Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg er neyddur til að svara hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) nokkrum orðum út af ræðu hans í þessu máli í gær, því að jeg fann það, að þessi ræða átti, meðal annars, að vera svar við þeim orðum, er jeg ljet fylgja fjárlagafrv. fyrir árið 1922. Að sönnu svaraði hann þá þegar nokkru, en honum þótti nú ástæða til að gefa þetta svar út í aukinni og endurbættri útgáfu, eftir nokkurra daga umhugsun. Hann talaði einkum um tvent, lán handa bönkunum og viðskiftahöftin. Um lánin handa bönkunum hjelt hann því fram, að stjórnin ætti ekki eða hefði ekki átt að spyrja bankana um þetta, heldur skipa þeim að taka lán, því að til þess hefði hún fult vald, bæði að því er snertir Landsbankann og Íslandsbanka. En þessu er jeg ekki samþykkur. Jeg álít, að það hafi verið sjálfsögð kurteisisskylda að spyrja bankana, og jeg held því fram, að þeir hafi getað gefið ábyggilegastar upplýsingar í þessu efni, því þeir vita best, hvað af þeim er heimtað og hvað með þarf af fje og hvað þeir geta af mörkum látið af því. Hitt er vitaskuld, að stjórnin er ekki bundin við svarið, og getur ákveðið annað, en það ræður til, ef hún þykist sjá, að tillagan sje röng. En jeg held því óhikað fram, að bankarnir hljóti sjálfir að vita best um getu sína og þær kröfur, sem til þeirra eru gerðar, og jeg efast ekki um, að svör þeirra hafi verið rjett eftir því, sem þá horfði við, en hvorki þeir nje jeg verða rjettilega um það sakaðir, að ástandið hefir síðan breyst mikið til hins verra. Enginn getur heimtað það, að bankarnir, fremur en aðrir, sjái fyrir óorðna hluti, sem rökrjett ályktun af þeim forsendum, sem kunnar eru, er ályktunin er gerð, leiðir ekki til. Annars skal jeg taka það fram, að það er misskilningur hjá hv.þm. (Jak. M.), að stjórnin geti skipað Íslandsbanka að taka lán, þannig, að hann sje skyldur til að hlýða því. Það er að sönnu svo, að forsætisráðherra er formaður bankaráðsins, en þar eiga sæti auk hans 6 menn, og þeir geta ráðið úrslitum í efnum sem þessu. Og stjórnin, sem slík, hefir þar um ekkert atkvæði. Jeg mun hafa tekið það fram um daginn, að mjer var kunnugt um í haust, að Landsbankinn fjekk í Kaupmannahöfn þau lánsloforð, sem hann fór fram á þá. Um innflutningshöftin talaði háttv.þm. (Jak. M.) margt og mikið, og jeg skildi hann þannig, að hann áliti, að þau hefðu aukið innflutninginn og að þau hjeldu uppi vöruverðinu. Hið fyrra verð jeg að telja beina fjarstæðu, enda eru það næsta undarleg höft, sem valda þveröfugum úrslitum við það, sem þeim er ætlað að gera, og jeg held þá, að rjettast sje að hætta að kalla þetta höft, með öðrum orðum, innflutningarnir eru ekki heftir, heldur er greitt fyrir þeim. En hvejru er þá hv.þm. (Jak. M.) að berjast á móti? Vill hann þá draga úr innflutningnum með því að hafa hann alfrjálsan? Það er mjög handhægt að rengja skýrslu innflutningsnefndar, en ekki eru það rök í þessu máli, og dæmi það, sem háttv.þm. (Jak. M.) nefndi, sannar ekkert í þessu efni, fremur en aðrar undantekningar. Nei, höftin minka innflutninginn. Á því er enginn efi. Það sýna meðal annars skipin, sem siglt hafa með hálffermi til landsins, og áætlaðar skipaferðir, sem alveg hafa fallið niður. En ef nú svo væri, að þau minkuðu ekki innflutninginn, hvernig geta þau þá haldið uppi vöruverðinu? Það fæ jeg ekki skilið. Nei, það er best að horfast beint í augu við sannleikann og viðurkenna hann; hann verður hvort sem er ekki kúgaður til lengdar. Það er ekki til neins að neita því, að innflutningshöftin draga úr innflutningi vara. Nú hefi jeg áður sýnt fram á það í þessum sal, að vjer þurfum að spara erlendan gjaldeyri og að það verður með því einu móti gert, svo að verulegu haldi komi, að innflutningur sje minkaður. Þessu hefir ekki verið mótmælt, svo jeg viti, svo jeg tel mjer óhætt að byggja á því. Hitt játa jeg og hefi altaf játað, að þegar verð á erlendum markaði er fallandi, er hætt við, að innflutningshöft haldi verðinu uppi, en undir þann leka má ef til vill setja með verðlagsnefnd, er færi niður verð á birgðum þeim, sem til eru í landinu, jafnskjótt sem samskonar vörur ódýrari gætu verið hingað komnar, færa þær niður eins mikið og verðfallinu nemur. Jeg álít rjett að athuga, hvort ekki sje rjett að stefna með einingu og festu, og mun þá vel duga. Jeg skal skýra þetta með dálitlu dæmi. Kaupmaður á t. d. efni í 1000 klæðnaði er kosta 150 kr. hver. Nú fellur verðið, svo fá má efni í samskonar klæðnað fyrir 75 kr. Þá er ekki ráðið að flytja inn efni í aðra 1000 klæðnaði, heldur að setja niður verðið á því, sem fyrir er, og flytja þá fyrst inn, er þörf er á, því að ella eyðum vjer erlendum gjaldeyri að nauðsynjalausu, en það megum vjer eigi eins og stendur. Jeg held, að þetta sje besta ráðið, og það verðum vjer að muna, að ástand það, sem nú er í heiminum, er rökrjett afleiðing heimsstyrjaldarinnar. Það er óumflýjanleg afleiðing þess, að hundruð miljóna manna á besta aldri, sem annars hefðu unnið að framleiðslu verðmæta, hafa um nærfelt 4 ára bil ekki unnið að öðru en manndrápum, eyðileggingu og spillingu verðmæta. Það er óumflýjanlegt, að þetta bitni á öllum heiminum, og vjer getum ekki skotist undan að taka vorn hlut. Um það tjáir ekki að mögla og það er ekki til neins að kenna stjórn og þingi um þetta; það er jafnsanngjarnt og kenna stjórn og þingi um eldgos, jarðskjálfta og harðæri. Það eina, sem vjer getum gert, er að draga úr afleiðingunum með bestu ráðum er vjer finnum, og það er oss skylt að gera, hverjum á sína vísu. En það verðum vjer að hafa hugfast, að bót á þessu böli fæst ekki með neinum töfraorðum, slagorðum eða kínalífselixir, heldur með þrautseigju, sjálfsafneitun og sparnaði þjóðarinnar í heild. Háttv. þm. (Jak. M.) gat um tildrög þessa máls, en ekki fór hann þar alveg rjett með. Mjer er þetta mál manna kunnugast, því að það var jeg, sem samdi frv. það, sem umrædd bráðabirgðalög eru viðauki við. Og það var skýrt tekið fram hjá mjer, sem frsm. þessa máls, að til óþarfavara teldist einnig vörur, sem í raun og veru eru þarfar, en nóg er til af í landinu. Höftin ættu því að ná til slíkra vara meðan nóg væri til af þeim. Með þessari skýringu og með þessum skilningi var frv. samþykt og eftir því hefir stjórnin farið. Þegar jeg bar frv. fram, átti jeg ekki sæti í stjórninni og hafði eigi hugmynd um, að jeg mundi í henni lenda. Og það er ekki stjórnin, sem átti frumkvæðið að frv. því, er hjer liggur fyrir, heldur bankarnir, sjerstaklega Landsbankinn, og það var tekið fram á aukaþinginu í fyrra, að innflutningsnefnd væri nauðsynleg.

Atvinumálaráðherra (P. J.) Jeg bjóst við, að hálfgerður eldhúsdagur yrði um viðskiftahöftin, er þetta mál kæmi fram, en þar sem nú er búið að kjósa sjerstaka nefnd til að rannsaka þetta mál, þá er alveg ástæðulaust að halda slíkan eldhúsdag við þessa umræðu. Þessi nefnd er að vísu rannsóknarnefnd á stjórnina, en hún er um leið rannsóknarnefnd á ráðstafanir Alþingis 1920. Aðalumræður um þetta mál fara þess vegna þá fyrst fram, er nefndin hefir lokið störfum sínum. Þó vildi jeg með nokkrum orðum minnast á verkefni þessarar verslunarmálanefndar, sem er nú búið að kjósa. Það leit svo út eftir ræðu hv.frsm. (M. G.) fyrir þessari nefndarskipun, að aðalhlutverk nefndarinnar væri að athuga ágalla þá, er væru á viðskiftahöftunum og rekstri landsverslunarinnar. Á gallana þarf ekki að minna, þá má ávalt finna einhverja, og það er auðvitað nauðsynlegt að athuga þá og bæta úr. En því má þá heldur ekki gleyma, að það er ekki siður nauðsynlegt að athuga kosti eða nauðsyn þessa fyrirkomulags. Það er þá það fyrsta, sem jeg vil benda þessari nefnd á, að hún verður að eiga tal við og ráðfæra sig við viðskiftanefndina sjálfa og fá í hendur öll gögn, er snerta starf hennar, því að margt hefir verið fundið að henni, og margt verið um hana sagt, sem alls ekki er rjett. Jeg ætla hjer ekki að fara að svara neinu fyrir hönd viðskiftanefndarinnar, enda mun hún koma fram fyrir þingnefndina. Eitt mesta vandræðaefnið eru vörubirgðirnar, sem nú liggja hjer á landi, í sambandi við verðfall það, sem þegar er byrjað erlendis, og jafnvel er farið að bóla á hjer. Um vörubirgðir landssjóðs er tiltölulega einfalt fyrir löggjafarvaldið að ráða fram úr, með því að höggva á þann hnút. Öðru máli er að gegna um vörubirgðir kaupmanna og margra kaupfjelaga. Sje verðfall á vörum erlendis eins mikið og af er látið, - það efast jeg nú að vísu um, - en birgðir af sömu vörum til í landinu til margra mánaða, þá er þarna vandinn. Nú segja sumir, að úr þessu verði bætt með því að hleypa nýjum vörum sömu tegundar inn í landið og á þann hátt pressa kaupmennina til að færa niður verðið. þetta er ekki ósanngjarnt í sjálfu sjer. Margir græddu svo á verðhækkuninni, á meðan hún stóð, að þeir ættu að eiga fyrir verðfalli nú. En eiga þeir þá fyrir því nú? Á það verður nefndin að líta, því ekki getur hjá því farið, að kaupmenn verði að færa niður. Mjer hefir nú sýnst, að hjer gæti verið um milliveg að ræða í þessu máli, eins og hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) benti á, því að það er þó ekki svo aðgengilegt að hleypa vörum inn í landið, sem landsmenn ekki beint þarfnast nje hafa gjaldeyri fyrir, það má ganga að því sem vísu, að skortur verði á gjaldeyri. Við verðum því, eins og hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) gat um, að takmarka okkur sem allra mest. Þetta vita líka allir. Það er mikil spurning, hvort við höfum gjaldeyri fyrir bláberar lífsnauðsynjar. Að hleypa nýjum vörum inn í landið, án annarar þarfar, en að þrýsta niður verðinu á samskonar vörum, sem til eru fyrir, það er, frá sjónarmiði heildarinnar, álíka búhnykkur og ef maður, sem keypti sjer fatnað nú í hádýrtíðinni, ætlaði sjer svo að bæta óhappið upp með því að kaupa sjer annan fatnað, þegar verðið fjelli, þótt hann þyrfti hans alls ekki við, en vantaði hins vegar helstu lífsnauðsynjar. það er að vísu auðsætt, að það er ótækt, ef dýrtíðin helst við í landinu lítið breytt, þegar mikið verðfall er komið erlendis á sömu vörum. En hitt nær heldur ekki neinni átt, í gjaldeyrisskortinum, að flytja inn vörur, sem vjer að öðru leyti getum verið án, til þess þá einungis að þrýsta niður verðinu á vörunum, sem fyrir eru. Hjer er ráðgáta fyrir nefndina. Og gerum nú ráð fyrir, að öll verslunarhöft verði afnumin. Hvernig mun þá hliðrast til um gjaldeyrinn í hinni frjálsu samkepni? Segjum svo, að hann reyndist nú t. d. helmingi minni þetta ár en undanfarin ár? Myndi hann þá skiftast sanngjarnlega niður á verslunarrekendur, miðað við fyrri verslun þeirra? Mundi ekki hver og einn þar skara eld að sinni köku, eins og verið hefir í frjálsri samkepni, ýmsir verða út undan, og því fleiri, sem minna verður til skifta? þetta tel jeg víst, og þetta tel jeg íhugunarverðast. Og þá er spurningin: Verða það þeir, sem lífsnauðsynjarnar flytja inn, sem sitja í fyrirrúmi? Er ekki hætta á því, að hálfnauðsynjarnar þoki meira eða minna úr vegi lífsnauðsynjunum? Hjer er þungamiðjan í starfi nefndarinnar. þá er að minnast á ástandið í landinu. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) lagði mikla áherslu á hinar breyttu kringumstæður frá því styrjöldin hætti. Allar ráðstafanir þá hefðu verið stríðsráðstafanir. Jeg vildi nú mega spyrja: Er ekki sýnilega fult eins alvarlegt ástand um innflutning vara í landið og meðferð þeirra nú, þegar innflutningurinn hindrast af gjaldeyrisskorti einungis, heldur en þegar hann hindraðist af flutningateppu og öðrum verslunarhindrunum stríðsins? Þetta alt liggur til athugunar fyrir nefndina. Og þótt jeg viti, að hún taki starf sitt með mikilli alvöru, þá þótti mjer rjett að beina þessum spurningum til hennar, því þær allar og ýmsar fleiri hafa legið þungt á mjer og allri stjórninni, og það gleður okkur, að þessi nefnd ljettir nú nokkuð af áhyggjum stjórnarinnar. Eitt vil jeg loks benda á, að þegar verið er að tala um verslunarhöft innflutningsnefndar, þá má ekki blanda saman öllum verslunarhöftum. Höftum, sem komin eru af gjaldeyrisskorti, má ekki blanda saman við höft, sem innflutningsnefndin hefir að öðru leyti átt þátt í, og er miklu meira af slíkum höftum en af er látið.

Jakob Möller Það fer eins og fyrri daginn, að misskilnings gætti í ræðu hæstv. fjármálaráðherra (M. G.). Hann sagði, að það, sem jeg sagði í ræðu minni í gær, hefði verið það sama og jeg talaði um hjerna á dögunum, enda vjek hann ekki einu orði að aðalatriði ræðu minnar í gær. Aðalatriði ræðu minnar í gær var það, að hindra mætti innflutning á óþarfavarningi, samkvæmt fyrirmælum laganna, sem samþykt voru á síðasta þingi og staðfest voru 8. mars. En því bætti jeg við, að á síðasta þingi hefði bólað á tilhneiging í þá átt að reyna að teygja bókstaf þeirra laga, svo að þau gætu einnig náð til nauðsynjavara. Þessarar tilhneigingar varð einmitt vart hjá mönnum, sem að minsta kosti voru mjög nákomnir núverandi stjórn. En þegar til framkvæmdanna kom, reyndist lagabókstafurinn ekki nógu teygjanlegur, og þess vegna eru fram komin þessi bráðabirgðalög, sem jeg hefi fullyrt, og fullyrði enn, að ekki hafi orðið að neinu gagni. Jeg ætlaði ekki að stofna til eldhúsdagsumræðna um málið að svo stöddu, að eins vekja athygli manna á því, að banna mætti innflutning á óþörfum varningi án þess að leggja hömlur á innflutning nauðsynjavara, og annars vegar á því, að höft á nauðsynjavöruinnflutningi eru gersamlega þýðingarlaus, ef ekkert er gert til þess að draga úr eyðslunni. Þó að höft sjeu lögð á innflutning á rúgmjöli, þá borða menn þó jafnmikið brauð, meðan það fæst. Að minsta kosti yrði höftunum að fylgja skömtun. En allar skömtunartilraunir stjórnarinnar hafa reynst þýðingarlausar. Að þessum atriðum ræðu minnar vjek hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) ekki á annan hátt en með því að spyrja mig, hvort jeg vildi ekki viðurkenna, að tekist hefði að draga úr innflutningi á óþarfavarningi! Um það fullyrði jeg hvorki til nje frá. Jeg fullyrði að eins, að þetta hefði verið unt án þessara laga, samkv. lögunum frá 8. mars, - og það jafnvel betur en tekist hefir. Jeg vil þó segja, að það eru teljandi þær tegundir af óþarfavarningi, sem eru ófáanlegar hjer. Hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) viðurkendi, að viðskiftahömlur gætu haldið uppi verði á nauðsynjavörum, en lagði litið upp úr því og áleit, að ráða mætti bót á því með því að láta verðlagsnefnd lækka verðið. Hvers vegna hefir það þá ekki verið gert? Hjer eru seld kol, sykur og hveiti miklu hærra verði en unt væri samkv. verði því, sem á þessum vörum er nú á erlendum markaði. - Jeg hygg, að það mundi reynast erfitt viðfangs að ákveða verðlag hjer samkv. erlendu markaðsverði á vörum, sem keyptar hafa verið inn fyrir hærra verð, jafnvel með öllu óframkvæmanlegt. Þá þyrfti eftirlit verðlagsnefndar að minsta kosti að taka mjög fram því opinbera eftirliti, sem menn eiga hjer að venjast. - Og hvað sýnir reynslan? Verðlagsnefnd hefir verið skipuð hjer, og hefir hún fært lítið eitt niður verð á örfáum vörutegundum hjer í bænum, en mjer er sagt, að áhrifa hennar hafi alls ekki orðið vart úti um land. Hitt hefir víst alls ekki verið borið við, að verðfella vörur, sem keyptar hafa verið hærra verði erlendis, svo að útsöluverð þeirra svari til núverandi verðlags erlendis, nema ef vera skyldi á kaffi, nú fyrir skemstu, til undirbúnings undir þingið. Jeg verð svo að vekja athygli manna á ósamræminu í ræðum hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) og hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.). Hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) hjelt því fram, að lækka mætti verðið á dýrum vörubirgðum, í stað þess að leyfa innflutning; alt annað kom fram í ræðu hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.). Hann sagði, að erfiðasta viðfangsefnið væru hinar dýru vörubirgðir, sem til væru í landinu hjá kaupmönnum og kaupfjelögum, og það stórkostlega tap, sem á þeim birgðum hlyti að verða, ef ódýrari vörur yrðu fluttar inn. Einmitt þetta hefir ráðið of miklu hjá stjórninni. Viðskiftahömlurnar hafa verið notaðar til að vernda þá, sem hafa slíkar vörubirgðir fyrirliggjandi. Orð hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) sjálfs sanna þetta. Það, sem nú er að ske hjer í Reykjavík, gefur glögga hugmynd um afleiðingamar af slíkri lögverndun dýrtíðarinnar. Atvinnuvegirnir eru að komast í kaldakol. Botnvörpungarnir að hætta veiðum, sökum þess, hve allar nauðsynjar eru dýrar, sem reksturinn þarfnast, og sökum hins háa verkakaups, sem dýrtíðin heldur við. Hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) gat þess í ræðu sinni, að ekki mundi ráð á nema helmingi þess gjaldeyris, sem nauðsynlegur væri til lífsnauðsynjakaupa, á þessu ári. En heldur stjórnin, að innflutningshaftafálm hennar megni nokkuð til að afstýra slíkum vandræðum? Reynslan er búin að sýna það. - Eina bjargráðið er að efla atvinnuvegina, svo að framleiðslan aukist, en ekki það, að íþyngja atvinnurekstrinum. Og í sambandi við þetta skal jeg enn taka það fram, og bið sjerstaklega hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) að athuga það, að ef afraksturinn af atvinnuvegum landsmanna gerir ekki betur en borga helming þeirra nauðsynja, sem landið þarf að kaupa að, þá fæ jeg eigi sjeð, hvernig hægt verður að komast hjá því að taka lán - og það jafnvel eyðslulán.

Fjármálaráðherra (M. G.) Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) segir, að jeg hafi misskilið sig. Jeg held nú sannast að segja, að hann fari að verða nokkuð torskilinn. Jeg var aðeins að svara því, sem hann vefengdi hjá mjer um daginn, en vjek ekki að frv.; það er hlutskifti hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) að svara fyrir það. Háttv. þm. (Jak. M.) neitaði því ekki, að innflutningshöftin hefðu dregið úr óþörfum innflutningi, en vill þó alt að einu afnema þau; og þó að þetta frv. verði felt, þá fæst samt engin fræðsla um það, hvort höftin hafi orðið að gagni eða ekki. Háttv. þm. (Jak. M.) segir, að innflutningshöftin hafi verið lögð á vegna kaupmanna, og þó eru það þeir, sem berjast fyrir afnámi þeirra, enda er það líka fjarri sanni, að þau hafi til orðið vegna þeirra. Mjer finst, að ekki sje sanngjarnt að minnast á kolaverðið í þessu sambandi, og hvað viðkemur orðum háttv.þm. um starf verðlagsnefndarinnar og því, að hún hafi eigi sett niður verð á vörum landsverslunarinnar nje átt að gera það, þá held jeg að mjer sje óhætt að segja, að það verður ekki með rökum sagt, að verðlagsnefnd hafi legið á liði sínu, heldur þvert á móti, lagt á sig mikið erfiði, eins og betur mun eiga eftir að koma í ljós bráðlega. Að öðru leyti mun hæstv. atvinnumálaráðh. (P. J.) svara því, sem viðkom frv. í ræðu hv.þm. (Jak. M.).

Einar Þorgilsson Hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.) gat þess í ræðu sinni, að það væri ekki tími til eldhúsdags nú; jeg ætla heldur ekki að verða þess valdandi. Vil aðeins segja örfá orð til að lýsa afstöðu minni til þessa frv., sem fyrir liggur. Þegar síðasta Alþingi, með lögum frá 8. mars, heimilaði landsstjórninni að takmarka og banna innflutning á óþarfa varningi, þá var það í samræmi við skoðun mína á málinu, enda greiddi jeg atkvæði með því. Og sama get jeg sagt um bráðabirgðalögin frá 20. apríl f. á., sem hæstv. stjórn gaf út. Þá voru útlendar vörur í afarháu verði og þó stígandi, en innlendar vörur byrjaðar að falla í verði til muna. Jeg áleit, að sjálfsagt væri að reyna að takmarka innflutning á vörum, svo að framleiðslan í landinu og útflutningur innlendrar vöru gæti jafnast við innflutninginn, ef kostur væri. Það áleit jeg ríkinu, eins og hverju búi, hollast. Þess vegna var jeg því samþykkur, að innflutningsnefnd væri sett á fót, til að takmarka innflutning á óþörfum varningi, og lög samin í þeim tilgangi. Raddir hafa komið fram um það, að innflutningsnefndin hafi ekki beitt valdi sínu rjett, enda er það tíðast svo, að sá fær eigi lof, sem á ljósinu heldur, en jeg lít nú svo á, að of mikið sje gert að því að lasta framkvæmdir hennar. Því hefir verið haldið fram, að innflutningshöftin hafi ekkert dregið úr innflutningnum, en þetta er ekki rjett; menn aðgæta það eigi, að sá óþarfavarningur, sem seldur hefir verið hjer síðan nefndin tók til starfa, var mestallur fluttur inn í landið áður. En þótt jeg lýsi því yfir, að jeg hafi verið samþykkur, að innflutningshöftunum væri komið á, þá felst eigi í því, að jeg álíti rjett að halda þeim við, eins og nú er ástatt, því sú breyting er á orðin, að verðfall er komið á margar erlendar vörutegundir, og enda þótt það sje ef til vill eigi svo mikið sem af er látið, þá er samt vist, að það er nokkuð og heldur áfram, og því er það eins nauðsynlegt nú að leysa innflutningshöftin af, svo að verðfallið á erlendu vörunum fái að verka á hag einstaklingsins og atvinnuvegina, sem eru nú mjög aðkreptir vegna dýrtíðar þeirra erlendu vörutegunda, sem þarf til viðurhalds og framleiðslu, en verðleysis á innlendum afurðum. Eina ráðið, sem virðist nú fyrir hendi, til þess að ljetta undir með atvinnuvegunum, er að fá þær þarfir, sem útheimtast til þeirra, sem ódýrastar, jafnframt því að reyna að koma afurðum þeirra í sem hæst verð. En eina ráðið til þess að ljetta af dýrtíðinni er að leyfa innflutning á hinni verðföllnu og fallandi vöru. Hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) gat þess í ræðu sinni, að ráðið til að minka dýrtíðina væri ekki frjáls innflutningur, heldur að lækka verð þeirrar vöru, sem liggur í landinu, en jeg mótmæli þessu sem ógerlegu og óvinsælu, án þess að innflutningur ódýrari vöru hafi áhrif á niðurfærsluna. Eigi t. d. að miða hið niðurfærða verð vörunnar við verð á samskonar vöru erlendis, sem heyrist í frjettum, þá verður um leið að ganga úr skugga um, hvort vörugæðin eru hin sömu, og það hlýtur að liggja öllum í augum uppi, hversu miklum erfiðleikum þetta er bundið, svo að sannraun sje. Nei, eina ráðið er að afnema innflutningshöftin, og það má ekki horfa í það, þó einstakir menn kunni að bíða skaða af því, að innflutningshöftunum er af fljett; þeir verða að sætta sig við það, - enda mælir líka sanngirni með því, því meðan varan fór síhækkandi, nutu þeir þess, að geta fært upp verð á ódýrari innkeyptri vöru, sem þeir lágu með. Af þessum ástæðum, sem jeg hefi nú talið, er jeg því algerlega samþykkur að afljetta viðskiftahöftunum á þörfum varningi. Þess hefir verið getið, að það stæði fyrir dyrum, að mjólkurkýrnar okkar - togararnir - yrðu bundnar við garðana hjerna. Ráðið til að afstýra þessu er afnám innflutningshaftanna, og ekkert annað getur komið að haldi, því að enda þótt verðfallið sje enn eigi svo mikið, að það eitt sje nægilegt til að afstýra voðanum, þá verður það þess umkomið, ef það heldur áfram. Jeg vonast nú til, að hv. þingdeild hafi skilið afstöðu mína til málsins.

Jón Auðunn Jónsson Herra forseti. Jeg stend ekki upp til þess að taka þátt í deilum þeim, sem hjer hafa fram farið. Mjer finst það ærið óviðeigandi, að langar umræður skuli vera þegar við 1. umr. málsins og áður en nefndin hefir skilað því frá sjer. Það, sem jeg vildi segja, er að eins örfáar bendingar til nefndarinnar. Á síðasta Alþingi var útlitið þegar orðið svo, að öllum hygnum mönnum duldist eigi, að tilfinnanlegur gjaldeyrisskortur mundi verða áður langt um liði. Verðfall var þá þegar komið á margar íslenskar afurðir, síld og fiskur hvorttveggja stórkostlega fallið í verði. Því var það, að í fjárhagsnefnd var borið fram frv. um takmörkun á innflutningi óþarfa varnings og rökstutt með því, að svo gæti við borið, að takmarka þyrfti innflutning á þörfum varningi, sökum yfirvofandi gjaldeyrisskorts. Í þinglokin kom ósk um það frá báðum bönkunum, að stjórninni væri heimilað að skipa 5 manna nefnd til þess að hafa umsjón með innflutningi og eftirlit með peningayfirfærslu. Það hefir nú sýnt sig, því miður, að ástæðan var fyrir hendi og ótti bankanna ekki ástæðulaus. Jeg gat þess í upphafi ræðu minnar, að hygnum mönnum hefði eigi dulist, að hætta var yfirvofandi, og einhver ráð þyrfti að finna til að bæta úr gjaldeyrisskortinum, og til þess var um 3 leiðir að velja: 1. Auka framleiðsluna. 2. Takmarka innflutning. 3. Taka gjaldeyrislán erlendis. Hvað fyrsta ráðinu viðvíkur, þá er þess að geta, að það er ekki einhlítt; verðið, sem fæst fyrir framleiðsluna, ræður þar miklu um. Framleiðslan á síld hefir t. d. verið mikil, en verðið, sem fengist hefir fyrir hana, lítið. Sama má segja um fiskframleiðsluna. Hún hefir aukist, en gerir þó tæplega að vega á móti verðfallinu, sem orðið hefir á fiski. Vil jeg minna nefndina á að athuga, hvort fiskframleiðslan muni einmitt ekki vera fullmikil, borin saman við þær markaðshorfur, sem nú eru, og þann markað, sem við getum haft á Spáni og Ítalíu. Hvað öðru ráðinu viðvíkur, þá er þar um tvær leiðir að velja, annaðhvort að banna innflutning á óþörfum varningi eða skipa viðskiftanefnd til að takmarka innflutning allskonar varnings. Nú er það að vísu svo, að auðveldara er að banna innflutning vissra vörutegunda en að skipa nefnd, en jafnframt er þess gætandi, að bannið gæti aldrei orðið fullnægjandi, bæði vegna þess, að eftirlit með því, að lögunum yrði framfylgt, mundi mjög erfitt, ef ekki ógerlegt, og í öðru lagi það, að það mundi ávalt orka tvímælis, hver varningur er óþarfur og hver ekki, og enn er það, að bannið mundi ekki nægja til þess að bæta úr gjaldeyrisskortinum. Hvað hina leiðina snertir, að skipa nefnd, þá veit jeg að vísu, að það er óvinsælt og árangurinn af starfi nefndarinnar ekki eins mikill fyrst í stað að minsta kosti, sem æskilegt er, en hins vegar sýnist mjer kenna fullmikils bráðlætis hjá sumum háttv.þm., er þeir halda því fram, að viðskiftanefnd sú, er skipuð var á síðastliðnu ári, hafi lítið gagn gert. Það er kunnugt, að margir verslunarsamningar eru oft gerðir þannig, að vörumar eru ekki afhentar fyr en 3–4 mánuðum eftir að samningur er gerður. Nú hygg jeg, að nefndin hafi í upphafi tekið þá stefnu, að ónýta ekki slíka samninga, jafnvel þó vörurnar gætu talist ónauðsynlegar. Auk þess, sem slík nefnd hlýtur altaf að vera óvinsæl, ber þess að gæta, að hún getur ekki haft full áhrif nema því að eins, að hún fái líka yfirráð yfir öllum erlendum gjaldeyri manna og ráðstöfun hans. En slíkt hefir ekki verið gert, og tel jeg það hið mesta óhapp, enda hefir það orðið til þess, að árangur nefndarstarfsins hefir ekki orðið meiri en orðið er. En ef nefndin hefði haft þessi umráð, hefði hún átt að geta miðlað málum þannig, að útgerðarmenn og aðrir atvinnurekendur yrðu betur settir en þeir menn, sem að eins reka verslun í gróðaskyni. Því það var ekki nema sjálfsagt, að verslunin með erlendan varning þyrfti eitthvað að draga saman seglin, og gæti það, til þess að hinar atvinnugreinarnar, framleiðsla til sjós og lands - þessi þjóðnýtu olnbogabörn - gætu haft meiri umráð erlends gjaldeyris. En nú er það vitanlegt, að þar sem allir atvinnurekendur hafa beðið stórtjón, hafa verslunarmennirnir, sem að eins eru milliliðir, stórgrætt. Og jeg held, að verslunarstjettinni hefði verið það ljúft að lúta slíkum takmörkunum, til hagsmuna fyrir þá, sem framleiðsluatvinnu stunda. Því hefir verið haldið hjer fram, að bankamir hefðu átt að hafa þetta starf - miðlun erlends gjaldeyris - og það, sem á þessum tímum er nauðsynlegt til þess að halda henni í jafnvægi og stjórna henni. En svo er ekki. Bankastjórnirnar eru blátt áfram svo störfum hlaðnar við daglegar annir, að þær geta ekki bætt þessu á sig, því það heimtar gríðartíma að ræða öll viðskiftamál viðskiftamanna, ráða fram úr erfiðleikum þeirra og finna úrlausnir á viðskiftaörðugleikunum, bæði hjer á landi og erlendis. Þá kem jeg að þriðja atriðinu - um lántökurnar. Jeg vænti þess þá fyrst um það atriði, að allir geti orðið á eitt sáttir um það, að eins og nú standa sakir um alt fjárfar ríkjanna, sje það alls ekki eftirsóknarvert að taka nokkur lán, nema vissa sje fyrir því, að hægt sje að verja þeim til einhvers þess, sem ágóða gefi. Það mun einnig vera reynsla, að þessi gjaldeyrislán hafi oftast að eins orðið bráðabirgðahjálp, eða svo mun t. d. Norðmönnum vera farið að finnast nú. Þau þóttu bót í bráðina, en meðan inn- og útflutningur stenst ekki á, þykir sækja í sama farið aftur áður en langt um liður. Jeg bendi aðeins á reynslu Norðmanna sem gott dæmi. Hæstv. fjármálaráðh. (M. G.) gat þess í sambandi við þessi lán, að bankarnir hefðu verið spurðir ráða um nauðsyn þeirra, en svarað neitandi. Til þessa geta legið tvenn rök: 1., að engin þörf væri á lánum, eða 2., að bankarnir treystu sjer ekki til þess að „financiera“ þau, þó þau fengjust og þeirra væri þörf. Jeg hefi að vísu um hvorugt þessara atriða talað við bankastjórana, en skal þó víkja lítillega að þeim, einkum því síðara, en vísa um það fyrra til þess, sem áður er sagt. Það er vitanlegt, að á meðferð slíks láns mundi verða fyrirsjáanlegt tap, ef ekki yrði hægt að koma því fyrir í atvinnugreinum, sem beinan arð gæfu af sjer - við skulum segja fyrst og fremst til hjálpar botnvörpuútgerðinni. Það mætti því reyna að athuga það, hvort eða hvernig botnvörpungarnir bera sig, eins og nú er ástatt. Eftir áreiðanlegum upplýsingum veit jeg, að útgerð eins botnvörpungs yfir vetrarvertíð kostar nú um 500 þúsund krónur. Á árinu í fyrra, sem var sjerstaklega aflasælt, mun aflabesti botnvörpungurinn hafa fengið um 4 þúsund skippund af fullverkuðum fiski, og þóttu fádæmi. Nú geri jeg ráð fyrir 3 þús. skpd. sem meðalafla, og mun þó hátt reiknað. Útgerðarmenn reikna 2700 skpd. meðalafla. Einnig má gera ráð fyrir því, að þessi fiskur skiftist þannig, að 1800 skpd. sjeu stórfiskur, 500 skpd. smáfiskur og 700 skpd. ýsa, og að fiskurinn sje, eins og gengur, ýmist nr. 1, 2 eða 3, og seljist því á 150, 120 og 100 kr. skpd. Hvað verður þá þetta alt? Það verða um 400 þús. kr. Þrátt fyrir slíkan afla og slíka sölu mundi því samt vanta 100 þús. kr. upp í útgerðarkostnaðinn. Og auk þess verður nú að gera ráð fyrir því, sem ekki er gert hjer, sem sje hinu afskaplega tapi í verðfalli skipanna. Það hefir verið getið upp á ýmsum orsökum til fjárkreppunnar, og liggja þó sennilega mörg rök að henni, sum óviðráðanleg - sum hefðum við getað ráðið við - og við sum getum við enn þá ráðið. Við gátum t. d. ekki nema að litlu leyti ráðið við verðfallið á afurðunum. Og um sum af hinum atriðunum má segja, að það er auðvelt að vera hygginn eftir á. En um mörg af þeim má segja það - t. d. um botnvörpungakaupin og botnvörpungaútgerðina og Íslandsbanka - að þetta gat hepnast, ef vel tækist - og gat auðvitað líka mishepnast. En það er að minsta kosti eitt í þessu sambandi, sem við getum ráðið bót á, og það eru lifnaðarhættir sjálfra okkar. Það er ekki víst, að við gerum það, en við getum það, og það getur verið, að við verðum neyddir til þess, einmitt vegna fjárkreppunnar og örðugleikanna. Þannig gæti það orðið, að einmitt fjárkreppan sjálf yrði til þess að hjálpa okkur út úr ógöngunum, yrði til þess að kenna okkur að bæta svo okkar eigin lifnaðarhætti, að það yrði til þess að ýmsu leyti að rjetta við þá atvinnuvegi landsins, sem er á fallanda fæti, og fleyta okkur út úr viðskiftakreppunni og byggja íframtíðinni heilbrigðari fjárhagsgrundvöll.

Jakob Möller Jeg vil fyrst þakka hæstv. forseta fyrir það að hafa leyft mjer að gera stutta athugasemd, þó jeg sje annars dauður. Jeg skal ekki elta ólar við þær hnútur, sem hæstv. stjórn hefir hent til mín. Henni hefir sviðið sannleikurinn, og nú gera þeir það helst, hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) og hæstv. atvinnumálaráðherra (P. J.), að velta andsvörunum og sökinni hvor yfir á annan. Að endingu vil jeg að eins gera þá athugasemd við ræðu hv.þm. Ísaf. (J. A. J.), að viðskiftanefndin átti aldrei, samkvæmt lögunum, að hafa þau umráð yfir erlendum gjaldmiðli, sem hann talaði um. En í framkvæmdinni hefir starf viðskiftanefndar einmitt orðið til þess að draga svo og svo mikið af erlendum gjaldeyri undan yfirráðum bankanna.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil að eins gera þá athugasemd, að jeg hefi aldrei sagt, að þær vörur, sem landsverslunin verslaði með, ættu að vera undanþegnar hámarksverði.

Magnús Kristjánsson Af því að jeg hefi lent í þeirri nefnd, sem skipuð hefir verið í þetta mál, vildi jeg segja um það nokkur orð, jafnvel þó að jeg geri ráð fyrir því, að verða þar í minni hluta, og þó jeg geri ekki ráð fyrir því að geta sannfært þá menn, sem aldrei vilja láta sannfærast, eins og t. d. hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Það er margföld reynsla fyrir því um hann, að hann heldur sífelt áfram að berja höfðinu við steininn, og mundi heldur brjóta það en láta sannfærast. Þessi hv.þm. (Jak. M.) hefir bæði fyr og nú haldið því fram, að öll afskifti þings og stjórnar af verslunarmálum væru til ills eins, og að þingið ætti nú að taka í taumana og leggja landsverslunina niður og afnema öll viðskiftahöft. Þetta er hin megnasta fjarstæða, sem virðist sprottin annaðhvort af þekkingarleysi á málinu eða þá af öðrum hvötum, svo sem óþarflega mikilli umhyggjusemi fyrir hagsmunum verslunarstjettarinnar, sem þessi hv.þm. (Jak. M.) á óneitanlega mikið gott upp að unna. Þessar villukenningar þessa hv.þm. (Jak. M.) verða því væntanlega ekki teknar alvarlega. Öllum ætti að vera það ljóst, að eina ráðið til að losast sem fyrst úr fjárhagsvandræðunum er að minka innflutninginn og að stuðla að því, að almenningur fái nauðsynjar sínar með sem vægustu verði. Þá verð jeg að víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 1. þm. G.-K. (E. Þ.). Lengi framan af virtist hv.þm. (E. Þ.) tala eins og skynsamur maður, og jeg fór að gera mjer góðar vonir um, að hann væri á rjettri leið. En skyndilega kemur eins og þruma úr heiðskíru lofti, að alt tekur að snúast í höndunum á hv.þm. (E. Þ.), og hann fer að hrekja það, sem hann í fyrri parti ræðu sinnar virtist vilja sanna. Aðalgallinn á skoðun þessara háttv.þm. (Jak. M. og E. Þ.) er sá, að þeir álíta viðskiftahöftin til slíkrar bölvunar, að þau verði að afnema þegar í stað. Mjer virðist þeim farast líkt og mönnum, sem legðu árar í bát, er þeir væru staddir í sjávarháska, og forðuðust alla sjálfsbjargarviðleitni, en ljetu tilviljun eina ráða, hvort heldur flyti eða sykki eða hvar þá bæri að landi. Að sleppa öllum tökum, það er þeirra bjargráð. Ein orsökin til núverandi ástands á að vera sú, að landsstjórnin hefir haft afskifti af sölu nauðsynjavara. Þeir vilja gefa öllum kaupsýslumönnum leyfi til að flytja inn vörur eftir eigin geðþótta og með hvaða verði sem vera skal. Þetta á að vera allra meina bót. En jeg vona, að þingið hafi svo mikla ábyrgðartilfinningu, að stefna þessi verði ekki ofan á, og setji strangar reglur um, að kaupmenn geti ekki auðgast á ástandinu, heldur verði að selja vörur sínar fyrir sannvirði. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði í gær, að verðlagsnefndin ætti að vera nokkurskonar bjargráðanefnd fyrir þennan bæ. En það er rangt. Hún á að vera bjargráðanefnd fyrir alt landið. Það hefir verið talað um það, að verðlagsnefndin hafi ekki haft umsjá með verðlagi landsverslunar. En engin nauðsyn hefir verið á að leggja verðlag á þær vörur, með því að þær ávalt hafa verið seldar eins sanngjarnlega og unt hefir verið. Að halda því fram í fullri alvöru hjer á Alþingi, að erfiðleikarnir stafi af því, að landsstjórnin hafi hlutast of mikið til um verslunar- og viðskiftamál, er fjarstæða, sem ekki getur náð neinni átt og því ekki svaravert. En þeir, sem hafa hagsmuni af að telja almenningi trú um þetta, er ekki ofgott að reyna það. En þeir, sem vilja líta með skynsemi og ró á málið, munu fljótt komast að raun um, að orsakirnar liggja annarsstaðar. Þessu máli er þannig varið, að úr því það er komið inn á þingið, verður það nú að leggja úrskurð á það, hvort eigi að sitja í fyrirrúmi, eiginhagsmunastefna örfárra einstaklinga eða almenningsheill. Jeg mun ókviðinn bíða úrskurðar seinni tíma um það, hvor stefnan hafi verið þjóðinni hollari, mín eða þeirra hv.þm. (Jak. M. og E. Þ.),er jeg nú hefi átt orðaskifti við.

2677Einar Þorgilsson: Jeg hafði ekki ætlað mjer að standa upp aftur. En þar sem jeg geri það þó, þá er ástæðan sú, að jeg vil ekki láta þann misskilning óleiðrjettan, að jeg hafi viljað væna hæstv. stjórn þess, að hún vilji vernda einstakan flokk kaupsýslumanna fyrir verðfalli, öðrum fremur. Ekki vil jeg skrifa undir það, að hv.þm. Ak. (M. K.) skilji ekki mælt mál. En jeg verð að játa, að hann virðist ekki hafa skilið það, sem jeg sagði í ræðu minni. Jeg sagðist hafa verið með innflutningshöftunum síðastliðið ár vegna þess, að þá hefðu ástæður verið svo mjög ólíkar því, sem þær voru nú orðnar á öllum atvinnu- og fjármálasviðum, svo breyttar, að eins og jeg hefði álitið innflutningstakmörkun nauðsynlega þá, vegna verðhæðar og verðhækkunar á útlendum nauðsynjavörum, eins áliti jeg nú sjálfsagt að leyfa óhindraðan innflutning þeirra, vegna þess lækkaða og lækkandi verðs, sem á þeim væri. Jeg ætla ekki að orðlengja um þetta meira. Hv. þm. Ak. (M. K.) getur gert það, ef hann vill, en hann fær mig ekki til að þrátta við sig. Þarf að minsta kosti að koma með betri rök.

Jón Þorláksson Það eru öfgar hjá hv.þm. Ak. (M. K.), að það sje í eiginhagsmunaskyni, er kaupmenn halda því fram, að rjett sje að leyfa innflutning á ódýrum vörum til landsins. Jeg hefi ekkert sagt um það, hvort allur innflutningur ætti að vera ótakmarkaður; það er rannsóknarefni handa nefndinni. Hitt er annað mál, að jeg álít verksvið það, sem hæstv. fjármálaráðherra (M. G.) vill láta verðlagsnefndina hafa, vera alt of viðtækt. Það er ófær leið, til þess að halda vöruverði niðri, að hindra aðflutning á ódýrum varningi, en færa niður með valdboði verð á fyrirliggjandi birgðum. Það er rjett hjá hæstv. fjrh. (M. G.), að það gæti ef til vill haft í för með sjer gjaldþrot einhverra manna, ef innflutningur væri óheftur. En það gæti líka leitt af sjer gjaldþrot, ef verðlagsnefnd setti niður verð hjá kaupmönnum niður fyrir það, sem vörurnar hafa kostað þá. Og jeg tel vafasamt, að slík niðurfærsla með valdboði væri heimil, ef hið opinbera jafnframt bannar kaupmönnum að flytja til sín ódýrari vörur. Jeg held, að hið opinbera yrði þá að taka vörurnar lögnámi gegn fullu endurgjaldi, til þess að ráðstöfunin kæmi ekki í bága við stjórnarskrána. Hjer við bætist, að engin verðlagsnefnd getur annað því að ákveða verð á öllum vörutegundum. Mín skoðun er sú, að almenn viðskiftalögmál eigi að ráða Ef svo er, þá má hver sjálfum sjer um kenna, ef hann tapar á því að hafa keypt of mikið af vörum og of dýru verði. En þá er munur á afstöðunni gagnvart slíkum mönnum, eða þegar þeir geta skelt allri skuldinni á stjórnarráðstafanir. Besta leiðin er því sú, að leyfa innflutning á ódýrum varningi. Það er fjarstæða hjá hv.þm. Ak. (M. K.), að nokkur hafi sagt, að núverandi erfiðleikar væru að kenna verslun ríkisins. Erfiðleikarnir stafa af dýrtíð þeirri, sem alstaðar ríkir, og verðfalli á íslenskum afurðum. Hæstv. atvrh. (P. J.) og hæstv. fjrh. (M. G.) mótmæla því báðir, að ódýrari vörur sjeu fluttar inn í landið, vegna þess, að dýrari vörur sjeu fyrir. Vonandi fær sú skoðun ekki yfirhöndina. En það eru ekki of sterk orð að segja, að slíkt mundi halda við dýrtíðinni í landinu.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg hjelt, að jeg hefði talað svo ljóst, að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gæti skilið það. Síður furðar mig á því, að hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hefir ekki skilið mig, eða læst ekki gera það. Jeg hefi alls ekki í ræðu minni lagt dóm á það, hvort frágangssök væri að hleypa inn vörum í landið til þess að lækka dýrtíðina. Jeg hefi að eins sagt, að jeg áliti þá aðferð vandræðamál. Ræða mín gekk að eins út á að benda á verkefni nefndarinnar. Það væri meðal annars fyrir hana að meta, hvort tiltækilegra væri, að hleypa óþarflega miklu inn í landið af vörum, til þess að þrýsta niður verðinu á því, sem fyrir væri, eða verjast innflutningi sem mest á því, sem óþarft er, svo gjaldeyririnn hrykki, þótt það yrði þá örðugt að þrýsta niður dýrtíðinni.

Fjármálaráðherra (M. G.) Út af ummælum hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vildi jeg benda á það, að kaupmaður, sem verður neyddur til að setja niður vörur sínar, verður jafnt gjaldþrota, hvort það er fyrir tilstilli verðlagsnefndar eða ekki, að hann lækkar verðið. Ástæðan til þess, að jeg ekki vil slíta alveg viðskiftahöftin, er ekki fyrst og fremst hræðslan við gjaldþrot. Aðalástæðan fyrir mjer er sú, að meðan gjaldeyrisskortur helst vil jeg ekki láta eyða gjaldeyri í óþarfa. Það er rangt, að ráðstafanir, sem miða í þá átt, hafi nokkursstaðar orðið til tjóns, þær hafa áreiðanlega alstaðar orðið til bóta. Jeg hefi ekki sagt, að þetta væri tvímælalaust eini rjetti vegurinn. Jeg hefi að eins haldið þessu fram sem mínu áliti, en meðan ekki er búið að sannfæra mig um, að önnur leið sje færari, þá verð jeg að halda fast við þetta. Það er kátlegt að heyra því haldið fram, að stjórnin vilji ólm leggjast á móti því, að menn fái ódýran varning. Tilgangur okkar er að spara gjaldeyrinn, og á því tvennu er mikill munur. Sumir hv.þm. virðast ganga út frá því sem vísu, að þeir kaupmenn, sem kynnu að fá leyfi til að flytja inn ódýrar vörur, muni miða útsöluverð við hið ódýra verð eingöngu, þótt þeir eigi mikið af eldri og dýrari vöru. En þetta er jeg ekki svo sannfærður um. Jeg get alveg eins búist við, að þeir geri með sjer samtök um að eyðileggja ekki hver annan, og haldi áfram að miða útsöluverð við hið eldra markaðsverð meðan hinar eldri birgðir verða fyrirliggjandi.  (J. Þ.: Þar á verðlagsnefnd við)  .

Forsætisráðherra (J. M.) Á þinginu 1919 var samþ.þál. um að skora á stjórnina: I. Að endurskoða löggjöf landsins um barnafræðslu og unglinga, að endurskoða alt skipulag kennaraskólans, gagnfræðaskóla, búnaðarskóla og alþýðuskóla, svo og rannsaka, hvort heppilegt og gerlegt mundi vera að stofna alþýðuskóla í einum eða fleirum landsfjórðungum, á kostnað landssjóðs að öllu eða einhverju; að undirbúa lagasetning um þessi efni svo fljótt sem því yrði við komið. II. Að tvískifta það haust, 1919, 3 efstu bekkjum hins almenna mentaskóla, og yrði önnur deildin málfræðisdeild og sögu, en hin náttúrufræðisdeild og stærðfræðisdeild; að rannsaka, hvort eigi mundi heppilegast, að kenslugreinar í 3 neðstu bekkjum mentaskólans verði hinar sömu sem þær voru áður en núverandi skipulag komst á skólann, svo og hvort eigi skuli setja sömu inntökuskilyrði í hann og sömu einkunnir í honum sem voru áður en sú skipun var gerð, sem nú er; að gera þær breytingar á reglugerð skólans, sem nauðsynlegar reyndust samkv. niðurstöðu rannsóknarinnar. Heimilað var fje til rannsóknar þessarar og athugunar, ef þurfa þætti. Kenslumálaráðuneytið kvaddi sjer til aðstoðar í þessu efni þá prófessorana dr. Guðmund Finnbogason og síra Sigurð Sívertsen, með það fyrir augum, að þessir menn, sem hafa fjallað talsvert um fræðslumál æðri og lægri skóla, gætu varið miklu af tíma sínum til starfsins. Auðvitað var til þess ætlast og tekið fram, að þeir ráðguðust við þá menn, sem ætla mætti fróðasta um þau mál, hvern á sínu sviði, t. a. m. við kennara mentaskólans um þann skóla, kennara kennaraskólans um þann skóla, fræðslumálastjóra og fleiri um barnafræðslu o. s. frv. Jeg skal taka það fram, að jeg hefi ekki ætlast til þess, að þeir sætu afarlengi yfir þessum málum. Jeg hefi ekki trú á því, að það sje alt undir því komið að sitja lengi yfir þvílíkum viðfangsefnum, og svo kostaði það ærna peninga. Jeg hefi því gert ráð fyrir, að starfinu öllu ætti að vera lokið fyrir þingið 1922. Eftir því, sem fram kom á þinginu 1919, og reyndar á undanförnum síðustu þingum, þá mátti búast við því, að jeg ljeti vinna fyrst að endurskoðun löggjafarinnar um barnafræðslu og unglinga, yfir höfuð að því, sem um er rætt í fyrsta lið till. Á því virtist áhuginn almennari, ekki síst eftir að það var ráðið af að kosta af ríkisfje tiltölulega afarmiklu til barnafræðslu og unglinga. En ástæðan til þess, að jeg bað hina tilkvöddu menn um að taka sem fyrst fyrir mentaskólann, var sú, að efra hluta þessa skóla var samkvæmt fyrirmælum í þál.till. skift þannig, sem þar segir, í tungumáladeild og sögu annars vegar, og náttúrufræðisdeild og stærðfræði hins vegar. En úr því að þessi breyting var á skólanum orðin, var í rauninni eðlilegt og sjálfsagt að breyta sem fyrst skipulagi skólans að öðru leyti, ef breyta átti í bráð. Að vísu virðist þingsályktunin ekki ætlast til þess, að breyting á skipulagi þessa skóla væri borin undir þingið; aðeins er stjórninni í ályktuninni gefin bending um að breyta reglugerð skólans, þannig að skólinn komist í líkt lag sem hann var fyrir 1904. Þannig verður að skilja afstöðu Nd., eða að minsta kosti þáverandi mentamálanefndar þeirrar deildar. Framsögumaður mentamálanefndar Ed. sagðist aftur á móti ekki vilja ýta undir þessa breytingu, taka upp grísku og latinumál í líkum mæli og áður, þótt rjett sje, að það sje athugað. Það er auðvitað ekki tilgangurinn, að hið háa Alþingi fari að samþykkja reglugerð fyrir skólann eða semja. Það verður auðvitað að vera stjórnarathöfn. Og hið háa Alþingi hefði ekkert getað að því fundið, þótt kenslumálastjórnin hefði gert þá breytingu á skólanum, sem bent er til í ályktuninni, fært skólann aftur í sitt gamla far og slitið þar með sambandinu við gagnfræðaskólann á Akureyri. En jeg er ekki alveg viss um, að hv.þm., sem samþyktu þetta í þál., hafi athugað það. Það eru einatt bornar fram þál.till. og samþ. býsna íhugunarlítið. Auk þessa þurfti að leita til Alþingis um lagafyrirmæli, bæði vegna þeirrar breytingar, sem þegar er á orðin, og fyrirhugaðra breytinga, ef á eiga að komust að meira eða minna leyti. Það verður óhjákvæmilegt að bæta við einum til tveimur föstum kennurum við skólann, vegna tvískiftingarinnar á efra hluta hans. Þá er rjett, að það sje beint lögákveðið, að taka skuli skólagjald, ef svo á að vera. Að vísu er nú lagaheimild til þess, en sú heimild hefir ekki verið notuð enn, vegna þess, meðal annars, að námskostnaðurinn hefir verið ærinn undanfarið án þess. Jeg er þeirrar skoðunar, að skólagjald eigi að taka og nota það sjerstaklega fyrir utanbæjarnemendur, einkum þá, er ætla mætti að hefðu verri eða örðugri afstöðu vegna þess, að slitið var sambandinu við mentaskólann. Þá er heimildin til að ákveða ýmislegt með reglugerð, t. a. m. skyldu kennara. Nú er t. d. talið, að fastir kennarar sjeu eigi skyldir án sjerstakrar borgunar að kenna meira en 24 kl.st. á viku. Sumstaðar erlendis a. m. k. er heimtað 27–30 kl.st. á viku, og þar er þó sumarleyfi miklu styttra. Það má vel vera, að það hafi verið ástæða til að hafa þetta svo hjer áður. En nú, þegar launakjörin eru orðin sæmileg, er ástæða til að gera meiri kröfu til vinnu. Þetta á viðar við, t. d. við suma aðra skóla. Jeg skal annars ekki fara frekar út í einstök atriði frv. Nú, þótt það sje ekki hugsunin, að Alþingi fari að semja skólareglugerð, þá eru háttv. mentamálanefndir svo skipaðar, að líklegt er, að þær muni gefa góðar bendingar mentamálastjórn landsins um samning væntanlegrar reglugerðar, um aðalatriði. Af því að það er tekið upp í lagafrv., að skólinn skuli vera óskiftur undirbúningsskóli, sjerstaklega undir háskólann, sem jeg tel rjett, þótt það geti verið reglugerðaratriði, þá er það beint verkefni nefndanna að segja álit sitt um þetta. Þá er hitt, sem þegar var til umr. á þinginu 1919, hvort aftur ætti að taka upp grísku að einhverju leyti og latnesku í meira mæli. Eða hverjar ættu að vera aðalkenslugreinarnar. Tillögur utanþingsnefndarinnar ganga í þá átt, að þetta eigi að vera íslenska, latneska og stærðfræði. Jeg geri ráð fyrir, að þetta sje allalment álit skólamanna, eða breytingin frá 1904 hafi verið til hins verra. Er það fært til, að stúdentar, sem komið hafa frá mentaskólanum, eða eru útskrifaðir eftir þeirri reglugerð, sem nú er í gildi, standi ekki á eins háu mentunarstigi eins og stúdentar eftir gamla laginu, sjeu ekki eins hæfir til að taka á móti háskólamentun eins og hinir. Jeg skal nú ekki fara langt inn á þetta mál. Jeg býst við, að það sje örðugt um að dæma fyrir leikmenn um öll þessi mál. Og þótt jeg hafi allmikið haft með stjórn fræðslumála landsins að gera, bæði fyr og síðar, þá er jeg þó ekki annað en leikmaður í þessum efnum. Mjer sýnist að vísu dálítið varhugavert að leggja ofmikið upp úr þeirri rannsókn, sem farið hefir fram um samanburðinn á gamla og nýja laginu, sjerstaklega hjer, bæði af því, að rannsóknarefnið er fremur lítið, og svo má vera, að dómur skólamanna, sjerstaklega þeirra, sem voru undir öðrum reglum, sje ekki alveg hlutlaus. Orðtækið laudator temporis acti á ekki einungis við löngu liðinn tíma. Það er ekki örgrant um, að mönnum, sem komnir eru yfir miðjan aldur, finnist heldur betra á stundum það lag, sem var í þeirra ungdæmi. Má ske ekki síst, að það eigi sjer stað um endurminningarnar frá lærða skólanum, að öll skipun standi þar í betra og bjartara ljósi en mönnum finst nú vera. Ekki ósennilegt, að þetta geti haft einhver áhrif. En í svona sjerstöku efni, sem skipun mentaskólans og sambands hans við háskólann, eru ekki nein tiltök að fara eftir öðru en því, sem þeim kemur mest saman um, sem um fræðslumál fjalla, aðallega hjer kennarar mentaskólans og háskólans. Og jeg held, að skólamönnum, ekki einungis hjer, heldur og annarsstaðar á Norðurlöndum, komi yfirleitt saman um, að heppilegra sje að hverfa aftur, að nokkru að minsta kosti, í gamla farið. Mjer þykir líklegt, að mjög bráðlega komi till. um kennaraskólann, og vona jeg, að hv. mentmn. taki þær til athugunar, þótt sennilega verði ekki tími til að bera þær fram í stjórnarfrumvarpi.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg mun leyfa mjer að hafa formála nokkum fyrir máli mínu um aðalefnið. Í júlímánuði 1918 sátum vjer að samningum við Dani, er lauk með þeim hætti, sem fullkunnugt er. Mjer var það ljóst, að vjer ljetum mikið til við Dani, til þess að fá þá til að viðurkenna fullveldi vort. Mjer var og ljóst frá upphafi, að mótstaðan gegn sáttmálanum hefði gert miklu meira gagn, það er að skilja, ýtt meira undir góða framkvæmd hans, ef hún hefði ráðist meira á 7. grein en hún gerði. Því að höfuðgalli sáttmálans er sú grein, að leyfa Dönum að fara með utanríkismál vor um 20 ár, þótt í umboði sje. Vjer gengum þó að sáttmálanum, sem sjálfsagt var. Eftir því, sem stóðst í odda með oss og Dönum um eðli sambands þess, sem var í verki milli landanna, var það eigi hyggins háttur að láta ónotað tækifærið til þess að fá þá til að viðurkenna fullveldi Íslands, þ. e. viðurkenna, að sambandið væri og skyldi vera hreint konungssamband, svo sem vjer höfðum ætíð haldið fram að vera ætti og væri. Þessu færi mátti ekki sleppa, jafnvel þótt 7. gr. yrði svo, sem hún er. Hvað hefði orðið, ef vjer hefðum eigi lokið málum vorum við Dani áður en vopnahlje komst á? Þá hefði sannarlega alt staðið í sama farinu sem áður, og vjer staðið þeim mun ver að vígi sem heimurinn er orðinn verri eftir stríðið en fyrir það. Þó munu sumir hafa gert sjer vonir um, að oss mundi auðnast að losna að fullu úr öllu sambandi við Dani, ef vjer segðum skilið við þá, í stað þess að gera sáttmála við þá. Þessir menn munu hafa bygt vonir sínar á því, að Englar mundu vilja sýna það í verki á oss, að þeir væru verndarar smáþjóðanna, sakir þess, að þeir höfðu þá vernd smáþjóðanna mjög á orði. En það mundu hafa orðið hin mestu vonbrigði. Var mönnum vorkunnarlaust að muna, hvað gerðist fyrir rúmri öld. Þá áttu Englar í stríði við Dani og höfðu gert sig líklega til að losa Ísland undan danskri óstjórn.*) En þeir hurfu frá því óðar en friður var saminn í Kiel 1814.*) þeir kusu þá heldur vingan stærri þjóðarinnar og mundu hafa gert svo enn. Og þótt vjer hefðum losnað með tilstyrk Engla, þá mundu þeir vafalaust hafa áskilið sjer að vera verndarar landsins, og mundi sú vernd hafa komið nær sjálfstæði voru en 7. grein sáttmálans, þótt leið sje. Jeg gerði og ráð fyrir því, að þjóðin mundi gæta þess, að í framkvæmd sáttmálans væri því öllu haldið til skila, sem í honum felst oss til handa af góðu. Jeg bygði og á því, að þjóðin mundi þegar hefja undirbúning undir atkvæðagreiðsluna eftir 1940, því að jeg þóttist vita, að sá Íslendingur væri enginn í landinu, að hann ætlaði sjer eigi þá að losna við 6. gr. og 7. gr. sáttmálans og aðra annmarka hans, ef hann verður þá yfir höfuð endurnýjaður. Jeg gekk því nokkurn veginn óhræddur að samningnum. En nú gerast þó hræðsluefnin fleiri en jeg hugði um stund. þess vegna vil jeg gera skyldu mína og vara Íslendinga við að „fljóta sofandi að feigðarósi“, og hvetja þá til að krefjast viturlegra framkvæmda á sáttmálanum og staðfastrar aðgæslu á því, að rjettur vor sje hvergi fyrir borð borinn. Ástæður eru margar og miklar til slíkrar kröfu af hendi þjóðarinnar til þings og stjórnar, og skulu nú taldar nokkrar þeirra. Fyrst vil jeg telja það, að sáttmálinn var saminn á skömmum tíma, og að mest af þeim tíma fór í þrátt um aðalatriði, en orðalag í ýmsum atriðum varð því eigi svo ljóst, sem skyldi. Kann því að orka tvímælis um skilning á einstökum atriðum, t. d. í § 7. Því er nauðsyn, að íslenska stjórnin haldi fast á þeim skilningi, sem hinir íslensku samningamenn og þingið lagði í sambandslögin, er það samþykti þau. Það tel jeg annað, að sáttmálinn gerir eigi með berum orðum ráð fyrir öllu, sem fyrir getur komið, sjá t. d. § 3. Þar er þá nauðsynlegt, að stjórn vor sjái um, að framkvæmdin verði samkvæm anda sáttmálans eftir vorum skilningi. Það tel jeg hið þriðja, að sjálfsagt má búast við því, að Danir reyni að teygja sáttmálann sjer í vil, sbr. skrif Knud Berlins um § 7 o. fl., og verðum vjer því vel að gæta vor og þola eigi nein undanbrögð eða rangar skýringar á ákvæðum sáttmálans. Það tel jeg hið fjórða, að stjórn vor gæti gleymt árvekninni, ef hún vissi eigi þá alþjóðar kröfu á hendur sjer, er hjer var nefnd, svo ríka, að hver minsta yfirsjón og vanræksla mætti endast henni til falls eða dóms. Það tel jeg hið fimta, að öllum almenningi þurfa þegar að verða kunn öll þau deiluatriði, sem fyrir koma, svo að hann lifi eigi í sífeldu tilhugalífi við Dani og haldi, að nú sje öllu vel borgið, hvernig sem með er farið. Hann verður að vaka yfir rjetti sínum og verður að vera óljúgfróður um fyrirætlanir og tilraunir hins aðiljans. Því verður stjórn vor að láta tafarlaust skríða til skarar um öll vafaatriði. Það tel jeg hið sjötta, að öll misgrip, sem verða í upphafi, verða að fordæmum, sem farið verður eftir síðar. Því er nú í upphafi mest nauðsyn á festu og skörungskap í framkvæmd sáttmálans. Þá kem jeg að efni tillögunnar, að framkvæmd § 7. En til þess að ráða við sig, hverrar framkvæmdar skuli krefjast, þurfa þingmenn að gera sjer fyllilega ljóst, hvers konar samband nú er milli Íslands og Danmerkur. Fullveldisnefndir Alþingis 1918 leiddu rök að því, að hjer væri um hreint konungssamband að ræða, og studdu þeir það mál báðir, Gjelsvik og Lundborg. Og með þessum skilningi samþykti Alþingi sambandslögin. Skýringar á vafastöðum mega því eigi koma í bág við þetta grundvallaratriði, og eru því allar slíkar skýringar útilokaðar. - Þar sem ákvæði sáttmálans (sambandslaganna) eru óljós eða ónóg, þá verður að fylla þau út eftir anda og grundvelli sjálfs hans og almennum venjum og hugtökum, er nú ganga meðal þjóðanna. par er nú annar mælikvarði. Jeg vil þó geta þess, að Knud Berlin heldur því fram í bók sinni „Den dansk- islandske Forbundslov af 30. November 1918“, Kh. 1920, að sambandið sje málefnasamband af því að hann telur samið um að hafa sama konung. En Ragnar Lundborg hefir þó hrakið það gersamlega í „Syn og segn“ 1920 og í óprentaðri bók, þar sem hann sýnir fram á, að Ísland og Danmörk sjeu hvorki sambandsríki (Bundesstaat) nje ríkjasamband (Staatenbund), heldur sjeu ríkjasamningsaðiljar í samningssambandi (Staatenallianz). Skilning þessara tveggja manna á § 7 er að sama skapi ólík. Knud Berlin segir á bls. 49, að Ísland geti eigi sjálft samið eða komist í sambönd við önnur ríki í 25 ár, og að konungur Íslands geti eigi komið fram fyrir þess hönd út á við og að hann geti hvorki sent erindreka nje tekið við þeim. Þetta þykist hann byggja á 7. gr. sáttmálans. Ragnar Lundborg kemst að gagnstæðri niðurstöðu með betri skilningi á sömu grein: „Ísland hefir ótakmarkað jus legationum, sendirjett og viðtökurjett, þ. e. a. s. sama rjett til þess að senda og taka við ríkjaerindrekum (diplomat) sem hvert fullvalda ríki hefir“. Knud Berlin hefir fylgismenn í þessuni skilningi, þar sem er Funder, skrifari dönsku samninganefndarinnar, sem heldur því fram í skrifi sínu um sáttmálann, að Íslendingar geti eigi sent ræðismann eða sendiherra til Kaupmannahafnar, heldur verði forstöðumaður í danskri stjórnarskrifstofu í Reykjavík og forstöðumaður fyrir stjórnarskrifstofu Íslands í Kaupmannahöfn að heita „skrifstofustjóri, deildarstjóri, stjórnarfulltrúi eða þess háttar“. Hafa þau nöfn aldrei heyrst hjer í Nd. Þessar kenningar þeirra fjelaga hefir eigi aðeins Ragnar Lundborg hrakið með fyllstu rökum, heldur hefir og stjórn Danmerkur og konungur þess lands hrakið hana í verki. Því að hingað var þegar sendur danskur sendiherra, og hefir því Danmörk játað ótvíræðlega rjett Íslands til þess að taka við sendiherrum annara þjóða. Nú er Danmörk í sjálfsvald sett í 15. gr. sáttmálans, með hverjum hætti hún gætir hagsmuna sinna hjer, og er því hjer fenginn órækur vottur um skilning þeirrar stjórnar, sem var þá í Danmörku. En sem menn vita, var það sú hin sama, er samþykti sáttmálann. Enn má nefna skilning, sem Alþingi mun seint ganga fram hjá eða telja ómerkan. En það er skilningur Alþingis sjálfs, sama þings, er samþykti sáttmálann. Það samþykti þessa grein með þeirri skilning, sem er í áliti fullveldisnefnda þingsins 1918 (Alþt. 1918, A, sambl.þ., bls. 24). „Hið eina, sem í fljótu bragði gæti virst vera sameiginlegt, eru utanríkismálin. En það er þó ekki. Í fyrsta lagi gerir 7. gr. ljóslega ráð fyrir íslenskum utanríkismálum, og þótt annar þjóni oss eftir umboði, þá er og verður það eigi ástæða til að telja utanríkismálin sameiginleg. En auk þess liggur alt undir samþykki vort, sem gert er í þeim málum, og enn má geta þess, að vjer getum sent svo marga fulltrúa út, sem vjer viljum, og gætum því tekið alla meðferð utanríkismálanna sjálfir, þótt vjer tækjum eigi umboð af Dönum“. Næsta þing, skipað sömu mönnum, ákvað svo að senda íslenskan sendiherra til Kaupmannahafnar, og stjórn vor hefir nú framkvæmt það. Með þessu hefir þá þing og stjórn Íslands sýnt í verkinu, að þau telja Ísland hafa rjett til þess að senda sendiherra til annara ríkja. Og þetta hefir konungur Danmerkur og stjórn viðurkent, með því að veita honum viðtöku, svo sem og konungur Íslands og stjórn hafa neytt rjettar vors til þess að taka við sendiherrum annara ríkja, þá er hinum danska sendiherra var veitt viðtaka hjer. - Þá hefir og stjórn Þýskalands sent sendiherra til konungsins yfir Íslandi, og er sá í Kaupmannahöfn, þar sem konungur Íslands býr að jafnaði. Ekki er þá stjórn Þýskalands sammála Knud Berlin um það, að konungur vor geti eigi komið fram fyrir vora hönd út á við, og hefir hún sýnt þann skilning í verki. Og vafalaust mundi hún hafa sent hingað til Reykjavíkur þennan sendiherra, ef gengi marksins væri eigi svo lágt, sem það er. Því að þótt svo sje í orði kveðnu, að sendiherrar sjeu sendir konungum landanna, þá getur það eigi átt við hjer, þar sem svo sjerstaklega stendur á, að konungur er einn og ábyrgðarlaus í öðru landi. Ríkin verða að senda sendiherra sína hingað, því að hjer er sú stjórn, sem ræður utanríkismálum Íslands og ber ábyrgð á stjórnarstörfum konungsins yfir Íslandi. Jeg geri mjer í hugarlund, að nokkrir kunni þeir menn að vera, sem nú vilja spyrja: Hvað vilt þú með þingsályktun, úr því svo margir skilja 7. gr. sáttmálans á þennan veg? Þar til svara jeg þessu. Jeg ávarpaði þá stjórn, er nú situr, þegar hún tók við, og bað hana lengstra orða að gera svo, sem segir í tillögunni. En hún hefir eigi verið svo skjót til framkvæmda, sem jeg hefði kosið. Nú vil jeg reyna, hvort eigi verður greiðara um framkvæmdirnar, ef deildin æskir þess öll. Í annan stað þykir mjer eigi víst, að allar danskar stjórnir til 1940 líti svo á, sem hin fyrsta. Og í þriðja lagi er eigi nóg að skilja slíkan sáttmála rjett, heldur þarf og að sýna öllum heimi skilninguna með framkvæmdinni. Við hinu er og hætt, sem fyr var sagt, að lengi búi að fyrstu gerð, og mun því eigi seinna vænna að gera alt, sem gera ber og með þeim hætti, sem vera ber. Og nú er þar á að líta, hvernig beri að skilja 7. gr. sáttmálans, og hvern veg eigi að framkvæma hana. Fyrsta málsgrein hennar hljóðar svo: Danmörk fer með utanríkismál Íslands í umboði þess. Danmörk gerir Íslandi þann greiða að fara með utanríkismálin, þ. e. að reka erindi Íslands í utanríkismálum eftir umboði og fyrirsögn þess. Þetta er nákvæmlega sama eðlis sem greiði sá, er sendiherra Bandaríkjanna í Þýskalandi gerði Englendingum í stríðinu, að fara með erindum þeirra þar  (á dönsku: varetage deres Interesser)  . Samskonar umboð getur hver danskur sendimaður fengið til þess að fara með erindum vorum á þeim stað, sem hann er. Og utanríkisráðherra Dana getur því og orðið samskonar umboðsmaður vor til þess að flytja hinum einstöku sendimönnum vilja umbjóðandans í hvert sinn og í hverju máli. En hvorki hann nje þeir hafa nein umráð yfir því, hvað gert er, og þótt þeir vildu gera eitthvað upp á eigin hönd, þá er það ógilt, nema samþykki rjettra Íslenskra stjórnarvalda komi til. Ýmsir menn halda því fram, að 7. gr. sjálf sje það umboð, er hún nefnir. En sje svo, þá er það umboð innihaldslaust og þýðir því eigi annað en heimild til þess, að Danir þeir, er starfa að utanríkismálum þess ríkis, megi og taka við umboði til þess að fara með erindum Íslands, og heimild til þess, að Ísland eða stjórn þess megi gefa þetta umboð. En hið eina rjetta í framkvæmdinni er það, að hver sá danskur erindreki, sem vjer viljum láta starfa fyrir oss, fái til þess sjerstakt umboð frá oss, þ. e. frá utanríkisráðherra vorum, og síðan fyrirsögn fyrir hverju því verki, er hann skal vinna. Þetta skal og tilkynna stjórn hvers ríkis, þar sem slíkir umboðsmenn vorir eru, svo að þau viti, að vjer höfum þar sendiherra, ræðismenn o. s. frv. Enginn annar skilningur kemst að, þar sem vjer erum fullvalda ríki og höfum ekkert sameiginlegt við Dani, nema konunginn af hendingu. Þriðji liður greinarinnar sýnir, að greinin er að minsta kosti ekki sjálf umboð fyrir Dani að fara með öll vor utanríkismál. því að þar er gert ráð fyrir, að stjórn Íslands geti sent menn úr landi á sinn kostnað til að semja um sjerstök málefni. En þar sem sáttmálsgreinin sjálf er ekki neitt allsherjarumboð, þá sjest á því, að sjerstakt umboð verður að koma til, ef danskur erindreki á að fara með erindum vorum. Enn er þess að geta, að Danir hafa víða erindreka, þar sem oss er þeirra engin þörf. Þeir hafa þá ekkert umboð til að fara með utanríkismál vor, enda væri það óeðlilegt, þótt fyrsti liður greinarinnar heimili oss að gefa þeim það og þeim að taka. Ef vjer hins vegar þurfum að hafa erindreka þar, sem Danir hafa engan, þá getum vjer sent þangað íslenska sendimenn samkvæmt þriðja lið. Sýnir það og, að greinin er ekki umboð handa Dönum til þess að fara með öll vor utanríkismál. Greinin er því rjett skilin svo: Danmörk gerir Íslandi þann greiða, að bjóða erindrekum sínum að fara með erindum Íslands, ef það og þar sem það vill gefa þeim umboð til. En Ísland hefir óskertan rjett til þess að láta sína eigin menn gera það, þegar það kýs, og hefir óskorað jus legationum, sendirjett og viðtökurjett. Rjett íslensk stjórnarvöld fullgera og staðfesta alla ríkjasamninga Íslands, samkvæmt 7. gr., 4. lið. En hver eru nú þessi rjettu stjórnarvöld og með hverjum hætti veita þau samþykki sitt? Ísland er fullvalda ríki og ræður öllum sínum málum sjálft, og þá einnig utanríkismálum. Rjett stjórnarvöld eru því sömu stjórnarvöld, sem ráða utanríkismálum í öðrum löndum: konungur, þing og utanríkisráðherra, eða aðrir ráðherrar, er undirrita þau með konungi. Jeg hefi áður talið þá, er eigi aðeins neita því, að utanríkismál Íslands sjeu sameiginleg við Danmörk, heldur halda því fram, að íslenska konungsríkið hafi fullkominn sendiherrarjett, jus legationum, bæði sendirjett og viðtökurjett. Þeir voru Ragnar Lundborg, fullveldisnefndir Alþingis, Alþing 1918 og Alþing 1919, stjórn Íslands og konungur þess, stjórn Danmerkur og konungur og stjórn Þýskalands. Hjer við má bæta ágætum fræðimanni á þessu sviði, Gjelsvik. Því að hann ljet þessa skoðun ótvírætt í ljós, þá er jeg bar málið undir hann. Og enn skal þess getið, að Knud Berlin heldur því fram, að Ísland hafi sín sjerstöku utanríkismál, þótt þá verði óskiljanlegt, hvernig hann kemst að sinni niðurstöðu. Niðurlagið á 4. lið 7. gr. sáttmálans er mjög óljóst orðað, þó var oss, hinum íslensku samningamönnum, frá upphafi ljóst, hversu rekja skyldi það hnoða. Og í undanförnum athugasemdum hefi jeg reynt að benda þm. á, hversu það skal gera. Orðin hljóða svo: „Ríkjasamningar þeir, sem Danmörk gerir eftir að sambandslög þessi hafa náð staðfestingu, skuldbinda ekki Ísland, nema samþykki rjettra íslenskra stjórnarvalda komi ti 1“. Þegar nú utanríkismál ríkjanna eru fullkomlega aðskilin, þá þarf eigi að setja í lög eða samning neitt ákvæði um, að ríkjasamningar þeir, er Danmörk gerir fyrir sjálfa sig, skuldbindi eigi Ísland. Það liggur í hlutarins eðli. Orðin geta því eigi þýtt annað en þetta: „Ríkjasamningar þeir, er danskir umboðsmenn gera fyrir Íslands hönd, eftir að sambandslög þessi hafa náð staðfestingu, skuldbinda eigi Ísland, nema samþykki rjettra íslenskra stjórnarvalda komi til“. Og það þýðir aftur, að umboð vort til danskra erindreka getur eigi náð lengra en til undirbúnings samninga. En samþyktin hverfur ætíð undir íslensk stjórnarvöld, þ. e. konung Íslands og þann ráðherra, er skrifar undir með honum, það er að segja venjulega hinn íslenska utanríkisráðherra. Ef þetta væri ekki svo, þá væru utanríkismál vor í fullri óreiðu. Ef t. d. danskur utanríkisráðherra undirritaði með konungi vorum samning við eitthvert ríki, þá væri það brot á 7. gr. sáttmálans, því að þá vantaði samþykki rjettra íslenskra stjórnarvalda, eða samningurinn væri með öðrum orðum ekki skuldbindandi fyrir Ísland. Einhver kynni að vilja svara þessu svo, að konungur Íslands væri þó rjett stjórnarvald og að þessi meðferð væri samkvæm 17. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir svo: „Konungur gerir samninga við önnur ríki“. En sá maður mundi hafa gleymt 1. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem stendur: „Stjórnskipulagið er þingbundin konungsstjórn“. því að samkvæmt henni verður ætíð einhver íslenskur ráðherra að bera ábyrgð á stjórnarathöfnum konungsins, ekki síður undirskrift samninga en öðrum athöfnum hans. En danskur ráðherra getur eigi borið ábyrgð fyrir Alþingi og yrði því konungur að vera einvaldur í utanríkismálum vorum, ef sú aðferð væri rjett, sem jeg gerði ráð fyrir, og væri þá brotin 1. gr. stjórnarskrárinnar. En þá þyrfti hann eigi heldur að ómaka neinn danskan, þýskan eða enskan eða rússneskan ráðherra til undirskriftar með sjer, enda væru þeir allir jafngildir til undirskriftar með konungi Íslands. Þótt jeg hafi farið þessum orðum um ábyrgðina gagnvart Alþingi í utanríkismálum vorum, þá hefði þess eigi verið þörf, því að Lundborg hefir tekið þetta skýrt fram í „Serprent av Syn og segn 1920“, bls. 13. Skal jeg lesa orð hans með leyfi forseta: I en konstitutionelt styrd stat måste altid någen minister taga det konstitutionella ansvaret även för utrikes politiken. Den danske utrikesminister ár en dansk ämbetsman och ingen unionell sådan och bär ej detta ansvar gentemot Ísland. Därav följer att nágen av de isländske ministrarna måste göra det.1) En hitt skiftir þó mestu máli hjer í deildinni, að Alþingi 1919 og 1920 hefir haft þessa skoðun og lýst yfir henni í ekki ómerkara skjali en stjórnarskráin er. Seytjánda grein hennar hljóðar svo: „Konungur gerir samninga við önnur ríki. Þó getur hann eigi slíka samninga gert, ef þeir hafa í sjer fólgið afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi, eða ef þeir horfa til breytinga á stjórnarhögum ríkisins, nema samþykki Alþingis komi til“. Þessi grein í sambandi við 1. gr. stjórnarskrárinnar sýnir, að skoðun Alþingis er nákvæmlega hin sama, sem jeg hefi nú lýst. Jeg þarf því eigi að efa það, að þingið sje enn á sama máli. En mjer þykir það eigi nóg, að einhver af ráðherrunum beri ábyrgð á utanríkismálunum, heldur tel jeg nauðsynlegt, að öll utanríkismál hverfi undir einn ráðherra. Jeg skal ekki fjölyrða mjög um sjerstaka liði tillögunnar. Um 1. lið er það að segja, að ætlun mín með honum er sú, að öll utanríkismál hverfi undir einn ráðherra, er heiti utanríkisráðherra Íslands. Enginn skilji þó orð mín svo, að með þessu vilji jeg stofna nýt ráðherraembætti, en sjerstök skrifstofudeild verður að vera fyrir þau mál. Hitt er algengt, að einn maður gegni mörgum ráðherrastörfum. Tökum til dæmis forsætisráðherrann hjer. Hann er nú þegar bæði forsætisráðherra, dómsmálaráðherra og kirkju- og kenslumálaráðherra. Þar hefir hann þriggja ráðherra starf, og tæki hið fjórða, ef hann yrði utanríkisráðherra. Jeg vil einkum færa þrjár ástæður fyrir því, að þessi breyting sje nauðsynleg: 1. Að óheppilegt er, að utanríkismálin þvælist milli allra skrifstofanna og enginn hafi yfirlit yfir þau. 2. Að óþægilegt er fyrir útlendinga að þurfa að hrekjast úr einni skrifstofu í aðra til þess að geta fundið þá menn, er utanríkismálin hafa með höndum og þeir eiga erindi sín við. 3. Að það er er ekki vansalaust þjóð og þingi að sjá ekki til þess, að haldið sje uppi heiðri landsins, en það er ekki gert, meðan landið hefir ekki sinn utanríkisráðherra. Jeg vil minna hjer á orð eins hv.þm. í deildinni, er hann hafði nýlega um þetta á kosningafundi um daginn, að engan veginn væri það lítils virði, að sýnast vera það, sem maður er. Jeg hvet engan til að sýnast annað eða meira en hann er, en þótt einhverjir sjeu svo yfirlætislausir, að þeir vilji jafnan setjast í krókbekkinn, þá hafa þeir enga heimild til að sýna þá auðmýkt, þegar þeir fara með umboð þjóðar sinnar. Að þetta sje framkvæmt, sýnist mjer ekki vera annmörkum bundið, og jeg skil ekki, að það ætti að geta móðgað neinn. Sáttmálinn ætlast beint til þess í 15. gr., að Ísland gæti hagsmuna sinna í Damörku, með hverjum þeim hætti, sem það vill, og þá einnig með því að senda þangað sendiherra og sýna með því, að vjer höfum jus legationum. En þótt vjer hefðum engin önnur afskifti af utanríkismálum, þá þyrftum vjer þó að hafa utanríkisráðherra yfir þessum eina sendiherra. Jeg vil enn nota tækifærið til þess að minna á það, að ekki er nóg fyrir afskekt land, sem um margar aldir hefir hangið í perlufestinni Ísland, Færeyjar og Grænland, að senda í eitt skifti fyrir öll til ríkjanna skjal um það, að á því herrans ári 1918 hefði Ísland verið viðurkent fullvalda ríki. Stjórnmálamenn sitja ekki á hverjum degi í skjalasöfnum til þess að leita að einhverjum lappa um stjórnarfar Íslands. Þeir þurfa að vita þetta og skilja á annan hátt, ef að gagni á að verða. Þeir þurfa að sjá fullveldi vort í atburðum sjálfs lífsins og viðskiftunum við oss. En til þess að það megi verða, þurfum vjer að hafa sendiherra í útlöndum með fullkomlega jafnri virðingu við aðra slíka sendiherra og utanríkisstjórn hjer heima fyrir. Þetta mál er því hvorki tildur nje heimska, eins og sumir vilja halda fram, heldur er hjer um lífsnauðsyn að ræða og virðing þjóðarinnar í veði, ef eigi er framkvæmt. Fáfræðin um Ísland er svo mögnuð, að rækilega þarf að taka þar í taumana. Það er því full þörf á íslenskri utanríkisstjórn, svo að þjóðirnar viti, hvar samningavaldið er, hvar hinn íslenski utanríkisráðherra er, enda taldi hæstv.forsrh. (J. M.) í ræðu fyrir skömmu, að nafnið væri þýðingarmikið. Annar liðurinn hljóðar um það, að halda fast fram skilningi hins íslenska hluta ráðgjafarnefndarinnar, eftir 16. gr. sambandslaganna, að þeir menn sjeu íslenskir embættismenn, sem sendir eru eftir 7. gr. 3. lið þangað, sem engir danskir sendiherrar eru eða ræðismenn, og slíkt hið sama ráðunautar, sem sendir eru eftir sömu grein, sama lið. Í fundargerð hins íslenska hluta dansk-íslensku ráðgjafarnefndarinnar frá 7. júní 1920, var 2. mál á dagskrá utanríkismál. í fundargerðinni segir svo: „Að tilhlutun forsætisráðherra var rætt um væntanlegan sendiræðismann í Miðjarðarhafslöndunum. Út af þessu samþykti nefndin svolátandi yfirlýsingu: Nefndin lýsir því áliti sínu, að tjeður ræðismaður verði íslenskur embættismaður, enda þótt utanríkisráðherra Dana undirriti skipun hans í umboði íslensku stjórnarinnar, (var gert ráð fyrir, að hann gæti það á ábyrgð íslensku stjórnarinnar); að honum beri að senda skýrslur sínar beint til íslensku stjórnarinnar; að honum verði greidd laun og skrifstofufje beint úr ríkissjóði Íslands, og að skylda hans til að leggja fje í lífeyrissjóð og rjettur hans til lífeyris, þegar hann sleppir stöðunni, fari eftir íslenskum lögum. Og sama skilning heldur nefndin fram um ráðunaut (attaché), ef það yrði að ráði að senda hann í stað ræðismanns.“ Þessum skilningi vil jeg, að stjórnin haldi fram, ef ágreiningur verður, en það er eigi ennþá víst, að svo verði. þegar svo danska ráðgjafarnefndin settist á fund með oss, 5. ágúst 1920, svöruðu þeir þessum atriðum svo: „I det vi erkende at Forbundslovens § 7 lader sig, hvad Sager af den foreliggende Karakter angaar, udföre i Praksis ad forskellige Veje, maa Nævnets danske Afdeling hævde, at den Ordning, som de Islandske Medlemmer af Nævnet har givet Udtryk i deres Erklæring i alt Fald ikke stemmer med de danske Medlemmers Opfattelse af Ord og Aand i Forbundslovens § 7, der forudsætter Enhed i det danske Udenrigsstyre, som paa Islands Vegne tillige varetager dettes udenrigske Anliggender, jfr. de fælles Bemærkninger til § 7. Den danske Afdeling maa forbeholde sig fornöden Tid til Sagens nærmere Overvejelse og til Forhandling med den danske Regering i Lighed med, hvad man maa antage, har fundet Sted for den islandske Afdelings og den islandske Regerings Vedkommende, hvorefter Sagen vil kunne optages til endelig Dröftelse indenfor Nævnet ved dettes Möde i kommende Aar.*) Af þessu má öllum vera það ljóst, að hjer er ekki lýst neinu stríði af hálfu hins danska hluta nefndarinnar, heldur hafa þeir aðeins áskilið sjer frest til að ræða málið og bera sig saman við dönsku stjórnarvöldin,**) enda þótt þeir hafi skilið greinina öðruvísi. Orð dönsku nefndarmannanna um, að danska utanríkisstjórnin þurfi að vera ein heild, lúta að athugasemdum samningamanna við 7. gr.: „Enda þótt danska utanríkisstjórnin, sem fer með utanríkismál Íslands í umboði þess, hljóti að vera ein, undir einni yfirstjórn, til þess að girða fyrir gagnstæðar ályktanir og framkvæmdir, hafa þó, o. s. frv.“ Þessi orð eru inn komin að tilhlutun hinna dönsku samningamanna, og vjer mótmæltum þeim eigi sakir þess, að skynsamlega upp tekin og rjett skilin eru þau rjettmæt. Og þar sem hinir dönsku samningamenn voru gáfaðir menn, þá verðum vjer að ætla, að þeir hafi lagt sama í þessi orð og vjer, þótt orðalagið megi telja villandi. - Hjer getur alls eigi verið að ræða um stjórnina í utanríkismálum Dana. Hún breytist hvorki nje raskast, þótt þeir fari með vor mál í umboði, hvort sem það er að öllu leyti eða nokkru leyti. Nei, hjer er átt við dönsku utanríkisstjórnina, sem fer með utanríkismál Íslands í umboði þess; hjer er átt við hina dönsku umboðsmenn, sem fara með mál vor. Hjer segir því, að stjórnin á utanríkismálum Íslands þurfi að vera ein o. s. frv. En það verður hún eins, þótt umræddir sendimenn verði íslenskir embættismenn, því að bæði þeir og umboðsmennirnir vinna undir einni yfirstjórn, undir utanríkisráðuneyti Íslands. Auk þess er til öryggis tekið fram í greininni, að umboðsmennirnir skuli fá að vita um, hvar og hvenær íslenskir menn koma inn í kerfið, til þess að samvinna geti verið á milli, eða með öðrum orðum til þess, að íslenska utanríkisstjórnin verði ein heild. Þetta liggur í athugasemdinni og annað ekki. En því ber jeg þetta fram hjer, að stjórnin geti haft nokkum styrk að baki, ef til deilu kemur. 3. liðurinn er um það, að þessir sendimenn heiti sendiherrar. Og er það til þess, að þá hafi þeir lykla að dyrum og eyrum manna, sem þeir kæmist eigi annars til, eins og forsætisráðherra hefir tekið rjettilega fram hjer á þinginu nýlega. 4. liður, að samningar fyrir Íslands hönd verði gerðir af þessum mönnum. En til þess liggja þau rök, að sjálfs er höndin hollust, því að þótt útlendir menn væri allir af vilja gerðir, mundi þó giftudrýgra, að í stað þeirra kæmi íslenskir menn, fæddir og uppaldir við íslenska staðháttu, og nákunnugir íslenskum málum. 5. liður, að sjá um, að sendiherra vor í Kaupmannahöfn gangi þar að öllu til jafns við sendiherra annara þjóða. Því hefi jeg sett inn þetta atriði, að jeg hefi heyrt ávæning af því, að svo sje eigi áður. í „Politiken“ 2. jan. hefi jeg nýlega lesið, að sendiherra vor hafi verið í konungsboði með þar tilteknum dönskum embættismönnum „og andre Rangspersoner“. Hvort af þessu megi ráða, að hann sje eigi í sendiherraflokknum, veit jeg ekki. En ef svo er, þá er slíkt óþolandi, og vil jeg skora á stjórnina að hlutast til um það, að sendiherra vor verði þar engin hornreka framvegis. Jeg hefi og heyrt, að sendiherra vorum sje eigi ætlað að bera erindi sín upp fyrir utanríkisráðherra Dana sem öðrum sendiherrum, heldur forsætisráðherra. Jeg veit eigi sönnur á þessu, en ef svo er, þá er það gert til þess að villa öðrum sýn á því, hversu háttað er sambandi þessara konungsríkja. En nú gef jeg stjórninni tækifæri til að gefa skýrslu um þetta. Og ef alt er svo sem vera ber, þá má þessi liður falla niður. 6. liðurinn er af því fram kominn, að jeg sje í „Dansk Hof- og Statskalender“, að Jón Sveinbjörnsson einkaritari konungs Íslands, er þar talinn með dönskum embættismönnum, og er þar nefndur „Kabinetssekretær for Íslands Anliggender“, og sama mun hann hafa á nafnspjaldi sínu. þetta vona jeg, að stjórnin sjái um, að verði lagað, því það gæti haldið uppi endurminningunni um „hin sjerstaklegu málefni Íslands“, og er það bæði skaði fyrir Ísland og móðgun við hið íslenska ríki og konung þess. Að lokum vil jeg svo beina þeirri áskorun til íslensku stjórnarinnar, að hún sjái um, að tilsvarandi bók komi út á íslensku fyrir Ísland, og í þeirri bók á J. Sv. að teljast, því að hann er ekki einkaritari konungsins í Danmörku, heldur konungsins yfir Íslandi. þá er ráðgjafarnefndin átti fund í Danmörku síðast, þá fundum vjer að því, að Ísland eða Íslendingar væru í danskri starfsmannaskrá. Voru þá höfð góð orð um að laga þetta. En nú hefi jeg hjer milli handa nýja útgáfu alveg óbreytta að þessu leyti. Áskorun mín til stjórnarinnar er þá sú, að hún gefi út á hverju ári starfskrá (þ. e. Hof og Statskalender) fyrir Ísland, og einkum að hún sjái um, að oss sje eigi gerð sú háðung, að vorir menn sjeu settir í starfskrár annara ríkja, sem Ísland væri hluti úr þeim. Jeg hefi áður við þessa stjórn reynt að koma ýmsu fram, sem miðar að því að efla sjálfstæði þess íslenska ríkis og fylgja fram rjettum skilningi sáttmálans, en hefi fengið daufar undirtektir, og það leitt til lítilla framkvæmda af hennar hálfu. Jeg er seinþreyttur til illinda, en nú er þó svo komið, að mjer er full alvara, að þessi tillaga nái fram að ganga, enda tel jeg ósennilegt, að þm. taki sjer það þrifaverk fyrir hendur að drepa niður rjettum skilningi á 7. gr. sáttmálans. *) Í ríki með þingbundinni konungsstjórn verður ætíð einhver ráðherra að bera ábyrgðina, einnig í utanríkismálunum. Danski utanríkisráðherrann er danskur embættismaður og ekki sambandsráðherra og ber eigi þessa ábyrgð gagnvart Íslandi. Þar af leiðir, að einhver af íslensku ráðherrunum verður að gera það. *) Þótt vjer játum, að 7. gr. sambandslaganna megi framkvæma á ýmsa lund í slíkum málum, sem þessu, verður þó hinn danski hluti nefndarinnar að halda því fram, að það fyrirkomulag, sem hinir íslensku nefndarmenn leggja til í yfir lýsing sinni, sje að minsta kosti ekki í samræmi við skilning hinna dönsku nefndarmanna á orðum og anda 7. gr., sem byggir á því, að danska utanríkisstjórnin sje ein, sem einnig fer með utanríkismál Íslands í umboði þess, sbr. sameiginlegar athugasemdir við 7. gr. Hinn danski hluti verður að áskilja sjer nægan tíma til nákvæmrar íhugunar á málinu og til að ræða það við dönsku stjórnina, svo sem vjer gerum ráð fyrir, að átt hafi sjer stað um íslensku nefndarmennina og íslensku stjórnina. Síðan má taka málið til úrslitameðferðar á fundi nefndarinnar næsta ár. **) Hjer hjá oss leitar stjórnin ráða hjá nefndinni, en ekki öfugt.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi sagt hv.þm. Dala. (B. J.), að jeg væri ófáanlegur, að svo vöxnu máli, til þess að ræða þessa till. við hann hjer í hv. deild. Jeg hefi enn fremur sagt honum frá því, að jeg hafi beðið hæstv. forseta að stilla svo til, að ráðuneytið gæti haft einkafund með hv.þm. á morgun til þess að gefa skýrslu um nokkur mál, þar á meðal að minsta kosti eitt af þeim atriðum, sem um ræðir í till. Þá hefi jeg látið þess getið við hann, að jeg yrði að líta svo á, að í till. feldist vantraust á mjer, eða ekki fult traust á meðferð minni á þeim málum, sem um ræðir í till. Mjer dettur ekki í hug, að hv. deild samþykki svo þýðingarmikla og athugaverða till. íhugunarlaust, og tel sjálfsagt, ef hún á fram að ganga, að henni verði vísað til nefndar. En jeg tel ekki fallið að ræða till. frá minni hálfu nú. Mjer þykir þó rjettara að lýsa yfir því nú þegar, svo ekki verði um vilst, að verði till. samþykt endanlega þannig, sem hún nú er, þá tel jeg það vott um, að jeg hafi ekki það traust hv. deildar, sem jeg tel mjer nauðsynlegt til þess, að jeg geti haldið áfram því starfi, sem jeg hefi með höndum, enda tel jeg till. að ýmsu leyti svo athugaverða, að jeg vil ekki taka á mig ábyrgðina á henni.

Flm. (Bjarni Jónsson) Ólíkt höfumst við að. Jeg stilli mig, og kem ekki fram með vantraustið, heldur miklu fremur með traust á stjórnina, þar sem jeg þó treysti henni að framfylgja till. minni. En hæstv. forsætisráðherra stendur upp með þjósti og vill þetta að vantrausti. Jeg hefi áður beðið hann og alið á honum að kippa ýmsu af því í liðinn, sem tekið er fram í till. minni. Það hefir hann hingað til ekki gert, og er það því ekki nema að vonum, að þessi till. er hjer fram komin.

Forsætisráðherra (J. M.) Neitar hv.þm. Dala. (B. J.) því, að er jeg sagði honum í gær, að jeg teldi vantraust á mjer liggja í þessari till., þá svaraði hann því á þá leið, að vel mætti svo á líta ?

Jakob Möller Jeg get ekki látið hjá líða að lýsa yfir undrun minni á því, hvernig hæstv.forsrh. (J. M.) tekur í þetta mál. Það lítur út fyrir, að hann vilji ekki ræða það opinberlega, en vilji fá tækifæri til að ræða það á leynifundi. Mjer finst hv.þm. Dala. (B. J.) hafa gert ljósa grein fyrir því, að þessar till. sjeu í fullu samræmi við sáttmálann við Dani. Þær eru einnig í samræmi við álit íslenska hlutans í lögjafnaðarnefndinni, og sjálft Alþingi hefir haldið fram sama skilningi. Hjer er þess vegna spurning aðeins um það, hvort stjórnin vilji fylgja þessum ís1enska skilningi á sambandslögunum gagnvart danska skilningnum. Nú færist hæstv.forsrh. (J. M.) undan því að gera grein fyrir afstöðu sinni opinberlega, og hann leggur þó svo mikið kapp á það, að till. verði feld, að hann lýsir yfir því, að hann muni skoða það sem vantraustsyfirlýsingu ef hún verði samþykt. Þetta verður ekki skilið á annan hátt en þann, að hann ætli að reyna að neyða fylgismenn stjórnarinnar til að greiða atkv. gegn till., hver svo sem sannfæring þeirra er. Þessi ógnun hæstv.forsrh. (J. M.) ætti að hafa öfugar verkanir og hann ætti að gjalda þess eða njóta, jeg veit ekki hvernig hann lítur á það atriði, að hann vill fara í felur með jafnaugljóst og mikilsvarðandi mál.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg veit ekki, hvort hv.þm. (Jak. M.) misskilur mig viljandi eða óafvitandi. Jeg vil ekki láta uppi afstöðu mína til málsins á þessu stigi, en jeg hefi ekki heldur gefið í skyn, að jeg vilji fara í felur með hana. Jeg hjelt því aðeins fram, að ótækt væri að ráða þessu máli til endanlegra lykta án athugunar. Jeg er fús til að ræða það við væntanlega nefnd og við síðari umr. Og jeg verð að endurtaka það, að jeg tel hv. deild lýsa vantrausti sínu á mjer, ef hún samþykkir þessa till. þegar í stað og án þess einu sinni að taka tillögu mína um að athuga hana í nefnd til greina. Mjer þykir það liggja í augum uppi, að slíkt mál sem þetta verður að rannsakast í nefnd. Það er of þýðingarmikið til þess, og jeg veit ekki, hvernig hv.þm. eiga að gera sjer fulla grein fyrir því svona alveg umhugsunarlaust. Jeg get þess vegna ekki skilið mótstöðuna gegn því að vísa málinu til nefndar, nema hvað snertir hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Ef nokkrum manni er þægð í því, að eitthvað sje gert, sem lýsir vantrausti á núverandi stjórn, þá er það hv.þm. (Jak. M.). Og nú hefir hann ef til vill vonað, að hægt væri að höggva á þann örðuga hnút, sem svo lengi hefir verið reynt að leysa.

3663Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi ekkert á móti því, að málið fari í nefnd. Hv. deildarmenn varðar eins mikið um heiður og sjálfstæði landsins sem mig. Jeg þykist hafa gert skyldu mína, er jeg bar málið fram; nú eiga þeir að gera skyldu sína og taka málinu sem vera ber. Og ef þeir þurfa nefnd til þess að átta sig á, hvað sje skylda þeirra í þessu máli, þá er betra að það verði með þeim hætti heldur en þeir verði fáfróðir um hana framvegis.

Jakob Möller Mjer þykir það undarlegt, að hv. deild þarf að láta nefnd rannsaka skýlausan og fullkominn rjett Íslands samkvæmt sambandslögunum. Málið er þannig vaxið, að það er óviðeigandi að vísa því til nefndar. Það liggur svo ljóst fyrir, að allir þm. hljóta að hafa áttað sig á því, og mjer þykir það lýsa of lítilli skerpu og ákveðni um sjálfstæði landsins að vefja þetta mál. Jeg get þess vegna ekki varið það fyrir sjálfum mjer að greiða atkv. með því, að málið fari í nefnd. Um aðra þm. get jeg ekki sagt; þeir verða að fara eftir því, sem samviska þeirra býður þeim.