Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pálmi Hannesson) : Þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr., er samið af rannsóknarn. ríkisins. Þess skal getið, að dómarar hæstaréttar hafa yfirfarið frv. og fært inn í það nokkrar smábreytingar. Frv. er flutt af iðnn. eftir beiðni ríkisstj. og felur í sér ákvæði um að veita bæjar- og sveitarstjórnum aðgöngu að hentugu mótaki, nálægt viðkomandi sveit eða kauptúni. Undanfarin ár hefir nokkuð verið unnið að rannsókn á mótaki, en þó sérstaklega 1938, þegar ríkisstjórnin fékk norskan mann, sem fór um og rannsakaði skilyrði til móvinnslu. Hér á landi munu vera um 3000 km2 af mómýri og þykkt mósins er 2½ m. Hér mun vera í jörðu 75000 milljarðar svarðarmós. Þessi kunnáttumaður kemst svo að orði í grg., að það verði að teljast vafasamt, að Íslendingar hefðu ráð á því að láta slík auðæfi ónotuð. Þess ber að geta, að rannsókn þessa manns byggist á því, að hér séu skilyrði fyrir móvinnslu í stórum stíl. Síðastl. sumar tók rannsóknarnefnd ríkisins fyrir að rannsaka til hlítar þetta mál. Þegar ófriðurinn skall á, beindust rannsóknirnar í þá átt að finna, hvernig hægt mundi verða með mótaki að sjá bæjar- og sveitarfélögum fyrir eldsneyti, ef kolainnflutningur stöðvaðist að nokkru leyti eða öllu. Ég get bent á það, að hér í nærlendi Reykjavíkur eru fullir 8 millj. m3 af mó, í Hafnarf. 150 þús., Akranes 76 millj. Þetta sýnir, að hér er af miklu að taka, og eins og nú horfir eldiviðarþörf þjóðarinnar og erfiðleikum hinsvegar, getur það ekki orkað tvímælis, að nauðsynlegt sé að gera ráðstafanir til að nytja þessa orkulind. Eins og frv. ber með sér, er gert ráð fyrir, að bæjar- og sveitarfélög beiti sér fyrir mótaki og reyni að fá mótak til umráða, þegnum sínum til afnota. Þó að undarlegt megi virðast, hefir mótak minnkað til muna hin síðari ár, og munu menn finna mónum það til foráttu fyrst og fremst, að hann sé óhentugur og óþrifalegur. Það er vitanlega mikið til í því, að mórinn er nokkuð dýr með þeim vinnuaðferðum, sem notaðar eru. Þó má benda á það, að á Akranesi hefir hann þó verið seldur fyrir 25 kr. tonnið, en hitagildi hans sýnir, að hann er hitagjafi til hálfs á við kol, og virðist því vel svara kostnaði að taka upp mó, eins og nú er. Þetta getur þó borgað sig miklu betur, ef betri tæki væru notuð til þess en hingað til hefir verið. Á það verður og að minna, að erlendis er mór notaður mjög mikið, jafnvel í þeim löndum, sem eiga miklar kolanámur. Írland liggur svo að segja við ensku kolanámurnar, þó nota Írar mó að miklu leyti. Móvinnsla getur farið fram á ýmsan hátt, en móvinnsla á sama hátt, og hér hefir tíðkazt, aðeins með skóflu, þekkist hvergi. En n. hefir gert nokkrar tilraunir í sumar með móvinnslu á tiltölulega einfaldan hátt, en með verkfærum, sem eru stórum mun betri en skófla. Samkv. þeim mun mega vænta þess, að hægt sé að fá móinn fyrir 15–20 kr. tonnið. Ef notaðar eru vélar, sem eru frekar einfaldar og kosta 15–20 þús. kr., má vænta þess, að samkv. þeirri reynslu, sem fengizt hefir erlendis, megi framleiða tonnið fyrir 11–12 kr. hér á landi. Eins og horfir, virðist það vera fullkomlega tímabært að styðja að því, að móvinnsla vaxi frá því, sem nú er. Það virðist sérstaklega eðlilegt, að bæjar- og sveitarfélög og kaupstaðir, sem þurfa að sjá allmörgu fólki fyrir atvinnu, láti atvinnubótavinnu fara að nokkru leyti til þess að afla eldsneytis. En hinsvegar er allur þorri slíkra bæjar- og sveitarfélaga þannig settur, að þar er ekki hentugt móland. Til þess að ráða bót á því atriði er frv. borið fram. Það felur í sér ákvæði um, að bæjar- og sveitarfélög geti fengið rétt til þess að taka upp mó í annara landi með sérstökum skilyrðum. Endurgjaldið fyrir mótak greiðist samkv. mati. Það er gert ráð fyrir því, að nefnd, skipuð 2 mönnum, annist matið, og skipi atvmrh. annan en Búnaðarfél. Ísl. hinn. Skjóta má ákvörðun matsmanna til yfirmats. Yfirmatsmenn skulu vera þrír. Nefnir hæstiréttur formann yfirmatsnefndar og atvmrh. og Búnaðarfél. Ísl. sinn manninn hvort. Það er enn gert ráð fyrir því, að mórinn verði unninn skipulegar en áður hefir tíðkazt, og unnið verði þannig að mógreftinum, að landið sé rutt og jafnað, ekki skildir eftir pyttir og fen, sem hætta stafar af fyrir menn og skepnur, eins og mjög er kunnugt um mógrafir hér á landi. Það sýnir sig, þar sem mór er unninn, að slíkt land er á eftir tilvalið til ræktunar. Mólandinu er skilað plægðu og undirbúnu undir ræktun. Í frv. eru sett ákvæði um, að ekki megi ganga nær mólandinu en svo, að nægilegt mótak sé eftir til heimilisþarfa a. m. k. í 100 ár. Með þessu móti virðist vera fundin heppileg leið, sem gæti orðið til hagsbóta fyrir þá, sem láta mólandið af hendi. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv. við þessa umr. Iðnn. hefir borið þetta frv. fram, og mun án efa taka það til athugunar á ný, ef fram koma aths. Ég vil leyfa mér að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr.

* Flm. (Thor Thors): Það þarf ekki mörg orð til að fylgja þessu frv. úr hlaði. Nægir að vísa til grg., sem lýsir því, að ætlazt er til, að gerð séu hafnarmannvirki í Stykkishólmi. Frv. er flutt að tilmælum hreppsn. Stykkishólms og var undirbúið á fundi, sem haldinn var þar á staðnum. Í Stykkishólmi eru um 30 ára gömul hafnarmannvirki, timburbryggja, mjög úr sér gengin, svo að það er hin mesta nauðsyn að endurnýja hana og gera önnur mannvirki. Fyrst og fremst er aðkallandi að byggja þar bátabryggju, svo að vélbátaútgerðin hafi möguleika til þess að leggja afla sinn á land. Vitamálastjóri hefir gert áætlun um, hvað slík hafnargerð myndi kosta samtals. Hann taldi, að 300 þús. kr. myndu nægja, þó með því að leggja talsvert á erlent efni frá því, sem nú er. Hér er um stóra fjárupphæð að ræða, en ég tek það skýrt fram, að hreppsn. ætlaðist ekki til, að farið væri geyst af stað í þessum málum, heldur smám saman, eftir því sem geta kauptúnsins leyfði. Frv. þetta er samið eftir hafnarlögum, sem sett hafa verið hér í þinginu á síðustu árum. Ríkinu er ætlað að veita nákvæmlega sama stuðning til þessarar hafnargerðar og mannvirkja af sömu tegund á öðrum stöðum landsins. Ég leyfi mér að vænta þess, að mál þetta fái góðar undirtektir, og legg til, að því verði vísað til sjútvn.



Fyrir nokkru síðan gerði ég fyrirspurn til hv. allshn. um, hvað liði frv. um breytingar á áfengislögunum, sem þar hefir legið, og óskaði ég mjög eftir, að nefndin hraðaði afgreiðslu þessa máls hingað í deildina. Jafnframt skaut ég því til forseta, að hann fylgdist með þessu og hlutaðist til um, að málið yrði afgr. til deildarinnar. Hefir þetta engan sýnilegan árangur borið. Vil ég biðja hæstv. forseta að gæta að, hvað líður afgreiðslu málsins, og ef nefndin ætlar ekki að afgreiða málið, vil ég biðja hann að beita valdi sínu og taka málið á dagskrá, svo það geti fengið afgreiðslu hér, og ganga röggsamlega fram í því.

*Bergur Jónsson: Ég er neyddur til, úr því hv. þm. Borgf. gerir þessa fyrirspurn í 2. sinn, að svara þessu. Ég vil lýsa því yfir, að það er alls ekki af því, að nefndin kæri sig um að svæfa málið, að það hefir ekki verið afgr., heldur vegna hins gífurlega annríkis, sem allshn. hefir, en eins og kunnugt er, er til hennar vísað mörgum þeim málum, sem fyrir koma, og annríkið er svo mikið, að henni endist ekki tíminn, en ég skal lofa því, að málið skal verða afgr. eins fljótt og hægt er.



Mér þykir gott að heyra þetta, en hinsvegar er rétt að athuga það fyrirkomulag, að vísa svo mörgum málum til nefndarinnar, að þau geti ekki fengið afgreiðslu þess vegna. Það er athugandi, hvort ekki er þörf að gera hér breyt. á, því þetta nær ekki nokkurri átt, að vísa svo mörgum málum til einnar nefndar, að nefndarmenn geti haft það að skálkaskjóli fyrir því að þrjózkast við afgreiðslu mála úr nefnd og þannig komið í veg fyrir, að þau fái þinglega afgreiðslu, og þarf að vísa slíkum hindrunum úr vegi. Slíkt er athugavert og þess virði, að því sé gaumur gefinn.

Forseti (JörB): Ég skal gefa gætur þessu máli, sem hv. þm. Borgf. minntist á. Hinsvegar er um afgreiðslu mála til nefnda farið eftir ákvæðum þingskapanna, og allshn. fær þann málaflokk, sem sérstaklega heyrir undir hennar störf.

* Frsm. (Emil Jónsson): Ég þarf ekki að hafa um þetta litla frv. langa framsöguræðu, því það er ekki það mikið mál eða torskilið, að deildarmenn hafi ekki getað áttað sig á því af frv. sjálfu og þeirri grg., sem fylgir því. Frv. þetta er borið fram af iðnn. að tilhlutun verkstjórasambands Íslands og verkstjórafélags Reykjavíkur, og fer það fram á það í aðalatriðum, að það verði gert að skilyrði til þess, að menn fái að stunda verkstjórn í opinberri vinnu, að þeir hafi leyst af hendi próf, er sýni, að þeir séu hæfir til þess, eða hafi stundað verkstjórn áður. Það er kunnugt, að störf verkstjóra eru allmargbrotin og vandasöm og að á því, hvernig þau eru unnin, getur oltið mikið um framkvæmd verks. Þess vegna þurfa þeir að kunna öll störf og vita, hvernig þau verði bezt unnin. Ennfremur eru þeirra störf þannig, að þeir þurfa að fara með ýmiskonar hættuleg efni, verða að sjá um vinnu á hættulegum stöðum, t. d. háum verkpöllum, þannig að margir eiga líf sitt undir því, að þeir séu starfi sínu vaxnir. Námskeið, sem verkstjórar héldu síðastl. vetur, og aðsóknin að því sýnir, að verkstjórar gera sér ljóst, að kröfurnar til þeirra eru farnar að vaxa eftir að tekið var að nota ýmiskonar vinnutæki. Það var á þinginu 1938, sem verkstjórar beindu þeim tilmælum til iðnn., að hún beitti sér fyrir því, að þetta yrði samþ. Þá var frv. víðtækara en nú er og náði til allra, sem við þessa vinnu fást. Málið var þá nokkuð rætt í nefndinni, en ekki varð úr, að það yrði afgr. Iðnn. hefir nú afgr. það þannig, að einskorða það við opinbera vinnu, og taldi hún, að við opinbera vinnu væri ákvæða sem þessara hvað mest þörf. Við höfum sent þetta frv. til umsagnar til nokkurra ríkisstofnana og annara, sem sérþekkingu hafa á þessum málum hér í Reykjavík. Ég hefi hér í höndunum umsagnir um þetta, og hafa allar þessar stofnanir mælt með því, að menntun verkstjóra yrði aukin, og skal ég leyfa mér að lesa upp fáeina kafla úr þessu. Vegamálastjóri segir svo: „Það er um verkstjórastéttina eins og flestar aðrar stéttir þjóðfélagsins, að hún þarf nokkurrar sérmenntunar. Þetta hefir æ betur komið í ljós, en störf verkstjóranna verða margþættari innan hverrar starfsgreinar og ábyrgðarmeiri með vaxandi framkvæmdum. Tilraun sú, sem verkstjórafélagið gekkst fyrir í fyrra að halda uppi kvöldnámskeiði, tókst að allra dómi eftir atvikum mjög vel og staðfesti þörf þess, að máli þessu yrði komið inn á fastari braut.“ Slysatrygging ríkisins skrifar svo: „Slysatryggingunni er það ljóst, að mörg af þeim slysum, sem orðið hafa við tryggingarskyld störf á undanförnum árum, megi á ýmsan hátt rekja til athyglisskorts, ótryggra vinnutækja eða lélegs útbúnaðar á vinnustöðum. Hefði því vafalaust mátt komast hjá ýmsum þeim slysum, er orðið hafa, ef allur aðbúnaður og sérþekking þeirra, sem verkinu stjórna, hefði verið fullkomnari.“ Bæjarverkfræðingurinn í Reykjavík skrifar svo : „Hingað til hefir það verið svo, að þeir menn, sem valizt hafa í verkstjórastöður, sjaldnast hafa átt kost á að afla sér annarar sérþekkingar um starfið en þeirrar, er reynslan hefir gefið þeim. Þetta er oft mjög bagalegt, og hafa verkstjórarnir sjálfir ekki sízt orðið þessa varir. Í fyrra gengust þeir fyrir því, að stutt námskeið var haldið, og enda þótt það kannske eitthvað hafi borið áraugur, er það engin lausn á málinu, þótt við og við yrðu haldin námskeið. Réttast væri að koma upp sérstakri kennsludeild við iðnskólann. Þetta nám yrði að mörgu leyti mjög skylt þeim námsgreinum, er þar eru kenndar, og því eðlilegt að hugsa sér þetta sem deild þar.“ Hafnarstjóri hefir einnig sent umsögn, sem fer í svipaða átt. Ráðunautar Búnaðarfélagsins hafa einnig látið í ljós álit sitt, og er álit þeirra á einn veg, nefnilega það, að verkstjórar þurfi að auka við kunnáttu sína. Það hefir einnig verið stungið upp á námskeiðum fyrir verkstjóra, sem gætu orðið mjög ódýr, sérstaklega ef þau væru í sambandi við iðnskólann í Reykjavík. Frv. lýtur að því, að það gerir að skilyrði fyrir því, að maður megi stunda verkstjórn, að hann hafi lokið prófi eða gegnt verkstjórn áður. Undanskilið er þó búrekstur og minni háttar vegabætur í sveitum. Svo eru nokkur ákvæði um það, hvernig menn missi réttinn til verkstjórnar, og eru það svo venjuleg og sjálfsögð atriði, að um þau þarf ekki að fjölyrða. Iðnn. hefir haft málið lengi til meðferðar og er einhuga um að leggja til, að málið verði samþ. í því formi, sem það nú liggur fyrir. Vil ég leggja til, að því verði vísað til 2. umr.

*Pétur Ottesen: Það er orðið ákaflega títt, að menn í vissum iðngreinum, sem vinna að sama eða svipuðu starfi í þjóðfélaginu, myndi með sér félagsskap utan um sína hagsmuni og leiti svo til löggjafarvaldsins um að fá lög, sem tryggi hagsmuni þessa félagsskapar. Sjálfsagt má segja, að frá sjónarmiði þessara manna sé þetta ekki óeðlilegt, en í sumum tilfellum hefir reynslan orðið sú, og ekki sízt í iðnrekstrinum, að beitt hefir verið þvingunarvaldi, sem ekki er hagkvæmt fyrir allan almenning, sem þarf að nota störf þessara manna. Þeim hefir tekizt að mynda svo þröngan félagsskap, bæði til að tryggja allt kaupgjald og mynda hring svo þröngan, að öll samkeppni um vinnubrögð er algerlega útilokuð, og þeir hafa skapað sér aðstöðu til þess að ráða þeim kostum og kjörum, sem þeir þurfa að sæta, er þurfa að nota vinnu þessara manna. Ég býst við, að tilgangurinn með þessu frv. verkstjóranna hafi verið nokkuð svipaður og fyrirrennara þeirra í þessu efni, sem tekizt hefir að fá samþ. lög um sinn félagsskap hér á Alþingi. Það er látið eins og þetta sé til þess að tryggja betri vinnubrögð og traustari afrek hjá þeim mönnum, sem standa fyrir þessari vinnu, og ná betri árangri fyrir allan almenning. Alhliða kunnátta, sem þessir menn hafa til brunns að bera, er ekki meiri en það, sem þeir geta aflað sér. ... Það getur vel verið, að í sumum tilfellum sé þetta svo, þótt hitt sé vitað, að utan þessara félaga eru ýmsir menn, sem standa þeim á sporði í því að inna af hendi ýms verk, sem þarf að láta vinna, t. d. í byggingariðnaðinum, en hinsvegar fæst ódýrari vinna tjá þessum mönnum, þótt ekki sé hægt að gera upp á milli þess, hvernig verkið er af hendi leyst. Þetta frv. er eingöngu miðað við verkstjórn í opinberri vinnu. Það er víst alveg rétt, að vegamálstjóri og ef til vill vitamálastjóri líka hafa komið upp námskeiðum fyrir þá menn, sem falið hefir verið að gegna þessum störfum, og það er ekki nema gott um það að segja. En hingað til hefir það verið svo, að ég held, að ekki hefir verið neinn skortur á mönnum til þessara starfa, sem hafa verið færir um að leysa þau af hendi, enda hafa þeir notið leiðbeininga þeirra verkfræðinga, sem vegamálastjóri og vitamálastjóri hafa á að skipa og eru á ferðalögum til eftirlits með þeim verkum, sem verið er að vinna á hverjum tíma. Þetta frv. mun heldur hvorki vera runnið undan rifjum vegamálastjóra eða vitamálastjóra, heldur verkstjóranna sjálfra. Það er vitanlega tilraun frá þeirra hendi til að styrkja sina aðstöðu gagnvart vinnuveitandanum á sama hátt og iðnfélögin og annar félagsskapur, sem farið hefir fram á og fengið lagastaðfestingu af Alþ. Ég býst nú raunar við, að það sýni sig, að löggjafarvaldið fari nokkuð að sjá að sér í þessu efni. Það mun koma fram á þessu þingi till., sem miðar að því að draga nokkuð úr því valdi til að skapa einokun, sem iðnaðarfélagsskapurinn hefir reynt að koma á í þessu þjóðfélagi. Ég vil svo, af því að þetta mál fer ekki til n., þar sem það er flutt af n., leyfa mér að gera fyrirspurn til hv. frsm. um það, hvernig beri að skilja ákvæði 3. gr., þar sem gerð er undantekning frá aðalákvæðum frv., sem felast í 1. og 2. gr. Í gr. segir, að ekki þurfi að hafa lærða verkstjóra við minni háttar vegabætur í sveitum. Þetta er ákaflega óskýrt orðalag. Hvað er minni háttar vegagerð í sveitum? Það þarf víða í sveitum mikið viðhald á vegum, bæði sem ríkissjóður lætur framkvæma, og aðrir aðilar, auk vegalagninga. Það er ekki einu sinni tekið fram, hver á að skera úr um það, hvað séu minni háttar vegagerðir. Það er nauðsynlegt, ef frv. á að verða að l., að hafa orðalag þess ákveðnara í þessu efni, til þess að ekki þurfi að koma til árekstra út af framkvæmd l. Ég vildi aðeins benda á það, að það er fengin nokkur reynsla fyrir því, að það er eins gott að fara varlega í það, að löggjafarvaldið sé að skapa vissum félagssamtökum í landinu forréttindi, sem svo ef til vill verða til að verka alveg gagnstætt tilgangi sínum og getur orðið þröskuldur á vegi eðlilegrar þróunar í landinu á vissum sviðum, þegar miðað er við það takmarkaða fjármagn, sem landsmenn hafa til að koma á fót hjá sér nauðsynlegum framkvæmdum.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Þetta frv. er sennilega fram komið fyrst og fremst frá þeim mönnum, sem stundað hafa verkstjórn undanfarin ár. Það má að sjálfsögðu telja það nokkra réttarbót fyrir verkstjórana, ef þeir fengju þetta frv. samþ., enda þótt það sé orðið að nokkuð fastri venju og hafi verið undanfarin ár, að þeir, sem hafa stundað verkstjórn hjá því opinbera að staðaldri um nokkurt skeið, hafa setið fyrir öðrum um vinnu við þau störf, svo að því leyti má segja, að þeir séu orðnir verndaðir af þessari venju, sem verið hefir. En ef á að setja l. um þetta, - og það er ekki hægt að neita því, að það gefur að sumu leyti verið til bóta, - þá verða l. a. m. k. að vera þannig úr garði gerð, að í þeim felist einhver umbót frá því, sem er, en ég efast um, að það sé hægt að ganga svo frá þessu frv. eins og það nú liggur fyrir. Náttúrlega má draga þau rök fram gegn þessu máli, og svo er það, að þó að menn séu lærðir í verkstjórn, eða þeim atriðum, sem lögð er áherzla á í þessu frv., þá sýnir reynslan, að það er um verkstjórn fremur flestu öðru, að hana er ekki hægt að læra að öllu leyti. Menn verða að hafa ýmsa meðfædda eiginleika til þess að geta verið góðir verkstjórar, ýmsa persónulega eiginleika til að geta stjórnað, og umfram allt verklagni, sem menn ekki heldur geta lært nema að litlu leyti. Að vísu má segja, að þetta frv. sé í þessu efni ekki svo mjög hættulegt, vegna þess að það er tekið fram í 1. gr., að atvmrh. skuli setja í reglugerð þau atriði, sem verkstjóri á að uppfylla, þegar hann gengur undir próf, og það má náttúrlega taka þar fram ýms atriði, sem ekki eru í þessu frv. Þessi atriði hygg ég, að margir muni þekkja, sem unnið hafa undir margskonar verkstjórn við ýmiskonar vinnu. Það eru ekki alltaf þeir lærðustu, sem eru beztir verkstjórar. En ef þetta frv. á að verða að l., þá verður a. m. k. að gera það þannig úr garði, að menn viti, hvað er meint með því. Í 3. gr. frv. stendur, að það sé ekki skylt að hafa lærða verkstjóra við minni háttar vegabætur í sveitum. Hvernig á að túlka þessi orð „minni háttar“? Þetta er ekkert reglugerðaratriði, og þess vegna er nauðsynlegt, að skýrt verði kveðið á um þetta í l. sjálfum. Og það er ekkert tekið fram um það í frv., eins og hv. þm. Borgf. tók fram, hver eigi að ákveða það, hvað sé minni háttar vegavinna, en eins og við vitum, þá eru vegabætur nokkurn veginn jafnvandasamar allar og erfitt að draga þar markalínu á milli. Í 5. gr. eru ákvæði um, að svipta megi verkstjóra réttindum með dómi, ef hann brýtur af sér um tiltekin atriði. Í gr. eru sett fram 4 atriði, sem hvert um sig getur orðið þess valdandi, ef brotið er í bága við það, að viðkomandi verði sviptur starfi fyrir fullt og allt. Þessi atriði eru: 1. Ef verkstjóri verður valdur að alvarlegum slysförum vegna vítaverðs gáleysis. 2. Gerist sekur um fjárdrátt eða annan óheiðarleik í starfi sínu gagnvart yfirboðurum sínum. 3. Gerir tilraun til þess vísvitandi að draga af tíma eða kaupi verkamanna eða á annan hátt gengur á rétt þeirra. 4. Er ölvaður við verkstjórn. Það er ef til vill ekkert við það að athuga, að ef framkvæma á þessa gr., þá þarf í hverju einstöku tilfelli að höfða mál á viðkomandi verkstjóra. Um 2. atriðið er það að segja, að menn geta fyrr gert sig seka um ótrúnað en að það geti beinlínis kallazt óheiðarlegt. Og ég álít, að það ætti að geta valdið stöðumissi, ef verkstjóri gerir sig sekan um ótrúnað, þótt ekki sé beinlínis óheiðarlegt. Ég álít, að þarna sé notað of sterkt orð, og þess vegna gerðar of litlar kröfur til verkstjóra í þessu efni. Því þess verður vitanlega að gæta, að til stéttar, sem fær mikil réttindi, verður líka að gera miklar kröfur. 4. atriðið er það, að verkstjóri megi ekki vera ölvaður við vinnu. Þetta er vitanlega sjálfsögð krafa. Mér finnst, að hún gangi bara ekki nógu langt. Það er vitað, að þar, sem vinnuflokkar vinna víðsvegar úti um land, þá er því þannig háttað, að á laugardögum og sunnudögum hefir mikið af þeim mönnum, sem þar vinna, frístundir, sem notaðar eru mjög misjafnlega. Og því er ekki að leyna, að í sumum þessum vinnuflokkum hefir borið meira á drykkjuskap en víða annarstaðar. Í þessum vinnuflokkum er mikið af ungum mönum. Ég vil þess vegna, að ef á að veita mönnum sérstök réttindi til verkstjórnar, þá séu gerðar kröfur til hinna sömu um reglusemi, ekki aðeins við vinnu, heldur einnig þar fyrir utan. Verkstjórarnir eiga líka að hafa góð áhrif á sína vinnuflokka utan sjálfrar vinnunnar. Þetta er ekki sagt út í bláinn. Það er sagt af reynslu á því, hvað misjöfn áhrif verkstjórar hafa á undirmenn sína utan sjálfrar vinnunnar. Í 7. gr. frv. er það tekið fram, að verkfræðingar þurfi ekki sérstakt leyfi til verkstjórnar samkv. 1. Ég geri því ráð fyrir, að þeir megi vera drykkfelldir bæði við vinnu og utan hennar. Það er a. m. k. ekkert um það sagt.

* Frsm. (Emil Jónsson) : Ég ætla fyrst að víkja að ræðu hv. þm. Borgf. og svara þeirri fyrirspurn, sem hann beindi til mín. Annars gekk hans ræða aðallega út á það, að mér fannst, að iðuaðarmennirnir væru búnir að mynda um sig svo þröngan hring, að til vandræða horfði og úr þyrfti að bæta. Ég skal fúslega viðurkenna það, að um þetta hefir verið deilt og má deila. En þar sem það horfir talsvert öðruvísi við en þetta hér, þá skal ég ekki gera iðnaðarlöggjöfina að umræðuefni nú, enda gefst sjálfsagt tækifæri til þess síðar, þar sem hv. þm. boðaði í sinni ræðu, að breyt. myndu koma fram við hana þegar á þessu þingi. Ég mun því einungis halda mér við þetta frv. Það fyrirkomulag, sem hér er gert ráð fyrir, er alls ekki sambærilegt við iðnaðamannasamtökin. Hér er ætlazt til, að hið opinbera leggi sjálft til kennsluna handa verkstjórunum, annaðhvort með námskeiðum eða skólum. Með þessu móti hefir ríkisvaldið sjálft ráð á því, hvað margir menn komast að því að fá þessi réttindi. Það er gert ráð fyrir því í frv., að atvmrh. setji í reglugerð ákvæði um skilyrði, sem menn þurfi að uppfylla til að geta fengið réttindi til verkstjórnar. Iðnaðarmannafélögin hafa hinsvegar ein ráðin á því, hve mörgum þau hleypa inn í hverja iðngrein, og þar um getur ríkisvaldið engu ráðið. Hér er þess vegna mikill munur á, og ég sé ekki, að menn þurfi að vera neitt hræddir um það, að hér komi nein misbeiting til greina, þar sem svo er frá þessu gengið, að ríkisvaldið hefir hér sjálft öll ráðin í hendi sér. Tilgangurinn með þessu frv. er sá, að þeir menn, sem hafa lagt það á sig að öðlast þessi réttindi, fái þá einnig að gegna þessum störfum. Mér finnst ekki nema sanngjarnt, þegar menn hafa lagt á sig skólagöngu, eða kostað sig á námskeið, auk ýmiskonar erfiðis við undirbúning undir eitthvert starf, þá fái menn einhver réttindi á móti. Hv. þm. Borgf. tók það réttilega fram, að þetta frv. væri ekki frá okkur komið, mér og vegamálastjóranum. Hinsvegar er það frá okkur komið, bæði mér og öðrum opinberum starfsmönnum, sem þetta frv. kemur við, að verkstjórarnir verði menntaðir eins og frekast eru föng á, því að á því er mikil nauðsyn. Vinnuaðferðir hafa tekið svo miklum breyt. upp á síðkastið, að verklagni út af fyrir sig er ekki orðin nægileg, heldur verða menn að kunna störfin. Hv. þm. bar fram fyrirspurn um það, hvað væri átt við, þar sem talað væri um minni háttar vegagerðir í sveit. Ég skal geta þess, að þessi gr. var ekki í frv., þegar það kom frá verkstjórunum, þannig að ef hér er um einhverja sök að ræða hvað ónákvæmni í orðalagi snertir, þá er hún hjá n. En það, sem fyrir n. vakti, var það, að það geta verið litlar vegabætur í sveit, þótt þar vinni flokkur manna um skamman tíma. Það getur komið fyrir, að vegakafli skemmist og þurfi í fljótu bragði að setja marga menn til að ljúka viðgerð sem fljótast. Það var þetta, sem n. vildi koma í veg fyrir, að bundið yrði við verkstjóraleyfi. Það vakti ekki fyrir n. að draga undir þetta ákvæði aðrar vegabætur en þær, sem væru allumfangsmiklar. Hitt er sjálfsagt að athuga, hvort ekki mætti orða þetta greinilegar, og ég get lofað því, að það skal verða tekið fyrir í n. Ég þarf svo ekki að svara hv. þm. Borgf. miklu meiru. Ég vil undirstrika það, að það er svo mikill munur á þessum réttindum, sem hér er farið fram á til handa verkstjórunum, og réttindum iðnaðarmanna, að það er tæplega hægt að bera það tvennt saman. Þá skal ég fara nokkrum orðum um það, sem hæstv. forsrh. minntist á í sambandi við frv. Mér skildist á hæstv. ráðh., að það væri vafasamt, hvað ynnist með frv. eins og það væri úr garði gert. Hann sagði, að það yrði a. m. k. að vera orðað þannig, að skiljanlegt væri, til þess að það kæmi að nokkru gagni. Ég hygg nú, að frv. sé skiljanlegt í flestum atriðum. Það má ef til vill orða 3. gr. skýrara, eins og hv. þm. Borgf. gat um og ég hefi þegar svarað. En viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. sagði um bað, að það væru sum atriði í sambandi við verkstjórn, sem ekki væri hægt að læra, og sama væri hvað sumir menn gengju lengi í skóla, þá gætu þeir aldrei lært sumt af því, sem verkstjórar þyrftu að hafa til að bera. Þetta kann að vera rétt. En hitt er jafnvíst, að þó menn hafi öll nauðsynleg skilyrði hvað eðlisfari og upplagi viðkemur, sem ekkert hafa lært, þá geta þeir verið jafnóhæfir til að vera verkstjórar, því að það þarf til þess í ýmsum tilfellum meira en meðfæddar gáfur. Það þarf að kunna verkið, sem verið er að vinna. Og það, sem verkstjórarnir hafa sérstaklega óskað eftir, er, að þeim verði gefinn kostur á, með námskeiðum eða á annan hátt, að læra þau atriði, sem þörf er á fyrir þá. Um athugasemdir hæstv. forsrh. við 5. gr., er hann taldi of veikt að orði kveðið þar sem sagt er, að svipta megi verkstjóra rétti til verkstjórnar, ef hann er ölvaður við verkstjórn, get ég sagt, að þetta kann að vera rétt, og get ég lofað því fyrir hönd n., að þetta skal verða tekið til athugunar. En hvað viðvíkur því, sem hann sagði, að eftir frv. myndi almennum verkfræðingum leyfast að hafa verkstjórn á hendi, þó að þeir gerðu sig seka um slíkt hið sama, þá er það mitt álit, að um verkfræðinga hljóti að gilda hið sama. Annað nær engri átt. Um hitt, að verkstjórar megi ekki utan starfsins neyta víns, er það að segja, að vitanlega væri æskilegt, að hægt væri að hafa þá reglu, en ég tel vafasamt, svo sem enn er komið löggjöf hér á landi, að hægt sé að lögbjóða um verkstjóra eina manna, að þeir skuli vera bindindismenn. Vil ég svo ljúka þessum andsvörum með því að lofa, að aðfinnslur hv. þm. Borgf. og hæstv. forsrh. skuli verða teknar til athugunar.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég hefi litlu að svara, vil aðeins leiðrétta lítils háttar misskilning, sem fram kom. - Fyrst vil ég þá taka fram, þótt það snerti ekki þann misskilning, sem aðallega er um að ræða, að auðvitað er það rétt, að það er ávinningur fyrir menn að hafa lærdóm og kunnáttu til viðbótar lagni til að stjórna öðrum, enda mótmælti ég því aldrei. En svo eru 2 önnur atriði, sem ég vildi taka fram. Annað er viðvíkjandi því ákvæði frv., að svipta megi verkstjóra rétti hans, ef hann er ölvaður við verkstjórn. Ég beini því enn til hv. n. að reyna að finna annað ákvæði, sem er víðtækara en þetta. Vitanlega er þess ekki krafizt, að verkstjórar séu algerir bindindismenn, en þetta mætti orða á þá leið, að svipta mætti menn rétti til verkstjórnar, ef þeir reyndust alvarlegir óreglumenn. Það væri einkennilegt, ef ganga ætti frá l. um verkstjórn án þess að gera kröfu um þetta atriði, þar sem þarna er um menn að ræða, sem geta haft tugi eða jafnvel hundruð ungra manna undir sinni stjórn, meira en nokkur vinnuskóli. Hví skyldi þá ekki gera ráðstafanir til að fyrirbyggja, að slíkir menn geti haft spillandi áhrif á þá menn, er þeir eiga að stjórna? Í öðru lagi er það misskilningur, ef hv. n. álítur, að verkfræðingar séu undir þetta ákvæði seldir, því að í 7. gr. stendur, að verkfræðingar skuli ekki þurfa að fá leyfi til verkstjórnar. Það er því ekki hægt að dæma af þeim rétt, sem þeim hefir ekki verið veittur, enda myndi enginn dómstóll gera það. Það þyrfti þá að bæta inn í frv. ákvæði á þá leið, að verkfræðingar skuli ekki þurfa sérstakt leyfi til verkstjórnar, en skuli þó uppfylla sömu skilyrði og venjulegir verkstjórar í þessum efnum.

*Pétur Ottesen: Mér virtist hv. frsm. draga ranga ályktun af því, sem ég sagði. Mér datt ekki í hug að bera þetta saman við l. þau, er iðnfélögin hafa fengið samþ. sér til handa, enda nær þessi heimild aðeins til þröngs sviðs, þar sem er verkstjórn við opinbera vinnu, sem atvmrh. getur sett um nánari reglur. Ég sagði aðeins, að hjá þessum mönnum væri sami tilgangur og þeim, er fengu iðnlöggjöfina samþ. sér til handa, og ég held, að þessir verkstjórar hafi ætlað að ganga nokkuð langt í þá átt, sem iðnaðarmenn hafa gengið með því að fá iðnlöggjöfina samþ. Þeir hafa víst farið fram á, að enginn fengi rétt til að hafa á hendi verkstjórn, þar sem 2, 3 eða 4 menn vinna, nema hann hefði próf. Eftir skýringu hv. frsm. á 3. lið 3. gr. skilst mér, að eina undantekningin frá þessu sé sú, að ef um er að ræða lítils háttar skemmdir á vegum í sveitahéruðum, sem vinda þarf að bráðan bug að lagfæra, þá skuli ekki vera um þessa skyldu að ræða, en annars skuli krefjast sérstaks verkstjóra. Þetta er nú vitanlega alger bylting frá því, sem nú tíðkast, því að í sveitum er það eina leiðin til að geta komið á vegabótum án óskaplegs tilkostnaðar, að þessi verk séu unnin á meðan önnur störf taka ekki upp alla starfskrafta, sem fyrir eru. Nú eru allar slíkar framkvæmdir undir eftirliti vegamálastjóra, og enginn fær að taka þær að sér, nema hann hafi dæmt þann hinn sama hæfan til þess. Nú sé ég, að eftir frv. eiga þeir að fá að halda réttinum, sem starfað hafa að verkstjórn í tvö ár, en annars á að vera ómögulegt, að nokkur maður geti öðlazt þennan rétt, nema hann hafi fengið til þess sérstakt leyfi, þannig að hann hafi staðizt próf og borgað fjárhæð þá, sem krafizt er fyrir réttinn. Ég held, að til þessa hafi yfirleitt ekki komið fram ágallar á því fyrirkomulagi, sem verið hefir, er hægt hefir verið að kenna vegamálastjóra um eða verkstjórum þeim, er hann hefir sett. Viðvíkjandi því, er hv. frsm. sagði, að þetta ætti að tryggja verkstjórum, að þeir yrðu ekki látnir fara frá sínu starfi, er það að segja, að ég held, að þeir hafi ekki þurft að kvarta um það, að þeir hefðu ekki tryggingu í þessu efni. Trygging þeirra hefir verið sú, að reynt hefir verið að framkvæma þessi verk eftir því sem fjármagn hefir verið til á hverjum tíma, því að ekki getur það verið meiningin, að þeir taki borgun, þegar ekki er unnið. Það er því nauðsynlegt að fá nánar tekið fram, hvað með þessu er meint, og þá sést líka betur. hvernig þetta yrði í framkvæmd.

*Eiríkur Einarsson: Það er sérstaklega eitt atriði í frv., sem ég vildi leita nokkurrar fræðslu um, þó að hv. þm. Borgf. hafi að nokkru vikið að því, eftir að ég kvaddi mér hljóðs. Þetta atriði er viðvíkjandi ákvæði 1. gr. um verkstjórn við opinbera vinnu. Mér þykir vanta skilgreining á því, hvað sé opinber vinna, því að þetta á sín takmörk, sem eru nokkuð vanddregin stundum. Það, sem einkum vakir fyrir mér, er að fá skýringu á því, hverskonar vegagerðir skuli sérstaklega teljast opinberar. Stundum er engum blöðum um þetta að fletta, þar sem eru t. d. þjóðvegir. En þegar kemur inn á þrengri svið, þar sem kostnaður dreifist, svo sem þegar um er að ræða sýsluvegi eða hreppavegi, sem lagðir eru samkv. þeim ákvæðum, er um þetta eru í vegal., þá sé ég ekki, að skilgreiningin sé hér nógu skýr. Ef þetta á að geta náð, með tilvísun til 3. gr., alla leið til hreppavega, virðist mér vera athugavert, hvort ekki er um of þrengt fyrir dyrum um hið frjálsa hagræðisframtak hreppanna, er fyrir þessu eiga að standa, því að undir slíkum tilfellum eiga þeir mikilla fjárhagslegra hagsmuna að gæta, að þeir megi hafa sem hægasta framkvæmd og forstöðu með þessu. Þá má líka minnast á það, þegar verið er að ræða um lærða verkstjóra í opinberri vinnu, að þessi nauðsyn á lærðri verkstjórn er misjöfn eftir því, hverskonar opinber vinna það er, sem um er að ræða. Ég veit, að hv. frsm. sem öðrum hlýtur að vera það ljóst, að því meira, sem reynir á tekníska kunnáttu við eitthvert verk, því meiri nauðsyn er á lærðri verkstjórn, en því meira aftur sem ræðir um verksvit og hyggindi eins og oft er þar, sem um smærri vegagerðir er að ræða, því meiri nauðsyn er á, að verkstjórinn sé frjáls að verkinu, auðvitað þó þannig, að verkið standi undir yfirumsjón vegamálastjóra. Ég sá ástæðu til að minnast á þetta, því að ég veit, að ef svona frv. með öllum þess kostum og ágöllum á að verða að l., þá mun mörgum verða forvitnismál, nær þetta eða þetta verk heyrir undir l., eins og t. d. þegar um er að ræða sýsluvegi eða hreppavegi í sveit, enda ríkið standi að verkinu með fjárgreiðslu.

*Ísleifur Högnason: Þessar fyrirspurnir, sem hafa verið gerðar, gefa ekki tilefni til langra umr. Ég vil aðeins segja það, að það er ekki mín sök, þó að hv. flm. láðist að skírskota til 32. gr., þegar hann var að tala um 31. gr. Greinin er á þá leið, að félmrh. er í sjálfsvald sett, hvort hann setur bæjar- og sveitarfélag undir eftirlit. En væri það tekið fram í gr., að aðeins samkv. 32. gr. mætti hann nota þessa heimild, er öðru máli að gegna. En þetta fékk ég ekki séð við lestur frv. Ég fyrir mína parta sé ekki, að mikið sé eftir af sjálfsákvörðunarréttinum. Ráðherra getur skipað aðra menn, samkv. 34. gr., til aðstoðar eftirlitsmanni, og mun nást betri árangur á þann hátt. Ennfremur samkv. 46. gr. getur eftirlitsmaður selt fasteignir sveitarfélags og aðrar eignir, ef það er undir eftirliti. Honum er og heimilt að leigja eignir slíks sveitarfélags eða fela öðrum rekstur þeirra, ef hann telur, að það muni betur fara en í höndum sveitarstjórnar. Ég veit ekki, hvað er eftir af sjálfsforræði sveitarfélaganna, þegar hægt er að taka öll fjárráð af þeim. Eftirlitsmaður getur samið fjárhagsáætlun sveitarstjórnar, sem leitað hefir á náðir hins opinbera, og eru sveitarstjórnir bundnar við greiðslu samkv. fjárhagsáætlun, sem ráðuneytið setur. Væri ekki eðlilegast, ef bæjarfélag kæmist í gjaldþrot, að nýjar kosningar færu fram, svo að fólkið sjálft tæki ákvörðun um, hvort slíkum rekstri sé haldið áfram? Að mínu áliti er rétta leiðin, að fólkið sjálft ráði sínum örlögum. - Að lokum vil ég segja það, að ég álít, að þess vegna eigi ekki að taka ákvörðun um þessi lög nú, heldur væri rétt að leita álits sveitarfélaga um, hvernig þeim líkar þessi löggjöf.

*Ísleifur Högnason: Enda þótt alllöng og ýtarleg grg. fylgi þessu frv., vildi ég gjarnan fá frekari skýringu á sumu, sem í því stendur. Hæstv. félmrh. hefir raunar minnzt á eitt atriði í ræðu sinni, sem ég vildi fá svar við, og kem ég að því síðar. Upphaf 2. gr. frv. hljóðar þannig: „Félagsmálaráðh. hefir yfirstjórn allra sveitarmálefna í landinu.“ Grg., sem fylgir frv., fjallar aðeins um eftirlitið, og ber það að skilja svo, að sveitar- og bæjarstjórnir í landinu séu að öllu lyti háðar félagsmálaráðun., og ef það er, mætti upphaf 2. gr. gjarnan falla niður. Hingað til hafa sveitar- og bæjarstjórnir haft sjálfsforræði í sínum málum, en samkvæmt þessu virðist eiga að taka það sjálfsforræði af þeim. Þá kem ég að 31. gr. þessa frv. Í henni eru ákvæði, sem áreiðanlega eru ekki til í gildandi ísl. l. Það segir svo: „Ráðh. getur ákveðið, að setja megi sveitarfélag undir eftirlit, ef það vanrækir fjárhagslegar skuldbindingar sínar, eða ef þess af öðrum sökum þykir þurfa vegna fjárhags sveitarfélagsins eða vegna hagsmuna þeirra, er kröfur eiga á hendur því.“ Mér þætti gaman að vita, hvaða sakir aðrar en fjárhagsöngþveiti gætu komið til greina til að setja mætti sveitar- eða bæjarfélag undir eftirlit. Ég vildi gjarnan fá upplýsingar um þetta, því að orðalagið er hér mjög loðið og óákveðið. Ég sé ekki betur en að sjálfsforræði bæjarfélaganna sé stefnt í voða, ef þetta frv. nær fram að ganga. Við 33.–34. gr. frv. hafa norsk l. verið höfð til fyrirmyndar, eins og oft er gert ráð fyrir viðvíkjandi þessu frv. Þó hefir hér verið talsvert vikið frá norskum l. um þetta efni, því að norsk l. mæla svo fyrir, að eftirlitsstjórnir sveitarfélaga séu þannig skipaðar, að konungur skipi einn mann, kröfuhafar einn, og bæjarstjórnin eða sveitarfélagið, sem undir eftirlit er sett. einn mann. En samkv. 34. gr. þessara l. er gert ráð fyrir, að eftirlitsmaður sveitarstjórnarmálefna, er félmrh. skipar, hafi eftirlitið á hendi, og félmrh. geti skipað honum til aðstoðar tvo menn, ef hann telur þess þurfa, svo sem ef um er að ræða stórt bæjar- eða hreppsfélag, eða meiri háttar vandkvæði eru á að leysa fjárhagsmál sveitarfélagsins. Hvernig er hægt að rökstyðja það, að heppilegra sé, að félmrh. skipi eftirlitsmenn bæjarfélaga heldur en að bæði kröfuhafar og bæjarfélögin sjálf hafi rétt til að kjósa þá? Hvert er sótt fyrirmyndin fyrir því ákvæði, að ráðh. skipi þessa eftirlitsmenn, fyrst einn eftirlitsmann fyrir allt landið, og síðan tvo til aðstoðar í einstökum tilfellum, ef þörf þykir? Ég geri ráð fyrir, að fyrirmyndin fyrir þessu hafi ekki verið sótt til Norðurlanda, heldur beinlínis til fasistaríkjanna. Þá kem ég að síðasta atriðinu, sem ég fékk upplýst að nokkru leyti með ræðu hæstv. félmrh. áðan. Samkv. 50. gr. frv. er kaupstað eða kauptúni, sem er undir eftirliti, heimilað að leggja vörugjald á vörur þær, sem fluttar eru til og frá kauptúninu. Hér er um nýmæli að ræða, og er þetta ein sú réttlátasta og eðlilegasta fjáröflunarleið samkv. yfirlýsingu hæstv. félmrh., en þó er það einkennilegt, að ekki skuli finnast eðlilegri leið, þar sem hann lýsti því yfir, að löggjöfin um vörugjald væri ekki ýkja réttlát, en þó yrði nú að grípa til hennar. Ég skil það vel, að hæstv. félmrh. reyni að rökstyðja þetta, en hvort allir þm. taka því með jafngóðum vilja sem hann, er annað mál. Ég átti sæti hér á Alþ. þegar lagaheimildin um vörugjald í Vestmannaeyjum var til umr., og þá mæltu þm. Alþfl. á móti þeirri lagaheimild, vegna þess að þetta væri óbeinn skattur, en ekki beinn, og samkv. stefnuskrá Alþfl. væri ekki rétt að láta þá fátæku borga jafnt og þá efnuðu, enda er engin slík heimild í norskum l. Hinsvegar er heimilað í Noregi, að bæta megi allt að 18% við útsvörin. Ennfremur gat ég ekki fundið í norskum 1. fyrirmyndina að því ákvæði, að eftirlitsstjórnum bæjarfélaga sé gefið óskorað vald til að leggja á útsvör eftir eigin geðþótta, og úrskurðarvald um það, hvenær gjalddagar útsvara skuli vera og hve margir. Hvert er sú fyrirmynd sótt? Hve lítið væri og orðið eftir af sjálfsforræði og valdi bæjarstjórnanna í þeim kaupstöðum, sem settir yrðu undir eftirlit samkv. þessum l. Þeir, sem ættu sæti í bæjarstjórn, væru ekkert nema þjónar eftirlitsmannsins. Allt sjálfstæði þeirra yrði þurrkað út, ef þetta frv. nær fram að ganga hér á Alþ.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Hv. 1. flm. málsins gat þess, er það var hér fyrst til 1. umr., að málið væri flutt að minni tilhlutun og ég myndi fylgja því úr hlaði með nokkrum orðum. - Eins og hv. dm. er kunnugt, hefir fjárkreppa sú, sem að undanförnu hefir gengið yfir landið, mjög þjakað bæjar- og sveitarfélögin. Atvinnuleysi hefir steðjað að, einkum í kaupstöðunum, framfærsluþunginn aukizt og önnur útgjöld. Hefir af því leitt, að mörg bæjar- og sveitarfélög hafa lent í miklum vandræðum, og sum hafa sokkið svo djúpt, að þau hafa orðið að leita styrks hjá ríkissjóði til þess að geta haldið lífinu í íbúunum. Hinsvegar hefir það komið í ljós, að samtímis því, að ríkið hefir þurft að hafa mikil afskipti af bæjar- og sveitarfélögunum, hafa verið til aðeins mjög ófullkomin lagaákvæði um það, hvaða valdi ríkið megi beita og hversu langt það megi ganga í því að rétta hag þeirra. Að vísu hafa nokkrum sinnum verið sett lagaákvæði um þetta á undanförnum árum, en þau eru engan veginn fullnægjandi. Á þinginu 1933 voru sett l. um ráðstafanir út af fjárþröng bæjarfélaga, og var þá komin í ljós sú mikla kreppa, sem síðar ágerðist. Þessi löggjöf var allófullkomin og veitti ríkinu lítið svigrúm til athafna. Svo var á þinginu 1935 sett löggjöf um kreppulánasjóð bæjar- og sveitarfélaga. Þá var svo komið, að sum bæjarfélög voru að gefast upp út af fjárhagsvandræðunum. Þessi l. voru til mikils gagns fyrir marga hreppa, sem fengu eftirgjöf skulda sinna, en sú eftirgjöf náði ekki til bæjarfélaganna. Árið 1937 voru svo sett l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga og eftirlit með þeim og hag þeirra. Var þeim l. breytt nokkuð í upphafi þessa þings, sem nú stendur. Samt hefir það komið í ljós að mínu áliti og þeirra, er um þessi mál hafa fjallað, að þessi l. hafa ekki veitt ríkinu nægar heimildir í þessu efni. Samkv. þessum síðastnefndu l. var skipaður eftirlitsmaður með bæjar- og sveitarfélögum. Eftir að hann hafði rætt þessi mál við ráðuneytið, varð samkomulag um, að nauðsynlegt væri að setja ýtarlegri 1. um þessi efni. Þar sem bæði eftirlitsmanninum og ráðuneytinu var kunnugt um, að svipuð vandræði hefðu átt sér stað í Noregi og að sett hafði verið þar í landi ærið fullkomin löggjöf um slík mál, sem reynd hafði verið um skeið með góðum árangri, var ákveðið, að eftirlitsmaðurinn skyldi fara til Noregs til að kynna sér þessi mál. Eftir að hafa gert það og rætt á ný við félagsmálaráðuneytið, varð sú niðurstaðan, að hann skyldi vinna að samningu lagafrv., þar sem fram væru sett þau nýmæli, er ástæða þætti til að taka upp. Árangurinn af því starfi er þetta frv. Vil ég nú víkja nokkrum orðum að hverjum kafla þess um sig. I. kafli frv. er aðeins ein gr., og er hún skilgreining á hugtakinu sveitarfélag, til hagræðis fyrir löggjöfina. En II. kafli þessa frv. ræðir um verksvið eftirlitsmanns sveitar- og bæjarfélaga og svarar að miklu leyti til 3. kafla l. um sama efni frá 193 7. Að vísu er þessi kafli nokkru fyllri hér en í 1. frá 1937, en það virtist ástæða til þess að nokkru fyllri ákvæði yrðu sett um það mál en áður var. Ég þarf ekki að skýra þennan kafla frekar, þar sem höfuðatriði hans voru áður í gildandi l. III. kafli fjallar um það, hvernig fara skuli að, ef sveitar- eða bæjarfélög lenda í fjárþröng, án þess að nauðsynlegt sé talið, að sveitar- eða bæjarfélagið verði sett undir opinbera stjórn eða eftirlit. Upp í þann kafla eru tekin mörg ákvæði l. um sama efni frá 1933, en þó líka nokkur nýmæli til viðbótar, sem álitið var, að þar ættu frekast heima að því leyti, að þessi kafli fjallar um fjárþröng sveitarfélaga. Ég skal aðeins drepa á það, að af greinum þessa kafla er það 24. gr., sem ég vil vekja sérstaka athygli á, því að ég tel hana næsta nauðsynlega. 21. gr. þessa frv. er um það, að ráðh. sé heimilt að ákveða, að verja megi úr jöfnunarsjóði bæjar- og sveitarfélaga árlega, meðan þess er þörf, allt að 100 þús. kr. til þess að greiða fyrir skuldaskilum illa stæðra sveitarfélaga. Ennfremur segir svo: „Getur ráðh. ákveðið, að nokkurn hluta þeirrar fjárhæðar, sem þarf, megi veita sem styrk til sveitarfélagsins, er eigi sé endurkræfur, en nokkurn hlutann sem lán, er sveitarfélaginu beri að greiða ásamt vöxtum á tilteknum tíma“. Nú er málum svo háttað, samkv. skýrslu félagsmálaráðun., að sum sveitar- og bæjarfélög hér á landi eru algerlega ómegnug þess að standa straum af skuldbindingum sínum, og jafnvel sumar sýslur líka. Ein sýsla landsins er svo illa komin, að verið er að ganga að eigum hennar fyrir lán, er hvíla á sýslunni, og sýslan sér þess engan kost að standa undir þessum lánum, ef greiða skal áfallna vexti og afborganir. Er þar að vísu ekki um stóra upphæð að ræða, en þó svo háa, að útlit er fyrir, að þessi sýsla muni ekki lengur geta risið undir því. Auk þess eru nokkur bæjar- og sveitarfélög svo illa stæð, að þau virðast alls ekki geta staðið straum af veðdeildarlánum, sem hvíla á eignum þeirra, og ekki heldur af kreppusjóðslánum, er þessi sveitarfélög hafa tekið. Ég ætla að nefna eitt sveitarfélag sem dæmi, sem ég vil þó ekki nafngreina. Það tók allstórt lán úr kreppulánasjóði, og nú telur það sig með engu móti geta staðið undir vöxtum og afborgunum af því á yfirstandandi ári, en það hefir fært skilríki fyrir því, að á næstu árum muni það geta staðið undir öllum sínum skuldbindingum, þar á meðal láninu úr kreppulánasjóði, en til þess að bæta úr yfirstandandi vandræðum, telur það sig muni þurfa 10–20 þús. kr., og með því móti myndi það geta bjargað sér sjálft fjárhagslega án aðstoðar annarstaðar að. Ég nefndi þetta eina dæmi til þess að sýna, hvernig háttað muni vera um fjárhag sveitarfélaga; ástæður margra þeirra eru þannig, að tiltölulega smávægileg hjálp gæti bjargað þeim yfir örðugleikana. Þess vegna er lagt til í 24. gr. þessa frv., að allt að 100 þús. kr. af fé jöfnunarsjóðs megi verja til að greiða fyrir skuldaskilum illa stæðra sveitarfélaga. Ég þori að fullyrða, að með þessu móti megi fleyta sumum sýslum og bæjarfélögum yfir verstu erfiðleikana, og það bæði algerlega og fljótt, ef ríkisstjórnin hefði slíka heimild í höndum. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því, að ef svo færi, að þetta frv. næði ekki fram að ganga á þessu þingi vegna þess, hve nú er orðið áliðið þingtímans, að hæstv. Nd. tæki til athugunar, hvort ekki væri rétt að lögfesta einhver ákvæði þessa frv. í sambandi við frv. um breyt. á framfærslul., sérstaklega þá heimild, sem um ræðir í 24. gr. Í 25. gr. þessa frv. eru nokkur nýmæli. Ríkisstj. er heimilað að ákveða, ef sveitarfélag, sem ríkissjóður hefir tekizt á hendur ábyrgð fyrir, leitar aðstoðar samkv. þessum l.: 1. Að vextir og afborganir, sem ríkissjóður hefir lagt út vegna sveitarfélagsins, skuli gefið eftir að einhverju eða öllu leyti. 2. Að veita sveitarfélögum undanþágu frá greiðslum vaxta og afborgana, annarshvors eða hvorstveggja, tiltekinn tíma, af lánum, sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir. 3. Að taka að sér svo mikið af láni sveitarfélags, sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir, sem nauðsyn krefur til þess að sveitarfélagið komist á fjárhagslega tryggan grundvöll. Þessar gr. og nokkrar fleiri eru miðaðar við það, að sveitarfélag hafi lent í slíkum vandræðum, að ríkið hafi beinlínis orðið að hlaupa undir bagga og leggja fram peninga. Einstök sveitarfélög hafa á undanförnum árum leitað til ríkisvaldsins, og hefir það ekki séð sér fært að skorast undan því, til þess að afstýra því, að enn meiri verðmæti færu forgörðum en orðið var, en svo myndi hafa orðið, ef gengið hefði verið að sveitarfélögunum, þegar þau gátu ekki staðið undir skuldbindingum, sem á þeim hvíldu. Reikningar ríkisins bera með sér, að það eru allstórar upphæðir, sem ríkissjóður hefir orðið að greiða fyrir sveitarfélögin vegna fjárhagsvandræða þeirra. Ég geri ráð fyrir, að svo verði yfirleitt áfram, a. m. k. eru ekki líkur til, að hagur sveitarfélaga batni almennt eins og nú standa sakir. Það virðist því rétt og eðlilegt, að skýr heimild fengist fyrir því í l., að ríkið hlaupi undir bagga með illa stæðum sveitarfélögum, og má vænta þess, að hvaða ríkisstj., sem færi með völd, myndi nota þá heimild, nema hún teldi þess enga þörf að leysa á þann hátt vandræði ákveðinna sveitarfélaga. 24. og 25. gr. í III. kafla þessa frv. voru þær greinar, sem ég vildi sérstaklega benda á. Ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar um þann kafla. Aðalatriði þess kafla er að lögbinda það, hvernig að skuli farið, ef sveitarfélag lendir í fjárþröng án þess nauðsynlegt sé talið, að það verði sett undir opinbert eftirlit. IV. kafli þessa frv. fjallar um, að setja megi sveitarfélag undir eftirlit, ef það vanrækir fjárhagslegar skuldbindingar sínar, eða ef þess af öðrum sökum þykir þurfa vegna fjárhags sveitarfélagsins eða vegna hagsmuna þeirra, er kröfur eiga á hendur því. Hér er um algert nýmæli að ræða, sem ekki hefir þekkzt áður í íslenzkri löggjöf. Eins og fylgiskjölin bera með sér, er þetta frv. að miklu leyti sniðið eftir norskri löggjöf um sama efni, en þó hnikað til eftir mismunandi ástandi á Íslandi og í Noregi hvað þetta snertir. Reynslan af þessari löggjöf í Noregi hefir orðið sú, að mörg sveitarfélög hafa með þessu móti komizt yfir örðugleikana, og það hefir reynzt kleift að koma þeim fjárhagslega á réttan kjöl, svo að þau gætu séð fyrir sér sjálf án aðstoðar ríkisvaldsins. Ég þori ekki að segja um, hvernig reynslan af þessari löggjöf yrði hér á Íslandi ég býst við, að það færi mikið eftir því, hvernig hún yrði framkvæmd, því að löggjöfin sjálf er ekki hér frekar en annarstaðar höfuðatriðið. Höfuðatriðið er, að sú heimild, sem til er í l., verði notuð skynsamlega, til þess að hún nái tilgangi sínum. En ég álít, að það væri miklu réttara, bæði vegna ríkisvaldsins sjálfs og líka vegna þeirra sveitarfélaga, sem lenda í fjárhagsvandræðum, að þessi löggjöf væri til, því að samkv. þessu frv. er beinlínis hægt að setja sveitarfélög undir eftirlit og gera ráðstafanir til að ráða fram úr vandræðamálum þeirra. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í einstakar gr. þessa frv. fyrir sig, því að ákvæði frv. liggja skýrt fyrir, en ég vil aðeins leyfa mér að benda að lokum á V.-kafla frv., sem hefir að geyma ýms ákvæði, og sérstaklega á 50. gr. frv., sem er fyrsta gr. í þeim kafla. Hún fjallar um það, að ráðh. sé heimilt að leyfa kaupstað eða kauptúni, sem er undir eftirliti, eða fengið hefir skuldaskil samkv. ákvæðum II. kafla l. þessara og á við mikla fjárhagsörðugleika að stríða, að leggja vörugjald á vörur þær, sem fluttar eru til og frá kaupstaðnum eða kauptúninu. Eins og kunnugt er, hefir a. m. k. eitt bæjarfélag hér á landi um eitt skeið fengið heimild samkv. sérstökum l. til að leggja slíkt gjald á vörur. Mikið hefir verið rætt um það á undanförnum árum, og mörg fleiri bæjarfélög hafa farið fram á að fá slíka heimild. Víst er um það, að þetta hefir sætt allmiklum og að mínu viti talsvert rökstuddum andmælum hér á Alþ., þar sem hér er um fjáröflunaraðferð að ræða, sem er í sjálfu sér ekki ýkja réttlát. Ég vil nú segja það, að ég verð að vera því fylgjandi; eins og oft verður, þegar ekki er völ á góðum úrræðum, verður stundum að grípa til þeirra, sem eru miður skemmtileg. Ég tel, að það gæti verið nauðsynlegt fyrir ríkisstj. að hafa slíka heimild. því að með því móti væri unnt að bæta úr vandræðum einstakra bæjarfélaga, sem þau hafa komizt í vegna misæris undanfarinna ára, enda er eigi ætlazt til, að slíkt leyfi gildi nema í hæsta lagi 4 ár, en að jafnaði skemur, og fer það að sjálfsögðu eftir mati ríkisstj. á hverjum tíma, og verður að treysta því, að hún notfæri sér ekki slíka heimild án þess að full ástæða sé til. Þetta er höfuðatriði V. kafla þessa frv.. en auk þess eru þar nokkur önnur ákvæði, sem ég hirði ekki um að rekja. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara nákvæmlegar út í efni þessa frv., en ég vil brýna það fyrir hv. Nd. að taka tillit til þess, að það myndi áreiðanlega verða hægara fyrir hvaða ríkisstj. sem er að hafa eftirlit með og gera ráðstafanir til að bæta úr fjárhagsvandræðum sumra sveitarfélaga, ef til væri fullkomin löggjöf, er heimilaði ríkisstj. að gera ráðstafanir, sem gætu komið að fullu gagni; og sem betur fer er það svo, að ef eitthvað batnar í ári, myndi það fljótt segja til sín hjá þeim sveitarfélögum, sem hafa byggt afkomu sína svo að segja eingöngu á sjávarútgerð. Aflatregða hefir verið sumstaðar hér við land síðari ár, samfara markaðserfiðleikum og lágu verði á sjávarafurðum, og allt þetta hefir orðið til þess, að sum bæjarfélög hafa lent í verulegum vandræðum, og jafnvel komizt í öngþveiti hvað fjármál snertir. En ef eitthvað rætist úr með útgerðina, mun hagur þeirra batna, enda er svo háttað í sumum þeirra, að bæði bæjarfélögin sjálf og einstakir menn hafa sýnt viðleitni til að útvega bæði skipastól og önnur tæki, sem verður hægt að nota, þegar svo fer, sem vonandi getur orðið fljótlega, að eitthvað rætist úr, bæði hvað snertir fiskaflann og einnig sölu á honum. En þó að við getum vonazt eftir betra árferði, og að þá myndi hagur ýmsra bæjarfélaga batna, verðum við samt að horfast í augu við þá staðreynd, að eins og sakir standa nú, eru sum þeirra næstum á heljarþröminni, og munu beinlínis komast í öngþveiti, ef ekkert er að gert. Þess vegna verður að gera einhverjar ráðstafanir, svo að allt reki ekki á reiðanum og ríkið láti skeika að sköpuðu, þótt skuldir og vandræði bæjarfélaganna fari vaxandi, þar til gengið er að þeim. Það veltur mikið á því, að ríkisvaldið geri nógu fljótt ráðstafanir til þess, að allt fari ekki í þrot hjá þeim bæjarfélögum, sem hafa um langt skeið barizt, sum ágætri og þrautseigri baráttu, til þess að halda uppi hag sveitarfélagsins. Ég vil að endingu brýna það fyrir hv. Nd. að taka til alvarlegrar íhugunar, hvort ekki sé unnt, þótt langt sé liðið á þetta þing, að láta þetta frv. ná fram að ganga í þeirri mynd, sem það nú er. Það myndi koma að miklu gagni fyrir sveitar- og bæjarfélögin og ríkið í heild sinni.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Hv. 4. landsk. gerði nokkrar aths. við þetta frv. og fyrirspurnir viðvíkjandi einstökum gr. þess, og tel ég sjálfsagt að svara þeim og gera nokkru nánari grein fyrir málinu. Fyrsta aths., sem hann gerði, er við 2. gr. þessa frv.: „Félagsmálaráðh. hefir yfirstjórn allra sveitarmálefna í landinu.“ Hér er ekki um neitt nýmæli að ræða, því að hingað til hefir það venjulega verið atvmrh., sem hefir haft á hendi yfirstjórn allra sveitarmálefna, að svo miklu leyti sem landslög ákváðu. Hér er það aðeins lögbundið, sem áður hefir verið venja, að atvmrh. færi með þessi mál, og félagsmálaráðh. síðan hann tók við. Það er hreinn misskilningur hjá hv. 4. landsk., að hér sé um nýtt valdboð að ræða. Upphaf þessarar gr. staðfestir aðeins þá reglu, sem áður hefir gilt um yfirstjórn sveitarmálefna. Þá gerði hv. 4. landsk. fyrirspurn út af 31. gr. þessa frv., og taldi hann, að þar væri næsta ónákvæmt orðalag, og ekki vel ljóst, hvenær setja mætti bæjarfélag undir eftirlit. En ef hv. 4. landsk. hefði lesið næstu gr. þessa frv., þá hefði hann séð þær reglur, er um þetta eiga að gilda. Það er dálítið óvarlegt, ef menn vilja fá rétta hugmynd um eitthvert mál, að lesa aðeins einhvern hluta þess, sem er slitinn út úr réttu samhengi, og gæta ekki frekar að, og þannig er það hér, ef numið væri staðar við 31. gr. - Þá spurði hv. 4. landsk. einnig um, eftir hvaða fyrirmynd hefði verið farið, þegar sett voru ákvæðin um stjórn þeirra bæjarfélaga, er sett væru undir eftirlit. Hann kvað þá fyrirmynd ekki finnast í norskum l. Það er að vísu rétt, að þegar þetta frv. var samið, var höfð hliðsjón af norskum l., en þó miðað við íslenzka staðhætti. Það var ekki rétt að taka allt viðvíkjandi þessu frá Norðmönnum hrátt og ómelt, og fjarstæða að ætla, að sá, sem samið hefir þetta frv., hafi endilega þurft að sækja fyrirmyndir til Noregs eða annara landa fyrir hverju einasta ákvæði. Það er mesti misskilningur að ætla, að hann hafi verið svo hugmyndasnauður, að hann gæti ekki komið með neina hugmynd, er ekki væri í löggjöf annara landa. Eins og ég minntist áðan á, hefir ákvæðum þessa frv. víða verið hnikað frá norskri löggjöf, þar sem annað þótti betur eiga við staðhætti hér á landi, og hvað þetta ákvæði 34. gr. snertir, kemur það til af því, að eins og kunnugt er hefir hér á landi verið skipaður sérstakur eftirlitsmaður sveitar- og bæjarfélaga. Maðurinn var skipaður í það starf alveg eins og gerist, þegar nýtt starf er veitt, og gert ráð fyrir, að hann fái einn eða fleiri sér til aðstoðar, ef á þarf að halda. Nú er það svo, að frv. gerir ráð fyrir, að hann fari einn með eftirlitið á einn eða annan hátt, þegar fært þykir. En ég skal ekki segja um það, hvort heppilegt yrði að fara að dæmi Norðmanna um það, að slíkir eftirlitsmenn væru valdir annar af kröfuhöfum og hinn af hlutaðeigandi bæjarfélagi. Mér þætti ekki undarlegt, þótt brtt. kæmu fram við sum atriði þessa frv. Það er smekkatriði, hvort eðlilegra og réttlátara sé, að ríkisstj. skipi alla eftirlitsmennina, eða annar þeirra sé tilnefndur af kröfuaðilum, og hinn af hlutaðeigandi bæjarfélagi. Þegar hv. 4. landsk. gat ekki fundið fyrirmyndina að ákvæðum 34. gr. í norskum l., hélt hann, að fyrirmyndin væri sóti til fasistalandanna. Er um lítinn mun að ræða, hvort fyrirmyndir eru sóttar í kommúnista- eða fasistaríki, og mun hv. þm. hafa leitað fyrirmyndar úr annari slíkri átt. Um 50. gr. þarf ekki að fjölyrða frekar. Ég er persónulega ekki hlynntur vörugjöldum, álít, að þau komi til greina sem neyðarúrræði, eftir að búið er að þrautreyna leiðir beinu skattanna og þær ekki nægt fyrir útgjöldum bæjar- og sveitarfélaganna. Hv. 4. landsk. þm. sagði, að ef frv. næði fram að ganga, væri ekkert eftir af sjálfsforræði sveitarfélaganna. En þau skerða að engu leyti fjárráð bæjar- og sveitarfélaga, sem geta staðið án þess að leita á náðir þess opinbera, en geta eftir sem áður stjórnað sínum málum. En leiti bæjar- eða sveitarfélög aðstoðar ríkisins, er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að ríkið hafi nokkra íhlutun um stjórn þeirra félaga, sem gefizt hafa upp, þegar þau áttu ekki annars úrkosta og höfðu gert allt til þess að borga af eigin rammleik. Það er víst, að það er þörf á eftirliti, og því ekki óverulegu. Þau sveitarfélög, sem leitað hafa á náðir ríkisins á undanförnum árum, hefðu þurft meira eftirlit. Margt er í stjórn þessara félaga, sem betur mætti fara og ríkið gæti fært á annan veg. Það er fjarstæða, sem hv. þm. hélt fram, að með þessu frv. sé yfirleitt verið að skerða sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna; það er aðeins gert í þeim tilfellum, þegar þau hafa gefizt upp og leitað á opinberar náðir. Samkv. reglu, sem hlýtur að gilda þegar menn leita hjálpar til annara, verður sá, sem hjálpina veitir, að hafa einhverja tryggingu fyrir því, að hjálpin sé notuð á réttan hátt.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Ég hefi ekki miklu við að bæta. Ég vil aðeins benda hv. 4. landsk. á það, að svo tryggilega er um hnútana búið, að bæjar- og sveitarfélög verða ekki sett undir eftirlit nema fyrir liggi úrskurður um það. Hann tók aftur fram, að honum þætti lítið eftir af sjálfsforræði sveitarfélaganna. Hann gekk framhjá þeirri höfuðstaðreynd. að þegar sveitarfélag er komið í fjárþröng og vandræði, verður ekki komizt hjá því að skerða umráðarétt þess. Hann gat þess, að nýjar kosningar ættu að fara fram, þegar sveitarfélag er komið í fjárhagslega þröng. Hvað eftir annað hafa verið látnar fara fram kosningar á Eskifirði, en þó hefir ástandið lítið skimað. Það er sannarlega ekki allra meina bót, þó að látnar séu fara fram nýjar kosningar. En það er bót meina að gera ráðstafanir um hag sveitarfélaganna. Hv. þm. sagði að lokum, að það væri ekki lýðræði, að taka gjöld af sveitarfélögunum. En hv. þm. ruglar saman lýðræði og skipulagsleysi. Lýðræði er skipulag, en ekki skipulagsleysi. Í þessum málum hefir verið mikið skipulagsleysi, en það er í anda lýðræðisins að setja um þetta fastari reglur en verið hefir undanfarið.

Flm. (Skúli Guðmundsson) : Með þessu frv. er gert ráð fyrir, að stofnaður verði sjóður, er hafi að markmiði að veita lán til þess að koma upp rafstöðvum eða veita raforku frá rafstöðvum, sem fyrir kunna að vera í landinu. Lán þessi má veita bæði einstaklingum, þar sem svo hagar til, að skilyrði eru fyrir rafstöðvarbyggingu fyrir einstök heimili, sömuleiðis bæjar- eða sveitarfélögum og sérstökum félögum, sem stofnuð kynnu að verða í því skyni að byggja rafveitur. Ennfremur ríkinu eða ríkisfyrirtækjum, ef ríkið kynni að taka að sér slíkar framkvæmdir. Svo sem kunnugt er, hafa verið miklar framkvæmdir í raforkumálum hér á landi nú síðustu árin. Það hafa verið reist stór orkuver að undanförnu, þar af er Sogsvirkjunin stærst, en ýmsar fleiri stórar stöðvar hafa og verið reistar. Fyrir þessu þingi liggja till. um aðstoð ríkisins til þess að leiða raforku frá Soginu og öðrum rafstöðvum, sem reistar hafa verið, til nærliggjandi sveita og kauptúna. Er ekki undarlegt, þó slíkar óskir um aðstoð fjárveitingavaldsins komi fram frá fólki því, sem býr á þeim stöðum, þar sem enn eru ekki komnar upp rafstöðvar, en skilyrði eru til þess að reisa slík mannvirki. Hefir það jafnmikinn rétt til aðstoðar ríkisins og sá mikli mannfjöldi, sem fengið hefir þá aðstoð að undanförnu, með ríkisábyrgðum þeim, sem veittar hafa verið til þessara framkvæmda. Rafstöðvarnar, sem reistar hafa verið undanfarið, hafa mestmegnis verið reistar fyrir erlent lánsfé, sem ríkið stendur í ábyrgð fyrir. En með tilliti til þess, að varhugavert verður að teljast að halda áfram á þeirri braut, að taka lán erlendis, þótt til nauðsynlegra framkvæmda sé, tel ég, að athuga verði möguleikana til að afla innlends fjármagns, sem megi nota í þessu skyni, þó gera megi ráð fyrir, að það verði af skornum skammti næstu árin, svo framkvæmdunum geti ekki miðað ört áfram. Einmitt vegna þess, að það tekur langan tíma að nota alla möguleika til rafvirkjunar, sem til eru hér á landi, er mikið í varið, að sem fyrst verði hafizt handa um byrjunarframkvæmdirnar. Því hefi ég lagt það til með flutningi þessa frv., að farið sé sem fyrst af stað. Í frv. er gert ráð fyrir, að þessi rafveitulánasjóður fái tekjur á þann hátt, að ríkissjóður leggi honum til fé. Ég hefi ekki talið fært, eins og á stendur, að ákveða upphæðina, en frv. gerir ráð fyrir, að hún verði ákveðin í fjárlögum, hvort sem hæstv. Alþingi sér sér fært að setja einhverja upphæð til þessa í þau fjárl., sem samþ. verða áður en þessu þingi verður slitið. En ég vildi óska, að sem fyrst væri hægt að leggja fram einhverja upphæð af hálfu ríkisvaldsins til þessa sjóðs. Að öðru leyti er gert ráð fyrir, að sjóðurinn fái tekjur með því, að lagt verði lítilfjörlegt gjald á rafveitur þær, sem nú eru til og njóta ríkislána eða ábyrgðar ríkisins fyrir lánum, og sé gjaldið miðað við þær upphæðir, sem ríkið hefir lánað eða stendur í ábyrgð fyrir. Gjaldið sé 1/2% fyrstu 5 árin og hækki um 1/2% á 5 ára fresti, svo það verður lítil byrði fyrstu árin fyrir rafveiturnar, en fer hækkandi lítilsháttar eftir því, sem skuldir þeirra lækka. Sömuleiðis er gert ráð fyrir, að þeir, sem fá lán úr sjóðnum, verði að greiða til hans sama hundraðshluta af lánunum og vextir af sjóðnum leggist við höfuðstól. Lán úr sjóðnum má nema allt að 1/5 hlutum stofnkostnaðar þess orkuvers eða orkuveitu, sem það er veitt til. Þá er gert ráð fyrir, að Búnaðarbanki Íslands hafi með höndum stjórn og rekstur sjóðsins, og setur ráðh. nánari ákvæði um rekstur hans með reglugerð. Ég vil fastlega vænta þess, að hæstv. Alþingi geti fallizt á að gera frv. þetta að l., og ég tel víst, að þeir, sem hafa fengið aðstoð ríkisins að undanförnu til þess að notfæra sér raforkuna, vilji fúsir taka á sig smávægileg útgjöld til að greiða fyrir því, að þeir mörgu landsmenn, sem enn hafa ekki getað notið þessara miklu gæða, geti fengið þau smám saman. Ég vil benda á, að vegna styrjaldarinnar hefir orðið og verður stórkostleg verðhækkun á erlendu eldsneyti og ljósmeti, og því hefir gildi raforkunnar aukizt margfaldlega fyrir þá, sem fengið hafa aðstoð ríkisins til að koma upp rafstöðvum, en um leið verður það tilfinnanlegra fyrir þá, sem ekki hafa getað komið upp rafstöðvum, þótt skilyrði væru fyrir hendi. Því er ekki nema sjálfsagt að stíga nú þegar eitthvert spor í þá átt, að fleiri geti orðið rafmagnsins aðnjótandi. Ég tel ekki ástæðu til þess að hafa orð mín fleiri á þessu stigi málsins, en leyfi mér að gera þá till., að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.