Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ýmsir þingmenn hafa að undanförnu óskað eftir því að teknar verði saman upplýsingar sem varða kjör, stöðu og aðbúnað öryrkja á Íslandi. Ástæða er til að þakka þessum þingmönnum, ekki síst hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Pétri H. Blöndal fyrir framtak þeirra í þessu efni. Málefni öryrkja hafa verið nokkuð til umræðu undanfarið og það er afar vel. Viðbúið er að svo verði einnig á næstunni. Nauðsynlegt er að þegar þessi mál eru rædd liggi til grundvallar áreiðanlegar upplýsingar um raunverulega stöðu mála og þess fólks sem í hlut á. Annars er hætt við að umræðan fari út um víðan völl og slík framvinda mundi ekki þjóna hagsmunum öryrkja. Nú hefur Þjóðhagsstofnun samkvæmt beiðni forsrh. tekið saman ítarlega skýrslu um kjör öryrkja sem hér hefur verið dreift í þingsölum. Að auki hafa Tryggingastofnun, heilbr.- og trmrn., fjmrn. og lífeyrissjóðir verið forsrn. og Þjóðhagsstofnun innan handar og veitt ýmsar upplýsingar sem koma fram í svörum við fyrirspurnum. Meginniðurstöðurnar eru þær að bætur almannatrygginga hafa hækkað umtalsvert umfram verðlag á undanförnum árum. Í ítarlegum samanburði Þjóðhagsstofnunar á þróun kaupmáttar launa og ýmissa bóta síðustu 12 árin kemur m.a. fram að kaupmáttur grunnlífeyris almannatrygginga lækkaði um rúm 16% kjörtímabilið 1987--1991, lækkaði um rúm 6% á síðasta kjörtímabili en hefur hækkað um tæp 11% á yfirstandandi kjörtímabili fram í janúar í ár. Kaupmáttur tekjutryggingar lækkaði um rúm 6,4% kjörtímabilið 1987--1991, lækkaði um rúm 6% síðasta kjörtímabil en hefur hækkað um tæp 22% á yfirstandandi kjörtímabili fram á þetta ár. Kaupmáttur heimilisuppbótar lækkaði um rúm 11% kjörtímabilið 1987--1991, lækkaði um rúm 6% á síðasta kjörtímabili en hefur hækkað um 71,4% á yfirstandandi kjörtímabili, enda sími og útvarp tekin inn í þessa uppbót. Kaupmáttur sérstakrar heimilisuppbótar lækkaði um tæp 9% frá því að henni var fyrst komið á laggirnar árið 1987--1991. Kaupmáttur þeirra sem uppfylltu skilyrði til að þiggja þessa sérstöku heimilisuppbót auk allra annarra ofangreindra bóta stóð þannig í heild í stað á þessu kjörtímabili. En hin sérstaka heimilisuppbót lækkaði um rúm 6% á síðasta kjörtímabili en hefur hækkað um tæp 22% á yfirstandandi kjörtímabili. Kaupmáttur lífeyris almennra lífeyrissjóða lækkaði um 15,3% á kjörtímabilinu 1987--1991, um 2,6% á kjörtímabilinu 1991--1995 en hefur á yfirstandandi kjörtímabili haldist í hendur við verðlagsþróun í samræmi við verðtryggingu lífeyris. Það er jafnframt mikilvægt að það komi fram að kaupmáttur bóta mun í framtíðinni ekki lækka þótt kaupmáttur launa kunni að lækka. Þetta er vegna lagaákvæða sem sett voru í desember 1997 og sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir til að tryggja það að bótaþegar nytu ævinlega bestu kjara ef svo mætti segja gagnvart verðtryggingu og að kaupmáttur bótanna lækkaði ekki þó svo kaupmáttur launa kynni að gera það. Herra forseti. Fjölmargir öryrkjar eiga ekki kost á því að stunda vinnu, því miður. Reyndar var vinnugeta einstaklingsins notuð við mat á örorku áður sem ekki var eðlilegt. Í staðinn liggja nú læknisfræðilegar forsendur til grundvallar. Það breytir ekki hinu að öryrkjar eru oft mun verr settir á vinnumarkaði en aðrir. Fyrst skiptir máli í þessu sambandi að kaupmáttur atvinnuleysisbóta, sem lækkaði um tæp 15% á kjörtímabilinu 1987--1991 og um 1,8% á síðasta kjörtímabili, hefur hækkað um rúmlega 11% á yfirstandandi kjörtímabili. Þá voru teknar upp húsaleigubætur í öllum sveitarfélögum í fyrra en frá 1995 höfðu sveitarfélögin sjálfsval um hvort slíkar bætur væru greiddar. Með auknu framboði félagslegs húsnæðis sem fyrst og fremst er leiguhúsnæði hafa þessar húsaleigubætur nýst fjölmörgum öryrkjum sérstaklega. Tekjuskattskerfi okkar er þannig uppbyggt að þegar kaupmáttur vex hækkar skatturinn hlutfallslega meira en hjá þeim sem kaupmáttur minnkar hjá léttist skattbyrði. Það er því í rauninni gleðiefni að hlutfallsleg skattbyrði margra örorkulífeyrisþega hefur heldur aukist á undanförnum árum svo undarlega sem það nú hljómar. Ástæða þessarar auknu skattbyrði er auðvitað hinn aukni kaupmáttur sem ég gat um. Á þessu kjörtímabili hafa lægstu laun hækkað meira en laun almennt. Um það sérstaka markmið sameinuðust samningsaðilar við síðustu kjarasamninga. Þannig hefur kaupmáttur lægstu launa aukist um tæplega 39% á þessu kjörtímabili á meðan kaupmáttur launa á almennum markaði hefur aukist um 18,5% og kaupmáttur launa opinberra starfsmanna og bankamanna um 29% fram í janúar á þessu ári. Lægstu laun hafa þannig hækkað mun hraðar en bæði bætur almannatryggingakerfisins og almenn laun samkvæmt kjarasamningum, enda miðast bæturnar við hina almennu kjarasamninga. Þess ber þó að geta að afar fáir einstaklingar eru á þessum lægstu töxtum einum sem betur fer. Þeir eru hins vegar afar margir sem njóta kjara sem grundvallast á launum samkvæmt kjarasamningum og bótum almannatryggingakerfisins. Samanburður á launum og bótum almannatryggingakerfisins annars vegar og lágmarkstöxtum hins vegar segir því afar lítið. Við vitum að hagur lífeyrissjóðanna fer nú blessunarlega batnandi. Árið 1972 var tekin upp hér á landi svokölluð tekjutrygging í almannatryggingakerfinu og var hún hugsuð sem tímabundið úrræði sem smám saman mundi víkja fyrir greiðslum úr lífeyrissjóðum þegar þeir tækju að eflast. Með vaxandi örorkugreiðslum úr lífeyrissjóðum má búast við því að fjöldi þeirra sem njóta fullrar tekjutryggingar fari minnkandi. Það er þróun sem er í samræmi við hina upphaflegu hugmynd að baki þessa þáttar bótakerfisins. Gott atvinnuástand hefur einnig sömu áhrif. Í fyrirspurn var spurt um það hlutfall af vergri landsframleiðslu sem Íslendingar verja til grunnörorku- og lífeyrisgreiðslna í samanburði við önnur Norðurlönd. Í ljós kom að Þjóðhagsstofnun gat gert þennan samanburð einan og sér. Þannig ver íslenska ríkið hærra hlutfalli af landsframleiðslu til þessa grunnlífeyris en aðrar Norðurlandaþjóðir að Danmörku undanskilinni. En heildargreiðslur ríkis og lífeyrissjóða til þessara tilteknu greiðslna eru hins vegar minnstar á Íslandi sem hlutfall af landsframleiðslu. Hitt hefði verið miklu viðameira og flóknara og langt umfram umfang þessarar skýrslur að meta heildarframlög en ekki aðeins grunnlífeyri með því að taka tillit til mismunandi fjölda öryrkja, til aldursdreifingar þjóðanna, til mismunandi skilgreiningar á örorku og til mismunandi lífeyris- og bótakerfa í þessum löndum. Sem dæmi má nefna að auk grunnlífeyris og tekjutryggingar geta öryrkjar hér á landi átt kost á heimilisuppbót og sérstakri heimilisuppbót, bíla- og bensínstyrk og frekari uppbótum, t.d. vegna lyfja og lækniskostnaðar. Fjölmörgum öryrkjum eru veittar húsaleigubætur, þeir fá félagslega aðstoð sveitarfélaga margir hverjir, afslætti af fasteignagjöldum, afslætti á sundstaði, í strætisvagna, hjá flugfélögum og í leikhús svo einhver dæmi séu nefnd. Að sjálfsögðu njóta öryrkjar sérstakra kjara við endurhæfingu og geta fengið endurhæfingarlífeyri. Að auki getur þurft að taka tillit til sjúkrasjóða verkalýðsfélaganna, barnabóta, vaxtabóta, atvinnuleysisbóta, mæðralauna, barnalífeyris, barnaörorku, slysadagpeninga, sjúkradagpeninga og fleiri bóta í þessum samanburði. Þetta segir okkur því í fyrsta lagi hve víðfeðmar rannsóknir þarf að gera til að samanburður milli landa sé marktækur. Besti samanburðurinn sem við höfum í höndunum er því sá sem tekur dæmigerðan einstakling og fylgir honum gegnum kerfi hinna ýmsu landa. Við getum verið ánægð með að í dæmigerðu tilviki í reikningum Þjóðhagsstofnunar eru ráðstöfunartekjur öryrkja á Íslandi hærri en á öðrum Norðurlöndum að Danmörku einni undanskilinni. Hafa ber í huga í þessu sambandi að velferðarkerfin á Norðurlöndum eru samt sem áður þau allra örlátustu sem finnast um víða veröld. Í öðru lagi þykir mér þessi langa og flókna upptalning á bótum, niðurgreiðslum og afsláttum hér á undan benda til þess að við sem sitjum á Alþingi mættum á næstunni huga að því að einfalda þetta kerfi eitthvað. Spurt var um tekju- og eignadreifingu öryrkja. Í skýrslunni kemur fram að dreifing tekna er mun jafnari meðal öryrkja en annarra landsmanna. Maður sem verður 100% öryrki 25 ára gamall og hafði 80 þús. kr. brúttómánaðartekjur fyrir örorku og greiddi til dæmigerðra lífeyrissjóða mundi við slysið auka ráðstöfunartekjur sínar um 16--17%. Ef sami maður hefði haft 200 þús. kr. mánaðartekjur fyrir þessa breytingu á hans högum mundu ráðstöfunartekjur hans dragast saman um 17--22%. Ef maðurinn hefði aldrei unnið fyrir slysið verða ráðstöfunartekjur hans minnst 70 þús. eftir örorku. Þannig sést hvernig kerfið jafnar tekjur milli þessara hópa. Eignir dreifast hins vegar með mjög svipuðum hætti meðal öryrkja og annarra hópa í þjóðfélaginu. Herra forseti. Það er fleira sem skiptir máli í þessari umræðu en beinar peningalegar forsendur örorkulífeyrisþeganna. Eins og fram hefur komið hefur fjárhagsleg staða þessa hóps batnað mjög á þessu kjörtímabili öfugt við næstu átta árin á undan, ekki síst árin 1987--1991. Kaupmáttarþróunin segir þar mjög skýra og afgerandi sögu. Þeir sem stýrðu málefnum þessara hópa á tímabilinu þegar kjörin versnuðu hvað mest skulda skýringar á því hvað hafi brugðist. Það gengur ekki eingöngu að reyna að slá sig til riddara í augum annarra með yfirboðum og gáleysislegum loforðum og treysta á að minni fólks nái stutt aftur í tímann. Hagsmunir öryrkja felast ekki í slíkum æfingum. Í allri sanngirni verður að segja að fjárhæð örorkubóta er ekki allt sem skiptir máli. Aðalmálið er hversu margir munu þurfa á þeim að halda. Við þurfum því að leggja mikla rækt við önnur úrræði fyrir þennan hóp og bjóða upp á fjölbreytta kosti sem öryrkjar sjálfir kjósa. Fyrir þá sem eru mjög fatlaðir eru sambýli til að mynda afar raunhæfur kostur og hafa í miklum mæli verið að taka við af vistheimilunum. Fjöldi vistrýma á sambýlum tvöfaldaðist á undanförnum árum og mun slíkum rýmum fjölga áfram. Almennt vaxa stofnanir fatlaðra nú sífellt og dafna og hafa framlög ríkissjóðs til þeirra aukist um 35% að raungildi frá árunum 1993--1999. Þá er að sjálfsögðu lykilatriði að öryrkjum bjóðist markviss endurhæfing enda markmiðið að hjálpa fólki til sjálfshjálpar. Öryggisnet samfélagsins á að leitast við að þrýsta fólki upp á við en ekki verka eins og köngulóarvefur sem enginn á afturkvæmt úr. Síðan skiptir hugarfar máli og almennt viðhorf til samhjálparinnar sömuleiðis. Þannig hugnast mér t.d. miklu betur að leggja áherslu á það fríska í manninum en ekki það sjúka. Gaumgæfa ber hvað fólk getur gert en ekki hvað það getur ekki gert. Vissulega getur enginn unnið öll störf, en fáum er sem betur fer alls varnað. Hægt er að leggja áherslu á nýjustu upplýsingatækni og upplýsingasamfélagið í heild sinni sem ég tel að muni nýtast öryrkjum afar vel á næstu árum eins og þegar er farið að bera á. Með slíkum úrræðum er hægt að hvetja til aðgerða en ekki kyrrstöðu og stuðla þannig að aukinni atvinnuþátttöku þessa hóps. Til dæmis hefur undanfarið verið leitast við að draga úr jaðaráhrifum í almannatryggingakerfinu. Má þar m.a. nefna að fastagjald af síma og afnotagjald Ríkisútvarpsins var fært inn í heimilisuppbót og að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga skerði ekki lengur bætur almannatrygginga eins og áður. Þá voru frítekjumörk nýverið hækkuð verulega þannig að jaðaráhrifin koma fram við mun hærri tekjur en áður og hafa þar af leiðandi áhrif á færri lífeyrisþega. Hvati til að afla eigin tekna er þess vegna mun meiri en áður og aukin áhersla hefur verið lögð á þjálfun til að greiða aðgang að almennum vinnumarkaði. Auk þess hafa tekjur maka minni jaðaráhrif frá og með þessu ári. Áfram er þó tekið tillit til eigna öryrkja eins og fram hefur komið í fjölmiðlum undanfarið og í því felast ákveðin jaðaráhrif. Þess ber að minnast að Alþfl. heitinn hefur lengi barist fyrir því að eignir manna séu teknar með þegar mönnum er bætt tekjuleysi af almannafé. Ég tel að á næstu árum sé mikilvægt að endurskoða bóta- og velferðarkerfið í heild sinni með því hugarfari að einfalda og auka jafnræði. Eins og kom fram fyrr í ræðunni er kerfið afar margslungið og samspil þess við skattkerfið flókið. Sams konar vinna er að fara af stað í ýmsum öðrum löndum. Það á ekki að vera sérstök fræðigrein, á valdi fárra að leysa til sín réttindi eða fjármuni úr kerfinu því að á sama tíma eru sumir sem eru í góðri trú og biðja réttmætt um aðstoð að fá mun minna en aðrir í sömu stöðu sem kunna betur á refilstigu kerfisins. Þannig á einföldun að verka bæði gegn oftryggingu og vantryggingu og auka þannig jafnræði og réttlæti kerfisins. Herra forseti. Eins og kom fram í upphafi máls míns hefur kaupmáttur öryrkja þróast í takt við ástand efnahagsmála á undanförnum árum. Fyrir fjárhagslega afkomu öryrkja eins og annarra í landinu skiptir mestu til lengri tíma litið að tryggja áframhaldandi verðstöðugleika og vöxt í efnahagslífinu. Við vitum nokkurn veginn hvað þarf til, m.a. áframhaldandi aðhald í ríkisbúskapnum, en við vitum líka nákvæmlega hvernig hægt er að keyra efnahagslífið um koll. Við höfum fengið að sjá mjög ítarlegar tillögur um það núna nýlega hvernig hægt er að koma því á kaldan klaka á undraskömmum tíma og við skulum vona að slíkar tillögur komi ekki til framkvæmda, herra forseti.

Herra forseti. Hagur öryrkja hefur sífellt orðið betri, segir í skýrslu forsrh. og bætt er um betur þegar sagt er að kaupmáttur bóta hafi aukist og þjónusta við þá einnig. Þessi sýn ríkisstjórnarinnar á kjör öryrkja er hrein blekking og leikur með tölur. Sé þessi mynd rétt sem hæstv. ráðherra dregur fram í skýrslu sinni er engu líkara en fulltrúar á ráðstefnu sem haldin var í Ráðhúsinu nýlega á vegum Sjálfsbjargar hafi verið að lýsa kjörum öryrkja í einhverju allt öðru landi en á Íslandi en þar var lýst hreinu neyðarástandi hjá öryrkjum. Í skýrslu hæstv. ráðherra kemur hann sér hjá því að svara hve margir öryrkjar hafi þurft að leita til hjálparstofnana utan opinbera kerfisins en á ráðstefnu öryrkja fyrir hálfum mánuði kom fram að um 1.100--1.300 öryrkjar hafi árlega á undanförnum árum þurft að leita neyðaraðstoðar hjá Hjálparstofnun kirkjunnar og hafi þeim fjölgað mikið síðustu árin, þ.e. á þessu kjörtímabili. Staðreyndin er sú, sem hæstv. ráðherra kemur sér hjá að skrifa í skýrsluna, að helmingur þeirra sem leita ásjár hjá hjálparstofnunum í dag eru öryrkjar og hann svarar því ekki einu sinni þótt um það hafi verið spurt í skýrslunni. Um þetta sagði félagsfræðingur hjá Hjálparstofnun kirkjunnar á ráðstefnu orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þetta er fólk, sem hefur tekjur, sem duga ekki út mánuðinn, fólk, sem kemur til að fá mat í poka til þess að lifa af.`` Í skýrslu hæstv. ráðherra er víða að finna alranga mynd sem dregin er upp af kjörum öryrkja til að reyna að fegra myndina og allvíða er bara dreginn fram hálfsannleikur í málinu. Í það er látið skína að grunnlífeyrir og tekjutrygging sé hærri hér á landi en t.d. í Finnlandi og Svíþjóð, en staðreyndin er sú að í samnorrænni skýrslu þar sem gerður er samanburður á raunverulegum greiðslum til örorkulífeyrisþega hér á landi og á hinum Norðurlöndunum kemur í ljós að öryrkjum eru hvergi greiddar eins lágar bætur og á Íslandi og þær eru að jafnaði um tvöfalt lægri hér á landi. Þegar skoðuð eru útgjöld á hvern íbúa á Norðurlöndum í þessari samnorrænu skýrslu kemur fram að útgjöld vegna bótagreiðslna eru meira en helmingi lægri á hvern íbúa hér á landi samanborið við hin Norðurlöndin. Þetta eru staðreyndir málsins sem liggja fyrir í samnorrænni skýrslu þrátt fyrir það sem fram kemur í skýrslu ráðherrans þar sem reynt er að draga upp mikinn blekkingarvef af kjörum og aðbúnaði öryrkja. Sannleikurinn er líka sá að heildarútgjöld Tryggingastofnunar vegna grunnlífeyris og tekjutrygginga, sem eru meginbótaflokkarnir, eru að meðaltali um 34 þús. kr. á hvern öryrkja en ekki 52 þús. kr. eins og sagt er í skýrslunni. Sannleikurinn er líka sá, eins og kom fram á öryrkjaráðstefnu í Ráðhúsinu, að þrír af hverjum fjórum örorkulífeyrisþegum hefur aðeins 45 þús. kr. í framfærslu á mánuði. Staðreyndin sem hæstv. forsrh. horfir fram hjá í skýrslu sinni er að stærstur hluti örorkulífeyrisþega á Íslandi er undir skilgreindum fátæktarmörkum sem notuð hafa verið bæði hér á landi og annars staðar í Evrópu og var sú viðmiðun notuð í nýlegri rannsókn OECD-landanna í tekjuskiptingunni. Þessi fátæktarmörk eru 44 þús. kr. fyrir einstakling og 66 þús. kr. fyrir einstætt foreldri með barn. Þannig er stærsti hluti öryrkja með tekjur undir skilgreindum fátæktarmörkum. Því má heldur ekki gleyma og ber að halda til haga hvert var fyrsta verk þessarar ríkisstjórnar á kjörtímabilinu. Það var að skera á tengsl bóta og lægstu launa. Afleiðingin er sú að á síðustu fimm árum hafa lágmarkslaun hækkað um 52% en örorkulífeyrir og tekjutrygging einungis hækkað um 17,4%. Hækkunin er því einungis þriðjungur þess sem hún hefði að óbreyttu átt að vera ef bætur lífeyrisþega hefðu haldist í hendur við lægstu laun. Það er einnig ástæða til að halda því til haga í þessari umræðu að öryrkjum sem fá bílastyrk hefur á þessu kjörtímabili fækkað úr 600 í 300 og vextir á þeim öryrkjum sem fá bílakaupalán hafa verið hækkaðir úr 1% upp í markaðsvexti. Á þessum hópum sem verst eru staddir í þjóðfélaginu voru vextir hækkaðir úr 1% upp í markaðsvexti og þeim fækkað sem geta fengið bílastyrki. Þetta er bara eitt dæmi af mörgum um það hvernig ríkisstjórnin hefur farið með öryrkja og reyndar aldraða líka á þessu kjörtímabili. Það sem er líka athyglisvert í skýrslunni er hve gífurlega stór hópur öryrkja er hreinlega sviptur mannréttindum vegna skerðingar á tekjum maka. Fjöldi þeirra hefur aukist úr 1.664 í 2.335 á þessu kjörtímabili eða um 40%, hvorki meira né minna. Ég bendi einnig á að 43% öryrkja fá engar greiðslur úr lífeyrissjóðum og flestir öryrkjar sem fá greiðslur á annað borð úr lífeyrissjóðum eru með þetta á bilinu 10--30 þús. kr. á mánuði. Það er allt of sumt. Við skulum bera það saman við lífeyrisgreiðslutoppana í kerfinu, t.d. í bönkunum sem hafa 300--400 þús. kr. úr sínum lífeyrissjóði á mánuði. Berum það saman við 10, 20 eða 30 þús. sem öryrkjar hafa úr sínum lífeyrissjóði. Þessi skýrsla er líka morandi af dæmum um hvernig hægt er að fara frjálslega, svo vægt sé til orða tekið, með tölur. Talað er um að kaupmáttur lífeyrisþega sem fá óskertar lífeyrisuppbætur hafi hækkað um 14% á fimm árum. En hvað eru það margir öryrkjar sem hafa fengið 14% hækkun á fimm árum, þ.e. þeir sem eru með óskertar heimilisbætur? Þeir eru á milli 5 og 6% af heildinni eða 400 öryrkjar af 7.400 og jafnvel þessi 14% hækkun kaupmáttar hjá þeim 400 öryrkjum sem mesta kaupmáttar hafa notið stenst ekki samanburð við launavísitöluna sem hækkaði um 20%, hvað þá sú 7% kaupmáttaraukning sem flestir öryrkjar hafa þurft að búa við. Hér kemur hæstv. fjmrh. og státar sig af kjörum öryrkja eins og allt sé bara í himnalagi. Ég minni hæstv. ráðherra á þegar öryrkjar fjölmenntu fyrir utan þinghúsið í þöglum mótmælum til þess að mótmæla kjörum sínum og aðbúnaði. Þetta er allt önnur mynd sem ráðherra dregur upp af kjörum þeirra. Grófasta blekkingin í skýrslu ráðherra er þessi. Í upplýsingum sem komu fram um tekjur öryrkja og heildardreifingu þeirra er m.a. tiltekið í skýrslunni að sleppt sé að reikna þá öryrkja með sem eru með tekjur undir ákveðnum viðmiðunarmörkum, þ.e. verst stöddu öryrkjarnir. Hver eru þessi viðmiðunarmörk í skýrslunni? Jú, þau eru sett við 75% af samtölu óskerts örorkulífeyris og tekjutryggingar eða við 30 þús. kr. Sem sagt, öryrkjum sem eru með tekjur undir 30 þús. kr. er sleppt þegar verið er að setja upp töflur um tekjur öryrkja. Svo virðist sem í öllum útreikningum sé verst settu öryrkjunum sleppt sem skekkir auðvitað alla myndina og gerir þessa skýrslu ráðherrans nánast að marklausu plaggi allt í þeim tilgangi að stuðla að einhverri hagstæðari útkomu fyrir öryrkja. Herra forseti. Hvað sem líður kosningabrellum og reikningskúnstum í skýrslu hæstv. ráðherra, þá er það, herra forseti, galtóm pyngja öryrkjanna sem ekki lýgur. Hún segir okkur að 1.200--1.300 öryrkjar þurfi að fá mat í poka hjá Hjálparstofnun kirkjunnar til þess að geta lifað. Hún segir okkur að helmingur þeirra sem leita ásjár hjá hjálparstofnunum í landinu í dag eru öryrkjar og það á tímum góðæris sem þessi ríkisstjórn er að státa sig af. Á tímum besta góðæris sem við höfum lifað í langan tíma, þá þarf fjöldi öryrkja að leita til hjálparstofnana til þess að geta fengið mat í poka frá þeim. Skýrslan segir okkur líka að stærsti hluti öryrkja sé undir fátæktarmörkum og hún segir okkur að þetta velferðarþjóðfélag, Ísland, búi öryrkjum kjör sem eru til skammar fyrir íslenskt þjóðfélag. Hún segir okkur að öryrkjar séu í baráttu sem snýst ekki bara um mannsæmandi kjör og að geta lifað með fullri reisn í íslensku samfélagi, heldur um þau mannréttindi að eiga til hnífs og skeiðar frá degi til dags. Það er hinn blákaldi veruleiki sem þessi þjóðfélagshópur stendur frammi fyrir nú í lok kjörtímabils ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar.

Virðulegi forseti. Hér var að ljúka máli sínu hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, þingmaður sem ég hef alla tíð borið mikla respekt fyrir.  Fyrir nokkrum árum sat hv. þm. í ríkisstjórn með sjálfstæðismönnum. Ég taldi þá og tel reyndar enn að hún hafi viljað vel. Hún yfirgaf ríkisstjórnina, enda var hennar tími ekki kominn. En hún var búin að vera í nokkurn tíma í ríkisstjórn. Hún var búin að vera í tæplega sjö ár í ríkisstjórn þegar hún sagði skilið við félaga sína af því að tími hennar var ekki kominn. Í ríkisstjórnartíð hv. þm. lækkaði kaupmáttur grunnlífeyris almannatrygginga fyrst um 16,2% og síðan um 6,1%. Á yfirstandandi kjörtímabili hefur hann hins vegar hækkað um tæp 11%. Kaupmáttur heimilisuppbótar lækkaði á árunum 1987--1991 um 11,3% og á tímabilinu 1991--1995, á seinna tímabili hv. þm., lækkaði heimilisuppbótin enn frekar. Kaupmátturinn lækkaði um 6,1%. Skýringin? Jú, það voru erfiðleikar í þjóðarbúinu. En hvað nú þegar rofað hefur til, hvað þá? Kaupmáttur heimilisuppbótar hefur hækkað um 71,4% á kjörtímabilinu. Ég endurtek: 71,4%. Í lok síðasta kjörtímabils, tíma hinna félagslegu lausna kratanna vantaði lífeyrisþega yfir 600 millj. á núvirði miðað við launavísitölu. Þetta voru gæði kratanna við lífeyrisþegana. Þetta er staðreynd um valdatíma kratanna í tryggingaráðuneytinu. Virðulegi forseti. Kratarnir gagnrýna framsóknarmenn. Fyrir hvað? Fyrir að hafa ekki verið nógu fljótir að laga skerðingarnar í bótakerfinu eftir þá sjálfa. En hvað hefur verið gert á þessu kjörtímabili? Þegar litið er til allra bótaflokka sameiginlega samanborið við launavísitölu, þá eru bætur nú 7,3 prósentustigum hærri en var í lok síðasta kjörtímabils. Á núgildandi verðlagi er þarna um að ræða um 325 millj. kr. til öryrkja og þegar aldraðir eru teknir með er munurinn árið 1998 yfir 1.200 millj. kr. Á þessu eina ári eru bótaþegar því að fá yfir 1,2 milljarða kr. meira í bætur en þegar kratarnir voru við völd og það á föstu verðlagi miðað við launavísitölu. Ég talaði áðan um seinna kjörtímabil hv. málshefjanda. Það er ekki alveg rétt. Hv. þm. sagði af sér sem ráðherra á miðju síðasta kjörtímabili. Hennar tími var ekki kominn. Allir hér inni minnast þess þegar þingmaðurinn sagði af sér ráðherraembætti. En það var ekki til að mótmæla kaupmáttarskerðingu grunnlífeyris. Það var ekki til að mótmæla skerðingu tekjutryggingar. Það var ekki í mótmælaskyni við skertar heimilisuppbætur eða skertar sérstakar heimilisuppbætur. Það var af allt öðrum ástæðum. Virðulegi forseti. Í velferðarkerfinu felst og hefur alltaf falist mismunun. Það var hreinlega sett á laggirnar til að mismuna á þann veg að hjálpa þeim sem gátu ekki en vildu svo mjög bjarga sér sjálfir. Velferðarkerfið er samningur þjóðfélagsþegnanna þar sem það er samningur kynslóðanna, samningur fámennrar þjóðar sem á flestan hátt er jafnari en aðrar þjóðir og þannig viljum við hafa það. Ég vil ekki stuðla að því að velferðarkerfið hrynji með því að lofa öllum öllu. Ég vil styrkja velferðarkerfið. Ég vil stuðla að því að þeir fái bætur sem þurfa. Aðeins þannig getum við vænst þess að það öryggisnet sem við höfum riðið svo þétt haldi. Sú mikla almenna kaupmáttaraukning sem orðið hefur í þjóðfélaginu hefur vissulega skilað sér til öryrkja og aldraðra líka. En menn eru misjafnlega settir. Það er laukrétt. Víða þarf að bæta hag lífeyrisþega. Það verður að bæta hag þeirra lífeyrisþega sem búa við lökust kjör. Mér er ofarlega í huga að öryrki sem eignast barn má ekki gjalda þess tekjulega. Slíkum reglum verður breytt. Í öðru lagi má ekki refsa öryrkja fyrir að spara. Eðlilegur sparnaður öryrkjans má ekki skerða bætur hans. Þessu höfum við þegar breytt þannig að peningaeign yfir 4 millj. kr. hjá einstaklingi og tvöföld sú fjárhæð hjá hjónum og sambýlisfólki hefur ekki áhrif á bætur. Það er enn eitt skrefið og þau verða miklu fleiri. Virðulegi forseti. Hér var rætt um ráðstefnu í Ráðhúsinu sem haldin var fyrir nokkru. Ég saknaði hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur þar. Ég sagði þar að ég vildi beita mér fyrir velferðarsáttmála til fjögurra næstu ára. Grunnurinn hefur verið lagður. Efnahagslífið stendur vel og við eigum að rétta hag þeirra sem minnst hafa. Formaður Framsfl. tók undir þetta í eldhúsdagsumræðum svo að eftir var tekið. Það þarf að verða um þetta víðtæk sátt. Tíu ár eru síðan grunnurinn var lagður að þeim mikla stöðugleika og uppgangi sem hér er í atvinnulífinu. Nú þarf að gera nýja sátt, nýja þjóðarsátt. Allir stjórnmálaflokkar verða að koma að því verki eins og allir stjórnmálaflokkar gerðu veturinn 1990 beint og óbeint. Um það markmið á að geta orðið góð sátt í þjóðfélaginu.

Hæstv. forseti. Við erum að fjalla um skýrslu forsrh. um stöðu, aðbúnað og kjör öryrkja. Í skýrslunni eru ýmsar gagnlegar upplýsingar og er mjög gott að fá upplýsingarnar fram settar. Þótt ýmislegt orki tvímælis og myndin sé ekki alltaf glögg þá er gott að fá þessar upplýsingar. Hinu megum við náttúrlega ekki gleyma þegar fjallað er um stöðu öryrkja á Íslandi að á bak við þessar tölur er fólk og staðreyndin er sú að ef menn drukkna í prósentuflóðinu þá gleymist það. Öryrki getur mest fengið úr almannatryggingum um 66 þús. kr. Flestir eru með miklu minna og sumir miklum mun minna. Fólk sem er inni á stofnunum með svokallaða vasapeninga er með 12 þús. kr. Þetta eru staðreyndirnar og þessu megum við ekki gleyma. Við megum heldur ekki gleyma þeirri staðreynd sem fram hefur komið í umræðunni að á meðal þeirra sem leita til hjálparstofnana, til kirkjunnar og Rauða krossins, er yfir helmingur öryrkjar. Ég er ekki alveg frá því að í stjórnarliðinu séu ýmsir farnir að hafa áhyggjur af eigin verkum. Þetta kom fram í eldhúsdagsumræðum fyrr í vikunni. Morgunblaðið hefur eftir í flennifyrirsögn: ,,Lagfæra þarf stöðu örorkulífeyrisþega.`` Það er annar helsti talsmaður ríkisstjórnarinnar, formaður Framsfl., Halldór Ásgrímsson, sem svo mælir. Í greininni er vitnað í ræðu hans og segir, með leyfi forseta: ,,Sagði hann m.a. að við þyrftum að spyrja okkur þeirrar spurningar hvernig hægt yrði að nota aukið svigrúm á næsta kjörtímabili til þess að leiðrétta kjör fólksins. ,,Eigum við að nota það svigrúm til að lækka prósentu tekjuskattsins eða eigum við frekar að nota það svigrúm að minnsta kosti fyrst í stað til þess að draga úr skerðingum á tryggingabótum ...`` Eigum við að nota svigrúmið á næsta kjörtímabili, spyr hann. Sannast sagna, hæstv. forseti, finnst mér það vera umhugsunarefni og sennilega annað og verra en umhugsunarefni, mér finnst það á mörkunum að vera sæmandi núna rétt fyrir alþingiskosningar að tala á þennan veg eftir öll þessi ár, eftir alla þá umræðu sem fram hefur farið í þessum sal um árásir á öryrkja og stöðuga skerðingu á lífskjörum þeirra. Ég er að vitna t.d. til þeirrar staðreyndar að bætur voru rifnar úr tengslum við launaþróun, þróun launataxtans.

Það er búið að laga það.

Nei, það er ekki búið að laga það. Það er rangt. Það hefur ekki verið lagað. Það hefur ekki verið bætt. Við vorum nú síðast í dag að fella eina slíka tillögu og hv. þm. Kristján Pálsson tók þátt í því að fella slíka tillögu um kjarabætur til lífeyrisþega þannig að kjör þeirra yrðu látin fylgja vísitölu. Það var núna síðast í dag. Einnig má vitna til lyfjakostnaðar og margvíslegs sjúkrakostnaðar. Það má vitna til þess að teknir hafa verið af öryrkjum margvíslegir styrkir, útvarp, sjónvarp og sími. Lán til ökutækjakaupa fyrir öryrkja hafa verið hækkuð. Þau hafa verið markaðsvædd. Það er munur á því að greiða fjármagnskostnað af láni með 1% vöxtum eða 8,6% vöxtum. Það er munurinn á milli 10 þús. kr. annars vegar og 86 þús. kr. hins vegar fyrir hverja milljón sem tekin er að láni. Á þessu hefur gengið allt þetta kjörtímabil og hvað hefur gerst? Öryrkjar hafa risið upp. Við höfum séð holskeflu af blaðagreinum, fundum og ráðstefnum. Núna síðast stóð Sjálfsbjörg fyrir myndarlegri ráðstefnu í Ráðhúsinu og Öryrkjabandalagið hefur gengist fyrir auglýsingaherferð til að reyna að vekja þjóðina. Síðan fáum við þessa skýrslu ríkisstjórnarinnar. Hvað skyldi standa í upphafi hennar eftir allt það sem á undan er gengið? Hér stendur, með leyfi forseta: ,,Eins og fram kemur í umfjöllun skýrslunnar hefur hagur öryrkja sífellt orðið betri á undanförnum árum.`` Þó tala tölurnar allt öðru máli. Það segir að á sama tíma og lægstu laun hafa hækkað um 53% 

Nei, nei ...

Um þetta þarf enginn að deila.

Verkamenn hafa ekki hækkað um 52%.

Lægstu kauptaxtar hafa hækkað um 52%. Það kemur fram í skýrslu forsrh. Í skýrslu ríkisstjórnarinnar kemur fram að lægstu taxtar hafi hækkað um 52% á árabilinu 1993--1998. Þetta er síðan staðfest í skýrslunni. Þar er kaupmáttarþróun sett upp, annars vegar hjá launafólki og hins vegar hjá öryrkjum. Á bls. 17 segir að kaupmáttur grunnlífeyris og tekjutryggingar fari úr 100 í 107,5 á sama tíma og launavísitala fer í 118. Ef við tækjum síðan þróun lægstu kauptaxtanna, þá er hún miklu örari og miklu meiri. Þessar staðreyndir koma fram. En það er líka annað sem kemur fram í skýrslunni. Það er afstaða ríkisstjórnarinnar til þessa fólks. Það er alveg hárrétt sem fram kom hjá hæstv. fjmrh. að þetta er að sjálfsögðu spurning um hugarfar og nú ætla ég að vitna í svar ríkisstjórnarinnar við spurningum hv. þm. Péturs H. Blöndals. Hv. þm. spyr: Hvaða kostnaður fellur að jafnaði á einstakling eftir að hann verður öryrki og hvaða kostnaðarliðir minnka eða hverfa? Hann spyr þessarar spurningar. Svar ríkisstjórnarinnar er þetta og nú ætla ég að minna þingheim á eitt, að einstaklingur sem er svo fatlaður að hann þarf að dvelja á stofnun og fær það sem kallað er vasapeninga, fær að hámarki um 12 þús. kr. á mánuði hverjum. Hvernig hugsar ríkisstjórnin til þessa fólks? Hún gerir það á eftirfarandi hátt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Kostnaður öryrkja getur orðið töluverður vegna örorku þeirra. Reynt er að koma til móts við öryrkja með lægri lyfja- og lækniskostnaði og lægri þjálfunarkostnaði. Í mörgum tilfellum fellur niður kostnaður í sambandi við vinnu sem öryrkinn getur ekki eða lítt stundað. Þar má nefna ferðakostnað, fatakostnað o.fl.`` Var verið að tala um hugarfar einnar ríkisstjórnar? Hún er að tala til fólks sem fær 12 þús. kr. á mánuði og segir í svari til Alþingis að það þurfi ekki á fötum að halda og það þurfi ekki að ferðast. 

Hæstv. forseti. Samkvæmt þeirri skýrslu sem er til umræðu hefur hagur öryrkja sífellt farið batnandi undanfarin ár. Þessari niðurstöðu til áréttingar velta skýrsluhöfundar sér af djúpri nautn upp úr margvíslegum prósentureikningum og komast að þeirri niðurstöðu að sá sem sé samkvæmt greiningu 75% öryrki fái greiddar í örorkulífeyri 52 þús. kr. mánaðarlega. Nái örorka hans ekki nema 50% lætur ríkið af hendi rakna af rausn sinni hvorki meira né minna en 16 þús. kr. á mánuði. Ég vil aftur vekja athygli hv. alþingismanna á því að kjör umræddra einstaklinga hafa samkvæmt skýrslu hæstv. forsrh. farið batnandi. Að vísu segir í skýrslunni að viðbúið sé að skattbyrði örorkulífeyrisþega hafi þyngst á undanförnum fimm árum vegna breytinga á skattkerfi. Auk þess er bent á að umtalsverðar breytingar hafi verið gerðar á lögum um fjárhagsaðstoð og af því tilefni voru tekjumörk sett svo lág að margir lífeyrisþegar sem áttu áður rétt á aðstoð misstu þann rétt. Viðmiðunarmörkin sem hafa verið óbreytt síðan í apríl 1995 eru nú 53.596 kr. Því er ekki að undra að á bls. 8 í umræddri endemisskýrslu taki höfundar fram að neyslukannanir gefi ekki marktækari niðurstöðu um neyslu öryrkja. Vissulega hefði verið fengur að því nú í góðærinu að fræðast um hver er neysla fólks sem hefur 52 þús. kr. í mánaðarlegan lífeyri. Raunar eru 52 þús. kr. meðaltal því að 74% þeirra tæplega 8 þús. öryrkja sem eru til í landinu hafa aðeins 45 þús. kr. sér til framfærslu mánaðarlega. En 5% fólksins fá svokölluð full laun sem nema 66 þús. kr. á mánuði. Þegar þessar tölur eru hafðar í huga skyldi engan undra þótt íbúðaeigendum í hópi öryrkja hafi fækkað á undanförnum árum, bíleigendum hafi fækkað en öryrkjum sem leita neyðaraðstoðar hjá Hjálparstofnun kirkjunnar hafi fjölgað gífurlega. Fólk býr árum saman við að þurfa að neita sér um flest það sem aðrir telja lífsnauðsynjar. Það getur ekki veitt börnum sínum það að taka þátt í íþróttum eða félagsstarfi ásamt jafnöldrum sínum, hefur hvorki ráð á félagslífi né ferðalögum, getur ekki keypt sér fatnað né gefið ættingjum afmælisgjafir. Dettur nokkrum í hug að fólki sem býr við slíkar aðstæður sé hjálp í skýrslu sem leiðir að því líkur að ástandið hafi einhvern tíma verið verra? Harpa Njáls félagsfræðingur hefur bent á það í merkilegri skýrslu að þeir þjóðfélagshópar sem þurftu á fátækraframfærslu að halda árið 1907 hafi verið nánast þeir sömu og enn heita á hurðir hjálparstofnana. Þar eru öryrkjar fyrirferðarmiklir sem fyrr. Öll góðæri okkar virðast hafa sneitt hjá garði þeirra sem dæmdir eru til að búa við fötlun og örorku. Þeir hafa hins vegar fengið að kenna á samdráttartímum, jafnvel öðrum fremur. Á tímum góðæris er niðurlægjandi að standa á hinu háa Alþingi og ræða um hvort ákveðnum þjóðfélagshópum sé boðlegt að draga fram lífið á 50 þúsund kr. á mánuði. Prósentureikningur til að sanna að laun slíks fólks hafi batnað meira en annarra er hlægilegur. Það blasir við öllum að slík laun duga ekki til framfærslu.

Virðulegur forseti. Það er mjög gott að stjórnarandstaðan skuli hafa aðhald. Það er rétt að gagnrýna það sem gert er en það er stórfurðulegt að hlusta á þann málflutning sem hér hefur átt sér stað. Hér kemur hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir eins og hrein mey, gersamlega minnislaus, hefur aldrei hoppað í ríkisstjórnarsængina og ekki komið nálægt neinu þar. Ég vil spyrja hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur hvort það sé leikur með tölur, eins og hér var sagt áðan, að í tíð síðustu ríkisstjórnar þegar kratarnir voru við völd, lækkaði kaupmáttur bóta um 6,1%. Nú hefur kaupmátturinn risið um tæp 11%. Á síðasta kjörtímabili lækkaði kaupmátturinn hjá bótaþegum meira en allar launaviðmiðanir. Þá lækkaði kaupmáttur launa á almennum markaði um 7,3%, laun opinberra starfsmanna um 1,8 og kaupmáttur lágmarkslauna um 5,4%. Nei, öryrkjar skyldu sökkva lægra. Þeir lækkuðu um 6,1%. Hvar var hv. þm. þá? Ég vil einnig spyrja: Af hverju tóku ekki kratarnir á tekjutengingunni hjá mökunum? Það hefur verið mikið baráttumál hjá öryrkjum og nú er loksins fyrsta skrefið tekið í því og 200 millj. hefur verið varið til þess á þessu ári. Hvar voru kratarnir þá? Herra forseti. Þetta er ótrúlegur málflutningur. Ég vara við málefnasamningnum sem fylkingin hefur lagt fram. Þar á að gera allt fyrir alla. Farið er ótrúlega langt til vinstri. Það hlýtur að eiga að auka skattana, taka ríkislán og kippa fótunum undan velferðarkerfinu. Ég spyr: Hvar eru öryrkjar þá? Nei, hér þarf áfram að halda á braut stöðugleika.

Hæstv. forseti. Upp er runninn nýr dagur í íslensku samfélagi. Tekjuöflun ríkisins er önnur í lok kjörtímabilsins en hún var, aðhald og sparnaður er að skila sínu. Það er kraftur í atvinnulífinu, það er mikil kaupmáttaraukning. Fátækur maður og fátæk þjóð hefur jafnan lítið aflögu til síns minnsta bróður. Félagshyggjan deyr við slíkar aðstæður eins og menn þekkja úr ýmsum samfélögum. Hér stöndum við frammi fyrir breyttu þjóðfélagi. Framsfl. er tiltölulega sáttur við störf sín á þessu kjörtímabili og sér mikinn árangur. Hann gerir sér grein fyrir því að þjóðin hefur nú meiri tekjur og okkar minnstu bræður eru þegar farnir að njóta þess. Hér er því að verða töluverð breyting á. Ég ætla ekki að ásaka stjórnarandstöðuna fyrir góðan hug. Fyrst og fremst verða menn að skilja hvernig þjóðfélagið rekur sig. Það þarf tekjur, það þarf öflugt þjóðfélag til að standa undir mikilli samhjálp. Framsfl. og Alþfl. byggðu upp við hið félagslega kerfi sem við höfum stuðst við á þessari öld. Við megum ekki alltaf tala eins og allt sé í rúst í þessum efnum. Það er rangt og mér gremst jafnan þegar hv. þm. Ögmundur Jónasson talar úr þessum ræðustól eins og hann einn í þessum sal beri mannúð og samhjálp fyrir brjósti. Þetta er rangt. Það býr í okkur öllum mannúð og samhjálp. Formaður Framsfl. hefur lýst því yfir að næsta verkefni áður en komi til frekari skattalækkana sé að sinna þeim sem verst séu staddir, öryrkjum, öldruðum á lágmarksbótum og barnafólkið eigi einnig að koma þar að borðinu. Ég spyr hv. 12. þm. Reykv., Ögmund Jónasson: Er ekki enn til fátækt í BSRB? Þarf alltaf að skammast svona? Ég segi svo að lokum, hæstv. forseti: Hæstv. heilbrrh. Ingibjörg Pálmadóttir hefur staðið vaktina á þessu kjörtímabili. Hún stendur teinrétt í lok þess. Þjóðin skilur að hjarta hennar slær með hinum minnsta bróður. Við sjáum að verk hennar eru að skila árangri. Þrír kratar hrökkluðust frá störfum á síðasta kjörtímabili. Við höfum staðið vaktina. Hæstv. ráðherra hefur gert það með prýði og nú er staða þjóðfélagsins þannig að hið stóra verkefni, að bæta kjör þeirra sem eru á örorkubótum og aldraðra og þeirra sem búa við lægstu kjör, er að gerast hægum og föstum skrefum. Þeir hafa þegar fengið sinn skerf og ég tel aðstæður til að ná þjóðarsátt um þessi málefni eins og hæstv. heilbrrh. rakti þannig að öryrkjar og aldraðir búi við miklu betri kjör á næstu árum ef gangur þjóðfélagsins verður með sama hætti og hann hefur verið þetta kjörtímabil. Vera kann þó að upplausnarúrræði Samfylkingarinnar geti komið í veg fyrir slíkt.

Hæstv. forseti. Sannast sagna hef ég nokkrar áhyggjur af málflutningi talsmanns Framsfl. Hann segir í þessari umræðu að Framsfl. sé tiltölulega sáttur við verk sín. Hann er tiltölulega sáttur við að hjá hjálparstofnunum í landinu, Hjálparstofnun kirkjunnar, Hjálparstofnun Rauða krossins og mæðrastyrksnefnd, séu ...

Þetta eru útúrsnúningar.

Útúrsnúningar, segir hann. Flestir þeir sem þangað leita um nauðþurftir sínar, fæði og klæði, eru öryrkjar. Við erum að ræða málefni öryrkja og þá kemur hv. þm. Guðni Ágústsson hingað í ræðustól og segir að Framsfl. sé tiltölulega sáttur við verk sín. Mér finnst þetta áhyggjuefni og hann talar fyrir því að við sýnum mannúð og samhjálp. Við eigum að hafa sérstaka samúð með okkar minnsta bróður, segir hann. Þá skulum við skoða verk ríkisstjórnarinnar í því ljósi. Hver er minnsti bróðir Framsfl.? Til hvaða ráðstafana hefur hann gripið á þessu kjörtímabili ef við lítum á skattamál eða velferðarmál? Hver er minnsti bróðir hv. þm. Framsfl. af Suðurlandi, hv. þm. Guðna Ágústssonar? Á þessu kjörtímabili hafa skattar fyrirtækja verið lækkaðir. Skattar á fjármagnseigendur, arðgreiðslur, hafa verið lækkaðar stórlega. Misskiptingin blasir hvarvetna við. Minnsti bróðir hv. þm. Guðna Ágústssonar, ég spyr: Var það hann sem var að kaupa lóðina í Garðabæ og borgaði út í hönd 700 millj. kr.? Eða var það sá sem borgaði Áburðarverksmiðjuna út í hönd fyrir 1,2 milljarða kr.? Var það minnsti bróðir Framsfl.? Við erum að tala um stöðu öryrkja á Íslandi. Ég var að vekja máls á því að öryrkjar sem dveljast á stofnunum hafa í tekjur á mánuði hverjum 12 þús. kr. Ég reiddist því fyrir hönd þessa fólks, ég leyfði mér að gera það. Ég ætla að gera það og mun gera það þegar því er hreytt framan í þetta fólk að það þurfi ekki á klæðum að halda eða á peningum að halda til að ferðast. Í því samhengi vísaði ég til þeirra sjónarmiða sem komu fram hjá hæstv. fjmrh., að allt snerist þetta um hugarfar. Ég leyfi mér, fyrir hönd þessa fólks, að frábiðja hugarfar af þessu tagi. Ég vona að við berum gæfu til þess í komandi alþingiskosningum að losna við þá óværu sem er ríkissjórn Davíðs Oddssonar.

Herra forseti. Eftir að ríkisstjórnin hafði í upphafi kjörtímabils rofið tengsl milli launa og lífeyrisgreiðslna, þá boðaði hæstv. heilbrrh. fyrir jólin það sem hún kallaði stærsta skrefið sem stigið hefði verið í sögu almannatrygginga í 60 ár. Hvað var það sem hún boðaði fyrir jólin? Það skilaði sér í því að öryrkjar fengu til baka sem jafngilti rúmum 200 kr. á mánuði hjá þeim sem höfðu fullar bætur, en um 50 kr. hjá þeim sem eingöngu höfðu grunnlífeyri. Sama hænufetið er ráðherrann að boða nú í lok kjörtímabilsins þegar við blasir neyðarástand hjá öryrkjum. Hún boðar nú úr ræðustólnum að afnema skerðingu á uppbót sem hún setti sjálf 1996 ef öryrki sparar. Nú er hún að afnema það sem hún setti sjálf 1996. Hæstv. ráðherra boðar nú einnig afnám skerðingar á heimilisuppbót öryrkja ef hann eignast barn eða býr með börnum sínum. Í því máli er nú dómsmál yfirvofandi og hæstv. ráðherra virðist ekki afnema skerðingar fyrr en málssókn er yfirvofandi samanber þessa breytingu og hænufetið sem ráðherrann steig með því að afnema tekjutengingu við tekjur maka að hluta til sem ráðherra lét stjórnarliðið lögfesta þótt það væri brot á alþjóðasamningum og ákvæðum stjórnarskrár. Herra forseti. Það var athyglisvert að hæstv. heilbrrh. notaði megnið af ræðutíma sínum til þess að ráðast á þá sem hér stendur í stað þess að ræða um bágborna stöðu öryrkja. Það skal ég segja hæstv. ráðherra að ef ríkisstjórnin sem var á undan þessari ríkisstjórn hefði haft 100 milljörðum meira úr að spila eins og þessi ríkisstjórn hefur haft, þá hefði ekki vafist fyrir þeirri ríkisstjórn eitt augnablik að eyða 7,5 milljörðum af þeim 100 milljörðum til þess að hækka lífeyri öryrkja um 20 þúsund á mánuði, en hæstv. ráðherra boðar að það kosti 7,5 milljarða. Það munar svolítið um það að hafa 100 milljörðum meira til ráðstöfunar en fyrri ríkisstjórn, nú á tímum góðæris eins og þessi ríkisstjórn hefur haft. Og það verð ég að segja, herra forseti, að samkvæmt viðamestu könnun sem gerð hefur verið á viðhorfum fólks til velferðarsamfélagsins og málefna öryrkja, þá kemur fram að meginþorri þjóðarinnar er búinn að fá nóg af því hvernig farið er með öryrkja. Þess vegna eru til skammar nú í lok kjörtímabilsins þau hænufet sem hæstv. ráðherra boðar hér þó að við vitum að neyðarástand ríki á þúsundum heimila öryrkja í þessu landi. Það er full ástæða til þess að mótmæla af fyllstu hörku sveltistefnu ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili á tímum góðæris gagnvart öryrkjum í landinu.

Herra forseti. Svona umræða í þingsalnum er oft býsna fróðleg. Það kemur fram hverjir eru að reyna að koma með yfirboð, gylliboð, útúrsnúninga og þess háttar og hverjir reyna að ræða málin í alvöru og efnislega. Ég kalla það útúrsnúninga hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni áðan í sambandi við þá staðreynd að þegar fólk lætur af störfum eða getur ekki lengur unnið, þá þurfi það ekki lengur á vinnufatnaði að halda. Ég kalla það útúrsnúninga sem hann fór með í því sambandi.  Herra forseti. Ég ætlaði að segja að það hefur komið fram í þessari umræðu, og það er auðvitað mjög mikilvæg staðreynd í þessu sambandi, að kjör öryrkja eru misjöfn. Þau eru mjög misjöfn. Mér dettur ekki í hug að einn einasti maður hér inni vilji ekki í alvöru bæta kjör öryrkja og þeirra sem verst eru settir í þeirra hópi. Það er útúrsnúningur að halda því fram um kjör öryrkja, t.d. á tímabili Jóhönnu Sigurðardóttur sem félmrh., að kaupmáttur bótanna hafi lækkað um 20% 1987--1994 vegna þess að illmenni hafi setið í ríkisstjórninni. Mér dettur ekki í hug að halda því fram að hún sé illmenni vegna þessa. Þetta var vegna annarra ytri aðstæðna. En hitt er málið að kjörin 

Er Sjálfstfl. ...

Málið er, herra forseti, ef ég get fengið frið til að tala fyrir Ögmundi Jónassyni, 

... hjálparstofnanirnar þá?

Hefur hv. þm. gert úttekt á því, og eins Jóhanna Sigurðardóttir, ég spyr, hve margir einstaklingar leituðu til hjálparstofnana þegar þetta fólk var ráðherrar? Hefur hv. þm. það á takteinum?

Aldrei verið fleiri en núna á tímum góðæris.

Nei, það er einmitt það. Og sennilega hefur Hjálparstofnun kirkjunnar heldur aldrei verið öflugri í sínu starfi  Ef ég get fengið frið til að ljúka máli mínu, herra forseti, þá vil ég segja að kjör öryrkja eru ekki einkamál þeirra sjálfra. Þetta er mál allra í þjóðfélaginu. Öryrkjar eru hluti af okkur, okkar samfélagi, og enginn veit hver verður næsta fórnarlamb sjúkdóma eða slysa og lent í þessum hópi. Það er þess vegna alvörumál þegar verið er að fjalla um þetta. Og það er alvörumál að reyna að bæta þessi kjör og gera þau betri og það er fjarstæða að ég hafi, eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sagði, staðið hér áðan og stært mig af kjörum öryrkja. Ég frábið mér þessa útúrsnúninga. Ég hef ekki stært mig af þeim. Ég hef bent á þá staðreynd að kjör öryrkja hafa sem betur fer batnað á þessu kjörtímabili, að vísu ekki nógu mikið. Við munum halda áfram að reyna að bæta þessi kjör en það verður ekki gert með málflutningi af því tagi sem hv. þm. Ögmundur Jónasson og Jóhanna Sigurðardóttir standa fyrir í hverju málinu á fætur öðru, þ.e. með yfirboðum, gylliboðum, útúrsnúningum og öðru af því tagi, herra forseti.

Ráðherranum líður illa.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um fundarstjórn forseta til að vekja athygli hæstv. forseta á því að breytingar á þingsköpum verða ekki afgreiddar núna. Lengi hefur verið unnið að þessu máli með þátttöku forsn., þingflokksformanna og nú síðast sérnefndar til að fjalla um frv. um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Mér finnst miður að sérnefndin hafi ekki enn lokið störfum og skilað tillögum inn í þingið til umræðu og afgreiðslu. Herra forseti. Ég ætla ekki að leita eftir skýringum á ástæðum þess en ég vil biðja hæstv. forseta, forsn., þingflokksformenn og sérnefnd að leita nú leiða í málinu þannig að við getum tekið til afgreiðslu tillögur um ný þingsköp þegar þing kemur saman í lok mánaðarins. Herra forseti. Ég tel að þetta þing hafi þá skyldu að afgreiða ný þingsköp eins fljótt og auðið er.

Herra forseti. Af því að það er gert að umtalsefni hér að sérnefndin sem fjallaði um þingskapalagafrv. hefur ekki lokið störfum, þá vil ég að það komi fram af minni hálfu sem formanns nefndarinnar að ekki vannst tími til að afgreiða málið þrátt fyrir góðan vilja þingflokksformanna til þess, en hann kom mjög greinilega fram í störfum nefndarinnar. Það er bara þannig að tíminn reyndist of naumur. Ég met þann góða vilja sem fram kom í máli þingmannsins og ég veit að við eigum öll eftir að ná saman í þessu góða máli.

Virðulegi forseti. Það vildi svo til einn dag í fyrri viku að í minn hlut kom að hafa forustu fyrir störfum landbn. og þá var gengið frá samkomulagi um hvaða mál skyldu ganga áfram og hver skyldu sitja eftir. Eitt þeirra sem sitja skyldi eftir var einmitt þetta mál sem hér er til umræðu. Ég var svo eitt sinn boðaður á fund í myndaherbergið og fylgdist með umræðu sem fór fram að viðstöddum landbrh. Ég lét þá skoðun mína þar í ljósi að ég væri andvígur þessum breytingum. Eftir það hef ég ekki verið boðaður á fund í landbn. og ég hef ekki fylgst með afgreiðslu þessa máls þar. Ég setti jafnframt fram þá skoðun mína í þessari umræðu að í sambandi við afgreiðslu þessa máls væri verið að taka ákvarðanir um óheillaspor og því var þá gjarnan haldið fram að þetta væri sótt fast af hendi forustumanna bænda í skógræktarmálum. Nú vill svo til að forustumenn skógarbænda sem hafa nú átt þess kost að virða fyrir sér þær tillögur sem hér er verið að afgreiða, hafa einmitt haft samband við mig og auðvitað áttuðu þeir sig á því hvað hér stendur til. Þeir hafa þess vegna beðið mig að koma á framfæri  Ég vildi koma þessu hér á framfæri og undirstrika sérstaklega að það er ekki rétt sem haldið hefur verið fram í umræðunni að með þessari afgreiðslu sé málið sérstaklega þóknanlegt skógarbændum nema síður sé. Ég vil líka mótmæla þeim vinnubrögðum sem hér hafa átt sér stað þar sem öllum nefndarmönnum, og þá á ég sérstaklega við mig, var ekki gefinn kostur á því að fygljast með störfum landbn. í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Vegna orða hv. þm. verð ég að segja að til fundar í landbn. er boðað með ákveðnum hætti. Stundum vantar þar menn en það er ekki á ábyrgð formanns að hv. þm. Egill Jónsson var þar ekki staddur. Satt að segja verð ég að segja að ég saknaði hans innilega því að úrræði hans hafa oft reynst landbúnaðinum vel. Ég vil taka fram að við hinir sem störfuðum í nefndinni höfum verið í fullu samstarfi við skógarbændur. Á Alþingi og í nefndum þingsins ræður ekki einn vilji. Gjarnan vildi ég að vilji minn réði en ég er feginn að hann ræður ekki alltaf. Það eru svo margir aðrir sem hafa góðar skoðanir og rétt fyrir sér. Hér hefur, eins og oft áður í nefndarstarfi, náðst samkomulag sem er mikilvægt. Ég vona að bráðabirgðaákvæðið og sá viðbótarfulltrúi sem kemur inn í skógræktarverkefni verði ekki framtíð skógræktar í íslenskum sveitum til trafala. Þess vegna legg ég til að þetta mál fari áfram, um það verði sátt og það muni ná fram að ganga.

Forseti neyðist til að vekja athygli hv. þingmanna á að enn erum við í tímaþröng. Við stöndum frammi fyrir því að áætlanir okkar um þingfrestun geti farið úr böndum ef umræður hefjast um einstök mál, önnur en sjávarútvegsmálin sem umsamið var að fundinum lyki á. Forseti vill því eindregið hvetja þingmenn til að hafa umræður í hófi. Forseti hlýtur að nota heimild sína til þess að ákveða að andsvör verði í styttra lagi, ein mínúta á mann.

Virðulegi forseti. Ég skal virða óskir forseta að þessu leyti. Ég geri mér vel ljóst að hægt væri að taka þetta mál í gíslingu. Það ætla ég hins vegar ekki að gera. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að þrátt fyrir það að nefndarmenn hafi forföll á fundum þá er oft leitað eftir því hvort þeir vilji undirskrifa nefndarálit. Svo var ekki heldur var ég bókaður fjarverandi í þessu tilviki. Þar gerðist hvort tveggja að ég var bókaður fjarverandi og mér ekki boðaður þessi fundur. Það lá reyndar fyrir að ég hafði neikvæða afstöðu gagnvart frv. Nú hef ég fengið staðfest að það sem síðar var talað um, að þetta væri sérstaklega þóknanlegt bændum, er ekki sannleikur.

Hæstv. forseti. Út af því að hv. þm. kvaðst hafa haft samráð við mig um málið vil ég segja örfá orð. Það er rétt að hann hringdi í mig rétt fyrir þennan fund og tjáði mér að hann væri andvígur málinu. Ég sagði honum að ég legði mikla áherslu á að málið yrði afgreitt eins og ég hafði gert við nefndina sjálfa, talið það brýnt hagsmunamál fyrir skógarbændur í landinu, fyrir bændur alla og fyrir byggðastefnu. Það stendur. Ég vildi bara að þetta kæmi fram.

Herra forseti. Þetta verður örstutt ræða. Hún er til að greina frá því að það er ekki rétt að frv. sé ekki þóknanlegt skógarbændum. Ég kannast alls ekki við það þeir séu óánægðir. Einhverjir hafa kvartað undan fjórða manninum í stjórn landshlutaverkefnisins, það er rétt. Einstaka maður á einstökum landsvæðum heldur að fjórir í stjórn verkefnisins muni miklu síður ná samkomulagi en þrír. Ég segi nú bara eins og í allt öðrum skógi en íslenskum skógum: ,,Öll dýrin í skóginum eiga að vera vinir.`` Ég held að þeir hljóti að geta komið sér saman, fjórir menn í stjórn, þó hver um sig sé ekki úr nákvæmlega sama geira skógræktar.

Herra forseti. Ég geri grein fyrir brtt. við frv. til laga um Háskóla Íslands á þskj. 1192. Eins og fram kom við 2. umr. um frv. í nótt er mikil sátt um þetta nýja frv. til laga um Háskóla Íslands. Menntmn. skilaði einu áliti en við fulltrúar Samfylkingarinnar í nefndinni skrifuðum undir nefndarálitið með fyrirvara vegna orðalags 18. gr. Þar er tekist á um það hvort stúdentaráð skuli yfir höfuð nefnt í lagatextanum, hvort það verði viðurkennt sem fulltrúasamkoma stúdenta eða sett á sama stall og hvert annað félag þeirra. Um þetta var tekist í stúdentaráðskosningum fyrir skömmu þar sem fulltrúar Röskvu lögðu áherslu á stúdentaráð sem lýðræðislega kjörin fulltrúasamtök stúdenta. Svo hefur reyndar verið allt frá 1920. Í ráðinu sitja 22 fulltrúar háskólastúdenta, en ekki allir stúdentar. Því er mjög skýrt að ekki er um félag að ræða heldur fulltrúasamkomu stúdenta. 2. mgr. 18. gr. frv. var orðuð í frv. á eftirfarandi hátt: ,,Háskólaráði er heimilt að semja við stúdentaráð Háskóla Íslands, önnur félög stúdenta, ...`` o.s.frv. um tiltekna þjónustu. Þessu orðalagi mótmælti meiri hluti stúdentaráðs og menntmn. breytti orðalaginu til samræmis við vilja þeirra. Hún lagði fram brtt. sem var samþykkt í morgun. Þar segir: ,,Háskólaráði er heimilt að semja við stúdenta, samtök þeirra og félög, ...`` um að taka að sér tiltekna þjónustu. Þetta orðalag hefur þann stóra ókost að stúdentaráð hefur ekki lengur lagastoð. Það er hvergi nefnt í frumvarpstextanum þrátt fyrir mótmæli stúdenta. Stúdentar virðast hins vegar sætta sig við það orðalag sem menntmn. lagði til þó að stúdentaráð sé eingöngu nefnt í nefndaráliti. Það er mjög athyglisvert að þeir skuli sætta sig við þetta núna, enda fengu þeir nýlega mjög mikla hækkun á frítekjumarki og framfærslumati vegna námslána, þ.e. upp á 300 millj. kr. Þessi tímasetning er því mjög sérkennileg. Við fulltrúar Samfylkingarinnar mátum það svo að samþykkt orðalag væri það eina sem kæmi til greina. Í umræðum um málið í nótt mátti aftur á móti skilja hæstv. menntmrh. þannig að hann hefði ekkert á móti því að stúdentaráð væri nefnt í lagatextanum. Þess vegna leggjum við, ég og hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir, fram brtt. á þskj. 1192 þar sem orðalagið er eftirfarandi: ,,Háskólaráði er heimilt að semja við stúdentaráð, félög stúdenta, ...`` um tiltekna þjónustu. Það væri mjög ánægjulegt ef þingið samþykkti þessa tillögu því að þá færi frv. í gegnum þingið í fullkominni sátt.

Herra forseti. Tilgangur og markmið þessa frv. er að efla sjálfstæði Háskóla Íslands. Í því felst að ákvörðunarvald um innri málefni háskólasamfélagsins er fært inn fyrir veggi háskólans. Það nær einnig til málefna stúdenta þar sem þeir geta fjallað um sín eigin mál. Í dag er staða stúdentaráðs sú að það, sem einu lýðræðisleg samtök stúdenta, hefur sjálfstæða stöðu samkvæmt nál. sem liggur fyrir frá hv. menntmn. Samkvæmt yfirlýsingu hæstv. menntmrh. í gær eða í nótt, yfirlýsingu hv. formanns menntmn. og varaformanns, þá er ekki gert ráð fyrir því að staða stúdentaráðs Háskóla Íslands breytist með því frv. sem nú liggur fyrir. Af þeim sökum sé ég ekki ástæðu til þess að greiða atkvæði með þeim brtt. sem hv. stjórnarandstæðingar leggja fyrir og segi því nei.

Herra forseti. Sjútvn. hefur sameinast um að flytja frv. það sem er að finna á þskj. 1195. Auk nefndarmanna er áheyrnarfulltrúi þingflokks óháðra samþykkur frv. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um stjórn fiskveiða. Breytingarnar lúta að veiðum krókabáta og er markmið þeirra að ná frekari sátt um fiskveiðistjórn þeirra og gera mönnum kleift að halda áfram útgerð þessa bátaflota. Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru eftirfarandi: Að bátum sem veiða samkvæmt sóknardagakerfi á grundvelli 6. gr. laganna verði heimilað að stunda veiðar fram til 31. október ár hvert í stað 30. september eins og núgildandi lög gera ráð fyrir. Að sett verði þrengri mörk fyrir fækkun sóknardaga milli fiskveiðiára þannig að þeim verði aldrei fækkað um meira en 10% á milli ára í stað 25% eins og er í gildandi lögum. Að bátum sem nú stunda veiðar samkvæmt sóknardagakerfi og hafa valið að stunda veiðar með krókaaflamarki frá og með fiskveiðiárinu 2000/2001 verði heimilað að fá úthlutað þorskaflahámarki og stunda veiðar samkvæmt því frá og með 15. apríl 1999 til 31. ágúst 2000. Þetta val mun einungis geta átt sér stað einu sinni og bátar geta ekki horfið frá vali sínu eftir að það hefur verið tilkynnt. Að eigendum báta verði gefinn kostur á því að endurskoða val milli sóknardagakerfis og krókaaflamarks. Með þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu breytast forsendur og því er réttlætismál og í samræmi við góða stjórnsýsluhætti að gefa mönnum kost á að velja að nýju við þessar aðstæður. Fresturinn er framlengdur og verða menn að velja fyrir 15. apríl 1999, þ.e. tilkynning að berast í síðasta lagi 14. apríl. Að við ákvæði til bráðabirgða XXIV í lögunum verði bætt reglu um að veiðar krókaaflamarksbáta úr öðrum stofnum en þar eru tilgreindir séu ekki bundnar aflatakmörkunum. Að jöfnunarúthlutun samkvæmt ákvæði til bráðabirgða XXV í lögunum verði ákveðin 3.000 tonn á ári og sé sú úthlutun óháð öðrum úthlutunum samkvæmt lögunum. Að ákveðin verði viðmiðunardagsetning um hvenær bátar þurfi að hafa verið minni en 200 brúttótonn til að eiga rétt á úthlutun samkvæmt bráðbirgðaákvæði XXV. Þetta er gert til að koma í veg fyrir að menn fari að laga báta að lagaákvæðinu en engin vísiregla er um við hvaða tímamark á að miða, hvort miða eigi við stærð ár hvert eða í upphafi eins og frumvarpið gengur út á. Á sama hátt verði fastákveðið við hvaða tíma miða skuli 5% aukningu aflahlutdeildar báta minni en 10 brúttórúmlestir eða 10 brúttótonn. Að jöfnunarúthlutun verði flutt milli báta við endurnýjun með kaupum eða nýsmíði, enda sé ekki samið um annað. Auk þess verði sjávarútvegsráðherra veitt heimild til að rétta hlut þeirra sem endurnýjað hafa skip sín frá 1. september 1997 og fram til gildistöku þessara laga þannig að sambærilegar reglur gildi um þá báta og aðra sem endurnýjaðir eru síðar. Er gert ráð fyrir því að sjávarútvegsráðherra setji hlutlægar reglur um þessa úthlutun. Loks er lagt til, herra forseti, að lögin öðlist þegar gildi. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. en ekki er gerð tillaga um að vísa því til nefndar.

Virðulegur forseti. Ætli þetta sé ekki tilraun til að færa á milli flokka en slíkir hlutir koma gjarnan við sögu í sambandi við stjórn fiskveiða. Það kom fram í ræðu hv. formanns sjútvn. að áheyrnarfulltrúi þingflokks óháðra í nefndinni fylgdist með undirbúningi þess samkomulags sem hér hefur verið kynnt og fyrir liggur á þskj. 1195 og er sammála þeirri niðurstöðu sem þar er fengin sem málamiðlun milli sjónarmiða flokkanna. Ég vil lýsa ánægju yfir því að hér á lokamínútum funda Alþingis á þessu vorþingi, að frátöldu því stefnumóti sem við eigum síðar í mánuðinum, skuli hafa tekist samkomulag af þeim toga sem fyrir liggur og sem léttir svolítið þær miklu þrengingar sem krókaveiðibátar búa við vegna þess hvernig kerfið hefur leikið þá á undanförnum árum. Það er umhugsunarefni út af fyrir sig hversu flóknar fiskveiðistjórnarreglurnar eru orðnar og ég hygg að það þurfi þó nokkra yfirlegu fyrir venjulegt fólk að átta sig á þeim gífurlega flóknu reglum sem eiga m.a. við veiðar smábáta. Þótt þær breytingar sem hér er verið að gera séu ekki miklar, þá eru þær til bóta og því hlýt ég að lýsa yfir eindregnum stuðningi við þær. Það er verið að bæta inn heimild til veiða einn mánuð á haustdögum fyrir þessa báta eins og fram kemur í a-lið 1. gr. frv. og það sem mestu munar kannski þegar fram í sækir er að viðmiðuninni varðandi fækkun sóknardaga er breytt frá 25% niður í 10%. Og þó að ekki bjargist margir dagar við það ef til skerðingar kemur, þá munar um þetta. Í sambandi við stöðu smábátanna almennt vil ég segja að það er sjónarmið okkar í þingflokki óháðra og í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að gera þurfi mjög róttækar breytingar til þess að styrkja stöðu bátaútgerðarinnar almennt og smábátaútgerðarinnar þar á meðal. Þessi útgerð hefur farið halloka í krafti þess afleita kerfis sem við búum við í stjórn fiskveiða. Það þarf að skilgreina veiðarnar alveg upp á nýtt, báta- og smábátaútgerðina, og koma í veg fyrir að framhald verði á því ryksugukerfi stórra báta sem þeir nota til þess að færa aflaheimildir til sín og útiloka þennan veiðiskap. Smábátaveiðar eru gífurlega þýðingarmiklar víða um land og þær eru vistvænar veiðar. Þær eru fjölskylduvænar veiðar og það munar um þær í sambandi við afla til landvinnslunnar. Ég lýsi ánægju minni með þetta samkomulag og við hefðum betur verið sammála á fleiri sviðum á því þingi sem er senn að ljúka.

Herra forseti. Þegar samþykktar höfðu verið breytingar á lögunum um stjórn fiskveiða í janúar sl. var vitað að ekki mundi líða á löngu þar til taka þyrfti málið upp að nýju. Sá þröngi tímarammi sem sjútvn. var settur til að vinna það frv. ríkisstjórnarinnar sem átti að mæta kvótadómi Hæstaréttar og sú staða sem meiri hlutinn setti nefndina í hlaut að leiða til þess. Það var líka ljóst þá þegar að stór hópur þeirra sem breytingarnar tóku aðallega til mundi ekki geta lifað við þær, enda ekki til þess stofnað. Tilboðið var nánast um hvort menn vildu frekar láta hengja sig eða skjóta. Það vakti athygli mína þá við umfjöllun um stöðu smábátaútgerðarinnar að forusta þeirra bað um vinnufrið fyrir sína menn og skyldi engan undra. Svo rækilega og svo oft hefur veiðikerfi þeirra verið sprengt upp og gefið upp á nýtt allt þetta kjörtímabil. Með því frv. sem hér verður afgreitt í dag erum við ekki heldur að tryggja þann vinnufrið. Enn eru smáskammtalækningar á ferðinni. Verið er að sigla fyrir nokkrar víkur. Þær tillögur sem hér liggja fyrir og eru nú loks til afgreiðslu í þinginu og farið hefur verið yfir eru þær sem samkomulag náðist um og meiri hlutinn á Alþingi var tilbúinn að samþykkja. Við í minni hluta nefndarinnar höfðum ýmsar aðrar hugmyndir um hvað gera bæri ef hreyft yrði við þessum málum á annað borð. Við töldum t.d. að breyta þyrfti lögum í þá veru að gætt yrði jafnræðis milli þeirra sem nú geta valið aflahámarkið og þeirra sem áður hafa átt það val, og að það bæri einnig að líta til vertíðarflotans og þeirrar fiskvinnslu sem kaupir hráefni sitt af honum. Herra forseti. Lengra varð ekki komist. Um frekari leiðréttingar eða breytingar náðist ekki samkomulag á Alþingi. Minni hlutinn stendur hins vegar heils hugar að þeim takmörkuðu lagfæringum sem samkomulag náðist um núna og birtast í því frv. sem hér er til umræðu og afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég ásamt hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur stend að þessu frv. og styð heils hugar þær tillögur sem þar birtast. Það er rétt hjá hv. þm. sem talaði áðan að í nefndinni fór fram mikil umræða um það til hvaða aðgerða ætti að grípa á síðustu stundu. Því er ekki að neita að í þessu frv. er einum hópi lyft örlítið umfram aðra en við lögðum áherslu á það í umræðu í nefndinni að einnig yrði litið til fleiri hópa. Í því samhengi lagði sá er hér stendur sérstaka áherslu á að reglum um Kvótaþing yrði breytt, þ.e. að við viðurkenndum þau mistök sem við gerðum fyrir ári síðan að koma Kvótaþinginu á sem hefur aðeins leitt til þess að verð á aflaheimildum hefur hækkað til mikilla muna og er þannig upp byggt að það getur ekki annað en hækkað. Það er ekki hinum dreifðu byggðum til bóta. Við lögðum því á það verulega áherslu að fá þessu breytt eða a.m.k. hnikað til. Meðal annars lögðum við fram eða tókum undir þær hugmyndir sem þegar höfðu komið fram um að heimilt yrði að útgerðarmenn og sjómenn gerðu samninga um að fá að veiða fyrir aðra ef opinber stofnun stimplaði slíka samninga og það gæti orðið til þess að treysta kvótalitlar útgerðir og útgerðir sem veiða einkanlega við ströndina. Við lögðum því á það verulega áherslu að gerð yrði bragarbót á núverandi reglum um Kvótaþing. Því miður náðist ekki samkomulag um það og meiri hlutinn vildi ekki standa að því að breyta þeim reglum sem nú gilda um þetta þing svo lengra varð ekki komist í þeim efnum. Það voru ýmis fleiri atriði sem við nefndum, m.a. sú jafnræðisregla sem hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir fór yfir áðan. En það breytir ekki því að ég held að frv. sem hér liggur fyrir sé til bóta og þær reglur sem ætlunin er að lögfesta. Við stöndum því heils hugar að því en vekjum sérstaka athygli á að því miður varð ekki lengra komist í þessum efnum og því lítur frv. út eins og það gerir í þinginu í dag.

Herra forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir er niðurstaða úr löngum umleitunum innan sjútvn. til niðurstöðu um þau mál sem nefndin hefur fengist við frá því að lagasetningu lauk í janúar um málefni krókabátanna svokölluðu í kjölfar dóms Hæstaréttar í desember sl. Verkefnið eins og það lá fyrir þá var að koma ákvæðum í lög um veiðar þessara báta þess efnis að þær yrðu til frambúðar eftir stjórnkerfi sem síðan yrði ekki breytt líkt og verið hefur um veiðar aflamarksskipanna um langt árabil. Við höfum ekki orðið þeirrar gæfu aðnjótandi að ná því marki að mínu viti en ég tel að með þessu frv. sé horft til betri vegar heldur en niðurstaðan varð í janúar sl. Auk atriða sem eru bein lagfæring á lagaákvæðum frá þeim tíma eru þrjú efnisleg atriði sem ég vil gera örlitla grein fyrir. Í fyrsta lagi það sem fram kemur í 1. gr. frv. sem varðar dagabátana, þá sem vilja enn stunda veiðar við sóknardagakerfi. Skerðing þeirra réttinda verður nú takmörkuð enn frekar en verið hefur. Meginefnið kemur fram í 2. gr. frv. þar sem aðrir krókabátar sem vilja færast inn í hið svokallaða krókaaflamark, líkt og aflamarksskipin stunda veiðar eftir, geti með þessari gjörð flust inn í varanlegt kerfi þegar á þessu ári en þurfi ekki að bíða allt til hausts árið 2000. Þriðja efnislega atriðið kemur fram í 4. gr. frv. og varðar skip sem án c-liðarins í þeirri grein mundu falla til hliðar við úthlutun jöfnunar samkvæmt lögunum frá í janúar. Ég er þeirrar skoðunar að hér sé um réttlætis- eða sanngirnismál að ræða þar sem fjallað er um skip sem hefðu fallið utan þeirrar jöfnunar, ef ekki hefði komið til eigendaskipta, þó svo útgerðin hefði enn stundað veiðar eingöngu við eigin aflaheimildir, ekki átt nein viðskipti með aflaheimildir, hefðu landað þeim öllum sjálf en aðeins skipin hefðu verið endurnýjuð. Um mál þetta í heild verð ég að segja að ég er enn þeirrar skoðunar að við löggjöf af þessu tagi sem takmarkar atvinnufrelsi manna, hvort sem þeir starfa einir sér eða í félögum, þá er okkur nauðsyn að ákvæðin verði almenn og eigi jafnt við um alla. Ég tel að við eigum enn nokkuð í land til að ná því marki. Ég vænti þess að við náum því þótt síðar verði. Að þessu sinni tel ég að allir nefndarmenn hafi lagt nokkuð til af sjónarmiðum sínum því að við vorum alls ekki sammála en náðum þó málamiðlun. Fyrir það vil ég þakka hverjum sem lagði sitt til. Auk þess vil ég nota tækifærið til að þakka hv. þm. og þeim sem stjórnað hafa starfi okkar, störfin á þessu þingi.

Herra forseti. Kröfur um að eitthvað verði gert fyrir strandveiðiflotann hafa loksins borið árangur. Það er hins vegar grátlegt hversu skammt meiri hlutinn vildi ganga. Ekki vildi hann snerta við Kvótaþingi, ekki gæta jafnræðis gagnvart smábátum á aflamarki og ekkert vildi hann gera fyrir hinn hefðbundna vertíðarflota. Þetta er því mjög takmörkuð björgun sem hér á sér stað, aðallega leiðréttingar og lagfæringar á lögum um veiði smábáta sem gerðar voru í janúar sl. gegn vilja okkar stjórnarandstæðinga. Þeir sem með þeirri lagasetningu pissuðu í skóna sína eru núna tveimur mánuðum síðar að reyna að vinda eitthvað úr sokkunum.