykjavík bara væri með sína 22 þingmenn í einu kjördæmi eða þessum, mér liggur við að kalla skrípaleik, að búa til einhverja ímyndaða línu einhvers staðar uppi í hverfum og á grundvelli hennar sé þessu skipt upp í tvö kjördæmi og í framhaldinu þurfi væntanlega að fara í gang forfæringar á mönnum og búferlaflutningar miklir á væntanlegum kandídötum á næsta kjörtímabili til að passa nú inn í munstrið þegar kemur að kosningum. Það verður fróðlegt að sjá t.d. hverjir af þingmönnum Sjálfstfl. úr vesturbænum rjúka til og kaupa hús í Grafarvogi til að setja sig í stellingar til að vera réttum megin línunnar þegar kemur að kosningum árið 2003. Í öðru lagi, herra forseti, nefni ég landfræðilega stærð ákveðinna kjördæma. Það sem út úr þessum þröngu forsendum nefndarinnar kemur er auðvitað landfræðileg stærð vissra kjördæma sem er alveg ískyggileg. Í þriðja lagi, herra forseti, nefni ég og það er náskylt þessu, óheppilega dregin mörk landfræðilega. Ég vil t.d. staldra þar aðeins við norðausturkjördæmið sem á að verða til samkvæmt þessu frá Siglufirði og austur að og til og með Austur-Skaftafellssýslu, þ.e. kjördæmismörkin liggja um Tröllaskaga annars vegar og Skeiðarársand hins vegar. Þetta þýðir í fyrsta lagi að langleiðina helmingurinn af landinu landfræðilega er eitt kjördæmi og það er handleggur um vetur í vondri færð að keyra frá Siglufirði, ég tala ekki um ef fara þarf um Skagafjörð og Öxnadalsheiði, eins og leið liggur norður um og austur um og til Hornafjarðar. Þetta þýðir einnig, herra forseti, að þetta kjördæmi er þannig sett að langstærsti staðurinn og mesta þéttbýlið er í jaðri kjördæmisins. Það er Akureyri og Eyjafjörður, með sjálfsagt um helminginn eða rúmlega helminginn af íbúum þessa kjördæmis. Næsta þétting byggðar eða kjarni, ef svo má að orði komast og þó til muna minni, er miðsvæðið á Austurlandi og þriðji kjarninn er Austur-Skaftafellssýsla. Þetta er ekki mjög landfræðilega eða félagsfræðilega skynsamleg eining. Þetta þýðir, herra forseti, að væntanleg höfuðborg hins nýja kjördæmis er Möðrudalur á Fjöllum. Það er að vísu fornfrægt höfðingjasetur og má vel við því mín vegna að endurreisast sem enn þá merkari staður en hann þó er, er þar þó vel búið, en það hlýtur að vekja ýmsar spurningar að miðjan í þessu nýja kjördæmi þar sem manni væri tamt að vilja sjá sem sjálfkjörna miðju, stjórnsýslumiðstöð og þéttustu byggð er Möðrudalur á Fjöllum og það er 200 kílómetra eyða í þessu kjördæmi frá byggð í Mývatnssveit og austur á Jökuldal. Það er miðjan í kjördæminu, nema farin sé ströndin en þar er þá um hinar löngu vegalengdir og strjálu byggð á norðausturhorni landsins að ræða, sem er því miður enn þá girt sundur af þröskuldum, samgöngulegum þröskuldum og munar þar mestu um Hellisheiði og Smjörvatnsheiði eða samgönguhindranir í austurátt frá Vopnafirði. Herra forseti. Þetta er að mínu mati ákaflega mikill galli á þessari tillögu. Ég held einnig að frá byggðapólitísku sjónarmiði séð sé illa spilað úr kortunum. Sá staður á landsbyggðinni sem ber höfuð og herðar yfir aðra hvað varðar möguleikana til að eflast sem mótvægi við borgríkið við Faxaflóann er Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið en þetta svæði nýtur ekki kosta sinna liggjandi í útjaðri kjördæmis og stjórnsýslueiningar. Það mundi Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið gera mun betur sem eðlileg, landfræðileg, félagsleg og stjórnsýsluleg miðja í stóru kjördæmi til beggja handa. Með öðrum orðum, frá byggðapólitísku sjónarmiði séð er að mínu mati margfalt betra að Norðurland væri kjördæmi með Akureyri sem sjálfkjörinn miðpunkt, en ekki þessi útgáfa sem við fáum hér. Menn mega ekki gleyma sér svo í útreikningunum, gerast slíkir bókhaldarar eða stærðfræðingar að þeir láti tölurnar einar ráða niðurstöðunni en horfi fram hjá hinum landfræðilegu, efnislegu, félagslegu aðstæðum --- en það er verið að gera hér. Ég fullyrði það. Tökum sem dæmi stöðu Akureyrar sem háskólaborgar, sem miðstöðvar fyrir æðri menntun og heilsugæslu um norðan- og austanvert landið, sem upptökusvæði fyrir nemendur og fyrir þá sem sinna annarri þjónustu á þessu svæði, þá er þetta ekki góð niðurstaða. Andstaðan við að kljúfa upp núverandi kjördæmi sem hafa staðið í tæp 40 ár færir okkur þrátt fyrir allt heim sanninn um það að þau hafa fest sig í sessi sem einingar, sem samstarfseiningar sveitarstjórna og sem samstarfseiningar og einingar á marga fleiri vegu. Það mun einnig gerast með ný kjördæmamörk jafnvel þótt þau verði öðruvísi og þess vegna óskynsamlega dregin. Það leiðir af sjálfu og þá eru menn ekki að komast að skynsamlegri niðurstöðu, menn eru ekki að gera það. Það er augljóst mál í mínum huga. Ég tek einnig fram í þessu sambandi, herra forseti, að nátengd þessu eru auðvitað tengsl þessara breytinga við jafnvægi í byggð landsins og þá umræðu er óhjákvæmilegt að skoða í því samhengi. Áður en ég kem að því ætla ég að nefna líka starfsaðstæður þingmanna sem ættu þá að starfa í hinum nýju kjördæmum. Það er að vísu vel að í álitinu er fjallað um að eitthvað þurfi að gera í þeim efnum og nefndir möguleikarnir á því að styðja þingmenn til að hafa skrifstofur eða starfsaðstöðu í kjördæmunum, þ.e. þingmenn landsbyggðarkjördæmanna. Þar þurfa þá að koma til efndir en ekki bara orð. Ég vil gagnrýna sérstaklega, herra forseti, þá niðurstöðu nefndarinnar að leggja til í frv. að þröskuldur fyrir úthlutun jöfnunarsæta eða þröskuldur til að fá menn kjörna í þeim skilningi, skuli vera fimm af hundraði atkvæða. Þetta er of hátt. Þetta er ólýðræðislegt, og ekki til þess fallið að efla frjálsa skoðanamyndun og leyfa sjónarmiðum minnihlutahópa í þjóðfélaginu að eiga þess kost að koma röddum sínum að á Alþingi. Þessi þröskuldur er lagður til hærri en víðast hvar annars staðar í nágrannalöndunum sem ég þekki þar sem algengast er að hann sé 2--4% og jafnvel lægri en 2% í vissum tilvikum. Hér verður að hafa í huga að þingsætin eru fá, Alþingi Íslendinga er lítil stofnun og þar af leiðandi er að mínu mati ekki skynsamlegt að fara með þennan þröskuld of hátt. Ég er heldur ekki að mæla með því að hann verði óskynsamlega lágur en hann á að mínu mati ekki að vera miklu hærri en sem nemur atkvæðamagninu sem þarf til að fá einn kjörinn þingmann þannig að mönnum sé ekki ýtt út af þeim ástæðum. Hann er nokkru hærri, samanber 5% en 63 þingsæti. Ég er ósáttur við þennan mun. Efnislega hefði strax verið rökréttara að hafa hann 4%, þá liggur hann nær því sem nemur fylginu á bak við hvert þingsæti á 63 manna þjóðþingi. Ég áskil mér allan rétt einnig, herra forseti, til að leggja til breytingar á þessu atriði. Ég harma það einnig, herra forseti, að í tengslum við þessar breytingar skuli ekki hafa verið unnið meira að því að koma á virkara persónukjöri á Alþingi. Ég tel að langheppilegasta og lýðræðislegasta fyrirkomulagið í þessum efnum séu óraðaðir listar þar sem kjósendur merkja við listann og raða jafnframt mönnum á listanum í sæti ef þeir svo kjósa. Lágmark er að þeir eigi þess kost á jafnræðisgrundvelli að númera á listanum upp á nýtt og gefa mönnum með pósitívum hætti þannig persónulegan stuðning. Það er mun gallaðri aðferð að nota útstrikunaraðferð sem er neikvæð nálgun. Í staðinn fyrir að lýsa trausti á einstaklingana með sérstökum og pósitívum hætti hætti er í rauninni verið að lýsa vantrausti á þá. Ég hefði viljað sjá að við settum reglur af því tagi að persónuleg atkvæði á óröðuðum listum umfram tiltekin mörk þýddu að menn gætu færst upp um sæti. Þannig er það víða í nágrannalöndunum. Til að mynda í Svíþjóð þarf ekki nema 8% persónulegra atkvæða til að þau geti farið að hafa áhrif á sæti ef útkoman raðast þannig. Hér er verið að jafna, herra forseti, það sem kallað er vægi atkvæða og ég gagnrýni ekki að menn skuli vilja taka skref í þeim efnum. Á því verður að sjálfsögðu að vera eitthvert hóf, en ég segi á móti: Menn verða að skilja þá hugsun þeirra íbúa landsvæðanna sem fjærst liggja stjórnsýslumiðstöðinni hér að á móti sé gerð krafan um að jafna þá annað. Á móti sé gerð krafan um að jafna þá aðra hluti og menn benda á þann mikla aðstöðumun sem í því er fólginn að búa undir handarjaðri stjórnsýslumiðstöðvarinnar og hafa beinan og milliliðalausan aðgang, ekki bara að henni heldur allri hinni samfélagslegu þjónustu sem rekin er hér, tilheyrir höfuðborginni og nálægum svæðum og þeir landsmenn sem hér búa hafa auðvitað allt annan og betri aðgang að. Hvar eru þá efndirnar? Hvar eru þá tillögurnar um úrbætur að þessu leyti á móti því að hið svokallaða vægi atkvæði sé jafnað og er það þó umdeilanlegt hugtak í sjálfu sér, samanber það að hér ríkir fullur jöfnuður milli flokka og þegar upp er staðið hafa kjósendur einstakra sjónarmiða í stjórnmálum landsins fengið nákvæmlega þann þingmannafjölda sem atkvæðin benda til eða vísa á. Spurningin er eingöngu um landfræðilega dreifingu þeirra fulltrúa. Það kalla menn misvægi atkvæða og hafa eytt mikilli orku í að fordæma en ættu stundum að gæta sín því fulltrúalýðræði er einu sinni fulltrúalýðræði og Ísland sem smáþjóð ætti að minnast þess að við gerum ekki sömu kröfur þegar komið er út í hinn stóra heim, að okkar 275 þús. atkvæði í samfélagi þjóðanna virki hlutfallslega á við t.d. Kínverja. Og yrði þá trúlega lítið um áhrifin. Herra forseti. Ég lýsi sem sagt eftir því að einhverjar raunhæfar aðgerðir líti dagsins ljós og komi til framkvæmda í tengslum við þetta mál. Hvað varðar það að efla þá sjálfsstjórn sveitarfélaganna og þeirra svæða sem þarna er verið að búa til, hvernig sem þau nú verða, t.d. það að bæta samgöngur í hinu stóra norðausturkjördæmi því fyrir utan eyðuna upp á 200 kílómetra á norðausturhálendinu sem á að verða þungamiðjan í nýja kjördæminu, eru samgöngurnar um miðbik þessa kjördæmis eins og raun ber vitni. Þar eru lengstu malarvegir landsins. Þar er tengibrúin milli þéttbýlissvæðanna í Eyjafirði og Suður-Þingeyjarsýslu við Austurlandið eða norðaustursvæðið, þar eru lengstu malarvegir landsins. Hvar eru þá aðgerðir t.d. í því að bæta samgöngur og annað því um líkt? Ég áskil mér því, herra forseti, allan rétt til þess að geyma endanlega afstöðu mína til þessa máls, sem ég hef þegar lýst efnislegum fyrirvörum við, þangað til að niðurstöður liggja fyrir í því sem á að gera samtímis afgreiðslu málsins hvað varðar grundvallarleiðréttingar á aðstöðumuninum sem landsmenn búa við. Ég vil sjá efndir hvað varðar átak í samgöngumálum, ég vil sjá efndir hvað varðar jöfnun á aðstöðu til náms, húshitunarkostnaðar, skóla- og heilsugæslumála og annarra slíkra þátta sem brenna þarna á. Að mínu mati er algjörlega óásættanlegt og ekki hægt að bjóða kjósendum upp á það, sem þarna eiga að sjá á eftir fulltrúum sem þeir hafa haft á löggjafarsamkomunni í stórum stíl, fyrr en eitthvað liggur fyrir í þessum efnum. Sú nefnd sem er nú að störfum hlýtur auðvitað að þurfa að hraða verkum sínum, leggja fyrir beinar tillögur og láta á það reyna í formi afgreiðslu þeirra hvaða hugur fylgir máli. Að lokum, herra forseti, vil ég lýsa þeirri skoðun minni að verði þetta nýja fyrirkomulag eða eitthvað í þessum dúr samþykkt, sem ég vona að vísu að umtalsverðar breytingar fáist á, þá tel ég að eftir sem áður eigi ekki að kjósa samkvæmt hinu nýja fyrirkomulagi fyrr en að fjórum árum liðnum. Vegna hvers ekki? Vegna þess að þá hafa menn þessi fjögur ár til að láta þá hluti gerast og rætast sem mundu fylgja þessu í formi breytinga, stjórnkerfisbreytinga og jöfnunaraðgerða í byggðamálum.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er rætt er vissulega eitt af stóru málunum vegna þess að þetta varðar grundvallarþætti stjórnskipunar okkar. Þetta er frv. til stjórnarskipunarlaga og er auðvitað mál sem þarf mjög mikillar íhygli við. Þetta mál á sér nokkuð langan aðdraganda og hefur verið talsvert mikið í umræðunni, þó að ég telji sjálfur að sú umræða hafi verið út frá afar þröngum sjónarhóli og það sé kannski galli við málið að menn hafa verið í aðdraganda þess dálítið mikið uppteknir af einum þætti þess að búa til kjördæmaskipan og kosningalög. Ég held að því miður hafi niðurstaðan verið sú að hér sé ekki stefnt til réttrar áttar, bæði hvað varðar misvægi atkvæða og eins hitt, sem er reyndar niðurstaðan eða hin rökrétta niðurstaða af því sem nefndin komst að niðurstöðu um sjálf sem er þessi mikla stækkun kjördæmanna. Ég ætla aðeins að víkja að því sem ég tel vera grundvallaratriði í umræðunni og það er spurningin um vægi atkvæða. Það er ekkert sjálfgefið að kosningakerfi eigi að tryggja jafnt vægi atkvæða. Ef við skoðum þetta úti í hinum stóra heimi þá er það þannig að kosningakerfin eru mjög mismunandi. Við höfum einmenningskjördæmi og við höfum hlutfallskosningar og við höfum ýmislegt þar á milli. Það er ljóst að mismunandi kosningakerfi af þessu taginu leiða til mismunandi niðurstöðu. Menn geta auðvitað ekkert gefið sér það sem einhverja gefna, fasta stærð að meginmarkmiðið og eina markmiðið og höfuðmarkmiðið eigi að vera kannski það tryggja sem jafnast vægi atkvæða. Það eru ýmsir aðrir hlutir sem hljóta líka að koma til álita. Ég vil líka minna á það, eins og hv. síðasti ræðumaður gerði, að auðvitað hefur verið stigið stórt skref í þessum efnum með því að búið er að tryggja fullt jafnræði milli stjórnmálaflokkanna. Þetta var það viðfangsefni sem menn voru að glíma við fyrr á öldinni og nú er búið að leysa það mál með því fyrirkomulagi sem við þekkjum í dag. Með öðrum orðum er ótalmargt sem menn þurfa að velta fyrir sér þegar verið er að setja niður texta að nýjum kosningalögum og nýrri stjórnskipun og það eru nokkur slík álitaefni sem mig langar að velta upp í umræðunni. Í Bretlandi eru menn líka að velta fyrir sér hlutum af þessu taginu. Þar hefur ríkt fyrirkomulag einmenningskjördæma og núna er að störfum nefnd undir forustu lávarðsins Jenkins, fyrrverandi ráðherra Verkamannaflokksins og þingmanns frjálslyndra, sem hefur verið að skoða þessi mál og hefur nýlokið störfum. Ég hef undir höndum skýrslu frá þessari nefnd sem ég hef að vísu ekki lesið til hlítar en hef aðeins gluggað í. Það er afar fróðlegt að sjá hvernig sú nefnd nálgast þetta viðfangsefni sitt, hvernig hún skilgreinir hvaða álitamál séu uppi þegar menn eru að fjalla um kosningalagafyrirkomulag. Í fyrsta lagi er spurt: Hvernig endurspeglar kosningakerfið vilja kjósenda? Við getum sagt að þetta sé kannski það sem hefur verið efst á baugi í umræðunni hér á landi um kosningafyrirkomulag og stjórnskipun. Því er í öðru lagi velt fyrir sér, sem hefur verið grundvallarþáttur í breskri stjórnskipan, að menn hafi þar kosningalagafyrirkomulag sem leiði fyrst og fremst til stöðugrar ríkisstjórnar og auðveldi ríkisstjórnarmyndun. Í þriðja lagi velti þessi nefnd fyrir sér spurningunni um aukið persónuval, sem nefndin gerði einnig undir forustu hv. þm. Friðriks Sophussonar. Í fjórða lagi velti þessi nefnd líka fyrir sér spurningunni: Hvernig er hægt að tryggja sem best tengsl þingmanna og kjördæmanna og þess fólks sem þar býr? Hvað þýðir þetta? Þetta er auðvitað markmið eða viðfangsefni sem er ekkert endilega samrýmanlegt. Það að reyna að leggja áherslu á að kosningakerfið tryggi sem jafnast vægi atkvæði og kosningakerfi þar sem höfuðmarkmiðið er að tryggja meirihlutamyndun ríkisstjórnar eru ekkert endilega samrýmanleg markmið. Menn komust að þeirri niðurstöðu í Bretlandi fyrr á öldinni að besta leiðin til þess að tryggja stöðugleika í ríkisstjórnarmyndun og auðvelda ríkisstjórnarmyndun væri að hafa einmenningskjördæmi sem hefðu í för með sér að ríkisstjórn á hverjum tíma styddi við kláran þingmeirihluta flokks síns þrátt fyrir að viðkomandi ríkisstjórn hefði ekki endilega --- og alls ekki og nánast aldrei --- meiri hluta atkvæða á bak við sig. Við sáum að í Bretlandi leiddi það m.a. til þess að þriðja aflið í breskum stjórnmálum, sem jók fylgi sitt nokkuð í kosningunum 1983, fékk þar um fjórðung atkvæða, fékk einungis 3% þingsæta. Ég held að engum hafi dottið í hug á þeim tíma að ríkisstjórn þeirra ára hafi ekki verið lýðræðislega kjörin. Hún var vitaskuld lýðræðislega kjörin en hún hafði ekki meiri hluta atkvæða á bak við sig. Misvægi atkvæða birtist mönnum með þeim hætti sem ég hef verið að rekja. Það er nefnilega þannig að þjóðfélag okkar er ansi flókið og margslungið fyrirbrigði. Við höfum kosið að draga kjördæmamörkin á grundvelli búsetu og byggða, ekki á grundvelli tiltekinna hópa, starfsstétta, kynjanna eða eitthvað þess háttar. Um þetta er enginn ágreiningur okkar í milli, þetta er viðurkennt og hefur alltaf verið og þannig er þetta víðast hvar og alls staðar þar sem ég þekki til a.m.k. Þá þarf auðvitað að gæta þess þegar við tökum þessa ákvörðun að raddir fólksins í dreifbýlinu, þeirra sem búa þar sem fámennið er meira, fái líka að endurómast í sölum Alþingis. Það fái líka sinn sess í þeirri þjóðfélagsumræðu, grundvallarþjóðfélagsumræðu sem fer fram á þjóðþinginu. Það er þetta sem gerir það að verkum að það er eðlilegt að tiltekið misvægi atkvæða ríki á Alþingi. Síðan getum við deilt um það hvert þetta misvægi eigi að vera. Niðurstaða nefndarinnar var sú að það mætti vera 1,8 og allt að 2. Endurskoðað álit nefndarinnar var það að eðlilegt væri að fara með þetta misvægi heldur neðar, niður í 1,7:1. En auðvitað er þetta engin hárfín lína, auðvitað er þetta ekkert vísindalega dregin réttlætislína. Við getum vel hugsað okkur að þetta misvægi væri eitthvað örlítið meira og þá væri niðurstaðan allt önnur, möguleikarnir til þess að búa til kosningalagakerfi allt aðrir. Um leið og ákvörðunin var tekin um að ganga þetta langt í þá átt að minnka misvægi atkvæða gat að mínu mati niðurstaðan aldrei orðið önnur en sú að kjördæmin stækkuðu. Ég er alveg sammála til að mynda hv. þm. Friðriki Sophussyni, formanni kosningalaganefnarinnar, um að auðvitað væri ekki viðunandi niðurstaða að vera með tveggja eða þriggja manna kjördæmi á móti þessum risakjördæmum sem yrðu þá til staðar á höfuðborgarsvæðinu. Ég er alveg sammála því. Þess vegna held ég að heila meinið í þessu sé það hversu langt menn gengu í áttina að því að minnka þetta misvægi atkvæða. Ég hef verið að reyna að færa nokkur rök fyrir því að það sé ekkert óeðlilegt, allra síst með skírskotun til þess sem tíðkast víða í kringum okkur, að það sé tiltekið misvægi atkvæða. Ég sé ekki grundvallarmun á því að lína sé dregin um töluna 2,5 eða 1,7. Ég held einfaldlega að um það hefði ríkt meiri sátt í þjóðfélagi okkar, það hefði haft yfir sér meira sáttayfirbragð, að við hefðum komist að þeirri niðurstöðu að slíðra sverðin, við sem höfum haft andstæð sjónarmið í þessum efnum, á punktinum 2,5 fremur en að ganga þetta langt. Menn skulu átta sig á öðru. Það horfir mjög þunglega í íbúaþróuninni víða á landsbyggðinni. Við vitum að framreikningar og spár eru afar hættuleg fyrirbrigði vegna þess að ekki þarf annað en að forsendur breytist eitthvað og þar með breytast forsendur spánna eða framreikninganna. En á grundvelli þeirrar skelfilegu, dapurlegu íbúaþróunar sem hefur verið á síðustu árum var gerður framreikningur --- ekki spá --- framreikningur. Hann bendir til að ef kosið verður eftir þessum nýju lögum, á grundvelli þessa frumvarps á árinu 2003, gerist það strax við kosningarnar þar á eftir árið 2007 að í Vesturkjördæminu, Vesturland, Vestfirðir, Norðurland vestra, sem hafa vel að merkja núna samanlagt 15 þingmenn, fækki þingmanni strax um einn. Tillagan gerir ráð fyrir því að þessi þrjú kjördæmi hafi tíu þingmenn, níu kjördæmakjörna, einn jöfnunarmann, fækkun um 1 / 3 , þriðjungsfækkun. Árið 2007, ef kosið verður í fyrsta skipti eftir þessu 2003, fer þingmannatalan niður í níu, væntanlega átta kjördæmakjörna, einn jöfnunarmann. Árið 2011, samkvæmt sömu framreikningum fækkar þingmönnum um einn, og þá er staðan orðin sú að þessi kjördæmi, sem hafa núna 15 þingmenn verða komin með 8. Þetta finnst mér stefna mjög til rangrar áttar.  Ég spyr líka: Hefði ekki verið hægt a.m.k. að sýna þann vott af einhverri sanngirni í þá áttina --- í stað þess að hafa þennan einstefnuloka eins og ég kalla það, að þingmönnum fækki stöðugt --- að ef sú gleðilega þróun yrði, sem ég held að allir þingmenn voni, að íbúaþróunin breyttist og íbúum á vestursvæðinu fjölgaði aftur og vægið færi aftur upp fyrir 1:2, að sá mekanismi væri innbyggður í þetta kerfi að þingmönnum fjölgaði þar aftur þannig að þessi svæði eygðu þá einhverja von? Ég hef ekki skilið þetta frv. þannig að opnað sé fyrir þennan möguleika, en það væri þá a.m.k. --- við skulum segja svona vinsamleg vísbending frá löggjafanum til þess fólks sem þarna býr, að það gæti rétt sinn pólitíska hlut ef íbúafjöldinn ykist nú að nýju því að ég held að það sé mjög mikilvægt að við áttum okkur aðeins á því hvað er í raun og veru að gerast. Við erum að draga úr misvægi atkvæða, rétt er það. Ég er tilbúinn til að ganga að einhverju leyti í þá áttina, en hér er allt of langt gengið. Eins og staðan er virðist mér aðgerðin byggjast fyrst og fremst á því að þingmönnum þessa svæðis, vestursvæðisins, fækki. Fari úr 15 í 10, þ.e. að þingmönnum fækki um fimm. Ef við tökum síðan stóra Austurkjördæmið sem nær frá Öræfum að Siglufirði, verða þingmenn þar einum færri en í dag, samanlagt í Norðurlandskjördæmi eystra og Austurlandi. Ég vil því höfða til sanngirni þingmanna og segja: Menn verða að horfa dálítið á þetta svæði, vesturhluta landsins, sem verið hefur veikt hvað íbúafjölda áhrærir. Virðulegi forseti. Ætlun mín var ekki að flytja hér langt mál um þetta mikla viðfangsefni. Ég hef haft tækifæri til þess að ræða um það á ýmsum öðrum vettvangi, m.a. í þingflokki mínum. Ég tel að þetta mál snúist ekki um landafræði. Þetta snýst ekki um það hvort lína sé dregin við þennan fjörð eða þennan fjallgarðinn. Þetta snýst frekar um að tryggja ákveðinn hlut þess strjálasta dreifbýlis sem átt hefur í nokkrum vanda. Menn segja sem svo: Ja, þessi mikli þingmannafjöldi hefur nú ekki dugað mikið. Rétt er það. En hvað eru menn þá að segja? Eru menn þá að segja að þingmennirnir hafi ekki verið nægilega duglegir eða eru menn að segja að eftir því sem hin pólitíska rödd strjálbýlisins verði veikari, þeim mun betri verði hagurinn þar? Ég held að menn eigi nú tæplega við það. Virðulegi forseti. Þetta mál er afar vandasamt. Þetta mál er líka mjög margslungið. Þetta mál er þess eðlis að það hefur á sér margar hliðar. Það er að fleiru að hyggja en spurningunni um misvægi atkvæða. Ég held því að málið verðskuldi mikla íhygli og menn þurfi að skoða ýmsa þætti og gera sér grein fyrir því að þær grundvallarspurningar sem við spyrjum okkur sjálf þegar við ræðum um kjördæmaskipan eru þess eðlis að þær geta í sjálfu sér verið mótsagnakenndar innbyrðis. Svörin eru á þann veg að þau leiða alltaf til þess, vilji menn tryggja eitt markmið með kosningalögunum, að menn gangi yfir einhver önnur. Vilji menn tryggja klárlega meirihlutaríkisstjórnir eins og menn hafa verið að gera með einmenningskjördæmum er ekki víst að með því geti menn líka tryggt tiltekið vægi atkvæða. Þetta held ég að sé mikilvægt að menn hafi í huga og geri sér grein fyrir að þetta mál er afar flókið og margslungið í meðförum.

Herra forseti. Hv. þm. Einari Kr. Guðfinnssyni varð tíðrætt um fyrirsjáanlega fækkun þingmanna vegna fækkunar íbúa í strjálbýliskjördæmunum. Ég tel að við hv. þm. megum ekki og eigum ekki að reikna með því að fólki haldi áfram að fækka úti á landi. Við eigum að gera ráð fyrir því að okkur takist að snúa þessari þróun við þannig að fólkið geti búið þar sem það vill. Það hefur sýnt sig að hlutfallslega fleiri Reykvíkingar vilja búa úti á landi en það að fólk úti á landi vilji búa í Reykjavík. Það er greinilegt að landsmenn vilja snúa þessari þróun við, það er og vilji velflestra ef ekki allra þingmanna sem hér hafa talað um byggðamál. Ég held við megum ekki gera ráð fyrir að þessi þróun haldi áfram.

Herra forseti. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson flutti langt mál og snjallt sem m.a. laut að breskri kjördæmaskipan. Hv. þm. gat þess að þar hefðu menn þróað tiltekið kerfi sem m.a. hefði verið hannað með það fyrir augum að auðvelda stjórnarmyndanir. Mér fannst vanta punktinn í þessa röksemdafærslu hjá hv. þm. Telur hann e.t.v. að sú tillaga sem nú liggur fyrir muni torvelda myndun meirihlutastjórna? Í annan stað, herra forseti, er ég þeirrar skoðunar að atkvæðaréttur sé mannréttindi. Ég tel það vera brot á grundvallarmannréttindum þegar atkvæðavægi er misjafnt, t.d. eftir búsetu. Ég tel það óhæft að bera fyrir sig byggðaþróun til stuðnings því að brjóta þessi mannréttindi. Hv. þm. talaði hins vegar þannig að ljóst er að hann er þeirrar skoðunar að það sé í lagi. Mig langar því að inna hv. þm. eftir rökum hans fyrir þeirri skoðun, að það sé í lagi að búseta ráði atkvæðavægi manna. Mér finnst þetta grundvallarspurning í þessari umræðu og sér í lagi í þeim málflutningi sem hv. þm. hafði uppi.

Virðulegi forseti. Hv. 9. þm. Reykv. spurði mig tveggja spurninga. Annars vegar hvort ég teldi þessar tillögur mundu í sjálfu sér torvelda ríkisstjórnarmyndun. Ég held að það muni ekki gerast umfram það sem kosningakerfið í dag býður upp á. Hins vegar var ég að reyna að leggja áherslu á að höfuðástæðan fyrir einmenningskjördæmum hefur ævinlega verið sú að menn hafa talið að það mundi leiða til þess að við hefðum sífellt meirihlutaræði. Það yki líkurnar á því að hin pólitíska niðurstaða kosninganna yrði sú að við fengjum klára og skýra valkosti. Við hefðum annars vegar ríkisstjórn sem styddist við meiri hluta þingmanna, ekki á grundvelli einhverrar málamiðlunar við aðra stjórnmálaflokka heldur vegna þess að þessi tiltekni stjórnmálaflokkur hefði fengið meiri hluta þingmanna. Þegar við höfum hlutfallskosningu eins og núna leiðir það að sjálfsögðu til fleiri stjórnmálaflokka. Því fylgja hins vegar ýmsir kostir en hins vegar hefur það ótvírætt í för með sér að stjórnmálaflokkarnir þurfa að leita hver til annars nema svo ólíklega vildi til --- það er ekki mjög ólíklegt reyndar á grundvelli nýjustu skoðanakannana --- ef svo óvanalega vildi til að einn stjórnmálaflokkur fengi meiri hluta atkvæða. Þetta, virðulegi forseti, átti ég við þegar ég var að tala um þessi mál. Ég er ósammála hv. þm. um að núverandi kosningafyrirkomulag hér á landi sé brot á mannréttindum. Ég held að menn eigi að fara mjög varlega í að nota mannréttindahugtakið svona. Ég flutti einmitt nokkur rök fyrir því að ýmislegt mælti með mismunandi vægi atkvæða, m.a. gæti það tryggt ákveðna fjölbreytni í þeim röddum sem heyrast þurfa á Alþingi. Ég vildi t.d. í þessu sambandi benda hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni á að lesa afar athyglisverða ritgerð eftir Atla Harðarson heimspeking sem birtist fyrir tveimur eða þremur árum í tímaritinu Skírni þar sem um þessi mál var fjallað af miklu viti.

Herra forseti. Stundum örlar á því hjá hv. þm. Sjálfstfl. að þeir vildu gjarnan sjá einmenningskjördæmi. Einmenningskjördæmi hafa marga kosti. Ég minnist þess að hv. fyrrverandi þm., Pálmi Jónsson, flutti hér einu sinn eitursnjalla ræðu um einmenningskjördæmi, sem næstum því dugði til að sannfæra gagnrýnendur þess fyrirkomulags, t.d. mig, um ágæti þess. Ef menn eru hins vegar með einmenningskjördæmi þá leiðir það til nákvæmlega þeirrar stöðu sem við sáum í Bretlandi 1983, þegar hv. þm. var þar við nám, að nýr flokkur þess manns sem hv. þm. nefndi hér til sögu, Jenkins lávarðar, fékk liðlega 24% atkvæða en sárafáa þingmenn. Það fyrirkomulag leiðir auðvitað til gríðarlegs óréttlætis. Varðandi viðhorf mitt til mannréttinda og atkvæða er er ég þeirrar skoðunar að þetta sé hluti af grundvallarmannréttindum. Þess vegna tel ég þetta nauðsynlegt skref í þá átt að jafna atkvæðavægi algerlega. Ég geri mér grein fyrir að hv. þm. er mér algerlega ósammála. Ég náði ekki alveg þeim rökum sem hv. þm. færði fyrir þeirri skoðun. Það er ekki nóg að koma hingað og segja, ja með því að láta fámennari kjördæmi fá sterkara atkvæðavægi þá aukum við fjölbreytni hér. Ég held að það séu alls ekki nægilega sterk rök til að geta fylgt þessu viðhorfi eftir. Mér finnst að þegar hv. þm. kemur og eyðir stórum hluta af sinni ræðu til að halda fram þeirri skoðun að það sé í lagi að búseta ráði atkvæðavægi þá verði hann að færa sterkari rök fyrir þeirri skoðun sinni. Ég er algerlega ósammála því sem stundum heyrist --- ég er ekki að segja að hv. þm. sé þeirrar skoðunar en hann kann að vera það --- að sökum þess að landsbyggðin eigi erfitt uppdráttar eigi að bæta henni það upp með því að láta hana fá fleiri þingmenn. Ég held það væri miklu viturlegra, ef við horfum út frá þeim sjónarhóli, að gera landið að einu kjördæmi. Það mundi vera gott fyrir hinar dreifðu byggðir. Að lokum, herra forseti, er eitt sem vantaði í hina ágætu ræðu hv. þm. og það er þetta: Fylgir hv. þm. þessu frv. eða ekki?

Virðulegi forseti. Hv. þm. hafði á orði að hann væri ekki sammála því sem ég hafði sagt hér áðan. Hv. þm. hafði líka á orði að hann hefði ekki látið sannfærast af orðum mínum. Það hefur nú eiginlega alltaf verið gallinn. Hv. þm. hefur svo sjaldan látið sannfærast af orðum mínum. Þess vegna er hann í þeirri stöðu sem hann er í í dag. Nú hef ég verið að reyna í þessari ræðu hið sama og ég hef reynt á þeim sjö árum sem ég hef setið með hv. þm. á Alþingi, að reyna að færa mál mitt fram með þeim hætti að ég gæti átt von á að hv. þm. fylkti sér í lið með mér. Að vísu vorum við samferða í ríkisstjórnarmynstri á síðasta kjörtímabili. Það gekk afar vel en þeirri samfylgd lauk eins og við vitum fyrir þremur árum og síðan höfum við tekist á hér með rökum. Út af fyrir sig er það rétt hjá hv. þm. að ýmislegt mælir með því að taka upp kerfi einmenningsfyrirkomulagsins. Það er hins vegar ýmislegt annað sem mælir gegn þessu. Í Þýskalandi var niðurstaðan t.d. sú að taka upp einhvers konar blöndu af þessu kerfi. Annars vegar hafa menn einmenningskjördæmi og hins vegar það sem menn kjósa af landslista eftir því sem ég hef skilið. Þetta mun hafa verið gert sem hluti af sáttargjörð milli ólíkra sjónarmiða og stórveldanna. Kannski var það einmitt þarna sem menn hittu naglann á höfuðið. Eins og ég hef sagt er ekki til neitt einhlítt svar í þessum efnum. Þess vegna var það auðvitað snjöll niðurstaða að gera þetta með því að sameina aðferðirnar og það hefur gefist vel. Hv. þm. spyr mig að því hvort ég styðji frv. Í þessari mynd get ég ekki stutt frv. Ég hef miklar efasemdir um frv. Ég hef hins vegar kosið að taka til máls strax við 1. umr. um frv. til að reyna að hafa áhrif á það sem síðar gerist í nefndinni. Ég hef reynt að flytja fyrir því frambærileg efnisleg rök. Ég vona að tillit verði tekið til þeirra ábendinga minna í nefndinni.

Herra forseti. Þær tillögur sem hér liggja fyrir um breytingar á kjördæmaskipun landsins eru í tveimur frv. Annars vegar er um að ræða frv. til stjórnarskipunarlaga sem hér er til umræðu og til afgreiðslu á þessu þingi. Hins vegar liggur fyrir frv. um kosningalög sem bersýnilega verður ekki til umræðu og afgreiðslu á þessu þingi, heldur mun bíða næsta þings. Stjórnarskrárfrumvarpið segir í raun ákaflega fátt um fyrirkomulag mála. Það segir í raun það eitt að kjördæmin skuli vera sex, að mörk þeirra skuli ákveðin í lögum og að í hverju kjördæmi skuli vera minnst fimm kjördæmissæti sem úthluta skuli á grundvelli kosningaúrslita í kjördæminu. Öðrum þingsætum, þ.e. 33 þingsætum, sé þá úthlutað til jöfnunar milli stjórnmálasamtaka í kjördæmum. Flokkur þurfi minnst 5% fylgi til að ná mönnum inn á þing og landskjörstjórn skuli breyta þingsætafjölda í kjördæmum ef kjósendur á kjörskrá, að baki hverju þingsæti, verði helmingi færri í einu kjördæmi en öðru. Loks er sagt að breytingar á kjördæmamörkum og tilhögun á úthlutun þingsæta skuli háð samþykki Alþingis með tveimur þriðju hlutum atkvæða. Þetta er það sem verið er að fjalla um nú en bersýnilega verður sjálft kosningalagafrv. sem fjallar um mörk kjördæmanna, stærð þeirra, ekki til afgreiðslu nú heldur á næsta þingi eftir að stjórnarskrárbreytingin hefur verið samþykkt, ef hún verður samþykkt. Ég vil segja það skýrt og skorinort að ég tel málatilbúnað þann er hér liggur fyrir mjög vanhugsaðan. Ég get ekki stutt þessi frumvörp eins og þau liggja fyrir. Ég tel fjölmarga valkosti koma til greina í sambandi við kjördæmaskipun. Menn hafa talað um einmenningskjördæmi annars vegar og svo hugmyndina um að landið verði gert að einu kjördæmi. Þetta eru pólarnir hvor á sínum vængnum. Ég tel báðar þær tillögur stórgallaðar. Einmenningskjördæmi munu leiða til þess möguleika að einn flokkur fái meiri hluta með aðeins 35--40% fylgi eins og reynslan sýnir í löndum þar sem einmenningskjördæmi tíðkast. Þá getur það gerst að flokkur sem er langt frá því að hafa meiri hluta meðal kjósenda fái meiri hluta þingmanna. Hinn möguleikinn, að landið sé eitt kjördæmi, er aftur á móti líka mjög gallaður. Hann leiðir til mikils flokksræðis. Yfirstjórnir flokkanna munu hafa úrslitaáhrif á röðun á lista. Það verður því fyrst og fremst þekkt fólk úr fjölmiðlum sem mun eiga þess kost að komast framarlega á lista. Lítt þekkt fólk mun ekki hafa minnstu möguleika til þess að komast í framboð. Í dag kemst lítt þekkt fólk á þing ef það hefur hæfileika til og tiltrú fólksins úti í kjördæmunum. Það þarf fyrst og fremst að vera þekkt meðal flokksmanna sinna í viðkomandi kjördæmi en þarf ekki að vera þekkt á landsmælikvarða. Ef landið væri allt eitt kjördæmi þá hefði enginn möguleika til að komast inn á þing nema hann væri þekktur í fjölmiðlum og nyti velvildar flokksforustunnar. Ég tel að tengsl þingmanna við landsbyggðina yrðu afar yfirborðsleg og slitrótt ef landið yrði allt eitt kjördæmi. Ég hallast því að því að réttast sé að í landinu séu nokkur kjördæmi, sjö til níu talsins og alls ekki of stór. Ég tel að kjördæmi sem nær um allt landsvæðið frá Hvalfjarðarbotni um Borgarfjörð, Snæfellsnes, Breiðafjörð, alla Vestfirði og Norðurland austur í Fljót, sé alger óskapnaður sem ekki muni leiða til neinna heilla. Sama gildir um þá skipan að gera allt landsvæðið frá Siglufirði austur um land og um Austfirði til Hafnar í Hornafirði að einu kjördæmi. Það yrði líka óskapnaður sem verður mjög erfiður viðfangs fyrir þá sem því eiga að sinna. Ég tel flestar aðrar tillögur sem nefndar eru í tillögum kjördæmanefndarinnar, eins og þær voru kynntar á Alþingi fyrir nokkrum vikum, séu hyggilegri en sú sem orðið hefur fyrir valinu og kynnt í greinargerð þessa stjórnarskrárfrv. Við á Norðurl. v. erum flest sammála um að ef ætlunin er að steypa saman fleiri en einu kjördæmi þá hefði verið æskilegra að Norðurl. v. og Norðurl. e. væru saman í kjördæmi. Þau tvö kjördæmi hefðu myndað landfræðilega og félagslega heild. Kjördæmi sem er í laginu eins og nú er verið að tala um, að það nái frá Hvalfjarðarbotni vestur um land og norður í Fljót myndar að sjálfsögðu hvorki félagslega né landfræðilega heild og er mun lakari kostur en ef Norðurland allt hefði myndað eitt kjördæmi. Mér er líka kunnugt um að óánægjan með þetta mál er langsamlega mest á Vesturlandi, Vestfjörðum og Norðurl. v. Sá maður er vandfundinn á þessu svæði sem ekki er mjög óánægður með þá skipan sem hér er verið að gera tillögu um. Ég tek hins vegar eftir því að endanlegt samkomulag um það hvernig þessi kjördæmi verði í laginu virðist ekki liggja fyrir samkvæmt kosningalagafrv. sem ekki verður afgreitt nú heldur á næsta þingi. Greinilegt er að hendur flokkanna eru óbundnar með tilliti til þess að hvaða skipan mála menn munu velja. Ég hef spurst fyrir um hvort menn líti svo á að um þetta hafi orðið endanlegt bindandi samkomulag. Mér skilst að svo sé ekki og ég fagna því. Ég tel að sú niðurstaða sem kynnt er hér í nefndarálitinu sé bráðabirgðaniðurstaða sem orðið hafi til í skrifborðsvinnu þar sem reiknivélina hafi verið notuð án þess að taka tillit til raunverulegra aðstæðna í landinu, án þess að taka nokkurt tillit til þess að skapa þyrfti landfræðilegar og félagslegar einingar sem gætu dugað sem eðlileg kjördæmi. Ég vona sannarlega að mál þetta verði tekið til endurskoðunar á síðara stigi, kjördæmin verði fleiri og kjördæmamörkin önnur en gert er ráð fyrir í greinargerð með frv. Það er mikið talað um að óhjákvæmilegt hafi verið að leiðrétta vægi atkvæða eins og það er kallað. Menn segja gjarnan: Vestfirðingurinn hefur þrefaldan atkvæðisrétt á við þá sem búa í Reykjavík eða á Reykjanesi. Það er ekki alveg rétt eins og það er gjarnan túlkað. Það er nefnilega til tvenns konar vægi. Við gætum kallað annað flokkavægi og hitt landshlutavægi. Við skulum hugsa okkur að stjórn og stjórnarandstaða takist á og komi nokkurn veginn alveg jafnt út úr kosningunum, það skakki ekki nema einu atkvæði hvor fái þingmeirihluta á Alþingi. Er það þá svo að Vestfirðingurinn hafi þrefaldan atkvæðisrétt á við Reykvíkinginn þegar þau átök eiga sér stað í kosningum? Að sjálfsögðu ekki. Þegar kosningaúrslit eru fengin er miðað við að flokkar hafi nokkurn veginn sama vægi á bak við hvern þingmann og þá skiptir ekki máli hvort atkvæðið kemur frá Vestfjörðum, Reykjavík eða Reykjanesi. Þetta eina atkvæði sem kannski ræður úrslitum vegur nákvæmlega jafnþungt hvort sem það kemur utan af landi eða úr hvaða kjördæmi það kemur. Öll atkvæðin vega jafnþungt þegar spurt er um styrk flokkanna á þinginu og um hvers konar ríkisstjórn skuli mynduð. Þetta kalla ég flokkavægi og þetta er að sjálfsögðu mergur málsins, þ.e. að atkvæðin vigta nákvæmlega öll jafnþungt þegar spurningin er um hvaða flokkar ná hér kosningu og hvers konar ríkisstjórn skuli mynduð. Aftur á móti lýsir misvægið sér fyrst og fremst í því að frambjóðendur í kjördæmum úti á landi hafa heldur meiri möguleika til að komast að en frambjóðendur í sömu flokkum á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu. Það gætum við kallað landshlutavægi. Hlutfallslega eru fleiri þingmenn kosnir úr hinum fámennari kjördæmum en úr kjördæmunum á þéttbýlissvæðinu. Landsbyggðin fær þannig aukið vægi gagnvart þéttbýlissvæðunum með vali þeirra þingmanna sem kjörnir eru á vegum flokkanna. En flokkarnir standa jafnt að vígi og atkvæðin gilda jafnt þegar spurt er hversu marga þingmenn hver flokkur fær, hvaða flokkar geti myndað stjórn og hverjir ekki. Þetta verða menn að skilja. Þarna er verið að tala um tvo ólíka hluti og því ekki rétt að segja að Vestfirðingurinn hafi þrefaldan atkvæðisrétt á við Reykvíkinginn. Ég tel að í þessu samhengi hljóti menn að taka kannski visst tillit til þess hvar á landinu Alþingi er staðsett, hvar á landinu ríkisstjórnin situr og hvar á landinu ráðuneytin eru. Ég tel að það að meiri hluti þingmanna hefur búsetu á höfuðborgarsvæðinu meiri hluta ársins hljóti að skipta nokkru máli. Menn verða að gera sér grein fyrir því að það að þingheimur er í höfuðborginni, ráðuneytin eru hér og ráðherrarnir sitja hér allan ársins hring, skiptir máli þegar litið er á uppbyggingu kjördæma og hversu marga þingmenn þau þurfi að hafa. Ég get fullyrt það fyrir hönd Skagfirðinga að ef þeir ættu um það að velja að Alþingi sæti í Skagafirði, ríkisstjórnin sæti í Skagafirði og ráðuneytin væru staðsett í Skagafirði, þá mundu þeir láta eftir þingmenn sína, þeir mundu ekki þurfa á neinum þingmanni að halda og sennilega ekki Norðurl. v. Ég er viss um að Norðurl. v. mundi bara skipta á þeim grundvelli. Þá mundi þingheimur þekkja vandamálin í kjördæminu fullkomlega og að þörfin á sérstökum þingmönnum úr því kjördæmi væri miklu miklu minni en ella væri. Ég er ekki að segja að það eigi að svipta Reykvíkinga þingmönnum sínum. Ég er ekki að segja að það eigi að svipta Reyknesinga þingmönnum sínum. En hins vegar hlýtur að vera tekið tillit til þessarar staðreyndar. Þetta er gert víða. Ég bendi á það t.d. að höfuðborg Bandaríkjanna, Washington, hefur ekki þingmenn í fulltrúadeild bandaríska þingsins. Þar er þetta sjónarmið haft í huga. Þannig hefur þetta alltaf verið. Menn hljóta líka að taka tillit til þess, þegar verið er að tala um að jafna vægi atkvæða, að mikið vantar á að menn njóti sömu réttinda í öllum kjördæmum. Það stendur einfaldlega þannig af sér, eins og kom mjög glöggt fram í byggða\-umræðunni fyrir fáeinum dögum síðan, að raforkuverð á landsbyggðinni er miklu hærra en á höfuðborgarsvæðinu. Hitakostnaður er auðvitað langtum hærri mjög víða. Skólakostnaður er miklu meiri en hér á þessu svæði, matvælaverð langtum hærra, samgöngur miklu lakari. Ef fylgja á þeirri stefnu sem sumir hv. ræðumenn hafa talað um í þessum þingsal, að atkvæðavægi eigi að vera óháð aðstöðu manna, þá ætti auðvitað að byrja á því að jafna þennan mun endanlega sem auðvitað verður mjög erfitt en ætti að vera forgangsmál áður en í þetta yrði ráðist. Þegar menn tala, eins og t.d. hv. 9. þm. Reykv., Össur Skarphéðinsson, rétt áðan, um að það sé mannréttindabrot ef hið svokallaða landshlutavægi atkvæða sé ekki nákvæmlega rétt, er hann þá að halda því fram að Bandaríkjamenn hafi framið svona ofboðslegt mannréttindabrot allan þann tíma sem Bandaríkin hafa staðið? Er hann að segja það að þetta mannréttindabrot sé eitthvert algengasta brot sem framið er í nálægum löndum? Víða er talið óhjákvæmilegt að mjög dreifbýl svæði fái hlutfallslega meira vægi en höfuðborgarsvæðin. Annars yrði að fjölga þingmönnum svo mikið ef hafa ætti einhverja þingmenn til að sinna þessum svæðum sérstaklega. Menn vilja ekki fara út á þá braut að fjölga þingmönnum og því verður hið svokallaða misvægi til. Eins og ljóst má vera og það verða mín lokaorð hér, þá er ég ekki sáttur við þau frv. sem hér liggja fyrir. Ég ítreka að leitun er að þeim manni á Vesturlandi, Vestfjörðum og sérstaklega á Norðurlandi vestra sem sættir sig við þau frv. sem hér hafa verið lögð fram. Ég hvet eindregið til þess að málið í heild verði tekið til endurskoðunar.

Herra forseti. Mannréttindi og hugtök sem þeim tengjast eru í örri þróun. Eitt af því sem menn eru að ræða er einmitt atkvæðavægi í tengslum við mannréttindi. Það hefur komið fram hér og reyndar áður að ég er þeirrar skoðunar að þetta sé hluti af grundvallarmannréttindum. Ég tel að brotin séu á mér mannréttindi vegna þess að ég hef ekki sama atkvæðaþunga og hv. þm. Hvers vegna? Vegna þess að ég bý í öðru kjördæmi. Ég tel sem sagt að búseta nægi ekki til þess að mönnum sé mismunað með þessu móti hvað varðar atkvæðaþyngd. Hv. þm. Ragnar Arnalds er bersýnilega þeirrar skoðunar að það sé í lagi að hafa svona kerfi til að hjálpa dreifbýlissvæðum. Nú er ég ekki á móti því að þeim sé hjálpað á einhvern hátt eins og kom fram í umræðu um byggðamál í gær eða fyrradag. Ég tel hins vegar að þetta sé röng aðferð og ég spyr hv. þm.: Hefur hún gagnast þessum kjördæmum á einhvern hátt? Hefur það gagnast þessum dreifðu byggðum? Veruleikinn segir okkur annað. Veruleikinn segir okkur að fólksflóttinn til höfuðborgarinnar hefur aldrei verið meiri. Hv. þm. verður þess vegna að færa einhver rök fyrir því að þetta sé eðlilegt. Ég get í sjálfu sér ekki lagst gegn því að hv. þm. eins og aðrir séu andstæðrar skoðunar við mig í þessum efnum en ég tel mig hins vegar hafa fullan rétt til að biðja menn um að færa skýr rök fyrir því. Það er ekki nógu skýrt, a.m.k. ekki fyrir það heilabú sem hérna býr uppi, fyrir mig þegar menn segja einfaldlega: Það er bara í lagi, af því bara, að dreifbýlli kjördæmi hafi fleiri þingmenn. Það dugar mér ekki. Ef menn vilja hjálpa þeim kjördæmum, sem er sjálfsagt, þá er rétt að gera það á annan hátt. En á hinn bóginn eins og ég sagði, herra forseti, þá sýnir reynslan ekki að þetta atkvæðavægi hafi beinlínis hjálpað þeim.

Herra forseti. Ef það væri svo að t.d. Framsfl. hefði meiri rétt en aðrir flokkar vegna þess að það væri minna vægi atkvæða á bak við hvern þingmann þeirra eins og var hér áður fyrr, ef sem sagt flokkarnir stæðu misjafnlega að vígi hvað þetta varðar, þá væri um mannréttindabrot að ræða að minni hyggju. Eins og ég rakti hérna áðan meðan hv. þm. var utan dyra þá er enginn munur á rétti manna hvort sem þeir búa á Vestfjörðum, Reykjavík eða Reykjanesi eða Norðurl. vestra til að hafa áhrif á það hvaða flokkar fá menn á þing og hvaða stjórnir eru myndaðar. Hvað það varðar hefur hver maður eitt atkvæði. Ég hef eitt atkvæði og hv. þm. hefur eitt atkvæði. Það er enginn munur á því eftir búsetu þannig að við stöndum allir jafnt að vígi hvað það varðar og það skiptir mestu máli. Munurinn kemur aftur á móti eingöngu fram innan flokkanna því að núverandi skipan leggur áherslu á að það séu hlutfallslega fleiri landsbyggðarmenn miðað við mannfjölda en þéttbýlismenn sem eru valdir og það er önnur hlið á málinu sem mér finnst að menn verði að sætta sig við vegna hinna sérstöku aðstæðna.

Herra forseti. Þetta voru út af fyrir sig góð rök og raunar sterkustu rökin sem hafa verið færð fyrir þessu. Það er alveg rétt og skiptir miklu máli að atkvæðavægi milli flokkanna er jafnt. Það skiptir miklu máli en það skiptir ekki öllu máli. Eftir sem áður er það staðreynd að búseta breytir atkvæðavægi manna. Ef menn ætla að sætta sig við það þá verða þeir að geta fært rök fyrir því af hverju þetta er réttlætanlegt og það sem hv. þm. hefur raunverulega sagt því til stuðnings er að hinar dreifðu byggðir eiga þar undir högg að sækja og að við þurfum að rétta hlut þeirra með einhverjum hætti. Eitt af því er að láta kjósendur í þeim kjördæmum hafa meira atkvæðavægi. Þetta er efnislega það sem hv. þm. er að segja að ég hygg. Ég er þessu algerlega ósammála. Ég lít svo á að atkvæðisrétturinn tilheyri grundvallarmannréttindum og það er ekki hægt að semja um þau. Það er ekki hægt að finna einhverjar flóknar reglur til að segja: Þessi maður á að hafa meiri mannréttindi en hinn af því að hann býr á öðrum stað. Ef það væri rétt sem hv. þm. er að segja, hvernig bregst hann þá við núverandi stöðu á landsbyggðinni? Fólki fækkar mest á Vestfjörðum. Er hann þá þeirrar skoðunar að fjölga eigi þingmönnum fyrir Vestfjarðakjördæmi? Það er hin rökrétta niðurstaða í máli hv. þm.

Herra forseti. Hv. þm. nefndi það í fyrra andsvari sínu að þrátt fyrir að landsbyggðarkjördæmi hefðu marga þingmenn hefði það ekki gagnast þeim og að fólksflóttinn væri gífurlega mikill og spyr nú hvort fjölga eigi þingmönnum. Auðvitað er ekki verið að ræða það hvort fjölga eigi þingmönnum t.d. á Vestfjörðum. En samkvæmt frv. sem kynnt er í greinargerð með stjórnarskrárfrv. eiga að verða tíu þingmenn í þremur kjördæmum sem nú hafa 15 þingmenn.

Jafnvel í átta.

Já, gæti jafnvel farið niður í átta. Við stöndum því frammi fyrir því að eftir að þetta væri komið til framkvæmda gæti farið svo að enginn þingmaður hefði sérstök tengsl við Vestfirði eftir að þessi breyting hefði gengið í gegn. Það er hreint ekkert ólíklegt að svo geti farið að eitthvert eitt af þessum þremur fyrri kjördæmum yrði algerlega þingmannslaust eftir að þessi breyting hefði gengið í gegn og það held ég að yrði ekki þeim svæðum mjög til framdráttar. Það held ég að allir muni skilja. Þetta er því ákveðin varnarbarátta sem hér fer fram að menn vilja ekki að svona nokkuð geti gerst. Menn vilja reyna að haga því þannig að allir landshlutar eigi örugglega þingmenn á Alþingi.

Virðulegur forseti. Við ræðum mjög mikilvægt mál sem er frv. til stjórnarskipunarlaga sem hæstv. forsrh. mælti fyrir í morgun og margir hafa tjáð sig um síðan. Jafnframt liggur hér fyrir skýrsla um endurskoðun á kjördæmaskipun og tilhögun kosninga til Alþingis með sjónarmiðum sem snerta þetta mál náið þó ekki sé hugmynd að lögleiða ný kosningalög fyrr en á næsta þingi. Ég tel að eins og málið liggur fyrir séu á því afar miklir meinbugir. Ég tel að það markmið eða sú uppsetning sem umrædd nefnd sem vann þetta mál í hendur hæstv. forsrh. á sínum tíma og skipuð var af forsrn. hafi langt frá því hitt naglann á höfuðið þegar hún lagði grunninn að starfi sínu. Það er auðvitað upphafið sem ræður mestu um niðurstöðu og ég hlýt að lýsa yfir miklum vonbrigðum með það hvernig þar hefur tekist til. Ég hef ekki verið andsnúinn því að kosningalög og stjórnarskipunarlög væru endurskoðuð, hvorki fyrr né síðar. Það er sjálfsagt að fara yfir þau efni öðru hverju á Alþingi, enda hafa verið gerðar breytingar nokkrum sinnum á þessum málum á liðnum áratugum. Þó að grunnurinn að núverandi kjördæmaskipan sé frá árinu 1959 hafa verið gerðar breytingar síðan m.a. til að koma til móts við sjónarmið sem uppi hafa verið í samfélaginu og varða aðallega búsetuþróunina, að færa til þingsæti milli kjördæma vegna breytinga á fjölda íbúa. Ég tel að sá mismunur sem þar er uppi á fjölda atkvæða á bak við þingmann í kjördæmum, og mikið er rætt um, sé vissulega álitamál en þó ekkert grundvallarmál, enda er heldur holt undir þeim málflutningi að tala um mannréttindabrot í þeim efnum eins og hér hefur verið gert í umræðunni, m.a. af hv. 9. þm. Reykv. Mannréttindabrot eða mannréttindi eru almennt rædd út frá því að eitt gangi nokkurn veginn yfir alla og ekki verður náð neinu endanlegu réttlæti með því þó að vægi á bak við þingmenn eftir kjördæmum verði fært í hlutfallið 1:2 sem hámark, eins og má segja að sé aðalviðmiðunin í þessu máli, kannski eitthvað lægra sem stefnt er að, því að það er mismunun eftir sem áður. Það er dregið úr henni að þessu leyti en það er ekki komið í neina jafnstöðu. Þess vegna finnst mér afar hæpið að ræða málið á þeim grunni að hér sé verið að leiðrétta eitthvað sem er í grundvallaratriðum óþolandi. Ég viðurkenni hins vegar að þetta er álitaefni og ekkert er óeðlilegt þó að gagnrýni komi á það fyrirkomulag, sérstaklega þegar í gangi er sú þróun í búsetu í landinu sem við þekkjum og teljum neikvæða þar sem fólk hefur streymt af landsbyggð til höfuðborgarsvæðis eins og við orðum það almennt. Það sem er í samræmi við meginþætti í núverandi kosningalögum og hefur verið það undanfarna áratugi í aðalatriðum en kannski færst til betri vegar fyrir 15 árum með þeim breytingum sem þá voru gerðar, þ.e. að þingstyrkur þingflokka á Alþingi eða stjórnmálaflokka sé nokkurn veginn jafn og samsvari kjörfylgi þeirra. Það er mjög mikilvægt atriði. Því hefur verið fullnægt nokkurn veginn á undanförnum árum og að því er stefnt að varðveita það og halda því í þeim breytingum eða þeim tillögum sem liggja fyrir og það er vissulega vel. Það var rakið skýrt í máli hv. síðasta ræðumanns, hv. þm. Ragnars Arnalds, að það er þetta atriði sem skiptir sköpum þegar t.d. reynir á styrkleikahlutföll flokka á Alþingi, hvort flokkarnir endurspegla kjörfylgið og styrk sinn í landinu og skiptir auðvitað máli þegar kemur t.d. til myndunar ríkisstjórna og það er þýðingarmikið. Ég tel hins vegar að sá þáttur sem nefndin lagði sem grunn í tillögum sínum sé á misskilningi byggður, sé á röngu mati byggður, og það er það sjónarmið að við endurskoðun á kjördæmaskipan í landinu beri að stefna að því að mynda kjördæmi með nokkurn veginn svipaðri tölu íbúa, með nokkurn veginn svipuðum fjölda þingmanna og gert er ráð fyrir, 8--11 í kjördæmi, óháð landfræðilegri stærð kjördæmanna. Það er í mínum huga meginveikleikinn í þessum tillögum. Því fylgir ansi margt sem ég hlýt að gagnrýna og hefur verið gagnrýnt af ýmsum þingmönnum áður í umræðunni. Virðulegur forseti. Að mínu mati er ekkert vit í því að setja upp einingar og búa til kjördæmi án þess að litið sé á landafræðina. Að skipta Reykjavíkurborg í tvennt með algerum gervimörkum er afar óskynsamlegt. Úti á landi er stefnt því að búa til stór kjördæmi eins og Norðausturkjördæmið sem á að spanna svæðið frá Siglufirði suður á Skeiðarársand og tekur landfræðilega séð nærri því yfir helming landsins eftir sjónmáli tekið, það gæti verið eitthvað nálægt 45%, ég hef ekki reiknað þetta út, í ferkílómetrum talið. Þetta er hið mesta óráð. Nefndin sem vann þessar tillögur varð til með tilnefningu þingflokka en þingflokkarnir hafa ekki lagt blessun sína yfir þær tillögur. Ekki hefur reynt á það með uppgjöri innan þeirra að því er tekið er sérstaklega fram í þessum þingmálum sem við ræðum hér heldur hafa málin vissulega verið rædd innan þingflokka og þannig átti sá sem hér talar á sínum tíma aðild að þingflokki Alþb. þar sem þessi mál voru a.m.k. tvívegis á dagskrá og rædd og þá gagnrýndi ég þessar hugmyndir harðlega. Auðvitað tókst illa til að því leyti varðandi tilnefningu í þessa nefnd að í hana skyldu flestir valdir af höfuðborgarsvæði, líklega með einni undantekningu þar sem er um að ræða hv. 3. þm. Norðurl. e. Nú er ég ekki að segja að góðar tillögur geti ekki komið af höfuðborgarsvæðinu einnig í þessum málum og ég er ekki að vantreysta neinum einstökum nefndarmanni að þessu leyti. En æskilegt hefði verið með tilliti til reynslu og viðhorfa að samsetning nefndarinnar hefði verið öðruvísi og þá efast ég um að þetta hefði orðið sá grunnur sem nefndin gekk út frá. Það var hins vegar svo að einnig sá fulltrúi sem kom af landsbyggðinni og átti sæti í nefndinni, fulltrúi þingflokks Framsfl., skrifaði þar upp á tillögur sem voru síst betri en þær sem eru nú lagðar fram því að svolitlar breytingar voru gerðar á þessu máli á lokastigi í sambandi við mörk þessara stóru kjördæma. Því má segja að þar hafi komið fram að menn hafi ekki náð að fóta sig í þessum efnum jafnvel þó að búsettir væru utan höfuðborgarsvæðisins. Hvað er það, virðulegur forseti, sem mælir gegn því að búa til þessar landfræðilega stóru heildir? Að mínu mati er það sú staðreynd að það er gersamlega vonlaust verkefni fyrir þingmann að halda því sambandi við kjósendur í þessum kjördæmum sem er æskilegt í hugum fólks úti um allt land svo ekki sé fastar að orði kveðið þegar þingmenn eiga í hlut, bæði að þingmenn eiga þess kost að fylgjast með þróun mála í öllum byggðarlögum á viðkomandi svæði og helst að eiga sem mest persónuleg samskipti við kjósendur eða a.m.k. að kjósendur eigi þess kost að hitta þá að máli, ekki aðeins einu sinni heldur oftar á ári hverju. Þetta hefur verið það verkefni sem ég þekki til sem þingmaður fyrir eitt af stærstu og að mörgu leyti erfiðustu landsbyggðarkjördæmunum þar sem er Austurl. og ég tel mig tala þar af nokkurri reynslu þegar ég fullyrði að með því að bæta Norðurl. e. við þetta kjördæmi er í rauninni verið að gefa þingmönnum fjarvistarsönnun frá því að rækta það hlutverk sem þeir hafa gegnt vegna þess að það verður ekki rækt af neinni skynsemi af hverjum þingmanni. Hér var sagt í umræðu af hv. 3. þm. Norðurl. e. að þetta væri að sumu leyti auðveldara fyrir þingmenn til starfa. Það mynduðust hópar þingmanna, menn gætu skipt með sér verkum, einn væri þá fulltrúi einhvers hluta kjördæmis og annar ræktaði annan hluta. Auðvitað má hugsa sér eitthvað í þessa veru en ég held að það sé ekki farsælt að búa til módel, búa til kjördæmi sem kalli á slíkt sem nauðsyn til þess að þingmenn geti haldið sambandi við umbjóðendur sína og þetta byggir þá auðvitað á því að það séu margir þingmenn frá sama flokki sem kjörnir séu á viðkomandi svæði en það er auðvitað undir hælinn lagt hvernig þar hagar til. Ég tel því að grunnurinn sé í rauninni rangt lagður og þetta sé með öllu óaðgengilegt. Ég er alveg sannfærður um það, virðulegur forseti, að þær tillögur sem hér er verið að bera fram eiga afskaplega lítinn hljómgrunn úti á landsbyggðinni, eiga afar takmarkaðan hljómgrunn og munu hljóta mikinn andbyr, hafa þegar gert það, þær tillögur sem voru ræddar á dögunum, og ég held að sú breyting sem gerð var á þeim að því er varðaði kjördæmamörk líklega í tveimur tilvikum, breyti engu í grundvallaratriðum varðandi sjónarmið fólks utan höfuðborgarsvæðisins hvað þetta snertir og að þessar tillögur eigi eftir að hljóta mikinn andbyr utan höfuðborgarsvæðisins a.m.k. og jafnvel innan þess líka. Hvað er það þá, virðulegur forseti, sem ég hefði viljað sjá í staðinn fyrir þessar tillögur að því er snertir kjördæmaskipan? Þá er því til að svara að ég tel að það sé engin þörf á því að vera að búa til hliðstæðar einingar eða jafnstórar einingar hvað íbúafjölda snertir og þingmannafjölda eins og hér er að stefnt. Ég tel að það hefði vel mátt ná landi í þessu efni út frá skynsamlegum viðmiðunum varðandi landafræði og stærð kjördæma með því að haga þessu til með öðrum hætti. Svo tekin séu dæmi finnst mér að vissulega hefði komið til álita að Norðurlandið allt hefði verið innan eins kjördæmis af ýmsum ástæðum. Það er einn af þessum landsfjórðungum af fornu tali. Það er með öflugasta byggðasvæðið nálægt miðju sem nú er sett á endimörk kjördæmis samkvæmt þeim tillögum sem hér er um að ræða. Ég á að sjálfsögðu við Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið og ég hefði samt talið að þetta hefði komið til greina og það hefði auðvitað þýtt fjölgun á þingmönnum á þessum svæði, a.m.k. miðað við önnur kjördæmi sem minni væru. Að því er snertir Austfirðingafjórðung svo ég noti nú fjórðungatalið aftur, hefði ég skilyrðislaust viljað halda Austurlandi sem einu kjördæmi áfram, fækka þar þingmönnum, jafnvel fækka þingmönnum frá núverandi horfi þó að það sé sárt. Ég hefði jafnframt talið koma vel til álita að stækka það kjördæmi í vesturátt ef gott samkomulag hefði mátt takast um það, þ.e. að við Austurlandskjördæmi bættist Vestur-Skaftafellssýsla sem svo var kölluð og er kölluð enn raunar þótt sýslur séu fallnar fyrir borð sem stjórnsýslueiningar í landinu, ef ekki öll Vestur-Skaftafellssýsla þá Skaftárhreppur, vegna þess að það er ekki mikil viðbót að því er snertir byggðarlög við Austurlandskjördæmi og það hefði bætt þarna nokkuð við íbúafjöldann þó ekki sé um fjölmennar sveitir að ræða og tryggt samstarf milli byggðarlaga sem eru að þróa með sér samstarf þar sem eru byggðarlögin í Austur- og Vestur-Skaftafellssýslu. Með þessari viðbót hefði mátt halda þarna fleiri þingmönnum en yrði í núverandi Austurlandskjördæmi einu. Ég skal ekki út af fyrir sig tjá mig mikið um Vestfirðingafjórðung, Vesturland og Vestfirði sem kjördæmi. Það er ljóst að þar er alveg með svipuðum hætti allt of langt gengið hvað snertir landfræðilega stærð en að sumu leyti þó viðráðanlegra en Norðausturkjördæmið sem verið er að efna í þannig að það er ekki jafnfjarstæðukennd tillaga að því er mér virðist. Ég tek það þó fram að ég hef ekki lagt á það neitt endanlegt mat. En þegar þarna bætist við samkvæmt tillögunni sú hugmynd sem uppi er, að bæta við Norðurl. v., er náttúrlega alveg ljóst að menn eru komnir allt of langt en Vesturland og Vestfjarðakjördæmi sameinað er eitthvað sem hefði komið til álita jafnhliða því að Norðurlandið hugsanlega væri sem ein heild. Síðan varðandi hugmyndina um að kljúfa höfuðborgina í tvennt, þá finnst mér hún síst skárri en hugmyndin um þessi stóru landfræðilegu kjördæmi. Mér finnst það alveg dæmalaus uppfinningasemi og hefði þó átt að vera nóg af fólki sem sat í nefndinni til þess að meta það mál af einhverju raunsæi. Hvaða vit er í því að ætla að fara að skipta höfuðstaðnum upp í tvö kjördæmi með gervimörkum til þess bara að búa til tvö hólf til að láta þetta módel nefndarinnar, sem lagt var upp með í byrjun, fá einhvern betri svip? Ég tel að það sé fráleit tillaga sem þarna er uppi og síst til bóta fyrir höfuðborgina, sem er alls góðs makleg í þessum efnum, og rökin fyrir henni séu nánast engin, það sé ekki nokkur leið að finna frambærileg rök fyrir þessari tillögu. Ég hef ekki heyrt þau. Ég heyrði að vísu ágætan fyrrverandi félaga minn, hv. 8. þm. Reykv., Svavar Gestsson, verja tillöguna með rökum eða málflutningi sem mér fannst ekki vega þungt í þessum efnum, að þingmenn Reykjavíkur gætu tekið meiri þátt í málum í kjördæminu með því að skipta henni upp í tvö hólf. Þurfa þingmenn á þessu svæði ekki að setja sig inn í stöðu mála varðandi svæðið í heild? Hvað eru menn í rauninni að tala um? Ég á von á því að þegar Reykvíkingar fara að skoða þessi mál þá verði a.m.k. ekki klappað fyrir þessu alls staðar. Virðulegur forseti. Ég tel að hvað snertir meginmál varðandi kjördæmaskipunina sé þessi tillaga ekki frambærileg og ég er henni andvígur og það þarf mikið að breytast í þessu máli ef ég ætti að styðja það. Ég hef sagt það í sambandi við þetta mál að ég hefði talið eins og löngum áður að það sem menn hefðu átt að gera í þessum efnum er að búa til millistig í stjórnsýslunni, festa það í sessi, t.d. á grundvelli fjórðunga sem samstarfsvettvang og ef það hefði tekist hefði ég frekar valið að landið allt yrði eitt kjördæmi en sú tilaga sem hér er fram borin.

Herra forseti. Það hefur legið fyrir frá því þetta starf hófst að ekki yrði auðvelt að finna lausn sem allir yrðu sáttir við þannig að menn hafa reynt að finna lausn sem þeir gætu verið sæmilega sáttir við. Ég held að óhætt sé að fullyrða að það liggur ekki í loftinu önnur lausn sem meiri sátt gæti náðst um en sú tillaga hér er til umræðu, með öllum þeim annmörkum sem hún kann þó að hafa. Þó hægt sé að nefna önnur dæmi eins og menn hafa nefnt um að skera þingmenn neðan af núverandi dreifbýliskjördæmi og færa á þéttbýlissvæðið, þá eru aðrir sem hafa þá skoðun að sú lausn sé ekki farsæl, og þá geng ég út frá því að nánast allir þingmenn, eins og sá sem áðan talaði, sé í meginatriðum fylgjandi því að stíga ákveðin skref í átt til jöfnunar atkvæðisrétti. Menn tala stundum um að atkvæðisrétturinn eigi að vega á móti öðrum þáttum eins og fjarlægð frá höfuðborg og þess háttar. Það á við um tiltekinn þátt starfseminnar hér sem snýr að til að mynda fjárúthlutun. Aðrir þættir eins og almenn löggjöf, skaðabótalöggjöf, refsilöggjöf og fleira í þeim dúr á ekkert skylt við fermetrastærð lands. Varðandi skiptinguna í höfuðborginni get ég tekið undir það að maður sér annmarka í þeim efnum. Í tillögunni er sett lágmark gagnvart smæstu flokkum. Á landsvísu er það gert með 5% lágmarkinu gagnvart jöfnunarsætum og síðan er það gert með því að gæta þess að kjördæmin verði ekki með afar marga þingmenn eins og gerast mundi á höfuðborgarsvæðinu eftir þessa tilfærslu. Þá væri verið að rýmka fyrir smæstu flokkum hvað kjördæmakjör snertir og þetta er hluti af skýringunni.

Virðulegur forseti. Það er erfitt um vik ef menn binda sig í þessu módeli sem nefndin gerði og hæstv. forsrh. hefur skrifað upp á með framlagningu þessa frv. sem 1. þm. Reykv. eins og hann var kynntur til málsins í morgun. Ég er að gagnrýna það. Ég hef eins og margir aðrir lýst mig reiðubúinn til að skoða tilfærslu eða breytingu á þingmannafjölda milli svæða á landinu vegna búsetuflutninga. Það er ekkert prinsippmál í mínum huga þó ég telji ekki að jafnmikið hafi borið á þeirri gagnrýnisbylgju gegn núverandi stöðu sem af er látið. Ég hef hins vegar ekkert á móti því að gerðar séu leiðréttingar. Ég hef jafnvel tekið fram að að gefnum forsendum geti ég hugsað mér að skoða landið allt sem eitt kjördæmi, hefðu menn viljað taka undir millistig í stjórnsýslunni. Menn eiga að horfa á landið eins og það liggur, taka tillit til landfræðilegra staðreynda og ekki reyna að búa til risakjördæmi sem vonlaust er fyrir þingmenn að þjóna. Ég vil kaupa það því verði að hafa misjafnan fjölda þingmanna í kjördæmunum á landsbyggðinni, t.d. á Norðurlandi og Austurlandi. Auðvitað er þar mjög mikil mismunun á fjölda þingmanna, en ég mundi kaupa það því verði til þess að hafa þetta starfhæfar einingar. Ég kom því ekki að í máli mínu, virðulegur forseti, en hæstv. forsrh. gefur tilefni til þess. Ég vil ekki blanda saman byggðamálum og jöfnuði í aðstöðu manna við þessi mál. Ég vil skoða þau aðgreind, enda finnst mér afar óheppilegt að rugla þar saman reytum. Við erum með byggðaaðgerðir á sama tíma. Svo eru jafnframt enn einar aðgerðir sem eiga að kaupa frið fyrir þær tillögur í kjördæmamálinu sem um er að ræða. Þetta er ekki heppilegt. Menn eiga ekki að rugla þessu saman. Ég hefði viljað sjá þetta unnið á annan hátt þó ég mundi vilja koma til móts við þau meginsjónarmið sem valda því að við erum að ræða þetta mál.

Herra forseti. Ég fagna frv. því sem hér er til umræðu um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og miðar að breyttri kjördæmaskipan. Sú sem hér stendur sat í nefndinni sem undirbjó frv. og tilheyrandi breytingar á kosningalögum. Ég stend heils hugar að áliti nefndarinnar og þeirri stefnu sem þar birtist og því frv. sem hér er til umræðu. Vissulega er þessi niðurstaða málamiðlun. Öllum í nefndinni var ljóst að svona breytingar næðust ekki fram nema um þær ríkti sem breiðust samstaða. Fljótlega náðist sátt um meginmarkmið nefndarinnar, einfaldleika, jöfnuð á milli stjórnmálaflokka, óbreyttan fjölda þingmanna og síðast en ekki síst að draga úr misvægi atkvæða. Af markmiðum þeim sem nefndin setti sér er mér það langmikilvægast að draga úr misvægi atkvæða. Um þetta meginmarkmið voru allir nefndarmenn sammála þó í upphafi væri ekki ljóst hve langt ætti ganga. Núverandi misvægi er mest 1:3,55, þ.e. á milli Reykjaness og Vestfjarða en einnig er mikið misvægi milli kjördæma eins og t.d. Vestfjarða og Norðurl. e. Þar er það 1:2,5. Núverandi misvægi er ljóður á kosningakerfi okkar sem að mínu mati brýtur í bága við jafnræðisreglu og jaðrar við mannréttindabrot. Í starfi nefndarinnar var miðað við að misvægið yrði 1,5--1,8. Um það viðmið náðist málamiðlun en við kvennalistakonur hefðum gjarnan viljað stíga stærra skref. Þá ber að fagna þeirri sjálfkrafa leiðréttingu samkvæmt frv. sem verður á þingmannafjölda kjördæma ef misvægið fer yfir 1:2. Þetta ákvæði mun koma inn í 31. gr. stjórnarskrárinnar og þarf því ekki lagabreytingu til ef byggðaröskun fer yfir ofannefnd mörk. Á mannamáli þýðir þetta að ef kjósendur að baki hverju þingsæti verða helmingi færri í einu kjördæmi en öðru, þá flyst þingsæti yfir í fjölmennara kjördæmið. Ef atkvæðisréttur hefði verið jafnaður miðað við núverandi kjördæmaskipan hefðu landsbyggðarkjördæmin haft mjög fáa þingmenn eins og rætt hefur verið í dag og þingmönnum Reykjavíkur og Reykjaness hefði fjölgað mjög mikið. Þannig hefðu misstórir þingmannahópar orðið raunin. Farið var yfir allar mögulegar lausnir allt frá einmenningskjördæmum yfir í að gera landið að einu kjördæmi. Það sem flestir gátu sætt sig við er það sem hér er lagt til, að lögfesta sex kjördæmi sem öll hafi svipaðan þingmannafjölda, þ.e. 10 eða 11. Í fyrirhuguðum breytingum á lögum um kosningar til Alþingis sem fylgja með í starfi nefndarinnar --- þau lög verða ekki borin upp fyrr en á næsta kjörtímabili vegna þess að það þarf að samþykkja stjórnarskrárbreytinguna tvisvar en ekki lögin --- er gert ráð fyrir þremur landsbyggðarkjördæmum og þremur þéttbýliskjördæmum og að þingmannafjöldinn sé svipaður. Einn kostanna við að stækka kjördæmin er að stór kjördæmi eru talin æskilegri en lítil til að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Ég vil gera það, herra forseti, að sérstöku umræðuefni þar sem ég sat fyrir hönd Kvennalistans í þessari nefnd. Það markmið var einnig ofarlega á baugi hjá nefndinni sem heild. Kjördæmanefndin hafði það markmið í huga við vinnu sína. Því markmiði er fylgt eftir í XI. kafla skýrslu nefndarinnar um hlut kvenna og fylgiskjali 7, áliti á vegum Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands, sem unnið var að beiðni nefndarinnar, um jafnan rétt karla og kvenna til að kjósa og vera kjörin til þjóðþinga og héraðsstjórna. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna stuttlega í XI. kafla skýrslunnar, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Mikilvægt er að þær breytingar á kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulagi, sem stefnt er að, torveldi ekki þá þróun í átt til aukinnar stjórnmálaþátttöku kvenna sem orðið hefur á undanförnum árum og áratugum, heldur þvert á móti stuðli frekar að því að konur taki sæti á Alþingi. Fyrsta konan tók sæti á Alþingi 1922, nokkrum árum eftir að konur fengu kosningarrétt og kjörgengi. Lengst af áttu fáar konu sæti á þingi, stundum engin, stundum ein til þrjár. Árið 1983 jókst hlutur kvenna talsvert [þ.e. við það að Kvennalistinn varð til] og nú er svo komið að tæp 30% þingmanna eru konur (nákvæmlega 28,6%; 18 konur). Annars staðar á Norðurlöndum er hlutfall kvenna meðal þingmanna nokkru hærra, hæst í Svíþjóð eftir nýafstaðnar kosningar þar, 42,7%. Er það hæsta hlutfall í þjóðþingum heims, en næst koma Danmörk með 37,4%, Noregur 36,4%, Holland 36% og Finnland 33,5%. Að meðaltali mun þetta hlutfall vera 12,6% á þjóðþingum heimsins. Í ályktun Alþingis frá því vorið 1998, um framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna, segir að fara eigi fram sérstök úttekt á áhrifum mismunandi kosningakerfa á möguleika kvenna og karla til að hljóta kosningu til Alþingis og sveitarstjórna. Í vor samþykkti Alþingi enn fremur þingsályktunartillögu ,,um aðgerðir til að auka hlut kvenna í stjórnmálum``. Samkvæmt henni er ríkisstjórninni falið að skipa nefnd sem starfi í a.m.k. fimm ár og standi hún fyrir ýmsum verkefnum sem stuðli að aukinni stjórnmálaþátttöku kvenna.`` Í framhaldi af þessum markmiðum ræddi nefndin við ýmsa fræðimenn og kynnti sér m.a. skýrslu Evrópuþingsins frá 1997, um áhrif kosningakerfa á stjórnmálaþátttöku kvenna. Niðurstaða nefndarinnar er sú að það sem skiptir mestu máli í kosningaskipulagi fyrir framgang kvenna í stjórnmálum er hlutfallskosning eins og hér tíðkast og stór kjördæmi. Hér á landi var hlutfall kvenna eftir síðustu kosningar því hærra í einstökum kjördæmum sem kjördæmið hefur fleiri þingmenn. Í minnstu kjördæmunum tveimur náði engin kona kjöri í síðustu kosningum. Það ætti því að hafa jákvæð áhrif á möguleika kvenna að stækka landsbyggðarkjördæmin eins og til stendur að gera, en á móti kemur að stærstu kjördæmunum, Reykjavík og Reykjanesi, er skipt upp. Það er því niðurstaða nefndarinnar að sú tillaga sem hér liggur fyrir skapi ekki síðri skilyrði fyrir stjórnmálaþátttöku kvenna en nú eru. Ég held að ljóst sé hún mun ekki endilega gera skilyrðin betri en það er spurning hvort þetta vegur upp hvort á móti öðru, stækkun landsbyggðarkjördæmanna og minnkun hinna. Í áliti Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands, samanber fylgiskjal 7 í skýrslu nefndarinnar, er bent á fleiri leiðir til að jafna hlut kynjanna, svo sem að lögbinda kvótafyrirkomulag sem tryggir konum ákveðinn sætafjölda á þingi eða skylda stjórnmálaflokka til að tryggja jafnrétti kynjanna á framboðslistum. Lagaboð af þessu tagi hafa ekki reynst vel og eru nú aðeins í gildi í einu Evrópusambandsríki, Belgíu. Á Norðurlöndum hefur sú leið ekki verið farin heldur hafa stjórnmálaflokkarnir, t.d. í Noregi gert óformlegt samkomulag um að tryggja konum jafnan sess og körlum á framboðslistum sínum. Í Svíþjóð nota fimm stjórnmálaflokkar þá reglu að raða kynjunum á víxl á framboðslista sína en í Svíþjóð er hlutfall kvenna meðal þingmanna hæst. Ég er því fullkomlega sammála meiri hluta nefndarinnar að leggja ekki til lögbundna kynjakvóta á framboðslistum stjórnmálaflokkanna. Nefndin telur æskilegra að þessi þróun eigi sér stað án lagaboða og þar skipti mestu að raunverulegur pólitískur vilji sé til staðar í stjórnmálaflokkunum og hjá kjósendum ef um prófkjör er að ræða. Það er því mikilvægt að fylgjast vel með þróun þessara mála í náinni framtíð og vonandi leiðir sú kjördæmabreyting sem stefnt er að til vaxandi hlutar kvenna í stjórnmálum og vonandi kemur almenningur þar að, bæði í prófkjörum og í starfi í almennum stjórnmálaflokkum. Herra forseti. Mér hefur fundist það umhugsunarvert meðan á vinnunni í nefndinni stóð hvort eðlilegt væri að þingmenn vinni upp tillögur að breyttri kjördæmaskipan. Hugmyndir um stjórnlagaþing hafa öðru hvoru komið til umræðu og ég tel það fyllilega koma til greina að huga í framtíðinni að mismunandi aðferðum til að koma á breytingum af þessu tagi. Er eðlilegt að mótmæli einstakra þingmanna komi í veg fyrir að lýðræðislegar breytingar eigi sér stað á kjördæmaskipaninni? Mér finnst það ekki en er jafnframt sannfærð um að breyting sem gerð er svona, í sæmilegri sátt við alla pólitíska flokka, sé eina færa leiðin ef samþykkja á málið á Alþingi. Í umræddri breytingu á stjórnarskránni er ekki kveðið á um kjördæmamörkin að öðru leyti en því að segja að mörkin verði ákveðin með lögum, þ.e. kosningalög sem ekki eru til afgreiðslu nú en verða á næsta kjörtímabili. Þó kemur fram að heimilt sé að fela landskjörstjórn að ákveða kjördæmamörk í Reykjavík og nágrenni. Í því sambandi vil ég geta þess að þetta orðalag getur opnað á það að Reykjavík geti t.d. stækkað til austurs eða vesturs inn í suðvesturkjördæmið og ég tel þetta því eðlilegan sveigjanleika. Þó að hér sé ekki verið að samþykkja kjördæmamörkin eða það að skipta Reykjavík upp í tvö kjördæmi, þ.e. í þessu stjórnarskipunarlagafrv., þá vil ég vekja athygli á þeirri ábendingu sem fram hefur komið að hugsanlega væri æskilegra að skipta Reykjavík upp í norður-suður Reykjavík en ekki vestur-austur, þar sem Reykjavík mun að öllum líkindum aðeins stækka í austur. Það mundi hafa þá afleiðingu að kjördæmamörkin væru sífellt að færast til um miðhlutasvæðið á milli austurs og vesturs. Þessi ábending kom fram á fundi borgarfulltrúa í Reykjavík með nefndarmönnum og ég tel þetta fyllilega verðuga ábendingu fyrir frekari vinnslu málsins. En varðandi það að skipta Reykjavík upp í tvennt þá vil ég ítreka að meginrökin eru þau að þingmannahóparnir allir verði álíka stórir. Ég held að fyrir Reykvíkinga sé ekkert verra að hafa tvo hópa sem jafnvel geta farið í samkeppni hver við annan um að þjóna borgarbúum jafnt sem landinu í heild. Ég sé því í sjálfu sér ekkert athugavert við þá skiptingu annað en það að ég held að þetta verið hugsanlega erfiðara og muni ekki verða til þess að gera hlut kvenna meiri. Herra forseti. Í einu dagblaðanna í dag er m.a. það til umfjöllunar að ef þetta nýja fyrirkomulag sem hér er til umræðu hefði verið í gildi í síðustu kosningum hefði Kvennalistinn að öllum líkindum ekki fengið þingmann kjörinn þar sem hann fékk 4,9% atkvæða en ekki 5%. Ég ætla að nefna þetta dæmi þó að mjög lítið hafi verið rætt um einstaka flokka í þessari nefnd, enda flokkakerfið kannski í örri breytingu eins og er, og ég held að það hafi verið mjög farsælt að nefndinni tókst að vinna þessi mál án þess að skoða einstaka flokka mjög mikið. Það er rétt eftir haft eða rétt túlkað í þessari blaðagrein að erfiðara verður fyrir litla flokka að koma kjördæmakjörnum mönnum að, eins og fram hefur komið í umræðunni í dag. Ég held að mörkin núna séu um 7,7% en Kvennalistinn fékk 4,9% í síðustu kosningum. Núna þarf kjördæmakjörinn mann til þess að fá uppbótarmann. Á móti kemur sú breyting sem hér er lögð til að ekki er skilyrði fyrir því að fá uppbótarmann að hafa kjördæmakjörinn mann þannig að núna er þröskuldurinn 5%, þ.e. ef Kvennalistinn hefði í síðustu kosningum fengið 5% en ekki 4,9%, þá hefði hann fengið þrjá þingmenn eins og hann fékk þá. En þessi þröskuldur, sem miðað er við til þess að stjórnmálaafl fái uppbótarþingmann, er málamiðlun sem náðist í nefndinni en það bil sem þar var rætt var alveg frá 2% og upp í 6%. Sjálf tel ég að þessi þröskuldur sem samþykkt var að hafa sé í hærra lagi enda er þröskuldurinn mun lægri á Norðurlöndum, t.d. 2% í Danmörku og 4% í Svíþjóð. En 5% var málamiðlun sem ég sætti mig við eins og aðrir nefndarmenn. Þá vil ég nefna, herra forseti, að einföldun á kerfinu t.d. varðandi úthlutun á uppbótarþingsætum og að nota eingöngu d'Hondt-regluna sem er fyrirhugað í kosningalagabreytingunum mun í raun hygla stærri flokkum á kostnað hinna minni þannig að hugsanlega næst ekki fyllilegur jöfnuður á milli flokka. Þetta hefur verið rætt í nefndinni en niðurstaðan var að fara þessa leið, enda urðu flestir að gefa eitthvað eftir af sjónarmiðum sínum til að ná niðurstöðu. Að lokum vil ég fagna þeim hliðarráðstöfunum sem fyrirhugaðar eru, sérstaklega þeim er varða vegagerð í stærri kjördæmunum og aðstoð við þingmenn þeirra. Ég tel að sérstaklega þurfi að huga að tengslum Suðurnesja við Suðurland og Siglufjörð við Norðurl. e. í þessu sambandi. Að lokum vil ég, herra forseti, aðeins geta þess --- ég er rétt að ljúka máli mínu --- að ég tel að í þessari nefnd 

Herra forseti. Ég mun ekki hafa langt mál um það merkilega frv. til stjórnarskipunarlaga sem hér er til umræðu, fyrst og síðast vegna þess að ég sat í þeirri nefnd sem hv. þingmönnum hefur orðið tíðrædd um og lagði drög að því frv. sem við erum að ræða í dag. Ég hef með öðrum orðum átt þess kost að koma sjónarmiðum mínum að beint og óbeint í því nefndarstarfi og einnig í því kynningarstarfi sem í kjölfarið fór eftir að nefndin skilaði af sér skýrslu sinni og mun ég í því ljósi stikla á stóru. Ég vil þó láta þess getið að ástæða er til að lýsa sérstakri ánægju með þann góða anda sem var að finna í þessari nefnd allra stjórnmálaflokka sem hér eiga sæti á Alþingi, en fljótlega var ljóst í því nefndarstarfi að almennur og víðtækur vilji var til þess að reyna að ná landi en að nefndarstarfið færi ekki í þann forna farveg sem menn þekkja allt of vel, að tíminn hlypi á braut og menn skiluðu litlum eða engum tillögum. Það hefur því miður verið niðurstaðan og örlög margra þeirra nefnda sem í þetta verk hafa farið á umliðnum áratugum. Margar þeirra hafa starfað árum saman og haft nægan tíma en ekkert mjakast. Ég hygg að nefndir af þeim toga hafi verið í gangi meira og minna síðustu tæpu þrjá áratugi. Ég vil nota tækifærið og þakka meðnefndarmönnum mínum fyrir ánægjulegt samstarf í þessum efnum. Í þessu ljósi vil ég halda því fram, virðulegi forseti, að ákveðin pólitísk tímamót séu á ferðinni með þessari tillögu því ef fram fer sem horfir, að meginþorri þingmanna muni gangast inn á þessa niðurstöðu, þó þeir kunni ekki allir að vera jafnánægðir með alla þætti tillögunnar, þá eru það vissulega stór tímamót í íslenskum stjórnmálum. Sagan kennir okkur að umræður um kjördæmamál eru kannski þær heitfengnustu alla í íslenskum stjórnmálum og nægir að rifja upp stóru kjördæmabreytinguna 1959 í því sambandi. Ef okkur tekst að leiða þetta mál til lykta nú á þessu vetrarþingi í tiltölulega breiðri og góðri sátt þá held ég að ekki sé ofsagt að um tímamót í íslenskum stjórnmálum sé að ræða og undanskil ég þá ekki efni þessarar tillögu því hún er um margt mjög róttæk og talsverð breyting frá því kerfi sem við höfum búið við nú um langt árabil. Að sönnu er hún ekki jafnróttæk og breytingin var árið 1959 þegar menn í raun gjörbreyttu fyrirkomulagi mála. Engu að síður eru þær breytingar sem hér eru gerðar tillögur um það stórar í sniðum að full sæmd er að því að nota orðin róttækar tillögur í þeim efnum og því frekar er ástæða til að fagna því í þessari annars íhaldssömu stofnun, Alþingi, að um þetta geti náðst jafngóð og víðtæk samstaða og allt virðist benda til. Ég hygg að ástæðan fyrir því að nefndin, formenn stjórnmálaflokkanna og síðan meginþorri þingflokka á hinu háa Alþingi hafi náð allgóðri sátt um þessa leið hafi verið fyrst og síðast sú að langflestir þingmenn átta sig á því og skynja að við gamla kerfið verður ekki búið mikið lengur. Það kraumar undir niðri og um það er ekki sátt. Ég ætla mér ekki í því samhengi að leggjast í djúpar umræður um það hvort kjördæmamál hverju sinni séu mannréttindamál og skipan þeirra mála, eða hvort þar sé um að ræða hagræn atriði varðandi byggð í landinu. Ég ætla mér ekki að taka á því deilumáli. Um það hafa menn karpað og með gildum rökum báðir aðilar nú áratugum saman. Mitt mat er að sú umræða, jafnmikilvæg og eðlileg og hún er, hafi í raun stundum stöðvað það að menn kæmust áfram með það að lagfæra sannarlega verstu agnúana á núverandi kerfi. Hér eru menn því með öðrum orðum ekki að taka afstöðu til þess grundvallaratriðis. Menn geta haft sín sjónarmið uppi um það áfram. Hér eru menn hins vegar að taka risaskref í þá veru að draga mjög verulega úr misvægi atkvæða sem hefur verið þyrnir í augum, ég vil segja, langflestra kjósenda um langt árabil. Svo mikið er misvægið að menn hafa ekki komist hjá því að reka augun í þær stórkostlegu misfellur sem það hefur skapað. Enn fremur hafa menn áttað sig á því að núverandi kosningakerfi með öllum þeim kostum og göllum sem það innifelur er flókið og illskiljanlegt, ég vil segja, þingmönnum mörgum hverjum og kannski flestum, og þjóðinni að langstærstum hluta. Menn hafa hent að því gaman að þeir væru kannski tveir eða þrír hérlendis sem gætu með fullri sæmd talið sig geta hent reiður á útreikningum og öllum þeim krúsindúllum sem núverandi kerfi býður upp á. Sumir hafa haldið því fram að það sé plús við það kerfi því það skapi óvæntar uppákomur á kosninganótt. En þótt eitthvað kunni að draga úr skemmtanagildinu fyrir sjónvarpsáhorfendur með þessari breytingu sem hér er gerð þá hygg ég að að sama skapi nái réttlætið og sú eðlilega umgjörð sem hér er búin fram skynsamlegri og eðlilegri niðurstöðum miðað við það lýðræðisumhverfi sem við höfum búið okkur og viljum starfa í. Það kerfi sem hér er lagt upp með tekur mið af nokkrum meginþáttum. Einn veigamesti þátturinn er í mínum huga sá að þingmannahópar þessara sex kjördæma verða jafnstórir, jafnfjölmennir og jafnsterkir eftir þessa kerfisbreytingu og fyrir hana. Við sjáum í töflu sem tekin var saman hvernig landið gæti litið út til að mynda ef menn jöfnuðu misvægi atkvæða að fullu í núverandi kosningakerfi. Það þýddi það einfaldlega að kjördæmi á borð við Vestfirði eða Austfirði væru kjördæmi tveggja til þriggja þingmanna á sama tíma og hin stóra Reykjavík væri kjördæmi með 25 þingmenn. Hvers konar mynd væri á þessu þingi? Hún væri engin. Mín trú er sú að þegar fram líða stundir muni menn átta sig á því að þessir jafnstóru og sterku þingmannahópar sem hér koma til þings að afloknum öðrum kosningum hér í frá muni með tíð og tíma styrkja landsbyggðina og efla að ráðum og dáð. Ég er sannfærður um það. Menn hafa auðvitað velt upp ýmsum öðrum valkostum til að draga úr þessu misvægi og sagt sem svo: Hví ekki að fara þá einföldu leið að fjölga þingmönnum í R-kjördæmunum svokölluðu, taka einn úr hverju landsbyggðarkjördæmi og færa á suðvesturhornið og halda jöfnunarkerfinu tiltölulega óbreyttu? Niðurstaðan yrði einfaldlega sú að við byggjum til, miðað við núverandi flokkakerfi, annars vegar dreifbýlisflokka og hins vegar þéttbýlisflokka, að við byggjum til dreifbýlisþingmenn og hins vegar þéttbýlisþingmenn. Og það sem meira væri og sem er að mínu mati einn stærsti galli núverandi kerfis, að kjósendur víða úti um land, við skulum segja í hinum smærri kjördæmum á Vestfjörðum eða Austfjörðum, kjósendur flokka sem ekki næðu kjördæmakosningu væru í raun að kjósa uppbótarmenn sama flokks í henni Reykjavík eða á Reykjanesi. Kjósendur á Egilsstöðum eða Neskaupsstað væru í raun og sanni --- við skulum segja flokks sem þar næði ekki kjördæmakjöri en ætti skammt í það --- væru að kjósa frambjóðanda í þriðja sæti sama flokks á Reykjanesi. Var það nokkurn tímann hugsunin? Var sá maður einhvern tímann í framboði austur á landi? Nei, auðvitað ekki. Þessi galli er tekinn af. Nú eru þessi stóru kjördæmi sjálfum sér nóg og þau atkvæði sem falla til þar falla á þá flokka sem þar eru. Og þeir þingmenn koma þaðan. Þetta er mjög mikilvægt atriði, virðulegi forseti. Ég vil nefna eitt til sögunnar sem mér finnst menn fara dálítið léttilega yfir í þessari umræðu og finnst mér raunar að um sé að ræða hugtakabrengl. Ég held samt að flestir séu sammála um þetta atriði. Menn hafa talað um að jafnræði milli flokka sé tryggt, að tryggt sé að flokkarnir fái það sem þeim ber og sumir hafa talað um það í almennum greinum um þessi mál að í þessari tillögu, hinni gömlu, séu flokkarnir ætíð að gæta að sjálfum sér. En hér er auðvitað allt annað á ferðinni. Hér er það á ferðinni að kjósendur fái þá þingmenn frá þeim flokkum sem þeir eru að kjósa. Það er því um mikilvægt réttlætismál að ræða fyrir þá kjósendur sem nýta sinn lýðræðislega rétt að atkvæði þeirra greidd A-lista fari á A-lista og nýtist A-lista og að A-listi fái atkvæðið fullt og óskorað en nýtist ekki að hálfu eða hluta til B-lista. Hér er því auðvitað líka tekið risaskref í þá átt að halda því áfram að réttur kjósenda sé fullkomlega tryggður. Virðulegi forseti. Ég leyni því ekkert og gekk til þessa leiks í þessari nefnd fyrir rétt rúmu ári þegar hún hóf störf, að ég fór með mínar ýtrustu hugmyndir í þessa veru og þær eru öllum ljósar. Ég hef verið þeirrar skoðunar að landið ætti að vera eitt kjördæmi og hef talið að með því móti mætti slá margar flugur í einu höggi, jafna misvægið að fullu og tryggja það að þingmenn þjóðarinnar væru þingmenn þjóðarinnar allrar. Það mundi þýða að við uppstillingu flokkanna mundi verða gætt góðrar breiddar hvað varðar aðkomu þingmanna og frambjóðenda frá dreifðari byggðum, aðkomu kvenna, aðkomu ungs fólks og þannig fengist kannski breiðari og fjölbreyttari flóra þingmanna en við eigum að venjast. Gallinn er sá sem á hefur verið bent að með því móti er vald flokkanna e.t.v. gert of mikið. Menn hafa bent á það sem við þekkjum raunar úr Reykjavík þar sem stærsti flokkurinn, Sjálfstfl., er með átta eða níu þingmenn að ekki er nokkur möguleiki fyrir kjósendur að breyta einu eða neinu þar. Flokkurinn hefur tekið sína ákvörðun og þeir koma hér í hóp og setjast inn á Alþingi miðað við þann þingstyrk sem sá flokkur hefur haft í gegnum tíðina. En við höfum á móti sagt að þessu mætti mæta með því að stórauka valfrelsi kjósenda innan kjörklefans, færa prófkjörin svokölluðu sem svo hafa verið nefnd, inn í kjörklefann sjálfan. Ég fann hins vegar fljótlega fyrir því að innan nefndarinnar mundi ekki nást samhljómur um þetta og fremur vildi ég taka næstbesta kostinn en alls engan. Ég hef sagt það oftar en einu sinni og oftar en tvisvar og vil árétta það hér, virðulegi forseti, að versta niðurstaðan í þeim tilraunum sem gerðar hafa verið í þeim tilgangi að betrumbæta og lagfæra kjördæmaskipun í landinu hefur verið sú að gera ekki neitt, að gera nákvæmlega ekki neitt. En nú horfir til þess sem betur fer að menn ætli ekki að lenda í þeim fúla pytti á nýjan leik að gera ekki neitt, að láta danka og halda hinni eilífu umræðu áfram. Hér eru risaskref tekin að mínu áliti. Auðvitað er margt óljóst með það hvernig þessi mál munu þróast í framtíðinni, hvort nákvæmlega þetta fyrirkomulag muni festa sig í sessi um aldur og ævi eða hvort út frá þessu fyrirkomulagi muni þróast annað og betra kerfi, lítils háttar eða stærri lagfæringar á því í sátt og samlyndi milli þings og þjóðar. Um það get ég ekkert fullyrt þótt menn hafi reynt að tryggja það í þessum tillögum að þingið þurfi ekki vegna einfaldra leiðréttinga, t.d. vegna búsetuþróunar, vegna þess að misvægi aukist á nýjan leik, að koma að því máli með jafnþunglamalegum hætti og óhjákvæmilegt er þegar gerðar eru breytingar á kjördæmaskipan og kosningalögum. Það er með öðrum orðum ákveðið innbyggt stýrikerfi í þessum tillögum sem gerir það að verkum að hægt er að ímynda sér að þetta kerfi lifi lengur en eitt eða tvö kjörtímabil. En framtíðin mun skera úr um það. Hinu verður ekki breytt, virðulegi forseti, að hér hafa stjórnmálaflokkarnir, að minni hyggju, hafið sig upp yfir dægurþras, hafið sig upp yfir þrönga flokkshagsmuni en látið hin stærri og víðfeðmari sjónarmið ráða för og áttað sig á kalli tímans, áttað sig á kalli þjóðarinnar um löngu tímabærar breytingar í þessa veru. Ég fagna heils hugar, virðulegi forseti.

Virðulegur forseti. Hv. ræðumaður orðaði það svo að hér hefðu flokkarnir hafið sig upp yfir dægursjónarmið og fundið lausn sem ég skynja að hv. þm. er bara mjög ánægður með. Mér finnst satt að segja hafa farið afskaplega lítið fyrir eða verið fljótlegt að reka Alþfl. til baka með það sem hann hefur verið að reyna að boða sem æskilega lausn í þessum efnum, þ.e. að landið allt verði eitt kjördæmi. Það tók ekki langan tíma að reka Alþfl. til baka með það eða fulltrúa þingflokks jafnaðarmanna. Og svo er allt í einu orðin kjörin lausn í staðinn að búa til þann óskapnað sem liggur fyrir í þessari tillögu, risakjördæmi sem vonlaust er fyrir þingmenn að gegna vegna landfræðilegrar stærðar og aðstæðna og því er haldið fram að þar séu líkur á að hver flokkur fái akkúrat þá frambjóðendur sem hann vill. Ætli það sé trygging fyrir því að alþýðuflokksmenn á Höfn í Hornafirði, ef einhverjir finnast, fengju sinn óskaframbjóðanda kjörinn sem kannski kæmi frá Eyjafjarðarsvæðinu? Ætli þekkingin á mönnum sé nú mikil þarna á milli. Menn eru hér að búa til félagslegt módel sem gengur ekki upp og Alþfl. ætlar að bera fulla ábyrgð á því eða þingflokkur jafnaðarmanna og bræðingurinn sem er í uppsiglingu. Mér finnst þetta svo ömurleg magalending sem hefur orðið hjá fulltrúum Alþfl. og Alþb. í þessum efnum að hægt er að hafa um það stór orð. Síðan á að kóróna þetta með því að skipta höfuðborginni í tvennt. Rökin fyrir þessum málflutningi sem hér er hafður uppi og nú af talsmanni þingflokks jafnaðarmanna eru svo vesöl að mér finnst að þau dæmi sig í rauninni best sjálf.

Virðulegi forseti. Hv. þm. talar algjörlega í kross. Hann talar fyrst um það að Alþfl. hafi látið reka sig á gat strax í upphafi nefndarvinnunnar með landið sem eitt kjördæmi og látið reka sig til þess að setja á stofn stór og víðfeðm kjördæmi. Fer það ekki saman, virðulegi forseti, að landið sé eitt kjördæmi annars vegar og að kjördæmum fækki og þau stækki hins vegar? Fer þetta ekki í sömu átt? Ég hefði einhvern veginn haldið það, virðulegi forseti, að þetta gengi í svipaða átt. Ég hef auðvitað ekkert leynt því, virðulegi forseti, að ég er kannski ánægðari en margur annar með þróun einmitt í þessa veru því að ég tel mikilvægt að þingmenn og kjósendur venjist stórum kjördæmum. Ég hef gjarnan sagt það sem svo, ég hef auðvitað skilning á því --- við vorum nú saman, ég og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, í framboði forðum daga í kjördæmi hans, Austurlandi sem ef ég man rétt var samkvæmt vegakerfi 700 km enda á milli,  En meginatriðið er það, virðulegi forseti, sem ég vona að hv. þm. skilji þegar hann hugsar um það, að þessi aðalhugmynd Alþfl., sem er auðvitað í fullu gildi, fer mjög vel saman, og ég hef litið svo á að við séum að taka veigamikið skref í þá átt einmitt að einhvern tíma í framtíðinni, ég þori ekki að segja hvenær, renni þessi draumur upp og verði að veruleika.

Virðulegur forseti. Það sem ég hefði talið að nefndin og formaður hennar, sem er nú kominn í þingsal, hv. þm. Friðrik Sophusson, hefðu átt að taka til bragðs í þessum efnum, var að festa í sessi millistig í stjórnsýslu landsins, byggt á hæfilega stórum landfræðilegum einingum, og ef það hefði náðst fram hefði ég verið tilbúinn til þess að ganga til móts við sjónarmið jafnaðarmanna, þingflokks jafnaðarmanna eða Alþfl. um það að menn kysu eitt og óskipt Alþingi Íslendinga. Ef það væri tryggt að það yrðu til millieiningar í landinu sem fengju ákveðna sjálfsstjórn og fengju verkefni frá ríkinu. Það er lausn sem hefði jafnframt orðið til að treysta stöðuna í byggðamálum í landinu vegna þess að hún hefði verið grunnur til þess að færa verkefni frá ríkisvaldinu, frá stofnunum og ráðuneytum í Reykjavík út í eðlilegar einingar úti um landið. Talað er um að gera það í núverandi byggðatillögu en það vantar grunninn til þess að taka við þessum einingum. Það er náttúrlega eins langt frá veruleikanum og nokkuð getur verið þegar hv. þm. talar um að með þessari fáránlegu útfærslu nefndarinnar með þessum risakjördæmum sé verið að stíga skref í áttina að gera landið að einu kjördæmi. Menn geta náttúrlega leitast við að hugga sjálfa sig með ýmsum hætti og það er greinilega verið að gera það hér. Hins vegar, virðulegur forseti, er mér mjög ljúft að minnast sameiginlegra ferða með hv. þm. um Austurlandskjördæmi, líklega í kosningunum 1983, þá var ég búinn að vera þar á velli nokkrum sinnum og það var mjög ánægjulegt að ferðast með hv. þm. og leiða hann til betri vegar í sambandi við landafræðina í því kjördæmi. Ég hugsa að þetta geti endurtekið sig í þessum risakjördæmum, að frambjóðendur frá Höfn í Hornafirði geti orðið svolítið áttavilltir þegar kemur vestur í Eyjafjörð, að átta sig á því hvar þeir eru staddir, svipað og hv. þm. þegar hann var í framboði á Austurlandi.

Herra forseti, örstutt. Ég held að það segi alla sögu hér, virðulegi forseti, að ég er ákaflega glaður með þetta frv. og ég held að það hafi ekki leynt sér í framsöguræðu minni og ég leiddi að því nokkur rök. Ég þarf því ekki að hugga mig við eitt eða neitt. Það er augljóst mál hvor okkar er glaðari, ég eða hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, því að hann hefur auðvitað allt á hornum sér í þessu máli eins og raunar í mörgum öðrum. Hér er alvörumál á ferðinni og meginatriðið er það, virðulegi forseti, að ég er sannfærður um að að örfáum árum liðnum verði slík verkaskipting komin á milli þingmanna innan flokka að þessi stærð kjördæma valdi ekki nokkrum erfiðleikum. Þar eiga nákvæmlega sömu lögmál við og ég gat um áðan varðandi landið eitt kjördæmi. Auðvitað munu flokkarnir sjá til þess og gæta að því að representasjón verði nokkuð dreifð og góð um landið, representasjón af konum og körlum, fólki að vestan, austan, norðan og af suðvesturhorninu.

Hvað ætlar bræðingurinn að fá marga í Norðausturkjördæminu?

Samfylkingin, ef hv. þm. á við hana, ætlar að fá nokkra þingmenn þar, hann getur verið algjörlega viss um það. Þá erum við ekki að tala í einum eða tveimur, heldur þremur eða fjórum, hafi hann af því verulegar áhyggjur. En, maður, líttu þér nær, segi ég nú við hv. þm., þegar talið berst að þessum atriðum. En það er algjört aukaatriði máls og við spyrjum auðvitað að leikslokum um það. Hér er gott mál á ferð, við skulum hafa það hugfast.

Herra forseti. Það er allsérstakt að koma í ræðustól til að ræða þetta mikla mál eftir að hafa hlustað á orðaskak þeirra félaga í sambræðingnum sem svo hefur verið nefndur. Mér virðist nú á því tali sem fór áðan fram milli þeirra hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar og Guðmundar Árna Stefánssonar að í þeirra huga snúist þetta mál býsna mikið um það hvort menn komist að sem þingmenn á eftir eða ekki. En það er í mínum huga aukaatriði málsins. Ég tel, herra forseti, að til umræðu sé margslungið mál og ég vil geta þess strax í upphafi áður en lengra er haldið, að ég styð meginmarkmið frv., þó svo að forsendur mínar fyrir þeim stuðningi séu e.t.v. byggðar á öðrum atriðum en sumra annarra þingmanna sem styðja þó þetta frv. Ég ætla í máli mínu hér á eftir að fara yfir þau atriði sem ég legg til grundvallar því mati mínu að rétt sé að styðja málið og gera það vonandi í stuttu máli. Ég vil þó segja í upphafi að ég gef ekkert fyrir þann rökstuðning sem hér hefur verið nokkuð rætt um í dag að það þurfi að jafna atkvæðisrétt á milli íbúanna eftir því hvar þeir búa. Ég hef verið kjósandi í Reykjavík býsna lengi og ég get sagt fyrir sjálfan mig að aldrei hefur það angrað mig að atkvæðavægi mitt væri eitthvað annað en þeirra sem greiða atkvæði hvort sem það er á Austurlandi eða Vestfjörðum eða annars staðar á landsbyggðinni. Ég verð að segja alveg eins og er að ég þekki fáa íbúa í þessum þéttbýliskjördæmum sem þetta angrar eða þetta liggur á sálarlífi þeirra. Það er helst að það séu þingmenn af þessu svæði sem eru að hugsa um að auka atkvæðavægið á svæðinu þannig að þeir geti betur tryggt það að þeir komist að sjálfir. Ég held að kannski sé það undirrótin að þessu tali öllu um jöfnun atkvæðisréttar. Ef menn vilja hins vegar reyna að ná þessu með jöfnun atkvæðisréttar þá væri miklu betra í mínum huga að við gæfum mönnum bara frjálst val um hvar þeir kjósi. Menn gætu t.d. þremur, fjórum mánuðum fyrir kosningar skráð sig í því kjördæmi þar sem þeir helst vildu kjósa þar sem mönnum litist best á þau þingmannsefni sem í boði væru. Þá værum við komnir í alvörujöfnun þar sem samkeppnin réði og það eru býsna margir í þessum sal sem skreyta sig á tyllidögum með samkeppninni en þegar kemur að málum eins og þessu eru menn ekki tilbúnir að taka þátt í samkeppninni sjálfir, að taka þátt í samkeppni milli kjördæma. Ég tel rétt að minna á það að kerfið, sem við erum með núna og er verið að tala um að leggja af, býður þó upp á jöfnun milli stjórnmálaflokka sem mér finnst mikið atriði í málinu öllu, núna er full jöfnun á milli þeirra sjónarmiða sem flokkarnir standa fyrir. Það er líka rétt að minna á varðandi jöfnun atkvæðisréttar að í Evrópusambandinu, sem margir sem sitja venjulega í þessum sal eru býsna hrifnir af, er ekki mikil jöfnun í atkvæðisrétti þegar Lúxemburg, Frakkland og Þýskaland eru allt ríki sem hafa þar sama vægi, og mér þætti fróðlegt að vita hvort margir þar á bæ fá ekki sofið sakir áhyggna af skorti á jöfnun atkvæðisréttar. Það sem mestu máli skiptir í mínum huga varðandi stækkun kjördæmanna, ef af samþykkt þessa frv. verður, er það sem leiðir af því að stækka kjördæmin. Neikvæði hluturinn við stækkun kjördæmanna er sá að hætta er á því að persónuleg tengsl á milli þingmanns og kjósenda minnki, verði jafnvel eins og ég ímynda mér að sé hér á þéttbýlissvæðunum þar sem persónulegt samband þingmanns og kjósenda er nánast ekki neitt en mikil hætta er á því að svo verði þegar kjördæmin eru orðin mjög stór. Sú spurning kemur upp í hugann hve stórt má kjördæmi vera svo að þingmenn komist yfir það að viðhalda því persónulega sambandi sem ég tel vera eitt aðalsmerki landsbyggðakjördæmanna. En það ber líka að hafa í huga að möguleikar þingmanna úr fámennum kjördæmum til að hafa áhrif í dag fara mjög minnkandi. E.t.v. má ekki segja það upphátt en ég tel að það sé staðreynd að þingmenn úr fámennari kjördæmunum hafi í dag mun minni möguleika til þess að hafa áhrif á landstjórnina en þingmenn sem koma úr þéttbýlissvæðum þar sem mikill kjósendafjöldi er á bak við. Ég tel hættu á því ef þetta heldur svona áfram að þá séu líkur á því að rödd dreifbýlisins hafi æ minni áhrif í þingsölum Alþingis. Í mínum huga er veigamesta réttlætingin fyrir samþykkt þessa frv. sú að stækka áhrifasvæði landsbyggðarþingmanna og koma þannig aftur á auknum slagkrafti þeirra þingmanna sem tala fyrir munn þeirra sem búa á landsbyggðinni. Sem þingmaður Vestfjarða tel ég mjög jákvætt að áhrifasvæðið stækkar, séð frá sjónarhóli þingmanns Vestfjarða stækkar áhrifasvæði okkar bæði til suðurs og austurs. Ég tel að það sé líka mjög af hinu góða að fjölga þingmönnum sem þurfa að taka tillit til þeirra hagsmuna sem íbúar Vestfjarða hafa og eru að sumu leyti aðrir en hagsmunir þeirra sem búa í þéttbýlinu. Ég tel einnig mjög af hinu góða að þingmannahópar verði af svipaðri stærð. Eins og þetta er núna, þar sem mjög stórir þingmannahópar eru úr Reykjavík og Reykjanesi en fámennir af Austurlandi, Vestfjörðum, Norðurlandi vestra og Vesturlandi, er þetta mjög óæskilegt. Við vitum að það er hægt á Alþingi að halda þannig á málum að etja þingmannahópum einstakra kjördæma saman þannig að landsbyggðarþingmenn nái ekki vopnum sínum og þess vegna tel ég að það væri betra að þingmannahóparnir verði af svipaðri stærð. Mér er alveg ljóst að ekki munu allir þingmenn lifa af þá breytingu sem hér er boðuð. Einkahagsmunir og músarholusjónarmið mega hins vegar ekki verða ráðandi þegar menn taka afstöðu til þessa máls. Það hvort menn sjái líkur á að þeir nái, eins og ég kalla það, að lifa af þær kosningar sem fram fara eftir að þetta frv. hefur verið samþykkt tvisvar á Alþingi má ekki ráða afstöðu manna, eins og ég því miður óttast að sé í sumum tilvikum. Framþróun verður auðvitað að vera í kjördæmamálum eins og annars staðar í þjóðfélaginu, og það er staðreynd að allar heildir eru að stækka og síst vanþörf á þegar við búum í þjóðfélagi sem er jafnlítið og það íslenska. Mér er hins vegar vel ljóst að ótti er víða úti í hinum dreifðu byggðum við þá breytingu sem hér er boðuð. Ástæðan er vafalítið sú að fjölmargir þingmenn, bæði nú en einkum þó fyrr á árum, hafa alið á því að þeir eigi að vera með puttana í öllum málum í kjördæminu, nauðsynlegt sé að þeir skipti sér af atvinnulífi í kjördæminu og fleiri málum. Í mínum huga eru þingmenn fyrst og fremst kosnir í kjördæmunum í þeim tilgangi að bera inn á löggjafarsamkunduna þau mismunandi sjónarmið til mála sem búseta óneitanlega hefur á afstöðu manna til þess hvernig þeir sjá þau mál sem eru til umfjöllunar á Alþingi. Þessu þurfa þeir sem á landsbyggðinni búa að gera sér grein fyrir. Það er fyrst og fremst hlutverk þingmanna að vera löggjafarsamkunda en ekki að skipta sér af atvinnulífinu í þeim mæli sem sumir hafa gert á undanförnum árum og ég tel ekki vera af hinu góða. Við verðum jafnframt því sem við samþykkjum þetta frv., sem ég reikna með að gerist, að ná saman um að standa vörð um jafnræði milli landshluta en á það skortir mikið að svo sé í dag. Hér hefur verið rætt um að ekki megi blanda saman byggðamálum og samþykkt þessa frv. Í mínum huga er í rauninni engin önnur réttlæting fyrir því að fara í þessa breytingu en sú að menn séu þar með að stækka heildir til að auka það sem ég kalla slagkraft landsbyggðarinnar, gera landsbyggðarkjördæmin stærri og sterkari til að koma sínum sjónarmiðum fram hér á hinu háa Alþingi. Þá tel ég að við séum komin að kjarna málsins sem er að með jöfnun á fjölda þingmanna í kjördæmunum stóraukast möguleikarnir til að tryggja aukinn jöfnuð á aðstöðu fólks til að njóta opinberrar þjónustu. Eins og þetta er í dag er býsna mikill munur á aðstöðu íbúa landsbyggðarinnar t.d. til samgangna eða til að hafa samband við opinberar stofnanir, njóta þeirrar þjónustu sem þar er boðin, og svo þeirra íbúa sem búa í þéttbýlinu. Hér hefur verið boðað að samhliða þessu frv. verði gert átak í byggðamálum og það er ein af forsendum þess að ég hef ákveðið að styðja þetta mál að það átak nái jafnframt fram að ganga. Varðandi einstaka þætti frv. langar mig að nefna nokkur atriði. Ég tel að tilkoma þriggja landsbyggðarkjördæma sem öll hafa sterkan snertiflöt við þéttbýli muni draga úr þeirri vaxandi togstreitu sem mér finnst vera að myndast milli þéttbýlis og dreifbýlis. Við vitum að tvö þessara landsbyggðarkjördæma liggja að þéttbýlissvæðinu á suðvesturhorni landsins og eitt þeirra hefur þéttbýlissvæðið í kringum Eyjafjörð inni í kjördæminu og ég held að þetta muni verða til þess að minnka þá togstreitu sem mér finnst núna vera að aukast milli þessara svæða. Ég er hins vegar á móti því ákvæði í 2. gr. að unnt sé að færa þingsæti milli kjördæma og mun ekki að óbreyttu greiða því ákvæði atkvæði mitt. Mér finnst að menn séu núna að ná ákveðinni sátt um þetta mál, þ.e. breytta kjördæmaskipan, og ef sú sátt á að halda þarf það kerfi sem við byrjum með að gilda í allnokkurn tíma. Mér finnst ekkert fráleitt að að gefa sér það, ef menn ætla að breyta kjördæmaskipaninni, að það gildi í a.m.k. 20 ár. Ég óttast mjög að ef byrjað er að hræra í þessu eftir tvö eða þrjú ár sé sú sátt sem hugsanlega er að nást núna í þessu máli farin fyrir lítið. Hvað Norðvesturkjördæmið varðar, þ.e. Vesturland, Vestfirði og Norðurland vestra þá er ljóst að það kjördæmi stendur hvað veikast hvað íbúaþróun varðar, og því hefði ég talið eðlilegt og mig langar að beina því sérstaklega til forsrh. að það verði skoðað að gera þá breytingu að Mosfellsbær og Kjósarhreppur verði færðir yfir í Norðvesturkjördæmið, verði teknir úr Suðvesturkjördæminu. Í frv. kemur fram að kjósendafjöldi í Suðvesturkjördæminu er rúmlega 40 þús. manns á móti 21.500 í Norðvesturkjördæminu. Ég held það væri mjög til að styrkja Norðvesturkjördæmið ef Mosfellsbær og Kjósarhreppur færðust þar yfir og snertiflötur Norðvesturkjördæmisins lægi beint upp að Reykjavík með þeim hætti. Ég er einnig mjög hugsi yfir því af hverju Seltjarnarneskaupstaður er hafður í Suðvesturkjördæminu þegar beint virðist liggja við að hafa þennan svefnbæ Reykjavíkur í Reykjavíkurkjördæmi vestur. Mig langar einnig að spyrja um afstöðu forsrh. til þessa máls, af hverju Seltjarnarneskaupstaður er ekki hafður í Reykjavíkurkjördæmi vestur. Aðrar eins breytingar eru menn nú að gera eins og þessar og mér finnst mjög óeðlilegt að vera með þessa eyju þarna, þetta nes sem er eins og eyja vestan við Reykjavíkurkjördæmið. Mér finnst það gott ákvæði að lágmarksfylgi þurfi á landsvísu til að fá úthlutað jöfnunarsæti. Ég tel hins vegar að það sé spurning um hvort ekki eigi að útvíkka þetta þannig að settur sé upp þröskuldur í kjördæmunum einnig, þannig að komið sé í veg fyrir það sem ég vil kalla sprengiframboð sem oftast eiga rætur sínar að rekja til persónulegrar óánægju og vonbrigða einstakra manna frekar en að um sé að ræða eitthvað sem eigi skylt við lýðræði eða lýðræðisþróun. Ég hefði því stutt það að settur væri upp þröskuldur í kjördæmunum þannig að ákveðið lágmarksfylgi þyrfti í hverju kjördæmi til að koma manni að. Þeir sem hér hafa starfað gera sér flestir grein fyrir því að einn maður sem kosinn er í einhverju kjördæmi kemur engu fram, hann hefur engin áhrif á Alþingi. Þetta er starf sem gerist í hópvinnu. Það er því í rauninni sóun á þeim takmarkaða fjölda, þessum 63 þingsætum, að vera að bjóða upp á að einstök sprengiframboð geti komið inn mönnum af því að ekki sé þröskuldur í kjördæmunum. Að lokum langar mig að víkja að stjórnmálalífi og starfi stjórnmálaflokka í stækkuðum kjördæmum ef af samþykkt þessa frv. verður. Ég held að mikil breyting og mikil uppstokkun muni eiga sér stað í hinu pólitíska starfi í kjördæmunum. Það liggur alveg ljóst fyrir að þeir flokkar, sem hafa starfað flestir hverjir í áratugi, hafa byggt upp sitt skipulag miðað við þau kjördæmi eins og þau eru núna og reyndar frá þeirri kjördæmaskipan sem gilti fyrir það kerfi sem við nú búum við. Ég óttast að þegar við förum að breyta þessari kjördæmaskipan geti komist það mikið rót á að starf grasrótarinnar í stjórnmálahreyfingunni, sem ég tel vera grundvöll fyrir því að lýðræði fái staðist, verði jafnvel í hættu. Við megum ekki undir nokkrum kringumstæðum taka þá áhættu að stækkun kjördæmanna, sem ég styð eins og ég hef áður sagt, leiði til þess að starf grasrótarinnar í stjórnmálastarfinu minnki. Þess vegna finnst mér það mjög góð hugmynd og reyndar nauðsynleg að ríkisvaldið aðstoði þingmenn við að halda uppi flokksstarfi í kjördæmunum. Í mínum huga skipta nokkrir tugir milljóna í kostnað ekki nokkru máli í þessu sambandi þegar við erum að tala um sjálfa stoðina undir stjórnmálastarfi og lýðræðinu í landinu. Ég styð það eindregið að jafnhliða því að menn vonandi samþykkja þetta frv. verði gert átak í að hjálpa þingmönnum og flokkunum að byggja upp starf sitt í þessum þremur landsbyggðarkjördæmum. Ég held það sé minna vandamál hér á þéttbýlissvæðinu, í Reykjavíkurkjördæmunum og Suðvesturkjördæminu. Þar eru sjálf flokksapparötin og þar eru höfuðstöðvar flokkanna. Það er því minna vandamál. Herra forseti. Ég ítreka stuðning minn við frv. og vona að það nái fram að ganga í góðri sátt sem flestra. Ég minni á að ég styð ekki það ákvæði 2. gr. sem gerir kleift að taka upp þessa núverandi skipan á þingmannafjölda ef breyting verður á íbúafjöldanum því ég tel, eins og ég sagði áðan, að sátt þurfi að ríkja um þetta mál og sú sátt verður ekki ef byrjað verður að rótast með þær forsendur sem menn leggja til grundvallar í dag innan tiltölulega fárra ára. Herra forseti. Ég vona að sem flestir, sem hér taka til máls, lýsi yfir stuðningi við málið þannig að fyrir slit þings í vor liggi fyrir að þetta sé sú leið sem við ætlum að fara. Ég hefði síðan talið rétt að menn samþykktu þetta sem fyrst eftir að nýtt þing kemur saman þannig að menn fari fljótlega að starfa á grundvelli nýrrar kjördæmaskipanar því mér er það alveg ljóst að um leið og búið er að samþykkja þetta frv. í fyrsta skipti á Alþingi, þá fara þingmenn í reynd að horfa til hinnar nýju skipanar og þeir fara að starfa í hinum nýju, stóru kjördæmum og því sé rétt að hafa þá skipan bara klára strax og samþykkja frv. að nýju innan nokkurra mánaða frá því alþingiskosningar fara fram í vor.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um frv. að þessu sinni en það er nauðsynlegt að alþingismenn allir eða sem flestir geri grein fyrir afstöðu sinni á þessu stigi málsins. Fram hefur komið að mjög mikil vinna hefur verið lögð í þetta mál og reynt að finna málamiðlun sem meiri hluti Alþingis getur sætt sig við. Ég geri mér fyllilega grein fyrir þessu og þótt ég telji frv. engan veginn alvont hef ég efasemdir um að það eigi eftir að verða að veruleika. Það er ekki nóg með að það þing sem nú situr þurfi að samþykkja þessar lagabreytingar, heldur þarf málið að koma aftur fyrir Alþingi á næsta þingi þar sem um er að ræða breytingu á stjórnarskrá landsins. Ég er nefnilega þeirrar skoðunar að þegar allt kemur til alls séum við með tímaskekkju í höndunum. Sjálfur hef ég verið hlynntur því að hafa í landinu mörg kjördæmi og ekki hefur svokallað misvægi atkvæða raskað minni hugarró fremur en það hafi valdið mér hugarangri að Íslendingar hafa haft sama vægi og fjölmennari þjóðir, jafnvel milljónaþjóðir í erlendu samstarfi. Mér finnst röksemdir þeirra alþingismanna vega þungt sem benda á annars konar misvægi sem fólk, er býr fjarri höfuðstaðnum og stjórnsetrinu sem þar er, þarf að búa við. Hins vegar er því ekki að leyna að í landinu er mikill þrýstingur á að jafna kosningarréttinn þannig að þingmenn hafi svipaðan fjölda atkvæða á bak við sig og ég er kominn á þá skoðun að það sé rétt að íhuga að stíga þá skrefið til fulls og gera landið að einu kjördæmi. En forsenda þess að slíkt yrði gert er að mínum dómi sú að gerðar yrðu róttækar breytingar aðrar í stjórnskipan og stjórnsýslu sem færðu fjárveitingar og ákvarðanatöku alla nær þeim sem búa á landsbyggðinni. Þetta er samtengt og óaðskiljanlegt að mínum dómi. Ástæðan fyrir því að ég hef komist að þessari niðurstöðu er sú að það er mjög líklegt að farið verði út á þá braut að stækka kjördæmi og þá tapast ávinningurinn sem smá kjördæmi færa okkur, nefnilega sá að tiltekinn hópur alþingismanna hafi tök á að sinna vissum svæðum landsins, Vestfjörðum, Austurlandi, Norðurlandi eystra, Norðurlandi vestra o.s.frv. Sá ávinningur sem við höfum af hinu smáa kjördæmi tapast. En annað er að gerast samhliða þessari þróun og það er sú staðreynd að á undanförnum árum hefur verið að færast í vöxt að þingmenn Reykjavíkur líti á sig sem þingmenn og fulltrúa Reykjavíkur. Þetta var ekki í eins ríkum mæli fyrr á tíð. Þingmenn Reykjavíkur litu held ég allflestir á sig sem þingmenn þjóðarinnar allrar. Mér finnst þetta ekki vera góð þróun. Mér finnst ákveðin rök fyrir því að þeir hlutar landsins sem eru sannarlega afskiptir hvað varðar tengslin við stjórnsýsluna hafi aukið vægi og meira vægi en þéttbýlissvæðin. En ef þessari röksemd er svipt brott þá finnst mér að það þurfi að íhuga málin í alveg nýju ljósi. Og það er af þessum sökum sem ég hef komist að þeirri niðurstöðu að við eigum að skoða málin alveg upp á nýtt og mun róttækar en hér er gert. Tvö efnisatriði vil ég nefna og vekja máls á. Eitt lýtur að Reykjavíkurkjördæmi. Mér finnst algerlega óásættanlegt að skipta Reykjavík upp í tvö kjördæmi. Ég tók eftir því að ég er engan veginn einn á báti með þessa skoðun. Þótt ekki kæmi fram afdráttarlaus afstaða hjá hæstv. forsrh. þá skildi ég það á hans máli að það bæri að íhuga rækilega röksemdirnar eða rökleysuna, svo ég noti mín eigin orð, sem hér kann að búa að baki, og ég vona að það verði gert þegar málin verða skoðuð til hlítar. Ég vil vekja athygli á öðru. Mönnum verður tíðrætt hér um jöfnun atkvæðisréttar, um að jafna atkvæðisréttinn, um að hvert og eitt atkvæði vegi jafnþungt. En á sama tíma og menn segja þetta ætla þeir að taka tæplega 10 þúsund atkvæði, 10 þúsund kjósendur og gera þá algerlega áhrifalausa vegna þess að menn eru að setja skorður upp á 5%. Flokkar þar fyrir neðan, jafnvel þótt þeir komi rétt upp undir 5% markið, eiga engin áhrif að hafa, ekki að fá nokkurn mann kjörinn. Þar eru 10 þúsund kjósendur settir algerlega til hliðar og þeim ýtt út á kaldan klaka. Sömu menn og segja þetta tala um að jafna atkvæðisrétt. Hvers konar rökleysa er þetta? Ég vil því beina því til þeirrar hv. nefndar sem kemur til með að skoða þessi mál að íhuga þetta tvennt sérstaklega. Skipting Reykjavíkur byggir ekki á neinum rökum. Þetta er eitt stjórnsýslusvæði, ef menn vilja horfa til þess, og engin rök eru fyrir því að skipta borginni upp í tvær einingar. Og einnig vil ég vekja athygli á því að þröskuldur upp á 5% sviptir í reynd 10 þúsund manns í landinu möguleika á að hafa áhrif inn á Alþingi.

Herra forseti. Ég tek undir það hjá hv. þm. að rétt er að vekja athygli á því að ekki ganga allar tillögur flutningsmanna í þá átt sem markmiðið er sagt vera og vafalaust er í fullri einlægni. Tillagan um að taka upp nýja hindrun fyrir því að fá þingmann kjörinn, sem er 5% lágmarksfylgi yfir landið allt, er auðvitað tillaga um að auka misvægi milli þeirra sem kjósa framboð sem fá fylgi minna en 5% og þeirra sem kjósa framboð sem fá fylgi upp á meira en 5%. Þarna er því gengið til öfugrar áttar miðað við markmið frv. Það kemur líka fram í fylgiskjali með frv. að gert er ráð fyrir annarri breytingu sem líka gengur í öfuga átt, þ.e. að veita þeim kjósendum sem breyta framboðslistum meira atkvæðavægi en þeim kjósendum sem ekki breyta listunum. Það er gert til þess að auðveldara sé að breyta listum. Setjum sem svo að listi fá 1.000 atkvæði. 200 þeirra kjósa að strika út efsta mann listans. Það þýðir að efsti maður listans fær 800 atkvæði en annar maður listans fær 200 atkvæði í fyrsta sæti, eða fjórum sinnum minna. Engu að síður er niðurstaðan samkvæmt tillögu þeirra sem leggja þetta mál fram að þessir 200 hafi meira atkvæðavægi en hinir 800. Með öðrum orðum að atkvæðavægi þeirra sé a.m.k. fjórum sinnum meira en hinna sem kjósa listann óbreyttan.

Herra forseti. Það mál sem hér er til umfjöllunar, frv. til stjórnarskipunarlaga, veldur mér vissulega töluverðum áhyggjum. Niðurstaða sú sem birtist í þessu lagafrv. ber með sér að þar er um að ræða mikla málamiðlun, málamiðlun allra stjórnmálaflokkanna í landinu. Einhverjum gæti vissulega dottið í hug að slík málamiðlun kynni vart góðri lukku að stýra eða að út úr henni kæmi niðurstaða sem mikil ánægja ríkti um. En hvað um það. Hér liggur fyrir frv. sem formenn allra stjórnmálaflokkanna flytja og þess vegna er mikilvægt að fjalla vandlega um frv. svo að hér geti farið fram rækileg umræða. Það vekur athygli mína að einungis þrír af flutningsmönnum þessa frv. til stjórnarskipunarlaga hafa tjáð sig í umræðunni og sakna ég þess satt að segja að hafa ekki fengið tækifæri til þess að heyra afstöðu allra flutningsmanna frv. áður en ég tók til máls. Það eru stórpólitísk tíðindi þegar formenn allra stjórnmálaflokka flytja frv. saman og það hefði verið ástæða til þess að reikna með því að þeir skýrðu afstöðu sína rækilega strax við upphaf þessarar umræðu. Formaður Alþfl. talaði í umræðunni og sú ræða vakti nokkra athygli mína og reyndar annarra einnig, eins og kom fram í andsvörum við ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, þegar hann lét þess getið að þrátt fyrir þessa niðurstöðu þá legði hann áherslu á það að stefna að niðurstöðu sem fæli í sér að landið yrði gert allt að einu kjördæmi. Og hv. 9. þm. Reykn., Guðmundur Árni Stefánsson sem átti sæti í nefndinni sem vann að þessu, hefur gefið þær yfirlýsingar að þetta væri einungis skref, fyrsti áfangi á þeirri leið að gera landið allt að einu kjördæmi. Það er því á margt að líta þegar hugleitt er hvernig við eigum að taka á þessu frv. og hver hugur fylgir máli hjá þeim sem flytja það. Þær breytingar sem hér eru ræddar eru byggðar á tillögum nefndar sem hefur unnið mjög merkilegt starf að mínu viti og það hefur verið talað mjög mikið og rækilega um það að þessi nefnd hafi unnið vel, að góður andi hafi ríkt innan nefndarinnar, eins og hér hefur komið fram í umræðum, og að þetta sé merkileg sameiginleg, samhljóða niðurstaða. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki mjög hrifinn af þeim lýsingum. Ég hefði talið það miklu affarasælla fyrir niðurstöðu málsins að innan nefndarinnar færu fram umræður, að tekist væri á um sjónarmið en niðurstöðu náð þannig að við gætum sagt með sanni að ekki hefði aðeins ein rödd heyrst í þeim sölum þar sem fundað var og niðurstaða fengin. Mig grunar og mér finnst það mál sem hér er til umræðu bera það allt of mikið með sér að of lík sjónarmið hafi komið fram hjá nefndarmönnum sem unnu að þessu máli. 
             Megindrifkraftur þeirra breytinga sem boðaðar eru í frv. er annars vegar krafan --- og ég undirstrika það --- héðan af höfuðborgarsvæðinu um fjölgun þingmanna á þessu svæði til þess að vinna að hagsmunamálum höfuðborgarsvæðisins. Þetta er annar megindrifkrafturinn sem stendur að baki þessum breytingum. Hinn drifkrafturinn er svo krafan, eins og ég nefndi áðan, um að landið verði allt eitt kjördæmi. Ef við lítum nú aðeins á þessi grundvallaratriði, þessi meginsjónarmið sem liggja að baki breytingunum sem nefndin lagði til og formenn stjórnmálaflokkanna hafa lagt upp með sem grunn sinnar tillögu, þá verð ég að segja alveg eins og er að ég held að landið sem heild þurfi á ýmsu öðru fremur að halda en því að fjölga þeirri sveit sem vinnur að því daglega að hlúa að hagsmunum höfuðborgarsvæðisins. Og hvað varðar það að gera landið allt að einu kjördæmi þá tel ég að það væri afskaplega óskynsamleg niðurstaða vegna þess að sú hætta felst í því fyrirkomulagi að miðstýring yrði mikil hvað varðaði framboð á vegum flokkanna, að mikil miðstýringarárátta yrði þar að baki annars vegar, og svo hins vegar það að litlar líkur væru á því að þeir þingmenn sem þannig yrðu valdir teldu sig þurfa miklum skyldum að gegna langt frá þinghúsinu. Þetta hafa aðrir þingmenn rætt hér þannig að ég ætla ekki að eyða meiri tíma í það. Aðrar forsendur fyrir breytingunum en þessir tveir meginkraftar sem ég tel að hafi legið að baki og koma fram í áliti nefndarinnar eru að mínu mati fjarri því að vera mikils háttar eins og það atriði að það beri að einfalda kerfið eða að nauðsynlegt sé að fjöldi þingsæta í kjördæmum verði sem jafnastur, enda liggur það fyrir að í 1. gr. frv., og mun ég koma betur að því á eftir, er strax gengið gegn þessu sjónarmiði, þ.e. að stefna skuli að sem jöfnustum fjölda þingmanna í kjördæmum. Í 1. gr. frv. um stjórnarskipunarlögin segir að þingmenn skuli vera 63 en fimm kjördæmakjörnir í hverju kjördæmi og sú hætta er fyrir hendi að innan tíðar verði einungis fimm þingmenn í fámennustu kjördæmunum. Hvað verða þá margir í öðrum og hversu mikill ójöfnuður verður þá á milli fjölda þingmanna í kjördæmum? Breytingar á kjördæmaskipuninni eru auðvitað nátengdar því viðfangsefni að skipa málum stjórnsýslunnar þannig að hún gagnist landsmönnum sem best og að skipulagið sé þannig úr garði gert að þingmenn geti unnið að hagsmunamálum kjördæmanna. Í þessu samhengi verða menn að muna að þrátt fyrir aðskilnað löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins er með kosningum til Alþingis verið að kjósa framkvæmdarvaldið óbeint, það vald sem situr í höfuðborginni og eðlilega deilir og drottnar í skjóli þingsins. Aðgangurinn að framkvæmdarvaldinu er því mikilvægur hluti þess þegar rætt er um starf þingmanna og fjölda þeirra í einstökum kjördæmum. Í nágrannalöndum okkar, svo sem í Noregi, er það viðurkennt að sami fjöldi þingmanna geti ekki verið í öllum kjördæmum þrátt fyrir mismunandi fjölda íbúa. Í áliti nefndarinnar vantar að mínu mati allan rökstuðning fyrir því að ekki skuli gengið til enda í svokallaðri jöfnun atkvæðisréttar. Ég tel að þar sem íbúar höfuðborgarsvæðisins eigi rétt á að heyra rækilegan rökstuðning fyrir því að það skuli vera munur þá þurfi íbúar landsbyggðarinnar einnig að heyra þann rökstuðning. Að mínu mati er allra mikilvægast þegar verið er að skipuleggja það kerfi sem notað er til að velja þingmenn og skipuleggja kjördæmin að sjá til þess að fjöldi þingmannanna endurspegli fylgi flokkanna. Þetta er að mínu mati algert grundvallaratriði, þ.e. að fylgi flokkanna og þau sjónarmið sem þeir standa fyrir endurspeglist rétt í þinginu. Þegar við reynum að gera okkur grein fyrir því hvað réttlæti þá skipan að hafa mismunandi marga þingmenn í kjördæmum og þar af leiðandi nokkurt misvægi er í mínum huga aðalatriði að menn átti sig á því hvert verkefni þingmanna sé. Ef við stillum málinu þannig upp að við séum að ráða menn til starfa --- það má líkja því við það að ráða áhafnir á skip --- þá hljótum við að hafa fjöldann í samræmi við þau verkefni sem við teljum að þurfi að vinna. Það eru mismunandi verkefni sem þarf að vinna í kjördæmunum. Það eru annars konar viðfangsefni og tímafrekari verkefni sem þarf að vinna í kjördæmum sem eru mjög landstór og hafa margar samfélagseiningar, margar byggðir sem þarf að vinna fyrir en í þéttbýlinu á höfuðborgarsvæðinu. Þetta tel ég að sé meginrökstuðningurinn og meginástæðan fyrir því að okkur finnst eðlilegt að mismunur sé þarna á milli og að það komi fram í mismunandi atkvæðavægi. Ég lít svo á að við getum ekki ýtt þessu til hliðar vegna þess að þetta er aðalatriði málsins, þ.e. hvert er viðfangsefnið sem þingmönnum er ætlað. Ég hef leyft mér að gagnrýna þessar tillögur nokkuð og það frv. sem hér hefur komið fram frá formönnum stjórnmálaflokkanna. Auðvitað þarf að ná pólitískri lendingu í þessum málum eins og öllum öðrum, en ég tel að í meðförum þingsins þurfi að líta á alveg sérstaka þætti í frv. Í 1. gr. frv. til stjórnarskipunarlaga segir í 3. mgr., með leyfi forseta: ,,Í hverju kjördæmi skulu vera minnst fimm kjördæmissæti sem úthluta skal á grundvelli kosningaúrslita í kjördæminu. Fjöldi þingsæta í hverju kjördæmi skal að öðru leyti ákveðinn í lögum, sbr. þó 5. mgr.`` Það sem hér er verið að segja er að sú breyting er lögð til á stjórnarskránni að fastsetja skuli þennan lágmarksfjölda, fimm þingmenn í hverju kjördæmi, en síðan megi breyta og bæta við, fjölga og fækka niður að þessum mörkum með löggjöf, með kosningalögum, þannig að við getum átt það á hættu að innan tíðar og fyrirvaralítið verði gengið til þess verks að jafna algerlega út hið svokallaða atkvæðavægi enda segir í athugasemdum við einstakar greinar frv. um 1. gr., með leyfi forseta: ,,Í 5. mgr. er komið að því nýmæli sem ætlað er að koma í veg fyrir að misvægi atkvæða fari fram úr 1:2 ...`` Út af fyrir sig hef ég ekkert við það að athuga. Ég tel eðlilegt að hafa þarna viss mörk, en síðan segir, með leyfi forseta: ,,Þar er lagt til að tekin verði upp sú regla að landskjörstjórn skuli breyta fjölda þingsæta í kjördæmum ef kjósendur á kjörskrá að baki hverju þingsæti, að meðtöldum jöfnunarsætum, verða eftir alþingiskosningar orðnir helmingi færri í einu kjördæmi en einhverju öðru kjördæmi. Jafnframt er heimilað að útfæra þessa reglu nánar í lögum og er tillaga um það gerð í 4. gr. fylgiskjals I. Tekið skal fram að hér er einungis gerð tillaga um hámark atkvæðamisvægis á milli einstakra kjördæma. Þar með er ekkert því til fyrirstöðu að dregið verði enn frekar úr atkvæðamisvæginu í kosningalögum, innan þeirra marka sem 2. og 3. mgr. þessarar greinar setja.`` Ég tel að hér sé verið að leggja til mjög mikið grundvallaratriði, þ.e. að hægt verður með lögum, sem þarf reyndar að afgreiða hér með 2 / 3 hluta atkvæða, að jafna algerlega út, niður að þeim mörkum að fimm þingmenn verði í hverju kjördæmi. Ég er ekki að segja að það standi til eins og nú háttar í þinginu sem betur fer. En með því að gera þessa breytingu á stjórnarskránni er verið að gera það auðveldara að ná því markmiði sem við heyrum m.a. frá fulltrúum Alþfl. í umræðunni að stefnt er að, þ.e. að jafna eigi algerlega þennan svokallaða mun á atkvæðavæginu. Og það þýðir á mannamáli að verið er að fækka þingmönnum, t.d. í því Norðvesturkjördæmi sem gerð er tillaga um að tíu þingmenn verði í, úr tíu niður í sjö í einu vetfangi og ef íbúaþróun verður mjög óhagstæð sjáum við hvað getur gerst. Það er verið að ryðja burtu öllum þeim þröskuldum sem þarna eru til staðar og eru til staðar núna. Þetta vildi ég, herra forseti, gera að sérstöku umræðuefni og vekja athygli á þessu vegna þess að ég tel að þegar við breytum stjórnarskránni þá sé það mjög alvarleg aðgerð og ef sú hætta vofir yfir að sú breyting skapi losaralegri framkvæmd á kjördæmamálum og kosningalögum þá hef ég verulega miklar áhyggjur. Ég vænti þess, herra forseti, að frv. fái rækilega skoðun í þeirri sérnefnd sem hefur verið skipuð og vænti þess að þar megi ná einhverri niðurstöðu sem menn geta sæst betur á en það frv. sem hér er til umfjöllunar.

Herra forseti. Ég kýs að ræða það frv. sem hér liggur fyrir út frá því sjónarmiði hvort landsbyggðin beri skarðan hlut frá borði ef það verður samþykkt. Inntakið í tillögum þeirrar nefndar sem undirbjó frv. var að jafna atkvæðisrétt landsmanna. Mesta misvægi, eins og hefur komið fram, er 1:3,55 en tillagan gerir ráð fyrir að misvægið verði 1:1,5--1,8. Þetta hefur okkur verið tjáð að hafi verið pólitísk ákvörðun sem nefndin fékk í veganesti í sínum störfum. Mér er ekki kunnugt um hvar þessi ákvörðun hefur verið tekin en hins vegar hefur ekki verið deilt um þetta markmið og nokkuð breið þverpólitísk samstaða virðist um að jafna atkvæðavægið. Hvað okkur framsóknarmenn snertir þá erum við með samþykkt flokksþings að baki okkur sem segir að endurskoða skuli kosningalöggjöfina með það fyrir augum að hún verði einfaldari og vægi atkvæða skuli jafnað. Tilgangur með starfi nefndarinnar var því að fækka kjörnum þingmönnum af landsbyggðinni og flytja þá til þéttbýlisins. Það eru afleiðingar af þessari jöfnun. Það hlýtur að liggja í hlutarins eðli að með því að fækka kjörnum fulltrúum ákveðinna svæða á landsbyggðinni og fjölga þeim á höfuðborgarsvæðinu og nágrenninu þá minnka bein áhrif landsbyggðarinnar sem hún hefur haft í gegnum þessa fulltrúa. Hitt er endalaust álitamál hvers virði þessi tengsl hafa verið og áhrif kjörinna þingmanna landsbyggðarinnar hafa áreiðanlega verið misjöfn. Ég er þó þeirrar skoðunar að þau hafi verið veruleg og þau hafa ekki síst verið í því fólgin að halda málefnum hinna ýmsu byggðarlaga, fjölmennra og fámennra, í umræðunni og þrýsta á um afgreiðslu þeirra. Allir þekkja ádeilur á þingmenn landsbyggðarinnar fyrir þetta og oft hafa þeir verið uppnefndir kjördæmapotarar fyrir þessa iðju sína. Hins vegar sjást mörg merki þess að eðli þingmannsstarfsins í Reykjavík svo ekki sé talað um á Reykjanesi, sé að breytast. Þess sjást fleiri merki en áður að Reykjavíkurþingmennirnir láti dæmigerð kjördæmamál til sín taka svo sem samgöngumál að hafnamálum undanskildum. Þarna á ég t.d. við fjárframlög til vegamála, uppbyggingu umferðaræða í borginni og uppbyggingu Reykjavíkurflugvallar. Ljóst er að á þessu svæði hafa kröfurnar á seinni árum vaxið um að ríkisvaldið standi sig í sameiginlegum verkefnum ríkis og sveitarfélaga. Ég held að þessi tilhneiging muni aukast með tillögu nefndarinnar, ef það gengur eftir að Reykjavík verði skipt í tvö kjördæmi og Reykjanesi verði einnig skipt upp. Kjördæmavitundin mun aukast með fækkun í stóru kjördæmunum um leið og landsbyggðarkjördæmin verða stækkuð og persónuleg samskipti og aðstaða þingmanna þar til að heimsækja öll byggðarlög, stór og smá, verður verri. Ég hygg að vitund Reykjavíkurþingmannanna um baklandið muni verða meiri og málefni sem liggja nærri fólkinu verði ofar á baugi, rétt eins og úti á landsbyggðinni. Út frá þessari forsendu hygg ég að landsbyggðin muni bera skarðan hlut frá borði verði þessar tillögur samþykktar og ekkert annað að gert. Áhrif þéttbýlisins munu aukast um leið og þau minnka í dreifbýlinu og hin stóru samliggjandi kjördæmi hér á litlu svæði, með sameiginlega hagsmuni á ótal mörgum sviðum, hafa meiri hluta á Alþingi. Landsbyggðin hafði reyndar meiri hluta áður og ég er ekki svo hræddur um að þessum meiri hluta verði beitt, það er ekki ástæða efasemda minna. Ég minnist þess ekki að landsbyggðarþingmenn hafi staðið saman gegn höfuðborgarsvæðinu. Skipting í stjórn og stjórnarandstöðu og skipting þingmanna í flokka er hér höfuðástæðan en einnig eru hagsmunir landsbyggðarkjördæmanna ólíkir á ýmsum sviðum. Styrkur landsbyggðarinnar hefur fyrst og fremst legið í auðveldum og beinum persónulegum tengslum við þingmenn ef kjósendur þar hafa viljað hafa það svo. Það liggur í augum uppi að með færri þingmönnum minnka þessi tengsl. Ég er því þeirrar skoðunar að ef þetta frv. verður samþykkt og engar aðrar aðgerðir --- handfastar aðgerðir --- fylgi, muni þar halla á landsbyggðina. Hvað er til ráða til að mæta þessu? Samþykkt hefur verið að leggja þetta frv. fram á Alþingi. Um það er nokkuð breið samstaða. Ég er í hópi þeirra sem samþykkt hafa að leggja frv. fram til vinnslu hér á Alþingi af ástæðum sem ég kem að örlítið síðar. Rætt hefur verið um hliðarráðstafanir til styrktar landsbyggðinni og nefnd verið skipuð til að ræða þessar ráðstafanir. Nefndin hefur haldið fundi, tvo eða þrjá eftir því sem ég veit best. Ég vil leggja mikla áherslu á starf nefndarinnar og ekki vil ég síður leggja áherslu á að farið verði eftir tillögum hennar. Það er ekkert nýtt að hér séu skipaðar nefndir til að fjalla um vandamál landsbyggðarinnar. Um það hafa verið uppi fögur fyrirheit sem hafa verið rædd og lagðar fram þáltill. með þessum fögru fyrirheitum. Nú í vikunni voru maraþonumræður um eina slíka tillögu. Ég vona að með starfi þessarar nefndar verði þau þáttaskil að aldrei þessu vant verði farið eftir tillögum nefndarinnar og þær framkvæmdar. Ég vil trúa því og hef verið bjartsýnn á að það verði gert. Hér hafa margir nefnt húshitunarkostnað, námskostnað, jöfnun aðstöðu milli borgar og landsbyggðar og ég tek undir hvert orð í því sambandi. Ég er ekkert svo bjartsýnn á að það dugi til að snúa þróuninni við. Ég tel að færa þurfi eitthvað af raunverulegum völdum í stjórnkerfinu út á landsbyggðina. Höfuðborgarsvæðið hér er hlutfallslega stærra en í nokkru nágrannalandi okkar. Menn eiga ekki við sömu vandamál að stríða um vægi atkvæða í nágrannalöndunum vegna þess að byggðin er miklu dreifðari og meira jafnræði með kjördæmunum. Höfuðborgarsvæðið er svona stórt vegna þess að ákvarðanir voru teknar um að hér sæti ríkisstjórn, framkvæmdarvald, Alþingi og hér yrðu miðstöðvar opinberrar stjórnsýslu. Hér er miðstöð viðskipta í landinu og í svona litlu landi gerir þetta það að verkum að borgin vex og nágrannabyggðir af miklum krafti. Ég hef fyrir aðalstarf hér á Alþingi og hef haft nú um nokkurra ára skeið að fara yfir frv. til fjárlaga Það fer ekki hjá því að sjái á því frv. hve opinbera kerfið vex hér hröðum skrefum og ýmsar stofnanir vaxa hér mjög hratt. Síðast í morgun rakst ég á, þegar við fórum yfir málefni samgrn., eina ágæta og þarfa stofnun sem heitir Póst- og fjarskipta\-stofnun undir samgrn. Ég hafði ekki áttað mig á því að þessi stofnun slagar upp í ráðuneytið að stærð og svo er um margar stofnanir. Það er því enginn smáræðis kraftur og fjölbreytni í atvinnulífi sem fylgir þessum stofnunum. Ég er í þeirra hópi sem vilja auka hlut landsbyggðarinnar í opinberri þjónustu. Hins vegar er ég í þeirra hópi sem vilja gera það í sæmilegri sátt. Ég vil a.m.k. að aukningin í þjónustu ríkisins úti á landsbyggðinni verði í sæmilegri sátt við þetta svæði hér. Við erum ein þjóð í einu landi og ég vil halda mér í það sem lengst. Ég tel að jafnhliða þeim aðgerðum sem hér eru á döfinni þurfi að flytja aukin verkefni til stjórnsýslunnar á landsbyggðinni. Ég tel að sú þróun hafi orðið að hún geti tekið við henni. Fyrsta tillaga nefndarinnar sem undirbjó frv. var að jafna kjördæmin að mannfjölda, búa til þrjú stór landsbyggðarkjördæmi og skipta Norðurlandi vestra, Austurlandskjördæmi, Reykjavík og Reykjanesi upp. Þetta vakti mjög hörð viðbrögð á landsbyggðinni, t.d. á Norðurlandi vestra og Austurlandi vegna þess að sveitarfélögin hafa byggt upp stjórnsýslu og samstarf á sveitarstjórnarstiginu á mjög mörgum sviðum sem mörg eru miðuð við kjördæmi. Nú hefur verið horfið frá þessu að hluta með Norðurland vestra og Austurland. Ég tel að það sé til bóta enda var það forsenda þess að ég samþykkti að leggja þetta frv. fram til vinnslu á Alþingi. Ég á sæti í sérnefnd þeirri sem fjalla mun um frv. og hef því tækifæri til að koma sjónarmiðum mínum að í því starfi. Ég tel að mjög þurfi að vanda yfirferðina og reyna enn að gera sér grein fyrir afleiðingum ýmissa ákvæða þess. Ég ætla þó ekki að orðlengja það núna við 1. umr. málsins. Í lok máls míns vil ég víkja að því tali sem verið hefur um atkvæðavægið og þeim staðhæfingum sem hér hafa heyrst í þessari umræðu, að ójafnt vægi atkvæða sé mannréttindabrot. Ég neita því ekki að þessi umræða fer svolítið í taugarnar á mér og meira en lítið. Mér finnst að þarna sé mannréttindahugtakið þynnt út. Mannréttindi eru grundvallarréttindi, rétturinn til lífs, rétturinn til að vera ekki pyndaður eða niðurlægður. Það á nota mannréttindahugtakið á þessu afmarkaða sviði en hætta á að það þynnist mjög út ef farið er að nota það yfir mikilvæg, borgaraleg og lýðræðisleg réttindi eins og kosningarétturinn er vissulega. Ég hef ekki heyrt menn halda því fram að það sé mannréttindabrot að hafa öldungadeild í Bandaríkjunum, þar eiga fylki Bandaríkjanna sína fulltrúa, jafnmarga fulltrúa hvert fylki. Það er gert til að tryggja áhrif ákveðinna svæða. Enginn hefur talað um mannréttindabrot í því sambandi.

Kannski sendiherrann mundi gera það.

Ýmsir hafa lagt orð í belg í þessu sambandi, það er rétt hjá hv. 5. þm. Vestf. Ég vil einnig minna á að við höfum notið þess á mörgum sviðum í alþjóðasamskiptum að hafa margfalt atkvæðavægi miðað við fólksfjölda, svo margfalt að allar slíkar tölur hér innan lands blikna á móti því. Ég held við höfum margfalt atkvæðavægi í Norðurlandaráði svo dæmi sé tekið miðað við fólksfjölda og hjá Sameinuðu þjóðunum. Engum dettur í hug að tala um mannréttindabrot í því sambandi. Ég vildi koma þessu að við umræðuna og vænti þess að varlegar verði talað í þessum efnum. Það er nú satt að segja hálfleiðinlegt að hlusta á slíkar staðhæfingar um þetta efni. Ég hef tækifæri til að fjalla um þetta mál í þeirri sérnefnd sem fjallar um frv. Það eru auðvitað mörg ákvæði þess sem þarf að skoða betur, eins og t.d. það hvort á að hafa innbyggð ákvæði í frv. sem gera beinlínis ráð fyrir því að enn fækki á landsbyggðinni og að jafna þurfi innan skamms tíma á ný. Og fleiri atriði þurfa skoðunar við í þessu sambandi. En ég mun skoða það mál með opnum huga. Ég reikna með að þetta frv. verði samþykkt í einhverri mynd en tel að það verði að gerast eftir vandlega skoðun. Ég tel að bærileg samstaða sé um að taka þetta skref í jöfnun atkvæða en það er alls ekki sama hvaða hliðarráðastafanir verða gerðar í því sambandi eða hvernig gengið er frá frv. að öðru leyti.

Herra forseti. Ég tel að þetta mál sé eitt mikilvægasta mál Alþingis. Atkvæðisrétturinn er grundvallarréttindi borgaranna enda stjórnarskráratriði. Til þess að verðfella ekki mannréttindahugtakið vil ég ekki taka mér í munn að atkvæðisréttur sé mannréttindi en hann er mjög nærri því. Tek ég þar undir með hv. þm. Jóni Kristjánssyni sem gat um það áðan að það væri útþynning á mannréttindahugtakinu að taka inn í það sífellt fleiri og fleiri réttindi. Herra forseti. Þróun atkvæðisréttar hefur verið með þeim hætti að einu sinni hafði kóngurinn eða keisarinn einn atkvæðisrétt. Þótti honum það gott en öðrum ekki. Síðan fékk aðallinn, sem naut ýmissa forréttinda, kosningarrétt en aðrir ekki. Svo fengu eignamenn kosningarrétt, yfirleitt karlmenn. Síðan fengu allir karlmenn atkvæðisrétt. Að lokum fengu konur atkvæðisrétt líka. Þetta er þróunin í stuttu máli. Herra forseti. Ég tel að hvorki kyn, efnahagur né búseta eigi að hafa áhrif á atkvæðisrétt fólks. Hver fullveðja einstaklingur á að hafa eitt atkvæði og um það eigi menn ekki að þurfa að ræða. Herra forseti. Þeirri spurningu hefur verið varpað upp hvort hv. alþingismenn geti fjallað um þetta mál sem slíkt þar sem það varðar þá svo mikið sjálfa persónulega. Eru þeir óháðir til að fjalla um mál eins og atkvæðisrétt sem skiptir þá öllu máli sjálfa? Þetta er spurning sem ég vil varpa upp. Hvort ekki hefði verið nær að kjósa stjórnarskrárnefnd eða kjördæmisnefnd til að fjalla um þetta mál og taka um það afstöðu sem þjóðin gæti svo greitt atkvæði um. Ég er ansi hræddur um að það kæmi og hefði komið önnur niðurstaða út úr slíkri vinnu en við sjáum hér fyrir okkur. Það er nefnilega þannig að margir hv. þm. sjá fyrir sér að þeir detti út við þessar breytingar en aðrir styrkjast og þurfa síður að óttast um sín þingsæti. Þetta hefur óneitanlega mikil áhrif á hvern og einn hv. þm. Hugmynd eins og fækkun þingmanna er ekki til umræðu, vegna þess að það varðar þingmenn sjálfa. Sem betur fer hafa menn ekki getað fjölgað þingmönnum þar sem þingsalurinn leyfir það bara praktískt séð ekki. Herra forseti. Fyrirliggjandi frv. felur í sér ýmsa tæknilega kosti. Það er í fyrsta lagi 5% mörkin, sem eru mjög skýr og koma í stað óljósra marka sem helgast af því að áður þurfti listi að fá kosinn mann í einhverju kjördæmi til að koma manni yfirleitt að. Þessi 5% mörk eru mjög víða í gildi og eru til þess að koma í veg fyrir stjórnleysi, þ.e. að of margir ósamstæðir flokkar komi manni að en geti erfiðlega unnið saman. Svo má ákveða fjölda þingmanna og stærð kjördæma að einhverju leyti með 2 / 3 atkvæðavægi frá Alþingi og gera það með lögum, þannig að ekki þarf lengur eins þunga aðgerð og að breyta stjórnarskránni. Og ég tek undir þá breytingu sem gerð er með útstrikanir, að gera kjósendum auðveldara að hafa áhrif á lista. Það hefur verið gagnrýnt mjög mikið, að í rauninni hafi það engin áhrif þó að mjög stór hluti kjósenda striki út af lista. Ég held því að þetta sé til bóta og kemur kannski að einhverju leyti í stað prófkjöra sem menn hafa stundað. Það er að koma í ljós núna á síðustu mánuðum að þau geta haft í för með sér ákveðna mjög alvarlega galla. En þrátt fyrir það tel ég að prófkjör séu góð. Í frv. liggur líka fyrir tvíklofning Reykjavíkur. Það er náttúrlega ný staða sem við þingmenn Reykjavíkur og kjósendur í Reykjavík þurfum að horfast í augu við. En ég vil benda á að við höfum haft furðuleg kjördæmi áður, eins og Mosfellsbæ, sem var í sama kjördæmi og Kópavogur og lá þó kjördæmi þar á milli. Við höfum haft Seltjarnarnes sem er eiginlega úthverfi Reykjavíkur, og Kópavog sem liggur hér alveg að Reykjavík, þannig að kjósendur eru svo sem ýmsu vanir og ég held að þetta verði þeim ekki til mikilla vandkvæða. En markmiðið á bak við þetta er að þessi sex kjördæmi verði öll mjög svipuð að stærð til að minnka aðra ókosti sem eru fólgnir í því ef kjördæmi eru mjög misstór. Herra forseti. Um þetta frv. hefur verið mikill ágreiningur. Sumir telja að nota eigi atkvæðavægi til að bæta fólki upp önnur kjör, eins og að búa langt frá stjórnsýslunni, að hafa færri atvinnutækifæri, að hafa ekki eins fjölbreytt menningarlíf o.s.frv. Ég tel að sú umræða sé á villigötum. Það hefur verið mikill ágreiningur um þetta, kannski líka vegna þess að sumir þingmenn óttast að þeir nái ekki kjöri með þessum nýju reglum. Ég tel samt sem áður að sú breyting að minnka atkvæðamisvægið sé minna misrétti þannig að þessi breyting er góð sem slík. Hún bætir stöðuna sem hefur verið mjög slæm þó að ég sé ekki alsáttur við hana vegna þess að hún lagar ekki alveg atkvæðamisvægið. Herra forseti. Ég vil að lokum þakka hv. þm. Friðriki Sophussyni fyrir afburða gott starf. Ég held að hann hafi unnið starf í kyrrþey sem kannski fæstir viti af hversu gott er. Ég vil þakka allri nefndinni fyrir að hafa tekist á við þennan ágreining sem hlýtur að hafa verið mjög mikill. Ég held að mjög fáir séu alveg sáttir við þá niðurstöðu sem hér er fengin. En hins vegar held ég að þetta sé ákveðin málamiðlun sem flestir geti sætt sig við og ég get sætt mig við. Ég tel að þetta frv. sé til bóta þó það gangi ekki eins langt eins og ég vildi í því að jafna atkvæðisréttinn og því styð ég þetta frv.

Herra forseti. Hér er til umræðu mál sem vafalaust mun hæst bera í þingstörfum í vetur, þ.e. mjög róttækar breytingar á ákvæðum stjórnarskrárinnar um kjördæmaskipan og þingmannafjölda í einstöku kjördæmi, auk þess sem ráðgert er að fylgja því líka eftir með verulegum breytingum á lögum sem fjalla um kosningar. Það er rétt að fara yfir helstu atriði frv. við 1. umr. þess. Ég vil fyrst vekja athygli á því að þessi breyting verður ekki borin undir kjósendur. Það er fyrsta atriðið sem rétt er að hafa í huga þegar menn meta þetta mál, að flutningsmenn þess, þeir sem að því standa, vilja ekki bera þetta mál beint undir kjósendur, svo mikið réttlætismál sem það þykir vera. Þvert á móti er málið lagt fram á Alþingi og verður ekki sjálfstætt mál gagnvart kjósendum. Í alþingiskosningunum verður tekist á um ýmis mál, ekki bara breytingar á þessum lögum heldur öðrum pólitískum viðfangsefnum, þannig að þetta mál sem hér er til umræðu verður ekki á kjörseðlinum í næstu alþingiskosningum þegar kjósendur verða spurðir um hvað þeir vilja í þessum efnum. Þeim mun því ekki gefast kostur á að svara því með skýrum hætti hver afstaða þeirra er til þessara breytinga. Og þeir verða ekkert spurðir sérstaklega að því. Það er rétt að hafa í huga, herra forseti, að þessi breyting sem meint er að gera verður ekki borin undir vilja kjósenda. Það verður heldur ekki möguleiki á því fyrir kjósendur að sýna afstöðu sína óbeint með því að velja þá stjórnmálaflokka sem styðja þeirra sjónarmið og hafna hinum, vegna þess að forustumenn allra stjórnmálaflokkanna sem sæti eiga á Alþingi hafa sameinast um að flytja málið. Það er því einfaldlega ekki hægt að finna stjórnmálaflokk sem nær máli, a.m.k. miðað við síðustu kosningar, sem ekki á beina aðild að þessu máli í gegnum forustumann sinn. Þannig hefur forustumönnum stjórnmálaflokkanna tekist að leggja málið fyrir og tryggja því málmeðferð sem kemst fram hjá kjósendum. Það er rétt að undirstrika þennan þátt málsins, að kjósendur verða ekki spurðir um hvernig þeir vilji hafa þessa hluti, og þeir hafa ekki verið spurðir um það heldur eru það forustumenn flokkanna sem hafa komið sér saman um það. Annað er rétt að undirstrika, að breytingin sem hér er lögð til er ekki sérstakt samkomulag til að eyða ósamkomulagi um þessa skipan mála og tryggja að friður ríki um þau í náinni framtíð. Það er víðs fjarri. Það er þegar upplýst í upphafi umræðunnar af formanni Alþfl. að hann lítur ekki á þessa tillögu sem niðurstöðu sem eigi að styðja í náinni framtíð heldur áfanga á leið sem verður haldið áfram að vinna að strax og þessi nýja skipan hefur tekið gildi, ef hún nær fram að ganga. Með öðrum orðum, einn stjórnmálaflokkurinn ætlar ekki að standa að því að um þessa skipan mála ríki samkomulag. Þannig að við erum ekki að fara frá ósamkomulagi til samkomulags heldur er verið að fara frá ósamkomulagi til ósamkomulags.  Í öðru lagi kemur það fram í þingmálinu sjálfu að það byggist á því að sú skipan mála sem lögð er til standi ekki nema skamma hríð. Byggt er inn í frv. ákvæði þannig að hægt sé að breyta verulega skipan mála frá því sem þarna er lagt til, kjördæmaskipan og þingmannatölu. Það er augljóst í huga þeirra sem flytja málið að þessi skipan mála með sex kjördæmi, þar sem þrjú þeirra hafi 10 þingmenn og þrjú þeirra 11 þingmenn, á ekki að standa nema örskamma stund. Þeim er það svo ljóst að þeir setja ákvæði til bráðabirgða til að tryggja að Norðvesturkjördæmið standi örugglega ekki með þá þingmannatölu sem lagt er til í næstu alþingiskosningum eftir þarnæstu kosningar. Ákvæði til bráðabirgða er einungis sett til þess að tryggja að í næstu kosningunum á eftir þeim sem verða í vor verði ekki örugglega 10 menn í Norðvesturkjördæminu heldur níu. Því að ef þetta ákvæði til bráðabirgða væri ekki sett yrðu 10 þingmenn í Norðvesturkjördæminu í fyrstu kosningunum samkvæmt nýju skipaninni. En með ákvæði til bráðabirgða verða þeir líklega orðnir níu. Þeir sem flytja málið gera ráð því fyrir því að það breytist strax. Síðan er innbyggt í 1. gr. frv. ákvæði sem hefur í för með sér að það er hægt að fækka þingmönnum niður í fimm í einstökum kjördæmum. Tekið er fram í greinargerð að ekki eigi að skilja ákvæði 1. gr. þannig að það eigi bara að gera breytingar ef atkvæðamisvægi fer yfir 1:2, heldur segir í greinargerð á bls. 10, með leyfi forseta: ,,Tekið skal fram að hér er einungis gerð tillaga um hámark atkvæðamisvægis á milli einstakra kjördæma. Þar með er ekkert því til fyrirstöðu að dregið verði enn frekar úr atkvæðamisvæginu í kosningalögum, innan þeirra marka sem 2. og 3. mgr. þessarar greinar setja.`` Með öðrum orðum er upplýst að samkomulagið felur ekki í sér að það eigi að vera 10 þingmenn að jafnaði í landsbyggðarkjördæmunum heldur er sagt skýrt frá því að menn geti ákveðið að jafna atkvæðamisvægi enn frekar en gert er ráð fyrir og þurfi þar af leiðandi ekki neinar sérstakar stjórnarskrárbreytingar til þess að gera það eftir að þetta frv. hefur náð fram að ganga. Þar með er það einfaldlega bara lagabreyting sem þarf til. Þessi niðurstaða um atkvæðamisvægi upp á 1:1,8 er bara bráðabirgðaniðurstaða. Hvenær sem er geta menn ákveðið að hafa þetta lægra hlutfall og geta hrint því í framkvæmd með einföldum lagabreytingum hér að ná því fram. (Gripið fram í: Það þarf 2 / 3 .) Það getur þurft 2 / 3 atkvæða hér á Alþingi, það er rétt, til þess að fækka þingmönnum í kjördæmi. En ég kalla það einfaldar lagabreytingar af því ég á við að þarf ekki að gera breytingar á stjórnarskránni. En það er rétt að menn hafi þetta í huga vegna þess að það mætti ætla þegar menn horfa á tillöguna um hvaða kjördæmi verða til og hversu margir þingmenn í hverju þeirra, að þetta væri samkomulag sem flokkarnir hefðu komist að niðurstöðu um og ætti að standa í einhverri náinni framtíð, 10 ár, 20 ár eða svo. Staðreyndin er nefnilega sú að það er ekki. Þetta er einungis það sem á að vera þar til búið er að afgreiða málið. Hvað svo vitum við ekki. Við vitum bara að menn áskilja sér rétt að breyta þessu strax að loknum næstu kosningum, breyta markmiðunum um atkvæðamisvægi og jafnvel áskilja sér rétt til að standa ekki að þessari niðurstöðu og halda áfram að vinna á þann veg að grafa undan henni. Við erum því ekki að vinna frið um skipan mála með þessu samkomulagi. Það finnst mér grundvallaratriði að menn geri sér ljóst þegar verið er að gera samkomulag um mál sem deilt hefur verið um í þjóðfélaginu að það sé samkomulag sem þeir sem að því standa ætli sér að virða og hafa í heiðri um eitthvert árabil en það er því miður ekki svo. Þessi breyting hefur hins vegar í för með sér að þingmenn fámennu landsbyggðarkjördæmanna hafa enga stöðu á Alþingi til þess að hafa áhrif sem neinu nemur á breytingar eftir að þessi hefur náð fram að ganga. Það er einfaldlega þannig. Það er verið að afvopna dreifbýlisþingmennina með þessu frv. Ég vil svo líka benda á að skipan kjördæmanna er ekki öll mjög skynsamleg. Ég bendi á Reykjaneskjördæmi sem á að skipta upp í tvennt, annar hluti þess á að renna undir Suðurkjördæmi og hinn hlutinn á að mynda svonefnt Suðvesturkjördæmi. Í ljósi þess að í tillögum nefndarinnar sem undirbjó þessar tillögur er grundvallaratriði að kjördæmi sé landfræðileg heild að þá vekur undrun hvernig Suðvesturkjördæmið er saman sett. Það er saman sett úr fjórum landfræðilega aðskildum svæðum. Það er í fyrsta lagi Hafnarfjörður, Garðabær, Bessastaðahreppur og Kópavogur, sem eru eitt svæði. Annað svæðið er Seltjarnarneskaupstaður, þriðja svæðið er Mosfellsbær og fjórða svæðið er Kjósarhreppur. Ef menn á annað borð eru að hugsa um að draga upp nýjar línur á höfuðborgarsvæðinu og endurskipuleggja það í kjördæmi og leggja það til grundvallar að kjördæmið sé landfræðilega samanhangandi eins og gert er að öðru leyti verða menn auðvitað að taka þessa tillögu upp. Ég hefði talið eðlilegast að líta þá á höfuðborgarsvæðið sem eina heild og skipta því upp í þrjú kjördæmi sem væru samfelld hvert um sig. En ég hygg að það hafi ráðið afstöðu nefndarinnar að hún hefur talið að það mætti of mikilli andspyrnu þeirra sem búa á þessu svæði. Kannski er það rétt. En þá má rifja það upp, sem hefur komið fram í umræðunni, að tillögur nefndarinnar hvað varðar landsbyggðarkjördæmin mæta mikilli andspyrnu og er lítið með það gert engu að síður. Áhrifin af þessari tillögu sem hefur það markmið að jafna atkvæðavægi, jafna styrk á milli kjördæma, sem eru út af fyrir sig ágæt markmið, eru þau í fyrsta lagi að það mistekst að jafna styrk á milli kjördæma af því það mun ganga strax í sundur og er gert ráð fyrir því í þingmálinu þannig að misvægið eykst fljótlega milli þeirra, þingmönnum fækkar í einu kjördæminu og fjölgar í öðru. Á einhverju árabili fer þetta að líkjast því sem við þekkjum í dag að það getur verið kominn tvöfaldur fjöldi þingmanna í einu kjördæmi miðað við það fámennasta. Þá hefur mistekist að ná því markmiði að hafa svipaðan fjölda þingmanna í hverju kjördæmi sem ég tel hins vegar vera ágætismarkmið. Þessi skipan mála með svona stórum kjördæmum og fáum hefur í för með sér að auka vald flokksforustu. Hún eykur vald flokksforustu, sérstaklega á Alþingi. Af því hér eru inni formaður og varaformaður Sjálfstfl. þá skulum við líta á hvernig þetta lítur út gagnvart Sjálfstfl. Tökum kjördæmin þrjú sem eiga að mynda Norðvesturkjördæmi, Vestfirði, Vesturland og Norðurland vestra. Í þessum kjördæmum hverju um sig er oddviti sjálfstæðismanna, þrír menn sem allir verða að teljast nokkuð áhrifamiklir þingmenn inni í þingflokki Sjálfstfl. og styðjast við sterka sveit í kjördæmi sínu og sækja styrk sinn þangað. Ég hygg að þegar þessir þrír þingmenn leggja saman þá hafi þeir töluverð áhrif í þingflokki Sjálfstfl. Eftir að þessi breyting nær fram að ganga verða þetta ekki þrír þingmenn Sjálfstfl., sem eru oddvitar hver í sínu kjördæmi, heldur bara einn. Hinir tveir eru orðnir þingmenn númer 9 og 10 fyrir Sjálfstfl. í Reykjavík og styrkja stöðu oddvita flokksins í Reykjavík. Breytingin hefur því styrkt stöðu oddvita flokksins í Reykjavík en veikt stöðu flokksins á landsbyggðinni. 

Það er nú of seint í rassinn gripið fyrir Friðrik.

Það er því ljóst að staða flokksforustunnar styrkist en staða þingmanna sem styðjast við styrk úti í kjördæmum hlýtur að veikjast. Hér á dögunum var prófkjör hjá Sjálfstfl. í Reykjanesi og við sáum líka út úr því prófkjöri ákveðna breytingu sem mun að sjálfsögðu verða, að mínu mati, í þessum stóru kjördæmum. Hverjir komast áfram í pólitíkinni í þessum stóru kjördæmum? Það verða þeir frambjóðendur sem búa á stóru stöðunum í kjördæmunum. Hvaða frambjóðendur náðu góðum árangri í prófkjöri Sjálfstfl. í Reykjanesi? Það voru frambjóðendur úr Kópavogi og Hafnarfirði. Frambjóðendur á Suðurnesjum náðu ekki þeim árangri sem þeir höfðu ætlað sér og vonast eftir. Ég hygg að svona verði það líka í þessum stóru kjördæmum. Við skulum skoða Norðausturkjördæmi. Þar hefur Eyjafjörðurinn yfirburðastöðu gagnvart Austfjörðunum og í prófkjöri þá munu þeir frambjóðendur sem ekki eiga drjúgan stuðning í Eyjafirði ekki geta búist við góðum úrslitum í því. Það má segja að Austurland verði hálfgerð annexía fyrir Eyjafjörðinn í þessum skilningi. Það verður því ekki lengur þannig að t.d. framsóknarmenn á Austurlandi, sem eru mjög sterkir í því kjördæmi, ráði því hvaða menn komi í framboð fyrir það landsvæði. Það verða framsóknarmenn í Eyjafirði sem munu fyrst og fremst ráða því. Þetta mun þýða að þingmannasveitin í framtíðinni mun breytast þannig að menn koma bara úr stærstu stöðunum. Þeir sem búa á minni stöðunum munu ekki eiga nokkurn möguleika. Ég vil svo, herra forseti, segja það að lokum af því að mikil áhersla hefur verið lögð á það að ekki mætti fjölga þingmönnum af einhverjum ástæðum, kannski af því að það sé of mikill kostnaður eða menn vilji það ekki. 

Herra forseti. Mér finnst nú satt best að segja dálítið undarlegt af landsbyggðarþingmanni að finna að því að verið sé að auka aðstoð við þingmenn úti á landi. Þingmenn hafa fengið á undanförnum 20 árum, frá því að ég var þingfréttaritari hér uppi, gríðarlega aukna aðstoð. Ekki einn mann, ekki tíu menn heldur tugi manna, kannski 60--70 manns sem aðstoða þingmenn hér --- með einum eða öðrum hætti eins og sagt er --- sem ekki var áður. Og þeir eru allir staðsettir í Reykjavík. Síðan kemur þessi ágæti landsbyggðarþingmaður, sem ég ber virðingu fyrir, og finnur að því að eitthvað af slíkri aukinni aðstoð, sem er auðvitað að aukast eins og við höfum séð, verði staðsett fyrir þingmenn úti á landi. Ég sem þingmaður Reykvíkinga sé ekki ofsjónum yfir því. Mér finnst það gott, mér finnst það bara mjög gott að það geti gerst á þann hátt. Hv. þm. nefndi líka að ef gólfið, sem sett er, færi að mæla --- ég held það fari niður fyrir fimm þingmenn í kjördæmi --- menn eru farnir að taka það gólf, þetta lágmark sem sett er, sem neikvæðan þátt, sem er auðvitað fráleitt, og að þetta kerfi hafi þá mistekist. Ef við förum niður í þetta gólf, ef við lendum þar, þá hefur nú margt annað mistekist hjá okkur. Þá hefur byggðapólitíkin algjörlega mistekist og þá er landið þegar búið að sporðreisast gríðarlega. Og það vil ég segja við hv. þm. að ef við hefðum ekki gert neinar breytingar á kjördæmaskipaninni, en þróunin væri sú að þetta fimm þingmanna lágmark væri farið að mæla, hvernig haldið þið að andrúmsloftið hjá þjóðinni út af kjördæmaskipaninni væri þá orðið? Síðan segir þingmaðurinn að fyrstu þingmönnum í kjördæmi muni fækka og þess vegna muni vald flokksforustunnar aukast. Í Bretlandi hefur Blair 400 þingmenn sem eru þingmenn sinna kjördæma. Ég hef ekki séð það þvælast fyrir valdi flokksforustunnar þar eða formannsins. Menn geta ekki dregið ályktun af þessu tagi. Ólafur Thors, formaður þess flokks sem hv. þm. talaði um hér áðan, var þingmaður úr Gullbringusýslu, ekki úr Reykjavík. Ekki sá ég að það drægi neitt úr áhrifamætti formanns þess flokks nema síður væri. Menn geta ekki dregið ályktanir af þessu tagi, og alls ekki það að með því að hafa skipan mála þannig að 2 / 3 þingmanna geti gert ákveðnar breytingar þá sé líklegt að þéttbýlisþingmenn fari að trampa á dreifbýlisþingmönnum. Sá andi er sem betur fer ekki í þinginu og má aldrei verða.

Herra forseti. Grundvallaratriðið er það að hér liggur fyrir frv. sem hefur einn tilgang, þann að fjölga þingmönnum á höfuðborgarsvæðinu og fækka þeim á landsbyggðinni. Það er bara aðalatriði málsins. Og til að friða menn á landsbyggðinni af því að verið er að fækka þingmönnum er þeim boðinn aðstoðarmaður. Þannig að þegar Framsfl. í Norðausturkjördæminu er hættur að hafa einhvern Austfirðing í þingsæti þá geti Eyfirðingarnir sem því ráða ákveðið að ráða sér skrifstofumann á Egilsstöðum til að vera aðstoðarmaður þingmanns. Það er þá betra að hafa kerfið þannig að Austfirðingar geti sjálfir kosið sér þingmann, þingmann sem þeir vilja fá, án þess að þurfa að spyrja Eyfirðingana að því hvað þeir vilja. Í frv. segir í raun hvað varðar Vesturland, Vestfirði og Norðurland vestra að þetta svæði sem í dag hefur 15 þingmenn hefur enga tryggingu fyrir því að hafa meira en fimm samkvæmt þessari nýju skipan mála. Það á að fækka þeim strax um fimm, fljótlega um einn í viðbót og síðan á einhverju árabili gæti þeim fækkað um aðra fjóra. Þetta er það sem menn eru að gera. Hverjir eru bættari með þessu? Hvaða vandamál höfum við leyst með þessu? Hæstv. forsrh. nefndi hér byggðamálin sem eðlilegt er, svo mjög sem þau hafa verið í umræðunni, og ég spyr ráðherra: Hvað hefur lagast í byggðamálunum við þetta? Hvernig er landsbyggðin betur stödd eftir þá breytingu en fyrir?

Herra forseti. Ég náði ekki að svara áðan öðru atriði sem hv. þm. nefndi varðandi það að þéttbýlisstaðirnir mundu ráða öllu um hverjir væru í framboði. Er þetta nú örugglega rétt? Heldur hv. þm. t.d. að eftir sameiningu Norðausturkjördæmis yrði Halldóri Ásgrímssyni nokkur skotaskuld úr því að verða efsti þingmaðurinn í kjördæminu þó að Eyfirðingarnir væru þar? Það er farið eftir mönnum en ekki þéttbýli. Ég tek dæmi af mínum flokki á Suðurlandi. Ingólfur Jónsson var þar löngum í forustu. Hann kom frá Hellu, tiltölulega litlu byggðarlagi, ekki Selfossi, ekki Vestmannaeyjum. Það er því ekki hægt að fullyrða neitt með þessu móti. Þetta fer eftir mönnunum. Auðvitað getur stundum, eins og gerðist í prófkjöri nú í Reykjaneskjördæmi, komið upp einhver slík byggðakeppni, rétt bara eins og í fótboltanum. En til lengri tíma horft munu mennirnir sem í framboði eru ráða þar mestu. Ekki hvaðan þeir koma.

Herra forseti. Ég er nú ekki viss um að hæstv. forsrh. sé sannfærður um að þegar hæstv. utanrrh., Halldór Ásgrímsson, verður hættur á þingi að manni frá Höfn í Hornafirði gangi vel í prófkjöri í hinu nýja, stóra kjördæmi. Ég er ekki viss um að hæstv. forsrh. sé sannfærður um að slíkur maður ætti mikla möguleika. Ég vil líka spyrja um það sem fram kom hjá hæstv. ráðherra með ráðherraskipanina, hvernig sú skipan er í dag hjá Sjálfstfl. Hvernig er hún í dag hjá flokki sem á fimm ráðherra? Hver er fyrsti ráðherra flokksins? Það er 1. þm. flokksins í Reykjavíkurkjördæmi. 

Herra forseti. Á þskj. 200 liggur fyrir frv. til laga um miðlun upplýsinga og samráð við starfsmenn í fyrirtækjum á Evrópska efnahagssvæðinu. Fumvarp þetta er lagt fram með vísan til tilskipunar Evrópusambandsins nr. 94/45/EB frá 22. september 1994, um stofnun evrópsks samstarfsráðs eða samþykkt reglna í fyrirtækjum og fyrirtækjahópum er starfa á bandalagsvísu um upplýsingamiðlun og samráð við starfsmenn. Tilskipun þessi var samþykkt með stoð í 2. mgr. 2. gr. samnings um félagsmálastefnu aðildarríkja Evrópusambandsins sem undirritaður var í Maastricht í Hollandi 7. febrúar 1992. Í tilskipuninni er kveðið á um að aðildarríki Evrópusambandsins skuli samþykkja nauðsynleg lög og stjórnsýslufyrirmæli eigi síðar en 22. september 1996. Þar sem Bretland var ekki aðili að samningi um félagsmálastefnu Evrópusambandsins hafði samþykkt tilskipunarinnar ekki gildi þar í landi. Samkvæmt þessari nýju tilskipun eru aðildarríki Evrópusambandsins skuldbundin til að taka ákvæði hennar upp í landsrétt í síðasta lagi 15. desember 1999. Samkvæmt ákvæðum frumvarps þessa er markmið þess að bæta rétt starfsmanna til upplýsinga og samráðs í fyrirtækjum og fyrirtækjahópum sem hafa a.m.k. 1.000 starfsmenn í sinni þjónustu á Evrópska efnahagssvæðinu og þar af a.m.k. 150 starfsmenn í tveimur fyrirtækjum í a.m.k. tveimur EES-ríkum. Starfsmönnum fyrirtækja sem falla undir þessi stærðarmörk er þannig gefinn kostur á að hafa aðgang að sömu upplýsingum og að eiga jafna möguleika og starfsbræður þeirra innan fyrirtækisins eða fyrirtækjahópsins í öðrum ríkjum til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við aðalstjórn fyrirtækisins. Samkvæmt efni frumvarpsins takmarkast þó réttur starfsmanna við upplýsingar sem varða fyrirtækið eða fyrirtækjahópinn sem heild á Evrópska efnahagssvæðinu nema aðilar komi sér saman um annað. Hvað Íslendinga varðar þá kemur þetta nú ekki mjög við okkur, og þó. Gerður hefur verið samningur, með vísan til þessarar tilskipunar, hjá Alusuisse Lonza, sem er með heimilisfesti í Hollandi, við starfsmenn Íslenska álfélagsins og önnur fyrirtæki er tilheyra fyrirtækinu, 18. september 1996. Og síðan var í júní 1997 undirritaður samningur milli breska fyrirtækisins Glaxo Wellcome Research and Development Limited og starfsmanna þess um stofnun samstarfsráðs. Starfsmönnum Glaxo Wellcome ehf. var boðin þátttaka og var einn starfsmaður þess valinn fulltrúi í samstarfsráðið. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málið sent hv. félmn. til þóknanlegrar afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Einhver misskilningur varð hjá mér um það að ég taldi að fundi lyki þegar stjórnarskipunarlögin væru búin. Ég hefði nú kosið að vera komin hér í húsið fyrr og geta tekið þátt í að ræða þetta frv. og það sem því er skylt dýpra en ég mun gera. Mér finnst gott að sjá að verið er að koma með frv. sem tryggir bæði miðlun upplýsinga og samráð við starfsmenn í fyrirtækjum á Evrópska efnahagssvæðinu. Auðvitað verðum við að taka þessar tilskipanir og tryggja þeim sess í íslenskri löggjöf eins og öðrum réttindamálum sem komið hafa hingað inn í gegnum EES-samninginn. En hins vegar þegar grg. er skoðuð þá segir þar, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt ákvæðum frumvarps þessa er markmið þess að bæta rétt starfsmanna til upplýsinga og samráðs í fyrirtækjum og fyrirtækjahópum sem hafa a.m.k. 1.000 starfsmenn í sinni þjónustu á Evrópska efnahagssvæðinu og þar af a.m.k. 150 starfsmenn í tveimur fyrirtækjum í a.m.k. tveimur EES-ríkjum. Starfsmönnum fyrirtækja sem falla undir þessi stærðarmörk er þannig gefinn kostur á að hafa aðgang að sömu upplýsingum og að eiga jafna möguleika og starfsbræður þeirra innan fyrirtækisins eða fyrirtækjahópsins í öðrum ríkjum til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við aðalstjórn fyrirtækisins. Samkvæmt efni frumvarpsins takmarkast þó réttur starfsmanna við upplýsingar sem varða fyrirtækið eða fyrirtækjahópinn sem heild á Evrópska efnahagssvæðinu nema aðilar komi sér saman um annað.`` Það er auðvitað mjög fróðlegt að skoða það við hverja þetta frv. á erindi og stærðarmörkin sem taka vissulega mið af stórfyrirtækjum í nágrannalöndum okkar. Þá er fyrsta spurning mín sú til ráðherrans af því að þarna er talað um 1.000 starfsmenn í ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu og a.m.k. 150 starfsmenn í a.m.k. tveimur EES-ríkjum: Er einhver stafsmannahópur sem þetta frv. mundi eiga erindi við í dag? Ég bið um upplýsingar um það hvaða fyrirtæki mundu falla undir þessa skilgreiningu. Því til viðbótar mundi ég gjarnan vilja heyra hjá ráðherranum hvort hann er eitthvað að láta skoða rétt starfsmanna í fyrirtækjum þó að þau séu minni en þetta til þess að koma sjónarmiðum á framfæri við aðalstjórnir og þá hvernig væri sterkast að vera með aðild, að starfsmenn ættu yfirleitt aðild að stjórnum fyrirtækja. Því mætti auðvitað ná í einhvers konar samningum eða þá hins vegar að slíkt væri tryggt í samningum. Hefur ráðherra skoðað þau mál, þetta sem fellur undir atvinnulýðræðið og að starfsmenn eigi fulltrúa í stjórnum fyrirtækja af þeirri stærð sem er algeng hjá okkur? Þetta er kannski einn lýðræðislegasti þáttur vinnumarkaðsmála og mjög mikilvægt hvernig á þeim málum er tekið og skortir á rétt starfsmanna í öllum tilfellum til þess hér. Hvað varðar það að við erum að setja lög til að tryggja réttindi sem koma í gegnum tilskipanir EES vil ég líka vekja athygli á riti sem Iðja, félag verksmiðjufólks, tók saman fyrir stuttu og afhenti m.a. okkur þingmönnum þar sem vakin var athygli á réttindum sem starfsfólk fær almennt með tilkomu EES-samningsins. Það var mjög athyglisvert að sjá í hve ríkum mæli það hefur gerst að mikilvæg réttindi, sem hafði ekki áður tekist að ná fram með löggjöf eða að fá í gegnum samninga á vinnumarkaði, hafa verið að koma starfsmönnum til góða í gegnum þennan samning og sumar tilskipanir sem hann hefur fært okkur. Við höfum stundum rætt hvernig við gætum verið með öflugri upplýsingagjöf inn í þingið, um það hvað er í pípunum í gegnum þennan samning, hvernig við getum tryggt að þingmenn fylgist með því hvaða löggjöf er á leiðinni varðandi t.d. réttindi starfsfólks og hvort ein nefnd í þinginu ætti e.t.v. að hafa það verkefni að fara í gegnum þau réttindamál og reyndar í gegnum EES-samninginn og þau mál sem verið er að vinna að og þær tilskipanir sem eru í farvatninu. Það er alveg ljóst að það er mjög oft sem við höfum ekki hugmynd um hvað er á döfinni í þessum efnum og í raun og veru var mjög fróðlegt fyrir okkur að sjá það í samantekt Iðju hvaða réttindamál hafa komið starfsfólki til góða í gegnum þennan samning. Við vorum um svipað leyti að halda sérstakan fund í félmn. til að fara yfir og reyna að átta okkur á tilskipunum sem væru í farvatninu og að fara yfir hvaða réttindamál hafa komið inn í lög hjá okkur eða væru á leiðinni að koma inn í lög. Það var athyglivert hversu miklu ljósi þetta rit Iðju varpaði á verkefni sem við vorum að skoða og reyndar með ráðuneytinu. Það hefur verið mér umhugsunarefni að við þyrftum að gera betur í þessum efnum vegna þess að það er mjög mikilvægt að við alþingismenn vitum hvað er á döfinni í þessum efnum og getum kannski haft eitthvað um það að segja eða fylgjast með verkefnum ráðuneytisins í réttindamálum. Með tilliti til þess til hvaða hópa nákvæmlega þetta frv. nær sé ég ekki ástæðu til að fara djúpt í einstakar greinar þess, ég fæ tækifæri til þess þar sem ég á sæti í félmn. En ég hef mikinn áhuga á því að heyra hvað ráðherrann segir um aðild starfsfólks að stjórnum fyrirtækjanna og hvernig það hefur verið skoðað, og hvort önnur réttindamál af einhverju tagi eru á döfinni í ráðuneytinu eða hvort ráðherrann er með einhverja vinnu í gangi í ráðuneytinu sem varðar aukinn rétt starfsfólks. Það væri mjög áhugavert að nota þetta tækifæri til að fá að heyra um það.

Herra forseti. Eins og ég sagði í framsögu minni eru tvö fyrirtæki með starfsemi á Íslandi sem hafa þegar gert þennan samning. Ég hygg að þau séu ekki mörg sem hefðu möguleika á að gera svona samning en mér dettur í hug að Íslensk erfðagreining gæti væntanlega áður en langt um líður, ef það væri ekki nú þegar hægt, uppfyllt þau skilyrði sem til þess þarf. Mér er ekki kunnugt um hvað þetta lyfjafyrirtæki úti í heimi sem það er í samstarfi við hefur marga starfsmenn en Íslensk erfðagreining hefur líklega ef nú ekki þegar 150 starfsmenn, þá uppfylla þeir væntanlega lágmarkið áður en langt um líður. Ef hitt fyrirtækið hefði 1.000 að þá eru skilyrði til þess arna. Ég skal ekki spá hver framvindan verður en það eru verulegar líkur á því að 150 manna útibú rísi frá erlendum fyrirtækjum hér á landi eða fyrirtæki í tengslum við erlend fyrirtæki þannig að eðlilegt er að hafa þennan farveg opinn. Hvað varðar minni fyrirtæki erum við einungis að uppfylla þá lagaskyldu í þessu frv. sem lögð er á þessi stóru fyrirtæki. Ég hef ekki látið skoða það eða ekki haft frumkvæði um að skoða það að færa það út til minni fyrirtækja. Á hinn bóginn erum við að sjálfsögðu að fylgjast með þeim vinnuréttartilskipunum sem gerðar eru hjá Evrópusambandinu og hjá ILO og það er vinna í gangi með það í ráðuneytinu.

Herra forseti. Ég tek alveg sérstaklega fram að ég er mjög ánægð með það að ráðherrann ber þetta frv. fram og tel mjög mikilvægt að reglur um þessi réttindi séu skýrar og að það standi ekki á okkur að uppfylla lagaákvæði um rétt fólks sem ræður sig í framtíðinni hjá stórum fyrirtækjasamsteypum. Ég get ímyndað mér að þetta sé rétt hjá ráðherranum að Íslensk erfðagreining falli hugsanlega undir þetta og fleiri fyrirtæki sem eiga e.t.v. eftir að fóta sig á íslenskum markaði. Ég er því alveg sannfærð um að það er góður kostur að hafa sett þessi lög. Þó það væri ekki nema eitt fyrirtæki sem félli undir þessa löggjöf væri samt full ástæða til þess að löggjöfin væri til staðar vegna þess að það er um mjög marga starfsmenn að ræða og ekki síst í stórum fyrirtækjum er mjög mikilvægt að tryggja aðild starfsmanna að ákvörðunum og vera með virkt atvinnulýðræði. Ég var að vona að ráðherrann hefði sett einhverja nefnd í gang til að skoða hvernig hægt væri að koma á virku atvinnulýðræði og að opna leið fyrir aðild starfsmanna að stjórnun fyrirtækja, ekki síst ákvörðunum. Það held ég að sé góður kostur. Ég heyri að ekkert slíkt er í gangi en minni á að jafnaðarmenn hafa flutt slíka tillögu og sett fram sem stefnu að auka atvinnulýðræði og reyna að finna leiðir til að tryggja aðild starfsmanna að stjórnun fyrirtækja en finnst það sem ég hef séð af þessu frv. góðs viti.

Herra forseti. Á síðasta þingi ákvað Alþingi að hækka sjálfræðisaldur úr 16 í 18 ár. Þetta frv. ásamt með öðru sem hér er einnig á dagskrá er bein afleiðing af þeirri hækkun sjálfræðisaldursins. Lögheimilislögum þarf að breyta þar sem eðlilegt er að í þeim sé byggt á inntaki forsjár eins og hún er skilgreind í barnalögum. Samkvæmt lögheimilislögum á barn 15 ára og yngra að jafnaði sama lögheimili og foreldrar þess, búi það hjá þeim. Búi barnið hjá öðrum verður það ekki skráð með fasta búsetu þar nema með samþykki foreldra eða samkvæmt lögmæltri skipan. Með nýjum lögræðislögum hækkaði forsjáraldur barnalaga í 18 ár. Ef lögheimilislögunum væri ekki breytt vegna þessa yrði það í fyrsta sinn sem ósamræmi væri þarna á milli. Til þess að halda þessu samræmi er þetta frv. lagt fram og ég legg til að að lokinni umræðunni verði það sent til athugunar í hv. félmn.

Herra forseti. Ég var ekki mjög hrifin þegar ráðherrann kom síðast með frv. þar sem verið var að gera breytingar vegna hækkunar á lögræðisaldri. Það var vegna þess að þar var breyting á lögunum um vernd barna og ungmenna og ég taldi mikilvægt að það frv. væri að koma í víðtækari búningi með þeim breytingum sem hefur verið beðið eftir í þeim málaflokki. Þess vegna vil ég sérstaklega nota tækifærið núna þegar ráðherrann er að gera breytingar á lögum þar sem ekki er þörf á öðru eftir því sem ég best veit hvað varðar umönnun barna og ungmenna en að hækka þessi aldursmörk, til að lýsa yfir ánægju minni með það og tel að það hafi verið Alþingi til mikils sóma að gera þær breytingar sem gerðar voru á lögræðisaldrinum og tel að þar hafi Alþingi sameinast um góða lagasetningu. Ég hvet til þess að eins fljótt og unnt er verði gerðar þær breytingar sem þarf að gera á öllum lögum til þess að þau taki til þessa aldurshóps svo mikilvæg sem þau eru.

Herra forseti. Á þskj. 202 er lítið frv. um breytingar á lögum um tilkynningar aðsetursskipta. Það er um þetta mál að segja, eins og síðasta dagskrármál, að það er afleiðing af breytingu á lögunum um lögheimili. Efni þess er að í stað orðanna ,,16 ára`` í 1. og 2. málsl. 1. mgr. 9. gr. laganna kemur: 18 ára. Þ.e. þetta er fylgifrv. með breytingu á lögunum um lögheimili og leiðir af sjálfu að það þarf að tilkynna aðsetursskipti og þar fylgir barnið foreldrinu. Ég legg til að þetta frv. verði sent hv. félmn. til athugunar að lokinni umræðunni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um tryggingagjald svo og á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Meginmarkmið frv. er að stuðla að auknum sparnaði. Staða efnahagsmála um þessar mundir veitir svigrúm og er jafnframt tilefni til að efla þjóðhagslegan sparnað samtímis því sem nýr lagarammi um lífeyrissparnað veitir hvatningu til að búa enn frekar í haginn fyrir framtíðina. Með breytingum á tryggingagjaldi er ætlunin að örva áhuga og þátttöku almennings í lífeyrissparnaði. Ef vel tekst til gæti aukinn lífeyrissparnaður einnig eflt þjóðhagslegan sparnað og þannig dregið úr hættu á ofþenslu í íslensku efnahagslífi og eyðslu um efni fram. Frumvarpinu er einnig ætlað að styrkja réttarstöðu launamanna gagnvart vinnuveitendum hvað varðar frádrátt viðbótariðgjalds af launum og ráðstöfun þess til viðurkennds vörsluaðila. Jafnframt er lagt til að ekki aðeins lífeyrissjóðir heldur allir vörsluaðilar lífeyrissparnaðar geri skattyfirvöldum grein fyrir mótteknu iðgjaldi, ekki síst til að tryggja að iðgjaldið komi til frádráttar skattskyldum tekjum á því ári sem það er innt af hendi. Samhliða framangreindum breytingum á tryggingagjaldinu er horfið frá þeim breytingum, sem voru kynntar í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár, þ.e. að lækka atvinnutryggingagjaldið úr 1,15% í 1%. Þrátt fyrir minni fjárþörf Atvinnuleysistryggingasjóðs vegna minnkandi atvinnuleysis er nú lagt til að atvinnutryggingagjaldið verði óbreytt og 0,15% af gjaldstofni fari til aukningar á innstæðufé sjóðsins. Þess má geta að þetta er í samræmi við tillögur sem komið hafa frá Vinnuveitendasambandi Íslands. Miðað við forsendur fjárlaga bætir þetta afkomu Atvinnuleysistryggingasjóðs um 450 millj. kr. á næsta ári, sem er sambærileg fjárhæð og áætluð skattalækkun samkvæmt þessu frumvarpi sem ég mæli hér fyrir. Samanlagt hafa breytingarnar því ekki áhrif á heildarafkomu ríkissjóðs. Eins og áður segir er tilgangur frv. m.a. og ekki síst að auka þjóðhagslegan sparnað. Á næstu árum er áætlað að fjárfesting hér á landi verði hlutfallslega svipuð og gengur og gerist hjá þeim þjóðum sem við berum okkur helst saman við, eða um 20% af landsframleiðslu. Til að koma í veg fyrir erlenda skuldasöfnun þarf þjóðhagslegur sparnaður því að nema svipaðri fjárhæð, en samkvæmt fyrirliggjandi spám er gert ráð fyrir að áfram verði umtalsverður halli á viðskiptajöfnuði eða sem nemur um 2,5% að jafnaði á næstu árum. Í þessu felst að þjóðhagslegur sparnaður mun aukast lítillega, eða úr 16% í 17% af landsframleiðslu, en mun eftir sem áður ekki duga til að fjármagna alla fjárfestinguna í landinu. Það blasir því við sem eftirsóknarvert markmið að auka þjóðhagslegan sparnað um sem nemur 2--3% af landsframleiðslu, eða um 12--18 milljarða kr. á ári. Þær raddir hafa heyrst að stjórnvöld verði að grípa til aðgerða, svo sem að hækka skatta og auka skyldusparnað almennings til að ná þessu markmiði. Óhætt er að fullyrða að fleiri hallast þó að þeirri skoðun að aukinn þjóðhagslegur sparnaður sé langtímamarkmið sem stjórnvöld eigi að vinna að með ráðdeild og aðhaldi í opinberum rekstri og almennum aðgerðum sem efla hinn frjálsa sparnað í landinu. Í nýútkominni skýrslu nefndar sem ég skipaði sl. sumar um leiðir til að efla þjóðhagslegan sparnað er að finna fróðlega samantekt um lífeyrissparnað á Íslandi. Þar má m.a. finna ítarlegan rökstuðning fyrir auknum lífeyrissparnaði til að menn eigi almennt rétt á lífeyri sem sé í æskilegu hlutfalli við þau laun sem þeir hafa haft yfir starfsævina. Í desember 1997 náðist það langþráða markmið að setja heildstæð lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Náðist um það allgóð sátt bæði innan þings og utan eins og kunnugt er. Lögin skylda alla launamenn og þá sem stunda sjálfstæða starfsemi að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði frá og með 16 ára aldri til 70 ára aldurs. Iðgjald til öflunar lífeyrisréttinda má ekki vera lægra en 10% af heildarfjárhæð greiddra launa og endurgjalds fyrir hvers konar vinnu, starf og þjónustu. Lögin skilgreina lágmarkslífeyrisréttindi, en þau eru eðli máls samkvæmt lægri en þau réttindi sem flestir telja æskileg eða eftirsóknarverð. Þannig bendir t.d. margt til þess að ellilífeyrisréttindi sem samsvari 70--80% af lokalaunum séu æskilegt markmið, en það eru umtalsvert meiri réttindi en þau sem núgildandi lög skilgreina sem lágmark. Það er því eftirsóknarvert að iðgjöld til lífeyrissparnaðar séu mun hærri en þau 10% lágmarksiðgjöld sem lögin kveða á um, eða jafnvel á bilinu 15--20% af launum. Miðað við lífeyriskerfið eins og það er byggt upp nú og aldurssamsetningu þjóðarinnar er langlíklegast að landsmenn verði fjarri markmiðinu um 70--80% tekjur af lokalaunum í fyrirsjáanlegri framtíð nema þeir auki lífeyrissparnað sinn umtalsvert frá því sem nú er. Breytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu eru þáttur í því að nálgast ofangreint markmið. Með breytingum sem gerðar voru á síðasta haustþingi á lögum um tekjuskatt og eignarskatt voru heimildir einstaklinga til skattfrádráttar vegna lífeyrisiðgjalda rýmkaðar. Launamönnum og þeim sem vinna við sjálfstæða starfsemi verður frá og með 1. janúar 1999 heimilt að lækka skattskyldar tekjur sínar um allt að 2% verji þeir fjárhæðinni til lífeyrissparnaðar samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Þannig verður einstaklingum heimilað að draga frá tekjum, til viðbótar við núgildandi 4% allt að 2% af iðgjaldsstofni til aukins lífeyrissparnaðar. Viðbótarfrádrátturinn er skilyrtur með þeim hætti að iðgjaldinu sé varið til aukningar lífeyrisréttinda og iðgjöldin séu greidd reglulega til viðurkenndra aðila sem auk lífeyrissjóða geta verið líftryggingafélög, bankar, sparisjóðir og verðbréfafyrirtæki. Með því frv. sem hér er mælt fyrir er lagt til að launagreiðendur og sjálfstæðir atvinnurekendur geti haldið eftir allt að 0,2% af gjaldstofni almenna tryggingagjaldsins, hvort sem er í almennum gjaldflokki eða sérstökum gjaldflokki, og greitt þann hluta þess í stað sem mótframlag vegna viðbótarlífeyrissparnaðar. Mótframlagið er til þess fallið að auka áhuga og fjárhagslegan ávinning einstaklinga af sparnaðinum. Mótframlagið er þá hugsað sem 1 / 10 fjárhæðarinnar sem launamaður leggur sjálfur til hliðar í lífeyrissparnað. Þetta ætti að tryggja víðtæka þátttöku í lífeyrissparnaðnum og þykir eðlilegt að draga það frá tryggingagjaldinu þar sem sparnaðurinn mun ótvírætt létta á almannatryggingakerfinu í framtíðinni. Ef launamaður hefur gert samning um viðbótarlífeyrissparnað og óskar eftir því við launagreiðanda að hann leggi til mótframlag sem nemur allt að 0,2% af gjaldstofni almenna tryggingagjaldsins er launagreiðanda skylt að verða við þeirri beiðni. Samkvæmt lífeyrissjóðslögunum er launagreiðanda skylt að innheimta og standa skil á iðgjaldi til viðbótartryggingarverndar til þess aðila sem starfsmaður hans tilgreinir. Með breytingum þeim sem lagðar eru til í frumvarpinu gæti árlegur lífeyrissparnaður aukist um 5 milljarða króna. Allt að 0,2% frádráttur frá almenna tryggingagjaldinu miðast við þá forsendu að 75% heildarinnar nýti sér réttinn til fulls, en það samsvarar 450 milljónum króna árlega. Miðað við þá forsendu og 2% viðbótarlífeyrissparnað samkvæmt ákvörðun sjóðfélaga mætti ná, eins og áður sagði, um 5 milljarða króna viðbótarlífeyrissparnaði árlega. Og það er fjárhæð sem munar um. Mikilvægt er að almenningur fái upplýsingar um þýðingu aukins sparnaðar og þá kosti sem í boði eru varðandi aukinn sparnað. Aukin samkeppni á fjármálamarkaði um sparnað almennings, ekki síst um lífeyrissparnað landsmanna, er án efa besta leiðin til að koma þessum upplýsingum á framfæri. Með því að ýta undir frjálsan sparnað fremur en að þvinga fram sparnað í formi skattahækkana eða með auknum skyldusparnaði er samkeppni um sparifé almennings jafnframt aukin. Fyrst og fremst þannig fæst nauðsynlegt mótvægi við stöðuga hvatningu til aukinnar neyslu og skuldsetningar. Virðulegi forseti. Ég tel ástæðulaust að fjalla frekar um þetta mál á þessu stigi en vænti þess að það fái efnislega umfjöllun í hv. efh.- og viðskn. þingsins og geri tillögu um að málinu verði vísað þangað og til 2. umr.

Herra forseti. Ég skil ráðherrann svo að með frv. ætli hann að auka lífeyrissparnað og að heimilt verði að halda eftir ákveðnu hlutfalli af iðgjaldsstofni til að greiða mótframlag á móti lífeyrisiðgjaldi, 1 / 10 af því sem starfsmaðurinn mundi greiða. Það sem ég átta mig ekki á er hvernig samhengið er við greiðsluna í tryggingasjóð, og ef ég tók rétt eftir, að ráðherrann hafi nefnt þar 450 milljónir. Mundi ráðherra vilja útskýra það örlítið nánar?

Þannig er, herra forseti, að tryggingagjaldið skiptist í tvo hluta. Rennur hluti þess í Atvinnuleysistryggingasjóð en hitt er svokallað almennt gjald. Í fjárlagafrv. var gert ráð fyrir því að hlutur Atvinnuleysistryggingasjóðs mundi lækka um sem nemur 0,15% af þessu gjaldi, eða af stofninum réttara sagt, vegna þess að atvinnuleysi hefur minnkað og minni fjárþörf er í sjóðnum. Á móti var ætlunin að leggja á 0,2% gjald í því skyni sem fjallað er um í þessu frv. Það sem nú hefur gerst er að fallið hefur verið frá því að lækka stofninn að því er varðar Atvinnuleysistryggingasjóð, halda honum sem sagt, þannig að þær 450 milljónir sem þar er um að tefla renni áfram í Atvinnuleysistryggingajóð sem, eins og kunnugt er, er hluti af A-hluta ríkissjóðs. Og þannig tengist hann þessu máli. En að öðru leyti er hér eingöngu um það að ræða að ef menn kjósa að hagnýta sér þann 2% viðbótarsparnað sem menn eiga þegar rétt á samkvæmt lögum þá komi til viðbótar því 0,2% sem verði tekin af því gjaldi sem atvinnurekandinn mundi ella greiða í ríkissjóð. Og miðað við að það sé 0,2% og 75% þátttaka þá stemmir það á móti 0,15% framlaginu sem rennur í Atvinnuleysistryggingasjóð. Þannig að upphæðin verður sú sama, 450 inn, 450 út. Og þess vegna stendur ríkissjóður á sléttu í þessu máli. Aðalatriðið í þessu er að þarna er verið að búa til nýja hvatningu fyrir menn til að hagnýta sér viðbótarlífeyrissparnaðinn og þá möguleika sem í honum felast til þess að leggja til hliðar til efri áranna, en jafnframt til þess að stuðla að frekari þjóðhagslegum sparnaði í þjóðfélaginu og draga úr þenslunni sem margir tala nú um hér í landi.

Herra forseti. Hæstv. fjmrh. gat þess að eðlilegur lífeyrir væri 70--80% af meðallaunum. Ég er á þeirri skoðun að þetta sé allt of hátt. Það er nefnilega þannig að hinn vinnandi maður sér bæði um kynslóðina fyrir aftan sig og fyrir framan sig. Hann sér bæði um uppeldi barna og um að borga í lífeyrissjóð fyrir gamla fólkið, og þess vegna hlýtur hann að þurfa miklu hærri tekjur en sem þessu nemur, hærra heldur en ellilífeyrisþeginn. Það er almennt talið í almannatryggingakerfum og í tryggingafræði að eðlilegt mark sé 50--60%. Herra forseti. Ég hlýt einnig að mótmæla því eða lýsa efasemdum um það að ríkisvaldið sé að stýra hegðun einstaklinga eins og hér er gert ráð fyrir, þ.e. að rífa fyrst af fólkinu skattana, rífa hluta teknanna af því, og svo ef það að hegðar sér á vissan hátt þá fær það endurgreitt. Ef það sparar í lífeyrissjóð þá fær það endurgreitt, ef það á börn þá fær það barnalífeyri, ef það skuldar nægilega mikið þá fær það vaxtabætur o.s.frv. Ég vil ekki að ríkið skipti sér af hegðun einstaklinga með þessum hætti þannig að ég hef ákveðnar efasemdir um svona aðferð. Þetta frv. flækir öll mál sérstaklega mikið. Þetta er óskaplega flókið, gerir flókið kerfi enn þá flóknara og ég geri ekki ráð fyrir því að nokkur skilji það nema þeir sem hafa dýra endurskoðendur og geta notað kerfið eins og alltaf hefur verið. Ég vil einnig boða breytingar á frv. um skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Ég vil að sjóðfélagarnir eigi lífeyrissjóðina og mun flytja brtt. um það. Og ég vil einnig að sjóðfélagar kjósi stjórnir lífeyrissjóðanna sinna.

Herra forseti. Ég hef enga trú á því að hægt sé að gera skattafrv. eða neitt sem tengist lífeyrissjóðsmálum svo flókið að hv. þm. Pétur Blöndal skilji það ekki.

Hv. forseti. Þar sem ég hef starfað mjög mörg ár að lífeyrisjóðsmálum þá vil ég fagna þessu máli. Ég tel það alls ekki of flókið fyrir okkur til að framkvæma það enda er sá lífeyrissjóður sem hv. þm. Pétur Blöndal starfaði við búinn að stofna þessa séreignardeild. Hún er tilbúin. Þannig að ekkert er að vanbúnaði. Og aðrir lífeyrissjóðir eru að fara að gera þetta. Ég tel að aukinn sparnaður skipti verulega miklu máli og eigi eftir að skipta enn meira máli í framtíðinni þannig að þetta er hið þarfasta mál enda viðauki við þau lög sem fóru í gegnum Alþingi um lífeyrissparnað á síðasta þingi. Ég tek eindregið undir málið.

Herra forseti. Ein lítil spurning: Telur hv. þm. að sjóðfélagarnir eigi lífeyrissjóðina? Ef ekki, hver þá?

Herra forseti. Það er lítið mál að svara þessu. Að sjálfsögðu erum við eingöngu vörslumenn fjármuna fólksins sem greiðir í sjóðina.

Herra forseti. Ég ætla nú ekki að halda langa tölu hér. Ég segi eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjörnsdóttir, flokkssystir mín, að mér finnst þetta hið ágætasta frv. Með þessu frv. er reynt að efla sparnað í þjóðfélaginu og draga úr þenslunni og hæstv. fjmrh. telur að þetta geti aukið sparnað um 5 milljarða. Þetta frv. sprettur af vinnu nefndar sem hann setti á laggirnar og átti að leggja fram ýmsar hugmyndir sem áttu að miða að því að draga úr þenslunni. Þessi nefnd varpaði fram ýmsum hugmyndum. Mig langar að spyrja hæstv. fjmrh. hvort ekki eigi að gera neitt varðandi aðrar hugmyndir sem fram komu hjá þessari nefnd. Sér í lagi minnist ég þess að þar var m.a. reifaður sá möguleiki að koma upp húsnæðissparnaðarreikningum. Nú hafa tveir eða þrír þingmenn Sjálfstfl. lagt fram frv. um slíkt. Það hefur ekki hlotið náð, að ég hygg, enn fyrir augum þingsins og þá sérstaklega vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki talið það æskilegt. Á sínum tíma voru þessir sparnaðarreikningar talsvert mikilvægir. Þeir voru lagðir af í tíð fyrri ríkisstjórnar, m.a. vegna þess að menn töldu þá misnotaða, aðallega af sjálfstæðum atvinnurekendum. Hvernig var sú misnotkun, herra forseti? Menn töldu að verið væri að búa til lífeyrissjóði fyrir þessa aðila. En það er nákvæmlega það sama og gera á með þessu frv., að draga peninga úr umferð með því að auka lífeyrissparnað. Húsnæðissparnðarreikningarnir eða hin meinta misnotkun þeirra var nákvæmlega hin sama. Ég held, herra forseti, að æskilegt væri að leyfa þessa reikninga aftur. Það væri hægt að binda þá einhvers konar skilyrðum sem drægju þá mögulega úr því sem þáv. fjmrh. sem situr nú hérna í salnum, glaðbeittur á svipinn, kallaði misnotkun. Mig langar líka að varpa þeirri spurningu til hæstv. fjmrh. hvort hann telji ekki koma til greina að hvetja fólk til þess að koma upp sérstökum námssjóðum fyrir börn sín með einhvers konar skattaívilnunum. Erlendis tíðkast að foreldrar spari árum saman til þess að tryggja velferð barna sinna þegar þau fara á háskólastig. Ég held að það sé einn af þeim valkostum sem fólk ætti að hafa. Ég spyr hæstv. fjmrh. hvort hann telji ekki koma til greina að reyna að draga úr þenslunni í þjóðfélaginu með því að gefa fólki kost á þessum sparnaðarleiðum. Ég er alveg sammála því að markmiðið með umræddu frv. er gott. Ég held að þetta sé æskileg leið en fólk á að geta valið. Ég hef nefnt hérna tvær aðrar leiðir sem hníga að nákvæmlega sama markmiði og því sem hæstv. fjmrh. vill ná fram með sínu frv. Hví í ósköpunum er hann ekki til í að hrinda einhverju slíku úr vör líka? Sér í lagi spyr ég eftir hugmynd sem ég held að hafi komið fram í hans eigin nefnd, þ.e. um húsnæðissparnaðinn.

Herra forseti. Ég þakka góðar undirtektir síðasta ræðumanns og fleiri sem hér hafa talað um þetta mál. Síðasti ræðumaður, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, spurði hér um starf nefndarinnar sem lagði að grunn að þessu frv. hér og aðrar hugmyndir í nefndarstarfinu. Önnur hugmynd sem þar kom fram og er nú ekki ný og ekki sérstaklega frumleg kemur fram í frv. sem útbýtt hefur verið hér í dag, um breytingar á lögunum um tekjuskatt og eignarskatt, og gengur út á að framlengja hlutabréfaafsláttinn í því formi og fari sem hann var í á síðasta ári. Aðrar hugmyndir sem fram komu í nefndarstarfinu, sem þingmaðurinn gat um, eru til skoðunar, þar með talin hugmyndin um húsnæðissparnað. Allar aðrar hugmyndir en þessar tvær, hlutabréfin og þetta frv. sem hér er, taka lengri tíma og þurfa meiri undirbúning. Það var hægt að taka þessi tvö mál strax og setja inn í þingið í formi frumvarpa. Að því er varðar einstaka þætti eins og námsmannasparnað og þess háttar er auðvitað vert að líta á slíkt. Hins vegar er reynslan annars staðar þegar um er að ræða sérstaka reikninga til ákveðinna markmiða eða skilgreindra þarfa, gjarnan sú að sá sparnaður fer úr einu formi yfir í annað. Fólk tekur þá peninga út úr banka og setur inn á slíka reikninga eða leysir út hlutabréf sín og setur á slíka reikninga o.s.frv. Í frv. sem hér er mælt fyrir í dag er hins vegar talað um lífeyrissparnað sem hjá flestu fólki mun vera lagður til hliðar þangað til fólk verður sextugt, inn á sérgreinda lífeyrisreikninga í nafni viðkomandi manns. Sú upphæð mundi að sjálfsögðu erfast þegar fólk fellur frá, en er hugsuð sem viðbót við hinn almenna lífeyrissparnað til notkunar á efri árum. Þar er um að ræða raunverulegan viðbótarsparnað til langs tíma.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra getur þess að hér hafi verið dreift frv. þar sem afsláttur vegna hlutabréfakaupa er framlengdur. En ég gæti þá spurt í framhaldi af því: Hvers vegna er hann ekki aukinn aftur? Ég held að það sé mjög hagkvæm leið til þess að draga úr þenslunni sem er í þjóðfélaginu í dag, sér í lagi miðað við þau miklu einkavæðingaráform sem hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin hyggjast nú ráðast í. Varðandi þá kosti sem ég nefndi sagði hæstv. ráðherra að oft á tíðum væru menn þá að flytja fjármagn úr einni sparnaðarleið yfir í aðra. Það er mergur málsins, herra forseti. Ég tel að fólkið eigi að fá að velja um það. Ísland er líklega eina landið sem ég þekki til hér á vesturhveli þar sem engar aðferðir eru til af hálfu hins opinbera til að örva menn til að spara fyrir hag barna sinna ef menn horfa til framtíðar. Það sem meira er, bankakerfið hefur ekki neinar slíkar leiðir. Ef maður gengur inn í íslenska bankastofnun og segir: Ég ætla að spara peninga og leggja til hliðar með það í huga að barnið mitt njóti þess í framtíðinni, þá kemur maður að tómum kofa. Það eru engar slíkar leiðir til. Ég tel, miðað við það efnahagsumhverfi sem við búum í núna og miðað við nauðsynina á því að draga úr þenslunni, að æskilegt væri að veita fólki þennan möguleika. Ég er ekki viss um að það mundi leiða til þess að menn flyttu sparnað sinn úr einhverju öðru yfir í það. Ég held að þetta gæti orðið aukasparnaður. Ég er að velta fyrir mér valkostunum, herra forseti. Hæstv. ráðherra tilheyrir þeim stjórnmálaflokki sem vill leyfa mönnum að velja og mér finnst að menn eigi að fá að velja þarna á milli. Ég fagna því hins vegar að hæstv. ráðherra segir að húsnæðissparnaðarreikningarnir séu til umfjöllunar. Ég spyr hann þá á móti: Kemur ekki til greina, eins og hefur nú verið velt upp í leiðurum tveggja mikilvægra dagblaða á þessu hausti, að setja upp sérstaka námsmannareikninga sem fela það í sér að foreldrar leggja til hliðar með hag og menntun barna sinna fyrir augum?

Herra forseti. Ég tel mig nú hafa svarað síðari spurningunni hér áðan. Þetta er vissulega eitt af því sem er til athugunar. Út af fyrstu spurningu hv. þm. vil ég geta þess að í frv. um tekjuskatt og eignarskatt, sem ég gat um áðan og tekur á sparnaði vegna hlutabréfakaupa, er markið hækkað á nýjan leik, úr 40% upp í 60% af ákveðinni upphæð eins og það var á síðasta ári. Menn mega ekki gleyma því að það er hægt að spara fyrir námskostnaði, húsnæðiskaupum eða hverju sem er án þess að leggja peninginn inn á sérgreinda reikninga í því nafni. Má ég benda fólki á að besta leiðin, sennilega bestu húsnæðissparnaðarreikningarnir og námskostnaðarreikningarnir sem völ hefur verið á hér á Íslandi árum saman heita spariskírteini ríkissjóðs. Þar hafa menn fullkomið val um í hvað þeir eyða þeim peningum þegar þar að kemur. Á þeim bréfum hefur verið ágætisávöxtun, meira að segja svo mikil að fyrrv. fjmrh. sá ástæðu til þess að innleysa fyrir fram hluta af þeim bréfum vegna þess að það var svo fín ávöxtun á þeim. Það er því ýmislegt sem hægt er að gera ef menn vilja spara. Það er ekki vandamálið. En vandamálið með að búa til sérgreindar leiðir er að þar er í fyrsta lagi ekki um að ræða nýjan sparnað, ekkert endilega. Í öðru lagi geta menn lent í erfiðleikum ef menn þurfa að nota peningana, séu þeir bundnir í ákveðið markmið, við að leysa þá út. Það getur líka verið gott, hv. þm., að eiga kost á almennum, ótilgreindum sparnaðarleiðum. ,,Skil jú?``