Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. félmn. (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá félmn. um till. til þál. um athugun á varðveislu ljósvakaefnis, en það, nál. varðandi 71. mál, er á þskj. 984, svohljóðandi: ,,Nefndin hefur fjallað um tillöguna sem felur í sér að fram fari athugun á hvernig best verði staðið að varðveislu ljósvakaefnis sem hafi gildi vegna menningarsögu eða fyrir rannsóknir. Umsagnir bárust frá eftirtöldum: Landsbókasafni og Háskólabókasafni (sameiginlega), Ríkisútvarpinu, Stöð 2, Þjóðminjasafni og Þjóðskjalasafni. Þá komu til fundar við nefndina Elín Kristinsdóttir, safnastjóri RÚV, Ragnhildur Bragadóttir, forstöðumaður myndasafns Stöðvar 2, og Ólafur Ásgeirsson þjóðskjalavörður. Margt athyglisvert kom fram hjá umsagnaraðilum og viðmælendum nefndarinnar. Lagafyrirmæli eru um varðveislu ljósvakaefnis í útvarpslögum, nr. 68/1985 (17. og 34. gr.), og í lögum um Þjóðskjalasafn, nr. 66/1985 (3. gr.), og reglur í mótun um útfærslu þeirra. Hins vegar eru engin lagafyrirmæli til er taki til varðveislu á efni einkastöðva og þær eru ekki skilaskyldar til Þjóðskjalasafns. Verulegur vandi blasir við vegna vöntunar á geymslurými og fjárskorts til viðhalds á ljósvakaefni en myndbandaupptökur endast vart meira en 15 ár. Í umsögn útvarpsstjóra kemur m.a. fram: ,,Lögum samkvæmt hóf Ríkisútvarpið samstarf við Þjóðskjalasafnið vegna geymslu safnefnis á árinu 1987. Fram að þeim tíma hafði ekki verið um neinn einn ákveðinn aðila að ræða sem hafði yfirumsjón með safnamálum Ríkisútvarpsins og safnkosturinn því ekki byggður upp á markvissan hátt. Ný deild, safnadeild, hefur nú tekið við þessu hlutverki. ... Mótaða heildarstefnu fyrir hljóðvarp og sjónvarp hefur vantað á geymslu- og grisjunarsviðinu. Ekki er hægt að uppfylla ákvæði útvarpslaganna um geymslu á öllu efni til frambúðar, m.a. vegna manneklu og vöntunar á geymslurými. ... Það verður að teljast eðlileg skipan mála að Ríkisútvarpið varðveiti myndir, plötur og hljómbönd enda geymslur þess innréttaðar með það í huga en Þjóðskjalasafnið taki við öðrum gögnum. ... Þar sem þegar eru til lagaákvæði um skipan þessara mála og mikil undirbúningsvinna hefur verið unnin á grundvelli þeirra hjá Ríkisútvarpinu í samráði við Þjóðskjalasafn verður að telja það rétt að halda áfram á þeirri braut sem þegar hefur verið mörkuð.`` Í umsögn Stöðvar 2 segir m.a.: ,,Fullunnu innlendu dagskrárefni, ásamt fréttaþáttum, er haldið til haga í myndasafni Stöðvar 2. Allt fullunnið efni er varðveitt, og mestallt hráefni, hvort sem það er unnið af Stöð 2 eða þriðja aðila.`` Um fréttir og fréttatengt efni segir að Stöð 2 standi ,,fljótlega frammi fyrir ákvörðun varðandi framtíðarvörslu á því efni``. Um staka tilbúna þætti segir m.a.: ,,Ljóst er að mikið af þessu efni verður að yfirfæra á ódýrari myndbönd og munu gæði þessa efnis þar með stórlega versna. ... Stefna Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. er að varðveita allt innlent sjónvarpsefni. Því er hins vegar ekki að neita að eftir því sem safn þetta vex stendur félagið frammi fyrir mikilvægum ákvörðunum hvað þetta varðar, þ.e.a.s. (a) geymslurými, og (b) stighækkandi kostnaði.`` Þjóðskjalavörður segir m.a.: ,,Þjóðskjalavörður hefur átt viðræður við útvarpsstjóra um varðveislu dagskrárefnis sérstaklega og var niðurstaða sú að velja þyrfti úr efni sem varðveita skal til frambúðar. Var ákveðið að koma á fót samstarfsnefnd sem setti reglur um þetta efni en hún hefur ekki enn verið skipuð. Eins og fram kemur í lögum taka útvarpsstjóri, útvarpsráð og þjóðskjalavörður lokaákvörðun um varðveislu dagskrárefnis. Í gildandi lögum hefur verið mótuð sú stefna að varðveita beri ljósvakaefni Ríkisútvarps á þess vegum. Má vænta þess að bestur aðbúnaður verði í safnadeild þess til að sinna varðveisluhlutverki og veita nauðsynlega þjónustu. Á það er rétt að benda að engar hliðstæðar reglur gilda um varðveislu gagna og dagskrárefnis einkastöðva í útvarpsrekstri (hljóðvarps- og sjónvarpsstöðva) og er vafalaust erfitt að skylda einkaaðila með lögum til að standa undir varðveisluskyldu ljósvakaefnis. Má því ætla að einhverri varðveislustofnun verði falið að taka við ljósvakaefni sem þær framleiða og ástæða er til að varðveita til frambúðar. Engar reglur gilda um það hverjir skuli fjalla um grisjun dagskrárefnis einkaútvarpsstöðva og er þarft verk að velta þeim málum fyrir sér og setja leiðbeinandi reglur. Ég er þeirrar skoðunar að varðveislumál Ríkisútvarps hafi nú verið tekin föstum tökum en þeim er ekki borgið fyrr en safnadeild Ríkisútvarps hefur fengið nægjanlegt húsrými og reglur um grisjun dagskrárefnis hafa verið mótaðar. Ég tel að í þáltill. þessari sé hreyft þörfu máli og vek athygli á því að miklum vandkvæðum er bundið að varðveita og fá til varðveislu mikilvæg gögn um nútímasamfélag sem flutt eru með tölvubúnaði milli manna og stofnana.`` Landsbókavörður og háskólabókavörður telja m.a. ,,... að heppilegast sé að Ríkisútvarpið, bæði hljóðvarp og sjónvarp, annist grisjun umrædds efnis í samráði við Þjóðskjalasafn og fleiri aðila, ef ástæða þykir til, og varðveisla þess verði einnig á vegum þess. Ríkisútvarpið þyrfti að geta veitt aðgang að efninu en því sé einnig heimilt að lána það til notkunar í t.a.m. Landsbókasafni og Háskólabókasafni (og síðar Þjóðarbókhlöðu) sem og Þjóðskjalasafni. Brýnt er að Ríkisútvarpinu verði gert kleift að skrá hið varðveitta efni því að það er eitt meginskilyrði þess að það komi að tilætluðum notum.`` Þjóðminjavörður segir m.a. í ítarlegri umsögn: ,,Ég get varla lagt til að komið verði á fót enn einni stofnun til að annast úrval og framtíðarvarðveislu slíks efnis en hins vegar er ljóst að það verður ekki gert af neinu viti nema til komi sérstakt fólk sem þekkingu hafi og tilfinningu til að geta valið úr það efni sem varðveita skuli. Mér liggur næst við að leggja til að varðveisla slíks efnis skuli falin stofnun sem á annað borð beitir sér að varðveislu sögulegra eða menningarsögulegra heimilda. Vil ég ætla að Þjóðskjalasafn Íslands sé sú stofnun sem málið heyrði eðlilegast undir enda yrði því gert fjárhagslega kleift að bæta á sig þessu verkefni. Til að velja efni ætti að kveðja þrjá menn, einn frá Þjóðskjalasafni, einn frá Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands og einn frá þjóðháttadeild Þjóðminjasafns. ... Lýsi ég fyllsta stuðningi við nefnda þáltill. og mælist til að hún verði vandlega skoðuð í nefnd og afgreidd frá Alþingi og ekki látið þar við sitja heldur fylgt eftir með raunverulegum aðgerðum.`` Nefndin telur að þrátt fyrir góða viðleitni hin síðustu ár til að framfylgja ákvæðum laga um varðveislu ljósvakaefnis vanti enn mikið á að mál þessi séu komin í það horf sem æskilegt er. Nefndin bendir á að m.a. vantar reglur um geymslu og grisjun ljósvakaefnis og engin lagafyrirmæli eru um varðveislu ljósvakaefnis einkastöðva. Með vísan til þessa og fyrrgreindra umsagna leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Kristinn Pétursson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.`` Undir rita aðrir nefndarmenn í félmn. Nál. er dags. 10. apríl 1990.

Jón Kristjánsson Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um till. til þál. um ný samvinnulög, geri það í forföllum formanns og frsm. eins og kom fram í máli forseta. Nefndin fjallaði um þessa tillögu en eins og kom fram í umræðum um hana lýsti viðskrh. því yfir að hann mundi láta vinna að samningu frv. til nýrra samvinnulaga með það fyrir augum að það verði lagt fram í haust eins og tillagan gerir ráð fyrir. Í trausti þess að það verði gert leggur nefndin til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Ég var 2. flm. þessarar tillögu en 1. flm. situr ekki á þingi lengur, en hann hefur setið hér í vetur, Jóhannes Geir Sigurgeirsson. Þessi tillaga var flutt til þess að ýta við þessu máli en frv. til samvinnulaga er búið að liggja nokkuð lengi í drögum án þess það hafi komið fram hér á hv. Alþingi. Ég get fellt mig við þessa afgreiðslu, enda er ég einn af þeim sem skrifa undir tillögu nefndarinnar. Ég þakka nefndinni fyrir afgreiðslu þessa máls en undir afgreiðsluna rita Guðni Ágústsson, Jón Kristjánsson, Karl Steinar Guðnason, Guðrún Helgadóttir og Eggert Haukdal.

Frsm. félmn. (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Nál. félmn. um till. til þál. um aukin verkefni sveitarfélaga er svohljóðandi: ,,Nefndin hefur fjallað um tillöguna og sendi hana fjölmörgum til umsagnar, þar á meðal til margra sveitarfélaga. Eftirtaldir umsagnaraðilar mæltu með samþykkt tillögunnar: Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, bæjarstjórn Blönduóss, bæjarstjórn Siglufjarðar, bæjarráð Borgarness, bæjarráð Stykkishólms, Fjórðungssamband Norðlendinga, Samtök sunnlenskra sveitarfélaga, bæjarráð Njarðvíkur, bæjarráð Hafnarfjarðar, bæjarráð Ólafsfjarðar, bæjarstjórn Egilsstaða, bæjarstjórn Dalvíkur, bæjarstjórn Akureyrar. Eftirtaldir umsagnaraðilar mæltu ekki með samþykkt tillögunnar eða töldu ekki tímabært að hefja þá vinnu sem hún gerir ráð fyrir: Bæjarstjórn Sauðárkróks, Fjórðungssamband Vestfirðinga, bæjarstjórn Ísafjarðar, Samband sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, bæjarstjórn Ólafsvíkur, bæjarstjórn Neskaupstaðar, bæjarráð Vestmannaeyja, bæjarráð Keflavíkur, bæjarstjórn Akraness, bæjarráð Selfoss. Á fund nefndarinnar kom Húnbogi Þorsteinsson, ráðuneytisstjóri í félagsmálaráðuneyti. Lögð var fram í nefndinni skýrsla með upplýsingum um byggðamál á Norðurlöndum, tekin saman af Sigurði Helgasyni, fyrrv. sýslumanni, fyrir Byggðasamtökin Útvörð. Er þar sérstaklega gerð grein fyrir lýðræðislega kjörnum héraðsstjórnum og þróun byggðamála á Norðurlöndum að undanförnu. Einnig lá fyrir nefndinni skýrsla tekin saman fyrir Samband sveitarstjórna í Austurlandskjördæmi (ágúst 1989): ,,Felst lausnin í fylkisstjórn? Skýrsla starfshóps um þriðja stjórnsýslustigið``. Nefndin er þeirrar skoðunar að æskilegt sé að stuðla að frekari valddreifingu í þjóðfélaginu með því að sveitarfélög, héraðsnefndir eða önnur samtök, sem mynduð kunna að verða, taki við verkefnum frá ríkinu enda sé tryggt að nauðsynlegir tekjustofnar fylgi. Undirbúningur að slíkri verkefnatilfærslu þarf að vera vandaður og taka mið af fenginni reynslu hérlendis og í nágrannalöndum. Aðdragandi að lagasetningu um þessi efni hefur verið langur hér á landi eins og gerðist við lagasetningu á síðasta ári um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Því telur nefndin réttmætt að stjórnvöld, í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga og landshlutasamtök sveitarfélaga, hefji könnun á því hvernig best verði staðið að tilfærslu á verkefnum og tekjustofnum. Í samræmi við þetta flytur nefndin breytingu á tillögunni á sérstöku þingskjali og leggur til að hún verði samþykkt þannig. Kristinn Pétursson var fjarverandi við afgreiðslu málsins.`` Þetta er gjört á Alþingi 10. apríl 1990 og undir það rita aðrir nefndarmenn í félmn. Brtt. sem er á þskj. 986 er svohljóðandi: ,,1. Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að kanna skipulega í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga og landshlutasamtök sveitarfélaga hvernig best verði staðið að frekari tilfærslu á verkefnum og tekjustofnum frá ríkinu til sveitarfélaga og héraða. 2. Fyrirsögn till. verði: Till. til þál. um tilfærslu verkefna og tekjustofna frá ríki til sveitarfélaga og héraða.``



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti atvmn. um till. til þál. um leiðsögumenn í skipulögðum hópferðum erlendra aðila á Íslandi. Ég mæli fyrir tillögunni í forföllum formanns sem hefur fjarvistarleyfi. Nefndin fjallaði um tillöguna og sendi hana til umsagnar og bárust umsagnir um hana frá Bifreiðastjórafélaginu Sleipni, Birnu G. Bjarnleifsdóttur, forstöðumanni Leiðsöguskólans, Félagi íslenskra ferðaskrifstofa, Félagi leiðsögumanna, Ferðamálaráði Íslands og Norrænu ferðaskrifstofunni. Niðurstaðan af þessu varð sú að nefndin telur rétt að breyta tillögunni á þann veg að samgrh. verði falið að skipa nefnd sem hafi það hlutverk að endurskoða reglugerð nr. 175/1983, um eftirlit með skipulögðum hópferðum erlendra aðila til Íslands í atvinnuskyni. Í nefndinni eigi sæti fimm fulltrúar og eigi samgrn., umhvrn., Félag leiðsögumanna og Félag íslenskra ferðaskrifstofa hvert að tilnefna einn fulltrúa. Ferðafélög áhugamanna tilnefni síðan einn fulltrúa sameiginlega. Eftir endurskoðunina skal reglugerðin m.a. fela í sér: a. skilgreiningu á því hvað telst vera skipulögð hópferð, b. að skylt verði að hafa leiðsögumann með starfsréttindi Ferðamálaráðs í hópferðum erlendra ferðamanna um landið sem skipulagðar eru í atvinnuskyni af íslenskum eða erlendum aðilum, c. í hvaða tilvikum og með hvaða skilyrðum unnt væri að veita undanþágur til að ráða aðra í störf leiðsögumanna. Það kom fram í störfum nefndarinnar að e.t.v. væri tillagan of fortakslaus í þessu efni. Nauðsynlegt er að hefjast handa um þessa endurskoðun sem fyrst þannig að ný reglugerð taki gildi eigi síðar en 1. jan. 1991. Einnig er gerð tillaga um breytta fyrirsögn þáltill. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með fyrrgreindum breytingum sem liggja fyrir á sérstöku þingskjali. Danfríður Skarphéðinsdóttir sat fund nefndarinnar og er samþykk þessari afgreiðslu málsins. Matthías Á. Mathiesen og Geir Gunnarsson voru fjarstaddir við afgreiðslu málsins. Undir nál. skrifa Árni Gunnarsson, Jón Kristjánsson, Pétur Bjarnason, Sólveig Pétursdóttir, með fyrirvara, og Hreggviður Jónsson, með fyrirvara. Brtt. eru á þskj. 988 og hljóða svo: ,,1. Tillgr. orðist svo: Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að skipa nefnd til að endurskoða reglugerð nr. 175/1983, um eftirlit með skipulögðum hópferðum erlendra aðila til Íslands í atvinnuskyni. Í nefndinni eigi sæti fimm fulltrúar skipaðir af eftirfarandi aðilum: samgrn., umhvrn., Félagi leiðsögumanna, Félagi íslenskra ferðaskrifstofa og ferðafélögum áhugamanna. Ný reglugerð öðlist gildi eigi síðar en 1. jan. 1991. 2. Fyrirsögn tillögunnar verði: Till. til þál. um leiðsögumenn og endurskoðun reglugerðar nr. 175/1983, um eftirlit með skipulögðum hópferðum erlendra aðila til Íslands í atvinnuskyni.



Virðulegur forseti. Ég þakka hv. atvmn. Sþ. fyrir afgreiðslu þessa máls og samstarf við mig vegna þeirra breytinga sem lagt er til að gerðar verði á tillögunni. Breytingarnar sem gerðar hafa verið á tillögunni við umfjöllun í nefndinni koma til móts við þau sjónarmið sem fram komu í sumum umsagnanna um að betur þyrfti að skilgreina hugtakið hópferð og að í einstaka tilfellum gæti reynst erfitt að hafa alls engan sveigjanleika hvað varðar ráðningu leiðsögumanna. Að öðru leyti var efni allra umsagnanna jákvætt. Ég er sammála þessum brtt. og tel mikilvægt og fagna því að samstaða skyldi takast með öllum nefndarmönnum um afgreiðslu málsins. Leiðsögumenn gegna lykilhlutverki í ferðaþjónustunni og því skiptir miklu máli að einungis þeir sem vel þekkja til náttúru, sögu og staðhátta landsins fylgi erlendum gestum okkar sem hingað koma. Í vetur hefur spunnist þó nokkur umræða um ferðamál og virðast allir sammála um að það skipti meginmáli að við Íslendingar getum skipulagt þessa nýju og lofandi atvinnugrein á okkar eigin forsendum, miðað við okkar eigin aðstæður. Til þess að svo megi verða er nauðsynlegt að við mótum okkur stefnu og svo vel vill til að á dagskrá þessa fundar er einmitt þáltill. um mótun ferðamálastefnu og fylgir tillögunni mjög ítarleg greinargerð og upplýsingar um flesta þætti ferðamála. Sú tillaga er þó reyndar trúlega aðeins lögð fram til kynningar á þessu þingi en efni þeirrar tillögu sem hér er til afgreiðslu er afar mikilvægur hlekkur í keðjunni og mun væntanlega koma til framkvæmda fyrir háannatíma ferðaþjónustunnar á næsta ári. Með því að styrkja stöðu íslenskra leiðsögumanna ættum við að geta tryggt góða og örugga umgengni við viðkvæma náttúru landsins og að erlendir ferðamenn fái alltaf áreiðanlegar upplýsingar um land og þjóð frá fólki sem auk menntunar sinnar hefur reynslu af því að búa í þessu landi.

Geir H. Haarde Virðulegi forseti. Það er öllum þingmönnum ljóst að nú lifir mjög skammt eftir af þessu þingi og brýnt er að öll þau mál fái afgreiðslu úr nefndum þingsins sem ætlunin er að afgreiða hér í vor. Ég kveð mér hér hljóðs og beini orðum mínum fyrst og fremst til hv. formanns utanrmn. og inni hann eftir því hvað líði afgreiðslu á þáltill. um forkönnun Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins á alþjóðlegum varaflugvelli á Íslandi. Þannig háttar til að þessi tillaga er endurflutt á þessu þingi. Hún var flutt í fyrra en hlaut þá ekki afgreiðslu. Hún var flutt strax í haust á nýjan leik og hún var send hv. utanrmn. hinn 8. febr. sl. Ég held að það liggi fyrir, virðulegi forseti, að þótt ágreiningur sé um þessa tillögu innan þingsins og innan utanrmn. er ástæða til að ætla að hún eigi verulegt fylgi í þinginu og fullkomlega eðlilegt að hún fái að koma til atkvæða. Ég vil jafnframt vekja athygli á því, virðulegur forseti, að þannig háttar til um tillöguna að ráðherra þessa málaflokks, hæstv. utanrrh., hefur sérstaklega lýst því yfir í blaði, í sínu eigin málgagni, Alþýðublaðinu, hinn 7. febr. sl., að hann sjái enga ástæðu til að hafa á móti því að þessi tillaga verði samþykkt á Alþingi. Þess vegna, í ljósi þess hvernig þetta mál er allt vaxið, vildi ég beina spurningu til hv. formanns utanrmn., spyrja hann hvar þetta mál er á vegi statt, og um leið skora á hann og aðra nefndarmenn að beita sér fyrir því að þetta mál fái afgreiðslu í nefndinni nú á næstunni þannig að það megi koma til atkvæða hér við síðari umræðu áður en þingi lýkur í vor og niðurstaða fást í þetta mál nú á þessu þingi.

Jóhann Einvarðsson Hæstv. forseti. Hv. 17. þm. Reykv. hefur beint til mín þeirri fyrirspurn sem formanns utanrmn. hvað líði afgreiðslu ákveðinnar tillögu í utanrmn. Sú tillaga er til meðferðar hjá okkur í nefndinni, kom að vísu til nefndarinnar 12. febr., án þess að það breyti öllu, hann nefndi held ég 8. febr. Það breytir kannski ekki stóru. Nefndarmenn í utanrmn. hafa óskað eftir ákveðnum upplýsingum frá utanrrn. sem ekki hafa borist enn. Ég mun að sjálfsögðu gera mitt til þess, ef tími vinnst til, að ljúka afgreiðslu tillögunnar úr nefndinni fyrir þingslit. Í utanrmn. hefur verið mjög góð samstaða um að afgreiða sem flestar af þeim tillögum sem þar eru. Sumar munu trúlega liggja eins og oft vill verða, ekki vegna þess að ég sé að reyna að draga úr því heldur hefur ekki verið samstaða um jákvæða afgreiðslu á þeim. Stundum þykir, eins og þingmönnum er kunnugt, þó það eigi ekki sérstaklega við þessa, ekki óskynsamlegt að láta tillögur frekar liggja en fella þær. Af því að farið er að ræða hér um afgreiðslu tillagna er vert að vekja athygli á því að miðað við yfirlit yfir nefndarstörf frá 18. febr. sýnist mér að við í utanrmn. stöndum nefndarmönnum í öðrum nefndum alveg fyllilega á sporði, í sameinuðu þingi a.m.k.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Það er reyndar um annað mál sem ég tel að hafi dregist úr hömlu. Hinn 19. febr. á þessu ári skrifuðu nokkrir þingmenn hæstv. forseta og báðu um skýrslu frá hæstv. iðnrh. um nýtt álver. Sú beiðni kom fram í framhaldi af yfirlýsingum hæstv. ráðherra fyrr á þessu þingi um að lagt yrði fram frv. um nýtt álver á yfirstandandi þingi. Fyrir um það bil hálfum mánuði spurðist ég fyrir um þessa skýrslu. Varð þá fyrir svörum starfandi iðnrh., hæstv. utanrrh. Kvaðst hann mundu beita sér fyrir því að unnið yrði að skýrslunni sem allra fyrst og hún lögð fram þannig að hægt yrði að ræða hana á yfirstandandi þingi. Það er stutt eftir af þingtímanum. Ég vil þess vegna, virðulegur forseti, spyrja hæstv. ráðherra að því hvort búast megi við því, eftir að hæstv. ráðherra hefur haft þessa beiðni hjá sér í liðuga tvo mánuði, að skýrslan berist inn á þingtímanum með þeim hætti að hægt verði að ræða efni hennar.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli hv. 1. þm. Reykv. lagði hann ásamt öðrum fram beiðni um skýrslu um nýtt álver hinn 19. febr. sl. Það er skemmst frá því að segja, eins og vel er kunnugt, að 13. mars náðist samkomulag um ásetning að ljúka samningum um nýtt álver milli ríkisstjórnarinnar og þriggja álfyrirtækja. Frá því var að sjálfsögðu skýrt rækilega opinberlega. Hinn 10. apríl sl. lagði ég síðan fram í þinginu, eins og þingmönnum er einnig kunnugt, virkjanafrv., frv. til laga um breytingu á lögum nr. 60/1981, um raforkuver og fleira. Í því frv. er gerð ítarleg grein fyrir þróun viðræðna um nýtt álver, enda eru þær viðræður forsendur frv. Ég mun leggja fram formlegt svar við skýrslubeiðni þingmannsins á næstu dögum þannig að það efni má ræða. En ég bendi á að efnislega hefur skýrslubeiðninni þegar verið svarað í þinginu.

Ásgeir Hannes Eiríksson : Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á óafgreiddum þingmálum. Hins vegar held ég að það mál sem hann nefndi hafi enga sérstöðu að því leyti, þó hann hafi kosið að velja það og utanrmn. Utanrmn. er ekki ein undir þá sök seld að vera ekki búin að afgreiða mál frá sér. Ég taldi saman hér áðan að sjálfur er ég með 33 mál sem hafa verið lögð fram á hinum ýmsu tímum og ekkert þeirra komið úr nefnd. Það elsta er rúmlega sex mánaða gamalt, eða frá 26. okt. í fyrra. Það má vel vera að þetta séu hin hefðbundnu vinnubrögð hér á Alþingi en það hefur þá a.m.k. gleymst að segja mér frá því eins og fleiri hlutum þegar ég kom hér fyrst og tók sæti. En á sama tíma eru haldnir fundir hjá forsetum og þingflokksformönnum um forgang mála sem ríkisstjórnin leggur fram og svo aftur um forgang fyrir mál sem stjórnarandstaðan leggur fram. Í þessu sambandi virðast mál sem einstakir þingmenn leggja fram engu skipta. Ég veit ekki hvað aðrir þingmenn hugsa sem leggja fram mál sem þingmenn en ekki hlutar af þessum tveimur blokkum, stjórn eða stjórnarandstöðu. Ég sjálfur veit það eitt að ef hin einstöku þingmannamál eiga stöðugt að víkja fyrir málum ríkisstjórnar og stjórnarandstöðu eins og t.d. gerðist í einni nefnd í morgun --- þar voru afgreidd fimm stjórnarmál en níu þingmannamál hafa legið þar óhreyfð í allan vetur --- þá verð ég alla vega þungur í taumi ef á að teyma mig hingað út sem strengjabrúðu til þess að rétta upp höndina trekk í trekk með stjórnarmálum, nema að mál alþingismanna fái sömu afgreiðslu. Stjórnarmál eiga ekki, frekar en stjórnarandstöðumál, að hafa forgang fram yfir þingmannamál, því þingmaðurinn er nú einu sinni einingin í þessum sal. Kjarninn hér er þingmaðurinn. Ef þingmaðurinn er stöðugt settur aftur fyrir þá verð ég alla vega þungur í taumi og getur vel verið að ég leiti til fleiri kverúlanta hér á þinginu og við bindumst samtökum um að vernda þingmanninn fyrir ríkisstjórn og stjórnarandstöðu.

Matthías Á. Mathiesen Frú forseti. Hér fara fram umræður um þingsköp sem eru talandi tákn um það með hvaða hætti þinghaldið er hjá okkur á þessu þingi. Hér er vikið að afgreiðslu frá nefndum. Hægt er að telja þann tíma í mánuðum sem liðinn er frá því frv. er vísað til nefndar og það er ekki enn farið að taka það til afgreiðslu í viðkomandi nefnd. Samkvæmt starfsáætlun Alþingis eru ekki ýkja margir dagar eftir af þinghaldi, það mun sennilega vera hægt að telja þá á fingrum sér, a.m.k. hefur ekkert annað verið gefið upp. Hér er spurst fyrir um skýrslu ráðherra sem beðið var um fyrir tveimur mánuðum síðan. Ráðherrann kemur og vísar til greinargerðar sem fylgir frv. sem hann hefur flutt. Ekki er um það að ræða að skýrslan sem beðið var um fyrir tveimur mánuðum síðan hafi séð dagsins ljós. Ég vil nú spyrja hæstv. ráðherra, á hann von á því að skýrslan komi áður en þingi lýkur samkvæmt starfsáætlun þingsins? Hann sagði að hún mundi sjá dagsins ljós eftir örfáa daga en það eru ekki nema örfáir dagar þangað til þingi á að ljúka. Síðan er það upplýst, og það er gott að hæstv. utanrrh. fór ekki til útlanda á fund svo hann getur svarað hér og nú, að beðið hafi verið um upplýsingar frá utanrrn. varðandi það nefndarmál sem hér er þingskapaumræða um. Og það er upplýst eftir tvo mánuði að utanrrn. hefur ekki haft aðstöðu til þess að svara eða gefa þær upplýsingar sem spurt var um. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að þetta séu vinnubrögð sem ráðuneyti eigi að sýna Alþingi þegar beðið er um upplýsingar hjá nefnd og legið er á þeim. Það má vel vera að ráðuneytið geti ekki gefið upplýsingarnar, þá er bara að láta vita af því. Það getur vel verið að upplýsingarnar séu með þeim hætti að þar sé eitthvað sem einhverjum aðila er ekki að skapi, en það verður þá að koma fram. Þessi vinnubrögð eru með allt öðrum hætti en a.m.k. mér var talin trú um af fulltrúum þeirra flokka sem í ríkisstjórn sitja í dag, sumum hverjum, að menn ættu að haga sér þegar þeir væru í ríkisstjórn og væru að sinna störfum þar. Menn reyndu að mínum dómi að gera þessa hluti með þeim hætti að svona vinnubrögð væru ekki viðhöfð á Alþingi. Þessu til viðbótar má benda á að umboðsmaður Alþingis hefur kvartað yfir því að Stjórnarráðið sinni ekki upplýsingaskyldu sinni, að þeir sem leita til Stjórnarráðsins fái ekki svör. Ríkisendurskoðun, við erum sammála um að breyta lögum um Ríkisendurskoðun, styrkja hana. Til hvers? Til þess að þegar Ríkisendurskoðun kemur með sína gagnrýni standi ráðherrar hér upp og segi: Þetta er bara tóm vitleysa, það er ekkert að marka Ríkisendurskoðun. Henni er ekkert ætlað að segja okkur fyrir verkum eða dæma um það sem við höfum verið að gera. Ekki má gleyma því sem hér var sagt um ríkislögmann. Af því hann hafði skoðun á málum sem ekki passaði ráðherrum, ja, þá var bara lagt til að leggja það embætti niður svo ekki væri verið að gagnrýna lögfræðileg atriði í sambandi við framkvæmd ráðherra á ýmsum málum. Ég vildi draga þetta hér saman einfaldlega til þess að við gerðum okkur grein fyrir því að þau vinnubrögð sem eru viðhöfð eru ekki virðingu Alþingis samboðin. Við eigum að breyta þessu, það er okkar að gera það og ég trúi því að þingmenn séu þeirrar skoðunar og þá verða þeir og ráðherrarnir líka að sinna þessum málum.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna þeirrar umræðu sem nú fer fram vill forseti upplýsa að sjaldan eða aldrei hafa jafnmörg mál fengið afgreiðslu og á þessu þingi, þar á meðal frá hæstv. ráðherrum. Nú er staðan sú, þegar líður að þinglokum, að einungis 13 fsp. bíða skriflegs svars og einungis 19 munnlegum fsp. er ósvarað og margar þeirra eru alveg nýjar þannig að ekki hefði einu sinni verið unnt að svara þeim fyrr en nú. Fyrir Sþ. liggja óræddar innan við tíu þáltill., ef ég man rétt, ég hef ekki haft tíma til að taka þetta nákvæmlega saman --- þær munu vera nánar tiltekið 16, svo að öllu sé til skila haldið og eru þá nokkrar alveg nýjar. Ég hygg að sjaldan eða aldrei hafi svo mörg mál hlotið afgreiðslu. Varðandi störf í nefndum hafa fleiri þáltill. verið afgreiddar út úr þinginu það sem af er liðið þingi en oft áður. Síðast nú fyrir stundu voru afgreiddar fjórar þáltill. og margar tillögur eru væntanlegar úr nefnd á næstu dögum. Ég held því að hér sé ekkert óvenjulegt á ferðinni. Starfsmaður skrifstofu sýnir mér nú að þáltill. frá þingmönnum sem samþykktar hafa verið eru þrettán en fjórum vísað til ríkisstjórnarinnar. Af þingmannafrv. eru tvö orðin að lögum, fimm frv. frá nefndum eru orðin að lögum og fimm þingmannafrv. hefur þegar verið vísað til ríkisstjórnarinnar. Ein vantrauststillaga hefur verið felld. Ég vil upplýsa að ég hygg að hér hafi fleiri þingmannamál verið afgreidd nú en oft áður. Þetta vildi ég aðeins segja til upplýsingar.

Þorsteinn Pálsson : Frú forseti. Það er rétt, vegna þeirra ummæla sem hafa fallið úr forsetastóli, að vekja athygli á því að umræða þessi um þingsköp hófst vegna athugasemda um afgreiðslu eins tiltekins máls úr þingnefnd en ekki vegna umkvörtunar um það hversu mörg mál hefðu verið afgreidd eða samþykkt hér í þinginu. Það er aukaatriði sem kemur í sjálfu sér ekki við þeirri þingskapaumræðu sem hér hófst. Auðvitað er það svo að á hverju þingi er aldrei hægt að afgreiða öll mál sem fyrir það eru lögð, þau eru fleiri en svo. Jafnan kemur til eitthvert mat á því, pólitískt mat, hvaða mál eru endanlega borin undir atkvæði. Þó þingsköp geri ráð fyrir þeirri meginreglu að farið skuli eftir töluröð þskj. er það jafnan svo að frá því þarf að víkja og grundvöllur þeirra undantekninga hlýtur að vera pólitískt mat. Hér var vakin athygli á því að þáltill. sem borin er fram annað árið í röð og vísað var til hv. utanrmn. í byrjun febrúar hefur ekki verið afgreidd. Svo háttar til um þessa tillögu að hæstv. utanrrh. hefur lýst því yfir opinberlega að hann telji eðlilegt, eða sjái a.m.k. ekkert athugavert við að Alþingi samþykki tillöguna. Sú alvarlega staðreynd hefur verið upplýst hér að hv. utanrmn. hafi ekki getað afgreitt málið vegna þess að upplýsingar sem hv. nefnd hefur óskað eftir hafi ekki borist frá utanrrn. Þetta er mjög alvarleg ásökun í garð utanrrn., ekki síst í ljósi þess að fyrir liggur að hæstv. ráðherra hefur greint frá því opinberlega að hann telji eðlilegt að till. verði samþykkt. Þess vegna er nauðsynlegt að fram komi skýrar yfirlýsingar hér og nú varðandi þetta mál. Ég óska í fyrsta lagi eftir því að hæstv. utanrrh. staðfesti fyrri yfirlýsingar sínar um þetta efni, að hann gefi þinginu yfirlýsingar um að það dragist ekki út þennan dag að hv. utanrmn. fái umbeðnar upplýsingar. Hann staðfesti það hér að séu þær þess eðlis að þær séu ekki bundnar trúnaði þá fái nefndin þær upplýsingar strax í dag. Og ég óska eftir því að ef jákvæð svör fást við þessu af hálfu hæstv. ráðherra, sem ég fastlega geri ráð fyrir, þá komi hv. formaður utanrmn. hér aftur í ræðustólinn og staðfesti að hann muni beita sér fyrir því að till. verði afgreidd úr nefnd án tafar, að fengnum þessum upplýsingum, þannig að Alþingi geti tekið afstöðu til tillögunnar. Þetta tvennt, þessar yfirlýsingar annars vegar frá hæstv. utanrrh. og hins vegar frá hv. formanni utanrmn., er nauðsynlegt að fá fram hér við þessa umræðu.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Umræðan snýst um þáltill. sem varðar heimild til forkönnunar vegna varaflugvallar. Um það mál hef ég þetta að segja: Þetta mál hefur verið á dagskrá hér á hinu háa Alþingi hvað eftir annað. Rækilega hefur verið upplýst af hálfu ráðherra og ráðuneytis um afstöðu ráðherrans og ráðuneytisins til málsins. Ráðuneytið liggur ekki á neinum gögnum í þessu máli. Mér er kunnugt um að óskað hefur verið eftir slíkum gögnum almennt séð en af minni hálfu er því einu til að svara að mér er ekki kunnugt um hvaða gögn það ættu endilega að vera. Eins og allur þingheimur veit og rætt hefur verið hér á hinu háa Alþingi fer fram endurskoðun á langtímaáætlun Mannvirkjasjóðs. Þeirri könnun er ekki lokið, þannig að ekki liggja fyrir nein gögn í utanrrn. sem unnt er að afhenda af þeim sökum vegna þessa máls. Mér er ekki ljóst nákvæmlega eftir hvaða gögnum er verið að slægjast. Ég tel því ekki tilefni til þess að gagnrýna utanrrn. fyrir að liggja á gögnum nema þá sé gerð grein fyrir því nákvæmlega hvaða gögn um er beðið. Mér er ekki kunnugt um það hver þau eru.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Frú forseti. Vegna beinnar spurningar 1. þm. Reykn. um það hvenær sé að vænta skýrslu um stöðu viðræðna um nýtt álver, sem ég tel reyndar að hafi efnislega komið fram í þinginu eins og ég nefndi áðan, þá er að því stefnt að hið formlega svar, hin formlega skýrsla um málið komi til þingsins á miðvikudag og getur vonandi orðið þingmönnum að meira gagni vegna þess hversu málið hefur skýrst á þeim tíma sem liðinn er frá því að skýrslubeiðnin var fram borin. En eins og þingmönnum er kunnugt er nú stefnt að þinglausnum 4. eða 5. maí.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Þó að hér hafi farið fram mikil umræða um þingsköp um fjölda mála og afgreiðslu þeirra, þá dylst mér ekki að auðvitað fer það eftir þeim meiri hluta hverju sinni sem ræður hvort mál eru afgreidd eður ei. Ég geri ekki ráð fyrir því að þau mál sem ég hef lagt fram, hvort sem það eru þáltill. eða lagafrv., séu afgreidd nema fyrir því sé pólitískur meiri hluti þó að ég telji þau mál sem ég hef lagt fram góð. Maður getur því ekki ætlast til þess að öll mál séu afgreidd. Hitt er annað mál, og það vil ég ræða hér, hve lengi það getur dregist að svara fyrirspurnum. Ég er hér með fyrirspurn sem er 18. mál þingsins. Henni hefur ekki verið svarað í sex og hálfan mánuð. Það hefur verið beðið í sex og hálfan mánuð eftir svari frá hæstv. hagstofuráðherra. Að vísu er nú kominn annar maður í sæti hæstv. hagstofuráðherra sem hefði kannski getað svarað fyrir þetta. Auk þess er ég með tvær aðrar fyrirspurnir sem hafa beðið í um tvo mánuði og ekki er komið svar við enn þá. Ég tel í þessu sambandi að mjög nauðsynlegt sé að ráðherrar svari skjótt og vel því sem er beint til þeirra. Þar að auki hefur þetta orðið til þess að ég hef beðið með að leggja fram frv. til laga um þau málefni sem ég hef spurt um sem byggjast á upplýsingum sem maður þarf að hafa undir höndum til þess að geta unnið mál með þeim hætti að boðlegt sé Alþingi Íslendinga. Þess vegna hlýtur það að vera krafa að fyrirspurnum sé svarað með nokkuð skjótum hætti og maður þurfi ekki að bíða eins og í þessu tilfelli í sex og hálfan mánuð eftir svari.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Vegna þessarar athugasemdar hv. 11. þm. Reykn. um þingsköp skal upplýst að inn á borð forseta hafa borist upplýsingar frá forsrn. um að svar við þessari fyrirspurn berist nú í vikunni.

Geir H. Haarde Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur snúist um þrjú atriði fyrst og fremst þó að ég hafi hafið hana á grundvelli einungis eins máls. Hér hafa menn verið að tala almennt um afgreiðslu mála úr nefndum. Ég ætla ekki að blanda mér í það. Hér hafa menn verið að tala um svör við skýrslubeiðni frá hv. 1. þm. Reykv. Ég ætla heldur ekki að blanda mér í það. Málið sem ég tók upp er spurningin um afgreiðslu á þáltill. um forkönnun Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins á alþjóðlegum varaflugvelli á Íslandi og afgreiðslu þess máls úr hv. utanrmn. Ég vil þakka formanni nefndarinnar fyrir svör hans. En óneitanlega ruglast maður eilítið í ríminu þegar formaður nefndarinnar segir að ekki sé hægt að afgreiða málið úr nefndinni vegna þess að það strandi á upplýsingum frá hv. utanrrn. en ráðherrann kemur síðan og segist ekki vita til þess að það vanti neinar upplýsingar og kannast ekkert við að um neitt hafi verið beðið sem ekki liggi fyrir. Þetta eru náttúrlega ekki fullnægjandi svör. Ég hlýt auðvitað að krefjast þess að menn greiði úr þeim ruglingi sem hér virðist vera upp kominn og afgreiði þetta mál og það verði látið koma hér til atkvæða, eins og alltaf hefur verið beðið um, í Sþ. Ef það er rétt að utanrrn. hafi ekkert að fela í þessu máli, eins og ég hef fyllstu ástæðu til að ætla að sé rétt, þá á ekki að vera neinum erfiðleikum bundið að allir nefndarmenn í utanrmn. geti fengið þær upplýsingar sem þeir vilja og sameinist síðan um að afgreiða málið úr nefndinni og koma því hér til atkvæða. Eða er þetta ekki það sem málið snýst um? Er það kannski ekki það að einhver skjöl vanti úr utanrrn.? Skyldi það kannski vera djúpstæður, pólitískur ágreiningur í stjórnarliðinu um afstöðuna til málsins? Ég ætla ekki að svara þeirri spurningu, en auðvitað læðist að manni sá grunur. Ég túlka hins vegar ummæli formanns nefndarinnar hér áðan svo að hann vilji beita sér fyrir því að þetta mál fái eðlilega afgreiðslu út úr nefndinni. Hann tók það sérstaklega fram að það ætti ekki við um þessa tillögu að oft væri betra að tillögur lægju kyrrar í nefndum í stað þess að vera felldar. Ég leyfi mér að túlka það svo að hann telji rétt að afgreiða þessa tillögu. Hvað sem því líður er náttúrlega nauðsynlegt að greiða úr þessum ruglingi sem virðist vera milli nefndarinnar og ráðuneytisins í fyrsta lagi og í öðru lagi er nauðsynlegt að afgreiða málið út úr nefndinni og koma því hér til atkvæða. Þá reynir á vilja þingsins og þá geta menn sýnt í verki með atkvæði sínu hvaða afstöðu þeir hafa til þessa máls. Það er ekki beðið um neitt annað.

Jóhann Einvarðsson Hæstv. forseti. Út af þeim orðum sem hér hafa fallið í sambandi við afgreiðslu á þessari tillögu frá utanrmn. vil ég segja þetta til viðbótar við það sem ég sagði áðan. Ég hélt því ekki fram að við í utanrmn. hefðum beðið í tvo mánuði eftir svari frá utanrrn., það er af og frá. Málinu er vísað til okkar 8. febr. og er tekið til umræðu nokkru seinna. Þá biður einn nefndarmanna um ákveðnar upplýsingar frá ráðuneytinu og ítrekar það svo aftur nokkrum fundum síðar. Þær upplýsingar hafa ekki komið. Það er viðtekin venja að verða við beiðnum nefndarmanna þegar þeir óska eftir upplýsingum í nefndarstarfi. Það er auðvitað mjög fljótlegt og einfalt að fletta þessu upp og sjá hvenær þetta skeði og hvaða beiðnir þetta eru og það mun ég að sjálfsögðu gera strax eftir þennan dag, en ég vissi ekki af þessari umræðu áður en ég kom hingað. Ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir því eins og ég get, og ég held að nefndarmenn séu almennt sammála því, að koma sem flestum málum frá nefndinni. Eins og ég tók fram áðan þá stendur ekki upp á okkur í samanburði við aðrar nefndir í þinginu. Við afgreiddum t.d. fjórar tillögur í morgun, þar af eina þingmannatillögu. Þær koma til umræðu á næstunni. Við munum afgreiða a.m.k. eina eða tvær alveg á næstu dögum þannig að það verður ekki margt sem mun stranda hjá okkur vegna tímaskorts. Ef þetta mál út af þessari tillögu leysist fljótt þá mun ég að sjálfsögðu kalla nefndina saman og þá verður rætt á hvern hátt við afgreiðum þessa tillögu.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um ferðamálastefnu. Þetta er 537. mál á þskj. 934. Með umfjöllun Alþingis og samþykkt á ferðamálastefnu er að því stefnt að skýra viðhorf þingsins til ferðaþjónustu sem atvinnugreinar. Í tillögunni sem hér er mælt fyrir eru sett fram nokkur samfélagsleg markmið er varða atvinnugreinina og bent á margar leiðir sem fara þarf til að ná þessum markmiðum. Í greinargerð og fylgiskjölum, sem eru allnokkur að vöxtum eins og sjá má, eru síðan settar fram nánari skýringar á einstökum liðum tillagnanna og upplýsingar um stöðu ferðaþjónustunnar hér á landi og þróunarhorfur greinarinnar. Stefnumótun í ferðamálum á bæði að vera opinberum aðilum og þeim sem starfa við ferðaþjónustu að gagni. Eftir umræður um stefnuna á að vera auðveldara en ella að átta sig á æskilegum lagabreytingum og öðrum aðgerðum til að ná fram settum markmiðum. Stefnuna þarf síðan að endurskoða með reglubundnum hætti í ljósi fenginnar reynslu. Þáltill. um ferðamálastefnu sem hér er flutt er samin af nefnd sem samgrh. skipaði þann 1. júní 1989. Voru verkefni nefndarinnar tilgreind þannig af ráðuneytinu: Að fjalla um ferðamál á breiðum grundvelli og stefnumörkun í þeim og að nefndarstarfið fæli m.a. í sér eftirfarandi þætti: 1. Könnun á samkeppnisstöðu og rekstrarskilyrðum ferðaþjónustu hér á landi og í samanburði við nágrannalöndin. 2. Endurskoðun á opinberri stefnu í ferðamálum og tillögur um æskilega þróun þeirra mála. 3. Endurskoðun laga um ferðamál. Í nefndina voru skipuð Hjörleifur Guttormsson alþingismaður, formaður, Árni Þór Sigurðsson, deildarstjóri samgrn., Áslaug Alfreðsdóttir, hótelstjóri á Ísafirði, Birgir Þorgilsson ferðamálastjóri, Bjarni Sigtryggsson ferðamálafræðingur, Friðjón Þórðarson alþingismaður, Kristín Einarsdóttir alþingismaður, Reynir Adólfsson, framkvæmdastjóri á Akureyri, og Unnur Stefánsdóttir verkefnisstjóri. Nefndinni var ekki afmarkaður starfstími en hún ákvað í samráði við ráðuneytið að skipta verkefni sínu í áfanga og ljúka störfum haustið 1990. Nefndin skilaði síðan tillögu að opinberri ferðamálastefnu til samgrn. 17. mars sl. og er sú tillaga nú flutt óbreytt í formi þáltill. Ég leyfi mér að fara nokkrum orðum um helstu markmið ferðamálastefnunnar. Mikið skortir á að stjórnvöld og aðrir hafi áttað sig á þjóðhagslegu gildi ferðaþjónustu og þeim vaxtarmöguleikum sem hún býr yfir ef rétt er á málum haldið. Málefni ferðaþjónustu verðskulda ekki síður athygli en hefðbundnar greinar eins og sjávarútvegur og landbúnaður. Alveg sérstaklega þarf að taka tillit til þess við stjórnvaldsaðgerðir að hér er um útflutningsatvinnugrein að ræða, sem ekki má mismuna með tilliti til samkeppnisaðstöðu og líta ber á í sambandi við meðferð efnahagsmála, þar með talið varðandi gengisákvarðanir. Ferðaþjónusta sem atvinnugrein á fyrst og fremst að standa á eigin fótum án opinberrar íhlutunar um málefni einstakra fyrirtækja. Tímabundinn stuðningur af hálfu ríkis eða sveitarfélaga getur þó verið nauðsynlegur og jákvæður, m.a. vegna aðstæðna í dreifbýli og við að koma fyrirtækjum á legg. Þá er óhjákvæmilegt að Ferðamálaráð leggi, í samvinnu við sveitarfélög og aðra aðila, fram fjármagn til að koma upp aðstöðu á ýmsum ferðamannastöðum utan þéttbýlis. Fjárhagslegur stuðningur af hálfu ríkisins á þó fyrst og fremst að beinast að sameiginlegri yfirstjórn, skipulagi, menntun og rannsókna- og þróunarstarfi í ferðamálum. Þennan fjárstuðning þarf að auka til muna frá því sem nú er, a.m.k. á meðan verið er að koma ferðaþjónustu á viðunandi grundvöll og bæta úr margháttaðri vanrækslu. Lágmark er að Ferðamálaráð og starfsemi sem því tengist fái á næstu árum óskertan þann markaða tekjustofn sem lög um skipulag ferðamála nú kveða á um eða hliðstætt framlag. Einnig þarf að fá fjármagn til uppbyggingar á öðrum sviðum sem tengjast ferðamálum, m.a. til fræðslumála. Ferðamennska hefur vaxið gífurlega síðustu áratugi og er að verða snar þáttur í lífi flestra. Aðstaða til ferðalaga og tilkostnaður við þau eru því hluti af lífskjörum almennings í landinu. Fyrir eyþjóð eins og Íslendinga skipta samgöngur til og frá landinu afar miklu. Á því sviði eiga sér stað umtalsverðar breytingar sem skipta ferðaþjónustuna verulegu máli. Flugsamgöngur eru þar efstar á blaði. Framboð á ferðum innan lands hefur ekki síður gildi jafnt fyrir landsmenn sjálfa og útlendinga. Gott skipulag á samgöngum og samgöngubætur er allra hagur og forsenda þess að sem flest byggðarlög geti átt hlut í ferðaþjónustu. Stefnt er að því að ferðaþjónustan hafi í heild jákvæð áhrif á viðskiptajöfnuð landsmanna. Uppbygging ferðaþjónustu innan lands getur á tvennan hátt haft bætandi áhrif á viðskiptajöfnuð Íslendinga við útlönd. Ferðir um eigið land draga úr gjaldeyrisnotkun og beina neyslunni þess í stað inn í innlent hagkerfi og komur útlendinga hingað færa þjóðinni gjaldeyristekjur. Svo framarlega sem ferðaþjónusta innan lands ofbýður hvorki náttúru né umhverfi og leiðir ekki til óarðbærra fjárfestinga er hún þarft verkfæri til að stuðla að jöfnuði í viðskiptum okkar við önnur lönd. Þótt það sé yfirlýst þjóðhagslegt markmið að stefna að afgangi eða jöfnuði í viðskiptum við útlönd getur slíkt þó aldrei náð til allra einstakra þátta. Það er auk þess einn mælikvarðinn á velferð þegnanna hve aðgengileg ferðalög eru innan lands og utan. Ferðaþjónusta þarf að búa við hliðstæð kjör og aðrar samkeppnisgreinar, m.a. um skattlagningu. Lækkun kostnaðarliða í ferðaþjónustu bætir samkeppnisstöðuna og er líkleg til að hafa hagstæð áhrif á viðskiptajöfnuð landsmanna. Matvælaverð er enn tilfinnanlega hátt hérlendis og fyrir ferðaþjónustuna skiptir miklu að það lækki. Framboð í ferðaþjónustu þarf að miða við að laða hingað viðskipti. Það verður best gert með því að auka fjölbreytni í afurðum og afþreyingu er höfðar til erlendra ferðamanna. Náttúra landsins er sú auðlind sem laðar útlendinga til Íslandsferða öðru fremur. Sama gildir um skemmtiferðir Íslendinga innan lands. Verndun umhverfis er því undirstöðuatriði að því er varðar framtíð ferðaþjónustu á Íslandi. Mikilvægt er því að við skipulag ferðamála og rekstur ferðaþjónustu sé verndun náttúru og umhverfis höfð að leiðarljósi. Hingað til hefur allt of mikið verið horft fram hjá þeim þætti, þessum grundvallarþætti. Þetta varðar alla þætti umhverfisins, loft, vatn og land. Allt er þetta í nokkurri hættu að spillast og við því þarf að bregðast með viðhlítandi aðgerðum. Sem dæmi má nefna að fjöldi ferðamannastaða er í niðurníðslu og umgengni er víða mjög ábótavant. Ferðamennskan á hér hlut að máli en önnur umsvif og almennt ástand umhverfismála skiptir vitaskuld miklu í þessu efni. Ferðaþjónusta er margþætt atvinnugrein og tengist ýmissi annarri starfsemi. Hún er því vel fallin til að auka fjölbreytni í störfum og atvinnuframboði en á því er veruleg þörf, m.a. vegna samdráttar á öðrum sviðum atvinnulífs. Undanfarin ár hefur verið mikill vöxtur í ferðaþjónustu og ástæða er til að ætla að svo geti orðið áfram ef rétt er að málum staðið. Mikið vantar hins vegar á kjölfestu í greininni, m.a. að því er varðar menntun og þjálfun starfsfólks og námsframboð innan lands, svo og rannsókna- og þróunarstarf. Hafa ber einnig í huga að miklar árstíðabundnar sveiflur eru í ferðaþjónustu hérlendis og endurspeglast þær í breytilegri eftirspurn eftir vinnuafli í greininni þar sem mikið er um hlutastörf og árstíðabundin verkefni. Þetta þarf hins vegar ekki endilega að falla illa að íslenska vinnumarkaðinum að öðru leyti og nægir að benda á sumarvinnu skólafólks og störf í ferðaþjónustu í því sambandi. Ferðaþjónustan getur fallið vel að því yfirlýsta markmiði stjórnvalda í byggðamálum að viðhalda byggð sem víðast í landinu. Innlendir og erlendir ferðamenn vilja öðru fremur kynnast náttúru landsins og lífsháttum fólksins í byggðunum. Því á að vera unnt að tryggja dreifingu ferðamanna á álagstímum og gera sem flestar byggðir landsins með einhverjum hætti þátttakendur í ferðaþjónustu. Ferðaþjónusta á að geta styrkt nauðsynlega þjónustu við heimafólk í byggðunum, en til þess þurfa heimaaðilar að eiga hlut að henni og grunnþjónusta að njóta hagnaðar af árstíðabundnum tekjum af viðskiptum við ferðafólk. Stuðla skal að því að sem flestir geti notið ferðalaga og útivistar við góðar aðstæður. Uppbygging og þróun innlendrar ferðaþjónustu hefur tvö meginmarkmið, efnahagsleg og félagsleg. Hin efnahagslegu lúta að því að afla gjaldeyris og skapa vinnu og nýta fjárfestingar í samgöngu- og þjónustutækjum. Hin félagslegu miða að jöfnuði byggðar og jöfnun lífskjara. Auknar ráðstöfunartekjur heimilanna og samningsbundið orlof hafa gert almenningi kleift að njóta útivistar, ferðalaga og orlofsdvalar. Mikilvægt er að tryggja öllum hópum þjóðfélagsins aðgang að slíkri aðstöðu. Þeir sem vegna fötlunar sinnar eða sjúkdóma, bágs fjárhags, félagslegrar einangrunar eða skorts á þeim réttindum sem samtök launafólks veita, geta ekki notið orlofsins með sama hætti og aðrir. Sérstaklega þarf að huga að málefnum hreyfihamlaðra og fatlaðra í þessu sambandi varðandi byggingar, farartæki, útivistarsvæði, vegi og brautir. Sjá verður fyrir þörfum þessara hópa þegar settar eru reglugerðir, við skipulag og ekki síst byggingu mannvirkja og útbúnað tækja. Svipuðu máli gegnir um aldraða. Taka þarf sérstakt tillit til þeirra við uppbyggingu ferðaþjónustu. Öldruðu fólki fer fjölgandi meðal ferðamanna og líkur eru á að sú þróun haldi áfram. Hér er því um umtalsverðan hluta af markaði ferðaþjónustunnar að ræða sem á eðlilega kröfu á þjónustu miðað við sínar aðstæður. Hæstv. forseti. Ferðaþjónusta er atvinnugrein í örum vexti. Gjaldeyristekjur af erlendum ferðamönnum nema nú tæplega 10% af útfluttri vöru og þjónustu og verða þannig nálægt 10 milljörðum kr. á þessu ári. Störfum í ferðaþjónustu fer enn fremur jafnt og þétt fjölgandi en erfitt er að gera sér nákvæma grein fyrir fjölda starfsmanna í ferðaþjónustu, þar sem svo mörg störf eru aðeins að hluta tengd ferðaþjónustunni í gegnum aðrar atvinnugreinar. Þó er varla ofáætlað að um 5--6% af mannafla sinni ferðaþjónustu og fer þetta hlutfall vaxandi. Ég vil leyfa mér að vekja sérstaka athygli hv. þm. á þessum tveimur eða þremur tölum sem ég hef nú nefnt og ég endurtek að um 10% af verðmæti útfluttrar vöru og þjónustu á landinu koma nú frá ferðaþjónustu. Þetta nemur á þessu ári um 10 milljörðum kr. Og að störf í ferðaþjónustu eru um 5--6% af mannafla á hinum íslenska vinnumarkaði. Það er því ekki seinna vænna að mótuð sé opinber stefna í ferðamálum, atvinnugreinin skilgreind sem og verkaskipting ríkis og einkaaðila. Þáltill. sem hér liggur fyrir er einmitt ætlað að bæta úr í þessum efnum. Við höfum stundum orðað það svo á meðan á þessari vinnu hefur staðið að hún miðaði að því að fá ferðaþjónustuna tekna í fullorðinna manna tölu á meðal atvinnugreina landsmanna. Hæstv. forseti. Ég hef nú í stuttu máli gert grein fyrir helstu markmiðum með mótun opinberrar stefnu í ferðamálum. Um einstakar leiðir og einstök markmið vísast til grg. og till. sjálfrar. Virðulegur forseti. Ég vil svo leyfa mér að leggja til að þáltill. verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umr. og hv. atvmn.

Friðjón Þórðarson Hæstv. forseti. Það er ekki þörf á að ræða þessa till. í löngu máli á þessu stigi þar sem hæstv. ráðherra hefur gert góða grein fyrir henni. Sjálf er till. mjög efnismikil og hefur verið viðað til hennar úr mörgum áttum. Þar sem ég átti sæti í þeirri nefnd sem undirbjó þessa till. vil ég þó láta nokkur orð falla af minni hálfu. Nefndin hefur starfað undir forustu hv. 2. þm. Austurl. Mjög vel hefur verið unnið í þessari nefnd og allra mest hefur formaðurinn auðvitað unnið sjálfur. Ég tel að nefndin geti vel staðið fyrir sínu máli, a.m.k. hingað til. Hún hefur farið yfir stöðu ferðamála hérlendis og aflað vitneskju um stefnumörkun í ferðamálum í nágrannalöndum. Nefndarmenn hafa átt viðtöl við fjölmarga hagsmunaaðila og ýmsa fleiri sem tengjast ferðaþjónustu á einn eða annan máta. Að sjálfsögðu hafa verið gerðar nokkrar atrennur til að móta almenna stefnu í ferðamálum á liðnum árum því það eru allnokkrir áratugir frá því að fyrstu lög um ferðamál litu dagsins ljós hér á landi. Hægt er að vitna í ýmsar skýrslur í því sambandi, t.d. skýrslu sem gerð var á vegum Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1973, hina svonefndu Checchi-skýrslu eða ,,Tourism in Iceland``. Þá má nefna ,,Bláu skýrsluna`` frá árinu 1981 og ,,Grænu skýrsluna`` frá 1987 og svona mætti lengur telja þannig að menn hafa ekki setið auðum höndum í þessum málum, alls ekki. Þar sem hér er um mikilvæga atvinnugrein að ræða sem hefur margar hliðar er mjög eðlilegt að reynt sé að taka þessi mál föstum tökum og móta stefnu í þeim af mörgum ástæðum. Ég álít því að hér sé verið að reyna að vinna gott verk. Það mætti að sjálfsögðu hafa um þetta mörg orð. Sjálfur hef ég tekið nokkurn þátt í því að móta löggjöf í þessum efnum, var m.a. formaður þeirrar nefndar sem síðast athugaði og endurskoðaði lög um ferðamál. En ég verð að segja það eins og er að sú nefnd sem nú situr að störfum og fjallar um þessi mál tekur þetta fastari tökum og vinnur betur að þessum málum en ég gerði á sínum tíma. Það eru einkum tvö atriði sem ég vil benda sérstaklega á sem verður auðvitað að hafa ríkulega í huga. Það er umhverfisverndin fyrst og fremst. Verndun umhverfis er undirstöðuatriði að því er varðar framtíð ferðaþjónustu á Íslandi. Þetta verða menn að muna. Það er því mikilvægt að við skipulag ferðamála og rekstur ferðaþjónustu sé verndun náttúru og umhverfis höfð að leiðarljósi. Í öðru lagi má nefna byggðaþróun og ferðaþjónustu, hvernig þetta tvennt tengist saman. Þá vil ég leggja áherslu á að ferðaþjónusta er atvinnugrein sem stuðlað getur að jákvæðri þróun byggðar í landinu með því að auka fjölbreytni í atvinnu og bæta þjónustu sem einnig kemur heimafólki til góða víðs vegar um land. Ég held að gert sé ráð fyrir því að ferðamálin verði áfram vistuð í samgrn. og fer vel á því að mínum dómi. Það er ýmislegt sem ekki hefur verið fullathugað í þessu máli. T.d. hafa fáar athuganir verið gerðar á því hvað einkum laðar erlenda skemmtiferðamenn til Íslands, svo maður tali um erlenda skemmtiferðamenn. Þó bendir flest til þess að það sé öðru fremur náttúra landsins. Náttúran er því sú auðlind sem íslensk ferðaþjónusta byggir að miklu leyti tilveru sína á. Það gildir einnig um ferðir Íslendinga innan lands að verulegu leyti, að ég hygg. Til að festa fáist í ferðaþjónustu sem lífvænlega atvinnugrein er brýnt að ákvarðanir séu teknar um þau starfsskilyrði sem henni eru ætluð af hálfu hins opinbera. Reynt er að gera það með þessari till. og umfjöllun hennar og síðan framkvæmd. Ég held að það sé rétt hermt að þessi níu manna nefnd sem hefur starfað vel saman sé búin að fara yfir tvo fyrstu töluliði eða þætti í því skipunarbréfi sem henni var lagt upp í hendur í öndverðu. Nú liggur fyrir að fara yfir gildandi lög á næstu mánuðum. Hún fær ekki óskert sumarleyfi, nefndin, að þessu leyti. Það er víst meiningin að reyna að skila af sér síðsumars á þessu ári og að leggja þá fram tillögur um æskilegar breytingar á löggjöf. Satt að segja hef ég litið svo á að löggjöfin hafi þróast nokkurn veginn eðlilega með árunum. Hitt er svo annað mál, að það sem við verðum að vænta að verði til staðar að verki okkar loknu í þessari nefnd er að nægilegt og nauðsynlegt fé fáist af hálfu hins opinbera til að styðja þessa mikilvægu atvinnugrein meðan hún er að komast á laggirnar. Þessi orð vildi ég aðeins láta falla hér af minni hálfu.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Sú nefnd sem undirbjó þá þáltill. um ferðamálastefnu sem hér liggur frammi fékk að sönnu viðamikið verkefni til að fjalla um. Sýnist mér að hún hafi skilað fyrsta hluta þess með miklum ágætum því hér liggur fyrir tillagan ásamt mörgum fylgiskjölum og mjög ítarlegum upplýsingum um hvaðeina sem ferðaþjónustu tengist. Það hlýtur að vera svo á þessum síðustu dögum þingsins að till. þessi sé aðeins lögð fram til kynningar og væntanlega mun okkur gefast góður tími til að lesa allar þær upplýsingar sem hér liggja frammi í sumar. Ég vil aðeins lýsa því hér sem minni skoðun að ég tel rétt og nauðsynlegt að stjórnvöld móti ákveðna stefnu í þessari atvinnugrein. Eins og fram kom í máli hæstv. samgrh. hefur þessi atvinnugrein mikið þjóðhagslegt gildi fyrir okkur, sé rétt á málum haldið. Ferðaþjónustan hefur sýnt að hún getur staðið á eigin fótum sem atvinnugrein en ég vil benda á það að ferðaþjónusta er samt mjög háð tveimur mörkuðum tekjustofnum sem eiginlega eru lykilatriði varðandi uppbyggingu ferðaþjónustunnar. Það er annars vegar markaður tekjustofn til Ferðamálaráðs og hins vegar markaðir tekjustofnar til vegamála. Samgöngumálin verða auðvitað að komast í betra lag ef við eigum að ná því að dreifa ferðamönnum um landið eins og nauðsynlegt er. Eins og fram kom í máli hæstv. samgrh. eru umhverfismálin mjög mikilvægur þáttur í ferðaþjónustunni. Við verðum ætíð að hafa verndun náttúru og umhverfis að leiðarljósi. Það getur hins vegar þýtt það að við verðum að taka ákvarðanir sem geta reynst erfiðar í bili, svo sem að takmarka umgengni um ákveðin svæði eða hreinlega loka þeim. Við þurfum e.t.v. líka að gera upp við okkur hvort við teljum æskilegt að leggja upp úr því að fjölga erlendum ferðamönnum sem koma til landsins. Mér sýnist að miðað við þann fjölda sem nú kemur, auk vaxandi fjölda Íslendinga, sem sem betur fer ferðast um landið núna hin seinni ár, að þá taki landið vart við meiru eins og aðstæður eru. Ég vil aðeins drepa á annað varðandi umhverfið og það er umhverfisfræðsla. Ég tel að það þurfi að stórauka hana og vil minna á till. Kvennalistans um það efni sem samþykkt var hér á síðasta þingi. Því aðeins getum við vænst þess að erlendir gestir okkar gangi um náttúruna eins og við viljum að við Íslendingar göngum á undan með góðu fordæmi. Það er auðvitað heldur ekki hægt að fjalla um þessa atvinnugrein án þess að minna á hið himinháa verð á matvælum sem hér er og hefur dregið mjög úr sölu hjá veitingahúsum svo þau hafa átt í vök að verjast hin seinni ár. Það hefur færst í vöxt og verið mikið um það rætt að undanförnu að útlendingar, eða margir þeir sem hingað koma, flytji með sér allar sínar daglegu nauðsynjar. Ég ætla ekki að fara nánar út í efni þessarar viðamiklu till. að svo stöddu þar sem ég þykist viss um að okkur muni gefast góður tími til að skoða þetta betur fram að næsta þingi. En ég vil leggja áherslu á að ég fagna því að tekið er á þessum málum núna og vil ekki ljúka máli mínu án þess að minnast á annað lykilatriði. Menntunarmálin og umhverfismálin eru lykilatriði í ferðaþjónustunni. Við þurfum að mennta það fólk sem á að starfa í atvinnugreininni og því þarf að móta stefnu í menntunarmálum fólks í ferðaþjónustunni á öllum stigum hennar. Annars vil ég, eins og ég gat um áðan, enn og aftur fagna því að tekið skuli á þessu máli og viðurkennt þar með að þessi atvinnugrein skipti okkur verulegu máli og að það þurfi að hafa ákveðna stefnu til að ná þeim markmiðum sem við stefnum að með henni.

Einar Kr. Guðfinnsson Virðulegur forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um ferðamálastefnu sem byggir á gífurlega viðurhlutamiklu verki sem sérstök nefnd hefur unnið að upp á síðkastið og birtist okkur hér í þessum plöggum sem fyrir okkur liggja. Eru þau á allan hátt mjög fróðleg aflestrar og greinargóð, svona sem handbók með upplýsingum um ferðamál almennt á Íslandi til lengri og skemmri tíma litið. Það er ljóst af starfi nefndarinnar að hún hefur leitað mjög víða fanga, aflað sér upplýsinga mjög víða að og kannað þessi mál í víðu samhengi eins og vera ber. Enda er hér um að ræða atvinnugrein sem, enda þótt hún sé ekki mjög gömul, hefur verið vaxandi og er orðin mjög þýðingarmikil bæði í þjóðarbúskap okkar og eins fyrir einstök héruð og sveitarfélög og mun á næstunni, ef allt gengur fram sem horfir, verða enn þá þýðingarmeiri fyrir landið í heild og einstök héruð og sveitarfélög. Ég vek athygli á því að það kemur fram í gögnum nefndarinnar að hún mun hafa átt viðræður við eitthvað á annað hundrað manns um þessi mál. Það segir kannski nokkra sögu um það að nefndin hefur af mikilli samviskusemi reynt að leita víða fanga og tekið á þessu máli í víðu samhengi. Enda hygg ég raunar að ferðamálin séu dálítið sérstök að því leyti að þau eru ekki bara venjuleg atvinnugrein, atvinnugrein í vexti, heldur er hér um að ræða grein sem kemur inn á verkefni í byggðamálum og umhverfismálum og fleira sem nefna mætti og fram hefur komið í ræðum fyrri hv. ræðumanna sem hér hafa talað. Það er ljóst að ferðamálin eru nú orðin einn af þýðingarmestu þáttum útflutnings okkar. Um það bil 10% af útflutningstekjum af vöru og þjónustu koma frá þessari atvinnugrein. Ef við höfum það í huga að ekki eru nema 40 ár síðan farið var með skipulegum hætti að efna til ferða útlendinga, skipulegra ferða útlendinga til Íslands, þá er auðvitað alveg ljóst að hér er um að ræða ævintýralegan vöxt á mjög skömmum tíma. Það er talið að á síðasta ári hafi um 131 þús. útlendingar gist Ísland og er það ekki lítill árangur þegar litið er til þess sem ég nefndi, að greinin er ung að árum. Ég tel sérstaka ástæðu til að leggja á það áherslu að ferðaþjónusta sem atvinnugrein er útflutningsgrein. Hún lýtur þess vegna flestum þeim lögmálum sem útflutningsgreinar okkar lúta, sjávarútvegur eða iðnaður, svo ég taki dæmi, og starfsskilyrði sjávarútvegs og starfsskilyrði iðnaðar eru því með einum eða öðrum hætti líka starfsskilyrði ferðaþjónustunnar. Við skulum minnast þess að þegar litið er til undangenginna ára og viðurkennt það sem allir sjá, að starfsskilyrði útflutningsgreinanna hafa verið ákaflega bágborin, þá liggur í augum uppi að rekstrarskilyrði ferðaþjónustunnar sem atvinnugreinar hafa verið mjög rýr. Með öðrum orðum, þrátt fyrir að mikið hafi verið talað um þýðingu þess að efla ferðaþjónustu, þrátt fyrir að þetta sé nú ekki í fyrsta skipti sem menn hafa sest niður við það verkefni að reyna að móta ferðamálastefnu, þá hefur það nú einu sinni verið þannig að efnahagslegar aðstæður í okkar þjóðfélagi, verðbólga, viðskiptahalli, hátt vöruverð o.s.frv., allt þetta hefur gert atvinnugreininni sjálfri mjög erfitt um vik. Þess vegna er auðvitað þýðingarlaust að tala um að móta einhverja ferðamálastefnu nema það liggi fyrir af hálfu þeirrar ríkisstjórnar sem situr hverju sinni hver stefna þeirrar stjórnar er gagnvart útflutningsgreinunum í heild sinni. Af þeirri einföldu ástæðu sem ég hef þegar komið inn á, að ferðaþjónustan er í eðli sínu útflutningsgrein. Þetta er m.a. rakið í þeim fylgiskjölum sem hér hafa verið til umræðu í sérstökum kafla þar sem fjallað er um raungengisþróunina á síðasta ári og dregið saman á hvern hátt þetta snertir rekstrarskilyrði ferðaþjónustunnar. Ég vil aðeins leyfa mér að víkja að þessum kafla sem er á bls. 35, með leyfi virðulegs forseta. Þar segir svo: ,,Þar sem kostnaður ferðaþjónustu er að stórum hluta launakostnaður, þá gefur samanburður á launaþróun hér og í samkeppnislöndunum vísbendingu um þróun samkeppnisstöðu innlendra aðila. Hækki til að mynda laun meira hér á landi en í helstu samkeppnislöndum á ákveðnu tímabili, mælt í sömu mynt, þá hefur samkeppnisstaða hérlendra aðila versnað. Gengisskráning krónunnar er því afar þýðingarmikið atriði. Á þeim tímum þegar gengi krónunnar er haldið föstu og verð á erlendum gjaldmiðlum breytist ekki af okkar völdum, en laun hækka hlutfallslega meira hér en í samkeppnislöndunum, þá er samkeppnisstaða aðila sem flytja út ferðaþjónustu (þ.e. flytja inn ferðamenn) að versna. Krónutöluhækkun launa er meiri hér en í samkeppnislöndunum og róðurinn þyngist því hlutfallslega fyrir innlenda aðila. Þetta á t.d. við um árin 1986--88. Á hinn bóginn batnar staða þessara aðila á tímum þegar gengið breytist umfram muninn á innlendum og erlendum launabreytingum, þ.e. laun í samkeppnislöndunum hækka meira í krónum talið en laun hér á landi. Þróunin á síðasta ári var með þessum hætti.`` Hér er auðvitað komið að þessu þýðingarmikla atriði sem snertir ferðaþjónustuna, útflutningsgreinina ferðaþjónustu, jafnt og aðrar útflutningsgreinar. Þetta tel ég að sé sérstaklega þýðingarmikið að undirstrika hér og nú vegna þess að mjög hefur örlað á því í almennum þjóðfélagslegum umræðum að menn hafa ekki viljað hafa skilning á þessu atriði, skilning á því hvílík grundvallarstærð það er fyrir útflutningsgreinarnar hver raungengisþróunin er. Þeir sem tala digurbarkalegast í þessum efnum ættu að hafa það í huga að vilji menn byggja upp þennan vaxtarsprota í íslensku atvinnulífi sem ferðaþjónustan er verða menn a.m.k. að hafa þessa hluti alveg á hreinu. Efnahagsstefna sem ekki hefur þetta að leiðarljósi er þess vegna ekki efnahagsstefna sem getur verið í samræmi við einhverja ferðamálastefnu sem við kunnum að móta á hverjum tíma heldur hið gagnstæða. Þess vegna er allt tal um mótun ferðamálastefnu sem hégómi einn nema þetta verði haft að leiðarljósi. Ferðamálaráð hefur haft þýðingarmiklu hlutverki að gegna og þess vegna er auðvitað nauðsynlegt að vekja á því athygli að á undanförnum árum hefur tekjustofn þess sem er tekjur af vörusölu Fríhafnarinnar verið gegndarlaust skertur. Það er ástæða til að fagna því að í þessari till. til þál. er sérstaklega um þetta mál fjallað og lögð á það áhersla að þessu verði snúið við. Ég vek athygli á að skerðingin á síðasta ári á mörkuðum tekjustofni Ferðamálaráðs var hvorki meira né minna en 72%. Margt er það í þessum tillögum sem segja má að sé óljóst en þó er það alveg deginum ljósara að þessi nefnd, sem hér er að fjalla um ferðamálastefnuna, hefur alveg tekið af öll tvímæli um það að þennan tekjustofn verði Ferðamálaráð að fá að fullu og er það vissulega íhugunar- og umhugsunarefni fyrir stjórnvöld í náinni framtíð. Ég verð því miður, virðulegi forseti, að stytta mjög mál mitt, tíminn er búinn, en ástæða hefði verið til að fjalla um þessi mál mun ítarlegar. Ég kaus að fjalla ekki um þetta mál mjög sértækt vegna þess að ég bjóst við, sem raunin varð á, að um þessi mál yrði fjallað ítarlega hér í öðrum ræðum. Ég vildi hins vegar leyfa mér að vekja athygli á hinum eðlilegu tengslum ferðaþjónustunnar sem útflutningsgreinar við aðrar útflutningsgreinar í landinu og það tel ég lykilatriði þegar þessi mál eru rædd.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um ferðamálastefnu og eins og komið hefur fram í máli manna er um ítarlega tillögu að ræða sem er vel skýrð í grg. og með fylgiskjölum. Það vildi svo til að á sl. vetri átti ég þess kost að sitja ferðamálaráðstefnu á Austurlandi sem að mjög stórum hluta fjallaði um þá tillögu sem hér liggur nú fyrir og þar var skýrð sérstaklega. Mér er þess vegna vel kunnugt um hve mikið starf hefur hér verið af hendi leyst og það má ekki minna vera en að þeir sem hafa áhuga fyrir ferðamálum og áhuga fyrir málefnum dreifðra íslenskra byggða þakki það starf og fagni þeirri tillögu sem hér liggur fyrir. Það er reyndar svo með allar tillögur af þessum toga að þær valda ekki miklum straumhvörfum nema á eftir fylgi aðrar ákvarðanir. Að vísu er það alltaf góður kostur að skýra mál, koma þeim í umræðu í þjóðfélaginu og þá ekki síst hér á hinu háa Alþingi. En ef menn ætla að ná fram markvissum vinnubrögðum verður að sjálfsögðu að fylgja á eftir löggjöf eða ákvarðanir eins og hér hefur reyndar verið bent á af hv. síðasta ræðumanni, ákvarðanir við fjárlagagerð. Af því ræðst náttúrlega hinn raunverulegi árangur af slíku starfi sem hér er leyst af hendi. Í jafnvíðtækum tillögum og þeirri sem hér er fjallað um geta menn að sjálfsögðu metið málin með ýmsum hætti, en það sem ég legg áherslu á í þessari tillögugerð og mér þykir mikilvægast eru þær áherslur sem koma fram í sambandi við umhverfið í þessu landi, náttúru þess, og hvað hér eru með skýrum hætti dregin fram í dagsljósið þau miklu verðmæti sem í okkar sérstæða náttúrufari búa og þeir möguleikar sem við eigum óhagnýtta í þessum efnum. Hér er þá fyrst og fremst um verkefni að ræða sem tengjast þeim byggðum sem laða til sín náttúruskoðendur og hefur reyndar verið sýnt fram á hve miklir möguleikar eru einmitt bundnir við slíkar aðstæður. Við getum tekið sem dæmi Mývatnssveit og Þingvelli, að ógleymdri Austur-Skaftafellssýslu, ekki kannski einungis þjóðgarðinn heldur líka umhverfið þar í grennd þar sem á sér stað mikil uppbygging ferðamannaaðstöðu og ferðamannaþjónustu sem verður áreiðanlega lyftistöng fyrir þær sveitir sem þannig taka á málum. Nú verður það væntanlega svo, eins og hér er skýrt frá, að þessi þáltill. verður útfærð í lagafrumvörpum með haustinu og þá gefst mönnum kostur á að brjóta efni hennar til mergjar á réttum vettvangi. Þess vegna sýnist mér ekki að hér séu efni til mikillar efnislegrar umræðu, en ég endurtek það sem ég sagði í upphafi, að ég fagna því að þessi tillaga er hér fram komin til umræðu og meðferðar á Alþingi.

Alexander Stefánsson Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til að koma hér aðeins upp og fagna þessari þáltill. sem er fram komin um ferðamálastefnu. Það er alveg ljóst, eins og hér hefur komið fram hjá ræðumönnum og í framsögu hæstv. ráðherra, að þetta er sá vaxtarbroddur í atvinnumálum í okkar landi sem ástæða er til að fara að líta alvarlega til. Og ég get tekið undir það með hv. 1. þm. Vestf. að auðvitað eru ferðamálin, eins og þau eru að verða í dag, mikilvægur útflutningsiðnaður, það má orða það svo, þannig að hér er um að ræða einn af stærri mikilvægum þáttum í efnahagskerfinu í heild. Það sýnir þróun þessara mála. Þrátt fyrir það að skort hefur stefnumörkun í þessum málum hefur hún orðið ótrúlega jákvæð miðað við aðstæður. Við getum bara nefnt það sem hefur gerst í sveitum landsins, Ferðaþjónusta bænda hefur náð ótrúlega langt og víða og er til mikillar fyrirmyndar víðs vegar um hinar dreifðu byggðir landsins. Árangur sem þar hefur náðst, sem væri hægt að tíunda í löngu máli, sýnir að það er margt sem þarf að líta til í þessari atvinnugrein sem mörgum hefur e.t.v. ekki verið ljóst áður, en jafnvel erlendir ferðamenn hafa sýnt okkur með komu sinni hve mikilvægt þetta er í þeirra augum. Ég skal ekki hafa langt mál um þetta, virðulegi forseti. Ég vil aðeins taka undir það að hér hefur verið unnið gott verk sem komið er frá þessari nefnd sem hefur markað vissa stefnu í þessum málum og sem hlýtur að leiða af sér að Alþingi verður að taka hér vel á málum og fylgja þessu máli eftir með nauðsynlegri lagasetningu. Ég ætla aðeins að nefna hér, sem hv. þm. er sjálfsagt vel kunnugt um, að það fjármagn sem hefur verið ætlað til ferðamála á undanförnum árum hefur verið af mjög skornum skammti og því miður hefur niðurstaðan orðið sú ár eftir ár að þrátt fyrir ákvæði laga um vissan tekjustofn Ferðamálaráðs hefur hann verið skorinn niður í fjárlagatillögum ríkisstjórnar og Alþingi hefur látið það ganga yfir sig að sinna þessu máli ekki öðruvísi en að samþykkja þær tillögur sem þannig hafa verið lagðar fram. Þetta er náttúrlega nokkuð sem getur ekki gengið og það má vel vera að orsök þess að þessi aðgerð eða þetta aðgerðarleysi, réttara sagt, hefur náð fram að ganga sé að stefnumörkun í ferðamálum almennt hefur vantað. Þess vegna er þetta skref sem hér er verið að stíga að mínu mati mjög mikilvægt. Ég vil einnig nefna það að uppbygging á hótelum úti um landið hefur verið mjög erfið og nokkuð handahófskennd. Það er ljóst að flest hótel á landsbyggðinni hafa verið byggð af bjartsýni og án þess að hafa það fjármagn sem til þarf í þessum iðnaði undir höndum. Niðurstaðan hefur orðið sú að eigendur hótela hafa ekki ráðið við þessa uppbyggingu og lent í miklum fjárhagsvanda. Ferðamálasjóður, eins og við þekkjum hann, var til þess stofnaður að styrkja þessa starfsemi og leggja til þess fjármagn. En því miður hefur hann ekki haft það mikið fjármagn að hann hafi getað staðið undir þessu og lán frá Ferðamálasjóði hafa verið ein dýrustu skammtímalán sem hægt hefur verið að taka til fjárfestingar. Þetta hefur orsakað það að allir þeir aðilar sem hafa staðið fyrir þessari uppbyggingu út um landið, eða allflestir, hafa lent í miklum vanda sem hefur verið reynt að leiðrétta að nokkru með sams konar aðgerðum, með því að láta Ferðamálasjóð koma aftur inn í dæmið, annaðhvort með hlutafé eða lengingu lána. En það hefur því miður ekki skilað viðunandi árangri eins og nýjustu dæmi sanna sem fjvn. hefur reynt að fjalla um á síðustu árum þegar í fjárlagagerðinni hafa verið tekin ákveðin hótel á landsbyggðinni og reynt að bjarga þeirra fjárhag og endurskipuleggja þau til rekstrar. Þetta er talandi dæmi um það sem er ekki í lagi hjá okkur og allt sem gengur út á að samræma aðgerðir á þessu sviði er það sem koma skal. Ég tek þess vegna sterklega undir það að þessari þáltill. sem hér kemur fram verði fylgt eftir með frumvörpum sem styrkja þessa uppbyggingu því að ég er í engum vafa um það, eins og raunar fleiri hafa sagt hér, að ferðamálaþjónusta á Íslandi á eftir að verða miklu mikilvægari hlekkur í okkar atvinnustarfsemi og í okkar útflutningsstarfsemi en menn hafa yfirleitt gert sér grein fyrir og þess vegna þarf að standa vel að þessu máli.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég get ekki látið hjá líða að mæla örfá orð í sambandi við þáltill. sem hér er rædd. Það er auðvitað mjög ánægjulegt að hún skuli hafa komist hér til umræðu þrátt fyrir miklar annir á Alþingi og það er ánægjuefni að svo margir hv. þm. hafa tjáð sig um málið og það með þeim hætti sem liggur fyrir. Hér hefur komið fram mjög ríkur skilningur á þörfinni að marka stefnu varðandi ferðamálin í landinu og undirtektir við þá viðleitni sem felst í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir og ég hef komið að ásamt átta öðrum sem tóku sæti í nefnd hjá hæstv. samgrh. til að vinna að þessu máli. Það hefur verið mjög ánægjulegt að starfa í þessari nefnd vegna þess að einnig þar hefur svifið mjög jákvæður andi yfir vötnum og mikill áhugi vaknað hjá þeim mörgu viðmælendum sem nefndin hefur átt tal við á starfstíma sínum frá því í fyrrasumar og ég vænti þess að af þessu starfi og meðferð Alþingis á þessu máli geti margt sprottið til heilla fyrir þessa atvinnugrein sem hefur eins og fyrir liggur og menn hafa undirstrikað hér mjög vaxandi þýðingu í okkar þjóðarbúskap. Ég tel að hér hafi ekkert verið ofmælt um möguleikana á því að auka ferðaþjónustuna sem burðarás í atvinnustarfsemi í landinu. Það er þó háð því skilyrði að tekið verði vel á þeim málum sem snúa að opinberum aðilum í þessu sambandi, en þau eru hinn almenni starfsrammi sem þessari atvinnugrein er skapaður og eðlilegur fjárstuðningur til verka sem eðlilegt er að ríkisvaldið sinni. Eins og menn taka eftir er í þessari stefnumörkun ekki gert ráð fyrir að ríkið sé að grípa inn í sem rekstraraðili í atvinnugreininni nema þá í sérstökum tilvikum til þess að hjálpa til eða koma af stað þróun. Engu að síður blasir við að í ýmsum efnum þarf hið opinbera að koma að til þess að tryggja farsæla þróun og tryggja undirstöður fyrir vöxt greinarinnar. Það á m.a. við í sambandi við verndun umhverfis og stýringu á uppbyggingu greinarinnar með tilliti til þess að sú auðlind sem dregur flesta hingað til landsins sem ferðamenn, þ.e. náttúra landsins, bíði ekki hnekki af heldur verði áfram til staðar í sem bestu ástandi. En ferðamálin hafa auðvitað engu síður þýðingu fyrir landsmenn sjálfa á ferðum þeirra um landið og tengjast margvíslegri starfsemi sem þarf að vera til staðar sem almenn þjónusta við íbúana í byggðarlögum. Ferðaþjónustan hefur þá ágætu kosti í rauninni að vera fallin til að dafna víða um land, nánast alls staðar þar sem eru byggð ból í landinu, og það er auðvitað eiginleiki sem er mjög jákvæður í sambandi við þessa grein og hlýtur að vera hvetjandi fyrir alla á hv. Alþingi að stuðla að því að sú þróun geti haldið áfram og fái sem farsælastan framgang. Hér hefur komið fram í máli hv. þingmanna að þessu starfi þurfi að fylgja eftir með ákvörðunum af hálfu Alþingis í formi laga og í formi fjárveitinga og það er sannarlega réttmætt. Það er verkefni sem nefndin sem vann að þessari tillögugerð á eftir að gera tillögur um, þ.e. breytingu á lögum um ferðamál eftir því sem ástæða er talin til. Eins og menn sjá af því sem fram kemur í grg. með tillögunni liggja fyrir af hálfu nefndarinnar, og undir það er tekið af ráðuneyti með flutningi tillögunnar, ákveðnar grunnhugmyndir um endurskoðun laga og mótun nýrrar löggjafar um ferðaþjónustu. Þeir sem um tillöguna fjalla geta því séð af henni hvað er fyrirhugað af nefndarinnar hálfu í sambandi við lagabætur. Ég tek hins vegar undir það með hv. þm. Friðjóni Þórðarsyni, sem hefur verið mjög góður liðsmaður í þessari stjórnskipuðu nefnd og hefur mikla reynslu af ferðamálum og hefur komið að þeim áður, að við breytum ekki lögum breytinganna vegna. Margt hefur tekist ágætlega til í þeim efnum en ýmislegt má þó færa til bóta og stilla saman til þess að ná betri árangri og það hlýtur að verða haft að leiðarljósi við meðferð málsins. Mér þótti mjög ánægjulegt að heyra í máli þingmanna, t.d. það sem fram kom hjá hv. 1. þm. Vestf., þann næma skilning á gildi og möguleikum ferðaþjónustu sem kom fram í máli hans og þörfinni á að líta á þessa starfsemi sem hvern annan atvinnuveg, sem útflutningsgrein, sem hún sannarlega er, og taka tillit til hagsmuna fyrirtækja í ferðaþjónustu þegar ákvarðanir eru teknar í efnahagsmálum. Það er mikið í húfi í þeim efnum og það eru margir þættir sem hafa þarf auga á. Í raun er engin ein atvinnugrein í okkar landi jafnfjölbreytt eðli málsins samkvæmt og ferðaþjónustan. Það eru gífurlega margir aðilar sem þar koma að verki og þurfa að eiga eðlilegt samstarf og eðlilegt svigrúm til starfa til að greinin geti þróast með farsælum hætti. Í grannlöndum okkar er verið að vinna merkilegt starf á þessu sviði, á sviði ferðamálanna og við þurfum auðvitað að horfa til þess sem þar er vel gert. Það höfum við reynt að gera í starfi þessarar nefndar að svo miklu leyti sem það hefur verið á okkar færi miðað við tíma og aðstöðu, en af reynslu nágrannaþjóða má margt læra í þessum efnum. Ég tel mjög æskilegt, og raunar er það ósk þeirra sem að þessu hafa starfað, að sú hv. þingnefnd, atvinnumálanefnd sameinaðs þings, sem fær þetta mál til meðferðar komi því áleiðis til ýmissa aðila í ferðaþjónustu. Leitað verði umsagna þannig að þó að tillagan fái ekki afgreiðslu á þessu þingi fái aðilar í ferðaþjónustu möguleika á að segja sitt álit enn frekar en orðið er og hefur þó vissulega verið haft mjög náið samstarf við fjölmarga á þeim vettvangi. Þannig geti þetta mál og væntanleg frumvörp komið til þingsins að hausti í sem bestum búningi að höfðu samráði við þá sem mest eiga undir að vel takist til.

Valgerður Sverrisdóttir Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Hér hefur mjög margt komið fram sem ég get heils hugar tekið undir. Mig langaði einungis til þess að lýsa sérstakri ánægju með það að þessi tillaga er fram komin og vona svo sannarlega að hugur núverandi stjórnvalda fylgi því máli hæstv. samgrh. sem við heyrðum af hans svörum hér áðan þegar hann mælti fyrir tillögunni og kemur fram í því plaggi sem hér liggur fyrir. Ferðamál hafa verið vanrækt af hálfu stjórnvalda, um það er engum blöðum að fletta, þrátt fyrir þá staðreynd að þau skipta okkur fjárhagslega svo gífurlega miklu máli sem fram kemur í grg. með tillögunni. Atvinnumál landsbyggðarinnar eru oft til umfjöllunar, og ferðamálin skipta í því tilliti mjög miklu máli, ekki hvað síst atvinnumál kvenna á landsbyggðinni. Nú sýnist manni vera bjartara fram undan fyrir þessa atvinnugrein eftir að þessi tillaga er fram komin og eftir þær umræður sem hér hafa farið fram og er það vel. Ég vil að lokum geta þess að árið 1988 samþykkti Alþingi þáltill. frá varaþingmanni Framsfl., Unni Stefánsdóttur, og fleirum um mótun opinberrar ferðamálastefnu. Sú tillaga sem hér er til umfjöllunar er því eðlilegt framhald af þeirri samþykkt og það er von mín að það skref sem nú er stigið verði þessari mikilvægu atvinnugrein til framdráttar og þar með þjóðarhag.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hér hafa talað og lýst yfir með einum eða öðrum hætti stuðningi við þessa tillögu og það starf sem hún hvílir á. Ég leyfi mér þó fyrst, hafi mér láðst það í fyrri ræðu minni sem mér býður í grun, að færa auðvitað sérstakar þakkir nefndinni sem unnið hefur þetta starf og þar með drög að þessari þáltill. Þar hefur verið unnið mjög mikið og mjög gott starf að mínu mati og ég nota þetta tækifæri til að færa nefndinni allri og þó auðvitað ekki síst formanni hennar og starfsmanni kærar þakkir fyrir þeirra framlag. Ég bind mjög miklar vonir við þetta starf, ekki bara það sem þegar liggur fyrir í formi þessarar áfangaskýrslu og þessarar þáltill. heldur og það sem á eftir kemur og lýtur bæði að yfirferð á lagaákvæðum sem snerta ferðaþjónustuna og ferðamálin og einnig áframhaldandi vinnu að samkeppnisstöðu og þjóðhagslegu mikilvægi greinarinnar, en því verður varla á móti mælt að fram undir það allra síðasta hafa menn byggt á afar fátæklegum grunni hvað snertir upplýsingar um efnahagslegt og þjóðhagslegt mikilvægi ferðaþjónustunnar, um stærð hennar í þjóðarbúskapnum, gjaldeyrissköpun, störf o.s.frv. Það er von mín að sú vinna sem fylgir þessu starfi muni bæta þar verulega úr, og það er enda ætlunin að taka upp að ýmsu leyti breytta skráningu og breytta úrvinnslu þjóðhagslegra gagna hjá m.a. Þjóðhagsstofnun þannig að unnt verði að greina betur þátt ferðamálanna og ferðaþjónustunnar í efnahagslífinu og þjóðarbúskapnum. Það held ég að sé mjög mikilvægt atriði í þessu sambandi, ekki síst til þess að gera ráðamönnum grein fyrir því og sanna það í raun og veru tölfræðilega og tölulega hversu mikilvæg atvinnugrein er hér á ferðinni og mikilvæg verðmætasköpun fyrir þjóðarbúið. Spurt var að því hvort ekki bæri að skilja framlagningu tillögunnar svo hér á síðustu dögum, skulum við ætla eða a.m.k. síðustu vikum, alla vega síðustu mánuðum þinghaldsins, að hún væri lögð fram til kynningar og það er að sjálfsögðu rétt. Auðvitað er þinginu í sjálfsvald sett hvað það kýs að gera og yrði það niðurstaða manna að hér væri svo fullskapað verk á ferðinni að það væri bókstaflega ekkert að vanbúnaði að afgreiða það hefur þingið það að sjálfsögðu í sínum höndum. En það er einlæg von okkar í öllu falli að hv. nefnd taki málið fyrir og sendi til umsagnar þannig að sumarið megi nýtast m.a. til þess að safna saman umsögnum og fara yfir þær. Hér voru nefnd ýmis áhersluatriði sem einstakir ræðumenn vildu gefa vigt með því að nefna þau til sérstaklega. Þar komu fram þættir eins og umhverfismál, byggðamál, menntun, rannsóknir og þróunarstarf á þessu sviði og svo auðvitað fjármagn. Undir það allt saman get ég meira og minna tekið heils hugar auðvitað. Ég hygg að það dyljist mönnum ekki sem fara yfir þessa tillögu og þetta starf að umhverfismálin, verndun náttúru og umhverfis, og skipulagning ferðaþjónustunnar út frá þeim sjónarmiðum eru eins og rauður þráður í gegnum þetta starf. Það er vel og þannig á það og þarf það að vera. Í öðru lagi um byggðamálin: Það er auðvitað alveg ljóst að það er orðið mikilvægt skipulagsatriði í sjálfu sér, í rekstri ferðaþjónustunnar í landinu, að dreifa álagi af henni betur um landið og í því skyni þarf að gera, eins og ég sagði í minni framsöguræðu, sem flest og helst öll byggðarlög landsins að virkum þátttakendum í þessari atvinnugrein. Þetta skiptir líka máli í viðleitni okkar til þess að skapa störf og auka fjölbreytni atvinnulífs út um landið og menn geta horft til þess með þó nokkurri ánægju á þeim annars að mörgu leyti dökku dögum sem ganga yfir í okkar byggðamálum að ferðaþjónustan er líklega sú grein atvinnulífsins sem helst hefur byggst upp í einhverju jafnvægi og landsbyggðinni í hag hvað varðar ný störf á undangengnum árum. Uppbygging í ferðaþjónustunni hefur orðið hlutfallslega mikil úti á landi miðað við íbúatölu og ég tala nú ekki um miðað við það sem gerst hefur í öðrum atvinnugreinum. Um þetta liggja fyrir tölur og það er auðvitað mjög vel. Þar á Ferðaþjónusta bænda verulegan hlut að máli. Um menntun og rannsóknir og þróunarstarf á þessu sviði vísa ég til þess sem ég áður sagði og til tillögunnar. Um fjármagnið er það auðvitað svo að helst þarf að gera þá kröfu að hinn markaði tekjustofn skili sér að fullu og öllu til greinarinnar og það strax. Það þarf að sjálfsögðu helst að takast að láta það rætast ekki síðar en strax. Og risminna mark en það að skila þessu í áföngum á 1--2 árum geta menn að mínu mati ekki sett sér. Það er alveg ljóst að það stefnir í enn eitt metár í þessum efnum hjá okkur á yfirstandandi ári. Allar upplýsingar sem fram hafa komið frá flugfélögum og ferðaskrifstofum og öðrum slíkum aðilum um bókanir og horfur hvað ferðaþjónustuna snertir á þessu ári spá fyrir um eitt og hið sama, að það verði enn eitt metár og þar með áframhald á þeirri þróun að fjöldi erlendra ferðamanna fari vaxandi. Enn sem komið er er þar því miður um að ræða að langmestu leyti gríðarlegan topp yfir sumarmánuðina sem veldur því að álagið á helstu ferðamannastaði landsmanna fer enn vaxandi á komandi sumri. Það má verða mönnum umhugsunarverð staðreynd í ljósi þess sem áður hefur verið sagt um ástandið þar víða og þetta ber allt að sama brunni. Það verður að takast að leggja þessari vaxandi grein til meira fjármagn, ekki síst til þess að mæta þeirri vaxandi þörf sem er á sviði umhverfismála og í uppbyggingu á ýmsum ferðamannastöðum vítt og breitt um landið, ekki síst í óbyggðum. Það þarf einnig að marka að ýmsu leyti skýrari stefnu, að mínu mati, en hingað til hefur verið við lýði í sambandi við ráðstöfun fjármuna og áherslur í því sambandi. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að það sé eitt af því brýna á því sviði að leggja Ferðamálasjóði til tekjustofn þannig að hann verði því hlutverki sínu vaxinn að ekki bara veita lánsfé út í greinina til uppbyggingar heldur geti hann og stjórn hans haft um það forgöngu að marka stefnu um hvernig styrkjum eða þá hagstæðri fyrirgreiðslu af einhverjum toga verði varið á komandi árum til að efla og byggja upp ferðaþjónustuna, og þá er ég ekki síst að hugsa um nauðsynlega þjónustu og heilsársþjónustu á mikilvægustu stöðunum úti á landi. Sú uppbygging og ráðstöfun fjármuna í því sambandi á að vera hluti af ferðamálastefnunni. Að mínu mati er því langeðlilegast og farsælast að Ferðamálaráð og Ferðamálasjóður fari með stefnumörkunina og framkvæmdina á því sviði eins og almennt framkvæmd ferðamálastefnunnar fyrir hönd stjórnvalda. Ráðuneyti, ríkisstjórn og Alþingi eiga þar að marka almenna rammann og almennu stefnuna, sem og að stýra fjárveitingum hverju sinni. Hæstv. forseti, eins og ég lærði af hæstv. fyrrv. forseta að ætti ævinlega að ávarpa forseta því að allir væru þingmenn virðulegir og ekki þyrfti að taka það fram sérstaklega um forseta, og þess vegna væri það rangt að ávarpa forseta virðulegur forseti heldur skuli segja hæstv. forseti og geri ég það nú hér með. Hæstv. forseti. Ég ætla þá ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég ítreka þakkir mínar til þeirra sem hér hafa tekið þátt í umræðunni, sem og til nefndarinnar fyrir hennar mikilvægu störf.

Flm. (Þorsteinn Pálsson) Frú forseti. Ég hef flutt hér, ásamt hópi þingmanna úr Sjálfstfl. og frá frjálslyndum hægrimönnum, till. til þál. um frelsi í gjaldeyrismálum. Tillgr. er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að gefa gjaldeyrisviðskipti frjáls í samræmi við alþjóðlega þróun í þeim efnum og tryggja þannig að Ísland taki þátt í sókn nágrannalandanna til aukinnar hagsældar og framfara. Jafnframt er ríkisstjórninni falið að falla frá sérstökum fyrirvara, sem gerður var af Íslands hálfu við Efnahagsáætlun Norðurlanda 1989--1992, sem hamlar á móti því að eðlileg tengsl skapist við viðskipta- og fjármálalíf í nálægum löndum.`` Þetta er, frú forseti, meginefni tillögunnar. Að mati flm. er gildandi löggjöf um gjaldeyris- og viðskiptamál á þann veg að hún geymir allvíðtækar heimildir til þess að auka frelsi í gjaldeyrisviðskiptum. Við teljum að hægt sé að stíga flestöll nauðsynleg skref í þessum efnum á grundvelli þeirra laga með útgáfu reglugerða. Efnahagsáætlun Norðurlandanna geymir upptalningu um þær meginbreytingar sem verið er að tala um í þessu efni. Þar er gert ráð fyrir því að Norðurlöndin muni á tímaskeiði áætlunarinnar rýmka heimildir gjaldeyrisreglna hvað varðar: 1. Kaup á erlendum hlutabréfum og hlutdeildarskírteinum verðbréfasjóða sem fjárfest hafa í erlendum hlutabréfum. 2. Kaup erlendra aðila á hlutabréfum í innlendum fyrirtækjum og hlutdeildarskírteinum verðbréfasjóða sem fjárfest hafa í slíkum bréfum. 3. Fasteignakaup erlendis. 4. Rekstrarlán fyrirtækja í erlendum gjaldeyri til lengri tíma en eins árs. 5. Lán í innlendum og erlendum gjaldeyri til allt að eins árs til að fjármagna innflutning og útflutning. 6. Lán gjaldeyrisbanka í erlendri mynt til erlendra aðila. 7. Heimildir fyrirtækja til að geyma gjaldeyristekjur tímabundið á erlendum reikningi. Það er engum blöðum um það að fletta að ákvörðun Evrópubandalagsins um sameinaðan markað frá 1992 hefur skapað alveg ný viðhorf í viðskipta-, efnahags- og atvinnulífi í Evrópu. Það á jafnt við um lönd innan bandalagsins sem lönd utan þess, eins og við Ísland. Öll þessi lönd eiga mikilla viðskiptahagsmuna að gæta. Einhver mesta breytingin sem er að verða á efnahagslegu umhverfi Evrópu felst í óhindruðu fjármagnsflæði milli landa og frjálsum bankaviðskiptum og annarri fjármálaþjónustu þvert á landamæri. Íslendingar standa í þessum efnum frammi fyrir nýjum aðstæðum sem kalla á viðbrögð af hálfu stjórnvalda og atvinnulífs. Samkeppnisstaða fyrirtækja getur ráðist af því hversu greiðan aðgang þau hafa að fjármagni og á hvaða kjörum. Það er því þýðingarmikið hagsmunamál íslenskra atvinnufyrirtækja að þau hafi í þessu efni ekki lakari aðstöðu en keppinautar þeirra í Evrópu. Og margt þarf auðvitað að breytast til þess að svo verði. Evrópubandalagið hefur tekið ákvarðanir um framkvæmd þessarar stefnu og einstök ríki. Í þeim efnum hafa líka komið til ákvarðanir sem heimila einstökum ríkjum nokkurra ára aðlögun að þeim ákvörðunum sem teknar hafa verið. Það er augljóst að við höfum margs konar ávinning af því að tengjast hinum frjálsa gjaldeyrismarkaði, bæði almennan ávinning og eins beinan hag. Við höfum almennan ávinning af því að tryggja íslenskum atvinnufyrirtækjum sambærilega stöðu á fjármagnsmarkaði og helstu keppinautar þeirra í Evrópu. Við höfum almennan hag af því að sníða gjaldeyrisreglur með þeim hætti sem almennt gerist í Evrópu til þess að stuðla hér að betra jafnvægi í efnahagsmálum en verið hefur og verið getur ef við einangrumst í þessu efni. En við getum líka haft beinan hag af breytingum á reglum á þessu sviði. Evrópubandalagið lét til að mynda kanna hvaða fjárhagslegan ávinning mætti hafa af aukinni samkeppni í fjármálaþjónustu í framhaldi af samruna á fjármagnsmarkaði í aðildarríkjum bandalagsins. Meginniðurstaðan af þeirri athugun var sú að búast mætti við 10% lækkun á þjónustukostnaði að meðaltali. Það svarar til 0,7% af samanlagðri landsframleiðslu landanna. Niðurstöðurnar bera jafnframt með sér að gera má ráð fyrir enn meiri ávinningi í þeim löndum þar sem fjármagnsmarkaður er skammt á veg kominn á þróunarbrautinni og hefur verið einangraður fram til þessa. Ef gert er ráð fyrir að niðurstöður athugunarinnar eigi í grófum dráttum einnig við hér á landi svara fyrrgreindar tölur til þess að á Íslandi væri um að ræða sparnað í lækkun á þjónustugjöldum sem svaraði til um tveggja milljarða króna. Auðvitað eru útreikningar af þessu tagi ekki nein nákvæmnisvísindi, hvorki að því er varðar mat á beinum hagnaði innan Evrópubandalagsríkjanna né heldur yfirfærsla þeirra útreikninga á íslenskt hagkerfi. En eigi að síður gefa þeir til kynna að hafa megi beinan fjárhagslegan ávinning af breytingum sem þessum. Það má gera ráð fyrir því að ákvarðanir Evrópuríkjanna um frelsi í fjármagnshreyfingum og fjármálaþjónustu muni leiða af sér miklar efnahagslegar breytingar þegar þeim hefur að fullu verið hrundið í framkvæmd. Og það er sýnt að aukin samkeppni og stærri markaður mun leiða til þess að vextir verða áþekkir um álfuna alla. Ríki Evrópubandalagsins stefna að því að treysta stöðugleika í gengi milli einstakra mynta á grundvelli frjálsra fjármagnshreyfinga. Stefna þessara ríkja byggir á því að fylgt sé jafnvægisstefnu í ríkisfjármálum og peningamálum sem, ásamt stöðugleika í gengi, tryggja að verðbólgu og kostnaðarhækkunum sé haldið í skefjum. Íslendingar hljóta að stefna inn á sömu braut, vilji þeir koma á jafnvægi og stöðugleika í efnahagsmálum. Norðurlandaþjóðirnar hafa, eins og áður hefur komið fram, gert sérstaka tímasetta áætlun í þessum efnum um það hvernig þær tengjast þeim markmiðum sem sett hafa verið. Við höfum á hinn bóginn haft fyrirvara við efnahagsáætlun Norðurlanda að þessu leyti. Núv. hæstv. ríkisstjórn hefur gert þar um fyrirvara og á aukaþingi Norðurlandaráðs á Álandseyjum í nóvember sl. kom fram af hálfu hæstv. fjmrh. að í það sinn var gerður fyrirvari um þær tímasetningar sem efnahagsáætlunin gerir ráð fyrir að því er varðar frjáls gjaldeyrisviðskipti. Endurteknir fyrirvarar bera með sér að ríkisstjórnin treystir sér ekki til að vera nágrannaþjóðunum samferða í aðlögun að breyttum aðstæðum í evrópsku fjármála- og viðskiptalífi. Þessi fyrirvarastefna er misráðin að mínu mati og hættuleg. Íslensk fyrirtæki í mörgum greinum atvinnulífs eiga líf sitt undir því að geta staðist erlendum keppinautum snúning. Aðgangur að fjármagni á samkeppniskjörum getur ráðið úrslitum í þessu efni. Þess vegna er mjög brýnt að tekin verði ákvörðun um að falla frá þessum fyrirvörum þannig að ljóst sé hver stefna Íslands er í þessum efnum og íslenskt atvinnulíf viti að hverju það getur gengið í þessu efni. Fyrirvarastefnan sem hér hefur komið fram af hálfu hæstv. ríkisstjórnar veldur óvissu um það hvert Ísland er að stefna, veldur óvissu um þær aðstæður sem íslensk fyrirtæki þurfa að búa við á næstu árum. Þessi óvissa er á ábyrgð hæstv. ríkisstjórnar. Ég er sannfærður um að hér á hinu háa Alþingi er meiri hluti fyrir því að falla frá fyrirvarastefnunni og taka hiklaust ákvarðanir í samræmi við þá alþjóðlegu þróun sem á sér stað um frelsi í gjaldeyrismálum og hrinda þannig af stað breytingum hér heima fyrir sem tryggi okkur sömu aðstöðu. Á undanförnum árum hefur nokkuð verið unnið í þessu efni. Ég ætla ekki að rekja það í einstökum atriðum en óneitanlega hafa verið tekin skref sem miðað hafa í rétta átt. Af hálfu hæstv. viðskrh. hefur komið fram góður hugur í þessu efni en mjög vantar á að hann hafi komið þeim hugmyndum í framkvæmd. Hann hefur nokkrum sinnum gefið yfirlýsingar um að tilbúin sé tímasett verkáætlun í þessu efni og tilbúin sé reglugerð sem ekki þurfi annað en að undirrita. Eigi að síður virðist stjórnarsamstarfið vera með þeim hætti að hæstv. ráðherra kemur hugsjónamálum sínum ekki fram þótt allar líkur séu á því að meiri hluti sé fyrir þeirri stefnumörkun hér á hinu háa Alþingi og alveg ótvírætt að meðal þjóðarinnar er mikill meiri hluti fyrir þeirri stefnumörkun. Hæstv. ráðherra hefur heldur kosið að beygja sig fyrir þeim þröngsýnu öflum sem ráðið hafa ferðinni um mótun efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar en taka höndum saman við þá aðila hér á Alþingi og annnars staðar í þjóðfélaginu sem vilja hrinda breytingum í framkvæmd. Frú forseti. Í sunnudagsblaði Morgunblaðsins frá síðustu helgi var birt mjög athygli vert viðtal við fráfarandi aðstoðarmann hæstv. viðskrh. og leiðtoga ungra jafnaðarmanna. Þar víkur hann einmitt að þessum miklu vandamálum innan hæstv. ríkisstjórnar sem gert hafa það að verkum að hæstv. viðskrh. hefur ekki komið hugsjónamálum sínum í framkvæmd. Auðvitað vekur það upp spurningar um það hvort raunverulega fylgi hér hugur máli eða hvort hann ásamt öðrum þingmönnum og ráðherrum Alþfl. hafi einfaldlega kosið að beygja sig fyrir afturhaldsöflunum innan ríkisstjórnarinnar sem eru í minni hluta hér á Alþingi og minni hluta meðal þjóðarinnar. En fráfarandi aðstoðarmaður hæstv. viðskrh. segir að núv. ríkisstjórn hafi ekki átt auðvelt með að taka á ýmsum umbótamálum. Sérstaklega segir hann að þetta eigi við um Evrópumálin þar sem samstarfsaðilarnir virðast botna lítið í hlutunum, eins og hann segir, og afstaða þeirra mótast annars vegar af fáfræði um málin og hins vegar af hræðslu og einangrunarhyggju. Sérstaklega tekur aðstoðarmaðurinn fráfarandi fram að þessi lýsing eigi við formann þingflokks framsóknarmanna, sem er í forustu fyrir núv. ríkisstjórn. Um samkomulag innan ríkisstjórnarinnar varðandi málefni fjármagnsmarkaðarins segir fráfarandi aðstoðarmaður að mikið hefði verið deilt um þau. Og síðan segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Í viðskiptaráðuneytinu lægi tilbúin reglugerð sem mundi heimila innlendum aðilum kaup á verðbréfum á erlendum markaði upp að vissu marki. Hana þyrfti ráðherra einungis að undirskrifa til að hún tæki gildi þó ekki væri samstaða um hana innan ríkisstjórnarinnar. Væntanlega yrði hægt að fá samstarfsflokkana til að taka einhver varkár skref í þessa átt en ganga þyrfti miklu lengra. Ég held``, segir aðstoðarmaðurinn fráfarandi, ,,að það sé mjög óæskilegt að þurfa að nauðga þessu upp á samstarfsaðilana óviljuga. Það er mun betra að þeir flokkar sem telja æskilegt og nauðsynlegt að framkvæma þessi mál taki höndum saman.`` Hér er talað alveg tæpitungulaust. Hér er verið að fjalla um eitt af þeim atriðum sem hvað mikilvægast er að fjalla um og taka ákvarðanir um. Ég vildi mjög gjarnan í þessari umræðu heyra viðhorf hæstv. utanrrh. til þessara verkefna almennt. Ég þykist vita að í því efni sé hann jákvæður, enda hefur ekki neitt annað komið fram af hans hálfu fram til þessa. En hitt er líka nauðsynlegt að skýrt verði hér af þessu gefna tilefni hvað það er sem tefur undirritun á reglugerð sem liggur tilbúin. Er það hæstv. forsrh. sem gerir það? Eru það ráðherrar Alþb. sem gera það að verkum að þessa mikilvægu reglugerð er ekki hægt að undirrita? Ætlar hæstv. viðskrh. að láta afturhaldsöflin í ríkisstjórninni halda aftur af sér öllu lengur? Sættir hann sig við þá stöðu? Hefur hann ekki meiri metnað en svo að hann ætli að láta afturhaldsöflin halda aftur af sér þangað til þess ríkisstjórn er öll? Það væri mjög fróðlegt að fá skýr svör við því og hvaða áform hæstv. ráðherra hefur í þessu efni. Með flutningi þessarar tillögu hér, frú forseti, gefst þingmönnum færi á því að gefa hæstv. viðskrh. mjög skýrt umboð um það hvað gera á í þessu efni. Hér gefst tækifæri á því sem fráfarandi aðstoðarmaður hans segir að þau öfl sem hafa vilja til þess að taka á þessu máli geta tekið höndum saman. Við höfum möguleika til þess nú hér á Alþingi, þau öfl sem hafa þennan vilja, að taka höndum saman, samþykkja þessa tillögu þannig að hæstv. ráðherra hafi alveg skýrt umboð frá Alþingi Íslendinga. Það hygg ég að muni styrkja hann mjög í viðureigninni við afturhaldsöflin innan ríkisstjórnarinnar sem auk þess eru mjög fáfróð um þessi efni, að því er fráfarandi aðstoðarmaður hans segir og upplýsir okkur hér um sem við vissum þó ekki áður. En ég vildi gjarnan heyra viðhorf hæstv. ráðherra til þess hvort hann er tilbúinn til þess að verða við þeirri áskorun fráfarandi samstarfsmanns síns að taka höndum saman hér á Alþingi við þau öfl sem vilja styðja að þessu framfaramáli og fá það skýra umboð sem hér gefst kostur á.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Með þeirri tillögu sem hér liggur fyrir, en flm. hennar eru allir þingmenn Sjálfstfl., með einum aukamanni að vísu, er vissulega hreyft merku máli, máli sem núv. ríkisstjórn hefur á sinni verkefnaskrá og er staðráðin í að koma vel á veg á kjörtímabilinu. Málið er mikilvægt af því að samkeppnisstaða fyrirtækja ræðst í ríkum mæli af því hversu greiðan aðgang þau eiga að fjármagni og á hvaða kjörum. Og einnig af því að okkar þjóðarbúskapur er í ríkum mæli háður útflutningi, framleiðslu og þjónustu og því verða útflutningsgreinarnar að hafa jafngreiðan aðgang að fjármagni með ekki lakari kjörum en keppinautar þeirra á erlendum markaði. Sama gildir að sjálfsögðu um samkeppnisstöðu innlendra fyrirtækja gagnvart erlendum fyrirtækjum á okkar eigin heimamarkaði. Vegna orða hv. 1. flm., 1. þm. Suðurl., vil ég segja að ekki ríkir nein óvissa um það hvert Ísland er að stefna í þessum efnum. En það voru orðin sem hann vakti hér áðan. Ísland stefnir í frjálsræðisátt. Tímasetningar í málinu ráðast hins vegar af ýmsum tímabundnum ástæðum, m.a. gangi samningaviðræðna um Evrópuviðskiptabandalögin sem eru í mótun, eins og þingmönnum er vel kunnugt. Til þess að lýsa stefnu ríkisstjórnarinnar í málinu langar mig að vitna fyrst í málefnasamning ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar frá 28. sept. 1988, en þar sagði að stjórnin mundi vinna að því ,,að búa íslenskt atvinnulíf undir þær breytingar sem verða á viðskiptaháttum og efnahagsstjórn í Evrópubandalaginu á næstu árum. Sérstaklega verði unnið að því að laga íslenskt efnahagslíf að hinum nýju aðstæðum og tryggja viðskiptaaðstöðu íslenskrar atvinnustarfsemi án aðildar að bandalaginu.`` Ég rifja einnig upp samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 6. febr. 1989, en þar sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisstjórnin mun á næstunni kynna ákveðnar tillögur um samruna lánastofnana hér á landi og áætlun um aðlögun íslenska lánamarkaðarins að breyttum aðstæðum í umheiminum. Í þessu felst m.a. að íslensku atvinnulífi verði tryggð sambærileg aðstaða á fjármagnsmarkaði og er í helstu viðskiptalöndum. Markmiðið er að stuðla að lækkun fjármagnskostnaðar fjölskyldna og fyrirtækja með aukinni samkeppni og hagræðingu í bankakerfinu og nánari tengslum innlends lánamarkaðar við fjármagnsmarkaði í nágrannalöndunum. Heimildir íslenskra fyrirtækja til þess að taka lán erlendis með ríkisábyrgð eða ábyrgð banka og sjóða í eigu ríkisins verði takmarkaðar en hins vegar verði heimildir fyrirtækja til að taka erlend lán á eigin ábyrgð rýmkaðar. Á næstu missirum verða reglur um fjármagnshreyfingar og viðskipti með fjármálaþjónustu milli Íslands og annarra landa mótaðar á grundvelli tillagna norrænu ráðherranefndarinnar um efnahagsáætlun Norðurlanda 1989--1992. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að búa íslenska bankakerfið undir þær breytingar sem fylgja munu sameinuðum fjármagnsmarkaði Evrópu, m.a. með því að auka hagkvæmni þess þannig að það geti staðist samkeppni við erlenda banka hvað varðar vaxtamun, tryggingar o.fl. Í framhaldi af því verður m.a. kannað hvort heimila megi viðurkenndum erlendum bönkum starfsemi hér á landi.`` Og loks, virðulegi forseti, vitna ég, með leyfi forseta, í málefnasamning ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar frá 10. sept. sl. en þar segir: ,,Íslenski fjármagnsmarkaðurinn verður aðlagaður breyttum aðstæðum í Evrópu, m.a. með því að rýmka heimildir innlendra aðila til að eiga viðskipti við erlenda banka án ríkisábyrgðar og njóta fjármagnsþjónustu þannig að innlendar lánastofnanir fái aðhald. Markmið þessarar aðlögunar er að lækka fjármagnskostnað fjölskyldna og fyrirtækja, enda verður þess vandlega gætt að ekki skapist óstöðugleiki á innlendum fjármagns- og gjaldeyrismörkuðum.`` Þetta er skýr lýsing á stefnu í frjálsræðisátt og það er eðlilegt að spurt sé hvað gert hafi verið til að uppfylla þessi fyrirheit. Í fyrsta lagi þurfti að styrkja íslenska bankakerfið svo það gæti staðist samkeppni öflugra erlendra banka, sem reyndar hafa þegar stóra markaðshlutdeild hér á landi á tilteknum sviðum í gegnum innlenda milligönguaðila. Þetta vill oft gleymast þegar menn ræða skilyrðin á fjármagnsmarkaðnum. Ég taldi þar forgangsatriði að vinna að sameiningu bankanna í færri og sterkari stofnanir. Eins og kunnugt er náðust í fyrravor samningar um sameiningu fjögurra hlutafélagsbanka í einn öflugan banka sem varð svo að veruleika um síðustu áramót. Þá er nú unnið að sameiningu fimmta hlutafélagsbankans við ríkisbanka og að lokinni þeirri sameiningu hefur bönkunum fækkað úr sjö í þrjá. Það má að vísu segja að með slíkri sameiningu sé nokkuð dregið úr samkeppni bankastofnana og vissulega getur verið hætta á því. Ég minni þó á að bankarnir búa við verulega samkeppni við sparisjóðina, við verðbréfasjóði og ríkissjóð um innlánin. Þess vegna er mjög mikilvægt að aukin erlend samkeppni veiti þeim aðhald varðandi þjónustu og útlán. En átakið er þó aðeins hálfnað. Það er eftir að setja nýja almenna löggjöf um fjárfestingarlánasjóðina sem hér hafa þróast án þess að höfð væri fyrir augum heildarmynd af fjármagnsmarkaðnum. Þá kem ég að þeim reglum sem hér gilda um gjaldeyrismál. Frá því ég tók við embætti viðskrh. hef ég tvívegis staðið að rýmkun og einföldun þeirra reglna. Segja má að varast þurfi tvær meginhættur við að gefa gjaldeyrisviðskiptin algerlega frjáls. Það er í fyrsta lagi að varnaraðgerðir séu undirbúnar gegn öflugum skammtímasveiflum í eftirspurn eftir gjaldeyri og í öðru lagi að búa svo um hnúta að frelsið veiti ekki auðveld tækifæri til að draga fé undan skattlagningu. Að hvoru tveggja þurfum við að hyggja og við þurfum e.t.v. að koma okkur upp nýjum stjórntækjum til þess að mæta skammtímasveiflum í gjaldeyriseftirspurn þegar frelsi er komið á og ganga tryggilega frá því að með því séu ekki opnaðar leiðir til skattundandráttar. Eins og áformað er með innri markað Evrópubandalagsríkjanna er nú unnið skipulega að því að afnema höft á fjármagnshreyfingum milli ríkja bandalagsins. Þar er að því stefnt að fullt frelsi sé komið á í meginatriðum um mitt þetta ár. Ég bendi þó á að Spánn, Portúgal, Írland og Grikkland hafa þar viðbótarfresti á ýmsum sviðum. Hjá EFTA-ríkjunum er einnig unnið að afnámi hafta á þessum sviðum og má segja að Sviss, Austurríki og Svíþjóð hafi þegar afnumið þau að langmestu leyti. Finnland kemur þar næst í röð og loks Noregur, en Íslendingar reka lestina, eins og ég held að óhætt sé að segja. Ég vil leyfa mér að benda á að ekkert er óeðlilegt við þessa stöðu mála hér. Nágrannaríkin hafa þróaðri fjármagnsmarkað en við, stærra hagkerfi og fjölbreyttara atvinnulíf. Við vinnum nú að skipulegum breytingum á gjaldeyrisreglunum og í viðskrn. og Seðlabanka er unnið að gerð nýrrar reglugerðar um gjaldeyris- og innflutningsmál. Er þar miðað við að gildandi reglur verði stokkaðar upp að öllu leyti, samin ný reglugerð frá grunni og henni skipað í greinar í samræmi við flokkun OECD-ríkjanna á gjaldeyrisviðskiptum. Þá hef ég mælt fyrir um það að í reglugerðinni verði gert ráð fyrir því að þessar reglur breytist í frjálsræðisátt í tímasettum áföngum. Þessir áfangar munu m.a. ráðast, eins og ég nefndi í upphafi máls míns, af viðræðum okkar við Evrópubandalagsríkin í hópi EFTA-ríkja og einir sér. Hér er um mikið og vandasamt verk að ræða sem ég tel að muni þó brátt sjá fyrir endann á. Heimild fyrir starfsemi fjármálafyrirtækja frá OECD-ríkjunum, sem líka er nefnd í greinargerð með þáltill., er svo annað mál. Slíkar breytingar, slíkar heimildir er auðvitað ekki unnt að veita nema með lagabreytingum þótt í ályktuninni eða tillögunni virðist gengið út frá öðru. Ég hyggst kynna tillögur um slíkar lagabreytingar á næsta hausti. Virðulegi forseti. Ég vona að ég fái umburðarlyndi að ljúka ræðu minni sem tekur fáeinar mínútur enn. Það er von að menn spyrji: Hvers vegna er þessi þáltill. flutt? Ef jafnveigamikil breyting á reglum um gjaldeyrisviðskipti væri bara einfalt pennastrik, hvers vegna framkvæmdu ráðherrar Sjálfstfl., sem ýmsir hafa setið á stóli viðskrh., ekki breytinguna tafarlaust þegar þeir höfðu aðstöðu til þess? Það er von að spurt sé, ekki síst vegna orða hv. 1. þm. Suðurl., 1. flm. þegar hann spyr hvort hugur fylgi máli. Nei, mér virðist þessi tillaga e.t.v. flutt af öðru tilefni. Drög að þessari nýju reglugerð um gjaldeyrismál hafa verið til umsagnar hjá nokkrum aðilum og er nú verið að vinna úr þeim umsögnum. Mér þykir ekki ólíklegt að sjálfstæðismenn ýmsir hafi haft af þessu pata og koma nú fram með tillögu til þess að eignast hlut í þeirri breytingu sem fram undan er. Mætti kannski spyrja hvort þeir sjái eftir aðgerðarleysi sínu þegar þeir sátu í ráðherrastól og vilji nú reyna að breiða yfir það. Ég tel þessa þáltill. ekki nauðsynlega þótt hún sé jákvæð. Málið er þarft en það er í góðum höndum. Það er langeðlilegast að vísa slíkri tillögu til ríkisstjórnarinnar. Í síðari hluta tillögunnar er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að falla frá sérstökum fyrirvörum sem flm. telja að gerðir hafi verið af Íslands hálfu við efnahagsáætlun Norðurlanda 1989--1992. Ég vil leyfa mér að benda á, og vísa til þeirrar samþykktar frá 6. febr. 1989 sem ég las upp áðan og staðfestingu hennar með stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar frá 10. sept. 1989, að þá hafi efnislega verið fallið frá þeim fyrirvara. Sú samþykkt fylgir í öllum greinum sömu meginstefnu og efnahagsáætlunin norræna. Mér finnst erfitt að skilja þá áherslu sem flm. leggja á það að hæstv. fjmrh. lét gera fyrirvara við drög að efnahagsáætluninni. Það gerðu reyndar embættismenn hans, enda hafði hann ekki fylgst með gerð hennar í smáatriðum og taldi þörf á nánari athugun á málinu. Mér finnst nú eiginlega réttara að hrósa hæstv. fjmrh. fyrir það að vilja ekki flana að hlutunum á sínum tíma. En það er liðin tíð og málið mikið þróað síðan. Efnahagsáætlun Norðurlanda er vissulega hið merkasta plagg, en það sem skiptir okkur mestu máli er að framkvæma breytingar á gildandi reglum án þess að það valdi hér kollsteypu. Þótt við kunnum að vera eitthvað á eftir öðrum Norðurlöndum í tímasetningum, þá munum við ná þeim á endanum, því skjaldbakan kemst þangað líka. Í grg. með tillögunni er þess getið að Danir hafi með öllu gefið fjármagnshreyfingar yfir sín landamæri frjáls í október 1988. Ég vil nú minna á að fjármagnsmarkaður hafði staðið í aldir í því landi áður en nokkur fjármagnsmarkaður varð til hjá okkur sem hægt er að nefna því nafni. Og þótt Kristján konungur IV., á þeim tíma konungur Danmerkur og Íslands, hafi byggt kauphöll fyrir verðbréf í Kaupmannahöfn á sinni tíð erum við enn ekki komnir svo langt í okkar málum. Í grg. með tillögunni er líka minnst á hinn almenna fyrirvara okkar með samþykkt OECD um frelsi í fjármagnsflutningum. Það er ábending sem er alveg á sínum stað. Fyrir um það bil ári áttu fulltrúar viðskrn. og Seðlabanka fund með starfsmönnum OECD um þetta efni. Gerðu þeir síðan skýrslu um þau skref sem stíga þarf til þess að fella niður þennan almenna fyrirvara en taka e.t.v. upp fyrirvara um einstök atriði samþykktarinnar í hans stað. Það verður framhald á þeirri vinnu og ég geri ráð fyrir því að starfsmenn viðskrn. muni hitta fulltrúa OECD að máli í vor vegna þess. Okkar niðurstaða er sú að hér sé um alltímafrekt verk að ræða sem ekki sé rétt að skipa framarlega í forgangsröð verkefna meðan á ráðuneytinu hvílir mikið starf vegna yfirstandandi viðræðna fulltrúa EFTA-ríkja og Evrópubandalagsins, m.a. um málefni fjármagnsmarkaðarins. Það er ekkert því til fyrirstöðu að Íslendingar færi sínar gjaldeyrisreglur í frjálsræðisátt framar því sem hinn almenni fyrirvari gefur til kynna og er nægilegt að snúa sér að breytingum á okkar afstöðu í OECD þegar tími gefst til þess og, og það er mikilvægast, eftir að hafa breytt okkar gjaldeyrisreglum. Þá verður það líka sannarlega gert.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. --- Hæstv. forseti --- vildi ég sagt hafa af gefnu tilefni, a.m.k. af tilefni dagsins og þeirra orða sem hér hafa fallið. Ég tel að sú till. til þál. sem hér er til umræðu sé ein sú merkasta sem við ræðum á þessu yfirstandandi þingi og vil þakka 1. flm., hv. 1. þm. Suðurl., fyrir að hafa haft frumkvæði um það að flytja hana hér inn á þingið. Þessi tillaga byggir á landsfundarályktun Sjálfstfl. og ályktun þingflokks sjálfstæðismanna frá því í fyrrasumar, en báðar þær ályktanir grundvallast á þeirri meginstefnu Sjálfstfl. að færa efnahags- og fjármálalíf þjóðarinnar til þess horfs sem bestan árangur hefur gefið í þeim löndum sem við þekkjum til. Fyrri hluti tillögunnar snýr að því að gefa gjaldeyrisviðskiptin frjáls og síðari hlutinn snýr að því að hæstv. ríkisstjórn er falið að falla frá sérstökum fyrirvara sem gerður var af Íslands hálfu við efnahagsáætlun Norðurlanda 1989--1992. Það var athyglisvert að hlusta á hæstv. viðskrh. lýsa því yfir hér áðan að hann teldi að þeir fyrirvarar sem þá voru gerðir af hálfu hæstv. fjmrh., og mér er kunnugt um að þeir hafa oft verið notaðir í umræðum á vegum Norðurlandaráðs, til að mynda af hv. 2. þm. Austurl. sem tekið hefur þátt í starfi Norðurlandaráðs og sífellt í umræðum bent á að Íslendingar hafi gert þennan fyrirvara. Þá er verið að vitna til þess fyrirvara sem hæstv. fjmrh. gerði á sínum tíma og hefur ekki fengist til að lýsa yfir að úr gildi sé fallinn. Nú kemur hæstv. viðskrh. og segir að þeir fyrirvarar sem þá voru gerðir séu úreltir og af máli hans mátti skilja að þeir væru ekki í gildi nú. Til þess að skera úr um þetta langar mig til að spyrja hæstv. forsrh., sem hér er staddur: Telur hæstv. forsrh. að þeir fyrirvarar sem hæstv. fjmrh. gerði á sínum tíma séu í gildi eða er það rétt sem mátti skilja af máli hæstv. viðskrh. að þeir væru úr gildi fallnir? Þetta hefur auðvitað gífurlega þýðingu fyrir áframhaldandi umræðu um þetta mál. Fyrir skömmu ritaði hæstv. viðskrh. grein í Morgunblaðið og sagði þar m.a., með leyfi forseta: ,,Því er stundum haldið fram að sérstök lögmál gildi um íslenskt efnahagslíf og reynsla annarra ríkja á mörgum sviðum efnahagsmála eigi ekki við hér á landi. Þetta er hættuleg bábilja. Hér á landi gilda sömu meginreglur og annars staðar.`` Aftur og aftur hefur hæstv. viðskrh. lýst því yfir að hann telji að Íslendingar eigi að feta sömu braut og aðrar lýðræðisþjóðir hafa gert á vesturhveli jarðar, ekki síst í Vestur-Evrópu að undanförnu. Samt sem áður virðist verða minna úr framkvæmdum en ætla mætti ef skoðanir hæstv. ráðherra fengju að ráða. Þetta kemur mjög skýrt fram í því viðtali sem hv. 1. þm. Suðurl. gerði hér að umtalsefni, bæði er varðar sjónarmið fyrrv. aðstoðarmanns ráðherra gagnvart samstarfsmönnum hans í núv. hæstv. ríkisstjórn og ekki síður þegar fyrrv. aðstoðarmaður hæstv. ráðherra lýsir því yfir að um langan tíma hafi legið í ráðuneytinu tilbúin reglugerðardrög sem einfalt væri að skrifa undir og setja í gildi og full ástæða væri til í þessum málum að eiga samstarf við aðra aðila en þá sem hæstv. ráðherra á nú í formlegu stjórnarsamstarfi við. Þessi sjónarmið hæstv. ráðherra sem aftur og aftur birtast í orðum hans eru góðra gjalda verð en sú tillaga sem hér er flutt er flutt vegna þess að ýmsum þykir að nokkuð skorti á að þeim sé fylgt eftir. Mig langar, hæstv. forseti, í framhaldi af þessu að spyrja hæstv. ráðherra að örfáum atriðum sem snerta íslenska bankakerfið. Hæstv. ráðherra hefur margoft sagt að hann hafi unnið stórkostlegt starf til þess að undirbúa bankakerfið undir það frelsi sem við megum eiga von á næstunni. Hann hefur haldið því fram að hann hafi nánast gert kraftaverk í þeim efnum. Síðan hefur hann lýst sínum skoðunum. Þar á meðal hefur hann sagt að hann telji að breyta ætti ríkisviðskiptabönkunum í hlutafélög. Hann hefur tækifæri til að vinna að því á yfirstandandi þingi. Um það hefur verið flutt frv. En það er annað sem mig langar til þess að víkja að og það er það að hinn 1. febr., ef ég man rétt eða síðustu daga janúarmánaðar, var skipuð nefnd, samstarfsnefnd viðskrn. og bankanna. Sú nefnd átti að skila áliti í lok febrúarmánaðar, en skilaði áfangaskýrslu í síðari hluta marsmánaðar. Þar voru gerðar ýmsar tillögur um það hvernig breyta ætti starfsemi íslenska bankakerfisins til þess að undirbúa það undir frekari samkeppni en ekki síður til þess að koma í veg fyrir slæmar afleiðingar þess að vaxtamunur hefur minnkað á undanförnum missirum, og einkum og sér í lagi undanförnum vikum og mánuðum, eftir að bankarnir samþykktu, að tilmælum aðila vinnumarkaðarins, að lækka vextina verulega vegna þeirra samninga sem gerðir voru að tilhlutan aðila vinnumarkaðarins. Í niðurstöðum þessa hóps er m.a. fjallað um skatta vegna gjaldeyrisviðskipta, þar er fjallað um breytingar á bindiskyldureglum, þar er fjallað um breytingar vegna afskriftareiknings útlána, lífeyrisskuldbindingar og fleira í þeim dúr, en öll þessi atriði mundu hafa veruleg áhrif til þess að styrkja bankakerfið og undirbúa það betur undir það að fást við þá auknu samkeppni sem búast má við á næstunni. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort búast megi við niðurstöðu á næstunni í þessu máli, en það skiptir bankakerfið verulega miklu máli. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að fara mörgum fleiri orðum um þetta. Tíminn er reyndar runninn út en ég óska eftir því að viðkomandi hæstv. ráðherrar fái tækifæri til að taka til máls nú í dag og svara þeim fyrirspurnum sem til þeirra hefur verið beint.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Það er erfitt að veita hæstv. ráðherrum tækifæri til að svara hér í dag vegna þess að fundartíminn er liðinn og því verður þessari umræðu frestað.