Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá Einari K. Guðfinnssyni, formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins, dagsett 14. febrúar 2005: „Þorgerður K. Gunnarsdóttir menntamálaráðherra, 8. þm. Suðvesturkjördæmis, er erlendis í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni. Óska ég eftir því, með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi, Sigurrós Þorgrímsdóttir stjórnmálafræðingur, Kópavogi, taki sæti hennar á Alþingi á meðan.“ Sigurrós Þorgrímsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný.

Að lokinni atkvæðagreiðslu fer fram utandagskrárumræða um vöxt og viðgang þorsks í Breiðafirði. Málshefjandi er hv. þm. Sigurjón Þórðarson en hæstv. sjávarútvegsráðherra Árni M. Mathiesen verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar tilkynningar sem hæstv. forseti las upp áðan um að hæstv. menntamálaráðherra sé utan þings og hafi tekið inn varamann vil ég fara fram á það að mál sem er á dagskrá þingsins síðar í dag, um afnám laga um Tækniháskóla Íslands, verði frestað, verði tekið á dagskrá og frestað þar sem þetta er eitt af stærri menntamálum sem hafa komið fyrir Alþingi um nokkurra missira skeið. Í því er t.d. lagt til að hinn opinberi skóli verði lagður inn í einkarekinn skóla sem verður einkahlutafélag en ekki t.d. sjálfseignarstofnun. Þarna er um mjög margar stórpólitískar spurningar að ræða. Þetta mál hefur verið rekið af hæstv. menntamálaráðherra fram að þessu og mjög óeðlilegt í alla staði að málið verði rætt við 2. og jafnvel 3. umr. og afgreitt frá Alþingi í fjarveru hæstv. menntamálaráðherra sem ber alla faglega ábyrgð á málinu. Ég tel það algjörlega óréttlætanlegt að svo þurfi að hátta til í skipulagi þingsins og fjarvistum hæstv. ráðherra að þetta stórpólitíska menntamál sem tekur til bæði einkareksturs í skólakerfinu og akademísks frelsis hinnar nýju skólastofnunar skuli þurfa að verða rætt og afgreitt frá Alþingi í fjarveru hæstv. ráðherra sem ber alla ábyrgð á málinu. Fer ég þess því eindregið á leit við hæstv. forseta að hann fresti því og taki það af dagskrá þar til hæstv. ráðherra hefur tekið sæti á Alþingi að nýju eða er til taks á landinu þannig að hæstv. ráðherra geti tekið þátt í umræðum um málið og svarað fyrir allar þær stórpólitísku spurningar sem vöknuðu við tilurð þess.

Virðulegi forseti. Hér er reist óskaplega sérkennileg krafa. Nú er málið þannig að það er á forræði Alþingis. Þetta mál var flutt og því var vísað til þingnefndar fyrir áramótin og hefur verið þar til meðhöndlunar af hálfu þingsins og nú er það á dagskrá og verður ýtt úr vör af formanni menntamálanefndar. Auðvitað er okkur ekkert að vanbúnaði að ræða málin. Svo er það þannig eins og hér hefur komið fram að hæstv. menntamálaráðherra hefur lögmæt forföll og í hennar stað er starfandi menntamálaráðherra hæstv. ráðherra Sigríður Anna Þórðardóttir. Það er auðvitað fráleitt að ætla að tefja þetta mál með einhverjum hundakúnstum eins og hv. þingmaður var að leggja til vegna þess að hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sé ekki til staðar hér í dag. Það er starfandi menntamálaráðherra. Þetta mál er á forræði þingsins og það er auðvitað eðlilegt að við ræðum það. Ég vil líka leyfa mér að minna á að þegar þessi mál voru til umfjöllunar fyrir áramótin var gengið út frá því og um það rætt að það yrði klárað mjög fljótt eftir áramótin. Nú er kominn miður febrúar. Við höfum haft þetta mál til meðhöndlunar í nefndum. Það hefur verið ákaflega vel brugðist við öllum óskum um að senda það til umsagnar og kalla eftir álitum. Málið er auðvitað fullbúið af hálfu nefndarinnar og ég skil ekki þann hugsunarhátt að ekki sé hægt að ræða málið sem er á forræði Alþingis þó að hæstv. menntamálaráðherra sé ekki til staðar þegar það liggur fyrir að þingið er auðvitað í stakk búið til að ræða þetta mál og starfandi hæstv. menntamálaráðherra er hér til staðar.

Herra forseti. Það er ekki fjarvera menntamálaráðherra sem ég ætla að ræða, heldur eiga orðastað við hæstv. sjávarútvegsráðherra um þá stöðu sem er uppi varðandi loðnuvertíðina. Þar er mjög mikið í húfi og því miður eru með degi hverjum vaxandi líkur á því að sá kvóti sem út var gefinn á loðnuveiðum á þessari vertíð náist ekki sökum þess að brælur og fleira hafa gert veiðar og vinnslu úrtökusama. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki komi til greina að fara yfir það hvaða ráðstafanir mættu verða til þess að auka líkurnar á því að kvótinn náist og þessi verðmæti skili sér í þjóðarbúið, t.d. með því að gefa veiðar frjálsar að einhverju leyti eða með því að úthluta veiðiheimildum til þeirra verksmiðja sem ekki tengjast neinum skipum og eru lítt eða ekki starfræktar í dag. Menn gætu þannig gert ráðstafanir til þess að afköst í veiðum og vinnslu yrðu nýtt til fulls. Það má nefna verksmiðjurnar í Bolungarvík og verksmiðju á Djúpavogi sem heimamenn þar hafa nýverið ráðist í að kaupa og eru að reyna að koma í gang. Það er auðvitað þeim mun mikilvægara að nýta þessi afköst til fulls í ljósi þess að svo óheppilega vill til að ein afkastamikil verksmiðja er úr leik í bili vegna bruna eins og kunnugt er. Ég tel að ráðherra gæti gert ýmsar ráðstafanir sem mættu verða til þess að setja aukinn kraft í það að menn reyni að klára kvótann, þótt ekki væri meira en það að gefa út yfirlýsingu um að að tilteknum forsendum uppfylltum og ef málin þróast með þeim hætti sem nú stefnir í yrðu veiðar gefnar frjálsar á einhverjum tilteknum tímapunkti til þess að menn gætu sótt frjálst í stofninn í lok vertíðar. Þannig gætu þeir verið með hámarksafköst í gangi til að reyna að nýta verðmætin. Hér er býsna stórt þjóðhagslegt mál á ferðinni og ekki veitir sjávarútveginum af eins og afkoma hans er að þróast vegna gengis krónunnar og af fleiri ástæðum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Ég hef ekki leitt hugann að því sérstaklega hvað varðar vertíðina sem heild nema þá hvað varðar afleiðingar af brunanum í Grindavík, enda held ég að það sé ekki fyrirséð hvernig vertíðin fer. Eins er líka það að m.a. vegna veðurs hefur veiðin ekki verið eins og skyldi. Ef eitthvað er að marka skipstjórnarmennina virðast þeir fá minna í hverju kasti nú en þeir eiga að venjast, jafnvel á þessum tíma. Þó að vertíð núna sé að mörgu leyti hefðbundin gæti þróunin orðið eitthvað öðruvísi en við höfum áður þekkt á seinni hluta vertíðarinnar. Svo vitum við ekki fyrr en í blálokin hversu lengi vertíðin endist. Hins vegar má segja að einhverjar aðgerðir gætu komið til greina, og þá í líkingu við það sem menn eru að velta fyrir sér vegna verksmiðjunnar í Grindavík ef staðan væri sú að veiði væri góð og loðnan komin nálægt hrygningu og þar af leiðandi fyrirsjáanlega stuttur tími til loka til að nýta verksmiðjuna sem best. Þá er ég að tala um flutning á afla til þeirra verksmiðja sem fjærst liggja miðunum þannig að veiðiskipin geti nýst betur við veiðarnar. Flöskuhálsinn í þessum veiðum þegar mest gengur á er ekki skipin eða flotinn, heldur eru það vinnslurnar, hvernig þær nýtast. Það er kannski ástæðan fyrir því að við hér á landi erum með eins margar verksmiðjur og raun ber vitni.

Herra forseti. Hér er í raun og veru verið að ræða tvö mál, annars vegar fjarveru hæstv. menntamálaráðherra sem er í opinberum erindum erlendis og verður ekki viðstödd þá umræðu sem hér verður um Tækniháskólann. Það er auðvitað mjög óeðlilegt og er rétt að vekja athygli á því hvað ráðherrar eru farnir að stunda það að vera fjarverandi þegar mál þeirra eru rædd, því miður. Nægir þar t.d. að nefna hæstv. forsætisráðherra sem er núna í mikilli fundaferð um landið til að undirbúa landsþing Framsóknarflokksins og er þá ekki í þingstörfum á meðan, eins og t.d. á mánudaginn var þegar óundirbúnar fyrirspurnir voru. Ég hef samt meiri áhuga á að ræða um loðnu og loðnuveiðar og tek undir þær áhyggjur sem hér hafa verið viðraðar. Þetta er náttúrlega afleiðing af því, virðulegi forseti, að Hafrannsóknastofnun hefur ekki það fé sem hún þarf til að stunda loðnurannsóknir. Við höfum slugsað í hafrannsóknum gagnvart loðnu miðað við þær breyttu aðstæður sem eru í hafinu, hlýnandi sjó og annað slíkt, og það gerir það að verkum að við erum að gefa kvótann út svona seint. Ef veður verða svona eins og þau hafa verið núna og brælur náum við ekki þessum kvóta. Þetta er besta lýsing á því að við þurfum að breyta um takt á þessum loðnurannsóknum, þurfum að geta rannsakað þær fyrr á sumrin og gefið út upphafskvóta í upphafi kvótaárs eins og í öðrum tegundum þannig að útgerðir, vinnslur og aðrir geti skipulagt veiðar sínar og vinnslu eftir árstíðum en ekki eingöngu farið í kapphlaup núna við dagatalið og hvað við getum veitt loðnu lengi. Auðvitað er mjög alvarlegt ef við náum ekki þeim kvóta sem loksins var gefinn út eftir áramót og það hefur þær alvarlegu afleiðingar fyrir þjóðarbúið að útflutningstekjur tapast. Ég ítreka það, virðulegi forseti, að ég held að hæstv. sjávarútvegsráðherra eigi að taka þetta upp og skoða það að gefa út upphafskvóta í upphafi fiskveiðiárs eins og í öðrum tegundum.

Herra forseti. Ég vildi gjarnan geta gefið út loðnukvótann fyrr ef einhver raunhæfur möguleiki væri á því en það hefur ekki verið til þessa. Við höfum þurft að bíða alveg fram í janúar eða jafnvel febrúar á undanförnum árum áður en við fengjum nægilegar upplýsingar og það hefur ekki verið vegna þess að rannsóknum hafi ekki verið sinnt. Hins vegar get ég tekið undir það með hv. þm. Kristjáni L. Möller að ég mundi gjarnan vilja sjá meiri fjármuni til hafrannsókna og til Hafrannsóknastofnunarinnar án þess að ég sé þó á nokkurn hátt að segja að stofnunin skili ekki hlutverki sínu með þeim fjármunum sem hún er með í dag. Það eru svo margir hlutir sem við vildum gjarnan rannsaka og ég vil þá hvetja hv. þingmann til að standa vel við bakið á mér í þeirri viðleitni sem ég hef uppi til að tryggja Hafrannsóknastofnuninni þá fjármuni sem henni eru nú þegar ætlaðir með lögum.

Virðulegi forseti. Ég lýsi stuðningi mínum við kröfu hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar um að umræðum um afnám laga um Tækniháskóla Íslands verði frestað þangað til hæstv. menntamálaráðherra getur verið viðstödd. Frá því að þetta mál var síðast á dagskrá Alþingis hafa þeir sem best þekkja til, álitsgjafar menntamálanefndar, komið á fund hennar. Mörg álitamál eru uppi sem mér finnst eðlilegt að hæstv. ráðherra hlusti á, og reyndar óeðlilegt að hún hlusti ekki á og taki tillit til við meðferð málsins. Það er verið að gera tillögu að grundvallarbreytingu, eða nýjung skulum við segja, í rekstrarformi skóla og það er réttlát krafa að hæstv. ráðherra verði hér viðstödd þegar við ræðum það mál. Jafnframt eru uppi ýmsar áhyggjur um þá nemendur sem munu sækjast eftir námi við skólann. Ef af verður samkvæmt tillögum frá nefndinni verður það t.d. eina námið sem ekki er hægt að stunda á Íslandi nema borga fyrir það skólagjöld. Ég lýsi eindregnum stuðningi við það að hæstv. ráðherra verði viðstödd og held að það hljóti að vera henni hollt að hlusta á rök þeirra sem fjölluðu um málið í menntamálanefnd.

Herra forseti. Hér eru tvö mál til umræðu, annars vegar áhyggjur manna af því hvort og þá hvernig loðnan muni veiðast, og deili ég þeim áhyggjum, en ég kvaddi mér þó hljóðs undir liðnum um störf þingsins vegna þeirrar kröfu hv. þingmanna Samfylkingarinnar að fresta hér umræðu um frumvarp um afnám laga um Tækniháskóla Íslands sem hefur verið til vinnslu innan þingsins. Eitt er pólitískt efni ákveðinna mála og annað er svo hver ber hina pólitísku ábyrgð á málinu eftir því hvar það er statt í vinnslu hverju sinni. Það á ekki að þurfa að rifja upp á þessum vettvangi að hæstv. ráðherrar undirbúa mál og fylgja þeim eftir í 1. umr. Þegar þeirri umræðu lýkur með atkvæðagreiðslu, gjarnan með því að málum er vísað til nefndar, hefur framkvæmdarvaldið sleppt hendi af málinu og Alþingi  Ég hlýt að halda því fram að þegar menn tala eins og hér hefur verið gert veiki það í rauninni stöðu þingsins. Öðrum þræði tala menn um mikil áhrif framkvæmdarvaldsins og lítil áhrif þingsins  
             Þar að auki, herra forseti, er rétt að minna á það að í þessu skólasamfélagi sem um ræðir eru 2.500 manns sem bíða eftir ákvörðun. Þeirri óvissu þarf að eyða. Málið er á ábyrgð þingsins núna en ekki framkvæmdarvaldsins.

Virðulegi forseti. Vissulega er málið á forræði þingsins og hægt að ræða það og afgreiða héðan frá þinginu. Það er hins vegar á ábyrgð þess fagráðherra sem hrinti því úr vör, þetta er hugmynd og framkvæmd hæstv. menntamálaráðherra og var fyrst kynnt í Morgunblaðinu 24. ágúst á síðasta ári. Málið var svo einungis til umræðu í fjölmiðlum fram eftir öllu hausti þar til það kom inn í þingið til 1. umr. í desember. Hér er um að ræða, eins og fram hefur komið, algjöra grundvallarbreytingu á íslensku menntakerfi, fordæmalaust rekstrarform á háskólastigi þar sem háskólinn á að falla inn í einkahlutafélagsform en ekki sjálfseignarstofnunarform eins og þekkt er á háskólastiginu hjá einkareknum skólum. Við umræðu um slíka grundvallarbreytingu á menntakerfinu hlýtur að vera eðlilegt að farið sé fram á það með vinsamlegum hætti við hæstv. forseta að málinu sé frestað þangað til hæstv. menntamálaráðherra getur verið viðstödd umræðuna, tekið þátt í hinni pólitísku umræðu og brugðist við breytingum á málinu út úr hv. menntamálanefnd. Þar fór fram ágætisvinna og mörg sjónarmið og viðhorf komu fram, bæði jákvæð og neikvæð. Mörg þeirra veiktu verulega málið, önnur vörpuðu skýrara ljósi á það. Það er mjög eðlilegt að hæstv. menntamálaráðherra taki þátt í lokaafgreiðslu á máli sem lýtur að grundvallarbreytingu á íslensku menntakerfi. Út á það gengur ósk okkar til virðulegs forseta um að málinu verði einungis frestað þar til hæstv. ráðherra getur verið við umræðuna. Það getur varla verið spurning nema um nokkra daga og því er ekki um að ræða langa frestun sem kemur málinu í neitt uppnám að öðru leyti.

Hæstv. forseti. Það væri ekki úr vegi að hæstv. forsetaembættið tæki upp þann sið sem var í útvarpinu áður að hafa eins konar fréttir af ráðherrum, hvar þeir væru hverju sinni svipað og skipafréttirnar voru áður. „Þarna kom Súlan og beygði yfir bæinn. Botnía fer í kvöld.“ Svoleiðis hefur þetta verið undanfarna daga hér, við höfum verið að frétta af hinum ýmsustu ráðherrum þar sem þeir setja sig niður á fundi hingað og þangað um landið á meðan fundir standa í hv. Alþingi. Það er engin breyting á þessu núna. Hér á að fara að ræða mál hæstv. menntamálaráðherra og þá er hún farin til útlanda. Mér finnst ósköp eðlilegt að gerð sé um það krafa að hæstv. ráðherra sé hér við og það þrátt fyrir að hv. þm. Hjálmar Árnason hafi kvartað yfir því að menn væru að gefa það í skyn að framkvæmdarvaldið hefði of mikil völd yfir þinginu. Það er eðlilegt að hann kvarti yfir því, hv. þingmaður, því að hann hefur æðioft risið upp gegn framkvæmdarvaldinu og gjörbreytt þingmálum þegar þau hafa komið inn í þingið vegna þess að hann hefur viljað hafa eitthvað svolítið öðruvísi, eða hvað? Auðvitað er það ekki svo. Allir vita að framkvæmdarvaldið hefur býsna mikil völd í þinginu og það er ástæða til að tala um þá hluti hér. Þess vegna er líka mjög eðlilegt að gerð sé krafa um það að hingað komi hæstv. ráðherra og taki þessa umræðu til enda úr því að hún hefur unnið slaginn og fengið í lið með sér þá sem eiga að rétta upp hendurnar í sölum Alþingis.

Herra forseti. Blaðamaður spurði mig áðan hvað ætti að ræða hér og ég sagði við hann að það ætti að ræða vöxt og viðgang þorsks. Hann hafði á orði að það væri ekki sexí umræðuefni en þá benti ég honum á að þessi umræða skipti verulegu máli því að hér væri verið að ræða um útflutningsverðmæti upp á 50 milljarða. Við erum að fara að ræða hér mjög merkilega hluti sem margir hafa miklar áhyggjur af. Meðal annars komu fram á fundi Snæfells, félags smábátaeigenda á Snæfellsnesi, þann 26. janúar miklar efasemdir um starfshætti Hafrannsóknastofnunar og nýtingarstefnu stjórnvalda. Gísli Ólafsson, varaformaður Snæfells, varpaði fram þeirri spurningu hvers vegna þorskstofninn stækkaði ekki þrátt fyrir gott árferði og vísindalega ráðgjöf. Æpandi staðreyndir blasa við um árangursleysi fiskveiðistjórnarinnar. Þorskveiðin er einungis helmingur af því sem hún var fyrir daga kvótakerfisins og af máli hæstv. sjávarútvegsráðherra hér á Alþingi fyrir skömmu mátti helst ráða að hann stæði í þeirri meiningu að þó að veiðin væri eitthvað minni væri þorskstofninn ekki lakari. Það er einfaldlega ekki rétt hjá hæstv. ráðherra. Þorskstofninn er nefnilega umtalsvert lakari og veiðin er enn fremur talsvert minni, helmingi minni en fyrir daga kerfisins. Það blasir við öllum að ráðgjöf Hafró skilar ekki árangri. Veiðin er minni þrátt fyrir gott árferði í sjónum. Einn liður í fiskveiðiráðgjöf Hafró hefur verið að loka svæðum. Sú aðgerð hefur bitnað harkalega á sjávarbyggðunum á Snæfellsnesi. Reglan er sú að þegar fjórðungur þorsks í afla er minni en 55 sentímetrar er einfaldlega lokað. Hægt er að fallast á að vernda smáfisk ef æti er ekki takmarkandi þáttur. Svo er hins vegar yfirleitt ekki í náttúrunni. Æti er einmitt sá þáttur sem er takmarkandi og hamlar vexti dýrastofna. Það sem einkum hefur verið gagnrýnt varðandi þessar lokanir er að einungis er notuð lengd en aldur fisksins er ekki skoðaður og ekki heldur hvort hann sé að vaxa eða yfirleitt hvort hann sé orðinn kynþroska. Þetta undarlega verklag hefur verið gagnrýnt úr þessum ræðustóli, m.a. síðasta haust, og hæstv. sjávarútvegsráðherra brást við þeirri gagnrýni með því að lofa frekari rannsóknum. Eftir að Snæfell fór fram á að aldur fisksins yrði athugaður fór Hafró í frekari rannsóknir til að sannreyna hvort lokun hefði átt rétt á sér. Þær rannsóknir vil ég einkum gagnrýna fyrir tvennt, í fyrsta lagi fyrir það að hvorki var þorskurinn vigtaður né kannað hvort hann væri kynþroska. Það skiptir afar miklu máli. Í öðru lagi gagnrýni ég Hafrannsóknastofnun fyrir mjög villandi framsetningu á gögnum. Staðreyndin er sú að þegar rýnt var í gögn Hafrannsóknastofnunar kom í ljós að fjórðungur af öllum fimm ára fiski og eldri var hægvaxta. Það er óskiljanlegt að stofnunin skuli grauta öllum aldurshópum saman þegar verið er að túlka gögnin. Ýmislegt í þessum lokunarfræðum er líkara bókhaldi en líffræði, t.d. að fiskur sem er skráður fjögurra ára í nóvember á afmæli um áramót. Það er farið með hann eins og hann sé fjögurra ára en í rauninni vex hann ekkert á þessum tíma, frá nóvember og fram til áramóta. Í kjölfar þessara rannsókna réðu sjómenn til sín sjálfstæðan vísindamann. Niðurstöður hans leiddu í ljós að fiskurinn var að meiri hluta kynþroska. Það dró mjög úr vexti hans þegar hann hafði náð einu kílói að þyngd. Samkvæmt rannsóknum fiskifræðingsins Jóns Kristjánssonar var fjögurra ára fiskur tæpt kíló, fimm ára fiskur 1,1 kíló, sex ára fiskur 1,3 kíló, átta ára fiskur 1,8 kíló og níu ára fiskur 1,7 kíló. Þetta var sem sagt orðinn gamall fiskur sem stækkaði ekkert. Þetta þýðir að ástandið hefur verið svona um langt skeið. Það ríkir vaxtarstöðnun sem stafar af fæðuskorti. Uppi eru ýmsar kenningar um þetta, þetta geti stafað af erfðafræðilegum þáttum og ýmsu öðru, en þegar þessi sami fiskur er settur í eldisker fyrir utan Grundarfjörð sprettur hann og stækkar. Í ljósi þeirra vísindagagna sem liggja fyrir vil ég spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra eftirfarandi spurninga: Mun sjávarútvegsráðherra láta framkvæma mat óháðra aðila á friðunarstefnu Hafrannsóknastofnunar? Mun sjávarútvegsráðherra beita sér fyrir breytingum á framkvæmd á lokun svæða? Hver eru markmið sjávarútvegsráðherra í þessum efnum 

Herra forseti. Það er ágætt að ræða þetta málefni hér þótt kannski hefði mátt finna markvissara nafn á umræðuna miðað við framsöguræðu upphafsmanns hennar. Hins vegar er það að segja um þorkstofninn í Breiðafirði að hann hefur það nokkuð gott, sérstaklega borið saman við þorskinn annars staðar. Frá mælingunum í haust virðist þorskur á sama aldri, fjögurra ára þorskur, vera þyngri að meðaltali í Breiðafirðinum en hann er að jafnaði annars staðar. Hins vegar er um ungan fisk að ræða í Breiðafirðinum og þess vegna fellur hann, eins og kom fram í haust, undir 25% mörkin miðað við 55 sentímetra. Það gerði hann á öllum þeim mælistöðvum sem mældar voru í mjög víðtækri mælingu sem þar fór fram þannig að það þarf ekkert að efast um réttmæti þeirrar lokunar. Hins vegar er dálítið erfitt að ræða þessi mál þegar verið er að vitna í vísindamenn eins og Jón Kristjánsson. Hann kynnti mál sitt á fundinum hjá Snæfelli sem hv. þingmaður vitnaði til og það verður að segjast eins og er að vinnubrögð hans eru mjög gagnrýnisverð, sérstaklega sýnatakan. Sýnatakan er ekki vegin, sýnin eru ekki tekin miðað við rétta dreifingu á aflanum og það er ekki um tilviljunarúrtak að ræða þannig að undirmálsfiskur er miklum mun stærra hlutfall í sýninu hjá vísindamanninum en hann er úr vegnum tilviljunarkenndum sýnum sem tekin eru. Það þýðir að mæling á vaxtarhraða er óhjákvæmilega skekkt vegna þessa mikla magns af minni fiski sem þar er, ekki bara út af þyngdinni heldur vegna þess að það eru miklu fleiri litlir fiskar í þyngdinni en ef þeir væru stærri. Þessi mynd er af miklu stærra úrtaki en var þarna í Breiðafirðinum sem þýðir að vaxtarkúrfa sem búið er að yfirfæra yfir á stærra úrtak, vaxtarkúrfa sem eðlilega væri svona í vegnu tilviljunarúrtaki - þegar undirmálið er tekið inn óvegið verður hún svona og þá fær vísindamaðurinn ranga niðurstöðu um það hvernig vaxtarhraða fisksins er farið. Þess vegna er mjög erfitt að ræða út frá gögnum sem þannig eru fengin. Ég fullyrði að sýnatakan er grundvallaratriði í þessum vísindum sem öðrum vísindum sem byggja á mælingum. Það þekki ég mjög vel vegna minnar eigin fræðigreinar sem dýralæknis og fisksjúkdómafræðings sem byggir á því að finna tiltekið sýkingarmagn í popúlasjónum sem um er að ræða. Það byggir á nákvæmlega sömu stærðfræðinni og tölfræðinni hvort sem um er að ræða fiskifræðina eða faraldursfræðilegar rannsóknir. Það hefur auðvitað komið fram í umræðunni hvað eftir annað að hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni og reyndar öðrum félögum hans í flokki frjálslyndra er mjög ósýnt um það að mæla. Þeim er mjög ósýnt um það að nota stærðfræði og reikna eitthvað út og nota tölfræðilegar aðferðir. Það kemur þá kannski fram í þessu sem hér er um að ræða. Það sem við höfum verið að tala um hérna nokkrum sinnum í vetur er það að þorskstofninn hjá okkur er í svipaðri stærð og hann var þegar kvótakerfið byrjaði.

Minni.

Það er nánast einstakt miðað við þau hafsvæði sem við þekkjum að svo sé, nánast alls staðar annars staðar hefur hann verið að minnka. Árangurinn sem hefur reyndar verið upp og niður í gegnum tíðina vegna þess að við höfum verið að læra og við höfum auðvitað gert mistök í því lærdómsferli felst í því að við erum þó með stofninn á svipuðum slóðum og hann var í upphafi. Við höfum lært það af þessari reynslu, hv. þingmaður, að við getum náð honum upp þó að síðan önnur mistök hafi orðið okkur að fótakefli síðar. Forsendurnar sem lagðar eru upp hjá hv. þingmanni eru greinilega rangar, úrtakssýnataka fór ekki fram, sýnatakan var óvegin og þá eru niðurstöðurnar rangar sem hv. þingmaður leggur upp með. Þess vegna þurfum við að byrja þessa umræðu upp á nýtt og það væri ágætt að gera það í sjávarútvegsnefndinni og fara yfir þessar tölur en ekki að koma inn í þingið með rangar tölur úr vitlausum sýnatökum.

Herra forseti. Þessi umræða sem við eigum í núna verður til vegna reglugerðarlokunar í Breiðafirði. Ég verð að segja eins og er að ég varð hálfhissa á svörum hæstv. ráðherra við þeim spurningum sem hér voru lagðar fram. Svörin bera kannski svolítinn vott um það hvernig menn yfirleitt bregðast við gagnrýni á störf Hafrannsóknastofnunar. Gagnrýnin þarf ekkert alltaf að vera neikvæð þó að menn vilji ræða einhverjar niðurstöður í jafnóvissum vísindum og fiskifræðin er. Mér virðist sem vísindamenn Hafró hrökkvi alltaf í varnargírinn ef einhver vill ræða niðurstöður þeirra og menn ganga hver undir annars hönd alveg í drep við það að reyna að halda við að þær niðurstöður sem menn komust að séu þær réttu, og þær einu réttu og allt annað sé hálfgerð vitleysa. Auðvitað þroskast fiskur mismunandi eftir búsvæðum og samanburður á lengd, þyngd og aldri er ekkert alltaf sá sami eftir mismunandi aðstæðum. Erfðaeiginleikar staðbundinna þorskstofna geta líka spilað þarna inn í því að flestir eru farnir að viðurkenna að slíkir stofnar eru til hér við landið. Það hlýtur því að vera full ástæða til þess varðandi lokanir á hólfum vegna veiða á smáfiski að menn hætti að hugsa í ferningi eða rúðustrikaðri hugsun. Þessi vísindi eru með þeim hætti að menn geta ekki beitt sömu reglu á mismunandi svæðum. Menn hljóta að þurfa að taka mið af mismunandi samsetningu á fiskinum á svæðinu, aldurssamsetningu, fæðuframboði o.s.frv. Það að miða eingöngu við sentímetra og ekkert nema sentímetra hlýtur í flestum tilvikum að vera röng nálgun. Því hvet ég hæstv. sjávarútvegsráðherra og vísindamenn Hafró til að hætta nú að hugsa inni í þessum þrönga ferningi og byrja að hugsa um það að við hljótum að þurfa að beita mismunandi aðferðum eftir mismunandi svæðum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir að taka upp þetta mál og hreyfa því í þingsölum. Mér finnst það allt í heild sinni kenna okkur ákveðna lexíu sem við ættum að reyna að læra dálítið af til framtíðar litið. Það eru einkum þrjú atriði sem ég vil nefna í því sambandi. Í fyrsta lagi tel ég að vanda þurfi vel þær rannsóknir sem gerðar eru áður en tekin er ákvörðun um lokun svæða með svo afdrifaríkum hætti sem var í Breiðafirðinum fyrir síðustu áramót og áður fyrir Vestfjörðum, í fyrra eða hittiðfyrra. Það kom greinilega fram á fundinum í Ólafsvík að undirbúningi málsins var áfátt, rannsóknir voru ekki nægjanlega víðtækar til að byggja svona viðamikla ákvörðun á. Í öðru lagi held ég að menn eigi að leggja sig fram um það að stuðla að frekari þróun veiðarfærastýringar til þess að komast hjá því að veiða smáfisk í þeim mæli sem óæskilegt er. Það eru ýmsir möguleikar til í þeim efnum umfram það sem menn hafa lagt sig fram um hingað til. Það er hægt að þróa beitu, lögun veiðarfæra og gerð þeirra á þann hátt að aflinn hafi aðra stærðarsamsetningu en ella væri. Í þriðja lagi tel ég að við eigum að læra það af þessu máli að það þurfi að taka ríkara tillit til atvinnulegra hagsmuna en gert hefur verið. Til þessa hefur eingöngu verið litið á þá hagsmuni sem lúta að hagkvæmri nýtingu nytjastofna, veiðar sem skaðlegar geta verið með tilliti til hagkvæmrar nýtingar nytjastofna. Það eitt er ekki nægjanlegt að mínu mati, herra forseti, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir að taka þetta mál hér til umræðu. Það er eiginlega í megindráttum tvíþætt. Í fyrsta lagi snýr það að vinnubrögðum Hafrannsóknastofnunar og sjávarútvegsráðuneytisins við beitingu á þeim aðgerðum að loka svæðum fyrir veiðum, með hvaða hætti það er gert og á hvaða forsendum. Þegar um er að ræða eins og í þessu tilviki í Breiðafirði þar sem stór hluti atvinnulífsins á allt sitt undir þessum veiðum hlýtur það að vera alveg lágmark í samskiptum að þessar aðgerðir séu unnar og framkvæmdar í nánu samráði við heimafólk, við þá sem stunda þennan atvinnuveg, að lokunin sé ekki bara tilkynnt í útvarpi eða á vefmiðli með nokkurra klukkustunda fyrirvara. Slík vinnubrögð eru alveg ótæk. Í öðru lagi snýst þetta um rannsóknaraðferðir og vísindalegt mat á líffræðilegri stöðu þorskstofnsins í Breiðafirði. Þar eru misvísandi rannsóknarniðurstöður um hana. Þetta þarf í sjálfu sér þá að athuga nánar. Eitt er ljóst, það eru mismunandi stofnar við landið og stofninn við Breiðafjörð getur haft eitthvert annað vaxtarmunstur, getur þurft aðra stýringu við veiðar og þá eru reglur kvótakerfisins við að stýra veiðinni í slíkan fisk gjörsamlega ónothæfar. Það er ekki jafngilt tonn í þessum litla fiski, 55–60 sentímetra löngum, og í stórfiski þannig að þetta mál þarf að skoða einmitt líka frá 

Virðulegi forseti. Við erum hér að tala um grundvallaratriði í fiskveiðistjórn okkar og ég verð að segja alveg hreinskilnislega að hefði ég verið prófdómari hér í dag og hæstv. sjávarútvegsráðherra komið til prófs hjá mér hefði ég gefið honum falleinkunn í fiskifræði. Grafið sem hann sýndi er í raun og veru ómarktækt því að það sýnir vaxtarkúrfur yfir a.m.k. tvo mismunandi fiskstofna, annars vegar að öllum líkindum staðbundinn þorsk í Breiðafirði, smáþorsk sem er á grunnslóð, og síðan yfir eldri þorsk sem er að koma utan af hafi og veiðist á grunnslóð við Snæfellsnes. Þetta er einfaldlega ekki boðlegt. Í sjávarútvegsnefnd höfum við fundað með fiskifræðingum, meðal annarra Jóni Kristjánssyni. Við höfum líka fundað með sérfræðingum Hafrannsóknastofnunar. Þeir sýndu okkur m.a. þessa teikningu og þá benti ég þeim á þá augljósu staðreynd að hérna værum við að skoða tvo ólíka hluti og það væri ekki hægt að leggja þetta fram svona. Þess vegna er ég mjög hissa á því að hæstv. sjávarútvegsráðherra skuli koma hingað með þetta línurit og nota það til að draga úr gildi þeirrar rannsóknar sem Jón Kristjánsson hefur unnið. Ég tel að þær niðurstöður sem Jón Kristjánsson komst að í rannsóknum sínum, sem hann hefur kynnt fyrir okkur í sjávarútvegsnefnd, hafi einmitt verið mjög merkilegar. Það er full ástæða til að skoða það betur sem hann var að reyna að segja okkur. Menn eiga ekki að koma hér upp og gera lítið úr því þó að aðilar utan Hafrannsóknastofnunar hafi kannski aðrar skoðanir, aðra nálgun á vandamálin og jafnvel aðrar kenningar. Það er nefnilega grundvallaratriði í öllum heilbrigðum vísindum að menn séu tilbúnir til að skoða hlutina upp á nýtt, alltaf, að menn fari ekki að trúa því að þeir hafi fundið hinn eina algilda sannleika. Það er stórhættulegt í öllum vísindum og þetta ætti sjávarútvegsráðherra að vita, háskólamenntaður maðurinn.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir þessa umræðu. Málefni fiskstofna í Breiðafirðinum hafa verið rædd í sjávarútvegsnefnd. Bæði höfum við fengið til okkar fulltrúa Hafrannsóknastofnunar, þá Hrafnkel Eiríksson og Björn Ævar Steinarsson, svo og Jón Kristjánsson fiskifræðing. Hafrannsóknastofnun hefur áratuga reynslu af rannsóknum sem þessum og þegar ákvarðanir um lokun á svæðum eru teknar er það af niðurstöðum ítarlegra rannsókna. Þetta á við um öll veiðisvæði í kringum landið. Það liggur fyrir að niðurstöður rannsókna á þorski í sunnanverðum Breiðafirði sýna að almennt var fiskurinn smærri en gott þykir. Það var farið í meiri sýnatökur en gengur og gerist á svæðinu í kjölfar lokunarinnar til að fá sem áreiðanlegasta niðurstöðu um ástandið sem því miður sýndi sig vera slæmt. 67% af fiskinum á þessu svæði voru fjögurra ára eða yngri. 62% af fiskinum voru undir 55 sentímetrum. Meðalviðmiðunarmörk Hafrannsóknastofnunar vegna verndunar eru 25%. Herra forseti. Hér eru mikil frávik og það væri ábyrgðarleysi að bregðast ekki við með þeim hætti sem nú er gert. Að jafnaði er vöxtur þorsks tveggja til þriggja ára yfir 100% á milli ára, en 80% á milli ára á þriggja til fjögurra ára þorski. Því er mikilvægt að vernda þennan stofn, byggja hann upp og láta hann njóta sem mestrar verndar. Það er mikil arðsemi að mínu mati að bíða með að veiða þennan fisk og láta hann taka út vöxt. Það er ekki mikil arðsemi hjá þeim aðilum sem eru með aflamark að veiða þorskinn í því ástandi sem niðurstöður Hafrannsóknastofnunar sýna. Það er jafnframt mjög lélegt nýtingarhlutfall vinnslunnar sem skapar lægra markaðsverð á fiskinum. Hafrannsóknastofnun mun í samvinnu við heimamenn fara í rækilegar aldursathuganir á þessu svæði hverju sinni áður en tillaga um reglugerðarlokun af þessu tagi verður lögð fyrir sjávarútvegsráðuneytið. Herra forseti. Ég skil áhyggjur heimamanna. Það er alltaf erfitt þegar veiðisvæði er lokað og hefur áhrif á alla þætti, bæði til sjós og lands, en við verðum að horfa til framtíðar með þetta svæði og láta lífríkið njóta vafans. Það verður styrkur fyrir þetta veiðisvæði til lengri tíma litið.

Hæstv. forseti. Þessi umræða undir yfirskriftinni Vöxtur og viðgangur þorsks í Breiðafirði gefur mér tilefni til að rifja upp fáeinar spurningar sem ég hef flestar sett fram áður. Mér hefði fundist að yfirskriftin hefði frekar mátt vera Vöxtur og viðgangur þorsks á Íslandsmiðum. Þessi umræða snýst um skort á þekkingu, því miður. Við þurfum að spyrja margra spurninga. Hefur sú nýtingarstefna sem rekin hefur verið á loðnustofninum haft t.d. veruleg neikvæð áhrif á lífríkið í Breiðafirði eða Faxaflóa? Svarið við því er: Það eru ekki til rannsóknir um þetta. Hefur sú staðreynd að loðna hefur síðan núgildandi veiðimynstur var tekið upp ekki drepist nema að litlu leyti á fiskislóðum í Breiðafirði og Faxaflóa haft sérstök áhrif á lífslíkur og afkomu þorskseiða á svæðinu fyrir Suðvesturlandi? Það er ekki til svar við þessu. Er samhengi milli nýliðunar þorskstofnsins og áberandi lélegri þorskárganga að meðaltali síðan farið var að veiða loðnu að marki? Svarið: Það vantar rannsóknir. Hefur breytt samsetning veiðiflotans og aukin notkun trolls og dreginna veiðarfæra valdið lífríkinu meira tjóni en áður var? Það vantar rannsóknir. Hvers vegna vantar þessar rannsóknir? Nú er viðurkennt að stofnarnir eða ættkvíslir þorska séu margar við landið, 25% reglan getur því ekki stjórnað álagi í einstaka smáa stofna. Hafró hefur þó ekki talið ástæðu til að endurskoða regluna. Hvers vegna? Þessar spurningar og margar aðrar sem og sú staðreynd að besta hafrannsóknastofnun í heimi sem hún er oft kölluð í sölum Alþingis hefur ekki boðleg svör við þeim benda eindregið til þess að það skorti átakanlega á stefnumörkun og forgangsröðun mikilvægra verkefna 

Herra forseti. Breiðafjörðurinn hefur löngum verið mikil matarkista og fá svæði við landið hentað betur til bátaútgerðar enda er við Breiðafjörðinn nú rekin öflug útgerð báta af ýmsum stærðum. Breiðfirskir sjómenn og útgerðarmenn stigu markvert skref fyrir margt löngu þegar tekin var ákvörðun um að loka innstu svæðum fjarðarins fyrir þorskveiðum og veita þorski þar með frið til vaxtar og viðgangs. Fullyrða má að þessi aðgerð hafi skilað sér æ síðan. Hún er til mikillar fyrirmyndar og ber vitni um framsýni og skilning þeirra sem að þessu stóðu á sínum tíma. Eins og oft áður hefur verið mikil umræða um ástand þorskstofnsins í Breiðafirði, m.a. vegna þeirra svæðalokana sem hér hafa verið ræddar. Við eigum að sjálfsögðu að vaka yfir ástandi fiskstofna og fylgjast með samsetningu afla og oft hefur verið gripið til svæðalokana til verndar smáfiski. Hins vegar er mikilvægt að samtímis séu hagsmunir sjómanna, útgerða og sjávarbyggða hafðir í huga, sérstaklega þegar um er að ræða aðgerðir eins og þær að loka veiðisvæðum á grunnsævi. Í þessu sambandi þarf því að feta hinn gullna meðalveg eins og í svo mörgu öðru og er mikilvægt að forsendur séu vel rökstuddar og stigið varlega til jarðar. Ýmsir sjómenn hafa gert athugasemd við vinnubrögð Hafró varðandi þessa svæðalokun og fært rök fyrir því. Það er gömul saga og ný að bera þarf virðingu fyrir þekkingu sjómanna á því lífríki sem þeir byggja afkomu sína á og samræma við þá vísindalegu þekkingu sem fiskifræðin byggir á. Það hefur að vísu verið gert að einhverju marki en eflaust má gera betur í því sambandi. Herra forseti. Ég vil í lokin leggja áherslu á það að við aðgerðir er varða lokanir veiðisvæða við þær aðstæður sem hér um ræðir sé ætíð haft gott samráð við hagsmunaaðila og þá heimaaðila sem málið varðar. Miklir hagsmunir eru í húfi, jafnt til skemmri tíma sem til framtíðar.

Herra forseti. Mér finnst furðulegt að sjálfur doktorinn í kynþroska fisktegunda skuli sitja þögull í salnum þegar þessi umræða fer fram. Það mætti ætla að hann hefði eitthvað til mála að leggja um ástandið í Breiðafirði og þær athyglisverðu og að mörgu leyti ískyggilegu upplýsingar sem þaðan hafa verið að koma úr lífríkinu. Maður skilur vel að heimamönnum sé brugðið, bæði vegna þess að menn hafa áhyggjur af því sem þarna er að gerast og viðgangi stofna og breytingum í lífríkinu sem eru af ýmsum toga og sumar tengdar hækkandi hitastigi. Svo er auðvitað afkoma manna undir þegar gripið er til lokana og friðunaraðgerða. Mér finnst umræðan fyrst og fremst sýna okkur hversu mikið skortir enn upp á að við höfum næga þekkingu í höndunum, m.a. vegna þess að við fórum auðvitað allt of seint og af allt of litlum burðum af stað í skipulagðar rannsóknir á grunnslóðinni og á svæðisbundnum grunni, á grunnslóð við landið, þar sem bæði væri skoðað afmarkað aðstæður í lífríkinu á einstökum svæðum og menn reyndu að átta sig á því að hve miklu marki tegundir væru staðbundnar. Það er auðvitað stórkostlegur veikleiki, hlýtur að teljast, í bæði rannsóknargrunni okkar og fiskveiðistjórnarkerfi að hér er almennt ekki tekið tillit til þess með sama hætti og er gert t.d. í nágrannalöndunum. Í Skagerak er t.d. greint algerlega á milli staðbundinna stofna við ströndina og göngufisks utan úr Norðursjónum í fiskveiðistjórn. Einnig er það að fjölstofna rannsóknir og samhengi í lífríkinu í heild sinni fóru hér seint af stað. Þeim mun meiri ástæða er til að efla þessar rannsóknir og þeim mun meiri ástæða er líka til að taka til rækilegrar athugunar allar rökstuddar skoðanir 

Herra forseti. Það er ekki rétt sem kom fram hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra að ég sé á móti mælingum. Ég vil taka það fram að það sem hæstv. sjávarútvegsráðherra hafði rétt fyrir sér um var að með mismunandi sýnatöku fær maður náttúrlega mismunandi útkomu á því sem verið er að mæla. Það er enginn að bera á móti því. Ef maður skoðar gögn Hafró sýna staðreyndirnar að fjórðungur fiska - þetta eru gögn Hafrannsóknastofnunar - fimm ára og eldri er hægvaxta gamall fiskur. Þetta er samkvæmt skilgreiningu Hafró og ef þessi fiskur hefði verið mældur mánuði seinna hefði hann verið mældur sex ára og þá hefðum við fengið helming. Þetta er út frá gögnum Hafró. Þetta eru bara staðreyndir málsins. Hæstv. ráðherra gagnrýndi mjög Jón Kristjánsson. Auðvitað má gagnrýna alla, en hvers vegna lítur hann ekki á stofnun sína og veitir einhverja athygli? Er allt þar hafið yfir gagnrýni? Ég held ekki. Er ekki rétt að kanna kynþroska þegar verið er að athuga hvort loka eigi svæðum? Ég hefði talið það. Það væri fróðlegt að fá að heyra hjá hæstv. ráðherra hvort eitthvað mælti á móti því og hvort það væri ekki einmitt eðlilegt. Er ekki rétt að vigta fiskinn? Finnst honum það ekki ef það er verið að kanna vöxt og viðgang hans? Í þriðja lagi: Er ekki rétt að athuga aldur fisksins? Ég hefði talið það þegar verið er að loka svæðum. Mér finnst í rauninni einnig vera kurteisi við mig og aðra þingmenn sem koma í umræðuna að hæstv. sjávarútvegsráðherra svari þeim spurningum sem eru bornar upp en gagnrýni ekki bara vísindamenn sem hafa gert sitt besta og sem eru þó svo sannarlega ekki hafnir yfir gagnrýni. Ég er ekki að segja það. En ég gagnrýni það að hann horfi síðan algerlega gagnrýnislaust á gögn Hafró sem eru mjög gagnrýnisverð. Það er enginn vafi á því.

Herra forseti. Það er alltaf verið að fara yfir vinnubrögð, bæta þau og endurskoða. Það er eitt af því sem við gerum nú að áður en reglugerðarlokanir eru lagðar til er fiskurinn aldursgreindur en hins vegar er og hefur verið mjög gott samræmi á milli lengdar og aldurs í þorskstofni okkar og eins er ákveðið samræmi á milli þyngdar og lengdar fisksins. Það hefur verið ágætt líka og ekkert sem bendir til að almennt fari eitthvað úrskeiðis í þeim mælingum sem þarna hafa verið. Það að 25% af mælingunni á tilteknum stöðum þarna sé eldri hægvaxta  Það sem mér finnst þó einkennilegt í þessari umræðu er að menn tala um vönduð vinnubrögð og mismunandi mat en menn sem eiga að vita betur, landbúnaðarfræðingar, jarðfræðingar, stærðfræðingar og sjávarútvegsfræðingar, minnast engu orði á að það sé eitthvað athugavert við það þegar menn koma með tölur út frá sýnum sem ekki eru tekin tilviljunarkennt og þar sem ekki er um vegið úrtak að ræða.  Ég verð að segja eins og hv. þingmaður Steingrímur J. Sigfússon að ég sakna þess að hafa ekki sérfræðinginn, dr. Össur, hv. þingmann, með í þessari umræðu því að hann hefði örugglega séð í gegnum þá tölfræði sem borin hefur verið á borð fyrir okkur. Það sem við verðum líka að hafa í huga, af því að við erum að tala um kynþroskann, er að ólíkt því sem er með marga vatnafiska að þorskurinn er þannig að hann vex eftir að hann verður kynþroska. Hann heldur áfram að vaxa 

Ég vil minna hæstv. ráðherra á að nefna ber þingmenn með fullu nafni.

Hæstv. forseti. Í upphafi þingfundar fór fulltrúi og þingmaður Samfylkingarinnar fram á það að þessari umræðu yrði frestað vegna fjarveru hæstv. menntamálaráðherra. Ég styð þá ósk eindregið. Við þessari beiðni fengust engin svör frá hæstv. forseta og ég ítreka nú úr þessum ræðustól að við óskum eindregið eftir því, þingflokkur Samfylkingarinnar, að þessari umræðu verði frestað þangað til hæstv. menntamálaráðherra kemur til landsins ef hún er stödd erlendis eins og okkur er sagt. Vegna orða hv. þm. Hjálmars Árnasonar sem sagði að þetta væri til þess að minnka vægi þingsins, sú krafa að ráðherra væri viðstaddur, verð ég mótmæla þeim orðum. Ég tel að samvinna milli framkvæmdarvalds og Alþingis þurfi að vera til staðar og að það sé í raun skylda hæstv. ráðherra hverju sinni að vera viðstaddur þau mál sem undir hann heyra og heyra þau viðhorf sem fram koma hjá einstaklingum, hjá hv. þingmönnum sem hafa lagt mikla vinnu í viðkomandi mál, eins og það mál sem hér á að fara á dagskrá. Ég óska eftir því, hæstv. forseti, að fá svör við því hvort möguleiki er á því að fresta þessari umræðu þar til hæstv. menntamálaráðherra getur verið viðstödd.

Ég vil geta þess að staðgengill hæstv. menntamálaráðherra, hæstv. umhverfisráðherra Sigríður A. Þórðardóttir, er viðstödd umræðurnar.

Virðulegi forseti. Ég vil bara taka undir orð hæstv. 1. þm. Suðurk. og ítreka mín eigin orð frá upphafi þingfundar um að þessari umræðu yrði frestað. Hæstv. forseti hefur svarað fyrir sitt leyti að svo verði ekki gert og að staðgengill menntamálaráðherra sé hér í húsi. Ég vil samt sem áður ítreka þá kröfu mína vegna þess hvernig þetta mál er til komið. Það er skilgetið afkvæmi hæstv. menntamálaráðherra sem hefur verið rekið áfram af henni og hennar mönnum með tilkynningum til Alþingis og annarra í fjölmiðlum. Því er mjög eðlilegt að hún, hæstv. menntamálaráðherra sjálf í eigin persónu en ekki staðgengill hennar, hlýði á þá umræðu sem hér mun fara fram um efnislega þætti málsins, um þær grundvallarbreytingar sem verið er að boða á íslensku skólakerfi, grundvallarbreytingar sem fela í sér í fyrsta lagi að tækninám verður einungis til boða gegn háum skólagjöldum í einkareknum skóla og í öðru lagi fordæmalaust eignarhald á háskólastigi þar sem um er að ræða einkahlutafélag. Þessir efnisþættir eru ekki til umræðu, virðulegi forseti, í því þingmáli sem við erum að fjalla um. Þar er verið að fjalla um afnám laga um Tækniháskóla Íslands en allt efnisinnihald sem greinargerðir byggja á og hvað mun taka við og hvernig hinn nýi sameinaði skóli verður er til komið úr samningum á milli menntamálaráðherra og eigenda hins nýja skóla, sem er Verslunarráð Íslands að 90% og svo Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins með mikinn minni hluta. Hvað fór fram um innihald og inntak þessa sáttmála, hvernig verður hinum nýja skóla fyrir komið, hvað verður þar kennt, hvernig verður eignarhaldið á honum, af hverju er valið einkahlutaféalg en ekki sjálfseignarstofnun, hvernig á að tryggja akademískt frelsi og jafnrétti til náms? Öllu þessu getur enginn svarað nema hæstv. menntamálaráðherra af því að þetta er hennar mál. Hún hefur rekið það á undanförnum mánuðum, þetta er stórpólitískt mál, grundvallarbreyting á íslensku skólakerfi ef það nær fram að ganga. Þess vegna óskuðum við vinsamlega eftir því við hæstv. forseta að umræðan færi ekki fram í fjarveru hæstv. ráðherra sjálfrar. Svo einföld var sú ósk, það var ekki verið að krefjast þess að umræðan yrði felld niður út af tæknilegum atriðum, heldur einungis út af því að þetta er pólitísk sýn hæstv. ráðherra. Hún ber alla ábyrgð á því máli framkomnu í þingið og því að hafa fengið meiri hluta þingsins til fylgilags við það. Enginn getur svarað þessum spurningum nema hæstv. ráðherra. Þess vegna ítrekum við ósk okkar um það að málið verði tekið af dagskrá og rætt þegar hæstv. ráðherra sér sér fært að mæta í þingsalinn.

Ráðherra - forseti ætlaði ég að segja. Auðvitað má að vísu segja að gera megi marga menn úr þeim sem situr hér í stólnum, eins og sagt var um fornkappa, en við skulum hafa hann þá einn í einu og það er núna forseti. Ég biðst velvirðingar á mistökunum. Ég verð að taka undir með þeim sem hér hafa komið í þessa umræðu um fundarstjórn forseta. Þó að það sé alla jafna þannig að þingið hafi auðvitað mál á forræði sínu, sem betur fer, eftir að ráðherra hefur mælt fyrir því í 1. umr. er þetta mál þannig vaxið að eðlilegt er að ráðherra, sú sem flutti málið sjálf, sé viðstödd umræðuna. Það stafar annars vegar af því að flutningsræða ráðherra fyrir málinu á sínum tíma var ákaflega rýr að vöxtum og svörin lítil við þeim spurningum sem fram voru færðar og hins vegar af því að við rannsókn málsins í nefnd á milli 1. og 2. umr. hefur ýmislegt komið í ljós sem ráðherra verður að gjöra svo vel að svara. Eins og ég treysti hæstv. umhverfisráðherra Sigríði Önnu Þórðardóttur til að svara til um þau efni sem hún er spurð um þegar hún flytur hér mál hef ég ákveðnar efasemdir um að hún geti svarað þeim spurningum sem upp koma núna við þessa 2. umr. Ég er heldur ekki viss um það, forseti, að ráðherra haldist í salnum því að þegar hæstv. umhverfisráðherra var um daginn beðin að sitja hér yfir umræðu um vatnalög vegna þess að það kæmi því ráðuneyti og skrifstofu hennar og embætti mikið við, þó að það væri flutt af hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sat ráðherrann hér góða stund en svaraði ekki þeim spurningum sem beint var til hennar og var síðan farin löngu áður en umræðu lauk. Ég vil þá gera sérstakar fyrirspurnir um úthald og svarhæfni þess ráðherra sem hér gegnir störfum fyrir hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Heppilegast væri, forseti, að fresta einfaldlega umræðunni þangað til hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, er komin heim úr sinni gríðarlega mikilvægu ferð eða fjarveru sem nú stendur yfir og ég veit ekkert um.

Herra forseti. Ég tel þá ósk sem hér hefur verið sett fram um að þetta mál bíði eftir því að hæstv. menntamálaráðherra komi aftur til þings fullkomlega eðlilega og nægjanlega rökstudda. Ég undrast þann málflutning sem hér var uppi hafður í fyrri skoðanaskiptum um þetta mál að með því væru menn á einhvern hátt að veikja stöðu þingsins eða það væri lítilsvirðing við þingræðið og forræði þingsins á málinu að fara fram á að hæstv. ráðherra væri viðstödd umræðuna. Ég segi nú bara: Heyr á endemi. Síðan hvenær fór þetta að snúa þannig? Það er akkúrat öfugt, herra forseti, það sem veikir þingið er lítilsvirðing ráðherranna þegar þeir mæta ekki hér til þess að svara fyrir málaflokka sína og vera til viðræðna um þá. Þetta er jú stjórnarfrumvarp. Verði þetta mál gert að lögum fer það í hendurnar á hæstv. ráðherra sem annast um framkvæmdina. Eiginlega eru alveg nýir tímar upprunnir fyrir mér þegar þingræðissinninn allt í einu vaknar af værum blundi í brjóstum stjórnarliða og þeir mega varla við bindast hér í ræðustólnum af áhyggjum yfir því að menn átti sig ekki á því að málið sé á forræði þingsins. Er það þá alveg öruggt mál að ráðherrarnir hafi ekkert verið með puttana í því? Er algerlega á hreinu að stjórnarliðar hefðu getað gert allar þær breytingar á frumvarpinu sem þeir vildu án þess að bera það undir ráðherrann? Eigum við ekki bara að tala mannamál hérna? Ætli það sé ekki stutt í spottanum þegar þessi ráðstjórn hér er með lið sitt að koma málunum í gegnum þingið? Miklu oftar, því miður, stendur maður frammi fyrir því í þingnefndum að það þarf alltaf að hringja út í bæ og fá leyfi fyrir hverri einustu breytingu, jafnvel þó að verið sé að leiðrétta stafsetningarvillur í stjórnarfrumvörpum. Þannig er þetta auðvitað og við skulum bara tala mannamál um þá hluti. Það er fullkomlega eðlilegt að fara fram á það að ráðherrann sé hér viðstödd þegar stórt og mjög umdeilt grundvallarmál á sviði hæstv. ráðherra á í hlut. Það er alveg hörmulega ambögulegt að haga því þannig að daginn eftir að ráðherra fer út úr þinginu komi þetta mál á dagskrá. Af hverju er ekki reynt að skipuleggja hlutina þannig, dagskrá þingsins og þá ferðalög ráðherranna, að þetta rekist ekki svona hrottalega á? Síðan vil ég minna þá þingræðissinnana í stjórnarliðinu á að hér á í hlut sá hæstv. ráðherra sem hefur tekið upp þá nýbreytni að boða gjarnan fyrirhuguð þingmál sín hálfköruð í viðhafnarviðtölum í Morgunblaðinu.  Einhvern tíma hefði verið sagt, herra forseti, við þessar aðstæður: Sé hæstv. ráðherra áhugasamur um að koma máli sínu áfram er hann ekki of góður til að mæta hér.

Virðulegi forseti. Þetta er farin að vera umræða í mörgum tilhlaupum. Fyrst var byrjað á henni strax eftir hádegið. Svo var gert svolítið hlé meðan menn ræddu vöxt og viðgang þorsks í Breiðafirði. Þegar þeirri umræðu var lokið voru menn búnir að safna nægum þrótti til að byrja upp á nýtt, ekki samt til að ræða efnisatriði frumvarpsins sem hér liggur fyrir og hefur legið fyrir í efnislegri afgreiðslu menntamálanefndar frá því í gær. Nei, nú til þess að reyna að ræða enn og aftur þá staðreynd að hæstv. menntamálaráðherra er fjarverandi, hefur fjarvistarleyfi. Í upphafi þingfundar var tilkynnt að í stað hennar settist á þing varaþingmaður. Það liggur fyrir að það er starfandi menntamálaráðherra sem er við umræðuna. Það liggur fyrir að málið hefur verið til umfjöllunar í menntamálanefnd í marga mánuði. Menntamálanefndin er búin að afgreiða sitt mál. Menntamálanefndin hefur skilað af sér nefndaráliti. Hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa gert það, klofnað í nefndarálitum sínum, hafa tvær mismunandi skoðanir, eru greinilega hræddir við að fara í hina efnislegu umræðu og reyna að drepa málinu á dreif, tefja fyrir því að efnisleg umræða geti hafist og halda síðan áfram við að tosa þennan leista sinn og reyna að gera það tortryggilegt að hæstv. menntamálaráðherra sem er í opinberum erindagjörðum erlendis getur ekki verið á þessum fundi. Til staðar er starfandi menntamálaráðherra og það liggur fyrir að málið er á forræði menntamálanefndar og Alþingis. Það er óskaplega sérkennilegt að þurfa að fara ofan í það að vera nánast að fara hér yfir stafrófið í þessu máli yfir hv. þingmönnum sem eru þaulreyndir, með margra ára og áratuga reynslu í þingstörfum. Það þarf að rifja hérna upp sjálfsagða hluti sem ég hélt að hver einasti þingmaður vissi, jafnvel þingmenn með litla reynslu. Hér fór fram 1. umr. málsins fyrir áramótin. Þá auðvitað hlutu menn að kalla eftir svörum við þessum pólitísku spurningum sem var verið að varpa upp í þessari umræðu, pólitískum spurningum sem við munum auðvitað ræða áfram. Hafa menn kannski ekki tekið eftir því að til þess að gera mál að lögum þarf þrjár umræður? Það þarf 1. umr. þar sem menn geta farið yfir þessi mál, síðan liggja frekari upplýsingar fyrir almennt í 1. umr. þar sem menn hljóta auðvitað að spyrja þessara pólitísku spurninga sem hér var verið að tala um. Gerðu menn það virkilega ekki? Ég var að vísu ekki viðstaddur þá umræðu en getur það verið, virðulegi forseti, að það hafi gleymst að spyrja þessara pólitísku spurninga, að stjórnarandstaðan sé núna að vakna upp við það að hafa bara ekki munað eftir því að spyrja þeirra við 1. umr. og þurfi núna allt í einu að rifja það upp fyrir sér hverjar spurningarnar voru? Nú liggur það auðvitað fyrir að málið er orðið fullrætt í nefndinni. Þrjú nefndarálit liggja fyrir. Er það ekki nægilegur grundvöllur til að hér geti farið fram efnisleg umræða? Er ekki nægilegt að hér séu fulltrúar úr menntamálanefnd til að tala um þessi mál? Er stjórnarandstaðan farin að vera haldin alvarlegri pólitískri minnimáttarkennd? 
            

Hafa ekki ráðherrar …?

Virðulegi forseti. Það er beinlínis spaugilegt að hlusta á þingflokksformann Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Einar K. Guðfinnsson, tala hér um þinglega meðferð á málum, gildi umræðunnar og að mál hafi verið afgreidd í nefndum og rædd þar í þaula þegar hann kemur upp í ræðustól til að verja hæstv. menntamálaráðherra, hinn sama ráðherra og boðaði það í Morgunblaðinu núna um helgina að lögum um Ríkisútvarpið yrði gjörbreytt. Hún talaði nánast eins og það væri búið að gera það og að hún, hæstv. ráðherra, þyrfti í raun og veru ekkert að bera það mál undir þingið eða það væri þá a.m.k. formsatriði. Nóg um það, virðulegi forseti. Við í þingflokki Frjálslynda flokksins styðjum að sjálfsögðu þá eðlilegu kröfu að hæstv. menntamálaráðherra sé við 2. umr. í þessu mikilvæga máli.  Ég kallaði eftir eignaskrá. Það væri fróðlegt að fá að sjá hana, hvaða eignaskrá lægi á bak við eignamatið. Það hefði kannski verið gaman að sjá hæstv. menntamálaráðherra mæta í dag og upplýsa okkur m.a. nánar um þetta atriði málsins. Því miður virðist sú ekki verða raunin og ég efast stórlega um að hæstv. umhverfisráðherra Sigríður A. Þórðardóttir geti svarað spurningum um atriði eins og þetta. Ég vil svo að lokum, virðulegi forseti, vekja athygli á því að í raun og veru er það til vansa hér í þinginu hversu mikið léttlyndi stjórnarliðar sýna þegar umræður fara hér fram. Rétt áðan fór fram umræða utan dagskrár um vöxt og viðgang þorsksins í Breiðafirði. Maður skyldi hafa ætlað að a.m.k. nefndarmenn í sjávarútvegsnefnd hefðu sýnt sóma sinn í að vera við umræðurnar. Þeir sátu hér við atkvæðagreiðslur nokkrum mínútum áður en um leið og þessi umræða hófst hurfu allir stjórnarliðar í sjávarútvegsnefnd nema formaðurinn, hv. þm. Guðjón Hjörleifsson. Þeir hurfu allir úr salnum og sáu ekki sóma sinn í að taka þátt í þessari umræðu þrátt fyrir þá staðreynd að sjávarútvegsnefnd hafði fengið sérfræðinga í þessum málum á sinn fund til að upplýsa þingmenn í nefndinni um þau mál sem voru hér til umræðu. Það gengur bara ekki að einu tækifærin sem stjórnarandstæðingar fá til að tala um þingmál eða mál hér í þinginu við stjórnarliða séu hreinlega með þeim aðferðum að við þurfum nánast að svæla þá út í hvert einasta sinn. Af hverju geta þessir menn ekki verið hér eins og aðrir þingmenn?

Mér þykir rétt að taka fram að í umræðum utan dagskrár kemst einungis takmarkaður fjöldi alþingismanna að.

Virðulegi forseti. Ég gerði mér ekki grein fyrir því þegar hv. þm. Einar K. Guðfinnsson talaði áðan hvort hann væri að tala í alvöru eða gamni. Ég gerði mér ekki alveg grein fyrir því hvort hann væri að reyna að sannfæra almenna þingmenn hér um það að meiri hluti þingmanna, þeir sem styðja ríkisstjórnina, færu almennt með stjórnina í þeim málum sem hér kynnu að koma upp og að við ráðherrann þyrfti ekkert að tala.  Þetta er náttúrlega alveg fráleit röksemdafærsla og á sér enga stoð í þeim veruleika sem við búum við. Ég vil líka benda á það, virðulegi forseti, að menntamálaráðherra er þingmaður. Ráðherra gegnir líka þingstörfum.  Af því að ég staldraði örlítið við ræðu hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar vil ég spyrja: Síðan hvenær eru mál útrædd eftir 1. umr.? Hv. þingmaður talaði hér um það að þar hefðu menn átt að spyrja spurninganna, þar væru málin útrædd. Spurðu menn ekki þá? Þá spyrja menn að sjálfsögðu: Hvað er mál þá að gera í nefndum? 
             Í nefndum eru kallaðir fyrir sérfræðingar, þar er aflað upplýsinga o.s.frv. og þær upplýsingar á síðan að nota í þessari umræðu til að halda henni áfram og þroska hana. En á sama degi og jafnmikið stórmál er hér á dagskrá hverfur hæstv. ráðherra út af þingi. Ég trúi ekki öðru en að það hefði mátt skipuleggja þingið þannig að þessi umræða hefði verið tekin meðan hæstv. ráðherra væri inni. Ég ber fullt traust til hæstv. umhverfisráðherra og er ekkert að gera lítið úr henni með þessari umræðu. Mér finnst samt alveg fráleitt að svona stórmál skuli tekið á dagskrá við þessar aðstæður. Ég skil vel að hv. formenn þingflokka stjórnarflokkanna þurfi að tala sig bláa í framan til að verja þetta. Þetta er að minni hyggju algjörlega fráleitt, virðulegi forseti. Mér finnst ofur eðlileg krafa að málinu sé frestað þar til hæstv. ráðherra kemur nema sú breyting hafi hér orðið á vinnubrögðum að þingmenn sem styðja ríkisstjórnina séu farnir að hafa áhrif í málum sem hæstv. ráðherrar flytja. Þá yrði að segjast eins og hér var kallað fram í áðan: Betur ef satt væri.

Ég sé ástæðu til að taka fram að ef hæstv. ráðherrar eða hv. þingmenn eru erlendis í opinberum erindagjörðum hefur verið litið svo á að það séu eðlilegar fjarvistir frá störfum þingsins.

Hæstv. forseti. Það er langt því frá eins og hér kom fram hjá hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni að það sé verið að gera dvöl hæstv. ráðherra erlendis tortryggilega. Það er einungis verið að fara fram á það að hæstv. ráðherra sé hér til að svara þeim pólitísku spurningum sem vöknuðu við vinnu nefndarinnar. Vissulega var spurningum varpað fram hér við 1. umr. Hæstv. ráðherra svaraði þá býsna litlu. Nú er búið að leggja töluvert mikla vinnu í málið, það er búið að kalla marga til, og við það hafa vaknað margar pólitískar spurningar sem ekki hafa fengist svör við frá hæstv. ráðherra. Mér finnst fráleitt að taka svona stór mál á dagskrá að ráðherra fjarstaddri sem hefur auðvitað ákveðnum þingskyldum að gegna - nema það sé þá gert í samráði við stjórnir þingflokkanna, að það sé sameiginleg ákvörðun að málið sé þess eðlis að samþykki sé fyrir því að hæstv. ráðherrar séu ekki viðstaddir og staðgenglar séu í staðinn. Ég ítreka þá ósk okkar að þessari umræðu verði frestað. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson sagði: Hér fara mál í gegnum þrjár umræður. Má þá treysta því, hæstv. forseti, að 3. umr. verði ekki sett á dagskrá fyrr en hæstv. ráðherra er komin til baka þannig að hægt sé að endurtaka umræðuna hér, í það minnsta þær spurningar sem ekki fást svör við? Ég tel einboðið að þannig verði það. Ef tekin verður ákvörðun um að keyra umræðuna áfram tel ég einboðið að 3. umr. bíði komu hæstv. menntamálaráðherra þannig að hægt sé að fara yfir umræðuna aftur. Mér þykir það sjálfsagt.

Virðulegi forseti. Þær eru nú farnar að verða svolítið átakanlegar, þessar tilraunir stjórnarandstöðunnar til að reyna að koma í veg fyrir það að umræðan hefjist. Það er eins og að hv. þingmenn kvíði henni og séu að reyna eins og þeir geta með alls konar kúnstum að koma í veg fyrir að umræðan geti hafist. Ef allt hefði verið eðlilegt, utandagskrárumræða hafist hálftvö og eðlileg þingumræða klukkan tvö, hefðum við verið komin hér áleiðis í efnislega umræðu. Það hefur þó tekist hjá hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar að tefja það að hefja umræðu um mál sem þeir eru greinilega svolítið óöruggir í í u.þ.b. klukkutíma. Það er nú dálítið afrek. Frestur er á illu bestur, það er greinilega mottóið sem liggur til grundvallar þessari umræðu  Ég skil það út af fyrir sig alveg að hv. þingmenn skuli vilja gera það þannig að hér líði aðeins á daginn og umræðan fari þannig af stað að athyglin sé á aðra þætti en efnisatriði frumvarpsins. Það, virðulegi forseti, er að takast. Það er að takast hjá hv. þingmönnum að strá í kringum sig svolitlu af reyksprengjum þannig að þeir komist hjá því að hin efnislega umræða veki með sama hætti athygli. Það er dálítið einkennilegt að þurfa að taka þátt í þessari umræðu á þeim forsendum að það sé eins og maður sé að reyna að troða sjálfsögðum hlutum inn í hausinn á þingmönnum, hlutum sem þeir vita. Við vitum auðvitað að hv. þingmönnum er þetta allt saman ljóst, þeir vita að hér hefur farið fram 1. umr. og auðvitað gera allir sér grein fyrir því að þar með lauk ekki umræðunni, eins og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson var að reyna að snúa hér út úr. Ég var að vekja athygli á því að þá var auðvitað tækifærið til að varpa fram ákveðnum pólitískum spurningum. Síðan hefur málið farið í nefnd og verið þar vel unnið eins og nefndarálitin bera glöggt merki um. Þá höfum við auðvitað allar forsendur til þess að fara í hina efnislegu umræðu. Þá hafa þingið og þingmenn haft tækifæri til þess að kalla eftir svörum frá sérfræðingum úti í þjóðfélaginu við spurningum sem hafa vaknað. Þannig er þetta. Hæstv. menntamálaráðherra er við opinber skyldustörf, önnur opinber skyldustörf erlendis, og þá er það þannig samkvæmt stjórnskipun okkar að annar ráðherra kemur inn í staðinn og er starfandi menntamálaráðherra. Það eru með öðrum orðum allar forsendur fyrir því að hefja hina efnislegu umræðu - nema ein. Hún er sú að hv. þingmenn, sérstaklega Samfylkingarinnar, eru hræddir. Þeir óttast það að fara inn í þessa efnislegu umræðu. Þá er bara aðalatriðið það að tefja málið, búa til alls konar hindranir, hraðahindranir svo að menn komist ekki af stað inn í umræðuna, tefja málið, koma í veg fyrir að umræðan fari af stað og láta eins og þeir skilji ekki einföldustu hluti sem allir vita og þekkja í stjórnskipun okkar og starfi hér í þinginu. Það er út af fyrir sig að takast en auðvitað mun umræðan hefjast að lokum þannig að þó að frestur kunni að vera á illu bestur er þessi frestur ekki alveg endalaus. 
            

Hæstv. forseti. Í rauninni þarf ekki að bæta miklu við þá ágætu ræðu sem síðasti hv. þingmaður  Ég er alveg sammála hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni, hér er verið að slá ryki í augu fólks, flýja hina pólitísku umræðu. Það vekur athygli, herra forseti, að það er eins og að hv. stjórnarandstaða treysti sér ekki í umræðu án nærveru hæstv. ráðherra. Það er alveg með ólíkindum þrátt fyrir það, eins og búið er að benda á hér ítrekað, að í 2. umr. sérstaklega er þetta mál í höndum þingsins. 3. umr. er eftir. Eftir hverju er verið að bíða? Hvað vakir eiginlega fyrir mönnum að grenja hér yfir því að ekki skuli vera hér ráðherra og vilja ekki fara í hina pólitísku umræðu? Virðulegur forseti. Er ekki ráð að þessari lönguvitleysu ljúki þannig að hægt sé að fara í hina pólitísku umræðu um málið?

Herra forseti. Margar vondar ræður hafa verið haldnar í þessum ræðustóli en tvær þær síðustu eru nú sýnu verstar að minni hyggju.

Þingmaðurinn hefur ekki hlustað á sjálfan sig.

Ég segi nú bara: Æ, æ. Venjan hefur einfaldlega verið sú, og það vita menn sem eru eldri en tvævetur í þessu húsi, að þeir ráðherrar sem hafa einhvern metnað fyrir málum sínum fylgja þeim eftir í gegnum þingið, ekki bara í 1. umr., heldur 2. og 3. umr., ljúka með öðrum orðum málinu. Ég þykist a.m.k. viss um það að hæstv. forseti, sem er líka eldri en tvævetur og hefur verið hér um langt skeið, þekkir það bæði stjórnarmegin við borðið og stjórnarandstöðumegin, hafi haldið nokkrar ræðurnar í þessum ræðustóli og einmitt óskað eftir því að ráðherrar á viðkomandi stund hafi verið kallaðir hingað til orðræðu um mikilvæg mál. 
             Af því að ég sé hér hv. þm. Steingrím J. Sigfússon minnist ég þess að hafa fylgst með því í fjölmiðlum á sínum tíma þegar hæstv. forseti Halldór Blöndal ræsti út hv. þm. Steingrím J. Sigfússon einhvern tíma á fimmta tímanum að morgni og óskaði eftir orðræðu við hann hér um mikilvægt mál. Hv. þingmaður, þáverandi landbúnaðar- eða samgönguráðherra, brást auðvitað hratt við og kom til fundarins. Ég hef allan skilning á því að hæstv. menntamálaráðherra þurfi að gegna mikilvægum skyldum erlendis. Hún hefur hér lögmæt forföll og ég hef allan skilning á því. Á móti kemur að við hljótum að fresta þessu máli þar til hún kemur aftur, það er ekkert flóknara en það. Erum við í einhverju tímahraki? Er þessu að ljúka á eftir, eða hvað? Ég vek líka athygli á því að það eru ýmis önnur stjórnarfrumvörp í gangi í þinginu sem við gætum tekið til við, svo að ég tali nú ekki um fjölmörg þingmannafrumvörp, og þá einkanlega frá stjórnarandstöðunni. Hér eru næg verkefni. Ég vil líka halda því mjög ákveðið til haga að ég hef fullt traust á hv. formanni menntamálanefndar, að hann geti haldið umræðunni gangandi. Einfaldleikinn er bara þessi og venjan er sú í þessum sal, og ég ætla að vona að menn fari ekki að gefa frekari afslátt á því, að ráðherrum ber, sjálfra sín vegna ekki síst og stöðu sinnar vegna í henni pólitík, að vera viðstaddir og taka þátt í hinni pólitísku umræðu. Þróunin hefur því miður verið á þann veg að á því hefur verið að slakna mjög verulega. Þau hafa ekki haft nennu til þess að standa hér fyrir máli sínu. Þetta vitum við öll. Að lyktum segi ég, herra forseti, aðeins þetta um starfshætti þingsins að séu ráðherrar ríkisstjórnarinnar uppteknir við annað eru þeir a.m.k. ekki uppteknir við það að búa hér út þau stjórnarfrumvörp sem þeir lofuðu á haustdögum. Það eru komin 50 stjórnarfrumvörp af þeim 112 sem listinn langi gaf til kynna að ættu að koma fram á þessu þingi. Ég spyr: Hvað dvelur orminn langa? Ekki eru þau a.m.k. upptekin við stjórnarfrumvörpin.

Herra forseti. Það er auðvitað alveg ljóst, það held ég að við hljótum öll að geta verið sammála um sem höfum fylgst með störfum Alþingis lengi, að kæruleysi ráðherra almennt gagnvart því að sinna þingskyldum sínum fer vaxandi. Viðvera þeirra hér á ráðherrabekkjum er sífellt minni og það sem alvarlegast er og ég hef áður gagnrýnt er að því miður hefur yfirstjórn þingsins gefið eftir í þessum efnum og gerir ekki gangskör að því að réttmætar óskir þingmanna um að ráðherrar séu til staðar og til svara séu virtar. Það var alsiða áður að fresta umræðum og láta ráðherra hafa hitann í haldinu ef þeir voru ekki hér til að fylgja málum sínum eftir í gegnum þingið. Forusta þingsins studdi þingmenn og stóð í lappirnar fyrir hönd þingsins með því að láta ráðherrana ekki komast upp með það að sinna ekki þingskyldum sínum og embættisskyldum að þessu leyti sem þeir hafa burt séð frá því hvort þeir eru kjörnir þingmenn eða ekki. Auðvitað metur hæstv. menntamálaráðherra það sjálf hvort hún telur einhverjar skyldur á erlendri grund mikilvægari en þær sem hún hefur að gegna hér heima en þá stjórnar hún því ekki jafnframt úr fjarlægð hvað er á dagskrá Alþingis. Það á forseti að gera og það á hann helst að gera í góðu samstarfi við þingmenn og formenn þingflokka. Þegar hér koma fram fullkomlega réttmætar og rökstuddar óskir um það að úr því að hæstv. menntamálaráðherra þarf að vera erlendis sé þetta mál látið bíða og önnur tekin fyrir á meðan eru það auðvitað engin viðbrögð af hálfu hæstv. forseta að þegja þunnu hljóði og að formenn þingflokka stjórnarliðsins komi hér með útúrsnúningaþvælu af því tagi sem þeir hafa gert, hv. þm. Einar K. Guðfinnsson og Hjálmar Árnason.  Það er leiðinlegt að heyra hv. þm. Einar K. Guðfinnsson tala hér niður til þingmanna, tala um þá eins og óreynda kjána sem hann þurfi að fara að kenna stafrófið.

Þú lætur þannig.

Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson - þú þarft ekki að kenna mér stafrófið í vinnubrögðum Alþingis.  Hvernig er það t.d. við 2. umr. fjárlaga, dettur einhverjum í hug að þá séu ráðherrar stikkfrí af því að fjárlögin séu á höndum þingsins? Nei, það er órofa hefð fyrir því að þá séu ráðherrarnir hér við og svari spurningum. Það er líka vitað að ráðherrar gefa stundum pólitískar yfirlýsingar, yfirlýsingar sem geta haft lögskýringargildi, og þær geta nákvæmlega eins komið fram við 2. umr. eins og 1. eða 3. Þessi málflutningur hrynur um sjálfan sig. Ég vil gjarnan heyra hvað forseti hefur um þetta að segja, þingreyndur maðurinn. Ætlar hann að leka niður fyrir framkvæmdarvaldinu í þessu tilviki eins og fleirum?

Hann stendur nú traustum fótum.

Ég vil minna hv. þingmenn á að beina orðum sínum til forseta. Hv. 5. þm. Norðaust. og hv. 4. þm. Norðvest.,  Ég vil ítreka það sem ég áður sagði. Hér er staðgengill menntamálaráðherra mætt. Ég óskaði sérstaklega eftir því að hún yrði hér við umræður og vona ég og raunar veit að hún getur leyst úr þeim spurningum sem hv. þingmenn vilja beina til hennar.

Virðulegi forseti. Kannski er ekki miklu við það að bæta sem hefur komið fram í umræðunni. Við erum að upplifa það að mínu viti að hér er verið að afgreiða Alþingi líkt og um einhvers konar afgreiðslustofnun væri að ræða. Við lásum í Morgunblaðinu ekki fyrir margt löngu fyrirmæli eða tilskipanir frá menntamálaráðherra þess efnis að nú sé fyrirhugað að í gegnum þingið fari frumvarp til breytinga á Ríkisútvarpinu. Hér tala fulltrúar meiri hlutans og þingflokksformenn stjórnarflokkanna á þann veg að engu máli skipti hverjir séu viðstaddir umræðuna og hverjir ekki. Orð hæstv. menntamálaráðherra í umræðu af þessum toga skipta miklu máli, sérstaklega þegar verið er að ræða mál sem á sér ekki fordæmi og mun án efa verða skoðað mjög vandlega þegar fram líða stundir. Hér segja hv. þingmenn einfaldlega: Það skiptir ekki máli. Og hæstv. forseti lýsir því yfir að aðrir geti hlaupið í skarðið rétt á meðan umræðan fer hér fram. Virðulegi forseti. Ég lít svo á að það sé sorglegt fyrir hið háa Alþingi hvernig forseti afgreiðir þessi mál.

Ég vil taka fram af þessu tilefni að ekki er ástæða til að efast um að umræðan fari fram þannig að Alþingi megi verða til sóma.

Herra forseti. Það er oft lærdómsríkt að nálgast viðfangsefni af þessum toga með dæmum. Ég nefndi í fyrri ræðu minni dæmi af samskiptum hæstv. forseta Halldórs Blöndals og hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Mig langar að kasta upp annarri hugsun sem lýtur að fyrri störfum hæstv. forseta, Halldórs Blöndals. Dytti nokkrum manni það í hug í þessum sal að fyrrverandi landbúnaðarráðherra, Halldór Blöndal, hafi ekki verið hér á vettvangi á Alþingi þegar 2. umr. búvörulaga stóð yfir? Kemur nokkrum til hugar að Halldór Blöndal, hæstv. forseti, hafi ekki verið viðstaddur þá umræðu sem landbúnaðarráðherra? Auðvitað ekki. Dettur nokkrum manni í hug að hæstv. forseti Halldór Blöndal, þáverandi samgönguráðherra, hafi verið fjarri þegar síðari umræða endurskoðunar vegáætlunar var hér á dagskrá á sínum tíma? Auðvitað ekki. Ég held að þetta segi allt. Á þeim árum datt engum í hug að fara fram með stórmál af þeim toga sem hér um ræðir án þess að ráðherrann sem fer með málið, ber pólitíska ábyrgð á því, væri hér viðstaddur og tæki fullan þátt í umræðunni. Þannig var það a.m.k. á árum áður, hæstv. forseti.

Sú var tíðin.

Sú var tíðin.

Virðulegi forseti. Ég þakka nú fyrir að við getum loksins hafið þessa umræðu. Skrípaleikur stjórnarandstöðunnar er alveg með ólíkindum og hefur ekki verið henni til framdráttar. Hann er væntanlega skilaboð til þessara 2.500 nemenda sem bíða eftir að þetta frumvarp verði afgreitt. Ég mæli fyrir nefndaráliti um afnám laga nr. 53/2002, um Tækniháskóla Íslands, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Guðmund Árnason og Val Árnason frá menntamálaráðuneyti, Inga Boga Bogason frá Samtökum iðnaðarins, Gísla Tryggvason frá Bandalagi háskólamanna, Einar H. Jónsson frá Tæknifræðingafélagi Íslands, Loga Kristjánsson frá Tæknifræðingafélagi Íslands og Verkfræðingafélagi Íslands, Guðfinnu Bjarnadóttur, rektor Háskólans í Reykjavík, Stefaníu Katrínu Karlsdóttur, rektor Tækniháskóla Íslands, Sverri Sverrisson, formann háskólaráðs nýs háskóla sem fyrirhugað er að stofna, Bjarka Brynjarsson frá Háskólanum í Reykjavík og Tækniháskóla Íslands, Sigurjón Valdimarsson og Mörthu Hjálmarsdóttur, fulltrúa kennara við Tækniháskóla Íslands, og Ásgeir Ingvason og Gunnar Hall, fulltrúa nemenda við sama skóla. Frumvarpið var sent til umsagnar og bárust svör frá Samtökum atvinnulífsins, Verkfræðingafélagi Íslands, Tæknifræðingafélagi Íslands, Bandalagi íslenskra námsmanna, Félagi tækniháskólakennara, Háskólanum á Akureyri, Bandalagi háskólamanna, Iðnnemasambandi Íslands og verkfræðideild Háskóla Íslands. Þá barst athugasemd frá Gunnari Hall fulltrúa nemenda við frumgreinadeild Tækniháskóla Íslands. Í frumvarpinu er lagt til að lög um Tækniháskóla Íslands verði felld úr gildi 1. júlí nk. og rekstri skólans hætt í tilefni af fyrirhugaðri sameiningu skólans og Háskólans í Reykjavík í nýjum háskóla. Fyrirhuguð sameining byggist á viljayfirlýsingu menntamálaráðherra, Samtaka atvinnulífsins, Samtaka iðnaðarins og Verslunarráðs Íslands um stofnun einkahlutafélags sem tekur við starfsemi skólanna, dags. 19. október 2004, sbr. fylgiskjal I. Við umfjöllun málsins vöknuðu ýmsar spurningar meðal nefndarmanna varðandi væntanlegt fyrirkomulag náms eftir að Tækniháskólinn hefur verið lagður niður auk annarra atriða enda ekki miklar upplýsingar um það að finna í athugasemdum við frumvarpið. Meiri hlutinn bendir á að fyrir liggja skrifleg svör frá rektorum Háskólans í Reykjavík, HR, og Tækniháskóla Íslands, THÍ, Sverri Sverrissyni og Bjarka Brynjarssyni, sem þeir skiluðu sameiginlega til nefndarinnar þar sem ekki náðist að svara spurningum nefndarmanna munnlega á fundi sökum tímaskorts. Í þeim er komið inn á flest álitamálin og ýmsar gagnlegar upplýsingar veittar og telur meiri hlutinn rétt að geta helstu atriðanna. Í fyrsta lagi var spurst fyrir um tæknifræðinámið en við umfjöllun málsins var lýst áhyggjum af því hvort til stæði að fella niður einhverjar greinar þess og einnig hvort ekki væri hætta á því að nemendur mundu frekar kjósa að stunda tæknifræðinám erlendis þar sem engin skólagjöld væru innheimt. Í svörunum kemur fram að lögð verði mikil áhersla á tæknifræðinámið í hinum nýja háskóla, m.a. með því að bjóða í fyrsta sinn hér á landi framhaldsnám til MSc í tæknifræði. Efnislegt innihald allra námsbrauta í tæknifræði muni haldast óbreytt, en áherslusvið verði skýrð. Þannig verði tölvu- og upplýsingafræði t.d. færð undir rafmagnstæknifræði sem valsvið. Slík skipulagsbreyting sé alls ekki til þess gerð að minnka vægi tæknifræðinámsins í sameinuðum háskóla. Í þessu sambandi bendir meiri hlutinn á að fyrir liggur yfirlýsing frá menntamálaráðuneyti, dags. 3. febrúar 2005, þar sem m.a. kemur fram að stefnt sé að því að framboð í tæknigreinum verði eflt og aukið á komandi árum. Hvað varðar skólagjöldin kemur fram í svörunum að innheimta þeirra geri skólanum kleift að efla námið enn frekar og það muni því styrkja stöðu háskólans í samkeppni við erlenda tækniháskóla. Kostnaður nemenda við að stunda nám erlendis sé umtalsverður og því sé talið að hófleg skólagjöld á Íslandi vegi þar lítið. Auk þess sé æskilegt að hluti námsmanna stundi háskólanám erlendis eins og verið hefur. Spurt var í öðru lagi hvernig samstarfi milli háskóla og rannsóknastofnana yrði háttað. Í svörunum kemur fram að THÍ hafi átt mjög gott og farsælt samstarf við rannsóknastofnanir og hafi gert samstarfssamninga við Iðntæknistofnun, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og Íslenskar orkurannsóknir. Nýr háskóli muni halda samstarfinu áfram og fyrirætlanir séu um enn meira og markvissara samstarf. Eitt af markmiðum nýja háskólans sé að auka rannsóknir á sviði tæknifræði og verkfræði í nánu samstarfi við rannsóknastofnanir. Það sé mjög mikilvægt að framtíðarhúsnæði og staðsetning háskólans leyfi náið samstarf og jafnvel sambýli við rannsóknastofnanir. Spurt var í þriðja lagi um fyrirkomulag frumgreinadeildar (nám til undirbúnings frekara námi við háskóladeildir THÍ), einkum hvar hún yrði staðsett og hvort skólagjöld yrðu innheimt. Í svörunum kemur fram að nýr háskóli muni sinna náminu með sama hætti og var í THÍ. Skólagjöld verði ekki innheimt í frumgreinadeild, deildin sé í raun ekki eins og háskóli, í því námi séu ekki stundaðar rannsóknir heldur einungis lögð áhersla á góða kennslu. Hvað varðar þá nemendur sem þegar hafa innritað sig í frumgreinadeild og stefna í kjölfarið á nám í hinum nýja háskóla var upplýst síðar í umfjölluninni af hálfu formanns háskólaráðs hins nýja háskóla og fulltrúa nemenda við frumgreinadeild THÍ að samkomulag hefði náðst þess efnis að umræddir nemendur fengju fyrstu tvö árin frítt í allar deildir en þyrftu að greiða fyrir síðasta árið. Fulltrúi nemenda lýsti yfir almennri ánægju með þetta samkomulag. Telur meiri hlutinn mikilvægt að góð sátt hafi náðst um málið. Þá kemur fram í svörunum að það sé mikið hagsmunamál fyrir háskólann að halda frumgreinanáminu sem sterkustu og að hið opinbera haldi áfram stuðningi við það, eins og verið hefur. Spurt var í fjórða lagi hver greiði skólagjöld vegna núverandi THÍ-nemenda sem flytjast í nýjan háskóla, nánar tiltekið hvort sérstakur samningur væri við menntamálaráðuneyti vegna þessara nemenda um skólagjöldin. Í svörunum kemur fram að háskólanemar í THÍ hafi greitt innritunargjöld en ekki skólagjöld. Þegar nýr háskóli taki til starfa muni þeir stúdentar sem nú þegar eru í háskólanámi í THÍ halda áfram að greiða gjöld sem séu í samræmi við þau innritunargjöld sem ríkisháskólar innheimta. Þannig haldi þessir nemendur áfram námi án þess að greiða svokölluð skólagjöld. Menntamálaráðuneyti hafi enga samninga gert um greiðslu skólagjalda fyrir þessa nemendur. Í fimmta lagi var spurt um fyrirkomulag heilbrigðisdeildarinnar. Í svörunum kemur fram að fyrir liggi að námið muni flytjast yfir til Háskóla Íslands, þrýstingur hafi verið frá stéttarfélögum meinatækna og geislafræðinga um flutning þangað. Í yfirlýsingu menntamálaráðuneytisins, dagsettri 3. febrúar 2005, sem áður er getið, áréttar ráðuneytið að það hafi síðastliðið haust haft frumkvæði að viðræðum við forsvarsmenn Háskóla Íslands og stjórn hins sameinaða háskóla um fyrirkomulag kennslu í meinatækni og geislafræði. Í kjölfar þess hafi það orðið að samkomulagi og ráðuneytið ákveðið að í haust skyldi kennsla hefjast við læknadeild Háskóla Íslands í umræddum námsgreinum sem til þessa hafi verið kenndar í Tækniháskóla Íslands. Þeir nemendur sem þegar stundi nám í þessum greinum við Tækniháskóla Íslands muni ljúka námi sínu við nýjan sameinaðan háskóla. Fari þessi flutningur því fram í fullu samráði við báða skólana og sé það í samræmi við eindreginn vilja viðkomandi fagfélaga. Í sjötta lagi var spurt um réttindi starfsmanna og tímaramma. Í svörunum kemur fram að lögð verði áhersla á að tryggja sem best réttindi stúdenta og starfsmanna í samrunaferlinu. Stjórnarformaður hins nýja háskóla hafi tilkynnt starfsmönnum Tækniháskóla Íslands að allir fái samning við skólann. Varðandi tímarammann kemur fram að samkvæmt frumvarpinu sé gert ráð fyrir að Tækniháskóli Íslands verði lagður niður 30. júní næstkomandi. Gert sé ráð fyrir að öllum starfsmönnum Tækniháskóla Íslands verði tilkynnt 31. mars næstkomandi að niðurlagning skólans jafngildi uppsögn. Hinn nýi háskóli hafi skuldbundið sig til að taka við öllum starfsmönnum Tækniháskóla Íslands til starfa. Sama eigi við um starfsmenn Háskólans í Reykjavík, þeir muni hætta starfi hjá Háskólanum í Reykjavík og verða starfsmenn sameinaðs háskóla, ekki sé heldur gert ráð fyrir að nokkrum starfsmanni Háskólans í Reykjavík verði sagt upp störfum. Síðar við umfjöllunina upplýsti formaður nýs háskólaráðs að nú væri að störfum nefnd þriggja lögfræðinga sem hefði það hlutverk að tryggja að í hvívetna yrði gætt að réttarstöðu starfsmanna Tækniháskóla Íslands, m.a. væri verið að skoða lífeyrissjóðsmál starfsmanna. Í sjöunda lagi var spurt hvernig samstarfi við framhaldsskóla yrði háttað. Í svörunum kemur fram að samstarf við framhaldsskóla þurfi að efla. Fram undan sé öflugt kynningarstarf meðal starfsmanna og stjórnenda framhaldsskóla landsins. Meðal þess sem tekið verði fyrir sé athugun á hvernig samstarfi nýja skólans og framhaldsskólanna skuli háttað, hvernig því verði best fyrir komið. Nokkuð ítarleg umræða fór fram um hvers vegna hlutafélagaformið hafi verið valið fram yfir sjálfseignarstofnun, hvort akademísku frelsi kennara verði ekki stefnt í hættu. Í svörunum kemur fram að hlutafélagaformið sé almennt heppilegra, hlutafélagalöggjöf geri ráð fyrir að hægt sé að stofna félag sem ekki sé rekið í hagnaðarskyni en svo sé gert í 2. gr. stofnsamþykkta hins nýja félags sem ætlað er að reka sameinaðan háskóla, samanber fylgiskjal II með þessu nefndaráliti. Þar komi fram að hlutverk félagsins sé ekki að afla hluthöfum þess fjárhagslegs ávinnings af rekstri, heldur renni hugsanlegur hagnaður til frekari uppbyggingar starfseminnar. Þá eru kostir hlutafélagaformsins nánar raktir og færð rök fyrir því að akademísku frelsi sé ekki ógnað með breyttu rekstrarformi. Tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið sem þar koma fram. Spurt var um setu fulltrúa starfsmanna og nemenda í háskólaráði. Í svörunum kemur fram að hlutverk háskólaráðs sé m.a. að ákvarða námsframboð og móta framtíðarstefnu fyrir háskólann og veita honum stuðning, aðhald og eftirlit þannig að hann ræki hlutverk sitt af kostgæfni. Í störfum sínum geti háskólaráð fengið starfsmenn og nemendur til ráðgjafar eftir því sem við á hverju sinni. Lögð sé áhersla á að gott upplýsingaflæði sé frá framkvæmdastjórn til nemenda og starfsmanna og öfugt þannig að báðir hópar geti komið ábendingum og óskum til háskólaráðs í gegnum framkvæmdastjórn. Þessi háttur hafi verið viðhafður í Háskólanum í Reykjavík frá stofnun skólans og ekki verið gagnrýndur, hvorki af nemendum né starfsmönnum. Meiri hlutinn leggur áherslu á að eðlileg þátttaka starfsmanna og nemenda í stjórn skólans verði tryggð og að þeim samskiptum verði fundinn eðlilegur farvegur. Meiri hlutinn fagnar frumvarpi þessu og telur að fyrirhuguð sameining skólanna muni efla verkfræði- og tæknifræðinám enn frekar hér á landi sem og atvinnulífið og fjölga tækifærum námsmanna til framtíðar. Meiri hlutinn leggur áherslu á að þau atriði sem nefnd hafa verið hér að framan verði höfð að leiðarljósi við undirbúning hins nýja háskóla, einkum er varðar eflingu tæknifræðináms, samstarf við rannsóknastofnanir og framhaldsskóla, að frumgreinanámið haldi vægi sínu og að réttindamálum starfsmanna og nemenda verði sinnt af kostgæfni. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Frumvarpið hefur verið gagnrýnt af hálfu stjórnarandstæðinga. Ég kem kannski að nefndarálitum þeirra seinna en þau eru afar sérkennileg svo vægt sé til orða tekið, en bæði fulltrúar Vinstri grænna og Samfylkingarinnar eru á móti frumvarpi. Undir nefndarálit meiri hlutans skrifa auk mín háttvirtir þingmenn Dagný Jónsdóttir, Hjálmar Árnason, Kjartan Ólafsson og Sigurður Kári Kristjánsson. Sigurjón Þórðarson sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hann samþykkur áliti þessu með fyrirvara. Rétt til að fara í gegnum það atriði sem helst hefur verið gagnrýnt og menn hafa reynt að gera tortryggilegt, þ.e. hvers vegna hlutafélagaformið er valið fram yfir sjálfseignarstofnunarformið. Þá er rétt, með leyfi forseta, að vitna í umsögn frá rektor Háskólans í Reykjavík, Guðfinnu Bjarnadóttur: „Reynsla okkar og kynni af þessum tveimur formum hefur sannfært okkur um að hlutafélagaformið sé almennt heppilegra þó alls ekki beri að gera lítið úr sjálfseignarstofnunum. Hlutafélagalöggjöf gerir ráð fyrir að hægt sé að stofna félag sem ekki er rekið í hagnaðarskyni, en svo er gert í annarri grein stofnsamþykkta hins nýja félags sem ætlað er að reka sameinaðan háskóla. Þar kemur fram að hlutverk félagsins er ekki að afla hluthöfum þess fjárhagslegs ávinnings af rekstri heldur rennur hugsanlegur hagnaður til frekari uppbyggingar starfseminnar. Margir tengja saman félagsform annars vegar og hagnaðarmarkmið hins vegar. Það er ekkert sem segir til um það að sjálfseignarstofnun geti ekki eða eigi síður að skila hagnaði en hlutafélag. Gert er ráð fyrir í lögum að hagnaður sjálfseignarstofnunar renni til starfseminnar sjálfrar eða þess málefnis sem hún starfar fyrir. Félagsformið hlutafélag þarf ekki heldur að skila eigendum sínum beinum fjárhagslegum ávinningi. Erlendis kallast þetta „non-profit-organizations“ … Nefna má aðra menntastofnun sem er hlutafélag og það er Menntafélagið ehf. sem rekur Stýrimannaskólann og Vélskólann. Þessi hlutafélög, Menntafélagið ehf. og Hástoð ehf., sem mun reka hinn sameinaða háskóla hafa samkvæmt lögum (samþykktum) félaganna ekki heimild til að greiða eigendum sínum arð eða veita þeim á nokkurn annan hátt beinan fjárhagslegan ávinning. Ef fjárhagslegur afgangur verður af rekstrinum skal hann renna til starfsemi viðkomandi menntastofnunar. Fjárhagslega séð þarf því enginn munur að vera á þessum tveimur rekstrarformum, hlutafélagi og sjálfseignarstofnun. Háskólinn í Reykjavík hefur reynslu af sjálfseignarstofnunarforminu. Það hefur einmitt komið í ljós við þann rekstur að sjálfseignarstofnunarformið er ekki í öllum tilvikum hentugt, þótt tekist hafi að sneiða hjá göllunum. Það hefur tekist í tilviki Háskólans í Reykjavík vegna þess að Verslunarráð Íslands hefur eitt verið staðfastur bakhjarl háskólans og tekið á sig fulla ábyrgð og forustu. Framkvæmdastjórn Verslunarráðsins hefur sinnt hlutverki sínu vel og tryggt það að háskólaráð Háskólans í Reykjavík væri vel skipað. Lög um sjálfseignarstofnanir gera aftur á móti ráð fyrir að enginn eigi sjálfseignarstofnanir og þær geta því orðið munaðarlausar og stjórnast einvörðungu af starfsmönnum. Hugarfarið á bak við sjálfseignarstofnun er nánast það að þegar einhver hefur stofnað hana og lagt fram peninga í stofnfé þá sé afskipta viðkomandi ekki óskað frekar. Það er afar ábyrgðarlaust að reka háskóla með þeim hætti, sérstaklega þegar hlutverk háskólans er að styrkja samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs og taka að sér veigamikið hlutverk á háskólastigi með samruna Háskólans í Reykjavík og Tækniháskóla Íslands.“ Enn held ég áfram með svör Guðfinnu Bjarnadóttur, rektors Háskólans í Reykjavík, með leyfi forseta: „Þegar fleiri aðilar verða bakhjarlar sameinaðs háskóla, Háskólans í Reykjavík og Tækniháskóla Íslands, og leggja fram fjármuni er eðlilegt að nota hlutafélagaformið. Þannig er tryggt að allir hafi aðkomu að stjórn og eigi sinn hlut og skyldur í þessu félagi. Einnig er ljóst hvar ábyrgðin liggur. Að öðru leyti er engin breyting á starfsemi eða stjórnun skólans nema ábyrgð bakhjarlanna er skýrari og þar með sá stuðningur sem veittur er. Þegar nýr háskóli þarf að ráðast í fjárfestingar í nýju húsnæði, tækjabúnaði og rannsóknum þá er ómetanlegt að hafa „eigendur“ sem axla ábyrgð. Það skiptir t.d. lánveitendur miklu máli og getur haft áhrif á lánakjör.“ Enn held ég áfram að vitna í sömu umsögn: „Í raun verður engin breyting á akademísku frelsi Háskólans í Reykjavík, sem rekinn var sem sjálfseignarstofnun með Verslunarráð Íslands sem bakhjarl, við sameiningu Háskólans í Reykjavík og Tækniháskóla Íslands þar sem Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins bætast við sem bakhjarlar og hluthafar í félagi um rekstur háskólans. Það sem skiptir máli er hvernig háskólaráðin starfa. Hlutverk háskólaráðs er að móta stefnu fyrir háskólann og veita síðan skólanum stuðning, aðhald og eftirlit þannig að hann reki hlutverk sitt af kostgæfni. Hvað varðar Háskólann í Reykjavík þá sér framkvæmdastjórn skólans, sem er skipuð rektor, deildaforsetum og framkvæmdastjóra, um öll mál sem snúa að daglegri starfsemi. Það breytir engu hvort um hlutafélag eða sjálfseignarstofnun er að ræða. Þar ríkir akademískt frelsi til kennslu, þekkingarleitar, rannsókna og þar ríkir ekki utanaðkomandi þrýstingur. Það er aftur gríðarlega mikilvægt að hafa háskólaráð sem stuðningsaðila með reynslu og þekkingu úr hinum mismunandi greinum íslensks atvinnulífs. Hlutverk háskólaráðs er aftur á móti ekki að hlutast til um innri málefni, skoðanaskipti og ágreining um akademísk málefni. Niðurstaðan var því sú að hlutafélagaformið sé heppilegra rekstrarform fyrir háskóla sem er með marga bakhjarla og þarf stuðning þeirra og þá sérstaklega meðan ekki er til sérstök löggjöf um almenn félög þar sem fjárhagslegur ágóði eigendanna er ekki höfuðmarkmið.“ Þetta segir í svörum rektors Háskólans í Reykjavík, Guðfinnu Bjarnadóttur, til menntamálanefndar. Varðandi nefndarálit Samfylkingarinnar og Vinstri grænna þá er kannski rétt að koma að þeim seinna. Það vekur samt athygli mína sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, sem er fulltrúi Vinstri grænna í menntamálanefnd, segir í sínu áliti. Þar er lagt til að frumvarpið verði fellt. Hv. þingmaður leggur sem sagt til að Tækniháskólinn verði sameinaður Háskóla Íslands. Það er eins og ein ágæt sjónvarpsstjarna fyrri ára Marteinn Mosdal sagði, en hann var á svipaðri skoðun og hv. þingmaður. Hann vildi hafa einn ríkisháskóla, hann vildi hafa ríkið í öllu og það vilja Vinstri grænir, hafa ríkisrekstur á öllu. Ef það er eitthvað „einka“ þá er það bannað. Það að sameina þessa skóla í einn er ekki nokkur leið eða að það geti verið einkarekstur í skólastarfsemi á Íslandi. Það á að vera bannað.  Þegar maður les síðan nefndarálitið frá Samfylkingunni þá veit maður ekki hvort maður er að koma eða fara. En samt er undirtónninn þar hinn sami, að vilja hafa einn ríkisháskóla í tækninámi á Íslandi.

Það er rangt.

Ég ætla bara, hv. þm. Björgvin Sigurðsson, að vitna í þetta seinna þegar þú ert búinn að lesa þetta. Ég held að það sé mjög gott fyrir þingmenn og aðra sem á hlusta að leggja vel við hlustir þegar þú ferð yfir þetta nefndarálit.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni menntamálanefndar fyrir bráðskemmtilega ræðu og ýmsa sérkennilega útúrsnúninga úr skoðun okkar á málinu. Hvað varðar hlutafélagaformið í samanburði við sjálfseignarstofnunarformið þá munum við ræða það síðar í umræðunni enda ekki hægt að gera því skil á einni mínútu. Við munum kynna tillögu okkar til lagabreytinga þess efnis í umræðunni sjálfri. Ég tek það fram vegna orða hv. formanns nefndarinnar að ég styð eindregið rekstur einkarekinna skóla á háskólastigi. En menn skulu líka fara að settum reglum og gæta þess að vel sé að verki staðið þegar unnið er að sameiningu slíkra menntastofnana. Ég vildi síðan spyrja hv. formann menntamálanefndar: Telur hann ekki koma til greina og vera mikilvægt að koma á laggirnar námi í tæknifræði við opinberan skóla, t.d. Iðnskólann í Reykjavík eða Háskóla Íslands, til að nemendum bjóðist tæknifræðinám án þess að þurfa að borga fyrir það há skólagjöld í einkareknum skóla og tryggja þar með jafnrétti til tæknináms?

Virðulegi forseti. Ég get verið sammála hv. þingmanni um að það borgi sig kannski ekki að hafa of marga háskóla úti um landið. Ég held að þeir eigi að vera einhverjir, en ekki kannski eins margir og þeir eru í dag og þá verði svona markvissari kennsla og annað slíkt. Ef taka á upp slíka kennslu í Iðnskólanum þá held ég að það komi til greina í framtíðinni. Ég held að samfélagið hér eigi eftir að breytast verulega á næstu 10, 15 árum á svipaðan hátt og gerðist í Finnlandi og ég held að þetta form eigi eftir að breytast enn frekar í framtíðarhátæknisamfélagi á Íslandi. Varðandi rekstrarformið á þessum nýja háskóla þá ræðum við það hér síðar. Ég tel að þetta komi til greina, en það má ekki hafa skólana of marga til að dreifa ekki kröftunum.

Ég tek undir það. Ég held að það sé vel skoðunar virði að sameina skóla á háskólastigi, auka samvinnu þeirra frekar og er það partur af umræðunni hér, en lítill tími gefst í þessu stutta andsvari. Við ræðum það betur á eftir. Hv. formaður menntamálanefndar tók jákvætt í það að kannað verði að taka upp nám í tæknifræðum t.d. við Iðnskólann í Reykjavík og það byggt þannig upp. Ég held að það væri mjög farsæl þróun og bíð spenntur eftir að heyra viðhorf þingmanna við því í umræðunni í dag af því að við erum náttúrlega að ræða um framtíð tæknifræðanna. Við erum að tala um grundvallarbreytingu á skólastiginu þar sem verið er að setja nám í tæknifræðum inn í einkarekinn skóla sem er auk þess einkahlutafélag og námið einungis aðgengilegt gegn háum skólagjöldum. Því vildi ég gjarnan heyra hv. formann nefndarinnar koma aðeins betur að því hvenær hann sjái það gerast að nám í tæknifræðum hefjist t.d. við Iðnskólann í Reykjavík eða Háskóla Íslands?

Virðulegi forseti. Ég get ekki svarað því hvenær það verður, það er bara spurning um hvernig þróunin í þessu verður. Verður þróunin tæknifræðinám sem er styttra en í dag, eða verður það eins og nú virðist vera tilhneigingin að menn að fari í lengra nám? Eftir BS-nám fer fólk nánast orðið undantekningarlaust í meistaranám og í auknum mæli síðan áfram í doktorsnám. Ég tel að starfstengt nám sem væri styttra en núverandi tæknifræðinám geti komið til greina. Eins og ég sagði fórum við, hluti menntamálanefndar, og skoðuðum þessi mál í Finnlandi fyrir tveimur og hálfu ári. Þar hafa þeir notað þetta kerfi og gengið vel, en auðvitað þarf að skoða það að skólarnir hafi bæði burði og annað til að gera slíka hluti.

Frú forseti. Það er óhjákvæmilegt að endurtaka nokkrar spurningar frá 1. umr. um þetta mál, vegna þess að þá gerðist það að hæstv. menntamálaráðherra hafði ekki svör á reiðum höndum varðandi ýmislegt sem hér er fjallað um. Á ég þar sérstaklega við rekstrarform þeirrar stofnunar sem hér er rætt hvað mest um. Það er athyglisvert að í nefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar er tekið undir þau sjónarmið sem koma fram í svörum sem send hafa verið til nefndarinnar varðandi hlutafélagaformið. Það verður að segjast eins og er, frú forseti, að þar eru nær engin rök fyrir því að þetta form er valið. Það er því nauðsynlegt að hv. þm. Gunnar Birgisson, formaður nefndarinnar, skýri það hvernig á því stendur að hlutafélagaformið er valið fram yfir sjálfseignarstofnunarformið. Það liggur ljóst fyrir að Háskólinn í Reykjavík hefur verið rekinn með því formi. Ekki var kunnugt um að þar væri nokkur vandi. Það kemur hins vegar fram í svörum að þar sé einhver vandi, hann er ótilgreindur, þannig að svörin eru enn jafnóljós. Því er nauðsynlegt að hv. þingmaður upplýsi það nú strax við upphaf umræðunnar hvernig á því standi að þetta rekstrarform var valið fram yfir sjálfseignarstofnunarformið.

Virðulegi forseti. Rétt til að svara þessu þá var það ekki meiri hluti menntamálanefndar sem ákvað það að tekið yrði upp hlutafélagaform í staðinn fyrir sameignarfélagaform í rekstri þessa nýja háskóla, aftur á móti eru menn sammála forminu. Rektor Háskólans í Reykjavík og væntanlega hins nýja skóla, Guðfinna Bjarnadóttir, skýrði þetta ágætlega. Ég las fyrir þingheim áðan upp úr svörum hennar til nefndarinnar. Það sem m.a. kemur fram er að fleiri hluthafar hafa bæst við, fleiri aðilar að rekstri hins nýja skóla. Hlutafélagaformið gerir það að verkum að bæði er möguleiki að bæta fleirum við og ábyrgð þeirra er önnur og meiri. Ef ríkið vill ekki, einhvern tímann kannski, gera samning við Hástoð um áframhaldandi rekstur, þá er hægt að slíta félaginu á eðlilegan hátt í stað þess að mun erfiðara er að slíta sameignarfélagi og það sem er kannski aðalatriðið er að hlutafélagaformið tengir eigendurna langtum betur að stjórnun skólans.

Frú forseti. Þarna er væntanlega komin skýringin, þ.e. að þeir aðilar sem ætla að standa að þessari breytingu vilja hafa meiri áhrif á rekstur skólans og væntanlega á stefnumótun og þar af leiðandi vinna gegn hinu akademíska frelsi skólans. Það er væntanlega skýringin. Þetta er eiginlega eina svarið sem komið hefur fram sem er hægt að taka mark á. Hinar skýringarnar að það séu þrír aðilar nú en hafi verið einn áður á bak við Háskólann í Reykjavík eru augljóslega eftiráskýringar sem ekki komu fram í upphafi. Það er líka athyglisvert, frú forseti, að vekja athygli á því að í lögum um háskóla er gert ráð fyrir sjálfseignarstofnunarforminu, þar er gert ráð fyrir að það sé til staðar. Þrátt fyrir það tekur meiri hluti menntamálanefndar undir það álit þeirra aðila sem nú ætla að fara að reka háskóla að það sé afar ábyrgðarlaust að reka háskóla með þeim hætti, þ.e. sjálfseignarstofnunarforminu. Þetta er auðvitað afskaplega athyglisvert vegna þess að ekki er hægt að skilja lög um háskóla öðruvísi en að andi þeirra sé sá að ef skólarnir eru ekki ríkisháskólar eigi þeir að vera sjálfseignarstofnun. Hins vegar hefur tekist að fara í gegnum þingið með afar óljósan lagatexta þannig að í skjóli þess er þessi leið valin.

Virðulegi forseti. Það stendur hvergi að þetta rekstrarform, þ.e. einkahlutafélag, vinni gegn akademísku frelsi í skólanum. Þetta eru fullyrðingar gamalla vinstri manna sem koma hér upp og ég átti ekki von á því frá hv. þingmanni að hann færi að beita slíkum brögðum hér. Ég fullyrði það og margir sem hafa farið yfir þetta mál og ég held að eiginlega allir hafi verið sammála um málið í menntamálanefnd nema fulltrúi Vinstri grænna. Síðan hefur það gerst að fulltrúar Samfylkingarinnar eru allt í einu farnir að gera þetta form tortryggilegt, þ.e. þá sem eru að leggja mikla fjármuni til þessa skóla. 

Frú forseti. Mér finnst yfirgangur hv. formanns menntamálanefndar yfirgengilegur þegar hann í ræðu sinni áðan fylgir úr hlaði nefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar og leyfir sér að vitna til nefndarálita sem ekki er búið að tala fyrir og vitnar þar að auki vitlaust í þau. 

Virðulegi forseti. Ég átti nú von á einhverju svipuðu úr þessari átt frá þessum hv. þingmanni. Það er enginn yfirgangur að vitna í þingskjöl sem liggja frammi í þinginu. Ég bara vísa slíku á bug. Ég sagði í ræðu minni áðan að við mundum ræða minnihlutaálitin betur þegar búið væri að tala fyrir þeim. Þau eru þingskjöl og það má vel ræða þau enda þótt ekki sé búið að mæla fyrir þeim.

Frú forseti. Það er lágmarkskrafa að hv. þingmenn vitni þá rétt í þau skjöl sem þeir ætla sér að vitna í en auðvitað ræðum við þau nefndarálit sem eftir er að mæla fyrir hér á eftir. Ég vil beina máli mínu til hv. þingmanns út af nefndaráliti meiri hlutans í þessu máli og segja að það nefndarálit er vægast sagt furðulegt því þar kemur ekkert fram um vilja meiri hlutans í málinu. Nefndarálitið gerir ekkert annað en rekja spurningar sem hv. stjórnarandstöðuþingmenn lögðu fyrir gesti nefndarinnar og svör við þeim spurningum. Það er aðeins í niðurlagslínum álitsins sem sjá má í einhverjum furðulegum yfirlýsingastíl einhvers konar yfirlýsingar frá meiri hluta nefndarinnar. Það er ekkert sagt um þau sjónarmið sem koma fram í svörunum sem rakin eru í nefndarálitinu. Ég auglýsi því hér eftir sjónarmiðum meiri hlutans í málinu í smáatriðum hvaða afstöðu hann hefur til þeirra svara sem gefin voru við spurningum stjórnarandstæðinga.

Virðulegi forseti. Loksins kom hv. þingmaður með einhverjar spurningar af viti. En svona rétt til að leiðrétta hv. þingmann, sem þarf nú oft að gera, þá voru það ekki eingöngu spurningar stjórnarandstöðunnar í nefndinni sem verið var að svara, það voru spurningar allra nefndarmanna. Það er ekki bara minni hlutinn sem situr þarna. Það stendur hér, hv. þingmaður, í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar í lokaorðum sem ég las áðan að meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Búið er að fara í gegnum þessar spurningar og svör við þeim í nefndarálitinu og það sem meiri hlutinn telur. Ég bið hana bara endilega að lesa þetta í þaula áður en hún kemur og spyr hér næst.

Frú forseti. Ég kom upp til að leiðrétta það að ég hafi stutt nefndarálitið. Það er rétt að það komi fram að það hefur orðið misskilningur vegna þess að það kom fram á síðasta fundi menntamálanefndar að ég hafi verið jákvæður í garð frumvarpsins en óskað eftir að fá að sjá endanlega gerð nefndarálitsins. Ég fékk það ekki í hendur, þannig að ég óskaði þá eftir að nafn mitt væri tekið af stuðningi við það.

Virðulegi forseti. Það stendur nú hér að hann sé samþykkur áliti þessu, með fyrirvara, og hann var búinn að gera þann fyrirvara. 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti 1. minni hluta menntamálanefndar vegna afnáms laga um Tækniháskóla Íslands. Ég mun einnig kynna hér breytingartillögu við frumvarpið sem við í 1. minni hluta, sá sem hér stendur og hv. þingmenn Mörður Árnason og Katrín Júlíusdóttir, flytjum. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „1. Við bætist ný grein, 3. gr., svohljóðandi: Við 3. málsl. 3. gr. laga nr. 136/1997, um háskóla, bætist: og skulu þeir þá vera sjálfseignarstofnanir. 2. Heiti frumvarpsins verði: Frumvarp til laga um afnám laga nr. 53/2002, um Tækniháskóla Íslands, með síðari breytingum, og breyting á lögum nr. 136/1997, um háskóla.“ Þar leggjum við til að fái einkaaðilar heimild frá menntamálaráðherra til að stofna háskóla, þá skuli hann verða sjálfseignarstofnun. Þannig er tekið fyrir að um það geti verið að ræða að skólar á háskólastigi verði einkahlutafélög eins og hér er lagt til í stofnsáttmálum og samningum hæstv. menntamálaráðherra og þeirra sem skólann munu eiga samkvæmt þessu. En því miður tekur frumvarpið sem við ræðum einungis til afnáms laga um Tækniháskóla Íslands en tekur ekki til efnislegs innihalds eða inntaks hins nýja skóla. Þannig að aðkoman að málinu er svolítið snúin. Við leggjum þessa breytingartillögu til og munum að sjálfsögðu skilyrða stuðning okkar við málið við það að sú breytingartillaga verði samþykkt við afgreiðslu málsins, þar sem tekið er fyrir það að um geti verið að ræða það eignarform sem hér er lagt til, að skólar á háskólastigi geti verið reknir sem einkahlutafélög með öllum þeim miklu göllum sem þar er á að finna þegar kemur að rekstri á skólastofnun eða slíkri opinberri þjónustu þó að formið henti ákaflega vel til reksturs ýmissa fyrirtækja. Það verður stutt í máli mínu og annarra þingmanna sem hér munu tala á eftir hvers vegna við teljum það svo óheppilegt að hafa eignarhaldið með þeim hætti og vísum sérstaklega í málflutning rektora annarra skóla svo sem Runólfs Ágústssonar, rektors Viðskiptaháskólans á Bifröst, sem finnur sjálfseignarstofnunarforminu allt til kosta og enga galla á því og er mál manna og skólasamfélagsins að það sé hið besta form til að sníða að rekstri einkarekinna háskólastofnana, sem eru að sjálfsögðu langflestar eða allar reknar að langstærstum hluta fyrir opinbert fé þó að þær hafi heimild til innheimtu skólagjalda þar ofan á. Það mun ég kynna betur á eftir. Helstu atriðin sem við tókum til við umræðuna í nefndinni og verða kynnt hér í 2. umr. voru í fyrsta lagi afdrif frumgreinadeildarinnar sem er mjög nauðsynlegt og merkilegt fyrirbæri við Tækniháskóla Íslands og hefur skilað miklum árangri og mörgum iðnaðarmönnum inn í frekara nám. Þá tökum við á því og ræðum að nám í tæknifræði standi einungis til boða í einkareknum skóla gegn skólagjöldum. Þá var ítarlega farið út í það af okkar hálfu að aðrir sameiningarkostir voru ekki skoðaðir, en ég tek fram að ég styð það að sameiningar skóla á háskólastigi, sem við ræðum um hér og aðrar, verði skoðaðar ítarlega. Ég held að það geti orðið námi á háskólastigi til góðs sé rétt að hlutum staðið og sé það ekki eyðilagt og gert tortryggilegt eins og það mál sem við ræðum nú af hálfu hæstv. menntamálaráðherra. Þá ræðum við rekstrarform skólanna, aðdraganda málsins og það hvernig lagt er til að skipað verði í háskólaráð þar sem stjórn hins nýja skóla eða stjórn Hástoðar verði jafnframt háskólaráð og nemendur og kennarar eigi engan fulltrúa í háskólaráði, sem er mjög ámælisvert og vinnur gegn hverju því sem kalla má akademískt frelsi til að tryggja það að raddir skólasamfélagsins sem þrífst þar inni fái komið að rekstri og mótun skólans en ekki einungis fulltrúar eigenda, sem í þessu tilfelli er einkahlutafélag. Þá ræðum við og leggjum til að leitað verði eftir því og kostir þess kannaðir að byggja upp tækninám við opinbera skóla til hliðar við hinn nýja einkarekna þannig að nemendur hafi í fyrsta lagi val hér innan lands. Í öðru lagi verði samkeppni á milli skóla um slíkt nám þannig að nám skólanna beggja verði betra og valfrelsi nemenda ríki um nám í tæknifræðum. Síðast en ekki síst að jafnrétti til náms í tæknifræðum verði tryggt þannig að ekki verði einungis um að ræða að nemendur eigi völ á því einungis að sækja nám hér innan lands í tæknifræði við einkarekinn skóla gegn háum skólagjöldum. Þá ætla ég að gera sérstaklega grein fyrir áliti minni hlutans. Að mati 1. minni hluta eru skólar á háskólastigi líklega of margir og skoða ber sameiningu þeirra eða nánari samvinnu. 1. minni hluti telur það geta verið góðan kost að sameina t.d. umrædda skóla, að uppfylltum tilteknum skilyrðum, sem ég gat um hér áðan. Grundvallaratriði er að áfram verði jafnrétti til náms í tæknigreinum, að sameiningin verði til að styrkja tækninám og tryggt sé að skólastofnun, sem rekin er að stærstum hluta fyrir opinbert fé, verði ekki rekin í hagnaðarskyni heldur með það markmið eitt að bjóða upp á fyrsta flokks nám. Markmiðið er að efla nám í tæknifræðum og fjölga tæknimenntuðu fólki og því verður að standa þannig að hlutum eins og við leggjum hér til. Enginn vafi leikur á því að við sameiningu skóla sem þessara verða til mörg tækifæri en þau nýtast ekki nema þannig sé gengið frá að jafnrétti til náms verði til staðar og stofnunin búi við skýrt og klárt akademískt frelsi. Það er vissulega jákvætt að atvinnulífið komi með fjármuni inn í menntakerfið en það má ekki verða til þess að ganga gegn áðurtöldum markmiðum, heldur til að efla þau. 1. minni hluti leggur því til þær breytingar sem hér hafa verið nefndar og verða raktar betur á eftir. Þá verður að geta þess að ámælisvert er hve skammur tími var gefinn til umfjöllunar um málið þar sem nefndin hélt ekki fleiri fundi en raun bar vitni og hefði verið langskynsamlegast að málið hefði komið hér inn strax í haust. Ekki var fyrirhugað að afgreiða það frá þinginu fyrr en síðar en það strandar á því að að sjálfsögðu liggur þeim sem reka háskólana báða og munu reka hinn nýja sameinaða á að málið verði klárað þannig að staða þeirra sé skýr og þeirra nemenda sem þar hyggjast stunda nám og þess vegna þarf að sjálfsögðu að klára málið. Því er það ámælisvert að það hafi ekki komið fyrr inn í þingið og við haft miklu lengri tíma til að fara yfir það og í því samhengi hefði getað farið fram ítarleg skoðun af hálfu nefndarinnar og sérfræðinga á öðrum kostum á sameiningu skóla á háskólastigi. Þá er ég ekki að segja að þessi kostur komi ekki til greina, hann kemur mjög vel til greina og er að mörgu leyti mjög fýsilegur kostur til að sameina skóla, en það er sjálfsagt að aðrir kostir hafi verið skoðaðir að fullu jafnhliða og meðfram því. Í þessu máli kemur stefnuleysi stjórnvalda í málefnum háskólastigsins skýrt fram. Brýnt er að unnin verði heildstæð stefnumótun um málefni háskólastigsins þar sem tekið er á rekstrarformi skólanna, stjórnun, tekjuöflun og inntaki. Þessu hafa menntamálayfirvöld ekki sinnt og það kemur alvarlega niður á allri umræðu um sameiningu skóla á háskólastigi, enda kostirnir ekki verið kannaðir að neinu marki og er öll meðferð málsins af hálfu stjórnvalda ákaflega yfirborðskennd. Hér er um að ræða grundvallarbreytingu á íslensku skólakerfi. Um er að ræða mál sem getur haft stórpólitískar afleiðingar. Hérna er að mörgu leyti verið að leggja til að múrar á milli faglegs sjálfstæðis og hagsmuna eigenda séu brotnir niður. Það er mjög alvarlegt mál. Þess vegna er þetta mál grundvallarbreyting á íslensku skólakerfi þar sem annars vegar er verið að taka upp í fyrsta sinn og fordæmalaust einkahlutafélag sem rekstrarform skólans og í öðru lagi verður tækninám ekki í boði fyrir íslenska nemendur nema í einkareknum skóla gegn háum skólagjöldum. Við vinnslu málsins lagði 1. minni hluti ríka áherslu á að rekstrarformi skólans væri breytt úr einkahlutafélagi í sjálfseignarstofnun og um það fór talsverð umræða fram í nefndinni. Engin rök hafa komið fram sem styðja einkahlutafélagsform um rekstur hins nýja skóla, enda formið sniðið að rekstri í hagnaðarskyni og hefur sjálfseignarformið utan um rekstur háskóla gefist einkar vel og engin rök komið fram gegn því, eins og fram hefur komið í nýlegum skrifum og ræðum rektors t.d. Viðskiptaháskólans á Bifröst. Það er almennt mælt með því formi af íslensku skólafólki sem því hentugasta utan um rekstur skólastofnana sem ekki eru reknar í hagnaðarskyni. Þá er það sannfæring 1. minni hluta að einkahlutafélagsformið ógni verulega sjálfstæði og frelsi skólans, en sjálfseignarstofnunarformið tryggi það aftur á móti og efli. Þess vegna flytur 1. minni hluti í tengslum við mál þá breytingartillögu sem ég gat um áðan og er breyting á 3. gr. laga um háskóla, þar sem við leggjum til að þeir einkaaðilar sem fái heimild til að stofna háskóla skuli verða sjálfseignarstofnanir. Okkar stuðningur við málið er að sjálfsögðu skilyrtur við það að Alþingi samþykki þessa breytingartillögu við frumvarpið. Þannig væri sjálfstæði og akademískt frelsi einkarekinna skóla, bæði þessa og annarra sem stofnaðir verði í framtíðinni, að fullu tryggt að okkar mati og tryggt miklu betur en hér um ræðir. Rekstrarform hins sameinaða skóla breytist ekki að okkar mati í grundvallaratriðum þrátt fyrir ákvæði annarrar greinar stofnsáttmála Hástoðar um að allur hagnaður af rekstri skólans skuli ganga til reksturs hans að fullu en ekki verða greiddur út til eigenda, verði um hagnað að ræða. Áfram er um að ræða rekstrarform þar sem eigendur geta keypt og selt hluti sína í félaginu og engin trygging er fyrir því hverjir kunna að eignast skólann síðar meir. Ekkert virðist mæla gegn því rekstrarformi sjálfseignarstofnana og ítrekar 1. minni hluti, við sem flytjum þetta nefndarálit, áskoranir til stofnenda skólans um að breyta rekstrarforminu úr einkahlutafélagi í sjálfseignarstofnun. Það er það sem fulltrúar Samfylkingarinnar í menntamálanefnd leggja til. Samfylkingin skorar á yfirvöld menntamála og meiri hlutann á Alþingi að bregðast við og breyta fyrirhuguðum lögum um háskóla þannig að stofnendum háskóla verði skylt að þeir verði sjálfseignarstofnanir en ekki einkahlutafélög. Annað meginatriði við sameiningu Tækniháskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík snýst um að ekki verði erfiðara að komast að í tækninámi en í flestum öðrum námsgreinum á háskólastigi. Við í Samfylkingunni teljum að tækninám eigi að lúta sömu kostum og flest annað nám á háskólastigi þannig að það standi einnig til boða í opinberum skóla gegn sömu gjöldum og annað háskólanám, en ekki einungis í einkareknum skóla gegn mun hærri gjöldum en opinberu skólarnir innheimta. Þannig tökum við í Samfylkingunni undir þær skoðanir sem komu fram í máli rektors Háskólans á Akureyri, Þorsteins Gunnarssonar, sem segir, með leyfi forseta, í umsögn um frumvarpið: „Stefna stjórnvalda hefur verið að innheimta ekki skólagjöld af grunnnámi á háskólastigi hér á landi. Í framkvæmd hafa hins vegar verið nokkrar undantekningar á þessari stefnu. Þannig hafa stjórnvöld heimilað einkaháskólum, m.a. Háskólanum í Reykjavík og Viðskiptaháskólanum á Bifröst, að innheimta skólagjöld meðan opinberir háskólar hafa ekki þessa heimild. Með sameiningu Háskólans í Reykjavík og Tækniháskóla Íslands má gera ráð fyrir að þeim nemendum í grunnnámi á háskólastigi sem þurfa að greiða skólagjöld fjölgi mikið. Verði frumvarpið samþykkt standa stjórnvöld frammi fyrir því að þurfa að endurskoða stefnu skólagjalda á háskólastigi. Sú mismunun að heimila sumum háskólum að innheimta skólagjöld og öðrum ekki er óviðunandi og ógnar stöðu opinberra háskóla hér á landi gagnvart erlendum háskólum.“ Þetta segir Þorsteinn Gunnarsson, rektor Háskólans á Akureyri og þetta er kjarni málsins. Hæstv. menntamálaráðherra hefur lýst því yfir og nú síðast í viðtali við Morgunblaðið að ekki standi til að heimila opinberu háskólunum að innheimta skólagjöld á grunnnám en til greina komi að veita skólunum heimild til að innheimta skólagjöld á tilteknar greinar í framhaldsnámi. Gott og vel. Ráðherrann segir að það sé ekki stefna stjórnvalda að koma til móts við það sem Þorsteinn Gunnarsson, rektor Háskólans á Akureyri, heldur fram. Því er ljóst að við verðum að kalla eftir skýrri stefnumótun stjórnvalda. Samfylkingin hefur ítrekað reynt að vekja upp umræðu um þessi mál af því að þarna er verið að færa stóran hluta af námsgreinum á háskólastigi inn í skólagjaldanám án þess að heildstæð umræða og stefnumótun fari fram um málefni háskólastigsins samhliða því eða á undan. Auðvitað átti á undan að ræða þessa skólagjaldastefnu til hlítar og komast að niðurstöðu þannig að þessi mismunun eigi sér ekki stað og að stjórnvöld bjóði fram úrræði þar á móti þannig að umrædd staða komi ekki upp heldur að ræða og marka ítarlega stefnumótun. Sú skólagjaldapólitík sem hæstv. menntamálaráðherra hefur verið að reka hér á landi, t.d. með stórhækkun á innritunargjöldum í Háskóla Íslands rétt fyrir jólin kemur einnig hér fram þar sem verið er að taka stóran hluta af háskólanámi á grunnstigi og setja undir há skólagjöld án þess að nokkur umræða hafi farið fram um það á vettvangi stjórnmálanna með hvaða hætti gjaldtöku skuli háttað af námsgreinum á háskólastigi og hvaða rök eru fyrir því að mismuna námsgreinum eins og hér er gert, að ein námsgrein á háskólastigi í viðbót, tæknifræðinám, sé tekin út fyrir sviga og sett í einkarekinn skóla gegn miklu hærri skólagjöldum en opinberu skólarnir innheimta án þess að aðrir kostir séu þá boðaðir, svo sem aðgengi að tæknifræðinámi í opinberum skóla samhliða þannig að jafnrétti til náms sé tryggt. Hver niðurstaðan verður á eftir að koma í ljós. En hæstv. menntamálaráðherra hefur ekki tekið þessa umræðu og ekki síst út af þessu óskuðum við svo ítrekað eftir því við upphaf þessarar umræðu að hún færi ekki fram nema hæstv. ráðherra gæti verið við hana og skýrt sína sýn og stefnu sína í þessum málum, enda fjölda spurninga ósvarað eftir umræðu og vinnuna í nefndinni, sem lýtur að stórmenntapólitískum atriðum, spurningum er ósvarað sem lúta að rekstrarformi skóla og innheimtu skólagjalda á háskólastigi. Við vinnslu málsins teljum við að fram sé komið skuldbindandi loforð um að nám í frumgreinadeild verði áfram til staðar, en það var einn af meginþáttunum og tóku að ég held allir nefndarmenn í menntamálanefnd undir að mikilvægt væri að frumgreinadeildin yrði áfram til staðar. Við teljum að komið sé fram loforð frá þeim sem reka munu skólann um að deildin verði áfram til staðar við hinn nýja skóla og að ekki verði innheimt þar skólagjöld, enda um nám á framhaldsskólastigi að ræða. Við leggjum mikla áherslu á að þetta gangi eftir og að jafnframt verði aðfaranám á borð við tæknistúdentsnám og frumgreinadeildarnám eflt við Iðnskólann í Reykjavík og aðra verkmenntaskóla og fjölbrautaskóla í landinu. Þá er mikilvægt að skoða kosti þess að hefja kennslu í tæknifræðum í fleiri skólum eins og við Háskóla Íslands eða verkmenntaskólana til að fjölga valkostum og efla tæknifræðinámið enn frekar. Mikilvægt er að framboð á tækninámi verði ekki fátæklegra eftir sameininguna og renni að stórum hluta í verkfræðinámið, heldur standi það áfram sem öflugt sérstakt nám við hinn nýja háskóla. Færsla líftæknigreinanna til Háskóla Íslands er fordæmi fyrir tækninámi við háskólann og ber að mati okkar í 1. minni hluta að kanna kosti þess að kenna tæknigreinar í meira mæli við Háskóla Íslands. Við, fulltrúar Samfylkingarinnar í menntamálanefnd, lögðum mikla áherslu á að allir kostir til sameiningar yrðu skoðaðir, til að mynda sameining Háskólans í Reykjavík og Tækniháskóla Íslands eins og hér um ræðir, sameining Tækniháskólans við Háskóla Íslands eins og Tæknifræðingafélagið lagði til fyrr í vetur og sameining Tækniháskólans og Viðskiptaháskólans á Bifröst. Að slíkri könnun lokinni væri hægt að taka skýra afstöðu til þess hvaða sameining væri heppilegust og tryggði öflugt tækninám. Með skólanum virðist stefnt að háskólarekstri í tvenns konar formi; annars vegar Háskóli Íslands og Háskólinn á Akureyri og hins vegar Tækniháskólinn og Háskólinn í Reykjavík. Skólarnir virðast eiga að vera jafnvígir gagnvart fjármunum úr ríkissjóði en óljóst af hálfu ríkisstjórnarinnar hvort á milli þeirra verður einhver verkaskipting. Háskóli Íslands og Háskólinn á Akureyri eru með skyldur en sá nýi færri. Háskóli Íslands og Háskólinn á Akureyri fái skráningargjöld, hinn talsverð skólagjöld að vild. Þess vegna leggjum við mikla áherslu á að þessir kostir verði allir skoðaðir til hlítar áður en málið verði afgreitt að lokum. Ég nefndi í upphafi máls míns að sú undarlega tilhögun væri á skipan háskólaráðs að fulltrúar nemenda og kennara ættu þar ekki sæti. Við leggjum mikla áherslu á að fulltrúar þeirra eigi sæti í háskólaráði, en fyrir því er ekki gert ráð nú. Það teljum við áríðandi til að varðveita og efla akademískt frelsi skólans og að viðhorf samfélagsins innan lands komi mjög skýrt fram við stefnumótun og rekstur skólans. Einnig tökum við undir kröfu BHM að réttindi starfsmanna verði tryggð og gengið vandlega frá öllum lausum endum í þessu samhengi. Allur aðdragandi málsins er ámælisverður af hálfu stjórnvalda. Málið var ekki kynnt fyrir Alþingi fyrr en það var tilbúið af hálfu menntamálayfirvalda og þeirra sem reka munu hinn nýja skóla, búið var að kynna tilurð skólans og hvernig hann liti út á vettvangi fjölmiðlanna löngu áður en kom til 1. umr. á Alþingi í desember og þá einungis sem afnám laga um Tækniháskóla Íslands. Það er vondur bragur á þessu. Þetta eyðileggur og þvælist fyrir annars þörfu og góðu máli, að skoða kosti sameiningar og samvinnu skóla á háskólastigi. Málið kom vanbúið til Alþingis, þannig að þetta annars góða mál var orðið tortryggilegt og laskað á sinni löngu leið í þingsali úr kastljósi fjölmiðlanna og fjölmiðlalekanna af hendi þeirra sem hafa með það að gera. Með framgöngu sinni hafa yfirvöld menntamála unnið sameiningunni tjón og ber að harma það. Ég tek fram að um leið og hugmyndir bárust um að skoða ætti sameiningu þessara skóla var sá sem hér stendur mjög jákvæður gagnvart því. Ég er enn þá mjög jákvæður í garð þess að einkareknir háskólar verði efldir og valkostum fjölgi á háskólastigi jafnframt því að sjálfsögðu að Háskóla Íslands sé gert hátt undir höfði og ekki sveltur til tjóns á meðan einkareknu skólarnir fái að blómstra. Báðir eiga að blómstra, hvorugur á kostnað hins. Það er því margt sem verður að breyta í málinu. Sérstaklega leggjum við áherslu á að háskólalögin breytist í þá veru sem við leggjum til þannig að allir skólar á háskólastigi verði sjálfseignarstofnanir en ekki einkahlutafélög. Til að byggja undir þá skoðun mína, breytingartillögu og röksemdafærslu ætla ég að vitna aftur í umsögn Þorsteins Gunnarssonar, rektors Háskólans á Akureyri, með leyfi forseta: „Í athugasemdum við frumvarpið er boðað að hinn nýi skóli verði rekinn sem einkahlutafélag. Þar er um að ræða nýmæli.“ Síðan tortryggir sá sem það skrifar að það tryggi akademískt frelsi. Þetta verður betur rætt af félögum mínum í 1. minni hluta Samfylkingarinnar á eftir þannig að ég ætla ekki að dvelja lengur við það. Það eru margir ágallar á málinu þó þeir komi sérstaklega fram í mjög eindregnum áhyggjum yfir því að nám í tæknifræðum standi ekki til boða nema í einkareknum skóla gegn háum skólagjöldum. Þar með kemur sú annars prýðilega framtíðarsýn sem birtist í minnisblaði Guðfinnu S. Bjarnadóttur, rektors Háskólans í Reykjavík, ekki fram. Það er mjög glæsileg framtíðarsýn og undir hana tek ég og efast ekki um að þeir sem standa að stofnun hins nýja skóla hafa mjög háleit markmið og jákvæð gagnvart náminu. Til að allt gangi eftir og tryggt verði að nám í tæknifræðum eflist og styrkist þarf að búa þannig um hnúta að um sjálfseignarstofnun verði að ræða og að tæknifræðinám verði einnig til boða í öðrum skóla og opinberum. Fram kemur í framtíðarsýn Guðfinnu Bjarnadóttur, með leyfi forseta: „Það er hagsmunamál þjóðarinnar að fjölga nemendum í tækni- og verkfræðigreinum. Með því að auka framboð verkfræðigreina á helstu vaxtarsviðum má ætla að hægt verði að fjölga í þeim hópi sem stefnir í slíkt nám. Líklegt er að tímabundnar sveiflur verði í spurn eftir tilteknum námsbrautum og er þá mikilvægt að uppbygging náms og starfsemi sé sveigjanleg og geti tekið mið af slíkum sveiflum án þess að vegið sé að gæðum námsins. Stjórnendur hins nýja háskóla hafa umtalsverða reynslu af rekstri og stjórnun háskóla, rannsóknarstofnana og fyrirtækja og gera sér fulla grein fyrir nauðsynlegum rekstrarforsendum slíkrar starfsemi. Þess ber að geta að í uppbyggingu hins nýja háskóla er hámörkun hagnaðar ekki markmið og verður hugsanlegur rekstrarafgangur því nýttur til frekari uppbyggingar starfseminnar. Það er hinum nýja háskóla og hagsmunaaðilum hans afar mikilvægt að hann geti hafið formlegt starf og kynnt námsframboð hið fyrsta. Þetta á meðal annars við um núverandi nemendur og starfsmenn, ásamt verðandi nemendum skólans. … Þjóðfélagið mun taka örari breytingum á næstu árum. Það verður okkur nauðsynlegt að stefna ákveðið í átt til umhverfis þar sem þekking, færni, hugvit og verk- og tæknimenntun verður undirstaða góðra lífskjara. Nýr háskóli hefur þar hlutverki að gegna.“ Undir framtíðarsýnina og markmiðin tek ég heils hugar og mjög eindregið. Þetta er einmitt markmiðið með því að skoða sameiningu skóla á háskólastigi og skoða að sameina Tækniháskóla Íslands á þeim fáu árum sem liðin eru frá raunverulegri stofnun hans. Ég tel að þau markmið séu í hættu og uppnámi verði rekstrarform skólans ekki með þeim hætti að um sjálfseignarstofnun verði að ræða en ekki einkahlutafélag og að tryggt verði til framtíðar að nám í tæknifræðum verði einnig til boða í opinberum skóla gegn þeim gjöldum sem innheimt eru við þá skóla. Þetta eru grundvallaratriði í allri umræðunni og þessar áhyggjur og aðrar koma einnig nokkuð skýrt fram í ýmsum nefndarálitum og greinum sem hafa verið skrifaðar í aðdraganda og á meðan vinnan hefur staðið yfir. Til að mynda kom umsögn frá Iðnnemasambandi Íslands þar sem tekið er undir kröfu okkar um að algerlega ótækt sé að fulltrúi nemenda eigi ekki sæti í hinu nýja háskólaráði og hins nýja sameinaða skóla. Þar segir: „Nemendur eru það afl sem má ekki gleyma við mótun og rekstur skólans.“ En aftur að upphafinu, virðulegi forseti. Harma ber að umræðan fari fram í þeim skugga sem hvílir á henni vegna fjarveru hæstv. menntamálaráðherra. Gangi þetta eftir er um stórpólitíska breytingu á menntakerfinu að ræða hvað varðar aðgengi að námi, skólagjöld og rekstrarform á háskólum. Það er mjög einkennilegt að fyrirkomulag þingsins skuli vera með þeim hætti og fjarvistir ráðherra með þeim hætti að ekki sé hægt að tryggja að hæstv. menntamálaráðherra sé við umræðuna í svo stórpólitísku og mikilvægu máli. Að sjálfsögðu er málið á forræði menntamálanefndar. Að sjálfsögðu er það á forræði þingsins, en það er einkennilegt að hæstv. menntamálaráðherra skuli sjá sér fært að vera ekki við umræðuna og óviðunandi að umræðan skuli fara fram og málið jafnvel afgreitt sem lög frá Alþingi, ef svo fer sem horfir, án þess að hæstv. menntamálaráðherra komi neitt í þá stórpólitísku umræðu sem geisar um málið, því málið hefur að sjálfsögðu tekið á sig nýjar myndir í meðförum nefndarinnar. Ýmsum spurningum hefur verið svarað, öðrum er ósvarað og nýjar hafa kviknað. Það er því mjög eðlilegt og nauðsynlegt að æðsti yfirmaður menntamála sé við umræðuna þar sem pólitísk markmiðasýn hennar er að ná í gegn. Frumkvæðið að þessu, eins og kynnt var í fjölmiðlum, kom frá þeim sem reka Háskólann í Reykjavík, Verslunarskóla Íslands og menntamálayfirvöldum, þannig að það er mjög undarlegt að málið skuli rætt út og afgreitt frá Alþingi án þess að hæstv. menntamálaráðherra skýri þau sjónarmið og þær mörgu menntapólitísku efasemdir sem hafa kviknað við meðferð málsins í nefndinni.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að fagna þeirri nýbreytni í umræðunni í dag að þingmenn stjórnarandstöðunnar eru farnir að fjalla efnislega um málið. Umræðan hefur fram að þessu verið sérstaklega ómálefnaleg og ómakleg í garð hæstv. menntamálaráðherra og ekki síst þess hæstv. ráðherra sem hefur komið sem staðgengill hennar. Því er haldið fram að í málinu sé svokölluðum stórmenntapólitískum spurningum ósvarað og að málið sé allt hið óskýrasta. Ég verð að segja, eftir að hafa hlustað á ágæta ræðu hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar, að ýmsum spurningum sem vakna við lestur nefndarálits 1. minni hluta menntamálanefndar var ekki svarað. Þess vegna langar mig til að varpa fram tveimur spurningum til hv. þingmanns. Í fyrsta lagi segir í nefndarálitinu að 1. minni hluti telji það geta verið góðan kost að sameina háskóla að uppfylltum tilteknum skilyrðum og nauðsynlegt kunni að vera að kanna sameiningu skóla á háskólastigi. Hins vegar er hvorki tekið af skarið um það í nefndarálitinu né í ræðu hv. þingmanns áðan hvort þeir sem skrifa undir nefndarálitið, hv. þingmenn Björgvin G. Sigurðsson, Mörður Árnason og Katrín Júlíusdóttir, og flokkur þeirra, Samfylkingin, styðji þá sameiningu sem lögð er til að verði leidd í lög. Styður Samfylkingin sameiningu Tækniháskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík eða ekki?

Virðulegi forseti. Ég hugsa að hv. þingmaður hafi skroppið fram í símann á meðan ég sagði það, því ég tók það einmitt mjög skýrt fram að stuðningur okkar við sameininguna er skilyrtur við afdrif þeirrar breytingartillögu sem við flytjum við frumvarpið. Að sjálfsögðu. Við skilyrðum stuðning okkar við að breytingartillagan sem við leggjum fram við lögin, sem kemur inn á að einkareknir háskólar skuli vera sjálfseignarstofnanir, nái fram að ganga. Þess vegna skoraði ég mjög skýrt á hv. Alþingi að samþykkja breytingartillögu okkar, enda væri hún mjög eðlileg og málinu til mikils framdráttar. Með því að samþykkja hana væri miklum efasemdum eytt og málið allt færi í annan og betri búning. Svarið við því er því ákaflega skýrt og kom fram í ræðu minni. Af því að hv. þingmaðurinn nefndi fjarveru hæstv. menntamálaráðherra þá hlýtur að vera einkennilegt og einnar messu virði að fara fram á það að yfirmaður menntamála í landinu sé við menntapólitíska umræðu sem kemur að mörgu leyti við grundvallaratriði í skólakerfi okkar, grundvallaratriði í uppbyggingunni á menntakerfi okkar og mun hafa mjög víðtækar, fordæmisgefandi afleiðingar, gangi hún eftir. Það er algjörlega óásættanlegt að hæstv. ráðherra sé ekki viðstaddur tímamótaumræðu sem mun hafa mjög víðtækar menntapólitískar afleiðingar, gangi hún eftir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni fyrir svarið. Það liggur þá fyrir að Samfylkingin mun ekki samþykkja og styðja sameiningu þessara tveggja skóla  Hin spurningin sem mig langaði til þess að varpa til hv. þingmanns varðar rekstrarform skólans. Það segir í nefndarálitinu að engin rök hafi komið fram sem styðji einkahlutafélagsform um rekstur hins nýja skóla. Ég hélt reyndar ræðu við 1. umr. og fór yfir kosti þess að reka svona menntastofnun sem einkahlutafélag og óskaði eftir því að þeir sem standa að rekstri skólanna yrðu spurðir í nefndarstarfinu hvers vegna það rekstrarform hefði verið valið. Rökin komu í sjálfu sér ekki á óvart. Þau voru hin sömu og ég varpaði fram við 1. umr. Ég verð að segja að þegar þeir sem skrifa undir nefndarálit þetta halda því fram að engin rök hafi komið fram sem styðji rekstrarformið þá finnst mér slíkur málflutningur fela í sér býsna kaldar kveðjur t.d. til Guðfinnu S. Bjarnadóttur, rektors Háskólans í Reykjavík, sem hefur skilað þriggja blaðsíðna umfjöllun með röksemdum fyrir þessu rekstrarformi. Mig langar hins vegar til að spyrja hv. þingmann að nokkru sem hefur ekki komið fram í umræðunni af hans hálfu eða annarra þeirra sem styðja sjálfseignarstofnunarfyrirkomulagið: Hvers vegna telur þingmaðurinn að það form henti betur en einkahlutafélagsformið?

Virðulegi forseti. Skólar, bæði á háskólastigi og framhaldsskólastigi, hafa um nokkuð langt skeið verið reknir á Íslandi í formi sjálfseignarstofnana. Það form hefur almennt gefist mjög vel. Þar sem ég er mikill raunhyggjumaður og byggi á þeirri reynslu sem upp hefur safnast og fyrir er þá tel ég að reynslan tali sínu máli. Slíkt rekstrarform hefur einfaldlega reynst skólastofnunum vel. Það hefur ítrekað komið fram í orðum rektora þeirra skóla, sérstaklega rektors Viðskiptaháskólans á Bifröst. Rektorar ríkisreknu háskólanna, Kennaraháskóla Íslands, Háskóla Íslands og að ég held Háskólans á Akureyri, hafa allir mælt með því að til framtíðar verði skoðað að ríkisreknu háskólarnir verði sjálfseignarstofnanir. Skólasamfélagið allt styður eindregið og mælir með því að háskólar séu reknir sem sjálfseignarstofnanir. Þeir telja að það sé betra form en bæði ríkisreksturinn og einkahlutafélagsformið og ég er sannfærður um að svo sé. Einkahlutafélagsformið er byggt upp í kringum rekstur í hagnaðarskyni. Sjálfseignarstofnunarformið er búið til og byggt í kringum rekstur sem er ekki í hagnaðarskyni, „non-profit“, eins og þar stendur. Mikil reynsla er komin á slíkt rekstrarform um allan heim en það er nánast fordæmalaust í víðri veröld að reka háskóla sem einkahlutafélög. Það hafa engin dæmi um það verið dregin inn í umræðuna hvað varðar háskólana og engin rök eða reynsla sem styðja slíkt fyrirkomulag. Hins vegar er margt sem gerir það neikvætt og tortryggilegt. Að mínu mati mæla engin rök með því fram yfir sjálfseignarstofnunarformið þótt að sjálfsögðu hafi komið fram rök, bæði hjá Guðfinnu Bjarnadóttur og fleirum, fyrir forminu. Það eru bara sterkari rök fyrir því að háskólar séu reknir sem sjálfseignarstofnanir.

Virðulegi forseti. Við höfum orðið vitni að því hér að Samfylkingin veit ekki í hvorn fótinn hún á að stíga og tiplar því. En mig langar að leggja eina spurningu fyrir hv. þingmann og framsögumann 1. minni hluta. Að mati 1. minni hluta eru skólar á háskólastigi líklega of margir en hér stendur, með leyfi forseta, að skoða beri „sameiningu þeirra eða nánari samvinnu“. Það er allt gott með það en síðan fer maður aftar í nefndarálitið á bls. 2, með leyfi forseta: „Þá er mikilvægt að skoða kosti þess að hefja kennslu í tæknifræðum í fleiri skólum, t.d. í Iðnskólanum í Reykjavík …“ Ég spyr: Fer þetta saman í svona nefndaráliti? Menn byrja á að segja að þeir vilji fækka skólunum og svo, þegar þeir eru búnir að skrifa sig aðeins lengra inn í nefndarálitið, vilja menn fjölga þeim aftur? Það er rétt að fá svar hjá hv. þingmanni við þessu, að hann skýri þennan mismun. Rauði þráðurinn í málatilbúnaði Samfylkingarinnar er síðan að vera á móti þessu, að skólinn verði einkahlutafélag í staðinn fyrir sjálfseignarstofnun. Samþykktir fyrir Hástoð ehf. fylgja með nefndaráliti meiri hlutans. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa upp 11. grein sem er um ráðstöfun hagnaðar eða taps. Þar stendur, með leyfi forseta: „Hagnaði félagsins skal aðeins ráðstafað til að efla starfsemina í samræmi við hlutverk félagsins. Félaginu er óheimilt að verja hagnaði, réttindum eða eignum til annarra verkefna en þeirra sem samræmast hlutverki og starfsemi félagsins. Ekki verður greiddur arður út úr félaginu.“ Eru þetta ekki nægar skýringar? Ég ætla líka að fá svör við því hvers vegna tortryggnin er svo mikil út í þetta.

Virðulegi forseti. Til að svara hinu fyrra þá tel ég að það sé mjög góður kostur, að sameina háskóla og auka samvinnu skóla. En hvað varðar aðgengi að tækninámi til að tryggja jafnrétti til náms tel ég að skoða eigi hvort hefja ætti kennslu í tæknifræðum við aðra skóla, þ.e. skólum sem fyrir eru. Ég er að sjálfsögðu ekki að tala um að stofna eigi enn einn skólann heldur inni í þeim menntastofnunum sem eru málinu skyldar, svo sem við Iðnskólann í Reykjavík, aðra verkmenntaskóla eða Háskóla Íslands. Við viljum kanna kostina á því að hefja nám í tæknifræðum við aðra skóla sem fyrir eru. Alls ekki að fjölga skólunum, svo að það sé alveg skýrt. Þess vegna fór þetta algjörlega saman í áliti okkar. 11. gr. og 2. gr. sem hv. þingmaður vitnaði til, sem lúta að því að ef það myndist hagnaður við skólann þá renni hann í rekstur hans, eru ágætar svo langt sem þær ná. En það er engin eilífðartrygging. Það þarf tvo þriðju hluthafa til að breyta stofnsáttmála. Einn eigendanna, Verslunarráð Íslands, á 90% í hinum nýja skóla. Hann á svo að segja hinn nýja skóla. Því væru hæg heimatökin að breyta stofnsáttmálanum. Eins vil ég benda á að þegar um er að ræða einkahlutafélag getur eignarhald á skólanum gjörbreyst án þess að nokkur hafi nokkuð um það að segja og markmiðssetningar frá því t.d. að skólinn er stofnsettur gjörbreyst. Slíkt rekstrarform hentar ákaflega vel utan um fyrirtæki á markaði sem rekin eru í hagnaðarskyni en ekki til að reka háskóla og til er annað betra rekstrarform, þ.e. sjálfseignarstofnunin. Það er að sjálfsögðu hægt að reka skóla undir þessum formerkjum en það er betra og góð reynsla af því að reka háskóla sem sjálfseignarstofnanir.

Virðulegi forseti. Rektor hins nýja skóla, Guðfinna Bjarnadóttir, hefur lagt fram rök fyrir því að það sé hagkvæmara að nota þetta form, hlutafélagið. Ég ætla að leggja aðra spurningu fyrir hv. þingmann og vitna enn og aftur í nefndarálit 1. minni hluta menntamálanefndar, með leyfi forseta: „Það er mikilvægt að framboð á tækninámi verði ekki fátæklegra eftir sameininguna og renni að stórum hluta inn í verkfræðinámið heldur standi það áfram sem öflugt, sérstakt nám við hinn nýja skóla.“ - Síðan kemur mjög merkileg setning. - „Færsla líftæknigreinanna til Háskóla Íslands er fordæmi fyrir tækninámi við skólann og ber að mati 1. minni hluta að kanna kosti þess til hlítar að kenna tæknigreinarnar í Háskóla Íslands.“ Þarna kemur einmitt meginmálið. Er hv. þingmaður eða 1. minni hluti að segja að hann leggi til að Tækniháskóli Íslands gangi eða renni inn í Háskóla Íslands? Hér segja menn eitt í ræðustól en síðan stendur annað í nefndarálitinu. Það væri gott að fá úr því skorið hvaða skoðun Samfylkingin hefur í þessu máli. Er hún hlynnt þessari sameiningu eða vill hún láta tæknifræðina renna saman við Háskóla Íslands og hún verði kennd þar? Er það málið? Það þýðir ekki að vera með nefndarálit sem segir eitt á bls. 1 en svo fletti maður á bls. 2 og þá séu menn þar komnir á allt aðra skoðun. Menn verða að svara þessu. Þetta er ekki eðlileg framkoma, hvorki við okkur þingmenn og alls ekki við nemendurna í þessum nýja háskóla né þá sem standa að honum.

Já, hann er frægur fyrir sínu furðuspörk, virðulegi forseti, hv. þingmaður. Hann kemur oft með einkennilega frumlega útúrsnúninga og það er allt í lagi því að umræðan verður bara skemmtilegri við það. Ég hef reynt að svara öllum spurningunum ákaflega skýrt. Hann spurði aftur, eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, um afstöðu Samfylkingar í málinu. Hann hefur sjálfsagt ekki heyrt svar mitt við þeirri spurningu. Ég skal endurtaka það í þriðja sinn af því að það liggur alveg morgunljóst fyrir. Við flytjum breytingartillögu við frumvarpið sem felur það í sér að þegar einkaaðilar fá heimild hjá menntamálaráðherra til að stofna og reka skóla á háskólastigi skuli þeir reknir sem sjálfseignarstofnanir. Gangi þessi breytingartillaga eftir - það er engin ástæða til að gera ráð fyrir öðru en að þingheimur sé tilbúinn að samþykkja þá breytingartillögu - munum við að sjálfsögðu styðja málið. En það er ekki fullreynt hver afdrif þeirrar tillögu verða. Okkar afstaða er alveg skýr. Við flytjum breytingartillögu og sjáum hver afdrif hennar verða. Í öðru lagi, varðandi það hvort við leggjum til einn ríkisháskóla utan um tæknifræði. Nei, að sjálfsögðu ekki. Við ítrekum að við viljum kanna alla kosti við sameiningu skóla á háskólastigi. Þar skiptir engu hvort um er að ræða tvo opinbera skóla eða opinberan skóla og einkarekinn skóla. Við viljum kanna alla kosti sem bjóðast og að sjálfsögðu kanna hvort farsælt væri að námið í Tækniháskóla Íslands rynni inn í Háskóla Íslands. Ég er ekki viss um að það yrði niðurstaðan. En af hverju ekki að kanna það eins og aðra kosti? Að sjálfsögðu má kanna það en við erum alls ekki að leggja það til. Það sem stendur í álitinu hvað þau mál varðar er í fullkomnu samræmi við annað sem þar kemur fram. Við viljum kanna alla kosti og einnig hvort, ef af verður með hinn nýja einkarekna skóla, taka eigi upp nám í tæknifræði við einhverja þeirra skóla sem fyrir eru.

Frú forseti. Eins og kom fram í langri umræðu hér áður en málið sjálft var tekið á dagskrá þá er stjórnarandstöðunni ekkert að vanbúnaði í að takast á við stjórnarmeirihlutann um málefnin sem snerta þetta mál. Hins vegar höfum við harmað að hæstv. menntamálaráðherra skuli hafa kosið að vera frekar á erlendri grund að sinna skyldustörfum þar, sem hún virðist hafa talið mikilvæg og mikilvægari en að fylgja þessu máli hér úr hlaði. Af því að ég tók ekki þátt í umræðunni um fundarstjórn forseta áðan vil ég ítreka það hér eða staðfesta að spurningum sem ég lagði fyrir hæstv. menntamálaráðherra við 1. umr. er enn ósvarað. Ég mun reyna að leggja þær spurningar fram aftur og sjá hvort hæstv. starfandi menntamálaráðherra getur svarað einhverju þar um. Ef ekki þá verður að sjálfsögðu að tryggja að hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir verði viðstödd 3. umr. málsins. Ég stend að nefndaráliti á þingskjali 796 frá 2. minni hluta menntamálanefndar og mun nú fylgja því úr hlaði með því að fara stuttlega yfir það sem þar kemur fram. Auk þess mun ég segja frá frumvarpi til laga sem ég hef látið dreifa í þingsölum og tengist þessu máli afar mikið, en það frumvarp gerir ráð fyrir breytingum á lögum um háskóla sem fela það í sér að sjálfseignarstofnunum og einkareknum háskólum verði óheimilt að innheimta skólagjöld af nemendum sem stunda nám í greinum sem ekki er unnt að leggja stund á í ríkisháskóla án skólagjalda. Ég nálgast því þetta mál, virðulegi forseti, út frá þeirri jafnræðisreglu og því jafnræði og jafnrétti til náms sem mér finnst fólgið í því að háskólanemar eigi þess ævinlega kost að stunda nám við þau háskólafög og þær háskólagreinar sem þeir kjósa án skólagjalda. Í því frumvarpi sem við hér ræðum er hins vegar gert ráð fyrir því að nám í tæknifræði á háskólastigi verði lokað inni í einkareknum háskóla og að krafist verði fyrir það hárra skólagjalda. Það þýðir að stúdentar sem kjósa að taka það nám í ríkisháskóla án skólagjalda eiga þess ekki lengur kost. Þetta er hvati þess frumvarps sem ég hef látið dreifa í þingsölum í dag, en flutningsmaður ásamt mér er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hæstv. forseti. Það er alkunna að um árabil hefur verið unnið að því í ráðuneyti menntamála bæði leynt og ljóst að einkavæða tækninám á háskólastigi. Hæstv. menntamálaráðherrar hafa hins vegar ekki haft árangur sem erfiði í því máli fyrr en nú að Samtök atvinnulífsins ásamt Samtökum iðnaðarins og Verslunarráði Íslands hafa stofnað einkahlutafélagið Hástoð ehf. Óðagotið í þessu máli, hæstv. forseti, er það mikið að þegar viljayfirlýsing um stofnun einkahlutafélags er taki yfir starfsemi Háskólans í Reykjavík og Tækniháskóla Íslands var undirrituð af menntamálaráðherra og aðstandendum þessa einkahlutafélags þann 19. febrúar 2004, þá virðist ekki hafa verið komið nafn á þetta einkahlutafélag, því þar er bara ritað undir fyrir hönd Samtaka atvinnulífsins, Samtaka iðnaðarins og Verslunarráðs Íslands. Einkahlutafélagið var því í raun ekki búið að taka á sig mynd þegar hlaupið var til og haldinn blaðamannafundur um undirritun viljayfirlýsingarinnar. Bara þetta litla atriði bendir auðvitað á óðagotið í þessu máli og skamman og lítinn undirbúning þessarar vinnu allrar. Menntamálanefnd hefur líka þurft að fjalla um þetta mál í hálfgerðu óðagoti. Við höfum verið undir tímapressu. Við héldum einungis tvo fundi um málið. Það er eðlilegt að tímapressa sé á málinu því aðstandendur þessa skóla og nemendur hans þurfa að fá úrlausn og fá að vita hver verði næstu skref og í hvernig umhverfi þeir verða að starfa á næstu missirum, því gert er ráð fyrir því samkvæmt frumvarpinu að þessi nýi háskóli taki til starfa eftir fjóra mánuði. 2. minni hluti menntamálanefndar átelur það hversu skammur tími var gefinn til umfjöllunar um málið og ég lýsi því yfir að það hljóti að teljast ófullnægjandi þegar jafnviðamiklar breytingar eru gerðar og hér eru í uppsiglingu. Ég leyfi mér líka að gagnrýna það, hæstv. forseti, að þessa nýju skólastofnun eigi að reka sem einkahlutafélag og ég felli ekki mig við þær skýringar sem hafa verið gefnar í því máli, hvorki skýringar eigendanna né skýringar hv. þm. Gunnars I. Birgissonar formanns menntamálanefndar sem hafa komið fram í umræðunni hér á undan. Hæstv. forseti. Hingað til hefur Háskólinn í Reykjavík verið rekinn sem sjálfseignarstofnun alveg eins og Viðskiptaháskólinn á Bifröst, Listaháskóli Íslands sömuleiðis og fleiri skólar. Rökin sem fram eru færð fyrir því að sjálfseignarstofnanaforminu var hafnað, því það var gert meðvitað, því var beinlínis hafnað af eigendum og aðstandendum þessarar nýju stofnunar, voru þau að hlutafélagaformið væri sveigjanlegra, ábyrgðin væri skýrari og að allir eigendur hafi aðkomu að stjórn og að ekki sé hætta á því að skólinn endi uppi munaðarlaus eins og gæti gerst ef um sjálfseignarstofnun væri að ræða. Hæstv. forseti. Hér hef ég týnt saman helstu rökin sem hafa komið fram bæði í svörum aðstandenda hins sameinaða háskóla og sömuleiðis í máli hæstv. menntamálaráðherra við 1. umr. og í máli hv. þm. Gunnars I. Birgissonar. Það er spurningin um sveigjanleika, skýrari ábyrgð, að eigendur eigi aðkomu að stjórn og að ekki sé hætta á því að skólinn endi uppi munaðarlaus eins og gæti gerst ef um sjálfseignarstofnun væri að ræða. Nánar segir um þetta í svörum fulltrúa hinnar nýju stofnunar sem send voru menntamálanefnd og undirrituð af Guðfinnu S. Bjarnadóttur eins og komið hefur fram í máli hv. þingmanna á undan mér, með leyfi virðulegs forseta: „Lög um sjálfseignarstofnanir gera aftur á móti ráð fyrir að enginn eigi sjálfseignarstofnanir og þær geta því orðið munaðarlausar og stjórnast einvörðungu af starfsmönnum. Hugarfarið á bak við sjálfseignarstofnun er nánast það að þegar einhver hefur stofnað hana og lagt fram peninga í stofnfé þá sé afskiptum viðkomandi ekki óskað frekar.“ Hæstv. forseti. Ég verð að segja að mér finnst margt athugavert við þessa yfirlýsingu þeirra aðstandenda stofnunarinnar sem láta þetta frá sér fara því ég get ekki séð í einlægni sagt, virðulegi forseti, að mikil hætta sé á ferðum ef starfsfólk stofnunar verður virkt í stjórn viðkomandi stofnunar, háskólastofnunar. Ég mundi telja það hinn mesta kost alveg eins og ég tel það hinn megnasta löst á ráði manna hér að hvorki starfsfólk né nemendur skuli eiga að hafa aðkomu að háskólaráði stofnunarinnar heldur eingöngu stjórn einkahlutafélagsins. Virðulegi forseti. Þá telja fulltrúar eigendanna mikilvægt að í hlutafélagi eigi hver og einn sinn hlut - ég undirstrika orðið eigi - og geti tekið hann út úr félaginu, slíkt sé ekki hægt þegar um sjálfseignarstofnun er að ræða. Virðulegi forseti. Ég hafna öllum þessum rökum. Ég bendi á að ekki hafa komið upp nein teljandi vandræði við rekstur þeirra sjálfseignarstofnana sem við höfum innan skólakerfisins í dag, þar með talið Háskólans í Reykjavík. Ég tek einnig undir gagnrýni þá sem kemur fram í umsögn BHM um málið, en í þeirri umsögn sem nefndin fékk senda frá BHM segir, með leyfi forseta: „Almennt vill BHM taka fram að þegar breytt er um rekstrarform fyrir starfsemi í almannaþágu á borð við kennslu og rannsóknir í a) ríkisháskóla svo sem Tækniháskóla Íslands, og b) sjálfseignarstofnun, svo sem Háskólanum í Reykjavík, sem fjármögnuð er með (i) beinum ríkisframlögum til kennslu og rannsókna og (ii) óbeinum ríkisframlögum í formi niðurgreiddra lána úr ríkisstofnuninni Lánasjóði íslenskra námsmanna sem notuð eru til greiðslu skólagjalda án lögbundins hámarks, komi ekki til greina hvorki frá sjónarhóli skattgreiðenda, lýðræðislegs umboðs og eftirlits, notenda né starfsmanna – að starfsemin sé rekin í (einka)hlutafélagsformi.“ Undir þessa hugsun sem BHM stendur fyrir og miðlar okkur í umsögn sinni skal tekið hér, virðulegi forseti. Einnig skal tekið undir kröfur BHM um að réttindi starfsmanna verði tryggð í hvívetna og þótt aðstandendur hins nýja skóla hafi reynt að sannfæra nefndina um að ekki standi annað til þá er rétt að benda hv. þingmönnum á að í IV., V., VI. og VIII. kafla umsagnar BHM, sem fjalla um réttindamálin og annað þeim tengt koma fram ýmis atriði sem vekja upp ákveðna tortryggni í þessum efnum og grun um að farið geti á þann veg að starfsmenn þurfi verulega að beita sér til að berjast fyrir réttindum sínum þegar öllu verður á botninn hvolft. Hæstv. forseti. Að mínu mati, mati 2. minni hluta menntamálanefndar, er ófært að hin nýja skólastofnun skuli ætla að útiloka nemendur og kennara frá setu í háskólaráði. Ég tel ekki forsvaranlegt að eingöngu fyrirhuguð stjórn í einkahlutafélaginu geti talist uppfylla öll skilyrði sem stjórnir í háskólum eiga að uppfylla að mati menntamálaráðuneytisins. Auðvitað hefði ég viljað fá skoðanaskipti við hæstv. menntamálaráðherra um nákvæmlega þessi atriði. Ég treysti því að stjórnarliðar í menntamálanefnd komi áframhaldandi hér fram á völlinn og segi okkur hvernig þeir rökstyðji stuðning sinn við málið þegar því er svo fyrir komið að hvorki nemendur né starfsfólk fái aðkomu að stjórn háskólans. Virðulegur forseti. Þegar litið er til þess hversu stutt er síðan Tækniháskóli Íslands var stofnaður, einungis rúm tvö ár, og hversu illa stjórnvöld hafa sinnt þörfum verkfræðideildar Háskóla Íslands hingað til, eins og t.d. kemur fram í ágætri grein Valdimars K. Jónssonar, fyrrverandi prófessors við verkfræðideild Háskóla Íslands, sem birtist í Morgunblaðinu 25. nóvember 2004 og er aðgengileg á háskólavefnum, er ekki sjálfgefið að einkarekin stofnun sem rekin verður fyrir opinbert fé verði svo miklu öflugri við það eitt að fá heimild til að taka skólagjöld jafnvel þó að stofnframlag eigenda komi til í ofanálag. En eins og kunnugt er þá er gert ráð fyrir stofnframlagi upp á 300 milljónir frá eigendum einkahlutafélagsins eins og kemur fram í gögnum þeim sem lögð hafa verið fyrir menntamálanefnd. Það er að mínu mati í hæsta máta óeðlilegt, eins og ég sagði í upphafi míns máls, að með þessum gerningi skuli eiga að loka alla tæknimenntun á háskólastigi inni í stofnun sem innheimtir skólagjöld. Ég vil fá rökstuðning hv. stjórnarliða. Ég kalla sérstaklega eftir rökstuðningi framsóknarmanna á því hvernig stendur á því að Framsóknarflokkurinn getur stutt tillögu af þessu tagi heilum hug þegar sá flokkur hefur viljað kenna sig við félagshyggju og jafnrétti til náms, bæði í ræðu og riti. Hvernig getur Framsóknarflokkurinn skrifað undir það að nú skuli nám á háskólastigi í tæknifræði einokað fyrir þá sem treysta sér til að bæta á sig upphæðum í námslánum sem nemur skólagjöldum í viðkomandi skóla? Mín sjónarmið ganga hönd í hönd með sjónarmiðum Þorsteins Gunnarssonar, rektors Háskólans á Akureyri, sem í umsögn sinni til menntamálanefndar heldur því fram að með samþykkt þessa frumvarps þurfi stjórnvöld að endurskoða stefnu um skólagjöld, þar sem sú mismunun sem hér hefur verið innleidd ógni stöðu opinberra íslenskra háskóla gagnvart erlendum háskólum. Sama hugsun er orðuð í áðurnefndri grein Valdimars K. Jónssonar þar sem hann telur að með þessari sameiningu sé verið að stuðla að innlendri samkeppni þegar leitast ætti við að styrkja stöðu Íslands í alþjóðlegri samkeppni. Það verður að segjast eins og er, virðulegi forseti, að verkfræðinám er alþjóðlegt nám og það í auknum mæli. Þess vegna er eðlilegt að þessir menn sem þekkja vel til háskólanáms, og háskólanáms í verkfræði meira að segja, telji að þessi sameining komi til með að veikja stöðu Íslands í alþjóðlegri samkeppni í þessu alþjóðlega umhverfi, og það sem meira er, líklegt er að þessi sameining geti komið niður á því rannsóknatengda framhaldsnámi í verkfræði sem hefur nú þegar verið byggt upp við Háskóla Íslands. Valdimar K. Jónsson segir reyndar í grein sinni að honum finnist óeðlilegt og skrýtið að ríkið skuli með hýrri há efna til svona samkeppni gagnvart sjálfu sér. Ég hefði talið heilbrigt og eðlilegt að við fengjum skoðanaskipti stjórnarliða og stjórnarandstæðinga í þessum sal um nákvæmlega þessi sjónarmið. Erum við að skaða mögulega samkeppnishæfni hinna innlendu verkfræðinga og innlendu tæknifræðinga þar sem þeir skólar sem nú hafa rekið þetta nám eru í samkeppni við alþjóðlega háskóla fyrst og fremst? Með allt þetta í huga, hæstv. forseti, minni ég aftur á frumvarpið sem ég hef lagt fram á hinu háa Alþingi en sem hefur auðvitað svo hátt málanúmer að ekki er líklegt að það komi fljótlega á dagskrá. Ég tel að hugsunin í því frumvarpi verði að skoðast í samhengi við þetta því það frumvarp lýtur nákvæmlega að þessum skólagjaldamálum, jafnrétti til náms og þeim þáttum sem ég hef vitnað til og gert grein fyrir í máli mínu. Virðulegur forseti. Ég verð að segja að ég er ekki sannfærð um að reynt hafi verið til þrautar með sameiningu Tækniháskóla Íslands og verkfræðideildar Háskóla Íslands. Þó að á sínum tíma, á öldinni sem leið, hafi tilraunir farið út um þúfur til að sameina Tækniskólann, sem þá var Tækniskóli Íslands, verkfræðideild Háskólans, þá er ekki þar með sagt að það hefði mistekist ef reynt hefði verið til þrautar með það núna. Þess vegna virðist það skynsamlegt, í svo smáu samfélagi sem Ísland er, að efla frekar einn verkfræðiskóla, gera hann faglega sterkan og hæfan til að taka þátt í alþjóðlegum rannsóknarverkefnum frekar en að dreifa kröftunum á þann hátt sem gert er með því máli sem við ræðum. Ég tek líka undir efasemdir sem koma fram í umsögn deildarforseta verkfræðideildar Háskóla Íslands til nefndarinnar varðandi það hversu fáir nemendur hafi í raun fullnægjandi undirbúning í stærðfræði og raunvísindum til að standa undir verkfræðinámi í tveimur skólum á Íslandi. Virðulegur forseti. Því verður alls ekki á móti mælt að mannafli og fjármunir á Íslandi eru takmarkaðir og það verður heldur ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að hæfir verkfræðikennarar eru hreint ekki á hverju strái. Þess vegna er eðlilegt að spurt sé á hvern hátt hin nýja háskólastofnun telji að hún geti farið strax af stað með nám til meistaraprófs, eins og kemur fram í gögnum stofnunarinnar að eigi að vera, ekki síst þegar það er skoðað að Háskóli Íslands hefur átt í miklum erfiðleikum með að koma upp öflugu framhaldsnámi hjá sér. Í því sambandi vil ég vitna til orða fyrrverandi prófessors í verkfræðideild Háskóla Íslands, Valdimars K. Jónssonar, sem gerir þetta einmitt að umtalsefni í grein sinni í Morgunblaðinu 25. nóvember sl. Þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „Mikil fjölgun hefur verið í innritunum hjá verkfræðideild Háskóla Íslands á undanförnum árum og hefur verið tvöföldun nemendafjölda í verkfræðigreinum síðan 1998 og fjórföldun síðustu 20 árin. Þetta er þróun sem hefur ekki sést hjá nágrannalöndum okkar. Þar hefur innritunum í slíkt nám frekar fækkað á undanförnum árum. Reyndar náði fjöldinn hámarki í HÍ haustið 2003 þegar verkfræðideild útskrifaði 160 nemendur með BS- og MS-gráður. Tækniháskólinn útskrifaði 29 tæknifræðinga árið 2003 en bætti aðeins um í ár með því að útskrifa 38 tæknifræðinga, sem er met. Annars staðar á Norðurlöndum eru tæknifræðingar tvöfalt fleiri en verkfræðingar en hér á landi er þessu öfugt farið. Það er mun meiri þörf á að fjölga iðnaðarmönnum sem fara í tæknifræðinám en að reyna að fjölga verkfræðingum fram yfir það sem HÍ stefnir í. Verkfræðideild HÍ hóf rannsóknatengt meistaranám um 25 árum eftir að hún hóf fjögurra ára verkfræðinám hér á landi 1970, eða fyrir tæpum tíu árum. Fyrr þótti ekki tímabært að hefja rannsóknatengt meistaranám. Sameinaður háskóli HR og THÍ fyrirhugar að hefja slíkt nám nú þegar. Háskóli Íslands hefur fengið óverulegan stuðning frá ríkisvaldinu við uppbyggingu rannsóknatengds framhaldsnáms. Reiknilíkanið, sem notað hefur verið fyrir grunnnám, dugar ekki óbreytt fyrir meistara- og doktorsnám þar sem hópastærðir í meistara- og doktorsnámi eru langt undir því sem líkanið gerir ráð fyrir. Einnig þarf aukna sérhæfingu til að halda uppi framhaldsnámi og því þarf að fjölga föstum kennurum. Skorir verkfræðideildar hafa 7–10 fasta kennara, en til að halda uppi öflugu og fjölbreyttu framhaldsnámi þyrfti í það minnsta að tvöfalda fjölda fastra starfsmanna. Með þeirri innlendu samkeppni sem ríkisvaldið stuðlar nú að er verið að gera slíkan vöxt nánast ómögulegan á næstu árum. Skilaboðin eru þau að verkfræðideild Háskóla Íslands eigi að leggja áherslu á grunnnám.“ Í lokaorðum þessar efnisgreinar greinar sinnar spyr Valdimar K. Jónsson: „Er það stefna menntamálaráðuneytisins?“ Það verður auðvitað að fá við því svör í þessari umræðu, hæstv. forseti, hver stefna menntamálaráðuneytisins sé í þessum efnum og hvernig hæstv. menntamálaráðherra sér fyrir sér mögulegt meistaranám í hinni nýju stofnun í ljósi þess hversu illa og hægt hefur gengið að koma á meistaragráðunámi og doktorsnámi við verkfræðideild Háskóla Íslands. Það er ekki skrýtið þótt krafist sé svara við þessum spurningum, þau verða að fást. Þau fengust ekki í störfum nefndarinnar. Einnig er rétt að geta þess að ekki komu heldur fram upplýsingar í nefndarstarfi okkar frá menntamálaráðuneytinu hver stefna þess væri í þessum efnum eða hvort menntamálaráðuneytið yfir höfuð hugsi sér að tryggja hæfa kennara við þessa nýju stofnun í ljósi þess að hæfnisdómar lektora og dósenta við Tækniháskóla Íslands miðuðust við að þeir kenndu tæknifræði en ekki verkfræði. Það er líka fagleg spurning sem verður að leita svara við úr því að þau fengust ekki í nefndarstarfinu: Hvernig hyggst menntamálaráðuneytið eða hæstv. menntamálaráðherra tryggja hæfa kennara við hina nýju stofnun úr því að ljóst er að hæfnisdómar lektora og dósenta við THÍ miðuðust við að þeir kenndu tæknifræði en ekki verkfræði? Við vitum öll að með þessari breytingu er verið að leggja aukna áherslu á verkfræðiþáttinn og verkfræðikennsluna. Verið er að draga úr fögum og fækka greinum í tæknifræðinni. Hæstv. menntamálaráðherra ætti því að standa hér í þessum stóli og svara þessum áleitnu spurningum, það er algjörlega nauðsynlegt. Það er von mín, virðulegi forseti, að færsla þess náms sem kemur til með að verða fært yfir í Háskóla Íslands, þ.e. geislafræði og meinatækni, gangi vel. Eðli málsins samkvæmt og í ljósi þess sem nú er fyrirhugað tel ég þá ráðstöfun af hinu góða úr því að við erum komin inn á þessa braut og úr því að í þessar breytingar stefnir sem mér sýnast óhjákvæmilegar miðað við það hvernig stjórnarliðar hafa tekið á frumvarpinu. Einnig er rétt að taka fram, hæstv. forseti, að ég lít á það jákvæðum augum að samkomulag skuli hafa náðst við nemendur í frumgreinadeild um framvindu náms þeirra og skólagjöld í því sambandi, en á sama tíma vil ég lýsa áhyggjum af væntanlegri stöðu tæknifræðinnar innan þessarar nýju stofnunar. Eins og ég sagði áðan er verið að fækka greinum í tæknifræði og mér finnst sú staðreynd stangast illilega á við yfirlýsingar eigenda um það að efla beri tæknimenntunina til muna frá því sem nú hefur verið. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að margar af þeim yfirlýsingum sem við lesum í gögnum nefndarinnar frá eigendum Hástoðar ehf. og sömuleiðis yfirlýsingar hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, eru nokkuð hjáróma hvað þetta varðar að það skuli eiga að efla svo gífurlega mikið nám í tæknifræði á sama tíma og fyrir liggur að fækka á greinum í tæknifræði í hinum nýja háskóla. Þetta getur ekki annað en talist vera hjáróma. Finnist hv. þm. Gunnari I. Birgissyni einhverjir hlutir stangast á í málflutningi stjórnarandstöðunnar þá verður ekki annað sagt en að það sama megi segja um málflutning meiri hlutans. Hæstv. forseti. Það er stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að háskólanám eigi að vera hægt að stunda án skólagjalda. Við teljum að slíkt tryggi efnahagslegt jafnrétti til náms. Til þess að ógna ekki því jafnvægi teljum við einsýnt að auka þurfi það fé sem sett er til starfrækslu þjóðskólans okkar, Háskóla Íslands, og til annarra opinberra háskóla. Þess vegna hefði ég talið það skynsamlegra að reyna til þrautar varðandi sameiningu Tækniháskóla Íslands og verkfræðideildar Háskóla Íslands, frekar en að dreifa kröftunum um of, eins og mér sýnist í uppsiglingu hér. Einnig er nauðsynlegt að stjórnvöld komi sér upp heildstæðri stefnu í málefnum háskóla að okkar mati, bæði hvað varðar háskólakennslu og háskólarannsóknir. Slíka stefnu þarf að vinna í góðu samstarfi við háskólastúdenta, háskólakennara og fræðasamfélagið í heild sinni. En ég verð að segja að sá gerningur sem framkvæmdur er með því frumvarpi sem við ræðum, þ.e. með því að afnema lög um Tækniháskóla Íslands, sé ekki hluti af slíkri stefnumótun. Ég get ekki séð annað en öflug málefnaleg heildarstefnumótun í málefnum háskólasamfélagsins þurfi að bíða betri tíma og er það verulega miður. Mig langar, hæstv. forseti, áður en ég lýk máli mínu að fara aðeins yfir þá sögu sem ég talaði um áðan, tilraunir Sjálfstæðisflokksins og menntamálaráðherra hans til að einkavæða nám á þessum sviðum, þ.e. hvernig Tækniháskólinn hefur í raun þurft að ganga eilífa þrautagöngu áratugum saman í þessum efnum. Segja má að það séu kannski tveir síðustu áratugirnir sem hafa verið verulega erfiðir fyrir Tækniskóla Íslands, sem nú heitir Tækniháskóli Íslands. Hann var sveltur fjárhagslega, um það er engum blöðum að fletta. Við höfum á annað hundrað milljónir kr. skuldahala stofnunarinnar núna því til staðfestu. Ég treysti mér til að fullyrða að starfslið þessa skóla sem hefur staðið sig með ágætum við að reyna að halda í horfinu hefur ekki alltaf átt sjö dagana sæla við að starfa við þær kringumstæður. Stöðugt var verið að fela skólanum ný og ný verkefni, meinatæknin bættist við, röntgentæknin, rekstrardeildin, en oftar en ekki bættust þessi nýju verkefni á skólann án þess að fjármunir fylgdu frá hinu opinbera, og er það auðvitað gömul saga og ný. Jafnvel má segja að gerð hafi verið aðför að skólanum á áttunda áratugnum þegar mikið var um það rætt og nefndarstarf um það mál meira að segja, að flytja Tækniskóla Íslands til Akureyrar. Þá skapaðist gífurlegt óvissuástand í málefnum skólans og má kannski segja eða túlka það svona eftir á að það hafi verið ákveðin afsökun ríkisvaldsins til að halda að sér höndum varðandi fjárveitingar til skólans. Síðan varð ekkert af því, ekki var Tækniskóli Íslands fluttur til Akureyrar. En þá var stofnuð nefnd sem var falið það verkefni að kann hvort ekki gæti verið snjallræði að sameina tæknideildir Tækniskólans og verkfræðideild Háskóla Íslands. Á tímabili töldu menn virkilega að það væri fýsilegt og samkomulag mundi nást um það. En í því millibilsástandi sem þá skapaðist héldu stjórnvöld enn að sér höndum með að byggja upp skólann og enn var látið dankast og drabbast. Skólinn safnaði skuldum og það var óviðunandi starfsaðstaða í skólanum, bæði fyrir nemendur og kennara. Svo má segja að frumgreinadeildinni hafi verið ógnað með hugmyndum um að fólk ætti bara að geta tekið það nám sem aðfaranám í öldungadeildum menntaskólanna án nokkurra námslána. Frumgreinadeildin var því í hættu en það endaði samt þannig að horfið var frá því að breyta henni. En þó var fyrsta önnin af fjórum í deildinni felld niður og hún starfar ekki í dag. Segja má að allan tíunda áratuginn hafi sama stríðið staðið um fjárveitingar til skólans. Við sem settumst á Alþingi fyrir einum sex árum vitum að eitt af því fyrsta sem við upplifðum varðandi þrengingar í skólamálum var þetta ótrúlega fjársvelti Tækniskólans og voru utandagskrárumræður og talsverðar umræður um þau mál á þeim tíma þegar ég var að setjast hér á þing. Á þeim tíma voru komnar upp þessar vangaveltur hæstv. menntamálaráðherra um einkavæðingu skólans og það hlyti að verða lausnin á öllu, alfa og ómega alls. Ég man ekki betur en mikið hafi verið rætt um það að Rafiðnaðarskólinn tæki að sér rekstur skólans og það var mikið húllumhæ og gott ef ekki var skrifað undir einhverjar viljayfirlýsingar í því sambandi líka en svo fór það eins og það fór, allt á rassinn, eins og menn muna. Síðan var það vorið 2002, eftir langa mæðu, að þáverandi hæstv. menntamálaráðherra, Tómas Ingi Olrich, kom í gegnum Alþingi frumvarpi til laga um Tækniháskóla Íslands. Loksins var að því komið að Tækniháskólinn fengi þó þá viðurkenningu sem honum hafði borið árum saman, þ.e. hann yrði formlega færður upp á háskólastig. Því var fagnað í þessum sal að loksins skyldu málefni skólans vera komin í höfn og loksins skyldi rofa til í málefnum skólans og að því er virtist, a.m.k. í nefndaráliti menntamálanefndar frá þeim tíma, ætti að standa af verulegum metnaði við bakið á Tækniháskólanum nýja. Og það voru sérstök fagnaðarlæti í nefndaráliti menntamálanefndar, sem var einróma áliti sínu, sem lesa má á þskj. 1248 frá 127. löggjafarþingi. Ég vil fá að vitna í nefndarálitið, hæstv. forseti, en það lýsir vel þeim vilja og hug sem ég þóttist skynja hjá Alþingi á þeim tíma. Þar segir, með leyfi forseta: „Ákvæði frumvarpsins um stjórnsýslu háskólans eru í samræmi við lög um háskóla en auk þess eru ýmis ákvæði frumvarpsins sambærileg ákvæðum laga um Háskóla Íslands, Kennaraháskóla Íslands og Háskólann á Akureyri. Með þessu er stuðlað að samræmi á milli þessara háskóla og jafnframt lagður traustari grunnur að auknu samstarfi Tækniháskólans við aðra skóla á háskólastigi.“ Virðulegi forseti. Hér er hinum nýja Tækniháskóla Íslands líkt við aðra opinbera háskóla okkar og lýst yfir vilja til þess að aðrir skólar á háskólastigi geti átt samstarf við hinn öfluga nýja skóla. Þetta var vonarstjarnan og nefndin tók undir það að ekkert væri því til fyrirstöðu að námsframboð háskólans gæti beitt sér í framtíðinni þótt aðaláherslan yrði lögð á tæknimenntun. Þar talaði nefndin um að tæknimenntunin yrði í fyrirrúmi í nýjum tækniháskóla. Á þeim tíma lagði menntamálanefnd líka mikla áherslu á að Tækniháskóla Íslands yrði gert kleift að hafa samstarf við fyrirtæki og rannsóknarstofnanir atvinnulífsins á fjölbreyttum grunni. Nefndin taldi mikilvægt að efla slíkt samstarf og styrkja. Ég held að sú skoðun nefndarinnar hafi sýnt að þingmenn og þingheimur allur virtist sammála um að nýr tækniháskóli væri öflug viðbót meðal opinberra tækniháskóla. Ég get ekki séð annað en að við göngum nú, rúmlega tveimur árum síðar, á bak orða okkar. Undir niðri hefur verið unnið að því í menntamálaráðuneytinu að einkavæða nýja tækniháskólann og því var aldrei neinn fótur fyrir því að hann ætti að fá að blómstra eða standa tryggum fótum ásamt öðrum háskólum. Í mínum huga er því ógnað sem við töldum okkur setja af stað fyrir rúmum tveimur árum, með þeirri breytingu sem nú er gerð. Hæstv. forseti. Ég gæti haft fleiri orð um sveltistefnu Sjálfstæðisflokksins í þessum efnum, þá stefnu sem virðist leynt og ljóst rekin gagnvart þeim stofnunum hins opinbera sem Sjálfstæðisflokkurinn ætlar sér að einkavæða. Tækniskóli Íslands og Tækniháskóli Íslands núverandi hafa fengið að þola þá sveltistefnu svo að um munar. Það er búið að svelta Tækniháskólann inn á braut einkavæðingar. Meira að segja allir starfsmenn skólans og nemendur telja að það sem fram undan er geti aldrei orðið verra en það sem að baki er. Hæstv. forseti. Mér finnast þetta ekki viðunandi vinnubrögð. Við ættum auðvitað að stunda lýðræðislega opna umræðu um málefni háskólastigsins og finna farsælustu lausnirnar í þeim málum sem við viljum breyta eða bæta. Við eigum ekki að fara að eins og Sjálfstæðisflokkurinn í þessum málum, að hann skuli ná að draga Framsóknarflokkinn með sér á asnaeyrunum út í þetta fen enn og aftur er náttúrlega með hreinum ólíkindum, sérstaklega þegar yfirlýsingar og flokkssamþykktir framsóknarmanna eru skoðaðar í þessum efnum. Sá flokkur reynir enn að halda í félagshyggjustimpilinn en það fer að verða ansi máð og dauf mynd af þeim stimpli í flokksskírteinum framsóknarmanna. Við eigum eftir að spyrja spurningarinnar um hversu mikið framlag ríkissjóðs til Lánasjóðs íslenskra námsmanna kemur til með að hækka við þessa breytingu. Allir vita að námslánin eru ekki ókeypis. Þau eru niðurgreidd af ríkissjóði sem er auðvitað sjálfsagt og eðlilegt. Þegar við leggjum auknar lánabyrðar á herðar stúdentum erum við líka að leggja auknar skuldbindingar á ríkissjóð. Ég vil fá svör við því við þessa umræðu, ef hæstv. starfandi menntamálaráðherra heyrir til mín: Hversu mikið hækka skuldbindingar Lánasjóðs íslenskra námsmanna og ríkissjóðs vegna þeirra breytinga sem hér er verið að gera þegar nemendur Tækniháskóla Íslands verða settir inn í einkaskóla, læstir inn í einkaskóla sem tekur há skólagjöld? Þessari spurningu verður auðvitað að svara. Eitt hefur gleymst í umræðunni, hæstv. forseti. Það er sú staðreynd að þessi sameinaði háskóli ætlar sér ekki eingöngu að kenna verkfræðingum, rekstrarfræðingum, viðskiptafræðingum og lögfræðingum eða hvað það er sem kemur til með að fara inn í þennan nýja sameinaða háskóla. Það kemur fram í viljayfirlýsingu frá stofnun einkahlutafélagsins sem á að taka yfir þennan rekstur að einnig eigi að stofna deildir í kennslufræði. Það hefur ekki verið rætt um það í nefndarstarfi menntamálanefndar hvað ætlast sé fyrir í þeim efnum. Mér finnst sá þáttur vera svo veigamikill að við hljótum að verða að gefa því gaum við þessa umræðu hvað hið nýja einkahlutafélag ætlast fyrir í þeim efnum. Við höfum rætt við hæstv. menntamálaráðherra Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um það sem hún kallar sportakademíu eða íþróttaháskóla á Suðurnesjum. Það hefur komið fram í þingsölum að það eigi að votta það nám sem til boða stæði í þeirri nýju stofnun sem Hástoð ehf. ætlar að reka. Hæstv. forseti. Ég bið um umræður um kennslufræðideild þessa nýja skóla. Mér finnst ekki óeðlilegt að við fáum umræðu um þau áform nákvæmlega í umræðum um þetta máli. Með afnámi laga um Tækniháskóla Íslands erum við að rótfesta þá nýju stofnun og öll þau áform sem menntamálaráðherra hefur skrifað undir í viljayfirlýsingunni fyrir einkahlutafélagið Hástoð ehf. Að lokum vil ég segja, hæstv. forseti, að í ljósi þeirra grundvallarsjónarmiða sem fram koma í nefndaráliti mínu á þskj. 796 og í þessari ræðu þá legg ég til að frumvarpið verði fellt. Ég legg til að í staðinn axli stjórnvöld ábyrgðina á því að efla tæknimenntun á háskólastigi í skapandi samvinnu við aðila á vinnumarkaði og tryggi jafnframt viðgang verkfræðideildar Háskóla Íslands, ekki hvað síst hvað varðar meistara- og doktorsnám.

Frú forseti. Það vekur óneitanlega mikla athygli að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir og sá flokkur sem hún tilheyrir, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, leggur til að frumvarp þetta verði fellt og leggst þar með gegn sameiningu þeirra tveggja skóla sem um er að ræða. Það er athyglisvert í ljósi þess að bæði kennarar, aðstandendur og nemendur skólanna eru mjög ánægðir með þá sameiningu sem stendur fyrir dyrum. Það er einkennilegt að stjórnmálaafl eins og Vinstri hreyfingin – grænt framboð ætli sér að leggja stein í götu þessa fólks, fólks sem vill mennta sig og afla sér þekkingar til framtíðar á ákveðnum forsendum og ákveðnum grundvelli. Nei, Vinstri hreyfingin – grænt framboð vill fara allt aðrar leiðir og neitar að svara kalli þessa fólks. Ég ætlaði að víkja að tveimur atriðum í nefndaráliti 2. minni hluta menntamálanefndar. Ég kem að fyrra atriðinu og ég vík þá að því síðara í seinna andsvari mínu. Í álitinu segir, með leyfi forseta: „Annar minni hluti er ekki sannfærður um að reynt hafi verið til þrautar að sameina THÍ og verkfræðideild Háskóla Íslands.“ Hv. þingmaður Kolbrún Halldórsdóttir fór yfir þetta í ræðu sinni og ég gat ekki skilið hana betur en svo að hennar stefna og stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs væri sú að hér á Íslandi ætti bara að starfa einn ríkisrekinn háskóli og einkaaðilar að éta það sem úti frýs. Ég bið hv. þingmann að leiðrétta mig ef þetta er rangur skilningur. Ég hef skilning á því að menn hafi þessar pólitísku skoðanir 

Forseti beinir því til hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar að virða tímamörk í umræðunni.

Frú forseti. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur það að meginmarkmiði að hér ríki jafnrétti til náms. Við teljum slíku jafnrétti ógnað þegar ákveðnar námsgreinar eru lokaðar inni í einkareknum háskólum og innheimt fyrir þær skólagjöld. Við erum þeirrar skoðunar að einn ríkisrekinn háskóli sé ekki til að skammast sín fyrir þótt við höfum það ekki á stefnuskrá okkar að svo eigi það að vera. Ég bendi hv. þingmanni á að Háskóli Íslands er afar lítill og veikburða í samanburði við marga háskóla í veröldinni. Hann er kannski ekki einu sinni háskóli. Hvað er háskóli? Hvað er universitas? Háskóli er skóli sem kennir allt í veröldinni. Háskóli Íslands hefur ekki það bolmagn að hann geti kennt allt í veröldinni. En ég vil að við rekum á Íslandi öflugan þjóðskóla sem kemst eins nálægt því og hægt er að vera universitas, skóli sem kennir allt. Þannig skóla vil ég að ríkisstjórnin standi vörð um og standi við bakið á en ekki að hún dreifi kröftunum stöðugt til Péturs og Páls, sem ég ber þó fulla virðingu fyrir. Ég andmæli því sem hv. þingmaður segir, að stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gangi út á að einkaaðilar éti það sem úti frýs. Það höfum við aldrei sagt. Við höfum fagnað hverju einasta nýju tækifæri sem íslenskir stúdentar hafa til náms. Hins vegar höfum við einnig sagt: Það á ekki að gerast á kostnað Háskóla Íslands.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargott svar. Það er ljóst hver stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er í málefnum háskólanna á Íslandi. Ég get hins vegar ekki, í tilefni af því sem hér kom fram, séð að neitt í þessu frumvarpi leiði til þess að hægt sé að draga þær ályktanir að með því sé vegið að Háskóla Íslands með einum eða neinum hætti. Það er ekki verið að taka neitt af Háskóla Íslands með þessu frumvarpi eða vega að hagsmunum hans. Mig langar til að víkja að öðru atriði í nefndarálitinu. Þar segir, með leyfi forseta: „Það liggur fyrir að greinum í tæknifræði verður fækkað og það er mat 2. minni hluta að sú staðreynd stangist á við yfirlýsingar eigenda um að efla beri tæknimenntunina til muna frá því sem verið hefur.“ Ég hlýt að spyrja, í ljósi þeirra yfirlýsinga sem fram hafa komið frá stjórnendum Tækniháskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík: Hvar finnur hv. þingmaður þeirri fullyrðingu sinni stað? Okkur barst m.a. svar frá Guðfinnu Bjarnadóttur þar sem fjallað er um tæknifræðinámið og þar segir m.a., með leyfi forseta: „Háskólinn sér mikil tækifæri í að hlúa að tæknimenntun í landinu og auka áhuga nemenda á að sækja þetta nám í stærri og öflugri háskóla.“ Síðar í svarinu segir, með leyfi forseta: „Efnislegt innihald allra námsbrauta í tæknifræði helst óbreytt en áherslusvið verða skýrð.“ Og enn segir í svarinu, með leyfi forseta: „Það vantar tæknimenntað fólk á Íslandi og eitt af leiðarljósum nýja háskólans er að stuðla að tækniþróun og eflingu hátækniiðnaðar á Íslandi. Áhugi á sameiningu HR og THÍ er fyrst og fremst kominn til vegna áhuga á að efla tækni- og verkfræðimenntun í landinu og búa til stærri og öflugri háskóla.“ Í ljósi þessa hlýtur maður að spyrja: Hvað hefur hv. þingmaður fyrir sér í því þegar hún segir að tæknigreinum verði fækkað og á þá námsgrein verði gengið með hinu nýja frumvarpi?

Hæstv. forseti. Fyrst, varðandi seinni spurningu hv. þingmanns, varðandi hvað ég hafi fyrir mér í þeim efnum að tæknigreinum verði fækkað þá höfum við upplýsingar um það í gögnum nefndarinnar. Ég var að leita í gögnunum mínum meðan hv. þingmaður hélt ræðu sína. Ég náði ekki að finna það plagg en ég skal gera grein fyrir því í ræðu minni á eftir. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, að í svörum Guðfinnu Bjarnadóttur kemur fram að efnislega eigi ekki að rýra tæknifræðinámið en á öðrum stað í gögnunum segir að greinum í tæknifræði muni fækka. Ég hef það hjá mér og get komið með það í ræðustól á eftir. Ég er ekki að búa það til, hæstv. forseti. Varðandi hitt málið sem hv. þingmaður kom inn á með Háskóla Íslands, hvort það eigi bara að vera einn háskóli í landinu og Vinstri hreyfingin – grænt framboð vilji að ástandið sé þannig, þá ætla ég að minna hv. þingmann á að ríkisstjórnin stendur ekki nægilega vel við bakið á Háskóla Íslands á meðan ljóst er að það eru 100 virkir nemendur í Háskóla Íslands umfram hámarksfjölda nemenda sem stjórnvöld greiða fyrir, í þessum reikniflokki númer 5 til Háskóla Íslands. Það er reikniflokkurinn sem verk- og tæknifræðingar heyra undir. Þessar upplýsingar hef ég úr grein Valdimars K. Jónssonar sem ég vitnaði til í ræðu minni. Ég tek undir það sem hann segir að það liggi beint við að stjórnvöld viðurkenni þennan fjölda, þá hundrað sem ekki er greitt fyrir, og greiði fyrir þá nemendur áður en farið er út í að stofna nýja háskóla og sjá til þess að aðrir háskólar geti staðið á öflugan hátt við bakið á tæknifræðingum eða verkfræðingum. Það er ekki forsvaranlegt að slíkt sé gert á kostnað nema í Háskóla Íslands. Það er gert með frumvarpinu hér og því mótmæli ég.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrri ræðumönnum í þessari umræðu, hv. þm. Gunnari Birgissyni, fyrir snjallan lestur og á sinn hátt mjög snjalla ræðu að lestrinum loknum. Hann boðaði hér seinni ræðu og ég bíð í ofvæni eftir henni þó að hv. þingmaður hafi þurft að bregða sér aðeins frá. Hér er heldur ekki skarð fyrir skildi þar sem um stjórnarmeirihlutann í nefndinni er að ræða, því að hér eru bæði varaformaður menntamálanefndar, Dagný Jónsdóttir, sem næst talar, og síðan hinn knái og vörpulegi hv. þingmaður, Sigurður Kári Kristjánsson, sem hér berst hetjulega fyrir málstað sínum og það er auðvitað alltaf gaman að sjá, hvernig svo sem málstaðnum er háttað. Ég vil líka þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni sem flutti hér mjög skörulega ræðu, sem ég ekki alveg óvænt tek undir í einu og öllu, og hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur sem ég er sammála að flestu leyti í þessu máli og reyndar mörgum öðrum. Ég vil segja, bara svo það komi fram, að það voru miklu fremur tæknilegir örðugleikar og tilviljanir en pólitískir sem leiddu til þess að hér er um tvö nefndarálit að ræða, frá 1. og 2. minni hluta menntamálanefndar, enda er það sjaldgæft í nefndinni að svo sé. Það hefur komið í ljós að það er ekki rétt sem fram kemur í þingskjali hér að hv. þm. Sigurjón Þórðarson sé samþykkur meirihlutaáliti nefndarinnar  Forseti. Um hvað snýst þetta mál? Það snýst um það að við erum með frumvarpi þessu beðin um að afhenda eigendum einkahlutafélags sem heitir Hjástoð, nei, fyrirgefið, Hástoð heitir það, mestan hlutann af Tækniháskóla Íslands, nýjum háskóla sem starfar á afar mikilvægu sviði, einmitt því sviði þar sem við erum veikust fyrir í menntakerfi okkar, í starfs- og verkmenntun. Það er í fyrsta sinn sem þetta er gert, sem tekinn er opinber háskóli og limaður sundur, ákveðinn partur settur upp í Háskóla Íslands en hinn parturinn afhentur út í bæ. Þetta er í raun og veru staðreynd málsins. Hvað sem menn tala hér um sameiningar og einhverja framsókn og fegurð þá er þetta málið eins og það blasir hér við okkur sem kjörin erum á þessa samkomu til að gæta hagsmuna þjóðarinnar nú og í framtíðinni og erum líka gæslumenn þess fjár sem þjóðin á sameiginlega. Fram hefur komið í umræðunni að vægast ályktað sé þar um að ræða 100 millj. kr. og hæstv. menntamálaráðherra hefur verið krafinn svara um það hver sú upphæð sé í raun og veru. Ég efast ekki um að staðgengill hennar, sem nú hefur fengið aðstoðarmann ráðherrans sér til ráðuneytis, mun svara því og líka þeim spurningum sem hv. þingmenn Björgvin G. Sigurðsson og Kolbrún Halldórsdóttir hafa hér haft í frammi og ég tek undir. Forseti. Þau tvö sem ég hef nefnt hafa farið yfir málið mjög rækilega, flestar hliðar þess sem ég man eftir. Ég ætla þess vegna ekki að endurtaka það, heldur ætla ég að nota tíma minn til þess að ræða sérstaklega þann þátt málsins sem auðvitað er einn af helstu þáttunum og snýr að rekstrarformi og tengslum þess við inntak háskólastarfs, einkum við það sem kallað er akademískt frelsi. Er þá rétt að vitna í byrjun í nefndarálit meiri hluta menntamálanefndar en þar segir undir lok textans, með leyfi forseta: „Nokkuð ítarleg umræða fór fram um hvers vegna hlutafélagaformið hafi verið valið fram yfir sjálfseignarstofnun, hvort akademísku frelsi kennara verði ekki stefnt í hættu.“ Sérkennilegt orðalag að vísu að tala um akademískt frelsi kennara en af einhverjum ástæðum hefur það verið valið hér í nefndarálitið. Yfirleitt er bara talað um akademískt frelsi sem nái bæði til kennara og nemenda og reyndar annarra starfsmanna og rannsakenda. En ég lít á þetta fremur sem lítils háttar pennaglöp en einhverja stefnu sem þarna sé mörkuð. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Í svörunum kemur fram að hlutafélagaformið sé almennt heppilegra, hlutafélagalöggjöf geri ráð fyrir að hægt sé að stofna félag sem ekki sé rekið í hagnaðarskyni en svo sé gert í 2. gr. stofnsamþykkta hins nýja félags sem ætlað er að reka sameinaðan háskóla, sbr. fylgiskjal II. Þar komi fram að hlutverk félagsins sé ekki að afla hluthöfum þess fjárhagslegs ávinnings af rekstri, heldur renni hugsanlegur hagnaður til frekari uppbyggingar starfseminnar. Þá eru kostir hlutafélagaformsins nánar raktir og færð rök fyrir því að akademísku frelsi sé ekki ógnað með breyttu rekstrarformi. Tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið sem þar koma fram.“ Það er sem sé þannig að meiri hlutinn telur að það hafi verið færð rök fyrir því í þeim plöggum sem vísað er til að akademísku frelsi sé ekki ógnað með breyttu rekstrarformi, að það haldist og sé tryggt væntanlega þó að rekstrarformið sé í einkahlutafélagsstíl og sé breytt úr annars vegar sjálfseignarstofnun, þar er um að ræða Háskólann í Reykjavík, og hins vegar opinberan háskóla, sem er Tækniháskóli Íslands að því leyti sem hann er afhentur Háskólanum í Reykjavík eða hinum nýju eigendum sameinaða skólans. Það kemur líka í ljós hér að meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem koma fram í þessum plöggum og hefur þar með gert þau að sínum og það er auðvitað djarfleg afstaða af hálfu meiri hlutans vegna þess að þá hefur hann tekið þessa texta sem virðist um að ræða og aukið í þeim þungann verulega. Það segir í nefndaráliti meiri hlutans að hlutafélagsformið sé almennt heppilegra og þau gögn sem meiri hlutinn byggir mál sitt á eru að ég hygg orðsending Sverris Sverrissonar til menntamálanefndar Alþingis frá 9. febrúar 2005, en hann er formaður háskólaráðs eða verðandi háskólaráðs eða hvernig sem á að orða það. Síðan fylgir í ljósriti mínu skriflegt svar við spurningu 8 úr greinargerð frá fundi menntamálanefndar. Það er ekki undirritað í mínum pappírum en hér hefur komið fram, m.a. hjá formanni menntamálanefndar, hv. þm. Gunnari Birgissyni, að þar sé um að ræða texta Guðfinnu Bjarnadóttur, rektors Háskólans í Reykjavík. Ég veit ekkert um það en ég lít svo á að þessi texti sé frá eigendum og aðstandendum Hjástoðar - Hástoðar, fyrirgefið. Þetta er svolítið erfitt orð af því að hjástoð er til og á m.a. við, forseti, um assistentakirkjugarðinn í Kaupmannahöfn þar sem Jónas Hallgrímsson er grafinn eða var grafinn - hvernig sem þeirri deilu er nú háttað sem ég ætla kannski ekki að fara að eiga orðastað við þingheim um nú - og mér hættir þess vegna til að rugla þessu saman en þetta eru óskyld fyrirbrigði og ég biðst bara afsökunar á þeim mistökum sem ég hef þegar gert og þeim sem verða seinna í þessari ræðu, að hér er um að ræða Hástoð sem er sem sé félagið sem á að reka skólann. Þessir pappírar eru því sem einn fyrir mér og ég lít fyrst og fremst á þá sem framhald af orðræðu meiri hluta menntamálanefndar en ekki sem texta sem sérstaklega séu komnir frá nafnkenndu fólki. Það verður að taka fram vegna þess að verið er að veifa þessum textum hér í ræðustól sem einhverjum sérstökum heilögum vitnisburði þessa fólks. Það verður líka að segja - ég var að vísu ekki á síðasta fundi menntamálanefndar, efnislega fundinum - að ég hygg að ekki hafi gefist færi á að spyrja út í þessa texta sérstaklega en til þess er veruleg ástæða, forseti, vegna þess að þeir eru að sumu leyti nokkuð einkennilegir og bera þess vegna á sinn hátt, og þá er ég ekki að skammast út í höfunda þeirra, vitni um þann hraða sem var á þessu máli í nefndinni og litlu fyrirhyggju sem þar var sýnd í umræðum um það. Það virðist vera stíllinn í menntamálanefnd þessi árin að mál sem þar koma inn eigi að afgreiða fljótt út ef þar er um að ræða stjórnarfrumvörp frá menntamálaráðherra, af hverju sem það stafar. En reynslan hefur verið sú, forseti, með þá afgreiðslu í menntamálanefnd, eins og ég reyndar hafði tækifæri til að lýsa hér fyrir skömmu í umræðum fyrir jól um hækkun svokallaðra skráningargjalda í þremur ríkisháskólum, að þegar þau vinnubrögð eru stunduð í nefndinni verður það til þess að sú vinna sem betur hefði farið fram inni í nefndinni fer fram í þingsalnum sjálfum, tefur þess vegna aðra þingmenn gjarnan og er ekki til heilla í þingstörfunum. En um þetta ætla ég ekki að hafa lengra mál þar sem m.a. formaður menntamálanefndar er fjarstaddur. Í plöggunum sem ég hér ræði frá Sverri Sverrissyni og viðbótarplagginu við það segir reyndar að reynslan af sjálfseignarstofnunarforminu sé ágæt. Það stendur hér, með leyfi forseta: „Reynsla ráðsins af þessu félagsformi“ - þar er átt við Verslunarráð - „er ágæt miðað við þá skipan sem verið hefur á eignarhaldi og rekstri Verslunarskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík til þessa.“ Það kemur reyndar víðar fram og sérstaklega í seinna plagginu að einhverjar hugleiðingar hafa verið um það hjá aðstandendum að taka upp þetta rekstrarform, sjálfseignarstofnunina, eða halda því áfram að því er lýtur að Háskólanum í Reykjavík. Það eru nefndir þrír gallar einkum á sjálfseignarstofnunarforminu sem torveldi rekstur háskóla í því. Það er - hvernig var þetta nú hjá formanni nefndarinnar? - það er í fyrsta lagi það að hér séu komnir þrír aðilar í staðinn fyrir einn, þ.e. þann eina sem var hjá háskólaráði áður, og það sé snúið og erfitt að koma því saman í sjálfseignarstofnunarforminu. Það segir hér aftur, með leyfi forseta: „Ef ákveðið hefði verið að velja form sjálfseignarstofnunar til rekstursins hefðu aðilarnir staðið frammi fyrir því að þurfa að semja um og móta hvernig reglur um skipulag og ákvarðanatöku yrði háttað.“ Ég get ekki sagt, þó ég hafi fulla vorkunn með þeim sem standa frammi fyrir verkefni af þessu tagi, að þetta séu gild rök fyrir einkahlutafélagsformi fram yfir sjálfseignarstofnunarform, að þessir þrír aðilar hafi staðið frammi fyrir því að þurfa að semja um hvernig samskiptum þeirra væri háttað. Benda má á að þó þeir hafi notfært sér einkahlutafélagsformið hafa þeir líka staðið frammi fyrir því að semja um hvernig samskiptum þeirra væri háttað innan þess, vegna þess að eftir því er ekki farið við þá ákvörðun sem er einna afdrifaríkust í einkahlutafélagi, að kjósa stjórn. Yfirburðahluthafinn, Verslunarráð sem á 90% hlutafjár og á að eiga um einhverja framtíð, hefur valið það af góðmennsku sinni að láta hina minni hluthafa, smáhluthafana, Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins, hafa fulltrúa í stjórninni. Ég tel vissulega skynsamlegt hjá Verslunarráði að gera þetta en þarna hefur þó þurft að semja um ákveðna hluti. Það er ekki farið eftir þeim leikreglum einkahlutafélagsins sem einfaldlega hefði kveðið á um að Verslunarráð hefði tekið alla stjórnarmennina til sín ef ég kann þennan reikning réttan. Í öðru lagi sagði hv. þm. Gunnar Birgisson áðan að betri tengsl væru við eigendurna í einkahlutafélagi en í sjálfseignarstofnun. Það kann vel að vera að það séu betri tengsl við eigendurna en þá kemur jafnframt að þeim mismun á eðli einkahlutafélags og sjálfseignarstofnunar að slík tengsl eru gagnkvæm. Eigendurnir hafa þá möguleika á meiri áhrifum í einkahlutafélagi en þeir hafa í sjálfseignarstofnun. Í sjálfseignarstofnun mynda eigendurnir eða hliðstæður þeirra í því formi yfirleitt fulltrúaráð sem kýs stjórnina. Þessi kostur getur jafnframt verið galli. Ég kem að því síðar í ræðu minni. Í þriðja lagi sagði hv. þm. Gunnar Birgisson það vera mikinn kost við einkahlutafélögin og jafnframt ókost við sjálfseignarfélögin að það væri snúið að slíta sjálfseignarstofnunum en það væri hins vegar auðvelt í einkahlutafélaginu ef svo færi að þeim þyrfti að slíta. Það sem hv. þingmaður á við er væntanlega að eigendur einkahlutafélags geta fengið hlutafé sitt til baka með tiltölulega einföldum hætti við slit á einkahlutafélaginu. Það er erfiðara að fást við það í sjálfseignarstofnun þar sem grundvöllur sjálfseignarstofnunarinnar sem lesa má um í lögum um sjálfseignarstofnanir er sá að þá reiða menn fram óafturkallanlegt fé til að vinna að einhverju markmiði eða styðja einhvern þann málstað sem starfsemi sjálfseignarstofnunarinnar byggist á. Ég held að það sé ekkert gríðarlega flókið að ráðstafa fé sjálfseignarstofnunar við hugsanleg slit til einhvers þess málefnis eða til fylgis við einhvern þann málstað sem er í tengslum við sjálfseignarstofnunina þó að það sé hins vegar rétt að féð fæst ekki beint aftur í vasa þess sem lagði það út. Mér finnst þetta ekki mjög merkileg röksemd. Að vísu á töluvert fé að renna frá eigendum Hástoðar með aukningu hlutafjár í því félagi á næstunni og vil ég nota tækifærið og hrósa eigendum Hástoðar fyrir að leggja fram það fé. Hlutafé félagsins er nú 15 millj. kr. en á að vera 300 millj. kr. síðar á árinu. Það er því framlag upp á 285 millj., 270 frá Verslunarráðinu, 10 frá Samtökum atvinnulífsins og 20 frá Samtökum iðnaðarins. En sé tekið mark á þeirri staðhæfingu, og engin ástæða til að gera annað, sömu eigenda að þeir séu að leggja fram fé sem eigi aðeins að nota til að auka menntun í landinu en ekki til að skapa hagnað fyrir samtökin eða lögpersónurnar hlýtur að skipta litlu máli hvert það fé rennur aftur við hugsanleg slit, sem ráðherra þyrfti að samþykkja hygg ég, því vel má búa svo um hnútana í sjálfseignarstofnun að fé sem til hennar er lagt renni til svipaðra hluta. Féð er því ekki tapað ef tilgangur framlagningar þess, þannig að ég fari að tala eins og lögfræðingur fyrir rétti, er sá að styðja málefnið, sem er menntun í tæknigreinum, verkfræði og öðrum þeim greinum sem á að fást við, en ekki sá að skapa eigendum sínum hagnað. Hinar þrjár röksemdir hv. þm. Gunnars Birgissonar sem unnar eru upp úr plöggunum sem hér liggja frammi eru ekki ýkja merkilegar. Á þeim grunni og líka þegar við komum aðeins aftar í textann sést að engin tæk rök hafa verið færð fram fyrir því af hálfu menntamálaráðherra eða eigenda skólanna að einkahlutafélagsformið sé svo mikið betra en sjálfseignarstofnunarformið að nýi háskólinn þurfi endilega að vera í því formi. Engin tæk rök hafa verið færð fram fyrir því. Satt að segja eru þetta rök sem manni sýnist að séu eftirárök, að menn hafi tekið ákvörðunina fyrst og síðan reynt að rökstyðja hana í staðinn fyrir að gera það sem eðlilegra var, að breyta ákvörðun sinni þegar menn sáu hvaða afleiðingar hún hafði, hvaða viðbrögð hún fékk, og búa til sjálfseignarstofnun úr þessu félagi sínu. Auðvitað hefði hæstv. menntamálaráðherra átt að benda þeim á að það væri skynsamleg leið til að forðast eins og mögulegt væri alla tortryggni og auðvelda gang málsins hjá þingi og þjóð, ef menn hefðu viljað það. Hér hefur verið lesið upp úr þeim plöggum sem ég er að ræða, einkum því seinna sem kennt er Guðfinnu Bjarnadóttur rektor. Þess vegna ætla ég ekki að lesa það í heild sinni en verð þó að benda á þann athyglisverða kafla sem hv. þm. Einar Már Sigurðarson vakti athygli á áðan og er að finna í plagginu undir fyrirsögninni: Kostir hlutafélagaformsins. Þar segir í byrjun að sjálfseignarstofnunarformið hafi ekki reynst í öllum tilvikum hentugt. Síðan segir, með leyfi forseta: „Lög um sjálfseignarstofnanir gera aftur á móti ráð fyrir að enginn eigi sjálfseignarstofnanir og þær geta því orðið munaðarlausar og stjórnast einvörðungu af starfsmönnum. Hugarfarið á bak við sjálfseignarstofnun er nánast það að þegar einhver hefur stofnað hana og lagt fram peninga í stofnfé þá sé afskipta viðkomandi ekki óskað frekar. Það er afar ábyrgðarlaust að reka háskóla með þeim hætti, sérstaklega þegar hlutverk háskólans er að styrkja samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs og taka að sér veigamikið hlutverk á háskólastigi með samruna HR og Tækniháskóla Íslands (THÍ).“ Undir þetta taka hv. þingmenn sem skipa meiri hluta menntamálanefndar og því þeirra að skýra hvers vegna það er afar ábyrgðarlaust að reka háskóla með þessum hætti, í sjálfseignarstofnunarformi. Það er þeirra að skýra hér þó að enginn sé - jú, einn er staddur í salnum, ég biðst afsökunar á að hafa skotist yfir hann, það er ekki oft sem mér skýst yfir þann ágæta hv. þingmann, Dagnýju Jónsdóttur - að það sé afar ábyrgðarlaust að reka Viðskiptaháskólann á Bifröst með þessum hætti. Ég óska skýringa á því, ekki frá Guðfinnu Bjarnadóttur því hún er ekki í salnum og getur ekki skýrt þetta. Ég tel að þetta sé kannski misskilningur eða pennaglöp hjá henni en meiri hlutinn hefur tekið undir þessi orð og ég vil gjarnan fá að vita það. Hv. þm. Dagný Jónsdóttir er næst og hv. þm. Gunnar Birgisson verður til svara einhvern tíma seinna og ég vil vita hvernig þau rökstyðja einkunnirnar um rekstur Viðskiptaháskólans á Bifröst og Listaháskóla Íslands en báðir háskólar eru sjálfseignarstofnanir, að það sé afar ábyrgðarlaust að reka þá með þessum hætti. Má búast við því að hv. meiri hluti menntamálanefndar komi með frumvarp um að breyta sjálfseignarstofnununum, Listaháskóla Íslands og Viðskiptaháskólanum í Bifröst, í einkahlutafélög? Kannski ekki vegna þess að við höfum ekki mikið yfir þeim að segja, en er það ábending meiri hlutans að Viðskiptaháskólinn á Bifröst og Listaháskóli Íslands séu reknir á afar ábyrgðarlausan hátt og það sé nánast þannig að einhverjir óábyrgir starfsmenn séu að koma öllu í kalda kol, eða það sé fram undan í rekstri þessara tveggja skóla. Það er nokkuð til í síðustu klausu kaflans, sem við ræddum reyndar aðeins áðan. Hann er svona, með leyfi forseta: „Þegar nýr háskóli þarf að ráðast í fjárfestingar í nýju húsnæði, tækjabúnaði og rannsóknum, þá er ómetanlegt að hafa „eigendur“ sem axla ábyrgð. Það skiptir t.d. lánveitendur miklu máli og getur haft áhrif á lánakjör.“ Ég fellst á það með höfundi textans og þeim sem standa á bak við hann, meiri hluta menntamálanefndar, að það getur að sjálfsögðu verið ágætt að hafa slíka eigendur einmitt gagnvart lánastofnunum. Það hlýtur að auka lánstraust þess sem fer og talar við Landsbankann eða Íslandsbanka að á bak við þá standi Verslunarráð Íslands þó auðvitað sé um einkahlutafélag að ræða sem tekur ákvarðanir og tekst á hendur skuldbindingar sem ekki falla sjálfkrafa á þá sem að baki standa. Á hinn bóginn eru þetta ekki rök fyrir því að nauðsynlegt sé að hafa skólann í þessu formi eða einkahlutafélagsformið standi sjálfseignarstofnunarforminu langtum framar við þessi mál. Viðurkenna verður að vísu að Listaháskólinn býr ekki við það að hafa fjárfest í nýju húsnæði, tækjabúnaði og rannsóknum. Það er kannski af öðrum sökum en að hann eigi ekki nógu góða eigendur heldur er þar um að kenna okkur sem hér sitjum og stöndum og þeirri ríkisstjórn sem hefur setið í 10 ár og ekki haft dug í sér til að koma honum í nýtt húsnæði. Það er átak sem við þurfum að fara í. Þótt Viðskiptaháskólinn á Bifröst eigi sér enga „eigendur“ eins og hér um ræðir hefur tekist dável að fjárfesta þar í nýju húsnæði, tækjabúnaði og rannsóknum og ekki að sjá að það hafi haft nein áhrif á Viðskiptaháskólann í Bifröst þó hann eigi sér ekki þessa gæsalappaeigendur sem hér eru taldir ómetanlegir, ekki hægt að meta það í peningum eða öðrum gæðum, þannig að þó komin séu rök sem nálgast að vera tæk fyrir því að það geti að sumu leyti verið gott að hafa einkahlutafélag eru þau í reynd ekki þannig að þau standi í vegi fyrir því að háskóli sem sjálfseignarstofnun geti þrifist, stækkað og aukist. Það má líka í þessu sambandi nefna að það er svo með aðra hluti en háskóla að starfsemi til almannaþarfa og samfélaginu til gagns og framfara styðst oft við eins konar „eigendur“ innan einfaldra, tvöfaldra eða þrefaldra gæsalappa sem með ýmsum hætti styðja sókn manna í slíkri starfsemi til að fjárfesta í nýju húsnæði, fá ný tæki og geta aukið rannsóknir sínar. Við þekkjum þetta t.d. með sjúkrahús og heilbrigðisstofnanir af ýmsu tagi þar sem áhugamenn, kraftmiklir sjálfboðaliðar taka sig saman og fylla upp í þau göt sem hið opinbera neyðist til að skilja eftir. Við þekkjum þetta líka í skólakerfinu, t.d. í iðnskólunum, að þar hafa gamlir nemendur og menn sem ráða í atvinnurekstri oft komið til hjálpar við einmitt húsnæði og þó einkum tækjabúnað og einstakar rannsóknir sem á þarf að halda. Það er því alls ekki einhlítt að eigendur geri þetta í einhverri eignagleði eða vegna þess að þeir hafi þessi frægu eignatengsl við stofnun sína. Í þessari umræðu og einnig í hinni fyrstu hefur verið nokkuð spurt um það hvað við stjórnarandstæðingar teljum athugavert við þetta form, einkahlutafélagsformið. Svarið er náttúrlega það að við teljum ekkert athugavert við það á sínu sviði, teljum að það eigi vel við þegar fyrirtæki er að vinna í samkeppnisrekstri á markaði en teljum hins vegar að það sé síðra þegar um er að ræða starfsemi þar sem markaðurinn er ekki nema einn þáttur í öllu spilverkinu og að einkahlutafélagið sé beinlínis óeðlilegt þegar um er að ræða stofnun sem þarf framar öðru að varðveita ákveðna starfshætti, þá sem hér ganga undir nafninu akademískt frelsi. Ég hygg að það hafi verið hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sem las upp umsögn BHM um frumvarpið þar sem fram kom að BHM leggst mjög gegn því að hlutafélagsformið sé valið sem rekstrarform fyrir háskólastarfsemi. Því er kannski við að bæta að einmitt framkvæmdastjóri BHM segir í Morgunblaðinu 5. apríl í fyrra í deilu við Verslunarráð, í svari við Þór Sigfússon, framkvæmdastjóra Verslunarráðs Íslands, sem ætlar að eiga 90% í hinum nýja skóla og telur hlutafélagsformið hafa sýnt yfirburði sína fram yfir sjálfseignarstofnanir, þá segir Gísli Tryggvason, með leyfi forseta: „„að sjálfseignarstofnanir henti vel til rekstrar í almannaþágu fyrir opinbert fé, t.d. háskóla, orlofssjóða og sjúkrastofnana, sem ekki eiga að greiða út arð. Hann segir góða reynslu af sjálfseignarstofnunum í opinberum og hálfopinberum rekstri. „Þá er ég t.d. að tala um Háskólann í Reykjavík sem Verslunarráð Íslands setti einmitt á stofn sem sjálfseignarstofnun. Svo mér finnst það mikil mótsögn að framkvæmdastjóri Verslunarráðs sé að andmæla því rekstrarformi sem mundi aldrei vera liðið ef það væri hlutafélag sem gæti greitt arð,“ segir Gísli.“ Síðan er aftur vitnað í hann: „Það kæmi ekki til greina“ - „ef“ les ég úr þessum texta - „ég talaði af hálfu almennings og stjórnmálamanna. Því þarna greiða nemendur sem fá lán úr Lánasjóði íslenskra námsmanna skólagjöld. Sjálfseignarstofnunarformið er því sennilega hið eina sem gæfist fyrir háskóla.“ Hins vegar bendir Gísli á að hlutafélög gefist vel þegar arðsemismarkmið eru fyrst og fremst höfð að leiðarljósi. Fyrir utan hina efnislegu afstöðu í þessu sýnir þetta ágætlega að þetta var stefna BHM áður en nákvæmlega þetta mál kom til. Raunar vissi maður ekki betur en þetta væri stefna allra þeirra sem að skólamálum koma á Íslandi því að þetta er í fyrsta sinn sem mönnum dettur í hug hér á landi og ég held norðan Alpafjalla og þótt víðar væri leitað að setja akademískan háskóla í form hlutafélags, það er einstætt. Nefnt hefur verið að það sé hlutafélag sem rekur námið í Sjómannaskóla og það er rétt. En það nám er ekki akademískt nám. Það er fullkomlega ágætt nám vona ég og er viss um en það er nám sem er sérstakt starfsnám og kemur akademíu ekki við. Ég skal ekkert um það segja hvað er heppilegt við það. Ég tel að menn hafi verið nokkuð brokkgengir þegar þeir tóku námið í sjávarútveginum úr opinberri umsjá og settu í þetta sérstaka hlutafélag. Þó má nefna með það hlutafélag sem er öðruvísi en það sem við erum hér að ræða um, að það hlutafélag er myndað af atvinnurekendum og verkalýðshreyfingunni í þeirri starfsgrein þar sem um er að ræða, Landssambandi íslenskra útvegsmanna og Vélstjórafélaginu, ef ég kann rétt með þetta að fara, og kannski einhverjum fleirum þannig að það er ekki sambærilegt við það sem við erum hér að ræða. Um akademískt frelsi sem ég lofaði að ræða lítillega um er einmitt texti í því plaggi sem ég vitna oft til og hefur oft verið til vitnað, því sem kennt er við Guðfinnu Bjarnadóttur. Þessi texti var lesinn hérna áðan og þó ekki allt í honum því ég hygg að Gunnar Birgisson hafi ekki lesið allan þennan kafla. Ég held að hann hafi byrjað réttilega á byrjuninni og lesið síðan allan þennan texta nema fyrsta hluta þessa kafla sem hér um ræðir og það er best að bæta úr þeirri vöntun hjá Gunnari Birgissyni, formanni menntamálanefndar. Fyrirsögnin er: Akademísku frelsi ekki ógnað með breyttu rekstrarformi. Textinn er í byrjun svona, með leyfi forseta: „Eitt atriði hefur verið nefnt sem rök fyrir því að hlutafélagaformið henti ekki og það er að það geti eyðilagt akademískt frelsi. Gunnar Karlsson, prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands, hefur í erindi fjallað um akademískt frelsi og segir þá m.a.: „Ef við lítum á málin frá sjónarmiði hvers einstaks háskólakennara má segja að einkum tveir aðilar geti lagt hömlur á frelsi hans. Annars vegar eru það stjórnvöld, það ríkisvald sem setur okkur lög og reglugerðir, og - í tilfelli ríkisháskóla - veitir okkur rekstrarfé. Hins vegar er það háskólasamfélagið sjálft sem ákvarðar hvað beri að kenna og hvað beri að meta sem marktækar rannsóknir fræðslu eða þjónustu.“ Svo er sagt það sem hv. þm. Gunnar Birgisson las fyrr í dag, að í raun verði engin breyting á akademísku frelsi Háskólans í Reykjavík o.s.frv. Ég verð að viðurkenna að ég velti fyrir mér hvað Gunnar Karlsson væri að gera inni í þessum texta því að það sem hann segir og haft er eftir honum í þessum texta þar sem verið er að spyrja um akademískt frelsi háskólakennara er að þar séu tvær hættur, annars vegar stjórnvöld sem setja lög og reglugerðir og veita rekstrarfé til ríkisháskólanna, hins vegar háskólasamfélagið sjálft - ég held að þetta sé alveg nákvæmlega rétt - að akademískt frelsi er ekki frekar en annað frelsi til 100%. Það er ekkert frelsi sem ekki hefur einhverjar eðlilegar takmarkanir. Við þurfum ekki að fara í gegnum það í þingsalnum að frelsishugsun sem rekur vonandi flest okkar áfram rekst auðvitað á við þarfir annarra, eðlilega sambúð manns við mann og við náttúru og við samhengi í tíma o.s.frv. og það er það sem Gunnar Karlsson er að velta fyrir sér. Þess vegna fannst mér þetta ekki vera mjög góð tilvitnun um það sem textinn er að segja, að hlutafélagsformið henti vel akademísku frelsi. Það kemur líka í ljós þegar maður skoðar þann fyrirlestur sem hér er um að ræða að Gunnar Karlsson er ekki að tala um rekstrarform og akademískt frelsi en það er það sem við erum að tala um hér. Ég vil því gjarnan fá útskýringar á því hjá meiri hluta menntamálanefndar, þeim hv. þingmannafjölda sem þar hefur skrifað sig saman og er sammála rökum sem hér koma fram, hvaða innlegg það er í þessa umræðu um rekstrarform og akademískt frelsi sem kemur fram í umræddri tilvitnun í Gunnar Karlsson, sem hv. þm. Gunnar Birgisson las að vísu ekki áðan. Það kemur í ljós í fyrirlestri Gunnars Karlssonar að hann er alls ekki að ræða rekstrarform og akademískt frelsi heldur er hann að ræða í síðari hluta fyrirlestrar síns um stöðu háskólakennara í ríkisháskóla eða sjálfseignarháskóla kannski gagnvart þessum hlutum, akademísku frelsi. Það er auðvitað eðlilegt að Gunnar Karlsson geri það því hann hefur verið að ég hygg frá 1976 prófessor við Háskóla Íslands eða a.m.k. fastur kennari og lærði þar þar áður og er einn af okkar fremstu mönnum í sinni grein, í raun og veru mikill áhrifamaður í íslenskri sagnfræði og ákaflega þarfur maður í henni, ekki bara vegna fræðirannsókna sinna, svo ég leyfi mér að mæra hann, heldur líka vegna þess að hann hefur verið einn af helstu frumkvöðlum í að færa sagnfræðina til fólksins með fyrirlestrum og ritum og ekki síður í kennslubókum og námsefni af ýmsu tagi. Af því að við erum að tala um þessa grein eða þess vegna fyrirlestur þá er rétt að upplýsa um hann að hann heitir „Hvað er akademískt frelsi?“ Hann var fluttur 12. febrúar 2004 og ég hygg að það sé hægt að fá hann á háskólanetinu eða a.m.k. í fréttabréfi háskólans eða háskólakennara en ég er með hann hér. Ég ætla nú, forseti, þó það sé nokkuð djarft, að leyfa mér þann eina útúrdúr í þessari ræðu um rekstrarform og akademískt frelsi að lesa úr honum svo sem eins og tvær síður. Í fyrsta lagi eru þær vel skrifaðar og í öðru lagi geta þær gefið okkur ákveðna undirstöðu í þessa umræðu um akademískt frelsi. Þannig segir Gunnar Karlsson sagnfræðingur, með leyfi forseta, frá því að akademískt frelsi eigi sér „tvær rætur, mislangar. Önnur liggur allt til upphafs evrópska háskólans á miðöldum, jafnvel allt til 11. aldar. Þeir urðu ekki til sem opinberar stofnanir, eins og til dæmis ráðuneyti eða ríkisherir, heldur sem stéttarfélög. Orðið universitas merkir upphaflega gildi eða stéttarfélag, og til voru universitates bakara og slátrara. Universitates magistrorum disciplinorumque gátu verið stéttarfélög kennara, sem var algengast í norðanverðri álfunni. Þau gátu líka verið stéttarfélög stúdenta sem tóku sig saman um að ráða sér kennara, og það var algengara sunnan Alpafjalla. Samtímis þessum lærdómsgildum spruttu upp í Evrópu formlegar menntastofnanir sem voru kallaðar studia generalia og voru venjulega undir stjórn biskupa. Um skeið var mikil spenna á milli þessara tveggja gerða menntastofnana, en á 13. öld fór víðast svo að stéttarfélögin höfðu betur, studia generalia lögðust smám saman niður en universitates urðu svo víða að opinberum stofnunum í staðinn. Afleiðing af þessum uppruna háskólanna er að stjórnkerfi þeirra er jafnan fremur lýðræðislegt og sjálfstætt gagnvart ríkisvaldinu, jafnvel þar sem ríkið á háskólana og kostar þá. Dæmi þess er að æðsti stjórnandi háskóla er kosinn af starfsmönnum og stúdentum og tekur umboð sitt af þeim en ekki ríkisvaldinu. Það var sú tilhögun sem ríkti óskert hjá okkur allt þangað til sérkennileg reglufestustefna í menntamálaráðuneyti Björns Bjarnasonar fékk Alþingi til að breyta þessu með lögum árið 1999.“ Þetta var önnur rótin að hinu akademíska frelsi. Þá kemur að hinni, enn með leyfi forseta: „Hin meginrót akademísks frelsis er gjarnan rakin til frjálslyndra menntafrömuða við Berlínarháskóla á fyrstu áratugum 19. aldar. Þar er einkum nefndur til sögu Wilhelm von Humboldt, sem var raunar menntamálaráðherra Prússa á stuttu tímabili, 1809–10. Frelsið sem þessir menn boðuðu var talið eiga sér tvær hliðar. Annars vegar var Lernfreiheit, frelsi stúdenta til að velja sjálfir hvað þeir lærðu, hins vegar Lehrfreiheit, frelsi prófessora til að ráða hvað þeir kenndu og rannsökuðu. Raunar var það hluti af stefnu þessara manna að líta á kennslu og rannsóknir sem eina samfellda heild og bjóða þannig upp á rannsóknartengt háskólanám. En þótt við rekjum akademískt frelsi sögulega til Humboldt og Berlínarháskóla þá er það í víðari skilningi auðvitað ekki annað en angi af frjálshyggjuþróun Evrópu. Það er ein af ótalmörgum afleiðingum þeirrar dæmalausu uppfinningar Evrópumanna á 18. öld, sem er þó auðvitað ekki komin að öllu leyti til framkvæmda enn, að það hefði mikið til síns máls að leyfa fólki að hugsa, segja og gera það sem það kysi sjálft, ef það hefði ekki í för með sér tilfinnanlegan og augljósan skaða fyrir aðra. Fram að þeim tíma, og kannski enn ef allir jarðarbúar eru taldir með, hefur verið langalgengast að fólk hefði tvo mælikvarða á hvað væri rétt. Annars vegar er hefðin, að halda áfram að hugsa, segja og gera eins og hafði alltaf verið gert. Hins vegar var opinberunin, í menningarheimum sem höfðu helga bók til að fara eftir, þá var sá vandinn einn, og ekki lítill raunar, að túlka orð bókarinnar rétt. Skynsemisstefna 18. aldar tók að rækta upp og setja í öndvegi þriðju aðferðina til að komast að sannleika og ráða fram úr vanda lífsins, nefnilega að beita skynseminni, hugsa, prófa sig áfram með eitthvað nýtt, rannsaka. Um leið og háskólarnir héldu áfram að mennta pilta til embætta í þjónustu ríkisins og þegnanna, urðu þeir forystusveit í þessum könnunarleiðangri inn í hið óþekkta; enginn gat veitt þeim leiðsögn, og þannig að þeir urðu að fá akademískt frelsi til að geta rækt hlutverk sitt.“ Þetta var tilvitnun í fyrirlestur Gunnars Karlssonar um akademískt frelsi og hann segir okkur líka á eftir að það sé eðlilegt að skoða akademískt frelsi í fjórum pörtum og miða þar við venjulegt háskólastarf, að athuga stjórnfrelsi, sem er frelsi háskólasamfélagsins til að velja sér stjórnendur, athuga námsfrelsi, frelsi háskólanemenda til að velja sér námsbrautir, athuga kennslufrelsi, frelsi háskólakennara til að kenna það sem þeir vilja, annars vegar frelsi til að ráða um hvað er fjallað í kennslunni og síðan frelsi til að ráða hverju er haldið fram um efnið, og í fjórða lagi rannsóknarfrelsi, sem annars vegar sé frelsi til að ráða hvað maður tekur til rannsóknar og hins vegar frelsi til að ráða hvaða niðurstöður maður setur fram um rannsóknarefnið. Fyrirlestur Gunnars, eftir þennan ágæta sögulega inngang sem ég vona að þingheimur hafi haft af gagn og gaman, fjallar að öðru leyti um vandkvæði háskólakennara hér, aðallega í Háskóla Íslands, við það að ráða fram úr þessu akademíska frelsi og um það hvernig þeir fást við þessar tvær meginhliðar, annars vegar þá sem snertir afskipti ríkisvaldsins með ýmsum hætti, sem Gunnar gerir reyndar lítið úr í Háskóla Íslands, og hins vegar hvernig mönnum gangi þar að hafa frelsi í sínu samfélagi, því að stundum kemur auðvitað fyrir að háskólasamfélagið sjálft er nokkuð frekt og þrýstir á menn í störfum og í skipulagningu kúrsa o.s.frv. sem sýnir okkur að ekkert frelsi er fullkomið og lýðræðið er auðvitað ekkert annað en hið skásta af mörgum ómerkilegum samskiptakerfum okkar mannanna. En ég vil að lokum ítreka það að mér sýnist, og ég bið um að ég sé leiðréttur með það og tel að það sé við hæfi að meiri hluti menntamálanefndar, hinir ágætu fimm þingmenn, geri það ef það er rangt hjá mér, að þessi tilvitnun eigi ekki heima í þessum texta og hafi ekkert gildi fyrir þá umræðu sem hér fer fram. Það hefur hins vegar fyrirlestur Gunnars Karlssonar í heild sinni en ekki var til hans vitnað í textanum. Um akademískt frelsi og rekstrarform háskóla eru hins vegar textar og það nýlegir sem meiri hluti menntamálanefndar hafði full tækifæri á að kynna sér, sem sá meiri hluti virðist ekki hafa gert um fyrirlestur Gunnars Karlssonar. Ég ætla að lesa þá báða. Það er, þvert á það sem ég var að lesa, ekki útúrdúr og ekki skemmtilestur fyrir þingheim eða þá sem á hlýða, heldur textar sem snerta þetta mál í hjartastað. Á annan þeirra hefur verið minnst hér áður, þ.e. sá texti í umsögn Þorsteins Gunnarssonar, rektors Háskólans á Akureyri, sem hljóðar svo, með leyfi forseta, og er síðasti kaflinn í umsögninni: „Í athugasemdum við frumvarpið er boðað að hinn nýi skóli verði rekinn sem einkahlutafélag. Um nýmæli er að ræða hér á landi sem löggjafinn þarf að skoða nánar. Engin trygging er fyrir því að háskólakennarar sem ráðnir eru að einkahlutafélagi búi við akademískt frelsi sem er einn af hornsteinum háskólastarfsemi í hinum vestræna heimi.“ - Ég endurtek: „Engin trygging er fyrir því að háskólakennarar sem ráðnir eru að einkahlutafélagi búi við akademískt frelsi sem er einn af hornsteinum háskólastarfsemi í hinum vestræna heimi.“ - „Svo dæmi sé tekið þá er akademískt frelsi háskólakennara stjórnarskrárvarinn réttur í Bandaríkjunum. Eðlilegra væri því að gera ráð fyrir að hinn nýi skóli yrði rekinn sem sjálfseignarstofnun enda er löng hefð fyrir því að hægt sé að vernda og viðhalda akademísku frelsi háskólakennara, þó að það sé að sjálfsögðu ekki sjálfgefið, innan háskóla sem reknir eru á þann hátt.“ Þetta segir Þorsteinn Gunnarsson, rektor Háskólans á Akureyri. Við þessum orðum hans eru engin mótrök, ekki í nefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar og ekki í þeim textum sem meiri hluti menntamálanefndar vísar til. Ég spyr þá sem hér taka þátt í umræðum á eftir af hálfu þessa meiri hluta: Af hverju ekki? Af hverju er ekki reynt að svara þessum rökum Þorsteins sem varða sjálfan kjarna málsins, það rekstrarform sem hæstv. menntamálaráðherra hefur fallist á að valið verði á hinn nýja skóla, sem að miklu leyti er búinn til úr væntanlegri gjöf ríkisins með Tækniháskólanum til Verslunarráðs og annarra eigenda? Af hverju er þessu ekki svarað? Hinn vitnisburðurinn er ögn lengri en þó ekki svo langur að hann eigi að ofbjóða áheyrendum mínum hér, og það er líka kjarnagrein um háskóla og rekstrarform og er eftir annan rektor, sjálfseignarstofnunar í þetta skipti, Runólf Ágústsson, rektor Viðskiptaháskólans á Bifröst. Hún heitir „Um frelsi háskóla, stjórnun og rekstrarform“. Þessi grein sem birtist í Morgunblaðinu miðvikudaginn 29. desember, 2004, er svona, með leyfi forseta: „Hvarvetna í hinum vestræna heimi er frelsi háskóla talið á meðal þeirra grunngilda sem nútímasamfélög byggjast á. Slíkt frelsi er í raun þríþætt, akademískt, stjórnunarlegt og fjárhagslegt. Í akademísku frelsi felst frelsi háskólastúdenta til lærdóms og háskólakennara til kennslu, þekkingarleitar og rannsókna án takmarkana eða hindrana vegna landslaga, reglna og skipulags viðkomandi háskóla eða utanaðkomandi samfélagslegs þrýstings. Mikilvægi akademísks frelsis varðar ekki einungis kennara eða nemendur, heldur samfélagið allt. Það eru langtímahagsmunir lands og þjóðar að frelsi æðri menntunar sé tryggt til þess að frjáls þekkingarsköpun eigi sér stað án íhlutunar ríkisvalds eða hagsmunaaðila. Þegar ríki, atvinnulíf eða aðrir hagsmunaaðilar stýra kennslu og rannsóknum með beinum hætti ráða skammtímahagsmunir eða sérhagsmunir sem ganga gegn heildarhagsmunum samfélagsins. Í Bandaríkjunum var sameiginlegum grunnreglum um akademískt frelsi komið á árið 1940 með sérstakri yfirlýsingu samtaka bandarískra prófessora og samtaka bandarískra háskóla. Hæstiréttur landsins úrskurðaði árið 1967 að akademískt frelsi nyti stjórnarskrárbundinnar verndar“ - eins og minnst var á í orðum Þorsteins Gunnarssonar - „og sagði bandarísku þjóðinni bera skyldu til að varðveita það enda hefði slíkt óviðjafnanlegt gildi fyrir hana, en ekki einungis þá kennara sem í hlut ættu.“ Undir fyrirsögninni „Stjórnunarlegt frelsi“ segir Runólfur svo þetta, með leyfi forseta: „Það skiptir máli að háskólar ráði sér stjórnunarlega og að þar gildi jafnframt skýrar og hlutlægar reglur um ráðningar og uppsagnir akademískra starfsmanna. Sú vernd er mikilvæg til að tryggja akademískt frelsi þeirra en tækifæri skólanna til að segja sömu starfsmönnum upp á málefnalegum grundvelli, t.d. vegna almennrar vanhæfni eða brots í starfi, skiptir einnig máli og þurfa báðir þessir þættir að vera tryggðir með þeim hætti að fullnægjandi sé.“ Undir fyrirsögninni „Fjárhagslegt frelsi“ kemur þetta næst frá Runólfi, enn með leyfi forseta: „Ef háskóli er háður fjárveitingum frá einum aðila, opinberum eða einkaaðila, getur slíkt takmarkað frelsi hans, sérstaklega ef honum er meinað að afla tekna frá öðrum. Háskólar eiga því skilyrðislaust að hafa frelsi til að skapa sér tekjur með kennslu, rannsóknum eða annarri starfsemi.“ Þá kemur millifyrirsögnin „Rekstrarform háskóla og frelsi þeirra“, og eftir henni er þetta, með leyfi forseta: „Skipta má íslenskum háskólum í þrjá flokka eftir því í hvaða rekstrarformi þeir eru. Ríkisreknum háskólum er hætt við ríkisafskiptum á öllum sviðum og geta þar með verið háðir pólitískum áhrifum valdhafa hverju sinni. Sagan geymir fjölda dæma um slík afskipti ríkisvaldsins af málefnum háskóla sinna, t.d. í Sovétríkjunum á tímum kalda stríðsins. Akademískt frelsi slíkra skóla hérlendis er þó vel tryggt með ákvæðum almennra háskólalaga um ríkisháskóla og sérlögum um þá. Stjórnunarlegu frelsi ríkisháskóla til að halda uppi eðlilegri starfsmannastjórnun og gæðum í rannsóknum og kennslu eru hins vegar veruleg takmörk sett,“ - segir Runólfur Ágústsson - „sérstaklega með ákvæðum laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Ríkisháskólar hafa jafnframt mjög takmarkað fjárhagslegt frelsi. Skóli sem á sig sjálfur og starfar í samfélagslegum tilgangi er hins vegar vel til þess fallinn að tryggja akademískt frelsi enda er þetta rekstrarform algengasta rekstrarform hágæðaháskóla vestanhafs. Mikilvægt er þó að um frelsisþættina þrjá sé fjallað í skipulagsskrá og reglugerð skólanna. Sjálfseignarháskólar hafa stjórnunarlegt frelsi, bæði hvað varðar almenna stjórnun skólanna í heild, stjórnun starfsmannamála, gæðamála í kennslu og rannsóknum sem og eðlilega og nauðsynlega þátttöku kennara og annarra starfsmanna í akademískri stjórnun slíkra skóla. Sjálfseignarháskólar hafa einnig fullt fjárhagslegt frelsi til tekjuöflunar. Þriðja rekstrarformið sem nú er til umræðu eru háskólar í eigu utanaðkomandi aðila. Skipulagsheild sem er í eigu einhvers verður ávallt háð eiganda sínum. Hluthafar eða aðrir sem eiga háskóla, ráða honum beint eða óbeint, enda eru ekki í gildi hérlendis almenn lög eða reglur sem setja skorður við slíku.“ - Ég vek athygli á þessari setningu og endurtek hana: „Hluthafar eða aðrir sem eiga háskóla, ráða honum beint eða óbeint, enda eru ekki í gildi hérlendis almenn lög eða reglur sem setja skorður við slíku.“ Greinin heldur síðan áfram svona, með leyfi forseta: „Utanaðkomandi eignarhald skerðir því að óbreyttu nauðsynlegt innra sjálfstæði háskóla. Akademísku frelsi slíkra skóla er þá ógnað þar sem ólíklegt er að fræðimenn eða kennarar gangi gegn hagsmunum eigenda skólans. Stjórnunarlegu frelsi eru jafnframt nokkur takmörk sett þar sem skólinn stýrir sér ekki sjálfur, heldur starfa stjórnendur hans í umboði eigenda og erfitt er að tryggja sjálfstæði fræðimanna og kennara í slíku fyrirkomulagi. Hlutafélagaskólar hafa hins vegar fullt fjárhagslegt frelsi.“ Þá er komið að niðurstöðu greinar Runólfs Ágústssonar, þessarar stuttu en mjög skýru og skörpu greinar, með leyfi forseta: „Það er mat mitt að frelsi háskóla sé lykilatriði í starfsemi þeirra. Ég tel jafnframt að frelsi og sjálfstæði háskóla sé grundvallaratriði fyrir íslenskt samfélag í heild, þróun þess og velferð. Við eigum að hverfa frá ríkisreknum háskólum þar sem slíkt rekstrarform tryggir ekki mikilvæga þætti varðandi sjálfstæði háskóla og er hamlandi fyrir þá skóla sem við slíkt rekstrarform búa. Óheppilegt er að fara inn á braut hlutafélagavæddra háskóla þar sem slíkt rekstrarform tryggir ekki heldur fullkomið sjálfstæði háskóla. Sjálfseignarform er heppilegast til að tryggja frjálsa, sjálfstæða, öfluga og framsækna íslenska háskóla. Þar eigum við að fylgja fordæmi bestu og virtustu háskóla Bandaríkjamanna, sem flestir eru reknir sem slíkir og Dana sem hafa breytt öllum sínum háskólum í sjálfseignarstofnanir með breiðri pólitískri sátt í danska þinginu. Háskólasamfélagið hérlendis á jafnframt að setja sér sameiginlegar grundvallarreglur til að tryggja akademískt frelsi, gæði í háskólastarfi og sjálfstæði háskóla. Slíkri „stjórnarskrá“ íslenskra háskóla ættu allir þeir skólar að lúta sem vilja bera sæmdarheitið háskóli. Samstarfsnefnd háskólastigsins og ráðuneyti menntamála eiga að hafa frumkvæði að þessari mikilvægu vinnu.“ Þetta var grein Runólfs Ágústssonar. Ég tel hana ákaflega merka, m.a. í því efni að höfundurinn telur heppilegast að allir háskólar séu reknir í sjálfseignarformi, að ríkisháskólunum sé sem sé breytt í sjálfseignarstofnanir. Ég ætla ekki hér og nú að taka fortakslaust undir það en þetta eru afar athyglisverðar hugmyndir og reyndar í miklu samræmi við ýmislegt sem rætt hefur verið og lagt til á Háskóla Íslands þar sem deildarforsetar hafa talað um sjálfseignarstofnanir, að Háskólinn sé það og jafnvel einstaka deildir háskólans. Þá er nú Bleik brugðið uppi í háskóla þegar hann kemst að því að þetta tal er allt marklaust og vitleysa, að meiri hluti menntamálanefndar telur afar ábyrgðarlaust að reka háskóla á þann hátt, og fer auðvitað að snúa sér við þegar þeir sjá að hv. þingmenn Dagný Jónsdóttir, Hjálmar Árnason, Sigurður Kári Kristjánsson, Kjartan Ólafsson og Gunnar Birgisson eru á móti því rekstrarformi og telja aðeins tvennt koma til greina, annars vegar opinbera skóla, ríkisskóla sem heyri þá beint undir ríkið, eða þá hlutafélagsskóla, að ekkert sé þarna á milli vegna þess að það sé afar óábyrgt að reka skóla sem sjálfseignarstofnanir. Að hinu leytinu, og það kemur beint inn í þessa umræðu, er Runólfur Ágústsson hér að segja það ósköp einfaldlega að háskólar í hlutafélagsformi séu varasamir. Hann ræður frá því að menn reyni við slíkar tilraunir. Hann segir um hlutafélagaháskóla, með leyfi forseta: „Hluthafar eða aðrir sem eiga háskóla, ráða honum beint eða óbeint, enda eru ekki í gildi hérlendis almenn lög eða reglur sem setja skorður við slíku. Utanaðkomandi eignarhald skerðir því að óbreyttu nauðsynlegt innra sjálfstæði háskóla.“ Þessi grein var nú ekki send í umsagnarformi til meiri hluta menntanefndar sem slíkrar. En hún er þáttur í umræðu um háskóla og rekstrarform þeirra þannig að meiri hluta nefndarinnar hefði átt að vera í lófa lagið að afla sér hennar og líta á hana sem eins konar umsögn um það frumvarp sem hér er til umræðu og svara þeim rökum sem þar koma fram því þeim er ekki svarað í þeim gögnum sem meiri hluti menntamálanefndar styður sig við og hefur tekið heils hugar og 100% undir. Þar er ekkert svar við þessum rökum. Þar engin umfjöllun um þessa hluti sem Runólfur er hér að segja. Þar er engin tilvísun til þess hvernig þessu rekstrarformi er háttað t.d. í Bandaríkjunum, sem við kunnum að hafa ýmislegt við að athuga hvert og eitt okkar. Eitthvað fer það kannski eftir pólitík. En þar er viðurkennt að háskólar séu einna bestir í heimi. Það sem m.a. gerir þá svona góða er það að þeir njóta yfirleitt og alla jafna verulegs sjálfstæðis. Hvernig eru þeir reknir? Jú, þeir eru margir reknir sem eins konar sjálfseignarstofnanir. Bara í þessum greinum og síðan í fyrirspurnum okkar úr 2. umr. hafa því komið fram alvarlegar spurningar um hlutafélagsformið, spurningar sem meiri hluti menntamálanefndar hefur ekki svarað og hefur ekki komið með mótrök við þeim rökum sem hér hafa verið talin fram, stór og mikil, nema þessi þrenn sem Gunnar Birgisson, hv. formaður menntamálanefndar, taldi hér fram áðan og ég hef farið yfir, sem voru þau að sjálfseignarstofnanir með fleiri stofnaðilum en einum væri flókið, síðan - var það ekki? - að ef þyrfti að slíta sjálfseignarstofnun þá fengju menn ekki peningana sína aftur. Svo var eitthvað það þriðja sem ég treysti mér ekki til þess að leita að hvað var. Ég held ég sé ekki með það blað sem ég rissaði þetta niður á. Nú er þar til máls að taka, forseti, að hér er ekki um að ræða, má ég segja, bara eitthvert hlutafélag, eitthvert svona hlutafélag úr kennslubók eða almennt hlutafélag áhugamanna eða einhvers konar hugsjónamanna um framgang menntunar heldur er um að ræða hlutafélag sem ákveðnir aðilar í íslensku samfélagi hafa tekið sig saman um að stofna. Þeir aðilar eru fulltrúar atvinnulífsins og mega bera það sæmdarheiti þó í raun sé hér aðeins um að ræða fulltrúa annars af hinum frægu aðilum vinnumarkaðarins, annars af þeirri tvennd sem oft er talin mynda atvinnulífið, þ.e. fulltrúa atvinnurekenda. Ég vil taka fram að ég fagna áhuga þeirra og fjárframlagi til menntunar. Það hefur lengi verið beðið eftir því að þeir legðust með á árar í þessum róðri og þeir hafa nú með þessum hætti gert það mjög myndarlega og lofað auknu framlagi á næstu árum, fyrir utan auðvitað það að hinn stærsti þessara þriggja hluthafa sem hér er um að ræða hefur á margan hátt staðið sig vel í að reka tvo skóla, annars vegar Verslunarskóla Íslands og hins vegar skóla á háskólastigi, Háskólann í Reykjavík, sem reyndar er rekinn sem sjálfseignarstofnun og kannski á það ákveðinn þátt í því hvað þar hefur þó tekist vel til. Þetta eru þrír aðilar. Þetta eru Samtök atvinnurekenda og Samtök iðnaðarins án þátttöku verkalýðshreyfingarinnar. Þeir hafa auðvitað ákveðna hagsmuni í huga í því sem þeir eru að færa fram í sínu starfi. Auk þessara hagsmunaaðila þá eru þarna samtök sem einnig eru mynduð innan atvinnulífsins eða meðal atvinnurekenda, þ.e. Verslunarráð Íslands. Þau samtök eru, hvað sem okkur kann að finnast um þau, jákvætt eða neikvætt - oft jákvætt vil ég segja - þau eru auðvitað pólitísk samtök. Þau stjórnast af sérhagsmunum sínum og þörf sinni fyrir áróður og eru pólitísk samtök sem taka pólitíska línu sem við þekkjum ágætlega hér. Verslunarráðið hefur frá stofnun verið boðberi frjálshyggjulausna á vanda samfélagsins, að ég ekki segi nýfrjálshyggjulausna, þau séu nýlíberalísk pólitísk samtök. Þau hafa stundað lobbíisma hér gagnvart þingmönnum og gagnvart ríkisstjórn. Þau hafa verið rekin í nánum tengslum við Sjálfstæðisflokkinn. Það þarf ekki að rekja það mjög lengi en það má sjá það t.d. á því að það eru náin persónuleg tengsl milli Sjálfstæðisflokksins og Verslunarráðsins. Meðan Vilhjálmur Egilsson, hinn góði drengur sem hér var lengi þingmaður og er nú horfinn til annarra starfa ekki alveg óskyldra, var hér á þingi þá var hann framkvæmdastjóri þessa ráðs og sat á þingi fyrir Sjálfstæðisflokkinn og mátti ekki á milli sjá þegar hann kom fram, hvort sem var í ræðustól Alþingis eða í fjölmiðlum, fyrir hvorn hann var að tala, Sjálfstæðisflokkinn eða Verslunarráðið. Hv. þm. Birgir Ármannsson sem nú situr á þingi var líka framkvæmdastjóri Verslunarráðsins. En það má segja um Birgi, sem er sjéntilmaður, að hann hafði siðrænan þroska til þess að skilja á milli og er hættur störfum fyrir Verslunarráðið. Það má enn segja að Þór Sigfússon, sá sem nú er framkvæmdastjóri Verslunarráðs, ágætur maður, glöggur og skýr, hann var sjálfstæðismaður og starfaði í fjármálaráðuneytinu undir stjórn núverandi fjármálaráðherra Geirs Haarde hér fyrr á síðustu öld sem rýrir auðvitað í engu hans orðspor. Þar hafa starfað margir góðir menn, m.a. ég sjálfur, og í mínum störfum þar þá var ég nú svona í eins konar háskóla bæði í pólitík og í fínans-málefnum, hversu svo sem það hefur nú til tekist. Þetta sýnir auðvitað að það er glöggt samhengi milli eins stjórnmálaflokks í landinu og þeirra pólitísku samtaka sem hér er um að ræða og verða ráðandi aðili í þessum nýja skóla ef af stofnun hans verður. Þetta eru sem sé ekki sérstök menntasamtök sem áhugamenn um menntamál, svo sem eins og ég eða Hjálmar Árnason og fleiri slíkir, eiga aðild að eða einhverjir sérstakir hugsjónamenn í þessu efni - skal engan veginn þó dregið úr hug og metnaði þeirra manna sem hér standa á bak við - heldur eru þetta þrenn samtök sem hafa ákveðna afstöðu í samfélaginu, berjast fyrir ákveðinni pólitík og þá sérstaklega Verslunarráðið, vegna þess að hin eru þó meiri hagsmunasamtök þó þau hafi í ýmsum efnum skýra pólitíska stefnu. Hættan við þetta - þá vil ég enn ítreka að ég er ekki að segja að hér sé ég að lýsa sannleika eða með hrakspár - en hættan við það að samtök af þessu tagi eða aðilar af þessu tagi eigi háskóla er því miður fyrir hendi. Það má t.d. spyrja sig að því, forseti, hvernig mönnum líður með það þegar Verslunarráð Íslands eða Samtök atvinnurekenda og Samtök iðnaðarins setja fram ákveðna skýra stefnu sem þau berjast fyrir meðal alþýðu hér á landinu og reyna að hafa áhrif á þingmenn að leggja fylgilag sitt við hvernig þeim mönnum líður í þeim greinum í háskólanum, kennurum og nemendum, sem þetta varðar helst. Tökum sem dæmi skattatillögur Verslunarráðsins sem nú eru nýframkomnar. Verður ekki að búa svo um hnútana að það sé alveg klárt að kennarar í hagfræði, félagsfræði, almennri pólitík í hinum nýja háskóla geti tjáð sig um þessar tillögur ef þeim sýnist, að þeir séu fullkomlega öruggir um að starf þeirra sé engan veginn í hættu ef þeir gera það? Er ekki sjálfsagt að hið akademíska frelsi komi einmitt fram í þessum hlutum? Jú, við skulum vona það og þá verður að ganga sérstaklega frá því þannig, þá verður það að vera þannig, því það sem er kannski hættulegast í þessum efnum, eins og menn þekkja bæði í skólum, í fjölmiðlum og meira að segja í stjórnmálaflokkum, er það að sjálfsritskoðunin hindri menn í að nota það frelsi sem formlega stendur til boða. Það er nú svo að þótt maðurinn sé skepna skýr, þannig að ég vitni nú í kunnan söng um annað dýr, þá er hann stundum svolítið lítill í sér. Þegar við erum að búa til okkar samfélagsform þá þurfum við stundum með formlegum hætti að styrkja möguleika til frelsis, til sjálfstæðrar umræðu, til þess að starf manna gangi fyrir sig eins og það er talið hagfelldast í háskólum með akademísku frelsi, en draga ekki úr því. Þegar aðstæður eru slíkar sem hér hefur verið rakið þá tel ég að það þurfi sérstaklega að ganga frá því að - ef ég má endurorða þetta þá tel ég að það hefði þurft að ganga svo frá því að þegar þetta frumvarp kom til okkar þá væri alveg ljóst að akademískt frelsi væri í þeirri formlegu stöðu að vera tryggt í hinum nýja háskóla eins og það er framast unnt. Er það svo? má spyrja. Annað dæmi um hugsanleg óæskileg áhrif þess að aðilar af þessu tagi eigi háskóla án sérstaks umbúnaðar og sérstakra ráðstafana sem tryggja akademískt frelsi, ekki bara í einhverri skammtímaumræðu eða sérstökum deilumálum heldur í málum sem varða námsframboð skólans og rannsóknastarf hans, þ.e. önnur hætta er sú að eigendurna skorti nauðsynlega framsýni við háskólastarfið, í kennslu og rannsóknum. Það er kunnara en frá þurfi að segja að menn horfa stundum nokkuð skammt á ætlaðar þarfir samfélagsins fyrir menntun og áætla hana í mesta lagi til næstu ára og kannski svona hálfra áratuga og líti á starfsmöguleika framtíðarinnar sem eins konar markað með þarfir sem þarf að uppfylla, líti á rannsóknir þær einar jákvæðar sem svara nákvæmlega þeim vanda sem þeir búa við þá stundina. En eins og áður er rakið, m.a. í greinum þeirra rektoranna, þá er grundvöllur háskólastarfs, bæði kennslu og rannsókna, sá að vera sem óháðastur slíkum sjónarmiðum, að geta lagt stund á bæði fræði til kennslu og til rannsókna án sérstaks tillits til skammtímahagsmuna, án þess að draga úr því að þær eigi möguleika á að vera hagnýtar með öðrum hætti. Hvað er til ráða? Að búa svo um hlutina að akademísku frelsi, m.a. gagnvart þessum efnum, sé í fullkomnu lagi. Það teljum við í Samfylkingunni, stjórnarandstöðunni hygg ég mestallri eða gjörvallri, og þeir merku höfundar sem ég hef vitnað í með ýmsum hætti, að geti best gerst innan sjálfseignarstofnunar, sjálfseignarstofnunar sem væri þannig útbúin að hún dygði sem verkfæri eins langt og hægt er til að gera það sem menn kvarta yfir að þeir þurfi að gera með einkahlutafélaginu og ég tel að séu óþarfar kvartanir eða a.m.k. mjög miklar kröfur. Við teljum að hlutafélagsformið geti ekki búið til þær aðstæður að akademískt frelsi sé þar tryggt. Ef um einkahlutafélagsformið væri að ræða, og í þessu tilviki virðast menn ekki hafa viljað horfa á sjálfseignarstofnunina, væru þó til einhverjar sérstakar leiðir til að draga úr göllum þess og setja inn í það kosti sjálfseignarstofnunarinnar, t.d. með því að blanda formunum saman sem hugsanlegt er og ég þekki t.d. í fyrirtæki sem ég starfaði fyrir - eða þá að setja í einkahlutafélagsreglur skólans einhverjar sérstakar reglur sem drægju úr þeim hættum sem ég taldi upp, þeim hættum sem búnar eru akademísku frelsi í slíkri stofnun. En það eru engar slíkar reglur í samþykktum Hástoðar. Eina reglan sem þar er um starf skólans er sú að framkvæmdastjóri félagsins, sem einnig heitir rektor og sér um daglegan rekstur, ráðningu og frávikningar má ekki viðhafa, með leyfi forseta: „óvenjulegar eða meiri háttar ráðstafanir.“ Í hinu skriflega svari sem vitnað var til og kennt er við Guðfinnu Bjarnadóttur er rætt aðeins betur um þetta og talað um að það sem skipti máli sé hvernig háskólaráðin starfa. Sagt er frá því að í hinum nýja háskóla eigi að vera, eins og í Háskólanum í Reykjavík, annars vegar háskólaráð og hins vegar einhvers konar framkvæmdastjórn sem er skipuð rektor, deildarforsetum og framkvæmdastjóra. Rektor, deildarforsetar og framkvæmdastjóri eru beint eða með einum millilið ráðnir hjá stjórninni og þess vegna er stjórnunarlegt, akademískt frelsi ekki fyrir hendi því einn hluti þess er auðvitað sá að starfsmenn, að háskólakennarar og nemendur eigi hlut að því ráði sem fer með hin daglegu málefni háskólans og líka þeirri stofnun þar sem lagt er á ráðin um framtíð hans og námsbrautir af ýmsu tagi. Ég verð að segja, eins og áður hefur komið fram, að umsögn meiri hluta menntamálanefndar er sérkennileg um þetta, sem kemur fram í þeim texta sem var lesinn áðan, því meiri hluti menntamálanefndar telur ekkert athugavert við að einkahlutafélagið búi sér til stjórn sem jafnframt sé háskólaráð þannig að í háskólaráðinu sitji enginn af kennurum skólans, starfsmönnum hans, rannsóknarmönnum eða nemendum. Hins vegar segir í áliti meiri hluta menntamálanefndar að hún voni að í störfum sínum geti háskólaráð fengið starfsmenn og nemendur til ráðgjafar eftir því sem við á hverju sinni. Það er því ráð meiri hluta menntamálanefndar og hún gerir sig mjög ánægða með það, m.a. hv. þm. Dagný Jónsdóttir, fyrrverandi framkvæmdastjóri stúdentaráðs Háskóla Íslands, og að ég hygg stúdentaráðsliði á sínum tíma og hv. þm. Hjálmar Árnason sem m.a. hefur verið skólameistari á Suðurnesjum og kemur úr kennarastétt, að það sé nægileg ráðstöfun fyrir nemendur og kennara að þeir séu til ráðgjafar fyrir háskólaráðið. Fram kemur líka í áliti meiri hlutans, sem er lofsvert, að hann hefur ákveðnar áhyggjur af málinu. Til dæmis segir svo, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að eðlileg þátttaka starfsmanna og nemenda í stjórn skólans verði tryggð og að þeim samskiptum verði fundinn eðlilegur farvegur.“ Þessi setning þýðir að hún er ekki tryggð nú þannig að meiri hlutinn treystir því að þetta verði tryggt einhvern tíma síðar. Þegar búið er að samþykkja frumvarpið verði fundinn einhver eðlilegur farvegur, einhvern tíma síðar, einhvern tíma þegar málið er komið úr höndum þingmanna, hinna kjörnu fulltrúa sem eiga að gæta hagsmuna allra landsmanna og varðveita fé þeirra, en hvort tveggja kemur hér við sögu eins og áður hefur verið rakið. Ég auglýsi eftir því að fulltrúar meiri hluta menntamálanefndar skýri fyrir okkur hvernig þeir vonast til að áhrifin verði tryggð, þátttaka verði tryggð, og hver sé hinn eðlilegi farvegur nemenda, kennara og annarra starfsmanna skólans sem kemur greinilega ekki fram í aðild hans að háskólaráði né neins konar annarri stjórnstofnun við skólann sem mark sé takandi á, því eftir því sem segir í texta sem meiri hlutinn hefur lýst sig 100% sammála er undir háskólaráðinu, sem jafnframt er stjórn einkahlutafélagsins, einungis um framkvæmdastjórn að ræða þar sem rektor situr með helstu samstarfsmönnum sínum sem hann hefur ráðið sjálfur. Öll treystum við ágætlega Guðfinnu Bjarnadóttur, rektor Háskólans í Reykjavík. Það er gott að við gerum það, hún hefur staðið sig vel í háskólanum og virðist vera góður skólamaður og kona með munninn fyrir neðan nefið, sem er kostur, með bein í nefinu, sem er annar kostur, og þar að auki með töluverða framsýni í skólamálum og ágæt tengsl við atvinnulífið. Við treystum henni vel. En henni getur sleppt. Eina tryggingin fyrir akademísku frelsi í háskóla þeim sem á að koma er Guðfinna Bjarnadóttir eða annar sá rektor eða starfsmaður sem hefur hlutina á hreinu, því það er enginn formlegur umbúnaður í hinum miklu pappírum tveimur, sem eru náttúrlega það eina sem mynda skólann enn þá, um þau áhrif kennara, nemenda og starfsmanna og um þá vernd og það öryggi sem þeir þurfa að hafa til þess að þarna ríki akademískt frelsi. Rétt að rifja það upp, af því að við ræðum um þetta háskólaráð sjö manna úr atvinnulífinu sem skipaðir eru frá Verslunarráði Íslands, Samtökum atvinnurekenda og Samtökum iðnaðarins án þátttöku nemenda, kennara eða annarra starfsmanna, að í Viðskiptaháskólanum á Bifröst, sem er sjálfseignarstofnun, er þessu öðruvísi háttað. Þar er stjórnin þannig að einn skipar ráðherra, tveir eru fengnir úr atvinnulífinu valdir af fulltrúaráði skólans og tveir eru ættaðir frá skólanum, einn er fulltrúi gamalla nemenda sem þar eru margir og traustir. Við það býr auðvitað ekki hinn nýi háskóli enn, en hann á nú þegar í nokkurn sjóð að ganga þar sem eru fyrrverandi nemendur Tækniháskólans og Háskólans í Reykjavík þó hann búi ekki að sama sjóði og Viðskiptaháskólinn á Bifröst. Síðan skipa starfsmenn og nemendur einn í sameiningu í háskólaráð Viðskiptaháskólans á Bifröst. Þarna var því bein fyrirmynd. Þetta má auðvitað gagnrýna og mönnum má finnast hvað sem er um þetta, en þarna var bein fyrirmynd og það var kosið að fara ekki eftir henni. Niðurstöður mínar og okkar í þessu efni sem ég hef fjallað um í lengra máli en ég ætlaði upphaflega, en það verður að vera svo, eru þessar: Í fyrsta lagi tel ég mig hafa sýnt fram á að akademískt frelsi er nauðsynlegt háskólastarfi. Án þess er enginn háskóli, sine qua non. Í öðru lagi tel ég mig hafa sýnt fram á að einkahlutafélagsformið eða hlutafélagsformið yfir höfuð á ekki vel við háskólastarfsemi. Veit ég það sem fram hefur verið tekið að í stofnskrá Hástoðar er tekið fram að hagnaður eigi að renna aftur til skólastarfsins. Veit ég líka að breyta má þeirri stofnskrá með 2/3 hlutum atkvæða manna sem hafa yfir að ráða 2/3 af hlutafé. Verslunarráð eitt gæti gert það á næsta aðalfundi félagsins. Ég er ekki að spá því en hins vegar vitum við ekkert, það er engin trygging fyrir því heldur hverjir eiga félagið í framtíðinni. Hlutirnir eru til sölu, hlut í félaginu má selja og kaupa, við vitum ósköp einfaldlega ekkert um það. Eina trygging okkar liggur í því að menntamálaráðherra hverju sinni hafi vit á að fylgjast með samningi sínum við þennan skóla sem og aðra. Í þriðja lagi er engin tilraun gerð til þess í samþykktum félagsins að búa svo um hnútana að bættir séu þeir gallar sem hlutafélagsformið veldur óhjákvæmilega, að haldið verði uppi akademísku frelsi í skólanum og gengið frá því eins og verða má. Í þessari stöðu er nokkuð erfitt fyrir okkur samfylkingarmenn og stjórnarandstæðinga aðra að hreyfa okkur. Málið er frágengið. Það kemur hér sem gervimál. Það er kynnt þannig að ekkert má hreyfa. Í tillögur okkar til breytinga er ekki tekið, þær skipta engu máli og við urðum vör við það í menntamálanefndinni að það er búið að sauma þannig saman félög ýmis sem álit höfðu á þessu í upphafi, verkfræðinga og tæknifræðinga t.d., að þau hafa sagt við sjálf sig: Ja, við höfum fjölmargar athugasemdir við þetta en núna er þetta orðið áður en það kemur í þingið og best að reyna að hafa áhrif til góðs. Það er kannski líka afstaða okkar sem stöndum að áliti 1. minni hluta menntamálanefndar vegna þess að við leggjum til að hinn nýi háskóli verði einfaldlega að sjálfseignarstofnun, breyti rekstrarformi sínu í það með þeim ýmsu kostum sem ég hef talið fram og reyni jafnframt að draga úr göllum sem þeir telja vera á því formi með sérstökum ákvæðum eða reyni að semja sig með einhverjum hætti að þeim göllum. Það viljum við gera með því að bæta við háskólalögin ákvæði um að háskólar einkaaðila séu einungis stofnaðir á þann hátt að þeir séu sjálfseignarstofnanir. Ég gekk frá áðan í umræðunni, og biðst afsökunar á því, þannig að ég missti að mestu af kafla í ræðu hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar en ég hygg að það sé ekki mjög gengið á tíma þingmanna þó ég rifji hann upp. Í háskólalögunum sem samþykkt voru 1997 eru óljós ákvæði, a.m.k. þeim sem hafa greindarvísitölu í kringum 90 eins og allir aðrir en hv. þm. Pétur H. Blöndal, samanber umræðuna í gær. Þar segir þetta, með leyfi forseta: „Ríkisreknir háskólar eru sjálfstæðar ríkisstofnanir sem heyra stjórnarfarslega undir menntamálaráðherra og lúta stjórn samkvæmt sérstökum lögum um hvern skóla. Háskólar geta verið sjálfseignarstofnanir og starfa þá eftir staðfestri skipulagsskrá. Heimilt er einkaaðilum að stofna háskóla að fengnu samþykki menntamálaráðherra.“ Það sést ekki í greinargerð, í framsögu eða umræðum hvað hér er átt við. Það er klárt að einkaaðilum er heimilt að stofna háskóla, en orðanna hljóðan er þannig að það er óljóst hvort þeim er heimilt að stofna hann eins og þeim sýnist, að fengnu samþykki menntamálaráðherra, eða hvort þeir eiga þann kost einan að stofna hann sem sjálfseignarstofnun. Ég ætla ekki að skera úr um þetta. Menntamálaráðherra hefur auðvitað gert það fyrir sína hönd því hún hefur ekki leiðbeint stofnendum hins nýja háskóla með þeim hætti að þeir eigi að setja þetta í sjálfseignarstofnun. Túlkun menntamálaráðherra er því skýr. Það sem við einfaldlega leggjum til er að það verði þannig að einkaaðilar geti stofnað háskóla, sem er nánast óumdeildur hlutur hygg ég, en þá aðeins með því formi að þeir fái annars vegar samþykki menntamálaráðherra og hins vegar sé sá háskóli sjálfseignarstofnun. Þetta er niðurstaða okkar og við bíðum eftir viðbrögðum þingheims við henni. Ég tel að þó ýmislegt megi að aðdraganda málsins og gangi hans finna og ekki sé víst hvernig fer um þennan nýja skóla, sem ég þó óska allra heilla ef af verður, þá væri hann betur kominn í formi þessarar sjálfseignarstofnunar og ef svo væri þá væri með hreinu hjarta hægt að styðja hann til þeirrar björtu framtíðar sem hans vonandi bíður.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér afnám laga um Tækniháskóla Íslands. Það hafa verið langar umræður í dag og kannski ekki beint um það atriði að afnema lögin sjálf, heldur í rauninni hvað taki við eftir það og er það eðlilegt, enda hefur framhaldið verið að mótast síðustu vikur og ekki síst í ljósi þess að hv. menntamálanefnd hefur farið fram á skýr svör við ýmsum spurningum. Hv. formaður menntamálanefndar, Gunnar Birgisson, fór hér yfir nefndarálit meiri hlutans og ætla ég ekki að endurtaka það en vil þó ítreka nokkur atriði. Þegar frumvarpið kom fyrst fram hafði ég einkum áhyggjur af þrennu: frumgreinadeildinni, heilbrigðisgreinunum og tæknifræðinni. Í fyrsta lagi varðandi frumgreinadeild þá er ljóst og liggur fyrir að nýr háskóli mun sinna náminu líkt og Tækniháskóli Íslands hefur gert. Allir gestir sem komu fyrir nefndina ræddu mikið um mikilvægi frumgreinadeildarinnar, að hún yrði vistuð í hinum nýja háskóla en færi ekki inn í framhaldsskólana. Fulltrúi Samtaka iðnaðarins, Ingi Bogi Bogason, talaði til að mynda um að frumgreinadeildin ætti eftir að eflast í hinum nýja skóla og samstarf við fræðslustofnanir í atvinnulífinu yrði eflt. Hann notaði þau rök í málinu að deildin væri brú yfir í háskólanám og því eðlilegra að hafa hana innan hins nýja skóla en ekki t.d. í iðnskóla. Deildin verður án gjalda og hefur stjórn skólans komist að samkomulagi við nemendur deildarinnar um að þeir fái fyrstu tvö árin gjaldfrí þegar þeir komast upp á háskólastigið en greiði skólagjöld síðasta árið í því námi. Það er mjög ánægjulegt til þess að vita að nemendur virðast sáttir við þá lendingu og ég tel það vera fyrir öllu. Varðandi heilbrigðisgreinarnar þá bárust nefndinni svör þar sem fram kom að námið í meinatækni og geislafræði muni flytjast til Háskóla Íslands. Ég tel það mjög jákvætt og það er mikill vilji allra aðila til þess að sá flutningur gangi sem best fyrir sig og þá ekki síst starfsfólksins vegna. Það er ljóst að mikil samlegðaráhrif munu nást fyrir námið þegar það flyst í læknadeildina. Nefndarmenn höfðu einna mestu áhyggjurnar af tæknifræðináminu, enda mikil áhersla á að efla það nám. Ég skynja það svo að ein af meginforsendum þessarar sameiningar sé einmitt að efla tæknifræðina. Ég tek mark á orðum rektors Tækniháskóla Íslands, Stefaníu Karlsdóttur, þar sem hún segir að hún treysti því að skilningur sé til staðar hjá stjórnendum hins nýja skóla á því að efla stöðu tæknifræðinnar. Einnig segir Guðfinna Bjarnadóttir, rektor hins nýja skóla, að mikil áhersla verði lögð á tæknifræðinámið og ekki síst með því að bjóða í fyrsta sinn upp á framhaldsnám í tæknifræði. Í þessu ljósi tel ég afar mikilvægt að hafa fengið hér fram yfirlýsingu menntamálaráðuneytisins, en þar kemur fram að stefnt sé að því að framboð í tæknigreinum verði eflt og aukið á komandi árum. Ég er þeirrar skoðunar að skoða beri kosti þess að hefja kennslu í tæknifræðum í fleiri skólum og þá sérstaklega þeim ríkisreknu til að fjölga valkostunum. Mér finnst að þetta ætti að geta gengið fljótlega, sérstaklega í ljósi yfirlýsinga menntamálaráðuneytisins. Mér finnst brýnt að slíkt nám sé einnig í boði í ríkisreknum háskóla, enda er samkeppni um framboð greina eitt af því besta sem hefur hent margar greinar sem ekki bjuggu við samkeppni áður. Ég vil því hvetja ríkisrekna háskóla til að hefja undirbúning og sækja um að fá að bjóða upp á tæknifræðinám hið fyrsta. Mér finnst að í þessari umræðu sé líka gott fyrir okkur að íhuga fyrir hvaða aðila það komi sér best að efla tæknifræðinám en það er einmitt atvinnulífið og nákvæmlega þeir aðilar sem eru bakhjarlar hins nýja skóla. Það hefur komið fram í máli ýmissa að þeir eru tortryggnir út í hið nýja fyrirkomulag. Það er náttúrlega ljóst af umræðunni sem átt hefur sér stað um rekstrarform hins nýja skóla að stjórnvöld eiga eðlilega að sinna eftirliti sínu með slíku félagaformi. Ég velti því upp hér hvort ekki sé hægt að slá á þá tortryggni ef menn vita til þess að eftirlitið er virkt og ráðuneytið fylgist með því að samþykktum sé ekki breytt. Það er alveg ljóst að þetta eftirlit er tryggt í kennslusamningi og á það helst við um gæði, námsframboð og fleira. Virðulegi forseti. Á heildina litið efast ég ekki um að þessi sameining mun verða til þess að efla verk- og tæknifræðinám enn frekar og þar skiptir samvinnan við atvinnulífið meginmáli. Ég ítreka það að þeir sem vinna málið áfram líti á nefndarálitin og geri sér grein fyrir þeirri umræðu sem átt hefur sér stað í þinginu um málið. Ég held að óhætt sé að fullyrða að við viljum öll efla verk- og tæknifræðinám í landinu en okkur greinir kannski á um aðferðir. Ákveðnar leiðir hafa verið ákveðnar og leggur meiri hluti menntamálanefndar blessun sína yfir þær. Hins vegar er ljóst að fínpússa þarf ákveðin atriði og hægt er að nefna sem dæmi aðkomu nemenda og starfsmanna að stjórnun skólans og nefndarmenn sem sóttu fundi í nefndinni vita að við í meiri hlutanum lögðum áherslu á það atriði. Fram hefur komið þrýstingur frá nemendum og kennurum að klára málið, enda erum við að tala um 2.500 manns sem eru í óvissu. Ekki hefur verið unnt að kynna skólann fyrir næsta vetur og fólki þykir eðlilega óþægilegt að vera í þessari óvissu. Mælum við því með að málið klárist á þessu stigi.

Forseti. Ég ætla ekki að tefja þetta lengi eða meira. Mig langar að vita tvennt eftir þessa stuttu ræðu hv. þm. Dagnýjar Jónsdóttur. Í fyrsta lagi hvort hún telji æskilegt að koma upp tæknifræðinámi við annan skóla en þennan hlutafélagsskóla, svo sem Iðnskólann í Reykjavík eða Háskóla Íslands eftir atvikum. Í öðru lagi vil ég vekja athygli þingmannsins á þessu orðalagi á fyrstu síðu í nefndaráliti hennar og fleiri þingmanna í meiri hlutanum, með leyfi forseta: „Hvað varðar skólagjöldin kemur fram í svörunum að innheimta þeirra geri skólanum kleift að efla námið enn frekar og það muni því styrkja stöðu háskólans í samkeppni við erlenda tækniháskóla.“ Það sem mig langar til að spyrja um, vegna þess að þetta kemur fram ekki bara sem svar heldur líka sem afstaða meiri hlutans: Á þetta einungis við um þennan skóla eða á þetta kannski við um fleiri skóla? Á þetta við t.d. um Háskóla Íslands, að innheimta skólagjalda þar, almennra skólagjalda í grunnnámi, muni gera skólanum kleift að efla námið enn frekar og styrkja stöðu háskólans í samkeppni við erlenda háskóla?

Virðulegi forseti. Varðandi fyrra atriðið. Já, ég tel æskilegt að koma á tæknifræðinámi annars staðar og þá legg ég áherslu á ríkisrekinn háskóla eins og ég sagði áðan, ég hvatti ríkisrekna háskóla til þess að hefja undirbúning þess hið fyrsta. Við vitum náttúrlega ekki um hvaða ríkisháskóla ætti að vera að ræða, en kannski væri eðlilegt að það væri Háskóli Íslands, enda verkfræðideild þar til staðar og hægt að bjóða upp á tæknifræðinám. Ég vil ekki útiloka aðra, ég veit ekki hvaða metnað Háskólinn á Akureyri hefur. Varðandi afstöðu til skólagjalda er það tíundað í nefndaráliti meiri hlutans að þetta er skoðun sem kemur fram í svari sem nefndin fékk. Þetta er ekki skoðun meiri hlutans, heldur svar sem barst nefndinni.

Forseti. Ég fagna því að þetta er ekki skoðun hv. þingmanns og kannski eru þá fleiri í meiri hluta menntamálanefndar sem ekki hafa þessa skoðun. Um hið fyrra atriði þá er það auðvitað stórmerk yfirlýsing sem hér er staðfest í ræðustóli, að þingmaðurinn telur, sem er hluti af meiri hluta menntamálanefndar, að það eigi að stefna að tæknifræðinámi í ríkisháskóla. Það er skoðun sem við höfum ekki heyrt áður í nefndinni og ekki hefur heyrst áður á þinginu að þetta sé afstaða þingmannsins og þá væntanlega Framsóknarflokksins í nefndinni og á þinginu. Ég lít svo á að þetta séu í raun og veru ákveðin tímamót í umræðu um málið, vegna þess að það er þá eðlilegt að spyrja hv. þingmann og Framsóknarflokkinn, sem er ekki síður virtur, hvernig hún hyggist ganga frá þessu máli í tengslum við afgreiðslu þessa frumvarps, hvort til standi að leggja fram breytingartillögu á einhverju stigi við afgreiðslu málsins, eða með hvaða hætti Framsóknarflokkurinn hyggist reka þetta mál áfram. Ég verð að lýsa því yfir fyrir hönd okkar samfylkingarmanna, og ég gerist svo djarfur að gera það fyrir hönd allrar stjórnarandstöðunnar, að við erum reiðubúin til viðræðna við Framsóknarflokkinn og hv. þingmann um þetta efni. Ég tel að við ættum þá að ræða það að fresta afgreiðslu frumvarpsins um nokkra daga þangað til við höfum komið okkur niður á það að koma þessu í verk, þannig að fólki geti gefist kostur á, eins og við höfum verið að segja allan tímann og virðist vera skoðun Framsóknarflokksins núna, tæknifræðinámi á Íslandi annars staðar en í skóla sem ágætur verður örugglega en er rekinn af einkahlutafélagi og með skólagjöldum.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. Mörður Árnason sé kominn töluvert fram úr sjálfum sér að tala um að hér sé um tímamót að ræða. Ég sagði að það ætti að skoða kosti þess að hefja kennslu í tæknifræðum í fleiri skólum og þá sérstaklega þeim ríkisreknu til að fjölga valkostunum. Þetta er fullkomlega í samræmi við yfirlýsingu frá menntamálaráðuneytinu sem hv. menntamálanefnd barst en í niðurlagi þeirrar yfirlýsingar stendur, með leyfi forseta: „Er að því stefnt að framboð í tæknigreinum verði eflt og aukið á komandi árum.“ Ég get ekki lesið annað út úr þessu en til standi að auka og efla framboð á tæknifræðinámi. Mér finnst það vera mjög jákvætt en ég sé ekki rökin fyrir því að það tengist þessu máli sérstaklega, vegna þess að við erum að klára hér frumvarp um sameiningu tveggja skóla og út af fyrir sig hafa allir aðilar tekið undir að það verði til þess að efla tæknifræðinám. Ég held að það sé mjög vert að efla það enn frekar en það er kannski gott að byrja á þessu og fara síðan að stíga næstu skref. Slíkir hlutir gerast ekki bara einn, tveir og þrír. Ég vil ítreka það að ég er persónulega þessarar skoðunar og tel að við eigum að horfa til þess í framtíðinni, en tel ekki að það tengist þessu frumvarpi beint og að það sé einhver ástæða til að stoppa það út af þessum ummælum.