Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf: „Steingrímur Hermannsson, 1. þm. Vestf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Vestf., Halldór Kristjánsson bóndi, taki sæti á Alþ, í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Eggert G. Þorsteinsson, forseti efri deildar.“ Halldór Kristjánsson hefur áður setið þing á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans verið samþ., og býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Flutningur þessarar þáltill. á sér einkum tvenns konar orsakir. Í fyrsta lagi er illt til þess að vita, hve æðsta stjórn landsins, Alþingi og ríkisstjórn, býr við lélegan húsakost. Ástæðan til þessa er þó hvorki ráðdeildarsemi í meðferð opinbers fjár né ónógur vilji til úrbóta af hálfu æðstu ráðamanna, hvorki nú né á undangengnum árum, heldur hitt, að vafist hefur fyrir, hvar ætti að setja niður nýjar byggingar Alþingis og ríkisstj. Í öðru lagi er það framtíð gamla miðbæjarins í Reykjavík, sem rekur flm. til að flytja þessa till. Við höfum horft á það eins og aðrir landsmenn, að reynt er að troða nýjum og nýjum stórbyggingum, veglegum höllum úr stáli og gleri, niður í þessa litlu kvos, sem afmarkast af tjörn og höfn og lágum holtum til austurs og vesturs. Fyrst var það ráðhúsið mikla, síðan stjórnarráðshús og seinast seðlabankahöll. Og í öllum tilvikum hefur komið upp mjög megn andstaða gegn þessum áformum með þeim afleiðingum, að allt er í óvissu, hvar þessum byggingum verður valinn staður. Við, sem till. þessa flytjum, teljum eðlilegast, að Alþ. og ríkisstj. taki þessi mál loksins föstum tökum og láti rannsaka, hvort helstu stofnunum ríkisvaldsins verði til frambúðar ætlaður staður í núverandi miðbæ Reykjavíkur með þeim miklu breytingum og skipulagsvandamálum, sem það mun hafa í för með sér, eða hvort ekki sé gæfulegast, að tekið verði af skarið um það, að hér í gamla miðbænum sé ekki rúm fyrir þessar stofnanir og hyggilegast sé því að velja þeim nýjan og rúmbetri stað. Í þessu skyni er lagt til, að Alþ. kjósi 7 manna mþn., sem hafi náin samráð við skipulagsyfirvöld við gerð tillagna. Þegar rætt hefur verið um byggingu stjórnarráðshúss, hafa fyrst og fremst þrjár hugmyndir heyrst um staðarval. Í fyrsta lagi hefur heyrst sú hugmynd - eða heyrðist sú hugmynd öllu heldur, að byggð yrði nokkuð aflöng bygging á bak við gamla stjórnarráðshúsið við Lækjartorg. Í öðru lagi heyrðust hugmyndir um, að byggingin yrði stærri en á svipuðum slóðum og mundi teygja sig yfir Bankastrætið. Í þriðja lagi var hugmyndin að reisa stjórnarráðshús á svokallaðri Bernhöftstorfu, þ.e.a.s. sunnan megin við Bankastræti. Þessar hugmyndir allar eru afleitar, fyrst og fremst vegna þess, að verið er að reyna að troða niður stórhýsi, sem þarfnast rúmgóðs umhverfis og bílastæða, á stöðum, þar sem bersýnilega er ekkert pláss fyrir þess háttar hús. Nú væri ekki úr vegi að spyrja, hvers vegna ekki hafi verið bent á betri stað, - stað, sem hefði meira rými. Ég held, að svarið sé ósköp einfaldlega það, að mönnum hafi fundist, að ef farið yrði að velja stjórnarráðshúsi stað t.d. í væntanlegum nýjum miðbæ sunnan við Miklubraut og austan við Kringlumýrarbraut, þá væri stjórnarráðshúsið í allt og mikilli fjarlægð frá Alþingi og öðrum byggingum ríkisstofnana. Hvort sem mönnum líkar það betur eða verr, er það greinilega ofarlega í hugum æðimargra, að mikið hagræði fylgi því, að þessi tvö hús, alþingishús og stjórnarráðshús, séu nærri hvort öðru. Að sjálfsögðu er það ekkert skilyrði, að svo sé. Það er að sjálfsögðu hægt að byggja þessi hús í allmikilli í jarlægð hvort frá öðru. En ég held, að það dyljist engum, að að því væri þó mikið hagræði, að þau væru nærri hvort öðru. En þá er spurningin sú, hvar sé helst að finna rúmgott og glæsilegt byggingarsvæði fyrir þessar stjórnarstofnanir, þessar mikilvægustu stofnanir. Ég held, að það fari ekkert á milli mála, að ýmsir staðir geti komið þar til greina, og ég tel ástæðulaust að hafa uppi fullyrðingar um það á þessari stundu, hver staðurinn sé heppilegastur, enda er það einmitt tilgangur till., að þetta verði nánar skoðað. Ég vil þó aðeins mínna á það svæði, sem ég nefndi áðan, væntanlegt nýtt miðbæjarsvæði í Reykjavík sunnan við Miklubraut og austan við Kringlumýrarbraut, þar sem hallar niður í Fossvoginn. Þessi staður er ágætur að flestra dómi, held ég, og óvíða í borgarlandi Reykjavíkur er glæsilegra útsýni en einmitt þaðan. Aðrir staðir geta aftur á móti komið til greina, og fer þá eftir því, hversu framsýnir menn vilja vera, gera ráð fyrir miklum vexti borgarinnar á komandi áratugum. Ef menn miða við þarfirnar að nokkrum áratugum liðnum, er ekki ósennilegt, að eðlilegasta svæðið kynni að vera austan við Elliðaár, jafnvel austur við Rauðavatn. Byggðin umhverfis höfuðborgina, tveir kaupstaðir og tvö fjölmenn sveitarfélög, Hafnarfjörður, Kópavogur, Seltjarnarnes og Mosfellssveit, allt er þetta að verða nokkuð samfelld byggð. Núv. miðbær er hins vegar úti á nesi, og ég held, að mönnum sé að verða æ ljósara, að það er ekki sérlega hyggilegt að stefna að því í framtíðinni, að vaxandi umferð og umsvifum sé einungis beint út á þetta þrönga nes, og hyggilegra sé því að velja miðbæjarsvæði, sem sé meira miðsvæðis. Það fer ekkert milli mála, að höfuðborgarsvæðið þarf nýjan miðbæjarkjarna. Um þetta hefur verið lengi talað, og þó er í raun og veru allt í óvissu, hvernig til tekst með þennan margumtalaða miðbæjarkjarna Reykjavíkurborgar sunnan við Miklubraut og austan við Kringlumýrarbraut. Til þess að það geti orðið að veruleika, er áreiðanlega ekki vanþörf á því, að ríkisvaldið taki þátt í því ásamt Reykjavíkurborg að velja stórbyggingum stað á þessu svæði. En mér skilst, að opinberar stofnanir hafi fram að þessu verið nokkuð tregar að flytja sig á þetta svæði eða sem sagt velja sér stað á þessu svæði til frambúðar. Þar við bætist, að ég held, að okkar kynslóð ætti að vara sig á því að taka fljótfærnislegar ákvarðanir um örlög gamla miðbæjarins í Reykjavík og fara að fórna merkum byggingum frá liðnum tíma eða valda óþörfum náttúruspjöllum á þessu fornhelga svæði, heldur væri það öllu frekar skylda okkar að varðveita gamla miðbæinn sem miðstöð verslunar og þjónustu og leyfa byggðinni á þessum slóðum að þróast fremur hægt og af fyllstu varkárni. Eins og mörgum alþm. er kunnugt, hefur það gerst, eftir að þessi þáltill. var flutt, að hæstv. forseti Sþ. hefur snúið sér til þingflokkanna með till. þess efnis, að hugmyndasamkeppni fari fram um húsnæði fyrir Alþingi á þinghúslóðunum hér við Tjörnina og um skipulag þessa svæðis í framtiðinni, og e.t.v. gerir hann betri grein fyrir þeirri hugmynd hér í umr. á eftir, ef honum finnst ástæða til. En ég vil taka það skýrt fram, að flm, þessarar till. eru að sjálfsögðu ekki svo ákafir talsmenn þess, að Alþingi verði valinn nýr staður, að þeir geti ekki hugsað sér, að hugmyndasamkeppni af þessu tagi fari fram. En þá telja þeir um leið óhjákvæmilegt, að aðrir staðir verði skoðaðir samtímis. Það er áreiðanlegt, að enn eru margir, sem ekki vilja endanlega útiloka þann möguleika, að Alþingi geti verið á þeim slóðum, sem það hefur verið í eina öld, og sjálfsagt er að skoða það ag sjá, hvað kæmi út úr hugmyndasamkeppni af þessu tagi, enda er till. okkar ekki um annað en það, að rannsókn fari fram á því, hvar hugsanlegt væri að velja þessum stofnunum nýjan stað. Í sjálfu sér skiptir auðvitað ekki öllu máli, hvort mþn. fær málið til meðferðar, sérstök n., eða þinghúsnefnd hefur það áfram til umfjöllunar. En ég vil þá mínna sérstaklega á það, að till. okkar fjallar um fleiri hús er alþingishúsið. Hún snertir sem sagt byggingarsvæði fyrir helstu stofnanir ríkisins, og ég held, að það sé alveg ljóst, að það er í almesta lagi, að Alþingi gæti rúmast hér í miðbænum, og vandamálið verður þá jafnbrýnt varðandi aðrar byggingar. Aðalatriðið er, að ef slík hugmyndasamkeppni fer fram, verði ekki frá öndverðu einblínt á þennan eina stað. Að lokum vil ég aðeins segja það, að hvar svo sem Alþingi verður valinn staður til frambúðar, er að sjálfsögðu ljóst, að það verður á núverandi höfuðborgarsvæði, ekki hvað síst vegna þess, að til þess að Alþingi og ríkisstj. gæti verið annars staðar, þyrfti breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins, og ég hef ekki trú á því, að jafnvel þeir, sem hefðu hug á því, að Alþingi væri annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu, mundu hafa kraft í sér til þess að knýja í gegn breytingu af því tagi á stjórnarskipunarlögum. Aftur á móti er ljóst, að sú stefna á vaxandi fylgi að fagna, að stjórnarstofnunum ríkisins sé almennt dreift meir um landið en gert hefur verið, og þess vegna hefur flm. þótt eðlilegt að taka það atriði um leið inn í till. Bæði til þess að koma í veg fyrir þann misskilning, að um sé að ræða stjórnarstofnanir almennt, og til þess að Alþingi staðfesti þá stefnu, að stjórnarstofnunum sé meira dreift um landið en gert hefur verið, er sem sagt að því vikið í þáltill. og því slegið föstu, að ríkisstofnunum, sem ekki eru háðar æðstu stjórn landsins í daglegum störfum sínum, verði í framtiðinni valinn staður í þéttbýliskjörnum úti um land utan höfuðborgarsvæðisins. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þessa till., en vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til. að að lokinni umr. verði henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að láta í ljós þá skoðun mína, að hér sé um merka till. að ræða og tímabært að taka þessi mál til skoðunar nokkuð í heild á svipaðan hátt og gert er ráð fyrir í till. Þó hef ég nokkuð aðrar skoðanir á ýmsu í því sambandi heldur en þar koma fram, eins og ég mun gera grein fyrir í örfáum orðum. En það breytir ekki því, að hér er hreyft mjög nauðsynlegu máli. Fyrst vil ég segja þá skoðun mína, að ég tel, að það sé t.d. orðið alveg ljóst, að ekkert hæfilegt rúm fyrir stjórnarráðsbyggingu er í miðhænum. Sá staður, sem menn höfðu hugsað sér fyrir stjórnarráðsbyggingu, þ.e. við Lækjargötu, er slíkur frá mínu sjónarmiði séð, að ekki ætti að koma til greina að reisa slíka byggingu þar. Þar á ég við „Torfusvæðið“, sem farið er að kalla. Þótt ekki væri nema af þessari ástæðu, sýnist mér afar nauðsynlegt að taka þessi mál upp, ekki kannske með ólíku sniði og hér er gert ráð fyrir, því að þetta á þá ekki einungis við um stjórnarráðið, heldur nokkrar aðrar stofnanir, en einkanlega þó stjórnarráðið. Eins og við vitum, eru rn. nú orðin dreifð víðs vegar um borgina og er stórfellt óhagræði að á allan hátt. Ef í stjórnarráðsbyggingu er safnað saman öllum rn., verður þar um stórhýsi að ræða, sem ég get ekki séð, að komi til greina að setja nokkurs staðar á því svæði, sem við í daglegu tali köllum miðbæinn - eða miðborgina á nútíma máli. Ég vil um leið taka fram, að mér sýnist ekki ástæða til að hnýta saman á þann hátt, sem gert er í þessari þáltill., húsnæðismál Alþingis og annarra ríkisstofnana, eins og t.d. stjórnarráðsins, því að það er skoðun mín, að ekki þurfi endilega að þjappa öðrum ríkisstofnunum, svo sem stjórnarráðinu né þess háttar stofnunum, þétt saman umhverfis alþingishúsið. Ég tel, að þótt sjálfsagt sé, að þessar stofnanir, stjórnarráðið og Alþ., séu í höfuðborginni, megi gjarnan vera þar nokkurt bil á milli og þurfi ekki að valda neinum vandkvæðum. Ég vil því skilja nokkuð á milli framkvæmda í húsnæðismálum Alþingis og annars efnis, sem þáltill. fjallar um, og mér finnst, að gæti vel komið til greina að taka húsnæðismál Alþingis út úr þáltill. Þó er það til athugunar. Ég slæ engu föstu um, að ég muni leggja það til. en ég vil, að þetta sjónarmið komi greinilega fram strax við fyrri umr. Árið 1961 var samþykkt svofelld þáltill., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela forsetum þingsins í samvinnu við fulltrúa þingflokkanna að gera tillögur um framtíðarhúsnæði Alþingis.“ Þetta gerðist árið 1961, og þá var sett á fót eins konar þinghúsnefnd. En hún hefur sáralitlu komið áleiðis á þessum árum, þinghúsnefndin, og liggja til þess margar ástæður. M.a. befur það komið fram, að sumir í þinghúsnefndinni hafa heldur hallast að því, að Alþingi leitaði sér samastaðar annars staðar í borginni en hér á þinghúslóðinni eða þinghúslóðunum, en sumir í n. hafa talið, að stefna ætti að því, að Alþingi gæti verið áfram á þessum þinghúslóðum. Málið allt hefur verið í mikilli sjálfheldu, vegna þess að fyrir nokkrum árum ákváðu borgaryfirvöld Reykjavíkur að reisa ráðhús við norðurenda Tjarnarinnar, og enn fremur vegna þess, að sett var í aðalskipulag Reykjavíkur, að framlengja skyldi Grettisgötu, ryðja henni braut áfram vestur á bóginn í gegnum byggðina, niður með Menntaskólanum, í gegnum byggðina fyrir vestan Lækjargötu, rétt við stafninn á Hótel Borg og milli hóteisins og Dómkirkjunnar, um hlaðið á þinghúsinu og utan í Austurvelli, þar á milli, og áfram vestur úr. Þessi ákvörðun við aðalskipulagið, að leggja aðalumferðaræð þarna beint í gegnum, og svo hin ákvörðunin, að reisa ráðhús norðanvert í Tjörninni, hefur sett húsnæðismál Alþingis í mörg ár í algera sjálfheldu, og mönnum fannst skynsamlegt að taka sér nokkurn frest og sjá, hverju fram yndi og hvað úr þessu öllu yrði. Nú hefur þannig skipast, að ég hygg óhætt að fullyrða, og byggi ég það m.a. á því, sem borgarstjórinn í Reykjavík hefur látið hafa eftir sér, og hefur líka verið að síga í þá átt, að ráðhús verði ekki byggt við norðurenda Tjarnarinnar. Enn fremur þykist ég vita með nokkurn veginn vissu, að skipulaginu verður breytt þannig, að það verður ekki lögð aðalumferðaræð hér í gegn á milli Austurvallar og alþingishússins, því að það er ekki í samræmi við hugmyndir manna nú um, hvernig miðhluti borgar innar skuli vera. Það eru gerbreytt viðhorf í öllum umhverfismálum á örfáum árum, og ég þykist vita með fullri vissu, að við þá endurskoðun, sem fer fram á aðalskipulagi Reykjavíkur, verður þessu breytt og verður ekki lögð aðalumferðaræð við Dómkirkjuna eða fyrir framan þinghúsdyrnar. Í þessu sambandi vil ég gera grein fyrir því, að forsetar Alþingis hafa hvað eftir annað snúið sér til borgaryfirvalda Reykjavíkur á s.l. ári og farið þess á leit, að bílaumferð yrði hætt um Kirkjustræti, þannig að það gæti orðið friðsælt bæði í Alþingi og Dómkirkjunni og sunnan við Austurvöll. Í viðtölum við borgaryfirvöld Reykjavíkur hefur verið látið í ljós, að það væri mikill skilningur á því í sambandi við endurskoðun allra þessara mála, sem fer fram á vegum Reykjavíkurborgar og þróunarstofnunar hennar, að hér þyrfti í raun og veru að verða friðsælt svæði. Mín persónulega skoðun er sú, sem ég hef látið í ljós þráfaldlega, að í raun og veru þyrfti að stefna að því, að engin bílaumferð yrði um Kirkjustræti, ekki heldur Vonarstræti og orðið gæti frá Austurstræti og suður fyrir Tjörn eins konar útivistarsvæði, og þyrfti þá helst að stefna að því, að á þessu svæði yrðu engar byggingar aðrar en byggingar Alþingis og Dómkirkjan. Þetta eru mínar persónulegu hugdettur í sambandi við þessi mál. að það ætti að stefna að því að koma upp þess háttar friðsælum reit í hjarta borgarinnar og í þeim reit gæti Alþingi haft aðsetur ásamt Dómkirkjunni. Þau hafa verið hér lengi saman, eins og kunnugt er, þessi hús, og farið vel á því. Þessi n. hefur, samkv. þáltill. frá 1961, litlu komið áleiðis, því að þetta mál hefur legið mjög óskýrt fyrir, a.m.k. til að velja á milli þessara tveggja stefna eða úrræða, sem menn hafa bent á, annars vegar, að Alþingi flytti sig á alveg nýjar stöðvar, og hins vegar, að Alþingi kæmi húsakynnum sinum fyrir hér framvegis. En nú sýnast mér þessi mál liggja þannig fyrir, að hægt sé að taka þau upp, án þess að menn séu þvingaðir af einu eða neinu, það sé rétti tíminn nú til að taka þessi mál upp við borgaryfirvöld Reykjavíkur og reyna að gera upp við sig, hvað skynsamlegast sé í þessu tilliti. Þess vegna lagði ég fram í n, nú í jan. uppástungu, sem hv, frsm. sagði hér frá og er til athugunar á milli funda hjá nm. Hún er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta, þessi till., sem liggur fyrir til skoðunar og hefur ekki neina afgreiðslu hlotið enn: „Þinghúsnefnd Alþingis efni í samráði við skipulagsyfirvöld Reykjavíkur og Arkitektafélags Íslands til samkeppni um húsnæði fyrir Alþingi á þinghúslóðunum á milli Kirkjustrætis og Vonarstrætis annars vegar og Tjarnargötu og Templarasunds hins vegar og nýtingu svæðisins alls.“ Þarna er sett fram sú hugmynd, að samkeppnin yrði ekki aðeins um þau hús, sem þyrftu að koma til. heldur um svæðið allt, um tilhögun á svæðinu öllu, hvernig færi best á því að nota þetta svæði framvegis. Mínar persónulegu hugmyndir um þetta svæði setti ég fram áðan, hvað mér finnst, að þar ætti að vera. Ætti að mínu viti að stefna að því, að þetta yrði eins konar friðsæll reitur í hjarta borgarinnar, en á þessum reit yrði Alþ. og Dómkirkjan og helst ekkert annað. Ég á erfitt með að trúa því, að snjallir arkitektar geti ekki leyst þetta mál vel, að á þessum stóru lóðum, sem hér eru til umráða, kæmu fallegar byggingar samkv. því, sem Alþ, hentaði. Við verðum að gá að því, að hér er ekki um neitt smáræðissvæði að ræða, því að Alþingi á nú allar lóðir og öll hús á ferhyrningi á milli Templarasunds annars vegar og Tjarnargötu hins vegar og Vonarstrætis annars vegar og Kirkjustrætis hins vegar, nema Oddfellowhúsið. Mér finnst, að fyrsta skrefið í þessum efnum, eins og nú er komið, ætti að vera að kaupa Oddfellowhúsið og leggja það einnig til Alþingis, hvað svo sem yrði við það gert að lokum. Ég tel, ákaflega vel farið, að Alþ. á nú allar þessar lóðir og öll þessi hús. Auðvitað er þetta alþingishús orðið allt of þröngt, eins og við þekkjum sjálfsagt manna best, enda hefur Alþingi þrjú önnur bús til afnota, og hefur það bætt vinnuaðstöðu Alþingis mikið að fá þau hús. Eitt af þeim er leiguhúsnæði, en tvö af þeim á Alþingi sjálft. En þó að sæmilega fari um menn nú eins og stendur, er mjög óhagfellt að dreifa þessari starfsemi í mörg hús, eins og verður að gera með þessu móti, og á engan hátt er það til frambúðar, þegar lengra er litið, þannig að það má ekkert hægja á í þessu máli, þó að aðstaðan hafi skánað ögn um stundarsakir við þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið upp á síðkastið. Þess vegna er ég sammála flm. þessarar þáltill. um, að það er meir en mál til komið, að skarað sé í þessu máli alla vega, þinghúsmálinu, alveg eins og hinum húsmálunum, sem þáltill. fjallar um. Ég held, að ekki sé ástæða til þess fyrir mig að hafa þessi orð fleiri. Ég vildi, að þessar upplýsingar kæmu hér fram til íhugunar fyrir menn. Þetta er mín persónulega skoðun. Ég get ekki séð neina ástæðu til þess fyrir Alþ. að flytja sig, þegar það hefur möguleika til að vera á þessum stað, sem að mínu viti er glæsílegasti staður borgarinnar, ef þessi mál eru leyst af stórhug og framsýni. Það þýðir auðvitað, að menn verða að búa þannig um Alþingi á þessum myndarlega reit í hjarta Reykjavíkur, að vel fari það hús, sem reist yrði fyrir Alþingi til viðbótar, og umhverfi staðarins yrði um leið gert þannig úr garði, að það væri sómi fyrir landið, prýði fyrir borgina og hentugt fyrir Alþingi.



Herra forseti. Mér þótti fróðlegt að heyra í ræðu hv. síðasta ræðumanns, frásögnina af þál. frá 1961 og afdrifum hennar og um orsakir þess, að árangur varð svo lítill sem raun ber vitni. í þessu sambandi langar mig einnig til að rif,ja upp frv., sem Einar Olgeirsson flutti árið 1965 um heildarskipulag miðbæjarins í Reykjavík. Í frv. var gert ráð fyrir, að ákveðið yrði heildarskipulag miðbæjarins í Reykjavík með það hvort tveggja fyrir augum að varðveita gamlar sögulegar byggingar miðbæjarins og svip hans, eftir því sem við ætti, og tryggja fegurðarsamræmi í þeim byggingum, sem reistar yrðu, sérstaklega þó hinum opinberu byggingum. Í þessu frv. gerði Einar Olgeirsson ráð fyrir, að skipuð yrði n., skipulagsnefnd miðbæjarins, sem skyldi sérstaklega vinna að staðsetningu og teikningu alþingishúss, stjórnarráðshúss og ráðhúss Reykjavíkur, ef ráðlegt þætti, að þær væru allar á miðbæjarsvæðinu. Annað atriði í frv. Einars Olgeirssonar var mjög afgerandi, en það var það atriði, að hann gerði ráð fyrir, að bannað yrði að reisa varanlegar byggingar á miðbæjarsvæðinu, þar til þessi skipulagsnefnd hefði lokið störfum. M.ö.o. í þessu ákvæði fólst alger friðun miðbæjarsvæðisins. Ég hygg, að ef þetta atriði hefði náð fram að ganga, hefði margt farið betur en raun ber vitni í miðbænum í dag og hefði verið hægt að varast mörg slys og tilviljunarkennt athæfi, sem hafa orðið á þessum tíma. Þetta frv. Einars Olgeirssonar náði ekki fram að ganga. Meiri hl. n., sem um málið fjallaði, mælti gegn samþykkt þess á þeim forsendum, að borgarstjórn Reykjavíkur hefði þegar samþykkt skipulag miðbæjarins í Reykjavík. Ég verð að játa, að mér þykir þetta undarleg afstaða hjá þeim meiri hl., sem þá fjallaði um málið, því að með röksemdum sínum voru þeir að afsala sér áhrifum og afskiptum af því, hvar alþingishús og stjórnarráðsbygging ættu að standa. Við flm. þessarar till., sem til umr. er nú, fögnum því og treystum, að alþm. séu nú annarrar skoðunar um, hvað sé tilhlýðilegt, að alþm. myndi sér skoðun um, og þeir líti svo á, að þeir eigi í hæsta máta að hafa áhrif á, hvar þessum byggingum skuli valinn staður. Við teljum þó sjálfsagt, eins og fram kemur, að haft verði samráð við skipulagsyfirvöld Reykjavíkurborgar. Í sambandi við þessa till. vil ég sérstaklega leggja áherslu á sóma Reykjavíkur sem höfuðborgar. Það er álit mitt, að sem höfuðborg hafi Reykjavík engan veginn verið nægilegur sómi sýndur. Hana skortir því miður þann myndarbrag, sem á að einkenna höfuðborgir hvers lands. Þessi einkenni eða tákn höfuðborgarinnar eru fyrst og fremst byggingar æðstu stjórnvalda landsins. Þarf ekki að hafa mörg orð um vanrækslu okkar Íslendinga í þeim efnum. Það er í rauninni ekki nema eitt hús, sem við getum verið stolt af að sýna sem aðsetur stjórnvalda, og það er gamla stjórnarráðshúsið. Þegar við bendum á menntmrn., þá er gestum í rauninni ekki vel ljóst, hvort við erum að benda á bifreiðavarahlutaverslun eða menntmrn., og er sannarlega tímabært, að við hugleiðum, hvort ekki sé kominn tími til, að menningarþjóð komi sér upp veglegra menntmrn. Þá er öllum kunnugt, hversu mikið óhagræði það er á allan hátt fjárhagslega og vegna starfsaðstöðu að leigja ýmsar byggingar úti í bæ, jafnvel þótt þar kunni að vera annað í forgrunni en bifreiðavarahlutir. Eins og kom fram í ræðu 1. flm., erum við mjög gjarnan til viðræðu um það, að reynt verði að finna nýju alþingishúsi stað hér í miðbænum, enda þótt við viljum í væntanlegri hugmyndasamkeppni gera ráð fyrir fleiri stöðum. Ég óttast það hins vegar, að ef ákveðið verður, að nýtt alþingishús verði reist hér, muni koma fram þær raddir, sem knýja á um stjórnarráðsbyggingu á þessu svæði á þeim forsendum, að þessar byggingar þurfi að vera nærri hvor annarri. Ég hygg því, að rétt sé, að hugmynda samkeppnin geri ráð fyrir fleiri stöðum. Hugmynd hv. síðasta ræðumanns um friðsæla reitinn, svo að ég noti hans eigið orðalag, er mjög aðlaðandi, einkum og sér í lagi ef það verður gert, eins og hann gerði raunar ráð fyrir, með heildarskipulag alls miðbæjarins í huga. í þessu sambandi eru tímabær orð 1. flm. um, að nú sé kominn tími til að huga að örlögum gamla miðbæjarins. Þar hafa þegar of mörg slys gerst. Seinagangur á því að friða þetta svæði, meðan verið er að skipuleggja, hefur haft örlagaríkar afleiðingar, m.a. þær, að nágrenni þessa gamla miðbæjar er ekki lengur skemmtileg og aðlaðandi íbúðarhverfi, heldur skrifstofu- og verslunarhverfi. Nægir þar að nefna Grjótaþorpið, Garðastræti og svæðið austan við miðbæinn allt upp að Skólavörðuholti. Þetta hefur afdrifaríkar afleiðingar fyrir mannlíf allt í þessari borg, og ber sannarlega að taka til höndum hið bráðasta til að sporna við þessari þróun. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta mál, herra forseti, eftir framsöguræðu hv. 1. flm., en ég vil fagna því í lokin, að hæstv. forseti Sþ. befur sýnt þessu máli þann skilning, sem fram kom í ræðu hans.



Herra forseti. Ég álít, að þetta mál sé mjög tímabært. Við sjáum það, að gamli miðbærinn, sem okkur þykir vænt um, a.m.k. Reykvíkingum, er að deyja. Bankarnir hafa lagt undir sig aðalpartinn í miðbænum, Austurstræti, og ég sé ekki, að þar sé staður fyrir þær stofnanir á vegum ríkisins, sem vantar húsnæði. Við vitum, að það er víða vandamál. Okkur vantar dómhús, okkur vantar alþingishús og okkur vantar stjórnarráðshús. Allir þrír þættir ríkisvaldsins eru á hrakhólum, það er staðreynd í dag. Og þessum stofnunum verður ekki komið fyrir í miðbænum. Ég vil láta lífga upp á miðbæinn minn. Ég vil heldur sjá borgarleikhúsið hér við Tjörnina, lítil hótel, eitthvað til að lífga upp bæinn, eins og hann var í gamla daga, þegar maður gekk suður með Tjörninni og Laufásveginn. Ég vil, að gömul rómantík geti færst yfir okkar gamla miðbæ. En hvar á þá að koma fyrir opinberum byggingum? Það er ekki hægt í gamla miðbænum, og það er ekki hægt í hinum nýja fyrirhugaða miðbæ við Kringlumýri. Þar er þegar orðið algert umferðaröngþveiti, og er ekki á það bætandi. Við verðum að fara lengra. Við verðum að fara allt austur fyrir Elliðaárnar til að finna okkur stað til framhúðar. Við Elliðaárnar eru þegar komin umferðarmannvirki, sem geta flutt mikla umferð til Kópavogs og Hafnarfjarðar. Að vísu er væntanleg hraðbraut ekki algerlega komin til Hafnarfjarðar en hún kemur innan tíðar. í Ártúnshöfðanum eða þar sem kartöflugeymslan og Árbær er og þar í hallanum mundi ég telja, að færi vel um glæsilegar byggingar íslenska lýðveldisins. Þarna mætti koma fyrir alþingishúsi, stjórnarráðshúsi, e.t.v. ráðhúsi, dómhúsi, útvarpshúsi o.fl. Það eru margar stofnanir, sem vantar húsnæði, og ég held, að þarna á bökkum Elliðaánna og í hallanum þarna á stóru svæði og jafnvel líka í Ártúnshöfðanum mætti koma fyrir með góðu móti þeim byggingum, sem hið opinbera þarf á að halda. Nú kunna menn að segja, að þetta sé svo út úr. Ef við lítum á byggðakjarnann hérna, Stór-Reykjavík, þá eru um 10 km. frá Elliðaánum að Ráðagerði á Seltjarnarnesi. Það eru um 10 km í Hafnarfjörð. Þetta er, þrátt fyrir það að þetta eru mörg sveitarfélög, eitt samfellt byggðasvæði, sem þarf að hafa viðskipti við opinberar stofnanir, þannig að ég tel, að þetta sé þegar mjög miðsvæðis miðað við Stór-Reykjavík. Svo vitum við, að Breiðholtshverfið er þarna nálægt með 15–20 þús. íbúum, Árbæjarhverfið er komið inn fyrir Elliðaár og á næstu árum verður byggt á löndum bæjarins í Korpúlfsstaðalandi og uppi í Mosfellssveit, þannig að ég hygg, að innan 10 –15 ára verði þetta hið raunverulega miðbik Stór-Reykjavíkursvæðisins. Ástandið eins og það er, að vera með borgarfógetaembætti á Skólavörðustig, borgardómaraembætti vestur í bæ í leiguhúsnæði, er fyrir neðan allar hellur. Það er að vísu dýrt að gera þetta. En ég held, að það sé ekki vansalaust fyrir land, sem telur sig sjálfstætt ríki, að huga ekki að því að koma upp eigin húsnæði fyrir höfuðþætti valdsins, sem sagt löggjafarvaldið, dómsvaldið og framkvæmdavaldið. Þetta hús hérna er gamalt og virðulegt. Það gæti sem best verið aðsetur hæstaréttar. Það, sem ég legg alveg sérstaka áherslu á, er, að við verðum að hverfa frá því að troða miklu fleiri opinberum byggingum í gamla miðbæinn. Við eigum að reyna að lífga hann upp, gera hann okkur hjartfólginn. Tjörnin og þessi gamli miðbær á sterkar rætur í okkur, a.m.k. Reykvíkingum, og við eigum að reyna að gera hann eins aðlaðandi og mögulegt er. Það er hægt að byggja hér t.d. borgarleikhús eða hótel. Umferð af slíkum stofnunum er minni um verslunartímann og aftur meiri að kvöldinu. Ég álít þessa tili. um að setja þetta mál í mjög rækilega athugun mjög athyglisverða, og ég nota tækifærið til að benda á, að í Ártúnshöfðanum eða austan Elliðaánna er möguleiki til að koma þessum byggingum fyrir á mjög góðan hátt, ef að því yrði horfið.



Herra forseti. Við þm. Sunnl. allir höfum leyft okkur að flytja till. til þál. á þskj. 310 um rannsókn á gerð nýrrar hafnar á suðurströndinni. Á síðasta þingi var samþ. till., sem gekk nokkuð í þessa átt. Sú till. var samþ. í tilefni gossins í Vestmannaeyjum. Tekið var fram í till., að tekið skyldi til athugunar, hvar best væri að byggja nýja höfn á suðurströndinni. N. var skipuð samkv. till., sem vann að nokkru leyti að þessu starfi, en þó ekki að leita eftir nýju hafnarstæði, heldur til að leysa hafnarmálin að nokkru leyti, eins og nm. munu hafa sagt og beindist þá athygli þeirra að Þorlákshöfn og Grindavík. Má segja, að till., sem samþ. var á síðasta þingi, hafi haft viss áhrif, þau, að miklu fé verður varið til hafnarbóta í Þorlákshöfn og nokkru til Grindavíkurhafnar. Er að vísu nokkuð umdeilt, að það skyldi gert í tilefni gossins, eftir að gosið er frá liðið og Vestmannaeyjabátar nota ekki lengur Grindavíkurhöfn. En það er mál út af fyrir sig, sem ég sé ekki ástæðu til að ræða nú. Á s.l. sumri skrifaði þáv. samgrh. Framkvæmdastofnun ríkisins bréf og lagði til, að skipuð yrði ný n. til að rannsaka hafnarmál suðurstrandarinnar. Nokkrir af okkur þm. Sunnl. áttum fund með stjórn Framkvæmdastofnunarinnar um þetta mál, og virtist ekkert vera til fyrirstöðu af hennar hendi að skipa þessa n. Gerðum við till. um, hvernig n. skyldi skipuð. En af einhverjum ástæðum varð ekkert af því, að n. yrði skipuð, og i haust kom annað bréf úr samgrn., eftir að ráðherraskipti höfðu orðið, og þar var lagt til að hætta við þessa nefndarskipun, en fela Hafnamálasambandinu að gera athugun á hafnamálum Sunnlendinga. Þetta finnst okkur þm. Sunnl. ekki eðlileg eða raunhæf lausn. Við viljum halda okkur að þeirri till., sem var uppi á s.l. sumri, og kjósa n. til þessara starfa. Í þeirri till., sem hér er um að ræða, er lagt til, að skipa 5 manna n., einn sé tilnefndur af sýslunefnd Árnessýslu, einn sé tilnefndur af sýslunefnd Árnessýslu, sýslunefnd Vestur-Skaftafellssýslu, einn af bæjarstjórn Vestmannaeyja og einn af samgrn. án tilnefningar, og skal hann vera formaður n. Þetta þykir okkur heppilegasta skipun mála. Með því að haga skipuninni á þennan veg koma fulltrúar, sem eru kunnugir málunum, af hinum ýmsu svæðum, sem til greina koma. Það er kunnugt, að rætt hefur verið um hafnargerð viða á suðurströndinni. Eru ýmsir staðir, sem koma til greina. En það liggur einnig í augum uppi, að það verður ekki fyrst um sinn gerð nema ein höfn til viðbótar Þorlákshöfn á strandlengjunni, þótt hún sé löng og hafnlaus. Það var fyrir aldamót, sem rætt var fyrst um hafnargerð við Dyrhólaey, og ætíð síðan. Hefur verið áhugamál allra þm. Vestur-Skaftfellinga síðan fyrir aldamót að gera höfn við Dyrhólaey. Hafa verið gerðar ýmsar rannsóknir þar, og allar þessar rannsóknir hafa leitt í ljós, að þarna er mögulegt að gera höfn, og má kannske segja, að þar sé ágætt hafnarstæði. En þetta kostar vitanlega mikið fé, og hefur alltaf strandað á því að útvega fjármagn til að fá höfn þarna. Nú allrasíðustu árin hafa verið gerðar víðtækari og meiri rannsóknir en áður og hafa staðfest það, að þarna er hafnarstæði. En málið er ekki komið lengra en þetta enn sem komið er. En við teljum nauðsynlegt að gera samanburð á hinum ýmsu hafnarstæðum, og við gerum okkur ljóst, flm. allir, að ákvörðun um hafnarstæði getur ekki byggst á pólitískri afstöðu, verður ekki pólitísk ákvörðun. Það verður að vera hagfræðileg og raunhæf ákvörðun og byggjast á því, hvar skilyrði eru best og hvar hagkvæmast er frá þjóðhagslegu og félagslegu sjónarmiði að gera höfnina. Ákvörðunin hlýtur að byggjast á þessu, og þess vegna þarf að gera raunhæfa og viðtæka rannsókn á öllum þeim hafnarstæðum, sem til greina koma og líkleg eru. Dyrhólaey höfum við nefnt. Það hefur einnig verið talað um hafnargerð við Rangárós í Þykkvabæ og við Þjórsárós, og 1952 var gerð allnákvæm rannsókn á hafnarstæði i Þykkvabæ af verkfræðingum frá varnarliðinu. Skoðun þeirra er sú, að þarna megi gera ágæta höfn, alveg örugga. Teikningar munu vera til af hafnargerð þarna, sem fróðlegt væri að skoða og taka til athugunar, þegar samanburður verður gerður á þessum ýmsu stöðum. Þá eru Eyrarbakki og Stokkseyri, sem einnig hefur verið rætt um. Ekki er að efa, að þar er ekki aðeins mögulegt að gera höfn, heldur á ýmsan hátt mjög hagkvæmt, - höfn fyrir öll fiskiskip, sem notuð eru hér á landi, og einnig vöruflutningaskip af ýmsum stærðum, a. m. k. af þeim venjulegu stærðum, sem hér eru. Þess vegna er það, að þegar um svo marga staði er að ræða á suðurströndinni, sem til greina koma, þá er nauðsynlegt, að þeir verði rannsakaðir á raunhæfan hátt, og eðlilegt að skipa til þess n. frá hinum ýmsu héruðum á þessu svæði, til þess að kunnugleiki komi að notum á sem viðtækastan hátt. Við teljum eðlilegt, að fulltrúi frá Vestmannaeyjum eigi einnig sæti í þessari n., vegna þess að það er Vestmanneyingum ekki óviðkomandi, að góð hafnaraðstaða sé á suðurströndinni. Vitanlega óska þeir eftir því. Það þarf að tengja saman fastalandið, eins og það er kallað, og Vestmannaeyjar og byggja brú á milli lands og Eyja. Má segja, að verið sé að vinna að þeirri brúargerð nú með batnandi höfn f Þorlákshöfn og með því að fá nýtt flutningaskip, sem gengur á milli lands og Eyja, en eigi að síður á það fullan rétt á sér að gera ráðstafanir til þess að stytta fjarlægðina á milli lands og Eyja, en höfn austar á ströndinni liggur enn betur við til að bæta samgöngur milli Vestmannaeyja og lands heldur en Þorlákshöfn gerir. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja miklu meira um þessa till. Hún skýrir sig sjálf, og áður befur verið rætt um þetta mál. Við flm. óskum eftir því, að till. verði samþ. á þessu þingi, að n. verði skipuð og þær rannsóknir, sem við ætlumst til, að gerðar verði, verði hafnar nú á þessu ári. Við teljum þetta nauðsynlegt. Og við teljum það forsendu fyrir því, að hafist verði handa um nýja hafnargerð á suðurströndinni, að þessar rannsóknir geti legið fyrir. Ég vænti þess, að allir hv. alþm. skilji afstöðu okkar þm. Sunnl. og áhuga á þessu máli. Það er ekki aðeins viðkomandi Sunnlendingum að fá nýja höfn á strandlengjunni á Suðurlandi. Það er áreiðanlega þjóðinni allri viðkomandi. Sú hafnargerð gæti verið þáttur í því að gera Ísland ríkara og betra en það er, ef hægt væri að gera nýja höfn á suðurströndinni, þar sem engin lendingarskilyrði eru á hundruð km. svæði. Þess vegna er það, að ekki eru borfur á, að nokkur þm. geti sett sig á móti því, að sú rannsókn verði gerð, sem till. ætlast til með nefndarskipuninni. Herra forseti. Ég legg svo til, að till. verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Ég kem ekki hér til að mótmæla því, að þessi till. nái fram að ganga. Ég er sammála því, að þetta er mjög þarft mál, ekki aðeins fyrir Sunnlendinga, heldur fyrir þjóðina í heild. En ég vil benda á eitt atriði í sambandi við þetta mál, sem mér finnst ástæða til, að komi hér fram. Það er, að frsm. talaði um, að þetta mál ætti að vera hafið yfir pólitíska togstreitu og togstreitu milli byggðarlaga. En mér finnst einhvern veginn eftir að hafa kynnt mér svona mál og starfað að hafnamálum á Íslandi, að tillöguflutningurinn feli ekki í sér að koma í veg fyrir þetta. Mér fyndist hyggilegra, að það yrði lögð áhersla á ítarlega rannsókn á hafnarstæði fyrir suðurströndinni með sérfræðingum um þessi mál, og ég dreg í efa, að fulltrúar frá sýslunefndum á Suðurlandi geti verið færir um að láta fara fram þessa rannsókn, svo að til árangurs horfi. Svo vill til, að ekki alls fyrir löngu átti ég þess kost að sitja aðalfund Samtaka sveitarfélaga í Suðurlandi, og á þeim fundi var þetta mál eitt stærsta málið eðlilega. Þá var Vestmannaeyjavandamálið óleyst, og var verið að ræða almennt um stefnuna í hafnamálum fyrir Suðurlandi. Og ég verð að segja það, að miðað við þá till., sem hér liggur fyrir, er ég ekki bjartsýnn á, að fulltrúar frá þeim aðilum, sem hér er gert ráð fyrir, að skipi þessa n., mundu geta dregið rétta ályktun um það, sem væri skynsamlegast og hagstæðast fyrir þjóðina í heild. Ég tel, að þess vegna sé miklu heppilegra, að þessi n. stefni alla vega i upphafi að því að fá sérfræðinga til að gera úttekt á möguleikunum. Það, sem er aðalatriði í þessu máli eins og mörgum hliðstæðum er, að reynt yrði að tryggja fjármagn til að láta gera slíka rannsókn g hygg, að það sé eitt stærsta vandamálið í svo stóru máli, sem hér er um að ræða, að það hefur til þessa ávallt skort fjármagn til að gera svo ítarlegar og yfirgripsmiklar rannsóknir í svona málum sem þörf er á. Ég efast ekki um að Hafnamálastofnun Íslands sé fær um að láta framkvæma svona úttekt, ef hún hefði til þess nægjanlegt fjármagn. Ég vildi láta þessar aths. koma hér fram, ekki vegna þess, að ég sé á móti því, að þetta sé gert, - athugaðir möguleikar á því, hvar hagstæðast er að byggja höfn við Suðurland. Þess er þörf. En ég er ekki alveg viss um, að aðferðin, sem kemur fram f þessari þáltill., sé sú rétta eða sú besta. En ég vil undirstrika, að það vantar að tryggja fjármagn, til þess að slík rannsókn komi að þeim notum, sem að er stefnt. Það er veigamikið atriði, þegar verið er að fjalla um slík stórmál. Ég vil endurtaka, að ég hef orðið var við mjög skiptar skoðanir um, hvort höfn á að koma að Eyrarbakka, Dyrhólaey, Þykkvahæ o.s.frv., og ég veit, að menn berjast hart á Suðurlandi í sambandi við þetta mál. Þess vegna er ég ekki viss um, að Sunnlendingar sjálfir séu endilega færastir um að finna réttu lausnina. - Ég vildi aðeins gera þessa athugasemd.



Herra forsoti. Ég efast ekkert um að þessi aths. frá hv. 1. þm. Vesturl. er vel meint. En það liggur í hlutarins eðli, að við flm. þessarar till. höfum alltaf gengið út frá því, að sérfræðingar væru kallaðir til. Við höfum aldrei látið okkur detta f hug, að þessir fulltrúar, sem eru kosnir af sýslunefndunum og Vestmannaeyjakaupstað, geri raunverulega út um málið. Þess vegna sagði ég í minni framsöguræðu, að það yrði ekkí pólitísk ákvörðun, sem réði um staðarvalið, heldur tæknileg og hagfræðileg, sem byggist á því, hvað sérfróðir menn um þessi mál álykta. Það er þetta, sem kom, að ég ætla, alveg skýrt fram áðan í minni framsöguræðu. Það eru kosnar n., og þeir, sem fara í nefndirnar, eru ekki ávallt sérfróðir. En þeir kalla til sérfræðinga. Þó að ég hafi ekki talið heppilegast að fela Hafnamálastofnuninni þetta út af fyrir sig, vil ég, að það verði haft gott samband við Hafnamálastofnunina og fengin sú aðstoð þaðan, sem mögulegt er í þessu máli. Það er vitanlega nauðsynlegt að afla fjár fyrir þeim kostnaði, sem rannsóknin hefur í för með sér. Það liggur i hlutarins eðli. Um leið og Alþ. samþ. þessa till. og nefndarskipunina, felst í því viðurkenning Alþingis um, að fé fáist, til þess að n. geti starfað eins og ætlast er til. Í sjálfu sér er ekki ástæða til að orðlengja þetta meira. Ég vil þakka hv. 1. þm. Vesturl. fyrir það, að hann hefur skilning á því, að þörf sé á að láta þessa rannsókn fara fram. Það er ekkert við því að segja, að mér virðist, að hann hafi misskilið það, sem fyrir okkur flm. vakir. Fyrir okkur vakir það að fá sérfróða menn til að kanna þetta. Fyrir okkur vakir það, að úrskurði hinna sérfróðu og færustu manna verði hlítt og þegar ráðist verður í dýrt hafnarmannvirki á suðurströndinni, verði það gert á þeim stað, sem kemur héraðinu að sem mestum notum og er best frá þjóðhagslegu sjónarmiði.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar og athugunar þáltill. á þskj. 4 um stofnun sjóminjasafns. Flm. þessarar till eru hv. alþm. Gils Guðmundsson og Geir Gunnarsson. Till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hefja nú þegar í samráði við þjóðminjavörð undirbúning að stofnun sjóminjasafns. Skal leita eftir samvinnu við Hafnarfjarðarbæ um hentugt landssvæði fyrir slíkt safn, svo og um byggingu þess og rekstur.“ N. leitaði umsagnar hjá tveimur aðilum, sendi till. til umsagnar bæjarstjórnar Hafnarfjarðar og þjóðminjavarðar. Í umsögn frá bæjarstjórn Hafnarfjarðar segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar fagnar fram kominni till. alþm. Gils Guðmundssonar og Geirs Gunnarssonar til þál. um stofnun sjóminjasafns í Hafnarfirði og heitir hentugu landssvæði fyrir safnið. Skorar bæjarstjórn á alþm. að veita till. þessari brautargengi og tryggja nægilegt fjármagn á næstu fjárl.“ Frá þjóðminjaverði barst n. allítarleg umsögn. Hún er mjög fróðleg um allt þetta mál og greinargóð, og ég leyfi mér til upplýsinga fyrir hv. alþm. að lesa nokkrar glefsur úr þessari umsögn, með leyfi hæstv. forseta. Í upphafi þessarar umsagnar segir svo m.a.: „Mér er næst að ætla, að frv. þetta sé að nokkru leyti runnið frá mínum rótum, því að ég hafði fært þessi mál í tal við annan flm. till., áður en hún var flutt. Vissi ég, að hann hafði áhuga á þessum málum, hafði enda skrifað mikið um farmennsku og sjósókn og einnig um sjóminjasöfn erlendis. Hafði ég hvatt hann til að taka þetta mál að sér, enda þótt ég byggist ekki við, að svo skjótt yrði brugðist við sem raun varð á. Ég hef um alllangan tíma talað um það við ýmsa aðila, að nauðsyn sé að koma hér upp myndarlegu og vel búnu sjóminjasafni, sem sýni og skýri sjósókn Íslendinga og farmennsku, fiskveiðar, fuglatekju, hagnýtingu rekaviðar og yfirleitt öll þau not, sem landsmenn hafa haft af sjónum þær ellefu aldir, sem þeir hafa búið í landinu. Hef ég oft fundið til þess, að þetta svið minjaverndar og kynningar til almennings hefur ekki verið rætt sem skyldi, og er það því afleitara sem þjóðin á efnahag sinn og tilveru alla undir sjónum komið. Að vísu hefur oft áður verið vikið að stofnun sjóminjasafns og málið meira að segja komist inn á Alþingi áður. En einhvern veginn hefur svo til tekist, að málið hefur dagað uppi hverju sinni, áður en það yrði til lykta leitt. Samt hafa þessar umr. orðið til þess að bjarga ýmsu á safn, sem sjómennskunni tilheyrir, og er þá helst að minnast sjóminjasýningarinnar 1939, er til stóð að koma upp sérstöku sjóminjasafni. Haldin var myndarleg sýning og dregið að margt muna í þessu sambandi, en þá fór eins og áður, að tími var ekki kominn fyrir safnið, en gripir þeir, sem safnað hafði verið, lentu í varðveislu þjóðminjasafnsins.“ Um staðarval safnsins segir svo - með leyfi hæstv. forseta - í umsögn þjóðminjavarðar: „Í þáltill. er gert ráð fyrir, að safnið verði sett niður í Hafnarfirði. Það á sér vissar orsakir, en ein aðalástæðan er sú, að í Hafnarfirði er fyrir hendi mikill áhugi ráðamanna bæjarins á sjóminjasafni og þar reynist vera til margt muna frá útgerð og sjómennsku, enda Hafnarfjörður gróinn útgerðarbær. Hitt veldur þó ekki minnstu, að þar býðst mjög skemmtilegur staður í hrauninu vestan við bæinn, þar sem safnið fær að kalla ótakmarkað rými, bæði fyrir byggingu og útisýningu hluta. Þarna er ákveðið að varðveita óskerta væna spildu af hrauninu, sem er með afbrigðum sérstætt og fallegt, hraunbollar og kvosir, hryggir og gróðurvinjar, niðri við sjóinn, en safnið yrði sett í útjaðar hins friðaða svæðis. Tel ég, að þetta hafi mikið aðdráttarafl ekki síst fyrir erlenda ferðamenn, sem ekki þekkja slíkt landslag. Hafnarmynnið í Hafnarfirði blasir við og siglingar skipa og báta að og frá höfninni svo að segja rétt framan við fjöruna. Mætti innan úr safninu fylgjast með skipaferðum og tengsl við sjóinn yrðu mjög eðlileg og skemmtileg. Mér finnst þessi staður hafa svo margt fram yfir aðra, að tvímælalaust ætti að setja safnið þarna.“ Þjóðminjavörður lýkur umsögn sinni um þessa þáltill. með þessum orðum: „Ég hef enga aths. við þáltill., heldur styð ég hana til fullnustu og fagna því, að hún skuli hafa komið fram. Leyfi ég mér að leggja eindregið til, að hún verði samþ. og afgreiðslu hennar hraðað svo sem auðið er, þannig að fast land fáist undir fæturna í þessu máli. Þá yrði að öllu leyti auðveldara að ganga í söfnunarmálin og undirbúning safnsins, auk þess sem ýmsir aðilar mundu fúsari að styðja málstaðinn, er þeir vita ákvörðun Alþingis. Áhugi meðal sjómanna og útvegsmanna er mikill og þó ekki síður meðal alls almennings, og veit ég, að málstaðinn á visst fylgi fjölmargra, sem vilja stuðla að stofnun og viðgangi safnsins með gjöfum og annarri fyrirgreiðslu. Væru það mikil vonbrigði, ef málið dagaði enn uppi, og leyfi ég mér að skora á hv. alþm. að veita till. fullan stuðning, þannig að mál þetta megi ná fram að ganga á næstu árum.“ Þannig lýkur umsögn þjóðminjavarðar. Í framhaldi af þessum tveimur umsögnum, sem ég hef gert grein fyrir, varð allshn. einhuga um að mæla með samþykki till.



Herra forseti. Ég vil af hálfu okkar flm. flytja allshn. þakkir fyrir afgreiðslu hennar á málinu, bæði skjóta og góða, og ég vil einnig fyrir okkar hönd og allra annarra, sem áhuga hafa á þessu máli, þakka þann eindregna stuðning, sem þegar hefur komið fram við málið, í fyrsta lagi frá bæjarstjórn Hafnarfjarðar, sem eins og frsm. n. lýsti hefur gert ályktun um fullan stuðning við þetta mál. og frá þjóðminjaverði, sem vissulega á sinn stóra hlut í því, að málið er að þessu sinni komið inn á Alþ. Ég skal aðeins til viðbótar þessum þökkum mínum skýra frá því, að mér er um það kunnugt, að nú um skeið hefur verið unnið að undirbúningi að stofnun áhugamannafélags um að koma upp sjóminjasafni og vinna að ýmsum þáttum í sambandi við það. Undirbúningsfundur hefur verið haldinn fyrir alllöngu, og ég hygg, að það verði ekki öllu lengri dráttur á því, að félagið verði formlega stofnað, - félag, sem hefur það markmið fyrst og fremst að vinna að því að koma upp sjóminjasafni og styðja hugmyndina á ýmsan hátt. Þess má og geta, að á fjárl. þessa árs hefur fengist lítils háttar aukafjárveiting til sjóminjasafns, til þess að vinna að söfnun sjóminjasafns og sérstaklega að því, sem þjóðminjavörður telur allra brýnast, að hægt verði að bjarga frá glötun nokkrum ágætum gömlum áraskipum og árabátum, sem þjóðminjasafn ýmist á nú þegar eða getur eignast annað tveggja að gjöf eða gegn mjög vægu gjaldi. Þessir bátar og skip eru af ýmsum gerðum og verða varðveitt sem sýnishorn af þeim bátagerðum, sem hér voru mjög mismunandi á áraskipatímanum. Þjóðminjavörður telur eðlilega mjög brýnt, að þessum bátum verði komið þannig fyrir, að þeir eyðileggist ekki. Sú fjárveiting, sem hann hefur nú fengið í þessu skyni, mun tvímælalaust koma í miklar og góðar þarfir og hefði raunar þurft að vera ríflegri, en gæti væntanlega orðið það á næsta ári, þar sem svo ríkur skilningur er nú, að því er virðist, bæði innan þings og utan á þessu merka máli, sem of lengi befur beðið framkvæmda. Nú vænti ég þess og tel raunar víst, að hv. Alþ. láti uppi viljayfirlýsingu í málinu með samþykkt þeirrar till., sem hv. allshn. hefur einróma mælt með, og þá tel ég, að næsti áfangi í málinu hljóti að vera sá, að skipuð verði af hálfu ríkisstj. eða menntmrn. undirbúningsnefnd til þess að ræða um hina einstöku þætti málsins og undirbúa framkvæmdir. Ég hef rætt þetta mál við hæstv. menntmrh., og mér er kunnugt um, að hann hefur skilning og áhuga á þessu máli. Ég treysti því þess vegna, að nú, þegar Alþ. væntanlega lýsir vilja sínum í þessu máli, eindregnum, þá verði haldið áfram undirbúningi málsins á þann hátt að skipa undirbúningsnefnd til að gera frekari till. um framkvæmdaatriði þessa mikilvæga máls. Ég endurtek svo þakkir mínar til n. fyrir afgreiðslu á málinu.



Herra forseti. Söfn eru tvímælalaust nauðsynlegur þáttur í menningarlífi einnar þjóðar. Það ætti að teljast sjálfsagður hlutur á Íslandi með tilliti til atvinnuhátta landsmanna, að sjóminjasafn væri eitt af þeim fyrstu söfnum, sem byggð væru hér. Það þarf að tryggja, að menningarverðmæti, sem svo mjög eru tengd lífi og starfi þjóðarinnar sem minjar um sjósókn landsmanna, varðveitist. Staðsetning slíks safns þarf að vera með þeim hætti, að greiður aðgangur sé að safninu sem flestum landsmönnum og auk þess sé það í tengslum við lifandi starf í sjávarútvegi. Þessi skilyrði uppfyllir Hafnarfjörður tvímælalaust öðrum stöðum fremur. Auk þess má minna á, eins og fram hefur komið hjá hv. þm., sem hér hafa talað, að áhugi Hafnfirðinga á því, að sjóminjasafn rísi þar, er mjög mikill og þeir hafa reyndar lengi haft mikinn hug á því, að af því gæti orðið. Ég vil fagna því, að allshn. skuli hafa fljótt og greiðlega afgreitt þetta mál og mælt með samþykkt þeirrar þáltill., sem til umr. er. Í framhaldi af samþykkt till., sem ég dreg ekki í efa, að verði samþykkt, þarf að sjálfsögðu að vinda bráðan bug að undirbúningi byggingar. En jafnhliða og ekki kannske síður þarf að vinna ötullega að söfnun og varðveislu muna, sem til safnsins mættu heyra. Það hefur vissulega verið svo á undanförnum árum og áratugum, að ýmis verðmæti í munum um sjósókn hafa glatast, og þeir munir verða sífellt fleiri með hverju árinu sem líður, án þess að eitthvað róttækt sé gert í því að safna þeim saman og tryggja, að þeir varðveitist. Að vísu hefur, eins og hv. síðasti ræðumaður minnti á, hv. 4. þm. Reykn., verið veitt á fjárl. lítilsháttar fjárhæð til að tryggja varðveislu slíkra muna. En það þarf vissulega að gera mun meira en þar er gert. Þetta mál hefur bæði á hv. Alþ. og utan þings hjá þeim, sem um málið hafa fjallað, hvort sem er í bæjarstjórn Hafnarfjarðar eða innan ríkisstj. eða hvar sem málið hefur á góma borið, fengið mjög góðan hljómgrunn. Þess vegna leyfi ég mér að vænta þess, að það verði staðið rösklega að því að útvega fjármagn til þessara tveggja þátta starfsins, sem á eftir koma, í fyrsta lagi að vinna að undirbúningi byggingar safnsins og í öðru lagi að vinna að söfnun muna, svo að koma megi í veg fyrir, að enn fleiri munir en hingað til glatist ævarandi. Ég vil svo aðeins að lokum endurtaka þakklæti mitt til n. fyrir að hafa afgreitt málið svo rösklega, svo og bera fram þakkir til flm. fyrir að hafa flutt þetta mjög svo merkilega mál á þingi. Og ég leyfi mér að lokum að vona, að að framhaldinu verði staðið eins rösklega og staðið hefur verið að málinu hingað til.