Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Frsm. (Ingvar Pálmason): Eins og hv. dm. muna, gat hæstv.atvmrh. þess við 1. umr. þessa máls hér í d., að þar sem ekki hefði unnizt tími til að ljúka skuldaskilum við línuveiðarana fyrir nýjár, yrði að flytja frv. þetta, svo að hægt yrði að gera þá upp í skuldaskilasjóði, því að lögin kveða svo á, að skuldaskilunum skyldi lokið fyrir síðastl. nýjár. Eins og sjá má á þskj. 51, þá hefir sjútvn. flutt brtt. við frv., sem ég vænti, að enginn ágreiningur verði um, því að ella koma bráðabirgðalögin ekki að notum.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég er sammála meðnefndarmönnum mínum um afgreiðslu þessa máls, en í sambandi við málið vil ég beina lítilsháttar fyrirspurn til hæstv. stjórnar. Til þess að geta innt af hendi þær greiðslur, sem skuldaskil vélbátaeigenda hafa haft í för með sér, hefir stj. orðið að taka lán. Lánið hefir hún tekið í íslenzkum gjaldeyri, en það undarlega við þessa lántöku er það, að lánveitendum er tryggð greiðsla á láninu í erlendri mynt og yfirfærsluréttur, miðað við núverandi gengi á íslenzkri krónu. Með þessu er lánveitendum tryggt, að þó að gengisfall verði á íslenzku krónunni, þá þurfa þeir ekki að taka það á sig, þótt það hefði annars lent á þeim, eins og öllum öðrum erlendum mönnum, sem eiga hér fé. Ég hygg nú, að fá hefði mátt betra og hagkvæmara lán hjá ýmsum erlendum mönnum, sem hér eiga frosnar inni fleiri millj. kr., og vil því beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stj., hvort hún hafi leitað fyrir sér um lán víðar en hjá stofnunum þeim, sem hún tók lánið hjá.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Í 2. gr. laga um skuldaskilasjóð vélbátaeigenda segir svo: „Stofnfé skuldaskilasjóðs er 1½ millj. króna. Upphæð þessa tekur sjóðurinn að láni, og ábyrgist ríkisstjórnin fyrir hönd ríkissjóðs greiðslu lánsins, enda skal ríkissjóður leggja fram árlega sem styrk til sjóðsins upphæð, sem svarar árlegum afborgunum og vaxtagreiðslum“. Þetta er sú lántökuheimild, sem í lögunum felst. Þar er ekkert tekið fram, hvort lánið skuli tekið innanlands eða erlendis. Það var rétt hjá hv.þm.N.-Ísf., að lánið var tekið í íslenzkum gjaldeyri og á að greiðast í erlendri mynt, miðað við núverandi gengi ísl. krónu, en það er alveg sama og ef það hefði verið tekið í erlendri mynt. Ef það hefði verið tekið erlendis varð vitanlega að greiða það í erlendri mynt. Þetta er því alveg hliðstætt því, að það hefði verið tekið erlendis. Að lánið var tekið hér var sökum þess, að fé þetta stóð til boða, og það þótti því heppilegra að taka það en leita til annara landa. Þá spurðist hv.þm. fyrir um það, hvort nokkuð hefði verið leitað til erlendra manna, sem hér eiga innifrosið fé, um lánið. Um þetta atriði veit ég ekki með fullri vissu. En það er víst, að ekki var auglýst eftir láninu, enda held ég ekki, að til þess hafi verið ætlazt eftir lögunum. Ég býst líka við, að erfitt hefði reynzt að sameina alla þá, sem hér eiga frosnar innstæður í einn aðilja til lánveitingar. Vextir af láni þessu eru 4½% og greiðslutími 15 ár, og verður það að teljast hagstætt eftir því, sem um er að gera.

*Jón Baldvinsson: Mér þykir rétt að geta þess, að engar erlendar stofnanir eða erlendir menn munu eiga hér jafnháar upphæðir inni eins og sá, sem lánið var tekið hjá. Hefði því orðið að taka lánið í smáskömmtum, ef leitað hefði verið til annara, og ég geri ekki ráð fyrir, að nokkur hefði viljað lána þetta fé, nema jafnframt að fá tryggða yfirfærslu á því með ákveðnu gengi. Um lán þetta mun ekki hafa verið leitað til annara en lánveitendanna og eins gufuskipafélags, sem aðeins vildi lána 100 þús. kr. Í þessu sambandi ber þess að gæta, að olíufélögin voru orðin á eftir með yfirfærslur samanborið við aðra. Hafði þannig safnazt fyrir ársyfirfærsla, sem þau áttu rétt á að fá samanborið við aðra og samkv. gjaldeyrislögunum, því að í þeim stendur, að yfirfærsla vegna kaupa á nauðsynjavörum, svo sem kolum, olíu, matvörum, veiðarfærum o. fl., skuli að jafnaði ganga fyrir öðrum yfirfærslum. Ég hygg því, að það hafi verið rétt af stjórninni að taka lánið hjá þessum félögum, enda hefðu engir aðrir innstæðueigendur hér getað uppfyllt lánsheimildina einir. Þá gat stjórnin líka farið þá leið að gefa út bréf samkv. 3. gr.l., en ég held, að menn hafi fengið nóg af kreppubréfum í bili, þó að ekki væri farið að bæta við þau 1½ millj. vegna þessara l. Mönnum er líka miklu ljúfara að fá peninga upp í greiðslur sínar en bréf. Ganga því allir samningar greiðara, þegar menn eiga von á staðgreiðslu í peningum, en ef þeir yrðu að taka bréf upp í kröfur sínar. Að öllu athuguðu held ég því, að stj. hafi gert rétt í því að taka þetta lán, og ég hygg, að hún hefði ekki fengið það með betri kjörum annarsstaðar en þar, sem hún tók það, og þó að leitað hefði verið til útlanda, hefði alveg komið í sama stað niður, hvað kjörin snertir.

*Jón Auðunn Jónsson: Það er rétt hjá hæstv.atvmrh., að það er hvergi tekið fram í lánsheimildinni, hvort bjóða skuli lánið út eða ekki. Það er heldur ekki ákveðið, hvort gefa skuli út handhafaskuldabréf. - Hvað snertir ræðu 4. landsk., þá er ég honum alveg sammála um það, að heppilegra sé að hafa peninga á reiðum höndum við alla samninga en bréf, og í þessu tilfelli sé réttara að hafa peninga til greiðslu en kreppubréf. En það, sem ég vil halda fram, er það, að lánið hefði mátt fá með hagkvæmari kjörum. Þó að félög þau, sem lánið var tekið hjá, væru stærstu eigendur hins innifrosna fjár, þá held ég samt, að réttara hefði verið að bjóða lánið út, svo að fleiri innstæðueigendum hefði gefizt kostur á að kaupa þessi skuldabréf. Það hefði orðið eitthvað seinlegra, en ódýrara, því að ég geri ráð fyrir, að ýmsir erlendir innstæðueigendur hefðu verið fúsir til að láta innstæður sínar á 75 kr. hverjar 100 kr., ef yfirfærsluskylda hefði fylgt. a. m. k. þekki ég eitt firma, sem hefði verið fúst til þess að lána 60–70 þús. kr. með þessum kjörum. Það má vel vera rétt, að félögin, sem lánið var tekið hjá, hafi átt sérstakan rétt á yfirfærslu, en þó hygg ég, að þau hafi ekki fengið neitt hlutfallslega minni yfirfærslur nú að undanförnu en ýmsir aðrir.

*Frsm. (Bergur Jónsson): Allshn. hefir athugað þetta frv. og leggur til með shlj.atkv., að það verði samþ. Eins og menn sjá, er hér um bráðabirgðal. að ræða, sett 28. okt. 1936, og munu þau hafa verið sett með samþ. allra stjórnmálafl. Alþ. Ástæðan til þess, að setja varð þessi bráðalbirgðal., var sú, að í l., sem samþ. voru á Alþ. 1935, og eru nr. 35 1. febr. 1936, þar sem þau ákvæði voru sett inn í l. um kreppulánasjóð, sem ætluð voru til að bæta úr fjárhagsástandi bæjar- og sveitarfélaga, var gert ráð fyrir því, að um 1½ millj. kr. - eða a. m. k. 1 millj. kr. - mundi verða eftir af handhafaskuldabréfum kreppulánasjóðs, eftir að lánveitingum til bænda væri lokið samkv. l. nr. 78 19. júní 1933. En þegar til átti að taka og búið var að auglýsa um 82 hreppsfélög til uppgerðar samkv. l. frá 1936, þá kom í ljós, að ekki nema 300–400 þús. kr. voru eftir af bréfum, sem gefin höfðu verið út eftir bændalögunum. Þess vegna varð annaðhvort að gefa út bráðabirgðal. til þess að heimila kreppulánasjóði að gefa út handhafaskuldabréf, sem gat ekki verið minni upphæð en 1½ millj. kr., til þess að l. kæmu að gagni, eða að fresta algerlega framkvæmdum í þessu efni. En vegna þess að þörfin var svo mjög aðkallandi hjá hreppsfélögunum á að fá þessa hjálp kreppulánasjóðs og sérstaklega að fá uppgerð vegna framfærsluskulda og vondra lána, sem flest þeirra höfðu tekið, til lagfæringar og breyt. í hagfelldari lán, þá var þessi leið valin, með samþ. allra hlutaðeigenda. Ég vil geta þess, að allshn. hefir fengið í sínar hendur skýrslur þessara bæjar- og sveitarfélaga, sem fengið hafa uppgerð, og þá sér maður, hvert gagn hefir orðið af þessum l. um bæjar- og sveitarfélög nr. 35 1. febr. 1936. Þessu er skipt í tvo kafla. Í öðrum eru bæjarfélög, en í hinum hreppsfélög. Bæjarfélögin voru fyrst tekin fyrir. Var það 1½ millj. kr., sem sjóðurinn notaði til þeirra þarfa, sem sé á þann hátt, að breyta erfiðustu lánum kaupstaðanna, sem voru stutt og með háum vöxtum, í lengri og hagkvæmari lán. Afleiðingin varð sú, að í staðinn fyrir það, að áður hvíldi á þeim 25000 kr. í vöxtum og afborgunum, þá er það nú rúmlega 100 þús. kr., svo að vaxta- og afborgunarbyrðin hefir létzt hjá þeim um 150 þús. kr. á ári. Þá voru það hrepparnir. Alls sóttu 82 hreppar um aðstoð. Skuldir þeirra hreppsfélaga voru samtals 2384726,31 kr. Af þessu var eftirgefið 1217384,71 kr., en greiddar af sjóðnum 1167341,60 kr., þar af í kreppubréfum 1085010 kr., og með fátækrajöfnunarfé 82331,60 kr., eða samtals 1167941,60 kr. Raunverulegar skuldir þessara sveitarfélaga voru áður en þau leituðu aðstoðar sjóðsins kr. 2384726,31, en eru nú kr. 1085010. Hefir því hagur þeirra batnað um 1,3 millj. kr. Þá eru eftir um 100 sveitarfélög sem hafa ekki komið til skuldaskila, og er það að einu leyti óheppilegt, sem sé vegna þess, að með uppgerðinni á þessum 82 hreppum fengust gerðar upp að fullu allar fátækraskuldir þeirra í milli, en þær höfðu áður valdið miklu vafstri bæði í hreppum og bæjarfélögum. En eins og áður var sagt, voru ekki allir hreppar gerðir þarna upp, og út af því tekur sjóðsstjórnin fram, að mjög væri æskilegt, að gangskör væri gerð að því, að þessi 100 sveitarfélög væru skylduð til að gera upp fátækraskuldir sínar. Samkv. þeim l., sem sjóðsstjórnin starfaði eftir, og bráðabirgðalögunum frá 28. okt., hafði sjóðsstjórnin heimild til að gefa út handhafaskuldabréf fyrir 3 millj. kr. Bréfin eru í 6 flokkum, og vextir eru 5½%. Lánveitingar, sem þegar eru um garð gengnar, hafa numið í kreppubréfum 1500000 kr. til bæjarfélaga og 1085010 kr. til sveitarfélaga. Það var ekki heimild til að veita seitarfélögum meiri óveðtryggð lán en 5000 kr., en víðast voru til fasteignir fyrir nokkrum hluta lánsins, og aldrei var veitt stærra óveðtryggt lán en 5000 kr. Þetta yfirlit sýnir, að þessi l. hafa gert ákaflega mikið gagn, bæði sveitar- og bæjarfélögum, og komið fjárreiðum þeirra á miklu betri grundvöll en áður var. Þá væri einnig rétt að athuga það, þó að ekki komi till. fram um það við þessa umr., hvort ekki væri rétt að fara eftir þeim bendingum sjóðsstjórnarinnar, að gera upp framfærsluskuldir þeirra sveitarfélaga, sem eftir eru, svo að hægt sé að losna til fulls við þennan draug, sem hefir fylgt þessu síðan sveitfestisákvæðið setti mestan glundroða í mál sveitarfélaganna.

*Jónas Guðmundsson: Ég hafði ætlað mér að flytja brtt. við frv. við þessa umr., en ég hefi satt að segja ekki getað komið því í verk og verð því að láta það bíða þar til við 3. umr. Ég vil benda hv.þdm. á það, sem kom glögglega fram hjá hv.frsm., að það er mikið spursmál, hvort ekki ætti að nota það fé, sem eftir er í sjóðnum, til þess að gera upp þær fátækraskuldir, sem ennþá eru óuppgerðar. Ég vil benda á, að Reykjavík á ennþá útistandandi hjá ýmsum sveitarfélögum um 500000 kr., sem hafa ekki fengizt teknar í gegnum þessa uppgerð. Aftur á móti hefir sá kaupstaður fengið upp undir 300000 kr. frá þeim sveitarfélögum, sem hafa verið gerð upp. Það er nauðsynlegt að fá allar þessar skuldir gerðar upp. Eftir því sem árin líða, er minna og minna farið að skeyta um þessar skuldir. Fjöldi sveitarfélaga hefir ekki farið í kreppulánasjóð vegna þess, að þau blátt afram skákuðu í því skjóli, að þau gætu komizt hjá að greiða þessar skuldir með því að draga það á langinn. Hinsvegar er það, að síðan sjóðstjórnin lauk störfum sínum, en það var 31. des. síðastl. ár, hafa komið beiðnir og tilmæli til stjórnar sjóðsins um frekari lán en við töldum fært að veita og ekki hægt að veita eftir 1. jan. Ég vil sérstaklega benda á eina tegund af lánum, sem sveitarfélögin eru með og eru ákaflega vond viðureignar, en það eru hin svokölluðu sjúkrahúsalán. Ýms læknishéruð hafa gengið saman um að byggja sjúkrahús og hafa tekið til þess misjafnlega heppileg lán. Að þeim hafa venjulega staðið 5–7 hreppar, og stundum ekki allir úr sama sýslufélaginu. Á þessu hefir verið mikil ringulreið og illa verið staðið í skilum með lánin. Þetta er þinginu að sjálfsögðu kunnugt um, því að nú þegar hafa verið teknar upp í fjárlögin 3 slíkar afborganir. Auk þess hafa komið til fjvn. 3 beiðnir um að breyta þessum sjúkrahúsalánum. Sjóðsstjórnin gerði ekkert að því að taka þessi lán til meðferðar, þó að það væri mjög nauðsynlegt. Ýmsar stjórnir sveitarfélaga hafa talið sig þurfa að fá viðbótarlán til þess að geta komið sínum fjármálum á hreinan og betri grundvöll, en það hefir ekki verið hægt að sinna því. Ég mun svo við 3. umr. leggja fram brtt. við þetta frv., og gefst þá tími til að athuga það nánar.

Frsm. (Bergur Jónsson) Ég vil út af þessari tilkynningu hv.þm., að hann ætli sér að flytja brtt. við frv., óska þess, að hann gæfi n. kost á að athuga hana.

Já, ég skal gera það

.

Flm. (Emil Jónsson) Þetta frv. þarf ekki mikilla skýringa við. Það er flutt samkv. ósk Verkfræðingafélags Íslands og Félags akademiskra byggingafræðinga, og efni þess er í stuttu máli að tryggja það, að rétt til þess að kalla sig verkfræðinga, húsameistara eða iðnfræðinga hafi þeir einir, sem til þess hafa leyfi ráðh., en til þess þurfa þeir að fullnægja þeim skilyrðum um menntun, sem frv. setur. Nú er með lögum verndaður réttur ýmissa stétta, svo sem skipstjóra, lækna o. fl., og er þar þó gengið lengra en hér er gert, þar sem ollum almenningi er bannað að inna störf þeirra af hendi. En hér er ekki farið fram á neitt slíkt, heldur aðeins það, að próflausum verkfræðingum og húsameisturum leyfist ekki að nota þessi nöfn, eins og hefir viljað við brenna. Ennfremur er hér tekið upp, að menn skuli hafa próf frá viðurkenndum tekniskum skóla til þess að mega kalla sig raffræðinga, vélfræðinga o. s. frv. Frv. er, eins og ég sagði, flutt fyrir atbeina Verkfræðingafélags Íslands, sem er 25 ára gamalt félag, og Félags akademiskra byggingafræðinga, sem er nýstofnað. Félag iðnfræðinga mun hinsvegar ekki vera til ennþá. Við höfum flutt þetta frv. þrír, sinn úr hverjum flokki, til þess að það yrði ekki gert að flokksmáli. Annars gengur frv. skemmra en ætla mætti, þegar miðað er við hliðstæðar stéttir og atvinnuréttindi þeirra.

*Flm. (Gunnar Thoroddsen): Þetta frv. fer í fám orðum sagt fram á það, að ákæruvaldið sé tekið úr höndum dómsmrh. og fengið í hendur manni, sem stendur utan stjórnmálabaráttunnar. Frv. þetta hefir verið borið fram tvisvar sinnum áður hér á þingi, 1934 og 1935. Í annað skiptið var það afgr. með dagskrá, en í hitt skiptið svæft í nefnd. Eins og þessum málum er nú háttað, liggur ákæruvaldið hjá dómsmrh. En svo heit sem stjórnmálabaráttan er nú orðin og flokkadrættir miklir, fylgir slíku mikil hætta. Þessi hætta er því augljósari, þar sem sannanlegt er, að þessu valdi hefir verið misbeitt stórlega hin síðari ár. Nú á samkv. frv. að taka þetta vald úr höndum hins pólitíska ráðh. Fyrir síðustu kosningar virtist eindrægni um þetta meðal flokkanna. Ákvæði um þetta var tekið upp í starfsskrá Alþfl., og hæstv. núv. forsrh. lýsti þá yfir hinu sama. En á næsta þingi á eftir blés vindurinn úr annari átt. Þá var áhuginn fyrir málinu dofnaður, þegar þeir höfðu sjálfir náð ákæruvaldinu í sínar hendur, til þess að beita því og misbeita eftir eigin geðþótta. Mér þykir rétt að taka þetta fram nú og minnast um leið á mótbárur andstæðinganna gegn frv., þegar það kom fram. Hin helzta, eða jafnvel sú eina var sú, að endurskoðun réttarfarslöggjafarinnar stæði yfir og því væri ekki rétt að taka einn þátt hennar út úr, eins og frv. ætlaðist til. En sjálfir hafa þeir síðan tekið út úr einkamál í héraði og gert breytingar á hæstarétti. Þeir héldu því líka fram, að þessi endurskoðun ætti aðeins að standa yfir örskamma stund og yrði lokið fyrir árslok 1936. En þetta hefir verið með öllu vanrækt, og enn er ekki komið fram frv. um meðferð opinberra mála, sem það atriði, er hér ræðir um, fellur undir. Því eru báðar þessar röksemdir, er andstæðingar báru fram gegn frv., fallnar burtu. Af þeim ástæðum er frv. nú borið fram á ný. Því er enn borin fram hér á þingi ákveðin krafa um tryggingu fyrir því, að opinberri málsókn sé ekki lengur misbeitt. Þetta er krafa þjóðarinnar, og hún nær fram að ganga, hversu lengi sem hlutdrægir og hefnigjarnir valdhafar stympast á móti henni.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Það er rétt, að ég hefi áður lýst yfir fylgi mínu við það, að skipaður verði saksóknari ríkisins. En mál þetta er í n., sem einmitt nú vinnur að heildarlöggjöf um meðferð opinberra mála, sem þetta heyrir undir. Ég veit, að þessi n. hefir starfað mikið og samið frv. um þetta efni, og því er ekki aðeins eðlilegt, heldur sjálfsagt, að þetta mál verði tekið til meðferðar af þeirri sömu n. Það er því næsta einkennilegt, að vera að kasta fram slíku frv. þing eftir þing. Ég býst við, að hv.þd. sé mér sammála um það, að þessi mál séu ekki of vandlega huguð, þótt þessi færa n. fjalli um þau. Frv. um meðferð einkamála lá lengi bæði fyrir stjórn og þingi, og þó komu fram ágallar á því, sem eðlilegt var. Því á ekki að rasa fyrir ráð fram í þessu máli, heldur undirbúa það sem bezt. Lögunum um meðferð einkamála varð að breyta með bráðabirgðalögum, til þess að málarekstur í sumum málaflokkum ræki ekki í strand, þrátt fyrir undangengnar athuganir lögfræðinganna. Ég hygg því, að í þessu tilfelli sé heillavænlegast að bíða þess, að n. skil áliti sínu. En ég vil áður en ég lýk máli mínu, minnast lítið eitt á grg. frv. og ræðu flm. Hann segir, að málinu þurfi að hraða, vegna þess að ákæruvaldinu hafi verið misbeitt, einkum upp á síðkastið. En ég vildi gjarnan, að hann færði rök fyrir þessu. Hann sagði, að núverandi stjórnarflokkar hefðu runnið á málinu, þegar þeir höfðu sjálfir ákæruvaldið í hendi sér og gátu misbeitt því eftir geðþótta. Þetta er harla óþinglega mælt, a. m. k. ef enginn rökstuðningur fylgir. Í grg. er gerð tilraun til að rökstyðja þetta með þeim hætti, að ákæruvaldinu hafi verið beitt hlutdrægnislega gagnvart bæjarstjórnum Ísafjarðar og Vestmannaeyja. En kærur á þessar bæjarstjórnir hafa aldrei komið til þess ráðh., sem ákæruvaldið hefir. Hinsvegar getur atvmrh. auðvitað fyrirskipað rannsókn á hag og stjórn bæjarfélaga, ef hann telur ástæðu til þess. - Og svo er hv.flm. lögfræðingur og ætlaði sér jafnvel að verða prófessor í lögfræði! Ég vildi gjarnan, að hann færði rök fyrir þeirri miklu misbeitingu ákæruvaldsins, sem nú gerir nauðsynlegt að hraða þessu máli svo mjög. Þá verður ef til vill hægt að rifja upp ýmislegt, sem áður hefir skeð.

*Stefán Jóh. Stefánsson: því er haldið fram í frv., að stjórnarflokkarnir séu andvígir frv. eða a. m. k. daufir í málinu. Þetta eru ekki annað en rakalausar fullyrðingar. Frá því að málið kom fyrst fram, var lýst yfir því af flokkstjórnunum, að flokkarnir væru því hlynntir, að ákæruvaldið væri í höndum sérstaks embættismanns. Síðan var skipuð n. til þess að athuga alla réttarfarslöggjöfina. Aðalþátturinn af starfi n., löggjöf um meðferð einkamála, er þegar kominn fram, og voru þau lög samþ. á síðasta Alþingi. En hér hefir verið farið að sem víðar, að þegar samin er sérstök lögbók, er þessum málum skipt í flokka, og slíkt þótti n. eðlilegt að gera hér. Nú hefir n. haft með höndum löggjöf um meðferð opinberra mála. Í frv. n. um þetta efni er gert ráð fyrir saksóknara ríkisins, en þó með öðrum hætti en í frv. því, er hér liggur fyrir. Það væri því að minni hyggju barnaskapur að afgreiða nú á þingi sérstaklega þetta frv., þar sem heildarlöggjöf um þetta efni er nú í undirbúningi, og getur verið, að frv. til þeirrar löggjafar verði lögð fyrir þetta þing. Það getur verið, eins og oft er um víðtæk mál, að það frv. nái ekki fram að ganga þegar á þessu þingi, en mönnum gefst þá alltaf tækifæri til að athuga málið nánar til næsta þings. Það, sem hv.flm. segir í grg., að gert hafi verið ráð fyrir, að lögfræðingan. lyki störfum sínum, fyrr en orðið hefir, getur verið rétt, en dráttur sá, sem orðið hefir á þessu, mun stafa af því, að einn lögfræðingurinn var sjúkur, svo að störf féllu niður um skeið, og mun því ekki vera hægt að segja, að störf hafi tafizt meira en eðlilegt er, að þessu athuguðu. Hv. þm. hélt því fram, að stjórnarflokkarnir væru orðnir því fráhverfir að setja opinberan ákæranda, og mótmæli ég því hér með og vísa því heim til föðurhúsanna, að ákæruvaldinu hafi verið beitt harkalega af núverandi stj. Þessi ákæra er ekki sönnuð í grg. frv., og hér hafa ekki heldur verið lagðar fram nýtar sannanir fyrir henni. Ég vil spyrja hv.flm., hvort hann hafi kynnt sér kæru þá, sem fram kom á Ísafirði gegn bæjarstj. þar, og hvort kæran hafi að hans áliti verið þannig, að hneyksli hafi verið, að hún var ekki tekin til greina. Kæran kom raunar ekki til dómsmrh., heldur atvmrh. Hann mun hafa gert ráðstafanir út af þessu. En hinsvegar höfðu kærendur aldrei kvartað til dómsmrh., svo að ekki er hægt að segja, að hér hafi ákæruvaldinu verið misbeitt. Þá er það einnig rangt, að rannsóknardómari hafi verið skipaður til að rannsaka framkvæmdir bæjarstj. Vestmannaeyja. Það var aðeins umboðsleg athugun, sem fram fór, framkvæmd af lögfræðingi, sem mikið hefir fengizt við bæjarmál. Þessar fullyrðingar eru því út í bláinn. Það er fjarri því, að stjórnarflokkarnir séu horfnir frá þeirri ákvörðun, að hafður sé saksóknari ríkisins, og er þess að vænta, að á þessu þingi eða næsta gefist mönnum á að líta, að svo sé ekki. En ég álít, að ákvæði þar um eigi að vera fyllri en í þessu frv., og því tel ég betra að bíða og athuga málið til hlítar, svo að ekki sé farið að setja l. út í loftið og án nokkurs rökstuðnings.

*Flm. (Gunnar Thoroddsen): Það orkar ekki tvímælis, að atvinnuleysið er eitt mesta böl nútímans. Alvinnuleysið hefir gert vart við sig um allan heim meira eða minna, og höfum við Íslendingar komizt í kynni við það eins og stórþjóðirnar. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þau áhrif, sem atvinnuleysið hefir á fjárhagslega afkomu manna og lífskjör, hversu lamandi það verkar á hugarfar þeirra og sálarlíf. Áhrif atvinnuleysisins eru að sjálfsögðu mjög alvarleg fyrir heimilisfeður, sem verða að lifa á sinni vinnu, en þótt það sé ískyggilegt fyrir þá, sem hafa fyrir öðrum að sjá, þá verður því ekki neitað, að það er eitt af því háskalegasta, sem kemur fyrir unga menn, að vera atvinnulausir. Vonleysi þeirra og kjarkleysi, sem orsakast af atvinnuleysinu, mannspillir unglingunum og leiðir til margskonar athafna, sem þjóðfélaginu eru háskalegar. Atvinnuleysið er almennt mjög háskalegt, en atvinnuleysi unglinga er eitt hið allra háskalegasta. Ég skal ekki fara um það mörgum orðum, hverjar afleiðingar það hefir í för með sér, en ég vil þó geta þess, að talið er fullsannað, að glæpsamleg afbrot í hinum ýmsu þjóðfélögum séu mjög í hlutfalli við atvinnuleysi unglinga. Og þótt margar ástæður liggi að sjálfsögðu til glæpsamlegra afbrota yfirleitt, þá er atvinnuleysi ungra manna ein hin stærsta ástæða. Frá þessu sjónarmiði er það frv. flutt, sem hér liggur fyrir. Hér á landi hefir verið gerð tilraun til þess að draga úr atvinnuleysi almennt með atvinnubótavinnu. Ætla ég, að til þess hafi verið á síðasta ári varið hálfri millj. kr. úr ríkissjóði, en gegn atvinnuleysi ungra manna þarf nokkuð aðrar ráðstafanir. Það þarf ekki aðeins að útvega þessum ungu mönnum atvinnu og kaup, það þarf að hafa áhrif á uppeldi þeirra, veita þeim bæði bóklega og verklega fræðslu í sambandi við þá vinnu, sem þeim er í té látin. Þær ráðstafanir, sem gerðar eru í þessu efni vegna ungra manna, þurfa því að vera nokkuð með öðrum hætti en hinar almennu ráðstafanir, og við það er frv. okkar miðað. Ég vil svo með fáum orðum skýra frá aðalefni frv. Í 1. gr. er bæjarstjórnum veitt heimild til þess að halda uppi að vetrarlagi vinnu fyrir atvinnulausa pilta á aldrinum 14–18 ára, og skal kennsla vera samfara vinnunni. Út af þessu vil ég sérstaklega taka það fram, að okkur þótti rétt að miða þessa heimild aðeins við kaupstaði fyrst um sinn. Auðvitað getur þó í stærri kauptúnum verið full þörf fyrir slíka heimild, og það er alls ekki tilgangur okkar flm., að útiloka kauptúnin, heldur hitt, að vegna þess, hve lítil reynsla enn er fengin í þessu efni, fannst okkur ekki rétt að taka þetta svo vítt, fyrr en reynslan sýnir, að það sé heppilegt. Í frv. er til þess ætlazt, að tveir umsjónarmenn annist þessar framkvæmdir á hverjum stað, annar valinn af atvmrh., en hinn af viðkomandi bæjarstjórn. Bóklega kennslan samhliða vinnunni skal vera í reikningi og íslenzku fyrst og fremst, og svo í leikfimi og verklegu námi, og mun ég síðar koma að því. Eins og áður er sagt, á þessi vinna og nám að ná til unglinga á aldrinum 14 til 18 ára, og er ætlazt til, að 16 til 18 ára unglingar sitji fyrir. Hvað snertir kostnaðinn af þessum ráðstöfunum, þá má hann verða allt að 1 kr. fyrir hvern íbúa kaupstaðarins. Mundi það verða í Reykjavík 35 þús. kr. á ári og í öðrum kaupstöðum landsins í hlutfalli við mannfjölda. Um efni frv. ætla ég ekki að fara fleiri orðum að svo stöddu. Það má öllum vera ljóst, hversu mikil þörfin er. Ég ætla með örfáum orðum að skýra frá þeirri reynslu, sem fengin er í þessu efni. Ég ætla, að fyrsta tillaga um ráðstafanir vegna atvinnulausra unglinga hafi komið frá bæjarstjórn Reykjavíkur. Á fjárhagsáætlun bæjarins fyrir árið 1935 var sett upphæð allt að 3 þús. kr. í því skyni að bæta úr atvinnuleysi fátækra unglinga. Var þegar á því ári hafizt handa og skipaðir til að sjá um framkvæmdir tveir umsjónarmenn, annar af bæjarstjórn Reykjavíkur, en hinn af atvmrh. Þessi starfsemi hefir staðið í tvö ár, og hefir verið til hennar varið 26 þús. kr. hvort árið, sem að hálfu hefir verið greitt af ríkinu, en að hálfu af bæjarsjóði. Vinna þessi og kennsla hefir farið fram að vetrinum og byrjað í nóvember. Bóklega fræðslan hefir verið 2 stundir annan hvern dag og farið fram í vélstjóraskólanum, og svo hefir verið 2 stunda kennsla annan hvern dag í barnaskólanum fyrir þessa unglinga. Að því er vinnuna snertir, þá var fyrra veturinn unnið að undirbúningi skógræktar, en í vetur er unnið við íþróttavöllinn í Skerjafirði. Þeir unglingar, sem vinna, fá í kaup k. 4,08 á dag og vinna 3 klst.; hafa þeir kaup samkvæmt taxta verkalýðsfélaganna, kr. 1,36 á klst. Um vinnu þessa sóttu í haust 140 unglingar. Var í byrjun helmingur þeirra tekinn í vinnuna, en síðar hefir verið hætt við, og nú eru þeir um 100 alls. Ég skal geta þess, að því er snertir hámarksákvæðið í 6. gr. frv., 1 kr. fyrir hvern íbúa viðkomandi kaupstaðar, að það getur verið nokkurt álitamál, hvort það er hæfilegt. Í Reykjavík mundi það þýða verulega hækkun, ef notað væri til fullnustu, en vel má vera, að það sé of lágt hámark fyrir aðra kaupstaði, en við settum þetta takmark ekki hærra til þess að geta fremur vonað, að málið gengi fram. Ég vil svo að lokum lýsa því yfir, að ég treysti hv.þdm. til þess að sjá nauðsyn þessa máls og ljá því það fylgi, er það á skilið. Óska ég svo, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísa til 2. umr. og menntmn.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Um þetta frv. er í rauninni ekki annað en gott eitt að segja, en þó má benda á það, að sú heimild, sem um getur í 1. gr. frv., er að sjálfsögðu fyrir hendi og hefir verið framkvæmd, áður en þetta frv. kom fram, eins og hv.flm. gat um. En annars var það aðeins eitt lítið atriði í ræðu hv.þm., sem gaf mér tilefni til þess að standa upp, því að mér finnst rétt að leiðrétta það í ræðu hv.þm., að það hafi verið bæjarstjórnin í Reykjavík, sem á sínum tíma byrjaði framkvæmdir á atvinnubótavinnu fyrir unga menn. En sannleikurinn er sá, að frumkvæðið að þessu kemur frá stjórn Alþýðusambandsins, með bréfi til hæstv.atvmrh. á árinu 1935, þar sem þess er óskað, að úr ríkissjóði væri veitt einhver upphæð til atvinubóta fyrir unga menn og stúlkur, gegn því að bæjarstjórn Reykjavíkur veiti þar fé á móti, og þetta varð til þess, að hæstv.atvmrh. ritaði bæjarstjórninni og kvaðst mundu leggja fram nokkra upphæð úr ríkissjóði í þessu skyni gegn framlagi af hálfu bæjarstjórnarinnar. Bæjarstjórnin tók þessu vel, og síðan hefir þetta verið framkvæmt. Þetta skiptir í sjálfu sér ekki miklu máli, en það er þó rétt, að það komi fram, hvert er upphaf þessa máls hér í Reykjavík. Annars er líka rétt að minna á það, að hv. 9. landsk. hefir á tveimur undanförnum þingum flutt frv., sem gengur í líka átt, þó að það sé að sumu leyti nokkru fyllra en þetta frv., og nú flytur sá þm. á ný frv., sem að nokkru leyti er undirbúið af sambandi ungmennafélaganna hér á landi, sem á síðustu tímum hafa látið þetta mikla alvörumál nokkuð til sín taka og vilja stuðla að því með samtökum sínum, að bæta úr atvinnuleysi ungra manna, sérstaklega í kaupstöðum. Einmitt nú þegar þetta mál er á ferðinni, er verið að dreifa hér út sérprentun af fróðlegri og ágætri ritgerð eftir Aðalstein Sigmundsson um atvinnuleysi æskunnar. Þar sem hér eru nú á döfinni tvö frv. um sama efni, þá ættu þau að geta orðið grundvöllur að því, að hægt verði að leysa þetta mál á yfirstandandi Alþ. með viðunandi löggjöf, og þar sem að því frv., sem nú er til umræðu, standa fimm sjálfstm., þá má gera ráð fyrir, að sá flokkur vilji nú eitthvað fyrir málið gera, og þar eð vitað er um afstöðu Alþfl. til málsins, þá vil ég mega vænta þess, að það takizt að setja um þetta löggjöf, sem gæti orðið grundvöllur að merkilegum framkvæmdum til þess að hjálpa og leiðbeina atvinnulausum æskumönnum og gefa þeim kost á einhverri atvinnu og fræðslu um leið. Ég vil því í sjálfu sér fagna þessu frv. og vona, að það dragist nú ekki lengur að leysa þetta mál. En það hefir því miður verið svo, að á tveimur undanförnum þingum hefir ekki verið nægilegur skilningur af hálfu hv.þm. um að setja löggjöf um þetta efni, þar sem frv. hv. 9. landsk. hefir verið tekið fremur kuldalega á Alþingi undanfarið, en ég vil vænta þess, að það hafi orðið einhver breyting á hugum hv.þm., sérstaklega þegar staðreyndirnar blasa nú við sjónum okkar um land allt, en ekki sízt í kaupstöðunum.

*Flm. (Gunnar Thoroddsen): Ég get auðvitað ekki annað en lýst yfir ánægju minni yfir undirtektum hv. 1. landsk., en hinsvegar þykir mér nauðsynlegt að gera nokkra aths. út af hans málflutningi. Hann vill eigna Alþýðusambandinu frumkvæði þessa máls. Ég vil benda hv.þm. á það, að á fjárhagsáætlun Reykjavíkurbæjar fyrir árið 1935, sem var samin í árslok árið 1934, er sett 3000 kr. fjárveiting til þess að halda námskeið fyrir atvinnulausa, fátæka unglinga. Þetta var framkvæmt á þessu ári, og þær einu framkvæmdir, sem gerðar hafa verið í þessum efnum her í bæ, eru einmitt gerðar af bæjarstjórn Reykjavíkur, svo að það er ljóst, að það er bæjarstjórn Reykjavíkur, sem átti frumkvæðið að öllum framkvæmdum í þessu máli. Þess vegna er það óþarfi hjá hv. 1. landsk., að vera að tala um það, að þess megi vænta, að Sjálfstfl. fylgi þessu máli, því að hann hefir þegar frá upphafi. sérstaklega í bæjarstjórn Reykjavíkur, sýnt, að hann hefir verið fylgjandi þessu máli, og ekki aðeins það, heldur hefir hann haft forgöngu í málinu, eins og ég tók fram áðan. Að því er snertir frv. hv. 9. landsk., þá er það satt, að á þinginu 1935, m. ö. o. eftir að þessi heimild var sett í fjárhagsáætlun Reykjavíkur, flutti þessi hv.þm. frv. um námskeið fyrir atvinnulausa unglinga. Frv. var vísað til menntamn., sem ég átti þá sæti í. N. klofnaði, og hv. 9. landsk., hv.þm. V.-Ísf. og ég vorum sammála um að mæla með þessu frv., en einhvernveginn orsakaðist það þannig af hálfu stjórnarflokkanna, að þeir tryggðu málinu ekki framgang á þinginu, svo að þetta frv. hv. 9. landsk. var fellt við 2. umr. Án þess að ég vilji bera fram ásakanir í garð hv. 9. landsk., sem flutti þetta mál og ég ætla af fullum heilindum, þá verð ég að láta í ljós undrun mína yfir því, að hann, hv. 1. landsk., og aðrir hv.þm. Alþfl. skyldu ekki búa betur um hnútana en svo, að þeirra eigin samherjar gætu lagzt á málið og drepið það við 2. umr. Ég vil svo að endingu taka undir ósk hv. 1. landsk., að þetta frv., sem flutt er af okkur fjórum sjálfstæðismönnum, og frv. hv. 9. landsk., sem samið er af sambandi íslenzkra barnakennara, geti orðið grundvöllur að einhverjum ráðstöfunum til úrbóta fyrir atvinnuleysi unglinga, en mér þótti rétt að gera þessar aths. og undirstrika það, að fyrstu framkvæmdir þessa máls voru, einmitt gerðar af hálfu sjálfstæðismanna í bæjarstjórn Reykjavíkur.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Ég þarf litlu við að bæta það sem ég sagði áðan. Ég vil aðeins undirstrika þá staðreynd, að það var ekkert gert í þessu máli í bæjarstj. Reykjav. til neinna framkvæmda, fyrr en bréfið kom frá atvmrh., en það átti rót sína að rekja til afskipta Alþýðusambandsins á sínum tíma. Annars skiptir þetta litlu máli. Ég gat þess í minni fyrri ræðu, að ég gerði mér vonir um, að við framkomu þessa frv. hefðu orðið hvataskipti hjá sumum hv.þm. til þess máls, af því að mér er það kunnugt, að frv. hv. 9. landsk. á tveimur undanförnum þingum fór einmitt til menntmn., og í þeirri n. átti sæti borgarstjórinn í Reykjavík, hv. 5. þm. Reykv. og hann lagði gegn málinu í n., ásamt hv. 2. þm. Árn., ef ég man rétt, og þar sem form. bæjarstjórnarinnar í Reykjavík hefir lagt gegn löggjöf um málið á undanförnum þingum, þá er ástæða til að ætla, að um hvataskipti sé að ræða, ef allur Sjálfstfl. fylgir þessu máli, og það er að sjálfsögðu ástæða til að fagna þessum sinnaskiptum borgarstjórans.

*Flm. (Gunnar Thoroddsen): Út af ummælum hv. síðasta ræðumanns um það, að ástæða væri til að fagna sinnaskiptum borgarstjórans, vil ég mælast til þess við hv. 1. landsk., að hann reyni að beita áhrifum sínum til þess að hafa áhrif á Framsfl. og fá hann til að fylgja málinu, því að hann var á móti málinu 1935 og felldi það. Ég sagði í minni síðustu ræðu, að ég efaðist um heilindin af hálfu Alþfl. í þessu máli, vegna þess að hann, sem vitanlega er ráðandi flokkur í stjórninni, hafði ekki getað knúið sinn samstarfs- og undirlægjuflokk, Framsfl., til þess að ganga inn á þetta mál. Ég vil því beina þeirri áskorun til hv. 1. landsk., að hann og Alþfl. reyni að hafa áhrif á Framsfl., til þess að hann verði fylgjandi þessu máli. Ég vil svo að lokum lýsa yfir ánægju minni út af því, að svo virðist sem Sjálfstfl. og Alþfl. séu sammála í þessu máli, og þess vegna má vænta þess, að málið fái viðunanlega úrlausn þegar á þessu þingi.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil taka undir það, sem hv. 1. landsk. sagði, að það væri ánægja að þeim sinnaskiptum, sem virðast hafa orðið hjá Sjálfstfl. Mér er kunnugt um, að það var nokkur tregða á því, að meiri hluti bæjarstjórnar gengi inn á að hefja þessa vinnu, og það var ekki fyrr en loforð lá fyrir frá ríkisstj. um framlag, að bæjarstjórnin samþ. það. Síðan hefir verið samvinna um þetta, og á síðasta ári voru veittar 46000 kr., og er það 11 þús. kr. hærra en í þessu frv. Til Sogsvegarins hafa verið lagðar 15000 kr. úr ríkissjóði og 5000 kr. úr bæjarsjóði, og til atvinnuleysis ungra manna hér í Reykjavík 13000 kr. úr ríkissjóði og 13000 kr. frá bæjarsjóði. Ég tel rétt að geta þess, sem gert hefir verið í þessu máli, um leið og því er hreyft hér; annars mun það koma í ljós í þeirri n., sem fær málið til athugunar, og vil ég vænta þess, að það verði góð samvinna um málið, svo að það fái viðunanlega lausn.

*Flm. (Gunnar Thoroddsen): Hæstv. atvmrh. sagði, að síðasta ár hefði verið veittar 46000 kr. í þessu skyni, m. ö. o., að frv. væri raunverulega afturför frá því sem verið hefir. Ég vil vekja athygli á því, að í þessum 46000 kr. felst hluti af atvinnubótafénu, þannig að ungir menn hafa verið látnir vinna sérstaklega fyrir atvinnubótafé ríkis og bæjar, en þetta frv. lætur sjálfa atvinnubótavinnu ungra manna vera fyrir utan sitt verksvið, en fer hinsvegar fram á atvinnubótavinnu og kennslu í sameiningu, og til viðbótar við þessar 35000 kr., sem þetta frv. gerir ráð fyrir, má vitanlega veita eitthvað af atvinnubótafénu í heild til vinnu fyrir unga menn. Þannig tók bæjarstjórn Reykjavíkur sér fyrir hendur árið 1935 að leggja fram fé til vegalagningar frá Sogsveginum upp að Vellankötlu, norðaustanvert við Þingvallavatn, með því skilyrði, að unglingar úr Reykjavík fengju vinnu. Ég vil aðeins geta þess til þess að undirstrika það, að þetta frv. er ekki afturför heldur einmitt framför frá því, sem verið hefir, því að það, sem varið hefir verið í þessu skyni til kennslu og atvinnubótavinnu í sameiningu fyrir unga menn hér í Reykjavík síðustu tvö ár, er 26000 kr., en samkvæmt þessu frv. er lagt til að veita 35000 kr. í þessu sama skyni. En hitt er annað mál, hve miklu af þessari ½ millj. kr. er varið til unglinganna sérstaklega.

*Emil Jónsson: Ég ætla að segja nokkur orð út af því, sem hv.flm. sagði síðast. Þetta frv. er ekki framför, heldur vissulega afturför. Í sinni frumræðu tók hv.þm. það fram, að það nægði að athuga hámarksákvæðið í n., en nú virðist mér hann telja þetta atriði framfarir, frá því sem verið hefir. Ég skal nú ekki fara út í frv. að öðru leyti, þó að mér finnist ekki margt í því umfram það, sem þegar er til, því að þetta frv. er eiginlega aðeins heimild til þess að halda áfram því starfi, sem nú er þegar hafið á ýmsum stöðum á landinu. Í Hafnarfirði hefir verið unglingavinna með sama fyrirkomulagi og frv. gerir ráð fyrir og verið hefir hér í Reykjavík. Til þessarar vinnu eru ætlaðar 10000 kr., því að við skrásetningu ungra atvinnulausra manna kom í ljós, að það voru ekki færri en 60 manns, sem þurftu vinnu, en fyrir þessa upphæð var ekki hægt að taka nema 40, því að það var meira en nóg til þess að nota þessa upphæð. En ef sett verður hámarksákvæði í þessu efni, þá má ekki veita meira en 3700 kr. í þessu skyni í Hafnarfirði, svo að framlagið minnkaði beinlínis um 6300 kr. frá því, sem nú er. Ég vil því vænta þess, að þetta atriði verði tekið til athugunar í n., því að eins og frv. er nú, er smærri stöðum bannað að hafa þessa starfsemi með höndum eins og undanfarið, því að það þýðir t. d, ekkert fyrir okkur í Hafnarfirði að leggja út í þessa starfsemi á þann hátt sem þetta frv. gerir ráð fyrir, með 3700 kr., því að af þeirri upphæð þyrfti að kosta kennara og verkstjóra og ýmislegt fleira, sem til starfsins þarf, svo að það þarf meira fé til þessarar starfsemi en 1 kr. á mann, sem frv. gerir ráð fyrir.

*Thor Thors: Þar sem ég er einn af flm. þessa máls og átti þátt í undirbúningi þess, þá vil ég leiðrétta ýmislegt, sem fram hefir komið í þessum umræðum. Það er ekki ástæða fyrir Alþfl. að fagna sinnaskiptum sjálfstæðismanna í þessum efnum, þetta er annað mál en það, sem hv. 9. landsk. hefir borið fram. Að vísu er hans frv. um sama efni, en það er miklu losaralegra og óákveðnara en þetta frv., og má marka það á því, að ýmsir hv.þm. sem eru þessu frv. fylgjandi, hafa greitt atkv. gegn frv. hv. 9. landsk. Þetta frv. er byggt á þeirri reynslu, sem skapazt hefir hér í Reykjavík undanfarin ár og meiri hluti bæjarstjórnar Reykjavíkur átti frumkvæðið að, eins og hv.flm. tók fram. Það hefir sýnt sig að það, sem gert hefir verið í þessu máli, enda þótt það hafi verið of lítið, hefir haft mjög heilla-vænleg áhrif bæði á þá, sem þessa hafa orðið aðnjótandi, og eins má segja fyrir bæjarfélögin og þjóðfélagið í heild, enda hefir þjóðin ekki látið þetta mál fara fram hjá sér. Hver þjóð hefir tekið þetta mikla vandamál til meðferðar og skipað því með löggjöf. Allar hinar Norðurlandaþjóðirnar hafa gert það á undanförnum árum. Það þarf ekki að segja mörg orð um þetta í viðbót við það, sem hv. 1. flm. hefir þegar tekið fram. Það er öllum kunnugt, að atvinnuleysi meðal ungra manna er eitthvert hættulegasta atvinnuleysið fyrir þjóðfélagið. Þetta frv. er eiginlega meir borið fram til þess að koma málinu á stað hér á þinginu, heldur en sem endanleg tilhögun í málinu. Ég vil segja, að mér finnst nauðsynlegt, að inn í þetta frv. sé tekin heimild fyrir kauptún víða um land til þess að reka slíka atvinnubótavinnu, eins og frv. gerir ráð fyrir, að kaupstöðum sé heimilað. Enda þótt mest hætta stafi af atvinnuleysi unglinga, þar sem fjölmennt er, sérstaklega hér í Reykjavík, þá er það vitað mál, að einnig í kauptúnum landsins stafa vandræði af því, að unglingarnir hafa ekkert fyrir stafni. Jafnaðarmenn halda því fram, að hér sé ekki um nýtt mál að ræða, því að þetta hafi þegar verið framkvæmt. Þetta er rétt að því leyti, að þetta frv. er byggt á þeirri reynslu, sem fengizt hefir hér í Reykjavík, en með frv. er öðrum kaupstöðum borið sama framlag úr ríkissjóði og Reykjavík hefir fengið. Hv. þm. Hafnf. segir, að hér sé um að ræða afturför, því að Hafnarfjörður hafi lagt fram miklu meira fé í þessu skyni heldur en gert sé ráð fyrir í frv. Hv. þm. Hafnf. veit vel, að Hafnarfjörður getur lagt allt það fé fram, sem hann vill, þó að þetta frv. nái fram að ganga, því að það skyldar aðeins ríkissjóð til þess að leggja fram ákveðið tillag. Núna er ríkissjóður ekki skyldur til þess, og það er því undir velvild ráðh. komið, hvort lagt er fram fé úr ríkissjóði á móti, en ef þetta frv. nær fram að ganga, er ríkisstj. skyldug til að leggja fram þetta ákveðna tillag, sem frv. nefnir. Ef Hafnarfjörður vill verja 100000 kr. í þessu skyni, þá er það frjálst fyrir bæjarstjórnina þar, en ríkissjóður hefir ekki aðra og frekari skyldu en að leggja fram það framlag, sem ákveðið er í 6. gr. frv., en hinsvegar get ég verið hv.þm. Hafnf. sammála um, að það er a. m. k. athugandi, hvort þetta framlag, sem frv. ráðgerir, er ekki of lítið, og ég vil vænta þess, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, taki það til athugunar, og sérstaklega vil ég benda á, að þetta framlag, sem miðað er við 1 kr. á hvern íbúa, er of lágt í kauptúnunum. Í kauptúnum með 500 íbúa, og þau eru nokkur, sem hafa þann íbúafjölda, er of lágt að leggja aðeins 500 kr. fram í þessu skyni. Og ég vildi með tilliti til þess, sem ég hefi áður sagt, beina því til hv.menntmn., sem væntanlega fær frv. til meðferðar, að hún athugi, hvort ekki sé nauðsyn á að hækka þetta framlag.

*Sigurður Einarsson: Af því að talsvert hefir borið á góma í þessum umr. frv. um skylt efni, sem ég hefi borið fram á 2 undanförnum þingum, þá er ástæða til að taka það fram, að um það frv. á það nákvæmlega við, sem hv.þm. Snæf. sagði, og hann hefir lært af umr. um þetta mál, að það var borið fram til að koma málinu á rekspöl frekar en að þar væri um endanlegar till. að ræða. Þar var ætlazt til, að komið skyldi upp námskeiðum, þar sem lögð væri stund á bæði bóklegt og verklegt nám. Það var eitt atriði í ræðu hv.þm. Snæf., sem ég sé ástæðu til að vekja athygli á. Þetta frv. er borið fram, segir hann, til þess að skylda ríkissjóð til að gera eitthvað í þessum málum, en mitt frv. var borið fram til þess að skylda bæjarfélögin til að gera eitthvað, ef ríkissjóður skuldbyndi sig fyrir sitt leyti. Þetta er mergur málsins. Það eru nokkrir ungir menn í Sjálfstfl., sem alltaf þykjast vera að vinna fyrir unga menn, sem bera þetta mál fram. En af því að mitt frv., sem ég flutti í fyrra, þótti koma of mikið við pyngju bæjarfélags Reykjavíkur, þá snerist forseti bæjarstjórnar, hv. 5. þm. Reykv., á móti málinu og gerði sitt til þess, að það næði ekki fram að ganga. Hv. þm. Snæf. var að tala um, að mitt frv. væri losaralegt; þetta er rétt, því að eins og ég tók áðan fram, þá var frv. borið fram til þess að koma málinu af stað frekar en það væri á nokkurn hátt endanlegar till. Sjálfstæðism. bera það blákalt fram, að þeir hafi hrundið þessum málum af stað með því að hefjast handa um framkvæmdir í þessum málum í Reykjavík. Þetta er algerlega rangt. Sjálfstfl. hreyfði ekki þessu máli, fyrr en hann var knúinn til þess með bréfi, sem hæstv.atvmrh. skrifaði bæjarstjórn Reykjavíkur. Ég vil taka undir það hjá hv. 1. landsk., að þess megi vænta, að með framkomu þessa frv. komi skriður á þetta mál, þar sem meirihlutavilji virðist vera orðinn fyrir að leysa málið á viðunandi hátt. Ef sú lausn ekki fæst, hlýtur það að stafa af því, að sá vilji meirihlutans er ekki svo sterkur sem þeir vilja vera láta til þess að gera eitthvað í þessu máli. - Ég tel ekki ástæðu til að fara að gera frekari samanburð á mínu frv. og þessu; það gefast eflaust nóg tækifæri undir meðferð málsins til að athuga það nánar. Ég sé ekki ástæðu til að taka neitt sérstaklega upp hanzkann fyrir Framsfl. hér í hv. d.; til þess ættu nógir að vera. En ég vildi beina því til hæstv. forseta, hvort hann telji það leyfilegt og sæmilegt að óvirða og svívirða heilan þingflokk með því að kalla hann undirlægjuflokk og öðrum miður viðeigandi nöfnum. Ég vildi yfirleitt mega vænta þess fyrir mitt leyti, að sú regla verði tekin upp, að tala virðulega um þingflokka, og að þeir séu ekki að ástæðulausu kallaðir allskonar skrípanöfnum.

Forseti (JörB): Ég vil vænta þess, að þau kaun, sem kunna að hafa skapazt í gær, séu nú gróin, og þætti mér leitt, ef ég hefði valdið þessum hv.þm. sársauka. Undir hitt get ég tekið hjá hv. síðasta ræðumanni, að hv.þm. stilli svo ummælum sínum í hóf, að engan hneyksli.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég get verið hv.þm. Snæf. sammála um það, sem hann tók fram í ræðu sinni, að einmitt hættulegasti þáttur atvinnuleysisins sé atvinnuleysi unglinga. Hinsvegar get ég ekki verið honum sammála um það, að eftir þessu frv. sé hverju bæjarfélagi í sjálfs vald sett, hversu mikið þau leggja til þessara mála. - Ég vænti þess, að hæstv. forseti hafi ekki á móti því, þó að ég víki örlítið að einstökum gr. frv. Í 6. gr. segir: „Bæjarsjóður og ríkissjóður bera að hálfu leyti hvor kostnað við þessar ráðstafanir. Heildarkostnaður árlega má ekki samanlagt verða hærri en sem svarar 1 krónu á hvern íbúa viðkomandi kaupstaðar samkvæmt síðasta manntali“. Það hljóta allir að sjá, að það er bein afturför, að binda svo hendur bæjarstjórnanna, að þær megi ekki verja meira fé í þessu skyni heldur en til er ætlazt eftir frv. Í frv. er ætlazt til, að fé þetta til atvinnubóta unglinga sé veitt umfram venjulegt atvinnubótafé. Það virðist í þessu frv. kveða talsvert við annan tón heldur en venja hefir verið hjá sjálfstæðismönnum, þegar um fjárframlög til atvinnubóta hefir verið að ræða og ég vænti þess, að hv. sjálfstæðismenn minnist þessara umr., þegar farið verður að greiða atkv. um fjárframlög til atvinnubóta. Má þá ef til vill vænta þess af þeim, að þeir, öfugt við það, sem þeir hafa gert, greiði nú atkv. með till. um hækkun á þessum lið, en komi ekki með lækkunartill. við hann, eins og venja þeirra hefir verið.

*Bjarni Bjarnason: Ég lít svo á, að ekki sé ástæða til eltast við það, þó að einstaka þm. sendi flokkum hnútur, sem ekki skipta neinu máli. Hinsvegar verður það að vera einkamál hv.þm., hvað þeir geta lagt sig niður við. - Það kom fram hjá hv. 11. landsk. þetta, að við framsóknarmenn hefðum verið undirlægjur jafnaðarmanna í þessu máli. Þetta er aðeins endurtekning á því, sem blöð þessa hv.þm. hafa tönnlazt á ár eftir ár og við höfum ekki eytt tíma eða blaðarúmi til að svara. En af því að þetta er nú vakið upp hér, þá vildi ég benda hv. 11. landsk. á það, að í Vísi getur hann lesið um það, hvernig jafnaðarmenn séu undirlægjur okkar framsóknarmanna, en í Morgunblaðinu, og þó einkum í vikuútgáfu þess, Ísafold, sem send er út um sveitirnar, getur hann í flestum blöðum lesið um það, að við framsóknarmenn séum svo og svo miklar undirlægjur jafnaðarmanna. Það neitar því enginn að innan vébanda þess máls, sem hér liggur fyrir, eru ýms merkileg atriði, sem nauðsyn er á, að sé íhuguð. En þetta mál hefir fram að þessu verið algerlega vanhugsað af flm. þess, og sennilega af þingheimi yfirleitt. Þetta leyfi ég mér að fullyrða, eftir að hafa hlustað á umr. um þetta mál og eftir að hafa átt sæti í n. hér í Nd., sem hafði málið til meðferðar. Það var af þessum ástæðum, sem ég var andvígur málinu á þingi í fyrra. Mér þótti málið of vanhugsað og vildi láta athuga það betur. Ég held, að það sé ekki of djúpt tekið í árinni hjá mér, að sú hlið þessa máls, sem að bóklega náminu sneri, hefði verið mjög framkvæmanleg í sambandi við gagnfræðaskólana. Það er búið að leggja svo mikið fé til þeirra mála, og er árlega veitt, að búast hefði mátt við, að eitthvað hefði mátt styðjast við einmitt þá skóla til þess að leysa þessa hlið vandræðanna. Eins og menn sjá, liggja hér fyrir 2 frv. um þetta sama efni. Annað heitir frv. til l. um atvinnubótavinnu og kennslu ungra manna, en hitt heitir frv. til l. um ráðstafanir vegna atvinnulausra unglinga. Hv. sjálfstæðismenn, sem í fyrra voru á móti frv. hv. 9. landsk., koma nú með hið fyrra frv., sem að vísu er nokkru fyllra en frv. hv. 9. landsk. var, en þó á engan hátt svo, að þeir hefðu ekki getað stutt frv. hv. 9. landsk. og breytt því í það form, sem þeim líkaði. Þetta sýnir það ljóslega, að þeir flokkar, sem mest ráða í kaupstöðum, eru að keppast um að leysa þetta mál; þeir vilja báðir hafa heiðurinn af því. Hvað er þá eðlilegra en að við, sem vitum, að við höfum minna fylgi í kaupstöðunum, viljum lofa þeim að bítast um þetta mál, og reyna fyrst um sinn að sjá, hvort þeir eru menn til þess að leysa það. Ég skal fúslega játa það, að ég vildi verða til þess að ljá góðum till. í atvinnubótamálinu fylgi mitt. En ég tel sem sagt heppilegast að lofa þessum flokkum, sem mest fylgi hafa í bæjunum, að spreyta sig á að leysa þetta vandamál, sem fyrst og fremst er mál kaupstaðanna.

*Thor Thors: Hv. 9. landsk. vildi halda því fram, að við sjálfstæðismenn hefðum mikið af honum lært á undanförnum þingum. Ég veit, að þessi hv.þm. hefir mikinn hug á því að verða kennari, en ég vil vara hann við að hefja kennslu, áður en til hans er kallað. Ég fyrir mitt leyti mun ekkert af honum læra og get ekkert af honum lært. - Hv. þm. vildi gera lítið úr þessu frv. okkar, af því að hér væri aðeins um heimildarlög að ræða. En ef maður lítur á það frv., sem hann sjálfur hefir flutt, þá er það ekkert annað en heimildarlög. Hv. þm. vildi skopast að því, að við flm. játum það fúslega, að hér sé ekki um neinar endanlegar till. að ræða, heldur tilboð um að taka málið til athugunar. Ég sé ástæðu til að taka það fram, að einn af þeim mönnum, sem vildi, að þetta mál næði fram að ganga í fyrra, var einmitt hv. 11. landsk., svo að um sinnaskipti hjá honum getur ekki verið að ræða, eins og hv. 9. landsk. vildi vera láta. Annars ætti hv.þm. að beina ákúrum um skilningsleysi á þessu máli til sessunauts síns, hv. 2. þm. Árn., sem áður hefir orðið til þess að hindra framgang þessa máls og nú í sinni síðustu ræðu virðist vera nákvæmlega eins íhaldssamur. Ég vildi því beina því til hv. 9. landsk. að byrja sitt trúboð innan sinna eigin flokka, en láta aðra bíða.

Það mundi þá verða einskonar heimatrúboð.

Hv. 2. þm. Árn. vildi verja andstöðu sína gegn málinu með því, að halda því fram, að málið væri óhugsað. Það er nú ekki meira óhugsað en svo, að 2 ára reynsla á slíkri starfsemi sem þessari liggur fyrir í Reykjavík og hefir þar orðið til ómetanlegra bóta, þótt á byrjunarstigi væri. Aðgerðir bæjarstjórnar Reykjavíkur í þessum málum hafa haldið mörgum unglingum frá illum verkum og skapað þeim athvarf. Það er því ekki einungis rangt, að málið sé óhugsað, heldur er það reynt og hefir reynzt vel.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég verð að segja það, að hér er deilt dálítið öðruvísi á okkur framsóknarmenn heldur en þegar við erum á fundum úti um sveitir, Þá er okkur fundið það til foráttu, að við séum allt of leiðitamir við okkar samstarfsmenn, Alþfl. Nú heyri ég hinsvegar hér, að hv. sjálfstæðismenn segja, a. m. k. sumir þeirra, og ég heyrði ekki betur en að hv. 11. landsk. segði það líka, að það sé flokksmál Sjálfstfl., að koma þessu máli fram. Og nú erum við framsóknarmenn helzt ásakaðir fyrir íhaldssemi í því, að leggja fram fé til atvinnubóta fyrir unglinga. Mér kemur það undarlega fyrir, að flokksmaður Sjálfstfl. reynir að pína sem mest fé út til atvinnubóta fyrir unga menn í kaupstöðum. Og mér virðist það koma mjög svo þvert við þá stefnu, sem eftir orðum sjálfstæðismanna úti um land má ráða, að sé ríkjandi í þeim flokki. Það er enginn vafi á því, að þetta mál, atvinnuleysi ungra manna yfirleitt, og ekki sízt við sjávarsíðuna, er mikið vandamál. Og ekki er sízt vandasamt að ákveða, ef eitthvað er gert til að leysa það vandamál, hversu langt á að fara í því, að halda uppi atvinnubótavinnu fyrir þessa menn. Ég hefi ekki athugað þetta mál svo vel, að ég treysti mér við þessa umr. að taka afstöðu til þess. Ég hygg þó, svona fljótt á litið, að bezt muni vera að láta ráðstafanir þær, sem eiga að vega upp á móti atvinnuleysinu meðal ungra manna í kaupstöðum, líkjast meira fræðslustarfsemi en atvinnubótavinnu, því að ég óttast mjög afleiðingarnar af því, ef fyrstu kynni unglinga af verulegu starfi eigi að vera þau, að ganga í þá atvinnubótavinnu, sem líkist þeirri atvinnubótavinnu, sem hér hefir verið haldið uppi. Það má ásaka mig fyrir íhaldssemi fyrir það, ef menn vilja. Ég óttast það kapphlaup, sem menn gera sig seka um í sambandi við þetta mál, til þess að vaxa í augum unga fólksins, með því að telja sig bjóða því gull og græna skóga með atvinnubótavinnunni í kaupstöðunum. Ég óttast afleiðingarnar af þessu kapphlaupi, sem stjórnmálaflokkarnir virðast hafa tekið upp í þessu sambandi. Ég álít mjög litla ástæðu til að byrja á kapphlaupi í þessu efni. Það, sem ég vildi sérstaklega benda á í þessu sambandi, er, að mér virðist einkennilega mikill tvískinnungur koma fram hjá sjálfstæðismönnum í þessu efni, þar sem þeir annarsvegar halda fram, og það mjög fast, þar sem það þykir henta, að við séum óeðlilega leiðitamir við alþýðuflokksmenn um að halda uppi atvinnubótavinnu. Og svo erum við hinsvegar hér á Alþ. ásakaðir um íhaldssemi í að leggja fram fé í þessu skyni. En ég geri ráð fyrir, að Framsfl. taki til athugunar bæði þessi frv., sem komin eru fram um þetta mál. Og ég hygg, að mér sé óhætt að segja, að það sé ekkert minni vilji innan þess flokks en innan annara flokka á að leysa þetta vandamál á skynsamlegum grundvelli. Hygg ég, að e. t. v. finnist jafnvel meiri ábyrgðartilfinning í sambandi við þetta mál innan okkar flokks, og virðist mér sá grunur minn hafi staðfestst af umr. þeim, sem ég nú hefi heyrt, því að það er vandasamt að hitta á það rétta í þessu sambandi, þannig að ráðstafanir þær, sem nauðsynlegar kunna að vera og gerðar verða, verði ekki til þess að draga unglingana óeðlilega frá eðlilegu atvinnulífi.

*Sigurður Einarsson: Ég skil ekkert í því, þegar hv.þm. Snæf. ætlar að fara að vinna það til, þessu máli til framdráttar, á kostnað þess, sem áður hefir verið fram borið hér í hv. d., að gera lítið úr því frv., sem aðrir flytja um þetta mál, fyrir þá sök, að það sé frv. til heimildarlaga. Ég veit ekki betur en að þó að þessi hv.þm. þykist lítið hafa lært af mér í þessu máli, þá hefir hann þó a. m. k. lært það, að hafa þetta frv. sitt líka heimildarlög. Það er því ekki ástæða fyrir hann að gera lítið úr a. m. k. þessum lærdómi sínum í sambandi við mitt frv. En eins og heyrzt hefir við þessar umr., ber málflutningur sjálfstæðismanna meiri vott um pólitískt ergelsi heldur en hitt, að þeir viti sig svo sterka í málinu. Nú vita menn, að þetta ergelsi hefir verið krónískur sjúkdómur í stærri spámönnum Sjálfstfl. En að hinir smærri spámenn þess flokks væru líka alteknir af honum, hefði maður ekki getað búizt við. En hv.þm. vill gera lítið úr mínu frv. um þetta efni á undanförnum þingum. Þó vill hann bera í bætifláka fyrir sitt frv. og telur, að það sé ekki endanleg till. Það er pólitískt ergelsi, þegar hann segir, að ég sé að montast yfir mínum frv. Ég vitnaði til ummæla, sem um þau féllu á undanförnum þingum. Ég hefi í framsöguræðum mínum tekið greinilega fram í bæði skiptin, að hér væri að ræða um till., sem ræddi fyrst og fremst um það, sem von kynni að vera um að koma áleiðis í þessu máli, í öðru lagi miðaði að því að koma málinu á rekspöl, og í þriðja lagi benti á nauðsynina á að gera eitthvað fyrir atvinnulausa unglinga. Hæstv. ráðh. lét svo um mælt, að honum virtist bezt að láta ráðstafanir, sem gerðar kunna að vera til þess að bæta úr því vandamáli, sem atvinnuleysi unglinga er, koma fram í fræðsluformi. Vil ég þá leyfa mér að benda honum á það, að fræðsluformið var svo að segja hið ráðandi form í till. þeim, sem fólust í frv. mínu, og er enn í því frv., sem ég nú hefi flutt um þetta. Ég vænti þess vegna, að mitt frv. eigi ekki andstöðu að mæta hjá hæstv. fjmrh., heldur eigi hauk í horni þar, sem hann er. Þá ætlaði hv.þm. Snæf. að lokum að leysa Gordionshnútinn um það, hverjum það hefði verið að þakka, að haldið hefði verið uppi þeirri atvinnubótavinnu fyrir unga menn hér í Reykjavík, sem gert hefir verið, og kvað þar upp úr með það, að bæjarstj. Reykjavíkur væri þannig skipuð, að sjálfstæðismenn réðu þar öllu; þar væri ekkert gert, sem Sjálfstfl. ekki vildi. Og hann lýsti því yfir hér í d., sem við alþýðuflokksmenn höfum oft sagt, að í bæjarstj. Reykjavíkur ríkir hið mesta gerræði og einræði, sem nokkur stj. hefir leyft sér að viðhafa. En jafnvel þessi flokkur sá ekki þetta nauðsynjamál, fyrr en honum var ýtt af stað með bréfi atvmrh. um þetta mál, eins og margtekið hefir verið fram og aldrei hefir verið hrakið.

*Guðbrandur Ísberg: Ég skal ekki blanda mér mikið inn í umr. um þetta mál. Ég tók eftir því, að hæstv. fjmrh. sló því hér fram, og mér virtist hann hafa það eftir einhverjum ræðumönnum, að þetta mál væri flokksmál Sjálfstæðisfl. Mér er ekki kunnugt um, að svo sé, né að það hafi verið gerðar neinar flokkssamþykktir um það innan þess flokks, að allir þm. þess fl. fylgdu þessu máli. Annars er þetta mál þannig vaxið, frá mínu sjónarmiði skoðað, að hér sé að ræða um einskonar sjúkdómslækningu. Við vitum, að við eigum við atvinnuleysi að búa í kaupstöðum landsins, ekki aðeins fullorðinna manna, heldur einnig unglinga. Þetta frv. á að ráða nokkra bót á böli atvinnuleysisins, að því er unglingana snertir. Bæjarstj. Reykjavíkur hefir með aðstoð ríkisins haldið uppi slíkri atvinnu. Sú vinna hefir gefizt vel, sem er yfirlýst og viðurkennt. Og það er í fullu samræmi við stefnumál og venjur Sjálfstæðisflokksins að fylgja því, sem vel hefir reynzt. Og að því er þennan sjúkdóm snertir, þá er vitanlega ekki um fylgi við slíkar ráðstafanir að ræða lengur en þeirra er þörf. Við höfum líka það atriði fyrir augum, að þetta kostar bæjar- og ríkissjóð fé, og þeim kröfum til bæjar- og ríkissjóðs verður að stilla í hóf. Það eru þessi 3 sjónarmið, sem ég hefi í þessu máli og hafa fengið mig til þess að vera meðflm. að þessu frv., að fyrst og fremst er hér um aðkallandi þörf að ræða, og í öðru lagi liggur fyrir reynsla um ráðstafanir í þessu efni, sem hafa gefizt vel. Og í þriðja lagi, að frv. þetta, sem hér liggur fyrir, geymir ákvæði, sem tryggja, að kröfur þær, sem gera má eftir því til ríkissjóðs og bæjarsjóðs, geta ekki orðið takmarkalausar. Um þær takmarkanir í frv. má vitanlega deila, hvort þeim megi hagga til. En ef þær verða felldar alveg eða að verulega miklu leyti úr frv., gæti það orðið til þess, að ég sæi mér ekki fært að greiða atkv. með málinu.

*Jóhann Jósefsson: Ég hefði varla búizt við, að um þetta mál yrðu verulegar deilur við fyrstu umr. Það sýndist vera svo hóflega af stað farið í frv. um fjárframlög og annað af hálfu ríkis og bæja, að maður hefði ekki búizt við sérstökum ákúrum fra hæstv. fjmrh. um eitthvert ábyrgðarleysi út af því, að þetta frv. er fram borið. Ég finn það helzt að þessu frv., þó að ég sé einn meðflm. þess, að mér þykja vera heldur lítil fjárframlögin, sem þar eru ákveðin. Um það atriði var mikið rætt milli okkar flm. Það varð að samkomulagi, að flytja frv. eins og það er, en vitanlega hafa flm. óbundnar hendur um að koma fram með till. til eflingar þeim fésjóði, sem undir þessum framkvæmdum á að standa. Það er einkennilegt, þar sem það er vitað, að menn innan Sjálfstfl. eru einmitt sá hluti þjóðarinnar, sem að mestu leyti stendur fyrir atvinnu landsmanna, að svo miklu leyti sem hún er rekin fyrir reikning einstakra manna og félaga, að flm. þessa máls skuli fá sérstök skútyrði frá hæstv. ráðh. fyrir að koma fram með þessar mjög svo hóflegu till., á þeim erfiðu tímum, sem nú standa yfir, til þess að reyna að leysa vandamál unga fólksins í kaupstöðum landsins, sem nú veit ekki, hvað það á við tímann að gera. Það er einnig einkennilegt, að skútyrði skuli koma til okkar sjálfstæðismanna frá alþýðuflokksmönnum fyrir þetta frv., sem eiginlega aldrei sjá nein lifandi ráð í þessu efni, nema að lifa og deyja upp á kóngsins náð, og aldrei dýfa hendi sinni í kalt vatn til þess sjálfir að leggja fé sitt eða lánstraust í hættu til þess að halda uppi atvinnu á neinum stað. Ég álít að okkur sé eins heimilt og alþýðuflokksmönnum hér á Alþ. að koma fram með skynsamlegar till. til þess að leysa vandamál atvinnuleysis ungra manna, og það jafnvel þó að hv. 9. landsk. hafi hreyft eitthvað till. í þessu efni. Annars geta þeir, sem sjálfir hafa staðið í sporum atvinnulausa unglingsins á sínum tíma, bezt fundið til með þeim hóp unglinga hér á landi, sem sér fram á heldur dapra framtíð út af atvinnuleysi. Þegar ég var unglingur, var það eitt mesta áhugamál mitt að komast í atvinnu einhversstaðar. En þó var það ólíkt þá, hvað fleiri vegir stóðu opnir fyrir mönnum utan lands og innan til þess að hjargast áfram, heldur en nú. Þess vegna er mjög nauðsynlegt, að reyna að gera eitthvað á fleiri en einu sviði til þess að leysa þetta vandamál. Hæstv. fjmrh., sem var að tala um ábyrgðartilfinningu sjálfstæðismanna í þessu máli, bar helzt kvíðboga fyrir því, að málið væri þannig fram borið, að mér skildist, að framkvæmdum á lausn þess yrði þannig hagað, að draga mundi menn frá sjálfu atvinnulífinu, og varaði við því, að ganga of langt í þá átt. Þetta var svo skýrt af hv. 9. landsk. þannig, að ráðh. hefði viljað leggja aðaláherzluna á fræðsluhlið málsins. Það þýðir, að mér skildist, svona á leikmanns íslenzku það, að hafa þetta meira í skóla- og kennsluformi en minna í vinnu- og atvinnuformi. Um það kunna að vera deildar skoðanir, og sjálfsagt þarf hér hvorutveggja til að koma. En ekki get ég tekið undir það með hæstv. fjmrh., að hér sé nokkur hætta á því, að unglingar verði, með framkvæmdum ákvæða þessa frv., dregnir frá sjálfu atvinnulífinu. Ég get því miður ekki tekið undir þetta. Það er nú svo komið fyrir atvinnuvegum þessa lands, og það ekki hvað minnst fyrir atbeina manna eins og hæstv. fjmrh. og annara stjórnarvalda, að atvinna, bæði fyrir yngri og eldri, er sífellt í hnignun í landinu. Svo að það er sízt af öllu hætta á því, að þó að hundruð, og mér liggur við að segja þúsund, af ungum mönnum væru að einhverju leyti teknir upp á arma hins opinbera, annaðhvort samkvæmt þessu frv. eða því frv., sem lagt hefir verið fram af hv. 9. landsk., eða einhverjum lögum, að það geti nein hætta stafað af því, þó að ungum mönnum verði séð fyrir atvinnu á þann hátt, vegna þess, hve ömurlega er komið atvinnuástandinu í landinu. Hér hefir verið talsvert um það metizt, hvort einhver byrjun frá hendi atvmrh. hafi upphaflega hrundið af stað undirbúningi og framkvæmdum til þess að sjá ungum mönnum fyrir atvinnu hér í Reykjavík, og ólíkir dómar á það lagðir. Ég hefi ekki fylgzt með þeim atburðum. Ég veit ekki, hvar þessi hugmynd hefir komið upp fyrst. En eitt er víst, að bæjarstj. Reykjavíkur hefir framkvæmt þetta mál. En hæstv.atvmrh. ætti að hafa það hugfast, að þó að það sé nauðsynlegt og gott að rétta við það ófremdarástand, sem atvinnubjargráð landsmanna eru komin í, þá ætti fyrsta boðorð landsstjórnarinnar að vera, að hjálpa atvinnuvegum landsmanna, því að með því verður bezta atvinnubótin framkvæmd, ekki eingöngu fyrir þá yngri menn í landinu, heldur einnig fyrir þá, sem ekki lengur geta talizt ungir. Að svo mæltu vil ég vonast til þess, að sú hv.n., sem fær málið til meðferðar, geti annaðhvort afgr. það með þeim umbótum, sem ég teldi að það þyrfti, eða þá, ef fleiri till. liggja hér fyrir og komið verður á framfæri við hv. d., að málið í heild fái þann byr hjá hæstv.Alþ., að ekki lendi við það eitt, að deila um, hverjir hafi fyrstir komið með þetta mál á dagskrá, eða um hitt, hvort sjálfstæðismenn yfir höfuð megi hreyfa svona máli eða ekki, heldur geti Alþ. orðið sammála um skynsamlega og viðunandi lausn á málinu.

*Flm. (Sigurður Einarsson): Í grg. þessa frv. er skýrt frá því, hvernig það er til orðið. N. frá fulltrúaþingi sambands íslenzkra barnakennara hefir samið frv. í öllum aðalatriðum ásamt forseta U. M. F. Í. Þó er frv. ekki flutt eins og það kom úr höndum n., heldur gerði ég lítilsháttar breyt. á því, sem ég sé ekki ástæðu til að gera grein fyrir sérstaklega. Frv. er á þá leið, að skylt skuli að skrá tvisvar á ári alla unglinga innan tvítugs aldurs í öllum kaupstöðum og þorpum landsins. Þessi skráning er ætlazt til, að fari fram vegna þess, að enginn kostur er að vita með vissu, hverjir, hve margir eða hvar þeir eru, sem þessu frv. er ætlað að ná til, nema þessi skráning fari fram. Í 2. gr. frv. er kveðið á um, að 14–20 ára unglingum, sem hafa ekki atvinnu, skuli gefinn kostur á viðfangsefnum af hálfu hins opinbera og á kostnað ríkis og bæjar- eða sveitarfélaga. Svo er nánara um það ákveðið í frv., að hver unglingur skuli fá kennslu og undirbúning undir það starf, sem hann er líklegastur til. Ég vil fullvissa hv.þm. um það, að n., sem samdi frv., lagði mikla vinnu í að athuga, hverjar starfstegundir gætu hér komið til mála, og hefir svo komið sér saman um að benda á þá starfsliði, sem í frv. standa. Í fyrsta lagi er hér talað um opinbera skóla. Erlendis er það víða svo, bæði í Danmörku og víðar, að mönnum, sem ella yrðu styrkþurfar, er gefinn kostur á að verja þeim styrk, sem þeir annars yrðu óhjákvæmilega að fá, til náms í opinberum skólum. T. d. taka lýðháskólar á Norðurlöndum þannig hópa af atvinnulausum mönnum. - Þá er næsti liður, sem gerir ráð fyrir sjálfboðavinnu að framkvæmdum til almenningsheilla. Er það hugsað þannig, að unglingum sé gefinn kostur á að vinna þjóðnýt störf, sem vitað er, að ekki yrðu framkvæmd að öðrum kosti og ekki tekin fyrir eða komið áleiðis fyrir fé, sem varið er til framkvæmda. Þá er þriðji liðurinn, að fólk fái að nema handavinnu eða smáiðnað, sem gæti síðar orðið því að gagni, ekki eingöngu við hvaða starf sem er, heldur einnig að sú kunnátta gæti skapað því atvinnu í þeirri grein. Þá er verklegt sjómennskunám eða nám við búnaðarskóla. Það er hugsað þannig, að þegar frv. kæmi til framkvæmda, yrði komið upp vinnustöðvum fyrir handavinnu og smáiðnað, svo og skólaverstöðvum. Er fyrst og fremst höfð í huga skólaverstöð við Faxaflóa. Hjá öðrum þjóðum er mikil reynsla fengin um slíkt verklegt nám. T. d. eru víða sjóskátar; það eru skátar, sem temja sig við ýmis nytjastörf á sjó. Þá er gert ráð fyrir að koma upp kennslubúum í grennd við þá staði, þar sem starfa á samkvæmt þessum l. Þar gætu æskumenn unnið landbúnaðarvinnu, sem oft gæti orðið þeim eftir á til lífsframfæris. Þegar litið er á þennan ramma, sem dreginn er um fyrirhugaðar framkvæmdir, þá sést, að það er ekki lítið, sem gert er ráð fyrir, að gera þurfi og gera skuli. Það er svo mikið, að bæði þeim, sem sömdu þetta frv., og eins mér, sem flyt það, er fullljóst, að það þýðir ekki að snara slíku frv. inn í þingið og ætlast til, að ríkissjóður taki á sig þann kostnað, sem leiðir af framkvæmd þess, ofan á önnur útgjöld, sem við vitum, að ráðstafað er til annara þarfa og ekki þar á bætandi. Ég held, að svo framarlega sem taka á á þessu máli með alvöru, þá verði um leið og gert er ráð fyrir þessum útgjöldum, að benda á tekjuöflun á móti. Nú er í 3. gr. bent á tekjuöflunarleiðir. Er þar lagt til, að stofnaður verði sjóður til þess að standa straum af þessum ráðstöfunum. Gert er ráð fyrir því í fyrsta lagi, að sjóðurinn fái ? af því fé, sem ríki og bæir veita til atvinnubóta. Þetta er ekki sett út í loftið. Þó að ekki liggi fyrir fulltæmandi skýrsla um atvinnuleysi ungra manna, þá er það rökstuddur grunur þeirra manna, sem samið hafa frv., að þegar litið er á heildarupphæð atvinnubótafjárins, þá mætti sanngjarnlega veita ? af því til atvinnubóta handa unglingum. Þess er einnig að gæta, að með þeim ráðstöfunum, sem hér er gert ráð fyrir, er leitazt við að gera að nýtum starfsmönnum unglinga, sem annars mætti gera ráð fyrir, að yrðu atvinnulausir áfram. Og hversu mikill hagur þjóðinni er að því, að komið sé í veg fyrir, að starfsvilji og starfskraftar fari forgörðum, þarf ekki mörg orð um. - Þá er b-liðurinn, sem ég get búizt við, að mæti andstöðu, og það ekki að ástæðulausu. Það er svo mælt fyrir, að ¼% af atvinnutekjum þeirra manna, sem hafa yfir 3000 kr. atvinnutekjur á ári, skuli verja í þessu skyni. Hér er um nýjan skatt að ræða; og það þýðir ekkert að vera að nefna það öðru nafni. Nú er þetta vitanlega mál, sem liggur fyrir til athugunar. Eigum við að ráðast á atvinnutekjur manna til þess að hrinda þessu máli áleiðis, eða eigum við að haga því einhvernveginn öðruvísi? Ég er tilbúinn að taka öllum vinsamlegum upplýsingum og bendingum. Ég álít, að þetta eigi að vera eitt af því, sem n., sem um málið fjallar, eigi að taka til rækilegrar athugunar, og síðan taka fullnaðarákvörðun um það. Þetta er ekki sett þarna af því, að flm. og höfundum frv. sé ekki alveg ljóst, að nú þegar sé mikið lagt á tekjur manna. Það er bara þetta, að þegar ný þörf kallar að, sem menn ekki með neinu móti sjá sér fært að fullnægja með því fé, sem fyrir hendi er, þá verður að meta það, hvort þessi þörf sé það rík, að rétt sé að leggja nýjar álögur á menn til þess að bæta úr þeirri þörf. Og ég álít, að hér sé svo rík þörf, að atvinnutekjur manna eigi ekki að vera friðhelgar, þegar afla skal fjár í þessu skyni. - Þá er gert ráð fyrir, að lagt sé 10 aura stimpilgjald á alla aðgöngumiða að kvikmyndasýningum og dansskemmtunum á þeim stöðum, sem starfsemi vegna atvinnulausra unglinga fer fram á. Þetta mundi verða langstærsta tekjugreinin. Það er nú að vísu svo, að kvikmyndasýningar eru einhverjar alþýðlegustu skemmtanir. En enginn vafi er á því, að kvikmyndasýningar verða aldrei taldar beinar lífsnauðsynjar. Maður, sem fer í kvikmyndahús með sig, börn sín og heimili sitt, telur sig aflögufæran með það fé, sem til þess þarf. Þess vegna er lagt til að skattleggja þessar skemmtanir, þó að ég hinsvegar vilji ekki telja það hreinan óþarfa. En það er kunnugt mál, að kvikmyndasýningar hér á landi gefa verulegan ágóða. Væri þarft, ef unnt væri, að setja ákvæði um, að skatturinn lenti ekki eingöngu á þeim, sem kvikmyndahúsin sækja. Það liggur fast í grun mínum, að þetta gjald mætti líka lenda á þeim sem reka þessi fyrirtæki. - Þá er gert ráð fyrir tekjum af þeim stofnunum, sem þessi lög gera ráð fyrir. Er engin ástaða til að telja þetta fjarstæðu, þegar að því er gætt, að fjárveitingavaldið hefir á undanförnum árum verið að byggja skóla í stórum stíl og þar með talið sig vera að vinna að þurftarmálum uppvaxandi kynslóðar. Er því engin ástæða til að álíta það fjarstæðu, að atvinnulausir unglingar fái einhvern hliðstæðan styrk frá fjárveitingavaldinu. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um stjórn þessa sjóðs og hvernig fyrirkomulagið er hugsað. Það er mál, sem n. tekur að sjálfsögðu til athugunar, og gefst mönnum þá kostur á, að láta álit sitt uppi. Ég gæti vel ímyndað mér, ef það þætti miklu skipta, að eitthvert annað fyrirkomulag kæmi til greina, en að sjálfsögðu álít ég, að framkvæmdum og stjórn sjóðsins sé vel fyrir komið í höndum þeirrar n., sem gert er ráð fyrir í frv., þar sem lagt er til, að einn nm. skuli valinn eftir till. Alþýðusambands Íslands og annar eftir till. U. M. F. Í., en atvmrh. skipi oddamann. Ég held nefnilega, að sá vilji, sem hefir komið fram í ungmennafélögum landsins til þess að sinna þessu þarfa máli, sé ekki lítils virði. Ég efast um, að löggjafinn og fjárveitingarvaldið geti, þegar samtök verkalýðsins eru frá tekin, átt von á betri samherja en ungmennafélagsskapnum til þess að benda á viðfangsefni og styðja mál. Ég skal svo ekki hafa framsöguræðu mína lengri. Auðvitað er margt, sem taka þarf til athugunar, sem ég hefi ekki minnzt á né heldur kemur fram í frv. Hér er um svo víðtækan grundvöll að ræða í þessu frv., þannig að í trú á það, að eitthvað þurfi að gera, er hægt, á grundvelli þessara l. eða innan takmarka þeirra, að búa til þann ramma, sem byggja mætti framkvæmdir á til bráðabirgða. Svo ætla ég að vænta þess, að þetta mál fái góðar undirtektir hér í hv. d. og menn vilji yfirleitt gera það, sem auðið er, til þess að koma því áleiðis, og ég geri það að till. minni, að frv. verði vísað til menntamn.

*Thor Thors: Það hefir þegar verið rætt svo mikið um þetta mál hér í dag í sambandi við annað frv. um svipað efni, að óþarft er að hafa um það mörg orð. Allir eru sammála um nauðsyn þess, að eitthvað sé gert til þess að bæta úr ástandinu í þessum efnum. Og þá getur vitanlega í því sambandi þetta frv. eins og annað komið til athugunar. Það er sjálfsagt að taka því vingjarnlega, og ég vænti þess, að hv.menntmn. beri saman þessi 2 frv., sem um málið eru fram komin, og svo komi frá henni ákveðnar till. til úrbóta á þessu sviði. Enda þótt ég ætli ekki að ræða einstakar gr. frv., vil ég þó vekja athygli á þeirri hugmynd, sem kemur fram í 6. gr. þessa frv., að stofna skuli til sjálfboðavinnu fyrir atvinnulausa unglinga við þjóðnytjaverk. Svipað frv. og þetta hefir verið til umr. hjá okkur í Sjálfstfl. En við erum ekki komnir svo langt með það, að við treystum okkur til að bera það fram enn. Við erum yfirleitt því hlynntir, að reist verði einhver slík stofnun. En við höfum orðað þetta nokkuð á annan veg; talað um vinnuskóla fyrir unglinga, en ekki viljað binda þetta eingöngu við atvinnulausa unglinga, heldur gefa öllum unglingum kost á að sækja þessa vinnuskóla, til þess að fá þar þjóðfélagslegt uppeldi og temja sér líkamlega vinnu. Ég vil mælast til, að hv.menntmn. taki þetta atriði til yfirvegunar.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég er sammála hv.flm. þessa frv. um, að á því sé hin mesta nauðsyn, að þetta mál sé leyst. Og ég fæ ekki séð, að það sé annað, sem athuga þarf í því efni um einstök ákvæði í frv., heldur en fjárhagshlið málsins. Hér er gert ráð fyrir í 1. gr. frv., að hælið sé komið upp fyrir árslok 1938. En það er margt, sem kallar að í þessu efni, svo að ég geri ráð fyrir, að það verði aðalverkefni þeirrar n., sem fær þetta mál til athugunar, að athuga möguleikana á því, hvort þetta verði kleift. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að nokkur athugun hefir verið gerð á því, bæði hvar heppilegt væri að hafa hælið og hvort til væru heppilegar eignir, þar sem hægt væri að hafa hælið. Ég vildi mælast til þess, að sú n., sem fær málið til meðferðar, vildi leita upplýsinga hjá landlækni, sem þessu máli er kunnugur, og taka við bendingum frá honum viðvíkjandi málinu.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég get tekið undir það, sem mun vera almenn skoðun, að það æ þörf á að koma upp drykkjumannahæli, og að það væri mikil bót að slíku hæli, ef það væri vel rekið. Ég fer ekki út í það hér, hvernig ég álít, að ætti að koma slíkum hælum fyrir, að öðru leyti en því, að það er óhætt að segja, að það hafi reynzt bezt að koma þeim fyrir í sveit. Þar sem er landrými mikið og hægt að láta menn fást við jarðrækt. Þannig hefir það reynzt á Norðurlöndum, þar sem drykkjumannahælum hefir verið komið upp og verið rekin með miklum myndarskap, ekki sízt í Svíþjóð, þar sem tekin hafa verið fyrir þessi hæli heil herrasetur, sem höfðu mikið landrými. En áður en þetta mál fer til n., vil ég vekja athygli á atriðum, sem eru þess verð, að á þau sé bent. Það er fyrst og fremst, að með þessu móti flyzt talsverður hluti af fátækraframfærinu frá kaupstöðunum yfir á ríkissjóð, aðallega frá þeim kaupstöðum, þar sem mest er af þessum drykkjumönnum. Það er áreiðanlega þess vert fyrir n., sem tekur þetta mál til athugunar, að rannsaka það gaumgæfilega, hve mikil brögð myndu verða að þessu. - Ég sé líka, að í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að dómsvaldið í þessum málum sé dálítið óvenjulegt. Ég a. m. k. geri það að atriði fyrir mig, hvort þessu verður breytt eða ekki, á hvern hátt ég greiði atkv. um málið, þegar það kemur í d. aftur. Hér er sem sé gert ráð fyrir, að það sé framfærslunefnd eða sveitarstjórn, sem rannsaki málið með aðstoð lögreglunnar. Eftir að þeirri rannsókn er lokið á framfærslunefnd að dæma um það. hvort viðkomandi manni skuli komið fyrir á drykkjumannahæli. Hér er því dómsvaldið í þessum málum, sem eru mjög alvarleg mál - því að það er hægt að dæma þessa menn til vistar á drykkjumannahæli - flutt til framfærslunefndanna, og það tel ég óforsvaranlegt fyrir allt réttaröryggi í þessu landi. Ég tel það ekki fullnægjandi, þó að það megi skjóta þessum málum til úrskurðar ráðh. Ég verð að viðurkenna það, að ég veit ekki, hvernig þessu er fyrir komið í dönskum lögum, sem hér er vísað til, en hvernig sem því er fyrir komið þar, álít ég, að það fyrirkomulag geti ekki komið til greina hér. Lesi maður svo frv. áfram, t. d. 6. gr., þá eru þar enn víðtækari ákvæði, því að þótt engin umkvörtun hafi komið fram, getur framfærslunefnd skorizt í leikinn og úrskurðað viðkomandi mann á drykkjumannahæli til lengri tíma. Svo er ósamræmi í þessu, þar sem segir í 8. gr., að heilbrigðisstjórnin geti stytt ákveðinn dvalartíma vistmanns á drykkjumannahæli, þegar sannað þykir með vottorði frá héraðslækni og forstjóra hælisins, að vistmaðurinn þurfi ekki að dvelja þar lengur. Eftir þessu getur heilbrigðisstjórnin tekið fram fyrir hendurnar á framfærslun., þó að hún telji þess þörf, að viðkomandi maður dvelji áfram á hæli. Vitanlega verða þessi mál að vera í höndum sama aðilja, - sá, sem úrskurðar manninn til vistar, verður jafnframt að hafa vald til þess að láta hann lausan aftur eftir tiltekinn tíma, ef honum þykir ástæða til, viðvíkjandi þeim mönnum, sem dæmdir eru til fangelsisvistar, er það þannig, að þetta vald er alltaf í höndum dómarans sem dæmdi manninn til fangelisisvistar, því að til hans er skotið, hvort eigi að náða mann eða ekki. Hér geta því sjónarmið framfærslun. og heilbrigðisstjórnar rekizt á. Ég held, að sú rétta leið í þessu efni væri að hafa einkamálameðferð á þessum málum. Ég þarf ekki að skýra þá málsmeðferð; hún er höfð á nokkrum málflokkum og hefir reynzt vel. Það er líka langfljótust afgreiðsla á málum á þann hátt. Ef ekki þætti fært að áfrýja þessum málum til hæstaréttar, þá fyndist mér réttara að hafa meðdómendur með lögreglustjóra heldur en að búa til nýjan dómstól, þar sem er framfærslunefnd. Þetta vildi ég aðeins taka fram. Ég er ekki með því að gera lítið úr þessu máli, því að eins og ég tók fram í upphafi, tel ég, að málið sé mjög gott og þess vert, að það sé athugað, og því meiri þörf góðrar athugunar, sem það er meira nauðsynjamál. En þetta vildi ég taka fram við þessa umr. og biðja n., sem fær málið til meðferðar, að taka það til athugunar. Þetta getur ekki heldur komið í bága við tilgang hv.flm., sem tók fram, að gerð frv. væri ekkert aðalatriði, heldur málið sjálft og að það fengi sem bezta og fljótasta afgreiðslu.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég vildi aðeins taka það fram í sambandi við ummæli hv.flm., sem ekki vill blanda lögreglunni í þessi mál, vegna þess að þau séu ekki afbrotamál, að það má náttúrlega deila um það, hvað séu afbrotamál. En þetta á a. m. k. að varða frelsisskerðingu, svo að árum skiptir, og það eru ekki í okkar löggjöf til svo víðtæk ákvæði, að engin tímatakmörk séu fyrir því, hvað má setja mann langan tíma á drykkjumannahæli.

Það er reglugerðarákvæði

. Svo að hér er um meiri refsingu að ræða heldur en fyrir nokkurt almennt lögbrot, og náttúrlega er það aðalatriðið í hverju máli, að frelsisskerðingin er fyrst og fremst refsingin. Frelsisskerðingin er tilfinnanleg fyrir hvern mann, tilfinnanlegri en menn almennt gera sér grein fyrir. En lögreglan fæst við mál í einkalögregluréttinum, sem ekki eru beinlínis refsimál, t. d. ágreiningsmál milli meistara og sveina, hjúamál og einstaka sifjamál eru rekin þar. Þar er lögreglustjóra lögð sú skylda á herðar að leita allra upplýsinga frá báðum hliðum, sem hann telur þörf til þess að fá rétta niðurstöðu í málinu. Það er lögð víðtækari rannsóknarskylda á hann þar heldur en í nokkrum öðrum málaflokki. Það er vegna þess, að t. d. í málum milli meistara og sveina er annar aðilinn miklu veikari. Þannig er einnig í barnsfaðernismálum, sem farið er með á sama hátt. Mér finnst því rétt, að þessi drykkjumannamál séu rekin í einkalögreglurétti, því að drykkjumaðurinn verður alltaf veikari aðilinn í þessari málssókn. Það sjá því allir, hversu hættulegt væri, ef framfærslunefndirnar hefðu dómsvaldið í þessum málum. Ég tók þetta ekki nógu skýrt fram áðan, en ég vil undirstrika, hvað þetta væri hættulegt, úr því að menn láta sér slíkt til hugar koma.